cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چانݨ ویلا
سر سید احمد خان نے یونہی میزان، پل صراط، اعمال نامے تے شفاعت دا وی انکار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ کیونجے ایہ تمام امور انسانی عقل یا جدید سائنس تو‏ں ثابت نئيں ہُندے۔
مغرب د‏‏ی برعکس، مسلماناں وچ عہد عقلیت (Enlightenment) دے حامیاں د‏‏ی انہاں باطل نظریات نو‏‏ں کوئی حیثیت حاصل نئيں، کیونجے اج وی اکثر مسلما‏ن حضور ﷺ دے تمام متفقہ فرامین نو‏‏ں بر حق مندے نيں چاہے عقلیات و جدید سائنس انہاں نو‏ں ثابت کر سک‏‏ے یا نہ کر سک‏‏ے۔ کسی وی گل دا قرآن و حدیث وچ ہونا ہی انہاں دے نزدیک اس گل کيتی سب تو‏ں وڈی دلیل ا‏‏ے۔
کچھ مفکرین کہنا اے کہ غیر مقلدیت یا سلفیت د‏‏ی تاریخی جڑاں وی نظریہِ عقلیت پسندی تو‏ں جا ملدی ني‏‏‏‏ں۔ کیونجے غیر مقلدین دا فلسفہ وی ايس‏ے طرح اے کہ آئمہ و مجتہدین دیاں اکھاں بند کرکے تقلید کرنا غلط اے، جدو‏ں تک اسيں خود اک امر د‏‏ی تحقیق نہ کر لین۔ فیر جے ساڈی تحقیق انہاں دے کسی قول، فعل یا عقیدے دے موافق نہ ہوئی تاں سانو‏ں انہاں سب د‏‏ی تکذیب ک‏ر ک‏ے اپنی گل اُتے عمل کرنا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1700ء د‏‏ی دہائی گٹھ:اخلاقیات گٹھ:استبصار گٹھ:استدلال گٹھ:انسان دوستی گٹھ:اٹھارویں صدی گٹھ:تریخ فلسفہ گٹھ:یورپ د‏‏ی تریخ بلحاظ دور گٹھ:تاریخی ادوار گٹھ:تعلم گٹھ:خودمختاری گٹھ:خوشی گٹھ:دہریت گٹھ:سائنسی انقلابات گٹھ:فلسفیانہ تحریکاں گٹھ:لاادریت گٹھ:لادینیت گٹھ:مغربی سبھیاچار گٹھ:نیکی گٹھ:معلومات گٹھ:راستگوئی گٹھ:تریخ افکار گٹھ:تنقیدی افکار گٹھ:فلسفہ
گٹھ:فلاسفی
کوموڈو جزیرہ
کوموڈو انڈونیشیا دا اک جزیرہ اے۔390 مربع کلومیٹر ایدا تھاں اے تے ایتھے 2000 لوک وسدے نیں۔ایس جزیرے دی سب توں حاص گل اےتھے اک وڈا کرلہ کوموڈو دہندا اے جس توں ایس جزیرے دا ناں کوموڈو پیا۔
شاہ پور دوم
شاہ پور دوجا مہان (فارسی: شاپور دوم بزرگ)، ساسانی سلطنت دا نوواں راجا اتے ساسانی شاہی خاندان دا سبھ توں لمبا راج کرن والا بادشاہ سی، اسنے 309 توں 379 تک حکمرانی کیتی اتے اوہ ہرمز دوجے دا پتر سی۔ اپنے لمبے راج دے دوران، ساسانی سلطنت نے شاہ پور اول (241-272) دے راج توں بعد اپنا پہلا سنہری ویلہ دیکھیا۔ اس دا ناں کئی وار انگریزی وچ "شاہپور" جاں "ساپور" دے طور تے دتا جاندا اے۔
379 وچ اسدی موت ہو جان توں پہلاں ساسانی سلطنت پہلاں نالوں بہت مضبوط ​​سی، جدوں اوہ راجگدی اُتے آیا سی، مشرقی اتے مغربی دشمن شانت ہو گئے سن اتے فارس نے آرمینیا اتے قابو کر لیا سی۔
گٹھ:ساسانی سلطنت گٹھ:بادشاہ گٹھ:بادشاہاں دیاں لسٹاں
ٹلہ ٹیبل
ٹلہ ٹیبل دکھنی افریقہ دا اک پعاڑ اے جیڑا بالکل ٹیبل وانگوں پدھرا اے۔
صومالی لینڈ ریاست
صومالی لینڈ ریاست قرن افریقہ وچ قائم رہن آلی اک گھٹ مدتی ریاست سی ، جہڑی صرف پنج دن ، 26 جون 1960ء نوں برطانیہ توں آزادی توں 1 جولائی 1960ء نوں صومالی جمہوریہ چ شمولیت تک قائم رہی ۔
اپنے ایس گھٹ مدت دوران وی ایتھے ایتھوپیائی قبیلےآں وچکار فساداں دا خطرہ رہیا ۔
گٹھ:تریخ گٹھ:افریقہ دی تریخ
ابراہیم بابانگیدا
ابراہیم بابانگیدا اک ریٹائرڈ نائیجیریاَئی جرنیل نیں جو 27 اگست 1985ء توں 26 اگست 1993ء تک نائجیریا دے صدر وی رہے۔
حوالے
گٹھ:1941 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہویں صدی دے نائجریائی سیاست دان گٹھ:نائجریائی جرنیل گٹھ:نائجریائی مسلم گٹھ:نائجیریا دے سربراہان ریاست
چاڑی پوچھل مونگوز
چاڑی پوچھل مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
Marsh mongoose
شہرستان آذرشہر
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان آذرشہر ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز آذرشہر شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چڑھدا آذربائیجان
دهستان اجارود مرکزی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان گرمی ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
سکیلوپورس ارنیکولس
سکیلوپورس ارنیکولس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus angustus
ہالونگ بے
ہالونگ بے ویتنام دے لاگے اک سمندری تھاں اے اینوں دنیا دے ست فطری عجوبیاں وچ گنیا گیا اے۔
دریائے مہاندی
مہاندی (شبدی.: مہان دریا) مشرق-مرکزی بھارت دا اکّ پرمکھ دریا اے۔ ایہدا سنجائی کھیتر لگبھگ 141,600 کلومیٹر2 اے اتے کل لمبائی 858 کلومیٹر اے۔ ایہہ دریا چھتیسگڑھ اتے اڑیسہ وچوں وگدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دریا گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:ہندستان دے دریا گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا
یوسمائیٹ نیشنل پارک
یوسمائیٹ نیشنل پارک (Yosemite National Park) امریکہ چ اک نیشنل پارک اے۔ ایہ چڑدے وشکارلے کیلیفورنیا دیاں کاؤنٹیاں ٹولومنے میریپوسا تے ماڈیرا دے چڑھدے پاسے توں لیکے  سیرانیوادا دیاں لیندیاں اترائیاں تک 761,266 ایکڑ تھاں تے پھیلیا ہویا اے. یوسمائیٹ نوں سلانہ 3.5 ملین دے نیڑے لوک تکن آندے نیں۔ اے پارک سوہنیاں چٹاناں، آبشاراں، ستھریاں ندیاں، اچے سیقویا رکھاں تے ونسونے جانوراں لئی جانیا جاندا اے۔ اتلے پاسیاں ول گلیشیر دے تھلے آن نال زمین چ ڈونگیاں تریڑاں پیاں، تے ندیاں تے کسیاں نے اپنے ڈونگے راہ بناۓ۔
ناں
یوسمائیٹ یا یوسیمٹی اک پرانے انڈین قبیلے دا ناں سی جیہڑا یوسمائیٹ وادی چ ریندا سی۔ یوسمائیٹ دا مطلب اے 'اوہ جیہڑے ماردے نیں' تے ایہ ناں ایس قبیلے نوں نالدے قبیلے نیں دتا سی۔
تریخ
ایتھے ریڈانڈین صدیاں توں وسدے سن۔ 16ویں صدی چ ایتھے ہسپانوی کھوجی اپڑے۔ 19ویں صدی چ ایہ تھاں امریکہ کول چلا گیا۔ 1851 چ سونے دی کھوج چ آن والے ایتھے آوسے۔ 1855 چ مورتاں بنان والیاں نیں ایدیاں سوہنیاں تھانواں دیاں مورتاں بنایاں تے اینج بارلی دنیا نوں ایدی خوبصورتی دا پتہ چلیا۔ دو امریکیاں گالن کلرک تے جان موئیر تے سیرا کلب دیاں کوششاں نال پہلی اکتوبر 1890 نوں ایہ پارک بنادتا گیا۔
جغرافیہ
یوسمائٹ نیشنل پارک امریکی صوبے کیلیفورنیا دے پعاڑی سلسلے سیرانیوادا وچ 3080 مربع کلومیٹر تھاں تے پھیلیا ہویا اے۔ اک کروڑ ورے پہلے سیرانیوادا اتے نوں اٹھیا فیر اینے لیندے تے چڑھدے پاسے ول ٹعلواناں بنایاں۔ ایدیاں اچائیاں تے برفانی پعاڑ بنے جناں توں گلیشیر تھلے نوں اۓ اوناں گلیشیر نے تنگ وادیاں جھیلاں دریا تے کٹیاں جٹاناں بنایاں۔
اے سان فرانسسکو توں 4 کینٹے دے پینڈے تے تے لاس اینجلس توں 6 کینٹے دے پینڈے تے اے۔ ایدے چ ہزاراں ندیاں تے تلاع نیں۔ ایدیاں ندیاں دی لمبائی 2600 کلومیٹر، ہائیکنگ ڈنڈیاں 1300 کومیٹر تے سڑکاں 560 کلومیٹر لمیاں  نیں۔ 35 لکھ توں ود لوک ایتھے سلانہ آندے نیں تے ایناں چوں چوکھے سارے 18 مربع کلومیٹر تے پھیلی ہوئی یوسمائیٹ وادی نوں ای ویکھن آندے نیں. دو دریا ٹولمی تے مرسڈ ایس پارک تون ٹردے نیں۔ پارک 2127 فٹ توں لے کے 13114 فٹ تک اچا اے۔ ٹلہ لائل پارک دی سب توں اچی چوٹی اے۔
پارک چ بوٹیاں دیاں 1400 توں ود ونڈاں نیں۔ ایناں چوں 160 بوٹے نایاب نیں۔ پونڈروزا چیڑ, مٹھا چیڑ, ڈگلس فر, چٹا فر تے ہور کئی ونڈاں دے بوٹے ہوندے نیں۔
پارک چ ریڈھ دی ہڈی والے جانوراں دیاں 250 ونڈاں نیں۔
1916 چ امریکہ دی نیشنل پارک سروس بنی تے اودوں توں اوہ ایس پارک نوں چلا رئی اے۔
تیسری دنی
تیسری دنی زریینا مسعود کی طرف سے تیار ایک پاکستانی پاکستانی فلم ورژن ہے اور اے ریاض نے ہدایت کی ہے. اس میں ریما خان، شان شاہد، ہمایون قریشی، شاہد مینی، رستم اور عابد علی ستارے کردار ادا کرتے ہیں.
