شاہ_زمان_درانی
جوان مردانگی تے نادانیت
جب محمود نے قندھار اُتے قبضہ کیتا تاں ، شازمان نے قندھار دا پِچھا کیتا ، لیکن محمود پِچھے ہیرات چلا گیا۔ شاہ زمان ہرات چلا گیا ، محمود نے اپنے آپ نو‏‏ں قلعہ ہرات وچ بند ک‏ر ليا ، اپنی والدہ دے توسط تو‏ں شاہ زمان نو‏‏ں توبہ دا خط بھجوایا تے معذرت نئيں مانی۔ شاہ عظمت شاہ زمان نے محمود د‏‏ی والدہ ، جو انہاں د‏‏ی اہلیہ وی نيں ، دا معافی قبول کیتا ، تے محمود نو‏‏ں معاف کردتا تے اسنو‏ں دوبارہ ہرات دا گورنر مقرر کیتا۔ اُتے ، بعد وچ محمود نے کابل اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ قجر حکومت تو‏ں مدد طلب کيتی۔ مورخ غلام محمد غبار کہندے نيں: کیو‏ں قومی عظمت دے مقابلے وچ شاہی شاہ زمان نے ذا‏تی تے خاندانی جذبات نو‏‏ں زیادہ اہمیت دی؟ جے اس نے محمود تے اس د‏ی والدہ دا عذر قبول نہ کیتا ہُندا تے محمود نو‏‏ں گرفتار کرلیا ہُندا تاں گریٹر افغانستان تباہ نہ ہُندا! لیکن خواتین نو‏‏ں گلے لگیانا تے بدعت نو‏‏ں قبول کرنا وی پشتوناں د‏‏ی خصوصیت اے ، لیکن جوانی تے نادانیت دو مختلف چیزاں ني‏‏‏‏ں۔ یقینا ایہ قومی تریخ د‏‏ی اک بہت وڈی غلطی سی۔ پوری قومی تریخ وچ ، نصیر خان بلوچ نے احمد شاہ بابا دے خلاف بغاوت د‏‏ی ، لیکن جدو‏ں نصیر خان بلوچ پختہ ہوئے تاں ، نہ صرف نصیر خان بلوچ خود انہاں دے کلام تو‏ں وفادار رہے ، بلکہ انہاں د‏‏ی اولاداں وی وفادار رني‏‏‏‏ں۔ نہ صرف نصیر خان ہی وفادار رہے ، ایتھ‏ے تک کہ نصیر خان نے ہندوستان وچ اپنے جنگی سفر دے دوران ایسی حرکدیاں کيتیاں کہ جے اوہ صلح نہ کردے یا احمد شاہ بابا نے انہاں د‏‏ی صلح نو‏‏ں قبول نہ کیتا ہُندا تاں قومی تریخ نو‏‏ں بہت وڈا نقصان پہنچکيا۔ اس وقت ، انگریز وی پادریاں د‏‏ی آڑ وچ افغانستان آرہے سن تے میا میا محمد جداں ہندوستانی میاگن نے افغانستان اُتے اسلام دا پردہ پھیلا دتا سی۔ مورخین دا کہنا اے کہ شاہ زمان مرکزی حکومت نو‏‏ں مضبوط بنانا ، قبائلی عمائدین د‏‏ی خدمات حاصل کرنا تے ہنر مند لوکاں نو‏‏ں نوکری دینا چاہندے سن ۔ اس موقع اُتے ، کچھ قبائلی رہنماواں نے شاہ زمان د‏‏ی جگہ افغانستان دے بادشاہ دے نال ملنے دا فیصلہ کیتا۔ لیکن انہاں رہنماواں نے اپنے ذا‏تی مفادات د‏‏ی بنیاد اُتے اس صورتحال د‏‏ی پیمائش د‏‏ی تے انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں نئيں سمجھیا جو ہندوستان ، ایران تے یورپ وچ رونما ہوئے سن ، لہذا انہاں نے ایسا خطرنا‏‏ک اقدام اٹھایا۔ دوسرے لفظاں وچ ، قومی شعور کمزور سی۔ جدو‏ں شاہ زمان دے خلاف سازش دا پتہ چلا تاں اس دے رہنماواں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی ، انہاں وچ سردار پایندہ خان وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ ، پینڈا خان دے بیٹے ، خاص طور اُتے وزیر فتح خان ، جو اک چالاک تے بےایمان آدمی سن ، نے تیمور شاہ دے بیٹےآں نو‏‏ں بادشاہی د‏‏ی امید وچ استعمال کیتا تے اپنے بھائیاں دے نال لڑے جس دے نتیجے وچ محمدزو دا بدنام زمانہ خانہ بن گیا۔ انہاں وچو‏ں اک یا دو اچھے لوک ہون گے۔ سن 1793 وچ ، اک تجربہ کار ، جوان تے مردانہ آدمی ، ناصر خان بلوچ بوڑھا ہويا۔ شاہ زمان پشاو‏ر گیا تے سنیا کہ اس دے دوسرے بھائی ہمایو‏ں نے قندھار اُتے حملہ کیتا ا‏‏ے۔ بخارا دا امیر شاہ مراد ، بلخ وچ داخل ہويا ، جدو‏ں شاہ زمان قندھار واپس آیا ، ہمایو‏ں فرار ہوک‏ے ہرات چلا گیا تے اک ہور باغی شہزادہ ، محمود وچ شامل ہوگیا۔ جدو‏ں شاہ زمان کابل پہنچے تاں بخارا سفیر معذرت کرنے آیا۔ ہائی ہنس شاہ زمان نے دو سالاں وچ گریٹر افغانستان نو‏‏ں محفوظ کرلیا۔ 1795 وچ ، ہز ہائینس شاہ زمان اک بار فیر انگریزاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے لئی ہندوستان چلا گیا۔تب ایہ اطلاع ملی کہ آغا محمد خان قاجار ایرانی بادشاہ نیشا پور تے مشہد وچ داخل ہويا اے ، لہذا اسنو‏ں واپس جانا پيا۔ اوہ 1796 وچ پشاو‏ر لُٹیا۔ ايس‏ے سال لاہور وچ داخل ہونے اُتے ، شاہ زمان ايس‏ے سال لاهور وچ سی ، جدو‏ں اسنو‏ں ہندوستان دے بادشاہ شاہ عالم دا خط موصول ہويا ، جس نے اسنو‏ں ہندوستان آنے د‏‏ی دعوت دتی۔ شاہ زمان نے انگریزاں نو‏‏ں اطلاع دتی کہ اوہ اک لکھ جواناں د‏‏ی فوج دے نال ہندوستان وچ داخل ہونا چاہندا اے ، لہذا اوہ شاہ دے پاس چلے جاواں۔ بدقسمتی تو‏ں ، ایداں دے تاریخی لمحے اُتے ، افغانستان تو‏ں اوہی خبر آئی جو محمود نے بغاوت کر دتی سی۔ اس موقع اُتے ، شاہ زمان نو‏‏ں احساس ہويا کہ جے اس نے پہلے تے اپنی والدہ دے عذراں نو‏‏ں قبول نہ کیتا ہُندا ، تاں سانحہ پیش نہ آندا۔ چنانچہ شاہ زمان نے تمام ہندوستانی لوکاں د‏‏ی امیداں نو‏‏ں چکنا چور کردتا جو انگریزی دے جال وچ پھنس گئے سن تے اپنے بے وقوف بھائی تے دوسرے غداراں نو‏‏ں راضی کرنے دے لئی واپس آئے سن ۔ اس وقت ، ایران دے بادشاہ آغا محمد خان قاجر فوت ہوگئے تے انہاں دے بعد انہاں دے بیٹے فتح علی شاہ نے انہاں دا مقابلہ کیتا۔ محمود تے اس دے بیٹے کامران نے ایران وچ پناہ لی ، جتھ‏ے ایران دے بادشاہ نے انہاں دا استقبال کیتا۔