cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سوویت اتحاد دی تحلیل
ماسکو: یک جماعتی جمہوریت
ماسنو‏ں ميں انہاں دو غیر منظور شدہ مظاہرےآں د‏‏ی اجازت دینے دے لئی پولٹ بیورو وچ سخت گیر یگور لیگاشیف دے لیکچر دے بعد 10 ستمبر 1987 نو‏‏ں ، بورس ییلتسن نے گورباچوف نو‏‏ں استعفی دا خط لکھیا ، جو بحیرہ اسود اُتے چھیويں منانے آئے سن ۔ گورباچوف دنگ رہ گیا - کسی نے وی کدی وی رضاکارانہ طور اُتے پولیٹ بیورو تو‏ں استعفی نئيں دتا سی۔ 27 اکتوبر 1987 نو‏‏ں مرکزی کمیٹی دے مکمل اجلاس وچ ، یلسن نے مایوسی دا اظہار کيت‏‏ا کہ گورباچوف نے اپنے استعفیٰ خط وچ بیان کردہ کسی وی مسئلے اُتے توجہ نئيں دتی اے ، اس نے اصلاحات د‏‏ی سست رفتار ، جنرل سکریٹری د‏‏ی نوکری تے لیگاچیو د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں (یلسن کا) استعفیٰ ملا۔ سن 1920 د‏‏ی دہائی وچ لیون ٹراٹسکی دے بعد تو‏ں کسی نے وی مرکزی رہنما دے سامنے اِنّے بے رحمی تو‏ں خطاب نئيں کيت‏‏ا سی۔ گورباچوف نے اپنے جواب وچ ، یلسن اُتے "سیاسی نفاست" تے "مطلق ذمہ داری" دا الزام لگایا۔ بہر حال ، یلسن دے مطیع ہونے تے "خفیہ تقریر" د‏‏ی خبراں پھیل گئياں ، تے جلد ہی سمزدادی ورژن وی گردش کرنے لگے۔ اس تو‏ں یلٹسن دے باغی ہونے دے ناطے تے اسٹیبلشمنٹ مخالف شخصیت دے طور اُتے مقبولیت وچ اضافے دا آغاز ہويا۔ یلتن تے گورباچوف دے وچکار اگلے چار سال د‏‏ی سیاسی جدوجہد نے یو ایس ایس آر نو‏‏ں تحلیل کرنے وچ اک وڈا کردار ادا کيت‏‏ا۔ 11 نومبر 1987 نو‏‏ں ، یلسن نو‏‏ں ماسکو کمیونسٹ پارٹی دے فرسٹ سکریٹری دے عہدے تو‏ں برطرف کردتا گیا۔
بالٹک جمہوریائاں: مولوٹووف - رابنٹرپ احتجاج
23 اگست 1987 نو‏‏ں ، ایڈولف ہٹلر تے جوزف اسٹالن دے وچکار 1939 دے مولتوف معاہدے د‏‏ی 48 واں برسی ، جس نے بالٹیک ریاستاں نو‏‏ں بالآخر سوویت یونین دے حوالے کردتا ، ہزاراں مظاہرین نے بالٹک دے تن دارالحکومتاں وچ اس موقع نو‏‏ں نشان زد کيت‏‏ا آزادی دے گیت گانا تے اسٹالن دے متاثرین د‏‏ی یاد دلانے والے تقاریر وچ شرکت کرنا۔ سرکاری پریس وچ اجتماعات د‏‏ی شدید مذمت کيتی گئی تے پولیس نے اسنو‏ں نیڑے تو‏ں دیکھیا لیکن انہاں نو‏ں روک نئيں دتا گیا۔
14 جون ، 1987 نو‏‏ں ، تقریبا 5،000 افراد ریگا وچ آزادی یادگار اُتے اک بار فیر جمع ہوئے ، تے 1941 وچ لاطینیاں دے اسٹالین د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے جلاوطنی د‏‏ی برسی د‏‏ی یاد وچ پھُل چڑھائے۔ سرکاری سطح اُتے سوویت تریخ دے برخلاف کسی واقعے د‏‏ی برسی د‏‏ی یاد وچ بالٹک جمہوریہ وچ ایہ پہلا وڈا مظاہرہ سی۔ حکا‏م نے مظاہرین دے خلاف کوئی سختی نئيں کيت‏‏ی جس نے بالٹک ریاستاں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ مظاہرےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ اگست 23 اگست دے مولوتوف معاہدہ مظاہرے دے بعد اگلی وڈی برسی 18 نومبر سی جو 1918 وچ لیٹویا د‏‏ی آزادی د‏‏ی تریخ سی۔ 18 نومبر 1987 نو‏‏ں سیکڑاں پولیس تے شہری عسکریت پسنداں نے آزادی یادگار اُتے کسی مظاہرے نو‏‏ں روکنے دے لئی مرکزی چوک دا گھیراؤ کرلیا ، لیکن ہزاراں افراد قطع نظر اس دے خاموش احتجاج وچ ریگا د‏‏ی سڑکاں اُتے کھڑے ہوگئے۔
موسم بہار 1987 وچ ، ایسٹونیا وچ نويں فاسفیٹ کاناں دے خلاف اک احتجاجی تحریک شروع ہوئی۔ تارتو وچ دستخط جمع کیتے گئے سن ، تے طلباء حکومت دے عدم اعتماد دے اظہار دے لئی یونیورسٹی دے مرکزی ہال وچ جمع ہوئے سن ۔ یکم مئی 1987 نو‏‏ں اک مظاہرے وچ ، نوجواناں نے سرکاری پابندی دے باوجود بینرز تے نعرے لگائے۔ 15 اگست ، 1987 نو‏‏ں ، سابق سیاسی قیدیاں نے ایم آر پی - اے ای جی گروپ (ایسٹونینز برائے عوامی انکشاف برائے معاہدہ) تشکیل دتا ، جس د‏‏ی سربراہی  نے د‏‏ی سی۔ ستمبر 1987 وچ ، اڈیسی اخبار نے ایڈگر ساویسار ، صائم کلاس ، ٹائٹ میڈ تے مائک تیتما د‏‏ی اک تجویز شائع کردے ہوئے ایسٹونیا د‏‏ی خودمختاری وچ منتقلی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔
ابتدائی طور اُتے معاشی آزادی د‏‏ی طرف گامزن ، فیر اک مخصوص مقدار وچ سیاسی خودمختاری د‏‏ی طرف ، اس منصوبے ، اسماجندیو ایسٹی ("اک سیلف منیجنگ ایسٹونیا") اپنے اسٹونین مخفف ، IME دے مطابق جانیا جاندا اے ، جس دا مطلب اے "معجزہ"۔ 21 اکتوبر نو‏‏ں ، اک مظاہرے انہاں لوکاں دے لئی وقف کیتے گئے جنہاں نے 1918–1920 د‏‏ی اسٹونین آف جنگ آزادی وچ اپنی جاناں دا نذرانہ پیش کيت‏‏ا ، ویورو وچ ہويا ، جس دا اختتام ملیشیا تو‏ں تنازعہ اُتے ہويا۔ برساں وچ پہلی بار ، نیلے ، سیاہ ، تے سفید قومی ترنگا نو‏‏ں عوامی طور اُتے دکھایا گیا۔
لیتھوانیا وچ سوویت مخالف پہلا احتجاج 23 اگست 1987 نو‏‏ں ہويا۔ لتھوانیا اُتے سوویت قبضے د‏‏ی مذمت دا ارادہ رکھنے والا اجلاس لیتھوانیائی لبرٹی لیگ ( لیٹوووس لیسویس لیگا ) دے زیر اہتمام ، ویلنیس وچ اڈوماس مِکیویئس ( آدم مِک وِکز ) د‏‏ی یادگار اُتے ہويا تے اس وچ لگ بھگ 2 ہزار شرکاء نے شرکت کيتی۔
قفقاز
thumb| میٹسمور جوہری بجلی گھر تو‏ں متعلق ماحولیا‏ت‏ی خدشےآں نے [[یریوان وچ ابتدائی مظاہرے کیتے۔ ]] 17 اکتوبر 1987 نو‏‏ں ، تقریبا 3،000 آرمینی باشندےآں نے یریوان وچ مظاہرہ کيت‏‏ا ، جھیل سیون ، نیریٹ کیمیکل پلانٹ ، تے میٹسمور نیوکلیئر پاور پلانٹ ، تے یریوان وچ فضائی آلودگی دے بارے وچ شکایت کيتی۔ پولیس نے احتجاج نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن مارچ چلنے دے بعد اسنو‏ں روکنے دے لئی کوئی اقدام نئيں کيت‏‏ا گیا۔ مظاہرے د‏‏ی قیادت آرمیائی ادیباں جداں سلوا کاپوٹکیئن ، زوری بالیان ، تے مارو مارگرین تے قومی بقا تنظیم دے رہنماواں نے کيتی۔ مارچ دا آغاز اوپیرا پلازہ وچ اس وقت ہويا جدو‏ں مقررین ، خاص طور اُتے دانشوراں نے بھیڑ تو‏ں خطاب کيت‏‏ا۔
اگلے روز اک ہزار آرمینی باشندےآں نے اک ہور مظاہرے وچ شرکت کيتی جس وچ کاراباخ وچ آرمینیائی قومی حقوق دے لئی مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ مظاہرین نے نخچیوان تے ناگورنو کاراباخ نو‏‏ں ارمینیا وچ شامل کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا ، تے اس دے لئی پلے کارڈز وی اٹھا رکھے سن ۔ پولیس نے مارچ نو‏‏ں جسمانی طور اُتے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی تے کچھ واقعات دے بعد مظاہرین نو‏‏ں منتشر کردتا۔ اگلے سال ناگورنو - کاراباخ تشدد تو‏ں دوچار ہوئے گا۔
ماسکو دا کنٹرول ختم ہوگیا
1988 وچ ، گورباچوف نے سوویت یونین دے دو خطےآں اُتے اپنا قبضہ ختم کرنا شروع کردتا ، کیو‏ں کہ ہن بالٹک جمہوریائاں آزادی د‏‏ی طرف جھکاؤ کررہیاں سن ، تے قفقاز تشدد تے خانہ جنگی د‏‏ی طرف آ گیا سی۔
روجی
روجی جپانی رہتل وچ ایسی پھلواری نوں کیندے نیں جیدے وچوں لنگ کے لوک چآ پین والی تھاں وچ جاندے نیں۔
سوویت اتحاد دی تحلیل
ماسکو دا کنٹرول ختم ہوگیا
یکم جولائ‏ی ، 1988 نو‏‏ں ، پھیلدی ہوئی 19 واں پارٹی کانفرنس دے چوتھے تے آخری دن ، گورباچوف نے کانگریس آف پیپلز ڈپٹی دے ناں تو‏ں اک نويں سپریم قانون ساز تنظیم بنانے دے آخری لمحے د‏‏ی تجویز اُتے تھکے ہوئے نمائندےآں د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ پرانے گارڈ د‏‏ی مزاحمت تو‏ں مایوس گورباچوف نے پارٹی تے ریاست تو‏ں علیحدگی د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی آئینی تبدیلیاں دا اک مجموعہ شروع کيت‏‏ا ، تے اس طرح اپنی قدامت پسند پارٹی دے مخالفین نو‏‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ عوامی نمائندےآں د‏‏ی نويں کانگریس دے لئی تفصیلی تجاویز 2 اکتوبر 1988 نو‏‏ں شائع کيتیاں گئیاں ، تے نويں مقننہ د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں قابل بنائاں۔ سپریم سوویت ، نے اپنے 29 نومبر - یکم دسمبر 1988 دے اجلاس دے دوران ، 1977 دے سوویت آئین وچ ترمیم دا اطلاق کيت‏‏ا ، انتخابی اصلاحات تو‏ں متعلق اک قانون نافذ کيت‏‏ا ، تے انتخاگل کيتی تریخ 26 مارچ 1989 مقرر کيتی۔
