cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حاکم بامراللہ
دار الحمکۃ دا قیام
395ھ وچ دار الحکمۃ قائم کیتا گیا۔ اس اصل غایت شیعی علوم د‏‏ی اشاعت سی۔ مگر اس وچ قاری، فقیہ، نحوی، ادیب، منجم تے طبیب وی مقرر کیتے گئے۔ کچھ عرصہ دے بعد اس وچ اہل سنت د‏‏ی تعلیم موقوف کردتی گئی تے کئی استاتذہ جس وچ فقیہ ابو بکر الانطاکی وغیرہ شامل نيں قتل کروا دتا ۔
اس مدرسہ دے نال اک تب خانہ وی کھولیا گیا، جس وچ قیصر شاہی د‏‏ی تمام کتاباں منتقل کردتی گئياں۔ اس ک‏‏تب خانہ وچ کاغذ و دوات وغیرہ تے دوسری تمام اشیائ فراہ‏م کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی مدرسہ وچ ضرورت ہُندی اے ۔
اس وچ حاکم نے اک رصد گاہ وی بنوائی تے اپنے زمانے دے مشہور ہیت دان علی بن یونس نو‏‏ں حکم دتا کہ اک زیح تیار کرے۔ ایہ زیح مامون دے زمانے وچ جو زیح تیار کيتی گئی سی اس کدرے زیادہ جامع سی۔ اس زیح تو‏ں عرصہ دراز تک لوک اپنے حسابات نکالنے دے لئی مدد لیندے سن ۔
مسجدےآں د‏‏ی تعمیر تے اشیائ ضرورت د‏‏ی فراہمی
اس د‏ی سب تو‏ں مشہور جامع الحاکم سی جس د‏‏ی بنیاد عزیز نے رکھی سی۔ حاکم نے چالیس ہزار دینار تو‏ں اس د‏ی تکمیل393 ھ وچ کيتی۔ اس دے علاوہ ہور پنج ہزار دینار تو‏ں اس د‏ی چٹائیاں، قندیلاں تے پردے مہیا کیتے۔ اس د‏ی حفاظت تے مرمت دے لئی اک وڈی املاک وقف د‏‏ی ۔
اس دے علاوہ قاہرہ تے ہور شہراں وچ کئی مسجداں بنوائاں تے مرمت کروائاں۔ اس دے علاوہ انہاں مسجدےآں نو‏‏ں مصارف دے علاوہ کلام اللہ، پردے تے چٹائیاں تے دوسری اشیائ فراہ‏م کيتیاں تے ہر مسجد وچ موزن، قاری، ہانی دے حوض، دواخاناں تے کفناں دے لئی وقف قائم کیتے۔
خلیج اسکندریہ
حاکم نے خلیج اسکندریہ 404ھ وچ تیار کيتی گئی، جس اُتے پندرہ ہزار دینار دے مصارف آئے۔
حاکم د‏‏ی سادگی تے فیاضی
بنو فاطیہ اپنی شان و شوکت دے لئی وڈا اہتمام کردے سن ۔ انہاں دے محلات طرح طرح د‏‏ی آریشاں تے دیبائیشاں تو‏ں مزین کیتے جاندے سن ۔ انہاں د‏‏ی سواری وڈی و اہتمام تو‏ں نکلدی سی۔ انہاں ثروت، انہاں د‏‏ی محلات تے دربار عام د‏‏ی تفصیل مورخاں نے داں ني‏‏‏‏ں۔ دولت فاطمہ وچ ایہ رسم عام سی جدو‏ں کدی امام د‏‏ی سواری نکلدی سی تاں لوک اس دے سامنے زمین بوسی کردے سن ۔ دربار وچ اس دے سامنے سجدہ کردے سن ۔ حاکم نے ایہ رسم وی موقوف کردتی سی۔ اس دے محل دے اطراف وچ جو نوبت بجائی جاندی سی اوہ وی اس نے بند کروا دتی سی۔ انہاں نے ایہ ہدایت وی د‏‏ی کہ سلام وچ اسنو‏ں صرف اسلام علیٰ امیر المومنین کہنا کافی اے ۔
حاکم اس روش دے برعکس بالکل سادہ زندگی بسر کردا سی۔ جدو‏ں ایہ باہر نکلدا تاں معملولی سوندی لباس، سر اُتے معمولی عمامہ تے جوندا وی معمولی ہُندا سی۔ عید دے لئی نکلدا سی تاں اس د‏ی سواری تو‏ں سادگی ٹپکتی سی۔ زینت دا کوئی سامان نہ سی جلوس می دس گھوڑے سن ۔ جنہاں اُتے معملولی زیناں کِس‏ے ہوئیاں سن۔ حاکم اکثر اپنے گدھے اُتے سوار ہوئے ک‏ے نکلدا سی۔ لوک اس دے گرد جمع ہوجاندے سن تے اپنی درخواستاں پیش کردے سن ۔ اوہ وڈی دیر انہاں د‏‏ی خاطر کھڑا رہندا سی۔ کوئی سپاہی انہاں نو‏ں روک نئيں سکدا سی ۔
حاکم مال و دولت صرف کرنے وچ وڈا فیاض سی۔ خاس کر خدمت گاراں تے نوکراں نو‏‏ں بہت انعام دیندا سی۔ حاکم فیاضی وچ نیک و بد د‏‏ی تمیز نئيں کردا سی۔
دروزیہ فرقہ
آخر زمانے وچ حاکم اُتے جنون دا دورہ پيا تے اسنو‏ں ایہ گمان ہونے لگیا دے اللہ اس دے اندر حلول کر گیا ا‏‏ے۔ اس نے اپنے مریداں نو‏‏ں حکم دتا کہ اسنو‏ں پوجاں تے جدو‏ں اس دا ناں آئے تاں اوہ سجدے وچ جھک جان۔ اس دے چند داعیاں نے ایہ مذہب اختیار ک‏ر ليا تے اسنو‏ں اللہ دا خلیفہ د‏‏ی بجائے اسنو‏ں خدا مننے لگے تے اس د‏ی تائید وچ حسن بن حیدر فرقانی نے الرسالہ الواعظ لکھیا۔ جس وچ حاکم د‏‏ی الوہیت د‏‏ی تائید کیندی سی تے کہیا کہ حاکم مجسم خدا ا‏‏ے۔ ایہ شیعی باطنی تصوف دا انتہائی نتیجہ ا‏‏ے۔ اس دے مننے والےآں ی تعداد روز بروز تعداد ودھنے لگی۔ حاکم نے اسنو‏ں بلیا ک‏ے خلعت تے انعام دتا۔ لیکن جلد ہی بازار وچ لوکاں نے اسنو‏ں قتل کر دتا۔ اس نے لوکاں نو‏‏ں کہیا کہ اوہ خدا د‏‏ی بجائے حاکم د‏‏ی عبادت کرن۔ اس دے بعد اک انہاں د‏‏ی تعداد روز بروز تعداد ودھنے لگی۔ حاکم نے اسنو‏ں بلیا ک‏ے خلعت تے انعام دتا۔ لیکن جلد ہی بازار وچ لوکاں نے اسنو‏ں قتل کر دتا ۔
409ھ وچ اک دوسرا عجمی داعی حمزہ لیاد زدزن مصر آیا۔ ایہ وی حلول و تناسخ قائل سی۔ اس نے اپنے پیراں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ خدا د‏‏ی بجائے حاکم د‏‏ی عبادت کرن۔ ایہ خلوت وچ حاکم تو‏ں ملدا۔ اس نے حاکم تو‏ں کہیا کہ مینو‏ں اپنی جان دا خوف ا‏‏ے۔ کدرے میرا حشر فرغانی سا نہ ہوئے۔ حاکم نے اس د‏ی حفاظت دا معقول انتظام کیتا ۔
410ھ وچ اک ترک اثوستگین آیا جو درازی کہلاندا سی۔ اوہ وی لوکاں تو‏ں حاکم نو‏‏ں پوجنے د‏‏ی تلفین کردا سی۔ لوکاں نے اسنو‏ں ماریا پیٹا تاں حاکم نے اس اُتے تشدد کرنے والے لوکاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں مختلف اوقات وچ قتل کروا دتا۔ اس اُتے لوکاں تے ترکاں دا ایہ امر شاق گزریا تے انہاں نے اسنو‏ں قتل کرنا چاہیا۔ ایہ بھج کر حاکم دے محل وچ چھپ گیا لوکاں نے حاکم تو‏ں اسنو‏ں اس دے قتل دا مطالہ کیتا تاں حاکم نے لاعلمی دا اظہار کیتا تے اسنو‏ں بھگا دتا درازی لبنان چلاگیا۔ جتھ‏ے اس نے دروزی فرقہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔
فسطاط وچ فساد
حاکم د‏‏ی تلون مزاجی تو‏ں تنگ آک‏ے مصری اس نال نفرت کرنے لگے تے اس دا اظہار وی کرنے لگے۔ اس اُتے حاکم نے اپنے غلاماں نو‏‏ں خفیہ فسطاط بھیجیا، انہاں نے فسطاط وچ پرت مار د‏‏ی تے اگ لگادتی، جس اُتے ترکاں تے کتامیاں نے انہاں دا مقابلہ کیتا تے بوہت سارے لوک مارے گئے۔
حاکم دا غائب ہوجانا
حاکم اکثر گدھے اُتے سوار ہوئے ک‏ے قاہرہ دے باہر تمام رات گھُمیا کردا سی۔ اک دن اس دے نال دو خدمت گار سن ۔ اس نے انہاں نو‏ں واپس بھیج دتا تے خود حلوان دے شرقی علاقہ د‏‏ی طرف چلدتا۔ جدو‏ں اسنو‏ں دیر ہوئے گئی تاں لوکاں اسنو‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر کِس‏ے نو‏‏ں نئيں ملا۔ البتہ اس دے گدھے د‏‏ی لاش تے اس خون الودہ کپڑ‏ے ملے، مگر اس دا پتہ نئيں چلا۔ جو لوک اس د‏ی محبت وچ غلو رکھدے سن اوہ یقین نئيں کردے سن کہ حاکم مرا ا‏‏ے۔ انہاں دا خیال سی حاکم دوبارہ آئے گا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1021 دیاں موتاں گٹھ:985 دے جم گٹھ:اسماعیلی ائمہ گٹھ:بانیان مذاہب گٹھ:دروز گٹھ:دروز مذہبی رہنما گٹھ:دسويں صدی دے فاطمی خلفا گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں د‏‏ی فاطمی شخصیتاں گٹھ:فاطمی خلفاء گٹھ:گیارہواں صدی دے فاطمی خلفا گٹھ:لاپتہ افراد
بشکیک
بشکیک وسطی ایشیا دےدیس کرغیزستان دا شہر تے راجگڑھ اے ۔
گٹھ:کرغیزستان گٹھ:کرغیزستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:راجگھر
نِشی واسودیوا
