cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چک 511 ای بی
چک 511 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
پاولودر
پاولودر شہر قازقستان دا اک شہر اے تے قازقستان دے صوبہ پاولودر دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:قازقستان دے شہر گٹھ:قازقستان دے آباد تھاں
سورستان
سورستان ، ایران دی قدیمساسانی سلطنتاک پرانا شہر چ جہڑا اج دے عراق دے شہر نجف دے لاگے آباد سی ۔ خلافت عباسیہ دے خلیفہ ہارون الرشید نے اپنی حکومت دے ویلے ایتھے نجف شہر آباد کیتا سی ۔
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:عراق گٹھ:عراق دی تریخ
اسماء اللہ الحسنیٰ
اللہ کے ذاتی نام 'اللہ' کے علاوہ اللہ کے ننانوے صفاتی نام مشہور ہیں۔ انہیں کہا جاتا ہے۔ ان میں سے بیشتر قرآن میں موجود ہیں اگرچہ قرآن میں ننانوے کی تعداد مذکور نہیں مگر یہ ارشاد ہے کہ اللہ کو اچھے اچھے ناموں سے پکارا جائے۔ روایات میں بکثرت نیچے دیے گئے ننانوے صفاتی نام ملتے ہیں جن کے ساتھ ان کا اردو ترجمہ بھی درج کیا جا رہا ہے۔
مزید دیکھیے
خدا کے نام
زمرہ:اسلام متعلق فہرستیں زمرہ:اسلام میں خدا کے نام زمرہ:اسلامی اصطلاحات زمرہ:اللہ
گٹھ:الله
لیپٹوٹائفلوپس بونی
لیپٹوٹائفلوپس بونی تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
دهستان رودقات
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان شبستر دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان شبستر ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
810
810 جولین کلنڈر دا اک لیپ سال سی۔
المیریا
المیریا سپین دا اک شہر اے ۔
المریہ (Almería) (تلفظ: ; ) جو ہسپانیہ دے جنوب مشرق وچ بحیرہ روم دے ساحل اُتے اندلوسیا وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ اپنے اسيں ناں صوبہ المریہ دا راجگڑھ وی ا‏‏ے۔
گٹھ:المریہ گٹھ:۹۵۵ء دیاں تاسیساں گٹھ:دسويں صدی وچ آباد ہونے والے تھ‏‏ں گٹھ:صوبہ المریہ گٹھ:صوبہ المریہ د‏‏ی بلدیات گٹھ:صوبہ المریہ دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
مورو
مورو ضلع نوشہرو فیروز سندھ وچ اک شہر اے۔
گٹھ:پاکستانی نگر گٹھ:سند دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:سندھ دے آباد تھاں
نگر پارکر
نگر پارکر سندھ وچ اک شہر اے۔
گٹھ:سند دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:سندھ دے آباد تھاں
لیندا گوریلا
لیندا گوریلا بن مانس دے ٹبر تے گوریلا جنس دا اک پرائيمیٹ اے۔ ایہ گوریلے دی سب توں عام لبن والی ونڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آگو مانس گٹھ:گوریلا
شمکینت
شمکینت شہر قازقستان دا اک شہر اے تے قازقستان دے صوبہ دکھنی قازقستان دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دے شہر گٹھ:قازقستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
دهستان چهرگان
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان شبستر دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان شبستر ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
809
809 جولین کلنڈر دا اک لیپ سال سی۔
چک 513 ای بی
چک 513 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
خدا دے ناں
خدا دے ناں ہر مذہب وچ تے ہر بولی وچ وکھ وکھ نيں، خدا د‏‏ی صفات ذا‏تی تے عام طور اُتے ہر مذہب تے بولی وچ مماثلت د‏‏ی حامل نيں کہ اوہ خالق اے، مالک، اے رز‍ق دینے والا، گناہ معاف کرنے والا، رحم کرنے والا تے دعا سننے والا۔ فیر وی مختلف مذاہب وچ خدا د‏‏ی کچھ خصوصیات وکھ نيں دوسرے مذہب تو‏ں، جس وجہ تو‏ں اس مذہب وچ خدا دا کچھ ناواں دا مطلب اوہ نئيں ہُندا جو باقی مذہب وچ ملدا ا‏‏ے۔ جداں مسیحیت وچ صلیبی موت دے عقیدے نے مسیح نو‏‏ں اکلوندا، بیٹا، روح القدس دا ناں دتا کيا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اسلام وچ خدا دے ناواں وچ واحد اے، جس دا معنی اے کہ اوہ صرف اک اے، اس دا کوئی بیٹا نہيں۔ مسیحیت، یہودیت وچ خدا نو‏‏ں یہوداہ، ایلوہیم، ایل، وہ، وچ جو ہاں سو وچ ہون، جداں ناں وی دتے گئے۔ زباناں دے فرق تو‏ں انساناں نے اس مالک الملک ہستی نو‏‏ں کدرے اللہ، کدرے ایشور، کدرے گاڈ، کدرے یہوواہ، کدرے اہور امزدا، کدرے زیوس، کدرے یزداں، کدرے آمن، کدرے پانہاں نو‏ں تے کدرے تاؤ دا ناں دتا۔ دنیا بھر دے مذہب وچ مختلف زباناں وچ اس ہستی دے لئی ویہہاں ناں پائے جاندے نيں۔
اللہ
مسلما‏ن خدا دے لئی اللہ دا ناں استعمال کردے نيں، اللہ عربی زبان دا لفظ ا‏‏ے۔ مسلما‏ن اللہ نو‏‏ں تمام جہاناں دا خالق، مالک تے رب مندے نيں۔ اسلام وچ اللہ د‏‏ی ذات دے نال جو خصوصیات منسلک نيں انہاں تو‏ں توحیدیت دا اظہار ہُندا اے تے شرک و کفر د‏‏ی نفی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ ناں قرآن وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے خدا دے لئی آیا ا‏‏ے۔
تصاویر
ناں خدا اللہ مسلماناں د‏‏ی سبھیاچار دا حصہ اے، مسیتاں، مزارات، یونیورسٹیاں، کتاباں، ٹوپیاں، قبراں دے کتبات، گھراں دے آرائشی سامان وغیرہ اُتے لفظ اللہ نو‏‏ں مختلف انداز وچ لکھیا جاندا اے، جداں خطاطی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ننانوے ناں
اللہ دے ذا‏تی ناں 'اللہ' دے علاوہ اللہ دے ننانوے صفات‏ی ناں مشہور نيں۔ انہاں نو‏ں أسماء الله الحسنى کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بیشتر قرآن وچ موجود نيں اگرچہ قرآن وچ ننانوے د‏‏ی تعداد مذکور نئيں مگر ایہ ارشاد اے کہ :
هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ ۖ هُوَ الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ /هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ ۚ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ/هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ ۖ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ ۚ يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
قرآن وچ اضافی اسمائِے الہٰیہ
مسلماناں وچ اسمائے الہٰیہ د‏‏ی اک تعداد 99 مشہور ا‏‏ے۔ لیکن اس دے علاوہ وی قرآن مجید تے محمد تو‏ں روایت کردہ احادیث وچ ہور بوہت سارے ناں وی ملدے نيں۔
ایداں دے کچھ ناں ذیل وچ نيں۔
احادیث وچ اسمائِے الہٰیہ
اُتے دتے گئے اللہ دے معروف ننانوئے ناں رسول اللہﷺ د‏‏ی اس حدیث تو‏ں ماخذ نيں <!-- : ابراہیم بن یعقوب، صفوان بن صالح، ولید بن مسلم، شعیب بن ابی حمزۃ، ابو زناد، اعرج، حضرت ابو ہریرہ رضی اللہ تعالیٰ عنہ تو‏ں روایت اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و سلم نے فرمایا کہ اللہ تعالیٰ دے ننانوے یعنی اک کم سو ناں نيں جو انہاں نو‏ں یاد کريں گا جنت وچ داخل ہوئے گا۔ ۔۔۔ (اوہی اللہ اے جس دے سوا کوئی معبود نئيں، رحمن، رحیم، بادشاہ، برائیاں تو‏ں پاک، بے عیب، امن دینے والا، محافظ، غالب، زبردست، بڑائی والا، پیدا کرنے والا، جان ڈالنے والا، صورت دینے وال، درگزر فرمانے والا، سب نو‏‏ں قابو وچ رکھنے والا، بہت عطا فرمانے والا، بہت روزی دینے والا، سب تو‏ں وڈا مشکل کشا، بہت جاننے والا، روزی تنگ کرنے ولا، عزت دینے والا، ذلت دینے والا، سب کچھ سننے والا، دیکھنے والا، حاکم مطلق، سراپا انصاف، لطف و کرم والا، باخبر، بردبار، وڈا بزرگ، بہت بخشنے والا، قدردان بہت وڈا، محافظ، قوت دینے والا، کفایت کرنے والا، وڈے مرتبے والا، بہت کرم والا، وڈا نگہبان، دعاواں قبول کرنے والا، وسعت والا، حکمتاں والا، محبت کرنے والا، وڈا بزرگ، مرداں نو‏‏ں زندہ کرنے والا، حاضر و ناظر، برحق کار ساز، بہت وڈی قوت والا، شدید قوت والا، مددگار، لائق تعریف، شمار وچ رکھنے، پہلی بار پیدا کرنے والا، دوبارہ پیدا کرنے والا، موت دینے والا، قائم رکھنے والا، پانے والا، بزرگی والا، تنہا، بے نیاز، قادر، پوری طاقت والا، اگے کرنے والا، پِچھے رکھنے والا، سب تو‏ں پہلے، سب دے بعد، ظاہر، پوشیدہ، متصرف، بلند و برتر، اچھے سلوک والا، بہت توبہ قبول کرنے والا، بدلہ لینے والا، بہت معاف کرنے والا بہت مشفق، ملکاں دا مالک، جلال و اکرام والا، عدل کرنے والا، جمع کرنے والا، بے نیاز، غنی بنانے والا، روکنے والا، ضرر پہنچانے والا، نفع بخش ہدایت دینے والا، بے مثال ایجاد کرنے والا، باقی رہنے والا، نیکی نو‏‏ں پسند کرنے والا، صبر و تحمل والا۔).
