cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترک سلطنتاں تے ریاستاں دی تریخ
شروع دی تریخ
جولائی 1487ء ماسکو دے شہزادہ اعظم ایوان سوم نے قازان تے قبضہ کر لئیا تے اک کٹھ پتلی خان محمد امین توں قازان دے تخت تے بٹھا دتا ۔ اس دے بعد ماسکو دی زیر تحفظ ریاست بن گئی تے روسی تاجراں نوں اسدے علاقےآں چ آزادانہ تجارت دی اجازت مل گئی ۔ سلطنت عثمانیہ تے قریم یورتی نال اتحاد دے حامیاں نے عوامی شکایات نوں ابھار کے بغاوت (1496ء ، 1500ء تے 1505ء چ ) کروان دی کوشش کیتی ، پر اسدے کجھ نتیجے نا نکلے ۔
1521ء چ خانان قازان ماسکو دے غلبے توں نکل گئی تے خانان استرا خان تے قریم یورتی (خانان کریمیا) تے نگوئے اردو نال باہمی امدار دا معاہدہ کیتا ۔ خان محمد گیرائے تےاسدے کریمیائی اتحادیاں نے فیر ماسکوی روس تے حملہ کر دتا تے 15ہزار توں ودھ غلام پھڑ لئے ۔ روسی دستاویزاں چ 16ویں صدی عیسوی دے پہلےادھ دے دوران خانان قازان دے روسی علاقےآں تے 40 حملے (ایہہ زیادہ تر نیجنی نووگورد ، موروم ، ویائتکا ، ولادیمیر ، کاستراما تے گالچ دے علاقےآں تے سن ) درج نیں ۔
آخری دہائی
خانان قازان تے کریمیا دے اثر تے رسوخ پاروں ماسکو نواز عناصر ناخوش سن ، انہاں چوں کجھ لوکاں نے 1545ء چ اک بغاوت کروائی ۔ جسدے نتیجے چ سافا غرائی نوں تخت توں لاہ دتا گئیا تے اک ماسکو دے حمایتی شاہ غلی(شاہ علی) نے تخت تے قبضہ کر لئیا ۔ اس سال چ ماسکو نے قازان تے اپنااقتدار مسلط کرن لئی کئی جنگی مہماں ترتیب دتیاں پر کامیاب نا ہوئیا ۔
سافا غرائی دے کریمیا چ رشتے داراں (جنہاں چ دولت I گیرائے وی شامل سی) دے ویلے چ ۔ اینہاں دی قازان دے تحت دی پیشکش مقامی اشرافیہ دے وڈے حصے نے بگاڑ دتی ۔ قوشچاق دی حکومت دے روسی حکومت نال تعلقات خراب توں خراب تر ہندے گئے ۔ اشرافیہ دے اک مخالف گروہ نے 1551ء دے شروع چ زار روس ایوان گروزنی دے اک حمایتی شاہ علی نوں دوجی وار حکومت دی دعوت دتی ۔
اوس ای ویلے خانان دے دریائے وولگا دے چڑھدے چ علاقے روسی سلطنت چ ضم کر لئے گئے ۔ اوتامش گیرائے اپنی ماں سمیت ماسکو دی جیل ج بھیج دتا گئیا ۔ شاہ غلی نے 1552ء تک تخت سمبھالئیا ۔ خانان قازان دے حکومت دے ماسکو مخالف عناصر نے شاہ غلی نوں جلاوطن کر دتا تے خانان استراخان دے شہزادے یادگار محمد نوں نگوئےآں نال مدد لئی بلائیا ۔
سقوط
تد قازان محاصرے چ لے لئیا گئیا ۔ زار روس ایوان گروزنی (یعنی ایوان خوفناک یاں ایوان چہارم) دیاں فوجاں سویژاسک دے قلعے توں کاروائی کر رہئیاں سن ۔ اگست 1552ء چ روسیاں نے تاتاراں دے زمینی دستےآں نوں شکست دتی تے آرچا تے کجھ دوجے قلعےآں نوں اگ لاہ دتی ۔ دومہینے دے محاصرے تے قلعے دیاں کندھاں توڑ کے روسی 3 اکتوبر نوں قازان شہر داخل ہو گئے ۔ کجھ دفاعی دستے فرار ہون چ کامیاب ہو گئے پر زیادہ تر نوں قتل کر دتا گئیا ۔ یادگار محمد نوں قید کر لئیا گئیا تے آبادی دی اکثریت نوں ذبحہ کر دتا گئیا ۔ قازان دیاں دستاویزاں چ دسئیا گئیا اے کہ 1 لکھ 10 ہزار شہریاں تے فوجیاں نوں قتل کر دتا گئیا تے 60 ہزار توں 1 لکھ روسیاں نوں جہڑے خانان خ قید سن آزاد کروا لئیا گئیا (روسی پریپیگنڈا)۔ خانان دے سقوط دے بعد ادمرتیا ، باشکیرستان (باشکوتوستان)دے علاقے تے کسے وی مسئلے دے بغیر روس نال مل گئے ۔ خانان دی انتظامیہ مکا دتی گئی تے ماسکو نواز تے غیر جانبدار سرداراں نوں اپنیاں جاگیراں رکھن سی اجازت مل گئی تے دوجے پھانسی لاہ دتے گئے ۔ اسدے بعد تاتاراں نوں دریاواں ، سڑکاں تے قازان توں دور آباد کیتا گئیا ۔ خالی علاقےآں چ روسی آباد کیتے گئے ۔ آرتھوڈکس پرادیاں جداں گیرموگن وغیرہ نے بوہت سارے تاتاریاں نوں جبری عیسائی بنائیا ۔
مزاحمت
1556ء تک آبادی دا اک حصہ روسی قبضے دے خلاف مزاحمت کردا رہئیا ۔
سیبیر خانیت
خانان سائبیریا یاں خانان سیبیر سائبیریا چ اک تاتاری ترک خانان سی جہڑی 1490ء توں 1598ء تک قائم رہی ۔ خانان دی آبادی مختلف ، سائبیریائی تاتاری ، خانٹی ، مانسی ، نینیت تے سیلکوپ نسلاں دے لوکاں تے مشتمل سی ۔ خانان دا پہلا خان تائی بوغا تے آخری کوچم خان سی ۔
تریخ
خانان سائبیریا 15ویں صدی عسوی چ قائم کیتی گئی جدوں طلائی اردو دے خاتقے دے بعد جوجی خان دے ٹبر دے منگول زوال دی حالت ج سن ۔ اس ریاست دا اصل راجگھر چیمگی تورا سی ۔ اس دا پہلا خان تائی بوغا سی ۔ اسدا جانشین اسدا پتر خوجہ بنئیا تے اسدے بعد اسدا پتر مار تخت تے بیٹھا ۔
دریائے ارتش تے توبول دے وچکار تائی بوغا ٹبر دے علاقے بغیر کسے دوجے دعوے دے نئیں سن ۔ جوجی خان دی اولاد چوں شیبانی اس علاقے تے اپنا حق جتاندے سن ۔ اباک خان جسدا تعلق شیبانیاں دے اک گھرانے نال سی ، نے مار نوں قتل کر کے چیمگی تورا تے قبضہ کر لئیا ۔ تائی بوغا حکومت مار دے پوتے محمد نے بحال کیتی ، جسنے 1493ء چ دریائے ارتش دے کنارے اک جنگ چ ابک خان نوں قتل کر دتا ۔ محمد نے چیمگی تورا دی بجائے دریائے ارتش دے کنارے نویں راجگھر قاشلق دا انتخاب کیتا جسنوں سیبیر تے ایسکر (عسکر) وی آکھئیا جاندا سی ۔
1552ء چ روسی سلطنت دی خانان قازان تے فتح دے بعد سائبیریا د ے تائی بوغا خان "یادگار خان نوں ماسکو نال دوستانہ تعلقات استوار کرن تے مجبور کیتا ۔ یادگار خان دے مقابلے چ اک شیبانی ، اباک خان دا پوتا کوچم خان آئیا تے کئی ورہےآں (1556ء توں 1563ء ) دی لڑائی دے مگروں یادگار مارئیا گئیا تے کوچم سائبیریا دا خان بن گئیا ۔
سائبریا دی فتح
کوچم نے سائبیریائی تاتاریاں نوں اسلام چ لیان دی کوشش کیتی جہڑے زیادہ تر شامانزم نوں منن آلے سن(ایہہ روسیاں دا خانان تے مل مارن دا بہانہ سی) ۔ اسدے ستروگانوف دیاں تجارتی پوسٹاں تے حملے دا فیصلے دا نتیجہ خانان سائبیریا دے خلاف کاسک یرماک دی قیادت چ روسی سلطنت دے حملے دی شکل چ نکلئیا ۔ 1582ء چ کوچم خان دیاں فوجاں نوں چواش کیپ دی لڑائی چ یرماک دے ہتھوں شکست ہوئی تے کاسک اک ورہے بعد راجگھر قاشلق چ داخل ہو گئے ۔ کوچم نے اپنیاں فوجاں نوں دوبارہ منظم کیتا تے 1584ء چ یرماک نوں اک لڑائی چ قتل کر دتا تے خانان دی حکومت دوبارہ حاصل کر لئی ۔ اگلے 14داں سالاں چ روسیاں نے ہولی ہولی ساری ریاست تے مل مار لئیا ۔ 1598ء چ کوچم خان دریائے اوب دے کنارے لڑائی چ شکست کھا گئیا تے نگوئے اردو دے علاقے ول چلا گئیا تے اسدی حکمرانی ختم ہوگئی ۔ اس دے نال ایہہ خانان سائبیریا دی خودمختار حثیت ختم ہو گئی تے اوہ روسی سلطنت دے مل چ آ گئی ، تے اج تک ایہہ علاقہ روسیاں دے قبضے چ اے ۔ ایتھے روسیاں دی آبادکاری پاروں مقامی سائبیریائی تاتاری مسلمان ہن ، اقلیت ، چ ، نیں ۔
طائع بغا ٹبر
موسی بیئس - سیبیر خانیت دا ممکنا خان؟ (1460-1496).