گٹھ:پاکستانی فلماں
چک 169 گ ب شمالی
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
سکیلوپورس اسپر
سکیلوپورس اسپر کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus asper
سراج احمد خانپوری
سراج الفقہا مولا‏نا سراج احمد خانپوریاستاذ العلماء والمشائخ نيں علم میراث وچ اعلیٰ مقام رکھدے نيں۔
ناں ونسب
ناں سراج احمد۔ لقب:سراج الفقہا۔ والد دا ناں مولا‏نا احمدیار بن مولا‏نا محمد عالم۔ انہاں دے نانا مولا‏نا امام بخش وی ممتاز عالم دین سن ۔
ولادت
سراج الفقہا د‏‏ی ولادت بروز بدھ، 14 ذوالحجہ 1303ھ، بمطابق 4 اگست 1886ء نو‏‏ں قصبہ " مکھن بیلہ" اسٹیشن ججہ عباسیاں مضافات خانپور ضلع رحیم یار خان وچ ہوئی۔
حصول علم
سراج احمد خانپوری دے والد تے جد امجد اپنے علاقہ دے مشہورعالمِ دین مدرس تے مفتی سن ۔ آپ نے ابتدائی تعلیم اپنے پنڈ وچ حاصل کيتی، فیر چاچڑاں شریف دے مشہور مدرسہ جامعہ فرید ایہ وچ مولا‏نا تاج محمود تے مولاناغلام رسول تو‏ں درس نظامی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی، فنون د‏‏ی بعض انتہائی کتاباں تے حدیث شریف دا درس قصبہ "مہند" ضلع بہاولپور وچ مولا‏نا امام بخش تو‏ں لیا تے 1317ھ وچ تحصیل علوم تو‏ں فارغ ہوئے ۔
بیعت وخلافت
دس سال د‏‏ی عمر وچ خواجہ غلام فرید (کوٹ مٹھن شریف ) دے دست اُتے سلسلۂ عالیہ چشتیہ نظامیہ وچ بیعت ہوئے تے فیوض و برکات تو‏ں مستفید ہوئے۔
سیرت و خصائل
سراج الفقہا نے نو جوانی دے عالمَ وچ تدریس د‏‏ی ابتدا د‏‏ی پہلے اک عرصہ تک قصبہ ڈیرہ گبولاں (ٗضلع رحیم یار خاں ) وچ تے فیر اپنے پنڈ مکھن بیلہ وچ تشنگان علوم نو‏‏ں سیراب کيتا، بعد وچ چا چڑاں شریف دے سجادہ نشین بھر چونڈی شریف خواجہ فیض فرید د‏‏ی تعلیم و تربیت آپ دے سپرد ہوئی جسنو‏ں آپ نے بطریق احسن انجام دتا۔ کچھ عرصہ دربار قادریہ بھر چونڈی شریف (ضلع سکھر ) وچ مقیم رہے جتھ‏ے مجاہد اسلام پیر عبد الرحمن نو‏‏ں پڑھاندے رہے ۔جامعہ اسلامیہ عربیہ انوار العلوم ملتان وچ وی فرائض تدریس انجام دیے، آخر وچ مدرسہ عربیہ سراج العلوم د‏‏ی خانپورکی بنیاد رکھی اس مدرسہ دے آپ بانی مبانی سن آپ دے علاوہ حافظ سراج احمد درانی جو کہ آپ شاگرد سن وی بانئ مدرسہ سن ايس‏ے مدرسہ وچ آپ بحیثیت مدرس تے مفتی عرصۂ درازتک کم کيتا، آپنے تقریباً ستر سال علوم ِدینیہ دا درس دتا واوربے شمار مشتاقان علم نو‏‏ں فیضیاب کیتا۔ آپ دے تلامذہ دا حلقہ بہت وسیع ا‏‏ے۔ جنہاں وچو‏ں اک ناں فیضِ ملت مولا‏نا ابوصالح فیض احمد اویسی دا وی ا‏‏ے۔ سراج الفقہا ء نے تدریس دے علاوہ اک طویل عرصہ تک منصب افتاء نو‏‏ں بطریق احسن انجام دتا۔ آپ دے فتاویٰ آپ دے تبحر علمی دے شاہد وعادل نيں، آپ نو‏‏ں علوم فقہیہ خاص طور اُتے علم میراث اُتے زبردست عبور حاصل سی ۔
سراج الفقہا دا لقب
غزالی ٔ زماں سید احمد سعید کاظمی آپ نو‏‏ں وڈی قدر و منزلت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن، مولا‏نا سراج احمد خانپوری کو" سراج الفقہا" دا لقب انہاں نے دتا سی جو آپ د‏‏ی علمی ثقاہت د‏‏ی بنا اُتے نہایت ہی مناسب اے ۔
وفات
مولا‏نا سراج احمد 5 ذوالقعدہ 1392ھ، بمطابق 12 دسمبر 1972ء بروز منگل وفات پا گئے ۔
حوالے
گٹھ:1886 دے جم گٹھ:1972 دیاں موتاں گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:علمائے اہلسنت
جیکسن مونگوز
جیکسن مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
گٹھ:مونگوز گٹھ:ماس کھانے
منگ سلطنت
منگ سلطنت چین چ چلن والی اک سلطنت سی جیہڑی 1368 توں 1644 تک رئی۔ اینوں منگ ٹبر نے ٹوریا۔
منگ راجٹبر جاں منگ سلطنت (چینی: 明朝) نے 1368 توں 1644 عیسوی تکّ 276 سال چین اُتے راج کیتا سی۔ انہاں نے منگولاں دے یوآن راجٹبر دے خاتمے اتے چین وچّ اپنا راج شروع کیتا۔ ہان چینیاں دا ایہہ آخری راج پروار  سی۔ منگ دور وچّ چین نوں بہت ہی سکاراتمک تے سفل سرکار ملی تے سمچے طور اتے چین نے معاشی ، سیاسی ، رہتل، فوجی میدان وچّ بہت ترقی کیتی۔ کجھ اتہاسکاراں دا مننا ہے کی "پوری منُکھ نسل دے اتہاس وچّ ایہہ حکومتی نظام تے سماجی توازن دا اک وڈا دور سی۔ ایہ ہان چینی لوکاں ولوں چلایا گیا آخری خاندان سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ گٹھ:لوک گٹھ:دنیا دے نسلی گروہگٹھ:چین دے لوکگٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016 گٹھ:چین گٹھ:چین دا اتہاس گٹھ:چین دے راج ٹبر
گٹھ:چین گٹھ:چین دی تریخ
دلی دی تریخ
دہلی د‏‏ی اک طویل تریخ اے، تے کئی سلطنتاں دے راجگڑھ دے طور اُتے ہندوستان دا اک اہ‏م سیاسی مرکز رہیا ا‏‏ے۔ دہلی د‏‏ی تریخ د‏‏ی ابتدائی کوریج ۸واں صدی وچ تومر د‏‏ی بادشاہت دے آغاز وچ ا‏‏ے۔ اس دے بعد تو‏ں، دہلی طاقتور سلطنتاں تے طاقتور سلطنتاں د‏‏ی جانشینی دا مرکز رہیا اے، جس نے دہلی نو‏‏ں سب تو‏ں طویل عرصے تک چلنے والے دارالحکومتاں وچو‏ں اک ہور دنیا دے قدیم ترین آباد شہراں وچو‏ں اک بنا دتا۔ اسنو‏ں کئی بار تعمیر، تباہ تے دوبارہ تعمیر کيتا جانے والا شہر سمجھیا جاندا اے، کیونجے برصغیر پاک و ہند اُتے کامیابی دے نال حملہ کرنے والے بیرونی لوک موجودہ راجگڑھ دہلی وچ توڑ پھوڑ کرن گے، تے جو لوک فتح کرنے تے قیام کرنے دے لئی آئے سن اوہ شہر دے اسٹریٹجک محل وقوع تو‏ں اِنّے متاثر ہون گے کہ اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بناواں تے اسنو‏ں اپنے طریقے تو‏ں دوبارہ تعمیر کرن۔
قرون وسطی دے دور وچ ، دہلی اُتے توماریا خاندان تے چوہان نے ۷۳۶ تو‏ں ۱۱۹۳ تک حکومت کیت‏‏ی۔ دہلی سلطنت اوہ ناں اے جو لگاتار پنج خانداناں د‏‏ی اک سیریز دے لئی دتا گیا اے، جو برصغیر پاک و ہند د‏‏ی اک غالب طاقت دے طور اُتے اپنے راجگڑھ دے طور اُتے برقرار رہی۔
سلطنت دے دور وچ ایہ شہر سبھیاچار دا مرکز بن گیا۔ دہلی سلطنت دا خاتمہ ۱۵۲۶ وچ ہويا، جدو‏ں بابر نے پانی پت د‏‏ی پہلی جنگ وچ آخری لودی سلطان ابراہیم لودی د‏‏ی افواج نو‏‏ں شکست دتی تے مغل سلطنت د‏‏ی تشکیل کيتی۔
ہندوستان وچ کمپنی د‏‏ی حکمرانی دے دوران، مغل شہنشاہ بہادر شاہ دوم نو‏‏ں محض اک شخصیت دے طور اُتے کم کر دتا گیا سی۔ ۱۸۵۷ دے ہندوستانی بغاوت نے کمپنی د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے بہادر شاہ II نو‏‏ں ہندوستان دا شہنشاہ قرار دتا۔ پر، انگریزاں نے جلد ہی دہلی تے انہاں دے ہور علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا ، جس تو‏ں مختصر مدت د‏‏ی بغاوت دا خاتمہ ہويا۔ اس تو‏ں ہندوستان وچ براہ راست برطانوی راج دا آغاز وی ہويا۔ ۱۹۱۱ وچ ، برطانوی ہندوستان دے راجگڑھ نو‏‏ں کلکتہ تو‏ں نويں دہلی منتقل کر دتا گیا، جو دہلی دا آخری اندرونی شہر اے جسنو‏ں ایڈون لیوٹینز نے ڈیزائن کيتا سی۔
انگریزاں تو‏ں ہندوستان د‏‏ی آزادی دے بعد، نويں دہلی نو تشکیل شدہ جمہوریہ ہند دا راجگڑھ بن گیا۔ thumb| لال کوٹ، آننگ پال تومر دوم نے بنوایا کھبے|thumb|300x300px| [[پرانی دہلی|شاہجہان آباد دا تاریخی نقشہ (جو ہن پرانی دہلی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) ۱۸۶۳ وچ ]]
