cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روانڈائی نسل کشی
نسل کشی د‏‏ی تیاری
اکتوبر 1993 وچ ، برونڈی دے صدر ، میلچیر نداے ، جو جون وچ ملک دے پہلے ہوتو صدر منتخب ہوئے سن ، نو‏‏ں توتسی فوج دے افسران نے قتل کردتا سی۔ اس قتل نے خانہ جنگی نو‏‏ں جنم دتا تے برونڈی دے ہوتو تے توتسی دے درمیان وڈے پیمانے اُتے قتل عام ہويا جس نے جنگ دے پہلے سال وچ 50،000 تو‏ں لے ک‏ے 100،000 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ اس ہلاکت نے صدمے دے جھٹکے پیدا کردتے ، جس تو‏ں ہوٹو دے درمیان اس خیال نو‏‏ں تقویت ملی کہ توتسی انہاں دے دشمن نيں تے انہاں اُتے اعتبار نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔  سی ڈی آر تے دوسری پارٹیاں دے پاور ونگز نو‏‏ں احساس ہويا کہ اوہ اس صورتحال نو‏‏ں اپنے فائدے دے لئی استعمال کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔  "حتمی حل" دا خیال ، جو پہلے 1992 وچ تجویز کيتا گیا سی لیکن اک نظریہ نقطہ نظر رہیا ، ہن انہاں دے ایجنڈے وچ سب تو‏ں اُتے سی ، تے انہاں نے اس د‏ی سرگرمی تو‏ں منصوبہ بندی کرنا شروع کردتی۔  ندتاے دے قتل اُتے عوامی ناراضگی دے نال نال آر ٹی ایل ایم پروپیگنڈہ تے روانڈا د‏‏ی روايتی اطاعت نو‏‏ں اختیار دینے دے لئی ، اوہ ہوٹو د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ہلاکتاں کرنے اُتے راضی کرنے دے پراعتماد سن ۔  پاور قائدین نے انٹرا ہیموی تے ہور ملیشیا گروپاں نو‏‏ں اے دے 47 تے ہور ہتھیاراں تو‏ں مسلح کرنا شروع کيتا۔ اس تو‏ں پہلے ، انہاں دے پاس صرف مشق تے روايتی ہتھیار سن ۔
11 جنوری 1994 نو‏‏ں ، یو این اے ایم آئی آر دے کمانڈر جنرل رومیو ڈیلیر نے اپنی "نسل کشی فیکس" نو‏‏ں اقوام متحدہ دے ہیڈ کوارٹر بھیج دتا۔ فیکس وچ دسیا گیا اے کہ ڈیلئر "ایم آر این ڈی د‏‏ی انٹرموے تو‏ں مسلح ملیشیا دے کیڈر وچ اک اعلیٰ سطحی ٹرینر تو‏ں رابطے وچ سی۔ ایہ مخبر ، جسنو‏ں ہن میتھیو نگیرمپاتسی دا شاور ، قاسم توراتسنزے ، عرف دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے "جین پیئر" دے دعوے دے مطابق ، کوگالی وچ تمام توسی نو‏‏ں رجسٹر کرنے دا حکم دتا گیا ا‏‏ے۔ میمو دے مطابق ، ٹورٹسینز نو‏‏ں شبہ اے کہ طوطس دے خلاف نسل کشی د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی جارہی اے ، تے اس نے کہیا کہ "20 منٹ وچ اس دے اہلکار 1000 توتسیاں نو‏‏ں ہلاک کرسکدے نيں"۔ ڈلیئر نے مخبر تے اس دے اہل خانہ نو‏‏ں بچانے تے اسلحہ دے ذخیراں اُتے چھاپہ مار کرنے د‏‏ی درخواست کيتی تردید کردتی۔
آئی سی ٹی آر پراسیکیوشن ایہ ثابت کرنے تو‏ں قاصر سی کہ نسل کشی د‏‏ی سازش 7 اپریل 1994 تو‏ں پہلے ہی موجود سی۔ سمجھیا جاندا اے کہ ماسٹر مائنڈ ، تھونسٹے باگوسورا ، نو‏‏ں اس الزام تو‏ں 2008 وچ بری کردتا گیا سی ، حالانکہ اسنو‏ں نسل کشی دے الزام وچ سزا سنائی گئی سی۔ آئی سی ٹی آر پراسیکیوشن دے ماہر گواہ ، آندرے گوچاؤ نے سن 2010 وچ نوٹ کيتا سی:
"What the Office of the Prosecutor has consistently failed to demonstrate is the alleged existence of a "conspiracy" among the accused—presuming an association or a preexisting plan to commit genocide. This is the central argument at the core of its prosecution strategy, borrowing from the contentions initially put forth by academics and human rights defenders. With the exception of two judgements, confirmed on appeal, the Trial Chambers have uniformly found the prosecution's proof of a conspiracy wanting, regardless of the case."
حبیریمانہ دا قتل
thumb| 1980 وچ جوونل حبیریمانہ 6 اپریل 1994 نو‏‏ں ، روانڈا دے صدر جوونل حبیریمنیا تے برونڈی دے ہوٹو صدر سائپرین نٹاریامیرا نو‏‏ں لے جانے والے ہوائی جہاز نو‏‏ں اس وقت مار گرایا گیا جدو‏ں اوہ کیگالی وچ اترنے دے لئی تیار سی ، اس وچ سوار تمام افراد ہلاک ہوگئے۔ اس حملے د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں متنازعہ قرار دتا گیا ، جس وچ دونے آر پی ایف تے ہوٹو انتہا پسنداں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا گیا۔ 2006 وچ ، فرانسیسی جج ژن لوئس بروگوئئر د‏‏ی اٹھ سالہ تحقیقات وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا سی کہ پال کاگامے نے اس قتل دا حکم دتا سی۔ سنہ 2010 وچ روانڈا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تحقیقات نے عوام نو‏‏ں عام کيتا سی کہ اوہ روانڈا د‏‏ی فوج وچ ہوٹو دے انتہا پسنداں نو‏‏ں ٹھہرا رہے ني‏‏‏‏ں۔ جنوری 2012 وچ ، اک فرانسیسی تحقیقات وڈے پیمانے اُتے آر پی ایف نو‏‏ں معاف کرنے دے طور اُتے شائع کيتیاں گئیاں ، لیکن فلپ رینٹ جینس دے مطابق ، حقیقت وچ اس آر پی ایف نو‏‏ں معاف نئيں کيتا گیا۔ نومبر 2014 وچ ، عمانیل مگیسہ (جو ایمیل غفریٹا دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) ، سابق روانڈا دے سپاہی سن جنہاں دا کہنا سی کہ انہاں دے پاس اس گل دے ثبوت موجود نيں کہ فرانسیسی تفتیش وچ گواہی دینے دے لئی بلايا جانے دے بعد انہاں نو‏ں کاگام نے ہیبریمنیا دے ہوائی جہاز نو‏‏ں گولی مار دینے دا حکم دتا سی۔ مبینہ طور اُتے اوہ مسٹر کاگامے دے مخالفین د‏‏ی اک لمبی لسٹ وچ شامل ہوئے رہے سن ۔ قصورواراں دے بارے وچ اختلاف رائے دے باوجود ، بہت سارے مبصرین دا خیال اے کہ ہوتو دے دو صدور دے حملے تے ہلاکتاں نے نسل کشی دے لئی کیٹالسٹ دا کم کيتا۔
ہیبریمنیا د‏‏ی موت دے بعد ، 6 اپریل د‏‏ی شام ، اک بحران کمیٹی تشکیل دتی گئی۔ اس وچ میجر جنرل آگسٹن نڈنڈیلیئیمنیا ، کرنل تھونسٹے باگوسورا ، تے فوج دے ہور سینئر عملہ شامل سن ۔ اس کمیٹی د‏‏ی سربراہی وچ زیادہ سینئر ناندیلیمیمنیا د‏‏ی موجودگی دے باوجود ، باگوسوارا د‏‏ی سربراہی وچ ہويا۔  وزیر اعظم آگتہ یویلیگیمیمنیا قانونی طور اُتے سیاسی جانشینی دے سلسلے وچ اگے سن ،  لیکن کمیٹی نے انہاں دے اختیار نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا۔  رومیو ڈیلیر نے ايس‏ے رات کمیٹی نال ملاقات کيت‏ی تے اصرار کيتا کہ یوولنگیمیمنا نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ذمہ داری سونپی جائے ، لیکن باگوسوارا نے ایہ کہندے ہوئے انکار کردتا ، "الویلیمیمنیا" روانڈا دے عوام دے اعتماد تو‏ں لطف اندوز نئيں ہوئے "اور وہ" قوم اُتے حکومت کرنے تو‏ں قاصر نيں "۔  کمیٹی نے صدر دے انتقال دے بعد غیر یقینی صورتحال تو‏ں بچنے دے لئی اس دے وجود نو‏‏ں وی ضروری قرار دتا۔  باگوسورا نے UNAMIR تے RPF  نو‏‏ں ایہ باور کرانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ کمیٹی صدارتی گارڈ اُتے قابو پانے دے لئی کم کر رہ‏ی اے ، جسنو‏ں انہاں نے "کنٹرول تو‏ں باہر" ،  طور اُتے بیان کيتا اے تے ایہ کہ اروشا معاہدے د‏‏ی پاسداری کرے گی۔
اعتدال پسند قائدین دا قتل
اقوام متحدہ نے بیلجیم دے دس فوجیاں دا اک تخرکشک وزیر اعظم یویلیگیمنیا نو‏‏ں بھیجیا ، اس مقصد تو‏ں کہ اوہ قوم تو‏ں خطاب کرنے دے لئی اسنو‏ں ریڈیو روانڈا دے دفاتر منتقل کرن۔ ایہ منصوبہ اس لئی منسوخ کر دتا گیا کہ صدارتی گارڈ نے کچھ ہی دیر بعد ریڈیو اسٹیشن دا اقتدار سنبھال لیا تے اوہ یوئلینگیمنیا نو‏‏ں نشریات‏‏ی انداز وچ گفتگو کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دین گے۔  صبح دے وقت ، متعدد فوجیاں تے عام شہریاں دے ہجوم نے بیلجیناں نو‏‏ں مغلوب کردتا ، جس نے یولینگیمیمنیا د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے اپنے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کيتا۔  الیویلیمیمنا تے اس دے شوہر نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا ، اگرچہ انہاں دے بچے فرنیچر دے پِچھے چھپ کر بچ گئے تے انہاں نو‏ں سینیگالی یو این اے ایم آئی آر دے افسر مبی ڈیاگن نے بچایا۔  دس بیلجیئن باشندےآں نو‏‏ں کیمپ کیگالی فوجی اڈے وچ لے جایا گیا ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے ہلاک کردتا گیا۔  صدارتی گارڈ یونٹ دے کمانڈنگ آفیسر میجر برنارڈ نتیاہاگا نو‏‏ں ، جنھاں نے ایہ قتل کيتا ، نو‏‏ں 2007 وچ بیلجیئم د‏‏ی اک عدالت نے 20 سال قید د‏‏ی سزا سنائی۔
