cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سبھیاچار وچ کھسرے
انسانی سماج وچ بہت سارے لوک ایسے ہن، جہڑے حاشیے تے بیٹھے ہن۔ بہت سارے لوک ایسے ہن جو حاشیے توں پار بیٹھے ہن۔ ایسے لوکاں وچ اک حاشیے توں پار بیٹھے ہن۔ ایسے لوکاں وچ اک طبقہ ہجڑیاں دی انسانی سماج دی مکھ دھارا وچ کوئی تھاں نہیں۔ ایہہ نتھاویں ہن۔ سماج وچ انھاں دے گھر پروار، خاندان، سانجھ رشتے داری اولاد ہوند تے پچھان سبھ کجھ منفی اے۔ ایہہ سماجی طور تے وچھنے ہوئے لوک ہن۔ پر پھر وی ایہہ انسان ہن۔ ایہناں دیاں بھکھاں، تیہاں، لوڑاں، تھڑاں، بھاوناواں، چا مقصداں، سپنے اتے سدھراں ہن۔ انھاں دی سبھ توں وڈی سدھر اپنی ہوند تے پچھان لئی تانگھ اتے تڑپ اے۔ پر سماج دی مکھ دھارا انھاں ول پٹھّ کرکے کھلوتی اے۔ 21ویں صدی دے سال 2014 تک پہنچدیاں بھاویں کہ بھارتی سپریم کورٹ نے انھاں لوکاں لئی ‘تیسری صنف’ ہون دا فیصلہ سنا کے کیہا اے کہ ہر سرکاری دستاویز وچ عورت اتے سرد دے نال ہی ہجڑیاں جاں کھسرےآں لئی ‘تیسری صنف ’ دا کالم وی ضرور ہووے۔ اس دے نال ہی اس سماج نوں پچھڑے طبقہ وچ رکھے جان نال راکھوانکرن دی سہولت وی مل گئی اے۔ پر اس نال سماج وچ ایہناں دی ہوند تے پچھان مقررہ ہو جاندی اے۔
کبیر دوہن سنگھ
فلمی کیریئر
اپنی ابتدائی فلماں د‏‏ی کامیابی دے بعد ، کبیر نے بیک وقت متعدد تیلگو فلماں وچ کم کرنا شروع کیتا جنہاں وچ ڈکٹیٹر تے سردار گبر سنگھ شامل نيں تے انھاں "جنوبی فلمی فلماں وچ مصروف ترین بیڈی(ویلن)" کہیا جاندا ا‏‏ے۔
سبھیاچار وچ کھسرے
سچ تاں ایہہ اے کہ حاشیے توں پار وچر رہی اس دھر دا جیون-حقیقت بہت کرور اے۔ سماج دی مکھ دھارا وچ وسدے منکھاں دیاں خواہشاں لئی نچّ-گا کے اپنا جیون بصر کرن والی اس دھر متعلق پنجابی دا مفکر شاعر ششیل دسانجھ لکھدا اے “بھارت دی ساہتی روایت حاشیے تے بیٹھے انسان نوں اٹھا کے اپنی منزل ول طور دین دی رہی اے۔ پر بھارتی سماج وچ سبھ توں ہیٹھلے درزے تے وچر راے کھسرے سماج متعلق بھارتی لکھاری وی اویسلا ہی رہا اے۔ کھسرےآں تے مرتکز ساہت سرجنا بے حدّ چنوتیاں بھرپور اے۔ اوہناں دے دکھ-سکھ لنگک اپاہجتا کرکے اوہناں نال ہندا بھید مطلب روزگار اتے پریواراں توں سدیویں وچھوڑے کارن اوہناں دی زندگی لگبھگ نرک بنی ہندی اے۔ اج بھارتی سماج وچ جیکر کوئی طبقہ سماجی طور تے سبھ توں زیادہ اچھوت بنا دتا گیا اے تاں اوہ کھسرے سماج ہی اے۔ اس حالت وچ ساہت نے باقی سماج نوں ایہہ دسنا اے کہ کھسرے وی سماج دا اک حصہ ہن، اوہناں نوں وی سماج اتے سبھیاچار وچ رکھ کے دیکھنا چاہیدا اے۔
کبیر دوہن سنگھ
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارتی سکھ گٹھ:ہریانہ دے مرد اداکار گٹھ:فرید آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:کنڑا سنیما دے مرد اداکار گٹھ:تیلگو سنیما دے مرد اداکار گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:1986 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں
سبھیاچار وچ کھسرے
ہجڑا/کھسرے-مطلب، تشریح
ہجڑا شبد بہت واری گال روپ وچ وی ورتیا جاندا اے پر زیادہتر اس نوں سمجھن دی کوشش ہی نہیں کیتی جاندی۔ ‘ہجڑا’ مول روپ وچ اردو بولی دا شبد اے۔ ایہہ اردو وچ ہجر شبد راہیں عربی بولی توں آیا اے۔ ‘ہجر’ توں مطلب اپنے سماج۔ سمودائے نوں چھڈن والا جاں اس وچوں باہر کڈھیا ہویا۔ اس طرحاں ہجڑا عورت-مرد سماج وچوں باہر کڈھیا آزاد سماج بنا کے رہن والا انسان اے۔
ہجڑا شبد دا اک ہور مطلب ‘ہج’ مطلب ‘پوتر آتما’ جس دے سریر وچ پوتر روح اے اوہ ہجڑا اے۔ بھارت وچ ہجڑا سماج وکھ-وکھ ناواں نال اتے اپنی وکھری رہتل اتے اتہاس نال جانے جاندے ہن۔ اردو ہندی وچ ہجڑا شبد اے نال ہی اردو ونچ انھاں نں ‘خواجاسرا’ وی کیہا جاندا اے۔
مہان کوش وچ وی اس دا ذکر ملدا اے کہ ‘ہجڑا’ مرد دے روپ وچ ہی جم لیندا اے اتے مرد دے روپ وچ ہی وڈا ہندا اے۔ پر مول روپ وچ اس دی لینگکتا وکھری ہندی اے۔ ‘یونک’ (Euncuh) شبد وی ہجڑیاں لئی ورتیا جاندا اے۔ ینک توں مطلب لنگ پرورتن کروا کے مرد توں عورت بنیا ہجڑا۔ Eunuch دا کوشک مطلب 'Castrated Male' (لنگ چھید کیتا مرد) اے۔ ینک ہی کیہا جاندا اے۔
ہجڑیاں/کھسرےآں دا اتہاس پرانے دور توں ہن تک
پرانے دور وچ ہجڑیاں دا خاص رتبہ سی۔ اجیہا وی منیا جاندا اے کہ بہت سارے راجیاں ولوں سیاست سانجھیداری وچ انھاں دی صلاحَ ضرور لئی جاندی سی۔ انھاں دی طاقت اتے بدھی دا علم راجیاں نوں سی۔ اس کارن غریب پریواراں وچ لوک اک بچے دا لنگ کٹّ دندے تاں جو اس نوں نوکری مل جاوے تے پروار دا گزارا چنگا ہو سکے۔ مسلمان ہجڑیاں دے مقابلے ہندو ہجڑے غریب سن۔ اس کرکے بہت سارے ہندو ہجڑیاں نے دھرم تبدیل کرکے مسلمان بنے۔ ویلے دے بیتن نال راجساہی ختم ہو گئی نال ہی کھسرے دیاں نوکریاں ختم ہو گئیاں۔ کسے طرحاں دی آمدن نہ ہون تے اجیاے ویلے وچ کھسرےآں گھر توں نکل کے نچن گاؤن، بھیکھ منگنا اتے دیہہ ویوپار آدی شروع کر دتا۔ ایہناں دیاں قلعواں اتے گن ہن صرف پیٹ بھرن دے کم آؤندے ہن۔
کھسرےآں دی آزادی تے پہچان نوں دباؤن اتے بناؤن لئی وکھ-وکھ ویلے دیاں سرکاراں نے نیم بنائے۔ 1880 وچ بڑودا دے مہاراج ‘گایکواڈ جی’ نے کھسرے بناؤن اتے پورن پابندی لا دتی۔ برتانیاں دے بھارت وچ راج ویلے کھسرےآں دے حالات ودھیرے ماڑے ہو گئے سن۔ بریٹیش راج وچ ہجڑیاں دے خلاف بہت سارے قانون بنائے۔ انھاں نوں لگدا سی کہ سبھئک سماج وچ کھسرے اس نوں دوشت/غیر تہذیبی کر رہے ہن۔ اس لئی مرد توں ہجڑا بنن تے پورن پابندی لگا دتی گئی۔ بھارتی آئین دی دھارا 320 مطابق دوسرے انسان دا لنگ کٹنا قانونی زرم اے۔
بھارت وچ ہجڑیاں دی تھاں سماج توں وکھری ہی نہیں سگوں انھاں دی پچھان نوں منفی ہی رکھیا گیا اے۔ ایہناں دا عامَ انسانی سماج نال وکھرا تعلقات اے کوئی سدھا تعلق نہیں۔ ہجڑے عام سماج توں وکھر ہو کے اپنے وکھرے سماج وچ رہندے ہن۔ انسان سرکھات رہن لئی گروہ وچ رہندا اے۔ ہجڑے وی اپنے وکھرے گروہ وچ رہندے ہن۔ بھارتی سماج وچ ہجڑا برادری اتے ٹرانسجینڈر دی تھاں اجے تک منفی اے۔ عامَ طور تے ایہہ لوک اپنے ڈیریاں وچ اجتمائی روپ وچ رہندے ہن۔ انھاں وچ کجھ پڑھے-لکھے ہجڑے ہن جو نوکری کرنا چاہندے ہن اتے اکلے رہن چاہندے ہن۔ انھاں نوں نجی گھر جاں اپنے کھسرے سماج توں وکھ سماج وچ رہنا آسان نہیں کیونکہ لوک خلاف کردے ہن۔ پنڈاں اتے قصبیاں جاں چھوٹے شہراں وچ انھاں دا بصر ہور وی ودھیرے کٹھور اے۔ اس کارن زیادہ تر ایہہ وڈے شہراں ول راہ کر راے ہن۔ عورتاں والی کامکتا رکھن والے مرد اپنی جینڈر پچھان (گیء، ٹرانسجینڈر) نوں دباء کے رکھدے ہن جس کارن مزبورن ایہناں نوں اپنا پروار چھڈنا پیندا اے۔ جاں پروار ولوں انھاں نوں گھر توں باہر کڈھ دتا جاندا اے۔ انھاں وچوں بہت سارے اجیاے وی ہن جو دوہرے جینڈر دے کردار نبھا راے ہن مطلب گھر وچ اک مرد دے کردار نبھاؤندے ہن اتے باہر کھسرے/ہجڑا اے۔ اجیہا نہیں اے کہ میٹرو شہر وچ انھاں دا جیون آسان اے، انھاں لئی بنیاں NGO انسانی حق مرکز اتے انھاں ولوں بنیاں ادارےآں انھاں دے حقاں لئی لڑدیاں ہن۔ انھاں نوں وڈے ہوٹلاں، ریسرتاں، مال آدی وچ جان ہی نہیں دتا جاندا۔ پڑھے-لکھے ہون دے باو جود جد کوئی نوکری نہیں ملدی تاں سیکس ورکر بنن لئی مجبور ہو جاندے ہن۔
