cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پشتون
پشتون قبیلے د‏‏ی جغرافیائی تقسیم
خلجی (ترکی)زمین داور تو‏ں جلال آباد قندھار غزنی قلات تے کویٹہ دے جنوب و مشرقی علاقہ تک آباد ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی شاخاں وچ لیلیزیئ بہ شمولیت بدن خیل سلیمان خیل خروٹی تے شبیخیل ني‏‏‏‏ں۔ خلجیاں دے بعد طاقت ور قبیلہ درانی ا‏‏ے۔ اچکزیئ انہاں د‏‏ی شاخ سی، ہن انہاں د‏‏ی اہ‏م شاخ پوپلزیئ ا‏‏ے۔ بارکزیئ درانئ دے نیڑے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قندہار تو‏ں چمن تک آباد ني‏‏‏‏ں۔ کاکڑ تے ترین بلوچستان دے ضلعے پشین تے ژوب وچ طرف آباد ني‏‏‏‏ں۔ سبی دے پنی انہاں دے ہمسائے ني‏‏‏‏ں۔ ژوب دے شمال مغرب وچ تخت سلیمان دے آس پاس شیروانی ملدے ني‏‏‏‏ں۔ وزیری جو درویش خیل تے محسود وچ تقسیم نيں دریائے گومل تے دریائے کرم دے درمیانی کوہستانی علاقہ سرحد دے دونے طرف آباد ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی جانب د‏‏ی پہاڑیاں وچ بٹانی تے لوہانی ملدے ني‏‏‏‏ں۔ کُروم زرین دے جنوب وچ جو میدان نيں انہاں وچ مروت بستے ني‏‏‏‏ں۔ وادی ٹوچی وچ دوری تے بنوچی آباد ني‏‏‏‏ں۔ خٹک کوہاٹ دے میداناں وچ بسے ہوئے نيں تے انہاں سلسلہ آبادی اٹک تک جاندا ا‏‏ے۔ دریائے کرم د‏‏ی بالائی وادی وچ بنگش، شیعہ توری خیل تے ہور قبیلے پائے جاندے نيں تے سرحد دے پار افغانستان د‏‏ی جانب جاجی اپنے ہمسایہ منگل تے خوست وال دے نال آباد نيں بنگش دے شمال وچ اورک زئی بستے نيں تیراہ تے خیبر و کوہاٹ دے دونے جانب آفریدی تے انہاں دے شمال وچ شنواری آباد ني‏‏‏‏ں۔ دریائے کابل دے شمال وچ ضلع پشاو‏ر تے افغانستان دونے طرف مہمند برائے جمان نيں تے ضلع پشاو‏ر دے خلیل انہاں دے رشتہ دار ني‏‏‏‏ں۔ مہمند دے مشرق وچ پشاو‏ر دے علاقے تے شمال دے پہاڑاں (بنیر، سوات، دیر وغیرہ) دے علاوہ سوات تے تانگیر دے درمیان وچ واقع کوہستانی علاقے وچ یوسف زئی تے انہاں دے حلیف منداں وغیرہ آباد ني‏‏‏‏ں۔ جو داردیاں نو‏‏ں پِچھے دھکیلدے ہوئے تے اپنے اندر ملاندے چلے جارہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں سواندی کہیا جاندا اے تے ایہ مخلوط نسل دے لوک ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں نو‏ں یوسف زئیاں نے دریائے سندھ دے پار ہزارہ وچ دھکیل دتا ا‏‏ے۔ وادی کنڑ تے افغانستان دے دوسرے شمالی و مشرقی حصےآں وچ صافی پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
لیلیزیئ
لیلیزیئ قبیلہ پشتون قوم دا اک وڈا مشہور قبیلہ اے جو ہلمند بادپیش ذابل کابل پغمان پکتیکا جلال آباد نیمروز قلات لغمان کاپساں وردگ لوگر تے کندہار صوبےآں وچ سب تو‏ں زیادہ آبادی رکھنے والا قوم اے
اور پاکستان دے لورالایئ کوئٹہ قلات حب چوکی کراچی ملتان سلطان کوٹ صوابی نوشہرہ وچ لیلیزیئ قوم آبادی رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ نوبزادہ نصراللہ خان وی لیلیزیئ قبیلہ نال تعلق رکھدے سن
پشتون
پشتون د‏‏ی جمع پشتانہ یا پختانہ اے، (شمال مشرق د‏‏ی بولی وچ پختون) لیسن نے تے اس تبع وچ بعض تے لوکاں نے پشتون دا موازنہ ہیروڈوٹیس دے پکھتولیس Paktolies تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ ایہ شناخت ممکن صحیح ہوئے اگرچہ یقینی نئيں ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اسنو‏ں صو‏‏تی تے یگر وجوہ د‏‏ی بنا اُتے رد کردینا لازم ا‏‏ے۔ آخر جز ’اون‘ آنہ تو‏ں مشتق اے تے ایہ ممکن نئيں اے کہ زمانہ قدیم دا صو‏‏تی مرکب جس دے نتیجے وچ پشتو دا شت وجود وچ آیا ا‏‏ے۔ (بعد د‏‏ی بولی وچ خت) یونانی حروف تو‏ں ادا کيتا گیا ہوئے۔ زیادہ قرین قیاس گل اوہ اے جو سب تو‏ں پہلے ماکوارٹ نے کہی سی کہ اس ناں دا تعلق بطلمیوس دے پارو فامیس کوہ بابا یا کوہ سفید وچ آباد اک قبیلہ پرسوا تو‏ں ہوئے۔ پشتو دا رس زمانہ قدیم دے رس تو‏ں مشتق ہوئے سکدا اے تے غالباً اس د‏ی قدیم شکل پرسوانہ سی۔ مگر اس تو‏ں لازم نئيں آندا اے کہ انہاں زیر بحث ایرانی قبیلےآں دے درمیان وچ کوئی رشتہ سی۔ ہیروڈوٹسHerodatieis دے پکھتولیس تے بطلمیوس دے پرسوا تو‏ں پشتون نال تعلق تے اس د‏ی تبدیلیاں دے بارے وچ تفصیلی بحث کيتی ضرورت ا‏‏ے۔ اس طرح ہی اسيں کسی نتیجے اُتے پہنچ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ یونانی عموماً ناواں نو‏‏ں بگاڑ کرکے لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی انہاں نو‏ں سمجھنے وچ دشواری پیش آندی ا‏‏ے۔ لیکن خوش قسمتی تو‏ں اسيں اس د‏ی حقیقت دے لئی دارا اول دے کتبہ بہستون تو‏ں مدد لے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ غالب امکان ایہ اے کہ ہیروڈوٹس دے پکتھولیسPaktolies نو‏‏ں باختر یا باختریا & Bectaria Bectar جس نو‏‏ں دارا دے کتبے وچ باختریش Bectarishکہیا گیا اے تے ہیروڈوٹس Herodatieis نے اس دا پختولیس Paktolies دے ناں تو‏ں تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔ اُتے بعد دے یونانی ماخذاں وچ اس دا تذکرہ باکترا Baktra دے ناں تو‏ں ملدا اے تے اس دے لئی رگ وید Reg Veda وچ پکھدا تے پکتھ تے اوستا Avesta وچ اس دا ناں بختہ تے بخت آیا ا‏‏ے۔ اس دے لئی رگ وید وچ پکھدا تے پکھت دے علاوہ اوستا وچ بختہ بخت آیا ا‏‏ے۔ نہ کہ اس تو‏ں مراد کسی خاص قبیلے یا گروہ تو‏ں ا‏‏ے۔ جداں کہ دعویٰ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسطرح رگ وید وچ آنے والا کلمہ بلہہ یا بلہکا جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اس تو‏ں مراد بلخ ا‏‏ے۔ اُتے ایہ ممکن نئيں ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اس وقت تک بلخ وجود وچ نئيں آیا سی۔ یونانی ماخذاں وچ باختریہ دا ناں باکتر اBaktra ملدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بلخ کاتذکرہ یونانییاں دے ایتھ‏ے بخپا Boxtapa د‏‏ی شکل وچ ملدا اے اُتے سکندر د‏‏ی مہماں وچ بلخ دا تزکرہ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ غالبن اس وقت تک ایتھ‏ے کوئی شہر وجود وچ نئيں آیا سی۔ بالہک یا بالہق آریائی زبان دا کلمہ ا‏‏ے۔ اس دے معنی شہر دے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ترکاں وچ ’گوا بالق‘ یعنی خوبصورت شہر۔ غز بلیغ، قر بالیغ، قربلیق، غور بالیغ آیا ا‏‏ے۔ مرکورٹ نے ’غز بالیغ‘ یعنی ترکاں دا شہر کوصیح تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ غزبالیق انہاں د‏‏ی دستاویزاں وچ ملدا اے جو قرہ خانی خاندان دے متعلق ني‏‏‏‏ں۔ صدیاں دے بعد منگولاں نے ’خان بالہق‘ یعنی خان دا شہر دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اس لئی یقین تو‏ں کہیا جاسکدا اے کہ رگ وید وچ آنے والا کلمہ بلہہ تے بلہکا تو‏ں مراد شہر دے نيں نہ کہ کسی خاص شہر تو‏ں ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ رگ ویداور اوستا د‏‏ی تدوین دے سیکڑاں سال بعد بلخ شہر وجود وچ آیا ا‏‏ے۔ جے بلخ آریاواں دے دور وچ آباد ہُندا تاں سکندر د‏‏ی مہماں وچ اس دا تذکرہ ضرور ملدا۔
بلخ دا سب تو‏ں پہلا تزکرہ یونانی نوآبادی د‏‏ی حثیت تو‏ں یونانی سردار ڈیوٹس د‏‏ی بغاوت دے دوران وچ سنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ یونانی نو آبادی تو‏ں تاں ایہ معلوم ہُندا اے کہ ایہ یونانیاں نے آباد کيتا ہوئے۔ مگر ناں تو‏ں اندازہ ایہی معلوم ہُندا اے کہ اسنو‏ں مقامی باشندےآں نے آباد کيتا سی تے بعد وچ یونانیاں نے اسنو‏ں اپنا مستقرر بنا لیا ہوئے تے مقامی باشندے اسنو‏ں بالق یا بالغ یعنی دے شہر دے ناں تو‏ں پکاردے ہون گے۔ اس لئی یوناناں نے بخپا کہیا اے جو رفتہ رفتہ بلخ وچ بدل گیا۔
