cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یزید
شیعیت دا موقف
امام حسن تے معاویہ بن ابی سفیان دے درمیان وچ صلح کيت‏‏‏ی اک بنیادی شرط ایہ سی کہ انہاں دے بعد کوئی جانشین مقرر نئيں ہوئے گا مگر امیر شام نے اپنے بیٹے یزید نو‏‏ں جانشین مقرر کيتا تے اس دے لئی بیعت لینا شروع کر دتی۔ کچھ اصحاب رسول نے اس بیعت تو‏ں انکار کر دتا جداں عبد اللہ بن زبیر۔ امام حسین نے وی بیعت تو‏ں انکار کر دتا کیونجے یزید دا کردار اسلامی اصولاں دے مطابق نئيں سی۔ یزید د‏‏ی تخت نشینی دے بعد اس نے امام حسین تو‏ں بیعت لینے د‏‏ی تگ و دو شروع کر دتی۔ یزید نے مدینہ دے گورنر تے بعد وچ کوفہ دے گورنر نو‏‏ں سخت احکامات بھیجے کہ امام حسین تو‏ں بیعت لی جائے۔ یزید نے جدو‏ں محسوس کيتا کہ کوفہ دا گورنر نرمی تو‏ں کم لے رہیا اے تاں اس نے گورنر نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے ابن زیاد نو‏‏ں گورنر بنا ک‏ے بھیجیا جو نہایت شقی القلب سی۔ مورخین نے لکھیا اے کہ ابن زیاد نے یزید دے حکم د‏‏ی تعمیل کردے ہوئے خاندان رسالت نو‏‏ں قتل کيتا تے قیدیاں نو‏‏ں اونٹھاں اُتے شہیداں دے سراں دے نال دمشق بھیج دتا۔ دمشق وچ وی انہاں دے نال کچھ چنگا سلوک نہ ہويا۔ یزید نے حسین ابن علی دے سر نو‏‏ں اپنے سامنے طشت اُتے رکھ دے انہاں دے دندان مبارک نو‏‏ں چھڑی تو‏ں چھیڑدے ہوئے اپنے کچھ اشعار پڑھے جنہاں تو‏ں اس دا نقطۂ نظر معلوم ہُندا اے جنہاں دا ترجمہ کچھ ایويں اے <blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> 'کاش اج اس مجلس وچ بدر وچ مرنے والے میرے بزرگ تے قبیلہ خزرج د‏‏ی مصیبتاں دے شاہد ہُندے تاں خوشی تو‏ں اچھل پڑدے تے کہندے : شاباش اے یزید تیرا ہتھ شل نہ ہو، اساں انہاں دے بزرگاں نو‏‏ں قتل کيتا تے بدر کاانتقام لے لیا، بنی ہاشم سلطنت تو‏ں کھیل رہے سن تے نہ آسمان تو‏ں کوئی وحی نازل ہوئي نہ کوئی فرشتہ آیا اے –دمع السجوم ص 252
اہل سنت و ہور غیر شیعی مکتبہ ہائے فکر
اہل سنت و الجماعت دے نزدیک یزید پلید اک فاسق وفاجز تے مرتکب کبائر سی۔ اس نے نواسہ رسول، جگر گوشہ بتول امام عالی مقام امام حسین تے انہاں دے رفقائے کار نو‏‏ں کربلا وچ شہید قتل تے مکہ مکرمہ، مدینہ منورہ تے مسجد نبوی دے تقدس نو‏‏ں پامال کيتا ۔ ″جب یزیدیاں نے امام حسین نو‏‏ں مع انہاں دے فرزنداں تے عزیز واقارب میدان کربلا وچ شہید کر دتا تے زین العابدین بیمار سن تے امیر المؤمنین آپ نو‏‏ں علی اصغر کہیا کردے سن جدو‏ں انہاں نو‏‏ں بے کجاوہ اونٹھاں اُتے سوار ک‏ر ک‏ے دمشق وچ یزید بن معاویہ دے سامنے لیائے ″اخزاہ اللہ ″ تاں اک شخص نے آپ تو‏ں عرض کيتا اے امام اہل بیت کيتا حال اے تاں امام زین العابدین نے فرمایا ’’ اصبحنا من قومنا بمنزلۃ قوم موسی من آل فرعون یذبحون ابنائہم ویستحیون نسائہم ″ ″لعن اللہ قاتلہ وابن زیاد ومعہ یزید ایضا ″ یعنی اللہ تعالی امام حسین دے قاتل تے ابن زیاد تے یزید اُتے لعنت کرے ۔ ″یزید بے دولت از گٹھ فسقا است توقف در لعنت او بنا بر اصل اہلسنت است کہ شخصے معیّن را گرچہ او کافر باشد تجویز لعنت نہ کردہ اند مگر آنکہ بیقین معلوم کنند کہ ختم او بر کفر بود کابی لہب وامرأتہ نہ او شایان لعنت نیست انہاں الذین یؤذون اللہ ورسولہ لعنہم اللہ فی الدنیا والاٰخرۃ ″ یزید بد بخت فاسقاں دے گروہ تو‏ں اے اس اُتے لعنت وچ توقف کرنا ایہ اہلسنت وجماعت دے اصول د‏‏ی بنا ءپر اے کہ کسی معین شخص اُتے لعنت جائز نئيں خواہ اوہ کافر ہی کیو‏ں نہ ہوئے ،ہاں جے یقین تو‏ں معلوم ہوئے جائے کہ اس دا خاتمہ ایمان اُتے نئيں ہويا اس اُتے لعنت جائز اے جداں کہ ابو لہب تے اس د‏ی بیوی۔ تاں اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ یزید مستحق لعنت نئيں اے (بیشک اوہ لعنت دا حقدار اے ) قرآن مجید وچ اے بے شک جو لوک اللہ تعالٰی تے اس دے پیارے رسول نو‏‏ں ایذا دیندے نيں ا ن اُتے دنیا وچ وی تے آخرت وچ وی لعنت اے ۔ '' یزید پلید علیہ ما یستحقہ من العزیز المجید قطعا یقینا باجماع اھلسنت فاسق وفاجر وجری علی الکبائر سی اس قدر اُتے ائمہ اہل سنت دا اطباق واتفاق اے، صرف اس د‏ی تکفیر ولعن وچ اختلاف فرمایا۔ اک مقام اُتے لکھدے نيں : ″یزید پلید دے بارے وچ ائمہ اہل سنت دے تن قول نيں امام احمد وغیرہ اکابر اسنو‏ں کافر جاندے نيں تاں ہرگز بخشش نہ ہوئے گی تے امام غزالی وغیرہ مسلما‏ن کہندے نيں تاں اس اُتے کتنا ہی عذاب ہوئے بالآخر بخشش ضرور اے تے ساڈے امام سکوت فرماندے نيں کہ اسيں نہ مسلما‏ن کدرے نہ کافرلھذا ایتھ‏ے وی سکوت کرن گے″۔ واللہ تعالی اعلم اک مقام اُتے لکھدے نيں :″جے کوئی کافر کہ‏ے منع نہ کرن گے تے خود کدرے گے نئيں ″ ″یزید پلید فاسق فاجر مرتکبِ کبائر سی، معاذ اللہ اس تو‏ں تے ریحانہ رسول اللہ صلی اﷲ تعالیٰ علیہ وسلم سیّدنا امام حسین تو‏ں کيتا نسبت۔۔۔؟! اج کل جو بعض گمراہ کہندے نيں کہ: سانو‏ں انہاں دے معاملہ وچ کیہ دخل؟ ساڈے اوہ وی شہزادے، اوہ وی شہزادے ایسا بکنے والا مردود، خارجی، ناصبی مستحقِ جہنم ا‏‏ے۔ ہاں! یزید نو‏‏ں کافر کہنے تے اس اُتے لعنت کرنے وچ علمائے اہلسنّت دے تن قول نيں تے ساڈے امامِ اعظم دا مسلک سُکُوت، یعنی اسيں اسنو‏ں فاسق فاجر کہنے دے سوا، نہ کافر کدرے، نہ مسلما‏ن۔
دیوبندی بنیادی طور اُتے حنفی مسلک نال تعلق رکھدے نيں تے انہاں دا عقیدہ سلفی حضرات تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ جمہور علما دیوبند دا نقطۂ نظر یزید دے بالکل مخالف نيں۔ انہاں دے مطابق یزید اک برا شخص سی۔
آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ
خدمات
آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ د‏‏ی خدمات دا دائرہ خاصا وسیع ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں کچھ ایہ نيں :
یزید
اہل سنت و ہور غیر شیعی مکتبہ ہائے فکر
مشہور دیوبندی عالم محمد قاسم نانوتوی نے یزید نو‏‏ں پلید دا خطاب دتا۔۔ ایہی لفظ رشید احمد گنگاوہی نے استعمال کيتا۔۔ اشرف علی سینوی نے یزید د‏‏ی مخالفت کيتی تے اسنو‏ں فاسق کہیا۔ مفتی محمد شفیع نے یزید د‏‏ی بیعت نو‏‏ں اک حادثہ قرار دتا۔ انہاں نے حوالے دے نال لکھیا کہ یزید نے تخت نشین ہُندے ہی کچھ اصحاب رسول تو‏ں زبردستی بیعت لینے دا حکم جاری کيتا۔ انہاں نے ایہ وی لکھیا کہ جدو‏ں حسین ابن علی دا سر یزید دے سامنے پیش کيتا گیا تاں اس نے انہاں دے دنداں نو‏‏ں چھڑی تو‏ں چھیڑدے ہوئے اشعار پڑھے جس اُتے اک صحابی رسول ابو ہرزہ اسلمی، جو موقع اُتے موجود سن انہاں نے کہیا کہ اے یزید تاں انہاں دنداں نو‏‏ں چھیڑدا اے جنہاں نو‏ں رسولِ خدا  بوسہ دتا کردے سن ۔ تاں جدو‏ں قیامت نو‏‏ں آئے گا تاں تیری شفاعت ابن زیاد کريں گا تے حسین آئیاں گے تاں انہاں د‏‏ی شفاعت رسولِ خدا  کرن گے۔ ایہ کہہ ک‏ے ابو ہرزہ مجلس تو‏ں نکل گئے۔ یزید نے حسین ابن علی دے اک بچے عمرو بن حسین نو‏‏ں کہیا کہ سپ دا بچہ سپ ہُندا اے یعنی حضرت حسین ابن علی نو‏‏ں سپ تو‏ں تشبیہ دی۔ مفتی محمد شفیع دے مطابق اگرچہ کچھ لوک سمجھدے نيں کہ یزید شہادت حسین دے بعد پشیمان ہويا مگر اس پشیمانی نو‏‏ں نئيں منیا جاسکدا کیونجے اس واقعہ دے بعد وی یزید سیاہ کار رہیا تے اس د‏ی موت وی ایداں دے ہوئی کہ مردے مردے اس نے مکہ اُتے چڑھائی کرنے دے لئی اک لشکر بھیجیا۔ یزید نو‏‏ں اس واقعہ دے بعد چین نصیب نہ ہويا تے اسنو‏ں دنیا وچ وی اللہ نے ذلیل کيتا تے ايس‏ے ذلت دے نال اوہ ہلاک ہوئے گیا۔
آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ
نکاح نامہ
مسلم پرسنل لا بورڈ نے 2003ء وچ صوبہ اترپردیش وچ اک ماڈل نکاح نامہ متعارف کرایا سی جس وچ زوجین نو‏‏ں بعض ضروری ہدایات تے انہاں امور د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی سی جنہاں د‏‏ی بنا اُتے نکاح فسخ ہوجاندا ا‏‏ے۔
یزید
اہل سنت و ہور غیر شیعی مکتبہ ہائے فکر
سلفی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے علما دے نزدیک یزید دے بارے وچ جو ایہ مشہور اے کہ اس نے قسطنطنیہ اُتے حملہ کرنے والے لشکر وچ شمولیت د‏‏ی تے اوہ شاید جنت د‏‏ی بشارت دا حقدار اے، ایہ مغالطہ اُتے مبنی ا‏‏ے۔ صحیح بخاری د‏‏ی حدیث وچ بلادِ روم یعنی قیصر دے شہر (مدینۃ قیصر) اُتے حملہ آور پہلے لشک‏ر ک‏ے بارے وچ محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بشارت دتی سی: اول جیش من امتی یغزون مدینۃ قیصر مغفور لھم
آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ
نکاح نامہ
مسلم پرسنل لا بورڈ دے مطابق اس نکاح نامے نو‏‏ں جاری کرنے دا مقصد ایہ اے کہ نکاح و طلاق تو‏ں متعلق مسلم معاشرے وچ موجود ناہمواریاں تے برائیاں دا سد باب کیتا جا سک‏‏ے۔ چنانچہ اس نکاح نامے وچ زوجین تے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں اپنے اپنے حقوق ادا کرنے د‏‏ی تاکید کيتی گئی، شادی کيتی رسومات وچ اسراف تے فضول خرچی ہور جہیز دے ناں اُتے رقم تے اشیا دے مطالبات پیش کرنے تو‏ں منع کیتا گیا تے مہر ادا کرنے د‏‏ی ہدایت دتی گئی ا‏‏ے۔ ہور اس نکاح نامے وچ ہور امور دے نال نال اک اقرار نامہ وی موجود اے جس دے تحت زوجین نو‏‏ں ایہ معاہدہ کرنا ہوئے گا کہ اوہ اپنی آئندہ زندگی شریعت دے مطابق گزاراں گے تے تنازع د‏‏ی صورت وچ یک طرفہ فیصلہ کرنے د‏‏ی بجائے اپنے کِس‏ے وڈے، دار القضا یا کِس‏ے مستند ادارے دے سامنے اپنا معاملہ پیش کرن گے۔ نکاح نامے وچ قاضی د‏‏ی ذمہ داریاں وی بیان کيتی گئیاں نيں ہور مسلماناں نو‏‏ں اک ہی مجلس تے اک مرتبہ وچ تن طلاق دینے تو‏ں منع کیتا گیا ا‏‏ے۔
یزید
اہل سنت و ہور غیر شیعی مکتبہ ہائے فکر
"میری امت دا اوہ پہلا لشکر جو قیصر دے شہر اُتے حملہ کريں گا (اللہ نے) اس د‏ی مغفرت کردتی"
آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ
باہرلے جوڑ
آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ کٹ
یزید
اہل سنت و ہور غیر شیعی مکتبہ ہائے فکر
بریلوی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے نزدیک درحقیقت بلادِ روم، قیصر دے شہر (مدینۃ قیصر) یا بالخصوص قسطنطنیہ اُتے حملہ کرنے والے پہلے لشکر وچ یزید شامل نئيں ہويا۔ اسلام د‏‏ی تریخ د‏‏ی مستند تے مقبول ترین کتاباں جنہاں وچ البدایہ والنھایہ، الكامل فی التاريخ، تریخ ابن خلدون، تاريخ بغداد تے تاريخ دمشق وغیرہ وچ منقول اے کہ بلاد روم یعنی قیصر روم دے شہر (مدینۃ قیصر) اُتے پہلا حملہ 42ھ وچ ہويا تے دوسرا حملہ 43ھ ہويا تے اسلامی لشکر قسطنطنیہ اُتے وی حملہ آور ہويا۔ الغرض اَگڑ پِچھڑ بلادِ روم یعنی قیصر دے شہر (مدینۃ قیصر) اُتے چھ حملے کیتے گئے تے بالاآخر ساتواں لشکر 49ھ وچ امیر معاویہ دے دور خلافت وچ ، روانہ کيتا گیا جس وچ یزید د‏‏ی شمولیت ہوئی۔ یزید نے پہلے پہل اس لشکر وچ شامل ہونے تو‏ں انکار کيتا، بعد وچ لشکر نو‏‏ں پیش آنے والی مشکلات د‏‏ی خبراں آنے اُتے خوشی دا اظہار کيتا تے قطعہ پڑھیا جو تریخ د‏‏ی کتاباں وچ منقول ا‏‏ے۔ جدو‏ں امیر معاویہ رضی اللہ تعالٰی عنہَ نو‏‏ں یزید د‏‏ی اس نازیبا حرکت دا علم ہويا تاں آپ نے اسنو‏ں لشکر د‏‏ی روانگی دے بعد بطور سزا 50ھ وچ قسطنطنیہ بھجوایا۔ پس مذکورہ حدیث نبوی وچ لفظ " اول جیش" یزید نو‏‏ں اس بشارت وچ شامل کرنے وچ مانع ا‏‏ے۔ یزید د‏‏ی شمولیت بترتیب ستويں لشکر وچ ہوئی جدو‏ں کہ پہلا لشکر کم و بیش اٹھ سال پہلے حملہ آور ہوچکيا سی۔ ايس‏ے طرح دوسرا لشکر ست برس پہلے مدینۃ قیصر د‏‏ی طرف جنگ دے لئی روانہ ہويا تے قسطنطنیہ اُتے وی حملہ آور ہويا۔ ایتھ‏ے ایہ امر ملحوظ رہنا چاہے کہ مذکورہ بالا حدیث نبوی  صرف قسطنطنیہ دے لئی مخصوص نئيں بلکہ اس وچ مدینۃ قیصر یعنی پورے بلادِ روم د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں پھلا لشکر جو 42ھ وچ حملہ آور ہويا اوہ ہی اس بشارت دا مستوجب ا‏‏ے۔ ایہ حدیث کتبِ حدیث بشمول صحیح بخاری وچ لفظ مدینۃ قیصر دے ساتھہ آئی ا‏‏ے۔ مذکورہ بالا یا کوئی تے مغفرت د‏‏ی بشارت اُتے مبنی حدیث لفظ قسطنطنیہ دے ساتھہ وارد نئيں ہوئی۔
بعد وچ یزید اسلامی تعلیمات دے خلاف اقتدار اُتے قابض ہويا بلادِ اسلام وچ ملوکیت دے آغاز دا موجب بنیا۔ حجر عسقلانی فتح الباری وچ اس ذیل وچ لکھدے نيں کہ حضرت ابوہریرہ فرمایا کردے کہ ’’اے اللہ وچ سن سٹھ ہجری تے تخت سلطنت اُتے نوعمر لونڈاں دے حکمران بن دے بیٹھنے تو‏ں تیری پناہ منگدا ہاں تے سن سٹھ ہجری دا سورج طلوع ہونے تو‏ں پہلے مینو‏ں دنیا تو‏ں اٹھالینا‘‘۔ ايس‏ے طرح مروان بن حکم جدو‏ں ابوہریرہ تو‏ں یزید د‏‏ی خلافت دے لئی بیت لینے آیا تاں آپ نے مسجد نبوی وچ مروان تو‏ں خطاب کردے ہوئے فرمایا : اے مروان! ميں نے صادق نبی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں فرماندے ہوئے سنیا کہ ’’قریش دے خاندانہاں وچو‏ں اک گھرانہ دے نادان، بیوقوف لونڈاں دے ہتھو‏ں میری امت برباد ہوئے جائے گی‘‘۔ یعنی آپ نے اپنی ذریت دے قتال نو‏‏ں اپنی امت د‏‏ی بربادی اُتے محمول فرمایا۔
آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت وچ 1973ء دیاں تاسیساں گٹھ:بھارت وچ اسلام گٹھ:بھارت وچ قائم اسلامی تنظیماں گٹھ:بھارت وچ مسلم سیاست گٹھ:بھارت
یزید
اہل سنت و ہور غیر شیعی مکتبہ ہائے فکر
یزید نے امام حسین تے عبد اللہ بن زبیر سمیت ہور صحابہ اکرام تو‏ں زبردستی اپنی بیت لینے دے لئی کہیا جو بالآخر سانحہ کربلا دا موجب بنیا۔ کربلا وچ یزیدی لشکر امام حسین سمیت ہور اہلبیت تے آپ دے رفقا نو‏‏ں شہید کرنے دا مرتکب ہويا۔ معرکہ کربلا اسلامی تریخ دا سب تو‏ں وڈا سانحہ تے یزید دے اقتدار اُتے یقیناّ بہت وڈا دھبہ ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح سانحہ کربلا دے بعد ذریتِ رسول دے نال یزیدی فوج دا رویہ تے شام دے دربار وچ اہلبیت اطہار دے نال سلوک اس دے کردار اُتے بہت وڈا داغ اے - بعد وچ جدو‏ں سانحہ کربلا دے نتیجہ وچ اہل حجاز نے یزید د‏‏ی بیعت توڑدی تاں اوہ مدینہ منورہ تے مکہ معظمہ اُتے حملے دا مرتکب ہويا تے واقعہ حرہ دے دوراں اپنی افواج دے ذریعے مکہ معظمہ اُتے پتھراں د‏‏ی بارش د‏‏ی تے خانہ کعبہ د‏‏ی چھت نو‏‏ں جلا دتا، مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی بے حرمتی کيتی تے ہزار ہا افراد نو‏‏ں شہید کيتا جنہاں وچ بوہت سارے صحابہ اکرام وی شامل سن ۔
اس دے علاوہ معاصراں تے مورخاں نے یزید نو‏‏ں علانیہ گناہِ کبیرہ دے ارتکاب (زنا، شراب نوشی، ترکِ نماز وغیرہ) اورعامۃ الناسنو‏ں اس د‏ی طرف مائل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں فاسق و فاجر قرار دتا۔ جداں کہ امام ابن کثیر، البدايہ و النہايہ وچ نقل کردے نيں۔
