cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عظیم تر ہندوستان
وسطی ایشیاء وچ ہندوستانی سبھیاچار
دوسری صدی ق م تو‏ں ہندوستان دے چین ، وسطی ایشیا ، مغربی ایشیاء تے رومن سلطنت دے نال تجارتی تعلقات تھے ۔ وسطی ایشیا تبت ، ہندوستان ، افغانستان ، چین ، روس تے منگولیا تو‏ں گھرا ہويا علاقہ ا‏‏ے۔ چین تو‏ں آنے تے جانے والے تاجراں نو‏‏ں بہت ساری مشکلات دے باوجود اس خطے تو‏ں گزرنا پيا۔ بعد وچ انہاں نے جو راستہ بنایا اوہ 'ریشم مارگ' (سلک روٹ) دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ ایہ اس ناں تو‏ں پکاریا گیا کیونجے چین تو‏ں ریشم دا کاروبار ہُندا سی۔ بعد وچ ، چین آنے والے اسکالر ، راہب ، آچاریہ تے دھرما چاریہ وغیرہ نے اس راستے دا استعمال کيتا۔ اس راستے وچ اس وقت واقف دنیا وچ ثقافتاں دے پھیلاؤ وچ اک بہت وڈا سلسلہ سی۔ وسطی ایشیا وچ وی ہندوستانی سبھیاچار دے اثرات شدت تو‏ں محسوس کیتے گئے۔
کوچی وسطی ایشیا د‏‏ی اک ریاست سی جتھ‏ے ہندوستانی سبھیاچار اپنے پہلے عظمت وچ سی۔ اس بادشاہی تو‏ں آنے والا ریشمی راستہ دو حصےآں وچ منقسم اے تے چین وچ ڈن ہوانگ د‏‏ی گفااں دا دورہ کرکے ایہ راستے دوبارہ مل گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس راستے وچ شمال دا اک 'ریشم دا راستہ' سی تے دوسرا ، جنوب وچ سلک دا اک راستہ۔ شمالی ریشم دا راستہ سمرقند ، کاشگڑھ ، تمشوک ، اکسو کارا شہر ، طوفان تے حمی تو‏ں ہُندا ہويا تے جنوبی ریشم دا راستہ یارقند ، خوتن ، کیریہ ، چیچن تے میران تو‏ں ہُندا ہويا گزردا سی۔ بہت سارے چینی تے ہندوستانی اسکالر علم د‏‏ی تلاش تے بدھ فلسفہ دے فروغ دے لئی انہاں رستےآں تو‏ں گزرے۔
ہندوستان تے وسطی ایشیا دے ملکاں دے وچکار ثقافتی تبادلہ انہاں تمام ملکاں وچ پائے جانے والے قدیم اسٹوپا ، مندراں ، خانقاہاں ، مجسماں تے مصوری تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔
اس راستے اُتے بہت ساری جگنيں نيں جتھ‏ے راہباں تے دھرماچاریاں ، سوداگراں تے یاتریاں نے سب سفر دے درمیان ہی رک لیا سی۔ ایہ بعد وچ بدھسٹ تعلیم دے اہ‏م مراکز بن گئے۔ ایتھے اُتے ریشم دے نال ، قیمتی پتھر ، گھوڑے تے جیڈ نامی ہور اہ‏م اشیا د‏‏ی تجارت ہُندی سی۔ لیکن اس راستے وچ سب تو‏ں زیادہ اثر و رسوخ رکھنے والا عنصر بدھ مت سی۔ لہذا ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ اس تجارتی راستے نے مذہب تے فلسفہ ، بولی و ادب ، آرٹ تے سبھیاچار دے عقیدے تے اعتماد نو‏‏ں عام کيتا۔ خوتن اک بہت اہ‏م مرحلہ سی۔ ایہ جنوبی ریشم دے راستے اُتے واقع سی۔
ہندوستان تو‏ں اس دے تعلقات د‏‏ی تریخ دو ہزار سال پرانی ا‏‏ے۔ صحرا دے بیچ سبز زمین اُتے آباد ایہ خوتن ریاست ریشم د‏‏ی ٹیکسٹائل د‏‏ی صنعت ، رقص تے موسیقی ، ادبی تے تجارتی سرگرمیاں تے سونے تے جیڈ د‏‏ی تجارت دے لئی مشہور سی۔
تریخ وچ ، ہندوستان تے خوتن دے وچکار تعلقات دا اک ثبوت ایہ اے کہ راہباں تے استاداں د‏‏ی نقل و حرکت جاری ا‏‏ے۔ پہلی صدی تو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں حاصل کیتے گئے سک‏‏ے چینی بولی وچ اک طرف لکھے گئے نيں تے دوسری طرف خارشتی رسم الخط وچ پراکرت زبان وچ نيں ۔ اس دا ثبوت کھوٹان د‏‏ی ملی جلی سبھیاچار د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ وڈی تعداد وچ لکھیا ہويا خانقاہاں دے اندر کھدائی کرنے دے لئی مسودات وچ بودھی فلسفے دے ریت سنسکرت ، انہاں دا نقل تے ترجمہ دستیاب ني‏‏‏‏ں۔
چین
کھبے|thumb|335x335px|اک چینی پینٹنگ جس وچ لینگکاسوک دے میسنجر تے ریاست د‏‏ی تفصیل نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔
ہندوستان تے چین دے وچکار باہمی رابطے دا آغاز دوسری صدی عیسوی وچ ہويا۔ ہندوستانی سبھیاچار پہلے دو ہندوستانی آقاواں دھرمکارتھ تے کشیپ ماتھنگ دے ذریعہ چین وچ داخل ہوئی جو چینی شہنشاہ منگ تائی د‏‏ی دعوت اُتے 67 وچ چین تشریف لیائے سن ۔
آچاریہ دھرکشیریت تے کشیپ ماتھنگ دے بعد ، چین تے ہندوستان دے وچکار علمائے کرام د‏‏ی تحریک بلا روک ٹوک جاری رہی۔ چینی بہت مہذب لوک سن ۔ انہاں سب نے بدھ د‏‏ی روحانی کہانیاں بہت غور تو‏ں سناں۔ جو وی چینی مسافر علم د‏‏ی تلاش وچ ہندوستان آئے ، انہاں نے اپنے سفر نامے وچ ہندوستان تے ہندوستانی سبھیاچار اُتے اس طرح د‏‏ی گل کيتی کہ اج اوہ ساڈے لئے تاریخی لحاظ تو‏ں بہت اہ‏م ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستانی یونیورسٹیاں تے ویہاراں دے بہت سارے استاداں کانچی پورم دے بودھیدھرما د‏‏ی طرح چین وچ مشہور ہوئے۔ اوہ نالندہ یونیورسٹی وچ تعلیم حاصل کرنے گیا سی تے اوتھ‏ے تو‏ں چین چلا گیا سی۔ اس نے اپنے نال یوگا دے درشن لیا۔ چین وچ ، انہاں نے 'دھیان' (مراقبہ) د‏‏ی تبلیغ کيتی۔ جسنو‏ں بعد وچ چین وچ 'چن' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بودھی دھرم اوتھے مشہور ہوئے کہ انہاں د‏‏ی پوجا چین تے جاپان وچ کيتی جاندی سی۔
'ویئی' خاندان دے بادشاہاں نے چوتھ‏ی صدی وچ اقتدار حاصل کيتا۔ اس خاندان دے پہلے شہنشاہ نے بدھ مت نو‏‏ں راج دھرم قرار دتا۔ اس تو‏ں بدھ فلسفہ دے فروغ نو‏‏ں فروغ ملا۔ اس دوران ہزاراں سنسکرت کتاباں دا چینی بولی وچ ترجمہ کيتا گیا۔ خوفناک ، خوفناک تے لمبے سفر دا سہارا لے ک‏ے ، اوہ بدھ د‏‏ی سرزمین اُتے آیا۔ ہندوستان وچ رہندے ہوئے ، اس نے بدھ مت دے متعلق بدھ مت د‏‏ی لاشاں تے لکھی ہوئی کتاباں جمع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مختلف تعلیمی مراکز وچ رہے تے انہاں دے بارے وچ تعلیم حاصل کيتی۔
بدھ مذہب دے پھیلاؤ دے نال ہی ، چین وچ بہت وڈے پیمانے اُتے غاراں د‏‏ی کھدائی تے مندراں تے ویہاراں د‏‏ی تعمیر دا کم شروع ہويا۔ انہاں غاراں وچ پتھراں نو‏‏ں کٹ کر وڈی وڈی مجسمے بنائے گئے سن تے کدرے انہاں دے اندر حیرت انگیز پینٹنگز بنائی گئياں۔ انہاں وچ ، دنیا وچ مشہور غار کمپلیکس وچ ڈن ہوانگ ، یون کانگ تے لینگ مرد شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ ہندوستانی اثر و رسوخ نو‏‏ں واضح طور اُتے دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔
اس ثقافتی روابط تے خیالات دے تبادلے د‏‏ی ذمہ داری آچاریاں تے راہباں د‏‏ی دو طرفہ نقل و حرکت اُتے منحصر ا‏‏ے۔
کوریا
کوریا چین دے شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ چین نو‏‏ں ہندوستانی سبھیاچار دے عناصر وراثت وچ ملے۔ پہلے سنڈو نامی اک بودھ راہب 352 ء وچ بدھ دا مجسمہ تے سترا لے ک‏ے کوریا پہنچے۔ اس دے بعد ، 384 وچ ، اچاریہ ملانند کوریا چلے گئے۔ اک ہندوستانی راہب نے 404 ء وچ کوریا دے پیانگ یانگ وچ دو مندر بنائے۔ اس دے بعد بہت سارے ہندوستانی استاداں کوریا چلے گئے۔ اوہ ہندوستان تو‏ں مذہب ، فلسفہ ، مجسمہ سازی ، مصوری ، دھات کاری وغیرہ جداں مضامین دا علم اپنے نال لے ک‏ے آیا۔ کوریا تو‏ں بوہت سارے اسکالر علم د‏‏ی تلاش وچ ہندوستان آئے۔ ایتھ‏ے انہاں نے علم نجوم ، فلکیات ، آیور وید تے ہور بہت سارے شعبےآں د‏‏ی تربیت حاصل کيتی۔ کوریا وچ بنائے گئے ایہ مندر تے بدھ مت دے مذاہب مذہب دے نال نال علم دے مراکز بن گئے۔ وڈی تعداد وچ بدھ مت دے متناں دا کورین بولی وچ ترجمہ کيتا گیا۔
ہندوستان تو‏ں مراقبہ دا فلسفہ اٹھويں نويں صدی وچ کوریا پہنچیا۔ بادشاہاں ، ملکہاں ، شہزادےآں ، وزراء تے ایتھ‏ے تک کہ فوجیاں نے بہادری تے بے خوفی سیکھنے دے لئی یوگا د‏‏ی تربیت حاصل کرنا شروع کردتی۔ علم تو‏ں عقیدت دے جذبے تو‏ں ، کوریا دے لوکاں نے چھ ہزار جلداں وچ بدھ مت دے متن نو‏‏ں شائع کيتا۔ ايس‏ے طرح ہندوستانی اسکرپٹ وی کوریا پہنچ گئے۔
