cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میکسیملینیم
میکسیملینیم میونخ جرمنی چ اک شاہی کوٹھی اے جیڑی پرھاکواں دی فاؤنڈیشن لئی بنائی گیی سی تے 1949 توں باویریا دی پارلیمنٹ دے بیٹھن دی تھاں اے۔ اینون باویریا دے بادشاہ نے 1857 ج بنوایا سی۔
بارلے جوڑ
Hofgarten (Munich)
عبدالکریم استراخانی
عبرالکریم استراخانی 1490ء توں 1504ء تک استراخان خانیت دا حکمران سی ۔ ایہہ اپنے پیؤ قاسم I دے مگروں استراخان دا خان بنیا ۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:ترکستانی شخصیتاں
ضلع کرویا
البانیا انتظامی طور اتے 12 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں سرکاری طور اتے البانوی بولی چ چارک آکھیا جاندا اے ، پر عام طور اتے ایہناں نوں پریفیکتورا یعنی پریفیکچر آکھیا جاندا اے ۔ ہر صوبا ہور اگے کئی ضلعےآں وچ ونڈیا ہویا اے ۔ ہر صوبے وچ 2 توں 4 ضلعے نیں ۔
البانیا دی ایہہ موجودہ انتظامی ونڈ 1938ء ج کیتی گئی تے ہن تک ایہہ برقرار اے ۔ ضلع کرویا البانیا دے صوبہ دراس دا ضلع اے ایہدا راجگڑھ کرویہ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
گٹھ:البانیا دے ضلعے گٹھ:البانیا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
نور جہاں
اسے ناں دے دوجے صفیاں نوں ویکھن واسطے ایتھے کلک کرو
نورجہاں (1924–2000) برصغیر د‏‏ی مشہور گلوکارہ تے اداکارہ سن۔ ملکہ ترنم دا خطاب انھاں پاکستانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں ملا۔ انھاں نے 10000 دے نیڑے گیت ہندوستان تے پاکستان وچ اردو، سندھی، بنگالی، پشتو، عربی تے پنجابی زباناں وچ گا‎ئے۔ انہاں نو‏ں ہفت بولی گلوکارہ وی کہاجاتاا‏‏ے۔
مڈھلا جیون
نورجہاں21 ستمبر1924ء نو‏‏ں برطانوی ہند دے شہر وچ قصور (موجوہ پاکستان) وچ پیدا ہوئیاں۔گھریلو ناں اللہ وسائی سی۔ انکا گھرانہ موسیقی تے گانے بجانے تو‏ں وابستہ سی ايس‏ے لئی انہاں دے گھروالےآں نے انہاں نو‏ں وی موسیقی د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی استاد دے پاس بٹھادتا۔ جدو‏ں کہ نورجہا‏‏ں ذا‏تی طور اُتے اداکاری کرنے نو‏‏ں وی پسند کردیاں سن۔ استاد بابا غلام محمد تو‏ں موسیقی د‏‏ی تربیت حاصل کيتی انہاں نو‏ں کلاسیکی روايتی ہندوستانی موسیقی د‏‏ی خصوصی طور اُتے تربیت دتی گئی سی انکو ٹھمری، دھرپد، خیال تے ہور اصناف موسیقی اُتے چھوٹی عمر وچ ہی عبور حاصل ہوچکاتھا۔ انہاں نے کم سنی وچ ہی اسٹیج اُتے اداکاری تے گلوکاری دا مظاہرہ کيتا۔ بعد وچ اپنی بہناں دے نال کلکتہ چلی گئياں تے فلم پنجاب میل وچ اداکاری تے گلوکاری کيتی۔ گیت دے بول سن، سوہنا دیساں وچاں دیس پنجاب۔ ایہ فلم 1935 وچ بنی۔کلکتہ وچ قیام دے دوران وچ انہاں د‏‏ی ملاقات اپنے وقت دے معروف تے مشہورگلوکارہ مختار بیگم نال ہوئی۔ مختار بیگم نو‏‏ں اللہ وسائی بہت پسند آئی انہاں نے اللہ وسائی دا ناں بے بی نورجہا‏‏ں تجویز کيتا تے اپنے شوہر آغا حشر کاشمیری نو‏‏ں سفارش کيت‏ی کہ اوہ بے بی نورجہا‏‏ں نو‏‏ں اپنے سیٹر وچ ملازمہ رکھن۔ نورجہا‏‏ں نے خود وی با رہیا اپنے مختلف انٹرویوز وچ اعتراف کيتاہے کہ اوہ مختار بیگم د‏‏ی مداح نيں تے انہاں دے انداز نو‏‏ں نقل کردے ہوئے سفید ساڑھی پہن کر انہاں د‏‏ی طرح ساڑھی کاپلو انگلی اُتے لپیٹتی نيں۔ نورجہا‏‏ں کہندی نيں کہ جدو‏ں مختار بیگم گادیاں سن تاں اسيں محو ہوکے انہاں نو‏ں سندے تے جدو‏ں اوہ اسٹیج تو‏ں تھلے آتاں تاں انہاں دے جوندے سِدھے کردے سن ۔
نورجہا‏‏ں د‏‏ی بہناں نو‏‏ں سیٹھ سکھ کرنانی د‏‏ی کمپنی وچ ملازمت مل گئی۔ تے تِناں بہناں پنجاب میل دے ناں تو‏ں مشہور ہوئیاں۔ نورجہا‏‏ں نے کافی فلماں وچ بچپنے دے کرداراں دے لئی اداکاری وی کيتی۔ جداں کہ 1935 وچ دے ڈی مہرہ د‏‏ی فلم پنڈ دتی کڑی، فلم مصر دا ستارہ1936 دے لئی گائیکی تے اداکاری وی کيتی۔ 1937ماں فلم ہیر سیال وچ نورجہا‏‏ں نے ہیر دے بچپن دا کردار وی اداکیا۔کلکتہ وچ کچھ عرصہ قیام دے بعد نورجہا‏‏ں لاہور واپس آگئياں۔ ماسٹر غلام حیدر نے انہاں دے لئی بہت ساریاں دھناں ترتیب داں جنہاں نو‏ں گاکر نورجہا‏‏ں د‏‏ی شہرت وچ ہور وادھا ہويا۔ نورجہا‏‏ں نے پہلی بار سیٹھ دل سکھ جو پنچولی سٹوڈیوز دے مالک سن د‏‏ی فلم گل بکاؤلی دے لئی گیت گایا جس دے بول سن
شالا جوانیاں مانے ۔۔۔۔ آکھا نہ موڑیں۔ پی لے نورجہا‏‏ں نے 1942 وچ پران دے مدمقابل فلم خاندان وچ مرکزی کردار اداکیا۔ بطور مرکزی اداکارہ ایہ فلم نورجہا‏‏ں د‏‏ی اولین فلم سی جو کامیابی تو‏ں ہمکنار ہوئی۔ بعد وچ نورجہا‏‏ں نے 1943ماں بننے والی فلم دہائی دے لئی گیت گائے۔ ایہ دوسری بارتھا کہ نورجہا‏‏ں نے اپنی آواز کسی ہور اداکارہ دے لئی دی۔ دہائی وچ حسن بانو نے مرکزی کردارادا کیتا سی۔
رفیق غزنوی تے نورجہا‏‏ں
سعادت حسن منٹو نے لکھیا اے کہ رفیق غزنوی اک رومان پسند انسان سی اس د‏ی مختلف ٹائیاں وچ اس دے مختلف رومان بندھے سن ۔ رفیق غزنوی نے سعادت حسن منٹو تو‏ں نورجہا‏‏ں دا تعارف کرواندے ہوئے کہیا سی کہ:
سعادت حسن منٹو دے بقول رفیق غزنوی نورجہا‏‏ں اُتے شیفتہ وفریفتہ سی تے نورجہا‏‏ں تو‏ں رومان لڑیا رہاتھا مگر اس د‏ی عشق پیشہ اکھ دیکھ نہ پائی تے شوکت حسین رضوی نورجہا‏‏ں نو‏‏ں اڑا لے گیا۔
شوکت حسین رضوی نال تعلق
فلم خاندان د‏‏ی کامیابی دے بعد نورجہا‏‏ں بمبئی منتقل ہوگئياں۔ اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی ملاقات سید شوکت حسین رضوی نال ہوئی جو اک اداکار تے ہدایتکار سن ۔ نورجہا‏‏ں تے رضوی د‏‏ی ملاقاتاں وچ وادھا ہويا تے نوبت شادی تک پہنچ گئی۔ نورجہا‏‏ں دے گھر والے انہاں تعلقات دے خلاف سن تے اوہ نئيں چاہندے سن کہ اک کماؤ لڑکی شادی ک‏ر ک‏ے ساری کمائی نال لے جائے اس لئی رضوی تو‏ں تعلقات اُتے قدغن لگادتی گئی۔ مگر رضوی تے نور دا عشق سر چڑھ کر بولا تے انجام شادی اُتے منتج ہويا۔ سعادت حسن منٹو وی اس شادی دے مخالف سی۔ سعادت تے شوکت دونے دوست سن، سعادت حسن منٹو نے رضوی نو‏‏ں کہاتھا کہ شادی تو‏ں پرہیز کرنا۔ سعادت حسن منٹو نے اپنی کتاب نورجہا‏‏ں سرورجہاں وچ نہایت تفصیل تو‏ں سارے واقعات قلمبند کیتے نيں۔
شادی دے بعد زندگی
رضوی تے نورجہاں د‏‏ی شادی دے بعد دونے دے لئی کامیابی د‏‏ی راہاں وا ہوگئياں۔ نورجہا‏‏ں نے 1945ء وچ بننے والی فلم وڈی ماں وچ مرکزی کردار اداکیاجدو‏ں کہ لدا منگیشکر تے آشا بھوسلے نے اس فلم وچ بچپنے دے کردار اداکيتے سن ۔1945ء وچ نورجہا‏‏ں نے پہلی بار زہرابائی انبالے والی تے کلیان دے ہمراہ قوالی گائی۔ جنوبی ایشیا وچ پہلی بار خواتین نے قوالی گائی سی۔ قوالی دے بول سن
ہجرت