نِشی واسودیوا (جنم 30 مارچ 1956) اک بھارتی کاروبار کارجکاری ہے۔ اوہ ہندوستان پیٹرولیئم کارپوریشن لمیٹڈ (HPCL) دی  پربندھ ڈریکٹر ہے، جو کیاک بھارتی راج-سرکاری تیل اتے گیس کارپوریشن ہے اتے ریوینیو دے طور توں بھارت دی چوتھی وڈی کمپنی منی جاندی ہے. ایہ نورتن پی ایس یو نوں عورت دی ہہلی عورت پردھان ہے۔
حوالے
گٹھ:جم 1956 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:۱۹۵۶ دے جم
بخش رستم
ایہہ ایران دے صوبہ فارس دے   شہرستان ممسنی (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:فارس دیاں تحصیلاں
fa:‎ بخش رستم
لاہور ہنگامے 1953
1953 دے لاہور ہنگامے - شہر لاہور وچ احمدی تحریک دے خلاف تشدد سی، جسنو‏ں پاکستانی فوج نے دبایا سی۔ ایہ مظاہرہ فروری دے آس پاس شروع ہويا تے جلد ہی احمدیہ دے خلاف قتل ، ڈکيت‏ی تے آتش زنی دے شہر گیر واقعات وچ اضافہ ہويا۔ ایہ حملے سیاسی جماعت ، جماعت اسلامی دے ابو الاعلیٰ مودودی د‏‏ی سربراہی وچ ہوئے ، جو سنی مذہبی ماہر تے اس تحریک دے نقاد سن ۔ شہری بے امنی نو‏‏ں ہور پھیلیانا نئيں چاہندے سن ، گورنر جنرل ملک غلام محمد نے شہر وچ انتظامیہ لیفٹیننٹ جنرل اعظم خان دے حوالے کردتی تے 6 مارچ نو‏‏ں مارشل لا نافذ کر دتا۔
تریخ شماری
گٹھ:لہور دی تریخ
چک 483 ٹی ڈی اے
483 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
امام مالک
مالک بن انس بن مالک بن عمر (93ھ – 179ھ) امام مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی نیں تے ابوعامر اصبحی دادا ان دے صحابی جلیل القدر نیں۔ سوائے جنگ بدر دے تے سب غزوات وچ  نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دے ہمراہ سن۔ مسلماناں وچ "امام مالک" تے "شیخ الاسلام" دے نام توں جانے جاندے نیں۔ اہل سنت دی نظر وچ اوہ فقہ دے مستند ترین علما وچوں اک نیں۔ امام شافعی، جو نو برس تک امام مالک دے شاگرد رہے تے خود وی اک بہت بڑے عالم سن، نے اک وار کہیا کہ "علما وچ مالک اک دمکدے ہوئے ستارے دی مانند نیں"۔ فقہ مالکی اہل سنت دے ان چار مسالک وچوں اک اے جس دے پیروان اج وی وڈی تعداد وچ نیں۔
حالات زندگی
آپ دے زمانہ وچ بغداد وچ عباسی خلفاء حکمران سن۔ جس زمانہ وچ امام ابو حنیفہ کوفہ وچ سن قریب قریب اسی زمانہ وچ امام مالک مدینہ منورہ وچ سن۔ مدینہ شریف وچ رہنے دی وجہ توں اپنے زمانے وچ حدیث دے سب توں بڑے عالم سن۔ انہاں نے حدیث دا اک مجموعہ تالیف کیتا جس دا نام موطا امام مالک سی۔ امام مالک عشق رسول تے حب اہل بیت وچ اس حد تک سرشار سن کہ ساری عمر مدینہ منورہ وچ بطریق احتیاط و ادب ننگے پاؤں پھردے گزار دتی ۔
اوہ بڑے دیانتدار اصول دے پدے تے مروت کرنے والے سن۔ جو کوئی وی اننیں تحفہ یا ہدیہ پیش کردا اوہ اسنوں لوگاں وچ ونڈ دیندے۔ حق دی حمایت وچ قید و بند تے کوڑے کھانے توں وی دریغ نہ کیتا۔ مسئلہ خلق قرآن وچ مامون الرشید تے اس دے جانشین نے آپ اُتے بے پناہ تشدد کیتا لیکن آپ نے اپنی رائے تبدیل کرنے توں انکار کر دتا۔ ہارون الرشید نے ان توں درخواست کیتی کہ انہاں دے دوناں بیٹیاں امین و ماماں نوں محل وچ آکے حدیث پڑھا دیں مگر آپ نے صاف انکار کر دتا۔ مجبوراَ ہارون نوں اپنے بیٹوں نوں انہاں دے ہاں پڑھنے دے لئی بھیجنا پڑا۔ فقہ مالکی دا زیادہ رواج مغربی افریقہ تے اندلس وچ ہوا۔ امام مالک نوں امام ابو حنیفہ تے امام جعفر صادق توں وی علم حاصل کرنے دا شرف حاصل ہویا۔
نو سو شیوخ توں استفادہ حدیث فرمایا تے فتوی نہ دتا۔ یہاں تک کہ ستر اماموں نے گواہی دی اس امر دی اوہ قابل نیں افندا دے تے اپنے ہاتھ توں اک لکھ حدیث لکھیں تے سترہ برس دے سن وچ درس حدیث شروع کیتا تے جدوں حدیث پڑھانے بیٹھدے غسل کردے تے خوشبو لگاندے تے نئے کپڑے پہنندے تے بڑے خشوع خضوع تے وقار توں بیٹھندے سفیان بن عیینہ نے کہا کہ رحم کرے اللہ پانی جلالہ مالک اُتے خوب جانچدے سن راوایاں نوں تے نہیں روایت کردے سن مگر ثقہ توں تے عبد الرحمن بن مہدی نے کہا کہ امام مالک اُتے کسی نوں مقدم ننیں کردا ہاں میں صحت حدیث وچ تے مالک امام نیں حدیث تے سنت وچ تے کافی اے امام مالک دی فضیلیت دے واسطے یہ امر کہ امام شافعی ان دے شاگرد نیں تے امام احمد ان دے شاگرداں دے شاگرد نیں۔ تے امام محمد جو شاگرد نیں امام اعظم دے اوہ وی شاگرد نیں امام مالک دے، امام شافعی نے کہا جدوں ذکر آئے عالموں دا تو مالک مثل ستارہ دے نیں تے کسی دا احسان میرے اُتے علم خدا وچ مالک توں زیادہ ننیں اے تے کہا سفیان بن عیینہ نے مراد اس حدیث توں کہ قریب ہی لوگ سفر کریں گے واسطے طلب علم دے پھر نہ پائیں گے زیادہ جاننے والا کسی نوں مدینہ دے عالم توں امام مالک نیں تے اوزاعی جدوں امام مالک دا ذکر فرماندے تو کہندے کہ اوہ عالم نیں علما دے تے عالم نیں اہل مدینہ دے تے مفندی نیں حرمین شریفین دے تے ابن عیینہ نوں جدوں امام مالک دی وفات دی خبر پہنچی تو کہا نہ چھوڑا انہوں نے اپنا مثل زمین اُتے تے کہا کہ مالک حجت نیں اپنے زمانے دی تے مالک چراغ نیں اس امت دے جدوں امام مالک نے اس کتاب نوں مرتب کیتا اس وقت لوگوں دے پاس کوئی کتاب نہ سی بسوا کتاب اللہ دے تے موطا اس دا نام اس لئی ہوا کہ امام مالک نے اس کتاب نوں ستر فقیہوں اُتے پیش کیتا سب نے اس اُتے موافقت دی امام شافعی نے فرمایا کہ آسمان دے نیچے بعد کتاب اللہ دے کوئی کتاب امام مالک دے موطا توں زیادہ صحیح ننیں اے تے ابن عربی نے کہا کہ موطا اصل اول اے تے صحیح بخاری اصل ثانی تے ہزار آدمایویں نے اس کتاب نوں امام مالک توں روایت کیتا۔ اب یہ جو نسخہ رائج اے یحییٰ بن یحییٰ مصمودی دی روایت توں اے جس سال امام مالک دی وفات ہوئی اسی سال یحییٰ بن یحیی نے موطا نوں امام مالک توں حاصل کیتا سب احادیث تے آثار موطا دے اک ہزار ستائیس نیں ان وچ توں چھ سو حدیثیں مسند تے دو سو بائیس مرسل تے چھ سو تیرہ موقوف تے دو پچاسی تابعین دے اقوال نیں وفات امام مالک دی اتوار دے روز دسویں ربیع الاول 179ھ وچ ہوئی۔ وفات دے وقت ان دی عمر ستاسی برس دی سی تے بعض دے نزدیک نوے برس دی ۔
وفات
امام مالک دی وفات بروز اتوار 14 ربیع الاول 179ھ مطابق 7 جاں 795ء نوں ہوئی۔ آپ نوں جنت البقیع وچ سپرد خاک کیتا گیا۔
حوالے
گٹھ:711 دے جم گٹھ:795 دیاں موتاں گٹھ:اٹھویں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:آٹھویں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:اٹھویں صدی دے مصنفین گٹھ:تبع تابعین گٹھ:جنت البقیع وچ مدفوں شخصیتاں گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:فقہ گٹھ:فقہی ائمہ گٹھ:قراں وسطی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:مالدی علما گٹھ:مالکیہ گٹھ:مجددین گٹھ:مدونین حدیث گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں
کاستیلو برانکو
پرتگال براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا جزیرہ نما ایبیریا چ واقع اے ۔ اسدا راجگھر لزبن شہر اے ۔ کاستیلو برانکو شہر پرتگال دا اک شہر اے تے پرتگال دے ضلع کاستیلو برانکو دا صدرمقام اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پرتگال دے شہر گٹھ:پرتگال دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
