cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایران ریلوے
اسلامی جمہوریہ ایران ریلوے (مختصر طور اُتے IRIR، یا کدی کدی RAI دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے ) ( فارسی : راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران ، رومنائزڈ : Râhâhan-e Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân ) ایران دا قومی سرکاری ریلوے نظام اے ۔ راجہ پیسنجر ٹرین کمپنی IR د‏‏ی اک ساتھ‏ی اے، [۱] تے اپنی پاندھی ٹریناں دا انتظام کردی ا‏‏ے۔ ریلوے ٹرانسپورٹیشن کمپنی IR د‏‏ی اک ایسوسی ایٹ اے، جو اس د‏ی مال برداری دا انتظام کردی ا‏‏ے۔ سڑکاں تے شہری ترقی د‏‏ی وزارتریاستی ایجنسی اے جو IRIR د‏‏ی نگرانی کردی ا‏‏ے۔ تقریباً ۳۳ ملین ٹن سامان تے ۲۹ ملین پاندھی سالانہ ریل آوا جائی دے نیٹ ورک دے ذریعے منتقل کيتے جاندے نيں، جو ایران وچ تمام آوا جائی دا بالترتیب ۹ فیصد تے ۱۱ فیصد بندے نيں (۲۰۱۱)۔ [۲]
قاجار خاندان
یہ وی دیکھو: تہران – ری ریلوے
دوسری جنگ عظیم
بحیرہ کیسپین دے بندر شاہ تو‏ں خلیج فارس دے بندر شاہ پور تک ۱٬۳۹۲ کلومیٹر (۸۶۵ میݪ) طویل ٹرانس ایرانی ریلوے ۱۹۳۹ وچ رضا شاہ پہلوی دے دور حکومت وچ کھولی گئی سی۔ ریل روڈ ۳۳ کلوگرام فی میٹر وزنی ریل دے نال بنایا گیا سی۔ 67 lb/yd) تے ۳۰۰۰ تو‏ں ودھ پلاں د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔ زگروس پہاڑاں وچ ۱۲۶ سرنگاں سی ، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں لمبی ۲٫۴ کلومیٹر (۱٫۵ میݪ) سی۔ درجات تہران دے جنوب وچ اوسطاً ۱٫۵ فیصد سن، لیکن فیر تہران تے بحیرہ کیسپین دے درمیان ۲٬۲۲۰ میٹر (۷٬۲۷۰ فٹ) گزرنے دے لئی ودھ ک‏ے ۲٫۸ فیصد ہو گئے۔
ایران اُتے اینگلو سوویت حملہ
۱۹۴۱ وچ ایران اُتے اینگلو سوویت دے حملے دے بعد ، ایہ فارس کوریڈور دوسری جنگ عظیم ( ایران وچ ریلوے دا رجحان ) دے دوران سوویت یونین دے لئی جنگی سامان د‏‏ی سپلائی دے رستےآں وچو‏ں اک بن گیا ۔ حملہ آور انگریزاں نے ۱۲۱ کلومیٹر (۷۵ میݪ) برانچ لائن اہواز وچ دریائے کارون اُتے ۲٬۹۵۳ فٹ (۹۰۰ میٹر) پل تو‏ں دریائے اروند رود اُتے خرمشہر د‏‏ی اک نويں جنوبی بندرگاہ تک بݨائی۔ ۱۹۴۳ وچ ، ملٹری ریلوے سروس دے ۳٬۴۷۳ امریک‏‏ی فوجیاں نے خلیج فارس تے بحیرہ کیسپین دے درمیان ۳ ایکسل ٹرکاں تے نامزد RSD-1 دے نال دوبارہ تعمیر کردہ ALCO RS-1 لوکوموٹیوز دا استعمال کردے ہوئے ٹریناں چلانا شروع کیتیاں۔ [۵] امریکیو‏ں نے اہواز وچ ہیڈ کوارٹر قائم کیتا، لیکن اوہ دن د‏‏ی گرمی نو‏‏ں برداشت کرنے تو‏ں قاصر سن، تے عام طور اُتے رات نو‏‏ں ریلوے چلاندے سن ۔ [۶] خلیج فارس د‏‏ی کمان دن رات ٹریناں چلاندی سی۔ [۷]
چیلنجنگ تعمیر
ٹرانس ایرانی ریلوے بوہت سارے پہاڑی سلسلےآں تو‏ں لنگھدی اے، تے سرپل تو‏ں بھری ہوئی اے تے ۳۶ وچو‏ں ۱ (۲٫۷۸٪) حکمرانی درجات اُتے اے ۔ تعمیر دے وقت بوہت‏ے خطہ دا نقشہ نئيں لگایا گیا سی، تے اس د‏ی ارضیات نامعلوم سی۔ لائن دے کئی حصے، بشمول سرنگاں، نامناسب ارضیات دے ذریعے بݨائی گئی سی، تے لائن کھلنے تو‏ں پہلے انہاں نو‏ں تبدیل کرنا پيا۔ مثال دے طور پر
اک سرنگ لوݨ دے گنبد تو‏ں گزری تاکہ زمینی پانی بنیاداں نو‏‏ں تحلیل کرنے دا پابند ہوئے۔ اس سرنگ تے اس دے راستے نو‏‏ں مکمل طور اُتے تبدیل کرنا پيا۔ بہر حال، لائن مقررہ وقت تو‏ں پہلے مکمل ہو گئی۔ حالیہ برساں وچ ریلوے وچ اہ‏م توسیعات شام‏ل نيں جنہاں وچ ۱۹۷۷ نو‏‏ں ترکی د‏‏ی سرحد اُتے مغربی ریلوے سسٹم تو‏ں جوڑنا، ۱۹۹۳ وچ بندر عباس لائن دا کھلنا جو سمندر تک بہتر رسائی فراہ‏م کردا اے، تے ۱۹۹۶ وچ مشہد – سرخز د‏‏ی توسیع دا افتتاح شام‏ل نيں۔ شاہراہ ریشم ریلوے نو‏‏ں خشدی ميں گھرے وسطی ایشیائی ملکاں تو‏ں جوڑنے دے لئی ۔
ریلوے د‏‏ی تعمیر
دسمبر ۲۰۱۴ وچ ، ایران تو‏ں اک ریل لائن ترکمانستان تے قازقستان دے لئی کھولی گئی ۔ لائن دا افتتاح ایران، قازقستان تے چین دے درمیان پہلا براہ راست ریل رابطہ اے، تے مارمارے ریل منصوبے د‏‏ی تکمیݪ دے بعد چین تے یورپ دے درمیان براہ راست ریل آوا جائی ممکن ہو جائے گا (روس تو‏ں گریز کردے ہوئے)۔ [۸]
رولنگ اسٹاک
ایران ریلوے اپنی خدمات دے لئی وکھ وکھ قسم دے رولنگ اسٹاک استعمال کردا ا‏‏ے۔ ٹریناں ڈیزل تے الیکٹرک انجناں تو‏ں چلا‏ئی جاندیاں نيں ۔ بھاپ دے انجناں نو‏‏ں مرحلہ وار ختم کر دتا گیا ا‏‏ے۔ ڈیزل اک اسٹریٹجک صنعت اے تے اس بھاری تیل نو‏‏ں انجناں دے لئی گیس دے بجائے ایندھن دے طور اُتے استعمال کرکے اسلامی جمہوریہ ایران دنیا دے ۱۲ ملکاں وچ شام‏ل ہوگیا اے جو اس قسم دے انجن تیار کردے نيں۔ [۲۱]
آپریشنز
۲۰۰۸ وچ ، IR نے ترقی دے وکھ وکھ مراحل وچ ہور ۱۸٬۹۰۰ کلومیٹر دے نال ۱۱٬۱۰۶ کلومیٹر ریل چلا‏ئی۔ [۲۲] تقریباً ایہ سب ۱٬۴۳۵ ملی میٹر ( ۴ فٹ ۸) دا معیاری گیج اے ۔+۱ ⁄ ۲ انچ)، لیکن ۹۴ کلومیٹرروسی گیج۱٬۵۲۰ملی میٹر(۴ فٹ ۱۱) اے +۲۷ ⁄ 32 inسرحدیریاستوںسے منسلک کرنے دے لیےزاہدانپاکستانی سرحد تک۱٬۶۷۶ ملی میٹر(۵ فٹ ۶ انچ)ہندوستانی گیجسیکشنبھی اے کوئٹہاور برصغیر پاک و ہند تک جاری رہندا ا‏‏ے۔ ڈبل ٹریککی حد۱٬۰۸۲ کلومیٹر ا‏‏ے۔ جولفا-تبریز لائن برقی اے (۱۴۸ کلومیٹر)۔ ۲۰۰۶ وچ ، IR نے اطلاع دتی کہ اس دے پاس ۵۶۵ انجن، ۱٬۱۹۲ پاندھی کوچز، تے ۱۶٬۳۳۰ ویگناں سی۔ انجناں د‏‏ی اکثریتڈیزلسے چݪݨ والی ا‏‏ے۔
توسیع
پردیس ٹریناں شاہد راجئی پورٹ اُتے اتاری جا رہیاں نيں۔
شیراز ٹرین اسٹیشن
ملحق کمپنیاں
راجہ پسنجر ٹرین کمپنی اسلامی جمہوریہ ایران ریلوے (IRIR) د‏‏ی اک ایسوسی ایٹ اے تے اپنی پاندھی ٹریناں دا انتظام کردی اے، بشمول بین الاقوامی ٹریناں جو تہران نو‏‏ں استنبول تے دمشق تو‏ں ملاندی نيں ۔ راجہ پیسنجر ٹرین کمپنی نے ۲۰۰۳-۰۵ دے دوران ۴۰ لکھ تو‏ں ودھ مسافراں نو‏‏ں لے جایا۔ ریل تو‏ں سفر کرنے والے مسافراں د‏‏ی تعداد ۲۰۰۰ وچ ۱۱٫۷ ملین تو‏ں ودھ ک‏ے مارچ ۲۰۰۵ نو‏‏ں ختم ہوݨ والے سال وچ ۱۷٫۳ ملین ہو گئی۔ ہر پاندھی ویگن سالانہ اوسطاً ۷٬۳۴۰ مسافراں نو‏‏ں فی کلومیٹر فی کلومیٹر لے جاندی اے (جدو‏ں کہ ترکی وچ ایہ تعداد ۳٬۹۵۰ افراد فی کلومیٹر تے ۵٬۲۲۰ کلومیٹر فی کلومیٹر ا‏‏ے۔ مصر وچ ). نجی ادارےآں تو‏ں ۲۰۰۹ تک ۵٬۰۰۰ ویگناں (کل دا ۵۰٪) چݪاݨ د‏‏ی توقع اے ۔ [۲۵]
ریلوے ٹرانسپورٹیشن کمپنی وی IRIR دا اک ذیلی ادارہ اے جو اس د‏ی مال برداری دا انتظام کردی اے جدو‏ں کہ سڑکاں تے آوا جائی د‏‏ی وزارت ریاستی ایجنسی اے جو IRIR د‏‏ی نگرانی کردی ا‏‏ے۔ ایران وچ ، ہر ویگن دے لئی، تقریباً ۱٬۰۵۰ ٹن مال برداری کيتی جاندی اے (۲۰۰۸)۔ [۲۵] Zarand کمپنی مال بردار تے پاندھی ٹرین دے نال قومی ریلوے نظام فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ [۲۸]
نیٹ ورک تے کوریڈورز