1947ء میں تقسیم ہند کے بعد پاکستان معرض وجودمیں آیاتو دونوں میاں بیوی پاکستان کے شہر کراچی ہجرت کرآئے۔ تین سال بعد نورجہاں نے اپنی پہلی فلم چن وے بناناشروع کی۔ اس فلم کی ہدائتکاری نورجہاں نے انجام دی تھی تاہم وہ کہتی تھیں کہ اصل میں ہدایت کاری کاساراکام رضوی نے ہی کیاہے میرا تو سکرین پر صرف نام تھا۔ بطور مرکزی اداکارہ بھی یہ نورجہاں کی پہلی پنجابی فلم تھی۔ فلم نے درمیانے درجے کا کاروبار کیا۔ 1952ء میں نورجہاں کی فلم دوپٹہ نمائش کے لیے پیش کی گئی جس کی ہدائتکاری سبطین فضلی، پیشکار اسلم لودھی تھے۔ اس فلم نے کامیابی کے نئے ریکارڈ قائم کیے۔ خصوصی طور پر نورجہاں کا گایاہوا یہ گانا:
1952 سے لیکر ابھی تک اس گانے کو زبان زدعام گانا ہونے کا اعزاز حاصل ہے۔
شوکت حسین رضوی سے اختلافات
1952 اور 1953کے دوران میں دونوں میاں بیوی میں اختلافات بڑھتے گئے۔ ان اختلافات کی بہت سی وجوہات تھیں۔ دونوں میاں بیوی ہی ایک دوسرے کو الزام دیتے تھے۔ رضوی کا یہ الزام تھا کہ نورجہاں ایک غلط عورت ہے اور دیگر مرد اداکاروں، موسیقاروں اور گلوکاروں سے اس کے ناجائز تعلقات ہیں۔ ان سب میں اہم الزام پاکستان کے کرکٹ کھلاڑی نذر محمد اور نورجہاں کے تعلقات کا الزام تھا۔ شوکت حسین رضوی نے اپنی کتاب "نورجہاں کی کہانی میری زبانی" میں نہاہت تفصیل سے بیان کیاہے کہ نورجہاں اور نذر محمد کے تعلقات کا مجھے شبہہ تھا بعد میں میرے دوستوں نے تصدیق کردی تو میں نے اپنے ایک نوکر کو ذمہ داری دی کہ وہ نورجہاں کی نگرانی کرے اور جیسے ہی نورجہاں نذر سے ملتی ہے مجھے اطلاع دے۔ ایک بار نورجہاں اپنی موٹر کار میں نوکرانی کے ہمراہ نذر محمد کو ملنے گئی تو میرے ملازم نے مجھے اطلاع دے دی میں بھی موقع پر پہنچ گیا۔ نورجہاں ایک مکان میں تھی میں دروازہ کھلوایا تو دیکھا کہ میری ملازمہ سیڑھیوں سے اوپری منزل کی طرف جا رہی تھی تاکہ نورجہاں کو خبردار کرے مگر میں نے بھاگ کر اسے پکڑ لیا اور جب اوپر پہنچا تو دیکھا کہ نورجہاں اور نذر محمد ایک پلنگ پر لیٹے ہوئے ہیں مجھے دیکھ کر نذر نے بالائی منزل کی کھڑکی سے چھلانگ لگادی جس کی وجہ سے اس کے ہاتھ کی ہڈی ٹوٹ گئی اور کھیل کے لیے ناکارہ ہو گیا۔ اس کے علاوہ نورجہاں پر بے شمار اداکاروں، گلوکاروں اور نسیم پاپولر والے کے ساتھ تعلقات کا الزام تھا۔ جبکہ نورجہاں رضوی پر الزام عائد کرتی تھی کہ اس کے دیگر لڑکیوں کے ساتھ ناجائز تعلقات ہیں۔ ان سب کے بعد دونوں میاں بیوی میں نوبت طلاق تک پہنچ گئی ۔
اولاد
سید شوکت حسین رضوی سے نورجہاں کی ایک بیٹی اور دو بیٹے تھے۔ بیٹوں کانام اکبر رضوی اور اصغر رضوی جبکہ بیٹی کانام ظل ہما ہے۔ اکبر، اصغر رضوی اور بیٹی ظل ہما کا انتقال ہوچکاہے۔ شوکت حسین رضوی سے طلاق لیکر نورجہاں نے بچے اپنے پاس رکھ لیے ۔
دوسری شادی
رضوی سے طلاق کے بعد نورجہاں نے پاکستانی فلموں کے اداکار اعجاز درانی سے شادی کرلی۔ اعجاز درانی نے نورجہاں پر دباؤ بڑھاتے ہوئے کہاکہ فلموں میں کام ختم کردو مگر نورجہاں نے اداکاری چھوڑتے ہوئے گلوکاری چھوڑنے سے انکار کر دیا۔ نورجہاں کی آخری فلم باجی تھی۔ نورجہاں نے مرزاغالب فلم میں بطور مرکزی اداکارہ کام کیا اور اپنے مداحین کی تعداد میں اضافہ کیا۔ کلام فیض گاکر بھی نورجہاں نے شہرت حاصل کی۔ خاص طور پر فیض احمد فیض کی غزل مجھ سے پہلی سی محبت میرے محبوب نہ مانگ ایک لازوال تخلیق تھی۔
اعجاز سے اختلافات
سعادت حسن منٹو جس نے نورجہاں کا بمبئی اورلاہور میں نہائت گہرائی سے مطالعہ کیاتھا کہتاہے کہ نورجہاں ایک بددماغ عورت ہے۔ گوکہ اس کی آواز کی خوبی نہائت خدادادہے تاہم اسے بددماغ نہیں ہوناچاہئے۔ اعجاز سے شادی کے بعد نورجہاں فلمی دنیاکوخیربادکہہ چکی تھیں اور صرف پس پردہ گلوکاری کرنے میں مصروف تھیں جبکہ ان کے شوہرنامدار اعجاز نورجہاں کے رسوخ کی وجہ سے مصروف فلمی اداکاربن گئے تھے۔ ان دونوں کی زندگی اس وقت اختلافات کی زد میں آگئی جب فردوس نامی اداکارہ سے اعجاز کے تعلقات کی خبر عام ہوئی۔ نورجہاں کے استفسارپراعجاز نے لیت و لعل سے کام لیتے ہوئے ان خبروں کی تردیدکی۔ مگر ہیررانجھا کی عکسبندی کے دوران میں واقعات کچھ اس طرح ظہورپذیرہوئے کہ اعجاز کے بھید کی قلعی کھل گئی اور اس کا فردوس سے تعلق منظرعام پر آگیاتاہم نورجہاں نے ہر ممکن کوشش کی کہ کسی طرح اعجاز اورفردوس کا تعلق ختم ہو جائے اور اس کے لیے نورجہاں نے فردوس پر دباؤ بھی ڈالا اور دباؤ کی آخری حد یہ تھی کہ نورجہاں نے اعلان کر دیاکہ وہ فردوس کے لیے کسی بھی فلم میں اپنی آواز نہیں دینگی۔ مگر اس کے باوجود فردوس اور اعجاز کے تعلقات قائم رہے اور فردوس واحد اداکارہ تھی جس نے نورجہاں کی آوازکے بغیر پنجابی اور اردوفلموں میں کامیابی حاصل کی وگرنہ نورجہاں سے اختلاف کسی بھی اداکار یا اداکارہ کی پیشہ ورانہ موت ہوتے تھے۔
ملکہ ترنم نورجہا‏‏ں دا فلمی سفر
1947ء وچ ملکہ ترنم ہجرت کرکے بمبئی تو‏ں پاکستان آگئياں۔
29 مارچ 1951ء نو‏‏ں پنجابی فلم چن وے ریلیز ہوئی جو نورجہا‏‏ں د‏‏ی پاکستان وچ بطور ہیروئن پہلی فلم سی تے اِس د‏‏ی ڈائریکٹر وی اوہ خود ہی سن تے موسیقی فیروز نظامی د‏‏ی اوراس وچ اداکاری دے جوہر انہاں ادارکاراں نے دِکھائے : نورجہا‏‏ں، سنتوش، جہانگیر خان، یاسمین، غلام محمد۔ لاہور وچ ایہ فلم ریجنٹ سینما اُتے 18 ہفتے تک سپر ہٹ بزنس کردی رہی۔ کراچی وچ ایہ فلم 13 اپریل 1951ء نو‏‏ں ریلیز ہوئی تے 9 ہفتے تک جوبلی سینما اُتے بزنس کردی رہی۔
29مارچ 1952ء نو‏‏ں دوپٹہ ریلیز ہوئی جس دے ڈائریکٹر سبطین فضلی سن تے موسیقی فیروز نظامی د‏‏ی سی۔ اس فلم دا معاوضا میڈم نے اس وقت 6000 روپے لیا سی۔
وفات
نورجہا‏‏ں 23 دسمبر 2000ء نو‏‏ں 74 سال 2 ماہ د‏‏ی عمر وچ کراچی وچ انتقال کرگئياں۔ اُنہاں د‏‏ی نمازِ جنازہ عشاء دے بعد کراچی وچ اداء کيتی گئی تے ڈیفنس ہاؤسنگ اتھارٹی، کراچی دے قبرستان وچ تدفین عمل وچ آئی۔
دا رہائے نمایاں
نورجہا‏‏ں دے اک قدردان نے کيتاخوب لکھاتھا کہ پاکستانی فلمی صنعت دے نصف گانے نورجہا‏‏ں نے گائے نيں تے نصف سنے نيں اس تو‏ں اندازہ کيتاجاسکتاہے کہ نورجہا‏‏ں پاکستانی فلمی صنعت دے لئی کس قدر اہمیت د‏‏ی حامل سن۔ نورجہاں نے زیادہ تر گانے انفرادی طور اُتے گائے تے کئی مرد گلوکاراں دے نال وی دو گانے گائے جنہاں وچ مہدی حسن، پرویز مہدی، احمد رشدی،مسعود رانا، عنایت حسین بھٹی، ندیم، بشیر احمداور اے نیئر شامل نيں، اس دے علاوہ نورجہا‏‏ں نے زنانہ گلوکاراں دے نال وی گانے گائے نيں جنہاں وچ رونا لیلی، ناہید اختر، فریدہ خانم، مہناز تے مالا قابل ذکر ہيں ۔
یہ وادیاں یہ پربتوں کی شاہزادیاں
پوچھتی ہیں کب بنے گی تو دلہن میں کہوں جب آئینگے میرے سجن میرے سجن چلا بھی آ آبھی جاکے میں نے آج تیرے واسطے پھر سجادئے ہیں زندگی کے راستے دور اب نہیں ہے پیار کا حسیں محل گیسوؤں کی چھاؤں چھاؤں میرے ساتھ چل بج اٹھیں گی دل میں جھانجریں چھنن چھنن میرے سجن ۔۔۔۔۔ چلا بھی آ یوں ہوا کے ساتھ بھاگ بھاگ کر خواب کوئی دیکھتاہے جاگ جاگ کر اپنے گرم بازوؤں میں تجھکو تھامنے دیکھ میں کھڑی ہوں کب سے تیرے سامنے سن رہی ہوں تیرے سانس کی سنن سنن میرے سجن ۔۔۔۔ چلابھی آ اڑ رہاہے پیاربدلیوں کے بھیس میں یہ سماں بھلاکہاں پرائے دیس میں اس طرف ہیں صرف سیم و زر کی راحتیں میری دھڑکنوں میں کھنکھنائی چاہتیں بج رہی ہوں جیسے چوڑیاں کھنن کھنن میرے سجن۔۔۔۔ چلا بھی آ