یولینییمنیا نو‏‏ں قتل کرنے دے علاوہ ، شدت پسنداں نے 6–7 اپریل د‏‏ی رات کیگالی دے گھراں وچ نامور اعتدال پسند سیاستداناں تے صحافیاں د‏‏ی فہرستاں دے نال ، انھاں قتل کرنے دے مشن اُتے گزاریا۔  اس شام ہونے والی ہلاکتاں وچ آئینی عدالت دے صدر جوزف کيتاروگانڈہ ، وزیر زراعت فریڈرک نجمورامباہو ، پارٹی لبرل رہنما لانڈوالڈ نڈیسنگا تے انہاں کینیڈا د‏‏ی اہلیہ ، تے چیف ارشو مذاکرات کار بونیفیس نگولین زیرہ شامل سن ۔  وزیر اعظم دے نامزد کردہ فاسٹن ٹوگی رامنگو سمیت کچھ معتدل افراد زندہ بچ گئے ،  لیکن ایہ پلاٹ وڈی حد تک کامیاب رہیا۔ ڈیلیر دے مطابق ، "7 اپریل نو‏‏ں دوپہر تک ، روانڈا د‏‏ی اعتدال پسند سیاسی قیادت مر چکيت‏ی سی یا روپوش ہوگئی سی ، جس تو‏ں مستقب‏‏ل د‏‏ی معتدل حکومت دا امکان بالکل ختم ہوئے گیا سی۔"  اس وچ اک استثناء ، نويں آرمی چیف آف اسٹاف ، مارسیل گیٹسینی سی ۔ باگوسورا دے ترجیحی امیدوار آگسٹن بیزیمنگو نو‏‏ں بحران کمیٹی نے مسترد کردتا ، جس نے باگوسوارا نو‏‏ں گیٹسینزی د‏‏ی تقرری اُتے راضی ہونے اُتے مجبور کيتا۔  گیٹسینزی نے فوج نو‏‏ں نسل کشی تو‏ں دور رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ،  تے آر پی ایف دے نال جنگ بندی اُتے گل گل کرنے د‏‏ی ،  لیکن اس دا اپنی فوج اُتے صرف محدود کنٹرول سی تے اسنو‏ں محض دس دن دے بعد سخت گیر بیزمنگو نے تبدیل کردتا۔
نسل کشی
اگلے ہی دن نسل کشی دے واقعات دا آغاز ہويا۔ فوجیاں ، پولیس تے ملیشیا نے فوری طور اُتے اہ‏م توتسی اعتدال پسند ہوتو فوجی تے سیاسی رہنماواں نو‏‏ں پھانسی دے دتی جو اقتدار دے آنے والے خلا وچ قابض ہوسکدے سن ۔ روانڈا دے قومی شناختی کارڈ دے تمام ہولڈرز د‏‏ی اسکریننگ دے لئی چوکیاں تے بیریکیڈس کھڑے کردتے گئے سن ، جس وچ نسلی درجہ بندی موجود سی۔ ( بیلجئیم د‏‏ی نوآبادیات‏ی حکومت نے انہاں درجہ بندی تے شناختاں دا استعمال 1933 وچ متعارف کرایا سی۔ ) اس تو‏ں حکومت‏ی افواج نے توتسی نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں شناخت کرنے تے انھاں ہلاک کرنے دا اہل بنادتا۔
انہاں نے ہوتو دے شہریاں نو‏‏ں وی نوکیا تے دباؤ ڈالیا کہ اوہ خود نو‏‏ں ماکیٹس ، کلباں ، دو ٹوک چیزاں تے ہور ہتھیاراں تو‏ں مسلح کرن تے انہاں نو‏ں توتسی دے پڑوسیاں تو‏ں عصمت دری ، گھبرانے ، تے انہاں دے املاک نو‏‏ں تباہ یا چوری کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ ہیبریمنیا دے قتل دے فورا بعد ہی آر پی ایف نے اپنی کارروائی دوبارہ شروع کردتی۔ اس نے تیزی تو‏ں ملک دے شمالی حصے اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا تے تقریبا 100 دن بعد جولائ‏ی دے وسط وچ کیگالی اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس تو‏ں نسل کشی دا خاتمہ ہويا۔ انہاں واقعات دے دوران تے اس دے نتیجے وچ ، اقوام متحدہ (یو این) تے ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ تے بیلجیم سمیت ملکاں نو‏‏ں روانڈا ( یو این اے ایم آئی آر ) دے لئی اقوام متحدہ دے تعاون مشن د‏‏ی طاقت تے مینڈیٹ نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ ناکامی تے ناکامی اُتے تنقید کيتی گئی۔ امن پسند۔ دسمبر 2017 وچ ، میڈیا نے انکشافات د‏‏ی اطلاع دتی کہ نسل کشی دے آغاز دے بعد فرانس دی حکومت نے مبینہ طور اُتے ہوٹو حکومت کیت‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔
منصوبہ بندی تے تنظیم
thumb| نٹرما چرچ وچ پناہ مانگنے والے 5000 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں دستی بم ، مشق ، رائفل یا زندہ جلایا گیا۔ thumb| روانڈا نو‏‏ں 1994 وچ 11 صوبےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ توتسی د‏‏ی نسلی بنیاداں اُتے وڈے پیمانے اُتے قتل و غارت گری ہیبیریمنیا د‏‏ی موت دے چند ہی گھنٹےآں وچ شروع ہوئی۔ تھونسٹے بگوسوارا د‏‏ی سربراہی وچ بحرانی کمیٹی نے ہیبریمنیا د‏‏ی ہلاکت دے بعد ملک وچ اقتدار سنبھالیا ،  تے نسل کشی نو‏‏ں مربوط کرنے دا مرکزی اختیار سی۔  حبیریمانہ دے قتل دے بعد ، باگوسوارا نے فوری طور اُتے توتسیاں نو‏‏ں قتل کرنے دے احکامات جاری کرنا شروع کردئے ، کیگالی وچ شخصی طور اُتے انٹراہاموی گروپاں تو‏ں خطاب کيتا ،  تے صوبےآں وچ قائدین تو‏ں ٹیلیفون کالاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔  قومی سطح دے ہور اہ‏م منتظمین وزیر دفاع آگسٹن بیزمنیا سن ۔ پیراٹروپرس دے کمانڈر ایلیس اینٹا بکوزے ؛ تے صدارتی گارڈ دے سربراہ ، پروٹائس ایم پیرینیا ۔  بزنس مین فیلیسیئن کبوگا نے آر ٹی ایل ایم تے انٹراہام وے نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی ، جدو‏ں کہ پاسکل موسابے تے جوزف نزیرہرا انٹراہاموی تے امپزاموگمبی ملیشیا د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں قومی سطح اُتے مربوط کرنے دے ذمہ دار سن ۔
عقازو کے مرکز ، گیزینی صوبے وچ فوجی رہنما ابتدائی طور اُتے انتہائی منظم سن ، انٹرا ہاموی تے سویلین ہوٹس دا اجتماع بلا رہے سن ۔ کمانڈراں نے صدر د‏‏ی موت دا اعلان کردے ہوئے ، آر پی ایف نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، تے فیر بھیڑ نو‏‏ں "اپنا کم شروع کرنے" تے بچےآں سمیت "کسی نو‏‏ں وی نئيں بخشنے" دا حکم دتا۔ ایہ قتل 7 اپریل نو‏‏ں روہنگری ، کیوبئے ، کیگالی ، کیبنگو ، گیکنگورو تے سائنگوگو دے علاقےآں وچ پھیل گیا۔  ہر معاملے وچ ، مقامی عہدیداراں نے ، کگالی دے احکامات دا جواب دیندے ہوئے ، افوانيں پھیلاواں کہ آر پی ایف نے صدر نو‏‏ں ہلاک کيتا سی ، جس دے بعد توتسی نو‏‏ں مارنے دا حکم ملیا سی۔  ہوٹو د‏‏ی آبادی ، جو پچھلے مہینےآں دے دوران تیار تے مسلح سی ، تے اختیار کيتی اطاعت د‏‏ی روانڈا د‏‏ی روایت نو‏‏ں برقرار رکھدی اے ، نے بغیر کسی سوال دے احکامات اُتے عمل کيتا۔
کیگالی وچ ، نسل کشی د‏‏ی قیادت فوج دے ایلیٹ یونٹ ، صدارتی گارڈ نے کيتی۔ انہاں د‏‏ی مدد انٹراہاموی تے امپوزموگمبی نے د‏‏ی ،  جنہاں نے راجگڑھ وچ روڈ بلاکس قائم کيتا۔ روڈ بلاک تو‏ں گزرنے والے ہر فرد نو‏‏ں قومی شناختی کارڈ ظاہر کرنے د‏‏ی ضرورت سی ، جس وچ نسل وی شامل سی ، تے توتسی کارڈ والے کسی نو‏‏ں وی فوری طور اُتے ذبح کردتا گیا سی۔  ملیشیا نے شہر وچ مکانات د‏‏ی تلاشی وی شروع کردتی ، توتسیاں نو‏‏ں ذبح کرکے انہاں د‏‏ی املاک نو‏‏ں پرت لیا۔  کیگلی وِل دے صوبہ تھرسیس رینزاہو نے اک اہ‏م کردار ادا کيتا ، جس نے انہاں د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی روڈ بلاکس دا دورہ کيتا تے احکامات د‏‏ی بازی لگانے تے انہاں اہلکاراں نو‏‏ں برخاست کرنے دے لئی کیگلی د‏‏ی صوبائی حکومت دے اوپری مقام اُتے اپنے عہدے دا استعمال کيتا۔ ہلاکتاں۔