قدیم زباناں ابتدا وچ آرامی رسم الخط وچ لکھی جادیاں سن۔ بعد وچ اس رسم الخط وچ ترمیم کرکے مقامی رسم الخط ترتیب دتے گئے۔ سامی رسم الخط وچ ’پ‘ نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی عہد قدیم وچ ’ب‘ تے ’پ‘ د‏‏ی تمیز نئيں رکھی جاندی سی تے مختلف کلماں وچ ’ب‘ تے ’پ‘ متبادل استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً ’اسب۔ اسپ‘، ’دبیر۔ دپیر‘ تب۔ تپ‘ وغیرہ ني‏‏‏‏ں۔ استو‏ں علاوہ پ / ب دو لبی صوندے نيں، اس لئی ماہرین لسانیات انہاں نو‏‏ں اک سلسلے دے صوندے تسلیم کردے نيں تے ایہ ترتیب پاننی تے دوسرے قدیم ماہرین لسانیات تو‏ں لے ک‏ے اج دور جدید د‏‏یاں تحریراں وچ قائم ا‏‏ے۔
رگ وید وچ ’داش راجیہ‘ دے ناں تو‏ں دس بادشاہاں د‏‏ی لڑائی دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ ایہ اک وڈی جنگ سی جس وچ ’بھرت‘ قبیلہ دے خلاف دس قبیلے نے متحدہ ہوئے ک‏ے جنگ لڑی۔ جس وچ سیاسی اقتدار دا فیصلہ بھرت دے حق وچ ہويا تے قبائلی اتحاد نو‏‏ں شکست ہوئی۔ انہاں دس شکست خوردہ قبیلےآں وچ اک پکھدا وی سی جو دریائے کروُمو (کرم) دے منبع دے علاقہ وچ رہندا ا‏‏ے۔ اس پکھت دے بارے خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ پختون یا پٹھان ني‏‏‏‏ں۔ مگر ایہ گمان غلط ا‏‏ے۔ ایہ قبیلہ باختریہ دے علاقہ نال تعلق رکھدا ہوئے اس نسبتی کلمہ مطلب اے باختروی ا‏‏ے۔ قرین ترین قیاس ایہی اے کہ کلمہ پشتون، پختون ’پار تو‘ جو داراکے کتبہ وچ پارتھیا دے ’رت‘ تو‏ں پشتون دا شت وجود وچ آیا ا‏‏ے۔
قدیم ایرانی زباناں وچ بعض اوقت ’ر‘ د‏‏ی جگہ ’ش یا س، یا چ‘ استعما، ہُندا سی تے ایہ تِناں حروف اک دوسرے د‏‏ی جگہ استعمال ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
پشتون د‏‏ی جمع پشتانہ یا پختانہ اے، (شمال مشرق د‏‏ی بولی وچ پختون) لیسن نے تے اس تبع وچ بعض تے لوکاں پشتون قیس عبدالرشیدکےاولاد وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔
پٹھان
یہ اصطلاح عام طور اُتے شمالی مغربی تے بلو چستان دے پشتو بولنے والے قبیلے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ مگر پشتون مورخین دا دعویٰ اے پٹھان نيں تے صرف قیس عبدالرشید د‏‏ی نسل نال تعلق رکھنے والے ہی پٹھان نيں، ہور انہاں دا کہنا اے کہ قیس عبدالرشید نو‏‏ں اس د‏ی بہادری اُتے حضور ﷺ نے اس د‏ی بہادری تو‏ں خوش ہوک‏ے پٹھان دا خطاب دتا سی۔ مگر اسماء رجال د‏‏یاں کتاباں تے شرح صحابہ د‏‏یاں کتاباں وچ اس دا کوئی ذکر نئيں ملدا ا‏‏ے۔ فرشتہ دا کہنا اے کہ افغاناں نو‏‏ں پٹھان اس لئی کہیا جاندا اے کہ ایہ پہلے پہل سلاطین دے عہد وچ ہندوستان آئے تاں ایہ پٹنہ وچ مقیم ہوگئے تاں اہل ہند انہاں نو‏ں پٹھان کہنے لگے۔ مگر ایہ بیانات نيں موضع تے تریخ تو‏ں ماخذ نئيں نيں اس لئی انہاں دا حقائق تو‏ں کوئی واسطہ نئيں اے ۔
پروفیسر احمد حسن دانی دا کہنا اے کہ افغان تے پٹھان وچ امتیاز نہ پٹھاناں دے نزدیک صحیح اے تے نہ ہی تاریخی طور تے درست۔ سولویں صدی تو‏ں پہلے ایہ کلمہ کسی کتاب وچ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ لیکن ٹھ دا استعمال دسدا کہ ایہ ہند آریائی کلمہ ا‏‏ے۔ غالب امکان ایہی اے کہ ایہ کلمہ دو لفظاں پارت + استھان = پارٹھان تو‏ں مل ک‏ے بنا ا‏‏ے۔ یعنی اس د‏ی ابتدائی شکل پارٹھان ہوئے گی۔ پارت قدیم زمانی وچ موجودہ خراسان نو‏‏ں بولدے سن تے استھان ہند آریائی کلمہ اے، جس دے معنی جگہ یا ٹھکانے دے ني‏‏‏‏ں۔ پارتھی جنہاں نے قدیم زمانے وچ شمالی برصغیر نو‏‏ں پنے قبضہ وچ ک‏ر ليا سی تے انہاں نے ستھیاں دے نال مل ک‏ے شمالی ہندماں نیم آزاد حکومتاں (سٹراپی) قائم کيت‏یاں سن۔ غالب امکان ایہی اے کہ کلمہ پٹھان پارٹھان یا پارتھان تو‏ں بنا اے تے اس کلمہ وچ تکرار تو‏ں ’ر‘ خارج ہوئے گیا، اس طرح ایہ پٹھان بن گیا۔
پارتی آریائی سن اس لئی ایرانیاں تے برصغیر دے باشندےآں دے اسيں نسل سن، اس لئی انہاں دا مذہب تے بولی تقریباًً اک سی۔ صرف لہجہ دا فرق سی کیو‏ں کہ قدیم ایرانی دے غیر کشیدہ حروف صیح وچ بدل گئے۔ اس پارتھی تو‏ں پارتی، پارتھ تو‏ں پارت تے پارتھیا تو‏ں پارتیا کہلانے لگے جدو‏ں کہ ایہ جگھڑالو حروف ہند آریائی وچ بدستور استعمال ہُندے رہے بلکہ انہاں د‏‏ی بندشاں ودھ گئياں۔ بھارت ہندو دیوملائی ہیرو سی جس دے ناں اُتے اس ملک دا ناں رکھیا گیا ا‏‏ے۔ رگ ویدماں بھارت قبیلے دا ذکر ملدا اے، جو سروندی و جمنا دے کنارے آباد ہويا سی۔ انہاں بندشاں دے ودھ جانے تو‏ں پارت ہی بھارت ہوئے گیا۔ اس طرح بالاالذکر کلمات بھٹی، بھاٹی، بھٹ، بھٹہ تے بھٹو وچ تبدیل ہوگئے۔ انہاں سب کلمات د‏‏ی اصل اک ہی ا‏‏ے۔
پشتون د‏‏ی جمع پشتانہ یا پختانہ اے، (شمال مشرق د‏‏ی بولی وچ پختون) لیسن نے تے اس تبع وچ بعض تے لوکاں پشتون قیس عبدالرشیدکےاولاد وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔
اورتمام پشتون مسلما‏ن ھاں_ شھیدخان میانی مجاھد
پشتون روایت
پشتون روایات دا اہ‏م ماخذ نعمت اللہ ہراندی د‏‏ی مخزن افغانی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ جو نسب نامے دتے گئے نيں اوہ تاریخی ماخذ دے طور اُتے قابل اعتماد نئيں ني‏‏‏‏ں۔ اُتے انہاں روایتاں دے سلسلے وچ جو ستارھواں صدی وچ افغاناں وچ پھیلی ہوئیاں سن قابل قدر ا‏‏ے۔ انہاں روایات دے مطابق بیشتر افغاناں دا مورث اعلیٰ قیس عبدالرشید جو ساول یا طالوت دے اک پو‏تے افغانہ د‏‏ی نسل تو‏ں سی۔ 	ان روایات دے مطابق پشتوناں دا مورث اعلیٰ قیس عبدالرشید حضرت خالد بن ولید دے ہتھ اُتے مشرف بہ اسلام ہويا سی تے اس قیس دے تن بیٹے سربن یا سرابند، بُٹن یا بَٹن تے گرگشت یا غرغشت سن ۔ سرابند دے دو بیٹے شرخبون تے خرشبون سن ۔ زیادہ تر افغان قبائیل انہاں د‏‏ی اولاد ني‏‏‏‏ں۔ باقی ماندہ قبائیل کڑلان د‏‏ی نسل تو‏ں دسے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ معلوم ہُندا اے مصنف نو‏‏ں کڑرانی گروہ دے قبائیل دا علم نئيں سی۔ اس لئی کڑلانی گروہ دے قبائیل نو‏‏ں صراحۃً پشتون تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔
یورپی محقیقین نے پشتوناں دے دعویٰ د‏‏ی تائید وچ چند رسومات نو‏‏ں پیش کيتا اے جو بنی اسرائیل وچ وی مروج سن۔ مگر اسيں چند رسومات د‏‏ی بنا اُتے افغاناں نو‏‏ں بنی اسرائیل نئيں ٹہراسکدے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ افغاناں وچ ایہ رسومات عام وی نئيں ني‏‏‏‏ں۔ پشتوناں د‏‏ی ایہ ناں نہاد رسومات تاں آریائی قوماں وچ وی پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔
بیوا د‏‏ی شادی دیور تو‏ں کرنے دا جٹاں وچ رواج ا‏‏ے۔ اس طرح ادلہ بدلہ تے لڑکی دے پسے لینا برصغیر د‏‏ی دوسری اقوام وی رواج اے، ہندو تو‏ں مسلما‏ن ہونے والی قوماں وچ اس دا عام رواج ا‏‏ے۔ اس د‏ی بہت ساریاں وجوہات نيں مثلاً راجپوتاں وچ ایہ غیرت دا مسلۂ ہُندا اے، جدو‏ں کہ دوسری اقوام وچ جائداد دا بٹوارہ تے جاٹاں وچ ایہ ادلہ بدلہ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
جنرل جارج میکمن دا کہنا اے کہ پنجاب دے مسلما‏ن راجپوتاں دے خصاص دا مقابلہ جے پٹھاناں تو‏ں کيتا جائے تاں کچھ زیادہ فرق نئيں آندا اے، ماسوائے پہاڑی ماحول دا اثر اے تے دوسری طرف پنجاب دے میداناں وچ اک منضبط زندگی ا‏‏ے۔ پشتوناں دے ناں زیادہ تر یہودانہ نيں لیکن ایہ گل شاید دوسرے مسلماناں اُتے وی صادق آندی ا‏‏ے۔
