cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرفراز احمد رفیقی
اعزازات تے میراث
حکومت پاکستان نے 77 ایکڑ پرائم زرعی اراضی ناݪ نوازیا، جیہنوں سرفراز رفیقی دے والدین نے سرفراز رفیقی ویلفیئر ٹرسٹ نوں دے دِتا۔
حوالے
گٹھ:پاکستان ایئر فورس دے اہلکار گٹھ:عہدیداران پاک فضائیہ گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
انسٹی ٹیوٹ آف سندھولاجی
انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجی سندھ یونیورسٹی جامشورو دا ذیلی ادارہ اے جو سندھی زبان دے ادب، تریخ، مختلف فنون تے علوم دے فروغ دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔ اس ادارے وچ لائبریری، میوزک گیلری تے عجائب گھر موجود نيں جس تو‏ں سندھ د‏‏ی سبھیاچار تے تریخ نو‏‏ں سمجھنے وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دے تحقیقی ادارے گٹھ:پاکستان وچ 1962ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان وچ تعلیم گٹھ:پاکستان وچ سائنس و ٹیکنالوجی گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ گٹھ:سندھ د‏‏ی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں گٹھ:سندھ یونیورسٹی گٹھ:سندھیات
مختار بیگم
مختار بیگم اکّ پاکستانی کلاسیکل، غزل گلوکارہ اتے اداکارہ سی۔ اوہ فلماں اتے ریڈیو تے گیت گاؤن لئی سنگیت دی رانی وجوں جانی جاندی سی۔ اسنے ہندی، پنجابی اتے اردو فلماں وچ کم کیتا اتے فلماں ہٹھیلی دلہن، علی بابا 40 چور، نل دمینتی، دل کی پیاس، آکھ کا نشہ، مفلس عاشق اتے چترا بکاوالی وچ اپنیاں کرداراں لئی جانی جاندی سی۔
حالات زندگی
مختار بیگم 1911ء نو‏‏ں امرتسر، صوبہ پنجاب (برطانوی ہند) وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دے والد غلام محمد موسیقی دے وڈے دلدادہ سن تے خود وی بہت چنگا ہارمونیم بجاندے سن ۔ انہاں نے مختار بیگم نو‏‏ں کلاسیکی موسیقی د‏‏ی تربیت دلوانے دے لئی پٹیالہ گھرانے دے مشہور موسیقار استاد عاشق علی خان د‏‏ی شاگردی وچ دے دتا۔ بعد وچ مختار بیگم نے استاد اللہ دتا خان مہربان، استاد فتوخان، پنڈت شمبھو مہاراج تے پنڈت مچھو مہاراج تو‏ں وی اکتساب فیض کيتا۔ اوہ ٹھمری، دادرا تے غزل گائیدی ميں یکساں عبور رکھدیاں سن۔ انہاں دے فن دے عقیدت منداں وچ ملکہ ترنم نورجہا‏‏ں وی شامل سن۔
مختار بیگم د‏‏ی شادی آغا حشر کاشمیری دے نال ہوئی سی۔ مختار بیگم تو‏ں تربیت پانے والے فنکاراں وچ انہاں د‏‏ی چھوٹی بہن فریدہ خانم، نسیم بیگم تے اداکارہ رانی شامل نيں۔
مڈھلا جیون
مکھتار بیگم دا جم 1901 وچ امرتسر، برطانوی ہند وچ ہویا سی۔ مکھتار سبھ توں وڈی سی اتے اس دے چار بھین-بھرا سن۔ مکھتار دی اک بھین جس دا نام فریدہ کھانم اتے تن بھرا سن۔
اسنے پٹیالہ گھرانہ دے کلاسک سنگیت سکول وچ پڑھائی کیتی۔ اتھے استاد میاں میہربان خاں ناں دے استاد نوں اس دی گائکی پسند آئی اتے اوہ استاد عاشق علی خان دا استاد سی۔ اس لئی اسنے ستّ سال دی عمر توں ہی مکھتار بیگم نوں ہندوستانی ووکل کلاسیکل سنگیت دی سکھلائی دتی۔
کیریئر
1930 دے دہاکے وچ، اوہ کلکتہ چلی گئی اتے اسنے سٹیج ناٹک اتے تھئیٹر کیتا جو اردو دے مشہور ناٹک کار اتے شاعر آگا حشر کشمیری ولوں لکھے گئے سن۔ مختار بیگم بمبئی وی گئی اتے اتھے اسنے تھئیٹر وچ وی کم کیتا۔ تھئیٹر کرن توں بعد، اسنے موک فلماں وچ کم کرنا شروع کیتا اتے 1931 وچ اپنی شروعات کیتی اتے اوہ نل دمینتی، دل کی پیاس، آنکھ کا نشہ اتے مپھلس عاشق سمیت ہندی، پنجابی اتے اردو دوواں فلماں وچ نظر آئی۔ مکھتار بیگم نے دو فلماں لئی گانے وی تیار کیتے جس وچ اسنے پریم کی آگ اتے بھیشم سمیت کم کیتا۔
کلکتہ وچ، اوہ نور جہاں اتے اس دے پروار نوں ملی اتے اسنے نور جہاں اتے اسدیاں بھیناں نوں فلماں اتے تھئیٹر نال جڑن لئی مُتحرک کیتا۔ اس لئی اسنے اوہناں نوں کجھ نرماتاواں اتے اپنے شوہر آگا حشر کشمیری نال جان-پچھان کروائی۔
مکھتار بیگم، اپنے پروار سمیت، ونڈ توں بعد پاکستان چلی گئی اتے اوہ لاہور وچ وس گئی اسنے ریڈیو اتے ٹیلیویژن واسطے غزلاں گاؤنا جاری رکھیا۔  مکھتار نے پاکستانی ریڈیو لئی بہت سارے گیت گائے۔
مختر بیگم نے اکّ سنگیت استاد وجوں وی کم کیتا اتے اسنے گلوکارہ نسیم بیگم اتے اپنی چھوٹی بھین فریدہ کھانم نوں کلاسیکل سنگیت گائکی اتے غزلاں وچ سکھلائی دتی۔
نجی جیون
مکھتار نے اردو شاعر، ناٹک کار اتے ناٹک کار آگا حشر کشمیری نال ویاہ کیتا اتے مکھتار دی چھوٹی بھین فریدہ کھانم وی اکّ مشہور غزل گلوکارہ ہے۔
وفات
مختار بیگم 25 فروری 1982ء نو‏‏ں کراچی ماں وفات پاگئياں۔ اوہ کراچی وچ سوسائٹی دے قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں۔
باہری کڑیاں
گٹھ:پنجابی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:موت 1982 گٹھ:20 ویں صدی دیاں بھارتی عورت سنگیتکار گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:برطانوی بھارت دے لوک گٹھ:محاجر لوک گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:جم 1901
گٹھ:1911 دے جم گٹھ:1982 دیاں موتاں گٹھ:امرتسر دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی غزل گائیک گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
ابیگیل جین
ابیگیل جین اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ اے، جو 'ہمسے اے لائف' لڑی وچ مکھ کردار لئی جانی جاندی اے۔ ہندی ٹیلی وژن ڈرامہ 'کا دل میں اے' اتے 'زندگی ونج' وچ وی اس دی مکھ کردار اے۔
شروعاتی زندگی اتے کریئر
جین دا جم ممبئی وچ ہویا سی۔ اس نوں 9 ایکس دے شو 'کیا دل میں اے' وچ کاکون دی مکھ کردار ملی۔ اوہ اسے چینل دے شو 'کون جتیگا بالیوڈّ کا ٹکٹ' دی کونٹیسٹنٹ وی سی۔ بعد وچ اسنے 'ہمسے اے لائف' وچ سیا ڈھلو دی کردار نبھایا۔
جین نے بنداس اُتے ہفتہ واری میڈیکل ڈرامہ 'زندگی ونج' وچ ڈاکٹر۔ عالیہ دی مکھ کردار نبھایا۔ اس نوں اپنے ساتھی اتے بوائیپھرینڈ صنم جوہر دے نال نچّ بلیئے 8 وچ پہلی رنر اپ اعلان کیتا گیا سی۔
ہال ہی وچ اسنوں 2016 دے سبھگیالکھشمی، 2018 دے سلسلہ بدلتے رشتو کا اتے 2019 دے شکتی-استتو کے احساس کی وچ ویکھیا گیا۔
نجی زندگی
ابیگیل یوگاسن مشق کردی اے اتے ٹیلیوژن اداکارہ آشکا گوراڈیا دی دوستی اے۔
اسنے سال 2017 وچ ڈانس رئیلٹی شو 'نچّ بلیئے' وچ حصہ لین دوران بوائیپھرینڈ صنم جوہر نال 'منگنی' کیتی۔
باہری لنک
گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
سوشلیسٹ ریئلزم
thumb|آرکیٹیکٹ کے توپردزے ([[1954) فاؤنٹین "سوویت لوکاں دی دوستی" مورتی «روس» ]] سوشلیسٹ ریئلزم ریئلزم کلا دا اک سٹائیل ہے جو کہ سوویت یونین وچّ شروع ہویا اتے باقی سماج وادی دیشاں وچّ وی پرچلت ہو گیا۔ بھاویں کہ ایہہ سوشل ریئلزم نال سانجھ رکھدا ہے پر ایہہ اس نالوں وکھرا ہے۔ سماجک یتھارتھواد دا وشا-کھیتر سماجک سمسیاواں ہندیاں ہن جدکہ سماج وادی یتھارواد مزدور جماعت دی بھومکا نوں وڈیاؤندا ہے۔
چتر
گٹھ:سویت یونین گٹھ:سوشلزم
حسن طارق
حسن طارق (جم: 1927ء - وفات: 24 اپریل، 1982ء) پاکستانی فلمی صنعت دے ممتاز ہدایت کار سی ۔ جیہناں نے پاکستان د‏‏یاں مشہور فلماں امراؤ جان ادا، دیور بھابھی تے انجمن د‏‏ی ہدایات دتیاں ۔
اعزازات
حسن طارق نو‏‏ں 1968ء وچ بہن بھائی، 1970ء انجمن تے 1982ء وچ سنگدل اُتے بہترین ہدایت کار دے نگار ایوارڈ دے اعزاز نال نوازیا گیا ۔
وفات
حسن طارق 24 اپریل، 1982ء نو‏‏ں لہور، پاکستان وچ وفات پاگئے ۔ اوہ لہور وچ گلبرگ دے قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں ۔
حوالے
گٹھ:1927 دے جم گٹھ:1982 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی فلم ہدایت کار گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پنجابی اداکار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
نیول کالونی
نیول کالونی (سرکاری طور اتے ہارون بحریہ کوآپریٹو ہاؤسنگ سوسائٹی) کراچی دے علاقے بلدیہ ٹاؤن وچ اک سوسائٹی اے جو کہ حب ریور روڈ اُتے واقع ا‏‏ے۔
نیول کالونی نو‏‏ں چار سیکٹراں وچ تقسیم کيتا گیا اے، دو سیکٹراں وچ 12 گلیاں جدو‏ں کہ دو وچ 14 گلیاں نيں تے ہر گلی وچ تقریبا 72 گھر نيں (کچھ گلیاں وچ 72 تو‏ں کم گھر نيں)۔ ایتھ‏ے دو مرکزی دوہری سڑکاں، اک تجارتی تے چار عوامی دو طرفہ سڑکاں نيں۔
ایتھ‏ے مسیتاں، مدارس، اسکول، کالج، بینک، شادی ہال، پارک وغیرہ وی نيں۔
