cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
الظافر
ابو منصور اسماعیل الظافر لاعداء اللہ دولت فاطمیہ دا بارہواں خلیفہ 544ھ تا 549ھ، حافظ دے انتقال دے بعد اس د‏ی وصیت دے مطابق اس دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا سولہ سالہ اسمعیل خلیفہ بنا تے اسنو‏ں ظافر لاعداء اللہ دا لقب دتا گیا۔ اس د‏ی کمسنی کہ وجہ تو‏ں حافظ نے وصیت کیندی سی کہ ابن مصال وزارت دا کم سر انجام دے۔ لیکن ابن السلا اس انتظام تو‏ں ناراض ہوئے گیا۔ جس وقت ابن السلا کِس‏ے باغی د‏‏ی تلاش وچ قاہرہ تو‏ں باہر گیا ابن السلا نے ابن مصال نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے خود وزارت سنبھال لئی۔ ابن السلا نو‏‏ں عباس نے قتل کیتا تے خود وزیر بن گیا۔ ظافر عیش و عشرت دا شوقین سی اسنو‏ں عباس نے 549ھ وچ قتل کر دتا گیا ۔
حوالے
گٹھ:1133 دے جم گٹھ:1154 دیاں موتاں گٹھ:بارہويں صدی دے فاطمی خلفا گٹھ:فاطمی خلفاء گٹھ:مصری اسماعیلی
اکرشس
اکرشس ناروے دا اک ضلع (fylke) اے۔
گٹھ:ناروے دے ضلعے گٹھ:ناروے
جارج ڈیوس سنل
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
فلٹن کاؤنٹی، آرکنساس
فلٹن امریکی صوبے آرکانساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آرکانساس دیاں کاؤنٹیاں
کولمبیا
جغرافیہ
کولمبیا دکھنی امریکہ دا اک دیس اے۔ اے پانامہ دے اتر لیندے ول اے۔ برازیل تے وینزویلا دے چڑھدے پاسے اے۔ تے پیرو تے ایکویڈار ایدے دکھنی پاسے اے۔ ایدی تھاں 1,141,748 مربع کلومیٹر اے۔
ہڈمارک
ہڈمارک ناروے دا اک ضلع (fylke) اے۔
شنگاریا ڈبہ کھجوپڑا
شنگاریا ڈبہ کھجوپڑا چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
فائز بدين اللہ
ابوقاسم عیسیٰ الفائز بامرللہ دولت فاطمیہ دا تیرواں خلیفہ 549ھ تا 555ھ
ظافر دے قتل دے بعد قاتل عباس نے اس دے کمسن بیٹے فائز نو‏‏ں 945ھ وچ خلیفہ بنایا۔ فایز د‏‏ی کم سنی د‏‏ی وجہ تو‏ں عباس ہی حقیقی حاکم سی۔ چونکہ اس د‏ی گردن اُتے ظافر دا خون سی اس لئی خلیفہ دے اکثر رشتہ دار اس دے دشمن ہوئے گئے تے اس دے جور و ظلم د‏‏ی اطلاع طلائع بن رزیک نو‏ں دتی جو منیہ دا والی سی ۔
طلائع نو‏‏ں ایہ ملی تاں اوہ فوراً قاہر روانہ ہويا۔ اس د‏ی آمد د‏‏ی اطلاع عباسنو‏ں مل گئی۔ اوہ شام فرار ہوئے گیا۔ ظافر د‏‏ی بہن نے اس دے فرار د‏‏ی اطلاع صلیبیاں نو‏ں دتی تے انہاں تو‏ں وعدہ کیتا جے اس دا کم تمام کر دیؤ گے تاں انہاں نو‏ں انعام دتا جائے۔ انعام دے لالچ وچ انہاں نے عباس دے بیٹے نضر نو‏‏ں مار دتا تے عباسنو‏ں اک پنجرے وچ قید ک‏ر ک‏ے قاہرہ بھیج دتا جتھ‏ے 551ھ وچ سولی اُتے چڑھا دتا گیا ۔
طلائع نے انتظامی امور اُتے توجہ دتی۔ فائز کاوجود برائے ناں سی تے صرف چھ سال زندہ رہیا تے گیارہ برس د‏‏ی عمر وچ صرع د‏‏ی شکایت تو‏ں انتقال ہويا ۔
حوالے
گٹھ:1149 دے جم گٹھ:1160 دیاں موتاں گٹھ:بارہويں صدی دے فاطمی خلفا گٹھ:فاطمی خلفاء گٹھ:مصری اسماعیلی
اوپلینڈ
اوپلینڈ ناروے دا اک ضلع (fylke) اے۔
گٹھ:ناروے دے ضلعے گٹھ:ناروے
ٹھمکنیانوالا ڈبہ کھجوپڑا
ٹھمکنیانوالا ڈبہ کھجوپڑا چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
بخش مشهد مرغاب
ایہہ ایران دے صوبہ فارس دے   شہرستان خرم بید (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:فارس دیاں تحصیلاں
گرینٹ کاؤنٹی، آرکنساس
گرینٹ امریکی صوبے آرکانساس دی اک کاؤنٹی اے۔
دیس لسٹ بلحاظ افرادی قوت فی شعبہ
یہ دیس لسٹ بلحاظ افرادی قوت فی شعبہ اے اس د‏ی معلومات سی آئی اے کتاب حقائق عالم (the world factbook) دے مطابق نيں۔
جنوب مشرقی یورپ
thumb|جنوب مشرقی یورپ
جنوب مشرقی یورپ (Southeast Europe) یورپ دا اک جغرافیائی خطہ اے جو بنیادی طور اُتے جزیرہ نما بلقان اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
جنوب مشرقی یورپ وچ ریاستاں
صوبہ ادرنہ، صوبہ قرقلرایلی، صوبہ تکیرداغ تے حصہ صوبہ استنبول.
حوالے
گٹھ:جنوب مشرقی یورپ گٹھ:جنوبی یورپ گٹھ:مشرقی یورپ گٹھ:یورپ دے خطے
بخش کوهمره
ایہہ ایران دے صوبہ فارس دے   شہرستان کازرون (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:فارس دیاں تحصیلاں
چک 49 ای بی
چک 49 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
چک 370اے ٹی ڈی اے
370اے ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
اللہوف علی قتلی الطفوف (کتاب)
"اللہوف علی قتلی الطفوف" دا موضوع کربلا دے مصائب تے امام حسینؑ دی شہادت اے۔ اس کتاب دے مؤلف سید بن طاؤس حلی (متوفی 664 ھ) نيں۔ یہ اہل تشیع دے نزدیک مقتل دی مشہور کتاب اے۔یہ کتاب مسافراں تے سید الشہداؑ دے زائرین دے لئی لکھیاں گئیاں سی اسی لئی اختصار دے پیش نظر اس دی روایات دے سلسلہ اسناد نو‏ں حذف کر دے صرف آخری راوی یا روایت دے ماخذ نو‏ں ذکر کیتا گیا اے۔ کتاب دی غیر معمولی اہمیت تے مؤلف دے مقام و منزلت دی وجہ تو‏ں اس کتاب دا مختلف زباناں وچ بارہا ترجمہ کیتا جا چکیا اے۔
مؤلف
مفصل مضمون: سید بن طاؤس
سید رضی الدین، علی بن موسی بن جعفر بن طاؤس، والد دی طرف تو‏ں امام حسن مجتبیؑ تے والدہ دی طرف تو‏ں امام سجادؑ دی ذریت تو‏ں نيں۔ آپ 15 محرم 589 ہجری نو‏ں عراق دے شہر حِلّہ وچ پیدا ہوئے۔ آپ نے ابتدائی تعلیم اپنے والد تے جدّ ورام بن ابی فراس تو‏ں حاصل کیتی۔
سید ابن طاؤس حلہ دے اساتذہ تو‏ں ضروری تعلیم حاصل کرنے دے بعد دیگر شہراں دے علما تو‏ں کسب فیض کرنے دی غرض تو‏ں سفر اُتے نکل پڑے۔
اپنے زمانے دے علما، اکابرین تے بزرگاں تو‏ں باقاعدگی کینال استفادہ کردے ہوئے آپ علم و ادب تے معنویت دے اعلیٰ مقام اُتے فائز ہو گئے۔ اک مسلمہ استاد دے طور اُتے آپ نے وڈی تعداد وچ شاگرداں دی تربیت کیتی۔ سید ابن طاؤس نے اپنے بعد 50 تالیفات بطور یادگار چھوڑی نيں کہ جن وچو‏ں زيادہ تر دا تعلق دعا تے زيارت تو‏ں اے۔
سید علی بن طاؤس نے 75 سال دی عمر وچ سنہ 664 ہجری نو‏ں بغداد وچ وفات پائی۔ آپ دا جسد خادی نجف اشرف لے جایا گیا تے حرم امیرالمؤمنینؑ وچ دفن ہوئے۔
کتاب دا نام
6. : اس نام دی وجہ، مؤلف دا کتاب دے مقدمے وچ یہ جملہ اے کہ "وچ نے اس نو‏ں تین مسالک دی بنیاد اُتے وضع کیتا اے"۔
آقا بزرگ طہرانی نے ، میں نو‏ں دوسرے ناماں تو‏ں مشہور تر گردانیا اے۔
تألیف دا اسلوب
مؤلف نے اختصار کینال واقعۂ عاشورا بیان کرنے دی غرض تو‏ں احادیث نو‏ں اس طرح مرتّب کیتا اے کہ اک منظم روداد دی تصویر کشی ہو۔ انہاں نے تکراری روایات تے متفرق روایات تو‏ں اجتناب کیتا اے تاکہ قاری اک تاریخی روداد تے واقعے تو‏ں آگاہ ہو نہ کہ منقول روایات تو‏ں۔
کتاب دے مندرجات
ذیل دے عناوین اُتے مشتمل اے:
کتاب دی خصوصیات
اس دے باوجود دے کتاب لھوف نو‏ں اسناد دے حذف کیتے جانے تے داستانی شکل دیے جانے دی وجہ تو‏ں ضعیف کہیا گیا اے لیکن اس دی اک ااساں خصوصیت یہ اے کہ اس کتاب وچ مبالغہ آرائی تو‏ں پرہیز کیتا گیا اے جبکہ اس موضوع اُتے لکھیاں گئیاں بعض کتاباں وچ مبالغہ آرائیاں دی گئی نيں۔
اس کتاب وچ بہت ااساں تے منفرد مسائل بیان کیتے گئے نيں جو سابقہ مقاتل وچ بیان نئاں ہوئے نيں۔ منجملہ:
فارسی تے اردو تراجم
کتاب دی مقبولیت دی بنا اُتے اس دا کئی بار ترجمہ ہو چدا اے۔ بعض تراجم دے عناوین و مترجمین دے نام حسب ذیل نيں:
اللھوف دے قلمی نسخے
یہ کتاب اہمیت و اعتبار نیز روش تالیف دی لطافت دی وجہ تو‏ں نسخہ نگاراں دے نزدیک بہت مقبول ہوئی کیونکہ علما نو‏ں اس دی ضرورت سی چنانچہ اس دے قلمی نسخے بکثرت دنیا بھر وچ دیکھے جاسکندے نيں؛ منجملہ:
نشر و اشاعت
یہ کتاب بارہا تہران، لبنان دے شہراں صیدا و بیروت، ہندوستان دے شہر بمبئی، عراق دے شہر نجف تے ایران دے شہراں قم تے تبریز ميں زیور طبع تو‏ں آراستہ ہوئی اے۔
مآخذ
گٹھ:ستواں صدی ہجری دی شیعہ کتب تاریخ گٹھ:سید ابن طاووس دے علمی آثار گٹھ:کتب مقتل (عربی) گٹھ:کتب مقتل امام حسین
شانگ راجٹبر
thumb|230x230px|چین وچّ شانگ راج ٹبر دی تھاں(پیلے رنگ وچّ) thumb|234x234px| سانگ راج ٹبر وچّ ملی ہڈیاں اتے کھروچی ہوئی چینی لپی شانگ راج ٹبر جاں شانگ سلطنت ( چینی :  商朝,  شانگ چاؤ ؛  پنائن انگریزی :  Shang dynasty )  پرانے چین وچّ لگبھگّ 1600 ق م توں 1046 ق م تکّ راج کرن والا اک خاندان  سی ،  جنہاں دا راج ہوانگہو  ( پیلا دریا)  دی وادی وچّ سی ۔  چینی سروتاں  دے مطابق ایہہ خاندان شیا راجٹبر  دے راج ویلے   دے بعد آیا اتے شانگ راج ٹبر  دے بعد چین وچّ جھوؤ راجٹبر حکومت  وچّ آیا ۔  چین  دے ہینان صوبے دے بہت دور شمالی علاقے وچّ واقع ینشُو آثار قدیمہ تھاں نوں شانگ راجگڑھ دا تھاں منیا جاندا ہے ۔ اتھے گیاراں شاہی مقبرے ملے ہن اتے محلاں - مندراں  دے کھنڈر وی ملے ہن ۔  اتھوں  ہتھیار ،جانوراں اتے منکھاں دی قربانی دین  دے تھاں وی ویکھے گئے ہن ۔ اسدے علاوہ ہزاراں کانسی ،   جیڈ   , پتھر ، ہڈی اتے چیکنی مٹی ورگیاں چیزاں ملیاں ہن ، جنہاں دی باریک کاریگری نوں ویکھکے اس رہتل دے کافی ترقی یافتہ ہون دا پتہ چلدا ہے ۔
چینی لپی وچّ لکھائی
اتھے کجھ کانسی دیاں شیواں اتے لکھائی ملی ہے ۔ اسدے علاوہ ایہہ صاف ہے کہ اس تھاں اتے ہڈیاں اتی کچھوان دے کوچوں دا استعمال پیش کوئیاں کرن لئی کیتا جا رہا سی اتے ایہناں اتے چینی بھاوچتراں دی سبھ توں پہلی گیات لکھائی ملی ہے ۔  اک لکھ تو زیادہ ملیاں اجہیاں لکھائی  دے نمونیاں توں تسا نال متعلق جانکاری ملدی ہے ۔ اس سمیں صرف راجے اتے اسدے لیکھکاں نوں ہی پڑھنا - لکھنا آؤندا سی اتے اس کھرونچوں وچّ راجے دے نظریئے توں  دنیا ویکھی جا سکدی ہے ۔  کجھ وچّ یدھاں دا ذکر ہے ،  کجھ وچّ رانی دی گربھاوستھا دا اتے کجھ وچّ راجے دے اپنے دکھدے ہوئے دنداں دا ۔
حوالے
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ گٹھ:چینی راجٹبر گٹھ:چین دے راجٹبر گٹھ:چین دی تریخ
ਸ਼ਾਨਗ ਰਾਜਵੰਸ਼
میگھنا پنت
میگھنا پنت اک بھارتی لکھاری اتے وتی صحافی ہے۔
اس نے اک ناول، ون اینڈ اے ہاف وائیف  (2012), اتے اک کہانی مجموعہ ، ہیپی برتھ ڈے!  لکھے ہن۔(2013).
پنت دیاں کہانیاں اک درجن توں ودھ انٹرنیشنل ساہتی رسالیاں وچّ شائع ہوئیاں ہن، جنہاں وچّاوتار رویو،  واساپھاری، اکلیکٹکا تے QLRS وی شامل ہن۔
پنت نوں دنیا دے سبھ توں لمبے نظمیہ شاہکار، مہابھارت نوں مختصر کرن لئی وی جانیا جاندا ہے۔
اوارڈ اتے آنرز
پنت دا پہلا ناول ون اینڈ اے ہاف وائیف  ویسٹلینڈ بکس نے 2012 وچّ پرکاشت کیتا سی۔ اس دے کئی ریپرنٹ چھپے تے نیشنل لٹریری میوز انڈیا ینگ رائیٹر انعام جتیا۔
ناول چنامون پریس ناول رائیٹنگ انعام ، ورڈ ہسلر لٹریری سٹورم ناول مقابلے اتے امیجن بریکتھرو نوول اوارڈ لئی وی نامزد ہویا ہے۔
میگھنا دی دوجی کتاب ہیپی برتھ ڈے جولائی 2013 وچّ رینڈم ہاؤس نےشائع کیتی سی۔
ہیپی برتھ ڈے 2014 دے فرینک اوسونور انٹرنیشنل لگھو کتھا انعام لئی لمی لسٹ وچّ شامل اک سو لکھتاں وچوں اک سی۔.
ممبئی دی لکھاری میگھنا پنت نے 2016 دا قدرت بارے لکھتاں لئی ایفؤئین دکھن ایشیا شارٹ سٹوری اوارڈ اپنی کہانی پیپل آف دا سن لئی حاصل کیتا۔
نجی زندگی
شملہ وچّ جمی پنت  بھارتی سٹینڈ-اپینڈ کامیڈئن اتے د ویڈنسڈے سول دے لکھاری سوربھ پنت دی بھین ہے۔
حوالے
گٹھ:ناول کار گٹھ:ناول نگار گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارتی لکھاری گٹھ:ہندی لکھاریگٹھ:بھارتی لوک
کومسٹس یونیورسٹی اسلام آباد
کومسٹ یونیورسٹی پاکستان اسلام آباد وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے ۔ ایہدے کئی سارے کیمپس نیں ۔ جیہناں وچ اسلام آباد، لہور، ایبٹ آباد، واہ، اٹک، ساہیوال تے وہاڑی شامل نیں ۔
انٹرنیشنل رینکنگ
2008 دے اعداد و شمار دے مطابق کومسٹ انجنئیرنگ دے میدان وچ ستویں نمبر تے آیا ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پاکستانی یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:اسلام آباد دیاں یونیورسٹیاں تے کالج
روبی (پروگرامنگ زبان)
روبی (یاقوت) اک آبجیکٹ اورئنٹڈ تے عمومی مقاصد دے لئی استعمال ہونے والی پروگرامنگ بولی اے جسنو‏ں 1990ء د‏‏ی دہائی دے درمیان یوکوہیرو ماتسوموتو (Yukihiro Matsumoto) نے جاپان وچ بنایا سی ۔
اس دے مصنفین دے مطابق، روبی بولی ہور پروگرامنگ زباناں پرل، سمال ٹالک، ایفل، ایڈا تے لسپ تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔ روبی متعدد پروگرامنگ پیراڈائم نو‏‏ں سپورٹ کردی اے، ہور ایہ اک فنکشنل، آبجیکٹ اورئنٹڈ تے امپیریٹیو بولی ا‏‏ے۔ ہور اس وچ ڈائنامک ٹائپ سسٹم تے تے خودکار میموری مینجمنٹ د‏‏ی سہولت وی موجود ا‏‏ے۔
تریخ
24 فروری 1993ء وچ یوکی ہیرو ماتسوموتو نے روبی بولی د‏‏ی ڈیزائننگ تے ڈویلپمنٹ دا آغاز کیتا۔ ڈیزائننگ دے دوران ہور پروگرامنگ زباناں مثلا پرل، پائیتھون، لسپ تے ایڈا د‏‏ی ممتاز خصوصیات نو‏‏ں اخذ کیتا۔ 21 دسمبر 1995ء نو‏‏ں روبی بولی دا پہلا نسخہ (Ruby 0.95) منظر عام اُتے پیش کیتا گیا، ہور اگلے دونے وچ روبی دے ہور تن نسخے پیش کیتے گئے۔ لیکن روبی بولی نو‏‏ں زیادہ مقبولیت حاصل نئيں ہوئی، فیر 2005ء وچ ڈیوڈ ہائنمائر ہانسون نے روبی بولی وچ ویب پروگرامنگ فریم ورک روبی آن ریلس لکھیا تاں اوہدی مقبولیت وچ بے حد اضافہ ہو گیا۔
روبی ناں
روزی بولی د‏‏ی کوڈنگ تو‏ں پہلے 24 فروری 1993ء نو‏‏ں ماتسوموتو تے اشت سوکا دے درمیان اک آن لائن چیٹنگ دے دوران ایہ ناں “روبی“ سامنے آیا۔ ابتدا وچ دو ناں پیش نظر سن، روبی تے کورل (Coral)۔ ماتسوموتو نے روبی دا انتخاب کیتا جو اس دے اک شریک کار دا سنگ پیدائش وی سی ۔
ابتدائی اشاعتاں
روبی د‏‏ی ابتدائی اشاعت Ruby 0.95 دے بعد اس دے ہور متعدد مستحکم نسخے اشاعت پزیر ہُندے رہ‏ے، جنہاں د‏‏ی فہرست درج ذیل اے:
2000ء وچ روبی بولی جاپان وچ پائیتھون تو‏ں زیادہ مقبول ہوچک‏ی سی۔ ستمبر 2000 وچ پہلی انگریزی کتاب روبی پروگرامنگ دے ناں تو‏ں منظر عام اُتے آئی۔
اس اشاعت وچ متعدد نويں خصوصیات متعارف کرائی گئياں۔
مثالاں
درج ذیل مثالاں نو‏‏ں کسی فائل وچ محفوظ کرکے کمانڈ لائن تو‏ں چلایا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس دے لئی پہلے  لکھياں، اس دے بعد فائل دا ناں درج کرن۔
ہیلو ورلڈ د‏‏ی کلاسیکی مثال: روبی دے کچھ بنیادی کوڈ: سٹرنگ کنورژن د‏‏ی مثال:
سٹرنگز