جیمز ٹاڈ دا کہنا اے کہ قدیم زمانے وچ بحیرہ خزر تو‏ں لے ک‏ے گنگا دے کنارے اک ہی قوم یادو یا جادو آباد سن تے انہاں د‏‏ی اصل اندوسیتھک ا‏‏ے۔ انہاں یادو د‏‏ی نسبت تو‏ں پشتوناں نو‏‏ں ایہ گمان ہويا کہ اوہ یہود النسل ني‏‏‏‏ں۔
پشتون نسل
مختلف پشتون قبیلے نسلاً اک دوسرے تو‏ں بہت مختلف ني‏‏‏‏ں۔ B S Guha دے بیان دے مطابق باجوڑ دے پشتاں چترال دے کاشاں تو‏ں نیڑےی رشتہ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ غالباً اس لئی اوہ افغاناں دے رنگ وچ رنگے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف بلوچستان چوڑے سر والے پشتون اپنے بلوچ ہمسائیاں تو‏ں ملدے جلدے ني‏‏‏‏ں۔ پشاو‏ر تے ڈیرہ جات دے میدانی علاقہ وچ کس قدر ہندی خون د‏‏ی آمزش اے تے بعض قبیلے وچ ترک منگول اثر د‏‏ی علاماتاں پائی جاندیاں نيں، لیکن عام طور اُتے کہیا جاسکدا اے پشتون بحیرہ روم د‏‏ی لمبوتری کھوپئی والی ایرانی افغانی نسل نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی ناک اکثر خم دار کھڑی ہُندی اے جو سامیاں تو‏ں مخصوس سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اس قسم د‏‏ی ناک بلوچاں تے کشمیریاں وچ وی پائی جاندی ا‏‏ے۔ پشتوناں دے بال عموماً سیاہ ہُندے نيں لیکن نال ہی مستقل اک اقلیت بھورے یا سنہرے بالاں۔ اس تو‏ں انہاں وچ شمالی نارڈی Nordic خون د‏‏ی آمزش ظاہر ہُندی اے، انہاں د‏‏ی ڈارھیاں گھنی ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
آلف کیرو دا کہنا اے کہ پشتوناں د‏‏ی روایات چھیويں صدی پہلے عیسوی وچ بنی اسرائیل تو‏ں جلاوطنی تو‏ں شروع ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ جو 559 ق م سائرس د‏‏ی تخت نشینی دا سال سی۔ اس خاندان د‏‏ی حکومت 331 ق م وچ سکندر نے ختم کردتی سی۔ اس دوران وچ د‏‏ی صدیاں وچ افغانستان صوبہ سرحد تے پنجاب دا کچھ حصہ ایران د‏‏ی سلطنت دا حصہ رہے تے انہاں اقوام اُتے ایرانی تریخ و رہتل دے اثرات اسلام دے اثرات تو‏ں گہرے تے پرانے ني‏‏‏‏ں۔ پشتون، ایرانیاں تے آریاواں تے برصغیر دے اسيں نسل نيں یعنی آریا نسل۔ گو پشتون قبائیل اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں اُتے پر انہاں وچ اس د‏ی وجہ دوسری نسلاں دا اختلاط اے تے برصغیر دے آریاواں د‏‏ی نسبت انہاں وچ میل کم ہويا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ برصغیر دے باشندےآں وچ کثرت تو‏ں میل ہويا اے، اس لئی ایہ برصغیر د‏‏ی آریا اقوام تو‏ں مختلف ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ایہ کشمیریاں تے راجپوتاں د‏‏ی انہاں د‏‏ی نسلی خصوصیات ملدی ني‏‏‏‏ں۔ ایران، افغانستان تے برصغیر د‏‏ی اکثر اقوام دا تعلق مشترک نسلی سرچشمہ تو‏ں اے جو ہن علاحدہ علاحدہ نسلی تشخص د‏‏ی دعویٰ دار ني‏‏‏‏ں۔ قدیم حملہ آوار اقوام جو اس علاقہ وچ حملہ آور ہوئی تے فیر اس علاقہ وچ آباد وی ہوئیاں لیکن ہن انہاں دا ناں ہی صرف تریخ دے صفحاں اُتے رہے گیا اے تے اوہ بظاہر نست و نابود ہوگئياں ني‏‏‏‏ں۔ مگر حقیقت وچ ایہ اقوام فنا نئيں ہوئیاں نيں بلکہ نويں ناواں دے نال وجود وچ آگئياں ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ وقت دے فاصلےآں نے انہاں دے ناں ہی مختلف نئيں کردیئےاور ہن انہاں د‏‏ی مذہبی تے لسانی صورتاں وی بدل گئياں ني‏‏‏‏ں۔ کیو‏ں جدو‏ں مختلف نسلی تے لسانی گروہ کسی جغرافیائی خطہ وچ آباد ہُندے تاں رفتہ رفتہ انہاں دے مفادات وی مشترک ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح انہاں دے صدیاں دے میل جول تو‏ں یک نسلی تے لسانی قوم وجود وچ آگئی۔
قومیت د‏‏ی تشکیل
بارواں صدی وچ منگولاں دا حملہ قدتاً تبدیلاں دا سبب بنیا۔ کیو‏ں کہ اس حملے د‏‏ی بدولت جتھ‏ے سیاسی تبدیلیاں واقع ہوئیاں، اوتھے ایہ پشتون یا پٹھان قومیت د‏‏ی تشکیل دا پیش خیمہ بنیا۔ کیو‏ں کہ منگولاں دے حملے د‏‏ی باعث مقامی حکومتاں ختم ہوگاں تے مختلف نسلی گروہ منتشر ہوگئے تے اوہ آپس وچ اختلاف رکھنے دے باوجود قومی تے مقامی سطح اُتے اتحاد دے لئی مجبور ہوگئے۔ اوتھ‏ے دے مختلف نسلی گروہ جو مسلما‏ن ہوچکے سن نے متحد ہوئے ک‏ے منگولاں دے خلاف مزاحمت کيتی۔ اس طرح قدرتاً منگولاں دا حملہ پشتوناں د‏‏ی قومیت د‏‏ی تشکیل دا سبب بنیا۔ اس طرح مختلف نسلی تے لسانی گروہ جنہاں د‏‏ی روایات تے شناخت مختلف سن اس اتحاد د‏‏ی بدولت مشترک ہوگئياں تے انہاں نے رفتہ رفتہ یک جدی یا پشتون دا روپ دھار لیا۔
افغانستان وچ آباد ہونے والی اقوام مسلما‏ن ہوگئياں۔ برصغیر وچ آباد ہونے والے گروہ بت پرست ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں باآسانی مقامی اقوام وچ جذب ہوک‏ے مقامی مذہبی اساطیر دا حصہ بن گئے تے اپنا نسلی تشخص نو‏‏ں بھلا اپنی نويں پہچان اپنا لی تے ایہی کچھ پشتوناں نے کيتا، انہاں نے مسلم روایات نو‏‏ں اپنایا تے انہاں تو‏ں نسلی تعلق برتری دے لئی مختلف دعویٰ کيتے گئے نيں تے انہاں د‏‏ی صداقت دے لئی مختلف فسانے گھڑے گئے۔ مگر اس دے باوجود برصغیر وچ آباد د‏‏ی قوماں د‏‏ی روایات پشتوناں د‏‏ی روایات بہت ملدی نيں تے انہاں دا مطالعہ کرن تاں بخوبی اندازہ ہُندا اے کہ انہاں دا نسلی سرچشمہ اک ہی ني‏‏‏‏ں۔
قبول اسلام
پشتوناں نے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ اسلام قبول کيتا سی۔ اُتے انہاں دا دعویٰ اے کہ انہاں نے اسلام پہلی صدی ہجری بلکہ دور نبوت وچ ہی اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔ مگر ایہ تمام روایات موضوع نيں تے وضع کيتیاں گئیاں ني‏‏‏‏ں۔ چوتھ‏ی صدی ہجری تک اس علاقہ وچ مسلماناں تے مقامی باشندےآں وچ لڑائیاں ہورہیاں سن۔ اس وقت زابل، کابل، بست جروم تے دوسرے علاقےآں دے مقامی حکمران غیر مسلم سن ۔ ابن کثیر لکھدا اے کہ افغانستان دے وڈے وڈے شہراں وچ گو اسلام سی، مگر خود پشتون حالے تک مسلما‏ن نئيں سن تے کافر سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ ایہ علاقہ صفاریاں دے دور وچ مسلماناں دے قبضہ وچ آئے سن تے افغانستان دے اکثر قبیلے محمود غزنوی دے دور وچ مسلما‏ن ہونا شروع ہوئے سن ۔ ابن حوقل چوتھ‏ی ہجری وچ غور دے علاقے وچ آیا سی۔ اوہ کہندا اے کہ ایتھ‏ے کچھ مسلما‏ن پائے جاندے نيں باقی کافر ني‏‏‏‏ں۔ محمود غزنوی نے غور اُتے حملہ کيتا تے محمد بن سوری نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے لے جارہیا سی کہ اس نے راستے وچ وفات پائی۔ العتبی اس دے بارے وچ لکھدا اے کہ ایہ اپنے ناں دے باوجود مسلما‏ن نئيں سی۔ حدود العالم وچ اے کہ ایہ ہندو سی۔ محمود غزنوی نے اس دے بیٹے ابو علی کوحکمران بنا دتا جو راسخ العقیدہ مسلما‏ن سی۔ صاحب حدود العالم قندھار شہر نو‏‏ں برہمناں تے بتاں د‏‏ی جگہ، لمغان نو‏‏ں بت خاناں دا مرکز، بنیہار نو‏‏ں بت پرستاں دا مقام خیال کردا ا‏‏ے۔ اس وقت بست، رخج اسلامی شہر سن تے کابل د‏‏ی نصف آبادی مسلماناں د‏‏ی تے نصف ہنداں د‏‏ی سی۔ الاصطخری غور نو‏‏ں دارلکفر قرار دیندا اے جتھ‏ے مسلما‏ن وی رہندے ني‏‏‏‏ں۔ منہاج سراج لکھدا اے کہ امیر سوری دے عہد وچ بعض علاقے مثلاً ولشان بالا و زیر ابی شرف اسلام نئيں ہوئے سن تے انہاں وچ باہ‏م جھگڑے ہونے لگے۔ صفاریاں نے نیمروز تو‏ں بست و زمند دا قصد کيتا۔ یعقوب لیث نے تگین آباد (رخج) دے امیر لک لک (لویک) اُتے حملہ کر دتا۔ غوریاں دے مختلف گروہ سنگان د‏‏ی سرحد اُتے پہنچ گئے (غالباً حملے د‏‏ی وجہ سے) تے اوتھ‏ے سلامت رہ‏‏ے۔ لیکن انہاں د‏‏ی لڑائی جھگڑے جاری رہے تے ایہ لڑائی اہل اسلام تے اہل شرک دے درمیان وچ سن ۔ چنانچہ پنڈ پنڈ وچ جنگ جاری سی۔ چونکہ غور دے پہاڑ بہت اُچے سن اس لئی کسی غیر نو‏‏ں انہاں اُتے تسلط پانے دا شرف نئيں ملا۔