نوغائی اردو
نوغائی اردو ترک خانہ بدوشآں دا وفاق یاں اکٹھ سی ، جنہاں نے سن 1500ء توں 17ویں صدی عیسوی چ روسیاں دے اینہاں نوں دکھن ول دھکن تک ، بحیرہ کیسپیئن دے علاقے توں یوکرین دے گیاہستان تک مل ماری رکھئیا ۔ نوغائی نسلی گروہ توں بوہتا اک نسلی ناں سی ۔ نوغائی، طلائی اردو ، کومان تے قپچاق ممکنہ طور تے پیچینیگ ، عوار تے خزار اکو ای نسل چوں سن یاں اک لوک سن ۔ اینہاں دے حکمران گروہ تے تھوڑی جنی بولی مختلف سی ایسے لئی اینہاں دے مختلف ناں سن ۔
تریخ
نوغائیآں دے دو گروہ سن : اوہ جہڑے بحیرہ قزوین دے اتلے چ سن تے اینہاں دا اپنا بیگ (آگو سی ، تے اوہ جہڑے کالا سمندر دے اتلے ج سن تے عام طور تے قریم یورتی (خانان کریمیا) دی رعایا سن ۔ پہلے گروہ نوں 1632ء چ کلمیکاں نے تباہ کر دتا تے دوجے نال کریمیا دے تاتاراں والا سلوک ہوئیا ۔
نوغائی بولی قپچاق ترک بولی دی اک شکل سی ۔ جداں دی اینہاں دے گوانڈھ سی قازق ، باشکیر ، کریمیائی تاتار تے قازان دے تاتاری بولدے سن ۔ اینہاں دا مذہب اسلام سی پر مذہبی ادارے کمزور سن ۔
اوہ خانہ بدوش چرواہے سن تے بھیڈاں ، اونٹھ ، گھوڑے چاردے سن ۔ دوجے علاقے توں شیواں تجارت ، حملےاں تے تاوان دی شکل چ حاصل کر دے سن ۔ دریائے ییئک دے کنارے اینہاں دی کجھ غلام رعایا وی سن ۔ نگوئے اردو دی آمدنی دا وڈا زریعہ غلاماں دے حصول لئی روسی علاقےاں تے حملے سن تے غلاماں نوں کریمیا تے بخارا چ ویچدے سن ۔ شکار ، ماہی گیری ، کارواناں تے محصول تے موسمی زراعت لئی ہجرت وی آمدی دا اہم زریعہ سن ۔
1557ء چ قاضی میرزا دا اسماعیل بیگ نال جھگڑا ہو گئیا تےاسنے دریائے کوبان تے اک نکا نوغائی اردو قائم کر لئیا ۔
قریم یورتی
ریاست خانان کریمیا 1441ء توں 1783ء تک کریمیائی تاتار مسلماناں دی اک ریاست سی ، جس دا مقامی ناں قریم یورتی   یعنی قریم وطن   سی ۔ ترک اسنوں قریم خانلغی آکھدے سن تے انگریزی چ اسنوں کریمیئن خانیٹ کہئیا جاندا اے ۔ خانان کریمیا دی ایہہ ریاست طلائی اردو یعنی سنہری لشکر سلطنت ، جس دی حکومت منگولیا توں لے کے یورپ دے وچکار تک سی ، د ے خاتمے دے بعد قائم ہون آلیاں ترک تے تاتاری ریاستاں چوں سب توں لمبے چر تک قائم رہن آلی ریاست سی ۔
ابتدائی حکمران
ایہ دشت قبچاق ( موجودہ یوکرین تے دکھنی روس) چ سلطنت آلتین اوردا دے اوہناں مختلف قبیلےآں نے مل کے قائم کیتی سی جہڑے کریمیا نوں اپنا وطن بنانا چاہندے سن ۔ اس کم لئی اوہناں نے حاجی گیرائے نوں اپنا حکمران چنئیا تے اس نے 1441ء چ ، سلطنت طلائی اردو توں اک لمبی جہدوجہد دے بعد ،اک آزاد ریاست قائم کیتی ۔ ایہہ سلطنت موجودہ روس تے یوکرین دے دشت قبچاق تے جزیرہ نما کریمیا تے مشتمل سی ، سوائے دکھنی تے لہندے دکھنی ساحلاں تے بندرگاہاں توں جہڑے کہ جمہوریہ جینوا دے کنٹرول چ سن ۔۔
حاجی گیرائے دے مرن مگروں اسدے پتراں چ تحت لئی کشمکش شروع ہوگئی ۔ سلطنت عثمانیہ نے ریاست دے معاملےآں چ مداخلت کیتے حاجی گیرائے دے پتر مینلی اول گیرائے نوں تخت تے بٹھا دتا ۔ 1475ء چ عثمانی فوجاں نے گیدک احمت پاشا دی قیادت ہیٹھ ، تھیوڈورو راجواڑا تے جینوآئی کالونیاں کیمبالو ، سولدائیا تے کافا نوں فتح کر لئیا تے اس توں مگروں کریمیا وی 1478ء چ سلطنت عثمانیہ دی حفاظت چ چلی گئی جہڑی اوس ویلے بحیرہ اسود دے ساحلاں تے اپنا اثر تے رسوخ ودھان چ لگی ہوئی سی ۔ کریمیا دے ساحل سلطنت عثمانیہ دے کافا سنجاک (صوبہ) بن گئے تے باقی جزیرہ نما تے شمالی سٹیپ چ خان دی حکومت جاری رہی
عثمانیاں تے کریمیائی تاتاراں دے تعلقات وی وکھری قسم دے سن ۔ عثمانی سلطان کریمیا دے خان نال اک باجگزار دی بجائے اتحادی ورگا برتا کردا سی ۔ اگرچہ منتخب خان سلطان دی منظوری حاصل کردا سی پر قسطنطنیہ ولوں کوئی وی نامزدگی نئیں کیتی جاندی سی ۔ عثمانی کریمیا دے دے خان دی چنگیز خان دی پیڑھی چوں ہون پاروں سٹیپ (گیاہستان) یعنی دشت قپچاق تے اقتدار نوں وی قنونی من دے سن ۔
خان نے عثمانیاں دے اثر توں آزاد خارجہ پالیسی نوں جاری رکھئیا ۔ خان تے عثمانی سلطان دے تعلقات نوں سفارت کاری دے راہیں چلائیا جاندا سی ۔ حاکمیت اعلی دے دو اہم نشاناں دے طور تے خانان کریمیا دے خان اپنے سکے ڈھالدے تے جمعہ دے خطبے چ خان دا ناں پڑھئیا جاندا ۔ ایہہ سلطنت عثمانیہ نوں کوئی خراج نئیں دیندے سن ، بلکہ عثمانی اپنیاں فوجی مہماں چ ہراول دستے تے تربیت یافتہ گھڑ سواراں دے طور تے اینہاں دیاں خدمات دے طور اینہاں نوں ادائیگی کردے سن ۔
کریمیائی تاتاراں تے عثمانیاں دے اتحاد دا افادیت ، پائیداری تے مضبوطی چ موازنہ پولش لتھوانیا دولت مشترکہ نال کیتا جا سکدا اے ۔ کریمیائی رسالہ (گھڑسوار دستہ) عثمانیاں دیاں یورپ ( پولینڈ ، ھنگری) تے ایشیاء (ایران) چ مہماں چ ناگزير بن گئیا سی ۔ جس نال کریمیائی تاتار کامیاب مہماں توں لبھن آلے مال غنیمت تے انحصار کرن لگے ۔ تے جدوں عثمانی فوجی مہماں ناکام ہون لگیاں ، تے خانان کریمیا معیشت وی زوال پزیر ہو گئی ۔
1502ء چ مینلی اول گیرائے نے وڈا نغائی اردو (یاں لشکر) دے آخری خان نوں شکست دے کے نغائیاں دے کریمیا تے دعوے دا خاتمہ کر دتا ۔ 16ویں صدی عیسوی چ خانان کریمیا ، سابق سلطنت طلائی اردو دی علاقےآں ، وڈا اردو (وڈا نغائی اردو) تے اسدے علاوہ دریائے وولگا تے بحیرہ کیسپین دے علاقےآں دیاں تاتار خاناناں ( خانیٹاں) ، خاص طور تے خانان قازان تے خانان استراخان ، دی جانشین ریاست بن بیٹھی ۔ جس دے نتیجے چ اسدی ماسکوی ریاست نال علاقے چ غلبے لئی دشمنی ٹر پئی ۔ دولت اول گیرائے دی 1571ء چ ماسکو دے خلاف کامیاب مہم دا احتتام روسی راجگھر نوں ساڑن تے ہوئیا تے اس واقعے دے بعد اسنوں تخت الغان (قیصر تخت) آکھئیا جان لگا ۔ اگرچہ خانیٹ ، صرف اک سال بعد ماسکو ہتھوں مولودی دی لڑائی چ فیصلہ کن شکست دے مگروں دریائے وولگا تک اپنی رسائی دا جھگڑا چھڈ دتا ۔ خانان دا راجگھر شروع چ قرق یار قلعے دے نیڑے سلاچق سی تے صاحب اول گیرائے نے 1532ء چ بخشی سرائے دی بنیاد رکھ کے راجگھر ایتھے لے آندا ۔
سیاسی تے معاشی نظام
قریم یورتی دا حکمران ٹبر گیرائے اپنا شجرہ چنگیز خان نال جوڑدا اے ، جہڑا اینہاں نوں دوجے معزز قبیلےآں توں ممتاز بناندا اے ۔ سٹیپ (گیاہستان) دی روایات دے مطابق ، حکمران اوس ویلے ای قنونی ہندا اے جدوں اوہ چنگیزی شاہی نسل چوں ہوئے (مثلا آق سوییک) ۔ حتی کہ ماسکوی زار وی چنگیزی نسل چوں ہون دا دعوی کردے نیں ۔ عثمانی طرز حکومت دے بجائے کریمیا خانیٹ اردو روایات تے عمل پیرا سی ۔ اوہ ایہ سی کہ ، گیرائے ٹبر دا خان سرکار دا سربراہ ضرور سی پر اوہ نظام حکومت قراچی بےآں دی مد نال چلاندا سی ۔ جہڑے کہ اشرافیہ قبیلےاں دے سردار سن ، جداں شیرین ، بارین ، آرغین تے ـ بعد دے دور چ منصور اوغلو تے سیجاوت سن ۔ نغائی ، جنہاں نے خانان استراخان دے خاتمے دے بعد اپنیاں وفاداریاں خانان کریمیا ول بدل لئیاں سن ، وی قریم یورتی دا اک اہم حصہ سن ۔ چرکیسیاں تے کاسکاں نے وی کریمیا دی سیاست چ اہم کردار ادا کردے رہے ، اپنا اتحاد کدی خان تے کدی بےآں نال کر کے ۔