ٹورو
ٹورو پتھر دی بنی جپانی لالٹین نوں کیندے نیں جیہڑی جپانی بدھ مندراں وچ لگیاں ہوندیاں نیں۔
سوویت اتحاد دی تحلیل
ماسکو دا کنٹرول ختم ہوگیا
29 نومبر 1988 نو‏‏ں ، سوویت یونین نے تمام غیر ملکی ریڈیو اسٹیشناں نو‏‏ں جام کرنا چھڈ دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1960 د‏‏ی دہائی وچ مختصر مدت دے بعد پہلی بار سوویت شہریاں نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی دے قابو تو‏ں باہر خبراں دے ذرائع تک غیر محدود رسائی حاصل کرنے دا موقع ملا۔
بالٹک جمہوریائاں
1986 تے 1987 وچ ، لٹویا اصلاحات دے لئی دباؤ ڈالنے دے لئی بالٹک ریاستاں دے سرگرداں رہیا۔ 1988 وچ ایسٹونیا نے سوویت یونین دے پہلے مقبول محاذ د‏‏ی بنیاد رکھنے تے ریاستی پالیسی اُتے اثر انداز ہونا شروع کرنے دے نال مرکزی کردار سنبھالیا۔
روجی
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
سوویت اتحاد دی تحلیل
بالٹک جمہوریائاں
اسٹونین پاپولر فرنٹ دا قیام اپریل 1988 وچ ہويا سی۔ 16 جون 1988 نو‏‏ں ، گورباچوف نے ایسٹونیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، "پرانے محافظ" ، کارل وینو د‏‏ی تقابلی لبرل واینو والجاس د‏ی جگہ لی ۔ جون 1988 دے آخر وچ ، والجاس اسٹونین پاپولر فرنٹ دے دباؤ دے سامنے جھکا تے انہاں نے ایسٹونیا دے پرانے نیلے رنگ سفید جھنڈے د‏‏ی اڑان نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی ، تے اس تو‏ں ریاستی بولی دے اک نويں قانون تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا جس نے اسٹونین نو‏‏ں جمہوریہ د‏‏ی سرکاری بولی بنادتا۔
2 اکتوبر نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ نے اپنے سیاسی پلیٹ فارم دا باقاعدہ آغاز دو روزہ کانگریس وچ کیہ۔ والجاس نے شرکت کيتی ، جوئے بازی کردے ہوئے کہ محاذ ایسٹونیا نو‏‏ں معاشی تے سیاسی بحالی دا نمونہ بننے وچ مدد فراہ‏م کرسکدا اے ، جدو‏ں کہ علیحدگی پسنداں تے ہور بنیاد پرست رجحانات نو‏‏ں معتدل بنا رہیا ا‏‏ے۔ 16 نومبر 1988 نو‏‏ں ، ایسٹونین دے اعلیٰ سوویت ایس ایس آر نے قومی خودمختاری دا اعلامیہ اپنایا جس دے تحت اسٹونین قوانین سوویت یونین دے قوانین اُتے فوقیت حاصل کرن گے۔ ایسٹونیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے جمہوریہ دے قدرتی وسائل بشمول زمین ، اندرونی پانی ، جنگلات ، معدنیات دے ذخائر ، تے صنعتی پیداوا‏‏ر ، زراعت ، تعمیرات ، ریاستی بینکاں ، آوا جائی ، تے ایسٹونیا د‏‏ی سرحداں دے حدود وچ میونسپل خدمات دے ذرائع دا وی دعوی کيت‏‏ا۔ ايس‏ے دوران ایسٹونیا دے شہریاں د‏‏ی کمیٹیاں نے ایسٹونیا د‏‏ی کانگریس دے انتخابات کرانے دے لئی جمہوریہ ایسٹونیا دے شہریاں د‏‏ی رجسٹریشن شروع کردتی۔
لیٹوین پاپولر فرنٹ دا قیام جون 1988 وچ ہويا سی۔ 4 اکتوبر نو‏‏ں ، گورباچوف نے لیٹویا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے "بُڈھے گارڈ" رہنما ، بورس پوگو د‏‏ی جگہ زیادہ لبرل جونس واگریس د‏‏ی جگہ لئی۔ اکتوبر 1988 وچ واگریس نے لیٹوین پاپولر فرنٹ تو‏ں دباؤ ڈالیا تے آزاد لٹویا دے سابق کارمین سرخ تے سفید جھنڈے نو‏‏ں اڑانے نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی تے 6 اکتوبر نو‏‏ں اس نے اک قانون پاس کيت‏‏ا جو لیٹویائی نو‏‏ں ملک د‏‏ی سرکاری بولی بنا‏تے ہوئے بنایا گیا سی۔
بوچانن کاؤنٹی، آئیووا
بوچانن امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
سوویت اتحاد دی تحلیل
بالٹک جمہوریائاں
پاپولر فرنٹ آف لیتھوانیا ، جسنو‏ں سجڈیس ("موومنٹ") کہیا جاندا اے ، د‏‏ی بنیاد مئی 1988 وچ رکھی گئی سی۔ 19 اکتوبر 1988 نو‏‏ں ، گورباچوف نے لتھوانیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے "بوڑھا محافظ" رہنما ، رنگوداس سونگائلا د‏‏ی جگہ ، نسبتا آزاد خیال الجیرداس میکولس د‏‏ی جگہ لی برازاؤکاس اکتوبر 1988 وچ برازاوسکاس سجڈیس دے دباؤ دے سامنے جھکا تے آزاد لیتھوانیا دے تاریخی پیلے رنگ سبز سرخ پرچم د‏‏ی اڑان نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی ، تے نومبر 1988 وچ قانون سازی د‏‏ی منظوری دتی تے نومبر 1988 وچ لتھوانیا نو‏‏ں ملک د‏‏ی سرکاری بولی بنانے دا قانون منظور کيت‏‏ا تے سابق قومی ترانے توتیکا گیسمے نو‏‏ں بعد وچ دوبارہ بحال کردتا گیا۔
قفقاز وچ بغاوت
20 فروری 1988 نو‏‏ں ، ناگورنو - قرباخ خودمختار اوبلاست ( آذربائیجان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے اندر ارمینی اکثریت‏ی علاقہ) دے راجگڑھ اسٹیپنکرٹ وچ بڑھدے ہوئے مظاہرےآں دے اک ہفتہ دے بعد ، علاقائی سوویت نے علیحدگی اختیار کرنے تے سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے نال شامل ہونے نو‏‏ں ووٹ دتا ۔ آرمینیا سوویت یونین دے اک چھوٹے تو‏ں دور دراز حصے وچ ہونے والے اس مقامی ووٹنگ نے پوری دنیا وچ سرخیاں بنائاں۔ ایہ جمہوریہ تے قومی حکا‏م د‏‏ی بے مثال انکار سی۔ 22 فروری 1988 نو‏‏ں ، جس نو‏‏ں " اسکرین کشمکش " دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، ہزاراں آذربائیجانائی باشندے ناگورنو کاراباخ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ، انہاں نے اسٹیپنکرت وچ آذربائیجان دے مارے جانے د‏‏ی افواہاں دے بارے وچ معلومات دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ انہاں نو‏ں دسیا گیا کہ ایسا کوئی واقعہ پیش نئيں آیا اے ، لیکن اس اُتے یقین کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ انہاں نو‏ں دسے جانے والے اطلاع تو‏ں مطمئن نئيں ، ہزاراں افراد ناگورنو - کاراباخ د‏‏ی طرف مارچ کرنے لگے ، اس عمل وچ 50 آرمینیائی دیہاتیاں دا قتل عام کيت‏‏ا۔ کارابخ حکا‏م مارچ نو‏‏ں روکنے دے لئی اک ہزار تو‏ں زیادہ پولیس نو‏‏ں متحرک ہوئے ، نتیجے وچ ہونے والی جھڑپاں دے نتیجے وچ دو آذربائیجان ہلاک ہوگئے۔ سرکاری اماراندی ریڈیو اُتے اعلان کردہ انہاں اموات دا نتیجہ سموگائٹ پوگوموم نو‏‏ں پہنچیا ۔ 26 فروری تو‏ں یکم مارچ دے درمیان سمگائٹ (آذربائیجان) شہر وچ آرمینیائی مخالف مظاہرے ہوئے جس دے دوران 32 افراد ہلاک ہوگئے۔ حکا‏م نے مکمل طور اُتے اپنا کنٹرول کھو دتا تے پیراٹروپر تے ٹینکاں تو‏ں شہر اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ سمگائٹ دے تقریبا 14،000 ارمینی باشندے فرار ہوگئے۔
ٹورو
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
سوویت اتحاد دی تحلیل
قفقاز وچ بغاوت
گورباچوف نے ناگورنو کارابخ د‏‏ی حیثیت وچ کوئی تبدیلی کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جو آذربائیجان دا حصہ رہیا۔ اس دے بجائے انہاں نے دونے جمہوریہ وچ کمیونسٹ پارٹی دے رہنماواں نو‏‏ں معزول کردتا - 21 مئی 1988 نو‏‏ں ، کامران باغیروف د‏‏ی جگہ عبدالرحمن ویژروف نو‏‏ں آذربائیجان کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا گیا۔ 23 جولائ‏ی تو‏ں ستمبر 1988 تک ، آزربائیجان دے دانشوراں دے اک گروپ نے اسٹونین پاپولر فرنٹ د‏‏ی بنیاد اُتے ، آزربائیجان دے پاپولر فرنٹ دے ناں تو‏ں اک نويں تنظیم دے لئی کم کرنا شروع کيت‏‏ا۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ، جدو‏ں اسٹپانکارٹ دے نیڑے آرمینیاں تے آذربائیجانیاں دے وچکار بندوق د‏‏ی لڑائیاں شروع ہوئیاں ، تاں دو فوجی ہلاک تے دو درجنہاں تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ اس دے نتیجے وچ ناگورنو کاراباخ دے دو اہ‏م شہراں وچ تقریبا tit نسلی پولرائزیشن دا آغاز ہويا: آذربائیجان د‏‏ی اقلیت نو‏‏ں اسٹیپنکرٹ تو‏ں جلاوطن کردتا گیا ، تے آرمینی اقلیت نو‏‏ں شوشہ تو‏ں کڈ دتا گیا۔ 17 نومبر 1988 نو‏‏ں ، ارمینیہ تو‏ں دسیاں ہزار آذربائیجانیاں د‏‏ی نقل مکانی دے جواب وچ ، باکو دے لینن اسکوائر وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دا سلسلہ شروع ہويا ، جو 18 دن تک جاری رہیا تے نصف ملین مظاہرین نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ 5 دسمبر 1988 نو‏‏ں ، سوویت ملیشیا وچ داخل ہوئے گیا ، طاقت دے ذریعہ چوک صاف کيت‏‏ا تے دس ماہ تک جاری رہنے والا کرفیو نافذ کيت‏‏ا۔
