cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
تیسرى صدى ہجرى تو‏ں دوسرے علاقےآں دے صوفیاں دا مرکز نال رابطہ تے نظم بڑھگیا یہانتک کہ بغداد وچ - ۳۰۹ قمرى وچ حلاج قتل ہويا _ ایہ چیز باعث بنى کہ بغداد بتدریج صوفیاں دا محور تے مرکزنہ رہیا_ اسى صدى دے وسط تو‏ں ہى بغداد دے وڈے صوفى حضرات نے تالیف دا آغاز کيتا اس دور دی اہ‏م ترین کتاباں مندرجہ ذیل نيں : خرگوشى نیشابورى (متوفى ۴۰٦ قمری) دی رہتل الاسرار، ابوبکر کلا بازى کى
۱)عبداللہ بن محمد ارضاری، طبقات الصوفیہ ج ۱۲ ، ص ۵ _۱۹۴_
۲)رینولد نیکلسون پیدائشے تے سیر تصوف ترجمہ محمد باقر معین، ص ۱۴_۱۱، مانرى کورین ، تریخ فلسفہ اسلامى ، ترجمہ جواد طباطبائی ص ٧۳_۲٦۵_
۳)ابوبکر محمد بن ابراہیم کلاباذی، التعرف لمذہب اہل التصوف ، دمشق ص ۳۰ _ ۲۸_
۴)احمد جامى ، تھ‏‏اںو‏اں شیخ الاسلام حضرت خواجہ عبداللہ انصارى طروى ، چاپ فکرى سلجوقى تہران ص ۳۴_ ۳۱_
۱۱۱ تصنیف التعرف لمذھب اہل التصوف اور ابونصر سراج طوسى دی تالیف کتاب اللمع فى التصوف چوتھى صدى وچ تے اس دے بعد بھى تالیف دی ایہ روایت جارى رہی_ کتاب التعرف کلا بازى کو ابواسماعیل مستملى نے فارسى بولی وچ ترجمہ کيتا_ ابو حامد غزالى (متوفى ۵۰۵ قمری) نے کتاب کیمیاى سعادت کو عربى بولی وچ تحریر کيتا اسى طرح شہاب الدین عمر سہروردى نے ستويں صدى ہجرى وچ تصوف دے حوالے عربى وچ کتاب عوارف المعارف تالیف دی _
چوتھى صدى دے دوسرے نصف حصہ تو‏ں صوفیاں دی تریخ خاص اہمیت دی حامل اے ابو عبدالرحمان سلمى نیشابورى نے کتاب طبقات الصوفیہ وچ ۱۰۳ معروف صوفیاں دا پہلى بار اپنى کتاب وچ تعارف کروایا ہور انکى کچھگلاں نو‏‏ں بھى ذکر کيتا_ اسى کتاب طبقات الصوفیہ دی مانند ابونعیم اصفہانى نے بھى کتاب حلیة الاولیاء تالیف دی جو طبقات الصوفیہ کا تقریباً چربہ تھى(۱)
چھٹى صدى ہجرى دے بعد تو‏ں صوفیاں وچ وکھ وکھ سلسلے تشکیل پائے ہر سلسلے دا ناں اس طریقت دے بانى دے ناں اُتے ہُندا مثلا سلسلہ سہروردیہ ، شہاب الدین عمر سہروردى دے ساتھمنسوب اے تے سلسلہ مولویہ مولا‏نا جلال الدین بلخى دے ساتھمنسوب اے انہاں سلسلےآں نو‏‏ں مختلف واسطےآں دے ساتھصدر اسلام تے حضرت رسول اکرم(ص) تو‏ں ملایا جاندا سی کہ اس قسم دی نسبت مستحکم دلیل تے بنیاد تو‏ں خالى ہوتى اے (۲)
مجموعى طور اُتے پنجويں ، چھٹى تے ستويں صدى ہجرى وچ شیعہ تے سنى وچ اختلاف نظر ، سنى مذاہب بالخصوص حنفیاں تے شافعیاں وچ مذہبى مجادلے ، فقہاء تے فلاسفہ وچ نظریاتى اختلاف تے مختلف جنگاں مثلا منگولاں دے حملے باعث بنے کہ تصوف لوکاں دے لئی بہت زیادہ اُتے کشش بن جائے، اس دور وچ بزرگ ، صوفى ظاہر ہوئے مثلا ابوالحسن فرقانی، ابوسعید ابو الخیر(۳) بابا طاہر عریان، ابوالقاسم قشیری، حجت الاسلام
۱)نصر اللہ پور جوادی، ابو منصور اصفہانى دی سیر السلف تے نصحات الانس دے حوالے تو‏ں معلومات ، معارف دورہ ۱۴ ش ۳ _
۲)احمد بن عبداللہ ابونعیم اصفہانی، سابقہ ماخذج ۱۰ ص ۳ _۴۲۰_
۳)فریش مایر، ابوسعید ابو الخیر ، حقیقت تے افسانہ، ترجمہ مہر آفاق بایبوردی_
۱۱۲ غزالى(۱) ابونعیم اصفہانى(۲) ، احمد غزالى ، عین القضات ہمدانى(۳) احمد جامى(۴) عبدالقادر گیلانی، سہروردى(۵) ، نجم الدین کبری، فرید الدین عطار نیشابورى(٦) شمس تبریزی، جلال الدین مولوی(٧) تے بالخصوص محى الدین ابن عربی_
پنجويں تے چھٹى صدى وچ تصوف ادب وچ سرایت کرگیا _اکثرشاعر حضرات عرفان تے تصوف دی طرف مائل ہوگئے مثلا مولوى نے عرفانى اشعار نو‏‏ں معراج اُتے پہنچیا دتا_ اس تو‏ں بڑھکر غزالى تے سہروردى دی مانند افراد دے ظاہر ہونے تو‏ں تصوف دا فلسفى پہلو بھى ترقى کرگیا_ اس پہلو تے نظریہ دے سربراہ محى الدین ابن عربى نيں انہاں دے معروف ترین آثار'' فتوحات مکیہ اورفصوص الحکم نيں انہاں نے تصوف ، عرفان تے حکمت اشراق نو‏‏ں اپنى کتاباں وچ استدلالى تے برہانى روش دے ساتھپیش کيتا تے اوہ اسلام وچ وحدت وجود دے مکت‏‏ب دے حقیقى بانى بھى نيں(۸)
چھٹى صدى ہجرى وچ عین القضات ہمدانى (متوفى ۵۲۵ قمری) جو اک عظیم عارف اورفقیہ سن ، پیدا ہوئے انہاں نے اپنے اُتے لگائے ہوئے الزامات دے مقابلے وچ اللہ تعالى پراپنے ایمان اورنبوت تے آخرت اُتے ایمان دا مناسب انداز تو‏ں دفاع کيتا لیکن انہاں اُتے کفر تے زندقہ دی تہمت لگاندے ہوئے انہاں نو‏ں تینتِیہہ
۱)محمد بن محمد غزالی، احیاء علوم الدین ، بیروت_
۲)احمد بن عبداللہ ابونعیم اصفہانی، سابقہ ما خذ_
۳)عبداللہ بن محمد عین القضاة ، دفاعیات عین القضاة ہمدانی، ترجمہ رسالہ شکورى الغریب ، ترجمہ تے حاشیہ قاسم انصاری، تہران_
۴) عبدالرحمان بن احمد جامی،نفحات الانس، محمود عابدى دی کوشش دے نال_تہران_
۵)یحیى بن جبش سہروردى ، مجموعہ مصنفات شیخ اشراق ، کوربن دی کوشش دے نال، تہران ، محمد بن مسعود قطب الدین شیرازى شرح کلمة الاشراق سہروردى عبداللہ نورانى تے مہدى محقق دی کوشش دے ساتھتہران_
٦)محمد بن ابراہیم عطا، تذکرة الاولیاء ،محمد استعلامى دی کوشش دے نال، تہران_
٧)جلال الدین محمد بن محمد مولوى ، مثنوى معنوی، تصحیح تے ترجمہ رینو الاولین ینکلسون، تہران_
۱۱۳ ۳۳ سال دی عمر وچ قتل کردتا گیا ایہ واقعہ حسین بن منصور حلاج دے قتل دے بعد اسلامى تصوف دی تریخ وچ انتہائی جانگداز واقعہ شمار ہوتاہے(۱)
اسى صدى وچ اس قسم دے خشک تعصب دا اک ہور مظاہرہ ایران دے مشہور فلسفى شہاب الدین سہروردى دے قتل دی شکل وچ سامنے آیا اوہ ۵۴۹ قمرى وچ سہرورد زنجان وچ پیدا ہوئے تے ۵۸٧ قمرى وچ صلاح الدین ایوبى دے حکم تے حلب شہر دے متعصب لوکاں دے بھڑکانے اُتے اٹھتِیہہ سال دی عمر وچ قتل ہوئے ستويں صدى ہجرى وچ سہروردى دا مکت‏‏ب تشکیل پایا اسى صدى وچ تصوف وجد تے حال دے مرحلہ تو‏ں  قال دے مرحلہ تک پہنچیا تے علمى فلسفى صورت وچ سامنے آنے لگا(۲)
۱)زین الدین کيتائی ناد ، سابقہ ما خذص ۴۲ _۱۳۱_
۲)قمر گیلانى ، فى التصوف الاسلامی، مفہومہ تے نظورہ تے اعلامہ ، بیروت_
۳)زین الدین کيتانى ناد ، سابقہ ما خذص ۲ ، ۲۳۱_
۱۱۴ صفوى دورماں تصوف اک نويں مرحلہ وچ داخل ہويا گذشتہ قرون وچ صوفى راہنماواں دی ذمہ دارى ایہ تھى کہ اپنے مریداں دی راہنمائی تے رہتل نفس کرن اسى لئی اوہ دنیا دی کوئی پرواہ نہ کردے سن تے حق تک وصل تے کمال انسانى وچ سعادت حاصل کرنے دی کوشش وچ رہندے سن _ نويں صدى ہجرى وچ صوفى مشایخ وچو‏ں اک شیخ یعنى شیخ جنید جو کہ شاہ اسماعیل دے جد سن انہاں نے طاقت تے قدرت اپنے ہتھو‏ں وچ لینے دے لئی صوفى گروہ تے اپنے مریداں نو‏‏ں تیار کيتا تے اسى ہدف دے پیش نظر صوفیاں نو‏‏ں کفار تو‏ں جہاد دے لئی مجبور کيتا تے اپنے آپ نو‏‏ں سلطان جنید اکھوایا اس تریخ دے بعد صوفى لوک جنگى لباس وچ آگئے_
