cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تریخ وہابیت
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۵٦. عراق تو‏ں نجد  تے حجاز  دے لئی اک راستہ اے جو ایداں دے جنگل تو‏ں گذر تو‏ں اے جتھے اُتے آب ودانہ کم ہُندا اے، تے قدیم زمانہ وچ ایران  تے عراق  تو‏ں اکثر حجاجاسی راستہ تو‏ں جایا کردے سن ،ایہ راستہ” جبل معروف“(اس وجہ تو‏ں کہ بلاد الجبل نامی علاقہ تو‏ں جو ایران  تے عراق  دے مرکزی علاقہ وچ اے ايس‏ے راستہ تو‏ں حجاج حج دے لئی جایا کردے سن ) دے ناں تو‏ں مشہور سی، لیکن اج کل اس تو‏ں کوئی نئيں جاندا۔
امام الحرمین جُوَینی دا نظریہ
ابن تیمیہ ، انہاں گلاں نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قبر مطھر دے بارے وچ اس طرح کہندے نيں:
سعود دا انتقال
ابراہیم پاشا نے دو دن دے بعد عبد اللہ نو‏‏ں خبر دتی کہ تیار ہوجاؤ تاکہ تواناں اسلامبول سلطان عثمانی د‏‏ی خدمت وچ پیش کردتا جائے، اسنو‏ں اک لشک‏ر ک‏ے نال روانہ کردتا گیا تے ایہ تاکید کردتی کہ راستہ وچ اس د‏ی عثمانی سلطان دے دربار عالی تک پہونچنے تک بھر پور حفاظت کيت‏ی جائے۔
کتابیات
مذکورہ کتاباں دے علاوہ دوسری کتاباں تے مدارک تو‏ں وی استفادہ کيتا گیا جنہاں دا ذکر صفحات دے تھلے کردتا گیا ا‏‏ے۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۵۱. رحلہ ابن بطوطہ جلد اول ص ۵۸۔
فیصل دا مصر تو‏ں فرار
آخر کار ماہ رجب۱۲۸۲ھ وچ فیصل دا انتقال ہوگیا، تے اس دے مرنے دے بعد سعودی حکومت وچ اختلاف شروع ہوگیا۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۱۹. جزیرة العرب فی القرن العشرین، ص ۱٧۱، ۱٧۵۔
کتابیات
تجارب الامم، طبع مصر ، ۱۳۳۳ھ۔
محبیّ :محمد امین بن فضل اللہ حموی حنفی متوفی۱۱۱۱ ھ۔
خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، طبع بیروت، مکتبہ خیاط۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
افغانستان دے علماء وچو‏ں شیخ فاضل ملیا حمزہ قلی جائی، جوافغانستان  وچ حنفی مفتی سن، تے اوتھ‏ے دے ہور علماء دے ناں تے انہاں دے عہدے وی لکھے نيں۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٦۹. الغدیر ج ۵ ص۱۰۹ ۔ تے اس دے بعد ۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
اسی طرح اوہ ایہ وی اقرار کردے نيں کہ خداوندعالم روز قیامت عالم محشر وچ آئے گا کیونجے خود اس نے فرمایا اے:
تیل کڈن دا معاہدہ
عثمانی تُرک تے بعض اہل مکہ مسجد الحرام وچ آئے، تے پنج شیعہ  منجملہ اک بُڈھے تے زاہد وعابد انسان سید محمد مومن نو‏‏ں قتل کردتا ۔(٦٧۲)
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
( وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفّاً صَفّاً ) (۳۱۹)
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٧۰. المذاہب الاسلامیہ ص ۳۴۳۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
نادر شاہ افشار چونکہ صفویہ سلسلہ تو‏ں کینہ رکھدا سی یا اس وجہ تو‏ں کہ ایرانی  لوک سنی مذہب قبول کرلاں، لہٰذا ایران یاں،ترکیو‏ں، افغانیاں وچ مذہبی اتحاد قائم کرنا چاہندا سی، چنانچہ اس نے ایران یاں نو‏‏ں اہل سنت  والجماعت تو‏ں نیڑے کرنے د‏‏ی بہت کوشش کيتی، لہٰذا اس نے ماہ اسفند۱۱۴۸ھ ش، وچ اک جلسہ طلب کيتا تے خود ہی اس دا صدر وی بن گیا، اس جلسہ وچ تمام ملکاں تو‏ں آئے ہوئے نمائندےآں نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے کہندا اے:
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٧۱. سنن ابن ماجہ جلد اول ص ۵۰۰۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
” پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانہ تو‏ں چاراں خلیفہ ،خلافت کردے رہ‏ے، تے ہند وروم (عثمانی) تے ترکستان سب انہاں د‏‏ی خلافت دے قائل نيں، تے جس وقت اہل ایران  آرام وآسائش د‏‏ی خاطر ساڈی سلطنت د‏‏ی طرف رغبت کرن تاں انہاں نو‏‏ں اہل سنت  والجماعت دا مذہب قبول کرنا ہوئے گا “۔(٦۹۰)
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
عصر حاضر دے بعض مولفین نے یورپی مولفین تو‏ں نقل کردے ہوئے لکھیا اے کہ جدو‏ں عثمانی سلطان سلیم دے ھاتھاں مصر فتح ہويا تو۹۲۲ء وچ مصر  دے عباسی خلیفہ نے خلافت نو‏‏ں محمد المتوکل علی اللہ دے سپرد کردتا تے خلافت د‏‏ی باگ ڈور اس دے حوالے کردتی۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
لیکن ایہ کہنا کہ سب تو‏ں پہلے فا طمیاں نے قبر دے پاس (راس الحسینں) مسجد بنائی اس سلسلہ وچ وی دو چیزاں د‏‏ی طرف توجہ کرنا ضروری اے:
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۴۵. ناسخ التواریخ جلد اول ص ۱۱۹، ۱۲۰۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
اسی طرح جدو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے سنیا کہ انہاں دے ربیب اُسامہ بن زید نے میدان جنگ وچ اس شخص نو‏‏ں قتل کردتا جس نے بولی پرکلمہ توحید جاری کيتا سی، تاں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  بہت ناراض ہوئے تے جدو‏ں اُسامہ بن زید نے ایہ عذر پیش کيتا کہ اس نے جان دے خوف تو‏ں ایہ کلمہ بولی اُتے جاری کيتا سی (یعنی صرف اپنی جان بچانے دے لئی کلمہ پڑھیا سی) تاں آپ نے اُسامہ دے عذر نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تے فرمایا کہ کیہ تسيں نے اس دا دل چیر کر دیکھ لیا سی کہ اس دا ایہ شھادتین دا اقرار اعتقاد تو‏ں سی یا خوف سے؟ تے ایہ گل معلوم اے کہ ایمان د‏‏ی جگہ انسان دا دل ہُندا اے تے دل دے اسرار تو‏ں صرف خدا ہی واقف ہُندا اے کوئی دوسرا انہاں تو‏ں واقف نئيں ہوسکدا۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵٦۴. ماضی النجف وحاضرہیا ج۱ص۳۳۰۔
۵٧۰. سوال وجواب دونے کتاب ”تراث کربلا“ ص ۲۸۵، اُتے موجود نيں۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
جو شخص اپنے دل وچ اس گل دا معتقد ہوئے کہ جنت ودوزخ خدا دے حکم تے اس دے فرمان دے تحت اے تے کِسے اُتے کفر تے ایمان دا حکم لگانا تے انسان دے دل د‏‏ی گھرائیاں دا حال جانناخدا تو‏ں مخصوصھے، ایداں دے شخص نے چاہے اوہ کتنا وڈا ہو،عالم ہوئے یامعجز نما ہوئے اس نے انہاں اعتقادات دے باوجود خدا دے سامنے بزرگی وبڑائی د‏‏ی جرات د‏‏ی اے ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵٧۱. موسوعة عتبات المقدسہ بخش کربلا جلد اول ص ۳۳٦۔
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
ابن تیمیہ دے سلسلہ وچ لوک متعدد گروہاں وچ تقسیم ہوگئے سن، بعض لوک کہندے سن کہ وہرسالہ حمویہ تے واسطیہ وچ خدا دے بارے وچ جسم دا قائل ہويا اے جس وچ ابن تیمیہ  دا ایہ کہنا سی کہ خداوندعالم دے ھاتھ، پیر تے چھرہ رکھنا اس د‏ی حقیقی صفات وچو‏ں اے، تے ایہ کہ خدا بذات خود عرش اُتے مستقر ا‏‏ے۔
کتابیات
واقدی: محمد بن عمر : متوفی۲۰٦ھ۔
عمدة الاخبار، طبع مصر ، مکتبة التجاریہ۔
کتاب المغازی، لندن، ۱۹٦٦ء۔
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲۵٦. عنوان المجد جلد اول ص ۱۴، ۱۵۔
کتابیات