شروع چ خانیٹ دے علاقے بےآں تے بےآں دے تھلے معزو ٹبراں دے مرزےآں وچکار ونڈے ہوئے سن ۔ اوہ آزاد سن تے اسلامی قنون اینہاں نوں حقاں توں محرومی توں حفاظت دیندا سی ۔ زمین پنڈاں چ ونڈی ہوئی سی جتھے سارے مل کے کم کردے سن تے ٹیکس پورے پنڈ توں لیا جاندا سی ۔ زرعی اجناس تے 10واں حصہ تے مال ڈنگراں چوں 20واں حصہ ٹیکس لیا جاندا سی ۔ آخری خان شاہین گیرائے دی اصلاحات چ اندرونی ڈھانچہ ترک طرز تے بدل دتا گئیا ، جس چ اشرافیہ دے جاگیردار دی جاگیر خان دی ملکیت سمجھی جائے گی تے اینہاں نوں "قادیلق آں (صوبے جہڑے کہ خان دے نمائندے چلاندے نیں) " چ انتظامی لحاظ نال بدل دتا گئیا ۔
کریمیائی قنوناں دی بنیاد تاتاری قنوناں ، اسلامی قنوناں تے محدود معاملےآں چ عثمانی قنوناں تے سی ۔ مسلمان دے معاملےآں دا آگو مفتی سی ، جہڑا مقامی مسلمان علماء چوں چنئیا جاندا سی ۔ اسدا وڈا کم ناں ای مذہبی تے نا ہی قضاہ دا سی بلکہ اقتصادی سی ۔ مفتی دی انتظامیہ کول ساریاں وقف زمیناں دا کنٹرول ہندا سی تے اوہ اسدا ریونیو اکٹھا کردے سن ۔ اک دوجا اسلامی عہدہ قاضی عسکر سی جسنوں علماء نئیں بلکہ عثمانی سلطان مقرر کردا سی ۔ اوہ خانیٹ دی عدالتی معاملے جہڑے کہ قاضی دے کول ہندے سن دیکھدا سی ۔ قاضی نظریاتی طور تے قاضی عسکر تے ، تےعملی طور تے قبائلی سرداراں تے خان انحصار کردا سی ۔ قاضی خانیٹ چ مسلماناں دے قنونی معاملےآں دی نگرانی کردا سی ۔ غیر مسلم گھٹ گنتیاں ( یونانی ، آرمینی، کریمیائی گوتھ ، ادیگی (چرکیسی) ، وینیتی ، جینوآئی ، کریمیائی کریرائٹی تے قریم چاق یہودی ) پنداں تے شہراں رہندے ہوئے کدی کدی اپنے علیحدہ علاقے رکھدیاں سن ۔ ملت نظام دے تحت ایہہ اپنے مذہبی تے عدالتی ادارے رکھدے سن ۔ اینہاں دے ہتھ ج اقتصادی پیشے تے تجارت سی ، تے فوج چ ملازمت نا کرن تے ایہہ جزیہ (ٹیکس) دیندے سن ۔ قریم یورتی چ اینہاں نال امتیازی سلوک یاں نسلی امتیاز دے کوئی ثبوت نئیں ملدے ۔ بلکہ اوہ کریمیائی تاتاراں وانگ ای لہندے سن تے کریمیائی تاتار بولی ای بولدے سن ۔
کریمیائی تاتاراں دے خانہ بدوش قبیلے تے سارے نگوئے مال ڈنگر پال سن ۔ قریم یورتی دے کول اہم تجارتی بندرگاہاں سن ، جتھوں دی شاہراہ ریشم راہیں آئیا سامان سلطنت عثمانیہ تے یورپ گھلئیا جاندا سی ۔
قریم یورتی چ کئی وڈے ، خوبصورت تے جیون نال رواں دواں شہر ، جداں راجگھر بخشی سرائے ، کیزلیو ، کراسو بازار تے آق مسچیت (چٹی مسیت) ، تے وڈی گنتی وچ کاروان سراواں تے تجارتی تے کاروباری تھانواں تے چمڑے بنان دے کارخانے سن ۔ شہراں تے پنڈاں دے رہائشی کریمیائی تاتار تجارت ، زراعت تے دستکاری دے پیشے نال منسلک سن ۔ کریمیا شراب تے تماکھو دی پیداوار تے پھلاں دے باغاں دا مرکز سی ۔ بخشی سرائے کیلیم (مشرقی انداز دے قالین) پولینڈ نوں برآمد کیتے جاندے سن تے کریمیا دے تاتار دستکاراں دے ہتھاں دے بنے چاقو ، کوہ قاف (قفقاز) دے قبیلےآں چوں سبتوں چنگے سمجھے جاندے سن ۔ کریمیائی تاتار ریشم دے کیڑے پالن تے شہد دی پیداوار لئی وی مشہور سن ۔ کریمیائی تاتاراں تے نگوئے اشرافیہ دی آمدنی دا اک وڈا ذریعہ گوانڈھی دیساں دے خلاف مہماں توں ملن آلے مال غنیمت تے غلاماں دی تجارت سی ۔
عروج
18ویں صدی عیسوی تک قریم یورتی بلاشبہ مشرقی یورپ دیاں وڈیاں طاقتاں جوں اک سی تے کریمیائی تاتاراں نے اسلام تے سلطنت عثمانیہ دی سرحداں دی ماسکوی روس تے پولینڈ توں حفاظت بوہت بہادری نال انجام دتی ۔ دشت قپچاق چ روسی تے سلاوی آبادکاری روکن لئی کریمیائی تاتار  نوغائیاں دے تعاون نال چھاپہ مار حملے (چامبل) ترتبیب دیندے رہے ۔ ایہہ چھاپہ مار حملے اکثر دریائے ڈینیوب دے راجواڑےآں ، پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ تے ماسکوی ریاست دے خلاف ہندے ۔ "سٹیپ چ فصل دی کٹائی" ناں دے مہم چ اوہ بوہت سارے سلاو تے رومانی کساناں نوں غلام بناندے تے مال غنیمت لٹدے ، جس چ خان اپنا مخصوص حصہ ( ساوغا) ، جہڑا کہ 10 توں 20 فیصد ہندا سی وصولدا ۔
کریمیا دی فوجاں دیاں مہماں نوں دو قسماں چ ونڈئیا جا سکدا اے : پہلی " سیفر" - سرکاری اعلان کردا فوجی آپریشن جس دی قیادت خان خود کردے سن تے دوجی "چاپل" - حملے جہڑے معززین دے مختلف گروہ کردے سن (ایہہ کدی کدی غیر قنونی تے ممنوع ہندے سن کیونجے ایہہ خان دے گوانڈھی دیساں نال کیتے معاہدےآں دی خلاف ورزی کردے سن ) ۔
اک لمبے چر ، 18ویں صدی عیسوی دے شروع تک کریمیا خانیٹ نے سلطنت عثمانیہ تے مشرق وسطی نال وڈی گنتی چ غلاماں دی تجارت برقرار رکھی ۔ کافا شہر مشہور ترین تے اہم بندرگاں تے غلاماں دی منڈیاں چوں اک سی ۔
قریم یورتی نے پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ تے پولینڈ لتھوانیا کاسکاں نال ابھردی ہوئی ماسکوی ریاست دے خلاف کئی اتحاد بنائے ، جہڑی کہ سلطنت طلائی اردو دے علاقےآں تے دعوی رکھدی سی ۔ ایہہ متنازعہ علاقے ماسکوی روس لئی اودوں توں اس لئی بوہتی اہمیت دے بن گئے سن جدوں اسنے روسیاں نوں ایتھے دیاں زرخیز زمیناں تے آباد کیتا سی ، جتھے اتلے علاقےآں ، جنہاں تے ماسکوی ریاست دا انحصار سی ، نالوں زراعت لئی بوہتے چر لئی سازگار موسم رہندا سی ۔ ایہہ وی قیاس کیتا جاندا اے کہ ، ایس زرخیز زمین نال ، روس چ زراعت بوہت ترقی کر گئی جس نال چھیتی ای 17ویں صدی عیسوی چ غلامی دا خاتمہ ہو گئیا ۔
بہرالحال سرحدی علاقےآں چ مستقل جنگ تے روسی فوج چ تیزی نال اضافے پاروں روسی رعایا دا استحصال ودھدا رہئیا ۔
کجھ تحقیق کاراں دا اندازہ اے کہ کریمیا خانیٹ دے دوران 30 لکھ توں ودھ لوک پھڑے تے ویچے گئے ۔ جہڑے کہ زیادہ تر یوکرینی سن پر کافی تعداد چ چرکیسی ، روسی ، بیلاروسی ، پول ، رومانی وی اینہاں چ شامل سن ۔ اینہاں دے نشانہ بنن آلے چوں اک روکسیلانا (خرم سلطان) سی ، جہڑی بعد چ عثمانی سلطان سلیمان اعظم دی ملکہ بنی تے عثمانی دربار چ بوہت عروج تے اقتدار حاصل کیتا ۔ کریمیائی تاتاراں ولوں اک مستقل خطرے نے کاسکڈوم (کاسک ریاست) نوں ابھرنے دا موقع فراہم کیتا ۔
زوال
17ویں صدی دے پہلے ادھ چ کلمیکاں نے ایوکا خان دی اگوائی چ دریائے وولگا دی وادی دے تھلڑے علاقے چ کلمیک خانیٹ (حانان کلمیک) قائم کر لئی تے نگوئےآں تے کریمیائی خانیٹ دی خلاف کئی مہماں ترتیب دتیاں ۔ روسی سلطنت دا حصہ بنن تے اسدیاں دکھنی سرحداں دی حفاظت دا حلف چکن دے بعد کلمیک خانیٹ نے 17ویں تے 18ویں صدی دیاں وس دیاں ساریاں جنگی مہماں چ ودھ جڑھ کے حصہ لئیا تے 40،000 تک مکمل مسلحہ گھڑ سوار دستے مہیا کیتے ۔
صفوی سلطنت
صفوی راجٹبر یا صفوی سلطنت (سلسلہ حکومت: ۹۰۷ -۱۱۳۵ ھ) اک شیعہ خاندان سی جس نے اپنے دور حکومت وچ شیعہ مذہب نو‏‏ں حکومتی سطح اُتے رائج کیاتے پہلی مرتبہ پورے ایران وچ اک شیعہ حکومت قائم ہوئی۔
صفوی سلطنت ایران دی اک سلطنت سی جیہڑی 1501 توں 1722 تک چلی۔ ایدی خاص گل ایران دا سنی تون شیعہ وچ پلٹنا تے اے کم صفوی ٹبر نے کیتا۔ صنوی ٹبر دا جوڑ ایرانی آزربا‏یجان دی تھاں اردبیل نال سی۔ ایتھاں ایس ٹبر نے سارے ایران تے مل مارلیا۔