حوالے
گٹھ:1926 دے جم گٹھ:1927 دے جم گٹھ:2000 دیاں موتاں گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی پاکستانی اداکاراواں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی گلوکاراواں گٹھ:ویہويں صدی دے گلوکار گٹھ:پاکستانی غزل گائیک گٹھ:پاکستانی فلم ہدایت کار گٹھ:پاکستانی فلمی اداکار گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی فلمی گلوکار گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پس پردہ گلوکار گٹھ:پنجابی عورتاں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:تمغائے امتیاز گٹھ:تمغائے امتیاز وصول کنندگان گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:خواتین غزل گائیک گٹھ:ضلع قصور دیاں شخصیتاں گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں گٹھ:ہندی سنیما د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی پاکستانی گلوکاراواں
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
کربلا دی لڑائی
سانحۂ کربلا یا واقعہ کربلا یا کربلا دی جنگ 10 محرم 61ھ (بمطابق 9 یا 10 اکتوبر، 680ء) نوں موجودہ عراق چ کربلا دے مقام اتے پیش آیا۔ جتھے مشہور عام تاریخ دے مطابق اموی خلیفہ یزید اول دی بھیجی گئی فوج نے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نواسے حسین ابن علی تے ان دے اہل خانہ نوں شہید کیتا۔ حسین ابن علی دے نال 72 ساتھی، کچھ غلام،22 اہل بیت دے جوان تے خاندان نبوی دیاں عورتاں تے بچے شامل سن ۔
= وجہ=
یزید دی نامزدگی تے شخصی حکومت دا قیام
اسلامی نظام حکومت دی بنیاد شورائیت اتے سی ۔ آنحضور تے خلفائے راشدین دے دور اس دی بہترین مثال سن ۔حضرت حسن بن علی تے معاویہ نے معاہدہ کیتا سی کہا وہ کسے نوں خلیفہ نامزد نہ کرن  گے مگر معاویہ نے یزید نوں اپنا جانشین نامزد کرکے ایسے  اصول دین دی خلاف ورزی  کیتی سی کیونجے اسلامی نقطہ حیات چ شخصی حکومت دے قیام دا کوئی جواز نہیں ۔ حالے تک سرزمین حجاز چ ایسے کبار صحابہ تے اکابرین موجود سن جنہاں نے براہ راست نبی کریم  دا دور دیکھا سی ۔ لہذا انہاں   لئی معاویہ دی غلط روایت قبول کرنا ممکن نئیں سی ۔ امام حسین عليہ السلام نے انہاں ہی اصولاں دی خاطر یزید دی بیعت قبول کرن توں انکار کر دتا۔
یزید دا ذاتی کردار
یزید دا ذاتی کردار انہاں ساریاں خوبیاں توں عاری سی جو امیر یا خلیفہ لئی شریعت اسلامیہ نے دسیاں نیں ۔ سیروشکار تے شراب و شباب اس دے پسندیدہ مشاغل سن لہذہ ذاتی حیثیت نال وی کسے فاسق تے فاجر نوں بطور حکمران تسلیم کرنا امام حسین عالی مقام لئی کس طرح ممکن ہو سکدا سی۔
بیعت اتے اصرار
یزید نے تخت نشین ہون دے بعد حاکم مدینہ ولید بن عقبہ راہیں امام حسین عليہ السلام توں بیعت طلب کیتی ولید نے سختی نال کم نہ لیا لیکن مروان بن الحکم بزور بیعت لین  لئی مجبور کر رہیا سی ۔ انہاں حالات چ امام حسین عليہ السلام نے سفر مکہ اختیار کیتا تے  ااہل وتھوں کوفہ دی دعوت اتے کوفہ  لئی روانہ ہوئے۔
اہل کوفہ دی دعوت
= واقعے =
مکہ روانگی
ولید بن عتبہ نے امام حسین عليہ السلام تے عبداللہ بن زبیر نوں قاصد دے ذریعہ بلایا۔ حالے تک معاویہ دے مرن دی خبر مدینہ چ عام نہ ہوئی سی ۔۔ پر بلاوے دا مقصد دوناں حضرات نے سمجھ لیا ۔امام حسین عليہ السلام توں جدوں بیعت لئی کہیا گیا تے انہاں نے جواب دتا کہ میرے ورگا آدمی خفیہ بیعت نہیں کر سکدا۔ جدوں  بیعت عام ہوئے گی اس وقت آ جاواں گا ۔ ولید راضی ہو گیا تے انھاں نوں واپس جان دی اجازت دے دتی ۔ عبداللہ بن زبیر اک دن دی مہلت لے کے مکہ روانہ ہوگیا۔ بعد چ اسدا تعاقب کیتا گیا مگر اس اثناء چ اوہ کتھے دور جا چکیا سی ۔ جدوں مروان نوں اس صورت حال دا علم ہویا تے ولید نال بہت ناراض ہویا تے کہیا کہ توں بیعت دا وقت گوا دتا ۔ ہ نقیامت تک انہاں توں بیعت نئیں لے سکیں گا۔ امام حسین عليہ السلام عجیب الجھن نال دوچار سن اگر اوہ مدینہ چ مقیم رہندے تے بیعت دے بغیر کوئی چارہ کار نہ سی ۔ لٰہذا اوہ27 رجب 60 ہجری(60ھ) چ اپنے اہل و عیال دے نال مکہ روانہ ہو گئے۔ مکہ پہنچ کے شعب ابی طالب چ قیام کیتا۔
مسلم بن عقیل دی کوفہ روانگی
امام حسین عليہ السلام نے کوفیاں دے خطاں دے آن دے بعد مسلم بن عقیل نوں کوفہ روانہ کیتا تاکہ اوہ اصل صورت حال معلوم کرن۔ مسلم دے کوفہ پہنچنے دے پہلے ہی دن بارہ ہزار کوفیاں نے آپ دے ہتھ اتے بیعت کر لی۔ کوفہ دے اموی حاکم بشیر نے انہاں دے نال نرمی نال کم لیا۔ کوفیاں دے جذبات توں متاثر ہو کے مسلم بن عقیل نے امام حسین عليہ السلام  [نوں [کوفہ]] آن دا لکھیا۔
ابن زیاد کوفہ چ
انہاں حالات پاروں  یزید نے فوراً نعمان نوں معزول کر دتا تے عبیداللہ بن زیاد نکوں وفہ دا حاکم مقرر کر دتا۔ کوفہ پہنچ کے اس نے اعلان کیتا کہ جو لوگ مسلم بن عقیل نال اپنیاں وفاداریاں توڑ لین گے انہاں نوں امان دتی جائے گی ۔ اس دے بعد ہر محلہ دے رئیس نوں بلایا تے اسنوں اپنے اپنے علاقہ دے امن و امان دا ذمہ دار قرار دے کے مسلم بن عقیل دی جائے پناہ دی تلاش شروع کردتی ۔ اس وقت مسلم بن عقیل اک محب اہل بیت ہانی بن عروہ دے گھر چلے گئے ۔ عبیداللہ بن زیاد نے ہانی نوں بلا کے مسلم نوں پیش کرن دا حکم دتا تے ہانی نے انکار کر دتا جس اتے انہاں نوں قید کرکے  ماریا  کُٹیا گیا ۔
امام حسین دا سفر کوفہ
اہل مکہ اور مدینہ نے آپ کو کوفہ جانے سے باز رکھنے کے لیے پوری کوششیں کیں کیونکہ کوفیوں کا سابقہ غدارانہ طرز عمل ان کے سامنے تھا۔ عمرو بن عبدالرحمن ، عبداللہ ابن عباس ، عبداللہ بن زبیر سب نے مشورہ دیا کہ
’’چونکہ کوفہ یزید کی حکومت کے تحت ہے وہاں ان کی افواج اور سامان سب کچھ موجود ہے اور کوئی قابل اعتماد نہیں اس لیے مناسب یہی ہے کہ آپ مکہ ہی میں رہیں۔‘‘
عبداللہ ابن زبیر نے تجویز کیا کہ آپ مکہ میں رہ کر اپنی خلافت کی جدوجہد کریں ہم سب آپ کی مدد کریں گے ۔ لیکن جب امام حسین رضا مند نہ ہوئے تو حضرت عبداللہ ابن عباس نے آپ کو کوفہ کی بجائے یمن جانے کی تجویز پیش کی اور کہا کہ
’’اگر کوفہ کاسفر آپ کے نزدیک ضروری ہے تو پہلے کوفیوں کو لکھیے کہ وہ یزید کے حاکموں کو وہاں سے نکالیں پھر آپ وہاں کا قصد کریں۔‘‘
لیکن امام حسین عليہ السلام نے کہا کہ
’’ابے ابن عمر میں جانتا ہوں کہ تم میرے خیر خواہ ہو۔ لیکن میں عزم کر چکا ہوں۔‘‘
اس پر عبداللہ ابن عباس نے کہا کہ ’’اگر آپ نہیں مانتے تو کم از کم اہل و عیال کو ساتھ نہ لے جائیے مجھے ڈر ہے کہ عثمان کی طرح آپ بھی بال بچوں کے سامنے ذبح کیے جائیں گے۔ ‘‘ لیکن ان تمام ترغیبات کے باوجود امام حسین عليہ السلام اپنے فیصلہ پر قائم رہے اور بالآخر 3 ذوالحج 60 ھ کو مکہ معظمہ سے کوفہ کے لیے چل پڑے۔ آپ کی روانگی کے بعد آپ کے چچا زاد بھائی عبداللہ بن جعفر نے ایک عریضہ اپنے لڑکوں عون اور محمد کے ہاتھ روانہ کیا کہ :