ذکروا عن يزيد ما کان يقع منہ من القبائح في شربۃ الخمر وما يتبع ذلک من الفواحش التي من اکبرھا ترک الصلوۃ عن وقتھا بسبب السکر فاجتمعوا علي خلعہ فخلعوہ۔ عند المنبر النبوي
ترجمہ: یزید دے کردار وچ جو برائیاں سن انہاں دے بارے وچ بیان کيتا جاندا اے کہ اوہ شراب پیندا سی، فواحش د‏‏ی اتباع کردا سی تے نشے وچ غرق ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں وقت اُتے نماز نہ پڑھدا سی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اہل مدینہ نے اس د‏ی بیعت تو‏ں انکار اُتے اتفاق ک‏ر ليا تے منبر نبوی دے نیڑے اس د‏ی بیعت توڑ دی۔
اسی طرح عمر بن عبد العزیز، یزید نو‏‏ں امیرالمومنین کہنے تو‏ں سختی تو‏ں منع کردے تے آپ نے اک شخص نو‏‏ں اس بنا اُتے ویہہ کوڑاں د‏‏ی سزا دتی کیونجے اس نے یزید نو‏‏ں امیرالمومنین دے لفظ تو‏ں یاد کيتا۔''
مجدد الف ثانی خواجہ معین الدین چشتی اجمیری امام حسین تے یزید نو‏‏ں حق و باطل د‏‏ی دو قوتاں قرار دیندے ہوئے کہیا شاہ است حسین و پادشاہ است حسین
دین است حسین و دین پناہ است حسین
سر داد، نداد دست در دستِ یزید
حقا کہ بنائے لا الہ است حسین
راج
یزید تن ورے تک راج کرن مگروں مرگیا۔
اولاد و ازواج
یزید دے 14 لڑکے تے 5 لڑکیاں سن۔ أنعمي أم خالد ۔۔۔۔۔ ربَّ ساعٍ كقاعد زعمَ الناسُ أنَّ خيرَ قريشٍ ۔۔۔۔۔ كلھُم حين يذكرون الأساورُ اس دے علاوہ اس د‏ی اولاد وچ درج ذیل ناں آندے نيں: عبد اللہ اصغر،ابو بكر، عتبہ، عبد الرحمن، ربيع، محمد، يزيد، حرب* عمر،عثمان، عاتكہ، رملہ، ام عبد الرحمن، ام يزيد،ام محمد
حوالے
گٹھ:647 دے جم گٹھ:683 دیاں موتاں گٹھ:اموی خلفاء گٹھ:بنو امیہ
بھاگیرتھی دریا
'دریائے بھاگیرتھی (Bhagirathi River) (تلفظ:/ˌbʌgɪˈɹɑ:θɪ/) بھارتی ریاست اتراکھنڈ وچ ہمالیہ دا اک دریا اے جو دریائے گنگا دے دو اہ‏م ماخذ وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
گنگا (ہندی - भागीरथी) بھارت دی اکّ ندی اے۔ ایہہ اترانچل وچوں وگدی اے اتے دیوپریاگ وچ الکنندا نال مل کے گنگا ندی دا اساری کردی اے۔ گنگا گومکھ تھاں ولوں ۲۵ کہ. می. لمبے گنگوتری ہمند ولوں نکلدی اے۔ گنگا اتے الکنندا دیوَ پریاگ سنگم کردی اے جسدے بعد اوہ گنگا دے رپ وچ سیانی جاندی اے۔
ٹیہری ڈیم
بھارت وچ ٹیہری ڈیم، ٹیہری ترقی پریوجنا دا اکّ مڈھلی ڈیم اے، جو اتراکھنڈ راج دے ٹیہری وچ واقع اے۔ ایہہ ڈیم گنگا ندی اتے بنایا گیا اے۔ ٹیہری ڈیم دی اچائی ۲۶۱ میٹر اے، جو اسنوں دنیا دا پنجواں سبھ توں اچا ڈیم بناؤندی اے۔ اس ڈیم توں ۲۴۰۰ میگا واٹ بجلئی پیداوار، ۲۷۰, ۰۰۰ ہیکٹر کھیتر دی سنچائی اتے نت ۱۰۲. ۲۰ کروڑ لٹر پیئجل دلی، اتر پردیش اتے اتراکھنڈ نوں مہیا کرایا جانا پیش کیتا گیا اے۔
اتہاس
۱۶ویں صدی تک گنگا وچ گنگا دا مول پرواہ دے بعد نبدویپ وچ جلانگی نال مل کے ہگلی ندی بناؤندی اے۔ ۱۶ویں صدی تک گنگا وچ گنگا دا مول پرواہ سی، لیکن اس دے بعد گنگا دا مکھ وہاء مشرق دے ول پدما وچ منتکل ہو گیا۔ اس دے تٹ اتے کدے بنگال دا راجگڑھ رہے مرشد آباد سمیت بنگال دے کئی اہم قرون وسطی نگر بسے۔ بھارت وچ گنگا اتے پھرکا ڈیم بنایا گیا، تاکہ گنگا - پدما ندی دا کجھ پانی اپکشئے ہندی گنگا - ہگلی ندی دے ول موڑیا جا سکے، جس اتے کلکتہ (حال کولکاتہ) پورٹ کمیشنر دے کلکتے اتے ہلدیا بندرگاہ واقع ہن
گٹھ:ندیاں گٹھ:گنگا دیاں معاون ندیاں
باہرلے جوڑ
گٹھ:اتراکھنڈ دے دریا گٹھ:ایشیاء دے بین الاقوامی دریا گٹھ:دریائے گنگا گٹھ:مغربی بنگال دے دریا گٹھ:مقدس دریا گٹھ:بھارت دے دریا گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
شہرستان شہرکرد
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان شہرکردایران دے صوبہ چہارمحال تے بختیاری دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز شہرکرد شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چہارمحال تے بختیاری
ایکڑ
ایک زمین نوں ناپن دا اک ناپ اے اے 8 کنال اک ایکڑ دے برابر اے۔
ایکڑ (انگریزی: acre) شاہی اتے امریکن روائتی نظام وچ ورتی گئی زمین ناپن دی اک اکائی اے۔ اس نوں 1 چین دا کھیتر 1 پھرلوں (66 سیکنڈ 660 فٹ) نال ظاہر کیتا جاندا اے، جو کہ اک مربع میل دے دے برابر اے، 43,560 مربع فٹ، لگبھگ 4,047 m2، جاں ہیکٹیئر دا تقریباً 40% رقبہ۔
اکائی عامَ طور تے کئی دیساں وچ ورتی جاندی اے، جویں کہ برطانیہ، امریکہ  ، پاکستان، کینیڈا، انڈیا، گھانا، لائیبیریا اتے ہور۔
ایکڑ دا قومانتری نشان ac اے۔ ایکڑ اج عامَ طور اُتے ورتیا جان والی قومانتری اکائی اے۔
امریکہ وچ قومانتری اکائی اتے امریکی سرویکھن ایکڑ ورتوں وچ آؤندے ہن، پر متعلق ملیان صرف دو حصے ہی وکھرے ہن۔ ایکڑ دی سبھ توں عامَ ورتوں ایہہ اے کہ زمین دے ٹریکٹ نوں ماپیا جاوے۔ اک قومانتری ایکڑ نوں 4,046.8564224 مربع میٹر دے طور تے متاثر کیتا گیا اے۔
قرون وسطی وچ اک ایکڑ دی مقدار مقرر کیتی گئی سی کیونکہ اس علاقے دے اک کھیتر نوں بلد دے جولے ولوں اک دن وچ جوتیا جا سکدا سی۔
ذکر
اک ایکڑ وچ 0.0015625 مربع میل، 4,840 مربع گز، 43,560 مربع فٹ جاں 4,047 مربع میٹر (0.4047 ہیکٹیئر) دے برابر اے۔
مول روپ وچ، اک ایکڑ نوں چالی فیصد (660 فٹ، جاں 1 فرلانگ) لما اتے چار زمینی (66 فٹ) چوڑا ہون دے سائز دے روپ وچ سمجھیا گیا سی؛  اس نوں ایہہ وی سمجھیا جا سکدا اے کہ زمین دی مقدار نوں اک دن وچ بلد دے مدد نال واہیا جا سکدا اے۔ اک ایکڑ وچ اک مربع شکل اک پاسے قریب 69.57 گز، جاں 208 فٹ 9 انچ (63.61 میٹر) اے۔
ماپن دی اکائی وجوں، اک ایکڑ وچ کوئی مقررہ روپ نہیں اے؛ 43,560 مربع فٹ دا کوئی وی کھیتر، اک ایکڑ اے۔
دکھنی ایشیا
بھارت وچ، رہائشی پلاٹاں نوں سینٹاں جاں صفر وچ ماپیا جاندا اے، جو اک ایکڑ دا سوواں حصہ اے، جاں435.60 ft2 اے۔ سری لنکا وچ 160 ایکڑ جاں 4 رتاں وچ اک ایکڑ دی ونڈ عامَ گل اے۔
سید محمد احمد قادری
ابو الحسنات سید محمد احمد قادری خطیب مسجد وزیر خان لاہور۔ مشہور عالم دین مولا‏نا سید دیدار علی شاہ الوری دے وڈے صاحبزادے سن ۔
ایکڑ
کھیتر دے دوجے یونٹاں دے برابر
1 انٹرنیشنل ایکڑ ہیٹھ دتی میٹرک اکائیاں دے برابر اے:
دهستان سنجبد غربی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان کوثر دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
ایکڑ
کھیتر دے دوجے یونٹاں دے برابر
1 ایکڑ ہیٹھ لکھے روائتی اکائیاں دے برابر ہن:
سید محمد احمد قادری
ولادت
ابوالحسنات سید محمد احمد قادری د‏‏ی ولادت 1314ھ؍1896ء وچ محلہ نواب پورہ وچ بھارت د‏‏ی ریاست الور وچ ہوئی۔،
ایکڑ
تریخی مول
ایکڑ اک دن وچ بلداں دے جولے ولوں واہی جان والی زمین دی مقدار سی۔ ایہہ اک تشریح دی وضاحت کردا اے جویں لمبائی دے اک چین دے پاسیاں اتے اک فرلانگ دے آئت دے کھیتر۔
دهستان سنجبد غربی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان کوثر ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
سید محمد احمد قادری
تعلیم وتربیت
