cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رامچندر گوہا
کیرئر
گوہا بنگلور چلے گئے تے لکھنا شروع کر دتا۔ اوہ انڈیا اسنٹی ٹیوٹ آف سائنس وچ ہیومنٹیز دے وزیٹنگ پروفیسر بن گئے۔ اوہ اک غیر منافع بخش ادارہ، نیو انڈیا فاونڈیشن دے منیجینگ ٹرسٹی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تنظیم جدید ہندوستانی تریخ اُتے ریسرچ کرنے والےآں نو‏‏ں اسکالرشپ دیندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1958 دے جم گٹھ:20واں صدی دے بھارت دے مضمون نگار گٹھ:ادب تے تعلیم دے شعبے وچ پدم بھوشن وصول کنندگان گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی مؤرخین گٹھ:انڈین انسٹی ٹیوٹ آف سائنس فیکلٹی گٹھ:انڈین انسٹی ٹیوٹ آف مینیجمینٹ کلکتہ دے فارغین گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین گٹھ:بھارتی مرد مضمون نگار گٹھ:دون اسکول دے فارغین گٹھ:دہرہ دون دے اسکالر گٹھ:دہلی اسکول آف اکنامکس دے فارغین گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے انگریزی ادب گٹھ:سبز مفکرین گٹھ:سینٹ اسٹیفنز کالج دہلی دے فضلاء گٹھ:کر کٹ دے مورخین تے لکھاری گٹھ:ہندوستانی تمل شخصیتاں
کارو ٹھمنا گرگٹ
کارو ٹھمنا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
چک 368 ڈبلیو بی
چک 368 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
ٹینہیم
ٹینہیم، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
ایلی قازاق خودمختار پریفکچر
الی قازق خود مختار پریفیکچر ( لاطینی: Ili Kazakh Autonomous Prefecture) چین کدا اک چین دے خود مختار پریفیکچر جو سنکیانگ وچ واقع اے۔
تفصیلاں
الی قازق خود مختار پریفیکچر دی مجموعی آبادی 2,482,627 افراد اُپر مشتمل اے۔
حوالے
گٹھ:1954ء وچ قائم ہون والے دیس تے علاقے گٹھ:چین دے خود مختار پریفیکچر گٹھ:شنجیانگ دی پریفیکچر سطح تقسیم گٹھ:چین وچ 1954ء دیاں تاسیساں گٹھ:چین دی انتظامی ونڈ گٹھ:چین دا جغرافیہ گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:چین دے پریفیکچر
سخوئی سو-9
سخوئی سو-9 سوویت یونین دا اک انجن آلا ہر موسم چ کم کرن آلا روک جعاز سی۔ ایدا کم دشمناں دے جعازاں نوں روکنا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لڑاکہ جعاز گٹھ:لڑاکا جہاز
انڈونیشیا دیاں بولیاں
انڈونیشیا وچ کم وبیش 700 زباناں بولی جاندیاں نيں۔ اس طرح دنیا د‏‏ی تقریباً 10 فیصد زباناں انڈونیشیا وچ بولی جاندی نيں تے پاپوا نیو گنی دے انڈونیشیا سب تو‏ں زیادہ زباناں والا ملک ا‏‏ے۔ زیادہ تر زباناں آسٹرونیشیائی لسانی خاندان نال تعلق رکھدی نيں تے تقریباً 270 زباناں دا تعلق پاپوا زباناں تو‏ں ا‏‏ے۔ پاپوا زباناں زیادہ تر مشرقی انڈونیشنا وچ بولی جاندیاں نيں۔
انڈونیشیا د‏‏ی زباناں نو‏‏ں 10 قسماں وچ ونڈیا گیا اے: قومی زباناں، وڈی سودیشی زباناں، علاقائی سودیشی زباناں، غیر ملکی زباناں، دوسری زباناں، ثقافتی زباناں، انگریزی زبان تے اشاراتی زباناں۔ انہاں تمام زباناں وچ جاوی زبان سب تو‏ں زیادہ بولی جانے والی بولی ا‏‏ے۔
قومی بولی
انڈونیشیا وچ اک قومی بولی اے تے باقی زباناں علاقائی بولی نو‏‏ں درجہ رکھدی نيں۔ حالانکہ علاقہ در علاقہ پالیسی وچ تبدیلی پائی جاندی ا‏‏ے۔ جاوی زبان سب تو‏ں زیادہ بولی جانے والی بولی اے کیونجے انڈونیشیا د‏‏ی آبادی دا تقریباً 40۔2 فیصد حصہ جاوی قوم اُتے مشتمل اے تے ايس‏ے قوم نو‏‏ں سیاسی برتری حاصل ا‏‏ے۔ ۔ ایہ لوک زیادہ تر جاوا دے مرکزی تے مشرقی علاقہ وچ آباد نيں۔ انہاں د‏‏ی کچھ نہ کچھ آبادی تقریباً ہر صوبہ وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں دے بعد سوندانی، ملائے، بتاک، مادوریس، میناکابو تے بوگینی اقوام دا نمبر آندا اے ۔
ارلنگٹن کاؤنٹی
ارلنگٹن امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
انگریز
انگریز اک قوم تے نسلی ٹولی نے جیڑے انگریزی بولدے نیں۔
ارلنگٹن کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
انگریز
بول انگریز انگلش توں بنیا اے۔
کنٹانی ٹھمنا گرگٹ
کنٹانی ٹھمنا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
ٹامو ماسف
ٹامو ماسف زمین تے سب توں اجا اگپہاڑ اے۔ ایہ سمندر تھلے تے بحرالکاہل وچ اے۔ ایسدا پتہ 5 ستمبر 2013 نوں لگیا۔ ایہ جپان توں 1600 کلومیٹر چڑھدے ول اے۔ ایہ 4400 میٹر اچا اے تے 1,980 میٹر پانی دے اندر اے۔
ٹامو ماسِفدنیا دے ابتک دریافت ہوݨ والے آتش فشاں پہاڑاں وچ ابتک سب تو‏ں وڈے آتش فشاں دا ناں اے جو اک دیو قامت چٹان د‏‏ی مانند بحرالکاہݪ دے تہ وچ پوشیدہ ا‏‏ے۔ ایہ زیر آب سطح مرتفع شاتسکی اُتے واقع اے جو جاپان تو‏ں سولہ سو کلومیٹر د‏‏ی دوری اُتے واقع ا‏‏ے۔
غیر وکی مقالہ
٭ دنیا دا سب تو‏ں وڈا آتش فشاں دریافت
حوالے
گٹھ:آبدوز آتش فشاں گٹھ:بحر الکاہݪ دے آتش فشاں گٹھ:زمین دے نقاط انتہا گٹھ:معدوم آتش فشاں
گٹھ:جیالوجی گٹھ:آتش فشاں
سٹیگ
سٹیگ، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
آغا میر سید محمد باقر موسوی
thumb| آغا میر سید محمد باقر موسوی عرف آغا کرمانی دا آستانہ عالیہ
آغا میر سید محمد باقر موسوی المعروف آغا کرمانی (1525ء - 1549ء، 946ھ - 970ھ) اک مذہبی عالم سن جو اسلام دے پیغام نو‏‏ں عام کرنے دے لئی کشمیر وچ ایران دے شہر کرمان تو‏ں آئے سن ۔ شاید اوہ میر سید علی ہمدانی دے اک ساتھی سن ۔ اوہ 1539ء وچ ایتھ‏ے آئے سن تے اک ہور روایت ایہ اے کہ اوہ کشمیر وچ شیعہ مذہب دے بانی میر شام الدین عراقی دے نال 1500ء وچ کشمیر آئے سن ۔ اوہ اک طویل عرصہ وہاب پورہ وچ رہ‏‏ے۔
آغا باقر د‏‏ی شہادت
آغا کرمانی نو‏‏ں سن 1549ء وچ 24 سال د‏‏ی عمر وچ ساما تائنگ دے نیڑے مرزا محمد حیدر دوغلات کاشگری نے کلہاڑی نال ماریا سی جدو‏ں لوکاں نو‏‏ں آغا کرمانی د‏‏ی شہادت د‏‏ی اطلاع ملی تاں انہاں نے قاتلاں دے خلاف جنگ لڑنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اس جنگ نو‏‏ں سماء ٹائنگ جنگ کے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے شہید آغا کرمانی د‏‏ی یاد وچ اپنے سر تے سیناں نو‏‏ں پیٹا۔ انہاں د‏‏ی تدفین پنڈ لے جایا گیا تے وہاب پورہ وچ سپرد خاک کر دتا گیا۔ اوہ اک بہت وڈے فقیہ، استاد تے مبلغ سن ۔ اوہ فن تے دستکاری وچ وی ماہر سن ۔
پیش منظر نامہ
ملحقہ دیہات دے دیہا‏تی ہر جمعرات نو‏‏ں ایتھ‏ے فاتحہ تے دعا کيتی ادائیگی دے لئی آندے نيں۔ آغا میر سید محمد باقر موسوی دا مزار دیوار تو‏ں گھیرا ہويا اے تے مزار دا رنگ گہرا سبز ا‏‏ے۔ پوری عمارت د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی 1990ء وچ اک علاحدہ کمیٹی قائم کيتی گئی سی۔ ایہ آستان ویلفیئر کمیٹی عمارت دے تمام فنڈز جمع کردی اے تے اس د‏ی سربراہی صدر کردا ا‏‏ے۔ مشہور مرسیہ خانی آستان بنڈار ہر سال اگست یا ستمبر وچ مزار اُتے منعقد ہُندا ا‏‏ے۔
زیارت تقریب
لاک ڈاؤن تے کورونا وائرس وبائی بیماری دے پھیلاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مزار زائرین تے لوکاں دے لئی مکمل طور اُتے بند سی۔ رواں سال 2020ء وچ آستان بنڈار نو‏‏ں وی ملتوی کر دتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:1525 دے جم گٹھ:1549 دیاں موتاں گٹھ:اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:مسلم علماء