حضرت عبداللہ بن جعفر، عمر بن سعد حاکم مکہ کا سفارشی خط لے کر امام حسین عليہ السلام سے ملے اور انھیں بتایا کہ کوفہ کے لوگوں پر اعتماد مناسب نہیں عمر بن سعد اس بات کا وعدہ کرتا ہے کہ آپ مکہ لوٹ آئیں تو میں یزید کے ساتھ آپ کے معاملات طے کرادوں گا اور آپ کو کوئی گزند نہیں پہنچے گا۔ لیکن آپ نے اس مشورہ کو ماننے سے انکار کر دیا اور اپنے ضمیر کی آواز کے مطابق سفر کوفہ جاری رکھنے کا فیصلہ کیا۔ مجبور ہو کر عبداللہ بن جعفر واپس ہو گئے مگر عون اور محمد کو ساتھ رہنے دیا۔ راستہ میں مشہور شاعر فرزوق آپ سے ملا اور امام حسین عليہ السلام سے عرض کی
ابن زیاد دیاں تیاریاں
ابن زیاد کے حکم سے پولیس کے افسر حصین بن نمیر نے قادسیہ سے جبل لعل تک سواروں کو مقرر کر دیا اور تمام اہم راستوں کی ناکہ بندی کر دی ۔ امام حسین کے قاصد قیس کو ابن زیاد کے آدمیوں نے گرفتار کرکے قتل کر دیا ۔ جب آپ بطن رملہ سے آگے بڑھے تو انھیں عبداللہ ابن مطیع ملے۔ انھوں نے آپ کو آگے جانے سے روکا محمد بن اشعث کے بھیجے ہوئے قاصد نے آپ کو مقام ثعلبیہ پر مسلم بن عقیل کے قتل کی خبر دی۔
اب آپ سفر کوفہ کے بارے میں متردد ہوئے۔ ساتھیوں نے واپس لوٹنے کا مشورہ دیا لیکن مسلم بن عقیل کے بھائیوں نے اپنے بھائی کے خون کا انتقام لینے کی خاطر سفر جاری رکھنے کے لیے زور دیا۔ جس کے بعد پوزیشن واضح ہو گئی۔ آپ کے ساتھ دوران سفر بہت سے بدوی شامل ہو چکے تھے۔ آپ نے ان سب کو جمع کیا اور فرمایا جو لوگ واپس جانا چاہیں انہیں اجازت ہے۔ چنانچہ سوائے ان جان نثاروں کے جو مدینہ سے ساتھ آئے تھے سب ساتھ چھوڑ گئے۔
حر بن یزید تمیمی دی آمد
ابن زیاد نے امام حسین عليہ السلام کی پیش قدمی روکنے کے لیے حر بن یزید تمیمی کو روانہ کیا۔ ذمی حشم کے مقام پر آپ سے اس کی ملاقات ہوئی۔ امام حسین عليہ السلام نے اسے کوفیوں کے خطوط کے دو تھیلے منگوا کر دکھائے اور کہا کہ
’’اب آپ لوگوں کی رائے بدل گئی ہے۔ تو میں واپس جانے کے لیے تیار ہوں۔‘‘
لیکن حر نے کہا کہ ہمیں تو آپ کو گرفتار کرنے کا حکم ہے۔ چنانچہ امام حسین عليہ السلام نے اپنا سفر کوفہ جاری رکھا۔ آپ نے مقام بیضہ پر خطبہ دیا ۔ جس میں اپنےمقاصد کی وضاحت کی ۔ آپ نے فرمایا:
کچھ دور جا کر طرماج بن عدی سے آپ کی ملاقات ہوئی ۔ انہوں نے آپ کو یمن چلنے کی دعوت دی لیکن آپ نے یہ پیش کش شکریہ کے ساتھ ٹال دی ۔
میدانِ کربلا چ آمد
امام حسین عليہ السلام کا قافلہ اور حر بن یزید کی لشکر ساتھ ساتھ آگے کی طرف چلتی رہی، جہاں کہیں آپ کے قافلہ کا رخ صحرائے عرب کی طرف ہو جاتا حر آپ کو روک دیتا اور رخ پھیر کر کوفہ کی طرف کر دیتا۔ چلتے چلتے آپ نینوا پہنچے ۔ وہاں ابن زیاد کے ایک قاصد نے حر کو ایک خط پہنچایا جس میں حکم تھا
حر نے تمام صورتِ حال سے امام حسین کو آگاہ کیا اور کہا کہ ’’اب میں آپ کو اس جگہ نہ رہنے دوں گا ۔ ‘‘بالآخر یہ مختصر سا قافلہ 2 محرم الحرام61 ھ بمطابق 2 اکتوبر 680ء کو کربلا کے میدان میں اترا۔ دوسرے ہی روز عمر بن سعد 6 ہزار سپاہیوں کے ساتھ وہاں پہنچا۔ عمر بن سعد چونکہ امام حسین سے لڑنے کا خواہشمند نہ تھا، اس لیے قرہ بن سفیان کو آپ کے پاس بھیجا ۔ قرہ بن سفیان سے امام حسین عليہ السلام نے کہا کہ ’’اگر تمہیں میرا آنا ناپسند ہے تو میں مکہ واپس جانے کے لیے تیار ہوں ۔‘‘ لیکن ابن زیاد نے اس تجویز کو تسلیم کرنے سے انکار کردیا اور عمر بن سعد کو حکم دیا کہ اگرامام حسین عليہ السلام بیعت نہ کریں تو ان کا پانی بند کردیا:
امام حسین عليہ السلام کو ایسی حالت میں جب کہ وہ قابو میں آچکے تھے گرفتار کرنا زیادہ مناسب اور ضروری قرار دیا۔ یہ سن کر ابن زیاد نے اپنی رائے تبدیل کر دی ۔ اور عمر بن سعد کو اس کی اس بات پر سرزنش کرتے ہوئے حکم دیا کہ ’’اگر امام حسین عليہ السلام اور اس کے ساتھی اپنے آپ کو حوالہ کر دیں تو بہتر ہے ورنہ جنگ کی راہ لو۔‘‘ شمر مع خط کے عمر بن سعد کے پاس پہنچا۔ عمر بن سعد اپنے اقتدار کو قائم رکھنے کی خاطر امام حسین کے خلاف تلوار اٹھانے کے لیے تیار ہو گیا۔ یہ 9 محرم الحرام کا دن تھا۔
المیہ کربلا تے شہادتِ عظمٰی
لیکن کوفیوں اور ان کے سرداروں پر کوئی اثر نہ ہوا۔ صرف حر بن یزید تمیمی پر آپ کی اس تقریر کا اثر ہوا اور وہ یہ کہتے ہوئے کہ حضرت امام حسین عليہ السلام کے لشکر میں آ شامل ہوا۔ اس کے بعد شخصی مبازرت کے طریقے سے جنگ کا آغاز ہوا جس میں اہل بیت اطہر کا پلہ بھاری رہا۔ یہ دیکھ کر ابن سعد نے عام حملہ کا حکم دیا ۔ فدایان و اراکین اہل بیت نے دشمنوں کی یلغاروں کا پوری قوت ایمانی سے ڈٹ کر مقابلہ کیا ۔ فدائی ایک ایک کرکے کٹ مرے لیکن میدان جنگ سے منہ نہ پھیرا۔ دوپہر تک امام حسین کے بیشتر آدمی کام آ چکے تھے۔ چنانچہ اب باری باری حضرت علی اکبر، عبداللہ بن مسلمہ ، جعفر طیار کے پوتے عدی ، عقیل کے فرزند عبدالرحمن ، حضرت حسن کے صاحبزادے قاسم اور ابوبکر وغیرہ میدان میں اترے اور شہید ہوئے۔ ان کے بعد امام حسین عليہ السلام آئے۔ دشمنوں نے ہر طرف سے آپ پر یورش کی۔ یہ دیکھ کر آپ کے بھائی عباس، عبداللہ، جعفر اور عثمان آپ کی حفاظت کے لیے ڈٹ گئے مگر چاروں نے شہادت پائی۔ امام حسین تنہا میدا میں جمے ہوئے تھے۔ عراقیوں نے آپ کو ہر طرف سے نرغہ میں لے لیا مگر شہید کرنے کی کسی کو بھی جرات نہ ہو رہی تھی کیونکہ کوئی نہ چاہتا تھا کہ یہ گناہ اس کے سر ہو۔ بالآخر شمر کے اکسانے پر زرعہ بن شریک تمیمی نے یہ بدبختی مول لی اور ہاتھ اور گردن پر تلوار کیے۔ سنان بن انس نے تیر چلایا اور آپ گر گئے۔ ان کے گرنے پر شمر ذی الجوشن آپ کی طرف بڑھا تو اس کی برص زدہ شکل دیکھتے ہی امام حسین علیہ السلام نے فرمایا کہ میرے نانا رسولِ خدا نے سچ فرمایا تھا کہ میں ایک دھبے دار کتے کو دیکھتا ہوں کہ وہ میرے اہلِ بیت کے خون سے ہاتھ رنگتا ہے ۔ اے بدبخت شمر بلاشبہ تو وہی کتا ہے جس کی نسبت میرے نانا نے خبر دی تھی۔ اس کے بعد شمر نے ان کا سر پیچھے کی طرف سے (پسِ گردن سے) کاٹ کر تن سے جدا کر دیا۔ روایات کے مطابق اللہ کے نبی حضرت یحییٰ بن زکریا علیہ السلام کا سر بھی اسی طرح پس گردن سے کاٹ کر جدا کیا گیا تھا۔ ابن زیاد کے حکم کے مطابق آپ کا سربریدہ جسم گھوڑوں کے ٹاپوں سے روندوا دیا گیا۔ بعد میں تمام شہدائے اہلِ بیت کے سر نیزوں کی نوک پر رکھ کر پہلے ابنِ زیاد کے دربار میں لے جائے گئے اور بعد میں دمشق میں یزید کے دربار میں لے جائے گئے۔ یزید نے امام حسین کے سر کو اپنے سامنے طشت پر رکھ کر ان کے دندان مبارک کو چھڑی سے چھیڑتے ہوے اپنے کچھ اشعار پڑھے جن سے اس کا نقطہ نظر معلوم ہوتا ہے جن کا ترجمہ کچھ یوں ہے
اس شعر کو سن کر اور یزید کا فخریہ انداز دیکھ کر دربار میں موجود ایک یہودی سفیر نے کہا کہ میں حضرت موسیٰ علیہ السلام کی اولاد سے ہوں۔ میرے اور ان کے درمیان ستر پشتیں گزر چکی ہیں مگر اس کے باوجود یہودی میری بے حد عزت و تکریم کرتے ہیں اور ایک تم ہو کہ تم نے اپنے نبی کے نواسے کو شہید کر دیا ہے اور اب اس پر فخر بھی کر رہے ہو۔ یہ تمہارے لیے ڈوب مرنے کا مقام ہے۔ گبن کے الفاظ میں