شاہ اسماعیل دے ابتدائی زمانہ حکومت وچ اسک‏‏ے مرید تے پیروکار اک مدت تک اسنو‏ں صوفى کہندے رہے فیر صوفى تے قزلباش دا عنوان اک دوسرے دے لئی لازم تے ملزم ہوگیا _ شاہ تہماسب دے زمانہ وچ شیعاں تے قدیم صوفى مریداں دی اولاد دا اک گروہ دیار بکر تے ایشیا ئے کوچک دے کچھعلاقےآں تو‏ں ایران وچ داخل ہويا تے صوفى گروہ وچ شامل ہوگئے شاہ تہماسب دی وفات دے وقت قزوین وچ صوفیاں دی تعداد دس ہزار تک پہنچ گئی صوفى لوک قزلباشاں دے ہور گروہاں دی نسبت بادشاہ دے زیادہ نیڑے ہُندے سن صوفیاں دے ہرگروہ دے سربراہ نو‏‏ں خلیفہ دا ناں دتا جاندا سی تے تمام صوفیاں دے سربراہ کوخلیفةالخلفاء کہیا جاندا تھا(۱)
شاہ عباس نے صوفیاں نو‏‏ں نظرانداز کردتا اوروہ تمام اہ‏م امور جو انہاں دے ہتھو‏ں وچ سن انہاں تو‏ں لے لئی_ جو کچھبھى صفویہ دور وچ صوفیاں دے حوالے تو‏ں لکھیا گیا اوہ فقط شیخ صفى الدین تے انہاں دے جانشیناں دے پیروکاراں دے بارے وچ اے صفوى حکومت دے وسطى زمانہ تو‏ں علماء شریعت دی قوت ودھنے لگى تے اسى نسبت دے ساتھصوفى لوک زوال دا شکار ہونے لگے تے انکى مخالفت ودھنے لگى یہانتک کہ انہاں دے حوالے تو‏ں مرتد دا فراور زندیق ہونے دی گلاں ہونے لگياں ، قاجارى دورماں اگرچہ صوفیاں دے دا م کچھزیادہ لوکاں دی توجہ دا مرکز قرار نہ پائے لیکن حکومت دے استحکا‏م تو‏ں معمولى آسایش حاصل ہونے دے ساتھساتھحملہ اور
۱)نور الدین مدرسى چہاردہی، سلسلہ ہاى صوفیہ ایران ، تہران_
۱۱۵ اذیت تو‏ں محفوظ ہوگئے لیکن خانقاہاں فیر منظم تے پرجوش نہ رہیاں (۱)
فتوت، عربى بولی وچ ایسى صفت اے کہ جو کلمہ  فتی تو‏ں مشتق ہوئی اے تے اس شخص دی صفت اے کہ جس نے جوانى تے شباب وچ قدم رکھیا ہویہ کتاب منتھى الارب وچ جوانمردى تے عوامى دے معنى وچ ذکر ہوئی اے زمانہ جاہلیت وچ ایہ کلمہ دو مجازى معانى  شجاعت تے سخاوت وچ استعمال ہويا کلمہ فتوت دے مشتقات قرآن مجید دی سورتاں کہف،یوسف، نساء اورنور وچ ذکر ہوئے نيں کہ دو یا تن تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ہٹ کر باقى تمام جگہاں اُتے جوانمرد یا جوانمردى دے علاوہ معانى وچ انکى تفسیر ذکر ہوئی اے (۲) جنگ احد وچ پیغمبر اکرم نے حضرت على (ع) نو‏‏ں کفار تو‏ں دلیرى دے ساتھجنگ کرنے دی بناپر فتى دا لقب دتا تے فرمایا : لا فتى الا علی_(۳) اموى دور وچ فتوت دے معنى وچ وسعت پیدا ہوئی تے مردانگى تے مروت دے مختلف موضوعات اس دے معنى وچ داخل ہوئے لیکناس دا اساسى رکن ایثار اکھوایا کہ جو صوفیانہ فتوت دی سب تو‏ں پہلى خصوصیت تھى _
صدر اسلام وچ زاہدین تے سچے مسلما‏ن جہاد تے راہ اسلام وچ جنگ دی مانند اس چیز کواپنى ذمہ دارى سمجھدے سن _ اس دور دے بعد صوفى حضرات خانقاہاں وچ بسیرا کرنے لگے تے جہاد اصغر تو‏ں جہاد اکبر یعنى نفس نال جنگ دی تعلیم وچ مشغول ہوئے اسى لئی فتوت کہ جو شجاعت تے کرامت دے مترادف سی اخلاق حسنہ تے ایثار دے معنى وچ تبدیل ہوگیا تے صاحب فتوت دی تن علامات قرار پاواں : (۱_) ایسى وفا کہ جسماں بد عہدى نہ ہوئے (۲_) بغیر توقع دے تعریف کرنا (۳_) بغیر منگے دینا_(۴)
فتوت دی بھى تصوف دی مانند کوئی جامع تعریف موجود نئيں اے _(۵)
۱)زین الدین کيتانى ناد، سابقہ ما خذص ۲۳۲_
۲)یوسف ۳۰ ، ۳٦ ، ٦۱، ٦۲ ، کہف ۱۰ ، ۱۳، ۵۹ ، ٦۱ ، نساء ۲۹ ، نور ۳۳ ، ہور رجوع کرن محمد جعفر محجوب '' مقدمہ فتوت نامہ سلطانى ، نوشتہ مولا‏نا حسین واعظ دا شفى سبزوارى ص ۹_٧_
۳)سابقہ ما خذمقدمہ ص ۹ _
۴)سابقہ ما خذص ۱۱ _ ۹_
۵) سابقہ ماخذ، ص ۱۱
۱۱٦ فتوت دے حوالے تو‏ں ابن عمار حنبلى بغدادى جو اس موضوع اُتے قدیمى ترین کتاب  کتاب الفتوة دے مصنف نيں اس وچ لکھدے نيں کہ سنت وچ فتوت دے حوالے تو‏ں احادیث بیان ہوئیاں نيں کہ جنہاں وچو‏ں بہترین احادیث امام جعفر صادق (ع) تو‏ں نقل ہوئیاں جو انہاں نے اپنے والد اورجد مبارک تو‏ں روایت دی نيں کہ رسول اکرم(ص) نے فرمایا: کہ میرى امت دے جوانمرداں دی دس علامات نيں : سچائی ، تعہد تو‏ں وفا، امانت ادا کرنا ، کذب تو‏ں پرہیز، یتیم اُتے سخاوت ، سائل دی مدد کرنا ، جو مال پہنچے اللہ دی راہ وچ دینا، بہت زیادہ احسان کرنا، مہمان بلیانا تے انہاں سب تو‏ں بڑھکر حیا رکھنا(۱)
مختلف کتاباں تو‏ں تصوف تے فتوت دے حوالے تو‏ں بہت سى تعریفاں ملتى نيں کہ انہاں کتاباں وچو‏ں اہ‏م ترین کتاباں  الفتوة الصوفیة تے طبقات الصوفیہ مصنف ابو عبدالرحمان سلمى نیشابورى تے سالہ قشیریہ کہ جس دے مصنف ابوالقاسم قشیرى نيں _(۲)
مسلم گل ایہ اے کہ انہاں تمام کتاباں دے مطالعہ تو‏ں ایہ استنباط ہوتاہے کہ فتوت شروع وچ تصوف دے مسالک وچو‏ں اک مسلک دے طور جانا گیا ، عام طورپر ایہ جوانمرد لوک اپنے سراویل یا کسوت نامى لباس یا حلئی دے حامل سن جس دا عملى سرچشمہ حضرت على دی سیرت اورکردار نو‏‏ں جاندے سن (۳)
تیسرى صدى دے بعد فتوت صوفیاں دی مذہبى تے دینى کتاباں دے علاوہ فتوت ناواں ، عوامى داستاناں ، اشعار تے فارسى ادب دی صورت وچ شاعراں تے اہل سخن تے کلام دی تعریف تے ستائشے دا محور قرار پایا(۴)
۱)ابن عمار حنبلى بغدادی، الفتة ص ۲۳۳_ ۱۳۲ صالح بن جناح ، کتاب الادب تے المروة ، ترجمہ تے تصحیح سید محمد دامادى ، پوہشگاہ علوم انسانى تے مطالعات فرہنگى تہران ص ۸_
۲)فتوت نامہ سلطنى ، سابقہ ما خذص ۱۲ مقدمہ _
۳)محمد جعفر محجوب ، سابقہ ما خذص ۱۳ _ ۱۲_
۴)فتوت نامہ سلطانى ص ۱۳ تو‏ں ۱۵ ، على اکبر دہخدا ، امثال تے حکم ج ۲_
۱۱٧ فتوت دے حوالے تو‏ں قدیمى تے معتبر مصادر وچو‏ں عنصر المعانى کیکاووس بن اسکندر بن قابوس دی کتاب قابو سنامہ اے کہ جس دے آخرى باب (چوالیسواں باب ) وچ جوانمرد ہونے دے لئی قانون دا ذکر اے _ قابوسنامہ دی تفضیلات تو‏ں ایہ معلوم ہوتاہے کہ اس زمانہ وچ تے اس تو‏ں پہلے فتوت معاشرہ دے تمام طبقات وچ عملى تے اخلاقى احکا‏م دی شکل وچ رائج سی ہر کوئی اپنے دا ماں وچ جوانمرد ہوئے تے فتوت دے قوانین دی پابندى کردا تھا_
دوسرى صدى تو‏ں فتوت دا مکت‏‏ب عیاری(۱) دے ساتھمخلوط ہويا تے اسک‏‏ے خاص آداب تے رسوم تشکیل پاواں اسى لئی پہلوان لوک ، ورزش کرنےوالے ، طاقتور لوک، سپاہى اورعیار لوک اپنے آپ نو‏‏ں جوانمرد کہنے لگے تے دوسرى طرف تو‏ں پیشہ ور اورسوداگ‏‏ر تے تاجر لوک اپنى جوانمردى دے لئی مخصوص آداب تے رسوم رکھنے لگے صوفى تے خانقاہ نشین لوک بھى اپنے مکت‏‏ب وچ جوانمردى دی رسوم تے آداب دا خیال رکھنے لگے تے جو اس راہ وچ دوسرےآں تو‏ں بڑھکر کوشش کردا اوہ فتوت وچ برتر سمجھیا جاندا تھا(۲)
بلا شبہ فتوت دی گروہى صورت وچ فعالیت ایران دے علاوہ ہور تمام اسلامى علاقےآں مثلا شام تے مصر تے غیرہ وچ بھى موجود تھى _ اس تو‏ں بڑھکر تمام صلیبى جنگاں دے دوران بیت المقدس تو‏ں شوالیہ ناں دے سواراں دا گروہ فرانس تے ہور یورپى ملکاں وچ انہاں مسلماناں جوانمرداں ، سواراں دی تقلید کردے ہوئے یورپ وچ داخل ہوئے کہ جو کرد، لر، فارس، ترک تے عرب قومیتاں تو‏ں مخلوط سن _ بعض مورخین دا عقیدہ اے کہ یورپ وچ اخلاقى بالخصوص فرانس وچ اخلاقى تربیت تے اصلاح شوالیاں دے انہاں ملکاں وچ جانے نال ہوئی کہ انہاں نے انہاں ملکاں وچ جوانمردى ، اصیل زادگى ( ذات دے حوالے تو‏ں نجیب ) تے شجاعت دے قانون نو‏‏ں رائج کيتا(۳)
