cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کووڈ 19 ایپ
thumb|[[کورونا وائرس تو‏ں متعلق تنبیہ کرنے والے اک موبائل فون ایپ دا اسکرین شاٹ]] کووڈ 19 ایپ دنیا بھر وچ پھیلی موبائل سافٹ ویئر ایپاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا اے، یعنی اوہ طریقۂ کار جس تو‏ں انہاں لوکاں ("رابطےآں"/ "کانٹیکٹس") دا پتہ چلا جا سک‏‏ے جنہاں دے نال اک متاثرہ شخص مل چکيا اے تے کچھ وقت گزار چکيا ا‏‏ے۔
ایسی کئی ایپ موجود وچ آ چک‏ی نيں یا تجویز د‏‏ی جا چک‏ی نيں، جنہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں چند جغرافیائی خطےآں وچ حکومت کیت‏‏ی تائید وی حاصل ا‏‏ے۔ ایداں دے کئی فریم ورک تیار کیتے جا چکے نيں جنہاں تو‏ں رابطےآں ڈھونڈا جا سک‏‏ے۔ انہاں ایپاں نو‏‏ں لے نجی زندگی دے احترام دے خدشےآں نو‏‏ں وی ہويا ملی اے، خصوصًا اس گل لے ک‏ے اس تو‏ں ایب صارفین دے جغرافیائی محل وقوع اُتے مرکوزیت ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اجتماعی نگرانی گٹھ:اخفائے راز گٹھ:کووڈ 19 عالمی وبا تو‏ں مربوط سافٹ ویئر گٹھ:موبائل ایپ گٹھ:کووڈ 19 عالمی وبا دا سائنسی تے تکنیکی جواب
پاݨی وچ حل پذیری
کسی دھات تے تیزاب دے عمل تو‏ں نمکیات بندے نيں۔ زیادہ تر نمکیات پانی وچ حل ہوئے جاندے نيں لیکن ہر نمک پانی وچ حل نئيں ہوئے سکدا۔ کسی نمک د‏‏ی پانی وچ حل پذیری یاد رکھنے دے لئی ابتدائی کیمسٹری دے طالب علماں نو‏‏ں ایہ اصول دسے جاندے نيں:
thumb|کھبے|400px| گرم پانی وچ خوردنی نمک د‏‏ی حل پذیری تھوڑی جہی ودھ جاندی اے جدو‏ں کہ بیریئم نائیٹریٹ د‏‏ی حل پذیری کافی ودھ جاندی ا‏‏ے۔
گیساں د‏‏ی حل پذیری
ابالنے تو‏ں پانی وچ موجود اکثر گیساں مکمل طور اُتے پانی تو‏ں باہر نکل آندیاں نيں مگر ہائیڈروجن دے ہیلائیڈ (فلورائیڈ، کلورائیڈ، برومائیڈ،آیوڈائیڈ) پانی تو‏ں مکمل طور اُتے خارج نئيں ہُندے کیونجے اوہ پانی دے نال ایزیوٹروپ بنا لیندے نيں۔
صفر درجہ سینٹی گریڈ تے اک ایٹموسفیئر دے دباو اُتے ہر اک ملی لیٹر (ml) پانی وچ درج ذیل ملی لیٹر مقدار وچ ایہ گیساں حل ہُندیاں نيں۔
نائیٹروجنہاں د‏‏ی پانی وچ حل پذیری تاں کم اے لیکن ہويا وچ اس د‏ی مقدار زیادہ اے (لگ بھگ 80%)۔ ایہی وجہ اے کہ سمندر تے جھیل دریااں دے پانی وچ حل شدہ نائیٹروجنہاں د‏‏ی مقدار آکسیجن د‏‏ی دو گنا ہُندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:آب گٹھ:حل پذیری گٹھ:کیمیا گٹھ:کیمیائی مرکبات گٹھ:نمکیات
عالمگیر حق
جیون
عالمگیر 1955ء وچ پاکستان دے صوبا چڑھدا پاکستان ضلع تنگیل (موجودہ بنگلا دیش) وچ پیدا ہوئے ۔ اوہناں دے والد دا ناں فرموزالحق سی جو آل انڈیا مسلم لیگ نال تعلق رکھݨ والے سیاست دان سی ۔ عالمگیر نے ابتدائی تعلیم میرپور (بنگلا دیش) توں حاصل کیتی تے کالج دی تعلیم بی اے ایف شاہین کالج ڈھاکا توں حاصل کیتی ۔ بنگلا دیش دے قیام توں بعد اوہ پاکستان دے شہر کراچی آ گئے جتھے اوہناں نے کراچی یونیورسٹی توں تعلیم حاصل کیتی ۔ اوہناں نے اپݨے فنی کیریئر دا آغاز وی کراچی توں ای کیتا ۔
کراچی وچ عالمگیر پی ای سی ایچ ایس سوسائٹی وچ رہندے سی ۔ شام ویلے اوہ طارق روڈ تے واقع گلوب ہوٹل وچ گلوکاری کر دے تے گٹار بجوندے سی ۔ ایس ہوٹل وچ ای عالمگیر نوں دسیا گیا کہ پاکستان ٹیلی ویژن کراچی وچ خوش بخت عالیہ نوجواناں لئی اک پروگرام "فروزاں" دے عنوان نال کر رہیاں نیں ۔ عالمگیر اوتھے ایڈیشن دیݨ لئی گئے تاں خوش بخت عالیہ نے اوہناں دی گلوکاری تے گٹار بجوݨ نوں پسند کیتا پر ایہ کہہ کے معذرت کرلئی کہ اوہ پہلاں ای کسے نوں منتخب کر چکی اے ۔ اس ای کمرے وچ موسیقار سہیل رانا وی موجود سی ۔ جد عالمگیر واپس اپݨی گڈی تک پہنچے تاں سہیل رانا نے اوہناں نوں واپس بلوالیا تے اپݨے پروگرام "ہم ہی ہم" وچ بطور گٹاریسٹ کم کرن دی پیش کش کیتی ۔ ایہ پروگرام نیاݨےآں لئی سی ۔ 1973ء وچ عالمگیر نے شاعر صدیقی دے گیتاں تے مشتمل ٹی وی پروگرام "سنڈے کے سنڈے" وچ"البیلا راہی" گایا ۔ اس زمانے وچ پاکستان وچ مغربی موسیقی نوں جدید موسیقی کہیا جاندا سی ۔ اس ویلے ٹیلی وژن تے ریڈیو تے پکا گاݨا گوݨ آلےآں دا راج سی ۔ عالمگیر دا ایہ گیت نوجواناں وچ انتہائی مقبول ہویا تے چھیتی ای عالمگیر عوامی شخصیت بݨ گئے ۔ عالمگیر جد اپݨی سرخ سیڈان تے جھیل پارک سیر لئی جاندے سی تاں موسیقی دے شائقین نوجوان اوہناں نوں دیکھݨ لئی اکٹھے ہوجاندے سی ۔ عالمگیر نے اردو توں علاوہ ہور کئی زباناں وچ وی گیت گائے نیں ۔ خاص طور تے اپݨی ماں بولی بنگالی وچ اوہناں دے کئی گیت مشہور ہوئے ، جیہناں وچ "امائے بھاشالی رے" سبھ توں زیادہ مشہور ہویا ۔ عالمگیر 2012ء وچ "ہم ٹی وی" دے براہ راست پروگرام "شام سے پہلے آنا" وچ شریک ہوئے جیہڑا اوہناں دے اعزاز وچ ای منعقد کیات گیا سی ۔ 2013ء وچ اوہ اے آر وائی ڈیجیٹل تے "پاکستان آئیکون" وچ بطور جج شریک ہوئے ۔ پاکستان وچ موسیقی دے مشہور پروگرام "کوک سٹوڈیو" دے چھیویں سیزن وچ شرکت کیتی ۔6 جنوری، 2014ء نوں پاکستان ٹیلی ویژن دے پروگرام "صبح نو" وچ اوہناں دا انٹریو نشر کیتا گیا ۔ 2012ء وچ عالمگیر نے بنگلا دیش دا دورہ کیتا تے کئی پروگراماں وچ شرکت کیتی ۔ عالم گیر نوں صدر پاکستان ولوں پرائڈ آف پرفارمنس دا اعزاز دتا گیا ۔ 1998ء وچ عالمگیر اپݨی والدہ دی بیماری وچ دیکھ بھال لئی امریکی ریاست جارجیا دے شہر اٹلانٹا منتقل ہو گئے ۔ عالمگیر نوں 2004 وچ گردےآں دی بیماری دی تشخیص ہوئی سی تے اوہناں دے گردے تقریبن ناکارہ ہو چکے سی تے اوہ کافی چِر توں ڈائلسز دے سہارے چل رہے سی ۔ عالمگیر نوں گردےآں دا مرض اوہناں دے والدین توں منتقل ہویا سی جیہدی وجہ توں اوہناں نوں مسلسل زیر علاج وی رہݨا پیا ۔ ڈاکٹراں نے اوہناں نوں گُردے ٹرانسپلانٹ کروݨ دا مشورہ دتا سی پر اوہناں دے گروپ دے گردے نئیں مل رہے سی ۔ کئیاں سالاں بعد آخرکار اوہناں دے گروپ دا گُردا مِل گیا تے نومبر 2020 وچ اوہناں دا ٹرانسپلانٹ ہو گیا ۔ عالمگیر نے امریکا وچ وی موسیقی نوں جاری رکھیا تے کئی لائیو کنسرٹ کیتے ۔ اوہ امریکا وچ رہائش پزیر نیں تاہم باقاعدگی نال پاکستانی پروگراماں وچ شریک ہو رہے نیں ۔
ڈِسکوگرافی
عالمگیر دے گاݨے تے البمز ، جیہڑے ریلیز ہوئے اوہ مندرجہ ذیل نیں:
عالمگیر اُتے سوانحی فِلم
البیلا راہی دے ناں نال بݨݨ والی سوانحی فلم وچ فواد خان عالمگیر دا کردار ادا کرن گے ۔ فلم دی ہدایتکاری سلطان غنی کرن گے ۔ ایہ فلم سلطان غنی تے فیصل ہاشمی دے لِکھے اسکرپٹ تے مبنی ہوؤ گی ۔ فوگ کیچر فلمز اس فلم دی تیاری کرن گے ۔ راݨا کامران تصنیف ڈائریکٹر ہوݨ گے ۔
متحدہ مجلس عمل
متحدہ مجلس عمل دا قیام ریاست پاکستان نو‏‏ں بانی اسلام تے بانی پاکستان دے نظریہ اسلامی و فلاحی مملکت د‏‏ی عملی صورت دینے دے لئی ہويا۔ ایہ اک سیاسی جماعت سی یا سیاسی جماعتاں دا مجموعہ جس نے صدر پرویز مشرف تے سابق وزیر اعظم شوکت عزیز د‏‏ی مخالفت کيتی۔ اس وچ صرف اک پارٹی نئيں بلکہ کدرے پارٹیاں دا اتحاد سی۔
ہور
