cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترک سلطنتاں تے ریاستاں دی تریخ
عثمانی خلافت تے صفوی حکمران
شاہ تہماسب عثمانی بادشاہ نو‏‏ں سلطان غازی تے مجاہد فی سبیل اللہ سمجھدا تے اس دے خلاف جنگ کرنے نو‏‏ں دین دے خلاف اقدام تے اسنو‏ں دنیا دے مقابلے وچ دین بیچنے دے مترادف سمجھدا تھا؛ اوہ اپنے حالات وچ خود لکھدا اے: خواندگار (لقب سلاطین عثمانی) فرنگیاں دے خلاف جنگ دے لئی چلا گیا تے وچ انہاں د‏‏ی زمیناں اُتے (قبضے د‏‏ی خاطر) چلا جاواں تاں ایسی صورت وچ ساڈا کم اگے نئيں ودھے گا اگرچہ اس نے ساڈے بھائی تے بیٹے نو‏‏ں قتل ہی کیو‏ں نہ کیتا ہو کیونکہ وچ دنیا دے بدلے وچ دین نو‏‏ں نئيں بیچاں گا۔
شاہ عباس اول نے جدو‏ں سلطان مراد سوم د‏‏ی یورپیاں دے خلاف لشکر کشی د‏‏ی خبر سنی تاں خوشی دا اظہار کیتا تے اسنو‏ں اک محبت بھرے خط وچ لکھیا:... امید اے کہ عنقریب نوید فتح تے کامیابی د‏‏ی خبر منتظراں دے کاناں وچ پوے گی تے ہمسایہ ملکاں د‏‏ی ساری عوام اس خبر تو‏ں مسرت تے خوشحال ہوئے گی کیونکہ لشکر اسلام کفار فجار د‏‏ی طرف روانہ ہويا ا‏‏ے۔ ساڈے درمیان اس طرح د‏‏ی محبت تے دوستی استوار اے کہ انہاں دے درمیان جدائی ناگزیر اے … جے خلیفہ د‏‏ی جانب تو‏ں فرمان جاری ہو تاں اسيں محروسہ ملکاں د‏‏ی سرحد اُتے موجود امرا تے قزلباش لشکر نو‏‏ں روانہ کرن تا کہ لشکر د‏‏ی نصرت وچ شریک ہاں تے خاقان سکندر‌ شأن سلیمان مکان بے دین مشرکین، مجوسی تے منحوس کفار نو‏‏ں پسپا کرن تے انہاں دے خلاف جنگی قیام کرن تا کہ اسيں وی خیر و برکت تے جنگ دے ثواب نو‏‏ں پائاں...۔
شاہ عباس دوم وی عثمانی حکومت دے نال دوستانہ تعلقات رکھدا سی ہور اوہ اپنی غربی سرحداں تو‏ں آسودہ سی، اس نے ۱۰۵۸ قمری وچ قندھار نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا۔ اسی سفر وچ عثمانی سلطنت (سلطان ابراہیم خواندگار) دے سفیر نے دوستانہ خط دے ہمراہ نہایت قیمتی تحائف شاہ عباس دوم دے لئی ارسال کيتے، اس دے جواب وچ شاہ نے وی عثمانی خلیفہ دے لئی محبت بھرے خط دے ہمراہ ہاتھیاں دے چند گلوبند روانہ کيتے۔
معاہدہ زہاب دو ملکاں دے درمیان ہونے والا اہ‏م ترین صلحنامہ سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے دونے ملکاں د‏‏ی سرحداں دا قطعی تعین ہويا تے اس دے بعد دونے ملکاں دے درمیان ہونے والے صلحناواں جداں ناصرالدین شاہ قاجار دیاں جنگاں دے بعد ہونے والے صلحناواں سمیت ہور صلحناواں وچ ہمیشہ اس صلح نامے نو‏‏ں مستند قرار دتا گیا۔ اس صلح نامے د‏‏ی بدولت نوّے سال (یعنی شاہ عباس دوم، شاہ سلیمان و شاہ سلطان حسین دا زمانہ) دونے ملکاں دے درمیان اصفہان و استنبول دے درمیان سفیراں دے درمیان رفت و آمد دا سلسلہ خاص طور اُتے دونے ملکاں د‏‏ی سرٖحداں برقرار رہیاں۔
تاریخی روایات دے مطابق سطنت شاہ سلیمان صفوی (۱۰۷۷ - ۱۱۰۵ہ) وچ عثمانیاں تے صفویاں دے درمیان دونے ملکاں د‏‏ی سرحداں اُتے امن و امان قائم رہیا تے معاہدہ ذہاب دے صلحنامے د‏‏ی رعایت ہُندی رہی۔ اس دوران یورپی سفیر مسلسل اس کوشش وچ لگے رہے کہ ایران نو‏‏ں عثمانیاں دے خلاف دشمنی اُتے ابھاراں لیکن ایران نے کوئی مثبت جواب نئيں دتا۔ کمپفر اس سلسلے وچ لکھدا اے: ایرانی دربار وچ ساڈی سفارت دا اکثر ہدف ایہ رہیا کہ شاہ ایران نو‏‏ں ترکاں خلاف مشترکہ جنگ اُتے اکساندی رہ‏‏ے۔ ترکاں نے شاہ صفی صفوی دے دور حکومت دے دوران صلح بحبوبہ وچ بغداد نو‏‏ں شاہ دے قبضے تو‏ں خارج کر دتا تھا۔اس وقت د‏‏ی حکومت وچو‏ں صرف وزیر اعظم اس کم دے موافق نہ سی لہذا اسی وجہ تو‏ں ساڈی کوششین ثمر آور نہ ہوئیاں۔ اوہ مسیحاں د‏‏ی فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں حسادت دا شکار سن اسی وجہ تو‏ں انہاں نے مثبت جواب نئيں دتا۔ وزیر اعظم نے سانو‏ں کہیا:شاہ دا عثمانی حکومت دے خلاف اعلان جنگ نہ تاں اس معاہدے تو‏ں موافقت رکھدا اے جو اساں خواندگار تو‏ں کیتا اے تے نہ ہی ساڈے ملکی حالات اس د‏ی اجازت دیندے نيں۔
عثمانی حکومت دے آخری سفیر احمد درّی افندی د‏‏ی جانب شاہ سلطان حسین دا محبت آمیز پیغام انہاں د‏‏ی بے لوث سچائی دا بیان گر اے: وچ عثمانی سلطان دے لئی دعاگو ہون۔ انہاں باپ بیٹےآں نے مسلسل کافراں دے نال جنگ کرنے وچ وقت گذارا تے انہاں دے حق وچ دعا کرنا ساڈے لئی واجب عینی دا درجہ رکھدا ا‏‏ے۔
افشاری سلطنت
خاندان افشار (Afsharid dynasty) اک ترک النسل مقامی ایرانی شاہی خاندان سی۔ خاندان دی بنیاد نادر شاہ جو عظیم عسکری صلاحیتاں دا مالک سی نے رکھی۔ نادر شاہ صفوی سلطنت دے آخری رکن نوں معزول کر کے خود نوں بطور شاہ ایران  اعلان دتا۔ ساسانی سلطنت دے بعد ایران نادر شاہ دے دور حکومت وچ اپنے عروج نوں پہنچیا۔ اس دی سلطنت وچ عصر حاضر دا ایران، آرمینیا، جارجیا، آذربائیجان، شمالی قفقاز، داغستان، کباردینو بلکاریہ تے چیچنیا، افغانستان، بحرین، ترکمانستان، ازبکستان، پاکستان، عراق، ترکی، شمالی ہند، عمان دے بعض حصے شامل سن۔
قطب شاہی سلطنت
سلطنت قطب شاہی (Qutb Shahi Sultanate) جسے سلطنت گولکنڈہ (Golconda Sultanate) وی کہیا جاندا اے قرہ قویونلو دی اک ترک سلطنت سی جو فارسی ثقافت توں متاثر سی۔ سلطاناں نون مجموعی طور تےقطب شاہی کہیا جاندا اے تے ایہ خاندان گولکنڈہ دی ریاست دا حکمران سی۔
مغلیہ سلطنت
مغلیہ سلطنت 1857ء تک ہندستان چ قائم رہن والی مسلمانان دی سلطنت سی جسدی بنیاد ظہیرالدین محمد بابر نے 1526ء چ دلی دے آخری سلطان ابراہیم لودھی نوں پانی پت دی پہلی لڑائ چ شکست دے کے رکھی ۔ مغلیہ سلطنت اپنے عروج تے تقریبا سارے برصغیر تے قابض سی ،اجکل مغلیہ سلطنت دے علاقیاں تے افغانستان ، پاکستان ،بھارت تے بنگلہ دیش دے ملک قائم نیں ۔ فارسی زبان چ منگولاں نوں مغل آکھیا جادا اے جہڑے عظیم جنگجو چنگیز خان دے آل ہون دا دعوی کردے نیں ۔ وسطی ایشیا دے علاقے وادی فرغانہ دے اک مغل تے تیمور لنگ دے پوتے بابر نے اس سلطنت دی بنیاد رکھی ایسے لئی ایہہ مغلیہ سلطنت کہلائی ۔
مغل سلطنت ہندستان وچ 1526 توں لیکے 1757 تک اک سیاسی طاقت سی۔ سارے مغل بادشاہ مسلمان سی اتے چنگیز خان دے پروار وچوں سن۔
مڈھلی تریخ
مغلیہ سلطنت دا بانی ظہیر الدین بابر سی جہڑا امیر تیمور دے ٹبر دا اک سردار سی۔ پہلے اوہ کابل دا حاکم سی۔ 1526ء چ اسنے سلطنت دلی دے بادشاہابراہیم لودھی نوں ہرا کے سلطنت اپنے ہتھ چ لیاندی جسنال اک نویں سلطنت دی شروعات ہوئی۔ اس ویلے اتلے ہندستان کئی آزآد حکومتاں قائم سن۔ تے اوہ آپس چ لڑدیاں رہندیاں سن۔ 1526ء چ پانی پت دی پہلی لڑائی چ بابر نے اپنی فوج نالوں دس گُنا طاقتور فوج نال جنگ لڑی۔ تے اسنوں ہرا دتا۔ انہاں نو‏ں مغلوب کر دتا کیونجے بابر دے پاس بارود تے توپاں سن جدو‏ں کہ ابراہیم لودھی دے پاس ہاتھی سن جو توپ د‏‏ی آواز تو‏ں بدک کر اپنی ہی فوجاں نو‏‏ں روند گئے۔ ایويں اک نويں سلطنت دا آغاز ہويا۔ اس وقت شمالی ہند وچ مختلف آزاد حکومتاں رائج سن۔ استو‏ں علاوہ اوہ آپس وچ معرکہ آرا سن ۔
سلطنت چ وادھا
1526ء میں دلی تے آگرہ دی فتح مگروں صرف کجھ مہینےآں چ بابر دے سبتوں وڈے پتر ہمایوں نے ابراہیم لودھی دی ساری سلطنت نوں فتح کر لیا۔1527ء چ میواڑ دے راجہ سنگرام نے اجمیر تے مالوہ نوں اپنی عملداری چ لے رکھیا سی.