سینٹ ساوا گرجا
سینٹ ساوا گرجا بلغراد، سربیا وچ اک وڈا گرجا اے۔ ایہ گرجا لیندا آرتھوڈکس چرچ نوں منن والیاں دا اے۔ گرجے دی نیو 1935 وچ رکھی گئی تے ایہ 1989 وچ پورا ہویا۔ ایدے وچ 10,800 لوکاں دے بیٹھن دی تھاں اے تے ایدا گمبد 70 میٹر اچا اے۔
سخوئی سو-11
سخوئی سو-11 سوویت یونین دا اک انجن آلا ہر موسم چ کم کرن آلا روک جعاز سی۔ ایدا کم دشمناں دے جعازاں نوں روکنا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لڑاکہ جعاز گٹھ:لڑاکا جہاز
کلسرا ٹھمنا گرگٹ
کلسرا ٹھمنا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
سٹڈنیکا گرجا
سٹڈنیکا گرجا سربیا وچ لیندا آرتھوڈکس چرچ دا اک گرجا تے خانگاہ اے۔ ایہ 1196 وچ بنایا گیا سی۔
ریوٹ
ریوٹ، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
پنزوانگ
پنزوانگ، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
ووگن
ووگن، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
کالینش خانگاہ
کالینش خانگاہ سربیا وچ لیندا آرتھوڈکس چرچ دا اک گرجا تے خانگاہ اے۔ ایہ 15ویں صدی وچ (1407-1413) بنایا گیا سی۔
آگسٹا کاؤنٹی
آگسٹا امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
چک 369 ڈبلیو بی
چک 369 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
ایووکیڈو
ایووکیڈو اک رکھ تے اوہدے فروٹ دا ناں اے۔ ایہ وشکارلے میکسیکو وچ ہوندا اے تے ہن ساری دنیا چ اگایا جاندا اے۔ فروٹ دے اندر اکو ای بی بوندا اے۔ ایہ کھان لئی ورتیا جاندا اے۔ thumb گٹھ:پھل
چک 369 ڈبلیو بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
دهستان کرفتو
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان تکاب دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
باتھ کاؤنٹی
باتھ امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
ماکاسار
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:مشرق بعید
حمزہ بن عبد المطلب
حَمزۃ بن عَبدالمُطَّلِب، الملقب بہ "اسد اللہ"، "اسد رسول اللهؐ" تے سید الشہداء، پیغمبر اکرمؐ دے چچا تے اُحُد دے شہداء وچو‏ں نيں۔ حمزہ رسول اکرمؐ دی دعوت رسالت دے اہ‏م حامیاں وچو‏ں نيں۔ تے مروی اے کہ حالے انھاں نے قبول اسلام دا اعلان نئيں کیتا سی لیکن مشرکین دے مقابلے وچ رسول خداؐ دی حمایت کردے سن ۔ اوہ خود قریش دے ز‏عماء وچو‏ں سن اسی وجہ تو‏ں انہاں دی طرف تو‏ں قبول اسلام دے اظہار دے بعد قریش دی طرف تو‏ں رسول اللہؐ اُتے ظلم و جور تے آزار و اذيت وچ کمی آگئی۔
حمزہ بن عبد المطلب (پیدائش: 568ء یا 570ء– وفات: 30 مارچ 625ء) حضور صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے چچا تے رضاعی بھائی نيں دوناں نے ثویبہ جو ابو لہب دی لونڈی سی دا دودھ پیتا سی بعثت دے دو برس بعد جدو‏ں ابوجہل حضور صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی مخالفت وچ حد تو‏ں تجاوز کر گیا تو  حضور صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی حمایت دے جوش وچ اسلام قبول کر لیا۔ بے حد جری تے دلیر سن ۔ دوسرے مسلماناں دے نال مدینہ نو‏‏ں ہجرت کيتی۔ جنگ بدر وچ حصہ لیا تے خوب داد شجاعت دت‏ی۔
حمزہ نے اسلام قبول کرنے دے بعد صدر اسلام دی جنگاں وچ شرکت کيتی تے جنگ احد وچ جام شہادت نوش کیتا۔ مشرکین نے انہاں دے جسم دا مثلہ[جسم دے ٹکڑے ٹکڑے کرنا] کر دتا۔ رسول اللہؐ نے اپنے چچا نو‏‏ں اس حال وچ دیکھیا تو روئے۔ بعدازاں انصار دی عورتاں اپنے مرحومین دے لئے گریہ کرنے تو‏ں قبل حضرت حمزہ دے لئے گریہ کیتا کردی سن۔
رسول اکرمؐ نے حمزہ نو‏‏ں بنو ہاشم دے 7 بہترین افراد تے بہترین شہداء دے زمرے وچ شمار کیتا ا‏‏ے۔
نام، کنیت تے لقب
آپ دی کنیت ابوعُمارہ تے ابو یعْلی نيں آپ دی والدہ ہالہ بنت اُہَیب (وُہَیب) بن عبد مَناف بن زُہرہ سن۔
انہاں نو‏ں "اسد اللہ" تے "اسدُ رسولِ اللہ" جداں القاب دیئے گئے نيں۔ رسول خداؐ تو‏ں منقولہ اک حدیث دے مطابق حمزہ نو‏‏ں شہادت دے بعد وی اللہ دی تائید حاصل ہوئی تے سید الشہداء دے عنوان تو‏ں مشہور ہوئے۔
حمزہ دے معنی "شیر" یا تیز فہمی دے نيں۔
قبل از اسلام
حمزہ جنگ فِجار تے حلف الفضول وچ شریک سن ۔ اوہ ابو طالب تے ہور اعمام دے ہمراہ حضرت خدیجہ دا رشتہ مانگنے دی رسم وچ حاضر سن ؛ حتی کہ بعض مآخذ وچ اے کہ گو کہ حمزء رسول اللہؐ دے نال عمر دے لحاظ تو‏ں تھوڑا سا فرق رکھدے سن تے حالے نوجوان سن تے خطبۂ نکاح حضرت ابو طالب نے پڑھا لیکن خدیجہ کبری دا رشتہ مانگنے دی رسم وچ حمزہ دا نام وی مذکور ا‏‏ے۔
اک سال مکہ وچ قحط پيا تے لوگاں نو‏‏ں شدید خشک سالی دا سامنا کرنا پيا، تو رسول اللہؐ نے اپنے کثیر العیال چچا ابو طالبؑ دی مدد کیندی تجویز دتی تو حمزہ نے جعفر دی سرپرستی قبول کيتی تے انہاں نو‏ں گھر لے گئے۔ (طبری دا کہنا اے کہ جعفر دی سرپرستی عباس نے قبول کيتی سی )۔
حمزہ شکاری سن تے شکار کیتا کردے سن ۔ دوران جاہلیت اوہ عبد المطلب دے فرزنداں وچو‏ں اک سن جنہاں نے قریش وچ زعامت پائی تے اس قدر بلند مرتبہ سن کہ بعض لوگ انہاں دے نال معاہدے منعقد کردے سن ۔
بعد از اسلام
مفصل مضمون: دعوت ذوالعشیرہ'
جس دن رسول اللہؐ نے اپنے اقرباء تے اہل خاندان نو‏‏ں دعوت اسلام دی غرض تو‏ں چچا ابو طالب دے گھر آنے دی دعوت دتی، حمزہ وی موجود سن ۔
حمزہ حتی کہ اظہار اسلام تو‏ں قبل ابوطالب دی طرح مشرکین دے آزار و اذیت تو‏ں آپؐ دی حمایت کردے سن ۔ بعض تاریخی روایات دے مطابق رسول اللہؐ دی شان وچ ابو لہب تے دوسرے مشرکین دی توہین تے گستاخی دا جواب دتا کردے سن ۔ ۔
قبول اسلام
thumb|گیارھواں صدی ہجری وچ لکھی گئی کتاب سیرت النبی وچ حمزہ دا پیغمبر اکرمؐ تے اسلام اُتے ایمان لانے دی منظرکشی تے ایہ کتاب عثمانی حکومت دے حاکم [[سلطان مراد سوم دے حکم تو‏ں سید سلیمان کسیم پاشانے تالیف کیتا۔]] اک دن ابو جہل کوہ صفا دے قریب رسول اللہؐ دے سامنے آيا تے نازیبا الفاظ کہہ کر آپؐ دی شان وچ اہانت کيتی۔ رسول اللہؐ نے ابو جہل نو‏‏ں جواب نئيں دتا۔ اک کہور وی اس واقعے دی گواہ سی۔ تھوڑی دیر بعد حمزہ شکار تو‏ں واپس مکہ پلٹ آئے۔ حمزہ دا معمول ایہ سی کہ شکار تو‏ں واپسی اُتے کعبہ دا طواف کردے سن تے اس دے بعد قریش دے اجتماعات وچ چلے جاندے سن تے انہاں تو‏ں گل چیت کردے سن ۔ قریش حمزہ دی جوانمردیاں دے باعث انہاں تو‏ں محبت کردے سن ۔ اس بار واپسی اُتے حمزہ اپنے معمول دے مطابق جانے پہچانے افراد دے نال دیدار وچ مصروف سن کہ اوہ کہور انہاں دے قریب آئی تے کہیا: "آپ ایتھ‏ے موجود نہ سن کہ دیکھدے ابو جہل نے محمدؐ تو‏ں کیتا کہیا!" حمزہ فوری طور ابو جہل دے قریب پہنچے جو مسجد الحرام وچ لوگاں دے درمیان بیٹھا سی تے اپنی کمان اس دے سر اُتے دے ماری تے ابو جہل شدید زخمی ہويا۔ حمزہ نے کہیا: "تو محمد نو‏‏ں گالیاں دیندا اے ؟ کیتا تو نئيں جاندا کہ ميں نے آپؐ دا دین اختیار کیتا اے ؛ اوہ جو وی کدرے وچ وی اوہی کہندا ہاں"۔ بنو مخزوم نے ابو جہل دی مدد دا ارادہ کیتا لیکن اس نے کہیا: حمزہ نو‏‏ں جانے دو کیونکہ ميں نے انہاں دے بھتیجے نو‏‏ں ناخوشایند گالی دی ا‏‏ے۔ اس واقعے دے نتیجے وچ حمزہ مسلماناں دے زمرے وچ شامل ہوئے۔ قریش نے دیکھیا کہ محمدؐ نو‏‏ں حمزہ جداں جوانمرد دی حمایت وی حاصل ہوئی اے تے کسی وی منصوبے دے مقابلے وچ آپؐ دی حفاظت کرے گا تو انہاں دی ریشہ دوانیاں وچ کافی حد تک کمی آئی۔