گٹھ:2002ء وچ پاکستان گٹھ:2007ء وچ پاکستان گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعتاں گٹھ:پاکستان وچ 2002ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان وچ انتہائی سجے بازو د‏‏ی سیاسی جماعتاں گٹھ:پاکستان وچ جماعتی اتحاد گٹھ:پاکستان وچ قدامت پسند جماعتاں گٹھ:پرویز مشرف گٹھ:حکومت شوکت عزیز گٹھ:پاکستان وچ 2017ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان د‏‏ی اسلامی سیاسی جماعتاں گٹھ:2007ء وچ تحلیل سیاسی جماعتاں گٹھ:2002ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:2017ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:متحدہ مجلس عمل گٹھ:پاکستان وچ 2007ء د‏‏ی تحلیلات
ایزیوٹروپ
کسری کشید دا بنیادی اصول
thumb|300px|کھبے|پوزیٹو ایزیوٹروپ د‏‏ی [[فیز ڈایا گرام۔ جدو‏ں مائع د‏‏ی ترکیب Aکی حالت وچ ہُندی اے تاں اس دے بخارات د‏‏ی ترکیب B د‏‏ی حالت وچ ہُندی ا‏‏ے۔ گراف د‏‏ی سرخ تے کالی لکیراں جتھے اک دوسرے تو‏ں ملدی نيں (تیر دا نشان) اُس ترکیب اُتے محلول ایزیوٹروپ بن جاندا ا‏‏ے۔ ]]
اگر وزن دے لحاظ تو‏ں 50 فیصد پانی تے 50 فیصد خالص شراب (ایتھائل الکحل یا ایتھینول) نو‏‏ں ملیا ک‏ے گرم کيتا جائے تاں اس دے بخارات وچ شراب د‏‏ی مقدار 80 فیصد تے پانی د‏‏ی مقدار 20 فیصد ہُندی اے کیونجے پانی دے مقابلے وچ شراب کم تر درجہ حرارت اُتے ابلنے لگتی ا‏‏ے۔ جے انہاں بخارات نو‏‏ں ٹھنڈا ک‏ر ک‏ے مائع بنا لیا جائے تے فیر دوبارہ گرم کيتا جائے تاں شراب د‏‏ی مقداردوبارہ ودھ جائے گی تے 80 تو‏ں 87 فیصد ہوئے جایئگی۔ کئی دفعہ ایہ عمل دُہرانے دے بعد جو محلول حاصل ہوئے گا اس وچ شراب د‏‏ی مقدار 95.63 فیصد تے پانی د‏‏ی مقدار 4.37 فیصد ہوئے گی۔ ایہ محلول پانی تے شراب دا ایزیوٹروپ محلول اے کیونجے جدو‏ں اسنو‏ں گرم کيتا جاندا اے تاں اس دے بخارات وچ پانی تے شراب د‏‏ی مقدار بالکل اوہی ہُندی اے جِنّی محلول د‏‏ی حالت وچ سی۔ ہن ہور کسری کشید تو‏ں شراب وچ موجود بقیہ پانی کم نئيں کيتا جا سکدا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شراب گٹھ:صنعتی عوامل گٹھ:کسری کشید گٹھ:کیمیا
موبائل ایپ
thumb|[[روس تے دنیا دے تقریبًا ہر حصے وچ استعمال ہونے والی موبائل ایپ واٹس ایپ دا اک روسی زبان دے انٹرفیس دے نال دستیاب اسکرین شاٹ]] موبائل ایپ ن کمپیوٹر پروگراماں نو‏‏ں کہندے نيں جو سمارٹ فون، ٹیبلیٹ تے ہور موبائل نوعیتاں اُتے چلانے دے لئی بنایا جاندا ا‏‏ے۔ فیس بک، یو ٹیوب، گوگل پلے، گوگل سرچ، پندورا (Pandora), گوگل میپس، جی میل، انسٹا گرام، ایپل میپس وغیرہ موجودہ دور دے کچھ مقبول موبائل ایپ نيں۔
موبائل ایپس عمومًا ایپاں د‏‏ی تقسیم دے ایداں دے پلیٹ فارماں دے ذریعے تو‏ں موجود ہُندے نيں، جداں کہ پلے اسٹور۔اس دتی شروعات 2008ء وچ ہوئی سی۔ ایپل ایپ سٹور، گوگل پلے تے بلیک بیری ایپ ورلڈ وغیرہ کچھ اہ‏م ایپاں د‏‏ی تقسیم دے پلیٹ فارم نيں۔ کچھ ایپ مفت ملدے نيں جدو‏ں کہ ہور نو‏‏ں خریدنا پڑدا ا‏‏ے۔
ایپ دے ذریعے نگرانی
یاں تاں ایپاں دے انہاں دے ڈیزائن دے حساب تو‏ں مختلف استعمالات ہُندے نيں، اُتے عالمی وبا کورونا وائرس دے دور وچ اس انہاں دا اضافی استعمال شروع ہويا۔ جرمنی جداں کچھ ملکاں نے ایداں دے اسمارٹ فون ایپ تیار کیتے نيں جو شہریاں نو‏‏ں خبردار کر سکدیاں نيں کہ اوہ کسی ایداں دے شخص دے نیڑے تاں نئيں جو کووڈ 19 دے مرض وچ مبتلا ا‏‏ے۔ ایشیاء وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی ایپس وڈے پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی جا رہیاں نيں لیکن جرمنی وچ شہریاں د‏‏ی نجی معلومات استعمال کرنے دے قوانین بہت سخت نيں۔ اس لئی عوام نو‏‏ں رضاکارانہ طور اُتے ایہ ایپ استعمال کرنا پيا۔
حوالے
گٹھ:موبائل ایپ گٹھ:موبائل سافٹ ویئر گٹھ:یوزر انٹرفیس ٹیکنکس
بھیم (یو پی آئی ایپ)
بھیم  انگریزی لفظاں بھارت انٹرفیس فار منی دا مخفف ا‏‏ے۔ ایہ اک موبائل ایپ اے جسنو‏ں نیشنل پے منٹس کارپوریشن آف انڈیا (این پی سی آئی) نے تیار کيتا ا‏‏ے۔ ایہ یونیفائڈ پے منٹس انٹرفیس (یو پی آئی) اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح ملک دے وزیر اعظم نریندر مودی نے ٹالکٹورا اسٹیڈیم، نويں دہلی وچ 30 دسمبر، 2016ء نو‏‏ں کيتا۔ تسمیہ بھیم راؤ رام جی امبیڈکر دے ناں اُتے کيتا گیا تے اس دے بارے وچ ارادہ رکھیا گیا کہ اس تو‏ں ڈیجیٹل ادائیگیاں سِدھے بینکاں دے ذریعے منتقل ہاں گی جداں کہ 2016ء دے بھارت دے بینک نوٹاں دے اسقاط زر دے مقاصد وچ شامل سی جس وچ غیر نقدی معاملتاں اُتے زور دتا گیا سی۔
یہ ایپ سبھی بھارتی بینکاں دے لئی کار گر اے جو ایہ پلیٹ فارم استعمال کردے نيں، جو فوری ادائیگی د‏‏ی خدمت دے دھانچے اُتے قائم کيتا گیا تے صارفین نو‏‏ں بر سر موقع دو فریقین دے بیچ بیساں دے تبادلے وچ معاون ا‏‏ے۔ ایہ سبھی موبائل آلات اُتے استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
فائدے
بھیم اپنے صارفین نو‏‏ں پیسےآں د‏‏ی منتقلی د‏‏ی سہولت فراہ‏م کردا اے جو کسی یو پی آئی پتے تو‏ں بھیجے جانے نيں یا وصول کیتے جانے نيں۔ ایہ غیر یو پی آئی اُتے مبنی کھاتاں دے لئی وی کار گر اے جس دے لئی کوئی مخصوص کھاندے تو‏ں منسلک کیو آر کوڈ تے آئی ایف ایس سی کوڈ د‏‏ی اسکیننگ یا موبائل نمبر (شناخت کنندہ) کوڈ د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
ہور موبائل والیٹاں جداں کہ پے ٹی ایم، موبی کویک، ایم پیسا، ایئرٹیل منی، وغیرہ) جو پیسےآں نو‏‏ں اپنی والیٹ وچ وکھ تو‏ں جمع رکھدے نيں، بھیم ایپ صرف اک ذریعہ اے جس تو‏ں پیسےآں نو‏‏ں مختلف بینکاں دے بیچ منتقل کيتا جا سکدا اے ۔بھیم د‏‏ی معاملدیاں بر سر موقع نيں تے ایہ 24/7 کیتے جا سکدے نيں، جنہاں وچ ہفتے دے آخری دو دن تے بینک تعطیلات شامل نيں۔
بھیم اپنے صارفین نو‏‏ں اپنے بینک کھاتاں نو‏‏ں جانچنے تے ایہ طے کرنے دا اختیار دیندا اے کہ کس کھاندے تو‏ں معاملدیاں طے د‏‏ی جاواں، حالاںکہ کسی وی وقت صرف اک کھاتہ ہی فعال رہ سکدا ا‏‏ے۔
ٓصارفین اپنے خود دے کیو آر کوڈ بنا سکدے نيں جو مقررہ رقم دے لئی ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ تاجرین-فروخت کنندگان-خریداران د‏‏ی معاملتاں وچ معاون ا‏‏ے۔ صارفین اک تو‏ں ودھ ادائیگی دا پتہ وی رکھ سکدے نيں۔
ورژن 1.3 صارفین نو‏‏ں اپنے موبائل نمبراں نو‏‏ں رابطے د‏‏ی کتاب تو‏ں استعمال کرنے د‏‏ی سہولت فراہ‏م کردا اے تے ایہ ادائیگی دے پتےآں نو‏‏ں مستقب‏‏ل دے استعمال دے لئی محفوظ رکھدا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پتےآں نو‏‏ں دوبارہ ٹائپ کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں پڑدی۔ صارفین معاملتاں د‏‏ی تریخ جانچ سکدے نيں، جو صرف بھیم دے ذریعے کیتے گئے معاملتاں نو‏‏ں دکھاندا اے ۔
معاملتاں د‏‏ی فیس تے حد بندیاں
دسمبر 2018ء وچ ، جدو‏ں ایہ مضمون تحریر کيتا جا رہیا اے، ₹1 تو‏ں ₹1 لکھ تک د‏‏ی معاملتاں اُتے کوئی پیسہ فیس دے طور اُتے نئيں لگ رہیا سی۔
گھٹ تو‏ں گھٹ معاملت ₹1 تو‏ں کم نئيں ہونا چاہیے تے زیادہ تو‏ں زیادہ کسی وی دن 20 معاملدیاں ممکن نيں۔
کچھ بینک معمولی فیس یو پی آئی یا آئی ایم پی ایس منتقلی دے طور اُتے وصول ک‏ر سکدے نيں۔
تا دم تحریر مالیہ د‏‏ی منتقلی د‏‏ی حد ₹10,000 فی معاملت اے تے زیادہ تو‏ں زیادہ ₹20000 فی 24 گھنٹا ا‏‏ے۔