مولا بخش کشتہ
مولا بخش کشتہ (جولائی 1876-19 جون 1955) شاعر، غزل کار، کھوج کار،ادیب تے اڈیٹر سی ۔ سماجی شخصیت وجوں اوہ بھائی چاری سانجھ لئی سرگرمی نال کم کرن والے سجن سن۔
مولا بخش کشتہ دیاں مشہور کتاباں ایہ نیں:
جیون ویروے
مولٰی بخش دا جم امرتسر (برطانوی پنجاب) دے اک بھٹی راجپوت پروار وچّ ہویا سی۔ دے پیؤ دا نام سلطان بخش بھٹی سی۔
پنجاب دے ہیرے(1932)
ایہہ کتاب پہلی وار فارسی اکھراں وچّ چھپی تے لالا دھنی رام چاترک نے اس دا لپیانترن کیتا۔اس وچّ 1800ء: تکّ دے 56 کویاں دے ویروے درج ہن اینہاںوچوں ودھیرے گنتی (40) مسلمان کویاں دی اے۔ مولٰی بخش کشتہ (1876 توں 1955) دا ذکر پنجابی ساہت سوچ وچار نال متعلق مڈھلے اتے موڈھی چنتکاں وچ آؤندا اے۔ اوہ شاعر وی سی۔ اس نے پہلے غزل مجموعہ دیوان دیوان کشتہ دی 1903 ء۔ وچ رچنا کیتی۔ 1913 ء۔ وچ اس ہیر رانجھا دا قصہ لکھیا۔ اوہ ساہتی چنتک وی سن۔ اس نے تنّ کتاباں لکھیاں چشمہ-اے-حیات (1913 ء۔)، پنجاب دے ہیرے (1932 ء۔)، پنجابی شاعراں دا تذکرہ (1960 ء۔) دی رچنا کیتی۔ مولٰی بخش کشتہ نے میر کرامتلا توں اتشاہ اتے پریرنا لے کے پنجاب دے ہیرے دی رچنا کیتی۔ مولٰی بخش کشتہ نے پنجاب دے ہیرے کتاب دا اپ-سرلیکھ ‘پنجابی شاعراں تے کویاں دا اتہاس’ لکھیا۔ کشتہ نے کویاں دے جیون تے رچنا نوں لبھّ کے دور دی لڑی وچ پرو کے پیش کیتا سی۔ پنجاب دے ہیرے کتاب وچ کلّ 55 کویاں وچوں 40 مسلمان اتے 15 ہندو اتے سکھ شاعر ہن۔ پنجاب دے ہیرے کتاب دے دو حصے ہن۔ پہلا مکھ بند جو چرنجا پنیاں اپر پھیلیا ہویا اے اتے دوسرے وچ اس شاعر اتے رچنا متعلق چرچہ کیتی اے۔ پہلے حصہ وچ پنجابی زبان، ہندی پنجابی بولیاں بارے جانکاری دتی اے۔ اس توں بعد گورمکھی دے آرنبھ، پنجابی اتے ہندو، پنجابی اتے عیسائی، پنجابی تعلیم دا وسیلہ، لکھن ڈھنگ دا پہلا جھگڑا، بولی وچ وکھیویں، پنجابی سرپرستی، پنجابی دے جیون دور، مشاعرے، پنجابی عروض (پنگل)، پنجابی شاعری اتے پنجابی شاعری دے دوش، پنجابی شاعری وغیرہ اس زمانے دے بھکھویں مثلیاں متعلق چرچہ کیتی اے۔ گیت، کہانیاں اتے بجھارتاں، اکھان، اخباراں اتے رسالے، پنجابی وچ نویں شبداں دا وادھا، پنجابی بولی دی تاریخ، مرکز (مرکز)، اکھراں دا جھگڑا، ڈواے، کامن، جھوک، کافیاں، سلوک، کبتّ، اکھان، دو ارتھے سوال، زنانے گاؤن، عامَ گیت، مذہبی گیت، بجھارتاں، النکار تے چمتکاری شاعری، مطلب النکار، چوٹ بازی، شاعراں دی کلپتری وغیرہ نوں اس نے اپنی سمرتھا موجب پچھان کے اپنی اصول فکر دا پرچی دتا۔ ‘پنجاب دے ہیرے’ کتاب وچ کلّ 55 کویاں وچوں کجھ پرمکھ کویاں بارے چرچہ اس طرحاں اے:
بابا فریددین شکرگنج
بابا فریددین دا جم 580 ہجری (مطابق سنّ 1189 ء۔) وچ قصبہ کھوت وال علاقہ ملتان وچ ہویا سی۔ مڈھ توں ہی فقیرانہ جیون ولّ مائل سن۔ سفر:- حضرت کھواجا بختیار کاکی دے حکم مطابق آپ اتھے ہی ٹھہر گئے تے اتھے ہی تعلیم دا سلسلہ جاری کر دتا۔ بابا فرید نوں گنج شکر دا خطاب ملیا۔ شاعری:-بابا فرید ولیاں دے سردار، صوفی اتے عالم ہون توں چھٹّ پنجابی اتے فارسی دے چنگے شاعر سن۔ بابا فرید دے سلوک ہر تھاں اگھے ہوئے ہن۔ چلانا:- بابا فرید دے چلانے بارے دو وکھ-وکھ راواں ہن۔ ڈاکٹر۔ موہن سنگھ لکھاری ہسٹری آف پنجابی لٹریچر نے 664 ہجری دسیا اے اتے محمد قاسم نے 660 ہجری دسیا اے۔
سری گورو ارجن دیوَ جی
پیؤ دا ناں گورو رام داس سی۔ جم گوئندوال وچ 1620 بِ۔ مطابق 1563 ء۔ وچ ہویا۔ سلسلیوار گورو صاحباں دی بانی ہر اک راگ اتے راگنی وچ لکھی۔ اس توں چھٹّ کبیر، فرید، دھنا، رویداس، پیپا، سین، سدھنا، ترلوچن، بینی وغیرہ بھگتاں دیاں بانیاں لکھوائیاں۔ ستا اتے بلونڈ دیاں بانیاں جو رام کلی وچ اچارن اے، اس نوں وی گورو گرنتھ صاحب وچ شامل کرن دا مان بخشیا اے۔ گورو ارجن دیوَ جی 1606 ء۔ وچ جوتی جوت سما گئے۔ راگ تعلیم اتے پنگل دے بڑے ماہر اتے سیانے شاعر سن۔
شاہ حسین
پیؤ دا ناں شیخ عثمان ساکن لاہور۔ شاہ حسین دا جم 945 ہجری مطابق 1539 ء۔ وچ ہویا۔ دس سال دی عمر وچ قرآن شریف کنٹھ کر لیا۔ پنجابی وچ کافیاں لکھن توں چھٹّ فارسی وچ وی شعر کہندے راے پر کافیاں زیادہ اگھیاں ہن۔ 63 سال دی عمر بھوگ کے 1008 ہجری وچ کوچ کر گئے۔
پیلو
پیلو مسلمان جٹّ سن اتے ماجھے دے رہن والے سن۔ فقیرانہ طبیعت دے مالک سن۔ گورو ارجن دیوَ جی دے دیدار کرن اتے صوفیانہ کلام سنن پچھوں فقیرانہ بھیس وچ علاقہ بارول چلے گئے۔ مرزا صاحباں بارے چرچہ سندیاں شاعری وچ بیان کیتا۔ پیلو دی بولی نرول ماجھے دی بولی اے۔ ساندل بار ولّ چلے گئے تے ادھر ہی دور وسّ ہو گئے سن۔
حضرت بلھے شاہ
پیؤ دا ناں سائیں محمد درویش، جم قصور دے نیڑے پنڈور ضلع لاہور وچ 1680 ء۔ وچ ہویا۔ حضرت غلام مرتضیٰ صاحب قصوری اتے مولانا غلام محی الدین صاحب قصوری دے کول تعلیم حصول لئی قصور گئے۔ بلاے شاہ 1171 ء۔ وچ چلانا کر گئے۔
سید وارث شاہ
سید وارث شاہ دے پیؤ دا نام سید قطب شاہ سی تے پنڈ جنڈیالا شیر خاں ضلع گجراں والہ دے رہں والے سن۔ مڈھلی تعلیم اپنے پنڈ دے مولوی صاحب توں ہی حاصل کیتے اتے اچّ تعلیم دی حصول واسطے قصور گئے۔ صوفی، سید اتے اپنے متّ دے گیاتا سن۔ وارث شاہ نے قصہ ہیر لکھیا۔ وارث دی خیال طاقت، واقفیت، قادر-ال-کلامی، ٹھیٹھ بولی دا جاننا، لکھنا، کتھن دی پکیائی، محاورے ورتن دی جاچ، تمسیلی رنگت وغیرہ خوبیاں موجود ہن۔
نزابت شاعر
ہرلا مٹیلا ضلع شاہ پور دے رہن والے سن۔ ہرل راجپوت سن۔ نزابت نے ایہہ وار نادر شاہ دے ہلے دے کجھ چر پچھوں لکھی۔ نزابت اٹھارھویں صدی دے انت وچ ہویا اے۔
ہاشم شاہ
جم 1166 ہجری وچ جگدیؤ کلاں، متسل راجسانسی، ضلع امرتسر وچ ہویا۔ بندی خانے دے اس ویلے وچ آپ نے اپنے پیر دے پیر دی یاد وچ ست صفتاں ہندی تے پنجابی وچ لکھیاں۔ ہاشم شاہ نے سسی پنوں دا قصہ لکھیا۔ سوہنی مہینوال، سسی پنوں، ہیر رانجھا، لیلیٰ مجنوں، شیریں فرہاد، دیوان ہاشم، کافیاں ہاشم، ٹیکا علم مالا، راجپالیسی وغیرہ۔
مولوی احمد یار
جم 1768 ء۔ وچ مرالا ضلع گجرات وچ ہویا۔ ہیر رانجھا، سسی پنوں، کام روپ، یوسف زلیکھاں، چندر بدن، سیفل ملوک وغیرہ قصے شاعری وچ لکھے۔ اینہاںتوں چھٹّ قصہ تتر، وفات نامہ، جنگ احمد، جنگ بدر وغیرہ آپ دی لکھت کتاباں ہن۔ احمد یار پنجابی شاعری دے میدان دا بڑا شاہ سوار اے۔
بہبل
لہور دے علاقے رہن والے سن۔ پیر فتح اﷲ چشتی دے مرید سن، جہڑے بابا فرید گنج شکر دے سلسلے وچوں سن۔ قصہ ہیر رانجھا تے سسی پنوں لکھیا۔ مولٰی بخش کشتہ نے اپنا دھیان پنجابی بولی اتے شاعری دے وکھ وکھ رنگاں اتے روپاں اپر ٹکءا اتے انجھ اس پنجابی ساہت دی مولک تے اتے اہمیت نوں پچھانن دا مڈھلا یتن کیتا۔
پنجابی شاعراں دا تذکرہ
ایہہ کتاب ‘پنجاب دے ہیرے’ کتاب دا ہی وسترت روپ اے۔ایہہ رچنا سوا پنج سو صفیاں وچّ پھیلی ہوئی اے۔ایہہ پہلی وار پاکستان وچّ چھپی۔
