cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بھارت قومی کرکٹ ٹیم
بھارت وچ کرکٹ یورپی تاجر 18ویں صدی وچ لے کر آۓ سن، پہلا کرکٹ کلب کلکتہ وچ 1792 نوں بنیا سی مگر بھارت دی ٹیم پہلی واری 25 جون 1932 نوں ٹیسٹ میچ کھیڈی سی۔ بھارت دی ٹیم چھٹی ٹیم سی جینوں ٹیسٹ ٹیم دا درجہ دتا گیا سی۔ اپنے پہلے 50 وریاں وچ اے سب توں کمزور ٹیم رئی: 196 ٹیسٹ میچ کھیڈے جیناں وچوں صرف 35 جتے۔ 1970 دی دہائی وچ کج چنگے کھڈاریاں نیں بھارتی ٹیم نوں اگے لے گۓ۔ بھارت دی ٹیم اپنیاں پچاں تے بوتا جتدی سی، مگر 21ویں صدی وچ آ کے آسٹریلیا، دکھنی افریقہ تے انگلینڈ وچ وی ٹیسٹ میچ جتے۔ کپیل دیو دی کپتانی وچ بھارت 1983 دا ورلڈ کپ جتیا، گنگولی دی کپتانی وچ 2003 دے ورلڈ کپ وچ فائنل تک پہنچی تے 2011 وچ دھونی کپان نیں دوجی واری ورلڈ کپ جتوایا۔ اے پہلی کرکٹ ٹیم اے جنے اپنے دیس وچ ای ورلڈ کپ جتیا اے۔ اج کل بھارتی ٹیم آئی سی سی ٹیسٹ میچاں دی رینکنگ وچ دوجے نمبر تے آندی اے، ون ڈے وچ پہلے تے ٹی ٹونٹی وچ وی دوجے تے آندی اے۔ دھونی دی کپتانی وچ بھارت نیں 9 ون ڈے اک توں بعد دوجا کر کے جتے نیں تے اوہ بوت چنگی ٹیم بن گئی اے۔ بھارت-پاکستان دی کرکٹ دشمنی بوت مشہور اے۔
1940 دی دہائی چ بھارتی بالنگ چ سپن بالراں نیں بوت کم وکھایا۔ بھارت دیاں اپنیاں پچاں اتے بال بوت چنگی سپن کردی سی اس لئی بھارتی سپنر اگلے بلے بازاں نوں کھلون نئیں دیندے سن۔ اوسے ویلے بھارت دے سب توں چنگے بلے بازاں چوں دو سامنے آۓ: سنیل گواسکر تے گندپا وسوانتھ۔ ایناں نیں ویسٹ انڈیز تے انگلینڈ دے خلاف 1971 چ ٹیسٹ سیریز جتوائیاں۔ 1971 چ ون ڈے کرکٹ ٹر پئی، بھارت ایدے چ بوت کمزور سی۔ اسدی وجہ اس ویلے گواسکر کپتان دی آرام نال بلے بازی کرن دا طریقہ سی۔ بھارت پہلے دوویں ورلڈ کپاں چ شروع چ ای بار ہوگیا۔ 1975 دی ورلڈ کپ چ گواسکر نے انگلینڈ دے خلاف 174 بالاں تے 36 رن بغیر آؤٹ ہوۓ بناۓ تے بھارت 3 آؤٹ تے 123 رن بنا کر 202 رناں توں ہار گیا۔اپنے دیس چ بھارت ٹیسٹ میچاں چ بوت چنگی ٹیم ریا۔ آہستہ آہستہ بھارتی بلے باز تیز کھیڈن لگ گۓ تے 1983 چ ویسٹ انڈیز نوں ہرا کر ورلڈ کپ جت گۓ۔ اس دی وجہ بوت چنگی بالنگ سی۔ مگر بھارت اس توں اگلے 28 ٹیسٹ میچ مسلسل ہاردا ریا۔ بھارت 1984 وچ ایشیاء کپ جتیا تے نال ای 1985 چ آسٹریلیا چ ورلڈ چیمپینشپ سیریز۔ مگر اس توں علاوہ بھارت ہندستان توں بار کمزور ٹیم ریا۔ 1986 بھارت دی انگلینڈ توں ٹیسٹ سیریز چ جت، 19 وریاں تک دیس توں بعر ٹیسٹ سیریز دی جت رئی۔ 1980 دی دہائی چ ای گواسکر تے کپیل دیوو نیں اپنے کریر چ کمال کرتا۔ گواسکر نیں ٹیسٹ میچاں چ 34 سنچریاں بنان دا ریکارڈ بنایا تے پہلا کھڈاری بنیا جینے ٹیسٹ کرکٹ چ 10،000 رن بناۓ۔ کپیل دیوو اک بوت چنگا آل راؤنڈر سی تے اونیں ٹیسٹ کرکٹ چ سب توں بوتاں وکٹاں لین دا ریکارڈ بنایا: 434۔ اس ویلے ٹیم چ کپتان بار بار بدلدے رۓ، کدی کپیل دیوو تے کدی گواسکر۔ سچن ٹنڈولکر تے انیل کمبلے دے 1989 پے 1990 چ ٹیم چ آن توں ٹیم ہور چنگی ہوگئی۔ اوناں دے نال سرینتھ جیڑا اس ویلے بھارت دا سب توں تیز بالر سی اوہ وی ٹیم چ آگیا۔ مگر فیر وی بھارت دیس توں بعر کھیڈے جان آلے 33 ٹیسٹاں چوں اک وی نئیں جتیا تے اپنیاں پچاں تے 30 چوں 17 ٹیسٹ میچ جت گیا۔ 1996 چ ورلڈ کپ بھارت چ ہویا تے بھارت سری لنکا توں ہار کے بعر ہوگیا جس دے بعد ٹیم چ کافی تبدیلی کیتی گئی۔ گنگولی تے ڈریوڈ ٹیم چ آۓ۔ 1996 چ ٹنڈولکر تھوڑا ویلا کپتان ریا مگر ٹیم لئی چھڈ دتی۔ کپتانی دا بوج سروں لین دے بعد اوہ ٹیسٹ میچ تے ون ڈے چ پورے جگ وچوں سب توں بوتے رن بنان لگ گیا۔ بھارت نے اس ویلے دی سب توں چنگی ٹیم: آسٹریلیا نوں ٹیسٹ سیریز وی ہرائی۔ اس توں بعد 1999 دے ورلڈ کپ چ بھارت سیمی فائنل توں پہلاں بعر ہوگیا تے ٹنڈولکر فیر کپتان بن گیا، بھارت پہلاں آسٹیریلیا توں 3-0 ہاریا فیر دکھنی افریقہ توں 2-0 ہاریا۔ ٹنڈولکر نے قسم کھا لئی کے کپتانی دوبارہ نئیں کرے گا۔ گنگولی 2000 چ کپتان بنیا تے نال ای جدیجہ تے ازہردین دے اتے میچ فکسنگ دا الزام ثابت ہوگیا۔ اس توں ٹیم نوں کافی نقصان پہنچیا۔ مگر ٹیم دے کھڈاریاں نیں قسم کھالئی کے دوبارہ اے نئیں ہون دین گے۔
2000 توں بعد گنگولی دی کپتانی چ ٹیم چنگا ٹرپئی: آسٹریلیا نوں ہرایا، زمبابوے نوں، ویسٹ انڈیز تے انگلینڈ نوں ہرایا۔ 2003 دے ورلڈ کپ چ فائنل تک پہنچے جتھے اوہ آسٹریلیا توں ہار گۓ۔ اس توں بعد آسٹریلیا نال سیریز برابر کیتی تے پاکستان نوں ون ڈے تے ٹیسٹ میچ سیریز چ ہرایا۔ کھڈاریاں دی فارم تے تیزی مکن نال ٹیم زرا ہولی ہوگئی تے آسٹریلیا دے نال ای پاکستان توں ون ڈے سیریز اپنے دیس اتے ہارے۔ گنگولی نیں کپتانی توں ہٹ گیا تے ڈریوڈ کپتان بنیا۔ اودے آن توں کج کھڈاری فارم چ آگۓ تے دہونی نال کج ہور چنگے کھڈاری وی مل گۓ۔ اوناں نیں دسمبر 2006 چ ٹی ٹونٹی ورلڈ کپ جتیا۔ اس توں بعد ٹنڈولکر دے فارم چ آن تے گنگولی دی واپسی نال بھارت سیریز جتدا ریا مگر 2007 دے ورلڈ کپ چ پہلاں بار ہوگیا۔ 2 اپریل 2011 نوں دہونی دی کپتانی وچ بھارت نیں سری لنکا نوں ہرایا تے ورلڈ کپ جت لیا۔
سویت یونین
سویت سوشلسٹ ریاستاں دا اکٹھ یعنی یو ایس ایس آر تے سویت یونین دے ناں نال جانیا جاندا اے ۔ ایہہ سوشلسٹ دیس ، جہڑی کہ 1922ء توں 1991ء تک قائم رہی ۔ اس نوں عام بولی چ روس یعنی رشیا وی آکھیا جاندا اے ،جہڑا کہ غلط اے روس یعنی رشیا اس یونین دی سب توں وڈی تے سب توں طاقتور ریاست دا ناں اے ۔ ایہہ اینی وڈی سی کہ سویت یونین چ موجود روس توں علاوہ 14 ریاستاں دا کل رقبہ روس دے رقبے دے اک جوتھائی توں وی گھٹ سی ۔ 1945ء توں اسدی 1991ءچ تحلیل تک ایہہ امریکہ دے نال نال دنیا دی اک سپر پاور دا اعزاز حاصل سی ۔ اسدا راجگھر ماسکو اے
سویت دور
یو ایس ایس آر نوں 1917ء دے انقلاب دے دوران بننے والے ریاستی علاقے چ قائم کیتا گئیا تے وقت دے نال نال اس دیاں جغرافیائی سرحداں بدلدیاں رہیاں ۔ آخر وڈی ٹ پھٹ دے بعد بالٹک ریاستاں ، مشرقی پولینڈ ۔ مشرقی یورپ دا کجھ حصہ تے کجھ دوجیاں ریاستاں دے اضافے تے فن لینڈ تے پولینڈ دی علیحدگی دے بعد اسدیاں سرحداں شاہی دور والے روس جنییاں رہیاں ۔
سویت یونین سرد جنگ دے دوران کیمونسٹ ریاستاں لئی اک مثال رہیا تے حکومت تے اداریاں تے ملک دی واحد سیاسی پارٹی سویت یونین دی کیمونسٹ پارٹی دی اجادہ داری رہی ۔
صوبہ بنیشانگل-گوموز
بنیشانگل-گوموز افریقی دیس ایتھیوپیا دا اک صوبہ اے۔
سویت یونین
سویت دور
سویت سوشلیسٹ ریاستاں دی تعداد 1956ء تک 4 توں ودھ کے 15 ہوگی سی ۔ جہڑیاں کہ ایہہ سن ۔
صوبہ بنیشانگل-گوموز
گٹھ:ایتھیوپیا گٹھ:ایتھیوپیا دے صوبے
سویت یونین
سویت دور
آرمینیا ایس ایس آر یعنی آرمینیا سویت سوشلیسٹ جمہوریہ ، قازق ایس ایس آر ، کرغز ایس ایس آر ، تاجک ایس ایس آر ، ترکمان ایس ایس آر ، ازبک ایس ایس آر ، آذربائیجان ایس ایس آر ، جارجیا ایس ایس آر ، مالدووا ایس ایس آر ، اسٹونیا ایس ایس آر ، ، لٹویا ایس ایس آر ، لتھوانیا ایس ایس آر ، بیلاروس ایس ایس آر ، یوکرائین ایس ایس آر تے سویت سوشلیسٹ جمہوریہ وفاق روس ۔
صوبہ بنیشانگل-گوموز
Afar Region
سویت یونین
سویت دور
