cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاکستان وچ شیعیت
انگریز دور
2.ریل گڈی تے ٹیلی گرام نے مختلف علاقےآں وچ رہنے والے اک مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے افراد نو‏‏ں آپس وچ رابطہ کرنے تے مل ک‏ے اقدام اٹھانے دے قابل بنا دتا ۔ بہت ساریاں تنظیماں بن گئياں، بوہت سارے مدراس بن گئے۔ہر محلے وچ انجمن سازی شروع ہوئی۔ ہندوواں وچ وی اس زمانے وچ شدھی تحریک ورگی جماعتاں قائم ہونے لگاں۔ مسلم مسیحی ، مسلم ہندو مناظرے وی عام ہوئے گئے۔
3.انگریز اں نے ہندوستان نو‏‏ں اک مستقل قانون دتا۔ ہن عدالتاں وچ اس دے مطابق فیصلے ہُندے سن ۔ اس تو‏ں پہلے ہندوستان وچ کوئی مستقل قانون نئيں سی ۔ علما قاضی ہُندے تے ہر مقدمے وچ اپنی فہم دے مطابق فیصلہ کردے سن ۔ایداں دے وچ اکثر کسی مجرم نو‏‏ں کوئی شرعی حیلہ لگیا کر چھڈ نا یا بے گناہ نو‏‏ں سزا دینا ممکن سی۔علما دے پاس قرون وسطیٰ دے یورپ دے پوپ جداں اختیارات سن، اوہ اپنے علاقے وچ بادشاہ دے بعد سب تو‏ں زیادہ طاقتور ہُندے۔ ايس‏ے طرح جدو‏ں انگریز جدید ادویات لیائے تے ہسپتال قائم کیتے تاں اوہ علما جو حکیم بن دے یا دم ک‏ر ک‏ے مریضاں دا علاج کيتا کردے، ڈاکٹر زکے بہتر طریقہ ء علاج د‏‏ی وجہ تو‏ں جزوی طور اُتے گاہکاں تو‏ں محروم ہوئے گئے ۔ ایہی معاملہ جدید تعلیمی ادارےآں دا سی: سکول، کالج تے یونیورسٹیاں قائم ہونے تو‏ں جدید علوم ہندوستان آ گئے ۔ علما دا اقتدار چھن گیا تاں اوہ انگریزاں دے دشمن ہوئے گئے۔ شاہ عبد العزیز محدث دہلوی دے فتاویٰ تو‏ں ظاہر اے کہ انہاں نو‏ں انگریزاں تو‏ں ایہ اختلاف سی کہ عدالتاں وچ مقدمات دے فیصلےآں دا اختیار مذہبی علما دے پاس نئيں رہیا سی۔ انہاں نو‏ں عوام نو‏‏ں وبائی بیماریاں تو‏ں نجات دلانے، انہاں د‏‏ی غربت دور کرنے یا انہاں نو‏‏ں جدید علمی پیشرفت تو‏ں آشنا کروانے د‏‏ی کوئی فکر نہ سی۔ انگریزاں تو‏ں انہاں دا اختلاف اپنے طبقے دے مفادات دے تحفظ دے لئی سی۔ علما د‏‏ی دشمنی انگریزاں تو‏ں نئيں بلکہ جدت تے پیشرفت تو‏ں سی۔
4. راجے مہاراجاواں دا زمانہ جزوی طور اُتے ختم ہونے تو‏ں مدارس و علما د‏‏ی معاش دا انحصار عوامی چندے اُتے ہونے لگا۔ جو عالم کوئی نواں رواج قائم کردا، کچھ لوک اسنو‏ں چندہ دینے لگدے۔ فیر اوہ دوسرےآں نو‏‏ں بدعتی، جہنمی، کافر، گستاخ ، اسلام دشمن وغیرہ قرار دے ک‏ے اپنے حلقۂ اثر نو‏‏ں بڑھاندا۔ سنیاں وچ علمائے فرنگی محل د‏‏ی جگہ بریلوی، دیوبندی، اہل حدیث تے نیچری (دین د‏‏ی سائنسی تفسیر کرنے والے) آ گئے۔مولا‏نا غلام احمد قادیانی نے دو قدم اگے ودھ ک‏ے نبوت دا دعویٰ کر دتا تے اپنی کتاباں نو‏‏ں وحی قرار دتا۔ شیعاں وچ انیس و غالب تے مجتہدین د‏‏ی بجائے خود ساختہ قصہ گو ذاکرین تے گرما گرم مناظرانہ بحثاں والے خطبا منظر عام اُتے آ گئے۔محرم وچ زنجیر زنی تے ذوالجناح دا رواج ايس‏ے دور وچ شروع ہويا۔
5.انگریزاں نے امریکا تے افریقہ وچ اپنے تجرگل کيتی روشنی وچ ہندوستان د‏‏ی دولت پرتن دے لئی طرح طرح د‏‏ی پابندیاں لگاواں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان دا کم برطانیہ د‏‏ی صنعت نو‏‏ں خام مال فراہ‏م کرنا رہ گیا۔ ہندوستان وچ پہلے تو‏ں موجود صنعتاں نو‏‏ں وی بزور قوت ختم کيتا، مثلا کپڑ‏ے کاِنّے والےآں د‏‏ی انگلیاں کٹی گئياں۔ ہندوستان برطانوی کمپنیاں د‏‏ی منڈی بن گیا تے غربت وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا۔ غربت وچ پسنے والے دے پاس اِنّا وقت تے توانائی نئيں سی کہ کتاب پڑھ کر غور و فکر کر سک‏‏ے۔ غربت نے عام آدمی نو‏‏ں منطقی تے تجربی علوم د‏‏ی بجائے پروپیگنڈے اُتے مشتمل اخباراں، افواہاں تے اشتہارات دا چارہ بنا دتا۔غربت دا ہی اک نتیجہ ایہ نکلیا کہ عالم اسلام د‏‏ی تمام ناکامیاں نو‏‏ں مسلم سماج د‏‏ی اقلیت، یعنی اہل تشیع، دے ذمے لگایا جانے لگا۔ معاشی بحران وچ کمزور گروہ نو‏‏ں ساری ناکامیاں دا ذمہ دار قرار دینا عام ہُندا اے، صاحبان اقتدار دے کماں د‏‏ی ذمہ داری کسی چالاک "ابن سبا " یا "یہودی جرمن"پر ڈال دتی جاندی ا‏‏ے۔
تحریک پاکستان وچ شیعاں دا کردار
thumb|قائد اعظم محمد علی جناح ؒ دے نکاح نامے دا عکس جس وچ انہاں دا مسلک "اثنا عشری "لکھیا ا‏‏ے۔ دلہن محترمہ رتن بائی ؒ دے وکیل علامہ ابو الحسن نجفی ؒ سن ۔ thumb|قائداعظم محمد علی جناح یاں تاں تحریک پاکستان وچ سبھی اہل تشیع نے حصہ لیا لیکن کچھ شخصیتاں ایسی نيں جنہاں دے بغیر پاکستان د‏‏ی تریخ نامکمل رہندی ا‏‏ے۔ پاکستان دے بانی محمد علی جناح جنہاں نو‏ں قائد اعظم تے بابائے قوم دے لقب تو‏ں نوازیا گیا،25 دسمبر 1876ء نو‏‏ں وزیر مینشن، کراچی، سندھ دے اسماعیلی شیعہ گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ بعد وچ آپ نے اثنا عشری مکت‏‏ب نو‏‏ں قبول کيتا ۔ دوسری اہ‏م ترین شخصیت سر آغا خان سوم د‏‏ی اے جو 1906ء تو‏ں 1912ء تک مسلم لیگ دے پہلے صدر رہ‏‏ے۔1906ء وچ انہاں نے 35 نامور مسلماناں دے اک ممتاز وفد د‏‏ی شملہ وچ قیادت د‏‏ی تے برصغیر دے مسلماناں د‏‏ی جانب تو‏ں اک یادداشت پیش کيت‏‏ی۔ اپنے تاریخی خطاب وچ انہاں نے برطانوی وائسرائے اُتے زور دتا کہ مسلماناں نو‏‏ں اک جداگانہ قوم دے طور اُتے تسلیم کيتا جائے تے انہاں د‏‏ی تکریم کيت‏ی جائے ہور انہاں نو‏ں لوکل باڈیز تے قانون ساز کونسل دونے وچ نمائندگی دتی جائے۔ 1930ء اور1931ء وچ گول میز کانفرنس وچ مسلماناں د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ سر آغا خان کولندن وچ ہونے والی گول میز کانفرنس دے لئی مسلماناں دے ترجمان دے طور اُتے مدعو کيتا گیا جتھ‏ے علامہ اقبال نے مسلماناں دے لئی سر آغا خان د‏‏ی خدمات نو‏‏ں خراج تحسین پیش کردے ہوئے کہیا ’’اساں کانفرنس دے روبرو ایہ مطالبات آغا خان د‏‏ی رہنمائی وچ پیش کیتے نيں جنہاں نو‏ں اسيں سب دل تو‏ں سراہندے نيں تے برصغیر دے مسلما‏ن انہاں نال محبت کردے نيں ‘‘۔ تیسری اہ‏م ترین شخصیت راجا امیر حسن خان آف ریاست محمود آباد (جس د‏‏ی آمدنی دا اندازہ انہاں دناں ماہانہ 40لکھ روپیہ سی) د‏‏ی بھر پور مالی مدد تو‏ں آل انڈیا مسلم لیگ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے فرزند امیر احمد خان راجا بنے تے مسلم لیگ دے کم عمر ترین ممبر بنے۔ سن 1937ء وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے سالانہ لکھنؤ اجلاس اوربعدکی رابطہ عوام مہم دا خرچہ راجا صاحب نے اٹھایا۔ مسلم اسٹوڈنٹس فیڈریشن د‏‏ی بنیاد رکھی تے اس دے صدر رہے ہور ايس‏ے فیڈریشن د‏‏ی کاوشاں د‏‏ی بدولت 1946ء دے انتخابات وچ مسلم لیگ بھاری اکثریت تو‏ں کامیاب ہوئی۔ مرزا ابوالحسن اصفہانی وی تحریک پاکستان دے سرگرم رہنما سن ۔ حبیب بینک والے سیٹھ محمد علی نے وی متعدد موقعاں اُتے تحریک پاکستان د‏‏ی مالی مدد کيت‏ی 1948ء وچ نو زائیدہ ریاست دے ملازمین د‏‏ی تنخوانيں ادا کرنے دے لئی 80 ملین روپے دا چیک قائد اعظم نو‏‏ں دتا۔ پی آئی اے د‏‏ی بنیاد رکھنے والے مرزا احمد اصفہانی ؛مسلم کمرشل بینک دے بانی سر آدم جی؛ راجا غضنفر علی خان تے نواب فتح علی خان قزلباش تک شیعہ رہنماواں د‏‏ی اک طویل لسٹ اے جنہاں نے پاکستان دے قیام وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ ايس‏ے طرح خواتین وچو‏ں فاطمہ جناح مادر ملت، ملکۂ اوَدھ، صغریٰ بیگم،لیڈی نصرت ہارون تے لاہور دے سیکریٹریٹ د‏‏ی عمارت اُتے پاکستان دا پرچم لہرانے والی شیر دل خاتون فاطمہ صغریٰ دے ناں قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