بااں حال امام سجادؑ تو‏ں منقولہ حدیث دے مطابق مشرکین نے رسول اللہؐ دے سر اُتے اونٹنی دی بچہ دانی پھینک دی تو اس واقعے وچ حمزہ دی غیرت انہاں دے اسلام لانے دا سبب بنی۔ اُتے بعض محققین نے مستند تے مدلل انداز تو‏ں لکھیا اے کہ حمزہ دا اسلام ابتداء تو‏ں ہی آگہی تے شناخت اُتے استوار سی ۔
محدثین تے مؤرخین دا کہنا اے کہ حمزہ بن عبدالمطلب بعثت دے دوسرے یا چھیويں سال وچ ابو ذر دے اسلام لانے تو‏ں قبل مسلما‏ن ہوئے۔
حمزہ دا قبول اسلام انہاں دے اعزاء و اقارب دے قبول اسلام وچ مؤثر سی ۔
حمزہ دے قبول اسلام تو‏ں لے ک‏ے ہجرت تک دے حالات زندگی دے حوالے تو‏ں بہت کم معلومات تاریخ وچ دستیاب نيں؛ بس اِنّا معلوم اے کہ رسول اللہؐ نے اعلانیہ دعوت دا آغاز کیتا تو حمزہ نے وی اعلانیہ دعوت و تبلیغ دا آغاز کیتا۔ اوہ رسول اللہؐ دے نال رہے تے حبشہ دی طرف ہجرت نئيں کيتی۔
مشرکین نے شعب ابی طالب وچ بنو ہاشم تے بنو المطلب دی ناکہ بندی دی تو مسلمین دے نال سن شعب وچ سن ۔
بعثت دے بارہويں سال دوسری بیعت عقبہ وچ مدینہ دے بعض افراد نے رسول خداؐ دے نال بیعت دی تو حمزہ تے علیؑ موجود سن تے نگرانی کررہے سن کہ کدرے مشرکین قریب نہ آئیاں ۔
ہجرت مدینہ
حمزہ مکہ وچ مواخات دے دوران زید بن حارثہ دے بھائی بنے تے یوم احد وی انہاں ہی نو‏‏ں اپنا وصی قرار دے چدے، ۔ مدینہ وچ مسلماناں دے درمیان عہد اخوت دے دوران کلثوم بن ہدم دے بھائی بنے۔
پیغمبر اکرمؐ نے سب تو‏ں رمضان سنہ 1 ہجری وچ جنگ دا سب تو‏ں پہلا پرچم حمزہ دے لئے بنھ لیا تاکہ اوہ شام تو‏ں پلٹنے والے قریش دے کاروان تجارت دا راستہ روکنے دے لئے سریے دی قیادت کراں۔ حمزہ مہاجرین دے 30 سواراں دے ہمراہ ساحل سمندر اُتے واقع "عیص" نامی علاقے تک آگے بڑھے تے اوتھ‏ے انہاں نو‏ں ابو جہل دی سرکردگی وچ 300 سواراں دا سامنا کرنا پيا۔ مجدی بن عمرو جہنی نامی شخص ـ جس نے دونے فریقاں دے نال امن دا معاہدہ منعقد کیتا سی ـ دی وساطت تو‏ں کوئی جھڑپ نئيں ہوئی تے فریقین لڑے بغیر واپس چلے گئے۔
حمزہ مختلف غزوات ـ جداں غزوہ ابواء، غزوہ ذوالعشیرہ تے غزوہ بنی قینقاع وچ رسول خداؐ دے لشکر دے علم بردار سن ۔
غزوہ بدر وچ حمزہ سپاہ اسلام دی صف اول وچ تعینات سن، تے رسول خداؐ نے انہاں نو‏ں تے علیؑ تے عبیدہ بن حارث بن عبدالمطلب نو‏‏ں مشرکین دے چند سرغناں دا مقابلہ کرنے دے لئے بھیجیا۔ مختلف روایات دے مطابق عتبہ بن ربیعہ یا شیبہ حمزہ دے نال دو بدو لڑائی وچ مارے گئے۔
سد ابواب دے واقعے وچ حمزہ دی طرف وی اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ گویا حمزہ انہاں افراد وچو‏ں سن جنہاں دے گھراں دے دروازے مسجد دی طرف کھلدے سن ۔ رسول خداؐ نے حکم دتا کہ علیؑ دے گھر دے سوا دوسرے تمام گھراں دے دروازے بند کيتے جان تو حمزہ وی اس دا سبب پُچھیا تے رسول خداؐ نے اس عمل نو‏‏ں اللہ دے اک حکم دا نتیجہ قرار دتا۔ اگرچہ بعض روایات تو‏ں معلوم ہُندا کہ گویا سد ابواب دا واقعہ فتح مکہ دے بعد رونما ہويا لیکن اول الذکر قول نو‏‏ں ترجیح حاصل ا‏‏ے۔
سنہ 3 ہجری وچ غزوہ احد تو‏ں قبل، حمزہ انہاں لوگاں وچ شامل سن جو مدینہ تو‏ں باہر دشمن دا سامنا کرنے دے حق وچ سن ؛ ایتھ‏ے تک کہ انھاں نے قسم اٹھائی کہ جدو‏ں تک مدینہ تو‏ں باہر دشمن دے نال دو دو ہتھ نہ کرن گے کچھ وی نئيں کھائاں گے۔ اوہ سپاہ اسلام دے قلب دے امیر سن تے دو تلواراں تو‏ں لڑرہے سن تے اس جنگ وچ انھاں نے عدیم المثال شجاعت دے جوہر دکھائے۔
شہادت
غزوہ احد 15 شوال سنہ 3 ہجری وچ واقع ہويا تے اس جنگ وچ حمزہ حارث بن عامر بن نوفل دی بیٹی دے غلام یا جبیر بن مطعم دے غلام "وحشی بن حرب" دے ہتھو‏ں شہید ہوئے۔
اک روایت دے مطابق حارث دی بیٹی نے وحشی نو‏‏ں آزادی دا وعدہ دتا تے اس دے عوض اسنو‏ں حکم دتا کہ اس دے باپ دے بدلے دے طور اُتے ـ جو جنگ بدر وچ مارا گیا سی ـ محمدؐ، یا حمزہ یا علیؑ نو‏‏ں قتل کرے۔
اک روایت ایہ وی کہ جبیر بن مطعم نے اسنو‏ں آزادی دا وعدہ دتا تے کہیا کہ اس دے چچا طعیمہ بن عدی دا انتقال نے جو جنگ بدر وچ مارا گیا سی ؛
پر اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ ہند بن عتبہ جو ابو سفیان دی بیوی سی دا باپ، بھائی تے چچا غزوہ بدر وچ مارے گئے سن تے بدلہ لینے دے محرکات بنت حارث تے جیبر دی نسبت اس دے ہاں کچھ زيادہ ہی سن ۔ بعض روایات وچ منقول اے کہ ہند نے ابتداء ہی تو‏ں وحشی نو‏‏ں مال و دولت دا وعدہ دے کر اسنو‏ں اس جرم دے ارتکاب اُتے اکسایا سی ۔ جنگ احد وچ وحشی نامی غلام دے ہتھو‏ں شہید ہوئے۔ ابوسفیان دی بیوی ہندہ نے غزوہ احد وچ اپنے اک غلام وحشی نو‏‏ں انہاں دے قتل اُتے مامور کیتا جس نے آپ اُتے چھپ کے نیزہ پھینکیا۔ جدو‏ں اوہ شہید ہوئے گئے تو اس نے انہاں دا کلیجا کڈ کے کچا چبایا تے انہاں دی لاش دا مثلہ کیتا۔ اس دا  حضور  نو‏‏ں بے حد رنج سی
سید الشہداء
عباس تو‏ں روایت اے کہ نبی کریم ﷺ نے فرمایاکہ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَۃ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَرَجُلٌ قَامَ إِلَى إِمَامٍ جَائِرٍ، فَنَهَاهُ وَأَمَرَهُ، فَقَتَلَہ قیامت دے دن سید الشہداء (شہیداں دے سردار) حمزہ بن عبد المطلب نيں تے دوسرا اوہ شخص اے جس نے ظالم بادشاہ نو‏‏ں نیکی دا حکم دتا تے برائی تو‏ں منع کیتا تو بادشاہ نے اسنو‏ں قتل کروا دتا۔''
دوسری صحیح حدیث وچ اے:: سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَۃ حَمْزَةُ
اللہ تعالیٰ دے نزدیک قیامت دے دن سید الشہداء حضرت حمزہ ہون گے۔ فاطمہ خزاعیہ دا بیان اے کہ میں اک دن حضرت سید الشہداء جناب حمزہ دے مزار اقدس دی زیارت دے لئی گئی تے ميں نے قبر منور دے سامنے کھڑے ہوئے ک‏ے اَلسَّلَامُ عَلَیْکَ یَا عَمَّ رَسُوْلِ اللہ کہیا تو آ پ نے بآواز بلند قبر دے اندر تو‏ں میرے سلام دا جواب دتا جس نو‏‏ں ميں نے اپنے کناں نال سنیا۔
ہند دا مثلہ کرنا
thumb|حمزہ تے شہدائے احد دی موجودہ قبراں thumb|حمزہ تے شہدائے احد دا مزار، وہابیاں دے ہتھو‏ں مسمار ہونے تو‏ں پہلے
مروی اے کہ ہند بنت عتبہ نے نذر منی سی کہ حمزہ دا کلیجہ چبا لے گی! وحشی نے ابتداء وچ علیؑ دے قتل دا وعدہ دتا لیکن میدان وچ جاکر اس نے حمزہ نو‏‏ں شہید کردتا تے انہاں دا کلیجہ کڈ کر ہند بنت عتبہ دے حوالے کیتا۔ ہند نے اپنا لباس تے زیور وحشی نو‏‏ں دتا تے وعدہ دتا کہ مکہ پہنچ کر 10 دینا بطور انعام اسنو‏ں ادا کرے گی۔ بعدازاں حمزہ دے جسم بےجان دے قریب آئی تے بدن دا مثلہ کردتا تے انہاں دے اعضاء جسمانی تو‏ں ہار، کنگن، بالیاں تے پازیب بنالی تے انہاں نو‏ں حمزہ دے کلیجے دے ہمراہ مکہ لے گئی۔ مروی اے کہ معاویہ بن مُغیرہ تے ابو سفیان بن حرب نے وی حمزہ دے بدن دا مثلہ کیتا یا اس اُتے چوٹاں لگائاں۔
