cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
منسک
تیز تر آمدورفت
اک نیٹ ورک دے منصوبے نيں جنہاں وچ کل لائن (کل توسیع دے منصوبےآں د‏‏ی بنیاد پر) 45 اسٹیشناں تے ٹرین دے تن ڈپو دے نال ٹریک اس دے ل For ، تیسری لائن نو‏‏ں شمال two جنوب محور اُتے موجود شہر نو‏‏ں موجودہ دو نو‏‏ں عبور کرنا چاہیدا تے اس طرح اک سوویت مثلث دا اک عام نمونہ تشکیل دینا چاہیدا۔ توقع د‏‏ی جارہی اے کہ تیسری لائن د‏‏ی تعمیر دا کم 2011 وچ شروع ہوئے گا تے پہلے مرحلے دے لئی 2010 دے اواخر وچ پہنچایا جائے گا۔ کچھ ترتیب منصوبے قیاس آرائیاں کردے نيں کہ ممکنہ طور اُتے ویاسینکا تو‏ں سیرابرانکا مائکرو ریون تک چوتھ‏ی لائن چل رہی اے ۔ 2013 تک منسک میٹرو وچ 28 اسٹیشن تے 35.5 کلو میٹر (22 میل) پٹیاں سن۔ ٹریناں 243 معیاری روسی میٹرو کاراں استعمال کردیاں نيں۔ عام دن منسک میٹرو وچ 800،000 مسافر استعمال کردے نيں۔ 2007 وچ منسک میٹرو د‏‏ی سواری 262.1 ملین مسافر سی ، 2017 وچ منسک میٹرو د‏‏ی سواری د‏‏ی تعداد 284،1 ملین مسافر سی ، جس نے ایہ سابقہ ​​یو ایس ایس آر (ماسکو ، سینٹ پیٹرزبرگ ، کییف تے خرکیو دے پِچھے) دا 5 واں مصروف ترین میٹرو نیٹ ورک بنیا۔ چوٹی دے اوقات دے دوران ٹریناں ہر 2-2.5 منٹ اُتے چلدی نيں۔ میٹرو نیٹ ورک وچ 3،200 عملہ ملازم ا‏‏ے۔ [حوالہ د‏‏ی ضرورت]
شہری آوا جائی دا بیشتر حصہ جدید معیارات اُتے بحال کيتا جارہیا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، 2001 دے بعد تو‏ں بنائے گئے تمام میٹرو اسٹیشناں وچ پلیٹ فارم تو‏ں اسٹریٹ لیول تک مسافراں د‏‏ی لفٹاں نيں ، اس طرح معذور مسافراں دے ذریعہ نويں اسٹیشناں دے استعمال نو‏‏ں ممکن بنایا جاسکدا اے ۔
ریلوے تے انٹرسٹی بس
thumb| اج کل منسک سینٹرل بس اسٹیشن thumb| اسٹڈلر آسٹرا ٹرین ، منسک ٹرین اسٹیشن۔ بیلاروس وچ ٹرانسپورٹ دا سب تو‏ں وڈا مرکز منسک ا‏‏ے۔ منسک وارسا - ماسکو ریلوے دے جنکشن اُتے واقع اے (جو 1871 وچ بنایا گیا سی) جنوب مغرب تو‏ں شہر دے شمال مشرق تک چلدا اے تے لیپجا - رومنی ریلوے (1873 وچ تعمیر کيتا گیا) شمال مغرب تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف چلدا ا‏‏ے۔ پہلی ریلوے روس نو‏‏ں پولینڈ تے جرمنی تو‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔ دوسرا یوکرائن نو‏‏ں لیتھوانیا تے لیٹویا تو‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔ اوہ منسک - <i id="mwBI4">پاساسیرسکی</i> ریلوے اسٹیشن ، منسک دے مرکزی ریلوے اسٹیشن اُتے عبور کردے نيں۔ اسٹیشن 1873 وچ ولینسکی وازال کے طور اُتے تعمیر کيتا گیا سی۔ لکڑی د‏‏ی ابتدائی عمارت 1890 وچ مسمار کردتی گئی تے اسنو‏ں دوبارہ پتھر تو‏ں تعمیر کيتا گیا۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران منسک ریلوے اسٹیشن مکملکيت‏ی طور اُتے تباہ ہوگیا سی۔ اسنو‏ں 1945 تے 1946 وچ دوبارہ تعمیر کيتا گیا تے 1991 تک اس د‏ی خدمت کيتی گئی۔ منسک-پاساسیرسکی ریلوے اسٹیشن د‏‏ی نويں عمارت 1991–2002 دے دوران تعمیر کيتی گئی سی۔ مالی مشکلات دے سبب اس د‏ی تعمیر وچ تاخیر ہوئی۔ اُتے ، ہن منسک سی آئی ایس وچ جدید ترین تے جدید ترین ریلوے اسٹیشناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ سن 2020 تک تمام مضافات‏ی ریل ٹریفک نو‏‏ں منسک- پاساسیرسکی تو‏ں چھوٹے اسٹیشناں ، منسک - اسوچڈنی (مشرق) ، منسک - پیڈنیوی (جنوبی) تے منسک - پیانوینی (شمالی) د‏‏ی طرف منتقل کرنے دے منصوبے نيں۔
ایتھ‏ے تن انٹرسیٹی بس اسٹیشن موجود نيں جو منسک نو‏‏ں مضافات‏ی علاقےآں تے بیلاروس دے ہمسایہ ملکاں تے دوسرے شہراں تو‏ں جوڑدے نيں۔ بس دے رستےآں دے باقاعدگی تو‏ں نظام الاوقات منسک نو‏‏ں ماسکو ، اسملنسک ، ویلنیئس ، ریگا ، کییف تے وارسا تو‏ں جوڑدا اے ۔
سائیکلنگ
1934 افراد دے 2019 دے سروے دے مطابق ، منسک دے پاس تقریبا 811 ہزار بالغ سائیکل تے 232 ہزار بچے تے نو عمر سائیکل سن ۔ منسک وچ اک موٹر سائیکل 1.9 افراد دے لئی ا‏‏ے۔ منسک وچ سائیکلاں د‏‏ی کل تعداد کاراں د‏‏ی کل تعداد (ذا‏تی آٹوموبائل د‏‏ی 770 ہزار) تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ منسک دے 39٪ رہائشیاں دے پاس ذا‏تی موٹر سائیکل ا‏‏ے۔ منسک دے 43٪ رہائشی ماہانہ یا اس تو‏ں زیادہ اک بار سائیکل اُتے سوار ہُندے نيں۔ 2017 تک ، بائیسکل دے استعمال کیت‏‏ی سطح تمام آوا جائی د‏‏ی نقل و حرکت دا 1٪ اے (موازنہ دے لئی: برلن وچ 12٪ ، کوپن ہیگن وچ 50٪)۔ thumb| منسک وچ موٹر سائیکل دا راستہ۔ 2015 دے بعد تو‏ں ، منسک وچ اک سائیکل پریڈ / سائیکل کارنوال دا انعقاد کيتا گیا ، جس دے دوران پوبیڈیٹلی (پیراماوہی) ایونیو دے نال نال کئی گھنٹےآں تک گڈیاں نو‏‏ں بلاک کردتا جاندا ا‏‏ے۔ 2019 وچ شریک ہونے والےآں د‏‏ی تعداد 20 ہزار تو‏ں زیادہ سی ، رجسٹریشناں د‏‏ی تعداد نیڑے 12 ہزار سی۔   2017 وچ ، یوروپی یونین نے 560 ہزار یورو د‏‏ی رقم وچ "بیلاروس وچ شہری سائیکلنگ" منصوبے نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی ، جس دے فریم ورک دے تحت عوامی انجمن منسک سائکلنگ سوسائٹی نے ملٹری کونسل دے نال ملکيت‏ی کر ریگولیٹری دستاویز نو‏‏ں قومی تصور برائے ترقی تیار کيتا بیلاروس وچ سائیکلنگ۔  ماسکو تے سینٹ پیٹرزبرگ دے بعد ، سن 2020 وچ ، منسک سی آئی ایس دے سب تو‏ں زیادہ 3 سائیکلنگ والے شہراں وچ داخل ہوئے۔
ہوائی اڈے
منسک نیشنل ایرپورٹ واقع اے شہر دے مشرق وچ ۔ ایہ 1982 وچ کھولیا گیا تے موجودہ ریلوے اسٹیشن 1987 وچ کھلا۔ یہ اک بین الاقوامی ہوائی اڈہ اے جس وچ یورپ تے مشرق وسطی دے لئی پروازاں نيں۔
1982 تو‏ں پہلے ، مرکزی ہوائی اڈ ہ منسک -1 ہوائی اڈ ہ سی ، جو تاریخی مرکز دے جنوب وچ چند کلومیٹر دور 1933 وچ کھولیا گیا سی۔ 1955 وچ ایہ اک بین الاقوامی ہوائی اڈہ بن گیا تے 1970 تک 1 تو‏ں زیادہ خدمات انجام دیں اک سال وچ دس لکھ مسافر۔ 1982 دے بعد ، اس نے بنیادی طور اُتے بیلاروس دے گھریلو رستےآں تے ماسکو ، کییف تے کالییننگراڈ دے مختصر رستےآں اُتے کم کيتا۔ منسک 1 نو‏‏ں دسمبر 2015 وچ آس پاس دے رہائشی علاقےآں وچ آلودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں بند کردتا گیا تھا۔ ہوائی اڈے د‏‏ی اراضی نو‏‏ں رہائشی تے تجارتی ریل اسٹیٹ دے لئی دوبارہ تیار کيتا جارہیا اے ، جسنو‏ں منسک سٹی دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا اے ۔ منسک میٹرو د‏‏ی نويں زیلینولوزکایا لائن ایرفیلڈ د‏‏ی سابقہ سائٹ اُتے وی زیر تعمیر ا‏‏ے۔
منسک بورویایا ایئر فیلڈ (یو ایم ایم بی) شہر دے اک نواحی شمال مشرق وچ ، زلیونی لو فاریسٹ پارک دے نال ، ایرو کلب منسک تے منسک ایوی ایشن میوزیم دے نال واقع اے ۔
تعلیم
اس وچ تقریبا 45 451 کنڈرگارٹن ، 241 اسکول ، 22 ہور تعلیمی کالج ، تے 29 اعلیٰ تعلیمی ادارے نيں ، جنہاں وچ 12 وڈی قومی یونیورسٹیاں شاملکيت‏ی نيں۔
جڑواں شہر۔ بہن شہر
منسک کے نال جوڑا اے:
باہرلے جوڑ
گٹھ:منسک گٹھ:بیلاروس د‏‏ی ذیلی تقسیم گٹھ:بیلاروس دے شہر گٹھ:راجگڑھ گٹھ:گیارہويں صدی وچ آباد ہونے والے تھ‏‏انو‏اں گٹھ:یورپ وچ 1067ء دیاں تاسیساں گٹھ:یورپ وچ 1069ء دیاں تاسیساں گٹھ:یورپی راجگڑھ