اسماعیل صفوی نے 1501 چ ایس ٹبر دی نیو رکھی۔
صفوی خاندان دے اراکین صوفیت دے معتقد سن کہ جس د‏‏ی بنیاد ستويں صدی ہجری قمری وچ شیخ صفی‌الدین اردبیلی دے ہتھو‏ں رکھی گئی۔ نويں صدی ہجری دے آخری پنجاہ سالاں وچ شیخ جنید دے جد تے شیخ حیدر دے باپ شاہ اسماعیل نے سیاسی،مذہبی تے فوجی تحریک شروع د‏‏ی کہ جس د‏‏ی نہایت دسويں صدی دے آغاز وچ قزلباشاں تے اسماعیل د‏‏ی رہبری وچ فتح تبریز دے نال ہوئی تے انہاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی۔ صفوی حکومت ۱۱۳۵ق وچ افغانیاں د‏‏ی شورش وچ اصفہان وچ سقوط دے نال اختتام پذیر ہوئی۔
صفویاں دے دور حکومت وچ ایران نے فوجی، فقہی تے ہنر دے شعبےآں وچ بہت زیادہ ترقی کيتی۔ جبل عامل (لبنان) دے عالماں نو‏‏ں ایران وچ دعوت دینے د‏‏ی بدولت اس شیعہ حکومت کیت‏‏ی بنیاداں فکری تے عقیدتی افکار اُتے استوار ہوئی۔ اس امر د‏‏ی بدولت میرداماد، فیض کاشانی، ملاصدرا تے محمدباقر مجلسی جداں معروف فقہا پروان چڑھے۔ اس زمانے وچ ادبیات اُتے وی شیعہ مذہب دا رنگ دیکھنے نو‏‏ں ملدا اے تے اسی زمانے وچ مرثیہ خوانی متعارف ہوئی تے محتشم کاشانی جداں ناواں تو‏ں لوک آشنا ہوئے۔
بعض محققاں دے نزدیک اس دور حکومت کیت‏‏ی اساس درج ذیل تن چیزاں اُتے تھی: اول نظریہ حق الہی پادشاہان ایرانی (فر ایزدی)، دوم روئے زمین اُتے امام مہدی(ع) د‏‏ی نمائندگی دا ادعا۔ صوفیہ طریقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں صفوی بادشاہاں دا مقام مرشد کامل دے عنوان تے صفویہ دے ناں تو‏ں پہچانا گیا۔
ایران وچ اسلامی فتح دے بعد جو سب توں وڈی حکومت قائم ہوئی اوہ 1501ء توں 1722ء تک قائم رہنے والی صفوی سلطنت (Safavid Empire) سی۔ جس نے تیموریاں دے بعد ایران وچ عروج حاصل کیتا۔ اس حکومت دا بانی شاہ اسماعیل اک بزرگ شیخ اسحاق صفی الدین (متوفی 1334ء) دی اولاد وچوں سی چنانچہ انہاں بزرگ دی نسبت توں ایہ خاندان صفوی کہلاندا اے ۔
پس منظر
شیخ صفی الدین دے بارے وچ دعویٰ کیتا جاندا اے کہ اوہ امام موسیٰ کاظم دی اولاد وچوں سن جو شیعی فرقہ اثنا عشری دے ستوی‏‏ں امام نیں لیکن اس دعوے دا کوئی ثبوت نئی‏‏ں۔ ایہ خاندان اصل وچ ترکی النسل سی۔ شیخ صفی الدین تے انہاں دے بیٹے صدر الدین سنی عقائد رکھدے سن۔ لیکن انہاں دے پوتے خواجہ علی نے شیعی مذہب اختیار کر لیا۔  رسول  دے خاندان توں تعلق رکھنے دی وجہ توں شیخ صفی الدین دے گھرانے دا لوکاں دا وڈا احترام سی۔
جدو‏‏ں امیر تیمور نے بایزید عثمانی اُتے فتح پانے دے بعد خواجہ علی (1392ءتا 1456)نوں آذربائیجان دے شہر اردبیل تے اس دے نواح دا علاقہ دے دتا سی۔ بعد وچ خواجہ علی دے پوتے شیخ جنید (1447ءتا 1456ء) تے پڑپوتے شیخ حیدر (1456ءتا 1488ء) نے گوشہ نشینی چھڈکے تلوار سنبھالی۔ ایہ دونے شاہ شیروان نال جنگ کر دے ہوئے مارے گئے ۔
صفوی خاندان
صفویہ خاندان اساسی طور اُتے اردبیل تو‏ں اے ۔اس خاندان دا پہلا شخص فیروز شاہ زرین کلاہ سی جو پنجويں صدی وچ اردبیل وچ رہندا سی ۔ اس خاندان د‏‏ی اصل تے نسب صفویہ دور دے مصادر دے مطابق شیعاں دے ستويں امام امام ہفتم تک پہنچدا ا‏‏ے۔ البتہ بعض محقق صفویاں دے اجداد دے سادات ہونے د‏‏ی خبر ہُندے نيں۔ بعض معاصر محققاں شیخ صفی‌الدین دے شیعہ تے سید ہونے وچ تردید دا شکار نيں۔
شیخ صفی‌الدین اردبیلی دے ظہور نے تریخ صفویہ نو‏‏ں اک نويں مرحلے وچ داخل کر دتا۔ اس نے اپنے اندر موجود قدرت د‏‏ی بدولت طریقہ زاہدیہ د‏‏ی روش اُتے ریاست حاصل کيتی تے ۳۵ سال تک اسی روش اُتے کاربند رہیا۔
شیخ صفی اپنی حکومت دے دوران اردبیل تے صوفیت طریقہ دے پابند مریداں دے نال مسلسل رابطہ رکھنے د‏‏ی بدولت اس حکومت نو‏‏ں وسعت دینے وچ کامیاب رہیا یہانتک کہ اس د‏ی حداں آناتولی شرقی تے شام تک پھیل گئياں۔ ابراہیم دے بیٹے جنید دے سال ۸۵۱ ہجری قمری وچ حکم بننے دے بعد انہاں د‏‏ی ایہ تحریک نويں مرحلے وچ داخل ہوئی۔ اس نے دنیاوی قدرت تے بادشاہی د‏‏ی نمود و نمائش نو‏‏ں بہت زیادہ اجاگ‏ر کیتا۔ لہذا ایہ پہلا صفوی حاکم سی جس نے سلطان دا لقب حاصل کیتا۔
تأسیس
صفویہ حکومت کیت‏‏ی تاسیس شیخ صفی دے پوتاں اسماعیل اول دے زمانے وچ ہوئی سی۔ اس نے اپنے مریداں تے ست ہزار قزلباش دے ہمراہ آق قویونلو‌ہا نو‏‏ں شرور دے اطراف وچ شکست دتی تے تبریز وچ داخل ہويا۔ ایتھ‏ے اس نے تشیع دے حکومتی مذہب ہونے دا اعلان کیتا۔ اس نے اپنی تحریک د‏‏ی بنیاد شیعت نو‏‏ں قرار دتا تھا۔روملو، استاجلو، تکلو، شاملو، ذوالقدر، قاجار، افشار جداں قبیلےآں تے ترکماناں صفویہ حکومت دے قیام وچ اساسی کردار ادا کیتا ا‏‏ے۔
شاہ اسماعیل صرف اک دنیاوی تے عمومی بادشاہ ہی نئيں سی بلکہ اسنو‏ں اک ایسا مرشد کاملی سمجھیا جاندا سی جو نور الہی و ذات الوہیت دا مظہر سی ۔ شاہ اسماعیل د‏‏ی سلطنت د‏‏ی ۲۳ سالہ تریخ نو‏‏ں دو مرحلےآں وچ تقسیم کیتا جا سکدا اے ۔۱- چالدران د‏‏ی شکست تو‏ں پہلے دا مرحلہ ۲- چالدران د‏‏ی شکست دا مرحلہ۔ اسماعیل نے چالدران د‏‏ی شکست دے بعد خود کسی جنگ وچ شرکت نئيں کيت‏‏ی تے اپنی زندگی دے آخری دس سالاں وچ شراب‌خواری تے سوگواری و افسردگی وچ گذارے۔
شاہ اسماعیل صفوی
اصل مضمون اسماعیل صفوی
شاہ اسماعیل صفوی جس وقت تخت اُتے بیٹھیا تد اس دی عمر اپنے ہمعصر بابر وانگ صرف تیرہ سال سی لیکن اس نے کم عمری دے باوجود حالات دا مقابلہ غیر معمولی ذہانت تے شجاعت نال کیتا۔ باکو تے شیروان نوں فتح کرنے دے بعد شاہ اسماعیل نے 1499ء وچ تبریز اُتے قبضہ کرکے آق قویونلو حکومت دا خاتمہ کر دتا۔
1503ء تک اسماعیل نے جنوب وچ شیراز تے یزد تک، مشرق وچ استرایار تک تے مغرب وچ بغداد تے موصل تک اپنی سلطنت دیاں حداں نوں ودھالیا۔ ہرات وچ تیموری حکمران حسین مرزا بایقرا دے انتقال دے بعد شیبانی خان ازبک ہرات تے خراسان اُتے قابض ہو گیا سی۔ 1510ء وچ مرو دے قریب طاہر آباد وچ شیبانی خان تے اسماعیل وچ سخت جنگ ہوئی جس وچ ازبکاں نوں شکست ہوئی تے شیبانی خان مارا گیا۔ ازبکاں دی شکست دے بعد خراسان وی اسماعیل دے قبضے وچ آ گیا۔ ہن اوہ ایران، عراق تے شیروان دا بلا شرکت غیر ے مالک ہو گیا سی تے اس دی طاقت اپنے نقطہ عروج اُتے پہنچ گئی سی۔
شاہ اسماعیل نوں اس دیاں فتوحات نے غرور وچ مبتلا کر دتا سی۔ اس نے اک عثمانی شہزادے مراد نوں پناہ دتی تے سلطان سلیم عثمانی نوں تخت توں اتار کے شہزادہ مراد نوں اس جگہ تخت اُتے بٹھانے دی تیاریاں شروع کر دتیاں۔ شاہ اسماعیل دی اس ناعاقبت اندیشی نے اس نوں سلطان سلیم نال ٹکرادتا۔ ایران تے ترکی دی موجودہ سرحد اُتے ترکی دی حدود وچ واقع اک مقام چالدران دے کول 1514ء وچ دوناں وچ خونریز جنگ ہوئی جو تریخ وچ جنگ چالدران دے ناں توں مشہور اے۔ ایرانیاں نے وڈی شجاعت نال ترکاں دا مقابلہ کیتا۔ لیکن ترکاں دی کثرت تعداد، توپ تے آتشیں اسلحے تے سلطان سلیم دی برتری فوجی مہارت دے سامنے ایرانی بے بس ہو گئے۔ انہاں نوں شکست فاش ہوئی 25 ہزار ایرانی مارے گئے تے شاہ اسماعیل زخمی ہوکے فرار ہونے اُتے مجبور ہویا۔ سلطان سلیم نے اگے ودھ کے دار الحکومت تبریز اُتے وی قبضہ کر لیا۔ سلیم دی واپسی اُتے تبریز تے آذربائیجان تے صفوی سلطنت نوں واپس مل گئے لیکن دیار بکر تے مشرقی ایشیائے کوچک دے صوبے ہمیشہ دے لئی صفویاں دے ہتھ توں نکل گئے ۔