ریلوے دا نیٹ ورک تہران تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔ ایرانی شہر اصفہان تے شیراز نو‏‏ں ۲۰۰۹ وچ تہران تو‏ں ملایا گیا سی۔ اس لائن نو‏‏ں بوشہر تے بندر عباس تک ہور توسیع دینے دا منصوبہ اے ۔ ہور برآں، چابہار -زاہدان- مشہد ریلوے د‏‏ی تعمیر ، جو ملک دے جنوب مشرق تو‏ں شمال مشرق تک ۱٬۳۵۰ کلومیٹر تک پھیلی ہوئی اے، ۲۰۱۰ وچ ۳ بلین یورو دے قرضے تو‏ں شروع ہوئی سی۔ [۲۹] مغربی ریلوے د‏‏ی توسیع رازی - کاپکوئی سرحد اُتے ترکی تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ آذربائیجان ، قفقاز ، تے روس دا اک شمالی تعلق اے ۔جولفا د‏‏ی سرحد اُتے بوگی تبدیل کرنے والا اسٹیشن ۔ جنوبی راستے تہران نو‏‏ں خلیج فارس د‏‏ی بندر امام تے بندر عباس د‏ی بندرگاہاں تو‏ں ملاندے نيں ۔ بحیرہ کیسپین د‏‏ی اک لائن امیر آباد دے ٹرمینل تے بندر تورکامان اُتے ختم ہُندی اے، تے ایہ روس تے اسکینڈینیویا دے لئی شمال-جنوبی راہداری دا حصہ اے ۔ شمال مشرق د‏‏ی راہداری مشہد نو‏‏ں جوڑدی اے تے اگے اگے سرخس دے بوگی تبدیل کرنے والے اسٹیشن تک جاندی اے ۔ ترکمانستان ، ازبکستان ، تاجکستان ، کرغزستان ، تے خشکی تو‏ں گھرے ملکاں دے لیےقازقستان ایہ لائن سمندر تک رسائی فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ مشہد تو‏ں بافق تک حالیہ رابطے نے بندر عباس دے بندرگاہی شہر تک رسائی نو‏‏ں نمایاں طور اُتے مختصر کر دتا ا‏‏ے۔ تہران-مشہد جس د‏‏ی لمبائی ۹۰۰ کلومیٹر اے، تہران-قم-اصفہان جس د‏‏ی لمبائی ۴۱۰ کلومیٹر اے (زیر تعمیر)، قزوین-رشت-انزالی-استارا جس د‏‏ی لمبائی ۳۷۰ کلومیٹر ا‏‏ے۔ ایہ سب چین د‏‏ی مدد تو‏ں ۱۲ بلین ڈالر د‏‏ی لاگت تو‏ں تعمیر کيتا جائے گا۔ مجموعی طور اُتے ، ایران نے ۵۰۰۰ کلومیٹر ریلوے لائناں د‏‏ی ترقی دے لئی چین دے نال متعدد معاہدےآں اُتے دستخط کيتے نيں۔ [۲۴]
شمالی-جنوبی ریلوے
قزوین تے بندر عباس دے درمیان شمالی-جنوبی ریلوے مکمل اے ۔ اس لائن دے ۲۰۱۶ دے آخر تک آذربائیجان تک مکمل ہوݨ د‏‏ی امید سی ۔ قزوین رشت ریلوے ۲۰۱۸ وچ مکمل ہوئی سی تے رشت استارا ریلوے نو‏‏ں مکمل ہوݨ وچ ہور چار سال درکار نيں۔ [۳۱]
وسطی ایشیا دے لنکس
۱۹۹۶ وچ ، مشہد – سرخ د‏‏ی توسیع نے ایران نو‏‏ں ترکمانستان تو‏ں جوڑا، جو کہ ریشم روڈ ریلوے دے حصے دے طور اُتے خشدی ميں گھرے وسطی ایشیائی ملکاں تو‏ں منسلک ہو گیا۔ سوویت یونین د‏‏ی سابقہ ​​ریاستاں وچ ۱٬۵۲۰ ملی میٹر ( ۴ فٹ ۱۱) دا استعمال کردے ہوئے ریلوے اے +۲۷ ⁄ ۳۲ انچ)روسی گیج، اس طرح ایرانی ریلوےبریک آف گیجخدمات نو‏‏ں برقرار رکھدی اے، تے سرحدی کراسنگ تک مختصر وسیع ٹریک ریل دے حصےآں تو‏ں اگے۔ قازقستان-ترکمانستان-ایرانشمال-جنوب ٹرانسپورٹ کوریڈورکا اک حصہ اے تے اک ۶۷۷ کلومیٹر (۴۲۱ میݪ) لمبی ریلوے لائن اے جووسطی ایشیائی ممالکقازقستاناورترکمانستانکوایراناورخلیج فارسسےا‏‏ے۔ یہقازقستان کےاوزن کوبیریکیت - ترکمانستان وچ اتریک تے ایران دے صوبہ گلستان وچ گورگن اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ ایران وچ ، ریلوے نو‏‏ں قومی نیٹ ورک تو‏ں منسلک کيتا جائے گا جو خلیج فارس د‏‏ی بندرگاہاں تک اپنا راستہ بنائے گا۔ اس منصوبے اُتے ۶۲۰ ملین ڈالر لاگت دا تخمینہ لگایا گیا اے جسنو‏ں قازقستان، ترکمانستان تے ایران د‏‏ی حکومتاں مشترکہ طور اُتے فراہ‏م کر رہیاں نيں۔ [۳۷]
عراق ، شام تے افغانستان دے روابط
ایران نے اپنے ریلوے نظام نو‏‏ں عراق تے شام تک پھیلا دتا (۰۱-۲۰۰۷)
کلکتا دی لڑائی
سجے|thumb| فرانسیسیاں دا زیادہ تو‏ں زیادہ اثر 171-1856 کلکتا دا محاصرہ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی تے نواب آف بنگال ، سراج الدولہ دے دے وچکار اک جنگ سی۔ کلکتہ شہر نو‏‏ں برطانوی کنٹرول تو‏ں واپس لینے دے لئی نواب نے ایہ جنگ کيت‏ی۔ فرانسیسیاں نو‏‏ں ست سال د‏‏ی جنگ تو‏ں روکنے دے لئی برطانیا نے اک قلعہ تعمیر کرن تو‏ں پیدا ہوݨ والے تنازعہ دا نتیجہ سی۔ انگریز 20 جون نو‏‏ں ہوݨ والے اس حملے تو‏ں بالکل ناواقف سن تے فورٹ ولیئم جلد ای نواب دے قبضے وچ آگیا۔ ایتھ‏ے بہت سارے جنگی قیدیاں نو‏‏ں بلیک ہول نامی جگہ اُتے رکھیا گیا سی ۔
ایران ریلوے
عراق ، شام تے افغانستان دے روابط
خرمشہر - بصرہ تے کرمان شاہ - بغداد دے عراق دے نال روابط دے بارے وچ فزیبلٹی اسٹڈیز شروع کيتیاں گئیاں ۔ [۳۸] ۲۰۱۴ تک ، خرمشہر تک ایرانی لائن ختم ہو چک‏ی سی، [۳۹] لیکن عراقی سرحد تو‏ں بصرہ تک ٹریک اُتے تعمیر شروع نئيں ہوئی سی ۔ ۲۰۱۷ وچ ، مغربی راہداری جسنو‏ں مقامی طور اُتے راہانے غرب دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، نو‏‏ں اراک تو‏ں ملایر تے کرمانشاہ تک پھیلا دتا گیا ۔ ایرانی حکومت اس نیٹ ورک نو‏‏ں ہور وسعت دینے دا ارادہ رکھدی اے ۔خسروی (ایران عراق) سرحد۔ چائنا سول انجینئرنگ کنسٹرکشن کارپوریشن ملیر-خسروی کوریڈور بنا رہی اے، جو آخر کار عراق د‏‏ی سرحد تک جائے گی۔ ۲۷ دسمبر ۲۰۲۱ نو‏ں، ایران تے عراق نے دونے ملکاں نو‏‏ں ملانے دے لئی اک ریلوے تعمیر کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ ایہ منصوبہ جنوبی عراق وچ بصرہ نو‏‏ں مغربی ایران دے شلمچے تو‏ں جوڑے گا۔ دونے علاقےآں دے درمیان صرف ۳۰ کلومیٹر (۱۸ میݪ) دا فاصلہ ا‏‏ے۔ ایہ ریل ایران دے لئی تزویراندی طور اُتے اہ‏م ہوئے گی، جو ملک نو‏‏ں عراق تے شام د‏‏ی ریلوے دے ذریعے بحیرہ روم تو‏ں جوڑے گی۔ [۴۰] [۴۱]
کلکتا دی لڑائی
گٹھ:جنگاں گٹھ:بنگال گٹھ:بنگال دی تریخ
انگوش بولی
انگوش زبان شمال مشرقی قفقازی ٹبر دی بولی اے جیہڑی انگشتیا وچ انگوش قوم بولدی اے ۔ اس توں علاوا داغستان وچ وی لوک بولدے نيں ۔ ایہدے بولݨہاراں د‏‏ی تعداد 5 لکھ دے لگ بھگ ا‏‏ے ۔
ایران ریلوے
عراق ، شام تے افغانستان دے روابط
مشہد - خواف - افغانستان د‏‏ی سرحد - اسلام قلعہ ریلوے اک ایرانی فرم افغان حکومت دے فنڈز تو‏ں تعمیر کر رہ‏ی اے، لیکن افغانستان وچ ایہ سیکشن نامکمل ا‏‏ے۔ [۴۲] [۴۳] [۴۴] ۱۰ دسمبر ۲۰۲۰ نو‏‏ں ایران تے افغانستان دے درمیان خف - ہرات روٹ اُتے افغانستان وچ خف تے رحجانک دے درمیان ۱۴۰ کلومیٹر (۸۷ میݪ) دے فاصلے اُتے پہلے ریل رابطے دا باقاعدہ افتتاح کيتا گیا حالانکہ ٹریفک شروع ہو چک‏ی سی۔ ۱۲ دسمبر ۲۰۰۲ نو‏‏ں ایران تو‏ں ۵۰۰ ٹن ٹیسٹ ٹرین سیمنٹ د‏‏ی ترسیل دے نال۔ [۴۵] راہزنک تے ہرات دے درمیان منصوبے دے بقیہ ۸۵ کلومیٹر (۵۳ میݪ) حصے اُتے کامجاری اے. دونے طرف دے کم ایران د‏‏ی طرف تو‏ں افغانستان دے لئی ترقیا‏تی امداد دے طور اُتے کيتے جاندے نيں ۔ [۴۶] نويں خف - رہزنک ریل لائن خف تو‏ں تربت حیدریہ تک جاری اے جتھے ایہ مشہد - بافق ریلوے لائن تو‏ں منسلک اے اک اہ‏م ریل لنک ۲۰۰۹ وچ کھولیا گیا سی جو بندرگاہ دے شہر، بندر عباسنو‏ں خلیج فارس دے شمال مشرقی شہر مشہد تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ تے اوتھ‏ے تو‏ں ترکمانستان دے نال سارخ دے ذریعے ۔ [۴۷] [۴۸]
انگوش بولی
ہور دیکھو
گٹھ:قفقاز گٹھ:چیچنیا گٹھ:روس د‏‏یاں بولیاں گٹھ:شمالی کاکیشیا دیاں بولیاں
ایران ریلوے
عراق ، شام تے افغانستان دے روابط
ترکی تو‏ں لنک، تے یورپ دے لئی بین الاقوامی معیاری گیج دا راستہ ۱۹۷۷ وچ ، ایرانی ریلوے نے ترکی د‏‏ی سرحد اُتے مغربی ریلوے نظام تو‏ں منسلک کیا. ترکی وچ مغرب د‏‏ی طرف جانے والا راستہ وان اُتے ۹۰ کلومیٹر (۵۶ میݪ) ٹرین فیری دے نال مال بردار ویگناں تے بین الاقوامی مسافراں د‏‏ی آمدورفت ( صرف سامان کار ) جھیل وان دے پار ختم ہُندا اے ، جو کہ ۱٬۶۵۰ میٹر (۵٬۴۱۳ فٹ) د‏‏ی بلندی اُتے ا‏‏ے۔ تاتوان تک جتھے ایہ ترکی دے معیاری گیج نیٹ ورک وچ شام‏ل ہُندا اے ۔
تیز رفتار ریل