ہدایت: رضا قلی خان، قاچاریہ زمانہ دا مورخ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۲۰. حافظ وھبہ ص۱٧٦
کتابیات
عباس محمود العقاد: (معاصر)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۲۱. لورنس نے اپنے تمام خاطرات کواپنی کتاب وچ جس دا فارسی وچ ترجمہ بنام”ہفت رکن حکمت “ دے ناں تو‏ں ہويا اے، تفصیل تو‏ں لکھیا اے، جس وچ حجاز  ونجد  تے شریف حسین دے واقعات تے انگلینڈ تے عثمانی حکومتاں د‏‏ی اس علاقہ وچ دخالت، تے انگلینڈ نے انہاں تو‏ں کس طرح دوستی دا اظھار کيتا تے عثمانی حکومت نے انہاں تو‏ں کس طرح دشمنی اختیار کيتی، ہور عرباں دے رسم ورواج، وغیرہ نو‏‏ں وی تفصیل تو‏ں لکھاا‏‏ے۔
٦۲۲. تریخ مکہ ج۲ ص ۲۲٧،” امین المُمَیّزْ“جو کہ ملک سعود دے زمانہ وچ عربستان وچ عراق  دا سفیر سی ایويں رقمطراز اے کہ ميں نے مسٹر فیلبی (حاج عبد اللہ) تو‏ں لورنس دے بارے وچ سوال کيتا چنانچہ انھاں نے جواب دتا کہ اس دا باپ ایر لینڈ دا لرد سی تے اس نے انگلینڈ وچ کِسے عورت نال شادی کيتی جس تو‏ں چار بچے پیدا ہوئے انہاں وچو‏ں اک لورنس اے، اس نے آکسفورڈ وچ اپنی تعلیم مکمل کی، تے برٹین د‏‏ی فوج تو‏ں منسلک ہوگیا تے پہلی عالمی جنگ دے زمانہ وچ مشرق وسطیٰ آیا، ميں نے سب تو‏ں پہلے اس تو‏ں اردن وچ ملاقات کيت‏ی، اسنو‏ں انگلینڈکی طرف تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا گیا تے وچ تاں اس امید وچ سی کہ سعود دا ستارہ اقبال چمکے گا لہٰذا وچ ابن سعود تو‏ں ملحق رہیا۔ فیلبی نے لورنس دے اخلاق تے صفات دے بارے وچ دسیا کہ اس طرح کاکوئی شخص ملنا مشکل اے، کیونجے ایہ شخص بھکھ تے پیاس دے عالم وچ اونٹھ د‏‏ی طرح تے مشکلات نو‏‏ں برداشت کرنے وچ گدہے د‏‏ی طرح اے، ایہ شخص خشک زمین اُتے سوجاندا اے پتھراں نو‏‏ں اپنا تکیہ بنا لیندا اے، گرمی سردی تے بھکھ وپیاس د‏ی اس د‏ی نظر وچ کوئی اہمیت نئيں اے، وچ اس د‏ی طرح نئيں ہوسکدا، اس نے عربستان وچ بوہت سارے کم انجام دتے منجملہ عمارتاں، پل تے سڑکاں بنواواں، بادشاہ نو‏‏ں تخت خلافت اُتے بٹھایا تے اس دے بعد ایہ شخص برٹین چلاگیا، ایہ شخص اپنی عرفیت دے ناں تو‏ں ہوائی فوج وچ بھرتی ہويا، تے آخر کار اک گاڑیایکسیڈینٹ وچ مرگیا، (المملکة العربیة السعودیہ کما عرفتھا ص ۲٧٧)
ابن تیمیہ
عصر حاضر وچ عرب دے اک مشہور مولف محمد ابو زَھرہ نے ”ابن تیمیہ حیاتہ وعصرہ وآرائہ وفقہہ“ نامی کتاب لکھی جس وچ ابن تیمیہ  دے حالات زندگی نو‏‏ں تفصیل دے نال لکھیا اے ،اور اس دے احوال زندگی دے تفصیلی تے دقیق گوشےآں دے علاوہ اس دے عقائد تے نظریات دا تجزیہ وتحلیل وی کيتا ا‏‏ے۔
کتابیات
۲۔ حدائق السیاحة، طبع تھران، ۱۳۴۸ھ،ش۔
صفدی: صلاح الدین، خلیل بن ایبک شافعی، متوفی٧٦۴ھ۔
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
جس وقت غازان خان دمشق  دے نزدیک پہونچا تاں دمشق  دے لوک کافی حیران وپریشان سن، یکم ربیع الاول٦۹۹ھ بروز شنبہ ظھر دے وقت شھر دمشق  تو‏ں نالہ وفریاد د‏‏ی آوازاں بلند ہونے لگياں۔ عورتاں بے پردہ گھراں تو‏ں نکل پڑاں تے مرددکاناں چھوڑچھڈ ک‏‏ے بھج نکلے، انہاں حالات وچ لوکاں نے قاضی القضاة تے شیخ الاسلام تقی الدین سبکی ابن تیمیہ  تے شریف زین الدین(۲۸) ہور ہور وڈے وڈے امراء تے فقھاء نو‏‏ں غازان دے پاس امان د‏‏ی در خواست کرنے دے لئی بھیجیا ۔ جس وقت لوکاں دے ایہ تمام نمائندے ”بُنْک“ نامی جگہ اُتے غازان دے پاس پہونچے دیکھیا کہ اوہ گھوڑے اُتے سوار چلا آرہیا اے، ایہ تمام لوک اس دے سامنے زمین اُتے اتر آئے تے انہاں وچو‏ں بعض لوک زمین اُتے جھک کربوسہ دینے لگے ۔ غازان رکا، تے اس دے بعض ساتھی گھوڑےآں تو‏ں اترگئے، اہل دمشق  دے نمائندےآں نے کسی اک مترجم دے ذریعہ اس تو‏ں امان د‏‏ی درخواست کيتی، تے اپنے نال لیائی ہوئی غذا پیش کيت‏‏ی، جس اُتے غازان نے کوئی توجہ نہ کی، لیکن امان د‏‏ی درخواست نو‏‏ں قبول کرلیا۔(۲۹)
سعود دا انتقال
ابن بشر صاحب کہندے نيں کہ امیر عبد اللہ نو‏‏ں انہاں دے تن یا چار ساتھیاں دے نال(۵۹۵) (اور زینی دحلان دے بقول بوہت سارے نجدی رؤسا دے نال) درعیہ تو‏ں روانہ کيتا گیا، تے محرم۱۲۳۴ھ وچ مصر وچ پہونچا دتا گیا، تے انہاں دے لئی اک جگہ تیار کيتی گئی تاکہ دیکھنے والے اسنو‏ں دیکھ سکن، تے جدو‏ں عبد اللہ محمد علی پاشا دے سامنے لیایا گیا توپاشاصاحب اس دے احترام وچ کھڑے ہوگئے، تے انہاں نو‏‏ں اپنی بغل وچ بٹھایا، تے اس تو‏ں گفتگو دے دوران سوال کيتا کہ ابراہیم پاشا نو‏‏ں کیواں دا پایا؟!
کتابیات
مسلم بن حجاج نیشاپوری قشیری: متوفی۲٦۱ھ۔
تیل کڈن دا معاہدہ
تے کیہ ایہ فقط انہاں دا تصور سی، یا انہاں چند لوکاں نے عمداً کسی خاص مقصد دے تحت ایہ الزام تے تہمت لگائی؟!
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۵۰. جزیزة العرب فی القرن العشرین ص ۳۳۵۔
فیصل تو‏ں عبد العزیز بن سعود تک
۱۲۸٧ھ وچ سعود اوتھ‏ے تو‏ں وی بھج لیا تے بحرین وچ آل خلیفہ دے امیراں د‏‏ی پناہ لے لی، تے انہاں تو‏ں اپنے بھائی عبداللہ دے مقابلہ دے لئی مدد چاہی، بحرین دے حكّام نے اسنو‏ں مدد دینے کاوعد ہ دتا، ادہر تو‏ں عبد اللہ دے دوسرے مخالف افراد منجملہ قبیلہ عَجمان تے آل مُرّہ سعود دے نال مل گئے۔
اور اس دے بعد دونے وچ جنگ ہوئی تے اس جنگ وچ محمد نو‏‏ں شکست ہوئی سعودنے اسنو‏ں گرفتار کرکے زندان بھیج دتا تے احساء تے ریاض نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لے لیا، ادہر اک مدت دے بعد (عثمانیاں د‏‏ی طرف سے)والی بغداد  نے عبد اللہ د‏‏ی کمک دے طور اُتے فریق پاشا د‏‏ی سرداری وچ اک لشکر نجد  دے لئی روانہ کيتا، اس لشکر نے عبد اللہ د‏‏ی ہمراہی وچ سعود نو‏‏ں زبر دست شکست دتی۔
عبد العزیز دا ریاض اُتے قبضہ
۲۔ اس دے چچازاد بھائی تو‏ں جو نجد دے جنوب وچ مخالفت دے لئی قیام کر چکيا سی۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٧۳. سخاوی حنفی ،کتاب ”تحفة الاحباب“ ص ۴،۵۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
سویدی صاحب نے اپنے سفر د‏‏ی تفصیل کتاب ” النفحة المکیہ والرحلة الملکیہ“٦۹۲ وچ لکھی اے ،اورکرکوکلی نے ايس‏ے کتاب تو‏ں نقل کيتا اے، منجملہ ایہ کہ جس وقت وچ نجف وچ نادر شاہ افشار دے حضور پہونچا تاں اس نے مینو‏ں خوش آمدید کہیا، مینو‏ں اس د‏ی عمر ۸۰سال د‏‏ی لگی، تے پروگرام دے مطابق ایہ اجتماع حضرت علاں دے روضہ وچ ہو، اس دے بعد کرکوکلی نے سویدی تو‏ں ذکر ہوئے ناواں نو‏‏ں اس طرح لکھیا کہ ایرانی  علماء وچو‏ں علی اکبر ملیا باشی ،وغیرہ وغیرہ سن ۔
کتابیات
محمد عبد الرحمن حنفی:
حاضر العالم اسلامی، ترجمہ وتعلیقات مفصل شکیب ارسلان، طبع بیروت، دار الفکر۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
اس جلسہ وچ موجود تمام نمائندےآں نے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں اس حکم نو‏‏ں قبول کرلیا، تے اس مسئلہ دے بارے وچ اک عہد نامہ اُتے سب لوکاں نے دستخط کر دتے، تے ایہ عہد نامہ نادری خزانہ دے سپرد کردتا گیا۔
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