گٹھ:بیلاروس دے شہر گٹھ:بیلاروس دے آباد تھاں
چک 296 ٹی ڈی اے
296 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
منسک
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
چک 296 ٹی ڈی اے
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
بخش مرکزی شهرستان پاوه
ایہہ ایران دے صوبہ کرمان شاہ چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان پاوہ   دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کرمان شاہ چ اے ۔
روس دی تریخ
thumb|2002 دے روسی راج دے 1140 ویں ورھےگنڈھ نوں سمرپت روس دا ملینیئم یادگار (8 ستمبر 1862 نوں کھولھیا گیا سی) ڈاک ٹکٹ تے۔ روس دا اتہاس  مشرقی سلاو نسل نال شروع ہندا اے۔  روسی اتہاس دی روائتی شروعات 862ء اے۔ کیویائی روس'، پہلا متحد مشرقی سلاوی راج دا قیام 882 وچ کیتا گئیا سی۔ اس راج نے بازنطینی سلطنت توں عیسائی دھرم نوں 988 وچ اپنایا، جو کہ بازنطینی اتے سلاو سبھیاچاراں دے مرکب توں شروع ہو کے جو اگلے ہزاراں سالاں لئی آرتھوڈاکس سلاو کلچر بن گیا اے۔ کیویائی روس دا آخرکار 1237–1240 وچ منگولاں دے حملیاں کرکے اک راج دے روپ وچ پتن ہو گیا سی اتے اسدے نتیجے وجوں روس ' دی لگپگّ ادھی آبادی دی موت ہو گئی سی۔
13 ویں صدی دے بعد، ماسکو ماسکوی روس دا تہذیبی مرکز بن گیا 18ویں صدی تک، روس دی زارشاہی مشرقی پولینڈ توں لیکے مشرق بعید  تے بحر الکاہل تک وڈی روسی سلطنت بن گئی سی۔ مغربی سمت وچ پسار اتے سامراجیت نے روس دے باقی سارے یورپ توں الگ ہون دی فکر نوں تیز کیتا اتے الگّ-تھلگتا نوں توڑ دتا جس وچ شروعاتی پڑاؤ وچ پھلار ہویا سی۔ 19ویں صدی دے ترتیب وار راجاں نے اجیہے دباواں دا جواب ادھ-دلے سدھار اتے دمن دے سمیل نال دتا۔ کسان بغاوتاں عامَ سن، اتے سارے بھیانک طریقے نال دبائے گئے۔ 1861 وچ روسی بھوں غلامی ختم کر دتی گئی، پر کسان دی ماڑی حالت جاری رہی اتے اکثر انقلابی دباواں دا سہارا لین ول مڑیا۔ 1906 وچ، سٹیٹ ڈوما نے معیشت اتے سیاسی نظام نوں کھولن اتے اداریاتی بناؤن دی کوشش کیتی، مگر زار نے مطلق حکومت نوں تیاگن جاں اپنی طاقت سانجھی کرن توں انکار کر دتا۔
1917 وچ روسی انقلاب نوں معاشی سنکٹ، لڑائی دی مار اتے سرکار دی تاناشاہی انتظام نال بدامنی کرکے طاقت حاصل ہوئی سی، اتے ایہہ پہلاں اداروادی اتے ماڈریٹ سماج وادی گٹھجوڑ نوں اقتدار وچ لے آیا، پر اوہناں دیاں ناکام پالیسیاں دی صورتَ وچ 25 اکتوبر نوں کمیونسٹ بالشوکاں نے اقتدار اپنے ہتھاں وچ لے لئیا۔ 1922 اتے 1991 دے درمیان، روس دا اتہاس سوویت یونین (دراصل اک وچاردھارا مشتمل راج) دا اتہاس اے، جو بریسٹ-لتووسک دے معاہدہ توں پہلاں روسی سلطنت دے نام نال جانیا جاندا سی۔ سوشلزم دی اساری دے نظرئیے توں، سوویت اتہاس وکھ وکھ دوراں وچوں گزریا۔ مسرت معاشی انتظام اتے 1920ویاں دے دہاکے دے ونّ سونا سماج اتے سبھیاچار، پھر کمانڈ مطلب معیشت اتے جوزف سٹالن یگ دیاں مطلق کاروائیاں، 1980ویاں دے دہاکے وچ "کھڑوت دا دور"۔ شروع توں ہی سوویت یونین وچ اقتدار کمیونسٹاں دی اک پارٹی اتے مشتمل سی۔ بالشوکاں نے اپنے آپ نوں مارچ 1918 توں کمیونسٹ کہلاؤنا شروع کر دتا سی۔
1980 دے دہاکے دے ادھ تک، اسدے معاشی اتے سیاسی ڈھانچے دیاں کمزوریاں تکھیاں ہو گئیاں، میخائل گورباچوف نے وڈے سدھاراں دی شروعات کیتی جس دا نتیجہ کمیونسٹ پارٹی اتے سویت یونین دے ٹٹن وچ نکلیا۔ سوویت دور ختم ہو گیا اتے بعد-سوویت دور دے روس دی شروعات ہو گئی۔ سویت یونین دے قانونی جانشین دے طور تے روسی فیڈریشن جنوری 1992 توں شروع ہوئی۔ روس نے اپنے ایٹمی ہتھیاراں نوں برقرار رکھیا پر اسدی سپرپاور دی حالت ختم ہو گئی۔ صدر ولادیمیر پوتن دی اگوائی ہیٹھ نویں لیڈراں نے سوشلسٹ سینٹرل پلیننگ اتے سماج وادی یگ دی راج دی ملکیت نوں ختم کرکے 2000 توں بعد سیاسی اتے معاشی طاقت سنبھال لئی اتے اک دھڑلیدار خارجہ پالیسی تے چل پئے۔ روس دی حال ہی وچ کریمیا دے قبضے کارن امریکہ اتے یورپی یونین ولوں معاشی پابندیاں لگائیاں گئیاں ہن۔
پہلاں دا اتہاس
thumb|300x300px|کرگن دا ہائیپوتھیسس: انڈو-یوروپیئن لوکاں دی آدی-زمین دے طور تے دکھنی روس۔
مڈھلی تریخ
روس (رس ) لوکاں نے 8ویں صدی عیسوی چ اج کل دے اتلے لہندے روس دے علاقیاں تے غلبا حاصل کیتا تے 9ویں صدی دے شروع چ اوہ روس خاگانیٹ دے ہیٹھ کجھ منظم ہوئے ۔ جہڑی کہ کیویائی روس دی پیش رو ریاست سمجھی جا سکدی اے ۔ "مڈھلی تریخ نویسی" یاں مڈھلے وقائع ( بنیادی کرونیکل) دے موجب ، جہری کہ کیویائی روس دی ابتدائی تریخی دستاویز اے ۔
"رورک ناں دے اک ورانجیئن (وائی کنگ) نے 860ء دے نیڑے ، دکھن ول جان تے کیف (موجودہ یوکرین دا راجگھر ) تیکر اپنا راج ودھان توں پہلاں خود نوں اتلے روس دے شہر نووگورد چ مضبوط کیتا ، اس مڈھلے وقائع چ اس نوں "رورک شاہی ٹبر" دا جد امجد دسئیا گئیا اے ۔ کرونیکل دے مطابق :
" سال 6376 ( 859ء) چ سمندر دے پار توں ورانجیئن ؛ چود ، سلاو ، میریا ، ویزے ، کریوچ وغیرہ قبیلےآں توں خراج لیندے سن ۔ سال 6370 (862ء) چ اینہاں قبیلےآں نے ورانجیئناں نوں پچھے سمندر ول دھک دتا تے اوہناں نوں خراج دین توں انکار کر دتا تے آپ حکومت دا انتظام سمبھال لئیا ، پر اینہاں وچکار کوئی قنون نئیں سی اس پاروں اینہاں قبیلےآں وچکار تنازعات شروع ہو گئے ۔ احتلافات دی وجہ توں اینہاں وچکار جنگاں شروع ہو گئیاں ، تد اوہناں نے فیصلہ کیتا کسے نوں بادشاہ بنائیا جائے جہڑا ساڈے تے راج کرے تے رواج مظابق ساڈے فیصلے کرے ۔ اس لئی اوہ سمندر پار ورانجیئن (روس لوکاں) دے کول گئے ، ایہہ آلے ورانجیئن روس آکھواندے سن ۔ اوداں ای جداں کجھ ورانجیئن ، سویڈ ، دوجے کجھ نارمن تے اینگل تے ہور کجھ گوتھ ( گوٹلینڈر) آکھواندے سن ، جداں دے اوس ویلے چ اینہاں دے ناں سن ۔ چوداں ، سلاواں ، کریوچاں تے ویزاں نے روس(رس) لوکاں نوں آکھئیا " ساڈی سرزمین کھلی تے امیر اے پر اس تے کوئی قنون نئیں اے ، آو تے راجے وانگ ساڈے تے حکومت کرو ۔ تن بھائیاں نے اپنے رشتہ داراں نال خود نوں اس کم لئی پیش کیتا ۔ اینہاں نے اوہناں روساں نوں اپنے نال لئیا تے واپس پرت آئے ۔
ایہہ ورانجیئن پہلے لادوگا چ آباد ہوئے تے فیر دکھن ول ودھدے ہوئے نووگورد آئے تے آخر چ کیو پہنچے ۔ اینہاں نے خزاراں دی حکومت دا خاتمہ کردے ہوئے کیو آلےآں توں خراج لینا شروع کر دتا ۔
قدیمیت
thumb|بوسپورون بادشاہت دے دو ہیلنسٹک سپاہی پتھر دے ٹکڑے اتے؛ تامن پرائدیپ (یوبلنو)، دکھنی روس توں چوتھی صدی بی۔سی۔ دی تیجی تماہی؛ سنگمرمر، [[پشکن میوزیم]]
ولادیمیر سوزدال راجواڑا
ولادیمیر سوزدال راجواڑا (1157ء توں 1389ء) (روسی بولی چ ولادیمیرو سوزدالسکوئے کنیاژیستوا) یاں ولادیمیر سوزدال روس ، کیویائی روس دیاں جانشین ریاستاں چوں اک سی ، جہڑا 12ویں صدی عیسوی دے ادھ توں 14ویں صدی عیسوی دے اخیر تک قائم رہیا ۔ اگرچہ اپنی پوری تریخ دے دوران ایہہ راجواڑا منگول سلطنت طلائی اردو دا باجگزار رہیا ۔ پر روایتی طور تے اسنوں روسی بولی تے قومیت دا محافظ سمجھیا جاندا اے ۔ ولادیمیر سوزدال راجواڑا ہولی ہولی ماسکوی روس چ شامل ہو گیا ۔