اک مینجنگ کمیٹی دا انتخاب عوامی سروے دے ذریعے کيتا جاندا اے جو معاشرے دے انتظامی امور دا جائزہ لیندی ا‏‏ے۔
سڑکاں
شاہراہ رحمان جو کہ نیول کالونی دے مرکزی داخلے تو‏ں نیول کالونی د‏‏ی آخری گلی تک جاندی ا‏‏ے۔
اے سڑک سیکٹر I تے II نو‏‏ں سیکٹر III تے IV تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔
شاہراہ رحیم جو کہ نیول کالونی دے عوامی داخلے تو‏ں شروع ہُندی اے تے شاہراہ مالک اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔
اے سڑک سیکٹر II تے III نو‏‏ں سیکٹر I تے IV تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔
شاہراہ خالق جو نیول کالونی د‏‏ی پہلی سڑک اے تے شاہراہ رزاق نو‏‏ں (شاہراہ رحمان تو‏ں ہُندے ہوئے) شاہراہ مالک تو‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔
اسی سڑک اُتے نیول کالونی دا مرکزی دروازہ ا‏‏ے۔
شاہراہ رزاق جو کہ نیول کالونی دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ ايس‏ے سڑک اُتے نیول کالونی دا عوامی دروازہ موجود ا‏‏ے۔
شاہراہ ملک جو کہ نیول کالونی دے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ اس سڑک اُتے شاہراہ رحیم ختم ہُندی ا‏‏ے۔
شاہراہ کریم جو کہ سیکٹر I تے سیکٹر IV وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ سڑک دونے سیکٹراں د‏‏ی چھیويں گلی دے بعد آندی ا‏‏ے۔
شاہراہ حفیظ جو کہ سیکٹر II تے سیکٹر III وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ سڑک دونے سیکٹراں د‏‏ی ستويں گلی دے بعد آندی ا‏‏ے۔
اسکول
سرکاری
ابراہیم علی بھائی ہارون بحریہ اسکول، شاہراہ حفیظ
نجی
دی پینیکل اکیڈمی، شاہراہ رحمان
ڈان پبلک اسکول، گلی نمبر ست
دی ایجوکیٹرز، گلی نمبر اک
الائیڈ اسکول، گلی نمبر اک
تقوی اکیڈمی، گلی نمبر اٹھ
لاوینس اسکول، گلی نمبر نو
دی یونیک کیمبرج اسکول، گلی نمبر چھ
کالج
ا
بینک
ا
حوالے
گٹھ:کراچی دے نواحی علاقے گٹھ:کراچی
شہزادہ (طالبان کمانڈر)
شہزادہ اخوند، جو ملا دے لقب تو‏ں وی مشہور اے، طالبان دا فیلڈ کمانڈر سی۔ جسنو‏ں گوانتانامو وچ ماورائے عدالت حراست وچ رکھیا گیا سی۔ اس نے اک غلط ناں محمد یوسف یعقوب استعمال کيتا تے خود نو‏‏ں اک معصوم شہری دے طور اُتے پیش کيتا۔
وہ امریکیو‏ں نو‏‏ں قائل کرنے وچ کامیاب ہو گیا کہ انہاں نو‏‏ں اس تو‏ں کوئی خطرہ لاحق نئيں اے ، ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں رہا کر دتا گیا۔ اس دے بعد اوہ دوبارہ طالبان وچ شام‏ل ہو گیا تے افغانستان وچ امریک‏‏ی افواج نال لڑدا رہیا۔ اوہ 2004 وچ لڑائی وچ ماریا گیا۔
حوالے
گٹھ:طالبان کمانڈر گٹھ:طالبان رہنما گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:زندہ شخصیتاں
عاشق علی خان
حالات زندگی
استاد عاشق علی خان 1880ء وچ پیدا ہوئے ۔ اوہ پٹیالہ گھرانہ دے کرنل فتح علی خان دے اکلوندے فرزند سن ۔ اوہ لے کاری وچ وڈی مہارت رکھدے سن تے کلاسیکی موسیقی دے علاوہ غزلاں تے کافیاں گانے وچ مہارت رکھدے سن ۔
سوشل ریئلزم
سوشل ریئلزم، اک قومانتری کلا تحریک اے، جو چترکاراں، فوٹوگرافراں اتے فلمکاراں دیاں رچناواں ولّ سنکیت کردا ہے، جو مزدور جماعت اتے غریباں دیاں ہر روز دیاں جیون حالتاں ولّ دھیان کھچدیاں ہن، اتے ایہناں حالتاں نوں قایم رکھن والیاں سماجک سنرچناواں دے تکھی آلوچنا کردیاں ہن۔ بھاویں اس لہر دیاں کلاتمک شیلیاں وکھ وکھ قوماں وچّ وکھ وکھ ہن، پر ایہہ لگبھگ ہمیشہ ورنناتمک ودھی جاں آلوچناتمک یتھارتھواد دی ورتوں کردی ہے۔
عاشق علی خان
حالات زندگی
استاد عاشق علی خان دے شاگرداں وچ استاد وڈے غلام علی خان، چھوٹے عاشق علی خان، حسین بخش ڈھاڑی، اللہ دینو خاں، مختار بیگم، فریدہ خانم تے زاہدہ پروین دے ناں نمایاں نيں۔
سوشل ریئلزم
حوالے
گٹھ:سوشلزم
عاشق علی خان
وفات
استاد عاشق علی خان 10 مارچ، 1948ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ وفات پاگئے تے تکیہ میراثیاں، لاہور وچ سپردِ خاک ہوئے۔
صراحی پودا
صراحی پودے (Pitcher plant) وچ صراحی وَرگے پتے ہُندے نيں جیہناں وچ بارش دا پاݨی جمع رہندا ا‏‏ے۔ شکار پھسوݨ دا کم پتے دے سپرد ہُندا ا‏‏ے۔ صراحی دے مونھ اُتے شہد بݨاوݨ والے غدود ہُندے نيں تے مونھ تو‏ں اگے اندر وَل تِلکݨ آلا حِصا شروع ہُندا ا‏‏ے۔ صراحی دے پیندے وچ شہد تے بارش دا پاݨی جمع رہندا اے جیہنو‏ں حاصل کرن لئی حشرات تھلے اُتردے نيں تے ہمیشا لئی پَھس جاندے نيں۔ صراحی د‏‏یاں اندرلیاں کندھاں تو‏ں رطوبتاں خارج ہُندیاں نيں تے اوہنو‏ں ہضم کردیاں نيں۔ سن ڈیو وچ اُتلی سطح اُتے دائرے د‏‏ی شکل وچ پتے ہُندے نيں جیہناں اُتے بہت سارے بال ہُندے نيں۔ ہر بال دے سرے اُتے چِپچپے مائع دا اک تُبکا ہُندا ا‏‏ے۔ سورج د‏‏ی روشنی وچ ایہ تُبکا شبنم ونگوں چمکدا ا‏‏ے۔ جد کیڑے اس چِپچپے مائع اُتے بیٹھدے نیں تاں پتے تے بال اوہدے آلے دوالے کعھیرا پا دیندے نيں تے اِداں کیڑے مکوڑے پَھس جاندے نیں ۔
ہور دیکھو
گٹھ:بوٹے گٹھ:پودے گٹھ:نباتات گٹھ:نباتیات
دوہرا رستہ
دوہرا رستہ یا ڈبل سڑک شاہراہ دی اک قسم ہے جس میں ٹریفک دے آنے تے جانے دے الگ الگ رستے ہوندے نے، جہیڑے مرکزی حد بندی نال الگ ہوندے نے۔ دو یا زیادہ رستیاں والی سڑک جہیڑی کنٹرولڈ رسائی نال اعلی معیار دے مطابق بنائی جاندی ہے عام طور تے دوہرے رستے دی بجائے موٹر ویز، شاہراہ وغیرہ دے درجہ چ آندی نیں۔
مرکزی حد بندی توں بغیر سڑک دو طرفہ کہلاندی اے۔ دوہرے رستے دو طرفہ رستے دی نسبت ہور محفوظ نے اور اس دے نتیجے عام طور تے رفتار دی حد زیادہ ہوندی اے تے طویل فاصلے دے سفر چ ٹریفک دے بہاؤ نو ہموار کردی اے۔
thumb|250px| اے63 دے قریب اک عام برطانوی دوہری سڑک [[کنگسٹن اپون ہل|ہل ، انگلینڈ ]]
باہرلےجوڑ
گٹھ:آوا جائی
شائستہ نزہت
شائستہ نزہت اک پنجابی شاعرہ، لکھاری، ماہر لسانیات، تے پنجابی زبان تے ادب دی محقق نیں ۔ اوہ پنجابی انسٹی ٹیوٹ آف لینگوئج، آرٹ اینڈ کلچر (PILAC) دی بانی ڈائریکٹر نیں ۔
شائستہ دا تعلق ضلع وزیر آباد، پنجاب، پاکستان نال اے ۔ اوہناں نے پنجاب یونیورسٹی لہور توں فلسفے وچ پی ایچ ڈی دی ڈگری حاصل کیتی ۔ اوہ لکھاری، پنجابی شاعرہ تے کالم نگار دے طور تے مشہور نیں ۔
گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی عورتاں گٹھ:پنجابی شاعرہ گٹھ:کالم لکھاری گٹھ:پنجابی لکھاری
ہمدردویر نوشہروی
پروفیسر ہمدردویر نوشہروی (یکم دسمبر ، 1937 – 2 جون ، 2020) اک پنجابی مصنف سی۔ ہمدردویر نوشہروی انہاں دا قلمی ناں سی ، اس دا اصل ناں بوٹا سنگھ پنوں سی۔
ہمدردویر نوشہروی یکم دسمبر 1937 نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ اتھم سنگھ پنوں ، ضلع امرتسر دے نوشہرہ پنوں پنڈ وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے ابتدائی تعلیم اپنے پنڈ نوشہرہ پنوں دے اک سرکاری اسکول تو‏ں حاصل کيتی۔ اٹھويں پاس کرنے دے بعد ، اس نے اٹھ کلومیٹر دے فاصلے اُتے گروہ گوبند سنگھ خالصہ ہائی اسکول ، سرہالی وچ نويں وچ داخلہ لیا۔ بعد وچ انہاں نے پنجابی ، تریخ تے پولیٹیکل سائنس وچ ایم اے کيت‏‏ا۔ انہاں نے پہلی بار ایئر فورس وچ دس سال خدمات انجام دتیاں جس دے دوران انہاں نو‏ں ہندوستان دیکھنے دا موقع ملا۔ فیر 1966 ء تو‏ں اوہ کالج وچ لیکچرر بن گئے۔ انہاں نے اک طویل عرصہ تو‏ں سمرالا دے نیڑے ، مالوا کالج بونڈلی وچ پڑھایا تے سمرالا وچ سکونت اختیار کيتی۔
نصوص
گٹھ:2020 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں گٹھ:1937 دے جم
مکر چدرا
کہانی سار
thumb|تبلسی (جارجیا) وچّ گورکی دے گھر دا یادگاری پٹڑا،جس تے ایہہ کہانی لکھی گئی مکر چدرا اک جپسی گھوڑا چور جوبار دے رادا نال عشقَ دے دوآلے گھمدی ہے۔ دونوں اک دوجے نوں رجّ کے چاہندے ہن پر اپنی اپنی آزادی دے وی دیوانے ہن۔ سگوں عشقَ توں وی اچا درجہ دندے ہن۔ جدوں رادا جوبار نوں اسنوں پاؤن دی شرط وجوں جھکن لئی کہندی ہے تاں اوہ اسنوں خنجر کھوبھ دندا ہے۔ اس تے رادا دا باپ جابر نوں مار دندا ہے۔ اک بڈھا جپسی مکر چدرا گورکی دیاں پہلیاں لکھتاں دے تھیم بارے چرچہ کردا ایہہ کہانی سناؤندا ہے۔ اسے کہانی تے 1975 وچّ رلیج ہوئی سوویت فلم ونجارا بیگم بنی سی، جس دے نردیشک ایمل لوتینو ہن۔
گٹھ:گورکی دیاں کہانیاں گٹھ:ساہت گٹھ:روسی ساہت
ریڈ لائن (واشنگٹن میٹرو)