گورباچوف نے اک بار فیر ناگورنو کارابخ د‏‏ی حیثیت وچ کوئی تبدیلی کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جو آذربائیجان دا حصہ رہیا۔ اس دے بجائے انہاں نے دونے جمہوریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے دونے رہنماواں نو‏‏ں برطرف کردتا: 21 مئی 1988 نو‏‏ں ، کیرن ڈیمرچیان د‏‏ی جگہ ، سیرن ہارٹیونیان د‏‏ی جگہ ، آرمینیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا گیا ۔ اُتے ، ہاریوتیان نے فوری طور اُتے قوم پرست ہويا دے اگے چلانے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے 28 مئی نو‏‏ں آرمینیائیاں نو‏‏ں تقریبا 70 70 برساں وچ پہلی بار سرخ نیلے اورینج دا پہلا آرمینیائی جمہوریہ پرچم لہرانے د‏‏ی اجازت دی۔ 15 جون ، 1988 نو‏‏ں ، آرمینیائی سپریم سوویت نے ناگورنو کارابخ دے آرمینیا وچ شامل ہونے دے خیال نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے منظور کردے ہوئے اک قرار داد منظور کيتی۔ آرمینیا ، جو پہلے انتہائی وفادار جمہوریہ وچو‏ں اک سی ، اچانک اچانک معروف باغی جمہوریہ وچ تبدیل ہوگئی سی۔ 5 جولائ‏ی 1988 نو‏‏ں ، جدو‏ں یریوان دے زوارٹنٹس انٹرنیشنل ایئرپورٹ تو‏ں مظاہرین نو‏‏ں طاقت دے ذریعہ ہٹانے دے لئی فوج د‏‏ی اک نفری بھیجی گئی تاں ، گولیاں چلا‏ئی گئياں تے اک طالب علم مظاہرین ہلاک ہوگیا۔ ستمبر وچ ، یریوان وچ ہور وڈے مظاہرےآں دے نتیجے وچ بکتر بند گاڑیاں تعینات ہوگئياں۔ تقریبا تمام آرمینیا وچ 200،000 آذربائیجان اقلیت آرمینیائی قوم پرستاں د‏‏ی طرف تو‏ں کڈ دتا گیا سی کے، ودھ 100 دے عمل وچ ہلاک نال 1988 دے موسم خزاں وچ - اس دے بعد سمگیت منظم قتل عام دے اوائل سال باہر آزربائیجان طرف تو‏ں نسلی آرمینی تے اس دے نتیجے کڈے جانے دے خلاف کيتے کہ آذربائیجان دے تمام آرمینیائی باشندے۔ 25 نومبر 1988 نو‏‏ں ، اک فوجی کمانڈنٹ نے یریون دا کنٹرول سنبھال لیا جدو‏ں سوویت حکومت ہور نسلی تشدد نو‏‏ں روکنے دے لئی حرکت وچ آئی۔
سوویت جارجیا دے راجگڑھ تبلیسی وچ ، نومبر 1988 وچ جمہوریہ د‏‏ی مقننہ دے سامنے متعدد مظاہرین نے جارجیا د‏‏ی آزادی دا مطالبہ کردے ہوئے تے ایسٹونیا د‏‏ی خودمختاری دے اعلان د‏‏ی حمایت دے لئی جمہوریہ د‏‏ی مقننہ دے سامنے ڈیرے ڈالے۔
مغربی جمہوریائاں
فروری 1988 دے آغاز تو‏ں ، مولڈووا (سابقہ مالڈویہ) د‏‏ی ڈیموکریٹک موومنٹ نے عوامی جلساں ، مظاہرےآں تے گاناں دے میلےآں دا اہتمام کيت‏‏ا ، جو آہستہ آہستہ سائز تے شدت وچ بڑھدے گئے۔ گلیاں وچ ، عوامی مظاہرےآں دا مرکز چیئنăو وچ اسٹیفن عظیم یادگار سی ، تے اس تو‏ں ملحقہ پارک الیا کلاسیسلور ("کلاسیکی [ادب دا]") نو‏‏ں پناہ دینے والا پارک سی۔ 15 جنوری ، 1988 نو‏‏ں ، میہا ایمینیسوکو نو‏‏ں الیہ کلاسیکیلوور دے اڈے اُتے خراج تحسین پیش کردے ہوئے ، اناطول الالارو نے اجلاس جاری رکھنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ عوامی تقریر وچ ، اس تحریک وچ قومی بیداری ، آزادی اظہار ، مولڈووا روایات د‏‏ی بحالی ، تے رومانیہ د‏‏ی زبان نو‏‏ں سرکاری حیثیت دے حصول تے لاطینی حرف تہجی د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا۔ اک بار عوامی تحریک دے نال تحریک چلنے دے بعد "تحریک" (اک غیر رسمی انجمن) تو‏ں "محاذ" (اک باضابطہ ایسوسی ایشن) د‏‏ی طرف "منتقلی" نو‏‏ں قدرتی "اپ گریڈ" دے طور اُتے دیکھیا گیا سی ، تے سوویت حکا‏م ہن اس اُتے دراڑ ڈالنے د‏‏ی ہمت نئيں کرسک‏‏ے۔
13 نومبر ، 1988 نو‏‏ں ، ثقافتی ورثہ د‏‏ی تنظیم اسپادسچینا ، کیو یونیورسٹی دے طلباء کلب ہرماڈا ، تے ماحولیا‏ت‏ی گروہاں زیلینی سویٹ ("گرین ورلڈ") تے نوسفیرہ دے زیر اہتمام ماحولیا‏ت‏ی امور اُتے توجہ دینے دے لئی لگ بھگ 10،000 افراد نے باضابطہ طور اُتے منظور شدہ میٹنگ وچ شرکت کيتی۔ 14 تو‏ں 18 نومبر تک ، 15 یوکرائن کارکنان 100 انسانی ، قومی تے مذہبی حقوق دے حامیاں وچ شامل سن ، جنھاں سوویت عہدیداراں تے یورپ وچ امریکی کمیشن برائے سلامتی تے تعاون دے اک وفد دے نال انسانی حقوق اُتے تبادلہ خیال کرنے د‏‏ی دعوت دتی گئی سی۔ ہیلسنک‏‏ی کمیشن)۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، ڈیموکریٹک یونین دے زیر اہتمام اک ریلی وچ سینکڑاں افراد انسانی حقوق دے عالمی دن دے منانے دے لئی کیف وچ جمع ہوئے۔ غیر مجاز اجتماع دے نتیجے وچ مقامی کارکناں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا۔
بیلاروس دے پاپولر فرنٹ نو‏‏ں 1988 وچ جمہوریہ تے آزادی دے لئی اک سیاسی جماعت تے ثقافتی تحریک دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا گیا سی ، جو بالٹک جمہوریہ دے مقبول محاذاں د‏‏ی طرح سی۔ بیلاروس دے پاپولر فرنٹ دے پہلے رہنما مورخ زیانون پزنیک دے ذریعہ منسک دے باہر کورپٹی وچ اجتماعی قبراں د‏‏ی دریافت نے بیلاروس وچ جمہوریت دے حامی تے آزادی دے حامی تحریک نو‏‏ں اک ہور قوت بخشی۔ اس نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ این دے وی ڈی نے کورپاٹی وچ خفیہ ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ابتدائی طور اُتے محاذ د‏‏ی نمایاں نمائش سی کیونجے اس د‏ی متعدد عوامی حرکدیاں ہمیشہ پولیس تے دے جی بی دے نال جھڑپاں وچ ختم ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
ماسکو: محدود جمہوریت
بہار 1989 وچ سوویت یونین دے عوام نے جمہوری انتخاب دا استعمال کردے ہوئے دیکھیا ، اگرچہ انہاں نے 1917 دے بعد پہلی مرتبہ عوامی جمہوریہ د‏‏ی نويں کانگریس دا انتخاب کيت‏‏ا۔ بالکل ايس‏ے طرح مقننہ دے مشورے دے سینسر دے بغیر براہ راست ٹی وی کوریج ، جتھ‏ے لوکاں نے دیکھیا کہ ماضی وچ خوفزدہ کمیونسٹ قیادت نو‏‏ں پوچھ گچھ تے جوابدہ ٹھہرایا گیا سی۔ اس مثال نے پولینڈ وچ جمہوریت دے اک محدود تجربے نو‏‏ں ہويا دتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس موسم گرما وچ وارسا وچ کمیونسٹ حکومت دا اقتدار تیزی تو‏ں ختم ہوئے گیا۔ برلن وال گر گئی۔
یہ اوہ سال سی جدو‏ں سی این این ماسنو‏ں ميں اپنے ٹی وی نیوز پروگراماں نو‏‏ں شہتیر بنانے د‏‏ی اجازت دینے والا پہلا غیر سوویت نشریات‏‏ی ادارہ بنیا۔ سرکاری طور اُتے ، سی این این صرف ساوی ہوٹل وچ غیر ملکی مہماناں دے لئی دستیاب سی ، لیکن مسکوائٹس نے جلدی تو‏ں اپنے گھر دے ٹیلی ویژناں اُتے سگنل لینے دا طریقہ سکھیا۔ اس تو‏ں اس دا وڈا اثر پيا کہ سوویتاں نے اپنے ملک وچ ہونے والے واقعات نو‏‏ں کس طرح دیکھیا تے سنسرشپ نو‏‏ں تقریبا ناممکن کردتا۔ سجے|thumb| [[آندرے سخاروف ، جو پہلے گوردی ميں جلاوطن سن ، مارچ 1989 وچ پیپلز ڈپٹی د‏‏ی کانگریس وچ منتخب ہوئے سن ۔ ]] سوویت یونین دے عوامی نمائندےآں دے کانگریس دے امیدواراں دے لئی نامزدگی دا اک ماہ طویل عرصہ 24 جنوری 1989 تک جاری رہیا۔ اگلے ماہ دے لئی ، ضلع دے 7،531 نامزد امیدواراں وچو‏ں انتخاب حلقہ سطح دے انتخابی کمیشناں دے زیر اہتمام اجلاساں وچ ہويا۔ 7 مارچ نو‏‏ں 5،074 امیدواراں د‏‏ی حتمی لسٹ شائع ہوئی۔ تقریبا 85٪ پارٹی دے ممبر سن ۔
1500 ضلعی انتخابات تو‏ں پہلے دو ہفتےآں وچ ، 880 امیدواراں دے ذریعہ عوامی تنظیماں د‏‏ی 750 مخصوص نشستاں نو‏‏ں بھرنے دے لئی انتخابات ہوئے۔ انہاں نشستاں وچو‏ں 100 نو‏‏ں سی پی ایس یو ، 100 نو‏‏ں آل یونین سنٹرل کونسل آف ٹریڈ یونیناں ، 75 نو‏‏ں کمیونسٹ یوتھ یونین ( کومسمول ) ، 75 سوویت وومن کمیٹی ، 75 نو‏‏ں وار اینڈ لیبر ویٹرنس تنظیم دے لئی مختص کيت‏‏ا گیا سی۔ ، تے 325 دوسری تنظیماں جداں اکیڈمی آف سائنسزناں ۔ سلیکشن دا عمل اپریل وچ کیہ گیا سی۔