بھارت وچ کھسرے سماج دی بنتر
ہجڑا بننا بہت وڈی کٹھن عمل اے۔ اصل وچ ایہہ دماغی ہندی اے بعد وچ روحانی اتے سماجی۔ جسمانی طور تے مرد ہون اتے دماغی تور تے اپنے آپ نوں عورت منن کارن اس نوں مرد جیون جیونا مشکل ہو جاندا اے، اخیر اوہ ہجڑا بنن دا فیصلہ کردا اے۔ بھارت وچ ہجڑے ستّ وڈے خانداناں وچ ونڈے ہوئے ہن، بھنڈی بازار، بولاک، لعلن لکھنؤ، پونا، دلی اتے ہادر ابراہم ایہہ خاندان آدی۔ انھاں ستاں خانداناں دا اک-اک مکھی ہندا اے جس نوں ہیرو کیہا جاندا اے۔ اس توں بعد گرو دا رتبہ ہندا اے۔ ہجڑیاں وچ ہیرو اتے گرو دا ہی قنون چلدا اے۔ اوہناں دی ہر اک گل نوں مننا پیندا اے۔ ہر خاندان دے اپنے الگ نیم/قانون ہندے ہن جنھاں دی پالنا کرنی ضروری اے۔ انھاں اصولاں نوں خفیہ رکھیا جاندا اے۔ سال وچ دو وار ہجڑیاں دی پنچائت ہندی اے۔ اس وچ سارے خانداناں دے مکھی ہندے ہن۔ اس وچ کس ولوں نیم توڑے گئے کس نے گرو دی آگیا دا پالن نہیں آدی دا حساب لایا جاندا اے اتے اوہناں مطابق ہی سزا دتی جاندی اے۔
جیکر کسے ولوں ہجڑا بنن دا فیصلہ لیا ہووے تاں سبھ توں پہلاں اس نوں گرو چننا پیندا اے۔ اس توں بعد اس دی ‘ریت’ کیتی جاندی اے۔ ایہہ اک رسم ہندی اے۔ اس توں بعد اس دا پنجیکرن کیتا جاندا اے۔ گرو اتے چیلے دے تعلق ماں-دھی ورگے ہندے ہن۔ ریت کردے ویلے اس نوں خاندانی دپٹہ سر اتے پایا جاندا اے، ساڑی اتے ہور خاندانی نشانیاں دتیاں جاندیاں ہن اتے نال ہی اصولاں بارے سمجھایا جاندا اے۔ اس توں بعد امتحان ہندی اے، جس سماج وچ پہلا جیون بتیت کیتا اے، اس توں وکھ رہنا، تاڑی وجاؤنا مٹھا آدی۔ ریت ہون توں بعد ہجڑے دی زندگی جیونا شروع ہندا اے۔ اس توں بعد لنگ چھید مطلب لنگ کٹیا جاندا اے، جس نوں نروان کراؤن لئی کسے طرحاں دی زبردستی نہیں کیتی جاندی۔ ہجڑے اپنے سریر نوں پوتر مندے ہن اس لئی اوہ اپنی مرضی توں بنھاں سریر نال چھیڑخانی نہیں کرن دندے۔ ‘نروان’ ہون توں بعد زخم بھرن وچ 40-45 دن لگدے ہن۔ اس دوران اس نوں عورت اتے مرد دوواں نوں دیکھن دی مناہی ہندی اے۔ ایہہ ساری تکنیک دکھدائی ہندی اے۔ نروان مطلب پورن ہجڑا بننا، اس توں بعد ہلدی-مہندی دی رسم ہندی اے۔ چہرے اتے ہتھاں اتے ہلدی لاؤن توں بعد منہ مٹھا کروایا جاندا اے، نال ہی نظر ناں دی رسم ہندی، جس وچ نظر اتارن لئی متھے اتے بندی لگا کے اس دے سر اپروں پیسے وار کے سٹّ جاندے ہن۔ اس توں بعد آخری رسم ‘چٹلا’ ہندی اے۔ اس وچ ہجڑے نوں نہا کے تیار کیتا جاندا اے۔ ہرے رنگ دے گہنے آدی پہچانے جاندے ہن۔ اس توں بعد دودھ نال بھریا جگّ دتا جاندا اے۔ دودھ نوں دریا۔ سمندر وچ سٹن مگروں اپنا بدلیا ہویاں لنگ دکھایا جاندا اے جاں ایہہ کالے کتے جاں ہرے درخت دے ساہمنے وی ایہہ رسم کیتی جا سکدی اے۔ اجیہا قدرت توں اسیم لین لئی کیتا جاندا اے۔ جنھاں ہجڑیاں دا نروان ہویا ہندا اے۔ اوہناں دے آخری سنسکار ویلے آٹے جاں روں دا لنگ بنا کے لگایا جاندا اے۔ لوکاں وچ ہجڑے دی موت توں بعد آخری سنسکار ویلے اس نوں جتیاں مارنا، رات ویلے جنازے نوں لجانا آدی کئی طرحاں دیاں افواہاں اتے غلط فہمیاں ہن۔ مرتک نوں مذہبی ریت مطابق آخری ودائگی دتی جاندی اے۔ اس طرحاں ہجڑا اپنی زندگی دا کارج-دور پورا کردا اے۔
سبھیاچار وچ ہجڑیاں/کھسرےآں دا ستھان
ساڈا سماج بہت ساریاں دھارناواں نوں قدرتی اتے پرمپرک منکے چلدا اے۔ جات-پات دھرم، نسل آدی نال جڑیاں دھارناواں بہت کٹھور ہن جو اجے تک لوک گروہ دے من وچ قدرتی ہی منیاں جاندیاں ہن۔ کجھ دھارناواں دا جدوں کوئی گھٹ گنتی گروہ خلاف کردی اے تاں ایہہ ودھ گنتی نوں غیر قدرتی جاں غیر تہذیبی لگدا اے۔ اجیہا ہی بھارتی سماج وچ تیجی لیگنک گٹھ (کھسرے، مسلنگی، دلنگی) نال ہو رہا اے۔ بھارت وچ اس طبقہ نال لمبے ویلے توں جوجھ رہی اس گٹھ وچ پرتھم ‘کھسرے جاں ہجڑے’ ہن۔
حوالے
2.	کھسرےآں دا وی دل ہندا اے (جسویر رانا (سمپا۔)
3.	کئیئر اصول تے پنجابی کہانی وچ تیجے جینڈر دی پیشکاری (کھوجارتھی منجیت سنگھ، پنجابی ڈیپارٹمنٹ دلی یونیورسٹی)
4.	کرتار سنگھ دگل ‘ہم جنس’ کھسرےآں دا وی دلّ ہندا اے۔ (جسویر رانا)
5.	Qissa (Hindi Movie) Directed by Anoop Singh 2017
گٹھ:رہتل گٹھ:سماج گٹھ:سماجی طبقے
جلیل آباد
جلیل آباد آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع جلیل آباد دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
دریائے ناس
ناس اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
بسمل فریدکوٹی
بچپن
اس دا بچپن تنگیاں-ترشیاں ‘چ گزریا۔ اوہ اجے دساں ورھیاں دا ہی سی جدوں اس دے سر توں باپ دا سایہ اٹھ گیا۔ دو وڈے بھین بھرا وی واری واری تر گئے۔ ماں دی ہلا شیریل صدقہ اسنے مڈل تک دی پڑھائی کیتی۔ چھوٹی عمرے ہی اسنوں پیسے کماؤن لئی سنگھرش(جدوجہد)کرنا پیا۔ اسنے سوے یتناں نال گیانی دی پریکھیا(امتحان) پاس کیتی۔ سنتالی ‘چ لہندے پنجاب توں اجڑ کے بھارتی پنجاب آؤنا پیا۔
نرنتر جوجھدا
اسنے کجھ چر فوج دی نوکری کیتی، نہر پٹواری وی بنے اتے چنگی محرری وی کیتی۔ اوہ سہکارتا سوسائٹی دا سیکٹری رہا، حکمت وی کیتی تے رکشا چالک (ڈرائیور) وی بننا پیا پر ہر کم وچّ اپنے سویمان نوں قایم رکھیا۔ تلخیاں دی زہر پی کے وی منکھتا(انسانیت) دی خیر منگن والا بسمل فریدکوٹی اک اجیہا انقلابی شاعر سی جو عمر بھر لوکائی دے حقاں لئی نرنتر جوجھدا رہا۔
کویتا دی جاگ
بسمل نوں کویتا دی جاگ 1950 وچّ لگی۔ انہیں دنیں نند لال نورپوری فریدکوٹ وچّ ہی سن۔ اسنے ہری سنگھ فریدکوٹی، سمپورن سنگھ جھلا، ہربنس لال شرما اتے نورپوری صاحب دی سنگت مانی۔ مڈھ توں اوہ سٹیج ‘تے آؤن لگّ پئے سن۔ اس دی ہیٹھ لکھی رباعی بہت مقبول ہوئی: ؛ہے دور نواں ہیر پرانی نہ سنو۔ ؛دکھ چاک دا سیدے دی زبانی نہ سنو۔ ؛چھیڑی اے زمانے نے آواماں دی کتھا، ؛راجے تے نواباں دی کہانی نہ سنو۔ بسمل نوں کویتا دی ہر صنف کویتا، گیت، غزل اتے رباعی اپر عبور حاصل سی۔ اس دی کویتا ‘کرانتی کاری’ دیاں سطراں اس طرحاں ہن: ؛؛”میں ایسا دیپ ہاں جس نوں کہ طوفاناں جگایا ہے۔ ؛؛میں اوہ نغمہ جو لہراں نے کنارے نوں سنایا ہے۔ ؛؛میں اوہ شیشہ کہ جس نوں پتھراں نے آزمایا ہے۔ ؛؛میں اوہ نعرہ کہ منسوراں جو چڑھ سولی ‘تے لایا ہے۔” اسے طرحاں مجبور امن، سرسری ہؤکا، اوشا دے کچھڑ، سمیاں دا نگارا، سرگھی دا تارہ، ویشیا، کوڑ پھرے پردھان وے لالو، درداں دی ریاست، اگلا پڑائ، لوک یگ تے اوڈ آدی خوبصورت تے شکتی شالی کویتاواں ہن۔ اک گیت راہیں کوی ‘رہبراں’ نوں جنتا دی بھلائی دا سجھاؤ دندا ہے۔ کوٹھیاں-بنگلیاں نوں اوہ ‘راجنیتک سراواں’ آکھدا ہے۔ بسمل دیاں غزلاں دے کجھ چونویں شعراں وچّ اس دا کہن دا ڈھنگ، نزاکت، خوبصورتی، شبداں دی چون، پنگل دی استادی، ڈونگھی سوچ تے اڈاری پرتکھ مانی تے صلاحی جا سکدی ہے۔ بسمل اک دھڑلیدار سماجی کارکنّ سی۔ اس دی کتھنی تے کرنی وچّ اکسرتا سی۔ پکھنڈیاں دیاں کرتوتاں اوہ بڑی دلیری نال ننگیاں کردا سی۔
کھولدے ساگر
سنّ 1975 وچّ بسمل یادگاری کمیٹی بنی۔ نوراہی گھگیانوی تے کجھ ہور لیکھکاں دے یتناں صدقہ کوی دے کلام نوں ‘کھولدے ساگر’ وچّ سامبھیا گیا۔ اگانھ ودھو سوچ دے دھارنی ادیباں نے بسمل دی پختہ شاعری دا خوب آنند مانیا اتے ابھردے لیکھکاں نے سیدھ حاصل کیتی۔
کجھ شعر