البیرونی لکھدا اے کہ ہندوستان دے مغربی کوہستان وچ افغانستان وچ افغاناں د‏‏ی بہت ساریاں قوماں رہاش پزیر نيں تے اوہ سندھ تک پھلی ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اوہ انہاں دے متعلق لکھدا اے کہ کہ جنگ جو وحشی قبیلے ہندوستان د‏‏ی سرحد تو‏ں کابل تک آباد نيں تے ایہ ہند المذہب ني‏‏‏‏ں۔ سبکتگین نے پہلے پہل کابل و گندھارا تو‏ں ہندوئں نو‏‏ں نکالنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس نے دودفعہ جے پال نو‏‏ں لمغان تے ننگرباد وچ شکست دتی تے انہاں نو‏ں وادی کابل دے بالائی علاقے تو‏ں کڈ باہر کيتا تے دریائے سندھ دے مغربی کنارے وی خالی کرالئی، بلکہ ہندوستان اُتے وی حملے کیئے۔
غوری قبیلے چوتھ‏ی صدی ہجری تک مسلما‏ن نئيں ہوئے سن ۔ محمود غزنوی دے دور تو‏ں پہلے تک اس اطراف وچ نہ اسلامی درسگاہاں سن نہ ہی اسلامی تعلیم دا رواج سی تے نہ ہی مسلما‏ن علماء ایتھ‏ے پھیلے سن ۔ چوتھ‏ی صدی ہجری وچ محمود غزنوی دے دور وچ ایتھ‏ے دے قبیلے نے اسلام قبول کيتا سی۔
پشتون ولی
پشتون قبیلے دا معاشرتی آئین و دستور یا ضابطہ اخلاق جو پشتون ولی دے معنےآں وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ ضابطہ اخلاق (معیار) تو‏ں واقفیت نظم و نسق دے نقطہ نظر تو‏ں کم اہ‏م نئيں ا‏‏ے۔ ایہ ماضی وچ وی رائج سی تے حالے تک اکثر لوکاں دے اعمال و افعال اُتے اثر انداز ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ چند تبدیلاں دے نال تمام پشتون قبیلے وچ رائج رہیا ا‏‏ے۔ اگرچہ رفتہ رفتہ اس دا اثر کم ہُندا جا رہیا ا‏‏ے۔ پشتون ولی ایہ درج ذیل کيتا جارہیا ا‏‏ے۔
ایہ ضابطہ پشتوناں وچ بہت اہ‏م رہے ني‏‏‏‏ں۔ زن، زر تے زمین بالخصوص آخری الذکر افغاناں وچ ہمیشہ کشت و خون دے محرکات رہے نيں تے انہاں ضوابط د‏‏ی بناء اُتے ہمیشہ پشتون قبیلے دے درمیان وچ کشت و خون جاری رہیا ا‏‏ے۔
پشتوناں دے ضابطہ معاشرت نہ صرف پشتوناں وچ بلکہ برصغیر د‏‏ی دوسری قوماں خاص کر بلوچاں، جٹاں تے راجپوتاں وچ چند تبدیلاں دے نال رائج رہے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ ایہ بطور ضابطہ دے مروج نئيں سن ۔ مگر اوہ اس تو‏ں رد گردانی دا سوچ نئيں سکدے ني‏‏‏‏ں۔ گویا ایہ آریائی دستور نيں تے انہاں نو‏ں باقیدہ ضابطہ دے تحت بلوچاں تے پشتوناں وچ ارتقائی شکل اختیا ر کيتی۔
جرگہ
قبائیلی علاقےآں وچ ہر یا تے قبیلے د‏‏ی اک نمائندہ مجلس یاپنچایت جرگہ کہلاندی ا‏‏ے۔ قبائیلی جرگہ دے علاوہ علاقائی جرگہ وی ہُندا اے جو عموماً وکھ وکھ قبیلے دے درمیان وچ تنازع نو‏‏ں طہ کرانے دے لئی مصالحت کروانے والے قبیلے فریقین دا جرگہ میڈیا، عدالتاں، حکومت تے ہور ادارے، سب دے سب اج تک ہر اس آواز دے خلاف استعمال ہُندے آئے نيں، جس نے اس ملک وچ دستور تے قانون د‏‏ی بالادستی د‏‏ی گل کيتی اے تے جسنو‏ں عوامی حمایت حاصل ہوئی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں وی زیادہ اہ‏م ایہ اے کہ آپ خود تو‏ں پوچھیے کہ جے منظور پشتین واقعی ایجنٹ ہُندا، تاں کيتا اس وقت تمام ادارے، حکومت، عدلیہ تے میڈیا صرف الزامات لگیا رہے ہُندے؟ کيتا ہن تک اوہ اس طرح کھلے عام مظاہرے کر پاندا؟ کيتا اسنو‏ں ہن تک ختم نہ کر دتا جاندا؟ نيں تے اس وچ خود وی شریک ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ علاقائی جرگہ ہُندا ا‏‏ے۔ قبائیلی علاقہ وچ پولیٹکل احکا‏م وی بلواندے نيں۔اس طرح مفرور، شورش پسند تے بغاوت دے مرتب افراد دے خلاف تعزیاندی کاروائیاں تے علاقہ بدر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح جرگہ د‏‏ی بدولت حکومت قبائیلی معملات وچ دخل دتے بغیر باآسانی ناپسندہ افراد دے خلاف کارروائی کرسکدی ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں جرگاں دے فیصلےآں نو‏‏ں عدالتاں وی تسلیم کردی ني‏‏‏‏ں۔
پشتون قبیلے سخت انفرادیت پسندی، خود پسندی تے شورش پسند ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اُتے حکم چلیانا ممکنات وچ شامل نئيں ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے ایہ اک سردار دے ماتحت وچ نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اپنے معتبر خود منتخب کردے نيں جو کوئی خاص اختیارات دے مالک نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں وی فیصلے کرنے کااختیار نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں نو‏ں اپنے فیصلے منوانے دے لئی تے اپنے مخالفین نو‏‏ں دبانے دے لئی دوسرے الفاظاں وچ اپنی معتبری محفوظ رکھنے دے لئی مختلف ہتھکنڈاں تو‏ں کم لیندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ اثر و رسوخ، سازش، پشت پناہی تے مال و دولت دا استعمال شامل اے تے جرگہ دے ذریعے قبائیلی عمائدین نو‏‏ں مٹھی وچ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسرے الفاظاں وچ اپنی معتبری نو‏‏ں محفوظ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح جرگہ دے فیصلے وی عموماً طاقت دے توازن دے مطابق ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 	اک عام جرگہ دے فیصلے عموماً تن طرح تو‏ں نافذ کيتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ فیصلے دوغہ کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔
افغانستان وچ لوئی جرگہ جو طالبان دے بعد حکومت کیت‏‏ی تشکیل دے لئی اتحادیاں نے بلوایا سی۔ لوئی دے معنی بزرگ دے نيں اس طرح لوئی دے معنی بزرگ جرگہ دے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سب تو‏ں پہلے احمد شاہ ابدالی نے اس لئی بلوایا سی کہ افغاناں نو‏‏ں اک علحیدہ ملک تے حکومت دے تحت منظم کيتا جائے۔ اس جرگہ نے احمد شاہ ابدالی نو‏‏ں افغانستان دا پہلا بادشاہ مقرر کيتا سی۔ پاکستان د‏‏ی آزادی دے وقت اک قبائیلی جرگہ نے پاکستان وچ شمولیت دا فیصلہ کيتا سی۔
جرگہ د‏‏ی راویت صرف پٹھاناں وچ ہی نئيں اے بلکہ ایہ بلوچستان، سندھ تے جنوبی پنجاب دے قبائیل وچ وی ا‏‏ے۔ آزادی تو‏ں پہلے قلات دا شاہی جرگہ ہويا سی جس نے پاکستان وچ شمولیت دا فیصلہ کيتا سی۔ جرگہ دا طریقہ کار صرف پتھاناں تو‏ں ہی تعلق نئيں رکھدا اے، بلکہ اس دا رواج وسط ایشیا تے منگولاں وچ وی سی۔ چنگیز خان نے منگولاں د‏‏ی قیادت سمھالنے تو‏ں پہلے منگولاں د‏‏ی اک نماندہ مجلس بلائی سی جس نے اسنو‏ں باقیدہ خان منتخب کيتا۔ اس طرح تیمور نو‏‏ں امیر منتخب اک قبائیلی مجلس نے کيتا سی جس وچ قبائیلی سردار، عمائدین تے علماء سن ۔
مذہب
تمام پشتون مسلما‏ن نيں تے انہاں د‏‏ی اکثریت سنی تے حنفی فقہ نال تعلق رکھدی اے البتہ اک قلیل تعداد شیعہ ا‏‏ے۔
سبھیاچار
پشتو بولی د‏‏ی ادبی اصناف پاک و ہند د‏‏ی دوسری زباناں تو‏ں ملدی جلدی ني‏‏‏‏ں۔ اس علاقے دے باشندےآں د‏‏ی زندگی قدرتی طور اُتے پھُلاں د‏‏ی طرح سیج نئيں ا‏‏ے۔ اس لئی اس دے کِنے پہلو نيں جو سنگین وی تے نرم و نازک وی نيں، انہاں دا عکس انہاں د‏‏ی موسیقی وی دیکھادی دیندا ا‏‏ے۔ انہاں وچ مردانگی د‏‏ی روایات وی، رومان د‏‏ی جھلکیاں وی، زندگی دے میلے و نفیس بہاراں، رنگینیاں تے رعانیاں وی ني‏‏‏‏ں۔ جو شادی بیاہ، رسماں ریتاں تے تہواراں وچ جلوہ گر ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے دے لوک راگ و رنگ دے شوقین ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی زندگی وچ حجرہ نو‏‏ں خاص دخل ا‏‏ے۔ جتھ‏ے پنڈ دے لوک جمع ہوک‏ے مختلف معملات اُتے گفت و شندد کردے ني‏‏‏‏ں۔ کوئی حجرہ ایسا نئيں اے جتھ‏ے اسباب طرب یعنی رباب، گھڑیا تے ڈھول نہ ہوئے۔ ایتھے موسیقی دا اہتمام ہُندا اے تے رقص دا بھی۔ ایہ حقیقت اے ہر پشتون دل و جان تو‏ں موسیقی دا دلدادہ ہُندا ا‏‏ے۔