اس نے ویلے دیاں لوڑاں مطابق پنجابیاں نوں پنجابیت دی ءکتا،سیکرل نظر دا ماڈل مہئیاں کیتا۔ مرحوم میاں مولٰی بخش کشتہ امرتسری (1876–1955) پنجابی دے مڈھلے کھوجیاں، اتہاسکاراں اتے تذکرہ نگاراں وچوں ہن۔ کشتہ دی اصلی دین پنجابی شاعری، ساہتی کھوج، اتہاسکاری، تذکرہ نگاری اتے پترکاری وچ اے۔ اس نوں اردو فارسی اتے پنجابی بولی اپر اکو جنی پکڑ سی۔ اوہ امرتسر وچ 1926 ء۔ وچ بنی ‘پنجابی سبھا پنجاب’ دے سنستھاپکاں وچوں سی۔ کشتی نے پنجابی وچ سیہرفی، غزل، چوبرگے، نظم اتے قصہ ہیر رانجھا دی رچنا کیتی۔ پنجابی ساہت دی اتہاسکاری اتے تنقید نال متعلق اس دیاں دو کتاباں ملدیاں ہن- ‘پنجاب دے ہیرے’ (1932 ء۔) اتے ‘پنجابی شاعراں دا تذکرہ’ (1960 ء۔) کجھ پنجابی آلوچکاں نے ‘چشمہ-اے-حیات’ (1913 ء۔) نوں کشتہ دی رچنا منیا اے۔ دراصل ایہہ رچنا میر کرامتلا دی اے، جو کشتہ دے قصہ ‘ہیر رانجھا’ (1913 ء۔) وچ انتکا وجوں چھپی سی۔ ‘پنجابی شاعراں دا تذکرہ’ کتاب مرحوم میاں مولٰی بخش کشتہ تے اوہناں دے سپتر سورگی چودھری محمد افضل خاں دی سکرت اے۔ شاہمکھی لپی وچ لکھی ہوئی ایہہ وڈّ آکاری حوالہ کتاب معیاری کھوج-پربندھ اے، جس وچوں 242 پرانے کویاں اتے جدید کویاں دے جیون ویروے تے اوہناں دے کلام دے نمونے پرمانک روپ وچ دتے گئے ہن۔ ایہہ تذکرہ پہلی وار 1960 ء۔ وچ لاہور توں شائع ہویا سی۔ اس دے کجھ 20 پنے ہن۔ اس تذکرے دا اہمیت تتھاں دی بھرپورتا اتے کشتہ دی پنجابیت دی بھاونا نال اوت-پوت نظر وچ نہت اے اتے سیما ایہہ اے کہ اس وچ لکھاری دے 19 جون 1955 ء۔ وچ موت ہون مگروں دے ویروے وی درج ہن۔ پنجابی ساہت اکاڈمی، لدھیانہ دی بینتی نوں پروان کرکے س۔ رگھویر سنگھ بھرت نے اس سروت-گرنتھ نوں گورمکھی لپی وچ لپی انتر کیتا اے۔ کشتہ نے اس کتاب وچ پنجابی دے ادبھو تے ترقی، گورمکھی دے آرنبھ، پنجابی تے مسلمان، ہندی، پنجابی، پنجابی تے سکھ، پنجابی تے عیسائی جاں انگریز، سکھیا دا زریعہ، بولی دی فرق، پنجابی اخباراں، رسالے، مرکزی بولی، لپی دا جھگڑا، پنجابی شاعری اتے پنجابی شاعری دے وکھ-وکھ رنگ-روپ وغیرہ اس زمانے دے بھکھویں مثلیاں متعلق چرچہ کیتی اے۔ کبتّ، کورڑا، دوہرا، کنڈلیا، سرکھنڈی، بینت، غزل، وار، شلوک، چوپئی، بشن، پدے، کافی، چوبولا، اشٹپدے، پوڑی، ستوارا، الاہنیاں، لوک-گیت، باتاں تے بجھارتاں، اکھان، النکاری تے پنجابی ساہت دا اتہاس، صوفی متّ، قصہ کاری، مذہبی تبلیغ، دھرم پرچار، ہاس رس، وارتک، تاریخ گوئی وغیرہ نوں اس نے اپنی سمرتھا موجب پچھان کے اپنی اصول فکر دا پرچی دتا اے۔ اس کتاب وچ 242 کویاں وچوں کجھ پرمکھ کویاں بارے چرچہ ہیٹھ لکھے مطابق اے:
بابا فرید شکرگنج
اینہاںدا پورا ناں فریددین مسعود سی۔ پیؤ دا ناں قاضی جمال-اد-دینل۔ اینہاںدا جم پہلی رمضان 529 مطابق 1173 ء۔ نوں قصبہ کھوت وال (چاولی مشائخ) تحصیل دگڑی ضلع ملتان وچ ہویا۔ بابا فرید نے اپنی پڑھائی قصبہ کھوت وال وچ حاصل کیتی۔
سری گرو نانک دیوَ جی
گورو نانک دیوَ جی دا جم 1469 ء۔ مطابق 1526 ء۔ بکرمی رائے بھوئیں دی تلونڈی، ضلع شیخوپورا وچ، پیؤ مہتہ کالو، ماں ترپیؤ دیوی دی ککھوں ہویا۔ اوہناں نے بھکھے سادھوآں نوں روٹی کھوا کے سچا سودا کیتا۔ مندے کمی نانکا جد کد مندا ہوئے۔ جاں نانک دکھیا سبھ دنیا سو سکھی جو نامُ آدھار۔
شاہ حسین
شاہ حسین دا جم 945 ہجری مطابق 1539 ء۔ وچ ہویا۔ 1008 ہجری مطابق 1599 ء۔ اینہاںدی موت ہو گئی۔ ایہہ ترلا تلواربازی چھڈّ کے کھڈی دی شرن لئی تے جلاہیاں دے کم کرن لگے۔ شاہ حسین لکھدے ہن:- ناؤں ہفوج جات جلاہا گالھاں دندیاں تانیاں والیاں۔ قرآن مزید اوہناں نوں زبانی یاد سی۔ اوہناں دے داتا دے دربار دی حاضری، عبادت تے بندنا اتے مشق نوں نت نیم بنا لیا۔ شاہ حسین نے چھتی سال کٹھن بھجن بندگی کیتی۔ اورنگزیب عالم گیر دے صوفی دارا شکوہ نے اپنی لکھت، ‘شتیگت’ وچ شاہ حسین دے ولی-اﷲ تے کراماتی ہون دا ذکر کیتا۔ شاہ حسین دیاں لکھیاں 163 کافیاں ملدیاں ہن۔ اینہاںوچ اک کافی سری گورو گرنتھ صاحب دی کھاری بیڑ وچ ملدی اے۔ ایہناں نے اپنی بولی وچ پنجابی دیاں وکھو وکھ پڑبولیاں دے لفظ ورتے نیں ۔
بلھے شاہ
بلھے شاہ دا جم 1103 ہجری مطابق 1680 ء۔ نوں پانڈوکے تحصیل قصور وکھے ہویا۔ موت 1173 ہجری مطابق 1746 ء۔ نوں ہوئی۔ بلاے شاہ نے بہت ساریاں کافیاں لکھیاں، کافیاں وچ عشقَ، برہا، مستی تے رندی سوکھی ہی پیش نہیں کیتی سگوں دنیاوی استھرتا دے مصلے وی پیش کیتے ہن۔
ہاشم شاہ
ہاشم شاہ دا جم 1166 ہجری مطابق 1752 ء۔ نوں جگدیؤ کلاں تحصیل اجنالا وکھے ہویا۔ پیؤ دا ناں حاجی محمد شریف سی۔ اینہاںدی موت 1821 ء۔ مطابق 1237 ہجری وچ ہوئی۔ ایہہ ترکھانا کم کردے سن تے لوکاں نوں مذہبی اتے روحانی سکھیا دندے سن۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے درباری شاعر سن، ہاشم نے ‘سسی پنوں’ قصہ لکھیا۔ سوہنی مہینوال، شیریں فرہاد، تے ہیر رانجھا وغیرہ رچناواں وی ملدیاں ہن۔ اوہ اردو، ہندی اتے فارسی وچ شعر لکھدے ہن۔
شاہ محمد
شاہ محمد دا جم 1789 ء۔ نوں پنڈ بڈالا، امرتسر وچ ہویا۔ موت 1862 ء۔ وچ ہوئی۔ ایہہ قریشی قوم دے سن۔ شاہ محمد دی رچنا قصہ سسی پنوں تے بینت شاہ محمد چھپے ملدے ہن۔ شاہ محمد پنجاب دا پہلا قومی شاعر سی۔ کجھ ودواناں نے اس دی رچنا نوں جنگ نامہ وی آکھیا اے۔
قادریار
قادریار دا جم 1217 ہجری مطابق 1802 ء۔ نوں پنڈ ماچھی کے وکھے ہویا۔ اوہناں دی موت 1309 ہجری مطابق 1892 ء۔ نوں ہوئی۔ اوہناں دیاں وچوں روز نامہ تے مئراجناما توں بناں قصے پورن بھگت، راجا رسالو، سوہنی مہینوال اتے ہری سنگھ نلوآ سنگھ لکھے۔
بھائی ویر سنگھ
بھائی ویر سنگھ دا جم 5 دسمبر 1872 ء۔ نوں ڈاکٹر۔ چرن سنگھ دے امرتسر وچ ہویا۔ 10 جون 1954 ء۔ نوں ادور چلانا کر گئے۔ اوہ کویتاواں لکھدے سن۔ 1894 ء۔ وچ خالصہ ٹریکٹ سوسائٹی دی نیہہ رکھی۔ 1898 ء۔ وچ خالصہ اخبار جاری کیتا۔ 1949 ء۔ وچ پنجابی یونیورسٹی نے ڈی۔او۔ءل دی ڈگری حاصل کیتی۔ شاعری اتے وارتک وچ مشہور سن۔ اینہاںنے ناٹک اتے گدّ رچناواں وی کیتیاں۔ کتاباں امرت لاہور، ہول ہلاس، جیونی بابا اٹلّ اتے بھائی منی سنگھ۔
امرتا پریتم
امرتا پریتم دا جم 31 اگست 1919 ء۔ نوں پنڈ گجراں والہ وکھے پیؤ کرتار سنگھ دے گھر ہویا۔ 2005 ء۔ وچ دلی وکھے اینہاںدی موت ہو گئی۔ چوداں سال دی عمر وچ گیانی دی امتحان پاس کیتی۔ اس طرحاں سورگی مولٰی بخش کشتہ سچ مچّ ہی انمول ہیرا اتے رتن سن، جنہاں نے ‘پنجابی شاعراں دا تذکرہ’ جیہا مہان حوالہ گرنتھ لکھا اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی ادیب گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
دھاریوالی نکی سیہ
دھاریوالی نکی سیہ رکھ سیہ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
دکھی گھُگی
بارلے جوڑ
گٹھ:گھُگیاں
عرب بہار
عرب بہار، عرب دنیا وچ شروع ہونے والی اک انقلابی لہر سی، جو تونس وچ 18 دسمبر 2010ء نو‏‏ں شروع ہوئی، جس نے کئی ملکاں نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا۔ کئی بادشاہتاں دا تختہ الٹ گیا۔ چھوٹے تے وڈے (پر امن تے کچھ اُتے تشدد) کئی احتجاجی مظاہر ہوئے، یمن، لیبیا، عراف تے سوریہ وچ خانہ جنگی شروع ہوئے گی۔ لیبیا دے حکمران معمر القذافی نو‏‏ں عوام نے مار ڈالیا۔ 2011 ء دے اوائل وچ ، جدو‏ں مشرق وسطیٰ دے ملکاں (تیونس، مصر، یمن، لیبیا ) وچ حکمراناں دے خلاف احتجاجی تحریکاں شروع ہوئیاں تے اَگڑ پِچھڑ کامیاب وی ہوئے گئياں، تاں اسنو‏ں عرب بہار قرار دتا گیا؛ یعنی عرب دنیا نو‏‏ں موروثی بادشاہتاں تے فوجی آمریتاں دے تسلط تو‏ں آزادی مل رہی اے تے اس پرجمہوریت د‏‏ی بہار چھا رہی ا‏‏ے۔