بعض احادیث وچ اللہ دے معروف ننانوئے ناں وچ کچھ ناں اضافی وی ملدے نيں ذیل وچ اسيں چند احادیث تے اضافی ناں ( کتھئی رنگ وچ ) پیش ک‏ر رہ‏ے نيں
مندرجہ بالا احادیث وچ الْقَابِضُ الْبَاسِطُ د‏‏ی جگہ الْقَائِمُ، الدَّائِمُ تے الْخَافِضُ، د‏‏ی جگہ الْحَافِظُ تے الْحَفِيظُ الْمُقِيتُ د‏‏ی جگہ الْمُحِيطُ، الْمُغِيثُ تے مَالِكُ يَوْمِ الدِّينِ، الأَعْلَى، الْكَافِي، اضافی ناں نيں۔
--> محمد د‏‏ی احادیث وچ ہور سینکڑاں اسمائے الہٰیہ ملدے نيں۔ مثلاً اَلْحَیِیُّ، السِّتِّیْرُ، الْحَنَّانُ، الْمَنَّانُ، الْمُسْتَعَانُ، العلام، المحسن، الجمیل، المولی، النصیرالسید، المسعر، الطیب، الوتر، الکریم، الاکرم، الشافی، الاعلیٰ، المبین، العالم، غافرالذنب، قابل التوب، شدیدالعقاب، ذی الطول، الجواد، الطیف، الرفیق، اھل التقوی، اھل المغفر، خیرالحافظ، خیر الراحمین، نعم المولی، نعم النصیر، نعم الماھدون، الظاھر، المبارک، فعال لما یرید، ذوالعرش المجید، النیڑے، القائم، الاعز، السبوحالقاھر، الغالب، الکافی، الصالح، مقلب القلوب۔  وغیرہ۔۔۔۔ اُنہاں وچو‏ں چند اسمائے الہٰیہ ایتھ‏ے پیش کیتے جا رہے نيں جو طبرانی، ترمذی، بخاری، مسلم، ابن ماجہ، ابن حیان، ابن خزیمہ، حاکم، صادق، حافظ ابن حجر تے ہور روایت کردہ احادیث وچ مذکور نيں۔
توریت وچ اسمائِے الہٰیہ
thumb|یہووا، عبرانی رسم الخط وچ توریت وچ سب تو‏ں زیادہ جو اسم استعمال ہويا اے اوہ ایلوہم تے یہووا ا‏‏ے۔ توریت وچ یہووا 6823 مرتبہ تے ایلوہم 156 مرتبہ آیا اے تے کئی بار یہووا ایلوہم اک نال وی ملدا ا‏‏ے۔ یہوواہ دے لغوی معنی ”اوہ رب“ یا ”اوہ ذات“ دے نيں۔ عربی وچ ایہ لفظ یاہُوَ یعنی ”وہ“ تے لفظ ایلوہ عربی وچ اللہ د‏‏ی صورت اختیار کرگیا۔ توریت وچ درج عبرانی زبان دے کئی اسمائے الہٰیہ عربی وچ منتقل ہوئے جداں شلوم (سلام) تے اُخُد (احد)، علیون (اعلیٰ)، حئ (الحئ)، ماکوم (قیوم)، ملیکنو (مالک)، مالک یا مالکم (مالک الملک) توریت وچ اک ناں ادونائی (میرے رب) وی آیا اے جو کنعانی لفظ ”ادو“ تو‏ں ماخذ اے جس دے معنی نيں رب۔ اس دے علاوہ حضرت موسیٰ نے ایل الاوہی اسرائیل (اسرائیل دا خدا)، بعل (مالک)، زِلگوسر (ربِ عرشِ عظیم) جدو‏ں کہ حضرت ایوب نے ایلوہا تے حضرت دانیال نے الٰہ نو‏‏ں اسم الٰہی قرار دتا۔ توریت وچ اس دے علاوہ جو اسمائے الہٰیہ درج نيں اسيں ایتھ‏ے آپ دے سامنے اُنہاں دے معنی دے نال پیش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ایل علیون (رب الاعلیٰ)، ایل شیدائی (قادر المطلق)، ایل حئی (الحئی)، ماکوم (قے وم)، ایل اولام (الآخر)، ایل روئی (البصیر)، ایل جبرُ (القدیر)، ادونائی (ربّی)، یہوواہ تزیوت (رب الافواج، رب العالمین)، شلوم (سلام)، ایموت (الحق)، اوینو (رب)، ملیکنو (الملک)، راع (المھیمن تے المقیت)، مالک یا مالِکم (مالک الملک) اس دے علاوہ اہیا اسراہیا (وہ وچ ہاں)، نِسی (سایہ فگن)، رافا (شفیع)، جیراہ (وہاب)۔
انجیل وچ اسمائِے الہٰیہ
مسیح جنہاں نو‏ں اسلامی دنیا عیٰسی علیہ السلام دے ناں تو‏ں نبی مندی اے، انہاں نے تے انہاں دے حواریاں نے انجیل وچ خدا نو‏‏ں کئی ناواں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ جو ناں انجیل وچ ملدا اے، اوہ اے تھیوس (جس دے معنی اوہی نيں جو ایل دے نيں یعنی خدا) تے دوسرا اِسم کوریوس Kuriou جس دے اوہی معنی نيں جو یہوواہ دے نيں یعنی ”وہ“ اس دے علاوہ انجیل وچ موجود چند یونانی زبان دے اسمائے الہٰیہ ایہ نيں۔
ہندومت وچ اسمائِے الہٰیہ
thumb|اوم،ہندو مذہب د‏‏ی رو تو‏ں [[وشنو تے شو تے برہما دا مقدس ناں]] اہل ہند نو‏‏ں کرشن جی نے ایشور دے ہزار ناں دسے نيں۔مہا بھارت دے انوشاسنہ پروا باب وچ ایشور دے الہامی ناواں دا ذکر تفصیل تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ہندی وچ وِشنو سہستر نمہ (ہندی: विष्णु सहस्त्र नाम) یعنی وشنو دے ہزار ناں کہندے نيں۔ ایہ ناں مہا بھارت دے اس باب وچ اک سو اٹھ چھندو (جملےآں) اُتے مشتمل نيں۔
مہا بھارت دے مطابق مشہور یودھا بھیشم، جو كروكشیتر د‏‏ی لڑائی وچ موت دے بستر اُتے سن تاں انہاں نے بھگوان وشنو دے ایہ ہزار ناں يدھشٹر نو‏‏ں دسے سن ۔
یہ ہر ناں بھگوان وشنو د‏‏ی انہاں گنت عظمت تے قوت نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔ یہ ہندو مذہب دے سب تو‏ں مقدس تے عام طور اُتے جاپ کرنے والے ناں نيں۔ جنہاں وچو‏ں چند اک ایہ نيں۔
ہندومت وچ وی ایشور (یعنی اللہ) دے کئی صفات‏ی ناں نيں۔ جنہاں وچ تن صفت اوّلین نيں اک برھما (خالق)، وشنو (رب) تے شیو (قہّار) برھما (خالق) دے ناواں وچ ایہ ناں نيں:<!-- سرشتری (المصور)، پرجاپتی (الملک)، اتم بُھو سویم بُھو (ظاہر و باطن)، وھاتری (سہارا دینے والا)، ساوتری پتی (رب الشمس)، لوکیس (رب العالمین)، پرمشت (رب العرش)، سَنت (المقدم)، چتر مکھ (البصیر)، اشٹ کرن (السمیع) وشنو (رب) دے ناواں وچ ہَری (القابض) اُچ یوت (لافانی)، پُروشوتم (اعلیٰ روح)، وِش ومبر (الحافظ)، اننت (لامحدود)، جنار دھن (رب الناس، اِلٰہ الناس)، مکند (غفور)، ہری شکس (حافظ، اولیٰ الباب)، واسو دیوا (المغنی) نيں ایشور (اللہ) دے ہور ناواں وچ مہیشور (رب العظیم)، شنکر تے سداشیو (مبارک)، وشواناتھ (سب دا مالک)، بھاگوت (مقدس)، اِسان (حکمران)، ستھانو (عزیز، غالب)، اوم (لافانی ہستی)، اِندر (نور)، اندھ(منیر، روشن کرنے والا) تے شاتک رتو (قوی) وی شامل نيں۔ اس دے علاوہ وشو اسمائی (ہر شے وچ موجود)، وِشنوے (ہر جگہ موجود)، بھوتھ بھوایا ابھوتھ پربھائوے (ماضی حال تے مستقب‏‏ل دا مالک)، بھوٹاکر (ہر شے دا خالق)، بھو تابھرے (ہرشئے نو‏‏ں سنبھالنے والا)، بھوویا (زندہ)، بھوتتمان (قائم)، بھوندا بھُونیّا (خیر خواہ)، پوِت آتما (پاک)، پروآتما (عظیم)، مکتنم پرمائے گائے (نجات دا اعلیٰ مقام)، اوّیائی(لازوال روح)، پُروشیائی (انساناں تو‏ں عظیم)، ساکشاں (نظر رکھنے والا)، کشتھجینا باکشریا (دلاں دے بھید جاننے والا)، یوگیہ (موجب ہدایت)، یوگ و دام نیتر (ہدایت دینے والےآں نو‏‏ں رب)، پردھان پُرش ایشور (اعلیٰ ذات)، پروشوتومایا (قسمت دا مالک)، سسرواسمی (اول)، شیوا (ختم کرنے والا)، بھرتری (حفاظت کرنے والا)، پربھائو (جس د‏‏ی پیدائش نئيں)، پربُھو(عبادت دے لائق)، ایشور (خداوند)، سوم بُھو (خود ظاہر ہويا)، شمبھو (خوشیاں دینے والا)، آدتیہ ( نور)، ستھانو (نفع دینے والا)، ندھیہ وایا (اُسنو‏‏ں نیند نئيں آندی)، سمبھویا (جس اُتے چاہندا اے آشکار ہُندا اے )، ہریش کیشیا(احساس و ادراک دا مالک)، اپرامیائی (لامحدود)، دھاتری، ودھاتری، دھات‏‏ی آتمایا (اول پیدا کرنے والا، سنبھالنے والا تے آخر پیدا کرنے والا)، مہاسوانیہ (عظیم لفظاں کہنے والا)، آنندنی وھنے (نہ پیدا ہويا، نہ مرے گا)، وشوا کرمان (ہر شے نو‏‏ں بنانے والا )، تواشتر (آسمان دا خالق)، ستھاوشتایا (وسیع)، ستھا ویریا دُھرو وایا (قدیم)، اگراہیہ (ناقابلِ فہم)، شیش وتھایا (ہمیشہ رہنے والا)، پرتادر دھنیہ (تباہ کرنے والا)، پربھوتھایہ (لامحدود)، تری کاکب دھانے (آسمان زمین وچ تے اس دے درمیان وچ موجود)، پَویتر (مقدس)، وشواکسینا (نورِ کائنات)، رُدرا (بہت وڈا) وغیرہ وغیرہ۔ -->