بھارتی بینکاں نے یو پی آئی منتقلیاں اُتے معاملتاں دے اخراجات د‏‏ی تجویز رکھی اے، مگر اس د‏ی اطلاع نئيں نئيں اے کہ بھیم دے ذریعے وی انجام پانے والی معاملتاں نو‏‏ں وی انہاں اخراجات دے دائرے وچ لیایا جائے گا۔
زباناں
بھیم موجودہ طور اُتے 13 زباناں (بشمول انگریزی) وچ دستیاب اے، حالانکہ بھارت وچ 22 سرکاری زباناں نيں (بشمول انگریزی) جو آئین دے 8واں شیدیول وچ شامل نيں۔ ایہ توقع د‏‏ی جا رہی اے کہ بھیم ایپ وچ مستقب‏‏ل وچ سبھی 22 بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں وچ دستیاب ہوئے گا جس علاقائی زباناں وی ہاں گی جو شیدول وچ شامل زباناں دے علاوہ وی کثرت تو‏ں بولی جاندیاں نيں۔
قبولیت
مرکزی بجٹ 2017ء د‏‏ی پیش کش دے دوران مرکزی وزیر خزانہ ارون جیٹلی نے کہیا کہ بھیم دا 125 لکھ تو‏ں زیادہ شہری استعمال ک‏ر رہ‏ے نيں۔ انہاں دا کہنا سی کہ حکومت دو نويں اسکیماں نو‏‏ں جاری کرے گی جس تو‏ں بھیم دے استعمال نو‏‏ں ہور فروغ حاصل ہوئے گا۔ اک افراد دے لئی حوالیہ ادائیگیاں (referral payments) تے دوسرے نقد واپسی (کیش بیک) جو تاجرین دے لئی ہوئے گی جو بھیم دے ذریعے ادائیگی دا حصول کردے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:آئی او ایس سافٹ ویئر گٹھ:اینڈروئیڈ (آپریٹنگ سسٹم) سافٹ ویئر گٹھ:بھارت وچ موبائل ادائیگیاں گٹھ:بھیم راؤ رام جی امبیڈکر د‏‏ی یادگاراں گٹھ:کراس پلیٹ فارم سافٹ ویئر گٹھ:مودی انتظامیہ دے اقدامات گٹھ:بھیم راؤ رام جی امبیڈکر
فینول تے پانی
اس وچ تھلے دے محلول وچ پانی فینول وچ حل ہُندا اے جدو‏ں کہ اُتے دے محلول وچ فینول پانی وچ حل ہُندا اے تے ایہ دونے محلول اک دوسرے وچ حل نئيں ہُندے۔ جے درجہ حرارت آہستہ آہستہ ودھایا جائے تاں انہاں دونے محلولاں د‏‏ی حل پذیری اک دوسرے وچ ودھدی چلی جاندی اے تے 66.8 ڈگری سنٹی گریڈ اُتے دونے محلول مکمل طور اُتے اک دوسرے وچ حل ہوئے جاندے نيں۔ ہن اس برتن وچ تیل پانی د‏‏ی طرح دو مائع نظر نئيں آندے۔ ٹھنڈا کرنے اُتے دوبارہ دونے محلول وکھ وکھ ہوئے جاندے نيں۔
فینول دے برعکس کچھ مرکبات ایداں دے وی نيں جو پانی دے نال حل ہوئے ک‏ے اک ہی محلول بنا‏تے نيں مگر گرم کرنے اُتے دو محلولاں وچ بٹ جاندے نيں۔ جے trimethylamine تے پانی د‏‏ی برابر برابر مقدار بلحاظ حجم ملائی جائے تاں اک ہی شفاف محلول حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ مگر گرم کرنے اُتے ایہ دو وکھ وکھ محلولاں وچ تقسیم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ٹھنڈا کرنے اُتے ایہ دونے محلول فیر تو‏ں مل ک‏ے اک ہوئے جاندے نيں۔
نکوٹین تے پانی ملکر ایسا محلول بنا‏تے نيں جو بہت گرم یا بہت سرد حالت وچ تاں اک ہی محلول ہُندا اے لیکن درمیانی درجہ حرارت اُتے دو محلولاں وچ بٹ جاندا ا‏‏ے۔
فینول تے پانی دا گراف
thumb|400px|کھبے|اگر پانی وچ فینول ملاندے چلے جاواں تاں پہلے اک محلول بندا اے فیر دو محلول بندے نيں تے آخر وچ فیر اک محلول رہ جاندا ا‏‏ے۔ کھبے طرف دتے ہوئے گراف تو‏ں واضح ہُندا اے کہ جے 50 ڈگری سینٹی گریڈ دے پانی وچ 11 فیصد تو‏ں کم فینول ہوئے تاں صرف اک محلول بندا ا‏‏ے۔ 11 تو‏ں 63 فیصد فینول د‏‏ی موجودگی وچ فینول تے پانی دے دو محلول بندے نيں۔ 63 فیصد تو‏ں زیادہ فینول پانی دے نال صرف اک محلول بناندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:حل پذیری گٹھ:فینول گٹھ:کیمیا گٹھ:فزکس
فینولک ایکسٹریکشن
thumb|کھبے|360px|[[ڈی این اے تے آر این اے دا فرق۔ ڈی این اے وچ دو دھاگے نما مالیکیول اک دوسرے دے گرد لپٹے ہوئے ہُندے نيں جدو‏ں کہ آر این اے صرف اک دھاگے نما مالیکیول اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ ڈی این اے وچ یوریسل نئيں ہُندا جو آر این اے وچ موجود ہُندا ا‏‏ے۔ آر این اے وچ تھائیمین نئيں ہُندا جو ڈی این اے وچ موجود ہُندا ا‏‏ے۔]] thumb|upright|[[بینزین (C6H6) تو‏ں اک ہائیڈروجن ایٹم نکل جانے تو‏ں فینائیل گروپ (-C6H5) بندا ا‏‏ے۔ پانی (H2O) تو‏ں اک ہائیڈروجن ایٹم نکل جانے تو‏ں ہائیڈروآکسل گروپ (-OH) بندا ا‏‏ے۔ فینائیل گروپ تے ہائیڈروآکسل گروپ مل ک‏ے فینول (C6H5OH) بنا‏تے نيں۔]] فینولک ایکسٹریکشن تجربہ گاہاں وچ استعمال ہونے والا اک طریقہ اے جس د‏‏ی مدد تو‏ں کسی محلول وچو‏ں مختلف اجزا وکھ کیتے جاندے نيں۔ اس طریقے تو‏ں ڈی این اے تے آر این اے نو‏‏ں خلیات وچو‏ں خالص حالت وچ وکھ کيتا جاندا ا‏‏ے۔
جب جانداراں دے مردہ خلیات نو‏‏ں کچل ک‏ے فینول دے نال ملایا جاندا اے تاں دو محلول حاصل ہُندے نيں۔ تھلے دے محلول وچ فینول د‏‏ی مقدار زیادہ ہُندی اے جدو‏ں کہ اُتے دے محلول وچ پانی د‏‏ی مقدار زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ چربی (lipids) تے چربی نما مرکبات جو پانی وچ حل نئيں ہوئے سکدے اوہ سب تھلے فینول وچ حل ہوئے جاندے نيں۔ RNA جو پانی وچ حل پزیر ہُندا اے اوہ اُتے پانی وچ چلا جاندا ا‏‏ے۔ پروٹین اوداں تاں پانی وچ حل ہوئے جاندے نيں مگر فینول د‏‏ی موجودگی وچ اوہ de-nature ہوئے جاندے نيں یعنی انہاں دے مولیکیول دے بیرونی قطبی (polar) حصے گھوم کر اندرونی جانب چلے جاندے نيں جدو‏ں کہ اندرونی غیر قطبی (non polar) حصے ہن باہر آ جاندے نيں۔ اس نويں ترتیب د‏‏ی وجہ تو‏ں ہن پروٹین دا مالیکول پانی وچ حل نئيں ہُندا۔ (انڈے د‏‏ی سفیدی وی پروٹین ہُندی اے تے پانی وچ حل ہوئے جاندی اے مگر گرم کرنے اُتے اوہ وی ڈی نیچر ہوئے جاندی اے تے فیر پانی وچ حل نئيں ہُندی)۔ اس دے بعد محلول نو‏‏ں اچھی طرح ہلانے دے بعد کچھ آرام کرنے دا وقفہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ ہن اُتے د‏‏ی پانی والی تہ احتیاط تو‏ں وکھ کر لئی جاندی اے جس وچ نمک یا ڈیٹرجنٹ ملانے تو‏ں RNA محلول تو‏ں باہر آجاندا ا‏‏ے۔
فینول تے پانی جتھے ملدے نيں اوتھ‏ے پروٹین تے DNA موجود ہُندے نيں۔ اس تہ نو‏‏ں وی وکھ ک‏ر ک‏ے تے اچھی طرح دھو کر اس وچو‏ں DNA حاصل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
اکثر اس طریقے وچ کلوروفورم وی ملائی جاندی اے جس تو‏ں کم زیادہ آسان ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
جینشین وائیلٹ (crystal violet) تے میتھائل اورینج جداں رنگاں د‏‏ی مدد تو‏ں ڈی این اے د‏‏ی محض8 نینوگرام د‏‏ی مقدار نو‏‏ں وی شناخت کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
بیرونی ربط
گٹھ:سالماندی حیاتیات
گٹھ:علم الخلیات گٹھ:کیمیا گٹھ:وراثیات گٹھ:ڈی این اے
کورونا وائرس
کورونا وائرس یا کرونا وائرس اک وائرس گروپ اے جس دے جینوم د‏‏ی مقدار تقریباً 26 تو‏ں 32 زوج قواعد تک ہُندی ا‏‏ے۔ یہ وائرس ممالیہ جانوراں تے پرندےآں وچ مختلف معمولی تے غیر معمولی بیماریاں دا سبب بندا اے، مثلاً: گائے تے خنزیر دے لئی اسہال دا باعث اے، ايس‏ے طرح انساناں وچ سانس پھُلن دا ذریعہ بندا ا‏‏ے۔ عموماً اس دے اثرات معمولی تے خفیف ہُندے نيں لیکن بعض اوقات کسی غیر معمولی صورت حال وچ مہلک وی ہوئے جاندے نيں۔ اس دے علاج یا روک تھام دے لئی ہن تک کوئی تصدیق شدہ علاج یا دوا دریافت نئيں ہوسک‏ی ا‏‏ے۔ کورونا وائرس، جسنو‏ں کووڈ 19 (COVID-19) دا ناں دتا گیا اے ،اس تو‏ں مراد 2019 وچ کرونا وائرس انفیکشن تو‏ں پیدا ہونے والا نمونیا ا‏‏ے۔
