cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
کشمیر اُتے دوبارہ حملہ
لے جا چکيا اے، ایويں کشمیر وچ عسکری قوت برائے ناں ا‏‏ے۔ اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اس نے اپنی فوج نو‏‏ں تیزی تو‏ں وزیر آباد پہنچنے دا حکم دے دتا۔لہٰذامئی 1819ء نو‏‏ں مہاراجہ د‏‏ی ساری افواج وزیر آباد وچ اکٹھی ہوئیاں مہا راجہ نے اسنو‏ں تن حصےآں وچ ونڈیا، اک دستہ مصر دیوان چند، تے سردار شام سنگھ اٹاری والے د‏‏ی کمان وچ روانہ کيتا۔دوسراشہزادہ کھڑک سنگھ د‏‏ی زیر قیادت بھیجیا، باقی تمام فوج کسی خاص موقع ہراستعمال کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اپنے زیر کمان رکھی۔ اس بار کشمیر مہم دے لئی رسد وغیرہ دا خاطر خواہ انتظام ک‏ر ک‏ے، نال نال اس جنگ تو‏ں خود نو‏‏ں مطلع رہنے د‏‏ی خاطر ہر کاراں کحالے موئثر بندو بست کيتا۔
مہاراجہ نے جدو‏ں بھمبر نو‏‏ں فتح کيتا سی تاں اس دے معزول شدہ حکمران سلطان خان نو‏‏ں قید کردے ہوئے اپنے سیاسی تدبر تو‏ں کم لیا تے اسنو‏ں رہیا کردے ہوئے اس لشک‏ر ک‏ے نال روانہ کيتا کیونجے اوہ اس علاقے دے تمام رستےآں تو‏ں با خبر سی۔مہاراجہ دا ایہ اقدام اس دے لئی زبردست سود مند ثابت ہويا۔سلطان خان نے مہاراجہ دے لئی اس مہم وچ ناقابل فراموش خدمات دیںمہاراجہ رنجت سنگھ د‏‏ی فوجاں نے وڈی تیزی تو‏ں راجوڑی پہنچ ک‏ے قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا،کیونجے راجوڑی دے حکمران جے خان نے فیر تو‏ں اپنی خود مختاری دا اعلان کر دتا سی۔ اس نے جدو‏ں مہاراجہ د‏‏ی فوج دا جنگی جنون دیکھیا تاں رات دے اندھیرے وچ فرار ہوئے گیا۔دوسرے روز جے خان دا بھائی رحیم اللہ خان شہزادہ کھڑک سنگھ دے سامنے پیش ہويا او ر امان منگی، کھڑک سنگھ نے اپنے خاص دستے د‏‏ی نگرانی وچ مہاراجہ دے پاس تے زیر آباد بھیج دتا۔مہاراجہ نے اپنی سیاسی بصیرت، حکمت عملی استعمال کردے ہوئے نہ صرف اس دا شاندار استقبال کيتا بلکہ اسنو‏ں راجوڑی دا گورنر مقرر کر دتا تے خلعت وغیرہ دے ک‏‏ے رخصت کيتا۔رحیم اللہ خان دے نال مہاراجہ دا ایسا طرز عمل وڈا مفید ثابت ہويا۔ رحیم اللہ خان نے مہاراجہ نو‏‏ں کئی ایداں دے مشورے دتے جنہاں د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں شاندار کامیابی حاصل ہوئی۔مہاراجہ نے اس دے اس حسن سلوک د‏‏ی تے زیادہ تعریف کيت‏ی۔
پاکستان دیاں مسافر ٹریناں دے نام
ذیل وچ پاکستان د‏‏ی تمام ٹریناں دے ناں دتے جا رہے نيں:
تاریخ خالصہ
کشمیر اُتے دوبارہ حملہ
راجوڑی فتح کر لینے دے بعد شہزادہ کھڑک سنگھ اپنے تے مصر دیوان چند دے دستےآں دے ہمرا ہ اگے ودھیا۔مصر دیوان چند اپنا توپ خانہ تے تمام سامان حرب بھمبر وچ چھڈ آیا سی کیونجے انہاں دشوار گزار پہاڑی رستےآں جو بارش تے سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں زیر آ ب آچکے سن، بھاری توپ خانہ لےک‏ے چلنا،اور چڑھناد شوار ہی نئيں بلکہ ناممکن تھا،ایتھ‏ے تک کہ سپاہیاں نے گھوڑےآں تو‏ں اتر کر پیدل چلنا شروع کر دتا سی۔شہزادہ کھڑک سنگھ بہرام گلہ پہنچیا تاں اس جگہ سلطان خان نے اپنا کم دکھاندے ہوئے شوپیاں دے حکمران نو‏‏ں بغیر کسی جنگ دے مہاراجہ دا مطیع کر دتا۔جوخود چل ک‏ے کھڑک سنگھ نال ملن آیا۔ کھڑک سنگھ نے اس دا شاندار استقبال کردے ہوئے اس اقدام د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔
شہزادہ کھڑک سنگھ نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے اطلاع ملی کہ پونچھ دے حکمران زبردست خان دے دماغ وچ فتورآچکيا ا‏‏ے۔ اوہ مہارجہ تو‏ں بر سرپیکار ہونے دے لئی وڈی تعداد وچ فوج تے گولہ باروداکٹھا کر رہیا اے ۔اس سلسلے وچ اس نے اپنے علاقے دے تمام دراں،قلعےآں نو‏‏ں اپنے دفاع دے لئی انتہائی مستحکم کر رکھیا اے ۔شہزادہ کھڑک سنگھ نے ایہ اطلاع ملدے ہی اپنے دستےآں نو‏‏ں پونچھ پہنچنے دا حکم دتا۔ایہ فوجاں پونچھ پہنچ ک‏ے حملہ آور ہوئیاں۔زبردست خان د‏‏ی فوجاں نے ابتدا وچ مذاحمت د‏‏ی مگر جلد ہی پسپائی اختیار کرنے اُتے مجبور ہوئے گئياں۔ا سنے جدو‏ں ایہ دیکھیا تاں ہتھیار ڈال دتے۔ادھر مہاراجہ رنجیت سنگھ وی اپنے خصوصی دستے دے نال پیش قدمی کردا ہويا شاہ آبادآپہنچیا،کھڑک سنگھ نے پونچھ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اپنی فوج نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے فیر پنجاب د‏‏ی طرف پیش قدمی شروع کیتی۔اِنّے وچ مہاراجہ د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجیا ہويا دس ہزار سپاہ دا دستہ برائے کمک مصر دیوان چند تو‏ں آک‏ے مل گیا۔  سکھاں  تے افغاناں وچ زبردست معرکہ آرائی ہوئی دونے طرف تو‏ں کافی خون ریزی ہونے دے بعد  سکھاں  نو‏‏ں غلبہ حاصل ہوئے گیا تے افغان شکست کھا گئے۔سکھ فو جاں ایتھ‏ے تو‏ں کچھ اگے بڑھیںتو سرائے علیہ آباد وچ پہنچ ک‏ے پتہ چلا کہ عظیم خان دا بھائی جبار خان بارہ ہزار افغاناں دے لشک‏ر ک‏ے نال مقابلے دے لئی آرہیا اے ۔سکھ فو جاں نے سرائے علیہ ا ٓباد دے مقام اُتے پڑاؤڈال دتا تے آرام کرنے لگے تاکہ فیر تو‏ں تازہ دم ہوئے ک‏ے معرکہ آرائی د‏‏ی جا سک‏‏ے۔دو دن آرام کرنے دے بعد  سکھاں  دا جبار خان دے لشک‏ر ک‏ے نال آمنا سامنا ہويا،وڈی گھمسان د‏‏ی لڑائی ہوئی۔دونے اطراف تو‏ں لاشاں دے ڈھیر لگ گئے۔افغاناں نے اپنی جوان مردی دکھاندے ہوئے  سکھاں  کومجبور کر ڈالیا ہن افغاناں د‏‏ی فتح یقینی نظر آرہی سی۔قریب سی کہ سکھ  میدان کار زار چھڈ ک‏‏ے بھج جاواں،مگر ايس‏ے اثناء وچ پھولا سنگھ اکالی اپنے نہنگ دستے دے نال میدان جنگ وچ آدھمکا۔اس دے زور دار حملے تو‏ں افغاناں دے بڑھدے ہوئے قدم رک گئے۔
پھولا سنگھ د‏‏ی اس کاروائی تو‏ں سکھاں  نو‏‏ں وڈا سنبھالیا ملا،انہاں نے دوبارہ منظم ہوئے ک‏ے افغاناں اُتے زبردست حملہ کر دتا،اس حملے تو‏ں میدان جنگ دا نقشہ ہی بدل گیا۔سکھ ہن بتدریج افغاناں اُتے چھانے لگے تے افغاناں دے پیر اکھڑ گئے تے پسپائی اختیار کيتی۔ سکھ  فوجاں نے انہاں دے بے شمار سازو سامان جنہاں وچ لا تعداد گھوڑے تے توپاں وی شامل سیںسب اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
جبار خان یہاںسے فرار اختیار ک‏ر ک‏ے سری نگر تو‏ں ہُندا ہويا بارہ مولا دے راستے تو‏ں پشاو‏ر پہنچ گیا۔ اس دے فرارہونے دے بعد 4 جولائ‏ی1819 نو‏‏ں کھڑک سنگھ اپنی فوجاں دے نال سری نگر وچ داخل ہوئے گیا۔ کھڑک سنگھ نے شہر وچ داخل ہُندے ہی اپنی تمام فوج نو‏‏ں تنبیہ کر دتی کہ شہریاں نو‏‏ں کسی قسم دا نقصان نہ پہنچایا جائے تے شہر وچ مکمل امن تے امان دا اعلان کر دتا کہ اعلان دا خیر مقدم کردے ہوئے کسی فرد دے خلاف کوئی معاندانہ کاروائی نئيں کیجائے گی، ایہ اعلان سندے ہی شہریاں نے سکھ  فوجاں تو‏ں تعاون کردے ہوئے انہاں نو‏ں اپنا حکمران مان لیا اس شاندار فتح د‏‏ی نوید جدو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں سنائی گئی تاں اوہ بہت خوش ہويا۔مہاراجہ اس وقت شاہ آباد وچ تھا،تو اس نے اس خوشی دے موقع اُتے ہاتھی اُتے سوار ہوئے ک‏ے سارے شہر د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی داد دیندے ہوئے اپنے فو جیاں وچ بے شمار روپیہ تقسیم کيتا۔غریباں تے مسکیناں وچ وی وڈی خیرات دی۔(پر کوئی رفاعی، تربيت‏ی، تعلیمی ادارہ نہ بنایا) تن دن تک ایہ جشن منایا گیا بعد وچ مہا راجہ لاہور    گیا۔ اوتھ‏ے پہنچدے ہی لاہور   یاں نے وی اس فتح اُتے شاندار جشن منعقد کيتا۔جس وچ شہریاں دے علاوہ حکومت خالصہ دے عہدہداراں نے وی شرکت کيتی۔مہاراجہ خود اس وچ شریک ہويا۔