لنگھے نے اوہ کجھ اس طرحاں چنچل ادا دے نال خوشبو دی چہل -مہل ہے ٹھنڈی ہوا دے نال
نیویں نظر دے جام 'چوں چھلکن جئنیاں قیمت نزاکتاں دی پیندی اے حیا دے نال
آئے خبر نوں نال پر لے کے رقیب نوں پینا پیا اے زہر وی دل دی دوا دے نال
حق-سچ
لگپگ دو دہاکے بسمل بھارت دی کمیونسٹ لہر دا سرگرم ورکر رہا۔ اوہ بہت تکڑا جتھیبند آگوُ سی۔ سنّ 1951 وچّ اس نے فریدکوٹ وکھے پنجاب دی پہلی ‘میونسپل ملازم یونین’ ستھاپت (قایم)کیتی۔ سنّ 1953 وچّ رکشا ورکرز یونین قایم کیتی اتے 1956 وچّ ٹانگا-رکشا یونین دی نیہہ رکھی، جو کہ پنجاب وچّ ہی نہیں بھارت وچّ وی اپنی ہی قسم دی جتھیبندی سی۔ بسمل دی زندگی نرنتر سنگھرش سی تے اس دا سارا کلام ‘حق-سچ’ دی پکار اے۔
آخری دن
اپنے آخری دناں وچّ بسمل پنڈ نواں قلعہ دے پنچائت گھر دی اک کوٹھڑی وچّ رہندا سی۔ ٹی.بی. دی بماری ہون کارن اس نوں سول ہسپتال فریدکوٹ داخل کروایا گیا۔ بیماری ودھن کارن ٹی.بی. سینیٹوریئم، امرتسر وکھے بھرتی کرواؤنا پیا، جتھے اوہ 14 دسمبر، 1974 والے دن صرف 48 سال دی عمر وچّ اس دنیاں نوں الوداع آکھ گیا۔
گٹھ:پنجابی شاعر
قلعہ فلک الافلاک
شاہپور خواست یا فلک الافلاک- ایران دے لرستان صوبے دے علاقائی راجگڑھخرم آباد دے شہر دے اندر ايس‏ے ناں دے اک وڈے پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے واقع اک قلعہ اے ۔ ایہ بہت وڈا ڈھانچہ ساسانی دور (224–651) دے دوران تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔
دریائے خرم آباد پہاڑی فلک افلاک دے مشرقی تے جنوب مغربی سمت تو‏ں گذردا اے تے قلعے نو‏‏ں انہاں طرف کچھ قدرتی تحفظ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اج ، پہاڑی دے مغربی تے شمالی اطراف خرم آباد دے رہائشی ضلعے تو‏ں ملحق نيں ۔
تریخ
پہلوی خاندان دے تحت ، 1968 تک جیل د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعمال ہونے دے بعد ، اسنو‏ں میوزیم کمپلیکس وچ تبدیل کردتا گیا۔
آرکیٹیکچرل لے آؤٹ
اصل محل دیاں بنیاداں پیمائش کردیاں نيں پہاڑی سمیت پوری ڈھانچے د‏‏ی اونچائی ارد گرد دے علاقے تو‏ں 40 میٹر بلندی تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔
خود محل رقبے اُتے  اس دا  تک پھیلا ہويا اے فریم وچ تے اس د‏ی سب تو‏ں بلند دیوار 22.5 میٹر اے. ایہ جگہ چار وڈے ہالاں ، تے انہاں تو‏ں وابستہ کمرے تے راہداریاں وچ منقسم ا‏‏ے۔ کمرےآں وچ دو صحن دے چاراں طرف مندرجہ ذیل پیمائش نيں: پہلا صحن پیمائش  تے دوسرا  جدو‏ں اصل وچ قلعہ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی تاں اس وچ 12 ٹاور ہُندے سن ، لیکن اج صرف اٹھ کھڑے ني‏‏‏‏ں۔
عمارت دا داخلی دروازہ شمال مغربی ٹاور دے اندر ، شمال د‏‏ی طرف واقع ا‏‏ے۔
قلعے دا پانی دا کنواں پہلے صحن دے پِچھے والے حصے وچ ا‏‏ے۔ چالیس میٹر د‏‏ی گہرائی تک پہنچنے اُتے ، کنويں دے شافٹ د‏‏ی اکثریت گولستان دے چشمے دے منبع تک پہنچنے دے لئی چٹان وچ کھدی ہوئی ا‏‏ے۔ کنواں اج تک قابل استعمال ا‏‏ے۔
آس پاس دے ڈھانچے
آثار قدیمہ دے مطالعے نے اس وقت د‏‏ی تعمیر دے چاراں طرف بارہ برجاں والے دو پرتاں والے ریمارٹ دے وجود د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس دے آس پاس دا پہلو بنیادی طور اُتے مغرب د‏‏ی طرف ودھیا ہويا ا‏‏ے۔ بارہ اصل برجاں وچو‏ں ، صرف دو باقی نيں تے ایہ موجودہ قلعے دے شمال مغرب تے جنوب مغرب وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ thumb| فلک الافلاک ملعہ [[خرم‌آباد|خرم آباد شہر دے وسط وچ اے ]]
ڈیہومیڈیفائر
ایسا لگدا اے کہ فلک اول افلاک کیسل ڈیہومیڈیفائر سسٹم دے نال تعمیر کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
فلک الافلاک قلعہ مختلف پتھراں تے لکڑیاں تو‏ں بنا اے جو نمی دا شکار نيں ۔ ايس‏ے لئے قلعہ خرم آباد شہر دے اعلیٰ مقام اُتے تعمیر کيت‏‏ا گیا سی ، تاکہ ہويا عمارت وچ گھس سک‏‏ے تے اپنی بنیاداں خشک کردتیاں
موجودہ صورت حال
قلعے دا انتظام ایران ثقافتی ورثہ آرگنائزیشن تے اک محفوظ سائٹ دے ذریعہ کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:صوبہ لرستان وچ پرکشش سیاحتی تھ‏‏اں گٹھ:ایران د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:ایران وچ قید خانے گٹھ:ایران وچ قلعے گٹھ:ساسانی قلعے گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:ایرانگٹھ:مینار
اوپاہ
اوپاہ اک وڈی تے رنگلی سمندری مچھی اے۔ ایہ اوپاہ ٹبر توں اے تے جس وچ دو ای ونڈاں نیں۔ ایہ سارے سمندراں وچ ملدی اے پر ہوائی تے لیندا افریقہ ول ایہ عام اے۔ ایہنوں اچیچا تے نہیں پھڑیا جاندا پر دوجیاں مجھیاں نال ایہ وی جال وچ آجاندی اے۔
ایہ مچھی گرم خون والی اے تے آلے دوالے دے پانی توں اپنا گرمی ناپ 5 ڈگری سینٹی گریڈ تک ود رکھدی اے تے اینج ایہ گرم خون والی پہلی مچھی اے جیدا پتہ چلیا اے۔
دریائے ریو گرانڈے
گٹھ:اتلے امریکہ دے دریا
رہینوٹافلوپس لالانڈی
رہینوٹافلوپس لالانڈی اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
سانول ٹیٹی
سانول ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
گٹھ:باندر گٹھ:ٹیٹی
دهستان تجن
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان سرخس دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سرخس ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
رہینوٹافلوپس لیوکوسیفالس
رہینوٹافلوپس لیوکوسیفالس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
فیروزآباد مینار
فیروز آباد ٹاور عظیم سلجوق سلطنت عہد دا اک تاریخی مینار اے جو قدیم تورسیز اُتے ضلع شاہ آباد دے پنڈ فیروز آباد وچ بردسکن دے 17 کلومیٹر جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ آثار قدیمہ دے ثبوت ستويں صدی ہجری تک اسلام دے مسکن د‏‏ی تصدیق کردے نيں ، جو اس صوبے دے آس پاس اے تے اس دے علی اری رادھا دے توسط تو‏ں اٹھويں امام د‏‏ی تعریف دے روشن ستارے دا راستہ سی۔ میناراں د‏‏ی بیرونی موجودہ اونچائی دے نال سلنڈرک شکل تے آرائشی عناصر تے آرکیٹیکچرل اسٹائل دے نال 18 میٹر د‏‏ی اِٹاں د‏‏ی دیوار د‏‏ی عکاسی ہُندی ا‏‏ے۔
اس ٹاور نو‏‏ں 91 واں یادگار د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ شامل کيت‏‏ا گیا سی۔
نوٹ تے حوالے
گٹھ:ایران وچ مینار گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:ایرانگٹھ:مینار
سٹیفن ناش ٹیٹی
سٹیفن ناش ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
گٹھ:باندر گٹھ:ٹیٹی
دریائے ساکرامنٹو
ساکرامنٹو اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
گٹھ:اتلے امریکہ دے دریا
کیلوونا
کیلوونا کینیڈا دے صوبے برطانوی کولمبیا دا اک شہر اے۔
ازبکستان وچ مذہبی آزادی
مذہبی آزادی دی حالت
آئین دھرم دی آزادی دا پربندھ کردا اے؛ حالانکہ، سرکار اتے قنوناں نے ایہناں حقاں نوں مشق وچ پابندی لگائی اے۔ آئین چرچ اتے راج نوں وکھ کرن دا اصول وی قائم کردا اے۔ سرکار مذہبی گروہاں نوں سیاسی پارٹیاں بناؤن اتے سماجی لہراں بناؤن توں ورجدی اے۔