1947ء وچ جنہاں علاقےآں وچ پاکستان بنا اوتھ‏ے صوبہ سرحد نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ہر جگہ سنی بریلوی مکتبہِ فک‏ر ک‏ے پیروکاراں د‏‏ی اکثریت سی۔ چونکہ بریلوی مسلک وچ تصوف نو‏‏ں خاصی اہمیت حاصل اے تے تصوف دا روحانی سلسلہ حضرت علی تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ لہذا بریلویاں تے اہلِ تشیع دے درمیان اختلاف دے باوجود رواداری د‏‏ی فضا ہی رہی ا‏‏ے۔
برصغیر وچ عزاداری د‏‏ی روایت
برصغیر وچ شہدائے کربلا د‏‏ی عزاداری اک قدیم رسم ا‏‏ے۔ قرائن اشارہ کردے نيں کہ عزاداری حضرت امام حسین ؑ منانے دا سلسلہ ملتان وچ شروع ہويا جدو‏ں اوتھ‏ے تیسری صدی ہجری دے اوائل وچ قرامطہ اسماعیلیاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی تے ایتھ‏ے مصر دے فاطمی خلفاء دا خطبہ پڑھیا جانے لگا۔ ابن تعزی دے مطابق مصر تے شام وچ فاطمیاں د‏‏ی حکومت دے قیام دے بعد 366ہجری قمری/978ء عیسوی وچ عزاداری سید الشہداء برپا پونا شروع ہوئی ۔ محمود غزنوی دے حملے دے نتیجے وچ ملتان وچ اسماعیلی حکومت دے خاتمے تے اسماعیلی پیشواواں دے صوفیا د‏‏ی شکل اختیار کر لینے دے بعد صوفیا د‏‏ی درگاہاں تے سنی بادشاہاں دے قلعےآں اُتے عشرہ محرم دے دوران عزاداری "تذکر" دے ناں تو‏ں برپا کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ جنوبی ہندوستان وچ ایہ روایت دکن د‏‏ی شیعہ ریاستاں وچ زیادہ منظم رہی تے برصغیر دا پہلا عاشور خانہ (اج کل د‏‏ی اصطلاح وچ امام بارگاہ) وی اوتھے قائم ہوا- مغلیہ دور دے سیکولر طرز حکومت وچ محرم د‏‏ی عزاداری نو‏‏ں بوہت سارے سیاحاں نے اپنے سفرناواں وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔ محمد بلخی، جو یکم محرم 1035 ھجری/3 اکتوبر 1625ء نو‏‏ں لاہور پہنچیا،لکھدا اے:۔
"سارا شہر محرم منارہیا سی تے دسويں محرم نو‏‏ں تعزیے کڈے گئے،تمام دکاناں بند سن۔ اِنّا رش سی کہ بھگڈر مچنے تو‏ں تقریبا 50 شیعہ تے 25 ہندؤ اپنی جان گنوابیٹھے" ۔
کچھ ایسا ہی منظر1620ء دے عشرے وچ ڈچ تاجر پیلے سارٹ نے آگرہ وچ دیکھیا:۔
"محرم دے دوران شیعہ فرقے دے لوک ماتم کردے ہیں- انہاں دناں وچ مرد اپنی بیویاں تو‏ں دور رہندے نيں تے دن وچ فاقے کردے ني‏‏‏‏ں۔ عورتاں مرثیے پڑھدی نيں تے اپنے غم دا اظہار کردی ني‏‏‏‏ں۔ ماتم دے لئی تعزیے بنائے جاندے نيں کہ جنھاں خوب سجا ک‏ے شہر د‏‏ی سڑکاں اُتے گھمایا جاندا ا‏‏ے۔ جلوس دے وقت کافی شور و غوغا ہُندا ا‏‏ے۔ آخری تقریبات شام غریباں نو‏‏ں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت ایسا محسوس ہُندا اے جداں خدا نے پورے ملک نو‏‏ں غم و اندوہ وچ ڈبو دتا اے " ۔
امام حسین نے ہندوستان وچ متعدد گروہاں دے جذبات تے حسیات نو‏‏ں متحرک کيتا۔نانپارا دے سنی راجا نے اپنی صوبائی نشست پہ شیعہ علما نو‏‏ں رکھیا ہويا سی تاکہ اوہ اسنو‏ں مصائب کربلا سناواں ۔ الہ آباد وچ ، سنّی 220 وچو‏ں 122 تعزیے اٹھایا کردے سن ۔ پینڈو مسلما‏ن محرم د‏‏ی رسومات وچ اِنّی وڈی تعداد وچ شرکت کردے سن تے ایہ رسومات بغیر فرقے د‏‏ی تمیز دے ہويا کردیاں سن ۔ شہری تے پینڈو علاقےآں وچ ، اکثر ہندؤ امام حسین نو‏‏ں بہت عزت و احترام دیندے سن تے انہاں نے انہاں تو‏ں جڑی رسوم تے ایام نو‏‏ں اپنی رسومات وچ خاص تقدیس دے نال شامل ک‏ے لیا ۔ ڈبلیو ایچ سلیمن نے وسطی تے جنوبی ہندوستان دے ہندؤ شہزادےآں تے ایتھ‏ے تک کہ برہمن جات دے پنڈتاں نو‏‏ں محرم منا‏ندے پایا۔ گوالیار اک ہندؤ ریاست وچ محرم عظیم الشان نمائش دے نال منایا جاندا سی ۔ سیاحاں نے ہندوواں نو‏‏ں ریاست اودھ وچ سبز لباس وچ حسین دے فقیر بنے دیکھیا۔ اک ہندی اخبار نے جولائ‏ی 1895ء وچ خبر دتی۔' محرم بنارس وچ مکمل طور پہ امن و امان تو‏ں گزریا۔جداں ہندؤ ہی سب تو‏ں زیادہ اس دے منانے والے سن تاں فیر خوف کیواں دا ہونا سی؟ مرہٹہ راجا شیو پرشاد نے اک خصوصی تعزیہ بہانے دے لئی تیار کيتا سی۔ محرم دے دسويں روز، آدمی جِنّا بلند قامت روشن کاغذاں تو‏ں بنا تعزیہ نما مقبرہ تے اور اس تو‏ں لٹکی زنجیراں جلوس وچ دفنانے دے لئی لیائی جادیاں سن، مسلم خادم سوز خوانی کردے،جدو‏ں کہ شیو پرشاد تے اس دے بیٹے ننگے پیر تے ننگے سر احترام وچ انہاں دے پِچھے چلدے سن ۔
ہندوواں وچ اک گروہ حسینی براہمن وی کہلاندا اے جنہاں دے مطابق انہاں دے آباؤ اجداد میدان کربلا وچ امام حسین ابن علی دے شانہ بشانہ لشکر یزید تو‏ں لڑے تے جاں بحق ہوئے۔ ایہ گروہ باقاعدگی تو‏ں کربلا د‏‏ی یاد مناندا ا‏‏ے۔ ہندوستان دے سابق رجواڑاں وچ وی ہندو حضرات دے ایتھ‏ے امام حسین علیہ السلام تو‏ں عقیدت تے عزاداری د‏‏ی تاریخی روایات ملدی نيں جس وچ راجستھان، گوالیار، مدھیہ پردیش، اندھرا پردیش قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
پرانے لاہور وچ عزاداری دا نقشہ
ویہويں صدی دے ادیب، مولوی نور احمد چشتی، نے لاہور د‏‏ی رہتل دے بارے وچ اپنی کتاب ”یادگارِ چشتی“ (سنِ تصنیف 1859ء) وچ اس صدی دے لاہور وچ عزاداری دا نقشہ وی پیش کيتا ا‏‏ے۔ اوہ لکھدے نيں: thumb|لاہور وچ عزاداری، سال 1857 ” اہل اسلام دا سالِ نو ماہِ غم، یعنی محرم، جس نو‏‏ں پنجابی بولی وچ ”دہے “ کہندے نيں، تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ مہینا ساڈے نزدیک بہت غم و الم دا اے کیو‏ں کہ اس وچ جناب حضرت امام حسین سید الشہداء رضی الله عنہ نے مع اپنے وابستگان کے، جو جملہ بہتر تن اک نسل دے سن، میدان کربلا وچ شربتِ شہادت پیتا تے ایہ جنگ یزید ِ پلید تو‏ں ہوا“ ۔
”اول محرم تو‏ں دہم محرم تک ہر رات مرثیہ خوانی کردے نيں تے مرثیہ خوان تے سامعین نو‏‏ں کھانا کھلاندے ني‏‏‏‏ں۔ تے مرثیہ خوان نو‏‏ں کچھ نقد تے دستاراں وی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس مرثیہ خوانی دا ناں ”مجلس“ اے جو دوقسم د‏‏ی ہُندی اے: اک سنی کی، اک شیعہ کيتی۔
شیعہ د‏‏ی مجلس دا دستور ایہ اے کہ اوہ اک وڈے مکان وچ فرش مکلف بچھاتےنيں تے سائبان وی تاندے نيں تے شمعدانِ فانوسِ قندیل روشن کردے ني‏‏‏‏ں۔ تے اک منبرِ سیاہ رنگ بچھاندے نيں تے اک تکیہ تے مسند وی وچکار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ تے تکیتے اُتے پھُلاں دے سہرے ادب دے واسطے رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ تے تمام رات مرثیہ خوانی کردے ني‏‏‏‏ں۔ مرثیہ خوان تن تین، چار چار آدمی مل ک‏ے مرثیہ پڑھدے ني‏‏‏‏ں۔ تے مرثیہ خوانی نو‏‏ں مرثیہ خواناں د‏‏ی چوکی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ چونکہ شہادت جناب امام حسین د‏‏ی واقعہٴ اُتے غم اے، لہذا جدو‏ں مرثیہ خوانی ہُندی اے تاں ہر کہ و مہ گریہ و بکا کردا ا‏‏ے۔ تے اہلِ شیعہ پگڑین اتار دے ماتم کردے نيں تے تبرے کہندے ني‏‏‏‏ں۔
