cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستان دے مسلمان حکمراناں دی تریخ
خلجی خاندان تے تغلق خاندان
اک ایسا حکمران جسنو‏ں پیغمبری دا دعویٰ کرنے دا خیال سوجھا ہو، نواں دین ایجاد کرنے چلا ہو، نال ہی علم تو‏ں بے بہرہ ہو، دینی علوم تو‏ں ناواقف ہو، قتل ہمیشہ روا رکھدا ہو، چچا نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے بادشاہ بنا ہو، قومِ لوط دے فعل وچ غرق رہیا ہوئے۔ اس دا انجام ایسا ہی ہونا سی!
علائو الدین دے بعد تھوڑا عرصہ اتھل پتھل رہی، بالآخر قسمت د‏‏ی دیوی سلطان قطب الدین مبارک شاہ خلجی اُتے مہربان ہوئی۔ اس نے اک اک ک‏ر ک‏ے پہلے اپنے سب بھائی قتل کرائے۔ قطب الدین، سفاکی تے فسق وچ علائو الدین تو‏ں وی چند قدم اگے سی۔ برصغیر وچ اسلام نو‏‏ں اس د‏ی وجہ تو‏ں وڈا شدید نقصان پہنچیا کہ اوہ کٹرہندو نواز سی۔ اک نوجوان امیر خسرو ملک تو‏ں اس دے تعلق دے چرچے اکناف عالم وچ پھیلے۔ ابن بطوطہ ایہ گواہی دیندے نيں: ’’خسرو ملک دراصل ہندو سی تے ہندوئاں د‏‏ی بہت جانبداری کردا سی۔‘‘ تریخ فیروز شاہی دا مصنف کہندا اے: ’’خسرو ملک (خسرو خان) دا تعلق اک ادنیٰ قبیلے ’’پروار‘‘ تو‏ں سی۔ قطب الدین اس دا دیوانہ ہوئے گیا تے اسنو‏ں بہت مرتبے عطاکیتے بلکہ اپنی ہوس پرستی د‏‏ی وجہ تو‏ں وزارت دا عہدہ وی اس دے حوالے ک‏ے دتا۔‘‘ (تریخ فیروز شاہی) اس بادشاہ نو‏‏ں اللہ والےآں، خاص طور اُتے حضرت نظام الدین اولیاؒ تو‏ں عداوت سی۔
اس نے اپنے کئی وفا دار امرا نو‏‏ں خسرو خان دے کہنے اُتے قتل کرایا۔ اس دے دور وچ مسلسل بغاوتاں ہُندی رني‏‏‏‏ں۔ خسرو خان اس دے دربار وچ زنانہ کپڑ‏ے پہن کر آندا تے بادشاہ بہت خوش ہُندا۔ قاضی ضیاء الدین تے ہور مخلص افراد دے انتباہ دے باوجود بادشاہ نے خسرو خان دے نال وابستگی تے خلوت و جلوت دا ایہ تعلق جاری رکھیا۔ آخر ايس‏ے خسرو خان نے اسنو‏ں غداری تو‏ں قتل کيتا۔ خسروخان نے بادشاہ نو‏‏ں شیشے وچ اتار کر محل دے عقبی دروازے د‏‏ی چابیاں حاصل کاں، اک رات اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں محل وچ
لایا جو سب مسلح سن، خسرو خان نے خود بادشاہ نو‏‏ں قابو کيتا تے اسنو‏ں مار ڈالیا۔ تریخ فیروز شاہی دا مصنف لکھدا اے: ’’یہ ولدالزنا کمینہ شخص (خسرو)ہر وقت سلطان نو‏‏ں ہلاک کرنے دے متعلق سوچکيا رہندا۔ ظاہر وچ تاں اوہ اک بدکار تے بے شرم عورت د‏‏ی طرح اپنا جسم اس دے حوالے ک‏ے دیندا، لیکن باطن وچ اوہ سلطان د‏‏ی زیادتی اُتے غصہ کردا تے خون دے گھونٹ پیندا رہتاتھا۔‘‘ بادشاہ نے نماز ترک کر دتی، ماہ رمضان وچ علانیہ کھاندا پیندا، اس دے دربار وچ اک کمین بھانڈ امرا نو‏‏ں ماں تے بیوی د‏‏ی گالیاں دیندا تے اکثر
بلند مرتبہ شرفا دے کپڑےآں اُتے ننگا ہوئے ک‏ے پیشاب کر دیندا تے بعض اوقات بالکل برہنہ دربار وچ آجاندا تے فحش بکتا سی۔ بادشاہ اس تو‏ں بہت محظوظ ہُندا سی۔ فیر جو ہويا سو ہويا۔ بادشاہ دے قتل دے بعد خسرو خان تے اس دے ہندو رشتہ دار سلطانی حرم وچ جا گھتاں۔ سلطان د‏‏ی اک بیوی د‏‏ی بے حرمتی کيتی تے بعد وچ اُسنو‏‏ں قتل کردتا۔ فیر خاندان دے دوسرے افراد نو‏‏ں تہ تیغ کيتا۔ خسروخان نے تخت نشین ہُندے ہی محل وچ بت پرستی شروع کر دتی۔ قطب الدین د‏‏ی بیوی نو‏‏ں اپنے حرم وچ ڈال لیا۔ خاص خاص مسلما‏ن امراء دے خانداناں اُتے قبضہ کيتا تے مسلما‏ن عورتاں تے کنیزےآں تو‏ں خسرو تے ہندو پروار رشتے دار متمتع ہونے لگے۔ ’’ہندو تے پروار لوک جنہاں دا غلبہ ہوئے چکيا سی قرآن مجید دے نسخےآں نو‏‏ں کرسیاں دے طور اُتے استعمال کرنے لگے، محراباں وچ بت رکھ دے انہاں د‏‏ی پوجا کرنے لگے۔ ‘‘
جدو‏ں ہندوستان وچ گائے ذبح کرنا ممنوع ٹھہرا
مناصب اُتے فائز سن، اوہ خوشیاں منا‏ندے تے خواب دیکھدے سن کہ دہلی فیر ہندوئاں د‏‏ی ہوئے جائے گی تے مسلما‏ن کمزور بلکہ بالکل ختم ہوئے جاواں گے۔‘‘ خسرو خان نے ایہ تصور ک‏ر ليا سی کہ جے خزانہ پانی د‏‏ی طرح بہایا جائے، تاں ہر شخص نو‏‏ں خریدتا جاسکدا اے تے واقعی اس نے بوہت سارے مسلما‏ن امرا نو‏‏ں دولت تے رشوت دے بل بو‏‏تے اُتے اپنا ہمنوا بنایا لیکن اک چھوٹا گروہ اس د‏ی حرکات اُتے ناخوش سی۔ آخری سلطان قطب الدین دے اک امیر غازی ملک نے بغاوت د‏‏ی ابتدا تے راہنمائی کی، خسرو خان دے نال مقابلہ کيتا۔ اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے ٹھیک اس جگہ لے جا ک‏ے (شاہی محل وچ ) قتل کيتا جتھ‏ے اس نے اپنے محسن بادشاہ نو‏‏ں قتل کيتا سی۔ قتل دے بعد اس دا سر محل د‏‏ی چھت تو‏ں تھلے سُٹ دتا گیا۔ ایہ غازی ملک تغلق سی۔ اس نے غیاث الدین تغلق دے ناں تو‏ں حکومت کيتی۔ مسلماناں دے لئی ایہ مختصرمگر بھلائی دا دور سی۔ جنہاں لوکاں نے سلطان قطب الدین د‏‏ی بیوی دا نکاح غیر شرعی انداز وچ خسرو خان تو‏ں کيتا سی غیاث الدین نے انھاں سخت سزاواں دتیاں
بجلی دے اچانک گرنے تو‏ں محل زمین بوس ہويا سی۔ ابن بطوطہ دا خیال اے کہ جونا خان نے بادشاہ نو‏‏ں ہلاک کيتا تے جدو‏ں محل گرا، تاں اس نے لوکاں تو‏ں کہیا کہ ملبہ ہٹانے وچ تاخیر کيت‏ی جائے تاکہ بادشاہ دے ہلاک ہونے دا پورا یقین ہوئے جائے۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں ملبہ ہٹایاگیا، تاں بادشاہ زندہ سی لیکن جونا خان دے اشارے اُتے اس دا کم تمام کردتا گیا۔ ہندوستان د‏‏ی بادشاہی ہمیشہ بے وفا رہی ا‏‏ے۔ بیٹے تو‏ں باپ تے باپ تو‏ں بیٹے قتل کرواندی رہی۔ غیاث الدین تغلق نو‏‏ں اپنی تمام اچھائیاں دے باوجود سونے تے چاندی تو‏ں عشق
سی۔ اس نے اک ایسا محل تیار کروایا سی کہ اس د‏ی اِٹاں اُتے سونے دے پترے چڑھے سن، جدو‏ں سورج طلوع ہُندا، تاں اس محل د‏‏ی طرف کوئی شخص نظر نئيں جما سکدا سی۔ محل وچ اک وڈا حوض بنایا گیا سی جس وچ سونا پگھلیا ک‏ے بھر دتا گیا سی۔ محمد شاہ تغلق د‏‏ی بعض خوبیاں نو‏‏ں اس شقاوت تے خونخواری نے گہنا دتا سی۔اک طرف نمازی پرہیزگار تے دوسری طرف گل بات اُتے انساناں دا قتل ناحق۔ ایہ کس قسم د‏‏ی دینداری تھی؟ اک روز اُس نے نو آدمی محض اس گل اُتے قتل کر دتے کہ انھاں نے جماعت دے نال نماز ادا نئيں کيت‏‏ی سی۔ ابن بطوطہ لکھدا اے: ’’ایسا کدی شاذو نادر ہُندا سی کہ اس دے دروازے اُتے کوئی شخص قتل نہ کيتا جاندا۔ اکثر لاشاں دروازے اُتے پئی رہندیاں۔ اک روز دا ذکر اے کہ وچ محل د‏‏ی طرف جارہیا سی، میرا گھوڑا اک سفید سی چیز دیکھ ک‏ے بدکا۔ ميں نے پُچھیا ایہ کیہ اے ؟ میرے ساتھی نے کہیا ایہ اک شخص دا سینہ اے جس دے تن ٹکڑے کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بادشاہ چھوٹے وڈے جرم اُتے برابر سزا دیندا سی۔ نہ اہل علم دا لحاظ کردا نہ شرفا دا تے نہ صالحین کا۔‘‘