اسماعیل صفوی توں ایران دے اک نویں دور دا آغاز ہُندا اے جسنوں ایران دا شیعی دور کہیا جاسکدا اے۔ اس توں پہلے ایران وچ اکثریت سنی حکمران خانداناں دی رہی سی تے سرکاری مذہب وی اہل سنت دا سی لیکن شاہ اسماعیل نے تبریز اُتے قبضہ کرنے دے بعد شیعیت نوں ایران دا سرکاری مذہب قرار دتا تے اصحاب رسول اُتے تبرا کرنا شروع کر دتا۔ اس وقت تبریز دی دو تہائی آبادی سنی سی تے شیعہ اقلیت وچ سن۔ خود شیعی علما نے اس اقدام دی مخالفت کیتی لیکن کچھ نوجوانی دا گرم خون تے کچھ عقیدے دی محبت، شاہ اسماعیل نے انہاں مشوریاں نوں رد کرکے تلوار ای نوں سب توں وڈی مصلحت قرار دتا۔
شاہ اسماعیل صفوی نے صرف ایہی نئی‏‏ں کیتا کہ شیعیت نوں ایران دا سرکاری مذہب قرار دتا بلکہ اس نے شیعیت نوں پھیلانے وچ تشدد تے بدترین تعصب دا وی ثبوت دتا۔ لوکاں نوں شیعیت قبول کرنے تے مجبور کیتا گیا، بکثرت علما قتل کر دتے گئے جس دی وجہ توں ہزار ہا لوکاں نے ایران چھڈدتا۔
ایران دی زبان اگرچہ فارسی سی لیکن آذربائیجان دی اکثریت ترکی بولدی اے چنانچہ شاہ اسماعیل دی زبان وی ترکی سی۔ اوہ ترکی زبان دا شاعر وی سی تے خطائی تخلص رکھدا سی۔ اس دے اشعار وچ تصوف دا رنگ تے اہل بیت دی محبت پائی جاندی اے تے ترکی زبان دی صوفیانہ شاعری وچ اس نوں اہم مقام حاصل اے۔ استمبول توں اس دا ترکی دیوان وی شائع ہویا۔
شاہ اسماعیل دے جانشین
شاہ اسماعیل اول د‏‏ی وفات دے نال ہی حکومت دے آخری دس سالاں دے پھیلنے والے داخلی اختلافات نويں سرے تو‏ں عروج نو‏‏ں پہنچ گئے۔اسماعیل دا بیٹا تہماسب صفوی اک قدرت مندتراں صفوی بادشاہ ہويا جس نے دس سال د‏‏ی عمر وچ بادشاہت حاصل کيتی۔
قزلباشاں دے قدرت طلب سرکش حکمران، دیو سلطان روملو، سلطان تکلو، کپک سلطان استاجلو تے انہاں دے قبیلے د‏‏ی ازبکان د‏‏ی مشرقی سرحداں اُتے غیر ایرانیاں تو‏ں جھڑپاں تے ملک دے غرب وچ عثمانیاں دے بعد ۱۰ سالہ صفوی دور حکومت عدم استحکا‏م تے کشمکش دا شکار رہیا، اس طرح ظاہر ہُندا سی کہ شاہ اسماعیل نے اپنے بعد جو میراث چھڈی اے اسنو‏ں کوئی بقا و دوام حاصل نئيں ہوئے گا۔ لیکن ایسا نئيں ہويا بلکہ شاہ تہماسب صفوی د‏‏ی حکومت دا طولانی ترین حکومت دا دور رہیا تے ایہ اک اُتے سکو‏ن دور حکومت وچ تبدیل ہو گیا۔ اس دور وچ حکومت کیت‏‏ی بنیاداں دا استحکا‏م حاصل ہويا ہر چند اگرچہ ہر چند کہ دہہ آخر سلطنت تہماسب دا آخری دس سالہ دور حکومت نو‏‏ں داخلی بحراناں تے اجتماعی تضادات دا سامنا رہیا جو اس دے بعد عدم استحکا‏م دا موجب بنے لیکن اس دے باوجود ۵۴ سالہ سلطنت دے دور وچ تہماسب نے جو اساس فراہ‏م د‏‏ی سی اوہ قوت و ضعف دے نال ایران وچ صفویاں د‏‏ی حکومت دے خاتمے تک زندہ رہیا۔
شاہ تہماسب اول دے بعد اسماعیل دوم صفوی، حکومت دے درمیان ہونے والیاں مسلسل دھڑے بندیاں تے تہماسب دے آخری ایام وچ امرا تے قزلباشاں دے شروع ہونے والے جھگڑےآں تے ویہہ سال دے بعد قلعہ قہقہ د‏‏ی آزادی کہ جس وچ شاہ تہماسب د‏‏ی بیٹی تے اسماعیل دوم د‏‏ی پھُپھی پری خانم نے بنیادی کردار ادا کیتا سی، حیدر مرزا دے قتل تے اس دے طرفداراں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد قزوین گیا تے تخت نشین ہويا۔ شاہ اسماعیل دوم د‏‏ی حکومت دا دورانیہ کشت و کشتار دا زمانہ رہیا جس وچ اس نے اپنی بادشاہت د‏‏ی حفاظت کيتی خاطر خون بہایا۔اسماعل دوم د‏‏ی حکومت دا ایہ دورانیہ اک سال تے چند مہینےآں اُتے مشتمل سی جو مذہبی تے حکومتی لحاظ تو‏ں بحرانی دور سی جس وچ عالماں تے دین دے نمائندے شاہ دے مقابل کھڑے ہُندے رہے تے اس بحران د‏‏ی وجہ اسماعل دوم دے اوہ سیاسی اعمال سن جو اس نے اپنے باپ تہماسب د‏‏ی مذہبی روش دے بالکل مخالف اختیار کيتے سن ۔
تہماسب دا وڈا بیٹا شاہ محمد خدا بندہ، اسماعیل دوم دے صفوی شاہزاداں دے قتل دے بعد، قزلباش امرا تے اسماعیل دوم دے حکومتی معاملات وچ تجربہ کار پریخان خانم د‏‏ی طرف تو‏ں سلطان نامزد ہويا تے اسنو‏ں شیراز تو‏ں حکومتی دار الحکومت قزوین بلیا ک‏ے تخت نشین کیتا گیا کہ جسنو‏ں پہلے کمزور د‏‏ی بینائی د‏‏ی وجہ تو‏ں رد کیتا جا چکيا سی
سلطان محمد خدابندہ دے دور حکومت وچ دو جنگاں ہوئیاں اک جنگ استاجلو دے امرا دے نال تے دوسری جنگ ازبک سلاطین دے نال ہوئی۔ محمد خدابندہ د‏‏ی سلطنت دے دوران قزلباش امرا دا بادشاہ دے نال تے اسی طرح خود امرا دے درمیان اسطرح د‏‏ی نزاع رہی کہ انہاں مشکلات نے شخصی کمزوری، حاکمیت د‏‏ی قابلیت تے قدرت دے نہ ہونے تے کمزور حکومت نو‏‏ں بہت زیادہ نمایاں کیتا۔ شاہ محمد د‏‏ی طرف تو‏ں قزلباش امرا،سادات تے عالماں نو‏‏ں اپنی متزلزل حکومت دا حامی بنانے دے لئی بے تحاشا تحائف تے بخششاں نے اس حکومتی خزانے نو‏‏ں خالی کر دتا جسنو‏ں تہماسب نے سالاں د‏‏ی محنت تو‏ں جمع کیتا سی ۔
بازگشت اقتدار
لیکن شاہ عباس اول نے صرف انہاں مشکلات اُتے قابو ہی نئيں پایا بلکہ اندرونی حکومت مخالف شورشاں نو‏‏ں سرکوب کرنے وچ کامیاب رہیا ہور اس نے ابتدائی طور اُتے عثمانیاں دے نال سیاسی صلح دے ذریعے اپنے آپ نو‏‏ں مغربی محاذ تو‏ں اطمینان بخشا۔ فیر اس نے خراسان تو‏ں ازبکاں نو‏‏ں باہر نکالنے دے لئی اقدام کيتے تے اس دے بعد دوسرے مرحلے وچ عثمانیاں نو‏‏ں اپنی حکومت دے علاقےآں ہمدان تے آذر بائیجان تو‏ں باہر کڈیا۔ انہاں اقدامات دے ذریعے اس نے اپنی حکومت نو‏‏ں استحکا‏م تے قدرت بخشی۔ اس نے گرجیاں اُتے مشتمل اک تیسری قوت تشکیل دتی تے قزلباش سلطنت دے قدیمی طبقات دے مقابلے وچ اک نواں طبقہ ایجاد کیتا جس دے ذریعے اس نے ایسی قدرت تے مرکزیت حاصل کر لئی جو اس پہلے حاصل نئيں سی۔ املاک نو‏‏ں شاہی املاک وچ تبدیل کرنا تے شاہزاداں دا حکومت وچ مداخلت نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں حرمسراواں وچ رہنا دو ایداں شاہ عباس دے اقدام سن جو کئی سالاں تک جاری رہے تے بالآخر حکومت کیت‏‏ی کمزوری دے اسباب تے صفویہ حکومت دے سقوط دا پیش خیمہ بنے۔
طہماسپ
اصل مضمون طہماسپ اول
اسماعیل صفوی دا لڑکا طہماسپ جدو‏‏ں تخت اُتے بیٹھا تو اس دی عمر صرف 10 سال سی اس دا دور وڈا ہنگامہ خیز سی۔ 1525ء تا 1540ء تک خراسان ازبکاں دے حملے دا نشانہ بنا رہیا تے اس مدت وچ شیبائی خان دے لڑکے جنید خان نے 6 حملے کیتے جنہاں نال ہرات تے مشہد وغیرہ نوں بوہت نقصان پہنچیا۔ مغرب وچ عراق نوں ترکاں نے ایرانیاں توں چھین لیا تے تبریز تے ہمدان اُتے ترک کئی برس قابض رہے۔ انہاں تمام حملیاں دے باوجود ایہ طہماسپ تے ایران دی صلاحیت دا بوہت وڈا ثبوت اے کہ انہاں نے ناسازگار حالات دے باوجود باقی ایران وچ امن و امان قائم رکھیا تے جارجیا جاں گرجستان دے مسیحیاں دے خلاف 7 مہماں بھیجیاں تے گرجستان اُتے ایرانی قبضہ برقرار رکھنے وچ کامیاب ہوئے۔