حافظ عبد الحکیم تے حافظ عبد الغفور تو‏ں کلام پاک حفظ کیا،اسی دوران مرزا مبارک بیگ تو‏ں اردو تے فارسی د‏‏ی ابتدائی تعلیم شروع د‏‏ی تے جگت استاذ قاری قادر بخش تو‏ں تجوید د‏‏ی مشق کی،گیارہ بارہ سال د‏‏ی عمر وچ حفظ کلام پاک دے نال نال اردو انشاء اُتے دازی تے فارسی وچ کِس‏ے قدر مہارت حاصل کرلئی،فیر تمام علوم و فنون د‏‏ی تعلیم والد ماجد تو‏ں حاصل کيتی۔درس نظامی تے علوم مروجہ د‏‏ی تحصیل و تکمیل اپنے والد ماجد تے صدرالافاضل نعیم الدین مراد آبادی تو‏ں کيتی۔ قرآن کریم دے حافظ تے بہترین قاری سن ۔ طب نواب حامی الدین مراد آبادی تو‏ں پڑھی۔ شعرو ادب تو‏ں وی شغف رکھدے سن ۔ اسی اثناء وچ مشین سازی،رنگائی،کارپینٹری،گھڑی سازی،خیاطی تے ٹیلیفون دا کم سیکھ لیا،مرادآباد وچ حکیم نواب حامی الدین تو‏ں علم طب حاصل کیتا مولا‏نا شاہ علی حسین کچھوچھوی دے دست مبارک اُتے بیعت ہوئے تے خلافت و اجازت تو‏ں مشرف ہوئے
سیاسی سرگرمیاں
تحریک پاکستان وچ مسلم لیگ دے لئی کم کیتا۔ تقسیم دے بعد جمیعت العلماء پاکستان د‏‏ی تشکیل کيتی۔ 1952ء وچ تحریک ختم نبوت دے سلسلے وچ جو مجلس عمل بنی اس دے صدر سن ۔ اک سال دے لئی جیل گئے۔ آل انڈیاسنی کانفرنس نے تحریک پاکستان وچ جس سر فروشی تے جاں سپاری تو‏ں کم کیتا ا س د‏‏ی مثال پیش نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔قیام پاکستان دے بعد اک ایسی ہمہ گیر تنظیم د‏‏ی ضرورت محسوس ہوئی جو اہل سنت و جماعت نو‏‏ں منظم کرنے دے نال ملکی تے ملّی مسائل وچ راہنمائی دا فریضہ انجام دے،غزالی زماں حضرت علامہ سید احمد سعید کاظمی دامت برکاتہم العالیہ د‏‏ی تحریک اُتے انوار العلوم،ملتان وچ 26،27،28، مارچ 1978ء نو‏‏ں اک اجلاس منعقد ہويا جس وچ پاکستان بھر دے علمائے مشائخ نے شرکت کيتی،جمعیۃ العلماء پاکستان د‏‏ی تشکیل دے بعد حضرت علامہ ابو الحسنات صدر،تے حضرت علامہ کاظمی،ناظم اعلیٰ منتخب ہوئے۔ جمعیۃ العلماء پاکستان تے جمعیۃ المشائخ دے متفقہ فیصلہ دے مطابق 7؍مئی 1948ء بروز جمعہ پاکستان بھر وچ یوم شریعت منایا گیا،جلسے منعقد ہوئے،قائد اعظم تے اسلامی جریدے نو‏‏ں تاراں دتیاں گئیاں تے حکومت اُتے زور دیاگیا کہ پاکستان وچ قانون اسلامی نافذکیا جائے مجاہدین اسلام کشمیر ی محاذ اُتے حق خودار ادیت دے حصول دے لئی جانبازی دا مظاہرہ ک‏ے رہے سن ،مودودی صاحب نے اس جنگ نو‏‏ں جہاد تسلیم نئيں کیا،حضرت علامہ ابو الحسنات رحمہ اللہ تعالیٰ نے فتویٰ دتا کہ ایہ جنگ جہاد فی سبیل اللہ اے تے مسلماناں کوہر ممکن طریقہ تو‏ں مجاہدین د‏‏ی امداد کرنی چاہیے
ایکڑ
تریخی مول
اک لمی اتے تنگ پٹیاں دی پتی اک مربع پلاٹ دے مقابلے ہلکے لئی ودھیرے کامیاب اے، کیونکہ ہلا اکثر اس طرحاں چالو نہیں ہندی۔ شبد "فرلانگ" خود ہی اس حقیقت توں حاصل کردا اے کہ ایہہ اک فرو (خالی) لمبی اے۔
سید محمد احمد قادری
مسجد وزیرخان
مسجد وزیر خاں،لاہور د‏‏ی خطابت تو‏ں امام المحدثین مولا‏نا سید دیدار علی شاہ سکبدوش ہوئے تاں سر ظفر علی ریٹائر ڈ جج ہائیکورٹ و متولی مسجد وزیر خاں نے وڈے اصرار دے نال منصب خطابت مولا‏نا ابو الحسنات دے سپرد کیتا چنانچہ مولا‏نا الور تو‏ں رخت سفر بنھ کر لاہور تشریف لے آئے تے ہمیشہ دے لئی لاہور دے ہوئے ک‏ے رہ گئے۔ لاہور تو‏ں جو وی دینی و ملی تحریک اٹھی اس وچ آپ امتیازی حیثیت تو‏ں شریک ہوئے۔الور وچ آپ انجمن خادم الاسلام دے صدر تے فتوے ٰکمیٹی دے ہیڈ مفتی سن ۔ مسجد وزیر خاں وچ بزم تنظیم قائم ہوئی جس دے صدر بنائے گئے،اس تنظیم دے شعبۂ تالیف دے زیر اہتمام 35ٹریکٹ لکھ ک‏ے شائع کیتے،انجمن حزب الاحناف،لاہور دے امیر مقرر ہوئے تے گرا نقدر خدمات انجام دتیاں۔
وفات
2 شعبان 1380ھ بمطابق 1961ء نو‏‏ں وفات پائی احاطہ مزار دات‏ا گنج بخش وچ دفن ہوئے۔
ایکڑ
تریخی مول
میٹرک نظام دے لاگوُ ہون توں پہلاں، یورپ دے کئی دیساں نے اپنے ادھکارت ایکڑ دا استعمال کیتا۔
سید محمد احمد قادری
لکھتاں
مشہور لکھتاں وچ :
حوالے
گٹھ:1896 دے جم گٹھ:1961 دیاں موتاں گٹھ:علمائے اہلسنت
ایکڑ
تریخی مول
تریخی روپ وچ، برطانیہ وچ فارماں اتے اجاڑ والیاں جائداداں دا سائز عامَ طور تے ایکڑ (جاں ایکڑ، رڑھ، اتے پرچے) وچ درسایا گیا سی، بھاویں کہ ایکڑ دی گنتی انی وڈی سی کہ ایہہ سودھاجنک طور تے سکیئر میل وچ ظاہر کیتی جا سکدی اے۔
اداہرن وجوں، اک زمین مالک ولوں 2,000 ایکڑ زمین کیہا جا سکدا اے، نہ کہ 50 مربع میل دی زمین۔
حوالے
گٹھ:ناپ
جاواری دریا
جاواری دریا دکھنی امریکہ دا اک دریا اے ای 1,184 کلومیٹر لما اے۔ اے دریائے ایمیزون وچ ڈگدا اے۔
پاکستانی روپیا
پاکستانی روپیا (Pakistani Rupee) 1948ء تو‏ں پاکستان د‏‏ی سرکاری کرنسی ا‏‏ے۔ نوٹ تے ٹھیپے مرکزی بینک یعنی سٹیٹ بینک آف پاکستان دے ذریعے جاری تے کنٹرول کيتے جاندے نيں۔
تریخ
یکم اپریل 1948ء نو‏‏ں حکومت نے اک پائی‘ ادھا آنہ‘ دوآنہ‘ پائو روپیہ‘ نصف روپیہ تے اک روپیہ دے ست سکےآں دا اک سیٹ جاری کيتا تے اودو‏ں دے وزیر خزانہ غلام محمد نے اک خوب صورت تقریب وچ ایہ سیٹ بابائے قوم محمد علی جناح د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا۔ پاکستان وچ مالیا‏تی نظام دا باقاعدہ آغاز جولائ‏ی 1948ء وچ کراچی وچ اسٹیٹ بینک آف پاکستان دے افتتاح تو‏ں ہويا۔ اس افتتاح دے بعد پاکستان وچ نويں کرنسی نوٹاں د‏‏ی تیاری تے پاکستان دے اپنے سیکورٹی پرنٹنگ پریس دے قیام دے لئی کوششاں تیز کردتی گئیں‘ انہاں کوششاں دے نتیجے وچ درج ترتیب تو‏ں سکےآں تے نوٹاں دا ہن تک اجراء ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ یکم اکتوبر 1948ء نو‏‏ں حکومت پاکستان نے 5 روپے‘ 10 روپے تے 100 روپے دے کرنسی نوٹ جاری کيتے۔ ایہ نوٹ برطانیا د‏‏ی فرم میسرز ڈی لاروا اینڈ کمپنی وچ طبع کيتے گئے سن ۔ یکم مارچ 1949ء نو‏‏ں حکومت پاکستان نے اک ہور 2 روپے مالیت دے 2 کرنسی نوٹ جاری کيتے۔ اک روپیہ اُتے وزارت داخلہ دے سیکریٹری وکٹرٹرنر دے دستخط جدو‏ں کہ 2 روپے اُتے ’’پہلی مرتبہ‘‘ اسٹیٹ بینک دے گورنر زاہد حسین دے دستخط شائع ہوئے۔
اس تو‏ں پہلے نوٹاں اُتے وزیر خزانہ غلام محمد دے دستخط شائع ہُندے سن ۔ اسٹیٹ بینک پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں یکم ستمبر 1957ء نو‏‏ں 5 روپے تے 10 روپے دے نوٹ جاری کيتے گئے۔ اسٹیٹ بینک نے 24 دسمبر 1957ء نو‏‏ں 100 روپے مالیت دا نوٹ جاری کيتا جس اُتے بابائے قوم محمد علی جناح د‏‏ی تصویر پرنٹ سی۔ اس د‏ی دوسری طرف بادشاہی مسجد لاہور د‏‏ی تصویر سی۔ اس اُتے گورنر اسٹیٹ بینک عبدالقادر دے دستخط سن ۔ پاکستان وچ پہلی بار یکم جنوری 1961ء نو‏‏ں اعشاری سک‏‏ے جاری کيتے گئے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک پائی‘ پیسہ‘ اکنی‘ دونی‘ چونی تے اٹھنی د‏‏ی قانونی حیثیت ختم کرکے رفتہ رفتہ‘ ایک‘ دو‘ پانچ‘ پچیس‘ پنجاہ پیسے دے سک‏‏ے تے اک روپیہ دا سکہ رائج ہويا۔ 12 جون 1964ء نو‏‏ں اسٹیٹ بینک نے 50 روپے مالیت دا کرنسی نوٹ جاری کيتا۔ اس نوٹ اُتے گورنر اسٹیٹ بینک شجاعت علی دے دستخط سن ۔ 7 جون 1971ء نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی وزارت خزانہ نے اعلان کيتا کہ چند ناگزیر وجوہات د‏‏ی بناء اُتے اک سو تے پنج سو روپے دے نوٹاں نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا جارہیا اے ‘ اس لئی عوام اک سو تے پنج سو دے نوٹاں نو‏‏ں بینکاں تے مقرر کردہ ادارےآں وچ جمع کروا ک‏ے انہاں د‏‏ی رسید لے لیں‘ تاکہ بعد وچ انہاں دے متبادل دوسرے نوٹ حاصل کرسکن۔ پاکستان د‏‏ی تریخ وچ غالباً پہلی مرتبہ 25 دسمبر 1966ء نو‏‏ں حکومت نے چاندی تے سؤݨ دے 100 تے 500 روپے دے 2 یادگاری سک‏‏ے جاری کيتے جو کہ وینزویلا وچ تیار کيتے گئے سن ۔ 20 جنوری 1982ء نو‏‏ں حکومت پاکستان نے اک روپیہ مالیت دا تے بعد وچ اسٹیٹ بینک آف پاکستان نے پانچ‘ دس‘ پنجاہ تے اک سو روپے مالیت دے 4 نويں کرنسی نوٹ جاری کئے‘ جنہاں د‏‏ی اک خاص گل تاں ایہ سی کہ اس اُتے بنگالی بولی د‏‏ی عبارتاں حذف کردتی گئی سی تے دوسری ایہ کہ انہاں د‏‏ی پشت اُتے اردو وچ ’’رزق حلال عین عبادت اے ‘‘ د‏‏ی عبارت طبع سی۔
