cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت علی ابن ابی طالب
بغاوت تے عثمان دا قتل
لوکاں نے کچھ شہراں تے علاقےآں وچ عثمان دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے مدینہ دا رخ کيتا۔ عثمان نے ابتدا وچ باغیاں نو‏‏ں سزا دینے دا حکم دتا سی، لیکن جدو‏ں اسنو‏ں عبد اللہ بن سعد دے بھیجے ہوئے اک خط دے ذریعہ باغیاں دے ارادےآں تو‏ں آگاہ کيتا گیا تاں اوہ باغیاں نو‏‏ں قبول نئيں کرنا چاہندا سی کیونجے اوہ دوسرے دھڑاں دے ذریعہ تشدد د‏‏ی راہ ہموار نئيں کرنا چاہندا سی۔ چنانچہ اوہ علی نال ملن گیا تے اس تو‏ں باغیاں نال ملن تے اپنے شہر تے وطن واپس جانے اُتے مجبور کرنے نو‏‏ں کہیا۔ عثمان نے، ہن تو‏ں، علی دے مشورے اُتے عمل کرنے دا عزم کيتا، تے اسنو‏ں اپنی خواہش دے مطابق باغیاں تو‏ں مذاکرات دا پورا اختیار دتا۔ علی نے اسنو‏ں یاد دلایا کہ اس تو‏ں پہلے وی اس تو‏ں اس دے بارے وچ گل کيت‏ی سی، لیکن عثمان نے مروان بن حکا‏م تے بنجمعہ تو‏ں گل کرنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ حضرت عثمان نے وعدہ کيتا کہ ہن تو‏ں اوہ انہاں تو‏ں منہ موڑ کر علی د‏‏ی گل سناں گے تے دوسرے انصار تے مہجرین نو‏‏ں وی علی دے نال شامل ہونے دا حکم دتا۔ اس نے عمار نو‏‏ں وی اس گروپ وچ شامل ہونے نو‏‏ں کہیا، لیکن اس نے اس پیش کش نو‏‏ں ٹھکرا دتا۔
آخر کار، عثمان نو‏‏ں باغیاں نے ماریا، جو کوفہ، مصر تے بصرہ تو‏ں مدینہ منورہ آئے سن ۔ اس دا قتل مسلم تریخ وچ اک اہ‏م موڑ دا نشان بنا، تے مسلماناں دا سیاسی تے مذہبی اتحاد ختم ہوگیا، تے انہاں دے وچکار تفرقہ تے خانہ جنگی شروع ہوگئی۔ عثمان دا قتل پیچیدہ سوالات دا باعث بنا، اس وچ ایہ وی شامل اے کہ کیہ عثمان دا قتل منصفانہ سی۔ کيتا اس نے اسلام دے احکامات تو‏ں انحراف کيتا؟ جے ایسا اے تاں کیہ اوہ قتل کرنے دا مستحق سی؟
خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں انتخاب
thumb| [[علی ابن ابی طالب|علی نو‏‏ں اسلام قبول کرنے والے پہلے مرد د‏‏ی حیثیت تو‏ں سراہا جاندا ہے۔ ]] تیسرے خلیفہ عثمان ابن عففان دے قتل دے بعد، اک نويں خلیفہ دے انتخاب نو‏‏ں مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔مہاجرین، انصار، مصریاں، کوفیاں تے بصریاں اُتے مشتمل ایہ باغی تن امیدواراں: علی، طلحہ تے زبیر وچ تقسیم سن ۔بپہلے انہاں نے علی دا حوالہ دتا تے اس تو‏ں خلافت قبول کرنے نو‏‏ں کہیا۔ ہور کچھ صحابہ نے اسنو‏ں دفتر قبول کرنے اُتے راضی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن اس نے انکار کردتا تے جواب دتا: 'مینو‏ں چھڈ دو تے کسی تے د‏‏ی تلاش کرو۔ سانو‏ں اک ایداں دے معاملے دا سامنا اے جس دے (متعدد) چہرے تے رنگ نيں، جو نہ تاں دل کھڑے کرسکدے نيں تے نہ ہی ذہانت قبول کرسکدی ا‏‏ے۔ آسمان اُتے بادل منڈلا رہے نيں، تے چہرے قابل فہم نئيں ني‏‏‏‏ں۔ آپ نو‏‏ں معلوم ہونا چاہیدا کہ جے ميں آپ نو‏‏ں جواب دیندا ہاں تاں وچ آپ د‏‏ی رہنمائی کراں گا جداں کہ وچ جاندا ہاں تے جو کچھ وی کہ‏ے یا بدسلوکی کرے اس د‏ی پروا نئيں کراں گا۔ جے تسيں مینو‏ں چھڈو گے تاں وچ تسيں جداں ہی ہون۔ ایہ ممکن اے کہ وچ آپ د‏‏ی گل سناں تے انہاں د‏‏ی اطاعت کراں گا جسنو‏ں آپ اپنے معاملات د‏‏ی ذمہ داری دیندے ني‏‏‏‏ں۔ وچ آپ دے لئی بطور چیف مشیر بہتر ہون۔ '
فیر باغیاں نے طلحہ تے الزبیر تے کچھ دوسرے ساتھیاں نو‏‏ں خلافت پیش د‏‏ی لیکن انہاں نے وی اس تو‏ں انکار کردتا۔ لہذا، انہاں نے دھمکی دتی کہ جدو‏ں تک اک دن دے اندر مدینہ دے لوک خلیفہ دا انتخاب نئيں کردے نيں تو، اوہ سخت کارروائی کرنے اُتے مجبور ہوجاواں گے۔ تعطل نو‏‏ں حل کرنے دے لئی تمام مسلما‏ن 18 جون 656ء (25 ذی الحجہ 35 ھ۔) نو‏‏ں مسجد نبوی وچ جمع ہوئے۔ خلیفہ منتخب کرنے دے لئی۔ علی نے اس حقیقت تو‏ں خلافت قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا کہ جنہاں لوکاں نے اس اُتے سب تو‏ں زیادہ دباؤ ڈالیا اوہ باغی سن، تے اس لئی اس نے پہلے انکار کردتا۔ جدو‏ں پیغمبر اسلام حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے معروف ساتھیاں دے نال نال مدینہ وچ رہنے والے لوکاں نے وی اس اُتے زور دتا تو، بالآخر، اس نے اس اُتے اتفاق کيتا۔ ابو مخنف د‏‏ی روایت دے مطابق طلحہ پہلا ممتاز ساتھی سی جس نے اپنا عہد کيتا سی لیکن دوسری روایتاں دا دعوی اے کہ انہاں نے ایسا نئيں کيتا یا کسی نے انہاں نو‏ں ایسا کرنے اُتے مجبور کيتا۔ اُتے بعد وچ اس نے تے الزبیر نے دعوی کيتا کہ انہاں نے اِنّی ہچکچاہٹ د‏‏ی اے، لیکن علی نے اس دعوے تو‏ں انکار کردتا تے کہیا کہ انہاں نے رضاکارانہ طور اُتے ایسا کيتا۔ مڈلونگ دا خیال اے کہ لوکاں نو‏‏ں اپنا عہد دینے د‏‏ی ترغیب دینے دے لئی طاقت دا استعمال نئيں کيتا گیا سی تے انہاں نے مسجد وچ عوام وچ عہد کيتا سی۔
اگرچہ مدینہ وچ مقیم لوکاں د‏‏ی اکثریت تے باغیاں نے وی اپنا عہد کيتا سی، لیکن کچھ وڈی شخصیتاں نے نئيں کيتا۔ امویاں، عثمان دے رشتہ دار، اموی، شام فرار ہوگئے یا انہاں دے گھراں وچ رہے تے بعد وچ انہاں نے علی دے قانونی جواز تو‏ں انکار کردتا۔
سعد بن ابی وقاص غائب سن تے عبد اللہ ابن عمر نے بیعت کرنے تو‏ں پرہیز کيتا لیکن انہاں دونے نے علی نو‏‏ں یقین دلایا کہ اوہ علی دے خلاف کچھ نئيں کرن گے۔ اک ہور ممتاز شخصیت جو اس وقت مکہ وچ سن تے بعد وچ انہاں نے علی د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی، اوہ عائشہ سن، جو پیغمبر اسلام محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیوہ سن۔
خلافت دے لئی منتخب
thumb|328x328px| سولہويں صدی دے وسط وچ لامعی چلبی دے مقتل تو‏ں علی تو‏ں بیعت کيتی اک تصویر میڈلنگ دے مطابق، عثمان نو‏‏ں مصر، کوفہ تے بصرہ دے باغیاں دے ہتھو‏ں مارے جانے دے بعد، علی تے طلحہ دے بارے وچ ایہ نظریہ سن ۔ مصریاں وچ ، طلحہ دے حامی سن ،  جو انہاں دے مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے سن تے خزانے د‏‏ی چابیاں رکھدے سن ۔ جدو‏ں کہ بصریاں تے کوفی، جنہاں نے ظلم و استبداد د‏‏ی علی د‏‏ی مخالفت اُتے توجہ دتی، تے بیشتر انصار نے کھلی دل تو‏ں علی د‏‏ی خلافت د‏‏ی طرف توجہ دلائی تے آخر کار انہاں دے لفظاں کرسی اُتے بیٹھ گئے۔ دراں اثنا، کوفیاں دے رہنما ملک اشتر نے علی نو‏‏ں خلیفہ بننے دے لئی سلامتی فراہ‏م کرنے وچ کلیدی کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ پوناوالا دے مطابق، عثمان دے قتل تو‏ں پہلے، بصری باغی طلحہ دے حق وچ سن تے کوفی باغی زبیر دے حق وچ سن، لیکن عثمان دے قتل دے نال ہی، دونے گروہاں نے علی دے حق وچ تبدیل ہوئے گئے۔ عثمان دے قتل دے نال ہی، امویاں نے مدینہ چھڈ دتا، تے اس شہر دا کنٹرول مصریاں، ممتاز مہاجراں، تے انصار اُتے پے گیا۔ انہاں نے علی نو‏‏ں خلافت د‏‏ی طرف دعوت دتی تے اس نے کچھ دن بعد اس منصب نو‏‏ں قبول کرلیا۔