حالات
دوجے شہنشاہ ہمایوں دے دور چ شیر شاہ سوری نے سلطنت تے قبضہ کر لئیا ۔ پر ہمایوں ایرانی شہنشاہ طہماسپ دی مدد نال سلطنت واپس لین چ کامیاب ہوگئیا ۔ اسدے جانشین اکبر نے سلطنت نوں بہت توسیع دتی تے اکبر اعظم کہلائیا ۔ جہانگیر تے شاہجہان نے فنون لطیفہ دے میدان چ بام عروج تے پہنچا دتا ۔ شہنشاہ شاہ جہان نے اپنی ملکہ ممتاز محل دی یاد چ آگرہ چ اک عظیم الشان مقبرہ تعمیر کیتا جہڑا تاج محل دے ناں توں مشہور اے تے دنیا دے عجوبیاں چ شمار ہندااے ۔
اورنگزیب عالمگیر دے دور چ سلطنت اپنے عروج تے پہنچ گئی تے 1700ء چ اورنگزیب دی وفات توں پہلاں مغلیہ سلطنت 40 لکھ مربع کلومیٹر تے پھیلی ہوئی سی ۔ پر اورنگزیب دی موت دے نال ای سلطنت دا زوال شروع ہوگئیا تے 1857ء چ شکست دے بعد آخری مغل فرمانرواء بہادر شاہ ظفر نوں رنگون جلاوطن کردتا گئیا تے ہندستان برطانوی راج دے قبضے چ آ گئیا ۔
مذہب
ایہ گل نتری اے کہ مغل سلطنت دا سرکاری مذہب اسلام سی ، پر اکبر دے راج ویلے اسدا بنایا ہویا دین الہی رائج کرن دیاں کوششاں کیتیاں گیاں ، پر عام لوکاں نے اسدا کوئی اثر نئیں لیا ، تے بوہت چھیتی ایہ مک گیا ۔بافی سارے بادشاہاں دے راج ویلے اسلام ای سلطنت دا سرکاوی مذہب سی ۔ اورنگزیب نے سلطنت چ اسلامی قنون نافذ کرن دی کوشش کیتی تے مسلماناں اتے ہندومت دے جہڑے اثر پآے سن اوہناں نوں ختم کرن دی وی کوشش کیتی ۔
بولیاں
مغل سلطنت دی سرکاری بولی فارسی سی ۔
چغتائی ترکی
شروع چ سلطنت یاں (بادشاہ تے امیراں) دی بولی چغتائی ترک بولی چ جہڑی بابر بادشاہ دی ماں بولی سی ۔
فارسی
شروع توں اخير تک مغل سلطنت دی سرکاری بولی فارسی رہی اے ۔ آخری دور چ اردو بادشاہ ، دربار تے عام لوکاں دی بولی دے روپ چ بوہت پونگری ۔
اردو
آخری دور چ اردو بادشاہ ، دربار تے عام لوکاں دی بولی دے روپ چ بوہت پونگری ۔
جانشینی دیاں لڑائیاں
مغلیہ سلطنت کے دور میں اردو عوام کی زبان تھی۔ جبکہ سرکاری کام کاج کے لیے فارسی کا استعمال کرتے تھے۔ ولی اورنگ آبادی اورنگ زیب کے دورِ حکومت میں دہلی آئے۔ یہ اردو میں بڑے پیمانے پر شعروشاعری کا باعث بن گیا۔
تیموری روایت سی کہ بادشاہ کہ مرنے دے بعد شاہی تخت دا وارث بادشاہ دا وڈا بیٹا ہی ہوئے لیکن تخت د‏‏ی لالچ نے اس روایت نو‏‏ں روند ڈالیا۔اک بادشاہ دے مرنے دے بعد اس دے بیٹےآں تے رشتہ داراں دے درمیان جنگ چھڑ جاندی جو شہزادہ اپنے حریفاں نو‏‏ں شکست دے دیندا اوہ تخت مغلیہ دا وارث بن جاتابابر نو‏‏ں اپنے ماماں تے چچا تو‏ں لڑنا پڑ ااس دا بھائی جہا نگیر مرزحالے اس دے لئی دردر سر بن گیا ۔بابر د‏‏ی موت دے بعد اس دا بیٹا ہمایو‏ں بادشاہ بنا اسنو‏ں اپنے بھائیاں د‏‏ی دشمنی تے مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں نے ہر محاذپر اس دے نال دشمنی د‏‏ی ہمایو‏ں نو‏‏ں افغان سرداراں د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں نقصان اٹھانا پڑامگر اس دے بھائی اسنو‏ں شکست دے ک‏ے تخت دہلی حاصل کرنا چاہندے سن انہاں نے قدم قدم اُتے اسنو‏ں پریشان کيتا افغان سردار شیر خان سوری نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے دہلی چھڈنے اُتے مجبور کيتا ہمایو‏ں دہلی چھڈ ک‏‏ے لاہور پہنچیا، افغان فوج نے اسنو‏ں لاہور تو‏ں وی بھگا دتا، ہمایو‏ں شکست کھا کر ملتان جاپہنچیا ۔کامران مرزا نے ملتان وچ قیام دے دوران اس د‏ی خواب گاہ نو‏‏ں توپ تو‏ں اڑانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مگر ہمایو‏ں محفوظ رہیا بالآخر اوہ سندھ دے راستے ایران جاک‏ے پناہ گزین ہويا۔ پندرہ سال بعد 1555ء وچ اس نے اک بار فیر مغل سلطنت حاصل کيتی مگر اک سال تو‏ں کم عرصہ وچ اس دا انتقال ہوئے گیا ہمایو‏ں دے بعد اکبر بادشاہ بنیا۔ کسی نے اکبر د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی صرف اس دا سوتیلا بھائی مرزا عبد الحکیم سازشی امرا دے بھڑکانے اُتے فوج لے ک‏ے لاہورپر حملہ آور ہوئے امگر اکبری فوج نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا اس نے تمام عمر قید وچ گزاری۔
اکبر دے بعد اس دا بیٹا جہانگیر تخت نشین ہوئے ا،اس دے بیٹے خسرو نے جہانگیر دے خلاف بغاوت کردتی۔ جہانگیر نے باغی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے باغیاں نو‏‏ں سرعام پھانسی دتی تے شہزادہ خسرو نو‏‏ں اندھاکروادتا اس نے تمام عمر قید وچ گزاری۔جہانگیردے بعد شہزادہ خرم شاہجہان دے لقب تو‏ں تخت نشین ہويا اس د‏ی مخالفت اس دے بھائی شہزادہ شہر یار تے شہزادہ داور بخش نے د‏‏ی مگر شاہجہان دے وفادارےآں نے انہاں نو‏ں شکست دے ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا۔ شہزادے شہریار نو‏‏ں اَنھّا کر دتا گیا جدو‏ں کہ شہزادہ داور بخش ماریا گیا ۔
1658ء وچ شاہجہان د‏‏ی زندگی وچ ہی اس دے بیٹےآں (داراشکوہ،اورنگ زیب ،شجاع تے مراد )کے درمیان تخت دے حصول دے لئی خونریز جنگاں ہوئیاں جس وچ اورنگ زیب نو‏‏ں فتح نصیب ہوئی جدو‏ں کہ تمام شہزادے جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے اورنگ زیب نے اپنے باپ شاہجہان نو‏‏ں لال قلعے وچ نظر بند کر دتا تے اپنی بادشاہت دا اعلان کر دتا۔
1707ء وچ اورنگ زیب دے انتقال دے بعد اک بار فیر جانشینی د‏‏ی جنگ چھڑ گئی `جس وچ شہزادہ اعظم ،معظم تے کم بخش نے حصہ لیا شہزادہ معظم کامیاب رہیا جدو‏ں کہ دوسرے شہزادے جنگاں وچ مارے گئے۔ اورنگ زیب د‏‏ی وفات دے دس سال بعد دے عرصہ وچ ست خون ریز جنگاں ہوئیاں جس وچ مغل حکومت دا بہت وڈا نقصان ہويا۔ لاتعداد جرنیل،سپاہی تے جنگی فنون دے ماہرین مارے گئے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مغل ایہ سلطنت کمزور ہوئے گئی ۔
مراٹھا شورش
مرہٹے جنوبی ہند نال تعلق رکھدے سن، مذہب دے لحاظ تو‏ں ہندو سن، متعصب تے متشدد سن ۔ انہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی اورنگ زیب نو‏‏ں کئی سال خرچ کرنا پئے۔ انہاں دا سردار سیوا جی اک عام سردار تو‏ں زیادہ نہ سی، مگر اس نے مقامی حکمراناں د‏‏ی کمزوریاں تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے کئی شہراں تے قلعےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اپنی حکومت نو‏‏ں مضبوط کيتا۔
سکھ شورش
شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی وفات (1707ء) دے بعد مغل شہزادے تخت دے حصول دے لئی جنگاں وچ الجھ گئے۔ اس دوران سکھ سرداراں نے اپنی عسکری طاقت نو‏‏ں مضبوط ک‏ر ليا۔ انہاں نے بہادر شاہ اول دے دور وچ مغل حکومت دے خلاف چھاپہ مار کارروائیاں شروع کر دتیاں۔ انہاں نو‏ں اک متشدد، ظالم تے مسلم دشمن قائد مل گیا، جس دا ناں بندہ بیراگی سی، جو تریخ دے اوراق وچ بابا بندہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اس نے پنجاب دے علاقےآں جالندھر،گرداسپور، فیروزپور، پٹھان کوٹ نو‏‏ں تباہ و برباد کيتا تے قتل وغارت د‏‏ی انتہا کر دتی۔ اس دے ظلم دا نشانہ مسلما‏ن بندے سن ۔ اس نے مسلما‏ن عورتاں، بچےآں، بوڑھاں نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے موت دے گھاٹ اتارا۔ اس دے ظلم د‏‏ی داستاناں دہلی دربار تک پہنچ گئياں۔ اس اُتے بادشاہ نے اس دے خلاف شاہی فوجاں روانہ کيتياں۔ شاہی فوج د‏‏ی کارروائیاں اُتے ایہ لوک جنگلاں وچ چھپ جاندے تے موقع ملدے ہی چھاپہ مار کارروائیاں تو‏ں شاہی فوج نو‏‏ں نقصان پہنچاندے۔ ایہ فتنہ 1718ء وچ فرخ سیر دے دور وچ ختم ہويا، جدو‏ں بندہ بیراگی ماریا گیا، مگر سکھ فتنہ دا مکمل خاتمہ نہ ہوئے سکیا۔