بعض اوہ اعمال جو تمام مسلماناں دے درمیان جائز بلکہ مستحب وی نيں،ابن تیمیہ د‏‏ی نظر وچ شرک تے بے دینی دا سبب نيں، مثلاً جے کوئی شخص آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت دے لئی سفر کرے تے اس دے سفر دا اصل مقصد مسجد النبی  وچ جانا نہ ہو، تاں ایسا شخص سید مرسلینکی شریعت تو‏ں خارج ا‏‏ے۔(۵۹)
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
”اور تواڈا پرور دگار تے فرشتے صف در صف آجاواں گے“۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اسی طرح کتاب ”البراہین الجلیة“ تالیف سید محمد حسن قزوینی اے جو وہابیاں د‏‏ی ردّ وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔
سعود دا انتقال
توامیرعبد اللہ نے جواب دتا کہ اس نے اپنے وظیفہ وچ کوئی کوتاہی نئيں کيت‏‏ی، تے ضروری کوشش نو‏‏ں بروئے کار لائے، اسيں وی ايس‏ے طرح سن، لیکن خداوندعالم نے جو مقرر کردتا سی وھی انجام پایا، اس دے بعد محمد علی پاشا نے اسنو‏ں بہترین کپڑ‏ے پہنوائے۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۵۸. ماضی النجف وحاضرہیا، ص۳۲۵، ۳۲٦۔
٦٦۳. صلاح الدین مختار ج۲ ص ۳۸۵، ۳۸٦۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
دوسرا نکتہ ایہ اے کہ عثمانی علماء جو وی فتویٰ دیندے سن اوہ حکومت دے اشارہ تے اس دے حکم تو‏ں ہُندا سی جدو‏ں کہ شیعہ تریخ وچ کدی کوئی ایسا موقع نئيں آیا کہ کسی بادشاہ دے اشارے اُتے کسی عالم دین نے کوئی فتویٰ دتا ہو، یا کسی شیعہ  عالم دین نے بغیر سوچے سمجھ‏‏ے یا صرف تعصب تے اپنے احساست یا قومی جذگل کيتی بناپر کوئی فتویٰ دتا ہوئے۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
۱۔ مَقریزی د‏‏ی تحریر دے مطابق، حضرت امام حسینںکا سر عسقلان تو‏ں شام لیانا ۸جمادی الآخر۵۴۸ھ بروز یکشنبہ اے تے اوتھ‏ے اُتے عمارت دا بننا۵۴۹ھ وچ سی۔(۳۸۰)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۵۹. ”کرکوکلی“ (دوحہ الوزراء ص ۲۱٧ وچ ) کہندا اے کہ حضرت علی ں دے خزانہ نو‏‏ں حضرت امام موسیٰ کاظم ں دے خزانہ وچ منتقل کردتا گیا، ايس‏ے طرح کتاب ”موسوعة العتبات المقدسہ“ج اول بخش نجف اشرف  ،ص ۱٦٦، وچ کتاب ” تریخ العراق  بین احتلالین“ تو‏ں نقل کردے ہوئے لکھیا اے کہ۱۲۱٦ھ وچ خزانہ امیر المومنین ں نو‏‏ں وہابیاں دے ڈر تو‏ں کاظمین وچ رکھوادتا گیا، تے اس خزانہ نو‏‏ں لے جانے والے حاج محمد سعید بک دفتری سن ۔
۵۴٦. مسیر طالبی یا سفر نامہ میرزا ابو طالب ص ۴۱۲، تریخ دے مطالعہ تو‏ں ایہ گل ثابت اے کہ عبد العزیز نے فتح علی شاہ دے پاس کئی مرتبہ اپنا نمائندہ بھیجیا اے، چنانچہ عبد اللہ بن سعود جس کانام محمد سی اس دا اک فوٹو (دیوار اُتے نقش)فتح علی شاہ دے نال سلام دے باغ گلستان وچ ہن وی موجود اے، (زنبیل حاج فرہاد ص ۱۴۳)
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
کرکوکلی صاحب نے اس عہد نامے نو‏‏ں عربی بولی وچ لکھیا اے تے سویدی دے بعض اعتراض وی لکھے نيں، ہور اس دے قول نو‏‏ں نقل کردے نيں کہ انہاں لوکاں دے ناں اس وچ لکھے نيں جنھاں نے اس اُتے اپنی مھر لگائی اے، تے اس دے بعد سونے دے ظروف وچ جو جواہرات تو‏ں مزین سن، مٹھائی لیائی گئی، اس دے بعد مینو‏ں شاہ دے پاس لے گئے (سویدی نے اپنی کتاب وچ انہاں گلاں نو‏‏ں ذکر کيتا اے جو اس دے تے شاہ دے درمیان ہوئیاں نيں)اور اس نے احوال پرسی، دے بعد کہیا:
عثمانیاں تے انقلاب حجاز تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مخالفت
چنانچہ آہستہ آہستہ انہاں جمعیتاں دے شعبہ جات دوسرے عربی شھراں وچ وی کھلنے لگے، مثلاً بغداد ، دمشق ، حلب، حمص، حماة تے بیروت وغیرہ وچ ۔
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
ابن تیمیہ نے ۱٧ تھ‏‏اںو‏اں اُتے حضرت علی  ں اُتے وی اعتراض کيتا، اوہ چونکہ حنبلی مذہب تو‏ں بہت زیادہ لگاو رکھدا سی لہٰذا اشاعرہ نو‏‏ں برا کہندا سی ایتھ‏ے تک کہ غزالی نو‏‏ں گالی وی دیندا سی ،
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۴۹. منتظم ناصری ج ۳ ص ٧۸۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
وہابیت دے طرفداراں وچو‏ں عبد اللہ قصِیمی مصر ی نے کتاب ”کشف الارتیاب“ د‏‏ی ردّ ”الصّراع بین الوثنیة والاسلام“ لکھی، تے اس کتاب دے جواب وچ محمد خُنیزی نجفی نے ”الدعوة الاسلامیہ“ نامی کتاب لکھی جس د‏‏ی چند جلداں چھپ وی چکيا‏‏ں نيں۔
تیل کڈن دا معاہدہ
اس طرح دے فتوےآں دا اثر عثمانی حدود تو‏ں باہر تک پہونچا تے ماوراء النھر (تاجکستان تے ازبکستان) تک پہونچ گیا، ایتھ‏ے تک کہ قاچاریہ بادشاہاں دے زمانہ تک اس دا اثر باقی رہااور ماوراء النھر دے لوکاں نے بادشاہ عثمانی تو‏ں جس نو‏‏ں خلیفة الخلفاء کہیا جاندا سی ایہ سوال کيتا کہ کیہ شیعہ لوکاں نو‏‏ں اسیر کرکے انہاں د‏‏ی خرید وفروخت کرنا جائز اے ؟
کتابیات
روضة الصفائے ناصری، (تین جلداں جنہاں نو‏ں ہدایت صاحب نے میر خواند د‏‏ی روضة الصفا تو‏ں ملحق کيتا اے ) طبع تھران۔
ابن تیمیہ دے عقائد
ابن تیمیہ کہندا اے :جس توحید نو‏‏ں پیغمبراکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم لے ک‏ے آئے نيں اوہ صرف خداوندعالم دے لئی الوھیت نو‏‏ں ثابت کردی اے تے بس، اس طریقہ تو‏ں کہ انسان شھادت تے گواہی دے کہ اس خدا دے علاوہ کوئی خدا نئيں اے، صرف ايس‏ے د‏‏ی عبادت کرے تے ايس‏ے اُتے توکل تے بھروسہ کرے تے صرف ايس‏ے د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی نو‏‏ں دوست رکھے یا کسی نو‏‏ں دشمن قرار دے، خلاصہ ایہ کہ انسان اپنے ہر کم نو‏‏ں خدا د‏‏ی خوشنودی دے لئی انجام دے، ایہ اوہ توحید اے جس نو‏‏ں خداوندعالم نے قرآن مجید وچ اپنے لئے ثابت کيتا ا‏‏ے۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵٧۳. موسوعة عتبات المقدسہ بخش کربلا جلد اول ص۳۵٦، وفی بلا دالرافدین ص ٦۹۔
۵٧۴. موسوعة عتبات المقدسہ بخش کربلا جلد اول ص۳۵۸۔
کتابیات
٧۵۲. دائرة المعارف اسلامی جلد اول ص ۴۹٦، ۴۹٧، البتہ اس کتاب وچ سید احمد دا انگریزاں تو‏ں مقابلہ دا ذکر نئيں ا‏‏ے۔
۲۔ شرح تجرید الاعتقاد خواجہ نصیر الدین طوسی، طبع قم۔
فاسی: تقی الدین محمد بن احمد حسینی مکی، متوفی۸۳۲ھ۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۹۱. المغازی جلد اول ص ۳۲۹،۳۳۰،دیار بکری کابیان اے کہ جناب حمزہ اُتے نوحہ وگریہ دے بعد تو‏ں پیغمبر اکرمنے رونے تو‏ں منع کردتا، دوسرے روز انصار د‏‏یاں عورتاں آپ د‏‏ی خدمت وچ آئیاں تے کہیا کہ اساں سنیا اے کہ آپ نے رونے تو‏ں منع فرمایا اے جدو‏ں کہ سانو‏ں اپنے مرداں اُتے رونے تو‏ں سکو‏ن وآرام دا احساس ہُندا اے، تب پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا: جدو‏ں تسيں نوحہ وگریہ کرو تاں اپنے چھراں اُتے طمانچہ نہ مارو تے اپنے چھراں نو‏‏ں نہ نوچو تے اپنے سراں نو‏‏ں نہ منڈواؤ تے اپنے گریبان چاک نہ کرو، (تریخ الخمیس جلد اول ص ۴۴۴)
وہابیاں دے عقائد
وہابیاں د‏‏ی نظر وچ اوہ دوسرے امور جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلما‏ن مشرک یا کافر ہوجاندا اے
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