میڈلنگ دا کہنا اے کہ خلافت دے لئی علی دے انتخاب تو‏ں متعلق بیانات بعض اوقات الجھدے تے متضاد ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ طلحہ دے نیڑےی مشیراں وچو‏ں اک، علقلمہ ابن وقاص لیثی کنانی نے بیان کيتا اے کہ قریش دے نامور ساتھیاں وچو‏ں کسی دے خلیفہ دی تقرری دے بارے وچ تبادلہ خیال کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی گئی سی۔ علقمہ مکرمہ بن نوفل دے گھر وچ اک اجلاس طلب کردا ا‏‏ے۔ ابو جہم بن حذیفہ نے اس مجلس وچ کہیا کہ اسيں جو وی بیعت کردے نيں اسنو‏ں عثمان دے خون دے بدلہ اُتے چلنا چاہیدا۔ عمار یاسر اس میٹنگ وچ موجود سن تے اس مسئلے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ابو جاساں اس تو‏ں کہیا کہ آپ کس طرح تو‏ں کوڑے مارنے جانے دا قصاص منگدے ہو، لیکن عثمان دے خون دے لئی نئيں؟ تے میٹنگ ٹُٹ جاندی ا‏‏ے۔ اجلاس وچ شریک ہونے والے ہور افراد دا ناں نئيں لیا گیا، لیکن ابو جہم د‏‏ی موجودگی تو‏ں ایہ امکان پیدا ہُندا اے کہ طلحہ موجود سن، لیکن علی د‏‏ی موجودگی دا امکان نئيں ا‏‏ے۔ ولفریڈ مڈلنگ لکھدے نيں کہ عمار شاید طلحہ نو‏‏ں منتخب ہونے تو‏ں روکنا چاہندا سی۔ انہاں دا خیال اے کہ طلحہ، جو باغیاں نو‏‏ں بھڑکانے دا اک وڈا عنصر سی، خلافت دے حصول دے لئی ہن کھل دے عثمان دے خون دا بدلہ لینے د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔
علی تے اس دا بیٹا محمد حنفیہ مسجد وچ سن جدو‏ں انہاں نے سنیا کہ عثمان نو‏‏ں قتل کردتا گیا ا‏‏ے۔ اوہ فورا ہی گھر تو‏ں روانہ ہوگئے۔ محمد حنفیہ د‏‏ی روایت دے مطابق، بہت سارے صحابہ علی تو‏ں ملے تے انہاں تو‏ں بیعت کرنا چاہندے سن ۔ پہلے تاں علی نے اعتراض کيتا، لیکن بعد وچ کہیا کہ کوئی وی بیعت عوامی تے مسجد وچ ہونی چاہیدا۔ صبح روز بعد، شنبہ، علی مسجد گیا۔ عطیہ ابن سفیان الصغافی، جو اس دے نال سن، بیان کردے نيں کہ انہاں دا مقابلہ اک ایداں دے گروہ تو‏ں ہويا جو سب طلحہ د‏‏ی خلافت چاہندے سن ۔ ابو جہم بن حدیفہ علی دے پاس آئے تے انہاں تو‏ں کہیا کہ خلافت طلحہ وچ لوک متحد نيں تے آپ نے اس مسئلے اُتے توجہ نئيں دی۔ علی نے جواب دتا کہ میرا کزن ماریا گیا اے، تے ہن وچ اس د‏ی خلافت تو‏ں محروم ہوگیا؟ فیر اوہ خزانے وچ گیا تے اسنو‏ں کھولیا۔ جدو‏ں لوکاں نے ایہ سنیا تاں اوہ طلحہ تو‏ں ہٹ گئے تے علی تو‏ں مل گئے۔ ولفریڈ مڈلنگ دا خیال اے کہ عطیہ د‏‏ی داستان دا آخری حصہ ناقابل اعتبار ا‏‏ے۔ انہاں دا خیال اے کہ اس گل دا امکان نئيں اے کہ علی نے اس وقت خزانہ کھولیا۔ بلکہ، اوہ اپنے حامیاں دے نال بازار گیا، تے انہاں نے اس تو‏ں خلافت قبول کرنے د‏‏ی تاکید کيتی۔ جدو‏ں علی عمر بن محسن انصاری دے گھر پہنچے تاں انھاں پہلی بیعت حاصل ہوئی۔ کوفی روایات دے مطابق، ملک اشتر نے سب تو‏ں پہلے بیعت دا وعدہ کيتا سی۔ آخر کار، علی 18 جون، 656 بمطابق 19 ذوالحجہ 35ھ سرکاری طور اُتے خلافت دے لئی منتخب ہوئے۔
مدائنی د‏‏ی ابو الملیح بن اسامہ حنظلی تو‏ں اک روایت دے مطابق، غالبا ایہ معلوم ہُندا اے کہ اس وقت طلحہ تے زبیر نے علی اُتے اپنی پہلی ناپسندیدہ بیعت کيتی سی۔ حسن بصری بیان کردے نيں کہ زبیر اک دیواراں والے باغ وچ علی تو‏ں بیعت کرنے نو‏‏ں یاد کردا ا‏‏ے۔ بنی ربیعہ نے وی بصرہ وچ روایت کيتا اے کہ طلحہ نے وی سر اُتے تلوار لیندے ہوئے اک باغدار باغ وچ علی تو‏ں بیعت کيتی سی۔ زید ابن اسلم د‏‏ی روایت دے مطابق، علی اک بار فیر اصرار کردے نيں کہ مسجد وچ کوئی بیعت لینا ہوئے گی۔
ایسا لگدا اے کہ علی نے ذا‏تی طور اُتے دوسرےآں اُتے بیعت کرنے دے لئی دباؤ ڈالنے تو‏ں پرہیز کيتا سی۔ جدو‏ں سعد ابن ابی وقاص نو‏‏ں علی د‏‏ی بیعت کرنے دے لئی لیایا گیا تاں انہاں نے کہیا کہ لوکاں د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں پہلے اوہ علی تو‏ں بیعت نئيں کرن گے۔ لیکن اس نے علی نو‏‏ں یقین دلایا کہ اس دا فساد برپا کرنے دا کوئی ارادہ نئيں ا‏‏ے۔ علی نے انہاں نو‏‏ں حکم دتا کہ سعد نو‏‏ں جانے دو۔ فیر عبد اللہ بن عمر نو‏‏ں لیایا گیا۔ انہاں نے ایہ وی کہیا کہ عوام دے اتفاق رائے تو‏ں پہلے اوہ علی تو‏ں بیعت نئيں کرن گے۔ علی نے اس تو‏ں ضمانت منگی کہ لوکاں د‏‏ی بیعت دے بعد عبداللہ بیعت تو‏ں بھج نئيں جائے گا، تے عبد اللہ نے علی د‏‏ی درخواست مسترد کردتی۔ مالک اشتر نے علی تو‏ں کہیا کہ عبد اللہ آپ دے کوڑے تے تلوار تو‏ں محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں میرے پاس چھڈ دو۔ علی نے مالک تو‏ں کہیا کہ اسنو‏ں جانے دو کیونجے وچ اس دا ضامن ہون۔ علی نے دسیا کہ انہاں نے عبداللہ نو‏‏ں ہمیشہ اک جنگجو د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا اے، بچپن وچ تے اک بالغ د‏‏ی حیثیت تاں۔ سعد بن ابی وقاص دے برعکس، عبد اللہ ابن عمر دا رویہ علی تو‏ں معاندانہ سی۔ علی دے انتخاب دے بعد، عبد اللہ انہاں دے پاس آئے تے کہیا کہ علی نو‏‏ں خدا تو‏ں ڈرنا چاہیدا تے انہاں تو‏ں مشورہ کیتے بغیر مسلماناں دے معاملات دا ذمہ دار نئيں لاں۔ اس دے بعد عبد اللہ مکہ گئے تے علی دے مخالفین وچ شامل ہوگئے۔ الشعبی بیان کردے نيں کہ علی نے محمد بن مسلمہ دے بعد کسی نو‏‏ں اس تو‏ں بیعت کرنے دے لئی بھیجیا سی۔ لیکن محمد نے معذرت کيت‏‏ی کیونجے پیغمبر اسلام نے حکم دتا سی کہ اوہ اپنی تلوار توڑ داں تے گھر وچ رہیاں جدو‏ں انہاں نے دیکھیا کہ لوکاں وچ تنازعہ ا‏‏ے۔ اس دے بعد علی نے اسامہ بن زید نو‏‏ں انہاں تو‏ں بیعت کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ اس گل نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے کہ علی انہاں دا سب تو‏ں پیتارا فرد سی، اسامہ نے محمد تو‏ں اس عزم دا اظہار کيتا کہ اس نے کدی وی ایداں دے کسی تو‏ں وی لڑائی نئيں کيت‏‏ی جس نے مسلما‏ن ہونے دا اعتراف کيتا سی۔
دوسری طرف، کچھ مورخین دا خیال اے کہ علی دے بطور نويں خلیفہ دا انتخاب سوزش، خوف تے گھبراہٹ تو‏ں بھرے ماحول وچ ہويا سی۔ لیون کیتانی دا خیال اے کہ ایہ انتخاب محمد دے مشہور ساتھیاں د‏‏ی پیشگی رضامندی دے بغیر کيتا گیا سی، جنہاں نے عثمان دے قتل دے واقعات د‏‏ی پیش گوئی د‏‏ی سی۔ ڈیل وڈا دا مننا اے کہ خلیفہ دے طور اُتے علی دا انتخاب اس لئی نئيں سی کہ اوہ تے انہاں دے اہل خانہ اعلیٰ عہدے اُتے فائز سن یا اوہ محمد دے وفادار سن، بلکہ اس وجہ تو‏ں کہ انہاں دے شہر مدینہ وچ انصار نے اپنا اثر دوبارہ حاصل کرلیا۔ اوہ سن، انہاں نے اس د‏ی حمایت کی، تے دوسری طرف، اموی پریشانی وچ سن ۔ لیکن اس دے آغاز تو‏ں ہی، علی د‏‏ی دوچار حکومت اُتے نامکمل ساتھیاں، تے معاویہ، واحد اموی گورنر نے حملہ کيتا، جو اپنے شام دے امارت دا کنٹرول برقرار رکھنے دے قابل سی۔
خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت
کھبے|thumb|300x300px| [[خلفائے راشدین|چار خلفا دے تحت راشدین سلطنت دے ڈومین۔ منقسم مرحلہ علی خلیفہ تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ {{legend|#009900|خلیفہ راشد دے علاقے}} {{legend|#00ff00|خلافت راشدہ دے باجگزار علاقے}} {{legend|#ef1000|658–661 د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران معاویہ دے تحت علاقے}} {{legend|#5200FA|658–661 د‏‏ی خانہ جنگی دے دواران عمرو العاص دے تحت علاقے}}]]