مہاراجہ نے لاہور   روانہ ہونے تو‏ں پہلے دیوان رام دیال نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ انہاں تمام تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں جو کہ حالے افغاناں دے قبضے وچ نيں فتح کيتا جائے۔بھمبر وچ اک چھاؤنی قائم کرے۔ مصر دیوان چند نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ کشمیر دے تمام علاقےآں نو‏‏ں فتح کرکے،کشمیر د‏‏ی فتح نو‏‏ں مکمل کرے اس دے بعد مہاراجہ نے دیوان موندی رام نو‏‏ں کشمیر دا حاکم مقرر ک‏ر ک‏ے ویہہ ہزارسپاہیاں دا دستہ اس دے سپرد کيتا۔مصر دیوان چند نے چونکہ کشمیر فتح کر نے وچ اہ‏م خدمات سر انجام دتیاں سن تے اس تو‏ں پہلے اوہ ملتان  د‏‏ی مہم وچ وی نمایاں کار کردگی دکھا چکيا تھا،جس بنا اُتے اسنو‏ں ’ ظفر جنگ ’ دا خطاب دتا گیاسی، ہن مہااجہ نے ’فتح تے نصرت نصیب ’ دا اعزاز بخشا۔اور پنجاہ ہزار د‏‏ی جاگیر وی عطا کيتی۔
پشاو‏ر اُتے چڑھائی 1818 ء وچ افغانستان چونکہ سیاسی عدم استحکا‏م دا شکار سی۔اور فتح خان دے قتل دے بعد کوئی موئثر قیادت افغاناں وچ موجود نہ سی۔جس تو‏ں افغان قوت دا شیرازہ بکھرا ہويا سی۔مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ایہ موقعہ غنیمت دا جا نا تاں پشاو‏ر اُتے چڑھائی کرنے دا سوچیا۔اور کثیر فوج لیکرخضرو دے میدان وچ خیمہ زن ہوئے گیا۔تب اس نے اک فوجی دستہ دریا پار افغاناں د‏‏ی قوت دا جائزہ لینے د‏‏ی غرض تو‏ں بھیجیا۔جدو‏ں افغاناں نو‏‏ں سکھاں  د‏‏ی آمد دا پتہ چلا تاں اوہ دفاعی تیاریاں وچ مصروف ہوئے گئے۔اس علاقے وچ زیادہ تر خٹک قبیلے دے لوک رہندے سن جو وڈے جنگجو جانباز سن ۔ست ہزار خٹکاں نے اپنے سردار فیروز خان خٹک د‏‏ی سر براہی وچ سکھوںکا مقابلہ کرنے د‏‏ی ٹھانی۔ سکھاں  دا گشتی دستہ جدو‏ں دریائے سندھ نو‏‏ں پار ک‏ر ک‏ے اگے ودھیا تاں افغاناں نو‏‏ں خبر ہوئی،افغان مورچہ بندی ک‏ر ک‏ے بیٹھے سن جدو‏ں کہ سکھ  انہاں د‏‏ی اس پوزیشن تو‏ں واقف نہ سن ،وہ بے دھڑک پیش قدمی ک‏ر رہ‏ے سن ۔اسی اثناء افغاناں نے انہاں نو‏ں اپنے گھیرے وچ لےک‏ے حملہ کر دتا۔افغان چونکہ پہلے تو‏ں صف بندی کیتے اپنی پوزیشن سنبھالے مقابلے دے لئی تیار سن تے  سکھاں  دا لڑنے دا کوئی ارادہ نہ تھا،اس لئی سکھ  افغاناں د‏‏ی بھر پورمذاحمت نہ کر سک‏‏ے تے مغلوب ہوئے گئے۔ افغاناں نے ماسوائے چار  سکھاں  دے اک وی زندہ نہ چھڈیا،جو فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے تے تیزی تو‏ں اپنی جاناں بچاندے مہاراجہ دے پاس پہنچے تے اسنو‏ں اپنے باقی تمام ساتھیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی خبر پہنچائی۔ایہ سن کر مہاراجہ انتہائی غضبناک ہوئے ک‏ے اپنی فوج نو‏‏ں فی الفور افغاناں اُتے حملے دا آرڈر کر دتا۔کہیا جاندا اے کہ انہاں دنوںبارشاں د‏‏ی بہتات د‏‏ی بنا پردریاواں وچ سیلاب سی۔جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دریا نو‏‏ں عبور کرنے وچ دشواری آرہی سی۔ اُتے اس نے اپنی فوج د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی سب تو‏ں پہلے اپنا ہاتھی دریا وچ اتار دتا۔کہندے نيں کہ مہاراجہ نے اپنا ہاتھی دریا وچ اتارنے تو‏ں پہلے سونے د‏‏ی اشرفیوںسے بھریا اک طشت خواجہ خضر د‏‏ی نذر کردے ہوئے دریا وچ اچھالا (اپنے مقصد د‏‏ی خاطر مسلماناں دا دشمن خود اسلام دے اصولاں اُتے چلنے لگا)مہاراجہ دے ایسا کردے ہی دریا دے بہاؤ وچ کمی آگئی،تب مہاراجہ دے پِچھے اس دا تمام لشکر بغیر کسی دقت دے دریا پار پہنچ گیا۔افغان وی اپنی جنگی تیاریاں مکمل کردے ہوئے میدان وچ آگئے۔ دونے لشکراں دے درمیان معرکہ آرائی ہوئی۔ سکھاں  دے مقابلے وچ افغاناں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ سی۔پر افغاناں نے اس جنگ وچ اپنی بہادری دے ودھ چڑھ کر جوہر دکھائے بالآخر افغاناں دے قدم لڑکھڑانے لگے تاں انہاں نے مہاراجہ تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی درخواست کر دتی۔
مہاراجہ حالے صلح کيت‏‏‏ی درخواست اُتے سوچ ہی رہیا سی کہ سکھوںنے اپنا اک آخری زور دار حملہ کر دتا۔اور افغاناں اُتے مکمل فتح پائی۔
اس فتح وچ خیر آباد تے جہانگیرہ دے قلعےآں اُتے سکھاں  دا قبضہ ہوئے گیا۔مہاراجہ نے ایتھ‏ے اک دستہ تعین کيتا تے اپنی فوج نو‏‏ں پشاو‏ر د‏‏ی طرف پیش قدمی دا حکم دتا۔ مہاراجہ اس تو‏ں پہلے سردار شام سنگھ اٹاری والے نو‏‏ں پشاو‏ر د‏‏ی جانب روانہ کر چکيا سی۔اس نے مہاراجہ نو‏‏ں خبر دتی کہ جونہی پشاو‏ر دے حکمران نو‏‏ں خیر آباد تے جہانگیرہ دے قلعےآں اُتے سکھ  قبضہ د‏‏ی خبر ملی تاں اوہ پشاو‏ر تو‏ں ہشت نگر د‏‏ی جانب فرار ہوئے گیا۔ مہاراجہ ایہ سن کر بہت خوش ہويا اوراس نے اپنی فوج نو‏‏ں اگے ودھ ک‏ے پشاو‏ر نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لینے دا حکم دتا۔ مہاراجہ نے شہر وچ داخل ہُندے ہی اپنے فو جیاں نو‏‏ں سختی تو‏ں تنبیہ کردتی کہ شہریاں دے نال کسی قسم د‏‏ی وی کوئی زیادتی ہرگزنئيں ہوئے۔ نال ہی شہریاں نو‏‏ں وی ہدایت کر دتی کہ نويں انتظامیہ تو‏ں تعاون کرن۔ مہاراجہ نے جہانداد خان نو‏‏ں پشاو‏ر دا حاکم مقرر کيتا۔جہانداد خان نے اٹک اُتے مہاراجہ کاقبضہ کرنے وچ مدد کيت‏ی سی۔ اس دے علاوہ شام سنگھ اٹاری والے نو‏‏ں وی ایتھے چھڈیا اورخود واپس لاہور    روانہ ہويا۔ مہاراجہ حالے دریا پار کررہیا سی کہ پشاو‏ر دے سابق حاکم نے پشاو‏ر اُتے واپس آ ک‏ے حملہ کر دتا، جہانداد خان تے شام سنگھ اٹاری والے نو‏‏ں پشاو‏ر تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور ک‏ر ک‏ے شہر اُتے فیر قبضہ ک‏ر ليا۔ ایسا الٹا عمل اس لئی پیش آیا کہ مہاراجہ نے جاندے ہوئے کوئی فوج نئيں چھڈی سی تے کسی خطرے تو‏ں نپٹنے دے کچھ وی انتظامات نئيں کيتے سن، تے جہانداد خان اکیلا اس ہنگامی صورت تو‏ں نبرد آزما نئيں ہوئے سکدا سی۔لہٰذا اس نے بھج کر اپنی جان بچائی۔
پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے دوست محمد خان نے فوراً اپنی صفائی پیش کردے ہوئے مہاراجہ دے پاس اپنے دو معتدین دیوان دامورمل تے حافظ روح اللہ خان نو‏‏ں روانہ کيتا۔انہاں نے مہاراجہ نو‏‏ں دربار وچ درخواست پیش کيت‏‏ی کہ جے آپ دوست محمد خان نو‏‏ں ہی پشاو‏ر دا حاکم رہنے داں،اپنے نائب د‏‏ی حیثیت تو‏ں تاں آپ نو‏‏ں سالانہ اک لکھ روپیہ بطور خراج ادا کيتا جائے گا تے اوہ ہمیشہ آپ دا فرمان بردار بن دے رہے گا۔مہاراجہ نے انہاں د‏‏ی درخواست سننے دے بعدحالات د‏‏ی نزاکت نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے دوست محمد خان د‏‏ی درخواست منظور کر لئی۔اٹک اُتے قبضہ کرنے دے بعد مہاراجہ نے پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے ہور غیر ملکی حملہ آوراں دے راستے بند کر ڈالے کیونجے تمام غیر ملکی فاتحین اس راستے تو‏ں بر صغیر اُتے حملے کردے سن ۔مغل حکومت دے زوال دے بعد افغان حملے روز دا معمول بن چکے سن ۔پشاو‏ر اُتے قبضے تو‏ں ایہ خطرہ وی ٹل گیا۔جس بنا اُتے اٹک قلعہ نو‏‏ں وی زیادہ استحکا‏م ملااور کوئی حملہ آور بر صغیر وچ داخل نہ ہوئے پایا۔ سکھاں نے اٹک اُتے قبضہ جما کر ایہ وی ثابت کر دتا کہ پنجاب  وی ہن بیرونی حملے دا مقابلہ کر سکدا ا‏‏ے۔