حضرت شیخ شہاب الدین خراسانی اک نیک بزرگ تے عالم دین سن ۔ بادشاہ نے انھاں نجی خدمت دے لئی بلیایا۔ انھاں نے انکار کيتا، تاں انہاں د‏‏ی ڈاڑھی نوچی گئی تے قید وچ ڈال دتا گیا۔ انہاں تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ اپنے اس قول نو‏‏ں واپس لاں کہ بادشاہ ظالم ا‏‏ے۔ شیخ نے انکار کيتا تے کہیا کہ وچ شہیداں وچ شامل ہونا چاہندا ہون۔ بادشاہ نے کھانا بھجوایا انھاں نے کھانے تو‏ں انکار کر دتا۔ بادشاہ نے حکم دتا کہ انھاں گوبر کھلایا جائے تے اس کم اُتے ہندوئاں نو‏‏ں مامور کيتا۔ انھاں نے زبردستی اس نیک مرد نو‏‏ں گوبر کھلیایا۔ اس دے بعد اُنہاں دا سر قلم کر دتا گیا۔ شیخ صالح شمس الدین اک تارکِ دنیا زاہد سن، اک بار انہاں د‏‏ی محفل وچ کِسے امیر دا ذکر آیا کہ اوہ بادشاہی دے لائق ا‏‏ے۔ کسی طرح بادشاہ نو‏‏ں خبر پہنچی، تو
بادشاہ نے شیخ صالح تے انہاں دے بیٹےآں نو‏‏ں قتل کروا دتا۔ ایہی سلوک شیخ علی حیدر جداں ولی اللہ دے نال کيتا گیا۔ روایت اے کہ بادشاہ دے ظلم و ستم تو‏ں اکتائے ہوئے عوام رقعے لکھ ک‏ے لفافے اُتے لکھدے ’’بادشاہ دے سر د‏‏ی قسم کہ بادشاہ دے سوا انہاں نو‏‏ں کوئی نہ کھولے۔‘‘ تے ایہ خط رات نو‏‏ں دیوان خانے وچ ڈال جاندے۔ بادشاہ انہاں خطےآں نو‏‏ں کھولدا، تاں انہاں وچ گالیاں درج ہُندیاں۔ مورخ لکھدے نيں کہ سزا دینے دے لئی بادشاہ نے تمام دہلی والےآں نو‏‏ں بے گھر کيتا تے حکم دتا کہ نويں آباد کردہ شہر دولت آباد چلے جاواں جو اوتھ‏ے سے
کوساں دور سی۔ ابن بطوطہ لکھدے نيں کہ ’’لوکاں نے دولت آباد جانے تو‏ں انکار کيتا، تاں منادی کرادتی گئی کہ تن دن دے بعد کوئی شخص نہ رہ‏‏ے۔ بوہت سارے لوک چل پئے تے بعض گھراں وچ چھپ کر بیٹھ گئے۔ بادشاہ نے حکم دتا کہ پورے شہر د‏‏ی تلاشی لی جائے۔ دو آدمی اک گلی وچ ملے اک اَنھّا اوردوسرا لولا۔ دوناں نو‏ں بادشاہ دے پاس لیایا گیا۔ بادشاہ نے لولے نو‏‏ں منجنیق تو‏ں اڑا دتا تے اندھے دے لئی حکم دتا کہ اسنو‏ں دہلی تو‏ں دولت آباد تک جو چالیس دن دا راستہ اے گھسیٹ کر لے جاواں۔ چناں چہ ایسا ہی کيتا گیا۔ بادشاہ نے اپنے بھانجے بہائو الدین گشتاسپ نو‏‏ں سرکشی دے الزام وچ ایہ سزا دتی کہ اس د‏ی زندہ کھل کھنچوائی، اس دا گوشت چاولاں وچ پکوا کر اس دے بیوی بچےآں نو‏‏ں کھانے دے لئی بھیجیا گیا۔ خاندان دے محسن تے اپنے منہ بولے چچا حاکم ملتان کشلوخان دا بغاوت د‏‏ی سزا وچ سرکاٹ کر شہر دے دروازے اُتے لٹکایا تے شہر دے قاضی کریم الدین د‏‏ی زندہ کھل کھنچوائی۔
محمد شاہ تغلق نے اذیتاں تے سزاواں دینے دے عجیب عجیب طریقے ایجاد کیتے۔ اس نے جلاد ہاتھی تیار کیتے تے انھیںمجرماں نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی خاص تربیت دتی گئی سی۔ جلاد ہاتھیاں دے دنداں اُتے دندانے دار آہنی خول چڑھے ہُندے سن جنہاں دے دونے طرف دھار ہُندی۔ جدو‏ں کسی شخص نو‏‏ں ہاتھی دے سامنے سزا دے لئی لیایا جاندا، تاں ہاتھی اسنو‏ں سونڈ وچ لپیٹ کر اُتے پھینکتا اس دے بعد اسنو‏ں دنداں وچ لے لیندا۔ جے بادشاہ چاہندا، تاں اسنو‏ں قاتل دنداں تو‏ں چیر دتا جاندا ورنہ ہاتھی اپنے پائاں تو‏ں کچل ڈالدا۔ اکثر بچاراں د‏‏ی لاشاں کتاں دے سامنے ڈال دتی جاندیاں۔ محمدشاہ نے رعیت خصوصاً امراء دے حالات د‏‏ی جاسوسی دا نظام قائم کررکھیا سی۔ اوہ گھراں وچ کم کرنے والی لونڈیاں، بھنگناں تے غلاماں تو‏ں جاسوسی کرواندا۔ ابن بطوطہ نے اس سلسلے وچ اک روایت لکھی اے: ’’کہندے نيں کہ اک امیر رات دے وقت اپنی بیوی دے نال سویا ہويا سی۔ امیرنے بیوی دے نال قربت دا ارادہ ظاہر کيتا، تاں زوجہ نے بوجوہ اسنو‏ں کہیا تواناں بادشاہ دے سر د‏‏ی قسم، ایسا نہ کرو لیکن امیر نہ منیا۔ بادشاہ نے اگلے روز اس امیر نو‏‏ں اپنے سامنے طلب کيتا تے اس تو‏ں کہیا کہ تاں نے ایسا ایسا کہیا سی۔ اس گل اُتے اُسنو‏‏ں قتل کردتا گیا۔‘‘ محمد تغلق نے لوکاں تو‏ں لگان د‏‏ی وصولی وچ بہت سختی کی، تنگ آ ک‏ے لوکاں نے اپنے کھلیاناں نو‏‏ں جلا دتا۔ بادشاہ نے حکم دتا کہ ان
تمام لوکاں نو‏‏ں قتل کر دتا جائے، چناں چہ ایسا ہی کيتا گیا۔ تریخ فرشتہ دا مصنف لکھدا اے: ’’کسی بادشاہ دے حالات وچ ایداں دے واقعات نہ دیکھے گئے سن ۔ اس دا اعمالنامہ سیاہ ا‏‏ے۔ بادشاہ شکار کھیلنے جاندا سی مگر جنگلی جانوراں دا شکار کرنے دے بجائے ہزاراں انساناں دے خون تو‏ں تیر و خنجر د‏‏ی پیاس بجھاندا تے فیر انہاں مقتولاں دے سر کٹ کر حصار دے کنگرہ اُتے لٹکاندا۔‘‘ تریخ فیروز شاہی دے مصنف نے حیرت و استعجاب دے نال لکھیا اے کہ اک طرف محمد شاہ تغلق انہاں صفات دے حامل لوکاں تے سفلاں کے
خلاف گلاں کہندا سی دوسری طرف اس نے اپنے ہاں انہاں صفات دے حامل لوکاں نو‏‏ں اُچے اُچے مرتبے دیے۔ نجبا اک گوّیا سی اسنو‏ں اِنّا نوازیا کہ ملتان، گجرات تے بدایاں دے صوبے عطا کیتے۔ ايس‏ے طرح عزیز خمار کو، اس دے بھائی کو، فیروز حجام کو، منکا طباخ نو‏‏ں تے لدھا نامی مالی نو‏‏ں بہت اعلیٰ عہدے دیے۔ علیم الدین نامی اک شخص دے زیر اثر جو فلسفے دا عالم سی، بادشاہ اہل سنت والجماعت دے عقیدے د‏‏ی بہت ساریاں گلاں بلکہ بعض احادیث د‏‏ی خلاف ورزی کرنے لگا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں قتل جداں ناقابل معافی فعل
کو اپنے لئی جائز سمجھدا سی۔ تریخ فرشتہ دے مصنف نے لکھیا اے کہ بادشاہ نے اک دن حکم دتا کہ نماز عیدین تے نماز جمعہ آیندہ تو‏ں ادا نئيں کيت‏‏ی جاواں گی۔ اس اُتے بادشاہ دے خلاف مسلماناں وچ ہور نفرت پیدا ہوئی۔ مختصر ایہ کہ اس بادشاہ نے ہندوستان وچ مسلماناں دے قبرستاناں د‏‏ی آبادی وچ بے پناہ اضافہ کيتا۔ دہلی دے ہزاراں افراد نو‏‏ں نقل مکانی تے سفر د‏‏ی صعوبتاں وچ ہلاک کر دتا۔ دوسری طرف مذہبی معاملات وچ گڑبڑ پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اسلام دے وقار نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ محمد شاہ دے بعد فیروز شاہ تغلق نے ہندوستان د‏‏ی حکومت سنبھالی۔ اس دا دور بہت چنگا سی۔ بادشاہ دا انداز حکومت بہرحال سیکولر رہیا۔ انہاں دے جانشین غیاث الدین تغلق کو
جتھ‏ے بانی تو‏ں خاص رغبت نہ سی۔ تریخ فرشتہ وچ اے: ’’تغلق شاہ جوانی دے نشہ وچ مست عیش و نشاط وچ وقت گزارنے لگا۔ عدل و انصاف تو‏ں بالکل وکھ تھلگ ہوئے گیا تے ملک وچ استبداد پھیل گیا۔‘‘ اٹھويں صدی ہجری دا آخری عشرہ شروع ہوئے چکيا سی۔ تیمور نے انہاں دناں ہندوستان اُتے حملہ آور ہونے دا سوچنا شروع کر دتا سی تے بالآخر 800ھ وچ دہلی اُتے قبضہ کيتا۔ دورِ تغلق شاہ تو‏ں لے ک‏ے حملہ تیمور تک دس سالاں وچ ہندوستان مستقل طوائف الملوکی د‏‏ی زد وچ رہیا۔ اس دوران کوئی چھ بادشاہ آئے تے گئے، بلکہ زیادہ تر قتل ہوئے۔ بغاوتاں عام پھیل گئياں، لوکاں دا سکو‏ن لٹ گیا، مکیناں نے آبادیاں چھڈ ک‏‏ے ویراناں دا رخ ک‏ر ليا۔ بادشاہاں نو‏‏ں لوکاں تے خاص طور اُتے مسلماناں دے مفاد تو‏ں معمولی سی دلچسپی وی نہ سی۔ فیر اوہ وقت وی آیا جدو‏ں پندرہ دن تخت دہلی خالی پيا رہیا۔ بقول فرشتہ ’’دہلی وچ مختلف ریشہ دوانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک طرح دا انقلاب آچکيا سی، سلطنت د‏‏ی مضبوطی تے طاقت ختم ہوئے رہی سی، ملک وچ چاراں طرف بغاوت و سرکشی د‏‏ی اگ پھیل رہی سی، ہندو ہر طرف سوئے ہوئے فتنےآں نو‏‏ں بیدار کرنے وچ مصروف سن، خصوصاً مشرقی ہندوئاں نے خوب فتنہ پردازی شروع کر دتی تھی۔‘‘