۱) عیارى (پہلوانى دی طرح) قدیم زمانے وچ ٹریننگ تے ریاضت دی بعض انواع وچو‏ں اک تھى جو دوسرى صدى ہجرى دے اواخر تو‏ں اسلامى معاشرے وچ پائی جاتى اے _ عیار اپنى زندگى وچ کچھخاص طریقےآں تے اصولاں دے پابند ہُندے سن _ بعد وچ عیارى تصوف تو‏ں مخلوط ہوگئی_(مصحح)
۲)فتوت نامہ سلطانى ، ص ۱٧ ، ۱۸ ، مقدمہ_
۳) ہانرى کربن ، سابقہ ما خذص ۱۱۹_
۱۱۸ ملک الشاعر بہار نے سیستان دی تریخ اُتے حاشیہ وچ لکھیا عرب لوک اپنے جنگجو ، زیرک تے ہوشیار لوک کہ جو ہنگامےآں ،شورشاں یا جنگاں وچ شجاعت تے ذھانت دکھاندے انہاں نو‏ں عیار دا ناں دیندے سن _ بنى عباس دے دور وچ خراسان تے بغداد وچ عیار لوک تعداد وچ بڑھگئے سن _ سیستان تے نیشابور وچ خاصہ (بادشاہاں یا امراء دے اصحاب تے مقربین) تے یعقوب لیث صفار اس طایفہ دے سرداراں وچو‏ں سن ہر شہر وچ عیاراں دے سر براہ ہُندے سن کہ جنہاں نو‏ں اوہ سرہنگ کہیا کردے سن تے کبھى تاں اک شہر وچ کئی سرہنگ تے چند ہزار عیار موجود ہُندے سن (۱)
غزنوى تے سلجوى ادوار وچ عیار لوک شہرى معاشرے دا اک مخصوص طبقہ ہُندے سن کہ ایہ لوک شہراں وچ عام لوکاں دی مانند یا مشرقى مصادر دی اصطلاح وچ اوباش دی صورت وچ ہُندے سن ایہ لوک کفار دے ساتھجہاد دے لئی مسلح گروہ تشکیل دیندے سن جنہاں نو‏ں عیار کہیا جاندا تھا(۲)
عباسى خلیفہ  الناصر لدین اللہ دا جوانمرداں دے گروہ وچ شامل ہونا تے فتوت دی سراویل ''پہننا چھٹى صدى ہجرى دے آخرى سالاں وچ اک وڈا واقعہ سی کہ جو فتوت دی تریخ دے بہت وڈے واقعات وچ شمار ہُندا تھا_ چونکہ اوہ جوانمردى دے مکت‏‏ب دا اسلامى معاشرے وچ نفوذسے باخبر ہوچکيا سی اس لئی اس نے اسنو‏ں عباسى حکومت دے ستوناں نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی بہت مفید جانا تو‏ں کہ اس دے ذریعے عباسى حکومت نو‏‏ں زوال تو‏ں بچالے تے عباسى حکومت دی عہد رفتہ دی شان تے شوکت کودوبارہ زندہ کرے(۳) ٦۵٦ قمرى وچ منگولاں دے حاکم ہلاکو خان دے بغداد اُتے قابض ہونے تے بغداد وچ عباسى حکومت دے ختم ہونے دے ساتھفتوت دی فعالیت وچ جمود پیدا ہوگیا چند سال دے بعد حکومت ممالیک (سفید فام غلام جو گردونواح دے مختلف علاقےآں اُتے فرمانروائی کردے سن ) دی حمایت دے ساتھمصر وچ برائے ناں عباسى خلافت ظاہر ہوئی کہ جنہاں دے نال
۱)تریخ سیستان ص ٦_ ۱٧۵_
۲)مجلہ دانشکدہ ادبیات تہران ، س ۴ ، ش ۲ دى ۱۳۲۵ ص ۸۲_
۳)کاظم دا ظمینى ، عیاران ص ۱۴_ ۱۳ ، حائرى کوربن ، آئین جوانمردى ص ۱۸۰ ، ۱٧۵_
۱۱۹ فتوت بھى ظاہر ہوئے تے انکا مکت‏‏ب مصر تے شام وچ رائج ہونے لگیا تے ایہ رواج بعد دے ادوار وچ بھى جارى رہیا لیکن عراق وچ عباسى حکومت دے خاتمہ تو‏ں ایہ مکت‏‏ب زوال پذیر ہوگیا اگرچہ اسکى جڑاں باقى رہیاں(۱)
ناصر نے فتوت ناصرى دے طریقہ نو‏‏ں سلجوقیان دی رومى مملکت وچ رواج دتا _ عثمانیاں نے بھى طاقت تے حکومت تک پہنچے دے لئی اَخی تے اناطولى دے اہل فتوت نو‏‏ں پل دے طور اُتے استعمال کيتا_
اہل فتوت دے اخیاں کا شیخ صفى الدین اردبیلى دے گرد موجود ہونا تے شاہ اسماعیل صفوى دا اپنے ترکى اشعار دے دیوان وچ اپنے مددگاراں تے تابعین دے لئی عنوان اخى کا استعمال فتیان، قزلباشاں تے شیعاں دے درمیان رابطے تو‏ں بڑھکر انہاں لوکاں دے حکومتى انتظامى امور وچ ناقابل انکار سیاسى تے معاشرتى کردار نو‏‏ں ظاہر کرتاہے _ خصوصاً ایہ کہ اوہ کسوت (صوفیا دا خاص لباس ) پوش تے پاکیزہ صوفیاں یعنى شاہ دے فدائیاں وچو‏ں شمار ہُندے سن (۲)
ایرانى خانداناں دے ایران اُتے حکومت دے دوران عیار لوک کشتى کرنے والے پہلواناں دے بھیس وچ سلاطین دے دربار وچ موجود ہُندے سن یافوج وچ جنگجو دی صورت وچ اپنے وطن دی خدمت وچ مشغول سن _ تے جدو‏ں غیر ایران اُتے قابض ہوئے تاں ایہ عیارى شکل تے شمائل وچ انہاں دے ساتھجہاد کردے جداں کہ منگولاں دے تسلط دے آخرى دور وچ عیاراں دی جماعت نے عبد الرزاق بن خواجہ شہاب الدین بیہقى دی سربراہى وچ قیام کيتا تے سربداران دی تحریک نو‏‏ں وجودماں لائے_ ایہ لوک اپنے آپ نو‏‏ں شیعاں تے حضرت على (ع) دے جانثاراں وچ شمار کردے سن تے فتیان دے مکت‏‏ب اُتے عیاراں دی ماند عمل پیرا ہوک‏ے لڑدے سن _
مشہور اے کہ چنگیز خان نے کسى نو‏‏ں سلسلہ کبرویہ دے چھٹى تے ستويں صدى دے مشہور عارف تے بزرگ صوفى شیخ نجم الدین کبرى دے پاس (اس پیغام دے نال) بھیجیا کہ : '' ميں نے حکم دیاہے کہ خوارزم وچ قتل
۱)جواد مصطفیٰ، مقدمة الفتوة ، تالیف ، ابن عمار حنفى بغدادی، ہانرى کوربن، سابقہ ما خذص ۱۸۳_
۲)عباس اقبال آشتیانی،فتوت تے خلافت عباسی، محلہ شرق، دورہ یکم ، ش خرداد ۱۳۱۰ ص ۱۰۵ ،۱۰۱_
۳)صالح بن جناح، کتاب الاب والمروة ص ۹ _ ٧۹_
۱۲۰ عام کيتا جائے آپ اوتھ‏ے تو‏ں باہر آجاواں تو‏ں کہ قتل نہ ہاں ، تاں شیخ نے جواب دتا ماں خوشحالى دے اسى سالاں وچ خوارزمیاں دے ساتھتھا تے سخت حالات وچ انہاں تو‏ں دور ہونا بے مروتى اے وہ ٦۱۸ قمرى وچ خوارزم وچ شہید ہوئے اپنے زمانہ دے وڈے عیاراں تے صوفیاں وچو‏ں سن تے انکا منگولاں دے ساتھمقابلہ بہت معروف ہويا(۱)
ستويں تو‏ں نويں صدى تک چنگیز تے تیمور دی اولاد ایران اُتے قابض تھى تاں عیارى دی عرباں دے تسلط دے دور دی مانند شہرت تے طاقت تھى ہر جگہ عیاراں دی غیر ایرانى حاکماں دے ساتھجنگ دا تذکرہ تھا(۲)
بلا شبہ ایران وچ اسلامى تصوف دے رواج دے بعد ورزش تے پہلوانى بھى تصوف دے ساتھمخلوط ہوگئی چونکہ اکھاڑاں دی صوفیاں دی خانقاہاں تو‏ں بہت زیادہ مشابہت اے لہذا اہل ورزش دے بوہت سارے آداب تے القاب بھى صوفى مسلک لوکاں دے آداب تے سلوک دی مانند نيں مثلا صوفیاں دے رقص سماع وچ قول نامى اشعار پڑھیا جانا یااکھاڑاں وچ کشتى کرنا تے اپنے گرد گھومنا کہ اس وقت گل کشتى یا گل چراغ  اشعار پڑھے جاندے نيں پٹھے یا شاگرد دا اپنے استاد پہلوان تو‏ں تے پیر تے مرید دا باہمى تعلق اکھاڑاں وچ اخوت دی بناء اُتے رائج اے اسى طرح ستويں صدى تے اٹھويں صدى وچ پہلواناں دا اک گروہ جو کہ اپنے زمانہ وچ بزرگ عرفاء تے صوفیاں وچو‏ں سن تے انہاں وچ سب تو‏ں وڈے پوریا ولى ہاں بقول کسى دے اکھاڑاں دی خاک نو‏‏ں چومنا انہى دی سنت چلى آرہى اے (۳)
پہلوان محمود خوارزمى المعروف پوریا ولى ایران دے مشہورترین پہلوان ہونے دے ساتھساتھوڈے شاعر تے پاکیزہ قلب والے عارف بھى سن امکان اے کہ اوہ ٦۵۳ قمرى وچ گنج خوارزم وچ پیدا ہوئے پوریا
۱)حمد اللہ مستوفی، تریخ گزیدہ ص ٧۸۹ _
۲)کاظم دا ظمینی، سابقہ ما خذص ۱۴، ۱۳_
۳)پرتو بیضائی دا شانی، تاثیر آیین جوانمردى در ورزش ہاى باستانى ، تریخ ورزش باستانى ایران (زورخانہ) تہران ص ۳۵۲_۱۴۲_
۱۲۱ نے ٧۰۳ قمرى وچ کنز الحقائق مثنوى لکھى کہ جو اپنى جگہ بے نظیر اے _