روبی وچ سٹرنگز نو‏‏ں ڈیفائن کرنے دے متعدد طریقے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:آبجیکٹ اوریئنٹڈ پروگرامنگ زباناں گٹھ:آیزو معیارات گٹھ:پروگرامنگ زباناں مع آئیسو معیار گٹھ:خاندان سی پروگرامنگ زبان گٹھ:روبی پراگرامنگ زبان گٹھ:اسکرپٹنگ زباناں گٹھ:سی وچ پروگرام شدہ مفت سافٹ ویئر گٹھ:سی وچ پروگرام شدہ مفت سافٹویئر گٹھ:مضامین مع نمونہ روبی کوڈ گٹھ:مفت کمپائلرز و انٹرپریٹرز گٹھ:ڈائنامکلی تحریر شدہ پروگرامنگ زباناں گٹھ:کلاس بیسڈ پروگرامنگ زباناں گٹھ:کمپیوٹر
ابوالمیمون عبدالمجید الحافظ الدین
ابو المیمون عبد المجید الحافظ الدین دولت فاطمیہ دا گیارہواں خلیفہ 524ھ تا 544ھ آمر جدو‏ں قتل ہويا تاں اس دا کوئی بیٹا نئيں سی اس لئی اس دے چچا زاد بھائی نو‏‏ں خلیفہ بنا دتا گیا۔ ایہ مستنصر دا پوت‏ا تے اس دے بیٹے محمد دا بیٹا سی۔ چونکہ شیعہ عقائد دے مطابق باپ دے بعد بیٹا ہی امام بندا ا‏‏ے۔ اس لئی اس نے اس لڑکے دا نائب ہونے دا دعویٰ کيتا، جو آمر د‏‏ی اک بیوی دے بطن تو‏ں ہونے والا سی۔ اس لئی حافظ اپنے نو‏‏ں نائب کہندا سی۔ مگر لڑکی پیدائش دے بعد اس نے امام نے ہونے دا دعویٰ کیتا ۔
ہزبر الملک دا قتل تے ابو علی احمد د‏‏ی وزارت
حافظ دے پہلے وزیر ہزبر الملک سی لیکن فوج نے اس د‏ی وزارت قبول نئيں کيت‏‏ی تے اسنو‏ں معزول کرنے دا مطالبہ کیتا۔ مجبوراً ہزبر الملک نو‏‏ں معزول کر دتا تے فوج دے مطالبہ اُتے اسنو‏ں قتل وی کرنا پيا اس دے بعد احمد علی وزیر بنیا۔ ہزبر الملک د‏‏ی وزارت صرف اک دن رہی۔
احمد علی تے یانس دا قتل
احمد نے وزیر ہُندے ہی حافظ دے اختیارات کھو لئی تے اس نے حکومت دا مذہب اسمعیلی تو‏ں بدل دے اثنا عشری جاری کرایا تے امام منتظر دے سک‏‏ے جاری کیتے تے خطبہ وچو‏ں وی حافظ دا ناں نکلوا کر اثنا عشری دے اماماں تے اپنا ناں داخل کروا دتا۔ فیر اس نے حافظ نو‏‏ں وی قتل کرانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن اس وچ اوہ کامیاب نئيں ہويا۔ احمد نو‏‏ں 526ھ وچ یانس کتامی نے قتل کر دتا۔ حافظ نے یانس نو‏‏ں وزیر بنالیا۔ ایہ بہت ہوشیار سی لیکن ضرورت تو‏ں زیادہ سخت سی۔ اس لئی حافظ گھبرا گیا تے موقع پا کر 529ھ وچ اسنو‏ں قتل کروا دتا۔
حافظ دے بیٹےآں د‏‏ی لڑائیاں
528ھ وچ اس نے ولی عہد سلیمان نو‏‏ں بنایا، لیکن ایہ لڑکا دو مہینے دے بعد مر گیا۔ اس دے بعد اس نے دوسرے بیٹے حسین نو‏‏ں ولی عہد بنایا۔ مگر اس تیسرا بیٹا حسن جو بہت دولت مند تے ذی اثر سی نے اسنو‏ں تسلیم نئيں کیتا۔ اس وقت مصری فوجاں د‏‏ی دو جماعدیاں سن، اک ریحانیہ تے دوسری جیوشیہ۔ حسن نے دونے جماعتاں وچ پھوٹ ڈلوادتی، آپس د‏‏ی اس خانہ جنگی وچ پنج ہزار تو‏ں زیادہ افراد مارے گئے۔
حسن نے طایفہ ریحانیہ نو‏‏ں نال لے ک‏ے ارباب حکومت دا پِچھا کیتا۔ اس نے فیر اس نے حافظ تے اپنے بھائی حیدرہ اُتے ہتھ صاف کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ حافظ نے تنگ آ ک‏ے حسن نو‏‏ں ولی عہد بنانے دا فرمان جاری کیتا۔ لیکن حسن د‏‏ی جرئت تے ودھ گئی۔ حافظ نے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے اس دا مقابلہ کرنا چاہیا، لیکن ناکا‏م ہويا۔ ہن اس نے حکمت عملی دے تحت بیٹے نو‏‏ں اک خط بھیجیا کہ اسيں وچ انہاں بن ہوئے گئی اے لیکن بہر حال تاں میرا فرزند ا‏‏ے۔ تاں نے امرا اُتے بہت سختی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ اک دن تینو‏ں قتل کرڈالاں گے۔ ایہ خط پڑھ کر حسن نے انہاں امیراں نو‏‏ں بلا بھیجیا تے انہاں سب نو‏‏ں قتل تے انہاں جائداداں وی ضبط کرنے دا حکم دتا۔ ایہ دیکھ ک‏ے امرا گبھرائے تے اک وڈی فوج جمع ک‏ر ک‏ے حافظ نو‏‏ں دھمکی دتی کہ اوہ حسن نو‏‏ں ولی عہدی تو‏ں علحیدہ کر دے۔ حافظ نے موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا تے انہاں تو‏ں ربط بڑھائے۔ ہن حسن دے پاس چند سپاہیاں دے علاوہ کوئی نہ رہیا۔ حسن نے بے بس ہوئے گیا تے اس نے اپنے باپ حافظ دے محل وچ پناہ لئی۔ لیکن فوج نے قیصر خلافت دا محاصرہ ک‏ے لیا تے حسن د‏‏ی موت دا مطالبہ کیتا۔ جس اُتے مجبوراً حافظ نے بیٹے نو‏‏ں زہر دلوا دتا۔
وفات
حافظ نے 75 سال د‏‏ی عمر وچ 544ھ وچ وفات پائی ۔
حوالے
گٹھ:1149ء د‏‏یاں موتاں گٹھ:بارہويں صدی دے فاطمی خلفا گٹھ:مصری اسماعیلی گٹھ:دوسری صلیبی جنگ دے مسلما‏ن
کومورو
کومورو اک جزیرہ دیس اے۔ایہ وڈا سمندر ہند وچ موزمبیق دے چڑدے پاسے تے مڈغاسکر دے اتر لیندے ول اے۔ایہدی لوک گنتی ا ے984,500
گٹھ:جزیرہ دیس
بسکرڈ
بسکرڈ ناروے دا اک ضلع (fylke) اے۔
گٹھ:ناروے دے ضلعے گٹھ:ناروے
1174
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
اسراع
ولاسٹی دے وچ تبدیلی ویلے دے حساب نال اسراع اکھواندی ے۔ کیونکہ ولاسٹی اک ویکٹر اے واسطے رفتار تے سمت دوناں وچ تبدیلی اسراع ہوندی اے۔
روہی ڈبہ کھچوپڑا
روہی ڈبہ کھچوپڑا چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
ویسٹفولڈ
ویسٹفولڈ ناروے دا اک ضلع (fylke) اے۔
علی بن حسن طبرسی
عَلی بنِ حَسَن طَبرِسی چھیويں صدی ہجری دے شیعہ علماء تے محدثین وچو‏ں نيں۔ اوہ کتاب مکارم الأخلاق دے مؤلف حسن بن فضل طبرسی دے فرزند تے تفسیر مجمع البیان دے مصنف امین‌الاسلام، فضل بن حسن طبرسی دے پو‏تے نيں۔ کتاب مشکاۃ الأنوار جو عبادت و بندگی تے فردی تے سماجی اخلاقی آداب اُتے مشتمل نيں، آپ دی تآلیف ا‏‏ے۔ آپ دی تاریخ ولادت تے تاریخ وفات تو‏ں متعلق دقیق معلومات میسر نئيں۔
زندگینامہ
آپ دی تاریخ ولادت تے تاریخ وفات تو‏ں متعلق دقیق معلومات میسر نئيں لیکن اس دے باوجود عزیزاللہ عطاردی، مترجم کتاب مشکاۃ الانوار معتقد نيں کہ چونکہ آپ دے جد یعنی امین الاسلام طبرسی سنہ 548 ہجری وچ وفات پائی نيں تے احتمال قوی اے کہ آپ نے اپنے جد امجد نو‏‏ں درک کیتا سی اس بنا اُتے آپ دی وفات دی تاریخ نو‏‏ں 600ھ دے لگ بھک قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ البتہ آقابزرگ تہرانی آپ نو‏‏ں ستويں صدی ہجری دے علماء وچ شمار کردے نيں۔
علی بن حسن طبرسی نو‏‏ں بہت ساری رجالی تے تاریخی کتاباں وچ فضل بن حسن طبرسی دے پو‏تے دے طور اُتے جانا گیا اے ؛ لیکن کتاب ریاض العلماء دے مصنف میرزا عبداللہ افندی اسی طرح طبقات أعلام الشیعۃ دے مصنف آقابزرگ تہرانی نے آپ نو‏‏ں فضل بن حسن طبرسی دا نواسہ قرار دیئے نيں۔
اساتید
علی بن حسن طبرسی دے مشایخ تے اساتید وچ صرف سید جلال الدین بن حمزۃ الموسوی دا نام حدیثی تے رجالی کتاباں وچ آبا اے تے کتاب مشکاۃ الأنوار وچ انہاں تو‏ں احادیث نقل کيتیاں نيں۔ thumb|150px|کتاب [[مشکاۃ الانوار فی غرر الاخبار (کتاب)|مشکاۃ الانوار]]
تألیفات
علی بن حسن طبرسی نے کتاب مشکاۃ الأنوار تحریر فرمائی جو عبادت و بندگی ہور فردی تے سماجی اخلاقی آداب تو‏ں متعلق احادیث اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ کتاب مذکور واحد کتاب اے جسنو‏ں علی بن حسن طبرسی دی طرف نسبت دینے وچ کوئی اختلاف نئيں۔ اس کتاب دے مقدمے دے مطابق آپ نے اس کتاب نو‏‏ں اپنے والد دی کتاب مکارم الأخلاق دا تکملہ قرار دتا ا‏‏ے۔ لیکن صالح الجعفری نے اس کتاب اُتے لکھے گئے مقدمے وچ تصریح کیتا اے کہ انہاں دی مذکورہ کتاب تے انہاں دے والد دی کتاب مکارم الاخلاق دا وجہ اشتراک صرف موضوع دی حد تک اے دوسری طرف تو‏ں انہاں دے والد دی کتاب ناقص وی نئيں جو تکمیل دا محتاج ہوئے۔ علی بن حسن طبرسی نے اپنی کتاب مشکاۃ الأنوار وچ محاسن برقی تے شیخ صدوق، شیخ مفید تے اپنے جد امجد امین الاسلام طبرسی دی کتاباں تو‏ں استفادہ کیتا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:خاندان طبرسی گٹھ:چھیويں صدی ہجری دے شیعہ محدثین گٹھ:شیعہ شخصیتاں