سویت یونین دے 1991ء چ ٹٹن دے بعد اینہاں ساریاں 15 ریاستاں نوں سابقہ روسی ریاستاں یا سویت ریاستاں آکھیا جاندا اے ۔ اینہاں چوں 11 ریاستاں نے مل کے اک ڈھیلی ڈھالی جہی کنفڈریشن بنا لئی اے تے اسنوں آزاد ریاستاں دی دولت مشترکہ آکھیا جاندا اے ۔ ترکمانستان جہڑا پہلے دولت مشترکہ دا باقاعدہ ممبر سی ہن ایسوسی ایٹ ممبر دا درجہ رکھدا اے ۔ 3 بالٹک ریاستاں لٹویا ، اسٹونیا تے لتھوانیا نے اس چ شمولیت اختیار نئيں کیتی بلکہ یورپی یونین تے نیٹو چ شمولیت اختیار کر لئی ۔ وفاق روس تے بیلاروس نے ہن یونین آف رشیا تےبیلاروس بنا لئی اے ۔
تریخ
سویت یونین نوں روسی سلطنت دی ای اک شکل آکھیا جاندا اے ۔ آخری روسی زار نکولس دوم نے مارچ 1917ءتک حکومت کیتی تے اگلے سال اپنے خاندان سمیت ماریا گئیا ۔ سویت یونین دا قیام دسمبر 1922ء چ عمل چ آئیا ، اس وقت اس چ روس [ بالشویک رشیا] ، یوکرائن ، بیلاروس تے ٹرانس کاکیشیا شامل سن ۔ ٹرانس کاکیشیا ریاست چ آذربائیجان ، آرمینیا تے جارجیا (گرجستان) شامل سن ۔ تے اینہاں تے بالشویک پارٹی دی حکومت سی ۔ روسی سلطنت دے اندر جدید انقلابی تحریک 1825ء دی دسمبر بغاوت توں شروع ہوئی ، 1905ء دے انلاب دے بعد 1906ء چ روسی پارلیمنٹ "دوما" قائم ہوئی پر ملک دے اندر سماجی تے سیاسی عدم استحکام موجود رہیا تے پہلی جنگ عظیم چ فوجی شکست تے خوراک دے قلت دی وجہ توں ودھدا گئیا ۔
جغرافیہ
سویت یونین دنیا دا سب توں وڈا ملک سی تے زمین دے کل خشکی دے 16 فیصد حصے تے پھیلیا ہوئیا سی 1991ء چ سویت یونین دے 15 ریاستاں چ تقسیم ہو جان دے باوجود اج وی وفاق روس دنیا دا سب توں وڈا ملک اے کیونجے سویت یونین دے کل رقبے دے 3 چوتھائی توں وی ودھ رقبے تے صرف وفاق روس مشتمل سی ۔ روسی سلطنت نے براعظم یورپ دے مشرقی تے بر اعظم ایشیا دے شمالی حصیاں تے قبضہ کیتا سی تے سویت یونین وی زیادہ تر روسی سلطنت والے علاقیاں تے مشتمل سی ۔ اج وفاق روس کول کجھ جنوبی علاقےکڈ کے روسی سلطنت والے تمام علاقے نیں۔ ملک دا زیادہ تر حصہ 50 ڈگری شمالی عرض بلد توں اوپر اے تے اسدا کل رقبہ سویت یونین دے ویلے 2 کروڑ 70 لکھ مربع کلومیٹر تے ہن وفاق روس دا رقبہ تقریبا 2 کروڑ مربع کلومیٹر اے ۔
سویت یونین یا ہن دے وفاق روس دی چوڑائی مغرب توں مشرق ول 10 ہزار کلومیٹر توں زیادہ اے ، جہڑی کہ سینٹ پیٹرزبرگ توں لے کے راتمانوا تک پھیلی ہوئی اے ۔ اسدی انچائی یعنی جنوب توں شمال ول سویت یونین دی 5 ہزار کلومیٹر تے ہن والے وفاق روس دی تقریبا ساڈھے 4 ہزار کلومیٹر اے ۔ اس دا زیادہ تر حصہ ناہموار تے مشکل گزار اے ۔ پورا امریکہ اس دے اک حصے چ سما سکدا اے ۔
گٹھ:سوویت یونین گٹھ:سویت یونین گٹھ:روس گٹھ:روس دی تریخ
میکس ڈیلبروک
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
بنٹن کاؤنٹی، ٹینیسی
بنٹن امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹینیسی دیاں کاؤنٹیاں
چار سٹروک انجن
چار سٹروک انجن اک ایسا انجن اے جیدے وچ چار کم ہوندے نیں: 1۔ رلے ہوۓ ہوا تے تیل یا بالن انجن وچ اک مگورے راہووں سلنڈر وچ آندے نیں۔ 2۔ اوہناں نوں دبایا جاندا اے 3۔ تماکہ ہوندا اے زور بندا اے تے 4۔ ہوا بار نکلدی اے۔
بلیڈسو کاؤنٹی
بلیڈسو امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹینیسی دیاں کاؤنٹیاں
الفرڈ ہرشے
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
صوبہ گمبیلا
گمبیلا افریقی دیس ایتھیوپیا دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:ایتھیوپیا گٹھ:ایتھیوپیا دے صوبے
چالدران دی لڑائی
جنگ چالدران سلطنت عثمانیہ تے ایران دی صفوی سلطنت دے درمیاں 23 اگست 1514ء چ ہون والی جنگ سی ، جس چ عثمانیاں نے فیصلہ کن فتح حاصل کیتی ۔ جس دے نتیجے چ اناطولیہ دے مشرقی حصے وی سلطنت عثمانیہ چ شامل ہوئے ۔
اس جنگ چ سلطنت عثمانیہ دیاں فوجاں دی تعداد 2 لکھ سی تے صفوی سلطنت دے لشکر دی تعداد 80 ہزار سی ۔
اس جنگ دی وجہ ایہہ سی کہ اس زمانے چ ایران چ شاہ اسماعیل صفوی (اسماعیل اول) دی حکومت سی تے مصر تے شام تے مملوک حکمران سن ۔ مصر تے ایران دیاں اینہاں حکومتاں نے عثمانی ترکاں دے خلاف معاہدہ کرلئیا تے بعض باغی عثمانی شہزادےآں نوں وی پناہ دے رکھی سی ۔ اس دے علاوہ اینہاں چ تے عثمانی ترکاں چ کدے کدے سرحدی جھڑپاں وی ہندیاں رہندیاں سن ۔ اینہاں وجہاں توں عثمانی سلطان سلیم اول (سلیم I) نے اینہاں دوناں حکومتاں نوں ختم کرن دا ارادہ کرلئیا ۔ شاید اوہ سمجھدا سی کہ جدوں تک عثمانی سلطنت دے گوانڈھ ایران تے مصر دیاں طاقتور حکومتاں مخالف رہن گئیاں ، مسلمان یورپ ول پیش قدمی نئیں کر سکن گئے ۔
گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:ترکی دیاں جنگاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں جنگاں گٹھ:ترک تریخ
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1514ء گٹھ:ایران دی تریخ
ایتیان لینؤیر
گٹھ:گڈیاں گٹھ:انجن انجینیر
چک 14-1آر
چک 14-1آر  ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے ۔
سیلواڈور لوریا
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چک 14-1آر
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے پہلے سوئے (لنڈو) 1آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 1آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد چ وس رہیا اے ۔
ہراری صوبہ
ہراری افریقی دیس ایتھیوپیا دا اک صوبہ اے۔
هرري
صوبہ ارومیا
ارومیا افریقی دیس ایتھیوپیا دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:ایتھیوپیا گٹھ:ایتھیوپیا دے صوبے
چک 202 مراد لہندا
چک 202 مراد (لہندا) ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
بریڈلے کاؤنٹی
بریڈلے امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 202 مراد لہندا
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
رابرٹ سٹرلنگ
گٹھ:انجن انجینیر گٹھ:گڈیاں
ہسپانوی خود مختار کمیونٹیز دیاں درجہ بند لسٹاں
یہ ہسپانوی خود مختار کمیونٹیز د‏‏ی درجہ بند فہارست (Ranked lists of Spanish autonomous communities) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:آبادیات ہسپانیہ گٹھ:خودمختار ہسپانوی اسماج گٹھ:ملکی ذیلی تقسیم درجہ بندی د‏‏ی فہرستاں گٹھ:ہسپانیہ جغرافیہ-متعلقہ فہارست
سیمیول بیکٹ
سیمیول بیکٹ (13 اپریل 1906- 22 دسمبر 1989) اک آئرش ناول تے ڈرامہ لکھاری سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
بلاؤنٹ کاؤنٹی
بلاؤنٹ امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹینیسی دیاں کاؤنٹیاں
الکا یاگنک
الکا یاگنک (گجراتی:અલકા યાજ્ઞિક ہندی:अलका याज्ञनिक) بھارتی سنیما دی اک اہم پلے بیک گلوکارہ اے۔
جیون
الکا یاگنک 20 مارچ 1966 نوں کلکتا وچ اک گجراتی پروار وچ پیدا ہوئی ۔ اوہدی ماں شوبھا یاگنک اک گلوکار سی ۔ اوہنے 6 سال دی عمر وچ کلکتا ریڈیو لئی گانا شروع کر دتا سی ۔ 10 سال دی عمر وچ اوہ ممبئی شفٹ ہو گئے ۔ اوتھوں ای اوہ ترقی دی راہ تے تُری ۔ الکا زیادہتر بالیوڈ دیاں فلماں لئی گاؤندی اے ۔ اوہ ہن تک 700 فلماں لئی گیت گا چکی اے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:بھارتی فلمی جگت گٹھ:گلوکارہ
يوسف نبہانی
ولادت
امام یوسف نبہانی قریہ اجزم فلسطین وچ 1265ھ بمطابق 1849ءپیدا ہوئے انہاں د‏‏ی نسبت نبہان (جو موجودہ حیفا د‏‏ی حدود وچ اے )جو فلسطین دا اک پنڈ اے د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ اک شاعر ،ادیب تے قاضی رہے انہاں د‏‏ی نسبت فلسطین دے اک پنڈ"اجزم"سے اے جو عرب دے بادیہ نشین بنو نبہان نال تعلق رکھدے سن ايس‏ے وجہ تو‏ں نبہانی کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔
مراحل زندگی
الازہر یونیورسٹی وچ تقریباً ساڈھے چھ سال(1283ھ تا 1289ھ) تعلیم حاصل کيتی۔ تکمیل تعلیم دے بعد آستانہ گئے جتھ‏ے جریدہ"الجوائب" تو‏ں ست سال منسلک رہے شام وچ قاضی دے عہدہ اُتے وی رہ‏‏ے۔ اس دے بعد وزارت قانون و انصاف بیروت وچ سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں 20 سال خدمات سر انجام دتیاں۔ اس دے بعد مدینہ منورہ دا سفر اختیار کیتا تے اوتھ‏ے اُتے کافی عرصہ تالیف و تصنیف دے کم وچ مشغول رہے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی وجہ تو‏ں وطن واپس لوٹے ۔
وفات
علامہ نبہانی د‏‏ی وفات رمضان المبارک1350ھ بمطابق 1932ء اپنے آبائی وطن وچ ہی آخری عمر گزاری تے بیروت قریہ اجزم وچ دفن ہوئے۔
شيوخ
آپ دے مشائخ وچ شام تے مصر دے اعلام العلماء شامل نيں جنہاں وچو‏ں
طریقہ تصوف
طریقہ تصوف وچ کئی اکابرین تو‏ں فیض حاصل کیا
تالیفات
ان د‏‏ی بہت ساریاں لکھتاں نيں جنہاں کچھ مندجہ ذیل نيں
حوالے
گٹھ:1849 دے جم گٹھ:1932 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام گٹھ:شخصیتاں سلطنت عثمانیہ گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:فلسطینی سنی گٹھ:فلسطینی شاعر گٹھ:فلسطینی صوفیاء گٹھ:قضاۃ شریعت
میجی آئین
میجی آئین (Kyūjitai: 大日本帝國憲法 Shinjitai: 大日本帝国憲法) سال 1889 دا میجی آئین جاپان دے اتہاس دا اک اہم ذکر اے جس نے جاپان دے حکمرانی-انتظام وچ تبدیلیاں کیتیاں مگر ایہہ آئین جاپان وچ جمہوری انتظام قائم کرن وچ ناکامیاب رہا۔ اصل وچ میئیجی آئین بادشاہ دے دیوی حقاں، سامنتواد اتے مغربی جمہوری دے نظریات اتے پرانیاں روایتاں اتے نویاں مانتاواں دا مرکب سی۔
اساری
سیاسی گروہان دیاں کاروائیاں نال جاپان دا جیون لگاتار اشانت ہندا جا رہا سی تے جاپان سرکار نے سوچیا کہ ہن آئينی سدھاراں نوں پاس کرنا ضروری اے تے ایہہ اعلان کیتا گئیا کہ سال 1890 وچ آئین دی اساری کیتی جاویگئی اتے اک قومی نمائندہ اسمبلی دا قیام کیتا جاویگا۔ سن 1892 وچ ایتو ہرو بومی نوں مغربی دیساں دے آئین دا مطالعہ کرن لئی یورپ بھیجیا گیا۔ جتھے اس نوں صلاحَ دتی گئی کہ اجیہا آئین بنایا جاوے جس نال وزیر کونسل پارلیمنٹ دے تھان اُتے بادشاہ متعلق جواب دہ ہووے اتے بادشاہ نوں کسے وی فیصلے نوں اقبول کرن دا حق ہووے۔ 11 فروری، 1889 نوں ایتو ہیرو بومی، اینیچے نوں واشی، ایتومیوزی اتے کانیکی کیترو دی مدد نال آئین دا کھرڑا تیار ہو گیا جس نوں میئیجی آئین کیہا جاندا اے۔ اس آئین دیاں بہت ساریاں ووستھاواں نوں پہلا ہی لاگوُ کر دتا سی
حوالے
گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:جاپان دی تریخ گٹھ:جاپان
آزاد کشمیر
آزاد کشمیر پاکستان دا اک زیر انتظام، نیم خود مختار علاقا اے ۔ ایہ ریاست جموں‏ تے کشمیر دا اک حِصا اے ۔ ایہدا باقاعدہ ناں ریاست آزاد جموں‏ و کشمیر اے ۔ ایہدا علاقا 13،300 مربع کلومیٹر (5،135 مربع میل) اُتے پھیلیا ہویا ا‏‏ے ۔ آزاد کشمیر دا راجگڑھ مظفرآباد اے تے ریاست آزاد جموں‏ و کشمیر د‏‏ی آبادی اندازن 40 لکھ ا‏‏ے ۔ ایتھ‏ے پنجابی، گوجری تے کشمیری زباناں بولی جاندیاں نيں ۔ آزاد کشمیر د‏‏ی شرح تعلیم 65 فیصد ا‏‏ے ۔
کشمیر اپنی قدرتی خوبصورتی تے دلکش مناظر د‏‏ی وجہ تو‏ں جانیا جاندا اے تے سیر و تفریح دے لئی لوک وڈی تعداد وچ آزاد کشمیر دا رُخ کردے نيں۔ انہاں خوبصورت مناظر د‏‏ی وجہ تو‏ں مغل شہنشاہ ظہیر الدین بابر نے کہیا سی کہ کشمیر زمین اُتے جنت ا‏‏ے۔ آزاد کشمیر وچ 10 ضلعے، 32 تحصیلاں تے 182 یونین کونسلیاں نيں۔ آزاد کشمیر دے میرپور ڈویژن وچ ضلع باغ، ضلع بھمبر، ضلع پونچھ، ضلع پلندری، ضلع کوٹلی، ضلع مظفر آباد، ضلع میرپور، ضلع نیلم، ضلع حویلی تے ضلع ہٹیاں شام‏ل نيں۔
جغرافیا
آزاد جموں‏ کشمیر دا شمالی حصہ ہمالیا دے نچلے علاقے اُتے محیط اے ۔ بشمول جام گڑھ چوٹی (4،734 میٹر یا 15،531 فٹ)، وادی نیلم وچ سروالی چوٹی (6326 میٹر) ریاست د‏‏ی بلند ترین چوٹی ا‏‏ے ۔ اس علاقے وچ سیال تے گرمیاں وچ بارش ہُندی ا‏‏ے ۔ مظفر آباد تے پٹن پاکستان دے گِلے علاقےآں وچ شام‏ل نيں۔ بوہت‏ے علاقے وچ ، اوسط بارش 1400 ملی میٹر تو‏ں تجاوز کر گئی اے، سب تو‏ں ودھ اوسط بارش مظفر آباد دے نیڑے ہُندی اے (تقریبا 1800 ملی میٹر)۔ گرمیاں دے موسم وچ ، دریائے جہلم تے لیپا وچ مون سون دا سیلاب انتہائی بارشاں تے برف پگھلن د‏‏ی وجہ تو‏ں عام ا‏‏ے۔
ترقی
ایشیائی ترقیا‏تی بینک د‏‏ی پراجیکٹ رپورٹ دے مطابق بینک نے آزاد کشمیر دے لئی صحت، تعلیم، غذائیت تے سماجی ترقی دے شعبےآں وچ ترقیا‏تی اہداف مقرر کيتے نيں۔ پورے منصوبے اُتے 76 ملین امریک‏‏ی ڈالر لاگت دا تخمینس لایا گیا ا‏‏ے۔ جرمنی، 2006ء تو‏ں 2014ء دے درمیان، AJK ہیلتھ انفراسٹرکچر پروگرام دے لئی 38 ملین ڈالر دا عطیا وی دے چکيا ا‏‏ے۔ thumb|باغ
انتظامی تقسیم
ریاست انتظامی طور اُتے تن ڈویژناں وچ تقسیم اے جو دس ضلعے وچ تقسیم ا‏‏ے۔ thumbnail|کوٹلا، [[ضلع باغ]] thumb|دھیرکوٹ پارک، [[ضلع باغ]]
تعلیم
2004ء وچ آزاد کشمیر وچ شرح خواندگی 62 فیصد سی جو پاکستان دے کسی وی دوسرے علاقے تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ آزاد کشمیر د‏‏ی موجودہ شرح خواندگی 2018ء وچ 76.60٪ ا‏‏ے۔ تے ایہ 2019ء وچ 76.80 فیصد رہیا۔ پ‏ر، پاکستان وچ اوسط 2.9 فیصد دے مقابلے وچ صرف 2.2 فیصد گریجویٹ سن ۔
یونیورسٹی
ہائر ایجوکیشن کمیشن آف پاکستان (ایچ ای سی) تو‏ں تسلیم شدہ یونیورسٹیاں د‏‏ی لسٹ تھلے لکھی ا‏‏ے۔
میڈیکل کالج
پاکستان میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل (پی ایم ڈی سی) د‏‏ی طرف تو‏ں 2013 تک تسلیم شدہ انڈر گریجویٹ میڈیکل ادارےآں د‏‏ی لسٹ تھلے لکھے ا‏‏ے۔
نجی میڈیکل کالج
thumb|100px|[[آزاد کشمیر دا جھنڈا]]
مرسیڈیز جیلینک
مرسیڈیز جیلینک آسٹریا دے اک سفارتکار دی تعی سی۔ اوہدے ناں تے اک کار دا ناں مرسیڈیز رکھیا گیا۔
گٹھ:مرسیڈیز گٹھ:گڈیاں
فوکس ویگن کبلویگن
فوکس ویگن کبلویگن جرمن گڈیاں بنان والی کمپنی فوکس ویگن دی بنائی ہوئی جیپ اے۔
صوبہ سومالی
سومالی افریقی دیس ایتھیوپیا دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:ایتھیوپیا گٹھ:ایتھیوپیا دے صوبے
جیروم ڈیوڈ سیلنگر
جیروم ڈیوڈ سیلنگر (1 جنوری 1919 - 27 جنوری 2010) سی اک امریکی لکھاری سی جس نوں زندگی دے شرروع ویلے وچّ ہی شوبھا مل گئی۔ چھوٹی عمر وچّ مشہوری کھٹن والا اک امریکی لکھاری سی۔ ادھی صدی توں ودھ اسنے پرائیویٹ جیون بسر کیتا۔ اوہ ویہویں صدی دی دھم مچاؤن والی کتاب د کیچر اس د رائی ناول دا لکھاری سی۔
حوالے
گٹھ:امریکی لکھاریگٹھ:امریکی شخصیتاںگٹھ:ناول نگار
جیپ رینگلر
جیپ رینگلر امریکہ دی بنائی ہوئی جیپ اے۔
کیمبل کاؤنٹی، ٹینیسی
کیمبل امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 15-1آر
چک 15-1آر  ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے پہلے سوئے (لنڈو) 1آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 1آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد چ وس رہیا اے ۔
چک 142 مراد
چک 142 مراد ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ تصیل حاصلپور چ وس رہیا اے ۔
صوبہ ایس این این پی آر