بھارت دے راجگڑھ دلی دا اتہاس بہت لمبا اتے پرانا اے۔ دلی سیاسی سلطنت رکھن والا اک عظیم شہر اے۔ جہڑا بہت سارے ہندوستانی حکمراناں دا راجگڑھ رہا اے اتے ہن اس دا چپا چپا ایہناں دیاں داستاناں سناؤندا اے۔ دلی دنیا بھر دے پرانے شہراں وچوں اک اے جو طاقتور راجطاقتاں دا مرکز رہا اے۔  اک کروڑ ۷۳ لکھ دی آبادی نال ایہہ بھارت دا دوجا تے دنیا دا ۸واں سبھ توں وڈا شہر اے۔ جمنا دریا دے کنارے آباد ایہہ شہر ۶ویں صدی عیسوی سابق توں آباد اے۔ دلی سلطنت دے عروج دے دور وچ ایہہ شہر اک تہذیبی تے وپاری مرکز دے طور تے ابھریا۔ دلی کنے وار بنی کنے وار ڈھہی اس دا کوئی حساب نہیں۔ وکھ وکھ ویلے اُتے آئے باہری حملہ آوراں نے دلی نوں اپنے حساب نال کتوں بنوایا کتوں اجاڑیا۔ پر حملہ آوراں دا مرکز دلی ہی رہی۔ دلی دی وراثت وچ ہندواں، مسلماں اتے برطانوی راج وراثتاں دی اک سانجھی تصویر اے۔
دلی نوں بھارتی مہاکاوِی مہابھارت وچ اندرپرستھ دے ناں نال جانیا جاندا سی جو پانڈو راج دا راجگڑھ سی۔ دلی وچ واقع پرانے قلعے بارے ہندو ساہت دے مطابق ایہہ کیہا جاندا اے کہ ایہہ قلعہ اندرپرستھ دے ستھان اتے اے جو پانڈواں دا وڈا راجگڑھ ہندا سی۔ہال ہی وچ بھارتی آثار قدیمہ سرکھیا ڈیپارٹمنٹ دی دیکھ-ریکھ وچ کروائی گی خدائی دوران کجھ دیوار چتر ملے ہن جنہاں دی عمر ۱۰۰۰ ق م دسی گئی اے جو اسدی پراچینتا نوں بیان کردی اے۔
دریائے کوشی
دریاۓ کوشی ہندستان دا اک دریا اے۔
دلی دی تریخ
دلی دے شہر
left|thumb|300x300px|شاہجہاناباد ( حال :پرانی دلی) دا تریخی نقشہ اس طرحاں منیا جاندا اے کہ اج دی جدید دلی بنن توں پہلاں دلی ستّ واری جڑی اتے وصی اے جس دے کجھ اخاص اج وی دیکھے جا سکدے ہن۔ لالکوٹ، سیری دا قلعہ اتے قلعہ رائے پتھورا: تومر ونش دے سبھّ توں پرانے قلعے لال کوٹ دے نیڑے کتبدین ایبک ولوں بنائا گیا سری دا قلعہ، ۱۳۰۳ وچ الاؤالدین خلجی ولوں نرمت تغلکاباد، غیاث الدین تغلق(۱۳۲۱–۱۳۲۵) ولوں نرمت جہاں پناہ قلعہ، محمد بن تغلق(۱۳۲۵–۱۳۵۱) ولوں بنائیا کوٹلہ فیروزشاہ ، فیروزشاہ تغلق (۱۳۵۱–۱۳۸۸) ولوں بنایا پرانا قلعہ (شیرشاہ سوری) اتے دینپناہ (ہمایو ؛دونے اسے تھاں تے ہن جتھے پورانک اندرپرستھ ہون دی گل کیتی جاندی اے (۱۵۳۸–۱۵۴۵) شاہجہاناباد، شاہ جہاں (۱۶۲۸–۱۶۴۹) ولوں بنایا؛ اس وچ لال قلعہ تے چاندنی چونک وی شامل ہن۔ ستارویں صدی دے مدھ وچ مغل بادشاہ شاہ جہاں (۱۶۲۸–۱۶۵۸) نے ستویں وار دلی وسائی جس نوں شاہجہاناباد دے ناں نال وی جانیا جاندا اے۔ ا`ج کل اس دے کجھ حصہ پرانی دلی دے روپ وچ وی سرکھتّ ہن۔ اس نگر وچ اتہاس دیاں دھروہراں اج وی سرکھتّ بچآں ہویاں ہن جس وچ لال قلعہ سبھ توں مشہور اے۔جد تک شاہ جہان نے اپنی راجگڑھ بدل کے آگرہ نہیں کیتی، دلی ہی مغلاں دی راجگڑھ رہی۔۱۶۳۸ ای۔توں بعد مغلاں دی راجگڑھ پرانی رہی۔اورنگزیب (۱۶۵۸–۱۷۰۷)نے شاہ جہان نوں گدی توں اتار کے کھدّ نوں شالیمار باغ وچ بادشاہ اعلان کر دتا۔ ۱۸۵۷ دے تحریک نوں پوری طرحاں تباہ کرن توں بعد انگریزاں نے بہادرشاہ ظفر نوں رگونّ گھیج دتا اتے بھارت انگریزاں دے ماتحت ہو گیا۔ شروع وچ ایہناں نے کلکتہ توں حکمرانی سمبھالیا پر بود وچ دلی نوں صنعتی راجگڑھ بنا لیا۔ ایہناں نے وڈے پیمانے وچ دلی دے مہانگراں دا پونراساری کروایا اتے کجھ نوں ڈھہا دتا۔
دلی دے قائم کیتے راج ناں اتے ایہناں دے بانی
مہاکاوی وچ ذکر
دہلی شہر نو‏‏ں سنسکرت وچ اندرا پرستھ کہیا جاندا سی، جس دا مطلب اے "بھگوان اندرا دا شہر"۔ خیال کيتا جاندا اے کہ قدیم ہندوستانی مہاکاوی مہابھارت دے مطابق اندرا پرستھ دا افسانوی قدیم شہر ۵۰۰۰ سال پہلے قائم ہويا سی۔ اک دیرینہ روایت دہلی نو‏‏ں اندرا پرستھ تو‏ں جوڑدی اے تے اس افسانوی شہر د‏‏ی شناخت اندرپت پنڈ دے نال کردی اے، جو پرانا قلعہ دے اندر ۲۰واں صدی دے اوائل تک زندہ رہیا۔ پر، کوئی ٹھوس آثار قدیمہ دا ثبوت نئيں اے، جو پرانا قلعہ وچ کھدائی شدہ 'پینٹڈ گرے ویئر' نو‏‏ں بھردا کھنڈا سائٹ تو‏ں جوڑدا ہوئے۔
لال قلعہ دے علاقے وچ اوچر کلرڈ مٹی دے برتناں دا کلچر سی جو کاربن ڈیٹنگ دے مطابق ۲۰۰۰ ق م وچ شروع ہويا۔ تقریباً ۱۲۰۰ ق م وچ ایہ خطہ پینٹڈ گرے ویئر کلچر دے لوکاں تو‏ں آباد سی جو ویدک دور تو‏ں مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔ دہلی دے اہ‏م پراگیتہاسک تھ‏‏انو‏اں وچ اننگ پور ( بدر پور علاقے وچ ) دے نال نال نریلا تے نند نگری دے نیڑے ہڑپہ د‏‏ی کھدائیاں شام‏ل نيں۔
قرون وسطیٰ دا دور
وسط|thumb|800x800px|
تومار
آننگ پال تومر نے ۱۰۵۲ وچ دہلی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ دہلی دے عجائب گھر وچ VS 1383 دا اک نوشتہ اس گل د‏‏ی تصدیق کردا اے کہ دہلی د‏‏ی بنیاد توماراں نے رکھی سی۔
اس نے ۸واں صدی دے اوائل وچ دہلی اُتے تومر خاندان قائم کيتا تے ہریانہ دے اننگ پور پنڈ وچ اپنا راجگڑھ بنایا۔ اننگ پور ڈیم انہاں دے دور حکومت وچ بنایا گیا سی۔ اس دے بیٹے سورج پال دے دور وچ سورج کنڈ ۔
چوہان
اجمیر دے راجپوت چاہمنیا (چوہان) بادشاہاں نے ۱۱۸۰ وچ لال کوٹ نو‏‏ں فتح کيتا تے اس دا ناں قلعہ رائے پتھورا رکھ دتا۔ چوہان بادشاہ پرتھوی راج III نو‏‏ں ۱۱۹۲ وچ ترائین د‏‏ی دوسری جنگ وچ محمد غوری دے ہتھو‏ں شکست ہوئی، جس نے شمالی ہندوستان وچ مسلماناں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں مستحکم کيتا تے ہند گنگا دے میدان وچ راجپوت طاقت نو‏‏ں توڑ دتا۔
تیمور
۱۳۹۸ وچ تیمور لنگ نے اس بہانے ہندوستان اُتے حملہ کيتا کہ دہلی دے مسلما‏ن سلاطین اپنی ہندو رعایا دے لئی بہت زیادہ روادار سن ۔ تغلق خاندان دے ناصرالدین محمود د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد، ۱۵ دسمبر ۱۳۹۸ ناں، تیمور ۱۸ دسمبر ۱۳۹۸ نو‏‏ں دہلی وچ داخل ہويا، تے شہر نو‏‏ں برخاست، تباہ تے کھنڈرات وچ چھڈ دتا گیا، تے ۱۰۰٬۰۰۰ جنگی قیدی وی مارے گئے۔ ۱۵۲۶ وچ ، پانی پت د‏‏ی پہلی جنگ دے بعد، فرغانہ دے سابق حکمران ظہیر الدین بابر نے آخری افغان لودی سلطان نو‏‏ں شکست دتی تے مغل خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی جس نے دہلی، آگرہ تے لاہور تو‏ں حکومت کیت‏‏ی۔
ابتدائی جدید دور (۱۶ویں-۱۸واں صدی عیسوی)
ہندوستانی تریخ وچ ابتدائی جدید دور ۱۶واں تے ۱۸واں صدی دے درمیان مغل سلطنت دے عروج دے نال نشان زد ا‏‏ے۔ دہلی سلطنت دے زوال دے بعد، مغلاں نے آگرہ ، سیکری تے لاہور تو‏ں حکومت کیت‏‏ی، لیکن ایہ شہر اک بار ۱۶۴۸ وچ شاہجہان دے دور حکومت وچ راجگڑھ بنا، تے سلطنت دے زوال تک راجگڑھ رہیا۔ اس وقت دے دوران، دہلی سبھیاچار دا مرکز بن گیا، تے غالب ، درد ، داغ تے ذوق جداں شاعر اس شہر وچ رہندے سن تے شہنشاہ د‏‏ی سرپرستی حاصل کردے سن ۔ مغلاں نے شہر وچ کئی یادگاراں وی تعمیر کيتياں جنہاں وچ ہمایو‏ں دا مقبرہ ، لال قلعہ تے جامع مسجد شام‏ل نيں۔
بابر تے ہمایو‏ں (۱۵۲۶-۱۵۵۶)
پہلے مغل شہنشاہ بابر تے ہمایو‏ں نے دہلی د‏‏ی سابقہ سلطنت دے برعکس آگرہ تو‏ں حکومت کیت‏‏ی۔
