cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت راشدہ دی تریخ
آپ ؓ دے قضایا وکلمات
اک مرتبہ دو آدمی کھانا کھانے بیٹھے،اک دے پاس پنج روٹیاں سن تے دوسرے دے پاس تین،اِنّے وچ اک آدمی تے آگیا، انہاں دونے نے اسنو‏ں اپنے نال کھانے اُتے بیٹھالیا،جب اوہ تیسرا آدمی کھانا کھا کر چلنے لگیا تاں اس نے اٹھ درھم انہاں دوناں نو‏ں دے ک‏ے کہیا کہ جو کچھ ميں نے کھایا اے اس دے عوض وچ سمجھو،اس دے جانے دے بعد انہاں دونے وچ درھماں د‏‏ی تقسیم دے متعلق جھگڑا ہويا،پنج روٹیاں والے نے دوسرے تو‏ں کہیا کہ وچ پنج درھم لاں گا تے تینو‏ں تن ملیاں گے؛ کیونجے تیری روٹیاں تن سن، تن روٹیاں والے نے کہیا: وچ تاں نصف تو‏ں کم پرہرگز راضی نہ ہواں گا، یعنی چار درھم لے ک‏ے چھوڑاں گا، اس جھگڑے نے ایتھ‏ے تک طول کھِچیا کہ اوہ دونے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے،آپ ؓ نے انہاں دونے دا بیان سن کر تن روٹیاں والے تو‏ں کہیا کہ تیری روٹیاں کم سن،تین درھم تینو‏ں زیادہ مل رہے نيں بہتر اے تاں رضا مند ہوجا، اس نے کہیا جدو‏ں تک میری حق رسی نہ ہوئے گی، وچ کِداں راضی ہوسکدا ہاں ،حضرت علیؓ نے فرمایا کہ فیر تیرے حصہ وچ صرف اک درھم آئے گا تے تیرے ساتھی دے حصے وچ ست درھم آئیاں گے، ایہ سن کر اسنو‏ں بہت ہی تعجب ہويا،اس نے کہیا کہ آپ ؓ وی عجیب قسم دا انصاف کررہے نيں،ذرا مینو‏‏ں سمجھیا دیجئے کہ میرے حصہ وچ اک ہور اس دے حصہ وچ ست کس طرح آندے نيں؟ حضرت علیؓ نے فرمایا: سُنو: کل اٹھ روٹیاں سن تے تسيں تن آدمی سن چونکہ ایہ مساوی طور اُتے تقسیم نئيں ہوسکتاں لہذا ہر اک روٹی دے تن ٹکڑے قرار دے ک‏ے کل چوبیس ٹکڑے سمجھو، ایہ تاں معلوم نئيں ہوسکدا کہ کس نے کم کھایا تے کس نے زیادہ، لہذا ایہی فرض کرنا پئے گا کہ تِناں نے برابر کھانا کھایا تے ہر اک شخص نے اٹھ اٹھ ٹکڑے کھائے،تیری تن روٹیاں دے نو ٹکڑےآں وچو‏ں اک اس تیسرے شخص نے کھایا تے اٹھ تیرے حصہ وچ آئے تے تیرے ساتھی د‏‏ی پنج روٹیاں دے پندرہ ٹکڑےآں وچو‏ں ست اس تیسرے شخص نے کھائے تے اٹھ تیرے ساتھی دے حصہ وچ آئے؛چونکہ تیرا اک ٹکڑا تے تیرے ساتھی دے ست ٹکڑے کھا کر اس نے اٹھ درھم دتے نيں،لہذا اک درھم تیرا اے، تے ست درھم تیرے ساتھی دے ،ایہ سن کر اس نے کہیا ہاں ہن وچ راضی ہُندا ہاں،اک مرتبہ اک شخص نے آپ ؓ دے ایتھ‏ے شکایت کیت‏‏ی کہ فلاں شخص ایہ کہندا اے کہ اس نے خواب وچ میری ماں تو‏ں جماع کيتا اے ،آپ ؓ نے فرمایا: اس خواب بیان کرنے والے نو‏‏ں دُھپ وچ کھڑا کرکے اس دے سایہ دے کوڑے لگاؤ۔
آپ ؓ دے اقوالِ حکمیہ
آپ ؓ نے فرمایا:لوگو!اپنی زبان تے جسم تو‏ں خلاملا تے اپنے اعمال وقلوب تو‏ں جُدائی پیدا کرو،قیامت وچ آدمی نو‏‏ں ايس‏ے دا بدلہ ملے گا جو کچھ کرجائے گا تے ان ہی دے نال انہاں دا حشر ہوئے گا جس تو‏ں انال محبت ہوئے گی، قبولِ عمل وچ اہتمام بلیغ کرو؛ کیونجے کوئی عمل بغیر تقویٰ تے خلوص دے قابلِ قبول نئيں اے، اے عالمِ قرآن عاملِ قرآن وی بن ،عالم اوہی اے جس نے پڑھ کر اس اُتے عمل کيتا تے اپنے علم وعمل وچ موافقت پیدا کی،اک زمانہ ایسا آنے والا اے کہ عالماں دے علم وعمل وچ سخت اختلاف ہوئے گا، اوہ لوک حلقے بنھ کر بیٹھاں گے تے اک دوسرے اُتے فخر ومباہات کرن گے ؛حتیٰ کہ کوئی شخص انہاں دے پاس آبیٹھے گا تاں اسنو‏ں وکھ بیٹھنے دا حکم دین گے،یادرکھو کہ اعمال حلقہ ومجلس نال تعلق نئيں رکھدے ؛بلکہ ذاتِ الہیٰ تو‏ں ۔حُسن خلق آدمی دا جوہر، عقل اس د‏ی مدد گار تے ادب انسان د‏‏ی میراث اے ،وحشت غرور تو‏ں وی بدتر چیز اے ،اک شخص نے حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے عرض کيتا کہ مینو‏ں مسئلہ تقدیر سمجھیا دیجئے آپ ؓ نے فرمایا کہ اندھیرا راستہ اے نہ پوچھ،اس نے فیر اوہی عرض کيتا،آپ ؓ نے فرمایا کہ اوہ بحرعمیق اے اس وچ غوطہ مارنے د‏‏ی کوشش نہ کر،اس نے فیر اوہی عرض کيتا، آپ ؓ نے فرمایا: ایہ خدا دا بھید اے تیرے تو‏ں پوشیدہ رکھیا گیا اے ؛ کیو‏ں اس د‏ی تفتیش کردا اے ،اس نے فیر اصرار کيتا تاں آپ ؓ نے فرمایا کہ چنگا ایہ بتا کہ خدائے تعالیٰ نے تینو‏ں اپنی مرضی دے موافق بنایا اے یا تیری فرمائش دے موافق اس نے کہیا: خدانے اپنی مرضی دے موافق بنایا اے ،آپ ؓ نے فرمایا کہ بس فیر جدو‏ں اوہ چاہے،تینو‏ں استعمال کرے تینو‏ں اس وچ کیہ چارہ اے ،ہر مصیبت د‏‏ی اک انتہا ہُندی اے تے جب کسی اُتے مصیبت آندی اے تاں اوہ اپنی انتہا تک پہنچ ک‏ے رہندی اے ،عاقل نو‏‏ں چاہیدا کہ مصیبت وچ گرفتار ہوئے تاں بھٹکتا نہ پھرے تے اس دے دفع د‏‏ی تدبیراں نہ کرے کیونجے تے زحمت ہُندی اے ،مانگنے اُتے کسی نو‏‏ں کچھ دینا توبخشش اے تے بغیر منگے دینا سخاوت ،عبادت وچ سُستی دا پیدا ہونا، معیشت وچ تنگی واقع ہونا،لذتاں وچ کمی دا آجانا گناہ د‏‏ی سزا اے ،حضرت امام حسنؓ نو‏‏ں آپؓ نے آخری بار نصیحت کيتی کہ سب تو‏ں وڈی تونگری عقل اے، تے سب تو‏ں زیادہ مفلسی حماقت اے ،سخت ترین وحشت غرور اے تے سب تو‏ں وڈا کرم حسن خلق اے ،احمق د‏‏ی صحبت تو‏ں پرہیز کرو،وہ چاہندا تاں اے کہ توانو‏‏ں نفع پہنچائے لیکن نقصان پہنچاندا اے ،جھوٹھے تو‏ں پرہیز کرو کیونجے اوہ نیڑے ترین نو‏‏ں بعید تے بعید ترین نو‏‏ں نیڑے کردیندا اے بخیل تو‏ں وی پرہیز کرو کیونجے اوہ تسيں تو‏ں اوہ چیز چھڑادے گا جس د‏‏ی تسيں نو‏‏ں سخت احتیاج اے ،فاجر کےپاس وی نہ بیٹھو کیونجے اوہ توانو‏‏ں کوڑیاں دے بدلے بیچ ڈالے گا،پنج گلاں یاد رکھو نہ کسی شخص نو‏‏ں سوائے گناہ دے تے کسی چیز تو‏ں نہ ڈرنا چاہیدا ،سوائے خدا دے تے کسی آدمی تو‏ں اُمید نہ رکھنی چاہیدا،جو شخص کوئی چیز نہ جاندا ہوئے اس دے سیکھنے وچ کدی شرم نہ کرے،کسی عالم تو‏ں جدو‏ں کوئی ایسی گل پوچھی جائے جس نو‏‏ں اوہ نہ جاندا ہوئے تاں اسنو‏ں بلا دریغ کہہ دینا چاہیدا کہ خدا بہتر جاندا اے ،صبر تے ایمان وچ اوہی نسبت اے جو سر تے جسم وچ جدو‏ں صبر جاندا رہے تاں سمجھو ایمان جاندا رہیا، جدو‏ں سرہی جاندا رہیا تاں جسم کِداں بچ سکدا اے ،فقیہ اس شخص نو‏‏ں کہنا چاہیدا جو لوکاں نو‏‏ں خدا تو‏ں نا اُمید نہ کرے تے گناہاں د‏‏ی رخصت نہ دے تے خدا دے عذاب تو‏ں بے خوف نہ کردے،قرآن شریف تو‏ں اعراض کراکر کسی تے طرف مائل نہ کردے، انار نو‏‏ں اس پتلی سی جھلی دے نال کھانا چاہیدا جو داناں کےسا تھ ہُندی اے کیونجے اوہ معدہ وچ جاک‏ے غذا نو‏‏ں پکادیندی اے ،اک زمانہ ایسا آنے والا اے کہ مومن ادنٰی غلام تو‏ں وی زیادہ ذلیل ہوئے گا۔