جرم اتے سول کوڈ وچ دھرم دے قنوناں دی النگھنا کرن اتے مذہبی سرگرمیاں متعلق ہور اصولاں لئی سخت جرمانے ہندے ہن۔ ورجت سرگرمیاں توں علاوہ، اک غیر قانونی مذہبی گروہ دا انعقاد کرنا وی شامل اے، اس قانون وچ دوجیاں نوں اجیہے گروہ وچ شامل ہون لئی راغب کرن اتے نابالغاں نوں اوہناں دے ماپیاں دی اجازت توں بنھاں کسے مذہبی ادارہ وچ شامل کرن لئی وی پروانگی دتی گئی اے۔ کسے رجسٹرڈ مذہبی ادارہ ولوں کیتی کوئی وی مذہبی سیوا غیر قانونی اے۔
حوالے
گٹھ:ازبکستان
چک 198 ڈبلیو بی
چک 198 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
ممنون حسین
گٹھ:صدر پاکستان گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:مہاجر شخصیتاں
کمبرلی
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
دریائے پٹ
پٹ اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
کھرمنگ
کھرمنگ بلتستان دی اک وادی تے ضلع اے۔ ایہ سکردو توں 100 کلومیٹر دے پینڈے تے اے۔ بکریاں تے ڈنگر پالنا عام کم اے۔ ٹولٹی ایتھے دا راجگڑھ اے۔
بیلا سوور
بیلاسوور آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع بیلاسوور دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
طائف
طائف ( عربی الطائف aṭ-Ṭā’if) سعودی عرب دے مکہ صوبے وچ اک شہر اے جہڑا پہاڑاں دیاں ڈھالاں 'تے 1،879 میٹر دی اچائی تے واقع اے۔ ایہدی 2004 مردمشماری مطابق آبادی 521،273 سی۔ گرمیاں نوں سعودی سرکار تاپ توں بچن لئی ریاض توں طائف وچّ آ جاندی اے۔ ایہہ شہر اک کھیتی باڑی علاقے دا مرکز اے جس وچّ انگور، گلاب اتے شہد پیدا کیتے جاندے نیں۔
گٹھ:سعودی عرب دے شہر گٹھ:سعودی عرب دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
دریائے فیدر
فیدر اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
گٹھ:اتلے امریکہ دے دریا
رہینوٹافلوپس لمبریسیفارمس
رہینوٹافلوپس لمبریسیفارمس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ستلج یمنا لنک نہر
ستلج جمنا لنک نہر جس نوں عامَ طور تے ایس وائی ایل دے نام نال جانیا جاندا ہے بھارت دے پنجاب صوبے دی اک 214 کلومیٹر لمبی مجوزہ نہر ہے جو ستلج اتے جمنا دریاواں نوں جوڑن لئی  اساری جانی ہے۔ حالانکہ اسنوں پورا کرن دی تجویز سرے نہیں لگّ سکی اتے اتے اس بارے بھارت دی سپریم کورٹ وچّ کیس چل پیا سی۔
پچھوکڑ
1966 وچّ پنجابی صوبہ بنن توں بعد پنجاب صوبے کول 105 لکھ ایکڑ رقبہ بچیا۔ اس وچّ واہی جوگ زمین لئی کھیتی ماہراں مطابق لگبھگ 52.5 ملیان ایکڑ فٹّ (MAF) پانی دی لوڑ ہے۔ ونڈ سمیں پنجاب دے دریاواں کول 32.5 ملیان ایکڑ فٹّ پانی سی۔ باقی رہندے 22 ملیان ایکڑ فٹّ وچوں مرکزی ونڈ دیاں ایجنسیاں نے پنجاب نوں صرف 5 ملیان ایکڑ فٹّ نردھارت کیتا ہے۔ باقی دا پانی نان رپیریئن صوبے راجستھان، ہریانہ، دلی وغیرہ نوں الاٹمینٹ کیتا گیا ہے، جو کہ جمنا دے بیسن جاں راجستھان دے ماروتھل وچّ ورتیا جانا ہے۔ سنچائی تے بجلی پیداوار راج سرکاراں دے اختیار تحت آنؤدا ہے۔ بھارتی آئین دے آرٹیکل 162 تے 24 (3) صوبےآں نوں سنچائی تے بجلی پیداوار متعلق  قنون بناؤن دے مکمل اختیار  دیندے ہن۔ پنجاب راج پنر گٹھن سیکٹر وچّ آرٹیکل 78, 79, 80 ایسے آرٹیکل ہن جو مکھ طور تے ایہہ اختیار مرکز  ولّ بدل کر دیندے ہن۔ پورے بھارت وچّ پنجاب ہی اک اجیہا راج ہے جس دے اختیار اس طرحاں تبدیل کیتے گئے ہن۔1966 توں ہی پنجاب راج دا ایہہ مدعا رہا ہے کہ آرٹیکل 78 توں 80 سدھارے جان تاں جو راج دے اس متعلق اختیار دوبارہ قایم  کیتے جان۔ پنجاب راج پنرگٹھن ایکٹ 1966 مطابق ہریانہ ، پنجاب دے تناں دریاواں راوی ، بیاس تے ستلج لئی اویں ہی نان رپیریئن راج بن گیا ہے جویں پنجاب جمنا لئی نان رپیریئن ہے۔ بھوگولک طور تے تناں دریاواں دا کوئی وی کنارہ ہریانہ راج دیاں حداں وچّ نہیں تے نہ ہی چھنہدا ہے۔ لیکن ایہناں دریاواں دے ڈویلپمنٹ دا پورا اختیار بھاکھڑا بیاس مینیجمینٹ بورڈ نوں سونپ کے مرکز نے اپنے اختیار وچّ لے لیا ہے۔
ستلج-جمنا لنک نہر
اس سکیم تحت ہریانہ راج نے پنجاب راج نوں بھروسے وچّ لئے  بغیر اک سکیم بنا کے 4 توں 5 ملیان ایکڑ فٹّ پانی ورتن دی ستلج-جمنا نہر دے ناں نال جانی جاندی سکیم دلی توں منظور کروا لئی۔جدوں ہریانہ نے پنجاب دے پانیاں تے اپنا دعوہ پیش کیتا تاں پنجاب نے اپنا اعتراز جتایا۔سکیم کیونکہ بیاس پراجیکٹ دے ادھیکار کھیتر  توں ہٹّ کے سی اس لئی سیکشن 78 دے ادھیکار کھیتر( جو کیول بھاکھڑا تے بیاس پراجیکٹاں لگی ہے) توں وی باہر سی۔اس طرحاں ہریانہ نے اک وواد کھڑا کر دتا تے کیندر نوں دخل دے کے سیکشن 78 ادھین ثالث بنن لئی پریریا۔
اندرا گاندھی فیصلہ
1976 وچّ وقتی پردھان منتری اندرا گاندھی نے فیصلہ سنا دتا جس راہیں اس نے 3.5 ملیان ایکڑ فٹّ پانی ہریانہ پنجاب دوواں نوں ، .2 ملیان ایکڑ فٹّ دلی نوں ، 8 ملیان ایکڑ فٹّ راجستھان اک ہور نان رپیریئن راج نوں ونڈ دتا ।ایہہ دسنا وی یوگ ہووےگا کہ اسے راجستھان دے ، نربدا ٹربوئنل نے ، نربدا وچوں پانی لین دے ادھیکار نوں ، نربدا دے نان-رپیریئن ہون کارن ردّ کر دتا سی۔ ایہہ  سبھ جاندے ہوئے کیندر سرکار دی پردھان منتری نے نان رپیریئن راجستھان نوں 15.2 وچوں ادھا پانی ونڈ دتا تے پنجاب کول کیول 25٪ حصہ رہن دتا۔ 1978 وچّ پنجاب دی اکالی وزارت نے پنر گٹھن ایکٹ دی دھارا 78-80 دے اسنودھانک ہون بارے سپریم کورٹ وچّ مقدمہ کر دتا۔سنویدھان مطابق فیصلے نوں روکن خاطر جدوں 1980 وچّ ایدرا گاندھی نے دلی گدی سمبھالی تاں پنجاب دی اکالی وزارت برخاست کر دتی۔ راشٹرپتی راج بعد کانگرس دی دربارا سنگھ وزارت بنی۔1981 وچّ اندرا گاندھی نے ہریانہ پنجاب دے کانگرس مکھ منتریاں وچّ سمجھوتہ کروا کے اپنے پانیاں دے فیصلے تے مہر لوا لئی تے پنجاب راج دا سپریم کورٹ دا مقدمہ واپس ہو گیا۔
اندرا گاندھی نے 8 اپریل 1982 نوں نہر اساری دا افتتاح پنجاب ہریانہ دے سرحدی پنڈ کپوری تے ٹکّ لا کے کیتا۔اکالیاں نے اس اساری نوں روکن لئی کپوری پنڈ توں ہی مورچے دی شروعات کیتی جو بعد وچّ انندپور متا تے  دھرم-یدھ مورچے وچّ بدل گئی۔وواد دا اصلی مدعا دھارا 78-80 انوسار پانی-پانی دی ونڈ دا نہیں بلکہ مدعا ہے کہ کی نان رپیریئن راجستھان کول پانی دا حصہ پراپت کرن دا کوئی سنویدھانک ادھیکار ہے کہ نہیں۔ اس سنبندھ وچّ نربدا ٹربوئنل دا فیصلہ صاف اداہرن ہے جس وچّ راجستھان نوں نان-رپیریئن ہون کارن کجھ حصہ نہیں ملیا۔
راجیو لونگووال سمجھوتہ
نومبر 1984 وچّ اندرا گاندھی دے مارے جان بعد اکالی پردھان ہرچرن سنگھ لونگووال تے راجیو گاندھی وچّ 24 جولائی 1985 نوں سمجھوتہ ہویا۔اس سمجھوتے دے ہور راجنیتک مثلیاں ولّ ناں جاندے ہوئے پانیاں سنبندھی ہیٹھ لکھے پہلو ہن:
دهستان خانگیران
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان سرخس دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سرخس ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
برائنٹ پارک
برائنٹ پارک مینہیٹن نیو یارک شہر وچ اک پارک اے۔ ایہ 1832 توں 1840 دے وشکار بنیا۔
علی آباد برج
thumb علی آباد برج ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے اک شہر ، بردسکن قصبے دے نیڑے علی آباد کشمار پنڈ وچ چودہويں صدی دا اک تاریخی مینار ا‏‏ے۔ ٹاور د‏‏ی اونچائی 18 میٹر اے ، جو بیرونی طول و عرض 42 میٹر اے ، تے شنک دے سائز دا اگواڑا اِٹ اُتے مشتمل اے ایہ ڈیزائن زرتشت مذہب دے دکھما د‏‏ی یاد دلانے والا ا‏‏ے۔ اس ٹاور نو‏‏ں ایران دے قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ شامل کيت‏‏ا گیا سی۔
