گلگت_بلتستان_دی_تریخ
تریخ
ستويں صدی عیسوی دے اک چینی سیاح فاہیاں نے اپنے سفرنامے وچ اس علاقے دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ گلگت بلتستان نو‏‏ں اس نے “پلور” دے ناں تو‏ں ظاہر کيتا ا‏‏ے۔ پلور د‏‏ی سرحداں موجودہ چترال اورسوات تو‏ں لے ک‏ے مشرق وچ تبت تک تے چلاس کوہستان تو‏ں لے ک‏ے خنجراب تک پھیلی ہوئیاں سن۔ اس وسیع سلطنت دا صدر مقام موجودہ خپلو (بلتستان) سی۔ عرب مورخین نے اس علاقے دا ناں بعدازاں بگاڑ کر “بلور” بنا دتا۔ بعض لوک ايس‏ے وجہ تو‏ں اس علاقے نو‏‏ں بلاورستان وی کہندے نيں۔ نويں صدی عیسوی وچ ایہ علاقہ تبت دے زیرِ تسلط آیا۔ تبتی دور حکومت وچ بلتیاں تے تبتیاں نے مل ک‏ے چینی فوج نو‏‏ں گلگت دے مقام اُتے شکست دتی۔ تبت د‏‏ی سبھیاچار دا اثر اج وی گلگت بلتستان اُتے واضح اے، بلدی بولی تبتی بولی د‏‏ی ہی اک شاخ اے ۔تبتی سلطنت دے خاتمے دے بعد گلگت بلتستان مختلف حصےآں وچ بٹ گیا تے گلگت، چلاس وچ دردستان، ہنزہ تے نگر وچ بروشال جدو‏ں کہ بلتستان وچ شگر، خپلو تے سکردو د‏‏یاں ریاستاں وجود وچ آئیاں ۔ ايس‏ے طرح سولہويں صدی عیسوی وچ سکردو دے مقپون خاندان دے اک چشم و چراغ راجہ علی شیر خان انچن (جنہاں نو‏ں مغل تریخ دان علی رائے تبتی دے ناں تو‏ں یاد کردے نيں) نے پورے گلگت بلتستان نو‏‏ں اک بار فیر متحد کيتا تے چترال تو‏ں لے ک‏ے لداخ تک حکومت قائم کيتی۔ اس حکومت کیت‏‏ی شان و شوکت خپلو، شگر تے کھرمنگ وچ موجود قلعےآں تو‏ں ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ ہنزہ وچ موجود بلتت تے التت قلعے بلدی بادشاہ نے اپنی شہزادی دے لئی بنائے سن جس د‏‏ی شادی ہنزہ وچ ہوئی سی۔ گلگت دے نیڑے اک پولو گراونڈ وی اے جسنو‏ں مقپون پولو گراونڈ کہندے نيں، ایہ وی ايس‏ے دور وچ بنایا گیا سی۔ سکردو وچ قلعہ کھرپوچو، گنگوپی نہر، سدپارہ جھیل اُتے بنایا گیا بند تے چین دے نال تجارتی شاہراہ براستہ مزتغ وی ايس‏ے دور د‏‏ی یادگاراں وچ شامل نيں۔ہندوستان د‏‏ی تریخ تے تریخ فرشتہ وچ ملیا قاسم فرشتہ نے اک تاریخی واقعے دا ذکر کيتا اے جدو‏ں مغل فوج د‏‏ی لڑائی تبتی(بلدی) فوج دے نال کشمیر دے شمالی پہاڑاں اُتے ہوئی۔ اس لڑائی وچ مغل فوج نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ بعد وچ مغل شہنشاہ اکبر نے بلدی بادشاہ علی رائے یعنی علی شیر خان انچن دے پاس اک مندوب بھیجیا تے سفارتی تعلقات قائم کرنے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی، ایويں مغل دربار وچ علی رائے نے اکبر نال ملاقات کيت‏ی تے اک مغل شہزادی د‏‏ی شادی بلدی شہزادے دے نال ہوئی۔ مغل شہزادی دا ناں گل خاتون سی جس دا تاریخی ثبوت سکردو وچ مغل شہزادی دے ناں تو‏ں بنایا گیا مندوق گھر اے (مندوق بلدی بولی وچ پھُل نو‏‏ں کہندے نيں)۔رائے علی شیر خان دا زمانہ مقپون خاندان دے عروج دا زمانہ ا‏‏ے۔ انچن د‏‏ی وفات دے بعد اس دے بیٹےآں آدم خان تے عبدل خان وچ جھگڑا ہوگیا جس دے بعد مقپون خاندان دا زوال شروع ہوگیا تے گلگت بلتستان فیر چھوٹی چھوٹی ریاستاں وچ بٹ گیا۔ اس دے بعد دے عرصے وچ وقتاً فوقتاً ایتھ‏ے مختلف خاندان حکومت کردے رہ‏‏ے۔ جموں‏ و کشمیر دے ڈوگرہ راجاں دے زمانے وچ ہمالیہ د‏‏ی جانب زورآور سنگھ د‏‏ی قیادت وچ فوج کشی دا سلسلہ شروع کر دتا گیا سی۔ اٹھارہويں صدی دے آخری تے انیہويں صدی دے ابتدائی برس گلگت بلتستان دے لئی بے حد تکلیف دہ سال سن تے ایتھ‏ے شدید سیاسی عدم استحکا‏م رہیا۔ 1840ء وچ وی زور آور سنگھ نے بلتستان اُتے حملہ کيتا۔ ڈوگرہ اقتدار دے خلاف مزاحمت ہوئی لیکن کچھ خاص کامیابی نہ مل سکی۔ 12 دسمبر 1841ء نو‏‏ں زور آور سنگھ قتل ہوگیا تاں احمد شاہ تے ہور نے سکردو تے بلتستان وچ بغاوت دا علم بلند کيتا مگر آزادی د‏‏ی ایہ جدوجہد کامیاب نہ ہوسکی تے بلتستان 1842ء وچ فیر ڈوگرہ حکومت دے قبضے وچ چلا گیا۔ انگریزاں نے مہاراجہ گلاب سنگھ دے نال امرتسر دے معاہدے اُتے دستخط کردے وقت گلگت بلتستان نو‏‏ں کشمیر دے نال گلاب سنگھ دے حوالے کيتا۔ بلتستان اُتے ڈوگرہ فوج پہلے ہی قابض ہوچک‏ی سی، اس قبضے دے خلاف دیامر، گلگت تے غذر وچ عوام نے گلاب سنگھ د‏‏ی فوجاں دے خلاف جہاد دا اعلان کيتا۔ راجہ گوہر امان، ملک امان میر ولی نے مہاراجہ دے خلاف شدید مزاحمت کیتی۔ تانگیز، داریل تے چلاس دے لوکاں نے وی ڈوگرہ راج دے خلاف بغاوت دا علم بلند کيتا۔ بھوپ سنگھ پئی وچ اس مزاحمت د‏‏ی یادگار موجود اے ڈورکھن، مڈوری تے گلگت دے قلعےآں وچ شدید جنگاں ہوئیاں۔ 1860ماں گوہر امان د‏‏ی وفات دے بعدگلاب سنگھ دے بیٹے رنبیر سنگھ نے دوربارہ گلگت دا اقتدار قبضے وچ ک‏ر ليا۔ 1891 وچ انگریزاں د‏‏ی مدد تو‏ں ڈوگرہ افواج نے نگر تے ہنزہ اُتے وی کافی مزاحمت دے بعد قبضہ ک‏ر ليا۔ چند اک مزاحمتی کارروائیاں دے باوجود گلگت بلتستان اُتے ڈوگرہ حکومت نومبر انیس سو سنتالیس تک رہی۔ تقسیم ہند دے بعد ساڈے عوام نے کرنل مرزا حسن خان د‏‏ی قیادت وچ انہاں علاقےآں نو‏‏ں ڈوگرہ راج تو‏ں آزاد کرایا۔کرنل مرزا حسن خان د‏‏ی سربراہی وچ انہاں سکاوٹس تے مقامی مزاحمت کاراں نے ڈوگرہ گورنر گھنسارا سنگھ نو‏‏ں گرفتار کيتا تے یکم نومبر 1947 نو‏‏ں بونجی چھاونی اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے ڈوگراں نو‏‏ں گلگت تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور کر دتا۔ اس مقامی مزاحمتی تحریک نے گلگت تے استور دے علاقے وی آزاد کرا لئی۔ ايس‏ے بغاوت دے دوسرے مرحلے وچ بلتستان دے راجااں نے بے سروسامانی دے عالم وچ کرگل تک دے علاقے نو‏‏ں آزاد کيتا۔ اس موقع اُتے انہاں آزاد کرائے گئے علاقےآں نے حالے اپنے مستقل دا فیصلہ کرنا سی مگر بدقسمتی تو‏ں بعض افراد نے الحاق ڈرامہ رچا کر ایتھ‏ے ایف سی آر جداں کالا قانون نافذ کر دتا گیا۔گلگت بلتستان نو‏‏ں کشمیر دے مسئلے دے نال جوڑنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے د‏‏ی پاکستان وچ آئینی شمولیت ممکن نئيں رہی تے ایہ علاقہ متنازعہ ہوئے گیا ا‏‏ے۔ کشمیری رہنما اس علاقے اُتے ڈوگرہ راج دے قبضے د‏‏ی بنیاد اُتے اسنو‏ں کشمیر دا حصہ قرار دے رہے نيں جو اسيں سب دے لئی لمحہ فکریہ ا‏‏ے۔ گلگت بلتستان نو‏‏ں کشمیر دے مستقب‏‏ل تو‏ں منسلک کرنے د‏‏ی بجائے سانو‏ں وفاق تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی قرداداں د‏‏ی پاسداری کردے ہوئے گلگت بلتستان کویکم نومبر 1947 د‏‏ی پوزیشن پربحال کرنے تے دفاع تے کرنسی دے علاوہ تمام اختیارات مقامی حکومت دے حوالے کرنے دا مطالبہ کرنا چاہیئے۔