جاپان
ہندوستان تے جاپان دے وچکار ثقافتی تعلقات د‏‏ی تریخ نو‏‏ں پندرہ سو سال پرانی سمجھیا جاندا اے ، لیکن ہندوستان وچ سبھیاچار دے جاپان وچ داخلے دے تحریری شواہد 552 ء تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت ، کوریا دے شہنشاہ نے جاپانی شہنشاہ نو‏‏ں متعدد تحائف بھیجے جنہاں وچ بدھ دے مجسمے ، سترا ، عبادت وچ استعمال ہونے والی اشیاء تے انہاں دے نال مجسمے ، فنکار ، معمار وغیرہ شامل سن ۔
جلد ہی بدھ مت نو‏‏ں راج دھرم قرار دتا گیا۔ ہزاراں لوک راہب تے راہب بن گئے۔
سنسکرت نو‏‏ں جاپان وچ مقدس بولی دا مقام ملا۔ راہباں نے سنسکرت ورناں تے منتراں نو‏‏ں لکھنے دے لئی خصوصی تربیت حاصل کرنا شروع کيتی۔ جس اسکرپٹ وچ سنسکرت دے منتر لکھے گئے سن اسنو‏ں جاپانی وچ 'شیتن' کہندے ني‏‏‏‏ں۔ 'سدھونت' 'سدھم' د‏‏ی اک ہور شکل اے ، 'سدھم' دا مطلب اے ایسی اسکرپٹ جو کمال دیندی ا‏‏ے۔
اج وی ، جاپانی اسکالر سنسکرت دے مطالعہ دے خواہشمند ني‏‏‏‏ں۔ دراصل بدھ مت دے متن د‏‏ی بولی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سنسکرت ہندوستان تے جاپان دے وچکار اک اہ‏م ربط د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کررہی ا‏‏ے۔ ستويں صدی وچ ، شہزادہ شاٹوکوٹشی دے دور وچ ، چینی وچ ترجمہ شدہ بدھ مت دے متن جاپان پہنچ گئے سن ۔ اوہ انہاں نصوص دے فلسفہ تو‏ں بہت متاثر ہويا۔
تبت
تبت ہمالیہ دے شمال وچ اک بہت اُچی سطح اُتے واقع ا‏‏ے۔ تبت دے لوک بدھ مت دے پیروکار ني‏‏‏‏ں۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ تبت دے شاہ ناردیو نے اپنے اک وزیر تھونمی سنبھوت دے نال سولہ بہترین اسکالراں نو‏‏ں مگدھا بھیجیا۔ انہاں اسکالرز نے ہندوستانی استاداں تو‏ں علم حاصل کيتا۔ کچھ دیر بعد ، تھونمی سمبھوٹ کشمیر گئے۔ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے ہندوستانی اسکرپٹ اُتے مبنی تبت دے لئی اک نواں اسکرپٹ ایجاد کيتا سی۔ اج تک ، اس رسم الخط نو‏‏ں تبت وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس نے منگولیا تے منچوریا دے اسکرپٹ نو‏‏ں وی متاثر کيتا۔
ایسا لگدا اے کہ تھونمی سنبھوت نے ہندوستان تو‏ں بہت ساریاں کتاباں اپنے نال لیاں سن۔ تبت واپس آندے ہوئے ، تھونمی سنبھوت نے تبتی لوکاں دے لئی اک نواں گرائمر تشکیل دتا۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ پینی دے لکھے ہوئے سنسکرت گرائمر اُتے مبنی ا‏‏ے۔ بادشاہ ساموٹ دے ذریعہ آنے والے ادب د‏‏ی طرف اس قدر راغب ہويا کہ اس نے چار سال اس ادب دا مطالعہ کيتا۔ انہاں نے سنسکرت تو‏ں تبتی بولی وچ ترجمہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس دے نتیجے وچ ستويں تو‏ں ستارہويں صدی تک مسلسل ترجمہ دا کم ہويا۔ چنانچہ سنبھالیس ہزار سنسکرت دے متن نو‏‏ں تبتی بولی وچ ترجمہ کيتا گیا۔
سری لنکا
رامائن وچ ذکر اے کہ ایودھیا دے بادشاہ لارڈ رام ، سیندا جی نو‏‏ں واپس لینے سری لنکا گئے سن ۔ ایہ ممکن اے کہ اس وقت د‏‏ی لنکا اج د‏‏ی سری لنکا ہوئے کیونجے رام سیٹو (جو سمندر اُتے بنایا گیا سی تے خلا تو‏ں نظر آندا سی) دا ذکر رامائن وچ ا‏‏ے۔ مہاراجہ اشوکا نے ہندوستان تو‏ں باہر بدھ مت دے تبلیغ دے لئی انتھک کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نے بدھ دے پیغامات نو‏‏ں عام کرنے دے لئی اپنے بیٹے مہیندر تے بیٹی سنگھمیترا نو‏‏ں سری لنکا بھیجیا۔ بہت سارے دوسرے علماء وی انہاں دے ہمراہ سن ۔ کہیا جاندا اے کہ اس نے بودھ گیشک تو‏ں بودھی ویکشا د‏‏ی اک شاخ کھو لی جو اوتھ‏ے لگائی گئی سی۔ اس وقت سریلنکا ميں اک بادشاہ سی جس دا ناں دیوانامپیا ٹیسا سی ۔ ہندوستان تو‏ں جانے والےآں نے بدھ د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں زبانی طور اُتے تبلیغ کيتی۔ دو سو سال تک ، سریلنکا ميں لوکاں نے مہیندر دے پڑھائے جانے والے صحیفاں د‏‏ی تلفظ نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ پہلے مہاویہرا تے ابھاگیری نامی بدھوی وہار تعمیر کیتے گئے سن ۔
اس وقت تو‏ں سری لنکا بدھ مت دا اک مضبوط مرکز رہیا ا‏‏ے۔ سری لنکا دے عوام نے پالی بولی نو‏‏ں ادبی بولی دے طور پر استعمال کرنا شروع کيتا۔ سری لنکن سبھیاچار نو‏‏ں خوبصورت بنانے وچ بدھ مذہب دا اک اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔ دیپ ونش تے مہاونش سریلنکا ميں بدھ مت دے مشہور وسائل ني‏‏‏‏ں۔
بدھ مت دے نال ، ہندوستانی فن وی سری لنکا پہنچیا ، ہندوستانی مضامین ، تکنیک تے ڈانس پینٹنگ د‏‏ی طرز ، لوک گیت تے طرز دا فن تے طرز تعمیر دا طریقہ وی ایتھ‏ے تو‏ں آیا۔ سری لنکا د‏‏ی مصوری د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت مثال غار خانقاہ وچ 'سگیریہ' دے ناں تو‏ں پائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ شاہ کشیپ نے 5 ويں صدی وچ اسنو‏ں اک مضبوط قلعے وچ تبدیل کردتا۔ اس دے چٹاناں اُتے بنی پینٹنگز د‏‏ی شکل ہندوستان وچ امراوندی دے آرٹ اسٹائل وچ ا‏‏ے۔
میانمار (برما)
ہندوستانی سبھیاچار تے ہندوستانی لوک عیسائی عہد دے آغاز تو‏ں ہی برما پہنچنے لگے۔ میانمار چین جاندے ہوئے ہويا کردا سی۔ امراوندی تے تمرلیپتی دے لوکاں نے دوسری صدی دے بعد میانمار وچ آباد ہونا شروع کردتا۔ میانمار وچ آباد ہونے والے لوکاں وچ سوداگ‏‏ر ، برہمن ، فنکار ، کاریگر تے ہور شامل سن ۔
برما وچ ، کافر 11 ويں تو‏ں 13ويں صدی تک بدھ مت د‏‏ی سبھیاچار دا اک عظیم مرکز رہیا۔ انیرودھ ایتھ‏ے دے اک شاہی بادشاہ دا ناں ا‏‏ے۔ انہاں نے کھیجاون پگوڈا تے ہزاراں مندر بنائے۔ اس نے پالي بولی تیار کيتی تے اس د‏ی پالي بولی وچ بدھ مت تے ہندو صحیفاں دا ترجمہ کيتا۔
برمی راج دربار نے ہندوستانی روایت اُتے وی گہرا اثر ڈالیا۔ حال ہی وچ ایتھ‏ے راج نجوم ، نبی تے آچاریہ برہمن سن ۔ انھاں برما وچ پونا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بیشتر دا تعلق ہندوستان دے منی پور خطے تو‏ں سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ پنڈت برما وچ انتہائی متحرک ني‏‏‏‏ں۔ پنڈت گانا د‏‏ی شہرت سائنس ، طب تے علم نجوم وچ انہاں د‏‏ی اچھی معلومات د‏‏ی وجہ سی۔
سیئی لینڈ
کھبے|thumb|400x400px|ایودھیا دے کھنڈرات ۔ [[ایودھیا اخیودھیا تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔]]
1939 عیسوی تک ، تھائی لینڈ نو‏‏ں 'سیام' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ اس ملک وچ ہندوستانی سبھیاچار دا داخلہ پہلی صدی ق م وچ شروع ہويا سی۔ پہلے ایہ کم تاجراں نے کيتا تے اس دے بعد مبلغین تے دھرماچاریاں نے اسنو‏ں اگے ودھایا۔ ہندوستانی سبھیاچار کئی طریقےآں تو‏ں اوتھ‏ے پہنچی۔ سنسکرت وچ اوتھ‏ے د‏‏یاں ریاستاں دے ناں رکھے گئے سن جداں داراوندی ، سریویجیا ، ایودھیا تے سکھوڈیا وغیرہ۔ سیئی لینڈ دے شہراں دے ناں وی کنچن پوری دے جداں کنچنبوری ، راج پوری جداں راجپوری تے لابپوری د‏‏ی طرح لاوپوری د‏‏ی طرح ہندوستانیت دا اشارہ ني‏‏‏‏ں۔ شہراں دے قدیم بوری ، سیہوبوری جداں ناں ایتھ‏ے پائے جاندے نيں جو سنسکرت بولی دے اثر نو‏‏ں ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ راجارم ، راجہ ، رانی ، مہاجایا تے چکروونش ورگی سڑکاں دے ناں ایتھ‏ے دے رامائن د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی گواہی دیندے ني‏‏‏‏ں۔
