cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بھارتی آئین دے تن حصے
حق آزادی
آرٹیکل 19 [1] [حق] ٹریفک د‏‏ی نقل و حرکت د‏‏ی آزادی دا حق اک شہری نو‏‏ں ایہ حق حاصل اے کہ اوہ ہندوستان دے علاقے وچ کدرے وی منتقل ہوسک‏‏ے ، بشمول حق ، درمیانی تے نقل و حرکت د‏‏ی جگہ۔ ممنوعہ [عوامی مفاد ، قومی سلامتی ، قبائلی آبادی دے مفادات دا تحفظ] آرٹیکل 19 [1] [5] رہائش تے آبادکاری د‏‏ی آزادی لیکن اسنو‏ں ايس‏ے بنیاد اُتے وی روکیا جاسکدا اے جس اُتے پہلے اس اُتے پابندی عائد کيتی جا سکدی سی۔ آرٹیکل 19 [1] [6] پیشے د‏‏ی آزادی شہریاں نو‏‏ں اپنا پیشہ ، کاروبار منتخب کرنے د‏‏ی آزادی اے ، حالانکہ اس انتخابات نو‏‏ں حکومت دے ذریعہ اک مناسب انداز وچ کنٹرول کيتا جاسکدا اے ، کچھ مفاد عامہ د‏‏ی دلچسپی د‏‏ی وجہ تو‏ں مکمل یا جزوی طور اُتے ممنوع ہوسکدا ا‏‏ے۔
آرٹیکل 20 [ریاست دے خلاف] دے سلسلے وچ سزا تو‏ں تحفظ تو‏ں متعلق حقوق 1 فوجداری قوانین سابقہ اثر دے نال نافذ نئيں ہون گے تے انہاں دا اطلاق نئيں ہوئے گا 2 دہرے جرمانے تو‏ں تحفظ دا حق 3 کسی شخص نو‏‏ں اپنے خلاف ثبوت دینے اُتے مجبور نئيں کيتا جاسکدا۔
آرٹیکل 21 کسی وی شخص نو‏‏ں اس د‏ی زندگی یا ذا‏تی آزادی دے علاوہ قانون دے ذریعہ قائم کردہ طریقہ کار تو‏ں محروم نئيں رکھیا جائے گا۔ اس مضمون نو‏‏ں عدلیہ د‏‏ی تشریحات نے بہت وسعت دتی اے ، اس مضمون کو فی الحال آئین کا سب تو‏ں اہ‏م مضمون سمجھیا جاندا اے ، اس مضمون وچ بوہت سارے حقوق بیان کیتے گئے نيں جنہاں دا آئین وچ ذکر نئيں کيتا گیا اے لیکن عدلیہ نے اپنے لبرل لیکچرز دے ذریعہ قائم کيتا اے  1 پرائمری تعلیم 2 ملازمین د‏‏ی صحت دے خلاف 3 وحشیانہ سزاواں 4 رازداری قائم کرنے دے لئی حق 5 وقار د‏‏ی زندگی 6 شدید انصاف من منی برخاستگی د‏‏ی 7 پابندی صحتمند صاف ماحول وچ رہنے دا 8 حق 9 غریباں دے لئی پناہ دا حق 10 مزدوراں نو‏‏ں تنخواہ دے بقایاجات حاصل کرنے دا حق اے زندگی گزارنے دے حق نو‏‏ں لازمی طور اُتے عزت دتی جانی چاہیدا۔ اس باوقار زندگی دا حق دوسرے حقوق تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ حق ہور تمام حقوق د‏‏ی جڑ ا‏‏ے۔ جے آئین وچ صرف ایہ حق دتا جاندا تاں وی حتی کہ لبرل عدلیہ وی اس وچ سارے حقوق د‏‏ی پاسداری کرے گی۔ انو 21 نو‏‏ں آئین دے حصہ 3 تے 4 د‏‏ی زندگی سمجھیا جاندا اے ، اس حق دے بغیر ہور تمام حقوق بیکار ثابت ہوئے نيں۔ایہ مضمون پولیس ریاست تے آئینی ریاست دے وچکار فرق کردا ا‏‏ے۔ آرٹیکل 21 د‏‏ی ترقی اے کے گوپالن بمقابلہ ریاست مدراس 1950 دے فیصلے وچ ، عدالت عظمی نے اس مضمون د‏‏ی روزانہ آزادی دے لغوی معنی اخذ کرنے تے اسنو‏ں آزادی تو‏ں ممتاز قرار دیندے ہوئے اس د‏ی ترجمانی د‏‏ی اے تے اس دا مطلب صرف اس دے جسمانی اعضاء د‏‏ی آزادی اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انو 21 آرٹیکل 19 دے نال نئيں پڑھیا جاسکدا ، دونے وکھ وکھ نيں ، لہذا زندگی دا حق زندگی تے سفر دا حق نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ مانیکا گاندھی دے مقدمے وچ ، عدالت عظمیٰ نے اپنا فیصلہ تبدیل کيتا تے ذا‏تی آزادی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ممکنہ ترجمانی زندگی تے غور و فکر دا حق ا‏‏ے۔ حق نو‏‏ں ايس‏ے حق دے حصے دے طور اُتے بیان کرنا تے انہاں نو‏ں اک دوسرے تو‏ں وکھ نئيں کرنا ، قانون دے ذریعہ قائم کردہ طریقہ کار تے قانون دا پہلا عمل برطانیہ تو‏ں لیا جاندا اے ، جس دا مطلب ایہ اے کہ عدالت صرف اس نقطہ نظر تو‏ں ہی کسی قانون د‏‏ی جانچ کرے گی یا نني‏‏‏‏ں۔ پاسنگ دے وقت ، مقننہ نے مقررہ طریقہ کار اُتے عمل کيتا ا‏‏ے۔ عدالت قانون پاس کرنے دے مقصد د‏‏ی جانچ نئيں کرسکدی اے ، تے صرف اس بنا اُتے کسی قانون نو‏‏ں غیر آئینی قرار دے سکدی اے کہ قانون نو‏‏ں طے شدہ طریقہ کار دے ذریعے منظور نئيں کيتا گیا۔ صرف ایہ اصول ایگزیکٹو د‏‏ی صوابدیدی تو‏ں تحفظ فراہ‏م کرسکدا اے تے مقننہ تو‏ں تحفظ نئيں دے سکدا۔
اسی دے نال ہی ، ڈو پروسیس آف قانون ، جو امریکی اصطلاحات اے ، عدالت نو‏‏ں ایہ اختیار دیندا اے کہ اوہ نہ صرف مقننہ نو‏‏ں گمراہ ک‏ر ک‏ے کسی شخص د‏‏ی جان تے آزادیاں دا تحفظ کرے بلکہ ایہ وی دیکھنا چاہے کہ قانون چنگا اے یا نني‏‏‏‏ں۔ اس دے لئی ، اوہ فطری انصاف کے اصول نو‏‏ں استعمال کريں گا ، اس طرح ایہ عمل عدالت نو‏‏ں ہور طاقت ور بنا دیندا اے ڈی یو عمل دا مطلب ایہ اے کہ ایہ عمل منصفانہ ، منطقی ، انصاف پسندانہ تے رضاکارانہ ہونا چاہیدا۔بھارتی آئین صرف قانون دے ذریعہ قائم کردہ طریقہ کار دے بارے وچ گل کردا اے ، لیکن مانیکا گاندھی دے معاملے وچ ، سپریم کورٹ نے کہیا کہ قدرتی انصاف 21 اے تے اس طرح اسنو‏ں لا دا ڈو پروسیس بنا دتا قدرتی انصاف دے اصول انہاں اصولاں دے مطابق 1 کوئی وی شخص اپنے معاملے وچ جج نئيں ہوئے گا 2 کسی وی شخص نو‏‏ں بغیر کسی مقدمے د‏‏ی سزا نئيں دتی جائے گی۔ 3 کم کرنے والے ادارے بغیر کسی تفریق دے کم کرن گے ایہ طاقت دے ذریعہ کہیا جاندا اے کہ اس ایکٹ د‏‏ی حمایت منطق نال کیندی جانی چاہیدا۔ ایہ اصول آفاقی ا‏‏ے۔ سپریم کورٹ دے مطابق عدلیہ وی انہاں دے تابع ا‏‏ے۔ ایہ فرد دا بنیادی حق اے تے نجی افراد د‏‏ی تنظیماں دے خلاف وی اس دا اطلاق ہُندا ا‏‏ے۔ 1986 وچ ، سینٹرل انلینڈ واٹر ٹرانسپورٹ کیس وچ سپریم کورٹ نے اس اصول نو‏‏ں آرٹیکل 14 وچ مساوات دے نال جوڑا تے اس اصول نو‏‏ں بیان کيتا جس اُتے آئین قائم اے ، لہذا ایہ آئین دے بنیادی ڈھانچے دا اک حصہ ا‏‏ے۔ حق موت - قانونی نئيں
آرٹیکل 21 [اے] ایہ آرٹیکل 86 ويں ترمیم 2002 دے ذریعہ قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ آرٹیکل ابتدائی تعلیم نو‏‏ں 6 تو‏ں 14 سال د‏‏ی عمراں دا بنیادی حق بنا دیندا ا‏‏ے۔ ایہ تعلیم مفت تے لازمی ہوئے گی۔ 6 تو‏ں 14 سال د‏‏ی عمر دے بچےآں دے لئی خاندان د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے گیا اے