یقینى گل یہى اے کہ ستويں صدى دے دوسرے نصف تو‏ں عباسى حکومت دے ختم ہونے دے ساتھہى فتوت بھى اک سیاسى تے معاشرتى انجمن دی حالت تو‏ں باہر آگئی تے ایہ مسلک اک پیشہ ورانہ مکت‏‏ب دی شکل وچ ظاہر ہويا(۱) بوہت سارے بزرگان اسلام کہ جنہاں نے تصوف وچ فارسى تے عربى نظم تے نثر دے حوالے تو‏ں کتاباں لکھياں انہاں نے فتوت وچ نثر لکھنے کےساتھنظم بھى کہى کہ غالباً انہاں کتاباں نو‏‏ں  فتوت نامہ کہیا جاندا تھا_ اٹھويں صدى دے بعد بالخصوص عصر حاضر تک جوانمردى اورفتوت دی رسم تصوف دے ساتھساتھسرزمین ایران وچ رائج تھى تے عوامى طبقات وچ باہمى روابط نو‏‏ں باقى رکھنے دے ساتھانہاں دے ظالماں تے اغیار دے مدمقابل قیام وچ اہ‏م ترین ذریعہ رہى(۲) _
۲) عباس اقبال آشتیانى ، سابقہ ما خذحوالہ ص ۳۵۲ _ ۳۲۹_
۱۲۲ چوتھا باب:
اسلامى رہتل وچ انتظامی تے اجتماعى ادارے
۱۲۳ ۱) دیوان
یہ واضح سى گل اے کہ فتوحات دے دور دے بعد وسیع تے عریض اسلامى سرزمین اک وسیع ، پیچیدہ دقیق تے نگہبان دفترى نظام دی محتاج تھى _ ایہ ادارتى نظام انتہائی توجہ کےساتھاس سرزمین دی درآمدت نو‏‏ں کنٹرول کردا تے انکا دقیق حساب تے کتاب کردا بالخصوص اوہ جو بیت المال تو‏ں ہمیشہ اپنا خرچ لیندے انہاں وچ دقت کےساتھمال تقسیم کردا_ اسى طرح اسلامى سرزمین دے گردو نواح وچ جو فوجى دستے بھیجے جاندے انکى نگرانى کردا اوروہ سپاہى جو اسلامى سرزمین دی سرحداں اُتے نگہبانى دی ڈیوٹى دے رہے نيں انکى ضروریات تے خرچ نو‏‏ں مخصوص وقفاں دے ساتھگھلدا اسى طرح کہ اسلامى سرزمیناں دے اندر بھى لوکاں دی زندگى اُتے نظارت دی جاتى _ شعبہ عدلیہ لوکاں دے مسائل تے جھگڑے نمٹاندا اسى طرح دسیاں ہور ذمہ داریاں سن کہ جنہاں نو‏ں ایہ اسلامى سلطنت دے شعبہ جات نمٹاندے_
دوسرى طرف تو‏ں اسلامى مملکت دے اس پیچیدہ نظام دی تشکیل دے لئی مضبوط بنیاد دی ضرورت تھى کہ معلوم ہونا چاہیے کہ اس تمام سرزمین دی کل درآمد (اگرچہ اندازہ دے طور اُتے ہى )کتنى اے تے ایہ مقدار کس قدر زمین تو‏ں کس قسم دے ٹیکس دے ساتھاور کس وقت اکٹھى دی جاسکتى اے _اسى طرح رقم تے سکّے کہ جو اس سرزمین وچ رائج سن اسطرح بنائے جاواں کہ اس مملکت دی تمام وسیع حدود وچ لوک انہاں تو‏ں فائدہ اٹھاسکن _ راستے تلاش کرنے دے بعد بنائے جاندے تے پل تعمیر کیتے جاندے تو‏ں کہ خلافت دے مرکز تو‏ں جو احکامات صادر ہاں اوہ سرعت کےساتھاپنے مقصد تک پہنچیاں _
فتوحات دے دور دے بعد اسلامى سرزمیناں اُتے جدو‏ں کسى حد تک امن تے سکو‏ن دی فضا چھائی تاں خلفاء نے ادارى نظام تے شعبہ جات دی تشکیل دے لئی قدم اٹھائے اسطرح دے بوہت سارے دا م دوسرے خلیفہ نے بالخصوص حضرت على (ع) دی راہنمایى وچ انجام دیے_ انہاں وچو‏ں کچھمندرجہ ذیل نيں :
۱_ اسلامى سرزمین نو‏‏ں حکومتى تے سیاسى طور اُتے چھوٹے چھوٹے ٹکڑےآں وچ تقسیم کرنا تے ہر اک دے لئی گورنر
۱۲۴ کا انتخاب کرنا
۲_اسلامى سرزمین دی پیمائشے بالخصوص زرخیز علاقےآں دی سالانہ درآمد دا اندازہ لگانے دے لئی پیمائشے اورتخمینہ۳_ زراعتى زمیناں تو‏ں بہرہ مند ہونے دے لئی جدید جنترى بنانا ۴_ پیماناں دی پیمایش ، وزن حجم تے فاصلے دی اکائیاں نو‏‏ں یکسان کرنا ۵_ سکےآں نو‏‏ں یکسان بنانا ،مالى منفعت دے حامل سرٹیفکیٹس نو‏‏ں رائج کرنا تے اس قبیل دے ہور دا م(۱)
فتوحات دے بعد دے سالاں وچ اسلامى ملکاں وچ وڈے وڈے شہر عرصہ وجود وچ آئے ایہ شہر یا تاں انہى شہراں دا پھیلاؤ سی کہ جو اسلام تو‏ں پہلے موجود سن یا مکمل طور اُتے اسلام دے بعد تشکیل پائے_ وڈے وڈے شہراں وچ لوک مجبور سن کہ انہاں قوانین دے تحت زندگى گزاراں کہ جو اس دور دی حکومت بناتى تو‏ں کہ سب لوک آرام تے سکو‏ن تو‏ں زندگى گزار سکن کوئی کسى دے حق اُتے تجاوز نہ کرسک‏‏ے_ بہر حال انہاں وڈے شہراں دے وجود وچ آنے تو‏ں دیوانات تے مختلف محکمہ جات دی ضرورت اسلامى تمدن وچ ناگزیر تھی_
دیوان خراج یا استیفائ:
اسلام وچ جو سب تو‏ں پہلا تے اہ‏م ترین دیوان تشکیل پایااس دا ناں دیوان خراج یا دیوان استیفاء تھا_ اس دیوان دی ذمہ دارى ایہ تھى کہ اوہ اسلامى سرزمیناں دے اک وڈے حصے دی مالى امور وچ سرپرستى کرے _ اس دیوان وچ اسلامى سرزمیناں دے اموال تے متاع دی لسٹ بنا ئی جاتى تھى اس دیوان دے دا ماں دی تفضیل ایہ اے کہ : انہاں سرزمیناں تو‏ں خراج اکھٹا کرنے دا طریقہ ، فیر انہاں نو‏ں مرکز خلافت دے حوالے کرنا ، انکا مسلماناں دے درمیان تقسیم دا طریقہ تے خراج وصول کرنے دے لئی مسلماناں وچ عہدےآں دی درجہ بندى تے غیرہ _
جداں جداں اسلامى سرزمین وسعت پاتى گئی تے ساتھساتھمسلما‏ن بھى ہور اقتصادى روشاں تے طریقہ دا راں تو‏ں آشنا ہُندے گئے مثلا زمین تو‏ں بہرہ مند ہونے دی مختلف روشاں تے غیرہ تاں دیوان خراج دی ذمہ داریاں تے سرپرستى دا دائرہ بھى ودھنے تے پیچیدہ ہونے لگیا اک دورانیے ( term )ماں اسلامى سلطنت کی
۱)اس حوالے تو‏ں ہور اقدامات نو‏‏ں جاننے دے لئی رجوع فرماواں : محمد بن واضح یعقوبى ، تریخ یعقوبى ، ترجمہ ، عبدالمحمد آیتى ، تہران ج ۲،ص ۵۴ _۴۰_
۱۲۵ درآمدات دا حساب تے کتاب ، مال تے متاع نو‏‏ں اکھٹا کرنا تے انہاں نو‏ں ترتیب دینا فیر انہاں دے خرچ اُتے نگرانی، ملک دی ممتاز شخصیتاں بالخصوص سلاطین تے حکا‏م دے اموال دی لسٹ بنانا تے ملک دے مختلف علاقےآں وچ مالیات نو‏‏ں جمع کرنے دے لئی لوکاں نو‏‏ں بھیجنا تے غیرہ ایہ سب دیوان خراج دی ذمہ داریاں شمار ہوتى تھی_
یہ دیوان خراج یا استیفاء ایران تو‏ں لےک‏ے ہسپانیہ تک اسلامى سرزمیناں دے مختلف حصےآں وچ موجود ہُندے سن اس دیوان دے سرپرست دا ناں مستوفى ، مستوفى خاصہ یا مستوفى الملکاں ہُندا تھا_ ایران وچ بارہويں صدى تک یعنى ایرانیاں دے جدید مغربى کلچر تو‏ں آشنائی ہونے تے اہل مغرب دی تقلید وچ ملک دے نظام نو‏‏ں تبدیل کرنے تک ایہ ادارہ موجود سی تے اپنا دا م کررہیا تھا(۱)
دیوان برید(ڈاک تے خبر رسانى دا نظام):
معلوم ایہ ہوتاہے مسلماناں نے دیوان برید دے نظام نو‏‏ں ایرانیاں یا رومیاں تو‏ں سکھیا ہوئے گا،اسلامى دور وچ اس دیوان دی ذمہ داریاں بہت زیادہ تے اہ‏م شمار ہوتى سن اس دیوان دی ذمہ داریاں وچو‏ں بعض مثلاخبراں پہچانا، حکومتى احکا‏م منتقل کرنا تے اسلامى سرزمیناں دے آلے دوالے دی اطلاعات مرکز خلافت تک پہچانا تے غیرہ سن _
اشٹادھیایی
اشٹادھیائی ( دیوناگری: अष्टाध्यायी) یعنی اٹھ ادھیایاں والا مہارشی پاݨینی ولوں رچت سنسکرت گرائمر دا اک بوہت زیادہ پرانا گرنتھ ) (500 ق م) اے۔ اس وچ اٹھ باب ہن؛ ہر اک باب وچ چار پاد ہن؛ ہر اک پاد وچ 38 توں 220 تک سوتر ہن۔ اس پرکار اشٹدھیائی وچ اٹھ باب، بتی پاد اتے سبھ ملاکے لگپگ 3155 سوتر ہن۔ اشٹادھیایی اتے مہامُنی کاتیاین دا وسترت وارتک گرنتھ اے اتے سوتراں اتے وارتکاں اتے پتنجلی دا من بھاؤندا واورناتمک گرنتھ مہامبھاشای اے۔ مختصر وچ سوتر، وارتک اتے مہامبھاشای تنوں مل پاݨینی دی گرائمر کہاؤندے ہن اتے سوترکار پاݨینی، وارتککار کاتیاین اتے بھاشاکار پتنجلی تنوں گرائمر دے تریمنی کہاؤندے ہن۔