نووگورد سیورسک راجواڑا
نووگورد سیورسک راجواڑا ، قرون وسطی دا اک روسی راجواڑا سی ، جس دا مرکز اج دے روس دا شہر نووگورد سیورسکی سی ۔ ایہہ راجواڑا چرنیگوف راجواڑا نال جڑئیا سی ۔ نویں تحقیق موجب ایہہ تقریبا 1139ء چ قائم ہوئیا سی ۔ 1185ء چ کیویائی روس دی پولووتسی دے خلاف اکوڈی مہم شہزادے ایگور دی شکست تے مکی ۔ اس راجواڑے تے روس تے منگول جملے دے بعد بریانسک راجواڑا نے مل مار لئیا تے جدوں طلائی اردو سلطنت دی طاقت زوال پزير ہوئی تے لتھوانیا نے اس تے قبضہ کر لئیا ۔ 15ویں صدی عیسوی چ ایہہ راجواڑا ماسکو دے وڈے شہزادے وسیلی دوم توں نسے ،  موژائیسک دے شہزادے ایوان نوں دے دتا گئیا ۔
ریازان راجواڑا
ریازان راجواڑا 1078ء چ قائم ہوئیا ، جدوں اوہ چرنےگوو راجواڑے توں علیحدہ ہوئیا ۔ 1521ء چ ایہہ رہجواڑا ماسکوی روس دا حصہ بن گئیا ۔ ریازان دا پہلا حکمران کیویائی روس دے شہر چرنےگوو دا شہزادہ یاروسلاو سویئتوسلاوچ سی ، جہڑا بعد چ مورم ویزان دا راجہ وی بنئیا ۔
1097ء چ ایہہ ریازان راجواڑا ،اک آزاد راجواڑہ بنیا ۔ 1237ء چ ریازان باتو خان دیاں منگول فوجاں دی غارت گری دا نشانہ بنئیا تےاسدا پرانا راجگھر تباہ کر دتا گئیا ۔ 1301ء چ ماسکو دے شہزادے (حکمران) دینیئل نے ریازان دے نواب (جاگیردار) دی غداری دی وجہ توں ریازان تے مل مار لئیا تے شہزادے کونستانتین نوں قید خانے چ ڈک دتا ۔ 1305ء چ دینیئل دے پتر ماسکو دے راجے یوری نے اس نوں قتل کرن دا حکم دتا ۔ کونستانتین دے اگلے دو جانشین ، طلائی اردو سلطنت چ مارے گئے ۔ 1380ء چ شہزادے اولگ ایوانووچ نے جہرا کہ طلائی اردو سلطنت دے خان مامائی دا اتحادی سی ، پر کولیکووا دی لڑائی چ اس نے خان دے خلاف حصہ لئیا ۔
تقریبا اپنی ساری تریخ دے دوران ریازان راجواڑا ، پرونسک راجواڑے دے نال تنازعاں چ الجھئیا رہئیا ، ایتھوں تیکر کہ پرونسک 1483ء چ ، ریازان دی شہزادی آنا دے عہد چ ، ریازان چ شامل ہو گئیا ۔
پسکوف لوکراج
پسکوف جمہوریہ (روسی بولی چ:پسکووسکایا ریسپوبلیکا ) 13ویں صدی عیسوی دے دوجے ادھ توں 16ویں صدی دے شروع تک قائم رہن آلی گھبلے زمانےآں دی اک روسی ریاست سی ۔
شروع
12ویں صدی چ کیویائی روس دے نکھڑنے دے مگروں ، پسکوف شہر تے اسدے دریائے ویلیکایا نال ملحقہ علاقے ، جھیل پیئپس ، جھیل پسکووسکوئے ، دریائے ناورا ؛ نووگورد جمہوریہ دے حصے بن گئے ، پراسنوں مخصوص خودمختار حق حاصل رہے ۔ ہولی ہولی پسکوف دا اثر ودھدا رہئیا ۔ دومانتاس (دور حکومت:99-1266ء)دے لمبے دور حکومت ، خاص طور تے راکووار دی لڑائی (1268ء) چ فتح ، پسکوف دی حقیقی آزادی دا مڈھ بنی ۔ نووگورد کے نواباں نے ، اپنے پسکوف دے پوسادنک (والی) دے تقرر دے حق نوں چھڈدے ہوئے، 1348ء دے معاہدہ بولوتووا چ باضابطہ طور تے پسکوف دی آزادی نوں تسلیم کیتا ۔ پسکوف شہر،  صرف  کلیسائی معاملےآں چ، 1589ء تک نووگورد دا محتاج رہئیا  جدوں پسکوف دا علیحدہ حلقہ اسقف(Bishopric) قائم کیتا گئیا  تے نووگورد دے اسقف اعظم نے اپنے ٹائٹل توں پسکوف دا ناں خارج کر دتا ۔
قاشان راجواڑا
قاشان راجواڑا ، موجودہ تاتارستان چ اک بلغار ریاست سی ۔ وولگا بلغاریہ دے 13ویں صدی عیسوی چ منگول حملے دے بعد ایہہ آزاد ہوگئیا ۔ ایہہ طلائی اردو سلطنت دا باجگزار سی ۔
کیویائی روس (882-1283)
کیویائی روس گھبلے زمانےآن دی اک ریاست سی ، جہڑی 880ء توں 12ویں صدی دے ادھ تک کیف (یوکرین دا راجگھر) تے آلے دوالے دے علاقےآں تے مشتمل سی ، جس دی بنیاد سکینڈینیویا دے تاجراں ( ورانجیئن) نے رکھی جہڑے روس آکھواندے سن ۔ کجھ تریخ داناں موجب روس ریاست ( کیویائی روس) یوکرینیاں دی ابتدائی پیش رو ریاست سی ۔
11ویں صدی عیسوی دے اخیر چ اس ریاست دا زوال شروع ہویا تے 12ویں صدی عیسوی دے دوران ایہہ مختلف حریف علاقائی طاقتاں چ ونڈ ہو گئی ۔
11ویں صدی چ کیویائی روس دے زوال دے بعد مختلف مشرقی سلاو راجواڑے مڑ 18ویں صدی عیسوی چ روسی سلطنت چ اکٹھے ہوئے ۔
کیویائی روس آکھوان آلی ریاست دی نیہہ 880ء دے نیڑے شہزادہ اولگ ( خزاراں دی دستاویزاں چ ہیگو) نے رکھی ، اگلے 35 وورہےآں چ اولگ تے اس دے جنگجوآں نے بوہت سارے فن تے مشرقی سلاوی قبیلےآں نوں اپنے راج ہیٹھ لیاندا ۔ 907ء چ اولگ نے قسطنطنیہ دے خلاف اک مہم دی اگوائی کیتی تے 911ء چ برابری دی سطح تے بازنطینی سلطنت نال اک اقتصادی معاہدے تے دستخط کیتے ۔
نویں کیویائی ریاست ترقی ول ٹری رہی ، کیونجے اس دے کول برآمد کرن لئی سمور (فر) موم تے شہد وافر مقدار چ سی تے چڑھدے یورپ دے تن اہم تجارتی رستے : دریائے وولگا دا تجارتی رستہ ، بالٹک سمندر توں چڑھدے تک ؛ دریائے ڈینیپر دا تجارتی رستہ ، بالٹک سمندر توں کالا سمندر تک تے خزاراں توں جرمناں تک دے تجارتی رستے تے اس دی اجارہ داری سی ۔
کیف دے راجے سویتوسلاو I (راج ویلا : 995ء-972ء) دے دور تک کیویائی روس دے حکمراناں نے سلاوی ناں تے آرتھوڈکس عیسائی مذہب توں اختیار کر لئیا سی ۔ سویتو سلاو دیاں فوجی جتاں حیرت انگیز سن ، اس نے اپنے دو طاقتور گوانڈھیاں خزاری سلطنت (خزاریہ) تے بلغاری سلطنت نوں تاراج کر کے رکھ دتا سی ۔
9ویں صدی توں پیچینک خانہ بدوشاں نے کیویائی روس تے حملے شروع کیتے جہڑے 2 صدیاں توں ودھ چر تک جاری رہے ۔ ایہہ بے ترتیب حملے کدی کدی باقاعدہ جنگ دی شکل وی اختیار کر لیندے ( جداں 920ء دا اینہاں دا کیویائی روس تے حملہ) ۔ 968ء چ پیچینگاں نے حملہ کر کے کیف شہر دا محاصرہ کر لئیا ۔
کیویائی ریاست دی نیہہ
کیویائی روس بادشاہت دا بانی باضابطہ طور تے شہزادہ اولگ اے جس نے اس دی نیہہ 880ء دے نیڑے رکھی ۔
ولادیمیر دا دور تے عسائیت دا قبول کرنا
ولادیمیر اعظم اپنے پیؤ سویتوسلاو I دے مرن مگروں 972ءکیف چ تخت نشین ہویا ۔ کیف دے شہزادے دے طور تے ولادیمیر دی سبتوں وڈی کامیابی کیویائی روس سعائی بنانا سی ، ایہہ عمل 988ء چ شروع ہویا ۔
وولگا بلغاریہ
وولگا بلغاریہ یاں وولگا ۔ کاما بلغار ، ترک قومیت دی اک تریخی ریاست سی ، جہڑی 7ویں توں 13ویں صدی تک دریائے وولگا تے دریائے کاما دے علاقےآں چ قائم رہی ، ایہہ علاقے اج کل روس چ شامل نیں ۔ اج کل دے روس دیاں ریاستاں تاتارستان تے چوواشیا دے لوک اونہاں وولگا بلغاراں دی نسل چوں نیں ۔
مڈھ
وولگا بلغاراں دے بارے چ کوئی سدھیاں معلومات نئیں ملدیاں کیونجے وولگا بلغاراں دی کوئی وی دستاویز نئیں لبھی تے اینہاں بارے جانکاری ، عرب ، ایران ، ہندستان تے روسی زرا‏ئع راہیں ملدی اے ۔ ایہہ خیال کیتا جاندا اے کہ وولگا بلغاریہ دی دھرتی تے سب توں پہلے فن اوگری لوک آباد ہوئے ۔ ترک نسل دے بلغار 660ء چ کبرات دے پتر کوترنگ دے آگوائی ہیٹھ ایتھے بحیرہ ازوف دے علاقےآں توں آئے ۔ اوہ 8ویں صدی تک ریاست ادیل یورال دے علاقے تک پہنچ گئے ، جتھے اوہ ایتھے دے رہن آلے کئی دوجے مختلف النسل قبیلےآن نال اتحاد کر کے 9ویں صدی عیسوی اخیر تک ایتھے دے غالب اکثریتی لوک بن گئے ۔ کجھ دوجے بلغار قبیلے لہندے ول ودھدے ہوئے کئی مہماں دے بعد دریاۓ ڈینیوب دے علاقےآں چ آباد ہوگئے جہڑا اج کل بلغاریہ آکھواندے نیں جتھے سلاو نسل دے لوکاں مدغم ہوگئے تے سلاو بولی تے مشرقی آرتھوڈکس مذہب اختیار کر لئیا ۔