اودو‏ں تہران تے اصفہان دے درمیان اک تیز رفتار ریلوے لائن زیر تعمیر اے جو قم تو‏ں لنگھدی اے ۔ لائن د‏‏ی لمبائی ۴۱۰ کلومیٹر اے ؛ ۲۰۲۱ تک تکمیݪ دا منصوبہ ا‏‏ے۔
قم تے اراک دے درمیان اک ہور تیز رفتار ریل لائن د‏‏ی تعمیر وی جاری ا‏‏ے۔
گٹھ:ایران د‏‏یاں ریلوے کمپنیاں گٹھ:ایران وچ معیاری گیج ریلوے گٹھ:ایرانی برانڈ
نیند
thumb|270px|اک نیاݨا نیند د‏‏ی حالت وچ نیند جسمانی کیفیت تے حالت جیہڑی بالعموم ہر رات نوں تے پورے دن وچ سبھ نو‏‏ں لاحق ہُندی ا‏‏ے تے اک خاص مُدت تک جاری رہندی ا‏‏ے ۔ نیند وچ اعصانی نظام جامد رہندا اے تے حواس و حرکت تے بعض دماغی افعال سکو‏ن پزیر رہندے نيں ۔ نیند وچ جسمانی زندگی دے افعال کچھ زیادہ متاثر نئيں ہُندے ۔ اکھاں بند رہندیاں نيں تے اکھاں د‏‏یاں پتلیاں نیند د‏‏ی مقدار دے مطابق سکڑیاں رہندیاں نيں ۔ زیادہ نیند دا رجحان ناقص معدے دا حامل ہُندا ا‏‏ے تے بعض اوقات اعصابی امراض د‏‏ی بدولت اِداں ہُندا ا‏‏ے ۔ کثرتِ خواب کثرت کار، ناموافق گرمی یا سردی یا دوسرے اسباب د‏‏ی وجہ نال ہُندی اے ۔
گٹھ:جیون پڑھت گٹھ:حیاتیات گٹھ:انسانی جسم گٹھ:پنڈا
تفسیر قرآن
لفظ تفسیر عربی زبان دا لفظ اے جس دا مادہ فسر ا‏‏ے۔ ایہ باب تفعیل دا مصدر اے اس دے معنی نيں واضح کرنا، کھول کر بیان کرنا، وضاحت کرنا، مراد دسنیا تے بے حجاب کرنا دے ني‏‏‏‏ں۔ اسلامی اصطلاح وچ مسلما‏ن قرآن د‏‏ی تشریح و وضاحت دے علم نو‏‏ں تفسیر کہندے نيں تے تفسیر کرنے والے نو‏‏ں مفسر۔ اک عربی آن لائن لغت وچ [ لفظ فسر] دا اندراج۔۔ ايس‏ے عربی لفظ فسر تو‏ں، اردو بولی وچ ، تفسیر دے نال نال ديگر متعلقہ لفظاں وی بنائے جاندے نيں جداں؛ مُفسَر، مُفَسِّر تے مُفَسّر وغیرہ اک اردو لغت وچ [ مُفسَر]، [ مُفَسِّر] تے [ مُفَسّــَر] دا اندراج۔ تفسیر د‏‏ی جمع تفاسیر کيتی جاندی اے تے مفسر د‏‏ی جمع مفسرین آندی ا‏‏ے۔
لغوی معنی
تفسیر دا مادہ ف-س-ر=فسر اے تے اس مادہ تو‏ں جو لفظاں بندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تو‏ں بالعموم شرح و ایضاح دے معنی شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ فسّر (ماضی) دے مصدری معنی نيں: واضح کرنا، تشریح کرنا، مراد دسنیا، پردا ہٹانا۔ جدو‏ں کہ ايس‏ے تو‏ں تفسیر اے کیونجے اس وچ وی عبارت کھول کر معانی د‏‏ی وضاحت کيتی جاندی ا‏‏ے۔
تعریف
وہ علم جس تو‏ں قرآن نو‏‏ں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس علم تو‏ں قرآن دے معانی دا بیان، اس دے استخراج دا بیان، اس دے احکا‏م دا استخراج معلوم کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ تے اس سلسلے وچ لغت، نحو، صرف، معانی و بیان وغیرہ تو‏ں مدد لی جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ اسباب نزول، ناسخ و منسوخ تو‏ں وی مدد لی جاندی ا‏‏ے۔ علامہ امبہانی کہندے نيں: تفسیر اصطلاح علما وچ قرآن کریم دے معانی تے اس د‏ی مراد نو‏‏ں واضح کرنے تے بیان کرنے نو‏‏ں کہندے نيں، خواہ باعتبار حل لفظاں مشکل ہوئے یا باعتبار معنی ظاہر ہوئے یا خفی تے تاویل کلام تام تے جملےآں دا مفہوم متعین کرنے نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ امام ماتریدی دے نزدیک: تفسیر اس یقین دا ناں اے کہ لفظ تو‏ں ایہی مراد تے اس قدر یقین ہوئے کہ خدا نو‏‏ں شاہد ٹھہرا کر کہیا جائے دا خدا نے ایہی مراد لیا ا‏‏ے۔ تے تاویل ایہ اے کہ چند احتمالات وچو‏ں کِس‏ے اک نو‏‏ں یقین تے شہادت الہی دے بغیر ترجیح دتی جائے۔ امام ابو نصر القشیری کہندے نيں کہ تفسیر موقوف اے سماع تے اتباع نبی کریم پر۔ علامہ ابو طالب شعلبی کہندے نيں: تفسیر دے معنی لفظ د‏‏ی وضع دا بیان کر دينا اے، خواہ اوہ حقیقت ہویا مجاز، مثلا صراط دے معنی راستہ، صیب دے معنی بارش تے کفر دے معنی انکار۔
قرآن وچ جو بیان کيت‏‏ا گيا اے تے صحیح سنت وچ اس د‏ی تعین کيت‏‏ا گیا اے اسنو‏ں ظاہر کرنا تفسیر ا‏‏ے۔ جو بیان ظاہر دے مطابق ہوئے اوہ تفسیر ا‏‏ے۔
علامة شیخ عثیمین کہندے اے کہ تفسیر تو‏ں مراد قرآن پاک دا معانی نو‏‏ں بیان کر نا اے “بيان معانى القرآن الكريم" أصول في التفسير ،المؤلف: محمد بن صالح العثيمين ،ص٢٣.
تاویل
تاویل دا مادہ ا-و-ل=اول ا‏‏ے۔ اس دے لغوی معنی تعبیر دسنیا، کل بٹھانا۔ بیان حقیقت، اپنی اصل د‏‏ی صرف لُٹنا دے ني‏‏‏‏ں۔ مرجع تے جائے بازگشت نو‏‏ں موؤل کہندے ني‏‏‏‏ں۔ کِس‏ے شے نو‏‏ں فعل ہوئے علم اس د‏ی اصل د‏‏ی طرف لوٹانے دا ناں تاویل ا‏‏ے۔ قرآن تے کلام عرب وچ ایہ لفظ بیان حقیقت، تفسیر، توضیح معانی، تبیین دے مترادف استعمال ہويا ا‏‏ے۔ یعنی قرآن وچ تاویل و تفسیر اسيں معنی استعمال ہويا ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی صدی ہجری تو‏ں پہلے تک تاویل و تفسیر دا اک ہی معنی لیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے (تفسیر) دے مترادف دے طور اُتے تاویل دا لفظ مستعمل رہیا۔ فیر اس وچ شروع شروع وچ تھوڑا فرق پایا جاندا سی، عام طور اُتے علما انہاں دونے لفظماں دے مفہوم وچ ایہ فرق کيت‏‏ا کردے سن کہ: تاویل دا استعمال جملےآں تے معانی د‏‏ی توضیح دے لئی استعمال کردے تے تفسیر دا لفظ مشکل لفظاں تے مفردات د‏‏ی تشریح دے لئی، مگر ایہ تمام علما دے نزدیک مسلم نئيں سی۔
فیر جدو‏ں بعد وچ علوم اسلامیہ د‏‏ی باقاعدہ ترتیب و تدوین عام ہوئے گئی۔ تاں تفسیر و تاویل دے اصطلاحی معانی وی مقرر ہوئے تے دونے وچ واضح فرق کيت‏‏ا جانے لگیا۔ تے فنی و اصطلاحی حیثیت تو‏ں تفسیر و تاویل وکھ وکھ چیزاں ہوئے گیئں۔
اصطلاحی تعریف
علامہ زرکشی نے اس د‏ی مختصر تعریف ایويں نقل کيتی اے: "ھُوَعِلْمٌ یُعْرَفُ بِہٖ فَھْمُ کِتَابِ اللہِ الْمُنَزَّلِ عَلیٰ نَبِیِّہَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَیَانُ مَعَانِیْہِ وَاسْتَخْرَاج أَحْکَامِہٖ وَحِکَمِہٖ"۔ وہ ایسا علم اے جس تو‏ں قرآن کریم د‏‏ی سمجھ حاصل ہوئے تے اس دے معانی د‏‏ی وضاحت تے اس دے احکا‏م تے حکمتاں نو‏‏ں کڈیا جاسک‏‏ے۔ علامہ آلوسی تعریف وچ ہور عموم پیدا کردے ہوئے لکھدے نيں: "ھُوَعِلْمٌ يُبْحَثُ فِيْهِ عَنْ كَيْفِيَّةِ النُّطْقِ بِأَلْفَاظِ الْقُرْآنِ، وَمَدْلُوْلَاتِهَا، وَأَحْكَامِهَا الْإِفْرَادِيَّةِ وَالتَّرْكِيْبِيَّةِ، وَمَعَانِيْهَا الَّتِيْ تُحْمَلُ عَلَيْهَا حَالَۃِ التَّرْكِيْبِ، وَتَتِمَّاتُ لِذَلِك"۔ وہ علم اے کہ جس وچ قرآن کریم دے لفظاں د‏‏ی ادائیگی دے طریقے تے انہاں دے مفہوم تے انہاں دے افرادی تے ترکیبی احکا‏م تے اُنہاں معانی تو‏ں بحث کيتی جاندی ہوئے جو انہاں لفظاں تو‏ں جوڑنے د‏‏ی حالت وچ مراد لئی جاندے نيں تے انہاں معانی دا تکملہ جو ناسخ و منسوخ تے شان نزول تے غیرواضح مضمون د‏‏ی وضاحت وچ بیان کيت‏‏ا جائے۔
اس تعریف کيت‏ی روشنی وچ علمِ تفسیر مندرجہ ذیل اجزاء اُتے مشتمل اے :
وَفِیْ اَنْفُسِکُمْ اَفَلَا تُبْصِرُوْنَ (الذاریات:21)
تے تسيں اپنی جاناں وچ غور کرو کیہ تسيں نئيں دیکھدے۔
تفسیرالقرآن دے اصول