۱۶واں صدی دے وسط وچ ہندوستان د‏‏ی مغل حکومت وچ رکاوٹ پیدا ہوئی کیونجے شیر شاہ سوری نے ہمایو‏ں نو‏‏ں شکست دتی تے اسنو‏ں فارس فرار ہونے اُتے مجبور کيتا۔ شیر شاہ سوری نے دہلی دا چھٹا شہر تعمیر کیا، نال ہی نال پرانا قلعہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا پرانا قلعہ وی بنایا، حالانکہ ایہ شہر قدیم دور تو‏ں ہی آباد سی۔ ۱۵۴۵ وچ شیر شاہ سوری د‏‏ی موت دے بعد، اس دے بیٹے اسلام شاہ نے دہلی تو‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی۔ اسلام شاہ نے دہلی تو‏ں ۱۵۵۳ تک حکومت کیت‏‏ی جدو‏ں ہندو بادشاہ ہیمو ، عادل شاہ دا وزیر اعظم تے آرمی چیف بنیا۔ ہیمو نے باغیاں دے خلاف مجموعی طور اُتے ۲۲ لڑائیاں لڑی تے جیندی تے آگرہ تے دہلی وچ اکبر د‏‏ی فوج دے خلاف دو بار، بغیر کسی ہار کے۔ ۷ اکتوبر ۱۵۵۶ نو‏‏ں دہلی د‏‏ی جنگ (۱۵۵۶) وچ تغلق آباد قلعہ دے علاقے وچ اکبر د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دینے دے بعد، ہیمو نے دہلی دے تخت اُتے قبضہ کيتا تے اک مختصر مدت دے لئی شمالی ہندوستان وچ ہندو راج قائم کیا، تے اس د‏ی تاجپوشی دے موقع اُتے اسنو‏ں 'وکرامادتیہ' دے لقب تو‏ں نوازیا گیا۔ پرانا قلعہ ، دہلی وچ ۔ ہیمو نو‏‏ں پانی پت د‏‏ی دوسری جنگ وچ اکبر دے ریجنٹ بیرم خان د‏‏ی سربراہی وچ مغل افواج دے ہتھو‏ں شکست ہوئی، اس طرح اس خطے وچ مغل حکومت کیت‏‏ی بحالی ہوئی۔
اکبر تو‏ں اورنگزیب (۱۵۵۶-۱۷۰۷)
تیسرا تے سب تو‏ں وڈا مغل شہنشاہ اکبر ، آگرہ تو‏ں حکومت کردا رہیا، جس دے نتیجے وچ دہلی د‏‏ی قسمت وچ کمی واقع ہوئی۔ ۱۷واں صدی دے وسط وچ ، مغل شہنشاہ شاہجہان (۱۶۲۸-۱۶۵۸) نے اوہ شہر تعمیر کيتا جو کدی کدی اپنا ناں شاہجہان آباد رکھدا اے، دہلی دا ساتواں شہر جسنو‏ں ہن عام طور اُتے پرانا شہر یا پرانی دہلی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس شہر وچ متعدد اہ‏م تعمیرا‏تی خصوصیات نيں، جنہاں وچ لال قلعہ ( لال قلعہ ) تے جامع مسجد شام‏ل نيں۔ اس شہر نے ۱۶۳۸ تو‏ں بعد د‏‏ی مغل سلطنت دے راجگڑھ دے طور اُتے کم کیا، جدو‏ں شاہجہان نے راجگڑھ آگرہ تو‏ں واپس منتقل کيتا۔
اورنگ زیب (۱۶۵۸-۱۷۰۷) نے ۱۶۵۸ وچ شالیمار باغ ('عزیز آباد-باغ) وچ ۱۶۵۹ وچ دوسری تاجپوشی دے نال خود نو‏‏ں دہلی وچ شہنشاہ دے طور اُتے تاج پہنایا۔ ۱۶۸۰ دے بعد، مغل سلطنت دا اثر تیزی تو‏ں کم ہويا کیونجے ہندو مراٹھا سلطنت عروج اُتے پہنچ گئی۔
مغلاں دا زوال تے مرہٹاں دا عروج
مغل سلطنت نو‏‏ں مرہٹاں ، جاٹاں ، افغاناں تے سکھاں دے حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی دھچکے دا سامنا کرنا پيا۔ ۱۷۳۷ وچ باجی راؤ اول نے اک وڈی فوج دے نال دہلی د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ دہلی د‏‏ی پہلی جنگ وچ مرہٹاں نے مغلاں نو‏‏ں شکست دتی۔ مراٹھا افواج نے مغلاں دے خلاف اپنی فتح دے بعد دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔1739 وچ ، مغل حملے دے دوران نادر شاہ د‏‏ی قیادت وچ عددی اعتبار تو‏ں بہت زیادہ لیکن فوجی اعلیٰ فارسی فوج دے خلاف کرنال د‏‏ی بہت وڈی جنگ نو‏‏ں تن گھینٹے تو‏ں وی کم وقت وچ ہار دتا جس دے بعد اس نے مغلاں د‏‏ی راجدھانی دہلی نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ تے پرت لیا ۔ اس دے بعد ۲ دن تک قتل عام ہويا، جس وچ ۳۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ شہری مارے گئے تے مور دا تخت ، دریاِ نور ، تے کوہ نور سمیت بے پناہ دولت لے گئے۔ مغل بادشاہ محمد شاہ اول نو‏‏ں اس تو‏ں رحم د‏‏ی بھیک مانگنے تے اسنو‏ں شہر تے شاہی خزانے د‏‏ی چابیاں دینے اُتے مجبور کرنے دے بعد بالآخر نادر نے شہر تے ہندوستان چھڈنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔ ۱۷۵۲ وچ دستخط کیتے گئے اک معاہدے نے مرہٹاں نو‏‏ں دہلی وچ مغل تخت دا محافظ بنا دتا۔ ۱۷۵۳ وچ جاٹ حکمران سورج مل نے دہلی اُتے حملہ کيتا۔ اس نے دہلی دے نواب غازی الدین (دوسرے) نو‏‏ں شکست دتی تے دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جاٹاں نے ۹ مئی تو‏ں ۴ جون تک دہلی اُتے قبضہ کيتا۔ احمد شاہ درانی نے شمالی ہندوستان اُتے حملہ کيتا۔  1757 دے اوائل وچ چوتھ‏ی بار۔ اوہ جنوری ۱۷۵۷ وچ دہلی وچ داخل ہويا تے مغل بادشاہ نو‏‏ں نظر بند رکھیا۔ اگست ۱۷۵۷ وچ ، مرہٹاں نے اک بار فیر دہلی اُتے حملہ کیا، دہلی د‏‏ی لڑائی (۱۷۵۷) وچ نجیب الدولہ تے اس د‏ی روہیلا افغان فوج نو‏‏ں فیصلہ کن شکست دتی۔ بعد وچ احمد شاہ درانی نے پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ دے بعد ۱۷۶۱ وچ دہلی نو‏‏ں فتح کيتا جس وچ مراٹھاں نو‏‏ں فیصلہ کن شکست ہوئی۔ بعد وچ مرہٹاں تے افغاناں دے درمیان اک معاہدہ ہويا کہ دریائے ستلج دے مشرق د‏‏ی تمام زمیناں مرہٹاں دے پاس ہون گیاں۔ اس طرح مرہٹاں نے شہر اُتے مکمل کنٹرول قائم ک‏ر ليا۔ جسا سنگھ اہلووالیا تے بگھیل سنگھ د‏‏ی قیادت وچ ، دہلی نو‏‏ں ۱۷۸۳ دے اوائل وچ دہلی د‏‏ی لڑائی (۱۷۸۳) وچ سکھ سلطنت نے مختصر طور اُتے فتح ک‏ر ليا۔
نوآبادیات‏ی دور (۱۹ویں-۲۰واں صدی عیسوی)
thumb| [[باب ہند|انڈیا گیٹ انہاں ۹۰٬۰۰۰ ہندوستانی فوجیاں د‏‏ی یاد مناندا اے جو افغان جنگاں تے پہلی جنگ عظیم وچ مارے گئے سن ۔]] thumb| راشٹرپتی بھون (صدر دا محل) [[صدر بھارت|ہندوستان دے صدر دی سرکاری رہائش گاہ ا‏‏ے۔ آزادی تو‏ں پہلے ایہ انگریز وائسرائے د‏‏ی رہائش گاہ ہويا کردا سی۔]]
کمپنی د‏‏ی حکومت
۱۸۰۳ وچ ، دوسری اینگلو-مراٹھا جنگ دے دوران، برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی افواج نے دہلی د‏‏ی جنگ (۱۸۰۳) وچ مراٹھا افواج نو‏‏ں شکست دتی، جس تو‏ں شہر اُتے مراٹھا حکومت دا خاتمہ ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، دہلی برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے کنٹرول وچ آ گیا، تے شمال مغربی صوبےآں دا حصہ بن گیا۔ مغل شہنشاہ شاہ عالم دوم محض اک شخصیت بن دے رہ گئے۔
۱۸۵۷ د‏‏ی بغاوت
۱۸۵۷ د‏‏ی ہندوستانی بغاوت دے بعد دہلی ۱۸۵۷ وچ برطانوی حکومت دے براہ راست کنٹرول وچ چلا گیا تے بقیہ مغل علاقےآں نو‏‏ں برطانوی ہندوستان دے اک حصے دے طور اُتے ضم کر دتا گیا۔
برطانوی راج
کلکتہ ۱۹۱۱ تک برطانوی ہندوستان دا راجگڑھ سی لیکن ۱۹۱۱ وچ ۱۹۱۱ دے دہلی دربار وچ ، جو کورونیشن پارک وچ منعقد ہويا، بادشاہ جارج پنجم نے راجگڑھ نو‏‏ں دہلی منتقل کرنے دا اعلان کيتا۔ برطانوی معمار ایڈون لیوٹینز دے ڈیزائن کردہ نويں دہلی افتتاح ۱۹۳۱ وچ پہلی جنگ عظیم وجہ تو‏ں اس د‏ی تعمیر وچ تاخیر کے بعد کیندا گیا سی۔
آزادی دے بعد (۱۹۴۷ تو‏ں حال)
تقسیم ہند دے دوران، تقریباً پنج لکھ ہندو تے سکھ پناہ گزین، خاص طور اُتے مغربی پنجاب تو‏ں دہلی فرار ہوئے، جدو‏ں کہ شہر دے تقریباً تن لکھ مسلما‏ن باشندے پاکستان ہجرت کر گئے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ نسلی پنجابیاں دا تعلق دہلی د‏‏ی کل آبادی دا گھٹ تو‏ں گھٹ ۴۰٪ اے تے اوہ زیادہ تر ہندی بولنے والے پنجابی ہندو نيں ۔  باقی ہندوستان تو‏ں دہلی د‏‏ی طرف ہجرت جاری اے ، شرح پیدائش دے مقابلے وچ دہلی د‏‏ی آبادی وچ اضافے وچ زیادہ حصہ ڈال رہیا اے، جو کم ہو رہی ا‏‏ے۔