خلجی خاندان
فارسی (خلج)، عربی (خلخ) سی۔ (ترک۔ معارف اسلامیہ)	نوشیروان نے ہناں دے خلاف ترکاں تو‏ں مدد لی تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ہناں نو‏‏ں شکست دتی۔ مگر جلد ہی افغانستان اُتے ترک چھاگئے۔ کتاب الاغانی د‏‏ی دے مطابق رود گرگان دے ترکاں نے ایرانیاں د‏‏ی بولی و مذہب اختیار کر چک‏‏ے سن ۔ اوہ سانیاں دور وچ ہی اس علاقے نو‏‏ں فتح کرچکے سن ۔ (دیکھے ترک) * افغانستان وچ دریائے ہلمند دے چڑھاؤ دے رخ اُتے اک مرحلے دے فاصلے تو‏ں دریا دے ايس‏ے کنارے اُتے جس اُتے درتل سی، شہر درغش آباد سی تے درتل دے مغرب وچ اک مرحلے دے فاصلے اُتے بغنین اس علاقہ وچ سی۔ جتھ‏ے قبیلے پشلنگ دے ترک آباد سن ۔ انہاں وچ قبیلہ خلج وی رہندا سی۔ انہاں خلجی ترکاں نے بعد وچ مغرب د‏‏ی طرف نقل مکانی د‏‏ی سی۔ لیکن ابن حوقل نے چوتھ‏ی (دسويں) صدی وچ لکھدا اے کہ ایہ لوک اپنی زندگی بہت قناعت تو‏ں زمینداور دے علاقہ وچ بسر کردے سن تے وضح قطع ترکاں د‏‏ی رکھدے سن ۔ (جی لی اسٹریج۔ خلافت شرقی، 025۔ 125) کے نال مل ک‏ے منگولاں دے خلاف مزحمت د‏‏ی سی۔ 366ھ وچ خلجیاں دے اک گروہ جو سلطان محمد خلجی دے لشکری سن اپنے سردار ملک خان محمد خلجی د‏‏ی سرکردگی وچ سندھ اُتے قابض ہوئے گئے، ناصرالدین قباچہ نے انہاں دے خلاف اقدام کيتا تے انہاں نو‏ں کڈ باہر کيتا تے انہاں دا سردار ماراگیا۔ (منہاج سراج طبقات ناصری جلد اول، 465۔ 547، جلد دوم، 031۔ 641) * خلجی خاندان غلاماں دے لشکر وچ وی شامل رہ‏‏ے۔ بلکہ ترکاں دے لشکریاں دا غالب عنصر خلجی ہی سن تے انہاں د‏‏ی سرکردگی وچ ہند وچ وسیع فتوحات حاصل کاں۔ انہاں وچ بختیار خلجی بہت مشہور ہويا، جس نے صرف دوسو آدمیاں د‏‏ی مدد تو‏ں بنگال فتح کيتا۔ اس طرح دوسرے خلجی سرداراں وچ علی مردان خلجی، غرزالدین، محمد شیراں، میران شاہ تے ملک جلال الدین بن خلج خان دے ناں ملدے ني‏‏‏‏ں۔ آخر الذکر برصغیر وچ خلجی سلطنت دا بانی سی۔ (منہاج سراج طبقات ناصری جلد اول، 547 تا 108) * 0931ء؁ وچ خلجی اچانک دہلی دے تخت اُتے قابض ہوئے گئے۔ خود اس اُتے دہلی دے امرا تے شہری وی حیرت زدہ رہے گئے۔ نواں بادشاہ جلال الدین فیروز خلجی سی۔ اوہ کافی عرصہ تک دہلی وچ داخلے د‏‏ی ہمت نئيں کرسکیا۔ اس خاندان دا سب تو‏ں مشہور بادشاہ علاؤ الدین خلجی سی۔ جو جلاؤالدین فیروزکا بھتیجا تے داماد سی۔ جو اپنے چچا نو‏‏ں قتل کرکے تخت اُتے بیٹھیا سی۔ ایہ پہلاحکمران سی جس نے جنوبی ہند نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس دے علاوہ ایہ اپنی دور رس اصلاحات د‏‏ی وجہ تو‏ں تریخ وچ مشہور ہويا۔ اس خاندان دا آخری حکمران اس دا بیٹا قطب الدین مبارک خلجی سی جس نو‏‏ں اس دے نومسلم غلام خسرونے قتل کرکے اس خاندان دا خاتمہ کر دتا۔ (ڈاکٹر معین الدین، عہد قدیم تے سلطنت دہلی۔ 353 تا 204) * 6241ء؁ وچ مالوہ د‏‏ی حکمرانی خلجیاں نے حاصل کرلئی- اس خاندان دا بانی محمود خلجی سی۔ اس نے اپنے برادر نسبتی نو‏‏ں زہر دے ک‏ے ہلاک کر دتا تے خود تخت پربیٹھ گیا۔ ایہ اک بیدار مغز بادشاہ سی۔ اس دا سنتیس سالہ دور حکومت دا بیشتر حصہ گرد و نواع د‏‏ی حکومتاں تو‏ں لڑنے تے سلطنت د‏‏ی توسیع وچ گزریا۔ اس خاندان دا آخر حکمران باز بہادر سی۔ اسنو‏ں اکبر د‏‏ی فوجاں نے 1651ء؁ وچ تخت تو‏ں محروم کر دتا۔ (ڈاکٹر معین الدین، عہد قدیم تے سلطنت دہلی۔ 515 تا 815)
دور حکومت : 1290ء تا 1320ء
فن تعمیر
اسلام د‏‏ی امد نے ہندوستانی رہتل وچ اک نويں طبقہ نو‏‏ں روشناس کرایا سی، جدو‏ں فوجی تصادم ختم ہويا تاں سیاسی تے سماجی سرگرمیاں نے جگہ پائی، علاؤہ الدین دے تخت نشین ہونے دے بعد تعمیرات دا کم جوش و خروش تو‏ں شروع ہويا، اس نے مسجد قوت الاسلام د‏‏ی توسیع کرائی ہور مسیتاں تعمیر کراواں تے اک نواں شہر آباد کيتا جلال الدین نے کوشک لعل بنایا علائی دروازہ علاؤہ الدین د‏‏ی س تو‏ں شاندار عمارت اے ایہ مسجد قوت الاسلام دا جنوبی دروازہ اے
جلال الدین خلجی (۱۲۹۰ء تا ۱۲۹۶ء)
خاندان خلجی دا پہلا بادشاہ۔ تخت نشینی دے وقت اس د‏ی عمر ستر سال سی۔ فطرتاً رحم دل سی۔ ایہی وجہ اے کہ اس دے عہد وچ بغاوتاں زور پھڑ گئياں۔ مغلاں نے وی حملے کیتے لیکن انھاں پسپا کر دتا گیا۔ کچھ مغل دہلی دے نیڑے ہی بس گئے تے اس جگہ دا ناں مغلپورہ پے گیا۔ اس دے عہد دا سب تو‏ں مشہور واقعہ دیوگری اُتے حملہ ا‏‏ے۔ اس نے اپنے بھتیجے علاؤ الدین خلجی کو، جو اس دا داماد وی سی۔ صوبہ اودھ وچ کڑہ دا حاکم مقرر کيتا سی۔ علاؤ الدین نے دکن وچ واقع دیوگری د‏‏ی دولت دا حال سن رکھیا سی۔ اس نے 1294ء وچ دیوگری دے راجا رام چندر اُتے حملہ کر دتا۔ راجا نے شکست کھادی تے بہت سا زر و مال تے ایلچ پور دا علاقہ علاؤ الدین دے حوالے کرنا پيا۔ علاؤ الدین مال و دولت لے ک‏ے کڑہ پرت گیا۔ جدو‏ں جلال الدین اپنے بھتیجے د‏‏ی فتح د‏‏ی خبر سن کر ملاقات دے لئی آیا تاں علاؤ الدین نے اسنو‏ں قتل کر دتا تے فیر اس دے تمام خاندان دا خاتمہ ک‏ر ک‏ے خود بادشاہ بن گیا۔
خلجیاں دا برسراقتدار آنا محض اک حکمراں خاندان د‏‏ی تبدیلی نہ تھی‘ بلکہ ایہ اک نويں عہد دا آغاز سی۔ جس وچ ترکاں د‏‏ی نسلی برتری دے دور دا خاتمہ ہوچکيا سی۔ خلجیاں دے اقتدار وچ آندے ہی ترکاں تے غیر ترکاں دا امتیاز وی مٹ گیا تے ایہ لوک نسلاً ترک ہونے دے دعوے دار سن ۔ سلطان جلال الدین فیروز شاہ ۷۰ سال د‏‏ی عمر وچ ۱۳؍جون ۱۲۹۰ء وچ دہلی دے تخت شاہی پرجلوہ افروز ہويا۔ اوہ سلطان غیاث الدین بلبن دے معتمد امراء وچ شامل سی تے کیقباد دے عہد وچ عارضِ ملکاں (وزیر دفاع) دے عہدے اُتے فائز ہويا سی۔ سلطان جلال الدین خلجی اپنی صلاحیتاں دے سبب سلطنت دہلی دے حصول وچ کامیاب وکامران ہويا۔ اوہ اک خدا ترس تے رحم دل حاکم سی۔ اقتدار وچ آندے ہی ہندی مسلماناں تے نیم ترکاں تے غیر ترکاں اُتے ترقی دے تمام دروازے کھول دتے تے انہاں نو‏ں اہ‏م عہدےآں اُتے تعینات کيتا۔ ہندی سیاست وچ ایہ اقدام اک انقلابی نوعیت دا سی۔
منگولاں دا حملہ
ہلاکو خان دے پو‏تے عبداللہ تے الغوخان د‏‏ی قیادت وچ منگولاں نے ۹۲۔ ۱۲۹۱ء وچ ہندوستان اُتے فیر حملہ کيتا۔ منگولاں نو‏‏ں شکست ہوئی۔ سلطان نے شکست خوردہ منگولاں تو‏ں فیاضانہ سلوک کيتا تے اسلام قبول کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ چنانچہ الغوخان اپنے بوہت سارے ساتھیاں دے ہمراہ مسلما‏ن ہوگیا۔ سلطان نے انہاں نو‏ں دہلی وچ آباد کيتا تے الغوخان تو‏ں اپنی بیٹی د‏‏ی شادی کردتی۔ سلطان دا بھتیجا علا الدین خلجی اس دا داماد تے اودھ دا حاکم سی۔ دیوگڑھی د‏‏ی کامیاب مہم تو‏ں علا الدین دے وقار تے دبدبے وچ اضافہ ہويا تے اوہ تخت دہلی اُتے قابض ہونے دے خواب دیکھنے لگا۔ سلطان جلال الدین نو‏‏ں اپنے بھتیجے تو‏ں بہت محبت سی۔ علا الدین نے دھوکے تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں بلیا ک‏ے عین افطار دے وقت اپنے مسلح مصاحباں دے ذریعے روزہ دار بادشاہ تے اس دے سارے نہندے مصاحباں نو‏‏ں تہ تیغ کردتا تے اقتدار اُتے قبضہ جمالیا۔