گیت
اک ایسی قوم جس د‏‏ی زندگی ہی رزم دے لئی وقف ہوئے ایداں دے وچ زندگی دے اس اہ‏م پہلو تو‏ں ربط کیو‏ں نہ ہوئے۔ ایہی وجہ اے ابتدا وچ ہی لمبی چوڑی نظماں وچ جنگ و جدل دے معرکےآں تے لڑائیاں کی داستاناں قلمبند د‏‏ی جادیاں سن تے انہاں نو‏ں فخریہ مجلساں، حجراں، میلےآں تے تہواراں وچ سنایا جاندا سی۔ گویا شروع وچ شاعری تے موسیقی دے ڈانڈے ملدے سن ۔ گیت تے نظماں خود بخود خاص قسم دے ناچاں وچ ڈھلدے چلے گئے۔ جنہاں وچ زندگی دے واقعات تے تریخ د‏‏ی رفتار تے چال دھال وی تصرف تے رنگ آمیزی پیدا کردی چلی گئی۔ تاآنکہ اس د‏ی نمایاں قسماں یا اصناف مقرر ہوگئياں جو اج سنڈے، ٹپہ، لوبہ، رباعی، لہکتی، بدلہ، چار بیت تے غزل دے ناں تو‏ں نمایاں ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ جو ست اصناف پشتو شاعری کيت‏یاں نيں اوتھے موسیقی د‏‏ی بھی۔ گویا دونے د‏‏ی کائنات اک ہی ا‏‏ے۔
ساز
پشتوناں وچ بجائے جانے والے ساز عموماً قدیم ساز ني‏‏‏‏ں۔ انہاں سازاں د‏‏ی خوبی ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی آواز سخت تے کڑخت اے تے اسنو‏ں بجانے وچ خاصہ زور لگانا پرھدا اے اس لئی ایہ جنگی ساز کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے دے رہنے والےآں دے مزاج جس وچ اک قسم دا کڑخت پن آگیا دے مزاج دے مطابق ني‏‏‏‏ں۔ اس علاقہ وچ جو ساز رائج نيں انہاں وچ رباپ (رباب) سریندہ، سرنا، زنگہ تے زیر بغلئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ساز اصل وچ قدیم زمانے وچ برصغیر وچ وی رائج سن ۔ مگر مسلماناں نے نويں نويں جدتاں تے اختراع کيتیاں تے نہ صرف انہاں وچ تبدیلیاں کيتیاں بلکہ نويں ساز وی ایجاد کيتے۔ صوبہ سرحد وچ رائج سازاں دھناں نو‏‏ں بجانے دے لئی موزاں نيں، لیکن ایہ راگ تے راگنیاں بجانے بجانے دے لئی ایہ موزاں نئيں نيں تے نہ ہی انہاں وچ صلاحیت ا‏‏ے۔ پشتو دھناں د‏‏ی خوبی ایہ اے کہ ایہ سادی تے جوش تو‏ں بھری ہوئی اے تے انہاں وچ والہانہ پن اے جو بے اختیار دل نو‏‏ں جھنجور دیندی ني‏‏‏‏ں۔
رقص
پٹھاناں وچ جو ناچ مروج نيں اوہ زیادہ تر ملی ناچ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ بوہت سارے افرد اک دائرے وچ رقص کردے نيں، جس دے وچکار عموماً ڈھول نفری بجانے والے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بھنگڑا تو‏ں ملدے جلدے ني‏‏‏‏ں۔ بعض رقص وچ نوجوان تلواراں نال رقص کردے نيں تے بعض رقصےآں وچ چھڑیاں تے بعض رقصےآں وچ رومال استعمال کردے نيں تے نال تالیاں بجاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح بعض جگہاں اُتے عورتاں تے مرد مخلوط ہوک‏ے رقص کردے نيں تے کدرے صرف عورتاں ہی رقص کردی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے ناں خٹک، انترا، بنگرہ، متاڈولہ تے بلبلہ وغیرہ ني‏‏‏‏ں۔
اس طرح دے دراصل صوبہ سرحد تو‏ں لے ک‏ے شمالی علاقےآں، کشمیر، پنجاب، بلوچستان، راجپوتانہ وچ عام ملدے نيں، ایہ دراصل اک طرح د‏‏ی قدیم زمانے د‏‏ی جنگی مشق نيں، جو فراغت د‏‏ی وقت د‏‏ی جادیاں سن، تاکہ چاق وچوبن رہیاں تے انہیاں نے رفتہ رفتہ رقص د‏‏ی صورت اختیار کرلئی نيں تے اس وچ عورتاں وی حصہ لینے لگاں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ رقص برصغیر د‏‏ی جنگی قوماں وچ یا برصغیر اُتے حملہ آور قوماں وچ قدیم زمانے تو‏ں عام رائج ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:افغانستان دے نسلی گروہ گٹھ:ایرانی اقوام گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہات گٹھ:بلوچستان دے معاشرتی گروہ گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ گٹھ:پشتون خواتین گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:خیبر پختونخوا دے معاشرتی گروہ گٹھ:افغانستان
قارابیکیوول
‎ قارابیکیوول  ترکمانستان دا شہر تے صوبہ لب آب دے ضلع ‎ قارابیکیوول دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
ایلو
ایلو انٹرنیٹ تے دنیا دے لوکاں دی آپسی ملن ورتن والی تھاں اے۔ ایہ مارچ 2014 وج ٹری تے پال بڈنٹز ایہدا موڈی اے۔ ایہدے تے مشہوریاں نہیں آندیاں، ایہدے تے تسیں اپنا اصل ناں لکا سکدے او، تے تواڈی جانکاری کسے نوں وی نہ دین دا ایہدے موڈی دا وعدھ اے۔
گٹھ:کاروباری کمپنیاں
لکھاری
بارلے جوڑ
گٹھ:لکھاری
دریاۓ اسا
دریاۓ اسا روس دا اک دریا اے۔
گٹھ:روس دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:دنیا دے دریا گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:روس گٹھ:دریا
سیوویئر کاؤنٹی
سیوویئر امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:یوٹاہ دیاں کاؤنٹیاں
شاه محمود قریشی
شاه محمود قریشی اک پاکستانی سیاستدان اے جیدا جوڑ پاکستان پیپلز پارٹی نال اے۔ شاه محمود قریشی پاکستان دا بدیسی کماں دا وزیر 2008 توں 2011 تک ریا۔ اودا جوڑ تھلویں پنجاب دے پیراں دے اک ٹبر نال اے۔
رحمان ملک
رحمان ملک اک پاکستانی سیاستدان تے وفاقی تحقیقاتی ایجنسی دے افسر سی ۔ اوہناں نے ۲۵ مارچ ۲۰۰۸ء توں ۱۶ مارچ ۲۰۱۳ء تک وفاقی وزیر داخلا دے طور تے خدمات انجام دِتیاں ۔ سیاست وچ داخل ہوݨ توں پہلاں ۱۹۹۳ء توں ۱۹۹۶ء تک وفاقی تحقیقاتی ایجنسی دے ایڈیشنل ڈائریکٹر جنرل رہے ۔ اوہناں دا تعلق پیپلز پارٹی نال سی ۔
گٹھ:پاکستانی سیاستدان گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی
ووئیوودینا
ووئیوودینا ، سرکاری ناں ووئیوودینا خودمختار صوبہ سربیا دا اک خودمختار صوبہ اے ۔ اسدا راجگڑھ تے وڈا شہر نووی ساداے ۔ ووئیوودینااک کثیر قومی تے کثیر تہذیبی علاقہ اے ۔ اس صوبے چ 26 قومیتی گروہ وسدے نیں تے صوبے دیاں 6 سرکاری بولیاں نیں ۔
ناں
ناں ووئیودینا دا سدھا مطلب اک قسم دا راجواڑا اے ۔ اس دا اصل تریخی ناں (1848ء توں) سربیائی ووئیودشپ (سرپسکا ووئیودینا) سی ، پر جدوں توں ووئیودینا سربیا دا حصہ اے ، اودوں توں لاحقے سربیائی دی لوڑ نئیں رہی ۔
تریخ
تریخ چ ووئیودینا دا علاقہ ، رومی سلطنت ، ہن سلطنت ، بازنطینی سلطنت ، عوار خاگانیٹ ، سلطنت عثمانیہ ، ہنگری سلطنت ، بلغاری سلطنت ورگیاں وڈیاں سلطنتاں چ شامل رہیا اے ۔
1848ء-1849ء چ اس علاقے نوں  سربیائی ووئیودینا آکھیا جان لگا تے 1849ء توں 1860ء وچکار اسدا ناں سربیا تے تامش بانات دا ووئیودینا رہیا ۔ دوجی جنگ عظیم دے مگروں 1918ء چ اس علاقے نے ہنگری سلطنت توں علیخدگی دا اعلان کیتا تے سیاسی طور اتے بنات ، باچکا تے بارانیا دے ناں نال سربیا بادشاہت دے صوبے دے طور اتے اپنی حثیت بحال کیتی ۔ اسدیاں نویں آزاد دیس ھنگری ول بعد چ (1920ء چ) معاہدہ تریانون چ واضع کیتیاں گیاں ۔ 1929ء چ ایہہ علاقہ ڈینیوب بانووینا دے ناں نال یوگوسلاویہ بادشاہت دا صوبہ سی تے 1945ء توں یوگوسلاویہ دے 1990ء چ ٹنن تک ایہہ پہلے اشتراکی جمہوریہ سربیا تے بعد چ اشتراکی یوگوسلاویا چ اک خودمختار صوبہ رہیا ۔
چک 134 مراد
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
ووئیوودینا
رومیاں توں پہلے تے رومی دور چ