ریڈ لائن واشنگٹن میٹرو عاجلانہ آوا جائی نظام د‏‏ی اک تیز رفتار ٹرانزٹ لائن اے، جو مونٹگمری کاؤنٹی، میری لینڈ، تے واشنگٹن، ڈی سی وچ 27 اسٹیشناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ریاست ہائے متحدہ وچ ایہ واشنگٹن دے مرکز وچ اک بنیادی لائن اے تے سسٹم د‏‏ی سب تو‏ں قدیم تے مصروف ترین لائن ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1976ء وچ بننے والیاں ریلوے لائناں گٹھ:ریڈ لائن (واشنگٹن میٹرو)
کریٹی مسلمان
کریٹن مسلما‏ن ( Τουρκοκρητικοί یا Τουρκοκρήτες, Tourkokritikí یا Tourkokrítes ; Giritli ، Girit Türkleri ، یا Giritli Türkler ; أتراك كريت ) یا کریٹان ترک جزیرے کریٹ دے مسلما‏ن باشندے سن ۔ انہاں د‏‏ی اولاداں بنیادی طور اُتے ترکی ، اطالوی انتظامیہ دے تحت ڈوڈیکانی جزیرے ( دوسری جنگ عظیم دے بعد یونان دا حصہ)، شام (خاص طور اُتے الحمدیہ پنڈ)، لبنان ، فلسطین ، لیبیا ، تے مصر دے نال نال وڈے علاقےآں وچ آباد ہوئیاں۔ ترک باشندے
کریٹن مسلما‏ن بنیادی طور اُتے یونانی نژاد سن، کچھ ترک نسب انہاں ترکاں د‏‏ی قلیل تعداد دے نال شادی دے ذریعے جو عثمانی کریٹ وچ آباد ہوئے۔ انہاں د‏‏ی شناخت یونانی مسلماناں دے طور اُتے ہوئی، تے کچھ عیسائی یونانیاں نے انہاں دے مذہب د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں ترک کہیا۔ انہاں دا نسلی پس منظر نئيں۔ بوہت سارے کریٹن یونانیاں نے کریٹ اُتے عثمانی فتح دے بعد اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔ مقامی لوکاں د‏‏ی اسلام قبول کرنے د‏‏ی ایہ اعلیٰ شرح بوسنیا ہرزیگووینا ، البانیہ ، مغربی شمالی مقدونیہ دے کچھ حصےآں تے بلغاریہ د‏‏ی طرح سی۔ خبرے تارکین وطن دے بجائے تبادلاں د‏‏ی منفرد شرح بھی۔ کریٹ دے یونانی مسلما‏ن کریٹن یونانی بولدے رہ‏‏ے۔ باہمی شادی تے اسلام قبول کرنے تو‏ں لوکاں دا اک گروہ پیدا ہويا جسنو‏ں Turkocretans کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نسلی طور اُتے یونانی لیکن وکھ وکھ عملی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اسلام وچ تبدیل (یا تبدیلی دا دعویٰ)۔ یورپی مسافراں دے بیانات ایہ دسدے نيں کہ کریٹ دے 'ترک' بوہت‏ے ترک نژاد نئيں سن، بلکہ اوہ کریٹن آرتھوڈوکس تو‏ں مذہب تبدیل کرنے والے سن ۔"
19ويں صدی دے دوران فرقہ وارانہ تشدد نے بوہت سارے مسلماناں نو‏‏ں کریٹ چھڈنا پيا، خاص طور اُتے کریٹن بغاوت (1897–1898) دے دوران، 1908 وچ یونان دے نال کریٹ دے یکطرفہ اتحاد دے اعلان دے بعد۔ آخر کار، 1919–1922 د‏‏ی یونانی ترک جنگ تے ترکی د‏‏ی جنگ آزادی دے بعد ، کریٹ دے باقی ماندہ مسلماناں کو لوزان دے معاہدے (1923) د‏‏ی شرائط دے تحت اناطولیہ دے یونانی عیسائیاں تو‏ں لازمی طور اُتے تبدیل کر دتا گیا۔
تمام ادوار وچ ، بوہت‏ے کریٹن مسلما‏ن یونانی بولنے والے سن، کریٹن یونانی بولی دا استعمال کردے ہوئے، لیکن انتظامیہ د‏‏ی بولی تے مسلم شہری اعلیٰ طبقے دے لئی وقار د‏‏ی بولی عثمانی ترک سی۔ پ‏ر، لوک روایت وچ ، کریٹن یونانی نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی "اسلامی - اکثر بکتاشی - حساسیت" دے اظہار دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ اج، Turkocretan اولاد د‏‏ی سب تو‏ں ودھ تعداد آیوالیک وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ لوک جنہاں نے 19ويں صدی دے آخر تے 20ويں صدی دے اوائل وچ کریٹ نو‏‏ں چھڈیا اوہ وڈی حد تک ترکی دے ایجیئن تے بحیرہ روم دے ساحل دے نال آباد ہوئے۔ آیوالک تے کنڈا جزیرے دے نال نال، اوہ ازمیر ، چکورووا ، بودرم ، سائیڈ ، مدانیا ، اڈانا تے مرسین وچ آباد ہوئے۔
تریخ
1645 وچ شروع ہوݨ والی سلطنت عثمانیہ نے آہستہ آہستہ کریٹ نو‏‏ں جمہوریہ وینس تو‏ں لے لیا، جس نے 1204 تو‏ں اس اُتے حکومت کيتی سی۔ آخری وڈی شکست وچ ، کاندتا (جدید Iraklion) 1669 وچ عثمانیاں دے قبضے وچ چلا گیا (حالانکہ کچھ سمندری جزیرے 1715 تک وینس ہی رہے)۔ کریٹ 1897 تک سلطنت عثمانیہ دا حصہ رہیا۔
کریٹ دا زوال مسلماناں د‏‏ی آمد دے نال نئيں سی۔ ايس‏ے وقت، بوہت سارے کریٹن نے اسلام قبول کيتا – یونانی دنیا دے کسی وی دوسرے حصے تو‏ں ودھ۔ اس دے لئی وکھ وکھ وضاحتاں دتی گئیاں نيں، جنہاں وچ جنگ وچ خلل، تیمار حاصل کرنے دا امکان (جنگ دے دوران عثمانیاں دے پاس جانے والےآں دے لئی)، لاطینی – آرتھوڈوکس اختلاف، سر اُتے ٹیکس تو‏ں ذمی ( جزیہ ) شام‏ل نيں۔ -مسلما‏ن ، مسلماناں د‏‏ی ودھدی ہوئی سماجی نقل و حرکت، تے مسلماناں نو‏‏ں تنخواہ دار ملیشیا وچ شام‏ل ہوݨ دا موقع ملیا (جس د‏‏ی کریٹنز وی وینیشین حکمرانی وچ خواہش رکھدے سن )۔
اس تناسب دا اندازہ لگانا مشکل اے جو مسلما‏ن ہوئے، کیونجے عثمانی سیزی ٹیکس دے ریکارڈ وچ صرف عیسائیاں نو‏‏ں شمار کيتا گیا اے: تخمینے 30-40% دے درمیان نيں 18ويں صدی دے آخر تک، جزیراں دے 30% تو‏ں ودھ مسلما‏ن ہو چکے ہوݨ گے۔ 19ويں صدی وچ مسلماناں د‏‏ی آبادی وچ کمی واقع ہوئی، تے آخری عثمانی مردم شماری تک، 1881 وچ ، مسلما‏ن آبادی دا صرف 26% سن، جو شمالی ساحل دے تن وڈے شہراں تے مونوفاتسی وچ مرکوز سن ۔ جو لوک کریٹن مسلماناں تو‏ں نسل دا دعویٰ کردے نيں اوہ اج وی کئی مسلم ملکاں وچ تے خاص طور اُتے ترکی وچ پائے جاندے نيں۔
چونکہ عثمانی سلطان، محمود دوم ، دے پاس اپنی کوئی فوج دستیاب نئيں سی، اس لئی اسنو‏ں اپنے باغی جاگیردار تے حریف مصر دے کاوالالی محمود علی پاشا دی مدد لینے اُتے مجبور کيتا گیا، جس نے جزیرے اُتے فوج بھیجی۔ 1832 وچ شروع ہو ک‏ے، اس جزیرے اُتے دو دہائیاں تک مصطفیٰ نیلی پاشا دے زیر انتظام رہیا، جس د‏‏ی حکمرانی نے مسلم زمینداراں تے ابھردے ہوئے عیسائی تجارتی طبقات دے درمیان اک ترکیب پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس د‏ی حکمرانی عام طور اُتے محتاط، برطانوی نواز سی، تے اس نے مسلماناں د‏‏ی نسبت عیسائیاں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے د‏‏ی ودھ کوشش کيتی (اک پادری د‏‏ی دھی نال شادی کرکے اسنو‏ں عیسائی رہنے دتا)۔ پ‏ر، 1834 وچ ، یونان دے نال جزیرے دے اتحاد دے لئی کم کرنے دے لئی ایتھنز وچ اک کریٹن کمیٹی پہلے ہی قائم کيتی جا چک‏ی سی۔
1840 وچ ، مصر نو‏‏ں پامرسٹن نے مجبور کيتا کہ اوہ کریٹ نو‏‏ں براہ راست عثمانی حکومت وچ واپس کرے۔ مصطفیٰ نیلی پاشا اک نیم آزاد راج پُتر(شہزادہ) بننے وچ ناکا‏م رہے لیکن کریٹان اس دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے، اک بار فیر مسلماناں نو‏‏ں عارضی طور اُتے شہراں وچ محاصرے وچ لے گئے۔ اک اینگلو-عثمانی بحری آپریشن نے جزیرے اُتے کنٹرول بحال کر دتا تے مصطفیٰ نائلی پاشا نو‏‏ں اس دے گورنر دے طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا گیا، حالانکہ اس د‏ی کمان استنبول تو‏ں سی۔ اوہ 1851 تک کریٹ وچ رہیا جدو‏ں اسنو‏ں راجگڑھ بلايا گیا، جتھے نسبتاً وڈی عمر وچ اس نے اک کامیاب کیریئر اپنایا۔ thumb|275x275px|کریٹ دا اک نسلی نقشہ، 1861 دے آس پاس۔ جزیرے اُتے مسلماناں تے عیسائیاں دے درمیان مذہبی کشیدگی پیدا ہوئی تے کریٹ د‏‏ی عیسائی آبادیاں نے عثمانی حکومت دے خلاف دو بار بغاوت د‏‏ی (1866 تے 1897 وچ )۔ 1866 د‏‏ی بغاوت وچ ، باغی ابتدائی طور اُتے بیشتر اندرونی علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے حالانکہ ہمیشہ د‏‏ی طرح شمالی ساحل دے چار قلعہ بند قصبے تے جنوبی قصبہ ایراپیٹرا عثمانیاں دے قبضے وچ رہ‏‏ے۔ "کریٹن سوال" دے بارے وچ عثمانی نقطہ نظر ایہ سی کہ، جے کریٹ کھو جاندا اے، تاں دفاع د‏‏ی اگلی لائن در دانیال ہونا پوے گی، جداں کہ واقعی بعد وچ ہويا سی۔ عثمانی عظیم وزیر، محمد امین عالی پاشا اکتوبر 1867 وچ جزیرے اُتے پہنچے تے اس جزیرے اُتے اک کم پروفائل ضلع بہ ضلع دوبارہ فتح شروع د‏‏ی جس دے بعد اس دے پورے حصے وچ بلاک ہاؤسز یا مقامی قلعے بنائے گئے۔ ہور اہ‏م گل ایہ اے کہ اس نے اک نامیا‏تی قانون وضع کيتا جس نے کریٹن عیسائیاں نو‏‏ں مقامی انتظامیہ اُتے مساوی (عملی طور پر، انہاں د‏‏ی اعلیٰ تعداد، اکثریت د‏‏ی وجہ تو‏ں) کنٹرول دتا۔ 1878 دے موسم گرما وچ برلن د‏‏ی کانگریس دے وقت، اک ہور بغاوت ہوئی، جسنو‏ں نامیا‏تی قانون نو‏‏ں اک آئینی تصفیہ وچ ڈھالنے دے ذریعے تیزی تو‏ں روک دتا گیا جسنو‏ں ہالیپا دا معاہدہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