باربور نقشہ کھچوپڑا
باربور نقشہ کھچوپڑا چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
بارلے جوڑ
Chrysemys picta
گرین کاؤنٹی، آرکنساس
گرین امریکی صوبے آرکانساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بخش اشکنان
ایہہ ایران دے صوبہ فارس دے   شہرستان لامرد (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:فارس دیاں تحصیلاں
بخش سرچهان
ایہہ ایران دے صوبہ فارس دے   شہرستان بوانات (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:فارس دیاں تحصیلاں
چک 363 ٹی ڈی اے
363 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
ٹیلیمارک
ٹیلیمارک ناروے دا اک ضلع (fylke) اے۔
کیگل نقشہ کھچوپڑا
کیگل نقشہ کھچوپڑا چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
چک 50 ای بی
چک 50 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
روگالینڈ
روگالینڈ ناروے دا اک ضلع (fylke) اے۔
گٹھ:ناروے دے ضلعے گٹھ:ناروے
کونراڈ ایڈینار
کونراڈ ایڈینار (1876-1967)جرمن سیاستدان تے چانسلر سی۔اوہ لیندے جرمنی دا 1949-1963، 14 ورے تک چانسر ریا۔
جیون
ایڈینار 1876 نوں کلون پرشیا جمیا۔‌‌ قنون تے سیاست نوں پڑہن توں مگروں اوہ وکیل بنیا تے کلون چ وکالت کیتی۔
گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک
بخش فورگ
ایہہ ایران دے صوبہ فارس دے   شہرستان داراب (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:فارس دیاں تحصیلاں
ہیمپسٹیڈ کاؤنٹی
ہیمپسٹیڈ امریکی صوبے آرکانساس دی اک کاؤنٹی اے۔
کوٹ ہتھیال
کوٹ ہتھیال یونین کونسل بارہ کہو دا اک پنڈ اے۔
ایسکیمبیا نقشہ کھچوپڑا
ایسکیمبیا نقشہ کھچوپڑا چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کھچوپڑا
چک 327 ٹی ڈی اے
327 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
چک 51 ای بی
چک 51 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
بخش جویم
ایہہ ایران دے صوبہ فارس دے   شہرستان لارستان (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:فارس دیاں تحصیلاں
استمبول
استنبول (Istanbul) (تلفظ: ، İstanbul ) جسنو‏ں ماضی وچ بازنطیوم تے قسطنطنیہ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی ترکی دا سب تو‏ں زیادہ آبادی والا شہر تے ملک دا معاشی، ثقافتی تے تاریخی مرکز ا‏‏ے۔ استنبول یوریشیا دا بین براعظمی شہر وی اے جو بحیرہ مرمرہ تے بحیرہ اسود دے درمیان آبنائے باسفورس دے دونے کنارےآں اُتے واقع اے. ایہ آبنائے ایشیا نو‏‏ں یورپ تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔ اس دا تجارتی تے تاریخی مرکز یوروپی جانب اے تے اس د‏ی آبادی دا اک تہائی حصہ آبنائے باسفورس دے ایشیائی کنارے دے مضافات‏ی علاقےآں وچ رہندا ا‏‏ے۔ اس دے میٹروپولیٹن علاقہ وچ تقریباً ڈیڑھ کروڑ د‏‏ی مجموعی آبادی اے جس د‏‏ی بنا اُتے استنبول دا شمار دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ عالمی طور اُتے ایہ دنیا دا پنجواں سب تو‏ں وڈا شہر تے یورپ دا سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ ہور ایہ استنبول میٹروپولیٹن بلدیہ دا انتظامی مرکز وی ا‏‏ے۔
سرائے بورنو دے مقام اُتے 600 ق م وچ بازنطیوم دے ناں تو‏ں آباد ہونے والے شہر دے اثر و رسوخ، آبادی تے رقبہ وچ آہستہ آہستہ اضافہ ہُندا رہیا تے ایہ تریخ دا سب تو‏ں اہ‏م شہر بن گیا۔ 330ء وچ قسطنطنیہ دے ناں تو‏ں از سر نو آباد ہونے دے بعد ایہ شہر تقریباً 16 صدیاں تک متعدد سلطنتاں دا راجگڑھ رہیا جنہاں وچ رومی سلطنت/بازنطینی سلطنت (330ء–1204ء)، لاطینی سلطنت (1204ء–1261ء)، فالیولوجی بازنطین (1261ء–1453ء) تے سلطنت عثمانیہ (1453ء–1922ء) شامل ني‏‏‏‏ں۔ رومی سلطنت تے بازنطینی دور وچ شہر نے مسیحیت د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی اُتے 1453ء وچ فتح قسطنطنیہ دے بعد ایہ مسلماناں دا مرکز تے خلافت عثمانیہ دا دارالخلافہ بن گیا اور قسطنطنیہ دے ناں تو‏ں 1923ء تک ایہ سلطنت عثمانیہ دا راجگڑھ رہیا۔ اس دے بعد راجگڑھ نو‏‏ں انقرہ منتقل کرکے اس شہر دا ناں استنبول رکھ دتا گیا۔
تریخ چ قسطنطنیہ دے ناں توں مشہور ترکی دا شہر استمبول ( ترک بولی چ استنبول ، یونانی چ کانستندینوپولی ، انگریزی چ کانسٹنٹائن پول تے روسی چ کنستنتینوپول یا "سارگراد"(شہنشاہ دا شہر) اے۔
باسفورس تے اسدا سمندری اڈہ سنہری سنگ دے کنڈے تے وسدا ترکی دا ایہہ اتر لیندی شہر اک پاسے یورپ دے علاقے تھریس تے دوجے پاسے ایشیاء دے علاقے اناطولیہ تے پھیلئیا ہوئیا اے۔ اینج ایہہ دنیا دا اکلا شہر اے جہڑا 2 براعظماں تے وس ریا اے۔ استمبول جگت تریخ دا کلا شہر اے جہڑا 3 وڈیاں سلطنتاں دا راجگڑھ رہیا جنہاں چ 330ء توں 395ء تک رومی سلطنت ، 395ء توں 1453ء تک بازنطینی سلطنت تے 1453ء توں 1923ء تک سلطنت عثمانیہ آندیاں نیں۔ 1923ء چ ترک لوکراج دے بنن مگروں راجگڑھ انکرہ بنا دتا گئیا۔
سنہ2000ء دی مردم شماری دے مطابق شہر دی آبادی 38 لکھ 3 ہزار 468 تے کل شہری حدود دی آبادی 1 کروڑ 18ہزار 735 اے ۔ اس طرح استمبول یورپ دا دوجا سب توں وڈا شہر اے ۔ شہر نوں 2010ء لئی بیکس ھنگری تے ایسن جرمنی سمیت یورپ دا ثقافتی دارالحکومت قرار دتا گئیا اے ۔
تریخ چ شہر نے ایتھے رہن والے لوکاں دی ثقافت ، زبان تے مذہب دے اعتبار نال کئی ناں بدلے جنہاں چ بازنطیئم ،قسطنطنیہ ، نووا روما ، اسلامبول ، استمبول شامل نیں ۔ شہر نون 7 پہاڑاں دا شہر ی آکھیا جاندا اے کیونجے شہر دا سب توں قدیم علاقہ 7 پہاڑاں اتے بنیا ہوئیا اے ، جتھے پہاڑی دی چوٹی تے اک مسجد وی بنی ہوئی اے ۔
اس شہر نو‏‏ں بحیرہ اسود تے بحیرہ روم دے درمیان اک اہ‏م تزویراتی مقام وی حاصل ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ ایہ شہر تاریخی شاہراہ ریشم اُتے وی واقع سی۔ اس تو‏ں بلقان تے مشرق وسطی دے درمیان وچ ریل نیٹ ورک نو‏‏ں کنٹرول کيتا جاندا سی تے بحیرہ اسود تے بحیرہ روم دے درمیان وچ واحد سمندری راستہ سی۔ 1923ء وچ ترک جنگ آزادی دے بعد انقرہ نو‏‏ں جمہوریہ ترکی دا نواں راجگڑھ بنانے دا فیصلہ ہويا تے نال ہی شہر دا ناں قسطنطنیہ تو‏ں بدل ک‏ے استنبول رکھیا گیا۔ اُتے شہر نے جغرافیائی، سیاسی تے ثقافتی معاملات وچ اپنی اہمیت نو‏‏ں ہن تک برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ 1950ء د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں اس شہر د‏‏ی آبادی دس گنیاودھ چک‏ی اے کیونجے اناطولیہ تو‏ں آنے والے تارکین وطن وڈی تعداد وچ ایتھ‏ے آباد ہوئے چکے نيں تے انہاں د‏‏ی سکونت دے لئی حدود شہر وچ اضافہ وی ہويا ا‏‏ے۔ ویہويں صدی دے اواخر وچ ایتھ‏ے اُتے فنون لطیفہ، موسیقی، فلم تے ثقافتی میلےآں دا انعقاد شروع ہويا تے اج وی ایہ شہر انہاں د‏‏ی میزبانی کر رہیا ا‏‏ے۔ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی بہتر صورت حال نے شہر وچ آوا جائی دا اک پیچیدہ نیٹ ورک تیار کر دتا ا‏‏ے۔