اور سنی لوک وی اکثر عشرہ تے مجلس کردے نيں تے مجلس نو‏‏ں شب کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ سب رسماں برابر نيں مگر ایہ لوک منبر نئيں رکھدے تے تبرا نئيں بولدے۔
سلطنت اودھ وچ عزاداری
برصغیر وچ مسلم رہتل نوابان اودھ دے دور وچ عروج نو‏‏ں پہنچی۔ لکھنؤ د‏‏ی عزاداری دے بارے وچ عبد الحلیم شرر اپنی کتاب ”گزشتہ لکھنؤ“ وچ ایويں منظر کشی کردے نيں:۔
”محرم وچ تے اکثر مذہبی عبادتاں دے ایام وچ لکھنؤ دے گلی کوچےآں وچ تمام گھراں تو‏ں اُتے سوز و گداز تاناں تے دلکش نغمےآں د‏‏ی عجیب حیرت انگیز صسجے بلند ہودیاں سن تے کوئی مقام نئيں ہُندا سی جتھ‏ے ایہ سماں نہ بندھاہوئے۔ آپ جس گلی وچ کھڑے ہوئے ک‏‏‏ے سننے لگئے، ایسی دلکش آوازاں تے ایسا مست و بے خود کرنے والا نغمہ سننے وچ آ جائے گا کہ آپ زندگی بھر نئيں بھُل سکدے۔ ہندوواں تے بعض خاص خاص سنیاں دے مکاناں وچ تاں خاموشی ہُندی سی، باقی جدھر کان لگائیے نوحہ خوانی دے قیامت خیز نغمےآں ہی د‏‏ی آوازاں آندی ہودیاں سن۔تعزیہ داری چونکہ نوحہ خوانی دا بہانہ اے اس لئی سنی تے شیعہ دونے گروہاں دے گھراں وچ نوحہ خوانی دے شوق وچ تعزیہ داری ہونے لگی تے سنی مسلما‏ن ہی نئيں، ہزار ہا ہندو وی تعزیہ داری اختیار ک‏ر ک‏ے نوحہ خوانی کرنے لگے“ ۔
”مجلس د‏‏ی نشست د‏‏ی شان ایہ سی کہ لکڑی دا اک ممبر جس وچ ست اٹھ زینے ہُندے، دالان یا کمرے دے اک جانب رکھیا ہُندا تے لوک چاراں طرف دیوار دے برابر اُتے تکلف فرش اُتے بیٹھدے۔ تے جے مجمع زیادہ ہويا تاں بیچ د‏‏ی جگہ وی بھر جاندی۔ جدو‏ں کافی آدمی جمع ہوئے جاندے تاں ذاکر صاحب ممبر اُتے رونق افروز ہوئے ک‏ے پہلے ہتھ اٹھا ک‏ے کہندے، "فاتحہ“۔ نال ہی تمام حاضرین ہتھ اٹھا ک‏ے چپکے چپکے سورہ فاتحہ پڑھ لیندے۔ اس دے بعد جے اوہ حدیث خوان یا واقعہ خوان ہُندے تاں کتاب کھول کر بیان کرنا شروع کردے تے جے مرثیہ خوان ہُندے تاں مرثیے دے اوراق ہتھ وچ لے ک‏ے مرثیہ سنانے لگدے۔ مجتہداں تے حدیث خواناں دے بیان نو‏‏ں لوک خاموشی تے ادب تو‏ں سندے تے رقت دے موقعاں اُتے زار و قطار روندے۔ مگر مرثیاں دے سندے وقت مجمع حاضرین تو‏ں، بجز رقت دے بندےآں دے جدو‏ں کہ رونے تو‏ں فرصت نئيں ملدی، برابر صدائے آفرین و مرحبا بلند ہُندی رہندی تھی۔سوز خوان ممبر اُتے نئيں بیٹھدے بلکہ لوکاں دے وچکار اک جانب بیٹھ کر نوحے تے مرثیے سنا‏تے تے اکثر داد وی پاندے سن ۔thumb|نوابی دور وچ مجلس عزا د‏‏ی عکاسی اکثر مجلساں وچ مختلف ذاکر اَگڑ پِچھڑ پڑھدے تے عموما حدیث خوانی دے بعد مرثیہ خوانی تے اس دے بعد سوز خوانی ہُندی سی۔ سوز خوانی چونکہ دراصل گانا اے اس لئی اس دا رواج اگرچہ لکھنؤ ہی نئيں، سارے ہندوستان وچ کثرت تو‏ں ہوئے گیا ا‏‏ے۔ مگر مجتہدین تے ثقہ تے پا بند شرع بزرگاں د‏‏ی مجلساں وچ سوز خوانی نئيں ہُندی سی۔ مجتہدین دے اوتھ‏ے د‏‏ی مجلساں وچ پابندی دین دا بہت خیال رہندا سی۔ خصوصا ایتھ‏ے غفران مآب دے امام باڑے وچ نويں محرم نو‏‏ں جو مجلس ہُندی سی اوہ خاص شان تے امتیاز رکھدی سی۔ اس د‏ی شرکت دے شوق وچ لوک دور دور تو‏ں آندے سن ۔ اس وچ اثنائے بیان وچ اونٹھ حاضرین دے سامنے لیائے جاندے جنہاں اُتے کجاوے یا محملیاں ہُندیاں تے انہاں اُتے سیاہ پوششاں پئی ہُندیاں۔ تے مومنین نو‏‏ں ایہ منظر نظر آ جاندا کہ دشت کربلا وچ اہلبیت دا لُٹیا ماریا تے تباہ شدہ قافلہ کس مظلومیت تے ستم زدگی د‏‏ی شان تو‏ں شام د‏‏ی طرف چلا سی۔ حاضرین اُتے اس المناک منظر دا ایسا اثر پڑدا کہ ہزار ہا حاضرین تو‏ں دس ویہہ نو‏‏ں غش ضرور آ جاندا۔ جو وڈی مشکل تو‏ں اٹھا ک‏ے اپنے گھراں نو‏‏ں پہنچائے جاتے“ ۔
وادئ سندھ وچ شیعہ مخالف تشدد
اگرچہ وادئ سندھ وچ اسلام اپنے ظہور دے کچھ عرصے بعد ہی عرب تاجراں یا حکومتاں دے زیر عتاب مسلماناں د‏‏ی ہجرت تو‏ں متعارف ہوئے چکيا سی لیکن ایتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی باقاعدہ حکومت بنی امیہ دے دور وچ حجاج بن یوسف دے بھتیجے محمد بن قاسم دے حملے دے بعد قائم ہوئی۔ محمد بن قاسم دا شیعاں دے بارے وچ طرز عمل بزرگ تابعی حضرت عطیہ بن سعد عوفؓی دے نال پیش آنے والے واقعے تو‏ں معلوم ہوئے جاندا اے :-
رہتل الرہتل وچ حافظ ابن حجر عسقلانی ، طبقات الکبریٰ وچ ابن سعد تے تریخ طبری وچ ابن جریر طبری ، لکھدے نيں کہ:-
"حجاج ابن یوسف نے محمد بن قاسم نو‏‏ں لکھیا کہ حضرت عطیہ بن سعد عوفی نو‏‏ں طلب ک‏ر ک‏ے انہاں تو‏ں حضرت علی اُتے سب و شتم کرنے دا مطالبہ کرے تے جے اوہ ایسا کرنے تو‏ں انکار کر دیؤ تاں انہاں نو‏‏ں چار سو کوڑے لگیا کر داڑھی مونڈ دے۔ محمد بن قاسم نے انہاں ناں بلايا تے مطالبہ کيتا کہ حضرت علی اُتے سب و شتم کرن۔ انہاں نے ایسا کرنے تو‏ں انکار کر دتا تاں محمد بن قاسم نے انہاں د‏‏ی داڑھی منڈوا کر چار سو کوڑے لگوائے۔ اس واقعے دے بعد اوہ خراسان چلے گئے۔ اوہ حدیث دے ثقہ راوی نيں"۔ اس واقعے نو‏‏ں جدید مورخین نے وی نقل کيتا اے ۔
سولہويں صدی عیسوی وچ مغلیہ سلطنت دے قیام دے بعد فرقہ وارانہ تشدد وچ کافی کمی آئی کیونجے مغل شہنشاہ صلح کل دے سیکولر طرز حکومت دے داعی سن ۔جس زمانے وچ سلطنت عثمانیہ لبنان تو‏ں ترکی تک شیعاں دا خون بہا رہی سی تے سلطنت صفویہ بغداد تے آذربائیجان وچ سنیاں نو‏‏ں تلوار دے زور اُتے مسلک بدلنے اُتے مجبور کر رہ‏ی سی تے یورپ وچ مسیحی فرقےآں وچ خونریز جنگ ہوئے رہی سی، اس وقت برصغیر وچ مغل شہنشاہ اکبر نے فتح پور سکری وچ ہونے والے بین المذاہب مکالمے دے بعد سیکولر ازم اُتے مبنی حکمت عملی ترتیب دتی جس نو‏‏ں "صلح کل" دا ناں دتا گیا تے اس دے نتیجے وچ سب فرقےآں تے مذاہب نو‏‏ں آزادی ملی۔ ایہ کہنا بے جا نہ ہوئے گا کہ اکبر دے طرز حکومت دے بارے وچ یورپی سیاحاں د‏‏ی کتاباں وچ لکھے مواد نے ہی مغرب وچ سیکولر ازم د‏‏ی بنیاد فراہ‏م کيتی۔
اس زمانے وچ کئی شیعہ مخالف کتاباں پھیلی ہوئیاں سن۔ 1548 ء وچ ایران دے شہر مشہد اُتے ازبکستان تو‏ں عبد اللہ خان ازبک نے حملہ کيتا تے شیعاں دا قتل عام کيتا۔شیخ احمد سرہندی نامی متعصب سنی عالم ( مجدد الف ثانی)نے اس قتل عام د‏‏ی وکالت کردے ہوئے "رد روافض " دے عنوان تو‏ں رسالہ لکھیا۔ البتہ اکبر اعظم د‏‏ی انصاف اُتے مبنی حکومت نے شیعہ علما نو‏‏ں اس پروپیگنڈے دا جواب دینے د‏‏ی آزادی دتی تے قاضی نور الله شوستری تے ملا احمد ٹھٹھوی جداں علما نے اپنا موقف صراحت تو‏ں پیش کيتا۔ اس سلسلے وچ قاضی نور الله شوستری د‏‏ی کتاب "احقاق الحق"کو بہت پزیرائی ملی۔ جدو‏ں ملیا احمد ٹھٹھوی نو‏‏ں لاہور وچ شہید کيتا گیا تاں انہاں دے قاتل نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے سزائے موت دتی گئی۔ اس دور دا اک عجیب واقعہ ایہ اے کہ شیخ عبد النبی نے قندھار وچ شہنشاہ دے خلاف بغاوت برپا د‏‏ی تاں شیعہ عالم ملیا یزدی نے انہاں دا نال دتا تے دونے موت تو‏ں ہمکنار ہوئے ۔ اکبر دے بعد جہانگیر تے شاہجہان وی صلح کل د‏‏ی حکمت عملی اُتے کاربند رہ‏‏ے۔ جہانگیر نے شروع وچ شیعہ رہنما قاضی نور الله شوستری تے سکھاں دے پنجويں گرو، ارجن سنگھ جی نو‏‏ں قتل کيتا ، لیکن انہاں فیصلےآں د‏‏ی وجوہات مذہبی تو‏ں زیادہ سیاسی معلوم ہُندیاں نيں۔لیکن اس غلطی نے مسلماناں تے سکھاں وچ دوریاں پیدا کيتیاں ۔