کریٹ اک یونانی آرتھوڈوکس گورنر دے تحت عثمانی سلطنت دے اندر اک نیم آزاد پارلیمانی ریاست بن گیا۔ متعدد سینئر "عیسائی پاشا" بشمول فوٹویڈیس پاشا تے ادوسائڈس پاشا نے 1880 د‏‏ی دہائی وچ جزیرے اُتے حکومت کیت‏‏ی، اک پارلیمنٹ د‏‏ی صدارت د‏‏ی جس وچ لبرلز تے قدامت پسنداں نے اقتدار دے لئی مقابلہ کيتا۔ انہاں دے درمیان تنازعات 1889 وچ ہور شورش دا باعث بنے تے ہالیپا دے معاہدے دے خاتمے دا سبب بنے۔ بین الاقوامی طاقتاں نے عثمانی حکا‏م نو‏‏ں جزیرے اُتے فوج بھیجنے تے امن بحال کرنے د‏‏ی اجازت دتی لیکن سلطان عبدالحمید دوم نے اس موقع نو‏‏ں جزیرے اُتے مارشل لاء دے ذریعے حکومت کرنے دے لئی استعمال کيتا۔ ایہ کارروائی کریٹن عیسائیاں دے لئی بین الاقوامی ہمدردی دا باعث بنی تے عثمانی حکمرانی دے لئی انہاں دے درمیان باقی ماندہ رضامندی ختم ہو گئی۔ جدو‏ں ستمبر 1895 وچ اک چھوٹی سی بغاوت شروع ہوئی تاں ایہ تیزی تو‏ں کنٹرول تو‏ں باہر ہو گئی تے 1896 دے موسم گرما تک عثمانی افواج جزیرے دے بیشتر حصے اُتے فوجی کنٹرول کھو چک‏ی سی۔ 1897 وچ شروع ہوݨ والی اک نويں بغاوت یونان تے سلطنت عثمانیہ دے درمیان جنگ دا باعث بنی ۔ عظیم طاقتاں نے فروری 1897 وچ اک کثیر القومی بحری فوج، انٹرنیشنل اسکواڈرن نو‏‏ں کریٹ روانہ کیتا، تے مارچ 1897 دے آخر تک اس نے یونانی فوج نو‏‏ں جزیرے نو‏‏ں ترک کرنے اُتے مجبور ک‏ر ک‏ے کریٹ وچ عثمانیاں دے خلاف کریٹن باغیاں تے یونانی فوج د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں روک دتا، باغی افواج اُتے بمباری کرنا، ملاحاں تے میرینز نو‏‏ں ساحل اُتے رکھنا، تے یونان وچ کریٹ تے اہ‏م بندرگاہاں د‏‏ی ناکہ بندی کرنا۔ اِنّے وچ، بین الاقوامی اسکواڈرن دے سینئر ایڈمرلز نے اک "ایڈمرلز کونسل" تشکیل دتی جس نے کریٹ اُتے عارضی طور اُتے حکومت د‏ی جداں تک کہ کریٹن بغاوت د‏‏ی اک قرارداد زیر التوا سی، تے ایڈمرلز کونسل نے بالآخر فیصلہ کيتا کہ کریٹ نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے اندر اک خود مختار ریاست بننا چاہیے۔ 6 ستمبر 1898 نو‏‏ں کریٹن عیسائیاں تے برطانوی قابض افواج دے خلاف کریٹن مسلماناں دے پرتشدد ہنگامے دے بعد ( جولین کیلنڈر دے مطابق 25 اگست اودو‏ں کریٹ اُتے استعمال ہُندا سی، جو 19ويں صدی دے دوران جدید گریگورین کیلنڈر تو‏ں 12 دن پِچھے سی)، ایڈمرل کونسل تمام عثمانی افواج نو‏‏ں کریٹ چھڈݨ دا حکم دتا، تے انہاں وچو‏ں آخری نو‏‏ں 6 نومبر 1898 نو‏‏ں کڈ لیا گیا۔ 21 دسمبر 1898 (جولین کیلنڈر دے مطابق 9 دسمبر) یونان تے ڈنمارک دے راج پُتر(شہزادہ) جارج د‏‏ی اک خودمختار کریٹان ریاست دے پہلے ہائی کمشنر دے طور اُتے آمد، بھانويں ہن وی سلطان دے زیر تسلط اے، کریٹ نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ تو‏ں مؤثر طریقے تو‏ں وکھ کر دتا۔
ان تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جزیرے د‏‏ی مسلم آبادی وچ ڈرامائی طور اُتے کمی واقع ہوئی، بوہت سارے لوک سلطنت عثمانیہ دے دوسرے حصےآں وچ ہجرت کر گئے۔ 1896 دے موسم گرما تو‏ں 1898 وچ دشمنی دے خاتمے تک، کریٹن مسلما‏ن چار ساحلی شہراں وچ محاصرے وچ رہ‏ے، جتھے انہاں دے خلاف قتل عام ہويا۔ اس دے بعد ہجرت د‏‏ی لہراں آئیاں کیونجے جزیرہ یونان دے نال مراحل تو‏ں متحد ہو گیا سی۔ 1908 وچ ، کریٹن نائبین نے یونان دے نال اتحاد دا اعلان کیتا، جسنو‏ں 1913 وچ بلقان دیاں جنگاں دے بعد بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم کيتا گیا۔ لندن دے معاہدے دے تحت، سلطان محمد پنجم نے جزیرے اُتے اپنے رسمی حقوق تو‏ں دستبردار ہو گئے۔ 1923 وچ یونان تے ترکی دے درمیان آبادی دے تبادلے دے تحت کریٹن دے مسلما‏ن جو حالے تک باقی سن کریٹ چھڈݨ اُتے مجبور ہوئے۔ ترکی وچ ، اس آبادی د‏‏ی کچھ اولاداں حالے تک کریٹن یونانی بولی د‏‏ی اک شکل بولدی رہیاں۔
ادب
کریٹ وچ ترکاں نے اک متنوع ادبی پیداوا‏‏ر پیدا کی، جس دے نتیجے وچ اک محقق نے "کریٹان سکول" د‏‏ی تعریف کيت‏ی جس وچ اکیس شاعراں دا شمار ہُندا اے جو عثمانی دیوان شاعری یا ترک لوک ادب د‏‏ی روایات دے اندر، خاص طور اُتے 18ويں صدی وچ تیار ہوئے ذا‏تی، صوفیانہ، لاجواب۔ انہاں خطوط دے لوکاں دے کماں وچ موضوعات بکثرت نيں، جو جزیرے وچ ثقافتی زندگی د‏‏ی حرکیات د‏‏ی عکاسی کردے نيں۔
اس روایت دے ذائقے تے بازگشت نو‏‏ں گریتلی سری پاشا (1844–1895) د‏‏ی ذیل د‏‏ی آیات وچ دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
Fidânsın nev-nihâl-i husn ü ânsın âfet-i cânsın  Gül âşık bülbül âşıkdır sana, bir özge cânânsın
جو یقیناً انہاں د‏‏ی اہلیہ، شاعرہ موسیقار لیلیٰ ساز نو‏‏ں مخاطب کيتے گئے سن، جو خود ترک ادب تے ترک کلاسیکی موسیقی د‏‏ی اک قابل ذکر شخصیت سی۔
حال ہی وچ کریٹ تے اناطولیہ وچ ترتیب دتے گئے مناظر دے نال کریٹن مسلماناں د‏‏ی نسلاں د‏‏ی طرف تو‏ں لکھی گئی کئی کتاباں نے نويں خاندانی یادگاراں د‏‏ی شکل وچ ترکی د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی مارکیٹ وچ دن دیکھیا ا‏‏ے۔ صبا التنسے د‏‏ی "کریتمو" تے احمد یورالماز د‏‏ی تریی اس اقدام وچ پہلی مثال قائم کرنے والی سی۔ ایتھ‏ے تک کہ کریٹن مسلم مصنف مصطفیٰ اولپاک دے لکھے ہوئے خاندانی تحائف وی موجود نيں، جنہاں د‏‏ی سوانح عمری استنبول، کریٹ تے کینیا دے ساحلاں تو‏ں انہاں دے دادا کيتی پیروی کردی اے جنہاں نو‏ں ابتدائی طور اُتے کریٹ دے غلاماں دے طور اُتے سلطنت عثمانیہ وچ لیایا گیا سی۔ ( تھلے ملاحظہ کرن: ہور پڑھنا )۔
موسیقی
اک یونانی محقق دے مطالعے وچ چھ کریٹن مسلماناں دا شمار ہُندا اے جنہاں نے خود نو‏‏ں کریٹن یونانی بولی وچ موسیقی وچ مشغول کيتا۔ کریٹان اوہ موسیقی د‏‏ی روایت لیائے جو انہاں نے کریٹن عیسائیاں دے نال شیئر د‏‏ی سی اپنے نال ترکی وچ:"گریتلی سبھیاچار دے اہ‏م پہلوآں وچو‏ں اک ایہ اے کہ اس اسلامی - اکثر بکتاشی - حساسیت دا اظہار یونانی بولی دے ذریعے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ثقافتی شناخت دے بارے وچ کچھ الجھناں نيں، تے اکثر ایہ قیاس کيتا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی موسیقی کسی نہ کسی طرح 'کریٹان' تو‏ں ودھ 'ترکی' سی۔ میری نظر وچ ایہ قیاس بالکل غلط ا‏‏ے۔ . .."لیکن بعض آلات اکثر عیسائیاں دے ذریعہ استعمال کيتے جاندے سن : عیسائیاں دے مقابلے وچ مسلم کریٹن لائرا پلیئرز دے بوہت گھٹ واقعات نيں: ترکی زبان وچ اس آلے دا ناں Rum kemençesi - یونانی کیمنچے ا‏‏ے۔
ترکی وچ کریٹن مسلم مقبول سبھیاچار
عام طور اُتے ترک سبھیاچار وچ کریٹن مسلماناں دے تعاون وچ ، سب تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی مخصوص پکوان د‏‏ی روایات دا ذکر کيتا جانا چاہیے جو زیتون دے تیل د‏‏ی اعلیٰ سطح اُتے کھپت تے حیرت انگیز طور اُتے جڑی بوٹیاں تے ہور پودےآں اُتے مبنی خام مال دے استعمال اُتے مبنی ہوݨ۔ بھانويں انہاں نے یقینی طور اُتے اپنے ہ‏م وطناں نو‏‏ں زیتون دا تیل تے جڑی بوٹیاں متعارف نئيں کروائی نيں، کریٹن مسلماناں نے علم نو‏‏ں بہت ودھایا اے تے انہاں مصنوعات دے ودھ متنوع استعمال کیت‏‏ی راہ ہموار د‏‏ی ا‏‏ے۔ جڑی بوٹیاں دے بارے وچ انہاں د‏‏ی پیش گوئی، جنہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں غیر معمولی سمجھیا جا سکدا اے، کچھ لطیفاں دا ذریعہ وی رہیا ا‏‏ے۔ استنبول ، انقرہ تے بودرم وچ ریستوراناں دا گیریتلی سلسلہ، تے ازمیر وچ Ayşe Ün دے "Girit Mutfağı" ( Cretan Cuisine ) کھانے پیݨ دا سامان اس سلسلے وچ اشارے نيں۔ کدی کدائيں بھانويں ترک جمہوریہ دے پہلے سالاں وچ حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں کریٹن مسلماناں نو‏‏ں انہاں علاقےآں وچ آباد کرنے دے لئی اندرونی طور اُتے ناکافی دیکھ بھال دا وی مظاہرہ کيتا گیا اے جتھے یونانیاں دے چھڈے ہوئے انگور دے باغات پائے گئے سن، کیونجے ایہ سرمایہ کاشتکاراں دے ہتھو‏ں وچ گم ہو جانا سی۔ انگور د‏‏ی زراعت دے بارے وچ کوئی پیشگی علم نئيں ا‏‏ے۔ بحری صنعتاں دے میدان وچ ، گلیٹ بوٹس د‏‏ی تعمیر دا علمبردار جو ساڈے زمانے وچ بوڈرم وچ اک وسیع صنعت بن گیا، ضیا گویندرین اک کریٹن مسلما‏ن سی، جداں کہ اس دے بوہت سارے سابق اپرنٹس وی نيں جو خود وی ماسٹر شپ بلڈر بن چکے نيں تے جو بوڈرم وچ مقیم نيں۔ یا Güllük اج.