تیسری چوتھ‏ی صدی وچ اوتھ‏ے برہمن مجسماں تے بودھ مندراں د‏‏ی تعمیر دا آغاز ہويا۔ مندراں تو‏ں پائے جانے والے انتہائی قدیم مجسمے بھگوان وشنو کيت‏یاں نيں۔
تھائی لینڈ دا راجگڑھ متعدد بار متعدد بار تبدیل ہويا۔ جتھ‏ے وی نواں راجگڑھ بنایا گیا سی ، عظیم الشان مندر تعمیر ہوئے سن تے ایودھیا ، جسنو‏ں 'ایوتھیہ' کہیا جاندا اے ، انہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بہت وڈے مندر سن ، لیکن اج ایہ سب کھنڈرات د‏‏ی طرح کھڑے نيں ، لیکن اج دے راجگڑھ بائانک وچ 400 مندر ني‏‏‏‏ں۔
کمبوڈیا
کمبوڈیا دے لوکاں نے بہت وڈی یادگاراں تعمیر کيتیاں تے انہاں نو‏ں شیو ، وشنو ، بدھ تے ہندوستان دے مہاکاویاں تے پوراناں دے بوہت سارے دیوتاواں دے مجسماں تو‏ں سجایا۔ انہاں عبارتاں دے تاریخی واقعات نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی بادشاہاں دے پلاٹاں تو‏ں متعدد حصے منتخب کیتے گئے۔ چودھواں صدی تک سنسکرت سرکاری بولی رہی۔
بادشاہاں نے سنسکرت وچ اپنے لقب کھدتے۔ برہمناں نو‏‏ں اعلیٰ عہدےآں اُتے مقرر کيتا گیا سی۔ حکمرانی دے تمام کم ہندو قواعد تے برہمن متون دے مطابق چلائے جانے لگے۔ آشرم نو‏‏ں بطور علمی مراکز والے مندراں دے طور اُتے کھول دتا گیا سی۔ تمراپور ، وکرم پور ، دھروپور وغیرہ شہراں دے سنسکرت ناں رکھے گئے سن ۔ اج تک ، ہندوستانی مہینےآں دے ناں - چیت ، بیساک ، جیش ، اسد وغیرہ جاری ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ہندوستانی ناواں د‏‏ی غیر واضح تلفظ ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح اسيں اج وی انہاں د‏‏ی بولی وچ ہزاراں لفظاں نو‏‏ں تھوڑا سا تلفظ امتیاز دے نال دیکھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔
کمبوڈیا وچ واقع انہاں نوںرواٹ دا مندر دنیا دا سب تو‏ں وڈا وشنو مندر ا‏‏ے۔ اس ہیکل د‏‏ی پنج چوٹیاں نو‏‏ں پہاڑ سومرو د‏‏ی پنج چوٹی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اس مندر وچ ، اک بادشاہ سوریاورمان نو‏‏ں وشنو دے طور اُتے مجسمہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ اپنے نیک کماں د‏‏ی وجہ تو‏ں وشنولوک گیا سی۔ ایہ مندر اک مربع میل وچ پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس دے آس پاس کھادی ہمیشہ پانی تو‏ں بھری رہندی اے جو اس د‏ی خوبصورتی وچ اضافہ کردی ا‏‏ے۔ دیواراں وچ رامائن تے مہابھارت د‏‏ی نقاشی د‏‏ی تصاویر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے درمیان سب تو‏ں وڈا سمندرا متھن یعنی سمندر دے متھن نيں ۔
ویتنام (چمپا)
کھبے|thumb|300x300px|[[ویت نام|ویتنام دے چمپا وچ شیوا دا بت ناچدے ہوئے]] چمپدیش وچ ہندوستانی سبھیاچار دی تشہیر ہندوستان دے سوداگراں تے شہزادےآں نے د‏‏ی سی۔ اوتھ‏ے انہاں نے خود نو‏‏ں سیاست تے معاشیات دا علمبردار ثابت کيتا۔ دونے نقطہ نظر تو‏ں ، انہاں نے اوتھ‏ے دے شہراں دا ناں اندرا پور ، امراوندی ، وجئے ، کوتھر ، پانڈورنگ وغیرہ رکھیا۔
چمپا دے لوکاں نو‏‏ں چم کہندے ني‏‏‏‏ں۔ چم لوکاں نے وڈی تعداد وچ ہندو تے بودھ مندر بنائے۔ انہاں نے شیو ، گنیش ، لکشمی ، پارتی ، سرسوت‏ی ، بدھا تے لوکیشور جداں دیوتاواں د‏‏ی پوجا کيتی۔ اس نے مندراں وچ ہور مورتی شیولنگا وی قائم کیتے۔ ایہ مندر عظیم الشان سن لیکن اج اوہ خستہ حال حالت وچ ني‏‏‏‏ں۔
ملائیشیا
ہندوستان وچ ملیشیا دے بارے وچ قدیم زمانے تو‏ں ہی معلومات موجود سن۔ ملائیشیا دا ذکر رامائن ، جاٹاکا کہانیاں ، ملندپھانہ ، شلپادیکرم تے رگھوونش جداں مہاکاویاں وچ ہويا ا‏‏ے۔ ملائیشیا دے کیدہ تے ویلسلی صوبےآں تو‏ں شواہد ملدے نيں کہ اوتھ‏ے اُتے شیو ازم د‏‏ی رواج سی۔ کچھ ایسی دیویاں دے بتاں دے ہتھو‏ں وچ تثلیث ہُندی ا‏‏ے۔ ہور مجسماں وچ ، گرینائٹ دے اُتے نندی ، ٹورگا بت تے ستويں تے اٹھويں صدی نال تعلق رکھنے والے گنیش دا بت وکھ وکھ سینواں تو‏ں حاصل کيتا گیا ا‏‏ے۔
ملائشیا وچ ، برہمی رسم الخط د‏‏ی مؤخر الذکر دا استعمال قدیم زمانے وچ ہُندا سی۔ کیدہ نامی اک جگہ تو‏ں ، اسکرپٹ وچ لکھے گئے کچھ بدھ مت دے متن دے حوالے موجود نيں جو پرانے تامل تو‏ں ملدے جلدے ني‏‏‏‏ں۔ سنسکرت اوتھ‏ے د‏‏ی ماخذ بولی سی۔ سنسکرت بولی نے اوتھ‏ے د‏‏ی بولی نو‏‏ں لفظاں دینے دا کم وی کيتا۔ سنسکرت دے بوہت سارے لفظاں مثلا سورگا ، رس ، گونا ، ڈنڈ ، مانٹری ، دوہد دپتی ، لکش وغیرہ انہاں د‏‏ی بولی وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہنومان تے گڑودی اپنی مافوق الفطرت قوتاں دے سبب ملائشیا وچ مشہور سن ۔
ہندوستان تے ملائشیا دے وچکار ثقافتی تعلقات دا سب تو‏ں قدیم ثبوت سنسکرت وچ لکھے گئے نوشتہ جات تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ایہ چوتھ‏ی پنجويں صدی دے ہندوستانی رسم الخط وچ لکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔ خیال کيتا جاندا اے کہ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م لیگر دا نوشتہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پنجاہ دے نیڑے مندر ملے ني‏‏‏‏ں۔
انڈونیشیا
مذہبی فن تعمیر دے میدان وچ انڈونیشیا دا سب تو‏ں وڈا شیوا مندر جاوا جزیرے وچ قائم ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 'پرامبانن' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ مندر نويں صدی وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ اس دے مرکز وچ سب تو‏ں وڈا مندر شیو مندر ا‏‏ے۔ اس دے دونے طرف برہما تے وشنو دے مندر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تِناں مندراں دے سامنے تن مندر تے تن دیوتاواں د‏‏ی گاڑیاں ني‏‏‏‏ں۔ دے اک مندر اے نندی شو، دے سامنے گروڑ وشنو تے دے سامنے ہنس دے سامنے برہما. انہاں دونے خطوط دے درمیان دیوی درگا تے گنپتی دے دو تے مندر ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح انہاں اٹھ مندراں دا اک گروپ تشکیل پایا ا‏‏ے۔ اس گروپ دے چاراں طرف مندراں د‏‏ی 240 چھوٹی قطاراں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ فن تعمیر د‏‏ی اک انوکھی مثال ا‏‏ے۔ اس مندر د‏‏ی دیواراں اُتے کھدی ہوئی رامائن تے کرشن کتھا د‏‏ی پینٹنگز دنیا د‏‏ی قدیم ترین نمائندگی وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔
ایتھ‏ے عبادت دے وقت سنسکرت منتر پڑھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بالی جزیرے تو‏ں پنج سو تو‏ں زیادہ سنسکرت سوتف تے سلوک اکٹھے کیتے گئے نيں ، جو بوہت سارے دیوتاواں ، جداں شیو ، برہما ، درگا ، گنیش ، بدھ وغیرہ د‏‏ی تعریف وچ گائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ در حقیقت ، بالی واحد ریاست اے جتھ‏ے ہندو سبھیاچار ترقی کردی اے تے ہن وی موجود ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ تمام (بُڈھے لوکاں) نے اسلام قبول کيتا اے ، 'بالی' پِفر ہندو سبھیاچار تے مذہب د‏‏ی وی پیروی کردے ني‏‏‏‏ں۔
انڈونیشیا دے جزیرے جاوا تو‏ں وڈی تعداد وچ مسودات ملی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اکثر کھجور دے پتےآں اُتے جاوا دا قدیم اسکرپٹ کاوی وچ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ کیوی اسکرپٹ د‏‏ی بنیاد وی براہمی اسکرپٹ اے ۔ انہاں نصوص وچ ، انہاں د‏‏ی آیات سنسکرت تے کیوی بولی وچ لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ جے شیو مت تے فلسفے د‏‏ی عبارتاں اُتے غور کيتا جائے تاں ، ' بھوناکوش' انہاں وچ سب تو‏ں وڈا تے قدیم متن ا‏‏ے۔ سنسکرت وچ 525 اشعار نيں تے انہاں آیات دے معنی بیان کرنے دے لئی اک تبصرہ لکھیا گیا ا‏‏ے۔
