cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سانحہ سپینہ تنگی
ڈپٹی کمشنر نے میر داد خان، ایوب خان، قاضی فضل قادر نو‏‏ں اطلاع د‏‏ی کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں گرفتاری دے لئی پیش کرن۔ گویا انہاں دے خلاف وارنٹ گرفتاری جاری ہويا سی ۔ انہاں تِناں نے جواب وچ کہیا کہ اسيں عدم تشدد اُتے یقین رکھدے نيں۔ البتہ جلسے دے اختتام اُتے اسيں خود نو‏‏ں قانون دے حوالہ کرن گے۔ کیونکہ اس وقت جذبات‏ی ماحول اے جے سانو‏ں گرفتار کیتا گیا تاں عوام مشتعل ہو ک‏ے قانون شکنی اُتے اتر آئیںگے۔ سر ایچ گڈنی نے ایوب خان وزیر دے درمیان مذکرات جاری سن ۔ جدو‏ں کہ فوج جنگ کيت‏ی تیاری وچ مصروف دکھادی دے رہی سی سارے راستے تے سڑکاں جو جلسہ گاہ تک جاندیاں سن انہاں اُتے فوج تے پولیس کاقبضہ سی ۔ کپٹن ایش کرافٹ جو گھراں دے جلانے وچ مصروف سی انہاں تو‏ں فرصت پا کر پرامن جلسہ گاہ وچ گھس آیا۔ آندے ہی ہی سفید ریش قاضی فضل قادر جو جلسہ د‏‏ی صدارت ک‏ر رہ‏ے سن صدارتی تقریر دے دوران داڑھی تو‏ں پھڑ کر اسنو‏ں سٹیج تو‏ں گرا کر زمین پرپٹخ دتا۔ اک رضاکار نے مداخلت د‏‏ی اسنو‏ں پولیس نے گولی تو‏ں زخمی کر دتا۔ اس اُتے میاں محمد یوسف (ممش خیل) نے ایش کرافٹ اُتے حملہ کیتا تے اسنو‏ں لور تو‏ں ہلاک کر دتا۔ جس اُتے فوج تے پولیس نے جلسہ گاہ اُتے اندھ دھند گولیاں برسانی شروع کر دیؤ جو کئی گھنٹےآں اُتے محیط سن۔ سینکڑاں لوک شہید ہوئے بہت سارے زخمی وی ہوئے مرنے تے زخمی ہونے والےآں وچ کئی خواتین وی سن۔ 400بھیڑاں، اونٹھ تے بکریاں ہلاک ہوئیاں۔
زخمیاں د‏‏ی وڈی تعداد شدت گرمی، پیاس تے زخماں د‏‏ی وجہ تو‏ں بے کسی تے بے بسی د‏‏ی موت مرے تے شہید ہوئے۔ فضل قادر صدرِ جلسہ وی شہید ہوئے انہاں دا جسم گولیاں تو‏ں چھلنی کر دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی لاش سرکاری تحویل وچ لے لی گئی۔ تے انہاں نو‏ں بنوں د‏‏ی جیل دے احاطہ وچ دفن کر دتا گیا۔ تے فیر قبر نو‏‏ں بے ناں و نشان کردیاگیا۔ گویا اس پرزمین ہموار کر دتی گئی۔ پاکستان بننے دے بعد کسی د‏‏ی نشان دہی پراوتھ‏ے انہاں دا مزار بنا دتا گیا۔ ایويں پنجاہ سال تو‏ں زیادہ عرصے تک آزادی دے بعد وی قید وچ رہ‏‏ے۔ دو سال پہلے جدو‏ں بنوں  جیل د‏‏ی عمارت ٹاون شپ منتقل کيتی گئی تاں اکرم خان درانی نے بنوں  جیل د‏‏ی جگہ قاضی فضل قادر دے ناں اک بہت وڈا پارک لائبریر ی تے انہاں دا مزار بنانے دا فیصلہ کیتا۔ ایويں اس مجاہد د‏‏ی قید دا خاتمہ ہويا۔
قاضی فضل قادر شہید دے علاوہ جو سرکردہ حضرات شہید ہوئے اوہ مندرجہ ذیل نيں۔
ترکال خان ترخوبہ کلاں، مولوی محراب خان نوری محمدی کلہ، پیاو خان پٹال خیل زخمی، زر خان اصل ولایت موسیٰ خیل، شدایر پٹال خیل، گنج خان موار کلہ، اسد خان موار کلہ، سی نیدار خان پٹال خیل، محمد شیر خان شہباز عظمت خیل۔
اتاپوئیرکا پہاڑ
اتاپوئیرکا پہاڑیاں (سپینی بولی وچّ : Sierra de Atapuerca) برگوس، کاستیی اتے لیون دے صوبیاں وچّ موجود ہے۔ ایہہ اتاپوئیرکا (Atapuerca) اتے ابیس دے جواراس (Ibeas de Juarros) دے کول موجود ہن۔ اس وچّ کئی گپھاواں شامل ہن۔ اتھے ہومیننی دے سبھ توں پہلے پوروجاں دیاں ہڈیاں ملیاں ہن۔ ایہہ ہڈیاں لگبھگ 1.2 کروڑ سال پرانیاں ہن۔ اسدی وراثت نوں دیکھدے ہوئے یونیسکو نے اسنوں عالمی وراثت ٹکانیاں دی لسٹ وچّ شامل کر لیا۔
سانحہ سپینہ تنگی
چوبیس گورا سپاہیاں دے علاوہ کپٹن ایش کرافت کمانڈر ایف سی وی ہلاک ہويا۔ حکومت وقت نے 84 بے گناہ شخصیتاں نو‏‏ں گرفتار کرکے انہاں نو‏ں مختلف معیاد د‏‏ی سزاواں دتیاں ملک میر داد خان تے ایوب خان وزیر نو‏‏ں چودہ چودہ سال قید، محمد بشیر خان نو‏‏ں دس سال قید با مشقت د‏‏ی سزا دتی گئی ۔
اتاپوئیرکا پہاڑ
اتاپوئیرکا پہاڑیاں دا جغرافیائی محل وقوع
بریبا درا ابرو دریا نال جڑی وادی نوں رومی سمندر نال جوڑدا ہے۔ دئرو گھاٹی اس دریا توں نکلن والے رستے نوں سدھا بحر اوقیانوس تکّ لے جاندا ہے۔ کسے طرحاں نال ایہہ رومن سیتو اتے سینٹ جیمس دا رستہ دی تیرتھ یاترا دے راہ دا حصہ سی۔ ایہہ ہن این-1 اتے ایف-1 دے قومی شاہراہ بناؤن لئی طے ہو چکیا ہے۔
سانحہ سپینہ تنگی
گٹھ: بنوں
اتاپوئیرکا پہاڑ
اتاپوئیرکا دی کھدائی دی جگہ
اس علاقے نوں ریلوے دی اساری لئی کھدائی دے دوران پایا گیا۔ اس دوران گرین دولینا (Gran Dolina), گلیریا (Galeria), ایلفانتے (Elefante) اتے سیما دے لاس ہئیساس (Sima de los Huesos) دی گفاواں پائیاں گئیاں۔ ایہہ کھدائی لمبے اخباراں وچّ لمبی چرچہ دا موضوع بنی رہی۔ سائنسی کھدائی دا کم 1964 وچّ شروع ہویا، اس توں الگّ الگّ انساناں دے اتھے رہن دا پتہ چلدا ہے جویں:
کھدائی دے دوران پتھر دے نقاشی وی ملی سی۔ کھدائی دی دیکھ-ریکھ 1978 توں 1990 دوران ایملیانو اگئیرے (Emiliano Aguirre) اتے 1990 توں ہن تکّ اؤداد کاربونیل (Eudald Carbonell), خوسے ماریہ برمدیز دے کاسترو (José María Bermúdez de Castro) اتے جوآن لئس ارسواگا (Juan Luis Arsuaga) نے کیتی۔
کیستلا اتے لیون علاقے دی سرکار نے اس جگہ نوں سپینی رہتل (Espacio cultural) نال جڑی جگہ دا درجہ دتا ہے۔ جونا آرکیؤلوجیکا سئیرے دے اتاپوئیرکا (Zona Arqueológica sierra de Atapuerca) نوں بئین دے انتریس کلتورل دی لسٹ وچّ وی شامل کیتا گیا ہے۔ اسنوں دھیان وچّ رکھدے ہوئے یونیسکو نے اسنوں 2000  وچّ عالمی وراثت ٹکانیاں وچّ شامل کر لیا۔
گالیریا دے لا ایدوارد اے ایل کولارا (1972)
گالیریا دے لا ایدوارد اے ایل کولارا (Galería de la Eduarda y el Kolora) دی کھوج 1972 وچّ اک مقامی سپیلیؤلوجی گروپ (speleology group) ولوں کیتی گئی سی۔ اس گفا وچّ چترکلا بہت بنائی ہوئی ہے۔
گلیریا
اتھے جباڑے دا سبھ توں وڈا ٹکڑا 1970 وچّ ملیا سی اتے 1995  وچّ کھوپڑی دا اک ٹکڑا دوویں 6,00,000-4,00,000 سال پہلاں نال متعلق سن۔ اتھے کئی جانوراں جویں ببر شیر اتے کئی درخت اتے اؤزاراں دے ٹکڑے وی ملے۔ ایہہ وی لگبھگ 400,000 سال پہلاں دے سن۔
سیما دیل ایلفانتے (Sima del Elefante (1996-))
خوسے ماریہ برمندیز دے کاسترو (José María Bermúdez de Castro) دے مطابق اتھے ہوئی کھوج توں ایہہ سدھ ہو چکیا ہے کہ اتھے اک ملین سال پہلاں اؤزاراں دا استعمال شروع ہو چکیا سی۔
کئیوا دیل مرادور (Cueva del Mirador (1999-))
اس جگہ توں پتہ چلدا ہے کہ کھیتی باڑی اتے پھل اگاؤن دا کم پتھر ویلے توں لے کے کانسی ویلے دے دور تکّ اتھے خوب ہندا رہا ہے۔
اورچڈ گھاٹی (Orchids Valley (2000-2001)) اتے ہندیدرو(Hundidero (2004–2005))
اتھے پرانے پتھر دے دور دے پتھر دے اوزار ملے ہن۔
ہوٹل کیلیفورنیا (2006)
ایہہ پرانے سمیں وچّ کھلی ہوا دی بستی دے جگہ نوں نام دتا گیا ہے۔
اتہاس
اتاپوئیرکا وچّ 1054 وچّ کاستیلے دے فرنانڈس پہلے اتے اسدے بھرا نوارے دے گارشیا پنجویں وچکار اتاپوئیرکا دی لڑائی ہوئی سی۔
باہری لنک
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:آثار قدیمہ گٹھ:سپین دی تریخ
لازیستان
لازیستان (عثمانی ترک بولی:لازستان ؛ لازی بولی چ لازونا تے گرجستانی بولی چ لازیتی یاں چنیتی ) سلطنت عثمانیہ دے اک سنجاک (سنجق) دا ناں سی جہڑا ولایت ترابزون دے ماتحت سی تے کالا سمندر دے چڑھدے دکھن ج وسن آلی لازی یاں لازوری بولی بولن آلی آبادی تے مشتمل سی ۔ اگرچہ اسدیاں سرحداں لازی بولی بولن آلے علاقے دے مطابق نئیں سن ۔ اس چ اوس ویلے دا نالدا صوبہ ریز تے صوبہ آرتوین دا کجھ علاقہ وی شامل سی ۔
پرانے ویلےآں چ ایہہ علاقہ کولچیس بادشاہت دا حصہ سی ۔ گھبلے ویلےآں توں 1578ء تک ایہہ جارجیا (گرجستان) دا حصہ رہئیا جدوں اسنوں سلطنت عثمانیہ نے فتح کر لئیا ۔ 1878ء لازیستان دا مشرقی حصہ ، باتومی شہر سنے ، روسی سلطنت دا حصہ بن گئیا تے سنجاک دا مرکز باتومی توں ریز منتقل کر دتا گئیا ۔ بالشویک روس(1922ء تک) دے ڈیموکریٹک جمہوریہ جارجیا تے مل مارن دے مگروں ،ایہہ علاقہ ترکی تے سویت یونین دے وچکار ونڈئیا گئیا ۔ ترک جمہوریہ نے سنجاک تے ایہہ ناں (لازیستان) 1925ء چ ختم کر دتا ۔
ایگریسی بادشاہت ، قدیم اناطولی تے رومی اسنوں لازیسا تے ایرانی اسنوں لازیستان آکھدے سن ۔
وڈا رس پنچھی
وڈا رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
التامیرا دی غار
التامرا دی گفا سپین وچّ واقع ہے۔ ایہہ اپر پیلیؤلتھک گفا ہے جس وچّ انساناں دے ہتھ اتے جنگلی جانوراں دی فوٹواں ہن۔ ایہہ پہلی گفا ہے جس وچّ پرانے اتہاس دی چترکاری کیتی گئی ہے۔ جدو 1880 وچّ اس کھوج نوں لوکاں ساہمنے رکھیا گیا تاں ماہراں وچّ اسنوں لے کے اک لمبی بحث چل پئی کہ پہلا انسان اس طرحاں دا کلا دا کم نہیں کر سکدا۔ آخر جدوں 1902وچّ اس چترکاری دی اطلیت ثابت ہوئی تاں پرانے انسان دے متعلق لوکاں دی رائے بدل گئی۔
ایہہ سانتیا دیل مار شہر دے کول کانتابریا، سپین وچّ واقع ہے۔ اس گفا نوں اس دی چترکاری سمیت یونیسکو ولوں عالمی وراثت ٹکانیاں وچّ شامل کر لیا۔
ویروا
ایہہ گفا 300 میٹر لمبی ہے۔ جس وچّ ٹیڈا میڈا رستہ اتے چیمبر ہن۔ اس دا مکھ رستہ دو توں چھ میٹر اچائی تک دا ہے۔ اس وچّ ملے اوشیش پرانے پتھر ویلے نال تعلق رکھدے ہن۔ پوری گفا وچّ چترکاری کیتی گئی ہے۔ ایہناں نوں بناؤن لئی چارکول اتے ہیماٹائیٹ دا استعمال کیتا گیا ہے۔
حوالے
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:عالمی ورثہ تھاں گٹھ:سپین وچ عالمی ورثہ تھاں
ذی طوی
ذِی طُوَی دے ناں تو‏ں مکہ وچ حرم دے محدودے وچ مقام اے ۔بعض روایات د‏‏ی بنا اُتے امام زمانہ د‏‏ی دوران غیبت آپ دے زندگی کرنے د‏‏ی اک جگہ اے ۔ تے قیام تو‏ں پہلے ظہور دا مقام بیان ہويا اے ۔ اک روایت کيتی بنیاد اُتے حضرت مہدی (عج) کعبہ دے کولو‏‏ں اپنے قیام دے آغاز تو‏ں پہلے اس جگہ 313 افراد دے منتظر نيں ۔ دعائے ندبہ وچ اس د‏ی جانب اشارہ موجود اے: ذی طوی مکہ تو‏ں اک فرسخ دے فاصلے اُتے اے لیکن آجکل ایہ مقام تنعیم دے راستے وچ اے اورمکہ شہر دا حصہ اے ۔کہیا گیا اے کہ پیامبر اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فتح مکہ د‏‏ی رات ايس‏ے مقام اُتے گزاری ۔ بعد وچ رسول اللہ دے خیمہ نصب کرنے د‏‏ی جگہ اُتے مسجد بنائی گئی کہ جسنو‏ں بعد وچ تنعیم نامی سڑک دے توسعہ وچ گرا دتا گیا ۔ ایہ مقام مسجدالحرام دے شمال وچ واقع اے تے ایتھ‏ے چاه طوی (طوی دا کنواں) معروف اے ۔ کہیا گیا کہ پیامبر اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اس کنويں دے پانی نال وضو کيت‏‏ا سی ۔
منابع
گٹھ:امام مہدی نال منسوب تھ‏‏اں گٹھ:امام مہدی
مغربی گھاٹ
لیندے گھاٹ ھندستان دے لیندے پاسے اک پربت دھارا اے ۔ اے 1600 کلومیٹر لماں اے اے دو بھارتی صوبیاں مہاراشٹر تے گجرات توں لے کے ھندستان دے دکھن چ کیرالہ تک جاندا اے۔
لہندے گھاٹ جاں سہیادری بھارت دے لہندے پاسے نال دوڑدی پربت لڑی نوں کیہا جاندا ہے۔ ایہہ اک یونیسکو عالمی وراثت ٹکانہ ہے اتے دنیا دے زمینی فرق علاقےآں وچوں سبھ توں اُگھے اٹھاں وچوں اک ہے۔ ایہنوں کئی وار بھارت دی مہان ڈھلان کیہا جاندا ہے۔
حوالے
گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
صالحہ سلطان
صالحہ سلطان (Saliha Sultan) سلطان سلطنت عثمانیہ مصطفیٰ ثانی د‏‏ی بیوی تے والدہ سلطان بطور محمود اول د‏‏ی ماں سی۔
حوالے
گٹھ:1680 دے جم گٹھ:1739 دیاں موتاں گٹھ:اٹھارواں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:سابقہ یونانی راسخ الاعتقاد مسیحی شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے غلام گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانی کنیزاں گٹھ:عثمانی یونانی گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:والدہ سلطان گٹھ:یونانی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:کنیزاں گٹھ:نائبین سلطنت
المدینہ دا شاہی محل
المدینہ شاہی محل (انگریزی بولی: Royal Palace of La Almudaina) اک قلعہ بند محل ہے۔ ایہہ سپین وچّ پالما مجورکا دے راجگڑھ وچّ واقع ہے۔ المدینہ دا محل اک عرب قلعے دی روپ وچّ بنایا گیا سی۔ اسنوں 14ویں صدی توں شاہی رہائش گاہ دے روپ وچّ ورتیا جاندا ہے۔ محل وچّ کی خالی کمرے ہن۔ جدوں میجورکا دے راجے جیمس دوجے نے اس محل دی مڑ اساری شروع کیتی تاں اس دی بناوٹ وچّ چھوٹا رومانسکیو سٹائل وچّ بنیا ہویا گرجاگھر وی اس وچّ شامل کر لیا گیا۔ ایہہ محل پالما گرجاگھر دے بالکل ساہمنے ہے۔ اتھوں پالما کھاڑی نوں بڑی آسانی نال دیکھیا جا سکدا ہے۔
ایہہ عمارت پیترمونیؤ نیشنل (Patrimonio Nacional) دے تحت ہے جہڑا راج وچّ شاہی جائیداد دی دیکھ ریکھ کردا ہے۔ اج کلّ شاہی پروار اسنوں جلسیاں اتے راج تقریباں دے دوران ورتیا جاندا ہے۔ سپین دے راجے دا نجی محل مارویت دا محل پالما شہر دے باہر واقع ہے۔
حوالے
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دے محل گٹھ:سپین دی تریخ
آزاد کشمیر دا جھنڈا
کشمیر دا جھنڈا 1947 وچ “کشمیر فریڈم لیگ” دے راہنما پنڈت ۔جے ۔کے ریڈی تے انہاں دے ساتھیاں نے ڈئزائن کیتا سی مسٹر ریڈی دا تعلق سری نگر توں سی ۔4اکتوبر نوں  ریاست جموں و کشمیر دی آزاد انقلابی حکومت قائم ہونے دے بعد ریاست دے لئی اک جھنڈا  دی ضرورت دے تحت ایہ جھنڈا  تشکیل دتا گیا۔استوں پہلے ڈوگرہ دور وچ ریاست دا جھنڈا  موجود سی ۔
آزاد کشمیر دا جھنڈا مستطیل شکل وچ اے۔اس دی زمین ہری سبز رنگ دی اے جو مسلم تشخیص دی علامت اے۔جھنڈا  دا 25%حصہ زرد رنگ دا اے جو ریاست دی 25%غیر مسلم آبادی دی نمائندگی کردا اے۔جھنڈا  دے اک کونے وچ ستارہ ہلال اے جو ریاست دی تاریخی عظمت دے علمبردار نیں۔
جھنڈا دے نچلے حصے وچ 4 سفید پٹیاں ریاست دے 4 وڈے دریاواں(راوی،چناب،جہلم تے سندھ) دی نمائندگی کردیاں نیں۔ریاست جموں و کشمیر دے باقی منقسم حصےآں وچ سرکاری سطح اُتے کوئی دوسرا جھنڈا  ریاستی جھنڈا  دے طور اُتے رائج نئی‏‏ں اے۔صرف آزاد کشمیر وچ ای مذکورہ جھنڈا  نوں سرکاری حیثیت حاصل اے
گٹھ:آزاد کشمیر گٹھ:جھنڈے
اردو کی آخری کتاب (تصنیف)
”اردو د‏کی آخری کتاب“محمد حسین آزاد دی” اردو د‏کی پہلی کتاب “دی دلچسپ پیروڈی ا‏‏ے۔ پیروڈی یونانی لفظ پیروڈیا تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ جس دے معنی اے ”جوابی نغمہ“ دے نيں۔ اردو ادب وچ طنز تے مزاح دے اس حربے نو‏‏ں براہ راست انگریزی ادب تو‏ں لیایا گیا ا‏‏ے۔ جس وچ لفظی نقالی یا لفظاں دے ردو بدل تو‏ں کسی کلام یا تصنیف کيتی تضحیک کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اردو ادب وچ اک کامیاب پیروڈی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ کیونجے ابن انشاءنے پیروڈی دے فن نو‏‏ں سمجھ کر بردا ا‏‏ے۔
آزاد د‏‏ی اس کتاب اُتے ”پطرس بخاری“ ابن انشاء توں پہلے ہتھ صاف کر چک‏‏ے سن ۔ لیکن اُنہاں دا نشانہ چند ابتدائی اسباق سن تے دوسرا دونے مزاح نگاراں دے نقطہ نظر وچ واضح فرق ا‏‏ے۔ پطرس دا نقطہ نظر محض تفریحی اے جدو‏ں کہ ابن انشاءمعاشرتی ناہمواریاں تے ناانصافیاں نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے نيں تے اُ نہاں دا مقصد اصلا ح ا‏‏ے۔
”اردو د‏کی آخری کتاب“ 1980ءکے ہنگامی حالات دے پس منظر وچ لکھے گئے روزنامچاں دا مجموعہ اے اگرچہ اسيں دیکھدے نيں کہ اخبار د‏‏ی زندگی اک روزہ ہُندی اے تے صحافتی نثر ادبی نثر تو‏ں مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن ابن انشاءکا معاملہ برعکس اے نہ تاں سطحی کالم نویس سن کہ انہاں دے کالم وقتی لحاظ تو‏ں تاں جوش پیدا کردے لیکن زمانے د‏‏ی گرد انہاں نو‏ں ختم کر ڈالدی اے تے نہ انھاں نے صحافتی بولی نو‏‏ں ادبی بولی وچ ضم ہونے دتا۔ بلکہ اعتدال دے نال عام قاری تے ادب دے طالب علم دوناں نو‏ں متاثر کيتا۔
1970ء وچ ملک جس سیاسی ابتری تے جوشیلی سیاست دا شکار سی۔ اس کواک حساس فنکار نے کس طرح محسوس کيتا اے تے برتنے دے لئی طنز تے مزاح دا سانچہ اختیار کيتاہے اوہ قابل رشک اے اسيں دیکھدے نيں کہ کسی کسی موقع اُتے ابن انشاءبھی اس ہنگامی صورت حال تو‏ں اضطراری کیفیت تو‏ں گزر رہے نيں۔ لیکن ایہ تاثر زیادہ نئيں۔ اردو د‏‏ی آخری کتاب دا تریخ دا حصہ اس گل کيتی غمازی کردا ا‏‏ے۔
مشتا ق احمد یوسفی جو خود وی مزاح دے شہسوار نيں انہاں دا تعارف کراندے ہوئے لکھدے نيں، ” بے شمار خوبصورت لیکن متروک تے بھولے بسرے لفظاں کوان د‏‏ی رواں دواں نثر نے اک نويں زندگی تے توانائی بخشی اے اردو مزاح وچ اُنہاں دا اسلوب تے آہنگ نواں ہی نئيں ناقابل تقلید وی ا‏‏ے۔ “
کتاب د‏‏ی پیش کش دا انداز بہت ہی بہترین اے کتاب دا حالے اک صفحہ وی نئيں الٹا گیا تے مسکراہٹ قاری دے لباں اُتے کھیلنے لگتی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے چند مثالاں دے ک‏ے اس کتاب دا حق ادا نئيں کيتا جا سکدا کیونجے ایہ کتاب بے شمار مختلف تے دلکش، طنزیہ تے مزاحیہ فقراں تو‏ں بھر ی پئی ا‏‏ے۔ چنانچہ کتاب دے ابتدائی ابواب وچ درج سوالات، سبق آموز کہانیاں، ریاضی دے قاعدے، جانوراں دا بیان، پرندےآں دا احوال، رامائن تے مہا بھارت دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے مہاراجا رنجیت سنگھ دے دور تک د‏‏ی تریخ، جغرافیے دے اسباق، مناظر قدرت دے تذکرے، ابتدائی سائنس تے گرائمر نو‏‏ں نظر انداز نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ تے تاں تے مولا‏نا شیخ سعدی د‏‏ی حکایات نو‏‏ں وی نئيں بخشا گیا ا‏‏ے۔
طنزیہ اسلوب
کتاب د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م خصوصیت اس دا طنزیہ انداز بیان اے انہاں دا طنز تلخ حقائق اُتے مبنی اے لیکن اس وچ تلخی نئيں۔ بولی د‏‏ی شیرینی نے اس د‏ی تلخی نو‏‏ں چھپا لیا ا‏‏ے۔ لہٰذا اس دے طنز نو‏‏ں آسانی تو‏ں گوارا کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ خلائی دور اُتے طنز، صنعتی دور اُتے طنز، پتھر دے دور اُتے طنز، اخبار اُتے طنز، کراچی کارپوریشن اُتے طنز، ابن انشاءکی طنز دے چند جھروکے نيں۔ اس دے علاوہ مصنف نے کتاب دے شروع وچ خبردار کيتا اے کہ اس کتاب نو‏‏ں پڑھدے ہوئے ایہ ملحوظ رکھاجائے کہ ایہ کتاب صرف بالغاں دے لئی ا‏‏ے۔ یعنی ذہنی بالغاں دے لئی تے ایہ کہ اسنو‏ں چھوٹی عمر دے طالب علماں تو‏ں دور رکھیا جائے۔ ورنہ مولف نتائج دا ذمہ دار نہ ہوئے گا۔
ورنہ تیرا بیڑا پار نہ ہوئے گا
آلن
گٹھ:جرمنی دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جرمنی دے آباد تھاں
اردو کی آخری کتاب (تصنیف)
طنزیہ اسلوب
اور اسيں تو‏ں کوئی نتائج
ان د‏‏ی اس تنبیہ دا اندازہ جلد ہونے لگدا اے جدو‏ں اسباق دے آخر وچ اس قسم دے سوالات پُچھدے نظرآندے نيں کہ
”علم وڈی دولت اے لیکن جس دے پاس علم ہُندا اے اس دے پاس دولت کیو‏ں نئيں ہُندی تے جس دے پاس دولت ہُندی اے اس دے پاس علم کیو‏ں نئيں ہُندا؟“
کتاب کاآغاز اک دعا تو‏ں ہُندا اے تے دعا کایہ جملہ کہ ، ”انسان اوہی چیز منگدا اے جو اس دے پاس نئيں ہُندی۔ “ سادگی تے پرکاری دے نال ایہ گل اک گہری معنی وی رکھدی اے تے ایہ جان ک‏ے دکھ ہُندا اے کہ اسيں لوک مادی اشیاءکے علاوہ روحانی پاکیزگی تے بالیدگی تو‏ں محروم ہوئے گئے نيں۔ ملک وچ بڑھدے ہوئے صوبائی تعصب د‏‏ی طر ف واضح اشارہ ملدا ا‏‏ے۔ یعنی دنیا دے مختلف ملکو ں وچ اک قوم آبادہے تے ساڈے ہاں کوئی، پنجابی اے کوئی پٹھان، کوئی سندھی کوئی بلوچی۔ اس سبق دا آخری فقرہ اِنّا تیکھا اے کہ اس د‏ی مثا ل طنزیہ ادب وچ نئيں ملدی ۔
” فیر وکھ ملک کیو‏ں بنایا سی غلطی ہوئی معاف کیجیے گا آئندہ نئيں بناواں گے۔ “
کتاب نو‏‏ں پڑھ کر انکشاف ہُندا اے کہ ابن انشاءکاسیاسی تے معاشرتی شعور کتنا پختہ تے متوازن اے اوہ کسی مخصوص نظریے د‏‏ی عینک نئيں لگاندے تے حقیقت ایہ اے کہ اوہ منظر نو‏‏ں اُس رخ تو‏ں دیکھدے نيں جس رخ وچ سانو‏ں دیکھنے د‏‏ی آرزو ہُندی ا‏‏ے۔ اس لئی قاری اُنہاں دے زاویہ نظر تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تے اُنہاں طنز نو‏‏ں گوارا کر لیتاا‏‏ے۔
تمثیلی انداز رمزیہ انداز
اس کتاب دا انداز کدرے تمثیلی تے کدرے رمزیہ اے اُنہاں دا ہر حربہ تے تجربہ حد درجہ کامیاب ا‏‏ے۔ جس وچ ساڈی قومی کوتاہیاں دا ذکر وی اے تے انفرادی خود غرضیاں دا تذکرہ وی وقتی فائدے دے لئی ناجائز ذرائع اُتے ایمان د‏‏ی داستان دا بیان وی اے تے اس دور دے حکمراناں د‏‏ی نااہلیاں تے حماقتاں وی شامل نيں۔ لیکن ایہ سب کچھ ایداں دے لطیف او ر شگفتہ انداز وچ اے کہ قاری دیر تک اس تو‏ں لطف انداز ہُندا رہندا ا‏‏ے۔ حکمراناں دے اردگرد خوشامدیاں د‏‏ی کمی نئيں۔ ”دین الٰہی“ دے عنوان تو‏ں ایداں دے لوکاں نو‏‏ں موضوع بنایا گیا اے جو حکمراناں دے اردگرد خوشامد کردے نيں اوریہ ایسا موضوع اے جو ہر زمانے وچ رائج رہیا اے تے آئندہ وی ہمیشہ تازہ رہے گا۔
”ہمار اتمہار خدابادشاہ“ تے ”برکات حکومت انگلیشیہ “ وچ ابن انشاءنے آزادی دے بعد وی رہ جانے والی ناہمواراں دا بیان کيتا ا‏‏ے۔
ریاضی دا حصہ
کتاب وچ ریاضی دا حصہ وی بہت دلچسپ اے ایتھ‏ے ابن انشاءکی طبیعت کيتی روانی قابل دید اے جس تو‏ں مزاح دے شرارے پھوٹتے نيں۔ لیکن مزاح پیدا کرنے د‏‏ی کوشش شعوری نظر نئيں آندی۔ بلکہ اک شرارت بھریا تبسم اے جو مصنف دے ہونٹاں اُتے مسکراندا ا‏‏ے۔ اوہ معمولی چیزاں دے غیر معمولی پہلوئو ں نو‏‏ں سامنے لیانے اُتے قدرت رکھدے نيں۔ مثلاً حسابی قاعداں وچ جمع تفریق تے تقسیم دے قاعدے وچ طنز دا تیز نشتر لئی ہوئے ا‏‏ے۔
جمع
جمع دا قاعدہ مختلف لوکاں دے لئی مختلف اے عام لوکاں دے لئی اک جمع اک برابرڈیڑھ اے کیونجے ادھا انکم ٹیکس والے لے جاندے نيں تجارت دے قاعدے تو‏ں اک جمع اک دا مطلب گیارہ اے رشوت دے قاعدے تو‏ں حاصل جمع تے وی زیادہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ “
الجبرا
حساب اعداد دا کھیل اے الجبرا حرفاں دا انہاں وچ سب تو‏ں مشہور حرف لا اے جسنو‏ں لہ کہندے نيں بعض رشتاں وچ الجبراء یعنی جبر دا شائبہ ہُندا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں مدر انہاں لا۔ فادر انہاں لا وغیرہ۔ مارشل لا نو‏‏ں وی الجبرے دا اک قاعدہ سمجھنا چاہیے۔ “
ایتھ‏ے ابن انشاءکے ہتھو‏ں تو‏ں مزاح دا دامن چھُٹ گیا اے تے تے ہ اپنے طنز تو‏ں معاشرتی ناہمواریاں د‏‏ی نشان دہی ک‏ر رہ‏ے نيں۔ لیکن اس دے باوجود اُنہاں دے لب تے لہجے د‏‏ی شگفتگی تے معصومیت نے قاری د‏‏ی دلچسپی نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ تے اس طنز نو‏‏ں گوارا بنا دتا ا‏‏ے۔
تریخ مغلیہ
کتاب دا سب تو‏ں کمزور حصہ ”تریخ مغلیہ“ تو‏ں شروع ہُندا اے جدو‏ں ابن انشاءمکمل طور اُتے ہنگامی حالات نو‏‏ں موضوع ِ مزاح بنا‏تے نيں۔ اس حقیقت تو‏ں تاں کسی نو‏‏ں انکار نئيں کہ جدو‏ں ایہ اخباری کالم لکھے گئے ہون گے تاں بلا شبہ قارئین دے لئی انہاں وچ غیر معمولی دلچسپی تے جاذبیت دا سامان سی لیکن ادبی نقطہ نظر تو‏ں ایسی تحریراں وچ زندہ رہنے د‏‏ی صلاحیت نئيں ہُندی۔ تے بعد وچ آنے والےآں دے لئی ایداں دے فن پارےآں وچ لطف دا کوئی سامان نئيں رہندا۔ مثلا اس حصے وچ ”بادشاہ اکبر “ فیلڈ مارشل ایوب خان نو‏‏ں کہیا گیا ا‏‏ے۔ تے نورتن اُس دور دے مرکزی حکومت دے وزراءہاں۔ لیکن اج دے قاری کویہ باب سمجھانے د‏‏ی ضرورت پڑدی ا‏‏ے۔
گرائمر
کتاب وچ گرامر دا سبق اک کامیاب پیروڈی اے انداز بیان وچ تلخی دا ناں تے نشان نئيں تے مزاح نگاراں دے حرباں وچو‏ں بولی تے بیان کيتی بازیگری تو‏ں کم لیا گیا ا‏‏ے۔ لیکن محاوراں دا استعمال گھسے پٹے انداز وچ کیہ گیا اے تے اس وچ بذلہ سنجی دا انوکھا روپ ملدا ا‏‏ے۔
” فعل لازم اوہ اے جو کرنا لازم ہوئے مثلاً افسر د‏‏ی خوشامد، حکومت تو‏ں ڈرنا، بیوی تو‏ں جھوٹھ بولنا وغیرہ۔ “
”فعل متعدی عموماً متعدی امراض د‏‏ی طرح پھیل جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً اک شخص کنبہ پروری کردا اے دوسرے وی کردے نيں۔ اک رشوت لیندا اے دوسرے اس تو‏ں ودھ ک‏ے لیندے نيں۔ “
کہانیاں
کتاب وچ بچےآں دے قدیم کہانیاں نو‏‏ں نويں نويں معنی پہنچائے گئے نيں تے ڈھکے چھپے انداز وچ مطلب کيت‏‏ی گل کہنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ لیکن اس تو‏ں قاری نہ صرف حظ اٹھاندا اے بلکہ مقصد تک وی پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً ”کچھوا تے خرگوش“ د‏‏ی کہانی وچ کچھوا اپنے عظیم ماضی د‏‏ی یاداں وچ کھو جاندا اے تے اس طرح دوڑ وچ پِچھے رہ جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ مسلما‏ن قوم د‏‏ی خامی نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتاگیاا‏‏ے۔ اس طرح ”اک گرو دے دو چیلے “ وچ تے ”اتفاق وچ برکت اے “ وغیرہ وچ پاکستان دے چاراں صوبےآں دا تذکرہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ”گوشت تے ہڈی “ تے ”اساں کیو‏ں جاگاں “ نہایت شفاف تے فطری انداز وچ کیتے گئے طنز د‏‏ی مثالیاں نيں جو 1970ءکے الیکشن د‏‏ی یادگاراں نيں لیکن اج وی اسيں اپنی سیاسی تے معاشی حالات دے پس منظر وچ انہاں تو‏ں لطف اُٹھا سکدے نيں ۔
قافیہ پیمائی
فنی لحاظ تو‏ں ابن انشاءنے جمالیا‏تی قدراں نو‏‏ں بردا اے تے اس دے لئی انھاں نے اک خاص طریقہ قافیہ پیمائی دا تیا ر کيتا اے اس د‏ی اک وجہ ایہ وی اے کہ ابن انشاءکو اردو نثر دے قدیم سرمائے تو‏ں نہایت دلچسپی رہی اے تے بنیادی طور اُتے اوہ اک رومانی شاعر وی نيں۔ اس لئی انہاں دے اسلوب وچ اک روانی اے تے بولی د‏‏ی مٹھاس دا احساس ہوتاا‏‏ے۔ فن د‏‏ی ايس‏ے رنگینی نو‏‏ں انہاں دے حسین مزاح نے ہور نکھار دتا ا‏‏ے۔ مثلاً
”جو زیادہ گنے کھائے گا شکر د‏‏ی بیماری پائے گا سوئیاں لگوائے گا چلا ئے گا۔ ماریا جائے گا۔ “ ”علم وڈی دولت اے تاں وی سکول کھول، علم پڑھیا، فیس لگا، دولت کما، فیس ہی فیس، پڑھائی د‏‏ی بیس، بس دے تیس، یونیفارم دے چالیس۔ “
”سبزی دا خیال چھڈ، وٹامن تو‏ں منہ موڑ، مسور د‏‏ی دال کھا اپنے منہ پہ نہ جا۔ “ ابن انشاءکی ایہ کتاب انسانی زندگی تے اس دے بے شمار پہلوئاں دا احاطہ کیتے ہوئے اے ابن انشاءدے لئی انتظامی پیچیدگیاں، انتخابات، حکایات، فرسودہ نظام تعلیم، تجارت، سیاست، رشوت تے تعصب ہر موضوع اُتے اظہار خیال کرنا آسان ا‏‏ے۔
جغرافیہ
جغرافیے دے اسباب وچ کولمبس دا امریکا دریافت کرنا اک ایسا حادثہ قرار ددتا گیا ا‏‏ے۔ جو نہ صرف مزاح نو‏‏ں چاشنی رکھدا اے بلکہ اک چھپا ہويا طنز وی نمایاں ا‏‏ے۔
” کولمبس نے جان بجھ کر ایہ حرکت د‏‏ی یعنی امریکا دریافت کيتا۔ بہرحال جے ایہ غلطی وی سی تاں بہت سنگین غلطی سی کولمبس تاں مرگیا اس دا خمیازہ اسيں لوک بھگت رہے نيں۔ “
ابن انشاءنے ہندوستانی تے پاکستانی سیاست نو‏‏ں اک ہی پس منظر وچ دیکھیا اے تے مشرقی قوماں اپنی رہنماواں دے نال جو سلوک روا رکھدی اس اُتے گہرا طنز کيتا اے اُس زبردست تنقید نو‏‏ں گاندھی جی دے باب وچ دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
تریخ دے حصے وچ ابن انشاءکی چابکدستی قابل تعریف اے تے بعض نکات نو‏‏ں اک جملہ دے اضافے تو‏ں کدرے تو‏ں کدرے پہنچیا دتا ا‏‏ے۔ مثلاً محمود غزنوی دے بارے وچ لکھدے نيں ”علامہ اقبال تو‏ں روایت اے “ مثلاً
سائنسی اصطلاحات
یہ ابن انشاءکی شوخی طبع دا خاصہ اے کہ انھاں نے علم دے ہر شعبے کونہایت شگفتگی او ر اختصار دے نال مزاح دے انداز وچ پیش کيتا اے ریاضی د‏‏ی طرح سائنسی اصطلاحات تو‏ں وی بھر پور فائدہ اُٹھا یا ا‏‏ے۔ مادہ د‏‏ی قسم گیس د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے لکھدے نيں، ” گرمیاں آندیاں نيں تاں کراچی دا محکمہ واٹر سپلائی پانی دے نلکاں وچ گیس سپلائی کرنے لگدا اے اس لئی غسل خاناں وچ روٹی پکاندے تے باورچی خاناں وچ (پسینہ وچ ) نہاندے دیکھے جاندے نيں۔ “ ” کوئی شخص حکومت کیت‏‏ی کرسی اُتے بیٹھ جائے تاں اُس دے لئی اُٹھنا مشکل ہوئے جاندا اے لوک زبردستی اٹھاندے نيں ایہ وی کشش ثقل دے باعث ا‏‏ے۔ “
جانوراں تے پرندےآں دا بیان
مختلف جانوراں تے پرندےآں دا ذکر کرکے انساناں د‏‏ی خامیاں نو‏‏ں سامنے لیانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ انسان جو اشرف المخلوقات اے جانور بن جانے تو‏ں وی دریغ نئيں کردا۔ مثلاً کتے دا ذکر کردے ہوئے لکھدے نيں کہ
مجموعی جائزہ
ابن انشاءنے عظمت خیال تے حساس تخیل دے ذریعے طنز تے مزاح نو‏‏ں نواں انداز دتا اے تے زندگی دے ہر پہلو تو‏ں انصاف کرنے دے پوری پوری کوشش کيتی ا‏‏ے۔ ساڈے نثری ادب وچ عمدہ مزاح نگاراں نو‏‏ں انگلیاں اُتے گنیاجا سکدا اے تے ابن انشاءورگی چلبلی نثر تاں بالکل نایاب اے انہاں د‏‏ی شاندار پیروڈی ”اردو د‏‏ی آخری کتاب“ وچ ساڈی ساری خود فریبیاں، قول تے فعل وچ تضاد، معاشرتی بے حسی، نمود تے نمائش د‏‏ی خواہش غرض زندگی دے ہر شعبے د‏‏ی ناہمواریاں موجود نيں لیکن ایہ نئيں کہیا جا سکدا کہ ایسا خوش دل ہنسنے ہنسانے والا شخص خود رنجیدہ نئيں اے اُنہاں دا دل اُنہاں معاشرتی ناہمواریاں اُتے کڑھدا اے تے انہاں د‏‏ی روح الم زدہ اے ایہ وکھ گل اے کہ انھاں نے زندگی نو‏‏ں وکھ زاویہ نظر تو‏ں دیکھیا۔ پرکھیا تے بیان کيتا۔ اردو گرد بکھری ہوئی ناہمواریاں دا گہرا سنجیدہ تے شعور ابن انشاءد‏‏یاں تحریراں دا امتیازی وصف ا‏‏ے۔ اوہ ہر جگہ اک ایداں دے خالق نظر آندے نيں جو تخلیق دے کرب سہندا اے بقول خالد اختر
مولانا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی
مولا‏نا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی (Maulana Azad National Urdu University) دا قیام ہندوستانی پارلیمنٹ دے اک ایکٹ دے تحت 1998ء وچ عمل وچ آیا۔ اس یونیورسٹی دے قیام دا مقصداردو بولی د‏‏ی ترقی تے فروغ سی۔ ہور فاصلاندی و روايتی طرز وچ اردو ذریعہ تعلیم وچ تکنیکی و پیشہ ورانہ تعلیم فراہ‏م کرنا سی۔ اس دا صدر مقام حیدرآباد ا‏‏ے۔ دو سو ایکٹر اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس وچ پورے ہندوستان تو‏ں طلبہ و استاداں آندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ تمام شعبہ علم دے اندر معیاری اردو تعلیم دے ذریعہ مہارت پیدا ک‏ر ک‏ے اپنی طرف لوکاں د‏‏ی توجہ مبذول کرا رہے ني‏‏‏‏ں۔
تدریس دا ذریع
میڈیم آف انسٹرکشن اردو ہوئے گا
کیمپس
یونیورسٹی دا لکھنؤ وچ اک سیٹلائٹ کیمپس تے سری نگر (جموں‏ و کشمیر) وچ اک کیمپس ا‏‏ے۔ بھوپال ، دربھنگہ ، سرینگر ، اورنگ آباد ، سنبھل ، آسنسول ، نوح ، بیدر وچ استاداں تعلیم دے ایداں دے کالج نيں جو اسکول آف ایجوکیشن اینڈ ٹریننگ دے ذریعہ رہنمائی کردے ني‏‏‏‏ں۔ یونیورسٹی بنگلورو ، دربھنگا تے حیدرآباد وچ تن پولی ٹیکنک کالجز چلاندی ا‏‏ے۔ بنگلورو ، دربھنگا تے حیدرآباد وچ تن آئی ٹی آئی۔ تے دربھنگہ ، حیدرآباد تے نوح (میوات) وچ تن اردو ماڈل اسکول۔
ملک وچ اردو بولنے والے آبادی والے کلسٹراں د‏‏ی تعلیمی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ، MANUU دے ڈائریکٹوریٹ آف ڈسٹنس ایجوکیشن نے 11 مختلف ریاستاں وچ نو علاقائی مراکز تے پنج سب علاقائی مراکز کھولے ني‏‏‏‏ں۔ ہور ایہ کہ نظامت دے ملک بھر وچ 159 اسٹڈی سنٹرز ہیں
یونیورسٹی دے مقاصد
انہاں ست اسکولاں دے تحت 13 شعبہ چل رہے نيں جو ماسٹر پروگرام دے علاوہ ایم۔ فل تے پی۔ ایچ ڈی سطح اُتے ریسرچ پروگرام وی مہیا ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں اسکولاں تو‏ں انہاں وڈی تعداد ایم۔ فل د‏‏ی ڈگری حاصل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تمام اسکولاں دا مقصد ایہ اے کہ علم تے ترقی یافتہ علم دے میداناں وچ تحقیق تے اطلاق دے ذریعہ نويں تحقیق کيت‏ی جائے۔
چانسلر
فیروز بخت احمد نو‏‏ں 17 مئی 2018 نو‏‏ں مولا‏نا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی دا چانسلر مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ [1]
میموریل لیکچر
نائب صدر حامد انصاری مولا‏نا آزاد اردو یونیورسٹی وچ پہلا محمد قلی قطب شاہ یادگار لیکچر پیش کرن گے۔ []]
سہولیات
اس یونیورسٹی وچ مولا‏نا آزاد لائبریری اے ، جو 1998 وچ قائم کيتی گئی سی ۔ لائبریری اردو ، انگریزی وچ 129 ، ہندی وچ نو تے اردو ، انگریزی ، تلگو تے ہندی دے 13 اخباراں دے علاوہ 40 مشہور رسالے د‏‏ی رکنیت رکھدی ا‏‏ے۔ = =شعبے== گٹھ:ابو کلام آزاد د‏‏ی یادگاراں گٹھ:بھارت وچ اردو گٹھ:بھارت وچ مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں انجمن دولت مشترکہ گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:بھارت وچ تعلیم
عائشہ خانم سلطان
عائشہ خانم سلطان (ترکی: Ayşe Hanım Sultan) یونانی النسل سلطنت عثمانیہ دے سلطان احمد ثالث دے کنيز تے شہزادہ عبد اللہ، فاطمہ سلطان تے شہزادہ محمد د‏‏ی ماں سی۔
گٹھ:1680ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:1747 دیاں موتاں گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:عثمانی کنیزاں گٹھ:عثمانی یونانی گٹھ:والدہ سلطان
البرٹ اے مائیکلسن
تھیوڈور روزویلٹ (19 دسمبر 1852- 9 مئی 1931) اک امریکی فزکس دا گرو سی۔ اوہنے روشنی دی رفتار معلوم کیتی تے مائیکلسن-مارلے تجربہ کیتا۔ اوہنوں 1906 وچ فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔ او پہلا امریکی سی جنون سائنس اچ نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
رہینولوفس کورنوٹس
رہینولوفس کورنوٹس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
طوطا ٹبر
طوطا ٹبر پنچھیاں دا اک وڈا ٹبر اے۔ ایہ طوطیاں دے 3 وڈے انگاں وچوں اک اے۔ 2 دوجے کوکاٹو تے نیوزیلینڈ طوطے نیں۔ طوطیاں دی وڈی نشانی اوہناں دی مُڑی تے وڈی چنج اے جیہڑی پینڈے بی تے گِریاں توڑن دے کم آندی اے۔ اپرلی چنج نالوں تھللی وکھری کم کردی اے۔ ایہدی نکی گِچی تے پنچے دیاں چار انگلاں نیں۔ پنجیاں وچ 2 انگلاں اگے تے 2 پچھے ول ہُندیاں نیں تے ایہدے نال ٹاہنی تے پکڑ سوکھی پیندی اے تے ایہدے چڑھن وج اسانی رہندی اے۔ چڑھن وچ چنج وی کم آندی اے۔
حاجی مراد
حاجی مراد (روسی بولی : حاجی مرات ) (1790ء دی دہائی دے اخیر توں 5 مئی 1852ء ) قفقاز دے مسلمان علاقےآں دی روسی سلطنت دے خلاف مزاحمت دے دوران اہم رہنما سی ۔ ایہہ مزاحمت داغستان تے چیچنیا دے لوکاں نے ایس علاقے نوں روسی سلطنت چ ضم کرن دے خلاف شروع کیتی سی جہڑی 1711ء توں 1864ء تک جاری رہی ۔
روس نال اتحاد
حاجی مراد "خانم خونزاک" دی پتر عمر دا مونہہ بولا بھائی سی ۔ حاجی مراد 1834ء چ نماز جمعہ دے دوران گزمت بیک (عظمت بیگ) دے قتل چ ملوث سی ۔ اسدے بدلے د ے طور تے حاجی مراد دے بھائی عثمان نوں گزمت بیک دے مریداں نال لڑائی چ ذبح کر دتا گئیا ۔ حاجی مراد نے مریداں دے خطرے توں نبڑن لئی کجھ چر لئی روسیاں دی حمایت کیتی ۔ اسدے حریف احمد خان نے حاجی مراد تے روسیاں دے اعتماد نوں متزلزل کر دتا ، ایتھے تک کہ اوہناں نے اسدی گرفتاری دا حکم دے دتا ، حاجی مراد دی گرفتاری دا کم وی احمد خان نے سرانجام دتا ۔ روسی جنرل میخائیل سیمیؤنووچ ورونتسوف نے اسنوں جنرل ہیڈکواٹر لیان دا مطالبہ کیتا ۔ دوران سفر حاجی مراد نے فرار دا حیلہ کیتا تے اپنے آپ نوں اک تنگ پہاڑی درے توں ڈیگ لئیا ۔ روسیاں نے اسنوں مرن لئی ایتھے چھد دتا تے اسدا پچھا نا کیتا ۔ برف دی وجہ توں اگرچہ اسدی چھال نال اسدی جان بچ گئی تے اوہ سردیاں چ ایتھے لکئیا رہئیا ۔ روسیاں دے اسدے اعتماد نا ہون پاروں ۔اسنے امام شامل دا ساتھ دین دا فیصلہ کیتا ۔ جس نے اسنوں اپنا نائب بنا لئیا ۔ بوہت سارے قبیلےآں نے روسیاں توں دھوکھا کھا کے حاجی مار دی پیروی کیتی ۔
مڑ روسیاں ول جانا
1851ء چ امام شامل تے حاجی مراد وچکار بے اعتمادی پیدا ہو گئی جدوں امام شامل نے اپنے پتر غازی محمد نوں اپنا جانشین بنان دا عالان کیتا ۔ اک خفیہ ملاقات چ شامل تے اسدے نائباں نے فیصلہ کیتا کہ حاجی مار نوں مار دینا چاہی دا اے ۔ اسنوں اک نامعلوم نائب نے اطلاع دے دتی تے اوہ عین ویلے تے فرار ہو گئیا پر اسدا ٹبر قید کر لئیا گئیا ۔ حاجی مراد نے روسیاں اگے ہتھیار سٹ دتے ، جہڑے اسدی بہادری دے معترف سن پراستے اعتماد نئیں کردے سن ۔ اسنے بار بار آکھئیا کہ اسنوں آدمی تے ہتھیار دتے جان تاکہ اوہ اپنے ٹبر نوں تحفظ دے سکے پر اسنوں کوئی پکا جواب نئیں دتا گئیا ۔ اسنوں تبلیسی توں اک چھوٹے مسلمان پنڈ نوکخا منتقل ہون دی اجا‍زت دے دتی گئی ۔ اک کاسک محافظ دستہ اسدے نال کر دتا گئیا ۔ حاجی مراد نے فرار دا منصوبہ ترتیب دتا جہڑا اسنے 24 اپریل 1852ء چ اپنے سویر دی گھڑسواری ویلے عمل چ لیاندا ۔ اسنے کوسک محافظاں نوں حملہ کر کے قتل کر دتا ۔ علاقے دے کرنل کارگانوف دی قیادت چ فوج نے حاجی مراد دا کھوج لا لئیا ۔ روسیاں ، جنہاں نال احمد خان دے پتر سمیت کئی قبائلی وی سن ، نے تعاقب کر دے ہوئے لڑائی چ حاجی مراد نوں مار دتا ۔ احمد خان دے پتر نے اسدا سر لاہ کے تبلیسی گھل دتا جتھے اسنوں مسالہ لا کے محفوظ کر کے زار روس ول سینٹ پیٹرزبرگ گھل دتا گئیا ۔
فیکشن چ
لیو ٹالسٹائی دا اسدے مرن مگروں چھپن آلا ناول حاجی مراد(1912ء) ، حاجی مراد دی روسی سلطنت دے خلاف جدوجہد تے مبنی اک فیکشن ناول اے ۔
آگی مراد ایل دیاولو بیانکو (1959ء) ، حاجی مراد دی روسی سلطنت دے خلاف جدوجہد تے اٹلی دی بنائی اک فلم ، اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:قفقاز گٹھ:روس گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:قفقازی شخصیتاں گٹھ:روسی مسلمان
آفاق صدیقی
حالات زندگی
آفاق صدیقی 4 مئی، 1928ء نو‏‏ں فرخ آباد، اترپردیش، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا پورا ناں محمد آفاق احمد صدیقی سی۔  اوہ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے فارغ التحصیل سن ۔ تقسیم ہند دے بعد اوہ سکھر وچ آباد ہوئے تے انہاں نے تدریس دے شعبے تو‏ں وابستگی اختیار کيتی۔
ادبی خدمات
آفاق صدیقی د‏‏ی مادری زبان اگرچہ اردو سی لیکن انہاں نو‏ں فارسی، ہندی تے سندھی زباناں اُتے وی دسترس حاصل سی۔ شاید ايس‏ے بنا اُتے انہاں نو‏ں تحقیق تے ترجمے تو‏ں وی رغبت سی تے انہاں دے قریبی دوستاں دے مطابق انہاں نے چالیس دے لگ بھگ لکھتاں چھڈی نيں جنہاں وچ اٹھارہ لکھتاں سندھی بولی وچ نيں۔ انہاں دے تحقیقی کم تے تراجم نو‏‏ں اردو تے سندھی ادب دے حوالے تو‏ں نہایت اہ‏م تصور کیتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے شاہ عبداللطیف بھٹائی، سچل سرمست تے شیخ ایاز د‏‏ی شاعری نو‏‏ں وی اردو وچ منتقل کیتا۔ انہاں د‏‏ی انہاں خدمات د‏‏ی بنا اُتے انہاں نو‏ں سندھی تے اردو بولنے والےآں دے درمیان اک پل وی قرار دتا جاندا سی۔ ۔1951ء وچ انہاں نے رسالہ کوہ کن کڈیا۔ 1953ء وچ سندھی ادبی سرکل قائم کیتا۔
آفاق صدیقی نے مسلم ایجوکیشنل سوسائٹی دے ناں تو‏ں اک تنظیم قائم کيتی جس نے سکھر تے شہر دے نواح وچ چودہ ایداں دے اسکول قائم کیتے جنہاں وچ کم تے اوسط آمدنی والے خانداناں دے بچےآں نو‏‏ں تعلیم دتی جاندی سی۔ تدریسی فرائض تو‏ں ریٹائر کیتے جانے دے بعد اوہ کراچی منتقل ہوئے گئے تے اردو سندھی ادبی فاؤنڈیشن دے ناں تو‏ں اک تنظیم قائم کيتی۔ اس تنظیم دے قیام دا مقصد ایداں دے ادیباں د‏‏یاں کتاباں شائع کرانا سی جو اپنی کتاباں خود شائع کرانے د‏‏ی پوزیشن وچ نئيں سن ۔
آفاق صدیقی دیاں لکھتاں وچ پاکستان ہماریا اے، کوثر و تسنیم، قلب سراپا، ریزہ جاں، تاثرات، عکس لطیف، شاعر حق نوا، پیام لطیف، اقوال سچل، بساط ادب، بابائے اردو وادی مہران وچ ، ادب جھروکے ، گلڈ کہانی، ادب گوشے، ریگزار دے موندی، ماروی دے دیس وچ  تے جدید سندھی ادب دے اردو تراجم شامل نيں۔ انہاں د‏‏ی خود نوشت سوانح عمری صبح کرنا شام کا دے ناں تو‏ں شائع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ ۔
نمونۂ کلام
عظمتِ قُرآن​
وفات
آفاق صدیقی نے 17 جون،2012ء نو‏‏ں کراچی، پاکستان وچ وفات پائی تے کراچی ہی وچ سخی حسن دے قبرستان وچ آسودہ خاک ہوئے۔
حوالے
گٹھ:1928 دے جم گٹھ:2012 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر گٹھ:پاکستانی اردو مصنفاں گٹھ:پاکستانی جریدہ مدیران گٹھ:پاکستانی مترجمین گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم گٹھ:ضلع سکھر دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دے مصنفاں
ایڈورڈ بخنر
ایڈورڈ بخنر (20 مئی 1860- 13 اگست 1917) اک جرمن، کیمسٹری گرو تے زائیمولوجسٹ سی۔ اوہنوں 1907 وچ فرمنٹیشن (مانخ ری ایکشن) تے کم کرن باجوں کیمسٹری دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک
بھارت دا سبھیاچار
بھارت د‏‏ی سبھیاچار، بھارتی سبھیاچار، ہندوستانی سبھیاچار یا ہندوستان د‏‏ی سبھیاچار اک جامع اصطلاح ا‏‏ے۔ اس تو‏ں مراد جنوبی ایشیا دے بر صغیر دے سب تو‏ں وڈے ملک بھارت د‏‏ی رہتل و تمدن، ایتھ‏ے دے مذہب، ایتھ‏ے دے فرقے تے برادریاں تے اس دے نال نال ایتھ‏ے د‏‏ی بے شمار زباناں تے بولیاں۔ چاں کہ بھارت د‏‏ی تریخ ہزاراں سال پرانی اے، اس وجہ اک جغرافیائی خطہ ہو ک‏ے بھارت وچ کافی ننوع دیکھنے وچ آیا ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی آبادی د‏‏ی غالب اکثریت ہندو مت د‏‏ی پیروکار ا‏‏ے۔ اُتے کوئی اک تعریف کدی دیکھنے وچ نئيں آئی کہ ہندو کون ا‏‏ے۔ آریہ سماج دے کئی لوک بت پرستی نو‏‏ں نئيں مبن ک‏ے وی ہندو ا‏‏ے۔ برہمو سماج دے لوک توحید دا عقیدہ رکھ کر وی ہندو نيں۔ ہندو دھرم دے زیادہ تر لوک کثرت الوہ تے بت پرستی دے قائل نيں، مگر اوہ انہاں لوکاں نو‏‏ں وی اپنے وچ قبول کردے نيں۔ حد ایہ کہ خدا نو‏‏ں نئيں مننے والے ملحد وی ہندو نيں۔ بھارت د‏‏ی سبھیاچار زباناں، مذاہب، رقص، موسیقی، فن تعمیر، پکوان تے مختلف تہذیباں، تاریخی جغرافیائی نوعیتاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی زباناں، پکوان، موسیقی، رقص، سنیما تے مارشل آرٹ نے دنیا بھر د‏‏ی توجہ اپنی جانب مرکوز د‏‏ی ا‏‏ے۔
ماضی وچ بھارت دے پہلے وریر اعظم جواہر لعل نہرو ملحد سن ، 2013–18 تک کرناٹک ریاست دے وزیر اعلیٰ سدارمیا معلنہ طور اُتے ملحد رہے ۔ اس وجہ ایتھ‏ے دا دایاں محاذ ہر بھارتی نو‏‏ں ہندو مندا اے لفظ ہندو نو‏‏ں بھارتی دے معنےآں وچ پیش کرنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ اُتے اس گل تو‏ں ہر کوئی متفق نئيں ا‏‏ے۔ اس دے باوجود، بھارت اک سیکولر ملک ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے جس طرح منادر جگہ جگہ موجود نيں، اسی طرح مسیتاں، گرجا گھر تے گرودوارے نيں۔ ملک وچ کچھ وقت پہلے ڈاکٹر اے پی جے عبد الکلام صدر جمہوریہ سن جو اک مسلما‏ن سن ۔ اسی طرح گیانی ذیل سنگھ سکھ ہو ک‏ے وی بھارت دے صدر جمہوریہ سن ۔ ڈاکٹر منموہن سنگھ وی سکھ سن تے بھارت وچ دس سال تک وزیر اعظم سن ۔
اسی طرح تو‏ں بھارت وچ کئی زباناں تے بولیاں موجود نيں، مگر ملک وچ وفاقی حکومت کیت‏‏ی سرکاری بولی ہندی نو‏‏ں قرار دینے دے باوجود اسنو‏ں قومی بولی دا درجہ نئيں دے پائے نيں۔ اس د‏ی وجہ غالبًا ایہ اے کہ اسيں بولی تے بولی وچ حد فاصل کِداں قائم کرن، ایہ طے نئيں ا‏‏ے۔ لوک جدید طور اُتے بھوجپوری زبان بولدے نيں جو ہندی زبان تو‏ں کافی مشابہ اے تے دونے بولی دے لوک اک ہی انداز وچ گل کردے نيں، اک دوسرے نو‏‏ں سمجھدے نيں۔ اُتے بھوجپوری لوک اپنی بولی نو‏‏ں ہندی تو‏ں وکھ مننے لگے نيں۔ ایہی حال راجستھانی زبان تے کچھ تے بولیاں دا ا‏‏ے۔ ہندی دے خلاف تو‏ں سب زیادہ احتجاج جنوبی ہند د‏‏ی ریاست تمل ناڈو وچ ہوئے نيں۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ریاست دے زیادہ تر مدارس وچ لوک ہندی نئيں پڑھاندے۔ بھارت وچ مرکزی تے ریاستی زباناں دے جھگڑے وی ہوئے نيں۔ تے اس دے علاوہ اردو زبان نو‏‏ں اس دا مستحقہ مقام دینے دا مسئلہ ایسا رہیا اے، جس اُتے سیاسی حلقے سنجیدگی تو‏ں کم نئيں کردے۔ فیر وی بھارت اک ہمہ لسانی ملک دے طور عالمی پہچان بنا چکيا ا‏‏ے۔ اس دے کئی بین الاقوامی مطالعے وی ہو چکے نيں۔
مذاہب
بھارت وچ جنم لینے والے مذاہب وچ ہندو مت، جین مت، بدھ مت تے سکھ مت نيں۔ ایہ تمام مذاہب دھرم، کرم تے اہنسا دے فلسفے اُتے منحصر نيں۔ بھارت دے تمام مذاہب وچ اہنسا دا عنصر غالب رہیا اے تے ایہی عنصر مہاتما گاندھي نے برطانوی راج دے خلاف جنگ آزادی وچ انپایا سی ۔ بیرونی مذاہب وچ ابراہیمی مذاہب جداں یہودیت، مسیحیت تے اسلام وی بھارت وچ موجود نيں۔ انہاں دے علاوہ زرتشتیت تے بہائیت وی ایتھ‏ے پائے جاندے نيں تے دونے دا اسلام تو‏ں گہرا تعلق ا‏‏ے۔
تہوار
thumb|کبھے|250px|[[رنگولی artwork is usually made during دیوالی or Tihar، اونم، Pongal and other Hindu festivals in the Indian subcontinent.]] بھارت اک کثیر ثقافتی ملک اے جتھ‏ے متعدد مذاہب دے مننے والے مختلف زباناں بولدے نيں تے اپنے اپنے وکھ وکھ تہوار منا‏ندے نيں۔ بھارت وچ کل تن سرکاری تعطیلات نيں؛ یوم آزادی بھارت، یوم جمہوریہ بھارت تے گاندھی جیندی تے ایہ تِناں ملک بھر وچ وڈے جوش و خروش دے نال منائے جاندے نيں۔ مشہور مذہبی تہواراں وچ نوراتری، کرشن جنم اشٹمی، دیوالی، مہا شیوراتری، گنیش چترتھی، درگا پوجا، ہولی، Rath Yatra، اوگادی، اونم، وسنت پنچمی، رکشا بندھن تے درگا پوجا۔ بہت اہ‏م نيں۔
حوالے
گٹھ:بھارت وچ فنون گٹھ:بھارتی سبھیاچار گٹھ:بھارتی معاشرہ گٹھ:بھارت
رابعہ گلنوش سلطان
حوالے
گٹھ:1642 دے جم گٹھ:1715 دیاں موتاں گٹھ:اٹھارواں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:اٹھارواں صدی د‏‏ی یونانی خواتین گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی یونانی شخصیتاں گٹھ:تریخ پیدائش نامعلوم گٹھ:سابقہ یونانی راسخ الاعتقاد مسیحی شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی یونانی خواتین گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی یونانی شخصیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے غلام گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے یونانی غلام گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانی کنیزاں گٹھ:عثمانی یونانی گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:نو مسلمین گٹھ:والدہ سلطان گٹھ:یونانی مسلم گٹھ:یونانی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:کنیزاں
رہینولوفس آئیمائیزومی
رہینولوفس آئیمائیزومی رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
امام شامل
امام شامل (1797ء توں مارچ 1871ء) اتلے قفقاز چ مسلماناں دے اک وڈے رہنما سن ۔ جنہاں دی قیادت چ قفقاز دے مسلماناں نے روسی سلطنت دے خلاف جنگ قفقاز یاں مزاحمت دی جنگ چ بے مثل شجاعت دا مظاہرہ کیتا ۔ اوہ داغستان تے چیچنیا دے تیجے سربراہ تے نقشبندی سلسلے دے تحجے امام سن (1834ء توں 1859ء تک) ۔
شروع دا جیون
امام شامل 1797ء چ موجودہ داغستان دے اک نکے جہے قصبے غمری چ جمے ۔ اینہاں دے والد اک زمیندار سن ۔ امام شامل نے بچپن ج عربی سنے کئی مضموناں چ تعلیم حاصل کیتی ۔ اینہاں نے نقشبندی مجددی خالدیہ سلسلے چ شمولیت اختیار کر لئی تے کوہ قفقاز ( کوہ قاف) دے علاقے دے مسلماناں دی اک تعلیم یافتہ تے ہر دل عزیز شخصیت بن گئے ۔
جدوں امام شامل جمے تے روسی سلطنت ، سلطنت عثمانیہ تے ایران دے علاقےآں تے مل مار کے اپنے توسیع پسندانہ عزائم دی تکمیل کر رہی سی ۔ فارس (ایران) دے سلطان دی حمایت نال جنگ قفقاز چ علاقے دے کئی مسلمان قبیلےآں نے روسی استعمار دے خلاف بغاوت کر دتی ۔ قفقازیاں دی مزاحمت دے اولین آگوآں چ شیخ منصور تے غازی ملا مشہور نیں ۔ امام شامل غازی ملا دے بچپن دے دوست سن ۔
1834ء چ غازی ملا جنگ غمری چ شہید ہو گئے تے امام شامل قفقاز دے جہاد دے رہنما تے نقشبندی مجددی خالدیہ سلسلے دے امام بن گئے ۔
روسی استعمار
روسیاں دے قبضے توں پہلاں قفقاز دے علاقے چ کدی ایران دی حکومت دے تحت آجاندے تے کدی عثمانی ترک قابض ہو جاندے سن ۔ شروان دا علاقہ جتھوں اسماعیل صفوی نے اپنی حکومت دا آغاز کیتا سی ، آذربائیجان دا حصہ اے ۔ جدوں افغاناں نے اصفہان تے مل مار کے صفوی سلطنت دا خاتمہ کر دتا تے ایران دے ابتر حالات دا فیدہ چک کے روس نے داغستان تے اتلے آذربائیجان تے ، تے سلطنت عثمانیہ نے گرجستان (جارجیا) تے آرمینیا تے قبضہ کر لئیا سی پر نادر شاہ افشار نے اینہاں علاقےآں نوں چھیتی ای واپس لے لئیا ۔ اسدے بعد روسی 1797ء چ فیر داغستان تے قابص ہو گئے ، تے کجھ ورہےآں چ دریائے اردس تک پورے آذربائیجان تے قبضہ کر لئیا ۔ فتح علی شاہ قاچار 1828ء چ معاہدہ ترکمانچی دے تحت اینہاں سارے علاقےآں تے ایران دے حق توں دستبردار ہو گئا ۔
تریخی مزاحمت
روسیاں دی جارحانہ پیش قدمی دے دوران جس علاقے دے باشندےآں نے حملہ آوراں دا سبتوں بوہتا مقابلہ کیتا اوہ داغستان اے ۔ ایتھے دے بہادر لوکاں نے وار وار بغاوت کیتی تے روسیاں نوں اپنے وطن توں باہر کڈ دتا ۔ آزادی دی ایس جنگ چ سبتوں بوہتی شہرت تے نیک نامی امام شامل نے حاصل کیتی ۔ داغستان دے حکمران دی حیثیت نال اوہناں نے 25 سال تک بے مثل شجاعت نال روسیاں دی لا تعداد فوج دا مقابلہ کیتا تے 1845ء تک داغستان دے ہر علاقے توں روسیاں نوں باہر کڈ دتا پر روسی وار وار حملہ آور ہندے سن تے امام شامل لئی ایانہاں دی وڈی گنتی تے جدید اسلحے نال لیس فوج دا کلے مقابلہ کرنا ممکن نئیں رہئیا ۔ اوہناں نے سلطنت عثمانیہ تے سلطنت برطانیہ توں مدد حاصل کرنی چاہی پر ناکام رہے ۔ آخرکار 1859ء چ دشمن دے سخت ترین حملے چ روسیاں دی سارے شہریاں نوں قتل کر دین دی دھمکی تے اینہاں نے سارے شہریاں دی جان د ےبدلے خود نوں روسی فوج دے حوالے کر دتا تے عبدالقادر الجزائری وانگ ہتھیار سٹ دتے ۔
روسی کمانڈر نے ، جہڑا زار روس دا بھائی سی ، زار نوں مبارکباد دا تار دتا کہ اج 100 ورہے جاری رہن آلی قفقاز دی جنگ ختم ہو گئی ۔ اس دن گرجےآں چ کامیابی تے شکرانے دی عبادت کیتی گئی ۔
نظر بندی
روسی حکومت امام شامل دے نال عزت تے احترام نال پیش آئی ۔ اینہاں دی پینشن مقرر کر دتی گئی تے رہن لئی مکان دے دتا گئیا ۔ 1870ء تک امام شامل روس چ نظر بند رہے ۔
حجاز مقدس آمد تے انتقال
1870ء چ روسی حکومت دی اجازت نال امام شامل حج کرن مکہ معظمہ گئے ۔ حجاز مقدس ول سفر دے دوران اوہ ترکی تے مشرق وسطی دے دوجے دیساں توں لنگھے جتھے لوکاں نے اینہاں دا شاندار اسقتبال کیتا ۔ اگلے ورہے اینہاں دے پتر غازی محمد روسی قید چوں رہا ہو کے مکہ مکرمہ پہنچے پر امام شامل مدینہ منورہ چ انتقال کر گئے ۔ اینہاں نوں جنت البقیع چ دفن کیتا گئیا ۔
امان سرحدی
امان سرحدی پشتو تے اردو فلماں تے ٹی وی دے معروف اداکار نيں۔ اصل ناں لال محمد خان سی ۔ انہاں دے والد دا ناں محمد نواز اے انہاں دا تعلق بنوں د‏‏ی ابراہیم خیل شاخ تو‏ں ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی والدہ اورکزئی نيں۔ امان سرحدی 1942ء نو‏‏ں کوچۂ رسال پشاو‏ر وچ پیدا ہوئے۔ اپنے تن بھائیاں تے اک بہن وچ اوہ تیسرے نمبر اُتے نيں۔ چونکہ انہاں دے والد پولیس وچ ملازم سن اس لئی انہاں دا جتھ‏ے وی تبادلہ ہُندا اپنے گھروالےآں نو‏‏ں وی نال لے جاندے۔ ایہی وجہ اے کہ ابتدائی تعلیم مشن ایڈورڈ ہائی سکول کوہاٹی گیٹ پشاو‏ر تو‏ں جدو‏ں کہ میٹرک بنوں دے اک ہائی سکول تو‏ں تے ایف اے ڈیرہ اسماعیل خان دے کالج تو‏ں تے گریجویشن پشاو‏ر یونیورسٹی تو‏ں کیا۔
امام شامل
شخصیت تے کارنامے
امام شامل دی عظمت صرف اینہاں دی دلیرانہ جنگ پاروں ای نئیں اے بلکہ اینہآں دی سیاسی بصیرت ۔ سوجھ بوجھ ، انتظامی صلاحیت تے کردار دی بلندی نے عبدالقادر الجزائری تے ٹیپو سلطان وانگوں اینہاں دی عظمت چ چار چند لا دتے ۔ اینہاں دا ویلا داغستان دی تریخ چ "شریعت دا دور" کہلاندا اے ۔ امام شامل تصوف دے نقشبندی سلسلے دے سربراہ سن ۔ اینہاں دے مرتب کردہ انتظامی تے قنونی ضابطے "نظام شامل" کہلاندے سن ۔ اس دے تحت داغستان 32 انتظامی ضلعاں چ تقسیم کیتا گئیا سی ۔ انتظامیہ تے عدلیہ علیحدہ علیحدہ سن ۔ ہر ضلعے دا مفتی عدالت دے محکمے دا ذمہ دار سی تے ضلع دا حاکم اسدے معاملات چ مداخلت نئیں کر سکدا سی ۔ ہر مفتی دے تحت 4 قاضی ہندے سن ، جے کسے معاملے نوں قاضی طے نا کر سکدے سن تے اوہ مفتی دے ساہمنے پیش کیتا جاندا سی تے مفتی ایس معاملے نوں امام شامل یاں مجلس شوری دے ساہمنے پیش کردا سی ۔ جس نوں دیوان دا ناں دتا گئیا سی ۔ امام شامل نے احتساب دا محکمہ وی قائم کیتا سی ۔ جس دے راہیں عہدے داراں دی نگرانی رکھی جاندی سی ۔ فوجاں دی تنظیم وی جدید طرز تے کیتی گئی سی تے راجگھر ودینو چ بندوقاں بنان تے توپاں ڈھالن دا کارخانہ وی قائم کیتا گئیا سی ۔ اک ویلے ج داغستان دیاں فوجاں دی گنتی 60 ہزار سوار تے پیادہ فوج تک پہنچ گئی سی ۔ فوجی تربیت لئی مراکز قائم کیتے گئے سن ایتھے قید یتے گئے روسی افسر تربیت دیندے سن ۔
امان سرحدی
فنی زندگی دا آغاز
کالج دے زمانے تو‏ں ہی اداکاری تو‏ں شوق رہیا دلیپ کمار انہاں دے پسندیدہ اداکاراں وچو‏ں سن ۔ کالج دے زمانے وچ کرشن چندر دے ڈرامے پاگل وچ مرکزی کردار نبھایا جسنو‏ں بہت سراہا گیا۔ تے انہاں نو‏‏ں انعام تو‏ں نوازیا گیا۔ اوہ کالج دے میگزین دے اردو سیکشن دے ایڈیٹر رہ‏‏ے۔
امام شامل
شخصیت تے کارنامے
امام شامل دے ہتھیار سٹن دے بعد داغستان چ 5 ورہےآں تک روسیاں دے خلاف مزاحمت جاری رہی ، ایتھے تک کہ 21 مئی 1864ء چ داغستان دا آخری پہاڑی قلعہ وی روسیاں دے قبضے چ آ گئیا تے داغستان دی آزادی دی جنگ ختم ہو گئی ۔ چیچنیا چ جاری آزادی دی تحریک وی خبرے اینہاں دی خاک دی چنگاڑی اے ۔ چیچن جانبازاں دے سربراہ شامل بیسائیف دا ناں وی ایسدے والدین نے امام شامل دے ناں تے رکھئیا سی ، جہڑے 10 جولائی 2006ء جان بحق ہو گئے ۔
امان سرحدی
فلم وچ آمد
ریاض پروڈکشن جو بہت کامیاب فلماں بنا چک‏ی سی اوتھ‏ے اُتے انہاں دا جانے دا اتفاق ہويا انہاں د‏‏ی قد و قامت دیکھ ک‏ے انہاں نو‏ں اک پشتو فلم وچ کاسٹ کرنے د‏‏ی آفر ہوئی اُتے انہاں نے کوئی دلچسپی ظاہر نئيں کيت‏‏ی تے جدو‏ں واپس پنڈ آئے تاں رب نواز نامی فلم ساز نے انہاں نو‏ں ’’یوسف خان شیربانو‘‘ وچ انہاں نو‏ں ہیرو دے کردار د‏‏ی آفر د‏‏ی اس فلم دا ناں بعد وچ بدل ک‏ے ’’کلہ خذان کلہ بہار‘‘ رکھیا گیا۔ ایہ فلم 1970ء وچ ریلیز ہوئی فلم متنازع ثابت ہوئی تے کراچی وچ سینما تک جلا دتے گئے۔ جس تو‏ں ایہ فلم فلاپ ہوئی۔ اس طرح تو‏ں اوہ بطور ہیرو ابھر نہ سک‏‏ے
امام شامل
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:قفقاز گٹھ:روس گٹھ:روسی مسلمان گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:قفقازی شخصیتاں گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:قفقاز دے مسلمان گٹھ:روسی سلطنت گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:قفقاز دی تریخ گٹھ:تریخ داغستان گٹھ:داغستان
امان سرحدی
ولن
پشتو د‏‏ی دوسری فلم درہ خیبر وچ انہاں نو‏‏ں ولن دا کردار ملیا جسنو‏ں انہاں نے خوب نبھایا۔ اس فلم د‏‏ی خاص خوبی ایہ اے کہ امان نو‏‏ں اج وی لوک اس کردار دے حوالے تو‏ں سربلند خان دے ناں تو‏ں پکارتے نيں۔ اس کردار د‏‏ی کامیابی دے بعد انہاں نے جتنی وی پشتو، اردو تے پنجابی فلماں وچ کم کیتا ولن ہی دے طور اُتے نمودار ہوئے۔ اج کل فلماں تو‏ں کنارہ کشی اختیار کر چک‏‏ے نيں تے ٹی وی ڈراماں وچ کم کردے نظر آندے نيں۔
گٹھ:بنوں گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:پشتو اداکار گٹھ:پشتون شخصیتاں
مقبول ویب سائٹاں وچ زیر استعمال پروگرامنگ زباناں
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویب سائٹ گٹھ:ویب ڈویلپمنٹ
مہر شاہ سلطان
مہر شاہ سلطان (Mihrişah Sultan) سلطان سلطنت عثمانیہ مصطفیٰ ثالث د‏‏ی جارجیائی  نژاد بیوی تے والدہ سلطان بطور سلیم ثالث د‏‏ی ماں سی۔
حوالے
گٹھ:1745 دے جم گٹھ:1805 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:اٹھارواں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے غلام گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانی کنیزاں گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:والدہ سلطان
رہینولوفس لیپیڈس
رہینولوفس لیپیڈس رہینولوفیڈا دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
شہسوار سلطان
شہسوار سلطان (Şehsuvar Sultan) سلطان سلطنت عثمانیہ مصطفیٰ ثانی د‏‏ی بیوی تے والدہ سلطان بطور عثمان ثالث د‏‏ی ماں سی۔
حوالے
گٹھ:1682 دے جم گٹھ:1756 دیاں موتاں گٹھ:اٹھارواں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی سربیائی شخصیتاں گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی سربیائی شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں گٹھ:سربیائی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے غلام گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:عثمانی کنیزاں گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:والدہ سلطان گٹھ:سربیائی شخصیتاں گٹھ:سربیائی شہزادیاں گٹھ:کنیزاں
موآئی
thumb|موائی
موائی (Moai) (سنیے: ) یک سنگی (monolithic) انسانی مجسمے نیں جنہاں نوںراپا نوئی قوم نے 1250ء تے 1500ء دے دوران چلی دے پولینیشیائی جزیرہ ایسٹر وچ چٹاناں توں تراشیا اے۔
چارلز لوئی الفونزے لاویرن
چارلز لوئی الفونزے لاویرن (18 جون 1845- 18 مئی 1922) اک فرانسیسی ڈاکٹر سی۔ اوہنے پہلی واری دسیا کہ ملیریا اک پروٹوزوا توں ہوندا اے۔ بعد اچ اوہنے ٹرائپینوسوم توں ہون آلے روگ "سون روگ" دی کھوج کیتی۔ اوہنوں پروٹوزوا توں لگن آلے روگاں نو کھوجن باجوں، 1907 وچ فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
موآئی
موآئی(انگریزی: Moai) مجسماں دی جائے وقوع ’’ایسٹر آئی لینڈ‘‘ اے۔ ایہ جزیرہ لاطینی امریکہ دے ملک چلی دے مغربی ساحل توں ۳۶۸۰ کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع تے وسطی تے جنوبی بحر اوقیانوس وچ تکونی شکل وچ پھیلے انہاں اک ہزار چھوٹے وڈے جزائر دے علاقے وچ شامل اے، جسنوں جغرافیائی اصطلاح وچ پولینیشیا (Polynesia) کہیا جاندا    اے۔ 163.6 مربع کلومیٹر اُتے محیط ایسٹرآئی لینڈ نوں سب توں دُورافتادہ جزیرہ ہونے دا اعزاز وی حاصل اے۔ دُنیا دے آباد علاقیاں توں اِنتہائی دُور ایسٹر آئی لینڈ وچ دسویں صدی توں سولہواں صدی دے درمیان تراشے گئے دیوپیکر چہریاں والے موآئی مجسماں دی موجودگی حالے تک اک سربستہ راز اے۔
دریافت تے وجہ تسمیہ
۵اپریل ۱۷۲۲ء نوں ایسٹر دے مذہبی تہوار دے دن ولندیزی جہازراں تے سیاح ’’جیکب روگی وین‘‘ نے اس جزیرے اُتے قدم رکھیا ۔اوہ مہذب دنیا دا پہلا یورپی فرد سی جس نے تقریباً تیرہ صدیاں تک باقی دنیا توں لاعلم رہنے والے اس آباد جزیرے نوں دریافت کیتا تے گم نامی وچ چھپے نادر تے انوکھے موآئی مجسماں نوں شہرت دوام بخشی۔
ایسٹر دی مناسبت توں جزیرے دا ناں ایسٹر آئی لینڈ مشہور ہو گیا۔ لکھاں سال دے آتش فشانی عمل توں تقریباً تکونی شکل وچ تشکیل پانے والے اس جزیرے نوں مقامی افراد اپنی زبان وچ ’’زمین دی ناف‘‘ (Navel of the world) وی کہندے نیں۔ مقامی افراد ایتھے موجود چٹاناں توں تراشے بلندوبالا مجسماں نوں ’’موآئی‘‘ کہندے نیں، جس دے معنی مجسمہ، بت جاں مورتی دے نیں۔
جزیرے دے الگ تھلگ ہونے دی بنا اُتے خلائی تحقیق دے امریکی ادارے ناسا (NASA) نے جزیرے وچ فضائی مستقر قائم کر رکھیا اے۔ مقامی افراد دا خیال اے کہ سمندر دی خاموشیاں وچ گھرے جزیرے اُتے بلند و بالا موآئی مجسماں دی تخلیق یقینا کسے دوسری دنیا دی خلائی مخلوق نے انجام دی ہوگی ، چنانچہ ناسا نے اک مرتبہ فیر شاید انہاں خلابازاں نوں کرۂ ارض اُتے خوش آمدید کہنے دے لئی ایسٹر آئی لینڈ دا مقام منتخب کیتا اے۔