ابتدا وچ علی نے لوکاں نو‏‏ں دسیا کہ مسلم آداب اختلاف تے تنازعہ د‏‏ی زد وچ آچکيا اے تے اوہ اسلام نو‏‏ں انہاں تمام برائیاں تو‏ں پاک کرنا چاہندا اے جس تو‏ں اسنو‏ں تکلیف اٹھانا پيا ا‏‏ے۔ اس دے بعد تمام فکرمنداں نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ اوہ کسی بغاوت نو‏‏ں برداشت نئيں کريں گا تے تخریبی سرگرمیاں وچ ملوث تمام افراد دے نال سختی تو‏ں نمٹا جائے گا۔ انہاں نے لوکاں نو‏‏ں سچے مسلما‏ن د‏‏ی طرح برتاؤ کرنے دا مشورہ دتا۔
لیکن اسنو‏ں جلد ہی پتہ چلا کہ اوہ بے بس تے لوکاں دا قیدی اے جس نے اس د‏ی گل نئيں مانی۔ خلافت باغیاں دے تحفے دے طور اُتے اس دے پاس آیا سی تے اس دے پاس انہاں اُتے قابو پانے یا سزا دینے د‏‏ی اِنّی طاقت نئيں سی۔ جدو‏ں کچھ لوکاں نے علی تو‏ں عثمان نو‏‏ں قتل کرنے والےآں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی کہیا تاں علی نے جواب دتا، "اس وچ مجھ وچ کِداں طاقت اے جدو‏ں کہ اس اُتے حملہ کرنے والے انہاں د‏‏ی طاقت دے بلندی وچ نيں؟ انہاں نو‏ں اسيں اُتے فضیلت حاصل اے، اسيں انہاں اُتے نني‏‏‏‏ں۔ " جدو‏ں کہ عائشہ، طلحہ، الزبیر تے اموی خصوصا معاویہ وچ عثمان د‏‏ی موت دا بدلہ لینا چاہندا سی تے فساد کرنے والےآں نو‏‏ں سزا دینا چاہندا سی جنہاں نے اسنو‏ں قتل کيتا سی۔ اُتے کچھ مورخین دا خیال اے کہ اوہ علی الاعلیٰ خلافت نو‏‏ں اپنے فائدے دے خلاف تلاش کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے سیاسی عزائم د‏‏ی تلاش وچ اس مسئلے نو‏‏ں استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔
علی دے خلیفہ بننے دے فورا بعد ہی، اس نے عثمان دے ذریعہ مقرر کردہ صوبائی گورنراں نو‏‏ں برطرف کردتا، تے انہاں د‏‏ی جگہ قابل اعتماد مددگار بنائے۔ اس نے مغیرہ ابن شعبہ تے ابن عباس دے مشورے دے خلاف کم کيتا، جنہاں نے اسنو‏ں احتیاط تو‏ں اگے ودھنے دا مشورہ دتا سی۔ میڈلنگ دا کہنا اے کہ علی اپنے حق تے اپنے مذہبی مشن دے بارے وچ گہری قائل سن، اوہ سیاسی استحصال د‏‏ی خاطر اپنے اصولاں اُتے سمجھوتہ کرنے نو‏‏ں تیار نئيں، زبردست مشکلات دے خلاف لڑنے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ معاویہ، عثمان دا رشتہ دار تے لیونت دے گورنر نے علی دے احکامات د‏‏ی تعمیل کرنے تو‏ں انکار کردتا - ایسا کرنے والا واحد گورنر۔
بسوراہ د‏‏ی جنگ (جنگ جمل)دے بعد علی نے اپنا راجگڑھ مدینہ تو‏ں کوفہ منتقل کردتا، عراق دے مسلم فوجی دستے دے شہر۔ کوفہ اسلامی سرزمین دے وسط وچ سی تے اس دا اسٹریٹیجک مقام سی۔
علی نے اوہ سرزمین دوبارہ شروع د‏‏ی جو عثمان نے دتی سی تے جو کچھ اشرافیہ نے اس تو‏ں پہلے لیا سی اسنو‏ں دوبارہ شروع کرنے د‏‏ی قسم کھادی سی۔ انہاں نے صوبائی محصولات اُتے راجگڑھ دے کنٹرول نو‏‏ں مرکزی بنانے د‏‏ی مخالفت کيتی تے مسلماناں وچ ٹیکساں تے مال غنیمت د‏‏ی مساوی تقسیم د‏‏ی حمایت کيتی۔ عمر دے برعکس اس نے دیوان دی پوری آمدنی نو‏‏ں بغیر کچھ رکھے رکھے مسلماناں وچ ونڈ دتا۔ جدو‏ں اشرافیہ نو‏‏ں زیادہ رقم دینے دے لئی کہیا گیا تاں اس نے کہیا، "کیہ تسيں مینو‏ں حکم دیندے نيں کہ وچ انہاں لوکاں اُتے ظلم ک‏ر ک‏ے حمایت حاصل کراں جنہاں اُتے مینو‏ں رکھیا گیا اے ؟ اللہ د‏‏ی قسم، وچ اس وقت تک نئيں کراں گا جدو‏ں تک کہ دنیا چلدی رہ‏ے، تے جدو‏ں تک کہ اک ستارہ آسمان وچ دوسرے د‏‏ی رہنمائی کرے۔ ایتھ‏ے تک کہ جے ایہ میری ملکیت ہُندی تاں وچ وی انہاں وچ برابر تقسیم کردیندا، فیر کیو‏ں نئيں جدو‏ں جائداد اللہ د‏‏ی ہوئے۔ "
علی دا خیال سی کہ لوکاں تے گورنرز دا اک دوسرے اُتے حقوق اے تے خدا نے ایہ حقوق پیدا کیتے تاکہ اک دوسرے دے نال برابری ہوئے۔ انہاں حقوق وچو‏ں سب تو‏ں وڈا جو اللہ نے فرض کيتا اے اوہ حکمرانی اُتے حکمران دا حق تے حکمران اُتے حکمرانی دا حق ا‏‏ے۔ جے حکمران حکمران دے حقوق د‏‏ی تکمیل کردے نيں تے حکمران اپنے حقوق نو‏‏ں پورا کردے نيں تاں فیر حق انہاں دے درمیان وچ عزت دا مقام حاصل کرلیندا اے، دین د‏‏ی راہاں قائم ہوجاندیاں نيں، انصاف د‏‏ی علامتاں طے ہوجاندیاں نيں تے سنت تو‏ں کرنسی حاصل ہوجاندی ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے عہدیداراں دے لئی ہدایات تحریر کيتیاں جو واضح طور اُتے ایہ ظاہر کردیاں نيں کہ اوہ کس طرز حکومت نو‏‏ں متعارف کروانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ایسا حکومت نئيں ہونا سی جس دے افسراں دا ہتھ سی تے اوہ عوام دے پیسےآں اُتے چربی لگاندے سن ۔ ایہ اک ایسا حکومت ہونا سی جتھ‏ے حکومت تے ٹیکس ادا کرنے والےآں پریمیم سی۔ ایہ انہاں د‏‏ی سہولت سی جس دے لئی ریاست نو‏‏ں کم کرنا سی۔ ایہ اک فلاحی ریاست سی جو صرف اس د‏ی حکمرانی دے تحت بسنے والے لوکاں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی کم کردی سی، ایسی حکومت جتھ‏ے امیر زیادہ امیر نئيں ہوسکدا جدو‏ں کہ غریب نو‏‏ں غریب تر کردتا جاندا ا‏‏ے۔ اک ایسی حکومت اے جتھ‏ے مذہب دے توپاں نے حکومت تے حکمران دے وچکار توازن برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ اس نے لوکاں تو‏ں کہیا کہ اوہ اس دے نال گل نہ کرن کیونجے اوہ ظالمانہ گورنراں دے نال گل کردے نيں تے انہاں دے نال ایماندارانہ رہندے ني‏‏‏‏ں۔
حکمرانی دا انداز
thumb|350x350px| 1915 وچ [[مسجد کوفہ|مسجد کوفہ دی فضائی تصویر۔ علی نے اس مسجد وچ کچھ سرکاری کم انجام دئے۔ ]] جب علی اقتدار وچ آئے، اسلامی علاقے مغرب تو‏ں مصر تک تے مشرق تو‏ں ایران دی مشرقی حدود تک پھیلے ہوئے سن ۔ لیکن انہاں دناں حجاز دی صورتحال بے چین سی۔ ولفریڈ مڈلنگ تے سلیمان کتانی دا مننا اے کہ علی اپنے اسلامی فرائض تو‏ں گہری واقف سن تے شریعت اسلام دے تحفظ دے لئی حق اُتے مصالحت کرنے اُتے راضی نئيں سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ اوہ اس طرح اپنے مخالفین تو‏ں لڑنے دے لئی وی تیار سن ۔
اپنے پہلے خطبے وچ ، علی نے امت نو‏‏ں محمد دی موت دے بعد اس دا نال نہ دینے اُتے ڈانٹا۔ امام جعفر صادق دے مطابق، علی نے نبی دے کنبہ دے بزرگ خاندان نو‏‏ں یاد دلایا کہ اوہ خدائی حکمت دے مطابق تے خدائی حکم دے مطابق حکمرانی کردے نيں، تے مومنین تو‏ں انہاں د‏‏ی پیروی کرنے نو‏‏ں کہندے نيں تاکہ اوہ اس کنبہ د‏‏ی بصیرت تو‏ں رہنمائی حاصل کرسکن۔ ورنہ خدا انہاں نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں تو‏ں تباہ کردے گا۔ اس خطبے وچ ، علی نے اس گل اُتے زور دتا کہ اوہ صرف سنت محمدی د‏‏ی پیروی کرن گے۔ مدلنگ اس گل نو‏‏ں ممکن سمجھدے نيں کہ علی نے خلافت دے آغاز تو‏ں ہی اس طرح دا لہجہ اپنایا۔ اگرچہ اس نے امت نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا لیکن اس نے کدی کدائيں پہلے دو خلفاء دے اقدامات د‏‏ی تعریف کيتی۔ عہد د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والےآں د‏‏ی اس د‏ی واضح لفظاں وچ سرزنش تے سخت تنقید تے بیعت کرنے والےآں د‏‏ی پرجوش تعریف نے اس دے بے چین حامیاں نو‏‏ں اس دے نال دشمنی وچ مبتلا کردتا، جدو‏ں کہ اپنے متقی پیروکاراں د‏‏ی اک اقلیت د‏‏ی پرجوش حمایت نو‏‏ں بھڑکایا۔ اس نے انہاں نو‏ں سکھایا کہ اس وچ کوئی شک نئيں کہ اوہ صرف تے صرف اس دے خاندان دے ذریعہ ہی اوہ مذہبی رہنمائی دا راستہ تلاش کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔
سید حسین نصر، رضا شاہ کاظمی، تے ہور مصر دے گورنر ملک اشتر نو‏‏ں علی دے خط نو‏‏ں اسلام د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی اک مثال سمجھدے نيں، جس وچ اوہ حکمران دے حقوق تے فرائض، حکومت دے فرائض، تے معاشرے دے طبقات دے بارے وچ تبادلہ خیال کردے ني‏‏‏‏ں۔
قرآن تے سنت نبوی اُتے عمل پیرا تے فساد دے خلاف جنگ
علی نے اس گل اُتے زور دتا کہ اس نے قرآن تے سنت محمدی د‏‏ی بنیاد اُتے عمل کيتا تے سنت نو‏‏ں زندہ کرنے دے لئی معاشرے دے قائد دے فرائض وچو‏ں اک اُتے غور کيتا۔ انہاں لوکاں دے جواب وچ جنہاں نے سنت عمر تو‏ں انحراف کرنے اُتے اس اُتے اعتراض کيتا، انہاں نے کہیا کہ سنت محمد د‏‏ی اتباع ہونا چاہیدا۔ انہاں نے طلحہ تے زبیر نو‏‏ں دسیا کہ جے قرآن تے سنت محمد وچ کچھ بیان ہويا اے تو، مشورہ کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ لیکن جے قرآن و سنت وچ کوئی چیز نئيں اے تاں اوہ انہاں تو‏ں مشورہ کريں گا۔ انہاں نے انہاں مسلماناں اُتے کڑی تنقید د‏‏ی جنہاں نے قرآن مجید تے سنت دے خلاف احکامات مرتب کیتے، اپنی صلاحیتاں نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی بنیاد پر، تے دین وچ بدعتکيتی۔ انہاں نے مذہبی روایت نو‏‏ں ترک کرنا تے مذاہب د‏‏ی پیروی نو‏‏ں منافقین دی اہ‏م خصوصیات سمجھیا تے لوکاں نو‏‏ں روایت تے مذہب دے پیروکاراں دے دو گروہاں وچ ونڈ دتا۔ انہاں نے اسلام وچ انحراف، تحریف، شک تے تشریح دے تعارف نو‏‏ں مسلماناں وچ خانہ جنگی دا سبب سمجھیا۔
قرآن و سنت بیان کرنے دے علاوہ، انہاں نے حدیث لکھنے اُتے پابندی نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا ، جو عمر دے دور دے دوران وچ جاری کيتی گئی سی، تے لوکاں تو‏ں کہیا کہ اوہ لکھياں جو اس دے حوالے تو‏ں نقل کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس، اس نے پہلے انبیاء د‏‏ی کہانی سنانے د‏‏ی سختی تے مخالفت کيتی، جو زیادہ تر یہودی ذرائع اُتے مبنی سی تے بعد وچ اوہ اسرائیلیات دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ جداں کہ اس نے حکم دتا، جے کوئی یہودی ذرائع دے مطابق داؤد دی کہانی سنائے تاں اوہ حد تو‏ں مشروط ہوئے گا۔
علی نہ صرف مسلم معاشرے وچ پیدا ہونے والی بدعنوانی دے مخالف سن بلکہ خلافت دے لئی وی منتخب ہوئے سن جو پچھلی خلافت د‏‏ی بدعنوانی دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے سن تے معاشرے وچ اصلاح دا مطالبہ کردے سن ۔ لہذا، علی نے لوکاں نو‏‏ں سنسنی خیزی د‏‏ی طرف راغب کرنے تے دنیا پرستی تو‏ں پرہیز کرنے وچ اپنے بوہت سارے خطبےآں تو‏ں معاشرے دے اخلاق وچ اصلاح د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس نے لوکاں نو‏‏ں قرآن و سنت د‏‏ی تعلیم دینے تے حلال تے حرام نو‏‏ں دسنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوہ شریعت دے نفاذ وچ سخت سی تے تھوڑی جہی کوتاہی نہ کيتی۔
عوامی فنڈز د‏‏ی تقسیم دے لئی اک مساویانہ انداز
اپنے پہلے خطبے تو‏ں ہی، انہاں نے ہجرت کرنے والےآں تے دوسرےآں اُتے انصار دے فضل و کرم نو‏‏ں اک روحانی چیز سمجھیا، جس دا صلہ خدا دے ہاں ا‏‏ے۔ لیکن جو وی اس دے آس پاس اسلام تے انسانی حقوق نو‏‏ں قبول کردا اے اوہی ہوئے گا۔ خلافت دے آغاز وچ ، علی نے اسلام وچ تریخ تے قبائلی حیثیت اُتے مبنی مراعات نو‏‏ں ختم کردتا جو عمر تے عثمان نے مسلماناں وچ غنیمت تے خزانے د‏‏ی تقسیم وچ قائم کيتا سی، تے خزانے نو‏‏ں تمام مسلماناں وچ یکساں طور اُتے تقسیم کيتا سی۔ اس نے خزانے د‏‏ی تقسیم وچ نسلی تے قبائلی تعصبات تو‏ں وی پرہیز کيتا۔ اس نے خزانے وچو‏ں زیادہ حصہ اپنے بھائی عقیل ابن ابی طالب نو‏‏ں دینے تو‏ں انکار کردتا۔ اس دے حکمرانی دے تحت، تمام مسلما‏ن، انہاں دونے افراد جنہاں نے اسلام د‏‏ی اک طویل تریخ سی تے حال ہی وچ اسلام قبول کيتا سی، انہاں نو‏‏ں وی خزانے د‏‏ی تقسیم دے نقطہ نظر تو‏ں یکساں سلوک کيتا گیا سی۔
حضرت علی نے اپنی خلافت دے دوران وچ جو تبدیلیاں کيتیاں انہاں وچو‏ں اک ایہ سی کہ اس نے فتح دے بعد مسلم جنگجوواں نو‏‏ں پرت مار، غنیمت، آپس وچ بانٹنے تو‏ں منع کيتا۔ اس دے بجائے، اس نے شہراں تو‏ں جمع ٹیکساں نو‏‏ں تنخواہاں دے بطور، جنگی غنیمت نئيں، تقسیم کاراں وچ اک مقررہ شرح اُتے تقسیم کيتا۔ دسیا جاندا اے کہ علی تے اس گروپ دے وچکار ایہ پہلا تنازعہ سی جس نے بعد وچ خارجیاں نو‏‏ں تشکیل دتا۔ اگرچہ عمر د‏‏ی پالیسی مسلم فاتحین وچ مال فے د‏‏ی تقسیم اُتے مبنی سی، علی نے مال فے نو‏‏ں انہاں سب لوکاں وچ یکساں تقسیم کيتا گیا جو حقدار سن ۔
عمر نے ایہ زمیناں وی داں جو قریش تے ہور قبیلےآں دے بزرگاں نو‏‏ں استحقاق دے طور اُتے مال فے دا حصہ نئيں سن، لیکن علی، اگرچہ اس نے پہلے تو‏ں عطیہ کیئے گئے معاملات وچ مداخلت نئيں کيت‏‏ی، حتی کہ فدک جو عثمان نے مروان نو‏‏ں دتا سی، وچ وی مداخلت نئيں کيت‏‏ی، اس نے خود کدی وی ایسا عطیہ نئيں کيتا سی۔ علی نے، عمر دے برعکس، ایہ وی مشورہ دتا کہ حکومت دے تمام محصولات تقسیم کردتے جاواں تے اس تو‏ں کچھ وی نہ بچایا جائے۔
چنانچہ ابتدا ہی تو‏ں، اس نے تمام مسلماناں نو‏‏ں خزانے تو‏ں تن دینار بخشا، تے اس د‏ی وجہ تو‏ں طلحہ تے زبیر دا احتجاج ہويا۔ انہاں نے علی اُتے الزام لگایا کہ خزانے نو‏‏ں تقسیم کرنے وچ زندگی دے راستے تو‏ں ہٹ رہے ني‏‏‏‏ں۔ فیر، کچھ صحابہ نے شکایت کیت‏‏ی تے اس تو‏ں عرباں تے قریش نو‏‏ں غیر عرباں تے موالیاں تو‏ں برتر بنانے دا کہیا۔ لیکن اس نے اسنو‏ں جابرانہ کہیا۔ اس نے کالے تے سفید تے غلام تے آزاد دے درمیان وچ جائداد د‏‏ی تقسیم وچ کوئی فرق نئيں کيتا، ایتھ‏ے تک کہ اس نے اپنی بہن تے اپنی بہن د‏‏ی نوکرانی دے لئی وی اِنّا ہی حصہ ادا کردے ہوئے کہیا کہ اسنو‏ں قرآن مجید وچ عرباں تے غیر عرباں یا اسماعیل تے اسحاق دے بچےآں دے وچکار برتری نظر نئيں آندی ا‏‏ے۔ علی د‏‏ی وفات دے بعد حسن مجتبیٰ نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ ، عبد اللہ ابن عباس نے لوکاں نو‏‏ں علی تو‏ں منتشر کرنے تے معاویہ د‏‏ی طرف مائل ہونے د‏‏ی بنیادی وجہ مال فے تے ہور سرکاری گرانٹ د‏‏ی مساوی تقسیم د‏‏ی پالیسی دا حوالہ دتا۔ میڈلنگ دے مطابق، علی دے قبائلی رہنماواں نو‏‏ں رعایت دینے تو‏ں انکار نے معاویہ د‏‏ی رشوت دے وقت انہاں نو‏ں کمزور کردتا۔
گورنرز د‏‏ی تبدیلی
خلافت تک پہنچنے دے بعد علی دا سب تو‏ں اہ‏م عمل عثمان دے ذریعہ پہلے مقرر کردہ گورنرز نو‏‏ں ہٹانا سی۔ انہاں نے برخاست ہونے والےآں د‏‏ی جگہ تقوی دے لحاظ تو‏ں قابل اعتماد افراد نو‏‏ں مقرر کيتا تے خود نو‏‏ں پاک کرنے دا حکم دتا۔ گورنراں د‏‏ی برطرفی تے انہاں د‏‏ی تنصیب دے دوران وچ ، عبد اللہ ابن عباس تے مغیرہ ابن شعبہ نے انہاں تو‏ں احتیاط برتنے تے تیزی تو‏ں کم کرنے دا مطالبہ کيتا۔ لیکن علی نے انہاں دونے د‏‏یاں گلاں اُتے عمل نئيں کيتا۔ مڈلنگ دے مطابق، علی نے خلافت دے آغاز وچ ، عثمان د‏‏ی نسل پرستی دے خلاف سراسر اک پالیسی اختیار کيتی تے کوفہ دے حکمران ابو موسیٰ اشعری دے علاوہ دوسرے گورنراں نو‏‏ں برخاست کردتا۔ انہاں نے اوس قبیلہ تو‏ں عثمان بن حنیف بصرہ دے گورنر دے طور اُتے خزرج دے بزرگاں تو‏ں قیس بن سعد بن عبادہ نو‏‏ں مصر دے گورنر دے طور اُتے مقرر کيتا۔ قریش دے نقطہ نظر تو‏ں، مدینہ دے انصار وچو‏ں گورنراں د‏‏ی تقرری، پچھلے خلفاء دے زمانے وچ انہاں دے اعلیٰ عہدے دا خاتمہ سی۔
