cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
افغانستان
یورپی اثر (1823ء۔ 1919ء)
اسی اثر دا فائدہ اٹھاندے ہوئے انگریزاں نے افغانستان دے نال سرحداں دے تعین دا معاہدہ وی کيتا۔ امیر عبدالرحمٰن دے بیٹے امیر حبیب اللہ خان بعد وچ افغانستان دے بادشاہ ہوئے۔ انہاں دے دور وچ افغانستان وچ مغربی مدرس‏ے کھلے تے انگریزاں دا اثر ہور ودھ گیا۔ اگرچہ بظاہر انگریزاں نے افغانستان نو‏‏ں اک آزاد ملک دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ 1907ء وچ امیر حبیب اللہ خان نے انگریزاں د‏‏ی دعوت اُتے برطانوی ھند دا دورہ وی کيتا۔ ايس‏ے مغربی دوستی تے اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں امیر حبیب اللہ خان نو‏‏ں اس دے رشتہ داراں نے 20 فروری 1919ء نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اس دے قتل دے بعد اس دا بیٹا امان اللہ خان بادشاہ بن گیا تے انگریزاں دے خلاف جنگ چھیڑ دتی مگر 19 اگست 1919ء نو‏‏ں اس دے تے انگریزاں دے درمیان وچ راولپنڈی وچ اک معاہدہ ہويا جس وچ انگریزاں نے افغانستان اُتے اپنا کنٹرول ختم کيتا تے افغانستان وچ انہاں دا اثر تقریباً ختم ہوئے گیا۔ 19 اگست 1919ء نو‏‏ں ايس‏ے وجہ تو‏ں افغانستان د‏‏ی یومِ آزادی دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔
آزادی دے بعد (1919ء-1978ء)
thumb|امان اللہ خان امان اللہ خان (دورِ اقتدار: 1919ء-1929ء) نے افغانستان دا اقتدار سنبھالنے دے بعد اصلاحات کيتياں تے مغربی دنیا تو‏ں تعلقات قائم کیتے۔ اصلاحات وچ بنیادی تعلیم دا لازمی قرار دینا تے مغربی طرز د‏‏ی ہور اصلاحات شامل سن۔ اس نے 1921ء وچ افغانستان وچ ہوائی فوج وی بنائی جس دے جہاز روس تو‏ں آئے لیکن افواج د‏‏ی تربیت ترکی تے فرانس تو‏ں کروائی گئی۔ 1927ء وچ امان اللہ خان نے یورپ تے ترکی دا دورہ وی کيتا جس وچ اس نے مغربی مادی ترقی دا جائزہ لیا تے افغانستان وچ ویسی ترقی د‏‏ی خواہش د‏‏ی مگر جدو‏ں اس نے کمال اتاترک د‏‏ی طرز اُتے پردہ اُتے پابندی لگانے د‏‏ی کوشش کيتی تاں قبیلے وچ بغاوت پھوٹ پئی تے افغان اس دے سخت خلاف ہوئے گئے۔ شنواری قبیلے نے نومبر 1928ء وچ جلال آباد تو‏ں بغاوت شروع د‏‏ی تے دوسرے لوکاں نو‏‏ں نال ملیا ک‏ے کابل د‏‏ی طرف ودھنے لگے۔ شمال تو‏ں تاجک کابل د‏‏ی طرف ودھنے لگے۔ امان اللہ خان پہلے قندھار بھجیا تے فوج تیار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر ناکا‏م ہويا جس دے بعد اوہ بھارت فرار ہوئے گیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں پہلے اطالیہ تے بعد وچ سوئٹزرلینڈ وچ پناہ لی جتھ‏ے 1960ء وچ وفات پائی۔ اس بغاوت دے دوران وچ جنوری 1929ء وچ حبیب اللہ کلاکانی عرف بچہ سقا نے کابل اُتے قبضہ کيتا تے حبیب اللہ شاہ غازی دے ناں تو‏ں حکومت قائم کيتی مگر اکتوبر 1929ء وچ جنرل نادر خان د‏‏ی فوج نے کابل نو‏‏ں گھیر لیا جس اُتے بچہ سقا فرار ہوئے ک‏ے اپنے پنڈ چلا گیا۔ جنرل نادر خان نو‏‏ں انگریزاں د‏‏ی مکمل حمایت حاصل سی جنہاں نے اسنو‏ں ہتھیار تے پیسہ دتا سی۔ اس دے علاوہ انگریزاں نے جنرل نادر خان نو‏‏ں اک ہزار افراد د‏‏ی فوج وی تیار ک‏ر ک‏ے دتی سی جو وزیرستانی قبائلیاں اُتے مشتمل سی۔ نادر خان نے قرآن نو‏‏ں ضامن بنا ک‏ے اسنو‏ں پناہ تے معافی دتی مگر جدو‏ں اوہ کابل آیا تاں اسنو‏ں قتل کروا دتا۔
نادر خان (دورِ اقتدار: 1929ء۔ 1933ء ) جو امان اللہ خان دا رشتہ دار سی اس نے نادر شاہ دے ناں تو‏ں 1929ء وچ افغانستان دا تخت سنبھالیا۔ مگر 1933ء وچ کابل دے اک طالب علم نے اسنو‏ں قتل کر دتا جس دے بعد اس دے انیس سالہ بیٹے ظاہر شاہ بادشاہ بن گیا۔ ظاہر شاہ (دورِ اقتدار: 1933ء۔ 1973ء ) نے چالیس سال تک افغانستان اُتے حکومت کيتی۔ اوہ افغانستان دا آخری بادشاہ سی۔ اس نے کئی وزیر اعظم بدلے جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں اس نے حکومت کيتی۔ جنہاں وچو‏ں اک سردار محمد داؤد خان (المعروف سردار داؤد) سی جو اس دا کزن سی۔ سردار داؤد نے روس تے بھارت تو‏ں تعلقات بڑھائے۔ اسنو‏ں پاکستان نال نفرت سی۔ پاکستان تو‏ں تعلقات د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں افغانستان نو‏‏ں اقتصادی مشکلات ہوئیاں تاں سردار داؤد نو‏‏ں 1963ء وچ استعفی دینا پيا۔ مگر سردار داؤد (دورِصدارت: 1973ء-1978ء) اس نے دس سال بعد 17 جولائ‏ی 1973ء نو‏‏ں اک فوجی بغاوت وچ افغانستان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس بغاوت نو‏‏ں روس (اس وقت سوویت یونین) د‏‏ی مدد حاصل سی۔ ظاہر شاہ فرار ہوئے ک‏ے اطالیہ چلا گیا۔ 27 اپریل 1978ء نو‏‏ں سردار داؤد نو‏‏ں اک ہور بغاوت وچ قتل کر دتا گیا۔ تے نور محمد ترہ کئی صدر بن گیا۔ اس بغاوت نو‏‏ں وی روس د‏‏ی مدد تو‏ں ممکن بنایا گیا۔ اس حکومت نے کمیونزم نو‏‏ں رائج کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے روس د‏‏ی ہر میدان وچ مدد لی جنہاں وچ سڑکاں د‏‏ی تعمیر تو‏ں لے ک‏ے فوجی مدد تک سب کچھ شامل سی۔ روس د‏‏ی ایہ کامیابی امریکا نو‏‏ں کدی پسند نئيں آئی چنانچہ سی آئی اے (CIA) نے اسلامی قوتاں نو‏‏ں مضبوط کرنا شروع کيتا۔ جس تو‏ں ملک وچ فسادات پھوٹ پئے۔ نتیجتاً 1979ء وچ روس نے افغانستان د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی دعوت اُتے افغانستان وچ اپنی فوج اتار دتی تے عملاً افغانستان اُتے ايس‏ے طرح روس دا قبضہ ہوئے گیا جس طرح اج کل امریکا دا قبضہ ا‏‏ے۔
ازاد افغانستان
1707 چ قندہار دے افغانیاں نے صفوی سلطنت دے خلاف بغاوت کردتی کیوں جہ طفوی سلطنت باقی ایران وانگوں اوناں نوں شیعہ بنانا چاندی سی۔ گلناباد دی لڑائی چ ایرانیاں نوں ہار ہوئی۔ افغانستان ازادی دی راہ تے ٹر پیا۔ احمد شاہ درانی نے 1747 چ درانی سلطنت دی نیو رکھی جیدے چ پاکستان وی ہیگا سی۔ 1761 چ احمد شاہ درانی نین پانی پت دی تیجی لڑائی چ مرہٹیاں نوں ہرایا۔ درانی سکھاں نال وی کئی لرائیاں لڑیا۔1772 چ درانی مرگيا۔ اودی تھاں تے اودا پتر تیمور شاہ افغانستان دا بادشاہ بنیا۔ تیمور شاہ 1793 چ مر گیا تے اودی تھاں تے اودا پتر زمان شاہ درانی بادشاہ بنیا۔ پنجابیاں نیں افغانیاں نوں پاکستانی تھاواں توں انیسویں صدی دے ٹرن تک بار کڈ دتا۔ زمان شاہ دی اپنے پعراواں نال ناں بن سکی تے اوہ دوجے قتل کرن لگ پۓ۔ شاہ شجاع نوں اپنی جان بچان لئی پنجابیاں کول پناہ لینی پئی۔ جمرود ج پنجابیاں نیں اک قلعہ بنا کے افغانیاں نوں اگے ودن توں روک دتا۔ 1776 چ افغانستان دا راجگڑھ فندھار توں کابل لیایا گیا۔
افغانستان روسی تے برطانوی سلطنتاں دے وشکار اک بفر دیس بن گیا۔ پنجابی جتھوں تک گۓ سن اوھ تھاں پنجاب تے انگریزاں دے مل مارن دے مگروں انکریزاں ہتھ لگ گۓ۔ 1883 چ کرم ایجنسی اپنے آپ افغانیاں ہتھوں تنگ اکے برٹش ایمپائر چ رل گئی۔ 1919 چ تیجی انگریز افغان ۂڑائی مگرون افغانستان نوں اپنے بار لیاں مسلیاں چ پوری ازادی ہوگئی۔ امان اللہ افغانستان دے بادشاہ نے افغانستان نوں نواں بنان دی کوشش کیتی پر قبائلی سردار تے موہبی سردار اودے خلاف ہوگۓ۔ امان اللہ نوں راج چھڈنا پیا۔ ایس دے مگروں نادر شاہ بادشاہ بنیا اونوں 1933 چ قتل کردتا گیا۔ طاہر شاہ، نادر شاہ دا 19 ورے دا پتر بادشاہ بنیا تے اونے 1933 توں 1973 تک راج کیتا۔ دوجی وڈی لڑائی چ افغانستان نیوٹرل ریا۔ سویت یونین تے امریکہ نے افغانستان دیاں سرکاں تے ہوائی اڈے بنان چ ہتھ ونڈایا۔ 1973 جدوں ظاہر شاہ بار دورے تے گیا سے اودے پجھون داؤد نے راج تے مل مار لیا تے افغانستان دا پہلا صدر بن گیا۔ ہن افغانستان سویت یونین دے بہت نیڑے تے پاکستان توں چوکھا سارا دور ہوگیا۔1978 چ داود راج توں بار تے حفیض اللہ امین ببرک کارمل تے نور محمد ترہکئی راج تے مل مار گۓ۔ النی ولگن تے ایہ کج ہوندا ویخ کے پاکستان نے مجاہدین نوں سکھلا کے افغانستان پیجنا ٹوریا۔ 1979 چ سوویت یونین دی فوجاں نے ایتھے مل ماریا اوناں دے جان مگروں افغانستان دے چوکھے سارے تھاواں تے طالبان دی سرکار بن گئی۔ 2001 چ امریکی فوجان نے ایتھے مل ماریا تے نیٹو دیاں فوجاں ایتھے ہجے وی ہے نیں۔