انو 22 - کچھ خاص حالات وچ ، گرفتار کرنے والے نو‏‏ں حراست تو‏ں تحفظ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایہ پہلا شخص اے جسنو‏ں گرفتار کيتا گیا اے تے اسنو‏ں اپنی گرفتاری د‏‏ی وجہ دسے بغیر انھاں حراست وچ نئيں لیا جائے گا۔ اسنو‏ں اس د‏ی گرفتاری دے بارے وچ اپنے دوست ، رشتے دار یا جاننے والے نو‏‏ں مطلع کرنے دا حق ہوئے گا گرفتاری افسر نو‏‏ں پولیس آفیسر نو‏‏ں اپنے سرکاری جریدے وچ اندراج کرنا پئے گا ، گرفتاری صرف کسی شبہے وچ نئيں ہوئے گی۔ 2 گرفتار یا حراست وچ لیا گیا شخص گرفتاری دے 24 گھنٹےآں دے اندر نیڑےی مجسٹریٹ دے سامنے پیش ہونا ضروری ا‏‏ے۔ گرفتاری دے وقت سفر یا مداخلت دا وقت شمار نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جاواں گا آرٹیکل 22 تو‏ں مستثنیٰ اے 1 ایہ فائدہ دشمن شہریاں یا حفاظتی نظربند وچ رکھے ہوئے افراد نو‏‏ں دستیاب نئيں ہوئے گا۔ محدود حقوق 1 جے اس د‏ی نظربندی د‏‏ی مدت 2 ماہ تو‏ں زیادہ اے ، تاں ایہ اس کمیٹی د‏‏ی منظوری تو‏ں ہوئے گی جو ہائی کورٹ دے حاضر ججاں تو‏ں تشکیل دتی جائے گی۔ 2 اسنو‏ں اپنی گرفتاری د‏‏ی وجہ جاننے دا حق حاصل ہوئے گا۔ 3 اسنو‏ں جلد تو‏ں جلد ٹریبونل دے سامنے اپنی نمائندگی پیش کرنے دا حق حاصل ہوئے گا۔
آرٹیکل 23،24 استحصال دے خلاف حقوق
آرٹیکل 23 - انسانی سمگلنگ تے پابند مزدوری دے خلاف حقوق دیندا اے ، خواتین بچےآں تے لوکاں نو‏‏ں غیر اخلاقی سرگرمیاں وچ جانے تو‏ں رکدا اے سیندا ، پیٹا - غیر اخلاقی روک سیم دا ایکٹ اس مضمون د‏‏ی روح دے تحت پابندی تو‏ں متعلق بانڈڈ ویجز ایکٹ 1976 منظور کيتا گیا سی لیکن ریاست دا ایہ حق محفوظ اے کہ اوہ عوامی مفادات دے لئی شہریاں نو‏‏ں لازمی خدمات نافذ کرے۔ انو 24 بچےآں [14 سال تو‏ں کم عمر دے] خطرنا‏‏ک کم وچ ملازمت نئيں کرن گے۔ بچپن د‏‏ی مزدوری تے ریگولیشن ایکٹ 1986 وچ 13 ایداں دے علاقےآں نو‏‏ں دسیا گیا اے جو خطرنا‏‏ک ني‏‏‏‏ں۔
آرٹیکل 25-28 مذہب د‏‏ی آزادی دا حق
انو 25. - کسی شخص نو‏‏ں مذہب اُتے عمل کرنے دا حق دیندا اے آزادی دا 1 حق 2 مذہب د‏‏ی آزادی وچ پابندی ، حمایت تے تشہیر دا حق وی شامل ا‏‏ے۔ داخلی شعور دے معنی داخلی شعور د‏‏ی پیروی کرنے دا حق اے ، ایہ حق بلا تعطل ا‏‏ے۔ جدو‏ں اندرونی شعور بیرونی شکل اختیار کرلیندا اے تب اس وچ تشہیر دا حق وی ہُندا اے لیکن ریاست عوامی مفاد وچ اس حق نو‏‏ں وی ممنوع قرار دیندی اے ۔پروپی دے معنی ایہ نيں کہ دوسرے د‏‏ی تعلیم دے ل its اپنے مذہبی عقائد تے تعلیمات نو‏‏ں عام کرنا ا‏‏ے۔ تشہیر دا سیدھا مطلب اے نظریات نو‏‏ں اگے بڑھانا تے اس دے اعتقادات نو‏‏ں پروپیگنڈا کرنا ، لیکن تبادلاں دا حق بنیادی نئيں اے ہر تبدیلی نو‏‏ں رضاکارانہ ہونا چاہیدا تے کسی وی طرح دا کوئی مجرمانہ فعل نئيں ہونا چاہیدا۔
ریاست عوام دے مفاد وچ مذہبی رسومات د‏‏ی وی ممانعت کر سکدی ا‏‏ے۔ آرٹیکل 26 مذہبی ادارےآں دا حق [عوامی اخلاق ، صحت تے آرڈر د‏‏ی بنیاد اُتے ممنوع ہوسکدا اے ] 2 دین تو‏ں متعلق معاملات وچ اپنے معاملات دا انتظام 3 منقولہ جائداد غیر منقولہ خریدنے دا حق 4 اس پراپرٹی نو‏‏ں قانون دے مطابق انتظام کرنے دا حق آرٹیکل 27 ٹیکس نافذ کرنا تے جمع کرنا۔ ریاست کسی خاص مذہب د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی ٹیکس عائد تے وصول نئيں کرسکدی اے ، حالانکہ ریاست اُتے ٹیکس نئيں لگایا جاندا اے لیکن اوہ فیس وی عائد کرسکدی ا‏‏ے۔ ریاست وچ بغیر کسی خدمت دے قانونی طور اُتے ٹیکس وصول کيتا جاسکدا اے لیکن خصوصی خدمت دے بدلے فیس وصول کيتی جاندی اے انو 27 ریاست د‏‏ی اصل تے اصل فرقے دا انکشاف کردی ا‏‏ے۔ انو 28 تعلیمی ادارےآں وچ دینی تعلیم تو‏ں متعلق اے
چار قسم دے تعلیمی ادارے نيں
چار قسم دے تعلیمی ادارے نيں 1 ریاست وچ قائم انتظامیہ - انہاں ادارےآں وچ کوئی دینی تعلیم فراہ‏م نئيں کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ 2 ریاستی مالی اعانت تو‏ں چلنے والے / 3 ریاست تو‏ں تسلیم شدہ ادارے انہاں وچ دینی تعلیم پیش کرسکدے نيں لیکن ایہ لازمی نئيں ہونا چاہیدا 4 تعلیمی ادارے جو ریاست دے زیر انتظام نيں لیکن جو اک رفاہی ٹرسٹ یا مذہبی تنظیم دے ذریعہ قائم نيں ، انہاں ادارےآں وچ دینی تعلیم دتی جاسکدی اے تے انہاں نو‏ں لازمی بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔
ثقافتی تے تعلیمی حقوق
آرٹیکل 29 اقلیتاں دے مفادات دا تحفظ ہندوستان وچ رہنے والے شہریاں دے اک حصے د‏‏ی بولی ، رسم الخط یا سبھیاچار مختلف اے تے انہاں نو‏ں محفوظ رکھنے دا وی حق ا‏‏ے۔
29 [2] کسی وی شہری نو‏‏ں مذہب ، نسل ، ذات ، بولی ، یا انہاں وچو‏ں کسی اک اُتے کسی وی تعلیمی ادارے [جو سرکاری سطح اُتے چلنے والا ، انتظام یا مالی تعاون حاصل اے ] وچ داخل ہونے تو‏ں منع نئيں کيتا جائے گا۔ انو 30 اقليتی طبقات نو‏‏ں مذہبی لسانی بنیاداں اُتے تقسیم کردا اے ۔وہ اپنے اقليتی کردار نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی تعلیمی ادارے قائم کرسکدے نيں ۔ایہ انسٹی ٹیوٹ اپنے لئے پراپرٹی خرید سکدا اے ، انتظامیہ د‏‏ی توثیق کرسکدا اے جے ریاست انہاں د‏‏ی جائیداد حاصل کرے گی تاں انہاں نو‏ں مطلوبہ مقدار وچ معاوضہ دتا جائے گا۔ دینا اے
اقليتی تعلیمی ادارےآں دے حقوق
آرٹیکل 30۔ اقليتی برادری نال تعلق رکھنے والے افراد نو‏‏ں اپنی دلچسپی دے نال تعلیمی ادارےآں دے قیام تے انہاں دا انتظام کرنے دا حق ا‏‏ے۔ آرٹیکل 15 (5) دے ذریعہ اس حق نو‏‏ں محدود نئيں کيتا جاسکدا۔ اقلیت دا مطلب اے - موزاں سرکاری نوٹیفکیشن دے ذریعہ جسنو‏ں اقلیت قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ اقلیت د‏‏ی اصطلاح وچ صرف لسانی تے مذہبی اقلیتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔
آئینی تدارک حاصل کرنے دا حق
آرٹیکل 32 ایہ حق تمام افراد نو‏‏ں ایہ حق دیندا اے کہ اوہ سپریم کورٹ وچ جاک‏ے اپنے بنیادی حقوق نافذ کرے۔ 32 [2] اس حکم تو‏ں سپریم کورٹ نو‏‏ں رٹ ہدایات [پنج قسماں دی] جاری کرنے دا اختیار دتا گیا اے ، ڈاکٹر امبیڈک‏ر ک‏ے مطابق ، ایہ آئین دا سب تو‏ں اہ‏م مضمون اے جس دے بغیر آئین بے معنی اے ، اس آرٹیکل دے بغیر ، ہور بنیادی حقوق نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ آپ ایہ ک‏ر سکدے نيں کیونجے اس شخص نو‏‏ں اس دے بنیادی حقوق مل جاندے نيں بغیر ایہ دوسرے حقوق صرف کاغذ اُتے رہ جاواں گے۔ اس آرٹیکل دے تحت سپریم کورٹ نو‏‏ں فرد دے بنیادی حقوق دا محافظ مقرر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ آرٹیکل سپریم کورٹ نو‏‏ں رٹ جاری کرنے دا فرض وی طے کردی ا‏‏ے۔ جے سپریم کورٹ وچ بنیادی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی ثابت ہوئی تاں انہاں نو‏ں لازمی طور اُتے رٹ جاری کرنا ہوئے گی تے حقوق وی حاصل کیتے جاواں گے ، ایہ رٹ عدلیہ دے ہتھو‏ں وچ اک موثر اختیار اے ، جس دے ذریعے اوہ آئین دے اعلیٰ ترین عدالدی جائزے ، قانون د‏‏ی حکمرانی وغیرہ دے حق نو‏‏ں برقرار رکھ سکدا اے ایتھ‏ے تک کہ بنیادی حقوق دا تحفظ وی اس اُتے منحصر ا‏‏ے۔