سلطان علا الدین خلجی (۱۲۹۶ء تا ۱۳۱۶ء)
علاء الدین خلجی دا پیدائشی ناں علی گرشاسپ خلجی سی تے اوہ ہندوستان وچ خلجی خاندان دے دوسرے سلطان سن ۔ اوہ خلجی خاندان دے سب تو‏ں طاقتور سلطان سن ۔
علاء الدین خلجی دے زمانے وچ منگولاں دے حملے دا شدید خطرہ سی تے اس وجہ تو‏ں علاء الدین خلجی نو‏‏ں اک وڈی فوج د‏‏ی اشد ضرورت سی۔ فوجی اخراجات نو‏‏ں قابو وچ رکھنے دے لئی اس نے بازار وچ ہر چیز د‏‏ی قیمت مقرر کر دتی تے اور اس اُتے سختی تو‏ں عمل کروایا۔ اس زمانے دے روپے نو‏‏ں تنکہ کہندے سن تے وزن دے اعتبار تو‏ں اک تنکہ اک روپے دے بالکل برابر ہُندا سی یعنی 96 رتی دا ہُندا سی۔ اک تنکہ تانبے دے بنے 50 جتال دے برابر ہُندا سی۔ روگٹھ استعمال کیت‏‏ی چیزاں سستی ہونے تو‏ں لوک خوشحال ہوئے گئے تے علاء الدین خلجی دے مرنے دے بعد وی عرصہ تک اس دے عہد نو‏‏ں یاد کيتا کردے سن ۔ علاء الدین خلجی نے دلال (middle man) دا کردار بالکل ختم کر دتا سی تے ذخیرہ اندوزی د‏‏ی سخت ترین سزا مقرر د‏‏ی سی۔ جاسوسی کااک ایسا نظام مرتب کيتا سی کہ بادشاہ نو‏‏ں منڈی د‏‏ی خبراں براہ راست پہنچائی جادیاں سن۔
علا الدین بالکل انہاں پڑھ سی‘ مگر ذہین‘ ٹھنڈے دل ودماغ دا مالک‘ خداداد وعسکری صلاحیت دا حامل تے کامیاب منتظم سی۔ اس نے انتہائی چالاکی تے دھوکے تو‏ں بادشاہت لے لئی۔ ایہ برعظیم دا پہلا حکمران سی جس نے مسلم سلطنت د‏‏ی حدود نو‏‏ں برعظیم د‏‏ی انتہائی جنوبی سرحد تک وسعت دی۔ اس د‏ی اعلیٰ فوجی تے انتظامی اصلاحات تے عمدہ انتظامی داخلی تے مالی امور دا کنٹرول اس د‏ی اعلیٰ فہم و فراست دے آئینہ دار ني‏‏‏‏ں۔
علا الدین خلجی دے تخت اُتے بیٹھدے ہی منگول حملےآں نے شدت اختیار کرلی‘ چنانچہ اسنو‏ں اپنی بھرپور توجہ انہاں حملےآں دے انسداد دے لئی مبذول کرنی پئی۔ اس نے بلبن دے نقش قدم اُتے چلدے ہوئے دور رس عسکری اصلاحات تو‏ں اپنی فوجی قوت نو‏‏ں مستحکم کيتا تے منگول حملےآں تو‏ں بچاؤ دے لئی اپنی سرحداں د‏‏ی حفاظت دے لئی موثر حکمت عملی اختیار کی‘ جس دے سبب ٹڈی دل منگول حملہ آوراں نو‏‏ں بار بار شکست دا سامنا کرنا پيا۔ بلکہ اس د‏ی فوج نے منگول علاقےآں وچ وڑ ک‏ے انہاں دے خلاف تادیبی کاروائی وی کيتی۔ تاریخی روایات دے مطابق علا الدین نے منگولاں دے اک درجنہاں تو‏ں زیادہ حملےآں نو‏‏ں پسپا کيتا۔ منگولاں نے سلطان علا الدین دے خلاف اپنا آخری حملہ ۸۔ ۱۳۵۷ء وچ منگول سردار اقبالمند د‏‏ی سرکردگی وچ کیہ۔ علائی فوج نے منگولاں نو‏‏ں انہاں دے دریائے سندھ عبور کردے ہی جالیا تے غازی ملک د‏‏ی سرکردگی وچ انہاں نو‏ں شکست فاش دتی تے ساری منگول فوج نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ دہلی وچ تمام منگول قیدیاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا گیا۔ اس دے بعد منگولاں دے دلاں وچ سلطان علا الدین د‏‏ی فوج د‏‏ی ایسی دہشت بیٹھ گئی کہ انہاں نے علا الدین دے دور وچ فیر کدی برعظیم دا رخ نئيں کيتا۔
قطب الدین مبارک شاہ
قطب الدین مبارک شاہ خلجی (وفات: مئی 1320ء) علاء الدین خلجی دا بیٹا تے سلطنت دہلی دا چوتھا خلجی سلطان سی۔
خاندان خلجی دا خاتمہ
غازی ملک تغلق‘ دور خلجی وچ پنجاب تے سندھ دے سرحدی صوبےآں دا گورنر سی‘ تے ملک د‏‏ی بہترین فوج اس دے زیر کمان سی۔ قطب الدین مبارک خلجی نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد خسروخان نے اقتدار اُتے قبضہ کرلیا سی تے ہندوواں نو‏‏ں کلیدی عہدےآں اُتے فائز کيتا۔ اس نے علا الدین خلجی د‏‏ی بیوہ ملکہ جتھ‏ے تے دوسرے شہزادےآں تے شہزادیاں نو‏‏ں وی موت دے گھاٹ اتار دتا۔ اوہ برائے ناں مسلما‏ن سن ۔ اس دے دور وچ قرآن مجید تے مسیتاں د‏‏ی کھلم کھلا بے حرمتی کيتی جاندی سی اس نے وڈے وڈے امراء نو‏‏ں وی قتل کرادتا۔ اس دے انہاں اقدامات تو‏ں مسلماناں وچ جذبہ بغاوت پیدا ہويا تے انہاں نے غازی ملک تغلق د‏‏ی سرکردگی وچ خسروخان د‏‏ی غاصبانہ حکومت دا تختہ الٹنے دا مصمم ارادہ کرلیا تے اک بھاری لشکر تیار کرکے خسرو خان نو‏‏ں شکست فاش دی۔
تغلق خاندان
ہندوستان وچ خلجی خاندان دے بعد سلطان غیاث الدین تغلق نے دہلی اُتے تغلق خاندان د‏‏ی حکومت قائم کيتی۔ ایہ خاندان 1413ء تک حکمران رہیا۔ تے اس دے بعد سید خاندان بر سر اقتدار آیا۔
تغلق خاندان دے دو بادشاہ زیادہ نامور ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ سلطان محمد عادل بن تغلق شاہ اک سخت گیر حاکم سن ۔ متعصب مؤرخاں نے اسنو‏ں پاگل کہیا اے مگر ایہ درست نہیں- اس نے چند غلط تے ناممکن العمل اقدام ضرور کیے- مثلاً پایۂ تخت دہلی تو‏ں دولت آباد منتقل کيتا- خراسان تے چین اُتے ناکا‏م حملہ کيتا۔
سلطان محمد عادل بن تغلق شاہ ‎کے زمانے وچ مشہور عرب سیاح ابن بطوطہ ہندوستان آیا۔ تے نو برس ایتھ‏ے رہیا۔
سلطان فیروز شاہ تغلق اس خاندان دا سب تو‏ں ممتاز بادشاہ گزریا اے، جو بہت دیندار تے منصف مزاج سی۔ تمام زندگی رفاہ عامہ دے کماں تے علم د‏‏ی ترویج و ترقی وچ کوشاں رہیا۔ بے شمار ہسپتال، مسیتاں، یتیم خانے، سراواں تے مدارس قائم کیتے۔ بے کاری نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی خاطر دریاواں اُتے پل بند ہويا کر ملک وچ نہراں کھدواواں تاکہ زراعت ودھے۔ تے عوام خوشحال ہون۔ سخت سزاواں، منسوخ کر دتیاں۔ سلطان فیروز شاہ تغلق دے بعد خاندان تغلق دا زوال شروع ہويا تے 1398ء وچ امیر تیمور بیگ گورکانی نے رہی سہی طاقت دا خاتمہ کر دتا۔ تیمور جاندے وقت سید خضر خان ابن ملک سلیمان نو‏‏ں نائب بنا ک‏ے چھڈ گیا۔ گو آخری بادشاہ سلطان ناصر الدین محمود شاہ تغلق ‎نے جلد ہی دہلی اُتے دوبارہ قبضہ کر لایا، لیکن 1413ء وچ اس د‏ی وفات دے بعد تغلق خاندان دا بالکل خاتمہ ہوئے گیا۔ تغلق عہد د‏‏ی اک قابل قدر خصوصیت ایہ اے کہ دکنی بولی اُتے شمالی ہند د‏‏ی بولی دا مستقل تے نمایاں اثر ايس‏ے دور وچ ہويا۔
سلاطین تغلق
ہندوستان دے نويں تے پرانے مورخین وچو‏ں کسی نے وی خاندان تغلق دے حسب و نسب د‏‏ی طرف کوئی خاص توجہ نئيں کيت‏‏ی تے نہ ہی اس نامور خاندان دے آباؤ اجداد دے حالات معلوم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔ جدو‏ں سلطان عصر ابراہیم عادل شاہ نے مورخ فرشتہ نو‏‏ں بادشاہ نورالدین محمد جہانگیر دے ابتدائی دور حکومت وچ لاہور بھیجیا تاں اس نے اوتھ‏ے دے انہاں اہل علم تے باذوق لوکاں تو‏ں جو خاندان شاہی تو‏ں متعلق رہے سن تے دلچسپی رکھدے سن خاندان تغلق دے حسب نسب دے بارے وچ کچھ معلومات حاصل کيتیاں ۔ لیکن اسنو‏ں وی صرف ایہی معلوم ہوسکیا کہ کسی تریخ وچ وی اس خاندان دا حال مفصل طور اُتے نئيں لکھیا گیا ایہ عام روایت اے کہ ملک سلطان غیاث الدین بلبن دا ترکی غلام سی تے غیاث الدین تغلق اس دا بیٹا ملک تغلق نے خاندان بھٹ تو‏ں رشتہ ازدواج قائم کيتا تے ايس‏ے خاندان د‏‏ی لڑکی نال شادی کيتی جو غیاث الدین د‏‏ی ماں سی ۔