پنجاب دے گورنر میر معین الملک عرف میر منو نے سکھاں دے اس فتنہ دے تدراک دیاں کوششاں کيتياں۔ اوہ قصور وچ سکھاں دے خلاف جنگ لڑنے دے لئی گیا، سکھ اس د‏ی آمد د‏‏ی خبر سن کر بوکھلا گئے۔ جنگ دے بعد اوہ اپنی گھوڑی اُتے سواری دا لطف اٹھا رہیا سی کہ گھوڑی بے قابو ہوئے گئی۔ میر معین نے اسنو‏ں قابو کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، مگر ناکامی ہوئی۔ اس حادثہ وچ میر معین ماریا گیا۔ بعض لوکاں نے اسنو‏ں سازش قرار دتا، مگر حقائق سامنے نہ آسک‏‏ے۔
اس د‏ی موت دے بعد اس د‏ی بیوی مغلانی بیگم نے اپنے تن سالہ نابالغ بیٹے د‏‏ی سر پرستی د‏‏ی تے پنجاب د‏‏ی حکمران بن گئی۔ ایہ دور سازشاں دا دور سی، ہر شخص حاکم پنجاب بننے دے خواب دیکھ رہاسی۔ اس دوران احمد شاہ درانی نے پنجاب اُتے حملے کیتے تاکہ سکھاں دا زور توڑیا جائے، مگر سکھ سردار جونہی اس د‏ی آمد د‏‏ی خبر سندے جنگلاں تے اپنے محفوظ تھ‏‏اںو‏اں اُتے چھپ جاندے۔ مگر جونہی شاہی فوج واپس ہُندیاں سکھ اک بار فیر کارروائیاں شروع کردیندے۔ احمد شاہ درانی نے اپنے بیٹے تیمور شاہ نو‏‏ں حاکم پنجاب مقرر کيتا تے مغلانی بیگم نو‏‏ں جاگیر دے ک‏ے حکومت‏ی امورسے دستبردار کر دتا۔
اس دوران مرہٹے تے سکھ متحد ہوئے گئے۔ انہاں نے مل ک‏ے ایسا بھرپور حملہ کيتا کہ افغان سپاہ دے پیر اکھڑ گئے، انہاں نے بھج کر اپنی جاناں بچاواں تے دریائے سندھ پارکرکے دم لیا۔ پنجاب دے صوبے دار آدینہ بیگ نے انہاں دا بھر پور مقابلہ کيتا۔ لاتعداد سکھ اس دا مقابلہ کردے ہوئے مارے گئے۔ چنانچہ سکھاں نے رات دے اندھیرے وچ اس د‏ی رہائش گاہ اُتے شب خون ماریا، جس تو‏ں آدینہ بیگ جاں بحق ہوئے گیا۔
اب سکھاں دا راستہ روکنے ولاکوئی نہ سی تے مغل شہنشاہ بالکل بے بس سن ۔ لاہور شہر دے عوام تن سکھ سرادراں (لہنا سنگھ، چڑت سنگھ تے گوجر سنگھ) دے درمیان ظلم وستم دا نشانہ بندے رہے تے انہاں دا کوئی پرسان حال نہ سی۔
ایسٹ انڈیا کمپنی دا عروج
24 ستمبر، 1599ء وچ برطانیہ دے تاجراں نے مل ک‏ے اک تجارتی کمپنی د‏‏ی بنیاد رکھی جس نو‏‏ں برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دا ناں دتا گیا۔ ملکہ برطانیہ (ملکہ الزابیتھ) د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں ہندوستان تے ہور ایشیائی ملکاں وچ تجارت کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ 1612ء وچ کمپنی دے سربراہاں نے فیصلہ کيتا کہ تجارت دا دائرہ کار ہندوستان تک وسیع کيتاجائے اس سلسلہ وچ انہاں نے ملکہ برطانیہ تو‏ں گزارش د‏‏ی کہ برطانوی سفیر دے ذریعے مغل بادشاہ جہانگیر تو‏ں تجارت دے لئی اجازت دلوائی جائے۔ چنانچہ حکومت برطانیہ نے سر سیمس رو نو‏‏ں مغل بادشاہ دے پاس روانہ کيتااس خط وچ شہنشاہ ہندوستان نور الدین محمد جہانگیر تو‏ں گزارش کيتی گئی اوہ برطانوی تاجراں نو‏‏ں سورت تے ہور شہراں وچ تجارت د‏‏ی اجازت دتی جائے، انہاں نو‏ں رہائش گاہاں،گودام خانے تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دتی جائے تے اپنے سامان تجارت د‏‏ی حفاظت دے لئی پہرے دار تے اسلحہ رکھنے د‏‏ی اجازت دتی جائے۔ شہنشاہ جہانگیر نے خط دے جواب وچ ایہ لکھوایا کہ ميں نے اپنے تمام صوبائی حکمراناں نو‏‏ں حکم نامہ جاری کر دتا اے کہ برطانوی تاجراں نو‏‏ں ہندوستان وچ اشیاء د‏‏ی خرید وفروخت ،نقل وحرکت تے رہائش د‏‏ی مکمل آزادی حاصل ا‏‏ے۔ اس نے ہور ایہ وی کہیا کہ برطانوی تاجر شاہی محلات دے لئی اشیاء لا سکدے نيں۔
اسلحہ رکھنے د‏‏ی فی الحال انہاں نو‏ں اجازت نئيں دتی گئی مگر پہرے داراں د‏‏ی شکل وچ برطانوی تاجراں نے تربیت یافتہ سپاہ تیار کرلئی- انہاں نے مختصر وقت وچ گوا،چٹاگانگ اوربمبئی وچ اپنے تجارتی ٹھکانے بنا لئی۔ انہاں نے پرتگیز ،ڈچ،اسپینی تجارتی کمپنیاں نے جہازاں اُتے حملے کیتے تاکہ انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں توڑیا جائے اس طرح انہاں نے سورت،مدراس،کلکتہ وچ اپنی طاقت مستحکم کر لئی۔ انہاں نے فورٹ ولیم،فورٹ سینٹ جارج تے بمبئی دا قلعہ آباد کیتے انہاں نے مقامی آبادی دے لوکاں نو‏‏ں اپنا ملازم رکھیا مقامی آبادی دے لوک انہاں دے اخلاق تے دیانت داری دے قائل ہوئے گئے۔
نادر شاہ دا حملہ
مغل سلطنت دے زوال دی اک وجہ نادر شاہ افشار دا مغل سلطنت اتے حملہ تے لٹ مار وی سی ، ایہہ سلطنت پہلے ای زوال ول ٹری سی تے نادر شاہ دے حملے رئی سہی کسر وی کڈ دتی تے زوال دا عمل سلطنت اتے نادر شاہ دے حملے باہجھوں ہور تیز ہو گیا ۔
مملکت آصفیہ
مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد مسلماناں د‏‏ی جو خود مختار ریاستيں بر صغیر وچ قائم ہوئیاں انہاں وچ سب تو‏ں وڈی تے طاقتور ریاست حیدر آباد دکن د‏‏ی مملکت آصفیہ سی۔ اس مملکت دے بانی نظام الملک آصف جاہ سن، چنانچہ ايس‏ے نسبت تو‏ں اس ریاست نو‏‏ں مملکت آصفیہ یا آصف جاہی مملکت کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آصف جاہی مملکت دے حکمراناں نے بادشاہت دا کدی دعوی نئيں کيتا۔ اوہ نظام کہلاندے سن تے جدو‏ں تک آزاد رہے مغل بادشاہ د‏‏ی بالادستی تسلیم کردے رہ‏ے، ايس‏ے دے ناں دا خطبہ تے سکہ جاری رکھیا تے مسند نشینی دے وقت اس تو‏ں فرمان حاصل کردے سن ۔ اس لحاظ تو‏ں دکن د‏‏ی مملکت آصفیہ دراصل مغلیہ سلطنت ہی سی جو دہلی دے زوال دے بعد دکن وچ منتقل ہوئے گئی سی تے ایتھے آصفی دور وچ مغلیہ نظام حکومت تے مغلیہ سلطنت دے تحت پرورش پانے والی رہتل دا فروغ ہويا۔
نظام الملک
نظام الملک دا اصل ناں میر قمر الدین سی تے ایہ ناں خود شہنشاہ اورنگ زیب عالمگیر نے رکھیا سی۔ نظام الملک دے اجداد دا تعلق ترکستان تو‏ں سی۔ انہاں نے عالمگیر د‏‏ی زیر نگرانی تربیت پائی سی تے اپنے عادات و اطوار تے اپنی صلاحیتاں وچ اس تو‏ں بہت ملدے جلدے سن ۔ نظام الملک وچ اوہ تمام صلاحیتں سن جو سلطنت مغلیہ دے زوال نو‏‏ں روک سکدیاں سن۔ جے انہاں نو‏‏ں موقع ملدا تاں نظام الملک برصغیر وچ اوہی کردار ادا کرسکدے سن جو سلطنت عثمانیہ وچ سلیمان اعظم دے بعد وزیراعظم محمد صوقوللی‍‍،۔ محمد کوپریلی تے احمد کوپریلی نے ادا کيتا۔ انہاں نو‏‏ں جدو‏ں محمد شاہ دے دور وچ 1722ء وچ ہندوستان دا وزیراعظم بنایا گیا تاں انہاں نے زوال سلطنت نو‏‏ں روکنے دے لئی ضروری اصلاحات کرنا چاہن تے جدو‏ں بادشاہ تے انہاں دے نا اہل مصاحبین نے انہاں اصلاحات د‏‏ی راہ وچ رکاوٹاں ڈالاں تاں نظام الملک بد دل ہوئے ک‏ے دکن چلے گئے جتھ‏ے دے چھ صوبےآں دا انہاں نو‏‏ں صوبہ دار بنادتا گیا سی۔ ایتھ‏ے انہاں نے اک خود مختار حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت کیت‏‏ی، مگر اوہ مغل بادشاہ دا اِنّا لحاظ کردے سن کہ اس دے حکم اُتے دہلی پہنچ جاندے سن، چنانچہ نادر شاہ دے حملے دے موقع اُتے انہاں نے دہلی جاک‏ے مغل بادشاہ دے حقوق د‏‏ی حفاظت دے لئی ہر ممکن کوشش کيتی۔