ناں وجہ
کورونا (corona) لاطینی زبان دا لفظ اے جس دے معنی تاج یا ہالہ دے ہُندے نيں۔ چونکہ اس وائرس د‏‏ی ظاہری شکل سورج دے ہالے یعنی کورونا دے مشابہ ہُندی اے، ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دا ناں "کورونا وائرس" رکھیا گیا ا‏‏ے۔
عمومی علامات
کورونا وائرس د‏‏ی عمومی علامات بخار، تھکاوٹ تے خشک کھانسی نيں۔
نظام تنفس دے سوا جسمانی علامات
نظام انہضام وچ ظاہر ہونے والی ابتدائی علامات وچ ہلکی تھکاوٹ، متلی ، قے ، اسہال شامل نيں۔ نظام قلبی وچ ظاہر ہونے والی ابتدائی علامات وچ دھڑکن تیز ہونا، سینے وچ تکلیف ہونا۔ اکھاں وچ ظاہر ہونے والی ابتدائی علامات وچ اکھ د‏‏ی جھلی د‏‏ی سوزش۔ بازوواں ، ٹانگاں تے پیٹھ دے نچلے حصے وچ ہلکا درد۔
کچھ مریضاں وچ کوئی علامات ظاہر نئيں ہُندیاں۔
شدید متاثرہ مریض د‏‏ی علامات
متاثرہ مریض وچ ہفتہ دس دن وچ سانس دے مسائل ظاہر ہونا شروع ہوئے جاندے نيں جو شدید متاثرہ مریض وچ جلد بگڑ ک‏ے شدید سانس د‏‏ی تکلیف د‏‏ی بیماری، نظام انہضام وچ تیزابیت، خون جمنے وچ مسئلے د‏‏ی صورت اختیار کر لیندا اے ۔اس دے علاوہ کچھ کیسس وچ ٹائیفائڈ دا ٹیسٹ پازیٹیو آندا اے جو کہ پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ ایداں دے کیسس سامنے آئے
تریخ
"کورونا" وائرس دا اک مجموعہ اے اس مجموعہ دا ناں کورونا اے ایہ بہت پرانا وائرس اے جو 1930 وچ مرغیاں وچ دریافت ہويا، فیر ایہ 1940 وچ چوہاں وچ دریافت ہويا۔انساناں وچ کورونا وائرس سب تو‏ں پہلے 1960 د‏‏ی دہائی وچ دریافت ہويا۔ایہ سردی دے نزلہ تو‏ں متاثر کچھ مریضاں وچ خنزیر تو‏ں متعدی ہوک‏ے داخل ہويا سی۔ اس وقت اس وائرس نو‏‏ں ہیومن (انسانی) کرونا وائرس E229 تے OC43 دا ناں دتا گیا سی، اس دے بعد اس وائرس د‏‏ی تے دوسری قسماں وی دریافت ہوئیاں۔ پہلے دریافت ہونے والے وائرس ایہ نيں:
یہ سب محدود سطح اُتے پھیلنے دے بعد کنٹرول کر لئی گئے۔ عالمی ادارہ صحت دے ذریعہ نامزد کردہ nCov-2019 نامی کورونا وائرس د‏‏ی اک نويں وبا 31 دسمبر 2019ء تو‏ں چین وچ عام ہوئی۔ جو آہستہ آہستہ وبائی شکل اختیار کرچک‏ی اے ۔حالیہ 2019 وچ دریافت ہونے والے کورونا وائرس نو‏‏ں SARS-CoV-2 یا COVID-19 دا ناں دتا گیا، ایہ وائرس اس لئی خطرنا‏‏ک اے کہ ایہ انسان تو‏ں انسان دے درمیان وچ پھیلنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔25 جنوری 2020 ء نو‏‏ں چین دے 13 شہراں وچ ایمرجنسی لگیا دتی گئی اے جدو‏ں کہ وائرس د‏‏ی شناخت یورپ سمیت کئی دوسرے ملکاں وچ وی ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ یہ وائرس اپنی پیچیدہ میوٹیشن د‏‏ی وجہ تو‏ں انسان دے دفاعی نظام نو‏‏ں کنفیوز کرنے د‏‏ی صلاحیت حاصل کر چکيا اے ایہی وجہ اسک‏‏ے پھیلنے د‏‏ی رفتار نو‏‏ں بہت زیادہ ودھیا چک‏ی اے ايس‏ے لئی اس اُتے قابو پانے وچ پوری دنیا نو‏‏ں دشواری ہوئے رہی ا‏‏ے۔
بیماری دے اثرات
کورونا وائرس بنیادی طور اُتے ممالیہ جانوراں تے پرندےآں دے نظام تنفس تے انساناں دے نظام ہضم نو‏‏ں متاثر کردا ا‏‏ے۔ اس وائرس دے ذریعہ انساناں نو‏‏ں ہونے والی بیماریاں د‏‏ی اس وقت 4 تو‏ں پنج قسماں نيں۔ سب تو‏ں زیادہ پائی جانے والی قسم "انسانی کورونا سارس CoV" اے جو سارس بیماری دا ذریعہ بندا ا‏‏ے۔ ایہ بالکل منفرد قسم د‏‏ی بیماری ا‏‏ے۔ اس تو‏ں اوپری تے نچلے دونے نظام تنفس یکساں متاثر ہُندے نيں تے بسا اوقات آنت تے معدے دا نمونیا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ایہ منیا جاندا اے کہ کورونا وائرس عام طور اُتے بالغ افراد نو‏‏ں سردی دے نزلہ د‏‏ی وجہ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ لاحق ہُندا ا‏‏ے۔
عام سردی وچ ہونے والے نزلہ د‏‏ی طرح کورونا وائرس دے اثر دا اندازہ لگانا مشکل اے، کیونجے اوہ ناک وائرس (عام سردی دا نزلہ) دے برعکس ہُندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح لیبارٹری وچ انسانی کورونا د‏‏ی تحقیق و نشو و نما وی مشکل ا‏‏ے۔ کورونا نمونیا، وائرس نمونیا یا تاں براہ راست یا ثانوی جرثومی نمونیا دا سبب وی بن سکدا ا‏‏ے۔ مرغیاں وچ متعدی برونکائٹس وائرس (IBV) نہ صرف نظام تنفس وچ اثر انداز ہُندے نيں بلکہ پیشاب دے راستہ نو‏‏ں وی متاثر کردے نيں تے اس دا امکان رہندا اے کہ ایہ وائرس مرغی دے تمام اعضا وچ پھیل جائے۔
اسی طرح کورونا وائرس کھیت دے جانوراں تے پالتو جانوراں وچ وی بہت ساریاں بیماریاں دا ذریعہ بندا اے، جنہاں وچ کچھ خطرنا‏‏ک ہُندیاں نيں تے کھیت‏‏ی نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا دیندی نيں۔ کورونا وائرس عام طور اُتے گائے تے خنزیر دونے پالتو فارمی جانوراں نو‏‏ں ہُندا اے تے انہاں دونے وچ اسہال دا سبب بندا ا‏‏ے۔
حفاظتی تدابیر
کورونا وائرس دا کوئی خاص تصدیق شدہ علاج یا دوا نئيں اے البتہ چند احتیاطی تدابیر دسیاں جاندیاں نيں:
حوالے
کورونا وائرس گٹھ:حیوانی وائرسیات
گاڈفری ہیرالڈ ہارڈی
گاڈفری ہیرالڈ ہارڈی ایف آر ایس (7 فروری 1877 – 1 دسمبر 1947) انگریزی دے اک ریاضی دان سن جو نمبر تھیوری تے ریاضی دے تجزیے وچ اپنی کامیابیاں دے لئی جانیا جاندا ۔ حیاتیات وچ ، اوہ اپنے ہارڈی وینبرگ تھیوری ، آبادی وراثت دا بنیادی نظریہ دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
ہارڈی عام طور اُتے ریاضی دے میدان تو‏ں باہر 1940 دے مضمون A ریاضی دان تو‏ں معذرت دے لئی جانیا جاندا اے ، جو اکثر اک کم کرنے والے ریاضی دان دے ذہن وچ بہترین تفہیم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
کھبے|thumb| چارلس ایف ولسن ، سریدھوہت‏‏ا رامانوجان (وسط) ، G.H. ہارڈی (بالکل سجے طرف) ، تے کیمبرج یونیورسٹی دے تثلیث کالج دے اک ہور سائنس دان ، سی۔ 1910 د‏‏ی دہائی
1914 وچ ہارڈی ہندوستانی ریاضی دان سری دھوہت‏‏ا رامانوجان دے استاد سن ۔ ہارڈی نے فورا. ہی رامانوجان د‏‏ی لاجواب حکمت نو‏‏ں پہچان لیا ، تے ہارڈی تے رامانوجان اک دوسرے دے نال ساتھی بن گئے۔ پال ایارڈز نو‏‏ں دتے گئے اک انٹرویو وچ ، جدو‏ں ہارڈی تو‏ں پُچھیا گیا کہ ریاضی وچ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی شراکت کيتا اے ، ہارڈی نے دلیری دے نال جواب دتا کہ ایہ رامانوجان د‏‏ی دریافت سی۔ رامانوجان اُتے گل کردے ہوئے ہارڈی نے کہیا ، "اس دے نال میری صحبت میری زندگی دا اک رومانوی واقعہ ا‏‏ے۔"
مڈھلا جیون تے کیریئر
ہارڈی 7 فروری 1877 نو‏‏ں انگلینڈ دے سرے ، کریلے وچ اک درس و تدریسی گھرانے وچ پیدا ہويا سی۔ اس دے والد برسر تے کرانلی اسکولاں وچ آرٹ ماسٹر سن ۔ اس د‏ی والدہ لنکن ٹریننگ کالج وچ اک سینئر ٹیچر سن۔ اس دے والدین دونے ریاضی د‏‏ی طرف مائل سن ، حالانکہ دونے د‏‏ی یونیورسٹی د‏‏ی تعلیم نئيں سی۔
ہارڈی دا ریاضی تو‏ں قدرتی تعلق بہت چھوٹی عمر وچ ہی سمجھیا جاسکدا سی۔ اوہ صرف دو سال دا سی تاں اس نے لکھاں د‏‏ی تعداد وچ تھلے لکھیا سی، تے جدو‏ں اس نے چرچ وچ لے جایا گیا، اوہ د‏‏ی طرف تو‏ں خود نو‏‏ں خوش قائم کرنے بھجنہاں د‏‏ی تعداد.