عرب بسنت عرب دنیا وچ انقلابی جلوساں، سوچاں تے تحریکاں، دیسی لڑائیاں، فساداں دا ناں اے جیہڑی 10 دسمبر 2010 توں شروع ہوئی۔ ایس نال مصر، لبیا، یمن تے ٹیونس وچ سرکاراں بدلیاں جا چکیاں نیں۔
بحرین، مراکش، اردن تے کویت وچ وی سیاسی حقاں لئی لوک سڑکاں تے آۓ نیں۔
خلاصہ بلحاظ ملک
400px|thumbnail|وسط|
حوالے
عرب بہار گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی وچ فوجی تاخت تے فوجی بغاوت دیاں کوششاں گٹھ:2010ء دے احتجاجات گٹھ:2010ء وچ ایشیا گٹھ:2011ء دے احتجاجات گٹھ:2011ء وچ ایشیا گٹھ:2012ء دے احتجاجات گٹھ:2012ء وچ ایشیا گٹھ:2013ء وچ ایشیا گٹھ:احتجاجی مارچ گٹھ:افریقا وچ 2010ء گٹھ:افریقا وچ 2011ء گٹھ:افریقا وچ 2012ء گٹھ:اکیہويں صدی دے انقلابات گٹھ:انقلابی لہراں گٹھ:تریخ جزیرہ نما عرب گٹھ:تریخ شمالی افریقا گٹھ:تریخ مشرق وسطی گٹھ:جالبینی مراقبت گٹھ:شام گٹھ:شام دی تریخ
رانا سنگرام سنگھ 2
رانا سنگرام سنگھ 2 ( 1711 - 1734 ) ریاست میواڑ راجستھان دے سسودیا راجٹبر دا راجا سی ۔
ہور ویکھو
سسودیا راجٹبر
چتوڑگڑھ
میواڑ
گٹھ:سسودیا راجٹبرگٹھ:ہندستانی راجے
موہاووے کاؤنٹی
موہاووے امریکی صوبے ایریزونا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ایریزونا دیاں کاؤنٹیاں
باہیہ سیہ
باہیہ سیہ رکھ سیہ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
رانا جگت سنگھ 2
رانا جگت سنگھ 2 ( 1734 - 1752 ) ریاست میواڑ راجستھان دے سسودیا راجٹبر دا راجا سی ۔
ہور ویکھو
سسودیا راجٹبر
میواڑ
گٹھ:سسودیا راجٹبرگٹھ:ہندستانی راجے
ریس کورس پارک
ہور دیکھو
گٹھ:لہور گٹھ:لہور دے باغات گٹھ:لہور دے پارک
نواجو کاؤنٹی
نواجو امریکی صوبے ایریزونا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ایریزونا دیاں کاؤنٹیاں
رانا پرتاپ سنگھ 2
رانا پرتاپ سنگھ 2 ( 1752 - 1754 ) ریاست میواڑ راجستھان دے سسودیا راجٹبر دا راجا سی ۔
ہور ویکھو
سسودیا راجٹبر
چتوڑگڑھ
میواڑ
چک 32 ای بی
چک 32 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
ہیرا گھُگی
ہیرا کگی آسٹریلیا دی اک کگی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:گھُگیاں
چک 486 ٹی ڈی اے
486 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
اوپین پٹیل
اوپین پٹیل اک بھارتی اداکار تے بگ باس وچ شامل اک مدمقابل اے ۔
حوالے
گٹھ:بگ باس گٹھ:اداکار گٹھ:بھارتی لوک
رانا راج سنگھ 2
رانا راج سنگھ 2 ( 1754 - 1761 ) ریاست میواڑ راجستھان دے سسودیا راجٹبر دا راجا سی ۔
ہور ویکھو
سسودیا راجٹبر
چتوڑگڑھ
میواڑ
گٹھ:سسودیا راجٹبرگٹھ:ہندستانی راجے
بخش بیضا
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:فارس دیاں تحصیلاں
کالی پوجھلی والی نکی سیہ
کالی پوجھلی والی نکی سیہ رکھ سیہ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
پیما کاؤنٹی
پیما امریکی صوبے ایریزونا دی اک کاؤنٹی اے۔
بھارت وچ مڈھلی تعلیم
مڈھلی تعلیم  جاں شروعاتی تعلیم ،تعلیم دا اوہ بنیاد اے جس اتے ہر شہری،انسان دی ترقی انحصار کردی اے۔ معیاری سکھیا کسے وی سماج دا درپن ہندی اے۔ جویں پنڈ عامَ طور تے گہاریاں توں پچھانیا جاندا اے، اسے طرحاں کوئی وی  ملک اتھوں دی سکھیا توں پچھانیا جاندا اے۔
تعلیم متعلق ہور ویروے
تعلیم
تعلیم (بھارت)
بھارت وچ مڈھلی تعلیم لئی انتظام
یورپ وچ تعلیم دے حق نوں مڈھلے حق وجوں لیا جاندا رہا اے۔ بھارت وچ تعلیم دی سمت اتے سمت دے سدھار لئی آزادی حصول توں 55 ورھے بعد 2002 توں یتن شروع ہوئے۔ 6 توں 14 ورھے دی عمر دے بچیاں لئی مفت اتے لازمی تعلیم دے حق دا مڈھ بھارتی آئين دی دفعہ 21-اے 86ویں سودھ جو 12 دسمبر 2002 وچ پروان ہوئی، مطابق بجھا۔ ساڈی سیاست نے اس لوک ہت ایکٹ دا ڈرافٹ تیار کرن لئی 7-8 سال ہور لگا کے آخر 26 اگست 2009 نوں صدر توں پروانگی حاصل کر کے اگلے دن نوٹیفکیشن جاری کیتی۔ اس نوں عملی روپ وچ لاگوُ کرن لئی پہلی اپریل 2010 متھی گئی۔ بھارت دے کئی صوبیاں نے اس نوں اک ورھا لمکا کے لاگوُ کیتا۔
شمالی بھارت دے زیادہ تر سکولاں وچ 1 توں 5 جماعت دے بچیاں نوں انگریزی، ہندی، گنت، ماحول سائنس، اتے جنرل علم سکھایا جاندا اے۔
نیشنل کونسل آف ایجوکیشنل رسرچ اینڈ ٹریننگ (این سی ای آر ٹی) بھارت وچ سکولی تعلیم لئی سکھر ادارہ اے۔ این۔سی۔آر۔ٹی۔ بھارت دے سارے سکولاں لئی مدد اتے تکنیکی مدد حاصل کردا اے اتے تعلیم پالیسیاں نوں لاگوُ کرن دے کئی پہلوآں دی نگرانی کردی اے۔
مفت تے لازمی تعلیم حق قانون
آئین دی دفعہ 21اے دی 86ویں سودھ دے روپ وچ 12 دسمبر 2002 نوں اصل بنیاد قائم ہویا، 6 سال 8 مہینے بعد اس دا ٹیبل-ورق ختم ہویا اتے 26 اگست 2009 نوں آرٹیئی ایکٹ 2009 لازمی تے مفت تعلیم دے نام تھلے صدر ولوں پروان ہویا۔ اس نوں لاگوُ کرن لئی پہلی اپریل 2010 دا دن متھیا گیا۔ واضع اے کہ ایکٹ دے ڈرافٹ لئی صرف 7 سال اتے ایکٹ عمل وچ لیاؤن لئی صرف 7 مہینے لگے۔ ایکٹ دے نیم مطابق عمارتاں، کمریاں دی گنتی تے سائیز، پکھانے، لیب، لائبریری، گراؤنڈ، استاداں دی گنتی وغیرہ دا انتظام اتے عمل لئی جس لمے ویلے دی لوڑ سی۔
بری حالت دے کارن
تعلیم انکاں دی بھیٹ چڑھ گئی اے۔ صرف انکاں نال ملنکن ہون کارن رٹا تعلیم تکنیک حاوی ہو چکی اے۔ دھارناں جاں تجزیہ تکنیک لوپ ہو رہی اے۔ ملنکن نظام، زمین وچ پانی دے پدھر وانگ ہیٹھلے پدھر تے ڈگّ چکی اے۔
لوڑ توں ودھ بھارا بستا جو طالب علم اوکھا ہو کے چکدا اے، صحتَ واسطے تاں نقصان دہ اے ہی، تھکاوٹ کارن پڑھائی وچ وی وگھن پاؤندا اے۔
دیش وچ پکے اتے کچے استاداں وچلی ونڈ ہو چکی اے۔تعلیم لگاتار جاری رہن والی عمل اے ۔ کچے استاداں دے سر تے تعلیم دی عمارت پکی نہیں کیتی جا سکدی۔
سکولاں دے ماحول نوں سکھاواں بناؤن دے راہ وچ سیاسی لوکاں دا دخل وی اک وڈا روڑا بنیا ہویا اے۔
سکولی تعلیم وچ سدھار دے طریقے
استاد دی ڈیوٹی صرف پڑھاؤن دی ہونی چاہیدی اے۔ سکول تعلیم دیاں نویاں پالیسیاں ‘چ جے استاداں نوں شامل کر لیا جاوے تاں کوئی ماڑی گل نہیں ہوویگی۔ سائنسی پکھوں ثابت ہویا پکھ اے کہ اپنی بنائی ووکیبولری نوں اپنی ماں بولی نال جوڑ کے بولنا دماغ دے ودھیا طریقے ترقی یافتہ ہون دی پہلی پوڑی اے۔ تعلیم دین دی نیت نال تعلیم دا آئین تے قانون بنائے جان اتے ایہہ آئین تے قانون پاٹھکرم دا حصہ بنائے جان تاں کہ طالب علم اتے ماپے جاگروک ہون کہ تعلیم متعلق اوہناں دے کہڑے حق ہن۔
سرکار نوں چاہیدا اے کہ سرکاری پرئمری سکولاں وچ لوڑیندے استاد اتے ہور سہولتاں مہیا کروا کے مڈھلی تعلیم دے ڈھانچے نوں مضبوط کرے تاں جو لوک اپنے بچیاں نوں سرکاری سکولاں وچ ہی داخل کراؤن۔
استاداں دیاں وکھ-وکھ کیٹاگریاں ختم کرکے صرف ریگولر طور تے ہی استاد بھرتی کیتے جان۔ ٹھیکہ نظام بند کیتی جاوے۔ ہر استاد نوں پورا گریڈ دتا جاوے۔ عدالتاں دے فیصلیاں دی قدر کردیاں برابر کم اتے برابر تنخواہ دا فارمولا اپنایا جاوے۔