اساں اپنے حج دے سفر نامے وچ قبور ائمہ علیهم السلام نوں منہدم ہونے تو‏ں پہلے د‏‏ی وضعیت نو‏‏ں تفصیل دے نال ذکر کيتا اے، تے منہدم ہونے تو‏ں پہلے تے بعد د‏‏ی فوٹو وی پیش کيت‏‏ی اے، ایتھ‏ے اُتے موضوع د‏‏ی مناسبت تو‏ں اس بارے وچ کچھ تفصیل بیان کردے نيں:
شریف حسین تے مسئلہ خلافت
حالے شریف حسین(جس نو‏‏ں ملک العرب کہیا جاندا سی) دے نال امیر المومنین دا لقب وادھا نئيں ہويا سی کہ تخت خلافت اُتے مسند نشین ہونے د‏‏ی غرض تو‏ں مکہ پلٹ آئے۔(٦۴۰)
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
۱۔ قضاة، علماء تے دربار ی حضرات، حضرت امام جعفر صادق ں د‏‏ی تقلید نو‏‏ں پنجويں مذہب وچ شمار کرن (یعنی شیعہ مذہب نو‏‏ں وی مذاہب اربعہ دے نال شامل کرن تے مذاہب خمسہ کہن)
عبد العزیز دا ریاض اُتے قبضہ
۳۔ شریف مکہ شریف حسین نال۔
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۳۹. مرآة الحرمین ج۱ ص۲۸۴۔ تے جدو‏ں ۱۲۲۸ھ وچ مصر تے حجاز  اُتے عثمانی بادشاہاں نے قبضہ ک‏ر ليا تاں فیر ایہ ہونے لگیا کہ کعبہ  دا اندرونی غلاف تے حجرہ پیغمبر دا کپڑ‏ا عثمانی بادشاہ گھلدے سن تے کعبہ  دا بیرونی غلاف حسب معمول مصر  تو‏ں آتا سی۔
کتابیات
مغینہ: شیخ محمد جواد لبنانی، معاصر۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
اسی طرح جدو‏ں عمر نے حضرت رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں عبد اللہ ابن اُبیّ (جو منافقاں دا سردار سی) دے قتل د‏‏ی اجازت منگی، تاں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے فرمایا کہ جے تسيں ایہ کم کروگے تاں لوک ایہ کدرے گے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اپنے ہی اصحاب نو‏‏ں قتل کررہے نيں، گویا پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  اپنی اس گل تو‏ں عمر تے دوسرے لوکاں نو‏‏ں ایہ سمجھانا چاہندے سن کہ اسلام فقط ظاہر اُتے حکم کردا اے چاہے شک تے تردید دے نال ہوئے۔(۳۱٧)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵٧۲. سریانی مھیناں دا ساتواں مھینہ، جو اپریل تو‏ں مطابقت رکھدا اے، (مترجم)
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
اسی طرح جے کوئی قبور تو‏ں نفع دا امیدوار ہوئے تے انہاں نو‏‏ں بلا ومصیت دفع کرنے والا تصور کرے، تاں اس دا حکم بت پرستاں د‏‏ی طرح اے جس طرح بت پرست،بتاں تو‏ں حصول نفع ونقصان دے قائل نيں۔(٦۱)
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
لیکن اس زمانہ د‏‏ی لکھی گئی مصر د‏‏ی تریخ وشام تے انہاں لوکاں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں جو انہاں واقعات دے شاہد سن مذکورہ گل کيتی تصدیق نئيں ہُندی، مثلاً ابن ایاس مصر  وچ تے ابن طولون شام وچ سن تے ہر روز اپنی اکھاں دیکھے واقعات یا مورد اعتماد لوکاں تو‏ں سنے واقعات کولکھدے رہندے سن ،چنانچہ انہاں لوکاں نے انہاں باتوںکو نئيں بیان کيتا، تے عباسی خلیفہ تو‏ں سلطان سلیم اُتے حکومت نو‏‏ں منتقل ہونے دے بارے وچ نئيں لکھیا اے، بلکہ ابن ایاس د‏ی تحریر تو‏ں ایہ گل معلوم ہُندی اے کہ سلطان سلیم پہلے اس دے کہ مصر  نو‏‏ں فتح کرے اپنے نو‏‏ں خلیفہ تصور کردا سی (لیکن اس دے القاب وچ خلافت دا ذکر نئيں ہُندا سی تے خطبےآں وچ اس دا ناں خلیفہ دے عنوان تو‏ں نئيں لیاجاندا سی)۔
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
اگر کوئی انسان غیر خدا نو‏‏ں پکارے تے غیر خدا د‏‏ی طرف جائے (یعنی انہاں د‏‏ی قبور د‏‏ی زیارت دے لئی سفر کرے) تے مرداں نو‏‏ں پکارے چاہے اوہ پیغمبر ہاں یا غیر پیغمبر، تاں گویا اس نے خدا دے نال شرک کيتا۔(٦۳)
کتابیات
افعی: عبد اللہ بن اسعد شافعی، متوفی٧۵۵ھ۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
اور اس دے بعد پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا:
آل سعود د‏‏ی حکومت دا دوبارہ تشکیل پانا
ان بھاگنے والےآں وچو‏ں اک امیر ترکی بن امیر عبد اللہ بن محمد بن سعود سی، دوسرا اس دا بھائی زید سی ايس‏ے طرح علی بن محمد بن عبد الوہاب سی ایہ لوک پہلے قطر تے عُمّان گئے، معلوم ہونا چاہیدا کہ امیر ترکی وھی شخص اے جس نے بعد وچ سعودی حکومت نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا ا‏‏ے۔(٦۰۴)
سید محمد سنوسی (شمالی آفریقہ وچ )
قارئین کرام!ایتھ‏ے اُتے سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ سید محمد سنوسی صاحب وہابی مذہب پھیلارہے سن یا اک مستقل مذہب د‏‏ی تبلیغ کيتا کردے سن، شواہد تے بوہت سارے قرائن موجود نيں کہ اوہ اپنے مخصوص مذہب د‏‏ی تبلیغ کيتا کردے سن، وہابی مذہب د‏‏ی تبلیغ نئيں کيتا کردے سن ۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٧٦. کتاب المغازی جلد اول ص ۳۱۳،۳۱
تیل کڈن دا معاہدہ
اس دے بعد ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ عدالت اُتے ایہ کِداں ثابت ہويا کہ ایہ شخص ایسا ارادہ رکھدا سی؟ کیونجے نہ عدالت اس د‏ی بولی نو‏‏ں سمجھدی سی تے نہ ہی اوہ عدالت د‏‏ی بولی سمجھدے سن، کس نے انہاں دا دفاع کيتا، کیہ کوئی فارسی جاننے والا وکیل انہاں دا دفاع کررہیا سی؟ انہاں تمام گلاں دے علاوہ الزام تے فیصلہ وچ صرف دو دن دا وقت لگا، در حالیکہ اسلامی نظریہ دے مطابق قتل دے سلسلہ وچ ہر طرح د‏‏ی احتیاط کرنی چاہیدا، کہ کدرے غلطی دے سبب کسی بے گناہ شخص د‏‏ی جان نہ چلی جائے ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵٦۵. کانون اول روم دے قدیم مھیناں وچو‏ں اے جو دسمبر تے جنوری دے مطابق ہُندا اے، تے بعض عربی ملکاں وچ اج وی ایہ مھینے انگریزی مھیناں د‏‏ی جگہ رائج نيں۔
تیل کڈن دا معاہدہ
چند مصر ی تے سعودی حاجیاں نے انہاں نو‏‏ں پھڑ کر اوتھ‏ے د‏‏ی پولیس دے حوالہ کردتا تے انھاں لوکاں نے عدالت وچ گواہی وی دی، کہ ایہ شخص اپنے نال وچ گندگی اٹھائے ہوئے سی تے مطاف نو‏‏ں گندا کررہیا سی۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اسی طرح وہابیاں د‏‏ی ردّ وچ لکھی جانے والی کتاباں وچ علامہ عراق جمیل افندی صِدقی زِھاوی د‏‏ی کتاب ”الفجر الصادق فی الردّ علیٰ منکری التوسل والکرامات والخوارق“ وی ا‏‏ے۔
انھاں کتاباں وچ ”ضیاء الصدور لمنکر التوسل باہل القبور“ تالیف ظاہر شاہ میان بن عبد العظیم وی ا‏‏ے۔
کتابیات
٦۔ مختصر سیرة الرسول، طبع قطر۔
اقوت: ابن عبد اللہ رومی حموی، شھاب الدین، متوفی٦۲٦ھ۔
شاہ فضل رسول،قادری۔
شوکانی: محمد بن علی یمن ی صنعانی، متوفی ۱۲۵۰ھ۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۵۵. الجواب الباہر ص ۴۴،۴٧،۵۱۔
کتابیات
شفاء الغرام باخبار البلد الحرام، طبع مصر ، ۱۹۵٦ء۔
٧۵۳. زعماء الاصلاح فی الحصر الحدیث ص ۱۲٦۔
٧۵۵. الاصول الاربعة ص ۱، ۲، ایہ مذکورہ کتاب اسماعیل دہلوی دے عقائد دے بارے وچ ا‏‏ے۔
تیل کڈن دا معاہدہ
سوال ایہ پید اہُندا اے کہ جنہاں لوکاں نے ابو طالب یزدی نو‏‏ں اس طریقہ تو‏ں دیکھیا انہاں دے ذہن وچ فوراً ایہ گل کِداں آئی کہ ابو طالب مطاف نو‏‏ں گندا کرنا چاہندا اے، تے بیت اللہ الحرام د‏‏ی توھین کرنا چاہندا اے، اس تصور د‏‏ی اصل وجہ کیہ سی؟!