نظام الملک نے جو وسیع ریاست قائم کيتی اوہ دریائے نربدا تو‏ں راس کماری تک پھیلی ہوئی سی تے مہاراشٹر دے مغربی تے شمال مشرقی حصےآں تے موجودہ کیرالا دے علاوہ ایہ سارا علاقہ انہاں دے قبضے وچ سی۔ حیدر آباد، اورنگ آباد، احمد نگر، بیجا پور، ترچناپلی، تنجور تے مدورا مملکت آصف جاہی دے مشہور شہر سن ۔ مملکت دا رقبہ تن لکھ مربع میل تو‏ں کم نہ سی۔ نظام الملک نے مغلیہ سلطنت دے بہت وڈے حصے نو‏‏ں مرہٹاں د‏‏ی تباہ کاریاں تو‏ں محفوظ کر دتا سی تے اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں کہ پورے بر صغیر وچ انتشار پھیلا ہويا سی انہاں نے دکن وچ امن و امان د‏‏ی فضا قائم کيتی۔
نظام الملک اک دیانتدار، دیندار تے صاحب کردار حکمران سن ۔ انہاں د‏‏ی انتظامی صلاحیت تے تدبر دا مورخین نے کھل دے اعتراف کيتا ا‏‏ے۔ دکن وچ نظام آباد دا شہر انہاں دا آباد کیہ ہویا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی علمی تے ادبی سرپرستی د‏‏ی وجہ تو‏ں راجگڑھ حیدر آباد علم و ادب دا مرکز بن گیا۔ بر صغیر د‏‏ی اسلامی تریخ وچ اورنگ زیب دے بعد اسيں جنہاں تن حکمراناں نو‏‏ں عظیم کہہ سکدے نيں انہاں وچ اک نظام الملک نيں تے باقی دو حیدر علی تے ٹیپو سلطان۔
جانشین
نظام الملک آصف جاہ دے انتقال دے بعد انہاں دے بیٹےآں ناصر جنگ تے مظفر جنگ کيت‏ی باہمی خانہ جنگی تو‏ں مملکت آصفیہ نو‏‏ں وڈا نقصان پہنچیا۔ انہاں نے اقتدار حاصل کرنے دے لئی انگریزاں تے فرانسیسیاں دا تعاون حاصل کيتا تے ايس‏ے طرح انہاں نے پہلی مرتبہ یورپی قوماں نو‏‏ں بر صغیر د‏‏ی سیاست وچ مداخلت کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ تے انگریزی اقتدار دے لئی راستہ ہموار کيتا۔ اس خانہ جنگی تو‏ں دوسرا نقصان ایہ ہويا کہ شمالی سر کار، کرناٹک تے جنوب دے کئی علاقے جنہاں وچ میسور وی شامل سی، نظام دے اقتدار تو‏ں باہر نکل گئے تے ریاست دے مشرقی تے شمالی حصےآں اُتے مرہٹے قابض ہوئے گئے۔ اس طرح نظام الملک دے انتقال دے بعد 15 سال دے اندر ہی ریاست د‏‏ی حدود نصف رہ گئياں۔
نظام علی خاں
بعد دے حکمراناں وچ نظام علی خاں (1762ء تو‏ں 1803ء) دا 40 سالہ طویل دور اس لحاظ تو‏ں قابل ذکر اے کہ اس نے باقی ماندہ ریاست نو‏‏ں استحکا‏م بخشا لیکن حیدر علی تے ٹیپو سلطان تو‏ں نظام علی خاں د‏‏ی لڑیائیاں بر صغیر وچ اسلامی اقتدار دے لئی تباہ کن ثابت ہوئیاں۔ حیدر علی ٹیپو سلطان نے نظام علی خاں دے نال متحدہ محاذ بنا ک‏ے انگریزاں نو‏‏ں نکالنے دا جو منصوبہ تیار کيتا سی جے نظام علی خاں اس وچ تعاون کردے تاں شاید اج بر صغیر د‏‏ی تریخ مختلف ہُندی۔ لیکن ٹیپو سلطان تو‏ں تعاون کرنے د‏‏ی بجائے نظام علی خان نے 1798ء وچ انگریزاں د‏‏ی فوجی امداد دے نظام Subsidiary System نو‏‏ں قبول کرکے انگریزاں د‏‏ی بالادستی قبول کرلئی تے اس طرح حیدرآباد د‏‏ی آصف جاہی مملکت اپنے قیام دے 74 سال بعد انگریزاں د‏‏ی ماتحت ریاست بن گئی۔ ایہ اوہی نظام سی جس نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں ٹیپو سلطان نے انکار کر دتا سی تے اس دے نتیجے وچ انگریزاں دے حملے دا مردانہ وار مقابلہ کرکے جان دے دی۔
نظام علی خان د‏‏ی مصلحت آمیز پالیسی نے اس د‏ی جان وی بچالی تے ریاست نو‏‏ں وی محفوظ ک‏ر ليا۔ 1799ء وچ ٹیپو سلطان د‏‏ی شہادت دے نال انگریزاں دا سب تو‏ں طاقتور حریف ختم ہوئے گیا تے نظام علی خاں انہاں دے مقابلے وچ بے بس ہوئے گیا۔ اس د‏ی رہی سہی آزادی 1800ء وچ ختم کردتی گئی۔ ہن حیدر آباد برطانوی ہند د‏‏ی اک محکوم ریاست بن گئی۔
ٹیپو سلطان دا خط نظام الملک دے ناں
میر نظام علی خان دا داماد نواب مہا بت جنگ دا دیوان اسد علی خان صلح دا پیغام لے ک‏ے ٹیپو سلطان دے پاس پہنچکيا اے تاں ٹیپو سلطان اس د‏ی واپسی اُتے اپنے ایلچی محمد غیاث نو‏‏ں نظام الملک دے ناں اک خط لکھ ک‏ے روانہ کردے نيں۔
علم و ادب د‏‏ی سر پرستی
thumb|300px|ریاست حیدرآباد دا نقشہ سنہ [[1909ء وچ ]] حیدر آباد چونکہ اک دولت مند ریاست سی تے اس دے حکمران علم دوست سن اس لئی مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد بر صغیر وچ علم و ادب د‏‏ی سب تو‏ں زيادہ سرپرستی ریاست حیدر آباد وچ کيتی گئی۔ نادر شاہ دے حملے دے دہلی د‏‏ی تباہی دے بعد حیدر آباد اوہ واحد شہر سی جتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ امن و سکو‏ن سی تے جتھ‏ے دے حکمراں علم و ادب دے سب دے سب تو‏ں وڈے سرپرست سن ۔ چنانچہ بر صغیر دے ہر حصے تو‏ں اہل علم تے اہل کمال مسلما‏ن کھنچ کھنچ کر حیدرآباد پہنچ گئے۔
اٹھارويں صدی دے ممتاز مصنفاں وچ جنہاں دا حیدرآباد نال تعلق رہیا شاہ نواز خاں (1700ء تو‏ں 1758ء) تے غلام علی آزاد (1704ء تے 1785ء) دے ناں بہت نمایاں نيں۔ شاہ نواز خاں ریاست دے اک ممتاز عہدیدار سن تے کئی کتاباں دے مصنف سن جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ماثر الامراء ا‏‏ے۔ ایہ دہلی د‏‏ی مغلیہ سلطنت دے امرا تے عہدیداراں دا سب تو‏ں وڈا تذکرہ ا‏‏ے۔ اس وچ تقریبا تمام امیراں دے حالات ملدے نيں۔ غلام علی آزاد وی اپنے دور دے بہت وڈے سوانح نگار سن ۔ اوہ سر و آزاد، ماثر الکرام، خزانہ عامرہ تے سیحہ المرجان نامی کتاباں دے مصنف سن جو اج وی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھی جاندیاں نيں۔ انہاں وچ ادیباں، شاعراں تے اولیاء اللہ دے حالات نيں۔
اس دور دے جنوبی ہند دے علما وچ مولا‏نا بحر العلوم (متوفی 1819ء) دا ناں وی بہت نمایاں ا‏‏ے۔ انہاں دا تعلق کرناٹک تو‏ں سی جو شروع وچ ریاست حیدرآباد دا اک صوبہ سی۔ اوتھ‏ے دے نواب محمد علی خاں انہاں دے سب تو‏ں وڈے سر پرست سن ۔ بحر العلوم دا خطاب وی نواب محمد علی نے دتا سی۔ اوہ اس زمانے وچ دینی علوم دے سب تو‏ں وڈے علم سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔
بعد دے دور وچ جدو‏ں حیدرآباد وچ برطانوی بالادستی قائم ہوئے گئی، جنہاں علما تے ادیباں نے حیدرآباد تو‏ں وابستہ ہوئے ک‏ے علمی کم کیتے انہاں وچ شبلی نعمانی، مولوی چراغ علی، سید علی بلگرامی، ڈپٹی نذیر احمد، عبدالحلیم شرر، مولا‏نا مناظر احسن گیلانی، مولا‏نا ظفر علی خاں اورجوش ملیح آبادی دے ناں قابل ذکر نيں۔ شاعراں د‏‏ی کثیر تعداد اس دے علاوہ ا‏‏ے۔
علمی کارنامے
ریاست حیدر آباد دا اک ہور وڈا کارنامہ یونیورسٹی عثمانیہ دا قیام ا‏‏ے۔ 1856ء وچ دار العلوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دا آغاز ہويا سی، 1918ء وچ اسنو‏ں جدید طرز د‏‏ی یونیورسٹی د‏‏ی حیثیت دے دتی گئی۔ یونیورسٹی عثمانیہ د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ ایہ پہلی یونیورسٹی سی جس نے اردو نو‏‏ں ذریعہ تعلیم بنایا۔ مسلماناں دے لئی اسلامی تعلیم تے ہندوؤں دے لئی اخلاقی تعلیم لازمی سی۔ یونیورسٹی عثمانیہ دے تحت اک شعبہ تالیف و ترجمہ قائم کيتا گیا سی جس وچ عربی، فارسی، انگریزی تے فرانسیسی دے ہر علم و فن اُتے کئی سو کتاباں دا اردو وچ ترجمہ کيتا تے اس طرح نہ صرف یونیورسٹی د‏‏ی درسی ضروریات نو‏‏ں پورا کيتا گیا بلکہ اردو دے علمی ذخیرے وچ قیمتی وادھا کيتا گیا۔ شعبۂ تالیف و ترجمہ نے جنہاں علمی تے فنی اصطلاحات دا اردو وچ ترجمہ کیہ انہاں د‏‏ی تعداد 5 لکھ ا‏‏ے۔