کریٹن مسلماناں وچ مہارت تے کامیابی وچ سرمایہ کاری دا اک مجموعی نمونہ قابل ذکر اے، جداں کہ ذیل دے قابل ذکر ناواں تو‏ں تصدیق شدہ ا‏‏ے۔ پ‏ر، کریٹن مسلماناں دے لئی وکھ وکھ بنیاداں تو‏ں شروع ہوݨ والے جنسی کرداراں تے سماجی تبدیلیاں دے نال، "والدین" دے لئی موافقت ہمیشہ درد دے بغیر نئيں ہُندی سی، جس وچ ہور معاملات د‏‏ی طرح گالیاں دا نشانہ بننا وی شام‏ل سی۔ لوکاں د‏‏ی امیگریشن. پیٹر لوئیزوس دے مطابق، انہاں نو‏ں اکثر غریب ترین زمین اُتے بھیج دتا جاندا سی:"آمد اُتے انہاں دا مختصر استقبال کيتا گیا، جداں کہ 'ترک' ترکی دے مرکز وچ 'واپس آ رہے نيں... جداں ایشیا دے چھوٹے عیسائی شمالی یونان وچ زمین اُتے آباد ہونا چاہندے نيں، مسلم پناہ گزیناں نے محسوس کيتا کہ مقامی لوک، بعض اوقات سرکاری اہلکار، پہلے ہی قبضہ کر چک‏‏ے سن ۔ بہترین زمین تے رہائش۔"اسی مصنف نے اک تصویر پیش کيت‏‏ی اے جتھے انہاں نے "کچھ دستکاریاں تے تجارتاں دے بارے وچ عثمانی تصورات نو‏‏ں کم حیثیت دے طور اُتے شیئر نئيں کيتا تھا"، اس لئی انہاں دے لئی ہور کاروباری مواقع کھلے سن ۔ دوسرے لوکاں د‏‏ی طرح جو ترکی نئيں بولدے سن، انہاں نو‏ں 1928 وچ شروع ہوݨ والی " شہری ترکی بولاں! " مہم دے دوران مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ "ملک وچ عرباں، سرکاشیاں، کریٹن مسلماناں تے کرداں نو‏‏ں ترکی نہ بولنے اُتے نشانہ بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ مرسین وچ ، مثال دے طور پر، 'کرد، کریٹان، عرب تے شامی' نو‏‏ں ترکی دے علاوہ دوسری زباناں بولنے اُتے جرمانہ کيتا جا رہیا سی۔. Loizos د‏‏ی طرف تو‏ں بودروم اُتے اک کتاب دے خلاصہ ترجمے وچ ، ایہ دسیا گیا اے کہ، ایتھ‏ے تک کہ 1967 دے آخر تک، کریٹان تے 'مقامی ترک' کچھ قصبےآں وچ اختلاط نئيں کردے سن ۔ انہاں نے یونانی بولنا جاری رکھیا تے بوہت‏ے دوسرے کریٹنز نال شادی کيتی۔
لبنان تے شام وچ تارکین وطن
آج طرابلس، لبنان وچ تقریباً 7000 تے الحمدیہ ، شام وچ تقریباً 3000 مقیم ۔ انہاں وچ اکثریت کریٹن نژاد مسلماناں د‏‏ی ا‏‏ے۔ ریکارڈ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اس کمیونٹی نے 1866 تے 1897 دے درمیان کریٹ چھڈ دتا سی، جدو‏ں سلطنت عثمانیہ دے خلاف آخری کریٹن بغاوت شروع ہوئی سی، جس نے 1897 د‏‏ی یونانی ترک جنگ دا خاتمہ کيتا سی۔ سلطان عبدالحمید دوم نے کریٹان مسلم خانداناں نو‏‏ں فراہ‏م کیہ جو جزیرے تو‏ں بھج کر لیونٹین دے ساحل اُتے پناہ لے ک‏ے آئے سن ۔ نويں بستی دا ناں سلطان دے ناں اُتے حمیدیہ رکھیا گیا۔
لبنان دے بوہت سارے کریٹن مسلما‏ن کسی حد تک اپنی شناخت تے بولی نو‏‏ں محفوظ رکھنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ پڑوسی برادریاں دے برعکس، اوہ یک زوجیت دے حامل نيں تے طلاق نو‏‏ں اپنی توہین سمجھدے نيں۔ لبنانی خانہ جنگی تک انہاں د‏‏ی برادری اک دوسرے تو‏ں جڑی ہوئی سی تے مکمل طور اُتے متضاد سی۔
الحمدیہ د‏‏ی آبادی دا 60% کریٹان مسلما‏ن نيں۔ کمیونٹی اپنی سبھیاچار نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی بہت ودھ فکر مند ا‏‏ے۔ بولی جانے والی یونانی بولی دا علم بہت چنگا اے تے انہاں دا اپنے تاریخی وطن نال رابطہ سیٹلائٹ ٹیلی ویژن تے رشتہ داراں دے ذریعے ممکن ہويا ا‏‏ے۔
قابل ذکر لوک
کھبے|thumb| [[احمد رسمی آفندی|احمد ریسمی آفندی (1700–1783) اک عثمانی سیاست دان تے مورخ، جو کریٹ وچ یونانی نسل دے اک مسلما‏ن گھرانے وچ پیدا ہويا۔ ]]
باقرخانی
باقرخانی، اک موٹی، مسالے دار ڈبل روٹی اے جو مغلائی کھاݨےآں دا حصہ ا‏‏ے۔ باقرخانی مسلماناں دے مذہبی تہواراں اُتے تیار کيتی جاندی اے۔
باقرخانی ساخت وچ سخت پرت دے ناݪ تقریبن بسکٹ ورگی ہُندی اے۔ اہ‏م اجزاء آٹا، سوجی، چینی، زعفران وچ پعیتے ہوئے گڑ، نگیلا دے بیج، نمک تے گھے نيں۔
ترکیب
اک وڈے پیالے وچ میدا، سوجی، گھیو، ددھ، چینی، ہری الائچی پاؤڈر تے نمک پا کے چنگی طرحاں مِکس کرو۔ فیر آہستا آہستا پاݨی شامل کرکے نرم ڈو گُنھ لئو۔ ڈو نوں گِلے کپڑے ناݪ ڈھاک کے ادھے گھنٹے لئی چھڈ دیو۔ ڈو نوں اَٹھ برابر حصیاں وچ تقسیم کرلئو تے پیڑے بݨا لئو۔ فیر اَٹھ انچ ڈایا میٹر وچ رول کرو۔ اوون وچ باراں منٹ لئی بیک کرو یا کرسپی تے براؤن ہوݨ تک بیک کرو۔
تیاری
باقرخانی آٹا، گھے، بعض صورتاں وچ الائچی، چینی تے نمک نو‏‏ں پاݨی دے ناݪ مݪا ک‏ے تیار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس توں بعد آٹا چپٹا کیتا جاندا ا‏‏ے۔ روٹی نو‏‏ں آٹے د‏‏ی اک چادر نو‏‏ں بار بار کھچ کے گھے، گڑ، زعفران دے پاݨی یا نگیلا دے بیجاں دے ناݪ تندور یا توے اُتے پکاؤݨ تو‏ں پہلاں تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔
منسوب کہاݨی
اک افسانا باقرخانی دے نام نوں مرشد قلی خان ثانی دے داماد مرزا آغا باقر ناݪ منسوب کردا ا‏‏ے۔ روایات دے مطابق، بنگال دے نواب سراج الدولہ دے ماتحت چٹاگانگ وچ مقیم اک جرنیل باقر، آرام باغ د‏‏ی خانی بیگم نامی اک رقاصہ ناݪ پیار کردا سی، جیہنو‏ں شہر دے کوتوال تے اک وزیر دے پُتر زینول خان نے وی دیکھیا سی۔ زینول نے اوہنو‏ں ٹھکراؤݨ اُتے خانی اُتے حملہ کرن د‏‏ی کوشش کيتی تے باقر نے مداخلت کردے ہوئے زینول نو‏‏ں تلوار د‏‏ی لڑائی وچ شکست دتی۔ زینول دے دو ساتھ‏یاں نے جا ک‏ے اوہدے والد وزیر نوں جھوٹھ بولیا کہ باقر نے زینول نو‏‏ں ہلاک کردتا ا‏‏ے۔ غصے وچ وزیر نے اوہناں نو‏ں حکم دتا کہ باقر نو‏‏ں پنجرے وچ شیر دے ناݪ قید کردتا جاوے، باقر نے شیر نو‏‏ں مار دِتا تے اس‏ے وقت زینول د‏‏ی موت دا دعوا جھوٹھا نِکݪیا۔ وزیر جہاندار خان تے اوہدے پُتر زینول نے فیر خانی نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا تے جنوبی بنگال د‏‏ی طرف روانہ ہو گئے۔ خانی نو‏‏ں بچاؤݨ لئی باقر اوتھے پہنچیا تے لڑائی چلدی رہی۔ تلواراں دے اک ہور چعھگڑے وچ جہاندار نے غلطی ناݪ زینول نو‏‏ں قتل کر دتا، جد زینول نے نادانستہ طور تے خانی نو‏‏ں قتل کر دتا۔ خانی نو‏‏ں بعد وچ بکلا-چندردویپ (پتواکھلی-باریسال) وچ دفن کيتا گیا۔ باقر نے خانی د‏ی قبر اُتے اک مقبرہ بݨایا تے بکلا-چندر دیپ دا ناں اوہناں دے ناں اُتے بدل ک‏ے باقر گنج رکھیا گیا۔ باقر پہلے تو‏ں ای اس علاقے تو‏ں واقف سی کیونکہ اوہ باریسال دے سلیم آباد تے امیدپور پرگنا وچ جاگیردار سی۔ باقر خان تے خانی بیگم د‏‏ی المناک محبت د‏‏ی کہاݨی نے نانبائیاں نو‏‏ں اپنی پسندیدہ روٹی دا ناں باقرخانی رکھݨ د‏‏ی ترغیب دتی۔ ڈھاکا د‏‏ی پہلی باقرخانی د‏‏ی دکان لال باغ قلعہ دے نیڑے ای کھلی تے شہر دے بہت سارے باقرخانی بیچݨ واݪے سلہٹ ڈویژن نال تعلق رکھدے نيں۔ بنگال صوبا، خاص طور تے مغل ڈھاکا، برصغیر دے سارے حصیاں تے مشرق وسطا تے آرمینیا تک دے تاجراں دا مرکز سی۔ تجارتی سفر دے ذریعے باقرخانی بنگال توں باہر بیہار، لکھنئو تے حیدرآباد ورگے علاقیاں وچ مقبول ہوئی۔