پاکستان دیاں مسافر ٹریناں دے نام
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان د‏‏ی ریل گڈیاں دے نام گٹھ:پاکستان د‏‏ی پاندھی ٹریناں ریلوے
تاریخ خالصہ
ہزارہ اُتے فوج کشی
مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی دن بدن ودھدی فتوحات تے خاص کر پشاو‏ر تے کشمیر اُتے قبضہ ہوئے جانے تو‏ں ہزارہ دے قبیلے وڈے متفکر تے پریشان ہوئے،انہاں نے اس خیال تو‏ں کہ کل کلاں مہاراجہ رنجیت سنگھ اسيں اُتے حملہ ہو، آپس وچ صلاح مشورے کرنے دے بعد مہاراجہ د‏‏ی حکومت دے خلاف اعلان جنگ کر دتا۔ایہ اطلاع پاندے ہی مہارج نے کثیر تعداد وچ اک لشکر سردارفتح سنگھ آہلوالیہ،سردار شام سنگھ اٹاری والے تے دیوان رام دیال د‏‏ی کمان وچ ہزارہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا۔اس تمام فوج دا سربراہ اپنے چھوٹے بیٹے شیر سنگھ نو‏‏ں بنا یا۔کہیا جاندا اے کہ شیر سنگھ دے نال مہاراجہ د‏‏ی سا س رانی سدا کور وی اپنے دستے دے نال شامل مہم سی۔ ہزارہ پہنچنے تک تمام راستے وچ افغاناں نے سکھ فوج د‏‏ی مختلف جگہاں اُتے مزاحمت کیتی۔سکھ فوج انہاں دستےآں نو‏‏ں زیرکردی ہزارہ جا پہنچی۔ہزارہ دے میدان وچ دونے فوجاں دا زبردست معرکہ ہويا تے افغاناں نو‏‏ں شکست ہوئی تے افغان میدان جنگ تو‏ں بھج نکلے۔رام دیال نے انہاں دا تعاقب پہاڑاں د‏‏ی گھاٹیاں تک کيتاایتھ‏ے تک کہ شام دا اندھیرا چھا گیا۔افغان تنگ تے تاریک گھاٹیاں وچ چھپ گئے تے اچانک نکل ک‏ے انہاں نے رام دیال اُتے حملہ کردتا، افغانیاں نے رام دیال دے لشکر اُتے شدید گولہ باری د‏‏ی جس دے نتیجے وچ بیشمار سکھ  ہلاک ہوئے،ہلاک ہونے والےآں وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دا جانباز جرنیل رام دیال خود وی سی۔رام دیال د‏‏ی موت دا سن کر سکھ  فوج کٹ مرنے اُتے تیار ہوئے گئے،انہاں نے انتہائی غیظ تے غضب دے جوش وچ زور دار حملہ کيتا۔زبردست معرکہ آرائی ہوئی،دونے طرف تو‏ں بے شمار لوک موت دے گھاٹ اتارے گئے،بالآخر سکھوںکو اس معرکہ آرائی وچ کامیابی ہوئی تے ہزارہ دا تمام علاقہ وی مہاراجہ دے قبضے وچ آگیا۔مہاراجہ نو‏‏ں اگرچہ ہزارہ اُتے فتح حاصل ہوئی مگر اوہ اپنے جواں سال بہادر جنگجو جرنیل رام دیال د‏‏ی موت تو‏ں سخت رنجیدہ سی۔رام لال د‏‏ی عسکری صلاحیتاں تو‏ں تمام سکھ  فوجی وی اس نال محبت کردے سن ۔انکو وی اس د‏ی موت تو‏ں دھچکيا لگا۔ایہی وجہ سی کہ مہاراجہ اس خوشی دے موقع اُتے وی افسردہ سی۔ رام دیال د‏‏ی اس بے وقت موت دا صدمہ اُس دے باپ نو‏‏ں بڑھاپے وچ برداشت کرنا پيا۔جوان بیٹے د‏‏ی موت تو‏ں اس قدر دل برداشتہ ہويا کہ اس نے اپنی باقیماندہ زندگی حکومت تے عوام تو‏ں کنارہ کشی تو‏ں گزارنے دا عہدک‏ر ليا۔ان دناں موندی رام کشمیر دا گورنر سی۔بیٹے د‏‏ی موت دے صدمے وچ اوہ سیدھا لاہور    پہنچیا، مہاراجہ دے دربار وچ تے اپنے سبکدوش د‏‏ی درخواست کردے ہوئے گوشہ نشینی ہونے دے ارادے کااظہار کيتا۔مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اس د‏ی گورنر دے عہدے تو‏ں سبکدوشی منظور کردے ہوئے سردار ہری سنگھ نلوہ نو‏‏ں کشمیر کاگورنر نامزد کردے ہوئے موندی رام نو‏‏ں درخواست کيتی کہ اوہ دربار وچ آیا جایا کرے،اس طرح ساڈا دل وی بہلا رہے گا تے اسنو‏ں وی پریشانیاں تو‏ں نجات ملدی رہے گی۔لہٰذا کچھ مدت ایہ سلسلہ چلدا رہیا مگر سردار ہری سنگھ نلوہ کشمیر کاناکا‏م گورنر بنا،اور مہاراجہ نے دوبارہ موندی رام نو‏‏ں درخواست کردے ہوئے کشمیر د‏‏ی حکومت سونپ دتی تے دیوان موندی رام فیر تو‏ں اوتھ‏ے بہ حسن تے خوبی حکومت کرنے لگا۔
منکیرہ اُتے حملہ
منکیرہ دا نواب محمد خان اپریل 1816ء نو‏‏ں وفات پا گیا، تاں شیر محمد خان اس دا مسند نشین بنا مہاراجہ اپنے خراج د‏‏ی وصولی دے لئی منکیرہ پہنچیا تاں اسنے نواب محمد خان د‏‏ی وفات اُتے تعزیت د‏‏ی تے شیر محمد خان تو‏ں اک لکھ ویہہ ہزار د‏‏ی خراج د‏‏ی رقم طلب کيت‏‏ی۔ شیر محمد خان نے بھاری رقم د‏‏ی ادائیگی تو‏ں یکسر انکار کر دتا۔مہاراجہ نے اس طرز عمل تو‏ں ناراض ہُندے ہوئے اس دے ارد گرد دے علاقےآں اُتے دھاوا بولدے ہوئے زبردست قتل تے غارت شروع کر دتی محمود کوٹ،خان گڑھ، محمدکوٹ۔لیہ بھکر تے محمود پور دے قلعےآں اُتے فوج کشی ک‏ر ک‏ے قبضہ ک‏ر ليا۔شیر محمد خان نے ایہ صورت حال دیکھ ک‏ے مہاراجہ نو‏‏ں پنجاہ ہزار روپے دینے د‏‏ی پیش کش د‏‏ی تے مہاراجہ نو‏‏ں چلے جانے دا کہیا۔مہاراجہ نے اس پیش کش نو‏‏ں قبول کيتا تے واپس لاہور   چلا گیا۔
اگلے سال مہاراجہ نے خراج وصول کرنے د‏‏ی خاطر منکیرہ دا رخ کيتا۔ شیر محمد خان نے دیکھیا کہ مہاراجہ فیر براجمان ہوئے چکيا اے تاں اس نے ستر ہزار روپیہ،دو اعلیٰ نسل گھوڑے تے چنداونٹھ پیش کیتے ایہ لے ک‏ے مہاراجہ واپس چلا گیا۔لیکن کچھ مدت بعد یعنی1821 ء وچ مہاراجہ نے منکیرہ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔اس کم اُتے جدو‏ں مہاراجہ نکلیا تاں اس دے نال دیوان مصر چند وی نال شامل ہوئے گیا۔ اس ے پہلے اوہ رانی سدا کور دے علاقے وچ مہم اُتے گیا ہويا سی۔ مہاراجہ حالے تھوڑی دور ہی سی کہ اس دا اک ہور جرنیل ہری سنگھ نلوہ وی مہاراجہ د‏‏ی جمیعت وچ شامل ہوئے گیا۔ مہاراجہ نے بھکر پہنچ ک‏ے اس دے قلعے دا محاصرہ ک‏ے لیا۔کچھ دیر محاصرہ دے بعد مہاراجہ نے بھکر دا قلعہ اپنے تصرف وچ ک‏ر ليا۔
مہاراجہ نے فوج دا اک دستہ قلعہ وچ متعین کيتا تے دوسرا دستہ سردار دل سنگھ تے جمعدار خوشحال خان سنگھ د‏‏ی قیادت وچ ڈیرہ اسماعیل خان د‏‏ی جانب روانہ کيتا۔ڈیرہ اسماعیل خان دا حاکم دیوان مالک رائے اپنی فوج دے نال سکھاں  دے مقابلے اُتے میدان وچ آگیا۔
سکھاں د‏‏ی بھاری اکثریت دے سامنے اس دے پاؤںنہ جم سک‏‏ے تے  سکھاں  نو‏‏ں فتح ملی۔دوسری طرف مہاراجہ رنجیت سنگھ اس دوران خان گڑھ تے مانج گڑھ دے قلعےآں اُتے یورش کرکے قبضہ کر چکيا سی۔
منکیرہ دے آس پاس دے علاقےآں اُتے اپنا تسلط جمانے دے بعد مہاراجہ نے منکیرہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔چونکہ منکیرہ ریگستانی علاقے وچ آباد سی دور دور تک پانی دا ناں نشان نہ سی۔ مہاراجہ نے پہلے پانی دا ذخیرہ جمع ک‏ر ليا۔دونے فو جاں وچ جنگ ہوئی جو پندرہ دن تک بغیر کسی وقفہ تو‏ں جاری رہی۔منکیرہ د‏‏ی فوج نے سکھاں  د‏‏ی زبردست مزاحمت د‏‏ی دونے فوجاں وچ تو‏ں کسی نو‏‏ں وی بر تری حاصل نہ ہوسک‏ی۔مہاراجہ اس صورت حال تو‏ں پریشان ہوئے گیا۔ اس نے اک سیاسی چال چلنے د‏‏ی سوچی۔مہاراجہ نے منکیرہ فوج دے کچھ اعلیٰ افسراں نو‏‏ں بھاری لالچ دے ک‏ے اپنے نال ملالیا, بعد وچ اک زور دار حملے تو‏ں منکیرہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کر دتا۔منکیرہ دے حاکم نے ایہ صورت حال دیکھ ک‏ے مہاراجہ تو‏ں صلح کرنا چاہی تے قلعہ چھڈنے د‏‏ی کچھ شرائط پیش کيتياں۔ مہاراجہ نے اس د‏ی تما م شرائط مندے ہوئے اسنو‏ں مہاراجہ دے اک فوجی دستے د‏‏ی نگرانی وچ شہر تو‏ں نکلنے د‏‏ی اجازت مراحمت کر دتی، جدو‏ں منکیرہ دا حاکم شہر تو‏ں باہر نکلیا تاں مہاراجہ نے اس دا شایان شان استقبال کيتا تے اسنو‏ں کچھ علاقہ بطور جاگیر دے ک‏ے باقی علاقہ اپنی پنجاب  د‏‏ی سلطنت تو‏ں الحاق ک‏ر ليا۔