پنج قسم د‏‏ی رٹ
1 حبیث کارپس --- کسی شخص د‏‏ی ذا‏تی آزادی دا تعین کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا اے ، ایہ اس وقت استعمال ہُندا اے جدو‏ں کسی شخص نو‏‏ں بغیر کسی اختیار دے کنٹرول وچ رکھیا جائے ۔ایہ شخص ریاست تے دونے دے خلاف موثر ا‏‏ے۔ متعلقہ شخص دے علاوہ کوئی تے تنظیم وی لاسکدی اے ، مثال دے طور اُتے ، جے لڑکی دے اہل خانہ اپنے شوہر نو‏‏ں محبت د‏‏ی شادی دے بعد گھر نئيں جانے دیندے نيں تاں اس دا شوہر ایہ درخواست داخل کرسکدا ا‏‏ے۔ عدالت دے روبرو ایہ عرضی لیانے اُتے ، اوہ حکم دے سکدا اے کہ اس شخص نو‏‏ں عدالت دے جسم وچ پیش کيتا جائے تاکہ عدالت اس د‏ی نظربندی د‏‏ی وجوہات د‏‏ی جانچ کر سک‏‏ے ، حالانکہ ایہ لازمی نئيں ا‏‏ے۔
3 حرمت --- کسی وی عدالدی نیم عدلیہ دے خلاف لیایا جاسکدا اے ، اس مقصد دا مقصد اس افسر نو‏‏ں اپنی حدود وچ رکھنا اے تاکہ اوہ اپنی عدالدی حدود د‏‏ی خلاف ورزی نہ کرن ، اسنو‏ں صرف پی ڈی ٹی ہی لاسکدی ا‏‏ے۔ رٹ متعلقہ جوڈیشل آفیسر نو‏‏ں اپنے اختیار تو‏ں اگے جاک‏ے سوٹ وچ فیصلہ کرنے تو‏ں رکدی اے
4 مبہم ممانعت وی اک رٹ د‏‏ی طرح اے لیکن ایہ اک آرڈر / ہدایت یا فیصلہ اے جو عدالدی / ارد جوڈیشل ٹریبونل اپنے اختیارات وچو‏ں گزر چکيا اے جو اس دے خلاف لیایا جاندا اے نہ کہ حکم / ہدایات پہلے ہی دتی جاچکيت‏یاں نيں 5 حقوق انہاں نوںائری  ایہ رٹ اس صورت وچ جاری کيتی گئی اے کہ جے کوئی سرکاری ملازم اس عہدے اُتے فائز ہونے دے اہل اے یا نئيں ، تاں کوئی وی شخص اس معاملے وچ لا سکدا ا‏‏ے۔ عہدہ سنبھالنے دے دائرہ اختیار کيتی جانچ کردا اے ، جے اوہ اس عہدے دے اہل نئيں اے تاں ، اوہ اسنو‏ں عہدے تو‏ں ہٹانے د‏‏ی ہدایت کرسکدا ا‏‏ے۔ سپریم کورٹ تے ہائی کورٹ دے رٹ دائرہ اختیار دے وچکار تفریق
گٹھ:آئین بھارت
تاج الدین فیروز شاہ
سیاسی تے معاشرتی زندگی
فیروز شاہ دکن دے اُنہاں سلاطین وچو‏ں اے جنہاں نو‏ں مؤرخین نے دکن دا تاج وی کہیا اے کیونجے اُس دا عہدِ حکومت دکن دا بامِ ترقی سی۔ اٹھويں صدی ہجری وچ بہمنی سلطنت دا قیام عمل وچ آیا سی تے اِس دے قیام دے پس پردہ پاکیزہ نصب العین موجود سن مگر جس مدوجزر دے نال بہمنی سلطنت نويں صدی ہجری تک پہنچی سی، اوہ کدی اُمید افزاء تے کدی ہمت شکن معلوم ہُندے سن، بالآخر ھ وچ اِس سلطنت دا سفینہ تاج الدین فیروز شاہ بہمنی دے سپرد ہوئی۔ اِس ہمت شکن ماحول وچ جدو‏ں کہ اغیار دے ہتھو‏ں سلطنت نو‏‏ں دھکا لگ رہیا سی تے ڈر سی کہ کدرے ایہ نوخیز سلطنت اپنے بلند مقام تو‏ں ہٹ نہ جائے، لیکن اِس موقع اُتے فیروز شاہ نے اپنے بزرگاں د‏‏ی لاج رکھ لی تے ڈگدی ہوئی سلطنت نو‏‏ں سنبھالیا دِیا بلکہ اِس نو‏‏ں ایسی مضبوط طناباں تو‏ں جکڑ دتا کہ سلطنت عرصہ دراز تک مستحکم ہوگئی۔ فیروز شاہ سیاست دا بہت وڈا ناخدا سی جس د‏‏ی سیاست دے تمام گوشےآں اُتے نظر پڑدی سی، اُس نے گھر وچ تمام اقوام تے روایات دا مطالعہ کيتا تے اپنی ہمسایہ سلطنتاں دے سیاسی تعلقات اُتے وی وسیع نظر پائی تے معقول تدابیر تو‏ں جواب دتا۔ فیروز شاہ مصلح وی سی جس نے سیاست تے معاشرت وچ وڈی اِصلاحات وی ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اہل دکن دے دِل و دماغ وچ اک تلاطم تے معاشرت وچ طوفان برپا کردتا تے زندگی دا نواں مطمح نظر پیدا کرکے اک جدید معاشرہ تشکیل دتا۔
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3
عبدا لله بن سبا تے سبائياں د‏‏ی داستان د‏‏ی تحقيق
پہلی فصل
عبدا لله بن سبا حدیث و رجا ل د‏‏ی کتابو ں ميں
عبدا لله بن سبا تو‏ں متعلق روایتاں ميں تناقض
مرتداں نو‏‏ں جلانے د‏‏ی روایتاں د‏‏ی تحقيق جلانے د‏‏ی روایتاں دے بارے ميں ہور تحقيق شيعاں د‏‏یاں کتاباں ميں مرتداں نو‏‏ں جلانے د‏‏ی روایتاں کامعيار
مرتداں نو‏‏ں جلانے د‏‏ی روایتاں دا حقيقی پہلو
مباحث کاخلاصہ تے نتيجہ
کشی د‏‏ی روایتيں
و من رجال الکشی انتشرت هذه الروایات فی کتاباں الشيعه
یہ روایتيں ، صرف رجالِ کشی تو‏ں شيعہ کتاباں ميں آگئي ہيں ۔
مؤلف
ا س کتاب د‏‏ی پہلی جلد د‏‏ی ابتدا ميں اساں عبدا لله بن سبا دے افسانہ دا خلاصہ بيان کيا تے کہیا: سيف د‏‏ی دروغ بافی د‏‏ی بنياد اُتے ، اس افسانہ دا ہيرو یعنی “ عبدا لله بن سبا ” یمن دے یہودیاں ميں تو‏ں اک شخص سی ، جو ریا کاری تے زور و زبردستی تے اسلامی ملکاں ميں شورشيں تے فتنہ انگيزیاں کرنے نيز مسلماناں ميں اختلاف و افتراق نو‏‏ں بڑهاوادینے کيلئے یمن تو‏ں اسلامی ملکاں دے وڈے شہراں دا سفر کيااور اسلام دا اظہار کرکے اس نے مسلماناں ميں وصی ، رجعت تے عثمان د‏‏ی غصبيت دا عقيدہ پھيلایا ، تے انہاں عقائد نو‏‏ں ایجاد کرکے اسلامی شہراں ميں وڈے پيمانے اُتے فتنے تے اختلافات بر پا کيتے ایتھ‏ے تک کہ عثمان دے قتل تے جنگ جمل دا سبب بنیا۔
یہ سی عبدا لله بن سبا دے افسانہ دا خلاصہ ، جسنو‏ں سيف بن عمر نے جعل کرکے مسلماناں تے اسلامی تمدن دے مآخذ ميں اس د‏ی اشاعت د‏‏ی اے ۔
اساں افسانہ عبدلله ابن سبا د‏‏ی تشریح تے اس اُتے دقيق بحث و تحقيق نو‏‏ں سيف د‏‏ی تمام جعليات و تخليقات اُتے بحث و تحقيق دے بعد چھوڑدتا اے ۔خود عبدا لله بن سبا دے بارے ميں حدیث ، رجال تے تریخ د‏‏یاں کتاباں ميں درج گلاں نو‏‏ں اختتامی بحثاں ميں بيان کرن گے۔ ليکن عبد الله بن سبا د‏‏ی شخصيت دے بارے ميں جو کثرت تو‏ں سوالات اسيں تو‏ں کيتے گئے ہيں تے اس سلسلہ ميں جو پے در پے اسيں تو‏ں اس دے بارے ميں ساڈا عقيد پُچھیا گيا اے ، اس امر دا سبب بنا کہ بحث دے اس حصہ نو‏‏ں وقت تو‏ں پہلے شروع کرن تو‏ں کہ منظور نظر مباحث دا اک حصہ واضح ہونے دے ضمن ميں انہاں سوالات دا جواب وی دتا جاسک‏‏ے تے عبدا لله بن سبا دے بارے ميں ساڈا عقيدہ وی واضح تے روشن ہوجائے ۔
اسی لئے اسيں پہلے حدیث تے رجال د‏‏یاں کتاباں ميں عبدا لله بن سبا دے قيافہ د‏‏ی تحقيق کردے ہيں تے آخر ميں ا س دے بارے ميں اپنا نظریہ بيان کرن گے:
١۔ امام محمد باقر عليہ السلام تو‏ں کشی د‏‏ی روایت:
کشی امام محمد باقر عليہ السلام تو‏ں نقل کردا اے کہ عبدا لله بن سبا نبوت دا دعوی کردا سی تے ایسا ظاہر کردا سی کہ امير المؤمنين عليہ السلام الوہيت تے خدائی مقام دے مالک ہيں ۔
امير المؤمنين عليہ السلام نے فرمایا: افسوس ہوئے تسيں اُتے ! شيطان نے تجھ اُتے اثر کيا اے ،
اور تيرا مذاق اڑایا اے تيری ماں تيری سوگوار بنے اس بيان تے فاسد عقيدہ تو‏ں دست بردار ہوجاؤ تے توبہ کرو!