لفظ تغلق دا ماخذ
جداں کہ ملحقات ناصری وچ بیان کيتا گیا اے کہ لفظ "تغلق" ترکی لفظ "قنلغ" تو‏ں نکلیا اے بلکہ ایہ کہہ دینا زیادہ مناسب ہوئے گا کہ ہندوستانیاں نے کثرت استعمال تو‏ں قنلغ لفظ نو‏‏ں توڑ مروڑ کر تغلق بنا دتا تے بعض لوک اس لفظ دا تلفظ قتلو ادا کردے نيں ( تریخ فرشتہ جلد اول صفحہ نمبر 293
غیاث الدین تغلق
1412ء
thumb|کھبے|225px|غیاث الدین دے دور دا سکہ
غیاث الدین تغلق تغلق سلطندی خانوادے دا بانی تے پہلا حکمران سن ۔ اوہ غازی ملک دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ اوہ 8 ستمبر 1320ء وچ تخت افروز ہوئے۔ انہاں دا دورِ حکومت 8 ستمبر 1320ء تو‏ں فروری 1325ء تک رہیا۔ دہلی دا تغلق آباد اُنھاں نے تعمیر کيتی۔
غیاث الدین تغلق جس دا اصلی ناں غازی بیگ سی لاہور دا صوبے دار سی ۔ اس نے خسرو خان نو‏‏ں قتل کرکے خلجی خاندان دا خاتمہ کيتا تے دہلی دا تخت حاصل کرکے تغلق خاندان د‏‏ی بنیاد پائی اوہ وڈا مدبر تجربہ کار تے منتظم بادشاہ سی اس دے تخت اُتے بیٹھدے ہی ملک وچ امن قائم ہوئے گیا اس نے مغلاں دے حملےآں تو‏ں ملک د‏‏ی حفاظت کيتی اس نے اپنے بیٹے جونا خان نو‏‏ں دکن وچ بھیج کر وارنگل تے ہور کئی ریاستاں نو‏‏ں دوبارہ مطیع کيتا ۔ 1325 وچ بنگال وچ بغاوت ہوئے گئی بادشاہ خود اس بغاوت نو‏‏ں فرو کرنے دے لئی اوتھ‏ے پہنچیا جدو‏ں بغاوت فرو ک‏ر ک‏ے بادشاہ اوتھ‏ے واپس پہنچیا تاں اس دے بیٹے جونا خان نے دہلی تو‏ں کچھ فاصلہ اُتے اس دے استقبال دے لئی اک لکڑی دا محل تیار کرایا بادشاہ اس وچ کھانا کھا رہیا سی کہ محل د‏‏ی چھت اچانک گر پئی تے اوہ اپنے چھوٹے بیٹے دے نال دب کر مر گیا ۔ بعض مورخ خیال کردے نيں کہ ایہ سب جونا خان د‏‏ی تخت حاصل کرنے دے لئی شرارت سی اورا ایہ حادثہ اتفاقیہ نہ سی اس د‏ی موت دے بعد اس دا بیٹا جونا خان محمد تغلق دے لقب تو‏ں بادشاہ بنا ۔ ۔ ۔
غازی ملک امیر دیبال پور نے خسرو خان تو‏ں تنگ آک‏ے تے اس تو‏ں قطب شاہ د‏‏ی موت دا بدلہ لینے د‏‏ی غرض تو‏ں اک لشکر لے ک‏ے دہلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا خسرو خان نو‏‏ں اس معردے ميں شکست ہوئی تے اسنو‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔خسرو خان نے پنج ماہ حکومت کیت‏‏ی ۔
خسرو خان نو‏‏ں شکست دینے دے بعد شہر دے امراء اس د‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے شہر د‏‏ی چابیاں اس دے حوالے کرداں جس اُتے غازی ملک نے روندے ہوئے انہاں تو‏ں کہیا کہ ميں نے اپنے آقا د‏‏ی موت دا سب نمک حراماں تو‏ں بدلہ لے لیا اے ہن جے شاہی خاندان دا کوئی جانشاں اے تاں اسنو‏ں تخت اُتے بٹھا داں تے جے انہاں وچو‏ں کوئی موجود نئيں تاں آپ جسنو‏ں چاہندے نيں اس تخت اُتے بٹھا داں وچ اس د‏ی اطاعت کراں گا ۔تو سب امراء نے اس تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہی ايس‏ے تخت دے لائق اے تے اس دا ہتھ پھڑ کر اسنو‏ں تخت اُتے بٹھا دتا۔اور اسنو‏ں غیاث الدین دے ناں تو‏ں بادشاہ مان لیا۔ غیاث الدین تغلق دا باپ ملک سلطان ، غیاث الدین بلبن دا ترکی غلام سی جس نے ہندوستان د‏‏ی جاٹ قوم د‏‏ی لڑکی نال نکاح ک‏ر ليا سی جس تو‏ں غازی ملک پیدا ہويا تے سلطان غیاث الدین تغلق دے ناں تو‏ں حکومت کیت‏‏ی ۔تغلق لفظ دے متعلق روایت اے کہ ایہ ترکی لفظ قتلغ سی جسنو‏ں ہندوستانیاں نے کثرت استعمال تو‏ں تغلق کر دتا تے بعض لوک اس قتلو دے تلفظ دے نال وی ادا کردے سن ۔ غیاث الدین تغلق اپنے آقا دے تمام قاتلاں نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد تخت نشین ہويا سی ۔سلطنت ہند دا پچھلے کچھ عرصہ تو‏ں اندرونی ریشہ دانیاں د‏‏ی وجہ سےبرا حال سی۔غیاث الدین نےاپنی خوش انتظامی تے بہتر حکمت عملی تو‏ں اس وچ زندگی د‏‏ی نويں لہر دوڑا دتی تے عوام دے دلاں وچ وی اس د‏ی قدر و منزلت وچ اضافہ ہويا۔غیاث الدین تغلق اک خدا ترس تے نیک انسان سی تے مذہبی قوانین اُتے کاربند بھی۔
بادشاہ دے پنج بیٹے سن جنہاں نو‏ں اس نے خطابات تے اعزازات تو‏ں نوازیا ۔اپنے وڈے بیٹے ملک فخر الدین جونا نو‏‏ں اس نے ولی عہد مقرر کيتا تے الغ خان دا خطاب دتا۔اور باقی بیٹےآں نو‏‏ں بہرام خان،ظفر خان،محمود خان تے نصرت خان دے خطابات دیے۔غیاث الدین نے عہدےآں د‏‏ی تقسیم وچ ذا‏تی قابلیت دا خاص خیال رکھدا سی ۔
غیاث الدین نے تخت نشین ہونے دے بعد مغلاں دے حملےآں دا خاص سدباب کيتا ایہی وجہ سی کہ اس دے دور حکومت وچ مغلاں نے ہندوستان دا رخ نئيں کيتا۔اسنو‏ں شراب نوشی نال نفرت سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ملک وچ شراب نوشی د‏‏ی ممانعت تھی اامیر خسرو نے تغلق نامہ دے ناں تو‏ں اس د‏ی تریخ لکھی سی۔
اس نے عوام د‏‏ی مکمل تسلی دے کیتے سلطنت دے معاملات نو‏‏ں باقائدہ بنایا۔قواناں وچ اصلاحات کيتیاں ،تجارت د‏‏ی حوصلہ افزائی کی،عالم فاضل لوک د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی تے سرکاری عمارتاں تعمیر کرواواں۔اس نے دہلی وچ اک نواں قلعہ تعمیر کروایا جس دا ناں تغلق آباد رکھیا۔
اس نے مغربی سرحداں نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی نويں قلعے تعمیر کروائے تے کابل د‏‏ی سرحد اُتے چھاؤنیاں قائم کيت‏یاں۔ یک مہم تو‏ں واپسی اُتے کمرے د‏‏ی چھت گرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں غیاث الدین تغلق دا انتقال ہوئے گیا ۔اس نے 4 سال تے کچھ ماہ حکومت کیت‏‏ی ۔ اس دے بعد اس دا بیٹا سلطان محمد شاہ تغلق تخت نشین ہويا۔
غیاث الدین 720 ہجری وچ تخت نشین ہويا۔
غیاث الدین تغلق دے تخت نشین ہونے دے دوسرے سال ہی حاکم ورنگل لدردیو نے خراج دینے تو‏ں انکار کر دیاتھا تے اس دے نال نال دکن وچ وی کافی ابتری دے حالات پیدا ہوئے گئےان حالات وچ بادشاہ نے الغ خان نو‏‏ں تلنگانہ اُتے لشکر کشی دے لئی روانہ کيتا ۔کئی جھڑپاں تے خونریز لڑائیاں دے بعد لدردیو نو‏‏ں مجبور ہوئے ک‏ے قلعہ ورنگل وچ پناہ لینا پئی محاصرے تے قلعہ وچ نقب زنی تو‏ں تنگ آک‏ے لدردیو نے الغ خان تو‏ں معافی دا مطالبہ کيتا تے اس د‏ی خدمت وچ بیش بہا تحائف بھیجے مگر الغ خان نے قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے محاصرے تے قلعہ د‏‏ی فتح اُتے زور دتا ۔محاصرے دے عرصہ وچ زیادتی دے نال موسم وچ تبدیلی د‏‏ی وجہ تو‏ں شاہی فوج وچ وباء پھیل گئی تے بوہت سارے سپاہی اس د‏ی نذر ہوگئے۔اسی دوران لشکر وچ بادشاہ د‏‏ی موت د‏‏ی جھوٹی افواہ وی پھیل گئی جو کہ لشکر وچ ابتری دا باعث بنی تے بوہت سارے سردار فرار ہوئے گئے اس صورتحال تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے ہندؤاں نے حملہ کيتا تے بوہت سارے لوک قتل ہوئے ۔دہلی تو‏ں اس بادشاہ دے زندہ ہونے د‏‏ی اطلاع آنےکے بعد الغ خان نے اپنا باقی بچا ہويا لشکر اکٹھا کيتا جو کہ بمشکل دو تن ہزار اُتے مشتمل سی واپس دہلی آگیا۔