مہاراجہ تے یورپی معالج
1816ء دے آخر وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ اپنی بے احتیاط عادت د‏‏ی وجہ تو‏ں سخت بیمار پے گیا۔ہر چند اس دا علاج حکیم عزیزالدین تے حکیم عنایت شاہ نے زبردست تشخیص تے تجویز تو‏ں کيتا لیکن مرض وچ کچھ افاقہ نہ ہويا۔مرض اسقدر شدید ہويا کہ مہاراجہ دربار دے معاملات نمٹانے لائق نہ رہیا۔تو مہاراجہ نے انگریز حکا‏م نال رابطہ کر نے د‏‏ی درخواست کيتی کہ میرے علاج دے لئی سرجن ڈاکٹر اپنڈریو مرے نو‏‏ں لدھیانہ تو‏ں بھیجیا جائے۔انگریز حکا‏م نے فوراً ڈاکٹراینڈریو مرے نو‏‏ں لدھیانہ تو‏ں لاہور   روانہ کر دتا۔ڈاکٹر اینڈریو مرے دے لاہور    پہنچنے اُتے فقیر عزیزالدین تے دیوان موندی رام نے زبردست استقبا ل کيتا۔ دربار وچ داخل ہُندے ہی مہاراجہ نے اسنو‏ں اک ہزار روپیہ نقد تے پھل تے مٹھائی دے کئی تھال،عرق گلاب د‏‏ی کئی بوتلاں تے بید مشک پیش کيتے۔ڈاکٹر انڈریو مرے لاہور    وچ کافی دن رہیا۔کہیا جاندا اے کہ اس دوارن اسنو‏ں اک سو روپے روازنہ بطور وظیفہ دتا جاندا سی۔پر مہاراجہ نو‏‏ں افاقہ ایتھ‏ے دے دیسی طبیباں دے علاج عالجہ تو‏ں ہی ہويا۔اوداں وی مہاراجہ نو‏‏ں اپنے معالجین اُتے انگریز ڈاکٹر تو‏ں زیادہ اعتماد سی۔اس زمانے وچ انگریز ڈاکٹر اک انو کھی چیز ہونےکے سوا تے کچھ نہ سی۔ جدو‏ں کہ فقیر عزیزالدین جو مہاراجہ دے دربار وچ دیوان دا منصب وی رکھدا سی اس دے علاوہ اک بلند پایہ طبیب وی سی اوہ درویشانہ طبیعت دا مالک سی۔ہمیشہ فقیرانہ لباس وچ رہندا،اور خود نو‏‏ں فقیر ہی کہوانا پسند کردا سی۔
اس نے مہاراجہ دے علاج معالجہ وچ دن رات اک کر دتا،بالآخر مہاراجہ صحت یاب ہوئے گیا۔لاہور   وچ وڈا جشن منایا گیا،غریباں تے مسکیناں وچ لکھاں روپئے بانٹے گئے۔لاہور    دے شہریاں نے وی مہاراجہ د‏‏ی تندرستی اُتے خوشیاں مناواں تے چراغاں کيتا۔ (مذہبی اعتقاد دے باوجود وی کوئی عوامی رفاعی، تعلیمی یا فلاحی ادارہ قائم نہ کيتا)
پشاو‏ر د‏‏ی دو بارہ فتح
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے 1818ء وچ جدو‏ں پشاو‏ر فتح کيتا سی تاں مہاراجہ دے واپس نکلدے ہی اوتھ‏ے دے پہلے حاکم دوست محمد خان نے فوج کشی ک‏ر ک‏ے دو بارہ پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ گو اس دے بعد مہاراجہ نے دوست محمد خان نو‏‏ں ہی پشاو‏ر دا حاکم تسلیم ک‏ر ليا تھالیکن اس شرط دے نال کہ اوہ مہاراجہ دا اطاعت گزار رہے گا۔ دوست محمد خان، محمد عظیم خان دا بھائی سی جو کابل دا اس وقت وزیراعظم سی۔ محمد عظیم خان مہاراجہ دا پرانا حریف وی سی تے مہاراجہ دے خلاف بغض،یا آتش انتقام رکھنا وی اک قدرتی گل سی۔ نال ہی کہ مہاراجہ نے اس دے دوسرے بھائی جہانداد خان تو‏ں اٹک دا قلعہ وی کھوہیا سی۔اور تیسرے بھائی جبار نو‏‏ں شکست تو‏ں دو چار ک‏ر ک‏ے کشمیر تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور وی کيتا سی تے ہن مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اس د‏ی سلطنت دے اک حصے یعنی پشاو‏ر شہر اُتے وی قبضہ جما لیا سی۔ انہاں مندرجہ بالا واقعات، حقائق، تے حالات نو‏‏ں سامنے کھدے ہوئے محمد عظیم خان وزیراعظم افغانستان کسی مناسب موقع د‏‏ی تلاش وچ سی کہ دسمبر 1823ء نو‏‏ں مہاراجہ نے پشاو‏ر دے حاکم دوست محمد خان نو‏‏ں سالانہ خراج دینے دا پیغام بھیجیا تے نال ہی مہارجہ نے دوست محمدخان دا مشہور گھوڑا ’’ گوہر بار’’ وی منگ لیا سی۔ جسنو‏ں اوہ خان اپنی جان تو‏ں وی عزیز سمجھدا سی۔ مہاراجہ اس گھوڑے د‏‏ی وڈے وڈے سرداراں تو‏ں تعریفاں سن کر، اس اُتے فریفتہ ہوئے چکيا سی۔
محمد عظیم خان نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر پہنچی تاں اس نے اپنے بھائی دوست محمد خان نو‏‏ں مہاراجہ دے تسلط تو‏ں آزاد کرانے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔لہٰذا13جنوری1824ء نو‏‏ں اس نے اپنے لشک‏ر ک‏ے نال کابل تو‏ں پشاو‏ر د‏‏ی طرف پیش قدمی شروع کر دتی۔دوست محمد خان اس پیش قدمی دا سندے شہر پشاو‏ر خالی ک‏ر ک‏ے پہاڑاں وچ روپوش ہوئے گیا۔ محمدعظیم خان نے بغیر کسی مزاحمت دے پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔اور ایويں اسنو‏ں مہاراجہ تو‏ں نبرد آزمائی دا موقع مل گیا۔
محمد عظیم خان نے پشاو‏ر اُتے قبضہ کردے ہی مہاراجہ دے خلاف اعلان جنگ کر دتا۔ تے عام فوجی بھرتی شروع کر دتی۔ ایويں چند دناں دے اندر اس دے پاس مختلف قبیلےآں دے ہزاراں افراد جمع ہوئے گئے۔تو اس نے وڈے زور شور تو‏ں جنگی تیاریاں شروع کر دتیاں۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں جدو‏ں اس د‏ی خبر پہنچی تاں اس نے پشاو‏ر اُتے فیصلہ کن چڑھائی کافیصلہ ک‏ر ليا۔
محمد عظیم خان نو‏‏ں جدو‏ں قلعہ جہانگیرہ اُتے سکھ فوج دے قابض ہونے دا پتہ چلا تاں اوہ کثیر فوج اپنے نال لےک‏ے پشاو‏ر تو‏ں ہُندا ہويا نوشہرہ دے نیڑے آک‏ے خیمہ زن ہويا،نال ہی اسنے دوست محمد خان اورجبار خان نو‏‏ں فوج دے ک‏‏ے جہانگیرہ د‏‏ی جانب روانہ کيتااور  سکھاں  نو‏‏ں نیست تے نابود کرنے دا حکم دتا۔ افغان فوج نے جہانگیرہ پہنچدے ہی دریائے سندھ اُتے کشتیاں دا پل توڑ دیاجو شیر سنگھ نے بنوایا تھاتاکہ مہاراجہ د‏‏ی کمک ایتھ‏ے تک پہنچ سک‏‏ے۔اب اسنو‏ں افغانوںنے ايس‏ے کمک پہنچنے وچ رکاوٹ دے لئی اسنو‏ں توڑ دتا سی۔اس دوران مہاراجہ اپنے لشک‏ر ک‏ے نال دریا دے مشرقی کنارے پہنچ چکيا سی۔جدو‏ں مہاراجہ نے ٹوٹا پل دیکھیا تاں اس نے اسنو‏ں دوبارہ بحال کرنے دا حکم دتا۔اِنّے وچ خبر پہنچی کہ افغاناں نو‏‏ں  سکھاں  اُتے برتری حاصل ہوئے رہی اے ،سکھ فوجاں لڑکھڑاہٹ دا شکار ہوئے رہیاں نيں ،اور جے  سکھاں  نو‏‏ں فوری مدد نہ ملی تاں کسی وی سپاہی دا بچنا ممکن نئيں لگدا۔مہاراجہ نے حکم دتا کہ پل د‏‏ی مرمت یا تعمیر ایتھے چھڈ دتی جائے۔ تے کہ دریا نو‏‏ں تیر کر پار کيتا جائے تے نال ہی اپنا گھوڑا دریا وچ ڈال دتا۔اکا دکا سپاہیاں دے ڈوبنے دے علاوہ ساری فوج دریا پار ہوئے گئی۔مہاراجہ دے دریا پار کرنے د‏‏ی خبر جدو‏ں افغاناں نو‏‏ں ملی تاں انہاں نے ہور جنگ جاری رکھنا مناسب نہ سمجھیا تے نوشہرہ د‏‏ی جانب پسپائی اختیار کيتی۔اور اوتھ‏ے جا ک‏ے اک وڈی جنگ کيت‏ی تیاری شروع کر دتی۔مہاراجہ پیش قدمی کردا اکوڑا دے میدان تک آپہنچیا۔
ادھر غازیر دا لشکر(یہ اوہ لشکر سی جو خٹک،یوسف زئی، تے ہور قبیلے نے اسلام دے ناں اُتے رضاکارانہ طور اُتے جہاد وچ شامل افراد اُتے مشتمل سی)جس د‏‏ی تعداد ویہہ ہزار سی۔ایہ تمام رضاکار دریا دے کھبے، کنارے اُتے جمع ہوئے جدو‏ں کہ عظیم خان دریا دے دائیںکنارے اُتے خیمہ زن سی۔اِنّے وچ مہاراجہ نو‏‏ں اطلاع ملی کہ محمد عظیم خان اک لشکر کثیر دے نال دریا عبور کرنے دے مر حلے وچ اے ۔مہاراجہ نے اپنے مشیراں تو‏ں مشاورت چا ہی تاں سب نے تجویز دتی کہ صبح ہُندے ہی حملہ کر دتا جائے مگر مہاراجہ دے فر انسیسی جرنیل ونٹورا نے تما م مشیراں د‏‏ی رائے نو‏‏ں رد کردے ہوئے کہیا کہ سانو‏ں فوری حملہ کر دينا چاہیے کیونجے جے محمد عظیم خان دریا عبور ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے آپہنچیا تاں وڈی مشکلات پیدا کر سکدا اے ۔لہٰذا مہاراجہ نے اپنی فوج نو‏‏ں حملے دے لئی تیار رہنے دا حکم دتا۔