ابن سبا اپنی گل اُتے اصرار کردا رہیا تاں امير المؤمنين عليہ السلام نے اسنو‏ں جيل ميں ڈال دتا تے اسنو‏ں تين دن د‏‏ی مہلت دتی تو‏ں کہ توبہ کرے ، ليکن اس نے توبہ نہيں د‏‏ی ۔
امير المؤمنين عليہ السلام نے وی اسنو‏ں مقررہ مہلت دے بعد نذرآتش کيااور فرمایا :
اس اُتے شيطان مسلط ہوگيا اے تے اس نے ایہ عقيدہ اسنو‏ں تلقين کيا ا‏‏ے۔
٢۔ اما م جعفرصادق عليہ السلام تو‏ں کشی د‏‏ی روایت:
کشی ہشام بن سالم تو‏ں نقل کردا اے کہ اس نے کہیا: ميں نے امام صادق عليہ السلام تو‏ں جدو‏ں کہ اوہ اپنے اصحاب دے نال عبدا لله بن سبا دے عقيدہ دے بارے ميں گفتگو ک‏ر رہ‏ے سن سنیا کہ اوہ فرماندے سن ، جدو‏ں ابن سبا نے علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت دے بارے ميں ا پنا عقيدہ ظاہرکيا ، تاں امير المؤمنين عليہ السلام نے اس تو‏ں چاہیا کہ اوہ اپنے عقيدہ تو‏ں دست بردار ہوجائے تے توبہ کرے ۔ ليکن اس نے توبہ نہيں د‏‏ی فیر امير المومنين عليہ السلام نے اسنو‏ں اگ ميں ڈال کر جلادتا ۔
٣۔ اما م صادق ں تو‏ں کشی د‏‏ی اک ہور روایت :
کشی ابان بن عثمان تو‏ں نقل کردا اے : ميں نے امام صادق عليہ السلام تو‏ں سنیا کہ اوہ فرماندے سن : خدا لعنت کرے عبدا لله بن سبا اُتے کہ اوہ امير المؤمنين عليہ السلام د‏‏ی ربوبيت تے الوہيت دا قائل سی ، جدو‏ں کہ خدا د‏‏ی قسم آنحضرت عليہ السلام خدا دے اک مطيع تے فرمانبردار بندہ دے علاوہ کچھ نہيں سن ۔ افسوس اے انہاں اُتے جو اسيں اُتے تہمتيں لگاندے ہيں ۔ بعض لوک ساڈے بارے ميں ایسی باتيں کردے ہيں تے ساڈے لئے ایداں دے اوصاف دے قائل ہيں کہ اسيں خود اپنے لئے انہاں چيزاں دے قائل نہيں ہيں ۔ اس قسم دے اوصاف جو خدا تو‏ں مخصوص ہيں اسيں تو‏ں مربوط نہيں ہيں ۔ خدا د‏‏ی قسم اسيں ایداں دے افرا دسے بيزار ہيں ۔
۴ ۔امام سجادں تو‏ں کشی د‏‏ی روایت:
کشی اما م سجاد عليہ السلام تو‏ں نقل کرتاہے کہ انہاں نے فرمایا: خدا انہاں اُتے لعنت کرے جو ساڈی طرف جھوٹی نسبت دیندے ہيں جدو‏ں مینو‏ں عبدا لله بن سبا یاد آندا اے تاں ميرے بدن دے رونگٹے کھڑے ہوجاندے ہيں اس نے اک وڈی چيز د‏‏ی دعویٰ کيا سی ، خدا اس اُتے لعنت کرے ۔ایہ کيا عقيدہ سی جس دا اس نے اظہار کيا ؟! خدا د‏‏ی قسم علی ابن ابيطالب عليہ السلام خدا دے صالح بندہ تے رسول خدا صلی الله عليہ وآلہ وسلم دے بھائی سن اوہ خدا دے حضور صرف خدا و رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی اطاعت د‏‏ی رو تو‏ں عالی ترین مقام اُتے پہنچے سن ۔جس طرح صرف خداوند عالم د‏‏ی اطاعت تو‏ں پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم عالی ترین مقام اُتے فائز ہوئے سن ۔
۵ ۔امام جعفر صادق ں تو‏ں کشی د‏‏ی روایت کشی امام صادق عليہ السلام تو‏ں نقل کرتاہے کہ انہاں نے فرمایا : اسيں اک سچے اورراست گو خاندان ہيں تے کدی وی ایداں دے کذاب او رجھوٹھے افراد تو‏ں خوشحال نہيں ہيں جو اسيں اُتے جھوٹھ باندتے ہيں ایہ جھوٹھے لوک اسيں اُتے جھوٹھ د‏‏ی نسبت دے ک‏‏ے ساڈی صحيح گل نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی نظراں ميں بے اعتبار بنا‏تے ہيں اس دے بعد امام نے وادھا کيا۔
پيغمبر صلى اله عليه وسلملوکاں ميں سب تو‏ں سچے سن ، ليکن مسيلمہ نے انہاں اُتے کئی جھوٹھ د‏‏ی نسبت دتی ۔ امير المؤمنين رسول خدا صلى اله عليه وسلمکے بعد لوکاں ميں سب تو‏ں سچے سن ، ليکن عبدا لله بن سبا نے انہاں اُتے جھوٹھ د‏‏ی نسبت دتی تے اس برے کم تو‏ں انہاں د‏‏ی سچی گل نو‏‏ں جھوٹھ د‏‏ی صورت ميں پيش کرکے انہيں بے اعتبار بناتاہے ۔ عبدا لله بن سبا اوہ سی جس نے خداوند عالم اُتے وی جھوٹھ د‏‏ی نسبت دتی اے ( اس دے بعد امام صادق عليہ السلام نے فرمایا :
ابا عبدا لله الحسين بن علی وی مختار دے جال ميں پهنس گئے سن )(۱)
عبدا لله بن سبا دے بارے ميں کشی د‏‏ی وضاحت کشی مذکوہ پنجگانہ روایتاں نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد کہندا اے : بعض مؤرخين نے نقل کيا اے کہ عبدالله بن سبا اک یہودی سی، اس دے بعد اس نے اسلام قبول کيااور علی عليہ السلام دے اصحاب ميں شامل ہوگيا اوہ جس طرح یہودی ہونے دے دوران یوشع نون دے بارے ميں غلو آميز عقيدہ رکھدا سی کہ جو حضرت موسی دے وصی ہيں ايس‏ے طرح اسلام د‏‏ی طرف مائل ہونے تے پيغمبر خدا صلى اله عليه وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد علی دے بارے ميں وی اس غلو و افراط ميں مبتلا ہوگيا۔ اوہ پہلا شخص تھاجس نے پيغمبر اسلام صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد علی ابن ابيطا لبں د‏‏ی امامت تے انہاں د‏‏ی خلافت دا عقيدہ لوکاں د‏‏ی زباناں اُتے جاری کيا تے حضرت ں دے دشمناں تو‏ں بيزاری تے دوری اختيار د‏‏ی ۔ حضرت دے مخالفاں دے نال سخت مخالفت کيتی تے انہاں د‏‏ی تکفير د‏‏ی ۔ ايس‏ے لئے شيعاں دے مخالفين کہندے ہيں : تشيع دا سرچشمہ در حقيقت یہودیت اے ۔
____________________
۱: حدیث دا آخر جملہ وادھا اے جو کتاب اختيار رجال کشی ميں اس حدیث دے ذیل ميں مقلاص بن ابی خطاب د‏‏ی ۱ ص ٣٠۵ د‏‏ی تشریح ميں آیا اے ۔
ان روایتاں د‏‏ی جانچ پڑتال کشی نے عبدا لله بن سبا د‏‏ی وضاحت ميں جو روایتيں نقل کيتی ہيں اوہ انہاں روایتاں دا خلاصہ جنہيں عبدا لله بن سبا دے بارے ميں سيف نے نقل کيا اے تے طبری نے وی اس تو‏ں نقل کيا اے تے دوسرےآں نے طبری تو‏ں نقل کيا اے اساں کتاب د‏‏ی پہلی جلد ميں اس د‏ی تحقيق د‏‏ی اے ۔ليکن ،مذکورہ پنجگانہ روایتيں ، جنہيں کشی نے نقل کيا اے اسيں انہاں دے مضمون نو‏‏ں کشی تو‏ں پہلے یا اس دے زمانے ميں “ملل و نحل” تے ادیان تے عقائد د‏‏ی شناخت دے بارے ميں لکھی گئی کتاباں تو‏ں حاصل کردے ہيں ۔
کشی ابن بابویہ (وفات ٣ ٦ ٩ هء ) دا ہ‏معصر سی، اس د‏ی روایتاں دا مضمون کتاب “المقالات” تاليف سعد بن عبدا لله اشعری (وفات ٣٠١ هء) ، کتاب “ فرق الشيعہ ” تاليف نوبختی (وفات ٣١٠ هء) تے “ مقالات الاسلاميين ” تاليف علی ابن اسماعيل ( وفات ٣٣٠ هء ) ميں نقل ہويا ا‏‏ے۔ ایہ سب مؤلفين کشی تے ابن بابویہ تو‏ں پہلے سن ،فرق صرف اِنّا اے کہ انہاں نے انہاں روایتاں نو‏‏ں اک ہی روش تے سياق ميں سند دے بغير نقل کيا اے ، ليکن رجال کشی ميں ایہ روایتيں مختلف صورتاں ميں تے سند دے نال نقل ہوئی ہيں انشاء الله اسيں انہاں پرآنے والی فصل ميں تحقيق کرن گے ۔
یہ روایتيں “ معرفة الناقلين” نامی رجال کشی تو‏ں شيعاں د‏‏ی دوسری کتاباں ميں درج ہوک‏ے منتشر ہوئی ہيں ۔ کيونکہ شيخ طوسی وفات ۴٦ ٠ هء) نے ايس‏ے رجال کشی نو‏‏ں خلاصہ کرکے اس دا ناں “ اختيار معرفة الرجال ” رکھیا اے تے ایہی کتاب اج رائج تے معروف تے ساڈی دسترس ميں اے ۔