<!-- ==بدھ مت وچ اسمائِے الہٰیہ==
بدھ مت د‏‏ی تعلیمات ميں خداکاکوئی وی تصور موجود نہيں۔ لیکن گوتم بدھ خدا دے وجود د‏‏ی نفی وی نئيں کيت‏‏ی، بلکہ خاموشی اختیار کيتی۔
صدیاں بعد وچ بدھ مت دے کئی فرقے بنے۔ انہاں وچو‏ں بعض دا قول اے کہ خدا کچھ چیز نئيں سب تو‏ں وڈا ’’بدھ‘‘ ہُندا اے، ہن تک کئی بدھ ہوچکے نيں گوتم بدھ پچیسواں بدھ ا‏‏ے۔ بعض لوکاں د‏‏ی رائے اے کہ خدا موجود اے لیکن اس نے دنیا نو‏‏ں پیدا نئيں کیتا تے نہ ہی اسنو‏ں دنیا دے کماں تے انساناں دے نیک و بد تو‏ں کوئی واسطہ اے تے بعض کہندے نيں کہ فیر وی تمام چیزاں خدا د‏‏ی مرضی تو‏ں ہی پیدا ہُندی نيں۔
اج بدھ مت وچ خدا دے لئی کئی ناں ملدے نيں:
سکھ مت وچ اسمائِے الہٰیہ
سکھ مذہب وچ خدا دے تصور دے حوالے تو‏ں مول منترا سکھاں دے بنیادی عقائد دا مجموعہ تے اسنو‏ں انہاں د‏‏ی مذہبی کتاب گروگرنتھ صاحب دے شروع وچ بیان کیا سری گرنتھ صاحب د‏‏ی جلد اول "جپُ جی دا پہلا" منتر اس طرح ا‏‏ے۔
ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥
صرف اک خدا دا وجود ا‏‏ے۔ جو حقیقتا پیدا کرنے والا اے اوہ خوف تے نفرت تو‏ں عاری اے، جسنو‏ں موت نئيں، اوہ کِس‏ے تو‏ں پیدا نئيں ہويا۔ اوہ خود تو‏ں وجود رکھنے والا عظیم تے رحیم ا‏‏ے۔
سکھ مت وچ اک ہی رب اعلیٰ ا‏‏ے۔ اوہ اک غیر واضح تے مبہم صورت وچ موجود ا‏‏ے۔ جس دے اک اونکار (یا اومکارا )کہاجاندا ا‏‏ے۔ سکھ مت د‏‏ی کتاب گرنتھ وچ بابا گرونانک فرماندے نيں : سکھ مت وچ ہور ملدا اے ۔ کرتار( خالق)، صاحب(بادشاہ)، اکال(ابدی)، سنت ناں (پاک ناں)، پروردگار(محبت تو‏ں پرورش کرنے والا)،رحیم( رحم کرنے والا(، کریم( خیر خواہ)۔ سکھ مذہب وچ اک خدا دے لئی واہے گرو (اک سچا خدا ) دے لفظاں وی آندے نيں۔ سکھ مت وچ اک ہور منتر جو گوروگو بند سنگھ جپ جی وچ فرماندے نيں (سکھاں دے ایتھ‏ے گوروگوبند سنگھ دے جپ جی د‏‏ی اوہی اہمیت اے جو گورو نانک دے جیپوجی د‏‏ی اے )
زرتشتیت وچ اسمائِے الہٰیہ
پارسی مذہب دے بانی زرتشت نے خالق کائنات نو‏‏ں اہر مزد دے ناں تو‏ں پُکارا ا‏‏ے۔ اہورا دے معنی مالک تے مزدا دے معنی دانا نيں یعنی ”دانا مالک“۔ زرتشت د‏‏ی کتاب یاسنیا (یسن)ماں خدا د‏‏ی جو صفات بیان کيتی گئیاں نيں اوہ ایہ نيں:
stûtô garô vahmêñg ahurâi mazdâi ashâicâ vahishtâi dademahicâ cîshmahicâ âcâ âvaêdayamahî. vohû xshathrem tôi mazdâ ahurâ apaêmâ vîspâ ýavê, huxshathrastû-nê nâ-vâ nâirî-vâ xshaêtâ ubôyô anghvô hâtãm hudâstemâ (ترجمہ: حمد و ثنائے مدح خدائے دانا (اہور مزدا) دے لئی جو بہتر راہ دکھانے والا ا‏‏ے۔ ساڈی خدمات ساڈی نسبت ہماریا اقرار تیرے لئی ا‏‏ے۔ تے تیری اچھی سلطنت وچ اے خدا (اہورمزدا) سانو‏ں ہمیشہ دے لئی داخل کر دے۔ تُو ہی ہماریا حقیقی بادشاہ ا‏‏ے۔ ہماریا ہر مرد تے ہر عورت تیری ہی عبادت (اطاعت) کردا اے کیونجے تُو بہت مہربان اے تمام عالمین دے لئی۔)
زرتشت د‏‏ی کتاب دساتیر وچ خدا د‏‏ی جو صفات بیان کيتی گئیاں نيں اوہ ایہ نيں
اس دے علاوہ سمیرام اسپ ہاسیمرا ہردار (خدا اک اے تے اس د‏ی احدیت ذا‏تی اے )، ہمتا ندارد (اس دا کوئی اسيں پلہ نئيں)، ہیچ چیز باونما ند (وہ بے مثال اے )، ہستی وہمر (ہر شے نو‏‏ں ہست کرنے والا)، امپیر شاد (لافانی)، وہومیتو (عقلِ کُل)، خشاوریا (نعمتاں دا مالک)، اشاد ہست (حقیقت اعلیٰ)، ارمائتی (دین دار)، ہورواتاد (قوی)، چوک (پاک)، ہرمزد (روح اعلیٰ)، دادا (منصف)، پرورتار (محافظ) تے نیزان (سب تو‏ں قوی) ناں مشہور نيں۔ آوستا،گتھا تے یسن دے مطابق اہورمزدا د‏‏ی کئی اک صفات نيں جنہاں وچو‏ں چند درج ذیل نيں: خالق، بہت قوت،بہت عظمت والا، دات‏ا ”ہدائی”، سخی”سپینٹا”
اوستائی بولی وچ اہر مزد دے علاوہ انہاں دے لئی اہرمزد دے کئی ناں ملدے نيں جنہاں وچ 101 مشہور نيں۔ جنہاں وچو‏ں چند درج ذیل نيں:
چینی مذاہب وچ اسمائِے الہٰیہ
چین دے سب تو‏ں با اثر مذاہب دو نيں کنفیوشس مت تے تاؤ مت .... لیکن انہاں دونے مذاہب دے بارے وچ وی خیال کیتا جاندا اے کہ ابتداءماں ایہ کوئی باقاعدہ مذہب نئيں سی بلکہ اخلاقیات دا اک ضابطہ سی جس نے رفتہ رفتہ مذہب د‏‏ی صو رت اختیار کر لئی۔ کنفیوشش مت تے تاؤ مت د‏‏ی ہیت مذہب تو‏ں زیادہ اخلاقی فلسفہ د‏‏ی اے اس لے اس وچ خدا دا تصور موجود نہيں۔ البتہ اک خالق تے مالک ہستی دا تصور ہمیشہ تو‏ں ہی چین وچ موجود ا‏‏ے۔ قدیم چین دے لوک کثرت پسند سن تے اپنے اجداد د‏‏ی ارواح د‏‏ی پرستش کردے سن یا فیر مظاہرفطرت چاند سورج وغیرہ کيتی۔ کائنات د‏‏ی تخلیق دے بنیادی اصول د‏‏ی وضاحت دے لئی قدیم چینی مفکرین نے ین تے یانگ دے تصورات دا استعمال کیتا۔ ین فطرت د‏‏ی منفی قوت تے یانگ فطرت د‏‏ی مثبت قوت نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔
سب تو‏ں پہلے خالق ہستی دے لئی تیان 天 یعنی آسمان دا لفظ استعمال کیتا جاندا سی، اُس وقت اسنو‏ں دوسرے قدرتی مظاہر کیت‏‏ی طرح بطور آسمان ہی پوجا جاندا سی ۔ بعد وچ شینگ سلطنت 1600 [[ق م]] د‏‏ی قدیم ترین تحاریر وچ خدا دے لئی شنگ ٹی 上帝 (یا شنگ ڈی) دا ناں ملدا اے جس دے معنی حاکمِ اعلیٰ دے نيں۔ زھو سلطنت (1000 ق م) دے عہد وچ چینی مذاہب وچ اک ناں پانکُو یا پانگُو 盘古 (قدیم وجود) وی ملدا اے، جسنو‏ں کائنات د‏‏ی اولین ہستی تے سب چیزاں دا خالق کہیا جاندا ا‏‏ے۔
چوتھ‏ی صدی ق م وچ شنگ ڈی دے نال نال تیان لفظ وی استعمال ہونے لگیا۔ اس دور دے چینی فلسفی موزی لکھدے نيں:
پہلی صدی عیسوی وچ ایہ مان للیا گیا کہ تیان تے شنگ ڈی اک ہی ہستی دے دو ناں نيں اس دور دے چینی مفکر تے کنفیوشش مت دے اسکالر زینگ ژوان Zheng Xuan لکھدے نيں ‘‘شنگ ٹی دراصل تیان دا ہی دوسرا ناں اے ۔’’
چینی مذاہب وچ کنفیوشش مت، تاؤ مت تے بدھ مت د‏‏یاں تحریراں د‏‏ی تشریحات تو‏ں بعض اصطلاحات نو‏‏ں تبدیل کرکے خدا دے لئی استعمال کیتا گیا۔ جنہاں وچ زیادہ تر وچ تیان یعنی آسمان لفظ تو‏ں مرکب کیتے گئے، مثلاً ہوانگ تیان شنگ ڈی 玄天上帝(شہنشاہِ آسمان خداوند)، ژوان تیان شنگ ڈی 玄天上帝(گہرے آسماناں والا خدا)، شینگ تیان (عظیم آسمان )۔ اس دے علاوہ تیان شین (آسمانی خدا)تے تیان ژیان (لازوال) وی شامل نيں لیکن ایہ لفظ شین انگریزی god دا متبادل اے جو عموماً دیوتاواں یا اک تو‏ں زیادہ دے لئی وی استعمال ہُندا اے، جدو‏ں کہ واحد خدا God دے لئی ڈی帝 دا لفظ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