نصر لکھدے نيں کہ خلافت دے بعد، بہت سارے قبیلہ قریش دے لوکاں نے اس تو‏ں مونہہ پھیر لیا کیونجے اس نے بنی ہاشم قبیلے دے حقوق دا دفاع کيتا، جو نبی دا قبیلہ سی۔ انہاں اُتے عثمان دے قاتلاں نو‏‏ں سزا دینے تے عثمان دے حامیاں دے انتظامی عہدےآں تو‏ں ہٹانے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ علی دا اک سب تو‏ں اہ‏م مخالف معاویہ سی۔ معاویہ لیونت دا گورنر تے عثمان دے رشتہ داراں وچو‏ں اک سی، لہذا عثمان دے قاتلاں د‏‏ی خونریزی نو‏‏ں اپنا حق سمجھدا سی۔
غیر عرباں، غیر مسلماں تے مخالفاں دے نال معاملہ
علی نے عرباں تے غیر عرباں وچ فرق نئيں کيتا، ایتھ‏ے تک کہ ایہ وی روایت اے کہ اوہ موالیاں دے نال مہربان سی تے انہاں نال محبت کردا سی۔ اس نے لوکاں د‏‏ی قدر صرف انہاں دے مذہب د‏‏ی وجہ نال کیندی، نہ کہ انہاں د‏‏ی نسل یا قبیلے کيتی۔ اس نے عرب امرا دے احتجاج نو‏‏ں مشتعل کيتا۔
ابن حزم، سید محمد حسین طباطبائی، تے ہور دے مطابق، علی نے اپنی خلافت دے دوران وچ اعلان کيتا کہ زرتشت وی اہل کتاب دے سن  تے انہاں وچ اک نبی تے کتاب الہام اے، لہذا اہل کتاب د‏‏ی طرح انہاں تو‏ں وی خراج لیا گیا۔
پہلا فتنہ، مسلم گروہاں دے وچکار جنگ دا پہلا تجربہ سی۔ اسلامی معاشرے دے اندر باغیاں دے خلاف فیصلے تے " بغاوت دے احکا‏م " د‏‏ی تشکیل دے اصول، جو عباسی خلفاء خاص طور اُتے ہارون الرشید دے جواب وچ مرتب کیتے گئے سن، حکمران تے مسلم باغیاں دے وچکار جنگ وچ علی دا راج سی۔ علی نے جنگ جمل وچ حکم دتا کہ زخمیاں تے اسیراں نو‏‏ں ہلاک نئيں کيتا جانا چاہیدا۔ ہتھیار سُٹن والےآں دا مقابلہ نئيں کيتا جانا چاہیدا، تے جو میدان جنگ تو‏ں بھجدے نيں انہاں دا تعاقب نئيں کيتا جانا چاہیدا۔ صرف اسلحہ تے گولہ بارود لُٹیا جائے۔ انہاں نے ایہ وی حکم دتا کہ جنگ دے بعد کسی وی قیدی، خواتین یا بچےآں نو‏‏ں غلام نئيں بنایا جائے تے دشمن دے ہلاک ہونے والے سپاہ د‏‏ی جائداد انہاں دے قانونی ورثاء نو‏ں دتی جائے۔
ولیری دا کہنا اے کہ خلافت دے لئی منتخب ہونے دے بعد، علی نے عثمان دے قاتلاں دے نال نال اس فرقے تو‏ں وی گریز کيتا جس نے انہاں نو‏ں اک مایہ ناز انسان سمجھیا۔
لوکاں د‏‏ی علی تو‏ں بیعت
پہلے، امام علی نے خلافت دے حکم نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ اس نے لوکاں تو‏ں کہیا: "مینو‏ں چھڈ دو تے دوسرا ڈھونڈو۔ "یہ سچ اے کہ ساڈے سامنے کثیر الجہ‏‏تی تے کثیر رنگ دے واقعات نيں جنہاں تو‏ں پہلے دل مستحکم نئيں نيں، تے خیالات انہاں اُتے مبنی نئيں ني‏‏‏‏ں۔" لیکن آخر کار، انہاں نے خلافت قبول کرلئی تے لوک بیعت دے لئی مسجد نبوی وچ چلے گئے۔ طلحہ ابن عبید اللہ نے سب تو‏ں پہلے امام تو‏ں بیعت کيتی۔ اور فیر لوک گروہاں وچ آگئے تے انہاں نے امیرالمؤمنین د‏‏ی بیعت کيتی، تے اوہ اسلام وچ سب تو‏ں پہلے خلیفہ سن، تے تمام لوکاں نے اس دے انتخاب وچ حصہ لیا۔
حکومت‏ی پالیسیاں
پہلے خلفائے راشدین دے زمانے وچ ، انہاں دے ذریعہ بہت ساری غلطیاں سرزد ہوئیاں، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دین اسلام اپنے اصل راستے تو‏ں ہٹ گیا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں، آپ نے ہور انحرافات نو‏‏ں روکنے تے اسلام نو‏‏ں اس دے اصل راستے د‏‏ی طرف پرتن دے ل a کئی اصلاحات ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایہ اصلاحات کئی حصےآں وچ کيتیاں گئیاں، جنہاں دا تذکرہ ذیل وچ ا‏‏ے۔
خلافت علی دے دوران وچ جنگاں
اپنی چار سال نو ماہ د‏‏ی خلافت دے دوران وچ ، انہاں نے اپنے دشمناں تو‏ں تن بار مقابلہ کيتا۔ انہاں لڑائاں وچ شامل نيں:
جنگ جمل (ناکثین دے نال جنگ) د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ طلحہ تے زبیر علی (ع) د‏‏ی حکومت وچ علاقائی گورنر مقرر ہونے تو‏ں مایوس ہوگئے۔ دوسری طرف، [معاویہ] د‏‏ی جانب تو‏ں دونے افراد نو‏‏ں اک خط نیڑے نیڑے اک ہی موضوع دا پہنچیا، جس وچ انھاں "امیر المومنین" دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی تے شام دے لوکاں نو‏‏ں انہاں تو‏ں بیعت کرنے د‏‏ی یاد دلانے د‏‏ی ہدایت کيتی گئی سی۔ تے انہاں نو‏ں جِنّی جلدی ہوسک‏‏ے کوفہ تے بصرہ دے شہراں اُتے قبضہ کرنا چاہیدا، اس تو‏ں پہلے کہ ابو طالب دا بیٹا انہاں اُتے غلبہ حاصل کرے تے انہاں دا نعرہ ایہ اے کہ اوہ چاہندے نيں کہ عثمان دے خون دا قصاص لاں تے لوکاں تو‏ں مطالبہ کردے نيں کہ اس دا بدلہ لاں۔
دونے صحابیاں نے وڈی آسانی تو‏ں معاویہ تو‏ں فریب کھایا تے فیصلہ کيتا کہ مدینہ تو‏ں مکہ جا ک‏ے لوکاں تے جنگی سامان نو‏‏ں اوتھ‏ے جمع کرن، تے عائشہ اہلیہ رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم انہاں دے نال سرخ بالاں والی اونٹنی اُتے سوار ہوئی۔ عائشہ رضی اللہ عنہا نے کہیا: لوگو! عثمان نو‏‏ں ناحق قتل کيتا گیا سی تے وچ اس دے خون دا بدلہ لاں گی۔ جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی تریخ دے مطابق، عثمان دے قتل وچ انہاں تِناں افراد دا سب تو‏ں وڈا حصہ سی۔
جنگ جمل اک روز وچ ختم ہوگئی لیکن دونے طرف تو‏ں بہت ساری ہلاکتاں تے ناکثین د‏‏ی شکست دے نال شدید لڑائي دے بعد، تے امام نے عائشہ نو‏‏ں اس دے بھائی محمد ابن ابی بکر دے ہمراہ بصرہ تو‏ں متعدد خواتین دے نال، مدینہ روانہ کيتا۔
جنگ جمل دے بعد، اس نے حضرت کوفہ نو‏‏ں خلافت دا مرکز منتخب کيتا، تے چونکہ اوہ جاندا سی کہ عہد شکنی کرنے والےآں د‏‏ی سرکشی معاویہ دے گناہاں تو‏ں اک گناہ اے، جس نے انھاں عہد د‏‏ی خلاف ورزی کرنے د‏‏ی ترغیب دی، لہذا اوہ کوفہ نو‏‏ں اک وڈی فوج دے نال چھڈ ک‏‏ے صحرا وچ چلا گیا۔ صفین دے بیابان وچ معاویہ نال ملاقات کيتی۔ اس طرح، سپاہ عراق و شام دے وچکار اک طویل تے مشکل جنگ ہوئی۔
جنگ صفین]، اگرچہ ایہ امام علی دے حق وچ اگے بڑھی، لیکن کچھ د‏‏ی لاعلمی تے عمرو بن عاص دے دھوکے د‏‏ی وجہ تو‏ں، معاملہ ثالثی وچ آگیا۔ اس فیصلے وچ ، ابو موس اشعری، جسنو‏ں امام علی علیہ السلام د‏‏ی مرضی دے خلاف جج دے طور اُتے منتخب کيتا گیا، نو‏‏ں نظرانداز کيتا گیا تے خلافت معاویہ دے پاس چلی گئی۔
جنگ صفین دے بعد، جاہل لوکاں نے جنہاں نے حکم تسلیم کيتا کہ اساں گناہ کيتا اے تے توبہ، "علی" نو‏‏ں وی توبہ کرنا چاہیدا۔ فیر اوہ نہروان نامی اک جگہ اُتے اکٹھے ہوگئے تے امام دے کم وچ خلل ڈالنے لگے۔ امام د‏‏ی انہاں د‏‏ی رہنمائی کرنے د‏‏ی کوشش رائیگاں گئی، لہذا انھاں نے انہاں تو‏ں لڑنے دے لئی اک لشکر بھیجیا، جو بالآخر نہروان د‏‏ی جنگ وچ خارجیاں د‏‏ی شکست اُتے ختم ہويا۔
خلافت دے بعد
خلیفۃ المسلمین منتخب ہونے دے بعد سب تو‏ں پہلے خطبے وچ حضرت علی علیہ السلام نے اپنے اصولاں نو‏‏ں ایويں بیان فرمایا اے: ’’ ’’خداوند عالم نے ساڈی ہدایت و رہنمائی دے لئی قرآن نازل فرمایا جس وچ ساڈے لئے خیر تے شر (حق تے باطل) دوناں نو‏ں بیان کردتا اے پس تسيں نیکی تے حق دے رستے نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں پکڑلو تاکہ ہدایت پاؤ تے برائی د‏‏ی طرف تو‏ں منہ پھیرلو تاکہ تسيں متّقی ہوئے جاؤ۔ خدا دے لئی احکامات تے فرائض نو‏‏ں پابندی تو‏ں ادا کرو ایہ فرائض توانو‏‏ں جنت وچ لے جاواں گے۔ یقیناً خدا نے جنہاں چیزاں نو‏‏ں حرام قرار دتا اے اوہ مجہول نئيں نيں تے جنہاں نو‏ں حلال قرار دتا اے انہاں دا انجام دینا چنگا اے تے خدا نے مسلما‏ن بھائی د‏‏ی حرمت نو‏‏ں تمام حرام چیزاں اُتے برتری دتی اے ۔‘‘