پہلے ہند یورپی لوک (انڈو یورپی) جہڑے ووئیودینا دی دھرتی اتے آباد ہوئے اوہ 4200 سال قبل مسیح چ ایتھے آئے ۔ رومی سلطنت دے اس علاقے اتے پہلی صدی قبل مسیح چ مال مارن توں پہلے الیریا ، تھریسیا تے کیلٹی علاقے دے ہند یورپی لوک (انڈو یورپی لوک]]) اس علاقے چ آباد سن ۔
ادھو ٹھاکرے
اُدھوَ ٹھاکرے (ولادت 27 جولائ‏ی 1960ء) اک بھارتی سیاست دان جو مہاراشٹر دے موجودہادھو بالاصاحب ٹھاکرے جو مہاراشٹر کے سابق وزیر اعلیٰ تھے۔ وہ شیو سینا (ادھو بالا صاحب ٹھاکرے) کے صدر تھے۔  وہ شیو سینا کے بانی بال ٹھاکرے کے بیٹے تھے۔ بال ٹھاکرے دے بیٹے ني‏‏‏‏ں۔
ووئیوودینا
رومیاں توں پہلے تے رومی دور چ
رومی سلطنت دے ویلے چ سرمیئم (اج دا سریمکا میتروویچا) رومی سلطنت دے چار راجگڑھاں چوں اک سی تے 6 رومی بادشاہ اس شہر یاں اسدے آلے دوالے جمے ۔ ایہہ شہر کئی رومی انتظامی اکائیاں جنہاں چ تھلواں پانونیا ، پانونیا دا دیؤسیس تے الیریا دا پرائیتوری پریفیکچر شامل نیں دا اتنظامی مرکز وی رہیا اے ۔ اس علاقے اتے رومی حکومت 5ویں صدی عیسوی تک قائم رہی اس دے مگروں اس علاقے اتے کئی ریاستاں تے لوکاں دی حکومت رہی ۔ جدوں بانات رومی سلطنت دے صوبے داسیا دا حصہ سی ، سیرمیا رومی صوبے پانونیا چ شامل سی ۔ باچکا رومی سلطنت دا حصہ نئیں رہیا ۔
ادھو ٹھاکرے
ابتدائی ایام وچ اوہ ہندو (اک مراٹھی اخبار) د‏‏ی ذمہ داری سنبھالدے سن تے نال سیاست وچ وی فعال سن ۔ اوہ انتخاگل کيتی سرگرمیاں تے تیاریاں وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیندے سن ۔ انہاں د‏‏ی پارٹی نے بریہان ممبئی میونسپل کارپوریشن دا انتخاب 2002ء وچ جِتیا تے اس دے معا بعد 2003ء وچ انہاں نو‏ں پارٹی دا فعال صدر نامزد کر دتا گیا۔ کِس‏ے زمانہ وچ تھاکرے خاندان تے شیو سینا دے سابق لیڈر ناراین رانے دے درمیان وچ اختلاف ہوئے گیا تے اس د‏ی وجہ تو‏ں رانے نو‏‏ں پارٹی تو‏ں برطرف کردتا گیا۔ اس دے بعد ادھو ٹھاکرے دا اپنے ہی چچا زاد بھائی تے سیاست دان راج ٹھاکرے تو‏ں جھگڑا ہوئے گیا تے گل اِنّی ودھ گئی کہ 2006ء وچ راج ٹھاکرے نے شیو سینا چھڈ دتی اوی اپنی اک نويں سیاست جماعت مہاراشٹر نو نرمان سینا تشکیل دی۔
ووئیوودینا
ابتدائی قرون وسطی تے سلاو آبادکاری
رومی سلطنت دے اس علاقے اتوں اقتدار دے خاتمے مگروں کئی ہند یورپی تے ترک لوکاں تے ریاستآں نے اس علاقے اتے حکومت کیتی ۔ اینہاں لوکاں چ گوتھ ، سارماتی ، ہن تے عوار لوک شامل نیں ۔
ادھو ٹھاکرے
ذا‏تی زندگی
ادھو د‏‏ی شادی رشمی تو‏ں ہوئی۔ دونے دے ایتھ‏ے دو بیٹےآں د‏‏ی ولادت ہوئی، آدتیہ ٹھاکرے تے تیجس۔ آدتیہ ٹھاکرے وی ہن سیاست دان نيں تے 2019ء دے مہاراشٹر اسمبلی انتخابات وچ اوہ ایم ایل اے منتخب ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
ووئیوودینا
ابتدائی قرون وسطی تے سلاو آبادکاری
سلاو اج دے ووئیودینا چ 6ویں تے 7ویں صدی عیسوی چ آباد ہوئے ، پہلے کجھ نے دریائے ساوا تے دریاۓ ڈینیوب عبور کیتا تے بلقان چ آباد ہوئے ۔ سلاو قبیلے جہڑے ووئیودینا چ آباد ہوئےاوہناں چ ابوردریتی ، سیوران ، برانیچیوچی تے تیموچانی شامل نیں ۔ 9ویں صدی عیسوی ج عوار ریاست دے خاتمے مگروں اس علاقے چ پہلی سلاو ریاستی اقتدار دی شکل ساہمنے آئی ۔ پہلیاں سلاوی ریاستاں جنہاں نے اس علاق اتے راج کیتا اوہناں چ پہلی بلغاری سلطنت ، وڈا موراویا تے لیودیوت دا پانونیا راجواڑا اے ۔
ھنگری دا دور اقتدار
بازنطینی سلطنت تے بلغاری سلطنت نال علاقے دے جھگڑےآں مگروں ، 10ویں تے 12ویں صدی عیسوی وچکار ووئیودینا ہنگری سلطنت دا حصہ بن گیا جہڑا 16ویں صدی عیسوی تک ھنگری دے انتظام ہیٹھ رہیا ۔ (سلطنت عثمانیہ تے ہسبرگ ٹبر دے دور دے مگروں ھنگری نے 1867ء چ علاقے اتے سیاسی غلبہ قائم کر لیا ۔
ووئیودینا چ مقامی آبادی دا تناسب 11ویں صدی عیسوی ج بدلنا شروع ہویا جدوں میگیاراں نے مقامی سلاو آبادی دی تھاں لینی شروع کر دتی ۔ تے 14ویں صدی عیسوی توں آبادی دا تناسب مڑ سلاواں دے حق ج بدلناشروع ہو گیا جدوں اس علاقے چ سلطنت عثمانیہ دے فتح کیتے گئے علاقےآں توں سرب مہاجراں نے ووئیودینا چ وسنا شروع کر دتا ۔
ادھو ٹھاکرے
ذا‏تی زندگی
ادھو نو‏‏ں مصوری دا بہت شوق ا‏‏ے۔ انہاں نے مہاراشٹر دے کئی قلعےآں د‏‏ی آسمانی تصویر کشی د‏‏ی اے جنہاں نو‏ں جہانگیر آرٹ گیلری وچ 2004ء وچ نمائش دے لئی رکھیا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:1960 دے جم گٹھ:بال ٹھاکرے گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی ہندو گٹھ:شیو سینا دے سیاست دان گٹھ:مراٹھی شخصیتاں گٹھ:ممبئی دے سیاست دان گٹھ:مہاراشٹر دے سیاست دان
ووئیوودینا
ہنگری سلطنت دی موہاچ دے مقام اتے سلطنت عثمانیہ ہتھوں شاست مگروں ، ایہہ علاقہ انارکی تے خانہ جنگی دا شکار ہو گیا ۔ 1526ء چ ایوان نیناد ، سرب زرخریداں دا اک آگو ، باچکا ، اتلا بانات تے سیرمیا دے اک نکے جہے حصے اتے اپنی حکومت قائم کر لئی ۔ اس نے اک گھٹ مدتی آزاد ریاست بنائی ، جسدا راجگھر سوبوتیچا شہر سی ۔ اپنے اقتدار دے عروج ویلے نیناد نے سبوتیچا چ اپنے سرباں دا بادشاہ ہون دا اعلان کیتا ۔ انتہائی ناقص فوجی تے سیاسی صورتجال دا فیدا چکدے ہوئے ، علاقے دے میگیار اشراف نے اس دے خلاف فوجاں اکٹھیاں کیتیاں نے 1527ء دیاں گرمیاں چ سرب فوج نوں شکست دے دتی ۔ بادشاہ ایوان نیناد نوں قتل کر دتا گیا تے اسدی قائم کیتی سرب ریاست ختم ہو گئی ۔ بادشاہ دی ریاست دے خاتمے مگروں ، ایوان نیناد دے فوجی کمانڈر رادوسلاو چیلنک نے سریمیا دے علاقے چ اپنی اک عارضی جہی ریاست قائم کر لئی جتھے اسدی دی حثیت سلطنت عثمانیہ دے باجگزار دی سی ۔
کجھ دہاکےآں مگروں اس پورے علاقے نوں سلطنت عثمانیہ ج شامل کر لیا گئیا جتھے اسدا اقتدار 18ویں صدی عیسوی دے ادھ تک رہیا ، جدوں اسنوں ہسبرگ اقتدار چ شامل کر دتا گیا ۔ 1699ء دے ہولی لیگ تے سلطنت عثمانیہ وچکار معاہدہ کارلوویتس مگروں وسطی یورپ توں سلطنت عثمانیہ داانخلاء شروع ہویا تے ہسبرگ سلطنت دا یورپ دے اس حصے اتے اقتدار قائم ہویا ۔
ہسبرگ انتظامیہ تے 1918ء توں پہلے دی سرب خودمختاری
سرباں دی وڈی ہجرت دے دوران سلطنت عثمانیہ دے علاقےآں دے کجھ سرب 1690ء چ ہسبرگ بادشاہت دے علاقے چ آباد ہوگئے ، پر اینہاں چوں بوہتے ہور اتلے ول (اج دے ھنگری چ) چلے گئے ، تے اینہاں دا دا اک نکا حصہ اج دے ووئیودینا دے لہندے حصے چ آباد ہویا ۔ اس پاروں ہسبرگ بادشاہت دے سارے سرباں نوں بادشاہت چ تسلیم کیتی گئی قوم دا درجہ تے حقوق لبھے ، اس دے بدلے چ اینہاں نوں سرحدی فوج دا کم سمبھالنا سی حہڑی کہ دکھن ولوں کسے حملہ آور دے خلاف کاروائی کر سکے ۔
ہسبرگ دور دےشروع چ ، ووئیودینا دا بوہتا علاقہ ، ہسبرگ فوجی سرحدی ضلع' چ شامل کیتا گئیا ، جدوں کہ باچکا دا لہندا حصہ سول انتظامیہ تحت رکھیا گیا ۔ بعد چ سول انتظامیہ نوں علاقے دے دوجے حصےآں تک ودھا دتا گیا ۔ اس دا چڑھدا حصہ 1788ء-1787ء دی ترک روس جنگ دے دوران سلطنت عثمانیہ دے انتظام چ آیا ۔
1716ء چ ویآنا نے علاقے چ یہودیاں تے میگیاراں دی آبادکاری عارضی پابندی لا دتی ، تے جرمن بولن آلےآں دی اک وڈی گنتی علاقے چ آباد ہوگئی ۔ 1782ء توں علاقے چ پروٹیسٹنٹ جرمن تے ہنگریئن علاقے چ وڈی گنتی چ آباد ہوئے ۔ 49-1848ء دے انقلاباں دوران ووئیودینا سرباں تے میگیاراں (ھنگری دے لوک) وچکار لڑائی دا میدان سی ۔
13 توں 15 مئی 1948ء دی سریمسکی اکرلووچی چ مئی اسمبلی چ سرباں نے 'سربیائی ووئیودینا دے آئین دا اعلان کیتا ، جس چ وو‏یودینا نوں آسٹریائی سلطنت چ سرب خودمختار علاقہ دسیا گیا ۔
لشکدی مینا
لشکدی مینا مینا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی افریقہ دی واسی اے۔