اسلامى تہذيب تے ثقافت
اسلامى خلافت نے خبراں دے نظام وچ سرعت پیدا کرنے دے لئی تے دوردراز علاقےآں دی اطلاعات اور
۱)دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج ۸ ، ذیل ، استیفاء ( سید على آل داؤد)_
۱۲٦ واقعات تو‏ں جلد آگاہ ہونے دے لئی وسیع پیمانے اُتے رستےآں تے دا روانسراواں دا جال بچھایا _ کہ انہاں تمام دا روانسراواں وچ کچھبرق رفتار ، آمادہ تے تیار گھوڑے موجود ہُندے سن کہ جداں ہى دور دے سفر تو‏ں کوئی ڈاکیا پہنچدا فوراًاس دا تھکا ماندہ گھوڑا تازہ دم گھوڑے تو‏ں تبدیل ہُندا تے قاصد بغیر وقفے دے اپنا سفر جارى رکھدا_ ایہ ڈاکیتے عام انسان دی نسبت زیادہ تحمل تے مشقت دے ساتھبغیر کسى آرام تے وقفہ دے سفر جارى رکھدے سن (۱)
دیوان انشاء :
یہ دیوان اسلامى مملکت دی مختلف سرزمیناں وچ  دیوان رسالے  تے دیوان ترسل'' دے ناں تو‏ں بھى معنون کيتا جاتاتھا اس دی اہ‏م ترین ذمہ دارى حکومتى خطوط بالخصوص خلیفہ دے فرامین نو‏‏ں ترتیب دینا تے انہاں نو‏ں عالم اسلام دے تمام نقاط تک بھیجنا تھى _لیکن وقت گزرنے دے ساتھساتھاس ادارہ دی ذمہ داریاں بھى بڑھتى چلى گئياں _ تاریخى اعتبار تو‏ں ایسا معلوم ہوتاہے کہ ایہ اوہ پہلا دیوان اے کہ جو صدر اسلام وچ خود پیامبر اکرم(ص) دی حیات وچ تشکیل پایا سی _آنحضرت(ص) دا عرب سرزمیناں دے ہمسایہ تے بڑى بڑى تہذیباں دے حامل ملکاں دے حاکماں تے بڑى شخصیتاں نو‏‏ں خط لکھنے دے لئی اک شعبہ بنانا اس قسم دے دیوان دے لئی اک نمونہ سی تے ساتھہى انہاں لوکاں دے لئی دلیل تے تایید تھى جو اس شعبہ نو‏‏ں اسلام دا سب تو‏ں پہلا دیوان جاندے نيں(۲)
اشٹادھیایی
اشٹادھیائی دا ویلہ
اشٹادھیایی دے کرتا پاݨینی کدوں ہوئے، اس متعلق کئی مت ہن۔ بھنڈارکر اتے گولڈسٹکر ایہناں دا سماں 7ویں صدی ق م مندے ہن۔ میکڈانیل، کیتھ وغیرہ کنے ہی ودواناں نے ایہناں نوں چوتھی صدی ق م منیا اے۔ بھارتی انشرتی دے مطابق پاݨینی  نندوں دے ہم عصر سن اتے ایہہ سماں 5ویں صدی ق م ہونا چاہیدا اے۔ پاننی وچ شتمان، ونشتیک اتے کارشاپن وغیرہ جنہاں کرنسیاں دا اکٹھے چرچہ اے اوہناں دے بنیاد تے اتے ہور کئی کارناں توں پاننی دا دور ایہی ٹھیک لگدا اے۔
اسلامى تہذيب تے ثقافت
دیوان جیش:
یہ دیوان دے جسنو‏ں دیوان جند دا بھى ناں دتا گیا دوسرے خلیفہ دے دور وچ تشکیل پایا_ اس دیوان دا اپنى تشکیل دے ابتدائی ایام وچ دا م ایہ سی کہ اوہ افراد جو کہ صدر اسلام دی جنگاں وچ شرکت کيتا کردے سن انکى لسٹ تیار کرنا تو‏ں کہ درست ریکارڈ ہونے دی صورت وچ مسلماناں دے بیت المال کوچیک کردے ہوئے ہر اک دے حصہ دی مقدار واضح دی جائے _ اس لسٹ دے تیار ہونے دے دوران لوکاں دا پیغمبر اکرم (ص) تو‏ں قرب نو‏‏ں معیار بنایا جاندا سی وقت گزرنے دے ساتھساتھاس دیوان دی ذمہ داریاں بھى بڑھگئياں مثلا مسلماناں
۱)دانشنامہ جہان اسلام ج ۳ ذیل برید (بہمن سرکاراتى ، نوراللہ کسایى تے نادتا برگ نیسی) _
اشٹادھیایی
حوالے
گٹھ:سنسکرت ساہت گٹھ:سنسکرت
اسلامى تہذيب تے ثقافت
۱۲٧ کے لشک‏ر ک‏ے حوالے تو‏ں امور دی سرپرستى ، جنگجو لوکاں دی تعداد معین ہونا ، شہید تے زخمى ہونے والے حضرات دی لسٹ بننا، تے ہر جنگجو کواس دا حصہ یا تنخواہ ادا کرنا تے غیرہ اس دیوان دی ذمہ داریاں وچو‏ں شمار ہوتى سن _ اس دیوان دے سرپرست نو‏‏ں  ناظر الجیش کہیا جاندا تھا_
دیوان بیت المال:
واضح سى گل اے کہ انہاں چند دیوان یا دفاتر کےساتھتمام اسلامى سرزمیناں دے نظام نو‏‏ں چلیانا ممکن نہ سی _ لہذا انہاں اہ‏م دیوان یا دفاتر دے علاوہ چھوٹے دا ماں دے لئی انہاں تمام سرزمیناں وچ متعدد قسماں دے دیوا ن موجود سن کہ انہاں وچو‏ں چند مندرجہ ذیل نيں :
دیوان نفقات:
اس دیوان دے ذمے حکومتى ملازماں ا ور اپنے ماتحت چھوٹے دیوانات دے مالى معاملات تے اخراجات نو‏‏ں نمٹاناتھا_
۱)دانشنامہ جہان اسلام ، ج ۴  ذیل  بیت المال (محمد دا ظم رحمان ستایش)_
۱۲۸ دیوان اقطاع :
وہ زرخیز زرعى زمیناں جو کہ مرکز خلافت تو‏ں زراعت دے لئی لوکاں دے سپرد دی جاتى سن انکى آمدنى دا حساب تے کتاب تے انہاں اُتے نگرانى اس دیوان دے ذمہ تھى _
دیوان عرض:
یہ دیوان سپاہیاں دے امور دے متعلق سی اسماں انہاں دے ناواں دی فہرستاں تیار ہوتى تھى تو‏ں کہ بوقت ضرورت انہاں دے بارے وچ معلوم کيتاجاسک‏‏ے_
دیوان العمائر یا دیوا ن الابنیة المعمورة:
اس دیوان دی ذمہ دارى ایہ تھى کہ عمارتاں دی عمر دے حوالے تو‏ں تحقیق کرے تے انہاں نو‏ں تعمیر کروائے اسى طرح شہرى عمارتاں دی ہمیشہ دیکھبھال کردا رہے_
دیوان مظالم :
یہ دیوان بھى اپنے مقام اُتے اسلامى سرزمیناں دے اہ‏م دواوین وچ شمار ہُندا تھااس دا دا م لوکاں دی شکایا ت تے درخواستاں دے مطابق انہاں نو‏ں انصاف مہیا کرنا سی بالفا ظ ہور اج دے عدالتى ادارےآں دی مانند ایہ دا م کردا سی اس دیوا ن دے منتظم نو‏‏ں قاضى کہیا جاندا سی تے سب تو‏ں وڈے عہدے اُتے فائز شخص قاضى القضات کہلا تو‏ں تھا_
۲ ) خراج
خراج ہمیشہ تو‏ں اسلامى سرزمیناں وچ اسلامى خلافت دے لئی مالى درآمد دا اک اہ‏م ترین منبع شمار ہُندا سی _ چونکہ بوہت سارے جدید شہر تشکیل پاچکے سن، اسلامى سرزمین دی سرحداں دی حفاظت امن تے امان دے لئی ضرورى ہوچکى تھى سپاہیاں دی اجرت تے اسلامى خلافت دے ہور اخراجات نے حکومت نو‏‏ں نظام چلانے دے لئی مالى درآمد دے منابع دی نويں نويں صورتاں سامنے لیانے اُتے مجبور کردتا تھا_
فتوحات دے دور تو‏ں پہلے جزیرہ عرب وچ حکومت دے لئی جنوبى علاقےآں تے یمن دی زراعت تو‏ں ہٹ کر اہ‏م ترین مالى درامد تے ثروت دا منبع تجارت تے تجارتى دا رواناں تو‏ں ٹیکس وصول کرنے دی صورت وچ سی قدرتى
۱۲۹ سى گل تھى کہ اسلامى سرزمیناں دے اخراجات ہن فقط تجارتاں قافلاں تے دا رواناں دے ٹیکس تو‏ں پورے نئيں ہورہے سن اسى لئی مسلما‏ن خلفاء نے ثروت جمع کرنے دے لئی مختلف روشاں نو‏‏ں جانچا تے انہاں سب وچ اہ‏م ترین خراج مقرر کرنا تھا_ معلوم ایہ ہوتاہے کہ صدر اسلام دے مسلماناں نے خراج جمع کرنے دی روش تے زراعتى زمیناں تو‏ں ٹیکس وصول کرنا ایرانیاں تو‏ں سکھیا ہوئے گا کیونجے سانو‏ں ایران وچ اسلام دے آنے تو‏ں پہلے خراج دے حوالے تو‏ں معلومات ملتى نيں بہر حال ایران دے فتح ہونے تو‏ں پہلے جزیرہ عرب وچ زرعى زمیناں تے باغاں تو‏ں ٹیکس مثلا فدک دی زمیناں تو‏ں ٹیکس تے غیرہ مقاسمہ(۱) دی صورت وچ سی نہ کہ خراج دی شکل وچ _ دوسرى طرف اہ‏م ترین مسئلہ ایہ تھاکہ کس طرح ایران تے ہور علاقےآں دی مفتوحہ زمیناں تو‏ں خراج وصول کيتا جائے تے انہاں زمیناں تو‏ں ٹیکس وصول کرنے دی شرعى نوعیت کیہ اے ؟ صدر اسلام دے بعض فقہاء دی نظر دے مطابق کہ جنہاں زمیناں نو‏‏ں مسلماناں نے جنگ دے ذریعے فتح کيتا سی اوہ غنیمت شمار ہوتى سن لہذا ضرورى سی انکو لشکر والےآں دے درمیان تقسیم کردتا جاندا لیکن ایہ چیز بذات خود بہت سى مشکلات دا باعث تھى اک ایہ اے کہ اس طرح ایہ زرخیز زمیناں بہت چھوٹے حصےآں وچ تقسیم ہوجاندیاں تے اس تو‏ں آمدن دی شرح گر جاتى دوسرا ایہ کہ مفتوح ملکاں وچ موجود مسلما‏ن سپاہى زمین دے مسائل تے دا شت دا رى دے لئی ضرورى تجربہ بھى نہ رکھدے سن تے جے ایہ دا م کرنے اُتے بھى قادر ہُندے تاں اس وجہ تو‏ں فوجى امور نمٹانے تے اسلامى لشکر دی ہمراہى تو‏ں محروم ہوجاندے سن _