نوٹ
گٹھ:ایران وچ مینار گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:ایرانگٹھ:مینار
لوسیفر ٹیٹی
لوسیفر ٹیٹی نویں دنیا دے باندراں وچوں اک باندر اے۔ اے دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
گٹھ:باندر گٹھ:ٹیٹی
دریائے ساسکاٹچیوان
ساسکاٹچیوان اتلے امریکہ دا اک دریا اے۔
افراط زر
افراط زر (Inflation) زری معاشیات د‏‏ی اہ‏م اصطلاح ا‏‏ے۔ تعریف دے مطابق کسی معیشت وچ موجود اشیا د‏‏ی قیمتاں وچ مسلسل اضافے د‏‏ی شرح نو‏‏ں افراط زر کہندے نيں۔ افراط زر وچ مسلسل وادھا دا رجحان مہنگائی د‏‏ی صورت وچ سامنے آندا ا‏‏ے۔ اُتے ہر معیشت وچ کم تے بیش افراط زر د‏‏ی موجودگی قدرتی امر ا‏‏ے۔ ایہ اوسطاً 5 تو‏ں 6 فیصد سالانہ رہندا ا‏‏ے۔ اُتے دیوالیہ معیشتاں وچ افراط زر ہزار فیصد تو‏ں وی تجاوز کر سکدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں معقول حدود وچ رکھنا مرکزی بینک دا بنیادی وظیفہ ا‏‏ے۔
افراط زر د‏‏ی بنیادی وجہ حکومت دا اپنی آمدنی ودھانے دے لئی زیادہ نوٹ چھاپنا ا‏‏ے۔
تفریط زر تو‏ں افراط زر
گزشتہ صدیاں وچ قیمتاں وچ مسلسل وادھا ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ صرف انیہويں صدی اس تو‏ں مستثنیٰ ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ ایہ انقلاب د‏‏ی صدی سی اس صدی وچ مختلف ایجادات تے انکشافات د‏‏ی بدولت پیداوا‏‏ر وچ وادھا اور قیمتو ں وچ شدید کمی ہوئی سی تے ایہی وجہ اے ویہويں صدی دے اوائل تو‏ں ہی پوری دنیا کسادبازاری دا شکار ہوئے گئی۔ دنیا نے اس کسادبازاری تو‏ں نکلنے دے لئی دو جنگ عظیم لڑاں۔
ایم۔ ایچ ڈیکاک M H Dekok اپنی کتاب مرکزی بینکاری Centrl Banking وچ لکھدا اے کہ 1929 تو‏ں 1938 دے آخر تک برطانیہ، کنیڈا، آسٹریلیا تے ارجیٹینا دے علاوہ ہر ملک وچ دوران گردش کرنسی وچ تقریبأئ 90 فیصد وادھا ہويا، برطانیہ عظمیٰ وچ ایہ وادھا تقریبأئ 35 فیصد رہیا۔
1938 دے آخر تو‏ں 1944 دے اختتام دا زمانہ جنگ کازمانہ سی۔ 1944 دے اختتام اُتے ریاستہائے متحدہ وچ دوران گردش نوٹاں د‏‏ی تعداد 1929 دے مقابلہ وچ دوران گردش نوٹاں د‏‏ی تعداد تو‏ں 900 فیصد، برطانیہ وچ 300 فیصد، جرمنی وچ 960 فیصد، فرانس وچ 850 فیصد، کنیڈا وچ 570 فیصد، آسٹریلیا وچ 500 فیصد، جنوبی افریقہ وچ 670 فیصد، سوئیڈن وچ 440 فیصد، سوئزر لینڈ وچ 360 فیصد، ارجنٹینا وچ 190 فیصد تے چلی وچ 740 فیصد وادھا ہويا ا‏‏ے۔
غیر جانب دارملکاں وچ نوٹاں د‏‏ی گردش وچ وادھا دا باعث اوہ موافق توازن تجارت سی، جو محارب ملکاں دے متوازن تو‏ں پیدا ہويا سی۔ محارب ملکاں وچ جنگ دے اخراجات دا وڈا حصہ جنگی قرضےآں تو‏ں پورا ہويا سی۔ انہاں جنگی قرضےآں دا اجرا نئيں ہُندا تاں محارب ملکاں وچ جنگ دے اختتام اُتے دوران گردش نوٹاں د‏‏ی تعداد اس تو‏ں کدرے زیادہ ہُندی۔ 	1929 تو‏ں 1933 دا زمانہ شدید کسادبازاری تے بیکاریUnemplyment دا زمانہ سی۔ اس کسادبازاری دے دور وچ قرض نو‏‏ں سہل الحصول بنانے دے لئی دوران گردش زر دے اضافے دے نال نال ریاستہائے متحدہ امریکا تے برطانیہ وچ مرکزی بینک د‏‏ی شرح سود وی گھٹادتی گئی سی، لیکن سرمایا کار اس ارزاں مالی پالیسی دے باوجود کوئی فائدہ نئيں اٹھا رہے سن ۔
بالخصوص ریاستہائے متحدہ امریکا وچ انہاں تمام اسباب نے زیر بحث زمانے وچ اک نال مل ک‏ے اثر ڈالیا۔ جدو‏ں کہ جرمنی وچ تیسرا سبب اس تمام مدت وچ بنیادی حیثیت تو‏ں کار فرما رہیا برطانیہ عظمیٰ وچ وی تِناں اسباب کسی وقت اثر انداز ہُندے رہ‏ے، لیکن ایہ آخری یعنی تیسرا سبب سی جس نے بازار زر نو‏‏ں مسلسل طور اُتے متاثر کيتا۔
ڈیکاک Dekok ہور لکھدا اے کہ عامۃ الناس دے فائدے دے لئی منظم کرنسی د‏‏ی ترویج تے سہل الحصول Cheap Money د‏‏ی برقراری دے مد نظر بوہت سارے لوک نو‏‏ں کینزKeynes دے اس نظریہ سے متفق ہونا پيا کہ مرکزی بینک د‏‏ی شرح کٹوندی سود نو‏‏ں تنظیم زر دا متروک یا غیر مستعمل آلہ سمجھنا چاہیے۔
کینز Keynes دے پیش کردہ نظریہ ترجیح سیال دا گرم با زاری دا پہلو برطانیہ وچ 47۔ 1945 وچ پایا ثبوت نو‏‏ں پہنچیا۔ 1945 وچ انگلینڈ دے مرکزی بینک د‏‏ی مروجہ شرح 3 فیصد سی، اسنو‏ں گھٹا کر ڈھائی فیصد کر دتا گیا۔ ایہ اوہ زمانہ سی تے دوسری جنگ عظیم نو‏‏ں ختم ہوئے تھوڑا ہی عرصہ گزریا سی، اس لئی ہر چیز د‏‏ی کمی سی تے سرمایا کاری دا زرین موقع سی، کینز Keynes دے لفظاں وچ اسيں کہہ سکدے نيں کہ ’اختتامی کارکردگی اصل‘ Marginal Efficiency of Capital ودھ گئی سی۔ سرمایا کار اپنا سرمایا لگانے نو‏‏ں تیار بیٹھے سن تے نال ہی نال اختتامی کارکردگی وچ وادھا دے باعث زیادہ شرح سودپر سرمایادار قرض لینے اُتے وی مائل سن ۔ انہاں دے پاس سرکاری کفالتاں وی سن، جے انگلینڈ دا مرکزی بینک شرح کٹوندی وچ وادھا کردیندا تاں سرمایاکار نقصان دے خوف تو‏ں کفالتاں نئيں بھنا‏تے تے نہ تجارتی بینکاں دے پاس قرض د‏‏ی خاطر جاندے۔ لیکن بینک آف انگلینڈ نے شرح سود گھٹا کر ڈھائی فیصد کردتی۔ جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ جنہاں لوک دے پاس سرکاری کفالدیاں سن، انہاں نے یا تاں اوہ فروخت کر دیؤ یا تاں انہاں نو‏‏ں بھنالیا۔ کیو‏ں کہ اوہ چاہندے سن کہ انہاں کفالتاں دے پیسے تو‏ں کوئی کارو بار کرن، کیو‏ں کہ گرم بازاری دا دور سی تے اختتامی کارکردگی بڑھی ہوئی سی۔ اس طرح بینک آف انگلینڈ نو‏‏ں اک سال تو‏ں کچھ زیادہ مدت وچ 90 کروڑ پونڈ اسٹرلنگ بازار زر وچ لیانے پئے۔ لیکن بازارکے جذبات نئيں سرد ہوئے تے آخر کار بینک آف انگلنیڈ نو‏‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ بینک آف انگلینڈ د‏‏ی شرح سود فیر 3 فیصد بلکہ اس تو‏ں زیادہ ہوئے گئی۔ ایہ اک طرف بینک آف انگلینڈ د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی ناکامی سی، دوسری طرف کینز Keynes دے نظریہ ترجیح سیال د‏‏ی کامیابی دا ثبوت سی۔
آر ایس سیرز R S sayers اپنی کتاب جدید بینکاری Modern Banking وچ لکھدا اے کہ 47۔ 1945 وچ ایہ گل نئيں سی کہ حکا‏م شرح سود گھٹانے وچ چھیندی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ جو دے انہاں حالات وچ گھٹنے والی سی تے ایہ احساس کہ سرکاری پالیسی معاشیات دے وقتی تقاضاں دے منافی سی، افراط زر دے ظہور دا باعث ہويا، جس نو‏‏ں ناکامی دا منہ دیکھنا پيا یا اس کوشش وچ سارا مالیا‏تی نظام Monetary System بدنام ہوکررہ گیا۔
وڈے پیمانے اُتے تخلیق زر د‏‏ی ایہ کوششاں جو تمام وڈے ملکاں د‏‏ی حکومتاں نے اختیار کاں، تجارتی بینکاں دے لئی اک پیچیدہ مسئلہ بن گیئں۔ سرمایا کار انہاں تو‏ں قرض لینے نئيں آ رہے سن ۔ آر۔ ایس۔ سیرز R S sayers اپنی کتاب’متحرک اقتصادیات د‏‏ی راہ پر‘Towards Dynamic Ecnomice وچ لکھدا اے کہ موجودہ صدی وچ خصوصا 1920 تو‏ں بینک کاری دے اعداد شمار د‏‏ی اک خصوصیت (کرنسی د‏‏ی گھٹتی ہوئی قیمت نو‏‏ں ملحوظ رکھ کے) بینک دے قرضےآں وچ نشیبی دا رجحان رہیا ا‏‏ے۔ اس تحریک دے نتائج اِنّے دور رس نيں کہ انہاں اُتے خصوصی بحث کيتی ضرورت ا‏‏ے۔ ایہ نہ صرف انگلینڈ بلکہ ریاستہائے متحدہ امریکا تے کنیڈا وچ وی بہت نمایاں اے تے اس دا اثر کافی سنگین ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بینکاری دے دوسرے نظام وی کم تے بیش ايس‏ے تجربہ تو‏ں دوچا رہیاں۔