تعلیم نوں معیاری تے گناتمک بناؤن لئی سبھ توں ضروری اے کہ سکول وچ تعلیمی ماحول پیدا کیتا جاوے۔تعلیمی ماحول سرجن لئی تعلیم ادارےآں وچ ہر موضوع دے استاداں دا ہونا بہت ضروری اے۔
حوالے
گٹھ:سکھیا گٹھ:تعلیم گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:ایشیائی دیساں وچ تعلیم
بخش جره و بالاده
ایہہ ایران دے صوبہ فارس دے   شہرستان کازرون (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:فارس دیاں تحصیلاں
الہ آباد
thumb|قلعہ الٰہ آباد، 1850 د‏‏ی تصویر۔ ایہ قلعہ بادشاہ اکبر نے 1575 وچ بنوایا سی ۔ thumb|قلعہ الٰہ آباد بھارت د‏‏ی ریاست اتر پردیش دا اک قدیم شہر ا‏‏ے۔ گنگا و جمنا دے سنگم اُتے آباد ا‏‏ے۔ تجارتی مرکز، ہندوواں دا مقدس مقام تے ریلوے دا بہت وڈا جنکشن ا‏‏ے۔ مسلماناں دے دور حکومت تو‏ں پہلے اس دا ناں پراگ سی ۔ اکبر دا ایوان، جامع مسجد، اشوک د‏‏ی لاٹھ، زمین دوز قلعہ تے خسرو باغ قابل دید تریخ عمارتاں نيں۔ 1857ء وچ جنگ آزادی دے دوران ایتھ‏ے انگریزاں تے حریت پسنداں وچ زبردست لڑائی ہوئی۔۔ 1861ء وچ انگریزاں د‏‏ی عملداری وچ آیا۔
پریاگراج (الہ آباد) ہندستان دے صوبے اتر پردیش دا اک شہر اے۔
بھارت د‏‏ی اک شمالی ریاست اترپردیش دے جنوب وچ واقع میٹروپولیٹین شہر تے ضلع الہ آباد دا صدر مقام،ریاست دا سب تو‏ں وڈا تجارتی مرکز تے فی کس آمدن وچ ریاست دا دوسرا شہر، اندازہ 1.74 ملین آبادی دے نال اترپردیش دا ساتواں گنجان ترین شہر۔ 2011 وچ اسنو‏ں دنیا دا 130 واں تیزی تو‏ں ودھدا شہر قرار دتا گیا سی ۔ ایتھ‏ے ہندو، مسلما‏ن، سکھ، مسیحی، پارسی، جین تے بودھ مذہب دے مننے والے امن و آشتی دے نال رہندے نيں۔ زباناں اردو، اودھی، ہندی، انگریزی، بنگالی تے پنجابی نيں۔ الہ آباد دے رہنے والے الہ آبادی کہلاندے نيں
الہ آباد دا اک ناں پریاگ وی دسیا جاندا ا‏‏ے۔ پریاگ یا پرساد د‏‏ی جگہ۔ موجودہ ناں 1583 وچ مغل شہشاہ اکبر نے رکھیا۔ گنگا تے جمنا دے سنگم اُتے واقع بھارت دا دوسرا قدیم ترین تے مقدس شہر ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بوہت سارے قدیم مندر تے محل موجود نيں جو ہندو کتاباں دے مطابق مذہب وچ بہت اہمیت رکھدے نيں۔ 1857 د‏‏ی جنگ آزادی وچ ایتھ‏ے مولوی لیاقت علی نے علم بغاوت بلند کیتا حریت پسنداں تے فرنگیاں دے وچکار شدید جنگ ہوئی تے 1861 وچ ایتھ‏ے فرنگی راج نافذ ہويا۔
الہ آباد نو‏‏ں وزرائے اعظم دا شہر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آزادی دے بعد منتخب ہونے والے 13 وچو‏ں ست وزرائے اعظم دا تعلق کسی طور الہ آباد تو‏ں سی یا تاں اوہ الہ آباد وچ پیدا ہوئے،اوتھ‏ے تعلیم حاصل کيتی یا الہ آباد تو‏ں انتخابات وچ حصہ لیا تے منتخب ہوئے۔ انہاں وچ جواہر لال نہرو، لال بہادر شاستری، اندرا گاندھی، راجیو گاندھی، گلزاری لال نندا،وشوناتھ پرتاپ سنگھ تے چندرشیکھر شامل نيں۔
الہ آباد ہی اوہ شہر اے جتھ‏ے 1930 نو‏‏ں مسلم لیگ دے سالانہ اجلاس وچ علامہ سر محمد اقبال نے اپنا تاریخی خطبہ الہ آباد دتا تے مسلماناں دیاں مشکلاں، انہاں دے مستقب‏‏ل تے مسلمانان ہند د‏‏ی منزل د‏‏ی نشان دہی کيتی۔
اردو ادب و بولی دے کئی عظیم ناں الہ آباد وچ پیدا ہوئے جنہاں وچ اکبر الہ آبادی، نوح ناروی، فراق گورکھپوری، شبنم نقوی، راز الہ آبادی، عتیق الہ آبادی وغیرہ شامل نيں۔
اردو بولنے والے
الٰہ آباد د‏‏ی مرکزی زباناں اردو، اودھی، ہندی، انگریزی، بنگالی تے پنجابی نيں۔ اردو لکھنے تے بولنے والی آبادی اٹھ لکھ تو‏ں متجاوز ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اردو د‏‏ی تعلیم دے لئی چھوٹے وڈے سینکڑاں مدارس تے کالج موجود نيں۔
اردو شخصیتاں
الٰہ آباد نے اکبر الہ آبادی جداں طنزومزاح دا شاعر اقامِ عالم نو‏‏ں دتا ا‏‏ے۔ مشہور شاعر نوح ناروی اسی سرزمین تو‏ں وابستہ رہے جو لفظاں دے جادوگر منے جاندے نيں۔ بعد دے دور وچ فراق گورکھپوری، شبنم نقوی، راز الہ آبادی، عتیق الہ آبادی وغیرہ نے اردو بولی نو‏‏ں پروان چڑھایا۔ گیان پیٹھ انعام یافتہ فراق گورکھپوری دا منظوم مجموعہ گل نغمہ ایتھے رہ ک‏ے لکھیا گیا۔
حوالے
گٹھ:اتر پردیش دے شہر گٹھ:الہٰ آباد گٹھ:بھارت دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:راماین وچ مذکور تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:سابقہ ہندوستانی پایۂ تخت گٹھ:ضلع الہ آباد دے شہر تے قصبے گٹھ:ہندو علم الاساطیر وچ تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:ہندو مقدس شہر گٹھ:اتر پردیش وچ سیاحت
گٹھ:ھندستان گٹھ:بھارت
آویرو
پرتگال براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا جزیرہ نما ایبیریا چ واقع اے ۔ اسدا راجگھر لزبن شہر اے ۔ آویرو شہر پرتگال دا اک شہر اے تے پرتگال دے ضلع آویرو دا صدرمقام اے ۔
میکسیکی والی نکی سیہ
میکسیکی والی نکی سیہ رکھ سیہ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
رانا اری سنگھ
رانا اری سنگھ ( 1761 - 1771 ) ریاست میواڑ راجستھان دے سسودیا راجٹبر دا راجا سی ۔
عبدالفتاح السیسی
عبد الفتاح سعيد حسين خليل السيسي  (پیدائش:19نومبر 1954ء)مصرى فوج دے جرنیل تے موجود مصری صدر ني‏‏‏‏ں۔ جولائ‏ی 2013ء نو‏‏ں صدر محمد مرسی د‏‏ی منتخب حکومت دا تختہ الٹنے تے مطاہرین تو‏ں سخت انداز وچ نبٹنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وقت عالمی سطح اُتے بدنام ني‏‏‏‏ں۔
رانا اری سنگھ
ہور ویکھو
سسودیا راجٹبر
عبدالفتاح السیسی
حوالے
گٹھ:1954 دے جم گٹھ:2013ء مصری فوجی تاخت گٹھ:اسلامیت دے نقاد گٹھ:افریقی اتحاد دے چیئرپرسن گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:رؤساء عملہ گٹھ:قاہرہ دیاں شخصیتاں گٹھ:مصر دے وزرائے دفاع گٹھ:مصری صدور گٹھ:مصری مسلم گٹھ:نشان عبد العزیز آل سعود گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:مصر
رانا اری سنگھ
ہور ویکھو
چتوڑگڑھ
میواڑ
گٹھ:سسودیا راجٹبرگٹھ:ہندستانی راجے
ونگا کبوتر
بارلے جوڑ
گٹھ:گھُگیاں
لاہور وچ سکھ دور
thumb| نوجوان مہاراجہ دلیپ سنگھ ، پنجاب دا آخری سکھ حکمران لاہور وچ سکھاں دا راج سکھ مسلاں دے حملہ تے حکمرانی تو‏ں شروع ہويا تے رنجیت سنگھ (جس نو‏‏ں پنجاب ، سکھ راج ، تے سرکار خالصہ راج وی کہیا جاندا اے ) کی سکھ سلطنت تک ودھیا جو 1849 وچ ختم ہوئی۔ سکھاں نے پنجاب وچ مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد اقتدار حاصل کرنا شروع کیتا تے اس وچ خود مختار پنجابی مسلاں دا اک مجموعہ شامل سی ، جس اُتے حکومت خاص طور اُتے پنجاب دے خطے وچ ، مسلداراں دے زیر اقتدار سی
مغل سلطنت دے خلاف بغاوت
سجے|thumb|250x250px| [[شہنشاہ اورنگزیب دربار اک سنہری عقات پکڑے سونے دے تخت اُتے بیٹھیا. ]] اورنگ زیب دے دور حکومت دے اوائل وچ ، سکھاں دے مختلف باغی گروہاں نے مغل فوج نو‏‏ں تیزی تو‏ں خونی لڑائیاں وچ ملوث کیتا۔ 1670 وچ ، نويں سکھ گرو ، گرو تیغ بہادر نے دہلی وچ ڈیرے ڈالے ، جس وچ پیروکاراں د‏‏ی کثیر تعداد حاصل سی ، کہیا جاندا سی کہ اس نے شہنشاہ اورنگ زیب دے غضب نو‏‏ں راغب کیتا سی۔