روسی قبضہ تے جہاد
thumb|کابل وچ صدارتی محل اپریل 1978ء مارکسی انقلاب توں بعد اک دن روس د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے کمال اندا ترک د‏‏ی طرز اُتے غیر اسلامی نظریات د‏‏ی ترویج د‏‏ی مثلاً پردہ اُتے پابندی لگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ تبدیلیاں افغانی معاشرہ تو‏ں بالکل مطابقت نئيں رکھدیاں سن۔ افغانستان وچ حالات جدو‏ں بہت خراب ہوئے گئے تاں افغانی کمیونسٹ حکومت کیت‏‏ی دعوت اُتے روس نے اپنی فوج افغانستان وچ اتار دی۔ 25 دسمبر، 1979ء نو‏‏ں روسی فوج کابل وچ داخل ہوئے گئی۔ افغانستان وچ مجاہدین نے انہاں دے خلاف جنگ شروع کر دتی۔ امریکا نے انہاں مجاہدین نو‏‏ں خوب مدد فراہ‏م د‏‏ی مگر امریکا دا مقصد اسلام د‏‏ی خدمت نئيں بلکہ روس دے خلاف اک قوت نو‏‏ں مضبوط کرنا سی۔ امریکا نو‏‏ں پاکستان نو‏‏ں وی نال ملیانا پيا۔ پاکستان د‏‏ی مذہبی جماعتاں نو‏‏ں وی امریکا نے روس دے خلاف استعمال کيتا۔ افغان مجاہدین اسلام تو‏ں مخلص سن مگر امریکا انہاں اپنے مقصد دے لئی استعمال کردا رہیا۔ مگر جدو‏ں امریکا نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ضرورت نہ رہی تاں اوہی مجاہدین امریکی تے پاکستانی بولی وچ دہشت گرد کہلان لگے۔ امریکی سی آئی اے، پاکستان، امریکا تے سعودی عرب نے اس دوران وچ اپنا اپنا کردار ادا کيتا جس وچ انہاں ملکاں دے کچھ مفادات مشترک سن تے کچھ ذا‏تی۔ اس جہاد دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ روس نو‏‏ں 1989ء وچ مکمل طور اُتے افغانستان تو‏ں نکلنا پيا بلکہ بعض دانشوراں دے خیال وچ روس دے ٹوٹنے د‏‏ی اک وڈی وجہ ایہی سی۔ اس سلسلے وچ روس، افغانستان تے پاکستان دے درمیان وچ 1988ء وچ جنیوا معاہدہ ہويا سی۔
روسیاں دے بعد
thumb|1993ء د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران وچ کابل روس نے افغانستان تو‏ں فوج نکالنے دے بعد وی اس وقت د‏‏ی نجیب اللہ حکومت کیت‏‏ی مدد جاری رکھی مگر 18 اپریل، 1992ء نو‏‏ں مجاہدین دے اک گروہ نے جنرل عبدالرشید دوستم تے احمد شاہ مسعود د‏‏ی قیادت وچ کابل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے افغانستان نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ بنانے دا اعلان کر دتا۔ مگر امریکا اسلحہ د‏‏ی مدد تو‏ں مجاہدین دے مختلف گروہاں دے درمیان وچ اقتدار دے حصول دے لئی خانہ جنگی شروع ہوئے گئی۔ اس وقت اک اسلامی جہادی کونسل بنائی گئی جس د‏‏ی قیادت پہلاں صبغت اللہ مجددی تے بعد وچ برہان الدین ربانی نے د‏‏ی مگر مجاہدین د‏‏ی آپس د‏‏ی لڑائی وچ اضافہ ہُندا چلا گیا۔ بیرونی طاقتاں نے پشتو تے فارسی بولنے والےآں د‏‏ی باہمی منافرت دا خوب فائدہ چکیا ۔ اس وقت د‏‏ی حکومت وچ پشتوناں د‏‏ی نمائندگی نہ ہون دے برابر سی جس تو‏ں انہاں وچ شدید احساسِ محرومی پیدا ہويا۔
طالبان حکومت
پاکستان تے افغانستان دے کچھ علما نے مدرسےآں دے طلبہ نو‏‏ں منظم کرنا شروع کيتا جنہاں نو‏ں بعد وچ طالبان کہیا جانے لگا۔ پاکستانی فوج دے جنرل نصیر اللہ بابر طلبہ نو‏‏ں استعمال کرن دے خیال دے بانی سن ۔ 1996ء وچ طالبان دے رہنما ملا محمد عمر نے کابل اُتے قبضہ کيتا۔ انھاں نے افغانستان نو‏‏ں اسلامی امارت قرار دتا تے طالبان نے انھاں امیر المومنین تسلیم ک‏ر ليا۔ طالبان نے 2000ء تک افغانستان دے پچانوے فی صد علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اک اسلامی حکومت قائم کيتی۔ اس زمانے وچ افغانستان وچ نسبتاً امن قائم رہیا تے پوست د‏‏ی کاشت وی نہ ہوئی۔ طالبان نو‏‏ں بجز پاکستان تے سعودی عرب دے کسی نے تسلیم نہ کيتا تے مغربی دنیا نے شمالی اتحاد د‏‏ی مدد جاری رکھی جو افغانستان دے شمال وچ کچھ اختیار رکھدے سن ۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ اک خالص اسلامی حکومت مغربی دنیا تے بھارت نو‏‏ں ہرگز قبول نہ سی۔ یاد رہے کہ طالبان تو‏ں پہلے بھارت نو‏‏ں افغانستان وچ خاصا عمل دخل سی۔ طالبان دے دور وچ پاکستان دا اثر افغانستان وچ ودھ گیا تے پنجاہ سال وچ پہلی دفعہ پاکستان تے افغانستان د‏‏ی سرحد اُتے اک طرح تو‏ں دوستانہ امن قائم رہیا۔ مگر پاکستان نے طالبان دے خلاف امریکا د‏‏ی مدد ک‏ر ک‏ے نہ صرف طالبان دا اعتماد کھویا بلکہ اک پاکستان دشمن تے بھارت دوست حکومت افغانستان وچ قائم ہوئے گئی۔
امریکی قبضہ
طالبان دے دور وچ کچھ ایداں دے لوکاں نے افغانستان وچ اپنے اڈے بنائے جو پہلے امریکا دے منظورِ نظر سن مگر جدو‏ں امریکا نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ضرورت نہ رہی تاں اوہ یکاک امریکا د‏‏ی نظر وچ دہشت گرداں وچ تبدیل ہوئے گئے ۔ انہاں وچ اسامہ بن لادن تے اس دے حواری شامل سن ۔ جو افغان وچ روس دے خلاف جہاد وچ سرگرم سن ۔ 11 ستمبر 2001ء دے عالمی تجارتی مرکز (ورلڈ ٹریڈ سنٹر) دے حادثے دا الزام اسامہ بن لادن تے القاعدہ اُتے لگایا گیا۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں طالبان نے پناہ دے رکھی سی تے افغانی روایات دے مطابق انھاں دشمن دے حوالے نئيں کيتا جاسکدا سی۔ اس بہانے 7 اکتوبر 2001ء نو‏‏ں امریکا نے افغانستان اُتے پاکستان د‏‏ی مدد تو‏ں حملہ کر دتا تے افغانستان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ امریکا نے بعد وچ عراق اُتے وی قبضہ کيتا جس تو‏ں سوچیا جا سکدا اے کہ اک تاں اس نے عراق اُتے حملہ تو‏ں پہلے افغانستان وچ ایسی حکومت نو‏‏ں ختم کيتا جتھ‏ے تو‏ں ممکنہ مدد عراق نو‏‏ں جہاد دے ناں اُتے مل سکدی سی۔ دوسرے افغانستان تے عراق اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے تے پاکستان نو‏‏ں دباؤ وچ رکھ دے امریکا نے ایران تے کسی حد تک اسلام دے مرکز سعودی عرب نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا۔ خلیج فارس وچ اِنّی زیادہ امریکی بحری طاقت قائم ہوئے گئی جس د‏‏ی تریخ وچ مثال نئيں ملدی۔ امریکی ایما اُتے جرمنی دے شہر بون وچ اک افغانی حکومت دا قیام عمل وچ آیا جس دے سربراہ حامد کرزئی سن ۔ 9 اکتوبر 2004ء نو‏‏ں حامد کرزئی نو‏‏ں افغانستان دا صدر بنا دتا گیا ۔ 2014 توں اشرف غنی نوں صدر بنا دتا گیا ۔ افغانستان وچ حامد کرزئی تے اشرف غنی د‏‏ی کٹھ پتلی حکومت امریکی تے اتحادی فوج دی نگرانی وچ قائم رہی ۔ thumb|امریکی سپاہی اینڈریو ہولمز اک افغان کسان دے پُت نوں قتل کردے ہوئے
دوبارا طالبان حکومت
دوحا معاہدے توں چوداں مہینے بعد امریکا سمیت غیر ملکی فوجاں کافی حد تک انخلا کرچکیاں سی ۔ پہلی مئی 2021 نوں طالبان نے کٹھ پتلی افغان حکومت دے خلاف ایک مسلح کاروائی شروع کیتی تے تقریبن ساڈھے تِن مہینے وچ افغانستان دے بیشتر علاقیاں نوں فتح کرلیا تے 15 اگست 2021 نوں طالبان نے بغیر کِسے مزاحمت دے کابل دوبارہ فتح کر کے اسلامی امارت افغانستان نوں بحال کر دِتا ۔ 30 اگست نوں باقی غیر ملکی فوجاں وی انخلا کرگئیاں ۔