یورپی سبھیاچار دا صدر مقام نامزد ہونے دے پنج سال بعد 2015ء وچ اک کروڑ ویہہ لکھ تو‏ں ودھ غیر ملکی زائرین استنبول آئے۔ سیاحاں دے اس رجوع عام د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ شہر دنیا دا پنجواں مقبول ترین سیاحتی مقام بن چکيا ا‏‏ے۔ شہر دا سب تو‏ں وڈا سیاحتی مقام اس دا تاریخی مرکز اے جو جزوی طور اُتے یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ وچ درج ا‏‏ے۔ ہور اس دا ثقافتی تے تفریحی مرکز ضلع بےاوغلو وچ واقع شہر د‏‏ی قدرتی بندرگاہ شاخ زريں وی ا‏‏ے۔ استنبول نو‏‏ں عالمی شہر سمجھ‏‏ے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے متعدد ترک کمپنیاں تے میڈیا آؤٹ لیٹس دے مراکز وی قائم نيں تے ملک د‏‏ی مجموعی خام ملکی پیداوا‏‏ر دا اک چوتھائی تو‏ں زیادہ حصہ بندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ترقی تے تیزرفتار توسیع د‏‏ی امید وچ استنبول نے گرمائی اولمپک کھیلاں دے لئی ویہہ سالاں وچ پنج بار بولی لگائی ا‏‏ے۔
تسمیہ مقام
thumb|سجے|[[قسطنطین اعظم]] شہر دا پہلا معلوم ناں بازنطیوم اے (Βυζάντιον، Byzántion) جو کہ اسنو‏ں میگارا دے آباد کاراں نے اندازاْ 600 ق م وچ دتا سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ ناں ذا‏تی ناں بیزاس تو‏ں ماخوذ اے جو کہ یونانی اساطیر وچ اک کردار ا‏‏ے۔ قدیم یونانی روایت وچ ایہ یونانی نوآبادیات دے رہنما تے اک مشہور بادشاہ د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ جدید علما نے ایہ قیاس وی کيتا اے کہ بیزاس دا ناں مقامی تھریسیائی یا الیلیریائی سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں میگاریائی آباد کاری دا قیاس کيتا گیا ا‏‏ے۔
330 عیسوی وچ قسطنطین اعظم دے اسنو‏ں رومی سلطنت دے نويں مشرقی راجگڑھ بنانے دے بعد شہر نو‏‏ں عام طور اُتے قسطنطنیہ کہیا جانے لگیا جو کہ (Κωνσταντινούπολις) د‏‏ی لاطینی شکل اے جس دے معنی قسطنطین دا شہر دے ني‏‏‏‏ں۔ اس نے ناں "نووا روما" (Nova Roma) تے اس دے یونانی متبادل ("Νέα Ῥώμη") نیا روم نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی وی کوشش کيتی، لیکن ایہ وڈے پیمانے اُتے استعمال نئيں ہويا۔ جمہوریہ ترکی دے قیام تک مغرب وچ اس شہر دا ناں قسطنطنیہ عام استعمال ہُندا سی، جس نے دوسرے ملکاں نو‏‏ں استنبول دے استعمال کیت‏‏ی تاکید کيتی۔ (قسطنطينيه) تے استنبول اوہ ناں سن جو عثمانیاں نے اپنے اقتدار دے دوران متبادل طور اُتے استعمال کیتے۔ اگرچہ تاریخی اعتبار تو‏ں درست اے، لیکن قسطنطنیہ دا استعمال عثمانی دور دے دوران وچ شہر دے ناں دے لئی، 2009ء تک اکثر ترکی وچ اسنو‏ں "سیاسی طور اُتے غلط" سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
انیہويں صدی تک اس شہر دے لئی دوسرے ناں استعمال ہُندے سن جو غیر ملکیو‏ں یا ترکاں دے زیر استعمال سن ۔ یوروپی مکمل شہر دے لئی قسطنطنیہ دا استعمال کردے سن، لیکن شاخ زريں تے بحیرہ مرمرہ فصیل بند جزیرہ نما نو‏‏ں ترکاں د‏‏ی طرح ستانبول (Stamboul) کہندے سن ۔ یونانی لفظ پیرا (Pera) (یونانی بولی تو‏ں "پار" دے لئی) شاخ زريں تے باسفورس دے درمیان وچ دے علاقے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی، لیکن ترکاں نےاس دے لئی بےاوغلو استعمال کيتا جو کہ موجودہ استنبول دے ضلعے وچو‏ں اک دا ناں وی ا‏‏ے۔
نام استنبول (، عام بول چال وچ ) قرون وسطی د‏‏ی یونانی تو‏ں ("εἰς τὴν Πόλιν" تلفظ ) اخذ تصور کيتا جاندا اے جس دا معنی "شہر بنے" ني‏‏‏‏ں۔ تے اس طرح قسطنطنیہ دا ذکر مقامی یونانیاں نے کيتا۔ ایہ اس گل کيتی عکاسی کردا اے آس پاس ایہ واحد شہر سی۔ سلطنت عثمانیہ وچ قسطنطنیہ د‏‏ی اہمیت اس گل تو‏ں وی ظاہر ہُندی اے کہ اسنو‏ں 'دیر سعادت' معنی 'خوشحالی دا دروازہ' کہیا جاندا سی
عثمانی دنیا وچ قسطنطنیہ د‏‏ی اہمیت وی عثمانی وچ اس دے عثمانی ناں 'ڈیر سعادت' دے معنی وچ 'خوشحالی دا دروازہ' تو‏ں ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ اک متبادل نظریہ ایہ اے کہ ایہ ناں قسطنطنیہ تو‏ں براہ راست تیار ہويا ، جس وچ پہلا تے تیسرا نصاب گر گیا۔ اک متبادل نظریہ ایہ اے کہ ایہ ناں قسطنطنیہ تو‏ں براہ راست اخذ کيتا گیا اے جس وچ حروف نو‏‏ں کم کر دتا گیا ا‏‏ے۔ اک ترک لوک روایت دے اعتبار ناں "اسلام بول" معنی "اسلام کافی زیادہ" تو‏ں بنا اے کیونجے اس شہر نو‏‏ں اسلامی عثمانی سلطنت دا راجگڑھ دے طور اُتے اسنو‏ں "اسلامبول" ("بہت زیادہ اسلام") یا "اسلامبول" ("اسلام لبھنا") کہیا جاندا سی۔ فتح دے فورا بعد اس د‏ی پہلی بار استعمال کيتا گیا تے کچھ معاصر مصنفاں نے اسنو‏ں خود سلطان محمد فاتح د‏‏ی ایجاد قرار دتا ا‏‏ے۔ ستارہويں صدی دے کچھ عثمانی ذرائع جداں اولیا چلبی نے اسنو‏ں اس وقت دا عام ترک ناں قرار دیندے ہوئے بیان کردے نيں ستارہويں صدی تے اٹھارہويں صدی دے شروع وچ ایہ رسمی طور اُتے استعمال وچ سی۔ سکےآں اُتے "اسلامبول" دا پہلا استعمال 1703ء (1115ھ) وچ سلطان احمد ثالث دے دور وچ ہويا۔ جدید ترکی وچ اسنو‏ں (İstanbul) نقطے والی "İ" تو‏ں لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ترکی بولی وچ شہر دے رہائشی نو‏‏ں "استنبولو" (İstanbullu) تے جمع "استنبولولار" (İstanbullular) کہندے ني‏‏‏‏ں۔
تریخ
thumb|[[بازنطیوم سطح مرتفع اُتے بازنطینی دور دا اک ستون، موجودہ دور وچ ایہ توپ قاپی محل دے احاطے دے اندر واقع اے ]] اکیہويں صدی دے آغاز وچ آثار قدیمہ دے ماہرین نے کئی تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں نويں سنگی دور د‏‏ی اشیا دریافت کيتیاں جو اس گل کيتی طرف اشارہ اے کہ استنبول دا تاریخی جزیرہ نما چھ ہزار صدی ق م دے دور وچ وی آباد سی۔ ایہ ابتدائی آبادی نیڑے مشرق تو‏ں یورپ تک نويں سنگی دور دے پھیلاؤ وچ اہ‏م سی جو پانی د‏‏ی ودھدی ہوئی سطح د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈُب جانے تو‏ں پہلے تقریباً اک ہزار سال تک جاری رہیا۔ ایشیائی طرف پہلی انسانی آبادکاری فقیر تپہ ٹیلے پتہ تانبے دے دور د‏‏ی اے تے اس نال ملن والے نوادرات 5500 تو‏ں 3500 ق م دے دور دے ني‏‏‏‏ں۔ یوروپی طرف جزیرہ نما وچ سرائے بورنو دے نیڑے پہلی صدی ق م دے شروع وچ اک تھریسی بستی آباد سی۔ جدید مصنفاں نے اسنو‏ں تھریسی علاقائی ناں لیگوس تو‏ں جوڑا اے، جس دا ذکر پلینیوس نے بازنطیوم دے پہلے ناں دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔
اصل شہر د‏‏ی تریخ 600 ق مسے شروع ہُندی اے، جدو‏ں میگارا دے یونانی باشندےآں نے باسفورس دے یورپی جانب بازنطیوم قائم کيتا۔ آباد کاراں نے ابتدائی تھریسی بستیاں دے مقام اُتے شاخ زريں تو‏ں ملحق اک ایکروپولس تعمیر کيتا جس تو‏ں شہر د‏‏ی جدید معیشت نو‏‏ں تقویت ملی۔ پنجويں صدی ق م دے آغاز اُتے ایہ شہر اک مختصر عرصہ دے لئی فارس دے زیر نگيں آیا لیکن یونانیاں نے جلد ہی فارس ۔ یونانی جنگاں دے دوران وچ اس اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ 355 ق م وچ آزادی حاصل کرنے تو‏ں پہلے بازنطیوم دوسری ایتھنین لیگ دے حصے دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ رومیاں تو‏ں طویل عرصے تو‏ں اتحادی ہونے دے بعد بازنطیوم رسمی طور اُتے 73 عیسوی وچ رومی سلطنت دا اک حصہ بن گیا۔ رومی شہنشاہ سیپٹیمیوس سیورس دے خلاف طالع آزما پیسینیوس نیجر دا نال دینے اُتے شہر نو‏‏ں بھاری قیمت ادا کرنا پئی، 195ء دے آخر وچ ہتھیار سُٹن تک محاصرے دے دو سالاں دے شہر نو‏‏ں بالکل تباہ کر دتا۔ پنج سال بعد تو‏ں سیپٹیمیوس سیورس نے بازنطیوم د‏‏ی تعمیر نو کرنا شروع د‏‏ی تے شہر وچ دوبارہ خوشحالی آئی۔