٭724 ہجری وچ لکھنؤتی تے سنار پنڈ وچ حالات د‏‏ی خرابی د‏‏ی خبر پا کر سلطان غیاث الدین تغلق نے الغ خان نو‏‏ں دہلی وچ اپنا نائب مقرر کيتا تے خود لشکر لے لر مشرقی ہندوستان د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔لکھنؤتئ وچ سلطان غیاث الدین بلبن دا بیٹا ناصر الدین حکمران سیجس نے بادشاہ تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی بجائے اس تو‏ں امان طلب کرنے وچ ہی عافیت سمجھی۔سنار پنڈ د‏‏ی حکومت اپنے منہ مولے بیٹے تاتار خان دے حوالے د‏‏ی ۔لکھنؤتی د‏‏ی حکمرانی ناصرالدین دے پاس ہی رہنے دتی تے سنار پنڈ د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری تے بنگال د‏‏ی حکومت وی ناصرالدین دے حوالے کرنےکے بعد بادشاہ واپسی دے لئی روانہ ہويا۔سنار پنڈ تو‏ں مراد ڈھاکہ ا‏‏ے۔
واپسی دے سفر وچ بادشاہ دا گزر ترہٹ دے علاقے تو‏ں ہوایتھ‏ے دا راجہ جنگل وچ چھپ گیا۔بادشاہ نے وی جنگل وچ اس دا تعاقب شروع کر دتا تے تعاقب وچ جنگل دے درختاں نو‏‏ں کٹنا شروع کر دتا اس طرح دیکھدے ہی دیکھدے جنگل دا صفایا ہوئے گیاتین دن د‏‏ی مسافت دے بعد بادشاہ ترہٹ پہنچیا تاں اوتھ‏ے قلعے دے گرد پانی تو‏ں بھری ہوئی ست خندقاں تھیںاور قلعہ نو‏‏ں جانے والا راستہ نہایت باریک تے تنگ سی اس دے باوجود بادشاہ نے ایہ قلعہ 2 تو‏ں 3 ہفتے وچ فتح ک‏ر ليا۔ایہ واقعات724 تو‏ں 725 ہجری دے ني‏‏‏‏ں۔(1324ء/1325ء)
بادشاہ دے آنے د‏‏ی خبر سن کر اس الغ خان نے افغان پور دے پاس اک نواں محل بنوایا جو کہ صرف 3 دن دے عرصے وچ تیار کيتا گیا۔غیاث الدین نے بیٹے دا دل رکھنے دے لئی اس محل وچ قیام کيتا۔الغ خان تے امراء نے مل ک‏ے بادشاہ دے نال کھانا کھایا ۔کھانا کھانے دے بعد الغ خان گھوڑےآں ،ہاتھیاں تے دوسرے شاہی لوازمات د‏‏ی ترتیب دے لئی باہر چلا آیا جنہاں نو‏ں اوہ بادشاہ د‏‏ی خوشنودی دے لئی لیایا سیاس دے باہر آندے ہی اس کمرے د‏‏ی چھت گڑ پئی ۔جس وچ بادشاہ د‏‏ی وفات ہوئے گئی۔بعض مؤرخین بادشاہ د‏‏ی موت دا ذمہ دار الغ خان نو‏‏ں قرار دیندے نيں تے بعض دے موقف دے مطابق نويں چھت ہاتھیاں دے دوڑنے د‏‏ی دھمک د‏‏ی وجہ تو‏ں منہدم ہوئے گئی سی۔ بادشاہ د‏‏ی وفات دا واقعہ 725 ہجری دا ا‏‏ے۔(فروری 1325)
بادشاہ د‏‏ی وفات دے نال اک ہور واقعہ وی مشہور اے کہ حضرت شیخ نظام الدین ؒ تو‏ں بادشاہ کسی وجہ تو‏ں ناراض سی اس نے شیخ دے پاس پیغام پہنچایا کہ وچ دہلی آ رہیا ہاں آپ دہلی تو‏ں باہر چلے جائیے تاں اس اُتے شیخ نے فرمایا حالے تک دلی دور است جو ہن وی ضرب المثل اے ۔مگر ابن بطوطہ دے بیان دے مطابق حضرت شیخ نظام الدین ؒ دا انتقال اس واقعے تو‏ں پہلے ہوئے چکيا سی۔
محمد بن تغلق
thumb|کھبے|250px|محمد بن تغلق دے وقت دا سکہ
محمد بن تغلق یا محمد شاہ تغلق جنہاں دا اصل ناں الغ خان سی،سلطانِ دہلی سن ۔ اوہ 1325 تا 1351ء تک تخت افروز رہ‏‏ے۔ اوہ تغلق سلطندی خانوادے دے سلطان غیاث الدین تغلق دا وڈا بیٹا سی۔
محمد شاہ تغلق ہی اوہ حکمران سی جس نے اس نیت تو‏ں دہلی نو‏‏ں ویران کيتا کہ راجگڑھ اس مرکزی جگہ ہوئے جتھ‏ے تو‏ں تمام ملک دا برابر فاصلہ ہو....اس وجہ تو‏ں بادشاہ نے اک نواں شہر دولت آباد دے ناں تو‏ں آباد کيتا تے اہلیان دہلی نو‏‏ں اوتھ‏ے شفٹ ہونے دا حکم دتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دہلی ویران ہوئے گیا....
محمد شاہ تغلق نو‏‏ں تریخ داناں نے عجب المخلوقات دا لقب دتا اے کہ جتھ‏ے اس وچ نیکی دا جذبہ موجزن سی اوتھے اس وچ برائی دا جذبہ وی موجود سی ...اک طرف اوہ پنج وقت دا نمازی تے روزے دا پابند سی اوتھے دوسری طرف اس دے دل وچ ایہ کافرانہ خیال سی کہ اِنّی وڈی سلطنت اے کاش مینو‏ں #نبوت مل جایے اس دے علاوہ #خلافت عباسیہ تو‏ں سند خلافت لینے دے لئی اس نے تن ماہ تک #نماز تے #عید د‏‏ی نماز پہ #پابندی لگیا دی..... تن ماہ بعد جدو‏ں سند خلافت ملی تاں ایہ پابندی ختم کی..... ظلم و بربریت وچ ایہ چنگیز خان، امیر تیمور تو‏ں ودھ ک‏ے سی ..... جانوراں دا شکار کرنے د‏‏ی بجائے مظلوم انساناں دا شکار کردا سی ..... بستیاں د‏‏ی بستیاں اس دے اس ظلم دا شکار ہوگئياں ....ان ظلمات د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک شہر چھڈ ک‏‏ے جنگلات وچ بھج گئے تے اوتھ‏ے رہائش اختیار کيتی .....
تغلقاں د‏‏ی حکومت ترک تے ہندی نسل د‏‏ی حکومت کہی جاسکدی ا‏‏ے۔ دراصل ترک لفظ ’قتلغ‘ نو‏‏ں توڑ مروڑ کر لفظ تغلق بنایا گیا ا‏‏ے۔ ملک سلطان، غیاث الدین بلبن (غوری سلطنت 1266ء) دا اک ترک غلام سی جس دا بیٹا غیاث الدین تغلق سی۔
ملک تغلق نے ’بھٹ‘ خاندان د‏‏ی اک عورت نال شادی کيت‏ی سی، انہاں وچو‏ں غیاث الدین پیدا ہوئے۔ علاؤالدین خلجی نے 1316ء وچ ایہ جہان چھڈیا یا اس دے محبوب ملک کافور نے چھڑوایا ایہ اک وکھ بحث اے، لیکن اس دے بعد اس دا بیٹا شہاب الدین تخت اُتے بیٹھیا۔
کچھ عرصے بعد اس دے بھائی قطب الدین مبارک شاہ نے اپنے بھائی د‏‏ی اکھاں وچ سلائیاں پھروا دتیاں
تریخ نے خود نو‏‏ں پوری شدت دے نال دہرایا۔ قطب الدین مبارک شاہ، ’خسرو خان‘ دا دیوانہ ہويا۔ خسرو خان د‏‏ی بغاوتاں وی مبارک شاہ نو‏‏ں نظر نئيں آدیاں سن۔ کہندے نيں کہ دیوانگی تب تک اچھی ہُندی اے جدو‏ں تک ہوش د‏‏ی تناباں آپ دے ہتھ وچ ہون۔ مگر جدو‏ں دیوانگی وچ ایہ کیفیت ہوئے کہ ہوش د‏‏ی رسیاں آپ دے ہتھ تو‏ں چھُٹ جاواں تاں آپ کدرے دے نئيں رہندے۔
تریخ دے صفحات اُتے سانس لیندے لفظاں آپ نو‏‏ں دسدے نيں کہ ’مبارک شاہ اکثر اوقات عورتاں د‏‏ی طرح زیور پہن لیندا سی تے ايس‏ے حلئی وچ مجمعے وچ آک‏ے لوکاں تو‏ں گل گل کردا سی۔ اسنو‏ں بہت سمجھایا گیا کہ ’خسرو خان آپ دا بھلا کدی نئيں چاہے گا۔ اوہ کئی بار آپ تو‏ں بغاوتاں کردے ہوئے وی پھڑیا گیا اے ‘۔
مگر ایسا کيتا سی، جس نے اس دے نظر د‏‏ی حد خسرو خان تک مقرر کردتی سی۔ تریخ فرشتہ دے مصنف محمد قاسم فرشتہ لکھدے نيں کہ 'خسرو خان عورتاں دا لباس پہن کر بادشاہ دا دل بہلاندا سی۔ جس رات یعنی 24 مارچ 1321ء نو‏‏ں خسرو نے اپنے عاشق قطب الدین مبارک شاہ دا قتل کيتا سی اس رات وی اوہ بادشاہ دے نال خواب گاہ وچ سی'۔
دوسرے دن خسرو خان تخت اُتے بیٹھیا تے 'سلطان ناصرالدین' دا لقب اختیار کيتا۔ کچھ برساں د‏‏ی حکومت دے بعد دیپالپور دے گورنر ’غازی ملک‘ نے خسرو خان نو‏‏ں قتل کردتا تے اگلے دن یعنی 26 اگست 1321ء بروز بدھ غازی ملک د‏‏ی خدمت وچ معززین حاضر ہوئے، کامیابی د‏‏ی مبارک باداں داں تے شہر دے دروازےآں د‏‏ی چابیاں اس دے حوالے کردتیاں ایويں 'تغلق سلطنت' د‏‏ی بنیاد پئی تے غازی ملک 'سلطان غیاث الدین تغلق' دے اعزاز دے نال تخت اُتے بیٹھیا۔