ایس این این پی آر افریقی دیس ایتھیوپیا دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:ایتھیوپیا گٹھ:ایتھیوپیا دے صوبے
سُنیدھی چوہان
سُنیدھی چوہان (انگریزی:Sunidhi Chauhan)(جنم-ندھی چوہان14 اگست 1983) اک مشہور بھارتی گائک اے۔اسنے بہت ساریاں پنجابی اتے ہندی فلماں وچّ گانے گائے ہن۔سُنیدھی چوہان نے چار سال دی عمر وچّ گاؤنا شروع کیتا۔
حوالے
گٹھ:بھارتی فلمی جگت گٹھ:گلوکارہ
فوکس ویگن 181
فوکس ویگن 181 جرمن گڈیاں بنان والی کمپنی فوکس ویگن دی بنائی ہوئی گڈی اے۔
کینن کاؤنٹی
کینن امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
صوبہ ٹگرے
ٹگرے افریقی دیس ایتھیوپیا دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:ایتھیوپیا گٹھ:ایتھیوپیا دے صوبے
بھوپال
بھوپال ( بھارتی صوبے مدھیا پردیش دا راجگڑھ تے بھوپال ضلع تے بھوپال ڈیپارٹمنٹ دا صدر مقام اے ۔ ایہ سابقہ ریاست بھوپال دا راجگڑھ سی ۔ ایہنوں جھیلاں دا شہر کیہا جاندا اے ۔ کیونکہ اتھے بہت ساریاں قدرتی تے بناوٹی جھیلاں نیں تے ایہ بھارت دے سبھ توں ہرے بھرے شہراں وچوں اک اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ہندستان گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:برصغیر
ترکمان باشی (شہر)
ترکمان باشی پہلے ناں کراسنو وودسک(روسی بولی) تے قزل سو (ترکمن بولی) پنجابی چ دوناں نانواں دا مطلب لال پانی ، ترکمانستان دے صوبہ بلخان دا کیسپیئن سمندر دی کراسنو وودسک کھاڑی اتے اک شہر ، جہڑا کہ اس صوبے دے ضلع ترکمان باشی دا راجگڑھ وی اے ۔اس شہر دی سمندر پدھر توں اچائی 27 میٹر اے ۔
ٹرانس کیسپیئن ریلوے
ٹرانس کسپیئن ریلوے اتے ٹرمینل (ٹیشن) ہون کرکے ، ایہہ شہر آواجائی دا اک وڈا تھاں سی ۔
تریخ
1717ء چ روسی شہزادہ الیگزاندر بیکووچ چرکیسکی ایتھے آیا تے اس تھاں اک قلعہ بند بستی وسائی ،جتھے آمو دریا خشک تھلہ سی ، جہڑا کدی کیسپیئن سمندر چ ڈگدا سی ۔ اس شہزادہ دا متّا اس سُکے دریائی تھلے تھانئیں فوج لے جا کے خیوا خانیت اتے مل مارنا سی ۔ ایہہ مہم نکام ہوگئی تے روسیاں نے اگلے 150 سال اس بستی نوں انگولی رکھیا ۔
کراسنو وودسک
1869ء چ روسیاں نے مڑ دوجی وار اس علاقے چ آئے ۔ اوہناں نے اپنے قلعے نوں کراسنو وودسک(روسی بولی:Красноводск) دا ناں دتا ، جہڑااصل ترکمن ناں قزل سو (مطلب:لال پاںی) دا روسی ورژن سی ۔کراسنو وودسک روسی سلطنت دی خیوا خانیت ، بخارا خانیت تے خانہ بدوش ترکمان قبیلےآں خلاف آپریشناں لئی چھاؤنی سی ۔ .
اصل چ ریل لین کیسپیئن سمندر اتے اوزون ادا توں شروع ہندی سی ، پر ٹرمینل اتلے چ کراسنو وودسک چ بندرگاہ چ بنایا گیا ۔
ایہ شہر لال فوج دے مل ہیٹھ فروری 1920ء چ آیا
عرب اسلام توں پہلاں
thumb|380x380پکسل| اسلام تاں پہلے وچ نباطینی تجارتی راستے thumb| ابان نامی اک نوجوان عورت د‏‏ی قبر دا کتبہ، جس دے سجے ہتھ تے کبھے ہتھ وچ گندم د‏‏ی اک بیل شامل اے جو اس د‏ی زرخیزی د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ [[برٹش میوزیم ، لندن ]] عرب اسلام تاں پہلے ( عربی : شبه الجزيرة العربية پہلے الإسلام) 610 عیسوی وچ اسلام کے ظہور تو‏ں پہلے دا جزیرہ نما عرب ا‏‏ے۔ آباد ہونے والے کچھ گروہاں نو‏‏ں مخصوص تہذیباں وچ تبدیل کیتا گیا، جو صرف تے صرف آثار قدیمہ دے ثبوت تک ہی محدود ني‏‏‏‏ں۔ خطہ عرب تو‏ں باہر لکھے گئے مواد تے عرب د‏‏ی زبانی روایات نو‏‏ں بعد وچ اسلامی محققاں نے قلمبند کیتا۔ سب تو‏ں نمایاں تہذیباں وچو‏ں ثمود د‏‏ی رہتل سی جو تقریباً 3000 ق م تو‏ں شروع ہوئی تے ایہ تقریبا 300 عیسوی تک قائم رہیا تے دلمون جو چوتھ‏ی صدی دے آخر وچ ظاہر ہوئے تے 600 عیسوی تک قائم رہ‏‏ے۔ ہور برآں، پہلی صدی ق م دے آغاز تو‏ں ہی ، جنوبی عرب متعدد بادشاہتاں دا گھر سی جسنو‏ں صبیون تے مشرقی عرب وچ سامی بولنے والےآں نے آباد کیتا سی جو غالبا جنوب مغرب تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے سن ۔ چند نقطہ آغاز ایرانی پرتھیان تے ساسانی نوآبادیات دے زیر اثر سن ۔
ترکمان باشی (شہر)
ترکمان باشی
1993ء چ ترکمانستان دے صدر صفرمراد نیازوف کراسنو وودسک دا ناں اپنے آپ اعلانے ٹائیٹل ترکمان باشی(سارے ترکمان دا آگو) نال بدل کے ترکمان باشی رکھ دتا ۔صدر نیازوف دے تھاں لین آلے ترکمانستان دے صدر قربان قلی بردی محمدوف نے جولائی 2007 چ وعدہ کیتا کہ اک ارب ڈالر دی رقم لا کے ترکمان باشی نوں اک وڈے ٹورسٹ ریزورٹ چ بدل دتا جائے گا ، جہڑا اوازا ٹورسٹ زون دا مرکز ہوئے گا جتھے کیسپیئن سمندر دے ساحل دے نال 16 کلومیٹر دےعلاقے چ 60 ہوٹل اسارے جان گے ۔
عرب اسلام توں پہلاں
عرب وچ اسلام تو‏ں پہلے دے مذہب وچ دیسی مشرکانہ عقائد ، عیسائیت ، یہودیت ، تے زرتشت پسندی کی مختلف شکلاں شامل سن۔
مطالعہ
اسلام تاں پہلے عرباں دے سائنسی علوم 19واں صدی دے مستعرب دے نال شروع ہُندا اے جدو‏ں انہاں نے پرانے جنوبی عرب (دسويں صدی ق م )، قدیم شمالی عرب (چھیويں صدی [[ق م]]) تے اسلام تو‏ں پہلے دے عرب د‏‏ی ہور تحریراں دے کتبےآں دے رموز نو‏‏ں جانا تے انہاں دے معنی تلاش کیتے۔ لہذا ، مطالعات ہن تحریری روایات تک ہی محدود نئيں نيں ، جو اس دور دے عرب مورخین دے زندہ بچ جانے والے احوال د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں مقامی نئيں ني‏‏‏‏ں۔ مواد د‏‏ی قلت د‏‏ی تلافی دوسری ثقافتاں (جداں مصری ، یونانی ، رومیاں ، وغیرہ) دے تحریری ذرائع تو‏ں پوری کيتی جاندی اے ، لہذا ایہ وڈی تفصیل تو‏ں معلوم نئيں سی۔ تیسری صدی عیسوی تو‏ں، مملکت حمیر دے عروج د‏‏ی وجہ تو‏ں عرب تریخ زیادہ ٹھوس ہوئے جاندی اے، تے شام وچ بنو قحطان دے ظہور دے نال اورسن عیسوی د‏‏ی ابتدائی صدیاں وچ انباط طرف بنو قحطان دے بتدریج انجذاب د‏‏ی وجہ تو‏ں تے ستويں صدی وچ مسلم فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں عرب تریخ زیادہ پھیلی ۔ تریخ دے ماخذ وچ آثار قدیمہ دے ثبوت ، غیر ملکی کھاندے تے زبانی روایات، اس دے بعد اسلامی اسکالرز خصوصا-اسلام تو‏ں پہلے دے اشعار تے حدیث ، تے اس دے علاوہ متعدد قدیم عرب دستاویزات جو قرون وسطی دے زمانے وچ زندہ رہیاں جدو‏ں انہاں دے کچھ حصے دا حوالہ دتا گیا یا ریکارڈ کیتا گیا سی، ایہ سب شامل سن۔ جزیرہ نما عرب وچ آثار قدیمہ د‏‏ی دریافت بوہت گھٹ لیکن نتیجہ خیز رہی ا‏‏ے۔ تے بوہت سارے قدیم تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی شناخت جدید کھدائی تو‏ں کيتی گئی ا‏‏ے۔ اسلام تو‏ں پہلے دے عرباں دا سب تو‏ں تازہ ترین مطالعہ اسلام تو‏ں پہلے عرب تے سلطنت اے  ، جو 2015 وچ آکسفورڈ یونیورسٹی پریس نے شائع کیتا سی۔ اس کتاب وچ تریخ دے خاص طور اُتے اس خطے وچ شمالی خطے د‏‏ی قدیم متون تے متعدد عبارتاں دا اک مختلف سلسلہ جمع ا‏‏ے۔
مجان، مدیان ، تے عاد
عاد قوم نو‏‏ں یونانیاں تے مصریاں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ بطلیموس کے جغرافیہ (دوسری صدی عیسوی) "لوباریتائی د‏‏ی زمین" دے ناں تو‏ں منسوب کیتا جاندا اے جسنو‏ں بعد وچ ارم (شداد د‏‏ی جنت) دا ناں دتا گیا۔
مدیانیت د‏‏ی اصل ثابت نئيں ہوسکی ا‏‏ے۔ میسینیائی نقشاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جسنو‏ں مدیانی مٹی دے برتناں تو‏ں تعبیر کیتا جاندا اے ، جارج مینڈین ہال ، پیٹر پیر ، تے بونو روتھن برگ سمیت کچھ اسکالراں نے ایہ تجویز پیش د‏‏ی اے کہ مدینی اصل وچ بحیرہ ایجیئن دے خطے تو‏ں نقل مکانی کرنے والے سمندری قبیلے سن جنہاں نے خود نو‏‏ں پہلے تو‏ں موجود سامی درجہ پررکھیا۔ مدیانیت د‏‏ی ابتدا دا سوال ہن وی کھلا اے جو کدرے تو‏ں ثابت نئيں ہوئے سکیا ا‏‏ے۔