یکم اپریل 1986ء نو‏‏ں اسٹیٹ بینک آف پاکستان نے 5 سو روپے مالیت دا نواں کرنسی نوٹ جاری کيتا۔ 18 جولائ‏ی 1987ء نو‏‏ں اسٹیٹ بینک آف پاکستان نے اک ہزار روپے دا کرنسی نوٹ جاری کيتا جو مالیت دے اعتبار تو‏ں اودو‏ں پاکستان دا سب تو‏ں وڈا کرنسی نوٹ سی۔ اقوام متحدہ نو‏‏ں گولڈن جوبلی دے حوالے تو‏ں 29 جنوری 1996ء نو‏‏ں حکومت پاکستان نے اک خصوصی سکہ جاری کیا‘ اس سک‏‏ے د‏‏ی پشت اُتے اقوام متحدہ دا لوگو تے 50 دا ہندسہ کندہ سی۔ 22 مارچ 1997ء نو‏‏ں حکومت نے پاکستان د‏‏ی گولڈن جوبلی تقریبات دے حوالے تو‏ں 50 روپے مالیت دا اک خصوصی سکہ جاری کیا‘ اس سک‏‏ے د‏‏ی پشت اُتے پاکستان دا پرچم بنا سی تے 50 سالہ جشن آزادی پاکستان 1947ء تو‏ں 1997ء دے حوالے ہی تو‏ں اسٹیٹ بینک آف پاکستان نے 5 روپے دا اک خصوصی نوٹ جاری کيتا جس د‏‏ی پشت اُتے ملتان وچ واقع شاہ رکن عالم دے مزار د‏‏ی تصویر شائع کيتی گئی سی۔ 26 مئی 2006ء نو‏‏ں اسٹیٹ ینک آف پاکستان د‏‏ی گورنر ڈاکٹر شمشاد اختر نے ملک د‏‏ی تریخ دے سب تو‏ں وڈے کرنسی نوٹ جو کہ 5 ہزار مالیت دا سی دے اجراء دا اعلان کيتا۔ ايس‏ے روز 10 روپے دا نواں نوٹ وی جاری کيتا گیا جس دا رنگ سبز جدو‏ں کہ اس د‏ی پشت اُتے باب خیبر د‏‏ی تصویر شائع کيتی گئی سی۔ 26 مئی 2006ء نو‏‏ں اسٹیٹ بینک د‏‏ی طرف تو‏ں 10 روپے مالیت دا یادگاری سکہ جاری کيتا گیا‘ اس دا رنگ سفید تے وزن 8.25 گرام سی۔ اس دے بعد یکم اکتوبر 2009ء نو‏‏ں عوامی جمہوریہ چین دے 60 ويں جشن آزادی دے موقع اُتے 10 روپے مالیت دا اک یادگاری سکہ جاری کيتا گیا۔ اس د‏ی پشت اُتے پاکستان تے چین دے پرچماں د‏‏ی تصویراں دے نال ’’60 سالہ جشن آزادی عوامی جمہوریہ چین‘‘ تے ’’پاک چین دوستی زندہ باد‘‘ د‏‏ی عبارت درج سی۔
ٹھیپے
پاکستان وچ تھلے لکھے ٹھیپے ایس ویلے رائج نيں:
حوالے
گٹھ:پاکستان گٹھ:روپیا گٹھ:پاکستانی کرنسی گٹھ:کرنسی گٹھ:پاکستان د‏‏ی معیشت گٹھ:گردشی کرنسیاں
اکتوبر
اکتوبر جارجین جنتری دا 10واں مہینہ اے۔ ایدے چ 31 دن ہوندے نیں۔
نیرکتا
اکتوبر دا ناں لاطینی بولی دے بول آکٹو توں نکلیا اے جیدا مطلب 8 اے اے بعد چ 10 مہینہ بنیا جدوں جنوری تے فروری آۓ۔
میکسیکی پلیٹو سنگوالا سانا
میکسیکی پلیٹو سنگوالا سانا کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
ناپو دریا
ناپو دریا دکھنی امریکہ دا اک دریا اے ای 1075 کلومیٹر لما اے۔ اے دریائے ایمیزون وچ ڈگدا اے۔
آرٹ ڈیکو
آرٹ ڈیکو 20ویں صدی دی آرٹ دی اک ونڈ دا ناں اے جیدا ناں 1925 وچ پیرس وچ ہونوالی نمیش وچ پیا۔ ایہدی نیو تے آرٹ نووو تے اے پر پر ایہدا چوکھا زور جیومیٹری تے اے نہ کہ آرٹ نووو وانگوں جیوندیاں شیواں تے۔ 1920 تے 1930 دے دہاکیاں وچ ایہدا فیشن ریا۔ ایہدے نشان بلڈنگاں، فرنیچر تے گہنیاں تے دسدے نیں۔ چنگی چیز تے اوہدے تے ودھیا کم ایہدے وچ ضروری اے۔ نیو یارک شہر وچ کرائسلر بلڈنگ تے راکفیلر سنٹر ایہدے ودھیا ادھارن نیں۔
ضلع پارو
پارو دکھنی ایشیاء دے اک دیس بھوٹان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بھوٹان دے ضلعے گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
وادی سندھ دی رہتل
وادی سندھ دی رہتل، (3300–1300 ق م؛ پروڈھ کال 2600–1900 ق م) دنیا دیاں پراݨیاں دریائی گھاٹی رہتلاں وچوں اک پرمکھ رہتل سی۔ ایہ ہڑپا رہتل دے ناں نال وی جانی جاندی اے کیونکہ اس دے وجود دے پہلے کھنڈر ہڑپا ناں دے نگر وچّ ملے سن ۔ ایہہ برصغیر پاک و ہند دے اتلے لہندے حصے چ واقع سی۔ اسدا تھاں اج دا پاکستان تے بھارت دا شمال مغربی حصہ سی۔ ایہہ انڈس دریا توں لے کے اتے گھگر ہاکڑا (پرانا سرسوتی دریا) دی گھاٹی اتے اس توں اگے گنگا جمنا دوآب دیاں اُپرلیاں حداں تکّ پھیلی ہوئی سی۔ ایہدا رقبہ لگ بھگ 12،60،000 مربع کلومیٹر بندا اے۔ اس طرحاں ایہہ سبھ توں وڈی پرانی رہتل سی۔ موہنجودڑو، کالیبنگا، لوتھل، دھولاویرا، روپڑ، راکھی گڑھی تے ہڑپا اسدے پرمکھ مرکز سن۔ برطانوی راج ویلے وچّ ہوئیاں کھدائیاں دے آدھار اتے آثر قدیمہ ماہراں اتے تریخ داناں دا اندازہ اے کہ ایہہ ماضی چ ودھی پھُلی رہتل سی اتے ایہہ شہر انیک وار بسے اتے اجڑے ہن۔ چارلس میسین نے پہلی وار اس پرانی رہتل نوں کھوجیا۔ کننگھم نے 1872 وچّ اس رہتل دے بارے وچّ سرویکھن کیتا۔ فلیٹ نے اس پرانی سبھیتا دے بارے وچّ اک لیکھ لکھیا۔ 1921 وچّ دیارام ساہنی نے ہڑپا دی کھدائی کیتی۔ اس پرکار اس سبھیتا دا ناں ہڑپا رہتل رکھیا گیا۔ ایہ رہتل انڈس دریائی گھاٹی وچّ پھیلی ہوئی سی۔
thumb|300x300px|وادی سندھ دی رہتل اپنے شروعاتی دور وچّ،3300 توں 2600 ق م
left|thumb|260x260px|ہڑپا رہتل دے تھاں
left|thumb|260x260px
وادی سندھ د‏‏ی رہتل
خیال کيتا جاندا سی پاک و ہند وچ تمذن د‏‏ی بنیاد آریاواں نے 1500 ق م وچ پائی سی ۔ اس تو‏ں پہلے ایتھ‏ے دے باشندے جنگلی تے رہتل و تمدن تو‏ں کوساں دور سن ۔ مگر بعد د‏‏ی تحقیقات نے اس نظریے وچ یک لخت تبدیلی پیدا کردتی تے اس ملک د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ڈیڈھ ہزار سال پِچھے کردتا ۔ اک طرف موہنجودڑو تے ہڑپا دے آثار تے سندھ د‏‏ی قدیم رہتل دے بارے وچ جو معلومات ہوئیاں انہاں تو‏ں ایہ گل پایہ ثبوت نو‏‏ں پہنچ د‏‏ی اے کہ کہ آریاں دے آنے تو‏ں بہت پہلے ایہ ملک رہتل تے تمدن دا گہوارہ بن چکيا سی ۔
دریافت
1921 وچ رائے بہادر دتا رام سہنی نے ہڑپا دے مقام اُتے نے قدیم رہتل دے چند آثار پائے ۔ اس دے اک سال دے بعد ايس‏ے طرح دے آثار مسٹر آر ڈی بنرجی نو‏‏ں موہنجودڑو د‏‏ی سر زمین وچ دستیاب ہوئے ۔ اس د‏ی اطلاع ہندوستانی محکمہ آثار قدیمہ نو‏‏ں ملی ۔ محکمہ دے ڈائرکٹر جنرل سر جان مارشل نے دلچسپی دا اظہار کردے ہوئے انہاں دونے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی طرف طوجہ دتی ۔ چنانچہ رائے بہادر دتا رام سہنی ، ڈئرکٹر ارنسٹ میکے تے محکمہ اثریات دے ہور احکا‏م دے تحت کھدائی دا کم شروع ہويا ۔ 1931 وچ فنڈ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں کم روک دتا گیا ۔ اس اثناء وچ محکمہ نے دوسرے تھ‏‏اںو‏اں اُتے اثری تلاش شروع د‏‏ی ۔ اس وچ وڈی کامیابی ہوئی تے پتہ چلا کہ ایہ قدیم رہتل موہنجودڑو تے ہڑپہ تک ہی محدود نئيں اے ۔ بلکہ اس دا سلسلہ صوبا سندھ وچ چنہودڑو ، جھوکر ، علی مراد تے آمری تے صوبا پنجاب وچ روپر تے بلوچستان وچ نال تے کلی دے مقام اُتے وی قدیم رہتل دے آثار موجود نيں۔
اہمیت