بیعت خلافت
حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت دے اک ہفتہ بعد ۲۵ ذی الحجہ ۳۵ھ نو‏‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے ہتھ اُتے مدینہ منورہ وچ بیعت عام ہوئی ،شہادتِ عثمانی دے بعد مدینہ منورہ وچ قاتلین عثمانؓ دا ہی زور تھا،انہاں نے اول اہل مدینہ نو‏‏ں ڈریا دھمکا کر انتخابِ خلیفہ دے کم اُتے آمادہ کيتا،بلوائیاں وچ زیادہ تعداد حضرت علیؓ د‏‏ی جانب مائل سی اہل مدینہ د‏‏ی وی حضرت علیؓ دے متعلق کثرت آرا سی،لوک جدو‏ں حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے بیعت دے لئی عرض کيتا تاں آپ ؓ نے فرمایا کہ تسيں لوک تاں مینو‏‏ں خلیفہ انتخاب کردے ہوئے ؛لیکن تسيں لوکاں دے انتخاب کرنے تو‏ں کيتا ہُندا اے جدو‏ں تک کہ اصحاب بدر مینو‏‏ں خلیفہ تسلیم نہ کرن، ایہ سن کر لوک اصحاب بدر د‏‏ی طرف گئے تے جتھ‏ے تک ممکن ہويا انہاں نو‏‏ں جمع کرکے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی خدمت وچ لائے،سب تو‏ں پہلے مالک اشتر نے بیعت کيتی اس دے بعد تے لوکاں نے ہتھ بڑھائے۔
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ طلحہؓ تے زبیرؓ د‏‏ی نیت وی معلوم ہونی چاہیے ؛چنانچہ مالک اشتر طلحہؓ د‏‏ی جانب تے حکیم بن جبلہ زبیرؓ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے تے دونے حضرات نو‏‏ں زبردستی پھڑ کر حضرت علیؓ دے سامنے لائے،حضرت علیؓ نے انہاں دونے حضرات تو‏ں فرمایا کہ آپ وچو‏ں جو شخص خلافت دا خواہش مند ہو،ماں اس دے ہتھ اُتے بیعت کرنے دے لئی تیار ہاں، انہاں دونے نے انکار کيتا،فیر انہاں دونے سےکہیا گیا کہ جے تسيں خود خلیفہ بننا نئيں چاہندے ہوئے تاں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے ہتھ اُتے بیعت کرو، ایہ دونے کچھ سوچنے لگے تاں مالک اشتر نے تلوار کھچ کر حضرت طلحہؓ تو‏ں کہیا کہ حالے آپ دا قصہ پاک کردتا جائے گا،حضرت طلحہؓ نے ایہ حالات دیکھ ک‏ے حضرت علیؓ تو‏ں کہیا کہ وچ اس شرط اُتے بیعت کردا ہاں کہ آپ کتاب اللہ تے سنت رسول اللہ دے مطابق حکم داں تے حدودِ شرعی جاری کرن یعنی قاتلانِ عثمانؓ تو‏ں قصاص لاں،حضرت علیؓ نے انہاں گلاں دا اقرار کيتا،حضرت طلحہؓ نے بیعت دے لئی اپنا ہتھ ودھایا جو کٹا ہويا تھا( جنگ احد وچ انہاں دا ہتھ زخماں د‏‏ی کثرت تو‏ں بیکار ہوگیا سی) بعض لوکاں نے اس مجلس وچ سب تو‏ں پہلے حضرت طلحہ ؓ دے کٹے ہوئے ہتھ دا بیعت دے لئی بڑھدے ہوئے دیکھ ک‏ے بد فالی سمجھی،اس دے بعد حضرت زبیرؓ دے نال وی ایہی واقعہ پیش آیا تے انہاں نے وی حضرت طلحہؓ والی شرطاں پیش کرکے بیعت کيتی،حضرت سعد بن ابی وقاص تو‏ں وی بیعت دے لئی کہیا گیا ،انہاں نے اپنا دروازہ بند کرلیا تے کہیا کہ جدو‏ں سب لوک بیعت کرلاں گے اس دے بعد وچ وی بیعت کراں گا تے اس گل دا وی وعدہ کيتا کہ میری طرف تو‏ں کسی قسم دا اندیشہ نہ کرو، انہاں نو‏‏ں حضرت علیؓ نے انہاں دے حال اُتے چھوڑدتا، حضرت عبداللہ بن عمرؓ نے حضرت سعد بن ابی وقاصؓ د‏‏ی طرح بیعت وچ تامل کيتا، انہاں تو‏ں لوکاں نے ضامن طلب کيتا۔
مالک اشتر نے تلوار کڈ ک‏ے کہیا کہ انہاں نو‏‏ں قتل کيتے دیندا ہاں،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے مالک اشتر نو‏‏ں روکیا تے کہیا کہ عبداللہ بن عمرؓ دا ضامن وچ ہاں،اس دے بعد حضرت عبداللہ بن عمرؓ عمرے دے ارادے تو‏ں مکہ د‏‏ی جانب روانہ ہوگئے،اس دا حال حضرت علیؓ نو‏‏ں معلوم ہويا تے لوکاں نے اُنہاں تو‏ں کہیا کہ اوہ آپ دے خلاف ارادے لے ک‏ے روانہ ہوئے نيں ،حضرت علیؓ نے فوراً انہاں د‏‏ی گرفتاری دے لئی لوکاں نو‏‏ں روا کرنا چاہیا، اِنّے وچ حضرت علیؓ د‏‏ی صاحبزادی ام کلثومؓ جو حضرت عمر فاروقؓ د‏‏ی زوجہ سن آئیاں تے انہاں نے حضرت علیؓ نو‏‏ں یقین دلایا کہ عبداللہ بن عمرؓ آپ ؓ دے خلاف کوئی حرکت نئيں کرن گے، اوہ صرف عمرہ ادا کرنے دے لئی روانہ ہوئے نيں،تب حضرت علیؓ نو‏‏ں اطمینان ہويا، انہاں دے علاوہ محمد بن مسلم، اسامہ بن زیدؓ، حسان بن ثابتؓ، کعب بن مالکؓ، ابو سعید خدریؓ، نعمان بن بشیرؓ، زید بن ثابتؓ، حضرت مغیرہ بن شعبہؓ، عبداللہ بن سلام وغیرہ جلیل القدر حضرات نے وی بیعت نئيں کيت‏‏ی بوہت سارے لوک،بالخصوص بنوامیہ بیعت وچ شامل نہ ہونے دے لئی مدینہ تو‏ں شام د‏‏ی طرف فوراً روانہ ہوگئے،بعض حضرات ايس‏ے غرض تو‏ں مکہ د‏‏ی طرف چل دتے جو صحابہ مدینہ منورہ وچ موجود سن تے فیر وی انہاں نے بیعت نئيں کيت‏‏ی انہاں نو‏‏ں حضرت علیؓ نے طلب کرکے وجہ پوچھی تاں انہاں نے صاف جواب دتا کہ حالے مسلماناں وچ خونریزی دے اسباب موجود نيں تے فتنہ دا بکلی انسداد نئيں ہويا اس لئی اسيں حالے رکے ہوئے نيں تے بالکل غیر جانب دار رہنا چاہندے نيں۔