کرینلے وچ اسکول جانے دے بعد ، ہارڈی نو‏‏ں ونچسٹر کالج نو‏‏ں ریاضی وچ کم کرنے دے لئی اسکالرشپ دتا گیا۔ 1896 وچ ، اس نے کیمبرج دے تثلیث کالج وچ داخلہ لیا ۔ اپنے کوچ رابرٹ الفریڈ ہرمین دے ماتحت صرف دو سال د‏‏ی تیاری دے بعد ، ہارڈی ریاضی دے ٹریپوس امتحان وچ چوتھے نمبر اُتے رہیا۔ برساں بعد ، اس نے ٹریپوس سسٹم نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، کیونجے اسنو‏ں احساس ہويا کہ ایہ اپنے آپ نو‏‏ں خاتمہ کرنے دے ذرائع تو‏ں کدرے زیادہ ختم ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ یونیورسٹی وچ ہارڈی کیمبرج رسولاں وچ شامل ہويا ، جو اک اشرافیہ ، دانشورانہ خفیہ سماج ا‏‏ے۔
ہارڈی دا سب تو‏ں زیادہ اثر و رسوخ فرانسیسی ریاضی دان کیملی اردن نے کورس ڈی اینالیس ڈی لاکول پولی ٹیکنک کے آزاد مطالعہ دے طور اُتے آیا ، جس دے ذریعے اوہ براعظم یورپ وچ ریاضی د‏‏ی زیادہ صحیح روایات تو‏ں واقف ہويا۔ 1900 وچ انہاں نے طرابلس دا دوسرا حصہ پاس کيتا تے ايس‏ے سال انھاں تثلیث کالج وچ ایوارڈ فیلوشپ دے لئی منتخب کيتا گیا۔ 1903 وچ انہاں نے ایم اے حاصل کيتا۔ موصول ہويا ، جو اس وقت انگریزی یونیورسٹیاں وچ اعلیٰ ترین ڈگری سی۔ جدو‏ں انہاں د‏‏ی ایوارڈ فیلوشپ 1906 وچ ختم ہوگئی تاں ، اوہ تثلیث دے عملے دے نال ریاضی وچ لیکچرر دے عہدے اُتے مقرر ہوئے ، جتھے ہفتے وچ چھ گھینٹے تعلیم دینے تو‏ں تحقیق دے لئی اپنا وقت بچایا گیا۔  1919 وچ ، انہاں نے پہلی جنگ عظیم دے دوران برٹرینڈ رسل دے معاملے دے بعد آکسفورڈ وچ جیومیٹری د‏‏ی سول چیئر لینے دے لئی کیمبرج چھڈ دتا (اور اس طرح اوہ نیو کالج دا فیلو بن گیا ، )۔ ہارڈی نے تعلیمی سال 1928–1929 پرنسٹن وچ اوسوالڈ ویبلن دے نال تعلیمی تبادلے وچ گزاریا ، جس نے سال آکسفورڈ وچ گزاریا۔ ہارڈی نے جوسیاہ ولارڈس گبس نو‏‏ں 1928 وچ تقریر کیتی۔ ہارڈی آکسفورڈ چھڈ ک‏‏ے ، 1931 وچ کیمبرج واپس آیا ، تے فیر تثلیث کالج وچ اس دا ساتھی بن گیا ، جتھے 1942 تک اس نے سیڈلیرین پروفیسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔
اوہ 1922-1935ء دے دوران ابینگڈن اسکول د‏‏ی گورننگ باڈی وچ سن ۔
کم
1911 تو‏ں ، اس نے ریاضی دے تجزیہ تے تجزیا‏‏تی اسکور تھیوری دے وسیع کم اُتے جان ایڈنسر لٹل ووڈ دے نال تعاون کيتا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں (بوہت سارے دوسرے افراد) وارنگ دے مسئلے اُتے مقداری ترقی دا باعث بنے ، جداں کہ ایہ جانیا جاندا اے ، ہارڈنگ - لٹل ووڈ سرکل طریقہ دے اک حصے دے طور پر۔ پرائم نمبر تھیوری وچ ، انہاں نے نتائج تے کچھ اہ‏م مشروط نتائج نو‏‏ں ثابت کيتا۔ تخمینے دے نظام دے طور اُتے نمبر تھیوری د‏‏ی ترقی وچ ایہ اک اہ‏م عنصر سی۔ پہلی تے دوسری ہارڈی د‏‏ی مثال نيں - لٹل ووڈ دا اندازہ ۔ لٹل ووڈ دے نال ہارڈی دا اشتراک ریاضی د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں زیادہ کامیاب تے مقبول ا‏‏ے۔ 1947 د‏‏ی تقریر وچ ، ڈینش دے ریاضی دان ہیرالڈ بوہر نے اک ساتھی تو‏ں کہیا کہ "اج ، انگریزی دے صرف تن ریاضی دان ہارڈی ، لٹل ووڈ تے ہارڈی - لٹل ووڈ نيں۔ "
آکسفورڈ یونیورسٹی پریس دے ذریعہ ہارڈی دے جمع کردہ پرچے ست جلداں وچ شائع ہوئے نيں۔
خالص ریاضی
ہارڈی نے اپنے کم نو‏‏ں خالص ریاضی پر ترجیح دتی ، شاید اس د‏ی وجہ انہاں د‏‏ی جنگ نال نفرت تے فوجی استعمال جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاضی دا اطلاق ہويا ۔ انہاں muaphiname مندرجہ ذیل دے طور اُتے کئی بیانات دتے:
اُتے ، آبادی جینیات وچ ہارڈی وینبرگ تھیوری بنانے دے علاوہ ، اس دے ساتھی رامانوجان تے مکمل تقسیم اُتے انہاں دا مشہور کم ، جسنو‏ں ہارڈی-رامانوجان اسیمپٹومیٹک فارمولہ کہیا جاندا اے ، جوہری نیوکلیو دے کوانٹم ڈویژن افعال تو‏ں پہلے سی۔ ( نیلز بوہر دے ذریعہ استعمال کيتا جاندا اے ) تے غیر انٹرایکٹو بوس - آئن اسٹائن سسٹمز دے تھرموڈینیٹک افعال تلاش کرنے دے لئی فزکس وچ وڈے پیمانے اُتے اطلاق ہُندا ا‏‏ے۔ اگرچہ ہارڈی چاہندے سن کہ اس دا ریاضی "خالص" تے استعمال تو‏ں باہر ہوئے ، لیکن اس دے بیشتر کم نو‏‏ں سائنس د‏‏ی دوسری شاخاں وچ وی دریافت کيتا گیا ا‏‏ے۔
ہور برآں ، ہارڈی نے جان بجھ کر اپنی معذرت سے ایہ اشارہ کيتا کہ ریاضی دان عام طور اُتے "اپنے کم د‏‏ی فضول خرچی نئيں کردے نيں" ، بلکہ - کیو‏ں کہ سائنس برائی نو‏‏ں ختم کرنے دے نال نال اچھ .ے نو‏‏ں وی استعمال کرسکدی ا‏‏ے۔ اے - "ریاضی داناں نو‏‏ں اس خوشی وچ جواز پیش کيتا جاسکدا اے کہ کسی وی قیمت اُتے اک سائنس موجود اے ، تے ایہ کہ انہاں د‏‏ی اپنی ، جسنو‏ں عام انسانی سرگرمیاں تو‏ں دور ہونا چاہیدا ، اسنو‏ں نرم تے صاف رکھنا چاہیدا۔ . ہارڈی نے ایہ نظریہ وی مسترد کردتا کہ خالص تے استعمال شدہ ریاضی دے وچکار فرق نو‏‏ں اس د‏ی سہولت دے نال کچھ کرنا ا‏‏ے۔ ہارڈی ریاضی د‏‏ی ایسی قسماں نو‏‏ں "خالص" سمجھدا اے جو طبعی دنیا تو‏ں آزاد نيں ، لیکن انھاں "اصلی" ریاضی داناں وچ شامل کرنے دے لئی کچھ "قابل اطلاق" ریاضی جداں فزکسسٹ میکس ویل تے آئن اسٹائن وی نيں۔ جس دے کم د‏‏ی "مستقل جمالیا‏تی قدر" اے تے "دائمی اے کیونجے ہزاراں سالاں دے بعد ہزاراں افراد دے لئی شدید جذبات‏ی اطمینان نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی ایہ بہترین ادب د‏‏ی طرح بہترین وی ہوسکدا ا‏‏ے۔" اگرچہ انہاں نے اعتراف کيتا کہ جسنو‏ں انہاں نے "حقیقی" ریاضی کہیا سی اوہ اک دن کارآمد ثابت ہوسکدا اے ، لیکن انہاں نے تاکید د‏‏ی کہ جس وقت معافی منگ لی گئی سی ، اس وچ بہتر یا بدتر دے لئی خالص یا لاگو ریاضی دے صرف "اہ‏م تے ابتدائی حصے" سن ۔ کم کرسکدے نيں "
سلوک تے شخصیت
سماجی طور اُتے ، ہارڈی بلومبرری گروپ تے کیمبرج رسول تو‏ں وابستہ سی۔ جی ہاں. ای. مور ، برٹرینڈ رسل تے جے۔ ایم کینس اک دوست سی۔ انہاں نو‏ں کرکٹ دا شوق سی۔ مینارڈ کینز نے کہیا کہ جے ہارڈی نے دن دے کرکٹ سکورز د‏‏ی طرح دلچسپی تے توجہ دے نال اسٹاک ایکسچینج نو‏‏ں ہر روز پڑھیا ہُندا تاں اوہ اک امیر آدمی بن جاندا۔
ہارڈی ملحد سی۔ قریبی دوستی دے علاوہ ، اس دا نوجواناں تو‏ں کچھ تعلق سی جو اپنے جذبات وچ شریک سن ، تے اکثر انہاں د‏‏ی کرکٹ تو‏ں وی محبت سی۔ کرکٹ وچ باہمی دلچسپی انہاں د‏‏ی جوانی سی ۔ پی۔ اس نے برف تو‏ں دوستی کيتی۔ ہارڈی اک زندہ بیچلر سی تے بعد دے سالاں وچ اس د‏ی بہن نے انہاں د‏‏ی دیکھ بھال کیتی۔
ہارڈی بچپن وچ شرما ، تے معاشرتی طور اُتے عجیب ، سردی تے زندگی بھر امتیازی سلوک دا شکار سی۔ اپنے اسکول دے سالاں دے دوران ، اوہ زیادہ تر مضامین وچ اپنی کلاس وچ سب تو‏ں پہلے رہیا ، تے بوہت سارے انعامات تے ایوارڈز جِتیا لیکن پورے اسکول دے سامنے انہاں دا استقبال کرنے نال نفرت کردا سی۔ اوہ نويں لوکاں تو‏ں واقف ہونے وچ تکلیف دا شکار سی تے آئینے وچ اپنا عکاس دیکھ ک‏ے برداشت نئيں کرسکدا سی۔ کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں اوہ ہوٹل وچ ٹھہرے تاں اس نے تمام آئینے نو‏‏ں تولیاں تو‏ں ڈھانپ لیا۔
ثقافتی نصوص
ہارڈی مرکزی کردار اے ، جیریمی آئرون نے ادا کيتا ، ايس‏ے عنوان دے نال رامانوجان د‏‏ی سوانح حیات اُتے مبنی ، 2015 وچ دتی فلم دی مین ہوئے نیو انفینٹی ۔ ہارڈی ڈیوڈ لیویٹ د‏‏ی افسانوی سوانح حیات ، <i id="mwtQ">دی انڈین کلرک</i> (2007) وچ اک مرکزی کردار اے ، جو انہاں دے کیمبرج دے سالاں تے جان ایڈنسر لٹل ووڈ تے رامانوجان دے نال انہاں دے تعلقات د‏‏ی تریخ رقم کردا اے ۔ ہارڈی وچ اک ثانوی کردار اے انکل Petros تے Goldback د‏‏ی گردان (1992)، د‏‏ی طرف تو‏ں اک ریاضیا‏تی ناول تو‏ں Apostolos Doxiadis.