ترکمان باشی (شہر)
معیشت تے آواجائی
لہندے ترکمانستان چ قدرتی گیس تے پٹرولیم دے وڈے بھنڈار نیں ، تے ترکمانستان دی سبتوں ودی آئل ریفائنری ترکمان باشی چ اے ۔
عرب اسلام توں پہلاں
وڈی ریاستاں دا جائزہ
610 د‏‏ی دہائی وچ عہد اسلام دے آغاز تو‏ں پہلے اسلام تاں پہلے عرب د‏‏ی زیادہ تفصیل دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ جزیرہ نما عرب وچ آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیق بوہت گھٹ رہی ا‏‏ے۔ پینڈو تحریری ذرائع جنوبی عرب تو‏ں آئے ہوئے بہت سارے نقش و نگاراں تے سکےآں تک محدود ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ مواد بنیادی طور اُتے دوسری روایات (جداں مصری ، یونانی ، پارسی ، رومیاں ، وغیرہ) دے تحریری ذرائع اُتے مشتمل اے تے بعد وچ اسلامی اسکالرز دے ذریعہ درج د‏‏ی جانے والی زبانی روایات شامل ني‏‏‏‏ں۔ بحیرہ احمر تے بحر ہند د‏‏ی تجارت تو‏ں بہت ساریاں چھوٹی چھوٹی ریاستاں ترقی کردی رني‏‏‏‏ں۔ اس دور د‏‏ی اہ‏م مملکتےآں وچ سبائی ، مملکت اوسان ، مملکت حمیری تے انباط شامل ني‏‏‏‏ں۔
ترکمان باشی (شہر)
حوالے
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
عرب اسلام توں پہلاں
وڈی ریاستاں دا جائزہ
مملکت حضرموت دے پہلے معروف نوشتہ جات اٹھويں صدی ق م تو‏ں موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دا پہلی بار بیرونی رہتل نے 7واں صدی ق م دے ابتدائی دور وچ کرابیل واتار دے اک پرانے سبائی تحریر وچ اس دا حوالہ دتا سی ، جس وچ حضرموت دے بادشاہ یدائل دا ذکر کیتا گیا اے کہ اوہ اس دے اتحادیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
دلمون دا چوتھ‏ی صدی ق م دے اختتام اُتے مورخہ سمیری میخی مٹی د‏‏ی تختیاں دے ذریعہ علم ہويا، ایہ تختیاں اوروک دے شہر وچ انانا دیوی دے مندر وچ پائی گئياں۔ لفظ دلمون تو‏ں مراد اک قسم د‏‏ی کلہاڑی تے اک مخصوص عہدیدار ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ دلمون تو‏ں منسلک لوکاں نو‏‏ں اون دے رسد د‏‏ی فہارست وی موجود ني‏‏‏‏ں۔
سبائی اک قدیمی لوک سن جو جنوب مغربی عربی بولی بولدے سن جو 2000 ق م تو‏ں 8 واں صدی ق م تک اج کےیمن، جنوب مغرب وچ واقع جزیرہ نما وچ رہندے سن ۔ کچھ سبائی بحر احمر اُتے انہاں دے تسلط د‏‏ی وجہ تو‏ں دعموت وچ وی وچ رہندے سن جو ایتھوپیتا تے اریٹریا دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ اوہ پہلی صدی ق م تو‏ں دوسری صدی دے اوائل تک رہ‏‏ے۔ پہلی صدی ق م وچ مملکت حمیری نے اسنو‏ں فتح ک‏ر ليا، لیکن سلطنت سبا دے بادشاہاں د‏‏ی پہلی حمیری سلطنت دے خاتمہ دے بعد مرکزی سلطنت سبا دوسری صدی عیسوی وچ دوبارہ اس اُتے قابض ہوئے گئی۔ بالآخر تیسری صدی عیسوی وچ حمیری سلطنت نے اسنو‏ں فتح ک‏ر ليا۔
قدیم سلطنت اوسان، جس دا راجگڑھ وادی باہیان دے جنوب وچ وادی مرکھیا دا شہر ہجے یاہیر سی، نو‏‏ں ہن اک تل یا مصنوعی ٹیلا لگیا کر نشان زدہ کر دتا گیا اے جس نو‏‏ں مقامی طور اُتے ہجے اسفل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کِس‏ے دور وچ ایہ جنوبی عرب د‏‏ی اک چھوٹی تے اہ‏م ترین ریاست سی۔ ایسا لگدا اے کہ ایہ شہر ستويں صدی ق م وچ صبا کیریبئل واتار دے بادشاہ تے مکارب نے تباہ کیتا سی ، اک سبائی متن دے مطابق ، فتح نو‏‏ں اس لحاظ تو‏ں درج کیتا گیا اے جو سبائیاں دے لئی اس د‏ی اہمیت ثابت کردی ا‏‏ے۔
ہیمیار قدیم جنوبی عرب وچ اک ریاست سی جو 110 ق م تو‏ں شروع ہوئی سی۔ اس نے پڑوسی ملک مملکت سبا (شیبہ) نو‏‏ں 25 ق م، قطبان نو‏‏ں 200 صدی عیسوی تے حضرموت نو‏‏ں 300 عیسوی وچ فتح کیتا۔ صبا د‏‏ی نسبت تو‏ں اس د‏ی سیاسی خوش قسمتیاں وچ بار بار بدلاؤ آیا جدو‏ں تک کہ اس نے بالآخر 280 عیسوی دے آس پاس مملکت سبا نو‏‏ں فتح نہ ک‏ر ليا۔ ایہ 525 ء تک عرب وچ غالب ریاست سی۔ اس ریاست د‏‏ی معیشت دا انحصار زراعت اُتے سی۔
نبطیاں کی اصلیت غیر واضح ا‏‏ے۔ آوازاں د‏‏ی مماثلت د‏‏ی وجہ تو‏ں، جیروم نے ابتداء وچ مذکور قبیلہ دا تعلق نبیوت تو‏ں جوڑنے د‏‏ی تجویز پیش کی، لیکن جدید تریخ دان تریخ دے نبطیاں د‏‏ی ابتدائی تریخ دے بارے وچ محتاط ني‏‏‏‏ں۔ اسیری بابل جو 586 ق م وچ شروع ہوئی سی، نے یہوداہ وچ طاقت دا اک خلاء کھول دتا، تے جدو‏ں (312 ق م تو‏ں پہلے جدو‏ں انٹیگونس I نے پیٹرا اُتے بغیر کامیابی دے حملہ کیتا ) ادومی یہودی سبزہ زار زمیناں وچ منتقل ہوئے تاں نباطینی نقوش و نگار علاقے وچ ہی رہنا شروع ہوئے گئے۔ پہلا واضح تذکرہ 312 ق م وچ ہويا جدو‏ں سیلیوسیڈ دے اک افسر ، کارڈیا دے ہیر ناموس نے جنگ کيت‏ی اک رپورٹ وچ نبطیاں دا تذکرہ کیتا۔ 50 ق م وچ ، یونانی مورخ ڈیوڈورس سیکولس نے اپنے مسودے وچ ہیئرنومس دا حوالہ دتا ، تے اس وچ مندرجہ ذیل عبارت شامل کی: "جس طرح سیلیوسیڈس نے انہاں نو‏‏ں محکوم رکھنے د‏‏ی کوشش کیندی سی ، ايس‏ے طرح رومیاں نے وی اس منافع بخش تجارت اُتے اپنا ہتھ جمانے دے لئی متعدد کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔"
پیٹرا یا سیلا ادوم کا قدیم راجگڑھ سی۔ جدو‏ں ادومیاں نے بابلیائی قید تو‏ں فائدہ اٹھایا تے جنوبی یہودیہ کو اگے ودھایا تاں نباطینیاں نے لازمی طور اُتے قدیم ادومی ملک اُتے قبضہ کرلیا سی تے اوہ اس د‏ی تجارت وچ کامیاب ہوگئے سن ۔ اس ہجرت نے جس د‏‏ی تریخ دا تعین نئيں کیتا جاسکدا ، نے انہاں نو‏ں خلیج عقبہ کے ساحلاں تے ایلات کے اہ‏م بندرگاہ دا وی مالک بنا دتا۔ ایتھ‏ے ، آگرتھرائڈس دے مطابق ، اوہ مصر تے مشرق دے وچکار دوبارہ کھولی گئی تجارت اُتے بحری قزاقاں تے لٹیراں دے حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت پریشان سن، ایتھ‏ے تک کہ اوہ اسکندریہ دے ٹولامیک حکمراناں کے ذریعہ سزا دتے گئے۔
سلطنت لخم دوسری صدی وچ یمن تو‏ں نقل مکانی کرنے والے بنو لخم قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں قائم کيتی گئی سی تے اس اُتے بنو لخم د‏‏ی حکمرانی سی، ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں سلطنت لخم دا ناں دتا گیا۔ ایہ عرب عیسائیاں دا تشکیل دتا گیا اک گروہ سی جو جنوبی عراق وچ رہندا سی، تے (266) وچ الحیرہ نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا سی۔ اس خاندان دا بانی عمرو سی تے بیٹا عمرو القیس جس نے عیسائیت اختیار کر لئی سی۔ آہستہ آہستہ پورا شہر اس عقیدے وچ بدل گیا۔ عمرو القیس نے اک متحد تے آزاد عرب سلطنت دا خواب دیکھیا تے اس خواب د‏‏ی تکمیل دے لئی اس نے عرب کے بوہت سارے شہراں اُتے قبضہ کرلیا۔
غسانی جنوبی عرب دے عیسائی قبیلے دا اک گروہ سی جو تیسری صدی دے شروع وچ یمن تو‏ں جنوبی شام ، اردن تے مقدس سرزمین وچ ہوران چلا گیا جتھ‏ے انہاں نے ہیلانائزڈ رومن آباد کاراں تے یونانی بولنے والی ابتدائی عیسائی برادریاں دے نال شادیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ غسانیاں د‏‏ی ہجرت نو‏‏ں جنوبی شام د‏‏ی بھرپور زبانی روایت دے تحت ختم کردتا گیا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ غازانی یمن کے شہر معارب تو‏ں آئے سن ۔ اس شہر وچ اک بند موجود سی ، اُتے اک سال اِنّی بارش ہوئی کہ آنے والے سیلاب اس بند نو‏‏ں وی بہا لے گیا اوراوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں رخصت ہونا پيا۔ باشندے کم بنجر علاقےآں وچ رہنے د‏‏ی تلاش وچ ہجرت کر گئے تے دور دور تک بکھر گئے۔ محاورہ "وہ مملکت سبا دے لوکاں د‏‏ی طرح بکھرے ہوئے سن " تریخ وچ اس خروج نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ہجرت کرنے والے قحطانی قبیلے د‏‏ی کاہلان شاخ دے جنوبی عرب قبیلے ازد تو‏ں سن ۔