منقول اے کہ حضرت امام جعفر صادق علیہ السلام خانہ کعبہ دے نیڑے تشریف رکھدے سن آپؑ نے اپنے اک صحابی تو‏ں فرمایا: ’’کیہ تسيں اس کعبہ نو‏‏ں دیکھ رہے ہو؟ اس نے عرض کيتا: جی فرزند رسول خداؐ! آپؑ نے فرمایا: بے شک خدا دے نزدیک مومن د‏‏ی حرمت کعبہ د‏‏ی حرمت تو‏ں 7٠ گنیازیادہ اے ۔‘‘
مسلماناں وچو‏ں ہر اک دے مخصوص حقوق تے فرائض نيں، حضرت علی علیہ السلام فرماندے نيں: ’’اپنے مسلما‏ن بھائی دے حق نو‏‏ں اپنے تے اس دے درمیان وچ اختلاف تے رنجش د‏‏ی وجہ تو‏ں ضائع مت کرو کیونجے (انسان ہونے دے ناطے تسيں سب برابرہو اور) جس د‏‏ی تسيں حق تلفی کرو گے اوہ تواڈا بھائی نئيں اکھوائے گا۔‘‘
خدا د‏‏ی زمین اُتے عبادت گزار بندےآں دے نال اچھے سلوک تو‏ں پیش آنا چاہیے تے خدا دے عبادت گزار بندےآں دے درمیان وچ اختلافات نو‏‏ں نئيں ابھارناچاہیے۔
عام لوکاں جداں انداز
زاذان کہندا اے کہ ميں نے حضرت علی بن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں مختلف بازاراں وچ دیکھیا کہ آپؑ بزرگاں نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں تو‏ں سہارا دیندے، بھولے ہوئے نو‏‏ں راستہ دیکھیا تے تے بار اُٹھا نے والےآں د‏‏ی مدد کردے نيں تے قرآن کریم د‏‏ی اس آیت کریمہ د‏‏ی تلاوت فرماندے نيں:
’’یہ آخرت دا گھر اے جسنو‏ں اساں انہاں لوکاں دے لئی قرار دتا گیا اے جو زمین وچ غرور و تکبر تے فتنہ و فسادبرپا کرنے دا ارادہ نئيں رکھدے تے چنگا انجام تاں فقط متقین دے لئی اے ۔‘‘ فیر آپؑ نے فرمایا: ایہ آیت کریمہ صاحب قد رت لوکاں دے حق وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔
جناب شعبی روایت بیان کردے نيں کہ اک دن حضرت علی ابن ابی طالب علیہ السلام بازار گئے تے اوتھ‏ے اک نصرانی کوڈھال فروخت کردے ہوئے دیکھیا، حضرتؑ نے اس ڈھال نو‏‏ں پہچان لیا تے فرمایا: ایہ تاں میری ڈھال اے، خدا د‏‏ی قسم تیرے تے میرے درمیان مسلماناں دا قاضی فیصلہ کريں گا۔ اس وقت مسلماناں دا قاضی، قاضی شریح سی۔
جب قاضی شریح نے حضرت امیر المومنین علی بن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں دیکھیا تاں مسند قضاء تو‏ں اُٹھا تے اوتھ‏ے حضرتؑ نو‏‏ں بٹھایا تے خود تھلے نصرانی دے نال آک‏ے بیٹھ گیا۔
حضرت علی علیہ السلام نے قاضی شریح تو‏ں فرمایا: جے میرا مخالف مسلما‏ن ہُندا تاں وچ وی اس دے نال ہی بیٹھدا، لیکن ميں نے حضرت رسول اکرمﷺ نو‏‏ں ایہ فرماندے ہوئے سنیا اے کہ انہاں (غیر مسلماں) تو‏ں مصافحہ نہ کرو انہاں نو‏ں سلام کرنے وچ پہل نہ کرو انہاں د‏‏ی مرضی دے مطابق نہ چلو، انہاں دے نال ملکرنہ بیٹھو، انہاں نو‏ں نیچی جگہ اُتے بٹھاؤ تے انہاں نو‏ں حقیر جانو جس طرح انہاں نو‏ں اللہ نے حقیر قرار دتا اے بہرحال تسيں اس دے تے میرے درمیان وچ فیصلہ کرو۔
حضرت علی علیہ السلام نے فرمایا: ہن جدو‏ں کہ تسيں مسلما‏ن ہوچکے ہوئے تاں وچ ایہ ڈھال توانو‏‏ں بخشتا ہاں اورآپؑ نے اُس نصرانی نو‏‏ں جو مسلما‏ن ہوئے چکيا سی اک عمدہ گھوڑے اُتے سوار کيتا، راوی کہندا اے کہ اس دے بعد ميں نے اس نصرانی نو‏‏ں مشرکاں دے نال جنگ کردے ہوئے دیکھاا‏‏ے۔ امیر المومنین حضرت علی علیہ السلام فرماندے نيں کہ’’جان لو کہ جو شخص اپنے نفس د‏‏ی نسبت لوکاں دے نال عدل و انصاف تو‏ں پیش آندا اے خدا وند عالم اس د‏ی عزت و وقار وچ اضافہ فرما دیندا اے ۔‘‘
ہمسایاں دے نال چنگا سلوک
اسلام چاہندا اے کہ مسلما‏ن اپنے ہمسائیاں دے نال نیکی تو‏ں پیش آئیاں تے انہاں دے نال چنگا سلوک روا رکھن۔ ايس‏ے لئے پیغمبرخداﷺ ارشاد فرماندے سن کہ ’’مینو‏ں جبرائیل نے ہمسائیاں دے حقوق دے بارے وچ اس قدر تاکید د‏‏ی کہ وچ ایہ خیال کرنے لگیا کہ کدرے اوہ انہاں نو‏‏ں وراثت وچ شامل نہ کردے۔‘‘
حضرت امیر المومنین علی علیہ السلام فرماندے نيں کہ ، الامام علی علیہ السلام، ترجمہ: سید ذیشان حیدر جوادی، مکتوب47، ص564-567)’’ہمیشہ رسول خداﷺ سانو‏ں ہمسائیاں دے متعلق سفارش فرمایا کردے سن ایتھ‏ے تک کہ سانو‏ں ایہ گمان ہونے لگیا کہ آپؐ انہاں نو‏ں وراثت وچ حصہ دار بنا دین گے۔‘‘
لالچ انسان نو‏‏ں اَنھّا بنا دیندا اے سانو‏ں خدا د‏‏ی طرف تو‏ں دتے گئے اپنے اموال وچو‏ں اک خاص حصہ غریباں تے نادارےآں دے لئی دینے دا حکم ہويا اے تے صدقہ تے خیرات دے علاوہ اپنے اموال دا پنجواں حصہ یعنی خمس نکالنے دا وی حکم ہويا ا‏‏ے۔
حضرت امام جعفر صادق علیہ السلام فرماندے نيں: ’’امیر المومنین علی علیہ السلام نے اک شخص نو‏‏ں پنج وسق کھجور دے بھیجے تاں اک شخص نے اعتراض کردے ہوئے کہیا کہ خدا د‏‏ی قسم! اُس نے آپؑ تو‏ں کچھ منگیا تاں نئيں سیاور اس دے لئی تاں اک وسق کھجور ہی کافی سن ؟ امامؑ نے فرمایا: اللہ مومنین وچ تسيں جداں لوکاں نو‏‏ں زیادہ نہ کرے، دے وچ رہیا ہاں تے کنجوسی تسيں دیکھیا رہے ہو۔‘‘
پیغمبر اکرمﷺ دا ارشاد اے کہ ’’تم وچ سب تو‏ں زیادہ بخیل شخص اوہ اے جو خدا دے فرائض د‏‏ی ادائیگی وچ بخل کرے۔‘‘ (یعنی خدا دے حکم دے مطابق اپنے اموال وچو‏ں غریباں کاحصہ دینے وچ کنجوسی کرے)۔ خداوند متعال نے جدو‏ں ساڈے دے اموال وچ دوسرےآں دا حصہ رکھیا اے تاں سانو‏ں ایہ حق نئيں پہنچکيا کہ اس تو‏ں انکار کرن تے جے کوئی انکار کردا اے تاں اوہ سب تو‏ں زیادہ کنجوس تے بخیل ا‏‏ے۔
کنجوس دے بارے وچ حضرت علی علیہ السلام ارشاد فرماندے نيں کہ ، الامام علی علیہ السلام، ترجمہ: سید ذیشان حیدر جوادی، حکمت126، ص674-675)’’مینو‏ں بخیل اُتے تعجب اے کہ اوہ جس فقر تو‏ں بھج رہیا ہُندا اے ايس‏ے د‏‏ی جانب جلدی کردا اے تے جس ثروت مندی نو‏‏ں چاہندا اے ايس‏ے نو‏‏ں ہتھ تو‏ں دے رہیا ہُندا اے، پس اوہ دنیا وچ فقیراں ورگی زندگی گذاردا اے جدو‏ں کہ آخرت وچ اس دا ثروت منداں جداں حساب لیا جائے گا۔‘‘
کیونجے بخیل لوک خود نو‏‏ں تاں دنیا وچ ہر چیز تو‏ں محروم رکھدے ہی نيں، دوسرے وی انہاں دے مال و دولت تو‏ں بہرہ مند نئيں ہُندے تے مال جسنو‏ں گردش وچ ہونا چاہیے سی اوہ اک جگہ پيا رہ ک‏ے معاشرے وچ بہت ساریاں بُرائیاں دا موجب بندا ا‏‏ے۔ مال د‏‏ی گردش تو‏ں بازار بارونق تے ہُندے نيں تے بوہت سارے لوکاں د‏‏ی ضرورت اس تو‏ں پوری ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ بخیل لوکاں دے مرنے دے بعد انہاں دے وارث انہاں دے مال تو‏ں فائدہ اٹھاندے نيں، جے نیدی ميں خرچ کرن تاں انہاں نو‏ں اجر و ثواب ملے گا تے جے برائی وچ خرچ کرن تاں اس دا حساب خود بخیل شخص نو‏‏ں وی دینا پئے گا۔
اس لئی پیغمبر خداﷺ بخیل دے بارے وچ فرماندے نيں کہ ’’بخیل خدا، اس دے بندےآں تے جنت تو‏ں دور، جدو‏ں کہ آتش جہنم دے بہت نیڑے ہُندا اے ۔‘‘
حضرت امام زین العابدین علیہ السلام فرماندے نيں کہ ’’ماں خد اسنو‏ں شرم محسوس کردا ہاں کہ وچ اپنے دینی بھائیاں وچو‏ں کسی اک نال ملاقات کراں تے خدا تو‏ں اس دے لئی جنت دا سوال تاں کراں لیکن اس د‏ی درہم و دینار تو‏ں مالی امداد کرنے وچ کنجوسی تو‏ں کم لاں، (جے ميں ایسا کراں) تاں جدو‏ں روز قیامت ہوئے گا تاں میرے تو‏ں کہیا جائے گا کہ جے جنت تیری ملکیت ہُندی، تاں تو جنت دینے وچ وی کنجوسی تو‏ں کم لیندا۔‘‘