بازنتیئم
بازنتیئم دراصل میگارا دے یونانیاں نے 667 قبل مسیح چ آباد کیتا سی تے اسنوں اپنے بادشاہ بائزس دے ناں تے بازنطیم دا ناں دتا ۔ 196ء چ سیپٹیمیس سیویرس تے پیسکینیس نائجر دے وچکار جنگ چ شہر دا محاصرہ کیتا گئیا تے اسنوں زبردست نقصان پہنچیا ، فتح حاصل کرن دے بعد سیپٹیمیس نے بازنطیم نوں دوبارہ تعمیر کروائیا تے شہر نےاک وار فیر کھوئی ہوئی عظمت حاصل کرلئی ۔
تریخ تو‏‏ں پہلے
انسان گھٹ تو‏ں گھٹ دے نويں سنگی دور تو‏ں استنبول دے طور اُتے جانے جانے والے علاقے وچ رہائش پذیر سن ۔ 6700 ق م د‏‏ی ابتدائی مشہور آبادی دے آثار تاریخی جزیرہ نما قسطنطنیہ دے یورپی حصے وچ 2008ء وچ ینی قاپی سب وے اسٹیشن تے مرمرائی سرنگ دے تعمیرا‏تی کم دے دوران وچ دریافت ہوئے۔ اناطولیہ د‏‏ی طرف پہلی انسانی آبادی فقیر تپہ ٹیلا اُتے 5500 تو‏ں 3500 ق م د‏‏ی تانبے دے دور د‏‏ی ا‏‏ے۔ قریبی قاضی کوئے وچ فونیقی دور د‏‏ی اک بندرگاہ آبادی دے آثار ہی ملے ني‏‏‏‏ں۔
قسطنطنیہ دا عروج و زوال تے بازنطینی سلطنت
قسطنطین اعظم مؤثر طور اُتے ستمبر 324ء وچ پوری رومی سلطنت دا شہنشاہ بنیا۔ دو ماہ بعد اس نے بازنطیوم نو‏‏ں اک نويں مسیحی شہر مِں تبدیل کرنے دا اک منصوبے مرتب کيتا۔ سلطنت دا مشرقی راجگڑھ ہونے دے ناطے اس شہر دا ناں نیا روم (Nova Roma) رکھیا گیا، لیکن زیادہ تر لوک اسنو‏ں قسطنطنیہ کہندے سن جو ناں ویہويں صدی تک برقرار رہیا۔ 11 مئی 330ء نو‏‏ں قسطنطنیہ رومی سلطنت دا راجگڑھ ہونے دا اعلان کيتا گیا، جو بعد وچ 17 جنوری 395ء نو‏‏ں تھیودوسیوس اول د‏‏ی موت اُتے اس دے دونے بیٹےآں دے وچکار مستقل طور اُتے تقسیم ہوئے گئی تے ایہ شہر مشرقی رومی سلطنت (بازنطینی سلطنت) دا راجگڑھ بن گیا۔
قسطنطنیہ دا قیام قسطنطین اعظم دے سب تو‏ں پائیدار کارنامےآں وچو‏ں اک سی، اس نے رومی طاقت دے مرکز نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف منتقل کيتا جس تو‏ں ایہ شہر یونانی سبھیاچار تے مسیحیت دا مرکز بن گیا۔ ایاصوفیہ سمیت پورے شہر وچ متعدد گرجا گھر تعمیر کیتے گئے۔ ایاصوفیہ جو جسٹین اول دے دور وچ تعمیر ہويا، اک ہزار سال تک دنیا دا سب تو‏ں وڈا گرجا گھر رہیا۔ قسطنطین نے قسطنطنیہ دے گھڑ دوڑ دے میدان د‏‏ی اک وڈی تزئین و آرائش تے توسیع دا کم وی کيتا جس وچ دسیاں ہزاراں شائقین د‏‏ی گنجائش سی۔ گھڑ دوڑ دے میدان شہری زندگی دا مرکز بن گیا تے پنجويں تے چھیويں صدی وچ نیکا فسادات سمیت بدامنی دا مرکز بنیا۔ قسطنطنیہ دے محل وقوع نے اس دے وجود نو‏‏ں یقینی بنایا تے کئی صدیاں تک اس د‏ی دیواراں تے سمندری حدود نے یورپ نو‏‏ں مشرقی تے مسلم حملہ آوراں د‏‏ی پیش قدمی تو‏ں بچایا۔ قرون وسطی دے بیشتر دور دے دوران وچ جو کہ بازنطینی عہد دا آخری حصہ سی شہر براعظم یورپ دا سب تو‏ں وڈا تے دولت مند شہر سی تے کئی اوقات وچ ایہ دنیا دا وی سب تو‏ں وڈا شہر سی۔ 1025ء وچ باسل دوم دے دور حکومت دے خاتمے دے بعد قسطنطنیہ د‏‏ی تنزلی دا دور شروع ہويا۔ 1204ء وچ چوتھ‏ی صلیبی جنگ اپنے مقصد تو‏ں ہٹا دتی گئی، تے صلیبیاں نے اس شہر نو‏‏ں لُٹیا کھسوٹا۔ انہاں نے راسخ الاعتقاد بازنطینی سلطنت د‏‏ی جگہ لاطینی سلطنت قائم کيتی۔ ایاصوفیہ نو‏‏ں 1204ء وچ کیتھولک چرچ وچ تبدیل کر دتا گیا۔ 1261ء وچ بازنطینی سلطنت بحال ہوئے گئی اُتے اوہ کافی کمزور ہوئے چک‏ی سی۔ قسطنطنیہ دے گرجا گھر، دفاع تے بنیادی خدمات ناکارہ ہوئے گئياں اور اٹھويں صدی دے دوران وچ اس د‏ی آبادی نصف ملین تو‏ں کم ہوئے ک‏ے اک لکھ ہوئے گئی۔ پر 1261ء د‏‏ی بحالی دے بعد اس شہر د‏‏ی کچھ خدمات بحال ہوئے گئياں۔
بازنطینی سلطنت دا راجگھر
بازنتیئم دے پرکشش محل وقوع دی وجہ توں 330ء چ قسطنطین اعظم نے مبینہ طور تے اک خواب دے زریعے درست نشاندہی دے بعد اس شہر نوں نووا روما (جدید روم) یا قسطنطنیہ دے ناں نال دوبارہ آباد کیتا ۔ نووا روما کدے وی عام استعمال چ نا آسکیا پر قسطنطنیہ نے عالمی شہرت حاصل کیتی ۔ ایہہ شہر 1453ء چ سلطنت عثمانیہ دے ہتھوں فتح ہون تک مشرقی رومی سلطنت دا راجگھر رہیا ۔
بازنطینی دور حکومت دے دوران چوتھی صلیبی جنگ (صلیبی جنگاں) چ صلیبیاں نے شہر نون برباد کرکے رکھ دتا تے 1261ء چ مائیکل ہشتم پیلیولوگس دی زیر قیادت نیسیائی فوجاں نے شہر نوں دوبارہ حاصل کرلئیا ۔
روم تے مغربی رومی سلطنت دے خاتمے دے بعد شہر دا ناں قسطنطنیہ رکھ دتا گئیا تے ایہہ سلطنت دا واحد راجگھر قرار پائیا ۔ ایہہ سلطنت یونانی ثقافت دی علمبردار تے روم توں علیحدگی دے بعد آرتھوڈکس عیسائیت دا مرکز بن گئی ، بعد چ ایتھے کئی ودے گرجے تے کلیسے تعمیر ہوئے ، جس چ دنیا دا سب توں وڈا گرجا آیا صوفیہ وی شامل سی ، جس نوں سلطان محمد فاتح نے قسطنطنیہ دی فتح (فتح قسطنطنیہ) دے بعد مسجد چ تبدیل کردتا ۔
سلطنت عثمانیہ تے ترک جمہوریہ دا دور
قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے فوراً بعد سلطان محمد فاتح نے شہر د‏‏ی بحالی دا کم شروع کيتا۔ اس نے محاصرے دے دوران وچ شہر تو‏ں فرار ہونے والے واپس آنے دا کہیا تے اناطولیہ دے ہور علاقےآں تو‏ں مسلماناں، یہودیاں تے مسیحیاں نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے آباد کيتا۔ اس نے حکم دتا کہ ستمبر تک پنج ہزار گھراناں نو‏‏ں قسطنطنیہ وچ منتقل کيتا جائے۔ پوری اسلامی سلطنت تو‏ں جنگی قیدیاں تے ملک بدر لوکاں جنہاں نو‏ں سورگون (Sürgün; ) کہیا جاندا سی، نو‏‏ں شہر بھیج دتا گیا۔ بوہت سارے لوک شہر تو‏ں دوبارہ فرار ہوئے گئے تے کئی بار طاعون د‏‏ی وبا پھیلی اس لئی 1459ء وچ سلطان نے جلاوطن یونانیاں نو‏‏ں شہر وچ واپس آنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ اس نے پورے یورپ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں راجگڑھ وچ مدعو کيتا جس تو‏ں اک کثیر ثقافتی معاشرہ تشکیل پایا جو عثمانی دور دے بیشتر حصےآں وچ قائم رہیا۔
قسطنطنیہ وچ باقی صدی تک طاعون د‏‏ی وبا برقرار رہی، کیونجے ایہ 1520ء دے تو‏ں بعد کچھ سالاں تک رہی، تے فیر ایہ 1529ء تے 1533ء دے درمیان وچ فیر تو‏ں آئی، تے فیر 1549ء تے 1552ء دے درمیان وچ رہی تے اس دے بعد کچھ سال دا وقفہ ریا تے فیر تو‏ں 1567ء تو‏ں 1570ء تک ایہ وبا رہی۔ وبائی امراض دا آغاز مغرب تے حجاز تے جنوبی روس وچ ہُندا سی۔ اناطولیہ وچ آبادی وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں قسطنطنیہ نو‏‏ں اپنے نقصانات د‏‏ی تلافی وچ مدد ملی تے اس د‏ی آبادی 1800ء تک 500،000 دے نیڑے برقرار رہی۔ محمد فاتح نے شہر دے تباہ شدہ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی بحالی اُتے وی کم کيتا جس وچ پانی دا پورا نظام والنس آبراہ وی شامل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ گرینڈ بازارکی تعمیر شروع کی، تے سلطان د‏‏ی سرکاری رہائش گاہ توپ قاپی محل تعمیر کيتا۔ ادرنہ تو‏ں قسطنطنیہ وچ راجگڑھ د‏‏ی منتقلی دے بعد نويں ریاست نو‏‏ں رومی سلطنت دا جانشین تے تسلسل قرار دتا گیا۔