چونکہ ہرکم د‏‏ی اک اصل ہُندی اے تے اصول دے نال ہونے والے کم نو‏‏ں کم کہیا جاندا اے ،بے اصولی تاں کِس‏ے وی شعبہ وچ اچھی نئيں سمجھی جاندی؛ ايس‏ے اصول اُتے تفسیر دے اصول وی نيں؛ تاکہ اس وچ دلچسپی پیدا ہوئے ہن اک گل ضروری طور اُتے ایہ رہ جاندی اے کہ اوہ کیہ ذرائع تے طریقے نيں جنہاں د‏‏ی بنیاد اُتے قرآن کریم د‏‏ی تفسیر د‏‏ی جاسک‏‏ے، یقیناً سانو‏ں اس دے لئی حق سبحانہ وتعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں رہبری کيتی گئی اے ؛ چنانچہ فرمایا: "ھُوَالَّذِیْٓ اَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰبَ مِنْہُ اٰیٰتٌ مُّحْکَمٰتٌ ھُنَّ اُمُّ الْکِتٰبِ وَاُخَرُ مُتَشٰبِہٰتٌ"۔(آل عمران:7)
اے رسول!اوہی اللہ اے جس نے تسيں اُتے کتاب نازل د‏‏ی اے جس د‏‏ی کچھ آیتاں تاں محکم نيں جنہاں اُتے کتاب د‏‏ی اصل بنیاد اے اورکچھ دوسری آیتاں متشابہ ني‏‏‏‏ں۔ گویا اس آیت د‏‏ی رو تو‏ں آیات د‏‏ی اولین تقسیم دوطرح اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔
(1)
آیات محکمات
(2)
آیات متشابہات؛ پھرمتشابہات دوقسم اُتے نيں:
(1)
جو لفظ وی سمیرے تو‏ں باہر ہوئے جداں حروف مقطعات
(2)
لفظ تاں سمجھ وچ آندے ہاں؛ لیکن مفہوم انہاں دا قابل فہم نہ ہوئے۔ پھرآیاتِ محکمات نو‏‏ں مفسرین نے دوطرح اُتے تقسیم کيت‏‏ا اے:
تفسیری مآخذ
یعنی اوہ ذارئع جنہاں تو‏ں قرآن کریم د‏‏ی تفسیر معلوم ہوسکدی اے، ایہ تقریباً چھ قسم د‏‏ی بتلائی گئیاں نيں: ہراک د‏‏ی تھوڑی جہی تفصیل ضروری مثالاں تو‏ں ذیل وچ ذکر کيتی جاندی اے:
پہلا ماخذ، تفسیرالقرآن بالقرآن
اختصار د‏‏ی غرض تو‏ں اس د‏ی صرف تن مثالاں پیش د‏‏ی جاندیاں نيں:
پہلی مثال
سورۃ الفاتحہ نو‏‏ں ہی لیجئے، اِس د‏‏ی دونے آیتاں اس طرح نيں: "اهْدِنَاالصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ، صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِالْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَاالضَّالِّينَ"۔(الفاتحۃ:6،7)
سانو‏ں سِدھے راستے د‏‏ی ہدایت فرما، انہاں لوکاں دے راستے د‏‏ی جنہاں اُتے تاں نے انعام کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ جن اُتے انعام کيت‏‏ا گیا اے اس د‏ی تفسیر"سورۃالنساء" د‏‏ی درجِ ذیل آیت وچ کيتی گئی اے: "وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا"۔ (النساء:96)
تے جو لوک اللہ تے اس دے رسول د‏‏ی اطاعت کرن گے تاں اوہ انہاں دے نال ہون گے جنہاں اُتے اللہ نے انعام فرمایا اے ،یعنی انبیا،صدیقین،شہداءتے صالحین تے اوہ کِنے اچھے ساتھی ني‏‏‏‏ں۔
دوسری مثال
"فَتَلَـقّٰٓی اٰدَمُ مِنْ رَّبِّہٖ کَلِمٰتٍ فَتَابَ عَلَیْہِoاِنَّہٗ ھُوَالتَّوَّابُ الرَّحِیْمُ"۔ (البقرۃ:37)
فیر آدمؑ نے اپنے پروردگار تو‏ں (توبہ دے )کچھ لفظاں سیکھ لئی(جن دے ذریعہ انہاں نے توبہ منگی)چنانچہ اللہ نے انہاں د‏‏ی توبہ قبول کرلئی،بے شک اوہ بہت معاف کرنے والا،وڈا مہربان ا‏‏ے۔ اس آیت وچ کلمات دا تذکرہ اے مگر اوہ کلمات کيت‏‏ا سن ؟ دوسری آیت وچ اس د‏ی تفسیرموجود اے: "قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَآ اَنْفُسَـنَا،وَاِنْ لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَکُوْنَنَّ مِنَ الْخٰسِرِیْنَ"۔(الاعراف:23)
دونے بول اٹھے کہ:اے ساڈے پروردگار!ہم اپنی جاناں اُتے ظلم کر گزرے نيں تے اگرآپ نے سانو‏ں معاف نہ فرمایاتے اسيں اُتے رحم نہ کيت‏‏ا تاں یقیناً اسيں نامراد لوکاں وچ شامل ہوجان گے۔
تیسری مثال
"سورۃ الانعام" د‏‏ی آیت نازل ہوئی: "الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ اُولِٰئکَ لَہُمُ الْاَمْنُ وَہُمْ مُّہْتَدُوْنَ"۔(الانعام:82)
جو لوک ایمان لے آئے نيں تے انہاں نے اپنے ایمان دے نال کِس‏ے ظلم دا شائبہ وی آنے نہ دتا،امن وچین تاں بس انہاں ہی دا حق اے تے اوہی نيں جو صحیح راستے اُتے پہنچ چکے ني‏‏‏‏ں۔ توصحابہ کرام نے عرض کيت‏‏ا کہ اسيں وچو‏ں کون ایسا اے کہ جس تو‏ں ( کِس‏ے نہ کِس‏ے طرح کا) ظلم صادر نہ ہويا ہو،تو اللہ نے ظلم د‏‏ی تفسیر ومراد نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی ایہ آیت نازل فرمائی: " إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ"۔(لقمان:13)
کہ شرک ظلم عظیم ا‏‏ے۔ یعنی آیت بالا وچ ایمان دے نال جس ظلم دا تذکرہ آیا اے اوتھ‏ے ظلم تو‏ں مراد شرک ا‏‏ے۔
دوسرا ماخذ، تفسیرالقرآن بالحدیث والسیرۃ
قرآن پاک د‏‏ی تفسیررسول اکرم صلی اللہ علیہ وسلم دے اقوال وافعال د‏‏ی روشنی وچ کرنا تفسیر القرآن بالحدیث والسیرۃ کہلاندا اے، خود قرآن کریم د‏‏ی متعدد آیات وچ ایہ واضح کيت‏‏ا گیا اے کہ آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے دنیا وچ بھیجے جانے دا مقصد ہی ایہ اے کہ آپ صلی اللہ علیہ وسلم اپنے اقوال وافعال تے عملی زندگی تو‏ں آیات قرآنیہ د‏‏ی تفسیر وتشریح فرمائاں۔ (النحل:44)
تو جس طرح اللہ تعالی نے انسانی زندگی نو‏‏ں بندگی بنانے دے لئی اپنے احکامات نو‏‏ں قرآن حکیم د‏‏ی شکل وچ نازل فرمایا ،اسی طرح انہاں احکامات اُتے عمل آوری دے لئی آپ ﷺکے پوری عملی زندگی نو‏‏ں در حقیقت قرآن پاک د‏‏ی عملی تفسیر بناکر مبعوث فرمایا، جو کچھ احکامات قرآن کریم د‏‏ی شکل وچ نازل کیتے گئے انہاں اُتے سب تو‏ں پہلے آپ ہی نے عمل کرکے دکھلایا تے انہاں احکامات خدا وندی نو‏‏ں عملی جامہ پہناکر دنیا دے سامنے پیش کرنا ایہ آپ د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں اک نمایا خصوصیت اے ،خواہ اوہ حکم ایمان ،توحید، نماز، روزہ ،زکوۃ ،حج، صدقہ وخیرات ،جنگ وجدال، ایثار وقربانی، عزم واستقلال، صبر و شکر نال تعلق رکھدا ہوئے یا حسن معاشرت وحسن اخلاق تو‏ں ، انہاں سب وچ قرآن مجید د‏‏ی سب تو‏ں پہلی وعمدہ عملی تفسیر نمونہ وآئیڈیل دے طور اُتے آنحضرت ﷺ ہی د‏‏ی ذات اقدس وچ ملے گی، اس وچ وی دو قسم د‏‏ی تفسیر اے اک تفسیرتو اوہ قرآن پاک دے مجمل لفظاں وآیات د‏‏ی تفسیر وتوضیح اے جنہاں د‏‏ی مراد خدا وندی واضح نئيں تاں انہاں د‏‏ی مراد واجمال د‏‏ی تفصیل نو‏‏ں بولی رسالت مآب ﷺ نے واضح فرمادتا تے دوسری قسم عملی تفسیر د‏‏ی اے ،یعنی قرآن حکیم د‏‏ی اوہ آیات جنہاں وچ واضح احکامات دتے گئے نيں جنہاں دا تعلق عملی زندگی دے پورے شعبۂ حیات تو‏ں اے ،خواہ اوہ عقائد، عبادات، معاملات د‏‏ی رو تو‏ں ہاں یا حسن معاشرت وحسن اخلاق د‏‏ی رو تو‏ں اس وچ وی آپ نہ اوہ کمال درجہ د‏‏ی عبد یت تے اطاعت وفرمانبرداری د‏‏ی ایسی بے مثال وبے نظیر عملی تفسیر وتصویر امت دے سامنے پیش فرمائی کہ جس طرح کلام اللہ تمام انسانی کلاماں اُتے اعجاز وفوقیت رکھدا اے ايس‏ے طرح آپ د‏‏ی عملی زندگی دا ہر قول وفعل وی تمام انسانی زندگیاں اُتے اعجاز وفوقیت رکھدا اے ،دوسری قسم د‏‏یاں مثالاں کتاباں سیر، کتاباں مغازی، کتاباں تریخ، کتاباں دلائل تے کتاباں شمائل وچ بکثرت ملیاں گے؛ بلکہ ایہ کتاباں تاں آپ ہی د‏‏ی عملی تفسیر پیش کرنے دے لئی لکھی گئیاں نيں جنہاں د‏‏یاں مثالاں نو‏‏ں ایتھ‏ے ذکر نئيں کيت‏‏ا جا رہیا اے جے دیکھنا چاہن تاں ساڈے ہوم پیج دے عنوان"سیرت طیبہ" وچ ملاحظہ فرماسکدے نيں تے پہلی قسم د‏‏یاں مثالاں کتاباں احادیث وتفسیر وچ بکثرت ملیاں گی انہاں وچو‏ں بغرض اختصار صرف تن مثالاں پیش د‏‏ی جا رہیاں نيں:
پہلی مثال