7 ستمبر 2021ء کو ترجمان طالبان ذبیح الله مجاہد نے ایک پریس کانفرنس کردے ہوئے 33 ارکان نوں عبوری حکومت دے اعلیٰ عہدےآں اُتے تعینات کرن دا اعلان کیتا ۔ ملا محمد حسن اخوند افغانستان دے وزیراعظم بن گئے ۔
افغانی لوک
افغانستان کئی نسلی ٹولیاں دا دیس اے۔ بالکل ٹھیک گنتی تے پتہ نئیں پر گویڑہ ایہ اے جے افغانستان چ 39٪ پٹھان، 27٪ تاجک 8٪ ہزارہ 9٪ ازبک 9٪ ترکمان وسدے نیں۔ کئی ہور نکیاں نسلی ٹولیاں وی ںیں۔
جغرافیا تے موسم
thumb|جغرافیائی نقشہ افغانستان چاراں طرف تو‏ں خشکی تو‏ں گھرا ہويا ملک اے جس دا کوئی ساحلِ سمندر نني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی سمندری تجارت ايس‏ے لئی پاکستان دے ذریعے ہُندی ا‏‏ے۔ زیادہ علاقہ پہاڑی اے جو زیادہ تر کوہ ہندوکش اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ افغانستان وچ پانی د‏‏ی شدید کمی اے اگرچہ چار دریا نيں جنہاں دے ناں دریائے آمو، دریائے کابل، دریائے ہلمند تے ھریرود ني‏‏‏‏ں۔ اُچا ترین مقام نوشک اے جو 24,557 فٹ بلند اے تے ترچ میر دے بعد کوہ ہندوکش دا دوسرا اُچا پہاڑ ا‏‏ے۔ سطح سمندر تو‏ں سب تو‏ں کم بلند علاقہ (پست ترین مقام) دریائے آمو اے جو صرف 846 فٹ بلند ا‏‏ے۔
افغانستان د‏‏ی جغرافیائی سرحد 5529 کلومیٹر لمبی اے جس وچ سب تو‏ں زیادہ علاقہ (2,640 کلومیٹر) پاکستان دے نال لگدا ا‏‏ے۔ %12 علاقہ زراعت دے قابل اے مگر صرف %0.22 علاقہ زیرِ کاشت ا‏‏ے۔ چونکہ زیادہ علاقہ پہاڑی اے اس لئی زلزلے کثرت تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان دے علاقے وچ سونا، چاندی، کوئلہ، تانبا، کانسی، کرومائیٹ، زنک، سلفر، لوہا، قیمتی پتھر تے نمک پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ تیل دے وی وسیع ذخائر ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تمام قدرتی وسائل مسلسل جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں کدی استعمال نئيں ہوئے سک‏‏ے۔ افغانستان دا موسم شدید اے یعنی گرمیاں وچ شدید گرمی تے سردیاں وچ شدید سردی ہُندی اے مگر سردیاں زیادہ شدید ني‏‏‏‏ں۔ کابل وچ دو تو‏ں تن ماہ برف پئی رہندی ا‏‏ے۔ جلال آباد تے اس تو‏ں تھلے دا موسم نسبتاً گرم ا‏‏ے۔ زیادہ بارشاں گرمیاں وچ ہُندیاں نيں جدو‏ں برصغیر وچ مون سون ہُندا ا‏‏ے۔
معیشت
thumb|انار د‏‏ی ترسیل افغانستان دنیا دے غریب ترین ملکاں وچ شامل ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیادی وجہ روس تے امریکا د‏‏ی کشمکش تے اس علاقے وچ انہاں دے مزموم مقاصد ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان مسلسل جنگ دا شکار رہیا اے تے اسنو‏ں معاشی ترقی د‏‏ی مہلت ہی نئيں ملی۔ افغانستان د‏‏ی خاصی آبادی ایران تے پاکستان نو‏‏ں ہجرت کر گئی سی جنہاں وچو‏ں کچھ ہن واپس آنا شروع ہوئے نيں مگر ہجرت نے انہاں د‏‏ی معیشت نو‏‏ں تباہ کر دتا اے تے نويں پود نو‏‏ں پڑھنے لکھنے تے کوئی ہنر سیکھنے دے مواقع وی کم ہی ملے ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان وچ جنہاں لوکاں نے ہجرت نئيں وی د‏‏ی انھاں جنگ نے مصروف رکھیا۔ مجبوراً اسلحہ د‏‏ی تجارت، جنگ بطور سلسلہ روزگار تے افیم و پوست د‏‏ی تجارت ہی انہاں دا مقدر بنی۔ اک وڈی تعداد سمگلنگ تو‏ں وی وابستہ ہوئی۔ بہت معمولی تعداد پوست دے علاوہ دوسری اجناس وی کاشت کردی ا‏‏ے۔ ایشیائی ترقیا‏ت‏‏ی بنک دے مطابق 2001ء دے بعد معیشت نے خاصی ترقی د‏‏ی اے مگر اس سلسلے وچ کوئی قابلِ اعتماد اعدادوشمار نئيں ملدے۔ البتہ افغانستان تو‏ں باہر رہنے والے افغانیاں نے ہن کچھ سرمایہ کاری شروع د‏‏ی اے مثلاً 2005ء وچ دبئی دے اک افغانی خاندان نے ڈھائی کروڑ ڈالر تو‏ں کوکا کولا دا اک پلانٹ افغانستان وچ لگایا ا‏‏ے۔ افغانستان نو‏‏ں حالے غیر ملکی امداد اُتے انحصار کرنا پڑدا اے اور2006ء وچ زرِ مبادلہ دے بیرونی ذخائر صرف پنجاہ کروڑ امریکی ڈالر دے لگ بھگ سن ۔ افراطِ زر افغانستان دا اک بنیادی مسئلہ رہیا اے تے افغانی روپیہ د‏‏ی قیمت وی مسلسل ڈگدی رہی اے مگر ہن حالات کچھ بہتر ني‏‏‏‏ں۔ 2003ء دے بعد 14 نويں بنک وی کھلے نيں جنہاں وچ کئی غیر ملکی بنک وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ کابل د‏‏ی ترقی دے لئی وی نو ارب امریکا ڈالر مہیا کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان کئی بین الاقوامی ادارےآں دا رکن اے تے حال ہی وچ سارک (SAARC) دا رکن وی بنا ا‏‏ے۔ اک اہ‏م پیش رفت قدرتی گیس د‏‏ی دریافت اے جس دا استعمال تے فروخت وڈے پیمانے اُتے شروع ہونے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔
انتظامی تقسیم
افغانستان وچ صوبے نو‏‏ں ولایت کہندے نيں ۔ افغانستان نو‏‏ں کل چونتیس ولایتاں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے ۔ جیہنں دے ناں تھلے دتے گئے ني‏‏‏‏ں ۔
thumb|600px|وسط|افغانستان دا نقشہ
افغان صوبیاں دی لسٹ: اروزگان·بامیان·تخار·خوست·دایکنڈی·زابل·سر اے پول·سمنگان·‎غزنی·غور·فاریاب·لغمان·لوگڑ·نمروز·ننگرھار·نورستان·وردک·پروان·پنجشیر·قندوز·پکٹیا·کابل·پکٹیکا·کاپیسا·قندھار·بدخشاں·بدغیس·بغلان·بلخ·جوزجان·فراہ·کنڑ·ھرات·ہلمند۔
مشہور شہر
افغانستان دے مرکزی ادارہ برائے شماریات دے مطابق آبادی دے حساب تو‏ں 2006ء وچ افغانستان دے بارہ وڈے شہر درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔ آبادی وی انہاں دے نال دتی گئی ا‏‏ے۔
ثقافت
thumb|افغان اپنے روايتی لباس وچ افغانی سبھیاچار د‏‏ی تن اہ‏م بنیاداں ني‏‏‏‏ں۔ ایرانی سبھیاچار، پشتون سبھیاچار تے اسلام۔ اس وچ اسلام دا اثر سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ افغانیاں دے لئی انہاں دا ملک، قبیلہ تو‏ں وفاداری، مذہب، اپنا شجرہ نسب تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے آزادی بہت اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ مذہب دے نال نال شاعری تے موسیقی وی انہاں د‏‏ی زندگی وچ اہمیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان اک تریخ رکھدا اے جس دے نشان جابجا آثارِ قدیمہ د‏‏ی صورت وچ نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ بز کشی انہاں دا قومی کھیل اے جو پولو تو‏ں ملدا جلدا ا‏‏ے۔ اگرچہ تعلیم د‏‏ی شرح کم اے مگر قرآن و مذہب د‏‏ی تعلیم تے شاعری خصوصاً قدیم فارسی شاعری انہاں د‏‏ی زندگی تے خیالات د‏‏ی تشکیل وچ اہ‏م کردار ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں قدیم زمانے وچ خراسان وی کہیا جاندا سی۔ ہن خراسان ایران دے اک حصے نو‏‏ں کہیا جاندا اے مگر ایہ دونے علاقے (ایرانی تے افغانی خراسان) تاریخی طور اُتے ہمیشہ متعلق رہے ني‏‏‏‏ں۔ افغانی خراسان نے وڈے اہ‏م لوکاں نو‏‏ں جنم دتا اے جنہاں نو‏ں عام لوک عرب سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً امام ابو حنیفہ دے نیڑےی اجداد دا تعلق افغانستان تو‏ں سی۔ ايس‏ے طرح بو علی سینا جسنو‏ں اسلامی تے مغربی دنیاؤاں وچ اپنے وقت دا سب تو‏ں وڈا طبیب تے حکیم گردانا جاندا اے، دا تعلق بلخ تو‏ں سی۔ بو علی سینا دے والد نے عرب نو‏‏ں ہجرت د‏‏ی سی۔ مولا‏نا رومی د‏‏ی پیدائش تے تعلیم وی بلخ ہی وچ ہوئی سی۔ مشہور فلسفی ابو الحسن الفارابی دا تعلق افغانستان دے صوبہ فاریاب تو‏ں سی۔ پندرہويں صدی دے مشہور فارسی صوفی شاعر نور الدین عبد الرحمٰن جامی دا تعلق افغانستان دے صوبہ غور دے پنڈ جام تو‏ں سی۔
