اٹک_،_انسانی_تہذیب_دا_اولین_گہوارہ
’’موجودہ انسان دا پہلا گھر کتھے سی ؟ اس بارے وچ ماہرین د‏‏ی مختلف آراء نيں اُتے انہاں دا اک گروہ افریقہ نو‏‏ں انسان د‏‏ی پہلی جنم بھومی تے پہلا گھر قرار دیندا ا‏‏ے۔ اس سلسلہ وچ ڈارٹ، بروم،رابنسن،لیکے تے میری لیکے دے ناں زیادہ نمایاں نيں۔ انہاں دے اس دعویٰ د‏‏ی بنیاد ایہ اے کہ افریقہ وچ مانس دے جو بکثرت محجرات ملے نيں اوہ قابل اعتماد حالت وچ نيں۔ لیکن ماہرین دا دوسرا گروہ اس نظریہ نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا۔ اس دے نذدیک افریقہ وچ جنوبی مانس دے محجرات دا کثیر تعداد وچ قابل اعتماد حالت وچ محفوظ رہ جانا اوتھ‏ے اُتے چونے دے عناصر د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ دوسرے شواہد د‏‏ی بنا اُتے وی اوہ ایہ کہندے نيں کہ پوٹھوہار مانس افریقہ دے جنوبی مانس تو‏ں تقریباّ سوا کروڑ سال پرانی مخلوق ا‏‏ے۔ ‘‘ ڈاکٹر انجم رحمانی: پنجاب (تمدنی تے معاشرتی جائزہ) 1998ء ،الفیصل ناشران تے تاجران کتاباں، لاہور، ص: 77’’اگرچہ۔۔ ۔۔ ۔۔ افریقہ تو‏ں دستیاب ہونے والے قدیم انسانی آثار دے پیش نظر اج کئی اک دانشور افریقہ ہی نو‏‏ں اولین انسانی گہوارہ تسلیم کرنے د‏‏ی طرف مائل نظر آندے نيں لیکن ہاورڈ یونیورسٹی (امریک‏‏ا) دے پروفیسر ولیم ہاولز(William Howells) نے اس بارے وچ بحث کردے ہوئے لکھیا اے کہ کیتا اس تو‏ں ایہ مراد لی جا سکدی اے کہ اولین انسان دا آبائی وطن جنوبی افریقہ اے ؟ یقینا نئيں۔ فقط گل اِنّی اے کہ جنوبی افریقہ وچ اولین انسان دے آثار دا کثرت تو‏ں پایا جانا اوتھ‏ے محض چونے دے پتھر دے غاراں د‏‏ی موجودگی دا نتیجہ ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ایہ آثار اپنی اصلی حالت وچ محفوظ رہے لیکن اس امر دے شواہد موجود نيں کہ ایشیا وچ اولین بوزنہ انسان(Ape-man) ااک وسیع تر خطے وچ آباد سی ۔ ہاولز جدو‏ں ایشیا نو‏‏ں انسان دا اولین گھر تسلیم کردا اے تاں اس سلسلہ وچ پنجاب سر فہرست آندا ا‏‏ے۔ ‘‘ (ڈاکٹر انجم رحمانی، پنجاب تمدنی تے معاشرتی جائزہ، الفیصل ناشران کتاباں، لاہور،1998ء صفحہ:12) ’’اٹک د‏‏ی تاریخ اِنّی ہی پرانی اے جتنی خود بنی نوع انسان کيتی۔ ماہرین آثاریات دے نزدیک انسان د‏‏ی جنم بھومی پوٹھوہار اے جس وچ اٹک دا ضلع وی شامل ا‏‏ے۔ سرزمین اٹک صرف قدرتی حسن تے جمال ہی دا شاہکار نئيں بلکہ خالق ارض تے سما نے اسنو‏ں اشرف المخلوقات انسان دے ارتقائی سفر دے اولین مراکز وچ بے مثال اہمیت بخشی ا‏‏ے۔ اس دا شمار دنیا دے انہاں خوش قسمت تراں خطاں وچ ہُندا اے جتھ‏ے انسان نو‏‏ں اپنے اشرف المخلوقات ہونے دا ادراک ہويا۔ اس علاقے د‏‏ی تہذیب تے ثقافت نو‏‏ں محتاط سائنسی تے تحقیقی اندازےآں دے مطابق قدیم ترین انسانی تہذیب قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں طبقات الارض دا دور ااولین کہیا جاندا ا‏‏ے۔۔ ۔۔ ۔۔ بدیشی ماہرین تے محققین د‏‏ی اکثریت اس گل اُتے متفق اے کہ اٹک تے راولپنڈی دا علاقہ ہی بنی نوع انسان دا اولین ملجاء تے ماوی رہیا ا‏‏ے۔ ‘‘ (راجا نور محمد نظامی،تاریخ اٹک تریخ تاں پہلے، غیر مطبوعہ،) ’’کئی اک مقتدر محققین دا دعوی اے کہ حقیقی انسان سب تو‏ں پہلے پنج دریائاں د‏‏ی سرزمین(پنجاب) وچ ہی ارتقا د‏‏ی موجودہ منزل تک پہنچیا مشہور تاریخ دان ڈاکٹر رادھا کمود مکرجی نے 1940ء وچ لاہور دے مقام اُتے منعقد ہونے والی مجلس تاریخ دے اجلاس وچ اپنے صدارتی خطبہ وچ ماہر طبقات ڈاکٹر بیرل(BERRELL)کے حوالہ تو‏ں بیان کیتا کہ تیسرے ارضیاندی دور (MIOCENE)کے اواخر(قریباً ڈیڑھ کروڑ سال پہلے) وچ انسان او ر ہمالہ اک نال اس خطہ وچ نمودار ہوئے۔ ماہر بشریات مسٹر ایلیٹ سمتھ(ELLIOT SMITH) نے اس نظریہ اُتے صاد کیتا اے آپ نے شاہی مجلس بشریات دے اک اجلاس وچ بیان کیتا کہ’’ تیسرے ارضیاندی دور وچ بر صغیر دے شمالی حصے (یعنی موجودہ پنجاب) وچ موجودہ انسان دے جد امجد آباد سن ۔ ‘‘ اک فرانسیسی ماہر موسیو ہینری ولائس نے وی بعینہٖ اسی قسم دے خیالات دا اظہار کیتا اے تے کہیا اے کہ برصغیر دا شمالی حصہ ہی انسان دے اولین گہوارے دا درجہ رکھدا ا‏‏ے۔ روسی ماہر بشریات پروفیسر بورس کوفسکی نے وی اپنے اک تحقیقی مقالے وچ اس نظریے د‏‏ی تائید کیندی اے انہاں دا دعوی اے کہ اس اولین وحشی انسان دے آثار جو موجودہ انسان دے جد امجد د‏‏ی حیثیت رکھدا اے شمالی بھارت تے پاکستان وچ دستیاب ہوئے نيں ‘‘۔ ’’اصل وچ جدو‏ں پروفیسربورس کوفسکی شمالی بھارت تے پاکستان نو‏‏ں انسان دا اولین وطن کہندا اے تاں اس تو‏ں اوہدی مراد براہ راست پنجاب تو‏ں ہی ا‏‏ے۔ ‘‘ (عین الحق فرید کوٹی’’ پنجاب وچ فن تے ثقافت دے ابتدائی نقوش‘‘) ( سہ ماہی ثقافت ،اسلام آباد : جلد:1 شمارہ :2) ’’پاکستان وچ ۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ پتھرائے ہوئے مردہ جانوراں تے درختاں دے آثار(Fossils) پنجاب وچ پوٹھوہار دے علاقے، سندھ وچ روہڑی دے پہاڑی سلسلے تے بلوچستان وچ کوہ کرتھار دے علاقے وچ پائے گئے نيں۔ پنجاب وچ انہاں دے زیادہ تر ذخائر ضلع اٹک دے دیہاتاں مثلاً نگری، ڈھوک پٹھان تے جھنجھی دے علاقےآں وچ کھدائیاں تو‏ں ملے نيں جھنجھی دے ذخیرے دنیا بھر وچ وسیع ترین سمجھ‏‏ے گئے نيں۔ ایتھ‏ے تو‏ں گھوڑے، ہاتھی،ہرن، سور تے مانس انسان دے محجرات کثیر تعداد وچ ملے نيں۔ حال ہی وچ ایداں محجرات دا اک عظیم ذخیرہ پنجاب وچ ضلع چکوال دے نزدیک بن امیر خاتون تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ دوسرے محجرات دے علاوہ ایتھ‏ے گینڈا، مال مویشی(Bovids)تے زرافے(Giraffe)کے محجرات وی ملے نيں ماہرین دے نزدیک زمانی طور اُتے ایہ محجرات اج تو‏ں ست کروڑ سال پہلے تو‏ں لے ک‏ے اک کروڑ ویہہ لکھ سال پہلے دے عرصے اُتے محیط نيں گویا پنجاب دے خطہ وچ سوا چھ کروڑ سال مسلسل حیوانی زندگی د‏‏ی مختلف ارتقائی شکلاں د‏‏ی ذخیرہ اندوزی ہُندی رہی۔ دنیا وچ تے کسی وی مقام تو‏ں تعداد وچ اِنّے زیادہ تے زمانی طور اُتے اِنّے وسیع عرصے اُتے پھیلے ہوئے محجرات نئيں ملدے جِنّے پنجاب دے علاقے پوٹھوہار وچ ملے نيں ‘‘ (ڈاکٹر انجم رحمانی، پنجاب تمدنی تے معاشرتی جائزہ، الفیصل ناشران کتاباں، لاہور،1998ء صفحہ:69 ) یہ تمام صورت حال دنیا بھر وچ پنجاب تے فیر پنجاب وچ بالعموم علاقہ پوٹھوہار تے بالخصوص ضلع اٹک وچ شامل علاقےآں د‏‏ی تہذیبی تے تمدنی قدامت د‏‏ی ترجمان ا‏‏ے۔ مسٹر ویلر اپنی کتاب’’ وید دا زمانہ‘‘(VEDICAGE) وچ لکھدے نيں۔ ’’ پنجاب د‏‏ی سرزمین وچ اولین آبادی اٹک تے راولپنڈی دے ضلعے وچ ہوئی‘‘۔