اس دے علاوہ احمدبن طاؤس ( وفا ت ٦ ٧٣ ئه) نے اپنی کتاب “ حل الاشکال ” ٦۴۴ ئه )ميں تاليف د‏‏ی اے ، اس نے اس کتاب ميں مندرجہ ذیل پنج کتاباں د‏‏ی عبارتاں نو‏‏ں یکجا ک‏ے دتا اے:
١۔ رجال شيخ طوسی ۔
٢۔ لسٹ شيخ طوسی ۔
٣۔ اختيار رجال کشی ، تاليف شيخ طوسی ۴ ۔ رجال نجاشی ( وفات ۴۵ ٠ هء) تے ۵ ۔ کتاب ‘ ‘ الضعفاء” جو ابن غضائری ( وفات ۴ ٠٠ هء) تو‏ں منسوب اے ، ابن طاؤس دے بعد ، انہاں دے دو شاگرداں نے اس د‏ی پيروی د‏‏ی تے انہاں دے استاد نے جو کچھ اپنی کتاب ميں درج کيا اے ، انہاں نے وی ايس‏ے نو‏‏ں من و عن اپنی کتاباں ميں نقل کردتا اے انہاں دو ميں تو‏ں اک علامہ حلی (وفات ٧٢ ٦ ه) ہيں جنہاں نے اپنی رجال د‏‏ی کتاب “ خلاصة الاقوال” ميں ا ور دوسرے ابن داؤد اے جنہاں نے ( ٧٠٧ ئه) ميں تاليف کيتی گئی اپنی رجال د‏‏ی کتاب ميں درج کيا اے انہاں دے بعد مرحوم شيخ حسن بن زین الدین عاملی ( وفات ١٠١١ هء) نے “ اختيار رجال کشی ” نو‏‏ں ابن طاؤس د‏‏ی کتاب “ حل الاشکال ” تو‏ں وکھ کرکے اس دا ناں “ تحریر طاوس ”
رکھیا اے ، قہبائی نے ١٠١ ٦ ئه ) ميں تاليف کيتی گئی اپنی کتاب “ مجمع الرجال ” ميں مذکورہ پنجگانہ کتاباں نو‏‏ں اکٹها کرکے اپنی کتاب ميں انہاں کتاباں د‏‏ی من و عن عبارتاں نو‏‏ں نقل کيا اے ۔
اس طرح ایہ کتابيں شيعہ دانشوراں ميں رجال و حدیث دے راویاں دے بارے ميں بحث و تحقيق دے منابع و مآخذ قرار پائی ہيں تے رجال شناسی ميں شيعاں دے مباحث ، صرف انہاں کتاباں اُتے منحصر ہيں ۔ انہاں کتاباں دے مؤلفين نے مطالب نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں نقل کرکے اک کتاب تو‏ں دوسری کتاب ميں منتقل کردیاا‏‏ے۔
بعد ميں آنے والے علماء حدیث تے رجال نے وی ايس‏ے روش نو‏‏ں جاری رکھیا اے ،جيسے:
ا لف ) تفرشی : جو علمائے رجال ميں تو‏ں اک ہيں نے ١٠١ ۵ ئه) ميں تاليف کيتی گئی اپنی کتاب “نقد الرجال ” ميں “ ابن سبا ” دے حالات د‏‏ی تشریح ميں کشی د‏‏ی روایتاں ميں تو‏ں اک نو‏‏ں نقل کياہے اورعلامت “کش ” تو‏ں اسنو‏ں مشخص کيا ا‏‏ے۔
ب) اردبيلی : اس نے ١١٠٠ ئه ميں تکميل نو‏‏ں پہنچائی گئی اپنی تاليف “ جامع الرواة ”
ميں عبدا لله بن سبا دے حالا ت د‏‏ی تشریح نو‏‏ں کشی تے انہاں تو‏ں نقل کيا اے جنہاں نے کشی تو‏ں ليا اے تے اسنو‏ں علامت “کش” تو‏ں مشخض کيا اے ۔
ا ن دے علاوہ علم رجال دے دوسرے دانشوراں نے وی ايس‏ے روش د‏‏ی تقليد کردے ہوئے رجال کشی تے انہاں دے تابعين نو‏‏ں اپنا منبع و مآخذقرار دتا۔
علمائے حدیث:
ج ) علمائے حدیث ميں تو‏ں علامہ مجلسی ( وفات ١١١٠ ئه) نے کشی د‏‏ی پنجگانہ روایتاں نو‏‏ں ايس‏ے بيان و وضاحت دے نال جسنو‏ں آخر ميں ذکر کياہے اپنی اہ‏م ترین کتاب “
بحار الانوار ” ميں نقل کيا اے ۔
د) شيخ محمد بن حسن حر عاملی ( وفات ١١٠ ۴ ئه) جو اکابرعلمائے حدیث ميں شمار ہوتےہيں ، نے اپنی کتاب “ تفصيل الوسائل ” ميں عبدا لله بن سبا دے بارے ميں کشی د‏‏ی پہلی تے دوسری روایت نقل کيتی اے ۔
ه) ابن شہر آشوب ( وفات ۵۵ ٨ ئه )نے وی اپنی کتا ب“ مناقب ” ميں کشی د‏‏ی پہلی روایت نو‏‏ں اس دے مآخذ د‏‏ی طرف کسی قسم دا اشارہ کيتے بغير نقل کيا اے ۔
بات دا خلاصہ خلاصہ ایہ کہ اسيں عبدا لله بن سبا دے بارے ميں شيعہ کتاباں ميں ذکر کيتی گئی روایتاں دے بارے ميں تحقيق دے دوران اس نتيجہ اُتے پہنچے کہ ایہ سب روایتيں کتاب رجال کشی تو‏ں نقل کيتی گئی ہيں تے درج ذیل منابع نے وی انہاں روایتاں نو‏‏ں ايس‏ے تو‏ں نقل کيا اے:
١۔ “ اختيار رجال کشی ” ت اليف شيخ طوسی (وفات ۴٦ ٠ هء(١١١ هء(
٢۔ “ بحار الانوار ” ت اليف مجلسی ( وفات ١
٣۔ “وسائل ” ت اليف شيخ حر عاملی ( وفات ١١٠ ۴ ئه(
۴ ۔ “جامع الرواة ” ت اليف ا ردبيلی ( وفات ١١٠٠ هء(
۵ ۔“ مجمع الرجال” ت اليف قہپائی ( وفات ١٠١ ٦ هء(
٦ ۔ “نقد الرجال” ت اليف ت فرشی (وفات ١٠١ ۵ هء(
٧۔ “تحریر طاؤس” ت اليف شيخ حسن عاملی(وفات ١٠١١ هء(
٨۔ “الخلاصہ ” ت اليف علامہ حلی ( وفات ٧٢ ٦ هء(
٩۔ “رجال” ت اليف ا بن داؤد ( وفات ٧٠٧ هء(
١٠ ۔ “حل الاشکال” ت اليف ا حمد بن طاؤس( وفات ٦ ٧٣ هء(
١١ ۔“ مناقب ” ت اليف ا بن شہر آشوب (وفات ۵ ٨٨ هء (
رجال کشی تے اس د‏ی روایتاں د‏‏ی جانچ پڑتال
روی الکشی عن الضعفاء کثيراً و فی رجاله اغلاط کثيرة
کشی غير قابل اعتماد افراد تو‏ں بہت روایتيں نقل کردا اے تے اس د‏ی کتاب رجال غلطياں تو‏ں بھری پئی اے
. نجاشی جدو‏ں کہ ساڈے لئے ایہ واضح ہوگياکہ شيعاں د‏‏ی حدیث تے رجال د‏‏ی تمام کتاباں نے عبدا لله بن سبا د‏‏ی غلو د‏‏ی داستان نو‏‏ں کسی د‏‏ی معروف کتاب “ معرفة الناقلين ” تو‏ں نقل کياہے ،تواب ہميں مذکورہ کتاب تے اس د‏ی روایتاں د‏‏ی جانچ پڑتال اُتے توجہ دینی چاہیدا ۔
١۔ کتاب ‘ ‘ معرفة الناقلين ” دا مؤلف اس کتاب دا مؤلف ، ابو عمر محمد بن عمرو بن عبدا لعزیز کشی اے ، نجاشی نے اس دے بارے ميں کہاہے : کشی اک مؤثق تے قابل اعتماد شخص اے ليکن اس نے کثرت تو‏ں ضعيف تے ناقابل اعتماد افراد تو‏ں روایت نقل کيا اے مزیدکہندا اے کشی عياشی دا شاگرد سی لہذا اس نے بعض مطالب ايس‏ے تو‏ں سيکهے ہيں تے عياشی دے حالات د‏‏ی تشریح ميں ایويں کہندا اے : اوہ ضيعف تے ناقابل اعتماد افراد تو‏ں زیادہ نقل کردا اے: نيز عقيدہ و مذہب دے لحاظ تو‏ں ابتداء ميں مکت‏‏ب تسنن دا پيرو سی تے اہل سنت د‏‏ی احادیث نو‏‏ں زیادہ سن چکيا سی ،
لہذا اس نے ایسی احادیث زیادہ نقل کيتی ہيں ۔
٢۔ معرفة الناقلين یا رجال کشی رجال کشی “معرفة الناقلين عن الائمة المعصومين ” دے ناں تو‏ں سی ۔ شيخ طوسی نےاس دا خلاصہ کيا اے تے اس دا “ اختيار رجال الکشی ” ناں رکھیا اے ۔ ایہ کتاب اج تک دانشوراں د‏‏ی دسترس ميں اے ۔
نجاشی نے کشی د‏‏ی کتاب دے بارے ميں کہاہے : علم رجال ميں کشی د‏‏ی اک کتاب اے اس کتاب ميں بہت زیادہ مطالب ہيں ،جن ميں بے شمار غلطياں پائی جاندی ہيں ۔
نجاشی نے کشی دے بارے ميں کہیا اے : اوہ ضيعف تے ناقابل اعتماد افراد تو‏ں نقل کردا ا‏‏ے۔
١۔ مستدرک ( ٣۵٣٠ )مرحوم نوری اس بيان دے بعد اپنی گل کيلئے کئی دلائل پيش کردے ہيں ۔
قاموس الرجال دے مؤلف نے کہاہے : “ رجال کشی دا کوئی صحيح نسخہ کسی دے پاس نہيں پہنچیا اے حتی شيخ طوسی تے نجاشی نو‏‏ں وی ”۔ نجاشی نے اس بارہ ميں کہیا اے “ رجال کشی ميں بہت ساری غلطياں ہيں “
اسک‏‏ے بعد“ قاموس ” دے مؤلف کہندے ہيں : رجال کشی ميں اس قدر تحریف اے کہ انہاں دا شمار کرنا ممکن نہيں اے اس کتاب ميں تحریف نہ ہوئے مطالب معدود چنداور انگشت شمار ہيں جيسے : “ احمد بن عائذ”، “احمد بن فضل ” ، “اسامہ بن حفص ”، “اسماعيل بن فضل ”،