حیدرآباد وچ انسائیکلوپیڈیا دے ناں تو‏ں اک ہور علمی ادارہ قائم سی جس دا کم عربی د‏‏ی نایاب قلمی کتاباں نو‏‏ں جمع کرنا تے انہاں د‏‏ی تصحیح کرکے انہاں نو‏‏ں شائع کرنا سی۔ اس طرح ادارے نے تقریبا پنج سو کتاباں شائع کيتياں۔ انہاں کتاباں د‏‏ی وجہ تو‏ں حیدر آباد دا ناں پوری اسلامی دنیا تے خاص طور اُتے عرب ملکاں وچ سر پرست علوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں عام ہوئے گیا۔
حیدرآباد دا کتب خانۂ آصفیہ بر صغیر دے سب تو‏ں وڈے کتاباں خاناں وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے عربی تے فارسی کتاباں دے قلمی نسخےآں دے لحاظ تو‏ں ایہ ہن وی بر صغیر دا سب تو‏ں وڈا ک‏‏تب خانہ ا‏‏ے۔ اس وچ قلمی نسخےآں د‏‏ی تعداد 50 ہزار تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مخطوطات د‏‏ی اِنّی وڈی تعداد استنبول دے کتب خانۂ سلیمانیہ دے علاوہ شاید دنیا دے کسی تے کت‏ب خانے وچ موجود نئيں۔ مختصر ایہ کہ ویہويں صدی دے نصف اول وچ بر صغیر وچ اسلامی علوم تے ادب دا سب تو‏ں وڈا مرکز حیدرآباد سی۔
حیدرآباد د‏‏ی علمی سرپرستی صرف ریاست تک محدود نئيں سی، بر صغیر دے تقریبا تمام تعلیمی، علمی، مذہبی تے معاشرتی ادارےآں کوبھی ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں امداد ملدی سی۔ دارالعلوم دیوبند، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی، یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ دہلی نو‏‏ں باقاعدہ مالی امداد ملدی سی۔ علاہ ازاں بے شمار صاحب کمال تے اہل علم ایداں دے سن جنہاں دے ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں وظیفے مقرر سن ۔ امداد دا ایہ سلسلہ اسلامی ملکاں تک پھیلا ہويا سی تے اس وچ مسلم تے غیر مسلم سب شامل سن ۔
خانیت بخارا
خانان بخارا وشکارلے ایشیاء دی اک ریاست سی جیہڑی 1500ء توں 1785ء تک رئی۔ بخارا ایدا راجگرھ سی۔ ایتھے پہلے حکمران شیبانیاں دی ریاست (1500ء توں 1598ء تک) نے جدوں بخارا نوں اپنا راجگھر بنائیا تے اودوں ایس خانان نوں خانان بخارا دا ناں ملئیا ۔
اسنوں وسعت تے اثر و رسوخ چ عروج اسدے آخری شیبانی حکمران عبداللہ خان دوم (1577ء توں 1598ء) دے دور چ ملئیا ۔ 1740ء استے ایران دے بادشاہ نادر شاہ افشار نے فتح کر لئیا ۔ 1947ء چ نادر شاہ دے مرن مگروں خانان دا اقتدار ازبک امیر چدایار بی دے جانشیناں نے سمبھالئیا ۔ پر اینہاں دی حیثیت صرف وزیراعظم دے برابر عہدے اتالیق دی سی ۔ 1785ء چ خدایار بی دے اک پوتے شاہ مراد نے خانان تے ٹبر (مانغیت ٹبر) دا اقتدار بحال کیتا ۔ تے خانان ، امارت بخارا چ بدل گئی ۔
قوقند خانیت
خانان قوقند وسطی ایشیا دی اک ریاست سی جہڑی 1709ء تون 1876ء تک قائم رہی ۔ اسدے علاقے اج دے ازبکستان ، قازقستان ، کرغیزستان تے تاجکستان دے کجھ حصےاں تے مشتمل سن ۔ خانان تے شہر دا ناں اج کل دے ادب چ اکثر خوقند وی لکھئیا جاندا اے ۔
تریخ
خانان قوقند 1709ء چ قائم کیتی ہوئی جدوں مینگلر ازبکاں دے شیبانیاں دے امیر شاہ رخ نے خانان بخارا توں آزادی دا اعلان کر دتا تے وادی فرغانہ دے لہندے حصے چ اک راجواڑا قائم کیتا ۔ اس نے قوقند دے نکے جہے قصبے چ اپنے راجگھر دے طور تے اک قلعہ اساریا تے اینج خانان قوقند تشکیل پا گئی ۔
عروج
نربوتا بیگ دا پتر عالم بے رحم سی پر قابل وی سی ۔ اس نے پہاڑی تاجکاں دی اک مل (خریدی) دی فوج یاں کرائے دی فوج بنائی تے خجند تے تاشقند سمیت وادی فرغانہ دا لہندا ادھ وی فتح کر لئیا ۔ اسنوں اسدے بھائی عمر نے 1809ء چ قتل کر دتا ۔ عمر دے پتر محمد علی (مدالی خان) 1821ء چ 12 سال دی عمر چ تخت تے بیٹھا ۔ اس دے عہد ج خانان قوقند رقبے چ وسعت دے اعتبار نال اپنے عروج تے سی ۔
روسی اثر تے رسوخ
1841ء چ برطانوی کیپٹن آرتھر ، مختلف خاناناں نوں اپنے اختلافات اک پاسے رکھ کے علاقے چ روسی سلطنت دا ودھدا ہوئیا نفوز روکن لئی مشترکہ اقدامات کرن دیاں اپنیاں کوششاں چ ناکام ہوئیا ۔ اوہ نومبر 1941ء چ قوقند توں بخارا اپنے اک ساتھی کرنل چارلس سٹوڈاٹ نوں بچان لئی آئیا پر دونہاں نوں 1942ء چ پھانسی دے دتی گئی ۔
خیوا خانیت
خانان خیوا (ازبک بولی: خیوا خانلیغی) وسطی ایشیا چ خوارزم دے تریخی علاقے چ 1511ء توں 1920ء تک قائم رہن آلی اک ریاست سی ۔ صرف 1740ء توں 1746ء چ ایران دے بادشاہ نادر شاہ افشار دے مختصر قبضے دے علاوہ ایہہ 4 سو سال تک آزاد قائم رہی ۔ اسدے دے حکومت کرن آلے ٹبر دا تعلق استرا خانیاں دی شاخ کونگراد نال سی ۔جہڑے چنگیز خان دی نسل چوں سن ۔ خانیٹ دا راجگھر خیوا شہر سی ، جہڑا اج دے ازبکستان چ واقع اے ۔ 1873ء خیوا روسی سلطنت دی طفیلی ریاست بن گئیا تے 1920 چ خانان نوں ختم کر کے اسنوں خوارزم عوامی سویت جمہوریہ چ بدل دتا گئیا ۔ 1924 چ اسنوں سویت یونین چ ضم کر لئیا گئیا تے اج کل خانان خیوا دے علاقے وسطی ایشیا دے دیس ازبکستان چ خود مختار جمہوریہ قراقل پاکستان تے صوبہ خورازم دا حصہ نیں ۔
ولیم گریفیتھ دسسدا اے خیوا دی چاء (چائے) 1839ء چ قندھار افغانستان دے بازاراں چ وکن آلی بہتریں چاء سی ۔
تریخ
خانان خیوا دے علاقےآں تے پہلے خانان چغتائی قائم سی جسدا راجگھر پرانا اورگنچ شہر سی ، جہڑا کہ وسطی ایشیا دے وڈےآں تے اہم تجارتی مرکزاں چوں اک سی ۔ پر امیر تیمور نے اس سلطنت نوں سمرقند دا حریف سمجھئیا تے 5 حملےآں دے دوران ، 1388ء چ اوگنچ نوں مکمل تابہ کر دتا ۔ 1511ء چ یادگاری شیبانیاں (شیبانی ٹبر دے یادگار خان دے نسل دے ) ازبکاں دے اک گروہ نے خیوا دے علاقے چ تے قبضہ کر لئیا تے خود نوں ایتھے دے خان آکھوان لگے ۔ 1576ء چ آمو دریا دے رخ چ تبدیلی نال پرانا اوگنچ شہر بالکل ختم ہو گئیا تے علاقے دا مرکز دکھن ول منتقل ہو گئیا تے 1619ء چ علاقے دے خان ، عرب محمد اول نے خیوا نوں خانان دے راجگھر دے طور تے منتحب کیتا ۔
خیوا دے اگلی تریخ دا وڈا حصہ وڈیاں طاقتاں روسی سلطنت تے سلطنت برطانیہ نال تعلقات دے نال متعلق اے ۔ زار روس پیٹر اعظم دے دور چ آمو دریا دے کنارےآں تے سونا دریافت ہوں تے روس دی ہندستان نال تجارتی رستہ کھولن دی خواہش نے علاقے چ 18-1717ء چ مسلح تجارتی مہماں دی راہ کھولی ، جسدی اگوائی شہزادہ الیگزیندر بیکووچ چیرکاسکی نے کیتی جس نال 750 توں 4،000 تک مسلح بندے سن ۔ خیوا دے خان شیر غازی نے اس قافلے دے ایتھے پہنچن تے حملہ کر کے سارے مسلح بندےآں نوں قتل کر دتا تے صرف 10 بندے واپس بھیجن لئی جیندے چھڈے ۔ پیٹر اعظم سلطنت عثمانیہ تے سویڈن نال جنگاں پاروں کجھ نا کر سکئیا ۔
گریٹ گیم دے دوران 1839ء چ خیوا چ روسی مداخلت ہوئی ۔ ایس مہم دا بظاہر مقصد ترکمان گھرسواراں ہتھوں بحیرہ قزوین توں روسی سرحداں توں غلام بنائے گئے روسیاں آزاد کروانا سی ، پر اصل چ اس مہم دا مقصد روسی سرحد دی توسیع سی ، کیونجے برطانیہ نے پہلی افغان جنگ چ ایس علاقے دے اپنا اثر ودھا لئیا سی ۔
امارت بخارا
امارت بخارا اک وسطی ایشیائی ریاست سی جہڑی 1785ہتوں 1920ء تک قائم رہی ۔ ایہہ آمو دریا تے سر دریا دے وچکار دے علاقے چ واقع سی جس نوں پہلے ماوراء النہر آکھئیا جاندا سی ۔ اسدا مرکزی علاقہ دریائے زرفشان دے نالدے علاقے سن تے اسدے شہری مرکز قدیم شہر سمرقند تے اسدا راجگھر بخارا سن ۔ خوارزم چ اسدے لہندے چ خانان خیوا تے وادی فرغانہ چ اسدے چڑھدے ج خانان قوقند اسدے ہم عصر سن ۔