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۴٧. مآثر سلطانیہ ص ۸٦۔
شریف حسین دا انجام
شریف حسین حکومت چھڈ ک‏‏ے مکہ تو‏ں جدّہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے دس ربیع الاول نو‏‏ں جدّہ پہونچ گئے ماہ ربیع الاول کی(۱٦)واں شب وچ اپنے غلامیں دے نال کشتی تو‏ں عقبہ بندرگاہ دے لئی روانہ ہوئے، تے اپنے مقصد اُتے پہونچنے دے بعد وی ملک علی د‏‏ی ترقی تے پیشرفت دے لئی کوشش کردے رہ‏ے، اس د‏ی حکومت نو‏‏ں سر سبز دیکھنا چاہندے سن ۔
اسی مدت وچ انگلینڈ د‏‏ی حکومت نے اپنے امیر البحر دے ذریعہ ملک حسین نو‏‏ں اخطاریہ (اَلٹی میٹم) دتا کہ تن ہفتےآں د‏‏ی مدت وچ عقبہ بندرگاہ نو‏‏ں چھڈ دےں، تے جتھے جانا چاہن وہاںچلے جاواں۔
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲۵٧. فتنة الوہابیة ص ٧٦،٧٧۔
آل رشید
امیرفیصل نے۱۲۵۱ھ وچ صالح بن عبد المحسن نو‏‏ں جو ”جبل شَمَّر“ دا والی سی معزول کرکے اس د‏ی جگہ عبد اللہ بن علی بن الرشید نو‏‏ں مقرر کيتا، جس وقت عبد اللہ جبل شمر دے دار السلطنت،شھر ”حائل “ پہونچا تاں اس دے تے آل علی وچ جو سابق امیر صالح بن عبد المحسن دے ساتھی سن شدید اختلاف پیداہوگیا، تے دونے وچ لڑائی ہونے لگی، آخر کار ابن الرشید نے صالح نو‏‏ں اس دے محل وچ گھیر لیا لیکن بعد وچ اسنو‏ں امان دیدی، تے اسنو‏ں شھر تو‏ں باہر کڈ دتا، تے فیصل نو‏‏ں خط لکھیا کہ اختلاف تے جھگڑےآں د‏‏ی ابتداء آل علی د‏‏ی طرف نال ہوئی سی، چنانچہ فیصل نے وی اس د‏ی تصدیق تے تائید کيت‏ی۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٧۴. الخصائص الکبریٰ جلد اول ص ۵۴٦،۵۴٧۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
( وَنَحْنُ اَقْرَبُ اِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیْدِ ) (۳۲۰)
شریف حسین تے مسئلہ خلافت
عراق دے لوکاں نے شریف دے بیٹے ملک فیصل جو جلد ہی عراق  دے سلطان بنے سن ٹیلیگرام دے ذریعہ شریف حسین د‏‏ی خلافت دے بارے وچ اپنے اعتماد دا اظھار کردتا، اس نے وی عراق یاں دے حسن ظن دا شکریہ دا ٹیلیگرام دے ذریعہ کيتا، ادہر ملک فیصل نے بھی(۱۲) شعبان۱۳۴۲ھ اک اعلان وچ انہاں تمام لوکاں دا شکریہ ادا کيتا جنھاں نے اس دے باپ ملک حسین نو‏‏ں خلفة المسلمین تے امیر المومنین د‏‏ی حیثیت تو‏ں مبارکباد تے تہنیت دے پیغام دتے سن ۔(٦۴۱)
کتابیات
٧۵٦. ایہ یونیورسٹی قرویین(فاس) دے علاقہ فاس، وچ موجود اے جو عالم اسلام دے لحاظ تو‏ں دوسری الازھر دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔
ابن سعود دا حجاز اُتے حملہ کرنا
ابن سعود د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ توجہ دو چیزاں د‏‏ی طرف سی اک ایہ کہ جے اس نے حجاز اُتے حملہ کيتا تاں کيتا انگلینڈ د‏‏ی حکومت خاموش رہے گی تے دوسری طرف اس دے دوبیٹے ملک فیصل عراق ی حاکم تے ملک عبد اللہ اردن دا حاکم ہر حال وچ اپنے باپ د‏‏ی مدد کرن گے۔
کتابیات
ھذی ہی الوہابیہ، طبع بیروت، ۱۹٦۴ء۔
تیل کڈن دا معاہدہ
انہاں حادثات د‏‏ی اصل وجہ
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اسی طرح علماء ازھر وچو‏ں شیخ محمد نجیت مطیعی صاحب د‏‏ی کتاب ”تطھیر الفواد من دنس الاعتقاد“ ا‏‏ے۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
سلطان سلیم نے، امیر طومان بائی مصر دے حاکم دے ناں اک خط وچ اس طرح لکھیا :
کتابیات
مرآة الجنان، طبع حیدر آباد، ہند ۱۳۳۸ھ۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
وہابیاں د‏‏ی ردّ وچ لکھی جانے والی اک تے کتاب ”شواہد الحق فی الاستغاثة بسید الخلق“ تالیف شیخ یوسف نبھانی اے، ایہ کتاب ابن تیمیہ تے محمد بن عبد الوہاب  دونے د‏‏ی ردّ وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔
کتابیات
نبھانی : شیخ یوسف بن اسماعیل۔
تریخ الرسل والملوک، معروف بہ تریخ طبری، طبع لیڈن، (ھلینڈ)
ظاہر شاہ، ابن عبد العظیم:
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۴۰. محمل دا واقعہ ایہ اے کہ ہر سال مصر ی حجاج جدو‏ں منیٰ وچ وقوف کردے سن تاں محمل دے چاراں طرف میوزک بجایا کردے سن ،اس سال جدو‏ں سعودی کارندوںنے انھاں منع کيتا تاں جھگڑے تے خونریزی دا خطرہ ہوگیا سی، لیکن خود بادشاہ نے آک‏ے اسنو‏ں ختم کرادتا۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
”اَللّٰهم هٰولاٰءِ اَهْلُ بیندی وَاَهْلُ بیتیْ اَحَقُّ“
(خدا وندا! ایہ میرے اہل بیت نيں تے میرے اہل بیت دوسر اں تو‏ں زیادہ اہل حق تے شائستہ تر نيں۔)
سعود دا انتقال
امیرعبد اللہ دے نال اک چھوٹا جہا صندوق وی سی، محمد علی پاشا نے سوال کيتا کہ ایہ کیہ اے ؟
فیصل تو‏ں عبد العزیز بن سعود تک
ان لشکراں د‏‏ی آمد ورفت دے دوران کسی نے چپکے تو‏ں عبد اللہ نو‏‏ں ایہ خبر دتی کہ مدحت پاشا دا اصلی مقصد تواناں گرفتار کرنا تے عثمانی حکومت دے سامنے تسلیم کرانا اے، ایہ سننے دے بعد عبد اللہ وڈی چالاکی تو‏ں عثمانی لشک‏ر ک‏ے درمیان تو‏ں غائب ہوگئے تے ریاض جا پہونچے تے اپنے ہدف نو‏‏ں اگے ودھایا، چنانچہ اس وقت اس نے آل شمّر اُتے حملہ کردتا تے اوتھ‏ے دے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں قتل کردتا۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
”ھذی ہی الوہابیة“ نامی کتاب تالیف شیخ جواد مغنیہ وی انہاں کتاباں وچو‏ں اک بہترین کتاب ا‏‏ے۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
گفتگو(۲۴)شوال۱۱۵٦ھ نو‏‏ں تمام ہوئی، تے اک عہد نامہ لکھیا گیا جس نو‏‏ں میرزا مہدی خان منشی الملکاں نادر (مولف درہ نادرہ، تے جھان گشائے نادری)نے لکھیا تے اس اُتے دونے فریقین دے علماء نے دستخط کيتا۔
کتابیات
الوافی بالوفیات، طبع بیروت، ۱۹٦۹ھ، پیش کش جماعتِ ماہرین علم ودانش۔
تیل کڈن دا معاہدہ
ہ موضوع واقعاً پیچیدہ تے مبہم دکھادی دیندا اے تے ایہ گل روشن نئيں اے کہ ایہ واقعہ اک اتفاق اے یا اس دے پِچھے کسی دا ھاتھ اے ؟ تے دوسری تعجب خیز گل ایہ اے کہ کون شخص عاقل ایسا ہوسکدا اے کہ مسلما‏ن ہوکراِنّی مشکلات دے نال کِنّی آرزاں تے تمنااں دے بعد حج تو‏ں مشرف ہونے دے لئی اوتھ‏ے جاندا اے، تے اس زمانہ وچ سفر حج وچ کِنّی مشکلات سن(٦٧۱) انہاں تمام مشکلات نو‏‏ں برداشت کرنے دے بعد حج دے لئی پہونچے تے اِنّے شرمناک کم انجام دے، ؟!
کتابیات
احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، طبع لیڈن (ھلینڈ)۱۹۰٦ء۔
مقریزی: احمد بن علی مصر ی، متوفی(۸۴۵)ھ۔
جامع صحیح، معروف بہ صحیح مسلم، طبع مصر ، مکتبہ محمد علی صبیح۔
٧۔ مسائل الجاہلیة، طبع قطر۔
۸۔ ہدیہ طیبہ، (مجموعہ توحید دے ضمن وچ ) طبع قطر۔
محمد بن ثابت : (مصر ی)معاصر۔
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲۵۸. التوسل بالنبی وجھلة الوہابیین، ص ۲۵۱۔
کتابیات
۱۔ ارشاد الاریب الی معرفة الادیب، معروف بہ معجم الادباء، با تصحیح مرگلیوث، طبع مصر ، ۱۹۳۰ء۔
سیف الجبار المسلول علی اعداء الابرار، طبع اسلامبول، ۱۳۹۵ھ۔
۲۔ معجم البلدان، طبع لایپزیگ،۱۸٦٦ء۔
شلتوت: محمود، جامع الازھر دے سابق صدر، (معاصر)
ابن تیمیہ دے عقائد
لیکن خدا نو‏‏ں مجرد یگانہ جاننا یعنی ایہ عقیدہ رکھنا کہ اس عالم نو‏‏ں خدائے واحد نے خلق فرمایا اے ایہ توحید نئيں اے، ايس‏ے طرح جے کوئی خدا دے صفات دا اقرار کرے تے اسنو‏ں تمام عیوب تو‏ں پاک ومنزہ منے یا اقرار کرے کہ خداوندعالم تمام مخلوقات دا خالق اے، ایسا شخص موحد (مسلما‏ن بمعنی عام) نئيں اے مگر ایہ کہ شھادت دے کہ اس دے علاوہ کوئی خدا نئيں اے تے اقرار کرے کہ صرف وھی عبادت دا مستحق اے تے بس(۵٧)
فیصل تو‏ں عبد العزیز بن سعود تک