غدار کو‌فیاں دا شرمناک کردار
اس دلخراش سانحہ سے قبل بھی کو‌فیوں کا کردار نہایت ہی شرمناک رہا تھا۔ حضرت علی کے دارلخلافہ مدینہ سے کوفہ لے جانے سے ان سازشیوں کو کھل کر کھلنے کا موقع ملا۔ بظاہر یہ سازشی حب علی کا لبادہ اوڑھے رہا کرتے تھے لیکن آپ کی زات اطہر سے بھی الٹے سیدھے سوالات کرنا ان کا وتیرہ تھا۔ایک مو‏قع پر ان لوگوں نے حضرت علی سے سوال کیا۔ " مولا آپ سے پہلے کے خلفاء کے دور میں امن وامان تھا مگر آپ کے دور میں یہ کیوں عنقا ہے" اس گستاخانہ سوال پر حضرت علی نے ان منافقوں کو منہ توڑ جواب دیا۔ آپ نے فرمایا " اس بدامنی کی بنیادی وجہ یہ ہے کر سابقہ خلفاء کے مشیر میرے جیسے لوگ تھے اور میرے مشیر ہیں آپ جیسے لوگ"۔ ان لوگوں کی ان ہی حرکتوں کے باعث حضرت علی بالآخر اس طبقے سے بیزار رہنے لگے تھے۔ جب حضرت حسن نے خلافت سنبھالی تو آپ اپنے والد محترم کے دور میں ان منافقوں کا بغور مشاہدہ کر چکے تھے اسے لئے آپ نے ان کو زیادہ منہ نہ لگایا اور حضرت معاویہ سے صلح کرلی۔ اس صلح سے خانہ جنگی کا خاتمہ ہوگیا تھا۔ اس صلح سے ان منافقوں کی سازشوں پر پانی پھر رہا تھا اس لئے اس صلح پر بھی حضرت حسن کی زات گرامی پر اعتراض کرنے لگے۔ حضرت حسن نے فرمایا " اگر خلافت میرا حق تھا تو یہ میں نے ان (معاویہ) کو بخش دیا اور اگر یہ معاویہ کا حق تھا تو یہ ان تک پہنچ گیا" ۔ جن کوفیوں نے امام حسین عليہ السلام کو خطوط لکھ کر کوفہ آنے کی دعوت تھی ان کی تعداد ایک روائت کے مطابق 12000 اور دوسری روائت کے مطابق 18000 تھی لیکن جب جنگ کی نوبت آگئ تو ان بے وفا اور د‏غا باز لوگوں میں سے کسی نے حضرت حسین کا ساتھ نہ دیا اور کھڑے تماشا دیکھتے رہے یہاں تک کہ آپ نے اپنے جانثار ساتھیوں کے ہمراہ جام شہادت نوش فرمایا۔ حضرت حسین سے غداری کی سزا ان کو ان ہی کے ہاتھوں قیامت تک ملتی رہے گی انشا اللہ۔
بنگالی لوک
بنگالی لوک دکھنی ایشیاء دے تھاں بنگال جیہڑا دو دیساں بنگلہ دیش تے ہندستان چ ونڈیا ہویا اے دے واسی نین تے بنگالی ایناں دی بولی اے۔
کربلا دی لڑائی
رسول اللہ دی پیشگوئی
حضرت محمد نے اپنی زوجہ ام سلمہ رضی اللہ عنہا کو کچھ مٹی دی تھی اور فرمایا تھا کہ اے ام سلمیٰ جب یہ مٹی سرخ ہو جائے یعنی خون میں بدل جائے تو سمجھ لینا کہ میرا بیٹا حسین شہید کر دیا گیا۔ ایک دن ان کی بیٹی ان سے ملنے گئیں تو آپ زارو قطار رو رہی تھیں۔ پوچھا گیا تو ام سلمہ رضی اللہ عنہا نے بتایا کہ ابھی رسولِ خدا  خواب میں تشریف لائے تھے۔ ان کی آنکھوں سے آنسو بہہ رہے تھے اور آپ کے سرِ انور اور ڈاڑھی مبارک پر مٹی تھی۔ میں نے پوچھا آقا یہ گرد کیسی تو فرمایا کہ اے ام سلمہ ابھی اپنے حسین کے قتل کا منظر دیکھ کر میدانِ کربلا سے آرہا ہوں۔ جاگنے کے بعد میں نے وہ مٹی دیکھی جو انہوں نے مجھے دی تھی تو وہ خون ہو چکی تھی۔
بنگالی لوک
بھارت دے بنگال صوبے اتے بنگلہ دیش دے نواسیاں نوں بنگالی کہندے ہن۔ بھارت دی ساہتی اتے سبھیاچاری ترقی وچّ بنگال صوبے دے نواسیاں دا اہم یوگدان رہا ہے۔ 1947 وچّ بھارت ونڈ دے بعد جدوں بنگال دے دو ٹوٹے ہوئے تدّ چڑھدا بنگال پاکستان دا انگ بن گیا سی لیکن جدوں ایہہ علاقہ آزاد بنگلا دیش بنیا تدّ اس دے نواسیاں نوں وی بنگالی جاں بنگلادیشی کیہا جان لگا۔
کربلا دی لڑائی
اہل بیت دی شام روانگی
حضرت امام حسین عليہ السلام کی شہادت کے بعد اہل بیت اطہر کے بقیہ افراد پر مشتمل قافلہ ابن زیاد کے پاس کوفہ پہنچا ۔ یہ سیاہ بخت انسان اس خستہ حالت میں بھی افراد اہل بیت سے انتہائی بدتمیزی سے پیش آیا۔ حضرت امام حسین عليہ السلام کا کٹا ہوا سر ابن زیاد کے سامنے پڑا ہوا تھا۔ ہر خاص و عام کو محل میں داخل ہونے کی اجازت تھی۔ ابن زیاد سر مبارکہ کو دیکھ کر آپ کے لبوں پر بار بار چھڑی مارتا اور مسکراتا۔ صحابی رسول زید بن ارقم وہاں ایک کونے میں موجود تھے ان سے رہا نہ گیا تو فرمایا:
بنگالی لوک
بارلے جوڑ
گٹھ:لوک گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:بنگلہ دیش دے نسلی گروہ
کربلا دی لڑائی
اہل بیت دی شام روانگی
یہ کہہ کر وہ رونے لگے۔ یہ سن کر ابن زیاد کے غضب کی کوئی حد نہ رہی بولا۔ ’’اللہ تعالٰیٰ دونوں آنکھیں رلائے۔ واللہ ! اگر تو بوڑھا ہو کر سٹھیا نہ گیا ہوتا اور تیری عقل ماری نہ گئی ہوتی تو میں تیری گردان اڑا دیتا ۔ ‘‘ یہ دیکھ کر زید بن ارقم مجلس سے اٹھتے ہوئے کہہ گئے:
کوفہ سے ابن زیاد نے حضرت امام حسین عليہ السلام کا سر مبارک اور قافلہ اہل بیت کو دمشق بھجوا دیا۔ وہاں یزید نے امام حسین علیہ السلام کے سر مبارک کو چھڑی سے چھیڑا اور فخر کا اظہار کیا۔
خطبات زینب
= نتائج =
واقعہ حرہ
شہادتِ حسین کی خبر جب سرزمین حجاز میں پہنچی تو کوئی آنکھ ایسی نہ تھی جو اس سانحہ پر اشکبار نہ ہو ۔ لٰہذا حجاز میں فوری طور پر انقلاب برپا ہوگیا۔ اہل مدینہ نے اموی حکام کو صوبہ سے نکال دیا اور عبداللہ بن زبیر کی بیعت کر لی۔ یزید نے ولید بن عقبہ کی ماتحتی میں شامیوں کی فوج روانہ کی۔ اس فوج میں عیسائی کثیر تعداد میں شامل تھے ۔ جب اہل مدینہ نے اطاعت قبول نہ کی تو ولید بن عقبہ نے شہر پر حملہ کرنے کا حکم دیا ۔ اہل مدینہ نے اگرچہ بڑی بے جگری سے لڑے لیکن شامی افواج کے سامنے ان کو شکست ہوئی ۔ اس جنگ میں بڑے بڑے اکابر مدینہ شہید ہوئے جن میں فضل بن عباس اور عبداللہ بن حنظلہ قابل ذکر ہیں۔ شہر پر قبضہ کے بعد مدینہ الرسول تین دن تک شامی فوجیوں کے ہاتھوں لٹتا رہا۔ مسلمانوں کی عزت و آبرو برباد ہوئی اور تین روز تک مسلسل قتل و غارت کا بازار گرم رہا۔ تاریخ اسلام میں یہ واقعہ بہت اہم ہے اور سانحہ کربلا کے بعد یزید کا دوسرا بڑا سیاہ کارنامہ قرار دیا جا سکتا ہے۔
عبداللہ بن زبیر دی خلافت
اہل مدینہ نے یزید کے بجائے عبداللہ بن زبیر کو خلیفہ چن لیا۔ شہادت حسین نے لوگوں کے اندر سوئے ہوئے جذبات کو ازسرنو بیدار کر دیا اور سرزمین حجاز میں ناراضی کی ہمہ گیر لہر اموی اقتدار کے خلاف اٹھ کھڑی ہوئی۔ اہل حجاز کو ابن زبیر جیسی موثر شخصیت بطور رہنما میسر آئی ۔ چنانچہ اہل مدینہ نے بھی جلد آپ کو خلیفہ تسلیم کر لیا اور آپ کی بیعت کر لی۔ اس انقلاب نے اموی اقتدار کے لیے بے پناہ مشکلات پیدا کر دیں۔ حجاز کی سرزمین سے مخالفت کے یہ ابلتے ہوئے جذبات درحقیقت تمام عالم اسلامی میں پیدا شدہ ہمہ گیر اضطراب کے ترجمان تھے۔
اموی خلافت دا زوال
واقعہ کربلا اموی خلافت کے زوال کا اہم سبب قرار دیا جاتا ہے۔ اموی حکومت اور اس کے عمال پہلے ہی عوام الناس میں مقبول نہ تھے۔ کیونکہ مسلمان جب ان کی حکومت کا موازنہ خلافت راشدہ سے کرتے تھے انہیں سخت مایوسی ہوتی۔ امام حسین کی شہادت نے ملت اسلامیہ کو بہت متاثر کیا۔ خود یزید کابیٹا معاویہ دل برداشتہ ہو کر خلافت سے ہی دست بردار ہوگیا۔ اگرچہ امویوں نے اپنی قوت اور استقلال کی بدولت حکومت کو وقتی طور پر اپنے خاندن میں محفوظ کرلیا لیکن خلیفہ مروان ثانی کے زمانہ تک کھلم کھلا اور زیر زمین کئی تحریکیں مسلسل اس بات کے لیے کوشاں رہیں کہ وہ امویوں کی حکومت کا تختہ الٹ دیں۔