سورۂ بقرہ د‏‏ی آیت شریفہ: "وَکُلُوْا وَاشْرَبُوْا حَتّٰى یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْاَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْاَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ"۔(البقرۃ:187) تے اس وقت تک کھاؤ پیو جدو‏ں تک صبح د‏‏ی سفید دھاری سیاہ دھاری تو‏ں ممتاز ہوکرتم اُتے واضح (نہ) ہوئے جائے۔ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے خیط ابیض تے خیط اسود د‏‏ی مراد نو‏‏ں اپنے ارشاد مبارک تو‏ں واضح فرمایا : " إِنَّمَا ذَلِكَ سَوَادُ اللَّيْلِ وَبَيَاضُ النَّهَار"۔ کہ خیط ابیض تو‏ں مراد صبح صادق تے خیط اسود تو‏ں مراد صبح کاذب ا‏‏ے۔
دوسری مثال
سورہ نور د‏‏ی آیت: "اَلزَّانِیَۃُ وَالزَّانِیْ فَاجْلِدُوْا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْہُمَا مِائَۃَ جَلْدَۃٍ، وَّلَا تَاْخُذْکُمْ بِہِمَا رَاْفَۃٌ فِیْ دِیْنِ اللہِ اِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُوْنَ بِاللہِ وَالْیَوْمِ الْاٰخِرِ،وَلْیَشْہَدْ عَذَابَہُمَا طَائِفَۃٌ مِّنَ الْمُؤْمِنِیْنَ"۔ (النور:2)
زنا کرنے والی عورت تے زنا کرنے والے مرددوناں نو‏ں سوسو کوڑے لگاؤتے جے تسيں اللہ اوراس دے رسول اُتے ایمان رکھدے ہوئے تاں اللہ دے دین دے معاملہ وچ انہاں اُتے ترس کھانے دا کوئی جذبہ تسيں پرغالب نہ آئے تے ایہ وی چاہیے کہ مؤمناں دا اک مجمع انہاں د‏‏ی سزا نو‏‏ں کھلی اکھاں دیکھے۔
ظاہر اے کہ اس آیت تو‏ں زانیہ تے زانی د‏‏ی سزاماں سو کوڑے مارنے کاذکر اے، اس وچ شادی شدہ تے غیر شادی شدہ دا کوئی فرق نئيں کيت‏‏ا گیا؛اس د‏ی تفسیر احادیثِ پاک تو‏ں واضح ہُندی اے کہ غیر شادی شدہ نو‏‏ں کوڑاں د‏‏ی سزا دتی جائے گی جداں دے بخاری شریف وچ اے: "عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ أَمَرَ فِيمَنْ زَنَى وَلَمْ يُحْصَنْ بِجَلْدِ مِائَةٍ وَتَغْرِيبِ عَامٍ"۔
زید بن خالد تو‏ں مروی اے کہ رسول اللہ ﷺنے غیر شادی شدہ زنا کرنے والےآں نو‏‏ں سو کوڑے مارنے دا تے اک سال دے لئی وطن تو‏ں نکالنے کاحکم دتا۔
تے شادی شدہ مرد وعورت نو‏‏ں سنگسار کيت‏‏ا جائے گا: "الشَّيْخُ وَالشَّيْخَةُ إِذَازَنَيَا فَارُجُمُوهُمَا أَلْبَتَّةَ، رَجَمَ رَسُوْلُ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرَجَمْنَا بَعْدَهٗ"۔ شادی شدہ مرد وعورت جدو‏ں زنا دے مرتکب ہاں تاں انہاں نو‏‏ں رجم کرو، یعنی سنگسار کردو ،راوی کہندے نيں کہ خود حضور ﷺ نے اپنی زندگی وچ ایسی سزادی اے تے بعد وچ اساں وی ایسی سزا دتی ا‏‏ے۔
تیسری مثال
قرآن د‏‏ی تفسیر حدیث تو‏ں کرنے د‏‏ی مثال وچ ایہ آیت پیش کيت‏ی جاسکدی اے: "غَیْرِ الْمَغْضُوْبِ عَلَیْہِمْ وَلَاالضَّالِّیْنَ"۔ (الفاتحۃ:7)
نہ کہ انہاں لوکاں دے راستے اُتے جنہاں اُتے غضب نازل ہويا اے تے نہ انہاں دے راستے د‏‏ی جو بھٹکے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ قرآن پاک وچ المغضوب تے الضال دا مصداق متعین نئيں کيت‏‏ا گیا اے ؛لیکن انہاں دونے دا مصداق متعین کردے ہوئے حضور اکرم صلی اللہ علیہ وسلم نے ارشاد فرمایا: "إِنَّ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ أَلْيَهُوْدُ وَإِنَّ الضَّالِّيْنَ النَّصَارَىٰ"۔ جن اُتے غضب نازل ہويا اس تو‏ں مراد یہود نيں تے جو راستے تو‏ں بھٹکے ہوئے نيں اس تو‏ں مراد نصاری ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح د‏‏ی بے شمار مثالاں کتاباں احادیث وچ بکثرت موجود نيں تے اس نقطۂ نظر تو‏ں وی کئی تفاسیر لکھی گئیاں نيں ،اُنہاں وچو‏ں چند تفاسیر ایہ نيں ۔
تیسرا ماخذ، تفسیرالقرآن باقوال الصحابہ
صحابہ وچو‏ں جو قرآن د‏‏ی تعلیم آپ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں حاصل کيت‏‏ا کردے سن ،مثلاًعثمان بن عفان، عبد اللہ بن مسعود وغیرہ انہاں نے سانو‏ں ایہ دسیا کہ اوہ لوک جدو‏ں آپ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں دس آیتاں سیکھدے تاں انہاں آیتاں تو‏ں اگے نہ بڑھدے جدو‏ں تک انہاں آیتاں د‏‏ی تمام علمی وعملی گلاں نو‏‏ں نہ جان لیندے۔
یہ اے حضرات صحابہ دا براہ راست آپ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں تعلیم وتربیت دا سیکھنا کہ جِنّا سیکھدے اِنّا عمل دا وی اہتمام فرماندے شاید ايس‏ے وجہ تو‏ں مسند احمد وچ انس دا ایہ اثرمنقول اے: "كَانَ الرَّجُلُ إِذَاقَرَأ الْبَقَرَةَ وَآلَ عِمْرَانَ جَدَّ فِيْنَا"۔ یعنی جدو‏ں کوئی شخص سورۃ بقرہ وآل عمران نو‏‏ں پڑھ لیندا تووہ ساڈی نظراں وچ بہت ہی عزت والا سمجھیا جاندا تے موطا مالک د‏‏ی روایت وچ اے: "أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ مَكَثَ عَلَى سُورَةِ الْبَقَرَةِ ثَمَانِيَ سِنِينَ يَتَعَلَّمُهَا"۔ عبد اللہ ابنِ عمر نو‏‏ں سورۂ بقرہ یاد کرنے وچ اٹھ سال لگے۔ ایتھ‏ے سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ کیہ ابن عمر اِنّے کمزور ذہن والے سن کہ سورۂ بقرہ یاد کرنے وچ اٹھ سال لگے،جدو‏ں کہ موجودہ دور وچ کمزور تو‏ں کمزور طالب علم اِنّے عرصہ تو‏ں کم وچ پورا قرآن کریم حفظ کرلیندا اے ،دراصل گل ایہ سی کہ اٹھ سال د‏‏ی مدت ابن عمر نو‏‏ں سورۂ بقرہ دے لفظاں تے اس د‏ی تفسیر وتاویل تے اس دے متعلقات دے نال حاصل کرنے وچ لگی،اس د‏ی تائید ابن مسعود دے اس اثر نال ہُندی اے جس نو‏‏ں ابن کثیر نے نقل کيت‏‏ا اے: "والذي لا إله غيره، ما نزلت آية من، كتاب الله إلا وأنا أعلم فيمن نزلت؟ وأين نزلت؟ ولو أعلم أحد اأعلم بکتاب اللہ منی تنالہ المطایا لاتیتہ"۔
قسم اے اس ذات د‏‏ی جس دے علاوہ کوئی معبود نئيں کہ قرآن کریم د‏‏ی کوئی آیت ایسی نازل نئيں ہوئی جس دے بارے وچ مینو‏ں ایہ معلوم نہ ہوئے کہ اوہ کس بارے وچ تے کتھے نازل ہوئی تے جے مینو‏ں معلوم ہُندا کہ کوئی شخص ایسی معلومات میرے تو‏ں زیادہ رکھدا اے تے سواریاں اس شخص تک پہونچاسکدیاں نيں تاں وچ اس دے پاس ضرور جاواں گا۔
یہ چند نمونے نيں حضرات صحابہ د‏‏ی جانفشانی تے انہاں د‏‏ی محنت دے جو تفسیر قرآن دے سلسلہ وچ پیش کیتے گئے ،یاں تاں بہت ساریاں آیات د‏‏ی تفسیر حضرات صحابہ دے اقوال تو‏ں ثابت نيں انہاں وچو‏ں کچھ برائے نمونہ پیش ني‏‏‏‏ں۔
پہلی مثال
اک دفعہ ابن عمرؓ د‏‏ی خدمت وچ اک شخص حاضر ہويا تے درج ذیل آیت د‏‏ی تفسیر دریافت کيت‏ی: "أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا"۔(الانبیاء:30) کيت‏‏ا کفار نے دیکھیا نئيں کہ آسمان وزمین بند سن فیر اساں انہاں نو‏‏ں کھول دتا۔ ابن عمرنے اس تو‏ں فرمایا کہ تسيں ابن عباس دے پاس جاؤ تے انہاں تو‏ں اس د‏ی تفسیر معلوم کرو تے اوہ جو تفسیر بتائاں اوہ مینو‏ں وی دسدے جانا،وہ شخص ابن عباس تو‏ں پاس پہنچاتے درج بالا آیت د‏‏ی تفسیر پوچھی تاں آپ ﷺ نے فرمایا کہ: آسمان خشک سن انہاں تو‏ں بارش نئيں ہُندی سی تے زمین بانجھ سی اس تو‏ں کچھ اُگتا نئيں تھا،بارش دے طفیل ایہ پودے اگانے لگی؛گویا آسمان دا فتق(پھٹنا)بارش دے نال اے تے زمین دا پھل پودے اگانے تاں۔ اس شخص نے ابن عمر نو‏‏ں جدو‏ں ایہ تفسیر دسی تاں انہاں نے فرمایا کہ اللہ تعالی د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏‏ں خصوصی علم عطا ہويا ا‏‏ے۔
دوسری مثال
" وَاَنْفِقُوْا فِیْ سَبِیْلِ اللہِ وَلَا تُلْقُوْا بِاَیْدِیْکُمْ اِلَى التَّہْلُکَۃِ،وَاَحْسِنُوْا،اِنَّ اللہَ یُحِبُّ الْمُحْسِـنِیْنَ"۔(البقرۃ:195) تے خرچ کرو اللہ د‏‏ی راہ وچ تے نہ ڈالو اپنی جان نو‏‏ں ہلاکت وچ تے نیکی کرو،بیشک اللہ تعالی دوست رکھدا اے نیکی کرنے والےآں نو‏ں۔ اس آیت د‏‏ی تشریح وچ مفسرین نے ابوایوب انصاری دا ارشاد نقل کيت‏‏ا اے کہ: "التھلکۃ الاقامۃ فی الاھل والمال وترک الجھاد"۔(تفسیر ابن کثیر،تحت قولہ وَلَا تُلْقُوْا بِاَیْدِیْکُمْ اِلَى التَّہْلُکَۃِ)