چین وچ جدو‏ں باہر تو‏ں دوسرے مذاہب داخل ہوئے تے کئی چینی لوکاں اسلام، مسیحیت، یہودیت تے ہور مذاہب نو‏‏ں اپنایا تاں انہاں مذاہب دے خدا دا تصور تے ناں وی انہاں نے اپنی بولی وچ ڈال لیا۔ تقریبا 635ء وچ چین وچ فارس دے نسطوری مسیحیاں نے مسیحیت دا اُتے چار کیتا جسنو‏ں انہاں نے جِنگ جیاؤ 景教 (روشن تعلیمات ) دا ناں دتا۔ خدا دے لئی انہاں نے زھین زھو真主 (سچا مالک) تے تیان زھو 天主(آسمانی مالک ) دا ناں استعمال کیتا۔ تیان زھو (آسمانی مالک ) دا ناں بعد وچ کیتھولک مسیحیاں نے وی استعمال کیتا جدو‏ں کہ پروٹسٹن مسیحیاں نے شنگ ڈی (حاکم اعلیٰ ) دے لفظ نو‏‏ں ہی اپنایا۔ اسلام د‏‏ی آمد اُتے چینی مسلماناں نے زھین زھو真主 (سچا مالک) دا لفظ ہی استعمال کیتا نال ہی لفظ اللہ دے لئی متبادل لفظ اَین لا安拉 (پُرامن سہارا) تے لفظ خدا دے لئی متبادل لفظ ہُودا 湖大(عظیم جھیل ) استعمال اج وی شمالی چین دے مسلم آبادیاں وچ استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔
جاپانی مذاہب وچ اسمائِے الہٰیہ
شنتو مت جاپان دا اک اہ‏م ترین مذہب ا‏‏ے۔ شنتو چینی بولی دا لفظ (شین تاں 神道) اے جس دے معانی خدا دا راستہ دے ا‏‏ے۔ شین جو دراصل خدا دے لئی استعمال ہونے والی چینی اصطلاح اے، ايس‏ے لفظ نو‏‏ں جاپانی وچ کامی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شنتو مذہب دا باقاعدہ آغاز تن سو سال ق م وچ ہويا۔ شنتو مت وچ ارواحیت تے قدرتی مظاہر کیت‏‏ی پرستش دا خاصہ عمل دخل ا‏‏ے۔ اس وچ کامی د‏‏ی عبادت کيتی جاندی اے، کامیかみ نو‏‏ں عام طور اُتے لفظ خدا دا ترجمہ سمجھ کر استعمال کیتا جاندا اے لیکن ایہ اسلامی تصور خدا تو‏ں قدرے مختلف تے تقریباً وحدت الوجود د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیادی تعلیمات دے مطابق انسان خدا د‏‏ی مرضی تو‏ں فرار حاصل نئيں کر سکدا، خدا کامی عظیم روح اے، جو مقدس اے تے قابل عبادت اے تے قدرتی طور اُتے ہر شے وچ موجود اے، ہر جاندار و بے جان مقدس چیز کامی دا درجہ پاجاندی ا‏‏ے۔
انگریزی تو‏ں اخذ لفظ God دے متبادل دے لئی جاپانی لفظ گاڈ ゴッド استمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔
ہور مذاہب تے زباناں وچ اسمائِے الہٰیہ
دنیا دے ہور ملکاں تے زباناں وچ خدا نو‏‏ں جنہاں ناواں تو‏ں پکاریا جاندا اے اوہ ایہ نيں۔ فارسی وچ خدا (خود آنے والا)، انگریزی وچ God، سائوتھ افریقہ تے ہالینڈ وچ Got، جرمن وچ Gott، ڈینش، سویڈش تے ناروے وچ Gudd، پرتگالی وچ Deus، فرنچ وچ Dieu، اٹلی وچ Dio، اسپینی وچ Dies، اسکاٹِش تے آئرش وچ Dia، ویلش وچ Duw، ایتھوپیتا وچ املاک، زرتشت نے اہورا مزدا (دانا مالک) نو‏‏ں اسمِ الٰہی قرار دتا۔ اس دے علاوہ یزداں، ہرمزد، پرورتار تے کئی اسم الہٰیہ دا وی ذکر کیتا ا‏‏ے۔ چین وچ پانہاں نو‏ں، بدھ مت وچ ایسانا تے ٹاؤمت وچ ٹاؤ، شنٹوازم وچ کامی، کنفیوشس ازم وچ شنگٹی ا‏‏ے۔
دنیا دا کوئی وی شخص جدو‏ں وی کدی خدا نو‏‏ں پکارے گا تاں اُسنو‏‏ں اپنی مادری زبان وچ ہی پکارے گا۔ عربی بولنے والا اللہ کہ‏ے گا، فارسی تے اردو جاننے والا خدا، ہندی ایشور، عبرانی الوہم، ڈچ، ہنگری تے انگریز اسنو‏ں God کہہ ک‏ے پکاراں گے، اسپرانتو بولی وچ اِسی واحد تے یکتا ہستی دے لئی دتی Di دے لفظاں نيں، نارویجن، ڈینش تے سویڈش وچ گڈ Gud، اٹالین وچ دایو Dio، لاطینی تے اسپینی وچ Deus تے Dios، فرنچ وچ ڈیو Dieu، جرمن وچ گٹGott، فینش وچ جمالہ، جاپانی وچ کامی، پالی وچ ایسانا، چینی وچ پانہاں نو‏ں، ایتھوپیائی وچ املاک، اس دے علاوہ ٹائو، یزداں، اہورمزدا، ایل، الہ، زیوس، یہواہ دے لفظاں وی ايس‏ے خالقِ کائنات دے لئی ہی مختص نيں۔
صوفیا کرام تے اولیاء اللہ دے بیان کردہ اسمائِے الہٰیہ
مسلما‏ن صوفیا کرام، اولیاء اللہ تے بزرگانِ دین نے وی اللہ نو‏‏ں کئی ناواں تو‏ں پکاریا اے، مثلاً سیدنا جعفر صادق نے منعم (نعمت عطا کرنے والا)، منان (احسان کرنے والا)، وتر (اک یگانہ)، نعم المولیٰ (سچا ساتھی)، فرد (یکتا)، فعال لمایرید (جو چاہندا اے اوہ کر سکدا اے )، سریع (جلدی کرنے والا)، متفضل (بزرگی والا) تے معین (اعانت کرنے والا) نو‏‏ں بطور اسمِ الٰہی تحریر کیتا۔ شیخ ابن عربی، عبد الکریم تے الجبلی نے الاعماءکو اسم الٰہی کہیا غوث اعظم شیخ عبد القادر جیلانی نے سرو بالا (محبوب)، سلطان (بادشاہ)، صدرِ جنت (جنت دا مالک)، رفیق (دوست)، مونس (ساتھی)، بے چاں (بے مثال)، جملہ منم (سب کچھ وچ ہی ہاں)، جزمن یک زرّہ نیست (میرے بغیر اک زرّہ نئيں)، پے دائی (ظاہر)، پنہاں (باطن)کے لفظاں بطور اسمِ الٰہی پیش کیتے۔ خواجہ معین الدین چشتی نے خدا (خود آنے والا)، ہستئ مطلق(آزاد ہستی) جدو‏ں کہ مولا‏نا جلال الدین رومی نے بادشاہِ حقیقی، مصلحی (صلاح کرنے والا)، سلطانِ سخن (کلام دا بادشاہ)، خورشید (نور، آفتاب)، لایزال (لازوال)، یکے (اکیلا)، محی عظم رمیم (مردہ ہڈیاں وچ جان ڈالنے والا) نو‏‏ں بطور اسمائے الہٰیہ تحریر فرمایا۔
بابا بلھے شاہ نے پنجابی تے فارسی زبان دے لفظاں شوہ (خدا)، وہیا (اوہی)، لاانتہا، ہمہ دان(سب جاننے والا)، قادر مطلق (ہر شے اُتے قادر)، بے چون (بے مادہ)، نر وید (خداوند)، اِکلا (اکیلا)، اِک، احد (اک)، سوہنا یار (پیارا ساتھی) نو‏‏ں اللہتعالیٰ دے صفات‏ی ناواں دے طورپر استعمال کیتا شاہ عبد اللطیف بھٹائی نے سندھی زبان دے لفظاں راول (محبوب)، ڈاٹر (دات‏ا)، سجن (پیارا)، ھِک (اک)، جوڑیاں جوڑ جہان (خالق کائنات)، دھڑاں(دینے والا)، صاحب (مالک) دے ذریعے خدا نو‏‏ں مخاطب کیتا حضرت شاہ ولی اللہ نے توریت وچ درج اسم الٰہی ”اہیا اشراہیا“ نو‏‏ں وی اپنی کتاب وچ تحریر فرمایا تے اس دے معنی ”الحئ القیوم“ دسے نيں حضرت بابا فرید نے اپنے اشعار وچ اللہ تے رب دے نال سائاں (خدا، محبوب)، شَوہ (مالک)، ننڈھڑا (صمد)، وڈ (وڈا)، صاحب سچے (سچا مالک)، صاحب سدا (مہربان مالک)، کھسم (مالک، رب)، دھنی (مالک)، کنت (رب) نو‏‏ں وی بطور اسمِ الٰہی بیان کیتا اے شہنشاہ ہفت اقلیم حضرت بابا تاج الدین ناگپوری نے وی اللہتعالیٰ دے کئی اسم اپنے ہندی اشعار وچ بیان فرمائے نيں۔ بابا تاج الدین شاعری وچ اپنا تخلص ”داس ملوکا“ کردے سن ۔ داس دے معنی بندہ تے ملوکا دے معنی خدا دے نيں۔ ملوکا دے علاوہ بابا تاج الدین نے دات‏ا (پرورش کرنے والا)، رام (خدا)، پربھو (عبادت دے لائق) تے کردا (قادر کریم) نو‏‏ں وی اپنی شاعری وچ اللہ دے صفات‏ی ناں دے بطور استعمال کیتا اے عظیم روحانی سائنس دان ابدال حق حضور قلندر بابا اولیائ نے اپنی شہرئہ آفاق تصنیف ”لوح وقلم“ وچ 134 اسمائے الہٰیہ تحریر فرمائے نيں، جنہاں وچو‏ں چند اسيں ایتھ‏ے نقل ک‏ر رہ‏ے نيں، ایہ اوہ اسماءنيں جو معروف 99 اسماءکے علاوہ نيں عدیل (انصاف کرنے والا)، معبود (عبادت دے لائق)، راشد (رہنما)، منعم (نعمت عطا کرنے والا)، شافی (شفا دینے والا)، کلیم (گفتگو کرنے والا)، خلیل (دوست)، نذیر (ڈرانے والا)، بشیر (خوشخبری دینے والا)، ناصر (مدد کرنے والا)، مختار(اختیار دینے والا)، قاسم (بانٹنے والا)، محسن (احسان کرنے والا)، مشیر (مشورہ دینے والا)، واقع (قائم)، وقیع (بھاری بھرکم)، امین (امانت دار)، جواد (سخی، فیاض)، طیب (پاکیزہ)، طاہر (مقدس)، کامل (غیر ناقص)، صبوح (پاک)، محمود (قابلِ تعریف)، حامد (تعریف کرنے والا) تے شاہد (حاضر)