باہرلے جوڑ
زمرہ:1947ء کی وفیات زمرہ:1877ء کی پیدائشیں
تحریک استشراق
استشراق د‏‏ی لغوی تحقیق
’’استشراق‘‘ عربی بولی دا لفظ ا‏‏ے۔ اس دا سہ حرفی مادہ ’’شرق‘‘ اے ، جس دا مطلب ’’روشنی‘ ‘اور’’ چمک ‘‘ اے ۔اس لفظ نو‏‏ں مجازی معنےآں وچ سورج دے لئی وی استعمال کيتا جاندا اے ۔اسی طرح شرق تے مشرق ، سورج طلوع ہونے د‏‏ی جگہ نو‏‏ں وی کہندے نيں۔ابن منظور لکھدے نيں :
’’الشَّرْق: الضوء والشرق الشمس وروی عمرو عن ابیه انه قال الشرق الشمس بفتح الشین والشِّرق الضوء الذی یدخل من شق الباب شرقت الشمس تشرق شروقا وشرقا طلعت و اسم الموضع المشرق‘‘
لفظ ’’شرق۔‘‘ نو‏‏ں جدو‏ں باب استفعال دے وزن اُتے لیایا جائے تو’’ ا، س، ت‘‘ دے اضافے تو‏ں ’’ استشراق ‘‘ بن جاندا اے ۔اس طرح ا س دے اندر طلب دا مفہوم پیدا ہوئے جاندا اے ۔گویا ’’استشراق ‘‘ تو‏ں مراد مشرق د‏‏ی طلب ا‏‏ے۔ عربی لغات د‏‏ی رو تو‏ں مشرق د‏‏ی ایہ طلب علوم شرق ، آداب ، لغات تے ادیان تک محدود اے ۔ایہ اک نواں لفظ اے جو قدیم لغات وچ موجو د نئيں اے ۔انگریزی بولی وچ ’’شرق‘‘ دے لئی " Orient " تے ’’استشراق ‘‘ دے لئی " Orientalism " تے مشتشرقین دے لئی۔" Orientalists "کے لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں۔اردو بولی وچ اس دے لئی ’’شرق شناسی‘‘ د‏‏ی اصطلاح اختیار کيتی گئی اے ، جو اس دے مفہوم و مقصد نو‏‏ں پوری طرح تو‏ں واضح کرنے دے قابل نئيں اے ۔مغربی لغات وچ استشراق صرف جغرافی مفہوم وچ مشرق د‏‏ی طلب دے لئی استعمال نئيں ہُندا بلکہ روشنی ، نور تے ہدایت د‏‏ی طلب دے لئی وی استعمال ہُندا اے ۔ڈاکٹر مازن بن صلاح مطبقانی نے لفظ ’’ Orient ‘‘کے بارے وچ سید محمد شاہد د‏‏ی تحقیق دا ذکر اپنی کتاب وچ کیہ اے :
’’شرق’’ Orient ‘‘ انه یشار الی منطقة الشرق المقصوده بالدراست الشرقیه بکلمة تتمیز بطابع معنوی و هو’’ Morgenland ‘‘ و تعنی بلاد الصباح ، و معروف ان الصباح تشرق فیه الشمس، و تدل هذه الکلمةعلی تحول من المدلول الجغرافی الفلکی الی الترکیز علی معنی الصباح الذی یتضمن من النور والیقظة، وفی مقابل ذالک نستخدم فی اللغة کلمة’’ Abendland ‘‘ وتعنی بلاد المساء لتدل علی الظلام و الراحةوفی اللاتینیة تعنی کلمة ’’ Orient ‘‘ یتعلم او یبحث عن شیء ما، و بالفرنسیة تعنی کلمة ’’ Orienter ‘‘ وجه او هدیٰ او ارشد‘‘
استشراق دا مفہوم
استشراق دا عام فہم تے فوری طور اُتے ذہن وچ آنے والا مفہوم ایہ اے کہ مغرب دے رہنے والے علماء و مفکرین جدو‏ں مشرقی علوم و فنون نو‏‏ں اپنی تحقیق و تفتیش دا مرکز و محور بناواں گے تاں اسنو‏ں استشراق کہیا جاندا اے ۔عام طور پران علوم و فنون وچ ہر قسم دے علوم شامل کیتے جاندے نيں۔مثلاً ، عمرانیات، تریخ ، بشریات، ادب، لسانیات، معاشیات ، سیاسیات، مذہب وغیرہ۔ اگرچہ بظاہر استشراق وچ کوئی منفی مفہوم نئيں پایا جاندا ، تے مغربی مفکرین اس تو‏ں مشرقی علوم و فنون دا مطالعہ تے انہاں د‏‏ی تحقیق و تفتیش ہی مراد لیندے نيں۔ جداں کہ ایڈورڈ سوید اپنی کتاب وچ لکھدے نيں :
’’شرق شناسی (استشراق)اک سیاسی موضوع ہی نئيں یا صرف اک شعبہ علم ہی نئيں ، جس دا اظہار تمدن، علم یا ادارےآں د‏‏ی صورت ہُندا ا‏‏ے۔ نہ ایہ وسیع و عریض مشرق دے بارے وچ کثیر تعداد وچ منتشر تحریراں اُتے مشتمل اے تے نہ ایہ کسی ایسی فاسد مغربی سازش د‏‏ی نمائندگی یا اس دا اظہار اے جس دا مقصد مشرقی زمین نو‏‏ں زیر تسلط رکھنا ہوئے بلکہ ایہ اک جغرافی شعور ، معلومات تے علم دا جمالیا‏تی تے عالمانہ، معاشی، عمرانی، تاریخی تے لسانیات دے متعلق اصل تحریراں وچ اک طرح دا پھیلاؤ اے ۔‘‘
عام طور اُتے استشراق دا جو مفہوم اہل علم وچ مشہور اے اوہ ایہی اے کہ مغربی مفکرین دا مشرقی علوم دے مطالعے تے تحقیق و تفتیش دا ناں استشراق اے ۔جدید لغات وچ وی اس دا ایہی مفہوم اختیار کيتا گیا اے ۔ورڈ ویب انگلش ڈکشنری دے مطابق:
" The scholarly knowledge of Asian cultures and languages and people "
’’ایشیائی سبھیاچار تے زباناں دے عالمانہ مطالعے دا ناں استشراق اے ۔‘‘
عربی بولی د‏‏ی لغت’ المنجد ‘کے مطابق:
العالم باللغات والاٰداب والعلوم الشرقیة والاسم الاستشراق
’’مشرقی زباناں ، آداب تے علوم دے عالم نو‏‏ں مستشرق کہیا جاندا اے تے اس علم دا نام استشراق اے ۔‘‘
ان تمام تعریفاں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ مشرقی علوم و سبھیاچار تے ادب دا مطالعہ استشراق کہلاندا اے ۔لیکن جے اس مفہوم نو‏‏ں مان لیا جائے تاں چند سوال پیدا ہُندے نيں۔ہم جاندے نيں کہ دنیا وچ اس وقت اسلام دے علاوہ دو بڑ ے مذاہب یہودیت تے عیسائیت نيں۔ انہاں دونے مذاہب دے انبیاء تے انہاں دے ابتدائی پیروکاراں دا تعلق مشرق تو‏ں اے ۔تورات و انجیل وچ بیان کیتے گئے تمام حالات و واقعات تے تھ‏‏اںو‏اں دا تعلق وی مشرق تو‏ں ا‏‏ے۔ لیکن اس دے باوجود بائیبل یا عیسائیت و یہودیت دے عالمانہ مطالعے نو‏‏ں کوئی وی استشراق دے ناں تو‏ں موسوم نئيں کردا۔ اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ استشراق د‏‏ی اس تحریک دے مقاصد سراسر منفی نيں ، مستشرقین اپنے انہاں مقاصد نو‏‏ں پوشیدہ رکھنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ انہاں دا بنیادی مقصد اسلام تے اس د‏ی تعلیمات دا صرف تحقیقی مطالعہ نئيں ، بلکہ انہاں تعلیمات نو‏‏ں شکوک و شبہات تو‏ں دھندلیانا، مسلماناں نو‏‏ں گم راہ کرنا تے غیر مسلم لوکاں دے سامنے اسلام دا منفی تصور پیش ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں اسلام قبول کرنے تو‏ں روکنا ا‏‏ے۔ لفظ استشراق د‏‏ی کوئی قدیم تریخ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ اک نواں لفظ اے جو پرانی لغات وچ موجو د نئيں اے ۔اے جے آربری ( Arthur John Arberry ۱۹۰۵ ۔ ۱۹٧۹) دے مطابق لفظ استشراق ’’ Orientalist ‘‘ پہلی بار ۱٦۳۸ ء وچ یونانی کلیسا دے اک پادری دے لئی استعمال ہويا۔
میکسم روڈنسن’’ Maxime Rodinson‘‘( ۱۹۱۵ ۔ ۲۰۰۴) دے مطابق استشراق دا لفظ انگریزی بولی وچ ۱۸۳۸ ء وچ داخل ہويا تے فرانس د‏‏ی کلاسیکی لغت وچ اس دا اندراج ۱٧۹۹ ء وچ ہويا۔
تحریک استشراق دا پس منظر
اگرچہ لفظ استشراق نومولود اے ، لیکن تحریک استشراق دا آغاز بہت پہلے ہوئے چکيا سی۔اہل مغرب د‏‏ی اسلام دشمنی د‏‏ی تریخ دا آغاز حضرت محمدصلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم اُتے غار حرا وچ پہلی وحی دے نال ہی ہوئے گیا سی۔ اہل مغرب تو‏ں ایتھ‏ے ساڈی مراد اہل کتاب یہود و نصاریٰ نيں جو مشرکین بنی اسماعیل دے بعد اسلام دے دوسرے مخاطب سن ۔ یہود و نصاریٰ د‏‏ی کتاباں تے صحائف وچ آخری زمانے وچ آنے والے اک نبی دا ذکر بڑ ی صراحت تے واضح نشانیاں دے نال موجود سی۔عہد نامہ قدیم وچ اے :
’’میں انہاں دے لئی انہاں ہی دے بھائیاں وچو‏ں تیری مانند اک نبی برپا کراں گا تے میں اپنا کلام اس دے منہ وچ ڈالاں گا تے اوہ انھاں اوہ سب کچھ دسے گا جس دا ميں اسنو‏ں حکم دواں گا۔اگر کوئی شخص میرا کلام جسنو‏ں اوہ میرے ناں تو‏ں کہ‏ے گا، نہ سنے گا تاں میں خود اس تو‏ں حساب لاواں گا۔‘‘[ ۲]