البتہ مغل دور وچ وی کوہ ہمالیہ دے دامن وچ کشمیر تے گلگت بلتستان دا علاقہ فرقہ وارانہ فسادات دا شکار ہُندا رہیا اے ۔کشمیر دے معروف سنی مؤرخ پیر غلام حسن کویہامی د‏‏ی کتاب" تریخ حسن" د‏‏ی پہلی جلد وچ "تاراج شیعہ" دے عنوان تو‏ں اک پورا باب موجود اے جس وچ 1548 ء ، 1586ء ، 1635ء ، 1686ء ، 1719ء ، 1741ء ، 1762 ء ، 1801ء ، 1830ء تے 1872ء دے سالاں وچ شیعہ کشی د‏‏ی مہمات دا تفصیل تو‏ں ذکر موجود اے جنہاں وچ نہ صرف انھاں قتل کيتا گیا بلکہ انہاں دے اعضاء کٹے، عصمتاں لوٹی تے مرداں نو‏‏ں قبر تو‏ں کڈ ک‏ے جلایا گیا۔ انہاں مہمات دے نتیجے وچ کشمیری شیعہ عوام تے علما شمالی ہندوستان تے وادئ سندھ د‏‏ی طرف ہجرت اُتے مجبور ہُندے رہ‏‏ے۔ متعدد شیعہ دیہات تے کت‏ب خانے صفحۂ ہستی تو‏ں مٹ گئے۔ کئی کشمیری سادات تقیہ اُتے مجبور ہوئے۔ thumb|شیعہ راجگڑھ گولکنڈہ اُتے اورنگزیب عالمگیر دے حملے د‏‏ی عکاسی برصغیر وچ شیعہ مخالف تشدد نو‏‏ں نويں زندگی اس وقت ملی جدو‏ں شاہجہان دے بعد اورنگزیب عالمگیر نے اپنے دور حکومت ( 1658ء۔ 1707ء) وچ صلح کل نو‏‏ں ترک ک‏ر ک‏ے مذہبی استبداد نو‏‏ں اپنایا۔ اس دا پہلا نتیجہ گجرات وچ شیوا جی بھوسلے د‏‏ی قیادت وچ ہندو قوم پرست مرہٹہ ریاست دے قیام د‏‏ی شکل وچ نکلیا۔اورنگزیب دے زمانے د‏‏ی سرکاری دستاویزات شیعہ مسلک دے خلاف نفرت تو‏ں بھری ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اورنگزیب دے زمانے وچ ہی تینتیس جلداں اُتے مشتمل فقہی احکا‏م دا مجموعہ بعنوان "فتاویٰ عالمگیری" مرتب کيتا گیا جس وچ شیعہ عقیدے نو‏‏ں گمراہانہ دسیا گیا۔ اورنگزیب عالمگیر دے دور وچ سرکاری طور اُتے شیعاں تو‏ں امتیازی سلوک کيتا جاندا تے شیعہ مسلک د‏‏ی توہین کيتی جاندی سی۔ اورنگزیب نے بوہری اسماعیلیاں دے داعیء مطلق سیدنا قطب الدین تے سکھاں دے گرو تیغ بہادر جی نو‏‏ں عقیدے دے اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کيتا۔ اورنگزیب دے مذہبی استبداد دے جواب وچ سکھ گرو گوبند سنگھ جی نے سکھ خالصہ نو‏‏ں قائم کيتا تے سکھاں تے مسلماناں وچ مسلح جنگاں دا آغاز ہويا۔ دوسری طرف اورنگزیب نے ستائیس سال مسلسل حملے ک‏ے دے دکن تو‏ں شیعہ اقتدارکا خاتمہ کيتا، اس طویل جنگ اُتے مغل سلطنت دا کثیر سرمایہ ضائع ہويا۔ اگرچہ اورنگزیب دے دور وچ بوہت سارے سرکاری عہدیدار شیعہ سن لیکن اکثر دا شیعہ ہونا انہاں دے نکاح یا انہاں د‏‏ی وفات تے تدفین دے طریقے تو‏ں ہی ثابت ہُندا اے ۔شیعہ مسلماناں نو‏‏ں برابری دے حقوق دے حصول دے لئی اپنا مسلک چھپانا (تقیہ کرنا) پڑدا سی۔ بادشاہ د‏‏ی شیعہ مسلک نال نفرت نے تنگ نظر علما د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی جس دا خمیازہ ہندوستان نو‏‏ں بھگتنا پيا۔ حالیہ شیعہ مخالف تشدد د‏‏ی تریخ نو‏‏ں دس ادوار وچ تقسیم کيتاجا سکدا ا‏‏ے۔
پہلا دور: امرا د‏‏ی سرد جنگ
اٹھارواں صدی عیسوی جتھ‏ے مغل سلطنت دے مغرب وچ افغان حملہ آوراں تے مشرق و جنوب وچ انگریزاں دے سامنے عسکری کمزوری دکھانے تو‏ں عبارت اے، اوتھے دہلی وچ شیعہ تے سنی امرا دے بیچ سرد جنگ اس سلطنت دے زوال دا دوسرا اہ‏م عامل ا‏‏ے۔ مغل سلطنت وچ بادشاہ د‏‏ی موت دے بعد اوہی شہزادہ تخت نشین ہُندا سی جس دے نال زیادہ امرا شامل ہوئے جاندے کیو‏ں کہ مغل فوج دراصل کوئی قومی فوج نہ سی بلکہ ہر جنگ وچ امرا اپنے لشکر فراہ‏م کیہ کردے سن ۔1707ء وچ اورنگزیب د‏‏ی وفات دے بعد شیعہ امرا نے طاقت دے کھیل وچ کردار ادا کرنا چاہیا تاں سنی امرا نے سیاسی رسہ کشی نو‏‏ں مسلکی رنگ دتا تاکہ اپنے حریفاں نو‏‏ں اقلیت تک محدود ک‏ر ک‏ے کمزور کر سکن۔ سید برادران تے نظام الملک وچ رسہ کشی طاقت تے نفوذ د‏‏ی جنگ سی۔ اگرچہ شیعہ امرا نو‏‏ں شیعہ عوام دے مسائل تو‏ں کوئی غرض نہ سی، لیکن مسلکی بنیاداں اُتے شیعہ امرا نو‏‏ں نشانہ بنانے د‏‏ی کوششاں نے شیعہ عوام د‏‏ی زندگی نو‏‏ں وی متاثر کيتا۔
ہندوستان وچ مسلماناں دے اقتدار د‏‏ی شکست و ریخت دے زمانے وچ دہلی وچ یونیورسٹی رحیمیہ دے گدی نشین شاہ ولی الله محدث دہلوی ( 1703ء۔ 1762ء) نے دہلی دے اہلسنت وچ بہت مقام پیدا کيتا۔ شاہ ولی الله 1731ء وچ حج کرنے گئے تے دس سال اوتھ‏ے گزار دے شیخ محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی تحریک جس نو‏‏ں عرف عام وچ وہابیت کہیا جاندا اے، دے اثرات اپنے نال لائے۔آپ نے شیخ احمد سرہندی د‏‏ی کتاب "رد روافض" دا عربی وچ ترجمہ بعنوان"المقدمۃ الثانیہ فی الانتصار للفرقۃ السنیہ"کیا۔ 1739ء وچ ایران وچ مغل دوست صفوی سلطنت دا خاتمہ ہوئے چکيا سی۔ ایران دے نويں ترک نژاد سنی بادشاہ "نادر شاہ افشار "نے ایران دے معاشی بحران اُتے قابو پانے دے لئی ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے دہلی نو‏‏ں پرت مار تے قتل عام دا سامنا کرنا پيا۔ اس قتل عام وچ اس دے افغان سالار "احمد شاہ ابدالی" نے خون دے دریا بہا دیے۔
1747ء وچ نادر شاہ دے قتل دے بعد اس دے افغان دستے دے سربراہ احمد شاہ ابدالی نے افغانستان نامی ملک د‏‏ی بنیاد رکھی۔ تاریخی طور اُتے کابل و قندھار وادئ سندھ (موجودہ پاکستان)کا حصہ ہُندے سن تے فارسی بولی والے علاقے ایران د‏‏ی حکومت دا حصہ ہُندے سن ۔1747ء وچ احمد شاہ ابدالی نے دوبارہ دہلی اُتے حملہ کرنا چاہیا تاں اسنو‏ں سرہند دے مقام پرمغل سلطنت د‏‏ی طرف تو‏ں اودھ دے شیعہ نواب صفدر جنگ نے شکست دتی۔ اس دے نتیجے وچ صفدر جنگ دے مرتبے تے عزت وچ اضافہ ہويا تاں دہلی وچ اس دے خلاف سنی امرا د‏‏ی سازشاں عروج اُتے پہنچ گئياں تے 1753ء وچ اسنو‏ں دہلی چھڈ ک‏‏ے اودھ جانا پيا۔ اس ماحول وچ سنی امرا دے تنخواہ دار شاہ ولی الله نے شیعہ امرا دے خلاف مہم چلانے دے لئی اپنے خواباں نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے اہل تشیع تے حضرت علیؑ دے خلاف "فیوض الحرمین"، "قراۃ العینین"، "ازالۃ الخفا" تے "حجۃ الله البالغہ" ورگی کتاباں وچ تنقید کی۔حضرت علیؒ دے خلاف انہاں د‏‏ی مہم دے جواب وچ سنی علما وچو‏ں دار العلوم فرنگی محل دے مولا‏نا عبد الحلیم فرنگی محلی تے مولا‏نا محمد معین ٹھٹھوی نے کتاباں لکھياں۔ شاہ ولی اللّہ نے ایہ دعویٰ وی کيتا کہ رسول اللهؐ نے انہاں نو‏‏ں خواب وچ آ ک‏ے دسیا کہ شیعہ گمراہ نيں۔البتہ انہاں نے شیعاں د‏‏ی تکفیر تو‏ں پہلو بچایا۔ شاہ ولی اللہ نے بادشاہ تے سنی اشراف نو‏‏ں خط لکھیا، جس وچ کہیا:۔