عباسی تحریک
عباسیوں نے امویوں کے خلاف اس ردعمل سے خوب فائدہ اٹھایا ۔ ان کے داعی ملک کے کونے کونے میں پھیل گئے اور اموی مظالم کی داستان اس قدر پر زور اور پر تاثیر انداز میں پیش کی کہ عوام کے جذبات بھڑک اٹھے ۔ چنانچہ عباسیوں نے بھی حسین کے انتقام کو اپنے مقاصد کے لیے نہایت کامیابی سے استعمال کیا۔
حق پرستاں لئی مثال
اس واقعہ کا سب سے بڑا اہم تتیجہ یہ تھا کہ امام حسین کا کردار عین حق کے لیے ہمیشہ کے لیے روشنی کا ایک مینار بن گیا۔ حریت ، آزادی ، اور اعلائے کلمۃ الحق کے لیے جب بھی مسلمانوں نے اپنی جدوجہد کا آغاز کیا توامام حسین عليہ السلام کی قربانی کو مشعل راہ پایا۔ آپ ہی سے مسلمانوں نے سیکھا کہ جبر و استبداد کے سامنے سینہ سپر ہونا عین رضائے الٰہی ہے۔
حوالے
زمرہ:ایشیا میں 680ء زمرہ:680ء کی دہائی کے تنازعات زمرہ:عراق میں شیعیت گٹھ:واقعہ کربلا زمرہ:کربلا زمرہ:زرخیز ہلال زمرہ:شیعیت گٹھ:تریخ اسلام زمرہ:سانحۂ کربلا بنو ھاشم بنو ھاشم بنو ھاشم
زمرہ:680ء زمرہ:680ء میں سیاست زمرہ:61ھ زمرہ:وفیات 61ھ
لکشمی بائی تلک
لکشمی بائی تِلک (جنم 1868ء، موت 1936ء) مہاراشٹر، ہندوستان د‏‏ی اک مراٹھی مصنفہ سن۔
زندگی
ان دا پیدائشی ناں ”منکرنیکا گھوکلے“ سی ۔ بوہت گھٹ تعلیم حاصل کرنے دے بعد سماج دے رائج رواج دے تحت لکشمی بائی دے والدین نے انہاں د‏‏ی شادی 11 سال د‏‏ی عمر وچ ناراین وامن تلک تو‏ں کر دتی۔ شادی دے بعد منکرنیا نو‏‏ں ”لکشمی بائی“ دا ناں دتا گیا۔ اوہ کدی اسکول نئيں گئی سن؛ پر، ناراین وامن تلک دے زور دینے اُتے اوہ مراٹھی پڑھنا تے لکھنا سیکھ گئياں، منکرنیکا نے بولی اُتے مہارت حاصل کر لئی تے بعد وچ خود د‏‏ی آپ بي‏تی ”سمرتی چترے“ (स्मृतिचित्रे) وی تحریر کيتی جو مراٹھی وچ اک شاہکار آپ بي‏تی ثابت ہوئی۔
ناراین وامن تلک اک نمایاں مراٹھی شاعر سن ۔ جدو‏ں ناراین نے مسیحیت قبول کيتی تاں لکشمی بائی نو‏‏ں انتہائی حیرت ہوئی۔ رفتہ رفتہ لکشمی نے اپنی ناپسندیدگی اُتے قابو پا لیا تے آخر کار اوہ اک مسیحی بن گئياں۔ لکشمی بائی اپنی اس کہانی نو‏‏ں انتہائی سادگی تو‏ں ”Agadi Step by Step“ وچ بیان کیتا ا‏‏ے۔ ناراین وامن تلک د‏‏ی حوصلہ افزائی تو‏ں لکشمی بائی نے کم تعلیم یافتہ ہونے دے باوجود وی عمدہ قسم د‏‏ی شاعری کيتی۔ ہور انھاں نے اپنی آپ بي‏تی لکھی جس دا عنوان ”سمرتی چترے“ (स्मृतिचित्रे) سی، جو بعد وچ مراٹھی ادب دا شاہکار ثابت ہويا۔ 1934ء - 1937ء دے عرصہ وچ انہاں د‏‏ی آب بیندی چار حصےآں وچ شائع ہوئی سی۔ سنہ 1950ء وچ ای۔ جوزفین اِنکسٹر نے لکشمی بائی د‏‏ی آپ بي‏تی دا انگریزی بولی وچ ترجمہ کیتا جس دا عنوان ”I Follow After“ سی ۔
ناراین وامن تِلک نے اک مراٹھی رزمیہ نظم ”کرستیان“ (क्रिस्तायन) لکھنا شروع د‏‏ی جس وچ یسوع مسیح دے کم بیان کیتے گئے سن ۔ پر، اوہ اس دے دس ابواب ختم کرنے پہلے ہی وفات پا گئے۔ لکشمی بائی نے رزمیہ نظم وچ دس د‏‏ی بجائے اپنے 64 ابواب دا اضافہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں مکمل ک‏ے دتا۔
حوالے
گٹھ:1868 دے جم گٹھ:1936 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی مصنفات گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنفاں گٹھ:بھارتی آپ بي‏تی نگار گٹھ:بھارتی مسیحی گٹھ:مراٹھی بولی دے مصنفاں گٹھ:مسیحیت قبول کرنے والی شخصیتاں گٹھ:مہاراشٹر د‏‏ی مصنفات گٹھ:ہندوستانی مسیحی مصنفاں
ہپوسڈروس بریویسپس
ہپوسڈروس بریویسپس گول پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
استنبول ہوائی اڈا حملہ، 2016ء
28 جون، 2016ء نو‏‏ں اتاترک ہوائی اڈے استنبول، ترکی وچ دھماکے تے فائرنگ شروع ہوئی۔  ترکی دے وزیر اعظم بن علی یلدرم دے مطابق اس حملے دے نتیجے وچ گھٹ توں گھٹ 36 افراد ہلاک ہوئے تے 147 افراد زخمی ہوئے. فائرنگ ائیرپورٹ دے پارکنگ لاٹ وچ واقع ہوئی، جدو‏ں کہ دھماکے بین الاقوامی آمد  کے ٹرمینل اُتے ہوئے وچ واقع ہوئے تے  ایسا ظاہر ہُندا اے کہ خود کش بمبار دی وجہ تو‏ں ہوئے نيں بعض اطلاعات دے مطابق دھماکے ائیرپورٹ دے مختلف حصےآں وچ وقوع پزیر ہوئے۔
چار مسلح افراد نو‏‏ں دھماکیاں دے بعد جائے وقوعہ تو‏ں دور بھاگتے ہوئے دیکھیا گیا سی ۔
حملہ
دو حملہ آور اک سکیورٹی چوکی اُتے  ایکسرے سکیینر اُتے پہنچے تے فائرنگ شروع کر دتی ۔  پولیس نے انہاں اُتے فائرنگ کیتی تاکہ حملہ آوراں نو‏‏ں بے اثر کیتا جاسکے۔ بعد وچ حملہ آوراں نے اپنے اک آدمی اُتے بم نصب کر دتا۔
اس واقعہ دے فوراً بعد ٹویٹر اُتے اک ویڈیو پوسٹ کيتی گئی۔ جس وچ اک حملہ آور نو‏‏ں ٹرمینل دے اندر لوگاں اُتے فائرنگ کردے ہوئے دکھایا گیا، بعد ازاں حملہ آور ائیرپورٹ سکیورٹی یا پولیس دی فائرنگ نال مار دتا جاندا اے۔ ویڈیو تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اک سیکورٹی آفیسر سب تو‏ں پہلے حملہ آور دے قریب جاندا اے تے پھر دور بھج جاندا اے شاید اوہ دھماکا خیز مواد نو‏‏ں نوٹس کرلیندا اے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ورژن دی ضرورت اے ]  پھر مرنے والا حملہ آور اپنے آپ نو‏‏ں اک دھماکے نال اڑا لیندا اے۔
دو حملہ آوراں نے دھماکا خیز آلات نصب کیتے تے خود نوں مار ڈالیا؛ تن ہلاک ہوئے۔
اکاؤنٹس
حملہ ختم ہونے دے بعد بوہت سارے مسافراں نے صحافیاں نو‏‏ں اپنے اکھاں دیکھیا حال دسیا۔ ا
دوسرے لوگ جو ٹرمینل وچ نئيں سن نے کہیا کہ انہاں نے بوہت سارے ٹیکسی ڈرائیوراں نو‏‏ں چلاندے ہوئے سنیا " اندر مت جاؤ! اک دھماکا ہويا اے!".
حملےآں دے بعد
دھماکاں دے بعد، تمام پروازاں دی روانگی نو‏‏ں معطل کر دتا گیا سی لیکن پروازاں دی آمد جاری رہی۔  عراق تے الشام وچ اسلامی دے اس حملے دے پیچھے ہونے دا شبہ اے ۔ ترکی دے صدر رجب طیب اردگان نے ائیرپورٹ اُتے حملےآں دی مذمت کیتیی اے، جو مسلماناں دے مقدس مہینے رمضان وچ پیش آیا. اوہ کہندے نيں کہ حملہ توں پتہ چلدا اے کہ دہشت گردی ایمان تے اقدار دے بغیر حملہ کردی اے۔ "
انہاں نے کہیا کہ بین الاقوامی برادری نو‏‏ں دہشت گردی دے خلاف اک فرم موقف لینا چاہیے تے اس عزم دا اظہار کیتا کہ اوہ ترکی دی دہشت گردی دے خلاف جدوجہد جاری رکھن گے.
اردوان دا کہنا اے کہ "ترکی دے پاس آخری دم تک دہشت گردی دا مقابلہ کرنے دے لئی طاقت، عزم تے صلاحیت موجود اے۔"
بین الاقوامی رد عمل
اسرائیل, تائیوان, the United Kingdom, and the ریاستہائے متحدہ امریکا issued travel advisories discouraging travel to Istanbul following the attacks. U.S. flights from and to Turkey were suspended for several hours in relation to the attacks. The police of New York and New Jersey have boosted the security of airports in their states.