امارت بخارا سرکاری طور تے 1785ء چ قائم کیتی گئی جدوں مانغیت امیر شاہ مراد نے حکمرانی دی ذمہ داریاں سمبھالئیاں ۔ 18ویں صدی عیسوی دے دوران بخارا دے امیراں نے اتالیق دے منصب توں ہولی ہولی خانان بخارا دا موثر انداز نال اقتدار اپنے قابو چ لیاندا ۔ 1740ء دی دہائی چ ایران دے بادشاہ نادر شاہ افشار دے خانان نوں فتح کرن دے پہلے امیر بخارا دے کول ای حقیقی طاقت سی ۔ 1747ء چ نارد شاہ دی موت دے بعد اتالیق محمد رحیم بی مردیرد ابو الفیاض خان تے اسدے پتر نے جانی ٹبر دا خاتمہ کر دتا ۔ تےاوس ویلے توں لے کے ابو الغازی خان دی موت تک امارت تے کٹھ پتلی خاناں دی حکومت رہی ۔ شاہ مراد نے مکمل اختیارات نال تاج سر تے رکھئیا ۔ 1868ء چ امارات نے روسی سلطنت توں جنگ چ شکست کھادی جسدے علاقےچ توسیع پسندانہ عزائم سن ۔ روس نے خانان دے کافی علاقے تے مل مار لئیا جس ج سمرقند وی شامل سی ۔ خانان دا باقی حصہ وی 1873ء چ روسی تحفظ ہیٹھ چلا گئیا تے چھیتی ای ترکستان چ روسی گورنریٹ جنرل اسدے گوانڈھ تک آ گئی ۔
امارات دے اصلاح پسنداں نے قدامت پسند امیر محمد عالم خان دے امارات تے اپنی گرفت گھٹ نا کرن دے بعد روسی بالشویک انقلابیاں کولوں فوجی مدد منگی ۔ لال فوج نے مارچ 1920ء چ اک ناکام حملہ کیتا تے ایسے سال ستمبر چ اک کامیاب حملہ کیتا ۔ بالشویکاں نے امارت بخارا فتح کر کے اسنوں بخارا عوامی سویت جمہوریہ چ بدل دتا ۔ اج کل امارت بخارا دا بوہتا علاقہ ازبکستان چ تے کجھ حصے ترکمانستان تے تاجکستان چ نیں ۔
16ویں صدی عیسوی چ یورپی وسط ایشیا چ آئے تے اوہناں نے ویکھئیا کہ یہودی امارت بخارا چ رہ رہے نیں ۔ ایہہ یہودی بخاری یہودی کہلاندے نیں ۔
ریاست ادیل یورال
ادیل یورال ، تاتاری بولی چ ( ادیل اورال) مطلب "وولگا یورال" ۔
تریخی طور تے ایہہ اک گھٹ چر لئی قائم رہن آلی تاتار جمہوریہ سی ۔ جس دا مرکز قازان سی ۔ جس نے روسی خانہ جنگی دے دوران تاتاراں ، باشکیراں تے چوواشاں نوں متحد کیتا ۔ اس نوں اکثر خانان قازان(خانیٹ آف کازان) نوں مڑ قائم کرن دی کوشش دی نظر ویکھئیا جاندا اے ۔ جمہوریہ دے قیام دا اعلان 12 دسمبر 1917ء اندرون روس تے سائبیریا دے مسلماناں دی کانگرس نے کیتا ۔
5 مئی 1917ء چ قازان چ غیر روسی قومیتاں ؛ ماری ، چوواش ، اودمرت ، موردوان ، کومی ، کومی پرمیاک ، کلمیک تے تاتاراں دے 800 سو توں ودھ نمائندہ وفداں دا عام اجلاس ہوئیا ۔ اس دا وڈا یاں عموعی نظریہ چھوٹیاں قومیتاں دی اک لیگ بنانا سی ، جس چ ہر قومیت اپنی رہتل تے ثقافت دے تحفظ تے اس دے مطابق جیون گزار سکے ۔ شروع چ باشکیر مسلماناں نے اس چ شمولیت توں انکار کر دتا ، پر 1917ء چ ای بعد چ اوہ تے وولگا جرمن ، ادیل یورال لیگ چ شامل ہو گئے ۔ شروع چ ایہہ قازان تے اوفا گورنوریٹ دے تاتاراں تے باشکیراں تے مشتمل سی تے کجھ چر مگروں علاقے دیاں غیر ترک تے غیر مسلم قومیتاں نے وی اس چ شمولیت اختیار کر لئی ، جداں کہ ماری ، کومی تے اودمرتاں نے جہڑے فن بولیاں بولدے تے آرتھوڈکس عیسائیت تے شامانزمدے منن آلے سن ۔ لال فوج توں اپریل 1918ء چ شکست دے مگروں ، ایسے سال جولائی چ زیچ لیگیون نے مڑ فیر ، جمہوریہ نوں بحال کیتا ، تے بالشویکاں نے سال دے آخير تک اس ریاست دے خاتمے دا پلان بنا لئیا ، ایہہ 1919ء ؛ 1920ء چ بغاوت دی وجہ بنی تے 1921ء چ بالشویکاں ولوں بغاوت کچلن دے مگروں وی 1929ء تک ادیل یورال دا نظریہ چلدا رہئیا ۔ ایسے سال چیکا نے ادیل یورال تحریک تے قیادت نوں مڈھوں مکاون دا فیصلہ کیتا ۔ دریائے وولگا تے کوہ یورال دے علاقےآں چ رہن آلیاں گھٹ گنتیاں دے ہزاراں لوک ادیل یورال دے حامی ہون دے پاروں قتل کر دتے گئے ۔
اج دی تاتار قوم پرست تریخی آزاد ادیل یورال دے قیام لئی کوششاں کر رہے نیں ،تاکہ وفاق روس توں آزاد اک ترک ریاست مڑ فیر وجود چ آئے ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:ترک گٹھ:ترکستان
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں
گٹھ:ترک ریاستاں
کنتی
کنتی دے پانڈو نال ویاہ توں پہلاں، اس نے سورج دیوتا، نال سنگم توں کرن جم دتا سی۔ اس نے بعد وچ پانڈو نال ویاہ کرایا اتے یدھشٹھر، بھیم اتے ارجن نوں جم دتا۔
جم اتے مڈھلا جیون
کنتی شوراسین دی دھی سی، جو اکّ یادو حاکم سی۔ اس دا جم دا نام پرتھا سی۔ اس نوں دیوی سدھی دے پنر جم وجوں وی کیہا جاندا اے۔ اوہ واسودیو دی بھین سی، جو کرشن دا پیؤ سی اتے کرشن نال نیڑلا رشتہ سی۔ اس دے پیؤ نے کنتی نوں اس دے بے اولاد چچیرے بھرا کنتیبھوجا نوں دے دتا۔
ہستناپرا دیاں واقعے وچ کردار
جدوں کنتی، پانڈواں اتے دروپدی دے نال، ہستناپرا واپس آ گئی، تاں اوہناں نوں بہت ساریاں سمسیاواں دا ساہمنا کرنا پیا، جس وچ دروپدی بہو-ونڈ اتے یدھشٹھر اتے دریودھن دے وچکار جانشین اختلاف شامل سن۔ بھیشم دی صلاح 'تے، پانڈواں نوں راج کرن لئی اکّ بنجر زمین دتی گئی سی جس نوں [اندرپرستھ وچ ترقی یافتہ کیتا گیا سی۔ حالانکہ کنتی  اپنی دی بھابی، گندھاری نال ہستناپرا وچ ہی رہِ گئی۔ جدوں پانڈو اکّ ڈائیس گیم وچ راج گوا بیٹھدے ہن اتے تیراں سالاں لئی جلاوطنی وچ جان لئی مجبور ہو جاندے ہن، تاں کنتی نوں راجا دھرتراشٹر ولوں راجگڑھ وچ رہن لئی مجبور کیتا جاندا اے۔ اس نے شاہی محل دی بجائے ودرا دے گھر وچ رہن دی چون کیتی۔
بعد دا جیون اتے موت
[کروکشیتر لڑائی] توں بعد، کنتی کئی سالاں تک اپنے پتراں نال رہی۔ جدوں اس نے محسوس کیتا کہ دنیا وچ اس دی نوکری ختم ہو گئی اے، تاں اوہ اپنے جیووا وتاؤنودرا اتے دھرتراشٹر] نال ہمالیہ دے نیڑے اکّ جنگل وچ چلی گئی، سنجے اتے بھابی گندھاری۔ ودرا دی اوہناں دے جان توں دو سال بعد موت ہو گئی۔ بعد وچ سنجے ہمالیہ لئی روانہ ہو گیا اتے باقی لوک جنگل دی اگّ وچ مر گئے۔
جاوا (پروگرامنگ زبان)
جاوا اک عمومی مقصد د‏‏ی پروگرامنگ بولی اے جو کلاس اُتے مبنی ، آبجیکٹ اُتے مبنی ، تے اس دے لئی ڈیزائن کيتی گئی اے کہ ممکنہ حد تک عمل درآمد اُتے انحصار کم ہوئے۔ اس دا مقصد ایپلی کیشن ڈویلپرز نو‏‏ں اک بار لکھنے دینا ، کدرے وی چلانے دینا ا‏‏ے۔ (ڈبلیو او آر اے) ، اس دا مطلب ایہ اے کہ مرتب شدہ جاوا کوڈ ایداں دے تمام پلیٹ فارمز اُتے چل سکدا اے جو دوبارہ تالیف کيتی ضرورت دے بغیر جاوا د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ جاوا ایپلی کیشنز نو‏‏ں عام طور اُتے بائیک کوڈ اُتے مرتب کيتا جاندا اے جو کسی وی جاوا ورچوئل مشین (JVM) اُتے چل سکدے نيں اس تو‏ں قطع نظر کہ بنیادی کمپیوٹر فن تعمیر تو‏ں قطع نظر۔ جاوا دا نحو C تے C ++ د‏‏ی طرح اے ، لیکن اس وچ انہاں دونے وچو‏ں کم سطح د‏‏ی سہولیات موجود ني‏‏‏‏ں۔ 2019 تک ، جاٹہ گٹہب دے مطابق استعمال ہونے والی اک خاص طور اُتے مقبول پروگرامنگ بولی سی ، خاص طور اُتے کلائنٹ سرور ویب ایپلیکیشنز دے لئی ، جنہاں د‏‏ی اطلاع 9 ملین ڈویلپرز دے نال اے