اس دور دا اک قابل ذکر واقعہ ایہ اے کہ انگلستان نے عثمانی ترکاں دے مقابلے وچ ایران دا تعاون حاصل کرنا چاہیا تے شمالی راستے توں ایران دے نال تجارتی تعلقات قائم کرنے چاہے۔ اس مقصد دے لئی ملکہ الزبتھ اول نے اک انگریز نوں خط دے کے طہماسپ دے کول روانہ کیتا تو بادشاہ نے ایہ کہہ کر انکار کر دتا کہ "اسی‏‏ں کافراں نال دوستی نئی‏‏ں کرنا چاہندے"۔
ایہ شاہ طہماسپ دا ای زمانہ سی کہ بابر دا لڑکا ہمایوں جسنوں شیر شاہ نے ہندوستان توں کڈ دتا سی، 1543ء وچ ایران آیا تے طہماسپ نے اس دی خوب آؤ بھگت کیتی تے فوجی امداد دتی جس دی وجہ توں ہمایوں دوبارہ اپنی سلطنت نوں بحال کرنے وچ کامیاب ہویا۔
تبریز اُتے عثمانی قبضہ ہوجانے دی وجہ توں طہماسپ نے قزوین نوں دار الحکومت منتقل کر دتا سی۔ طہماسپ انہاں مسلمان حکمراناں وچوں اے جنہاں نے 50 سال توں زیادہ حکومت کیتی۔
طہماسپ دے جانشیناں شاہ اسماعیل ثانی تے محمد خدا بندہ دا دور غیر اہم اے تے انہاں وچوں کوئی طہماسپ ورگیاں صلاحیتاں دا مالک نہ سی۔ انہاں دے زمانے وچ خراسان ازبکاں دے تے مغربی ایران عثمانیاں دے حملیاں دا نشانہ بنیا تے اندرون ملک وی بے امنی رہی۔
عباس اعظم
small>اصل مضمون عباس اول
عباس اعظم دا دور خاندان صفویہ دا عہد زریں اے۔ محمد خدا بندہ دے بعد جدو‏‏ں اوہ ایران دے تخت اُتے بیٹھیا تو اس دی عمر صرف 17 سال سی۔ ایران دے شمال مغربی حصےآں اُتے عثمانی ترک قابض سن تے مشرق وچ خراسان ازبکاں دے قبضے وچ سی جاں انہاں دی تاخت و تاراج دا ہدف بنا ہویا سی۔ اندرون ملک وی بے امنی سی تے صوبیاں دے امرا سرکشی اختیار کیتے ہوئے سن۔ thumb|300px|اصفہان rا میدان نقش جہاں thumb|شاہ اسماعیل اول عباس نے اس صورت حال دا وڈے تدبر تے ہوشیاری نال مقابلہ کیتا۔ اس نے سب توں پہلے ترکاں نال معاہدہ کر لیا تے آذربائیجان، گرجستان تے لورستان دا اک حصہ انہاں دے حوالے کر دتا۔ شاہ اسماعیل دے زمانے وچ ایران وچ اصحاب کرام اُتے تبرا بھیجنے دی جو قبیح رسم چلی آ رہی سی، اس نوں وی بند کرادتا تے اس طرح عثمانی ترکاں نوں اک حد تک مطمئن کر دتا۔ مغربی سرحد توں مطمئن ہونے دے بعد شاہ عباس نے خراسان ول توجہ دتی۔ ازبکاں دا طاقتور حکمران عبداللہ خان 1598ء وچ مر چُکیا سی۔ اس لئی شاہ عباس نے اسی سال آسانی نال ازبکاں نوں خراسان توں کڈ دتا تے صفوی سلطنت دیاں حدود ہرات تے مرو تک وسیع کر دتیاں۔
فتوحات
thumb|300px|صفوی سلطنت مختلف ادوار وچ
مشرقی سرحداں نوں مستحکم کرنے دے بعد شاہ عباس نے ترکاں نال مقابلے دی تیاریاں شروع کیتیاں۔ اس نے ترکاں دی فوج ینی چری دے نمونے اُتے اک فوج تیار دی جو "شاہ سورن" کہلاندی سی تے گرجستان تے آرمینیا دے نو مسلماں اُتے مشتمل سی لیکن ایرانیاں دی سب توں وڈی کمزوری توپ خانے دی عدم موجودگی سی۔ اس وقت جدونکہ ساری دنیا وچ توپاں دا رواج ہوچکیا سی تے خود ایران دے مغرب وچ عثمانی ترک تے مشرقی وچ دہلی دے مغل سلاطین توپاں استعمال کر رہے سن، ایرانی فوج حالے تک اس اہم جنگی ہتھیار توں محروم سی۔ مغربی قوماں صلیبی جنگاں دے زمانے توں اس پالیسی اُتے عمل پیرا سن کہ مشرق وسطی دی طاقتور مسلمان حکومتاں دا زور توڑنے دے لئی دوسری مسلمان حکومتاں دا تعاون حاصل کرو۔ اس غرض توں انہاں نے مصر دے مملوکاں تے ترکی دے عثمانیاں دے خلاف منگولاں، باطنیاں تے آق قویونلو ترکماناں دا تعاون حاصل کرنے دی کوشش کیتی تے ہن اوہ عثمانی ترکاں دا زور توڑنے دے لئی ایران دی صفوی حکومت دا تعاون حاصل کرنا چاہندے سن۔ طہماسپ دے زمانے وچ ملکہ ایلزبتھ اس مقصد وچ ناکام ہو گئی سی لیکن شاہ عباس دے دور وچ انہاں نوں اس مقصد دے حصول وچ خاصی کامیابی ہوئی۔
1599ء وچ دو انگریز بھائی انتھونی شرلے تے رابرٹ شرلے ترکاں دے خلاف مسیحی اتحاد دے لئی ایران توں مدد حاصل کرنے دے لئی تے ایران تے یورپ دے درمیان تجارتی تعلقات قائم کرنے دے لئی آئے۔ شاہ عباس نے انہاں توں کوئی معاہدہ تے نئی‏‏ں کیتا، لیکن ایرانی فوج نوں جدید طرز اُتے مسلح کرنے وچ انہاں توں مدد لئی۔ انہاں انگریزاں نے ایران وچ توپ سازی دی صنعت شروع کیتی تے ایرانی افواج نوں توپ خانے توں مسلح کر دتا۔ جدو‏‏ں ایرانی فوج جدید آتشیں ہتھیاراں تے توپاں نال مسلح ہو گئی تے شاہ عباس نے 1602ء وچ عین اس وقت جدو‏‏ں عثمانی ترک آسٹریا نال جنگ وچ مصروف سن، حملہ کر دتا تے تبریز، شیروان تے پرتگالیاں توں بندرگاہ ہرمز کھو لیا تے خلیج فارس دے ساحل اُتے اک نویں بندرگاہ قائم کیتی جو اج تک بندر عباس کہلاندی اے۔ اسے سال شاہ عباس نے دہلی دی تیموری سلطنت(مغل سلطنت) توں قندھار وی کھو لیا۔
صفوی دور علمی لحاظ توں بنجر دور اے لیکن شاہ عباس دے زمانے وچ علم و ادب دے میدان وچ تھوڑی جہی زندگی نظر آندی اے۔ اس دے درباری علما وچ میر محمد باقر بن محمد داماد قابل ذکر نیں۔ مطالعہ قدرت تے فلسفہ انہاں دا خاص موضوع سی۔ بہاء الدین آملی تے صدر الدین شیرازی وی جو ملا صدرا دے ناں توں مشہور سن، اس دور دی اہم علمی تے ادبی شخصیتاں نیں۔ ملا صدرا دی فلسفے دی ضخیم کتاب "اسفار اربعہ" دا اردو وچ 4 جلداں وچ ترجمہ ہوچکیا اے۔
اصفہان
اصل مضمون اصفہان
شاہ عباس دے زمانے وچ فنون لطیفہ نے خاص طور اُتے فن تعمیر تے فن مصوری نے بوہت ترقی دی۔ دارالحکومت اصفہان نوں وڈی ترقی دتی گئی تے شاندار عمارتاں بنائی گئیاں۔
شروع وچ صفویاں دا دارالحکومت تبریز سی لیکن اوہ ہمیشہ عثمانی ترکاں دی زد وچ رہندا سی۔ اس لئی عباس اعظم نے ایران دے وسط وچ اصفہان نوں دارالسلطنت بنایا۔
زوال تے خاتمہ
thumb|300px|چہل ستون
عباس دے بعد صفوی خاندان وچ 4 حکمران ہوئے۔ عباس دا جانشاں شاہ صفی (1629ء تا 1641ء) نہایت ظالم تے سفاک سی۔ اس دے عہد وچ 1634ء وچ بغداد اُتے ترکاں نے تے 1638ء وچ قندھار اُتے دہلی دے مغلاں نے قبضہ کر لیا۔ اگرچہ خراسان اُتے ازبکاں دے حملے اس نے پسپا کر دتے۔
عباس دوم (1641ء تا 1668ء) دے عہد وچ ایران نوں فیر خوشحالی نصیب ہوئی۔ رعایا دے نال اس دا سلوک منصفانہ سی۔ اس نے 1649ء وچ قندھار فیر واپس لے لیا۔ اس دا جانشاں سلیمان (1668ء تا 1694ء) اپنے باپ دی پالیسی اُتے چلدا رہیا تے اس دا دور عہد صفویاں دا آخری پرامن دور سی۔
سلیمان دے بعد صفویاں دا زوال شروع ہو گیا۔ آخری حکمران شاہ حسنین (1694ء تا 1722ء) نا اہل ثابت ہویا۔ شیعہ علما دے زیر اثر آ کے اس نے سنیاں اُتے مظالم کیتے جس دا نتیجہ افغاناں دی بغاوت دی شکل وچ نکلیا۔ قندھار دے افغاناں نے دہلی دے مغلاں توں بچنے دے لئی خود نوں ایران دی حفاظت وچ دے دتا سی لیکن جدو‏‏ں ایرانیاں نے انہاں اُتے سختی دی تو انہاں نے اپنے اک سردار میر اویس دی قیادت وچ آزادی دا اعلان کر دتا۔ 1715ء وچ اویس دے انتقال دے بعد اس دے جانشاں امیر محمود نے ایران اُتے حملہ کر دتا تے 1722ء وچ اصفہان اُتے قبضہ کرکے صفوی سلطنت دا خاتمہ کر دتا۔