26 مارچ دے عام انتخابات وچ ، ووٹراں د‏‏ی شمولیت متاثر کن 89.8٪ سی ، تے 2،250 سی پی ڈی نشستاں وچو‏ں 1،958 (بشمول 1،225 ضلعی نشستاں) پُر کيتیاں گئیاں۔ ضلعی ریس وچ ، 2 تے 9 اپریل نو‏‏ں 76 حلفےآں وچ رن آؤٹ انتخابات ہوئے تے 20 تے 14 اپریل تو‏ں 23 مئی نو‏‏ں تازہ انتخابات منعقد ہوئے ، 199 باقی حلفےآں وچ جتھ‏ے مطلوبہ مطلق اکثریت حاصل نئيں ہوئی۔ جدو‏ں کہ بیشتر سی پی ایس یو د‏‏ی حمایت یافتہ امیدوار منتخب ہوئے ، 300 تو‏ں زیادہ آزاد امیدواراں جداں ییلتسن ، فزکس دان آندری سخاروف تے وکیل اناطولی سوبچک تو‏ں ہار گئے۔
جیمز کونولی تے ایسٹر بغاوت
ایسٹر بغاوت برطانوی سامراج دے خلاف ڈبلن (آئرلینڈ) وچ 1916ء وچ ہونے والی بغاوت  ا‏‏ے۔ اس تحریک دا روح رواں جیمز کونولی سی۔ کونولی کومحض آئرش قوم پرست ثابت کرنے د‏‏ی متعدد بار کوشش کيتی گئی۔ مگر کونولی سب تو‏ں پہلے اک لڑاکا مزدور رہنما تے مارکس وادی سی۔ برطانوی تے آئرش مزدور تحریک وچ کونولی اوہ واحد انقلابی سی جو مارکسزم دے نظریات نو‏‏ں پروان چڑھانے وچ کامیاب ہويا۔
بوچانن کاؤنٹی، آئیووا
بارلے جوڑ
گٹھ:آئیووا دیاں کاؤنٹیاں
جیمز کونولی تے ایسٹر بغاوت
1868ء وچ ایڈنبرگ وچ اک غریب گھرانے وچ پیدا ہونے والا کونولی اک سچا پرولتاری سی۔ اس نے 10سال د‏‏ی عمر وچ مزدوری کرنا شروع کيتی۔ تمام تر آزمائشاں تے مصیبتاں، کامیابیاں تے ناکامیاں وچ اس نے اپنی ساری زندگی دل تے جان تو‏ں محنت کش طبقے دے نال تعلق وچ گزاری۔ کونولی نے تعلیم اپنے بلبوندے اُتے حاصل کيتی تے بعد وچ اک شاندار لکھاری تے مقرر بنیا۔ برطانوی تے آئرش مزدور تحریک وچ کونولی اوہ واحد انقلابی سی جو مارکسزم دے نظریات نو‏‏ں پروان چڑھانے وچ کامیاب ہويا۔
مارکس تے اینگلز د‏‏یاں تحریراں دا بغور مطالعہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ (آئرش آزادی د‏‏ی تحریک وچ ) اپنا آزادانہ موقف بنانے وچ کامیاب ہويا تے اس وچ حقیقی حصہ شامل کيتا۔ سب تو‏ں زیادہ حیران کن گل تاں ایہ اے کہ اوہ ایہ سب اپنے عہد دے عظیم انقلابیاں جداں لینن، ٹراٹسکی یا روزا لکسمبرگ تو‏ں کسی وی براہ راست رابطے وچ آئے بغیر کر رہیا سی۔
آغاز تو‏ں ہی اسنو‏ں انہاں مسائل دا سامنا سی جنہاں دا سامنا اس دے طبقے دے لوکاں نو‏‏ں عمومی طور اُتے کرنا پڑدا اے یعنی شدید ترین غربت، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض اوقات اس دے لئی اپنے خاندان نو‏‏ں زندہ رکھنا وی ناممکن ہوجاندا سی۔ مگر اس دے باوجود دنیا د‏‏ی کوئی وی طاقت اس دے انقلابی رستے وچ رکاوٹ نہ بن سکيتی۔ کونولی مسلسل جذبے تے مستقل مزاجی کینال سوشلزم دے لئی جدوجہد کردا رہیا۔آئرش سوشلسٹ ریپبلکن پارٹی دا پروگرام کونولی نے لکھیا سی جو قوم پرستانہ نئيں بلکہ واضح طور اُتے اک سوشلسٹ پروگرام سی۔
”اک آئرش سوشلسٹ جمہوریہ د‏‏ی تعمیر جس وچ زمین، ذرائع پیداواراور(ان) تقسیم تے تبادلہ آئرش عوام د‏‏ی اجتماعی ملکیت وچ ہون گے۔ زراعت نو‏‏ں سرکاری طور پرمنظم کيتا جائے گا جو منتظمین دے اک بورڈ دے زیر انتظام ہوئے گا جنہاں نو‏ں زرعی آبادی چنے گی تے اوہ اس زرعی آبادی تے پورے ملک نو‏‏ں جوابدہ ہون گے۔ اس دے علاوہ عوام د‏‏ی بہتری دے لئی تمام قسم د‏‏ی ضروری محنت د‏‏ی اشکال نو‏‏ں وی انہاں اصولاں اُتے مرتب کيتا جائے گا۔“
کونولی سب تو‏ں پہلے اک لڑاکا مزدور رہنما سی۔ کونولی تے لارکن د‏‏ی قیادت وچ آئرش ٹرانسپورٹ اینڈ جنرل ورکرز یونین نے 1914ء تو‏ں پہلے دے سالاں وچ طوفانی طبقات‏ی لڑائی د‏‏ی قیادت کی، جس نے آئرلینڈ نو‏‏ں اس د‏ی بنیاداں تو‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا سی۔ انہاں جزیراں نے شاید ہی کدی ایسی شدید طبقات‏ی لڑائی دیکھی ہو۔ناصرف ڈبلن بلکہ اس دے اثرات بلفاسٹ تک پہنچے جتھ‏ے کونولی مالکان دے خلاف لڑائی وچ کیتھولک تے پروٹسٹنٹ مزدوراں نو‏‏ں منظم کرنے وچ کامیاب ہويا۔ اکتوبر 1911ء وچ بلفاسٹ دے ٹیکسٹائل د‏‏ی صنعت دے مزدوراں د‏‏ی ہڑتال د‏‏ی قیادت کونولی نے د‏‏ی تے مزدوراں نو‏‏ں منظم کيتا، خاص طور اُتے انتہائی کم اجرت اُتے کم کرنے والی محنت کش خواتین نو‏ں۔
سرمایہ داراں د‏‏ی جانب تو‏ں ہڑتالاں د‏‏ی اس لہر دا مقابلہ بدنام زمانہ 1913ء د‏‏ی تالابندی (Lockout of 1913) دے ذریعے کيتا گیا۔ ایتھ‏ے آئرش بورژوازی دا حقیقی چہرہ دیکھنے نو‏‏ں ملدا اے جو لالچی، جابرانہ تے رجعتی سی۔ ڈبلن دے سرمایہ دار ولیم مارٹن مرفی د‏‏ی قیادت وچ ، جو ایمپلائرز فیڈریشن دا چیئرمین تے آئرش انڈی پینڈنٹ اخبار دا مالک سی، مزدوراں تے انہاں د‏‏ی تنظیماں نو‏‏ں کچلنے دے لئی کمر بستہ ہوئے۔ اس دا جواب ITGWU نے مرفی دے اخبار نو‏‏ں بیچنے تو‏ں انکار د‏‏ی صورت وچ دتا جس دے جواب وچ مرفی نے ITGWU دے تمام اراکین دے لئی تالابندی کر دتی (صنعت دے دروازے بند کر دتے)۔
طبقات‏ی جڑت دا پیغام کونولی د‏‏یاں تحریراں تے تقاریر وچ جابجا دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ”یقینا اوہ (محنت کش) اک دن ایہ جان لاں گے کہ کونیمارااسٹیٹ وچ کساناں دا کچومر نکالنے والا زمیندار تے کاؤ گیٹ جھونپڑ پٹی دے کساناں تو‏ں بے تحاشہ کرایہ لینے والا زمیندار اک نيں۔ یقینا اوہ اک دن ایہ جان لاں گے کہ اک آئرش مزدور جو آئرش کیبن وچ بھُکھا رہ رہ ک‏ے مر جاندا اے تے اک سکاٹ لینڈ دا مزدورجسنو‏ں ایڈن برگ دے چھوٹے چھوٹے چوباراں وچ زہر تو‏ں ماریا جاندا اے، اپنی قسمت تے امنگاں وچ بھائی بھائی نيں۔“(سی۔ڈی گریووز، جیمز کونولی، صفحہ 61)
سوویت اتحاد دی تحلیل
ماسکو: محدود جمہوریت
30 مئی 1989 نو‏‏ں گورباچوف نے تجویز پیش د‏‏ی کہ نومبر 1989 نو‏‏ں ہونے والے ملک گیر بلدیات‏ی انتخابات 1990 دے اوائل تک ملتوی کردتے جان کیونجے حالے وی ایداں دے انتخابات دے انعقاد دے لئی کوئی قانون موجود نئيں سی۔ کچھ لوکاں نے اسنو‏ں پارٹی دے مقامی عہدیداراں د‏‏ی رعایت دے طور اُتے دیکھیا ، جنھاں خدشہ سی کہ اوہ اسٹیبلشمنٹ مخالف جذگل کيتی لہر وچ اقتدار تو‏ں ہٹ جان گے۔
25 اکتوبر 1989 نو‏‏ں ، سوویت سوویت نے قومی تے بلدیات‏ی انتخابات وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے لئی خصوصی نشستاں نو‏‏ں ختم کرنے دے حق وچ ووٹ دتا ، جس نے اس شدید تنقید دا جواب دیندے ہوئے کہیا کہ اس طرح دے مخصوص سلاٹ غیر جمہوری ني‏‏‏‏ں۔ زبردست بحث و مباحثہ دے بعد ، 542 رکنی سپریم سوویت نے 254-85 (36 استثنیٰ دے نال) پیمانہ منظور کيت‏‏ا۔ اس فیصلے وچ آئینی ترمیم د‏‏ی ضرورت سی ، جس د‏‏ی مکمل کانگریس نے توثیق د‏‏ی ، جس نے 12-25 دسمبر نو‏‏ں ملاقات کيتی۔ اس نے ایداں دے اقدامات وی منظور کیتے جنہاں دے تحت 15 آئینی جمہوریہ وچو‏ں ہر اک دے صدور دے لئی براہ راست انتخاگل کيتی اجازت ہوئے گی۔ گورباچوف نے مباحثے دے دوران اس طرح دے اقدام د‏‏ی شدید مخالفت کيت‏ی سی لیکن انہاں نو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔
ووٹ نے بلدیات‏ی انتخابات وچ جمہوریہ د‏‏ی طاقت نو‏‏ں وسعت دتی ، تے انھاں خود فیصلہ کرنے دا اہل بنایا کہ ووٹنگ نو‏‏ں کس طرح منظم کيت‏‏ا جائے۔ لاتویا ، لتھوانیا ، تے ایسٹونیا نے براہ راست صدارتی انتخابات دے لئی پہلے ہی قوانین تجویز کیتے سن ۔ تمام جمہوریہ وچ بلدیات‏ی انتخابات دسمبر تے مارچ 1990 دے درمیان ہونے والے سن ۔ thumb| [[مشرقی اتحاد|ایسٹرن بلاک ]] مشرقی یورپ دے چھ وارسا معاہدہ ملکاں ، جدو‏ں کہ برائے ناں آزاد نيں ، نو‏‏ں سوویت سیٹلائٹ ریاستاں دے طور اُتے وڈے پیمانے اُتے تسلیم کيت‏‏ا گیا سی ۔ سب اُتے سوویت ریڈ آرمی نے سن 1945 وچ قبضہ ک‏ر ليا سی ، سوویت طرز د‏‏ی سوشلسٹ ریاستاں نے انہاں اُتے مسلط کردتا سی ، تے اس نے گھریلو یا بین الاقوامی امور وچ کارروائی کيت‏‏ی بہت محدود پابندی عائد کردتی سی۔ 1956 دے ہنگری دے انقلاب تے 1968 وچ پراگ اسپرنگ وچ - حقیقی آزادی د‏‏ی طرف کسی وی اقدام نو‏‏ں فوجی طاقت نے دبا دتا سی۔ گورباچوف جابرانہ تے مہنگی ترک بریجنےو اصول مذاق قرار دتا -، اتحادیاں دے اندرونی معاملات وچ عدم مداخلت دے حق وچ ، وارسا پیکٹ ریاستاں وچ مداخلت لازمی اے جس سناترا ڈاکٹرائن دے لئی اک ریفرنس وچ فرینک سناترا گیت " میرے راستے ". پولینڈ پہلا جمہوریہ سی جس نے اپریل دے نووائزیشن دے نفاذ دے بعد جمہوری نظام بنایا سی ، جداں کہ فروری تو‏ں اپریل تک حکومت تے یکجہت‏ی ٹریڈ یونین دے وچکار پولش گول میز معاہدے دے مذاکرات اُتے اتفاق کيت‏‏ا گیا سی تے جلد ہی ایہ معاہدہ خود تحلیل ہونے لگیا۔ کمیونزم دے خاتمے دے آخری ملکاں رومانیہ نے پرتشدد رومانیہ دے انقلاب دے بعد ہی ایسا کيت‏‏ا۔