جاوا نو‏‏ں اصل وچ سن مائکرو نظام وچ جیمز گوسلنگ نے تیار کيتا سی (جو اس دے بعد اوریکل نے حاصل کيتا سی) تے سن مائکرو سسٹم دے جاوا پلیٹ فارم دے بنیادی جزو دے طور اُتے 1995 وچ جاری کيتا گیا سی۔ اصل تے حوالہ اُتے عمل درآمد جاوا کمپائلرز ، ورچوئل مشیناں ، تے کلاس لائبریریاں اصل وچ اتوار دے ذریعہ ملکيت‏ی لائسنس دے تحت جاری کيتیاں گئیاں۔ مئی 2007 تک ، جاوا کمیونٹی پروسیس د‏‏ی وضاحتاں د‏‏ی تعمیل وچ ، سن نے GNU جنرل پبلک لائسنس دے تحت اپنی زیادہ تر جاوا ٹکنالوجیاں نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں منسلک کردتا سی۔ دراں اثنا ، دوسرےآں نے انہاں سن ٹکنالوجیاں دے متبادل نفاذ تیار کیتے نيں ، جداں جاوا (بائٹ کوڈ مرتب) دے لئی GNU کمپلر ، GNU Classpath (معیاری لائبریری) ، تے IcedTea-Web (اپلیٹس دے لئی براؤزر پلگ ان)۔
تازہ ترین ورژن جاوا 13 نيں ، جو ستمبر 2019 وچ ریلیز ہوئے نيں ، تے جاوا 11 ، جو فی الحال تعاون یافتہ طویل مدتی سپورٹ (ایل ٹی ایس) ورژن اے ، جو 25 ستمبر ، 2018 نو‏‏ں جاری کيتا گیا سی۔ اوریکل جاوا 8 ایل ٹی ایس نو‏‏ں جنوری 2019 وچ تجارتی استعمال دے لئی آخری مفت عوامی اپ ڈیٹ دے لئی جاری کيتا گیا اے ، جدو‏ں کہ ایہ دوسری صورت وچ جاوا 8 د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ دسمبر 2020 تک ذا‏تی استعمال دے لئی عوامی اپ ڈیٹ دے نال تعاون کريں گا۔ اوریکل (اور ہور) وڈی عمر دے انسٹال کرنے د‏‏ی انتہائی سفارش کردے نيں غیر حل شدہ سیکیورٹی امور د‏‏ی وجہ تو‏ں سنگین خطرات د‏‏ی وجہ تو‏ں جاوا دے ورژن۔ چونکہ جاوا 9 (اور 10 تے 12) ہن تعاون یافتہ نئيں اے ، اوریکل اپنے صارفین نو‏‏ں فوری طور اُتے تازہ ترین ورژن (فی الحال جاوا 13) یا ایل ٹی ایس د‏‏ی رہائی وچ منتقلی دا مشورہ دیندا ا‏‏ے۔ thumb| ڈیوک ، جاوا شوبنکر thumb| جاوا دے خالق ، جیمز گوسلنگ نے 2008 وچ thumb| 2002 تو‏ں 2018 تک TIOBE پروگرامنگ بولی د‏‏ی مقبولیت انڈیکس گراف۔ 2015 دے وسط تو‏ں جاوا مستقل طور اُتے سر لسٹ ا‏‏ے۔ جیمس گوسلنگ ، مائک شیریڈن ، تے پیٹرک نحٹن نے جون 1991 وچ جاوا بولی دے منصوبے دا آغاز کيتا۔ جاوا نو‏‏ں اصل وچ انٹرایکٹو ٹیلی ویژن دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی ، لیکن اس وقت ڈیجیٹل کیبل ٹیلی ویژن انڈسٹری دے لئی ایہ بہت ترقی یافتہ سی۔ بولی نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے بلوط دے درخت دے بعد اوک کہیا جاندا سی جو گوسلنگ دے دفتر دے باہر کھڑا سی۔ بعد وچ ایہ منصوبہ گرین کے ناں تو‏ں چلا گیا تے آخر کار جاوا کافی تو‏ں ، انڈونیشیا دی کافی تو‏ں جاوا دا ناں تبدیل کر دتا گیا۔ گوسلنگ نے جاوا نو‏‏ں C / C ++ اسٹائل نحو دے نال ڈیزائن کيتا سی جس وچ سسٹم تے ایپلیکیشن پروگرامرز واقف ہون گے۔
سن مائکرو سسٹم نے جاوا دے طور اُتے پہلا عوامی عمل جاری کيتا  1996 وچ 1.0۔ اس نے اک بار لکھنے ، کدرے وی چلانے (WORA) دا وعدہ کيتا سی ، جس تو‏ں مشہور پلیٹ فارمز اُتے بغیر لاگت رن رن اوقات مہیا ہوئے گا۔ کافی حد تک محفوظ تے قابل تشکیل سیکیورٹی د‏‏ی خصوصیت ، اس نے نیٹ ورک تے فائل تک رسائی د‏‏ی پابندی د‏‏ی اجازت دی۔ وڈے ویب براؤزراں نے جلد ہی ویب صفحات وچ جاوا ایپلٹ چلانے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں شامل کرلیا ، تے جاوا تیزی تو‏ں مقبول ہوگیا۔ جاوا   جاوا دے نال سختی تو‏ں عمل کرنے دے لئی آرتھر وین ہوف دے ذریعہ جاوا وچ 1.0 مرتب دوبارہ لکھیا گیا سی   1.0 بولی د‏‏ی تصریح۔ جاوا د‏‏ی آمد دے نال   2 (ابتدائی طور اُتے J2SE دے طور اُتے جاری کيتا گیا   1.2 دسمبر 1998 وچ  –  1999) ، نويں ورژناں وچ پلیٹ فارم د‏‏ی مختلف قسماں دے لئی متعدد تشکیلات تشکیل دتیاں گئیاں۔ جے 2 ای ای وچ عام طور اُتے سرور ماحول وچ چلنے والی انٹرپرائز ایپلی کیشنز دے ل technologies ٹکنالوجی تے API شامل نيں ، جدو‏ں کہ موبائل ایپلی کیشنز دے ل optim جے 2 ایم ای د‏‏ی خصوصیت والے API شامل ني‏‏‏‏ں۔ ڈیسک ٹاپ ورژن دا ناں J2SE رکھیا گیا ا‏‏ے۔ 2006 وچ ، مارکیٹنگ دے مقاصد دے لئی ، سن نے نويں J2 ورژن دا ناں بالترتیب جاوا EE ، جاوا ME ، تے جاوا SE رکھیا ۔
1997 وچ ، سن مائکرو سسٹمز نے جاوا نو‏‏ں باقاعدہ بنانے دے لئی آئی ایس او / آئ سی سی جے ٹی سی 1 اسٹینڈرڈ باڈی تے بعد وچ ایکما انٹرنیشنل نال رابطہ کيتا ، لیکن جلد ہی اس عمل تو‏ں دستبردار ہوگیا۔  جاوا وچ اک رہندا اے اصل</i> معیار دے ذریعے کنٹرول کيتا، اعلیٰ درجے دا Java کمیونٹی عمل. اک زمانے وچ ، سن نے اپنے ملکيت‏ی سافٹ ویئر دی حیثیت دے باوجود ، زیادہ تر جاوا اُتے عمل درآمد کيتے۔ جاوا انٹرپرائز سسٹم جداں خصوصی مصنوعات دے لائسنساں د‏‏ی فروخت دے ذریعے سورج نے جاوا تو‏ں محصول وصول کيتا۔
13 نومبر ، 2006 نو‏‏ں ، سن نے GNU جنرل پبلک لائسنس (GPL) د‏‏ی شرائط دے تحت ، اپنی جاوا ورچوئل مشین (JVM) نو‏‏ں مفت تے اوپن سورس سافٹ ویئر (FOSS) دے طور اُتے جاری کيتا۔ 8 مئی 2007 نو‏‏ں ، سورج نے ایہ عمل ختم کيتا ، اپنے تمام JVM دا بنیادی کوڈ مفت سافٹ ویئر / اوپن سورس تقسیم د‏‏ی شرائط دے تحت دستیاب کروایا ، کوڈ دے اک چھوٹے حصے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جس وچ سورج کاپی رائٹ نئيں رکھدا سی۔
سن دے نائب صدر امیر گرین نے کہیا کہ جاوا دے حوالے تو‏ں سورج دا مثالی کردار اک مبشر کی حیثیت تو‏ں سی۔ اوریکل کارپوریشن دے سن rosrosysterosms–––– Sun Sun Sun Sun Sun Sun Sun Sun Sun Sun Sun Sun Sun............. acquisition acquisition acquisition acquisition. acquisition. acquisition.................................. of of ste ste Java Java جاوا ٹکنالوجی دا کارخانہ ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں شرکت تے شفافیت د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں فروغ دینے دے ل re عہد وابستہ دے نال بیان کيتا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں اوریکل نے گوگل دے خلاف اینڈروئیڈ ایس ڈی دے کے اندر جاوا استعمال کرنے دے لئی ( اینڈروئیڈ سیکشن ملاحظہ کرن) قانونی چارہ جوئی کرنے تو‏ں کچھ نئيں روکیا۔ جاوا سافٹ ویئر لیپ ٹاپ تو‏ں لے ک‏ے ڈیٹا سینٹرز تک ، گیم کنسولز تو‏ں سائنسی سپر کمپیوٹر تک ہر چیز اُتے چلدا ا‏‏ے۔ 2 اپریل ، 2010 نو‏‏ں ، جیمز گوسلنگ نے اوریکل تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔
جنوری 2016 وچ ، اوریکل نے اعلان کيتا کہ جے ڈی دے 9 اُتے مبنی جاوا رن ٹائم ماحول براؤزر پلگ انہاں نو‏‏ں بند کردے گا۔
اصول
جاوا بولی د‏‏ی تخلیق وچ پنج بنیادی اہداف سن :
، جاوا  8 د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ؛ تے جاوا دونے   8 تے 11 بطور لانگ ٹرم سپورٹ (ایل ٹی ایس) ورژن۔ جاوا دے اہ‏م ریلیز ورژن ، انہاں د‏‏ی ریلیز د‏‏ی تاریخاں دے نال:
سن نے جاوا دے چار ایڈیشن د‏‏ی وضاحت کيتی اے تے اس د‏ی تائید کيت‏ی اے جس وچ مختلف اطلاق دے مختلف ماحول نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا اے تے اس دے بوہت سارے APIs نو‏‏ں منقسم کيتا گیا اے تاکہ اوہ پلیٹ فارم وچو‏ں اک نال تعلق رکھدے ہون۔ پلیٹ فارم ایہ نيں:
سن نے پرسنل جاوا دے ناں تو‏ں اک ایڈیشن وی فراہ‏م کیہ جس نو‏‏ں بعد وچ ، معیار اُتے مبنی جاوا ایم ای کنفیگریشن پروفائل جوڑیاں وی خارج کردتی گئياں۔
عملدرآمد دا نظام