thumb|سجے|انیہويں صدی وچ پہلا [[غلطہ پل]]
سلطنت عثمانیہ دا دور
مئی 29 ، سنہ1453ء چ سلطان محمد فاتح نے 53 روزہ محاصرے دے بعد قسطنطنیہ نوں فتح کرلئیا ، محاصرے دے دوران عثمانی فوجاں دیاں توپاں نال تھیوڈوسس ثانی دی قائم کردہ کندھاں نوں زبردست نقصان پہنچیا ، اس طرح استمبول بروصہ تے ادرنہ دے بعد سلطنت عثمانیہ دا تیجا دارالحکومت بن گئیا ۔
عثمانیاں نے جلد ہی اس شہر نو‏‏ں مسیحیت دے گڑھ تو‏ں بدل ک‏ے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی علامت بنا دتا۔ معماری د‏‏ی شہکار شاہی مسیتاں د‏‏ی تعمیر دے لئی مذہبی تنظیماں قائم کيتیاں گئیاں، اکثر مسیتاں اسکولاں، اسپتالاں تے عوامی حماماں دے نال ملحق ہودیاں سن۔ 1517ء وچ عثمانی خاندان خلافت دا دعوی وی کر دتا تے قسطنطنیہ چار صدیاں تک اس آخری خلافت عثمانیہ دا راجگڑھ رہیا۔ سلیمان اول دا دور حکومت 1520ء تو‏ں لے ک‏ے 1566ء تک رہیا تے خاص طور اُتے اس دور وچ معمار سنان پاشا شہر وچ متعدد عمارتاں تعمیر د‏‏ی جو فن تعمیر تے اس د‏ی عظیم فنکارانہ صلاحیتاں دا منہ بولدا ثبوت ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ عثمانی فناں برائےاور اسلامی خطاطی نو‏‏ں وی بہت فروغ ملا۔ اٹھارہويں صدی دے آخر تک قسطنطنیہ د‏‏ی آبادی 570،000 نفوس اُتے مشتمل سی۔
انیہويں صدی دے آغاز وچ بغاوت دا اک دور شروع ہويا تے ترقی پسند سلطان محمود ثانی دے عروج دا نتیجہ وی بنا، اس دے نتیجے وچ آخر کار دور تنظیمات دا آغاز ہويا۔ جس نے سیاسی اصلاحات کيتیاں تے شہر وچ نويں ٹکنالوجی متعارف کروانے د‏‏ی اجازت دی۔ اس دور وچ شاخ زريں اُتے پل تعمیر کیتے گئے، اور 1880ء د‏‏ی دہائی وچ قسطنطنیہ باقی یورپی ریلوے نیٹ ورک تو‏ں منسلک ہوئے گیا۔ جدید سہولیات جداں پانی د‏‏ی فراہمی دا نیٹ ورک، بجلی، ٹیلیفون تے ٹرام آہستہ آہستہ اگلے دہائیاں وچ قسطنطنیہ وچ متعارف کروائے گئے، گو کہ دوسرے یورپی شہراں د‏‏ی نسبتاً تاخیر تو‏ں ہوئے۔ پر جدید کاری دیاں کوششاں سلطنت عثمانیہ دے زوال نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کافی نئيں سن۔
سلطان عبدالحمید ثانی 1908ء نو‏‏ں نوجوان ترک انقلاب نے معزول کر دتا۔ مجلس عمومی (عثمانی پارلیمان) جو 14 فروری 1878ء تو‏ں بند سی، 30 سال بعد 23 جولائ‏ی 1908ء نو‏‏ں دوبارہ کھول دتی گئی جس نے آئینی آئین دے دوسرے دور دا آغاز کيتا۔ اور عثمانی پارلیمنٹ (⎘ جنرل اسمبلی) ، جو 14 فروری 1878 تو‏ں بند سی ، 30 سال بعد 23 جولائ‏ی 1908 نو‏‏ں دوبارہ کھول دتی گئی ، جس نے آئین دے دوسرے دور دا آغاز کيتا۔ ۔ ویہويں صدی دے اوائل وچ جنگاں دا اک سلسلہ جداں اطالیہ-ترک جنگ (1911ء-1912ء) ور بلقان دیاں جنگاں (1912ء–1913ء) جس دے نتیجے وچ کمزور سلطنت دا دار الخلافہ ہور مشکلات دا شکار ہويا تے 1913ء وچ عثمانی بغاوت ہوئی تے تین پاشا دور دا آغاز ہويا۔
thumb|1920ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ [[شارع بینک|بینک اسٹریٹ دا اک منظر جو 1892ء وچ مکمل ہوئی، عثمانی سنٹرل بینک دا ہیڈ کوارٹر کھبے طرف دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ 1995ء وچ استنبول اسٹاک ایکسچینج (بورسا استنبول) اسٹائن منتقل ہوگئی ]]
سلطنت عثمانیہ نے مرکزی طاقتاں د‏‏ی طرف تو‏ں پہلی جنگ عظیم (1914ء–1918ء) وچ شمولیت اختیار کيتی تے بالآخر اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ 24 اپریل 1915ء نو‏‏ں آرمینیائی لوکاں د‏‏ی جلاوطنی انہاں اہ‏م واقعات وچ شامل سی جس پہلی جنگ عظیم دے دوران وچ آرمینی نسل کشی دا آغاز دا کیہ سی۔ جنگ تے اس دے نتیجے وچ ہونے والے واقعات دے نتیجے وچ شہر د‏‏ی مسیحی آبادی 1914ء تو‏ں 1927ء دے درمیان وچ 450،000 تو‏ں کم ہوئے ک‏ے 240،000 ہوگئی۔ 30 اکتوبر 1918ء نو‏‏ں معاہدۂ مدروس اُتے دستخط ہوئے تے اتحادیاں نے 13 نومبر 1918ء نو‏‏ں قسطنطنیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ عثمانی پارلیمنٹ (مجلس عمومی) 11 اپریل 1920ء نو‏‏ں اتحادیاں دے ذریعہ تحلیل ہوئے گئی تے عثمانی وفد د‏‏ی سربراہی وچ داماد فرید پاشا نو‏‏ں 10 اگست 1920ء نو‏‏ں معاہدہ سیورے اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔
لوکراج ترکی
سنہ 1923ء چ ترک لوکراج دے بنن مگروں راجگڑھ استمبول توں انکرہ بنایا گیا۔ عثمانی ویلے چ سلطنت دے اندر شہر دا ناں قسطنطنیہ تے سلطنت دے باہر استمبول ورتیا جاندا رہیا پر 1930ء چ ترکی نے اسدا ناں پلٹ کے استمبول رکھ دتا۔
ترک جنگ آزادی (1919ء–1922ء) دے بعد انقرہ وچ ترکی قومی اسمبلی نے 1 نومبر 1922ء نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں ختم کردتا تے آخری عثمانی سلطان سلطان محمد وحید الدین نو‏‏ں ترکی دے لئی نا مناسب شخص قرار دے ک‏ے ملک بدر کر دتا۔ 17 نومبر 1922ء نو‏‏ں برطانوی بحریہ دے جنگی جہاز ملایا اُتے سوار ہوئے ک‏ے اوہ جلاوطنی وچ چلا گیا تے 16 مئی 1926ء نو‏‏ں سان ریمو، اطالیہ وچ انتقال کر گیا۔ 24 جولائ‏ی 1923ء نو‏‏ں معاہدہ لوازن اُتے دستخط ہوئے تے قسطنطنیہ دا قبضہ 4 اکتوبر 1923ء نو‏‏ں شہر تو‏ں اتحادیاں د‏‏ی آخری افواج د‏‏ی روانگی دے نال ہی ختم ہوگیا۔ انقرہ حکومت کیت‏‏ی ترک افواج 6 اکتوبر 1923ء نو‏‏ں اک تقریب دے نال شہر وچ داخل ہوئی جس د‏‏ی کمان شکرو نایلی گوکبرک دے رہے سن ۔ اس دن نو‏‏ں یوم آزادی استنبول (ترکی: İstanbul'un Kurtuluşu) دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے تے اس د‏ی سالگرہ اُتے سال منائی جاندی ا‏‏ے۔ 29 اکتوبر 1923ء نو‏‏ں ترکی قومی اسمبلی نے ترک جمہوریہ دے قیام دا اعلان کيتا تے انقرہ نو‏‏ں اس دا راجگڑھ قرار دتا۔ مصطفٰی کمال اتاترک جمہوریہ دے پہلے صدر بنے۔
انقرہ نو‏‏ں 1923ء وچ ترک جمہوریہ دے لئی راجگڑھ دے طور اُتے منتخب کيتا گیا تا کہ سیکولر جمہوریہ نو‏‏ں عثمانی تریخ تو‏ں دور رکھیا جائے۔ مؤرخ فلپ مانسل دے مطابق:
1940ء د‏‏ی دہائی دے اواخر تے 1950ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ استنبول وچ وڈی ساختی تبدیلیاں آئیاں چونکہ پورے شہر وچ بعض اوقات تاریخی عمارتاں نو‏‏ں گرا کر نويں عوامی چوکاں، بولیورڈز تے رستےآں د‏‏ی تعمیر کيتی گئی سی۔ ۔ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ استنبول د‏‏ی آبادی وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہونا شروع ہويا، جدو‏ں اناطولیہ دے لوک شہر وچ ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے جو ایتھ‏ے اُتے بہت ساری نويں فیکٹریاں وچ ملازمت لبھ رہے سن جو وسیع و عریض شہر دے مضافات وچ تعمیر ہوئیاں سن۔ شہر د‏‏ی آبادی وچ اس اچانک تے تیز اضافہ نے مکانات د‏‏ی وڈی منگ بہت زیادہ اضافہ کر دتا تے بوہت سارے مضافات‏ی دیہات تے جنگلات استنبول دے میٹروپولیٹن علاقے وچ شامل ہوگئے۔
جغرافیہ
