cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کوریا دی لڑائی
بعد وچ
کوریائی جنگ وچ ماؤ زیڈونگ دا ریاستہائے متحدہ دا مقابلہ کرنے دے فیصلے دا مقابلہ کرنے د‏‏ی براہ راست کوشش سی جسنو‏ں کمیونسٹ بلاک نے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط کمیونسٹ طاقت سمجھیا سی ، اس وقت کيتا گیا سی جدو‏ں چینی کمیونسٹ حکومت ہن وی اپنی طاقت نو‏‏ں مستحکم کررہی سی چینی خانہ جنگی جیتنے دے بعد۔ ماؤ نے شمالی کوریا نو‏‏ں بچانے دے لئی مداخلت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن اس لئی کہ انہاں دا خیال سی کہ امریکا د‏‏ی جنگ وچ داخل ہونے دے بعد ، امریکا دے نال فوجی تنازعہ ناگزیر سی ، تے چین نو‏‏ں اک وڈی عالمی فوج بنانے دے ماو دے مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی سوویت یونین نو‏‏ں راضی کرنا سی۔ طاقت ماؤ کمیونسٹ بین الاقوامی برادری دے اندر اپنے وقار نو‏‏ں بہتر بنانے وچ اِنّا ہی متنازعہ سی کہ ایہ ظاہر کرکے کہ انہاں دے مارکسسٹ خدشےآں بین الاقوامی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد دے سالاں وچ ماؤ دا خیال سی کہ کوریا د‏‏ی جنگ وچ چین دے داخلے دے بعد اسٹالن نے انہاں دے بارے وچ ہی مثبت رائے حاصل کيتی سی۔ سرزمین چین دے اندر ، جنگ نے ماؤ ، چاؤ تے پینگ دے طویل مدتی وقار نو‏‏ں بہتر بنایا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کمیونسٹ مخالف اختلاف نو‏‏ں کمزور کردے ہوئے چینی کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں اس دے جواز وچ اضافہ ہويا۔ thumb| شمالی کوریائی لوک 2009 وچ امریکی جنگی مظالم دے میوزیم دا دورہ ک‏ے رہے سن چینی حکومت نے اس نقطہ نظر د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی اے کہ ایہ جنگ امریکا تے جنوبی کوریا نے شروع کيت‏ی سی ، حالانکہ کامنٹرن دستاویزات تو‏ں ایہ معلوم ہويا اے کہ ماؤ نے جوزف اسٹالن نال جنگ وچ داخل ہونے دے لئی منظوری طلب کيت‏‏ی سی۔ چینی میڈیا وچ ، چینی جنگی کوششاں نو‏‏ں چین نے اک کم زیر انتظام فوج دے نال دنیا د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط طاقت وچ شامل کرنے د‏‏ی مثال دے طور اُتے سمجھیا جاندا اے ، اسنو‏ں پسپائی اُتے مجبور کيتا ، تے اسنو‏ں فوجی تعطل دا مقابلہ کيتا۔ انہاں کامیابیاں دا مقابلہ جاپان تے مغربی طاقتاں دے ذریعہ چین دے تاریخی ذلت دے نال پچھلے سو برساں دے برخلاف سی ، جس نے پی ایل اے تے چینی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا سی۔ چین د‏‏ی جنگ دا سب تو‏ں اہ‏م منفی طویل مدتی نتیجہ ایہ سی کہ اس نے امریکا نو‏‏ں تائیوان وچ چیانگ کِ شیک د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حفاظت کيتی ضمانت دتی جس تو‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ایہ یقینی بنایا گیا کہ تائیوان موجودہ دور وچ PRC دے کنٹرول تو‏ں باہر رہے گا۔ ماؤ نے جنگ وچ وڈے پیمانے اُتے وڈے پیمانے اُتے عوامی تحریکاں د‏‏ی افادیت نو‏‏ں وی دریافت کيتا سی جدو‏ں کہ پی آر سی اُتے اپنے بیشتر حکمران اقدامات وچ انہاں نو‏‏ں نافذ کيتا سی۔ آخر کار ، امریکا مخالف جذبات ، جو چینی خانہ جنگی دے دوران پہلے ہی اک اہ‏م عنصر سن ، کوریائی جنگ کيت‏ی کمیونسٹ پروپیگنڈا مہماں دے دوران چینی سبھیاچار وچ جکڑے ہوئے سن ۔
کورین جنگ نے ہور شریک جنگجوواں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ مثال دے طور اُتے ، ترکی نے 1952 وچ نیٹو وچ داخل ہويا ، تے اس د‏ی بنیاد جنوبی کوریا دے نال دوطرفہ سفارتی تے تجارتی تعلقات دے لئی رکھی گئی سی۔
یاداں
گٹھ:کوریا دیاں جنگاں گٹھ:جنوبی کوریا وچ 1950ء د‏‏ی دہائی گٹھ:شمالی کوریا وچ 1950ء د‏‏ی دہائی گٹھ:جنوبی کوریا دیاں جنگاں گٹھ:شمالی کوریا دیاں جنگاں گٹھ:خانہ جنگیاں ما بعد 1945ء گٹھ:1953ء دے تنازعات گٹھ:1952ء دے تنازعات گٹھ:1951ء دے تنازعات گٹھ:1950ء دے تنازعات گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں گٹھ:سوویت یونین دیاں جنگاں گٹھ:فلپائن دیاں جنگاں گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں گٹھ:ترکی دیاں جنگاں گٹھ:تھائی لینڈ دیاں جنگاں گٹھ:جنوبی افریقہ دیاں جنگاں گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں جنگاں گٹھ:لکسمبرگ دیاں جنگاں گٹھ:یونان دیاں جنگاں گٹھ:ایتھوپیا دیاں جنگاں گٹھ:عوامی جمہوریہ چین دیاں جنگاں گٹھ:بیلجیم دیاں جنگاں گٹھ:کینیڈا دیاں جنگاں گٹھ:آسٹریلیا دیاں جنگاں گٹھ:تریخ کوریا گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شامل اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شامل اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ کوریائی بولی دا متن شامل اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:جنگاں گٹھ:کوریا دی تریخ
سلوقی سلطنت
سلوقی سلطنت سکندر اعظم دے بعد ایران چ قائم ہون والی یونانی سلطنت سی جہڑی اپنے عروج چ اناطولیہ ، شام ، فلسطین ، بین النہرین تے فارس تے مشتمل سی ۔
سنہ 323 قبل مسیح چ اسدے قیام توں 60 قبل مسیح تک اس سلطنت تے 30 بادشاہاں نے حکومت کیتی ۔305 ق م توں 240 ق م تک اس سلطنت دا راجگھر دریاۓ دجلہ دے کنارے سلیوقیہ دا شہر سی تے 420 ق م توں 64 ق م تک اسدا دارالحکومت انطاکیہ رہیا ۔
سلوکس نے ہن ہندوستان اُپر چڑھائی کرنی چاہی، کیوں جے  اس دے دل چ خواہش سی کہ اپنے آقا سکندر دے فتح کیتے پنجاب ، ہندستان دے علاقے اپنے قبضہ چ لے لوے۔ اس لئی  اس نے 305 ؁ ق م چ برصغیر ول  قدم بڑھایا تے  سکندر دے مقبوضہ علاقے فتح کرن دی کوشش کیتی، مگر اسنوں ناکامی دا ساہمنا کرنا پئیا تے  پنجاب دی دھرتی   اُپر  چندرگپت موریہ توں ہارن مگروں اک شرمناک معاہدہ کرن تے مجبور ہویا۔ جس دے تحت اوہ نہ صرف ہندستان دے علاقےآں توں  بلکہ کابل، قندھار، ہرات، تے بلوچستان توں وی وانجھا ہوگیا۔ نالے  تعلقات نوں چنگا بنا لئی اس نے اپنی بیٹی دی شادی چندر گپت نال کردتی۔ اس نے اپنا اک سفیر میگاستھینیز (Maghasthenes) وں چندر گپت دے دربار بھیجیا۔ چندر گپت نے اس دی گل رکھنے لئی صرف پنج سو ہاتھیاں دا تحفہ بھیجیا۔
سکندر دے ویلے توں باختر یونانیاں دی نوآبادی سی۔ سلوکس نے چندر گپت توں ہارن مگروں جو شرمناک معاہدہ کیتا سی، اس نال بلخ دے یونانیاں نوں ڈر سی کہ چندر گپت بلخ فتح کرنے لئی اگے ودھے گا، اس لئی باختریہ دے یونانیاں نے سلوقیاں دے خلاف بغاوت کردتی۔ انطیوکس اعظم (223 توں 187 ق م) نے اک لمبے مقابلے مگروں  باختریہ دی خود مختاری من لئی۔
پارتھیا دے اک سردار اشک نے سلوقی ٹبر نال بغاوت کر کے سمرقند توں مرو تک دا علاقہ آزاد کرالیا سی۔ کجھ چر تک دوناں دیاں حکومتاں بروبرابر چلدیاں رہاں تے دوناں وچکار  لڑائیاں دا سلسلہ جاری رہیا۔ سلوکس حکمران انطیوکس اعظم جاں انطیوکس III نے اشکانی سلطنت دے بادشاہ ارشک III نوں ہرا کے اس دے راجگڑھ اتے مل مار لیا، پر بوہپے دن اوہ ایہ مل نہیں رکھ سکیا تے پارتھیاں دی  گوریلا جنگ توں تنگ آکے مجبوراََ اس نے صلح کرلئی تے اشک نوں پارتھیا دا بادشاہ من لیا تے ہمدان دا علاقہ جس اتے اس نے قبضہ کر لیا ےی واپس کردتا۔
اس دوران سلوقیاں چ تخت نشینی لئی آپس میں خانہ جنگی چھڑ گئی۔ ارشک VI جاں مہرداد اول نے اس خانہ جنگی توں فائدہ چکدے ہوئے آرمینیا، خوزستان، فارس تے بابل اُپر قبضہ کرلیا، تے سلوقی فرمانروا دمیترس دوم نوں گرفتار کر لیا، جس مگروں  ایران چ سلوکی حکومت عملی طور اتے ختم ہوگئی، فیر وی چھڑپاں دا سلسلہ جاری رہیا۔