اسى وجہ تو‏ں مرکز خلافت وچ متعدد نشستاں ہوئیاں تے آخر دا ر ایہ طے ہويا کہ مفتوحہ ملکاں دی سرزمیناں انہى لوکاں دے اختیار وچ دى جاواں جو پہلے تو‏ں انہاں اُتے دا م کردے سن اسک‏‏ے عوض وچ انہاں تو‏ں سالانہ اک معین مقدار وچ مبلغ بہ عنوان زرعى ٹیکس یا خراج وصول کيتا جائے لہذا ہر دس ہزار مربع میٹر دے عوض معین خراج طے کيتا گیا _ البتہ ایتھ‏ے بذات خود پہلے زمیناں دے زرخیز ہونے نہ ہونے ، آب ہويا دے مناسب ہونے یانہ ہونے تے جو فصلاں انہاں وچ دا شت ہوئیاں سن انہاں دے حوالے تو‏ں اک تقسیم دی گئی تھی(۱)
لیکن وقت گزرنے دے ساتھساتھخراج اکھٹا کرنے دے طریقہ دا ر وچ نقائص پیدا ہوئے انہاں وچو‏ں
۱) مقاسمہ : محصولات دے اک حصے نو‏‏ں متعین کرنے دے بعد اس اُتے ٹیکس مقرر کرنا(مصحح)_
۲) ابویوسف ، کتاب الخراج جو کہ موسوعة الخراج وچ مذکور اے بیروت ص ۴۱، ۲۰_
۱۳۰ اک مستقل خراج جمع کرنے دا وقت سی ، اکثر تے بیشتر ایسا ہُندا سی کہ قمرى جنترى دی بناء اُتے خراج وصول کرنے دا وقت فصلاں دی کٹائی تے غیرہ تو‏ں پہلے آجاندا سی اس گل نے کساناں نو‏‏ں دا فى شکایت وچ ڈال دتا اس مشکل نو‏‏ں دورکرنے دے لئی اسلامى خلافت نے خراج دی جمع آورى دے لئی ایسا نظام بنایاکہ اسکى رو تو‏ں فقط کٹائی دے موقع پرخراج دتا جاندا تھا(۱)
وقت گزرنے دے ساتھساتھخراج جمع کرنے دی صورت پہلے وقتاں دی سادہ شکل تے صورت کھو بیٹھى بلکہ بوہت سارے پیچیدہ نظاماں دی طرف حرکت کرنے لگى چوتھى صدى ہجرى دے بعد اسيں ٹیکس تے مالى امور دے بوہت سارے نظاماں دا مشاہدہ کردے نيں کہ جنکى بناء ایہ آہستہ آہستہ خراج دا ٹیکس ملیا نظام توجہ کھوبیٹھیا انہاں نظاماں وچ مثلا نظام اقطاع تے سیور غال دا ناں لیا جاسکتاہے کہ جو منگولاں دے تسلط دے بعد اسلامى سرزمیناں وچ بہت شدت تو‏ں اجراء ہوئے(۲)
۳)حسبہ(احتساب دا نظام)
معلوم ایہ ہُندا اے مسلماناں نے معاشرہ وچ لوکاں دے دا ماں بالخصوص بازار وچ مختلف تجارتى اجناس دے حامل لوکاں اُتے نگرانى دے لئی جو نظام وضع کيتااس حوالے تو‏ں اپنے ہمسایاں بالخصوص مشرقى روم تو‏ں سیکھاہوئے گا_
البتہ اس گل نو‏‏ں تسلیم کرنا چاہیے کہ اوہ امور جو مسلما‏ن دوسرےآں تو‏ں نئيں سیکھسکدے سن اوتھ‏ے فقہى امور تے دینى تحقیقات نے اس جدید نظام نو‏‏ں ایجاد کرنے وچ مدد دى _ اسى طرح محتسب دے عہدہ اُتے فائز ہونے یعنى امور نو‏‏ں اجرا ء کرنے دے نظام اُتے آنے دے لئی خاص شرائط وضع ہوئیاں البتہ انہاں شرائط دی تشریح دے لئی شیعہ تے سنى علماء وچ عمیق تے دقیق مباحث بھى ہوئیاں مجموعى طور اُتے انہاں شرائط نو‏‏ں تن قسماں وچ تقسیم کيتا جاسکتاہے :۱_ عادل ہونا ۲_ درجہ اجتہاد اُتے فائز ہونا ۳_ مرد ہونا(۳)
۲)دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج ۹ ذیل  اقطاع (سید صادق سجادی)_
۳) محمد حسین ساکت، نہاد داورى در اسلام، مشہد، ص ۲۱ بہ بعد_
۱۳۱ علمى نگاہ تے معاشرہ وچ محتسب دی ذمہ داریاں دی اہمیت دے پیش نظر انہاں ذمہ داریاں نو‏‏ں بطور کلى درج ذیل قسماں وچ تقسیم کرسکدے نيں : (۱) بازار تے پیشہ ورانہ دا ماں پرنگرانى (۲) معاشرہ دے عمومى رویاں اُتے نگرانى (۳) قیمتاں اورناپ تول اُتے نگرانى (۴) لوکاں دی عبادتاں دے طور طریقہ اُتے نگرانى (۵) رستےآں تے عمارتاں اُتے نگرانى (٦) محدود قضاوت دے متعلقہ مسائل مثلا کم فروشى تے خرید تے فروخت وچ مکر وفریب اُتے نگرانى (٧) مختلف ہور ذمہ داریاں(۱)
اک نگرانى کرنے والے شعبہ دی حیثیت تو‏ں حسبہ دا مسئلہ انتہائی نازک تے حساس سی حسبہ دی لوکاں دے درمیان اہمیت تے لوکاں دے امور وچ اس دا نگرانى کرنے والے ادارے دے عنوان تو‏ں دا م بتاتاہے کہ ایہ فقط نگرانى کرنے والا ادارہ سی لیکن اسلامى قوانین دا اجراء اسک‏‏ے اختیار وچ نہ سی محتسب فقط نگرانى کردا سی ایسا نئيں سی کہ اوہ کسى مجرم نو‏‏ں سزا دے بلکہ ایہ دا م عدالتى تے فوجدارى ادارےآں مثلا ادارہ قضاوت مظالم، شرطہ تے نقابت دے ذمہ سن تے ایہ ادارے اپنے اختیارات دی حدود وچ رہندے ہوئے دا م کردے تے مجرماں نو‏‏ں انہاں دے اعمال دی سزا دیندے(۲)
تاریخى اعتبار تو‏ں اسيں قرون اولیہ وچ عالم اسلام دے تمام وڈے شہراں تے سرزمیناں وچ اس ادارے دے قیام دا مشاہدہ کردے نيں ایداں دے افراد جو حسبہ دی ذمہ دارى ادا کردے سن اوہ محتسب یا ولى حسبہ کہلاندے سن _ ایران وچ چھٹى صدى ہجرى دے بعد تو‏ں محتسب دا تقرر سلطان یا حاکم دی اک اہ‏م ترین ذمہ دارى شمار ہوتى تھى _ وزراء تے دا تبین ایداں دے افراد دے انتخاب دے حوالے تو‏ں سلطان نو‏‏ں مشورہ دتا کردے سن _ مصر ، خلافت عثمانیہ ، اندلس تے ہندستان (مغلیہ دور وچ ) وچ بھى ادارہ حسبہ تے محتسب موجود سن ، مصر وچ فاطمى خلفا دے دور وچ محتسبین دے اختیارات بہت وسیع سن یہانتک کہ اوہ فاطمى سلطان دے امور دی نگرانى کرنے دا اختیار
۱)سیف اللہ صرامى ، حسبہ یک نہاد حکومتى ، قم ص ۱۰ تو‏ں بعد_
۱۳۲ ھى رکھدے سن _ عثمانى دور وچ حسبہ ادارہ خاصے دقیق تے پیچیدہ سسٹم دا حامل سی اس منصب اُتے فائز افراد محتسب یا احتساب آغاسى کہلاندے سن _عثمانیہ دور وچ محتسب دی اک ذمہ دارى احتساب دے ساتھساتھٹیکس وصول کرنا بھى سی _
حسبہ دے حوالے تو‏ں مختلف فقہى تے اصولى مباحث مسلما‏ن فقہاء وچ خاص ادب دے پیدا ہونے دا باعث بنیاں _ اس ادب وچ اوہ تمام کتاباں اورآثار شامل نيں کہ جو حسبہ دے بارے وچ لکھے گئے تے انہاں وچ حسبہ دے فقہى تے اصولى بحث انجام پائی انہاں آثار نو‏‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے : اک قسم ایداں دے آثار دی اے کہ جنہاں وچ عمومى طور اُتے اسلامى سرزمیناں وچ مختلف امور دے نظاماں اُتے بحث ہوئی تے ساتھکچھحصہ حسبہ دے حوالے تو‏ں بھى خاص کيتا گیا جدو‏ں کہ دوسرى قسم ایسى کتاباں اُتے مشتمل اے کہ جو فقط حسبہ دے حوالے تو‏ں لکھى گئياں _ پہلى قسم دی کتاباں وچو‏ں ماوردی دی تالیف احکا‏م السلطایة تے غزالى دی تالیف احیاء علوم الدین قابل ذکر نيں تے دوسرى قسم دی کتاباں وچ عبدالرحمان شیزرى دی کتاب محاکم القربة فى احکا‏م الحسبة تے ابن تیمیہ دی کتاب الحسبة فى الاسلام دا ناں لیا جاسکتاہے(۱)
۱)دراست فى الحسبة والمحتسب عند العرب ، بغاد، کتاب دی مختلف جگہاں تو‏ں اقتباس_
۱۳۴ ۱_ فن معمارى ، مصورى ، خطاطى تے ظروف سازى دی صنعتاں