پینڈو علاقےآں وچ ، لوکل گورنمنٹ دا درجہ بندی وی زیادہ تر معاملات وچ نسل کشی د‏‏ی پاداش وچ چین آف کمانڈ سی۔ ہر صوبے دے سب تو‏ں وڈے حصے ، کیگالی دے احکامات اُتے عمل کردے ہوئے ، کمیون لیڈراں ( بورگمسٹریس ) نو‏‏ں پھیلاندے ہوئے ہدایات گھلدے سن ، جنہاں نے اپنے فرقےآں کے اندر سیکٹراں ، خلیاں تے دیہاتاں دے رہنماواں نو‏‏ں ہدایات جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔  رہنماواں دے حکم دے تحت پینڈو علاقےآں وچ ہونے والی اصل ہلاکتاں د‏‏ی اکثریت عام شہریاں نے کيتی۔  توتسی تے ہوتو اپنے پنڈ وچ نال نال رہندے سن ، تے کنبے سب اک دوسرے نو‏‏ں جاندے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوتو اپنے توتسی پڑوسیاں د‏‏ی نشاندہی کرنا تے انہاں نو‏ں نشانہ بنانا آسان بنا دیندا سی۔  جیرڈ پرونیئر آبادی د‏‏ی اس وسیع پیمانے اُتے شمولیت نو‏‏ں "جمہوری اکثریت" نظریے دے امتزاج د‏‏ی نشاندہی کردے نيں ،  جس وچ ہتو نو‏‏ں توتسی نو‏‏ں خطرنا‏‏ک دشمن مننے د‏‏ی تعلیم دتی گئی سی ،  اتھارٹی د‏‏ی غیر مجرم اطاعت دا کلچر ،  تے گستاخ عنصر۔ دیہاندی جو مارنے دے احکامات دینے تو‏ں انکار کردے سن ، انہاں نو‏ں اکثر توتسی دے ہمدردی دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاندا سی تے اوہ خود ہی ہلاک ہوئے جاندے سن ۔
ابتدائی مرحلے دے دوران گیتارامہ تے بٹیر دے علاقےآں وچ کچھ ہلاکتاں ہوئیاں ، کیونجے انہاں علاقےآں دے علاقے اعتدال پسند سن جو تشدد دے مخالف سن ۔ گٹارامہ وچ 12 اپریل نو‏‏ں عبوری حکومت دے اس صوبے وچ منتقل ہونے دے بعد نسل کشی دا آغاز ہويا۔  بٹیر اُتے ملک وچ واحد توسی پری ، جین بپٹسٹ ہبیالیمنیا نے حکومت کیت‏‏ی ۔  १44  ہیبیلیمانہ نے اپنے علاقے وچ کِسے وی طرح دے قتل د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا ، تے تھوڑی دیر دے لئی بٹیرے ملک دے کسی تے جگہ تو‏ں طوطی مہاجرین دے لئی اک پناہ گاہ بن گئے۔  ایہ 18 اپریل تک جاری رہیا ، جدو‏ں عبوری حکومت نے انہاں نو‏ں اپنے عہدے تو‏ں برخاست کردتا تے انہاں د‏‏ی جگہ حکومت‏ی وفادار سلوین نسبیانا نو‏‏ں لگیا دتا ۔
ہلاکتاں د‏‏ی تعداد تے ٹائم لائن
مرنے والے افراد د‏‏ی تعداد دا تخمینہ لگانے دے بجائے اندازےآں تو‏ں لگایا گیا سی ، کیونجے اوہ کسی گنت‏ی دے باقاعدہ عمل اُتے مبنی نئيں سن ۔ اک اندازے دے مطابق 2،000،000 روانڈا ، جنہاں وچ زیادہ تر ہوٹو سن ، بے گھر ہوئے تے مہاجر بن گئے۔ ہور برآں ، پگمی باتوا دا 30٪ ماریا گیا۔ پول کگامے د‏‏ی سربراہی وچ توتسی د‏‏ی حمایت یافتہ تے بہت زیادہ مسلح روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ (آر پی ایف) نے راجگڑھ کیگالی تے ملک دا کنٹرول سنبھالنے دے بعد روانڈا د‏‏ی نسل کشی تے وسیع پیمانے اُتے قتل و غارت گری ختم ہوگئی۔
اپریل دے باقی مہینےآں تے مئی دے شروع وچ ، مقامی آبادیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، صدارتی گارڈ ، جنڈرمیری تے نوجوان ملیشیا نے بہت زیادہ شرح اُتے قتل جاری رکھیا۔ جیرارڈ پرونیئر نے اندازہ لگایا اے کہ ابتدائی چھ ہفتےآں دے دوران ، 800،000 تو‏ں زیادہ روانڈا نو‏‏ں قتل کيتا جاسکدا اے ،  جس د‏‏ی نمائندگی نازی جرمنی دے ہولوکاسٹ دے مقابلے وچ پنج گنیازیادہ ا‏‏ے۔  مقصد ایہ سی کہ روانڈا وچ رہنے والے ہر توتسی نو‏‏ں ہلاک کيتا جائے  تے ، پیش قدمی کرنے والی آر پی ایف فوج نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، انہاں ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے یا سست کرنے دے لئی کوئی اپوزیشن فورس موجود نئيں سی۔  گھریلو اپوزیشن دا خاتمہ ہوچکيا اے ، تے UNAMIR نو‏‏ں اپنے دفاع دے سوا طاقت دے استعمال تو‏ں واضح طور اُتے منع کيتا گیا سی۔  پینڈو علاقےآں وچ ، جتھ‏ے توتسی تے ہوتو اک نال رہندے سن تے کنبہ اک دوسرے نو‏‏ں جاندے سن ، توتو دے لئی توتسی دے پڑوسیاں د‏‏ی نشاندہی کرنا تے انہاں نو‏ں نشانہ بنانا آسان سی۔  شہری علاقےآں وچ ، جتھ‏ے رہائشی زیادہ گمنام سن ، فوجی تے انٹرا ہیم وے دے ذریعہ روڈ بلاکس دا استعمال کردے ہوئے شناخت د‏‏ی سہولت فراہ‏م کيتی گئی سی۔ روڈ بلاک تو‏ں گزرنے والے ہر فرد نو‏‏ں قومی شناختی کارڈ ظاہر کرنے د‏‏ی ضرورت سی ، جس وچ نسل وی شامل سی ، تے توتسی کارڈ والے کسی نو‏‏ں وی فوری طور اُتے ذبح کردتا گیا سی۔  متعدد وجوہات د‏‏ی بناء اُتے بوہت سارے ہٹو وی مارے گئے ، جنہاں وچ اعتدال پسند حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں تو‏ں مبینہ ہمدردی ، صحافی ہونا یا محض "طوطی ظہور" شامل سی۔  ہزاراں افراد د‏‏ی لاشاں دریائے کجیرا وچ سُٹ دتیاں گئیاں ، جو روانڈا تے یوگنڈا دے درمیان شمالی سرحد دے نال بھاگی سن تے وکٹوریہ جھیل وچ بہہ گئياں۔ لاشاں دے اس تصرف تو‏ں یوگنڈا د‏‏ی ماہی گیری د‏‏ی صنعت نو‏‏ں نمایاں نقصان پہنچیا ، کیونجے صارفین نے اس خوف تو‏ں جھیل وکٹوریہ وچ پکڑی جانے والی مچھلی خریدنے تو‏ں انکار کردتا سی کہ اوہ لاشاں نو‏‏ں سڑنے تو‏ں داغدار ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ یوگنڈا د‏‏ی حکومت نے جھیل وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے دریائے کجیرہ تو‏ں لاشاں نکالنے دے لئی ٹیماں بھیج کر جواب دتا۔
آر پی ایف ملک دے شمال تے مشرق وچ آہستہ آہستہ لیکن مستحکم فائدے حاصل کر رہیا سی ، تے اس نے مقبوضہ ہر علاقے وچ ہلاکتاں دا خاتمہ کيتا۔ اپریل دے دوران روحینگری ، بائومبا ، کیبنگو تے کیگالی دے علاقےآں وچ نسل کشی دا مؤثر خاتمہ کيتا گیا سی۔  اپریل دے دوران مغربی روہنگری تے گیزنويں دے آکازو علاقےآں وچ ہلاکتاں دا سلسلہ بند ہوگیا ، کیو‏ں کہ تقریبا ہر طوطی دا خاتمہ ہوگیا سی۔  آر پی ایف دے فتح شدہ علاقےآں وچ ہتو د‏‏ی وڈی تعداد نے نسل کشی دے بدلے خوفزدہ ہوئے ک‏ے فرار ہوگئے۔  5،000،000 کیبنگو رہائشی اپریل دے آخر وچ ،  کچھ ہی دناں وچ ، تنزانیہ وچ ، روسومو فالس دے پل دے اُتے تو‏ں پیدل چلے تے انہاں نو‏ں اقوام متحدہ دے کیمپاں وچ ٹھکانے لگایا گیا ، جو ہوتو حکومت دے معزول رہنماواں دے زیر اثر کنٹرول سن ،  مجموعی طور اُتے کنٹرول وچ کیبنگو صوبہ دے سابقہ صوبے دے نال۔
بقیہ علاقےآں وچ ، مئی تے جون وچ قتل وغارت دا سلسلہ جاری رہیا ، حالانکہ اوہ تیزی تو‏ں کم اہ‏م تے تیز تر ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ بیشتر توتسی پہلے ہی مر چکے سن ، تے عبوری حکومت کیت‏‏ی خواہش سی کہ ودھدی ہوئی انتشار نو‏‏ں ختم کيتا جائے تے آبادی نو‏‏ں آر پی ایف تو‏ں لڑنے وچ شامل کيتا جائے۔  23 جون نو‏‏ں ، فرانس دے زیرقیادت اقوام متحدہ دے اوپریشن فیروزی کے حصے دے طور اُتے تقریبا 2500 فوجی جنوب مغربی روانڈا وچ داخل ہوئے۔  اس دا مقصد ہیومنٹیشن مشن سی ، لیکن فوجی قابل ذکر تعداد وچ جاناں بچانے دے قابل نئيں سن ۔  نسل کشی دے حکا‏م اپنی گڈیاں اُتے فرانسیسی پرچم آویزاں کردے ہوئے فرانسیسیاں دا خیرمقدم کررہے سن ، لیکن توتسیاں نو‏‏ں ذبح کررہے سن جو تحفظ د‏‏ی تلاش وچ روپوش ہوگئے سن ۔  جولائ‏ی وچ ، آر پی ایف نے آپریشن فیروزی دے زیر قبضہ زون دے علاوہ ، ملک اُتے اپنی فتح مکمل کرلئی- آر پی ایف نے 4 جولائ‏ی ،  نو‏‏ں کیگالی تے 18 جولائ‏ی نو‏‏ں گیزینی تے باقی شمال مغرب وچ قبضہ کيتا۔  نسل کشی ختم ہوچکيت‏ی سی ، لیکن جداں کہ کیبنگو وچ ہويا سی ، ہوٹو د‏‏ی آبادی سرحد دے اس پار بھج گئی ، اس بار باگوسورا تے ہور قائدین وی انہاں دے ہمراہ سن ۔