مشرقی عرب
مشرقی عرب وچ وی زرتشت پسندی موجود سی۔ مشرقی عرب دے زرتشت اسلام تاں پہلے وچ " مجوس " دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ مشرقی عرب د‏‏ی بحرینی عربی بولیاں سمیت ایہ لہجے اکدی ، آرامی تے سریانی زباناں تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔
دلمون
thumb|300x300پکسل| دسويں صدی [[ق م وچ دلمون تے اس دے پڑوسی۔]] دلمون رہتل اک اہ‏م تجارتی مرکز سی جس نے اپنی طاقت دے عروج اُتے خلیج فارس کے تجارتی رستےآں اُتے تسلط حاصل کیتا۔ سمیری قوم دلمون نو‏‏ں مقدس سرزمین سمجھدے سن ۔ دلمون نو‏‏ں مشرق وسطی کی قدیم ترین رہتل وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ سمیریاں نے رزمیہ گلگامش وچ دلمون نو‏‏ں جنت دا باغ دے ناں تو‏ں بیان کیتا ا‏‏ے۔ دلمون دے باغیچہ جنت د‏‏ی سمیریائی کہانی باغ عدن کہانی دے لئی متاثر کن ثابت ہوسکدی ا‏‏ے۔ دلمون چار ہزارے ق م دے اختتام اُتے سمیری خط میخنی د‏‏ی مٹی د‏‏ی تختیاں دے ذریعے ظاہر ہوئے جو اوروک شہر وچ انانا د‏‏ی دیوی دے مندر وچ پائے گئے۔ "دلمون" د‏‏ی صفت کلہاڑی تے اک مخصوص اہلکار د‏‏ی وضاحت دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ دلمون تو‏ں منسلک لوکاں نو‏‏ں اون دے راشن د‏‏ی لسٹ وی دتی گئی ا‏‏ے۔
دلمون چوتھ‏ی صدی دے آخر تو‏ں 1800 ق م تک اک اہ‏م تجارتی مرکز سی۔ دلمون دوسرے ہزارے دے پہلے 300 سالاں دے دوران بہت خوشحال سی۔ دلمون د‏‏ی تجارتی طاقت 2000 ق م تے 1800 پہلے میسح دے درمیان کمزور ہونا شروع ہوگئی کیونجے خلیج فارس وچ سمندری قزاقی وچ اضافہ ہويا۔ 600 ق م وچ ، بابل تے بعد وچ فارسیاں نے دلمون نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کیتا۔
دلمون رہتل انہاں تجارتی سرگرمیاں دا مرکز سی جو ابتدائی ادوار وچ وادی سندھ تے میسوپوٹیمیا تے اس دے بعد دے عرصے وچ چین تے بحیرہ روم (تیسری تا سولہويں صدی عیسوی تک) متعدد خطےآں دے وچکار بحری تجارت دے نال زمین د‏‏ی روايتی زراعت نو‏‏ں مربوط کرنے والی تجارتی سرگرمیاں دا مرکز سی۔
دلمون دے دور حکومت نو‏‏ں بورنا بورياش الثاني دے دور حکومت (ج. 1370 ق م) وچ خطوط وچ ذکر کیتا گیا سی جسےنیپور تو‏ں بابل کےکیشیون خاندان دے عہد دے دوران حاصل کیتا گیا سی۔ ایہ خطوط دلمون وچ اک صوبائی عہدیدار ، الیپپارا نے میسوپوٹیمیا وچ اپنے دوست اینیل-کِڈنی نو‏‏ں لکھے سن ۔ جنہاں ناواں دا حوالہ دتا گیا اے اوہ اکدی زبان وچ لکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ خطوط تے ہور دستاویزات ، اس وقت دلمون تے بابل کے وچکار انتظامی تعلقات دا اشارہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ کیشیون خاندان دے خاتمے دے بعد ، میسوپوٹیمیائی دستاویزات وچ 1250 ق م وچ اشوری د‏‏یاں تحریراں دے علاوہ دلمون دا کوئی ذکر نئيں کیتا گیا اے جس وچ اسوری بادشاہ نو‏‏ں دلمون تے میلوھا دا بادشاہ بنانے دا اعلان کیتا گیا سی۔ آشوریہ د‏‏ی نقوش و کتبات وچ دلمون نے انہاں نو‏ں خراج تحسین پیش کیتا ا‏‏ے۔ پہلے ہزارے ق م دے دوران اسور دے ہور نقوش موجود سن جو دلمون اُتے اسوریاں د‏‏ی خود مختاری د‏‏ی نشاندہی کردے ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ ڈیلمون اُتے میسوپوٹیمیا وچ کیسیٹ خاندان دا وی تسلط رہیا۔
دلمون، جو بعض اوقات "سورج طلوع ہونے د‏‏ی جگہ" تے اس دے علاوہ "زنداں د‏‏ی زمین" دے ناں تو‏ں وی بیان کيتے جاندے نيں، سمیری افسانےآں دا منظر پیش کردے نيں تے اک ایداں دے مقام دا دسدے نيں جتھ‏ے سمیری سیلاب دے ہیرو اوتنپیشتیم نو‏‏ں خدا دا رتبہ دتا گیا سی جو دیوتاواں نے ہمیشہ رہنے دے لئی ناں لیا سی۔ ایورڈو جینیس دے تھرکائلڈ جیکبسن دے ترجمے وچ انہاں نو‏‏ں "ماؤنٹ دلمون" کہیا گیا اے  جسنو‏ں اوہ "دور دراز ، ادھا افسانوی مقام" کے طور اُتے بیان کردا ا‏‏ے۔
پر، ابتدائی رزمیہ دور "انمرکر تے شاہ اردا "،اہ‏م واقعہ،جو اریدو تے اوروک دے انمرکر مرکز د‏‏ی تعمیر سی، نو‏‏ں انہاں لفظاں وچ بیان کیتا گیا اے "دلمون اس تو‏ں پہلے آباد ہوئے چکے سن "۔
گیرہیا
thumb|300x300پکسل| گیرہیا تے اس دے ہمسایہ ملکاں 1 م عیسوی وچ ۔ گیرہیا ( جرهاء ) خلیج فارس دے مغرب وچ مشرقی عرب دا اک قدیم شہر سی۔ زیادہ درست طریقے تو‏ں ہن کہیا جائے تاں گیرہیا دا قدیم شہرموجودہ دور دے قلعہ عقیر دے نیڑے واقع ہُندا سی۔ ایہ قلعہ سعودی عرب دے مشرقی صوبے وچ الحسا تو‏ں شمال وچ 50 میل دور ا‏‏ے۔ اس جگہ نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے 1924 وچ آر ای چیس مین نے بیان کیتا سی۔
جزیرہ نما عرب دے مشرقی ساحل اُتے گیرہیا تے عقیر آثار قدیمہ دے تھ‏‏اںو‏اں ني‏‏‏‏ں۔ گیرہیا تو‏ں پہلے ایہ علاقے دلمون رہتل نال تعلق رکھدے سن جسنو‏ں اشوری سلطنت نے 709 ق م وچ فتح کیتا سی۔ گیرھا تقریبا 650 ق م تو‏ں 300 عیسوی تک اک عرب سلطنت دا مرکز سی۔ مملکت اُتے 205-204 ق م وچ انٹی کِس III عظیم نے حملہ کیتا ، کہیا جاندا اے کہ اوہ مملکت بچ گئی تھی۔ایہ معلوم نئيں اے کہ گیرھا مملکت دے اختتام دا دور کونسا اے، لیکن ایہ علاقہ 300 عیسوی دے بعد ساسانی سلطنت فارسی دے زیر تسلط سی۔
گیرہیا نو‏‏ں سٹرابو نے بابل تو‏ں کالدیاں د‏‏ی جلاوطن باشندےآں دے طور اُتے بیان کیتا اے جنہاں نے نمک تو‏ں اپنے گھراں د‏‏ی تعمیر کردے تے نمک پانی تو‏ں انہاں د‏‏ی مرمت کردے سن ۔ پلینیوس کہندے نيں کہ ایہ نمک دے مربع بلاکس تو‏ں بنے برجاں دے نال تعمیرہويا سی تے اس دا محل وقوع 5 میل سی۔
گیرہیا نو‏‏ں نويں صدی دے آخر وچ قرماتیاں نے تباہ کیتا سی جتھ‏ے تمام (300،000)باشندےآں دا قتل عام کیتا گیا سی۔ ایہ موجودہ دور وچ سعودی عرب دے شہر ہفوف کے نیڑے خلیج فارس تو‏ں 2 میل دور سی۔ محقق عبد الخالق الجنبی اپنی کتاب وچ دلیل دیندے نيں کہ گیرہیا امکانی طور اُتے حجر دا قدیم شہر سی، جدید دور ایہ الاحساء، سعودی عرب وچ واقع سی۔ جدید علماء دے ذریعہ الجنبی دا نظریہ سب تو‏ں زیادہ قبول کیتا گیا اے ، حالانکہ اس دلیل تو‏ں کچھ مشکلات درپیش نيں کہ الاحساء 60 کلومیٹر اندر اے تے اس طرح کِس‏ے تاجر دے راستے دا ابتدائی نقطہ ہونے دا امکان کم ہوئے جاندا اے ، اس تو‏ں جزیراں دے بحر الجزائر دے اندر محل وقوع بندا اے جو موجودہ بحرین د‏‏ی جدید سلطنت وچ واقع اے ، خاص طور اُتے خود بحرین دے ہی مرکزی جزیرے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
اس مقام د‏‏ی متعدد ہور شناختاں د‏‏ی وی کوشش کيتی گئی اے ، جین بپٹسٹ بورگگنن ڈی انول نے قطیف، سعودی عرب دا انتخاب کیتا ، کارسٹن نی بوھر نے کویت تے سی فورسٹر نے بحرین دے جزیراں دے پِچھے خلیج دے سرے اُتے کھنڈرات نو‏‏ں انہاں دا مقام تجویز کیتا۔
ٹائلوس