بوہتے دانشوران دے نیڑے وولگا بلغار عظیم خزاری سلطنت دی رعیت سن تے 9ویں صدی چ کسے ویلے اتحاد دا کم شروع ہوئیا تے بلغار شہر نوں راجگھر بنائیا گئیا ، جہڑا اج دے قازان شہر توں 160 کلومیٹر دکھن چ سی ۔ دانشوراں دی اکثریت شک چ اے کہ وولگا بلغاراں نے خزاراں توں آزادی خود حاصل کیتی یاں اودوں آزاد ہوئے جدوں 965ء چ کیویائی روس دے حکمران سویتو سلاو نے خزاں نوں تباہ کیتا ۔
عروج
اس علاقے دی آبادی دی وڈی گنتی ترک قبیلےآں نال تعلق رکھدی سی ، جنہاں چ بلغار ، سوآر ، بیلار ، برانجار تے کجھ برتا (ابن رستا دے مطابق) شامل سن ۔ اج دے چواش تے قازان تاتاری وولگا بلغاراں دی نسل چوں نیں ( کجھ تھوڑی بوہتی فن اوگریک لوک تے قپچاق ترک نسل دے رلے نال)۔
اینہاں دا اک دوجا حصہ فن تے میگیار ( اساگل تے پسکاتر) قبیلےآں تے مشتمل سی ، تاتاری تے بسرمان غالبا اینہاں دی نسل چوں نیں ۔
وولگا بلغاراں نے اسلام نوں ریاستی مذہب دے طور تے 10ویں صدی عیسوی دے شروع چ اپنائیا ، جدوں 922ء 923ء چ خلافت عباسیہ دے خلیفہ المقتدر نے المش ابن فضلان نوں وولگا بلغاراں نال تعلقات قائم کرن لئی بھیجئیا ، جس دے نال قاضی تے اسلامی قنون دے استاد وی وولگا بلغاریہ آئے ، جنہاں دے ہتھ تے ایتھے دی آبادی دی اکثریت نے اسلام قبول کیتا ، اینہاں ماہراں نے ای ایتھے مسیتاں تے قلعے اسارن چ مدد کیتی ۔ پر ایتھے تانگری ازم تے دوجے دھرم وی منے جاندے رہے ۔
کروسیڈراں توں پہلے ( جنہاں نے اپنے لئی دوجے تجارتی راستے لبھے) ، دریائے وولگا دے درمیانی حصے تے واقع ہون پاروں یورپ تے ایشیاء دے وچکار تجارت دا وڈا حصہ کنٹرول وولگا بلغاریہ دے کنٹرول چ سی ۔
وولگا بلغاریہ دا راجگھر بلغار اک ترقی کردا تے ودھدا پھلدا شہر سی جہرا اپنے وقبے تے دھن دولت چ اسلامی دنیا دے کسے وی وڈے مرکز نال مقابلہ کردا سی ۔
وولگا بلغاراں دے تجارتی شراکت داراں چ اتلے چ وائی کنگ (ناروے)، بجارملینڈ ، یاگرا تے بنینیٹ توں دکھن چ بغداد تے قسطنطنیہ (اج دا استمبول) ، لہندے یورپ توں چڑھدے چ چین تک شامل سن ۔
ریاست دے دوجے وڈے شہراں چ بیلار ، سوآر (سوار) قاشان تے جوکیتاؤ سن ۔ اج دے تاتارستان تے روس دے شہر قازان تے ییلابوگا وولگا بلغاریہ دے سرحدی قلعےآں دے طور تے اسارے گئے سن ۔
وولگا بلغاریہ دے کجھ شہر حالے تیکر وی نئیں لبھے پر اوہ روسی دستاویزاں چ درج نیں ، اینہاں چ اوشل ، توخچن ، ابراہیم (بریاکیموف) تے تاؤ الی نیں ، اینہاں چوں کجھ منگولاں دے حملے تے اسدے بعد تباہ ہوگئے ۔ وولگا بلغاریہ نوں لہندے چوں قابل ذکر فوجی خطرہ صرف روسی راجواڑےآں توں ای ہو سکدا سی ۔ تے 11ویں صدی عیسوی چ متعدد روسی حملےآں چ ایہہ علاقے تاراج ہوئے ۔ 12ویں صدی دے اخير تے 13ویں صدی دے شروع چ روسی راجواڑے ولادیمیر (اج کل روس دا اک صوبہ) دے حکمراناں خاص طور تے آندرے متقی تے وسیوولادا III نے اپنیاں مشرقی سرحداں دے تحفظ لئی باقاعدہ سوجے سمجھے طریقے نال بلغاراں دے شہراں چ لٹ مار کیتی ۔ لہندے توں سلاوواں دے ڈر پاروں بلغاراں نے اپنا راجگھر بلغار توں بیلار منتقل کر لئیا ۔
زوال
ستمبر 1223ء چ سمارا شہر دے نیڑے چنگیز خان دی فوج دا ہراول دستہ سوبدائی بہادر دے پتر اوران دی قیادت ہیٹھ وولگا بلغاریہ چ داخل ہوئیا پر سمارا بیند دی لڑائی چ شکست کھا کے ناکام پرت گئیا ۔ 1236ء چ منگول مڑ واپس وولگا بلغاریہ تے حملہ آور ہوئے پر اوہناں نوں وولگا بلغاریہ نوں ، ایتھے داخلی خانہ جنگی دے باوجود فتح کرن چ 5 ورہے لگے ۔ اینج وولگا بلغاریہ الس جوجی دا حصہ بن گئیا ، جہڑا بعد چ طلائی اردو سلطنت کہلائیا (تے سائبیریا توں ھنگری تک دا علاقہ اس سلطنت دی حکمرانی تھلے سی )۔ اس دے بعد وولگا بلغاریہ وی گئی راجواڑےآں چ تقسیم ہوگئیا تے ہر راجواڑا طلائی اردو سلطنت (ترکی تے تاتاری بولی چ آلتین اوردا) دا باجگزار بن گئیا تے کجھ خودمختاری حاصل کر لئی ۔ 1430ء دے عشرے چ خانان قازان (قازان خانیت) وجود چ آئی جہڑی اینہاں سارےآں راجواڑےآں چوں بوہتی اہمیت آلی ریاست سی ۔ کجھ تریخ داناں دے مطابق وولگا بلغاریہ دی 80 فیصد توں ودھ آبادی منگول مداخلت دے دوران ماری گئی سی تے باقی آبادی نوں منگولاں نے اتلے علاقےآں چ آباد کر دتا گئیا ( اج دے تاتارستان تے چوواشیا چ) ۔ وولگا بلغاریہ دے گیاہستاناں (سٹیپ) چ خانہ بدوش قپچاق تے منگولاں نوں آباد کیتا گئیا ۔ جس نال زراعت دی ترقی متاثر ہوئی ۔
ویلے دے نال نال وولگا بلغاریہ دے شہراں دی مڑ فیر اساری کیتی گئی تے اک وار فیر اوہ سنہری لشکر سلطنت دے تجارتی دے گھریلو صنعتی مرکز بن گئے ۔ کجھ بلغاراں نوں ، خاص طور تے ماہراں تے ہنرمنداں نوں ، زبردستی طلائی اردو سلطنت دے راجگھر سرائے تے دوجے دکھنی شہراں چ آباد کیتا گئیا ۔ اینج وولگا بلغاریہ اک وار فیر زرعی تے گھریلو صنعتی ، مرکز ، بن ، گئیا ۔
ماسکوی روس
ماسکوی روس یاں وڈا ماسکو راجواڑا (روسی بولی:ویلیکوئے کنیاژیستوو ماسکووسکوئے) قرون وسطی چ 1283ء توں 1547ء تک قائم رہی اک روسی ریاست سی جسدا مرکز ماسکو شہر سی ۔ روسی دستاویزاں چ لکھے جان آلے وڈا ماسکو راجواڑے نوں لہندے دیاں دستاویزاں چ ماسکوے یاں ماسکوی روس وی آکھیا جاندا سی ۔ ماسکوی روس یاں وڈا ماسکو راجواڑا ، ماسکو راجواڑا دی جانشین ریاست سی جہڑا بعد چ روسی بادشاہت دی پیش رو ریاست بنی ۔
مڈھ
جدوں منگولاں نے کیویائی روس دے علاقےآں تے حملہ کیتا > ماسکو اوس ویلے ولادیمیر سوزدال راجواڑے دی اک غیر معروف تجارتی چوکی سی ۔ اگرچہ منگولاں نے 1238ء دیاں سردیاں چ ماسکو نوں اگ لا کے تباہ کردتا تے 1293ء چ ایتھے لٹ مار کیتی پر اسدے دے دور دراز تے جنگلاں وچکار واقع ہون پاروں اسنوں منگولاں دے حملےآں تے لٹ مار توں کجھ تحفظ رہیا ۔ ماسکو راجواڑے دی ترقی چ اسدے حکمرانی کرن آلے پرجوش تے خوش قسمت شہزادےآں دا وی وی وڈا ہتھ سی ۔ ماسکو راجواڑے دا پہلا حکمران دانیال I (موت:1303ء) سی جہڑا ولادیمیر سوزدال راجواڑے دے حکمران الیگزینڈر نیوسکی دا سبتوں نکا پتر سی ۔
روس دی سائبیریا دی فتح
روس دی سائبیریا دی فتح 16ویں صدی عیسوی چ عمل چ آئی جدوں خانان سائبیریا راجواڑےآں دا اک ڈھلا ڈھالا سیاسی ڈھانچہ سی ۔ جہڑا روسی مہم جوآں (جہڑے گنتی چ بوہت زیادہ سن) دیاں سرگرمیاں دے نشانے تے سی جنہاں نے بوہت سارے ٹبراں دی بنیاد تے قبیلےآں نوں اپنا وفادار بنا لئیا سی تے علاقے چ کئی قلعے اسارے جتھوں ایہہ حملے کردے سن ۔ اس دے جواب چ کوچم خان نے اپنی رعایا نوں اسلام قبول کرن لئی آکھیا (روسیاں دا خانان سائبیریا تے مل مارن لئی پراپیگنڈا)تے اپنے ٹیکس دا نظام بہتر کر کے اپنے اقتدار نوں مرکزی بنان دی کوشش کیتی ۔