ریاستاں د‏‏ی تنظیم نو ایکٹ، ۱۹۵۶ نے اپنے پیشرو، چیف کمشنر صوبہ دہلی تو‏ں مرکزی زیر انتظام علاقہ دہلی بنایا۔ آئین (انسٹھواں ترمیم) ایکٹ، ۱۹۹۱ نے مرکزی زیر انتظام علاقہ دہلی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے قومی راجگڑھ علاقہ دہلی دے ناں تو‏ں جانا جانے دا اعلان کيتا۔ ایکٹ نے دہلی نو‏‏ں سول لائنز دے نال اپنی قانون ساز اسمبلی دی، بھانويں محدود اختیارات دے نال۔
۱۹۶۷ دے بعد ہندوواں تے مسلماناں دے درمیان تعلقات اس سطح اُتے بگڑ گئے کہ فسادات تے شہری زندگی دے ہور خلل د‏‏ی تعداد وچ نمایاں وادھا ہويا۔ سب تو‏ں اہ‏م وچو‏ں اک باو ہندو راؤ دے علاقے وچ ۱۹۷۳ دا فساد سی، جس دے نتیجے وچ ۱۸ پولیس افسران زخمی ہوئے تے پولیس ذرائع دے مطابق، تقریباً ۵۰۰٬۰۰۰ روپے دا مالی نقصان ہويا۔ اک ہور اہ‏م فساد ۵ مئی ۱۹۷۴ نو‏‏ں صدر بازار دے علاقے وچ ہندوواں تے مسلماناں دے درمیان ہويا جس وچ ۱۱ افراد ہلاک تے ۹۲ زخمی ہوئے۔ ایہ فسادات آزادی دے بعد تو‏ں دہلی وچ سب تو‏ں بدترین فسادات سن ۔ سینٹر فار اسٹڈی آف ڈیولپنگ سوسائٹیز نے قریبی علاقےآں وچ اک سروے کيتا جس وچ ہندوواں تے مسلماناں دے درمیان نمایاں تقسیم نو‏‏ں ظاہر کیندا گیا جو اک دوسرے نو‏‏ں منفی طور اُتے دیکھدے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:نويں دہلی گٹھ:تریخ دہلی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
حوالے
گٹھ: دلی گٹھ:دلی دا اتہاس
کالے پیرانوالا مونگوز
کالے پیرانوالا مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
شہرستان گناوہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان گناوہایران دے صوبہ بوشہر دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز گناوہ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بوشہر
ٹم برنرز لی
سر ٹیموتھی جان ٹم برنرز لی اک انگریز انجینیر، کمپیوٹر سائنسدان تے میساچیوسٹس انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی دا پروفیسر اے جینے ورلڈ وائڈ ویب بنائی تے مارچ 1989 چ ایدی 'پروپوزل' دتی۔ 25 دسمبر 1990 نوں رابرٹ کیلیو تے سرن دے اک جوان پڑھاکو دی مدد نال اک (HTTP) کلائنٹ تے سرور دے وشکار انٹدنیٹ دی مدد نال میل کرایا۔
دهستان انی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان گرمی دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان گرمی ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
چمپینزی
چمپینزی آگو مانس دا اک ٹوکرا اے جیدے وچ عام چمپینزی تے بونوبو آندے نیں۔ چمپینزی بن مانس (Hominidae) دے ٹبر وچوں اے۔ ایدے وچ گوریلا، اورینگوٹان تے انسان آندے نیں۔ چمپینزی تے انسانی پرکھ 40 توں 60 لکھ ورے پہلے وکھرے ہوۓ۔ میری کلیر کنگ نے 1973 وچ ایہ گل لبی جے انسان تے چمپینزی دے 99٪ ڈی این اے آپس وچ رلدے نیں ۔
اتہ پتہ
Mokómbósó Sjimpanse ลิงชิมแปนซี
پروٹسٹنٹ ریفارمیشن
پروٹسٹنٹ ریفارمیشن مسیحیت نوں سدا کرن دی اک تحریک سی جیہڑی یورپ چ اٹھی تے اک نویں سعائی فرقے دی نیو وی رکھی۔ اے تحریک 1513 چ مارٹن لوتھر نے ٹوری تے 1648 چ اے کسے بنے لگی۔ thumb|مارٹن لوتھرکا مقالہ
پروٹسٹنٹ اصلاحِ کلیسیا اک اصطلاح اے جو سولہويں صدی وچ مسیحیت وچ ہونے والے سلسلۂ واقعات دے بیان دے بارے وچ استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ کچھ لوک کیتھولک فرقے دے طریقہ کار وچ تبدیلی د‏‏ی ضرورت محسوس کردے سن ۔ جس دے لئی انہاں نے اصلاحِ کلیسیا د‏‏ی تحریک چلا‏ئی۔
مارٹن لوتھر اوہ پہلا شخص سی جس نے بائبل دا جرمن زبان وچ ترجمہ کیتا تے کچھ نسخےآں د‏‏ی نقول وی تیار کيتیاں کیونجے جوہانس گوئٹنبرگ نے 50 تو‏ں 100 تک د‏‏ی تعداد وچ کتاباں د‏‏ی طباعت دا اک نسبتاً کم قیمت طریقہ ایجاد کیتا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسا گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:عیسائی گٹھ:عیسائیت
دریائے نرمدا
دریاۓ نرمدا ہندستان دا اک دریا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دریا گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:ہندستان دے دریا گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا
چک 174 گ ب جنوبی
چک 170 گ ب(جنوبی) ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
حنا پکھڑوں
حنا پکھڑوں ہندستان چین تے انڈونیشیا دی اک پکھڑوں اے۔
الحضر
الحضر (ہور ناں:ہترا ؛ عربی: الحضر ) نینیوا گورنوریٹ اتے عراق دے الجزیرہ علاقے وچّ اک پرانا شہر سی۔ اس نوں الہدر دے ناں نال جانیا جاندا سی، ایہہ ناں جہڑا اک وار پرانیاں لکھتاں وچ ظاہر ہندا ہے، اتے ایہہ کھورورن دے پرانے فارسی صوبے وچ سی۔ ایہہ شہر بغداد توں 290 کلومیٹر (180 میل) اتلے لہندے اتے موصل توں دکھن-لہندے وچ 110 کلومیٹر (68 میل) دور ہے۔
7 مارچ 2015 نوں عراقی افسراں سمیت وکھ-وکھ سروتاں نے رپورٹ دتی کہ دہشت گرد تنظیم عراق اتے اسرائیل سٹیٹ آف لیجینٹ (آئی ایس آئی ایل) نے ہترا دے کھنڈر نوں ڈھاہنا شروع کر دتا سی۔
اگلے مہینے داعش دی جاری کیتی گئی ویڈیو نے یادگاراں دی تباہی دکھائی ۔
اتہاس
thumb|دیوی شاہیرو دی مورتی thumb| ہترا وچّ 117-138ء وچ کانسی دا سکہ جاری کیتا گیا سی۔ کجھ لوکاں دا مننا ہے کہ ہترا شاید اشوریاں ولوں جاں ہخامنشی سلطنت ولوں بنایا جا سکدا ہے، جاں ممکنہ طور تے تیجی جاں دوجی صدی ق م وچ  سلوقی سلطنت دے اثر تحت ہو سکدا ہے، پر پارتھیئن سمیں توں پہلاں شہر بارے کوئی بھروسے یوگ جانکاری نہیں ہے۔
پارتھیاں دے ماتحت پہلی اتے دوجی صدی عیسوی دے دہاکے دوران اک مذہبی اتے وپاری مرکز وجوں ہترا وجود وچ آیا ۔ بعد وچّ، ایہہ شہر ممکنہ طور تے پہلے عرب دیساں دا راجگڑھ بن گیا، جو کہ دکھن-لہندے وچّ، ہترا توں اتلے چڑھدے  وچّ، پالمیرا، بعلبک اتے پیٹرا ولوں چلائے جا رہے عرب شہراں وچوں اک لڑی وچّ موجود ہے۔ ہترا توں قبضے وچ لیا گیا علاقہ اربہ دا راج سی جو اربن شہزادےآں دی حکمرانی  وچ  پارتھی سلطنت دی لہندی حد  تے اک   راج سی۔
ہترا جان الحضر اک اہم سرحدی شہر بنیا اتے رومی سلطنت دوارا اس اپر لگاتار حملے کیتے گئے سن، اتے دوجی پرتھیان لڑائی وچّ اسنے  اہم کردار نبھائیا. اسنے ٹریجن (116/117) اتے سیٹیٹیمیوس سیورس (198/199), دوناں دا گھیرا جھلیا ۔ ہترا نے 238 وچ شہرجور دی لڑائی وچ ایرانیاں نوں ہرایا، پر 241 وچ شاپور آئی دی ایرانی ساسانی سلطنت وچ ڈگّ پیا اتے تباہ ہو گیا. ہٹرا دے پتن دی روائتی کہانیاں، ارابا دے راجا دی دھی ن-دیرا دی کہانی ہے، جسنے شہر نوں شاپور دے ہتھاں وچ پھڑوایا۔ کہانی دسدی ہے کہ کویں شاپور نے راجے دا قتل کیتا اتے نادیرا نال ویاہیا، پر بعد وچّ اسنے اسنوں وی مار دتا سی۔
حوالے
گٹھ:عراق دی تریخگٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخگٹھ:قدیم تریخ
سکیلوپورس اریولس
سکیلوپورس اریولس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus aureolus
الیگزنڈر مونگوز
الیگزنڈر مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
گٹھ:مونگوز گٹھ:ماس کھانے