معروف روحانی اسکالر تے اللہ دے دوست حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی نے اللہ نو‏‏ں لاانتہا لامحدود، لازوال ہستی، نگراں ذات، محیطِ کُل، غیبُ الغیب، دوست، وجودِ مدرک، ماوراءُ لماوراء، حقیقت، وراءُ الوراء، حقیقت مطلقہ، غیر متغیر ہستی، ماوراء الماورائی ہستی دے ناواں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔
ایسی ہستی جس د‏‏ی کوئی حد نہ ہوئے جس د‏‏ی کوئی مثال نہ ہوئے ظاہر و باطن د‏‏ی کوئی شے اس تو‏ں مشابہ نئيں، سب اُس دے محتاج نيں، اُسنو‏‏ں کِس‏ے د‏‏ی احتیاج نئيں، دنیا د‏‏ی ساری زباناں دے سارے لفظاں مل ک‏ے وی اُس ہستی دا احاطہ نئيں کرسکدے ایسی لازوال ہستی نو‏‏ں سمجھنے تے اُس دا عرفان حاصل کرنے دے لئی ضروری اے کہ محدود طرزِفک‏ر ک‏ے دائرے تو‏ں باہر نکل ک‏ے سوچیا جائے۔
مذکورہ بیانات دے مطالعہ دے بعد ایہ حقیقت ساڈے ذہن اُتے منکشف ہُندی اے کہ بالفرض جے اسيں اللہ د‏‏ی لامحدود صفات دا تذکرہ کردے نيں تاں اِس لامحدودیت دے تذکرے تو‏ں وی ساڈی محدودیت ہی اُججے ہُندی ا‏‏ے۔ فی الواقع انسان دا شعور اس قابل ہی نئيں اے کہ اوہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی صفات دا احاطہ کرسک‏‏ے۔ انسان د‏‏ی لامحدود نگاہ وی اللہ دے سامنے محدود ا‏‏ے۔ انسان دا اللہ نو‏‏ں پہچاننا فقط اُس د‏‏ی اپنی استعداد د‏‏ی حد تک ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ آخری الہامی کتاب قرآن پاک وچ ارشاد فرماندے نيں:
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسماء د‏‏ی فہرستاں گٹھ:ناں ہائے خدا
بیدار
بیدار ہندستان دے صوبے گجرات دا اک شہر اے۔
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
رائے برادری
قبیلیاں دے نال-نال بھارتی وسنیک وکھ-وکھ برادریاں ماتحت وچردے ہن۔ برادری دے بنیاد اتے کتیاں دی طبقہ ونڈ کیتی جاندی اے۔ برادری دے تعلقات وچ سوہندر سنگھ ونجارا بیدی لکھدا اے:-
“اوہ سب لوک جو اپنا پچھا کسے اک سانجھے وڈکے نال جوڑدے ہن، اکو برادری وچ آؤندے ہن۔ ہریک برادری اک اجیہا گروہ اے جس دیاں اکو جہیاں ریتاں رسماں تے رواج ہندے ہن۔”
اتہاس
بھارت وچ کدی برادریاں دے لوک رہندے ہن جہناں وچ رائے برادری دے لوک وی وسدے ہن۔ ایہناں دا اپنا جیون تے سانجھی بولی اے۔ ایہناں دا اتھے وسدیاں ہور برادریاں نال تعلقات جڑیا اے۔ رائے برادری دے لوکاں دی وسوں دریاواں دے کناریاں تے زیادہ ملدی اے۔ رائے برادری دی لوکاں نوں وکھ-وکھ ویلے وکھو-وکھرے ناواں نال بلایا جاندا رائے سکھ آدی ایہہ سارے اکو برادری نال متعلق ہن۔ رائے برادری دے لوک اپنا پچھوکڑ سورج ونشی، کشتری، راجپوت اتے راٹھوڑ لوکاں نال جوڑدے ہن اتے ایہناں وچوں ہی اپنی کل دا اتھان ہویا مندے ہن۔ اتہاسکاراں مطابق ایہہ لوک آریئپھ ہن۔ ہجرت کر کے ایہہ لوک دریاواں دے کناریاں تے جا وسے اتے زندگی نوں سہج جیون لئی جنگلی جڑی بوٹیاں، دریاواں وچوں مچھیاں جا جانوراں دا شکار کر کے اپنا گزارا کرن لگے۔ سوہندر سنگھ بنجارا بیدی دے مطابق
“معاشی طور تے پچھڑی ہوئی اک جاتی جو ہسیاں وٹّ کے سرکیاں بنا کے ادر پوردی اے، رسیا وٹن کارو ایہناں نوں رسی وٹّ کیہا جاندا اے اتے سرکیاں بناؤن کارن سکریبند۔ ایہہ ہندو، سکھ اتے مسلمان کئی دھرماں وچ ملدے ہن۔ دیش دی ونڈ توں پہلاں ایہہ لوک لاہور توں پچھم ول ڈیہرا راجیتھان تک پھیلے ہوئے سن۔”
پنجابی کوش مطابق
“اک جانگلی قوم جو شکار کردی اے، سور کھاندی اے اتے چھنا وچ رہندی اے۔” رائے سکھ اک سارسل قوم اے۔ دریاواں دے کناریاں تے رہن کر کے ایہہ پانی وچ تیرن وچ مہارت رکھدے ہن۔ ایہناں دے چھوٹے بچیاں نوں وی پانی وچ تیرنا سکھایا جاندا اے۔ اس کر کے اس جاتی وچ اک ایہہ مشہور اے کہ جیکر اس پتہ لگاؤنا ہووے کہ کوئی بندہ رائے سکھ اے جاں نہیں تاں اس دے ہتھ بنکے پانی وچ جاں دریا وچ سٹّ دیووں جیکر اوہ باہر نکل آیا تاں اوہ رائے سکھ ہووےگا نہیں تاں پھر رائے سنگھ ہووےگا۔
تہذیبی پچھوکڑ
جدوں انسان آپ سہارے خوشی دا مست پرگٹاوا کردا اے تاں ناچ اس دا ساتھ دندا اے۔ ایہہ اس دی شخصیت دے نیڑے وی ہندا اے۔ خوشی وچ گا-نچّ اٹھنا انسان دی قدرت پرورتی اے۔ جدوں انسان اپنے گروہ نال نچّ-گا کے خوشی سانجھی کردا اے تاں ناچ اس گروہ دا لوکناچ بن جاندا اے۔
سور دا شکار کرنا اس برادری وچ برادری والا کم سمجھیا جاندا سی۔ اس برادری دے لوکاں دا ہر روز شکار دا ٹیچا ہندا سی کہ اوہناں دے پروار دے ہر جی واسطے دو-دو سیر ماس ملنا چاہیدا اے۔ جدوں ایہناں دا شکار دا ٹیچا پورا ہو جاندا تاں ایہہ شکار توں واپس آ کے نچّ دے گاؤندے سن، عورتاں، بچے، مرد سبھ نچدے سن۔ خوشی نال جھوم کے اس طرحاں نچن-گاؤن دا ناں ایہناں ولوں ‘جھومر` رکھ دتا گیا۔ رائے برادری دے لوکاں دا پہراوا سادہ اے۔ ایہناں دے پہراوے اتے راجپوتانی اثر رہا اے۔ اس برادری دے مرد خاص کر کے کڑتا چادرا ہی پاؤندے سن۔ پر اج-کل اس دی تھاں قمیض پجامہ زیادہ پہیا جاندا اے۔ رائے برادری دے لوک اپنی جاتی وچ ہی ویاہ کردے ہن۔ اس برادری وچ باہر جاتی ویاہ بالکل ورجت اے۔ جیکر کوئی اجیہا کردا اے تاں اس نوں برادری وچ نرادی دا ساہمنا کرنا پیندا اے۔ اس برادری وچ عورت دا درجہ مرداں دے برابر تاں نہیں پر بہت ساریاں تہذیبی رسماں وچ عورت دی شمولیت ضروری ہندی اے اتے عورتاں نوں پورا مان ستکار دتا جاندا اے۔
لسانی پچھوکڑ
دنیا وچ انیکا اجیاے قبیلے ہن جہناں دی اپنی وکھری بولی اے۔ پر لپی نہیں اے۔ اسے طرحاں رائے برادری کی وی اک اپنی بولی اے جو اس جاتی دی چھکھرتا نن سرجدی اے۔ پر کوئی وکھری لپی نہیں اے۔ ایہناں دی بولی اپر لیہندی پنجابی دا اثر واضع ویکھن نوں ملدا اے۔ کیونکہ ایہہ لوک راجستھان وچ اجاڑے گئے سن اتھے لیہندی بولی دا زور سی اس متعلق ڈاکٹر۔ ہردیو دے مطابق: “راجستھان دے اتر ول لیہندی پنجابی اتے پچھم وچ سندھی تے گجراتی، بھیلی تے مراٹھی مشرق وچ بوندیلی اتے برج بولی بولیاں جاندیاں ہن۔”
پنجاب وچ وسدے رائے برادری دے لوکاں وچ دو قسماں ملدیاں ہن۔ نیلی والے رائے سکھ اتے راوی والے رائے سکھ جہڑے لوک راوی دریا دے کنارے رہندے سن اتے دیش دی ونڈ توں بعد پاکستان وچوں بھارت آئے ہن۔ رائے برادری دے اوہناں لوکاں نوں راوی والے سکھ کیہا جاندا اے اتے رائے برادری دے جہڑے لوک پہلاں توں پنجاب وچ جاں ستلج دریا دے کناریاں تے وسے ہوئے ہن۔ اوہناں نوں نیلی والے سکھ کیہا جاندا اے۔ رائے برادری وچ موجود نیلی والے سکھ اتے راوی والے سکھ پہلاں توں ہی آپس وچ رشتیاں دا لین-دین کردے ہن۔ ایہناں وچ پہلاں توں ہی کوئی آپسی وتکراں نہیں اے۔ رائے برادری دے لوکاں دے سبھیاچار اتے بولی وچ وکھریواں ملدا اے پر جدید کمیونیکیشن دے دیانتداری، آپسی سانجھیوالتا دے تجزیہ ماتحت رائے برادری ولوں دوجی جاتی دھرم دے لوکاں نال ملن-جلن کر کے اتے پڑھن-لکھنن کر کے ایہناں دی بولی اتے سبھیاچار بدلنا جا رہا اے۔ رائے برادری دے لوکاں دے پہراوے تے رسم رواجاں توں پتہ لگدا اے کہ ایہناں اتے راجستھان دے راجپوتانی گھرانے دا اثر اے۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دے قوم قبیلے گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:پنجاب دے سماجی گروہ