حوالے
گٹھ:2016ء وچ ترکی وچ دہشت گردی دے واقعات گٹھ:2016ء وچ قتل عام گٹھ:استنبول وچ 2016ء گٹھ:استنبول وچ اکیہویں صدی گٹھ:استنبول وچ خودکش حملے گٹھ:استنبول وچ دہشت گردی دے واقعات گٹھ:ترکی وچ اجتماعی قتل گٹھ:ترکی وچ داعش دی دہشت گردانہ کارروائیاں گٹھ:فلم شدہ موتاں گٹھ:ہوائی اڈایاں اُتے دہشت گردانہ حملے گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
ضلع کھونتی
گٹھ:جھاڑکھنڈ دے ضلعے
ہپوسڈروس کافر
ہپوسڈروس کافر گول پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
نلس بوہلن
نلس بوہلن اک سویڈن دا اک موجد سی جینے سیٹ بیلٹ ایجاد کیتی۔ اوہ وولوو کمپنی چ کم کردا سی۔ اوہ 17 جولائی 1920 نوں سویڈن چ جمیا۔ اونے مکینیکل دا ڈپلوما کیتا تے 1942 چ ساب کمپنی چ ملازم ہو گیا تے جعازاں دیاں اجیکشن سیٹاں بناندا ریا۔ اوہ 1958 نوں وولوو کمپنی چ ملازم ہو گیا تے سیٹ بیلٹ ایجاد کیتی۔ جیڑی کہ اج کل ہر گڈی چ تحفظ واسطے ہوندی اے۔ اوہ 26 ستمبر 2002 نوں مر گیا۔
ایلن بلملین
ایلن بلملین اک برطانوی الیکٹرانکس انجنیئر سی جینے سٹیرو سسٹم توں علاوہ ٹی وی، ریڑیو تے ریڈار چ کئی ایجاداں کیتیاں۔ اونے 128 پیٹنٹس لۓ تے اوہ اوپنے ویلے دا سب توں جانا پہچانیا موجد سی۔ اونے اپنے بناۓ ہوۓ جعاز چ لگۓ ریڈار دی اڈان چ مر گیا۔ اوہ 29 نومبر 1903 چ لندن چ جمیا۔ اوہ نکی عمر چ ای الیکٹرانکس دیاں شیواں چ دلچسپی لیندا سی۔ اونے بی ایس سی دی ڈگری لئی۔ اونے بیل لیبز چ نوکری چ شروع کر لئی۔ اوہ 1931 چ اپنی بیوی دے نال سینیما چ گیا جتھے اونوں سٹیریو دا خیال آیا تے اونے سٹیریو سسٹم ایجاد کیتا۔ اوہ 7 جون 1942 نوں مر گیا۔
جزری بولی
جزری زبان یا جزیری زبان بھارت د‏‏ی متحدہ عملداری لکشادیپ وچ مستعمل اک بولی ا‏‏ے۔ ایہ دراصل ملیالم زبان د‏‏ی اک بولی ا‏‏ے۔ یہ لکشادیپ دے چیتلات، بیترا، کلتان، کڈامت، امینی، کواراتی، آندروت،اگاندی تے کلپینی وغیرہ جزیرے وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
ایلن بلملین
گٹھ:موجد
جزری بولی
صوتیات
جزری بولی د‏‏ی صوتیات ملیالم زبان د‏‏ی ہی ا‏‏ے۔ لیکن کچھ قابلِ توجہ فرق ني‏‏‏‏ں۔
بعض مصمتاں وچ وی فرق نمایاں ني‏‏‏‏ں۔
'چ' تو‏ں شروع ہونے والے ملیالم لفظاں د‏‏ی 'چ' دے بدلے ٰش ٰ مستعمل ا‏‏ے۔ مثلاً:ملیالم وچ چولّی (Cholli)، جزری وچ شولّی (Sholli) بمعنی بولا۔
شروع د‏‏ی 'پ'، 'ف' وچ تبدیل ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً:ملیالم پونڈے (Ponde)، جزری فونڈے (Fonde) بمنی جائے۔
شروع د‏‏ی 'و' دا تلفظ 'ب' وچ تبدیل ہوجاندا ا‏‏ے۔ مثلاً:ملیالم وچ وِلی(Vili)، جزری وچ بِلی(Bili) بمعنی پکار، بلیانا۔
ملیالم د‏‏ی 'ژ' (zh) د‏‏ی آواز ' ل' یا 'ی' د‏‏ی آوازاں وچ تبدیل ہوئے جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً:ملیالم وچ مژا (Mazha)، جزری وچ مَلا (Mala) بمعنی بارش۔ ملیالم وچ وَژی (Vazhi)، جزری وچ بَئی (Bayi) بمنی راہ۔
ذخیرۂ لفظاں
جزری بولی وچ ملیالم دے علاوہ دوسری زباناں دے لفظاں وی پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ اردو، عربی، تمل شامل ني‏‏‏‏ں۔ جزری دے ذخیرۂ لفظاں وچ ملیالم دے رائج الوقت لفظاں، متروک لفظاں تے مقامی لفظاں نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ چند مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
اردو مشتقات
جزری بولی وچ اردو دے اثرات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی اس بولی وچ اردو دے لفظاں کثرت تو‏ں مستعمل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ چند مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں گٹھ:دراوڑی زباناں گٹھ:لکشادیپ گٹھ:لکشادیپ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ملیالم زبان گٹھ:ملیالم لہجے
ضلع امبالا
گٹھ:ہریانہ دے ضلعے
چک 123 دس آر
چک 123 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل جہانیاں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
قاسم II استراخانی
قاسم دوجا (موت:1532ء) استراخان خانیت دا 1532ء چ حکمران سی ۔ ایہہ وڈے اردو دے خانسعید احمد خان داپتر تے احمد خان بن کوچک دا پوتا سی ۔ اسنے استراخان خانیت دے تخت اتے نوغائیاں دی مدد نال من مان لیا ۔ ایہہ مرکزیت دی پالیسی دا حامی سی ۔ اسنے عثمانی سلطان سلیمان اعظم نوں 1531/1532 چ تعلقات تے مدد لئی خط لکھیا سی ۔ایہہ آق کوبیک ہتھوں تخت توں محروم تے ماریا گیا ۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:ترکستانی شخصیتاں
محمود استراخانی
محمود بن کوچک یاں محمود استراخانی کوچک محمد دا اک پتر تے 1460ء دے دہاکے چ استراخان خانیت دی نیہہ رکھن آلا سی ۔ وڈا اردو دے تاج لئی احمد خان خلاف کئی سالاں دی جدوجہد مگروں ، ایہہ حاجی ترخان ول نس گیا تے ایتھے نویں استراخان خانیت قائم کیتی ۔ اسنے اپنے طاقتور گوانڈھیاں - نوغائی اردو تے وڈا اردو - نال دوستانہ تعلقات بنائے تے اپنا خود دا سکہ جاری کیتا ۔
اسدا عثمانی سلطان محمد II نوں لکھیا خط (10 اپریل 1466ء نوں گھلیا) ، پرانی تاتاری بولی چ 15ویں صدی عیسوی سفارتی پیغاماں دی بہترین مثال اے ۔ اس لکھت چ سلطنت عثمانیہ تے استراخان خانیت وچکار سفارتی تعلقات دی بحالی ،تے استمبول چ سفیر گھلن دی گل کیتی گئی سی ۔
وڈا اردو ریاست نو‏‏ں 1460ء وچ محمود استراخانی نے قائم کيتا سی۔ اس دا راجگڑھ حاجی تارخان شہر سی ، جو روسی وقائع (کرونیکل) وچ استراخان دے ناں تو‏ں درج اے ۔ ریاست دے علاقےآں وچ زیريں وولگا وادی تے دریائے وولگا دا طاس ، اج دے استراخان اوبلاست تے دریائے وولگا دے سجے کنارے اج دے کلمیکیا دے گیاہستاناں (سٹیپ لینڈ) سمیت شام‏ل سی ۔ بحیرہ کیسپیئن (بحیرہ قزوین) دا شمال مغربی ساحل ریاست د‏‏ی جنوبی سرحد تے خانان کریمیا (قریم یورتی) اس د‏ی مغربی سرحد اُتے واقع سن
گٹھ:روس گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:ترکستانی شخصیتاں گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:روسی مسلمان گٹھ:استراخان خانیت
ضلع رامگڑھ
ضلع رامگڑھ پعارت دے صوبے جھاڑکھنڈ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:جھاڑکھنڈ دے ضلعے
بھارتی بولیاں دا لوک سروے
بھارتی بولیاں دا لوک سروے (انگریزی: People's Linguistic Survey of India پی ایل ایس آئی) بھارت وچ بولیاں جان والیاں بولیاں بارے موجودہ علم نوں اپڈیٹ کرن لئی 2010 وچ شروع کیتا اک لسانی سروے اے۔ 2000 بولی ماہراں، سماجی اتہاسکاراں، اتے غیر-سرکاری تنظیم بولی کھوج اتے اشاعت مرکز، بڑودا دے سٹاف سمیت 3.500 سویسیوکاں ولوں کیتے گئے سروے نے بھارت وچ 780 بولیاں دی پچھان کیتی اے۔ 35,000 پنیاں دا سروے 50 جلداں وچ شائع کیتا جا رہا اے۔ پہلے چھ حصے 7 جنوری، 2012 نوں وڈودرا وچ بولیاں سدھا گلوبل بولیاں دی کانفرنس وچ رلیز کیتے گئے سی۔ ایہہ سروے دسمبر 2012 وچ پورا کیتا گیا سی اتے اسدیاں کئی جلداں پبلشنگ ہاؤس اوریئینٹ بلیکسوان ولوں شائع کیتیاں جا رہیاں ہن۔
سروے فارمیٹ
سروے دیاں اشاعتاں وچ ہیٹھ دتی جانکاری شامل اے:
اہمیت
بھارت دے آئین دی اٹھویں لسٹ وچ انگریزی بولی نوں چھڈّ کے 22 شیڈولڈ بولیاں نوں مانتا دتی گئی اے اتے بھارتی سرکار دیاں لسانی پالیسیاں اتے فنڈنگ اس جانکاری تے مشتمل طے کیتی جاندی اے۔ پر ایہہ جانکاری بھارت دے لسانی جداپن نوں صحیح طور تے ظاہر نہیں کردی۔ بھارت دی 1961 دی مردمشماری نے بھارت وچ 1652 بولیاں دی ورتوں ریکارڈ کیتی سی۔ بعد وچ 1971 دی مردمشماری وچ 10,000 توں گھٹ لوکاں ولوں بولیاں جاندیاں بولیاں نوں باہر کڈھن دا فیصلہ کیتا گیا سی، جس نال ایہہ بولیاں دی گنتی گھٹ کے 108 ہو گئی سی۔ پی ایل ایس آئی دی ارادہ سروے وچ ساریاں بولیاں نوں شامل کرن دا اے، ورتونکاراں دی گنتی چاہے جنی وی ہووے۔ اداہرن وجوں اس وچ تریپورا دی اک بولی چیمال وی درج اے، جس نوں صرف پنج لوکاں ولوں بولیا جاندا اے۔