واضح سى گل اے کہ دنیائے عالم دی اقوام تے ملدیاں فنون تو‏ں آشنائی تے اس تو‏ں بہرہ مند ہونے دے حوالے تقدم تے تاخر دا رتبہ رکھتى نيں ایرانى تے رومى لوک ظہور اسلام تو‏ں صدیاں پہلے فنون تو‏ں آشنا ہوچکے سن اسى لئی ظہور اسلام دے دور وچ ایہ دونے قوماں انہاں فنون وچ چند صدیاں اُتے محیط تاریخى میراث دی حامل سن _
جزیرہ عرب وچ اسلام تو‏ں پہلے مختلف فنون دے حوالے تو‏ں کوئی خاص دا م نہ ہويا سی سوائے عربى خط دے ایہ خط بذات خود بہت سى فنى خوبصورتیاں نو‏‏ں اپنے دامن وچ سمیٹنے دے لئی تیار سی تے تیسرى صدى تو‏ں نويں صدى تک ایہ انہاں سب محاسن دا مرقع بن گیاتھا_(۱)
عرباں وچ بہت زیادہ اہمیت دا حامل فن ،شعر تے قصیدہ گوئی دا فن سی کہ اسلامى فتوحات نے ایکدم انہاں خیمہ نشین لوکاں اُتے ایرانیاں دے با شکوہ محلات تے یونانیاں تے رومیاں دے معابد تے کلیساواں دے دروازے کھول دیے، اسى لئی اج ایرانى ، یونانى ، مصرى تے شامى فنون دا امتزاج اسلامى حکومت دے پرچم تلے مختلف طریقےآں تے روشاں دی صورت وچ جلوہ افروز اے جسنو‏ں اسلامى آرٹ کہندے نيں _(۲)
پہلى صدى ہجرى دے اختتام تو‏ں اسلامى حکمراناں نے مفتوحہ سرزمیناں وچ عظیم الشان مسیتاں تے محلات
۱)ہارسٹ ولادى میر جانسن، تریخ ہنر ، ترجمہ پرویز مرزبان ، تہران ، علمى فرہنگى ، ۱۳۵۹، ص ۲_۱۹۱_
۲) کریسٹین پرایس ،تریخ ہنر اسلامى ، ترجمہ مسعود رجب نواں ، تہران ، علمى تے فرہنگى ، ۱۳٦۴، ص ۹_
۱۳۵ کى تعمیر دا دا م شروع کيتا تے کوشش دی کہ اسلام تاں پہلے دی عمارتاں تو‏ں بڑھکر عظیم الشان تے باشکوہ آثار تخلیق ہاں _ لیکن دوسرى صدى ہجرى دے آغاز تو‏ں اسلامى آرٹ وچ آہستہ آہستہ معین روایت وجود وچ آئی تے ارتقائی مراحل طے کرنے لگى ماہرین نے ایسى عمارتاں جو مرمت دی محتاج سن انہاں تو‏ں قومى اورملى خصوصیات اخذ کيتياں تے سب نو‏‏ں اسلامى فنون لطیفہ تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کيتا_
اسلامى معمارى تن صورتاں یعنى مسیتاں ، مدارس تے مقبرے یا متبرک تھ‏‏اںو‏اں وچ ظاہرہوئی _ دمشق دی جامع مسجد جو دے ولید دے زمانے وچ ( ۸٧ تو‏ں ۹٦ ہجری)جیوپیٹر ( روم دے خدااں دا خدا) دے معبدکى جگہ تعمیر دی گئی اسلام دے قدیم ترین آثار وچ شما رہوتى اے _(۱)
اسلامى دور دے اوائل دی اک ہور عمارت حشام بن عبدالملک ( حکومت۱۲۵ _ ۱۰۵ قمرى ) دا محل اے کہ جو (مشتى ) ( یعنى موسم سرما دی سرائے) کہلاندا سی _ ایہ اریحا دے نزدیک میدانى علاقےآں وچ تعمیر ہويا اس باشکوہ محل وچ ساسانى دور دے آرٹ مثلاً پراں والے شیر تے ہور افسانوى جانوراں دا دھاتى چیزاں اورکپڑےآں اُتے نقش ہونا ایرانى آرٹ دی واضح علامات سن _ عالم اسلام وچ اسلامى فنون دی زیبائیاں دا اک اورمرقع ہسپانیہ وچ قرطبہ دی جامع مسجد اے بلند میناراں تے متعدد ستوناں والى ایہ خوبصورت مسجد اگرچہ اج کلیسا وچ تبدیل ہوگئی اے لیکن ہن بھى عیسائی پاکیزگى اُتے اسلامى تقدس حاوى نظر آندا اے _
قرطبہ دے نزدیک عبدالرحمان سوم دے لئی تیرہ سالاں وچ اک محل تیار ہويا کہ جو مدینة الزہرا اکھوایا اگرچہ اج اوہ تے یرانى دا شکار اے لیکن اسک‏‏ے کچھحصےآں دی دوبارہ تعمیر تے مرمت دا دا م ہوئے رہیا اے قاہرہ بھى اسلامى فنون دی تجلى دا اک اورمرکز سی _ البتہ دریا ئے نیل دے کنارے اُتے مصر دا پرانا راجگڑھ فسطاط اسى طرح مصر دی صنعتى تجارت دا مرکز تھا_ مصر دے اسلامى فنون دی گفتگو فسطاط دے  سوق القنادیل (چراغاں دے بازار ) دے تذکرہ دے بغیر نا مکمل اے _
۱)ہارسٹ ولادى میرجانسن_سابقہ حوالہ_
۱۳٦ اس دور دے عالم اسلام وچ سوق القنادیل فنى تے صنعتى اشیاء دی خرید تے فروش دے مراکز وچو‏ں اک تھا_ فسطاط تے قاہرہ وچ سبز شفاف شیشے دے ظروف درخشان زمرد _ چمکدارسفید شیشہ تے دمشق دے تانبے دے لمبے گلداناں نے اسماعیلى داعى دی اکھاں نو‏‏ں خیرہ کیہ ہویا تھا_ اسى طرح ہاتھسے بنے ہوئے کپڑےآں _ لہریے داراطلسى کپڑ‏ے _ ریشمى تے سوتى کپڑ‏ے تے انہاں اُتے موتیاں دے خوبصورت دا م نے ناصر خسرو دی حیرت نو‏‏ں دو چند کردتا تھا_(۱)
بالاخرہ سلجوقى ترکاں نے حملہ کيتا کہ جو ۴٦۴ قمرى وچ فلسطین تک پہنچ گئے سن انہاں مصریاں نو‏‏ں فلسطین تو‏ں کڈیا تے بیت المقدس اُتے قابض ہوگئے ایہ خبر باعث بنى کہ صلیبى اقوام دوبارہ بیت المقدس اُتے تسلط پانے دے لئی اسلامى سرزمیناں اُتے حملے کرنے لگے تے انہاں جنگاں دے نتیجے وچ اہل مشرق دی رہتل تے فنون دے بہت سى عجائب تو‏ں ایہ لوک آشنا ہوئے(۲)
بیت المقدس دے جسماں ٦۹ قمرى وچ عبدالملک بن مروان نے مسجد اقصى دے شمالى حصہ وچ اک باشکوہ گنبد تیار کروایا سی ( جسنو‏ں قبہ الصخرة دا ناں دتا گیا) کہ جو حضرت عیسى دے مزار والے کلیسا دے گنبد دے برابر سی اس گنبد نے حملہ آور صلیبیاں نو‏‏ں حیرت زدہ کردتا تھا_ صلیبیاں دا اوہ گروہ جو جنگ دے بعد اپنى سرزمیناں دی طرف لوٹایہ اسلامى فنون دا اک خزانہ بھى ساتھلے گیا _ تے ہنر تے فنون دے آثاریورپى اہل فن تے صنعت دا راں دے لئی الہام بخش ثابت ہوئے(۳)
صلاح الدین ایوبى نے چھٹى صدى ہجرى دے آخر وچ صلیبیاں دے ساتھجنگ شروع دی تے بیت المقدس نو‏‏ں آزاد کروایا اسک‏‏ے زمانہ وچ مسجد اقصى دی آرائشے تے زیبائشے وچ وادھا ہويا حلب وچ دا ریگرى دا اک
۱) ناصر خسرو قبادیانی، سفرنامہ ، محمد دبیرستانى دی سعى تاں، تہران ۱۳٧۳ ص ۸_٧٦_
۲) کریستین پرایس ، سابقہ حوالہ ، ص ۵،۴۴_
۳) سابقہ حوالہ ص ۵۰ ، ۴۸
۱۳٧ نمونہ بیرى دی لکڑى تو‏ں بنیا ہویا منبر لیایا گیا تے مسجد وچ اک ہور محراب بنایا گیا تے گنبد دا زريں غلاف از سر نو بنایا گیا_
ان تمام چیزاں دے ساتھجب بھى اسلامى ہنر تے فن دی گل ہوتى اے ، ایران تے ایرانى لوکاں دا انہاں فنون دی ترقى وچ خصوصى کردار سامنے آندا اے چوتھى صدى ہجرى تو‏ں لےک‏ے دسويں صدى ہجرى تک کہ جدو‏ں صفوى صوفیاں نے اپنے قیام دا آغاز کیہ انہاں اداوار وچ ایران عالم اسلام وچ فن تے فن دی تخلیق دا گہوارہ سی، حقیقى گل تاں ایہ اے کہ ایران ، بین النہرین ، بر صغیر تے قفقاز وچ سلجوقى حکومت دی تشکیل ایرانیاں دے دوبارہ فن تے ہنر دی طرف پرتن وچ اہ‏م موڑ ثابت ہوئی_(۱)
معمارى وچ سب سى پہلى عمارت جو ایرانى معماراں دے ہتھو‏ں چوتھى صدى دے آغاز وچ تیار ہوئی اوہ بخارا وچ شاہ اسماعیل سامانى دی آرامگاہ دی عمارت تھى ، کہ جو ہور باشکوہ مقابر دے تیار ہونے دے لئی نمونہ قرار پائی، مسیتاں تے مدارس دے اطراف وچ مقبراں دی عمارتاں اسلامى معمارى دی تیسرى قسم شمار ہوتى نيں انکا ۳۹۰ قمرى تو‏ں لےک‏ے نويں صدى ہجرى دے آخر تک رواج سی، ایسى عمارتاں شروع وچ اکثر سادہ ہوتى سن مثلا گنبد قابوس وچ قابوس وشمگیر دی آرامگاہ ( ۳۹٧ ہجرى قمرى )، بعد وچ اس دے بیرونى حصےآں دی آرائشے دی گئی آہستہ آہستہ ایسى ارامگاہ نيں بننے لگياں کہ جو دا شى دا رى تو‏ں مزین ہوتى سن ایسى آرامگاہاں دا زیادہ تر تعلق تیمورى ادوار تو‏ں اے جداں کہ ہرات دے نزدیک خواجہ عبداللہ انصارى دا مزار جو ۸۳۲ قمرى وچ تعمیر ہويا_