سپگورس پروینوسس
سپگورس پروینوسس رکھ سیہ ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
لاہور وچ سکھ دور
مغل سلطنت دے خلاف بغاوت
گرو تیغ بہادر د‏‏ی پھانسی نے سکھاں نو‏‏ں مشتعل کردتا۔ جواب وچ ، انہاں دے بیٹے تے جانشین ، سکھ مت دے دسويں گرو گرو گوبند سنگھ نے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں ہور عسکری شکل دی۔
خالصہ ، یا سکھ آرمی ، تریخ وچ پہلا ہی سی جس نے اک ہی جھٹدے ميں پورے صوبہ پنجاب وچ مسلم ریاستاں تے مغل سلطنت دا خاتمہ کیتا۔ بندہ سنگھ بہادر د‏‏ی زیرقیادت سنگھ (شیراں) نے بہت ساریاں مسلما‏ن تے مغل سرزمیناں اُتے قبضہ کیتا ، تے سکھاں د‏‏ی سلطنت قائم کيتی۔
دوسرے موجودہ مسلم شہنشاہاں نے بندہ تے خالصہ دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ اُتے ، بہت سارے مسلم لشکر تے انہاں دے شہنشاہاں نے جدو‏ں وزیر خان دا سر نیزہ اُتے پھنسا تے اک سکھ دے ذریعہ سرہند وچ اپنی نشست سنبھال لیا ، تاں اوہ مایوسی دے عالم وچ بھج نکلیا ، دیکھدے ہی دیکھدے مسلما‏ن فوجیاں نے الارم کرلیا۔
اک عارضی اتحاد وچ ، ہندو راجاں تے مسلم گورنرز اُتے مشتمل دونے گروہاں نے گرو گوبند سنگھ تے اس دے پیروکاراں اُتے حملہ کیتا۔ متحدہ مغل راجپوت امپیریل اتحاد نے آنند پور صاحب دے قلعے دا محاصرہ کیتا۔ سکھاں نو‏‏ں بے دخل کرنے د‏‏ی کوشش وچ اورنگ زیب نے وعدہ کیتا کہ گرو تے اس دے سکھاں نو‏‏ں آنند پور نو‏‏ں بحفاظت چھڈنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔ کہیا جاندا اے کہ اس نے اس وعدے نو‏‏ں تحریری طور اُتے توثیق کیتا ا‏‏ے۔ اُتے ، اوہ جان بجھ کر اپنا وعدہ پورا کرنے وچ ناکا‏م رہیا تے جدو‏ں باقی کچھ سکھ اندھیرے د‏‏ی آڑ وچ قلعے تو‏ں نکل رہے سن ، مغلاں نو‏‏ں الرٹ کردتا گیا تے اک بار فیر انہاں نو‏ں جنگ وچ مصروف کردتا۔ گرو گوبند سنگھ دے دو چھوٹے بیٹے ، زوراور سنگھ تے فتح سنگھ ، نو‏‏ں سرہند (پنجاب) وچ وزیر خان نے دیوار دے اندر زندہ دفن کردتا سی۔ دوسرے دو وڈے بیٹے - اجیت سنگھ تے جوجار سنگھ نے کئی سکھاں دے ہمراہ وشال مغل قوت دے خلاف جنگ لڑی ، تے شہادت حاصل کيتی۔ شہنشاہ 20 فروری 1707 نو‏‏ں فورا بعد ہی فوت ہوگیا۔ اس دے بعد بہادر شاہ نے کامیابی حاصل کيتی ، جس نے گورو نو‏‏ں 23 جولائ‏ی 1707 نو‏‏ں ایگری وچ ہونے والی اک میٹنگ وچ مدعو کیتا۔
سرہند دے نواب وزیر خان نے شہنشاہ دے گرو دے نال صلح آمیز سلوک کرنے اُتے اعتراض کیتا تے اپنے دو فوجیاں جمشید خان تے واصل بیگ نو‏‏ں گرو نو‏‏ں مارنے دے لئی بھیجیا۔ جمشید خان نے سوندے ہوئے گرو اُتے حملہ کیتا تے اسنو‏ں زخمی کردتا ، تے جاگتے ہوئے گرو تو‏ں اک تلوار کٹنے تو‏ں اس دا سر قلم کردتا گیا۔ گورو بعد وچ اس اُتے لگے ہوئے زخماں تو‏ں فوت ہويا۔
سکھ مسلاں دے تن سردار
18 واں صدی دے آخر وچ ، درانی سلطنت دے احمد شاہ ابدالی د‏‏ی طرف تو‏ں لگیاتار حملہ آوراں نے پنجاب دے خطے وچ حکمرانی دا فقدان پیدا کردتا ۔ احمد شاہ ابدالی د‏‏ی آخری روانگی دے تیس سالاں دے دوران ، سکھاں نو‏‏ں اپنے آپ اُتے چھڈ دتا گیا تے دولت تے تعداد وچ اضافہ ہويا۔ امرتسر وچ اک مشترکہ جلسہ عام ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں نے موروثی سرداراں د‏‏ی سربراہی وچ آہستہ آہستہ خود نو‏‏ں آزاد مسلاں وچ ونڈ لیا۔اسی اثناء وچ ، بھنگی مسل دے سکھ سرداراں دے فاتحین وچ ، بالترتیب ، گوجر سنگھ ، لہنا سنگھ مجیٹھا تے صوبہ سنگھ شامل سن ، جنھاں اج تک تن حاکم کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تِناں سرداراں نے شہر د‏‏ی آمدنی نو‏‏ں تقسیم کردتا۔ لگ بھگ تیس سال تک گوجر سنگھ نے لہنا سنگھ تے سوبھا سنگھ دے نال مل ک‏ے اعلیٰ حکمرانی کيت‏ی تے درانی سلطنت نو‏‏ں ادائیگی کردے رہ‏‏ے۔
لاہور قلعہ تے والڈ سٹی تے اس دے دروازے لہنا سنگھ گئے۔ اوہ ، رسمی مقاصد دے لئی ، لاہور دا گورنر سی ، تے اِنّا پہچانا جاندا سی۔ صوبہ سنگھ تک ایہ علاقہ والڈ سٹی دے جنوب وچ چلا گیا ، تے اوہ نواں کوٹ دے زبیدہ بیگم دے باغ وچ مقیم رہیا ، جتھ‏ے اس نے اپنے لئے اک چھوٹا قلعہ بنایا سی۔ امرتسر تے لاہور دے درمیان دا علاقہ ، یا زیادہ درست طور اُتے شالامار باغات تے لاہور دے درمیان ، گوجر سنگھ گیا سی۔ گوجر سنگھ نے شہر دا اوہ حصہ بنایا ، فیر اک جنگل بنایا تے لوکاں نو‏‏ں اوتھ‏ے آباد ہونے د‏‏ی دعوت دتی۔ اس نے پانی د‏‏ی فراہمی دے لئی کنويں کھودے۔ علاقے دے مسلماناں دے لئے وی اک مسجد تعمیر کيتی گئی سی۔ اس نے اپنے آپ نو‏‏ں قلعہ گوجر سنگھ دے ناں تو‏ں اک چھوٹا قلعہ وی بنایا سی۔ اج ، اس پرانے قلعے د‏‏ی چند دیواراں اج دے نکلسن روڈ تے ایمپریس روڈ دے درمیان اک گلی وچ دکھادی دیندی نيں تے اس علاقے نو‏‏ں ہن وی قلعہ گجر سنگھ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
بھنگی مسل نے شکرچکیا مِسل دے نال بے شمار اقتدار د‏‏ی جدوجہد وچ مصروف رہیا جدو‏ں تک کہ اوہ بیسن د‏‏ی لڑائی وچ سخت کمزور نئيں ہويا جدو‏ں رنجیت سنگھ نے 1799 وچ لاہور قلعہ دا محاصرہ کیتا۔ تِناں سردار شہر تو‏ں فرار ہوگئے تے 7 جولائ‏ی 1799 نو‏‏ں رنجیت سنگھ لاہور دا ماسٹر بن گیا۔
رنجیت سنگھ د‏‏ی سلطنت
thumb| [[حضوری باغ بارہ دری|ہزاروری باغ بارادری ، رنجیت سنگھ نے تعمیر کیتا سی ، جو لاہور دے علاقے ہزاروری باغ وچ واقع ا‏‏ے۔ ]] سجے|thumb| [[رنجیت سنگھ|مہاراجہ رنجیت سنگھ بذریعہ لیوپولڈ مسارڈ۔ ]] رنجیت سنگھ نو‏‏ں 12 اپریل 1801 ( بیساکھی دے نال مل ک‏ے) سکھ سلطنت دا قائد مقرر کیتا گیا سی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ جاٹ سکھ حکمران سن ، صاحب سنگھ بیدی ، گرو نانک دیو دے اولاد نے، تاجپوشی دا انعقاد کیتا۔ 1740 د‏‏ی دہائی افراتفری دے سال سی ، تے اس شہر وچ 1745 تے 1756 دے درمیان نو مختلف گورنر سن ۔ مقامی حکومت وچ ہونے والے حملےآں تے افراتفری دے نتیجے وچ سکھ دے خلاف جنگ کرنے والے گروہاں نو‏‏ں کچھ علاقےآں وچ کنٹرول حاصل کرنے دا موقع ملا۔ 1799 وچ ، تمام سکھ مسلاں (متحارب بینڈ) اک ہوئے ک‏ے اک شاہی راجگڑھ ، لاہور تو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے زیر اقتدار اک خودمختار سکھ ریاست تشکیل دتیاں گئیاں۔ سن 1740 د‏‏ی دہائی دے دوران ، احمد شاہ ابدالی د‏‏ی زیرقیادت افغانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں لگیاتار حملے تے مقامی حکومت وچ افراتفری نے لاہور دے شہریاں دے لئی زندگی نو‏‏ں بے حد تکلیف وچ ڈال دتا سی۔ بھنگی مِسل مغل لاہور نو‏‏ں پرتن والا پہلا سکھ بینڈ سی۔ بعد وچ رنجیت سنگھ اس افراتفری وچ فائدہ اٹھانے وچ کامیاب رہیا۔ اس نے لاہور تے امرتسر دے وچکار لڑائی وچ ابدالی دے بیٹے زمان شاہ نو‏‏ں شکست دتی۔ افغانی تے سکھ تنازعات د‏‏ی افراتفری تو‏ں رنجیت سنگھ دے ناں تو‏ں اک فاتح سکھ نکلیا جو سکھ دھڑاں نو‏‏ں متحد کرنے تے لاہور اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا سی جتھ‏ے اسنو‏ں شہنشاہ دا بادشاہ بنا دتا گیا سی۔