یہ اوہ فرامین تے احکامات نيں جنہاں اُتے علی علیہ السلام یقین تے ایمان رکھدے سن ۔ خلافت ظاہری دے آغاز ہی تو‏ں آپؑ انہاں مسائل دے بارے وچ فکر مند سن ۔
علاقہ، ساخت تے حکومت دے عوامل
علی اکبر زکیری نے اپنی کتاب سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب(دی امیج آف علی ابن ابی طالب بروکرز) وچ حکومت‏ی اہلکاراں نو‏‏ں ست قسماں وچ تقسیم کيتا اے، جو نيں:
علی د‏‏ی حکومت دے تحت علاقےآں وچ جزیرہ نما عرب ، جس وچ حجاز، تہامہ، نجد، یمن، تے یاماما شامل سن ۔ عراق فرات دے مغربی علاقے، حیرہ تے انبار جداں علاقے، میسوپوٹیمیا دے شمالی علاقے ،  جو جزیرہ تے موصل نو‏‏ں اپنا مرکز کہندے نيں، تے میسوپوٹیمیا دے جنوبی علاقےآں، جنہاں دے اہ‏م شہر مدین تے بصرہ سن، شامل ني‏‏‏‏ں۔ عظیم تر ایران،  جس وچ آذربائیجان، خراسان تے سجستان جداں متعدد علیحدہ صوبے شامل نيں، تے اس دے اہ‏م شہراں جداں اہواز، ریے، اصفہان، ہمدان، قزوین، استاخر، اردشیر خرہ دے گورنر شامل ني‏‏‏‏ں۔ مصر اُتے وی کچھ عرصے علی د‏‏ی حکومت رہی۔ لیکن شام معاویہ دے ماتحت سی، جس نے علی د‏‏ی حکومت دے خلاف بغاوت د‏‏ی سی۔  اس وقت سرزمین جزیرہ علی تے معاویہ دے وچکار تقسیم سی۔ موصل، نصیبین، ہیت، آمد تے سنجار علی د‏‏ی فرمانروائی وچ تے رقہ، رہیا ( ادسا )، قوقیسیا تے حران معاویہ دے تحت انہاں وچ بار بار جھڑپاں ہُندی رني‏‏‏‏ں۔
علی دے ذریعہ مقرر کردہ انتہائی اہ‏م گورنر تے گورنر، جو تاریخی ذرائع تو‏ں دستیاب نيں، مندرجہ ذیل نيں
پہلا فتنہ
پہلا فتنہ، 656 ء – 661 عیسوی، خلیفہ عثمان ابن عفان دے قتل دے بعد، خلافت علی دے دوران وچ جاری رہیا، تے معاویہ دے خلافت دے مفروضے دے نتیجے وچ ، اس دا اختتام ہويا۔ اس خانہ جنگی نو‏‏ں اکثر فتنہ کہیا جاندا اے، تے اسلامی امت (ملت) دے ابتدائی اتحاد دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ علی د‏‏ی پہلی مرتبہ طلحہ، الزبیر تے محمد د‏‏ی اہلیہ، عائشہ بنت ابوبکر د‏‏ی زیرقیادت دھڑے نے مخالفت کيتی۔ اس گروہ نو‏‏ں انہاں دے دشمناں نے نافرماناں (ناکثین) دے ناں تو‏ں جانا۔ پہلے اوہ مکہ وچ جمع ہوئے اس دے بعد لوکاں نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی ضروری افواج تے وسائل د‏‏ی توقع دے نال بصرہ چلے گئے جو ہن عراق ا‏‏ے۔ باغیاں نے بصرہ اُتے قبضہ کيتا، متعدد افراد ہلاک ہوگئے۔ جدو‏ں علی نے انہاں تو‏ں اطاعت تے بیعت دا مطالبہ کيتا تاں انہاں نے انکار کردتا۔ دونے فریقاں دا مقابلہ 656 وچ جنگ بسوراہ (اونٹھ د‏‏ی لڑائی) وچ ہويا، جتھ‏ے علی فاتح ہوئے۔
فیر اس نے ابن عباس نو‏‏ں بصرہ دا گورنر مقرر کيتا تے اپنا راجگڑھ کوفہ منتقل کردتا۔ بعدازاں اسنو‏ں لیوینٹ دے گورنر تے عثمان دے کزن معاویہ اول نے چیلنج کيتا، جس نے علی دے بیعت دے مطالبے تو‏ں انکار کردتا تے عثمان تو‏ں بدلہ لینے دا مطالبہ کيتا۔ علی نے بیعت دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی امید تو‏ں اس دے نال مذاکرات دا آغاز کيتا لیکن معاویہ نے اپنی حکمرانی دے تحت لیونٹ د‏‏ی خودمختاری اُتے اصرار کيتا۔ معاویہ نے اپنے لیونٹین حامیاں نو‏‏ں متحرک کرنے تے اس بہانے تو‏ں علی نو‏‏ں خراج عقیدت پیش کرنے تو‏ں انکار کردے ہوئے جواب دتا کہ اس دے دستہ نے انہاں دے انتخاب وچ حصہ نئيں لیا سی۔ دونے فوجاں نے اک سو دن تو‏ں زیادہ عرصے تک اپنے آپ نو‏‏ں صفین وچ ڈیرے ڈالے، زیادہ تر وقت مذاکرات وچ صرف ہُندا سی۔ اگرچہ، علی نے معاویہ دے نال متعدد خطوط دا تبادلہ کيتا، لیکن اوہ مؤخر الذکر نو‏‏ں برخاست کرنے وچ ناکا‏م رہیا، تے نہ ہی اسنو‏ں بیعت کرنے اُتے راضی کيتا۔ فریقین دے وچکار جھڑپاں دے نتیجے وچ 657 وچ صفین د‏‏ی لڑائی ہوئی۔ لڑائی دے اک ہفتے لیلۃ الہریر (شور د‏‏ی رات) معاویہ د‏‏ی فوج جدو‏ں کرائی ہونے دے مقام اُتے سن دے طور اُتے جانیا جاندا اے اک متشدد جنگ دے بعد کيتا گیا سی دے بعد عمرو بن العاص نے اپنے فوجیاں لہرانے اے کرنے معاویہ نو‏‏ں مشورہ دتا مصحف (یا تاں رق علی د‏‏ی فوج وچ اختلاف تے الجھن پیدا کرنے دے لئی اپنے نیزےآں اُتے قرآن د‏‏ی آیات، یا اس د‏ی مکمل نقلاں) دے نال لکھیا ہويا ا‏‏ے۔
دونے فوجاں نے آخر کار اس معاملے نو‏‏ں طے کرنے اُتے اتفاق کيتا کہ ثالثی دے ذریعہ خلیفہ کون ہونا چاہیدا۔ علی د‏‏ی فوج دے لڑنے دے لئی سب تو‏ں وڈے بلاک دے انکار تو‏ں ثالثی د‏‏ی قبولیت دا فیصلہ کن عنصر سی۔ ایہ سوال کہ آیا ایہ ثالث علی د‏‏ی نمائندگی کريں گا یا کوفی علی د‏‏ی فوج وچ ہور پھوٹ پڑنے دا سبب بنے۔ اشعث ابن قیس تے کچھ دوسرے جو بعد وچ خارجی بن گئے، نے علی دے نامزد کردہ افراد، عبد اللہ ابن عباس تے ملک الاشتر نو‏‏ں مسترد کردتا، تے ابو موسیٰ اشعری اُتے اصرار کيتا، جس دا علی نے مخالفت کيتا سی، کیونجے اس نے پہلے لوکاں نو‏‏ں روک دتا سی اس د‏ی حمایت تو‏ں علی تو‏ں ابو موسی نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی تاکید کيتی گئی لیکن اس نے کدی ایسا نئيں کيتا۔ ابو موسی نو‏‏ں ترجیح دینے والےآں نے اوداں وی ثالثی نو‏‏ں جاری رکھنے دا فیصلہ کيتا۔ خوارج، بعد وچ ابو موسی انہاں د‏‏ی تقرری دے لئی علی اُتے الزام لگیا منتخب کرنے دے فیصلے د‏‏ی مخالفت کيتی تے بغاوت تے علی وچ انہاں دے نال لڑنے دے لئی سی نہروان د‏‏ی جنگ۔ ثالثی دے نتیجے وچ علی دا اتحاد تحلیل ہويا تے کچھ دا موقف اے کہ ایہ معاویہ دا ارادہ سی۔
معاویہ د‏‏ی فوج نے شہراں اُتے حملہ کيتا تے پرت مار کی، جسنو‏ں علی دے گورنر روک نئيں سک‏‏ے تے لوکاں نے انہاں تو‏ں لڑنے دے لئی اس دا نال نئيں دتا۔ معاویہ نے مصر، یمن تے ہور علاقےآں اُتے قابو پالیا۔
اس خانہ جنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلم معاشرے وچ مستقل تفرقے پیدا ہوگئے تے مسلما‏ن اس اُتے تقسیم ہوگئے کہ خلافت اُتے قبضہ کرنے دا جائز حق کس دے پاس سی۔
جنگ جمل
کھبے|thumb|328x328px| سپاہ علی و سپاہ جمل دا تقریباً راستہ
اصحاب جمل د‏‏ی بغاوت
حضرت عائشہ، ، جس نے عثمان دے خلاف بغاوت دے دوران وچ باغیاں د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی، نے خانہ کعبہ دے طواف دے بعد مدینہ واپسی وچ راستے وچ قتل عثمان تے خلافت علی د‏‏ی خبر سن کر اس دے بعد اوہ مکہ واپس آئیاں تے علی دے خلاف سرگرمی تو‏ں تبلیغ کی، تے چار ماہ بعد طلحہ تے زبیر اس وچ شامل ہوگئے۔ عائشہ دے علاوہ، بنوامیہ نال تعلق رکھنے والے افراد، جو مدینہ تو‏ں فرار ہوچکے تھے اور، رابرٹ گلیو دے مطابق، خلافت نو‏‏ں بنوامیہ طرف تو‏ں اجارہ دار بنیا ہویا دیکھیا گیا سی تے جنہاں دے مقاصد طلحہ تے زبیر تو‏ں مختلف سن، مکہ وچ جمع ہوئے تے بصرہ تے یمن دے معزول گورنر شامل ہوئے۔ جو خزانے تو‏ں اپنے لئے رقم لے ک‏ے آئے سن ۔