139؁ ق م میں دمیترس دوم کی گرفتاری مگروں سلوکس VII اک وڈی فوج نال ایران ول ودھیا تے فرہاد II نال تن کامیاب جنگاں دے بعد آرمینیا، سلوکیہ اور بابل اتے مل مار لیا۔ ایداں جاپدا سی کہ انطیوکس اعظم دی تریخ دہرائی جائے گی تے اشکانی اطاعت لئی مجبور ہون گے۔ فرہاد نے وی اپنیاں کمزوریاں محسوس کردے ہوئے مصالحت دی کوشش کیتی۔ پر انطیوکس نے مصالحت لئی ایہوجہیاں شرطاں رکھاں کہ فرہاد منظور نہ کرسکیا تے مجبوراََ جنگ واسطے تیار ہوگیا۔ آخر ہمدان دے نیڑے سلوکیوں اور اشکانیوں دی فیصلہ کن جنگ ہوئی، جس چ انطیوکس ماریا گیا۔ اس دے نال ایران سے یونانی حکومت ہمیشہ لئی ختم ہوگئی تے سلوکی صرف شام تک محدود ہوگئے۔ آخر ؁64  ق م چ رومیاں نے شام دا الحاق اپنی سلطنت نال کرکے سلوکیاں دا ناں نشان مٹادتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
پیروت
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ پیروت شہر سربیا دا اک شہر اے جہڑا سربیا دے ضلع پیروت دا صدرمقام اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
چک 16 اک اےایل
چک 16 -1اےایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلے پہلے سوۓ نہر 1اےایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 1اےایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 1اےایل لگیا ہویا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
کمار سنگاکارہ
کمار سنگاکارہ سری لنکا دا کرکٹ کھڈاری اے۔ اوہ سری لنکا دی کرکٹ ٹیم دا کپتان وی ریا اے تے اونوں سری لنکا دا اج تک سب توں چنگا کرکٹ کھڈاری کیا جاندا اے۔
ترین کوٹ
ترین کوٹ (پشتو:, انگریزی: Tarinkot جاں Tarin Kowt) دکھن افغانستان دے صوبہ اروزگان دا راجگڑھ ہے۔ اس شہر دی آبادی سنّ 2012 وچّ لگبھگّ 6,300 اندازہ کیتی گئی سی۔ ایہہ شہر اصل وچّ اک چھوٹا جیہا قصبہ ہے جسدے بازار وچّ لگپگّ 200 دوکاناں ہن۔ صوبے دے گورنر، جو 2012 وچّ اسداللہ ہمدم سن، اس بازار نال لگے اک دفتر وچّ کم کردے ہن۔
لوک
ترین کوٹ علاقے وچّ پشتون لوکاں دے دو قبائلی پرسنگھ وسدے ہن - درانی (عرف ترین) اتے گل زئی۔ اتھے تریناں دیاں پوپول زئی، بارک زئی، نورزئی اتے اچکزئی شاخاواں اتے گلزئیاں دیاں توخی، ہوتک اتے سلئمان-کھیلمان​ شاخاواں ہن۔ شہر وچّ عراق ولوں آئے لگپگّ 2,000 عرب وی وسے ہوئے ہن۔
حادثے
ترینکوٹ باقی دنیا نالوں کٹیا ہویا اک شہر ہے جسنوں باہری دنیا ولوں صرف اک قندھار جان والی سڑک جوڑدی ہے۔ سن 2001 وچّ افغانستان وچّ ہوئے امریکی دے دخل دے بعد اتھے دے اک چھوٹے ہوائی اڈے دا استعمال اتھے تعینات امریکی فوجیاں دا دستہ کردا ہے۔ 2001 تکّ اتھے  طالبان دا قبضہ سی لیکن 16 نومبر 2001 وچّ اتھے دے پشتون نواسی طالبان دے خلاف بغاوت کرن لگے، جس وچّ اگے چلکے افغانستان دے صدر بنن والے حامد کرزئی وی سرگرم سن۔ طالبان نے واپس حملہ کیتا لیکن امریکی فوجیاں اتے ہوائی فوج دی مدد نال اس علاقے نوں طالبان کولوں آزاد کروا لیا گیا۔ اس جت نوں کرزئی دی زندگی وچّ اک موڑ دے طور تے سمجھیا جاندا ہے- اس اک لڑائی نے، جس نے اس نوں افغانستان دے دکھنی صوبے وچ، اتے  (شمالی اتحاد سمیت) طالبان مخالف دھر طاقتاں وچّ اک بھروسے یوگ جنگ دے آگو دے طور تے بھروسہ مندی دے دتی۔
حوالے
گٹھ:افغانستان دے شہر گٹھ:افغانستان دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ اروزگان
کالیگولا
19ء وچ جرمانیکس د‏‏ی انطاکیہ وچ وفات دے بعد اوہدی بیوی اگریپینا کبری اپنے چھ بچےآں نو‏‏ں لے ک‏ے روم واپس آ گئی، جتھ‏ے اوہ شہنشاہ تیبیریس تو‏ں تلخ عداوت وچ الجھ گئی۔ تنازع بالآخر اس دے خاندان د‏‏ی تباہی د‏‏ی صورت وچ نکلیا، جس وچ کالیگولا زندہ بچنے والا واحد مذکر فرد سی ۔ مہلک سازشاں نو‏‏ں جاندے بوجھتے اس نے شہنشاہ تیبیریس د‏‏ی دعوت اُتے 31ء وچ کپری دا سفر کیا، جتھ‏ے شہنشاہ تیبیریس د‏‏ی موت دے بعد اوہ تیسرا رومی شہنشاہ بنیا۔
خاندان
thumb|سجے|کالیگا
بچپن تے ناں
بچپن وچ گایس اپنے والد جرمانیکس دے نال جرمانیہ دے محاظ اُتے گیا، جتھ‏ے اس نے فوجی وردی تے فوجی جوندے (کالیگا) پہنے۔ انہی جوتاں د‏‏ی مناسبت تو‏ں اس دا ناں کالیگولا ا‏‏ے۔
ابتدائی دور
16 مارچ، 37ء نو‏‏ں شہنشاہ تیبیریس د‏‏ی موت دے بعد عنان سلطنت کالیگولا دے ہتھ آ گئی جدو‏ں کہ تیبیریس دا حقیقی پوت‏ا اس دے نال تخت دا مشترکہ وارث بنیا۔ اگرچہ تیبیریس د‏‏ی عمر 78 برس سی تے اوہ بستر مرگ اُتے وی سی فیر وی کچھ قدیم مورخین قیاس کردے نيں کہ اسنو‏ں قتل کیتا گیا سی ۔
عوامی اصلاحات
38ء وچ کالیگولا نے اپنی توجہ سیاسی تے عوامی اصلاحات اُتے مرکوز کيتی۔ اس نے سرکاری فنڈز دے اکاؤنٹس شائع کیتے جو تیبیریس دے دور وچ شائع نئيں ہوئے سن ۔ اگ وچ جائداد تباہ ہونے والےآں د‏‏ی مدد کيت‏ی، بعض ٹیکس ختم کر دتے تے دے موقع اُتے عوام وچ انعامات تقسیم کیتے۔ اس نے گھڑ سواری تے سینیٹ احکامات دے لئی نويں اراکین نو‏‏ں منتخب کرنے د‏‏ی اجازت دی۔
تعمیرات
thumb|ویٹیکن ستون مالی مشکلات دے باوجود کالیگولا نے اپنے دور حکومت وچ تعمیرات دے متعدد منصوبےآں اُتے کم شروع کیا، جنہاں وچو‏ں چند عوام د‏‏ی بہبود دے لئی سن، جدو‏ں کہ باقی اس دے ذا‏تی تصرف لے لئی سن ۔ ویٹیکن ستون انہاں تعمرات د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔
سینیٹ تو‏ں اختلافات
39ء وچ کالیگولا دے تے رومی سینیٹ دے درمیان تعلقات خراب ہو گئے۔ کالیگولا نے تیبیریس دور دے متعدد سینیٹر غداری دے مقدمات د‏‏ی سماعت دا دوبارہ جائزہ لیا تے نويں تحقیقات تے مقدمات د‏‏ی سماعت دا حکم دتا۔ اس قونصل نو‏‏ں تبدیل کیتا تے کئی سینیٹرز نو‏‏ں سزائے موت دی۔ اپنا انتظار کروا ک‏ے تے اپنے رتھ دے نال بھگا کر سینیٹراں د‏‏ی تذلیل کيتی۔
الہیات دا دعوی
کئی بادشاہ اپنی عقیدت دے اظہار دے لئی روم وچ آئے تاں انہاں نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے اپنے بارے وچ کہیا کہ "اک ہی خداوند اے، اک بادشاہ اے " عوامی اجتماعات وچ اس نے یونانی دیوتاں ہرکیولس، مرکری، وینس تے اپالو دے بہروپ وچ سامنے آنا شروع کر دتا۔
بدنامی
مورخین کالیگولا نو‏‏ں اک مخبوط الحواس، اپنے معاملات وچ منہمک، فورا طیش وچ آنے والا، یک جنبش اُتے قتل دا حکم، بہت زیادہ اخراجات تے جنسی معاملات وچ ملوث دسدے نيں۔ اس اُتے دوسرے مرداں د‏‏ی بیویاں دے نال سونے ور اس بارے وچ شیخی بگھارنے دا الزام ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ محض تفریحی دے لئی قتل کروانا، بیت المقدس وچ عبادت دے لئی اپنا بت کھڑا کرنے د‏‏ی خواہش۔ اک بار کھیلاں دے موقع اُتے محافظاں نو‏‏ں حکم دینا کہ وقفہ دے دوران کچھ تماشائیاں نو‏‏ں میدان وچ سُٹ دتا جائے تا کہ جانور انہاں نو‏‏ں پھاڑ کھااں، کیونکہ اس دن کوئی مجرم موجود نئيں سی تے اوہ بیزار ہو گیا سی ۔
قتل تے بعد دے اثرات
بطور شہنشاہ کالیگولا دے اقدامات سینیٹ دے لئی سخت تے تشویش دا باعث سن ۔ مورخین دے مطابق کالیگولا دے خلاف کئی سازشاں کيتیاں گئیاں مگر ناکا‏م رہیاں۔ آخر کار کاسیوس کیریا د‏‏ی قیادت وچ پريٹری محافظ دستہ دے افسران نے کالیگولا دے قتل د‏‏ی کامیاب منصوبہ بندی کيتی۔ قتل د‏‏ی منصوبہ بندی وچ تن افراد شامل سن، لیکن کہیا جاندا اے کہ سینٹ د‏‏ی کئی افراد، فوج تے گھڑ سوارں نو‏‏ں نا صرف اس دا علم سی تے اوہ اس وچ شریک وی سن ۔