توسیع زر تے التباس زر
پروفیسر ہن سن Per Hansen اپنی کتاب ’مالی نظریہ تے مالیا‏تی پالیسی‘Monetary Theory and Fiscal Policy وچ لکھدا اے جدو‏ں آپ زیادہ قومی آمدنی تے کامل روز گار دے خیال تو‏ں اپنی معیشت کی ترقی دے خواہاں ہُندے نيں۔ تب آپ نو‏‏ں رسد زر یا مقدار زر وچ وادھا د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ حکومت نو‏‏ں نوٹاں دے جاری کرنے دے موجودہ طریقہ کار وچ مرکزی بینک نو‏‏ں حامل سود کفالتاں دیندی اے کہ نوٹ چھاپے جاواں تے جدو‏ں مرکزی بینک ایہ محسوس کردا اے کہ ضرورت تو‏ں زیادہ نوٹ گردش ک‏ر رہ‏ے نيں تاں اوہ نوٹاں د‏‏ی واپسی دے لئی مرکزی بینک سرکاری کفالتاں تجارتی بینکاں نو‏‏ں فروخت کردیندا ا‏‏ے۔
ہن سن Hansenکا کہنا اے کہ ’یہ درست اے اسيں اپنے مالی ادارےآں نو‏‏ں کلی طور اُتے بدل سکدے سن، اسيں پرانے طریق کار د‏‏ی طرف رجوع ک‏ر سکدے نيں۔ جدو‏ں کہ حکومت بغیر اپنی کفالت دے خودکاغذی نوٹ چھاپتی سی۔ جدید بادی النظر وچ معقول طریقہ سرکاری کفالتاں د‏‏ی بنا اُتے مرکزی بینک د‏‏ی طرف تو‏ں کاغذی نوٹ چھاپتا ا‏‏ے۔ وفاقی محفوظ بینک (امریکا دا مرکزی نظام بینکاری) سرکاری کفالتاں بازار تو‏ں خرید کرلوکاں دے پاس نوٹاں د‏‏ی تعداد یا بینکاں دے پاس نقد روپیہ ودھیا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ سرکاری کفالتاں بغیر سود دے ہونا چاہیے۔ اس طریق کار وچ بمقابلہ دوران جنگ دے مروجہ تقلیدی طریقہ کار دے جس وچ وفاقی بینک تے تجارتی بینک دونے نے سرکاری کفالتاں د‏‏ی خریداری وچ حصہ لیا سی، کچھ اچھائیاں تے بہت ساریاں برائیاں نيں ‘۔ نوٹاں د‏‏ی کفالت دے لئی ہن سن Hansen حامل سودی کفالتاں د‏‏ی بجائے غیر حامل سودی کفالتاں دے رواج دے حق وچ اے، لیکن اوہ کچھ برائیاں د‏‏ی طرف وی اشارہ کردا ا‏‏ے۔ ایہ برائیاں ملک وچ مقدار زر دے ودھ جانے تو‏ں پیدا ہُندیاں نيں۔ جدو‏ں آپ دے ملک وچ مقدار زر ودھ جائے تاں آپ کس طرح روپیہ واپس لاواں گے۔
ہاٹرے Hawtrey اپنی کتاب کرنسی تے ادھار Currency and Credit وچ لکھدا اے کہ ’جب مرکزی بینک ہی رائج الوقت سکہ دا واحدذریعہ اے تاں ایہ رسد زر نو‏‏ں اس طرح کم کر سکدا اے کہ قرض دینے تو‏ں صاف انکار کر دے۔ لیکن تجربہ تو‏ں ایہ معلوم ہويا اے کہ صاف انکار کرنا نہایت سخت روئیہ اے، اس لئی ایہ تخفیف زر دا معقول ذریعہ نئيں بن سکدا ا‏‏ے۔ شرح مرکزی بینک د‏‏ی حکمت عملی زیادہ شرح سود طلب کرکے صاف انکار دا اک نعم البدل ہوئے سکدی اے تے ایہ شرح سود وقت دے تقاضے دے مطابق کم وبیش کيت‏ی جاسکدی اے ‘۔ اس دا اج کل دے زمانے وچ وی ایہ خیال اے کہ شرح مرکزی بینک ہی روپیہ نو‏‏ں بازار کھنچنے دا موثر طریقہ ا‏‏ے۔ اوہ کہندا اے کہ التباض زر اِنّا ضروری اے جتناکہ توسیع زر، توسیع زر دا خطرہ دائمی اے، لہذا پہلے اس دے ایہ خطرہ مہلک صورت اختیار کرلے التباض زر ضروری ا‏‏ے۔
پروفیسر ہن سن Hansen Pro جیک وائیر Jacob Viner دے اک مضمون ’کیہ اسيں افراط زر نو‏‏ں روک سکدے نيں Can we chech inflation ’جو پیل یونیور سٹی‘ دے پیل ریویو وچ شائع ہويا سی لکھدا اے کہ اپنی دستوری روایات نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے اک ایسا طریقہ کار تلاش کرنا چاہیے، جو صیضہ منتظمہ نو‏‏ں اس گل دا مجاز کرے کہ اوہ کانگریس دے تفویض شدہ خصوصی اختیارات دے تحت فوری فیصلے تے اقدامات کرسک‏‏ے۔ اس پروگرام دے دستوری اجزائے ترکیبی اُتے تفصیلی روشنی ڈالنے دا ایہ موقع نئيں اے، لیکن جنہاں گلاں اُتے زور دینا چاہندا ہون۔ انہاں وچ کانگریس دے وضع کردہ اصول د‏‏ی مطابقت تو‏ں صدر نو‏‏ں شرح محصول وچ تغیر کرنے دا اختیار تمیزی حاصل ہونا تے وسیع اساس اُتے بینکاں دے افزائش زر دے اختیار نو‏‏ں منضبط کرنے دے لئی وفاقی محفوظ بینک دے افسراں Federal Reserve Authorities دے اختیارات وچ توسیع کرنا نيں۔ اس نقطہ نظر د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے پرفیسر ہن سن لکھدا اے ’جس طرح کانگریس نے (قانونی حدود دے اندر) منتظمہ نو‏‏ں محصول درآمد برآمد دے رد وبدل دا اختیار دتا اے تے جس طرح کانگریس نے قانون وفاقی محفوظ بینک دے تحت جو مالی افسران نو‏‏ں (مقنہ د‏‏ی حدود دے اندر) بینکاں دے محفوظ تناسب نو‏‏ں گھٹانے ودھانے دے اختیارات دتے نيں، ايس‏ے طرح ایہ بہت ضروری اے کہ کانگریس د‏‏ی حدود متعینہ دے اندر منتظمہ نو‏‏ں شرح انکم ٹیکس دے رد وبدل دا اختیار دتا جائے ‘۔
بادی النظر وچ ٹیکس دے ذریعے افراط زرکو قابو وچ رکھنا ممکن نئيں ا‏‏ے۔ اگرچہ ٹیکس مالیا‏تی پالیسی دا اہ‏م جز نيں تے حکومت انہاں د‏‏ی وصولی تو‏ں ہی اپنے اخراجات پورے کردی ا‏‏ے۔ مگر ایہ حقیقت پیش نظررکھنی چاہیے کہ ٹیکس صرف حکومت‏ی اخرجات پورے کرنے دے لئی نئيں لگائے جاندے نيں۔ بلکہ کسی وی حکومت کیت‏‏ی مالیا‏تی پالیسی وچ دوسرے مقاصد وی کار فرما ہُندے نيں۔ خاص کر کسی معاشرے د‏‏ی ضروریات تے سیاسی محرکات شامل ہُندے نيں۔ جس وچ معاشرے دے کسی خاص طبقے یا کسی خاص علاقے دے علاوہ کسی خاص صنعت یا سرپرستی یا کسی خاص اشیاء پرکنٹرول دے لئی وی خاص ٹیکس شامل ہُندے نيں۔ اس طرح بیرونی تجارت وچ برآمد دے لئی خاص چھُٹ دتی جاندی اے کہ برآمد د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئے یا بعض اشیاء د‏‏ی بیرون ملک برآمد نو‏‏ں رکنے دے لئی انہاں اُتے ٹیکس وچ وادھا کر دتا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی برآمد شکنی ہوئے تے ملک دے اندر انہاں د‏‏ی قلت نہ ہوئے۔ اس طرح درآمد اُتے وی کسی چیز د‏‏ی قلت دے پیش نظر اسنو‏ں چھُٹ دتی جاندی ا‏‏ے۔ گویا حکومت ٹیکساں دے ذریعے صرف اپنے اخراجات ہی نئيں برداشت کردی اے، بلکہ اس دے ذریعے معاشیات نو‏‏ں وی کنٹرول کردی ا‏‏ے۔
اگرچہ چند ٹیکس جنہاں وچ انکم ٹیکس ا ور پراپرٹی ٹیکس شامل نيں،جو ادائیگی کرنے والے خاص طبقے اُتے اثر انداز ہُندے نيں دے علاوہ اکثر ٹیکس انہاں اشیاء یا صنعتاں اُتے لگائے جاندے نيں جنہاں دا اثر معاشرے دے تمام طبقاں پرپڑھدا اے یا جو انہاں اشیاء یا خدمات نو‏‏ں استعمال وچ لاندے نيں۔ اس طرح ایہ برائے راست انہاں د‏‏ی آمدنیاں اُتے اثر ہُندے نيں۔ جدو‏ں کہ ساڈے عوام د‏‏ی اکثر یت کم آمدنی تو‏ں گزاریا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اس لئی کسی ٹیکس دے نفاذ تو‏ں پہلے انہاں تمام عوامل تے محرکات نو‏‏ں مد نظر رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ فیر اہ‏م گل ایہ اے کہ کسی ٹیکس دے نفاذ صرف مالیا‏تی عوامل در پیش نئيں ہُندے، بلکہ اس دا مقصد کسی صنعت د‏‏ی سرپرستی تے تحفظ وی ہُندا ا‏‏ے۔