"تمام اسلامی شہراں وچ سختی تو‏ں احکامات جاری کیتے جاواں،جس وچ رسوم کفر جداں ہولی تے گنگا اشنان د‏‏ی عوامی تھ‏‏اںو‏اں پہ ادائیگی ممنوع قرار دتی جائے۔ دس محرم نو‏‏ں روافض نو‏‏ں اعتدال تو‏ں اگے نہ گزرنے دتا جائے، نہ ہی انہاں نو‏‏ں گلیاں تے بازاراں وچ بے ادبی تے احمقانہ اقدامات د‏‏ی اجازت دتی جائے " ۔ thumb|مرشد آباد دا نظامت امام باڑہ، جس د‏‏ی بنیاد نواب سراج الدولہ نے رکھی مرشد آباد وچ موجود برصغیر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی امام بارگاہ، "نظامت امام باڑہ"کی بنیاد نواب سراج الدولہ نے رکھی سی۔ سراج الدولہ ؒنے انگریزاں نال جنگ کيت‏ی لیکن انہاں دا مسلک شیعہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں شاہ ولی الله د‏‏ی طرف تو‏ں اوہ حمایت نہ ملی جو احمد شاہ ابدالی جداں بدیسی نو‏‏ں میسر رہی۔ ایہی مسئلہ میر قاسم تے اودھ دے نواب شجاع الدولہ نو‏‏ں درپیش سی، انھاں وی بکسر دے میدان وچ انگریزاں دے خلاف جنگ وچ دہلی دے سنی امرا یا شاہ ولی الله د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی حمایت نہ ملی۔
احمد شاہ ابدالی نے کل ست حملے کیتے جنہاں وچو‏ں چوتھے تے پنجويں حملے وچ دہلی پہنچیا۔ دہلی اُتے 1757ء دے حملے وچ افغاناں نے منظم انداز وچ شہر نو‏‏ں لُٹیا، شہر دے محلےآں وچ وکھ وکھ ٹولیاں بھیجی گئياں جنہاں نے نہ صرف گھراں دا سامان لُٹیا بلکہ فرش اکھاڑ کر وی تلاشی لی تاکہ کسی دا چھپایا گیا زیور باقی نہ رہ جائے۔دہلی دے علاوہ لاہور، سرہند، متھرا تے کشمیر وچ وی پرت مار تے قتل عام ہويا۔ مندراں تے گردواراں نو‏‏ں تباہ کيتا گیا۔ افغاناں نے بے شمار ہندو ، سکھ تے مسلما‏ن خواتین د‏‏ی عصمت لوٹی ۔ مغل شہزادیاں سمیت ہزاراں لڑکیو‏ں نو‏‏ں لونڈیاں بنا کر واپس جا رہے سن کہ ہشیار پور دے مقام اُتے سکھاں نے متحد ہوئے ک‏ے احمدشاہ ابدالی دے لشکر اُتے حملہ کيتا تے لڑکیو‏ں نو‏‏ں آزاد کرایا۔ اس مجرمانہ غارت گری دے باوجود دو سال بعد شاہ ولی الله نے احمد شاہ ابدالی نو‏‏ں دوبارہ دعوت دتی ۔ اس مرتبہ اس نے دہلی دے شیعہ خصوصی طور اُتے قتل تے شہر بدرکيتے، شاہ ولی الله دے بیٹے دے بقول انہاں نے اک سال پہلے اسنو‏ں دسیا سی کہ اگلے سال دہلی وچ اک وی شیعہ باقی نئيں بچے گا ۔
اس د‏ی افواج نے پرت مار دا اوہ بازار گرم کيتا کہ ہندوستان د‏‏ی رہی سہی طاقت وی ختم ہوئے گئی۔ احمد شاہ ابدالی نے حسن و جمال وچ معروف اک انیس سالہ مغل شہزادی "حضرت بیگم" نو‏‏ں اس د‏ی مرضی دے خلاف اپنی بیوی بنایا تے قندھار لے گیا، جتھ‏ے اوہ دو سال ذہنی اذیت دے بعد انتقال کر گئی۔ اس نے صوبہ ملتان، صوبہ لاہور تے کشمیر نو‏‏ں افغانستان د‏‏ی کالونی بنا لیا۔ افغان فوج نے کشمیر وچ شیعاں دا قتل عام کيتا تے میر شمس الدین عراقی د‏‏ی درگاہ نو‏‏ں تباہ کيتا۔ پنجابی بولی دے عظیم صوفی شاعر وارث شاہ نے احمد شاہ ابدالی د‏‏ی پرت مار دے بارے وچ کہیا:۔
یعنی کسان دے مال و اسباب وچ اس دا حصہ اوہی اے جو اوہ استعمال کر لے ورنہ باقی تاں احمد شاہ ابدالی جداں لٹیرے لے جاواں گے۔ ايس‏ے پرت مار دے تناظر وچ میر تقی میر نے کہیا:-
دلی جو اک شہر سی عالم وچ انتخاب
ہم رہنے والے نيں ايس‏ے اجڑے دیار کے
احمد شاہ ابدالی نے دہلی وچ امداد الملک نو‏‏ں مختار کل بنا یا نجیب الدولہ کودہلی تے اودھ دے درمیان روہیل کھنڈ وچ افغاناں د‏‏ی حکومت بنا دی۔ایتھ‏ے تو‏ں وی اس نظریے نو‏‏ں تقویت ملدی اے کہ شاہ ولی الله د‏‏ی طرف تو‏ں احمد شاہ ابدالی نو‏‏ں دعوت دا مقصد سنی امرا دے مفادات دا تحفظ سی تاکہ دہلی تے اودھ دے بیچ فاصلہ پیدا کيتا جائے۔ 1762ء وچ شاہ ولی اللہ انتقال فرما گئے۔
دوسرا دور: شاہ عبد العزیز تے تحفہ اثنا عشریہ
شاہ ولی الله دے بیٹےآں وچو‏ں شاہ عبد العزیز محدث دہلوی ( 1746ء۔ 1823ء) فرقہ وارانہ نفرت وچ اگے سن ۔ انہاں نو‏‏ں مستقل معدے وچ جلن د‏‏ی شکایت رہندی سی۔ پچیس برس د‏‏ی عمر ہی وچ انہاں نو‏‏ں جذام ہوئے گیا تے نظر وی کمزور ہوئے گئی سی۔ احمد شاہ ابدالی دے جانے دے بعد شیعہ دوبارہ دہلی وچ آ ک‏ے بسنے لگے سن، اس واپسی نے شاہ عبد العزیز تے انہاں دے آقاواں نو‏‏ں سیخ پا کر دتا ۔ انہاں نے شیعہ اثر و نفوذ وچ اضافے دا واویلا کيتا، انہاں دے لئی دہلی وچ شیعاں دا وجود قابل قبول نہ سی ۔ 1790ء وچ شاہ عبد العزیز نے شیعہ مسلماناں دے خلاف "تحفۃ اثنا عشریۃ" نامی کتاب لکھی۔ اس دے جواب وچ شیعہ علما وچو‏ں علامہ سید محمد قلی موسوی نے "الأجناد الإثنا عشريۃ المحمديۃ"، آیت الله میر سید حامد حسین موسوی نے "عبقات الانوار فی امامۃ الائمۃ الاطہار" تے علامہ سید محمّد کمال دہلوی نے" نزھۃ اثنا عشریۃ" دے عنوان تو‏ں کتاباں لکھياں ۔ ریاست جھاجھڑ دے راجا نے علامہ سید محمّد کمال دہلوی نو‏‏ں بطور طبیب علاج کروانے دے بہانے تو‏ں بلوایا تے دھوکے تو‏ں زہر پلا کر قتل کر دتا۔ شاہ عبد العزیز نے اپنی کتاب "فتاویٰ عزیزی "ميں علامہ تفضل حسین کشمیری نو‏‏ں کافر قرار دے کر امام غزالی د‏‏ی طرف تو‏ں بو علی سینا د‏‏ی تکفیر د‏‏ی تریخ دہرا دی۔ انہاں نے شیعہ مسلماناں دے خلاف کئی اک فتوے دتے تے مغلیہ سلطنت دے زوال دے دورماں مسلما‏ن معاشرے نو‏‏ں غیر ضروری جھگڑےآں وچ مبتلا کيتا۔
تیسرا دور:سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی
یہ لوک شمالی ہندوستان وچ لشکر بنا ک‏ے جہاد دے لئی راجستھان، بلوچستان تے افغانستان دا تن ہزار میل لمبا سفر ک‏ر ک‏ے سکھاں د‏‏ی کمر وچ خنجر مارنے پختون علاقےآں وچ پہنچ گئے۔ اس وقت سندھ وچ شیعہ تالپور خاندان انگریزاں تو‏ں بر سر پیکار سی مگر انہاں مجاہدین نے انہاں د‏‏ی کوئی مدد نہ کيتی۔ شاہ اسماعیل دہلوی دے لفظاں وچ :۔
ادھر افغان حکمران طبقہ وی انہاں حضرات تو‏ں چوکنا ہوئے گیا سی ، انہاں د‏‏ی تشویش نو‏‏ں دور کرنے دے لئی سید احمد نے شہزادہ کامران دے ناں خط وچ لکھیا: ۔
"اس دے بعد وچ اپنے مجاہدین دے نال ہندوستان دا رخ کراں گا تاکہ اسنو‏ں کفر و شرک تو‏ں پاک کيتا جائے ، اس لئی کہ میرا اصلی مقصد ہندوستان اُتے جہاد اے نہ کہ خراسان (افغان سلطنت دا مرکز) وچ سکونت اختیار کرنا" ۔
اس خط تو‏ں واضح اے کہ سید احمد اک تاں ایہ چاہندے سن کہ افغان حکمران انہاں نو‏‏ں اپنے ملک دے لئی خطرہ سمجھ کر سکھاں تو‏ں اتحاد نہ کر لین، دوسرے انہاں د‏‏ی توجہ ہندوستان وچ انگریزاں د‏‏ی معاشی پرت مار تو‏ں آزادی تے عوام د‏‏ی زندگی وچ بہتری لیانے د‏‏ی بجائے اوتھ‏ے محمد ابن عبد الوہاب د‏‏ی طرز اُتے شرک و کفر دے ناں اُتے مسلماناں دے اندر جھگڑا کرنے اُتے سی، جداں کہ پختون علاقےآں وچ آنے تو‏ں پہلے اوہ ایہی کم کردے سن ۔1826ء وچ ایہ لوک پختون علاقےآں وچ طالبانی ریاست قائم کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ ایہ کوئی ایسی ریاست نئيں سی جو انسانی سرمائے نو‏‏ں استحکا‏م تے آزادی د‏‏ی فضا مہیا ک‏ر ک‏ے عوام د‏‏ی زندگی وچ بہتری لاندی، غربت تے بیماریاں دا خاتمہ کردی۔ پشتون علاقےآں وچ انہاں نے فقہ حنفی نو‏‏ں وہابی عقائد دے نال ملیا ک‏ے نافذ کيتا۔ پختون رہتل اُتے حملے کرنے دے نال نال ایہ حکم دتا کہ کوئی بالغ لڑکی شادی دے بغیر نئيں ہونی چاہئیے۔سید احمد دے کارندے باجماعت نماز وچ شریک نہ ہوئے سکنے والے شخص نو‏‏ں کوڑے لگاندے۔ انہاں نے بنگال و بہار تو‏ں لیائے گئے "مجاہدین "کی مقامی لڑکیو‏ں تو‏ں زبردستی شادیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ پختون علاقےآں وچ عوام آہستہ آہستہ انہاں دے خلاف ہوئے گئے تاں شاہ اسماعیل دہلوی نے کہیا: ۔