سائبیریا دی فتح دی مہم جولائی 1580ء چ شروع ہوئی ، جدوں یارماک تیموفئیوچ 540 کاسک سپاہیاں نال ، خانان سائبیریا دے علاقے ووگولس تے حملہ کیتا ۔ اینہاں نال 300 جرمن تے لتھوانی غلام وی سن جنہاں نوں سترونگانوف نے زار روس توں خریدئیا سی ۔ پورے 1581ء دے سال ایہہ فوج یاگرا دے علاقے چ رہی تے ووگولس تے اوستیاک دے قصبےآں تے مل مارئیا ۔ اوس ویلے اینہاں نے کوچم خان دے اک ٹیکس اکٹھا کرن آلے اہلکار نوں وی پھڑئیا ۔ روسیاں دی پیش قدمی دے خلاف مسلسل تاتاری حملےآں دے بعد یارماک دی فوج نے خانان سائبیریا دے راجگھر قاشلق تے مل مارن دی مہم تیار کیتی ۔ ایہہ فوج مئی 1582ء چ اس مہم تے نکلی تے دریائے ارتش دے کنارے تے تن دن دی لڑائی چ یارماک نے کوچم خان تے اسدے 6 اتحادی تاتاری شہزادےآں دی متحدہ فوج نوں شکست دتی ۔ 29 جون نوں تاتاراں نے کاسک فوج تے حملہ کیتا پر اسنوں پسپا کر دتا گئیا ۔
روسی سلطنت
روسی سلطنت 1721ء توں1917ء دے انقلاب روس تک قائم رہن والی روسی ریاست سی ۔ایہہ منگول سلطنت توں بعد جگ دی دوجی رقبے چ سب توں وڈی سلطنت سی ۔ اپنے نقطہ عروج 1866ء چ ایہہ سلطنت مشرقی یورپ توں شروع ہوکے سارے اتلے ایشیا توں ہندی ہوئی اتلے امریکہ تیکر پھیلی ہوئی سی ۔ 19ویں صدی دے شروع چ روس دنیا دا سب وڈا ملک سی جہڑا شمال چ بحر منجمد شمالی توں جنوب چ کالا سمندر تک تے مغرب چ بالٹک سمندر توں مشرق چ بحرالکاہل تک پھلیا ہوئیا سی ۔ ایہہ اوس ویلےدی دنیا دی چینی چنگ سلطنت تے برطانوی سلطنت توں بعد، تیجی وڈی آبادی والی سلطنت سی ۔ ایس دا بادشاہ یورپ دے چند آخری مطلق العنان بادشاہاں چوں اک سی ۔ 1914 چ پہلی وڈی لڑائی چھڑن توں پہلاں روس یورپ دیاں پنج وڈیاں طاقتاں چوں اک سی ۔
سویت دور
یو ایس ایس آر نوں 1917ء دے انقلاب دے دوران بننے والے ریاستی علاقے چ قائم کیتا گئیا تے وقت دے نال نال اس دیاں جغرافیائی سرحداں بدلدیاں رہیاں ۔ آخر وڈی ٹ پھٹ دے بعد بالٹک ریاستاں ، مشرقی پولینڈ ۔ مشرقی یورپ دا کجھ حصہ تے کجھ دوجیاں ریاستاں دے اضافے تے فن لینڈ تے پولینڈ دی علیحدگی دے بعد اسدیاں سرحداں شاہی دور والے روس جنییاں رہیاں ۔
سویت یونین سرد جنگ دے دوران کیمونسٹ ریاستاں لئی اک مثال رہیا تے حکومت تے اداریاں تے ملک دی واحد سیاسی پارٹی سویت یونین دی کیمونسٹ پارٹی دی اجادہ داری رہی ۔
سویت سوشلیسٹ ریاستاں دی تعداد 1956ء تک 4 توں ودھ کے 15 ہوگی سی ۔ جہڑیاں کہ ایہہ سن ۔
آرمینیا ایس ایس آر یعنی آرمینیا سویت سوشلیسٹ جمہوریہ ، قازق ایس ایس آر ، کرغز ایس ایس آر ، تاجک ایس ایس آر ، ترکمان ایس ایس آر ، ازبک ایس ایس آر ، آذربائیجان ایس ایس آر ، جارجیا ایس ایس آر ، مالدووا ایس ایس آر ، اسٹونیا ایس ایس آر ، ، لٹویا ایس ایس آر ، لتھوانیا ایس ایس آر ، بیلاروس ایس ایس آر ، یوکرائین ایس ایس آر تے سویت سوشلیسٹ جمہوریہ وفاق روس ۔
سویت یونین دے 1991ء چ ٹٹن دے بعد اینہاں ساریاں 15 ریاستاں نوں سابقہ روسی ریاستاں یا سویت ریاستاں آکھیا جاندا اے ۔ اینہاں چوں 11 ریاستاں نے مل کے اک ڈھیلی ڈھالی جہی کنفڈریشن بنا لئی اے تے اسنوں آزاد ریاستاں دی دولت مشترکہ آکھیا جاندا اے ۔ ترکمانستان جہڑا پہلے دولت مشترکہ دا باقاعدہ ممبر سی ہن ایسوسی ایٹ ممبر دا درجہ رکھدا اے ۔ 3 بالٹک ریاستاں لٹویا ، اسٹونیا تے لتھوانیا نے اس چ شمولیت اختیار نئيں کیتی بلکہ یورپی یونین تے نیٹو چ شمولیت اختیار کر لئی ۔ وفاق روس تے بیلاروس نے ہن یونین آف رشیا تےبیلاروس بنا لئی اے ۔
سویت تریخ
سویت یونین نوں روسی سلطنت دی ای اک شکل آکھیا جاندا اے ۔ آخری روسی زار نکولس دوم نے مارچ 1917ءتک حکومت کیتی تے اگلے سال اپنے خاندان سمیت ماریا گئیا ۔ سویت یونین دا قیام دسمبر 1922ء چ عمل چ آئیا ، اس وقت اس چ روس [ بالشویک رشیا] ، یوکرائن ، بیلاروس تے ٹرانس کاکیشیا شامل سن ۔ ٹرانس کاکیشیا ریاست چ آذربائیجان ، آرمینیا تے جارجیا (گرجستان) شامل سن ۔ تے اینہاں تے بالشویک پارٹی دی حکومت سی ۔ روسی سلطنت دے اندر جدید انقلابی تحریک 1825ء دی دسمبر بغاوت توں شروع ہوئی ، 1905ء دے انلاب دے بعد 1906ء چ روسی پارلیمنٹ "دوما" قائم ہوئی پر ملک دے اندر سماجی تے سیاسی عدم استحکام موجود رہیا تے پہلی جنگ عظیم چ فوجی شکست تے خوراک دے قلت دی وجہ توں ودھدا گئیا ۔
سویت جغرافیہ
سویت یونین دنیا دا سب توں وڈا ملک سی تے زمین دے کل خشکی دے 16 فیصد حصے تے پھیلیا ہوئیا سی 1991ء چ سویت یونین دے 15 ریاستاں چ تقسیم ہو جان دے باوجود اج وی وفاق روس دنیا دا سب توں وڈا ملک اے کیونجے سویت یونین دے کل رقبے دے 3 چوتھائی توں وی ودھ رقبے تے صرف وفاق روس مشتمل سی ۔ روسی سلطنت نے براعظم یورپ دے مشرقی تے بر اعظم ایشیا دے شمالی حصیاں تے قبضہ کیتا سی تے سویت یونین وی زیادہ تر روسی سلطنت والے علاقیاں تے مشتمل سی ۔ اج وفاق روس کول کجھ جنوبی علاقےکڈ کے روسی سلطنت والے تمام علاقے نیں۔ ملک دا زیادہ تر حصہ 50 ڈگری شمالی عرض بلد توں اوپر اے تے اسدا کل رقبہ سویت یونین دے ویلے 2 کروڑ 70 لکھ مربع کلومیٹر تے ہن وفاق روس دا رقبہ تقریبا 2 کروڑ مربع کلومیٹر اے ۔
اینے وڈے رقبے دی وجہ توں اسدا موسم نیم استوائی توں لے کے سرد تے نیم برفانی توں لے کے شدید برفانی تک اے ۔ سویت یونین دے کل رقبے دا 11 فیصد قابل کاشت زمین سی ۔ 16 فیصن گھاہ تے میدان تے چراگاہاں سن ، 41 فیصد جنگلات تے 32 فیصد دوجے علاقے سن جس چ ٹینڈرا دا علاقہ وی شامل اے ۔ موجودہ وفاق روس دے اعداد و شمار وی کم و بیش ایہو ای نیں ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:روس دی تریخ
لاتاکونگا
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایکواڈور دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:ایکواڈور دے آباد تھاں گٹھ:ایکواڈور گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر
حلقہ اثر
سیاسی اصطلاح وچ انہاں علاقہ جات یا ملکاں دا حلقہ جنہاں وچ کسی خاص نظریہ د‏‏ی داعی طاقت دا اثر رسوخ ہوئے تے اوہ علاقہ یا ملک اس طاقت دے نظریات تو‏ں متفق تے اسيں نوا ہوئے۔ حلقہ اثر دے لحاظ تو‏ں جے اسيں دیکھو تاں سویت یونین دے ٹوٹنے تو‏ں پہلے دنیا دے مختلف ملکاں دو گروہاں وچ بٹے ہوئے سن ۔ اک گروہ انہاں ملکاں دا رہیا جو اینگلو امریکی سیاست دے حلقہ اثر وچ داخل سن ۔ انہاں ملکاں نو‏‏ں اینگلو امریکن بلاک دے ناں تو‏ں موسوم کیتا جاندا سی۔ جنہاں وچ پاکستان وی شامل رہیا۔ دوسرا گروہ انہاں ملکاں دا رہیا جو سوویت یونین دے حلقہ اثر وچ شامل رہ‏‏ے۔ ایہ ملکاں سرمایہ داری دے خلاف تے کمیونزم دے حامی سن ۔ لیکن سوویت یونین دے ٹوٹنے دے بعد ہن جدو‏ں کہ دنیا وچ صرف اک طاقت امریکا رہ گئی ا‏‏ے۔ اس لئی ہر طرف ايس‏ے دا راج ا‏‏ے۔ لیکن ایران چین روس وغیرہ اک نويں بلاک د‏‏ی طرف ودھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ہن مستقب‏‏ل وچ کیہ ہُندا اے اس فیصلہ وقت کريں گا۔
حوالے
گٹھ:ثقافتی حلقہ اثر گٹھ:جغرافیائی سیاسیات گٹھ:سیاست دے سائنسی نظریات گٹھ:سیاسی اصطلاحات گٹھ:عمرانی اصطلاحات گٹھ:نظریہ بین الاقوامی تعلقات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
راج للی
راج للی للی ٹبر دی للیاں جنس دا اک بوٹا اے۔
گٹھ:للیاں گٹھ:للی ٹبر
کوالالمپور
کوالالمپور ملائشیا دا راجگڑھ آ ۔