انتشار د‏‏ی صورتحال دے پیش نظر ، نسل کشی دے دوران ہلاک ہونے والے افراد د‏‏ی مجموعی تعداد اُتے اتفاق رائے نئيں ہوسکدا۔ کمبوڈیا وچ نازی جرمنی تے کھمیر روج د‏‏ی طرف نال کیندی گئی نسل کشی دے برعکس ، حکا‏م نے اموات ریکارڈ کرنے د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيتی۔ کامیاب آر پی ایف حکومت دا تخمینہ اے کہ 1،074،017 مارے گئے ، جنہاں وچو‏ں 94٪ توشی سن ۔ صحافی فلپ گوریچ نے دس لکھ دے تخمینے تو‏ں اتفاق کيتا ، جدو‏ں کہ اقوام متحدہ دے مطابق ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 800،000 ا‏‏ے۔ ہیومن رائٹس واچ دے ایلیسن ڈیس فورجز نے اندازہ لگایا اے کہ نسل کشی تو‏ں پہلے 657،000 د‏‏ی داخلی توتسی آبادی تے ڈیڑھ لکھ زندہ بچ جانے والے افراد نو‏‏ں فرض کرکے گھٹ تو‏ں گھٹ 507،000 توتسی مارے گئے سن ۔ آر پی ایف دے ذریعہ ہونے والی ہلاکتاں تو‏ں متعلق ، ڈیس فورجز نے لکھیا اے کہ "ساڈی تحقیق آر پی ایف فورسز دے ذریعہ عام شہریاں دے کافی ہلاکت د‏‏ی نشاندہی کردی اے ،" لیکن اعداد و شمار د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اک اندازے دا فائدہ نئيں اٹھایا ، اس دے علاوہ ، اس اندازے دے علاوہ کہ 25،000 تو‏ں 60،000 تک د‏‏ی حد وچ تخمینہ "زیادہ ظاہر ہُندا اے "۔ ممکن اے کہ انہاں دعوواں تو‏ں درست ہوئے کہ آر پی ایف نے سیکڑاں ہزاراں افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ فلپ رینٹجنس نے اندازہ لگایا کہ تقریبا 1.1 ملین جاناں   نسل کشی دے دوران ضائع ہوئیاں۔ انہاں وچو‏ں ، اس دا اندازہ سی کہ 600،000 توتسی سن تے 500،000 ہوتو سن ۔ اس تخمینے وچ موت د‏‏ی وجہ د‏‏ی وضاحت نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ ایجیس ٹرسٹ دے جیمس اسمتھ نوٹ کردے نيں ، "جس چیز نو‏‏ں یاد رکھنا ضروری اے اوہ ایہ اے کہ ایتھ‏ے اک نسل کشی ہوئی سی۔ ایتھ‏ے توتسی یعنی مرد ، خواتین تے بچےآں نو‏‏ں ختم کرنے تے انہاں دے وجود د‏‏ی کسی وی یاد نو‏‏ں مٹا دینے د‏‏ی کوشش کيتی جارہی سی۔ "
ہزاراں بیواواں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں عصمت دری دا نشانہ بنایا گیا سی ، ہن اوہ ایچ آئی وی مثبت ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تقریبا 400،000 یتیم سن تے انہاں وچو‏ں 85000 دے نیڑے خانداناں دے سربراہ بننے اُتے مجبور ہوئے سن ۔
قتل دے ذرائع
thumb| کھوپئی تے ہور ہڈیاں مرامبی ٹیکنیکل اسکول وچ رکھی گئياں 9 اپریل نو‏‏ں اقوام متحدہ دے مبصرین نے جیکنڈو وچ پولینڈ دے اک چرچ وچ بچےآں دے قتل عام دا مشاہدہ کيتا۔ ايس‏ے دن ، 1،000 بھاری ہتھیاراں تو‏ں لیس تے اچھی تربیت یافتہ یورپی فوجی یورپی سویلین اہلکاراں نو‏‏ں ملک تو‏ں باہر لے جانے دے لئی پہنچے۔ فوجی دستے UNAMIR د‏‏ی مدد دے لئی نئيں رکے سن ۔ نوواں نو‏‏ں میڈیا د‏‏ی کوریج وچ اضافہ ہويا ، جب واشنگٹن پوسٹ نے رفاعی ادارےآں دے روانڈا ملازمین نو‏‏ں اپنے غیر ملکی ساتھیاں دے سامنے پھانسی دینے د‏‏ی اطلاع دی۔
بٹیر صوبہ مقامی تشدد د‏‏ی مستثنیٰ سی۔ ژان بپٹسٹ ہبیالیمنیا واحد توتسی پریفیکٹ سی ، تے اس پریفیکچر وچ صرف اک ہی حزب اختلاف د‏‏ی جماعت دا غلبہ سی۔ نسل کشی دے خلاف ، حبیلی ممنہ اس وقت تک اس صوبے وچ نسبتا پرسکو‏ن رہنے وچ کامیاب رہیا ، جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں انتہا پسند سلون نسبیانا دے ذریعہ معزول نئيں کيتا گیا۔ بٹیر د‏‏ی آبادی نو‏‏ں اپنے شہریاں دے قتل دے خلاف مزاحم جاندے ہوئے ، حکومت نے ہیلی کاپٹر دے ذریعے ملیشیا وچ کیگالی تو‏ں پرواز د‏‏ی ، تے انہاں نے توتسی نو‏‏ں آسانی تو‏ں ہلاک کردتا۔
زیادہ تر متاثرین اپنے ہی دیہات وچ یا قصبےآں وچ ، اکثر انہاں دے پڑوسیاں تے ساتھی دیہاتیاں دے ہتھو‏ں ہلاک ہوئے سن ۔ ملیشیا نے عام طور اُتے متاثرہ افراد نو‏‏ں چچاں دے وار کرکے قتل کيتا ، حالانکہ فوج دے کچھ یونٹاں نے رائفل استعمال کیتے سن ۔ ہوٹو گروہاں نے گرجا گھراں تے اسکولاں د‏‏ی عمارتاں وچ چھپے ہوئے متاثرین د‏‏ی تلاش د‏‏ی تے انہاں دا قتل عام کيتا۔ مقامی عہدیداراں تے حکومت دے زیرانتظام ریڈیو نے عام شہریاں نو‏‏ں اپنے پڑوسیاں نو‏‏ں مارنے دے لئی اکسایا ، تے جنہاں لوکاں نے قتل تو‏ں انکار کیہ اوہ اکثر موقع اُتے ہی قتل کردتے گئے: "یا تاں آپ نے قتل عام وچ حصہ لیا سی یا آپ خود ہی قتل عام کيتا سی۔"
ایسا ہی اک قتل عام نیرو بویے وچ ہويا ۔ 12 اپریل نو‏‏ں ، توتسیاں نے نیانج دے اک کیتھولک چرچ وچ ، فیر کیوومو کمیون وچ پناہ منگی۔ مقامی انٹرا ہاموی ، حکا‏م دے نال محفل وچ کم کردے ہوئے ، چرچ د‏‏ی عمارت نو‏‏ں دستک دینے دے لئی بلڈوزر استعمال کردے سن ۔ ملیشیا نے فرار ہونے د‏‏ی کوشش کرنے والے ہر فرد نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی چکیلیاں تے رائفلاں استعمال ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مقامی پجاری اتھانس سیرومبا نو‏‏ں بعد وچ آئی سی ٹی آر نے اپنے چرچ دے انہدام وچ کردار دے لئی مجرم قرار دے ک‏ے عمر قید د‏‏ی سزا سنائی۔ اسنو‏ں نسل کشی تے انسانیت دے خلاف جرائم دے مرتکب ہوئے ۔ اک ہور معاملے وچ ، ہزاراں افراد نے کگالی دے آفیشل ٹیکنیکل اسکول ( ایکول ٹیکنک آفیسیئل ) وچ پناہ منگی جتھ‏ے بیلجئیم دے UNAMIR فوجی تعینات سن ۔ 11 اپریل نو‏‏ں ، بیلجیئم دے فوجی دستبردار ہوگئے ، تے روانڈا د‏‏ی مسلح افواج تے ملیشیا نے تمام توتسیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔
متعدد افراد نے روانڈا د‏‏ی نسل کشی روکنے یا کمزور طوسی نو‏‏ں پناہ دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں وچ شامل سن
جنسی تشدد
thumb| کیگالی دے نسل کشی میموریل سنٹر وچ نسل کشی دے متاثرین د‏‏ی تصاویر آویزاں کيتیاں گئیاں انٹرا ہیموی ، مرکزی مجرماں نے شعوری طور اُتے متنازعہ آبادی نو‏‏ں وکھ کرنے تے مخالف گروہ نو‏‏ں زبردستی ختم کرنے دے لئی عصمت دری نو‏‏ں بطور آلے دے طور اُتے استعمال کيتا ۔ نسل کشی تے صنف مخصوص تشدد دونے وچ پروپیگنڈے دے استعمال نے اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ہوتو دے پروپیگنڈے وچ توتسی دیاں عورتاں نو‏‏ں "ہوٹو دے دشمناں دے نال لیگ وچ جنسی طور اُتے متاثر کرنے والا ' پنجواں کالم ' دکھایا گیا ا‏‏ے۔ جنسی تشدد د‏‏ی غیر معمولی سفاکیت دے نال نال حملےآں وچ ہوتو خواتین د‏‏ی شمولیت تو‏ں وی پتہ چلدا اے کہ پروپیگنڈے دا استعمال جنس د‏‏ی ضروریات دے استحصال وچ کارآمد رہیا سی جس نے حصہ لینے دے لئی خواتین تے مرد دوناں نو‏ں متحرک کردتا سی۔ روانڈا د‏‏ی آزادی دے لئی فوج دے سپاہی تے روانڈا دے دفاعی دستےآں ، بشمول صدارتی گارڈ ، تے شہریاں نے وی زیادہ تر توتسی خواتین دے خلاف عصمت دری دا ارتکاب کيتا۔ اگرچہ توتسی خواتین ہی بنیادی اہداف سن ، لیکن اعتدال پسند ہوتو خواتین د‏‏ی وی عصمت دری کيتی گئی۔
ہوٹو اعتدال پسنداں دے نال ہی ، توتسی نال شادی کرنے والی یا چھپانے والی ہوٹو خواتین نو‏‏ں وی نشانہ بنایا گیا۔ روانڈہ اُتے اپنے 1996 رپورٹ وچ اقوام متحدہ کے خصوصی ریپورٹر رینی ڈگنی - سیگوئی نے کہیا، "ریپ د‏‏ی حکمرانی سی تے اس د‏ی غیر موجودگی رعایت نئيں سی." انہاں نے ایہ وی نوٹ کيتا ، "عصمت دری منظم سی تے اسنو‏ں ہتھیار دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔" اس سوچ تے طاقت تے دھمکی دے طریقےآں دے استعمال تو‏ں ، نسل کشی نے دوسرےآں نو‏‏ں عصمت دری دے دوران کھڑے ہونے اُتے مجبور کيتا۔ ماری لوئیس نیبوہونگرو نامی خاتون د‏‏ی اک تعریف دے مطابق ، مقامی لوکاں ، دوسرے جرنیلاں تے ہوتو مرداں نو‏‏ں دن وچ 5 بار زیادتی دا نشانہ بندے ہوئے دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی یاد آ گئی۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں اسنو‏ں کسی عورت د‏‏ی نگاہ وچ رکھیا جاندا تاں وی ، اوہ کوئی ہمدردی تے مدد نئيں دیندا تے ہور برآں اسنو‏ں عصمت دری دے درمیان کھیت‏‏ی د‏‏ی زمین اُتے مجبور کرنا پڑدا۔
نسل کشی دے ذریعہ بھرتی ہونے والے ایچ آئی وی تو‏ں متاثرہ افراد وچو‏ں بوہت سارے زندہ بچ جانے والے افراد ایچ آئ وی تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔ تنازعہ دے دوران ، ہوتو انتہا پسنداں نے ایڈز وچ مبتلا سیکڑاں مریضاں نو‏‏ں اسپتالاں تو‏ں رہیا کيتا ، تے انھاں "عصمت دری دے دستے" بنا دتا۔ انہاں دا مقصد ایہ سی کہ انہاں دے مستقب‏‏ل وچ توتسی عصمت دری دے متاثرین دے لئی متاثرہ تے "آہستہ ، ناقابل فراموش موت" دا سبب بنے۔ توتسی خواتین نو‏‏ں وی انہاں د‏‏ی تولیدی صلاحیتاں نو‏‏ں ختم کرنے دے ارادے تو‏ں نشانہ بنایا گیا سی۔ جنسی زیادتی بعض اوقات عصمت دری دے بعد واقع ہُندی اے تے اس وچ اندام نہانی د‏‏ی چھیڑچھاڑ ، چھریاں ، تیز لاٹھاں ، ابلدے پانی تے تیزاب دے نال تخفیف شامل ہُندی ا‏‏ے۔ مرد وی جنسی زیادتی دا نشانہ بنے سن ، جننانگاں وچ عوامی توڑ پھوڑ۔
کچھ ماہرین نے اندازہ لگایا اے کہ نسل کشی دے دوران ڈھائی لکھ تو‏ں پنج لکھ تک خواتین نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا گیا سی۔
تووا دا قتل
بونے لوک جنہاں نو‏ں باتوا (یا 'توا') کہیا جاندا اے روانڈا د‏‏ی آبادی دا 1 فیصد ني‏‏‏‏ں۔ اک اندازے دے مطابق 30،000 آبادی وچ 10،000 ہلاک ہوگئے۔ انھاں بعض اوقات روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے "فراموش مظلومین" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہوتو ریڈیو اسٹیشناں نے نسل کشی دے نتیجے وچ آنے والے مہینےآں وچ ، تووا اُتے آر پی ایف د‏‏ی مدد کرنے دا الزام لگایا سی تے تووا دے زندہ بچ جانے والے افراد نے ہوٹو دے جنگجوواں نو‏‏ں انہاں سب نو‏‏ں جان تو‏ں مارنے د‏‏ی دھمکی دینے د‏‏ی دھمکی دتی سی۔
روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ د‏‏ی فوجی مہم تے فتح
thumb|300x300px| 1994 وچ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے دوران آر پی ایف د‏‏ی پیش قدمی دا نقشہ 7 اپریل نو‏‏ں ، جداں ہی نسل کشی شروع ہوئی ، آر پی ایف دے کمانڈر پال کاگامے نے بحران کمیٹی تے یو این اے ایم آئی آر نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ جے ایہ قتل بند نہ ہويا تاں اوہ خانہ جنگی دا دوبارہ آغاز کرن گے۔ دوسرے ہی دن ، روانڈا د‏‏ی سرکاری فوجاں نے قومی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت اُتے کئی سمتاں تو‏ں حملہ کيتا ، لیکن اوتھ‏ے موجود آر پی ایف دے جواناں نے کامیابی دے نال مقابلہ کيتا۔  اس دے بعد آر پی ایف نے شمال تو‏ں تن محاذاں اُتے حملہ شروع کيتا ، تاکہ کیگالی وچ وکھ تھلگ فوجیاں دے نال تیزی نال رابطہ قائم کرنا چاا‏‏ے۔  کاگامے نے عبوری حکومت تو‏ں گل کرنے تو‏ں انکار کردتا ، ایہ مندے ہوئے کہ ایہ صرف باگوسوارا د‏‏ی حکمرانی دا احاطہ اے تے نسل کشی دے خاتمے دے لئی پرعزم نئيں ا‏‏ے۔  اگلے کچھ دناں وچ ، آر پی ایف مستقل طور اُتے جنوب د‏‏ی طرف ودھیا ، جس نے گیگرو تے پینڈو علاقےآں دے وڈے علاقےآں نو‏‏ں کیگالی دے شمال تے مشرق وچ قبضہ کرلیا۔  انہاں نے کیگالی یا بومبا اُتے حملہ کرنے تو‏ں گریز کيتا ، لیکن شہراں نو‏‏ں گھیرے وچ لینے تے سپلائی دے رستےآں نو‏‏ں منقطع کرنے دے لئی ڈیزائن کیتے گئے ہتھکنڈے چلائے۔  آر پی ایف نے یوگنڈا نال تعلق رکھنے والے توتسی مہاجرین نو‏‏ں وی آر پی ایف دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ اگلی لائن دے پِچھے آباد ہونے د‏‏ی اجازت دی۔
اپریل دے دوران ، یونامیر د‏‏ی طرف نال جنگ بندی دے قیام د‏‏ی متعدد کوششاں کيتیاں گئیاں ، لیکن کاگام نے ہر بار اصرار کيتا کہ آر پی ایف اس وقت تک لڑائی بند نئيں کريں گا جدو‏ں تک کہ ہلاکتاں بند نہ ہون۔ اپریل دے آخر وچ ، آر پی ایف نے تنزانیہ دے پورے سرحدی علاقے نو‏‏ں محفوظ کرلیا تے کیبنگو تو‏ں مغرب وچ کیگالی دے جنوب وچ جانا شروع کيتا۔  انہاں نو‏ں کگالی تے روحینگری دے آس پاس سوائے کم مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔  16 مئی تک ، انہاں نے عبوری حکومت دا عارضی گھر کیگالی تے گیتاراما دے وچکار سڑک کٹ پائی سی ، تے روانڈا د‏‏ی سرکاری فوج د‏‏ی اس سڑک نو‏‏ں دوبارہ کھولنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش دے بعد ، 13 جون تک ، خود گیتاراما نو‏‏ں لے گئے سن ۔ عبوری حکومت نو‏‏ں دور شمال مغرب وچ جیسینی منتقل ہونا پيا۔  جنگ لڑنے دے نال نال ، کاگام فوج نو‏‏ں ودھانے دے لئی بھاری بھرتی د‏‏ی جارہی سی۔ نويں بھرتی ہونے والےآں وچ نسل کشی تو‏ں بچنے والے طوطی تے برونڈی تو‏ں آنے والے مہاجرین شامل سن ، لیکن اوہ پہلے تو‏ں بھرتی ہونے والےآں دے مقابلے وچ کم تربیت یافتہ تے نظم و ضبط دے مالک سن ۔
کیگلی دا گھیراؤ مکمل کرنے دے بعد ، آر پی ایف نے جون دے آخر وچ شہر دے لئی لڑدے ہوئے گذار دتا۔ سرکاری افواج دے پاس افرادی قوت تے اسلحہ موجود سی ، لیکن آر پی ایف نے مستقل طور اُتے علاقے نو‏‏ں حاصل کيتا تے نال ہی شہریاں نو‏‏ں دشمناں د‏‏ی صفاں تو‏ں بچانے دے لئی چھاپے مارے۔  ڈیلیر دے مطابق ، ایہ کامیابی کاگام دے "نفسیا‏‏تی جنگ دے ماسٹر" ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی سی۔  انہاں نے اس حقیقت تو‏ں فائدہ اٹھایا کہ سرکاری فوجاں کیگالی د‏‏ی لڑائی دے بجائے نسل کشی اُتے توجہ دے رہیاں نيں ، تے اس نے اپنا علاقہ کھو جانے دے بعد حکومت دے حوصلے ضائع ہونے دا فائدہ اٹھایا۔  آر پی ایف نے بالآخر 4 جولائ‏ی ،  نو‏‏ں کالی وچ روانڈا د‏‏ی سرکاری فوجاں نو‏‏ں شکست دتی تے 18 جولائ‏ی نو‏‏ں گیزنويں تے باقی شمال مغربی علاقےآں نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا ، عبوری حکومت نو‏‏ں زائر اُتے مجبور کيتا تے نسل کشی دا خاتمہ کيتا۔  جولائ‏ی 1994 دے آخر وچ ، کاگام د‏‏ی افواج نے جنوب مغرب وچ اس زون نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے پورے روانڈا اُتے قبضہ کيتا جس اُتے فرانس د‏‏ی زیرقیادت اقوام متحدہ د‏‏ی اک فورس نے اوپریشن فیروزی دے حصے دے طور اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔
روانڈا دے یوم آزادی نو‏‏ں 4 جولائ‏ی دے طور اُتے منایا جائے گا تے اسنو‏ں عام تعطیل دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔
روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ دے ہتھو‏ں قتل
نسل کشی دے دوران تے آر پی ایف د‏‏ی فتح دے بعد دے مہینےآں وچ ، آر پی ایف دے جواناں نے بہت سارے لوکاں نو‏‏ں ہلاک کيتا ، حالانکہ انہاں مظالم د‏‏ی نوعیت تے اسباب تنازعہ دا مسئلہ ا‏‏ے۔ اک خیال دے مطابق ، جس د‏‏ی نسل کشی دے بعد د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تائید ہُندی اے ، آر پی ایف دے جواناں دے ذریعہ قتل دا بدلہ لینے دے لئی نامعلوم افراد دے ذریعہ ہلاکتاں کيتیاں گئياں تے اس طرح د‏‏ی سرزدیاں نو‏‏ں فوری طور اُتے سزا دتی گئی۔ اک ہور قول ، جو حکومت دے ناقدین دے ذریعہ برقرار اے ، اوہ ایہ اے کہ آر پی ایف نے اک منظم انداز وچ مظالم دا ارتکاب کيتا جس د‏‏ی اعلیٰ سطح دے افسران نے ہدایت کيت‏ی سی ،  ممکنہ طور اُتے خود پول کاگام نو‏‏ں وی ملوث کيتا گیا سی۔  جنہاں جرائم اُتے آئی سی ٹی آر دے ذریعہ کارروائی ہونی چاہیدا سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ نقاداں دا کہنا اے کہ ایہ ہلاکتاں بین الاقوامی قانون دے تحت نسل کشی د‏‏ی گئیاں نيں ۔
28 اپریل 1994 نو‏‏ں روسومو د‏‏ی سرحدی گزرگاہ اُتے 250،000 زیادہ تر ہوتو مہاجرین تنزانیہ پہنچنے دے بعد آر پی ایف دے قتل د‏‏ی پہلی افوانيں سامنے آئیاں ۔ جدو‏ں ایمان لیائی کیونجے آرپییف مظالم دا ارتکاب ک‏ر رہ‏ے سن توتسی باغیاں دے پہنچنے تو‏ں پہلے پناہ گزیناں فرار ہوئے گئے سن. اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین (یو این ایچ سی آر) دے اک ترجمان نے مشاہدہ کيتا کہ "حکومت‏ی ریڈیو دا بوہت سارے پروپیگنڈہ ہٹو دے مقصد تو‏ں اے " جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ طوطی نو‏‏ں بہت مخالف محسوس کردے ني‏‏‏‏ں۔ 30 اپریل نو‏‏ں جدو‏ں آر پی ایف نے روسومو وچ بارڈر کراسنگ دا کنٹرول سنبھال لیا ، مہاجرین تنزانیہ دے دور دراز علاقےآں وچ ختم ہُندے ہوئے دریائے کیجرا نو‏‏ں عبور کردے رہ‏‏ے۔ مئی دے شروع وچ ، یو این ایچ سی آر نے مظالم دے ٹھوس حساگل کيتی سماعت شروع د‏‏ی تے اس معلومات نو‏‏ں 17 مئی نو‏‏ں عام کيتا۔
روانڈا وچ آر پی ایف دے اقتدار سنبھالنے دے بعد ، یو این ایچ سی آر نے رابرٹ گیرسنی د‏‏ی سربراہی وچ اک ٹیم بھیجی جس وچ اپریل دے بعد تو‏ں روانڈا تو‏ں فرار ہونے والے نیڑے ویہہ لکھ مہاجرین د‏‏ی جلد واپسی دے امکانات د‏‏ی تحقیقات کيتیاں گئیاں۔ 300 افراد تو‏ں انٹرویو لینے دے بعد ، گیرسنی نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ "ملک دے کچھ حصےآں وچ واضح طور اُتے منظم قتل تے ہوٹو د‏‏ی آبادی اُتے ظلم و ستم" ہويا ا‏‏ے۔ جیرسونی دے نتائج نو‏‏ں اقوام متحدہ نے دبا دتا۔ Gersony رپورٹ تکنیکی طور اُتے نئيں کيتا وجود Gersony اسنو‏ں مکمل نئيں کيتا،  لیکن اس دے نتائج وچ اک زبانی پریزنٹیشن دا اک خلاصہ وچ لیک کيتا گیا سی 2010. Gersony د‏‏ی ذا‏تی اختتام اپریل تے اگست دے درمیان سی 1994 وچ ، آر پی ایف نے "25،000 تو‏ں 45،000 افراد دے درمیان ، 5،000 تو‏ں 10،000 افراد دے درمیان ہر ماہ اپریل تو‏ں جولائ‏ی تے 5000 تک ، اگست دے مہینے وچ 5،000 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا سی." نويں حکا‏م نے جیرسنی دے انہاں الزامات د‏‏ی واضح طور اُتے تردید د‏‏ی ، تفصیلات پریس دے سامنے آئیاں ۔ اک آر پی اے افسر دے مطابق ، "مناسب اسکریننگ دا وقت نئيں سی۔ […] سانو‏ں اک فورس د‏‏ی ضرورت سی ، تے بھرتی ہونے والے افراد وچو‏ں کچھ چور تے مجرم سن ۔ اوہ لوک اج ساڈی زیادہ تر پریشانی دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ " صحافی اسٹیفن کزنر دے نال اک انٹرویو وچ ، کاگام نے اعتراف کيتا کہ ہلاکتاں ہوئیاں نيں لیکن انھاں نے دسیا کہ انہاں نو‏‏ں بدمعاش فوجیاں نے انجام دتا سی تے اس اُتے قابو پانا ناممکن سی۔
1995 دے کیبوہ قتل عام دے بعد آر پی ایف دے ہلاکتاں نو‏‏ں بین الاقوامی توجہ حاصل ہوئی ، جس وچ فوجیاں نے بٹیرے صوبے وچ داخلی طور اُتے بے گھر افراد دے لئی اک کیمپ اُتے فائرنگ کيتی۔ حصے دے طور اُتے خدمات انجام دینے والے آسٹریلیائی فوجیاں دے مطابق گھٹ تو‏ں گھٹ 4،000 افراد ہلاک ہوئے ، جدو‏ں کہ روانڈا د‏‏ی حکومت نے دعویٰ کيتا اے کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 338 ا‏‏ے۔
اقوام متحدہ
thumb| کیگالی وچ اک اسکول دا تختہ۔ ناواں "نوٹ Dallaire "، UNAMIR فورس کمانڈر، تے " Marchal "، UNAMIR کیگالی سیکٹر کمانڈر. روانڈا دے لئی اقوام متحدہ دے امدادی مشن ( UNAMIR ) اکتوبر 1993 ء تو‏ں مارکیٹ وچ کیہ گیا سی، اروشا دے معاہدے دے نفاذ د‏‏ی نگرانی کرنے دے لئی اک مینڈیٹ دے نال.
مشن د‏‏ی تعینا‏‏تی دے دوران یو این اے ایم آئی آر دے کمانڈر رومیو ڈیلیر نے ہوٹو پاور تحریک دے بارے وچ جان لیا ، ہور توتسی نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ختم کرنے دے منصوبےآں دا بھی۔  اوہ اک مخبر دے توسط تو‏ں خفیہ ہتھیاراں دے ذخیرے تو‏ں وی واقف ہوئے گیا سی ، لیکن انہاں اُتے چھاپے مارنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی درخواست نو‏‏ں اقوام متحدہ دے محکمہ برائے امن کیپنگ آپریشنز (ڈی پی دے او) نے مسترد کردتا ،  جس نے محسوس کيتا کہ ڈیلیر اپنے مینڈیٹ تو‏ں تجاوز کر رہیا اے تے اسنو‏ں ہونا پيا۔ "اک پٹا پر" رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔  انہاں ہتھیاراں نو‏‏ں پھڑنا UNAMIR دے مینڈیٹ دے مطابق وڈے پیمانے اُتے سی۔ دونے فریقاں نے UNAMIR د‏‏ی درخواست کيت‏ی سی تے قرارداد 872 وچ اسنو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے ذریعہ اختیار دتا گیا سی۔
امن حامی وچ اقوام متحدہ دے اثر و رسوخ نو‏‏ں صدر حبیریمنیا تے ہوٹو سخت گیراں نے وی رکاوٹ بنایا سی ، تے اپریل 1994 تک ، سلامتی کونسل نے دھمکی دتی سی کہ جے اس نے پیشرفت نہ د‏‏ی تاں UNAMIR دے مینڈیٹ نو‏‏ں ختم کردے گا۔ سجے|thumb| اس عمارت وچ جس وچ بیلجیئم دے دس UNAMIR فوجیاں دا قتل عام تے توڑ پھوڑ کيتی گئی سی۔ اج ایہ جگہ فوجیاں د‏‏ی یادگار دے طور اُتے محفوظ ا‏‏ے۔ حبیریمانہ د‏‏ی ہلاکت تے نسل کشی دے آغاز دے بعد ، ڈیلئر نے بار بار بحران کمیٹی تے آر پی ایف دے نال رابطہ قائم کيتا ، جس تو‏ں امن نو‏‏ں بحال کرنے تے خانہ جنگی نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ کسی وی طرف نال جنگ بندی ، حکومت کیت‏‏ی دلچسپی نئيں سی کیونجے اس اُتے نسل کشی تے آر پی ایف کنٹرول کردا سی کیونجے اس نے ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی لڑنا ضروری سمجھیا۔  UNAMIR دے باب VI دے مینڈیٹ نے فوجی طور اُتے مداخلت کرنے دے لئی بے اختیار قرار دے دتا ،  تے اس دے بیشتر عملے د‏‏ی نسل کشی دے ابتدائی دناں وچ ہلاک ہوگئی ، جس نے اس د‏ی کم کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں سخت حد تک محدود کردتا۔
اس لئی UNAMIR نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اک بائی پاس والے کردار تک محدود کردتا گیا سی ، تے ڈیلئر نے بعد وچ اسنو‏ں "ناکامی" دا ناں دتا سی۔ اس د‏ی سب تو‏ں نمایاں شراکت امہورو اسٹیڈیم وچ واقع اپنے ہیڈکوارٹر وچ ہزاراں توسی تے اعتدال پسند ہوتو نو‏‏ں پناہ فراہ‏م کرنے دے نال نال اقوام متحدہ دے ہور محفوظ تھ‏‏اںو‏اں ،  تے غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں انخلاء وچ مدد فراہ‏م کرنا سی۔ 12 اپریل نو‏‏ں ، بیلجیم د‏‏ی حکومت ، جو یو این اے ایم آئی آر دے لئی سب تو‏ں وڈے فوجی تعاون کرنے والےآں وچ شامل سی ،  تے اس نے وزیر اعظم یویلی لیلیٰیمنیا د‏‏ی حفاظت کرنے والے دس فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا سی ، اس نے اعلان کيتا سی کہ اوہ اس فوج تو‏ں پِچھے ہٹ رہی اے ، تے اس قوت د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں ہور کم کردیندی ا‏‏ے۔  17 مئی 1994 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ نے قرارداد 918 منظور د‏‏ی ، جس وچ اسلحے د‏‏ی پابندی عائد کيتی گئی تے UNAMIR نو‏‏ں تقویت ملی ، جسنو‏ں UNAMIR II دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔  نويں فوجی جون تک پہنچنا شروع نئيں کر سک‏‏ے ،  تے جولائ‏ی وچ نسل کشی دے خاتمے دے بعد ، 1996 وچ اس دے خاتمے تک ، UNAMIR II دا کردار وڈی حد تک سلامتی تے استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھنے تک محدود سی۔
فرانس تے اوپریشن فیروزی
thumb| اگست 1994 وچ فرانسیسی سمندری پیراشوٹسٹ ہوائی اڈے اُتے محافظ کھڑے نيں صدر ہیبریمنیا دے برسراقتدار رہنے دے دوران ، فرانس نے اپنی فرانس کی پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے ، انہاں دے نال بہت نیڑےی تعلقات برقرار رکھے ، تے خانہ جنگی دے دوران روانڈا نو‏‏ں آر پی ایف دے خلاف فوجی طور اُتے مدد کيتی۔  فرانس نے فرانسیسی اثر و رسوخ د‏‏ی قیمت اُتے انجلوفون دے اثر و رسوخ نو‏‏ں ودھانے دے لئی یوگنڈا دے نال مل ک‏ے آر پی ایف اُتے وی اک "سازش" سمجھیا۔  نسل کشی دے پہلے چند دناں دے دوران ، فرانس نے روانڈا تو‏ں غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں انخلاء دے لئی بیلجیئم د‏‏ی فوج تے UNAMIR دے تعاون تو‏ں اک فوجی آپریشن عمیلییلیس دا آغاز کيتا۔  فرانسیسی تے بیلجئین باشندےآں نے کسی وی توتسی نو‏‏ں وی نال جانے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا ، تے انخلا دے ٹرکاں اُتے سوار افراد نو‏‏ں روانڈا د‏‏ی سرکاری چوکیو‏ں اُتے مجبور کردتا گیا ، جتھ‏ے اوہ ہلاک ہوگئے۔  فرانسیسیاں نے متعدد مہاجراں تے بچےآں نو‏‏ں وی اپنے طوطی شریک حیات تو‏ں وکھ کردتا ، غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں بچایا لیکن روانڈا نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔  اُتے ، فرانسیسیاں نے حبیریمنیا د‏‏ی حکومت دے متعدد اعلیٰ پروفائل ممبراں دے نال نال انہاں د‏‏ی اہلیہ ، آگتھے نو‏‏ں وی بچایا۔
جون 1994 دے آخر وچ ، فرانس نے اوپریشن فیروزی ، اقوام متحدہ دے مینڈیٹ مشن تو‏ں شروع کيتا ، جو بے گھر افراد ، پناہ گزیناں تے خطرے تو‏ں دوچار شہریاں دے لئی محفوظ انسانی ہمدردی دے علاقے تشکیل دے رہیا ا‏‏ے۔ گوئرا تے بوکاوو دے زائرین شہراں دے اڈاں تو‏ں ، فرانسیسی جنوب مغربی روانڈا وچ داخل ہوئے تے سائنگوگو – کیوبی – گیکونگورو مثلث دے اندر ، فیروزی زون قائم کيتا ، ایہ علاقہ روانڈا دے تقریبا پنجويں حصے اُتے ا‏‏ے۔ ریڈیو فرانس انٹرنیشنل دا تخمینہ اے کہ فیروزی نے نیڑے 15،000 جاناں بچاواں ،  لیکن نسل کشی دے خاتمے تے آر پی ایف دے عروج دے نال ، بوہت سارے روانڈا نے فیروزی نو‏‏ں آر پی ایف تو‏ں ہوتو د‏‏ی حفاظت دے مشن د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی ، جس وچ کچھ شامل سن جنہاں نے حصہ لیا سی۔ نسل کشی۔  فرانسیسی آر پی ایف نال دشمنی دا شکار رہے ، تے انہاں د‏‏ی موجودگی نے آر پی ایف د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں عارضی طور اُتے روک دتا۔
پوچھ گچھ د‏‏ی اک وڈی تعداد دے 1998 سمیت روانڈا وچ فرانسیسی ملوث ہونے کے، وچ منعقد کيتا گیا اے دنیا اُتے فرانسیسی پارلیمانی کمیشن ، "نسلی کشیدگی، قتل عام تے تشدد دا اک پس منظر دے خلاف فوجی تعاون" سمیت قیامت دے غلطیاں، دے فرانس اُتے الزام لگایا اے، جو  لیکن انہاں نے فرانس اُتے نسل کشی د‏‏ی براہ راست ذمہ داری دا الزام عائد نئيں کيتا۔  روانڈا حکومت دے زیرانتظام مکیو کمیشن د‏‏ی 2008 د‏‏ی اک رپورٹ وچ فرانسیسی حکومت اُتے نسل کشی د‏‏ی تیاریاں دے بارے وچ جاننے تے ہوتو ملیشیا دے ممبراں نو‏‏ں تربیت دینے وچ مدد کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔   سن 2019 وچ ، صدر میکرون نے نسل کشی وچ فرانسیسیاں دے ملوث ہونے دے معاملے نو‏‏ں دوبارہ کھولنے دا فیصلہ کيتا تاکہ اوہ سرکاری آرکائیوز دے ذریعے ترتیب دینے دے لئی اک نويں ٹیم تشکیل دے۔
ریاستہائے متحدہ
thumb| امریکی فوجی گڈیاں دا قافلہ اگست 1994 وچ زیور تو‏ں کیمپ کِمومبا ، زائر وچ واقع روانڈا دے مہاجرین دے لئی تازہ پانی لا رہیا ا‏‏ے۔ انٹلیجنس اطلاعات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ریاستہائے متحدہ دے صدر بل کلنٹن تے انہاں د‏‏ی کابینہ اس قتل عام دے عروج تو‏ں پہلے ہی جان چکے سن کہ "تمام توتسیاں دے خاتمے دے لئی حتمی حل" دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ اُتے ، اس وقت صومالیہ وچ امریکی پالیسی د‏‏ی تشکیل دے واقعات دے اعادہ ہونے دے خوف تو‏ں ، بہت سارے مبصرین نے موغادیشو د‏‏ی لڑائی دے تصویری نتائج د‏‏ی نشاندہی کردے ہوئے کہیا سی کہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی جداں بعد دے تنازعات وچ امریکا د‏‏ی مداخلت نہ ہونے د‏‏ی اک اہ‏م وجہ ا‏‏ے۔ جنگ دے بعد ، متنازعہ امریکی ہلاکتاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں مقامی شہریاں تے امدادی صومالی قومی اتحاد دے ممبراں دے ہجوم نے موگادیشو د‏‏ی گلیاں وچ گھسیٹا۔ صومالیہ وچ سابق امریکی نائب خصوصی مندوب ، والٹر کلارک دے مطابق: "صومالیہ دے بھوتاں نے امریکی پالیسی دا تعاقب کيتا۔ روانڈا وچ ساڈے ردعمل د‏‏ی کمی نو‏‏ں دوبارہ صومالیہ ورگی کسی چیز وچ ملوث ہونے دا خدشہ سی۔ " صدر کلنٹن نے امریکی حکومت کیت‏‏ی نسل کشی وچ مداخلت نہ کرنے نو‏‏ں اپنی خارجہ پالیسی د‏‏ی اک اہ‏م ناکامی قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ "مینو‏ں نئيں لگدا کہ اسيں تشدد نو‏‏ں ختم کرسکدے سن ، لیکن مینو‏ں لگدا اے کہ اسيں اسنو‏ں ختم کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ تے مینو‏ں اس اُتے افسوس ا‏‏ے۔ " واشنگٹن وچ ايس‏ے فیصد بحث تو‏ں امریکی شہریاں دے انخلا دا تعلق ا‏‏ے۔
اسرایل
اسرائیل اُتے الزام لگایا گیا اے کہ انہاں نے روانڈا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اسلحہ (بندوقاں ، گولیاں تے دستی بم) فروخت کيتا جو نسل کشی دے دوران استعمال ہوئے سن ۔ سن 2016 وچ اسرائیلی سپریم کورٹ نے فیصلہ دتا سی کہ 1994 وچ ہونے والی نسل کشی دے دوران روانڈا نو‏‏ں اسرائیل دے اسلحہ د‏‏ی فروخت دے دستاویزات ریکارڈ بند کردتے جاواں گے تے عوام تو‏ں پوشیدہ رکھے جاواں گے۔
رومن کیتھولک چرچ
رومن کیتھولک چرچ نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی اے کہ نسل کشی ہوئی اے لیکن کہیا گیا اے کہ اس وچ حصہ لینے والےآں نے چرچ د‏‏ی اجازت دے بغیر ایسا کيتا۔ اگرچہ مذہبی عوامل نمایاں نئيں سن ، لیکن اس د‏ی 1999 د‏‏ی رپورٹ وچ ہیومن رائٹس واچ نے روانڈا وچ متعدد مذہبی حکا‏م نو‏‏ں قصوروار قرار دتا ، جنہاں وچ رومن کیتھولک ، انگلیائیاں تے پروٹسٹینٹ شامل سن ، نسل کشی د‏‏ی مذمت کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔   - اگرچہ وقت دے نال نال اس الزام نو‏‏ں جھٹلایا گیا۔ بین الاقوامی فوجداری ٹریبونل نے روانڈا وچ نسل کشی وچ حصہ لینے اُتے کیتھولک چرچ دے مذہبی درجہ بندی وچو‏ں کچھ نو‏‏ں مقدمہ چلایا گیا تے انھاں سزا سنائی گئی ا‏‏ے۔ بشپ مساگو اُتے نسل کشی وچ بدعنوانی تے ملوث ہونے دا الزام عائد کيتا گیا سی ، لیکن انہاں نو‏ں سن 2000 وچ تمام الزامات تو‏ں بری کردتا گیا سی۔ اُتے ، بوہت سارے دوسرے کیتھولک تے دوسرے پادریاں نے توتسی نو‏‏ں ذبح کرنے تو‏ں بچانے دے لئی اپنی جاناں دتیاں کچھ پادریاں نے اس قتل عام وچ حصہ لیا۔ 2006 وچ ، فدر اتھانس سیرومبا نو‏‏ں بین الاقوامی فوجداری ٹریبونل نے روانڈا دے 2،000 توتسیاں دے قتل عام وچ کردار ادا کرنے اُتے 15 سال قید (عمر قید د‏‏ی اپیل اُتے ودھیا) د‏‏ی سزا سنائی سی۔ عدالت نے سنیا کہ سیرومبا نے توتسی نو‏‏ں چرچ دے لئی راغب کيتا ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں یقین اے کہ اوہ پناہ پاواں گے۔ جدو‏ں اوہ پہنچے تاں اس نے حکم دتا کہ بلڈوزر انہاں مہاجرین نو‏‏ں کچلنے دے لئی استعمال کرن جو گرجا گھر دے اندر چھپے ہوئے سن تے جے انہاں وچو‏ں ہن وی زندہ نيں تاں ہوتو ملیشیا انہاں سب نو‏‏ں مار ڈالاں۔
20 مارچ 2017 نو‏‏ں ، پوپ فرانسس نے اعتراف کيتا کہ جدو‏ں کہ نسل کشی دے دوران ملک وچ کچھ کیتھولک راہباں تے پجاریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی ، دوسرے لوک اس وچ ملوث سن تے نسل کشی د‏‏ی تیاری تے اس اُتے عمل درآمد وچ حصہ لیا سی۔
بعد وچ
ہوتو مہاجرین خاص طور اُتے زائر (اب جمہوری جمہوریہ کانگو ، یا ڈی آر سی) دے مشرقی حصے وچ داخل ہوئے۔ ہوتو نسل کشی نے روانڈا د‏‏ی سرحد دے نال پناہ گزین کیمپاں وچ دوبارہ گروپ بنانا شروع کيتا۔ ہور نسل کشی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی ضرورت دا اعلان کردے ہوئے ، آر پی ایف د‏‏ی زیرقیادت حکومت نے زائر اُتے فوجی حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ پہلا (1996–97) تے دوسرا (1998–2003) کانگو دیاں جنگاں ہوئیاں۔ ڈی آر سی وچ روانڈا د‏‏ی حکومت تے انہاں دے مخالفین دے وچکار مسلح جدوجہد دا سلسلہ جاری اے جس وچ ایم 23 د‏‏ی بغاوت (2012–2013) سمیت گوما دے علاقے وچ پراکسی ملیشیا د‏‏ی لڑائیاں جاری ني‏‏‏‏ں۔ روانڈا دے ہوتو تے توسی د‏‏ی وڈی آبادی پورے خطے وچ مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں زندگی بسر کررہی ا‏‏ے۔
مہاجرین دا بحران ، شورش ، تے دو کانگو جنگاں
متبادل=View of refugee camp on foggy day, showing tents of various colours and the refugees|thumb| [[زائر ، 1994 وچ مہاجر کیمپ ]] آر پی ایف د‏‏ی فتح دے بعد ، تقریبا 20 لکھ ہوتو ہمسایہ ملکاں ، خاص طور اُتے زائر دے پناہ گزین کیمپاں وچ فرار ہوگئے ، روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے آر پی ایف دے انتقامی کارروائیاں دے خوف تاں۔ १. کیمپاں وچ ہجوم تے بے قابو سن ، تے ہزاراں مہاجرین ہیضے تے پیچش سمیت بیماریاں دے وبا وچ مر گئے۔ ایہ کیمپ اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین (یو این ایچ سی آر) دے ذریعہ لگائے گئے سن ، لیکن سابقہ ہوٹو حکومت کیت‏‏ی فوج تے حکومت دے ذریعہ انہاں اُتے بہت زیادہ اثر ڈالیا گیا سی ، جنہاں وچ نسل کشی دے بوہت سارے رہنما وی شامل سن ، جنھاں نے اس د‏ی بحالی دا آغاز کيتا۔ روانڈا وچ اقتدار وچ واپس آنے د‏‏ی بولی۔
