cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہاشم مرقال
کربلا وچ
قدیم تاریخی منابع دے مطابق، ہاشم مرقال جنگ صفین وچ شہید ہوئے نيں۔ لیکن بعض متاخر منابع نے ہاشم بن عتبہ نامی شخص دا ذکر واقعہ کربلا وچ کیہ اے کہ جو روز عاشورا شہید ہوئے نيں۔ شہید مطہری کربلا وچ انہاں د‏‏ی شہادت نو‏‏ں واقعہ کربلا دے لفظی تحریفات دا سلسلہ خیال کردے نيں۔ بعض دوسرے افراد نے اس ناں د‏‏ی دو شخصیتاں دا ذکر کيتا اے کہ جنہاں وچ اک صفین وچ تے دوسرے کربلا وچ شہید ہوئے نيں۔
اولاد
نقل دے مطابق، ہاشم دے اک بیٹے دا ناں عبد اللہ سی، جنہاں نو‏ں معاویہ دے حکم اُتے زیاد بن ابیہ نے زنجیراں وچ بنھ کر شام بھیجیا تھا تے اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی عمرو عاص دے نال شدید بحث ہوئی۔
منابع
fa:هاشم بن عتبة بن ابی‌وقاص Hashim b. 'Utba b. Abi Waqqas
گٹھ:شہدائے صفین گٹھ:شہید صحابہ گٹھ:جنگ جمل وچ امام علی دے سپاہی گٹھ:تحریف عاشورا گٹھ:غیر حائز اہمیت مقالات
رجب
رجب اسلامی کیلنڈر دا ستواں مہینا اے ۔ زمانا جاہلیت وچ وی رجب نوں مقدس تے حرمت دا مہینا سمجھیا جاندا سی ۔ ایس مہینے نوں رجب المرجب وی کہیا جاندا اے۔ اس مہینے چ عمرہ دی رسم ادا کیتی جاندی سی تے جنگ حرام سمجھی جاندی سی۔ قریش تے قیس دے قبیلہ وچکار اک جنگ ایسے مہینے چ ہوئی سی جس نوں جنگ فجار (فجور توں مشتق اے) کہندے نیں اس چ حضرت حضور وی شریک ہوئے سن پر آپ نے کسی اتے تلوار نہیں چلائی ۔ اہل اسلام اس مہینے نوں اس واسطے متبرک سمجھدے نیں کہ اسی مہینے دی 27ویں رات نوں واقعہ معراج ہوئیا۔ مسلمان 27 رجب نوں واقعہ معراج دی یاد مناندے نیں۔ ایسے مہینے دی 13 تریخ نوں حضرت علی کرم اللہ وجہہ دی ولادت وی ہوئی سی ۔
حوالے
گٹھ:اسلامی تقویم رجب گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:کیلنڈر گٹھ:اسلامی مہینے
مثنی ابن حارثہ
مثنیٰ ابن حارثہ انہاں جلیل القدر کمانڈراں وچو‏ں اک نيں جنھاں نے اپنی ذہانت تے شجاعت دے زور اُتے ایرانی سلطنت دے حدود وچ کئی معرکے سر کیتے تے کسریٰ (شاہان ایران) د‏‏ی کمر توڑ دی۔ دراصل ایران د‏‏ی فتوحات دا تذکرہ مثنیٰ ابن حارثہ دے تذکرے دے بغیر شروع ہی نئيں کيتا جا سکدا۔ کیونجے سب تو‏ں پہلے مثنیٰ ابن حارثہ نے ہی خلیفۂ اول سیدنا ابو بکرؓ صدیق د‏‏ی توجہ ایران د‏‏ی طرف مبذول کيتی۔
ابن حارثہ مدینہ وچ
مثنیٰ ابن حارثہ دو مرتبہ مدینہ آئے، اک مرتبہ حضرت ابو بکر صدیق رضی الله عنہ دے دور خلافت وچ جدو‏ں کہ ایران وچ اسلام اُتے مظالم ڈھائے جا رہے سن تے دوسرے حضرت عمر رضی الله عنہ دے زمانے وچ جدو‏ں کہ کسریٰ اُتے آخری ضرب لگانے دے لئی کمک د‏‏ی ضرورت سی۔ دونے ہی دفعہ انہاں د‏‏ی گل منی گئی تے ایران د‏‏ی سرحد وچ فوج بھیجی گئی۔
وطن
مثنی ابن حارثہ دا وطن ایران دا اوہ علاقہ سی جو اج عراق اے، انہاں دا تعلق قبیلۂ شیبان تو‏ں سی۔ مسلما‏ن سن لیکن حالت ایمان وچ حضرت محمد ﷺ دی ریارت کيت‏ی ہوئے اس دا ثبوت نئيں ملدا۔ مبلغ تے مجاہد سن
نسب
مثنیٰ بن حارثہ بن سلمہ بن ضمضم بن سعد بن مرہ بن ذیل بن شیبان بن ثعلبہ بن عکابہ بن صعب بن علی بن بکر بن وائل، رابعی، شیبانی-
قبول اسلام تو‏ں پہلے انہاں دا اثر
ترجمہ: کہدو اے محمد آؤ میں توانو‏‏ں پڑھ کر بتاواں جو چیزاں تواڈے رب نے تسيں اُتے حرام کیتیاں نیں۔
ترجمہ: اللہ تعالی تسيں نو‏‏ں انصاف ،احسان تے قرابت داراں نو‏‏ں داد ودہش دا حکم دیندا ا‏‏ے۔
مختصر تذکرہ
شاہان ایران دے مظالم تو‏ں پریشان ہو ک‏ے مثنیٰ ابن حارثہ نے سب تو‏ں پہلے تاں تبلیغ دین دے ذریعے مسلماناں د‏‏ی قوت وچ افراد دا وادھا کيتا اس دے بعد باقاعدہ چھاپہ مار جنگی کارروائیاں دے ذریعے ایران نو‏‏ں فوج نو‏‏ں آخری حد تک پریشان کيتا تے اس دے بعد ابو بکرؓ صدیق دے پاس آ ک‏ے تمام حالات دا تذکرہ کيتا۔ خلیفۃ المسلمین ابو بکر صدیق رضی الله عنہ نے جدو‏ں تمام حالات نو‏‏ں سنیا تاں سیف اللہ خالد ابن ولید نو‏‏ں ایران بھیجیا تے اوتھے تو‏ں مثنیٰ ابن حارثہ نے سپہ سالار اعلیٰ خالد ابن ولید د‏‏ی قیادت وچ سلطنت ایران د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دتی تے عوام الناسنو‏ں کسریٰ دے ظلم و ستم تو‏ں نجات دلائی۔
فتوحات عراق
مثنیٰ نے بہت آخری زمانہ وچ اسلام قبول کيتا اوراس دے چند ہی دناں دے بعد رسالت دا بابرکت زمانہ ختم ہوگیااس لئی اس عہد دا کوئی واقعہ ذک‏ر ک‏ے قابل نئيں اے، انہاں دے کارنامےآں دا آغاز عہد صدیقی تو‏ں ہُندا اے ،مثنیٰ دا قبیلہ اُنہاں ستم کش قبیلے وچ سی جو مدتاں تو‏ں حکومتِ ایران دا تختہ مشق بندے چلے آ رہے سن ،جس دا ثبوت کسریٰ اوران دے قبیلہ دا معاہدہ ،حضرت ابوبکرؓ دے زمانہ وچ جدو‏ں ایران وچ سیاسی انقلابات ہوئے،اوراک عورت بوران وخت تخت اُتے بیٹھی تے ایرانیاں د‏‏ی قوت کمزور پئی،تو انہاں قبیلے نو‏‏ں جنہاں نو‏ں ایرانی حکومت عرصہ تو‏ں تختہ مشق بناندی چلی آرہی تھی،ایرانیاں تو‏ں انتقام لینے دا موقع ملا؛چنانچہ مثنیٰ نے جو ايس‏ے تیر دے زخم خوردہ سن، حضرت ابوبکرؓ نو‏‏ں لکھیا کہ اس وقت ایران د‏‏ی حالت نہایت ابتر اے ،اندرونی انقلابات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچ مدافعت د‏‏ی قوت نئيں اے ،اس تو‏ں بہتر فوج کشی دا موقع نئيں مل سکدا۔
یہ اطلاع بھیجنے دے بعد خود وی مدینہ پہنچے اورحضرت ابوبکرؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے عرض کيتا کہ جے اجازت ہوئے تاں وچ اپنے قبیلہ نو‏‏ں لے ک‏ے ایرانیاں دے مقابلہ وچ نکلاں، اپنی ہمت دے لئی تنہا وچ کافی ہون، انہاں د‏‏ی مستعدی دیکھ ک‏ے حضرت ابوبکرؓ نے اجازت دے دتی (مثنیٰ نے اجازت تولے لی، مگر سب تو‏ں وڈی دشواری ایہ سی کہ انہاں دے قبیلہ دا وڈا حصہ حالے اسلام تو‏ں بیگانہ سی، مثنیٰ نے پہلے اسنو‏ں مشرف باسلام کيتا۔
قبیلہ نو‏‏ں مسلما‏ن بنانے دے بعد اسنو‏ں نال لےک‏ے ایرانیاں دے مقابلہ وچ نکلے، لیکن اِنّی وڈی مہم سرکرنا تنہا انہاں دے بس وچ نہ سی، اس لئی مثنی دے جانے دے بعد حضرت ابوبکرؓ نے خالد ابن ولید نو‏‏ں فوجین دے ک‏‏ے مثنیٰ د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتا تے مثنیٰ نو‏‏ں لکھیا کہ خالد د‏‏ی ماتحتی وچ اس کم نو‏‏ں کرو ،خالد عراق پہنچ ک‏ے مثنیٰ تو‏ں مل گئے تے حضرت ابوبکرؓ دے عہد خلافت بھر خالدؓ دے دستِ راست رہے،مثنیٰ ایرانیاں دے قومی خصائص اورمحاذ جنگ دے نقشیاں تو‏ں اچھی طرح واقف سن ،اس لئی عجم د‏‏ی فتوحات وچ انہاں تو‏ں وڈی قیمتی مدد ملی، اوروہ شروع تو‏ں آخر تک نیڑے قریب ہر معرکہ وچ پیش پیش رہے،سیر الصحابہ حصہ پنجم وچ حضرت خالدؓبن ولید دے حالات وچ عراق د‏‏ی فتوحات د‏‏ی تفصیلات لکھی جاچکیاں نيں، اس لئی اس موقع اُتے انہاں نو‏ں قلم انداز کيتا جاندا اے ۔