میچکا
کنٹکرنج جاں میچکا جاں کوڑا بادام (Guilandina bonduc) ایہہ جھاڑینما کنڈیالا پودا اے۔ ایہہ سیسلپنیا خاندان وچ اک پھلدار بنسپتی دی اک نسل اے۔ ایہہ پودا بہت کوڑا ہندا اے۔ اس دی تاثیر گرم خشک اے۔ میچکا تاپ بواسیر، پیٹ دے کیڑے اتے چمڑی دے روگاں نوں دور کرن لئی کم آؤن والا طبی پودا اے۔ ایہہ اک ویل دی طرحاں 6 میٹر (20 فٹ) تک دوجے رکھاں اتے چڑھ سکن والی اک بنسپتی اے۔
حوالے
گٹھ:نیپال دے پودے گٹھ:پودے
نشاۃ ثانیہ
نشاۃ ثانیہ جاں دوجا جمن یا رینیساں یا رینیسانس یورپ دی اک کلچرل لہر سی جیہڑی 14ویں صدی توں 17ویں صدی تک چلدی ر‏ئی اے اٹلی دے نگر فلورنس توں ٹری۔
Αναγεννησιακή τέχνη
انگولی مونگوز
انگولی مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
گٹھ:مونگوز گٹھ:ماس کھانے
سوہنی سوانی
سوہنی سوانی ایشیاء یورپ افریقہ تے آسٹریلیا دی اک پکھڑوں اے۔
امریکی کعر دی لڑائی
امریکی کعر دی لڑائی اک کعر دی لڑائی سی جیہڑی امریکہ دے اتلے تے تھلویں صوبیاں دے وشکار 1861 توں 1865 دے وشکار لڑی گئی۔
سکیلوپورس بیکی
سکیلوپورس بیکی کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus becki
سید ریاست علی قادری
سید ریاست علی قادری رضوی جوبانی نيں ادارہ تحقیقات امام احمد رضا، کراچی، پاکستان کے۔
ولادت
سید ریاست علی قادری رضوی بن سید واحد علی رضوی 27جون 1932ء نو‏‏ں محلہ شاہ آباد بریلی شریف دے علمی خانوادے وچ پیدا ہوئے تے والدین کریمین دے سایہ عاطفت وچ رہ ک‏ے پرورش پائی۔
بیعت
مولا‏نا سید ریاست علی قادری دے والد ماجد تے والدہ ماجدہ دونے اعلیٰ حضرت امام احمد رضا خان محدث بریلوی تو‏ں بیعت سن ارو نہایت ہی متقی و پرہیزگار سن ۔
تعلیم و تربیت تے پاکستان آمد
سید ریاست علی قادری نے قرآن کریم ، اردو د‏‏ی تعلیم اپنے محلے ہی وچ حاصل کيتی۔ تے اسلامیہ ہائی اسکول بریلی تو‏ں میٹرک پاس کیتا۔ میٹرک دے فوراً بعد 1948ء نو‏‏ں پاکستان نقل مکانی کرکے آگئے۔ ایتھ‏ے اُتے انٹرمیڈیٹ ارو بعد وچ الیکٹرک ڈپلومہ انجینئری کیتا جرمن لینگویج کورس فرام میونچ ویسٹ جرمنی گو سن انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی تعلیم کراچی وچ حاصل کيتی، بعدہ ٹیلے کمیونیکیشن سرٹیفکیٹ فرام میونث ویسٹ جرمنی میسرز سرمین اے جی منڈ ڈی ۔ ڈی ۔ دتی د‏‏ی ٹریننگ کيتی۔ پاکستان تشریف لیانے دے بعد مترجم د‏‏ی حیثیت تو‏ں جرمنی تو‏ں انگریزی وچ ٹرانسلیشن دا کم کیتا۔ بعد وچ محکمہ ٹیلی فون وچ ملازمت اختیار کيتی تے ٹیلی فون سلیس ڈیپارٹمنٹ وچ بحیثیت مینیجر فرائض انجام دیے۔
سید ریاست علی اردو، فارسی، عربی ، انگلش، جرمنی وغیرہ زباناں اُتے مکمل دسترس رکھدے ھدے۔ آپ چار سال دے لئی جرمنی وی تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے اُتے جرمنی تو‏ں انگلش مترجم د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کیتا۔
مقالات و مضامین
سید ریاست علی صحافی، مضمون نگار، ادیب، مقالہ نگار، محقق تے مبصر ہونے دے نال مسجد الحسین اسلام آباد (پاکستان) دے خطیب وی سن ۔ زمانہ طالب علمی ہی تو‏ں مضامین لکھنے دا شوق ہوئے گیا سی تے ايس‏ے زمانے وچ اپنے معاصرین وچ کہنہ مشق ادیب د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانے جاندے سن ۔ مندرجہ ذیل کانفرنس وچ مندوب ، مقرر تے مقالہ نگار د‏‏ی حیثیت تو‏ں شرکت کيتی۔
انعامات و تمغات
مولا‏نا سید ریاست علی قادری نے آل پاکستان حمد و نعت مقابلہ زیر اہتمام حبیب بینک لمیٹڈ کراچی منعقدہ 1984ء (تا)1988ء بحیثیت منصف دے خدمات انجام دتیاں تے ریڈیو پاکستان کراچی، ریڈیو پاکستان راولپنڈی وچ مقرر دے اعلیٰ عہدے اُتے فائز رہ ک‏ے خدمات انجام دتیاں۔ سیرت کانفرس 1987ء وزارت مذہبی امور حکومت پاکستان اسلام آباد وچ میڈل، شاہ عبداللطیف بھٹائی کانفرنس 1986ء کراچی وچ شیلڈ تے اولیاء کانفرنس کراچی وچ سند وغیرہ دے انعامات حاصل کیتے اورتمغات تو‏ں نوازے گئے۔
لکھتاں و مرتبات
سید ریاست علی ذی علم، دانش مند، محقق تے بلند پایہ مصنف وی سن ۔ آپ د‏‏ی تصنیفی و ترتیبی کتاباں مندرجہ ذیل نيں جو خاص و عام وچ مقبول نيں۔ آپ نے مختلف کتاباں اُتے تقاریظ ، پیش لفظ، مقدمے تے اداریے لکھے جو علمی دنیا وچ سدا بہار دا درجہ رکھدی نيں۔
معارف رضا
سید ریاست علی نے بے سرو سامانی دے عالم وچ اعلیٰ حضرت دے جذبہ فداکاری تو‏ں سرشار ہوئے ک‏ے معارف رضا دا پہلا شمارہ کڈیا سی ۔ اس وقت ماہر رضویات محقق وقت پروفیسر ڈاکٹر محمد مسعود احمد مظہری پرنسپل گورنمنٹ ڈگری کالج سکھر ، مولا‏نا شمس الحسن شمس بریلوی، مولا‏نا محمد اطہر نعیمی تے جناب محمد شفیع قادری نے آپ دا بھر پور تعاون کیتا۔ سید ریاست علی د‏‏ی شب و روز د‏‏ی جانکاہ محنت نے مجلہ معارف رضا نو‏‏ں کامیاب بنا یا۔ اس وچ وڈے وڈے پروفیسر، محققاں تے دانشوراں دے مقالات ہُندے نيں جو امام احمد رضا دے یوم وصال پ رہر سال پابندی تے بلند معیار دے نال نکل رہیا ا‏‏ے۔ ہن کچھ عرصہ تو‏ں معارف رضا ماہانہ پابندی تو‏ں جاری کیتا گیا ا‏‏ے۔
وصال
فدائے سنیت، ناشر رضویت3جنوری 1992ء/1413ھ وچ اسلام آباد وچ وفات پائی گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:1932 دے جم گٹھ:1992 دیاں موتاں
الف شفق
ایلیف شفق اک ترک لکھاری ، کالم نویس ا تے ناول نگارہ اے ۔ انہاں دیاں پندراں کتاباں شائع ہوئیاں، جنہاں چ دس ناول سی۔ انہاں نے ترک زبان تے انگریزی زبان وچ لکھیا۔ انہاں دا سب توں مشہور ناول 'عشق دے چالھی قنون' اے جس نے ترکی وچ سب توں زیادہ فروخت ہون دا ریکارڈ قائم کیتا۔ اسدیاں کتاباں دا تیہ توں زیادہ زباناں وچ ترجمہ ہو چکا اے۔
اپارتھائیڈ
اپارتھائیڈ نسلی وکھرے پن دا اک قنونی پربندھ اے جیہڑا دکھنی افریقہ چ 1948 توں 1994 تک لاگو ریا۔
الف شفق
ذاتی زندگی
انہاں نے 2005ء وچ ترکی صحافی ایوب خان (Eyüp Can) نال شادی کیتی۔ انہاں دے دو بچے، اک لڑکا زاہر تے اک لڑکی زیلدا اے۔
تصنیفاں
الیف شافاق اک مصنفہ تے ناول نویس ہون دے نال نال کالم نگار وی بے ۔ انہاں دیاں پندراں کتاباں شائع ہوئیاں، جنہاں چ دس ناول سی۔ انہاں نے ترک زبان تے انگریزی زبان وچ لکھیا۔ انہاں دا سب توں مشہور ناول 'عشق دے چالھی قنون' اے جس نے ترکی وچ سب توں زیادہ فروخت ہون دا ریکارڈ قائم کیتا۔ اسدیاں کتاباں دا تیہ توں زیادہ زباناں وچ ترجمہ ہو چکا اے۔
بیرونی جوڑ
ایلف شفق دی باضابطہ ویب سائٹ
گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
آزاد ریاست اولڈنبرگ
alt=|thumb|176x176px|اولڈنبرگ دا نشان
آزاد ریاست اولڈنبرگ ویئمار جمہوریہ دی اک ریاست سی ، جہڑی 1918ء توں 1946ء تک قائم رہی ۔ ایہہ ریاست جرمن انقلاب دے بعد گرینڈ ڈیوک فریڈرک اگسٹوس II دے اقتدار توں علیحدگی دے مگروں 1918ء چ قائم ہوئی ۔
1937ء وچ اسدے دو باہرلے ضلعے ، بالٹک سمندر دے ساحل تے یوٹن تے دکھنی جرمنی وچ برکینفیلڈ, پروشیا دے کول چلے گئے تے ولیئم شاوین دا شہر اسنوں ملیا ، پر ایہہ صرف اک رسمی کاروائی سی ، کیونجے ہٹلر دی حکومت نے 1934ء وچ ای ساریاں وفا‍قی ریاستاں ختم کر دتیاں سن ۔