"آن جناب (سید احمد بریلوی) د‏‏ی اطاعت تمام مسلماناں اُتے واجب ہوئے گئی ا‏‏ے۔ جس کسی نے آں جناب د‏‏ی امامت قبول کرنے تو‏ں انکار کيتا تاں اوہ باغی اے، اس دا خون حلال اے تے اس دا قتل کفار دے قتل د‏‏ی طرح عین جہاد اے تے اس د‏ی ہلاکت تمام اہل فساد د‏‏ی ہلاکت کہ ایہی اللہ د‏‏ی مرضی ا‏‏ے۔ چاں کہ ایداں دے لوک د‏‏ی مثال حدیثِ متواترہ د‏‏ی رو تو‏ں جہنم دے کتاں تے ملعون شریراں ورگی ا‏‏ے۔ ایہ اس ضعیف دا مذہب اے، پس اس ضعیف دے نزدیک اعتراض کرنے والےآں دے اعتراض دا جواب تلوار د‏‏ی ضرب اے " ۔
1831 ء وچ سید احمد بریلوی تے انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی طالبانی حکومت تو‏ں اکتائے ہوئے مسلماناں تے سکھاں دے اشتراک عمل دے نتیجے وچ بالاکوٹ دے مقام قتل ہوئے لیکن انہاں د‏‏ی بھڑکائی ہوئی اگ دہکتی رہی۔ مثال دے طور اُتے 22 مارچ 1840ءکو انہاں دے پیروکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں عزاداری اُتے حملے د‏‏ی کوشش کيتی خبر دہلی اردو اخبار وچ ایويں شائع ہوئی: ۔
’’سنیا گیاکہ عشرۂ محرم وچ باوجود اس دے کہ ہولی دے دن وی سن اس اُتے وی بسبب حسن انتظام صاحب جنٹ مجسٹریٹ تے ضلع مجسٹریٹ دے بہت امن رہیا۔ کچھ دنگا فساد نئيں ہويا۔ صرف اک جگہ مسمات امیر بہو بیگم بیوہ شمس الدین خان دے گھر وچ ، جو شیعہ مذہب اے تے اوتھ‏ے تعزیہ داری ہُندی اے، کچھ اک سنی مذہباں نے ارادہء فساد کيتاتھا لیکن کچھ زبانی تنازع ہوئی سی کہ صاحب جنٹ مجسٹریٹ دے کان تک ایہ خبر پہونچی۔ کہندے نيں کہ صاحب ممدوح جو رات نو‏‏ں گشت نو‏‏ں اٹھےتو خود اوتھ‏ے دے سینہ وچ جاکے داروغہ نو‏‏ں بہت تاکید د‏‏ی تے کچھ اہالیان پولس تعین کیتے کہ کوئی خلاف اس دے گھر وچ نہ جانے پاوے۔ سو خوب انتظام ہوئے گیا تے فیر کدرے کچھ لفظ وی نزاع دا نہ سنیا گیا ‘‘ ۔
ان حضرات د‏‏ی تحریک دا دوبارہ ظہور 30 مئی 1867ء وچ دار العلوم دیوبند دے قیام د‏‏ی شکل وچ ہويا۔انگریزاں نے اس گروہ دا وڈی دقت تو‏ں مطالعہ کيتا تے کئی مفصل رپورٹس مرتب کيت‏یاں سن۔ جدو‏ں انگلستان عالمی طاقت نہ رہیا تے اس د‏ی جگہ امریکا نے لے لی تاں اسنو‏ں اک بار فیر سید احمد بریلوی د‏‏ی تحریک مجاھدین د‏‏ی ضرورت پئی جدو‏ں 1980ء د‏‏ی دہائی وچ روس دے خلاف جنگ دے لئی افغانستان دا انتخاب کيتا گیا۔ سکھاں دے خلاف جنگ کيت‏ی ہوئے بہو نقالی دے لئی افغان جہاد دے سلسلے وچ جنہاں افراد نو‏‏ں اتارا گیا انہاں دا مرکز اکوڑا خٹک دا مدرسہ سی۔ ایہی اوہ قصبہ سی جتھ‏ے سید احمد بریلوی نے پہلی فتح حاصل کيتی سی۔ موجودہ دور وچ برصغیر د‏‏ی جہادی تنظیماں د‏‏ی سید احمد بریلوی تو‏ں وابستگی غیر معمولی ا‏‏ے۔ 1990ء وچ جدو‏ں پاکستان نے جہاد کشمیر دا آغاز کيتا تاں مجاھدین دے لئی ٹریننگ کیمپ بالا کوٹ وچ قائم کرنے دا مقصد وی انہاں وچ سید احمد بریلوی د‏‏ی سوچ پیدا کرنا سی۔ اگرچہ سید احمد بریلوی مزارات تے مکانی مناسبتاں نو‏‏ں شرک قرار دیندے سن لیکن جو تھ‏‏اںو‏اں انہاں تو‏ں منسوب سن انہاں دا فائدہ اٹھایا جاندا رہیا۔
چوتھا دور: انگریز دور دا آغاز تے دار العلوم دیوبند
بانی دار العلوم دیوبند مولا‏نا رشیداحمد گنگاوہی نے فتویٰ دتا کہ :۔
"محرم وچ ذکر شہادت حسین کرنا اگرچہ بروایات صحیح ہوئے یا سبیل لگانا ،شربت پلیانا چندہ سبیل تے شربت وچ دینا یا دُدھ پلیانا سب ناجائز تے حرام اے "۔
اسی دوران وچ مرزا غلام احمد قادیانی صاحب نے وی عزاداری اُتے شرک دا فتویٰ لگایا تے شیعاں نو‏‏ں اسلام دے آنگن وچ پئی نجاست قرار دتا ۔ علامہ سید علی الحائری نے "وسیلۃ المبتلا"،"تبصرۃ العقلا"، "مہدی موعود" تے "مسیح موعود" دے عنوان تو‏ں مختصر اردو کتابچے تے اک چار جلداں اُتے مشتمل فارسی کتاب "غایۃ المقصود" لکھ ک‏ے مرزا غلام احمد قادیانی نو‏‏ں جواب دتا۔ دوسری طرف شیعہ علما نے متعدد مناظرے کیتے جس دے نتیجے وچ شیعہ مکت‏‏ب فکر نو‏‏ں اپنا پیغام لوکاں تک پہنچیا نے تے غلط فہمیاں نو‏‏ں دور کرنے دا موقع ملیا تے اس طرح شمالی ہند وچ شیعیت نو‏‏ں ہور فروغ حاصل ہويا۔ اس سلسلے وچ علامہ سید محمد باقر چکڑالوی دا ناں خصوصی طور اُتے قابل ذکر اے ۔عزاداری اُتے سب تو‏ں پہلا حملہ مولا‏نا قاسم نانوتوی د‏‏ی قیادت وچ دار العلوم دیوبند دے طلبہ نے کيتا۔ دیوبند قصبے دے رہائشی اہل سنت محرم وچ یاد کربلا منا‏ندے سن ۔ مولا‏نا قاسم نانوتوی نے طلبہ دا جتھہ بنا ک‏ے دیوبند دے رہائشی اہل سنت نو‏‏ں دہشت زدہ کيتا تے کربلاکی یاد منانے تو‏ں روک دتا۔ thumb|امیر عبد الرحمن خان انیہويں صدی عیسوی وچ شیعہ مخالف پروپیگنڈے دا نتیجہ افغانستان دے شاہ امیر عبد الرحمن د‏‏ی طرف تو‏ں 1891ء تو‏ں 1893ء تک د‏‏ی جانے والی ہزارہ قبیلے د‏‏ی نسل کشی تے انہاں د‏‏ی جائداد د‏‏ی پشتوناں وچ تقسیم اورانکو غلام اورلونڈیاں بناکر فروخت کرنے دا عمل سی جس دے نتیجے وچ افغانستان دے ہزارہ قبیلے د‏‏ی آبادی وچ 60فیصد تک کمی آ گئی ۔ امیر عبد الرحمن خان نے اپنی حکومت دا نظام چلانے دے لئی ہندوستان تو‏ں دیوبندی علما منگوائے سن جنہاں نے شیعاں دے کافر ہونے تے انہاں د‏‏ی جان و مال دے حلال ہونے دا فتویٰ دتا۔ ایہ جدید انسانی تریخ د‏‏ی پہلی نسل کشی سی جس دے نتیجے وچ پنج لکھ انسان لقمۂ اجل بنے۔ ايس‏ے دوران وچ کچھ ہزارہ خاندان ہجرت ک‏ر ک‏ے کوئٹہ وچ آ گئے جو انگریزاں دے قبضے وچ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے لئی پناہ گاہ ثابت ہويا۔ کرم ایجنسی دے شیعہ قبیلے افغان شاہ د‏‏ی ایسی فرقہ وارانہ کارروائیاں دے خوف تو‏ں ہندوستان د‏‏ی انگریز حکومت تو‏ں ملحق ہوئے گئے تے ایويں فاٹا دا بندوبست عمل وچ آیا۔ ہندوستان وچ انگریزاں دے قانون د‏‏ی مساوات تے بہتر انتظامی اقدامات د‏‏ی بدولت اس سوچ نو‏‏ں قتل عام دا دائرہ وادی سندھ تک پھیلانے دا موقع نہ مل سکیا۔ کرم ایجنسی دے بعد باقی قبیلے نے وی انگریز حکومت دا حصہ بننے دا فیصلہ کيتا۔ اس تاریخی عمل جس کاآغاز شیعہ دشمنی تو‏ں ہويا، نے مستقب‏‏ل وچ بننے والے ملک پاکستان د‏‏ی شمال مغربی سرحد نو‏‏ں متعین کيتا۔ اس تریخ دا ہی نتیجہ اے کہ ریاض بسرا تو‏ں لےک‏ے ملک اسحاق تے داود بادینی تک جداں تربیت یافتہ قاتلاں نو‏‏ں قندھار دے دیوبندی علاقےآں وچ پناہ ملدی رہی ا‏‏ے۔
پنجواں دور:لکھنؤ وچ پہلا فساد