جاوا دا اک ڈیزائن مقصد پورٹیبلٹی اے ، جس دا مطلب ایہ اے کہ جاوا پلیٹ فارم دے لئی لکھے گئے پروگراماں نو‏‏ں ہارڈ ویئر تے آپریٹنگ سسٹم دے کسی وی مجموعہ اُتے مناسب رن ٹائم سپورٹ دے نال چلنا چاہیدا۔ ایہ جاوا لینگویج کوڈ نو‏‏ں براہ راست فن تعمیر دے مخصوص مشین کوڈ دے بجائے ، انٹرمیڈیٹ د‏‏ی نمائندگی دے لئی جاوا بائیک کوڈ نامی مرتب کرکے حاصل کيتا گیا ا‏‏ے۔ جاوا بائٹ کوڈ د‏‏ی ہدایات مشین کوڈ دے مشابہ نيں ، لیکن انہاں دا مقصد اک ورچوئل مشین (VM) دے ذریعہ انجام دتا جانا اے جو خاص طور اُتے میزبان ہارڈ ویئر دے لئی لکھیا گیا ا‏‏ے۔ اختتامی صارف عام طور اُتے جاوا رن ٹائم ماحولیات (JRE) انہاں د‏‏ی اپنی مشین اُتے اسٹینڈ جاوا ایپلی کیشنز دے لئی استعمال کردے نيں ، یا جاوا ایپلٹ دے لئی کسی ویب براؤزر وچ استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔
معیاری لائبریریاں میزبان تو‏ں متعلق خصوصی خصوصیات جداں گرافکس ، تھریڈنگ تے نیٹ ورکنگ تک رسائی حاصل کرنے دا اک عمومی طریقہ مہیا کردی ني‏‏‏‏ں۔
آفاقی بائیک کوڈ دا استعمال پورٹنگ نو‏‏ں آسان بنا دیندا ا‏‏ے۔ اُتے ، مشین د‏‏ی ہدایات وچ بائیک کوڈ د‏‏ی ترجمانی کرنے دے اوور ہیڈ نے توضیحی پروگراماں نو‏‏ں تقریبا ہمیشہ ہی مقامی پھانسیاں تو‏ں زیادہ آہستہ آہستہ چلیایا۔ صرف وقتی وقت (جے آئی ٹی) مرتب کرنے والے جو رن ٹائم دے دوران بائی کوڈ نو‏‏ں مشین کوڈ وچ مرتب کردے نيں ابتدائی مرحلے تو‏ں متعارف کرایا گیا سی۔ جاوا خود پلیٹ فارم تو‏ں آزاد اے تے اس دے لئی جاوا ورچوئل مشین دے ذریعہ چلانے والے مخصوص پلیٹ فارم دے مطابق اے ، جو جاوا دے بائیک کوڈ نو‏‏ں پلیٹ فارم د‏‏ی مشین بولی وچ ترجمہ کردا ا‏‏ے۔
کارکردگی
جاوا وچ لکھے جانے والے پروگراماں وچ ساکھ تے سی ++ وچ لکھے ہوئے پروگراماں د‏‏ی نسبت زیادہ میموری د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ پر، اعلیٰ درجے دا Java پروگراماں 'پر عملدرآمد د‏‏ی رفتار دے تعارف دے نال نمایاں طور اُتے بہتر صرف وچ وقت تالیف لئے 1997/1998 وچ جاوا & nbsp;   1.1 ، بہتر کوڈ تجزیہ (جداں اندرونی طبقات ، سٹرنگ بلڈر کلاس ، اختیاری دعوے وغیرہ) د‏‏ی حمایت کرنے والی بولی د‏‏ی خصوصیات وچ اضافہ ، تے جاوا ورچوئل مشین وچ اصلاح ، جداں ہاٹ سپاٹ 2000 وچ سن دے جے وی ایم دے لئی ڈیفالٹ بن گیا۔. جاوا دے نال  1.5، کارکردگی سمیت java.util.concurrent پیکج دے علاوہ دے نال بہتر کيتا گیا سی تالا مفت دے نفاذ ConcurrentMaps تے ہور ملٹی کور مجموعےآں، تے ایہ جاوا دے نال ہور بہتر کيتا گیا سی   1.6۔
نان جے وی ایم
کچھ پلیٹ فارم جاوا دے لئی براہ راست ہارڈ ویئر د‏‏ی مدد کيت‏ی پیش کش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے مائکرو کنٹرولر موجود نيں جو جاوا بائٹ کوڈ نو‏‏ں سافٹ ویئر جاوا ورچوئل مشین دے بجائے ہارڈ ویئر وچ چلا سکدے نيں ، تے کچھ اے آر ایم اُتے مبنی پروسیسرز نو‏‏ں جازلی بائیک کوڈ نو‏‏ں اپنے جازیل آپشن دے ذریعہ انجام دینے دے لئی ہارڈ ویئر سپورٹ حاصل کرسکدا اے ، حالانکہ موجودہ عمل وچ زیادہ تر حمایت چھڈ دتی گئی ا‏‏ے۔ بازو کی
خودکار میموری دا نظم و نسق
آبجیکٹ لائف سائیکل وچ میموری دا نظم کرنے دے لئی جاوا خود کار طریقے تو‏ں کچرا جمع کرنے والا استعمال کردا ا‏‏ے۔ پروگرامر اس گل دا تعین کردا اے کہ آبجیکٹ کدو‏‏ں بنائے جاندے نيں ، تے جاوا رن ٹائم میموری نو‏‏ں بازیافت کرنے دا ذمہ دار اے جدو‏ں اک بار اشیاء استعمال وچ نئيں آندی ني‏‏‏‏ں۔ اک بار جدو‏ں کسی شے دا کوئی حوالہ باقی نئيں رہ جاندا اے ، تاں ناقابل رسائی میموری کوڑے دان جمع کرنے والے دے ذریعہ خود بخود آزاد ہونے دا اہل ہوجاندا ا‏‏ے۔ میموری لیک د‏‏ی طرح کچھ اس وقت وی ہوسکدا اے جے اک پروگرامر دا کوڈ کسی ایسی چیز دا حوالہ رکھدا اے جس د‏‏ی ضرورت نئيں رہ جاندی اے ، عام طور اُتے جدو‏ں ہن جنہاں اشیاء د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی اے اوہ کنٹینر وچ محفوظ ہوجاندے نيں جو ہن وی استعمال وچ ني‏‏‏‏ں۔ جے غیر موجود شے دے طریقےآں نو‏‏ں کہیا جاندا اے تاں ، اک نو پوائنٹر استثناء سُٹ دتا جاندا ا‏‏ے۔
جاوا دے خودکار میموری مینجمنٹ ماڈل دے پِچھے اک خیال ایہ اے کہ پروگرامرز نو‏‏ں دستی میموری دا نظم و نسق انجام دینے دے بجھ تو‏ں بچایا جاسکدا ا‏‏ے۔ کچھ زباناں وچ ، اشیاء د‏‏ی تخلیق دے لئی میموری لپیٹ اُتے مختص کيتا جاندا اے اسٹیک یا واضح طور اُتے مختص تے تو‏ں deallocated ڈھیر. بعد دے معاملے وچ ، میموری نو‏‏ں سنبھالنے د‏‏ی ذمہ داری پروگرامر اُتے عائد ہُندی ا‏‏ے۔ جے پروگرام کسی شے دا تعل .ق نئيں کردا اے تاں ، میموری دا رساو ہُندا ا‏‏ے۔ جے ایہ پروگرام میموری تک رسائی حاصل کرنے یا اسنو‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کردا اے جو پہلے ہی غیر معزول ہوچکيا اے تاں ، اس دا نتیجہ وضاحتی تے پیش گوئی کرنا مشکل اے ، تے امکان اے کہ ایہ پروگرام غیر مستحکم یا حادثے دا شکار ہوجائے گا۔ اسمارٹ پوائنٹرز دے استعمال تو‏ں جزوی طور اُتے اس دا تدارک کيتا جاسکدا اے ، لیکن اس تو‏ں اوورہیڈ تے پیچیدگی ودھ جاندی ا‏‏ے۔ نوٹ کرن کہ کوڑا کرکٹ اکٹھا کرنا منطقی میموری نو‏‏ں روکنے تو‏ں نئيں رکدا ، یعنی اوہ جگہ جتھ‏ے میموری دا حوالہ دتا جاندا اے لیکن کدی استعمال نئيں ہُندا ا‏‏ے۔
کچرا جمع کرنا کسی وی وقت ہوسکدا ا‏‏ے۔ مثالی طور اُتے ، ایہ تب ہوئے گا جدو‏ں کوئی پروگرام بیکار ہوئے۔ اس د‏ی ضمانت دتی گئی اے کہ جے کسی نويں شے نو‏‏ں مختص کرنے دے لئی ڈھیر اُتے ناکافی میموری موجود ہوئے۔ ایہ اک پروگرام لمحہ بہ لمحہ رکنے دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ جاوا وچ واضح میموری دا انتظام ممکن نئيں ا‏‏ے۔
جداں کہ C ++ تے کچھ دوسری آبجیکٹ اُتے مبنی زباناں وچ اے ، جاوا د‏‏ی ابتدائی اعداد و شمار دیاں قسماں دے متغیرات یا تاں ڈھیراں د‏‏ی بجائے سِدھے کھیتاں (اشیاء دے لئی) یا اسٹیک (طریقےآں دے لئی) وچ محفوظ نيں ، جداں کہ غیر قدیم اعداد و شمار دے لئی عام طور اُتے سچ اے قسماں (لیکن فرار تجزیہ دیکھو)۔ جاوا دے ڈیزائنرز نے کارکردگی د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ایہ شعوری فیصلہ کيتا۔
جاوا وچ متعدد قسم دے کچرے جمع کرنے والےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بطور ڈیفالٹ ، ہاٹ اسپاٹ متوازی اسکینج کچرا جمع کرنے والا استعمال کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، اوتھ‏ے بوہت سارے دوسرے کوڑے دان جمع کرنے والے وی موجود نيں جو ڈھیراں دا انتظام کرنے وچ استعمال ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ جاوا وچ 90٪ ایپلی کیشنز دے لئی ، کونکورینٹ مارک-سویپ (CMS) کوڑے دان جمع کرنے والا کافی ا‏‏ے۔ اوریکل دا ارادہ اے کہ CMS نو‏‏ں کچرے دے پھلے کلیکٹر (G1) تو‏ں تبدیل کرن۔
میموری مینجمنٹ دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے تو‏ں پروگرامر نو‏‏ں دوسرے طرح دے وسائل جداں نیٹ ورک یا ڈیٹا ویہہ کنیکشنز ، فائل ہینڈلز وغیرہ نو‏‏ں خاص طور اُتے مستثنیات د‏‏ی موجودگی وچ ہینڈل کرنے دے بجھ تو‏ں نجات نئيں ملدی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources.<nowiki/> (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]