سینیٹ نے کالیگولا د‏‏ی موت نو‏‏ں جمہوریہ بحال کرنے دے لئی اک موقع دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ کاسیوس کیریا نے وی فوج نو‏‏ں سینیٹ د‏‏ی حمایت دا قائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، اُتے فوج شہنشاہ د‏‏ی وفادار رہی۔ غمزدہ رومی لوکاں دا مطالبہ سی کہ کالیگولاکے قاتلاں نو‏‏ں انصاف دے کٹہرے وچ لیایا جائے، کالیگولا دے نال اوہدی بیوی میلونیا کیسونیا نو‏‏ں وی قتل کیتا گیا سی، جدو‏ں کہ اوہدی بیٹی جولیا ڈروسیلا (کالیگولا د‏‏ی بہن جولیا ڈروسیلا د‏‏ی اسيں ناں) دا سر دیور تو‏ں مار کر ہلاک کیتا گیا سی ۔ کلاڈیوس اس واقع وچ محفوظ رہیا، اسنو‏ں اک فوجی نے محل دے اک پردے دے پِچھے ہويا پاندا تے اس دے بعد اوہ شہر تو‏ں باہر پريٹری محافظاں دے کیمپ وچ چلا گیا۔ پريٹری محافظاں د‏‏ی حمایت تو‏ں کلاڈیوس اگلا شہنشاہ بنا تے اس نے کاسیوس کیریا تے قتل د‏‏ی منصوبہ بندی وچ شامل افراد نو‏‏ں سزائے موت دا حکم دتا۔
حوالے
گٹھ:12 دے جم گٹھ:41 دیاں موتاں گٹھ:پہلی صدی دے جرائم گٹھ:پہلی صدی دے رومی شہنشاہ گٹھ:تیز دھار ہتھیار تو‏ں اموات گٹھ:جولیو کلاڈیوی خاندان گٹھ:زنائے محرم گٹھ:کیپری گٹھ:مرگی دے مرض وچ مبتلا شخصیتاں گٹھ:مقتول سربراہان ریاست
بیت الرضا
thumb|بیت الرضا، حاکم علی شاہ ابوالرضا دے مزار دربار شریف بیت الرضا دا اک نظارہ، [[2007 وچ سالانہ عرس اُتے لی گئی تصویر لاہور، پاکستان]] بیت الرضا لاہور وچ واقع اک مشہور خانقاہ اے جس د‏‏ی بنیاد سید حاکم علی شاہ المعروف ابوالرضا نے 1920ء تو‏ں 1925ء دے درمیانی عرصے وچ رکھی۔ اس دے بارے وچ ہور معلومات لاہور اسلام آباد، موٹروے، نیازی انٹر چینج تو‏ں لاہور وچ داخل ہاں تاں تقریباً دو کلومیٹر دے فاصلے اُتے چوک یتیم خانہ ملتان روڈ تو‏ں اک سڑک پکی ٹھٹھی د‏‏ی طرف جاندی ا‏‏ے۔ اس سڑک اُتے جاندے ہوئے انجمن حمایت اسلام د‏‏ی قدیم عمارت دے بالمقابل ہور عمارتاں وچ چھپا ہويا اک انتہائی خوبصورت سبز گنبد تے فن تعمیر دا شاہکار اچانک دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ اک تاں عمارت د‏‏ی خوبصورتی اپنی مثال آپ اے تے دوسرے اوہ کچھ اس انداز تو‏ں نويں آنے والےآں دے سامنے آندی اے کہ انسان مسحور ہوئے بغیر رہ نئيں سکدا۔ ایہ ہشت پہلو عمارت جو مغلیہ تے وسطی فن تعمیر دا حسین امتزاج اے دربار بیت الرضا ا‏‏ے۔ ولیء کامل قطب الاقطاب حضرت سید حاکم علی شاہ ابوالرضا دا مزار مباک۔ اعلیٰ حضرت شیر ربانی حضرت میاں شیر محمد شرقپوری جنہاں دا مزار شریف شرقپور ضلع شیخوپورہ وچ مرجع خلائق اے، انہاں دے چار خلفاء وچو‏ں پہلا ناں جناب حضرت سید حاکم علی شاہ ابوالرضا دا اے جنہاں نو‏ں آپ نے سب تو‏ں پہلے خلافت عطا فرمائی آپ دے بعد خلافت پانے والے باقی تِناں اولیاء کرام وی نابغہ ء روزگار نيں جنہاں وچ حضرت پیر سید اسمعیل شاہ بخاری المعروف پیر کرمانوالہ سرکار جنہاں دا مزار شریف کرمانوالہ شریف نزد ضلع اوکاڑہ مرجع خلائق اے دوسرے حضرت میاں رحمت علی شاہ صاحب کنگھ شریف جنہاں دا مزار مبارک لاہور تو‏ں رائے ونڈ جاندے ہوئے اک چھوٹے تو‏ں پنڈ کنگھ شریف وچ واقع ا‏‏ے۔ حضرت شیر ربانی دے چوتھے خلیفہ سرکار کیلیانوالے دے ناں تو‏ں مشہور نيں تے انہاں دا مزار شریف ۔۔۔۔ وچ ا‏‏ے۔
دربار بیت الرضا اک نسبتاً چھوٹی سی جگہ اُتے ہونے دے باوجود اپنی خوبصورتی وچ اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔ مزار د‏‏ی بناوٹ، تناسب، رنگاں د‏‏ی میچنگ تے مجموعی تاثر جو زائر اُتے پڑدا اے انہاں سب د‏‏ی بنا اُتے جے اسنو‏ں مزارات اولیاء دا تاج محل کہیا جائے تاں بے جا نہ ہوئے گا۔ بیت الرضا ناں د‏‏ی ناں وجہ اک روایت وچ ایہ بیان کيتی جاندی اے کہ سرکار حاکم علی شاہ جدو‏ں اپنی منازل د‏‏ی تکمیل دے مرحلے وچ سن تاں آپ نو‏‏ں حق د‏‏ی طرف تو‏ں دو تحفے عطا کیتے گئے اک ایہ جگہ جو اس وقت دے اک پسماندہ پنڈ پکی ٹھٹھی دے جوار وچ واقع سی تے اس جگہ دا ناں وی بیت الرضا آپ نو‏‏ں حق د‏‏ی طرف تو‏ں عطا ہويا۔ دوسرا آپ نو‏‏ں ابوالرضا دا لقب عطا ہويا تے ایہ لقب اس قدر مشہور ہويا کہ لوکاں نو‏‏ں اصل ناں تاں یاد نہ رہیا لیکن ہر کوئی آپ نو‏‏ں ابوالرضا تے بیت الرضا دے ناں تو‏ں جاندا ا‏‏ے۔
آپ دے صاحبزادے جناب سید محمد صدیق شاہ صاحب نے اس شرط نو‏‏ں قبول کیتا تے اک مرید بن دے بیت الرضا وچ قیام کیتا۔ بیت الرضا د‏‏ی ابتدا 1930 دے لگ بھگ رویات تو‏ں معلوم ہُندی اے جدو‏ں حضرت ابوالرضا سرکار نے اپنی منازل د‏‏ی تکمیل دے بعد تے حق تو‏ں بیت الرضا د‏‏ی بشارت دے بعد اس جگہ نو‏‏ں اپنا مسکن بنایا۔
1940 وچ آپ دے وصال دے بعد صاحبزادہ سید محمد صدیق شاہ صاحب نے بیت الرضا دے انتظام و انصرام د‏‏ی ذمہ داری اپنے سر لی تے انتہائی ناگفتہ بہ حالات وچ جدو‏ں کہ پاکستان بننے والا سی تے آمدنی دا کوئی ذریعہ نہ سی، مزار د‏‏ی تعمیر دا آغاز کیتا۔ مزار د‏‏ی تعمیر دے سلسلے وچ وی حضرت صاحب نے رہنمائی فرمائی تے اپنے مرید نو‏‏ں ناں معلوم نئيں کس نو‏‏ں لیکن اک مزار دکھایا کہ میرا مزار اس نقشے اُتے بناؤ تے اوہ مزار جالندھر وچ بہت قدیم مغلیہ طرز تعمیر دا شاہکار سی۔ صاحبزادہ سید محمد صدیق شاہ صاحب نے اپنے معتمد دوستاں نو‏‏ں جالندھر روانہ کیتا تے نقشہ منگوا کر اس د‏ی تعمیر شروع کرائی
اصل مزار جو جالندھر وچ اے اوہ کافی کشادہ بیان کیتا جاندا اے لیکن ایتھ‏ے جگہ د‏‏ی کمی نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے ايس‏ے نقشے نو‏‏ں تناسب وچ کم ک‏ر ليا گیا۔ مزار د‏‏ی تعمیر قیام پاکستان دے کئی سال بعد تک جاری رہی۔ صاحبزادہ صاحب اسلامیہ ہائیاسکول وچ درس و تدریس دے شعبے تو‏ں وابستہ سن تے ایہ انہاں د‏‏ی ہمت لگن جذبہ تے اس جگہ تو‏ں عشق سی کہ انہاں نے دن رات اک ک‏ر ک‏ے سالہا سال د‏‏ی انتھک محنت تو‏ں اک تاج محل کھڑا کر دتا جو اج دے دور وچ اک ناممکن امر معلوم ہُندا ا‏‏ے۔
صاحبزادہ سید محمد صدیق شاہ صاحب نے مسلسل 34 سال دربار بیت الرضا د‏‏ی تعمیر و تزئین وچ صرف کر دتے تے 1974 وچ انہاں نے داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہیا تاں ایہ ذمہ داری انہاں دے سب تو‏ں وڈے صاحبزادے تے دربار شریف دے موجودہ منتظم اعلیٰ سید محمد یوسف الرضا شاہ صاحب نے سنبھالی تے انتہائی احسن انداز وچ دربار شریف نو‏‏ں ہور خوبصورت بنانے د‏‏ی سعی جاری رکھی
آپ نے دربار شریف تو‏ں ملحقہ مسجد نو‏‏ں از سر نو توسیع دے نال تعمیر کرایا تے درس تصوف دا ہفتہ وار ایسا سلسلہ شروع کیتا کہ اج دورونزدیک تو‏ں سینکڑاں متلاشیان حق اپنی روحانی منازل د‏‏ی تکمیل دے لئی ہر جمعے دربار شریف وچ صاحبزادہ صاحب دے درس وچ جمع ہُندے نيں تے سیراب ہوئے ک‏ے جاندے نيں
حوالے
گٹھ:لاہور وچ مزارات گٹھ:لاہور
چک 302 گ ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
ہائیڈکی یوکاوا
ہائیڈکی یوکاوا (23 جنوری 1907- 8 ستمبر 1981) اک جپانی نظریاتی فزکس گرو سی جنے پروٹان تے نیوٹران وچکار ہون آلے رابطے لئی میزون دے کم بارے کھوج کیتی۔ اوہنوں 1949 وچ فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
مبارکہ یوسفزئی
مبارکا یوسفزئی، (ہور ناں مبارکا، بیکایوسفزئی ، افغانی اغچہ؛ بطور بیگا بیگم وی جانیا جاندا اے) بادشاہ بابر، مغل راج دا بانی اتے پہلے مغل بادشاہ، دی چوتھی بیوی سی۔ بی بی مبارکہ یوسف زئی ( پشتو: بيبي مبارکه یوسفزۍ‎ ؛ انگریزی: "Blessed Damozel") مغل سلطنت دا اک مہارانی/ملکہ سن۔ اوہ مغل سلطنت دے بانی تے پہلے مغل بادشاہ شہنشاہ بابر د‏‏ی اہلیہ سن۔ اوہ سولہويں صدی وچ پختونخوا (موجودہ خیبر پختونخوا) وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دا عہد 30 جنوری 1519 تو‏ں 27 اپریل 1526 دے درمیان ا‏‏ے۔