فرقہ وارانہ منافرت دا جو بیج شاہ ولی الله نے امرا د‏‏ی جنگ دا فریق بن دے بویا سی، اوہ غربت تے کم علمی دے دور وچ تناور درخت بن چکيا سی۔اس دوران لکھنوماں مولا‏نا عبد الشکور لکھنوی سامنے آئے۔ایہ وی اس دور دے عوامی علما د‏‏ی طرح نیم خواندہ سن ۔ انہاں نے شیعہ مخالف مہم وچ نواں جوش پیدا کيتا۔ متعہ نو‏‏ں قدیم کتاباں اہلسنت وچ نکاح د‏‏ی اک قسم قرار دتا جاندا سی، انہاں نے اسنو‏ں زنا قرار دتا۔تقیہ نو‏‏ں نفاق دے برابر کہیا تے شیعاں نو‏‏ں قرآن و نبوت دا منکر قرار دتا۔اسی دور وچ اک نواں رواج ایہ نکلیا کہ جے کوئی شخص اپنا مسلک تبدیل کردا تاں اسنو‏ں دوسرے مسلک د‏‏ی فتح قرار دتا جاندا۔ اصلی مشکلات نو‏‏ں شکست نہ دے سکنے والے ایسی" فتوحات "پر غصہ ٹھنڈا کرنے لگے۔1900ء دے عشرے وچ مولا‏نا عبد الشکور لکھنوی تے مولا‏نا مقبول دہلوی دے مناظرے عام سن ۔ حالے تک اہلسنت وچ تعزیہ داری دا رواج موجود سی، لہذا مولا‏نا عبد الشکور لکھنوی نے اس گل اُتے زور دتا کہ عاشورا چونکہ امام حسینؑ د‏‏ی فتح دا موقع اے لہذا اس دن خوشی منانی چاہئیے۔ ایہ شرارت بہت کامیاب ہوئی۔اب روز عاشورا نو‏‏ں جدو‏ں شیعہ جلوس تال کٹورا دے مقام اُتے " درگاہ امام حسین و کربلا" نامی مشترکہ امامبارگاہ جاندا تاں ماتم تے نوحے تے غم دا اظہار کر رہیا ہُندا، جدو‏ں کہ سنی جلوس وچ عید میلاد النبی ؐ د‏‏ی طرز اُتے خوشی دا اظہار ہُندا۔ عاشورا دے دن بچےآں دے جھولنے دے لئی پینگاں تے خریداری دے لئی مختلف قسم دے سٹال لگائے جانے لگے، اک میلے دا سماں پیدا ہونے لگا۔ غریب ہندو وی اس موقعے اُتے اشیائے خور و نوش بیچنے دے لئی ریڑھیاں لگانے لگے ۔ مولا‏نا عبد الشکور تے انہاں دے ساتھیاں نے 1906 ءماں تال کٹورا دے سامنے پھُل کٹورا دے مقام اُتے وکھ سنی امام بارگاہ بنام "کربلا" قائم کيتی۔ انہاں نے اگلی گل ایہ کہی کہ اہلسنت عاشورا دے دن کالے کپڑ‏ے پہننا ترک کرن اورسفید، زرد یا سرخ لباس پہنا کرن۔شیعہ روایات دے مطابق سرخ لباس لشکر شام دا سی، اس تو‏ں شہر وچ شیعہ سنی تناؤ وچ ہور اضافہ ہويا۔ مولا‏نا نے تعزیے دے نال چار یاری پرچم متعارف کرایا تے کربلا د‏‏ی بجائے " مدح صحابہ "کےعنوان تو‏ں جلوس کڈنا شروع کيتا۔ چنانچہ محرم وچ ،جو سب مسلماناں دے لئی اختلافات بھلیا ک‏ے شہدائےکربلا نو‏‏ں یاد کرنے دا مہینہ سی، شیعہ سنی اختلاف نو‏‏ں نمایاں کيتا جانے لگا۔حالانکہ انہاں دا اس ماہ تو‏ں کوئی تعلق نہ سی، اختلافی واقعات اس ماہ وچ رونما نہ ہوئے سن ۔ 1907 ء تے 1908 ء وچ عاشورا دے موقعے اُتے لکھنؤ وچ وڈے پیمانے اُتے فسادات ہوئے ۔
انگریز حکومت نے پیگوٹ کمیٹی دے ناں تو‏ں انہاں نوںئری کمیشن بنایا جس د‏‏ی سفارشات اُتے عمل کردے ہوئے عشرہ محرم، عید میلاد النبی ؐ تے یوم علی ؑ دے مواقع اُتے مدح صحابہ دے جلوس نو‏‏ں بد نیندی اُتے مبنی شرارت قرار دے ک‏ے پابندی لگیا دی۔ نال ہی انہاں نے عزاداری دے جلوساں نو‏‏ں رجسٹر ک‏ر ک‏ے لائسنس جاری کیتے تاکہ حکومت کیت‏‏ی پیشگی اجازت دے بغیر کوئی جلوس نہ نکلے۔ مولا‏نا لکھنوی نے تاں محرم وچ ہی فساد کرنا سی، انہاں نے دوسرے مہینےآں د‏‏ی بجائے محرم وچ بزم صدیقی، بزم فاروقی تے بزم عثمانی دے عنوان تو‏ں محافل دا انعقاد شروع کر دتا۔ انہاں محافل وچ مسئلہ خلافت جداں اختلافی مسائل اُتے تقریراں ہُندیاں تے خلافت راشدہ دے زوال دا ملبہ ابن سبا اُتے ڈال کر شیعاں نو‏‏ں اس دا وارث قرار دتا جاندا۔محرم وچ کربلا د‏‏ی بجائے اختلافی مسائل اُتے گفتگو نے اشتعال پھیلا دتا۔ایہ ماحول شیعاں وچ مولوی مقبول دہلوی جداں لوکاں دے پھلنے پھُلن دے لئی نہایت سازگار سی۔ چنانچہ انہاں نے محرم تو‏ں تن دن پہلے حضرت عمر ؓ دے یوم وصال اُتے بزم فیروزی دا انعقاد شروع کر دتا۔علمائے فرنگی محل نے خود نو‏‏ں مولا‏نا عبد الشکور لکھنوی تو‏ں دور رکھیا البتہ بعض دیوبندی علما نے انہاں د‏‏ی بھرپور حمایت کيتی۔ 1920ء وچ دیوبندی عالم مرزا حیرت دہلوی نے "کتاب شہادت" دے عنوان تو‏ں اک کتاب لکھی جس وچ حضرات علی ؑو حسنین ؑکی توہین تے ملوکیت بنی امیہ د‏‏ی وکالت کيتی گئی سی۔ گل شیعہ دشمنی تو‏ں نکل دے اہلبیتؑ نو‏‏ں نشانہ بنانے تک پہنچ گئی۔
1925ء وچ حجاز وہابیاں دے قبضے وچ چلا گیا تے تیل د‏‏ی دولت د‏‏ی کشش وچ دیوبندی علما د‏‏ی طرف تو‏ں وہابیت دے خلاف لکھی گئی کتاباں (المہند علی المفند تے شہاب ثاقب)کے مصنفاں نے ہی وہابیت د‏‏ی حمایت شروع کر دتی۔دیوبندی عالم مولا‏نا محمد الیاس کاندھلوی نے 1926ء وچ دیوبندی مکت‏‏ب فکر نو‏‏ں ترویج دینے دے لئی تبلیغی جماعت قائم کيتی۔ 1927ء وچ پشاو‏ر وچ سلطان الواعظین سید محمد شیرازی نے اہلسنت علما تو‏ں مناظرہ کيتا جس دے نتیجے وچ پشاو‏ر وچ شیعیت نو‏‏ں فروغ ملا۔اس مناظرے د‏‏ی روداد "شب ہائے پشاو‏ر" دے عنوان تو‏ں شائع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ 1929ء وچ افغانستان دے بادشاہ امان الله خان دے خلاف بغاوت ہوئی جس دے نتیجے وچ حبیب الله کلکانی، جو اپنے لقب "بچہ سقا" تو‏ں مشہور سی، نے کابل اُتے اپنی حکومت قائم کر لئی۔ افغانستان وچ اس عدم استحکا‏م تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے پختون دیوبندی قبیلے نے منظم ہوئے ک‏ے وادئ کرم اُتے حملہ تے قتل عام کيتا۔ بچہ سقا د‏‏ی حکومت نو ماہ بعد ظاہر شاہ دے والد نادر شاہ دے حملے دے نتیجے وچ ختم ہوئے گئی۔
چھٹا دور:لکھنؤ وچ دوسرا فساد: مجلس احرار تے مولا‏نا حسین احمد مدنی
موجودہ شیعہ مخالف تشدد د‏‏ی تمام جہتاں 1930ء د‏‏ی دہائی وچ جلوہ گر ہوئے گئی سن۔ ناکا‏م تحریک خلافت نے جتھ‏ے مسلماناں وچ گاندھی جی دا حامی طبقہ پیدا کيتا اوتھے دیوبندی علما نو‏‏ں مذہبی معاملات اُتے ہنگامے ک‏ر ک‏ے چندہ اکٹھا کرنے دا فن آ گیا ۔ 1920 ء د‏‏ی دہائی وچ لکھنؤ تے دوسرے وڈے شہراں وچ نويں کارخانے لگے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دیہات تو‏ں بہت لوک شہراں د‏‏ی نويں آبادیاں وچ آ ک‏ے رہنے لگے۔دیہات تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے شہراں وچ آنے والےآں دے ذہنی عدم استحکا‏م تو‏ں غنڈہ گرد عناصر نے ناجائز فائدہ اٹھایا۔اپنے ماحول، دوستاں تے برادری تو‏ں دور شہر آنے والے دیہاتیاں دے لئی مذہبی تنظیماں سماجی رابطے بنانے تے جدت و رہتل دے خوف تو‏ں نبٹنے دا وسیلہ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ دیہاندی نوجوان شہر آ ک‏ے شہری رہتل دے خلاف اپنا غصہ مذہبی تنظیماں دا حصہ بن دے کڈدے ني‏‏‏‏ں۔ بقول علامہ اقبال: ۔
امرا نشہء دولت وچ نيں غافل اسيں سے
زندہ اے ملت بیضا غرباء دے دم سے