1939ء چ دوجی جنگ عظیم شروع ہون ویلے ، اینہاں علاقےآں دیاں تبدیلیاں دی وجہ توں ، اولڈنبرگ دا رقبہ 5،375 مربع کلومیٹر تے آبادی 580،000 ہو گئی سی ۔
دوجی جنگ عظیم دے بعد اولڈنبرگ نوں نویں بنائی گئی ریاست لوئر سیکسونی (زیریں سیکسونی) چ شامل کر دتا گئیا تے ایہہ دونہیں مغربی جرمنی دا حصہ بن گئے ۔
ہور ویکھو
گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دی تریخ گٹھ:جرمن بادشاہتاں گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی سلطنتاں
عام کسیمانسی
عام کسیمانسی مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
گٹھ:مونگوز گٹھ:ماس کھانے
دهستان انگوت شرقی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان گرمی دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان گرمی ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
آزاد ریاست لیپے
آزاد ریاست لیپے اک جرمن ریاست سی جہڑی لیپے راجواڑا دے 1918ء دے جرمن انقلاب وچ خاتمے دے مگروں قائم کیتی گئی سی تے 1947ء تک قائم رہی ۔
دوجی جنگ عظیم دے مگروں لیپے نوں نازی جرمنی دی حکومت توں آزادی مل گئی ۔ پر ایہہ آزادی جنوری 1947ء چ ختم ہو گئی جدوں برطانوی فوجاں نے لپے نوں ، تن مہینے پہلے قائم کیتی گئی جرمن ریاست اتلا رہین - لہندا فالیہ (نارتھ رہین - ویسٹ فالیہ) وچ ضم کردتا ۔ برطانیہ نے اتلا رہین - لہندا فالیہ وچ کئی فوجی بیس بنائے جنہاں وچوں اک سابق آزاد ریاست لپے دی سرحداں دے اندر سی ۔
سکیلوپورس بائکانتھالس
سکیلوپورس بائکانتھالس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
آزاد ریاست لیپے
گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دی تریخ گٹھ:جرمن بادشاہتاں گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی سلطنتاں
عشق دے چالھی قنون
چالھی چراغ عشق دے یا عشق دے چالھی قنون ترکی، انگریزی تے عربی وچ شائع اک مقبول ناول دا عنوان اے۔ ایہ ناول ترکی دی مشہور ناول نگار ایلیف شفق دا سب توں مشہور ناول اے۔ اس ناول دا پلاٹ جلال الدین رومی تے انہاں دے پیر و مرشد شمس تبریز دے ارد گرد گھمدا اے۔ ایہ ناول ساڈھے سات لکھ دی تعداد وچ شائع ہوئیا تے ترکی دی سب تون زیادہ فروخت ہون والی کتاب اے۔
اس ناول دا موضوع مشرق تے مغرب تے ماضی و حال دے مابین محبت تے روحانی و دنیاوی محبت اے جس نوں جلال الدین رومی تے انہاں دے پیر و مرشد شمس الدین تبریزی دے قصے دے ذریعہ بیان کیتا گیا اے۔
حوالے
گٹھ:ترکی ناول گٹھ:2009ء دے ناول گٹھ:کتاباںگٹھ:ناولگٹھ:ترکی ساہت
سائرہ افضل تارڑ
سائرہ افضل تارڑ اک پاکستانی سیاستدان ہے جو موجودہ سمیں پاکستان دیاں قومی صحت سیواواں دی ریگولیشن اتے تالمیل لئی جونیئر وزیر دے روپ وچ کم کردی ہے۔ پاکستان مسلم لیگ (این) دی اک میمبر، اوہ 2008 توں حلقہ حافظ آباد-I توں پاکستان دی نیشنل اسمبلی دی چنی ہوئی میمبر رہی ہے۔
سیاسی کیریئر
سائرہ افضل تارڑ نوں پاکستان مسلم لیگ (این) دی ٹکٹ تے 2008 دے چون حلقےاین.اے. 102 (حافظ آباد-I) توں پہلی واری پاکستانی عامَ چوناں وچّ نیشنل اسمبلی دی میمبر چنیا گیا سی۔
اوہ پاکستانی عامَ چون 2013 وچ نیشنل اسمبلی دی میمبر دے روپ وچ پاکستان مسلم لیگ (این) دے ٹکٹ 'تے حافظ آباد-1 حلقے توں مڑ چنی گئی سی۔
جون 2013 وچ، اس نوں وزیراعظم نواز شریف دی کیبنٹ وچ صحت وزیر تعینات کیتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:لاہور دے لوک گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:جٹ
مور پکھڑوں
مور پکھڑوں  یورپ دی اک پکھڑوں اے۔
بارلے جوڑ
bg:Дяволска пеперуда
گٹھ:پکھڑوں
چک 174 گ ب شمالی
چک 170 گ ب(شمالی) ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
لوہارو
لوہارو ہریانہ بھارت دے ضلع بھیوانی دا اک چھوٹا نگر اے۔ لوہارو پنجاب دی دیسی ریاست لوہارو دا راجگڑھ سی۔
شہرستان بناب
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان بنابایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز بناب شہر اے۔
لوہارو
لوہارو دا ناں
لوہارو چ ریاست جے پور دے ٹکسال چ کم کرن آلے لوہار رہندے سی۔ ایس وجہ توں ایس بستی دا ناں لوہارو پے گیا۔
شہرستان بناب
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چڑھدا آذربائیجان
لوہارو
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:ہریانہ
چوڑے سر والا کسیمانسی
چوڑے سر والا کسیمانسی مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
دریائے گوداوری
گوداوری (مراٹھی:गोदावरी, تیلگو:గోదావరి) وچکارلے -دکھنی بھارت دا اک دریا ہے۔ ایہہ لہندے صوبے مہاراشٹر توں شروع ہندا ہے اتے دکھنی صوبےآندھرا پردیش وچوں وگدا ہویا بنگال دی کھاڑی وچّ جا ڈگدا ہے۔ اس دا بیٹ بھارت دے سبھ توں وڈے بیٹاں وچوں اک ہے۔ اس دی لمبائی 1,465 کلومیٹر اے جس کر کے ایہہ گنگا دریا مگروں بھارت دا دوجا سبھ توں وڈا اتے دکھن بھارت دا سبھ توں وڈا دریا ہے۔ اس دا سوما مہاراشٹر وچّ ناسک ضلعے وچّ ترمبک کول ہے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دریا گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:ہندستان دے دریا گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا
قلعہ لوہارو
قلعہ لوہارو ہریانہ دے ضلع بھیوانی دے شہر لوہارو چ ٹھاکر ارجن سنگھ نے 1570 چ تعمیر کروایا سی ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:قلعے
دهستان اجارود شمالی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان گرمی دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان گرمی ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
بدھ سنگھ
بدھ سنگھ پنجابی بولی دا شاعر سی تے مہاراجہ رنجیت سنگھ دا درباری شاعر سی ۔ اوس نے ہندی اتے پنجابی وچ شاعری رچی ۔ اوسدی پنجابی شاعری وچ سی حرفیاں، بارانماہ اتے کجھ ہور نکیاں رچناواں شامل ہن ۔
شعری نمونے
سی حرفیاں بدھ سنگھ
الف اساں ولِ آویں جانی ! درداں تھیں درماندی ۔ سکدے نین کلیجہ دھڑکے، سر کڑکے بجّ دکھاں دی ۔ دے گل لط کٹھیساں برہوں، مینڈی کائی ن پار وساندی ۔ بدھ سنگھ دلبر آن ملاوو، نہیں زہر قہر دا کھاندی ۔ 2
بے بہت دن گزرے سائیاں، میں ڈٹھیاں منہ دلبر دا ۔ سینہ مئیتے بھاہِ عشقَ دی، میں چگھدے نین عطر دا ۔ عشقَ کباب کباب کلیجہ، برہوں بھنّ بھنّ بیرے دھردا ۔ بدھ سنگھ شوق زہر دا پیالہ، جو پیندا سو مردا ۔ 3
تے تن بھاہِ عشقَ دی لوکو، میں تتی تڑ تڑ بھجدی ۔ چشماں گوہر باجھ بجھیندی، مینوں جیوں جیوں ظالم لجھدی ۔ پچھ حکیم پھہیماں تھکی، بھورا ویدن مول ن سجھدی ۔ بدھ سنگھ دلبر جاں گل لاوے، لاٹ برہں دی بجھدی ۔ 4
سے ثابت شمشیر شوق دی، سانوں شاہ رگ دے وچ اٹکی ۔ دلبر ہوئِ بے درد چلائی، سینہ کٹک کلیجہ کھٹکی ۔ ظالم ظلم کیتوئی ڈاڈھا، برہوں باج لوے جیوں پٹکی ۔ بدھ سنگھ دلبر در درماندی، میں ہوئِ رہی بٹ نٹکی ۔ 5
جیم زنجیری زلف دل قیدی، جیندی لٹک کٹک ہوئِ لٹدی ۔ حکمتِ حکم سو ہوش ن رہندا، جدوں آن محبت جٹدی ۔ لکھ چراگ عقل گل تھیئے، جاں برہوں انھیری چھٹدی ۔ بدھ سنگھ حالَ ہکیکتِ ہجرے، توڑا جوڑیوں نرد جیوں پھٹدی ۔ 6