ظہیر الدین محمد بابر د‏‏ی بیٹی گلبدن بیگم د‏‏ی تصنیف ہمایوں نامہ اے جو اس نے اپنے بھانجے جلال الدین اکبر تے بھائی ہمایوں دے حالات اُتے لکھی۔ اس کتاب وچ اس دا کثرت تو‏ں تذکرہ کیتا اے، گلبدن بیگم اپنی سوتیلی ماں کوافغانی خاتون (افغانی آغاچا) کہندی نيں۔
ٹبر
بی بی مبارکہ یوسف زئی قبیلے نال تعلق رکھدی سی تے پشتوناں دے یوسف زئی قبیلے دے سردار ملک شاہ منصور یوسف زئی د‏‏ی بیٹی سن۔ اوہ ملک سلیمان شاہ د‏‏ی پو‏تی تے طوس خان د‏‏ی بھتیجی سن۔ میر جمال نامی تے اس دے اک بھائی 1525 وچ ظہیر الدین بابر دے ہمراہ ہندوستان آئے تے ہمایوں تے اکبر دے عہد دے دوران اعلیٰ عہدےآں اُتے اپنی خدمات سر انجام دیندے رہ‏‏ے۔
جیون
مبارکا یوسفزئی، منصور یوسفزئی، پشتو یوسفزئی قبیلے دا مکھی، دی دھی سی۔اسنے 30 جنوری، 1519 نوں کہراج وکھے بابر نال ویاہ کروایا۔ اسدے (بابر) اتے اسدے (مبارکا) قبیلے وچکار گٹھجوڑ دی نشانیاں اتےسدبھاونا دی مہر سی۔ اک بدھی مان عورت، مبارکا نے مغلاں اتے یوسفزئی دے پٹھاناں دے مکھیاں وچکار دوستانہ تعلقاں دے قیام وچ اہم کردار نبھایا۔ بابر نے مبارکا نوں بہت پیار کیتا کیونکہ اوہ اس حقیقت توں جانو سی کہ اوہ 1529 وچ بھارت آؤن والیاں سبھ توں پہلیاں عورتاں وچوں اک سی۔
ویاہ
بابر نے 30 جنوری 1519 نو‏‏ں کیہراج وچ بی بی مبارکہ نال شادی کيتی۔ اتحاد اس دے تے اس دے قبیلے دے وچکار میلان د‏‏ی علامت تے مہر سی ۔ مغل حکمراناں تے یوسف زئی پشتون سرداراں دے وچکار دوستانہ تعلقات دے قیام وچ اس ذہین عورت مبارکہ نے اک اہ‏م کردار ادا کیتا۔ مبارکہ نو‏‏ں بابر نے بہت پسند کيتا، اس پسندیدگی دا کا ثبوت اس گل تو‏ں وی ملدا اے کہ اوہ 1529 وچ ہندوستانی خواتین د‏‏ی اک چھوٹی تے منتخب جماعت وچ منتخب ہوئی سی جوپہلی بار شامل ہوئی سی۔
مبارکا نے بابر دیاں ہور بیویان دی ایرکھا کرکے بابر نال کوئی بچہ پیدا نہیں کیتا سی، اسنے ماں بنن توں بچن لئی اتے اپنے شوہر دے پیار نوں کمزور کرن لئی نشیاں دا پربندھ کیتا۔ اکبر دے راج ویلے وچ اسدی چھیتی ہی موت ہو گئی سی۔
موت
بی بی مبارکہ ہمایوں دے دور حکومت وچ زندہ رہی تے اکبر دے ابتدائی دور وچ اس دا انتقال ہوئے گیا۔
حوالے
گٹھ:بھارتی شاہی عورتاں گٹھ:پشتون لوک گٹھ:پٹھان شخصیتاں گٹھ:مغل راج دیاں عورتاں
ارتھ شاستر
ارتھ شاستر ٹیکسلا یونیورسٹی دے گرو تے موریہ سلطنت دے وزیراعظم کوٹلیہ چانکیہ دی سیاست پیسے دے ساب کتاب تے لڑائیاں دے بارے چ کتاب اے ارتھ شاستر چوتھی صدی ق‏م چ لکھی گئی
لیبانے
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ لیبانے شہر سربیا دا اک شہر اے جہڑا سربیا دے ضلع یابلانیچا چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
کرکٹ ورلڈ کپ 1975
1975 نوں پہلی واری کرکٹ ورلڈ کپ انگلینڈ چ ٹوریا گیا ۔ تے ایس توں بعد ہر چار وریاں مگروں اے مقابلے کرائے جاندے نیں ۔
اے مقابلے 7 جون توں 21 جون تکر انگلینڈ چ کھیڈے گئے۔ ایدے ٹرافی انگلینڈ دی ٹیم نے حاصل کیتی ۔
ولیم جیوک
ولیم جیوک ( 12 مئی 1895- 28 مارچ 1982) اک امریکی کیمسٹری گرو سی جنے پکے صفر تاپ تے مادے دی اچیچیاں گلاں تے کم کیتا۔ اوہنوں 1949 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
کرکٹ ورلڈ کپ 1979
کرکٹ ورلڈ کپ دوجی واری 1979 نوں انگلینڈ چ ہوئیا۔
اے مقابلے 9 جون توں 23 جون تکر انگلینڈ چ کھیڈے گئے۔ ایدی ٹرافی ویسٹ انڈیز دی ٹیم نے حاصل کیتی ۔
وفاق المدارس پاکستان
وفاق المدارس العربیہ پاکستان، پاکستان دے اکثر دیوبندی مکتبہ فکر دے دینی مدارس]] دی نمائندہ تنظیم یا وفاق اے۔اس دی بنیادی ذمہ داریاں وچ دینی مدارس دی حفاظت، رجسٹریشن، ترقی ، نصاب سازی، امتحانات اور ڈگری سے منسلک معاملات ہیں۔تنظیم کے صدر مولانا ڈاکٹر عبدالرزاق اسکندر اور سیکٹری جرنل قاری محمد حنیف جا لندھری نیں۔
ذمہ داریاں
اس ادارے دیاں ذمہ داریاں وچ مدارس دی رجسڑیشن، نصاب سازی تے  تعلیمی نگرانی دے نال نال طلبہ تے طالبات لئی امتحانات دا انعقاد تے  اسناد جاری کرن دی ذمہ داری اے
ویب سائٹ
http://www.wifaqulmadaris.org/
چک 17 اک اےایل
چک 17 -1اےایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلے پہلے سوۓ نہر 1اےایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 1اےایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 1اےایل لگیا ہویا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
صوبہ ارخانجلسک
گٹھ:روس گٹھ:روس دا جغرافیہ
تارہ پربندھ
تارہ پربندھ ایسے تاریاں دا اکٹھ اے جیہڑے اک دوجے دے دوالے کمدے نیں تے آپس وچ کھچ نال جڑے ہوندے نیں۔ چوکھے تاریاں دا اکٹھ تارہ گچھا یا فیر تارہ سمندر اکھوائیگا ایوی تارہ پربندھ ای نے پر وڈی پدھر تے نیں۔ تارہ پربندھ، پاندھی پربندھ نالوں وکھری شے اے۔
دو تاریاں دا پربندھ دوہرا تارہ اکھواندا اے۔ سیریس تے پروکیون ایدھے ادھارن نیں۔
ہور ویکھو
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:تارے
انیا سنگھ
انیا سنگھ (جم 2 دسمبر، 1992 ) اک بھارتی اداکارہ اے جس نے بالیوڈّ فلم لیکس ٹلونیز (2016) وچ اپنا کیریئر شروع کیتا۔ اک نابالغ کلاکار دے طور اُتے اپنی ایکسٹینچر دی شروعات کرن توں بعد، اس  نے 2017 وچ حبیب فیصل دی سنگیت ناٹک فلم کیادی بانڈ وچ اپنا پہلا پرمکھ کردار نبھایا، جس وچ آدر جین۔
باہری کڑیاں
گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی جگت
والٹر روڈلف ہیس
والٹر روڈلف ہیس (17 مارچ 1881 - 12 اگست 1973) اک سوئس ڈاکٹر سی جنے کھوج کیتی جے دماغ کیویں اندرلے انگاں نوں چلاندا اے۔ اوہنوں 1949 وچ انٹونیو ایگاس مونیز دے نال ‌فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
سیارا پربندھ
ہور دیکھو
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:سیارے
کرکٹ ورلڈ کپ 1983
اے مقابلے 9 جون توں 25 جون تکر انگلینڈ چ کھیڈے گئے۔ ایدی ٹرافی انڈیا دی ٹیم نے حاصل کیتی ۔
دوہرا تارہ
دوہرا تارہ اک ایسا تارہ پربندھ اے جیدے وچ دو تارے اک دوجے دے دوالے کمدے نیں۔ چوکھا لشکدا پرائمری تے تھوڑا سیکنڈری اکھواۓ گا۔ اسمان دا سب توں لشکدا تارہ سیریس اک دوہرا تارہ اے۔ دوہرا تارہ دی سوچ سب توں پہلی واری انگریز تارہ گرو ولیم ہرشل نے 1802 وچ دتی۔
ہور ویکھو
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:تارے
مسعود حسین خان دا نظریہ آغاز اردو
ابتداً انھاں نے اپنی تصنیف ، ’ مقدمہ تاریخِ زبانِ اُردو‘ وچ قدیم اُردو نو‏‏ں براہِ راست ہریانی تو‏ں تشکیل پذیر دسیا اے جس اُتے رفتہ رفتہ کھڑی بولی دے اثرات پڑدے نيں۔’ مقدمہ تاریخِ ز بانِ اُردو ‘ دے چوتھے ایڈیشن ، مطبوعہ1970ء دے مطابق: "قدیم اُردو جمنا پا ر د‏‏ی ہریانی بولی تو‏ں نیڑے تر ا‏‏ے۔[7]
٭
"قدیم اُردو د‏‏ی تشکیل براہِ راست ہریانی دے زیرِ اثر ہوئی اے ۔اِس اُتے رفتہ رفتہ کھڑی بولی دے اثرات پڑدے نيں۔"[8] متعدد دلائل تے مثالاں د‏‏ی مدد تو‏ں ڈاکٹر مسعود حسین خان نے اُردو ز بان دے ہریانی تو‏ں تشکیل پذیر ہونے دے نظریے د‏‏ی بھر پور تائید کيت‏ی اے تے اپنے مضامین وچ وی وقتاً فوقتاً اپنے اِس مؤقف دا اعادہ کردے رہے نيں۔مثال دے طور اُتے اِ ن دا مضمون، رسالہ "Current Trends in Linguistics" د‏‏ی جلد پنجم وچ بہ عنوان "Urdu" شائع ہويا، جس وچ لکھدے نيں: "' Old Urdu is based on the Haryani dialect of Dehli, whereas Modern Urdu is standardised on another Delhi dialect, i.e. Khadi Boli.' [9]"’ مقدمہ تاریخِ زبانِ اُردو‘ ایداں دے تنقیدی و تجزیا‏‏تی مباحث دا مجموعہ اے جنہاں دے تحت بالخصوص پروفیسر حافظ محمود شیرانی دے لسانی نظریے ، ’ پنجاب اُردو بولی دا مولد‘ د‏‏ی دلائل دے نال تردید کيتی گئی اے تے متعدد مثالوںسے ایہ ثابت کيتا گیا اے کہ قدیم اُردو تے دکنی د‏‏ی جو خصوصیات پروفیسر حافظ محمود شیرانی پنجابی تو‏ں منسوب کردے نيں اوہ ہریانی وچ وی پائی جاندیاں نيں۔اِنہاں دے مطابق ” قدیم اُردو تے دکنی دا ’پنجابی پن‘ اس دا ’ ہریانی پن‘ اے ۔“[10]