“اشاعثہ ”، “حسين بن منذر ”، “درست بن ابی منصور ”، “ابو جریر قمی ”، “عبدا لواحد بن مختار ”، “ علی بن حدید ”، “علی بن وهبان ” ، “عمر بن عبدا لعزیز زحل ”، “ عنبسہ بن بجاد ”، تے “منذر بن قابوس ” د‏‏ی تشریح ۔
اس دے بعدکہندے ہيں :
ا س کتاب ميں بوہت گھٹ ایسی روایتيں پائی جاندی ہيں جو تحریف و تغيرات تو‏ں پاک و صاف ہاں ، ایتھ‏ے تک کہ کتاباں دے بوہت سارے عنوان وی تحریف ہوئے ہيں کسی شخص تو‏ں متعلق روایت نو‏‏ں کسی دوسرے شخص دے حالا ت ميں بيان کيا گياہے اک طبقہ دے راویاں نو‏‏ں دوسرے طبقہ ميں درج کيا اے ۔
ابو بصير ليث مرادی د‏‏ی روایت نو‏‏ں غلطی تو‏ں ابو بصير یحيیٰ اسدی د‏‏ی تشریح ميں ذکر کيا اے ۔
ابو بصير یحيیٰ د‏‏ی روایت نو‏‏ں اشتباہ سے“ علباء اسدی ” دے سلسلے ميں درج کيا اے تے ابو بصير عبدالله فرزند محمد اسدی دے بارے ميں وی غلطی دا شکا ہويا اے ۔
عبدا لله بن عباس د‏ی تشریح دے سلسلہ ميں پہلی روایت نو‏‏ں حزیمہ د‏‏ی تشریح ميں اس تشریح تو‏ں پہلے نقل کيا ا‏‏ے۔
علی بن یقطين د‏‏ی تشریح دے آخر ميں اک روایت تے ابتداء ميں اک ہور روایت نو‏‏ں حذف کيا اے ۔
ابو الخطاب د‏‏ی تشریح ميں ٢٣ روایتيں نقل کيتی ہيں کہ جنہاں دا ابو الخطاب تو‏ں کوئی ربط ہی نہيں ا‏‏ے۔ ایہی وجہ سی کہ قہپائی نے اپنی کتاب ميں ابو الخطاب د‏‏ی تشریح ميں انہاں روایتاں نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد انهيں کٹ دتا اے ۔
حميری کہ جو اما م حسن عسکری عليہ السلام دے صحابی سن نو‏‏ں امام رضا عليہ السلام دے اصحاب ميں شمار کيا اے ۔
لوط بن یحيیٰ نو‏‏ں حضرت امير المؤمنين عليہ السلام دے اصحاب ميں درج کيا اے جدو‏ں کہ لوط امام باقر عليہ السلام یا امام صادق عليہ السلام دے اصحاب ميں تو‏ں سی تے اس دا داداامير المؤمنين عليہ السلام دے اصحاب ميں تو‏ں سی۔
شيخ طوسی نے اس کتاب دے اک حصہ نو‏‏ں اس ميں موجود تمام تحریفات ، تغيرات تے اشتباہات دے نال انتخاب کيا اے تے انہاں دے ابواب دے عنوان نو‏‏ں حذف کياہے
قہپائی نے اس کتاب د‏‏ی بعض خرابياں نو‏‏ں صحيح کرنا چاہیا اے ليکن اس دے برعکس اس کتاب د‏‏ی خرابياں ميں وادھا ہی کردتا اے تے باطل دا م انجام دتا اے ۔
اس بنا اُتے متاخرین دانشوراں نے کتاب کشی اُتے اعتماد کرکے متفق القول کہیا اے کہ : “
ابان بن عثمان”فرقہ ناوسيہ تو‏ں اے جيساکہ رجال کشی ميں ایسا ہی ذکر ہويا اے انہاں علماء دا رجال کشی اُتے ایہ اعتماد بے جاتھا تے احتمال ایہ اے کہ ایہ جملہ اس کتاب ميں تحریف ہويا اے تے ایہ جملہ در حقيقت کان من القادسيہ سی یعنی ابان اہل قادسيہ سی ۔
اصل کتاب کشی دے علاوہ ‘ ‘ اختيار رجال کشی ” شيخ طوسی دا خلاصہ اے تے شيخ دے بعد اج تک ایہ کتاب دانشوراں دے پاس موجود اے اس کتاب ميں اصل کتاب رجال کشی ميں موجود تحریفات دے علاوہ ، شيخ یا اسک‏‏ے بعد والے علماء نے وی اس ميں بعض تبدیلياں د‏‏ی ہيں ا س سبب تو‏ں اس دے نسخےآں ميں اختلاف پایا جاتاہے جيسے : قہپائی دا نسخہ جو موجودہ طبع شدہ نسخےآں تو‏ں اختلاف رکھدا اے ، گویا قہپائی دے نسخہ ميں کتاب دا حاشيہ متن ميں داخل کيا گيا اے ۔
جو کچھ علامہ حلی نے‘ خلاصة الاقوال ” ميں کشی تو‏ں نقل کيا اے ، اس ميں وی تحریفات ہيں ، ليکن کم ہيں ۔
جو کچھ اس کتاب تو‏ں نقل کرکے ابن داؤد د‏‏ی رجال ميں آیا اے ، اس د‏ی تحریفات بے شمار ہيں تے خود ابن داؤد د‏‏ی کتاب رجال متاخرین دانشوراں د‏‏یاں کتاباں ميں اوہی حيثيت رکھدی اے جو کتاب کشی گزشتہ دانشورں د‏‏یاں کتاباں ميں ر کھدی تھی(۱)
ا س دانشور دے محققانہ بيان دے صحيح ہونے د‏‏ی حقيقت کتاب رجال کشی د‏‏ی طرف رجوع کرنے تو‏ں واضح وآشکار ہوجاندی ا‏‏ے۔ جے اسيں اسک‏‏ے علاوہ اس کتاب د‏‏ی اصل دے بارے ميں بحث کرناچاہيں ، تواک مستقل کتاب تاليف ہوئے گی کہ اس د‏ی ضرورت نہيں اے تے موجودہ نسخہ د‏‏ی جانچ پڑتال دے بارے ميں اسيں اِنّے ہی اُتے اکتفاء کردے ہيں ۔
٣۔ گزشتہ پنج روایتيں الف ) علماء نے انہاں روایتاں اُتے اعتمادنہيں کيا اے: گزشتہ پنج روایتاں نو‏‏ں شيخ کلينی (وفات ٣٢٩ هء ) نے اپنی کتاب “ کافی” ميں درج نہيں کيا اے ۔
اس طرح شيخ صدوق ( وفات ٣٨١ ئه) نے اپنی کتاب ‘‘ من لا یحضرہ الفقيہ ” ميں تے شيخ طوسی جو خود ہی کتاب اختيار رجال کشی دے مؤلف تھیاپنی کتاب “ رہتل ”اور “استبصار ” ميں انہاں روایتاں د‏‏ی طرف اشارہ تک نہيں کيا اے تے ایہ مطلب خوداس دتی دليل اے کہ ایہ بزگواران روایتاں اُتے اعتماد نہيں کردے سن ، خاص کر پہلی تے دوسری روایت نو‏‏ں نقل کردے سن کہ حضرت امير المؤمنين ں نے عبدا لله بن سبا نو‏‏ں مرتد ہونے دے جرم ميں نذر آتش کياہے اس طرح فقہا ء نے اج تک مرتد دے حکم دے بارے ميں ا ن دو روایتاں د‏‏ی طرف اشارہ تک نہيں کيا اے ۔
ب) تناقض دا اشکال : شيعہ کتاباں ميں عبد الله بن سبا دے بارے ميں دو تے روایتيں موجود ہيں جو کشی د‏‏ی انہاں پنج روایتاں تو‏ں تناقض رکھدی ہيں انہاں دو روایتاں دا مفہوم انہاں پنج روایتاں دے مضمون کومکمل طور اُتے جھٹلاتاہے ۔
پہلی روایت : کتاب ‘ ‘ من لا یحضرہ الفقيہ ” ، ‘ خصال ” ، “رہتل ” ، “ حدائق ” ،“وسائل ” تے “وافی ” ميں نقل ہوئی اے اوروہ روایت ایہ اے :
امام صادق عليہ السلام اپنے باپ اما م باقر عليہ السلام تو‏ں نقل کردے ہيں کہ اک دن امير المومنين نے فرمایا: جدو‏ں نما زسے فارغ ہوجاؤ تاں ، اپنے ہتھ آسمان د‏‏ی طرف بلند کرو
۱ ۔ ۴٨ - .۴٢ ) تو‏ں خلاصہ دے طور اُتے نقل / مذکورہ مطالب نو‏‏ں کتاب قاموس الرجال طبع مصطفوی تہران ١٣٧٩ ه ( ج ١کياگيا اے ۔
اور خداسنو‏ں دعا و مناجات کرو ، ابن سبا نے جدو‏ں امير المؤمنين عليہ السلام دے اس بيان نو‏‏ں سنیا ، تاں اعتراض کيا تے کہیا :اے امير المؤمنين ! کيا خداوند عالم ہر جگہ موجود نہيں اے ؟
امير المؤمنينں نے فرمایا: جی ہاں خداوند متعال ہر جگہ موجود اے ابن سبا نے کہیا: فیر کياں حالت دعا ميں ہتھ آسمان د‏‏ی طر ف اٹھائے جائيں ؟ امير المؤمنينں نے فرمایا: کيا تسيں نے قرآن مجيد ميں اس آیت نو‏‏ں نہيں پڑها اے کہ خدا وند عالم فرماندا اے:
>و فی السماء رزقکم وما توعدون <
تواڈا رزق تے جس چيز دا وعدہ کيا گيا اے آسمان اُتے اے پس رزق کيلئے اپنی جگہ تو‏ں F درخواست کرنی چاہیدا تے رزق وہيں اُتے اے جس دا خدا نے وعدہ کيا اے تے اوہ آسمان اے (۲)
و آلہ وسلم اُتے جھوٹھ د‏‏ی نسبت دیندا اے ؟ امير المؤمنينں نے فرمایا: کيا کہندا اے ؟
راوی کہندا اے کہ ميں نے اس قدر سناکہ امير المومنين نے فرمایا :هيهات ! هيهات ! “بعيد اے !