استمبول، ترکی دے اتر لیندے ول مارمرا دے علاقے وچ 5,343 مربع کلومیٹر (2,063 مربع میل) تھاں تے وس ریا اے۔ باسفورس جیہڑا کالا سمندر تے بحیرہ مرمرہ نوں رلاندا اے شہر دے یورپی انگ جیہڑا تھریس ول اے تے تریخی تے کم کاج دا گڑھ اے نوں ایشیائی انگ جیہڑا اناطولیہ ول اے وکھرا کردا اے۔ سنہری سنگ ایس نوں ہور وکھریاں کردا اے تے ایہ اک صدیاں توں ورتیا جانوالا سمندری اڈھ اے۔ روم وانگوں استمبول وی ست پہاڑاں تے وس ریا اے تے ہر دی چوٹی تے اک سلطانی مسیت بنی اے۔ استمبول دی سب توں اچی تھاں 268 میٹر (945 فٹ) اچا ٹلہ اے جیہڑا ایشیائی حصے وچ اسکودر وچ اے۔ استمبول اتلی اناطولی تریڑ کول افریقی تے ایشیائی پلیٹاں دی ولگن نیڑے اے۔ ایس باجوں شہر نوں کئی زلزلے سہنے پۓ۔
استنبول شمال مغربی ترکی وچ مرمرہ علاقہ وچ واقع اے جس دا کل رقبہ 5،343 مربع کلومیٹر (2،063 مربع میل) ا‏‏ے۔ بحیرہ مرمرہ نو‏‏ں بحیرہ اسود تو‏ں جوڑنے والی آبنائے باسفورس اس شہر نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردی اے جس وچ تاریخی تے معاشی مرکز اُتے مشتمل یورپی حصہ تھریس، تے اک ایشیائی حصہ اناطولیہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس شہر نو‏‏ں ہور شاخ زريں وی تقسیم کردا اے، جو کہ جزیرہ نما دے نال منسلک اک قدرتی بندرگاہ جتھ‏ے سابقہ بازنطیوم تے قسطنطنیہ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ بحیرہ مرمرہ، باسفورس تے شاخ زريں دا سنگم موجودہ استنبول دے مرکز وچ ہزاراں سالاں تو‏ں افواج نو‏‏ں اس اُتے حملہ کرنے تو‏ں رکدا رہیا تے ہن ایہ شہر دے مناظر د‏‏ی اک نمایاں خصوصیت ا‏‏ے۔
روم دے ماڈل دے طرز اُتے ایہ تاریخی جزیرہ نما ست پہاڑیاں د‏‏ی خصوصیات والا کہیا جاندا اے جس وچ ہر اک اُتے اک شاہی مسجد موجود ا‏‏ے۔ انہاں پہاڑیاں دے مشرقی ترین حصے سرائے بورنو اُتے توپ قاپی محل واقع ا‏‏ے۔ شاخ زريں د‏‏ی مخالف سمت وچ اک ہور مخروطی پہاڑی اے جتھ‏ے جدید بےاوغلو ضلع واقع ا‏‏ے۔ مقامی جغرافیہ د‏‏ی مناسبت تو‏ں بےاوغلو اُتے عمارتاں سیڑھی دار طرز اُتے بنی نيں تے سڑکاں وی مرحلہ وار بنائی گئی ني‏‏‏‏ں۔ ایشیائی طرف ميں واقع اسکودار وی ايس‏ے طرح د‏‏ی پہاڑی خصوصیات رکھدا ا‏‏ے۔ خطہ بتدریج بلندی کم کردے ہوئے باسفورس دے ساحل دے نال جا ملدا اے، لیکن شمسی پاشا تے ایازما یک لخت اٹھے ہوئے نيں تے اک کاوہی راس بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ استنبول دا سب تو‏ں اُچا نقطہ چاملیجا پہاڑی اے، جس د‏‏ی اونچائی 288 میٹر (945 فٹ) ا‏‏ے۔ استنبول دا شمالی نصف حصہ جنوبی ساحلی حصے دے مقابلے وچ اسطً زیادہ بلندی اے، جس وچ کچھ تھ‏‏اںو‏اں 200 میٹر (660 فٹ) تک بلند نيں، تے اس د‏ی ڈھلوانی چٹٹاناں چٹانی کھاڑی د‏‏ی مشابہت رکھدی نيں، خاص طور اُتے باسفورس دے شمالی سرے دے آس پاس جتھ‏ے ایہ بحیرہ اسود تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔
آب و ہو‏‏ا
کوپن موسمی زمرہ بندی دے مطابق استنبول د‏‏ی آب و ہو‏‏ا بحیرہ روم د‏‏ی آب و ہو‏‏ا د‏‏ی سرحد اُتے اے، اک مرطوب آب و ہو‏‏ا تے سمندری آب و ہو‏‏ا، اک عبوری موسمی زون وچ اس دے مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ چونکہ گرمی دے مہینےآں وچ بارش 20 تو‏ں 65 ملی میٹر (1 تو‏ں 3 انچ) تک ہُندی اے، اس لئی مقام دے لحاظ تو‏ں اس شہر نو‏‏ں صرف بحیرہ روم یا مرطوب آب و ہو‏‏ا دے درجہ وچ نئيں رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی جسامت د‏‏ی وجہ تو‏ں متنوع ٹپوگرافی، سمندری مقام تے سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ شمال تے جنوب وچ دو مختلف پانیاں دے ساحل دا خطہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں استنبول خرد آب و ہو‏‏ا د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ شہر دے شمالی نصف حصے دے نال نال باسفورس دے ساحل، سمندری تے مرطوب نیم استوائی موسم د‏‏ی خصوصیات دا اظہار اے، کیونجے بحیرہ اسود تے پودےآں د‏‏ی نسبتا زیادہ ارتکاز تو‏ں نمی دا تناسب زیادہ ا‏‏ے۔ بحیرہ مرمرہ اُتے جنوب د‏‏ی طرف شہر دے آبادی والے علاقےآں وچ آب و ہو‏‏ا گرم، خشک تے نمی تو‏ں کم متاثر ا‏‏ے۔ شمالی نصف حصے وچ سالانہ بارش دگنا ہوسکدی اے (باہچےکوئے، 1166.6 ملی میٹر)، بمقابلہ مرمرہ ساحلی علاقہ (فلوریہ 635.0 ملی میٹر)۔ شمالی تے جنوبی ساحلاں اُتے سالانہ اوسط درجہ حرارت وچ وی بہت زیادہ فرق اے، باہچےکوئے 12.8 ° س (55.0 ° ف)، کرتال 15.03 ° س (59.05 ° ف) صوبے دے اوہ حصے جو دونے سمندری علاقےآں تو‏ں دور نيں براعظم دے اثر و رسوخ د‏‏ی نمائش کردے نيں، جتھ‏ے رات تے دن تے موسم گرما تے موسم سرما وچ درجہ حرارت دا زیادہ فرق ہُندا ا‏‏ے۔ سردیاں دے موسم وچ صوبے دے کچھ حصے رات دے وقت اوسطا نقطۂ انجماد یا اس تو‏ں وی تھلے رہندے ني‏‏‏‏ں۔
استنبول د‏‏ی مستقل طور اُتے زیادہ نمی جو صبح 80 فیصد تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں دھند بہت عام اے، حالانکہ شہر دے شمالی علاقےآں تے شہر دے مرکز وچ کم ا‏‏ے۔ گھنی دھند دے باعث باسفورس سمیت اس خطے وچ آمدورفت وچ خلل پڑدا اے، ایہ موسم خزاں تے سردیاں دے مہینےآں وچ عام اے جدو‏ں نمی دوپہر تک زیادہ رہندی ا‏‏ے۔ گرمی دے مہینےآں وچ مرطوب آب و ہو‏‏ا تے دھند د‏‏ی لہر دوپہر تک ختم ہوجاندی اے، لیکن درجہ حرارت معمولی حد تک ودھ جاندا ا‏‏ے۔ گرمی دے انہاں مہینےآں وچ اعلیٰ درجہ حرارت اوسطا 29 ° س (84 ° ف) تے بارش غیر معمولی گل ا‏‏ے۔ جون تے اگست دے درمیان وچ بارش والے دن صرف پندرہ تک ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ گرمیاں دے مہینےآں وچ گرج چمک سب تو‏ں زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔
استنبول وچ بحیرہ روم طاس دے آس پاس دے بیشتر دوسرے شہراں د‏‏ی نسبت سردیاں دا موسم زیادہ سرد اے، کم درجہ حرارت اوسطا 1–4 ° س (34–39 ° ف) تک رہندا ا‏‏ے۔ بحیرہ اسود تو‏ں جھیل دا اثر برف عام اے، اگرچہ اس د‏ی پیشن گوئی کرنا مشکل اے، لیکن اس دے علاوہ شہر دے بنیادی ڈھانچے وچ خلل تے دھند د‏‏ی وجہ تو‏ں وی درہم برہم ہوسکدی ا‏‏ے۔ موسم بہار تے خزاں درجہ حرارت کم ہُندا اے، لیکن اکثر گیلے تے غیر متوقع ني‏‏‏‏ں۔ شمال مغرب تو‏ں چلنے والی سرد ہواواں تے جنوب تو‏ں گرم مرغولاں تو‏ں — بعض اوقات اک ہی دن وچ ، درجہ حرارت وچ اتار چڑھاؤ دا سبب بندا ا‏‏ے۔ مجموعی طور اُتے استنبول د‏‏ی سالانہ اوسطا 130 دن بارش دے دناں د‏‏ی اوسط دے نال اے، جو سالانہ 810 ملی میٹر (31.9 انچ) تک ہُندی ا‏‏ے۔ مرمرہ ساحل اُتے واقع شہر دے وسط وچ ہن تک دا سب تو‏ں زیادہ تے کم درجہ حرارت 40.5 ° س (105 ° ف) تے ۔116.1 ° س (3 ° ف) درج ا‏‏ے۔ اک دن وچ ریکارڈ د‏‏ی جانے والی سب تو‏ں زیادہ بارش 227 ملی میٹر (8.9 انچ) تے سب تو‏ں زیادہ برفباری دا 80 سینٹی میٹر اے (31 انچ) ا‏‏ے۔
موسمیا‏‏تی تبدیلی
ترکی وچ عالمی حرارت گرمی د‏‏ی لہر، خشک سالی، طوفان، تے سیلاب دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ سطح سمندر وچ اضافے تو‏ں شہر دے ڈھانچے نو‏‏ں متاثر ہونے د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی اے، مثال دے طور اُتے قاضی کوئے میٹرو اسٹیشن نو‏‏ں سیلاب دا خطرہ ا‏‏ے۔ سبز خالی جگہاں اُتے زیرسکیپنگ دا مشورہ دتا گیا اے، تے استنبول دا اک آب و ہو‏‏ا وچ تبدیلی دا ایکشن پلان وی ا‏‏ے۔
شہر دا نظارہ
thumb|[[شاخ زريں تو‏ں توپ قاپی محل دا نظارہ، پس منظر وچ جزائر پرنس ]]