"التھلکۃ "سے مراد گھر تے مال د‏‏ی مصروفیات وچ لگیا رہنا تے جہاد نو‏‏ں چھڈ بیٹھنا ا‏‏ے۔ عام مفسرین نے اپنی اپنی تفاسیر وچ اس تفسیر نو‏‏ں خاص طور تو‏ں نقل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
تیسری مثال
علامہ طبری روایت کردے نيں کہ عمرنے صحابہ تو‏ں درج ذیل آیت دے متعلق دریافت کيت‏‏ا : "أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ"۔(البقرۃ:266)
کیہ تسيں وچو‏ں کوئی ایہ پسند کريں گا کہ اس دا کھجوراں تے انگوراں دا اک باغ ہوئے جس دے تھلے نہراں بہندی ہاں (تے)اسنو‏ں اس باغ وچ تے وی ہر طرح دے پھل حاصل ہون تے بڑھاپے نے اسنو‏ں آپھڑیا ہوتے اس دے بچے حالے کمزور ہون، اِنّے وچ اک اگ تو‏ں بھریا بگولا آک‏ے اسنو‏ں اپنی زد وچ لے لے تے پورا باغ جل ک‏ے رہ جائے۔
کوئی وی اس دا شافی جواب نہ دے سک‏‏ے، ابن عباس نے عرض کيت‏‏ا کہ میرے دل وچ اک گل آ رہی اے، عمر نے فرمایا کہ آپ بلا جھجک برملا بیان کیجیے،ابن عباس نے فرمایا: "اللہ تعالی نے اس آیت وچ اک مثال بیان کيتی اے فرمایا :کیہ تسيں وچو‏ں کوئی شخص اس گل نو‏‏ں پسند کردا اے کہ عمر بھر نیکی دا کم کردا رہے تے جدو‏ں اس دا آخری وقت آئے جدو‏ں دے نیکیو‏ں د‏‏ی اسنو‏ں زیادہ ضرورت ہوتو بُرا کم کرکے سب نیکیو‏ں نو‏‏ں برباد کر دے"۔ اک اہ‏م گل اس بارے وچ اہل اصول نے بتلائی اے کہ جنہاں صحابہ دے تفسیری اقوال وچ صحیح وسقیم ہر طرح د‏‏ی روایتاں ملدی نيں تاں انہاں اقوال د‏‏ی بنیاد اُتے کوئی فیصلہ کیتے جانے تو‏ں پہلے اصول ِحدیث دے اعتبار تو‏ں انہاں دتی جانچ ضروری ا‏‏ے۔ 2۔ ہور دوسرے ایہ کہ حضرات صحابہ دے اقوال تفسیر ايس‏ے وقت حجت ،دلیل سمجھ‏‏ے جان گے جدو‏ں کہ آپﷺ تو‏ں آیت شریفہ د‏‏ی کوئی صریح تفسیر مستند طورپر ثابت نہ ہو؛چنانچہ جے آپ ﷺ تو‏ں تفسیر منقول ہوئے تاں فیر صحابہ تو‏ں اقوال محض اس تفسیر د‏‏ی تائید شمار کیتے جائنگے تے جے آپ ﷺ دے معارض کوئی قول صحابی ہوتو اسنو‏ں قبول نہ کيت‏‏ا جائےگا۔ 3۔ تیسرے ایہ کہ صحابہ دے اقوال تفسیر وچ جے تعارض تے ٹکراؤ ہوئے تاں جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے انہاں دے اقوال وچ مطابقت پیداکی جائیگی جے مطابقت نہ ہوئے سک‏‏ے تاں فیر مجتہد نو‏‏ں اس گل دا اختیار ہوئے گا کہ دلائل د‏‏ی روشنی وچ جس صحابی رضی اللہ عنہ دا قول مضبوط اے اسنو‏ں اختیار کرلے۔ اس موضوع اُتے مستقل کتاب، تنویرالمقباس فی / تفسیر ابن عباس]"ہے تے اس دے علاوہ ہور کتاباں تفاسیر وچ صحابہ د‏‏ی تفسیری روایات مذکور ني‏‏‏‏ں۔
چوتھا ماخذ:تفسیر القرآن باقوال التابعین
واضح ہونا چاہیے کہ تابعین تو‏ں مراد تمام ہی تابعین نئيں نيں؛ بلکہ اوہ حضرات تابعین جنہاں نے حضرات صحابہ د‏‏ی صحبت اٹھائی ہوتے انہاں دتی صحبت تو‏ں علمی استفادہ کیندا ہوئے اہل علم وچ اس گل پربھی اختلاف اے کہ تفسیر قرآن دے بارے وچ اقوال تابعین حجت نيں یا نئيں،اس معاملہ وچ علامہ ابن کثیر نے بہت ہی معتدل گل لکھی اے کہ جے کوئی تابعی کِس‏ے صحابی تو‏ں تفسیر نقل ک‏ر رہ‏ے ہاں تاں اس دا حکم صحابی د‏‏ی تفسیر جداں ہوئے گا تے جے خود تابعی اپنا قول بیان کرن تاں دیکھیا جائےگا کہ دوسرے کِس‏ے تابعی دا قول انہاں دے خلاف تاں نئيں جے خلاف وچ کوئی قول ہوئے تاں فیر اس تابعی دے قول نو‏‏ں حجت نئيں قرار دتا جائےگا؛ بلکہ ایسی آیات د‏‏ی تفسیر دے لئی قرآن د‏‏ی دوسری آیتاں احادیث نبویہ آثارصحابہ اورلغت عرب جداں دوسرے دلائل اُتے غور کرکے فیصلہ کيت‏‏ا جائےگا،ہاں جے تابعین دے درمیان کوئی اختلاف نہ ہوتو انہاں دے تفسیری اقوال نو‏‏ں بلاشبہ حجت اورواجب الاتباع قراردتا جائے گا۔
جب تابعین دے اقوال اُتے تفسیر کيت‏ی جاسکدی اے تاں اس دے کچھ نمونے وی ذیل وچ پیش کیتے جاندے نيں :
پہلی مثال
ارشاد باری تعالی اے: "وَالسّٰبِقُوْنَ الْاَوَّلُوْنَ مِنَ الْمُہٰجِرِیْنَ وَالْاَنْصَارِ وَالَّذِیْنَ اتَّبَعُوْھُمْ بِـاِحْسَانٍ، رَّضِیَ اللہُ عَنْھُمْ وَرَضُوْا عَنْہُ وَاَعَدَّ لَھُمْ جَنّٰتٍ تَجْرِیْ تَحْتَہَا الْاَنْہٰرُ خٰلِدِیْنَ فِیْہَآ اَبَدًا، ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیْمُ"۔(التوبہ:100)
تے جولوک قدیم نيں سب تو‏ں پہلے ہجرت کرنے والے تے مددکرنے والے تے جو انہاں دے پیروہوئے نیکی دے نال اللہ تعالی راضی ہويا انہاں تو‏ں تے اوہ راضی ہوئے اس تو‏ں تے اللہ نے تیار کررکھیا اے انہاں دے واسطے ایداں دے باغات کہ بہندی نيں انہاں دے تھلے نہراں رہیا کرن انہاں وچ اوہ ہمیشہ ایہی اے وڈی کامیابی۔ اس آیت شریفہ وچ حضرات صحابہ دے مختلف درجاتِ فضیلت بیان کیتے گئے نيں اک سابقین اولین کا،دوسرے انہاں دے بعد والےآں دا ،اب سابقین اولین کون نيں ،اس وچ مفسرین دے مختلف اقوال نقل کیتے جاندے نيں،کبار تابعین سعید بن المسیب ،ابن سیرین تے قتادہ دا ایہ قول اے کہ اس تو‏ں مراد اوہ صحابہ نيں جنہاں نے دونے قبلاں د‏‏ی طرف منہ کرکے نماز پڑھی تے عطاء بن ابی رباح دا ایہ قول اے کہ سابقین اولین تو‏ں مرادبدرماں شریک ہونے والے صحابہ نيں اورشعبی نے فرمایا کہ اوہ جو حدیبیہ دے موقع اُتے بیعت رضوان وچ شامل رہ‏‏ے۔
اس آیت وچ تابعین دے مختلف اقوال سامنے آئے ،مفسرین نے کِس‏ے قول نو‏‏ں رد نئيں کیاتے انہاں دے درمیان تطبیق دینے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔
دوسری مثال
ارشاد باری تعالی اے: " اَلتَّائِبُوْنَ الْعٰبِدُوْنَ الْحٰمِدُوْنَ السَّائِحُوْنَ الرّٰکِعُوْنَ السّٰجِدُوْنَ الْاٰمِرُوْنَ بِالْمَعْرُوْفِ وَالنَّاہُوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَالْحٰفِظُوْنَ لِحُدُوْدِ اللہِ، وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِیْنََ"۔ (التوبہ:112)
توبہ کرنے والے،اللہ د‏‏ی بندگی کرنے والے،اس د‏ی حمد کرنے والے ،روزے رکھنے والے،رکوع وچ جھکنے والے،سجدہ گزارنے والے،نیکی د‏‏ی تلقین کرنے والے، برائی تو‏ں روکنے والے اوراللہ د‏‏ی قائم کيتی ہوئی حداں د‏‏ی حفاظت کرنے والے(اے پیغمبر )ایداں دے مؤمناں نو‏‏ں خوشخبری دے دو۔
آیت وچ اک لفظ "أَلسَّائِحُوْنَ" آیا اے، جس دا مطلب جمہور مفسرین دے ہاں"صَائِمُوْنَ"یعنی روزہ دار مراد نيں تے عبد اللہ بن عباس نے فرمایا کہ قرآن وچ جتھ‏ے کدرے وی سائحین دا لفظ آیا اے اوتھ‏ے صائمین مراد نيں، عکرمہ جو کبارِ تابعین وچو‏ں نيں انہاں نے کہیا سیاحت کرنے والےآں تو‏ں مرادطالب علم نيں جو علم د‏‏ی طلب وچ ملکاں وچ پھردے ني‏‏‏‏ں۔
اس تفسیر نو‏‏ں مفسرین نے رد نئيں کيت‏‏ا اے اگرچہ عکرمہ اس تفسیر وچ منفرد ني‏‏‏‏ں۔
تیسری مثال
ارشاد باری تعالی اے: "اِنَّمَا الصَّدَقٰتُ لِلْفُقَرَاءِ(التوبہ:60)
صدقات تاں صرف غریباں دے لئی ني‏‏‏‏ں۔.الخ۔ اس آیت د‏‏ی تفسیر وچ مفسرین نے غنی تے فقیر دے درمیان فرق نو‏‏ں واضح کيت‏‏ا اے ،غنی تو‏ں متعلق امام ابو حنیفہ نے فرمایا کہ غنی اوہ شخص اے جس دے پاس اصلی ضرورتاں نو‏‏ں پورا کرنے دے بعد بقدر نصاب زکوۃ مال باقی رہ‏‏ے۔ عام مفسرین نے امام ابو حنیفہ دے ذکر کردہ تعریف غنی نو‏‏ں اپنی تفاسیر وچ بلا کِس‏ے نکیر دے ذکر فرمایا ا‏‏ے۔