کوالا لمپور (Kuala Lumpur) (جاوی: کوالا لومڤور؛ ), رسمی طور اُتے وفاقی علاقہ کوالا لمپور (Federal Territory of Kuala Lumpur) (Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur) جسنو‏ں مقامی طور اُتے اس دے مخفف کے ایل (KL) دے نام تو‏ں جانا جاندا اے ملائیشیا دا قومی دار الحکومت تے سب تو‏ں وڈا شہر اے۔ ملائیشیا دے عالمی شہر دے طور اُتے اس دا رقبہ 243 مربع کلومیٹر (94 مربع میٹر) تے 2016ء دے مطابق اوہدی آبادی تقریباً 1.73 ملین سی۔ کوالا لمپور عظمی جسنو‏ں وادی کلانگ وی کہیا جاندا اے اک شہری علاقہ اے جس دی آبادی 2017ء وچ 7.25 ملین افراد سی۔ آبادی تے اقتصادی ترقی دونے وچ ایہ جنوب مشرقی ایشیا وچ سب تو‏ں تیزی تو‏ں ترقی کردے ہوئے میٹروپولیٹن علاقےآں وچو‏ں اک اے۔
کوالا لمپور ملائیشیا دا ثقافتی، مالیاتی تے اقتصادی مرکز اے۔ ایتھ‏ے پارلیمان ملائیشیا تے شاہ ملائشیا (یانگ دی‌ پرتوان آگونگ) دی سرکاری رہائش گاہ استانا نگارا وی موجود اے۔ شہر وچ پہلے ایگزیکٹو تے وفاقی حکومت دی عدلیہ دی شاخاں دفاتر وی موجود سن اُتے 1999ء دے آغاز وچ ایہ ملائیشیا دے وفاقی انتظامی مرکز پتراجایا منتقل کر دتے گئے نيں۔ اُتے سیاسی اداراں دے بعض حصے ہن وی کوالا لمپور وچ موجود نيں۔ کوالا لمپور ملائیشیا دے تین وفاقی علاقہ جات وچو‏ں اک اے جو کہ جزیرہ نما ملائیشیا دے وسطی مغربی ساحل اُتے ریاست سلنگور وچ واقع اے۔
1990ء دے دہائی تو‏ں شہر نے بوہت سارے بین الاقوامی کھیلاں، سیاسی تے ثقافتی تقریبات دی میزبانی دی اے جنہاں وچ 1998ء دے دولت مشترکہ کھیل تے 2017ء دے جنوب مشرقی ایشیائی کھیل وی شامل نيں۔ کوالا لمپور حالیہ دہائیاں وچ تیزی تو‏ں ترقی دی منازل طے کر چکيا اے۔ پیٹروناس ٹوئن ٹاورز جو کہ 1998ء تو‏ں 2004ء تک دنیا دی طویل ترین عمارت سی جو کہ ہن وی دنیا دی طویل ترین جڑواں عمارتاں نيں دا گھر اے۔ پیٹروناس ٹوئن ٹاورز جو کہ ملائیشیا ترقی دی اک مشہور علامت بن گئے نيں۔
کوالا لمپور وچ اک سڑکاں دا نظام موجود اے جدو‏ں کہ ایتھ‏ے وسیع پیمنے اُتے عوامی نقل و حمل دی سہولیات وی موجود نيں جو کہ وادی کلانگ مربوط ٹرانزٹ نظام اے۔ انہاں وچ ماس ریپڈ ٹرانزٹ (ایم آر ٹی)، لائٹ میٹرو (ایل آر ٹی)، بس ریپڈ ٹرانزٹ (بی آر ٹی)، کے ایل مونوریل، تیز رفتار مسافر ریل تے ایئرپورٹ ریل لنک شامل نيں۔ کوالا لمپور سیاحت تے خریداری دے لئے دنیا دے معروف شہراں وچو‏ں اک اے، 2017ء وچ ایہ دنیا وچ دسواں سب تو‏ں زیادہ سیاحاں دی میزبانی کرنے والا شہر سی شہراں دے دنیا دس وڈے شاپنگ مالاں وچو‏ں تن شہر وچ موجود نيں۔
کوالا لمپور اکنامسٹ انٹیلیجنس یونٹ دی عالمی قابل سکونت درجہ بندی وچ دنیا وچ 70واں نمبر اُتے تے جنوب مشرقی ایشیا وچ سنگاپور دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی اکنامسٹ انٹیلیجنس یونٹ دے 2017ء دے محفوظ شہر اشاریہ وچ کوالا لمپور دنیا وچ 60 شہراں وچو‏ں 31واں نمبر اُتے سی جو کہ بیجنگ تے شنگھائی تو‏ں بہتر اے۔ کوالا لمپور دا شمار نويں 7 عجائبات شہر وچ کیتا گیا اے، تے یونیسکو دی عالمی کتاب دار الحکومت وچ 2020ء وچ اسنو‏ں المی دار الحکومت دا درجہ دتا گیا اے۔
تاریخ
کوالا لمپور ملائیشیا دا سب تو‏ں وڈا شہر تے ملک دا قومی دار الحکومت وی اے۔ کوالا لمپور دی تاریخ انیسواں صدی دے وسط وچ شروع ہوندی اے جدو‏ں قلعی دی کان کنی دی صنعت وچ اضافہ ہويا۔ ویہويں صدی دے آغاز وچ سلنگور وچ ربڑ دے پودےآں دی کاشت تو‏ں شہر دی ترقی وچ نمایاں اضافہ ہويا۔ ایہ سلطنت سلنگور دا دار الحکومت بنا، بعد وچ ایہ وفاقی مالے ریاستاں، اتحاد ملیایا تے آخر کار ملائیشیا دا وی دار الحکومت بنا۔
اشتقاقیات
thumb|[[جامع مسجد کوالا لمپور دے مقام اُتے دریائے گومباک تے دریائے کلانگ دا سنگم۔ ابتدائی طور اُتے کوالا لمپور دریائے کلانگ دے مشرقی طرف آباد ہويا سی]]
مالے بولی وچ کوالا لمپور دے معنی "گدلا سنگم" دے نيں۔ کوالا دے معنی دو دریااں دا سنگم جدو‏ں کہ لمپور دے معنی گدلا یا کیچڑ تو‏ں لت پت دے نيں۔ اک خیال ایہ اے کہ اس دا نام 1820ء دی دہائی وچ دریائے کلانگ اُتے سب تو‏ں اہ‏م قلعی کان کن آبادی سونگائی لمپور (لفظی معنی گدلا دریا) دے نام اُتے اے۔ اُتے اس نظریے اُتے ایہ سوالات اٹھائے گئے کہ کوالا لمپور دریائے گومباک تے دریائے کلانگ ککے سنگم اُتے واقع اے تو اس دا نام کوالا گومباک ہونا چاہیے سی کیونکہ اس مقام اُتے دریائے گومباک دریائے کلانگ وچ شامل ہوندا اے تے کوالا آبی سنگم نو‏‏ں کہیا جاندا اے۔ کچھ لوگ دلیل ایہ وی دیندے نيں کہ سونگائی لمپور دراصل دریائے گومباک دا ہی نام اے لہذا مقام نو‏‏ں اسی مناسبت تو‏ں ایہ نام دتا گیا ہوئے گا۔ اُتے کچھ ماہرین دا خیال اے کہ سونگائی لمپور (دریائے لمپور) اک تے دریا سی جو دریائے کلانگ وچ اس مقام تو‏ں اک میل قبل غالباً باتو غاراں دے شمال وچ اس وچ شامل ہوندا سی یہ وی تجویز کیتا گیا اے کہ کوالا لمپور پرانا نام اصل وچ پینگکالان لمپور (Pengkalan Lumpur) ("گدلا مقام نزول") بالکل اسی طرح جداں کہ کلانگ دا قدیم نام پینگکالان باتو (Pengkalan Batu) ("پتھر مقام نزول") جو کہ وقت دے نال بگڑ کر کوالا لمپور بن گیا۔ اک تے تجویز ایہ وی اے ابتدائی طور اُتے اک کینٹنی لفظ لام-پا سی جس دے لفظی معنی "سیلابی جنگل" یا "بوسیدہ جنگل" دے نيں۔ اُتے انہاں مفروضاں دے حکایات تے روایات دے علاوہ کوئی ٹھوس معاصر ثبوت نئيں نيں۔ یہ وی ممکن اے کہ نام کسی تے لفظ دا بگاڑ ہو جو کہ تاریخ دے اوراق وچ گم ہو چکيا اے۔
ابتدائی دور
thumb|[[1884ء وچ کوالا لمپور، بائاں طرف پادانگ]] موجودہ کوالا لمپور دے مقام اُتے آبادی دا آغاز 1857ء وچ ہويا جو کہ دریائے گومباک تے دریائے کلانگ دے سنگم دا مقام سی مالے بولی وچ کوالا لمپور دے لفظی معنی "گدلا سنگم" دے نيں۔ اس مقام دی قسمت اس وقت جاگی جدو‏ں سلطنت سلنگور دے شاہی خاندان دے اک فرد نے وادی کلانگ وچ قلعی دی کاناں دی کھدائی دا کم شروع کیتا۔ 87 چینی کاناں دی تلاش کرنے والے ماہرین امپانگ دے علاقے وچ آئے جو کہ اس وقت جنگل سی باوجود اسنو‏ں دے کہ 69 کان ماہراں نا مناسب حالات دی وجہ تو‏ں مر گئے اُتے ایتھ‏ے قلعی دی کان کنی دا مرکز قائم ہو گیا۔ اس نے قدرتی طور اُتے قلعی دے تاجراں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کیتا۔ اس وقت ماندایلینگ قوم تو‏ں تعلق رکھنے والے سماٹرا دے سلطان پواسا پہلے ہی امپانگ دے قریب تجارت کر رہے سن ۔ لوکوت وچ دو چینی تاجر ہیو سیئو (Hiu Siew) تے یاپ اہ سزے (Yap Ah Sze) کان کناں نو‏‏ں اپنی دکاناں تو‏ں اشیائے خوردونوش فراہ‏م کر رہے سن، انہاں نے کوالا لمپور وچ وی کان کناں دے لئی اپنی دکاناں قائم کيتیاں ۔ کوالا لمپور دریائے کلانگ اُتے اوہ آخری نقطہ سی جتھ‏ے کشتی تو‏ں سامان آسانی تو‏ں لیایا جا سکدا سی اسی وجہ تو‏ں ایہ سامان دی درامد تے برامد دا مرکزی نقطہ بن گیا۔
کان کنی دے مرکز دے طور اُتے بننے والا قصبہ دریائے کلانگ دے سنگم اُتے ترقی پاندا رہیا تے میدان پاسار (Medan Pasar) (مرکزی بازار) اس دا تجارتی مرکز بن گیا۔ زیادہ تر چینی میدان پاسار دے قریب رہائش پذیر ہوئے، جدو‏ں کہ مالے، چھتیار ہندوستانی تے مسلم ہندوستانی قصبے دے ہور شمالی علاقے پنڈ راوا وچ رہائش پذیر ہوئے۔ جاوا اسٹریٹ (موجودہ جالان تن پیراک) چینی تے مالے علاقےآں دے درمیان سرحد سی۔ قصبے دے مرکز تو‏ں کئی سڑکاں نکلاں جو امپانگ (جالان امپانگ)، پودو (جالان پودو)، باتو (باتو روڈ)، پیٹلنگ (پیٹلنگ اسٹریٹ) تے دامانسارا (جالان دامانسارا) سن جتھ‏ے کان کن رہائش پذیر ہونا شروع ہوئے۔