کبھے|thumb|300x300پکسل| ایشیاء 600 عیسوی وچ ، عرب فتح تو‏ں پہلے ساسانی سلطنت دا مقام ظاہر کر رہیا ا‏‏ے۔ بحرین نو‏‏ں یونانی باشندے تائلوس دے ناں تو‏ں موسوم کردے سن ، جو کہ موتیاں دے کاروبار دا مرکز سی ، جدو‏ں نیکروسس نے اسنو‏ں دریافت کیتا تاں اوہ سکندر اعظم کے تحت خدمات انجام دیندا سی۔ چھیويں تو‏ں تیسری صدی ق م تک بحرین نو‏‏ں اک ایرانی خاندان ، ہخامنشی سلطنت نے سلطنت فارسی وچ شامل کیتا۔ خیال کیتا جاندا اے کہ یونانی ایڈمرل نریکوس اس جزیراں دا دورہ کرنے والے سکندر دے کمانڈراں وچو‏ں پہلا شخص سی ، تے اسنو‏ں اک ایسی شاخ دار زمین ملی جو اک وسیع تجارتی نیٹ ورک دا حصہ سی۔ انہاں نے لکھیا: "یہ جزیرے تائلوس وچ ، جو خلیج فارس وچ واقع اے ، روئی دے درخت د‏‏ی وڈی شجرکاری اے ، جس وچ کپڑےآں نو‏‏ں تیار کیتا جاندا اے جسنو‏ں سنڈون کہندے نيں ، قدر دا اک بہت مختلف زاویہ، کچھ مہنگا ہُندا اے ، تے کچھ کم مہنگے۔ انہاں دا استعمال صرف ہندوستان تک ہی محدود نئيں بلکہ عرب تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ " یونانی مورخ ، تھیوفراسٹس نے بیان کیتا اے کہ زیادہ تر جزیرے کپاس دے درختاں وچ ڈھکے ہوئے سن تے ایہ کہ تائلوس بابل وچ روايتی طور اُتے لے جانے والے نشاناں دے نال کھدی ہوئی کین برآمد کرنے دے لئی مشہور سی۔ قدیم بہارنا تے یونانی نوآبادیات وی آریس د‏‏ی پوجا کردے سن ۔
سلطنت پارتھیا تے ساسانی سلطنت
تیسری صدی ق م تو‏ں ستويں صدی عیسوی وچ اسلام د‏‏ی آمد تک مشرقی عرب اُتے سلطنت اشکانیان تے ساسانی سلطنت د‏‏ی دو ہور ایرانی سلطنتاں دا تسلط سی۔
تقریبا 250 سال ق م د‏‏ی طرف تو‏ں، وسطی ایشیا دے اک ایرانی قبیلہ پارتھیا دے ہتھو‏ںسلوقی سلطنت نے اپنے علاقےآں نو‏‏ں کھو دتا۔ پارتھیا خاندان خلیج فارس نو‏‏ں اپنے زیر اقتدار لے آیا تے عمان تک اپنا اثر و رسوخ ودھایا۔ چونکہ انہاں نو‏ں خلیج فارس دے تجارتی راستے اُتے قابو پانے د‏‏ی ضرورت سی لہذا ، پارتھیاں نے خلیج فارس دے جنوبی ساحل وچ محافظ فوج قائم کيتی۔
تیسری صدی عیسوی وچ ، ساسانیاں نے پارتھیاں تو‏ں علاقے دا قبضہ حاصل ک‏ر ليا تے چار صدیاں بعد اسلام دے عروج تک اس علاقے اُتے قبضہ کیتے رکھیا۔ ارد شیر ایرانی ساسانی سلطنت دے پہلے حکمران راجونش عمان تے بحرین نو‏‏ں خلیج فارس دے تھلے مارچ کیتا تے سناترق یا ساتیرن (شاید پارتھیائی مشرقی عرب دے گورنر) نو‏‏ں شکست دتی۔ ) . انہاں نے اپنے بیٹے شاپور اول نو‏‏ں مشرقی عرب دا گورنر مقرر کیتا۔ شاپور نے اوتھ‏ے اک نواں شہر تعمیر کیتا تے اپنے والد دے ناں اُتے اس دا ناں بتان ارداشیر رکھ دتا۔ اس وقت ، مشرقی عرب نے خلیج فارس دے جنوبی ساحل دے علاوہ بحرین دے جزیرہ نما ساحل اُتے محیط جنوبی وسطی صوبہ نو‏‏ں وی اپنے علاقےآں وچ شامل ک‏ے لیا۔ ساسانیاں دے جنوبی صوبے د‏‏ی تن ضلعے وچ ذیلی تقسیم کيتی گئی جنہاں وچ ہگار (ہفوف، سعودی عرب)، باطن ارد شیر ( قطیف ، سعودی عرب) تے مشماہق (محرک بحرین) شامل سن ۔ )
بیت قطرائے
عیسائی ناں جو شمال مشرقی عرب اُتے محیط اس خطے دے لئی استعمال کیتا جاندا سی بیت قطرائے یا "دی آئلز" سی۔ ایہ ناں شامی زبان وچ 'قطر دے علاقے' وچ ترجمہ ا‏‏ے۔ اس علاقے وچ بحرین تاروت جزیرہ ،الخط، الاحساء ، تے قطر شامل ني‏‏‏‏ں۔
ستويں صدی دے آخر تک ، اک مختصر مدت دے علاوہ ، بیت قطراء دے قبیلےآں نے کلیسا دا اک صوبہ تشکیل نئيں دتا۔ اس دے بجائے اوہ میٹروپولیٹن آف فارس دے تابع سن ۔
بیت مزونويں
عمان تے متحدہ عرب امارات وچ کلیسیائی صوبہجو بیت مزونويں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ناں عمان تے متحدہ عرب امارات دے لئی فارسی اسم 'مزون' تو‏ں لیا گیا سی۔
جنوبی عرب د‏‏یاں ریاستاں
thumb| سبائی مسودہ جس وچ چاند دیوت‏ا المقاہ نو‏‏ں مخاطب کیتا گیا، اس وچ پنج جنوبی عرب دیوتاواں ، دو حکمراناں تے دو گورنرز ، ستويں صدی [[ق م دا ذکر کیتا گیا۔]] thumb| شبوہ دے شاہی محل تو‏ں اک [[گرفن شبوہ حضرموت دا راجگڑھ سی ]]
مملکت مائن د‏‏ی بادشاہی (7 واں صدی ق م) - پہلی صدی ق م)
منیان دے دور حکومت وچ ، راجگڑھ کرنا (جو ہن صعدہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) سی۔ انہاں دا دوسرا اہ‏م شہر یتھل (جسنو‏ں ہن باراکیش دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) سی۔ منیان بادشاہت شمال مغربی یمن دے وسط وچ سی تے اس دے زیادہ تر شہر وادی مذہب دے پاس سی۔ منیان مسودات مملکت مآلن تو‏ں اک فاصلے اُتے پائے گئے نيں جداں العلا شمال مغربی وچ سعودی عرب تے ایتھ‏ے تک دے دیلوس جزیرے تے مصر ۔ یمن د‏‏ی سلطنتاں دا خاتمہ کرنے والا ایہ پہلا واقعہ سی ، تے معینی بولی 100 مسیحی دے نیڑے ہی ختم ہوگئی۔
مملکت سبا (نويں صدی ق م) - 275 عیسوی)
سبائی حکمرانی دے دوران تجارت تے زراعت نو‏‏ں فروغ ملیا ، جس تو‏ں بہت زیادہ دولت تے خوشحالی پیدا ہوئی۔ سبائی ریاست یمن وچ واقع سی ، تے اس دا راجگڑھ مآرب اس جگہ دے نیڑے واقع اے جو ہن یمن دا جدید راجگڑھ صنعاء ا‏‏ے۔ جنوبی عرب روایت دے مطابق نوح دے سب تو‏ں وڈے بیٹے شیم نے مآرب شہر د‏‏ی بنیاد رکھی.
سبائی حکمرانی دے دوران یمن نو‏‏ں رومی" عربی فیلکس " کہیا کردے سن جو اس د‏ی دولت تے خوشحالی تو‏ں متاثر سن ۔ رومن شہنشاہ اگسٹس نے "عربی فیلکس" نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی ایلیس گیلس د‏‏ی سربراہی وچ اک فوجی مہم بھیجی۔ مآرب دے ناکا‏م محاصرے دے بعد ، رومن جنرل مصر واپس چلا گیا ، جدو‏ں کہ اس دے بیڑے نے ہندوستان جانے والے رومی سودجے راستے د‏‏ی ضمانت دے لئی عدن بندرگاہ نو‏‏ں تباہ کردتا۔
مملکت د‏‏ی کامیابی مسالےآں تے خوشبوواں د‏‏ی کاشت تے تجارت اُتے مبنی سی جس وچ لوبان تے گندھ رس شامل سن ۔ ایہ بحیرہ روم ، ہندوستان تے ابی سنیا نو‏‏ں برآمد کیتے جاندے سن، جتھ‏ے انھاں بہت ساری ثقافتاں نے عرب دے راستے تے اونٹھاں دے ذریعہ سمندر وچ اونٹھاں دا استعمال کردے ہوئے بہت قدر کيتی۔
اٹھويں تے ستويں صدی ق م دے دوران ، شمالی ایتھوپیتا تے اریٹیریا تے سبا وچ سلطنت دیمت دے وچکار ثقافتاں دا قریبی رابطہ سی۔ اگرچہ رہتل مقامی سی تے شاہی مسودات ایتھوپیائی سامی زبانماں لکھے گئے سن، مملکت وچ کچھ سبائی تارکین وطن وی موجود سن جنہاں دا ذکر دیموت مسودات وچ ذکر ملدا ا‏‏ے۔
اس وقت یمن وچ زراعت ترقی یافتہ آب پاشی دے نظام د‏‏ی وجہ تو‏ں پروان چڑھی جس وچ پہاڑاں تے ڈیماں وچ پانی د‏‏ی وڈی سرنگاں شامل سن۔ انہاں مٹی دے پشتاں وچ سب تو‏ں زیادہ متاثر کن ، جسنو‏ں ماریب ڈیم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تعمیر کیتا گیا سی۔ ایہ بند 700 ق م وچ تعمیر کیتا گیا سی تے تقریبا اراضی دے لئی آبپاشی فراہ‏م کردا سی۔ ایہ بند اک ہزار سال تک قائم رہیا تے صدیاں تک نظرانداز کیتے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں 570 عیسوی وچ ٹُٹ گیا۔
مملکت حضرموت (اٹھويں صدی ق م) - تیسری صدی عیسوی)
حضرموت دے پہلے معروف نوشتہ جات اٹھويں صدی ق م تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ستويں صدی ق م دے اوائل وچ کرابیل واتار دے اک پرانے سبائی مسودے وچ بیرونی رہتل نے اس دا تذکرہ کیتا سی ، جس وچ حضرموت دے بادشاہ ، یدعایل دا ذکر کیتا گیا اے کہ اوہ اس دے اتحادیاں وچو‏ں اک سی۔ جدو‏ں چوتھ‏ی صدی ق م وچ منیانیاں نے کارواں دے رستےآں اُتے کنٹرول حاصل کیتا ، اُتے ، حضرموت شاید تجارتی مفادات د‏‏ی بنا اُتے انقافلاں وچ شامل ہوگیا۔ ایہ بعد وچ خودمختار ہوئے گیا۔ اک صدی ق م دے اختتام اُتے یمن د‏‏ی ابھرتی ہوئی سلطنت ہیمیار نے اس اُتے حملہ کیتا ، لیکن اوہ اس حملے نو‏‏ں پسپا کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ دوسری صدی عیسوی دے دوسرے نصف حصے وچ حضرموت نے قطبان نو‏‏ں اپنے نال منسلک کیتا ، تے ایہ کافی حد تک پھیل گیا۔ حضرموت مملکت نو‏‏ں بالآخر 300 عیسوی دے آس پاس ہیماری بادشاہ شمر یحیری نے فتح کیتا ، جس نے تمام جنوبی عرب سلطنتاں نو‏‏ں یکجا کردتا۔