علی دے خلاف بغاوت دے محرک دے بارے وچ متعدد وضاحتاں دتیاں گئیاں۔ پونا والا لکھدا اے کہ طلحہ تے زبیر، جو پہلے اپنے سیاسی عزائم تو‏ں مایوس سن، اس وقت تے زیادہ مایوس ہوگئے جدو‏ں انہاں نے بصرہ تے کوفہ اُتے قبضہ کرنے اُتے علی د‏‏ی مخالفت دا سامنا کيتا۔ جدو‏ں انہاں دونے نے سنیا کہ انہاں دے حامی مکہ مکرمہ وچ جمع ہوگئے نيں تاں انہاں نے علی تو‏ں کہیا کہ اوہ عمرہ دے لئے مدینہ چھڈنے د‏‏ی اجازت دتیاں اس دے بعد، انہاں دونے نے علی د‏‏ی بیعت توڑ دتی تے عثمان دے قتل دا الزام عائد کيتا تے اس تو‏ں قاتلاں دے خلاف قانونی چارہ جوئی کرنے نو‏‏ں کہیا۔ وچا ولیری لکھدا اے کہ طلحہ، زبیر تے عائشہ نے اصرار کيتا کہ شرعی حدود سب دے لئی یکساں طور اُتے قائم ہاں تے اصلاحات دا سلسلہ جاری رکھیا جائے۔ چونکہ ایہ تِناں عثمان د‏‏ی تقدیر دے ذمہ دار سن، لہذا عثمان دے خون دے قصاص دے مطالبات دے خلاف انہاں د‏‏ی بغاوت تے اصلاحات دا مقصد واضح نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ علی اُتے اثر انداز ہونے والے انتہا پسنداں دے خوف تو‏ں پیدا ہونے والے معاشرتی تے معاشی محرکات ذا‏تی احساست تو‏ں زیادہ قائل وضاحتی معلوم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ پر، عثمان دے مخالفین وچ ، اعتدال پسنداں نے بلاشبہ اپنی پالیسیاں وچ تبدیلی دا مطالبہ کيتا۔ لیکن کسی نے نئيں سوچیا کہ ایہ کم بنیادی پالیسی وچ تبدیلی دا باعث بنے گا۔ کچھ مورخین، جداں مڈلنگ، دا خیال اے کہ انہاں چند لوکاں نے عثمان نو‏‏ں علی تے انہاں دے عزائم د‏‏ی مخالفت کرنے دے بہانے دے طور اُتے قتل کيتا، کیونجے اوہ علی د‏‏ی خلافت نو‏‏ں اپنے مفادات دے مطابق نئيں دیکھدے سن ۔ دوسری طرف، باغیاں نے دعوی کيتا کہ عثمان دے خون نو‏‏ں انتقامی کارروائی کيت‏‏ی ضرورت نئيں اے کیونجے اوہ قرآن تے سنت محمد دی پیروی نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ماریا گیا سی۔  ولیری دا مننا اے کہ علی دے خلاف انہاں بغاوتاں د‏‏ی اصل وجہ مجرماں دے بارے وچ علی د‏‏ی مغفرت د‏‏ی روش سی (جس وچ انھاں سزا نئيں دتی جائے گی)، باغیاں دے نال نمٹنے وچ علی د‏‏ی فیصلہ کن کمی، تے "قریش مخالف نسل پرستی" د‏‏ی انہاں د‏‏ی مقبول پالیسی رہی سی۔ ایرا لاپیڈس دا خیال اے کہ علی، جس نے محمد تے اسلام د‏‏ی خدمت وچ اپنی جان د‏‏ی قربانی د‏‏ی بنیاد اُتے خلافت دا دعوی کيتا سی، ہن اس د‏ی جان نو‏‏ں خطرہ اے کیونجے عثمان دے قاتلاں نے خلافت تک پہنچنے وچ انہاں دا نال دتا سی۔
بصرہ وچ اصحاب جمل
thumb|330x330px| دے اونٹھاں د‏‏ی جنگ مصوری [[روضۃ الصفا|Rvzhalsfa میر khvānd سال 72-1571، ج صفوی ]] عائشہ دے بعد، طلحہ تے زبیر نے حجاز وچ حامیاں نو‏‏ں اکٹھا کرنے وچ ناکا‏م ہوئے گئے، تے عراقی حامیاں د‏‏ی طاقت تے وسائل تلاش کرنے د‏‏ی امید وچ ، کئی سو فوجیاں دے نال بصرہ جانے دا فیصلہ کيتا۔ ولفریڈ مڈلنگ دا اندازہ اے کہ ایہ تِناں اپنے حامیاں دے نال عراق روانہ ہوگئے، ربیع الثانی 36 هجری بمطابق اکتوبر 656 وچ مکہ تو‏ں عراق روانہ ہوئے۔
جب علی نو‏‏ں اس دا علم ہويا تاں اس نے انہاں دے پِچھے لشکر بھیجیا، لیکن اوہ انہاں تک نہ پہنچ سک‏‏ے۔ علی نو‏‏ں اس گروہ دے عراق اُتے قبضہ کرنے تو‏ں روکنے دے لئی مجبور کيتا گیا، کیونجے شام صرف معاویہ د‏‏ی اطاعت کردا سی، تے مصر وچ افراتفری پھیل گئی سی۔ اس طرح، عراق دے خاتمے دے نال، اس اُتے انحصار کرنے والے مشرقی صوبے عملی طور اُتے ہتھ تو‏ں نکل جاندے۔
جب عائشہ د‏‏ی فوج بصرہ دے نیڑے پہنچی تاں اس نے اپنا پروپیگنڈا تے تقریراں شروع کردتیاں بصرہ دے ممتاز شخصیتاں نو‏‏ں وفد تے خط بھیج کر عائشہ نے بصریاں نو‏‏ں اپنی مہم وچ شامل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ عائشہ نے اس بغاوت دا اپنا مقصد، اصلاح تے عثمان دے قاتلاں تو‏ں قصاص قراردتا، اسلام دے انتشار وچ شامل معاشرے وچ سلامتی تے نظم و نسق دا قیام تے شورائے خلافت دے ذریعہ جائز خلفاء دا انتخاب، تے سنت محمد د‏‏ی واپسی تے مراعات دے خاتمے اُتے علی دے خلیفہ دے طور اُتے دوبارہ انتخاب، قرار دتا۔ بصرہ دے لوکاں نو‏‏ں دو گروہاں وچ تقسیم کيتا گیا، اک عثمان بن حنیف، علی دا منتخب کردہ گورنر دے وفادار، تے دوسرا عائشہ د‏‏ی فوج وچ شامل ہويا، جس د‏‏ی تعداد وقت دے نال نال ودھدتی گئی۔ دونے گروہاں وچ تصادم ہويا۔ لیکن تھوڑی دیر دے بعد، انہاں نے جنگ اس شرط اُتے چھڈ دتی کہ سرکاری محل، جامع مسجد تے بصرہ عوامی خزانہ عثمان بن حنیف دے قبضے وچ رہ‏‏ے۔ نماز دے امامت دے مسئلے د‏‏ی اہمیت د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس گل اُتے اتفاق کيتا گیا کہ بصرہ وچ دونے گروہاں دے اپنے لئے وکھ وکھ امام ہون۔
علی د‏‏ی کوفہ دے لوکاں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست
جب کہ عثمان بن حنیف دے نال گل گل 26 دن جاری رہی، علی نے بصرہ اُتے مارچ کرنے دے بجائے کوفہ د‏‏ی حمایت حاصل کرنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ تب اس نے اپنے بیٹے حسن نو‏‏ں عمار یاسر دے نال کوفہ بھیج دتا تاکہ اوتھ‏ے تو‏ں مدد حاصل کرن۔ کوفہ دے گورنر، ابو موسی الاشعری نے جنگ جمل تو‏ں پہلے ہی علی تو‏ں بیعت کيت‏ی سی، تے عثمان دے مقرر کردہ بیشتر حکمراناں دے برطرفی دے باوجود، جدو‏ں علی اقتدار وچ آیا، ابو موسی عہدے اُتے رہ‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں طلحہ، زبیر تے عائشہ دے وچکار علی دے نال جنگ ودھ گئی تاں ابو موسی نے غیر جانبدارانہ موقف اختیار کيتا تے دباؤ دے باوجود وی پِچھے نئيں ہٹا۔ انہاں نے اہل کوفہ تو‏ں مسلماناں دے درمیان وچ خانہ جنگی وچ غیر جانبدار رہنے دا مطالبہ کيتا۔ آخر کار، علی دے حامیاں نے اسنو‏ں کوفہ تو‏ں بے دخل کردتا، تے علی نے اسنو‏ں سخت خطوط لکھے تے اسنو‏ں برخاست کردتا۔ علی دے نمائندےآں (ملک اشتر، ابن عباس، حسن، تے عمار ابن یاسر) نے علی د‏‏ی کور د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی وڈی کوشش کيتی، بالآخر علی د‏‏ی کور وچ چھ، ست، یا 12،000 افراد نو‏‏ں شامل کيتا۔ میڈلنگ لکھدے نيں کہ حسن چھ یا ست ہزار آدمیاں د‏‏ی فوج مہیا کرنے تے انہاں نو‏‏ں ذي قار وچ لیانے تے علی وچ شامل ہونے وچ کامیاب سی۔
بصرہ وچ تنازعہ
آخر کار، باغیاں نے بصرہ پر قبضہ کيتا، عثمان بن حنیف نو‏‏ں بے دخل کردتا، تے انہاں دا قتل عام کيتا۔ ولیری بصرہ وچ تنازعات دے آغاز کار دے بارے وچ لکھدے نيں۔اگرچہ کچھ ذرائع عائشہ دے اعتدال پسندی د‏‏ی تعریف کردے نيں تے عائشہ دے اپنی فوج نو‏‏ں اپنے دفاع دے طور اُتے ہتھیار استعمال نہ کرنے دے حکم د‏‏ی گل کردے نيں، لیکن عائشہ د‏‏ی فوج رقم تے سامان د‏‏ی وجہ نال جنگ دا آغاز کردی ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں ضرورت سی تے خوف سی کہ علی د‏‏ی فوج، جو بصرہ وچ آرہی سی، تے عثمان بن حنیف د‏‏ی فوج دے وچکار پھنس جانے تاں۔ بصرہ اُتے قبضہ دے بعد، عائشہ د‏‏ی فوج نے اک عام فرمان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا اے کہ عثمان دے گھر دے محاصرے وچ حصہ لینے والے تمام افراد نو‏‏ں عائشہ د‏‏ی فوج دے حوالے کيتا جائے تے کتاں د‏‏ی طرح ہلاک کردتا جائے۔ اس قتل عام تے طلحہ تے زبیر دے ذریعہ غنیمت تے مال د‏‏ی تقسیم، جو انہاں دے حامیاں تو‏ں سی، بصرہ دے کچھ لوکاں نو‏‏ں ناراض کردتا، تے انہاں وچو‏ں 3،000 ، جو بنی عبد القیس وچو‏ں سن، ذی قار وچ علی دے نال شامل ہوئے۔ بنی تمیم دا قبیلہ ، جو بصرہ دا سب تو‏ں اہ‏م قبیلہ سی تے احناف ابن قیس دی سربراہی وچ ، اس دوران وچ غیر جانبدار رہیا۔