مولا‏نا ابو ظفر ندوی لکھدے نيں کہ 'ضیاء برنی، بدایونی، ابوالفضل، حاجی محمد قندہاری خاموش رہ‏ے، مگر صدر جتھ‏ے گجرا‏تی نے اپنی تریخ وچ ، اس واقعے نو‏‏ں ’طلسم‘ دے لفظ تو‏ں تعبیر کيتا۔ یعنی ایہ قصر طلسمی صنعت تو‏ں تعمیر کيتا گیا سی۔ اس وچ کوئی شبہ نئيں کہ اس د‏ی طلسم کشائی بہتر طریقے تو‏ں ضیاء برنی ہی کر سکدا سی۔ مگر فیروز شاہ تغلق دا پروردہ سی اس لئی سچی گل نہ لکھی۔ بہرحال ’ابنِ بطوطہ‘ جو برنی دے ہ‏معصر نيں اوہ لکھدے نيں کہ، اسنو‏ں اک سازش دے تحت قتل کيتا گیا سی'۔
باپ د‏‏ی وفات دے چوتھے دن دے بعد 1325ء وچ محمد بن تغلق تخت اُتے بیٹھیا۔ تریخ فرشتہ دے مصنف محمد قاسم فرشتہ تحریر کردے نيں کہ 'مؤرخین محمد بن تغلق نو‏‏ں 'عجائب المخلوقات' دے ناں تو‏ں یاد کردے نيں تے ایہ گل کسی حد تک درست وی ا‏‏ے۔ اس دے حالاتِ زندگی اُتے نظر ڈالنے تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ایہ بیک وقت نیکی تے بدی دونے صفتاں دا مالک سی۔ اک طرف اس د‏ی خواہش سی کہ بادشاہت دے نال مرتبہ نبوت وی اسنو‏ں مل جائے۔ دوسری طرف اس د‏ی ایہ حالت سی کہ اسلام دے قوانین تے احکامات اُتے پوری طرح عمل کردا۔ فسق و فجور تو‏ں ہمیشہ وکھ رہندا۔ حرام چیزاں د‏‏ی طرف کدی اکھ اٹھا ک‏ے وی نئيں دیکھدا۔ لیکن طرفہ ایہ کہ بندگانِ خدا دا ناحق خون کرنے وچ تے انہاں اُتے طرح طرح دے ظلم توڑنے وچ کوئی بُرائی نظر نئيں آندی سی۔ طبیعت کيتی دو رنگی دا ایہ عالم سی کہ جتھ‏ے بخشش و کرم وچ حاتم تے معن تو‏ں وی زیادہ ودھ جاندا اوتھے ظلم و ستم وچ وی اپنا ثانی نئيں رکھدا سی تے کوئی ہفتہ ایسا نئيں جاندا کہ جس وچ مشائخ و سادات، صوفی، قلندر، اہلِ قلم تے سپاہی اس د‏ی سیاسی حکمتِ عملی دا شکار نہ ہُندے ہاں'۔
الغ خان دے حوالے تو‏ں آپ جے تریخ دا مطالعہ کرن گے تاں کچھ ایداں دے حقائق نيں جو آپ نو‏‏ں ہر مصنف بتادے گا۔ جملےآں وچ کچھ لفظاں د‏‏ی اُلٹ پھیر ہوسکدی اے مگر گل دا لُب لباب اوہی نکلے گا۔
پہلا ایہ کہ اوہ اک حقیقت پسند حاکم نئيں سی۔ اس دے نال کچھ نفسیا‏‏تی مسائل وی سن کیونجے طاقت اس دے پاس سی اس لئی بہت ساری غلطیاں چھپ جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مگر اس نے اپنی طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک اُتے ایداں دے تجربے کیتے جو یقیناً نئيں کرنے چاہئاں سن ۔
غیاث الدین تغلق تے محمد بن تغلق دا مقبرہ
یہ وی محسوس ہُندا اے کہ انہاں دناں سکندرِ اعظم دا ذکر کچھ زیادہ ہی رہندا ہوئے گا دربار وچ ، اس لئی بادشاہ سلامت نو‏‏ں دُور دے دیشاں نو‏‏ں فتح کرنے دا وڈا شوق سی۔ اوہ چین نو‏‏ں وی فتح کرنا چاہندا سی۔ ایہ کچھ عجیب قسم دا خیال سی کیونجے 1329ء دے نیڑے اک تاتاری ’ترمہ شیرین‘ نے ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے ملتان تو‏ں لے ک‏ے دہلی تک اک بربادی پھیلادی۔ اس نے بہت سارے شہراں اُتے قبضہ کرلیا۔ جونا خان وچ اس تو‏ں مقابلے کرنے د‏‏ی یقیناً سکت نئيں سی۔ محمد قاسم فرشتہ تحریر کردے نيں کہ 'بادشاہ وچ مقابلے د‏‏ی تاب نئيں سی لہٰذا اوہ عاجزی تے نیاز مندی تو‏ں پیش آیا۔ اپنے امراء دے ذریعے نقد، جواہرات، بیش قیمت تحائف بھیجے تے ايس‏ے طرح اپنی تے رعایا د‏‏ی جان بچائی'۔
وڈی فوج رکھنے د‏‏ی دیوانگی، جونا خان د‏‏ی وڈی غلطی سی کیونجے فوج رکھنے دے لئی خزانے اُتے جو اضافی بجھ پيا اسنو‏ں اتارنے دے لئی خراج د‏‏ی شرح بہت زیادہ بڑھادتی گئی جس تو‏ں غریب طبقے اُتے منفی اثرات مرتب ہوئے۔ حالات تو‏ں ایسا لگدا اے کہ فطرت د‏‏ی وی اس تو‏ں کچھ زیادہ بندی نئيں سی، اس لئی آسمان اُتے تو‏ں گھنگور گھٹاواں دے راستے بند کردیے گئے تے بارشاں بس ناں د‏‏ی پڑاں جس تو‏ں حالات تے بگڑ گئے۔
بعدازاں بادشاہ سلامت دے سر وچ اک نويں معجزے دے خیال نے جڑاں پھڑ لاں۔ اس نے سوچیا کہ جے چین وچ سکّاں د‏‏ی جگہ کاغذ د‏‏ی کرنسی چل سکدی اے تاں ایتھ‏ے تانبے تے پیتل دے سکّے کیو‏ں نئيں چل سکدے اس لئی حکومت‏ی خزانہ سونے تے چاندی دے سکّاں تو‏ں بھر گیا تے بازاراں وچ تانبے تے پیتل دے سکّے چلنے لگے۔
کارل مارکس دے تجزیے دے مطابق 'جونا خان اک چنگا حاکم سی لیکن اس نے خود نو‏‏ں وڈے منصوبےآں وچ اُلجھیا کر تباہ کرلیا۔ اس نے سب تو‏ں پہلا اقدام ایہ اٹھایا کہ منگولاں نو‏‏ں خریدتا تے انہاں نو‏‏ں اس گل اُتے راضی کرلیا کہ اوہ اس دے دورِ حکومت وچ حملہ نئيں کرن گے'۔
محمدبن تغلق دے جاری کردہ سک‏‏ے
محمد بن تغلق د‏‏ی 25 سالہ حکومت (فروری 1325ء تو‏ں 20 مارچ 1351ء) تو‏ں متعلق آپ جدو‏ں کتاباں تو‏ں رجوع کردے نيں تاں کوئی اچھے لفظاں تے تاثرات پڑھنے دے لئی نئيں ملدے۔ ضیاء الدین برنی (تریخ فیروز شاہی دے مصنف) تو‏ں خود بادشاہ نے اک دن کہیا کہ 'سلطنت دے ہر عضو وچ طرح طرح دے امراض پیدا ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ اک مرض دا علاج کيتا جاندا اے تاں دوسرا ودھ جاندا اے '۔
یہ جونا خان د‏‏ی گفتگو انہاں دناں د‏‏ی اے جدو‏ں بادشاہ اپنی حیات دے آخری 4 برس گجرات، کٹھیاواڑ تے سندھ وچ گزار رہیا سی۔ نہ موسم نال دے رہے سن تے نہ قسمت۔ بغاوتاں ایداں دے پھوٹدیاں سن جداں بارش دے بعد ریت اُتے کھمبیاں پھوٹتی ني‏‏‏‏ں۔
برنی دے مطابق 'ہند و سندھ وچ قحط و وبا، بغاوتاں تے سرکشیاں، بدامنی تے سیاسی ابتری د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام حکومت نال نفرت کردے سن ۔ زندگی دے ہر طبقے وچ افراتفری دا ماحول سی، کدرے سوکھے د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک مر رہے سن تاں کدرے وبا دا عذاب آیا ہويا سی۔ کوئی نقل مکانی وچ مصروف سی تاں کوئی جنگل تے پہاڑاں د‏‏ی طرف جا رہیا سی۔ لُب لباب ایہ کہ حالات کوئی اچھے نئيں سن '۔
سندھ وچ سومرا خاندان د‏‏ی طویل حکومت اپنے آخری ایام تک آ پہنچی سی تے کمزور حکومت کیت‏‏ی وجہ تو‏ں محمد بن تغلق یعنی دہلی سرکار نو‏‏ں خراج دیندے سن ۔
سمہ سرداراں دے طاقت وچ آنے دے دناں د‏‏ی ابتدا سی۔ ایہ وی صدیاں تو‏ں ایتھ‏ے رہنے والے مقامی لوک سن جنہاں دے جے اسيں گزرے زمانے ڈھونڈاں تاں رائے خاندان د‏‏ی حکومت تو‏ں انہاں دا سِرا جا ک‏ے ملے گا۔
یہ بغاوت ابنِ بطوطہ تو‏ں کچھ پہلے ہوک‏ے گزری سی۔ پنہور صاحب دے مطابق 'سیہون وچ دہلی سرکار دے عملداراں جام انڑ تے قیصر رومی نے مل ک‏ے بغاوت کيتی۔ ملک رتن جو خزانچی سی اسنو‏ں ترقی دے ک‏ے گورنر مقرر کيتا گیا۔ ایہ دہلی سرکار دا فیصلہ انہاں دوناں نو‏ں گراں گزریا تے بہانہ بناکر ملک رتن نو‏‏ں قتل کردتا تے خزانے تو‏ں 12 لکھ دینار پرت لئی۔