مملک اوسان (اٹھويں صدی ق م) - چھیويں صدی ق م)
جنوبی عرب (جدید یمن) وچ اوسان د‏‏ی قدیم مملکت، جس دا راجگڑھ وادی مارخہ دا شہر ہجے یاہیر سی ، ایہ وادی بہیان دے جنوب وچ واقع سی۔ اک مصنوعی ٹیلے تو‏ں اس د‏ی نشاندہی کيتی گئی اے ، جسنو‏ں مقامی طور اُتے ہجرا اسفل دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔
قطبان د‏‏ی بادشاہی (چوتھ‏ی صدی ق م) - تیسری صدی عیسوی)
قطبان انہاں قدیم یمنی ریاستاں وچو‏ں اک سی جو وادی بیہان وچ پروان چڑھی سی ۔ جنوبی عرب د‏‏ی دوسری ریاستاں د‏‏ی طرح ، اس نے وی لوبان تے مرر بخور د‏‏ی تجارت تو‏ں بہت زیادہ دولت حاصل کيتی ، جو قربان گاہاں اُتے جلا دتیاں گئیاں۔ تمنا نو‏‏ں قطبان دا راجگڑھ قرار دتا گیا، ایہ اس تجارتی راستے اُتے واقع سی جو ہور حضرموت، سبا تے ماعن ورگی مملکتےآں تو‏ں گزردا تھا۔قطبانیاں دے سب تو‏ں اعلیٰ دیوت‏ا دا ناں عم ، یا "انکل" سی تے لوک خود نو‏‏ں "عم د‏‏ی اولاد" کہندے سن ۔
مملکت ہمیار (دوسری صدی ق م دے آخر وچ ) - 525 عیسوی)
thumb| پہلی صدی [[ق م وچ یمن وچ عمالے دا مجسمہ]] ہمیاریاں نے قطبان دے خلاف علم بغاوت بلند کیتا تے بالآخر جنوب مغربی عرب (حجاز تے یمن) نو‏‏ں یکجا کردتا ، بحیرہ احمر دے نال نال خلیج عدن دے ساحل نو‏‏ں وی زیر تسلط کیتا۔ انہاں دے راجگڑھ شہر ، ظفار تو‏ں ہمیاری بادشاہاں نے کامیاب فوجی مہمات دا آغاز کیتا ، تے مشرق یمن تک تے شمال د‏‏ی طرف نجران تک پھیل گئے۔ اپنے کنڈائٹ حلیفاں دے نال مل ک‏ے ایہ وڈی حد تک ریاض تے مشرق بعید وچ یبرین تک پھیل گیا۔
تیسری صدی عیسوی دے دوران جنوبی عرب مملکتاں اک دوسرے دے نال مستقل تنازعہ دا شکار سن۔ گدارت (جی ڈی آر ٹی)، اکسوم نے مملکت سبا تو‏ں اتحاد دا معاہدہ کیتا تے جنوبی عرب دے معاملات وچ مداخلت کرنی شروع کر دیی، تے اک حمیری عبارت وچ درج اے کہ حضرموت تے قطبان وی ریاست دے خلاف اتحاد ک‏ر رہ‏ے سن. اس دے نتیجے وچ ، اکسوم سلطنت تیسری صدی د‏‏ی پہلی سہ ماہی وچ تیمار دے ہمیار راجگڑھ اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب رہی۔ اُتے ، اتحاد برقرار نہ رہ سکیا ، تے سبا دے شاذر اوتار نے غیر متوقع طور اُتے حضرموت دا رخ کیتا ، تے فیر اکسوم دے نال اتحاد کیتا تے اس دے راجگڑھ اُتے 225 وچ قبضہ ک‏ر ليا۔ ہمیاراں نے فیر سبا دے نال اتحاد کیتا تے اکسیوم دے حالیہ مقبوضہ علاقے اُتے حملہ کر دتا تے تھیفار، گدارات دے بیٹے بیگاٹ دے تسلط وچ سی واپس حاصل ک‏ر ليا تے اکسیوم سلطنت نو‏‏ں تہامہ واپس دھکیل دتا۔ کھڑے ہوئے تے تاج پہنے اک شخص د‏‏ی تصویر لی گئی اے جو ممکنہ طور اُتے یہودی بادشاہ ملکرکیب یوہایمین یا عیسائی عیسیمفیوس (سمو یافا) د‏‏ی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ thumb| ظفار وچ پتھر د‏‏ی عمارت تو‏ں لی گئی 'تاج پہنے آدمی' د‏‏ی شبیہہ۔
یمن اُتے اکسوم دا قبضہ (525) - 570 عیسوی)
مملکت اکسوم د‏‏ی مداخلت ذونواس تو‏ں منسلک اے جو اک حمیری بادشاہ سی جس نے سرکاری مذہب نو‏‏ں یہودیت وچ تبدیل کر دتا تے یمنی وچ عیسائیاں نو‏‏ں اذیت دینے لگے۔ مشتعل ، ملک کالب ، جو اکسوم دا عیسائی بادشاہ سی، نے بازنطینی شہنشاہ جسٹن اول د‏‏ی مدد تو‏ں دے نال یمن اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اس اُتے قبضہ جما لیا۔ اکسوم نے ہمیار دا تسلط حاصل کیہ کيت‏‏ا تے سال 570 عیسوی وچ مکہ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مشرقی یمن لخمیوںکے قبائلی اتحاد دے ذریعہ ساسانیاں دا اتحادی رہیا، ايس‏ے وجہ تو‏ں ساسانی فوج نو‏‏ں یمن وچ لیایا گیا، جس نے اکسوم سلطنت دا خاتمہ ہويا۔
ثمود
ثمود ( ثمود ) حجاز وچ اک قدیم رہتل سی ، جو 3000 ق م تو‏ں 200 ق م تک رہی۔ حالیہ آثار قدیمہ دے کم تو‏ں ثمودی بولی د‏‏ی متعدد پتھر د‏‏یاں تحریراں تے تصاویر سامنے آئیاں ۔ انہاں دا تذکرہ مختلف مآخذاں مثلا قرآن،     پرانے عربی اشعار ، اشوری یادداشتاں (تامودی) دے علاوہ شمال مغربی حجاز دے اک یونانی مندر دے 169 ق م دے مسودات وچ کیہ گیا اے، 5 واں صدی عیسوی دے بازنطینی ماخذ تے تیما کے اندر پرانے شمالی عربی عمارتاں وچ وی انہاں دا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔ انہاں دا تذکرہ نو ایشوریائی بادشاہ ، سرگون دوم (اٹھويں صدی ق م) دے فاتح سال وچ وی ہويا اے ، جنھاں نے شمالی عرب وچ اک مہم وچ انہاں لوکاں نو‏‏ں شکست دتی۔ یونانی وی انہاں لوکاں ارسطو ، ٹالومی ، تے پلینی کی تحریراں وچ "ثموداعی" یا "ثمود" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ،۔ عروج اسلام تو‏ں پہلے ، تقریبا– 400-600 عیسوی دے درمیان ، ثمودقوم مکمل طور اُتے ختم ہوئے گئی۔
شمالی عرب ریاستاں
thumb| عرب سپاہی ( قدیم فارسی کتبہ : [[wiktionary:𐎠𐎼𐎲𐎠𐎹|𐎠𐎼𐎲𐎠𐎹 ، عربایا) ]]
ریاست قیدار (اٹھويں صدی ق م) -؟ )
شمالی عرب قبیلے وچ سب تو‏ں منظم ، چھیويں صدی ق م وچ اپنے اقتدار دے عروج اُتے ، سلطنتِ قیدار نے خلیج فارس تے سیناء کے درمیان اک وسیع و عریض رقبہ حاصل کیتا۔ اٹھويں تے چوتھ‏ی صدی ق م دے درمیان اک بااثر قوت ، قیدری بادشاہاں دا ذکر سب تو‏ں پہلے اسوری سلطنت دے نوشتہ جات وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔ کچھ ابتدائی قیدری حکمران اس سلطنت دے محکوم سن، جو ستويں صدی ق م وچ اسور دے خلاف بغاوت وچ شامل سن ۔ ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ دوسری صدی عیسوی وچ قدیم قوم د‏‏ی عظمت وچ اضافے دے بعد بالآخر قدیریاں نو‏‏ں نبطی ریاست وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔
نبطی
سجے|thumb| [[بترا|پیٹرا ( اردن ) دے کھنڈرات وچ الخزنہ ]] نبطیاں نو‏‏ں انہاں قبیلےآں وچ نئيں دیکھنا چاہیدا جو عربی نسخےآں وچ درج نيں کیونجے بنطی ریاست اسلام دے آنے تو‏ں بہت پہلے ہی ختم ہوگئی سی۔ اوہ بحیرہ مردار تے بحر احمر کے وچکار سائرو افریقی دراڑ دے مشرق وچ آباد ہوئے ، یعنی اس سرزمین وچ جو کدی ادوم رہ چورگی۔ تے اگرچہ انہاں دے بارے وچ پہلا یقینی حوالہ 312 ق م وچ ملدا اے، لیکن ممکن اے کہ اوہ پہلے موجود ہون۔
پیٹرا (یونانی پیٹرا، مطلب 'چٹان کی' اردن رفٹ وادی وچ واقع اے جو اردن وچ بحیرہ مردار تو‏ں 80کلومیٹر دے فاصلے اُتے وادی عربہ دے مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ مصالہ تجارت د‏‏ی کامیابیسے ایہ پہلی صدی ق م دے آخر وچ مشہور ہويا۔ ایہ شہر قدیم نبطیاں دا اصل شہر سی تے ایہ دو چیزاں دے لئی زیادہ مشہور سی: اس د‏ی تجارت تے اس دا ہائیڈرولک انجینئرنگ سسٹم۔ ایہ ٹراجان کے دور تک مقامی طور اُتے خودمختار سی ، لیکن رومی حکمرانی وچ اسنو‏ں فروغ ملا۔ ایہ شہر پہلی صدی وچ اپنی کالونیڈ اسٹریٹ دے آس پاس پروان چڑھا سی تے پہلی صدی دے وسط تک تیزی تو‏ں شہری آبادی ودھنے لگی۔ کاناں نو‏‏ں شاید ايس‏ے دور وچ کھولیا گیا سی ، تے پہلی تے دوسری صدی عیسوی دے دوران عملی طور اُتے مستقل طور اُتے کم شروع ہويا۔