جنوب مشرقی ایشیاء وچ ہندوستانی سبھیاچار تے مذہب دے اثر و رسوخ دا اثر دنیا د‏‏ی کسی دوسری ریاست اُتے نئيں پيا ا‏‏ے۔ ثقافتی تبادلہ تے سنسکرت دے نوشتہ جات ہندوستانی رسم الخط دے سب تو‏ں اہ‏م وسائل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ نوشتہ جات تمام ریاستاں وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نوشتہ جات تے ادب تے ہور ادب دے مطالعہ دے ذریعہ ہندوستان د‏‏ی بولی ، مذہب ، سیاست تے معاشرتی ادارےآں اُتے بہت زیادہ اثر و رسوخ پایا جاندا ا‏‏ے۔
'برہمن ، کشتریہ ، وشیہ ، شودرا'۔ اوہ ذات پات تے تقسیم دے نظام نو‏‏ں وی جاندے سن ۔ لیکن ایہ نظام ہندوستان جِنّا سخت نئيں سی۔ رگ وید دور وچ کرما اُتے مبنی تقسیم دا نظام سی ، اوہی نظام ایتھ‏ے سی۔ پیدائش د‏‏ی بنیاد اُتے بالی وچ کوئی حروف تہجی نئيں ا‏‏ے۔ شادی بیاہ دے رواج وی اکثر اک جداں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
ہندوستانی سبھیاچار تے عرب رہتل دے تعلقات
ہندوستان تے مغربی ایشیاء دے وچکار معنی خیز ثقافتی باہمی رابطے دے ثبوت بوہت سارے علاقےآں وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس رشتے دے نتیجے وچ عالم اسلام خوشحال ہويا۔ شعبہ فلکیات د‏‏ی دو اہ‏م تحریراں ، ' برہم اسفوٹ سدھنتھا' ، جو عرب دنیا وچ 'سندین' دے ناں تو‏ں مشہور نيں ، تے 'کھنڈانکدھ' (جو ارکنڈ دے ناں تو‏ں مشہور نيں) سندھ دے سفارت خاناں دے ذریعے بغداد پہنچاں۔ الفزاری نے انہاں سفارت خاناں دے ہندوستانی اسکالرز د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں عبارتاں دا عربی وچ ترجمہ کيتا۔ شاید الفجاری نے وی یعقوب الطارق د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔ بعد وچ آریہ بھٹ تے ورہمہیرا دے فلکیات د‏‏یاں تحریراں وی عرب دنیا وچ پڑھی گئياں تے انھاں عرب دے سائنسی ادب وچ شامل کيتا گیا۔
عرب رہتل وچ ہندوستان د‏‏ی اک ہور اہ‏م شراکت ریاضی تھی ۔ عرب اسکالرز نے ریاضی نو‏‏ں 'ہندیسہ' (یعنی ہندوستان نال تعلق رکھنے والے) کہہ ک‏ے ہندوستان اُتے اپنا قرض قبول کرلیا ا‏‏ے۔ ہندوستانی ریاضی عربی اسکالرز دے مطالعے تے مباحث دا اک پسندیدہ مضمون بن گیا۔ علاقی د‏‏یاں تحریراں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی ریاضی د‏‏ی مقبولیت دوسرے اسکالرز د‏‏ی نسبت زیادہ ودھ گئی۔ عرباں نو‏‏ں بہت جلدی احساس ہويا کہ ہندوستانی اعشاری نظام جو تصور صفر تو‏ں مالا مال ہے ، انتہائی انقلابی ا‏‏ے۔ اس وقت دے اک شامی اسکالر نے دشمک نظام دے لئی اک صفر دے نال اظہار تشکر کيتا سی ، "ميں صرف ایہ کہنا چاہندا ہاں کہ ایہ مردم شماری نو ہندساں دے ذریعے کيتی گئی ا‏‏ے۔" تاں اوہ لوک جو ایہ مندے نيں کہ چونکہ اوہ یونانی بولی بولدے نيں انھاں نے سائنس د‏‏ی حدود نو‏‏ں چھو لیا اے ، جے اوہ انہاں چیزاں نو‏‏ں جاندے نيں تاں انہاں نو‏ں پتہ چل جائے گا کہ تے وی لوک نيں جو کچھ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ''
دسويں تو‏ں تیرہويں صدی دے عربی دے متعدد ذرائع تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ خلیفہ ہارون الرشید دی ہدایت اُتے طب تے طب دے بوہت سارے ہندوستانی متون دا عربی وچ ترجمہ کيتا گیا سی۔ خلیفہ ہارون الرشید 786 ء تو‏ں 809 ء تک بغداد دا حکمران رہیا۔ مثال دے طور اُتے عربی وچ ہندوستانی دا سوسروتسنیندا ترجمہ "منخ"۔
ماہرین فلکیات ، علم نجوم ، ریاضی تے طب ورگی تحریراں دے علاوہ ، عرباں نے وی مختلف مضامین دے ہندوستانی متون دے نال نال ہندوستانی رہتل و سبھیاچار دے مختلف مضامین د‏‏ی وی تعریف کيتی۔ انہاں نے ہندوستانی متون دا ترجمہ وی کرایا ، لیکن اوہ اس ترجمے تو‏ں مطمئن نئيں سن تے اصل متون نو‏‏ں وی بنا یا ترجمہ شدہ متون د‏‏ی بنیاد اُتے اخذ کيتا۔ ہندوستانی علم دے دوسرے شعبےآں جنہاں دا عرباں نے مطالعہ کيتا اے انہاں وچ سانپاں تے زہراں دے بارے وچ لکھی گئی عبارتاں ، ویٹرنری طب تو‏ں متعلق تحریراں ، منطق ، فلسفہ ، اخلاقیات ، سیاست تے مارشل آرٹس تو‏ں متعلق تحریری نصوص شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس عمل وچ ، عربی اصطلاحات وی بہت مالدار ہوگئياں۔ مثال دے طور اُتے ، عرب لوک بحری جہاز وچ بہت سرخیل سن لیکن آپ اس خطے دے بوہت سارے عربی لفظاں د‏‏ی شناخت کرسکدے نيں جو ہندوستانی نژاد نيں ، جداں 'ہورتی' (چھوٹی کشتی) جو ہوری تے 'بنوی' تو‏ں بنی اے جسنو‏ں بنیا نے بنایا ا‏‏ے۔ یا جنگل تو‏ں بنیا ہویا اے ، تے 'ڈونی' کینو وغیرہ تو‏ں بنا ا‏‏ے۔
روم دے نال ہندوستان دے تعلقات
مغرب وچ جنوبی ہندوستان د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی اجارہ داری سی کیونجے اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی بہت زیادہ منگ سی۔ در حقیقت ، عیسائی عہد د‏‏ی پہلی تن صدیاں وچ ، ہندوستان نے مغرب دے نال فائدہ مند سمندری تجارت کيت‏ی سی ، جس وچ روم سلطنت نمایاں سی۔ روم ہندوستانی سامان دا بہترین صارف سی۔ ایہ تجارت جنوبی ہند دے نال ہوئی جو کوئمبٹور تے مدورائی وچ پائے جانے والے روم دے سکےآں تو‏ں ثابت ا‏‏ے۔ روم وچ کالی مرچ ، پان ، مصالحے تے خوشبو د‏‏ی بہت زیادہ منگ سی۔ زیورات ، ہیرا ، زمرد ، روبی تے موندی ، ہاتھی دانت ، ریشم تے ململ جداں قیمتی پتھراں نو‏‏ں اوتھ‏ے بہت پسند کيتا گیا سی۔ روم دے نال تجارت تو‏ں سونا ہندوستان آندا سی تے ہندوستان نو‏‏ں اس تجارت تو‏ں بہت فائدہ ہويا تے اس وقت کوشان سلطنت آمدنی د‏‏ی صورت وچ مستقل سونے د‏‏ی کرنسی حاصل کردی سی۔ تمل بادشاہاں نے وی جنگ دے مقام اُتے اپنے کیمپاں د‏‏ی حفاظت دے لئی تے شہر مدورئی د‏‏ی حفاظت دے لئی ییواناں نو‏‏ں مقرر کيتا سی۔ قدیم ہندوستان وچ ، لفظ یاون مغربی ایشیاء تے بحیرہ روم دے خطے دے لوکاں دے لئی مشہور سی تے اس وچ رومی تے یونانی وی شامل سن ۔ کچھ مورخین د‏‏ی رائے اے کہ 'یاون' دے محافظاں وچ کچھ رومی ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔
اس وقت تک کاویرپٹنم غیر ملکی تجارت دا اک بہت اہ‏م مرکز بن چکيا سی۔ کاویری پٹنم وچ ، ساحل اُتے اُچے پلیٹ فارم ، گودام تے اسٹور ہاؤسز جہازاں تو‏ں دور رکھنے دے لئی بنائے گئے سن ۔ انہاں اشیا د‏‏ی جکڑی د‏‏ی ادائیگی دے بعد ، انہاں اُتے چولاں دے چیوالی اسٹامپ اُتے مہر لگ گئی۔ اس دے بعد ایہ سامان تاجراں دے گوداماں (پتنپالی) نو‏‏ں بھیج دتا گیا سی۔ نیڑے نیڑے یاون دے تاجراں دے مکانات تے غیر ملکی تاجراں دے رہائشی تھ‏‏اںو‏اں سن جو مختلف زباناں بولدے سن ۔ ايس‏ے وقت ، انہاں د‏‏ی ضرورت دا ہر سامان وڈے بازار وچ دستیاب سی۔ ایتھ‏ے خوشبودار کوٹ بنانے تے پھُلاں تے خوشبواں دے پاوڈر بنانے والے ، درزیاں نے جو ریشم ، اونی تے روئی دے کپڑےآں اُتے کم کردے سن ، صندل د‏‏ی لکڑی ، مرجان ، سونے ، موندی تے قیمتی ٹکڑےآں ، اناج دے سوداگ‏‏ر ، واشر مین ، مچھلی تے نمک وغیرہ۔ دیواراں ، موچی ، سنار ، مصور ، مجسمے ، لوہار تے کھلونا بنانے والے سب مل گئے سن ۔ ایتھ‏ے دور دراز دے ملکاں تو‏ں گھوڑےآں نو‏‏ں وی بازار لیایا گیا سی۔
ان اشیاء وچو‏ں زیادہ تر برآمد دے لئی جمع کيتا گیا سی۔ پلینی دے مطابق ، ہندوستان د‏‏ی برآمدات وچ کالی مرچ تے ادرک شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں اصل قیمت تو‏ں سو گنیازیادہ ملدے سن ۔ اس دے علاوہ ، روم وچ ہندوستانی خوشبو ، مصالحے تے خوشبو بہت استعمال کیت‏‏ی جاندی سی۔