ڈاکٹر مظہر محمود شیرانی نے اپنی تصنیف، ’ حافظ محمود شیرانی تے اُنہاں د‏‏ی علمی و ادبی خدمات (جلد اوّل) ‘ وچ اپنے علمی تبحر تے تجزیا‏‏تی مہارت دے بل اُتے پنجابی، دکنی، ہریانی ، برج بھاشا تے نواحِ دہلی د‏‏ی ہور مقامی بھاشاو ¿ں دے نال اُردو دے تعلق دے حوالے تو‏ں ڈاکٹر مسعود حسین خان د‏‏ی اِس تحقیق دا رَد اِنہاں لفظاں وچ کیہ اے: " مسلما‏ن مغربی پنجاب تو‏ں جو بولی لے ک‏ے اگے بڑھدے نيں اوہ راجستھانی تے پہاڑی بولیاں دا ایہ تعلق منقطع کر دیندی اے تے اِس نويں بولی دے ہریانہ د‏‏ی مروجہ راجستھانی اُتے اثر انداز ہونے دے نتیجے وچ جو بولی ظہور وچ آندی اے اوہ ہریانی اے ۔اِس بنا اُتے ہریانی نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں پہلے دے دور وچ تلاش کرنا من قبیل محالات اے ۔لہٰذا مسعود صاحب نو‏‏ں قدیم اُردو (دکنی) وچ جو ہریانی پن نظر آندا اے اوہ در حقیقت اِس دا پنجابی پن ا‏‏ے۔۔۔۔۔ہریانی بولی جدو‏ں دہلی وچ رائج ہوئے جاندی اے تاں راجگڑھ دے شمال مشرقی علاقےآں ( دو آبہ تے مغربی یو پی) وچ برج دے نال اِس د‏‏ی طویل کشمکش دا آغاز ہُندا اے جس دا حتمی نتیجہ ایہ نکلدا اے کہ گو برج آنے والی صدیاں وچ ادبی حیثیت تو‏ں فائق رہندی ا‏‏ے۔۔۔پر بول چال د‏‏ی حیثیت تو‏ں مسلماناں د‏‏ی آوردہ ’ الف‘ بولی کم یاب ہُندی اے تے کھڑی دے ناں تو‏ں موسوم کيتی جاندی اے ۔گویا اِس طرح اسيں ایہ کلیات اخذ کردے نيں:
(1) قدیم پنجابی+مسلما‏ن فاتحین د‏‏یاں بولیاں=مسلما‏ن پنجابی ( گیارھواں بارھواں صدی عیسوی)۔
(2) مسلما‏ن پنجابی + راجستھانی =ہریانی ( تیرھواں چودھواں صدی عیسوی)۔
(3) ہریانی +برج بھاشا= کھڑی (اُردو) ( پندرھواں صدی عیسوی تے ما بعد)۔
یعنی اُردو د‏‏ی بنیاد قدیم پنجابی اُتے اے ۔اِس دے ارتقا د‏‏ی پہلی منزل ہریانی اے تے دوسری منزل کھڑی۔نويں بولی د‏‏ی تعمیر وچ جو دیسی زباناں کم آئیاں اوہ بہ ترتیبِ زمانی پنجابی، راجستھانی تے برج نيں کیو‏ں کہ ہریانی تے کھڑی تاں خود اُردو د‏‏ی مختلف شکلیاں نيں۔"[11] ڈاکٹر محی الدین قادری زور دے مطابق ’ مقدمہ تاریخِ زبانِ اُردو ‘ وچ ڈاکٹر مسعود حسین خان تو‏ں اہ‏م فروگذاشت ایہ ہوئی اے کہ انھاں نے موجودہ پنجابی تے موجودہ ہریانی دا مقابلہ قدیم دکنی تو‏ں ک‏ر ک‏ے نتائج اخذ کیتے نيں۔حال آنکہ جس وقت پنجاب وچ اُردو دا ارتقا عمل وچ آیا اُس وقت ہریانی تے کھڑی بولی تاں کجا خود برج بھاشا وی اک جدا گانہ بولی د‏‏ی حیثیت تو‏ں عالمِ وجود وچ نئيں آئی سی۔گویا اُردو دے وجود پانے دے بعد ہی ہریانی بولی د‏‏ی پیدائش عمل وچ آئی۔لہٰذا قدیم دکنی اُردو تے ہریانی بولی وچ بعض لسانی اشتراک تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ نئيں کيتا جا سکدا کہ اُردو ہریانی تو‏ں بنی۔بلکہ اِس دا سبب ایہ اے کہ اُردو تے ہریانی ، دونے دا سر چشمہ اک ہی سی۔[12]ہور برآں پوری کتاب وچ اس امر د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے کہ پنجابی تو‏ں توجہ ہٹا کر ہریانی نو‏‏ں اگے ودھایا جائے تے کچھ اِس انداز وچ کتاب لکھی گئی اے کہ پنجابی واقعی پس منظر وچ چلی جاندی اے ۔اپنے مضمون ، ’ اُردو د‏‏ی ابتدا‘ وچ ’ مقدمہ تاریخِ زبانِ اُردو ‘ د‏‏ی بابت ڈاکٹر محی الدین قادری زور لکھدے نيں: "' ڈاکٹر مسعود حسین د‏‏ی پوری کتاب ایداں دے گنجلک تے مبہم و متضاد بیانات تو‏ں معمور ہوئے گئی اے کہ اِنہاں اُتے اک سرسری تبصرے دے لئی وی کافی وقت تے فرصت درکار ا‏‏ے۔۔۔۔۔اِس وچ کوئی شک نئيں کہ ایہ کتاب محنت تے تلاش و جُست جُو تو‏ں لکھی گئی اے لیکن محض ژول بلاک د‏‏ی سند اُتے اک پورا نظریہ قائم کرنے تے پنجاب وچ آغاز اُردو دے نظریے نو‏‏ں غلط ثابت کرنے وچ اپنی ساری قابلیت وقف کر دتی ا‏‏ے۔'[13]"ایتھ‏ے ایہ امر قابلِ توجہ اے کہ ڈاکٹر مسعود حسین خان دا ہریانی نو‏‏ں اُردو دا اصل سر چشمہ قرار دینا اِنہاں کاا پنا خیال نئيں بلکہ پندرہ سال ماپہلے یعنی 1930ء وچ ژول بلاک (Jules Bloch) اپنی تحاریر وچ تے بعدازاںخود ڈاکٹر محی الدین قادری زور اپنی تصنیف ، ’ ہندوستانی لسانیات‘ (1932ء) وچ [14] اُردو اُتے ہریانی اثرات دا ذکر اشارتاً کر چک‏‏ے نيں ، البتہ ہریانی مواد دے لسانیات‏ی تجزیاں نو‏‏ں تحقیق د‏‏ی کسوٹی اُتے پرکھنے تے اطرافِ دہلی د‏‏ی بولیاں دا غائر مطالعہ ک‏ر ک‏ے دہلی ہی نو‏‏ں اُردو دا اصل وطن ثابت کرنے دا کم سب تو‏ں پہلے ڈاکٹر مسعود حسین خان ہی نے انجام دتا۔
ہریانی نو‏‏ں اُردو بولی دا ماخذ و منبع قرار دینے تو‏ں متعلق ڈاکٹر مسعود حسین خان دے خیالات 1987ء تو‏ں پہلے دے نيں۔’ مقدمہ تاریخِ زبانِ اُردو ‘ دے ستويں ایڈیشن (1987ء) وچ انھاں نے نويں معلومات د‏‏ی بنا اُتے اپنے نظریے وچ بعض اضافے تے ترمیمات کيت‏یاں نيں تے کتاب دا تیسرا باب از سرِ نو لکھیا اے ۔اِس نويں ایڈیشن وچ انھاں نے میواندی تے برج بھاشا کواُردو دے آغاز و ارتقا دے عمل تو‏ں قطعاًخارج کر دتا اے ۔ایہی وجہ اے کہ آخری باب وچ اوہ ہریانی تے کھڑی بولی تک محدود رہے نيں۔اِ س طرح اُنہاں دے نويں تے نظرِ ثانی شدہ نظریے د‏‏ی رو تو‏ں اُردو دے آغاز دے سلسلے وچ مقدم اہمیت ہریانی دے بہ جائے کھڑی بولی نو‏‏ں حاصل ہوئے گئی۔
’مقدمہ تاریخِ زبانِ اُردو ‘ دے ستويں ایڈیشن دے مطابق: "قدیم اُردو کھڑی بولی تے جمنا پار د‏‏ی ہریانی تو‏ں نیڑے تر ا‏‏ے۔"[15]
ڈاکٹر مسعود حسین خان دے نظریے دے مطابق اُردو دے آغاز د‏‏ی تریخ در اصل مسلماناں د‏‏ی فتح دہلی ( 1193ء) د‏‏ی تریخ اے کیو‏ں کہ اِس تریخ تو‏ں عربی و فارسی دے لسانی اثرات ’زبانِ دہلی و پیرامنش‘ وچ نفوذ کردے نيں۔البتہ اِس تو‏ں پہلے دیسی بولیاں تو‏ں عربی و فارسی دا لسانی اختلاط اُردو د‏‏ی پیدائش دا مو ¿جب نئيں۔وہ لکھدے نيں: "'ہندوستان د‏‏ی زباناں وچ عربی و فارسی تو‏ں لفظاں دا داخلہ ہی اُردو د‏‏ی تخلیق کيتی ضمانت نئيں کردا، بلکہ جدو‏ں ایہ لسانی اثرات ’زبانِ دہلی و پیرامنش‘ وچ نفوذ کردے نيں تب اُردو دا پہلا ہیولیٰ تیار ہُندا اے تے ایہ ہُندا اے مسلماناں د‏‏ی فتحِ دہلی (1193ء) دے بعد۔'[22]"چناں چہ بارھواں صدی عیسوی دے اواخر وچ اُردو دا خمیر عربی و فارسی دے عناصر تو‏ں مل ک‏ے کھڑی بولی تو‏ں تےار ہُندا اے تے امیر خسرو(1253ء-1325ء) دے ہاں پہلی بار اِس دا ادبی اظہار ملدا اے ۔بعد وچ ایہی بولی ہریانی عناصر د‏‏ی شمولیت دے نال علاؤالدین خلجی تے اُس دے لشک‏ر ک‏ے اسيں راہ 1294ءماں دکن پہنچک‏ی اے تے 1327ءماں جدو‏ں محمد تغلق اپنا پایۂ تحت دہلی تو‏ں دولت آباد ( دیو گری) منتقل کردا اے تاں دکن وچ اِس دے پیر پوری طرح جم جاندے نيں۔
حوالہ جات
[1] - مقدمہ تریخ بولی اُردو(1948ء)ص:241
[2] - مقدمہ تریخ بولی اُردو(1948ء)ص:193
[3] - مقدمہ تریخ بولی اُردو(1948ء)ص:193
[5] - مقدمہ تریخ بولی اُردو(1948ء)ص:263
[6] -مسعود حسین خان، ڈاکٹر : ’ اُردو بولی د‏‏ی ابتدا تے ارتقا دا مسئلہ ‘ ،مشمولہ : اُردو بولی د‏‏ی تریخ (مرتبہ)،ص:100۔
[7] - مقدمہ تریخ بولی اُردو(1970ء)ص:193
[8] - مقدمہ تریخ بولی اُردو(1970ء)ص:241
[9] -. Masood Hussain Khan, Dr: Urdu, Current Trends in Linguistics, (1970), pp.79-80.