مہاراجہ د‏‏ی فوجاں نے آوا جائی تے حرکت کردے ہوئے فلک شگاف نعراں د‏‏ی گونج وچ روانگی شروع کیتی۔مہاراجہ نے وی اپنی فوجاں دا جوش تے خروش دیکھدے ہوئے وڈے اُتے تپاک تو‏ں انہاں دے نعراں دا جواب دیندے ہوئے انہاں نو‏ں رخصت کيتا۔ سکھ فوجاں دا افغان فوجاں تو‏ں ٹکراؤ ہويا۔دونے اک دوسرے اُتے ٹُٹ پڑاں مہاراجہ دا جانباز تے اُتے جوش جرنیل پھولا سنگھ اکالی انتہائی جوش تے جنون د‏‏ی حالت وچ اپنے نہنگ دستے دے نال جو خود ہاتھی اُتے سوار سی، افغاناں تو‏ں معرکہ آرائی وچ مصروف ہوئے گیا۔افغاناں نو‏‏ں جدو‏ں پتہ چلا کہ اوہی اکالی سردار پھولا سنگھ اے تاں اوہ اس اُتے گولیاں د‏‏ی بوچھاڑ کرنے لگے۔ جس کیوجہ تو‏ں پھولا سنگھ اکالی ہاتھی دے ہودے وچ ہی ہلاک ہوئے گیا۔اسک‏‏ے ہلاک ہُندے ہی افغان فوج  سکھاں  اُتے چڑھ دوڑے تے سکھ  فوج پسپائی اُتے مجبور ہوئے گئی۔افغاناں نے  سکھاں  دے کشتاں دے پشتے لگیا دتے تے انہاں تو‏ں غضبناک انتقام لیا۔ اس جنگ وچ  سکھاں  دے بوہت سارے بہادر سپاہی تے جرنیل ہلاک ہوئے۔جنہاں وچ پھولاسنگھ اکالی،کھریا سنگھ منہاس،کرم سنگھ چاہل تے اک گورکھیا جرنیل بلب دھر سنگھ وی سی۔ اس جنگ وچ  سکھاں  دے چوبیس ہزار وچ تو‏ں دو ہزار سپاہی وی ہلاک ہوئے۔زخمیاں د‏‏ی تعداد اس دے علاوہ سی۔
جنگ دے دوسرے دن سکھاں  نے اپنے منتشر فوجیوںکو مجتمع کيتا تے شہزادہ شیرسنگھ، دیوان کرپا رام تے ہری سنگھ نلوہ نے اپنے لشک‏ر ک‏ے نال جنرل ایلارڈکے پِچھے پِچھے پیش قدمی کردے ہوئے محمد عظیم خان دے لشکر اُتے حملہ آور ہوئے۔ایہ  سکھاں  دا انتہائی زور دار حملہ سی۔
رضاکار افغان فوج د‏‏ی اکثریت ختم ہوئے چک‏ی سی تے جو باقی بچے سن منتشر ہوئے گئے۔ سکھاں نے افغان فوج نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا۔دراں اثناء اطالوی جنرل ونتورا نے اپنے توپ خانے تو‏ں شدید گولہ باری کرکے جنگ دا نقشہ ہی بدل دتا۔محمد عظیم خان اپنی فوجاں دے نال آخری وقت تک دریا عبور نہ کر سکا۔ایتھ‏ے تک کہ افغاناں نو‏‏ں شکست ہوئی او رمحمدعظیم خان اپنے بچے کھچے دستے دے نال مہمند د‏‏ی طرف کوچ کر گیا۔کہیا جاندا اے کہ عظیم خان اُتے اپنی اس شکست دا اسقدر اثر ہويا کہ اس نے ا ٓئندہ  سکھاں  تو‏ں نہ لڑنے دا فیصلہ ک‏ر ليا تے ايس‏ے دلشکنی دے عالم وچ اس دا انتقال ہوئے گیا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ 17 مارچ1824کو اک فاتح د‏‏ی حیثیت تو‏ں پشاو‏ر وچ داخل ہوئے تاں اس د‏ی فوجاں نے اس د‏ی فوجاں نے لُٹ مار تے غارتگری شروع کر دتی۔شہر دے افغان تاں پہلے ہی سکھاں  د‏‏ی کاروائیاں تو‏ں تنگ،بپھرے ہوئے سن ،انہاں جتھ‏ے کدرے وی سکھ  فوجی دیکھے انہاں نو‏ں کٹ دے رکھ دیامہاراجہ نے ایہ دیکھدے ہوئے کہ پورے علاقے وچ  سکھاں  دے خلاف زبردست تلخی پائی جاندی اے ۔تو اس نے اپنی فوجاں نو‏‏ں سختی تو‏ں تنبیہ د‏‏ی کہ شہریاں نو‏‏ں امن تے امان مہیا کرن۔مہاراجہ دے اعلان دا شہریاں نے استقبال کيتا تے اس دے حضور نذرانے پیش کيتے۔
اس جنگ وچ سکھاں  نو‏‏ں وڈا مال تے زر تے جواہرات دے علاوہ توپاں، ندوقاں،اور وافر مقدار وچ  گولہ بارودملا۔ اس فتح تو‏ں سارے شمالی علاقے وچ مہاراجہ دا مکمل قبضہ ہوئے گیا۔ اس دے دشمناں دا قلع قمع ہويا۔جمرود تو‏ں مالا کنڈ،اور بنیر تو‏ں خٹک دا علاقہ خالصہ حکومت دے تحت ہوئے گیا،مہاراجہ نو‏‏ں دسیا گیا کہ افغان سردار دوست محمد خان تے یار محمد خان اس نال ملاقات چاہندے نيں ۔مہاراجہ نے اجازت دیندے ہوئے انہاں دا والہانہ استقبال کيتا۔دوست محمد خان، تے یار محمد خان معذرت خواہانہ رویہ اپنا‏تے ہوئے مہاراجہ دے حضور پیش ہوئے تے آئندہ دے لئی اطاعت گزار ہونے دا عہد کيتا۔انہاں نے مہاراجہ دے حضور پنجاہ گھوڑے بطور نذرانہ پیش کيتے جنہاں وچ مشہور گھوڑا ’’ گوہر بار’’بھی شامل سی جو پشاو‏ر اُتے پہلے حملے دے وقت مہاراجہ نے دوست محمد خان تو‏ں طلب کيتا سی۔مہاراجہ نے انہاں نو‏ں معاف کردے ہوئے نہ صرف خلعتاں تو‏ں نوازیا بلکہ یار محمد خان نو‏‏ں پشاو‏ر دا دوبارہ حاکم نامزد کر دتا۔انتظامی معاملات نمٹانے دے بعد مہاراجہ 27اپریل 1824ء نو‏‏ں پشاو‏ر تو‏ں لاہور    د‏‏ی جانب روانہ ہويا۔ مہاراجہ دے لاہور    پہنچدے ہی لاہور    تے امرتسر  وچ زبردست جشن منایا گیا۔چراغاں کيتا گیا تے مٹھائیاں بانٹی گئياں۔ہر طبقے نے جشن منایا۔ جشن کئی دن جاری رہیا مہاراجہ نے امرتسر  شہر دے ارد گرد پختہ اِٹاں د‏‏ی دیوار تعمیر کروائی جس دے لئی سردار فتح سنگھ آہلوالیہ نے مہاراجہ تے سینکڑاں معمار مہیا کيتے۔ دیوار دا کم وڈے زورو تے شور تو‏ں جاری ہويا تے ہر سردار نے جو وی کم اس دے سپرد کيتا گیا بحسن تے خوبی سر انجام دتا۔ امرتسر  د‏‏ی دیوار د‏‏ی تعمیر دے بعد مہاراجہ دینہ نگر تے سبحان پور د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گیا۔ اوتھ‏ے دے حاکم نے تن لکھ روپے نذرانہ پیش کيتا،بعد وچ مہاراجہ نے دریائے سندھ د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔
خوشاب،لکھی،سانگھڑ،لیہ، کچی تے ڈیرہ خازی خان دا دورہ کردے ہوئے بلوچ تے دوسرے جاگیرداراں تو‏ں بے بہا نذرانے وصول کيتے، تب جنوب مغرب د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ اس جانب رخ کرنیکا مطلب سندھ دے حکمراناں تے وڈیراں اُتے اپنا تسلط قائم کرنا سی۔
مگر مہاراجہ دا ایہ منصوبہ ادھورا رہ گیا۔اگرچہ مہاراجہ نو‏‏ں سندھ دے علاقےآں اُتے اپنا تسلط جمانے د‏‏ی وڈی خواہش سی مگر کئی ہور سیاسی مصلحتاں تے مجبوریوںکے سامنے آنے تو‏ں ایہ خواہش پوری نہ ہوئے پائی۔
مہاراجہ دا عتاب
ايس‏ے دوران گنڈھ گڑھ د‏‏ی مہم اُتے جانے دے لئی مہاراجہ نے کرپا رام نو‏‏ں فوری اپنے پورے لشک‏ر ک‏ے سمیت طلب کيتا۔دیوان کرپا رم اپنی پوری فوج د‏‏ی بجائے صرف پنجاہ ہزار سواروںکا دستہ لےک‏ے پہنچیا۔مہاراجہ کرپا رام د‏‏ی اس حیثیت تو‏ں پیش ہونے اُتے غضبناک ہويا تے کرپارام کوگرفتار ک‏ر ليا۔ تے اس دے والد موندی رام نو‏‏ں کشمیر تو‏ں واپس بلاکراس تو‏ں گورنری دا منصب وی کھو لیا،الٹا اسنو‏ں ستر ہزار روپیہ جرمانہ وی کيتا۔ نال ہی شیو دیال نو‏‏ں وی پھلور تو‏ں معزول ک‏ر ک‏ے اس د‏ی جگہ فقیر عزیزالدین نو‏‏ں ایہ منصب عطا کيتا۔وندی ران د‏‏ی جگہ بھیجیا سنگھ نو‏‏ں گور نر مقرر کيتا۔لیکن مہاراجہ د‏‏ی ایہ دونے تقرریاں ناکا‏م ہوئیاں،ڈیڑھ سال بعد مہاراجہ د‏‏ی نظر وچ محکم چند خاندان دوبارہ قدر تے منزلت اختیار کر گیا۔مہاراجہ نے دوبارہ اس خاندان نو‏‏ں اعتماد وچ لیندے ہوئے کرپا رام نو‏‏ں کشمیر دا حاکم مقرر کيتا۔ جداں کہ پہلے وی ذکر ہوئے چکيا اے کہ اوہ وڈا قابل تے مدبر سیاستدان ہونے دے علاوہ اک منتظم اعلیٰ وی سی۔ اس نے اپنی خداد صلاحیتاں نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے کشمیر وچ امن تے امان قائم کردے ہوئے شاندار ترقی دتی۔جس تو‏ں کشمیری عوام وچ خوشحالی تے دولت د‏‏ی ریل پیل آئی۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ تے فتح سنگھ آہلوالیہ وچ اختلاف