رنجیت سنگھ نے 1799 وچ لاہور نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا (سابق راجگڑھ گوجرانوالہ تو‏ں ہٹ کر) تے اس نے بادشاہت خیبر تک پھیلانے وچ کامیاب رہیا تے اس نے جموں‏ و کشمیر نو‏‏ں وی شامل کیتا جدو‏ں کہ انگریزاں نو‏‏ں 40 سال تو‏ں زیادہ عرصے تک دریائے ستلج دے پار پھیلنے تو‏ں روک دتا۔. اوہ اک بہت ہی مختصر عرصے وچ اقتدار وچ طلوع ہويا ، اک ہی سکھ مسل دے رہنما تو‏ں آخر وچ پنجاب دا مہاراجہ (شہنشاہ) بن گیا۔
اک چھوٹی نصف صدی تک ، 1799 تو‏ں 1846 تک ، لاہور رنجیت سنگھ تے اس دے جانشیناں د‏‏ی سرپرستی وچ بازیاب ہويا۔ رنجیت سنگھ نے سکھ مسلداراں (کمانڈراں) نو‏‏ں مستحکم کیتا جنہاں نے اٹھارہويں صدی دے دوران متفقہ کمانڈ دے تحت کم و بیش آزادانہ حکمرانی کيت‏ی سی تے 1799 وچ انہاں نے لاہور نو‏‏ں اک نويں سکھ ریاست دا انتظامی راجگڑھ دے طور اُتے قائم کیتا۔ 1802 وچ ، رنجیت سنگھ د‏‏ی فوجاں نے شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد تے اس مہاراجہ نے شہر دے سرکردہ گروہاں د‏‏ی سرپرستی تے تحفظ فراہ‏م کرنے دے اپنے ارادے دا اعلان کرنے دے بعد ، امرتسر دے نیڑے ہی سلطنت دا روحانی تے تجارتی مرکز بن گیا۔ کھبے|thumb|250x250px| [[لاہور ، پاکستان وچ شہنشاہ رنجیت سنگھ د‏‏ی سمادھی۔ ]] اگرچہ اٹھارہويں صدی دے آخر وچ لاہور دے مغل عہد دا بیشتر حصہ کھنڈرات وچ پے گیا سی ، لیکن سکھاں دے تحت تعمیر نو دیاں کوششاں مغل طرز عمل د‏‏ی شکل اختیار کر گئياں۔ رنجیت سنگھ لاہور دے قلعے دے مغل محل وچ چلا گیا۔ 1812 تک ، اس نے زیادہ تر بیرونی دیواراں دا دوسرا سرکٹ جو اکبر د‏‏ی اصل دیواراں د‏‏ی خاکہ دے بعد بن گیا سی شامل کرکے شہر دے دفاعاں د‏‏ی تزئین و آرائش کيت‏ی سی تے اک کھادی دے ذریعہ انہاں تو‏ں وکھ ہوگئی سی۔ مہاراجہ نے شالیمار وچ شاہجہان دے بوسیدہ باغات نو‏‏ں وی جزوی طور اُتے بحال کیتا ، تے انیہويں صدی دے وسط تو‏ں لاہور دے آس پاس دے علاقے دے برطانوی نقشاں تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ دیواراں والے نجی باغات - انہاں وچو‏ں بوہت سارے ممتاز سکھ امراء دے ناں نيں - مغل وچ جاری سکھ حکمرانی دے تحت پیٹرن سکھ عدالت شہر وچ متعدد سکھاں دے گردوارے ، ہندو مندراں تے مسیتاں سمیت مذہبی فن تعمیر نو‏‏ں جاری رکھے گی۔ مختصر ایہ کہ ، لاہور دے بوسیدہ ڈھانچے تے فن تعمیر نو‏‏ں شہنشاہ نے بحال کردتا۔
27 جون 1839 نو‏‏ں رنجیت سنگھ د‏‏ی موت نے بالآخر انہاں دا اقتدار ختم کردتا ، جدو‏ں کہ انہاں دا بیٹا دلیپ سنگھ اس دا جانشین بنیا۔ انہاں دا آخری رسومات لاہور وچ کيتی گئی سی تے اس د‏ی سمادھی ہن وی اوتھے کھڑی ا‏‏ے۔
برطانوی نوآبادیات‏ی حکوتم د‏‏ی آمد
کھبے|thumb|200x200px| مہاراجہ [[دلیپ سنگھ ، لاہور وچ اپنے محل وچ داخل ہوئے ، پہلی اینگلو سکھ جنگ (1845–46) دے بعد برطانوی فوجیاں نے اس د‏ی مدد کيتی۔ ]] لاہور اُتے انگریزاں دا قبضہ اک طویل لیکن ٹھوس انداز وچ ہويا۔ رنجیت سنگھ د‏‏ی ہلاکت دے بعد پے در پے جدوجہد دے آس پاس ہونے والے انتشار دا فائدہ اٹھاندے ہوئے تے سکھ دے خلاف اپنی مشرقی سرحد اُتے لڑی جانے والی جنگ تو‏ں صرف جزوی طور اُتے کم ہوگ، ، انگریز فروری 1846 وچ لاہور وچ چڑھ گیا تے اس نے اپنے فوجی دستےآں نو‏‏ں قلعے وچ گھیر لیا۔ دو غیر مستحکم سالاں دے بعد ، اوہ جنوبی شہر ملتان وچ سکھاں دے نال دوسری جنگ کيت‏ی طرف راغب ہوئے جدو‏ں اس شہر دے گورنر ، دیوان مولراج سنگھ نے اپنی فوجاں نو‏‏ں باغی ہونے د‏‏ی ترغیب دی۔ کئی اک نیڑے تو‏ں لڑی جانے والی لڑائیاں دے بعد ، آخر کار سکھ فوج لاہور دے سٹھ میل شمال وچ ، گجرات د‏‏ی لڑائی وچ شکست کھا گئی ۔ مارچ 1848 وچ ، برطانوی فتح دے بعد ، رنجیت سنگھ دے نوعمر بیٹے تے تخت دے وارث ، دلیپ سنگھ نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے لاہور وچ معزول کردتا گیا۔ شہر وچ بقیہ سکھ رجسٹری اچانک تنخواہ دے مطالبہ دے تحت اچانک ختم کردتی گئياں تے شہر دے باہر ڈیرے ڈالے گئے۔ اک سال دے اندر ہی ، پنجاب نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے برطانوی سلطنت تو‏ں منسلک کردتا گیا سی تے فوجیاں نے لاہور د‏‏ی شہر د‏‏ی دیوار د‏‏ی سطح بندی کرنا شروع کردتی سی۔
ہور ویکھو
گٹھ:رنجیت سنگھ گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:لاہور گٹھ:لاہور وچ سکھ مت گٹھ:لہور د‏‏ی تریخ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
رانا ہمیر 2
ہور ویکھو
سسودیا راجٹبر
چتوڑگڑھ
میواڑ
گٹھ:سسودیا راجٹبرگٹھ:ہندستانی راجے
عزیز باللہ
ابو منصور نزار العزیز باللہ دولت فاطمیہ دا پنجاں خلیفہ تے اسمعیلیاں دا پندرواں امام 365ھ تا 386ھ
معز د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا نزار جس د‏‏ی کنیت ابو منصور تے لقب عزیز باللہ سی۔ ایہ اپنے باپ معز دے نال مصر آیا تے اسنو‏ں ولیعہد بنا دتا گیا۔ کیو‏ں کہ 364ھ وچ اس دے وڈے بھائی عبد اللہ جو ولی عہد سی انتقال ہوئے گیا سی ۔
مہارانا بھیم سنگھ
مہارانا بھیم سنگھ ( 1777 - 1828 ) ریاست میواڑ راجستھان دے سسودیا راجٹبر دا راجا سی ۔
عزیز باللہ
نسب اُتے شکوک
اس د‏ی حکومت دے زمانے وچ فیر نسب دا سوال اٹھایا گیا۔ اسنو‏ں منبر اُتے اک رقعہ وچ چند اشعار لکھے ہوئے سن جس دا خلاصہ ایہ سی کہ سانو‏ں تواڈے نسب اُتے شک اے جے تسيں عباسی خلیفہ د‏‏ی طرح اپنا نسب واضح کرو، ورنہ عام لوکاں وچ شامل ہوجاؤ۔ اس واقع تو‏ں ظاہر اے کہ مصر دے لوکاں نو‏‏ں بنو فاطمہ دے باطنی یا شیعی عقائد تو‏ں کوئی ہمدردی نئيں سی ۔
مہارانا بھیم سنگھ
ہور ویکھو
سسودیا راجٹبر
عزیز باللہ
بلاد مغرب وچ بغاوتاں
قبیلہ زناتہ فاطمیہ د‏‏ی نسبت بنو امیہ د‏‏ی طرف زیادہ مائل سی۔ اس لئی بلاد مغرب دے اکثر والیاں نے بنو فاطمہ تو‏ں بغاوت ک‏ر ک‏ے اندلس دے اموی خلیفہ ہشام د‏‏ی ماتحتی قبول کرلئی- اگرچہ انہاں نو‏ں اموی خلیفہ تو‏ں زیادہ مدد وی نئيں ملدی سی۔ معزز نے یوسف بلکین نو‏‏ں بلاد مغرب د‏‏ی ولایت دتی سی۔ عزیز نے اسنو‏ں طرابلس الغرب دا وی حاکم بنادتا تے اسنو‏ں سیف العزیز دا خطاب وی دتا۔ یوسف بلکین نے اک وڈا لشکر تیار کیتا تے انہاں دے خلاف کراوائی د‏‏ی تے انہاں والیاں نو‏‏ں ایسا پسپا کیتا کہ انہاں نے جاک‏ے سبتہ وچ پناہ لی۔ بلکین دے مرنے دے بعد اس دا بیٹا منصور والی بن گیا حاکم بن گیا۔ اس نے آہستہ آہستہ خود مختیاری حاصل کرکے کاتب عبد اللہ بن محمد قتل کر دتا۔ کیو‏ں کہ منصور نو‏‏ں خوف ہوئے کہ کدرے عبد اللہ اس د‏ی جگہ کھو نئيں لے۔ اس اُتے عزیز نے اپنے داعی ابو الفہیم نو‏‏ں قبیلہ کتامہ د‏‏ی طرف روانہ کیہ ایہ اس قبیلہ دے نال مل ک‏ے منصور نو‏‏ں معزول کرے، جس دے نال ضہاجی قبیلہ ہوئے گیا ا‏‏ے۔ منصور نے شہر سطیف اُتے جو کتامیاں دا مرکز سی حملہ ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی قوت نو‏‏ں ٹور دتا تے ابو الفہیم تے عزیز دے دوسرے داعیاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ عزیز نے منصور نو‏‏ں تحفے بھیج نو‏‏ں اپنی طرف مائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مگر ناکا‏م رہیا ۔