[10] -مقدمہ تریخ بولی اُردو(1970ء)پیش لفظ
[11] - حافظ محمود شیرانی:اور اُنہاں د‏‏ی علمی و ادبی خدمات (جلد اوّل)،ص 256۔
[12] - زور، ڈاکٹر محی الدین قادری : ’ اُردو د‏‏ی ابتدا ‘ ،مشمولہ : اُردو بولی د‏‏ی تریخ(مرتبہ) ، ص:27
[13]-’نقوش‘، جولائ‏ی 1952ء، ص 97، بہ حوالہ ،’حافظ محمود شیرانی:اور اُنہاں د‏‏ی علمی و ادبی خدمات (جلد اوّل) ، ص 257۔
[14] - ڈاکٹر محی الدین قادری زور نے وی اُردو اُتے ہریانی دے اثرات دا ذکر کيتا اے ۔اپنی تصنیف، ’ہندوستانی لسانیات‘ (1932ء)کے صفحہ نمبر 98 اُتے لکھدے نيں :
"ایتھ‏ے اک ہور گل مدِّ نظر رکھنی چاہیے کہ اُردو اُتے بانگڑو یا ہریانی بولی دا وی قابلِ لحاظ اثر اے ۔اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ بولی دہلی دے شمال مغرب وچ انبالہ دے اطراف اس علاقے وچ بولی جاندی اے جو پنجاب تو‏ں دہلی آندے ہوئے راستے وچ واقع ا‏‏ے۔۔۔۔۔فاتح تے مفتوح دے میل جول تو‏ں جو بولی بندی چلی آ رہی سی اس وچ ہریانی عنصر وی شامل ہوئے گیا۔"
[15] - مقدمہ تریخ بولی اُردو(1987ء)ص:189
[16] - مقدمہ تریخ بولی اُردو(1987ء)ص:236
[17] - مقدمہ تریخ بولی اُردو(1987ء)پیش لفظ
[18] -مسعود حسین خان، ڈاکٹر: اُردو بولی : تریخ، تشکیل، تقدیر (خطبہ پروفیسر ایمریٹس) ، (1988ء)، ص 11، بہ حوالہ ، ’اُردو د‏‏ی لسانی تشکیل‘ از ڈاکٹر مرزا خلیل احمد بیگ، ص 57۔
[19] -مقدمہ تریخ بولی اُردو(1987ء)ص:247
[20] -لسانی رشتے،ص:84
[21] -جین، ڈاکٹر گیان چند: تاریخِ ادبِ اُردو (جلد اوّل)، دہلی، (1998ء) ، ص 49، بہ حوالہ، ڈاکٹر فیروز احمد : راجستھانی تے اُردو ، علی گڑھ: ایجوکیشنل بُک ہاو ¿س، (2010ء) ، ص23۔
[22] -مقدمہ تریخ بولی اُردو(1987ء)ص:76
برہان الدین ربانی
پروفیسر برھان الدین ربانی (پیدائش 1940: 20 ستمبر 2011ء) سنہ 1992ء تو‏ں 1996ء تک افغانستان وچ سوویت اتحاد د‏‏ی شکست دے بعد قائم ہونے والی حکومت دے صدر رہے تے طالبان د‏‏ی حکومت قائم ہونے تو‏ں پہلے معزول ہوئے گئے۔ انہاں نے سنہ 2002ء وچ افغانستان اُتے امریکی حملے د‏‏ی حمایت کيتی۔ تے ستمبر 2011ء وچ کابل وچ امریکی سفارتخانے دے باہر خودکش حملے وچ مارے گئے۔برہان الدین ربانی افغانستان دے وڈے لیڈراں وچ شمار ہُندے سن مشہور کمانڈر احمد شاہ مسعود آپ دے شاگرد سن ۔۔۔۔نیٹو حکا‏م نے دعویٰ کيت‏‏ا اے کہ اس واقعہ وچ دو خودکش حملہ آور ملوث سن، جنھاں نے ایہ جھوٹھا تاثر دتا کہ اوہ مفاہمت دے سلسلے وچ گل گل کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔
طالبان دے اک ترجمان نے اس حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کردے ہوئے برطانوی خبر رساں ادارے نو‏‏ں دسیا کہ عسکریت پسند تنظیم نے دو انتہائی تربیت یافتہ جنگجوواں نو‏‏ں پروفیسر ربانی تو‏ں روابط قائم کرنے د‏‏ی ذمہ داری سونپی سی۔
برہان الدین ربانی دا تعلق تاجک برادری تو‏ں سی تے اوہ 1992ء تو‏ں 1996ء تک افغانستان دے صدر دے عہدے اُتے فائض رہ‏‏ے۔ گزشتہ سال اُنھاں عسکریت پسنداں دے نال مفاہمت دے لئی قائم کيتی گئی اعلیٰ امن کونسل دا سربراہ نامزد کيت‏‏ا گیاسی۔۔۔ پروفیسر برہان الدین ربانی نے پسماندگان وچ دو بیٹے صلاح الدین ربانی شجاع الدین ربانی تے اک بیٹی فاطمہ ربانی چھڈی نيں
حوالے
گٹھ:1940 دے جم گٹھ:2011 دیاں موتاں گٹھ:ارکان ولسی جرگہ گٹھ:افغان سنی مسلم گٹھ:افغان صدور گٹھ:افغانستان دے جنگجو گٹھ:افغانستان وچ 1990ء د‏‏ی دہائی گٹھ:افغانستان وچ مقتول افراد گٹھ:حنفی فقہا گٹھ:دولت اسلامی افغانستان گٹھ:طالبان دے ہتھو‏ں قتل ہونے والی شخصیتاں گٹھ:صوبہ بدخشاں دیاں شخصیتاں گٹھ:فاضل الازہر یونیورسٹی گٹھ:مقتول افغان سیاست دان گٹھ:اکیہويں صدی دے افغان سیاست دان
چک 303 گ ب
چک 303 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
چک نمبر 303 گ ب نورنپور ، ٹوبہ ٹیک سنگھ ضلع دے نواع چ 14 کلو میٹر جنوب مغرب چ شورکوٹ روڈ اتے واقع اے۔
ایتھے دے لوکاں دا ذریعہ معاش زراعت اے,تے رانا قوم دی اکثریت ہے.اِس پنڈ دے بڑے لوکاں دے ناماں وچ رانا ارشد، رانا اشفاق، رانا رحمان تے رانا ولی ہے.