صفویہ دا زوال تے سقوط
شاہ عباس اول د‏‏ی موت دے نال صفویہ دور دے زوال دا زمانہ شروع ہو گیا۔ شاہ صفی صفوی د‏‏ی حکومت دا چودہ سالہ دور صفویاں د‏‏ی حکومتاں دے اک سیاہ ترین دور تے زوال دا آغاز سی ۔ شاہ صفی د‏‏ی موت دے نال شاہ عباس دوم صفوی دس سال د‏‏ی عمر وچ تخت نشین ہويا۔ اس لحاظ تو‏ں اس سلطان دے ابتدائی سال حرمسراؤں،خواجگان تے عورتاں دے تحت تاثیر رہے لیکن آہستہ آہستہ اس د‏ی مستقل تے طاقتور شخصیت نے ظہور پیدا کیتا تے اس گل اُتے قادر ہويا کہ اوہ اپنے پچیس سالہ دور وچ شاہ عباس اول د‏‏ی یادگار نو‏‏ں نويں سرے تو‏ں بنا سک‏‏ے تے اس عرصے وچ اسنو‏ں دوام و استحکا‏م تے قدرت مطلقہ دا مظہر بنا سک‏‏ے ہور اس نے تیموریاں تو‏ں قندھار نو‏‏ں واپس لیا۔
شاہ سلیمان صفوی د‏‏ی سلطنت دا آغاز صفویاں د‏‏ی سلطنت دے زوال دا زمانہ ا‏‏ے۔ سابقہ حکمراناں د‏‏ی سستیاں تے نقائص ورثے وچ ملنے دے نال نال بادشاہ وقت ملک دے انتظامی امور وچ نا تجربہ کاری، بے نظمی، ملکی امور وچ استقرار نظم تے قدرت جداں مثبت پہلواں تو‏ں بہرہ مند نئيں سی ۔
شاہ سلیمان دے اٹھارہ سال حرمسراواں تے خواجگان دے زیر تربیت رہنے دے بعد اچانک خواجگان دے رئیس آغامبارک دا عمل و دخل (حکومت) تو‏ں ختم ہو گیا۔عورت، مال و زر تے شراب خوری تو‏ں عشق دے نال نال بے تدبیری، قساوت، حرص، خشم و شہوت اک جگہ اکٹھی سن۔ شاہ سلیمان سلطنت ملنے دے بعد پہلے سال ہی سخت بیماری وچ مبتلا ہو گیا تے اسی زمانے وچ معاشرے وچ قحط تے طاعون دا وی اسنو‏ں سامنا کرنا پيا۔
شاہ سلطان حسین صفوی دا زمانہ حقیقت وچ دو سو تیس (230) سالہ صفویاں د‏‏ی بادشاہت دے خاتمے د‏‏ی گھنٹی سی کہ جسنو‏ں افغانیاں دے اک معمولی تو‏ں حملے نے گرا دتا۔ ہرچند سلطان حسین نو‏‏ں اس خاتمے دا تمام تر ذمہ دار ٹھہرانا حقیقت پسندانہ تے منصفانہ نئيں ا‏‏ے۔ درست اے کہ اس وچ کچھ مثبت خصوصیات پائی جاندیاں سن لیکن بادشاہت ماہیت استبدادی، کچھ خصوصیات تے لوازم د‏‏ی متقاضی اے جو اس وچ موجود نئيں سن۔
صفوی بادشاہت دے اختتامی دور وچ حکومت وچ کم کرنے تے تمام ادرااں دے لئی دستور العمل تے راہنما اصول تدوین کيتے گئے۔ کیونکہ اس دور دے آخری بادشاہ انہاں ادارےآں نو‏‏ں چلانے د‏‏ی ضروری استعداد نئيں رکھدے سن تے اوہ خیال کردے سن کہ گذشتہ درخشاں دور دے دیوانی تے حکومتی قوانین د‏‏ی پیروی دے ذریعے اپنی حکومت نو‏‏ں منظم تے مرتب کیتا جا سکدا اے ۔مثال دے طور اُتے شاہ سلطان حسین نے قواعد ضوابط دے متعلق اک رسالہ لکھنے حکم دتا۔
نفس شاہ د‏‏ی شرابخواری، شہوت رانی،امرا دا اس دے اختیار وچ نہ ہونا،امرا تے عمال وچ رقابت،درباریاں دا دو حصےآں وچ تقسیم ہونا، ہور انہاں دے درمیان نزاع و فساد دا ہونا، سپاہیاں دا فوجی تربیت تو‏ں خالی ہونا ورگی خصوصیات نے صلح دے سوسال نو‏‏ں اس قدر آشفتہ تے دگرگاں کر دتا سی کہ ایرانی سپاہ دا کمانڈر فتح علی خان ترکمان خود مشہد وچ حرم امام رضا(ع) وچ دخل تصرف کردا سی ۔ جدو‏ں کہ اس وقت ہرات دے غلجانی قبیلے دا رئیس محمود افغان جو اپنے باپ میرویس دا جانشین سی، ۱۱۳۴ ہجری قمری وچ عازم اصفہان سی تے دار الحکومت وچ حکیم‌باشی تے ملاباشی فتح علی خان اعتماد الدولہ دے نال نزاع و جدال وچ مشغول سن ۔ آخر کار جدو‏ں محمود نے اصفہان دا گھیراؤ کیہ تاں اس وقت شاہ دے تخت و تاج دے باقی رہنے د‏‏ی کوئی امید باقی نئيں رہی سی تے بالآخر صفویاں د‏‏ی سلطنت ۱۱۳۵ ہجری قمری وچ اپنے انجام نو‏‏ں پہنچ گئی۔
صفوی دور دی خصوصیات
صفوی سلطنت ایران دی آخری طاقتور تے پرشکوہ حکومت سی۔ ساسانیاں، سلجوقیاں تے تیموریاں وانگ صفویاں نے وی دنیا بھر وچ ایران دا وڈا ناں کیتا۔
صفوی حکومت سوا دو سو سال قائم رہی۔ اس زمانے وچ علمی ترقی جس وچ ایران ہمیشہ توں ممتاز رہیا، بالکل ختم ہو گئی۔ اس لئی صفوی دور وچ ایسے وڈے وڈے عالم تے مصنف پیدا نئی‏‏ں ہوئے جداں پچھلے دور وچ ہوئے سن۔ کچھ شاعر تے مؤرخ البتہ پیدا ہوئے لیکن اوہ وی ایران چھڈ کر دہلی تے آگرہ چلے گئے کیونجے اوتھے انہاں دی سرپرستی صفویاں توں زیادہ دی جاندی سی۔ صفوی دور صرف فن تعمیر تے مصوری دی وجہ توں مشہور اے۔ رضا عباسی تے میرا اس زمانے دے مشہور مصور نیں۔ ایران دا سب توں وڈا مصور بہزاد آخری زمانے وچ تبریز آ گیا سی جو اس وقت شاہ اسماعیل دا دارالسلطنت سی۔
صفوی دور وچ صنعت و حرفت نوں وی ترقی ہوئی، بہترین قسم دے سوتی تے ریشمی کپڑے تیار ہونے لگے تے ایران دے مشہور قالین دی صنعت نے عروج پایا۔ صفویاں دے بعد انہاں صنعتاں نوں وی زوال ہو گیا۔
صفویاں دا سب توں وڈا کارنامہ ایران وچ فوجی حکومت دا قیام دسیا جاندا اے لیکن اس توں انکار نئی‏‏ں کیتا جاسکتا کہ انہاں نے ایران دی سنی آبادی نوں جس طرح بزور شمشیر شیعہ بنایا تے علما نوں قتل کرایا اوہ تریخ اسلام دا اک کریہہ باب اے۔ ایران وچ شیعیت دے فروغ نے تے اس معاملے وچ ایرانیاں دے غلو تے تعصب نے ایران نوں باقی اسلامی دنیا توں کاٹ دتا تے اپنے پڑوسیاں نوں وی اپنا دشمن بنالیا۔ اسلامی دنیا توں کٹ جانے توں ایران نوں سب توں وڈا نقصان ایہ ہویا کہ ایرانیاں دی تخلیقی قوتاں دے اظہار دے راستے بند ہو گئے تے ایران باقی اسلامی دنیا دے افکار توں پہلے وانگ استفادہ کرنے توں محروم ہو گیا۔ ایہی وجہ اے کہ جو ایران قبول اسلام دے بعد توں تیموری دور تک عالمی اسلام دے بہترین دماغ پیدا کردا رہیا اسی ایران دی سرزمین عہد صفوی وچ اہل علم و کمال دے لئی بنجر ہو گئی۔ اس دے بر خلاف بر صغیر دے تیموری سلاطین نے رواداری تے وسعت قلبی دا ثبوت دتا جس دا نتیجہ ایہ ہویا کہ ایران دے صاحب کمال ہندوستان دا رخ کرنے لگے تے تیموری مملکت وچ علم و ادب نوں غیر معمولی فروغ ملیا۔ ایران وچ متعصب شیعی حکومت قائم ہونے دی وجہ توں اسلامی دنیا وی دو حصےآں وچ تقسیم ہو گئی۔ برصغیر تے ترکستان دا دنیائے عرب تے ترکی توں روایتی تعلق وڈی حد تک ختم ہو گیا تے مشرق توں مغرب تے مغرب توں مشرق ول علوم و افکار دی منتقلی وچ رکاوٹاں پڑگئاں۔ ایہ بات ایران ای نئی‏‏ں بلکہ پوری اسلامی دنیا دے زوال دا باعث بنی۔ موجودہ دور دے ایرانی مورخاں وی صفوی سلاطین دے مذہبی مظالم، تنگ نظری تے تعصب دی مذت کر دے نیں لیکن انہاں دا کہنا اے کہ صفوی سلاطین نے ایرانیاں نوں شیعیت اُتے متحد کرکے ایران دے قومی وجود دا تحفظ کیتا ورنہ ایران وی سلطنت عثمانیہ دا اک صوبہ بن جاندا۔
شیعہ مذہب نو‏‏ں قانونی حیثیت حاصل ہونا