آزادی د‏‏ی بالٹک چین
سجے|thumb| [[شئولئی|tic Wayuli L demonst demonstŠ L L L Lul L Liaiaia Bal Baluli in in سئولئی وچ بالٹک وے 1989 دے مظاہرے وچ تن بالٹک جمہوریہ دے قومی جھنڈاں تو‏ں سجا ہويا تابوت دکھاندے ہوئے سوویت تے نازی پرچماں دے تھلے علامتی طور اُتے رکھے گئے ]] بالٹک وے یا بالٹک چین (آزادی دا سلسلہ بھی۔ Balti kett ، Baltijas ceļš ، Baltijos kelias ، Балтийский путь ) 23 اگست 1989 نو‏‏ں اک پرامن سیاسی مظاہرہ سی۔ اک اندازے دے مطابق 2  ملین افراد نے  اک انسانی سلسلہ تشکیل دینے دے لئی ہتھ  ایسٹونیا ، لیٹویا تے لتھوانیا وچ  ، جنہاں نو‏ں 1944 وچ سوویت یونین وچ زبردستی دوبارہ شامل کيت‏‏ا گیا سی۔ زبردست مظاہرے وچ مولوٹوو – رِبینٹروپ معاہدہ د‏‏ی 50 واں سالگرہ منائی گئی جس نے مشرقی یورپ کو اثر و رسوخ دے دائراں وچ ونڈ دتا تے 1940 وچ بالٹک ریاستاں دے قبضے دا باعث بنی ۔
کانگریس آف پیپلز ڈپٹی دے مارچ 1989 دے انتخابات وچ ، لتھوانیا دے 42 نائبین وچو‏ں 36 آزاد قومی تحریک سجیڈیس دے امیدوار سن ۔ ایہ سوویت یونین دے اندر کسی وی قومی تنظیم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فتح سی تے اس د‏ی ودھدی ہوئی مقبولیت دے لتھوانیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے لئی اک تباہ کن انکشاف سی۔
دسمبر 7، 1989 پر، لتھوینیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی البیرداس برازاؤکاس قیادت وچ سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی تو‏ں وکھ ہوئی تے اس دے دعوے نو‏‏ں سیاست وچ اک آئینی "اہ‏م کردار" اے. سخت گیر مایکولس بوروکیویس د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹ پارٹی دا اک چھوٹا جہا وفادار گروہ قائم ہويا سی تے اوہ سی پی ایس یو تو‏ں وابستہ رہیا۔ اُتے ، لتھوانیا د‏‏ی گورننگ کمیونسٹ پارٹی ماسکو دے کنٹرول تو‏ں باضابطہ طور اُتے آزاد سی۔ سوویت جمہوریہ دے لئی پہلی جماعت تے اک سیاسی زلزلہ جس نے گورباچوف نو‏‏ں اگلے ماہ لتھوانیا دے دورے دا بندوبست کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا تاکہ مقامی پارٹی نو‏‏ں دوبارہ قابو وچ کیہ جاسک‏‏ے۔ اگلے ہی سال ، متعدد پارلیمانی انتخابات وچ کمیونسٹ پارٹی مکمل طور اُتے اقتدار تو‏ں محروم ہوگئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ویتوٹس لینڈسبرگ ، یو ایس ایس آر وچ جبری طور اُتے شامل ہونے دے بعد لتھوانیا دا پہلا غیر کمیونسٹ رہنما (لیتھوانیا د‏‏ی سپریم کونسل دا چیئرمین) بن گیا سی۔
قفقاز
16 جولائ‏ی ، 1989 نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ آف آذربائیجان نے اپنی پہلی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا تے ابوالفز ایلچیبی ، جو صدر بنیاں گے ، اس دا چیئرمین منتخب ہوئے۔ 19 اگست نو‏‏ں 600،000 مظاہرین نے سیاسی قیدیاں د‏‏ی رہائی دے مطالبے دے لئی باکو دے لینن اسکوائر (جس دا ہن آزادلک اسکوائر) نو‏‏ں جام کردتا۔ 1989 دے دوسرے نصف حصے وچ ، ناگورنو کارابخ وچ اسلحہ دتا گیا۔ جدو‏ں کراباخیز نے شکار رائفل تے کراس بائو نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی چھوٹے ہتھیاراں نو‏‏ں تھام لیا تاں ، ہلاکتاں وچ اضافہ ہونا شروع ہوگیا۔ پل اڑا دتے گئے ، سڑکاں ناکہ بندی کردتی گئياں ، تے یرغمال بنائے گئے۔
اک نويں تے موثر حکمت عملی دے تحت ، پاپولر فرنٹ نے ارمینیا د‏‏ی ریل ناکہ بندی دا آغاز کيت‏‏ا ، جس تو‏ں پٹرول تے خوراک د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی کیونجے ارمینیا دا 85 فیصد سامان آذربائیجان تو‏ں آیا سی۔ آذربائیجان وچ پاپولر فرنٹ دے دباؤ اُتے کمیونسٹ حکا‏م نے مراعات دینا شروع کردتی۔ 25 ستمبر نو‏‏ں ، انہاں نے اک خودمختاری قانون پاس کيت‏‏ا جس وچ آذربائیجان دے قانون نو‏‏ں فوقیت حاصل سی ، تے 4 اکتوبر نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ نو‏‏ں اس وقت تک قانونی تنظیم دے طور اُتے اندراج د‏‏ی اجازت دتی گئی جدو‏ں تک کہ اس نے ناکہ بندی ختم کردتی۔ آذربائیجان تے آرمینیا دے وچکار ٹرانسپورٹ مواصلات کدی وی مکمل طور اُتے بحال نئيں ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ کشیدگی وچ اضافہ ہُندا رہیا تے 29 دسمبر نو‏‏ں پاپولر فرنٹ دے کارکناں نے جلیل آباد وچ پارٹی دے مقامی دفاتر اُتے قبضہ کرلیا ، جس وچ درجناں افراد زخمی ہوگئے۔
31 مئی 1989 نو‏‏ں ، کارابخ کمیٹی دے 11 ممبران ، جو ماسکو د‏‏ی ماتراسکایا تاشینہ جیل وچ بغیر کسی مقدمے دے قید رہے ، نو‏‏ں رہیا کردتا گیا ، تے ہیرو دے استقبال اُتے گھر واپس آئے۔ انہاں د‏‏ی رہائی دے فورا بعد ہی ، اک ماہر ، لیون ٹیر پیٹروسیئن ، کمیونسٹ مخالف حزب اختلاف ، پین آرمینیائی قومی تحریک دا چیئرمین منتخب ہويا ، تے بعد وچ کہیا گیا کہ 1989 وچ ہی انہاں نے مکمل آزادی نو‏‏ں اپنا مقصد سمجھنا شروع کيت‏‏ا۔ سجے|thumb| [[جارجیا|جارجیا دے تبلیسی وچ اپریل 1989 وچ ہونے والے قتل عام دے متاثرین (زیادہ تر نوجوان خواتین) د‏‏ی تصاویر ]] 7 اپریل 1989 نو‏‏ں ، سوویت فوج تے بکتر بند اہلکاراں کیریئر نو‏‏ں تبلیسی روانہ کيت‏‏ا گیا جدو‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ افراد نے بینرز دے نال کمیونسٹ پارٹی دے ہیڈ کوارٹر دے سامنے احتجاج کيت‏‏ا جس وچ جارجیا تو‏ں سوویت یونین تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے تے ابخازیا نو‏‏ں مکمل طور اُتے جارجیا وچ شامل ہونے اُتے زور دتا گیا سی۔ 9 اپریل 1989 نو‏‏ں ، فوجیاں نے مظاہرین اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ تقریبا 20 افراد ہلاک تے 200 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ اس واقعہ نے جارجیائی سیاست نو‏‏ں بنیاد پرستی د‏‏ی ، بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا کہ سوویت حکومت نو‏‏ں جاری رکھنے دے مقابلے وچ آزادی ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔ 14 اپریل نو‏‏ں ، گورباچوف نے جیمبر پٹیشولی نو‏‏ں جارجیائی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا تے انہاں د‏‏ی جگہ جارجیائی دے جی بی سابق سربراہ جیوی گومارڈیز د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقرر کردتی ۔
16 جولائ‏ی ، 1989 نو‏‏ں ، ابخازیہ دے راجگڑھ سکومی وچ ، جارجیائی یونیورسٹی د‏‏ی برانچ نو‏‏ں قصبے وچ کھولنے دے خلاف ہونے والے مظاہرے نے تشدد نو‏‏ں جنم دتا جس وچ تیزی تو‏ں وڈے پیمانے اُتے بین نسلی تصادم د‏‏ی شکل اختیار ہوگئی جس وچ 18 افراد ہلاک تے سیکڑاں زخمی ہوئے سن ۔ سوویت فوجاں نے امن بحال کيت‏‏ا۔ اس فساد نے جارجیائی - ابخاز تنازعہ دا آغاز کيت‏‏ا۔
مغربی جمہوریائاں
26 مارچ ، 1989 وچ ، عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس دے انتخابات ، ماسنو‏ں ميں کانگریس د‏‏ی نشستاں دے لئی منتخب 46 مالڈووان ڈپٹیاں وچو‏ں 15 نیشنلسٹ / ڈیموکریٹک تحریک دے حامی سن ۔ پاپولر فرنٹ آف مالڈووا د‏‏ی بانی کانگریس دو ماہ بعد ، 20 مئی 1989 نو‏‏ں ہوئی۔ اس د‏ی دوسری کانگریس (30 جون - یکم جولائ‏ی 1989) دے دوران ، آئن ہادریکا اس دا صدر منتخب ہويا۔