پی ایل ایس آئی مرن والیاں بولیاں دے ورتارے نوں وی ابھاردی اے۔ "26 جنوری 2010 نوں، انڈیمان جزیرہ وچ بو نامی بھائیچارے نال متعلق اک عورت دی موت ہو گئی اتے اوہ اپنی بولی، جس نوں بو کیہا جاندا سی، دی آخری سپیکر سی۔ افسوس دی گل اے کہ اس دے نال 65,000 ورھیاں دی بدھیمانتا دی لڑی وی گواچ گئی۔ " بولی ریسرچ اتے پبلیکیشن سینٹر دے چیئرپرسن گنیش دیوی دا کہنا اے۔ بدل رہیاں معاشی حقیقتاں اتے بولیاں دی ہوند دے وچکار اک لنک نوں درساؤندے ہوئے، ڈیوی دا کہنا اے کہ " جدوں لسانی بھائیچارے دی روزی روٹی الوپ ہو جاندی اے تاں اک بولی ختم ہو جاندی اے۔"
چونویں خلاصے
پی ایل ایس آئی ولوں دستاویز کیتیاں ساریاں بولیاں وچوں 480 بولیاں ہن جو قبائلی اتے ونجارا قبیلیاں ولوں بولیاں جاندیاں ہن، جدکہ 80 تٹی بولیاں ہن۔ اروناچل پردیش سبھ توں ودھ بولیاں والا صوبہ اے، جتھے 66 بولیاں بولیاں جاندیاں ہن،  جدکہ مغربی بنگال وچ سبھ توں ودھ لپیاں، نو(9) اتے 38 بولیاں ہن۔ مغربی بنگال، وچ بنگالی، اردو اتے نیپالی دے علاوہ اول چکی (سنتھالی)، کول ہو، بارانگھ کشتی، لیپچا، سادری اتے لمبو ہن۔ ودھ سپیکراں والیاں بولیاں وچ کرناٹک وچ بنگاری، اتر پردیش اتے بہار وچ بھوجپوری، میگھالیا وچ کھاسی ، میزورام وچ میزو، اتراکھنڈ وچ کمونی، گجرات وچ کچھی اتے راجستھان وچ میواتی ہن۔ بھارتی آبادی دی 40 کروڑ آبادی ہندی بولدی اے اتے ایہہ بھارت دی سبھ توں ودھ پاپولر بولی اے جدوں کہ ماں بولی وجوں انگریزی بولی بولن والے لوکاں دی گنتی اوہناں دی 1971 وچ 187000 توں ودھ کے 2011 وچ 1 کروڑ ہو گئی اے۔
جوزف-ارماند بمبارڈیئر
جوزف-ارماند بمبارڈیئر اک کینیڈا دا موجد، بزنس مین تے بمبارڈیئر کمپنی نوں ٹورن آلا سی۔ اوہ 16 اپریل 1907 نوں کیوبک، کینیڈا چ جمیا۔ اودے ماں پیو کسان تے دکاندار سن۔ بمبارڈیئر دے پراواں نے اونے مکینیکل انجنیئرنگ تھوڑی بوتی سکھائی۔ اوہ اپنے آپ وی سکھدا ریا۔ اودی دلی خواہش سی کہ اوہ انج دی مشین بناۓ جیڑی برف تے ٹرے۔ اونے 1926 چ گڈیاں ٹھیک کرن دی ورکشاپ کھول لئی تے اوتھوں اونے اپنا کم شروع کیتا۔ کج وریاں دی رسرچ دے بعد 1937 نوں اپنی برف تے ٹرن آلی گڈی بنائی۔ دوجی جنگ عظیم دے دوران اودا کم کٹ گیا پر جدوں ای جنگ مکی اودی کمپنی ٹری تے کم ود گیا۔ جدوں جار سلنڈر انجن ایجاد ہویا اودی گڑی اور زبردست ہو گئی تے کج 1951 دیاں گڑیاں اج وی ٹردیاں نیں۔ اوہ 18 فروری 1964 نوں مر گیا۔
گٹھ:موجد
ضلع مہندر گڑھ
گٹھ:ہریانہ دے ضلعے
چک 124 دس آر
چک 124 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل جہانیاں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
ہپوسڈروس کیمروننسس
ہپوسڈروس کیمروننسس گول پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
روسی فضائيہ
روسی فضائيہ روسی ائیر فورس (روسی: Военно воздушные cилы России، tr. ووئینو وؤزدوشنی سیلی روسی) روسی فضائی تے خلائی فوج دی اک شاخ اے۔ یکم اگست 2015 نوں روسی فضائيہ دا روسی فضائی دفاعی فوج دے نال الحاق کر کے روسی فضائی وخلائی فوج قائم کیتی گئی۔ جدید روسی فضائیہ 7 مئی 1992 نوں صدر بورس يلسن دے وزارت دفاع قائم کرنے اُتے قیام پزير ہوئی۔ پر روسی فضائيہ دے نسب دا سراغ شاہی روسی فضائيہ (1912-1917) تے سوویت فضائیہ (1918-1991) توں لگايا جاسکدا اے۔ روسی بحریہ دا وی اپنا ہوائی بازو اے،جو روسی بحری ایوی ایشن کہلاندا اے ۔
1991–2000
دسمبر 1991 وچ سوویت یونین دی تحلیل تے پندرہ رياستاں وچ تقسيم دے بعد سوویت فضائیہ (وی وی ايس) دے طيارے تے اہلکار انہاں رياستاں وچ تقسيم کر دتے گئے۔ 24 اگست 1991 نوں جنرل پیوٹر دینیکان جو دے سوویت فضائیہ دے سابق ڈپٹی کمانڈر انہاں چیف سن نواں روسی فضائيہ دے پہلے کمانڈر بنے۔ روس نوں سوویت فضائیہ توں سب توں زیادہ جدید طيارے تے 65 فیصد افرادی قوت ملی۔ سابق سوویت فضائیہ دی طویل رینج ایوی ایشن کمانڈ، فوجی نقل و حمل کمانڈ، ہوا بازی کمانڈ تے فرنٹل ایوی ایشن کمانڈ نوں چند تبدیلیاں دے نال نواں ناں دتا گیا۔ بوہت سارے رجمنٹ، ہوائی جہاز تے اہلکار جنہاں رياستاں وچ مقیم سن پے انہاں رياستاں نے اپنا دعویٰ کیتا تے تے اوہ انہاں رياستاں دی نواں فضائیہ دی بنياد بنے۔ بیلاروس تے یوکرائن وچ بعض ہوائی جہاز (جداں ٹوپولوف-160) روس نوں بعض اوقات قرضےآں وچ کمی دے عوض ديے گئے، اسی طرح قازقستان وچ دولاون وچ موجود لانگ رينج ایوی ایشن ڈویژن وی واپس روس آگيا۔
1990 دی دہائی دے مالی بحران دا اثر باقی مسلح افواج وانگ فضائیہ اُتے وی محسوس کیتا گيا۔ پائلٹ تے ہور اہلکاراں نوں مہيناں تنخواہ نہيں ملدی سی اکثر موٓاقع پے اوہ شديد اقدامات تے مجبور ہو جاندے سن: 1996 وچ مشرق بعید وچ چار مگ-31 طياراں دے پائلٹاں نے جو کئی مہینے توں موخر تنخواہ دا مطالبہ کر رہے سن بھکھ ہڑتال  کر دتی آخر کار مسئلہ یونٹ دی ہور کماں دے لئی رکھی گئی رقم دے کے حل کیتا گیا۔ مالی بحران دے نتیجے وچ بنیادی ڈھانچے نوں وی نقصان پہنچیا تے 1998ء تک 40 فی صد طيارے قابل مرمت ہو گئے ۔
سابق سوویت فضائی دفاعی فوج جو کہ کئی سالاں تک روسی کنٹرول دے ماتحت آزاد رہی 1998ء وچ جاکے فضائيہ دے نال ضم ہوئي۔ دو فوجاں نوں ضم کرنے دے احکامات 16 جولائی 1997 نوں صدر بورس يلسن ول توں جاری کيے گئے سن۔ 1998 وچ 580 فارمیشنيس ختم، 134 ازسرنو قائم تے 600 توں زیادہ نوں نویں مقاصد ديے گئے سن۔ فوج دی ازسرنو تعيناندی توں 95 فیصد جہاز، 98 فیصد ہیلی کاپٹر دی 98 فیصد، 93 فیصد اینٹی کرافٹ میزائل ،95 فیصد تکنيکی و مواصلاندی فوجیاں دا سامان تے 60 فیصد توں زیادہ ایوی ایشن اسلحہ متاثر ہویا۔ 600,000 ٹن توں زائد مواد نے مقام تے 3500 طیاریاں نے ہوائی اڈے بدلے۔ ایوی ایشن برائے فوجی نقل و حمل دے طیاریاں نے 40 ہزار توں زائد خانداناں نوں نواں رہائش گاہاں دے علاقاں تک پہنچايا ۔
عارضی آپریشنل کمانڈزختم کر ديں گئيں۔ دو فضائی افواج، 37ويں فضائی فوج ( لانگ رينج ایوی ایشن) تے 61ويں فضائی فوج ( فوجی نقل و حمل ایوی ایشن)، براہ راست سپریم کمانڈ دے ماتحت قائم کيتیاں گئياں۔ سابق فرنٹل ایوی ایشن تے طيارہ شکن فورسز نوں فضائی افواج تے فضائی دفاعی افواج دے طور اُتے ضلع دے فوجی کمانڈراں دے ماتحت منظم کیتا گیا۔ ابتدائی طور اُتے چار ایسی فضائی افواج دے ہیڈکوارٹر سينٹ پيٹرز برگ (لینن گراڈ دا فوجی ضلع)،روسٹوو آن ڈٓن کہکاف (شمالی کہکاف دا فوجی ضلع)، کحبآروفسک (مشرق بعید دا فوجی ضلع) تے کہات (سائبیریا دا فوجی ضلع) وچ سن۔ دو فوجی اضلاع وچ علاحدہ ایئر تے ایئر ڈیفنس کور سی۔ جدو‏‏ں ٹرانسبیکال فوجی ضلع تے سائبیریا فوجی ضلع ضم ہوئے تو، 14ويں ہوائی فوج نوں اس علاقے وچ فضائیہ دے طور اُتے خدمات انجام دینے دے لئی زیر عمل لیايا گيا ۔
فضائيہ دے اہلکاراں دی تعداد 318,000 توں کم کر دے 185000 کر دتی گئی۔ 123,500 عہدے،جسميں تقریبا 1000 کرنل رينک دے عہدے وی ختم کردتے گئے۔ 3000 دے قريب اہلکار مستعفی ہوئے جنہاں وچ 15 کرنل جنرل تے 46 جرنیل شامل نیں۔ 29 دسمبر 1998 ءسابق فضائی دفاعی فورسز دے افسر تے فورس دے نویں کمانڈر انہاں چیف کرنل جنرل اناطولی کورنوکاوو نے روسی وزیر دفاع نوں دسیا کہ مقصد حاصل ہوگيا اے۔ جنرل کورنوکوف نے فضائيہ دا ہیڈکوارٹر "زرعہ" وچ بالاشاخا دے قریب ماسکو توں 20 کلومیٹر دی دوری اُتے مشرق وچ سی آئی ایس ملکاں دی سابق مشترکہ فضائی دفاع دی کمانڈ پوسٹ وچ قائم کیتا ۔