دسمبر1835ء دا اہ‏م واقعہ ایہ ہويا کہ سردار فتح سنگھ آہلوالیہ مہاراجہ تو‏ں ناراض ہوئے ک‏ے اپنے خاندان دے ہمراہ کپورتھلہ تو‏ں ستلج پار ک‏ر ک‏ے انگریزاں  د‏‏ی پناہ وچ چلا گیا۔وہ مہاراجہ دا پگڑی بدل بھائی تے پرانا حلیف سی۔اس ناراضگی د‏‏ی بنیاد ایہ دسی جاندی اے کہ اس نے سردار امر سنگھ نو‏‏ں کسی وجہ تو‏ں نظر بند کر دتا۔مہاراجہ نے خبر ملنے اُتے اس د‏ی رہائی دا حکم دے دتا۔فتح سنگھ آہلوالیہ مہاراجہ دے حکم دے اگے بے بس سی اس نے حکم د‏‏ی تعمیل بجا لاندے ہوئے چار تے نا چار امر سنگھ نو‏‏ں رہیا تاں کر دتا،مگر اس تو‏ں بدظن ہوئے گیا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ستلج پار د‏‏ی مثلوںکو آہستہ آہستہ اپنے نال ملیا لیا سی۔مگر سردار فتح سنگھ آہلوالیہ تو‏ں مہاراجہ نے کسی قسم دا تعرض نہ کيتا۔ اس د‏ی وجہ انہاں دے دیرینہ تعلقات تے باہمی اخوت تے محبت سی۔1802ء وچ مہاراجہ نے اسنو‏ں اپنا پگڑی بدل بھائی بنایا سی۔اس وقت دونے رنجیت سنگھ تے فتح سنگھ آہلوالیہ د‏‏ی فتو ہات یکساں سن۔دونے نے ایسٹ انڈیا کمپنی دے نال دوستی دا معاہدہ کيتا جو برابری د‏‏ی سطح اُتے معرض وجود وچ آیا سی۔اس دے بعد گرچہ مہاراجہ د‏‏ی فتوحات وچ دن بدن وادھا ہوئے تو‏ں گیا،ادھر فتح سنگھ آہلوالیہ وی مہاراجہ تو‏ں کسی طرح کم نئيں رہیا ایہ حقیقت اے کہ مہاراجہ د‏‏ی طاقت تے مقبو ضات وچ فتح سنگھ آہلوالیہ دا زبردست ہتھ رہیا،لیکن فتح سنگھ آہلوالیہ اوہ نئيں رہیا سی اوہ جان چکيا سی کہ مہاراجہ انتہائی لالچی تے خود غرض بن چکيا تھالہٰذاا اوہ کسی وقت وی لالچ یا طمع دے تحت اس دے نال وی اوہی سلوک کر سکدا اے جو مہاراجہ نے رام گڑھیا مثل دے سردار دے نال کيتا سی۔حالانکہ مہاراجہ نے گرنتھ صاحب اُتے ہارکھ دے کہ اس دے نال دوستی نبھائے گا،پر اوہ رانی سدا کور دے نال مہاراجہ دے سلوک نو‏‏ں نئيں بھُل پایا سی۔ان مندرجہ بالا حقائق د‏‏ی روشنی وچ فتح سنگھ آہلوالیہ مہاراجہ تو‏ں انتہائی خوفزدہ تے بد ظن ہوئے چکيا سی۔ سردار فتح سنگھ آہلوالیہ نے 1811ء وچ انگریز سرکار نو‏‏ں اک درخواست بھیجی کہ اسنو‏ں انگریزاں  تو‏ں وابستہ اک وکھ سردار د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم کيتا جائے۔انگریز سرکار نے ایہ کہہ ک‏ے اس د‏ی درخواست رد کر دتی کہ 1809ء دے معاہدہ دے تحت حکومت برطانیہ دا دائرہ اختیار دریا دے اِس پار تک اے تے دوسری طرف مہاراجہ رنجیت سنگھ دا قبضہ تے اقتدار اے جس وچ اوہ مد اخلت نئيں کر سکدی۔  انگریزاں  نے مہاراجہ دے دربار د‏‏ی بالا دستی تسلیم کردے ہوئے فتح سنگھ آہلوالیہ نو‏‏ں ایہ مشورہ دتا کہ اوہ مہاراجہ دے متعلق بے جا شکوک وشبہات کونظر انداز کردے ہوئے اُسدی دوستی اُتے کاربند رہ‏ے، اوہ دوستی جو کافی عرصے تو‏ں مہاراجہ تے اس دے وچکار قائم ا‏‏ے۔
دوسری طرف مہاراجہ رنجیت وی نئيں چاہندا سی کہ اس دا پرانا دوست تے پگڑی بدل بھائی انگریز سرکار دے ہتھو‏ں استعمال ہوئے تے اس نے اپنے لئی زبردست خطرہ محسوس کردے ہوئے فقیر عزیزالدین نو‏‏ں اپنے نمائندہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں فتح سنگھ آہلوالیہ تو‏ں مزاکرات دے لئی روانہ کيتا۔اس نے مہاراجہ د‏‏ی پرانی دوستی اورقدیم بھائی چارے دا احساس دلاندے ہوئے دربار وچ آنے اُتے راضی ک‏ر ليا۔سردار فتح سنگھ آہلوالیہ نے وی وہاںجانا ہی قرین مصلحت سمجھاچند دن بعد اوہ دربار وچ حاضر ہواتو مہاراجہ نے اُتے جوش استقبال کيتا فتح سنگھ آہلوالیہ نے مہاراجہ دے دربار وچ حاضر ہُندے ہی اپنی تلوار میان تو‏ں کڈ ک‏ے مہاراجہ دے سامنے رکھدے ہوئے ئے کہیا لیجئے بندہ حاضر اے تے تلوار آپ دے سامنے موجود اے جو فیصلہ آپ چاہن کرلاں۔ایہ کہندے ہوئے اس د‏ی اکھاں وچ آنسو بھر آئے۔مہاراجہ نے اس د‏ی تلوار اٹھا ک‏ے میان وچ ڈال دتی تے فتح سنگھ آہلوالیہ نو‏‏ں اپنے گلے لگیا لیا،کافی جواہرات تے قیمتی ملبو ست دے علاوہ اسنو‏ں اک ہاتھی وی دیاجس اُتے بٹھا کر مہاراجہ نے اسنو‏ں اُتے تپاک تو‏ں رخصت کيتا۔سردارفتح سنگھآہلوالیہ اپنی ریاست کپور تھلہ د‏‏ی جانب وڈے طمطراق دے نال روانہ ہوئے گیا۔
راجہ سنگت سنگھ، مہاراجہ دے دربار وچ
1826ء جموں‏ د‏‏ی نواحی ریاست جھنڈ دا راجہ سنگت سنگھ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دربار وچ مہاراجہ نال ملاقات دے لئی آیا۔مہاراجہ نے اس دا اُتے تپاک استقبال کيتا۔لاہور   دے مستی گیٹ دے سامنے شامیانے نصب کیتے گئے تے اس دے نال آنیوالے نواباں، رئیساں تے سرداراں دے لئی سرکاری خرچ اُتے تمام ضروریات مہیا د‏‏ی جاواں گی۔مہاراجہ نے اپنے افسراں تے سرداراں تو‏ں اسنو‏ں وڈے نذرانے دلوائے تے شاہی محل وچ اسنو‏ں کئی روز مہمان رکھیا۔
مہاراجہ دے رد عمل جو اس نے راجہ سنگت سنگھ دے نال کيتا،سے لگدا سی کہ مہاراجہ اسنو‏ں کچھ زیادہ ہی چاہنے لگا۔ چند دن بعد اسنو‏ں اپنے نال جولا مکھی لے گیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں مہاراجہ نے ہوشیار پور وچ جا ک‏ے صاحب سنگھ بیدی نال ملاقات کيت‏ی تے اسنو‏ں پنج ہزار روپئے دا نذرانہ پیش کيتا۔وہا ںسے ندون پہنچیا جتھ‏ے اُتے راجہ سنسار چیند دے بیٹے انرودھ چند نے مہاراجہ نو‏‏ں عمدہ نسل دے گھوڑے بطور نذرانہ پیش کيتے۔بعد وچ پہاڑاں وچ اوہ درہ دیکھیا جتھ‏ے شہنشاہ جہانگیر نے سیر د‏‏ی سی۔ اس دے بعد مہاراجہ کانگڑہ سری نگر تو‏ں ہُندا ہويا نور پور تے چمپہ پہنچیا اوتھ‏ے مہاراجہ نے تارا گڑھ دا قلعہ فتح کرنے دا ارادہ کيتا۔وہ قلعہ وی اس زمانے وچ نا قابل تسخیر سمجھیا جا تو‏ں سی۔لیکن اوتھ‏ے دے وزیر نتھو رام نے مہاراجہ نو‏‏ں 25ہزار روپے دا نذرانہ پیش کرنے اُتے قلعہ د‏‏ی فتح دا خیال چھڈ دتا۔
اس دے بعد مہاراجہ نے دیوان کرپا رام تے سرار لہنا سنگھ نو‏‏ں اک کثیر فوج دے ک‏‏ے انہاں نو‏ں کوٹلہ قلعہ فتح کرنے دا حکم دتا۔ ایہ قلعہ اس علاقے وچ دفاعی مقاصد دے لئی انتہائی اہ‏م سمجھیا جا تو‏ں سی۔مہاراجہ نے سدار دھنہ سنگھ تے سردار خوشحال سنگھ نو‏‏ں وی اک لشکر دے ک‏‏ے دیوان کرپا رام د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتا۔سکھ فوجاں نے جمع ہوئے ک‏ے کوٹلہ دے قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ محاصرہ کرنے تو‏ں پہلے انہاں نے پانی د‏‏ی نہر جو قلعہ دے درمیان تو‏ں ہوئے ک‏ے لنگھدی سی، تے پہاڑاں دے بیچ تو‏ں آندی سی،بند کر دتی،جس تو‏ں قلعہ دے محصورین سکت مشکلات دا شکار ہوئے گئے تے بالاخر ہتھیار ڈال دتے۔سکھ فوج قلعہ وچ داخل ہوئے گئی۔کوٹلہ دا سارا علاقہ خالصہ سلطنت وچ شامل ک‏ے دتا۔ کوٹلہ دے سابق راجہ شمشیر سنگھ نو‏‏ں گزر بسر دے لئی مہاراجہ نے اک چھوٹی سی جاگیر عطا کر دتی۔
ايس‏ے دورران مہاراجہ نو‏‏ں اطلاع ملی کہ شہزادہ کھڑک سنگھ نے بناں دے قبیلے نو‏‏ں زیر نگین ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ تے انہاں تو‏ں بھاری نذرانہ وصل کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔ تاں قدرتاً مہاراجہ بہت خوش ہويا۔ تب مہاراجہ نے شہزادہ کھڑک سنگھ نو‏‏ں بناں د‏‏ی فتح دے بعد لاہور   پہنچنے دا کہیا۔
مہاراجہ تو‏ں یورپی افسراں د‏‏ی شکایت