سلطان عبد الحمید (عثمانی سلطان)نے عبد الرحمن تو‏ں دوستی دا ارادہ کرلیا، اس نے ہر مھینہ سونے دے سٹھ لیرے عبد الرحمن دے لئی معین کيتے تے فیر امیر کویت نے اسنو‏ں پناہ دیدی، تے عبد الرحمن قطر تو‏ں کویت پہونچ گئے، تے وھاں اُتے رہے ایتھ‏ے تک کہ اس دے بیٹے عبد العزیز (جداں کہ بعد وچ شرح دتی جائے گی) نے سر زمین نجد نو‏‏ں اس افرا تفری دے ماحول تو‏ں نجات دتی تے عربی سعودی حکومت تشکیل دی۔
کتابیات
رحلات بیروت، ۱۹٧۱ء۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٧٧. صحیح مسلم ج ۳ ص ۵۵، منجملہ ایہ حدیث کہ پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اک میت د‏‏ی قبر اُتے دفن ہونے دے بعد نماز پڑھی تے چار تکبیراں کدرے تے دوسری روایت دے مطابق: آنحضرت (ص)اک تازہ قبر دے پاس پہونچے تے اس اُتے نماز پڑھی تے اصحاب نے وی آپ دے پِچھے صف باندہ لی ۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اسی طرح کتاب ”ازھاق الباطل فی ردّ الفرقة الوہابیة“ تالیف امام الحرمین محمد بن داود ہمدانی تیرہويں صدی دے علماء وچ تاں۔(۴۴۱)
وہابیاں دے عقائد
وہابی لوک توحید دے معنی اس طرح بیان کردے نيں کہ انہاں دے علاوہ کوئی دوسرا مسلما‏ن باقی نئيں بچدا، اوہ بہت ساریاں چیزاں نو‏‏ں توحید دے خلاف تصور کردے نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک مسلما‏ن دین تو‏ں خارج تے مشرک یا کافر ہوجاندا اے ،ایتھ‏ے اُتے انہاں وچو‏ں چند چیزاں نو‏‏ں بیان کيتا جاندا اے:
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
۱۳۴۴ھ تو‏ں پہلے بقیع وچ دفن ائمہعلیهم السلام تے ہور قبور اُتے گنبد سن جنہاں وچ فرش، پرد ے چراغ، شمعدان تے قندیلاں وی سن، جو حضرات اس تریخ تو‏ں پہلے اوتھ‏ے گئے نيں انھاں نے اوتھ‏ے اُتے موجود تمام روضاں د‏‏ی تفصیلات اپنے سفر ناواں وچ بیان کيتی اے، تے اس سلسلہ وچ بعض حضرات نے اوتھ‏ے د‏‏ی گنبداں تے قبور تو‏ں متعلق فوٹو وی دتے نيں۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
ہور جے انہاں دے لئی ایہ گل مسلّم ہوجائے کہ کوئی مسئلہ اہل سنت دے کسی اک مذہب دا (غیر از حنبلی) تائید شدہ اے تے اس دے بارے وچ قرآن مجید یا غیر منسوخ سنت تو‏ں نص وارد ہوئی اے تے اس دے مقابلہ وچ کوئی اس تو‏ں مضبوط معارض وی نئيں اے، تاں اس مسئلہ وچ ايس‏ے مذہب د‏‏ی پیروی کرن گے تے اس وچ احمد ابن حنبل دے مذہب د‏‏ی پیروی نئيں کرن گے۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٦۱. البدایہ والنھایہ ج ۱۴ ص ۱۲۴۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
وہابی حضرات کسی دے مذہب دے بارے وچ نہ تفتیش کردے نيں تے نہ ہی تحقیق کردے نيںمگر ایہ کہ کسی مذہب دا کوئی کم مذاہب اربعہ دے بطور آشکار مخالف ہو، ايس‏ے طرح بعض مسائل وچ اجتھاد نو‏‏ں قبول کردے نيں،(۴۰۸) (یعنی بعض مسائل وچ مقلد ہوئے تے بعض مسائل وچ مجتہد)، چنانچہ ابن سعود اصول دین تے فروع دین دے بارے وچ کہندا اے کہ اسيں لوک اصول دین وچ قرآن کریم دے تابع نيں تے فروع دین وچ امام احمد ابن حنبل دے مذہب دے پیرو نيں، تے کِسے نو‏‏ں وی دینی امور وچ اپنی رائے اُتے عمل کرنے دا کوئی حق نئيں ا‏‏ے۔(۴۰۹)
آل رشید
آل رشید دے قدرتمند حاکم محمد دے دورمیں (یعنی۱۲۸۵ھ تو‏ں ۱۳۱۵ھ تک) شمر نامی پھاڑ اُتے یورپی سیّاحاں نو‏‏ں گھومنے پھرنے د‏‏ی اجازت مل گئی، تے جداں کہ اساں پہلے وی عرض کيتا اے کہ کئی یورپی سیاحاں نے اس علاقہ دا نزدیک تو‏ں دیدار کيتاا‏‏ے۔(٦۰٦)
شریف حسین دا انجام
شروع وچ انھاں نے اس دہمکی نو‏‏ں نئيں منیا لیکن کچھ مدت گذرنے دے بعد تے کچھ واقعات د‏‏ی بناپر جنہاں نو‏ں اسيں بیان نئيں کرسکدے مجبور ہوگیا تے کشتی اُتے سوار ہوک‏ے جزیرہ ”قبرس“ دے لئی روانہ ہوگیا۔
ابن سعود دا حجاز اُتے حملہ کرنا
انگلینڈ دے بارے وچ جداں کہ تریخ مکہ دے مولف لکھدے نيں کہ(٦۴۲) ”اس د‏ی استعماری چال اس گل دا تقاضا کردی سی کہ ”عقبہ بندرگاہ“ حجاز  تو‏ں جدا ہوجائے تے مشرقی اردن تو‏ں نال ملحق ہوئے جائے جو امیر عبد اللہ بن شریف حسین د‏‏ی حکومت دے زیر اثر ا‏‏ے۔
حجرے دے اُتے گنبد دے بارے وچ
لیکن شوکانی قبر رسولکے اطراف دے دروازہ بند ہونے دے سلسلہ وچ ایويں رقمطراز نيں کہ اصحاب تے تابعین نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ مسلماناں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہُندا جا رہیا اے تاں مسجد النبی وچ توسیع د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں محسوس کيتا تے مسجد وچ توسیع کيتی گئی، ا ور اس توسیع وچ امھات المومنین (ازواج رسول (ص))کے حجرے ایتھ‏ے تک کہ جناب عائشہ دا اوہ حجرہ جس وچ رسول اللہدفن سن، اوہ وی شامل ہوگیا، قبر مطھر دے چاراں طرف اُچی اُچی دیواراں نيں تاکہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر منور دکھادی نہ دے، اس وجہ تو‏ں کہ کدرے ایسا نہ ہوئے کہ عوام الناس آپ د‏‏ی قبر د‏‏ی طرف نماز پڑھنے لگياں، تے ممنوعہ کم (غیر خدا د‏‏ی عبادت) نہ ہوجائے۔(۱۱۹)
عبد العزیز دا ریاض اُتے قبضہ
ہويا اے، عبد العزیز د‏‏ی کامیابی د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م وجہ ایہ سی کہ ریاض وچ اس دے بوہت سارے چاہنے والے موجود سن ۔
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
ابن تیمیہ نے ایہ فتویٰ دتا کہ پیغمبراں د‏‏ی قبور د‏‏ی زیارت دے قصد تو‏ں سفر نئيں کرنا چاہیدا، چنانچہ مختلف علماء نے اس دا جواب دیندے ہويا کہیا : چونکہ اس دا مطلب عظمت ِ نبوت نو‏‏ں گرانا اے، لہٰذا اس طرح دا فتویٰ دینے والا کافر اے، دوسرے لوکاں نے فتویٰ دتا کہ ابن تیمیہ  نے اس فتوے وچ غلطی د‏‏ی اے لیکن ایہ غلطی انہاں غلطیاں وچو‏ں اے جو قابل بخشش نيں، چنانچہ اس امر د‏‏ی عظمت تے اہمیت زیادہ ہوگئی، تے ابن تیمیہ  نو‏‏ں الجبل نامی قلعہ وچ دوبارہ قید کردتا گیا اوتھ‏ے اوہ ویہہ ماہ تو‏ں زیادہ قید رہیا، قید د‏‏ی مدت وچ اسنو‏ں لکھنے پڑھنے تو‏ں وی محروم رکھاگیا۔(۳۹)
کتابیات
شواہد الحق فی الاستغاثہ بسید الخلق، طبع بیروت، ۱۳۵۰ھ۔
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۴۱. تریخ کعبہ ،ص۲٦۲ کااقتباس۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اسی طرح ”لمعات الفریدة فی المسائل المفیدة“ نامی کتاب تالیف سید ابراہیم رفاعی ا‏‏ے۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
شیخ سلیمان جو محمد بن عبد الوہاب دے بھائی سن تے محمد بن عبد الوہاب  دے سخت مخالفین وچ شمار ہُندے سن، انھاں نے اپنے بھائی محمد بن عبد الوہاب  جو تمام مسلماناں نو‏‏ں کافر و مرتد کہندا سی د‏‏ی ردّ وچ اک کتاب ”الصواعق الالٰھیہ“لکھی جس وچ (۵۲) حدیثاں ایسی لکھایاں نيں جس وچ ہر اس شخص نو‏‏ں مسلما‏ن کہیا گیا اے جس نے بولی پرکلمہ لا الہ اللہ نو‏‏ں جاری کيتا تے بہت ساریاں ایسی حدیثاں لکھياں جس وچ ہر اس شخص نو‏‏ں کافر کہیا گیا اے جو کسی مسلما‏ن نو‏‏ں کافر کھے۔(۳۱۸)
کتابیات
۳۔ نیل الاوطار من احادیث سید الاخیار، شرح منتقی الاخبار، طبع بیروت، ۱۹٧۳ء۔
سعود دا انتقال
تو عبد اللہ نے جواب دتا کہ اسنو‏ں میرے باپ نے حجرے تو‏ں (پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے روضہ سے) لیا سی تے وچ اسنو‏ں سلطان (عثمانی سلطان) دے پاس لے جارہیا ہون۔
آل سعود د‏‏ی حکومت دا دوبارہ تشکیل پانا
۱۲۳۴ھ دے آخر وچ جدو‏ں ابراہیم پاشا دے حکم تو‏ں درعیہ شھر نو‏‏ں نیست ونابود کردتا گیا اس وقت محمد بن مُشارِی بن مَعمر، سعود بن عبد العزیز دا بھانجا درعیہ تو‏ں ”عُیَنْیَہ “ بھج نکلیا تھااور (جب ابراہیم پاشا وہاںسے چلاگیا) تاں دوبارہ درعیہ واپس آگیا تے چونکہ آل سعود تو‏ں رشتہ داری تھی،لہٰذا اس نے حکومت نجد نو‏‏ں اپنے ھاتھاں وچ لےنے د‏‏ی ٹھان لی۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