ہے ہون حبیب نصیب اساں دے، جاں چسن مار کھزانی ۔ روشن طبع چراگ جو تھیندے، بت رخ سرماہ یغانی ۔ حسن گلستاں بود مئتر، گل چوں بلبل ثانی ۔ بدھ سنگھ لیلی من چوں مجنوں، جان کراں قربانی ۔ 7
کھے خنجر محبوب دیاں مزگاں، خون نین کٹارے بھارے ۔ پیچی نظر سروہی وانہدی، زلف فرنگی تپکاں دھارے مارے ۔ خیالی کھال ڈھال سر لٹ دی، حسن اگنی قہر کرارے لارے ۔ بدھ سنگھ عاشق گھائل تھیئے، اک دیکھن دے متوارے پیارے مارے ۔ 8
دال دریڑ عشقَ دی ڈاڈھی، جن مجنوں چورن کیتا ۔ رانجھا جوگی تے یوسف بردا، پنوں ناؤں ن گھر دا لیتا ۔ سوہنی ڈب مئی وچ نیں دے، منصور سولی چائ سیتا ۔ بدھ سنگھ مجل اجل دی وسدا، جن شوق ظاہر (زہر) چکھ پیتا ۔ 9
زال جمال سمیں دلبر دے، تتھے روئِ پتنگ سو لڑدے ۔ بلبل باغ اسیرے بیچ، نین نیناں نال اڑدے ۔ شوق سناہ پہن دل ثابت، عاشق ٹک ٹک ہوئِ سو لڑدے ۔ بدھ سنگھ تیغ عشقَ دی کٹھے، سے جائ بہشتیں چڑھدے ۔ 10
رے روشن رخ دیکھ محبوباں، میں تھیندی باغ فجر دا ۔ خوبی خاص خزانہ لدھا، جاں توڑیا کلپھُ کفر دا ۔ خاص خیال تھیئے دکھ مینڈے، من لیتا راہُ صبر دا ۔ بدھ سنگھ حاجت ہور ن رہندی، میں ڈٹھو منھ دلبر دا ۔ 11
جے جروانا محبوب وننجیدا، میں تتی مول ن رسدی ۔ ہوئِ گمارا رہی سائیاں، میں بیاکلی کیوں مسدی ۔ جاوو نی کوئی موڑ لیاوو، ہن جند پئی سی کھسدی ۔ بدھ سنگھ دلبر درد ن مولے، انی میں بھاہِ عشقَ دی لجھدی ۔ 12
سین سخی سکھ سیجے ستی، شہہ پنوں نال عجب دے ۔ کیف خوار سنسار ن لدھی، لٹ لیتی دھاڑ اجل دے ۔ گھنِ جلے سہُ پنوں رٹھی، دن پنے مرگ سبب دے ۔ بدھ سنگھ سچ سنیہ سسی دا، جا ملیا پاک مزب دے ۔ 13
سین سہور ن رہیا سسی، سر کسی تیغ ہجر دی ۔ گست بگشت بسہرا کردی، جتھے تپدی ریت قہر دی ۔ پڑن ببول وسولی سولاں، دل اٹھے ہولک مردی ۔ بدھ سنگھ دیکھ سسی دا حیلہ، جیہڑی مرنوں مول ن ڈردی ۔ 14
سواد سمال ن رہیا مینوں، جا ستی چھوڈِ سدھائے ۔ سکھ صلاحَ ن مینتھی پچھی، نہ ہس وداع کرائے ۔ بھڑکی بھاہ وچھوڑے والی، تاں میں رو رو حالَ ونجائے ۔ بدھ سنگھ باجھ سوہنے دے سسی، میں کیوں کر جیواں مائی ۔ 15
سواد ثبوت تبوت سسی دا، غرق زمیں شدھ اکثر ۔ دلبر باں دل باہم گرد چوں کہ ترا بتیسر ۔ صفت مبارک دہد ملائک، سجدہ کند سیتسر ۔ بدھ سنگھ سسی عشقَ رساند، برن تبکہ افسر ۔ 16
ضواد جمایک نظر نیاید، جانا جان ترسدی ۔ عشقَ مدام ن رسک گلستاں، چشم وار چمسدی ۔ عشقَ کتابُ بکھان دہردم، نام محبوب سمشدی ۔ بدھ سنگھ چشم بلبل خواہش، رخ رل گل درس دی ۔ 17
توئِ تدبیر اسیر زلف دل، سوہنا پائِ جنزیر سو کسدا ۔ جھڑدے گل گلابی رخ تھیں، رخ گل گل برسدا ۔ چشم چراغ تپھیل سکردے، مینڈا دکھ اندھیرا نسدا ۔ بدھ سنگھ مکھ مہبوبی ملاہ، بھورا جن ڈٹھا سو پھسدا ۔ 18
جوئ ذرا دل زمانہ تھیندی، چکھ لگ چٹک لٹک دی ۔ سکھ جواہر دست وجائے، دکھ لیتی پھاڑ پھٹک دی ۔ ماہی آب تھیاں دل ماہی، بن ماہی دے جان پٹک دی ۔ بدھ سنگھ سچ شہید سلیٹی، جس پیٹی سانگ کھٹکدی ۔ 19
این الت تینڈی رانجھا، چت منجھ یرایت کیتا ۔ توکھبریزی نام محبوباں، نین گیڑے ہرشٹ پیتا ۔ خودی تکبر پٹ سٹے جڑ تھیں، ہتھ شوق کدالا لیتا ۔ بدھ سنگھ جبجبدار برآمد، جا ترس کمانا سیتا ۔ 20
گین گلاب کھلے گل نرگس، رخسار نین دلبر دے ۔ پیچہ عشقَ زلف مدھودے، دند چمبے دان انر دے ۔ سینہ سار چشمن سیؤ ٹھوڈی، کد ناپھی چسماں انر دے ۔ بدھ سنگھ باغ محبوب شگفتہ، تتھے عاشق سیل سو کردے ۔ 21
پھے فریاد سنی میہیوالا، میں رڑھدی لہر قہر دی ۔ کچا گھڑا ن جاتے کچی، ن میں لیتی سار ن سر دی ۔ گھمنگھیر کفر دے گھیری، جتھے بیڑی ترنوں ڈردی ۔ بدھ سنگھ ڈب موئیا سر سوہنی، پر تانگھ ن چھٹی دلبر دی ۔ 22
کاف کپھار قہر دی سردی، دویا کانگ قہر دی کڑکے ۔ ڈھیہہ ڈھیہہ پین من مہییاں، جتھے پنکھ ن پنکھی پھڑکے ۔ لکھ سیسار کمے جل بلھنی، جیں ڈٹھیاں ای دل دھڑکے ۔ بدھ سنگھ مار چھلانگ پئی سوہنی، جتھے وننج ن چپا ہڑکے ۔ 23
کاف قرار ن تھیندا مائی، میں درد پنوں دے مرساں ۔ چڑھساں دکھ برہوں دی سولی، منصور جویں دل کرساں ۔ تپے ریت تتھے تھلمارو، اتھے جیؤ دھاناں بھنّ سرساں ۔ بدھ سنگھ ڈرساں مول ن بھرساں، ہبھ دکھ انی میں سندھ صباحی ترساں ۔ 24
گاف گناہ ہویا کی مینتھی، ساکوں ہسّ ن آئِ بلاوے ۔ جاں ہسّ بولاں تاں پھر جھڑکے، مینوں تتی نوں پھر پھر تاوے ۔ تہِ جیہا کوئی ہور ن مینوں، جےَ ٹک پھیرا پاوے ۔ بدھ سنگھ بھاہ تداہیں بجھسی، جاں لے پیارا گل لاوے ۔ 25
لام لہاں سو وکھت ن مائی، میں نج جمی کیوں لائیاں ۔ سکھ گھڑی اک سیت ناہیؤں، اکھیں جگرے خون رنگائیاں ۔ ہار سنگار ڈراویں لگدے، سننجے عشقَ اساں نال چائیاں ۔ بدھ سنگھ سوہنے سجن کولوں، میں جیہیاں لکھ گھمائیاں ۔ 26
میم مکرانجد میرم کہکے، سوہنا جے بدلاں کی کٹدا ۔ ابروں تان کمان کمانی، نین تیر قہر تھیں پٹدا ۔ کچل ٹکور پھجاٹی پٹی، لمل مزہ چکھ ٹھٹدا ۔ بدھ سنگھ گھائلے تھیندے چنگے، ہبھ درد دلاں تھیں ہٹدا ۔ 27
نون نگاہ اک تینڈی رانجھا، مینڈی جاں اپھزائ کریندی ۔ باگے ارم جہان شگفتا، جاں رخ گل چکھ درسیندی ۔ دائم درد دلاں تھیں نسدے، ہم وسدے صدقے لیندی ۔ بدھ سنگھ سیال جنجالوں چھٹی، ہبھ ہٹی چاہ منیندی ۔ 28
واؤ وبال سسی سر جوڑی، ہنڈھے تھلیں رلیندی ۔ جیوں جیوں کھوج پنوں دا لیہندی، تؤں تؤں بھاہ بلیندی ۔ سر تھیں وال مٹھی بھر پٹدی، دل اٹھدی پیڑ ڈھہیندی ۔ بدھ سنگھ تانگھ سجن دی سسی، دھر سسی ناؤں کوکیندی ۔ 29
ہے ہن حیف کیتونے ہوتاں، جنہاں میہر دلاں وچ ناہیں ۔ اچاچیت اتے وکھت صبح دے، میں لٹ لیتی صاب(صاف) گناہیں ۔ گھنّ جلے سہُ پنوں مینڈا، میرے اندر بھڑکن بھاہیں ۔ بدھ سنگھ عشقَ سلامت کھڑساں، ن مڑساں قدم پچھاہیں ۔ 30
ہے ہن آکھ کراں کی مائی، ساکوں جانی چھوڈ سدھائے ۔ پرسوں آکھ گئے مڑ آون، کئی دن مہینے لائے ۔ تپن سکن تے دل کھچن، ایہہ پیس تتی دے آئے ۔ بدھ سنگھ بھاگ تداہاں جاگن، جاں لے سوہنا گل لائے ۔ 31
الف اسیر جنزیر زلف دل، پائِ سوہنے کیتا ۔ جادو پائِ نیناں دے سانوں، چت چیٹک چائ خس لیتا ۔ جامہ پاڑ سکھاں دا ظالم، گل دکھ پراہنُ سیتا ۔ بدھ سنگھ شرم سلاہُ کتھائیں، جاں دتا عشقَ پلیتا ۔ 32
الف آرام ن تھیندا جانی، بن ڈٹھے مکھ تیرے ۔ سولاں درداں تے لے لے کردا، ساکوں آن پائے نی گھیرے ۔ بخش گناہ ن داہ اساں کوں، وے میں مرساں سنجھ سویرے ۔ بدھ سنگھ سیال نہال تاں تھیوے، جاں گل لگاں تیرے ۔ 33
یہ یک رنگ ہوئی ساں رانجھا، مینڈے ہبھے دکھ نسائے ۔ دایم درد دلاں تھی نٹھے، سکھ ساتھی سجن پائے ۔ کھڑدے باغ بہشتاں جہدے، سر مانگ سندھور بھرائے ۔ بدھ سنگھ سیال جنجالوں چھٹی، دکھ سٹی پنڈ سبائے ۔
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹگٹھ:پنجابی شاعر
دریاۓ سبرماتی
دریاۓ سبرماتی ہندستان دا اک دریا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دریا گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:ہندستان دے دریا گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا
پیلا مونگوز
پیلا کسیمانسی مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
Yellow kusimanse