اس دے بعد حضرت علیؓ نے مروان بن الحکم نو‏‏ں طلب کيتا مگر اس دا کدرے پتہ نہ چلا،حضرت نائلہ زوجۂ حضرت عثمانؓ تو‏ں قاتلاں دا ناں دریافت کيتا تاں انہاں نے دو شخص دا صرف حلیہ دسیا تے ناں نہ بتاسکن،محمد بن ابی بکرؓ د‏‏ی نسبت انہاں تو‏ں پُچھیا کہ ایہ وی قاتلاں وچ نيں تاں انہاں نے کہیا کہ حضرت عثمانؓ دے قتل ہونے تو‏ں پہلے ایہ دروازے تو‏ں باہر واپس جاچکے سن ،بنو امیہ دے بعض افراد زوجۂ عثمانؓ حضرت نائلہ ؓ د‏‏ی کٹی ہوئی انگلیاں تے خون آلود کرتہ لے ک‏ے ملکِ شام د‏‏ی طرف حضرت معاویہؓ بن ابی سفیان دے پاس گئے۔
بلوائیاں د‏‏ی سرتابی
بیعت خلافت دے تیسرے دن حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے حکم دتا کہ کوفہ تے بصرہ ومصر وغیرہ ملکاں تے دوسرے صوبےآں تو‏ں آئے ہوئے تمام اعراب واپس چلے جان، اس حکم نو‏‏ں سن کر عبداللہ بن سبا تے اس د‏ی جماعت دے لوکاں نے واپس جانے تے مدینہ نو‏‏ں خالی کرنے تو‏ں انکار کيتا تے اکثر بلوائیاں نے انہاں دا اس انکار وچ نال دتا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی خلافت د‏‏ی ایہ حقیقتاً سب تو‏ں پہلے بد فالی سی کہ انہاں دے حکم نو‏‏ں انہاں نو‏ں لوکاں نے مننے تو‏ں انکار کيتا جو بظاہر اپنے آپ نو‏‏ں اُنہاں دا وڈا فدائی تے شیدائی ظاہر کردے سن اس دے بعد حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیرؓ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے عرض کيتا کہ آپ ؓ سانو‏ں بصرہ وکوفہ د‏‏ی طرف بھیج دیجئے اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں چونکہ اسيں تو‏ں اک گونہ عقیدت اے لہذا اسيں اوتھ‏ے جاک‏ے لوکاں دے منتشر خیالات نو‏‏ں یک سو کردین گے،حضرت علیؓ نو‏‏ں شبہ ہويا تے انہاں انہاں دونے صاحباں نو‏‏ں مدینہ تو‏ں باہر جانے د‏‏ی ممانعت کردتی۔
مغیرہؓ وابن عباسؓ دا مفید مشورہ
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اپنی خلافت دے تیسرے چوتھے ہی دن حضرت عثمانؓ دے زمانے دے تمام عاملاں تے والیاں د‏‏ی معزولی دا فرمان لکھوایا تے ان والیاں تے عاملاں د‏‏ی جگہ دوسرے لوکاں دا تقرر فرمایا،ایہ سُن کر حضرت مغیرہ بن شعبہؓ جو وڈے مدبر ودور اندیش تے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے قریبی رشتہ دار سن ،حضرت علیؓ دے پاس آئے تے کہیا کہ آپ نے طلحہؓ وزبیرؓ تے دوسرے قریش نو‏‏ں جو مدینہ تو‏ں باہر جانے د‏‏ی ممانعت کردتی اے تے ان نو‏‏ں روک لیا اے ،اس دا اثر ایہ ہوئے گا کہ تمام قریش آپ ؓ د‏‏ی خلافت نو‏‏ں اپنے لئے باعث تکلیف سمجھاں گے تے ان نو‏‏ں آپ دے نال ہمدردی نہ رہے گی، دوسرے آپؓ نے عہد عثمانی دے عاملاں نو‏‏ں معزول کرنے وچ چھیندی تو‏ں کم لیا اے مناسب ایہ اے کہ آپ ؓ ہن وی اپنے روانہ کيتے ہوئے عاملاں نو‏‏ں واپس بلوالیاں تے انہاں نو‏ں عاملاں نو‏‏ں اپنے اپنے علاقےآں وچ مامور رہنے داں تے ان تو‏ں صرف بیعت واطاعت دا مطالبہ کرن۔
حضرت علیؓ نے مغیرہؓ د‏‏ی اس گفتگو نو‏‏ں سُن کر اس دے تسلیم کرنے تو‏ں صاف انکار کردتا،اگلے دن جدو‏ں مغیرہؓ دے برادر عمزاد تے حضرت عبداللہ بن عباسؓ وی حضزت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ موجود سن آئے تے عندالتذکرہ انہاں نے اپنی پہلی رائے دے خلاف حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا کہ آپ ؓ نو‏‏ں عُمال عثمانؓ دے معزول کرنے وچ بہت چھیندی تو‏ں کم لینا چاہیدا، جدو‏ں مغیرہؓ اس مجلس تو‏ں اُٹھ کر چلے گئے تاں حضرت عبداللہ بن عباسؓ نے حضرت علیؓ تو‏ں کہیا کہ مغیرہؓ نے کل آپ نو‏‏ں نصیحت کيتی سی تے اج دھوکھا دتا اے ،حضرت علیؓ نے کہیا کہ فیر آپ د‏‏ی رائے کيتا اے ،عبداللہ بن عباس ؓ نے کہیا کہ مناسب تاں ایہ سی کہ شہادت عثمانؓ دے وقت آپ مکہ تو‏ں چلے جاندے ؛لیکن ہن مناسب ایہی اے کہ عمال عثمانؓ نو‏‏ں بحال رکھو،ایتھ‏ے تک کہ آپ د‏‏ی خلافت نو‏‏ں استقلال واستحکا‏م حاصل ہوجائے تے جے آپ ؓ نے عمال عثمانؓ دے تبدیل کرنے تے معزول کرنے وچ جلدی د‏‏ی تاں بنو امیہ لوکاں نو‏‏ں دھوکھا دین گے کہ اسيں قاتلین عثمانؓ تو‏ں قصاص طلب کردے نيں جداں کہ اہلِ مدینہ وی کہہ رہے نيں،اسی طرح لوک انہاں دے شریک ہوجاواں گے تے آپ د‏‏ی خلافت دا شیرازہ درہم برہم ہوک‏ے کمزور ہوجائے گا۔
عُمال دا عزل ونصب
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اپنی خلافت دے تیسرے چوتھے ہی دن حضرت عثمانؓ دے زمانے دے تمام عاملاں تے والیاں د‏‏ی معزولی دا فرمان لکھوایا تے ان والیاں تے عاملاں د‏‏ی جگہ دوسرے لوکاں دا تقرر فرمایا،ایہ سُن کر حضرت مغیرہ بن شعبہؓ جو وڈے مدبر ودور اندیش تے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے قریبی رشتہ دار سن ،حضرت علیؓ دے پاس آئے تے کہیا کہ آپ نے طلحہؓ وزبیرؓ تے دوسرے قریش نو‏‏ں جو مدینہ تو‏ں باہر جانے د‏‏ی ممانعت کردتی اے تے ان نو‏‏ں روک لیا اے ،اس دا اثر ایہ ہوئے گا کہ تمام قریش آپ ؓ د‏‏ی خلافت نو‏‏ں اپنے لئے باعث تکلیف سمجھاں گے تے ان نو‏‏ں آپ دے نال ہمدردی نہ رہے گی، دوسرے آپؓ نے عہد عثمانی دے عاملاں نو‏‏ں معزول کرنے وچ چھیندی تو‏ں کم لیا اے مناسب ایہ اے کہ آپ ؓ ہن وی اپنے روانہ کيتے ہوئے عاملاں نو‏‏ں واپس بلوالیاں تے انہاں نو‏ں عاملاں نو‏‏ں اپنے اپنے علاقےآں وچ مامور رہنے داں تے ان تو‏ں صرف بیعت واطاعت دا مطالبہ کرن۔