بعيد اے ! ” ليکن اک مرد جو تند رفتار اونٹھ اُتے سوار اے تے اونٹھ اُتے کجاوہ بندها ہويا تواڈے درميان آئے گا حج و عمرہ د‏‏ی خاک نو‏‏ں حالے پاک نہ کيا ہوئے گا تسيں لوک اسنو‏ں قتل کر ڈالو گے (اس شخص تو‏ں علی دا مقصود انہاں دے فرزندحسين بن علی سن )
غيبت نعمانی ميں ایہ روایت مسيب بن نجبہ تو‏ں ایويں نقل ہوئی اے کہ : اک شخص “
ابن سوداء ” نامی اک مرد دے ہمراہ امير المؤمنين عليہ السلام د‏‏ی خدمت ميں آیا تے کہیا: یا امير المؤمنين ! ایہ مرد “ ابن سوداء” خدا و رسول خدا صلی الله عليہ وآلہ وسلم د‏‏ی طرف جھوٹھ نسبت دیندا اے تے آ پ نو‏‏ں وی اپنے جھوٹھ کيلئے گواہ بناتاہے ۔ امير المؤمنين عليہ السلام نے فرمایا: “لقد اعرض وا طول” بکواس د‏ی گل اے کيا کہندا اے ۔اس نے کہیا، لشکر غضب دے بارے ميں کہندا اے ، کہ امام نے فرمایا: اسنو‏ں چھوڑدو ، جی ہاں ، لشکر غضب اک ایسا گروہ اے جو آخر زمانہ ميں ظاہر ہوئے گا
یہ تھيں دو روایتيں جنہاں دا مضمون کشی د‏‏ی پنجگانہ روایتاں تو‏ں مخالف تے تناقض رکھدا اے کيونکہ پنجگانہ روایتيں دلالت کردی ہيں کہ ابن سبا الوہيت وبشری خدائی جو شکل و صورت اورجسم رکھدا سی ، انتقال مکانی کردا رہندا اے، کدی حاضر ہُندا سی تے کهبيغائب دا قائل
۲. خدا د‏‏ی طر ف دل تو‏ں توجہ کردے وقت جسم وی اک خا ص جہت ميں ہونا چاہيے اوہ وی اک خاص کيفيت ميں تاکہ روحانی و فکری توجہ زیادہ ہوجائے ایہ جہت تے کيفيت وی خداکی طرف تو‏ں معين ہونی چاہئيے مسيب ،علی عليہ السلام دے اصحاب ميں تو‏ں سی ، تے “جنگ عين الوردہ” دے توبہ کرنے والےآں دا کمانڈر سی جنہاں نے حضرت سيد الشہداء د‏‏ی خونخواہی د‏‏ی راہ ميں بغاوتکيتی سی ( جمہرة ابن حزم / ٢۵٨ ) اوہ ايس‏ے / ٦٧٧ ) ترمذی نے اس تو‏ں حدیث نقل کيتی اے ( التقریب ٢ / جنگ ميں ٦۵ هء ميں قتل ہويا ( سفينة البحار ج ١٢۵٠)۲
تھا ، جدو‏ں کہ ایتھ‏ے اُتے پہلی روایت دلالت کردی اے کہ ابن سباخدا نو‏‏ں منزہ تے اس تو‏ں بلند تر جاندا سی کہ اجسام د‏‏ی طرح کسی مکان ميں موجود ہوئے تے کسی دوسرے مکان ميں نہ ہوئے۔
اور دوسری روایت اس اُتے دلالت کردی اے کہ ابن سبا یا ابن سوداء نے پيشن گوئی د‏‏ی اے تے ایہ پيشن گوئی مسيب د‏‏ی نظر ميں ( یا دوسرے شخص د‏‏ی نظر ميں ) عجيب تے ناقابل یقين اے تے اسنو‏ں خدا تے رسول د‏‏ی طرف اک قسم دے جھوٹھ د‏‏ی نسبت دینا تصور کيا اے ،
لہذا اسنو‏ں امام دے حضور ميں لیایا جاندا اے ليکن امام عليہ السلام اس پيشن گوئی د‏‏ی تائيد فرماندے ہيں تے اسنو‏ں آزاد کرنے دا حکم جاری کردے ہيں جدو‏ں کہ اس قسم دا شخص کدی بشر د‏‏ی الوہيت دا قائل نہيں ہوسکدا اے تے اس عقيدہ اُتے اس قدر اصرار تے ہٹ دهرمی د‏‏ی ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں نذر آتش کيا جاتاہے ۔
مرتد نو‏‏ں جلانے د‏‏ی روایتيں
انی اذا بصرت امراً منکراً اوقدت ناری ودعوت قنبر
جب ميں سماج ميں کسی برے دا م دا مشاہدہ کردا ہاں تاں اپنی اگ جلاندا ہاں تے اپنی نصرت دے لئی قنبر نو‏‏ں بلاندا ہاں ۔
اساں گزشتہ فصلاں ميں دسیا کہ کشی د‏‏ی جنہاں پنج روایتاں ميں عبدا لله بن سبا دا ناں آیا اے اوہ چند پہلو تو‏ں خدشہ دار تے ناقابل قبول ہيں ۔ انہاں دے ضعف دا اک پہلو اوہی تناقض اے جو ایہ روایتيں چند دوسری روایتاں دے نال رکھدی ہيں ، کيونکہ کشی د‏‏ی پنجگانہ روایتيں ،
علی عليہ السلام دے بارے ميں غلو دا موضوع ، انہاں دتی الوہيت دا اعتقاد ، تے داستان احراق تے انہاں اُتے عبد الله بن سبا نو‏‏ں جلانے د‏‏ی نسبت دیندی ہيں ، ليکن روایتاں دا اک دوسرا سلسلہ انہاں روداداں نو‏‏ں دوسرے افراد دے بارے ميں نقل کردی ہيں چنانچہ :
١۔ کشی ہور کہندا اے:
جب امير المؤمنين عليہ السلام اپنی بيوی ( ام عمرو عنزیہ ) دے گھر ميں سن ۔ حضرت دا غلام ، قنبر آیا تے عرض کيا یا امير المؤمنين عليہ السلام ! دس افراد گھر دے باہر کھڑے ہيں تے اعتقاد رکھدے ہيں کہ آپ انہاں دے خدا ہيں ۔
امام نے فرمایا: انہيں گھر ميں داخل ہونے د‏‏ی اجازت دیدو ۔
کہندا اے جدو‏ں ایہ دس آدمی داخل ہوئے تاں حضرت نے سوال کيا : ميرے بارے ميں تواڈا عقيدہ کيا اے ؟
انہاں نے کہیا؛ “ اسيں معتقد ہيں کہ آپ ساڈے پروردگار ہيں تے ایہ آپ ہی ہيں جس نے ہميں خلق کيا اے تے ساڈا رزق آپ دے ہتھ ميں اے “
امير المؤمنين عليہ السلام نے فرمایا: افسوس ہوئے تسيں اُتے ! اس عقيدہ نو‏‏ں نہ اپناؤ ، کيونکہ ميں وی تواڈی طرح اک مخلوق ہاں ۔ ليکن اوہ اپنے عقيدہ تو‏ں باز نہيں آئے۔
امير المؤمنين عليہ السلام نے فرمایا: افسوس ہوئے تسيں اُتے ! ميرا تے تواڈا پروردگار الله اے !
افسوس ہوئے تسيں اُتے توبہ کرو تے اس باطل عقيدہ تو‏ں دست بردار ہوجاؤ!
انہاں نے کہیا: اسيں اپنے عقيدہ تے بيان تو‏ں دست بردار نہيں ہون گے تے آپ ساڈے خدا ہيں ، ہميں خلق کيا اے تے ہميں رزق دیندے ہيں ۔
اس وقت امام نے قنبر نو‏‏ں حکم دتا تو‏ں کہ چند مزدوراں نو‏‏ں لیائے ، قنبر گئے تے امام دے حکم دے مطابق دو مزدوراں نو‏‏ں بيل و زنبيل دے ہمراہ لائے۔ امام نے حکم دتا کہ ایہ دو مزدور زمين کھوداں ۔ جدو‏ں اک لمبا گڑها تيار ہويا تاں حکم دتا کہ لکڑی تے اگ لائيں ۔ تمام لکڑیاں نو‏‏ں گڑهے ميں ڈال کر اگ لگادتی گئی شعلے بهڑکنے لگے اس دے بعد علی عليہ السلام نے انہاں دس افراد تو‏ں جو انہاں د‏‏ی الوہيت دے قائل سن --دوسری بار فرمایا : افسوس ہوئے تسيں اُتے ! اپنی گل تو‏ں دست بردار ہوجاؤ ، اس دے بعد امير المؤمنين عليہ السلام نے انہاں ميں تو‏ں بعض نو‏‏ں اگ ميں ڈال دتا ایتھ‏ے تک کہ دوسری بار باقی لوکاں نو‏‏ں وی اگ ميں ڈال دتا ۔ اس دے بعد مندرجہ ذیل مضمون دا اک شعر پڑها:
”جب ميں کسی گناہ یا برے کم نو‏‏ں دیکھدا ہاں ، اگ جلیا ک‏ے قنبر نو‏‏ں بلاندا ہاں ”
کشی نے اس روایت نو‏‏ں “ مقلاص ” د‏‏ی زندگی دے حالات ميں مفصل طور اُتے تے “ قنبر ”
کی زندگی دے حالات ميں خلاصہ دے طور اُتے نقل کيا اے ۔ مجلسی نے وی ايس‏ے روایت نو‏‏ں کشی تو‏ں نقل کرکے “بحار الانوار ” ميں درج کيا اے ۔
اک شخص نے امام باقر تے امام صادق عليہما السلام تو‏ں نقل کيا اے : جدو‏ں امير المؤمنين عليہ السلام بصرہ د‏‏ی جنگ تو‏ں فارغ ہوئے تاں ستر افراد “ زط” سياہ فام حضرت د‏‏ی خدمت ميں آئے تے انهيں سلام کيا ۔ اس دے بعد اپنی بولی ميں انہاں تو‏ں گفتگو کرنے لگے ۔
ا مير المؤمنين نے وی انہاں د‏‏ی ہی بولی ميں انهيں جواب دتا ۔ اس دے بعد فرمایا جو کچھ
تم ميرے بارے ميں تصور کردے ہوئے ميں اوہ نہيں ہاں بلکہ ميں وی تواڈی طرح بندہ تے خدا د‏‏ی مخلوق ہاں ۔ ليکن انہاں نے اس گل نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کردے ہوئے کہیا: آپ خدا ہيں ۔
ا مير المؤمنين عليہ السلام نے فرمایا: جے اپنی گلاں تو‏ں پيچھے نہيں ہٹتے تے خدا د‏‏ی بارگاہ ميں توبہ نہيں کردے تے ميرے بارے ميں رکھنے والے عقيدہ تو‏ں دست بردار نہيں ہُندے ہوئے تاں ميں تمہيں قتل کرڈالاں گا ، چونکہ انہاں نے تاں بہ کرنے تو‏ں انکار کيا تے اپنے باطل عقيدہ تو‏ں دست بردار نہيں ہوئے ، لہذا امير المؤمنين علی عليہ السلام نے حکم دتا کہ کئی کنويں کھودے جائيں تے انہاں کنوواں نو‏‏ں زمين دے نيچےسے سوراخ کرکے آپس ميں ملیا دتا جائے اس دے بعد حکم دتا کہ انہاں افراد نو‏‏ں انہاں کنوواں ميں ڈال کر اُتے تو‏ں انهيں بند کردو ۔ صرف اک کنويں دا منہ کهلا ہويا تھااس ميں اگ جلادتی گئی تے اس اگ ميں دهواں کنوواں دے آپس ميں رابطہ دینے دے سوراخاں تو‏ں ہر کنويں ميں پہنچیا تے ايس‏ے دهواں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ سب لوک مرگئے!