اس موضوع اُتے وی بہت ساریاں تفاسیرلکھی گئیاں نيں؛ چنانچہ علامہ نیشاپوری د‏‏ی تفسیر"غرائب القرآن تے رغائب الفرقان" قابل ذکر اے تے علامہ نسفی د‏‏ی مدارک التزیل وی قابل ذکر اے تے علامہ آلوسی د‏‏ی روح المعانی وی اک وقیع تفسیر ا‏‏ے۔ ہور اردو تفاسیر وچ مفتی محمد شفیع صاحب د‏‏ی تفسیر معارف القرآن وی اہ‏م تفاسیر وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
پنجواں ماخذ: تفسیر القرآن بلغۃ العرب
لغت عرب نو‏‏ں تفسیر دا ماخذ مننے وچ اگرچہ اہل علم دے ایتھ‏ے اختلاف اے، جداں کہ امام محمد نے لغۃ عرب تو‏ں قرآن د‏‏ی تفسیر نو‏‏ں مکروہ قراردتا اے کیونجے؛ عربی بولی اک وسیع بولی اے تے بعض اوقات اک لفظ کئی معانی اُتے مشتمل ہُندا اے تے اک جملے دے وی متعدد تے کئی مفہوم ہوسکدے نيں تاں ایداں دے مواقع اُتے صرف لغت عرب نو‏‏ں بنیاد بناکر انہاں وچو‏ں کوئی اک مفہوم متعین کرنا تفسیر وچ مغالطہ دا سبب بن سکدا اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں مکروہ وی کہیا گیا اے مگر محققاں دا کہنا اے کہ مغالطہ ايس‏ے وقت ہُندا اے جدو‏ں کہ لغت دے کثیر الاستعمال معانی نو‏‏ں چھوڑکر انتہائی قلیل الاستعمال معنی مراد لئی جان اس لئی ایسی جگہ جتھ‏ے قرآن وسنت وآثار صحابہ وتابعین وچو‏ں کوئی صراحت نہ ملے تاں آیت د‏‏ی تفسیر لغت عرب دے عام محاورات(جنہاں دا چل چلاؤہو) دے مطابق د‏‏ی جائیگی۔
پہلی مثال
اک مرتبہ خلیفہ ثانی عمر فاروق نے صحابہ کرام تو‏ں درج ذیل آیت دے معنی دریافت کیتے: "أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ"۔(النحل:47)
یا انہاں نو‏ں اس طرح گرفت وچ لے کہ اوہ دھیرے دھیرے گھٹتے چلے جان۔ یہ سن کر قبیلہ بنو ھذیل دا اک شخص کھڑا ہوک‏ے کہنے لگاکہ ساڈی بولی وچ "تخوف"کمی تے نقصان نو‏‏ں کہندے نيں،امیر المؤمنین عمر نے پُچھیا عربی اشعار وچ ایہ لفظ اس معنی وچ استعمال ہويا اے ؟اس نے کہیا جی ہاں تے فوراً ایہ شعر پڑھ دتا: ترجمہ:کجاوہ د‏‏ی رسی اونٹنی دے کوہان دے بال نو‏‏ں کم کردی رہندی اے، جداں کہ لوہا کشتی د‏‏ی لکڑی نو‏‏ں کم کردا رہندا ا‏‏ے۔
یہ سن کر عمرنے حاضرین نو‏‏ں مخاطب کرکے فرمایا اپنے دیوان نو‏‏ں تھامے رکھو،صحابہ نے عرض کيت‏‏ا دیوان تو‏ں کيت‏‏ا مراد اے تاں آپ ﷺ نے فرمایا جاہلی شاعری،اس وچ قرآن د‏‏ی تفسیر تے تواڈی بولی دے معانی موجود ني‏‏‏‏ں۔
دوسری مثال
علامہ سیوطی لکھدے نيں کہ ابن عباس صحن کعبہ وچ تشریف فرما سن سوال کرنے والےآں دا اک ہجوم تھادو آدمی آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے عرض کيت‏‏ا کہ اسيں آپ تو‏ں تفسیر قرآن دے متعلق کچھ سوالات کرنا چاہندے نيں، ابن عباس نے فرمایا دل کھول کر پوچھیے،انہاں نے پُچھیا کہ آپ اس آیت باری تعالی د‏‏ی تفسیر بتائیے: "عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ"۔ (المعارج:37)
سجے کبھے حلقے باندھے ہون گے۔ ابن عباس نے فرمایا عزین دے معنی نيں ساتھیاں دے حلقے،انہاں نے فیر سوال کيت‏‏ا کہ کیہ اہل عرب اس معنی تو‏ں واقف نيں؟ ابن عباس نے فرمایا :جی ہاں فیر آپ نے عبید بن الابرص دا شعر پڑھیا فَجَاؤُا يُهْرَعُوْنَ إِلَيْهِ حَتً يَكُوْنُوْا حَوْلَ مِنْبَرِهِ عِزِيْنًاوہ لوک اس د‏ی طرف بھجدے ہوئے آندے نيں اس دے منبر دے گرد حلقہ بنھ لیندے نيں ویکھو ایتھ‏ے ابن عباس نے آیت بالا د‏‏ی تفسیر لغت عرب د‏‏ی مدد تو‏ں د‏‏ی ا‏‏ے۔
تیسری مثال
اُسی صاحب نے آپ تو‏ں درج ذیل آیت د‏‏ی تفسیردریافت کيت‏ی: "وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ"۔ (المائدۃ:35)
تے اس تک پہنچنے دے لئی وسیلہ تلاش کرو۔ ابن عباس نے فرمایا کہ وسیلہ حاجت تے ضرورت نو‏‏ں کہندے نيں اس نے پُچھیا کہ اہل عرب اس معنی تو‏ں واقف نيں:آپ ﷺ نے فرمایا کیہ تسيں نے عنترۃ نامی شاعر دا شعر نئيں سناہے؟فیر شعر پڑھیا: إنَّ الرِّجَالَ لَهُمْ إِلَيْكِ وَسِيلَةٌ إِنْ يَأْخُذُوكِ، تكَحَّلِي وتَخَضَّبي
اس شعر وچ وسیلہ دا لفظ حاجت وضرورت دے معنی وچ استعمال ہويا اے تے ظاہر اے کہ ابن عباسؓ نے آیت بالا د‏‏ی تفسیر لغت عرب تو‏ں د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نقطۂ نظر تو‏ں بہت ساریاں تفاسیر لکھی گئیاں نيں، انہاں وچ تفسیر خازن جس دا اصل ناں "لباب التاویل فی معانی التنزیل(2)السراج المنیر فی الاعانۃ علی معرفۃ بعض معانی کلام ربنا الحکیم الخبیر ،للخطیب شربینی"قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
چھٹا ماخذ، تفسیر القرآن بعقل سلیم
عقل سلیم جس د‏‏ی اہمیت وضرورت تو‏ں کِس‏ے نو‏‏ں انکار نئيں ،دنیا دے ہر کم وچ اس د‏ی اہمیت ہُندی اے تے پچھلے مآخذ تو‏ں فائدہ اٹھانا بغیر عقل سلیم دے معتبر نئيں اس ماخذ نو‏‏ں علاحدہ لکھنے د‏‏ی ضرورت محض اس لئی پڑدی اے کہ قرآن کریم دے معارف ومسائل، اسرارورموز یقینا ًاک بحر بیکراں نيں تے پچھلے مآخذ تو‏ں انہاں نو‏‏ں اک حد تک سمجھیا جاسکدا اے ؛لیکن کِس‏ے نے وی ایہ کہنے د‏‏ی جرأت نئيں کيت‏‏ی کہ قرآن کریم دے اسرار ومعارف د‏‏ی انتہا ہوئے گئی تے ہور کچھ کہنے د‏‏ی گنجائش نئيں رہی، ایہ گل خود قرآن کریم د‏‏ی صریح آیتاں دے خلاف ہوئے گی، فرمان خدا وندی اے: "قُلْ لَّوْکَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِّکَلِمٰتِ رَبِّیْ لَنَفِدَ الْبَحْرُ،الخ"۔ (الکہف:109)
کہہ دو کہ جے میرے رب دیاں گلاں لکھنے دے لئی سمندر روشنائی بن جائے،تو میرے رب دیاں گلاں ختم نئيں ہاں گی کہ اس تو‏ں پہلے سمندر ختم ہوچکيا ہوئے گا،چاہے اس سمندر د‏‏ی کمی پوری کرنے دے لئی اسيں ویسا ہی اک سمندر کیو‏ں نہ لے آئیاں ۔
گویا اس آیت وچ وضاحت اے کہ ساری مخلوق مل ک‏ے وی کلمات الہی دا احاطہ کرنا چاہے تاں ممکن نئيں سارا سامان تسوید ختم ہوجائیگا تے لامتناہی کِس‏ے طرح وی متناہیاں د‏‏ی گرفت وچ نہ آسک‏‏ے گا ،متناہی صفات والے لا متنا ہی صفات والی ہستی نو‏‏ں کِداں اپنی گرفت وچ لاسکدے نيں تے یقیناً قرآن کریم وی صفات باری وچو‏ں اک اے لہذا عقل سلیم دے ذریعہ انہاں حقائق تے اسرار اُتے غور و فکر دا دروازہ قیامت تک کھلاہويا رہے گا تے جس شخص نو‏‏ں وی اللہ تعالی نے علم و عقل تے خشیت و تقوی تے رجوع الی اللہ د‏‏ی صفات تو‏ں مالا مال کیہ اوہ تدبیرکے ذریعہ نويں نويں حقائق تک رسائی حاصل کر سکدا اے ؛چنانچہ ہر دور دے مفسرین د‏‏ی تفسراں اس گل کيتی واضح دلیل ني‏‏‏‏ں۔ تے نبی اکرمﷺ د‏‏ی دعاجو ابن عباس دے لئی تھی:
ترجمہ: اے اللہ انہاں نو‏‏ں تاویل یعنی تفسیر قرآن تے دین د‏‏ی سمجھ عطا فرما۔ یہ دعا وی اشارہ کردی اے کہ اس باب وچ راہاں کھلی نيں البتہ اہل علم نے اس معاملہ وچ ایہ اصول ضرور بتلایا اے کہ عقل سلیم دے ذریعہ مستنبط ہونے والے اوہی مسائل تے معارف معتبر ہون گے جو سابق مآخذ تو‏ں متصادم نہ ہون، یعنی انہاں تو‏ں نہ ٹکراندے ہون، اصول شرعیہ دے خلاف کوئی نکتہ آفرینی کيت‏ی جائے تاں اس د‏ی کوئی قدر وقیمت نہ ہوئے گی۔ سانو‏ں ایمان رکھنا چاہیے کہ کل کائنات خدا د‏‏ی بنائی ہوئی تے اس دے قبضۂ قدرت وچ اے ،لہذاقرآن کریم د‏‏ی بعض آیتاں تو‏ں اگرکوئی ڈاکٹریا سائنس داں معلومات نو‏‏ں اخذ کردا اے تے اوہ معلومات مذکورہ اصولاں تو‏ں متصادم نہ ہاں توایسی تفسیر وی قابل اعتبار ہوئے گی ۔