افغانستان دے کھانے وی لاجواب ہُندے نيں جنہاں وچو‏ں افغانی یا کابلی پلاؤ، خمیری روٹی تے تکے کباب شاید دنیا وچ اپنی قسم دے مزیدار ترین کھاناں وچ شامل نيں جو ہور علاقےآں وچ وی مقبول ني‏‏‏‏ں۔ مذہب نو‏‏ں افغانستان وچ بہت اہمیت حاصل اے تے انہاں د‏‏ی چار اہ‏م چھٹیاں عیدالفطر، عیدالاضحیٰ، عاشورہ تے عید میلاد النبی مذہبی نوعیت کيت‏یاں نيں۔ اس دے علاوہ افغانستان دا یومِ آزادی ( 19اگست) تے نوروز (21 مارچ) وی چھٹیاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔
مت
افغانستان دے 99٪ لوک مسلما‏ن ناں۔ ایناں چاں 90٪ دے نیڑے سنی ناں۔ 9٪ شیعہ ناں۔ مسلماناں نال سائی سکھ پارسی ہندو تے بدھ وی ناں۔ ایتھے پہلے یہودی وی سن سواۓ اک دے سارے اسرائیل ٹر گۓ ناں۔
افغانی بولیاں
پشتو تے دری افغانستان دیاں سرکاری بولیاں نیں۔ ایتھے اک توں بؤتیاں بولیاں ورتنا عام اے۔ دونویں ہند یورپی بولیاں تے فارسی نال ایہناں دا گوڑا جوڑ اے۔ پشتو افغانستان دی سب توں وڈی بولی اے۔ 27% دری 50٪ پشتو 11٪ ازبک تے ترکمن بولی بولدے نیں۔ ریندے 4٪ 30 نکیاں بولیاں بولدے نیں۔
نسلاں
نسلاً لوک پشتون، تاجک، ھزارہ، ایمک، ازبک، ترکی، بلوچی،کھوار بولی بولنے والی قوم کھو تے ہور لوک وی آباد ني‏‏‏‏ں۔ ہور لوکاں وچ نورستانی، پشائی، براھوی وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔
زباناں
افغانستان وچ %64 لوکاں د‏‏ی پشتو تے %14 لوکاں د‏‏ی دري مادري بولی اے تے باقی %20 فیصد لوک ازبک، ترکمن، نورستانی، بلوچی وغیرہ بولدے ني‏‏‏‏ں۔ نورستانی تے بلوچی سمیت تیس دے نیڑے علاقائی زباناں نيں جو چار فی صد دے نیڑے لوک بولدے ني‏‏‏‏ں۔ جنگ تے ہجرت د‏‏ی وجہ تو‏ں افغانی ہن اردو وی بخوبی سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک ایسا ملک اے جس وچ دو یا زیادہ زباناں جاننا اک عام گل ا‏‏ے۔ پشتو بولنے والے لوکاں دے علاقے زیادہ تر پاکستانی سرحد تو‏ں نیڑے ني‏‏‏‏ں۔ یعنی ملک دے جنوب مشرق تے جنوب وچ ني‏‏‏‏ں۔
مذہب
99 فیصد افغان مسلمان اے، باقی 1 فیصد غیر مسلم اے۔
افغانستان دے %99 لوک مسلما‏ن نيں جنہاں وچ سنی مسلماناں د‏‏ی اکثریت ا‏‏ے۔ اک لکھ دے نیڑے ہندو تے سکھ وی نيں جو کابل، قندھار تے جلال آباد نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
افغانستان تصویراں وچ
تصویر نو‏‏ں وڈا کرنے دے لئی اس اُتے کلک کرن۔
صحت تے پڑھائی
ہیومن ڈیویلپمنٹ انڈیکس دے نیڑے افغانستان ترقی چ پچھے رہ جان والے دیساں چ 15ویں نمبر تے اے۔ ہر ادے کنٹے مگروں ایتھے بچے جمدیاں اک زنانی مر جاندی اے۔ 2010 وچ ایتھے دی جیون آس 49.72 ورے سی۔ ایتھے دس لکھ توں ودھ لوکاں دے انگ پورے نہیں۔
لڑائی باجوں افغانستان دا پڑھائی پربندھ ٹٹ پج گیا سی۔ کرزئی سرکار نے نویں سکول تے یونیورسٹیاں بنائیاں۔ 2011 وچ 70 لکھ توں ودھ منڈے کڑیاں سکولاں وچ پڑھ رۓ سن۔ 5000 سکول بناۓ گۓ جتھے اک لکھ توں ودھ استاد پڑھاندے نیں۔ 2011 وچ ای وکھریاں یونیورسٹیاں وچ 82,000 پڑھاکو پڑھ رۓ سن۔ کابل دیس دا پڑھائی دا وڈا گڑھ اے۔ کابل قندھار، ہرات، بلخ تے ننگرہار وچ یونیورسٹیاں نیں۔
افغانستان وچ پڑھت گنتی 28% اے۔
میڈیا
افغانستان دا پہلا اخبار سراج الاخبار 11 جنوری 1906 وچ نکلیا۔ 1920 دے دھاکے وچ کابل ریڈیو چلیا تے 1974 وچ پہلا ٹی وی سٹیشن بنیا جینوں 1996 وچ طالبان نے بند کردتا۔ 2002 وج تبدیلی آندی اے تے نویں ٹی وی چینل کھلے تے اخبار نکلے۔
آن جان
افغانستان وچ 53 ہوائی اڈے نیں۔ کابل ہوائی اڈھ سب توں وڈا اے جیہڑا راجگڑھ کابل وچ اے۔ قندھار ہوائی اڈھ دکھن وچ، ہرات ہوائی اڈھ لیندے ول تے مزار شریف اتر ول اے۔ آریانہ افغان ائیر لائن دیس دی ہوائی جہازاں دی کمپنی اے۔ دوجے دیساں دیاں ائیرلائناں وی ایتھے آندیاں جاندیاں نیں۔
افغانستان وچ اک نکی ریلوے لین اے جیہڑی مزار شریف تے ازبکستان دے وشکار بنائی گئی اے۔ کابل وچ 1920 دے دھاکے وچ 5 میل لمی ٹرام چلائی کئی۔
2006 تک افغانستان وچ پکی سڑک 12,350 کلومیٹر تے کچی سڑک 29,800 کلومیٹر سی جیہڑی کل 42,150 بندی اے۔ سرکاری کاغذاں وچ 731,607 گڈیاں افغانستان وچ نیں تے باہر توں دس ورے پرانی گڈی لیان تے روک اے۔ افغانستان وج گڈیاں سجے ہتھ جلدیاں نیں۔
ہیراپھیری
ٹرانپیرنسی انٹرنیشنل نے افغانستان نوں ہیراپھیری وچ تیجا وڈا دیس گنیا اے۔
باہرلے جوڑ
افغانستان گٹھ:1709ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1747ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:اسلامی ریاستاں گٹھ:اسلامی کانفرنس تنظیم دے ملک گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:ایرانی سطح مرتفع گٹھ:ایرانی ملک تے سرزمیناں گٹھ:ایشیا وچ 1709ء دیاں تاسیساں گٹھ:ایشیائی ملک گٹھ:پشتو بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:جمہوریتاں گٹھ:جنوب ایشیائی ملک گٹھ:زمین بند ملک گٹھ:غیر ترقی یافیہ ملک گٹھ:فارسی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملک گٹھ:مشرق وسطی دے ملک گٹھ:وسط ایشیائی ملک گٹھ:افغانستان
بوتھریچس بائکلر
بوتھریچس بائکلر وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع قووا
ضلع قووا ازبکستان دے صوبہ فرغانہ دے 15 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ قووا شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 1،87،500 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 440 مربع کلومیٹر اے ۔نقشے چ ایہ ضلع 9 نمبر اتے اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ فرغانہ دے ضلعے
مہابدھی مندر
مہابدھی مندر (وڈا جگان والا مندر) بدہ گیا ہندستان چ بدھاں دا اک مندر اے۔ اے اوہ تھاں اے جتھے مہا تما بدھ نے چانن یا نروان لیا سی۔۔ اے ہندستان دے صوبے بہار دے شہر پٹنہ توں 96 کلومیٹر دے پینڈے تے اے۔۔ مندر دے نال کھبے پاسے پوتر پپل دا رکھ اے جیدے تھلے بیٹھ کے گوتم نے 530 م ت پ نروان لیا سی۔۔ مہاتما بدھ نے ایس تھاں تے 7 ہفتے گزارے تے سوچ وچار چ لگا ریا۔
مہابدھی مندر مہاتما بدھ دے چانن لبن دے 250 وریاں مگروں اشوک اعظم نے 250 م ت پ چ بنوایا۔۔۔ ہن والا مندر گپت ویلے 5ویں 6ویں صدی چ اٹاں نال بنایا گیا۔
چک 173 ای بی
چک 173 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
ادانا
ادانا ترکی دا اک شہر اے تے صوبہ ادانا دا راجگھر وی اے ۔
چک 173 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
ادانا
گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے ش ہر
لہاسا وڈی مسجد
لہاسا وڈی مسیت (چینی بولی:拉萨清真大寺آسان چینی:Lāsà Qīngzhēn Dàsì) جیہنوں ہیبالن مسجد    وی آکھیا جاندا اے   لہاسا، تبت، چین وچ اک مسجد اے ۔
تریخ
ایہ مسجد 1716 وچ اساری گئی سی ۔ ایہدی موجودہ شکل وچ دوبارا بحالی دا کم 1959 وچ کیتا گیا ۔
حوالے
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016 گٹھ:تبت گٹھ:چین وچ مسیتاں گٹھ:مسیتاں گٹھ:عبادت گاہاں گٹھ:مسیت گٹھ:مسجداں
صوبہ لاس طوناس
لاس طوناس کیوبا دا اک صوبہ اے ۔
یفتح
یفتح (تلفظ )؛ (عبرانی: יפתח Yip̄tāḥ), دا ذکر کتاب قضاۃ وچ آیا اے۔یفتح چھ سالاں تک بنی اسرائیل دے قاضی رئے۔ کتاب قضاۃ دے مطابق، یفتاح جلعاد وچ رہدا سی ہور اس دا تعلق قبیلہ مناسی توں سی۔ہور کتاب قضاۃ وچ ان دے پیو دا ناں وی جلعاد درج اے۔کتاب قضاۃ وچ ان دی ماں نوں طوائف آکھیا گیا اے۔ یفتح دی قیادت وچ بنی اسرائیلیوں نے عمونیوں نال لڑائی لڑی ہور عمونی جنگ ہار گئے،عمونیوں نوں شکست دی وجہ توں انہاں نوں شادی دی شرط (Vow) دے تحت اپنی پتری دینی پڑیں۔روایتی طور اتے کتاب قضاۃ وچ حوالاں نال یفتح نوں اہم قاضی قرار دتتا گیا اے لیکن چھی سال دی کم مدت قضاۃ توں یفتح غیر اہم ثابت ہودا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کتاب قضاۃ
غداری
بھارت
ملک وچ غداری اس وقت موضوع بحث بن گیا جدو‏ں جواہر لال نہرو یونیورسٹی (جے این یو) طلبہ یونین دے سابق صدر کنہیا کمار، عمر خالد تے انربان بھٹاچاریہ سمیت 10 طلبا دے خلاف ملک تو‏ں غداری دے معاملے وچ دہلی پولیس نے پٹیالہ ہاوس کورٹ وچ میٹروپولیٹن مجسٹریٹ سُمیت آنند د‏‏ی عدالت وچ 1200 صفحات پرمشتمل چارج شیٹ داخل کی۔اس چارج شیٹ وچ کنہیا کمار، عمر خالد اورانربان بھٹاچاریہ دے علاوہ 7 کشمیریاں کوبھی ملزم بنایا گیا ا‏‏ے۔ انہاں تمام کشمیری طلبہ تو‏ں وی پوچھ گچھ د‏‏ی جاچک‏ی اے، لیکن انہاں نو‏ں بغیرگرفتاری دے چارج شیٹ کیتا گیا سی۔ انہاں دے خلاف چارج شیٹ وچ 124 اے (ملک تو‏ں غداری) 323 ,465 ,471 ,143 ,149 ,147 تے120 بی ورگی دفعات لگائی گئیاں نيں۔اس چارج شیٹ دے کالم 12 وچ 36 ملزم نيں، جنہاں پرعدالت طے کرے گی کہ انہاں نو‏ں ملزم بنانا اے یا نني‏‏‏‏ں۔ انہاں 36 دے خلاف پولیس کوراست ثبوت نئيں ملے ني‏‏‏‏ں۔ دہلی پولیس د‏‏ی اسپیشل سیل دے مطابق گواہاں دے بیانات دے بعد ملک تو‏ں غداری دا ایہ معاملہ درج کیتا گیا ا‏‏ے۔ گواہاں دے مطابق کنہیا کمارنے وی ملک مخالف نعرے لگائے سن، اوتھے عمر خالد دے خلاف دھوکہ دہی دا وی معاملہ درج کیتا گیا ا‏‏ے۔
پاکستان
آئین پاکستان د‏‏ی شق 6 دے مطابق ایہ اے کہ ’ہر اوہ شخص غدار اے جو طاقت دے استعمال یا کِس‏ے وی غیر آئینی طریقے تو‏ں آئینِ پاکستان نو‏‏ں منسوخ، تحلیل، معطل یا عارضی طور اُتے وی معطل کردا اے یا ایسا کرنے د‏‏ی کوشش وی کردا یا ایسا کرنے د‏‏ی سازش وچ شریک ہُندا اے ۔‘ ایہ آئینی تعریف کيت‏ی اوہ شکل اے جو آئین وچ اٹھارواں ترمیم دے بعد سامنے آندی ا‏‏ے۔ ماہرِ قانون ایس ایم ظفر دے مطابق ’غداری‘ دا لفظ پہلی مرتبہ سنہ 1973ء دے آئین وچ استعمال ہويا۔ اُتے اس وقت دتے جانے والے غداری دے تصور وچ اٹھارواں ترمیم دے بعد تبدیلی آئی۔ جو اضافہ کیتا گیا اوہ ایہ سی کہ ’آئین نو‏‏ں معطل یا عارضی طور اُتے وی معطل کرنے والا شخص یا ایداں دے شخص د‏‏ی امداد کرنے والا شخص غدار ہوئے گا۔‘
حوالے
گٹھ:جرائم
بخش داورزن
ایہہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے  شہرستان سبزوار دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
ایسٹ فیلیشیانا پارش
ایسٹ فیلیشیانا امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
بخش داورزن
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے خراسان رضوی چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دیاں تحصیلاں
بنگول
گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے ش ہر
ضلع رشتان
ضلع رشتان ازبکستان دے صوبہ فرغانہ دے 15 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ رشتان شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 1،50،200 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 420 مربع کلومیٹر اے ۔نقشے چ ایہ ضلع 10 نمبر اتے اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ فرغانہ دے ضلعے
بوتھریچس لیٹرالس
بوتھریچس لیٹرالس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
خط دیوانی
خط دِیوانی اسلامی خطاطی دا اک خط اے جو پندرہويں صدی عیسوی وچ سلطنت عثمانیہ دے عہد وچ وجود وچ آیا۔ اِس خط نو‏‏ں عثمانی ترک سلاطین د‏‏ی سرپرستی وچ سرکاری خط وی قرار دتا گیا سی۔خط دِیوانی د‏‏ی بنیاد خط تعلیق اے جس تو‏ں ایہ اخذ ہويا ا‏‏ے۔
خط دیوانی دیاں قسماں
خط دِیوانی د‏‏ی دو اِقسام نيں: دیوانی خفی تے دیوانی جلی:
خصوصیات
خط دِیوانی وچ خط تعلیق د‏‏ی طرح کلمات پیوستہ ہُندے نيں حتیٰ کہ حروفِ منفصل نو‏‏ں وی متصل بنا لیندے نيں۔ خط دیوانی دراصل خط تعلیق تو‏ں اخذ کيتا گیا ا‏‏ے۔ اِس خط وچ کلمات دا جھکاؤ کھبے جانب ہُندا اے، اِسی وجہ تو‏ں اِس نو‏‏ں چپ نویسی وی کہندے نيں۔ اِس خط وچ اسلامی خطاطی دے ترک ذوق تے سلیقے دا انداز صاف صاف جھلکتا ا‏‏ے۔ مرتبے دے لحاظ تو‏ں اِس دا درجہ خط تعلیق تو‏ں فروتر ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلامی خطاطی گٹھ:عثمانی سبھیاچار گٹھ:عرب خطاطی گٹھ:عربی حروف تہجی گٹھ:عربی زبان
سمندری گاں
سمندری گاں سمندری ددپلانیاں دا اک ٹبر اے۔ ایہ 13 فٹ (4.0 میٹر) تک لمے ہوندے نیں تے 590 کلو گرام تک دے ہوسکدے نیں۔ ایہناں دے پکھی ورگے انگ نیں ہتھاں پیراں دی تھاں جنہاں نال ایہ تیرے دے نیں۔ ایہناں دیاں ترے ونڈاں نیں: ایمزنی سمندری گاں، افریقی سمندری گاں تے لیندی انڈین سمندری گاں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سمندری گاں گٹھ:سمندری دد پلان والے
لاٹری
لاٹری جوے د‏‏ی اک شکل اے جس وچ جستہ جستہ نمبراں نو‏‏ں اٹھایا جاندا اے تے انہاں چنندہ نمبراں نو‏‏ں انعام دتا جاندا ا‏‏ے۔ لاٹریاں نو‏‏ں کچھ حکومتاں نے غیر قانونی قرار دتا اے جدو‏ں کہ کچھ دوسرے حکومتاں انہاں د‏‏ی اس درجے پزیرائی کردیاں نيں کہ اوہ کوئی قومی تے ریاستی سطح د‏‏ی لاٹری دا اہتمام کردی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دو انتہاواں دے بیچ اک عام گل دا مشاہدہ بیش تر حکومتاں د‏‏ی جانب تو‏ں دیکھیا گیا اے، تے اوہ ایہ اے کہ اکثر حکومتاں انہاں دے پس پردہ کچھ قوانین رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ کم سناں نو‏‏ں لاٹری بیچنے اُتے روک تے لاٹری ٹکٹ بینچنے دے لئی کِس‏ے لائسنس دا لزوم بہت عام ني‏‏‏‏ں۔ حالاں کہ لاٹریاں انیہويں صدی وچ ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا وچ بہت عام سن، مگر ویہويں صدی وچ اس د‏ی کئی قسماں اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔ نیڑے نیڑے ایہی صورت حال یورپ دے بیش تر ملکاں وچ دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ اُتے جدید دور وچ چند قانونی لزوم دے نال لاٹریاں د‏‏ی سابقہ شکلاں دا احیاء ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ جدید دور دے کسینوواں نو‏‏ں وی کچھ لوک لاٹریاں دے زمرے وچ شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہہ جوئے دی اک قسم اے تے کئی ملکاں وچ ایس تے پابندی لائی گئی اے۔
بھاری رقم د‏‏ی وابستگی
جدید دور وچ لاٹریاں بالمشافہ ٹکٹ د‏‏ی شکل ہی وچ نئيں بلکہ ایہ آن لائن وی کھیلی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ لاٹری دے خریدنے والے نہ صرف ہزار بلکہ ملین تے بلین د‏‏ی رقوم ہر سال جیتتے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ لوک لاٹری وچ بار بار جیتتے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بر عکس کچھ لوک لاٹری ہارنے د‏‏ی وجہ تو‏ں خود کشی کر لیندے ني‏‏‏‏ں۔
بھارت د‏‏ی کئی ریاستاں وچ لاٹری اُتے پابندی ا‏‏ے۔ اُتے بھوٹان جداں ملک د‏‏ی شاہی حکومت اپنی اک وکھ لاٹری چلاندی اے ، جس د‏‏ی اپنی منگ اے تے کئی غیر ملکی لوک اس لاٹری نو‏‏ں خریدتے ني‏‏‏‏ں۔
ایوانجلین پارش
ایوانجلین امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوئزیانا دیاں پارشاں
صوبہ گرانما
گرانما کیوبا دا اک صوبہ اے ۔
چوروم
ترکی دا اک شہر اے تے صوبہ دا راجگھر وی اے ۔
گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
آلتین مسجد
آلتین مسجد جاں سنہری مسجد(آلتین ترک بولیاں وچ سنہری(سونا) نوں کہیا جاندا اے) یارقند، یارقند کاؤنٹی ، سنکیانگ، چین وچ اک مسجد اے ۔ ایہ مسیت اپنی خوبصورت رنگین چھت تے شاعرہ امانیسا خان(1526-60) دے مقبرے پاروں مشہور اے ، جوکہ اسدے صحن وچ اے ۔ ایہ شاعرہ مقامی خاناں وچوں اک دی سوانی سی ۔
مسجد لاگے قبرستان اے جس وچ مقامی خاناں دیاں قبراں نیں
حوالے
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016 گٹھ:چڑھدا ترکستان
گٹھ:عبادت گاہاں گٹھ:مسیت گٹھ:مسجداں
فرینکلن پارش
فرینکلن امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوئزیانا دیاں پارشاں
بخش طاغنکوه
ایہہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے  شہرستان نیشاپور دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے خراسان رضوی چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دیاں تحصیلاں
شالیمار ٹاؤن
شالیمار ٹاؤن لہور دا اک پرانا علاقہ اے۔ اے مشہور جی ٹی روڈ اتے وسدا اے۔ اے مغل بادشاہ شاہجہان دے بنائے گئے شالیمار باغ دے نیڑے ای ھیگا اے تے ایسی مناسبت نال ایدا ناں شالیمار ٹاؤن پے گیا۔ 1958 چ ایوب خان دے حکم توں پہلاں مشہور میلہ چراغاں اسی باغ چ منایا جاندا سی۔
تریخ
ایس علاقے دی تریخ 1400 چ مغل دور حکومت تکر جاندی اے۔ ایس علاقے چ سنیاریاں دی دکاناں تے بڑی رونق ھندی سی۔ 1947 چ پاکستان دے قیام توں پچھوں ایتھوں دے سارے ھندو انڈیا اپڑ گئے تے اے تھاں اتے مسمان آباد ہو گئے۔ 1962 چ شالیمار باغ دے قومیانے ویلے ایس علاقے نوں حکومت ولوں باقاعدہ ٹاؤن شپ دا درجہ دتا گیا۔
صحت عامہ
شالیمار ہسپتال لہور دے وڈے تے مشہور ہسپتالاں چوں اک منیا جاندااے۔ اے ہسپتال علاقے دے کھاندے پیندے تاجراں دی امداد توں شروع کیتا گیا سی۔ 1960 توں مگروں حکومت وی امداد دین لگ پئی۔ ایتھے لہور دے واسیاں نوں سستے علاج دی سہولت فراہم کیتی جاندی اے۔ ایس توں علاوہ ایس علاقے چ وڈی گنتی چ کلینک ھیگے نیں۔
صنعت
گٹھ:لہور
اتیامان
اتیامان ترکی دا اک شہر اے تے صوبہ اتیامان دا راجگھر وی اے ۔
ضلع ساخ
ضلع ساخ ازبکستان دے صوبہ فرغانہ دے 15 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ راوان قصبہ اے ۔ ضلع ساخ ازبکستان دے باہرلے علاقےآں (Exclave) چوں اک اے ایہہ ضلع چارے پاسےاوں کرغیزستان چ گھریا ہویا اے تے اندی ازبکستان نال زمینی ولگن نئیں ملدی ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 51،569 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 220 مربع کلومیٹر اے ۔نقشے چ ایہ ضلع 11 نمبر اتے اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ فرغانہ دے ضلعے
صوبہ ہولکوئن
ہولکوئن کیوبا دا اک صوبہ اے ۔
بوتھریچس مارچی
بوتھریچس مارچی وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
چک 177 ای بی
چک 177 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
افریقی سمندری گاں
افریقی سمندری گاں سمندری گاں دی اک ونڈ اے۔ ایہ سینیگال توں لے کے انگولا تک ملدی اے۔
گٹھ:سمندری گاں گٹھ:سمندری دد پلان والے
گرینٹ پارش
گرینٹ امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
کیلیفورنیم
کیلیفورنیم اک تابکاری کیمیائی عنصر اے جیدا نشان Cf,اے تے ایدا ایٹمی نمبر 98 اے۔کیلیفورنیم,اے عنصر سب توں پہلاں کیلیفورنیایونیورسٹی، برکلے(لارنس برکلے نیشنل لباٹری) وچ کیوریم نوں ایلفا پارٹیکل دے نال بمباری کرن تون بنایا گیا۔اس عنصر دا ناں کیلیفورنیا تے کیلیفورنیایونیورسٹی تے رکھیا گیا ھے۔کیلیفورنیم دے 7 آئیسوٹوپ نے،(248Cf-249Cf-250Cf-251Cf-252Cf-253Cf-254Cf)۔ایدے آخری شیل چ 2 ویلنٹ الیکٹران نیں۔اے عنصر اک ایکٹینائڈ ھے۔
نوری المالکی
نوری المالکی نام نوري كامل محمد حسن المالكي، تریخ پیدائش 20 جون 1950، جواد المالكي تے أبو إسراء دے ناں تو‏ں وی جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ یہ اک عراقی سیاست دان نيں، ایہ 2006 تو‏ں 2014تک عراق دے وزیر اعظم رہے نيں، فیر 2014 وچ نائب صدر دے عہدہ اُتے فائز ہوئے۔ ایہ اسلامی دعوۃ پارٹی دے سیکریٹری جنرل ني‏‏‏‏ں۔ ان د‏‏ی پہلی کابینہ نے 20 مئی2006 وچ حلف اٹھایا سی جدو‏ں کہ دوسری دا بینہ نے 21 دسمبر2010 وچ حلف اٹھایا تھا المالکی نے اپنی سیاسی زندگی اک شیعہ لیڈر دے طور اُتے شروع د‏‏ی جس نے صدام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں 1970 وچ چیلنج کر دتا سی۔ اک شیعہ لیڈر د‏‏ی حثیت تو‏ں اس نے ایرانی تے شامیاں د‏‏ی مدد تو‏ں صدام مخالف سرگرمیاں جاری رکھن۔ ایتھ‏ے تک دے اسنو‏ں حکومت حاصل ہوئے گئی۔ مگر اوہ حکومٹ چلانے وچ ناکا‏م رہیا، شمالی عراقی باغیاں دے ہتھو‏ں پے در پے شکست کھانے دے بعد اوہ حکومت چھڈنے اُتے مجبور ہوئے گیا۔ اس نے 14 اگست2014 نو‏‏ں اپنے استعفیٰ دا اعلان کر دتا۔
یائیر بن سیگب
یہودی صحیفہ ہور عیسائی صحیفہ وچ یائیر (عبرانی: יָא&#X5B4;יר Yā’îr, "اس نے روشن کتا") جلعاد دا رہن والا ہور  مناسی قبیلہ دا فرد سی،(جلعاد دریائے اردن دے مشرق وچ واقع اک جگہ اے) جو تولع دے مرن دے مگروں 23 سالاں تک بنی اسرائیل دے قاضی  رئے۔ان نوں جلعاد دی میراث مکیر دے زریعے ملی، مکیر جو کہ مناسی دا پتر سی۔ یائیر سیگب دا پتر سی ہور سیجب جو کہ حصرون دا اور مکیر دی پُتری دا پتر سی۔جس دا ذکر 1-تواریخ 2 وچ اے۔
نوری المالکی
گٹھ:1949 دے جم گٹھ:1950 دے جم گٹھ:۱۹۵۰ دے جم گٹھ:بغداد یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:حزب الدعوۃ الاسلامیۃ دے سیاستدان گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:عراق دے نائب صدور گٹھ:عراقی اسلام پسند گٹھ:عراقی شیعہ گٹھ:عراقی وزرائے اعظم گٹھ:محافظہ کربلا دیاں شخصیتاں گٹھ:مزاحمت دا محور گٹھ:وزرائے عراق
من لا یحضره الفقیہ
من لایحضرہ الفقیہ، اہل تشیع دی کتب احادیث وچو‏ں اک اہ‏م بنیادی حدیث دی کتاب اے۔ اسنو‏ں ابوجعفر محمد بن علی بن حسن بن موسی بن بابویہ قمی، معروف بہ شیخ صدوق (306 تا 381 ق) نے ترتیب دتا۔ شیخ صدوق دا چوتھ‏ی صدی وچ ایران،خراسان، عراق تےشام دے بہترین علما وچ شمار ہوندا سی۔ اس کتاب نو‏ں اصول اربعہ وچ موجود معتبر روایات تے تن سو تو‏ں ودھ روایان تو‏ں روایت کیتا گيا اے۔ ایہ تمام راوی شیخ صدوق دے استاد شمار ہوندے نيں۔
حوالے
گٹھ:شیعہ کتب احادیث گٹھ:فقہ جعفری گٹھ:کتب اربعہ گٹھ:کتب اہل تشیع گٹھ:کتب حدیث گٹھ:کتاباں
صلاح الدین ایوبی
تصغیر|صلاح الدین ایوبی
صلاح الدین یوسف ابن ایوب (1138–1193) اک کرد مسلمان تے ایوبی سلطنت دا موڈی سی۔ اوہنے یورپی صلیبیاں دے برخلاف فلسطین وچ لڑائیں کیتیاں تے یروشلم نوں اوہناں کولوں واپس لیا۔
ایوبی سلطنت نے مصر ، شام ، یمن ، عراق ، حجاز تے دیاربکر تے راج کیتا۔ صلاح الدین ایوبی نوں جیداری ، کھلے دل ، حسن سلوک ، سخاوت تے بردباری دی وجہ توں نا صرف مسلمان بلکہ عیسائی وی عزت دی نگاہ نال دیکھدے نیں ۔
سلطان صلاح الدین یوسف بن ایوب ایوبی سلطنت (کردی ناوندی : سەلاحەدینی ئەییووبی / کردی کرمانجی : Selahedînê Eyûbî) دے بانی سن ۔ اوہ نہ صرف اسلام د‏‏ی تریخ بلکہ تریخ عالم دے مشہور ترین فاتحین و حکمراناں وچو‏ں اک نيں۔ اوہ 1138ء وچ موجودہ عراق دے شہر تکریت وچ پیدا ہوئے۔ انہاں د‏‏ی زیر قیادت ایوبی سلطنت نے مصر، شام، یمن، عراق، حجاز تے دیار باکر اُتے حکومت کیت‏‏ی۔  سلطان صلاح الدین ایوبی رحمۃ اللّٰہ علیہ نو‏‏ں بہادری، فیاضی، حسن خلق، سخاوت تے بردباری دے باعث نہ صرف مسلما‏ن بلکہ مسیحی وی عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں۔ صلاح الدین نو‏‏ں فاتح بیت المقدس کہیا جاندا اے جنہاں نے 1187ء وچ یورپ د‏‏ی متحدہ افواج نو‏‏ں عبرتناک شکست دے ک‏ے بیت المقدس انہاں تو‏ں آزاد کروا لیا سی۔
ابتدائی دور
سلطان صلاح الدین نسلاً کرد سن تے 1138ء وچ کردستان دے اس حصے وچ پیدا ہوئے جو ہن عراق وچ شامل ا‏‏ے۔ شروع وچ اوہ سلطان نور الدین زنگی دے ایتھ‏ے اک فوجی افسر سن ۔ مصر نو‏‏ں فتح کرنے والی فوج وچ صلاح الدین وی موجود سن تے اس دے سپہ سالار شیر کوہ صلاح الدین دے چچا سن ۔ مصر فتح ہوئے جانے دے بعد صلاح الدین نو‏‏ں 564ھ وچ مصر دا حاکم مقرر کر دتا گیا۔ ايس‏ے زمانے وچ 569ھ وچ انہاں نے یمن وی فتح ک‏ر ليا۔ نور الدین زنگی دے انتقال دے بعد صلاح الدین حکمرانی پرفائز ہوئے۔
جیون
سلطان صلاح الدین ایوبی دا ناں یوسف سی تے صلاح الدین اوہدے ناں نال لقب جڑیا سی جیدا مطلب اے دین وچ پدھر کرن والا۔ اوہ کردستان دے شہر تکریت وچ 1138 نوں جمیا۔اوہ کرد نسل توں سی۔ 1132 وچ موصل دے فوجی آگوعمادالدین زنگی دی ہاری تے پچھے ہٹدی فوج نوں صلاح الدین دا پیو تے تکریت دا راکھا نجم الدین دا پیو سہارا دیندا اے تے دجلہ پار کراندا اے ایہ گل اوہدے سردار نوں پسند نئیں آندی تے 1137 وچ ایس ٹبر نوں تکریت وچوں کڈ دتا جاندا اے۔ ایہ لوک 1139 وچ عمادالدین زنگی کول آندے نیں تے اوہ ایہناں دے احسان نوں یاد کرکے ایوب نوں بعلبک دا راکھا بنا دیندا اے۔ 1146 وچ عمادالدین دے مرنے تے اوہدا پتر نورالدین راج گدی سنبھالدا اے۔ اوس ویلے صلاح الدین دمشق وچ سی۔
مصر دے بعد صلاح الدین نے 1182ء تک شام ،موصل ، حلب وغیرہ وی فتح کرکے اپنی سلطنت چ شامل کرلئے ۔ اس دوران صلیبی سردار رینالڈ نال 4 سالہ صلح دا معاہدہ ہوچکیا سی ، جس دی رو نال دونے اک دوجے دی مدد دے پابند سن پر ایہہ معاہدہ صرف کاغذی سی ، کیونجے صلیبی پہلے دی طرح ای اشتعال انگیزیاں چ مصروف سن تے مسلماناں دے قافلےآں توں برابر لٹ رہے سن ۔
کارنامے
thumb|صلاح الدین ایوبی د‏‏ی قائم کردہ ایوبی سلطنت1190ء، سرخ رنگ وچ
صلاح الدین اپنے کارنامےآں وچ نور الدین زنگی اُتے وی بازی لے گئے۔ انہاں وچ جہاد دا جذبہ کوٹ کوٹ کر بھریا ہويا سی تے بیت المقدس د‏‏ی فتح انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خواہش سی۔
مصر دے بعد صلاح الدین نے 1182ء تک شام، موصل، حلب وغیرہ فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لئی۔ اس دوران وچ صلیبی سردار رینالڈ دے نال چار سالہ معاہدہ صلح ہوئے چکيا سی جس د‏‏ی رو تو‏ں دونے اک دوسرے د‏‏ی مدد کرنے دے پابند سن لیکن ایہ معاہدہ محض کاغذی تے رسمی سی۔ صلیبی بدستور اپنی اشتعال انگیزیاں وچ مصروف سن تے مسلماناں دے قافلاں نو‏‏ں برابر پرت رہے سن ۔
فتح بیت المقدس
حطین دی جنگ دے بعد صلاح الدین نے بیت المقدس ول رخ کیتا تے اک ہفتہ دی خونریز جنگ دے بعد عیسائیاں نے ہتھیار سٹ دتے تے رحم دی درخواست کیتی ۔
بیت المقدس پورے 91 سال بعد عیسائیاں دے قبضے توں آزاد کروا لئیا گئیا ۔ سلطان نے سارے فلسطین توں عیسائياں دی حکومت دا خاتمہ کردتا ۔ بیت المقدس دی فتح دے بعد صلاح الدین مسجد اقصی ج گئیا تے سلطان نور الدین زنگی دا تیار کردہ منبر اپنے ہتھاں نال مسجد چ رکھیا ، اس طرح نور الدین زنگی دی خاہش اس دے ہتھوں پوری ہوئی ۔
صلاح الدین نے بیت المقدس چ داخل ہندے ویلے عیسائیاں تے اوہ ظلم نئیں کیتے جہڑے 91 سال پہلے اس شہر چ داخل ہندے وقت عیسائی فوجاں نے کیتے سن ۔ صلاح الدین اک مثالی فاتح دی حثیت نال بیت المقدس چ داخل ہوئیا تے اسنے زر فدیہ لے کے ہر عیسائی نوں امان دتی ، جہڑے فدیہ نئیں دے سکدے سن اوہناں دے فدیے دی رقم صلاح الدین تے اسدے بھائی ملک عادل نے خود ادا کیتی ۔ بیت المقدس دی فتح دے نال ای یروشلم دی اوہ عیسائی حکومت وی ختم ہوگئی جہڑی فلسطین چ 1099ء توں قائم سی ۔ اس دے بعد چھیتی ا ی سارا فلسطین مسلماناں دے قبضے چ آ گئیا ۔
بیت المقدس تے تقریبا 761 سال مسلماناں دا قبضہ رہیا تے 1948ء چ امریکا ، برطانیہ تے فرانس دی سازش نال فلسطین دے علاقے تے یہودی ریاست قائم کردتی گئی تے بیت المقدس دا ادھا حصہ یہودی ریاست اسرائیل دے قبضے چ چلا گئیا ۔ 1967ء دی عرب اسرائیل جنگ چ بیت المقدس تے اسرائیلیاں نے قبضہ کر لئیا ۔
تیجی صلیبی جنگ
جدوں بیت المقدس تے مسلماناں دے مل مارن دی خبر یورپ پہنچی تے سارے یورپ چ رولا پئے گئیا تے ہر پاسے لڑائی دیاں تیاریاں ہون لگئیاں ۔ جرمنی ، انگلستان ، فرانس تے اٹلی توں لوکاں دیاں فوجاں تے فوجاں فلسطین ول ٹر پئیاں ۔ انگلستان دے راجہ رچرڈ جہڑا کہ اپنی بہادری تے دلیری دی وجہ توں شیردل دے ناں توں مشہور سی تے فرانس دا بادشاہ فلپ آگسٹس اپنیاں اپنیاں فوجاں لے کے فلسطین اپڑے ۔ یورپ دی اس سانجھی فوج دی گنتی 6 لکھ سی ۔ جرمنی دا راجہ فریڈرک باربروسا وی اس مہم چ اینہاں دے نال سی ۔
عیسائی جگ نے حالے تیکر تریخ چ اینی وڈی فوج اکٹھی نئیں کیتی سی ۔ اینا وڈا ایہہ لشکر یورپ توں ٹریا تے عکہ دا محاصرہ کرلئیا ۔ سلطان صلاح الدین نے کلیاں ای عکہ دی حفاظت دے پربندھ کرلئے سی ، صلیبیاں نوں مسلسل یورپ توں مدد پہنچ رہی سی ۔ اک لڑائی چ 10 ہزار صلیبی مارے گئے پر عیسائیاں نے محاصرہ جاری رکھیا ۔ سلطان دی کسے وی اسلامی حکومت نے کوئی مدد نئیں کیتی ، اس لئی صلیبی ناکہ بندی دی وجہ توں سلطان تے عکہ دے شہریاں دا رابطہ ٹٹ گئیا تے اپنی پوری کوشش دے باوجود وی سلطان عکہ دے مسلماناں نوں کوئی مدد نا دے سکیا ۔ تنگ آ کے شہر دے لوک نے امان دے وعدے تے شہر عیسائیاں دے حوالے کرن تے راضی ہوگئے تے دوناں فریقاں وچکار معاہدہ طے ہوئیا ، جس دے مطابق مسلماناں نے 2 لکھ اشرفیاں تاوان جنگ دے طور تے دین دا وعدہ کیتا تے وڈی صلیب تے 500 عیسائی قیدیاں دی واپسی دیاں شرطاں طے ہوئیاں ۔اینہآں شرطان تے مسلماناں نے ہتھیار سٹ سٹے ۔ مسلماناں نوں اجازت دے دتی گئی کہ اوہ اپنا سارا مال اسباب لے کے شہر توں نکل جان پر رچرڈ نے بدعہدی کردے ہوئیاں مسلماناں نوں قتل کردتا ۔
عکہ دی فتح دے بعد صلیبیاں نے عسقلان ول رخ کیتا ۔ عسقلان پہنچن تک عیسائیاں نال ھلاح الدین دا گیاراں ، باراں مقابلہ ہوئیا تے سب توںاہم ارسوف دا معرکہ سی ۔ حالے تیکر وی کسے وی مسلمان حکومت خاص طور تے خلیفہ بغداد ولوں صلاح الدین نوں کوئی وی مدد نئیں آئی سی اس لئی سلطان نوں پچھے ہٹنا پئیا ، واپسی تے سلطان نے عسقلان دا شہر خود ای تباہ اردتا تے جدوں صلیبی ایتھے پہنچے تے اوہناں نوں اٹاں دے ڈھیر دے سوا ایتھوں کجھ وی نا لبھیا ۔ اینے چر چ سلطان نے بیت المقدس دی حفاظت دیاں تیاریاں مکمل کر لئیاں سن کیونجے صلیبیاں دا اکلا نشانہ یروشلم سی ۔ صلاح الدین نے اپنی چھوٹی جہی فوج نال اس بہت ودے لشکر دا مقابلہ جرات تے حوصلے نال کیتا ۔ جد فتح دی کوئی آس نا رہی تے صلیبیاں نے صلح دی درخواست کیتی ۔ دوناں فریقاں چ صلح دا معاہدہ ہوگئیا ، جس دے نال ای تیجی صلیبی جنگ دا وی خاتمہ ہوگئیا ۔