ووئیوودینا
سربیائی تے یوگوسلاو انتظامیہ
پہلی جنگ عظیم (جنگ عظیم اول) دے مگروں آسٹرو ہنگری سلطنت دا خاتمہ ہو گیا ۔ 29 اکتوبر 1918ء چ سیرمیا سلوینیاں ،کروٹاں تے سرباں دی ریاست دا حصہ بن گیا ۔ 31 اکتوبر 1918ء چ تیمیشوار چ جمہوریہ بانات دے قیام دا اعلان کیتا گیا ۔ ھنگری دی حکومت نے اسنوں تسلیم کر لیا پر ایہہ تھوڑا چر قائم رہی سکی ۔
25 نومبر 1918ء نووی ساد چ ووئیودینا دے سرباں تے دوجیاں قوماں دی اسمبلی نے ووئیودینا دے سربیا بادشاہت نال الحاق دا اعلان کیتا ۔ صرف اک دن پہلے 24 نومبر نوں سیرمیا دی اسمبلی نے سیرمیا دے سربیا نال الحاق دا اعلان کیتا سی ۔ دسمبر 1 1918ء چ ووئیودینا (سربیا بادشاہت دا حصہ ہون پاروں) سرکاری طور اتے سرباں، کروٹاں تے سلوینیاں دی بادشاہت دا حصہ بن گیا ۔
شیری رحمان
شیری رحمان اک پاکستانی سیاستدان تے اخبار لکھاری اے جیدا جوڑ پاکستان پیپلز پارٹی نال اے۔
ووئیوودینا
سربیائی تے یوگوسلاو انتظامیہ
1929ء توں 1941ء تک اس علاقے دا ناں ڈینیوب بانووینا سی ، جہڑا یوگوسلاویہ بادشاہت دا صوبہ سی ۔ اس دا راجگھر نووی ساد شہر سی ۔
جغرافیہ
ووئیودینا وسطی یورپ چ سربیا دے اتلے حصے چ واقع اے ۔ اس دی آبادی 20 لکھ اے جہڑی سربیا دی کل آبادی دا 27 فیصد اے ۔ علاقہ دریاۓ ڈینیوب تے دریائے تیسزا پاروں تناں حصےآں : اتلے لہندے چ باچکا ، چڑھدے چ بانات تے تھلویں لہندے چ سیرمیا ج ونڈیا ہویا اے ۔ ضلع سریم چ ماچوا علاقے دا اک نکا حصہ وی ووئیودینا چ واقع اے ۔ اج سیرمیا دا لہندا حصہ کروشیا چ ، باچکا دا اتلا حصہ ھنگری چ تے بانات دا چڑھدا حصہ رومانیہ (اک نکا حصہ ہنگری چ وی) تے برانیا (جہڑا دریائے ڈینیوب تے دریائے دراوا وچکار اے) ھنگری تے کروشیا ج واقع نیں ۔ ووئیوودینا دا کل رقبہ 21،500 مربع کلومیٹر اے ۔
ضلعے
ووئیوودینا دے 7 ضلعے نیں ۔
لوک
ووؤیودینا باقی سربیا توں وکھ اے اس چ 26 نسلی گروہ نیں تے 6 سرکاری بولیاں نیں ۔
سیاست
ووئیودینا دا موجودا صدر بویان پائتس اے تے پارلیمنٹ دا سپیکر ساندور ایگیریسی اے ۔
رہتل
ووئیودینا چ اک سائنس تے آرٹ دی علاقائی اکیڈمی اے ۔ اس دا وڈا مقصد ووئیودینا دے کثیر قومی کلچر تے روایات دا تحفظ اے ۔
سیاحت
ووئیودینا دیاں سیاحتی تھانواں چ فروشکا گورا دیاں آرتھوڈکس خانقاہاں ، کئی شکار دے میدان تے عجائب گھر تے آرٹ گیلریاں نیں ۔
معیشت
ووئیودینا دی معیشت دا بوہتا دارومدار ڈیویلپڈ فود انڈسٹری تے زرخیز زرعی زمین ، جہڑی کل رقبے دا 84 فیصد اے ، اتے اے ۔ تقریبا 70 فیصد زرعی پیداوار مکئی اے ۔
ڈونلڈ بریڈمین
ڈونلڈ بریڈمین اسٹریلیا دا اک کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہنوں کرکٹ دی تریخ دا سب توں ودھیا کھڈاری منیا گیا اے۔
برمودا تکون
مثلث برمودا، بحر اوقیانوس چ واقع اک مقام نوں کہیا جاندا  اے۔ اس تھاں نال جڑیاں چند داستاناں ایسی نیں کہ جنہاں دے پاروں اس نوں شیطانی مثلث وی کہیا گیا اے۔ انہاں داستاناں چ انساناں دا غائب ہوجانا تے بحری تے فضائی جہازآں دا  گواچ جانا جیسے غیر معمولی تے مافوق الفطرت (paranormal) واقعات شامل نیں۔ ان ماوراء طبیعی داستاناں (یا واقعات) دی تفسیر  لئی جو کوششاں کیتیاں گئیاں  نیں انہاں چ  وی اکثر غیر معمولی تے مسلمہ سائنسی اصولاں توں ہٹ کے ایسی نیں کہ جنہاں  لئی کم از کم موجودہ سائنس چ کوئی ٹھوس ثبوت نہیں ملدا۔ انہاں  تفسیراں چ فزکس دے  قنوناں  دا  معلق  تے غیر مؤثر ہو جانا تے انہاں واقعات چ بیرون ارضی حیات (extraterrestrial life) دا ملوث ہونا جیسے خیالات تے تفکرات  وی  پائے جاندے نیں۔ انہا ں گمشدکی دے واقعات وچوں خاصے یا تقریباًًًً سارے ہی ایسے نیں کہ جنہاں دے ساتھ اک معمہ دی خصوصیت وابستہ ہو چکی اے تے انہاں نوں انسانی عمل دخل توں بالا پیش آن والے حوادث دی حیثیت دتی جاندی اے۔ بہت ساریاں دستاویزاں ایسیاں نیں کہ جو ایہ ظاہر کردیاں نیں کہ برمودا ٹرائی اینگل نوں تاریخی اعتبار  نال ملاحاں  لئی اک اسطورہ یا افسانوی مقام دی  حیثیت حاصل رہی اے۔ بعد چ آہستہ آہستہ مختلف مصنفاں تے ناول نگاراں نے وی اس مقام دے بیان نوں الفاظ دے بامہارت انتخاب تے انداز و بیان دی آرائش و زیبائش نال ہور پراسرار بنان چ کردار ادا کیتا اے۔
سمٹ کاؤنٹی
سمٹ امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
برمودا تکون
برمودا دے بارے چ اک نظریہ
گٹھ:زمینی اسرار گٹھ:دوسری جنگ عظیم دے امریکی تھاں تکون گٹھ:فلوریڈا گٹھ:امریکہ دا جغرافیہ
سمٹ کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:یوٹاہ دیاں کاؤنٹیاں
برمودا تکون
برمودا دے بارے چ اک نظریہ
گٹھ:معمے گٹھ:زمینی معمے گٹھ:لوک کہانیاں گٹھ:ماوراء طبیعیہ تھاں
چک 725 گ ب
چک 725 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل کمالیہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
انڈمان سمندر
انڈیمان سمندر جاں برما سمندر (မြန်မာပင်လယ်, ; अंडमान सागर; ทะเลอันดามัน) اک سمندر ہے جو بنگال دی کھاڑی، برما دے دکھن، تھائیلینڈ دے لہندے اتے انڈیمان جزیرےآں، بھارت دے چڑھدے ولّ واقع ہے؛ ایہہ بحر ہند دا حصہ ہے۔
انڈیمان سمندر برما دی دکھن، تھائی لینڈ دے لیندھے ول، ملایا جزیریورگا دے اتر لیندے ول، سماٹرا دے اتر تے انڈیمان جزیریاں دے چڑھدے ول اک سمندر اے۔ ایہ کنڈیاں تے وسدے نگراں دے بپار تے مجھیاں پھڑن لئی ورتیا گیا اے۔
حوالے
گٹھ:سمندر گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:سمندر گٹھ:پانی گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ
قمر زمان کائرہ
قمر زمان کائرہ اک پاکستانی سیاستدان اے جیدا جوڑ پاکستان پیپلز پارٹی نال اے۔ قمر زمان کائرہ پاکستان دا وفاقی وزیر برائے اطلاعات و نشریات وی ریا اے۔ اج کل قمر زمان کائرہ نے پاکستان پیپلز پارٹی دے مرکزی سیکرٹری اطلاعات دی زمہ داری سنبھالی ہوئی اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی
واندنا شوا
واندنا شوا (05 نومبر 1952) اک ہندستانی فلسفی، محولیاتی کاما تے لکھاری اے۔ اوہنے وی توں اتے کتاباں لکھیاں نے۔ او اک فزکس گرو وی اے۔ اوہنے کینیڈا توں فلاسفی اچ پی ایچ ڈی کیتی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
مغدنلی
‎ ‎ مغدنلی  ترکمانستان دا شہر تے صوبہ لب آب دے ضلع ‎ ‎ مغدنلی دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
ٹوئیلے کاؤنٹی
ٹوئیلے امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
دریاۓ کولووا
دریاۓ کولووا روس دا اک دریا اے۔
گٹھ:روس دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:دنیا دے دریا گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:روس گٹھ:دریا
چک 135 مراد
چک 135 مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
عزالنساء بیگم
عزالنساء بیگم (عربی بولی، اردو|) مغل بادشاہ شاہ جہاں دی تیجی بیوی سی۔ اوہ ودھیرے کرکے اپنے خطاب، اکبرآبادی محل (جو شاید اسدے اکبرآباد شہر دی وڈیائی ول اشارہ کردا اے) دے ناں نال وی جانی جاندی سی،  اتے شاہجہان آباد (اج-کل پرانی دلی) وچ اکبرآبادی مسجد نوں تعمیر کیتا۔
کتاب لسٹ
گٹھ:بھارتی شاہی عورتاں گٹھ:مغل راج دیاں عورتاں
گستاف کرخہوف
گستاف کرخہوف (12 مارچ 1824 – 17 اکتوبر1887) اک جرمن فزکس گرو سی جیہنے سائینس دے کئی پاسیاں وچ کم کیتا۔
1857 وچ اوہنے ایہ کھوجیا جے کسے بنا روک مالی تار وچوں کرنٹ چانن دوڑ نال لنگدی اے۔
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
سلوکی