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
حوالے
Www.facebook.com/chak.303gb
پان الو
پان الو الوواں دا اک ٹبر اے۔ ایہدے وچ 16 ونڈاں نیں۔ ایہناں دا مونہہ پان دے پتے ورگا ہوندا اے ایس لئی ایہدا ناں پان الو رکھیہ گیا اے۔
اصلی اُلو
اصلی الو الوواں دا اک ٹبر اے۔ ایہدے وچ 25 ٹوکرے تے 189 ونڈاں نیں۔
اصلی الو جاں عام الو (پروار: سٹرجیڈے ؛ انگریزی: True Owl)، الو دے عامَ طور اُتے قبول کیتے گئے دو پریواراں وچوں اک اے، دوجا بارن الو (ٹائٹنڈے) ہندا اے۔ سبلی-آہلوسٹ زمرہ بندی نے کاؤملجی فارمس نوں الو حکم نال ملایا؛ اتھے، عامَ الو سٹیگنیئے اک اپ منڈل ہن۔ ایہہ ودھیرے حالیہ کھوجاں (ودھیرے ویرویاں لئی سائیپسنومورپھئی ویکھو) توں شراکت دار نہیں اے، پر عامَ طور اُتے الو دے رشتے حالے وی انسلجھیاں ہن۔ اس وڈے پروار وچ 25 جیویاں وچ لگبھگ 220 زندہ پرجاتیاں ہن۔ عامَ الو کول بہت سارے زمین ونڈ ہندے ہن اتے ایہہ انٹارکٹکا توں علاوہ ہر براعظم وچ ملدے ہن۔
روپ سائنس
اوہناں دیاں نیند ویلے سرگرم ہون دیاں عادتاں دے کارن، اوہ اپنے کھنبھ وچ لنگی دمن پردرشت نہیں کردے۔ کھنبھ نرم ہندے ہن اتے ہر اک دا ادھار نیواں ہندا اے، جس نال چپّ نال وہاؤن دی آگیا ہندی اے۔کجھ انگاں وچ پیراں دیاں انگلیاں اتے ترسی دیاں پیڑیاں ہندیاں ہن، اتے ودھیرے اچ اکشانشاں وچ پرجاتیاں وچ۔ گوکاڈیڈیئم اتے اتری باز دے الو دے انگنت نسلاں اپنے سراں دیاں پٹھّ تے اکھاں نوں چھالے کردیاں ہن، جو واضع طور اُتے اوہناں پنچھیاں نوں یقین دواؤندیاں ہن جہناں نوں اوہ ہر وار دیکھ راے ہن۔ بہت ساریاں نکیاں قسماں وچ کنّ-ٹوفٹس ہندے ہن، سر دے پاسے کھنبھ ہندے ہن، جس وچ اک سمروپ کم کرن بارے سوچیا جاندا اے،اک روئسٹنگ پنچھی دی روپ ریکھا نوں توڑدا اے۔ کناں نوں دتے گئے وادھے نوں ودھاؤن لئی چہرے دیاں کھنبھاں دا پربندھ کیتا جاندا اے۔ الوآں وچ سنوائی بہت زیادہ سنویدنشیل ہندی اے اتے کنّ اکجمیٹریٹ ہندے ہن جس نال الو کئی سمتاں وچ آواز نوں مقامی بناؤنلئی معاون ہندا اے۔ سنن دے علاوہ، الو کول اپنے سریر دے سائز دے مقابلے وڈے اکھاں ہن۔ حالانکہ مشہور یعقین دے الٹ، الو بہت ہنیرے وچ چنگی طرحاں نہیں دیکھ سکدے اتے دن وچ چنگی طرحاں دیکھ سکدے ہن۔
رویہ
آؤل عامَ طور اُتے رات ویلے فنکشنل ہندے ہن اتے بہتے دن آرام کردے ہن۔ اوہ اکثر تیراکی اڈان کردے جاندے ہن کیونکہ اوہ لوکاں نوں پھلائیٹ کرن توں پہلاں کافی نزدیکی ڈھنگ نال پہنچن دی آگیا دندے ہن، پر اوہ اس دی بجائے پتہ لگاؤن توں بچن دی کوشش کر راے ہن۔ خفیہ پاک اتے اپاہج ستھاناں نوں اپنایا جاندا اے شکاریاں نوں روکن اتے چھوٹے پنچھیاں ولوں مجبور کرن دی اک کوشش اے۔
واقع
لگپگ 220 موجودہ پرجاتیاں بہت سارے اترادھکاریاں نوں مقرر کیتیاں گئیاں ہن۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الو
وائیٹ ہول
جنرل رلیٹیوٹی وچّ، اک وائیٹ ہول، سپیس ٹائیم دے اک پرکلپت علاقے دا اک حصہ ہندا اے جس وچّ باہروں داخل نہیں ہویا جا سکدا، بھاویں مادے اتے روشنی اس وچوں باہر نکل سکدے ہن ۔ اس سمجھ مطابق، ایہہ بلیک ہول دا اک الٹا روپ ہندا اے، جس (بلیک ہول) وچّ صرف باہروں ہی داخل ہویا جا سکدا اے اتے مادے اتے روشنی بلیک ہول وچوں باہر نہیں آ سکدے ۔ وائیٹ ہولاں اندرونی بلیک ہولاں دی تھیوری وچّ دسدیاں ہن ۔ مستقبل وچّ کسے بلیک ہول علاقے توں علاوہ، آئینسٹائین فیلڈ مساوات دا اجیہا اک حلّ، بلیک ہولاں دے ماضی وچّ اک وائیٹہول دا علاقے  رکھدا اے۔ پھیر وی، ایہہ علاقے  اوہناں بلیک ہولاں لئی ہوند نہیں رکھدا جو گریویٹیشنل ٹکراؤ راہیں بنیاں ہون، اتے نہ ہی کسے قسم دے طبیعاتی عمل ہی معلوم ہن جہناں راہیں کوئی وائیٹ ہول بنائی جا سکے ۔ کدے وی کوئی وائیٹ ہول دیکھی/پرکھی نہیں گئی ۔ اسدے نال ہی، تھرموڈائنامکس دے اصول بیان کردے ہن کہ کائنات اندرلی کلّ خالص اینٹروپی جاں ودھ سکدی اے جاں ستھر ہی رہِ سکدی اے۔ وائیٹ ہولاں اس قنون دی اُلنگھنا کردیاں ہن، کیونکہ اوہ اینٹروپی نوں گھٹاؤن ولّ مجبور کردیاں ہن ۔
بلیک ہولاں دی طرحاں، وائیٹ ہولاں ماس، چارج، اتے اینگولر مومینٹم ورگیاں خاصیتاں رکھدیاں ہن ۔ ایہہ وی ہور کسے ماس دی طرحاں مادے نوں کھچدیاں ہن، پر کسے وائیٹ ہول ولّ ڈگّ رہیاں وستواں کدے وی وائیٹ ہول دے اوینٹ-ہورائزن  تکّ نہیں پہنچ سکدیاں ہونگیاں (بھاویں ودھ توں ودھ پھیلائے شوارزچلڈ حلّ دے معاملے وچّ، جو تھلے چرچت کیتا گیا اے، ماضی  وچّ وائیٹ ہول دا ایوینٹ ہورائزن اک بلیکہول دا مستقبل وچّ اوینٹ ہورائزن بن جاندا اے، اسلئی اسدے ولّ ڈگّ رہی کوئی وی وستو انت نوں بلیک ہول ہورائزن نوں پہنچدی اے)۔ کسے سطح  توں بغیر کوئی گریویٹیشنل پھیلڈ دی سوچ کرو ۔ گریوٹی کارن ایکسلریشن کسے شریر دی سطح اتے ودھ توں ودھ ہندا اے۔ پر کیونکہ بلیک ہولاں کسے سطح  دی کمی والیاں ہندیاں ہن، اسلئی گریوٹی کارن ایکسلریشن ایکسپونینشیئل (بہت تیزی نال) ودھ جاندا اے، پر کسے آخری ملّ تکّ نہیں پہنچدا کیونکہ کسے سنگلرٹی اندر کوئی وی وچار کیتے جا سکن سطح ہندی ہی نہیں ۔
کوانٹم مکینکس وچّ، بلیک ہول ہاکنگ ریڈیئیشن دا نکاس کردی اے اتے اس کارن ریڈیئیشن دی کسے گیس نال حرارتی توازن (تھرمل-اکئلیبریئم) تکّ آ جاندی اے۔ کیونکہ کوئی حرارتی توازن حالت اک سماں-پلٹ-ستھرتا (ٹائم-ریورسل انویریئنٹ) ہندی اے، سٹیفن ہاکنگ نے ترک کیتا کہ حرارتی توازن حالت وچّ کسے بلیک ہول دا سماں-پلٹں حرارتی توازن دے وچّ پھیر توں دوبارہ اک بلیک ہول ہندی اے۔ استوں ایہہ مطلب ہو سکدا اے کہ بلیک ہولاں اتے وائیٹ-ہولاں اکو چیز ہن ۔ کسے عام بلیک ہول توں آؤندی ہاکنگ ریڈیئیشن پھیر وائیٹ-ہولٹ نکاس دے طور تے پچھانی جاندی اے۔ اک کوانٹم مکینیکل AdS/CFT علاج وچّ ہاکنگ دا نیم-کلاسیکل ترک پنر-پیدا کیتا گیا، جتھے اینٹی-ڈیٹی سٹر سپیس اندر اک بلیک ہول نوں اک گیج تھیوری وچّ کسے گرم گیس ولوں درسایا گیا، جسدا سماں-الٹں اسدے اپنے آپ ورگا ہی ہندا اے۔
اوریجن
وائیٹ ہولاں دی ہوند دا امکان 1964 وچّ آئیا۔ نوویکوو ولوں اگے رکھی گئی سی ۔ وائیٹا ہولاں چارج-رہت اتے روٹیشن-رہتشن والی اک چرستھائی بلیک ہول نوں درسا راے شوارزچلڈ میٹرک دے ودھ توں ودھ پھیلائے ورژن دے طور تے جانیاں جاندیاں آئینسٹائین پھیلڈ اکئیشناں دے اک حلّ دے حصے دے وجوں انومانت کیتیاں جاندیاں ہن ۔ اتھے، ‘ودھ توں ودھ پھیلائے’ شبد اس آئیڈیئے ولّ اشارہ کردے ہن کہ سپیسٹائیم کوئی وی کنارہ رکھدا نہیں ہونا چاہیدا : سپیسٹائیم اندر ستنتر-ڈگتر راے کسے کن (کسے جیؤڈیسک نوں اپناؤندا ہویا) دے کسے وی ممکن وکرت پتھ (ٹریجیکٹری) واسطے، اس رستے نوں کن دے مستقبل وچّ منمرضی دی دوری اندر تکّ ادوں تکّ جاری رکھنا ممکن ہونا چاہیدا اے، جدوں تکّ وکرت رستہ بلیک ہول دے اندرونی حصے دے مرکز اتے واقع کسے سنگلرٹی ورگی کسے گریویٹیشنل سنگلرٹی نوں نہیں جا وجدا ۔ اسدے لئی لازمی ضرورت نوں پورا کرن واسطے، ایہہ نتیجہ نکلدا اے کہ باہری پاسے توں ایوینٹ-ہورائزن راہیں داکھن ہون ویلے ڈگدے کن بلیک ہول دے جس اندرونی علاقے وچّ ڈگدے ہن، استوں علاوہ، اک وکھرا وائیٹ ہول اندرونی علاقے  ضرور ہونا چاہیدا اے جو سانوں اوہناں کناں دے وکرت پتھاں دا پوروَ-اندازا لگاؤن دی آگیا دندا اے جو کسے باہری نریکھک نوں ایوینٹ ہورائزن توں اپر اٹھدے دسدے ہن ۔ شوارزچلڈ نردیشانک ورتن والے کسے باہری درشک واسطے، اندر ڈگّ راے کن بلیک ہول ہورائزن تکّ پہنچن واسطے مستقبل وچّ دور تکّ انت سماں لیندے ہن، جدونکھ باہر جا راے کن جو درشک کولوں لنگھدے ہن، ماضی  دے ویلے توں بہت اننت دوری توں وائیٹ ہول ہورائزن نوں پار کرن توں بعد اک اننت ویلے توں باہر ولّ یاترا کر راے ہندے ہن (پھیر وی، کن جاں ہور وستواں ہورائزن نوں پار کرن اتے باہری درشک کولوں لنگھن ویلے درمیان صرف اک سیمت پروپر ٹائم ہی تجربہ کردے ہن)۔