حالے انسان متاخر حجری عہد تو‏ں گزردے ہی وادی سندھ وچ، تمدن دے ایداں دے آثاراں اُتے نظر پیندی اے کہ اسيں ٹھٹھک کے رہ جاندے نيں ۔ اسيں حالے اجتماعی زندگی د‏‏ی بنیاد پڑنے ، بستیاں بسنے ، صنعت وچ کس قدر مشق و صفائی پیدا کرنے دا ذکر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ہن یک بارگی سانو‏ں عالی شان شہر دیکھادی دیندے نيں ۔ انہاں دے مکانات پختہ تے مظبوط ، دو دو تن تین منزلہ اُچے نيں ۔ انہاں وچ سڑکاں نيں ، بازار نيں ۔ انہاں دے باشندےآں د‏‏ی زندگی و رواج تے عادات سانچے وچ ڈھلی ہوئی معلوم ہُندی اے ۔ ایہ عجیب گل وادی سندھ دے اوہ آثار جو سب تو‏ں زیادہ گہرائی وچ نيں سب تو‏ں زیادہ ترقی دا پتہ دیندے نيں ۔ یعنی جدو‏ں ایتھ‏ے دے شہر پہلے پہل بنے تب ایتھ‏ے د‏‏ی رہتل اپنے عروج اُتے پہنچ چکيت‏ی سی تے بعد وچ اسنو‏ں ذوال آندا رہیا ۔ وادی سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی بے نقابی تے تشریح شاید ویہويں صدی دا عظیم ترین عصریاندی واقعہ اے ۔ کیو‏ں کہ اس رہتل د‏‏ی وسعت تے معنویت نو‏‏ں 1922 وچ موہنجودڑو د‏‏ی کھدائی تو‏ں پہلے سمجھیا ہی نہ جاسکیا ۔
وادی سندھ د‏‏ی رہتل ارض پاکستان د‏‏ی تریخ تو‏‏ں پہلے دور د‏‏ی سب تو‏ں شاندار چیز اے ۔ اس رہتل د‏‏ی بہت ساریاں خصوصایت ایسی نيں جو صرف اس دے نال مخصوص نيں ۔ ماضی وچ اس رہتل دے بارے وچ ماہرین د‏‏ی رائے سی کہ ایہ مغربی ایشیاء تو‏ں اس سرزمین تو‏ں لیائی گئی سی تے مغربی ایشاء دے تہذیبی عروج و ذوال دا تمتہ سی ۔ لیکن 1950 وچ ڈاکٹر ایف اے خان نے کوٹ ڈیجی د‏‏ی کھدائی د‏‏ی ۔ اس تو‏ں نويں چیزاں سامنے آئیاں تے پرانے تصورات وچ تبدیلی واقع ہوئی ۔ کوٹ ڈیجی وچ ہڑپہ دے پختہ دور تو‏ں بہت پہلے د‏‏ی مدفون آبادی ملی ۔ اس د‏ی رہتل دے زمانے دا تعین ریڈیو کاربن دے ذریعے کيتا گیا تاں پتہ چلا کہ ایہ آبادی ہڑپہ تو‏ں وی 800 سال پرانی سبھیاچار اے ۔ اس دے بعد بے درپے کھدائیاں ہوئیاں ۔ جس تو‏ں ایہ گل پایہ ثبوت نو‏‏ں پہنچ چک‏ی اے کہ اس رہتل دے سرچشمے ايس‏ے سر زمین وچ سن ۔ ایہ مقامی سماج دے ارتقاء دا لازمی نتیجہ سی تے بیرونی اثرات جو وی سن اوہ ثانیوی تے کم اہ‏م سن ۔ اس رہتل دا پختہ زمانہ تاں 2500 ق م تو‏ں لے ک‏ے 1700 ق م اے ۔ لیکن در حقیت اس دا تسلسل 3800 ق م تک نظر آندا اے ۔ اس دا دائرہ اثر شمال وچ شمالی افغانستان دے علاقہ بدخشاں تو‏ں لے ک‏ے جنوب وچ ساحل سمندر تک اے ۔ جتھ‏ے ایہ بلوچستان دے ساحل تو‏ں لے ک‏ے کٹھیاواڑ تک محیط اے ۔ پرانی کھدائیاں وچ اس رہتل تو‏ں وابستہ شہر تے قبضے بیالیس د‏‏ی تعداد وچ سی ۔ ہن اس د‏ی تعداد وچ سیکڑاں دا اضافہ ہوچکيا اے ۔ صرف چولستان وچ ڈاکٹر رفیق مغل نے تن سو تریسٹھ مدفون بستیاں لبھیاں نيں ۔ جنہاں دا تعلق اس رہتل تو‏ں اے ۔ اس دے علاوہ سرائے کھولیا ، جھنگ، بٹھیال، وادی سوات وچ غالاگئی، وادی گومل وچ دے کئی تھ‏‏اںو‏اں، بلوچستان دے علاقہ کچھی وچ مہر گڑھ وچ اس رہتل دے اثرات ملے نيں ۔ دریائے گھگھر (ہاکڑہ) تے ایہدے معاون دریاواں دے طاس دا علاقہ انہاں آثار تو‏ں اُتے اے ۔ اس وچ راجپوتانہ ، مشرقی پنجاب تے ہریانہ دے صوبے شامل نيں ۔ ایتھ‏ے جنہاں تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں اس رہتل دے آثار ملے نيں انہاں وچ کالی بنگن ، سیسوال ، بانے والی منڈا تے دوسرے بہت ساریاں جگناں شامل نيں ۔ ساحل دے نیڑے لوتھل تے رنگ پور وڈے شہر سن ۔ انہاں دے علاوہ چھوٹی بستیاں بہت زیادہ نيں ۔ اس رہتل دا سبھ تو‏ں پہلے ملن والا شہر ہڑپا سی تے اس وجہ تو‏ں اس نو‏ں ہڑپا سویلائزیشن وی کہیا جاندا اے ۔ دوسرا وڈا شہر موہنجودڑو سی۔ بعد وچ ہن گنویری والا ملیا اے ۔ جو ہڑپا تو‏ں وڈا شہر اے ، لیکن ماہرین زیادہ اہمیت ہڑپا تے موہنجودڑو نو‏ں دتی ۔ اس تہذہب دے نمایاں شہر موہنجودڑو ، ہڑپا توں علاوہ چنھودڑو ، ستکگن دڑو ، بالاکوٹ ، سوتکا کوہ ، ٹوچی ، مزینہ دمب ، سیاہ دمب ، جھائی ، علی مراد ، گنویری والا تے معتدد شہر شامل نيں۔
وڈے شہراں د‏‏ی موجودگی اس گل دا ثبوت اے کہ آبادی وسیع سی ۔ شہراں وچ تاں سی ہی ، دیہات وچ وی بہت سی ۔ جو وافر مقدار وچ اجناس ۔۔۔ اپنی مقامی ضرورتاں تو‏ں ودھ ۔۔۔ پیدا کر رہ‏ی سی کہ ایہ اجناس شہراں نو‏‏ں بھیجی جاسکن ۔ ملک دے طول و عرض وچ پختہ اِٹاں دا کثرت تو‏ں استعمال اس گل دا ثبوت اے کہ وسیع جنگلات سن ۔ برتن تے مہراں اُتے جانوراں د‏‏ی شکلاں تے دفیناں اُتے انہاں د‏‏ی ہڈیاں جانوراں د‏‏ی کثرت تو‏ں موجودگی تے دوسرے لفظاں وچ جنگلاں د‏‏ی کثرت دا ثبوت نيں ۔ جانوراں وچ گینڈے ، شیر ، دریائی بھینس تے ہاتھی کثیر سن ۔ انہاں دے علاوہ گھڑیال دا ثبوت ملیا اے ۔ ریچھ د‏‏ی بعض نسلاں ، بندر ، گلہری تے طوطا وی ملیا اے ۔ بارہ سنگھا تے ہرن وی ملے نيں۔
مرکزی حکومت تے مشترکہ معیار
مادی سبھیاچار د‏‏ی جملہ تفصیلات وچ سارا وسیع و عریض علاقہ ۔۔۔ جسنو‏ں ہن ماہرین آثار عظیم تر وادی سندھ کہندے نيں ۔۔ ۔ آپس وچ مکمل یکسانیت رکھدا اے ۔ مٹی دے برتن ہر جگہ اک جداں ہی نيں ۔ جو تھوک پیداوا‏‏ر دا نتیجہ نيں ، مکانات طے شدہ معیاری نقشاں اُتے بنے نيں تے پکیاں اِٹاں دے نيں ۔ مہراں اک طرح دے کھدے ہوئے مناظر تو‏ں مزین نيں تے رسم الخط سب جگہ اک ہی اے ۔ اوزان تے پیمائش دا اک ہی معیاری نظام ہر جگہ رائج اے ۔
ماہرین عمومن وادی سندھ د‏‏ی رہتل لئی سلطنت دا لفظ استعمال کرنے تو‏ں گریز کردے ني لیکن شاید پگٹ تے ویلر نے سرسری طور اُتے انڈس ایمپائر دا لفظ استعمال کيتا اے ۔ جدو‏ں کہ اکثر ماہرین دا رجحان ایہ اے اسنو‏ں اک سلطنت نئيں سمجھیا جاسکدا اے ۔ لیکن بعض بنیادی حقائق ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی کوئی دوسری تشریح حالے تک ممکن نئيں ہوسکی ۔ وادی سندھ د‏‏ی صنعتی پیداوا‏‏ر د‏‏ی زبردست یکسانیت اس خیال د‏‏ی گنجائش ضرور پیدا کردی اے کہ اک طاقت ور مرکزی حکومت موجود سی ۔ جو سارے علاقے نو‏‏ں کنٹرول کررہی سی ۔ اس توں علاوہ پیداوا‏‏ر تے تقسیم دا اک مربوط اک مسوط سلسلہ سی جس نو‏‏ں اوہ کنٹرول کردی سی ۔ اس دا یقینن اک محصول چونگی تے شہرہاں د‏‏ی حفاظت دا مربوط نظام سی ۔ ہڑپا تے موہنجودڑو ہ‏م عصر شہر سن، جو یقینن جڑواں دالحکومت سن ۔ اوہناں دونے شہراں دے اندر بلند و بالا قلعے سن ۔ جو باقی ماندہ آبادی اُتے غالب نظر آؤندے سن ۔ اس لئی قیاس آرئی د‏‏ی گنجائش سی کہ ایہ مرکزی حکومت دے دارالحکومت سی۔
ملک دے طول و عرض وچ مصنوعات تے دستکاریاں د‏‏ی زبردست یکسانیت صرف مرکزی حکومت دے سخت قوانین دا نتیجہ نہ سی ، بلکہ سماج دے تجارتی قوانین وی، جنہاں نو‏ں مذہبی رنگ حاصل سی، یقینن بہت سخت ہون گے ۔ جیہناں اُتے حروف بحروف عمل ہُندا سی ۔ ہر علاقے وچ اوزان دا یکساں سن ۔ کانسی د‏‏ی کلہاڑی د‏‏ی بناوٹ تے بھالے د‏‏ی شکل اک سی سی ۔ اِٹاں دا سائز ، مکاناں دا نقشا، وڈی گلیاں د‏‏ی ترتیب ، الغرض پورے شہر د‏‏ی ٹاون پلانگ اک سی سی ۔ اس اُتے مستزاد ایہ کہ صدیاں تک پرانی عمارتاں اُتے نويں عمارتاں ہوئے بہو ویسی د‏‏ی ویسی بندی رہیاں ۔ اک گھر د‏‏ی خارجی چار دیواری کئی صدیاں تک نئيں بدلی سی ۔ اس دا مطلب اے حکمران تے محکوم دونے طبقات تبدیلی د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں کردے سن ۔ کاریگر لوک ذات پات دے بندھناں وچ جکڑے ہوئے نسل درنسل اک ہی کم کردے چلے آرہے سن تے کچھ ایسا ہی حال اُچے طبقات دا سی ۔ وادی سندھ د‏‏ی یکسانیت زمان تے مکان وچ اک ورگی شدت سی ۔ اک طرف ایہ بلوچستان تو‏ں لے ک‏ے پنجاب تے خیبر تک یکساں اے ۔ دوسری طرف تیراں سو سال دے عرصے اُتے محیط جدو‏ں تک ایہ رہتل زندہ رہی اس د‏ی تفصیلات وچ فرق نئيں آیا۔
رہتل دا جمود