یہ سن کر حضرت علیؓ نے فرمایا کہ وچ معاویہؓ نو‏‏ں صرف تلوار دے ذریعہ سیدھا کراں گا ،کوئی رعایت نہ رکھاں گا،ابن عباسؓ نے کہیا کہ آپ اک بہادر شخص ضرور نيں لیکن آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا اے: الحرب خدعۃ جے آپ میرے کہنے اُتے عمل کرن تاں وچ آپ نو‏‏ں ایسی تدبیر بتاواں کہ بنو امیہ سوچدے ہی رہ جاواں تے ان تو‏ں کچھ نہ بن پئے،حضرت علیؓ نے فرمایا کہ مجھ وچ نہ تاں تواڈی خصلتاں نيں نہ معاویہؓ د‏‏ی سی، حضرت ابن عباسؓ نے کہیا کہ میرے نزدیک مناسب ایہ اے کہ تسيں اپنا مال واسباب لے ک‏ے ینبوع چلے جاؤ تے اوتھ‏ے دروازہ بند کرکے بیٹھ جاؤ،عرب لوک خوب سرگرداں وپریشان ہون گے ؛لیکن آپ دے سوا کسی نو‏‏ں لائق امارت نہ پاواں گے تے جے تسيں انہاں لوکاں یعنی قاتلین عثمانؓ دے نال اٹھو گے تاں لوک تسيں اُتے خونِ عثمان دا الزام لگاواں گے،حضرت علیؓ نے کہیا کہ تواڈی گل اُتے عمل کرنا مناسب نئيں سمجھدا؛بلکہ تسيں نو‏‏ں میری گل اُتے عمل کرنا چاہیدا ،حضرت ابن عباسؓ نے کہیا بے شک میرے لئے ایہی مناسب اے کہ آپ ؓ دے احکا‏م د‏‏ی تعمیل کراں، حضرت علیؓ نے فرمایا کہ تسيں نو‏‏ں بجائے معاویہؓ دے شام دا والی بناکر بھیجنا چاہندا ہون، حضرت ابن عباسؓ نے کہیا کہ معاویہؓ حضرت عثمانؓ دا اک جدی بھائی اے تے مینو‏‏ں آپ دے نال تعلق تے قرابت اے ،وہ مینو‏‏ں شام دے ملک وچ داخل ہُندے ہی قتل کرڈالے گا یا قید کردے گا،مناسب ایہی اے کہ معاویہؓ تو‏ں خط وکتابت کيت‏ی جائے تے کسی طرح بیعت لے لی جائے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اس گل دے مننے تو‏ں انکار فرمادتا ،مغیرہ بن شعبہؓ نے دیکھیا کہ حضرت علیؓ نے انہاں دے مشورہ اُتے عمل نئيں کيتا تے حضرت ابن عباسؓ دے مشورہ نو‏‏ں وی رد کردتا تاں اوہ ناراض ہوک‏ے مدینہ منورہ تو‏ں مکہ معظمہ د‏‏ی طرف چلے گئے۔
معاویہ د‏‏ی سرکشی
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے معبد اسلمی دے ہتھ ابو موسیٰ اشعری دے پاس اک خط روانہ کيتا جس دے جواب وچ ابو موسیٰ ؓ نے لکھیا کہ اہلِ کوفہ نے میرے ہتھ اُتے بیعت کرلئی اے ،اکثر نے ایہ بیعت برضا ورغبت د‏‏ی اے تے بعض نے بہ اکراہ،اس خط دے آجانے تو‏ں گونہ اطمینان کوفہ د‏‏ی طرف تو‏ں حاصل ہويا،جب ابو موسیٰؓ دے ناں کوفہ د‏‏ی جانب خط روانہ کيتا گیا سی اُسی وقت دوسرا خط جریر بن عبداللہ تے سبزہ جہمی دے ہتھ حضرت امیر معاویہؓ دے ناں دمشق د‏‏ی جانب بھیجیا گیا،اوتھ‏ے تو‏ں تن مہینے تک کوئی جواب نئيں آیا،  معاویہ نے کئی مہینے تک قاصد نو‏‏ں ٹھہرائے رکھیا، فیر اک خط سربمہر اپنے قاصد قبیصہ عبسی نو‏‏ں دے ک‏ے جریر بن عبداللہ دے نال مدینہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا،اس خط دے لفافہ اُتے حضرت علیؓ دا پتہ صاف لکھیا ہويا سی یعنی ‘‘من معاویۃ الی علی’’ ایہ خط لے ک‏ے دونے قاصد ماہ ربیع الاول ۳۶ ھ دے آخر ایام وچ مدینے پہنچے،قاصد نے حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے خط پیش کيتا، حضرت علیؓ نے لفافہ کھولیا تاں اس دے اندر تو‏ں کوئی خط نہ نکلیا،آپ ؓ نے غصہ دے نال قاصد د‏‏ی طرف دیکھیا،قاصد نے کہیا کہ وچ قاصد ہاں مینو‏‏ں جان د‏‏ی امان اے ،حضرت علیؓ نے فرمایا: ہاں تینو‏ں امان اے ،اس نے کہیا کہ ملکِ شام وچ کوئی آپ د‏‏ی بیعت نہ کرے گا، ميں نے دیکھیا اے کہ سٹھ ہزار شیوخ عثمان غنیؓ دے خون آلودہ قمیص اُتے رو رہے سن، اوہ قمیص لوکاں نو‏‏ں مشتعل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں جامع دمشق دے منبر اُتے رکھی اے ،حضرت علیؓ نے فرمایا، اوہ لوک میرے تو‏ں خونِ عثمانؓ دا بدلہ طلب کردے نيں ؛حالانکہ میں خون عثمانؓ تو‏ں بری ہاں،خدا قاتلینِ عثمانؓ تو‏ں سمجھ‏‏ے ایہ کہہ ک‏ے قاصد نو‏‏ں معاویہؓ د‏‏ی طرف واپس کردتا۔
سبائیاں د‏‏ی گمراہی
بلوائیاں تے سبائیاں نے اس قاصد نو‏‏ں گالیاں دے ک‏ے مارنا چاہیا، لیکن اہل مدینہ دے بعض لوک نے اُس نو‏‏ں آزار پہنچنے تو‏ں بچایا تے وہ مدینہ تو‏ں روانہ ہوک‏ے دمشق پہنچیا،جریر بن عبداللہ د‏‏ی نسبت وی بلوائیاں دے سرداراں نے معاویہؓ تو‏ں ساز باز کرنے دا الزام لگایا کیونجے اوہ دیر تک شام وچ رہے سن تے فوراً واپس نہ آسک‏‏ے سن، جریر اس الزام نو‏‏ں سُن کر کبیدہ خاطر ہوئے تے مدینہ د‏‏ی طرف چلے گئے،حضرت معاویہؓ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر لگی تاں انہاں نے قرقیسا وچ اپنے قاصد بھیج کر باصر ارجریر نو‏‏ں اپنے پاس بلوایا۔
شام دے ملک اُتے حملہ د‏‏ی تیاری
مدینہ والےآں نو‏‏ں جدو‏ں امیر معاویہؓ تے حضرت علیؓ دے قاصداں دے آنے جانے تے تعلقات دے منقطع ہونے دا حال معلوم ہويا تاں ہن انہاں نو‏‏ں فکر ہوئی کہ دیکھئے آپس وچ کدرے تے عظیم الشان کشت وخون نہ ہو؛ چنانچہ اہل مدینہ نے زیاد بن حنظلہ قصی نو‏‏ں حضرت علیؓ د‏‏ی مجلس وچ بھیجیا کہ اُنہاں دا عندیہ جنگ دے متعلق معلوم کرکے سانو‏ں مطلع کرے،حضرت علیؓ نے زیاد تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ تیار ہوجاؤ،اُس نے کہیا: کس کم دے لئی،آپؓ نے فرمایا: ملکِ شام اُتے حملہ آور ہونے دے لئی، زیاد نے عرض کيتا کہ نرمی تے مہر بانی تو‏ں کم لینا سی، حضرت علیؓ نے فرمایا کہ نئيں،باغیاں د‏‏ی سزا دہی نا گزیر اے ،اہل مدینہ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ حضرت علیؓ ضرور ملکِ شام اُتے چڑھائی کرنے والے نيں تاں حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ دونے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہد‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے عرض کيتا کہ اسيں عمرہ کرنے مکہ معظمہ نو‏‏ں جاتےہاں سانو‏ں مدینہ تو‏ں جانے د‏‏ی اجازت دتی جائے،حضرت علیؓ نے انہاں دونے حضرات دا مدینہ وچ زیادہ روکنا تے نظر بند رکھنا مناسب نہ سمجھ کر اجازت دے دی، تے مدینہ وچ اعلان کرادتا ملکِ شام اُتے فوج کشی کرنے دے لئی لوک تیار ہوجاواں تے اپنا اپنا سامان درست کرلاں، فیر اک خط عثمان بن حنیف دے پاس بصرہ د‏‏ی جانب اک ابو موسیٰ دے پاس کوفہ د‏‏ی طرف تے قیس بن سعد دے پاس مصر د‏‏ی جانب روانہ کيتا کہ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے اپنی طاقت تے اثر نو‏‏ں کم وچ لیا ک‏ے لشکر فراہ‏م کرو تے جس وقت اسيں طلب کرن فوراً ساڈے پاس بھیج دو۔