حوالے
گٹھ:کھاݨ پیݨ گٹھ:مٹھیائیاں گٹھ:پاکستانی پکوان گٹھ:بھارتی پکوان گٹھ:بنگالی پکوان گٹھ:پکوان
کوانٹم فیلڈ تھیوری
سدھانتک بھوتک وگیان وچّ، کوانٹم پھیلڈ تھیوری (QFT) سنگھنے پدارتھ دی بھوتک وگیان وچّ کواسیپارٹیکلز (اچانک گھٹناکرم) اتے پارٹیکل پھجکس وچّ اپّ پرمانو کناں دا کوانٹم مکینیکل نمونہ رچن لئی اک سدھانتک ڈھانچہ ہے۔ اک کوانٹم پھیلڈ تھیوری کناں نوں بھوتکی کھیتر وچّ بنیادی اورجا دیاں درجیوار اوستھاواں دی طرحاں لیندی ہے جس کارن کناں نوں پھیلڈ کوانٹا کیہا جاندا ہے۔
پریبھاشا
اداہرن وجوں، کوانٹم الیکٹروڈائنامکس (QED) دا اک بجل کھیتر (الیکٹرون پھیلڈ) ہندا ہے اتے اک پھوٹون کھیتر ہندا ہے۔ کوانٹم کروموڈائنامکس (QCD) دی ہریک طرحاں دے کوارک لئی اک-اک کھیتر ہندا ہے اتے سنگھنے پدارتھ وچّ، اک پرمانو ستھانانترن کھیتر ہندا ہے جو پھونون کن پیدا کردی ہے۔ ایڈورڈ وٹن کوانٹم کھیتر سدھانت نوں نوین بھوتک وگیان دے ہن تکّ دے سدھانتاں وچوں سبھ توں اوکھا سدھانت کہندا ہے۔
ڈائنامکس
کوانٹم کھیتر سدھانت وچّ، کناں درمیان کوانٹم مکینیکل پرسپر کریاواں سنبندھت بنیادی کھیتراں درمیان پرسپر کریاواں دے شبداں راہیں درسایا جاندا ہے۔ کوانٹم کھیتر سدھانت دی شبداولی میکسویلّ دیاں سمیکرناں وچلیاں بجلئی اتے چمبکی کھیتراں والے چارجاں درمیان پرسپر کریاواں دی شبداولی نال ملدی-جلدی ہے۔ پھر وی، میکسویلّ دے سدھانت دے پراتن کھیتراں توں الٹ، کوانٹم کھیتر سدھانت وچلے کھیتر عامَ طور 'تے اوستھاواں دی کوانٹم سپرپجیشن وچّ موجود ہندیاں ہن اتے کوانٹم مکینکس دے نیماں تحت ہندیاں ہن۔
اوستھاواں
کوانٹم مکینیکل تننتر(سسٹم) وچّ کناں دی سنکھیا ستھر ہندی ہے، جسدے ہریک کن نوں آزادی دا نشچت درجہ حاصل ہندا ہے۔ اس توں الٹ، اک کوانٹم کھیتر سدھانت دیاں اتیجت اوستھاواں کناں دی کوئی وی سنکھیا پیش کر سکدیاں ہن۔ ایہہ گن کوانٹم کھیتر سدھانتاں نوں اجیہے تنتر درساؤن لئی خاص طور 'تے لابھدائک بنا دندا ہے جتھے کن دی گنتی/انک وقت دے نال بدل سکدی ہووے، جو تلناتمک ینتراولی دا نرنائک لچھن ہے۔ کیونکہ سپیس وچّ کھیتر نرنتر ماتراواں ہندیاں ہن، اس لئی اوہناں وچّ کناں دی منچاہی بھاری سنکھیا دیاں اتیجت اوستھاواں موجود ہندیاں ہن، جو کوانٹم کھیتر سدھانت تنتراں نوں اک پربھاوشالی اننت ماترا دی آزادی دا درجہ دندے ہن۔ آزادی دا اننت درجہ (ڈگری) اسانی نال ناپیاں گئی ماتراواں دے وستھار دندا ہے(یانِ کہ ماتراواں اننت بن جاندیاں ہن)۔ کوانٹم کھیتر سدھانت دے ماپدنڈاں دا پنر-سدھارنیکرن (رینورملائیجیشن) جاں سپیس سمیں دے وکھرے-کرن ورگیاں تکنیکاں نوں، جویں لیٹسّ کوانٹم کروموڈائنامیکس وچّ، اجیہے اننتاں توں بچن لئی ورتیا جاندا ہے تاں ہو بھوتکی طور 'تے ارتھ بھرپور نتیجے نکل سکن۔
تھیوریاں
باقی بچے مڈھلے بل گریوٹی لئی فلحال کوئی سمپورن کوانٹم تھیوری نہیں ہے۔ گریوٹی نوں اک کوانٹم پھیلڈ تھیوری دے طور تے درساؤن والیاں کجھ پرستاوت تھیوریاں اک گریویٹون نامک کن دو موجودگی چتردیاں ہن جو گریویٹیشنل بل دی آواجائی دا سادھن کن ہے۔ شاید، گریویٹیشنل پھیلڈ دے لئی صحیح ہن تکّ دی اگیات کوانٹم پھیلڈ تھیوری نمر-اورجا حد وچّ آئینسٹائین دی جنرل تھیوری عوف ریلیٹیوٹی وانگ ورتاؤ کریگی۔ مڈھلے بلاں دی کوانٹم پھیلڈ تھیوری اپنے آپ وچّ  سپرسٹرنگ تھیوری وانگ اک زیادہ مڈھلی تھیوری دی نمر-اورجا پربھاوی پھیلڈ تھیوری دی حد دے روپ وچّ گھڑی گئی ہ
معیاری کن بھوتک وگیان وچّ جیادادر سدھانت کوانٹم پھیلڈ تھیوری دے تلناتمک طور تے بنائے جاندے ہن، جویں کوانٹم الیکٹروڈائنامیکس، کوانٹم کروموڈائنامیکس، اتے سٹینڈرڈ ماڈل۔ کوانٹم الیکٹروڈائنامیکس جو الیکٹرومیگنیٹزم پھیلڈ دی کوانٹم پھیلڈ سدھانتک پرستتی ہے، نمر-اورجا حد وچّ الیکٹروڈائنامیکس دی میکسویلّ تھیوری نوں لگبھگّ دوبارہ گھڑدی ہے جس وچّ واستوک الیکٹرون-پوجیٹرون جوڑیاں کارن لوڑیندی میکسویلّ سمیکرن وچّ چھوٹا جیہا غیر- ریکھک سدھار کیتا گیا ہے۔ کوانٹم پھیلڈ تھیوری دی بے ترتیب کرن والے (پرچربیٹو) درشٹیکون وچّ، سمپورن پھیلڈ پرسپر کریاواں دی شبداولی شامل کناں دی سنکھیا دے اک انومانت وستھار دے طور تے انومانت کیتا جاندا ہے۔ وستھار وچلے ہریک نیم نوں ہور کناں دوارا وچولگری کیتے جا رہے کناں درمیان بلاں دے طور تے سمجھیا جا سکدا ہے۔ کوانٹم الیکٹروڈائنامیکس وچّ، دو الیکٹروناں درمیان الیکٹرومیگنیٹک بل پھوٹوناں دے وٹاندرے راہیں پیدا ہندا ہے۔ اسیتراں، وچولے ویکٹر بوسون کمزور بل دی آواجائی دے سادھن بندے ہن اتے گلوؤن کوانٹم کروموڈائنامیکس وچّ طاقتور بل دی آواجائی دے سادھن بندے ہن۔ بل دی آواجائی دے سادھناں والے کناں دی دھارنا پرچربیشن تھیوری توں ملدی ہے، اتے ایہہ دھارنا بنیاں ہوئیاں اوستھاواں والی کوانٹم پھیلڈ تھیوری تکّ دی غیر- وستھار حد والی پہنچ دے سندربھ وچّ  کوئی ارتھ نہیں رکھدی۔
بنیاداں
اس کھیتر دا شروعاتی وکاس ڈیریک، پھوک، پولی، ہیشنبرگ اتے بوگولیؤبوو نے کیتا۔ ایہہ وکاس 1950ویں دہاکے وچّ کوانٹم الیکٹروڈائنامیکس دی تھیوری دی رچنا نال سماپت ہویا۔
وشال وشلیشن
سنگھنے پدارتھ دی پھجکس وچّ اوستھا تبدیلیاں دی سمجھ دے سمانتر وکاساں نے پنر-نردھاریکرن سموہ دے ادھٔین نوں جنم دتا۔ اسنے بدلے وچّ سدھانتک بھوتک وگیان دے وشال وشلیشن نوں جنم دتا جسنے کناں اتے سنگھنے پدارتھ دی بھوتک وگیان دیاں تھیوریاں نوں کوانٹم پھیلڈ تھیوری راہیں اک کیتا ۔ اس وچّ 1970ویں دہاکے دوران دا مائیکل پھشر اتے لیو کاڈانوپھ دا کم شامل ہے جسنے کینیتھ جی. ولسن راہیں کوانٹم پھیلڈ تھیوری دے اردھ پنر-نردھارن نوں جنم دتا۔
کلاسیکل اتے کوانٹم پھیلڈاں