یاپ اہ لوئے
چینی کمیونٹی دے رہنما جو چینی آبادی دا انتظام دیکھدے تے قانون دی حکمرانی نو‏‏ں یقینی بناندے سن انہاں نو‏ں مقامی مالے سردار دی طرف تو‏ں کاپیتان سینا لکا لقب دتا جاندا سی ہیو سیئو لوکوت وچ اک کان دے مالک تے کوالا لمپور وچ ابتدائی دکاناں دے مالک سن نو‏‏ں پہلا کاپیتان سینا منتخب کیتا گیا۔ اُتے ایہ تیسرے کاپیتان سینا یاپ اہ لوئے سن جنہاں نے کوالا لمپور دے ابتدائی سالاں وچ قصبے دی ترقی دے حوالے تو‏ں اک گہرا اثر چھڈیا۔ انہاں نے کوالالمپور وچ پہلا اسکول تے بے گھر افراد دے لئی پناہ گاہ قائم کيتی۔ یاپ نے کوالا لمپور مؤثر طریقے تو‏ں امن و امان نو‏‏ں برقرار رکھیا تے سرحدی انصاف دا نظام وی قائم کیتا۔ انہاں نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ کوالا لمپور سلنگور دا تجارتی مرکز بنے۔ کاپیتان یاپ اہ لوئے ابتدائی کوالا لمپور دی تجارتی سرگرمیاں دے تمام پہلوآں وچ شامل سن جس وچ مارکیٹاں بشمول قحبہ خانے، جوئے خانے تے شراب خانے وی شامل سن ۔
یاپ دے دور وچ کوالا لمپور اک خطرناک سرحدہ قصبہ سی، یاپ جو خود وی ہائی سان خفیہ سوسائٹی دا رکن سی تے اس دور وچ سرحدی لڑائیاں عام سن خاس طور اُتے ہائی سان تے گھی ہن گروہاں دے درمیان جو کہ کانچینگ تے راوانگ دے علاقےآں تو‏ں سن ۔ 1870ء یاپ اہ سزے (کوالا لمپور دے ابتدائی سرخیل) نو‏‏ں یاپ اہ لوئے دا خاص دوست کل قتل ہو گیا جو ممکنہ طور اُتے چونگ چونگ نے کیتا جو کانچینگ دا سردار سی تے کوالا لمپور دا کاپیتان سینا بننا چاہندا سی
کوالا لمپور سلنگور خانہ جنگی دا حصہ سی جو سلنگور دے شہزاداں دے درمیان سیاسی اقتدار تے قلع دی سرنگاں دی آمدنی دے بارے وچ سی۔ چونگ چونگ نے راجا مہدی دا نال دتا جدو‏ں کہ یاپ اہ لوئے نے راجہ عبد اللہ تے تینگکو کودین دا نال دتا۔ یاپ نے کوالا لمپور اُتے راجہ مہدی تے چونگ چونگ دی افواج دے حملےآں نو‏‏ں ناکم بنایا۔ 1872ء وچ راجا اسال تے سلطان پواسا جو ماندایلینگ قوم تو‏ں تعلق رکھدے سن راجا مہدی دے حمایندی بن گئے، نے تینگکو کودین دے علاقے بوکیت ناناس دا محاصر کر لیا۔ تینگکو کودین دے جواناں بشمول یورپی کرائے دے سپاہیاں نے فرار ہونے دی کوشش کيتی لیکن اوہ پیٹلنگ وچ پکڑے گئے تے قتل کر دے گئے۔ کوالا لمپور نو‏‏ں جلا کر خاک کر دتا گیا۔ یاپ کلانگ نو‏‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہويا جتھ‏ے اس نے اک لڑاکا قوت نو‏‏ں دوبارہ اکھٹا کیتا۔ یاپ تے تینگکو کودین نے 1873ء وچ پاہانگ مالے لوگاں دی مدد تو‏ں کوالا لمپور نو‏‏ں دوبارہ حاصل کیتا۔
برطانوی انتظامیہ
1874ء وچ سلطنت سلنگور دے سلطان عبد الصمد نے اک برطانوی رہائشی نظام دی اجازت دی جس وچ سلطان سربراہ ریاست رہیاں گے۔ 1880ء وچ کوالا لمپور سلنگور دا دار الحکومت بنا تے برطانوی نوآبادیاندی انتظامیہ کلانگ تو‏ں کوالا لمپور منتقل ہو گئی، تے تب دے برطانوی رہائشی منتظم ولیم بلوم فیلڈ ڈگلس نے فیصلہ کیتا کہ حکومتی عمارتاں تے رہائش گانيں دریا دے مغرب وچ واقع ہونا چاہئے، جو کہ دریائے کلانگ مشرقی کنارے اُتے موجود چینی تے مالیائی بستیاں تو‏ں الگ ہاں۔ سرکاری دفاتر تے اک نواں پولیس ہیڈکوارٹر بوکیت امان اُتے تعمیر کیتے گئے تے پادانگ ابتدائی طور اُتے پولیس دی تربیت دے لئے تیار کیتا گیا۔ برطانوی انتظامیہ دی طرف تو‏ں دو سو تو‏ں تن سو افراد اُتے مشتمل اک پولیس فورس قائم کيتی گئی، انہاں وچو‏ں اکثر مالے سن جو دایہی ملاکا تو‏ں سن بھرتی کیتے گئے۔ اس دے علاوہ کچھ سکھ تے پنجابی وی اس وچ شامل سن جنہاں نو‏ں انہاں دے خانداناں سمیت ایتھ‏ے لیایا گیا تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوگ اپنے خاندان نو‏‏ں ایتھ‏ے لیایا تے ایہ کوالا لمپور دے ابتدائی آبادی دا اک اہ‏م حصہ بنے۔ سرکاری دفاتر بعد وچ بوکیت امان تو‏ں اک بہندے جگہ اُتے سلطان عبد الصمد عمارت وچ منتقل ہو گئے جس دا رخ پادانگ دی طرف سی جو کہ ہن مردیکا چوک (آزادی چوک) اے۔ ایہ برطانوی نوآبادیاندی انتظامیہ دا مرکز بن گیا۔
فرینک سویٹنہیم جو 1882ء وچ رہائشی منتظم مقرر ہوئے انہاں نو‏ں کوالا لمپور دی تیزی تو‏ں ترقی تے قبصے دی اک اہ‏م شہری مرکز وچ تبدیلی دا مرکزی کردار تسلیم کیتا جاندا اے۔ ابتدائی کوالا لمپور اک چھوٹا سا قصبہ سی جس دے بوہت سارے سماجی تے سیاسی مسائل سن ۔ عمارتاں لکڑی تے پرال تو‏ں بنائی گئياں جس دی وجہ تو‏ں پورا قصبہ آسانی تو‏ں اگ دا شکار ہو سکدا سی، غیر مناسب نکاسی آب تے مناسب حفظان صحت دی کمی دی وجہ تو‏ں شہر بیماریاں تو‏ں دوچار سی، تے اسنو‏ں مسلسل سیلاب دا خطرہ رہندا سی 1870ء دی دہائی دے اواخر وچ ہیضہ دی وبا پھیلنے تو‏ں شہر اک وڈی تباہی تو‏ں دوچار ہويا تے بوہت سارے لوگ شہر تو‏ں نقل مکانی کر گئے۔ 4 جنوری 1881ء نو‏‏ں پورا شہر جل گیا تے اسی سال بعد وچ شہر اک وڈے سیلاب تو‏ں دوچار ہويا۔ فرینک سویٹنہیم نے برطانوی رہائشی منتظم بننے اُتے شہر نو‏‏ں گلیاں دی صفائی تو‏ں بہتر بنانا شروع کیتا۔ اس نے ایسی شرائط مقرر کيتیاں کہ عمارتاں دی تعمیر اینٹاں تے ٹائلاں تو‏ں دی جائے تا کہ اوہ آسانی تو‏ں جلنے تو‏ں محفوظ رہیاں۔ اس نے کوالا لمپور دی وسیع سڑکاں دے نال دوبارہ تعمیر تے سڑک با سڑک گھراں نو‏‏ں اینٹاں تے ٹائلاں تو‏ں بنی عمارتاں وچ تبدیل کرنے دا حکم جاری کیتا۔ ایہ تعمیراندی پروگرام تقریباً پنج سال تک جاری رہیا۔
کاپیتان سینا یاپ اہ لوئے نے کوالا لمپور دی تعمیر نو دے لئی اک وڈا وسیع علاقہ خریدا جتھ‏ے اس نے اینٹاں بنانے دی صنعت قائم دی ایہ علاقہ برک فیلڈز اج وی اسی نام تو‏ں موسوم اے۔ پرال تو‏ں بنی تباہ شدہ عمارتاں دی دوبارہ تعمیر اینٹاں تے ٹائلاں تو‏ں کيتی گئی، تے نويں اینٹاں تو‏ں بنی عمارتاں وچو‏ں اکثر "پنج پاآں راستے" دے نال نال چینی بڑھئی دے کم تو‏ں خاص طور اُتے آراستہ سن۔ اس دے نتیجے وچ اس علاقے وچ مخصوص طرز تعمیر دی دکان-گھر دی تعمیرات سامنے آئیاں ۔
thumb|[[کوالا لمپور ریلوے اسٹیشن شہر دی تیزی تو‏ں ترقی کرنے دی اک علامت تھی]]
فرینک سویٹنہیم نے کلانگ تے کوالا لمپور دے درمیان ریلوے لائن دی تعمیر دا آغاز کیتا جس دا افتتاح 1886ء وچ ہويا۔ اوہدی وجہ تو‏ں کوالا لمپور تک رسائی وچ اضافہ ہويا تے شہر نے تیز رفتاری تو‏ں ترقی کيتی۔ آبادی جو 1884ء وچ 4،500 سی 1890ء وچ ودھ نو‏‏ں 20,000 ہو گئی۔ 1896ء وچ وفاقی مالے ریاستاں وی فرینک سویٹنہیم دے نال شامل ہو گئياں تے سویٹنہیم نواں رہائشی جنرل بنا۔ اس دے بعد اس نے کوالا لمپور نو‏‏ں دار الحکومت بنایا۔