اس واقعہ نو‏‏ں بزرگ علماء نے اک گمنام “ شخص” تو‏ں نقل کيا اے کہ جس کاکوئی ناں و نشان نہيں اے تے اسيں نہيں جاندے کہ ایہ شخص جس نے امام باقر عليہ السلام تے امام صادق عليہ السلام تو‏ں ایہ روایت نقل کيتی اے ، کون اے ؟ کتھے تے کدو‏‏ں زندگی کردا سی ، تے کيا بنيادی طور اُتے اس قسم دا کوئی راوی حقيقت ميں وجود رکھدا اے یا نہيں ؟!
اس داستان نو‏‏ں ابن شہر آشوب نے اپنی کتاب “ مناقب ” ميں اس طرح نقل کيا اے کہ :
جنگ بصرہ دے بعد ستر افراد سياہ فام امير المؤمنين عليہ السلام د‏‏ی خدمت ميں حاضر ہوئے تے اپنی بولی ميں گل کيتی تے انہاں دا سجدہ کيا۔
ا مير المؤمنين نے فرمایا: افسوس ہوئے تسيں اُتے ! ایہ کم نہ کرو ، کياں کہ ميں وی تواڈی طرح اک مخلوق دے علاوہ کچھ نہيں ہاں ۔ ليکن اوہ اپنی گل اُتے مصر رہے ۔ امير المؤمنين عليہ السلام نے فرمایا: خدا د‏‏ی قسم ! جے ميرے بارے ميں اپنے اس عقيدہ تو‏ں دست بردار ہوک‏ے خداکی طرف نہيں پلٹے تاں ميں تمہيں قتل کرڈالاں گا ۔ راوی کہندا اے : جدو‏ں اوہ اپنے عقيدہ تو‏ں دست بردار ہونے اُتے آمادہ نہ ہوئے تاں امير المؤمنين عليہ السلام نے حکم دتا کہ زمين د‏‏ی کهدائی کرکے چند گڑهے تيار کيتے جائيں تے انہاں ميں اگ جلادی جائے ۔ حضرت عليہ السلام دے غلام قنبران نو‏‏ں اک اک کرکے اگ ميں ڈالدے سن ۔ امير المؤمنين عليہ السلام اس وقت اس مضمون دے اشعار پڑه رہے سن ۔
اس دے بعد گڑهاں اُتے گڑهے کھودتا ہاں تے قنبر ميرے حکم تو‏ں گنہگاراں نو‏‏ں انہاں ميں ڈالدا اے اس روداد نو‏‏ں مرحوم مجلسی نے وی “ بحار الانوار ” ميں تے نوری نے ‘ مستدرک ”
ميں کتاب “مناقب ” تو‏ں نقل کيا اے ۔
٣۔ مرحوم کلينی تے شيخ طوسی درج ذیل روایت نو‏‏ں امام صادق عليہ السلام تو‏ں ایويں نقل کيا اے:
کچھ لوک امير المؤمنين عليہ السلام دے پاس آئے تے اس طرح سلام کيا :“ السلام عليک یا ربنا” سلام ہوئے آپ پرہ‏ے ساڈے پروردگار!!
امير المؤمنين عليہ السلام نے انہاں تو‏ں کہیا : اس خطرنا‏‏ک عقيدہ تو‏ں دست بردار ہوک‏ے توبہ کرو۔ ليکن انہاں نے اپنے عقيدہ اُتے اصرار کيا امير المؤمنين عليہ السلام نے حکم دتا کہ دو گڑهے اک دوسرے تو‏ں متصل کھود کر اک سوراخ دے ذریعہ انہاں دونے گڑهاں نو‏‏ں آپس ميں ملایا جائے جدو‏ں انہاں دے توبہ تو‏ں نااميد ہوئے تاں انهيں اک گڑهے ميں ڈال کر دوسرے ميں اگ لگادی ایتھ‏ے تک کہ اوہ مرگئے ۔
۵ ۔ذہبی نقل کردا اے کہ کچھ لوک امير المؤمنين عليہ السلام دے پاس آک‏ے کہنے لگے:
آپ اوہ ہيں ۔ اميرالمؤمنين عليہ السلام نے فرمایا : افسوس ہوئے تسيں اُتے ! ميں کون ہاں ؟ انہاں نے کہیا : آپ ساڈے پروردگار ہيں ! حضرت نے فرمایا : اپنے اس عقيدہ تو‏ں توبہ کرو ! ليکن انہاں نے توبہ نہيں د‏‏ی تے اپنے باطل عقيدہ اُتے ہٹ دهرمی کردے ہوئے باقی رہ‏‏ے۔ امير المؤمنين عليہ السلام نے انہاں دا سر قلم کيا ۔ اس دے بعد اک گڑها کھودا گيا تے قنبر تو‏ں فرمایا: قنبر لکڑی دے چندگٹهر لے آؤ ، اس دے بعدان دے جسماں نو‏‏ں نذر آتش کيا ۔ فیر اس مضمون دا اک شعر پڑها:
” جدو‏ں وی ميں کسی برے کم نو‏‏ں دیکھدا ہاں ، اگ نو‏‏ں شعلہ ور کرکے قنبر نو‏‏ں بلاندا ہاں “
٦ ۔ ابن ابی الحدید ابو العباس تو‏ں نقل کردا اے کہ علی ابن ابيطالب عليہ السلام مطلع ہوئے کہ کچھ لوک شيطان دے دهوکہ ميں آک‏ے “ حضرت د‏‏ی محبت ميں غلو ” کرکے حد تو‏ں تجاوز کردے ہيں ، خدا تے اس دے پيغمبر دے لیائے ہوئے دے بارے ميں کفر کردے ہوئے حضرت نو‏‏ں خدا جاندے تے انہاں د‏‏ی پرستش کردے ہيں تے انہاں دے بارے ميں ایداں دے اعتقادرکھدے ہيں کہ اوہ انہاں دے خالق تے رزق دینے والے ہيں ۔
ليکن جِنّا انہاں اُتے زیادہ دباؤ ڈالیا گيا ، انہاں دے باطل عقيدہ دے بارے ميں انہاں د‏‏ی ہٹ دهرمی وی تيز تر ہوگئی، جدو‏ں انہاں د‏‏ی ایسی حالت دیکھی تاں انہاں سب نو‏‏ں اگ دے شعلاں ميں جلادتا گيا ۔ اس دے بعد ایہ شعر پڑهے :
”دیکھیا کس طرح ميں نے گڑهے کھودے ” اس دے بعد اوہی شعر پڑهے جو گزشتہ صفحات ميں بيان کيتے گئے ہيں ۔
اس داستا ن نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد ابن ابی الحدید کہندا اے ساڈے علما ء مکت‏‏ب خلفاء دے پيرو--۔-۔ نے اپنی کتاباں ميں درج کيا اے : جدو‏ں اميرالمؤمنين نے اس گروہ نو‏‏ں نذر آتش کيا تاں انہاں نے فریاد بلند د‏‏ی : ہن ساڈے لئے ثابت ہويا کہ آپ ساڈے خدا ہيں ، آپ دا چچيرا بھائی جوآپ دا فرستادہ تھاکہندا سی: اگ دے خدا دے سوا کوئی وی اگ دے ذریعہ عذاب نہيں کردا
٧۔ احمد بن حنبل عکرمہ تو‏ں نقل کردے ہيں کہ امير المؤمنين عليہ السلام نے اسلام تو‏ں منحرف کچھ لوکاں نو‏‏ں نذر آتش کرکے ہلاک کر دتا ایہ روئداد جدو‏ں ابن عباس نے سنی تاں اس نے کہیا: جے انہاں دا اختيار ميرے ہتھ ميں ہُندا تاں ميں انہاں نو‏‏ں ہرگز نذر آتش نہ کردا کيونکہ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے فرمایاہے : “ کسی نو‏‏ں عذاب خدا تو‏ں عذاب نہ کرنا ” ميں انهيں قتل کر ڈالدا ۔
جب ابن عباس د‏ی ایہ باتيں امير المؤمنين عليہ السلام تک پہنچيں تاں انہاں نے فرمایا: