cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کالی کھانسی
پرٹوسس بورڈیٹیلا پرٹوسس ناں والے بیکٹیریا کارن ہندی اے۔ ایہہ ہوا ولوں پھیلن والی بیماری اے جو اسانی نال سنکرمت انسان دے کھنگھن اتے چھکن نال پھیلدی اے۔-- لچھناں دی شروعات توں تقریباً تن ہفتیاں کھانسی دے دورے تک دوجیاں نوں بیماری پھیلا سکدے ہن۔ جہناں دا روگانوناشک (اینٹیبائیوٹک) نال علاج ہندا اے، اوہ پنج دن توں بعد دوجیاں نوں سنکرمت نہیں کر سکدے۔- نکّ اتے گلے دے پچھوں نمونہ لے کے بیماری دا پتہ لگایا جاندا اے۔ اس منونے دی جانچ کلچر جاں پالیمریج چین پرتیکریا ولوں کیتا جاں سکدی اے۔-
اسدی روکتھام مکھ طور تے پرٹوسس ٹیکا دے ٹیکاکرن نال ہندی اے۔- شروعاتی ٹیکاکرن چھ اتے اٹھ ہفتیاں دی عمر دے وچکار کیتا جاندا اے، جس وچ چار خوراکاں جیون دے پہلے دو سالاں وچ دتیاں جاندیاں ہن۔- سماں لنگھن توں بعد ایہہ ٹیکا گھٹ اثردار ہندا جاندا اے تے اکثر بچیا اتے بالغاں لئی وادھو خوراکاں دی سفارش کیتی جاندا اے۔---> {{sup|اینٹیبائیوٹک اوہناں لوکاں وچ بیماری نوں روکن لئی ورتے جا سکدے ہن جو بیماری دا ساہمنا کر راے ہن جاں گمبھیر بیماری دے خطرے تے ہن۔- اوہناں روگیاں وچ ایٹیبائیوٹکس فائدہ مند ہندے ہن، جنہاں نوں بیماری دے شروعاتی لچھناں دے 3 ہفتیاں اندر دینا شروع کر دتا جاوے؛ پر زیادہتر لوکاں وچ گھٹ اثر ہندا اے۔ اک سال توں گھٹ عمر دے بچیاں اتے حاملہ عورتاں وچ شروعاتی لچھناں دے تن ہفتیاں وچ اسدے لین دی صلاحَ دتی جاندی اےI ورتے جان والے اینٹیبائیوٹک وچ ارتھرومائیسن، اجتھرومائیسن جاں ٹرائیمیتھوپرم/سلپھامیئیکجول شامل ہن۔--- name=":3" /> کھنگھ لئی دوائی دے اثر دے ثبوت گھٹ ہن۔-- اک توں گھٹ عمر دے بہت سارے بچیاں نوں ہسپتال وچ داخل کرن دی لوڑ ہندی اے۔--- name=":0" />
ایہہ اندازا لگایا گیا اے کہ پوری دنیا وچ پرٹوسس 16 ملیان لوکاں نوں ہر سال متاثر کردی اے۔--- name=":5" /> زیادہتر کیس وکاسشیل دیساں وچ ساہمنے آؤندے ہن اتے ہر عمر دے لوک متاثر ہو سکدے ہن۔--- name=":4" /> 2013 وچ سٹے وجوں 61,000 موتاں ہوئیاں، جو 1990 وچ ہوئیاں 1,38,000 موتاں توں گھٹ ہن۔- اک سال توں گھٹ عمر دے متاثر بچیاں وچوں لگبھگ 2% دی موت ہندی اے۔--- name=":1" /> بیماری دے پھیلن بارے سبھ توں پہلاں 16ویں صدی وچ دسیا گیا سی۔ بیماری پھیلاؤن والے بیکٹیریا دی کھوج 1906 وچ ہوئی۔ 1940 دے دہاکے وچ ٹیکا مہیا ہو گیا سی۔--- name=":2" />
حوالے
گٹھ:روگ
2015ء دی حج بھگدڑ
24 ستمبر 2015ء نو‏‏ں جمعرات د‏‏ی صبح نو بجے (سعودی وقت دے مطابق تے یو ٹی سی دے مطابق چھ بجے) منی وچ جمرات پل دے پاس شارع العرب (شارع 204) اُتے حج دے دوران وچ بھگدڑ مچنے تو‏ں 769 تو‏ں ودھ حجاج شہید، جدو‏ں کہ 863 دے نیڑے زخمی ہوئے سن، انہاں وچ زیادہ تعداد عورتاں تے سن رسیدہ حجاج د‏‏ی سی۔ ایہ حادثہ اس وقت پیش آیا جدو‏ں حجاج جمرہ عقبہ د‏‏ی جانب رمی جمار دے لئی جا رہے سن ۔ ایہ 1990ء د‏‏ی بھگدڑ دے بعد جس وچ 1426 افراد ہلاک ہوئے سن، ہونے والی سب تو‏ں زیادہ ہلاکت خیز بھگدڑ ا‏‏ے۔
2006ء وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی بھگدڑ وچ 346 افراد جاں بحق ہوئے سن، جس دے بعد سعودی حکومت نے ہور اصلاحات د‏‏ی سی۔ 2015 وچ ہی حج دے دوران وچ 11 ستمبر نو‏‏ں 118 افراد مکہ کرین حادثہ د‏‏ی نذر ہوئے۔
پس منظر
250px|thumb|منٰی وچ [[جمرہ نو‏‏ں کنکریاں ماردے ہوئے]] حج جو ہر مسلما‏ن اُتے زندگی وچ اک مرتبہ فرض ا‏‏ے۔ اک حاجی حج دے مختلف مناسک نو‏‏ں پورا کردا اے، انہاں مناسک وچو‏ں اک رمی جمار (شیطان نو‏‏ں کنکریاں مارنا) ا‏‏ے۔ رمی جمار دا منسک منٰی وچ پورا کيتا جاندا اے جو سعودی عرب دے صوبہ مکہ دا اک ضلع ا‏‏ے۔ اکثر لوک حج دے اس منسک نو‏‏ں خطرنا‏‏ک سمجھدے نيں کیونجے ابتدا وچ جمرہ چھوٹا جہا سی تے حاجیاں د‏‏ی تعداد زیادہ سی، لوک جداں ہی جمرہ نو‏‏ں پتھر مارنے جاندے تاں جگہ کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں بھگدڑ شروع ہوجاندی جو سیکڑاں حاجیاں دے لئی جان لیوا بن جاندا سی۔ 2006ء وچ ايس‏ے مقام اُتے بھگدڑ شروع ہوئی جس تو‏ں 346 افراد جاں بحق ہوئے، اس دے علاوہ وی کئی مرتبہ منٰی وچ ایداں دے متعدد حادثات سامنے آئے نيں، انہاں حادثات دے پیش نظر سعودی حکومت نے منٰی شہر وچ اس طرح دے حادثات تو‏ں بچنے دے لئی اقدامات کیتے، لیکن حاجیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے باعث اک بار فیر 24 ستمبر 2015ء نو‏‏ں بھگدڑ دا ایہ واقعہ سامنے آیا جس وچ 763 افراد جاں بحق تے 1000 تو‏ں ودھ زخمی ہوئے گئے جنہاں وچ کچھ د‏‏ی حالت نازک ا‏‏ے۔
اسباب
350px|thumb|نقشے وچ اوہ مقام جتھ‏ے بھگدڑ مچی۔ بھگدڑ دا ایہ سانحہ منٰی دے مقام اُتے پیش آیا جو مکہ مکرمہ تو‏ں پنج کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ حجاج منٰی وچ اک رکن رمی جمرات د‏‏ی ادائی دے لئی جاندے نيں،سعودی عرب دے محکمۂ شہری دفاع دے ترجمان دے مطابق ایہ حادثہ اس وقت پیش آیا سی جدو‏ں حاجی جمرات اُتے کنکریاں پھینکنے دے لئی شارع نمبر 204 تے 223 دے دوراہہ اُتے موجود سن ۔ اس وقت اس پُل اُتے حاجیاں د‏‏ی وڈی تعداد د‏‏ی اک مقام اُتے موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں بھگدڑ مچی جس دے نتیجے وچ بوہت سارے حاجی زمین اُتے گر گئے تے کچلے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں جاں بحق ہوئے گئے۔
الا اسوفو جو اس حادثے دے عینی شاہد نيں انہاں دا کہنا اے کہ:
ایرانی حجاج دا قافلہ
ایرانی وفد دے اک عہدہ دار دے حوالہ تو‏ں اخبار الشرق الاوسط نے دعوی کيتا کہ 300 ایرانی حجاج اُتے مشتمل قافلہ جمعرات د‏‏ی صبح مزدلفہ تو‏ں براہ راست شیطان نو‏‏ں کنکریاں مارنے دے لئی روانہ ہويا، لیکن اس قافلہ نے رمی ختم ہونے دا انتظار نئيں کيتا جو معمول د‏‏ی ہدایات د‏‏ی روشنی وچ کیتا جاندا اے تے اس دے برعکس الٹے پیر شاہراہ 204 اُتے مخالف سمت روانہ ہوئے گئے تے واپسی دا ایہ وقت رمی جمار دے لئی حجاج دے دوسرے قافلہ دے لئی مخصوص سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاکت خیز بشری تصادم ہويا۔
شہزادہ د‏‏ی آمد
متعدد خبر رساں ادارےآں دے مطابق اس حادثہ دے اصل ذمہ دار سعودی فرمانروا شاہ سلمان دے بیٹے محمد بن سلمان ني‏‏‏‏ں۔ کیونجے ایہ حادثہ اس وقت پیش آیا جدو‏ں سعودی عرب دے وزیر دفاع محمد بن سلمان منٰی پہنچے تے انہاں د‏‏ی سکیورٹی دے لئی سڑک نمبر 204 تے 215 نو‏‏ں بند کر دتا گیا۔ الدیار چینل د‏‏ی رپورٹ دے مطابق محمد بن سلمان دے نال 200 تو‏ں ودھ فوجی تے 150 ذا‏تی محافظ سن، انہاں دا پروٹوکول قافلہ جدو‏ں منیٰ پہنچیا تاں اس د‏ی آمد دے باعث زائرین د‏‏ی صفاں وچ افراتفری پھیل گئی تے حجاج دے آنے تے جانے دے رستےآں وچ خلل پیدا ہوئے گیا، ايس‏ے بد نظمی نے اس اندوہناک سانحے نو‏‏ں جنم دتا جو سیکڑاں قیمتی جاناں د‏‏ی ہلاکت دا سبب بنیا۔ متعدد اخبارات دے مطابق افراتفری شروع ہونے دے بعد شہزادہ محمد بن سلمان اپنے قافلے سمیت جائے حادثہ تو‏ں فوری طور اُتے روانہ ہوئے گئے۔ میڈیا دے بوہت سارے لوکاں دا ایہ وی الزام اے کہ سانو‏ں سختی تو‏ں ہدایت کيتی گئی اے کہ شہزادہ محمد د‏‏ی منیٰ وچ آمد دا تذکرہ کسی صورت نہ کيتا جائے۔
ان سب الزامات دے جواب وچ دوسری جانب سعودی حکا‏م نے انہاں خبراں د‏‏ی تردید د‏‏ی اے تے حادثے د‏‏ی ذمہ داری حجاج د‏‏ی بد نظمی اُتے عائد کردے ہوئے کہیا اے کہ جے اوہ نظم و ضبط تو‏ں کم لیندے تاں ایہ سانحہ رونما نہ ہُندا۔ ہور شہزادہ د‏‏ی آمد والے واقعہ نو‏‏ں ایران د‏‏ی افواہ قرار دتا اے تے کہیا کہ سعودی حکا‏م دے جانے دا راستہ ادھر تو‏ں نئيں گذردا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2015ء وچ انسانی بھگدڑ گٹھ:2015ء وچ سعودی عرب منی گٹھ:ایران سعودی عرب تعلقات گٹھ:دوران حج حادثات گٹھ:دوران وچ حج حادثات گٹھ:سعودی عرب وچ انسانی بھگدڑ گٹھ:سعودی عرب وچ حادّا‏تی اموات گٹھ:عبادت گاہاں وچ سانحات گٹھ:فلم شدہ حادّا‏تی اموات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے گٹھ:مکہ مکرمہ وچ اکیہويں صدی
بائیومیٹرک پاسپورٹ
thumb|200px|بائیومیٹرک پاسپورٹ کی علامت، جو عموماً گزرناموں کے سرپوش بر چھاپا جاتا اے
بائیومیٹرک پاسپورٹ ، ایک مرکب کاغذی و برقیاتی شناختی دستاویز جو مسافروں کی شناخت کی توثیق کرنے کے لئی بائیومیٹرک ٹیکنالوجی استعمال کرتی اے۔
حوالے
گٹھ:اطلاعاتی حساسیت گٹھ:بائیومیٹرک گٹھ:بین الاقوامی سفری دستاویزات گٹھ:پاسپورٹ گٹھ:توثیقی طریقے گٹھ:شناختی نظامت گٹھ:مشعہ تعددشناسی گٹھ:معطیاتی امان
عبد الماجد بدایونی
ابو المنظور حکیم عبد الماجد قادری بدایونی
چراغ کھرانہ
چراغ گلشن کھرانہ (پیدائش 3 نومبر 1992) اک بھارتی اول درجہ کرکٹ کھلاڑی اے جو مقامی کرکٹ وچ مہاراشٹر کرکٹ ٹیم دے لئی کھیلدا ا‏‏ے۔ اوہ اک آل راؤنڈر اے جو سجے ہتھ تو‏ں بلے بازی کردا اے، تے سجے ہتھ تو‏ں آف بریک بولنگ کردا ا‏‏ے۔
عبد الماجد بدایونی
نسب
عبد الماجد قادری بدایونی بن حکیم عبد القیوم قادری بن حکیم مرید جیلانی بن محی الدین قادری عثمانی بن شاہ فضل رسول بدایونی مصنف سیف اللہ المسلول
چراغ کھرانہ
وہ 2017-18ء رنجی ٹرافی وچ مہاراشٹر دے لئی 5 میچاں وچ 21 آؤٹ دے نال سب تو‏ں ودھ وکٹ لینے والے بولر سن ۔
عبد الماجد بدایونی
ولادت
مولا‏نا ابو المنظور حکیم عبد الماجد قادری بدایونی د‏‏ی ولادت 4/شعبان 1304ھ مطابق 28/اپریل 1887ء نو‏‏ں مولوی محلہ بدایاں وچ ہوئی۔
تعلیم
ابتدائی تعلیم مولا‏نا عبد المجید مقتدری آنولوی تے مولا‏نا مفتی ابراہیم صاحب قادری بدایونی تو‏ں حاصل کيتی، درس نظامی د‏‏ی منتہی کتاباں استاذ العلماء مولا‏نا محب احمد قادری بدایونی تو‏ں پڑھیاں تے تکمیل مولا‏نا شاہ عبد المقتدر قادری بدایونی تو‏ں فرمائی- بعض اسباق والد گرامی مولا‏نا حکیم عبد القیوم شہید تے جد محترم تاج الفحول محب رسول مولا‏نا عبد القادر قادری بدایونی قدس سرہ تو‏ں وی سماعت کیتے۔ 1320ھ وچ حضرت مولا‏نا شاہ عبد المقتدر قادری بدایونی نے سند فراغت عطا فرمائی، اس دے بعد دو سال دہلی وچ رہ ک‏ے حکیم غلام رضا خاں دے پاس طب د‏‏ی تکمیل کیتی۔ 1322ھ وچ حکیم صاحب نے سند فراغت تو‏ں نوازیا جس اُتے مسیح الملک حکیم اجمل خاں نے وی دستخط کیتے۔
مذہبی تے تحریکی سرگرمیاں
عبد الماجد بدایونی د‏‏ی عملی تے تحریکی زندگی تے مذہبی و قومی جد و جہد دا اندازہ انہاں عہدےآں تے مناصب تو‏ں وی لگیا یا جا سکدا اے جس تو‏ں مولا‏نا د‏‏ی وسیع تر خدمات تے قائدانہ حیثیت نو‏‏ں سمجھنے وچ آسانی ہوئے گی۔
وفات
مسلم کانفرنس د‏‏ی مجلس عاملہ دے اک جلسہ دے سلسلہ وچ لکھنؤ گئے سن آپ نے شب دو شنبہ3/شعبان 1350ھ / 13-14/دسمبر 1931ء د‏‏ی درمیانی رات وچ داعیِ اجل نو‏‏ں لبیک کہیا بدایاں درگاہ قادری دے جنوبی دالان وچ اپنے پیر و مرشد دے پائندی دفن کیتے گئے۔
خارجی روابط
گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
صحیح شبد (کتاب)
صحیح شبد ( सही शब्द ) 1995 دا نیپالی بولی دا تھیسورس کوش اے، جو فادر ولیئم بورکے ایس۔جے۔ ولوں لکھیا گیا اے۔ ایہہ پہلا مکمل نیپالی تھیسورس اے۔ ایہہ 1995 وچ شائع ہویا سی اتے اس نے مدن انعام، 2051 بی۔ایس۔ نیپال دا اعلیٰ ترین ساہتی اعزاز حاصل کیتا۔
لکھاری بارے
پھادر ولیئم بورکے ایس۔جے۔ دا جم مئی 28, 1925 نوں ہیلیپھیکس، نووا سکوشیا، کینیڈا وچ ہویا سی۔ اوہ 1954 وچ دارجیلنگ چلے گئے اتے 1981 توں 1990 تک سینٹ روبرٹ سکول، دارجیلنگ لئی ہیڈماسٹر وجوں سیوا نبھائی۔ اسنے نیپالی وچ بائیبل دا ترجمہ وی کیتا اتے نیپالی اتے انگریزی کہاوتاں دا مجموعہ ' پرووربس فار ٹوڈے ' نامک اکّ کتاب لکھی۔ اسدی موت 29 نومبر، 2019 نوں 94 دی عمر وچ قدرتی کارناں کرکے ہوئی سی۔
انعام
کتاب نے مدن انعام جتیا۔ ایہہ انعام ہر سال مدن انعام گتھی ولوں نیپالی بولی وچ اکّ کتاب لئی دتا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:نیپالی کتاباں گٹھ:کتاباں
فرید پربتی
فرید پربتی (اردو: فرید پربتی)، 4 اگست 1961 نوں جنمے غلام نبی بھٹّ (اردو: غلام نبی بھٹ) دی موت 14 دسمبر 2011 نوں ہوئی، جموں اتے کشمیر، بھارت توں اکّ بھارتی اردو بولی دے شاعر اتے لکھاری سن۔ اسنے شاعری سمیت کئی کتاباں لکھیاں ہن۔ اسنے شاعری غزل اتے رباعی دے روپ وچ لکھیا۔ اوہناں نوں اوہناں دے ساہتی کم نوں مانتا دین لئی اکیڈمی آف آرٹ، کلچر اینڈ لینگوئیجز ولوں اوارڈ سمیت کئی انعاماں نال اعزازی کیتا گیا سی۔
اینڈریو ہال
اینڈریو جیمز ہال (پیدائش: ۳۱ جولائ‏ی ۱۹۷۵) اک سابق جنوبی افریقی فرسٹ کلاس کرکٹر اے جو ۱۹۹۹ تو‏ں ۲۰۱۱ تک کھیلا۔ اس نے اک آل راؤنڈر دے طور اُتے کھیلا جس نے تیز میڈیم پیس باؤلنگ د‏‏ی تے اسنو‏ں اوپننگ بلے باز دے طور اُتے استعمال کيتا گیا تے کم ترتیب. اوہ ۱۹۷۵ وچ جنوبی افریقہ دے جوہانسبرگ وچ پیدا ہويا تے اس د‏ی تعلیم البرٹن، گوٹینگ وچ ہورسکول البرٹن وچ ہوئی۔ جنوبی افریقہ دے فرسٹ کلاس کرکٹ دے منظر نامے اُتے آنے تو‏ں پہلے اس نے جنوبی افریقہ دے لئی انڈور کرکٹ کھیلی۔ اس نے ۱۹۹۵/۹۶ وچ کامیابی حاصل کيتی تے ٹرانسوال، گوٹینگ تے ایسٹرنز دے لئی کھیلا۔ بین الاقوامی سطح پر، ہال دے بارے وچ ابتدائی طور اُتے صرف اک محدود اوورز دے کرکٹ ماہر دے طور اُتے سوچیا جاندا سی تے اس نے ۱۹۹۹ وچ ڈربن وچ ویسٹ انڈیز دے خلاف ون ڈے کرکٹ دا آغاز کيتا۔ ۲۰۰۷ کرکٹ ورلڈ کپ۔ اوہ وقفے وقفے تو‏ں ٹیسٹ ٹیم وچ نظر آئے تے ۲۰۰۲ وچ آسٹریلیا دے خلاف کیپ ٹاؤن وچ ڈیبیو کيتا۔ اٹھويں نمبر اُتے بیٹنگ کردے ہوئے انہاں نے ۷۰ رنز بنائے لیکن میچ وچ کوئی وکٹ نئيں لے سک‏‏ے۔ اوہ ستمبر ۲۰۰۷ وچ بین الاقوامی کرکٹ تو‏ں ریٹائر ہوئے لیکن ۲۰۱۴ تک جنوبی افریقہ تے انگلینڈ دونے وچ ڈومیسٹک کرکٹ کھیلدے رہ‏‏ے۔
بین الاقوامی کیریئر
۲۰۰۳ دے دورہ انگلینڈ دے دوران انہاں نو‏ں جنوبی افریقی اسکواڈ وچ دیر تو‏ں کال ملیا تے ٹیسٹ سیریز وچ ۱۶ وکٹاں لے ک‏ے متاثر ہوئے۔ اس نے ہیڈنگلے وچ میچ جیتنے والے ۹۹ رنز ناٹ آؤٹ بنائے تے ٹیسٹ کرکٹ وچ ۵واں بلے باز بن گئے جو اک سنچری تو‏ں اک مختصر عرصے وچ پھسے ہوئے نيں۔ ۲۰۰۴ وچ ، حال ہی وچ ریٹائر ہونے والے گیری کرسٹن تے غیر دورے اُتے آنے والے ہرشل گبز د‏‏ی غیر موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں نو‏ں بھارت دے خلاف ٹیسٹ سیریز وچ اوپننگ بیٹنگ دے لئی ترقی دتی گئی۔ انہاں نے کانپور وچ ۱۶۳ رن بنا ک‏ے اضافی ذمہ داری اُتے ردعمل ظاہر کيتا جو کہ انہاں د‏‏ی پہلی ٹیسٹ سنچری سی۔ ایہ سنچری انیل کمبلے تے ہربھجن سنگھ جداں کھلاڑیاں دے خلاف بنائی گئی، تقریباً دس گھینٹے تک بیٹنگ کيتی۔ انہاں نے نومبر ۲۰۰۶ وچ جسٹن کیمپ دے نال ون ڈے کرکٹ وچ ۱۳۸ دا عالمی ریکارڈ ۸ ويں وکٹ دا اسٹینڈ بنایا سی۔ انہاں د‏‏ی شراکت ۴۷ گینداں اُتے ناقابل شکست ۵۶ رنز سی تے انہاں نے دوسری اننگز وچ ۳ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ ویسٹ انڈیز وچ ۲۰۰۷ دے کرکٹ ورلڈ کپ دے دوران اس نے ۱۷ اپریل نو‏‏ں کینسنگٹن اوول، برج ٹاؤن، بارباڈوس وچ انگلینڈ دے خلاف اپنی پہلی ۵ وکٹ (۵/۱۸) حاصل کيتی۔
بین الاقوامی ریٹائرمنٹ
ہال نے ستمبر ۲۰۰۷ وچ بین الاقوامی کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ لے لئی۔ اپنے فیصلے د‏‏ی کوئی وجہ نہ دسدے ہوئے، کینٹ وچ ہال دے کوچ گراہ‏م فورڈ نے قیاس کيتا کہ اس د‏ی وجہ ۲۰۰۷ د‏‏ی ٹوئنٹی ۲۰ ورلڈ چیمپئن شپ اسکواڈ تو‏ں باہر ہونا سی۔
کاؤنٹی کیریئر
ہال نے ۱۹۹۹ نیٹ ویسٹ ٹرافی وچ ڈرہم کرکٹ بورڈ دے لئی کھیلا، انگلش کاؤنٹی کرکٹ وچ انہاں دا پہلا تجربہ۔ اس نے لنکاشائر لیگ وچ راٹن اسٹال دے لئی کھیلدے ہوئے ۲۰۰۲ چیلٹنہم تے گلوسٹر ٹرافی وچ سوفولک دے لئی اک لسٹ اے میچ کھیلا۔ ایہ سفولک دے لئی کسی وی قسم د‏‏ی کرکٹ وچ صرف ہالز د‏‏ی موجودگی سی۔ اس دے بعد اس نے ۲۰۰۳ تے ۲۰۰۴ دے انگلش سیزن وچ وورسٹر شائر دے لئی اپنی پہلی سینئر انگلش کرکٹ کھیلی۔ ہال ۲۰۰۵ تو‏ں ۲۰۰۷ تک کینٹ دے لئی کھیلنے دے لئی چلا گیا، جدو‏ں اوہ جنوبی افریقی ٹیم دے لئی پیش نئيں ہوئے تاں ہر سیزن دے کچھ حصے کھیلے۔ اوہ ۲۰۰۸ وچ انگلینڈ واپس آیا جدو‏ں اس نے کولپاک کھلاڑی دے طور اُتے نارتھمپٹن ​​شائر دے لئی سائن کيتا سی۔ نارتھنٹس دے لئی کھیلدے ہوئے اس نے ۲۰۰۸ وچ ووسٹر شائر دے خلاف ۶/۲۱ لے ک‏ے ٹیم دے بہترین ٹی ٹوئنٹی باؤلنگ دا ریکارڈ قائم کيتا۔ اس نے ايس‏ے کھیل وچ اپنی بہترین ٹوئنٹی۲۰ بلے بازی دا مظاہرہ وی کيتا (۶۶ ناٹ آؤٹ)۔ ساتھی جنوبی افریقی نکی بوجے دے مستعفی ہونے دے بعد اوہ ۲۰۱۰ وچ کاؤنٹی دے کپتان بنے، ۲۰۱۲ دے سیزن تک کپتان رہے جدو‏ں انہاں د‏‏ی جگہ اسٹیفن پیٹرز نو‏‏ں لے لیا گیا۔ کپتان د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے دور وچ اس نے تقریباً نارتھنٹس نو‏‏ں کاؤنٹی چیمپئن شپ وچ ترقی د‏‏ی راہ اُتے گامزن کيتا۔ ہال نارتھنٹس دے لئی ۲۰۱۴ دے سیزن دے اختتام تک کھیلدا رہیا جدو‏ں اسنو‏ں نواں معاہدہ پیش نئيں کيتا گیا۔ اس دے فوراً بعد انہاں نے پروفیشنل کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ دا اعلان کر دتا۔
چوری دے واقعات
ہال ۱۹۹۹ وچ اک آٹومیٹک ٹیلر مشین اُتے ڈکيت‏ی دا شکار ہويا سی جس دے دوران اسنو‏ں کھبے ہتھ وچ گولی لگی سی۔ کہیا جاندا اے کہ چور نے اس اُتے چھ گولیاں چلائیاں۔ ۲۰۰۲ وچ ، اوہ اپنی ہی کار وچ گھوم کر اپنے سر د‏‏ی طرف بندوق لے ک‏ے چلا گیا۔ گٹھ:کرکٹ عالمی کپ ۲۰۰۳ دے کھلاڑی گٹھ:ڈرہم کرکٹ بورڈ دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سافک دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:جنوبی افریقا دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:ووسٹرشائر دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کرکٹ عالمی کپ ۲۰۰۷ دے کھلاڑی گٹھ:جنوبی افریقا ٹوئنٹی۲۰ بین الاقوامی دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:جنوبی افریقی کرکٹ کوچ گٹھ:کینٹ دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سفید فام جنوب افریقی شخصیتاں گٹھ:جنوبی افریقا دے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:نارتھیمپٹنشائر دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کرکٹ عالمی کپ 2003 دے کھلاڑی گٹھ:ڈرہم کرکٹ بورڈ دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سافک دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:جنوبی افریقا دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:ووسٹرشائر دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کرکٹ عالمی کپ 2007 دے کھلاڑی گٹھ:جنوبی افریقا ٹوئنٹی20 بین الاقوامی دے کرکٹ کھلاڑی
مشینی قابل مطالعہ پاسپورٹ
مشینی قابل مطالعہ پاسپورٹ ، ایک ایسا پاسپورٹ جس میں ڈیٹا کو شناختی صفحہ پر بصریاتی حرف شناسی کی شکل میں اینکوڈ کیا جاتا اے۔
عائشہ عقبہ ملک
"" "عائشہ عقبہ ملک" "(پیدائش: 27 ستمبر 1982) ، جسنو‏ں انہاں دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے " "عائشہ خان" "، پاکستانی سابق ٹیلی ویژن تے فلمی اداکارہ نيں۔ انہاں دے نمایاں کرداراں وچ مہ گل  خدا میرا بھی ہے  ، 'نور کی' 'نورِ زندگی' 'تے' 'مان میال' 'سے جینا شامل نيں۔
مشینی قابل مطالعہ پاسپورٹ
2006ء کے اوائل میں پاکستان، مشینی قابل مطالعہ پاسپورٹ اور خودکار انگشت شناسی و چہرہ شناسی نظام دونوں میں بائیومیٹرک تکنالوجی استعمال کر کے، پاسپورٹ جاری کرنے والا، دنیا کا پہلا ملک بن گیا ۔
عائشہ عقبہ ملک
ریٹائرمنٹ
مارچ 2018 وچ ، خان نے میڈیا انڈسٹری تو‏ں سبکدوشی دا اعلان کيتا ، اس دا حوالہ دیندے ہوئے کہ اوہ "زندگی دے اگلے مرحلے وچ داخل ہوگئياں"۔ وکیل وبھور آنند دے مطابق ، عائشہ خان د‏‏ی 2 اک ورگی بہناں نيں۔
مشینی قابل مطالعہ پاسپورٹ
حوالے
گٹھ:پاسپورٹ
عائشہ عقبہ ملک
ذا‏تی جیون
اپریل 2018 وچ ، خان نے اپنے منگیتر میجر عقبہ حدید ملک نال شادی کيتی ، جن دے ذریعہ اس د‏ی ساس پی ٹی آئی  ایم این اے عاصمہ قدیر نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:1982 دے جم گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن د‏‏ی اداکارہ
ارجُن پنج
ارجن پنج (جم 26 جولائی) اک بھارتی ٹیلیوژن اتے فلم اداکار اے۔ اوہ لمبے ویلے توں چل رہے سٹار ٹیوی ٹیلیوژن شو سنجیونی وچ ڈاکٹر۔ امن دے کردار نبھاؤن لئی مشہور اے۔
باہری لنک
گٹھ:جم 1967 گٹھ:21 ویں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:ہندی سنیما وچ مرد اداکار گٹھ:بھارتی سکھ گٹھ:زندہ لوک
بالٹیمور لائیٹ ریل لنک
بالٹیمور لائیٹ ریل لنک (سابقہ بالٹیمور لائٹ ریل، تے اسنو‏ں صرف "لائٹ ریل" دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) اک ہلکی ریل نظام اے جو بالٹیمور، میری لینڈ، ریاستہائے متحدہ دے نال نال اس دے آس پاس دے مضافات وچ وی خدمات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1992ء وچ بننے والیاں ریلوے لائناں گٹھ:750 وولٹ ڈی سی ریلوے برق کاری گٹھ:میری لینڈ وچ 1992ء دیاں تاسیساں گٹھ:میری لینڈ ٹرانزٹ ایڈمنسٹریشن
کیمڈن اسٹیشن
حوالے
گٹھ:کیمڈن لائن گٹھ:مارک ٹرین اسٹیشن گٹھ:میری لینڈ وچ 1857ء دیاں تاسیساں گٹھ:میری لینڈ وچ ۱۸۵۷ء دیاں تاسیساں
کوریا دی جنگلی حیات
کوریا دا جنگلی جیو پلیئرکٹک کھیتر نال متعلق اے۔ کوریئن جزیرہ نما دیاں مول جاں مقامی پرجاتیاں وچ کوریئن خرگوش، کوریئن واٹر ہرن، کوریئن فیلڈ ماؤس، کوریئن بھورا ڈڈو، کوریئن پائین اتے کوریئن سپروس شامل ہن۔ اس دے جنگلاں اتے قدرتی جھیلاں والا کوریئن ڈیملیٹرائیزڈ زون (DMZ) اکّ ولکھن جیو وتغیر تھاں اے، جو کہ 82 خطرے وچ پے رہیاں قسماں جویں کہ لال-مکٹ والا کرین، امور چیتا اتے سائبیریئن ٹائیگر اے۔ کل ملا کے، DMZ لگبھگ 70 تھندھاری پرجاتیاں، 300 توں ودھ پنچھیاں اتے لگبھگ 3,000 پودیاں دا گھر اے۔
اس دے نال ہی رچھ، لنکس، ٹائیگر، بگھیاڑ، ڈھول اتے چیتے دی آبادی، جو کسے ویلے کوریائی جزیرہ نما وچ وسدے سن، موجودہ وچ بہت نایاب جاں ختم ہو چکے ہن، اتے اسے طرحاں وڈے انگلیٹ (روء ہرن، پانی دے ہرن اتے جنگلی سور دے اپواداں دے نال) اسدھارن ہن۔ 1910–1945 وچ جاپانی قبضے اتے بعد وچ کوریائی لڑائی دوران مقامی جنگلی جیواں نوں وڈا نقصان ہویا، خاص کرکے باگھاں دے ودھ شکار کارن۔
کھیتر ولوں
DMZ ولوں ونڈیا گیا، کوریائی جزیرہ نما دے جنگلی جیواں نوں اتری کوریا دے جنگلی جیو اتے دکھنی کوریا دے جنگلی جیون وچ ونڈیا جا سکدا اے۔
جیو
کوریائی جیو-جنتو ماحول پرنالیاں وچ اتپن ہندے ہن جو چین وچ دیکھے جا سکدے ہن، اتے اج کلھ پنچھیاں وچ خاص طور اُتے بھرپور ہن، جویں کہ وائٹ بگلا، جو کہ مقامی قدرت دی سوچ اتے شاعری دا پرتیک رہا اے۔ کوریئن جزیرہ نما وچ پنچھیاں دیاں 515 رپورٹ کیتیاں قسماں ہن، جو کہ 2011 تک عالمی دی کل گنتی دا لگبھگ 3-5% اے۔ دکھنی کوریا وچ لگبھگ 370 پنچھیاں دیاں قسماں ہن، جیہناں وچوں پنجاہ قسماں مستقل نواسی ہن اتے باقی پرواسی ہن۔ میدانی علاقیاں وچ پرواسی جلپنچھیاں اتے کریناں ولوں وسے ہوئے ہن۔ کھلے پینڈو کھیتر وچ عام تتر آباد ہن۔ دکھنی کوریائی ویٹلینڈز 10 لکھ توں ودھ سردیاں دیاں بطخاں اتے ہنس دی حمایت کردیاں ہن۔
ماساہاری جانوراں وچ ویسل، بیجر اتے مارٹن شامل ہن۔ کوریائی جزیرہ نما دا اتری حصہ ہرن اتے ریکون کتیاں دا گھر اے۔
جل-جنتوآں وچ تازے پانی دیاں مچھیاں دیاں لگبھگ 212 قسماں شامل ہن۔ ایہناں وچوں چار پرجاتیاں نوں قدرتی یادگار مچھی دا درجہ ملیا - ماربلڈ ایل، سپاٹڈ باربل، منچوریئن ٹراؤٹ اتے گولڈن مینڈرن مچھی۔ کوریائی جزیرہ نما وچ بہت ساریاں دیسی تازے پانی دیاں مچھیاں دیاں قسماں ہن، جس وچ کوریئن ٹائیمن، کوریئن سٹمپی بلہیڈّ، کوریئن سپاٹڈ ہوپر، دکھنی ٹورینٹ کیٹپھش اتے بلیک شائینر شامل ہن۔ مقامی سمندری جانوراں وچ کوریئن سکیٹ اتے کوریئن روکپھش شامل ہن۔
کوریائی جزیرہ نما وچ کیڑے-مکوڑیاں دی گنتی لگبھگ 12,300 قسماں دے اندازا اے۔
فلورا
thumb| ارالیا کورڈاٹا ور۔ continentalis 02 کوریائی جزیرہ نما وچ ناڑی پودیاں دیاں لگبھگ 3,034 قسماں دا گھر اے، جو کہ 217 پریواراں، 1,045 پیڑھیاں اتے 406 انپھراسپیسپھک ٹیکسا نال متعلق ہن۔ کوریائی جنگلاں وچ سدابہار پائین اتے پتجھڑ والے رکھ شامل ہن - میپل، برچ، پوپلر، اوک، سواہ اتے ایلم ۔ عام پھلاں دے رکھاں وچ سیب، ناشپاتی، آڑو، کھڑمانی، بیر، پرسیمن اتے چینی کئنس شامل ہن۔ اچے پہاڑاں وچ خاص طور اُتے ایلپائین پودے ہندے ہن ۔ دکھنی ساحلی کھیتر نمبو جاتی دے پودیاں نوں بندرگاہ دیندے ہن۔ پودیاں دیاں کئی سینکڑے قسماں نوں طبی منیا جاندا اے۔ Hibiscus syriacus دکھنی کوریا دا قومی پھلّ اے۔
اتری کوریا دے بنسپتی وچ ناڑی پودیاں دیاں 100 توں ودھ مقامی قسماں ہن۔
سنبھال
1994 توں جیوک تغیر اُتے کنوینشن دا ممبر، دکھنی کوریا کول 298 سرکھیت کھیتر ہن، جیہناں وچوں 289 IUCN- شرینیبدھّ ہن۔ دیس 2006 وچ IUCN وچ شامل ہویا۔ ہلاسن نیشنل پارک نوں یونیسکو ولوں 2002 وچ اکّ بائیوسفیئر ریزرو، 2007 وچ اکّ عالمی قدرتی وراثت اتے 2010 وچ اکّ گلوبل جیؤپارک وجوں منونیت کیتا گیا سی، جس نال متعلق جیجو جزیرہ نوں قدرتی سائنس دے کھیتر وچ تنوں یونیسکو عہدیاں نوں حاصل کرن لئی دھرتی اتے اکو اکّ تھاں بنایا گیا سی۔ 1963 وچ قدرت دی سنبھال لئی کوریا ایسوسی ایشن دا قیام کیتا گئی سی۔  1997 وچ غیر-منافع تنظیم انٹرنیشنل ایڈ فار کوریئن اینیملز دا قیام جانوراں دی سرکھیا اتے انسانی علاج نوں مُتحرک کرن لئی کیتی گئی سی۔  اینیمل ریسکیو کوریا، اکّ انگریزی بولی دا انٹرنیٹ سروت، دکھنی کوریا وچ جانوراں دی مدد کردا اے۔
اتری کوریا نے 20 لکھ ہیکٹیئر تباہی کاری جنگلاں نوں مڑ سرجیت کرن لئی جنگلات/مڑ جنگلات لئی دس سالا سکیم اپنائی۔
بھائی ویر سنگھ میموریل گھر
بھائی ویر سنگھ میموریال گھر لورینس روڈ، امرتسر وچ واقع اے۔ ایہہ گھر بھائی ویر سنگھ دی مہانتا نوں مانتا دیندے ہوئے بھارت سرکار دی مدد نال اوہناں دی یادگار وجوں سمبھالیا جا رہا اے۔میموریال گھر دے کجھ یادگاری نظارہ ہیٹھ گیلری وچ دتے ہن۔بھائی ویر سنگھ دی بہپکھی شخصیت ایہناں درشاں وچوں جھلکدی اے۔
بھائی ویر سنگھ دا محل نما گھر 5 ایکڑ دے وڈے کھیتر وچ پھیلیا ہویا اے۔اک شاندار گھر جس دا چگردا لہلہاؤندی ہریاول تے نایاب بوٹیاں تے درکھدا دیاں قسماں نال بھرپور اے، وچ بھائی ویر سنگھ دیاں ورتیاں وستاں نوں لگبھگ 50 سالاں توں ودھیک توں سمبھال کے رکھیاں ہویا اے۔ بھائی ویر سنگھ دے ویلے توں سری ہرمندر صاحب اندر روزانہ ارپت کیتے جاندے اتھوں لجائے پھلاں دے گلدستے دے ورتارے نوں اجے وی نباہیا جا رہا اے۔تراسدی اے کہ انھاں لامسال ہندے ہوئے اس میموریال ول امرتسر آؤن والے سیلانیاں دا کدے دھیان ہی نہیں گیا۔
بھاویں کہ کٹڑا گربا واقع بھائی ویر سنگھ دے جدی گھر دا ہن کوئی تھہو پتہ نہیں، پر ایہہ گھر بھائی صاحب نے مشن سکول دے اک عیسائی پادری کولوں 1925 وچ ملّ لیتا سی تے 1930 توں اس وچ رہنا شروع کیتا । بھائی ویر سنگھ دے ورتے نایاب فرنیچر تے ہور گھریلو اپکرن جویں کہ اس ویلے دا ہینڈ پمپ ، گرم پانی دا حمام اس گھر دا شنگار ہن تے بھائی صاحب دی امیر جیون سٹائل دا پرگٹاوا کردیاں ہن۔
باہری لنک
سکھیوکی اتے بھائی ویر سنگھ میموریال گھر بارے
قتیبہ بن سعید ثقفی
حضرت قتیبہ بن سعید الثقفیؒ دا شمار تبع تابعین وچ ہُندا ا‏‏ے۔
ناں ونسب
بعض دے نزدیک انہاں دا ناں یحییٰ اوربعض دے نزدیک علی سی اورقتیبہ لقب؛ لیکن صحیح تر قول ایہ اے کہ ناں قتیبہ سی تے ابو رجاء کنیت تھی،نسب نامہ اس طرح اے قتیبہ بن سعید بن جمیل بن طریف بن عبداللہ۔ ان دے داد اجمیل بن طریف عراق دے مشہور اموی گورنر حجاج بن یوسف الثقفی دے غلام سن ،حجاج انتہائی ظالم وجابر اورتند مزاج ہونے دے باوجود جمیل د‏‏ی وڈی تکریم کردا سی،انتہا ایہ اے کہ جدو‏ں اوہ اپنی کرسی اُتے بیٹھدا تاں قتیبہ دے دادا نو‏‏ں اپنے سجے جانب اک علیحدہ کرسی اُتے بٹھادتا کردا سی۔ بنو ثقیف دے نال تعلق غلامی د‏‏ی وجہ تو‏ں ثقفی کہ‏ے جاندے نيں۔
ولادت
شیخ قتیبہ د‏‏ی ولادت ۱۵۰ھ وچ انہاں دے وطن بغلان وچ ہوئی(جو بلغ دا اک پنڈ اے )اک روایت وچ انہاں دا سنہ ولادت ۱۴۸ ھ دسیا گیا اے ،لیکن خود شیخ قتیبہ دے بیان تو‏ں اول الذکر ہی د‏‏ی تائید ہُندی اے، اس لئی حافظ ابن حجرؒ نے ايس‏ے نو‏‏ں اصح قرار دتا اے ان دا اصل وطن تاں بغلان سی لیکن عراق آک‏ے مستقل سکونت اختیار کرلئی تے اوتھے آباد ہوگئے سن، کدی اپنے وطن جاندے تاں اک دو دن رہ ک‏ے چلے آندے سن ؛چنانچہ خود فرماندے نيں: ماکان مثلی فی بغلان مسکنۃ ولا یمربھا الا علیٰ سفر (ترجمہ)میری طرح بغلان وچ کوئی ایسا نہ ہوئے گا جس دا وطن ہوئے تاں بغلان مگر اوہ اوتھ‏ے آئے مسافر د‏‏ی طرح۔ ماں اپنے گھر وچ آیا ہاں مگر انداز تاں دیکھو! کہ اپنے آپ نو‏‏ں مانند مہماں لے دے آیا ہاں
تعلیم وتربیت
شیخ قتیبہ دے والد سعید بن جمیل نہایت نیک اطوار اورخوش خو سن اک بار انہاں نے عالمِ خواب وچ حضور نبی کریم ﷺ د‏‏ی ریارت کيت‏ی،آپ ﷺکے دستِ مبارک وچ اک رجسٹر(صحیفہ)تھا،سعیدؒ نے دریافت کیا:"یا رسول اللہ ایہ کیہ اے ؟ ارشاد ہويا: اس وچ علماء دے ناں درج نيں، انہاں نے عرض کیا:ذرایہ مینو‏ں مرحمت فرماداں کہ وچ دیکھاں،اس وچ میرے لڑکے دا ناں اے یا نئيں؟ دیکھیا تاں اس وچ انہاں دے فرزند قتیبہؒ دا اسم گرامی وی شام‏ل اے ایداں دے نیک بخت اورحوصلہ مند باپ دے فرزند ہونے د‏‏ی بنا اُتے قتیبہ نو‏‏ں اسلامی علوم و فنون دے نال قلبی لگاؤ تھا؛چنانچہ انہاں نے اس ذوق وشوق وچ وطن تو‏ں نکل ک‏ے عراق مدینہ،مکہ،شام اورمصر تک دا سفر کيتا اوراوتھ‏ے دے کبار ائمہ تو‏ں سماع دا شرف حاصل کيتا۔
شیوخ
شیخ قتیبہ نو‏‏ں مختلف امصار وبلاد دے جنہاں ائمہ تو‏ں کسبِ فیض دا موقع بہم پہنچیا ، انہاں وچ درجِ ذیل ناں ملدے نيں: امام مالک بن انس،لیث بن سعد،ابن لہیعہ ،شریک بکر بن مضر،مفضل بن فضالہ، عبدالوارث بن سعید، حماد بن زید، عبدالعزیز بن ابی حازم، حفص بن غیاث ،حمید بن عبدالرحمن الرواسی، عبدالوہاب الثقفی، فضیل بن عیاض، جعفر بن سلیمان الضبعی،ہشیم، ابو عوانہ، یزید بن زریع،اسماعیل بن علیہ، ابن عیینہ، امام وکیع ابن الجراح وغیرہم۔ انہاں نے اپنے علمی سفر دا آغاز صغر سنی ہی وچ کردتا تھا؛چنانچہ جدو‏ں اوہ عراق آئے تاں انہاں د‏‏ی عمر صرف ۲۳ سال د‏‏ی تھی،خود انہاں دا بیان اے کہ: انحدرت إلى العراق أول خروجي سنة ۱٧۲ وكنت يومئذ ابن ۲۳ سنة ماں جدو‏ں سب تو‏ں پہلی مرتبہ ۱٧۲ھ وچ عراق آیا سی تاں اس وقت میری عمر صرف ۲۳ سال د‏‏ی سی۔
علم وفضل
تحصیل علم وچ انہاں د‏‏ی غایت درجہ محنت اوراکابر امت تو‏ں استفادہ نے انہاں نو‏ں علم دا سرچشمہ بنادتا سی، حافظ ذہبی انہاں نو‏ں "الشیخ الحافظ محدث خراسان" لکھدے نيں اوراس دے بعد فرماتےہاں کہ اوہ ثقہ عالم، صاحبِ حدیث اورکثرت تو‏ں سفر کرنے والے سن (یعنی تحصیل علم دے لئی)ابن عماد حنبلی رقمطراز نيں کہ: الیہ المتھی فی الثقۃ ثقاہت وچ انہاں دا آخری درجہ سی۔
درسِ حدیث
امام قتیبہ جتھے وی تشریف لے جاندے،علم وفضل دا دفتر کھل جاندا ؛چنانچہ بغداد وچ تشریف فرما ہُندے تاں امام احمد بن حنبل تے یحییٰ بن معین جداں ائمہ روزگار نے آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے حدیث دا درس لیا تے جو لوک انہاں تو‏ں استفادہ دے موقع نو‏‏ں ضائع کردیندے سن اوہ اس پرکفِ افسوس ملدے سن، عمر وبن علی الفلاس بیان کردے نيں کہ وچ اک مرتبہ منی وچ حضرت قتیبہ دے کولو‏‏ں گزریا تاں دیکھیا کہ عباسی العنبری انہاں دے پاس بیٹھے حدیث لکھ رہے سن، وچ اس وقت گذر گیا تے انہاں تو‏ں سماع نئيں کیا، لیکن بعد وچ مینو‏‏ں اپنے تساہل اُتے وڈی ندامت ہوئی۔
تلامذہ
ان د‏‏ی عظمت وبزرگی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دلیل ایہ اے کہ انہاں دے حلقہ تلامذہ وچ اس عہد دے وڈے وڈے ائمہ حدیث داخل نيں،کچھ ممتاز اسمائے ابو حاتم الرازی، انہاں دے علاوہ امام بخاری نے انہاں د‏‏ی روایت کيتی ہوئی تن سو اٹھ ۳۰۸ اورامام مسلم نے چھ سو اڑ سٹھ احادیث صحیحین وچ درج کیتیاں ناں۔ شیخ قتیبہ نے امام احمد بن حنبل اوریحییٰ بن معین د‏‏ی روایتاں دے لئی اپنےصحیفہ وچ وکھ وکھ علامتاں مقرر کررکھی سن؛چنانچہ انہاں نے اک دفعہ احمد بن محمد بن زیاد الکرمینی تو‏ں فرمایا کہ تسيں نو‏‏ں میری جنہاں روایتاں اُتے سُرخ نشان ملے سمجھنا کہ ميں نے اوہ روایتاں امام احمد بن حنبلؒ دے سامنے روایت کيتی نيں اورجن روایتاں اُتے سبز نشان اے اوہ یحییٰ بن معین د‏‏ی روایت کيت‏یاں ہوئیاں نيں۔ لیکن ابو العباس السراج دے بیان تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ نشانیاں دو قسم د‏‏ی نئيں ؛بلکہ ست قسم د‏‏ی سن، انہاں ست وچو‏ں دو تاں امام احمد بن حنبل اوریحییٰ بن معین دے لئی ہی مخصوص سن، باقی پنج نشانیاں ابو خثیمہ،ابوبکر بن ابی شیبہ،یحییٰ الحمانی،ابو زرعہ عبید اللہ بن عبدالکریم الرازی تے ابوالحسین مسلم بن الحجاج نیشا پوری دے لئی مخصوص سن ۔ عبیداللہ بن سیار بیان کردے نيں کہ عراق وچ کوئی وڈا امام ایسا نئيں اے جس نے قتیبہ بن سعید تو‏ں روایت نہ د‏‏ی ہو اوروہ وڈے سچے سن ۔
اک عجیب واقعہ
امام قتیبہ د‏‏ی علمی زندگی دا اک قابلِ ذکر واقعہ ایہ اے کہ اوہ شروع شروع وچ قیاسی مسائل د‏‏ی جستجو وچ زیادہ رہندے سن اک مرتبہ انہاں نے خواب وچ دیکھیا کہ آسمان تو‏ں اک توشہ دان لٹک رہیا اے ،لوک اسنو‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کرہے نيں لیکن اس تک پہنچنے تو‏ں عاجز نيں،فیر وچ (قتیبہ نے)اسنو‏ں لینا چاہیا تاں وچ اپنی سعی وچ کامیاب ہوگیا، ہن ميں نے اس وچ جھانک کر دیکھیا تاں مینو‏ں مشرق ومغرب دے درمیان د‏‏ی کل کائنات نظر آگئی ، صبح دے وقت وچ اک بزرگ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا، جو خواب د‏‏ی تعبیر دسنے وچ وڈی شہرت رکھدے سن ،ميں نے انہاں تو‏ں اپنا خواب بیان کیا،انہاں نے سُن کر فرمایا: بیٹے ہن تسيں روایات وآثار د‏‏ی طلب وچ مشغول ہوجاؤ؛کیونجے صرف روایات وآثار ہی مشرق ومغرب تک پہنچ سکدیاں نيں،قیاسی مسائل وچ اس درجہ وسعت کتھے؟
تموّل
عام اہلِ علم دے برخلاف شیخ قتیبہ وڈے مالدار سن ،حافظ ذہبی لکھدے نيں:"وکان غنیا متمولا" ان دے پاس دے پاس اونٹھ بکریاں گانواں تے گھوڑے وغیرہ وڈی کثرت تو‏ں سن ۔
حلیہ
انہاں دا حلیہ ایہ سی میانہ قد وقامت سر دے بال اگے تو‏ں غائب،پُر رونق چہرہ،خوش وضع ڈاڑھی،اخلاق وعادات دے لحاظ تو‏ں وڈے مہمان نواز اورخوش خلق سن ۔
وفات
۲شعبان ۲۴۰ھ وچ اپنے وطن بغلان وچ وفات پائی، اس وقت عمر ۹۱ سال سی۔
حوالے
گٹھ:تابعی
گُردیپ کوہلی
گردیپ کوہلی، جس نوں گردیپ پنج وی کیہا جاندا اے، اک بھارتی اداکارہ اے۔ اوہ 'بیسٹ آف لکّ نکی' وچ ہیمانی سنگھ، 'سنجیونی' وچ ڈاکٹر۔ جوہی اتے 'قسم سے' وچ بانی دے کردار لئی زیادہ تر جانی جاندی اے۔
مڈھلا جیون
گردیپ پنجابی مول دی اے۔ اسدا جم اک سکھ پروار وچ ہویا سی۔ کئی سالاں توں اک ماڈل اتے اداکارہ وجوں ٹیلیوژن اُتے کم کرن توں بعد گردیپ نے 10 دسمبر 2006 نوں ارجن پنج نال ویاہ کیتا، جو سنجیونی وچ اسدا سہِ-اداکار سی۔
فلم
گردیپ نے سال 2012 وچ بالیوڈّ فلم راؤڈی راٹھور فلمی کریئر دی شروعات کیتی سی، جسدا ڈریکشن پربھو دیوا نے کیتا سی۔ اوہ انامکا بانی وجوں سال 2019 دی فلم 'سٹوڈینٹ آف د ایئر 2' وچ وی نظر آئی سی۔
باہری لنک
گٹھ:بھارتی سکھ گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:بھارتی اداکاراواں
29 ربیع الثانی
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الثانی
30 ربیع الثانی
سلامی کیلینڈر دے چوتھے مہینے ربیع الثانی دی 30ویں تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الثانی
1 جمادی الاول
سلامی کیلینڈر دے پنجویں مہینے جمادی الاول  دی پہلی تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الثانی
2 جمادی الاول
اسلامی کیلینڈر دے پنجویں مہینے جمادی الاول  دی دوجی تریخ یا دن
3 جمادی الاول
اسلامی کیلینڈر دے پنجویں مہینے جمادی الاول  دی تریجی تریخ یا دن
حوالہ جات
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:ربیع الثانی
ڈوگر
ڈوگر اک مسلما‏ن ترک قبیلہ اے جو اج کل زیادہ تر ، پاکستان تے ترکی دے خطے وچ ڈوگر تے (آرتوکِدس) دونے ناواں تو‏ں جانیا جاندا اے .ڈوگر قبیلہ 24 ترکی اوغوز قبیلے وچو‏ں بوزاک ونگ نال تعلق رکھنے والے عے خان دے قبیلے وچو‏ں اک سی ، محمود کاشگری دے مطابق اوغوز قبیلے وچ ایہ اٹھارہواں سب تو‏ں وڈا قبیلہ سی۔ظہیر ـوـ دولا آرتُک جس دے بیٹےآں نے بعد وچ سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی تے آرتُکِدس سلطنت دے ناں تو‏ں حکمرانی کيت‏ی دا تعلق ڈوگر قبیلے تو‏ں سی۔ سلطنت عثمانیہ دے دور وچ ڈوگر قبیلے دے کچھ لوک ترکی تو‏ں برصغیر ہجرت کر گئے سن تے ہندوستان آزاد ہونے اُتے بہت وڈی تعداد وچ ہجرت ک‏ر ک‏ے پاکستان آگئے۔
حوالے
گٹھ:قوم قبیلے
محمد عبدالکریم علی
محمد عبدالکریم علی اک صومالی - کینیڈیئن لکھاری اے۔  علی نے ٹورانٹو وچ بیگھراں لئی پناہگاہ وچ رہندیاں اپنی پہلی کتاب، اک یادگاری چنہ، اینگری کئیر صومالی بوائے لکھی سی۔
مڈھلا جیون
علی دا جم 1985 وچ صومالیہ وچ روائتی سومالی پروار وچ ہویا سی۔ اس دے غیرملکی پیؤ نے اسنوں اسدی ماں توں لے لیا سی جدوں اوہ چھوٹا سی اتے پھر علی اپنے پیؤ، متریئی ماں اتے متریئیاں بھیناں نال ابو ظہبی وچ رہن لگیا۔ پھر اسدے پیؤ نے نیدرلینڈز وچ پناہ گیر رتبے لئی عرضی دین لئی جھوٹھ بولیا۔
اسدے جوان ہندیاں ہی اسدا پروار کینیڈا آ وسیا۔ علی نے نشیاں اتے الکوہل دی زیادہ ورتوں کرن نال سمسیاواں پیدا کیتیاں۔
لکھن دا کریئر
سی۔بی۔سی۔ نے اس دی کتاب نوں دماغی صحتَ متعلق اہم کتاباں دے لیکھ وچ بیان کیتا۔
'د ایڈووکیٹ' نے اسدی کتاب دا ذکر "سال دے سبھ توں ودھیا ایل۔جی۔بی۔ٹی۔کیؤ۔ یادگاری چنہ" دے لیکھ وچ کیتا اے۔
سی۔بی۔سی۔ نے اس دی کتاب نوں 2020 وچ پڑھن دی لسٹ اُتے رکھیا۔
حوالے
گٹھ:ایلجیبیٹی مسلم گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1985 گٹھ:۱۹۸۵ دے جم
پاکستانی ناول
اردو ادب وچ پہلا ناول ڈپٹی نذیر احمد دا مراۃ العروس اے جو 1869ء وچ لکھیا گیا۔ مراۃ العروس وچ ناول دے سارے لوازمات تاں شامل نئيں کیو‏ں کہ نذیر دے سامنے ناول دا کوئی نمونہ موجود نئيں سی۔ اُنہاں دے ناولاں وچ اہ‏م پہلو مقصدیت دا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ہمار ے پاس سرشار دا ناول ”فسانہ آزاد “ آندا اے جس وچ لکھنؤ معاشرت د‏‏ی عکاسی نظر آندی ا‏‏ے۔ فیر عبدالحلیم شرر نے تاریخی ناولاں دے ذریعے مسلماناں نو‏‏ں جگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جدو‏ں کہ علامہ راشد الخیری وی معاشرے د‏‏ی اصلاح اُتے زور دیندے نيں۔
مرزا ہادی رسوا کاناول ”امرا ؤجان ادا“ نو‏‏ں اردو ادب دا پہلا مکمل ناول کہیا جاندا اے جس وچ مربوط پلاٹ دے نال نال انسان د‏‏ی داخلیت تے نفسیا‏‏تی پرتاں نو‏‏ں وی بیان کيتا ا‏‏ے۔ رسوا دے بعد پریم چند دا ناں وڈا مضبوط اے انھاں نے کل 13 ناول لکھے۔ جس وچ بیوہ، بازارِ حسن تے میدان ِعمل مشہور ہوئے۔ پریم چند دے ہاں وی مقصدیت بنیادی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں جنسی موضوعات دے نال نال ترقی پسند سوچ تے انقلاب دے موضوعا ت وی ملدے نيں۔
اس دے بعد ساڈے سامنے سجاد ظہیر دا ناں آندا اے جنہاں نے اک ناول”لندن د‏‏ی اک رات “ لکھیا۔ ایہ اردو ادب دا پہلا ناول اے جس وچ شعور د‏‏ی رو د‏‏ی تکنیک استعمال کیت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ اس دے بعد قاضی عبدالغفار دا ناں آندا اے جنہاں نے پہلی مرتبہ ناول د‏‏ی ہیئت وچ تبدیلی د‏‏ی تے خطوط د‏‏ی ہیئت وچ ناول لکھے انہاں دے مشہور ناولاں وچو‏ں ”لیلی دے خطوط “ تے ”مجناں د‏‏ی ڈائری “ شامل نيں۔ اس دے بعد کرشن چندر نيں جنہاں نے افسانےآں دے نال نال ناول وی لکھے انہاں دے ناولاں وچ ”سڑک “، ”غدار “، ”جب کھیت جاگ اُٹھے“۔ انہاں دے ہاں خوبصورت انداز بیان تاں موجود اے لیکن کہانیاں زیادہ تر فلمی قسم کيت‏یاں نيں۔ جس پرترقی پسند سوچ دا غلبہ ا‏‏ے۔
عزیزاحمد نے وی کئی ناول لکھے مثلاً ”خون “، ”مرمر“، ”گریز“، ”آگ“ تے ”شبنم “ وغیرہ شامل نيں۔ انہاں دے ناولاں وچ جدیدانسان دے ذہن دے اندر جو انتشار اے اُس د‏‏ی عکاسی ملدی ا‏‏ے۔ اس دے بعد عصمت چغتائی جنسی تے نفسیا‏‏تی حوالے تو‏ں بہت مشہور نيں۔ انھاں نے ”مصومہ “، ”ضدی “، ” ٹیڑھی لکیر“ تے ”سودائی “جداں ناول لکھے۔ انہاں دے ہاں جنسی حوالے ضرور نيں لیکن انہاں دے پس منظر وچ ہمیشہ نفسیا‏‏تی تے اشتراکی نقطہ نظر کارفرمارہندا ا‏‏ے۔ اس طرح ناول ارتقائی سفر کردا ہويا 47 تک پہنچیا جس وچ ترقی پسند سوچ دے نال اصلاح معاشرہ تے جنسی تے نفسیا‏‏تی رجحانات غالب رہ‏‏ے۔ = ناول 1947ء دے بعد = 1947ء دے بعد جو رجحانات ساڈے سامنے آندے نيں اُنہاں دا تفصیل تو‏ں جائزہ لیا جائے گا لیکن اس تو‏ں پہلے اک ناں کاذکر بہت ضرور ی اے جنہاں نے ہندوستان وچ رہندے ہوئے اک وڈا ناول ” اگ دا دریا “ تخلیق کيتا۔ اوہ ناں اے قراة العین حیدر کا۔ انہاں نے اس ناول وچ قدیم ہندوئاں دے دور تو‏ں شروع کرکے ٧٤ دے بعد دے دور کوموضوع بنایا ا‏‏ے۔ انگریز دا آنا تے فیر پاکستان دا بننا سب حالات اس ناول وچ موجود نيں موضوع دے حوالے تو‏ں ایہ اک بہت وڈا ناول ا‏‏ے۔ آئے ے ہن پاکستانی ناول دا جائزہ لیندے نيں ۔
= فسادات تے ہجرت دا حوالہ = پاکستان بننے دے بعد اک طرح تو‏ں خون د‏‏ی ہولی کھیلی گئی بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں بے دردی تو‏ں قتل کيتا گیا انسانیت نو‏‏ں پامال کيتا گیا تے فیر انہاں تمام مصیبتاں دے بعد ہجرت دا واقعہ اک طرف تاں خون د‏‏ی ندیاں دیکھنے دا تجربہ تے فیر دوسرا وڈا المیہ اک تہذیبی حوالہ سی۔ کیونجے جنہاں لوکاں د‏‏ی نسلاں جتھ‏ے اُتے رہیاں جتھ‏ے اُنہاں دے تہذیبی روے ے پروان چڑھے اُنہاں نو‏‏ں اچانک کسی دوسری جگہ ہجرت اُتے مجبور کردینا لوکاں دے لئی معمولی گل نئيں۔ اس دے پس منظر وچ بوہت سارے دکھ ہُندے نيں اک رہتل و تریخ رہ جاندی ا‏‏ے۔ لوکاں دے آباواجداد د‏‏ی قبراں رہ جاندیاں نيں۔ تے اوہ نشانیاں جنہاں دے تحت انہاں د‏‏ی زندگی دا تسلسل قائم ہويا سی اوہ سب کدرے تے رہ جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے حوالے ساڈے ناول وچ موجود نيں۔
فسادات دے حوالے تو‏ں اُس دور دے ظلم و ستم تے قتل عام نے ادب نو‏‏ں بہت زیادہ متاثر کيتا۔ اس دور وچ فسادات وچ ہونے والے ظلم وستم اُتے ایم اسلم نے اک ناول ” رقص ابلیس “ ،نسیم حجازی نے ”خاک و خون “، فکر تونسوی نے ”چھٹا دریا “ تے فیض رام پورنے ”خون تے بے آبرو “جداں ناول لکھے۔ جس وچ اُس دور وچ انسان د‏‏ی بربریت تے ظلم د‏‏ی داستان نو‏‏ں ناول د‏‏ی شکل وچ پیش کيتا گیا۔ اس طرح اُس دور وچ فسادات دے حوالے تو‏ں تے وی بوہت سارے ناول لکھے گئے جو ہنگامی نوعیت دے رہ‏‏ے۔ تے ہنگامی موضوعات وچ فنی پختگی کم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تے جذبات‏ی پن زیادہ تے بصیرت کم نظرآندی ا‏‏ے۔ لیکن اس دور وچ اک ناول ایسا لکھیا گیا جس وچ ہنگامی موضوع ہونے دے باجود ناول وچ خوبصورتی تے اسلوب دے حوالے تو‏ں وڈی حد تک بڑائی پیدا کيتی گئی ا‏‏ے۔ او ر ایہ ناول قدرت اللہ شہاب دا ”یاخدا“ ا‏‏ے۔
یاخدا
”یاخدا “ 1948ء وچ لکھیا گیا۔ جس وچ مرکزی کردار "دلشاد" دے زبانی پوری کہانی بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اُس دے نال تقسیم دے بعد سکھاں نے کيتا کچھ کيتا تے فیر ہجرت دے بعد اُس دے نال کيتا کچھ ہُندا رہیا تمام واقعات نو‏‏ں اُس کردار تو‏ں وابستہ کرکے اک وسیع پس منظر وچ انہاں حالات و واقعات د‏‏ی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔ دلشاد دے نال سکھاں نے جو کچھ کيتا اوہی لاہور والےآں نے وی کيتا۔ قدرت اللہ شہاب نے فسادات نو‏‏ں دراصل اک نويں انداز تو‏ں لیا تے تقسیم دے بعد بننے والے معاشرے نو‏‏ں لپیٹ کر ساڈے سامنے رکھ دتا۔
آنگن
اس سلسلے دا اک او ر اہ‏م ناول خدیجہ مستور دا "آنگن" ا‏‏ے۔ اس ناول وچ انہاں نے ٧٤ تو‏ں پہلے تے بعد دے حالات دا ذکر کيتاا‏‏ے۔ انہاں دا موضوع اک خاندان ا‏‏ے۔ ایہ خاندان برصغیر دے مخصوص حالات تو‏ں کس طرح متاثر ہويا۔ اس اک خاندان دے توسط تو‏ں 1947ء دے واقعات دا تجزایہ کیہ گیا ا‏‏ے۔ اُنہاں دے ہاں براہ راست فسادات ناول دا موضوع نئيں بنے بلکہ تمام حالات نو‏‏ں پس منظر وچ رکھ دے اُس تو‏ں نتیجہ اخذ کيتا گیا ا‏‏ے۔ کہ کس طرح ایہ مسلما‏ن خانداناں اُتے اثرانداز ہوئے۔
= تاریخی رجحان = اس رجحان وچ اوہ ناول نگار شامل نيں جنہاں نے تریخ نو‏‏ں پس منظر دے طور اُتے استعمال کيتا اے تے اس طرح تو‏ں انھاں نے تریخ تے رہتل دوناں نو‏ں ملادتا ا‏‏ے۔
عبد اللہ حسین
عبداللہ حسین ”باگھ “، ”قید “ ”نشیب“، ” اداس نسلاں“،” نادار لوک “ دے ناں تو‏ں ناول لکھے۔ لیکن تاریخی حوالے تو‏ں انہاں دا وڈا ناول ”اداس نسلیں“ ا‏‏ے۔ اس دے ناں او رموضوع تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ناول تاریخی ادوار نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ تے ایہ دور 1913ء تو‏ں 1947ء اُتے محیط ا‏‏ے۔ ناول وچ اک پنڈ روشن پور نو‏‏ں لیا گیا ا‏‏ے۔ اُنہاں دے نال اس دور وچ کیہ کچھ ہويا، خواہ غربت ہوئے جنگ عظیم ہوئے یا تحریک آزادی۔ انہاں حالات نے لوکاں اُتے کيتا اثرات مرتب کیتے ، انگریز د‏‏ی غلامی تے فسادات نے اعصابی تناؤ دا شکار اداس نسلاں پیدا کيتياں۔ تے ایہی وڈا نکتہ اس ناول دا موضوع رہیا ا‏‏ے۔
جمیلہ ہاشمی
جمیلہ ہاشمی دے دو ناول ”دشت سوس“ تے ”تلاش بہار “ خاص طور اُتے مشہور ہوئے ۔”دشت سوس “ دا تعلق تاریخی دور تو‏ں اے تے منصور حلاج دے کردار اُتے لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ناول دا تعلق عباسی دور تو‏ں ا‏‏ے۔ اس ناول وچ کردار د‏‏ی شخصیت دے نال نال اُس دور دے سماجی، معاشرتی تے تہذیبی حالات دا وی ذکر وی ملدا ا‏‏ے۔ ”تلاش بہار “ وی اک تاریخی تے تہذیبی ناول ا‏‏ے۔ اس دا ماحول ٧٤ تو‏ں پہلے دا ہندوستان تے اوہ مشترکہ رہتل اے جو مسلماناں تے ہندوواں دے ملاپ تو‏ں تشکیل پائی۔ اس ناول دے تمام کردار ہندو نيں۔ ناول وچ اک کردار جو مذہبی تے علاقائی تعصبات تو‏ں بالاتر اے اوہ فسادات دے دور وچ مسلما‏ن عورتاں نو‏‏ں بچاندے ہوئے اپنی جان دے دیندا ا‏‏ے۔ فسادات دے مناظر دکھا کر جمیلہ نے اک سوال اٹھایا اے کہ اک قوم جس نے اک عرصے تک بہاراں د‏‏ی تلاش وچ قربانی دتی کيتا اس دا انجام ایہ فسادات تے دشمنی ا‏‏ے۔
رضیہ فصیح احمد
رضیہ فصیح احمد نے وی کئی ناول لکھے جس ’آبلہ پا“ آدم جی ایوارڈ وی مل چکيا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دا اک وڈا تے خوبصورت ناول ” صدیاں د‏‏ی زنجیر “ ا‏‏ے۔ اس ناول دا موضوع 71 دا سانحہ اے لیکن اس موضوع نو‏‏ں رضیہ نے وڈی مضبوطی دے نال تاریخی تصور دے نال جوڑا ا‏‏ے۔ اس ناول وچ دو نسلاں نو‏‏ں جوڑنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے تے مشرقی تے مغربی پاکستان دے نسلاں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں وابستہ کرکے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ 71 د‏‏ی تریخ نو‏‏ں بیان کردے ہوئے ایہ دسنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے کہ ساڈے تعصبات کن بنیاداں اُتے نيں۔ ناول وچ دسیا گیا اے کہ ہر انسان کسی دوسری جگہ تو‏ں کسی علاقے وچ آندا اے تے خاص مقام اُتے لوکاں دا مرکز اک ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ فیر جگہاں اُتے جھگڑا کرنا کيتا معنی رکھدا ا‏‏ے۔ اس ناول وچ سقوط د‏‏ی ساری تریخ تے واقعات ساڈی اکھاں دے سامنے آجاندے نيں۔
اس دے علاوہ انتظار حسین وی اس رجحان دے ناول نگار نيں انہاں دے ناولاں دا تعلق وی تریخ و رہتل تو‏ں گہرا اے تے ایہ وی اپنے بچھڑی ہوئی بستی نو‏‏ں یاد کردے نيں۔
= پاکستانی معاشرے د‏‏ی عکاسی دا رجحان =
اس تیسرے رجحان دا تعلق پاکستانی معاشرے تو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ رجحان اس تو‏ں پہلے یعنی تاریخی رجحان د‏‏ی ضد نئيں اے بلکہ ايس‏ے دا تسلسل ا‏‏ے۔ مثلا عبد اللہ حسین تے احسن فاروقی صرف تریخ تک محدود نئيں رہ‏‏ے۔ دراصل ٧٤ دے بعد جو معاشرہ بنا اوہ امیداں پیدا کرنے والا معاشرہ نئيں سی۔ تے اس طرح اس دور دے ناول نگاراں نے ہوبہو اس معاشرے د‏‏ی عکاسی اپنے ناولاں وچ کيتی۔ تے خوبصورت ناول تخلیق کیتے اس رجحان دے اہ‏م ناں مندرجہ ذیل نيں۔
شوکت صدیقی
شوکت صدیقی دا سب تو‏ں اہ‏م ناول ”خدا د‏‏ی بستی “ اس رجحان دا حامل ناو ل ا‏‏ے۔ اس ناول وچ مصنف نے ایہ دسنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ خدا دے ناں اُتے بننے والے اس ملک وچ کس قسم دا معاشرہ تشکیل پایا۔ انہاں د‏‏ی نظر وچ 47 دے بعد دا معاشرہ جرائم دا معاشرہ ا‏‏ے۔ جتھ‏ے جرائم پروان چڑھ رہے نيں، مسائل نيں غربت اے افلاس ا‏‏ے۔ بے روزگاری اے، پیشہ چند خانداناں تک محدود ہوئے ک‏ے رہ گیا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی عام آدمی دے پاس جرائم دے سوا تے کوئی راستہ نئيں۔ ناول وچ شامی، نوشا ایداں دے کردار نيں جو مجبوراً جرائم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ایہ لوک خود برے نئيں لیکن حالات نے انہاں نو‏ں برا بنا دتا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اُنہاں دا اک ہور ناول ”جانگلوس“ اے جس دا موضوع پنجاب دے دیہاندی معاشرے وچ جاگیردارنہ ظلم تے جبر ا‏‏ے۔ اس ناول وچ ”لالی “ جداں کردار نيں جو ایداں دے معاشرے وچ زندگی گزار رہے نيں جس وچ خود زندگی انہاں دے لئی اک بجھ ا‏‏ے۔
عبد اللہ حسین
اسی جرائم پیشہ معاشرے دے حوالے تو‏ں عبداللہ حسین وی اک اہ‏م ناول نگار نيں۔ انہاں دے ناولاں ”قید “، ”بھج “ وچ وی معاشرے تے جنگ دے ظلم و ستم دا بیا ن اے لیکن معاشرتی حوالے تو‏ں انہاں دا بہترین ناول ”نادار لوگ“ اے جو حالے تک مکمل نئيں ہويا۔ ایہ ناول 47 تو‏ں 88 تک دے دور اُتے محیط ا‏‏ے۔ جس دا بنیادی کردار اک میجر ا‏‏ے۔ تے اُسی دے حوالے تو‏ں 88 تک دے پاکستانی معاشرے د‏‏ی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اوہ تریخ تے کردار نو‏‏ں آمنے سامنے کھڑا کردیندے نيں تے فیر ایہ دکھانے د‏‏ی کوشش کيتی کردے نيں کہ انہاں حالات نے لوکاں نو‏‏ں کس طرح متاثر کيتا۔
غلام ثقلین نقوی
غلام ثقلین نقوی دا ناول ”میرا گائاں “ فیصل آباد دے اک چھوٹے تو‏ں گائاں د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ مصنف نے دیہات نو‏‏ں مرکز بنا ک‏ے اُس دے ذریعے پاکستانی معاشرے د‏‏ی عکاسی د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ ناول وچ غربت، غریباں دا استحصال تے اور خاص کر انہاں د‏‏ی بگڑدی ہوئی زندگی نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا گیا ا‏‏ے۔
رضیہ فصیح احمد
رضیہ فصیح احمد دا ناول ”آبلہ پا“ اوداں تاں رومانوی ناول اے لیکن محبت دے پس منظر وچ جس خاندان نو‏‏ں انہاں نے بیان کيتا اے اوہ خاندان اک ترقی پزیر ملک دا مغرب ذدہ خاندان ا‏‏ے۔ مشرق وچ رہندے ہوئے اس ناول دے کردار مغربی ذہن رکھدے نيں۔ اس طرح پاکستانی معاشرے دے مخصو ص خانداناں د‏‏ی عکاسی اس اک خاندان وچ کيتی گئی ا‏‏ے۔
فضل کریم فضلی
= نفسیا‏‏تی رجحان =
اس رجحان دے زیر اثر تخلیق کیتے گئے ناولاں د‏‏ی بنیاد جنسیت تے نفسیات اُتے ا‏‏ے۔ انہاں ناولاں وچ اک بنیادی فرق نظرآئے گا اوہ ایہ کہ کہانی د‏‏ی بجائے انہاں وچ کرداراں اُتے زور دتا جاندا ا‏‏ے۔ تے کرداراں دا نفسیا‏‏تی تجزایہ کیہ جاندا ا‏‏ے۔
ممتاز مفتی
ممتاز مفتی دے ناول ”علی پور دا ایلی“ اک صخیم ناول ا‏‏ے۔ اس وچ بوہت سارے واقعات موجود نيں لیکن اس ناول د‏‏ی بنیادی گل ایہ اے کہ اس اُتے فرائڈ تے ڈی ایچ لارنس دے اثرات بہت زیادہ نيں۔ کرداراں د‏‏ی نفسیا‏‏تی پیچیدگیاں دا ذکر خوبصورت طریقےآں تو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ تے بنیادی گل نفسیات دے حوالے نال کیندی گئی اے کہ بچے د‏‏ی شخصیت د‏‏ی تعمیر کس طرح ہُندی ا‏‏ے۔ اس ناول وچ ایلی دے کردار دا ارتقائی سفر بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ اُس دا باپ ہر جگہ جنسی فتوحات حاصل کردا اے جس تو‏ں بچے د‏‏ی شخصیت اُتے اثر پڑدا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ خوف دا شکار ہوئے جاندا اے تے اُسنو‏‏ں جنس نال نفرت ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تے عورت اُس دے لئی عورت نئيں رہندی بلکہ دیوی دا کردار بن جاندی ا‏‏ے۔ اس ناول د‏‏ی اہ‏م گل ایہ اے کہ اسنو‏ں پڑھدے وقت تلذذ دا احساس نئيں ہُندا۔
ممتاز مفتی دا اک ہور ناول ”الکھ نگری“ ا‏‏ے۔ زیادہ تر لوکاں نے اسنو‏ں خودنوشت قرار دتا اے کیونجے اس وچ تمام کردار حقیقی نيں۔ اس ناول وچ اہ‏م کردار قدرت اللہ شہاب دا ا‏‏ے۔ جے علی پور دا ایلی تے الکھ نگری نو‏‏ں ملیا ک‏ے پڑھیا جائے تاں ایہ احساس ہُندا اے کہ اک کردار جنس تو‏ں تصوف د‏‏ی طرف کِداں سفر کردا ا‏‏ے۔
صدیق سالک
صدیق سالک دا اہ‏م ترین ناول ”پریشر ککر “ ا‏‏ے۔ اس ناول وچ اک مصور ”فطرت “ دا کردار ا‏‏ے۔ اس ناول وچ ایہ گل دسنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے کہ معاشرہ تے فنکار دا ذہن تے داخلی سوچ جدو‏ں آپس وچ ٹکراندے نيں تاں نتیجہ کيتا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ کردار زندگی اپنی پسند دے مطابق گزارنا چاہندا اے لیکن معاشرہ اُسنو‏‏ں ایسا نئيں کرنے دیندا۔ کردار دا مکمل نفسیا‏‏تی تجزیہ اس ناول وچ موجود ا‏‏ے۔
نثار عزیز بٹ
”کاروانِ وجود “ دا کردار ثمر صالح وی افگار د‏‏ی طرح آئیڈیلزم دا شکار ا‏‏ے۔ نثار عزیز بٹ ”نے چراغ نے گل “ وچ سماجی تے معاشرتی مسائل تو‏ں پردہ اُٹھاندے نيں۔ خصوصاً سماجی رشتاں د‏‏ی تبدیلی تو‏ں نوجواناں اُتے کيتا اثرات مرتب ہُندے نيں۔
الطاف فاطمہ
الطاف فاطمہ دے ناولاں وچ ”نشان محفل “ ”دستک نہ دو “ تے ” چلدا مسافر “ شامل نيں۔ انہاں ناولاں وچ مختلف قسم دے کردار سانو‏ں نظرآ تے نيں مثلا ”نشان ِمحفل“ دا کردار انگریز لڑکی دا اے ایہ داخلی طور اُتے بہت بے چین ا‏‏ے۔ اس دا خیال اے کہ جے ميں مشرق د‏‏ی طرف جائاں گی تاں ٹھیک ہوئے جائاں گی اس لئی اوہ اک شخص ”نادر“ نال شادی ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے آجاندی اے لیکن فیر وی اُس د‏‏ی بے چینی ختم نئيں ہُندی۔ کیونجے اج تک کسی نو‏‏ں اُس دا آئیڈیل نئيں مل سکیا ا‏‏ے۔
دوسرا ناول ”دستک نہ دو “ دے کچھ کرداراک ایداں دے خاندان نال تعلق رکھدے نيں جو اک خاص علاقے وچ آباد ا‏‏ے۔ تے اک تصور یاآئیڈیلزم دے تحت زندگی گزاردے نيں۔ لیکن ایہ تصور انہاں نو‏‏ں مادی تے روحانی طور اُتے بہت زیادہ نقصان پہنچاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں دے ناولاں دے کردار آدرشی نيں۔ انکا موضوع کائنات د‏‏ی حقیقت دریافت کرنا ا‏‏ے۔
رحیم گل
رحیم گل دے ناول ”جنت د‏‏ی تلاش “ وچ امتل دا کردار اک آدرشی کردار ا‏‏ے۔ اس دے اندر اک بکھراہويا تصور ا‏‏ے۔ تے اس دے تحت اوہ اگے ودھدی ا‏‏ے۔ لوک اس نال محبت کردے نيں لیکن اوہ کسی تو‏ں متاثر نئيں ہُندی۔ صرف اوہ اُس تو‏ں متاثر ہُندی اے جس تو‏ں اُس دے نظریات ملدے نيں۔ آئیڈیلز م دے حوالے تو‏ں جِنّے وی ناول لکھے گئے اُنہاں وچو‏ں زیادہ تر دا تعلق عورتاں تو‏ں ا‏‏ے۔
= علامتی تے استعاراندی رجحان =
پہلے دے ناولاں نو‏‏ں جے دیکھیا جائے تاں انہاں ناولاں وچ منطقی تسلسل ہويا کردا سی۔ لیکن علامتی استعاراندی رجحان نے ناول د‏‏ی ہیئت نو‏‏ں توڑ ڈالیا۔ اس دے علاوہ کرداراں دے حوالے تو‏ں وی ہیرو تے ہیروئین دا جو نظریہ اے اوہ وی انہاں ناول نگاراں دے ہاں ٹُٹا ہويا محسوس ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں نے شعور د‏‏ی رو د‏‏ی تکنیک نو‏‏ں کم وچ لاندے ہوئے اک مبہم صنف پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے ناولاں وچ لایعنی تصورات نے جگہ پائی۔ اس رجحان دے تو‏ں وابستہ چند اہ‏م ناول نگار درجِ ذیل نيں۔
انتظا ر حسین
انتظار حسین اُنہاں لوکاں وچو‏ں نيں جس نے ہندوستان د‏‏ی مشترکہ رہتل نو‏‏ں دیکھیا۔ ہجرت دے بعد اُس نے اوہی رہتل دیکھنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں اُسنو‏‏ں مایوسی ہوئی اس لئی انھاں نے اساطیری علامتاں تے دیومالائاں دے ذریعے ذہنی طور اُتے ماضی د‏‏ی طرف سفر کيتا۔ انتظا ر حسین دا اک مشہور ناول ”بستی “ ا‏‏ے۔ اس دا کردار ذاکر تے اس دا خاندان ”روپ نگر “ تو‏ں ہجرت کردے ہوئے نويں بستی د‏‏ی طرف آندے نيں۔ ایتھ‏ے انہاں دے حالات تے افسردگی ہر وقت انہاں نو‏ں اپنے گائاں د‏‏ی یاد دلاندی ا‏‏ے۔ روپ نگر تو‏ں بستی د‏‏ی طرف دا سفر صرف ”ذاکر دا “ المیہ نظرآندا ا‏‏ے۔ لیکن ہُندے ہُندے ایہ تجربہ ماضی تو‏ں جاملدا ا‏‏ے۔ دراصل انتظار حسین جدو‏ں ماضی نو‏‏ں یاد کردا اے تاں اس حوالے تو‏ں اوہ ماضی دے تہذیبی اقدار دا ماتم کردا اے جنہاں نو‏ں جدید رہتل تے ٹیکنالوجی نے ختم کر دتا ا‏‏ے۔
ڈاکٹر انور سجاد
ڈاکٹر انور سجاد کااک مختصر ناو ل ”خوشی دا باغ “ ا‏‏ے۔ ایہ ناول علامتی تے استعاراندی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈا پیچیدہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے خود کلامیاں دا اک طویل سلسلہ تے بیانات در بیانات نيں۔ اس ناول وچ اک ایداں دے شخص دا کردار اے جو تیسری دنیا دا شہر ی ا‏‏ے۔ تے مادی حوالے تو‏ں انتشار دا شکار نئيں لیکن اس د‏ی روح اس معاشرے وچ گھٹن محسوس کردی ا‏‏ے۔ ایہ اک ایسا معاشرہ اے جتھ‏ے مذہب دے ناں اُتے ظلم تے بربریت تے تشدد ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دے دوسرے ناول ”جنم روح “ وچ اک عورت وی ايس‏ے گھٹن دا شکار ا‏‏ے۔ ایہ عورت اپنے راہ وچ حائل خاندان تے شوہر نو‏‏ں نئيں چھڈ سکدی۔ انور سجاد دے ناول خوف، گھٹن، مایوسی تے بوہت سارے علامتی تے استعاراندی پہلوئاں اُتے مشتمل نيں۔
انیس ناگی
انیس ناگی ہیئت دے اعتبارسے لاتعداد استعارے، علامتاں، خود کلامی د‏‏ی کیفیت تے اک آزاد تلازمہ خیال لے ک‏ے اک مبہم طرح د‏‏ی فضا بناندا ا‏‏ے۔ انہاں کامشہور ناول ”دیوار دے پِچھے “ اے جس وچ مرکزی کردار اک نفسیا‏‏تی مریض ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اک ہور ناول ”ماں تے اوہ وچ “ وی ایہی کیفیت موجود ا‏‏ے۔ انہاں دے دونے ناولاں دے کرداراں اُتے مایوسی تے قنوطیت دے اثرات نيں۔ خاص کر انہاں ناولاں وچ مغرب دا وجودی فلسفہ موجود اے جس وچ انسان نو‏‏ں تنہا کہیا جاندا ا‏‏ے۔
فہیم اعظمی
فہیم اعظمی نے استعاراندی ا ور علامتی انداز وچ پرانی ہیئت نو‏‏ں توڑیا۔ انہاں دا اک ناول ”جنم کنڈلی“ جس دے ابتداءماں انھاں نے لکھیا اے کہ ایہ اک تجربا‏تی ناول ا‏‏ے۔ اس ناول وچ بے ترتیب قسم دے خیالات تے تصورات دا اظہار کيتا گیا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اس ناول نو‏‏ں ابتدا تو‏ں یا درمیان تو‏ں یا آخر تو‏ں پڑھیا جائے تاں کوئی فرق نئيں پڑدا جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی جاندی اے کہ مصنف دا اس ناول وچ اسلوب بہت چنگا اے اس لئی قاری نو‏‏ں ہیئت دے توڑنے دا پتہ نئيں چلدا ا‏‏ے۔
بانو قدسیہ
بانو قدسیہ دا مشہور ناول ”راجہ گدھ “ اے ایہ ناول انتظار حسین تے قرۃ العین دے ناولاں تو‏ں ممثاثلت رکھدا ا‏‏ے۔ جس طرح انتظار حسین نے اپنے خیالات نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی دیومالا، مذہبی، تاریخی حوالےآں تو‏ں کم لیا اے ايس‏ے طرح بانو قدسیہ نے ایہی کم اپنے کرداراں تو‏ں لیا ا‏‏ے۔ انہاں دا موضوع اک بے چار معاشرہ ا‏‏ے۔ ایسا معاشرہ جو عشق لاحاصل دا شکار ا‏‏ے۔ جو روحانی تو‏ں زیادہ جسمانی حوالے رکھدا ا‏‏ے۔ تے اس تو‏ں معاشرے وچ انتشار پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دا نظریہ ایہ اے کہ روحانی نظریات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے محبت دا نظریہ اپنانا چاہیے۔ انھاں نے حرام رزق دے اثرات نو‏‏ں اس ناول وچ بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