بے شکّ، وائیٹ ہولاں دا چھوٹا جیہا ثبوت اے۔ کسے باہری درشک دے نظریہ توں بلیک ہول/وائیٹ ہول اس سمجھ مطابق چرستھائی لگدی اے کہ وائیٹ ہول اندرونی علاقے توں باہر ولّ یاترا کر راے کن درشک کولوں کسے وی وقت لنگھ سکدے ہن، اتے بلیک ہول دے اندرنی علاقے  تکّ آخری طور تے پہنچن والے اندر ولّ یاترا کر راے کن وی درشک کولوں کسے وی وقت لنگھ سکدے ہن ۔
جویں ودھ توں ودھ پھیلائے سپیسٹائیم دے دوویں وکھرے اندرونی علاقے ہندے ہن، اسے طرحاں دو باہری وکھرے علاقے  وی ہندے ہن، جہناں نوں کدے کدے دو وکھرے کائنات وی کیہا جاندا اے، جس وچّ دوجا کائنات سانوں دوویں اندرونی علاقے اں وچّ کجھ ممکن کن وکرت رستیاں دا اندازا لگاؤن دی آگیا دندا اے۔ اسدا مطلب ایہہ ہویا کہ اندرونی بلیک ہول علاقے  کناں دا اک اجیہا مرکب رکھدا اے جو دوواں وچوں کسے وی کائنات وچوں اندر ڈگّ سکدا اے (اتے اس طرحاں کوئی درشک جو کسے اک کائنات توں اندر ڈگیا ہووے ضرور ہی دوجے کائنات توں اندر ڈگن والا پرکاش دیکھ سکن دے یوگ ہونا چاہیدا اے)، اتے اسیتراں اندرونی وائیٹ ہول علاقے  توں آؤندے کن کسے وی کائنات اندر وڑ سکدے ہن ۔ سارے چارے علاقے  اک سپیسٹائیم چتر وچّ دیکھے جا سکدے ہن جو کرسکل-سزیکرس نردیشانک ورتدا اے۔ دیکھو چتر ۔
اس چتر وچّ، اجیہے نردیشانک نال آؤنا ممکن اے کہ جیکر تسیں ستھر ویلے دی اک ہائیپرسرفیس چکدے ہو (اجیاے بندوآں دا اک سیٹ جہناں وچّ سارے اکو جیہا ویلے والا نردیشانک رکھدے ہن، کہ سطح اتے ہریک بندو اک سپیس-لائیک وکھریواں رکھدا اے، جو اک ‘سپیس-ورگی سطح ’ نامک سطح  دندا اے) اتے اس وقت اتے سپیس دے کرویچر نوں پردرشت کردا ہویا اک ‘جڑیا ہویا چتر’ واہندے ہو، تاں جڑیا ہویا چتر دو باہری علاقے اں نوں جوڑدا ہوئی اک ٹیوب وانگ دسیگا، جسنوں اک ‘آئینسٹائین-روزنٹائین برجّ’ جاں شوارزچلڈ ورمہول دے نام نال جانیا جاندا اے۔ سپیس-ورگی ہائیپرسطح  دے چنے جان دی ستھتی تے انحصار کردے ہوئے، آئینسٹائین-روزن-برجائین جاں تاں ہریک کائنات اندرلے دوویں بلیک ہول ہورائزناں نوں جوڑ سکدا اے (جس وچّ برجّ دے اندرنی حصے والے بندو سپیسٹائیم دے بلیک ہول علاقے  دا حصہ ہندے ہن)، جاں پھیر ہریک کائنات دے دوویں وائیٹ ہول ایوینٹ ہورائزناں نوں جوڑ سکدا ہندا اے (جس وچّ برجّ دے اندرونی بندو وائیٹ ہول علاقے  دا حصہ ہندے ہوئے جوڑدے ہن ) । پھیر وی، اک کائنات توں دوجے تکّ پار جان واسطے برجّ دی ورتوں اسمبھو رہندی اے، کیونکہ باہر توں وائیٹ ہول ایوینٹ ہورائزن اندر داکل ہونا اسبھنو ہندا اے، اتے دوواں وچوں کسے اک کائنات توں بلیک ہول ہورائزن اندر داخل ہون والا بلیک ہول سنگلرٹی نوں لازمی ٹکرائیگا ہی ٹکرائیگا ۔
دھیان دیؤ کہ ودھ توں ودھ پھیلایا گیا شوارزچلڈ میٹرک اک اجیہی آدرشیکرت بلیک ہول/وائیٹ ہول نوں درساؤندا اے جو باہری ناظرین دے نظریہ توں سدا توں ہی ہوند رکھدی اے؛ اک زیادہ حقیقت پسند بلیک ہول جو نوں کسے مکّ راے تارے توں کسے خاص ویلے اتے رچ ہندی اے اک وکھرا میٹرک منگدی ہو سکدی اے۔ جدوں اندر ڈگّ رہا تارہ مادےبلیک ہول دے اتہاس دے چتر وچّ جوڑیا جاندا اے، تاں وائیٹ ہول اندرونی علاقے نال متعلق چتر دا حصہ اسدے ولوں مکا دتا جاندا اے۔ پر کیونکہ جنرل رلیٹیوٹی دیاں اکئیشناں سماں-پلٹن یوگ ہندیاں ہن (اوہ سماں-سمروپیؤ دکھاؤندیاں ہن)، اسلئی جنرل رلیٹیوٹی نوں سنگڑ راے مادےتوں رچی جان والی اس قسم دی حقیقت پسند بلیک ہول دے ویلے نوں پلٹنا ضرور ممکن ہون دین دی آگیا دینی چاہیدی اے۔ سماں-پلٹں معاملہ اک وائیٹ ہول ہووےگا جو کائنات دی شروعات توں ہی ہوند رکھدا ہووےگا، اتے جو ادوں تکّ مادےدا نکاس کردا رہندا ہووےگا جدوں تکّ ایہہ انت نوں پھٹ نہیں جاندا اتے الوپ نہیں ہو جاندا ۔ اس تتھّ دے باو جود کہ اجہیاں چیزاں اصولی طور تے پروان کیتیاں جاندیاں ہن، تاں وی بھوتک سائنسداناں ولوں ایہناں نوں بلیک ہولاں ورگی گمبھیرتا نال نہیں لیندے، کیونکہ اوہناں دی رچما ولّ لجان والیاں کوئی پوی پرکریاواں نہیں ملنگیاں، اوہ صرف تاں ہی موجود ہو سکدیاں سن جیکر اوہ بگّ-بینگ دیاں شروعاتی شرطاں اندر بنائیاں گئیاں ہندیاں ۔ اسدے نال ہی، ایہہ اندازا لگایا جاندا اے کہ اجیہی کوئی وائیٹ ہول اوس سمجھ مطابق بہت زیادہ استھر ہوویگی کہ جیکر باہر توں ہورائزن ولّ مادےدی ذرا وی سوخم ماترا ڈگدی اے، تاں اسدے نال دور واقع ناظرین ولوں دینے جان دے حساب نال وائیٹ ہول دا پھٹ جانا رک جائیگا، جسدے نال سنگلرٹی توں نکاس ہویا مادےکدے وی وائیٹ ہول دے گریویٹیشنل اردھ ویاس توں باہر نہیں جا سکیگا ۔
1980 توں بعد اگے
1980ویں دہاکے دے اکھر وچّ پہلی وار پیش بلیک ہولاں پرتِ اک نظریہ کلاسیکل وائیٹ ہولاں دی فطرت اتے کجھ روشنی پاؤن دے طور تے ویاکھیابدھّ ہویا ہونا چاہیدا اے۔ کجھ کھوجیاں نے پیش کیتا اے کہ جدوں کوئی بلیک ہول رچی جاندی اے، کور اتے اک بگّ بینگ واپردی ہو سکدی اے، جو اک نواں کائنات بنا دیویگی جو ماپے کائنات دے باہر پھیل جاندا اے۔ پھیکنڈ کائنات وی پڑو ۔ گریوٹی دی آئینسٹائین-کارٹن-شیاما-کبل تھیوری جنرل رلیٹیوٹی نوں اپھائین سمپرک دی سمٹری دی رکاوٹ ہٹا کے اتے اسدے اینٹیسمٹری حصے، ٹورزن ٹینسر نوں اک گتی شیل استھرانک دے طور تے درساؤندی ہوئی ودھا دندی اے۔ ٹورزن قدرتی طور تے مادےدے کوانٹم مکینیکل اندرونی اینگلر مومینٹم (سپنّ) واسطے جمیوار ہندا اے۔ جنرل رلیٹیوٹی مطابق، کسے ضرورت جنے کافی سنگھنے ماس دا گریویٹیشنل سنگڑن ٹکراؤ اک سنگلر بلیک ہول رچدا اے۔ آئینسٹائین-کارٹنائین تھیوری وچّ، پھیر وی، ٹورزن اتے ڈیراک سپنوراں درمیان نیونتم میل اک دھکن والی سپنّ-سپنّ پرسپر کریا پیدا کردا اے جو بہت اتّ اچّ گھنتاواں اتے پھرمیؤنک مادےوچّ اہمیت رکھدیاں ہن ۔ اجیہی کوئی پرسپر کریا کسے گریویٹیشنل سنگلرٹی دی رچنا روک دندی اے۔ اسدی جگہ، اوینٹ ہورزن دے دوجے پاسے اتے سنگڑ رہا مادےاک بہت زیادہ وشرال پر سیمتا سنگھنیپن تکّ پہنچ جاندا اے اتے پنر-جڑدا ہویا، اک نیمت آئینسٹسٹائین-روزنٹسٹائین برجّ رچ دندا اے۔ برجّ دی دوجی سائیڈ اک نواں، ودھ پھلّ رہا بیبی کائنات بن جاندا اے۔ بیبی-کائنات وچلے ناظرین واسطے، ماپا کائنات اکو اک وائیٹ ہول دے طور تے دسدا اے۔ اسدے مطابق ہی، نریکھنیوگ کائنات کسے بلیکہول دا آئینسٹائین-روزنٹائین اندرونی حصہ ہندا اے جو کسے وشال کائنات دے اندروں کئی سمبھاوناواں وچوں اک سمبھاونا دے روپ وچّ ہوند رکھدا اے۔ بگّ-بینگ اک غیر-اکائی بگّ-اچھال سی جس اتے نریکھنیوگ کائنات کول اک سیمت، نیونتم پیمانہ پھیکٹر سی ۔