جداں کہ زیادہ تر مرکزی کوالا لمپور ابتدائی برساں وچ یک نامیاندی انداز وچ بغیر اہ‏م منصوبہ بندی دے بنا اس لئی شہر دے پرانے حصےآں وچ سڑکاں تنگ، منحنی تے پیچیدہ نيں۔ اس حصے وچ فن تعمیر اک منفرد نوآبادیاندی قسم دا اے جو کہ یورپی تے چینی طرز تعمیر دا اک امتزاج اے۔ آبادی وچ اضافے دے نال حفظان صحت، کچرے دے ضائع کرنے تے ہور صحت دے معاملات دے انتظام اُتے گہرا دباؤ آیا۔ اسی وجہ تو‏ں 14 مئی 1890ء نو‏‏ں اک صحت کاری بورڈ بنایا گیا جو شہر وچ حفظان صحت، سڑکاں دی دیکھ بھال، سڑکاں دی روشنی، منصوبہ بندی تے ہور افعال دا ذمہ دار سی ایہ آخر کار "کوالا لمپور میونسپل کونسل" بن گیا۔
ویہويں صدی وچ توسیع
thumb|1910ء وچ ملیایا وچ [[ربڑ دے درختاں دی کاشت|150px]] thumb|ویہويں صدی وچ دکان-گھر طرز تعمیر نے ترقی پائی|right
کلارک کاؤنٹی، اڈاہو
کلارک امریکی صوبے اڈاہو دی اک کاؤنٹی اے۔
کوالالمپور
ویہويں صدی وچ توسیع
کوالا لمپور ویہويں صدی وچ اک چھوٹی آبادی تو‏ں ملائیشیا دا سب تو‏ں وڈا شہر بنا۔ کوالا لمپور دا رقبہ 1895ء وچ صرف 0.65 مربع کلو میٹر سی جو 1903ء وچ ودھ کر 20 مربع کلومیٹر تک پہنچ گیا۔ 1948ء وچ جدو‏ں ایہ بلدیہ بنا تو ایہ 93 مربع کلومیٹر تک پھیل چکيا سی تے آزادی دے بعد تو‏ں 1974ء وچ بطور وفاقی علاقہ اس دا رقبہ 243 مربع کلومیٹر اے۔ ویہويں صدی دی ابتدا وچ گاڑیاں دے پہیاں دی بے انتہا طلب دی وجہ تو‏ں سلنگور ربڑ دی صنعت وچ ترقی ہوئی جس دا براہ راست اثر شہر اُتے وی پیتا۔ کوالا لمپور دی آبادی جو کہ 1900ء وچ 30,000 سی 1920ء ودھ کر 80,000، تے 1931ء وچ 110,000 تو‏ں ودھ ہو گئی۔ انیسواں صدی دے آخر تے ویہويں صدی دے آغاز وچ تجارتی سرگرمیاں بنیادی طور اُتے چینی تاجراں دے ہتھ وچ سن جو کہ کوالا لمپور دی امیر ترین اورمؤثر شخصیتاں سن۔ ربڑ دی صنعت دی ترقی دی وجہ تو‏ں غیر ملکی سرمایہ دی آمد وچ اضافہ ہويا کوالا لمپور وچ کئی غیر ملکی نويں کمپنیاں تے صنعت قائم ہوئی۔ کئی کمپنیاں جو قریبی علاقےآں مثلاً سنگاپور وچ قائم سن انہاں نے ایتھ‏ے قیام دی راہ تلاش کرنا شروع کر دت‏ی۔ اُتے ربڑ دی صنعت دی نوعیت دی وجہ تو‏ں – ربڑ دے درختاں دی کاشت دے کچھ سال بعد ہی ربڑ حاصل کیتا جا سکدا اے، زیادہ درختاں تو‏ں ربڑ حاصل ہونے مدت وچ صنعت وچ تیزی آ جاندی سی اُتے ہور سالاں وچ جدو‏ں پیدتے کم ہوندی سی تو صنعت وچ مندی دا رجحان ہوندا سی، اس تیزی تے مندی دی وجہ تو‏ں 1920ء دی دہائی دے آغاز وچ بے روزگاری وچ وسیع پیمنے اُتے اضافہ ہويا۔
کلارک کاؤنٹی، اڈاہو
گٹھ:اڈاہو دیاں کاؤنٹیاں
کوالالمپور
ویہويں صدی وچ توسیع
1926ء وچ اک وڈے سیلاب دے بعد گومباک-کلانگ سنگم نو‏‏ں سیدھا کیتا گیا تا کہ سیلاب دے خطرے نو‏‏ں کم کیتا جائے۔ سیلاب تو‏ں بچاو دے لئی اک نہر وی بنائی گئی تا کہ اجافی پانی نو‏‏ں دریا تو‏ں منتقل کیتا جا سکے، ایہ 1932ء وچ مکمل ہوئی۔
جاپانی قبضہ
thumb|1946ء وچ کوالا لمپور وچ جاپانی افواج دے ہتھیار ڈالنے دی رسمی تقریب thumb|جاپانی افواج کوالا لمپور وچ|right
کوالا لمپور 11 جنوری 1942ء تو‏ں 15 اگست 1945ء تک جاپانی قبضے وچ رہیا، اس دور نو‏‏ں "3 سال تے 8 ماہ" کہیا جاندا اے۔ کوالا لمپور دی معیشت اس دور وچ تقریباً رک گئی۔ شہر اُتے قبضے دے نتیجے وچ بہت زیادہ جانی نقصان ہويا، جاپانی افواج دے قبضے دے چند ہفتاں وچ کوالا لمپور وچ کم تو‏ں کم 5،000 چینی ہلاک ہوئے تے ہزاراں بھارتیاں نو‏‏ں زبردستی برما ریلوے اُتے کم کرنے دے لئے بھیج دتا گیا جتھ‏ے اوہ وڈی تعداد وچ ہلاک ہوئے۔ جاپانی قبضے دے دوران فوج نے مخنتخب پالیسیاں بنائی جنہاں وچ کئی خاص طور اُتے نسلی چینی لوگاں دے لئی سن جنہاں وچ انہاں تو‏ں بہت ناروا سلوک کیتا جاندا سی کیونکہ انہاں نے 1895ء وچ پہلی چین جاپانی جنگ تے 1937ء وچ دوسری چین-جاپانی جنگ دے دوران چینی حکومت دی حمایت دی سی۔ دوسری طرف نسلی مالے لوگاں تو‏ں اچھا سلوک کیتا جاندا سی تے جنگ دے بعد آزادی دے وعدہ وی کیتا گیا سی تاکہ اوہ کوالا لمپور وچ جاپانی انتظامیہ تو‏ں تعاون کریئے۔ جاپانی فوجی انتظامیہ دے دوران جاپانی سماجی پالیسی نافذ کيتی گئی سی، اس پالیسی وچ تمام انگریزی تے چینی اسکولاں نو‏‏ں بند کر دتا گیا تے ہور اسکولاں وچ ہر صبح کی می گائیو (جاپان دا قومی ترانہ) کانے دا حکم جاری کیتا گیا تا کہ جاپانی شہنشاہ تو‏ں وفاداری دا اظہار کیتا جائے۔
جاپانی فوجی دے کوالا لمپور اُتے قبضہ دے دوران جاپانی فوجی ین یا جنہاں نو‏ں عام طور اُتے "بنانا نوٹ" (Banana notes) کہیا جاندا سی متعارف کرایا گیا۔ جاپانی شاہی فوجی انتظامیہ دی طرف تو‏ں بغیر ذخائر دے جاری جاپانی فوجی ین تے اضافی کرنسی پرنٹنگ دی وجہ تو‏ں افراط زر وچ انتہائی اضافہ ہويا تے خوراک دی راشننگ روز مرہ زندگی دا معمول بن گیا.
ریاستہائے متحدہ فوجی فضائیہ نے 18 فروری تے 10 مارچ 1945ء نو‏‏ں مرکزی ریلوے دی ورکشاپ اُتے شدید بمباری کيتی۔ اگست 1945ء وچ ہیروشیما تے ناگاساکی وچ ایٹمی بمباری دے بعد 29 واں فوج دے کمانڈر نے 13 ستمبر 1945ء نو‏‏ں برطانوی فوج دے سامنے ہتھار ڈال دتے۔ 22 فروری 1946ء نو‏‏ں کوالا لمپور وچ اک رسمی تقریب منعقد کيتی گئی جس وچ جاپانی ستويں فوج دے کمانڈر انہاں چیف سئیشیرو ایتاگاکی نے شہر برطانوی انتظامیہ دے حوالے کر دتا۔
اتحاد ملیایا
thumb|[[اتحاد ملیایا دا پرچم]]
ملایائی ہنگامی حالات دے دوران جدو‏ں ملیایا دی نوآبادیاندی حکومت اشتمالی شورش تو‏ں نمٹنے وچ مصروف سی، 1950ء دے دہائی وچ شہر دے مضافات وچ نويں پنڈ قائم کیتے گئے جو کہ گوریلا جنگ نو‏‏ں کنٹرول کرنے دی خفیہ کوشش سی۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈا کوالا لمپور دے شمال وچ کیپونگ وچ جنجانگ سی جداں جداں لوگ اولو کلانگ تے زیراں امپانگ تو‏ں نويں پنڈ وچ منتقل ہونے لگے اس پالیسی نے کوالا لمپور دی آبادی وی بڑھا دت‏ی۔
قبل از آزادی انتخابات
کوالا لمپور ملیایا پہلے شہراں وچو‏ں سی جتھ‏ے انتخابات منعقد ہوئے۔ سب تو‏ں پہلے بلدیاندی انتخابات 16 فروری 1952 نو‏‏ں منعقد ہوئے۔ متحد مالے قومی تنظیم تے ملائیشیائی چینی ایسوسی ایشن نے انتخابات دے لئے اک مشترکہ اتحاد قائم کیتا تے 12 نشستاں وچو‏ں 9 نشستاں جیتاں۔
یوم آزادی
thumb|[[مردیکا چوک، کوالا لمپور|میدان آزادی کوالا لمپور|150px]] کوالا لمپور نو‏‏ں 1957ء وچ اک بار پھر تاریخی اہمیت حاصل ہوئی جدو‏ں ملائیشیا دا پرچم پہلی بار کرکٹ میدان (مردیکا چوک) وچ بلند کیتا گیا جو کہ برطانوی حکومت تو‏ں ملک دی آزادی دی علامت اے۔ 1974ء وچ کوالا لمپور نو‏‏ں اوہدی ریاست سلنگور تو‏ں الگ کرکے اسنو‏ں وفاقی علاقہ دا درجہ دتا گیا، تے شاہ عالم ریاست سلنگور دا نواں دار الحکومت بنا۔ 14 مئی 1990ء نو‏‏ں کوالا لمپور نے مقامی کونسل دا 100 سال دا جشن منایا۔ نويں وفاقی علاقے کوالا لمپور دا پرچم تے ترانہ وی بنایا گیا۔ 1 فروری، 2001ء نو‏‏ں پتراجایا وی وفاقی علاقہ بنا تے اسنو‏ں وفاقی حکومت دی نشست ہونے دا اعلان کیتا گیا۔ حکومت دے انتظامی تے عدالتی افعال نو‏‏ں کوالا لمپور تو‏ں پتراجایا منتقل کردتا گیا، اُتے کوالالمپور ہن وی قانون سازی افعال نو‏‏ں برقرار رکھے ہوئے اے۔ ایہ یانگ دی‌ پرتوان آگونگ (آئینی بادشاہ) دی سرکاری رہائش گاہ کوالا لمپور وچ ہی موجود اے۔
بعد از آزادی دور (1957ء-1990ء)
thumb|ملائیشیا دے آزادی وچ مرنے ہونے والےآں دی [[قومی یادگار (ملائیشیا)|قومی یادگار]]