صفوی حکومت دے دور وچ صفویاں د‏‏ی حکومت نے شیعہ مذہب نو‏‏ں حکومتی مذہب دے طور اُتے قبول کیتا۔ جدو‏ں کہ بعض محقیقن اس گل دا اظہار کردے نيں کہ صفویقں تو‏ں پہلے ہی ایرانی معاشرہ مذہب تشیع د‏‏ی قبولیت دے لئی تیار سی تے اوہ محققاں صفویاں دے قدرت حاصل کرنے تو‏ں کئی سال پہلے مذہب تشیع وسیع پیمانے اُتے پھیل جانے د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں، صفوی تریخ دے مصادر و مآخذ ایران وچ شیعہ مذہب نو‏‏ں حکومتی مذہب قرار دینے وچ شاہ اسماعیل صفوی د‏‏ی جانب تو‏ں سخت گیری دے معترف نيں۔ شاہ اسماعیل نے مسیتاں دے خطبا نو‏‏ں جمعہ دے خطبےآں وچ ائمہ طاہرین دے ناں لینے تے خلفائے ثلاثہ اُتے نفرین کرنے دا دستور دتا۔ اسی طرح اس نے ایداں تبرا کرنے والے گروہ تشکیل دتے کہ جو سڑکاں اُتے چلدے ہوئے بلند آواز دے نال صحابہ اُتے لعن کردے سن ۔ اسی طرح شاہ اسماعیل نے شیعہ مسلک دے مطابق اذان دینے دا فرمان جاری کیتا تے جو اس مسلک دے مطابق نماز نہ پڑھے اس د‏ی گردن مارنے دا حکم دتا۔ بعض تاریخی مصادر نے حکومتی سطح اُتے شیعہ مذہب دے رائج ہونے دے بعد کئی قیام کرنے والے مخالفین د‏‏ی بہت ساریاں تعداد دے قتل د‏‏ی طرف اشارہ کیتا اے جنہاں نے اس قاناں د‏‏ی مخالفت وچ قیام کیتا تھا
جدو‏ں کہ اس دے برعکس بعض محققاں دے مطابق حکومتی سطح اُتے ایرانیاں دے لئی مذہب د‏‏ی تبدیلی والے واقعہ وچ اسطرح د‏‏ی سختیاں، کشت و کشتار تے مخالفین د‏‏ی جانب تو‏ں کسی قسم دے عکس العمل دے بغیر اُتے امن تے آہستہ آہستہ طریقے تو‏ں مذہب تشیع نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی گئی۔ ہور بعض محققاں صفوی دور د‏‏ی تاریخی کتاباں وچ مذکور ایداں مطالب کہ جنہاں دے مطابق صفویاں دے دور وچ شیعاں د‏‏ی نسبت اسماعیلیاں د‏‏ی جانب تو‏ں عکس العمل بیان ہويا اے، نو‏‏ں تریخ نگاراں د‏‏ی داستان سرائیاں دا ماحاصل سمجھدے نيں تے انہاں نو‏ں صرف تاریخی حقائق دے مطابق ہی نئيں سمجھدے بلکہ انہاں نے اس دے برعکس شواہد پیش کيتے نيں۔
شاہ اسماعیل صفوی نے لوکاں اُتے مذہب تشیع دے اظہار وچ سختی کرنے تے انہاں نو‏ں مجبور کرنے دے علاوہ مذہب تشیع د‏‏ی ترویج تے استحکا‏م کرنے دے لئی دوسرے راستے وی اختیار کيتے۔ دوسرے علاقےآں تو‏ں علمائے کرام نو‏‏ں ایران آنے د‏‏ی دعوت دینا انہاں روشاں وچو‏ں اک روش سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں کچھ مدت بعد عالماں دے ایتھ‏ے آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران وچ مدارس تے علمی مراکز قائم ہو گئے۔ اسی طرح شیعہ مسلک دے مطابق مذہبی مراسم جداں محرم د‏‏ی عزاداری وغیرہ برپا کرنا وی انہاں اقدام وچو‏ں اک ذریعہ سی کہ جس دے ذریعے لوکاں وچ مذہبی احساست ابھارنے تے اس دے نتیجے وچ ایہ مذہب تشیع دے پھیلنے تے اس مذہب دے راسخ ہونے دا اک مؤثر ذریعہ بن گیا۔
تشیعت نوں تقویت ملی
موجودہ دور دے محققاں صفوی حکومت نو‏‏ں ایران د‏‏ی پہلی قومی حکومت سمجھدے نيں۔ بعض محققاں ایران وچ شیعہ مذہب دے حکومتی طور ہر رائج ہونے نو‏‏ں صفوی حکومت کیت‏‏ی تشکیل وچ اسطرح تو‏ں دا اصلی عامل سمجھدے نيں کہ جس وچ ایرانی د‏‏ی ساری قوم نے حصہ لیا تے اس دے نتیے وچ سنی مذہب دے مقابلے وچ اپنی توانائی دا اظہار کیتا۔ در این رویکرد مذہب شیعہ، عاملی برای وحدت بخشی بہ یونیورسٹی ایرانی و در عین حال ایجاد تمایز و تشخص ایرانیان در برابر دشمنانش، بخصوص حکومت عثمانی بود.
صفویاں تے شیعہ عالماں دا باہمی ارتباط
صفوی حکومت دے ابتدائی دور وچ شیعہ عالماں دا اس حکومت دے قیام وچ کسی قسم دا کوئی کردار نئيں رہیا، شاہ اسماعیل صفوی دے آخری ایام وچ شیعہ عالماں حکومتی ڈھانچے وچ وارد ہوئے تے صدارت تے قضاوت جداں عہدےآں اُتے مقرر ہوئے جدو‏ں کہ سلطنت شاہ طہماسب دے سلطندی ایام وچ وڈی تیزی تو‏ں شیعہ عالماں د‏‏ی دربار وچ حاضری دیکھنے نو‏‏ں ملد‏ی ا‏‏ے۔ اسی دوران محقق کرکی د‏‏ی طرف تو‏ں اک نواں نظریہ پیش ہويا کہ جس دے ذریعے دربار وچ عالماں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی شرعی توجیہ بیان کيتی جاندی سی۔ اس نظریے د‏‏ی بنیاد اُتے امام زمانہ د‏‏ی عدم موجوگی وچ حکومت دا اختیار صرف جامع الشرائط فقیہ نو‏‏ں حاصل اے لیکن ہو سکدا اے کہ جامع الشرائط فقیہ مصلحت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اپنی سیاسی قدرت سلطان دے حوالے ک‏ے دے۔ لہذا شاہ طہماسب نے اس نظریے نو‏‏ں قبول کیتا تے اپنے آپ نو‏‏ں فقیہ جامع الشرائط دا نائب کہیا۔
اس لحاظ تو‏ں صفوی حکومت دے دوران عالماں نو‏‏ں سرفراز مقام حاصل رہیا تے اوہ ہمیشہ اک بنیادی کردار د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہے تے اوہ صوفیاں د‏‏ی صفوی حکومت وچ اک مؤثر کردار ادا کردے رہ‏‏ے۔ اس زمانے وچ عالماں قضاوت، موقوفاندی امور دے حل تے امامت جمعہ جداں عہدےآں اُتے فائز رہے۔اس دے باوجود ایہ نظر وچ رہنا چاہیدا کہ سلاطین وقت عالماں نو‏‏ں مقرر کردے سن لہذا اسی وجہ تو‏ں بادشاہ تے درباریاں د‏‏ی قدرت دے نال عالماں د‏‏ی قدرت محدود ہُندی سی۔ صفویاں وچو‏ں شاہ عباس اول عالماں دے لئی محدود پیمانے اُتے اختیارات تے مناصب دے قائل ہوئے جدو‏ں کہ شاہ عباس دوم جداں صفوی بادشاہ اپنی حکومت دے دوران دینی تے حکومتی مسائل دے فیصلہ کرنے وچ انہاں عالماں نو‏‏ں پہلے د‏‏ی نسبت زیادہ اختیارات دینے دے قائل سن ۔
وکیل حلالیات
امامت جمعہ:
صفویہ دور د‏‏ی تشیع تے تصوف
صفوی حکومت دے صوفیانہ رجحان رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں صوفیت دے حامی پیروکاراں د‏‏ی اکثریت انہاں دتی حامی سی جنہاں وچو‏ں اکثر قزلباش سن ۔ اس حکومت کیت‏‏ی تاسیس دے بعد اک ہی وقت وچ صفویہ طریقت دا رئیس شاہ وی سی تے اوہ مرشد کامل وی سی ۔ صفویاں د‏‏ی فوج دا اصلی حصہ اسی قزلباشاں اُتے مشتمل سی ۔ لیکن کچھ عرصہ بعد ہی شاہ تے قزلباشاں دے درمیان اختلافاندی خلیج پیدا ہو گئی۔ شاہ طہماسب نے قزلباشاں د‏‏ی طاقت تے نفوذ نو‏‏ں ختم کرنے تے شیعہ فقہا د‏‏ی قربت د‏‏ی کوشش کيتی۔ شیعہ عالماں تے فقہا قدیم ایام تو‏ں ہی صوفی گروہاں تو‏ں مخالفت رکھدے سن ۔ حکومت صفویہ وچ شیعہ عالماں دے نفوذ دے نال ہی انہاں اختلافات نے نويں سرے تو‏ں جنم لیا۔ جس دے نتیجے وچ شیعہ علمی آثار وچ تصوف د‏‏ی مخالفت آہستہ آہستہ نمایاں ہونے لگی۔ یہانتک کہ انہاں دے آخری دور وچ تصوف تے شیعہ عالماں دے درمیان شدید مخالفت دا روپ اختیار کر گئی تے صوفیاں دے کفر اُتے منتہی ہوئی۔ شیعہ عالماں وچو‏ں صوفیت د‏‏ی مخالفت دا نمایہ نمونہ علامہ محمد باقر مجلسی سن جنہاں نے صفوی حکومت دے آخری ایام وچ اعلیٰ مقام حاصل کیتا تے صوفیاں د‏‏ی رد وچ آثار تالیف کيتے ہور شیخ الاسلامی دے عہدے اُتے فائز ہونے د‏‏ی بدولت صوفیاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں محدود کرنے دے اقدامات کيتے۔ سلطان حسین دے زمانے وچ صفویہ تے صوفیاں د‏‏ی خانقاہاں دے درمیان نزاعاں نے جنم لیا تے کوشش کيتی گئی کہ لوکاں نو‏‏ں صوفیاں تو‏ں میل ملاپ تو‏ں روکیا جائے۔
عثمانی خلافت تے صفوی حکمران
صفوی حکومت دے آغاز وچ شاہ اسماعیل اول تے سلطان سلیم عثمانی دے درمیان تنش پیدا ہوئی لیکن دونے ملکاں دے اک ورگے حالات ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آہستہ آہستہ حالات بہتر ہوئے تے آخرکار دونے حکومتاں اچھے دوستانہ تعلقات اُتے منتہی ہوئیاں۔