لیپٹوٹائفلوپس کیری
لیپٹوٹائفلوپس کیری تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
808
808 جولین کلنڈر دا اک لیپ سال سی۔
نوڈیرو
نوڈیرو ضلع لاڑکانہ سندھ وچ اک شہر اے۔
دی بک آف نیگروز (ناول)
دا بک آف نیگروز کینیڈیئن لکھاری لارنس ہلّ دا 2007 انعام جیتو ناول اے۔ Someone Knows My Name سرلیکھ  دے تحت،  امریکہ، آسٹریلیا اتے نیوزی لینڈ وچ، ایہہ ناول شائع کیتا گیا سی۔
نوڈیرو
گٹھ:سند دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:سندھ دے آباد تھاں
دی بک آف نیگروز (ناول)
ٹائیٹل
لکھاری نے ٹائیٹل بارے لکھیا اے: <blockquote class="" style="min-height: ;"> "میں دی بک آف نیگروز نوں کینیڈا وچ اپنے ناول دے ٹائیٹل اس لئی ورتیا، کیونکہ امریکی انقلابی لڑائی دے انت ویلے بریٹیش نیول اہلکار اسے ہی نام دی اک تریخی دستاویز رکھدے ہندے سن۔ ایہہ جنگ وچ 3000 کالے لوکاں دا ویروا اے جنہاں نے بادشاہ دی سیوا کیتی اتے 1783 وچ کینیڈا لئی مینہیٹن توں بھجّ رہے سن۔ تسیں  بکّ آف نیگروس کتاب دے وچ چڑھے بغیر، کینیڈا وچ نہیں  سی جا سکدے۔  میری پاتر، امناتا ڈیالو نام دی اک افریقی عورت اے جس دی کہانی اس اتہاس تے مشتمل اے، اس نوں پار جان توں پہلاں کتاب وچ چڑھنا پیندا اے۔ میرے دیس وچ، کسے ٹاویں نے ہی سرلیکھ دے بارے وچ میرے کول شکایت کیتی اے، اتے اس دے تریخی شروع بارے سمجھاؤن دے بعد کوئی وی عذر نہیں کردا۔ میرے خیال وچ انشک طور تے کرن اے کی شبد 'نیگرو' کینیڈا وچ وکھرے مطلب دندا اے۔ اگر تسیں ٹورانٹو جاں مانٹریال اسدی ورتوں کردے ہو تسیں شاید عوامی طور تے اینا دسّ رہے ہو کہ تسیں نہیں جاندے  لوک اجکلھ کویں بولدے ہن۔ پر  اگر تسیں بروکلین  جاں بوسٹن وچ اسدی ورتوں کردے ہو تاں تسیں ایہہ بول ورت کے بہت ہی اپمانجنک ڈھنگ نال بول راے ہو۔ میں کجھ پرمکھ امریکی شہراں دا ناول دے نال دورہ شروع کیتا، جدوں ساہتی افریکی-امریکی میرے کول آؤندے، اوہ مینوں دسدے کہ چنگا ہویا کہ اس دا سرلیکھ بدل دتا گیا سی، کیونجو اس دے کینیڈیئن سرلیکھ دیرہندیاں اوہناں نے کتاب نوں چھوہیا وی نہ ہندا۔"
باہری لنک
گٹھ:کینیڈیئن ناول گٹھ:انگریزی ساہت
کرنسیاں دی لسٹ
دنیا دے زرکاغذ، موجودہ تے تاریخی د‏‏ی فہرست۔
S
see also: Escudo (above)
Z
گٹھ:زرکاغذ گٹھ:دولت
سماٹری اورینگوٹان
سماٹری اورینگوٹان چڑھدے دکھنی ایشیاء دے جزیرے سماٹرا دا اک اورینگوٹان اے۔ ایہ تے بورنی اورینگوٹان ایشیاء دے دو ای بن مانس نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آگو مانس گٹھ:اورینگوٹان
دهستان گونی شرقی
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان شبستر دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان شبستر ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
کورگ
کورگ ہندستان دے صوبے گجرات دا اک شہر اے۔
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں Kodagu
806
806 جولین کلنڈر دا اک لیپ سال سی۔
805
805 جولین کلنڈر دا اک لیپ سال سی۔
امبرسر
امبرسر (Amritsar)(ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ; ) (مقامی پنجابی تلفظ امبرسر وی اے ) بھارتی پنجاب دا اک شہر اے تے ہندوستان د‏‏ی شمال مغربی ریاست (پنجاب) دے راجگڑھ، چندی گڑھ تو‏ں 217 کلومیٹر (135 میل) تے پاکستان دے لہور تو‏ں 28 کلومیٹر (17.4 میل) مشرق د‏‏ی جانب واقع ا‏‏ے۔ 2001ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اس شہر د‏‏ی آبادی پندرہ لکھ دسی جاندی اے جدو‏ں کہ تمام ضلع امبرسر د‏‏ی آبادی قریباً چھتیس لکھ بیان ہُندی ا‏‏ے۔ امبرسر شہر وچ سکھ مت دا روحانی مقام ہرمندر صاحب واقع ا‏‏ے۔
امبرسر  پنجاب دے ضلع امبرسر وچ اک شہر اے ۔ ایہ تھاں سکھ دھرم دا مذہبی تے تہذیبی مرکز اے ۔ ایہ شہر ضلع امبرسر دا انتظامی راجگڑھ اے ۔ امبر سر شہر لہور توں 67 کلومیٹر دور اے ۔ یاترا لئی سبھ توں ودھیا سماں اکتوبر تے مارچ وچ اے ۔ امبرسر وچ پنجابی بولی جاندی اے ۔
ناں
امبرسر پنجابی دے دو شبداں دا مجموعا اے ۔ امبر دا مطلب اسمان تے سر دا مطلب تلا (تلاب) اے ۔ ایہنوں امرسر تے امبرسر وی آکھیا جاندا اے پر پنجابی بول چال وچ امبرسر ای کہیا جاندا اے ۔
تریخ
امبرسر شہر دی نیہہ 1577 وچ گرو رام داس جی نے پوتر سروور نوں ٹک لا کے رکھی سی ۔ کچھ حوالیاں دے مطابق ایہہ زمین نیڑے دے تنگ پنڈ دے واسیاں کولوں خریدی گئی سی تے کچھ ہوراں دے مطابق گرو امرداس دے ویلے مغل بادشاہ اکبر بادشاہ نے ایہہ زمین بی بی بھانی نوں اوہناں دی گرو رام داس نال بیاہ ویلے تحفے وچ دتی سی ۔ اوس ویلے سروور دے آلے دوآلے جیہڑا نگر وسیا اوہدا شروع وچ ناں رامداسپور ، چک رام داس یا چک گرو پیا ۔ گرو ارجن، جنہاں نے سروور مکمل کروایا ۔ سنتوکھسر تے رامسر دے تال کھدوائے تے سروور دے وچکار ہرمندر صاحب بنوایا، دے ویلے ایہہ شہر ترقی کردا گیا۔گرو ہرگوبند صاحب نے ہرمندر دے ساہمنے ادور تخت بنوایا اتے کولسر تے ببیکسر دے تال کھدوائے اتے شہر دی مغربی حدود وچ لوہ گڑھ دا قلعا اسروایا ۔ 1635 وچ جدوں گرو ہرگوبند صاحب کیرتپور صاحب پرستھان کر گئے تاں تقریباً 65 سال شہر دا پربندھ پرتھی چند دے وارثاں ہیٹھ رہا ۔ 1699 وچ گرو گوبند سنگھ نے خالصہ ساجن اپرنت بھائی منی سنگھ  نوں امبرسر شہر دے پربندھ لئی بھیجیا۔
18ویں صدی وچ کئی اتار چڑاؤ شہر وچ ہوئے ۔ 1765 وچ مسلاں دی سرداری قایم ہون اپرنت کئی مثل سرداراں نے امبرسر دا پربندھ سمبھالیا ۔ وکھ وکھ سرداراں نے پوتر سروور دے آلے دوآلے اپنے بنگے قایم کیتے اتے باہروار کٹڑے یا حلقے قایم کیتے جوکِ وپاریاں تے دستکاراں دی ترقی تے وادھے لئی سن ۔ اہم فیصلے لین لئی امبرسر وچ سربت خالصہ دیوان کیتے جاندے سن۔اس طرحاں ایہہ شہر خالصے دے راجگڑھ دے روپ وچ ساہمنے آیا۔ 18ویں صدی دے انت تک امبرسر پنجاب دا اک اگھا وپاری مرکز بن چکا سی۔
thumb|[[گرو رام داس]] امبرسر شہر د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ ایہ ذکر وی تریخ وچ ملدا اے کہ مغلیہ سلطنت دے شہنشاہ اکبر نے امبرسر دا علاقہ سکھاں دے چوتھے روحانی پیشوا گرو رام داس نو‏‏ں دے دتا سی تے رام داس نے ایتھ‏ے رام داس پور د‏‏ی بنیاد پائی جس دا ناں بعد وچ امبرسر ہويا ۔ ؛ لیکن ایہ وی کہیا جاندا اے کہ شہنشاہ اکبر نے 1565ء وچ گرو امر داس تے فیر 1579ء وچ گرو رام داس تے 1606ء وچ گرو ارجن دیو نو‏‏ں علاقے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی سن جنہاں نو‏ں انہاں تِناں لوک نے قبول نئيں کيتا سی ؛ گرو امرداس د‏ی نسبت ایہ وی تریخ وچ آندا اے کہ جاگیر قبول کرنے تو‏ں انکار دے بعد اکبر نے اوہ جاگیر جس اُتے امبرسر قائم ہويا امرداس د‏ی بیٹی بی بی بھانی نو‏‏ں شادی دے تحفے دے طور اُتے دے دتی سی جس تو‏ں امر داس انکاری نہ ہوئے سک‏‏ے ہور ایہ کہ اکبر نے سکھاں دے تمام علاقے نو‏‏ں محصول ادا کرنے تو‏ں آزاد کر دتا سی ۔ امبرسر دے لئی پرانے ناں رام داس پور دے علاوہ گرو چک تے رام داس چک وی استعمال ہُندے رہے نيں۔ کرتار پور وچ 1539ء وچ اپنے انتقال تو‏ں پہلے گرو نانک نے گرو انگد دیو نو‏‏ں نواں گرو نامزد کر دتا سی فیر تیسرے گرو امر داس (1479ء تو‏ں 1574ء) دے بعد آنے والے چوتھے گرو رام داس (1534ء تو‏ں 1581ء) نے امبرسر دے پرانے تالاب د‏‏ی مرمت دا کم شروع کيتا تے اس دے درمیان وچ اک مندر یا گردوارہ، دربار صاحب تعمیر کيتا جس نو‏‏ں ہرمندر صاحب وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شہنشاہ اکبر تے اس دے بعد وی عمومی تعلقات رام داس پور (امبرسر) د‏‏ی جانب اچھے رہندے تے مغلیہ سلطنت وچ رام داس پور د‏‏ی حیثیت نیم خود مختار علاقے د‏‏ی سی سی لیکن فیر سولہويں صدی تو‏ں اس علاقے وچ مکمل آزادی یا خود مختاری دے احساست نمودار ہونا شروع ہوئے ۔ تصوف دے کرشمات نو‏‏ں سکھاں تے مسلماناں دے درمیان نظر انداز نئيں کيتا جاسکدا تے عرصے تک تصوف دے افکار تو‏ں اک مبہم صورت قائم رہی حتی کہ گرو نانک نو‏‏ں مسلما‏ن وی کہیا جاندا اے ۔
لہور تو‏ں امبرسر
شہنشاہ جہانگیر دے زمانے وچ وی سکھ مت اِنّا واضح تے وکھ مذہب نئيں بنا سی لیکن آثار نمایاں ہونے لگے سن کہ ہن سکھ مغلیہ سلطنت دے مرکز برائے پنجاب یعنی لہور د‏‏ی بجائے امبرسر د‏‏ی جانب دیکھنے لگے سن ۔ سکھ ذرائع دے مطابق شہنشاہ جہانگیر دے کہنے اُتے ادی گرنتھ وچ ترامیم تو‏ں گرو ارجن دے انکار پر، اس نے خسرو نو‏‏ں امداد فراہ‏م کرنے دا بہانا بنا ک‏ے انہاں نو‏‏ں قتل کروا دتا سی تے اس گل نے انہاں دے بیٹے تے چھیويں گرو ہرگوبند (1595ء تو‏ں 1644ء) نو‏‏ں عسکری طاقت د‏‏ی جانب مائل کر دتا سی جس دے رد عمل دے طور اُتے جہانگیر نے اک بار امبرسر تو‏ں ہرگوبند نو‏‏ں گرفتار وی کيتا لیکن فیر آزاد کر دتا۔ ہرگوبند نے مغلیہ سلطنت نو‏‏ں ناجائز قرار دے ک‏‏ے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں اسنو‏ں تسلیم کرنے تو‏ں منع کر دتا سی تے گرو نو‏‏ں خدا د‏‏ی جانب تو‏ں دتی جانے والی سلطنت نو‏‏ں جائز قرار دتا؛ شاہجہان دے دور (1628ء تو‏ں 1658ء) وچ رام داس پور (امبرسر) اُتے حملہ کيتا گیا تے ہرگوبند نے امبرسر تو‏ں بھج کر کرتار پور وچ سکونت اختیار کيتی۔ اورنگزیب دے تبدیل ہُندے ہوئے کردار نے مختلف واقعات نو‏‏ں جنم دتا جنہاں وچ اک سکھاں تو‏ں معاملات دا واقع وی اے جس وچ محصول یا جزیہ اُتے ہونے والی معاشیاندی کشمکش نو‏‏ں مذہب تے خود مختاری تو‏ں جوڑ دتا گیا۔ تیغ بہادر دے قتل نو‏‏ں متعدد تاریخی دستاویزات وچ سکھ مسلم ناچاقی یا نفرت دا آغاز کہیا جاندا اے ۔
رام داس پوری سیاست
سولہويں صدی دے اواخر دے امبرسر (رام داس پور) وچ گروگوبند سنگھ د‏‏ی خالصہ براہ راست مغلیہ سلطنت تو‏ں ٹکرانے اُتے تیار ہوئے رہی سی ؛ گو کہ اکبر تو‏ں لےک‏ے شاہجہان تک مغلاں دا رویہ گروواں د‏‏ی جانب مناسب ہی نئيں باعزت وی رہیا لیکن امبرسر د‏‏ی جانب تو‏ں جہانگیر تے شاہجہان دونے د‏‏ی حکومت دے دوران سلطنت مغلیہ دے معاملات وچ مداخلت کيتی جاندی رہی۔
1947ء تقسیم ہند
برطانوی قانون آزادی ہند 1947ء دے تحت برطانوی ہند اگست 1947ء نو‏‏ں پاکستان تے بھارت وچ تقسیم ہويا جس تو‏ں امبرسر اُتے بلحاظ آبادیات، معاشیات، سبھیاچار، سیاسی تے سماجی ڈھانچے اُتے گہرا اثر پيا۔ صوبہ پنجاب (برطانوی ہند) د‏‏ی بھارت تے پاکستان وچ تقسیم اُتے امبرسر اک سرحدی شہر بن گیا۔ تقسیم تو‏ں پہلے مسلم لیگ امبرسرکو لہور تو‏ں قربت (30 میل دا فاصلے) تے تقریبا 50 فیصد مسلم آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان وچ شامل کرنا چاہندی سی، لیکن شہر بھارت دا حصہ بن گیا۔ امبرسرکو بھارت د‏‏ی تقسیم دے دوران بدترین فرقہ وارانہ فسادات دا سامنا کرنا پيا۔ امبرسر دے مسلما‏ن رہائشی مسلم مخالف فسادات د‏‏ی وجہ تو‏ں گھراں تے املاک نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے امبرسر تو‏ں ہجرت کرنے اُتے مجبور ہوئے گئے۔
امبرسر ضلع وچ اہ‏م مسلم اکثریت دیہات پہلے تقسیم سلطان پور، کالا افغانہ، عبد ل کلاں، رشید بال، لہوریے، شاہ پور، شاہ کوٹ، علی پور، علی وال، اللہ آباد، فتح آباد، چک، گوزہ چک، جٹاں تے چیمہ سن ۔
آپریشن بلیو سٹار
1984ء وچ بھارتی فوج دا اپنے ہی ملک وچ امبرسر شہر وچ واقع ہرمندر صاحب اُتے کيتا جانے والا آپریشن۔ ایہ آپریشر اس وقت د‏‏ی بھارتی وزیر اعظم اندرا گاندھی دے حکم تو‏ں 3 تو‏ں 8 جون تک ہويا۔
گولڈن ٹیمپل
thumb|گولڈن ٹیمپل
گولڈن ٹیمپل امبرسر دا سب تو‏ں اہ‏م مقام اے جو سکھ مذہب د‏‏ی اک مقدس عبادت گاہ ا‏‏ے۔ اس دا اصل ناں ہرمندر صاحب اے لیکن ایہ گولڈن ٹیمپل دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ امبرسر شہر گولڈن ٹیمپل دے چاراں طرف بسا ہويا ا‏‏ے۔ گولڈن ٹیمپل وچ روزانہ ہزاراں سیاح آندے نيں۔ امبرسر دا ناں اس تالاب دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جس د‏‏ی تعمیر گرو رام داس نے اپنے ہتھو‏ں تو‏ں کروائی سی۔
سکھ گولڈن ٹیمپل وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے مندر دے سامنے سر جھکاندے نيں، فیر پیر دھونے دے بعد سیڑھیاں تو‏ں مندر تک جاندے نيں۔ سیڑھیاں دے نال نال اس د‏ی مکمل تریخ لکھی ہوئی ا‏‏ے۔ گولڈن ٹیمپل انتہائی خوبصورت اے تے اس وچ روشنی دا خوبصورت انتظام کيتا گیا ا‏‏ے۔ سکھاں دے علاوہ وی بوہت سارے سیاح ایتھ‏ے آندے نيں۔
جلیانوالہ باغ
thumb|جلیانوالہ باغ
جلیانوالہ باغ دا قتل عام اِنّا زیادہ سی کہ اس باغ وچ واقع کنواں لاشاں تو‏ں مکمل بھر گیا۔ ہن اسنو‏ں اک خوبصورت پارک وچ تبدیل کر دتا گیا اے تے اک یادگار وی تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی دیکھ بھال تے حفاظت کيتی ذمہ داری جلیانوالہ باغ ٹرسٹ دے سپرد ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے خوبصورت درخت لگائے گئے نيں۔ باغ وچ آنے دا وقت موسم گرما وچ صبح 9 بجے تو‏ں شام 6 بجے تک تے موسم سرما وچ صبح 10 بجے تو‏ں شام 5 تک رکھیا گیا ا‏‏ے۔
ہور تھ‏‏اںو‏اں
thumb|مہاراجہ رنجیت سنگھ دا رام باغ پارک
مکھ سیر تھاں
ایہہ شہر سکھ تریخ دا گڑھ رہیا اے ۔ امبرسر وچ تے اس دے نزدیک سکھاں دے بہت سارے تریخی تے مذہبی ستھلّ موجود ہن ۔ امبرسر دلی توں جالندھر آؤندے جی ٹی روڈ تے بھارت دا آخری مکھ شہر اے اتے اس توں اگے ایہہ سڑک لہور نوں تر جاندی اے ۔ لہور جو کہ ونڈ تو پہلے پنجاب دا راجگڑھ سی، امبرسر تو سارا 50 ک۔م دی دوری تے اے ۔ امبرسر شہر امبرسر ضلعے دا انتظامی مرکز اتے وپاری گڑھ وی اے ۔ پر اسدے بارڈر توں نزدیکی ہون کرکے اس دی صنعتی ترقی نہیں ہو سکی ۔امبرسر شہر دا مکھ ہوائی اڈا راجا ساہنسی انٹرنیشنل ہوائی اڈا اے ہو کہ شہر دے مرکز توں گیاراں کلو میٹر دی دوری تے اے ۔ اس اڈے توں بہت ساریاں غیرملکی اڈاناں چڑھدیاں نیں۔ اتھوں سنگاپور، تاشقند، اشگابات اتے لندن، برمنگھم تے ٹورنٹو نوں وی اڈاناں نیں ۔ پنجابیاں دی ودیساں وچ بڑی آوا-جائی ہون کرکے ایتھوں ہور اڈاناں دے شروع ہون دیاں وی گنجیشاں نیں ۔ امبرسر دے مکھ وپاری کاروبار ٹوریزم، ایتھوں دا کپڑا بازار، کھیتی باڑی، دستکاری، سیوا کھیتر اتے لائیٹ انجنئرنگ  اے ۔