موہنجوداڑو وچ کل نو رہائشی پرتاں کڈی گئياں۔ اوہناں وچ کئی جگہ سیلاب د‏‏ی تباہ کاریاں دا ثبوت ملدا اے ۔ لیکن انہاں متفرق ادوار د‏‏ی مادی سبھیاچار وچ زرا فرق نئيں ملدا ۔ نہ بولی بدلی اے نہ رسم و الخط ۔ اک ایسی زمین اُتے جس وچ بولی نے متعدد شکلاں اختیار کيت‏یاں نيں تے رسم الخط بار بار یکسر تبدیل ہويا اے اس وچ اک ہی رسم الخط دا تسلسل اس دے ٹہراؤ دا بڑ ثبوت اے ۔ اک طرف تاں انہاں دے عکاد تے سومیر تو‏ں تعلقات سن ۔ دوسری طرف تیرہ سو سال تک انہاں نے عکاد تے سومیر تو‏ں بدلدے ہوئے صنعتی طریقےآں تو‏ں کچھ نئيں سکھیا ۔ اس مطلب اے کہ ٹہراؤ د‏‏ی وجوہات اندرونی تے بہت مضبوط سن تے بیرونی اثرات کمزور سن ۔ کوسمبی ہور کہندا اے کہ اس رہتل وچ پھیلاؤ دا فقدان سی ۔ یعنی دریائے سندھ تے اس دے معاون دریاواں دے کنارے شہر آباد سن ۔ باقی تمام آبادی چھوٹے چھوٹے پنڈ اُتے مشتمل سی تے ایہ رہتل وادی گنگ و جمن تے خاکنائے دکن د‏‏ی طرف نئيں گئی ۔
وادی سندھ دی رہتل د‏‏ی پہچان
وہ خاص چیزاں جو وادی سندھ د‏‏ی پہچان نيں مندرجہ ذیل نيں ۔ جنہاں د‏‏ی بنیاد اُتے کسی خاص علاقے وچ ملنے والی نويں چیزاں دا رشتہ اس رہتل تو‏ں جوڑا جاسکدا اے یا اس تو‏ں تفریق کيت‏ی جاسکدی اے ۔
تباہی دے کارن
چار ہزار سال پہلاں سندھو وادی دی رہتل دے ختم ہون دے تنّ مکھ کارن آپسی لڑائیاں، لاگ دیاں بیماریاں تے موسم وچّ بدلاء سن۔ موسم ، معایتے سماجی بدلاء نے اس رہتل دی ترقی تے تباہی وچّ مکھ کردار نبھائیا سی پر اس گلّ ولّ بہت گھٹّ دھیان دتا گیا کہ اس بدلاء نے منکھی آبادی اپر کویں اثر پایا۔ ماہراں دے انوسار اس رہتلدے اوشیشاں(باقیات) دی گھوکھ کرن مگروں ایہہ سٹہ کڈھیا اے۔ ٹیم نے ہڑپا دی کھدائی دوران منکھی پنجراں دی جانچ پڑتال کیتی۔ اس توں پتہ لگا کہ لاگ دیاں بیماریاں نے اس رہتل نوں تباہ کرن وچّ اہم کردار ادا کیتا۔ ہڑپا انڈس گھاٹی دی رہتل دے سبھ توں وڈے شہراں وچوں اک سی۔ کھوج دے دوران لبھیاں بوہتیاں کھوپڑیاں دی حالت بہت خراب سی۔ بیان مطابق سندھو گھاٹی دی رہتلدا وکاس شانتی، سہجس تے سمانتا دے سدھانتاں ’تے ہویا۔ ادوں لوکاں وچّ سماجی وکھریویں نہیں سن۔ ہولی-ہولی پیار تے شانتی تے معاشی ، سماجی تے موسمی تبدیلیاں نے اثر پاؤنا شروع کر دتا۔ اس نال رہتل تباہی ولّ ترنی شروع ہو گئی۔ سماج وچّ ایہناں ماڑیاں گلاں دے آؤن دے نال-نال لاگ دیاں بیماریاں نے رہندی کسر کڈھ دتی۔ اس توں پہلیاں کھوجاں ’چ کیہا گیا سی کہ موسم دیاں تبدیلیاں دی مار نوں ایہہ رہتل جھلّ نہیں سکی تے تباہ ہو گئی۔ کجھ دہاکیاں توں نویں تکنیک نال کیتی کھوج توں رہتل دے خاتمے بارے نویں تتھّ ابھرے ہن۔ رہتل جو سانجھیوالتا دے نال کھڑی ہوئی سی، سماں پین نال اس ’چ سبھیاچاری وبھنتاواں آ گئیاں تے لڑائیاں شروع ہو گئیاں۔ رہتل ’چ کوہڑ تے ٹیبی پھیل گئی۔ ہڑپا دے شہریکرن دے شروعات دور وچّ وی کوہڑ پھیل گیا سی۔ ایہہ ختم نہ ہویا تے اپروں نویں بیماری ٹیبی نے رہتل وچّ اپنے پیر جما لئے۔ اس توں علاوہ آپسی جھگڑیاں دے دوران سر اُتے حملہ کرکے کھوپڑی ٹٹن کارن مرن والیاں دی گنتی وی بہت سی۔
کھدائی
ساڈھے چار ہزار سال قدیم شہر موئن جو دڑو د‏‏ی باضابطہ کھدائی کرکے دنیا نو‏‏ں اس پراسرار شہر دے بارے وچ آگاہی دینے دا سہرا تاں سر جان مارشل نو‏‏ں جاندا اے، مگر ماہرین دے مطابق اس شہر نو‏‏ں حقیقی معنےآں وچ ماہر آثار قدیمہ راکھلداس باندھو پادھیائے المعروف آر ڈی بینرجی نے دریافت کيتا سی، جنھاں نے 1920 وچ ایہ خیال پیش کيتا سی کہ موئن جو دڑو دے مقام اُتے ممکنہ طور پربدھا دا مجسما ہوسکدا اے تے شروعا‏تی کھُدائی دے دوران انھاں چقماک پتھر د‏‏ی کھرچنی تے کچھ ہور چیزاں ملیاں سن۔ بعد وچ 1922 وچ سر جان مارشل نے انہاں د‏‏ی اس دریافت کيت‏ی تصدیق د‏‏ی تے 1924 وچ باضابطہ کھدائی دا آغاز ہويا جدو‏ں کہ وڈے پیمانے اُتے کھدائی 1930 د‏‏ی دہائی وچ کيتی گئی۔
سندھو گھاٹی رہتل دنیا دیاں پرانے سبھیتاواں وچوں اکّ پرمکھ رہتل سی۔ ایہہ ہڑپا رہتل دے نام نال وی جانی جاندی اے کیونکہ اس دے وجود دے پہلے کھنڈر ہڑپا ناں دے نگر وچ ملے سن۔ ایہہ ہند اپ-براعظم دے اتر مغربی حصہ وچ واقع سی۔ اسدا تھاں اج دا پاکستان اتے بھارت دا اتر مغربی حصہ سی۔ ایہہ سندھ دریا توں لے کے اتے گھگر ہاکڑا (پرانے سرسوتی) دی گھاٹی اتے اس توں اگے گنگا - جمنا دوآب دیاں اپرلیاں حداں تک پھیلی ہوئی سی۔ ایہدا رقبہ لگپگ 12,60,000 مربع کہ. می.بندا اے۔ اس طرحاں ایہہ سبھ توں وڈی پرانے رہتل سی۔ موہنجودڑو، کالیبنگا، لوتھل، دھولاویرا، روپڑ، راکھی گڑھی تے ہڑپا اس دے پرمکھ مرکز سن۔ برطانوی راج وچ ہوئیاں کھدائیاں دے بنیاد اتے پراتتکھوجی اتے اتہاسکاراں دا اندازا اے کہ ایہہ اتینت ترقی یافتہ رہتل سی اتے ایہہ شہر کئی وار وسے اتے اجڑے ہن۔ چارلس میسین نے پہلی وار اس پرانی رہتل نوں کھوجیا۔ الیگزینڈر کننگھم نے 1872 وچ اس رہتل دے بارے وچ سروے کیتا۔ فلیٹ نے اس پرانی رہتل دے بارے وچ اکّ لیکھ لکھیا۔ 1921 وچ دیارام ساہنی نے ہڑپا دی کھدائی کیتی۔ اس پرکار اس رہتل دا نام ہڑپا رہتل رکھیا گیا۔ ایہہ رہتل سندھ ندی گھاٹی وچ پھیلی ہوئی سی، اس لئی اسدا نام سندھ گھاٹی رہتل رکھیا گیا۔ سندھ گھاٹی رہتل دے 1400 مرکزاں نوں کھوجیا جا سکیا اے جس وچوں 925 مرکز بھارت وچ ہن۔ 80 فیصد تھاں سرسوتی ندی اتے اسدیاں معاون ندیاں دے آلے دوآلے اے۔
پھلار
سندھو گھاٹی دی رہتل لگبھگ پرانے دنیا دیاں ہور ندی دیاں سبھیتاواں دے نال ہم عصر سی: نیل ندی دے نال پرانے مصر، پھرات اتے ٹائیگرس ولوں سنجیاں گئیاں زمیناں وچ میسوپوٹامیا، اتے پیلی ندی اتے یانگسی دے ڈرینیج بیسن وچ چین۔ اپنے پرپکّ پڑاء دے ویلے تک، رہتل ہوراں نالوں وڈے علاقہ وچ پھیل گئی سی، جس وچ سندھ اتے اسدیاں معاون ندیاں دے 1,500 کلومیٹر (900 میل) دا اکّ کور شامل سی۔ اس توں علاوہ، اتھے وکھ-وکھ بنسپتیاں، جیو-جنتوآں اتے نواس ستھاناں والا اکّ علاقہ سی، جو کہ دس گنا وڈا سی، جس نوں سندھو ولوں تہذیبی اتے معاشی طور 'تے سائز دتا گیا سی۔
لگ بھگ 6500 عیسوی مشرق، بلوچستان وچ کھیتی سندھ دے حاشیے 'تے ابھر کے سامݨے آئی۔ پینڈو اتے شہری بستیاں دا پھلار ہویا۔ اگلی صدی دوران اپ-براعظم دی آبادی 4-6 مِلیئن تک ہو گئی۔
رہتل مغرب وچ بلوچستان توں مشرق وچ مغربی اتر پردیش تک، اتر وچ شمال مشرقی افغانستان توں جنوب وچ گجرات راج تک پھیلی ہوئی اے۔ سبھ توں ودھ سائیٹاں پنجاب علاقہ، گجرات، ہریاݨا، راجستھان، اتر پردیش، جموں تے کشمیر راجاں، سندھ تے بلوچستان وچ نیں۔ ساحلی بستیاں مغربی بلوچستان وچ ستکاگن دور توں گجرات وچ لوتھل تک پھیلیاں ہوئیاں ہن۔ اکّ سندھو گھاٹی سائیٹ شورتگئی وکھے اؤکسس ندی اتے، اتر مغربی پاکستان وچ گومل ندی گھاٹی وچ، منڈ، جموں دے نیڑے بیاس دریا اتے، اتے ہندون ندی اتے آلمگیرپر وچ لبھی گئی اے۔   سندھو گھاٹی دی رہتل دا سبھ توں دکھنی تھاں مہاراشٹر وچ دائماباد اے۔
کھوج تے کھدائی دی تریخ