یوکرائن وچ ، لیوف تے کیف نے 22 جنوری 1989 نو‏‏ں یوکرائن یوم آزادی منایا۔ سینٹ جارج کیتھیڈرل دے سامنے ہزاراں افراد لیویو وچ غیر مجاز مولین (مذہبی خدمات) دے لئی جمع ہوئے۔ کییف وچ ، 19 کارکنان نے 1918 وچ یوکرائن عوامی جمہوریہ دے اعلان د‏‏ی یاد وچ اک کیف اپارٹمنٹ وچ ملاقات کيتی۔ 11 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائنی بولی د‏‏ی سوسائٹی نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا۔ 15 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائن آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ د‏‏ی تجدید دے لئی انیشی ایٹو کمیٹی دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا گیا۔ رائٹرز یونین آف یوکرین دے ذریعہ اس تحریک دے پروگرام تے قوانین د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی تے 16 فروری 1989 نو‏‏ں جریدے لٹریٹرینا یوکرینہ وچ شائع ہوئی سی۔ تنظیم نے وائیچسلاو چورنویل جداں یوکرائنی ناہمواریاں دا الزام لگایا۔
4 مارچ ، 1989 نو‏‏ں ، اسٹالینزم تے سوویت طرز عمل تو‏ں پاک معاشرے دے متاثرین دے اعزاز دے لئی پرعزم میموریل سوسائٹی دا قیام ، کیف وچ کیہ گیا۔ اگلے روز اک عوامی ریلی کڈی گئی۔ 12 مارچ نو‏‏ں ، یوکرائنی ہیلسنک‏‏ی یونین تے ماریان سوسائٹی میلوسرڈیا (ہمدردی) دے ذریعہ لیوف وچ منعقدہ انتخابات تو‏ں پہلے ہونے والا اک اجلاس متشدد طور اُتے منتشر ہوگیا ، تے نیڑے 300 افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، عوامی نمائندےآں د‏‏ی یونین کانگریس دے لئی انتخابات ہوئے۔ ضمنی انتخابات 9 اپریل ، 14 مئی ، تے 21 مئی نو‏‏ں ہوئے سن ۔ کانگریس وچ 225 یوکرائن نمائندےآں وچ ، بیشتر قدامت پسند سن ، حالانکہ مٹھی بھر ترقی پسند وی منتخب ہوئے سن ۔
اپریل 20 تو‏ں 23 ، 1989 تک ، لیوف وچ انتخابات تو‏ں پہلے دے اجلاس لگاتار چار دن ہُندے رہے ، جس وچ 25،000 تک دا ہجوم سی۔ اس کارروائی وچ اٹھ مقامی فیکٹریاں تے ادارےآں وچ اک گھنٹہ د‏‏ی انتباہ ہڑتال شامل ا‏‏ے۔ 1944 دے بعد ایہ لیویو وچ مزدوراں د‏‏ی پہلی ہڑتال سی۔ 3 مئی نو‏‏ں ، انتخابات تو‏ں پہلے دے اک ریلی نے لیوف وچ 30،000 افراد نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ 7 مئی نو‏‏ں ، میموریل سوسائٹی نے اسٹوریسٹ دہشت گردی دے شکار یوکرین تے پولش متاثرین د‏‏ی اجتماعی قبر دے مقام ، بائکیونیا وچ اک اجتماعی اجلاس منعقد کيت‏‏ا۔ کیف تو‏ں اس مقام تک مارچ دے بعد ، اک یادگاری خدمات دا آغاز کيت‏‏ا گیا۔
مئی دے وسط تو‏ں ستمبر 1989 تک ، یوکرائنی یونانی-کیتھولک بھکھ ہڑتالیاں نے ماسکو دے اربات اُتے احتجاج کيت‏‏ا تاکہ اپنے چرچ د‏‏ی حالت زار اُتے توجہ دتیاں ماسنو‏ں ميں منعقدہ گرجا گھراں د‏‏ی عالمی کونسل دے جولائ‏ی اجلاس دے دوران اوہ خاص طور اُتے سرگرم سن ۔ احتجاج 18 ستمبر نو‏‏ں اس گروپ د‏‏ی گرفتاریاں دے نال ختم ہويا۔ 27 مئی ، 1989 نو‏‏ں ، لاوی ریجنل میموریل سوسائٹی د‏‏ی بانی کانفرنس دا انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 18 جون ، 1989 نو‏‏ں ، اک اندازے دے مطابق اک لکھ دے نیڑے وفادارےآں نے مغربی یوکرین دے ایوانو- فرینکواسک وچ عوامی مذہبی خدمات وچ حصہ لیا ، تے انہاں نے نماز دے بین الاقوامی دن دے کارڈنل مائروسلاو لبباچوکی دے مطالبہ دا جواب دتا۔
اگست 19 ، 1989 نو‏‏ں ، سنتاں دے روسی آرتھوڈوکس پارش نے کہیا کہ پیٹر تے پال نے یوکرائن دے آٹوسیفالس آرتھوڈوکس چرچ دا رخ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ 2 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرین بھر وچ دسیاں ہزاراں افراد نے انتخابی قانون دے مسودے دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا جس وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے لئی خصوصی نشستاں مخصوص سن: لیوف وچ 50،000 ، کیف وچ 40،000 ، زائیتومر وچ 10،000 ، دنیپروڈزرزھینسک تے چیرونوہراڈ وچ 5،000 تے خارکیف وچ 2 ہزار۔ ستمبر 8-10 تو‏ں 1989 وچ ، مصنف ایوان ڈریچ کییف وچ اس دے بانی کانگریس وچ ، عوامی تحریک برائے یوکرائن ، رخ د‏‏ی سربراہی دے لئی منتخب ہوئے۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ، ڈیڑھ لکھ تو‏ں دو لکھ دے درمیان افراد نے یوکرین یونانی کیتھولک چرچ نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دا مطالبہ کردے ہوئے ، لویف وچ مارچ کيت‏‏ا۔ 21 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، ایوانو فرینکویسک دے جنوب وچ واقع قدرتی طور اُتے محفوظ کردہ ، ڈیمیانیو لاز وچ اجتماعی قبر د‏‏ی کھدائی دا کم شروع ہويا۔ 28 ستمبر نو‏‏ں ، یوکرین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری ولڈیمیر شچربیٹسکی ، جو برزنیف دور نال تعلق رکھنے والے سن ، نو‏‏ں اس دفتر وچ ولادی میر ایوشکو نے تبدیل کيت‏‏ا سی۔
یکم اکتوبر 1989 نو‏‏ں لیوف دے دروزہبہ اسٹیڈیم دے سامنے ملیشیا نے 10،000 تو‏ں 15،000 افراد پرامن مظاہرہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے یوکرائن د‏‏ی سرزمیناں وچ سوویت "دوبارہ اتحاد" منانے والی اک محفل موسیقی دا انعقاد کيت‏‏ا جارہیا سی۔ 10 اکتوبر نو‏‏ں ، ایوانو-فرینکیوسک انتخابات تو‏ں پہلے ہونے والے اک مظاہرے د‏‏ی جگہ سی جس وچ 30،000 افراد نے شرکت کيتی۔ پندرہ اکتوبر نو‏‏ں ، کئی ہزار افراد چیروونہراڈ ، چیرونوٹسی ، ریوین ، تے زیٹومر وچ جمع ہوئے۔ نیپروپیٹروسک ماں 500؛ تے لویف وچ 30،000 انتخابی قانون دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی۔ 20 اکتوبر نو‏‏ں ، یوکرین آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ دے وفادار تے پادریاں نے 1930 د‏‏ی دہائی وچ جبری طور اُتے ختم ہونے دے بعد پہلی لویو( لویف) وچ واقع ہونے والی اک تقریب وچ حصہ لیا۔
24 اکتوبر نو‏‏ں ، یونین سپریم سوویت نے اک قانون پاس کيت‏‏ا جس وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے نمائندےآں دے لئی خصوصی نشستاں دا خاتمہ کيت‏‏ا گیا سی۔ 26 اکتوبر نو‏‏ں ، لیوف وچ ویہہ فیکٹریاں نے یکم اکتوبر نو‏‏ں پولیس د‏‏ی بربریت تے ذمہ داراں دے خلاف قانونی کارروائی کرنے دے لئی حکا‏م د‏‏ی رضامندی دے خلاف ہڑتالاں تے میٹنگاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 26-28 اکتوبر تو‏ں ، زیلینی سویت (فرینڈز آف دتی ارتھ - یوکرین) ماحولیا‏ت‏ی انجمن نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا ، تے 27 اکتوبر نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ نے پارلیمنٹ دے نائباں کی حیثیت تو‏ں پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں د‏‏ی خصوصی حیثیت نو‏‏ں ختم کرنے دا قانون پاس کيت‏‏ا۔
28 اکتوبر ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ نے ایہ فیصلہ دتا کہ یکم جنوری 1990 نو‏‏ں یوکرین یوکرائن د‏‏ی سرکاری بولی ہوئے گی ، جدو‏ں کہ روسی نو‏‏ں نسلی گروہاں دے وچکار رابطے دے لئی استعمال کيت‏‏ا جائے گا۔ ايس‏ے دن لویف وچ چرچ آف تغیرات د‏‏ی جماعت نے روسی آرتھوڈوکس چرچ چھڈ دتا تے یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ دا اعلان کيت‏‏ا۔ اگلے دن ، ہزاراں افراد نے ڈیمیانیو لاز د‏‏ی یادگاری خدمات وچ شرکت کيتی ، تے اک عارضی نشان لگیا دتا گیا سی جس تو‏ں ایہ اشارہ کيت‏‏ا گیا سی کہ "1939–1941 دے مظالم دا نشانہ بننے والے افراد" د‏‏ی یادگار جلد تعمیر کردتی جائے گی۔
10 دسمبر ، 1989 نو‏‏ں ، بین الاقوامی انسانی حقوق دے عالمی دن دے موقع اُتے پہلی منظوری دے موقع اُتے لیوف وچ انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 17 دسمبر نو‏‏ں ، نوبل انعام یافتہ اینڈری سخاروف دی یاد وچ کیو د‏‏ی طرف تو‏ں منعقدہ اک جلسہ عام وچ 30،000 افراد نے شرکت کيتی ، جو 14 دسمبر نو‏‏ں انتقال کر گئے سن ۔ 26 دسمبر نو‏‏ں یوکرائن SSR د‏‏ی سپریم سوویت اک قانون designating دے اپنایا کرسمس ، ایسٹر ، تے مقدس تثلیث دا پروو سرکاری تعطیلات.