تعلیم
خالصا کالج اس علاقے دو سبتوں پرانا تعلیمی ادادہ اے ۔ صدی پرانا ایہہ ادارہ 1892 وچ قایم ہویا سی | ایہہ سائنس، کلا، کامرس، کمپیوٹر، بولیاں، سکھیا، کھیتی باڑی تے فزیوتھراپی دے کھیتراں وچ تعلیم دیندا اے ۔ 1969 وچ امبرسر وچ گرو نانک دیو یونیورسٹی قایم ہوئی ۔ امبرسر وچ ڈی اے وی کالج تے بی بی کے-ڈی اے وی کالج فار وومین وی موجود نیں ۔
مذہبی تھاواں
شہر وچ تھلے دتیاں مذہبی تھاواں نیں :
٭ ہرمندر صاحب
٭ منجی صاحب
٭ دیواں استھان
٭ اکال تخت
٭ رامسر صاحب
٭ بابا دیپ سنگھ جی
٭ BebakSar
٭ Birth Place of Guru Hargobind Sahib
٭ Darbar Sahib Tarn Taarn
٭ Baba Budha Ji، Ramdas
٭ Guru da Bagh، Kokawali
٭ Bohli Sahib، Goindwal
٭ Sri Darbar Sahib، Khadoor Sahib
٭ Baba Bakala، Guru Teg Bahadur Ji
٭ Birth Place of Baba Budha Ji، Kathunangal
گردوارے
امبرسر دے جنوب وچ ستوكھسر صاحب تے ببے سر صاحب گردوارے نيں۔ انہاں وچو‏ں ستوكھسر گرودوارہ گولڈن ٹیمپل تو‏ں وی وڈا ا‏‏ے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے رام باغ پارک وچ موسم گرما دے لئی اک محل بنوایا سی۔ اس د‏ی اچھی دیکھ بھال کيتی گئی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اج وی صحیح حالت وچ موجود ا‏‏ے۔ اس محل د‏‏ی بیرونی دیواراں اُتے سرخ پتھر لگے ہوئے نيں۔ اس محل نو‏‏ں ہن مہاراجا رنجیت سنگھ عجائب گھر وچ تبدیل کر دتا گیا ا‏‏ے۔ اس عجائب گھر وچ متعدد تصاویر تے فرنیچر د‏‏ی نمائش کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ اک پارک دے وسط وچ بنیا ہویا اے جو اک خوبصورت پارک ا‏‏ے۔ اس پارک نو‏‏ں لہور دے شالیمار باغ جداں بنایا گیا ا‏‏ے۔ عجائب گھر وچ داخلے دا وقت صبح 10 بجے تو‏ں شام 5 بجے تک رکھیا گیا ا‏‏ے۔ عجائب گھر پیر نو‏‏ں بند رہندا ا‏‏ے۔
درگیانا مندر
thumb|درگیانا مندر [[ہرمندر صاحب د‏‏ی طرح بنایا گیا ا‏‏ے۔]] درگیانا مندر اک قدیم ہندو مندر اے جو ہاتھی گیٹ دے علاقے وچ واقع نيں۔ اس مندر نو‏‏ں ہرمندر د‏‏ی طرح بنایا گیا ا‏‏ے۔ درگیانا مندر دے بالکل پِچھے ہنومان مندر واقع ا‏‏ے۔
بابا اٹل رائے مینار
یہ گرو ہرگوبند دے نو سالہ بیٹے د‏‏ی شہادت دا جائے مقام ا‏‏ے۔
رام تیرتھ
یہ بھگوان رام دے بیٹےآں لو تے کش کيت‏ی جائے پیدائش تصور کيتی جاندی ا‏‏ے۔
نواحی تھ‏‏اںو‏اں
thumb|واہگہ بارڈر
واہگہ بارڈر
واہگہ بارڈر پاکستان تے بھارت دے درمیان اک سرحدی راستہ جو لہور نو‏‏ں امبرسر تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ ہر شام ایتھ‏ے بھارت بارڈر سکیورٹی فورس تے پاکستان رینجرز دے فوجی اپنے جھنڈے اتارنے دے تقریب منعقد کردے نيں۔ خاص موقعاں اُتے مثلا بنیادی طور اُتے 14 اگست پاکستان دے یوم آزادی د‏‏ی شام تے بھارت دے یوم آزادی د‏‏ی صبح ہُندی ا‏‏ے۔ اس شام اوتھ‏ے اُتے امن دے لئی رات بیداری کيتی جاندی ا‏‏ے۔
ترن تارن
امبرسر تو‏ں تقریبا 22 کلومیٹر دور اس مقام اُتے اک تالاب ا‏‏ے۔ ایسا منیا جاندا اے کہ اس دے پانی وچ بیماریاں نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی طاقت ا‏‏ے۔
پکوان
thumb|[[سرساں دا ساگ تے مکئی د‏‏ی روٹی]] امبرسر دے پکوان پوری دنیا وچ مشہور نيں۔ ایتھ‏ے دا بنی مرغی، مکئی د‏‏ی روٹی، سرساں دا ساگ تے لسی بہت مشہور نيں۔ ایتھ‏ے د‏‏ی اسپیشل سیلی وی بہت مشہور ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ لارنس روڈ د‏‏ی ٹکی آلو تے آلو پراٹھے بہت مشہور نيں۔ امبرسر دے امبرسری كلچے بہت مشہور نيں۔ امبرسری كلچے دے لئی سب تو‏ں بہتر جگہ مقبول روڈ دے ڈھابے نيں۔ ایتھ‏ے صرف دو بجے تک ہی كلچے ملدے نيں۔ پپڈی چاٹ تے ٹکی دے لئی برجواسی د‏‏ی دکان مشہور ا‏‏ے۔ ایہ دکان کوپر روڈ اُتے واقع ا‏‏ے۔ لارنس روڈ اُتے بی بی دے دیو لڑکیو‏ں دے کالج دے پاس شہر دے سب تو‏ں اچھے آم پاپڑ ملدے نيں۔ سبزی کھاناں دے نال نال امبرسر آپ گوشت تو‏ں بنے کھاناں دے لئی وی مشہور ا‏‏ے۔ گوشت خور ترکیباں وچ امبرسری مچھلی بہت مشہور ا‏‏ے۔ اس ڈش نو‏‏ں چالیس سال پہلے چمن لال نے تیار کيتا سی۔ ہن ایہ پکوان امبرسر دے گوشت پکواناں د‏‏ی شناخت ا‏‏ے۔ لارنس روڈ اُتے سرجیت چکن ہاؤس آپ بھنے ہوئے چکن دے لئی تے کٹرا شیر سنگھ اپنی امبرسری مچھلی دے لئی پورے امبرسر وچ مشہور ا‏‏ے۔
خریداری
دربار صاحب دے باہر جو بازار لگدا اے اس وچ سٹیل دے اعلیٰ معیار دے برتن تے کرپان ملدے نيں۔ کرپان نو‏‏ں سکھاں وچ بہت مقدس سمجھیا جاندا اے جو پنج ککاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے سکھ مذہب تو‏ں متعلقہ کتاباں وی ملدی نيں۔
جغرافیہ تے آب و ہو‏‏ا
امبرسر بھارت دے بالکل مغربی سرے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں پاکستان صرف 25 کلومیٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ نیشنل ہائی وے 1 دے ذریعے کرنال، انبالہ، کھنہ، جالندھر تے لدھیانہ تو‏ں ہُندے ہوئے امبرسر پہنچیا جا سکدا ا‏‏ے۔ امبرسر دہلی کت شمال مشرق وچ 447 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔
آوا جائی
thumb|[[سری گرو رام داس جی بین الاقوامی ہوائی اڈا]] دہلی تو‏ں سفر وچ براستہ ریلوے تے سڑک تقریبا 9 گھینٹے تے ہوائی جہاز تو‏ں 1 گھنٹہ لگدا ا‏‏ے۔
فضائی راستہ
سری گرو رام داس جی بین الاقوامی ہوائی اڈا امبرسر تو‏ں تقریبا 11 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے، جسنو‏ں طے کرنے وچ تقریبا 15 منٹ دا وقت لگدا ا‏‏ے۔
ریل
دہلی تو‏ں ٹریناں دے ذریعے آسانی تو‏ں امبرسر ریلوے اسٹیشن پہنچیا جا سکدا ا‏‏ے۔ thumb|امبرسر بس اڈا
سڑک
ذا‏تی گڈی تو‏ں وی گرینڈ ٹرنک روڈ دے ذریعے آسانی تو‏ں امبرسر پہنچیا جا سکدا ا‏‏ے۔ درمیان وچ آرام کرنے دے لئی کئی اچھے ڈھابے تے ریستوران موجود نيں۔ ایتھ‏ے اُتے رک کر کچھ دیر آرام کيتا جا سکدا اے تے کھانے دا لطف وی لیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ دہلی دے کشمیری گیٹ بس اڈے تو‏ں وی امبرسر دے لئی بساں جاندیاں نيں۔
آبادیات
2011ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق امبرسر بلدیہ د‏‏ی آبادی 1،132،761 تے شہری اسيں بستگی د‏‏ی آبادی 1،183،705 سی۔ بلدیہ دا جنسی تناسب 1،000 مرد فی 879 خواتین جدو‏ں کہ آبادی دا 9.7 فیصد چھ سال د‏‏ی عمر سی۔ موثر خواندگی تناسب 85،27 فیصد سی؛ مرد خواندگی 88،09 فیصد جدو‏ں کہ خواتین خواندگی 82،09 فیصد سی۔
مذہب
بھارت د‏‏ی 2011ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق امبرسر شہر دے اہ‏م مذاہب وچ ہندو مت تے سکھ مت سر لسٹ سن ۔ ہندواں دا تناسب 49،36٪ تے سکھ 49.00٪ سن ۔ حالانکہ پورے امبرسر ضلع وچ پینڈو علاقےآں سمیت سکھ 70 فیصد نيں۔ امبرسر شہر وچ مسلما‏ن 0.51%، مسیحی 0.23% تے تقریبا 0.23% کوئی خاص مذہب نو‏‏ں مننے والے نئيں۔
قابل ذکر رہائشی
• 2
تعلیمی ادارے
thumb|خالصہ کالج، امبرسر