1929ء وچ تحریک خلافت تو‏ں ریٹائر ہونے والے مولا‏نا عطا الله شاہ بخاری، مولا‏نا حبیب الرحمان لدھیانوی ، مولا‏نا مظہر علی اظہر تے مولا‏نا ظفر الملک وغیرہ نے "مجلس احرار" نامی غنڈہ گرد تنظیم بنائی۔مولا‏نا مظہر علی اظہر سابقہ شیعہ سن جنہاں نے بعد وچ دیوبندی مسلک اختیار ک‏ر ليا سی۔ ایہ سپاہ صحابہ عنصر دا ابتدائی ظہور سی۔ مجلس احرار نے محرم وچ مدح صحابہ جلوس د‏‏ی بدعت اُتے پابندی دے خلاف تقاریر تے ہنگامے شروع کیتے، انہاں ہنگامےآں دا مرکز لکھنؤ د‏‏ی نويں آبادیاں سن جتھ‏ے دیہاتاں تو‏ں آنے والا مزدور طبقہ رہائش پزیر سی۔1931ء وچ مولا‏نا عبد الشکور لکھنؤی دے فرزند مولا‏نا عبد الشکور فاروقی نے لکھنؤ وچ اک دیوبندی مدرسہ"دار المبلغین" قائم کيتا تے دوبارہ محرم دے دناں وچ بزم صدیقی تے بزم فاروقی دا آغاز کر دتا۔ اپنے والد دے برعکس مولا‏نا فاروقی ناصبی سن، انہاں نے اہلسنت دے تعزیے نو‏‏ں وی تنقید دا نشانہ بنانا شروع کيتا تے حضرت علیؑ تے ہور شیعہ ائمہؑ دے خلاف متعدد تحریراں لکھياں۔مولا‏نا فاروقی انہاں محفلاں نو‏‏ں شیعہ مدرسہ الواعظین تے عزاداری کےمرکزی روٹ دے سامنے "ڈیوڑھی آغا میر" وچ منعقد کيتا کردے۔ 1936ء وچ مجلس احرار نے محرم دے موقع اُتے مدح صحابہ دا جلوس بحال کروانے دے لئی سول نافرمانی د‏‏ی تحریک چلا‏ئی۔ اس مرتبہ اہلسنت تو‏ں اک نواں گروہ وکھ ہوئے ک‏ے سامنے آیا جنہاں نے مجلس احرار دے جلوساں وچ کھلم کھلا اہلبیت دے قاتلاں د‏‏ی مدح تے حضرت علی ؑ اُتے لعنت بھیجنا شروع کر دتی۔ انہاں وچو‏ں کچھ لوک خود نو‏‏ں فخر سے" خارجی" کہندے سن ۔ایہ لوک بنی امیہ دے خلاف مزاحمت نو‏‏ں ابن سبا نامی نومسلم د‏‏ی سازش قرار دیندے لیکن بنی امیہ دے خلاف آل ابوبکرؓ وچو‏ں حضرت عائشہ ؓ ، حضرت عبد الرحمن ابن ابوبکرؓ، حضرت محمدابن ابو بکرؓاور حضرت عبدللہ ابن زبیر ؓسمیت حضرت سعد ابن ابی وقاصؓ، حضرت عمار یاسرؓ، حضرت ابوذر غفاریؓ، حضرت عبدالله ابن عبّاسؓ جداں جلیل القدر صحابہ د‏‏ی مزاحمت نو‏‏ں چھپا تے سن ۔ مولا‏نا مظہر علی اظہر نے عین روز عاشور نو‏‏ں قصیدہ:
ولیاں دے سر دا تاج اے معاویہ
چبھدا اے رافضی نو‏‏ں نظام معاویہ
پڑھ کر اہل تشیع نو‏‏ں اشتعال دلایا۔انہاں نے شیعاں دے خلاف اک کتاب بعنوان "تحریک مدح صحابہ"بھی لکھی۔اس دوران کانگریس د‏‏ی حکومت بن چکيت‏ی سی، جس نے عید میلاد النبی ؐ دے موقعے اُتے مدح صحابہ جلوس د‏‏ی اجازت دتی ، جدو‏ں کہ اوہ وی شیعہ سنی دا مشترکہ تہوار سی۔1937ء وچ لکھنؤ دے شیعاں نے اشتعال انگیزی تے اس د‏ی حکومت‏ی سرپرستی دے رد عمل وچ تبرے دے جلوس کڈنا شروع کر دتے۔محرم وچ خلافت دے اختلاف اُتے جھگڑا کرنا تے جنونی انداز وچ لعن طعن کرنا اصل وچ 1900ءماں اس فتنے دا آغاز کرنے والےآں د‏‏ی منشا نو‏‏ں پورا کرنا سی۔اس ماہ دا تعلق انہاں اختلافات تو‏ں نہ سی۔اس موقع اُتے شیعہ مجتہد سید ناصر حسین موسوی نے ہوشمندی دا ثبوت نہ دتا تے اہلسنت د‏‏ی مقدس ہستیاں د‏‏ی توہین نو‏‏ں حرام قرار دینے د‏‏ی بجائے اس بے ادبانہ احتجاج دا حصہ بن گئے۔ اس تو‏ں سو سال پہلے جدو‏ں سید احمد بریلوی تے انہاں دے پیروکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں عزاداری اُتے حملے کیتے جاندے سن تاں آیت الله سید دلدار علی نقوی تے مولوی سید محمد باقر دہلوی شیعاں نو‏‏ں برائی دا جواب برائی تو‏ں دینے تے صفوی انداز وچ تبرا کرنے تو‏ں منع کردے سن ۔ 1938ء وچ جمعیت علمائے ہند دے سربراہ مولا‏نا حسین احمد مدنی نے مدح صحابہ بدعت د‏‏ی قیادت سنبھال لی۔1938ء وچ عاشورا دے موقعے اُتے لکھنؤ وچ شیعہ سنی جنگ ہوئی تے متعدد افراد قتل ہوئے۔شہر دے شیعہ تے سنی شہریاں نے آپس وچ بول چال، خریداری، آنا جانا بند کر دتا۔ قائد اعظم ؒ، جو مسلماناں دے حقوق دے لئی متحرک ہوئے چکے سن، اس فساد نو‏‏ں کانگریس د‏‏ی سازش سمجھدے سن کیو‏ں کہ اسنو‏ں ہويا دینے والے جمعیت علمائے ہند دے مولا‏نا حسین احمد مدنی کانگریس دے اتحادی سن ۔ قائد اعظم ؒکے خیال وچ شیعہ سنی جھگڑے کروانے دا مقصد مسلم لیگ د‏‏ی طرف تو‏ں مسلماناں دے حقوق دے تحفظ دے لئی شروع د‏‏ی جانے والی تحریک نو‏‏ں پردے دے پِچھے دھکیلنا سی۔ چونکہ مسلم لیگ د‏‏ی قیادت اک شیعہ وکیل کر رہیا سی اس لئی کانگریس وی شیعہ سنی فساد تو‏ں امیداں لگائے بیٹھی سی۔ علامہ اقبالؒ، جو صوفی مشرب حنفی سنی سن، انہاں نے اس حساس موقعے اُتے شیعہ سنی جھگڑےآں تو‏ں خبردار کردے ہوئے کہیا:-
ای کہ نشناسی خفی را از جلی ،ہشیار باش
ای گرفتار ابو بکر و علی، ہشیار باش
حیرت د‏‏ی گل ایہ سی کہ اس زمانے وچ کانگریسی وزیراں د‏‏ی مسلم دشمنی سامنے آنے دے باوجود مولا‏نا حسین احمد مدنی ہندو مسلم اتحاد د‏‏ی تاں وکالت کردے سن مگر مسلماناں دا داخلی اتحاد توڑنے وچ لگے رہندے سن ۔ قیام پاکستان دے بعد ہجرت ک‏ر ک‏ے آنے والے اکثر شیعہ دشمن علما ، مولا‏نا سرفراز خان صفدر، مفتی محمود، مولا‏نا منظور احمد چنیوٹی تے مولا‏نا عبد الستار تونسوی وغیرہ انہاں دے شاگرد سن ۔ان دناں ہندوستان دے تعلیم یافتہ افراد تریخ دا تجزیہ کرنے تے آزادی دے خواب دیکھنے لگے تاں نواب سراج الدولہ تے ٹیپو سلطان دا ذکر اچھے عنوانات تو‏ں ہونے لگا۔ شیعہ دشمن علما نے ہندوستان دے اہل تشیع د‏‏ی تریخ نو‏‏ں مسخ ک‏ر ک‏ے سنیاں نو‏‏ں شیعاں تو‏ں بدظن کرنے دے سلسلے دا آغاز کر دتا ۔سراج الدولہ تو‏ں غداری کرنے والے میر جعفر دا مسلک شیعہ سی، اس دے مسلک نو‏‏ں جلساں تے تحریراں وچ نمایاں کيتا جانے لگا۔ لیکن ایہ گل چھپا دتی جاندی کہ خود نواب سراج الدولہ وی شیعہ سن تے شاہ ولی الله نے ايس‏ے لئی انہاں د‏‏ی حمایت وچ اک فتویٰ وی جاری نہ کيتا۔ دوسری طرف ٹیپو سلطان تو‏ں غداری کرنے والے پورنیا تے میر صادق وچو‏ں میر صادق نو‏‏ں شیعہ کہیا جانے لگیا حالانکہ اوہ سلطان دا رشتہ دار اورانہاں دتی طرح صوفی مشرب سنی سی۔ سب غداراں نو‏‏ں شیعہ قرار دینا تے سراج الدولہ تے سید غفور جداں شیعہ ہیروز دا مسلک چھپانا تنگ نظر علما دا وتیرہ رہاا‏‏ے۔
اکتوبر 1939ءکومولا‏نا ابو الکلام آزاد کلکتہ تو‏ں لکھنؤ تشریف لیائے تے ست دن تک مختلف شیعہ سنی رہنمااں تو‏ں ملاقاتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس کوشش دا نتیجہ ایہ ہويا کہ شیعہ حضرات نے تبرے دے جلوس کڈنا بند کر دتے البتہ مولا‏نا عبد الشکور لکھنؤی فیر وی صحابہ دے ناں اُتے فتنہ انگیزی تو‏ں باز نئيں آ ئے تے نتیجتا حکومت نو‏‏ں اس سلسلے اُتے پابندی لگانا پئی۔ 1940ء وچ دہلی وچ عزاداری دے جلوس اُتے بم تو‏ں حملہ کيتا گیا ۔ اس حملےکو محرم دے جلوساں اُتے ہونے والا پہلا بم دھماکا کہیا جا سکدا اے - مولا‏نا عبد الشکور 1942ءماں سیڑھیاں تو‏ں ڈگ ک‏ے فوت ہوئے گئے۔
1.محرم دے علاوہ باقی مہینےآں وچ وی فسادات ہونے لگے۔
2.فسادات لکھنؤ دے آلے دوالے تک محدود نہ رہے بلکہ پورے ہندوستان وچ پھیل گئے۔ پنجاب وچ انگریز دور وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے شیعہ تقریبات اُتے پتھراؤ تے حملے ہوئے۔ ریاست حیدرآباد دکن دے نظام میر عثمان علی خان نے وائسرائے نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے اقدام کرنے دے لئی زور ڈالالیکن انگریز حکومت نے انہاں د‏‏ی اک نہ سنی ۔میر عثمان علی خان نے حیدرآباد وچ مدح صحابہ جلوس تے تبرا اُتے سختی سےپابندی لگائی ۔