موجودہ دور وچ معاشیات کل بہت اہمیت حاصل ہوئے گئی ا‏‏ے۔ کسی وی ملک نو‏‏ں معا شی ترقی دینے یا افراد د‏‏ی خوشحالی وچ وادھا کرنے دے لئی اجتماعی مسائل دا جائزہ لینا ضروری ا‏‏ے۔ اس دے لئی ملک وچ موجودہ ذرائع نو‏‏ں استعمال کيتا جانا چاہیے، تاکہ قومی آمدنی نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ ودھایا جاسک‏‏ے۔ قومی آمدنی مراد انہاں تمام اشیاء تے خدمات د‏‏ی مالیتاں دا مجموعہ اے جو کسی ملک وچ اک سال وچ پیدا د‏‏ی جاواں۔ اس لئی قومی آمدنی نو‏‏ں زر د‏‏ی صورت وچ ظاہر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ زر د‏‏ی مددسے ہی تمام اشیاء تے خدمات د‏‏ی قدر نو‏‏ں ظاہر کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ قومی آمدنی وچ وادھا ہوئے جانے د‏‏ی صورت وچ زر د‏‏ی رسد نو‏‏ں ودھایا جاسکدا اے، تاکہ زر د‏‏ی مدد تو‏ں اشیاء پیدائش خریدی جاسکن۔ اس طرح زر د‏‏ی رسد ودھانے تو‏ں سرمایاکاری وچ وادھا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح قومی آمدنی وچ وادھا ہوجاندا اے، گویا زر دا قومی آمدنی تو‏ں گہرا تعلق ا‏‏ے۔ ملک وچ افراط زر ہوئے تاں زر د‏‏ی رسد کم کرکے تے تفریق زر د‏‏ی صورت وچ رسد زر نو‏‏ں ودھیا کر ملک دے معاشی استحکا‏م نو‏‏ں قائم رکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ کسی وی ملک وچ زر مرکزی بینک یا حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں جاری کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مرکزی بینک اپنی زری پالیسی دے تحت اقدامات کردا اے تے اس دے مطابق زر د‏‏ی رسد نو‏‏ں کنٹرول کرکے معاشی اتارچڑھاؤ نو‏‏ں کم کر سکتاا‏‏ے۔
ملک وچ مالیا‏تی پالیسی دے تحت حکومت ملک وچ استحکا‏م د‏‏ی خاطر سرکاری خرچ تے ٹیکس دے متعلق اقدامات کردی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں نہ صرف ملک نو‏‏ں معاشی استحکا‏م حاصل ہُندا اے بلکہ قومی آمدنی ودھدی اے اور لوکاں نو‏‏ں روزگار emplyment وی ملدا ا‏‏ے۔
انفلیشن انڈیکس
افراط زر دا تخمینہ لگاندے وقت اسٹاک (شیئرز)، ٹریژری بونڈز تے جائیداداں د‏‏ی ودھدی ہوئی قیمتاں نو‏‏ں شامل نئيں کيتا جاندا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں افراط زر کم ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:افراط زر گٹھ:اقتصادی مسائل گٹھ:بنیادی مالیا‏تی نظریات گٹھ:مالیا‏تی معاشیات
چک 200 ڈبلیو بی
چک 200 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل میلسی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل میلسی چ وس رہیا اے ۔
خاچماز
خاچماز آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع خاچماز دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
کیٹیماٹ
کیٹیماٹ کینیڈا دے صوبے برطانوی کولمبیا دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
بلیڈر کینسر
بلیڈر کینسر، پیشاب بلیڈر دے ٹشوآں توں پیدا ہون والے کینسراں وچوں jk اے۔  ایہہ اک اجیہی بیماری اے جس وچ سییلّ ودھن-پھلدے ہن اتے سریر دے دوجے حصیاں وچ پھیلن دی گنجائش رکھدے ہن۔  اسدے لچھناں وچ پیشاب وچ خون آنا، پیشاب کردے ہوے درد ہونا اتے ہلکا پٹھّ درد شامل اے۔
بلیڈر کینسر دے خطرے دے کارک وچ سگرٹ نوشی، خاندانی اتہاس، پہلاں ریڈیئیشن تھیریپی، موتر دی لاگ، اتے کجھ خاص کیمیائی مادےآں دے سمپرک شامل ہن۔ سبھ توں عامَ قسم دی ٹرانشنیئل سیل کارسنوما اے۔ دوجے قسماں وچ سکماج سیل کاسرنوما اتے ایڈینوکیرکنوما شامل ہن۔ ندان عامَ طور تے ٹشو بائیؤپسی دے نال سسٹوسکوپی نال ہندا اے۔  کینسر دی سٹیجنگ عامَ طور تے میڈیکل امیجنگ جویں کہ سی۔ٹی۔ سکین اتے ہڈی سکین ولوں مقرر کیتی جاندی اے۔
علاج کینسر دے پڑائ اُتے انحصار کردا اے۔ اس وچ سرجری دے کجھ سمیل، ریڈیئیشن تھیریپی، کیموتھیریپی، جاں امیونیتھریپی شامل ہو سکدی اے۔ سرجری دے وکلپاں وچ ٹرانسٹریتھل ریسیکشن، مرکب دا ادھورا جاں پوری طرحاں ہٹاؤن، جاں پیشاب ڈائورشن شامل ہو سکدا اے۔  امریکہ امریکہ وچ عامَ پنج سال بچن دی در 77% اے۔
2015 تک، بلیڈر کینسر نوں عالمی پدھری طور اُتے 3.4 ملیان لوک متاثر کردے ہن اتے ہر سال 430,000 نویں کیساں اُتے ایہہ اثر پیندا اے۔ 2015 وچ اس دے نتیجے وجوں 188,000 موتاں ہوئیاں۔ شروعات دی عمر لگبھگ 65 توں 85 سال دی عمر دے وچکار اے۔ عورتاں دی تلنا وچ مرداں اُتے اکثر زیادہ اثر پیندا اے۔ امریکہ امریکہ وچ 2018 81,000 کیساں وچ اتے 17,000 موتاں دا امکان اے کہ ایہہ اس کھیتر وچ 6 واں سبھ توں ودھ عامَ قسم دا کینسر اے۔
چنہ اتے لچھن
thumb|بلیڈر کینسر دا تھاں بلیڈر کینسر خاص طور تے پیشاب وچ خون دا کارن بندا اے، جو صرف مائیکروسکوپ ولوں دیکھئا جا سکدا اے۔ پیشاب وچ خونبلیڈر کینسر وچ سبھ توں عامَ لچھن اے، اتے درد رہت اے پیشاب وچ ویکھن والا خون صرف چھوٹی معیاد دے ہو سکدا اے، اتے غیر-دکھّ خون دی تائید کرن لئی پیشاب دی جانچ دی لوڑ ہو سکدی اے۔ بلیڈر کینسر دے 80-90% لوکاں وچّخون شروع وچ ڈریکٹ روپ وچ دیکھئا گیا اے۔ پیشاب وچ خون ہور پرحالات، جویں کہ بلیڈر جاں یوریٹرک پتھر، انفیکشن، گردہ روگ، گردے دے کینسراں جاں خون دیاں ناڈیاں دے کارن ہو سکدا اے، حالانکہ ایہناں حالتاں (کڈنی کینسر توں علاوہ) نوں عامَ طور تے پیڑناتمک منیا جاندا اے۔
دوجیاں ممکن لچھناں وچ پیشابدوراندرد (ڈائیسوریا)، زئادا پیشاب اان دی لوڑ محسوس کرنا، جدکہ پیشاب اادا نہ ہووے وغیرہ شامل ہن۔ ایہہ چنہ اتے لچھن بلیڈر کینسر لئی خاص نہیں ہندے، اتے ایہہ کینسر دے بناں غیر-کینسر حالاتاں کارن وی ہو سکدا اے، جس وچ پروسٹیٹ دی لاگ، ودھیرے مقدار جاں پیشاب نالی دی لاگ شامل ہندی اے۔
تکنیکی روگ والے مریض پیلوک جاں بوڑی جہی درد، نیواں-اتیادھنک سوج نوں درساؤندے ہن۔ کدے-کدائیں، عام معائنہ تے اک مکمل مادہ دا پتہ لگایا جا سکدا اے۔
حوالے
گٹھ:روگ
انور مسعود
انور مسعود پنجابی دے شاعر نیں ۔ پنجابی دے نال اوہناں نے اردو تے فارسی چ وی لکھیا اے ۔ اوہناں دی کتاب میلہ اکھیاں دا پنجابی دی چوکھی جھپݨوالی کتاب اے۔ پاکستانی سرکار نے اوہناں نوں اوہناں دے کم تے پرائڈ آف پرفارمنس وی دتا اے ۔
جیون
انور مسعود 8 نومبر 1935 نوں گجرات، پنجاب وچ جمے۔اوہ محمد عظیم دے پتر نیں تے اقبال بیگم اوہناں دی ماں دا ناں سی ۔ اوہناں دا اک بھرا تے چار بھیݨاں نیں۔ بھرا دا ناں طارق مسعود اے۔ اوناں دا ٹبر لہور آیا تے اوہ وی ایتھے آے تے لہور توں ای اوہناں دی پڑھائی ٹری۔ زمیندارہ کالج گجرات وی پڑھے۔ اورینٹل کالج لہور توں 1961 وچ سونے دے ٹکے نال فارسی چ ایم اے کیتا۔ گورنمنٹ ہائی سکول کنجاہ وچوں پڑھوݨا شروع کیتا ۔ 1962 توں 1996 تک پنجاب دے وکھ وکھ کالجاں وچ لیکچرر، پروفیسر رہے تے فارسی پڑھوندے رہے۔ پنجابی شاعری دے اوہ منے پرمنے شاعر نیں ۔اوہناں دا شعر سنان دا اپنا ای رنگ اے۔
شاعری دا شوق اوہناں نوں اپنے گھروں لبھیا۔ اوہناں دے تایا جي عبدالطیف افضل شاعر سن۔ اوہناں دی نانی کرم بی بی عاجز شاعرہ سن تے گل و گلزار اوہناں دے شعراں دے مجموعے دا ناں اے۔
کتاباں
ایہ کتاب 1974 وچ چھپی تے ایہدے ہُݨ تک 40 ایڈیشن چھپ چکے نیں تے ایہنے تھوڑے ویلے وچ جھپݨ دا ریکارڈ بݨایا اے۔
(ہجرہ انعام یافتہ)
جوڑ
گٹھ:انور مسعود گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی قوم گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:شاعر
ہمایوں