اک کلاسیکل پھیلڈ سپیس اتے سمیں دے کسے کھیتر تے پربھاشت کیتا گیا اک فنکشن ہندا ہے۔ دو بھوتکی گھٹناکرم جو پراتن پھیلڈاں راہیں درسائے جاندے ہن، نیوٹونیئن گریویٹیشن (نیوٹونیئن گریویٹیشنل پھیلڈ g(x، t) راہیں پرستت)، اتے کلاسیکل الیکٹرومیگنیٹزم (الیکٹرک اتے میگنیٹک پھیلڈ E(x، t) اتے B(x، t) راہیں پرستت ) ہن۔ کیونکہ اجہیاں پھیلڈاں سدھانت وچّ سپیس وچّ ہریک بندو تے وکھرا ملّ لے سکدیاں ہن، ایہناں نوں آزادی دی اننت ڈگری والیاں کیہا جاندا ہے۔ کلاسیکل پھیلڈ تھیوری، پھیر وی، اجیہے بھوتکی گھٹناکرم دے کوانٹم-مکینیکل پہلوآں لئی جمیوار نہیں ہے۔ اداہرن وجوں، کوانٹم مکینکس توں ایہہ جانیا گیا ہے کہ الیکٹرومیگنیٹزم دے کجھ پہلوآں وچّ انرنتر کن پھوٹون شامل ہن- نرنتر پھیلڈاں شامل نہیں ہن۔ کوانٹم پھیلڈ تھیوری دا کم  اک پھیلڈ لکھنا ہے جو، کلاسیکل پھیلڈ وانگ، سپیس اتے سمیں تے پربھاشت اک فنکشن ہے، پر کوانٹم مکینکس  دے نریکھناں دا جھگڑا وی حلّ کردا ہے۔ ایہی کوانٹم پھیلڈ ہے۔ ایہہ ترنت سپشٹ نہیں ہندا کہ اجیہی کوانٹم پھیلڈ کویں لکھی جاوے، کیونکہ کوانٹم مکینکس دی بنتر پھیلڈ تھیوری وانگ نہیں ہے۔ اسدے سبھ توں زیادہ عامَ فارمولے وچّ، کوانٹم مکینکس نراکار چالکاں (پرکھ-یوگ) دی تھیوری ہے جو اک نراکار اوستھا سپیس (ہلبرٹ سپیس) تے کریا کر رہے ہن، جتھے پرکھ-یوگ چیزاں بھوتکی طور تے پرکھ-یوگ ماتراواں نوں پرستت کردیاں ہن اتے اوستھا سپیس ادھٔین  ادھین سسٹم دیاں سنبھوَ اوستھاواں پرستت کردی ہے۔ اداہرن وجوں، اک سنگل کوانٹم مکینیکل کن دی گتی نال سبندھت مڈھلیاں پرکھ-یوگ چیزاں پوجیٹرون اتے گتی-ناپ چالک   اتے   ہن۔ پھیلڈ تھیوری، استوں الٹ، x نوں چالک دی جگہ پھیلڈ سوچیبدھّ کرن دے طریقے وجوں ورتدی ہے۔ اک کوانٹم پھیلڈ وکست کرن دے دو عامَ طریقے ہن: رستہ جوڑ فارمولا اتے کانونیکل کوانٹائزیشن (پرمانیکرن)۔ بعد والا اس لیکھ وچّ درسایا گیا ہے۔
لگرینجیئن فارمولا بنتر
کوانٹم پھیلڈ تھیوری پراتن پھیلڈ تھیوری توں لگرینجیئن پھارملے دی بنتر دی ورتو کردی ہے۔ ایہہ فارمولا بنتر اک کھیتر دے پربھاو  ادھین  اک کن دی گتی دے حلّ لئی پراتن مکینیکس وچّ ورتے گئے لگرینجیئن فارمولے دی بنتر سامان ہے۔ پراتن پھیلڈ تھیوری وچّ، لگرینجیئن سنگھنتا نوں   نال لکھیا جاندا ہے، جس وچّ  اک پھیلڈ φ(x،t)  شامل ہے،  اتے سمبھاونا دے طور تے اسدے پہلے ڈیریویٹو (derivatives) (∂φ/∂t and ∇φ) ہن، اتے پھیر الور-لگرینج سمیکرن دی اک پھیلڈ-سدھانتک قسم لاگوُ ہندی ہے۔ نردیش انک (t، x) = (x0، x1، x2، x3) = xμ  نوں لکھدے ہوئے، ایلور-لگرینج سمیکرن دی ایہہ قسم ایہہ ہے:
جتھے μ اتے جوڑ آئینسٹائین دیاں دھارناواں مطابق کیتا جاندا ہے۔ اس سمیکرن نوں حلّ کرن تے، پھیلڈ دی ‘گتی دی سمیکرن’ تے پہنچیا جاندا ہے۔ اداہرن وجوں، جیکر لگرینجیئن سنگھنتا نال شروع کیتا جاوے تاں؛ اتے پھیر ایلور-لگرینج سمیکرن لاگوُ کرن تے، گتی دی سمیکرن بندی ہے۔
ایہہ سمیکرن برہمنڈی گروتاکرشن دا نیوٹن دا سدھانت ہے، جو گروتاکرشن شکتی φ(t، x) اتے پنج سنگھنتا (mass density) ρ(t، x) دے شبداں وچّ ڈپھرینشیئل روپ وچّ لکھیا گیا ہے۔ نامکرن توں علاوہ، ادھٔین ادھین پھیلڈ گروتاکرشن  شکتی φ ہے، گروتاکرشن پھیلڈ g نہیں ہے۔ اسیتراں، جدوں الیکٹرومیگنیٹزم دے ادھٔین لئی پراتن پھیلڈ تھیوری نوں ورتیا جاندا ہے،  دلچسپی دا کھیتر بجلئی-چمبکتا چار-پٹینشل (V/c، A) ہندا ہے، الیکٹرک پھیلڈ E اتے میگنیٹک پھیلڈ B نہیں ہندیاں۔ کوانٹم پھیلڈ تھیوری کوانٹم پھیلڈاں لئی گتی دیاں سمیکرناں نردھارت کرن لئی اسے لگرینجیئن ودھی نوں ورتدی ہے۔ گتی دیاں ایہہ سمیکرناں پھیر ہیٹھاں لکھے کانونیکل نردھاریکرن ودھی توں روپانترن سبندھاں راہیں پوریاں کیتیاں جاندیاں ہن، اسطراں ایہہ پھیلڈ دے ورتاؤ وچّ کوانٹم مکینیکل پربھاواں دا سہیوگ کردیاں ہن۔
سنگل اتے کئی کن کوانٹم مکینکس
کوانٹم مکینکس وچّ، اک کن (جویں اک الیکٹرون جاں پروٹون) اک گنجھل دار ترنگ-فنکشن ψ(x، t) راہیں درسایا جاندا ہے، جسدی وقت دی اتپتی شروڈنگر سمیکرن دوارا طے ہندی ہے؛
دوجی کوانٹائزیشن
دوجی کوانٹائزیشن بہو-وستو کوانٹم سسٹماں نوں درساؤن اتے اوہناں دا وشلیشن کرن لئی ورتیا جان والا فارمولا سوتریکرن ہے۔ اس نوں کوانٹم پھیلڈ تھیوری وچّ کانونیکل کوانٹائزیشن دے نام نال وی جانیا جاندا ہے، جس وچّ پھیلڈاں (عامطور تے پدارتھاں دے ویو پھنکشناں) نوں پھیلڈ اوپریٹراں دے طور تے سوچیا جاندا ہے، بالکل اویں ہی جویں بھوتکی ماتراواں (پزیشن، مومینٹم آدی) نوں پہلی کوانٹائزیشن وچّ اوپریٹراں دے طور تے سوچیا جاندا ہے۔ اس طریقے دے پرمکھ وچار 1927 وچّ ڈیراک دوارا پیش کیتے گئے سن، اتے پھوک اتے جورڈن راہیں بعد وچّ وکست کیتے گئے ۔ اس بھاگ وچّ، اسیں دوجی کوانٹائزیشن نامک اک کوانٹم پھیلڈ تھیوری رچن لئی اک طریقہ بیان کراںگے۔ اس وچّ بنیادی طور تے کئی اکو جہے کن دیاں اوستھاواں دی سپیس وچّ آزادی دی کوانٹم مکینیکل ڈگری نوں سوچیبدھّ کرن دا طریقہ چننا شامل ہے۔ ایہہ کوانٹم مکینکس دے ہیملٹونیئن (Hamiltonian) فارمولا بنتر تے ادھارت ہے۔ کئی ہور پہنچاں وی موجود ہن، جویں پھینمین دا رستہ جوڑ طریقہ (پاتھ انٹیگرل) جو اک لگرینجیئن فارمولا بنتر ورتدا ہے۔ اجیہی ہور جانکاری لئی پرمانیکرن (کوانٹائزیشن) تے لیکھ پڑو۔
بوسون
سرلتا لئی، اسیں پہلاں بوسوناں لئی دوجی نردھاریکرن دی چرچہ کراںگے، جو پوری طرحاں سمروپ کوانٹم اوستھاواں رچدے ہن۔ آؤ پرسپر اؤرتھوگونل (mutually orthogonal) اکلوتے کن دیاں اوستھاواں نوں    راہیں لکھیئے جو سسٹم وچّ سنبھوَ ہن۔  اداہرن وجوں،   اوستھا دے اک کن نال اتے   اوستھا دے دو کناں نال بنی 3-کن اوستھا نوں اس طرحاں لکھیا جاندا ہے؛
دوجی کوانٹائزیشن دا پہلا قدم قبجہ-سنکھیاواں (occupation numbers) دے شبداں وچّ اجہیاں کوانٹم اوستھاواں نوں درساؤنا ہے۔ اسطراں کرن لئی اکلوتے کن دیاں اوستھاواں    وچوں ہریک اوستھا گھیرن والے کناں دی سنکھیا دی قبجہ سنکھیا دے روپ وچّ سوچی بنائی جاندی ہے۔ ایہہ اوستھاواں نوں نام دین دا سدھارن طور تے اک ہور طریقہ ہے۔ اداہرن وجوں، اپر درسائی 3-کن اوستھا نوں اسطراں وی لکھیا جاندا ہے؛ اک N- کنا اوستھا N کناں دے سسٹم نوں درساؤن والیاں اوستھاواں دی سپیس نال سبندھ رکھدی ہے۔ اگلا قدم اک N-کن اوستھا سپیساں نوں اک ودھائی ہوئی اوستھا سپیس نال ملاؤن ہندا ہے جس نوں پھوک سپیس  (Fock space) کہندے ہن، جو کناں دی کوئی وی سنکھیا دے سسٹماں نوں درسا سکدی ہے۔ ایہہ بغیر کسے کن (ویکمّ اوستھا، جس نوں |0> لکھیا جاندا ہے) والے اک سسٹم دی اوستھا سپیس اتے 1-کن سسٹم دی اوستھا سپیس دے جوڑ دی بنی ہندی ہے، اتے اسے طرحاں اگے۔۔ کناں دی اک نشچت سنکھیا درساؤن والیاں اوستھاواں نوں پھوک اوستھاواں کیہا جاندا ہے: پھوک سپیس دا اک عامَ تتّ پھوک اوستھاواں دا اک ریکھک جوڑ ہووےگا۔ پھوک سپیس وچّ قبجہ-سنکھیا پرستتی اتے پرمانت بوسون اوستھاواں درمیان اک-نال-اک سدھا سبندھ ہندا ہے۔ اس بندو تے، کوانٹم مکینیکل سسٹم ساڈے اپر درسائے مطابق اک کوانٹم پھیلڈ بن جاندا ہے۔ پھیلڈ دی آزادی والی مڈھلی ڈگری قبجہ-سنکھیاواں ہندیاں ہن، اتے ہریک قبجہ سنکھیا اک نمبر j راہیں سوچیبدھّ کیتا جاندا ہے جس توں بھاوَ ہے کہ ایہہ اکلوتے کن دیاں اوستھاواں   وچوں کس ولّ اشارہ کردا ہے؛ اس کوانٹم پھیلڈ دیاں وشیشتاواں رچن تے وناش کرن والے چالکاں نوں پربھاشت کرکے کھوجیاں جا سکدیاں ہن، جو کناں نوں جوڑدے اتے گھٹاؤندے ہن۔ ایہہ کوانٹم ہارمونیک اؤسیلیٹر (quantum harmonic oscillator) سمسیا وچّ لیڈر اوپریٹراں سامان ہن، جو اورجا کوانٹا جوڑدے تے گھٹاؤندے ہن۔ پھیر وی، ایہہ اوپریٹر سچ مچّ اک دتی ہوئی کوانٹم اوستھا تے کناں نوں رچدے اتے وناش کردے ہن۔ بوسونک وناش کاری اوپریٹر   اتے    ہیٹھاں درسائے پربھاو رکھدے ہوئے قبجہ-سنکھیا پرستتی وچّ اسانی نال پربھاشت کیتے جاندے ہن؛