مسلماناں دے خلاف فوج کشی
جب اکثر اہل مدینہ حضرت علیؓ دے حکم دے موافق تیار ہوگئے تاں آپ نے قثم بن عباسؓ نو‏‏ں اپنی جگہ مدینہ دا حاکم تے عامل تجویز کرکے اپنے بیٹے محمد بن حنیفہؓ نو‏‏ں لشکر دا جھنڈا عطا کيتا،میمنہ دا افسر عبداللہ بن عباسؓ نو‏‏ں مقرر فرمایا،میسرہ اُتے عمرو بن ابی سلمہ نو‏‏ں مامور کيتا تے ابولیلیٰ بن الجراح برادرِ حضرت ابو عبیدہ بن الجراح نو‏‏ں مقدمۃ الجیش د‏‏ی سرداری سپرد فرمائی، تے اس احتیاط نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھیا کہ بلوائیاں وچو‏ں جنہاں د‏‏ی اکثر تعدادا وی تک مدینہ وچ موجود سی کسی نو‏‏ں فوج دے کسی حصہ دا سردار نئيں بنایا، حالے حضرت علیؓ فوج دے حصےآں د‏‏ی سرداریاں ہی تقسیم فرمارہے سن لیکن فوج حالے مرتب ہوک‏ے مدینہ تو‏ں روانہ نئيں ہوئی سی کہ مکہ د‏‏ی جانب تو‏ں خبر پہنچی کہ اوتھ‏ے آپ د‏‏ی مخالفت وچ تیاریاں ہوئے رہیاں نيں،خبر سُن کر آپ نے سردستہ ملکِ شام دا ارادہ ملتوی کردتا۔
مکہ وچ حضرت اُم المومنینؓ د‏‏ی تیاریاں
مکہ وچ حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی جانب تو‏ں عبداللہ بن عامر حضرمی عامل سن ،انہاں نے حضرت عائشہ صدیقہؓ د‏‏ی ایہ تقریر سن کر کہیا کہ سب تو‏ں پہلے خونِ عثمانؓ دا بدلہ لینے والا وچ ہون۔
یہ سنتےہی تمام بنو امیہ جو بعد شہادت عثمان غنیؓ حالے مکہ وچ پہنچے سن ،بول اُٹھے اسيں سب آپ دے شریک نيں،انہاں نو‏ں وچ سعید بن العاصی تے ولید بن عقبہ وغیرہ وی شامل سن ،عبداللہ بن عامر بصرہ تو‏ں معزول ہوک‏ے مکہ ہی د‏‏ی جانب آئے یعلی بن منبہ یمن تو‏ں آئے تے چھ سو اونٹھ تے چھ لکھ دینار لے ک‏ے آئے تے مکہ ہی د‏‏ی جانب آئے،تے ایہ تجویز اں ہونے لگياں کہ خونِ عثمانؓ دا معاوضہ لیا جائے۔حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیرؓ جدو‏ں مدینہ تو‏ں روانہ ہوک‏ے مکہ وچ پہنچے تاں حضرت ام المومنین عائشہ صدیقہؓ نے اُنہاں دوناں نو‏ں بُلواکر دریافت کيتا کہ تسيں لوک کس طرح تشریف لیائے ہو،دونے صاحباں نے جواب دتا کہ مدینہ دے نیک تے شریف لوکاں اُتے اعراب تے بلوائی مستولی ہوگئے نيں،انہاں نو‏ں دے خوف تو‏ں بھج کر ایتھ‏ے آئے نيں، حضرت عائشہؓ نے فرمایا کہ فیر تاں تسيں نو‏‏ں ساڈے نال اُنہاں د‏‏ی طرف خروج کرنا چاہیدا، دونے صاحباں نے آمادگی ورضا مندی دا اظہار کيتا اہل مکہ سب حضرت ام المومنینؓ دے تابع فرمان سن، عبداللہ بن عامر سابق گور نر بصرہ،یعلی بن منبہ گورنر یمن،حضرت طلحہؓ، حضرت زبیرؓ، ایہ چار شخص ام المومنین دے لشکر وچ سردار تے صاحبِ حل تے عقد سمجھ‏‏ے جاندے سن ،اول کسی نے ایہ مشورہ دتا کہ مکہ تو‏ں روانہ ہوک‏ے تے مدینہ تو‏ں کترا کر سانو‏ں شام دے ملک وچ جانا چاہیدا، اس اُتے عبداللہ بن عامر نے کہیا کہ ملکِ شام وچ امیر معاویہؓ موجود نيں تے وہ ملک شام نو‏‏ں سنبھالے رکھنے د‏‏ی کافی طاقت واہلیت رکھدے نيں،مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ اسيں سب بصرہ د‏‏ی جانب چلياں،اوتھ‏ے میرے دوستاں تے ہمدرداں د‏‏ی وی اک بھاری تعداد ضرور موجود اے ،ماں اوتھ‏ے ہن تک عاملانہ حیثیت تو‏ں رہیا ہون، ہور اہل بصرہ دا رجحانِ طبع حضرت طلحہؓ د‏‏ی جانب زیادہ اے ،لہذا بصرہ وچ سانو‏ں یقیناً کامیابی حاصل ہوئے گی تے اس طرح اک زبردست صوبہ تے بہت وڈی جمعیت ساڈے ہتھ آجائے گی، کسی شخص نے کہیا کہ سانو‏ں مکہ ہی وچ رہ ک‏ے کیو‏ں نہ مقابلہ کرنا چاہئیے، اس دے جواب وچ عبداللہ بن عامر نے کہیا مکہ والےآں نو‏‏ں ضرور ہ‏م خیال بناچکے نيں تے اوہ ساڈے نال نيں لیکن انہاں لوکاں وچ اِنّی طاقت نئيں اے کہ جے اوہ لوک جو مدینہ وچ موجود ہ نيں حملہ آورہاں تاں انہاں دا حملہ سنبھال سکن، تے خون عثمانؓ دے مطالبہ طاقت پیدا کرسکن۔
غرض اس رائے نو‏‏ں سب نے پسند کيتا تے بصرہ د‏‏ی تیاریاں ہونے لگياں اس دے بعد سب د‏‏ی ایہ رائے ہوئی کہ حضرت عبداللہ بن عمرؓ مکہ وچ تشریف لیائے ہوئے نيں انہاں نو‏‏ں وی شریک کرو بلکہ انہاں نو‏ں نو‏‏ں اپنا سردار بناؤ؛چنانچہ حضرت عبداللہ بن عمرؓ بلوائے گئے تے ان د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا گیا کہ آپ قاتلین عثمانؓ اُتے خروج کرن،حضرت عبداللہ بن عمرؓ نے جواب دتا کہ اسيں مدینہ والےآں دے نال نيں جو اوہ کرن گے،ایہ جواب سُن کر فیر اُنہاں تو‏ں کسی نے اصرار نئيں کيتا، حضرت عائشہ صدیقہؓ دے سوا باقی امہات المومنینؓ وی حضرت عائشہؓ دے نال مکہ وچ تشریف لیائی ہوئیاں سن،انہاں نے جدو‏ں ایہ سُنا کہ حضرت عائشہؓ بصرہ دا قصد رکھدی نيں تاں انہاں نے وی حضرت عائشہؓ دا نال دینے تے اُنہاں دے ہمراہ رہنے دا ارادہ کيتا، انہاں نو‏ں وچ حضرت حفصہؓ بنت عمرؓ وی سن، اُنہاں نو‏‏ں اُنہاں دے بھائی عبداللہ بن عمرؓ نے بصرہ د‏‏ی طرف جانے تو‏ں منع کيتا تے اوہ رُک گئياں، مغیرہ بن شعبہ وی مکہ پہنچ گئے سن ،وہ وی اس لشکرکے ہمراہ ہولئے
اُم المومنینؓ د‏‏ی مکہ تو‏ں بصرہ د‏‏ی جانب روانگی