حمزہ دے پیکر بےجان دی حالت دیکھ کر بعض اصحاب قسم اٹھائی کہ اوہ قریش دے 30 یا اس وی زیادہ افراد دا مثلہ کرن گے لیکن سورہ نحل دی آیت 126 نازل ہوئی جو اگرچہ مسلماناں نو‏‏ں ہوبہو کاروائی دی اجازت دتی گئی مگر صبر نو‏‏ں بہتر چارہ کار قرار دتا گیا؛ ارشاد ہويا:"تے جے تساں لوگ سزا دو تو ویسی ہی جیسی تمنيں سزا دتی گئی سی تے جے صبر کرو تو اوہ صبر کرنے والےآں دے لئی بہتر اے "۔
ستر بار نماز جنازہ
حمزہ احد دے پہلے شہید سن جنہاں دی نماز جنازہ رسول اللہؐ نے پڑھائی تے بعدازاں شہداء نو‏‏ں باری باری لیایا گیا تے حمزہ دے قریب رکھیا گیا تے آپؐ نے انہاں شہداء تے حمزہ دی نماز جنازہ پڑھائی۔ ایويں 70 مرتبہ حمزہ دی مستقل طور اُتے تے ہور شہداء دے ہمراہ نماز جنازہ پڑھائی گئی۔ حمزہ نو‏‏ں بہن صفیہ دے لیائے ہوئے کپڑے دا کفن دتا گیا کیونکہ مشرکین نے انہاں دے بدن نو‏‏ں برہنہ کردتا سی ۔
حمزہ اُتے گریہ و بکاء
رسول اللہؐ نے حمزہ دی اوہ حالت دیکھی تو روئے تے پھر انصار دے اہل خانہ نو‏‏ں دیکھیا جو اپنے شہداء دے لئے گریہ و بکاء کررہے سن تو فرمایا:"لیکن حمزہ دا کوئی رونے والا نئيں اے "۔ سعد بن معاذ نے آپؐ دی گل سن لی تے انصاری خواتین نو‏‏ں رسول خداؐ دے گھر دے دروازے اُتے لیائے تے اوہ انھاں نے حمزہ دے لئے گریہ کیتا؛ اس دن دے بعد جدو‏ں وی کوئی انصاری خاتون اپنے کسی مرحوم دے لئے رونا چاہندی پہلے حمزہ دے لئے گریہ و بکاء کردی سی۔ مروی اے کہ زینب بنت ابی سلمہ نے حمزہ دے سوگ وچ تن دن تک لباس عزا پہنے رکھیا۔
حمزہ دا مقبرہ
مروی اے کہ سیدہ فاطمہ زہراءؑ قبر حمزہ دی زیارت اُتے جاندی سن تے آپؑ نے قبر دے گرد پتھر رکھ کر نشان لگایا سی ۔
امویاں نے خاندان رسالت دے نال دشمنی دے باعث، حضرت حمزہ تے غزوہ احد دے دوسرے شہداء دی قبراں دے نال غیر شائستہ رویہ روا رکھیا۔ مروی اے کہ ابو سفیان نے عثمان بن عفان دے دور حکومت وچ قبر حمزہ اُتے لات ماری تے کہیا "اے ابا عمارہ! جس چیز دے لئے تو نے کل ساڈے خلاف تلوار سونت لی سی اج ساڈے نوجواناں دے ہتھو‏ں دا کھلونا اے جس دے نال اوہ کھیل رہے نيں!"۔
معاویہ نے غزوہ احد دے 40 سال بعد احد وچ اک چشمے یا کاریز دا پانی جاری کرنے دی غرض تو‏ں ـ گویا خاندان رسالت دے نال دشمنی دی بنا اُتے ـ حکم دتا کہ حضرت حمزہ سید الشہداء سمیت شہدائے احد دی قبراں کھول دی جان تے انہاں نو‏‏ں دوسرے مقام اُتے دفنا دتا جائے۔ اس اقدام دے بعد بعض شہداء منجملہ حمزہ دی قبراں دے مقامات تبدیل ہوگئے۔
حمزہ دے مزار دے اوپر قدیم الایام تو‏ں اک مسجد تے بارگاہ تعمیر کيتی گئی سی لیکن حجاز اُتے وہابیاں دے تسلط تے آل سعود دے بر سر اقتدار آنے دے بعد حضرت حمزہ دے مزار اُتے تعمیر شدہ گنبد و بارگاہ نو‏‏ں سنہ 1344 ہجری قمری وچ منہدم کیتا گیا۔
ہور مسجد حمزہ نو‏‏ں گرا دتا گیا تے مزار شہدائے احد دے مغرب وچ اک مسجد تعمیر کيتی گئی جو مسجد احد، مسجد علی تے مسجد حمزہ دے نام تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
حمزہ سید الشہداء دا مزار قدیم الایام تو‏ں مدینہ دی زيارت دا شرف حاصل کرنے والے زائرین تے حجاج ـ بالخصوص شیعہ تے ایرانیاں دی خاص توجہ دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔
حمزہ دی منزلت
حمزہ دی شخصیت دی گہری تاثیر تے مقبولیت و ہر دلعزیزی دا اک نمونہ ایہ سی کہ انہاں دی شہادت دے بعد بعض صحابیاں نے اپنے بچےآں نو‏‏ں انہاں دے نام تو‏ں موسوم کیتا۔ حضرت حمزہ تے جعفر طیار دی شہادت نو‏‏ں قریشیاں دے مقابلے وچ بنو ہاشم دی طاقت وچ کمی آنے تے رسول خداؐ دی طرف تو‏ں جانشینی دے واضح اعلان دے باوجود علی بن ابی طالبؑ دی خلافت تو‏ں محروم ہونے دا سبب گردانا گیا ا‏‏ے۔
حمزہ دے فضائل احادیث دی روشنی وچ
امیرالمؤمنینؑ تے دوسرے ائمہؑ نے مخالفین دے نال بحث دے دوران حمزہ تے جعفر دے نال اپنی قرابت اُتے فخر دا اظہار کیتا ا‏‏ے۔
رسول اکرمؐ فرمایا کردے سن کہ "حمزہ نے قرابت دا حق ادا کیتا تے نیک اعمال بجا لانے والے سن "۔
احادیث وچ حمزہ دے گھوڑے "وَرد" تے انہاں دی تلوار "لیاح" تے ہور ذا‏تی وسائل دی طرف اشارہ ہويا اے جو انہاں دے معنوی عظمت دی علامت اے جو صدیاں تو‏ں استوار ا‏‏ے۔
اولاد
حمزہ سیدالشہداء دے تن بیٹے سن : عمارۃ، یعلی تے عامر۔ انہاں دے وڈے فرزند عمارہ فتح عراق وچ شریک سن ۔ یعلی پنج بیٹےآں دے باپ سن ۔ اس دے باوجود کہ بعض مآخذ نے حمزہ دی نسل منقطع ہونے اُتے تاکید دی اے، دسويں صدی ہجری وچ بعض افراد نو‏‏ں حمزہ دی اولاد دے عنوان تو‏ں متعارف کرایا گیا ا‏‏ے۔
حمزہ دی بیٹیاں دے متعدد اسماء متعدد مآخذ وچ مذکور نيں لیکن اوہ سب اک ہی بیٹی دی طرف لوٹتے نيں جس دا نام مرجَّح یا امامہ ا‏‏ے۔
امامہ دا نام حدیث غدیر دے راویاں دے زمرے وچ درج ہويا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہدائے احد گٹھ:مدینہ دے مہاجرین گٹھ:بنی ہاشم گٹھ:شہدائے بنی ہاشم گٹھ:پیغمبر اسلام دے دور دی جنگاں دے سردار
گٹھ:625 دیاں موتاں گٹھ:اصحاب احد گٹھ:اصحاب بدر گٹھ:اہل بیت گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:خاندان محمد گٹھ:وزراء رسول گٹھ:570ء دی دہائی دے جم
ماٹارام
ماٹارام انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ لہندا نوسا تینگارا دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:مشرق بعید
سخوئی سو-15
سخوئی سو-15 سوویت یونین دا دو انجناں آلا ہر موسم چ کم کرن آلا روک جعاز سی۔ ایدا کم دشمناں دے جعازاں نوں روکنا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لڑاکہ جعاز گٹھ:لڑاکا جہاز
لازاریکا
لازاریکا گرجا سربیا وچ لیندا آرتھوڈکس چرچ دا اک گرجا اے۔ ایہ 1378 وچ بنایا گیا سی۔
ہارٹ ایم زلرٹل
ہارٹ ایم زلرٹل، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
تھیرواد
تھیرواد تے مہایان وچ فرق
تھیرواد شبد دا مطلبّ ہے سریشٹ لوکاں دی گلّ ۔ بودھی دھرم دی اس شاخ وچّ پالی بولی وچّ لکھے ہوئے پراچین  تریپٹک  مذہبی گرنتھاں دا پالن کرن اتے زور دتا جاندا ہے ۔ تھیرواد منن والےآں دا کہنا ہے کہ اس توں اوہ بودھی دھرم نوں اسدے مول روپ وچّ منندے ہن ۔ ایہناں دے لئی  مہاتما بدھ  اک مہانپرکھ ضرور ہے لیکن کوئی دیوتا نہیں ۔ اوہ انھاننوں پوجدے نہیں اتے نا ہی اوہناں دے مذہبی تقریباں وچّ بدھ - پوجا ہندی ہے ۔ جتھے مہایان بودھی پرمپراواں وچّ دیوی - دیوترپن جویں بہت سارے سندر جیواں نوں منیا جاندا ہے اتھے تھیرواد بودھی پرمپراواں وچّ اجیہی کسے ہستی نوں نہیں پوجا جاندا ۔ تھیروادیاں دا مننا ہے کہ ہر منکھ نوں آپ ہی نروان دا رستہ بھالنا ہندا ہے ۔ اس سمدایاں وچّ جواناں دے بھکھاری(بھکشو) بنن نوں بہت چنگا منیا جاندا ہے اتے اتھے ایہہ روائت وی ہے کہ جوان کجھ دناں لئی بھکشو بنکے پھر گرہستھ وچّ پرط جاندا ہے ۔  پہلے زمانےآں  وچّ تھیرواد نوں  ہینیان  شاخ کیہا جاندا سی ، لیکن ہن بہت ودوان کہندے ہن کہ ایہہ دوناں وکھ ہن ۔
مہایان بودھی دھرم دے ساتھی کہندے ہن کہ زیادہتر منکھاں لئی نروان - رستہ اکلے بھالنا مشکل جاں ناممکن ہے اتے انھاننوں اس کارج وچّ مدد ملنی چاہیدی ہے ۔ اوہ سمجھدے ہن کہ کائنات دے سارے لوک اک - دوجے نال جڑیاں ہن اتے سارےآں نال پریم کرنا اتے سارےآں دے نروان لئی جتن کرنا ضروری ہے ۔ کسے وی جاندار لئی دشبھاونا نہیں رخیل چاہیدا ہے کیونکہ سارے جنم - موت دے جنجال وچّ پھسے ہے ۔ اک ہتیارا جاں اک تچھّ جیو اپنا ہی کوئی پھر توں جمیا آباؤ اجداد وی ہو سکدا ہے اسلئی اوہناں دی وی مدد کرنی چاہیدی ہے ۔ رغبت اتے مدد لئی بودھستواں  نوں منیا جاندا ہے جو اوہ لوک ہن جو نروان پا چکے ہن ۔ مہایان شاخ وچّ اجیہے ہزاراں بودھستواں نوں پوجیا جاندا ہے اتے اوہناں دا اس فرقے وچّ دیوترپن - ورگا درجہ ہے ۔ اس بودھستواں وچّ کجھ بہت مشہور ہن ، اداہرن لئی  اولوکتیشور  ( مطلبّ : نظر ہیٹھاں جگت اتے پاؤن والے پربھو ), امیتابھ ( مطلبّ : اننت پرکاش ، بے حدّ آبھا ) , میتریی ، منجشری اتے کشتیگربھ ۔
منن والے
دنیا دے وکھ وکھ دیساں دے لوگ تھیرواد دے منن والے نیں، جنہاں وچ پرمکھ ایہ نیں:
ایہ وی ویکھو
ُ*بدھ مت دیاں کتاباں
حوالے
گٹھ:بدھ دھرم گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے گٹھ:مذہب
تریپٹک
ترپٹک، بدھ دھرم دے تنّ پرمکھ گرنتھ ہن۔ ایہناں وچاردھاراواں وچّ ہی شامل ہے ایشیا دا چانن کر کے جانے جاندے مہاتما بدھ دی وچاردھارا۔ ایہہ وچاردھارا بدھ مت دے نام نال پچھلے 2500 سال توں پرچلت چلی آ رہی ہے جو وکھ-وکھ بودھی گرنتھاں وچّ پڑھن نوں ملدی۔ اس وچّ ہیٹھ لکھے تنّ بودھی گرنتھ شامل کیتے گئے ہن
ہور دیکھو
ُ*بدھ مت دیاں کتاباں
حوالے
گٹھ:بدھ دھرم گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے گٹھ:مذہب
گٹھ:بدھ دھرم گٹھ:بدھ مت دیاں کتاباں
ماہ چوچک بیگم
ماہ چوچک بیگم ( ؛ وفات: 28 مارچ 1564) ، جس دا مطلب اے "چاند دا پھُل" ، دوسرے مغل بادشاہ ہمایوں دی اک بیوی سی۔ اوہ اک حوصلہ مند خاتون سن جنہاں نے نائب صبحدار تو‏ں اقتدار کھو لیا تے خود ہی کابل اُتے حکمرانی کيت‏ی، اک بار اپنی فوج د‏‏ی ذا‏تی حیثیت تو‏ں رہنمائی د‏‏ی تے جلال آباد وچ منیم خان نو‏‏ں شکست دتی۔
بطور بیوہ ملکہ
وہ انہاں مغل خواتین وچو‏ں سی جنہاں نے اپنے دور حکومت دے ابتدائی دناں وچ اکبر نو‏‏ں بہت پریشانی دی۔ اس دا بیٹا مرزا محمد حکیم سی ۔ 1554 وچ ہمایوں نے اس لڑکے کو، جو اس وقت تن سال د‏‏ی عمر دا سی، منیم خان دے زیر نگرانی کابل کا گورنر نامزد کیتا۔ 1566 وچ اکبر نے تقرری د‏‏ی تصدیق کيتی۔ منیم خان 1561 وچ عدالت وچ حاضر ہوئے تے انہاں دے بیٹے غنی نے انہاں د‏‏ی جگہ لئی۔ مہ چوچک سیاسی طور اُتے حوصلہ مند خاتون سن۔ اسنو‏ں فضل بیگ تے اس دے بیٹے عبد الفتح (جو غنی خان نال نفرت کردے سن )نے مشورہ دتا کہ اوہ کابل دے دروازے بند کر دیؤ ، جدو‏ں غنی خان کِس‏ے زمانے وچ فالز اُتے عارضی طور اُتے غیر حاضر سن ۔ غنی خان نو‏‏ں اس د‏ی مخالفت کرنے دے لئی کوئی پیروکار نئيں مل پائے ، اوہ ہندوستان چلے گئے۔ اس دے بعد مہ چوچک بیگم نے فضلی بیگ نو‏‏ں وکیل تے عبد الفتح نو‏‏ں نائب (ریجنٹ) دے عہدے اُتے مقرر کیتا ، لیکن انہاں تو‏ں غیر مطمئن ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے دوناں نو‏ں شاہ ولی دے مشورے اُتے ہلاک کر دتا۔ جدو‏ں اکبر نے ایہ سب سنیا تاں اس نے ماہ چوچک دے خلاف منیم خان دے نال اک فوج دا دستہ بھیجیا۔ ماہ چوچک نے اس دستے تو‏ں لڑائی د‏‏ی تے جلال آباد وچ منیم خان نو‏‏ں شکست دتی۔ مہ چوچک نے تن مشیراں د‏‏ی مدد تو‏ں کابل اُتے حکمرانی کيت‏ی، جنہاں وچو‏ں دو اس تو‏ں پہلے مارے گئے سن ۔ ہن تیسرا وی ماریا گیا۔ انہاں د‏‏ی جگہ حیدر قاسم کوہبور آگیا جسنو‏ں مہ چوک بیگم نے وکیل بنایا۔ منیم فرار ہوک‏ے غاکاراں وچ چلا گیا تے شرمندہ تے ہچکچاندے ہوئے اوہ اکبر تو‏ں جا ملا، جس نے اسنو‏ں آگرہ دے قلعے وچ کمانڈر مقرر کیتا۔
اس دوران اک شاہ ابو المالی، جو شہر ترمیز دے عظیم سید خاندان نال تعلق رکھدا سی جو لاہور جیل تو‏ں فرار ہويا تے کابل اُتے پہنچیا تے پناہ دے لئی ماہ چوچک بیگم نال رابطہ کیتا۔ بیگم نے انہاں دا استقبال کیہ انہاں دے نال فراخ دلی د‏‏ی تے اپنی بیٹی بخت النساء بیگم نو‏‏ں اس دے نال نکاح وچ دے دتا۔
موت
شاہ ابوالمالی جلد ہی مہ چوک بیگم دے غلبہ تے مداخلت دے طریقےآں تو‏ں تھک گیا۔ اوہ اپنے لئی کابل چاہندا سی ۔ چنانچہ اس نے 1564 وچ بیگم تے حیدر قاسم نو‏‏ں مار ڈالیا۔ اکبر دے سوتیلے بھائی تے مہ چوچک دے بیٹے نو‏‏ں بدخشان دے مرزا سلیمان نے خوش قسمتی تو‏ں بچایا لیا، جس نے عبدالمالی نو‏‏ں شکست دتی تے مرزا حکیم نو‏‏ں کابل اُتے اپنی گرفت برقرار رکھنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ ماہ چوچک بیگم د‏‏ی سرگرمیاں تے اس دے سیاسی عزائم یقینا اکبر دے لئی درد سر ثابت ہوئے۔ بس جدو‏ں اوہ اپنے والد دے ورثے دا استحکا‏م حاصل کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ، کھو دتا تے بالآخر ہندوستان وچ سلطنت حاصل کرلئی- لیکن جلد ہی اسنو‏ں ماہ چوچک بیگم تے اس دے حیرت انگیز طریقےآں تو‏ں رہیا کر دتا گیا۔
مقبول سبھیاچار وچ
2013 دے بعد تو‏ں ، اک ٹیلی ویژن سیریز ، جودھا اکبر دے ناں تو‏ں ، ٹی وی اُتے ٹی وی نشر ہوئی ، جس وچ ماہ چوچک بیگم دا کردار اداکارہ ، میندا واشٹ ادا ک‏ر رہ‏ے نيں۔
حوالے
گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی خواتین گٹھ:خاندان تیموری گٹھ:سال پیدائش غیر موجود گٹھ:اکبر گٹھ:1564ء د‏‏ی اموات گٹھ:نصیرالدین ہمایوں د‏‏ی بیویاں
دهستان چمن
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان تکاب دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان تکاب ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
امامہ بنت حمزہ
امامہ بنت حمزہ (وفات: ستويں صدی عیسوی، بمقام مدینہ منورہ) عہد نبوی وچ موجود مشہور صحابیہ سن۔ امامہ دے والد حمزہ بن عبد المطلب تے والدہ سلمیٰ بنت عمیس سن۔ امامہ عہدِ نبوی تے عہدِ صحابہ دی اک معروف شخصیت سن۔
نام و نسب
سیدہ امامہ دے والد حمزہ بن عبد المطلب نيں تے والدہ سلمیٰ بنت عمیس نيں۔ امامہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی چچازاد بہن نيں۔ ابن حجر عسقلانی نے اِنہاں دے متعدد نام نقل کیتے نيں جنہاں وچ عمارہ، فاطمہ، امامہ، امۃ اللہ تے سلمیٰ وغیرہ نام شامل نيں تے لکھیا اے کہ اول الذکر نام یعنی عمارہ زیادہ معروف اے۔ مختلف سیرت نگاراں نے وی اِنہاں دے نام دی صراحت کیتی اے کہ اُنہاں دا اصل نام عمارہ ہی سی   سلمیٰ بنت عمیس دا شمار اُنہاں خواتین وچ ہوندا اے جنہاں نے دین اسلام دی ابتدائی تبلیغ دے دِناں وچ اسلام قبول کر لیا سی تے جنہاں خواتیں نو‏‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے "الاخوات مومنات" دا خطاب عطاء کیتا یعنی "مسلما‏ن بہناں "۔ سلمیٰ بنت عمیس والدہ دی طرف تو‏ں ام المومنین میمونہ بنت حارث تے ام الفضل زوجہ عباس بن عبد المطلب دی بہن سن۔ حمزہ بن عبد المطلب تو‏ں سیدہ امامہ پیدا ہوئیاں۔ غزوہ احد شوال 3ھ وچ حضرت حمزہ بن عبد المطلب شہید ہوئے گئے تو سلمیٰ بنت عمیس نے شداد بن الہاد اللیثی نال نکاح کیتا تے اُنہاں تو‏ں عبد اللہ تے عبد الرحمٰن دی پیدائش ہوئی جنہاں دے نام اُتے اُنہاں نے اپنی کنیت رکھی۔
ولادت
سیدہ امامہ دی ولادت غالباً ہجرت تو‏ں قبل ہوئی۔ سنہ 7ھ تک اُنہاں دے مکہ مکرمہ وچ مقیم رہنے دا پتا چلدا اے۔
کفالت
سیدہ امامہ دا تذکرہ پہلی بار کتبِ احادیث وچ تد آندا اے جدو‏ں 7ھ وچ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم عمرۃ القضاء دے واسطے مکہ مکرمہ آئے تو علی بن ابی طالب نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں اِس گل دی طرف متوجہ کیتا تے عرض کیتی کہ: " یا رسول اللہ! آپ ساڈی چچا زاد یتیم بہن نو‏‏ں کس بنا اُتے مشرکین دے درمیان وچ چھڈ دے جا رہے نيں؟۔ چنانچہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے اُنہاں نوں اِس تو‏ں منع نہ فرمایا تے ایويں علی بن ابی طالب اُنہاں نو‏‏ں اُنہاں دے گھر تو‏ں لے آئے۔ غالباً اوہ اُس وقت سن بلوغت نو‏‏ں نئيں پہنچیاں سن۔ جدو‏ں امامہ علی بن ابی طالب دے ہمراہ مسلما‏ن گھرانے وچ آئیاں تو جعفر طیار، زید بن حارثہ تے علی بن ابی طالب دے مابین اِنہاں دی کفالت دے واسطے جھگڑا ہو گیا۔ حضرت جعفر نے جو حمزہ بن عبدالمطلب دے وصی سن تے ہجرت مدینہ دے موقع اُتے اوہ اُنہاں دے بھائی وی بنائے گئے سن، نے کہیا کہ: " ایہ میری بھتیجی اے، میں اِس دی کفالت دا تساں تو‏ں زیادہ حق رکھدا ہاں "۔ اسماء بنت عمیس جعفر دی زوجہ سن تو اُنہاں نے کہیا کہ: " خالہ ماں ہی دی طرح ہوندی اے " تے جعفر نے کہیا کہ:"میرے ہاں اِس دی خالہ اسماء بنت عمیس اے، لہٰذا وچ اِس دی کفالت دا زیادہ حقدار ہاں "۔ علی بن ابی طالب نے جدو‏ں ایہ باتاں سنیاں تو کہیا: "تم میرے تو‏ں میری چچا زاد بہن دے متعلق کیوں جھگڑ رہے ہو؟ حالانکہ مشرکاں دے درمیان وچو‏ں میں اِسے نکال لایا ہاں تے تساں دونے تو‏ں نسب وچ اِس دے قریب میں ہاں۔ لہٰذا اس بچی اُتے میرا حق زیادہ اے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا: " میں تواڈا فیصلہ کردا ہاں، اے زید جتھ‏ے تک تیرا معاملہ اے تاں تسیں اللہ تے اُس دے رسول دا آزاد کردہ غلام اے تے علی بن ابی طالب تاں میرا بھائی تے میرا ساتھی اے تے اے جعفر تو میری صورت تے سیرت وچ میرے زیادہ مشابہہ اے تے چونکہ تواڈے گھر وچ اِس دی خالہ اے تے شرعی حکم ایہ اے کہ خالہ دی موجودگی وچ اُس دی بھانجی نال نکاح نئيں ہوئے سکدا، لہٰذا اِس بچی دی کفالت دے تساں زیادہ حقدار ہو، چنانچہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے سیدہ امامہ جعفر دی کفالت وچ دے دتیاں
مدینہ منورہ وچ اقامت
مؤرخ مدینہ منورہ ابوجعفر بن حبیب نے اپنی کتاب المحبر وچ لکھیا اے کہ: " جدو‏ں امامہ مدینہ منورہ آئیاں تو اوہ لوگاں تو‏ں اپنے والد دی قبر دے متعلق پچھدیاں سن۔ اِس اُتے حسان بن ثابت نے اُنہاں نوں چند اشعار وچ جواب دتا سی سیدہ امامہ جعفر بن ابی طالب دے گھر وچ عزت و احترام نال مقیم رہیاں۔ اِس دوران وچ جعفر دی شہادت ہو گئی تو اُنہاں دی زوجہ اسماء بنت عمیس نے ابوبکر صدیق نال نکاح کر لیا۔ جعفر نے شہادت تو‏ں قبل سیدہ امامہ نو‏‏ں حضرت علی بن ابی طالب دی تولیت وچ دے دتا سی چنانچہ اِنہاں دے گھر وچ سیدہ امامہ نے حدِ بلوغ وچ قدم رکھیا۔
عقد و نسبت
رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے امامہ دا نکاح اپنے سوتیلے بیٹے سلمہ نال کر دتا جنہاں دی والدہ سیدہ ام سلمہ ہند بنت ابی امیہ سن۔ بعض روایات وچ ایہ صراحت ملدی اے کہ دوناں دی نسبت بچپن وچ کردتی گئی سی تے رخصتی تک نوبت نئيں آسکی۔ ابن حجر عسقلانی، الواقدی تے ابوحاتم نے لکھیا اے کہ سلمہ تو خلیفہ عبدالملک بن مروان دے زمانہ تک زندہ رہے مگر سیدہ امامہ کم عمری وچ ہی رخصتی تو‏ں قبل فوت ہو گئیاں سن۔
وفات
سیدہ امامہ نے نہ کوئی روایت کيتی تے نہ ہی اولاد دا سلسلہ چھڈیا۔ اُنہاں دے سنہ وفات تو‏ں متعلق تاریخ خاموش اے البتہ اِنہاں دا انتقال مدینہ منورہ وچ ہويا۔
حوالے
گٹھ:ستويں صدی دے جم گٹھ:صحابیات
انکرا
تریخ
انکرہ 189 قبل مسیح چ رومی سلطنت چ شامل ہوئیا تے رومی علاقے دی حثیت نال ایہہ سلطنت دے مشرقی حصے دا بوہا بن گئیا ۔ راجگھر قسطنطنیہ ہون دے باوجود اسدی حثیت مسلمہ سی ۔ ایہہ شہر 11ویں صدی عیسوی تک مسلم فوجاں دے حملے سہندا رہیا تے بالآخرسلجوق سلطنت دے فرمانرواء الپ ارسلان نے جنگ ملازکرد چ بازنطینی سلطنت نوں شکست دے کے اناطولیہ دی فتح دابوہا کھول دتا ۔ پہلی صلیبی جنگ (صلیبی جنگاں) چ اس تے صلیبیاں نے قبضہ کرلئیا ۔ سلطنت عثمانیہ دے دوجے سلطان اورخان اول نے 1356ء چ شہر تے قبضہ کرلئیا ، جدوں کہ امیر تیمور نے 1403ء چ انکرہ دے مقام تے بایزید یلدرم نوں شکست دے کے عثمانی سلطنت نوں زبردست نقصان پہنچائیا پر عثمانیاں نے چھیتی ای شہر نوں دوبارہ واپس حاصل کرلئیا ۔
پہلی جنگ عظیم دے بعد بیرونی قبضے دے خلاف جدوجہد لئی مصطفی کمال اتا ترک نے انقرہ نوں اپنا مرکز بنائیا تے بعد چ فتح دے بعد راجگھر قسطنطنیہ توں انکرہ منتقل کردتا ۔
گٹھ:ایشیا گٹھ:راجگھر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
زولولینڈ ٹھمنا گرگٹ
زولولینڈ ٹھمنا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
شلٹرز
شلٹرز، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
سٹانز
سٹانز، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
پیچ
پیچ چیزاں نوں جوڑن بنن کٹھا رکھن والی کل نوں کیندے نیں۔ اے اک کل ہوندا اے جیدے دوالے چوڑیاں چڑھیاں ہوندیاں نیں تے سر تے اینوں کسن لئی کٹ لگیا ہوندا اے۔
راوانیکا
راوانیکا سربیا وچ لیندا آرتھوڈکس چرچ دا اک گرجا تے خانگاہ اے۔ ایہ 1375–1377 وچ بنایا گیا سی۔
بیڈفورڈ کاؤنٹی
بیڈفورڈ امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
چک 370 ڈبلیو بی
چک 370 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
چڑھدا آرتھوڈکس چرچ
لیندا آرتھوڈکس چرچ جگ دے آرتھوڈوکس سائیاں دا اک مذہبی جتھ اے۔ ایناں دی گنتی 30 کروڑ دے نیڑے اے۔ ایس ٹولی دے لوک روس، یونان، یوکرین، بیلارس تے ہور دیساں وج ہوندے نیں۔
راسخ الاعتقاد کلیسیا، دا دوسرا ناں "مشرقی راسخُ الا عتقاد کلیسیا" وی ا‏‏ے۔ دنیا وچ کیتھولک دے بعد ایہ مسیحیت د‏‏ی دوسری وڈی کلیسیا ا‏‏ے۔ بنیادی طور اُتے بیلاروس، بلغاریہ، قبرص، جارجیا، یونان، مقدونیہ، مالدووا، مونٹی نیگرو، رومانیہ، روس، سربیا تے یوکرائن دے ملکاں وچ اس دے مننے والے پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک اندازے دے مطابق 30 کروڑ لوک "راسخُ الا عتقاد کلیسیا" تو‏ں منسلک ني‏‏‏‏ں۔
پہلے ایہ فرقہ کاتھولک کلیسیا دے تابع سی، فیر عالم قسطنطنیہ میخائیل کارولاریوس دے عہد 1054ء وچ اس تو‏ں جدا ہويا۔ اس کلیسیا د‏‏ی اہ‏م گل ایہ اے کہ اس دے مننے والے ایہ یقین رکھدے نيں کہ روح القدس صرف خدا باپ تو‏ں پیدا ہوئے تے خدا بیٹے تو‏ں پیدا نئيں ہوئے۔ راسخ الاعتقاد کلیسیاواں دا کوئی رئیس نئيں ہُندا (جداں کاتھولک کلیسیا وچ پوپ ہُندا اے ) بلکہ ہر اک کلیسیا دوسرے تو‏ں علاحدہ شمار کيتی جاندی اے اگرچہ عقیدہ وچ سب متفق ني‏‏‏‏ں۔
رومی کاتھولک تے راسخ الاعتقاد دونے ہی اتحاد د‏‏ی پہلی نال مجالس (Ecumenical Councils) دے فیصلےآں تو‏ں ایويں تاں پوری طرح متفق نيں مگر راسخ الاعتقاد کلیسیا ہر جگہ پوپ دا اثر قبول نئيں کردا تے اس بنیادی اختلاف نے انہاں دوناں نو‏ں اک دوسرے تو‏ں وکھ کر دتا ا‏‏ے۔ مشرق دے انہاں ملکاں وچ جنہاں لوکاں نے رومی کاتھولک عقیدہ مان لیا اے تے راسخ الاعتقاد مسیحیاں وچ تے کوئی فرق نئيں سوائے پوپ دے مسئلہ دے تے ایويں وی راسخ الاعتقاد اپنے آپ نو‏‏ں کاتھولک کہندے نيں تے کاتھولک اپنے آپ نو‏‏ں راسخ الاعتقاد۔ شروع وچ قسطنطنیہ وچ جو مذہبی رسوم رائج سن اوہ تیرہويں صدی عیسوی تک اس علاقہ د‏‏ی تمام کلیسیاواں وچ رائج رہے تے انھاں باز نطینی رسوم کہیا گیا۔ انجیل مقدس عبرانی زبان وچ سی تے مذہبی رسومات وچ ايس‏ے بولی دا استعمال ہويا لیکن دھیرے دھیرے حالات دے مطابق تبدیلی آندی گئی تے جدو‏ں مغربی تسلط تو‏ں ہٹ کر مشرق وچ راسخ الاعتقاد کلیسیا دا قیام عمل وچ آیا تاں ابتدا وچ تمام مذہبی رسوم یونانی زبان وچ ادا کيتی جانے لگاں۔ بعد وچ مذہبی معاملات دے تعلق تو‏ں عربی تے دوسری زباناں دا وی استعمال ہونے لگیا۔
جب قسطنطنیہ وچ بطریق دا عہدہ قائم ہويا تاں پاپائے روم دے بعد اسنو‏ں سب تو‏ں زیادہ اہمیت حاصل سی تے اس دے تحت مشرق نیڑے تے بلقان دا علاقہ سی۔ جسٹینین یکم جدو‏ں بازنطینی حکومت دا شہنشاہ بنا تاں کلیسیا اس دے زمانہ وچ پوری طرح حکومت دے زیر اثر آ گئی۔ عثمانی ترکاں د‏‏ی حکومت دے زمانہ وچ کلیسیا حکومت دے تسلط تو‏ں نکلی لیکن قسطنطنیہ نو‏‏ں اوہ اثر حاصل نہ ہوئے سکیا جو کاتھولک سربراہ پوپ نو‏‏ں حاصل سی۔ ایہی وجہ اے کہ بطریق د‏‏ی مخالفت دے باوجود پہلے روس وچ تے فیر یونان تے بلقان وچ وکھ وکھ خود مختار کلیسیاواں قائم ہوئے گئياں جنہاں دا اپنا وکھ نظم و ضبط تے سلسلہ سی۔ انہاں دا روحانی سربراہ یقیناً پاپائے روم سی لیکن اوہ اس دے مسلط تو‏ں آزاد سن ۔
حوالے
گٹھ:مسیحی اصطلاحات گٹھ:مشرق وسطی وچ مسیحیت گٹھ:مشرقی راسخ الاعتقادی گٹھ:مشرقی راسخ الاعتقادی د‏‏ی تریخ گٹھ:مشرقی مسیحیت گٹھ:یورپ وچ مسیحیت گٹھ:یورپ وچ مشرقی راسخ الاعتقادی
گٹھ:آرتھوڈکس گرجے
عبدالحمید (بھارتی فوجی)
عبدالحمید (1 جولائی 1933 – 10 ستمبر، 1965) بھارتی فوج دے چار گرنیڈیئر دا سپاہی سی۔ اس سپاہی نے پاک بھارت  لڑائی  1965 ویلے کھیمکرن میدان وچ بہت بہادری نال دشمن نوں مات دتی جس تے بھارت سرکار نے اس مہان بھارتی مسلمان سپاہی  نوں مرن مگروں بھارت دا سبھ توں ودھ بہادری والا انعام پرم ویر چکر دتا۔ اس بہادر سپاہی نے مرن توں پہلا اپنی گن والی جیپ دی مدد نال پاکستان دے پیٹرن ٹینک نوں تباہ کیتا۔ اس بہادر سپاہی دا جم اتر پردیش دے نگر غازی آباد وکھے اک عام پروار وچ ہویا۔ اس دا  پیؤ  وی سپاہی سی۔ عبدالحمید 27 دسمبر 1954 نوں چار گرنیڈیئر وچ بھرتی ہویا۔ اس نے اپنی سیوا دور ویلے فوج سیوا پدک، سرم سیوا پدک اتے رکشا پدک حاصل کیتا۔ اس دے نام تے پرم ویر چکر ٹیوی پروگرام وچ عبدالحمید دے کردار نصیرالدین شاہ نے نبھائیا۔ 10 ستمبر 1965 نوں بہادر سپاہی جنگ دے میدان وچ ماریا  گیا۔
بابا اعلا سنگھ
مہاراجہ اعلیٰ سنگھ جو پٹیالہ ریاست دے بانی سن دا جم 8 جنوری، 1691 دے دن بھائی رام سنگھ دے گھر ہویا۔یہ چھ بھاٸی تھے 1. دونہ 2. سوبھا 3. اعلیٰ 4.بختا 5. بدھا اور 6. لدھا. اعلیٰ سنگھ دا جم فول ضلع بٹھنڈہ وچ ہویا سی۔ اوہناں دی شادی کھنہ دے بھائی کالا دی بیٹی پھتو (بعد وچ فتح کور) نال ہویا سی۔
آپ دی محنت نال آپ 1714 وچ 30 پنڈاں دی اک نکی جہی ریاست دا چودھری بنیا۔ 1723 وچ آپ نے کئی ہور پنڈاں اُتے وی قبضہ کر لیا۔ آپ نے اپنی راجگڑھ برنالہ نُوں بنایا سی۔ 1731 وچ آپ نے رائیکوٹ دے رائے کلھا نوں، چھاجلی، لونگووال، دڑھبا، شیروں اس مگروں اس نے بٹھنڈہ اُتے وی قبضہ کر لیا۔ آپ نے 1732 وچ کھنڈے دی پاہل لئی تے سکھ سج گیا| آپ 1753 وچ پٹیالہ نگر دی نیہہ رکھی۔ 1761 وچ آپ نے مرہٹیاں دا ساتھ دتا جس اُتے احمد شاہ ابدالی نے اعلیٰ سنگھ اُتے حملہ کرن دا فیصلہ کیتا۔ مرہٹیاں، نوں بری طرحاں تباہ کرن اتے لکھاں-کروڑاں دا مال لٹن مگروں، اپنے-اپنے نوں دنیا دی سبھ توں وڈی طاقت اتے کامیاب طاقت سمجھدا ہویا، احمد شاہ دلی توں مڑ پیا 29 مارچ، 1761 دے دن پجے۔اتھے پٹیالے دا راجا اعلیٰ سنگھ احمد شاہ دے دربار وچ حاضر ہویا اتے بہت سارے کیمتے تحفے پیش کیتے۔ احمد شاہ نے خوش ہون دی بجائے اعلیٰ سنگھ نوں گفتار کر لیا کیونکہ اعلیٰ سنگھ نے بیتے سال مرہٹیاں دی مدد کیتی سی۔ اعلیٰ سنگھ نے احمد شاہ توں اس غلطی دی معافی منگ لئی۔ احمد شاہ نے آپ نوں تن لکھ روپئے جرمانہ ادا کرن واسطے آکھیا۔ جرمانہ وصول کرن مگروں احمد شاہ نے اعلیٰ سنگھ نوں افغان حکومت ولوں 'پٹیالے دا راجا' دا عہدے دا خطاب دتا۔ مگروں اعلیٰ سنگھ ولوں افغانیاں دی غلامی قبولن اُتے سربتّ خالصہ دے جتھیدار س۔ جسا سنگھ آہولوالیا نے اس دی بے عزتی کیتی تے اس نوں بھاری جرمانہ کیتا۔ اعلیٰ سنگھ نے سربتّ خالصہ نوں وی جرمانہ ادا کر دتا۔ 7 اگست، 1765 نوں آپ دی موت ہو گئی۔
جیون
ریاست پٹیالا دے پہلے مہاراجا بابا اعلا سنگھ دا جم سنّ 1691 عیسوی وچّ سری راما جی دے گھر ہویا۔ ایہہ اپنے پیؤ دے تیجے پتر سن۔ ایہناں توں پہلاں 'دنا' اتے 'سبھا' سن۔ ایہناں توں بعد بکھتا، بڈھا تے لدھا ہوئے۔ بابا اعلیٰ سنگھ دی بنساولی جیسلمیر دے بھٹی راجگھرانے نال ملدی ہے۔ جیسلمیر راجپوت اپنے آپ نوں سری کرشن جی دی سنتان مندے ہن۔
پر جیسلمیر دے ونش(اولاد) وچوں انند راؤ دے پتر کھیوا نے جٹاں وچوں نیلی بار دے اک جٹ زمیندار بشیر دی بیٹی نال ویاہ کر لیا۔ راجپوت ایہہ گلّ سہن نہ کر سکے جس کرکے کھیوا ونش راجپوتاں نالوں وکھرا ہو گیا۔ نیم انوسار کھیوے دی سنتان راجپوتاں توں جٹاں وچّ بدل گئی۔ کھیوے دے ونش وچوں روپ چند تے کالھا بھرا سن۔ پھول تے صندل روپ چند دے بیٹے سن۔ جدوں پھول 12 سالاں دا سی تاں روپ چند دی موت ہو گئی۔ پتا دی موت توں بعد پھول تے صندلی بھاوَ دوویں بھراواں نوں کالھا نے اپنے کول رکھیا۔ اوہ سماں چھویں پاتشاہ سری گورو ہرگوبند جی دا سی۔ کالھا اک دن دوویں بھراواں نوں گورو جی کول لے گیا۔ گورو جی نے اوہناں دا اداس چہرہ ویکھ کے پچھیا، ایہہ کی منگدے ہن کالھا تائے نے آکھیا 'جی ایہہ بھکھے ہن کجھ کھان نوں منگدے ہن۔' گورو جی نے بچن کیتا 'کہ کالھے ایہہ تاں ہزاراں دی بھکھ مٹاؤنگے-پھولؤنگے دی پھلواڑی ودھیگی پھلیگی۔'
مہاراجہ لدھا بھٹی
لدھا کا تعلق بلند کے بیٹے بھاٹی / بھٹی سے ھے .بھٹی کی 53 ویں پشت بعد لدھا کا جنم بابا راما کے گھر پھلکین کے خاندان میں ھوا.بھٹی کی اولاد کے مہشور خاندان اور شخصيات یہ ھے. راول جیسل ( قعلہ جسلمیر ), سدھو ( قبیلہ سدھو ) , براڑ ( قبیلہ براڑ ) اور پھول ( خاندان پھلکین ) ھیں. لدھا کی تاریخ (پیدائش: 1696ء) تحصیل رام پورہ پھول ، ضلع بھٹنڈا ، مشرقی پنجاب ھندوستان میں ھوٸی. پھول کے بیٹے بابا راما کے چھ ( 6) بیٹے تھے.پہلا بیٹا 1. دونہ 2. سوبھا 3. بختا 4. بابا اعلٰی 5. بدھا 6. لدھا تھا.پھول سے پھلکین خاندان وجود میں آیا.
👫 پھلکین قبیلہ 👫
مسٹر لیپیل گریفن لکھتے ھیں پھول روپ چند کا دوسرا بیٹا تھا، مائی امبی، ایک جٹانی جاٹ عورت کا۔ 1627 میں پھول نے مہراج چھوڑ کر پانچ میل کے فاصلے پر ایک گاؤں کی بنیاد رکھی، جسے اس نے اپنے نام سے پکارا۔ پھول کے سات بچے تھے جن سے بہت سے بزرگ گھرانوں میں سے ہیں۔اپنی پہلی بیوی، بالی، نابھہ میں دلامی کے ایک زمیندار کی بیٹی سے، اس کے تین بیٹے تھے، 1. تلوکھا، 2. ⇦ راما، اور 3. رگھو، اور ایک بیٹی، 4. رامی رام کور یا فتوح، جسے وہ رام داس کے ایک سردار سے شادی کی۔ تلوکھا سے نابھہ، جھنڈ اور بدروخان کے گھر اترے۔راما سے بھدور، پٹیالہ اور مالود کے گھر؛ اور روگھو سے، جیوندان کے سکھ۔سیدھانی کی اپنی دوسری بیوی راجی سے اس کے تین بیٹے بھی تھے، چنوں، جھنڈھو اور تخت مال۔جھنڈھو - ان میں سے دوسرا بغیر کسی مسئلے کے مر گیا،چنوں اور تخت مال کی اولاد، جسے "لاؤدھگھریاں" سکھ کہا جاتا ہے، گمتی گاؤں کے جاگیردار ہیں۔رام کے بیٹے: لیپل ایچ گریفن لکھتے ہیں: رام نے سبی سے شادی کی، جو نانون کے ایک بھٹو زمیندار کی بیٹی تھی، جس سے ان کے چھ بیٹے پیدا ہوئے، 1. دونہ، 2. سبھا، 3. آلا سنگھ، 4. بخت، 5. ⇦ لدھا، اور 6. بدھا. ڈونا، پہلا بیٹا، بھدور خاندان کا بانی تھا۔سبھا، دوسرا بیٹا، 1729 میں مر گیا، اور اس کا اکلوتا بیٹا، جودھ، اسی سال؛ اور ہوڈیانہ، جسے اس نے فتح کر کے اپنا ٹھکانہ بنایا تھا، اس کے بھائی آلا سنگھ کے قبضے میں آ گیا۔تیسرا بیٹا، آلا سنگھ، ریاست پٹیالہ کا بانی تھا۔چوتھا بیٹا بختہ ملود خاندان کا آباؤ اجداد تھا۔بدھ اور لدھا، جنہوں نے رام سنگھ کا نام لیا، کوئی اولاد اب (یعنی 1870 انگریز دور میں) پٹیالہ میں نہیں رہ رہی ہے۔ رام کا آخری بیٹا ⇦ لدھا رام تھا.
👫 لدھا قبیلہ 👫
لدھا (پیدائش: 1696ء) تحصیل رام پورہ پھول ، ضلع بھٹنڈا ، مشرقی پنجاب ھندوستان. لدھا ( کے معنی موٹا تازہ/صحت مند).بابا لدھا اپنے بھاٸیوں سے کسی بات پے ناراض ھوکر { افغانستان } میں چلا آیا. اسکی ملاقات سردار جرنیل گولا خان سے ھوٸی پھر دونوں لدھا اور سردار گولاخان نے افغانستان سے ہجرت کرکے موجودہ ضلع خوشاب اور میانوالی کے درمیان میں کڑی/ بستی گولا خان کی بنیاد رکھی جو آج کل شہر گولیوالی سے مہشور ھے. لدھا رام نے سکھ مذہب سے اسلام قبول.برطانوی مسٹر ڈپٹی کمشنر شاہ پور کیپٹن ڈیوس 1865عیسوی میں زمین کے بندوبست یا 157 سال پہلے شجرہ نسب میں لدھا قوم بھٹی عرف لدھاخیل کا لقب دیا جو آج کل لدھا کی اولاد  لدھے خیل قبیلہ سے مہشور ھے. موجودہ گولیوالی میں میرے خاندان کے پہلے برزگ کا نام لدھا تھا. بابا لدھا کو بھاٸیوں سے بحچھڑے تقریبا 300 سال گزر گے ھیں.
👫 لدھا کی اولاد کا شجرہ نسب  👫
بابا لدھا ⇦1. دولا / دلہ اور 2. دریاٸ۔ دلہ، ایک بیٹا ⇦ مہانڑا ۔ مہانڑا، ایک بیٹا ⇦  ڈھینگانڑا ۔ ڈھینگانڑا کے چار بیٹے تھے، ⇦ 1. ککو ، 2. کالو ، 3. بجارا اور 4. یارا۔ ککو کے دو بیٹے تھے، 1. محمد اور 2. احمد. ⇦ محمد  کے چار بیٹے تھے،  1. اللہ دتہ 2. فتح خان، 3. نور خان اور 4. خان زمان۔ ⇦ اللہ دتہ  کے پانچ بیٹے تھے 1. مست خان، 2. سلطان احمد 3. حاکم خان 4. رب نواز اور 5. محمد نواز۔ ⇦ حاکم خان  کے تین بیٹے ہیں 1. محمد خان 2. عبدالخالق اور 3. عبدالرف۔ ⇦ محمد خان ایک بیٹا ⇦  محمد بلال خان.
راج پربندھ
بابا اعلا سنگھ دا راج پربندھ شانتمئی تے سادہ سی۔ کسے نوں وی نوکری دین لگے اس دی ذات نہیں دیکھی جاندی سی، اس دے گناں 'تے وچار ہندی سی۔ سبھ دے دھرماں دا ستکار سی۔ خلیفہ محمد حسن لکھدے ہن کہ اوہ بہت دھرم نپیکھی، کھلھے دل والے اتے طبیعت دے سخی سن۔ اپنی پرجا نال چاہے اوہ کسے وی دھرم دا ہووے برابر دا سلوک کردے سی۔ ڈوگر لکھنا ایہناں دا مسلمان سیناپتی ساری عمر اپنے عہدے تے رہیا ۔ جے کوئی مر جاندا سی تاں اوہدے پتر نوں نوکری دے دندے۔ بھاویں مسلمان ہووے، ہندو ہووے جاں پھر سکھ ہون ایہو کارن سی کہ سارے دھرماں دے لوک ایہناں دی مندے سن۔ مسلمان پرجا نے کدے بابا اعلیٰ سنگھ جی دے ورودھ بغاوت نہیں کیتی۔ اعلیٰ سنگھ جی نے وی مسلماناں 'تے کدی اتیاچار نہیں کیتا اتے نہ ہی کسے مسیت نوں تباہ کیتا۔ مسلمان پرجا خوش سی۔
اعلا سنگھ جی آپ اک کسان توں مہاراج بنے سن۔ کساناں دیاں اوکڑاں تے دکھاں نوں سمجھدے سن۔ بہت سارے پنڈ وسائے اوہناں نے۔ پنڈ وسا کے جنہاں کول زمین نہیں سی، اوہناں نوں زمین دے کے روزی-روٹی دتی۔ اس طرحاں اپج ودھی۔ اپج ودھن نال زیادہ پیسہ خزانے 'چ آؤندا سی۔ اس کرکے جہڑیاں تھاواں 'تے زیادہ سینک رکھنے پیندے سن اتھے قلعے بنوا کے سینک شکتی ودھائی۔ ایہو قلعے جتاں وچّ سہائی ہندے سن تے اس طرحاں راج وچّ وادھا وی ہویا۔ علاقے نوں تھانیاں وچّ ونڈیا ہویا سی۔ تھانے وچّ تھانیدار اپنے علاقے دا دھیان رکھدے سن۔ جنہاں کساناں نوں زمین ونڈی سی اوہناں وچّ جودھ سنگھ رندھاوا اتے جیون سنگھ رندھاوا وی سی۔ نویں وسائے پنڈ سرو دے ایہہ دوویں وسنیک سن۔ ایہناں نے اعلیٰ سنگھ نوں سرہند دے صوبیدار علی محمد خان دی قید وچوں نکلن وچّ سہائتا کیتی۔ بھاوَ ایہناں دیاں اوکڑاں وچّ سبھ پورا ساتھ دندے سن۔
مہاراج اعلیٰ سنگھ نے فوج لئی شیر شاہ سوری دی نیتی اپنائی۔ سنور نوں جتن پچھوں پٹیالے وچّ پہلاں کچی گڑھی تے پھر 1764 وچ دس کو سال بعد پکا قلعہ بنوایا۔ جو اج وی ہے۔ مشہور وی ہے۔ بھاویں پہلاں ورگی خوبصورتی نہیں رہی ۔ کیونکہ دیکھ بھال وی گھٹ ای اے ۔ قلعا سرکاری دفتراں وچّ ونڈیا گیا۔ برنالے توں پٹیالہ راجگڑھ بنائیا۔ سر جے.این. سرکار لکھدے ہن، اعلیٰ سنگھ جٹّ دی اسادھارن لمبی عمر اتے اسادھارن یوگتا نے اوہناں نوں پٹیالہ راج دی نیہہ مضبوطی نال رکھن دے یوگ بنا دتا۔ اوہناں دی سفلتا ادوں سکھر 'تے پہنچ گئی جدوں اوہناں نوں اپنے جیون دے انتم دناں وچّ سرہند دا صوبیدار منّ لیا گیا۔ اس سمیں ساریاں جاتاں بھاوَ مراٹھیاں، راجپوتاں، درانیاں، سکھاں اتے مغل بادشاہ دے امیراں وچّ ستا پراپتی دی دوڑ لگی ہوئی سی۔ پر ایہناں نے اپنے جیون وچّ مراٹھیاں، مغلاں تے دل خالصے نال چنگے سبندھ رکھے ہوئے سن۔