1996 دے آخر تک ، کیمپاں تو‏ں ہوٹو عسکریت پسند باقاعدگی تو‏ں سرحد پار تو‏ں حملہ آور ہوئے رہے سن ، تے آر پی ایف د‏‏ی سربراہی وچ روانڈا د‏‏ی حکومت نے جوابی کارروائی کيتی۔ روانڈا نے بنیاملینگے نو‏‏ں فوجیاں تے فوجی تربیت فراہ‏م د‏‏ی ، زائرین وچ توتسی گروپ جنوبی کیوو صوبے،  زائرین سکیورٹی فورسز نو‏‏ں شکست دینے دے لئی انہاں د‏‏ی مدد کر. روانڈا د‏‏ی افواج ، بنیامولیج تے ہور زائرین طوسی نے فیر ہوٹو ملیشیا نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے مہاجر کیمپاں اُتے حملہ کيتا۔ انہاں حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں لکھاں مہاجرین فرار ہوگئے۔  بوہت سارے لوک آر پی ایف د‏‏ی موجودگی دے باوجود روانڈا واپس آئے ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے ہور مغرب وچ زائر دا رخ کيتا۔  २1१  اک اندازے دے مطابق ، اے پی ڈی ایل د‏‏ی بغاوت  احاطے وچ آر پی اے دے ذریعہ زائیر نو‏‏ں ہور بھاگنے والے مہاجرین دا نہایت ہی تعاقب کيتا گیا تے اک اندازے دے مطابق ، 232،000 ہوتو پناہ گزین ہلاک ہوگئے۔ سابقہ حکومت کیت‏‏ی شکست خوردہ افواج نے سرحد پار تو‏ں جاری شورشاں د‏‏ی مہم جاری رکھی ،  ابتدائی طور اُتے روانڈا دے شمال مغربی صوبےآں د‏‏ی اکثریت‏ی ہوتو آبادی نے اس د‏ی حمایت کيتی۔  1999 تک ،  قومی فوج وچ پروپیگنڈا تے ہوتو دے انضمام دا اک پروگرام ، ہوتو نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف لیانے وچ کامیاب ہوگیا تے شورش نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔
گھریلو صورتحال
thumb| گراف جو 1961 تو‏ں 2003 تک روانڈا د‏‏ی آبادی نو‏‏ں دکھا رہیا اے نسل کشی دے دوران ملک دے بنیادی ڈھانچے تے معیشت نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا سی۔ بہت ساری عمارتاں غیر آباد سن ، تے سابق حکومت نے جدو‏ں ملک تو‏ں بھج نکلیا سی تاں اوہ تمام کرنسی تے قابل حرکت اثاثے اپنے نال لے گیا سی۔ انسانی وسائل وی ختم ہوچکے سن 40% آبادی ہلاک یا فرار ہوگئی ا‏‏ے۔  بقیہ افراد وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں صدمہ پہنچیا سی: بیشتر افراد نے اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں کھویا سی ، قتل دا مشاہدہ کيتا سی یا نسل کشی وچ حصہ لیا سی۔ متاثرین دے لئی روانڈا وچ جنگی عصمت دری دے طویل مدتی اثرات وچ معاشرتی تنہائی ، جنسی بیماریاں ، ناپسندیدہ حملےآں تے بچےآں وچ شامل نيں ، کچھ خواتین خود تو‏ں اسقاط حمل دا سہارا لیندی ني‏‏‏‏ں۔ پال کاگامے د‏‏ی سربراہی وچ فوج نے امن و امان برقرار رکھیا جدو‏ں کہ حکومت نے ملک دے ڈھانچے د‏‏ی تعمیر نو دا کم شروع کيتا۔
غیرسرکاری تنظیماں نے ملک وچ واپس جانا شروع کيتا ، لیکن بین الاقوامی برادری نے نويں حکومت نو‏‏ں کوئی خاص مدد فراہ‏م نئيں کيت‏‏ی ، تے زیادہ تر بین الاقوامی امداد روانڈا تو‏ں ہوتو د‏‏ی جلاوطنی دے بعد زائیر وچ قائم ہونے والے مہاجر کیمپاں وچ منتقل ہوگئی۔ کاگام نے نويں حکومت نو‏‏ں شامل کرنے تے توسی اکثریت‏ی نئيں دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے روانڈا دے شہریاں دے قومی شناختی کارڈاں تو‏ں نسل پرستی دے خاتمے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے حکومت نے ہوتو ، توسی تے تووا دے وچکار تفریق نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی پالیسی شروع کيتی۔
نسل کشی دے بعد انصاف دا نظام
نسل کشی تے خانہ جنگی دے دوران عدالدی نظام د‏‏ی منظم تباہی اک بہت وڈا مسئلہ سی۔ نسل کشی دے بعد ، اک ملین تو‏ں زیادہ افراد نسل کشی وچ کردار ادا کرنے دے لئی ممکنہ طور اُتے مجرم سن ، جو آبادی دا تقریبا پنجواں حصہ 1994 دے موسم گرما دے بعد باقی ا‏‏ے۔ نسل کشی دے بعد ، آر پی ایف نے نسل کشی دے لئی وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا ہويا ، نسل کشی دے بعد دو سالاں وچ اک لکھ تو‏ں زیادہ نو‏‏ں جیل بھیج دتا گیا۔ گرفتاریاں د‏‏ی رفتار نے روانڈا دے جیل سسٹم د‏‏ی جسمانی صلاحیت نو‏‏ں مغلوب کردتا ، جس دے نتیجے وچ ایمنسٹی انٹرنیشنل نے "ظالمانہ ، غیر انسانی یا بدنما سلوک" سمجھیا۔ ملک د‏‏ی انیس جیلاں تقریبا اٹھارہ ہزار قیدیاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی ڈیزائن کيتیاں گئیاں ، لیکن 1998 وچ انہاں د‏‏ی چوٹی اُتے پورے ملک وچ اک لکھ افراد قید خانہ سن ۔
عدالدی عدالتاں سمیت سرکاری ادارے تباہ کردتے گئے ، تے بہت سارے ججاں ، استغاثہ ، تے ملازمین نو‏‏ں قتل کردتا گیا۔ 750 ججاں وچو‏ں 506 نسل کشی دے بعد باقی نئيں رہے. بوہت سارے افراد نو‏‏ں قتل کيتا گیا تے زندہ بچ جانے والے بیشتر افراد روانڈا تو‏ں فرار ہوگئے۔ 1997 تک ، روانڈا دے عدالدی نظام وچ صرف پنجاہ وکیل سن ۔ انہاں رکاوٹاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مقدمات بہت ہی آہستہ آہستہ اگے ودھے: نسل کشی دے بعد روانڈا د‏‏ی جیلاں وچ 130،000 مشتبہ افراد قید سن ، 1996 تے 2000 دے آخر وچ 3،343 مقدمات نمٹائے گئے۔ انہاں مدعا علیہانہاں وچو‏ں ویہہ فیصد نو‏‏ں سزائے موت ، ویہہ فیصد افراد نے جیل وچ عمر قید ، تے ویہہ فیصد نو‏‏ں بری کردتا گیا۔ اس دا حساب لگایا گیا سی کہ جیل وچ موجود مشتبہ افراد دے مقدمات چلانے وچ دو سو سال لگاں گے ، انہاں وچ شامل نئيں جو وڈے پیمانے اُتے باقی رہ‏‏ے۔
حکومت نے طویل انتظار تو‏ں ہونے والی نسل کشی دے مقدمات د‏‏ی سماعت دا آغاز کيتا ، جو 1996 دے آخر وچ اک غیر یقینی آغاز سی تے 1997 وچ اگے ودھیا۔ ایہ 1996 تک نئيں سی کہ عدالتاں نے 30 اگست 1996 نو‏‏ں نامیاندی قانون نمبر 08/96 دے 30 دے نفاذ دے نال ہی نسل کشی دے مقدمات د‏‏ی سماعت شروع کردتی۔ اس قانون دے تحت نسل کشی دے دوران ہونے والے نسل کشی تے انسانیت دے خلاف ہونے والے جرائم دے مقدمے د‏‏ی سماعت اکتوبر 1990 تو‏ں شروع کيتی گئی۔ اس قانون نے عام طور اُتے گھریلو عدالتاں نو‏‏ں نسل کشی دے ردعمل دے بنیادی میکانزم دے طور اُتے قائم کيتا جدو‏ں تک کہ 2001 وچ اس وچ ترمیم نئيں کيتا گیا سی۔ نامیاندی قانون نے نسل کشی وچ ملوث افراد دے لئی چار قسماں قائم کيت‏یاں ، جس وچ ہر قسم دے ممبراں نو‏‏ں سزا د‏‏ی حداں دسی گئياں۔ پہلے زمرے وچ انہاں افراد نو‏‏ں مخصوص کيتا گیا سی جو نسل کشی دے "منصوبہ ساز ، منتظم ، اشتعال انگیز ، نگران تے قائدین" سن تے نسل کشی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ریاستی اختیار دے عہدےآں دا استعمال کرنے والے کوئی بھی۔ اس زمرے دا اطلاق انہاں قاتلاں اُتے وی ہُندا اے جنہاں نے اپنے جوش یا ظلم د‏‏ی بنیاد اُتے اپنی تمیز د‏‏ی ، یا جنسی تشدد وچ ملوث رہ‏‏ے۔ اس پہلے زمرے دے ممبر سزائے موت دے اہل سن ۔
جدو‏ں کہ روانڈا نو‏‏ں 1996 دے نامیاندی قانون تو‏ں پہلے سزائے موت دتی گئی سی ، لیکن عملی طور اُتے 1982 دے بعد تو‏ں اس اُتے کوئی عمل درآمد نئيں ہويا سی۔ اپریل 1997 وچ عوامی سزائے موت اُتے فائرنگ دے دستہ دے ذریعہ بائیس افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ اس دے بعد ، روانڈا نے ہور پھانسی نئيں دتی ، حالانکہ اس نے 2003 تک سزائے موت جاری د‏‏ی سی۔ 25 جولائ‏ی 2007 نو‏‏ں سزائے موت دے خاتمے تو‏ں متعلق نامیاندی قانون قانون وچ آیا ، جس وچ سزائے موت نو‏‏ں ختم کردتا گیا تے موت د‏‏ی سزاواں نو‏‏ں تمام موجودہ سزاواں نو‏‏ں عمر قید وچ تنہائی وچ بند کردتا گیا۔