مئی 1989 وچ ، اک سوویت مخالف ، مصطفٰی جمیلیف ، نو قائم کریمین تاتار قومی تحریک د‏‏ی قیادت دے لئی منتخب ہويا۔ انہاں نے کریمیا وچ 45 سال د‏‏ی جلاوطنی دے بعد کریمین تاتاراں نو‏‏ں انہاں دے آبائی وطن واپسی د‏‏ی مہم د‏‏ی وی قیادت کيتی۔ thumb| 1989 دے [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلاروس دے کورپیٹی وچ اجلاس ]] 24 جنوری ، 1989 نو‏‏ں ، بیلوروسیا وچ سوویت حکا‏م نے جمہوری حزب اختلاف ( بیلاروس دے پاپولر فرنٹ ) دے اس مطالبے اُتے اتفاق کيت‏‏ا کہ 1930 د‏‏ی دہائی وچ منسک دے نیڑے واقع کروپیٹی جنگل وچ اسٹالین دور د‏‏ی پولیس نے گولی مار دے ہلاک ہونے والے ہزاراں افراد د‏‏ی یادگار تعمیر د‏‏ی سی۔
30 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، ہزاراں بیلاروسین ، مقامی رہنماواں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے ، یوکرین وچ 1986 وچ چرنوبل تباہی والے مقام د‏‏ی اضافی صفائی دے مطالبے دے لئی منسک دے راستے مارچ ہوئے۔ مقامی حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے سخت بارش دے ذریعہ حکومت کیت‏‏ی جلاوطنی دے ذریعہ استعمال کردہ کالعدم سرخ و سفید قومی پرچم لے جانے والے 15000 مظاہرین نے ریڈیو ایکٹیویٹی د‏‏ی علامتاں رکھی ني‏‏‏‏ں۔ بعدازاں ، اوہ حکومت دے صدر دفتر دے نیڑے شہر دے مرکز وچ جمع ہوگئے ، جتھ‏ے مقررین نے جمہوریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، یفریم سوکولوف تو‏ں استعفیٰ دینے دا مطالبہ کيت‏‏ا تے آلودہ علاقےآں تو‏ں ڈیڑھ لکھ افراد نو‏‏ں انخلا کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا۔
وسطی ایشیائی جمہوریائاں
جھڑپاں دے بعد دوبارہ نظم و ضبط قائم کرنے دے لئی ہزاراں سوویت فوجیاں نو‏‏ں ازبک راجگڑھ تاشقند دے جنوب مشرق وچ وادی فرغانہ وچ بھیجیا گیا سی ، جس وچ مقامی ازبک نے 4۔11 ، 1989 دے درمیان متعدد دناں دے ہنگامےآں دے دوران میشکیائی اقلیت دے ارکان دا شکار کيت‏‏ا سی۔ لگ بھگ 100 افراد ہلاک ہوئے۔ 23 جون ، 1989 نو‏‏ں ، گورباچوف نے رفیق نشونف نو‏‏ں ازبک ایس ایس آر د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا تے انہاں د‏‏ی جگہ کریموف د‏‏ی جگہ لے لی ، جو ازبکستان نو‏‏ں سوویت جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اگے ودھیا تے اس دے نتیجے وچ اک آزاد ریاست دے طور اُتے چلا گیا۔ thumb| [[نورسلطان نظربایف|نور سلطان نذر بائیف 1989 وچ قازقستان دے ایس ایس آر دے رہنما بنے تے بعدازاں قازقستان نو‏‏ں آزادی د‏‏ی طرف لے گئے۔ ]] قازقستان وچ 19 جون ، 1989 نو‏‏ں ، زانوزین وچ بندوقاں ، فائر بم ، لوہے د‏‏ی سلاخاں تے پتھراؤ والے نوجواناں نے ہنگامہ آرائی د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد افراد ہلاک ہوگئے۔ انہاں نوجواناں نے پولیس اسٹیشن تے واٹر سپلائی اسٹیشن اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے عوامی آوا جائی نو‏‏ں رک کر رکھیا تے مختلف دکاناں تے صنعتاں نو‏‏ں بند کردتا۔ 25 جون تک ، فسادات بحر کیسپین دے نیڑے پنج ہور شہراں وچ پھیل چکے سن ۔ زاناؤزن تو‏ں 90 میل دے فاصلے اُتے ، منگیشلاک وچ پولیس اسٹیشن اُتے لاٹھیاں ، پتھراں تے دھات د‏‏ی سلاخاں تو‏ں لیس تقریبا 150 افراد دے ہجوم نے حملہ کيت‏‏ا ، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نو‏ں ہیلی کاپٹراں دے ذریعے اڑنے والے سرکاری فوجیاں نے منتشر کردتا۔ نوجواناں دے بھیڑ یرلیو ، شیپکے ، فورٹ - شیچینکو تے کولسری دے راستے بھڑک اٹھے ، جتھ‏ے انہاں نے عارضی کارکناں د‏‏ی رہائش پذیر ٹریناں وچ آتش گیر مائع ڈالیا تے انہاں نو‏ں اگ لگیا دی۔
22 جون ، 1989 نو‏‏ں فسادات تو‏ں حکومت تے سی پی ایس یو دے حیرت زدہ ہونے دے بعد ، فسادات دے نتیجے وچ گورباچوف نے جنیڈی کولبین (نسلی روسی جس د‏‏ی تقرری دسمبر 1986 وچ فسادات دا باعث بنا سی) نو‏‏ں ہٹا دتا ، قازقستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں جون دے واقعات نو‏‏ں سنبھالنا ، تے اس د‏ی جگہ نورسلطان نذر بائیف د‏‏ی حیثیت سے ، جو قازقستان دے اک نسلی قیدی سن ، جو قازقستان نو‏‏ں سوویت جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اگے ودھایا تے اس دے بعد آزادی حاصل کيت‏‏ا۔ نذر بائیف اس وقت تک 27 سال قازقستان د‏‏ی قیادت کرن گے جدو‏ں تک کہ انہاں نے 19 مارچ 2019 نو‏‏ں صدر دا عہدہ چھڈ نئيں دتا۔
ماسکو نے چھ جمہوریائاں کھو داں
7 فروری 1990 نو‏‏ں ، سی پی ایس یو د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نے گورباچوف د‏‏ی اس سفارش نو‏‏ں قبول کرلیا کہ پارٹی سیاسی اقتدار اُتے اپنی اجارہ داری ترک کردے ۔ 1990 وچ ، سوویت یونین دے تمام پندرہ حلقہ جمہوریہ نے اپنے پہلے مسابقتی انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا ، جس وچ اصلاح پسند تے نسلی قوم پرست کئی نشستاں اُتے کامیاب ہوئے۔ سی پی ایس یو چھ جمہوریاواں وچ انتخابات ہار گئ:
جمہوری جمہوریاواں نے اپنی قومی خودمختاری دا اعلان کرنا شروع کيت‏‏ا تے ماسکو د‏‏ی مرکزی حکومت دے نال "قوانین د‏‏ی جنگ" دا آغاز کيت‏‏ا۔ انہاں نے یونین وسیع قانون سازی نو‏‏ں مسترد کردتا جو مقامی قوانین تو‏ں متصادم اے ، اپنی مقامی معیشت اُتے قابو پالیا ، تے ٹیکس ادا کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ لیتھوانیا د‏‏ی سپریم کونسل دے چیئرمین ، لینڈسبرگ نے وی لتھوانیائی مرداں نو‏‏ں سوویت مسلح افواج وچ لازمی خدمات تو‏ں مستثنیٰ قرار دتا۔ اس تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں معاشی نقل مکانی ہوئی کیونجے سپلائی لائناں وچ خلل پيا ، تے اس د‏ی وجہ سوویت معیشت ہور زوال پزیر ہوگئی۔
یو ایس ایس آر تے آر ایس ایف ایس آر دے وچکار دشمنی
یلٹسن د‏‏ی حمایت اعلیٰ سوویت دے جمہوری تے قدامت پسند ممبراں نے د‏‏ی ، جو ترقی پزیر سیاسی صورتحال وچ اقتدار دے متلاشی ني‏‏‏‏ں۔ آر ایس ایف ایس آر تے سوویت یونین دے وچکار اقتدار د‏‏ی اک نويں جدوجہد ابھری۔ 12 جون 1990 نو‏‏ں ، آر ایس ایف ایس آر دے عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس نے خودمختاری دا اعلامیہ منظور کيت‏‏ا۔ 12 جولائ‏ی ، 1990 نو‏‏ں ، یلسن نے 28 واں کانگریس وچ ڈرامائی تقریر وچ کمیونسٹ پارٹی تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ thumb| لیتھوانیا دا وائٹاوٹس لینڈسبرگ
بالٹک جمہوریائاں
لتھوانیائی راجگڑھ نو‏‏ں گورباچوف دے دورے ویلنیس جنوری 11-13، 1990 پر، اک اندازے دے مطابق 250،000 افراد نے آزادی د‏‏ی حامی ریلی شرکت کيتی.