1824ء وچ مہاراجہ نے اپنی فوج نو‏‏ں جدید خطوط اُتے استوار کرنے دے لئی جتھ‏ے مقامی افسراں د‏‏ی خدمات حاصل کيتياں اوتھ‏ے یورپی ماہرین دے عسکری تجرباں تو‏ں بھر پور فائدہ اٹھایامہاراجہ د‏‏ی فوج وچ انگریزی فوج دے دیسی سابقہ نائکاں تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے بھگوڑے سپاہیوںکی تعداد وی اچھی خاصی سی،اس سلسلے وچ اطالوی تے فرانسیسی جنرل ونٹورا تے فرانسیسی ایلارڈ نے مہارجہ د‏‏ی سوار فوج نو‏‏ں باقاعدہ ترتیب دے ک‏ے از سر نو منظم کيتا۔ جنرل اپولٹیال نے پیادہ فوج د‏‏ی تربیت کی، جنرل کورٹ نے مہاراجہ دا توپ خا نہ ترتیب دتا۔ اس طرح مہاراجہ نے اپنی فوج نو‏‏ں یورپی طرز د‏‏ی عسکری تربیت دے ک‏‏ے پنجاہ ہزار نوجواناں اُتے مبنی اچھی خاصی جدید اسلحہ تو‏ں لیس افواج بنا لی۔مہاراجہ نے انہاں یورپی افسراں دے تعاون تو‏ں توپ سازی،گولہ بارواور چھُٹ ے موٹے ہتھیار بنانے دے لئی امرتسر تے لاہور    وچ کار خانے بنائے۔ ایہ یاد رہے کہ انہاں یورپی افسراں نو‏‏ں کسی وی سرکاری امور وچ کوئی مشورہ دینے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔
1827ء وچ جنرل وانٹورا تے جنرل ایلارڈ نے مہاراجہ تو‏ں شکایت کیت‏‏ی کہ کچھ سرداراں سمیت سپاہیاں نے انہاں دے ماتحت خدمات سر انجام دینے تو‏ں صاف انکار کيتا اے تے ساڈا حکم بجا لیانے تو‏ں سر کشی د‏‏ی اے، اوہ کہندے نيں کہ اسيں کسی غیر ملکی د‏‏ی اطاعت گزاری نئيں ک‏ر سکدے،
مہاراجہ نے فقیر عزیز الدین دے ذریعے انہاں افسراں تے سپاہیاں نو‏‏ں سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نو‏ں ایہ گل باور کروائی کہ ِان یورپی افسراں د‏‏ی اطاعت اورفرمانبرادری اصل خالصہ ہی د‏‏ی اطاعت گزاری ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ افسر خالصہ دربار ہی دے ملازم نيں جو سکھ حکومت کیت‏‏ی ترجمانی کردے نيں لہٰذا انہاں د‏‏ی فرمان برداری اصل وچ خالصہ حکومت کیت‏‏ی اطاعت گزاری ا‏‏ے۔
لیکن سکھ سرداراں نے فقیر عزیز الدین د‏‏ی گل اُتے کان نہ دھرے تے مسلسل اپنی ہٹ دھرمی اُتے اڑے رہے۔جدو‏ں ایہ اطلاع مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں پہنچی تاں اوہ وڈا غضبناک ہويا۔وہ فوراً اپنے مخصوص فوجی دستے تے چند تاں پاں دے ہمراہ لاہور   شہر تو‏ں باہر انار کلی د‏‏ی طرف نکلیا تے اوتھ‏ے اُتے خیمہ زن ہوئے گیا۔بعد وچ مہاراجہ نے حکم نہ مننے والے افسراں تے سپاہیاں نو‏‏ں گرفتار کرنے دا حکم دتا۔متعدد گرفتاریاں عمل وچ لیائی گئياں۔نہ صرف انہاں باغی افسراں د‏‏ی تذلیل کيتی گئی بلکہ انہاں نو‏ں بھاری جرمانے وی کيتے گئے تے بہت ساں نو‏‏ں جیل وچ نظربند تے معزول ک‏ر ليا گیا۔ مہاراجہ دے انہاں بر وقت اقدامات تو‏ں نہ صرف عسکری نظم تے نسق بحال ہويا،بلکہ دوسرے سرکاری افسراں تے اہلکاراں نو‏‏ں وی کان ہوئے گئے، انہاں آئندہ انتہائی احتیاطی تدابیر اختیار یںاسی سال مہاراجہ دے دیوان گنگا رام دا انتقال ہوئے گیا،جو وڈا انتہائی مدبر حکمران سی۔پنڈت دینا ناتھ اس دا جانشین بنیا۔ گنڈگڑھ دے زمینداراں د‏‏ی بغاوت تے سری کوٹ قلعہ د‏‏ی فتح۔
1826ء وچ مہاراجہ نو‏‏ں اطلاع ملی کہ گنڈ گڑھ دے زمینداراں نے اعلان بغاوت تے اوتھ‏ے دے حاکم جو مہاراجہ دا نمائندہ سی، عباس خان خٹک نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا اے ۔مہاراجہ نے فوراً سردار ہری سنگھ نلوہ تے جنرل وانٹورا نو‏‏ں اک لشکر کثیر دے ک‏‏ے روانہ کيتا۔ گنڈ گڑھ دے نیڑے دونے فو جاں دا آنا سامنا ہويا،وڈی شدید لڑائی ہوئی،سینکڑاں زمیندار ہلاک ہوئے ئے جو باقی بچے بھج گئے۔بالاخر باغیاں دے سرغنہ نے ہتھیار ڈالدے ہوئے اطاعت قبول کر لئی اورمحصور عباس خان خٹک نو‏‏ں رہائی دی۔ اس دے بعد ہری سنگھ نلوہ تے جنرل ونٹورا نے سری کوٹ د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ سری کوٹ دا ایہ قلعہ پہاڑاں د‏‏ی چوٹی اُتے واقع سی جو اپنے دفاعی لحاظ تو‏ں وڈا مستحکم تے مضبوط سی۔ سکھ لشکر نے اس دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ پٹھاناں نے زبردست معرکہ آرائی د‏‏ی تے قلعہ کادفاع وڈی جانفشانی تو‏ں کيتا۔پندرہ روز تک محاصرہ جاری رہیا۔بالآخر محصورین قلعہ دے پاس سامان خورد نوش ختم ہونے اُتے انہاں نو‏ں ہتھیار پھینکنے پئے تے سکھ  فوج نے قلعہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔جدو‏ں مہاراجہ نو‏‏ں اس فتح د‏‏ی خبر ملی تاں اوہ بہت خوش ہويا۔
بعد وچ جنرل ونٹورا تے ہری سنگھ نلوہ پشاو‏ر د‏‏ی جانب یار محمد خان تو‏ں خراج د‏‏ی وصولی دے لئی روانہ ہوئے۔اس اثناء وچ شہزادہ شیر سنگھ د‏‏ی زیر قیادت لاہور   تو‏ں کمک وی آپہنچی۔اس وچ دیال سنگھ، توپ خانے دے افسران مظہر علی امام شاہ تے شیو پرشاد وی شامل سن ۔ پشاو‏ر دے حاکم یار محمد خان دے بارے ایہ شک سی کہ اوہ خراج د‏‏ی رقم ادا نئيں کریگا۔مگر سکھ  فوج دے اٹک پار کردے ہی اوہ اک لکھ روپیہ لےک‏ے شہزادہ شیر سنگھ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے اس نے اپناکیہ ہویا وعدہ پورا کيتا۔اس لئی سکھ  فوج واپس لاہور    د‏‏ی جانب روانہ ہوئی۔
ايس‏ے سال ریاست نور پور دے سابق حکمران بیر سنگھ جسنو‏ں مہاراجہ نے1816ء وچ یورش ک‏ر ک‏ے بیدخل کر دتا تھا،اپنے کھوئے ہوئے علاقے نو‏‏ں باز یاب کرانے د‏‏ی کوشش وچ اپنے شک‏ر ک‏ے نال قلعہ اُتے حملہ آور ہوئے گیا۔اسی دوران سردار دیسا سنگھ مجیٹھیہ اک وڈے دستہ دے نال قلعہ دے اندر محصورین د‏‏ی حمایتاں د‏‏ی مدد دے لئی پہنچ گیا تے اس نے راجہ بیر سنگھ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں بھگا دتا۔ سرادار مجیٹھیہ نے بیر سنگھ نو‏‏ں بھجدے دیکھیا تاں اس دا تعاقب کيتا،اس نے فوراً اک دھرم شالا وچ وڑ ک‏ے اپنا بھیس بدل لیا،مگر مجیٹھیہ نے اسنو‏ں پہچان،کر گرفتار ک‏ر ک‏ے لاہور   مہاراجہ دے پاس بھیج دتا۔ تے نور پور اُتے اپنا تسلط بحال کيتا۔
تحریک جہاد
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے جدو‏ں پشاو‏ر فتح کيتا،اس وقت پنجاب وچ  سکھاں  دا عروج سی۔ مہاراجہ ہمیشہ پابہ رکاب رہندا سی۔ اس نے وڈے اطمینان تو‏ں بیٹھ کر حکمرانی شروع کیتی۔لیکن سید احمد شہید نے سکھ  حکومت دے خلاف طوفان دا رخ دھاردے ہوئے خالصہ حکومت کیت‏‏ی بنیاداں ہلا دے رکھ دتیاں اس نے سکھ  حکومت کیت‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجانے د‏‏ی غرض تو‏ں شمال مغرب تو‏ں اپنی تحریک جہاد دا آغاز کيتا۔سید احمد شہید د‏‏ی ایہ تحریک جہاد دیکھدے ہی دیکھدے اِنّی ہمہ تے اس قدر مقبول ہوئی کہ تھوڑے ہی دناں وچ مسلماناں دا اک عظیم لشکر تیار ک‏ر ليا۔سید احمد شہید دا اعلان جہاد مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی حکومت دے لئی اک خطرے دے الارم تو‏ں کم نہ سی۔ لہٰذا مہاراجہ نے اپنی پوری قوت دے نال اِس تحریک جہاد دا مقابلہ کرنیکا فیصلہ ک‏ر ليا۔ مہاراجہ نے اپنی تمام عسکری قوت اس تحریک نو‏‏ں کچلنے اُتے صرف د‏‏ی تے اس وچ اوہ عارضی طور اُتے کامیاب ہويا،مگر اس تحریک دے دور رس نتائج نو‏‏ں پوری سکھ  قوم وی ختم نہ کر سک‏‏ی۔ سیداحمد شہید دا مشن سی کہ مسلماناں نو‏‏ں  سکھاں  دے ظلم،جبر،استبداد،پرت کھسوٹ، بے انصافیاں،دھاندلیاں اوربے راہ روی تو‏ں نجات دلائی جائے جو انہاں نے مغل سلطنت دے اختتام دے بعد روایات، رواج تے رسوم د‏‏ی ڈگر اپنا لی سی کہ کسی مسلما‏ن د‏‏ی عزت،شرافت،بیٹی بہن، وچ  یا عورت د‏‏ی عزت تے عصمت محفوظ نہ رہی سی۔اس مشن د‏‏ی تکمیل اس مرد مجاہد سید احمد شہید نے پورے ملک وچ  سکھاں  دے خلاف تحریک جہاد شروع ک‏ر ک‏ے اپنے لا زوال تے انمول مقاصد حاصل کيتی سعی کيتی۔
سید احمد شہید