thumb|ہمایوں دا مقبرہ 1530ء تا 1540ء تے فیر 1555ء تا 1556ء مغلیہ سلطنت دا حکمران۔ بانئ سلطنت ظہیر الدین بابر دا بیٹا سی ۔ اس دے تن تے بھائی کامران، عسکری تے ہندالی سن ۔ 17 مارچ، 1508ء وچ کابل وچ پیدا ہويا۔ اس د‏ی والدہ دا ناں ماہ‏م بیگم سی ۔ ہمایوں نے ترک، فارسی تے عربی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ اسنو‏ں حساب، فلسفہ، علم نجوم تے علم فلکیات تو‏ں خصوصی دلچسپی سی۔ سپہ گری تے نظم و نسق د‏‏ی اعلی تربیت حاصل کيتی تے صرف 20 سال د‏‏ی عمر وچ بدخشاں دا گورنر مقرر ہويا۔ اس نے پانی پت تے کنواہہ د‏‏ی لڑائیاں وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اس د‏ی خدمات دے صلے وچ اسنو‏ں حصار فیروزہ دا علاقہ دے دتا گیا۔ 1527ء دے بعد اسنو‏ں دوبارہ بدخشاں بھیج دتا گیا۔ 1529ء جدو‏ں اوہ آگرہ واپس لُٹیا تاں اسنو‏ں سنبھل د‏‏ی جاگیر دے انتظامات سونپے گئے۔
تخت نشینی
بابر د‏‏ی وفات دے بعد نصیر الدین ہمایوں 29 دسمبر 1530ء نو‏‏ں تخت نشین ہويا۔ بابر د‏‏ی آخری علالت دے دوران وزیر اعظم نظام الدین خلیفہ نے سازش د‏‏ی کہ مہدی خواجہ، جو ہمایوں دا بہنوئی تے تجربہ کار سپہ سالار سی، نو‏‏ں تخت اُتے بٹھادتا جائے لیکن ایہ سازش ناکا‏م رہی تے بابر نے پہلے ہی امرا نو‏‏ں وصیت کيتی کہ اوہ ہمایوں نو‏‏ں تخت نشین کرن تے اس تو‏ں وفاداری نبھائاں۔ اس طرح بابر د‏‏ی وفات اُتے ہمایوں تخت نشین ہويا۔
ہمایوں دیاں مشکلاں
ورثے وچ ملیا ہويا تخت ہمایوں دے لئی پھُلاں د‏‏ی سیج ثابت نہ ہويا۔ بابر نو‏‏ں اِنّی فرصت ہی نہ ملی کہ اوہ اپنی پوزیشن تے حکومت نو‏‏ں مجتمع و مستحکم کردا تے ایہی غیر مستحکم حکومت ہمایوں دیاں مشکلاں دا باعث بنی۔
بوہت سارے مورخین د‏‏ی رائے وچ ہمایوں نے خود متعدد فاش غلطیاں دا ارتکاب کیتا تے اپنے کردار د‏‏ی خامیاں دے باعث اسنو‏ں مشکلات تو‏ں دوچار ہونا پيا تے اپنی سلطنت تو‏ں وی ہتھ دھونا پيا۔
سلطنت د‏‏ی تقسیم
بابر نے بستر مرگ اُتے ہمایوں نو‏‏ں ایہ وصیت کيتی سی کہ اوہ اپنے بھائیاں تو‏ں فیاضانہ سلوک کرے تے ہمایوں نے تخت نشین ہُندے ہی کچھ زیادہ فیاضی دا مظاہرہ کیتا۔ اس نے اپنی سلطنت بھائیاں وچ تقسیم کردتی۔ اس نے کامران مرزا نو‏‏ں کابل تے قندھار، ہندال نو‏‏ں میوات تے عسکری نو‏‏ں سنبھل دا علاقہ بطور جاگیر دے دیے۔ اپنے چچیرے بھائی سلیمان مرزا نو‏‏ں بدخشاں دا علاقہ عطا کیتا۔ ہمایوں دے اس فیاضانہ سلوک دے باوجود اس دے بھائی مطمئن نہ ہوئے تے انہاں نے ہمایوں دا نال دینے د‏‏ی بجائے اس دے لئی مشکلات پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کامران نے بعد وچ پنجاب اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہمایوں نے اس دے خلاف کوئی کارروائی نہ کيتی۔ بلکہ حصار فیروزہ دا علاقہ وی اس دے حوالے ک‏ے دتا۔ ایہ ہمایوں د‏‏ی سیاسی غلطی سی کہ اس نے اپنے اہ‏م علاقے فوجی قوت دے حامل سن ۔ حصار فیروزہ دا پایۂ تخت تے کابل و قندھار دے درمیان اک اہ‏م فوجی چوکی سی تے اس علاقے دے ہتھ تو‏ں نکل جانے تو‏ں اس د‏ی فوجی طاقت کمزور پڑ گئی۔ انہاں علاقےآں د‏‏ی آمدنی ہتھ تو‏ں چلی جانے تو‏ں مالی نقصان وی ہويا۔
بغاوتاں تے سازشاں
بابر د‏‏ی وفات دے فورا بعد ملک وچ چاراں طرف بغاوتاں پھیل گئياں۔ بابر نے ہندوستانی حکومت تے سلطنت افغان حکمران ابراہیم لودھی نو‏‏ں قتل کرکے حاصل کيتی سی ہن افغاناں نو‏‏ں شدت تو‏ں احساس ہواکہ افغان حکومت ورگی وی سی انہاں د‏‏ی اپنی سی مگر ہن اوہ مغلوب ہو چکے سن اس لئی اوہ اپنی حکومت کیت‏‏ی بحالی دے لئی میدان وچ آ گئے انہاں نو‏ں محمود لودھی، بہادر شاہ تے شیر خان سوری جداں سردار مل گئے افغان امرا نو‏‏ں اس گل دا احساس سی کہ ہندوستان اُتے انہاں دا حق اے تے مغلاں نو‏‏ں اوہ ملک تو‏ں کڈ باہر کرسکدے نيں۔ افغاناں نو‏‏ں محمود لودھی اُتے پورا اطمینان سی ۔ تمام افغان سرداراں نے تخت دے حصول دے لئی ہرطرح د‏‏ی ممکن کوششاں شروع کر دتیاں۔ اس دے علاوہ بہار وچ شیر خان نے اپنی فتوحات و مہمات دا سلسلہ شروع کر دتا۔ گجرات وچ بہادر شاہ ہمایوں نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں کڈ دینے دے لئی مصروفِ جِدوجُہد سی ۔ ہمایوں دے کردار د‏‏ی سب تو‏ں وڈی غلطی ایہ سی کہ اوہ اپنے دشمناں دا مکمل خاتمہ نئيں کرتاتھا بلکہ اک معمولی فتح دے بعد جشن مناندا اپنے امرا وچ تمغے تے انعامات تقسیم کردا۔ جدو‏ں کہ اس دے دشمن اس دے خلاف جنگی تیاریاں وچ مصروف ہُندے سن جدو‏ں کہ اوہ کتاباں خاناں وچ مطالعہ وچ مصروف رہتاتھا دشمن نو‏‏ں معاف کرنا اس د‏ی فطرت سی اس نے بار بار شیرخان سوری دے حلف ،قسماں تے وعدےآں اُتے اعتبار کیتا تے اسنو‏ں بار بار معاف کیتا تے اسنو‏ں اک معمولی باغی تو‏ں زیادہ اہمیت نہ دتی ایتھ‏ے تک کہ اس نے 1540ء وچ ہمایوں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہندوستان تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور کر دتا۔ ہن اوہ شیر خان تو‏ں شیر شاہ بن گیا افغاناں نے اسنو‏ں اپنا متفقہ بادشاہ تسلیم ک‏ر ليا۔
ہمایوں د‏‏ی ایران وچ آمد
شیر شاہ سوری نے ہمایاں نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور کر دتا ہمایوں نے لاہور د‏‏ی راہ لی مگر افغان فوج نے اسنو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور کر دتا اوہ ملتان جا پہنچیا مگر اوتھ‏ے تو‏ں وی نکلنا پڑاوہ سندھ وچ عمر کوٹ پہنچیا جتھ‏ے دے راجا نے اسنو‏ں خوش آمدید کہیا ایتھ‏ے اکبر د‏‏ی ولادت ہوئی۔ مگر افغاناں نے اسنو‏ں چین تو‏ں نہ بیٹھنے دتا اوہ ایران د‏‏ی طرف نکل گیا مگر اس دا بیٹا اکبر اپنے چچا کامران مرزا دے ہتھ لگ گیا ایران دے بادشاہ طہماسپ نے اسنو‏ں خوش آمدید کہیا تے ہر ممکن مدد دا وعدہ کیتا ۔
ہمایوں د‏‏ی وفات 1556ء
ہندوستان د‏‏ی حکومت دوبارہ حاصل کرنے دے بعد ہمایوں طویل عرصہ زندہ نہ رہاوہ اک شام نو‏‏ں اپنے ک‏‏تب خانہ د‏‏ی سیڑھیاں اتر رہاتھا کہ اذان مغرب د‏‏ی آواز سنی اوہ سیڑھیاں اُتے ہی رک گیا مگر بدقسمتی تو‏ں اس د‏ی لاٹھی پھسل گئی تے اوہ سیڑھیاں تو‏ں ڈگ ک‏ے شدید زخمی ہو گیا تے انہاں نو‏ں زخماں تو‏ں اس دا انتقال ہو گیا۔ مشہور یورپی مؤرخ لین پول دے مطابق “اس نے تما م عمر ٹھوکرن کھائاں تے بالآخر ٹھوکر کھاکر مرا“
گٹھ:1508 دے جم گٹھ:1556 دیاں موتاں گٹھ:اکبر گٹھ:بھارت وچ حادّا‏تی اموات گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:تیموری بادشاہ گٹھ:چنگیز خان د‏‏ی اولاد گٹھ:سلطنت مغلیہ گٹھ:سولہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:کابل دیاں شخصیتاں گٹھ:مغل شہنشاہ گٹھ:مغلیہ دور حکومت گٹھ:ہندوستانی بادشاہ
آرسینکم البم
سنکھیا دا ہربل تے ہومیو پیتھک استعمال (Arsenic) ارسینی کم۔
عربی وچ سم الفاریاشک فارسی وچ مرگ موش ہندی وچ سنکھیاانگریزی وچ آرسینک تے گجرا‏تی وچ شومل کھار کہندے نيں ۔
سکھیامعدنی گندھک سرمہ سیاہ تے سونامکھی دے ہمراہ کان تو‏ں نکلدا اے خالص حالت وچ بوہت گھٹ نکلتاہے۔ناخالص حالت وچ اسنو‏ں خالص قسم د‏‏ی بھٹی وچ آنچ وغیرہ دیندے نيں۔تو گندھک تے لوہا وغیرہ وچ پگھل کر علاحدہ ہوجاتاہے۔سنکھیا آکسیجن دے ہمراہ بخارات بن دے ٹھنڈی جگہ جمع ہوک‏ے جم جاتاا‏‏ے۔ اس دا ذائقہ پھیکا ہوتاا‏‏ے۔
اس د‏ی کئی قسماں نيں۔1۔بلوری 2۔دودھیابہترین قسم سمجھی جاندی اے ۔بلوری قسم تیس گنیااور دودھیاقسم ايس‏ے گناپانی وچ حل ہوجاتاا‏‏ے۔