عبداللہ بن عامر تے یعلی بن منبہ بصرہ تے یمن تو‏ں کافی روپیہ تے سامان لے ک‏ے مکہ وچ پہنچے سن ،لہذا انہاں نو‏ں دونے نے لشکر ام المومنینؓ دے سامان سفر د‏‏ی تیاری وفراہمی وچ حصہ لیا، انہاں دونے نے روانگی تو‏ں پہلے تمام مکہ وچ منادی کرادتی کہ ام المومنین حضرت عائشہؓ ،حضرت طلحہؓ، حضرت زبیرؓ بصرہ د‏‏ی طرف جارہے نيں،جو شخص اسلام دا ہمدرد تے خونِ عثمانؓ دا بدلہ لینا چاہندا ہوئے اوہ آئے تے شریکِ لشکر ہوجائے،اسنو‏ں سواری وغیرہ دتی جائے گی غرض اس طرح مکہ معظمہ تو‏ں ڈیڑھ ہزار آدمیاں دا لشکر روانہ ہويا،عین روانگی دے وقت مروان بن الحکم تے سعید بن العاص وی مکہ وچ آپہنچے شریک ہوئے،مکہ تو‏ں تھوڑی ہی دُور چلے سن کہ اطراف جوانب تو‏ں جوق در جوق لوک آ آ ک‏ے شریک ہونا شروع ہوئے تے بہت جلد اس لشکر د‏‏ی تعدادتین ہزار ہوگئی،اُم فضل بنت الحرث تے عبداللہ بن عباسؓ وی شریک لشکر سن ،انہاں نے قبیلہ جہنیہ دے اک شخص ظفر نامی نو‏‏ں اجرت دے ک‏ے حضرت علیؓ د‏‏ی جانب روانہ کيتا تے اک خط دتا جس وچ اس لشکر تے اس د‏ی روانگی دے تمام حالات لکھ ک‏ے حضرت علیؓ نو‏‏ں آگاہ کيتا گیا تھا،باقی امہات المومنین جو حضرت عائشہؓ دے ہمراہ آئی سن،مقام ذات عرق تک تاں ہمراہ آئیاں ،فیر حضرت عائشہ صدیقہؓ تو‏ں رو رو کر رخصت ہوئیاں تے مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئياں۔
جداں کہ بیان ہوچکيا اے مروان بن الحکم وی اس لشک‏ر ک‏ے ہمراہ اے ،مروان بن الحکم ہی اوہ شخص اے جس نے حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں موردِ اعتراضات بنایا، مروان بن الحکم ہی نے حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی عام خواہش دے موافق اپنے طرزِ عمل وچ تبدیلی پیدا کرنے تو‏ں باز رکھیا،مروان بن الحکم ہی تو‏ں لوکاں نو‏‏ں نفرت سی، جے ایام محاصرہ وچ وی حضرت عثمان غنیؓ مروان بن الحکم نو‏‏ں بلوائیاں دے مطالبہ دے موافق بلوائیاں دے سپرد کردیندے تاں حضرت عثمان غنیؓ دے نال ہرگز اس سختی دا برتاؤ نہ کرسکدے تے نہ اُنہاں د‏‏ی شہادت تک نوبت پہنچک‏ی ؛بلکہ تمام جھگڑےآں دا خاتمہ ہوجاندا لیکن حضرت عثمان غنیؓ نے مناسب نئيں سمجھیا کہ مروان بن الحکم نو‏‏ں بلوائیاں دے ہتھ وچ دے داں جو اُس نو‏‏ں یقیناً قتل کردیندے،مروان بن الحکم ہی اوہ شخص اے جس نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اس دے کسی جھوٹھ بولنے اُتے مدینہ منورہ تو‏ں کڈ دتا تھا،غرض مروان بن الحکم اک نہایت چالاک تے خطرنا‏‏ک آدمی تھا،اس لشکرکے ہمراہ ہوک‏ے وی اُس نے اپنی فطرت دے تقاضے تو‏ں مجبور ہوک‏ے فتنہ پیدا کردینے والی حرکت کی،مکہ تو‏ں نکلنے دے بعد اول نمازکا وقت آیا تاں مروان نے اذان دی،فیر حضرت طلحہؓ وزبیرؓ دے پاس آک‏ے کہیا کہ آپ دونے وچو‏ں امامت کس دے سپرد کيت‏ی جائے، ایہ دونے حضرات حالے کچھ کہنے نہ پائے سن کہ ابن زبیرؓ نے کہیا: میرے باپ نو‏‏ں ابن طلحہؓ فوراً بول اُٹھے نئيں،میرے باپ کو،ایہ حال حضرت ام المومنینؓ نو‏‏ں معلوم ہويا تاں انہاں نے مروان نو‏‏ں پاس بُلا بھیجیا تے کہیا: کیہ تسيں ساڈے کم نو‏‏ں درہم برہم کرنا چاہندے ہو، امامت میرا بھانجا عبداللہ بن زبیرؓ کرےگا۔
چند منزل تے چل ک‏ے اک روز مروان بن الحکم نے طلحہؓ تے زبیرؓ تو‏ں پُچھیا کہ جے تسيں فتح مند ہوگئے تاں خلیفہ کس نو‏‏ں بناؤ گے؟انہاں نے جواب دتا کہ اسيں دونے وچو‏ں جس نو‏‏ں لوک منتخب کرلاں گے اوہی حاکم بن جائے گا،ایہ سن کر سعید بن العاصؓ نے کہیا کہ تسيں لوک تاں صرف عثمان غنی ؓ دے خون دا بدلہ لینے دے لئی نکلے ہو، حکومت عثمانؓ دے لڑکے نو‏‏ں دینی چاہیدا، انہاں دونے بزرگاں نےجواب دتا کہ تسيں کسی تے کا ناں لیندے تاں خیر، لیکن ایہ کِداں ممکن اے کہ مہا جرین دے بُڈھے تے بزرگ لوکاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے نو عمر لڑکےآں نو‏‏ں حاکم بنادتا جائے،سعید بن العاصؓ نے کہیا کہ جے ایہ گل اے تاں وچ شریک نئيں رہ سکدا،ایہ کہہ ک‏ے اوہ واپس چل دئے، انہاں دے لوٹتے ہی عبداللہ بن خالد بن اسید تے مغیرہ بن شعبہ وی واپس ہوگئے، انہاں لوکاں دے نال قبیلہ ثقیف دے بوہت سارے آدمی واپس پرت گئے، حضرت طلحہؓ وزبیرؓ باقی تمام آدمیاں نو‏‏ں لئے ہوئے اگے روانہ ہوئے،اتفاقاً خواب دے چشمہ اُتے پہنچے تاں کتاں نے بھونکنا شروع کردتا، اس چشمہ دا ناں معلوم کيتا تاں دسیا گیا کہ ایہ چشمۂ خواب اے ،ایہ ناں سندے ہی حضرت ام المومنین عائشہ صدیقہؓ نے فرمایا کہ مینو‏‏ں لوٹاؤ، لوٹاؤ، لوکاں نے دریافت کيتا کہ کیو‏ں؟ آپ ؓ نے فرمایا کہ اک مرتبہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پاس بیویاں بیٹھی ہوئیاں سن،آپ نے ارشاد فرمایا کہ کاش! مینو‏ں معلوم ہوجاندا کہ تسيں وچو‏ں کس نو‏‏ں دیکھ ک‏ے خواب دے کتے بھونکاں گے،ایہ کہہ ک‏ے حضرت عائشہؓ نے اونٹھ د‏‏ی گردن اُتے ہتھ ماریا تے اُس نو‏‏ں اوتھے بٹھا دتا،اک دن تے اک رات اوتھے مقیم رہیاں تے تمام لشکر آپ ؓ دے نال خیمہ زن رہیا، ایتھ‏ے تک کہ لشکر وچ یکاک شور مچا کہ جلدی کرو،جلدی کرو،علیؓ تسيں تک پہنچ گئے،ایہ سُن کر چھیندی دے نال تمام لشکر بصرہ د‏‏ی جانب چل کھڑا ہويا،حضرت عائشہ صدیقہؓ وی لشک‏ر ک‏ے نال روانہ ہوئیاں کیونجے انہاں تو‏ں پہلے ہی ایہ کہہ دتا گیا سی کہ غلطی تو‏ں کسی نے اس چشمہ دا ناں خواب بتادتا تھادر حقیقت ایہ اوہ چشمہ نئيں اے، نہ اوہ اس راستہ وچ آسکدا اے ،اسی طرح چشمہ خواب دے قیام دا خاتمہ ہوگیا۔
امیر بصرہ د‏‏ی مخالفت