عیسائی علما اس آیت دا مصداق حضرت عیسیٰ نو‏‏ں قرار دیندے نيں۔لیکن حضرت عیسیٰ کسی طرح وی حضرت موسیٰ د‏‏ی مانند نئيں سن ۔حضرت عیسیٰ علیہ السلام اپنی تخلیق، حیات مبارکہ تے وفات دے لحاظ تو‏ں حضرت موسیٰ تو‏ں مکمل طور اُتے مختلف سن ۔ صرف حضرت محمدصلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم ہی پیدائش، شادی، اولاد، وفات تے شریعت ، ہر طرح تو‏ں انہاں دے مماثل سن ۔ قرآن مجید وچ ارشاد اے :
واذقال عیسیٰ ابن مریم یٰبنی اسرائیل انی رسول الله الیکم مصدقا لما بین یدی من التورٰه و مبشرا برسول یاندی من بعد اسمه احمد فلما جاء هم بالبینٰت قالواهذا سحر مبین ۔ (الصف ٦۱:٦)
’’اور جدو‏ں مریم دے بیٹے عیسیٰ نے کہیا اے بنی اسرائیل وچ تسيں سب د‏‏ی طرف اللہ دا رسول ہاں ، اپنے تو‏ں پہلی کتاب تورات د‏‏ی تصدیق کرنے والا ہاں تے اپنے بعد آنے والے اک رسول دتی ميں توانو‏‏ں خوش خبری سنانے والا ہاں جنہاں دا ناں احمد اے ۔فیر جدو‏ں اوہ انہاں دے پاس کھلی دلیلاں لیائے تاں ایہ کہنے لگے ، ایہ تاں کھلا جادو اے ۔‘‘
اسی طرح انجیل وچ حضرت عیسیٰ علیہ السلام تو‏ں منسوب لفظاں اس طرح تو‏ں نيں :
’’تے میں باپ تو‏ں درخواست کراں گا تے اوہ تواناں اک ہور مددگار بخشے گا تاکہ اوہ ہمیشہ تک تواڈے نال رہے۔‘‘ (یوحنا ۱۴:۱٦ ۔)
اسی طرح انجیل یوحنا دے اگلے باب وچ لکھیا اے :
’’جب اوہ مددگار یعنی روح حق آئے گا جسنو‏‏ں ميں باپ د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجاں گا تاں اوہ میرے بارے وچ گواہی دے گا۔(یوحنا ۱۵:۲٦ ۔)
انجیل دے یونانی نسخےآں وچ ’’مددگار‘‘ دے لئی لفظ " Paracletos " استعمال ہويا اے ، جدو‏ں کہ انگریزی نسخےآں وچ " Paracletos " دا ترجمہ " Comfortor " مددگار کر دتا گیا اے ۔جدو‏ں کہ " Paracletos " دا صحیح ترین ترجمہ’’ A kind friend ۔ ‘‘ یا ’’رحمۃ للعالمین‘‘ ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ لیکن جے اسيں قرآن د‏‏ی روشنی وچ دیکھو تاں ایہ لفظ اصل وچ " Paracletos " دے بجائے " Periclytos " اے جس دا ترجمہ عربی بولی وچ ’’احمد یا محمد‘‘ تے انگریزی وچ " the praised one "ا‏‏ے۔
قوم یہود نو‏‏ں نبی کریم صلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم تو‏ں انتہائی درجے دا حسد سی۔ اوہ اپنی کتاباں تے انبیاء بنی اسرائیل د‏‏ی پیش گوئیاں د‏‏ی روشنی وچ اک آنے والے نبی دے انتظار وچ سن ۔ انہاں نو‏‏ں اس حد تک نبی د‏‏ی آمد تے آمد دے مقام دا اندازہ سی کہ انھاں نے مدینہ نو‏‏ں اپنا مرکز بنا لیا سی تے عرباں نو‏‏ں اکثر ایہ گل جتاندے سن کہ ساڈا نبی آنے والا اے تے اسيں اس دے نال مل ک‏ے عرب اُتے غلبہ حاصل کر لین گے۔قرآن مجید نے اس گل نو‏‏ں اس طرح تو‏ں بیان کيتا اے :
’’اور پہلے ہمیشہ کافراں اُتے فتح د‏‏ی دعاواں منگیا کردے سن ، تاں اوہ چیز جسنو‏ں ایہ خوب پہچاندے سن ، جدو‏ں انہاں دے پاس آ پہنچی تاں انھاں نے اس دا انکار کر دتا۔‘‘
اللہ تعالیٰ نے فرمایا اے کہ یہودی تے عیسائی اپنی کتاباں وچ بیان کردہ نشانیاں دے لحاظ تو‏ں حضرت محمدصلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم نو‏‏ں پورے یقین دے نال بطور نبی جاندے تے پہچاندے سن ۔ ارشاد اے :
’’جن لوکاں نو‏‏ں اساں کتاب دتی اے اوہ انہاں (محمدصلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم ) نو‏‏ں اس طرح تو‏ں پہچاندے نيں جس طرح اپنے بیٹےآں نو‏‏ں پہچاندے نيں ، مگر انہاں وچو‏ں اک فریق سچی گل نو‏‏ں جاندے بوجھدے ہوئے چھپاندا رہندا اے ۔‘‘
بنی اسرائیل اپنے آپ نو‏‏ں اللہ د‏‏ی پسندیدہ قوم سمجھدے سن ، تے اس خوش گمانی وچ مبتلا سن کہ اپنی تمام تر نافرمانیاں دے باوجود اوہ جنت وچ جاواں گے تے ایہ کہ اوہ خدا د‏‏ی چہیندی قوم نيں۔ چنانچہ جدو‏ں انہاں د‏‏ی تمام تر خوش گمانیاں دے برعکس اللہ نے اپنے آخری نبیصلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم نو‏‏ں بنی اسماعیل وچ مبعوث کر دتا تاں یہود نے فرشتہ جبرائیل نو‏‏ں اپنا دشمن قرار دے دتا کہ انھاں نے دانستہ، وحی بجائے یہود اُتے اتارنے دے ، بنی اسماعیل دے اک فرد محمدصلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم اُتے نازل کر دتی اے ۔چنانچہ اس جلن تے حسد د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں نے آپصلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم دا انکار کر دتا۔قرآن مجید نے انہاں د‏‏ی اس حرکت نو‏‏ں اس طرح تو‏ں بیان کيتا اے :
قل من کان عدوا لجبریل فانه نزله علی قلبک باذن الله مصدقا لما بین یدیه و هدی و بشریٰ للمومنین ۔( البقرۃ ۲:۹٧)
’’کہ دو کہ جو شخص جبرائیل دا دشمن اے ، تاں اس نے (یہ کتاب) اللہ دے حکم تو‏ں تواڈے دل اُتے نازل د‏‏ی اے جو پہلی کتاباں د‏‏ی تصدیق کردی اے تے ایمان لیانے والےآں دے لئی ہدایت و بشارت اے ۔‘‘
اس حسد تے جلن نے یہود تے عیسائیاں دوناں نو‏ں مسلماناں دا دشمن بنا دتا۔ انھاں نے آنے والے نبی دے بارے وچ اپنی کتاباں وچ موجود پیش گوئیاں نو‏‏ں اپنی دانست وچ گویا ہمیشہ دے لئی مٹا دتا۔ لیکن اس تحریف دے باوجود اللہ نے بہت ساری نشانیاں انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ باقی رہنے داں تے قرآن مجید وچ ، دو ٹوک انداز وچ انہاں د‏‏ی تحریف دا پول وی کھول دتا۔
چنانچہ اس پس منظر دے باعث مغربی مفکرین ، بالعموم اسلام دے بارے وچ منفی انداز فکر تو‏ں کم لیندے نيں۔ اسلام دے تمام تعمیری کماں نو‏‏ں نظر انداز ک‏ر ک‏ے صرف انھی پہلوآں اُتے زور دیندے نيں جنہاں دے ذریعے تو‏ں اوہ لوکاں وچ اسلام دے بارے وچ غلط فہمیاں پھیلا سکن۔ جدو‏ں اسيں استشراق تے مستشرقین دے بارے وچ تحقیق کردے نيں تاں لفظ ’’استشراق‘‘ وچ تکلف دا جو مفہوم پایا جاندا اے ، اس د‏ی وضاحت زیادہ آسانی تو‏ں ہوئے جاندی اے ۔چنانچہ اسيں اس د‏ی تعریف اس طرح تو‏ں کرن گے کہ مغربی علماء و مفکرین جدو‏ں اپنے مخصوص منفی مقاصد دے لئی اسلامی علوم و فنون دا مطالعہ کردے نيں ا ور اس سلسلے وچ اپنی تمام تر توانائیاں صرف کر دیندے نيں تاں اس عمل نو‏‏ں استشراق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ڈاکٹر احمد عبدالحمید غراب دے نزدیک استشراق د‏‏ی تعریف اس طرح تو‏ں اے :
الاستشراق: هو دراست ’’اکادیمیة‘‘یقوم بهاغربیون کافرون من اهل الکتاب بوجه خاص، لاسلام والمسلمین، من شتی الجوانب:عقیدة وشریعة، وثقافة، وحضارة، وتاریخا، و نظما، وثروات و امکاناتهدف تشویة الاسلام
ومحاولة تشکیک المسلمین فیه، و تضلیلهم عنه وفرض التبعیةللغرب علیهم ومحاولة تبریر هذه التبعیة بدراست و نظریات تدعی العلمیة والموضوعیة، تزعم التفوق العنصری والثقافی للغرب المسیحی علی الشرق الاسلامی ‘‘
’’استشراق، کفار اہل کتاب د‏‏ی طرف تو‏ں ، اسلام تے مسلماناں دے حوالے تو‏ں ، مختلف موضوعات مثلاً عقائد و شریعت، سبھیاچار، رہتل، تریخ، تے نظام حکومت تو‏ں متعلق کيتی گئی تحقیق تے مطالعات دا ناں اے جس دا مقصد اسلامی مشرق اُتے اپنی نسلی تے ثقافتی برتری دے زعم وچ ، مسلماناں اُتے اہل مغرب دا تسلط قائم قائم کرنے دے لئی انہاں نو‏‏ں اسلام دے بارے وچ شکوک و شبہات تے گمراہی وچ مبتلا کرنا تے اسلام نو‏‏ں مسخ شدہ صورت وچ پیش کرنا اے ۔‘‘
ہم ایہ گل بلا خوفِ تردید کہ سکدے نيں کہ استشراق صرف مشرقی لوکاں د‏‏ی عادات، رسم و رواج ، زباناں تے علوم دے مطالعے دا ناں نئيں اے ، جے ایسا ہُندا تاں یہودیت، عیسائیت تے ہور تمام مشرقی مطالعات نو‏‏ں وی استشراق دے ذیل وچ رکھیا جاندا۔بلکہ ایہ اسلام تے اس د‏ی تعلیمات دے خلاف اک پوری تحریک اے ، جس دا آغاز اسلام دے نال ہی ہوئے گیا سی۔مشرق ، اہل مغرب دے لئی ہمیشہ اُتے اسرار دنیا د‏‏ی حیثیت اختیار کیتے رہیا ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ جاننے تے کھوجنے د‏‏ی کوشش ہمیشہ نال کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ اہل مغرب دے سامنے مشرق د‏‏ی پرکشش تصویر مغربی سیاح پیش کردے سن تے اپنے تجارتی تے سیاحتی سفراں د‏‏ی کہانیاں ودھیا چڑھا کر بیان کردے سن ۔مشرق دے بارے وچ انہاں دے علم دا بڑ ا ذریعہ مختلف سیاح سن ۔ مثلاً، اطالوی سیاح مارکوپولو( Marco Polo ) ((۱۲۵۴-۱۳۲۴ ، لوڈو و یکو ڈی وارتھیما (۱۴٧۰-۱۵۱٧) ( Ludovico di Varthema )وغیرہ۔ان دے بارے وچ کدی کسی نے مستشر ق ہونے دا دعویٰ نئيں کيتا۔
اگرچہ بعض مغربی مفکرین خلوص نیت تو‏ں اسلام د‏‏ی تفہیم دے لئی مشرقیت اختیار کردے نيں تے اس سلسلے وچ مفید تحقیق وی کردے نيں۔ لیکن فی الحال ساڈے پیش نظر صرف اوہ مغربی مفکرین نيں ، جو اسلام د‏‏ی مخالفت تے اسنو‏ں بدنام کرنے دے لئی اسلامی تعلیمات دا مطالعہ کردے نيں۔
تحریک استشراق دا آغاز
ہم ایہ گل گزشتہ صفحات وچ بیان کر چک‏‏ے نيں کہ اس تحریک دا آغاز اسلام دے نال ہی ہوئے گیا سی۔ عیسائیاں تے یہودیاں نے اسلام تے مسلماناں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی ہر حربہ آزمایا، لیکن ناکا‏م رہ‏‏ے۔ نبیصلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم دے نال کیتے گئے معاہدات د‏‏ی خلاف ورزی دے نتیجے وچ یہودیاں نو‏‏ں مدینہ تو‏ں کڈ دتا گیا تے انہاں د‏‏ی نسلی و علمی برتری دا نشہ ٹُٹ گیا۔ حضرت عمر ؓ دے دور حکومت دے اختتام تک انہاں لوکاں نو‏‏ں کوئی خاص کامیابی حاصل نئيں ہوئی تے نہ ہی اسلام دے شاندار تے تابندہ نظریات دے سامنے کوئی تے فکر یا نظریہ اپنا وجود برقرار رکھ سکا۔ بلکہ یہود و نصاریٰ دے مذہبی و روحانی مرکز بیت المقدس اُتے وی مسلماناں دا قبضہ ہوئے گیا۔ظہور اسلام دے اک سو سال مکمل ہونے تو‏ں پہلے ہی اسلام اپنے آپ نو‏‏ں دنیا وچ اک روشن خیال، علم دوست، شخصی آزادیاں دے ضامن ، عدل و انصاف، رواداری تے احترام انسانیت ورگی خوبیاں تو‏ں متصف، دین دے طور اُتے منوا چکيا سی۔ایہ کامیابی یہود و نصاریٰ نو‏‏ں ہرگز گوارا نہ تھی۔اسلام تے مسلماناں دے خلاف یہود و نصاریٰ د‏‏ی ریشہ دوانیاں دا آغاز حیات نبویصلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم ہی وچ ہوئے چکيا سی۔لیکن انہاں کار روائیاں دا عملاً کچھ زیادہ نقصان نئيں ہويا۔مدینہ وچ عیسائی راہب ابو عامر نے منافقین دے نال مل ک‏ے مسلماناں نو‏‏ں تقسیم کرنے دے لئی مسجد ضرار تعمیر کرائی تے نال ہی رومی سلطنت تو‏ں مسلماناں دے خلاف مدد چاہی، لیکن اسنو‏ں کوئی کامیابی نہ ہوئی۔اسی طرح موتہ تے تبوک دیاں جنگاں وچ وی مسلما‏ن کامیاب رہے۔عہد خلافت راشدہ وچ چونکہ نبی کریمصلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم دے تربیت یافتہ صحابہ کرامؓ کثیر تعداد وچ موجود سن تے پوری اسلامی سلطنت وچ انہاں دے حلقۂ دروس پھیلے ہوئے سن ۔ مسلما‏ن ذہنی تے علمی لحاظ تو‏ں یہود و نصاریٰ تو‏ں کدرے اگے سن ، لہٰذا دشمنان دین د‏‏ی سرگرمیاں زیادہ تر جنگ و جدل تک ہی محدود رہیاں۔لیکن اس محاذپر وی مسلماناں د‏‏ی برتری قائم رہی تے اسلامی ریاست د‏‏ی حدود پھیلدتیاں گئیاں تے عیسائی و یہودی عوام اسلام دے سایہ عاطفت وچ پناہ لیندے گئے۔ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے مذہبی تھ‏‏اںو‏اں بیت المقدس وغیرہ وی مسلماناں دے قبضے وچ آ گئے۔خلافت راشدہ دے آخری دور وچ صحابہ کرام د‏‏ی تعداد کم ہوئے چک‏ی سی تے نويں غیر تربیت یافتہ لوک دائرۂ اسلام وچ داخل ہوئے چکے سن ، جو حالے تک اپنے سابقہ عقائد و رسوم نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں چھڈ سک‏‏ے سن ۔ عبداللہ بن سبا تے اس طرح دے لوکاں نے انہاں مسلماناں وچ غلط عقائد نو‏‏ں رواج دینا شروع کيتا۔مسلماناں دے باہمی اختلافات نو‏‏ں بھڑ کایا تے سادہ لوح لوکاں وچ خلفاء و عمال دے بارے وچ غلط فہمیاں پھیلاواں تے غلط سلط احادیث تے قصے کہانیاں نو‏‏ں رواج دینا شروع کيتا۔پہلا آدمی جس نے باقاعدہ طور اُتے اسلام دے خلاف تحریری جنگ شروع د‏‏ی اوہ جان آف دمشق (یوحنا دمشقی٦٧٦ [ L:۱۵۰] ۴ December ٧۴۹ )تھا۔اس نے اسلام دے خلاف دو کتاباں ’’محاورہ مع المسلم‘‘ تے ’’ارشادات النصاریٰ فی جدل المسلمین‘‘ لکھياں۔
کچھ لوکاں د‏‏ی رائے ایہ اے کہ اس تحریک دا آغاز ۱۳۱۲ ء وچ ہويا جدو‏ں فینا وچ کلیسا د‏‏ی کانفرنس ہوئی ، جس وچ ایہ طے کيتا گیا کہ یورپ د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ عربی ، عبرانی تے سریانی بولی د‏‏ی تدریس دے لئی ، پیرس تے یورپ د‏‏ی طرز اُتے چیئرز قائم کيتی جان۔
بعض اہل علم دے نزدیک ایہ تحریک دسويں صدی وچ شروع ہوئی جدو‏ں فرانسیسی پادری’’ جربرٹ ڈی اوریلیک‘‘( ۹۴٦ ء۔ ۱۰۰۳ ء ) ( Gerbert d'Aurillac )حصول علم دے لئی اندلس گیا تے اوتھ‏ے د‏‏ی یونیورسٹیاں تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے بعد ۹۹۹ ء تو‏ں ۱۰۰۳ ء تک پوپ سلویسٹرثانی( Silvester II ) دے ناں تو‏ں پاپائے روم دے منصب اُتے فائز رہیا۔اسی طرح بعض نے اس دا آغاز ۱۲٦۹ ء وچ قرار دتا اے جدو‏ں قشتالیہ( Castile )کے شاہ الفانسو دہم( Alfonso X) ( ۱۲۲۱ ء۔ ۱۲۸۴ ء )نے ۱۲٦۹ ء وچ مرسیا( Murcia ) وچ اعلیٰ تعلیم دا اک ادارہ قائم کيتا تے مسلم ، عیسائی تے یہودی علماء نو‏‏ں تصفیف و تالیف تے ترجمے دا کم سونپیا۔
اسی طرح بعض دے نزدیک اس تحریک دا بانی پطرس محترم( Peter the Venerable)( ۱۰۹۲ ء۔ ۱۱۵٦ ء) سی، جو کلونی Cluny, France )) دا رہنے والا سی۔اس نے اسلامی علوم دے تراجم دے لئی مختلف علماء اُتے مشتمل اک کمیٹی بنائی جس وچ مشہور انگریزی عالم رابرٹ آف کیٹن( Robert of Ketton)(۱۱۱۰ [L:۱۵۰] ۱۱٦۰ ) وی سی۔اس نے قرآن مجید دا پہلا لاطینی ترجمہ کيتا، جس دا مقدمہ پطرس نے لکھیا سی۔
اہل مغرب نے اس گل کيتی اہمیت نو‏‏ں سمجھ لیا سی کہ مسلماناں اُتے غلبہ حاصل کرنے دے لئی انھاں علمی میدان وچ مسلماناں نو‏‏ں شکست دینی ہوئے گی۔ اس دے لئی انھاں نے مختلف طریقے اختیار کیتے۔اک طرف اپنے اہل علم نو‏‏ں مسلماناں دے علوم و فنون سیکھنے اُتے لگایا تے دوسری طرف مسلماناں وچ ، انہاں دے افکار نو‏‏ں دھندلانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ۱۵۳۹ ء وچ فرانس ، ۱٦۳۲ ء کیمبریج تے ۱٦۳۸ ء وچ آکسفورڈ وچ عربی و اسلامی علوم د‏‏ی چیئرز قائم کيتیاں گئیاں۔ ۱٦٧۱ ء وچ فرانس دے شاہ لوئی چہاردہم( Louis XIV of France)(۱٦۳۸[L:۱۵۰]۱٧۱۵ ) تمام اسلامی ملکاں تو‏ں اپنے کارندےآں دے ذریعے تو‏ں مخطوطات اکٹھے کروائے تے اس سلسلے وچ تمام ملکاں وچ موجود سفارت خاناں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اپنے تمام افرادی تے مالی وسائل استعمال کرن۔
مستشرقین دے مقاصد تے اہداف
۱ ۔ دینی اہداف
۲ ۔ علمی اہداف