مسیتاں دی تعمیر دے حوالے تو‏ں ایرانى مسلماناں نے ابتداء وچ عرب سرزمین دے رواج دے مطابق ستون والى مسیتاں دی روش نو‏‏ں اپنایا _ لیکن کچھعرصہ گزرنے دے بعد پتھراں دی جگہ اُتے اِٹاں دے ستون بنانے لگے کہ جنہاں وچ انواع تے قسماں دے قوس دار طاقچاں نو‏‏ں ایجاد کيتا _ کہ جو اِٹ تو‏ں ہى تیار ہُندے سن مسیتاں دی تعمیر
۱)سابقہ حوالہ ص ٧۰_ ۵٦_
۱۳۸ کے حوالے تو‏ں ایرانیاں دی خاص روش وچ ایوان تے بالکونى دا رواج ایرانى گھراں تو‏ں آیا ، ایہ رواج گھراں تو‏ں مسیتاں تے مسیتاں تو‏ں پنجويں صدى دے دوسرے نصف وچ طلباء دے لیئے تیار ہونے والے حکومتى مدارس وچ پہنچیا_ ایران دے سلجوقیاں نے اصفہان نو‏‏ں اپنا راجگڑھ قرار دتا جو مدتاں پہلے صنعت تے ہنر دا مرکز تھا_ ہن بھى اصفہان وچ سلجوقیاں دی جامع مسجد موجود اے _ اگرچہ اس زمانہ دے بادشاہاں دے محل تے اسک‏‏ے سامنے اک وڈے میدان دے حوالے تو‏ں کچھنئيں بچا_
اصفہان دی جامع مسجد یا اوہ مسجد کہ جو زوار ہ وچ ۵۳۰ قمرى تعمیر ہوئی ابھى بھى اپنى جگہ موجود اے ایہ یقیناً تریخ دی اوہ پہلى مسجد اے کہ جسماں چار ایواناں والى معمارى استعمال ہوئی اے _
سلجوقى دور وچ عمارتاں دی تزیین وچ اِٹ دا استعمال بنیادى اہمیت دا حامل ہُندا سی اسى دور وچ آہستہ آہستہ حاشیے تے اندرونى حصےآں دی چینى دی ٹائلاں تو‏ں تزیین ہونے لگی(۱) سلجوقى دور دے بعد تو‏ں چار ایوان تے گنبد والے نماز خانہ دا نقشہ تمام مسیتاں دی تعمیر وچ استعمال ہونے لگا_
سلجوقى دور دا ہنر صرف مسیتاں دی تعمیر تے انہاں وچ دا شى دا رى دی حد تک محدود نہ سی _ مٹى دے خوبصورت ظروف دا بننا بھى اس دور دا اک اورہنر شمار ہُندا تھا_ انہاں وچ شاہکار ترین نمونے سلجوقى دور وچ چھٹى صدى ہجرى تک رى تے دا شان وچ تیار ہُندے سن (۳)
۱)حسین زدرشیدى ، نقش آجر تے دا شى در نماى مدارس ، تہران ، محمود ماہر النقش ، طرح تے احداء نقش در دا شیکارى ایران دورہ اسلامى ، تہران_
۲) اسلیمى : ایہ ایرانى سبک دا اک جز سی کہ جسماں مختلف ٹیڑھے خطوط بنائے جاندے نيں کہ جو دا شى دا رى ،گچ یا جپسم تو‏ں دا م ، قالین دے ڈیزائن بنانے وچ مختلف رنگاں تو‏ں استعمال ہُندا اے ایہ چھوٹى سى ٹہنى تے پھُلاں دی مانند ہُندا اے _
۳)کریستین پرایس ، سابقہ حوالہ، ص ٦۳ _
منگولاں دے حملے کہ دوران ایران دے دستى فنون آہستہ آہستہ زوال دے شکار ہوگئے_ لیکن اسک‏‏ے باوجود تیمورى دور دے دھاتى شاہکار تے صفوى دور دے فولادى آثار جوہم تک پہنچے نيں بالخصوص جالى دار ظروف اپنى جگہ بے نظیر نيں اسى دور وچ ایران وچ اک ہور نفیس تے خوبصورت فن شروع ہواجوکہ خطى نسخہ جات نو‏‏ں سونے ، چاندى تے جواہر تو‏ں ڈیزائن کرنا سی وقت گزرنے دے ساتھساتھآہستہ آہستہ ایہ فن مقبول ہونے لگا_ صدر اسلام وچ قرآن نویسى دے نتیجے وچ ہى فن خطاطى تخلیق ہويا ہوئے گا بوہت سارے عظیم خطاط ایرانى سن _ خطاطى دی مختلف قسماں وچ دوخاص روشاں یعنى نستعلیق تے شکستہ دے موجد بھى ایرانى سن _
چھٹى صدى ہجرى وچ کہ جدو‏ں سلطان علاء الدین کیقباد نے ایشیا ئے کوچک وچ اپنى حکومت قائم دی تے چونکہ اوہ خود بھى خطاط ، مصور تے بڑھئی سی اس لئی اس نے اپنے راجگڑھ قونیہ نو‏‏ں فنکاراں تے دانشوراں دا مرکز بنادتا_ حقیقت وچ کہہ سکدے نيں کہ پنجويں ہجرى وچ اگرچہ ایشیائے صغیر دی ترک حکومت خراسان تے عراق دے سلجوقیاں تو‏ں جدا ہوگئی تھى لیکن انکا فن تے معمارى اسى طرح ایرانى فن تے معمارى تو‏ں وابستہ سی منگولاں دے ایران اُتے حملہ دے دوران بغیر اسک‏‏ے کہ انہاں نے چاہیا ہوئے یا جانا ہوئے ایرانى ہنرمند افراد کوایشیائے صغیر دی طرف فرار ہونے اُتے مجبور کردیااسى لئی ایہ حملہ اس فن دی روایت دا اس سرزمین دی طرف منتقل ہونے دا باعث بنا _
عالم اسلام دی وسعت تے اسماں متعدد تے مختلف حکومتاں دے ہونے تو‏ں ایہ فائدہ ہويا کہ جدو‏ں بھى کسى حادثہ دے نتیجہ وچ عالم اسلام دے کسى اک حصہ وچ ہنر تے فن نو‏‏ں زوال حاصل ہويا تاں دوسرى کسى جگہ اُتے انہى فنون
۱) مورست ولد مار جنسن ، سابقہ حوالہ ص ۳_۲۰۲_
۱۴۰ نے ترقى بھى دی جدو‏ں ایران منگولاں دے وحشیانہ حملےآں دی زد وچ سی اسى زمانہ وچ مصر دے سلطان بیبرس آرٹسٹ حضرات تے جنگجواں دی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن _ اک قلعہ وچ اک بلند ٹیلے اُتے سلطان بیرس دے حکم اُتے حصار نما د،یوار نماپناہ گاہ بنائی گى اسماں قدیم اہرام جیزہ دے پتھر استعمال کیتے گئے _ اسى زمانہ وچ شیشہ گر حلب تے دمشق وچ موجودتھے کہ جنکے شاہکاراں کوعیسائی لوک پسند کردے سن تے خریدتے سن _ ایہ شیشہ گر لوک اپنے ظروف نو‏‏ں سونے دے پانى تے براق زرد، سرخ تے سبز رنگ دے پانى تو‏ں آراستہ کردے سن _
اسلامى جلد سازى دا ہنر جسماں ہندسى ( Geomatrical )اشکال نو‏‏ں کتاباں دی چرمى جلداں اُتے استعمال کيتا جاندا سی دی کشش نے مصر تے شمالى افریقہ دے ہنرمنداں نو‏‏ں اپنى طرف کھِچیا تے ایہ بالکل وہى زمانہ سی کہ قلمى نسخہ جات وچو‏ں کوفى خط رخصت ہوئے رہیا سی تے اسکى جگہ خط نسخ لے رہیا سی کہ جسماں کوفى خط دی نسبت لچک زیادہ تھى(۱)
ستويں ایل خان غازان خان (٧۰۳_ ٦۹۴ قمرى ) نے اپنے راجگڑھ تبریز نو‏‏ں علم تے دانش تے اسلامى فنون دے مرکز وچ تبدیل کردتا سی _ اوہ با قاعدہ طور اُتے مسلما‏ن ہوچکيا سی اس نے تبریز دے جنوب وچ اک نواں شہر بسایا تے اوتھ‏ے دینى مدارس ، کتابخانہ ، ہسپتال تے اک محل تعمیر کروایا اسک‏‏ے وزیر رشید الدین فضل اللہ ہمدانى جو کہ خود بھى اپنے زمانہ دے ادیباں وچو‏ں سن انہاں نے تبریز دے مشرقى حصہ وچ ربع رشیدى دے ناں تو‏ں اک کمپلیکس بنوایا جو بوہت سارے ثقافتى مراکز تے طالب علماں ، مصوراں ، خطاطاں تے نسخےآں نو‏‏ں سونے تے رنگاں دے پانى مزین کرنے والےآں دے لئی تربیت گاہاں اُتے مشتمل سی _ خود انہاں نے کتاب جامع التواریخ  تالیف دی کہ اج اسک‏‏ے کچھحصے مولف دے زمانہ دی تصاویر دے ساتھموجود نيں _
ایران دی قدیم ترین پینٹنگ اوہ تصاویر نيں کہ جو کتاب منافع الحیوان دے لئی بنائی گئياں تے ایہ کتاب ۴۹۹ قمرى وچ منگول بادشاہ دے حکم اُتے مراغہ وچ دوبارہ لکھى گئی _ اس کتاب دی پینٹنگ تے شاہنامہ فردوسى دے اک نفیس نسخے جس دی نقل (٧۲۰ ھق) وچ تیار دی گئی دی تصاویر وچ چینى فن دی اسلامى ایران دی مصورى اُتے تاثیر واضح طور اُتے محسوس دی جاسکتى اے _
۱۴۱ مصورى دی مانند مٹى دے برتن بنانے دا ایرانى فن بھى چینى فن تو‏ں متاثر تھا،ایہ برتن بنانے والے بجائے اسک‏‏ے کہ اسى سلجوقى روش نو‏‏ں اگے بڑھاندے انہاں نے مختلف (جدید)اور آزاد روشاں نو‏‏ں اختیار کرلیا_ انہاں برتناں تے دیواراں دی دا شى دا رى وچ سیاہ ، خاکسترى ، فیروزى ، ارغوانى تے نیلے رنگ ہلکے تے رقیق انداز بہت دلفریب تے بھلے معلوم ہُندے سن _