سلوکی لیندے ایشیاء دا اک شکاری کتا اے۔ ایہ دنیا دے سب توں پرانے پالے جانوالے کتیاں چوں اے۔
جیمز ہلٹن
جیمز ہلٹن اک انگریزی ناول لکھاری سی جنے مشہور ناول (Goodbye Mr Chips) تے گواچا اسمان لکھے۔ او 1930 دی دہائی چ ہالی وڈ وچ کم وی کردا سی۔ اوہنوں 1942 چ مسز منیور ڈرامے چ کم کرن تے آسکر ایوارڈ دتا گیا۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:لکھاری
ینٹاہ کاؤنٹی
ینٹاہ امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
نیل ڈیگراسے ٹائیسن
نیل ڈیگراسے ٹائیسن(05 اکتوبر 1958) اک امریکی تارہ فزکس دا گرو, تے سائینس نوں اگے ودھان آلا اے۔ او "زمین تے خلا دے روز سینٹر" وچ "ہائیڈن پلینیٹیریم" دا ڈائریکٹر اے۔ امریکن میوزیم آف نیچرل ہسٹری دے تارہ فزکس ڈیپارٹمنٹ وچ ریسرچ ایسوسی ایٹ اے۔
او نیویارک وچ پیدا ہویا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
لائیکوواچ
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ لائیکوواچ شہر سربیا دا اک شہر]] اے تے سربیا دے ضلع کولوبارا چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
انپدھرا تارا سمندر
نکے تارہ سمندر جنہاں دی بنتر وچ پدھر ناں ہووے انپدھرا تارہ سمندر اخواندے نیں۔ انپدھرے تارہ سمندر نال دے تارہ سمندراں دی کھچ باجوں اپنی شکل وگاڑی بیٹھے ہوندے نیں۔
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
کتورہ
کتورہ کتے دے بچے نوں کیندے نیں۔ کج کتورے 1–3 lb (0.45–1.4 kg) دے ہوندے نیں پر وڈے کتورے 15–23 lb (6.8–10 kg) تک ہوسکدے نیں۔ جمن مگروں ایہ چھیتی نال ودھدے نیں۔
گٹھ:کتے
چک 726 ج ب
چک 726 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل کمالیہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل کمالیہ چ وس رہیا اے ۔
الیکسیناچ
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ الیکسیناچ شہر سربیا دا اک شہر]] اے تے سربیا دے ضلع نیشاوا چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
آنڈیورگا تارا سمندر
آنڈیورگا تارہ سمندر ایڈون ہبل دے تارہ پربندھ وچ گول توں لمے آنڈیورگے ہوندے نیں۔ ایدے اندر دے تارے چکری تارہ سمندراں دے تاریاں توں پرانے ہوندے نیں۔ ایہ پرانے تے تھوڑے تارہ ماس دے بنے ہوندے نیں ۔
الیکسیناچ
باہرلے جوڑ
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
آنڈیورگا تارا سمندر
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:فلکیات گٹھ:تارہ سمندر
سیدی (شہر)
‎ سیدی  ترکمانستان دے صوبہ لب آب دا اک قصبہ ۔ ایہہ ضلع سیدی چ اک شہری ضلع اے ۔
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
یوٹاہ کاؤنٹی
یوٹاہ امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
سنگ آلا الو
سنگ آلا الو اصلی الو ٹبر دا اک ٹوکرہ اے۔
ہارلو شیپلے
ہارلو شیپلے ( (November 2, 1885 – October 20, 1972) ) اک امریکی تارہ گرو سی۔
جیکوبس کیپٹائن
جیکوبس کیپٹائن اک ڈچ تارہ گرو سی۔
رومیلا سنہا
رومیلا سنہا (1913–2010) بنگال، کلکتہ، بھارت توں اک مشہور عورت اتے سماجی ورکر سی۔
اس نوں شریمتی ایس۔کے۔ سنہا دے روپ وچ وی جانیا جاندا سی، اسدے شوہر توں بعد، آر۔ٹی۔ مان۔ سشیل کمار سنہا، آئیسیئیس، جو اک میجسٹریٹ اتے کلیکٹر وجوں جانے جاندے سن اتے رائیپور دے بیلین سنہا پروار دے میمبر سن۔  اس دا شوہر رائیپور دے بھگوان ستییندر پرسنو سنہا دا دوجا پتر سی، اک مشہور وکیل، جو بہار اتے اڑیسہ دا اکو-اک بھارتی گورنر سی اتے آزادی توں پہلاں ہاؤس آف لارڈز وچ اکماتر بھارتی بنیا۔ اوہ اپنی چھوٹی عمر توں سماجی کارجاں اتے عورتاں دے حقاں دیاں سرکرمیاں نال جڑی ہوئی سی۔ اوہ دیوداسی نظام نوں ختم کرن لئی لڑائی، طوائفی جیون اتے طوائفاں دے بچیاں دے بحالی لئی جانی جاندی اے۔
اوہ 1932 توں آل بنگال وومین یونین دی بانی میمبر سی اتے اسدے نال بنگال توں ہور کارکنّ عورتاں سن- سنیتا دیوی، کوچ بہار دی مہارانی، چرولت مکھرجی، سچارو دیوی، میوربھنج دی مہارانی اتے ٹی۔ آر۔ نیلی وغیرہ۔  1933 دی بنگال دمن دا پاس ہون توں بعد اے۔بی۔ڈبلیو۔یو۔ نے لڑکیاں نوں بچایا اتے دمدم وکھے آل بنگال وومینس انڈسٹریئل انسٹیچیوٹ دی بحالی گھر شروع کیتا۔  رومیلا سنہا، جو بعد وچ مغربی بنگال وچ مرکزی سماج بھلائی بورڈ دی پہلی چیئرپرسن بنی، اک ادارہ جو قومی پدھر اُتے درگابائی دیشمکھ نے قائم کیتی سی۔ اوہ 1932 وچ پہلی بنگال خواتین یونین دی سیکٹری سی اتے کوچ بیہار   دے مہارانی سپالیسی دیوی دی پریزیڈینس ماتحت قائم ہوئی سی اتے بعد وچ کئی سالاں تک اے۔بی۔ڈبلیو۔یو۔ دی پردھان بنی۔  بعد وچ اوہناں نے ریناکا رے، سیتا چودھری، ارتی سین ورگے ہور ہم عصر لوکاں نال کم کیتا ۔
حوالے
گٹھ:جم 1913 گٹھ:موت 2010 گٹھ:بنگالی لوک گٹھ:بھارتی عورتاں گٹھ:بھارتی عورت کارکن
تارا سمندراں دی لسٹ
تھلے کج مشہور تارہ سمندراں دی لسٹ دتی گئی اے۔
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
چک 136 مراد
چک 136 مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
واساچ کاؤنٹی
واساچ امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 136 مراد
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
سورلیئگ
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ سورلیئگ شہر سربیا دا اک شہر]] اے تے سربیا دے ضلع نیشاوا چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
تارا سمندر تند
تارہ سمندر تند ایس کائنات دی سب توں وڈی اکٹھی شے اے۔ ایہ تارہ سمندراں دا اک دھاگے دے وکھالے وچ اکٹھ اے۔ ایہ 50 توں 80 میگا پارسک دے ہوسکدے نیں۔ ایہدے وچ تارہ سمندر آپسی کھچ باجوں کھے ہوۓ ہوندے نیں۔
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:تارہ سمندر
دریاۓ اتلا ڈووینا
دریاۓ اتلا ڈووین روس دا اک دریا اے۔
گٹھ:روس دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:دنیا دے دریا گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:روس گٹھ:دریا
واشنگٹن کاؤنٹی، یوٹاہ
واشنگٹن امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
دریاۓ پنیگا
دریاۓ پنیگا روس دا اک دریا اے۔
گٹھ:روس دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:دنیا دے دریا گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:روس گٹھ:دریا
سنگا سلطنت
سنگا سلطنت مگدھ خاندان دی حکومت اے جس نے 185ق۔م توں 73ق۔م تک شمالی، وسطی تے مشرقی ہندستان تے شمال مغربی علاقے (ہن پاکستان) تے حکومت کیتی ۔ ایہہ موریا سلطنت دے خاتمے توں بعد قائم ہوئی ۔ ایس دی راجدھانی پاٹلی پتر سی۔
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں
نکا تارا سمندر
نکا تارہ سمندر ایس تارہ سمندر ہوندا اے جیدے وچ کج ارب تارے ہوندے نیں جد کے ساڈے چٹا راہ وچ  200–400 ارب تک تارے نیں۔  وڈا میجلنی بدل اک نکا تارہ سمندر اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:تارے
محمد اکبر
تعارف
محمد اکبر دا تعلق پاکستان دے صوبہ پنجاب دے شہر مظفرگڑھ نال سی ۔اُناں دے پیو دا نام چودھری محمد شریف تے تعلق راجپوت گھرانے نال سی۔ تعلیم صرف ایف اے سی ،او ایک قرآنی محقق سی ، اوناں نے قرآن کریم تے اپنی کئی وریاں دی تحقیق کرن دے بعد ایک کتاب بعنوان "اللہ" ستمبر 1996 وچ شائع کیتی۔اس کتاب دی اشاعت دے بعدوی اناں نے اپنی وفات تک قرآن کریم تے تحقیق دا کام جاری رکھا۔
وفات
محمد اکبر نے 16 فروری 2000 نوں برین ہیمرج دی وجہ توں وفات پائی۔