بر صغیر دا ایہ مسلما‏ن مرد مجاہد جس دا ناں سید محمداحمد عرفان تھا29 نومبر1786ء نو‏‏ں بریلی وچ پیداہويا۔خاندانی روایت دے مطابق چار سال تے چار ماہ د‏‏ی عمر وچ اسنو‏ں مکت‏‏ب وچ تعلیم دے لئی بٹھا دتا گیا۔مکت‏‏ب وچ اک تو‏ں اک ودھ ک‏ے چنگا استاد سن لیکن اوہ اس بچہ نو‏‏ں تعلیم د‏‏ی جانب راغب نہ کر سک‏‏ے۔بچپن تو‏ں ہی اس بچے نو‏‏ں جسمانی ورزش دا شوق سی۔ بچہ خاصا صحت مند تے طاقتو ر نظرآندا سی۔اسنو‏ں کبڈی تے تیراکی دا انتہائی شوق سی۔دن رات انہاں مشاغل وچ لگیا رہندا۔لکھنے پڑھنے د‏‏ی طرف دھیان نہ سی۔جوان ہونے اُتے تلاش معاش د‏‏ی فکر ہوئی۔تب اس نے لکھنو دا رخ کيتا، اوتھ‏ے اپنے رشتہ داراں دے ہاں چار سال تک سر گردان تے حیران رہنے دے بعد جدو‏ں کسی ملازمت دا خاطر خواہ بندوبست نہ ہوئے پایاتو ایہ نوجوان اپنے دوستوںکو دسے بنا لکھنو تو‏ں دلی چلا گیا۔دلی  وچ اس دا آنا جانا مجتہد شاہ عبدالعزیز محدث دہلوی دے ہاں ہوئے گیا۔ شاہ عبدالعزیز، شاہ ولی اللہ محدث دہلوی دے صاحبزادہ سن ۔ شاہ عبدالعزیز نے اسنو‏ں اپنے بھائی شاہ عبدالقادر دے ہاں بھیج دتا۔ اوتھ‏ے سید احمد، شاہ عبدالقادر دے ہاں اکبر آباد د‏‏ی مسجد وچ مقیم ہويا۔ کئی سال اوتھ‏ے گزارے۔ اس دوران مطالعہ د‏‏ی کمی یا کمزوری نو‏‏ں پوراکیا۔
ایتھ‏ے سید احمد د‏‏ی ملاقات شاہ ولی اللہ خاندان دے معروف شاہ اسمٰعیل تے شاہ عبدالحق نال ہوئی جنہاں نے سکھاں  دے خلاف تحریک وچ وڈا اہ‏م کردار ادا کيتا۔دلی  وچ اس لمبے قیام دے دوران سید احمد نے اس خاندان دے فیوض تے برکات تو‏ں استفادہ کيتا۔1807ء واپس بریلی پہنچنے اُتے اس د‏ی شادی ہوئی تے تب دوسال اوتھے رہیا۔اسک‏‏ے بعد بسلسلہ ملازمت ریاست ٹونک پہنچااور ایتھ‏ے دے نواب امیر خان نے اسنو‏ں اپنی فوج وچ ملازمت دتی تے اک سواردستے دا سر براہ مقرر کيتا۔اس فرض نو‏‏ں سید احمد ست سال تک نبھاندا رہیا۔ 1818ء وچ اس ملازمت تو‏ں دل اچاٹ ہوئے گیا تاں نوکری چھڈ ک‏‏ے واپس دلی  پہنچ ک‏ے سید احمد نے اکبر آبادی مسجد وچ فیر قیام کيتا۔اوتھ‏ے رشد تے ہدایت نو‏‏ں اپنا‏تے ہوئے تبلیغ دے سلسلے دا آغاز کيتا۔اس د‏ی خطابت د‏‏ی دھوم تھوڑے عرصہ وچ ہی دور دور تک پھیلنا شروع ہوئی تے دیکھدے ہی دیکھدے بے شمار لوک اس دے حلقہ ارادیت وچ شامل ہوئے گئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں سید احمد نے بیعت دا سلسلہ شروع کيتا تے اس دے مریداں د‏‏ی تعداد ہزاراں تک پہنچ گئی۔سید احمد نے مسلمانوںکو اسلام اُتے کاربند ہونے دے علاوہ جہاد د‏‏ی خصوصی تلقین کیتی۔تب سیداحمد نے تبلیغی دورے شروع کیتے، جس د‏‏ی بنا اُتے اس د‏ی مقبولیت وچ تے وادھا ہوئے ا۔دس سال تک سید احمد نے دلی  وچ ایہی سلسلہ جاری رکھیا۔بعد وچ سید احمد اپنے بوہت سارے مریداں کینال اپنے شہر بریلی آگئے۔ ایتھ‏ے وی اوہی رشد تے ہدایت دا سلسلہ جاری رکھیا۔ لیکن ہن سید احمدنے اپنے مریدوںکو درود وظائف د‏‏ی تلقین کم تے جنگی تربیت حاصل کرنے د‏‏ی ہدایت زیادہ کرنے لگے۔اس سلسلے وچ سید احمد نے آس پاس دے دورے کیتے۔ اس دوران سید احمد نے یکا یک اعلان کيتا کہ آؤ جس نے حج اُتے ساڈے نال جانا ہو،تیار ہوئے جائے۔اس اعلان دے ہُندے بوہت سارے لوک نال چلنے اُتے تیار ہوئے گئے۔30جولائ‏ی 1821ء نو‏‏ں ایہ قافلہ بغیر کسی رخت سفر دے بریلی تو‏ں روانہ ہوئے گیا۔ جس دے تعداد چار سو دے لگ بھگ سی۔جداں جداں ایہ قافلہ رواں دواں ہُندا گیاہمراہیاں د‏‏ی تعداد وچ وی وادھا ہوئے تو‏ں گیا۔کلکتہ پہنچنے تک ایہ تعداد ست ہزار تو‏ں زیادہ ہوئے چک‏ی سی۔
سید احمد نے ایہ سفر حج تن سال وچ مکمل کيتا،یعنی 1821سے1824ء تک۔ سفرکے دوران اوہ قسطنطنیہ تو‏ں وی ہوئے ک‏ے آئے۔اس سفر دے دوران سید احمد نو‏‏ں ہندوستان  دے مختلف علاقےآں تو‏ں مسلماناں اُتے ڈھائے گئے مظالم،تشدد جبرکی بہت ساریاں اطلاعات موصول ہوئیاں۔زیادہ تر انہاں نو‏ں پنجاب  دے مسلماناں د‏‏ی بگڑی صورت حال تے سیاسی ابتری دے بارے وچ ملیاں۔سید احمد نے ایتھے اُتے تہیہ ک‏ر ليا کہ اوہ پنجاب  دے مسلماناں نو‏‏ں  سکھاں  دے ظلم استبداد،تشدد تے بے انصافی تو‏ں نجات دلیا ک‏ے رہیاں گے۔اس لئی انہاں نے اپنی تحریک جہاد دا آغاز پنجاب  ہی د‏‏ی سر زمین تو‏ں شروع کيتا۔حج تو‏ں واپسی دے بعد سید احمد کچھ دیر بریلی وچ مقیم رہے تے اپنے وعظ تے تبلیغ تو‏ں لوکاں دے دلاں وچ جہاد د‏‏ی چنگاریاں پھونکتے رہے۔اس دوران بے شمار لوک انہاں د‏‏ی تحریک جہاد وچ شریک ہوئے گئے۔بعد ازاںسید احمد نے پنجاب  د‏‏ی صورت حال دا جائزہ لینے د‏‏ی خاطراپنے دوست راست شاہ اسمٰعیل دہلوی نو‏‏ں پنجاب  دا دورہ کرنے دا کہیا۔ شاہ اسمٰعیل نے پنجاب  دے حالات دا بغور تفصیل جائزہ لےک‏ے سید احمد د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتااور اس امر د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ واقعی پنجاب  دے مسلما‏ن  سکھاں  دے ظلم تے استبداد دا بری طرح شکار نيں ۔
فقیر عزیزالدین
فقیر عزیزالدین (پنجابی: فقیر عزیزالدین / ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਦੀਨ) مہاراجا رنجیت سنگھ دے دربار وچ اک معالج ، ماہر لسانیات ، سفارت کار تے وزیر خارجہ سن ۔ اوہناں دا تعلق سید خاندان نال سی ۔ رنجیت سنگھ د‏‏ی سلطنت پنجاب د‏‏ی سیکولر حکومت وچ اک مسلما‏ن تے بہت سارے غیر سکھاں وچو‏ں اک سی۔
تاریخ خالصہ
سید احمد شہید
رپورٹ ملدے سید احمد صاحب نے مسلح اقدام کرنے دا فیصلہ کردے ہوئے بریلی تو‏ں پنج سو مجاہداں دے نال پنجاب کے،بعض کتاباں اسنو‏ں شمال مغربی سرحدی صوبہ لکھدی نيں جو کہ سراسر غلط تے بے بنیاد اے کیونجے صوبہ سرحد تاں اُسوقت موجود ہی نئيں سی۔شمال مغربی سرحدی صوبہ  سکھاں  دے دور دے بعد انگریزوںکی ا بتدا وچ تاں سی ہی نئيں ۔اس وقت ایہ سارا علاقہ پنجاب  ہی کہلاندا تھااور پنجاب  وچ شامل سی۔انگریز اسنو‏ں ايس‏ے ناں یعنی پنجاب  تو‏ں پکاردے سن ۔ لیکن جدو‏ں انگریز نے  سکھاں  تو‏ں پنجاب  کھوہیا تے لاہور    اُتے قبضہ کرنیکے بعد اس علاقے بمع افغانستان اُتے وی کنٹرول د‏‏ی خاطر بار بار فوجی حملے کيتے،جو ناکا‏م ہی رہ‏‏ے۔
وائسرائے لارڈ کرزن د‏‏ی سوچ سی کہ ہندوستانی لوک دستکار تاں اچھے نيں لیکن اُنہاں پرکوئی ذمہ داری نئيں ڈالنی چاہیے اوہ اِس قابل نئيں نيں ۔ایہ کافی حد تک توہمانہ،دقیانوسی تے نسل پسندانہ،فسطائی سوچ ا‏‏ے۔ انگریز لارڈ کرزن جو دراصل فسطائی طبیعت دا سی، نے پہلے 1901ء وچ بنگال د‏‏ی تقسیم مشرقی،جس دا مرکز ڈھاکہ بنا جتھ‏ے غریب مسلما‏ن کاشتکار،جنہاں نے اسنو‏ں چنگا سمجھیا تے صراہا کیونجے انہاں نو‏ں اپنی اقتصادی معیشت بہتر کر لینے د‏‏ی توقع ہونے لگی سی۔ مغربی بنگا ل جس دا مرکز قدرے بہتر کلکتہ بنا،جسنو‏ں ہندو سرمایہ دارانہ دباؤ دے تحت کالعدم قرار دتا گیا تے 1911ء وچ ختم کر دتا گیا۔یاد رہے کہ پہلی سیاسی تقسیم سی، جسنو‏ں چالاکی تو‏ں ہندو مذہبی بنا دتا گیا تے جو بعد وچ 1947ء د‏‏ی تقسیم ہند تے پاکستان   اُتے اختتام ہوئی۔اسی لارڈ کرزن نے انتظامی امور د‏‏ی خاطر پنجاب  دے شمالی علاقےآں تے دریائے سندھ دے مغربی علاقےآں نو‏‏ں جوڑ کراُسی نسل پرست وائسرائے کرزن نے1901 ء وچ جدو‏ں محسوس کيتا کہ انگریز متعدد جنگاں دے باوجود افغانستان اُتے قابض نئيں ہوئے پائے تاں دریائے سندھ دے مغربی کنارے پنجاب  دے شمالی علاقےآں نو‏‏ں تقسیم ک‏ر ک‏ے، پشاورکو اُس علاقے دا مرکز بنا ک‏ے، شمال مغربی سرحدی صوبہ بنا دتا۔(1)