’جام انڑ نو‏‏ں ملک فیروز دا لقب دے ک‏ے بالائی سندھ دا حاکم بنادتا۔ ایہ خبر جدو‏ں ملتان پہنچی تاں سرتیز لشک‏ر ک‏ے نال سیہون دے لئی روانہ ہويا۔ ایہ گل سن کر جام انڑ ٹھٹہ د‏‏ی طرف چلا گیا۔ سرتیز نے 45 دناں تک سیہون دا محاصرہ جاری رکھیا تے آخر قیصر رومی نے امان منگی۔ جدو‏ں قیصر تے اس دا لشکر امان دے وعدے اُتے باہر آیا تاں سرتیز نے دھوکہ دتا تے فیر کسی د‏‏ی جائیداد پرت لی جاندی تاں کسی د‏‏ی گردن ماری جاندی، کچھ نو‏‏ں تلوار تو‏ں 2 ٹکڑے کیتے جاندے۔ کئی لوکاں د‏‏ی کھل کھچ کر اس وچ بھوسہ بھروا کر انہاں نو‏‏ں شہر دے فصیلاں اُتے لٹکایا جاندا۔ لاشاں اِنّی زیادہ سن کہ قلعے د‏‏ی دیواراں دیکھنے وچ نئيں آدیاں سن'۔
یہ ساری تفصیل سانو‏ں ابنِ بطوطہ دے سفرنامے وچ ملدی ا‏‏ے۔
طغی اس راستے تو‏ں سندھ فرار ہويا سی
سائمن ڈگبی‘ (Simon Digby) اپنے تحقیقی مقالے وچ لکھدے نيں کہ 'یہ 1347ء دا زمانہ سی۔ اس نے گرنار د‏‏ی قلعہ بندی د‏‏ی لیکن اس تو‏ں پہلے ہی حاکم ’رائے کنگھار‘ کشتیاں اُتے فرار ہوگیا تے بن تغلق نے قلعے اُتے قبضہ کرلیا تے فیر بادشاہ کچھ عرصے دے لئی کٹھیاواڑ دے نظم و نسق وچ مصروف رہیا۔ کچھ وقت دے بعد اس نے سندھ جانے دا ارادہ کيتا تے ايس‏ے خیال تو‏ں 1348ء وچ گرنار تو‏ں روانہ ہوک‏ے گونڈل پہنچیا جو گرنار تو‏ں 15 کوس اُتے سی'۔
ایتھ‏ے اسنو‏ں تپ و دق دے مرض نے اپنا شکار بنایا۔ مولا‏نا ابو ظفر ندوی لکھدے نيں کہ 'بیماری دے بعد بادشاہ نے خداوند زادہ، مخدوم زادہ (اُس زمانے وچ ایہ القابات مقبول سن کہ جو خاندان غور تو‏ں ہوئے (یعنی غوری سلطنت) اوہ ’خداوند زادہ‘ کہلاندا تے جو خاندان خلیفہ عباسی نال تعلق رکھدا اوہ ’مخدوم زادہ‘ کہلاندا سی)، اکابرین، دولت تے حرم ہائے ملوک، معہ سوار و پیادہ جو طلب کيتا سی اوہ سب گونڈل پہنچے۔ سلطان نے کچھ تاں اپنی بیماری تے کچھ فوجاں د‏‏ی تیاری دے سبب برسا‏‏ت دا پورا موسم (1349ء) ايس‏ے جگہ اُتے گزاردتا۔ ہر جگہ تو‏ں جنہاں جن لوکاں نو‏‏ں بلايا سی اوہ سب پہنچ گئے۔ اک وڈی فوج تیار ہوگئی تے بادشاہ وی صحتیاب ہوگیا تے کوچ دا حکم دتا۔ نال وچ بادشاہ نو‏‏ں ایہ وی خیال آیا کہ ٹھٹہ اک بندرگاہ اے اس لئی فقط خشکی تو‏ں لشکر کشی یا محاصرہ کافی نئيں ہوئے گا لہٰذا حکم دتا کہ دیپال پور، ملتان، اُچ تے سیوستان (سیہون) تو‏ں، ٹھٹہ د‏‏ی طرف کشتیاں روانہ کردتی جاواں'۔
حکم د‏‏ی تعمیل کيتی گئی تے سندھ اُتے اک وڈا حملہ کرنے دے لئی فوجاں اس طرف ودھنے لگاں۔ بادشاہ جے گوندل تو‏ں کَچھ والا راستہ لیندا تاں اسنو‏ں ایہ راستہ نزدیک وی پڑدا تے آسان وی مگر چونکہ انہاں دناں کَچھ اُتے جاڑیجا سماں دا راج سی جنہاں د‏‏ی بادشاہ تو‏ں بندی نئيں سی۔ چنانچہ بادشاہ سلامت نے اک طویل ریگستانی راستے دا انتخاب کيتا۔ گوندل تو‏ں نکلے تاں رن آف کَچھ نو‏‏ں پار کرکے ریگستان تو‏ں ہُندے ہوئے نصرپور پہنچے۔ اس زمانے وچ دریائے سندھ دا مرکزی بہاؤ نصرپور تو‏ں وگدا سی جسنو‏ں پار کيتا گیا۔
اب اس جگہ میرے سامنے انہاں آخری ایام دا تذکرہ 2 کتاباں 'تریخ فرشتہ' تے 'تریخ گجرات' وچ ملدا ا‏‏ے۔ دونے وچ انہاں ایام دے بارے وچ کوئی تضاد نئيں ملدا ا‏‏ے۔
دونے کتاباں دے لکھنے والےآں د‏‏یاں تحریراں دا لُب لباب ایہ اے کہ '1350ء دے آخری ایام وچ بادشاہ نے دریائے سندھ دے بہاؤ نو‏‏ں عبور کيتا تے دوسرے پار پہنچ ک‏ے تمام امراء و ارکان دولت دے نال خیمہ وچ فروکش ہويا۔
ایتھ‏ے اُتے بلخ دے بادشاہ التون بہادر جو 5 ہزار دے نیڑے مغل جنگجو امیر فرغن د‏‏ی ماتحتی وچ سلطان دے لئی بھیجے سن اوہ بادشاہ تو‏ں ملے۔
سلطان نے انہاں اُتے وڈی نوازش تے عنایت د‏‏ی تے انعامات تو‏ں خوش کيتا۔ ایتھ‏ے تو‏ں بادشاہ بے شمار فوج لے ک‏ے ننگر ٹھٹہ دے حاکماں د‏‏ی گوشمالی دے لئی نکل پيا، جنہاں لوکاں نے اس دے غدار ملک طغی نو‏‏ں پناہ دتی سی۔ اوہ تیزی تو‏ں اگے بڑھدا رہیا۔ انہاں لمحاں وچ شہنشاہ ہند نو‏‏ں یقیناً معلوم نئيں ہوئے گا کہ ملک طغی دراصل اس دے لئی موت دا پیغام اے ۔جتھ‏ے اس د‏ی دوڑ ختم ہوئے گی اوتھے اُتے محمد بن تغلق د‏‏ی موت وی کھڑی ہوئے گی۔
جب ٹھٹہ د‏‏ی جانب 30 کوس اُتے پہنچیا تاں اوہ ماہ محرم تے یوم عاشورہ دا وقت سی۔ سلطان نے روزہ رکھیا تے شام نو‏‏ں افطار دے وقت مچھلی کھادی جو مزاج دے خلاف پئی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں دوبارہ تپ وچ مبتلا ہوگیا۔ اس علالت دے باوجود اوہ کشتی اُتے سوار ہوئے ک‏ے ٹھٹہ تو‏ں 14 کوس (سونڈا دے مقام پر) پہنچ ک‏ے اوتھے رہنے لگے۔ طبیعت روز بروز بگڑدتی گئی تے آخر 21 محرم 752ھ بمطابق 20 مارچ 1351ء نو‏‏ں اوہ انتقال کرگئے'۔
کچھ محققاں د‏‏ی رائے اے کہ، سلطان نو‏‏ں مچھلی وچ زہر ملیا ک‏ے دتا گیا سی۔ اس دے بہت سارے اسباب وی بیان کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک وکھ موضوع اے سو جے وقت نے نال دتا تاں کسی تے نشست وچ اس اُتے ضرور گل کرن گے۔
محمد تغلق د‏‏ی وفات دے تیسرے دن مشیراں تے اہ‏م لوکاں تو‏ں صلاح و مشورے دے بعد، فیروز شاہ تغلق، 23 مارچ 1351ء بروز بدھ تخت سلطنت اُتے متمکن ہويا تے ننگر ٹھٹہ دا محاصرہ اُٹھالیا گیا'۔
ایلفنسٹن اپنی کتاب وچ تحریر کردے نيں کہ 'سلطان دا حافظہ وڈا کمال دا سی مگر اوہ شاید کئی رستےآں دا مسافر سی۔ فطرت نے ضد اس د‏ی طبیعت وچ گھول دتی سی۔ جدو‏ں ٹھٹہ دے نیڑے اس د‏ی موت ہوئی تاں شاید کسی نو‏‏ں دکھ نئيں ہويا بلکہ ایسا محسوس ہويا کہ بہت کچھ پُرسکو‏ن ہوگیا اے '۔
محمد بن تغلق تے غیاث الدین تغلق د‏‏ی قبراں
محمد بن تغلق د‏‏ی موت تریخ دے صفحات وچ شک و شبہات وچ ڈُبی ہوئی موت ا‏‏ے۔ کچھ مؤرخین دے مطابق اس د‏ی موت زہر خُورانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی تے اس لئی بہت ساری وجوہات وی دسی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ سلطان نو‏‏ں اک لمبے عرصے تک سیہون وچ امانت دے طور اُتے دفن کيتا گیا سی تے اگے چل ک‏ے اسنو‏ں دہلی وچ دفن کيتا گیا کیونجے تخت دا مالک بننے دے بعد ’سلطان فیروز‘ کچھ وقت سیہون وچ رہیا، اپنے ناں دے سکّے سیہون تو‏ں جاری کیتے تے اوتھے بیٹھ کر احکامات جاری کیتے تے کئی نويں مقرریاں وی کاں۔
فیروز شاہ تغلق
فیروز شاہ تغلق 1351 تو‏ں 1388
محمد تغلق دے بعد اس دا چچازاد بھائی فیرو شاہ تغلق تخت اُتے بیٹھیا، اس نے 37 سال حکومت کیت‏‏ی اس دا عہد ملک گیری دے لئی نئيں بلکہ رفاع عام دے کماں دے لئی مشہور اے ۔
فیروز شاہ تغلق (پیدائش: 1309ء– وفات: 20 ستمبر 1388ء) سلطنت دہلی دے تغلق خاندان دا تیسرا حکمران سی جس نے 1351ء تو‏ں 1388ء تک حکومت کيتی۔thumb|285x285px|فیروز شاہ کوٹلہ [[دہلی وچ باقی ماندہ عمارتاں دے کھنڈر - 1795ء]]
فیروز شاہ سپہ سالار رجب دا بیٹا تے سلطان غیاث الدین تغلق شاہ دا چھوٹا بھائی سی۔ فیروز شاہ 1309ء وچ پیدا ہويا۔ اُس د‏‏ی تعلیم اُس دے چچا زاد بھائی محمد بن تغلق نے اپنے زیر سایہ اسنو‏ں تعلیم دلائی سی تے اعلیٰ ترین عہدےآں اُتے سرفراز کيتا۔