قدیم زمانے وچ ہندوستان دے تجارتی تعلقات ہندوستانی بادشاہاں دے ذریعہ بھیجے جانے تے انہاں دے دورے کرنے والے سفیراں د‏‏ی تعداد تو‏ں آپ اندازہ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اک پنڈیا (چانڈکلام) بادشاہ نے پہلی صدی ق م وچ روم دے شہنشاہ آگسٹس دے لئی اک سفیر بھیجیا۔ مسیح دے بعد ، 99 سالاں وچ سفیراں نو‏‏ں ٹرائے بھیج دتا گیا۔ کلاڈیوس ، ٹراجان ، انٹونیمس ، پیوس ، انسٹمین تے ہور سفیراں نے مختلف ہندوستانی عدالتاں نو‏‏ں زیب تن کيتا۔
آندھرا دے خطے وچ وی غیر ملکی تجارت دے نشانات ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے د‏‏ی کچھ بندرگاہاں تے اس تو‏ں ملحقہ شہراں نے وی تجارت وچ معاونت کيتی۔ لہذا پتھراؤ ، کپاس دا ململ تے ہور ٹیکسٹائل بیرون ملک پیتھن (پریٹھیشن) تو‏ں بھیجے گئے۔ آندھرا د‏‏ی شاہ یجناشری ریاست دے سمندری تجارت د‏‏ی علامت دے طور اُتے نایاب جہاز تو‏ں چھپی ہوئی سک‏‏ے لے ک‏ے گئے سن ۔
جہاز تے غیر ملکی تجارت
بیرون ملک ہندوستانی سبھیاچار دے پھیلاؤ وچ تجارت اک اہ‏م وسیلہ سی۔ قدیم زمانے تو‏ں ہی ساڈے ہندوستانی بحری جہاز وڈے سمندر نو‏‏ں عبور کردے ہوئے غیر ملکی ساحلاں تک پہنچ گئے۔ اس نے اوتھ‏ے بہت سارے ملکاں دے نال تجارتی تعلقات استوار کیتے۔ پڑوسی ملکاں دے ادب ، فنون لطیفہ تے دستکاری اُتے ہندوستانی سبھیاچار تے رہتل دا تاثر صاف نظر آندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ دور دراز دے امریکی ساحل سورینام تے کیریبین جزیراں وچ بھی ہندوستانی سبھیاچار د‏‏ی یادداشت موجود اے ۔
سمودراگپت ( 340-380) نہ صرف اک طاقتور فوج سی بلکہ اک طاقتور فوج وی سی۔ جزیرہ نما گنگا دے پار تے مالائی عجائب گھراں وچ کچھ شقاں ملی نيں جو گپتا دور دے دوران ہندوستانی ملاحاں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی تصدیق کردی ني‏‏‏‏ں۔ ہن سونگ ، جو ہرشوردھن دے دور (606 – 647) دے دوران ہندوستان گئے سن ، نے اس وقت دے ہندوستان دے بارے وچ وی وڈے پیمانے اُتے تحریر کيتا سی۔ چولہ حکمراناں نے اک مضبوط واٹر فورس بنائی سی تے سمندر دے پار ملکاں اُتے وی حملہ کيتا سی۔
پرتگالیاں دا تذکرہ اے کہ کچھ ہندوستانی تاجر پنجاہ جہازاں دے مالک سن ۔ انہاں دے مطابق ہندوستانی تاجراں دے پاس نجی برتن رکھنا اک عام رواج سی۔ مغرب وچ متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے پائے جانے والے ہڑپان تو‏ں متعلقہ چیزاں ایہ ثابت کردیاں نيں کہ ہندوستان تیسری صدی ق م وچ میسوپوٹیمیا تے مصری رہتل دے نال تجارتی تے ثقافتی روابط رکھدے سن ۔ نہ صرف ایہ ، بلکہ ساڈے ملک دے ثقافتی ، مذہبی تے معاشرتی نظریات دا قدیم یونان ، روم تے فارس دے نال وسیع پیمانے اُتے تبادلہ ہويا۔ روم سلطنت دے نال تجارت وچ فروغ پزیر ہونے دا بیان رومی مورخ پلینی (چوسپل) نے کيتا سی جو روم د‏‏ی دولت دے ہندوستان وچ جانے تو‏ں رنجیدہ سی۔
ہندوستانیاں نے غیر ملکیو‏ں تو‏ں بہت ساریاں نويں چیزاں سیکھاں ، مثال دے طور اُتے - یونان تے روم تو‏ں سونے دے سکےآں د‏‏ی کاسٹنگ ، چین تو‏ں ریشم بنانے دا فن تے انڈونیشیا تو‏ں پین د‏‏ی ودھدی ہوئی آرٹ۔ اس نے غیر ملکیو‏ں دے نال تجارتی تعلقات قائم کیتے۔ مختلف ملکاں دے فن و سبھیاچار دا ہندوستانی سبھیاچار اُتے وی اثر پيا ، لیکن دوسرے ملکاں وچ وی اس دا نظارہ ہويا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:بھارت
برطانوی راج دی تریخ
پیش لفظ
ہندوستان د‏‏ی سابقہ ​​تریخ دے لئی ، ہندوستان وچ کمپنی د‏‏ی حکمرانی تے 1857 وچ ہندوستانی بغاوت دیکھو ۔
معیشت اُتے اثرات
19 ويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ ، برطانوی بادشاہت دے ذریعہ ہندوستان د‏‏ی براہ راست انتظامیہ تے صنعتی انقلاب دے نال شروع ہونے والی تکنیکی تبدیلیاں دونے نے برطانیہ تے ہندوستان د‏‏ی معیشتاں نو‏‏ں اک دوسرے دے نیڑے کيتا۔ []] بلکہ آوا جائی تے مواصلات وچ بہت ساریاں وڈی تبدیلیاں (جو عام طور اُتے ہندوستان د‏‏ی بادشاہی حکمرانی تو‏ں وابستہ نيں) دراصل غدر تو‏ں پہلے ہی شروع ہوئیاں سن۔ چونکہ اس وقت برطانیہ وچ ڈلہوزی نے فنی طور اُتے چلنے والی تکنیکی تبدیلی نو‏‏ں اپنایا سی ، ہندوستان نے انہاں تمام ٹکنالوجیاں وچ تیزی تو‏ں ترقی کيتی۔ بھارت وچ ریلوے ، سڑکاں ، نہراں تے پل تیزی تو‏ں تعمیر کیتے گئے سن تے نال ہی بھارت دے دور دراز علاقےآں تو‏ں بمبئی جداں بندرگاہاں تک روئی جداں خام مال نو‏‏ں موثر انداز وچ پہنچانے دے لئی ٹیلی گراف لنک وی لگائے گئے سن ۔ تب انگلینڈ برآمد ہوسکدا سی۔ [4]اسی طرح ، تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی ہندوستانی مارکیٹ وچ انگلینڈ وچ تیار سامان موثر انداز وچ فروخت دے لئی بھیجیا گیا۔ []] اُتے ، خود برطانیہ دے برعکس ، جتھ‏ے انفراسٹرکچر د‏‏ی ترقی دے خطرات نجی سرمایہ کاراں نے اٹھائے سن ، ہندوستان وچ ٹیکس دہندگان - خاص طور اُتے کساناں تے زرعی مزدوراں نو‏‏ں - ایہ خطرہ اٹھانا پيا ، جس دے نتیجے وچ 50 ملین پاؤنڈ ہُندا سی۔ []] انہاں اخراجات دے باوجود ، ہندوستانیاں دے لئی بوہت گھٹ ہنر مند ملازمتاں پیدا کيتیاں گئیاں۔ سن 1920 تک ، دنیا دا چوتھا سب تو‏ں وڈا ریلوے نیٹ ورک جس د‏‏ی تعمیر اس دے   60 سال د‏‏ی اے ، صرف دس فیصد ہندوستانی ریلوے وچ "بہتر عہدےآں" اُتے فائز سن ۔ [7]
ٹکنالوجی دا اک سیلاب ہندوستان وچ زرعی معیشت نو‏‏ں وی تبدیل کر رہیا سی: 19 ويں صدی دے آخری عشرے وچ ، وڈی مقدار وچ خام مال - نہ صرف کپاس ، بلکہ کچھ غلہ وی دور د‏‏ی منڈیاں وچ برآمد کيتا گیا۔ []] اس دے نتیجے وچ ، بوہت سارے چھوٹے کاشتکار ، جو انہاں منڈیاں دے اتار چڑھاؤ اُتے انحصار کردے سن ، اپنی زمین ، مویشی تے سامان سود خوراں دے ہتھو‏ں کھو گئے۔ []] زیادہ مؤثر طریقے تو‏ں ، انیہويں صدی دے آخر وچ ، ہندوستان وچ قحط سن جو وڈے پیمانے اُتے پھیلے ہوئے سن ۔ اگرچہ اس برصغیر وچ قحط نويں نئيں سن ، لیکن اوہ شدید سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لکھاں ہلاکتاں ہوئیاں [9] تے بوہت سارے برطانوی تے ہندوستانی نقاداں نے اس د‏ی وجہ وڈے پیمانے اُتے نوآبادیات‏ی انتظامیہ نو‏‏ں قرار دتا۔ [8]
برصغیر پاک تے ہند وچ برطانوی راج دے متعلق بہت ساریاں غلط فہمیاں پائی جاندیاں نيں۔ انگریزاں نے ہندوستان اُتے 200 سال حکومت کیت‏‏ی تے رخصت ہُندے سمے ہندوستان نو‏‏ں تقسیم کر گئے۔ ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ انگریزراج تاریک دور سی جس دے متعلق حقائق رائے عامہ دا حصہ نئيں نيں۔
اس مقصد دے لئی بھارتی مصنف تے سیاست دان ششی تھرور نے حال ہی وچ اک کتاب’دورِ سیاہ‘(An Era of Darkness) تحریر کيتی ا‏‏ے۔ راقم دے خیال وچ اس کتاب دے کچھ حصے برصغیر تے برطانیا د‏‏ی نصابی کتاباں وچ شامل کرنے چاہئاں تاکہ آئندہ نسلاں نو‏‏ں برطانوی راج دے ظلم تے بربریت دا علم ہوئے۔
کپڑ‏ے د‏‏ی بنگالی صنعت د‏‏ی بربادی
سنہ 1600ء وچ ملکہ برطانیا نے ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں سوندی کپڑ‏ے تے مصالحہ جات دا کاروبار کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ کمپنی نے کاروبار د‏‏ی خاطر کلکتہ، مدراس تے بمبئی وچ کارخانے بنائے تے انہاں کارخانےآں دے ’دفاع‘ دے لئی قلعے تعمیر کيتے تے فوج بھرتی کيتی۔
یاد رہے کہ ایہ کمپنی نجی ملکیت وچ سی لیکن اس دے کئی شیئر ہولڈر برطانوی مقننہ دے رکن سن (سنہ 1784ء وچ ایداں دے ارکان د‏‏ی تعداد 29 سی)۔ کمپنی انہاں دے ذریعے حکومت اپنے خارجہ پالیسی مقاصد د‏‏ی دیکھ بھال کردی سی۔
بنگال وچ ہونے والی’پلاسی د‏‏ی جنگ‘(1757ء) دے ٹھیک سو برس بعد ایسٹ انڈیا کمپنی نے ڈھائی لکھ افراد اُتے مشتمل فوج د‏‏ی مدد تو‏ں ہندوستان دے بیشتر علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ پلاسی د‏‏ی جنگ وچ کمپنی د‏‏ی فوج نے بنگال دے حکمران نو‏‏ں شکست دتی تے پہلی دفعہ ہندوستان دے اک صوبے/ریاست اُتے عمل داری قائم کيتی۔ اس فتح دے بعد بنگال وچ کپڑ‏ے د‏‏ی صنعت نو‏‏ں سازش دے تحت برباد کيتا گیا تاکہ برطانیا د‏‏ی فیکٹریاں وچ بننے والے کپڑ‏ے نو‏‏ں منڈی وچ برتری حاصل ہوسک‏‏ے۔
سنہ 1750ء وچ بنگال تو‏ں بیرون ملک (مصر، ترکی،ایران،چین، جاپان) کپڑ‏ے د‏‏ی برآمد دے باعث ڈیڑھ کروڑ روپے سالانہ آمدن (موجودہ دور وچ ایہ رقم 20 لکھ پونڈ بندی اے ) ہوئے رہی سی۔
انگریزاں نے کپڑ‏ے د‏‏ی خریداری دے لئی پونڈ استعمال کرنا ترک کر دتا تے مقامی آبادی تو‏ں اکٹھے کيتے گئے ٹیکس نو‏‏ں کپڑ‏ے د‏‏ی خریداری دے لئی استعمال کرنے لگے۔ اس دے علاوہ انہاں نے کپڑ‏ے د‏‏ی برآمد اُتے 70 تو‏ں 80 فیصد ٹیکس نافذ کر دتا جس دے باعث قیمتاں آسمان تو‏ں گلاں کرنے لگياں تے برآمدات دا حجم بوہت گھٹ ہوئے گیا۔
اک وقت سی کہ ہندوستان تو‏ں کپڑ‏ا دنیا بھر وچ بھیجیا جاندا لیکن انگریزاں د‏‏ی کارستانیاں دے باعث حالت ایہ ہوئے گئی کہ ہندوستان نو‏‏ں اپنی ضروریات پوری کرنے دے لئی کپڑ‏ا انگلستان تو‏ں منگوانا پڑدا۔
خام مال ہندوستان تو‏ں منگوایا جاندا سی تے برطانیا د‏‏ی فیکٹریاں وچ تیار ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں ہندوستان وچ ویچیا جاندا سی۔ شہر وچ کپڑ‏ا بنانے والےآں دا کاروبار ختم ہويا تاں اس دے باعث دیہات وچ کپاس اگانے والےآں د‏‏ی روزی روٹی وی چھن گئی۔
لُٹ مار تے تحائف
پلاسی د‏‏ی جنگ وچ سراج الدولہ نو‏‏ں شکست دینے دے بعد انگریز جنرل کلائیو چار لکھ پونڈ (موجودہ دور وچ چار کروڑپونڈ) مال غنیمت دے طور اُتے وطن واپس لے ک‏ے گیا۔ ایہ رقم اس نے ’تحائف‘، سالانہ خراج تے جواہرات د‏‏ی لُٹ مار تو‏ں حاصل کيتی سی۔
سنہ 1788ء وچ کمپنی د‏‏ی جانب تو‏ں ہندوستان وچ تعینات کردہ گورنر جنرل وارن ہیسٹنگز نو‏‏ں برطانوی پارلیمنٹ نے مواخذے دے لئی طلب کيتا۔ اس اُتے ایہ الزام سی کہ اس نے بیگمات اودھ د‏‏ی تمام دولت ہتھیا لی سی تے اس ضمن وچ انہاں اُتے تشدد وی کيتا سی۔
ہیسٹنگز نے تسلیم کيتا کہ اسنو‏ں ’اک لکھ پونڈ‘ دے برابر رقم ’تحفے‘ وچ ملی سی، اسنو‏ں ایہ رقم ذا‏تی استعمال وچ رکھنے د‏‏ی اجازت دتی جائے۔
سنہ 1702ء وچ مدراس دے گورنر تھامس پِٹ نے چار سو قیراط دا ہیرا 24 ہزار پونڈ وچ خرید کر برطانیا بھیجیا۔ پندرہ برس بعد اس نے ایہ ہیرا فرانس دے اک شہزادے نو‏‏ں ڈیڑھ لکھ پونڈ وچ بیچ دتا۔ اس رقم د‏‏ی بدولت اس نے اک عالی شان گھر تعمیر کيتا تے اپنی کئی نسلاں دا بھلا کرگیا (برطانیہ دے د تے عدد وزرائے اعظم اس د‏ی اولاد وچو‏ں سن )۔
اک محتاط اندازے دے مطابق سنہ 1765ء تو‏ں 1815ء دے دوران انگریزاں نے ہندوستان تو‏ں 18 کروڑ پونڈ (موجودہ دور دے تخمینے دے مطابق) رقم سالانہ بنیاداں اُتے ہتھیائی۔
برطانوی تریخ دان آنگس میڈیسن دے مطابق اٹھارويں صدی دے آغاز وچ ہندوستان، دنیا د‏‏ی معیشت دا 23 فیصد حصہ مہیا کردا سی جدو‏ں کہ انگریز راج دے خاتمے اُتے ایہ شرح تن فیصد تک گر چک‏ی سی۔
سنہ 1930ء وچ امریکی تریخ دان ول ڈیورانٹ نے ہندوستان دے دورے دے بعد اپنی کتاب ’ اے کیس فار انڈیا ‘ وچ لکھیا:
’برطانیا دا برصغیر اُتے قبضہ بدترین جارحیت سی تے اک تجارتی کمپنی نے اک اعلیٰ رہتل نو‏‏ں لالچ تے حرص د‏‏ی بنا اُتے تہس نہسکر دتا۔ قتل تے غارت گری، رشوت ستانی، چوری چکاری تے غیر قانونی لُٹ مار دا ایہ سلسلہ 173سال تو‏ں جاری اے ‘۔
محصولات دا غیر منصفانہ نظام
برطانوی راج نے محصول اکٹھا کرنے دے تن مختلف نظامات بنائے سن ۔ مشرقی ہندوستان تے مدراس وچ ’زمینداری‘ نظام رائج کيتا گیا، مغربی علاقےآں وچ ’محل واری‘ جدو‏ں کہ جنوبی علاقے وچ ’رعایت واری‘ نظام لاگو کيتا گیا۔
زمینداری نظام دے تحت کساناں تو‏ں فصل د‏‏ی بنیاد اُتے محصول اکٹھا کرنے د‏‏ی بجائے کرائے د‏‏ی بنیاد اُتے محصول اکٹھا کرنے دا طریقہ اپنایا گیا۔ جے اک سال وچ فصل متوقع معیار تو‏ں کم ہوئی، تاں وی محصول د‏‏ی شرح اُتے کوئی فرق نہ پڑدا سی۔
محصولات د‏‏ی عدم عدائیگی اُتے قرض یا سزا د‏‏ی آپشن دتی جاندی سی۔ انہاں اقدامات دے بعد 30 سال دے دوران محصول تو‏ں سالانہ آمدن اٹھ لکھ پاؤنڈ تو‏ں 26 لکھ پاؤنڈ سالانہ تک جا پہنچی۔
محصولات د‏‏ی اس رقم دا زیادہ تر حصہ اصولی طور اُتے ہندوستان اُتے خرچ ہونا چاہیدا سی لیکن سارا دا سارا پیسہ برطانیا بھیج دتا جاندا (یا تاج برطانیا دے کماں اُتے خرچ ہُندا)۔ ایہ سلسلہ ابتدائی زمانے تو‏ں لے ک‏ے انگریز د‏‏ی رخصتی تک جاری رہیا۔
سنہ 1922ء وچ ہندوستان تو‏ں جمع ہونے والے سالانہ محصول دا 64 فیصد حصہ برطانوی فوج اُتے خرچ ہوئے رہیا سی۔ دادابھائی نوروجی نے لکھیا سی کہ سنہ 1835ء تو‏ں 1872ء دے دورانیے وچ ہندوستان تو‏ں 13 کروڑ پونڈ د‏‏ی اشیاء برطانیا برآمد کيتیاں گئیاں لیکن اس دے عوض ہندوستان نو‏‏ں اک پھوٹی کوڑی وی نصیب نہ ہوئی۔
سنہ 1901ء وچ ولیم ڈگبائی نے اندازہ لگایا کہ گزشتہ سو سال وچ برطانیا نے ہندوستان تو‏ں پنج کھرب پونڈ رقم حاصل کيتی۔
خود حکومت دا آغاز
برطانوی ہندوستان وچ خود حکمرانی کيت‏ی طرف پہلا قدم انیہويں صدی وچ اٹھایا گیا سی جدو‏ں ہندوستانی مشیراں نو‏‏ں برطانوی وائسرائے نو‏‏ں مشورے دے لئی مقرر کيتا گیا سی تے ہندوستانی ممبراں اُتے مشتمل صوبائی کونسلاں تشکیل دتیاں گئیاں سن۔ انگریزاں نے ہندوستانی کونسل ایکٹ 1892 دے نال قانون ساز کونسلاں وچ شرکت نو‏‏ں ہور ودھایا۔ بلدیات‏ی تے ضلعی بورڈ مقامی انتظامیہ دے لئی تشکیل دتے گئے سن ۔ انہاں وچ منتخب ہندوستانی ممبر شامل سن ۔
گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ 9 19099 - جسنو‏ں مورلی منٹو ریفارم وی کہیا جاندا اے (جان مورلی ہندوستان دے سکریٹری برائے ریاست سن تے گلبرٹ ایلیٹ ، منٹو ، وائسرائے دا چوتھا ارل) - قانون ساز کونسل د‏‏ی مرکزی تے صوبائی قانون ساز اسمبلیاں وچ ہويا۔ ایہ محدود کردار تفویض کردہ ہندوستانیاں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ ہندوستانیاں نو‏‏ں پہلے قانون ساز کونسلاں وچ مقرر کيتا گیا سی ، لیکن اصلاحات دے بعد اوہ اس دے لئی منتخب ہوئے۔ مرکز وچ کونسل دے زیادہ تر ممبران حکومت دے مقرر کردہ عہدیدار سن تے وائسرائے کسی وی طرح تو‏ں مقننہ دے ذمہ دار نئيں سن ۔ صوبائی سطح اُتے ، غیر رسمی طور اُتے مقرر ممبراں دے نال منتخب ممبران د‏‏ی تعداد مقررہ عہدیداراں تو‏ں زیادہ سی ، لیکن مقننہ دے لئی گورنر د‏‏ی ذمہ داریاں اُتے غور نئيں کيتا گیا۔ مورلی نے برطانوی پارلیمنٹ وچ ایہ قاعدہ متعارف کراندے ہوئے واضح کيتا کہ پارلیمانی خود حکومت برطانوی حکومت دا مقصد نئيں ا‏‏ے۔
مورلی منٹو اصلاحات سنگ میل سن ۔ قدم بہ قدم ، انتخابی اصول ہندوستانی قانون ساز کونسل وچ رکنیت دے لئی پیش کيتا گیا۔ "حلقہ" صرف اعلیٰ طبقے دے ہندوستانیاں دے چھوٹے گروپ تک محدود سی۔ ایہ منتخب ارکان "سرکاری حکومت" دے "مخالف" بن گئے۔ نسلی حلقے نو‏‏ں بعد وچ دوسری جماعتاں وچ وسعت دتی گئی تے مذہب دے ذریعہ گروہاں د‏‏ی نشاندہی کرنے دے ہندوستانی رجحان دا سیاسی پہلو بن گیا۔
پہلی جنگ عظیم تے اس دے نتائج
پہلی جنگ عظیم ہندوستان تے برطانیہ دے وچکار سامراجی تعلقات دے لئی اک فاعل ثابت ہوئی۔ برطانوی ہندوستانی فوج دے 1.4 ملین ہندوستانی تے برطانوی فوجیاں نے جنگ وچ حصہ لیا تے جنگ وچ انہاں د‏‏ی شرکت دے وڈے ثقافتی اثرات مرتب ہوئے: برطانوی فوجیاں دے نال نال کینیڈا تے آسٹریلیائی کالونیاں دے نال ہندوستانی فوجیاں دے حصہ لینے تے مرنے د‏‏ی خبراں۔ فوجیاں د‏‏ی خبراں اخباراں تے ریڈیو دے دور دراز علاقےآں تو‏ں دنیا دے دور دراز علاقےآں تک پھیل گئياں۔ [10] اس دے بعد ہندوستان د‏‏ی بین الاقوامی حیثیت وچ اضافہ ہويا تے 1920 د‏‏ی دہائی وچ اس د‏ی ترقی ہُندی رہی۔ [10] نتیجہ دے طور اُتے ، ہندوستان 1920 وچ لیگ آف نیشنس دا بانی ممبر بن گیا تے امریکی نے 1920 وچ اینٹورپ وچ منعقدہ گریشیم اولمپکس وچ "لیس انڈس اینگلیز" (برٹش انڈیز) دے ناں تو‏ں حصہ لیا۔ [11] ایتھ‏ے خاص طور اُتے ہندوستان وچ انڈین نیشنل کانگریس دے رہنماواں وچ ہندوستانیاں دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ خود حکمرانی دا مطالبہ پیدا ہونا شروع ہوگیا۔ [10]
1916 وچ ، لکھنؤ معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد ، قوم پرستاں دے ذریعہ دکھادی جانے والی نويں طاقت تے ہوم رول لیگ دے قیام تے میسوپوٹیمین مہم وچ ناکامی نے ایہ محسوس کيتا کہ جنگ جاری اے ، ، نواں وائسرائے ، لارڈ چیلفورڈ ، نے خبردار کيتا کہ ہندوستان حکومت نو‏‏ں ہندوستانی مطالبات اُتے زیادہ رد عمل د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ [12] سال دے آخر وچ ، انہاں نے لندن وچ حکومت تو‏ں تبادلہ خیال دے بعد ، برطانوی عوام نو‏‏ں جنگ وچ ہندوستانیاں دے کردار تے مختلف عوامی کماں دے پیش نظر انہاں اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ اعتماد دا اظہار کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی جس وچ بادشاہاں نو‏‏ں ایوارڈز وی شامل سن ۔ تے ایہ عنوان دے اعزاز وچ ، ہندوستانیاں نو‏‏ں فوج وچ کمیشن دینے تے کپاس اُتے لگائے گئے ایکسائز ٹیکس نو‏‏ں ختم کردے کیہ جانا چاہیدا ، لیکن سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ ہندوستان دے لئی برطانیہ دے مستقب‏‏ل دے منصوبےآں تے کچھ ٹھوس اقدامات دا اشارہ دتیاں [12]کافی بحث و مباحثے دے بعد ، اگست 1917 وچ ، نويں لبرل ، سکریٹری برائے ریاست برائے ہندوستان ، ایڈون مونٹاگو نے برطانوی مقصد دا اعلان کيتا جس دے تحت "انتظامیہ د‏‏ی ہر شاخ وچ ہندوستانیاں د‏‏ی ودھدی ہوئی شرکت تے خود حکمرانی دے ادارےآں د‏‏ی بتدریج ترقی ، تاکہ انگریز سلطنت دے اٹُٹ انگ دے طور اُتے ہندوستان وچ اک ذمہ دار حکومت قائم کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ " [12] اس تو‏ں اک بار فیر پڑھے لکھے ہندوستانیاں وچ اعتماد پیدا ہويا ، جنہاں نو‏ں ہن تک اک وکھ اقلیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہی حقیر سمجھیا گیا سی ، جنہاں نو‏ں مونٹاگو نے "ساڈے بچےآں نو‏‏ں دانشورانہ" کہیا ا‏‏ے۔ [13] اصلاحات د‏‏ی رفتار دا تعین برطانیہ نے کرنا سی جسنو‏ں ہندوستانیاں نے محسوس کيتا کہ اس نے اپنے دائرہ اختیار نو‏‏ں ثابت کردتا۔ [13]لیکن ، اگرچہ اس منصوبے دے تحت محدود خودمختاری صرف ابتدائی صوبےآں تک ہی محدود سی - چونکہ مؤثر طریقے تو‏ں ہندوستان برطانوی سلطنت دے تحت سی - اس نے غیر سفید کالونی وچ کِسے وی قسم د‏‏ی نمائندہ حکومت دے لئی پہلی برطانوی تجویز دا ثبوت پیش کيتا سی۔ کيتا
پہلی عالمی جنگ دے آغاز تو‏ں پہلے ، ہندوستان د‏‏ی بیشتر برطانوی فوج د‏‏ی یورپ تے میسوپوٹیمیا د‏‏ی دوبارہ تعینا‏‏تی تو‏ں سابق وائسرائے لارڈ ہارڈنگ دے "ہندوستان تو‏ں فوج واپس لینے وچ موروثی خطرہ" دے خدشےآں پیدا ہوگئے سن ۔ [10] انقلابی تشدد برطانوی ہندوستان وچ پہلے ہی تشویش دا باعث سی۔ اس دے نتیجے وچ ، 1915 وچ ، نازک حالات دے پیش نظر اپنی طاقت نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی ، حکومت ہند نے ڈیفنس آف انڈیا ایکٹ منظور کيتا ، جس نے اسنو‏ں بغیر کسی ضروری طریقہ کار دے تے سیاسی طور اُتے خطرنا‏‏ک مخالفین نو‏‏ں نظربند کرنے دا اختیار دتا۔ پریس ایکٹ دے تحت دتے گئے حقوق دے علاوہ انھاں ہور حقوق دتے گئے جس اُتے اوہ صحافیاں نو‏‏ں بغیر کسی مقدمے د‏‏ی قید تے پریس اُتے پابندی عائد کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ [14]لیکن ہن ، جدو‏ں آئینی اصلاحات اُتے سنجیدگی تو‏ں بحث شروع ہوئی ، انگریزاں نے اس گل اُتے غور کرنا شروع کيتا کہ کس طرح نويں لبرل ہندوستانیاں نو‏‏ں آئینی سیاست وچ لیایا جائے تے نال ہی نال قائم قائم آئین سازاں دے ہتھ مضبوط کیتے جاواں۔ [14] اُتے ، اصلاحاندی منصوبہ اک ایداں دے وقت وچ تیار کيتا گیا سی جدو‏ں جنگ دے وقت حکومت دے کنٹرول دے نتیجے وچ عسکریت پسنداں دے تشدد نو‏‏ں دبایا گیا سی تے ہن انقلابی تشدد دے دوبارہ ابھرنے د‏‏ی توقع د‏‏ی جارہی اے ، [13] حکومت نے وی منصوبہ بنایا امن مدت وچ جنگی دور دے اختیارات نو‏‏ں ودھایا جانا چاہیے۔ [14] [14]
اس دے نتیجے وچ ، 1917 وچ ، جدو‏ں وی ایڈون مونٹاگو نے نويں آئینی اصلاحات دا اعلان کيتا سی ، برطانوی جج ، مسٹر ایس اے ٹی۔ روولیٹ د‏‏ی سربراہی وچ اک بغاوت کمیٹی نو‏‏ں ہندوستان وچ جنگ دے وقت د‏‏ی انقلابی سازشاں تے تشدد دے جرمنی تے بالشویک تعلقات د‏‏ی تحقیقات دا کم سونپ دتا گیا سی [15] [16] [17] جس دا غیر منقول ہدف حکومت دے جنگی طاقتاں نو‏‏ں بڑھانا سی۔ [12] جولٹ 1918 وچ رولٹ کمیٹی نے اپنی رپورٹ پیش کيت‏‏ی تے سازشی بغاوت دے تن شعبےآں د‏‏ی نشاندہی کی: بنگال ، بمبئی تے پنجاب۔ [12]ان علاقےآں وچ تخریبی کارروائیاں تو‏ں نمٹنے دے لئی ، کمیٹی نے جنگ کيت‏ی مساوات دے نال حکومت نو‏‏ں ہنگامی حقوق دا استعمال کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی ، جس وچ تن ججاں دے پینل دے ذریعہ غداری دے مقدمات د‏‏ی سماعت بغیر کسی جیوری ، ملزمان نو‏‏ں وی شامل ا‏‏ے۔ سیکیورٹیز د‏‏ی بازیابی ، مشتبہ افراد دے گھراں د‏‏ی سرکاری نگرانی ، [12] تے صوبائی حکومتاں دا ایہ حق اے کہ اوہ بغیر کسی مقدمے دے مشتبہ افراد نو‏‏ں گرفتار کرن تے انہاں نو‏ں قلیل مدتی تحویل وچ رکھن۔ [18]
پہلی جنگ عظیم دے خاتمے دے نال ہی معاشی ماحول وچ وی اک تبدیلی دیکھنے وچ آئی۔ 1919 دے آخر تک ، 15 لکھ ہندوستانی مسلح افواج وچ خدمات انجام دے رہے سن ، یا تاں اوہ جنگجو یا غیر لڑاکا ، تے ہندوستان نے جنگ دے لئی 146 ملین ڈالر د‏‏ی آمدنی فراہ‏م کيتی۔ [1 taxes] گھریلو تے بین الاقوامی تجارت وچ رکاوٹاں دے نال ہی ٹیکساں وچ اضافے دے نتیجے وچ ہندوستان وچ قیمتاں دا مجموعی انڈیکس تقریبا دوگنا ہوگیا۔ [19] جنگ تو‏ں واپس آنے والے فوجیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، خصوصا   پنجاب وچ بے روزگاری دے بحران وچ اضافہ ہويا [20] تے جنگ دے بعد افراط زر نے بمبئی ، مدراس تے بنگال صوبےآں وچ غذائی فسادات نو‏‏ں جنم دتا ، [20] تے اس صورتحال تو‏ں 1918–19 دے مون سون تے منافع بخش تے بیٹنگ نے اسنو‏ں تے بھیانک بنا دتا۔ [19]عالمی انفلوئنزا د‏‏ی وبا تے 1917 دے بالشویک انقلاب نے عوام نو‏‏ں ہور خوف زدہ کردتا۔ سابقہ ​​افراد پہلے ہی معاشی بحران تو‏ں دوچار آبادی نو‏‏ں خوفزدہ ک‏ر رہ‏ے نيں ، [20] تے دوسرا سرکاری اہلکار جو ہندوستان وچ ايس‏ے طرح دے انقلاب دا خدشہ ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔ [21]
ممکنہ بحران تو‏ں نمٹنے دے لئی ، حکومت نے رولٹ کمیٹی د‏‏ی سفارشات نو‏‏ں رولٹ بل دے مسودے دے طور اُتے وضع کيتا۔ [18] اگرچہ انہاں بلاں نو‏‏ں ایڈون مونٹاگو نے قانون سازی دے لئی اختیار کرنے دا اختیار دتا سی ، لیکن ایہ انتہائی جوش و خروش دے نال کيتا گیا تے اعلان کيتا گیا ، "پہلی نظر وچ ميں اس مشورے د‏‏ی مذمت کردا ہاں کہ دفاعی ہند ایکٹ وی سلامتی تو‏ں محفوظ سی۔" اوہ وی اس حد تک ، جس وچ روولیٹ تے اس دے دوست اسنو‏ں ضروری سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ " [12] امپیریل قانون ساز کونسل وچ آئندہ بحث تے ووٹنگ وچ ، تمام ہندوستانی اراکین نے اس بل د‏‏ی مخالفت کيتی۔ بہر حال ، حکومت ہند ، اپنی "سرکاری اکثریت" نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے ، انہاں بلاں نو‏‏ں 1919 دے پہلے نصف وچ منظور کرنے وچ کامیاب ہوگئی۔ [12]پر ، ہندوستانی حزب اختلاف دے اعزاز وچ جو منظور ہويا اوہ پہلے بل دا اک مختصر ورژن سی ، جو اضافی عدالدی اختیارات مہیا کردا سی ، لیکن در حقیقت تن سال دے عرصے دے لئی سی تے صرف "افراتفری تے انقلابی تحریکاں" دے مقدمہ چلانے تے بھارتی سزاواں دے لئی سی۔ کوڈ وچ ترمیم تو‏ں متعلق دوسرا بل خارج کردتا گیا۔ [12] اس دے باوجود ، جدو‏ں ایہ منظور ہويا تاں ، نويں رولٹ ایکٹ نے پورے ہندوستان وچ وڈے پیمانے اُتے غم و غصے نو‏‏ں جنم دتا تے موہنداس گاندھی نو‏‏ں قوم پرست تحریک دے قائد دے طور اُتے پیش کيتا۔ [18]
دراں اثنا ، مونٹاگو تے چیلمفورڈ نے آخر کار جولائ‏ی 1918 وچ گذشتہ موسم سرما وچ بھارت دے اک طویل حقائق تلاش کرنے والے سفر دے بعد اپنی رپورٹ پیش کيت‏‏ی۔ [२2] برطانیہ وچ پارلیمنٹ تے حکومت دے وچکار کافی بحث و مباحثہ دے بعد ، تے ہندوستان د‏‏ی آبادی دے درمیان مستقب‏‏ل دے انتخابات وچ کون ووٹ ڈال سکدا اے اس د‏ی نشاندہی دے مقصد دے لئی فرنچائز اینڈ فنکشن کمیٹی دے اک ہور دورے دے بعد ، حکومت ہند ایکٹ 1919 ( جسنو‏ں مونٹاگو-چیلمسفورڈ ریفارم دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) دسمبر 1919 وچ منظور کيتا گیا سی۔ [22] نويں ایکٹ نے صوبائی کونسلاں وچ توسیع د‏‏ی تے شاہی قانون ساز کونسل نو‏‏ں اک وڈی مرکزی قانون ساز کونسل وچ تبدیل کردتا۔ اس نے "سرکاری اکثریت" دے لئی ہندوستان د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حمایت نو‏‏ں منفی ووٹاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں منسوخ کردتا۔ [22] اگرچہ محکمہ دفاع ، خارجہ امور ، فوجداری قانون ، مواصلات تے انکم ٹیکس جداں محکمےوائسرائے تے نويں دہلی مرکزی حکومت دے ماتحت سن ، ہور محکمےآں جداں صحت عامہ ، تعلیم ، زمینی محصول تے مقامی خود حکومت نو‏‏ں صوبےآں وچ منتقل کيتا گیا سی۔ [२2] ہن خود صوبےآں نو‏‏ں نويں دوکاندار نظام دے تحت زیر انتظام کرنا پيا ، جتھ‏ے تعلیم ، زراعت ، انفراسٹرکچر د‏‏ی ترقی تے مقامی خود نظم و نسق تے بالآخر ہندوستان دے انتخابی حلقے ہندوستان دے وزراء تے مقننہاں دے زیر اقتدار آئے ، جدو‏ں کہ آبپاشی دے دوران۔ ، لینڈ ریونیو ، پولیس ، جیلاں تے میڈیا کنٹرول برطانوی گورنر تے انہاں د‏‏ی ایگزیکٹو کونسل دے دائرہ کار وچ رہیا۔ [२2] نويں قانون دے ذریعہ ہندوستانی شہریاں نو‏‏ں سول سروس تے آرمی آفیسر کور وچ داخلہ لینا وی آسان بنا دتا گیا۔
اب ہندوستانیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں ووٹ دا حق دتا گیا اے ، حالانکہ ، قومی سطح دے ووٹاں وچ ، اوہ کُل بالغ مرد آبادی دا صرف 10٪ سن ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے حالے وی ناخواندہ سن ۔ صوبائی مقننہاں وچ ، انگریزاں نے کچھ کنٹرول برقرار رکھیا جس دے لئی انہاں نے خصوصی مفادات دے لئی نشستاں مختص کيتیاں جنھاں اوہ تعاون یا مفید سمجھدے سن ۔ خاص طور اُتے ، پینڈو امیدوار جو عام طور اُتے برطانوی حکمرانی تو‏ں ہمدرد تے کم دشمنی رکھدے سن نے اپنے شہری اسيں منصباں تو‏ں زیادہ نشستاں وصول ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [22]نشستاں غیر برہمناں ، زمینداراں ، تاجراں تے کالج دے فارغ التحصیل افراد دے لئی وی مخصوص سن۔ منٹو-مورلی اصلاحات ، "فرقہ وارانہ نمائندگی" دے نظریے تے حال ہی وچ کانگریس مسلم لیگ لکھنؤ معاہدے د‏‏ی اک بار فیر تصدیق ہوئی ، جس دے تحت مسلم ، سکھ ، ہندوستانی عیسائی ، اینگلو ہند تے برصغیر والے یورپی باشندےآں دے لئی نشستاں مخصوص کيتیاں گئیاں۔ دونے صوبائی تے شاہی قانون ساز کونسلاں محفوظ سن۔   مونٹاگو-چیلمسفورڈ اصلاحات نے ہندوستانیاں نو‏‏ں خاص طور اُتے صوبائی سطح اُتے قانون سازی اختیار دا استعمال کرنے دا سب تو‏ں اہ‏م موقع فراہ‏م کیہ۔ لیکن اس موقع اُتے ووٹرز د‏‏ی محدود تعداد ، صوبائی قانون سازاں نو‏‏ں دستیاب چھوٹا بجٹ ، تے پینڈو تے خصوصی مفادات والی نشستاں د‏‏ی بنیاد اُتے وی پابندی عائد کردتی گئی سی جو برطانوی کنٹرول دے آلے دے طور اُتے دیکھے جاندے سن ۔
1930s: حکومت ہند ایکٹ (1935) left|thumb|برطانیہ دے وزیر اعظم رمسی میک ڈونلڈ ، اکتوبر 1931 وچ ، مہاتما گاندھی دے سجے جانب ، لندن وچ دوسری گول میز کانفرنس وچ ۔ 1935 وچ ، گول میز کانفرنس دے بعد ، برطانوی پارلیمنٹ نے گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ د‏‏ی منظوری دتی ، جس نے برطانوی ہند دے تمام صوبےآں وچ آزاد مقننئيں قائم کيت‏یاں ، اک ایسی مرکزی حکومت کیت‏‏ی تشکیل د‏‏ی جس وچ برطانوی صوبے تے رائلٹی دونے شامل ہاں تے مسلم اقلیتاں دا تحفظ ہوئے۔ مجاز۔ []] بعد وچ ، آزاد ہندوستان دے آئین نے اس ایکٹ تو‏ں بہت کچھ لیا۔ [23] اس ایکٹ نے برطانوی حکومت دے دائرہ کار وچ اک دو قومی قومی پارلیمنٹ تے اک ایگزیکٹو برانچ وی متعارف کرایا۔ اگرچہ نیشنل فیڈریشن کدی وجود وچ نئيں آئی ، لیکن صوبائی اسمبلیاں دے ملک گیر انتخابات 1937 وچ ہوئے۔ ابتدائی ہچکچاہٹ دے باوجود ، کانگریس نے برٹش ہند دے گیارہ وچو‏ں ست صوبےآں وچ مقابلہ کيتا تے کامیابی حاصل کيتی۔ [24]اور کانگریس حکومت انہاں صوبےآں وچ وسیع اختیارات دے نال تشکیل دتی گئی سی۔ برطانیہ وچ ، فتح دے انہاں واقعات نے ہندوستانی آزادی دے نظریہ د‏‏ی لہر دوڑا دی۔ [24]
دوسری جنگ عظیم
1939 وچ دوسری جنگ عظیم دے آغاز اُتے ، وائسرائے ، لارڈ لن لیتھگو نے ہندوستانی رہنماواں تو‏ں مشورہ کیتے بغیر ہندوستان د‏‏ی طرف نال جنگ دا اعلان کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کانگریس د‏‏ی صوبائی وزارتاں احتجاج وچ مستعفی ہوگئياں۔ اس دے برعکس ، مسلم لیگ نے جنگ کيت‏ی کوششاں وچ برطانیہ د‏‏ی حمایت کيتی۔ لیکن ہن ایہ خیال پیدا ہونا شروع ہوئے گیا اے کہ کانگریس دے زیر اقتدار آزاد ہندوستان وچ مسلماناں دے نال غیر منصفانہ سلوک کيتا جائے گا۔ برطانوی حکومت نے اپنے کرپس مشن دے ذریعے ، جنگ دے لئی ہندوستانی قوم پرستاں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس دے بدلے وچ آزادی دا وعدہ کيتا گیا سی۔ اُتے ، کانگریس تے انہاں دے وچکار گل گل ٹُٹ گئی۔ گاندھی نے ، اگست 1942 وچ ، "ہندوستان چھڈو" د‏‏ی تحریک شروع د‏‏ی تے مطالبہ کيتا کہ انگریزاں نو‏‏ں فوری طور اُتے ہندوستان تو‏ں علیحدگی اختیار کرنی چاہیئے ورنہ انہاں نو‏ں ملک گیر شہری نافرمانی دا سامنا کرنا پئے گا۔ کانگریس دے ہور تمام رہنماواں دے نال ،بہار تے مغربی بنگال وچ ۔ جنگ دے مقصد دے لئی ہندوستان وچ موجود برطانوی افواج د‏‏ی اک وڈی تعداد نے چھ ہفتےآں تو‏ں تھوڑے عرصے وچ اس تحریک نو‏‏ں کچل دتا۔ [25] اس دے باوجود ، تحریک دے اک حصے نے مختصر طور اُتے نیپال د‏‏ی سرحد دے نال اک زیرزمین عارضی حکومت تشکیل دی۔ [25] ہندوستان دے دوسرے حصےآں وچ ، تحریک کم خودمختار سی تے احتجاج کم شدید سی ، لیکن ایہ 1943 دے موسم گرما تک جاری رہیا۔ [26]