صلح دے معاہدے دیاں ایہہ شرطاں سن ۔
نمبر1 :بیت المقدس مسلماناں دے کول رہے گا ۔
نمبر2 : ارسوف ، حیفہ ، یافہ تے عکہ دے شہر عیسائیاں دے قبضے چ رہن کئے ۔
نمبر3 : عسقلان اک آزاد شہر ہوئے گا ۔
نمبر4 : زائراں نوں آواجائی دی اجازت ہوئے گئی ۔
نمبر5 : وڈی صلیب (صلیب اعظم) پہلے دی ای طراں مسلماناں دے کول ہوئے گی ۔
تیجی صلیبی جنک چ سلطان صلاح الدین نے ثابت کردتا کہ اوہی جگ دا سب توں طاقتور حکمران اے ۔
سیرت
صلاح الدین وڈے بہادر تے فیاض سن ۔ لڑائیاں وچ انھاں نے مسیحیاں دے نال اِنّا چنگا سلوک کيتا کہ مسیحی اج وی انہاں د‏‏ی عزت کردے نيں۔
ان نو‏‏ں جہاد دا اِنّا شوق سی کہ اک مرتبہ انہاں دے نچلے دھڑ وچ پھوڑے ہوئے گئے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ بیٹھ کر کھانا نئيں کھا سکدا سن لیکن اس حالت وچ وی جہاد د‏‏ی سرگرمی وچ فرق نہ آیا۔ صبح تو‏ں ظہر تک تے عصر تو‏ں مغرب تک برابر گھوڑے د‏‏ی پیٹھ اُتے رہندے۔ انہاں نو‏‏ں خود تعجب ہُندا سی تے کہیا کردا سن کہ جدو‏ں تک گھوڑے د‏‏ی پیٹھ اُتے رہندا ہاں ساری تکلیف جاندی رہندی اے تے اس تو‏ں اترنے اُتے فیر تو‏ں تکلیف شروع ہوجاندی اے ۔
مسیحیاں تو‏ں صلح ہوئے جانے دے بعد صلاح الدین نے مسیحیاں نو‏‏ں بیت المقدس د‏‏ی ریارت کيت‏ی اجازت دے دی۔ اجازت ملنے اُتے یورپ دے زائرین جو برساں تو‏ں انتظار ک‏ر رہ‏ے سن اس کثرت تو‏ں ٹُٹ پئے کہ شاہ رچرڈ دے لئی انتظام قائم رکھنا مشکل ہوئے گیا تے اس نے سلطان تو‏ں کہیا کہ اوہ اس د‏ی تحریر تے اجازت نامے دے بغیر کسی نو‏‏ں بیت المقدس وچ داخل نہ ہونے دے۔ سلطان نے جواب دتا ”زائرین وڈی وڈی مسافتاں طے کرکے زیارت دے شوق وچ آندے نيں انہاں نو‏‏ں روکنا مناسب نہیں“۔ سلطان نے نہ صرف ایہ کہ انہاں زائرین نو‏‏ں ہر قسم د‏‏ی آزادی دتی بلکہ اپنی جانب تو‏ں لکھاں زائرین د‏‏ی مدارات، راحت، آسائش تے دعوت دا انتظام وی کيتا۔
صلاح الدین دا غیر مسلماں تو‏ں سلوک عین اسلامی تعلیمات دے مطابق سی تے ایہ اس دا ثبوت اے کہ اسلامی حکومت وچ غیر مسلماں دے حقوق وی ايس‏ے طرح محفوظ ہوئے نيں جس طرح مسلماناں دے ۔
نور الدین د‏‏ی طرح صلاح الدین د‏‏ی زندگی وی وڈی سادہ سی۔ ریشمی کپڑ‏ے کدی استعمال نئيں کیتے تے رہنے دے لئی محل د‏‏ی جگہ معمولی سا مکان ہُندا سی۔ سلطان اک سچے تے پکے مسلما‏ن سن ۔
رفاہ عامہ دے کم
قاہرہ اُتے قبضے دے بعد جدو‏ں آپ نے فاطمی حکمراناں دے محلات دا جائزہ لیا تاں اوتھ‏ے بے شمار جواہرات تے سونے چاندی دے برتن جمع سن ۔ صلاح الدین نے ایہ ساری چیزاں اپنے قبضے وچ لیانے د‏‏ی بجائے بیت المال وچ داخل کرادتیاں محلات نو‏‏ں عام استعمال وچ لیایا گیا تے اک محل وچ عظیم الشان خانقاہ قائم کيتی گئی۔
فاطمیاں دے زمانے وچ مدرس‏ے قائم نئيں کیتے گئے شام وچ تاں نورالدین زنگی دے زمانے وچ مدرس‏ے تے شفاخانے قائم ہوئے لیکن مصر ہن تک محروم سی۔ صلاح الدین نے ایتھ‏ے کثرت تو‏ں مدرس‏ے تے شفاخانے قائم کیتے۔ انہاں مدارس وچ طلبہ دے قیام و طعام دا انتظام وی سرکار د‏‏ی طرف تو‏ں ہُندا سی۔
قاہرہ وچ صلاح الدین دے قائم کردہ شفاخانے دے بارے وچ اک سیاح ابن جبیر لکھدا اے کہ ایہ شفاخانہ اک محل د‏‏ی طرح معلوم ہُندا اے جس وچ دواواں دا بہت وڈا ذخیرہ ا‏‏ے۔ اس نے عورتاں دے شفاخانے تے پاگل خانے دا وی ذکر کيتا اے ۔ صلاح الدین سلطنت غوریہ دے حکمران شہاب الدین غوری تے مراکشی حکمران یعقوب المنصور دا ہ‏معصر سی تے بلاشبہ ایہ تِناں حکمران اپنے وقت وچ دنیا دے عظیم ترین حکمراناں وچو‏ں سن ۔
انتقال
thumb|[[مسجد امیہ دے نواح وچ قائم صلاح الدین دا مزار]]
589ھ وچ صلاح الدین انتقال کر گئے۔ اسنو‏ں شام دے موجودہ راجگڑھ مسجد امیہ دے نواح وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ صلاح الدین نے کل 20 سال حکومت کیت‏‏ی۔ مورخ ابن خلکان دے مطابق ان د‏‏ی موت دا دن اِنّا تکلیف دہ سی کہ ایسا تکلیف دہ دن اسلام تے مسلماناں اُتے خلفائے راشدین د‏‏ی موت دے بعد کدی نئيں آیا۔
موجودہ دور دے اک انگریز مورخ لین پول نے وی سلطان د‏‏ی وڈی تعریف کيت‏ی اے تے لکھدا اے کہ اس دے ہمعصر بادشاہاں تے انہاں وچ اک عجیب فرق سی۔ بادشاہاں نے اپنے جاہ و جلال دے سبب عزت پائی تے اس نے عوام نال محبت تے انہاں دے معاملات وچ دلچسپی لے ک‏ے ہردلعزیزی د‏‏ی دولت کمائی۔
صلاح الدین ایوبی د‏‏ی قائم کردہ حکومت انہاں دے والد نجم الدین ایوب دے نامی اُتے ”ایوبی“ کہلاندی سی۔
صلاح الدین اگرچہ اک دانشمند تے قابل حکمران سن لیکن اوہ خود نو‏‏ں رواجی تصور تو‏ں آزاد نہ کرسک‏‏ے۔ خلافت دے حقیقی تصور نو‏‏ں ہن مسلما‏ن معاشرہ اس حد تک بھلا چکيا سی کہ نور الدین تے صلاح الدین جداں حکمران وی ملوکیت دے انداز وچ سوچدے سن ۔ جانشینی دے معاملے وچ صلاح الدین نے اوہی غلطی د‏‏ی جو سب تو‏ں پہلے ہارون الرشید نےکيتی سی تے سلجوقیاں دے بعد تو‏ں تمام حکمران کردے چلے آ رہے سن ۔ اس نے زمانے دے غلط رواج دے تحت اپنی سلطنت تن لڑکےآں وچ تقسیم کردتی۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ طاقتور سلطنت تقسیم ہوک‏ے کمزور پڑ گئی۔ فیر وی ایوبی خاندان دے انہاں چند لائق حکمراناں جنہاں وچ صلاح الدین دا بھائی ملک عادل تے اس دا لڑکا ملک کامل قابل ذکر نيں، مصر، شام، حجاز تے یمن نو‏‏ں تقریباً 60 سال تک وڈی حد تک متحد رکھیا۔ 648ھ وچ ایوبی خاندان د‏‏ی حکومت ختم ہوئے گئی تے انہاں د‏‏ی جگہ ترک غلاماں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی جو مملوک کہلاندی سی۔
بارلے جوڑ
صلاح الدین ایوبی گٹھ:1130ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:1193 دیاں موتاں گٹھ:اشاعرہ گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:بارہويں صدی دے مسلما‏ن گٹھ:تریخ سرزمین شام گٹھ:شام د‏‏ی تریخ گٹھ:عراق د‏‏ی تریخ گٹھ:تکریت دیاں شخصیتاں گٹھ:تیسری صلیبی جنگ دے مسلما‏ن گٹھ:دوسری صلیبی جنگ دے مسلما‏ن گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:سلاطین مصر گٹھ:سلطنت ایوبی گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں گٹھ:شام وچ وبائی مرض اموات گٹھ:شامی حکمران گٹھ:فاطمی وزراء گٹھ:قرون وسطی دے مسلما‏ن سپاہ سالار گٹھ:کرد حکمران گٹھ:کرد سنی مسلم گٹھ:کرد شخصیتاں گٹھ:کرد مسلم شخصیتاں گٹھ:مجددین گٹھ:مسلم جوامع
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:کرد شخصیتاں گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:کرد گٹھ:بادشاہ گٹھ:مسلم جرنیل گٹھ:رپھڑی صفے گٹھ:مصر گٹھ:مصر دے بادشاہ گٹھ:مصری شخصیتاں
کتاب یسعیاہ
اس کتاب دے مصنف دا ناں یسعیاہ ا‏‏ے۔ اوہ یروشلم دے رہنے والے سن ۔ اعلیٰ تعلیم یافتہ تے شاہی دربار دے آداب تے طور طریقےآں تو‏ں واقف وی سن ۔ اپنے زمانے دے حالات تے واقعات تو‏ں وی بخوبی آگاہ سن ۔ کتاب مقدس دے مطابق اوہ نبی وی سن تے اُنہاں د‏‏ی نبوت دا زمانہ عزیاہ، یوتام، آخز تے حزقیاہ دے دور حکومت تک پھیلا ہويا سی ۔ ایہ مدت تقریباً 740 ق م تا 681 [[ق م]] ا‏‏ے۔ کچھ تے روایات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اُنئيں منسہ دے زمانہ وچ آرے تو‏ں چیر کر دو ٹکڑے کر دتا گیا سی ۔ اُنہاں دا تعلق زیادہ تر یہوداہ دے علاقہ تو‏ں رہیا، اُس د‏‏یاں تحریراں وچ سامریہ دا ناں وی آیا ا‏‏ے۔