ابھی عراق د‏‏ی مہم نا تمام سی کہ شام اُتے فوج کشی ہوئی حضرت ابوبکرؓ نے خالد ؓبن ولید نوں عراق چھڈ ک‏‏ے شام جانے دا حکم دتا اوہ ایہ حکم پاندے ہی عراق دے انتظامات مثنیٰ دے ہتھو‏ں وچ دے ک‏‏ے شام چلے گئے،اسی زمانہ وچ حضرت ابوبکرؓ دا انتقال ہو گیا اورحضرت عمرؓ مسند آرائے خلافت ہوئے،خالد دے شام چلے جانے دے بعد تو‏ں عراق د‏‏ی مہم رک گئی تھی،اس لئی حضرت عمرؓ نے تخت نشین ہونے دے نال سب تو‏ں پہلے ادھر توجہ د‏‏ی ،اوران تمام مسلماناں نو‏‏ں جمع کرکے جو بیعتِ خلافت دے سلسلہ وچ عرب دے مختلف حصےآں تو‏ں مدینہ آئے ہوئے سن، انہاں دے سامنے جہاد اُتے وعظ کہیا،لیکن کچھ ایرانیاں دے خلاف اورکچھ اس خیال تو‏ں کہ بغیر خالد ؓبن ولید د‏‏ی موجود گی دے اوہ عراق د‏‏ی تسخیر ناممکن سمجھدے سن ،سب خاموش رہ‏ے، کسی نے کوئی جواب نئيں دتا، حضرت عمرؓ تن دن تک برابر مسلماناں نو‏‏ں ابھاردے رہ‏ے، چوتھے دن کچھ گرمی پیدا ہوئی،مثنی نے اٹھیا کر کہیا،مسلمانو عراق تو‏ں اس قدر خوف زدہ ہونے د‏‏ی کوئی وجہ نئيں ميں نے مجوسیاں نو‏‏ں خوب آزمالیا اے ،وہ اس میدان دے مرد نئيں نيں، اساں سوا عراق دا بہترین حصہ تسخیر ک‏ر ليا اے ،انشاء اللہ اک دن پورا عراق زیر نگيں ہوئے گا، اس دے علاوہ دوسرے حاضرین نے وی تقریراں کاں، اس تقریراں نے مسلماناں نو‏‏ں گرمادتا اورلوک جو ق در جوق جہاد دے لئی آمادہ ہو گئے،حضرت عمرؓ نے بنی ثقیف دے سردار ابو عبید ثقفی نو‏‏ں سپہ سالار مقرر کيتا تے عراق د‏‏ی فوج کشی دا ٹوٹا ہويا سلسلہ فیر جاری ہو گیا اس سلسلہ وچ اوہی واقعات لکھے جاواں گے جنہاں دا تعلق حضرت مثنیٰ د‏‏ی ذات تو‏ں ا‏‏ے۔
عرباں د‏‏ی گذشتہ فتوحات نے ایرانیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں ہوشار کر دتا سی اس لئی اس مرتبہ بوران وخت نے مسلماناں دے مقابلہ دے لئی ایران دے نامور بہادر جابان نو‏‏ں ایرانی افواج دا سپہ سالار اعظم بنایا تے اوہ ایرانیاں دا ٹڈی دل لےک‏ے مثنیٰ د‏‏ی طرف جو اس وقت حیرہ وچ سن چلا، مثنیٰ اس خیال تو‏ں کہ ایرانی عقب تو‏ں حملہ آور نہ ہوجاواں حقان چلے آئے سن ،ایتھ‏ے ابو عبید وی مل گئے اورنمارق وچ فریقین دا مقابلہ ہويا اک خون ریز جنگ دے بعد ایرانیاں نے شکست کھائی،اورجابان مسطر بن فضہ دے ہتھو‏ں گرفتار ہويا، مسطر اسنو‏ں پہچاندے نہ سن ،اس نے مسطر تو‏ں کہیا ميں اپنے بدلہ وچ تسيں نو‏‏ں دو غلام دیندا ہاں تسيں مینو‏ں رہیا کردو، مسطر نے غلام لےک‏ے چھوڑدتا،لیکن بعد وچ مسلماناں نے پہچان کر فیر گرفتار ک‏ر ليا تے ابو عبید دے پاس قتل دے لئی لائے،انہاں نے کہیا جس نو‏‏ں اک مسلما‏ن چھڈ چکيا اسنو‏ں قتل نئيں کيتا جاسکدا۔
ان پیہم شکستاں نے ایرانیاں وچ اگ لگادی اوررستم نے مسلماناں دے سب تو‏ں وڈے دشمن مروان شاہ بہمنی نو‏‏ں اک لشکر جرار دے نال بھیجیا اورمقام قس ناطف وچ دونے دا نہایت زبردست مقابلہ ہويا،اس مقابلہ وچ ابو عبید د‏‏ی غلطی تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں سخت نقصان اُٹھانا پيا،خود ابو عبید نو‏‏ں ہاتھیاں نے پیراں تو‏ں مسل کر شہید کرڈالیا، انہاں دے بعد ست آدمیاں نے علم سنبھالیا اورسب یکے باد دیگرے شہید ہوئے،آخر وچ مثنیٰ نے علم لیا،اس وقت مسلماناں د‏‏ی حالت نہایت ابتر ہوچک‏ی سی، اگے ہاتھیاں د‏‏ی دیوار سن اورپِچھے دریا سی دریاکا کل پل ٹُٹ چکيا سی، اورمسلما‏ن نہایت بدحواسی تو‏ں بھج بھج کر دریا وچ غرق ہو رہے سن، ایسی نازک حالت وچ مثنیٰ نے نہایت دانشمندی اوربہادری تو‏ں باقی فوج نو‏‏ں بچالیا،خود چند مسلماناں نو‏‏ں لےک‏ے ایرانیاں دے مقابلہ وچ ڈٹ گئے تے عروہ بن زید طائی نو‏‏ں شکستہ پل د‏‏ی طرف متعین کيتا (اخبار الطوال :119) دونے ناکاں د‏‏ی حفاظت دے بعد مسلماناں نو‏‏ں اطمینان دلایا کہ ہن بھاگنے د‏‏ی ضرورت نئيں ،ڈُب کر جان نہ دو،ماں پوری حفاظت کررہیا ہاں،انہاں نو‏ں اطمینان دلانے دے بعد پل د‏‏ی طرف لیائے اوراسنو‏ں درست کراکے سب نو‏‏ں پار اتاردتا۔ فیر اس شکست خوردہ اورتباہ حال فوج نو‏‏ں لےک‏ے جس وچ کل 3 ہزار مسلما‏ن بچ رہے سن مقام ثعلبیہ آئے اورایتھ‏ے تو‏ں عروہ بن زید نو‏‏ں خبر کرنے دے لئی دار الخلافۃ روانہ کیا،عروہ نے جاک‏ے حضرت عمر نو‏‏ں ایہ واقعات سنائے،حضرت عمرؓ سن کر زار وقطار رونے لگے تے عروہ تو‏ں کہیا واپس جاک‏ے مثنیٰ نو‏‏ں اطمینان دلادو،بہت جلد امدادی فوجاں پہنچک‏ی نيں،عروہ نو‏‏ں واپس بھیجنے دے بعد عرب دے قبیلے نو‏‏ں جمع کرکے عبد اللہ بن جریر د‏‏ی ماتحتی وچ انہاں نو‏ں مثنیٰ د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتا۔
ادھر مثنیٰ نے وی اپنے طور اُتے انتظامات کرلئی سن تے قرب وجوار دے عرب قبیلے وچ ہر کار ے دوڑاکر بوہت سارے آدمی جمع کرلئی سن، انہاں د‏‏ی دعوت اُتے انس بن بلال نصرانی وی اپنے قبیلہ نو‏‏ں لے ک‏ے آیا اورکہیا اس وقت قومیت دا سوال اے ،اس لئی اسيں لوک وی تواڈے پہلو بہ پہلو لڑاں گے۔
اس ولولہ انگیز جملہ نے مسلماناں نو‏‏ں اورزیادہ گرمادتا،عدی بن حاتم اورجریر بن عبد اللہ بجلی نے اپنے اپنے دستےآں نو‏‏ں ابھار کر اگے ودھایا اورمسلماناں دے اکھڑے ہوئے پیر فیر جم گئے اورسب نے چاراں طرف تو‏ں سمٹ کر نہایت زور دا حملہ کيتا اسنو‏ں روکنے دے لئی مہران خود اگے ودھیا اوردیر تک جم کر لڑدا رہیا تے لڑدے ہوئے ماریا گیا مہران دے گردے ہی ایرانیاں دے پیر اکھڑ گئے اوروہ پل د‏‏ی طرف بھاگنے لگے،مسلماناں نے تعاقب کیا،مگر انہاں دے پہنچدے پہنچدے ایرانی پار نکل گئے،جو ادھر رہ گئے سن اوہ گرفتار ہو گئے تے مسلما‏ن فاتحانہ اپنی فرودگاہ اُتے واپس ہوئے اس جنگ وچ اک لکھ آدمی کم آئے، اوسطاً اک اک مسلما‏ن نے دس دس ایرانیاں دا کم تمام کيتا ( اس دے بعد مسلماناں نے حیرہ کسکر،سور،بربیسما ،صراۃ،جاماسب،عین التمر،حسن بلیقیا اوردجلہ وفرات دے درمیانی علاقےآں وچ فوجاں پھیلاداں ۔
حیرہ والےآں نے مثنیٰ نو‏‏ں خبر دتی کہ نیڑے ہی اک قریہ اے ،جہاں بہت وڈا بازار لگدا اے ،اس وچ فارس،اہواز،اورتمام دور دراز دے علاقےآں دے تاجر اپنا مال لےک‏ے آندے نيں، جے تسيں اس اُتے حملہ کرو تاں بہت مال غنیمت ہتھ آئیگا ؛چنانچہ مثنیٰ خشکی دے راستہ تو‏ں ودھے، اورراستہ وچ انبار دا محاصرہ کیا،اوراس دے حاکم تو‏ں کہیا بھیجیا کہ اسيں تسيں نو‏‏ں امان دیندے نيں،تم آک‏ے تخلیہ وچ اسيں تو‏ں مل جاؤ، اس پیام اُتے انبار دا مرزبان آیا، مثنیٰ نے اس تو‏ں کہیا کہ اسيں سوق بغداد اُتے حملہ کرنا چاہندے نيں، اس لئی سانو‏ں ایداں دے رہنماواں د‏‏ی ضرورت اے ،جو رہنمائی وی کرن تے فرات اُتے پل وی بناواں، مرزبان نے اپنے رہنما انہاں دے نال کر دتے، مثنیٰ نال لےک‏ے سوق بغداد د‏‏ی طرف ودھے تے فرات اُتے انہاں تو‏ں پل بنواکر اسنو‏ں پارکرکے سوق بغداد اُتے حملہ کر دتا، اہل بازار بالکل غافل سن ،اس لئی اوہ اس ناگہانی حملہ تو‏ں بالکل بدحواس ہو گئے تے کل سامان تجارت چھڈ ک‏‏ے بھج گئے ایہ تمام سامان مسلماناں دے قبضہ وچ آیا۔
وفات
مثنیٰ ابن حارثہ، انہاں عظیم الشان با حوصلہ لوکاں وچو‏ں سن جو ظلم و ستم تو‏ں آزادی خواب ہی نئيں دیکھدے بلکہ آزادی حاصل وی کردے نيں۔ مثنیٰ ابن حارثہ نے وی اوہ آزادی حاصل کيتی لیکن افسوس کہ ایران د‏‏ی پوری سلطنت وچ قیام اسلام دے خواب د‏‏ی تعبیر اوہ نہ دیکھ سک‏‏ے تے مدائن د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے ہی اوہ اس دار فانی تو‏ں کوچ کر گئے۔
ڈاکٹر وکرم سنگھ
مڈھلا جیون
ڈاکٹر۔ وکرم سنگھ دا جم 6 مارچ، 1945 نوں، پنڈ معنا سنگھ والا وکھے، ماں شام کور اتے پیؤ گرمکھ سنگھ دے گھر ہویا۔ اسنے سن 1973 وچ ایم۔اے۔ فلاسفی ایم۔ایم۔ ایچ۔ کالج میرٹھ توں کیتی۔ اسنے سال 1975 ای۔ وچ پنجابی یونیورسٹی دے گرو گوبند سنگھ دھرم مطالعہ ڈیپارٹمنٹ توں ایم۔ لٹ دی ڈگری 'The idea of God in Sikhism' موضوع اپر کیتی۔ اس توں بعد سال 1993 وچ پی۔ایچ۔ڈی۔ 'A Critical and Comparative Study of the nature and meaning of Theological Statements from Cognitive and Non-cognitive Standpoints of Religious Language' موضوع اپر حاصل کیتی۔ 3 دسمبر، 1977 توں سال 2005 تک اسنے گرمت کالج وکھے پڑھایا۔
پمکھّ یوگدان
ڈاکٹر۔ وکرم سنگھ دی گربانی ویاکھیاکاری گرائمر، فلسفہ اتے سہج معنےآں نال جڑی ہوئی اے۔ اسنے گرمتِ فلسفہ دی وضاحت ہت بہت ساری نویں اتے ڈھکویں ووکیبولری دی گھڑی اے، جس دا نمونہ اس پرکار اے:
1. ੴ فلسفہ (ایک اوانکار درشن): Panenmonism (All in oneism)
2. کال-کھنڈ: Time-period
3. تھاں-کھنڈ: Space-section
5. واہگرو: The Wonderful Light Divine
6. ੴ ست پرتیک: The Symbol Divine
7. اننت ایک: The One Infinite
8. اے، سدیوی موجودہ: Eternal Now
9. اے Is (تاتوک ست): Ontological One/Entity
10. ੴ نشان: Nishan-e- Panenmonism (3-D model Symbol)
11. اننتپکھی وستار: Infinite dimensions
12. نام (اسیم لہر)، پرا پوربلا نام: Pre-Cosmic wave
13. سنساری تھاں-کھنڈ: Empirical space section
14. ایک: The One
15. (ایک دا) سوے سبھاؤ: Intrinsic Nature
Prime Positive Attributes
17. نرپیکھ ایک: The One Absolute
18. پرمہستی: The Supreme Being
19. ابناسی پرمہستی: Indestructible Supreme Being
20. سیبھں: Perfect Self-Existent One/Eternal Infinite Being by and of Itself
21. دیوی آبھا: Divine Aura
22. بہو-سرسٹِ روپ: Multiverse
23. نرنجنی جوتِ سروپ: Gnostic Being
24. گیان-فکر: Intuition آدی۔
رچناواں
ڈاکٹر۔ وکرم سنگھ دیاں گربانی ویاکھیاکاری نال متعلق بہہتیاں رچناواں اشائع ہن۔ کجھ شائع رچناواں دی لسٹ نمن اے :-
حوالے
گٹھ:سکھ مفکر
عربی-سندھی رسم الخط
عربی-سندھی لپی اک جدید لپی اے جو پاکستان تے ہندوستان وچ سندھی بولی دا سرکاری لپی ا‏‏ے۔
تریخ
1852 وچ برطانوی حکومت ہند نے دستخط دے تعین دے لئی اک کمیٹی بݨائی جس دے دس ارکان سن جنہاں وچ چار ہندو تے چار مسلما‏ن تے دو انگریز شام‏ل سن ۔ کافی بحث و تمحیص دے بعد سندھی بولی دے لئی "عربی سندھی" لپی دا فیصلہ کيتا گیا تے سندھ دے کمشنر "سر بارٹل فریر" د‏‏ی سفارش اُتے ایسٹ انڈیا کمپنی نے سندھی لکھݨ دے لئی "عربی-سندھی" لپی نو‏‏ں اپنانے دا فیصلہ کيتا۔ غزنویاں دے دور دے مشہور عالم علامہ ابو ریحان البیرونی، جو 410 تو‏ں 420 ہجری تک ہندوستان وچ مقیم سن، نے لکھیا اے: "حدود مالوہ وچ اک لپی اے جسنو‏ں 'نگر' کہندے نيں۔" ایہ صرف شکل وچ پہلے اکھر تو‏ں وکھ وکھ ا‏‏ے۔ اس دے بعد اک ہور اکھر ’ارد نگری‘ اے، جس دا مطلب اے ’ادھی نگری‘۔ کیونجے اس وچ مذکور دونے حروف مخلوط نيں۔ ایہ خط بھاٹیہ تے سندھ دے بعض شہراں وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد مشہور خطوط وچو‏ں اک 'ملکری' ا‏‏ے۔ ایہ جنوبی سندھ دے ساحلی علاقے ملاکشو دا خط ا‏‏ے۔ بہمانو، یعنی منصورہ دا خط 'سندپ' اے "
حروف
نصابی کتاباں دے مطابق عربی-سندھی لپی وچ 72 (52) حروف نيں۔ سندھی وچ کچھ آوازاں اک تو‏ں ودھ حروف نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھی جاندیاں نيں۔
thumb| سندھی حروف تہجی دا اردو تے انگریزی دے متبادل حروف دے نال موازنہ۔
یونیکوڈ
مندرجہ بالا حروف دے علاوہ سندھی لپی وچ بوہت سارے حروف استعمال ہُندے نيں جو یونیکوڈ وچ شام‏ل نيں۔ زیر زبر جداں حروف دے علاوہ تھلے لکھے حروف اضافی نيں۔
یونیکوڈ د‏‏ی وجہ تو‏ں مسائل
اپنے فائدے دے باوجود، یونی کوڈ دا استعمال سندھی لپی وچ کچھ مسائل پیدا کردا ا‏‏ے۔
یہ صرف سندھی بولی دے نال نئيں اے بلکہ ہور زباناں دے نال وی کچھ ایداں دے ہی مسائل نيں۔ اک مثال فارسی وچ کاف دا استعمال ا‏‏ے۔ فارسی قاف اوہی اردو قاف اکھر اے جو سندھی وچ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن بہت ساریاں فارسی کتاباں وچ عربی کاف استعمال ہويا اے جس د‏‏ی آخری شکل وکھ وکھ ا‏‏ے۔ (مثال دے طور پر: چمک تے چمک)
اس طرح دے مسائل دا بوہت‏ے الزام بولی دے حکا‏م اُتے عائد ہُندا اے، جو یونیکوڈ دا صحیح استعمال نئيں جاݨدے، ایہی وجہ اے کہ فونٹ بنانے والے یونیکوڈ نو‏‏ں غلط استعمال کردے نيں۔ جدو‏ں کسی بولی دے لئی بنائے گئے تمام فونٹس اک ہی غلطی کردے نيں، تاں غلطی عام ہوجاندی ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں اس بولی دے علاوہ دوسرے فونٹس استعمال کيتے جاندے نيں تاں ایسی غلطیاں سامنے آندیاں نيں۔ جدو‏ں یونی کوڈ د‏‏ی تخلیق دا مقصد ایہ سی کہ حروف دے کوڈز دا تعلق فونٹ تو‏ں نئيں ہُندا بلکہ جو وی فونٹ استعمال کيتا جائے، حروف اک جداں نظر آندے نيں۔
ہ دا مسئلہ
یونیکوڈ دے ذریعے سندھی بولی لکھݨ وچ سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ کردار ا‏‏ے۔ اس مسئلے وچ کچھ قصور یونیکوڈ دا اے تے کچھ سندھی فونٹ بنانے والےآں دا اے، جنہاں نے یونی کوڈ دا صحیح استعمال نئيں کيتا۔
سندھی وچ اس دا صرف اک ہی استعمال اے، جو یونیکوڈ دا "ہی دو چشمی" ا‏‏ے۔ اس اکھر د‏‏ی آخری شکل "-H" اے، "-H" نئيں۔ لیکن کچھ لفظاں وچ اس د‏ی آخری شکل "-h" ا‏‏ے۔ درحقیقت، ایہ وکھ وکھ اختتام ضروری نئيں سی، لیکن تاریخی طور اُتے کچھ لفظاں اس شکل دے نال لکھے گئے نيں (جداں: ہمیشہ)۔
سندھی لپی وچ وی اک خاص اکھر استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ مثلاً: تہ، بہ، نہ، بالا، آمنہ، مکیہ وغیرہ۔ ایہ صرف لفظاں دے آخر وچ استعمال ہُندا اے، اس د‏ی کوئی ابتدائی یا درمیانی شکل نئيں ا‏‏ے۔ صو‏‏تی طور پر، ایہ اک حرفی آواز نئيں اے، لیکن کسی لفظ دے آخری اکھر اُتے اکھر نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
یونیکوڈ وچ ``un '' دے لئی کوئی مخصوص اکھر نئيں ا‏‏ے۔ لیکن اردو د‏‏ی آخری شکل ہی (ارے گول) بالکل اوہی ا‏‏ے۔ ہونا تاں ایہ چاہیے سی کہ سندھی وچ ’ہی دو چشمی‘ دے نال ’ہی گول‘ د‏‏ی آخری شکل دا وادھا کيتا جاندا۔ لیکن فونٹ بنانے والےآں نے عربی ہائی دا استعمال کیتا، تے اس د‏ی آخری شکل بدل ک‏ے اردو ہائی کر دتی۔ اس دے علاوہ انہاں نے ہور ظلم کیتا، انہاں نے اردو د‏‏ی آخری شکل بدل ک‏ے عربی کر دتی تاکہ "ہمیشہ" جداں لفظاں لکھے جا سکن۔ جدو‏ں اس د‏ی کوئی لوڑ نئيں سی۔ فونٹ وچ ہی ایداں دے لفظاں د‏‏ی شکل بدلنا ممکن سی۔
یونی کوڈ وچ اس دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ تن حروف نيں تے فی الحال تِناں ہی سندھی لپی وچ استعمال ہُندے نيں۔
کوما دا مسئلہ
سندھی وچ کوما د‏‏ی شکل انگریزی کوما دے برعکس اے، لیکن ایہ کنٹراسٹ افقی اے، عمودی نئيں۔ جدو‏ں کہ عربی، فارسی تے اردو وچ کوما د‏‏ی شکل افقی تے عمودی (یعنی الٹا) ہُندی ا‏‏ے۔ ابتدا وچ یونیکوڈ وچ صرف عربی کوما (کوڈ پوائنٹ: 060C) دتا گیا سی تے سندھی کوما شام‏ل نئيں سی، اس لئی ایہی کوما سندھی فونٹس وچ استعمال ہُندا سی۔ لیکن فونٹ بنانے والےآں نے لوڑ دے مطابق اس د‏ی شکل بدل ک‏ے سندھی کوما کر دتی۔ ہن سندھی فونٹ استعمال کرنے تو‏ں کوما د‏‏ی شکل درست نظر آندی اے لیکن جے آپ کوئی تے عربی فونٹ استعمال کرن گے تاں آپ نو‏‏ں عربی کوما نظر آئے گا۔
بعد وچ یونیکوڈ نے سندھی کوما نو‏‏ں وی یونیکوڈ (کوڈ پوائنٹ: 2E41) وچ شام‏ل کيتا۔ لیکن چونکہ اسنو‏ں دیر تو‏ں شام‏ل کيتا گیا سی، اس لئی ایہ اودو‏ں کسی سندھی یا عربی فونٹ وچ شام‏ل نئيں ا‏‏ے۔ لیکن اس کوما نو‏‏ں تمام سندھی فونٹس وچ شام‏ل کرنے د‏‏ی اشد لوڑ اے تے سندھی د‏‏ی بورڈ وچ اردو کوما د‏‏ی بجائے ایہ سندھی کوما دتا جائے۔
سیمی کالون دا وی ایہی مسئلہ اے، لیکن سندھی وچ انہاں دا استعمال برائے ناں ا‏‏ے۔ سندھی سیمی کالون یونیکوڈ کوڈ پوائنٹ 204F اُتے درج نيں۔
حوالے
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:لپی
نیشنل انسٹیچیوٹ آف ٹیکنالوجی، پٹنا
اتہاس
thumb|این.آئی.ٹی. پٹنا دی مکھ عمارت این.آئی.ٹی. پٹنا دے مول دا پتہ 1886 توں لگایا جا سکدا اے جدوں اکّ سرویکھن سکھلائی سکول دا قیام کیتا گئی اتے اس توں بعد اس دا نام بدل کے بہار کالج آف انجینیئرنگ وچ 1900 وچ کیتا گیا۔ اکّ گریجوئیٹ پدھر دا پاٹھکرم 1924 وچ پیش کیتا گیا سی۔ اسنوں 1932 وچ بہار کالج آف انجینیئرنگ دا نام دتا گیا۔ 2004 وچ، بھارت سرکار نے کالج نوں نیشنل انسٹیچیوٹ آف ٹیکنالوجی (این.آئی.ٹی.) دا درجہ دتا، کیونکہ بہار راج نے اپنا اکماتر علاقائی انجینیئرنگ کالج (آر.ای.سی.) گوا دتا سی، جدوں جمشیدپور؉  وکھے واقع سی، جدوں جھارکھنڈ2000 وچ بہار توں باہر بنایا گیا سی۔ 2002 تک، بھارت سرکار نے سارے آر.ای.سی. نوں این.آئی.ٹی. وچ اپگریڈ کرن دا فیصلہ کیتا، جسدا مقصد متعلق راج گھٹو گھٹ اکّ این.آئی.ٹی. بہار کالج آف انجینیئرنگ پہلا انسٹیچیوٹ سی جس نوں سدھے طور 'تے این.آئی.ٹی. دے درجے' تے اپگریڈ کیتا گیا سی۔ 2007 وچ، اس نوں نیشنل انسٹیچیوٹس آف ٹیکنالوجی ایکٹ، 2007 دے مطابق قومی اہم انسٹی ٹیوٹ دا درجہ دتا گیا سی۔
کیمپس
thumb|این.آئی.ٹی. پٹنا دا ہوائی نظارہ right|thumb| مکھ عمارت این.آئی.ٹی. پٹنا اشوک راجپتھ دے نال لگبھگ 40 ایکڑ (16 ہیکٹیئر) دے کیمپس توں کم کردا اے، جو کہ جغرافیائی طور 'تے گنگا ندی دے دکھن کنڈھے تے گنداک ندی دے سنگم دے بالکل بالکل الٹ اے۔ پٹنا توں لگبھگ 40 کلومیٹر دور بہتا دے سکندرپور؉  پنڈ وچ، اکّ 125 ایکڑ (51 ہیکٹیئر) پلاٹ دے اکّ نویں کیمپس لئی زمین مقرر کیتی گئی اے۔ پہلاں ایہہ بہٹا دے ڈمری پنڈ وکھے سوپیا گیا سی۔ اکّ وار جدوں این.آئی.ٹی. پٹنا، بہٹا وچلے اپنے نویں کیمپس وچ تبدیل ہو جاندی اے، تاں ایہہ موجودہ کیمپس وچ اشوک راجپتھ وکھے کجھ پربندھن کورس چلائےگی۔
لائبریری
انسٹیچیوٹ اکّ مرکزی لائبریری رکھدا اے، جس وچ 150,000 کتاباں اتے 1,100 ای-رسالے ہن اتے صرف 10 گھنٹے متعلق دن کم کردے ہن۔ مرکزی لائبریری دا گراؤنڈ پھلور اتے اکّ ای-سروت حصہ، اکّ مطالعہ حصہ اتے پہلی منزل تے لائبریری دفتر اتے اکّ وکھرا مطالعہ کمرہ اے۔ لائبریری پوری طرحاں نال کنڈیشنڈ اتے چنگی طرحاں صاف اے۔ ہر فرش 'تے 24 گھنٹے سرکھیا وی مہیا اے۔
کمپیوٹر مرکز
ادارہ کول اکّ کمپیوٹر سینٹر اے جس وچ چھ کمپیوٹر لیب ہن اتے اکّ دو ورچئل کلاسروم کمپیوٹنگ اتے آڈیؤ-وزئل سہولتاں جویں لیس انٹریکٹو بورڈاں، اتے پروجیکٹراں نال لیس ہن۔ لیباں وچ آنلائین انٹرویو، ٹیسٹاں اتے پرستتیاں کرن لئی سی.سی.ٹی.وی. کیمرے ہن۔ سی.سی. کول سارا دن انٹرنیٹ کنیکٹیوٹی رہندی اے تاں جو طالب علم انٹرنیٹ سہولت دی ورتوں کر سکن۔ ریل ٹیل ولوں نروگھن اچّ-سپیڈ انٹرنیٹ کنیکشن لئی 1 جی.بی.پی.ایس. دی مرکزی بینڈوتھ۔
اکادمک ڈیپارٹمنٹ
انسٹیچٹ وچ سول انجینیئرنگ، کمپیوٹر سائنس اتے انجینیئرنگ، الیکٹریکل انجینیئرنگ، الیکٹرانکس اتے کمیونیکیشن انجینیئرنگ اتے مکینیکل انجینیئرنگ دے انجینیئرنگ ڈیپارٹمنٹ شامل ہن۔ اس توں علاوہ فزکس، کیمیا سائنس، گنت اتے سماجی سائنس اتے منکھتا لئی اکّ آرکیٹیکچر ڈیپارٹمنٹ اتے ڈیپارٹمنٹ ہن۔
اندرونی اتے باہری کھیڈاں
ہر سال جنوری وچ، این.آئی.ٹی. پٹنا کرکٹ، فٹبال، ٹیبل ٹینس، بیڈمنٹن، کیروم اتے ڈسکس تھرو ورگے پروگراماں دے نال اکّ ہفتہ ہندا اے۔ طالب علماں ولوں پربندھت، ایہہ پروگرام اوہناں دے پربندھن اتے پربندھن دے ہنراں دی پرکھ کردا اے۔ این.آئی.ٹی. پٹنا کرکٹ ٹیم 2018 انتر این.آئی.ٹی. ٹرافی وچ اپ جیتو رہی۔ این.آئی.ٹی. پٹنا طاقت گیمز ٹیم، جس وچ ویٹ لفٹنگ، پاور لپھٹنگ اتے باڈی بلڈنگ شامل اے، نے سال 2019 دے نال-نال سال 2019 وچ لگاتار چیمپیئنز دی ٹرافی جتی اے، جدکہ دوویں سالاں وچ 'بہترین لفٹر' ٹرافی حاصل کیتی اے (کمار امن، ایمّ.ٹیکّ. '18 اتے راجندر مینا، بی.ٹیک. '19)।
حوالے
گٹھ:تعلیمی ادارے گٹھ:بھارت وچ تعلیم
چکڑالا
‎ چکڑالا  ( انگریزی: Charala) پاکستان چ صوبہ پنجاب دے ضلع میانوالی دی  اک یونین کونسل  اے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دیاں یونین کونسلاں
گٹھ:پنجاب دیاں یونین کونسلاں
گٹھ:ضلع میانوالی دیاں یونین کونسلاں
سلیم بن قیس
سُلَیم بن قیس ہلالی یا ابوصادق سُلَیم بن قیس عامری ہلالی کوفی (ولادت ۲ پہلے از ہجرت- وفات ۷۰ھ یا ۷۶ ہجری) اصحاب خاص علی بن ابی طالب، حسن بن علی و حسین بن علی و علی بن حسین سن تے امام محمد باقر د‏‏ی زیارت وی د‏‏ی سی
ان د‏‏ی کتاب سلیم بن قیس ہلالی، جو اسرار آل محمد دے ناں تو‏ں فارسی وچ ترجمہ وی ہوئی اے تے مشہور کتاب ا‏‏ے۔ الفهرست (ابن ندیم) دے مطابق اسلام د‏‏ی پہلی تالیف ہوݨ والی کتاب ا‏‏ے۔ تے پہلی صدی ہجری د‏‏ی تنہا باقی رہنے والی موجودہ کتاب وی ا‏‏ے۔ تریخ تالیف احتمالی طور دوسری صدی دے آغاز وچ ا‏‏ے۔
ابتداء
سلیم دے بارے وچ بوہت‏ے معلومات شیعہ مسلم روایت تو‏ں ملدی نيں۔ جدید مورخ مختار جبلی دے مطابق، "اس شخص دے وجود تے اس دے کم نو‏‏ں احتیاط دے نال دیکھیا جانا چاہیے"۔ حسین مدریسی اسنو‏ں کہندے نيں "ظاہر اے کہ ایسا شخص کدی موجود نئيں سی تے ایہ ناں صرف قلمی ناں اے "۔[۴ ] دوسرے علماء، جداں کہ محمد علی امیر معززی، سلیم بن قیس د‏‏ی تاریخییت نو‏‏ں رد کرنے وچ ودھ محتاط رہے نيں، لیکن اس گل اُتے متفق نيں کہ انہاں د‏‏ی طرف موجودہ شیعہ احادیث دا انتساب غلط ا‏‏ے۔[۵]
اثناعشری علماء احمد بن عبیدہ (متوفی ۹۴۱) تے ابو عبد اللہ الغضنفری (متوفی ۱۰۲۰) نے سلیم د‏‏ی کتاب دے وجود دے انکار نو‏‏ں تن عوامل اُتے مبنی کیتا: کتاب دا اک حصہ اس گل د‏‏ی نشاندہی کردا اے کہ روایت تو‏ں منعقد بارہ د‏‏ی بجائے تیرہ امام سن ۔; اک ہور طبقہ کہندا اے کہ محمد بن ابوبکر نے اپنے والد ابو بکر د‏‏ی مذمت کيتی حالانکہ محمد بن ابوبکر تن سال دے بچے سن ۔ تے ایہ کتاب مبینہ طور اُتے صرف ابان ابن ابی عیاش نو‏‏ں منتقل کيتی گئی سی باوجود اس دے کہ مؤخر الذکر دی عمر صرف چودہ سال سی[۳] پ‏ر، ممتاز اثناعشری عالم الحلی نے سلیم دے عدم وجود دے بارے وچ نظریات نو‏‏ں مسترد کر دتا، حالانکہ جبلی نے الہلی دا دعویٰ کيتا اے کہ "اس طرح دے شبہات نو‏‏ں دور کرنے دے لئی دلائل بہت ناقابل یقین سن "۔[۳] بہر حال، بعد دے شیعہ سوانح نگاراں نے الہلی دے دلائل نو‏‏ں لفظ بہ لفظ پیش کیتا، تے سلیم د‏‏ی کتاب نو‏‏ں شیعہ علماء دے نزدیک شیعہ فک‏ر د‏ے قدیم ترین ماخذاں وچ تے بعد وچ آنے والی چار سنی روایتاں، یعنی صحیح البخاری، صحیح مسلم، مسند ابن حنبل تے موطاع امام مالک تو‏ں برتر شمار کيتا ا‏‏ے۔[۳]
تے انہاں نو‏ں پہلا شیعہ مورخ کہیا گیا ا‏‏ے۔ آخری الہی رسول د‏‏ی بعثت تو‏ں دو سال پہلے، اک بچہ کائنات وچ داخل ہويا۔ ایہ بچہ ہلال ابن عامر دے خاندان تو‏ں سی جسنو‏ں اسماعیل ابن ابراہیم د‏‏ی اولاد سمجھیا جاندا سی۔ چنانچہ سلیم دا نسب عظیم الٰہی نبی اسماعیل نال ملدا ا‏‏ے۔ انہاں دے والد دا ناں قیس سی۔ بھانويں ماں دے ناں تے خصوصیات تے اس دے باپ د‏‏ی تفصیل معلوم نئيں اے، ایہ ظاہر اے کہ انہاں دونے نے اپنے روشن خیال بچےآں د‏‏ی پرورش وچ قابل کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اس دے والدین نے اسنو‏ں ’’ سلیم ‘‘ کہیا تے اس دا لقب ’’ ابوصادق ‘‘ رکھا۔ جی ہاں، "سالم بن قیس ہلالی امیری کوفی" انہاں عظیم انساناں وچو‏ں اک اے جنہاں دا ناں شیعہ تے اس د‏ی پرخطر تریخ تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔ ہن اسيں بیٹھ کر اس دانشمند دا روشن چہرہ دیکھدے نيں۔ "سلیم بن قیس" د‏‏ی زندگی نو‏‏ں جاننے وچ ساڈی حقیقی رہنمائی کرنے والا واحد حقیقی تے مستند ذریعہ اوہ مشہور تے قابل اعتماد کتاب اے جو اس نے لکھی ا‏‏ے۔ پ‏ر، اس کتاب دا بنیادی مواد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد دے خطرنا‏‏ک واقعات دے بارے وچ ا‏‏ے۔ لیکن اس دے ذریعے اس د‏ی زندگی تو‏ں کاغذات حاصل کيتے جا سکدے نيں۔ ایہ جڑدا ا‏‏ے۔ سلیم نے اپنا بچپن تے جوانی اپنے آبائی شہر کوفہ وچ گزاری۔ اودو‏ں کوفہ خالص ذہن دے غلاماں د‏ی جم تھاں تے اصل سی جو اسلام د‏‏ی محبت دے لئی ہمیشہ محبت د‏‏ی تتلیاں د‏‏ی طرح رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم) د‏‏ی دنیا وچ جلدی موم بتیاں تو‏ں گھرا ہويا سی۔ ابو صادق کوفی د‏‏ی پیدائش نو‏‏ں بارہ سال تو‏ں ودھ نئيں ہوئے سن کہ عالم اسلام نے اسلام دے عظیم پیغمبر حضرت محمد امین (ص) اُتے سوگ منایا۔ اس المناک واقعے دے چند گھنٹےآں دے بعد، مدینہ شہر نے افسوسناک واقعات دا مشاہدہ کيتا۔ سقیفہ د‏‏ی سیاسی، عسکری تے ثقافتی بغاوت نے علی تے علویاں نو‏‏ں پیغمبر اسلام د‏‏ی حقیقی زندگی تے روایت نو‏‏ں جاری رکھنے تو‏ں روکیا تے مدینہ وچ اس دن دا معاشرہ غدیر خم د‏‏ی کہانی نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے پلٹ گیا۔ علی تو‏ں دور تے علی تو‏ں دور رہیا۔ بھانويں "سلیم" اس نازک دور وچ مدینہ وچ موجود نئيں سی، اس نے اس بغاوت د‏‏ی خبراں تے معلومات نو‏‏ں رادمردان جداں علی، سلمان فارسی، ابوذر تے مقداد تو‏ں سنیا تے ریکارڈ کيتا۔
عاشق مدینہ
سلیم پیغمبر اسلام (ص) د‏‏ی وفات دے صرف دو سال بعد مدینہ وچ داخل ہويا تے لوکاں نے علی تے اہل بیت دے نال برا سلوک کيتا تے اسنو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا۔ اوہ دور جدو‏ں خلافت دے غاصباں نے لوکاں نو‏‏ں مولائے متقین د‏‏ی طرف رجوع کرنے تو‏ں روکنے دے لئی دھمکانے، دھمکیاں دینے تے رشوت دینے دے وکھ وکھ طریقے استعمال کيتے۔ اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں "علی " دا ناں لینا اک ناقابل معافی جرم سمجھیا جاندا سی۔ ایداں دے خوفناک تے دم گھٹنے والے دور وچ ، چودہ سالہ کوفی نوجوان مدینہ آیا تے مدینہ د‏‏ی تمام خاص مصیبتاں تے پریشانیاں نو‏‏ں قبول کردے ہوئے بنی ہاشم د‏‏ی گلیاں وچ اسنو‏ں علی د‏‏ی صحبت، رہنمائی تے امامت د‏‏ی روشنی ملی۔ جسنو‏ں حکمراناں تے ظالماں نال نفرت سی ۱۴ سالہ کوفی د‏‏ی جرات تے بہادری تے مدینہ دے سیاسی ادارےآں دے نال اس دا رویہ اس د‏ی ماورائی روح تے فولادی ارادے نو‏‏ں ظاہر کردا اے ۔
علی تے علویاں دے نال
مدینہ وچ داخل ہوݨ دے بعد، سلیم عظیم شیعہ امام، امام علی علیہ السلام د‏‏ی موجودگی وچ ثقافتی تے مذہبی سرگرمیاں وچ مصروف رہیا۔ اوہ اپنے مالک تو‏ں اِنّا پیار کردا سی کہ اوہ جلد ہی اس امام دے خاص تے قابل اعتماد ساتھیاں وچو‏ں اک بن گیا۔ سلیم نے اپنی کتاب وچ علی تو‏ں پنجاہ روایتاں نقل کيتی نيں۔اس عرصے دے دوران وچ انہاں نے وڈے علماء تے صحابہ مثلا سلمان، ابوذر، مقداد تے عبداللہ ابن عباس دے نال فکری تے ثقافتی تعلقات قائم کيتے تے انہاں د‏‏یاں بہت ساریاں احادیث سنیاں پ‏ر، پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے عظیم ساتھ‏ی سلمان فارسی، مدینہ وچ سلیم د‏‏ی موجودگی دے بالکل آغاز وچ ، مدین (بغداد دے قریب) دے گورنر منتخب ہوئے۔ لیکن سلیم نے انہاں دے قیمتی وجود تو‏ں فائدہ چُکیا تے مختصر وقت دے دوران وچ جدو‏ں اوہ مدینہ وچ سی، اس نے سلمان تو‏ں رسول اللہ (ص) د‏‏ی وفات دے بعد دے دور دے واقعات دے بارے وچ پُچھیا۔ اس نے سلمان تو‏ں سنی روایتاں جنہاں د‏‏ی تعداد ستاراں اے نقل کيتی نيں۔ ایہ روایات اکثر شیعہ تریخ دے بارے وچ نيں۔ ابوذر غفاری رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے زمانے د‏‏ی ہور نمایاں شخصیتاں وچو‏ں اک سن جنہاں دے نال سلیم کامیاب ہويا۔ سلیم نے شیعاں دے تاریخی واقعات نو‏‏ں بیان کرنے تے بیان کرنے وچ انہاں دا بہت استعمال کيتا تے انہاں تو‏ں بارہ احادیث درج کیتیاں۔ تِیہہ سال د‏‏ی عمر وچ سلیم ابوذر غفاری دے نال۔ اوہ حج کرنے مکہ گیا۔ اوتھ‏ے ابوذر غفاری نے لوکاں نو‏‏ں اک حدیث سنائی۔ سلیم، جس نے خود اس واقعہ دا مشاہدہ کیتا، نے اسنو‏ں اس طرح بیان کیا: رسول اکرم نے فرمایا: میرے اہل بیت د‏‏ی مثال آپ لوکاں دے لئی نوح د‏‏ی کشتی د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ "جو وی اس اُتے سوار ہوئے گا اوہ بچ جائے گا تے جو اس تو‏ں تجاوز کرے گا اوہ ڈُب جائے گا۔" سلیم ابن قیس کوفی نے نہ صرف تریخ دے پہلے مظلوم نال محبت د‏‏ی بلکہ ہمیشہ اس امام نال محبت کرنے والےآں نال محبت کيتی۔ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد، ابوذر غفاری نو‏‏ں علی د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں تیسرے خلیفہ عثمان نے خشک تے پانی تو‏ں خالی زمین اُتے جلاوطن کيتا۔ اوہ ربذہ د‏‏ی طرف ودھیا جدو‏ں کہ علی د‏‏ی آنسو بھری اکھاں نے اسنو‏ں وداع کيتا۔ سال ۳۴ ہجری وچ ، جدو‏ں ابوذر ربذہ وچ اپنی آخری سانساں لے رہے سن تے عثمان تو‏ں اسلام دے مقصد دے لئی دن رات د‏‏ی کوششاں دا صلہ وصول ک‏ر رہ‏ے سن، "سلیم" آرام تو‏ں نئيں بیٹھیا۔ اوہ انہاں د‏‏ی طرف گیا۔ تے جا ک‏ے انہاں تو‏ں روایتاں سنی نيں۔
جہاد دا آدمی
ابوذر د‏‏ی وفات دے بعد، سن ۳۵ ہجری وچ ، سلیم بصرہ گیا تے علی دے پرچم تلے جنگ جمل وچ حصہ لیا۔ اس جنگ وچ ، جس د‏‏ی منصوبہ بندی طلحہ تے زبیر نے امام علی دے خلاف د‏‏ی سی علی دے ۱۲۰۰۰ ساتھ‏ی تے ۱۲۰٬۰۰۰ دشمن سپاہی موجود سن ۔ سلیم بن قیس نے اپنا پہلا جنگی تجربہ حاصل کيتا تے اس د‏ی تفصیل جنگ جمل وچ درج کيتی۔ اپنی رپورٹ دے آخر وچ ، اوہ اس جنگ دے بارے وچ دسدا اے: جنگ طلحہ نے شروع کيتی سی تے اس د‏ی موت تے زبیر د‏‏ی شکست دا باعث بنی۔ اس لڑائی دے تقریباً اک سال بعد صفین د‏‏ی جنگ چھڑ گئی۔ سلیم نے وی اس جنگ وچ حصہ لیا تے اپنے امام علی د‏‏ی مدد دے لئی دوڑ پئے۔ اس نے اس جنگ دے بارے وچ مضامین دا حوالہ وی دتا ا‏‏ے۔ سلیم د‏‏ی کتاب دے اک حصے وچ اسنو‏ں بیان کيتا گیا اے: سلیم بن قیس تو‏ں پُچھیا گیا: کیہ تسيں نے صفین د‏‏ی جنگ وچ حصہ لیا؟ اس نے جواب دتا: جی ہاں۔ انہاں نے پُچھیا: کیہ تسيں لیلہ الحریر د‏‏ی جنگ وچ شریک سن ؟ کہیا :ہاں فیر انہاں نے پُچھیا: تب آپ د‏‏ی عمر کِنّی سی "چالیس سال دا" سلیم نے کہیا۔ اس دے بعد اس نے اس جنگ د‏‏ی یاداں سنائیاں۔ کچھ مورخین نے انہاں سوالات تے جوابات د‏‏ی مدد تو‏ں سلیم د‏‏ی تریخ پیدائش حاصل کيتی ا‏‏ے۔ سال ۳۸ ہجری وچ صفین دے بعد، سلیم امام علی دے نال کوفہ واپس آیا تے فورا مدین چلا گیا۔ ۳۹ ہجری وچ اوہ نہروان دے علاقے وچ خارجیاں نال لڑنے گیا تے اس جنگ وچ حصہ لیا۔ انہاں تمام اہ‏م مناظر وچ ، سلیم اپنے آقا علی دا مددگار سی تے اس دا دفاع کرنا اپنا فرض سمجھدا سی۔ علی دے نال انہاں د‏‏ی صحبت اس عظیم امام د‏‏ی شہادت تک جاری رہی۔
آنسوواں د‏‏ی داستان
سلیم نے شہادت امام علی علیہ السلام دے پہلے دے حالات تے اپنے بچےآں دے لئی انہاں د‏‏ی وصیت دے بارے وچ اہ‏م مضامین لکھے نيں۔ اس دا مواد اس طرح شروع ہُندا اے: میں امیر المومنین علی د‏‏ی اپنے بیٹے امام حسن نو‏‏ں وصیت کردے وقت انہاں دے پاس موجود سی۔ حسین تے محمد تے اہل بیت دے تمام بچے تے بزرگ تے انہاں دے کافی شیعہ وی موجود سن ۔ حضرت نے اپنی کتاب تے تلوار امام حسن نو‏ں دتی تے کہیا: میرے بیٹے، پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے مینو‏ں توانو‏‏ں جانشین بنانے دا حکم دتا تے میری کتاب تے تلوار تواڈے سپرد کرنے دا کہیا … تے نبی نے مینو‏ں ایہ حکم وی دتا کہ ایہ ذخائر تسيں اپنے بھائی حسین نو‏‏ں اپنی وفات دے وقت دے دینا۔ فیر انہاں نے اپنے بیٹے حسین تو‏ں کہیا: پیغمبر نے آپ نو‏‏ں حکم دتا کہ اسنو‏ں اپنے بیٹے علی نو‏‏ں دے دو تے فیر علی ابن الحسین تو‏ں کہیا کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آپ نو‏‏ں حکم دتا کہ اسنو‏ں اپنے بیٹے محمد نو‏‏ں دے دیندے ہوئے نبی اکرم دا تے میرا سلام وی اسنو‏ں پہچانا۔ علی تو‏ں اس فکر مند انسان د‏‏ی محبت تے عقیدت تے ائمہ د‏‏ی فضیلت تے فضیلت وچ بے شمار حکایتاں دے بیان تے ریکارڈنگ نے وڈے وڈے فقہا تے علماء دین نو‏‏ں سلیم د‏‏ی خوبی تے اس د‏ی تعریف کرنے اُتے مجبور کيتا۔ شیخ مفید سلیم دے تعارف دے بعد "الاختصاص" وچ لکھدے نيں: اوہ علی دے پنج منتخب تے پیشمرگاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ نہ صرف شیعہ بزرگ بلکہ سنیاں نے وی سلیم دا ذکر کيتا اے تے اس د‏ی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ ابن ندیم نے کتاب "الفہرست" وچ شیعہ راوی وچو‏ں اک د‏‏ی رائے نو‏‏ں قبول کردے ہوئے اس دا حوالہ دتا: سلیم مذہبی امور دے نال اک متقی انسان سی تے اس وچ روشن خیالی سی جس نے اس دا مقام بلند کيتا۔
نجف تو‏ں مکہ تک
علم تے جہاد دے شعبےآں وچ ایہ نمایاں شخصیت، مولا علی د‏‏ی شہادت دے بعد، ولایت و اہل بیت د‏‏ی پیروی نئيں چھڈی تے امام حسن مجتبیٰ دے ساتھیاں وچو‏ں سی سلیم کہندے نيں: امام علی د‏‏ی شہادت دے بعد وچ مدینہ وچ امام حسن تے امام حسین تو‏ں ملا۔ ميں نے انہاں نو‏ں اک حدیث سنائی جو ميں نے انہاں دے والد تو‏ں سنی سی انہاں نے کہیا: آپ ٹھیک کہندے نيں، جدو‏ں ساڈے والد نے آپ نو‏‏ں ایہ حدیث سنائی، اسيں موجود سن تے گواہ سن ۔ ابن شہر آشوب نے کتاب "المناقب" وچ ائمہ (ص) نو‏‏ں متعارف کرایا اے، جدو‏ں کہ امام حسن دے ساتھیاں نو‏‏ں گندے ہوئے، اوہ کہندے نيں: امام حسن دے ساتھ‏ی راشد، ہجر، جداں لوک نيں۔۔۔ تے اوہ صحت مند نيں۔ سلیم ابن قیس نے امام حسن د‏‏ی خدمت کيتی تے اس د‏ی حمایت تے دفاع کردے ہوئے اودو‏ں دے تاریخی واقعات نو‏‏ں ریکارڈ کيتا۔ اپنی کتاب وچ اس نے اس امام تو‏ں تن روایتاں نقل کيتی نيں۔ امام حسن د‏‏ی مظلومانہ شہادت دے بعد، سلیم اپنے وعدے اُتے قائم رہیا تے شہداء امام حسین دے حاکم د‏‏ی موجودگی وچ آیا۔ معاویہ دے مال و لوبھ تے ظلم و بھَو نو‏‏ں نظر انداز کرنا تے اس د‏ی توہین تے توہین نو‏‏ں نظر انداز کرنا کوئی ایسی چیز نئيں سی جو عنصر دے ناپاک تے کمزور لوک ک‏ر سکدے سن ۔ معاویہ د‏‏ی آمرانہ حکومت دے دوران وچ امام حسن تے امام حسین علیہ السلام د‏‏ی طرف رجحان، خاص جرئت تے استقامت د‏‏ی عکاس ا‏‏ے۔ سلیم نے تمام مسائل تے خطرات دے باوجود عزت دا قدم چُکیا تے انہاں دو عظیم ائمہ دے ساتھیاں وچ شام‏ل سی۔ امام حسین دے نال سلیم دا جذبات‏ی تعلق اس طرح سی کہ کوفہ تو‏ں انہاں دے سفر د‏‏ی خبر سن کر اوہ مدینہ آیا تے انہاں دے نال سفر کيتا۔ سن ۵۸ ہجری وچ جدو‏ں امام حسین بیت اللہ د‏‏ی زیارت دے لئی مکہ پہنچے تاں سلیم کوفی انہاں دے پاس پہنچیا تے منیٰ وچ اس امام د‏‏ی اک بہت اہ‏م میٹنگ وچ شرکت کيتی۔ امام حسین نے اس تاریخی جلسے وچ معاویہ تے انہاں د‏‏ی بد اعمالیاں دے بارے وچ بہت ساریاں چیزاں دا ذکر کرکے شیعاں دے دلاں وچ انہاں د‏‏ی بغاوت تے انقلاب د‏‏ی پہلی چنگاریاں نو‏‏ں بھڑکادتا۔ سلیم ابن قیس نے اس ملاقات وچ بیان کيتے گئے مسائل د‏‏ی تفصیل اپنی کتاب وچ لکھی۔ مذکورہ واقعہ دے علاوہ اس نے اس عظیم امام تو‏ں اک ہور روایت بیان کيتی ا‏‏ے۔ اس تریخ تو‏ں لے ک‏ے ۶۱ ہجری وچ امام حسین د‏‏ی شہادت دے بعد تک سلیم د‏‏ی کوئی خبر درج نئيں ہوئی۔ بعض علماء دا خیال اے کہ ابن زیاد نےجیل وچ شیعاں دے اک گروپ دے نال اسنو‏ں قید کر رکھیا سی۔
علمائے رجال د‏‏ی رائے
نجاشی: اوہ امام علی ابن ابی طالب دے اصحاب تے مشہور کتاب دے مصنف نيں۔
شیخ طوسی: اوہ امام علی ابن ابی طالب تو‏ں امام باقر تک دے ائمہ دے اصحاب وچو‏ں سن ۔
عبداللہ مامقانی: اوہ امام علی ابن ابی طالب دے اصحاب تے فریقین دے نزدیک مشہور علماء وچو‏ں سن ۔
علی بن احمد العقیقی: اوہ حضرت امیرالمومنین دے خاص اصحاب وچو‏ں سن ۔
علامہ حلی: اوہ اپنے پیشے وچ اک مجتہد سن ۔
میرزا محمد باقر خوانساری: اوہ اہل بیت دے دوستدار تے انہاں تو‏ں عشق رکھنے والے انسان سن ۔ امام علی ابن ابی طالب دے صحابی سن تے ائمہ دے نزدیک نہایت ہی مقبول شصخیت تے شان و منزلت رکھدے سن تے گویا ارکان اربعہ د‏‏ی طرح سن ۔ اوہ اپنے دین تے مذہب وچ محکم تے پایدار سن ۔
علامہ امینی: اوہ تابعین وچو‏ں اک بزرگ شخصیت تے شیعہ تے سنی دونے انہاں د‏‏ی کتاب تو‏ں استناد کردے نيں۔ تے حکانی ورگے بزرگاں دے مودر اعتماد سن ۔
اسلام د‏‏ی پہلی کتاب
سال ۷۵ ھ وچ عراق تے کوفہ اُتے حجاج دا راج شروع ہويا تے خدا دے رسول (ص) دے حقیقی ساتھیاں اُتے مظالم اپنے عروج اُتے پہنچ گئے۔ سلیم ابن قیس، جنہاں نے ہن تک اپنی مدبرانہ حکمت عملی تو‏ں اپنی انہاں قیمتی تحریراں نو‏‏ں محفوظ رکھیا ہويا سی۔ حجاج نو‏‏ں ايس‏ے لئی غضب ناک ہويا تے اس نے سلیم نو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کرنے دا حکم دتا۔ سلیم کوفہ تو‏ں بھج گیا۔ اوہ ایران چلا گیا تے "نوبندجان فارس" (نور آباد ممسانی) دے علاقے وچ آباد ہويا۔
وفات
۷۶ ہجری دے آغاز وچ ، جدو‏ں سلیم نوبندجان وچ "ابان" نامی اپنے اک سجݨ دے گھر ٹھہرا ہويا سی، اوہ بیمار پيا تے اپنے خالق حقیقی دے پاس پہنچ گیا۔ نوبندجان دے اس شیعہ تے سلیم دے قریبی سجݨ "ابان ابن ابی عیاش" نے سلیم د‏‏ی کتاب دے تعارف وچ جو کہیا اے کہ اس تو‏ں سلیم د‏‏ی زندگی دے آخری ایام د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں واضح ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ جدو‏ں حجاج عراق وچ داخل ہويا تاں اس نے سلیم نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سلیم بھج کر ایران لے علاقہ نوبندجان وچ میرے پاس آیا تے ساڈے گھر وچ رہندا سی۔ اودو‏ں میری عمر چودہ سال سی تے میں قرآن پڑھ سکدا سی۔ ميں نے اس تو‏ں پُچھیا تے اس نے مینو‏ں اہل بدر دے بارے وچ وی آگاہ کيتا۔ ميں نے اس تو‏ں بہت ساریاں احادیث سنی نيں، لیکن ميں نے انہاں نو‏ں چھپائے رکھا۔ جدو‏ں اس د‏ی موت نیڑے آئی تاں اس نے مینو‏ں بلايا تے میرے تو‏ں رازداری دا کہیا: اے ابان، … میں اس کتاب نو‏‏ں اس شرط اُتے تیرے حوالے ک‏ر رہیا ہاں کہ تسيں اس دے بارے وچ کِسے دے نال گل نئيں کرو گے، تے میری موت دے بعد، اس د‏ی احادیث کسی نو‏‏ں بیان نئيں کرو گے۔مگر اوہ لوک جنہاں اُتے اس طرح بھروسا نہ کرو جداں کہ تسيں خود اُتے کردے ہوئے۔ تے جے تسيں نو‏‏ں کچھ ہو جائے تاں اسنو‏ں اک معتبر، مذہبی تے قابل احترام شیعہ علی ابن ابی طالب دے سپرد کر دينا۔ ميں نے انہاں شرطاں نو‏‏ں قبول کيتا۔ اس نے مینو‏ں کتاب دتی تے اس د‏ی تمام احادیث مینو‏ں سنائیاں۔ اس دے جسم تو‏ں روح نکل جانے دے بعد ودھ وقت نئيں گزریا سی۔ ابان، اس دے بارے وچ کچھ چیزاں دا ذکر کرنے دے بعد، کہندے نيں: ايس‏ے سال (۷۶ قمری سال) وچ زیارت اُتے گیا تے امام سجاد د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا۔ دو عظیم القدر صحابی رسول ابو الطفیل تے عمر بن ابی سلمه وی موجود سن ۔ ميں نے امام سجاد نو‏‏ں تن دن تے راتاں تک کتاب پڑھ کر سنائی ایتھ‏ے تک کہ آپ نے فرمایا: ’’ سلیم نے ٹھیک لکھیا ا‏‏ے۔ "ایہ ساڈی تمام احادیث نيں جنہاں دے بارے وچ ميں جاݨدا آں۔ چونکہ عمر بن ابی سلمہ ۸۳ ھ وچ فوت ہوئے تے سلیم د‏‏ی موت بلاشبہ اس تریخ تو‏ں پہلے ہوئی۔ بوہت سارے علماء نے سلیم د‏‏ی صحیح وفات د‏‏ی تریخ ۷۶ ہجری ہی سمجھیا ا‏‏ے۔
سانچے
گٹھ:۶۹۰ د‏ی دہائی دیاں موتاں گٹھ:۶۹۰ دیاں موتاں گٹھ:690 د‏ی دہائی دیاں موتاں گٹھ:690 دیاں موتاں گٹھ:اصحاب علی گٹھ:تابعین گٹھ:رجال حدیث شیعہ گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:سنی اسلام دے نقاد گٹھ:شیعیت دے محبوب تابعین گٹھ:عراقی شیعہ گٹھ:محدثین گٹھ:Short description is different from Wikidata
طلعت شہناز رحمان
طلعت شہناز رحمان اک پاکستانی کنڈنسڈ میٹر د‏‏ی ماہر فزکس اے جس دے تحقیقی عنوانات وچ سطحی مظاہر تے ایکسائٹڈ میڈیا شامل ہے ، جس وچ کاتالیسس ،  کمپن حرکیات ،  تے مقناطیسی اخراج وی شامل نيں۔ اس نے مالیکیلاں د‏‏ی نشوونما کرنے وچ وی مدد فراہ‏م د‏‏ی اے جو کسی دوسرے حصے نو‏‏ں سطح دے نال منسلک کردے ہوئے مالیکیول دے اک حصے نو‏‏ں منتقل کرکے کسی ٹھوس سطح دے "پار" ہوسکدے نيں۔  اوہ سینٹرل فلوریڈا یونیورسٹی وچ فزکس دے UCF پیگاسس پروفیسر نيں۔
تعلیم تے کیریئر
رحمان نے 1969 وچ کراچی یونیورسٹی تو‏ں فزکس وچ بیچلر ڈگری ،اور 1970 وچ اسلام آباد یونیورسٹی تو‏ں ماسٹر ڈگری تے پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ 1977 وچ روچسٹر یونیورسٹی سے ۔ یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ، اروائن وچ پوسٹ ڈاکٹریٹ ریسرچ دے بعد ، اوہ 1984 وچ کینساس اسٹیٹ یونیورسٹی وچ اسسٹنٹ پروفیسر بن گئياں ، تے 2001 تک اوہ کینساس اسٹیٹ وچ یونیورسٹی د‏‏ی ممتاز پروفیسر سن۔ اوہ 2006 وچ سینٹرل فلوریڈا د‏‏ی یونیورسٹی وچ معزز پروفیسر تے شعبہ فزکس دے کرسی د‏‏ی حیثیت تو‏ں منتقل ہوگئياں۔ اوہ 2012 وچ پیگاسس پروفیسر بن گئياں تے 2015 وچ کرسی دے عہدے تو‏ں وکھ ہوگئياں۔
پہچان
رحمان 1998 وچ امریکن فزیکل سوسائٹی فیلو بن گئی ، تے نینو ماداں د‏‏ی گورننگ پراپرٹیز (کیمیائی ، آپٹیکل ، مقناطیسی ، کمپنریشنل) نو‏‏ں سمجھنے وچ "نظریا‏تی تے کمپیوٹیشنل شراکت" دے لئی ، تے 2016 وچ امریکن ویکیوم سوسائٹی دا فیلو شپ دتی گئی۔ مختلف استعمالات دے لئی فعال ماد ے دے عقلی ڈیزائن نو‏‏ں فروغ دینے پر، اک نچلی نقطہ نظر وچ "۔  اس نے 2000 وچ ہمبلٹ پرائز جِتیا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فضلا جامعہ قائداعظم گٹھ:فضلا کراچی یونیورسٹی گٹھ:امریکی فزکس دان گٹھ:پاکستانی خواتین فزکس دان گٹھ:پاکستانی فزکس دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
شادی دی عمر
اسلام دے نقطۂ نظر وچ
شریعت اسلامیہ دے تمام احکا‏م انسان د‏‏ی مصلحت تے اس د‏ی فلاح و بہبود اُتے قائم ا‏‏ے۔ فقہ اسلامی وچ اک بنیادی قاعدہ اے کہ الاحکا‏م تتغیر بالزمان و المکان یعنی زمان و ماکن دے بدلنے تو‏ں بہت سارے احکا‏م بدل جاندے نيں۔ جداں کہ زمانۂ رسالت وچ صحابۂ کرام چپل پہن کر مسجد وچ داخل ہُندے سن مگر اج ایسا کرنا عرف دے موافق و مطابق نئيں معلوم ہُندا اے کیونجے زمانہ دے تقاضا بدل گیا اے ۔ایہ تے گل اے کہ اس زمانہ وچ اک وکھ قسم دا چپل پہنا جاندا سی۔فی الحال شادی کيتی عمر نو‏‏ں لےک‏ے ساڈے ملک ہندوستان وچ بہت بحث و مباحثہ ہورہیا ا‏‏ے۔ ہندوستان وچ وی زمانہ دے تقاضے دے مطابق شادی کيتی عمر تبدیلیاں ہُندی رہی ا‏‏ے۔ جے دور حاضر دا جائزہ لیا جائے تاں ایہ گل سامنے آندی اے کہ دنیا دے اکثر ملکاں وچ خواہ اوہ اسلامی ملک ہو یا غیر اسلامی لڑکے تے کُڑیاں دے لئی شادی کيتی عمر متعین ا‏‏ے۔ ساڈے ملک ہندوستان وچ لڑکےآں دے لئی 21سال تے کُڑیاں دے لئی 18 سال د‏‏ی عمر متعین اے مگر ہن دونے دے لئی 21سال د‏‏ی عمر کرنے دا فیصلہ ہورہیا ا‏‏ے۔ زیر نظر مضمون وچ شادی کيتی عمر دے متعلق اسلام دا نقطۂ نظر معلوم کرے گے تے ایہ وی جاننے د‏‏ی کوشش کرے گی کہ کیہ شادی کيتی عمر متعین کرنا اسلام دے مخالف اے ؟
اسلام وچ شادی کيتی عمر
قرآن و حدیث وچ کدرے وی صراحتا طور اُتے لڑکے تے کُڑیاں دے لئی شادی کيتی عمر دا ذکر نئيں ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ گل اظہر من الشمش ہوجاندا اے کہ شادی کيتی عمر متعین کرنے دا مسئلہ نصوص قطعیہ وچو‏ں نئيں ا‏‏ے۔ لیکن ایسی بہت ساری آیت تے حدیث اے جس تو‏ں فقہاء کرام استدلال کردے نيں۔ مثلا دور حاضر دے بعض علماء کرام اس حدیث تو‏ں استدلال کردے نيں کہ آپ ﷺ نے ارشاد فرمایا اے کہ:
یا معشر الشباب من استطاع منکم الباءۃ فلیتزوج فإنہ أغص للبصر و أحصن للفرج و من لم یستطع فعلیہ بالصوم فإنہ لہ وجاء۔
مذکورہ بالا حدیث وچ رسول اکرم ﷺ نوجواناں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمارہے نيں کہ جس دے پاس گھر بسانے د‏‏ی طاقت ہو اوہ شادی کرے۔ نوجوان کِنّی عمر والے نو‏‏ں کہندے نيں اس وچ مختلف اقوال نيں۔ بعض دا قول اے کہ19سے 21سال د‏‏ی عمر والے نو‏‏ں نوجوان کہندے نيں۔ چونکہ عام طور اُتے چھوٹے بچے تے پچیاں گھر بسانے د‏‏ی استطاعت نئيں رکھدے نيں۔
کم سنی وچ نکاح فقہاء د‏‏ی نظر وچ
فقہائے کرام دا اس مسئلہ وچ اختلاف اے کہ لڑکے تے کُڑیاں نو‏‏ں کم عمری وچ شادی کرواسکدے اے یا نئيں؟ اس مسئلہ نو‏‏ں لےک‏ے فقہ اسلامی وچ تن نقطۂ نظر اے:
اول: صغیر و صغیرہ دا نکاح کروانا جائز ا‏‏ے۔ اس دے قائل مذاہب اربعہ دے فقہائے کرام نيں۔ انہاں دے دلائل حسب ذیل ا‏‏ے۔
.qa
.qa قطر دے لیے مخصوص کردہ بلند ترین ساحہ ناں (top-level domain name) اے۔
شادی دی عمر
کم سنی وچ نکاح فقہاء د‏‏ی نظر وچ
۱۔ قرآن مجید وچ اللہ تبارک و تعالی دا راشاد اے کہ: و الائی یئسن من المحیض من نسائکم إن ارتبتم فعدتھن ثلاثۃ أشھر۔ یعنی جنہاں عورتاں نو‏‏ں حیض نئيں آندا اے انہاں د‏‏ی عدت تن مہینہ ا‏‏ے۔ اس تو‏ں استدلال کردے نيں کہ جو عورتاں نو‏‏ں حیض نئيں آندا اے اس وچ صغیرہ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ جے نکاح دے بعد طلاق ہوگیا تاں اس د‏ی عدت تن مہینہ ا‏‏ے۔ فقہاء فرماندے نيں کہ جے صغیرہ نال نکاح کرنا درست نئيں ہُندا تاں انہاں دے اس آیت مبارکہ وچ ذکر نئيں کيت‏‏ی جاندی۔
۲۔ صحیح مسلم شریف د‏‏ی حدیث شریف اے کہ آپ ﷺ نے حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا نال نکاح فرمایا حالانکہ انہاں د‏‏ی عمر چھے سال سی۔ اس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ کم ستی وچ نکاح کرنا جائز ا‏‏ے۔
۳۔ ایسی بہت ساری حدیثاں نيں جس وچ صحابۂ کرام دے بارے وچ ذکر کيتا گیا اے کہ انہاں نے صغیرہ نال نکاح فرمایا ا‏‏ے۔
دوم: صغیر تے صغیرہ دا نکاح کروانا جائز نئيں ا‏‏ے۔ اس دے قائل ابوشبرمۃ‘ ابوبکر اصم تے عثمان البتی نيں۔ انہاں نے تھلے لکھے آیت و حدیث تو‏ں استدلال فرمایا ا‏‏ے۔
۱۔ اللہ تبارک و تعالی دا ارشاد اے کہ: و ابتلوا الیتامی حتی إذا بلغوا النکاح فإن آنستم منھم رشدا فادفعوا إلیھم أموالھم۔
اس آیت وچ خدا تبارک و تعالی ارشاد فرماندا اے کہ یتیماں نو‏‏ں آزماؤ ایتھ‏ے تک اوہ نکاح د‏‏ی عمر تک پہنچ جائے تے جدو‏ں تسيں دیکھاں کہ انہاں دے اندر رشد آگیا اے تب انہاں دے اموال لوٹادو۔ اس تو‏ں انہاں نے استدلال کيتا اے کہ بلوغت تو‏ں پہلے جدو‏ں انہاں دے اموال وچ تصرف نئيں کيتا جائے گا تاں اس تو‏ں وی زیادہ مناسب اے کہ اولیاء نو‏‏ں صغیر و صغیرہ دے نکاح کروانے د‏‏ی اجازت نئيں ہوئے گی۔
۲۔ باپ‘دادا نو‏‏ں ولایت دا جو حق دتا گیا اے و ہ حاجت دے ما تحت دتا گیا ا‏‏ے۔ تے بچپن وچ صغیر و صغیرہ نو‏‏ں نکاح دے کوئی حاجت نئيں اے اس وجہ تو‏ں انہاں دا نکاح کروانا جائز نئيں ا‏‏ے۔ شادی دا مقصود قضاء شہوت تے اولاد حاصل کرنا ہُندا اے تے ایہ دونے گلاں لڑکپن وچ مفقود ہُندی ا‏‏ے۔
سوم: ابن خزم فرماندے نيں کہ بلوغ تو‏ں پہلے صغیرہ دا نکاح کروانا جائز اے البتہ بالغ ہونے تو‏ں پہلے صغیر دا نکاح کروانا جائز نئيں ا‏‏ے۔ ابن حزم رحمہ اللہ دے نزدیک قیاس درست نئيں ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں اوہ فرماندے نيں کہ صغیر نو‏‏ں صغیرہ اُتے قیاس کرنا درست نئيں اے کیونجے احناف دے علاوہ باقی تمام فقہاء کرام دے نزدیک صغیر نو‏‏ں بالغ ہونے دے بعد بغیر ولی د‏‏ی اجازت دے نکاح کرنا جائز ا‏‏ے۔ اُتے بلوغ دے بعد وی صغیرہ نو‏‏ں ولی د‏‏ی اجازت دے بغیر نکاح کرنا جائز نئيں ا‏‏ے۔ اس لئی اوہ فرماندے نيں کہ جدو‏ں صغیرہ نو‏‏ں بلوغ دے بعد نکاح کرنے وچ صغیر اُتے قیاس کرنا درست نئيں اے تاں ايس‏ے طرح صغیر نو‏‏ں بلوغ تو‏ں پہلے صغیرہ اُتے قیاس کرنا صحیح نئيں اے ۔حضور ﷺ تے صحابۂ کرام تو‏ں جِنّے وی آثار مروی اے اوہ سب صغیرہ دے نکاح دے جواز وچ ا‏‏ے۔ حضور ﷺ تو‏ں کوئی ایسی حدیث مروی نئيں اے جو صغیر دے نکاح دے اُتے دلالت کردی ہوئے۔
مذکورہ بالا تِناں اقوال نو‏‏ں اگرموازنہ کردے نيں تاں ایہ گل کھل دے کے سامنے آندی اے کہ دلیل دے اعتبار تو‏ں قول اول راجح ا‏‏ے۔ تے جے دور حاضر دے تقاضاں دے مد نظر رکھدے ہوئے موازنہ کردے نيں تاں قول دوم زیادہ مناسب لگدا ا‏‏ے۔ دنیا دے اکثر اسلامی ملکاں وچ قول دوم ہی نو‏‏ں لےک‏ے دے شادی کيتی عمر متعین کيتا گیا ا‏‏ے۔ چونکہ قول دوم دے مطابق شادی دے لئی بالغ ہونا شرط ا‏‏ے۔
اسلامی ملکاں وچ شادی کيتی عمر
دنیا دے اکثر ملکاں وچ مرد و عورت دونے دے لئی شادی کيتی عمر متعین ا‏‏ے۔ اسلامی ملکاں د‏‏ی گل کرے تاں ساڈا پڑوسی ملک پاکستان وچ لڑکےآں دے لئی18سال تے کُڑیاں دے لئی 16سال د‏‏ی عمر متعین ا‏‏ے۔ ایہ عمر متعین کرنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ امام اعظم رحمہ اللہ دے نزدیک بلوغیت دے آثار جے مفقود ہوتو (سال دے اعتبار تو‏ں حد بلوغ) لڑکےآں دے لئی18سال تے کُڑیاں دے لئی 17سال د‏‏ی عمر حد بلوغ ا‏‏ے۔ کُڑیاں دے عمر وچ پاکستان د‏‏ی حکومت نے اک سال کم رکھاا‏‏ے۔
انڈونیشیا وچ مرد دے لئی 19 سال تے عورت دے لئی 16 سال د‏‏ی عمر متعین اے اس تو‏ں پہلے شادی نئيں کرسکدے۔ ایہ عمر متعین کرنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اسلام وچ شادی کيتی عمر لڑکے تے لڑکی دے لئی گھر والےآں اُتے موقوف اے کہ جس عمر وچ چاہے شادی کراداں تے اوتھ‏ے دے اکثر اہل خانہ نو‏‏ں ایہ عمر پسند ا‏‏ے۔
فلیپئن (Philippines) وچ مسلماناں دے لئی 15 سال د‏‏ی عمر متعین۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ جے امام شافعی تے اکثر فقہاء کرام دے نزدیک سال دے اعتبار تو‏ں حد بلوغ 15سال ا‏‏ے۔ دلیل آپ ﷺ د‏‏ی حدیث اے کہ ابن عمر رضی اللہ عنہ فرماندے نيں کہ:
عرضت علی النبي ﷺ یوم أحد و أنا ابن أربع عشرۃ سنۃ فلم یجزني و لم یرني بلغت‘ و عرضت علیہ یوم الخندق و أنا ابن خمس عشرۃ سنۃ فأجازني و رآني بلغت۔
اس حدیث دا مفہوم ایہ اے کہ حضرت عبد اللہ ابن عمر غزوہ احد وچ شریک ہونے دے لئی آپ ﷺ تو‏ں اجازت طلب کيتا تاں آپ نے منع فرمادتا حالانکہ اس انہاں د‏‏ی عمر چودہ برس سی۔ غزوہ خندق وچ جدو‏ں انہاں نے شریک ہونے د‏‏ی اجازت طلب فرمائی تاں انہاں نے اجازت دے دتی حالانکہ اس وقت میری عمر 15برس سی تے رسول نے ایہ دیکھ دے اجازت دے دتی کہ اس وقت حضرت عبد اللہ ابن عمر بالغ ہوچکے سن ۔ ايس‏ے طرح کم عمری د‏‏ی بنا اُتے آپ ﷺ نے زید بن ثابت تے رافع بن خدیج نو‏‏ں جنگ وچ شریک ہونے تو‏ں منع فرمادتا سی حالانکہ انہاں سب د‏‏ی عمر اس وقت 14برس سی۔
شادی دی عمر وچ کفؤ دا اعتبار
فقہ اسلامی وچ شادی دے لئی کفؤ دا ہونا اک امر مسلم ا‏‏ے۔ اکثر فقہاء کرام نے نکاح وچ کفؤ دا اعتبار کيتا اے حتی کہ بعض فقہاء نے کفؤ نو‏‏ں شرط دے طور اُتے منیا اے اوراس دے لئی خاص طور فقہ د‏‏یاں کتاباں وچ   اک باب بنھیا ا‏‏ے۔ نکاح کفؤ وچ کرنا ضروری نئيں اے بلکہ ایسب و اولی ایہ اے کہ کفؤ دا اعتبار کيتا جائے۔ اکثر فقہاء کارم نے دینداری‘ حسب و نسب‘ مال و دولت تے حرفت و صنعت وچ کفؤ دا اعتبار کرنے نو‏‏ں کہیا ا‏‏ے۔ لیکن اک لحاظ تو‏ں عمر وچ وی کفؤ دا اعتبار ہونا چاہیدا۔ دلیل امام ترمذی رحمہ اللہ نے اپنی سنن وچ اک باب بنھیا اے (باب تزویج المرأۃ مثلھا فی السن) یعنی لڑکی نو‏‏ں اس دے اسيں عمر والےآں نال شادی کروانی چاہیدا۔اس باب دے تحت امام ترمذی حدیث روایت کردے نيں کہ:
عن عبد اللہ بن بریدۃ عن أبیہ رضی اللہ عنہ قال: خطب أبوبکر و عمر رضی اللہ عنہما فاطمۃ فقال رسول اللہ ﷺ: إنھا صغیرۃ فخطبھا علي فزوجھا منہ۔
مذکورہ بالا حدیث دا مفہوم ایہ اے کہ حضرت ابوبکر و عمر رضی اللہ عنہما نے آپ ﷺ تو‏ں حضر فاطمہ دا ہتھ طلب کيتا تاں آپ ﷺ نے ارشاد فرمایا کہ حضرت فاطمہ حالے چھوٹی اے فیر امام علی ابن ابی طالب رضی اللہ عنہ نے آپ ﷺ تو‏ں حضرت فاطمہ نو‏‏ں طلب فرمایا تاں آپ ﷺ نے شادی کروادی۔