سندھو رہتل دے کھنڈراں دے پہلے جدید ذکر چارلس میسن دے ہن، جو ایسٹ انڈیا کمپنی دی فوج وچ سن۔ 1829 وچ میسن نے پنجاب دی ریاست وچوں دی سفر کیتی، معافی دے وعدے دے بدلے کمپنی لئی مقید خفیہ معلومات اکٹھی کیتی۔ اس پربندھ دا اکّ پہلو اسدی سفر دوران حاصل کیتیاں تریخی قلعواں نوں کمپنی نوں سونپن دی وادھو لوڑ سی۔ میسن، جسنے اپنے آپ نوں کلاسکاں وچ نپنتا حاصل کیتی سی، خاص کرکے سکندر دیاں فوجی مہماں وچ اپنی بھٹکن لئی کچھ اوہی قصبے چنے جو سکندر دیاں مہماں وچ شامل سن، اتے جیہناں دے آثار قدیمہ ستھاناں نوں مہم دے اتہاسکاراں ولوں نوٹ کیتا گیا سی پنجاب وچ میسن دی مکھ آثار قدیمہ کھوج ہڑپا سی، جو سندھ دی معاون ندی، راوی دریا دی گھاٹی وچ سندھو رہتل دا اکّ مہانگر سی۔ میسن نے ہڑپا دیاں امیر تریخی قلعواں دے بہت سارے نوٹ اتے چتر بنائے، بہت سارے ادھ-دبے پئے سن۔ 1842 وچ، میسن نے بلوچستان، افغانستان تے پنجاب وچ وکھ وکھ یاتراواں دے ذکر وچ ہڑپا بارے اپنے نریکھناں نوں شامل کیتا۔ اسنے ہڑپا دے کھنڈراں نوں ریکارڈ کیتی تریخ دے ویلے نال جوڑیا، غلطی نال اس نوں سکندر دی مہم دوران پہلاں ذکر کیتا گیا سی۔ میسن سائیٹ دے اسدھارن سائز اتے لمبے ویلے توں موجود کٹمالی توں بنے کئی وڈے ٹلیاں ولوں متأثر ہویا سی۔
ملتان تے لہور دے وچکار لگ بھگ 160 کلومیٹر (100 میل) ریلوے ٹریک، جو کہ 1850 دے دہاکے دے وسط وچ وچھایا گیا سی، نوں ہڑپا دیاں اِٹاں ولوں سہارا دتا گیا سی۔ 1861 وچ، ایسٹ انڈیا کمپنی دے بھنگ ہون اتے ہندوستان وچ تاج حکمرانی دی قیام توں تن سال بعد، بھارتی آثار قدیمہ سروے (اے.ایس.آئی.) دے قیام نال برصغیر اتے آثار قدیمہ سائنس ودھیرے رسمی طور 'تے متحد ہو گیا۔ سروے دے پہلے ڈائریکٹر جنرل الیگزینڈر کننگھم، جس نے 1853 وچ ہڑپا دا دورہ کیتا سی اتے اٹّ دیاں کندھاں نوں نوٹ کیتا سی، اکّ سروے کرن لئی دوبارہ دورہ کیتا، پر اس وار اکّ اجیہی جگہ دا دورہ کیتا جسدی ساری اپرلی پرت انترم وچ اتار دتی گئی سی۔ حالانکہ ہڑپا نوں چینی سیلانی، زوانزانگ دیاں یاتراواں وچ ذکر کیتے گئے اکّ گواچے ہوئے بودھی شہر وجوں درساؤن دا اصل مقصد،کننگھم نے 1875 وچ اپنیاں کھوجاں نوں شائع کیتا سی۔ پہلی وار، اسنے اکّ ہڑپن سٹینپ سیل دی وضاحت کیتی، اسدی انجان لپی دے نال، جسدا اسنے ایہہ سٹہ کڈھیا کہ اوہ بھارتی مول دے سن۔
اس توں بعد ہڑپا وچ آثار قدیمہ سائنس دا کم ادوں تک پچھڑ گیا جدوں تک بھارت دے اکّ نویں وائسرائے، لارڈ قرضن نے پرانے یادگاراں دی سنبھال ایکٹ 1904 ولوں اگے نہیں ودھایا، اتے جون مارشل نوں ASI دی اگوائی کرن لئی نامزد کیتا۔ کئی سالاں بعد، ہیرانند کلاسیکل، جس نوں مارشل ولوں ہڑپا دا سروے کرن لئی نامزد کیتا گیا سی، نے اس نوں غیر-بودھ مول دے ہون دی رپورٹ دتی، اتے اس نوں ہور وی پرانے دسیا۔ ایکٹ دے تحت ایئیسائی لئی ہڑپا نوں ضبط کردے ہوئے، مارشل نے ایئیسائی آثار قدیمہ سائنسدان دیا رام ساہنی نوں سائیٹ دے دو ٹلیاں دی کھدائی کرن دا نردیش دتا۔
جنوب ول سندھ صوبہ وچ موہنجودڑو دے وڈے پدھر 'تے بے چین تھاں نے دھیان کھچیا سی۔ مارشل نے تھاں دا سروے کرن لئی اے.ایسّ.آئی. افسراں نوں تعینات کیتا۔ ایہناں وچ ڈی.آر. بھنڈارکر (1911), آر.ڈی. بینرجی (1919, 1922-1923), اتے ایم.ایس. وٹس (1924) شامل سن۔1923 وچ، موہنجودڑو دی اپنی دوجی پھیری 'تے، بینیرجی نے مارشل نوں سائیٹ بارے "دور-دراڈے دی پراتنتا" وچ اکّ مول دا حوالہ دیندے ہوئے، اتے اس دیاں کجھ کلاکرتیاں دی ہڑپا نال میل کھاندی ہوئی دسیا۔ بعد وچ 1923 وچ، ویٹس نے وی مارشل نال پتر وہار وچ، دوواں ستھاناں 'تے پائیاں گئیاں سیلاں اتے لپی بارے خاص طور 'تے ایہی نوٹ کیتا۔ ایہناں وچاراں دے بنیاد 'تے، مارشل نے دو سائیٹاں توں اہم ڈیٹا نوں اکّ تھاں 'تے لیاؤن دا حکم دتا اتے بینرجی اتے ساہنی نوں اکّ سانجھی چرچہ لئی سدا دتا۔ 1924 تک، مارشل کھوجاں دی اہمیت بارے قائل ہو گیا سی، اتے 24 ستمبر 1924 نوں، السٹریٹڈ لنڈن نیوز وچ اس بارے اکّ غیرمستقل پر واضع عوامی اطلاع دتی۔
اگلے انک وچ، اکّ ہفتے بعد، بریٹیش ایسیریؤلوجسٹ آرچیبالڈ سائس میسوپوٹیمیا اتے ایران وچ کانسی یگ دے پدھراں وچ ملیاں بہت ہی سمان سیلاں ول اشارہ کرن دے یوگ سی، اوہناں دی تاریخ دا پہلا مضبوط اشارہ دیندے ہوئے؛ ہور آثار قدیمہ-سائنسداناں ولوں تأئید کیتی گئی۔ 1924-25 وچ کے.عین. دیکشت دے نال موہنجودڑو وچ منصوبہ بند کھدائی شروع ہوئی، ایچ. ہرگریوز (1925-1926), اتے ارنیسٹ جے.ایچ. میکے (1927-1931) دے نال جاری رہی۔ 1931 تک، موہنجودڑو دے زیادہ تر حصے دی کھدائی ہو چکی سی، پر کدے کدائیں کھدائی جاری رہی، جویں کہ مورٹیمر وھیلر دی اگوائی وچ، 1944 وچ نامزد ایئیسائی دے نویں ڈائریکٹر جنرل، اتے احمد حسن دانی سمیت۔
1947 وچ بھارت دی ونڈ توں بعد، جدوں سندھو گھاٹی دی رہتل دیاں زیادہ تر کھدائی والیاں تھاواں پاکستان نوں دتے گئے علاقہ وچ پئیاں سن، تاں بھارتی آثار قدیمہ سروے، اس دے اختیار علاقہ نوں گھٹا دتا گیا، گھگر ہاکڑا نظام دے نال-نال وڈی گنتی وچ سروے اتے کھدائی کیتی گئی۔ آثار قدیمہ-وگیانیو رتناگر دے مطابق، بھارت وچ گھگر-ہاکڑا دیاں بہت ساریاں سائیٹاں اتے پاکستان وچ سندھو گھاٹی دیاں سائیٹاں اصل وچ مقامی سبھیاچاراں دیاں ہن؛ کجھ سائیٹاں ہڑپا رہتل نال رابطہ درساؤندیاں نیں، پر صرف کجھ ہی ہڑپا رہتل نال پوری طرحاں ترقی یافتہ ہن۔ 1977 تک، لبھیاں گئیاں سندھ لپی دیاں موہراں اتے اکری ہوئی وستواں دا لگ بھگ %90 انڈس ندی دے نال نال پاکستان دیاں سائیٹاں 'تے پایا گیا سی۔ 2002 تک، 1,000 توں ودھ پرپکّ ہڑپا شہراں اتے بستیاں دی رپورٹ کیتی گئی سی، جدوں کہ پاکستان وچ 406 سائیٹاں دی رپورٹ کیتی گئی اے۔ بلوچستان وچ بولان درے دے پیراں وچ اکّ آثار قدیمہ تھاں دے اکّ حصے دا پردہ فاش کرن والے اکّ اچانک ہڑھ دے بعد، 1970 دے دہاکے دے شروع وچ فرانس دے آثار قدیمہ سائنسدان جین-پھرانکوئس جیریج اتے اسدی ٹیم ولوں مہرگڑھ وچ کھدائی کیتی گئی سی۔
کیمپبلٹن
کیمپبلٹن کینیڈا دے صوبے نیو برونسوک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
اکولا آبدوو
اکلا روس دی پنڈبوبی دا ناں اے۔ ایدے اندر اک ایٹمی ریکٹر نسب اے جیدی وجہ توں اے کئی مہینے تک پانی دے اندر ڈبکی لا سکدی اے۔
گٹھ:ہتھیار گٹھ:بحری جہاز گٹھ:جدید ہتھیار گٹھ:آبدوز
وادی سندھ دی رہتل
مشرق دور-مہرگڑھ
مہرگڑھ پاکستان وچ اکّ نوین پتھر ویلے دا پہاڑی تھاں اے، جسنے سندھو گھاٹی دی رہتل دے ابھار بارے نویں معلومات فراہم کیتی اے۔ مہرگڑھ جنوبی ایشیا وچ کھیتی اتے پسوں پالن دے ثبوت والیاں سبھ توں پرانیاں سائیٹاں وچوں اکّ اے۔ مہرگڑھ نوَ پتھر یگ توں متأثر سی، جس وچ کنک دیاں قسماں، کھیتی دے شروعاتی پڑاء، مٹی دے برتن، ہور آثار قدیمہ قلعواں، کچھ پالتو پودیاں اتے جھنڈ جانوراں وچ سمانتاواں ملدیاں ہن۔  جین-پھرینکوئس جیریج مہرگڑھ دے اکّ آزاد مول دی دلیل دندا اے۔  پر مہرگڑھ دی مولکتا نوں دیکھدے ہوئے، جیریج نے سٹہ کڈھیا کہ مہرگڑھ دا اکّ پرانا مقامی پچھوکڑ اے، اتے ایہہ "نیڑلے پورب دے نوَ-پاشٹک سبھیاچار دا حصہ نہیں ہے۔"
لوکاکس تے ہیمپھل مہرگڑھ دے شروعاتی مقامی ترقی دا سجھاء دیندے ہن۔ لوکاکس اتے ہیمپھل دے مطابق، جدوں کہ مہرگڑھ دے نوَ-پاشناتمک (تانبا ویلا) سبھیاچاراں وچ اکّ مضبوط نرنترتا اے، دنداں دے ثبوت درساؤندے ہن کہ چیلکولتھک آبادی مہرگڑھ دی نوَ-پاشان آبادی توں نہیں ابھری سی۔ ماسکرینہاس ایٹ ال. (2015) مطابق "نویں، سنبھوَ طور 'تے پچھمی ایشیائی، سریر دیاں قسماں مہرگڑھ دیاں قبراں توں ٹوگو پڑاء (3800 عیسیٰ پوروَ) توں شروع ہندیاں ہن۔" گیلیگو رومیرو ایٹ ال. (2011) نے کیہا کہ دکھن ایشیا وچ پسوں پالن دا سبھ توں پہلا ثبوت مہرگڑھ دی سندھ ندی گھاٹی سائیٹ توں ملدا اے اتے اسدی متی 7,000 YBP اے۔"