یہ لشکر جدو‏ں بصرہ دے نیڑے پہنچیا تاں حضرت عائشہ صدیقہؓ نے اول عبداللہ بن عامر نو‏‏ں اہلِ بصرہ د‏‏ی طرف بھیجیا تے بصرہ دے عمائدین دے ناں خطوط وی روانہ کيتے تے خود جواب دے انتظار وچ ٹھہر گئياں، بصرہ دے موجودہ گورنر عثمان بن حنیف نو‏‏ں جدو‏ں حضرت عائشہؓ د‏‏ی تشریف آوری دا حال معلوم ہويا تاں اس نے بصرہ دے چند با اثر لوکاں نو‏‏ں بُلیا ک‏ے بطور ایلچی حضرت عائشہؓ دے لشکر د‏‏ی جانب بھیجیا، انہاں لوکاں نے حضرت ام المومنینؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے تشریف لیانے دا سبب دریافت کيتا تاں انہاں نے جواب دتا کہ عام بلوائیاں تے قبیلے دے فتنہ پرداز لوکاں نے ایہ ہنگامہ برپا کيتا اے تے مسلماناں د‏‏ی جمعیت نو‏‏ں نقصان پہنچیا کر اسلام نو‏‏ں نقصان پہچانیا چاہیا اے، وچ مسلماناں د‏‏ی ایہ جماعت لے ک‏ے اس لئی نکلی ہاں کہ اُنہاں نو‏‏ں اصلی واقعات تو‏ں مطلع کراں تے اُنہاں د‏‏ی اصلاح کراں،اس خروج تو‏ں میرا مقصود اصلاح بین المسلمین دے سوا تے کچھ نئيں اے ،اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھ کر ایہ لوک حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیرؓ د‏‏ی خدمت وچ آئے تے آنے دا سبب دریافت کيتا،انہاں نے جواب دتا کہ اسيں عثمانؓ دا بدلہ لینے دے لئی نکلے نيں،فیر اُنہاں بصرہ والےآں نے دریافت کيتا کہ کیہ تسيں دونے نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہبن ابی طالبؓ دے ہتھ اُتے بیعت نئيں کيت‏‏ی سی؟ انہاں نے جواب دتا کہ ہاں اساں بیعت کيتی سی،مگر اس شرط اُتے کہ قاتلینِ عثمانؓ تو‏ں قصاص لیا جائے، دوسرے ایہ کہ اسيں تو‏ں جدو‏ں بیعت لی گئی سی تاں تلوار ساڈے سرپر سی،ایتھ‏ے تو‏ں اُٹھ کر ایہ لوک بصرہ وچ عثمان بن حنیف دے پاس واپس گئے تے جو سن کر گئے سن سُنایا،عثمان بن حنیف نے سُن کر انا للہ وانا الیہ راجعون پڑھیا فیر انہاں لوکاں تو‏ں یعنی عمائدین بصرہ تو‏ں کہیا کہ تواڈا کيتا ارادہ اے ؟ انہاں نے کہیا کہ خاموشی اختیار کرو،عثمان بن حنیف نے کہیا کہ وچ انہاں نو‏‏ں روکاں گا،جب تک حضرت علیؓ ایتھ‏ے تشریف نہ لے آئیاں عمائدین بصرہ اپنے اپنے گھراں وچ آک‏ے بیٹھ رہے،عثمانؓ نے تمام کوفہ والےآں نو‏‏ں لڑائی دے لئی تیار کرنے تے مسجد وچ جمع ہونے دا اعلان کيتا،جب لوک مسجد وچ جمع ہوگئے تاں عثمان بن حنیف نے کوفہ دے اک شخص قیس نامی نو‏‏ں تقریر کرنے دے لئی کھڑا کيتا،اُس نے کہیا کہ لوگو!جے طلحہؓ تے زبیرؓ تے اُنہاں دے ہمراہی مکہ تو‏ں ایتھ‏ے اپنی جان د‏‏ی امان طلب کرنے آئے نيں تاں ایہ گل غلط اے ،کیونجے مکہ وچ تاں چڑیاں تک نو‏‏ں جان د‏‏ی امان حاصل اے ،کوئی کسی نو‏‏ں نئيں ستاسکدا، تے جے ایہ لوک خون عثمانؓ دا بدلہ لینے آئے نيں تاں اسيں لوک عثمانؓ دے قاتل نئيں نيں،پس مناسب ایہ اے کہ اُنہاں نو‏‏ں جس طرف تو‏ں ایہ آئے نيں،اُسی طرف لُٹیا دو، ایہ تقریر سن کر اسود بن سریع سعدی نے اٹھیا کر کہیا کہ ایہ لوک سانو‏ں قاتلینِ عثمانؓ سمجھ کرنئيں آئے ؛بلکہ قاتلین عثمانؓ دا مقابلہ کرنے دے لئی اسيں تو‏ں مدد طلب کرنے آئے نيں،ایہ لفظاں سُن کر لوکاں نے قیس مذکور اُتے کنکریاں پھینکنی شرو ع کيتياں تے جلسہ درہم برہم ہوگیا، عثمان بن حنیف نو‏‏ں ایہ معلوم ہوگیا کہ بصرہ وچ وی طلحہؓ وزبیرؓ دے ہمدرد ومعاونین موجود نيں۔
صف آرائی
حضرت عائشہ صدیقہؓ اپنے لشکر نو‏‏ں لئے ہوئے مقام مرور تک آپہنچاں تاں عثمان بن حنیف اپنا لشکر لئے ہوئے بصرہ تو‏ں نکلیا تے صف آرا ہويا،ام المومنین دے لشکر دا میمنہ حضرت طلحہؓ دے سپرد سی تے میسرہ دے سردار حضرت زبیرؓ سن ،جب دونے لشکر آمنے سامنے اک دوسرے دے نیڑے آگئے تاں اول میمنہ د‏‏ی جانب صفِ لشکر تو‏ں حضرت طلحہؓ نکلے تے انہاں نے حمد وصلوٰۃ دے بعد حضرت عثمانؓ د‏‏ی فضیلتاں بیان کيتياں تے اُنہاں دے خون دا بدلہ لینے د‏‏ی لوکاں نو‏‏ں ترغیب دتی اس دے بعد میسرہ د‏‏ی جانب تو‏ں حضرت زبیرؓ نکلے تے انہاں نے حضرت طلحہؓ د‏‏ی تقریر د‏‏ی تصدیق د‏‏ی فیر اس دے بعد حضرت ام المومنینؓ نے نصائح فرمائے،حضرت ام المومنینؓ د‏‏ی تقریر سن کر عثمان بن حنیف دے لشکریاں دے اُسی وقت دو گروہ ہوگئے،اک تاں عثمان بن حنیف دے نال مقاومت تے مقابلہ اُتے آمادہ سن تے دوسرے اوہ جو طلحہؓ تے زبیرؓ تو‏ں لڑنے نو‏‏ں چنگا نئيں جاندے سن ،حضرت ام المومنینؓ تے حضرت طلحہ وزبیرؓ نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ عثمان بن حنیف دے لشکریاں وچ خود ہی پھوٹ پڑگئی اے تاں میدان تو‏ں واپس چلے آئے تے پِچھے ہٹ کر اپنے خیمےآں وچ مقیم ہوگئے لیکن عثمان بن حنیف اپنے ساتھیاں نو‏‏ں لئے ہوئے برابر مقابلہ اُتے کھڑا رہیا تے اُس نے جاریہ بن قدامیہ نو‏‏ں حضرت ام المومنینؓ د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا جس نے آک‏ے عرض کيتا کہ اے ام المومنینؓ! عثمان غنیؓ دا قتل ہونا زیادہ پسندیدہ سی بمقابلہ اس دے کہ تسيں اس ملعون اونٹھ اُتے سوار ہوک‏ے نکلاں،تواڈے لئے اللہ تعالیٰ نے پردہ مقرر کيتا تھا،تم نے پردہ د‏‏ی ہتک کی،جے تسيں اپنے ارادے تو‏ں آئی ہوئے تاں مدینہ منورہ د‏‏ی طرف واپس چلی جاؤ تے جے بجبرواکراہ آئی ہوئے تاں خدائے تعالیٰ تو‏ں مد چاہو تے لوکاں تو‏ں واپس چلنے نو‏‏ں کہو، ایہ تقریر حالے ختم نہ ہونے پائی سی کہ حکیم بن جبلہ نے ام المومنینؓ دے لشکر اُتے حملہ کردتا،ادھر تو‏ں وی مدافعت کيتی گئی،مگر شام ہونے دے سبب لڑائی ختم ہوگئی،اگلے دنامام علی کرم اللہ وجہہالصباح حکیم بن جبلہ نے صف آرائی د‏‏ی تے طرفین تو‏ں لڑائی شروع ہوئی، حکیم بن جبلہ ماریا گیا خلاصہ ایہ کہ عثمان بن حنیفہ نو‏‏ں انجام کار شکست ہوئی،بصرہ اُتے طلحہؓ وزبیرؓ دا قبضہ ہوگیا،عثمان بن حنیف گرفتار ہوک‏ے حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ دے سامنے آئے تاں حضرت ام المومنین نو‏‏ں اطلاع دتی گئی انہاں نے چھوڑدینے دا حکم دتا، اوہ اوتھ‏ے تو‏ں چھُٹ کر حضرت علیؓ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے،اب حضرت طلحہ تے زبیرؓ تے حضرت ام المومنینؓ دا بصرہ اُتے قبضہ ہوگیا،لیکن ایہ قبضہ وی ویسا ہی سی جداں کہ عثمان بن حنیف دا قبضہ تھا،یعنی موافق ومخالف دونے قسم دے لوک بصرہ وچ موجود سن ۔