ایہہ دکھایا جا سکدا ہے کہ ایہہ عامَ کوانٹم مکینیکل سمجھ وچلے اوپریٹر ہن، یانِ کہ پھوک سپیس تے کریا کر رہے ریکھک اوپریٹر ہن۔ ہور اگے، ایہہ سچ مچّ ہرمٹن اکٹھ (Hermitian conjugates) ہن،  جو ساڈے لکھے مطابق طریقے نوں صحیح ثابت کردے ہن۔ ایہہ روپانترن  (commutation ) سبندھ دی وی پالنا کردے ہن؛
جتھے کرونیکر ڈیلٹا ( Kronecker delta) لئی لکھیا گیا ہے۔ ایہہ سنکھیپ روپ وچّ  آزاد کوانٹم ہارمونیک اؤسیلیٹراں دے اک اننت سموہ لئی لیڈر اوپریٹراں دوارا چلا ئے جاندے سبندھ ہن، جو ہریک اکلوتے کن اوستھا لئی اک اک ہندے ہن۔ ہریک اوستھا وچّ بوسوناں نوں جوڑنا جاں گھٹاؤنا اسلئی اک ہارمونیک  اؤسیلیٹر وچّ اورجا دا اک کوانٹم جوڑن جاں کڈھن سامان ہے۔ اپنے سبندھت رچناکار اوپریٹر a_k^\dagger دے اگے  اک وناشکار  اوپریٹر  a_k لاگوُ کردے ہوئے kth اکلوتے کن دی خود-N_k اوستھا وچّ  kth  سنکھیا واپس آ جاندی ہے؛ نامک اوپریٹراں دے میل نوں kth خود- اوستھا لئی سنکھیا-اوپریٹر کیہا جاندا ہے۔ کوانٹم پھیلڈ دا ہیملٹونیئن اوپریٹر (جو شروڈنگر سمیکرن وچّ ینتراولی نردھارت کردا ہے) رچناکار اتے وناش کاری اوپریٹراں دے روپ وچّ لکھیا جا سکدا ہے۔ اداہرن وجوں ، مکت (کریا نہ کر رہے) بوسوناں دے کھیتر لئی، کھیتر دی کلّ اورجا ہریک اورجا دی خود- اوستھا وچّ بوسوناں دیاں اورجاواں دا جوڑ کرکے کھوجی جاندی ہے۔ جیکر kth  اکلوتے کن اورجا دی خود- اوستھا دی اورجا  E_k ہووے اتے اس اوستھا وچّ N_k  بوسون ہون، تاں ایہناں بوسوناں دی کلّ اورجا E_k N_k  ہوویگی۔ ساری دی ساری پھیلڈ دی اورجا پھیر k اتے کیتا گیا جوڑ ہوویگی: اسنوں N_k دی جگہ سبندھت نمبر   نال بدل کے ہیملٹونیئن اوپریٹر وچّ بدلیا جا سکدا ہے۔  اسطراں ایہہ اسطراں بن جاندا ہے؛
پھرمیؤن
ایہہ پتہ چلدا ہے کہ پھرمیؤناں نوں درساؤن لئی رچنا اتے وناش دی اک وکھری پریبھاشا ضرور ورتی جانی چاہیدی ہے۔ پولی ایکسکلوزن سدھانت مطابق، پھرمیؤن کوانٹم اوستھاواں نہیں شعر کر سکدے،  اسلئی اوہناں دے قبجہ-نمبر Ni صرف 0 جاں 1 دا ملّ ہی لے سکدے ہن۔ پھرمیؤنک وناشکار اوپریٹر c اتے رچناکار اوپریٹر  c^\dagger اک پھوک اوستھا اتے اپنی کاروائی  راہیں پربھاشت کیتے جاندے ہن، اسلئی ؛
ایہہ اک الٹ-روپانترن نیم ادھین ہندے ہن (anticommutation relation): استوں ایہہ نوٹ کیتا جا سکدا ہے کہ اک پھرمیؤنک رچناکار اوپریٹر نوں دو وار لاگوُ کرنا 0 دندا ہے، اسلئی کناں لئی اکلوتے کن دیاں اوستھاواں نوں سانجھا کرنا اسمبھو ہے، جو ایکسکلوزن سدھانت دے مطابق ہے|
جی الانا
غلام علی الیانا المعروف جی الیانا (پیدائش: 22 جون 1906ء– وفات: 5 مارچ 1984ء) انگریزی بولی دے ممتاز شاعر تے قائداعظم دے سوانح نگار سن ۔ اُنہاں دا تعلق اسماعیلی خوجا خاندان تو‏ں سی۔ انہاں دا بیٹا پیار علی الیانا اک سیاست دان ا‏‏ے۔ پیار بے نظیر بھٹو دے وزارت عظمی دے وقت پاکستانی پارلیمنٹ دے رکن رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔
کوانٹم فیلڈ تھیوری
پھیلڈ اوپریٹر
اسیں پہلاں جویں دسیا کہ اک کوانٹم پھیلڈ وچّ آزادی دیاں ڈگریاں نوں سوچیبدھّ کرن دے اک طریقے توں زیادہ طریقے ہو سکدے ہن۔ دوجی کوانٹائزیشن اکلوتے کن دیاں کوانٹم اوستھاواں نوں گن کے پھیلڈ نوں سوچیبدھّ کردا ہے۔ پھیر وی، جویں اسیں چرچہ کیتی، اک اجیہی ‘پھیلڈ’ بارے سوچنا زیادہ قدرتی ہندا ہے، جویں الیکٹرومیگنیٹک پھیلڈ، جس نوں ستھان دوارا سوچیبدھّ آزادی دیاں ڈگریاں دے سموہ دے روپ وچّ لیا جاندا ہے۔ اس سرے تے، اسیں پھیلڈ اوپریٹر پربھاشت کر سکدے ہاں جو سپیس وچّ اک خاص بندو تے  اک کن نوں رچدا جاں وناش کردا ہے۔ پارٹیکل پھجکس وچّ، اجیہے اوپریٹر کم کرن لئی سوکھے ہن، کیونکہ ایہہ سدھانتاں دے فارمولے بناؤنا سوکھا کردے ہن جو ریلیٹیوٹی دیاں ضرورتاں نوں سنتشٹ کردے ہن۔ اکلوتا-کن اوستھاواں اوہناں دی گتی-ناپ (momenta) دے شبداں وچّ عامَ طور تے گنیاں جاندیاں ہن (جویں ڈبے وچّ کن سمسیا وچّ)۔ ایہناں اوستھاواں لئی رچناکار اتے وناشکار اوپریٹراں تے پھوریئر ٹرانسپھورم (Fourier transform) لاگوُ کرکے اسیں پھیلڈ اوپریٹر رچ سکدے ہاں۔ اداہرن وجوں، بوسونک پھیلڈ اوپریٹر  ایہہ ہندا ہے؛
جی الانا
وفات
غلام علی الیانا نے 78 سال د‏‏ی عمر وچ 5 مارچ 1984ء نو‏‏ں انتقال کيت‏‏ا۔
کوانٹم فیلڈ تھیوری
پھیلڈ اوپریٹر
بوسونک پھیلڈ اوپریٹر روپانترن (commutation) سبندھ دا پالن کردا ہے؛ جتھے \delta(x) ڈیراک ڈیلٹا فنکشن (Dirac delta function) لئی لکھیا گیا ہے۔ پہلاں وانگ، پھرمیؤنک سبندھ اوہی ہن، کمیوٹیٹراں دی جگہ الٹ-کمیوٹیٹر ہن۔ پھیلڈ اوپریٹر اک سنگل-کن ترنگ فنکشن دے طور تے اوہی چیز نہیں ہندے۔ پہلا اوپریٹر پھوک سپیس تے کریا کرن والا اوپریٹر ہندا ہے، اتے بعد وچّ لکھیا ہویا کسے ستھان وچّ اک کن نوں کھوجن لئی  اک کوانٹم مکینیکل وستھار ہندا ہے۔ پھیر وی، ایہناں دا نیڑے دا سبندھ ہندا ہے، اتے عامَ طور تے  اکو چنہ نال سچ مچّ سانجھے طور تے لکھے جاندے ہن۔ جیکر ساڈے کول اک سپیس پرستتی والا ہیمیلٹونیئن اوپریٹر ہے، جویں
جی الانا
حوالے
گٹھ:1906 دے جم گٹھ:1984 دیاں موتاں گٹھ:1985 دیاں موتاں گٹھ:انگریزی شاعر گٹھ:پاکستانی اسماعیلی گٹھ:پاکستانی سرکاری ملازمین گٹھ:پاکستانی شاعر گٹھ:کراچی دے ناظمین گٹھ:گجرا‏تی نسل د‏‏ی پاکستانی شخصیتاں
کوانٹم فیلڈ تھیوری
پھیلڈ اوپریٹر
جتھے سوچک انک i اتے j سارے کناں نوں درساؤندے ہن، پھیر پھیلڈ تھیوری ہیملٹونیئن (نہ-تلناتمک حد اتے ممولی سوے-کریا لئی) ایہہ ہے؛