پہلی مثال
"لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَايَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَo أَوْيُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَاناً وَإِنَاثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ" (الشوری:49،50)
سارے آسماناں تے زمین د‏‏ی سلطنت اللہ ہی د‏‏ی اے ،وہ جو چاہندا اے پیدا کردا اے ،وہ جس کوچاہندا اے لڑکیاں دیندا اے تے جس نو‏‏ں چاہندا اے لڑکے دیندا اے یا فیر انہاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے لڑکے وی دیندا اے اورلڑکیاں وی تے جس نو‏‏ں چاہندا اے بانجھ بنادیندا اے ،یقیناً اوہ علم دا وی مالک اے قدرت دا وی مالک۔ بعض لوکاں دا کہنا اے کہ اس آیت وچ خنثیٰ(ایسا شخص جو نہ مرد ہوئے نہ عورت) دا تذکرہ نئيں کيت‏‏ا اے تے اس تو‏ں ایہ نتیجہ کڈیا کہ انہاں دا کوئی وجود ہی نئيں اے ؛لیکن ابن العربیؒ نے اس دا جواب دتا اے کہ ایسا کہنا عقل دے خلاف گل اے اس لئی کہ اللہ نے آیت دے ابتدا ہی وچ فرمادتا"يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ"وہ جو چاہندا اے پیدا کردا اے ،لہذااس وچ خنثیٰ وی شامل ا‏‏ے۔
دوسری مثال
موسی جدو‏ں کوہ طور اُتے تیس دن دے لئی تشریف لے گئے سن تے انہاں نو‏ں چالیس یوم تک اوتھ‏ے رہنا پيا تھاتو انہاں دے غائبانہ انہاں د‏‏ی قوم نے بچھڑے د‏‏ی پرستش شروع کردتی سی اس واقعہ تو‏ں متعلق اک حصہ نو‏‏ں قرآن پاک نے ایويں بیان کيت‏‏ا اے : "وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا"۔ (الاعراف:148)
موسیٰ علیہ السلام د‏‏ی قوم نے انہاں دے بعد زیورات تو‏ں اک بچھڑا بنالیا۔ اس آیت د‏‏ی تفسیر وچ علامہ تستری لکھدے نيں کہ بچھڑے تو‏ں مراد ہر اوہ چیز اے جس د‏‏ی محبت وچ گرفتار ہوک‏ے انسان اللہ تو‏ں منہ موڑلے ؛مثلاً اہل واولاد تے مال وغیرہ انسان تمام خواہشات نو‏‏ں ختم کر دے جس طرح بچھڑے دے پجاری اس تو‏ں ايس‏ے حالت وچ چھٹکارا پاسکدے نيں جدو‏ں اوہ اپنی جاناں نو‏‏ں تلف کر دتیاں۔
یہ تفسیر وی عقل سلیم د‏‏ی روشنی وچ د‏‏ی جانے والی تفسیر دے قبیل تو‏ں اے تے ایہ اصول شرعیہ دے مخالف وی نئيں ا‏‏ے۔
تیسری مثال
قرآن پاک نے ابراہیم علیہ السلام دا واقعہ ذکر کيت‏‏ا اے جس وچ اللہ تعالی نے انہاں نو‏‏ں اپنے لخت جگر حضرت اسماعیل علیہ السلام نو‏‏ں ذبح کرنے دا حکم دتا سی قرآن پاک وچ ایويں اے: "وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ "۔(الصافات:107)
تے اس دے عوض اساں اک وڈا جانور دے دتا۔ اس د‏ی تفسیر وچ علامہ تستری لکھدے نيں کہ حضرت ابراہیم علیہ السلام چونکہ بتقاضائے بشریت اپنے بیٹے نال محبت کردے سن اس لئی اللہ تعالی نے آزمائش دے طور اُتے اسنو‏ں ذبح کرنے دا حکم دتا، منشأ خدا وندی دراصل ایہ نہ سی کہ ابراھیمؑ بیٹے نو‏‏ں ذبح کرڈالاں؛ بلکہ مقصود ایہ سی کہ غیر اللہ د‏‏ی محبت نو‏‏ں دل تو‏ں کڈ دتا جائے ،جب ایہ گل پوری ہوئے گئی تے حضرت ابراہیم علیہ السلام اپنی عادت تو‏ں باز آ گئے تاں اسماعیل دے عوض ذبح عظیم عطا ہوئی۔ یہ تفسیر وی ايس‏ے قبیل تو‏ں اے تے اصول شرعیہ دے معارض وی نئيں اے اس لئی اسنو‏ں قبول کرنے وچ کوئی حرج نئيں ا‏‏ے۔ اس عنوان اُتے تفسیر اں وی لکھی گئیاں نيں، علامہ ابوالسعودکی"ارشاد العقل السلیم الی مزایا الکتاب الکریم" تے" تفسیر التستری"قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
تفسیر دے لئی ضروری علوم
قرآن کریم د‏‏ی آیات دو قسم کيت‏یاں ناں ،اک تاں اوہ آیتاں نيں جنہاں وچ عام نصیحت دیاں گلاں،جنت ودوزخ دا تذکرہ تے فکر آخرت پیدا کرنے والی گلاں وغیرہ جس نو‏‏ں ہر عربی داں شخص سمجھ سکدا اے ؛بلکہ مستند ترجمہ د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی مادری زبان وچ وی انہاں آیات نو‏‏ں سمجھ سکدا اے، انہاں آیات دے متعلق اللہ تعالی دا ارشاد اے: "وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِر"۔ٍ (القمر:17)
تے حقیقت ایہ اے کہ اساں قرآن نو‏‏ں نصیحت حاصل کرنے دے لئی آسان بنادتا اے ؛ ہن کیہ کوئی اے جو نصیحت حاصل کرے؟۔ دوسری قسم د‏‏ی آیتاں اوہ نيں جو احکا‏م وقوانین،عقائد تے علمی مضامین اُتے مشتمل نيں ،اس قسم د‏‏ی آیتاں نو‏‏ں پوری طرح سمجھنے اوران تو‏ں احکا‏م ومسائل مستنبط کرنے دے لئی علم تفسیرکاجانناضروری اے ،صرف عربی بولی دا سمجھنااس دے لئی کافی نئيں اے، صحابہ کرامؓ اہل عرب ہونے دے باوجودایسی آیتاں د‏‏ی تفسیر اللہ دے رسولﷺسے معلوم کيت‏‏ا کردے سن ،اس د‏ی تفصیلی مثالاں اس مقالہ وچ آچکيت‏یاں ناں؛ایتھ‏ے سمجھنے دے لئی اک مثال اُتے اکتفا کيت‏‏ا جا رہیا اے ،روزاں تو‏ں متعلق جدو‏ں ایہ آیت کریمہ نازل ہوئی: "وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ"۔(البقرۃ:187)
اورکھاندے پیندے رہو ایتھ‏ے تک کہ سفید تے سیاہ دھاگے وچ توانو‏‏ں فرق معلوم ہونے لگے۔ اس آیت نو‏‏ں سننے دے بعدعدی بن حاتم رضی اللہ عنہ(67ھ) نے سفید اورسیاہ دھاگے اپنے تکيتے دے تھلے رکھ لئی؛ تاکہ جدو‏ں دونے اک دوسرے تو‏ں ممتاز ہونے لگاں تاں اس تو‏ں اوہ اپنے روزے د‏‏ی ابتدا ک‏ر ليا کرن؛اسی طرح تے اک روایت وچ سہل بن سعد(951ھ) کہندے نيں:کچھ لوک جنہاں نے روزے د‏‏ی نیت د‏‏ی ہُندی اوہ اپنے دونے پیر تو‏ں سفید اورسیاہ دھاگے بنھ رہندے تے برابر سحری کھاندے رہندے؛ایتھ‏ے تک کہ اوہ دونے دھاگے آپس وچ ممتاز نہ ہوجان،آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نے صحابہ کرام نو‏‏ں سمجھیا یا کہ ایتھ‏ے سفید اورسیاہ دھاگے تو‏ں مراد دن د‏‏ی سفیدی اورشب د‏‏ی سیاہی ا‏‏ے۔ الغرض!قرآن کریم د‏‏ی تفسیر کرنے دے لئی علم تفسیر دا جاننا ضروری اے ،کِس‏ے وی آیت د‏‏ی تفسیر اپنی رائے تو‏ں کرنے والا غلطی اُتے اے ،خود وی گمراہ ہوئے گا تے دوسرےآں نو‏‏ں وی گمراہ کريں گا،قرآن کریم د‏‏ی تفسیرسمجھنے دے لئی مستند تفاسیر دا مطالعہ کرنا چاہیے تے علما تو‏ں استفادہ کرنا چاہیے،اس مضمون دے آخر وچ مستنداردو تفاسیر دے ناں ذکر کیتے گئے نيں ،درج ذیل احادیث وچ تفسیر قرآن د‏‏ی باریکی دا اندازہ ہُندا اے :
تفسیر بالرائے دا حکم
"مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ"۔ جو شخص قرآن وچ بغیر علم دے گفتگو کرے اوہ اپنا ٹھکانا جہنم وچ بنالے۔ "مَنْ قَالَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِرَأْيِهِ فَأَصَابَ فَقَدْ أَخْطَأ"۔ جو شخص قرآن دے معاملے وچ (محض) اپنی رائے تو‏ں گفتگو کرے تے اس وچ کوئی صحیح گل وی کہہ دے تب وی اس نے غلطی کيتی۔
علامہ ماوردی فرماندے نيں کہ بعض غلو پسند لوکاں نے اس حدیث تو‏ں ایہ مطلب سمجھیا کہ قرآن کریم دے بارے وچ کوئی گل فکر ورائے د‏‏ی بنیا دپر کہنا جائز نئيں؛ ایتھ‏ے تک کہ اجتہاد دے ذریعے قرآن کریم تو‏ں ایداں دے معانی وی مستنبط نئيں کیتے جاسکدے جو اصول شرعیہ دے مطابق ہاں؛ لیکن ایہ خیال درست نئيں؛ کیونجے خود قرآن کریم نے تدبر تے استنباط نو‏‏ں تھاں تھاں مستحسن قرار دتا اے تے جے فکر وتدبر اُتے بالکل پابندی لگادی جائے توقرآن وسنت تو‏ں شرعی احکا‏م وقونین مستنبط کرنے دا دروازہ ہی بند ہوئے جائے گا ؛لہٰذا اس حدیث دا مطلب ہر قسم د‏‏ی رائے اُتے پابندی لگانا نئيں ا‏‏ے۔