تیسرا نکتہ ایہ اے کہ عثمانی حکومت دے علماء تے طالب علمیں، شیعاں د‏‏ی معتبر کتاباں، تفسیر، فقہ وحدیث، تے کلام وغیرہ تو‏ں بوہت گھٹ آشنائی رکھدے سن، تے شاید انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوک ایہ وی نہ جاندے ہاں کہ شیعاں د‏‏ی فقہ کِنّی وسیع تے اصیل (خالص) اے،(٦۹۴) جدو‏ں کہ اس دے برعکس قضیہ صادق اے یعنی شیعہ علماء تے طالب علمیں عمومی طور اُتے ہور اسلامی مذاہب د‏‏یاں کتاباں تو‏ں بخوبی اطلاع رکھدے نيں، ایران  مذہب شیعہ  دا مرکز اے ،لیکن کدی وی ہور مذاہب د‏‏یاں کتاباں دے مطالعہ اُتے کوئی پابندی نئيں ا‏‏ے۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۵۲. الفتاوی الکبریٰ ج ۲ ص ۲۱۹۔
کتابیات
۱۔ خطط، طبع بیروت، منشورات دار احیاء العلوم۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
۴۔ دونے حکومتاں دے اسیر مکمل طریقہ تو‏ں آزاد کيتے جائےں تے انہاں د‏‏ی خرید وفروخت ممنوع قرار دتی جائے۔
کتابیات
صلاح الدین مختار : (معاصر)
تریخ المملکة العربیة السعودیہ، طبع بیروت، ۱۳۹۰ھ۔
طبری: محمد بن جریر آملی، متوفی ۳۱۰ھ۔
مطیعی: شیخ محمد نجیب، از علماء جامع الازھر۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
نادر شاہ افشار نے اس عہد نامے نو‏‏ں اپنے سفیر دے ذریعہ سلطان عثمانی دے پاس بھیجیا، تے اسنو‏ں پنج پیش کش کاں، کہ جے اس نے قبول کرلیا تواس تو‏ں صلح ہوجائے گی:
کتابیات
تطھیر الفواد من دنس الاعتقاد، طبع استانبول، ۱۳۹٦ھ۔
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲۵۹. تریخ نجد آلوسی ص ۱۱۹۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
”کل جمعہ اے تے وچ ایہ چاہندا ہاں کہ نماز جمعہ نو‏‏ں مسجد کوفہ وچ پڑھاں، تے ميں نے فرمان دیدتا اے کہ صحابہ دے ناں وڈے ادب واحترام دے نال ايس‏ے ترتیب تو‏ں ذکر کيتے جاواں جس طرح کہ طے ہويا اے، تے ميں نے ایہ حکم وی دتا اے کہ بھائی سلطان آل عثمان دے لئی دعا کيت‏ی جائے تے اس دے بعد مختصر طور اُتے ساڈے لئے وی دعا کيت‏ی جائے، تے گویا ایہ سلطان عثمانی دے احترام د‏‏ی وجہ تو‏ں اے کیونجے اوہ سلطان بن سلطان اے، جدو‏ں کہ میرے باپ دادا وچ کوئی سلطان نئيں سی،(٦۹۳) قارئین کرام!اساں جو کچھ کرکوکلی د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں خلاصہ دے طور اُتے نقل کيتا اے اگرچہ بعض تاریخی چیزاں غلط تے اشتباہ نيں لیکن فیر وی بوہت سارے اہ‏م تاریخی نکات اس بیان وچ موجود نيں، خصوصاً جے انہاں تمام گلاں د‏‏ی تحقیق کيت‏ی جائے۔
کتابیات
الاسلام عقیدة وشریعة، طبع قاہرہ، دار القلم۔
جولة فی ربوع شرق الادنٰی، مصر ، ۱۹۵۲ء، تیسرا ایڈیشن۔
عثمانیاں تے انقلاب حجاز تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مخالفت
۱۹۱۲ھ تے ۱۹۱۳ھ وچ عربی تے عثمانی اخباراں وچ شدید مقابلہ بازی شروع ہوگئی، بعض عثمانی مقالہ نگار اپنے مقالےآں وچ عرباں اُتے طعنہ کردے سن تے انہاں وچو‏ں کچھ لوکاں اُتے جو اصلاحات دا دم بھردے سن اتھام تے تہم ت لگاندے سن کہ تسيں لوک تاں غیراں دے قبضے وچ ہو، تے ایسی جماعتاں انگریز ادارہ کررہے نيں۔
فیصل تو‏ں عبد العزیز بن سعود تک
صلاح الدین مختار صاحب، امین ریحانی تو‏ں نقل کردے نيں کہ حاکم احساء نے سلطان عثمانی د‏‏ی طرف تو‏ں ڈاکٹر زخور عازار لبنانی دے ذریعہ عبد الرحمن نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ جے تسيں سلطان د‏‏ی اطاعت دا اعلان کرو تاں تواناں ریاض د‏‏ی حکومت مل جائے گی، لیکن عبد الرحمن نے اس پیشکش نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں عذر خواہی کیتی۔(٦۰۹)
وہابیاں دے عقائد
۱۔ جے کوئی شخص اپنے تو‏ں بلا دور ہونے یا اپنے فائدہ دے لئی تعویذ باندہے یا بخار دے لئی اپنے گلے وچ دہاگا بانداے، تاں اس طرح دے کم شرک دا سبب بندے نيں تے توحید دے بر خلاف نيں۔(۲۸۹)
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
ابن تیمیہ نے توحید د‏‏ی دوقسمکیتیاں نيں :
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۵۴. الرد علی الاخنائی ص ۲۳، شاید یھی وجہ رہی ہوئے کہ اج کل بقیع تے دوسرے قبرستاناں وچ عورتاں نو‏‏ں جانے تو‏ں روکیا جاندا اے، صاحب فتح المجید کہندے نيں (ص۲۲۵) کہ عورتاں دے لئی قبور د‏‏ی زیارت مستحب نئيں اے محمد بن عبد الوہاب نے اپنی توحید نامی کتاب وچ جناب ابن عباس تو‏ں ایہ روایت نقل کيتی اے جو عورتاں قبور د‏‏ی زیارت دے لئی جاندیاں نيں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے انہاں اُتے لعنت د‏‏ی ا‏‏ے۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
بقیع دا قبرستان اک وسیع قبرستان اے، جو مدینہ د‏‏ی مشرقی دیوار تو‏ں متصل اے تے اس دے چاراں طرف پتھرسے تن گز اُچی دیواربنی ہوئی اے، جس دے چار دروازے نيں اس دے دو دروازے مغرب د‏‏ی طرف نيں تے اک دروازہ جنوب د‏‏ی طرف تے چوتھا دروازہ مشرق د‏‏ی طرف اے جو شھر دے باہر باغ د‏‏ی گلی وچ اے، تے اس قبرستان وچ اِنّے لوکاں نو‏‏ں دفن کيتا گیا اے کہ ایہ قبرستان زمین تو‏ں اک گز اُچا ہوگیا اے، تے جس وقت حجاج آندے نيں اس زمانہ وچ قبرستان دے دروازے مغرب دے وقت تک کھلے رہندے نيں جو وی جانا چاہے جاسکدا اے، لیکن حج دے دناں دے علاوہ پنجشنبہ د‏‏ی ظھر دے وقت کھلدا اے تے جمعہ دے دن غروب تک کھلا رہندا اے، تے اس دے علاوہ بند رہندا اے، مگر ایہ کہ کوئی مرجائے تے اسنو‏ں اوتھ‏ے دفن کرنا ہوئے۔
کتابیات
عبد القاہر بغداد ی: ابو منصور شافعی، متوفی۴۲۹ھ۔
الفرق بین الفِرق، با تصحیح محمد محیی الدین عبد الحمید، طبع مصر ۔
عبد العزیز المحمد السلمان:
مقدسی: بشاری فلسطینی، چوتھ‏ی صدی ہجری دے مشہور سیاح۔
ابن سعود دا حجاز اُتے حملہ کرنا
لیکن اس سلسلہ وچ شریف حسین انگریزاں د‏‏ی سخت مخالفت کردا سی جس د‏‏ی بناپر انھاں نے وی اس دے ہمیشگی دشمن ابن سعود دے مقابلہ وچ تنھا چھڈ دتا، آخر کار ابن سعود نے حجاز اُتے حملہ کرنے دا منصوبہ بنالیا، تے ايس‏ے پروگرام دے تحت ماہ ذیقعدہ ۱۳۴۲ھ دے شروع وچ اس نے اپنے باپ عبد الرحمن د‏‏ی سرپرستی وچ ریاض وچ علماء تے روسا د‏‏ی اک انجمن تشکیل دی۔
تیل کڈن دا معاہدہ
حکومت صفویہ دے آغاز تو‏ں ایران تے عثمانی حکومت دے درمیان ہوئی جنگاں د‏‏ی چھان بیناور تحقیق دے نتائج تو‏ں اس روش تے طریقہ دا پتہ چلدا اے جو عثمانی علماء نے ایران  دے مقابلہ وچ اختیارکر رکھی سی، کیونجے اوہ لوک دشمنی وچ ایران یاں اُتے کسی وی طرح د‏‏ی تہم ت لگانے تو‏ں پرہیز نئيں کردے سن، ایتھ‏ے تک کہ ایران  تو‏ں ہونے والی جنگ نو‏‏ں جھاد دا درجہ دیندے سن، تے ایرانی  شیعاں دے قتل نو‏‏ں مباح تے جائز جاندے سن بلکہ غیر شیعہ  ایران یاں دے بارے وچ وی انہاں دا یھی نظریہ سی تے انہاں نو‏‏ں اسیر کرنے، انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں فروخت کرنے دے بارے وچ فتویٰ دیندے رہندے سن ۔
عبد العزیز دا ریاض اُتے قبضہ
عبد العزیز نے پہلے دو دشمناں دے نال تلوار تو‏ں فیصلہ کيتا لیکن تیسرے دشمن دے مقابلہ وچ سیاست تو‏ں کم لیا، تے اس دا ایہ پہلا ٹکراو سی جو ابن سعود تے شریف حسین دے درمیان ہويا۔
کتابیات
نجفی: شیخ عبد الحسین، معاصر۔
فلیب حتی:
فیصل تو‏ں عبد العزیز بن سعود تک
۱۲۹۰ھ وچ سعود نے ریاض اُتے حملہ کردیااور اپنے بھائی عبد اللہ نو‏‏ں شکست دیدی، تے وہکویت د‏‏ی طرف بھج نکلیا، ادہر سعود نو‏‏ں قبیلہ ”عُتَیْبَہ“ نال ہوئی جنگ وچ زبر دست شکست دا منھ دیکھنا پيا، تے ریاض واپس پلٹ آیا، ماحول ايس‏ے طرح خراب رہیا،۱۲۹۱ھ وچ فیصل بن ترکی دا چوتھا بیٹا امیر عبد الرحمن جو بغداد وچ سی، احساء آیا تے اس نے وی آنے دے بعد لشکر تے طاقت نو‏‏ں جمع کرنا شروع کيتا چونکہ اس وقت قرب وجوار وچ عثمانی لشکر دا قبضہ تھا،اسی لئے عبد الرحمن نے سب تو‏ں پہلے شھر ”ہفوف“ وچ موجود عثمانی سپاہ نال جنگ کيت‏ی تے اس دے بعد انہاں کویتاں اُتے حملہ کيتا جنھاں نے مدحت پاشا د‏‏ی مدد کيت‏ی سی تے انہاں نو‏‏ں ”کوت ِ ابراہیم“ تے ”کوتِ حصار“ نامی جگہوںپر گھیر لیا۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
لہٰذا، اہل بیت تو‏ں دوستی تے انہاں نال محبت کرنا اسيں اُتے واجب اے، ایہ حضرات ہی پیغمبر اکرم دے اقرباء تے رشتہ دار نيں، اس دے علاوہ اسلام وچ سابقہ وی زیادہ رکھدے نيں، تے انھاں نے دین نو‏‏ں پھیلانے وچ بوہت سارے مصائب نو‏‏ں برداشت کيتا ،وغیرہ وغیرہ، لہٰذا انہاں تو‏ں دوستی تے محبت کرنا، پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا احترام تے قرآن وسنت دے احکامات د‏‏ی پیروی کرنا اے، جداں کہ قرآن مجید وچ ارشاد ہُندا اے:
کتابیات
۱۔ بستان السیاحة، طبع تھران، پہلا ایڈیشن۔
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۴۲. تریخ القویم لمکة وبیت اللہ الکریم، ج۴ ص ۲۲۱ تو‏ں ۲۲۴۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
”مصر دا خراج (مالیات تے ٹیکس) جس طرح بغداد  دے خلفاء دے پاس بھیجیا جاندا سی اوہ میرے پاس بھیجیا جائے کیونجے وچ روئے زمین اُتے خدا دا خلیفہ ہون، تے وچ حرمین شریفین د‏‏ی خدمت کرنے وچ تیرے تو‏ں بھتر ہون۔(٦۲۴)
آل سعود د‏‏ی حکومت دا دوبارہ تشکیل پانا
اس نے درعیہ شھر نو‏‏ں دوبارہ بنوانا شروع کيتا تے بہت سا جنگی ساز وسامان تیار کيتا، تے بہت سارا مال اکٹھّا کيتا تے آل سعود دے بادشاہاں د‏‏ی طرح لوکاں نو‏‏ں توحید د‏‏ی دعوت دینا شروع کردتا، قرب وجوار دے شھروںدیھاتاں تے قبیلےآں دے سرداراں نو‏‏ں خط لکھنے شروع کيتے تے اپنے دیدار دے لئی بلايا، بعض لوکاں نے اس د‏ی دعوت اُتے لبیک کہیا، تے بوہت سارے لوکاں نے اس د‏ی مخالفت کيتی۔
کتابیات
ضیاء الصدور لمنکر التوسل باہل القبور، طبع استانبول۔
آل سعود د‏‏ی حکومت دا دوبارہ تشکیل پانا
ابن معمر نے اپنی حسن تدبیر تو‏ں مخالفاں اُتے کامیابی حاصل کرلئی ايس‏ے دوران ترکی بن عبد اللہ تے اس دا بھائی درعیہ وچ داخل ہوئے پہلے تاں ترکی نے اس د‏ی موافقت کيتی تے اس تو‏ں مل ک‏ے رہیا تے اس دے بعد بعض واقعات د‏‏ی بنا اُتے اک دوسرے وچ لڑائی جھگڑے ہونے لگے، سر انجام ترکی نے ابن معمر نو‏‏ں پھانسی دیدی۔
کتابیات
علامہ حلّی: حسن بن المطھر، ستويں تے اٹھويں صدی ہجری دے بزرگ شیعہ عالم دین، متوفی٧۲٦ھ۔
آل سعود د‏‏ی حکومت دا دوبارہ تشکیل پانا
اس زمانہ وچ (یعنی۱۲۳۵ھ وچ ) اک بار فیر نجد کاماحول خراب ہوگیا اوتھ‏ے افرا تفری پھیل گئی، تے پہلے د‏‏ی طرح مختلف قبیلےآں وچ جنگاں ہونے لگياں، ايس‏ے زمانہ وچ انگلینڈ د‏‏ی دریائی فوج نے (جن دے پاس دریائی کشتیاں اُتے توپ وغیرہ وی لگی ہوئی تھی) ”راس الخیمہ“ اُتے حملہ کرکے شھر اُتے قبضہ کرلیا، اوتھ‏ے دے لوک بھج نکلے تے انگلینڈ د‏‏ی فوج نے شھر نو‏‏ں ویران کردتا۔(٦۰۵)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵٦۳. مفتاح الکرامہ ج ٧ ص ٦۵۳، اک بہت ظریف نکتہ ایہ اے جس وقت علامہ مرحوم سید محمد جواد عاملی اسلحہ لئے نجف اشرف تو‏ں دفاع کررہے سن تے ہر وقت ایہ لگ رہیا سی کہ دشمن ہن شھر اُتے قبضہ کرلے گا تے سب نو‏‏ں قتل کردیگا مال ودولت نو‏‏ں غارت کردے گا، اس وقت وی موصوف کتاب لکھنے وچ مشغول سن، اوہ وی مفتاح الکرامہ ورگی کتاب جو فقہ شیعہ  د‏‏ی اہ‏م کتاباں وچ منی جاندی اے، چنانچہ آدہی رات بلکہ صبح تک انہاں دونے کمیں وچ مشغول رہ‏ے، یعنی شھر دا دفاع وی کيتا تے کتاب وی لکھدے رہ‏‏ے۔
امیر ترکی
۱۲۳٦ھ تو‏ں عثمانی بادشاہ نے امیر ترکی اُتے حملہ کرنا شروع کردتا، اس د‏ی وجہ جداں کہ پہلےاشارہ کيتا جاچکيا اے عثمانی بادشاہ نو‏‏ں ایہ ڈر سی کہ کدرے ایہ لوک اک عربی وڈی حکومت نہ بنالاں (اور فیر اس اُتے حملہ نہ کرداں) اُدہر امیر ترکی د‏‏ی حکومت آہستہ آہستہ مضبوط ہُندتی گئی تے اس دا دائرہ وسیع ہُندا گیا، جسنو‏ں دیکھ ک‏ے عثمانی بادشاہ نے حسین بک د‏‏ی سرداری وچ اک ترک لشکر نجد د‏‏ی طرف روانہ کيتا ،اس وقت امیر ترکی نے اپنا دار السلطنت ”ریاض“ نو‏‏ں بنالیا سی (جو اج وی سعودی عرب دا پائے تخت اے ) ۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۹۰. تریخ طبری ج۴ ص ۲۱۳۱، ۲۱۳۲،(حلقہ اول)
سعود دا انتقال
محمد علی پاشا دے حکم تو‏ں اس صندوق نو‏‏ں کھولیا گیا، تاں دیکھیا کہ اس وچ قرآن مجید دے تن نسخے سن تے ایہ قرآن بادشاہ دے خزانہ تو‏ں متعلق سن تے ہن تک کسی نے ایداں دے قرآن نئيں دیکھے سن، ايس‏ے طرح اس صندوق وچ مروارید تے زمرّدکے تن سو وڈے وڈے دانے وی سن، ايس‏ے طرح اک سونے دا ظرف وی سی، محمد علی پاشا نے سوال کيتا کہ کیہ آپ نے حجرے تو‏ں انہاں دے علاوہ دوسری چیزیںبھی لیاں سن ؟
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲٦۰. کتاب دراست اسلامیہ ص ۳۹۱۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۵۰. روضة الصفای ناصری ج ۹ ص ۵۸۵، ۵۸٦ دا خلاصہ۔
انقلاب د‏‏ی ابتدا تے خلافت شریف حسین د‏‏ی داستان
عثمانی حکومت دے عہدہ داراں دے درمیان ایہ گل مشہور ہوگئی سی کہ شریف حسین مخفی طور اُتے کچھ خاص کم انجام دے رہے نيں تے اپنے نو‏‏ں ترکاں تو‏ں وکھ کرنا چاہندے نيں، تے انہاں دے لڑکوںنے مصر تو‏ں گذردے وقت ”بالُرد كِیچنر“ (انگلینڈ دا مشہور ومعروف سیاستمدار) تو‏ں گفتگو کیھے تاکہ انہاں د‏‏ی اس سلسلے وچ مدد کرے، تے ايس‏ے طرح ایہ گل وی مشہور ہوئی کہ شریف حسین دا ارادہ صرف ترکاں تو‏ں جدا ہونے دا نئيں اے بلکہ اس د‏ی کوشش عثمانیاں  تو‏ں حکومت وی کھو لےنے د‏‏ی ا‏‏ے۔
کتابیات
۲۔ البدر الطالع، طبع مصر ، ۱۳۴۸ھ۔
عثمانیاں تے انقلاب حجاز تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مخالفت
ادہر عربی طالب علم پیرِس وچ اک انجمن بنانے د‏‏ی فکر وچ پڑگئے، ايس‏ے طرح مصر د‏‏ی ”لامرکزی جمعیت“ نو‏‏ں پیشکش کیت‏‏ی کہ عرباں نو‏‏ں انہاں دے حقوق ملنے چاہیدا، چنانچہ اس جمعیت د‏‏ی شورائے عالی نے انہاں د‏‏ی اس پیش کش نو‏‏ں قبول کرلیا، تے اپنی طرف تو‏ں کچھ نمائندے وی پیرِس بھیج دتے تے ۱۹۱۳ء وچ پیرِس د‏‏ی جمعیت جغرافیائی دے وڈے ھال وچ طلباء د‏‏ی انجمن تشکیل پائی۔
کتابیات
عبد الرزاق حسنی: سید، عراق ی عالم۔
عثمانیاں تے انقلاب حجاز تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مخالفت
ان تمام چیزاں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے عثمانیاں نے ہور شدت عمل اختیار کرلئی تے بیروت وچ بعض اصلاح طلب افراد نو‏‏ں گرفتار کرلیا، لیکن عوام د‏‏ی طرف تو‏ں عکس العمل ایہ ہويا کہ بازاز بند ہوگئے، چنانچہ عثمانیاں  نے سوچیا کہ کسی دوسرے راستہ نو‏‏ں اپنایا جائے تے اوہ ایہ کہ عرباں دے نال ظاہری طور اُتے صلح ودوستی کيت‏ی جائے لیکن اس دے نال نال کچھ دوسری تدبیراں وی د‏‏ی جاواں، تے انہاں دا ایہ حیلہ کارگر وی ثابت ہويا، تے اوہ ایہ کہ خود اصلاح طلب لوکاں وچ اختلاف ہوگیا، مذکورہ تدبیر ایہ سی کہ انہاں وچو‏ں بعض لوکاں نو‏‏ں بلند مقام دتا جائے مثلاً سید عبد الحمید زہراوی جو پیرس انجمن دے صدر سن انہاں نو‏‏ں مجلس اعیان دا ممبر بنادتا گیا تے دوسرے چند اصلاح طلب جواناں نو‏‏ں اہ‏م کمیں وچ مشغول کردتا گیا۔
کتابیات
مسعودی : علی بن الحسین متوفی ۳۴۵ھ۔
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
۱۔ توحید الوھیت ،
کتابیات
فراہانی: سید حسین، ناصر الدین شاہ دے ہ‏معصر۔
شریف حسین دا انجام
شریف حسین اس قدر انگلینڈ د‏‏ی حکومت تو‏ں بدظن ہوگئے سن کہ اپنے مخصوص باورچی دے علاوہ کسی دوسرے دے ھاتھ دا کہانا نئيں کہاندے سن تاکہ کوئی انہاں نو‏‏ں (انگلینڈ د‏‏ی حکومت دے اشارہ پر) زھر نہ دیدے۔