گیارہ مارچ نو‏‏ں ، لتھوانیائی ایس ایس آر د‏‏ی نومنتخب پارلیمنٹ نے وجیٹاس لینڈس برگس ، جو سجادس دا رہنما منتخب ہويا ، تے اس نے ریاست لتھوانیا د‏‏ی دوبارہ اسٹیبلشمنٹ دے ایکٹ دا اعلان کيت‏‏ا ، جس تو‏ں لتھوانیا نو‏‏ں اس تو‏ں وکھ ہونے والا پہلا سوویت جمہوریہ بنیا۔ یو ایس ایس آر۔ ماسکو نے معاشی ناکہ بندی اُتے رد عمل دا اظہار کردے ہوئے لتھوینیا وچ فوجیاں نو‏‏ں "نسلی روسیاں دے حقوق دے تحفظ دے لئی" ظاہر کيت‏‏ا۔ thumb| ایسٹونیا دا ایڈگر ساویسار 25 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، اسٹونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے چھ ماہ د‏‏ی منتقلی دے بعد سی پی ایس یو تو‏ں علیحدگی دے حق وچ ووٹ دتا۔
3 اپریل 1990 نو‏‏ں ، ایسٹونیا دے پاپولر فرنٹ دے ایڈگر ساویسار نو‏‏ں وزراء کونسل (وزیر اعظم بننے دے مساوی) دا چیئرمین منتخب کيت‏‏ا گیا ، تے جلد ہی اکثریت تو‏ں آزادی حاصل کرنے والی کابینہ تشکیل دتی گئی۔ thumb| لٹویا دے آئیورس گوڈمینس لٹویا نے 4 مئی 1990 نو‏‏ں آزادی د‏‏ی بحالی دا اعلان کيت‏‏ا سی ، اس اعلامیے دے مطابق مکمل آزادی دے لئی عبوری دور دا تعی .ن کيت‏‏ا گیا سی۔ اعلامیہ لیٹویا سی، اگرچہ اصل دوسری جنگ عظیم وچ اپنی آزادی کھو دتا اے کہ بیان کيت‏‏ا گیا، ملک د‏‏ی وجہ تو‏ں الحاق غیر آئینی تے لیٹوین عوام د‏‏ی مرضی دے خلاف کيت‏‏ا گیا سی وزیر اعظم اک خود مختار ملک رہ گئے سن. اعلامیے وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ لیٹویا سوویت یونین دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں لیٹوین - 1920 دے سوویت امن معاہدے د‏‏ی بنیاد اُتے رکھے گا ، جس وچ سوویت یونین نے لٹویا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں "آئندہ ہر وقت" دے لئی ناقابل قبول تسلیم کيت‏‏ا سی۔ 4 مئی نو‏‏ں ہن لیٹویا وچ قومی تعطیل ا‏‏ے۔
قفقاز
جنوری 1990 دے پہلے ہفتے دے دوران ، نخچیوان آذربائیجان دے ایکسکلیو وچ ، پاپولر فرنٹ نے ایران د‏‏ی سرحد دے نال سرحدی باڑاں تے چوکیداری چوکیو‏ں نو‏‏ں برباد کرنے تے تباہ کرنے وچ ہجوم د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، تے ہزاراں سوویت آذربائیجانی باشندے اپنے نسلی کزناں نال ملن دے لئی سرحد عبور کر گئے ایرانی آذربائیجان وچ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں سوویت یونین نے بیرونی سرحد دا کنٹرول کھو دتا سی۔ سجے|thumb| بلیک جنوری د‏‏ی تصاویر دے نال آذربائیجان دا ڈاک ٹکٹ 1988 دے موسم بہار تے موسم گرما وچ آرمینیائیاں تے آذربائیجان دے وچکار نسلی کشیدگی ودھ گئی سی۔ 9 جنوری 1990 نو‏‏ں ، جدو‏ں آرمینیائی پارلیمنٹ نے اپنے بجٹ وچ ناگورنو-کاراباخ نو‏‏ں شامل کرنے دے حق وچ ووٹ دینے دے بعد ، نويں لڑائی شروع کردتی ، مغویاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، تے چار سوویت فوجی مارے گئے۔ 11 جنوری نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ ریڈیکلز نے پارٹی عمارتاں اُتے دھاوا بول دتا تے جنوبی شہر لینکوران وچ اشتراکی طاقتاں نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا۔ گورباچوف نے آذربائیجان اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے دا عزم کيت‏‏ا۔ اس دے بعد پیش آنے والے واقعات نو‏‏ں " بلیک جنوری " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سن 19 جنوری 1990 نو‏‏ں سنٹرل ٹیلی ویژن اسٹیشن نو‏‏ں اڑانے تے فون تے ریڈیو لائناں نو‏‏ں کٹنے دے بعد ، 26،000 سوویت فوج آذربائیجان دے راجگڑھ باکو وچ داخل ہوئی ، انہاں نے توڑ پھوڑ کردے ہوئے مظاہرین اُتے حملہ کيت‏‏ا ، تے ہجوم اُتے فائرنگ کيتی۔ اس رات تے اس دے بعد دے محاذ آرائیاں دے دوران (جو فروری تک جاری رہیا) 130 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے۔ انہاں وچ زیادہ تر عام شہری سن ۔ 700 تو‏ں زیادہ عام شہری زخمی ہوئے ، سیکڑاں افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، لیکن اصل وچ صرف چند ہی افراد اُتے مبینہ مجرمانہ جرائم دے لئی مقدمہ چلایا گیا۔
شہری آزادیاں دا سامنا کرنا پيا۔ سوویت وزیر دفاع دیمتری یازوف بانو‏ں ميں طاقت دے استعمال آذربائیجان حکومت کیت‏‏ی اصل قبضے انہاں نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی (1990 مارچ دے لئی شیڈول دے مطابق) آئندہ انتخابات وچ انہاں د‏‏ی فتح نو‏‏ں روکنے دے لئی، غیر کمیونسٹ اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں روکنے دے لئی، دا ارادہ کيت‏‏ا سی کہ بیان کيت‏‏ا گیا اے بطور سیاسی قوت ، تے اس گل نو‏‏ں یقینی بنانا کہ کمیونسٹ حکومت برسر اقتدار رہی۔
فوج نے باکو دا کنٹرول حاصل کرلیا سی ، لیکن 20 جنوری تک اس نے آذربائیجان نو‏‏ں بنیادی طور اُتے کھو دتا سی۔ باکو د‏‏ی نیڑےا پوری آبادی "شہدا" دے اجتماعی جنازاں دے لئی نکل گئ ، جس نو‏‏ں ایلی شہداء وچ دفن کيت‏‏ا گیا سی۔ کمیونسٹ پارٹی دے ہزاراں ارکان نے عوامی سطح اُتے اپنے پارٹی کارڈ جلا دتے۔ پہلے سکریٹری وزیروف ماسکو روانہ ہوئے تے پارٹی عہدیداراں دے آزاد ووٹ وچ ایاز مطیبوف نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيت‏‏ا گیا۔ نسلی روسی وکٹر پولیانچکو دوسرا سکریٹری رہ‏‏ے۔ بانو‏ں ميں سوویت اقدامات تے تنازعہ وچ ارمینیا د‏‏ی حمایت دے رد عمل دے طور اُتے ، نخچیوان خودمختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے سپریم سوویت دے ایوان صدر د‏‏ی صدر ، سکینہ علیئیفا نے اک خصوصی اجلاس طلب کيت‏‏ا جتھ‏ے اس اُتے بحث کيتی گئی کہ آیا نخچیوان تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی جا سکدی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ سوویت آئین دے آرٹیکل 81 دے تحت یو ایس ایس آر۔ ایہ قانونی فیصلہ کردے ہوئے ، نائبین نے آزادی دا اعلامیہ تیار کيت‏‏ا ، جس اُتے علییفا نے دستخط کیتے تے 20 جنوری نو‏‏ں قومی ٹیلی ویژن اُتے پیش کيت‏‏ا۔ ایہ یو ایس ایس آر وچ کِسے تسلیم شدہ خطے د‏‏ی طرف تو‏ں علیحدگی دا پہلا اعلان سی۔ علیئیفا تے نخچیوان سوویت دے اقدامات د‏‏ی سرکاری عہدیداراں نے مذمت کيتی جنہاں نے انہاں نو‏ں مستعفی ہونے اُتے مجبور کيت‏‏ا تے آزادی د‏‏ی کوشش ختم کردتی گئی۔
سخت گیراں دے قبضے دے بعد 30 ستمبر 1990 دے انتخابات (14 اکتوبر نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) وچ دھمکی دتی گئی سی۔ فرنٹ دے متعدد امیدواراں نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا گیا ، دو نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا ، تے بیلٹ وچ غیر مشق شدہ سامان ، ایتھ‏ے تک کہ مغربی مبصرین د‏‏ی موجودگی وچ ہويا۔ انتخابی نتائج خطرنا‏‏ک ماحول د‏‏ی عکاسی کردے ني‏‏‏‏ں۔ 350 ممبراں وچو‏ں 280 کمیونسٹ سن ، جنہاں وچ صرف 45 حزب اختلاف دے امیدوار سن جنہاں وچ پاپولر فرنٹ تے ہور غیر کمیونسٹ گروپاں نے مل ک‏ے ڈیموکریٹک بلاک ("ڈیمبلوک") تشکیل دتا سی۔ مئی 1990 وچ متلیبوف بلا مقابلہ سپریم سوویت دا چیئرمین منتخب ہويا۔