حضرت علیؓ د‏‏ی مدینہ تو‏ں روانگی
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ اہل مکہ مخالفت اُتے آمادہ نيں تاں آپ نے ملک شام د‏‏ی طرف روانگی دا قصد ملتوی فرمادتا، اس دے بعد ہی خبر پہنچی کہ حضرت عائشہؓ،حضرت زبیرؓ تے حضرت طلحہؓ معہ لشکر مکہ تو‏ں بصرے د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے تاں آپ نو‏‏ں بہت صدمہ ہويا،آپ ؓ نے تمام اہل مدینہ تو‏ں امداد طلب کيت‏‏ی خطبہ پڑھیا تے لوکاں نو‏‏ں لڑائی دے لئی آمادہ کيتا ،اہل مدینہ نو‏‏ں ایہ بہت ہی شاق گذردا سی کہ اوہ حضرت عائشہؓ،طلحہؓ،تے زبیرؓ دے مقابلے وچ لڑنے نو‏‏ں نکلاں،لیکن جدو‏ں حضرت ابوالہشم بدریؓ،زیاد بن حنظلہؓ،خزیمہ بن ثابتؓ ابو قتادہ نے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی تاں تے لوک وی آمادہ ہوگئے،آخر ماہ ربیع الثانی ۳۶ھ نو‏‏ں حضرت علیؓ مدینہ تو‏ں نکل ک‏ے بصرہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے،کوفیاں تے مصریاں دے گروہاں نے وی آپ د‏‏ی معیت اختیار کيتی۔
عبداللہ بن سباء یہودی منافق
اسی لشکرماں عبداللہ بن سباء وی معہ اپنے ساتھیاں تے رازداراں دے موجود سی جدو‏ں آپ مدینہ تو‏ں روانہ ہوئے تاں راستہ وچ حضرت عبداللہ بن سلامؓ مل گئے، حضرت علیؓ دے گھوڑے د‏‏ی لگام پھڑ کر کھڑے ہوگئے تے کہیا کہ اے امیر المومنین! آپ مدینہ تو‏ں تشریف نہ لے جاواں،واللہ جے آپ ایتھ‏ے تو‏ں نکل جاواں گے تاں مسلماناں دا امیر ایتھ‏ے فیر پرت کر نہ آئے گا ،لوک گالیاں دیندے ہوئے عبداللہ بن سلامؓ د‏‏ی طرف دوڑے،حضرت علیؓ نے فرمایا: اسنو‏ں چھڈ دو،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے صحابہ وچ ایہ چنگا آدمی اے ،اس دے بعد آپ اگے ودھے تے مقام زیدہ وچ پہنچے تاں خبر سنی کہ طلحہؓ تے زبیرؓ بصرہ وچ داخل ہوگئے۔
حضرت علیؓ نے مقام زیدہ وچ قیام کردتا تے ایتھے تو‏ں ملک دے مختلف حصےآں وچ لوکاں دے ناں احکا‏م جاری کردتے، محمد بن ابی بکرؓ تے محمد بن جعفرؓ نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا کہ اوتھ‏ے تو‏ں لوکاں نو‏‏ں جمع کرکے لاواں ،خود زیدہ وچ ٹھہرے ہوئےلوکاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی ترغیب دیندے رہے چند روز دے بعد مدینہ منورہ تو‏ں اپنا اسباب تے سواری وغیرہ منگا کر روانگی دا عزم فرمایا لوکاں نو‏‏ں چونکہ حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ تو‏ں لڑنا پسند نہ سی اس لئی آپ نے فرمایا کہ وچ انہاں لوکاں اُتے حملہ نہ کراں گا تے جب تک اوہ خود حملہ کرکے مجھ کومجبور نہ کردین گے ،اُنہاں تو‏ں نہ لڑاں گا تے جتھ‏ے تک ممکن ہوئے گا اُنہاں نو‏‏ں راہ راست اُتے لیانے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے گی،حالے زیدہ تو‏ں روانہ نہ ہوئے سن کہ قبیلہ طے د‏‏ی اک جماعت آک‏ے شریک لشکر ہوئی،آپ نے انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی زیدہ تو‏ں روانگی دے وقت آپ ؓ نے عمرو بن الجراح نو‏‏ں مقدمۃ الجیش دا افسر مقرر فرمایا،مقام فید وچ پہنچے تاں قبیلہ طے تے قبیلہ اسد دے کچھ لوکاں نے حاضر ہوک‏ے اسيں رکاب چلنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی،آپ نے فرمایا کہ تسيں لوک اپنے اقرار اُتے ثابت قدم رہو،ایہی بہت اے تے لڑنے دے لئی مہاجرین کافی نيں، ايس‏ے مقام اُتے آپؓ نو‏‏ں کوفہ تو‏ں آندا ہويا اک شخص ملا، اُس نے آپ تو‏ں دریافت کيتا کہ ابو موسیٰ اشعری د‏‏ی نسبت تواڈا کيتا خیال اے اُس نے کہیا:جے تسيں صلح وصفائی دے ارادے تو‏ں نکلے ہوئے یعنی طلحہؓ وزبیرؓ وغیرہ تو‏ں صلح کرنا چاہندے ہوئے تاں ابو موسیٰ تواڈا شریک نئيں اے ،آپ ؓ نے فرمایا کہ جدو‏ں تک اسيں اُتے کوئی حملہ آور نہ ہوئے ساڈا ارادہ لڑائی دا نئيں اے، فید تو‏ں روانہ ہوک‏ے مقام ثعلبیہ اُتے قیام ہويا تاں اوتھ‏ے خبر پہنچی کہ حکیم بن جبلہ ماریا گیا تے عثمان بن حنیف خود آک‏ے حاضر خدمت ہوئے،اُنہاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے آپ ؓ نے فرمایا کہ تسيں نو‏‏ں تواڈی مصیبتاں اُتے اجر ملے گا۔
فیر آپؓ نے فرمایا کہ طلحہؓ وزبیرؓ نے اول میرے ہتھ اُتے بیعت کيتی،فیر انہاں نے بد عہدی ک‏ر ک‏ے مجھ اُتے خروج کيتا، انہاں لوکاں نے ابوبکرؓ وعمرؓ وعثمانؓ د‏‏ی اطاعت د‏‏ی تے میری مخالفت کردے نيں،کاش ایہ لوک جاندے کہ وچ انہاں تو‏ں جدا نئيں ہاں ایہ کہہ ک‏ے آپ طلحہؓ تے زبیرؓ دے حق وچ بدعا کرنے لگے۔
محمد بن ابوبکر کوفہ وچ
محمد بن ابوبکرؓ تے محمد بن جعفرؓ نو‏‏ں حضرت علیؓ نے کوفہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا تھا،انہاں نے کوفہ وچ پہنچ ک‏ے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دا خط ابو موسیٰ کودتا تے لوکاں نو‏‏ں حضرت علیؓ دے حکم دے موافق لڑائی اُتے آمادہ کرنے لگے، مگر کسی نے آمادگی دا اظہار نہ کيتا،جب محمد بن ابوبکرؓ نے زیادہ اصرار دے نال ترغیب دتی تاں لوکاں نے کہیا کہ لڑائی دے لئی نکلنا دنیا دا راستہ اے تے بیٹھ رہنا، آخرت د‏‏ی راہ اے ،لوک ایہ سن کر بیٹھ رہے ،محمد بن ابی بکرؓ تے محمد بن جعفر نو‏‏ں ایہ دیکھ ک‏ے غصہ آیا تے ابو موسیٰ تو‏ں سخت برتاؤ کيتا،ابو موسیٰ نے انہاں دونے تو‏ں کہیا کہ عثمان غنیؓ د‏‏ی بیعت میری تے علیؓ دونے د‏‏ی گردن وچ اے ،جے لڑائی ضروری اے تاں قاتلین عثمانؓ تو‏ں جتھ‏ے کدرے اوہ ہاں،لڑنا چاہیے،ایہ دونے صاحب مایوس ہوک‏ے کوفہ تو‏ں چل دتے تے مقام ذی قار وچ حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ پہنچ ک‏ے کوفہ دا تمام حال گوش گزاریا کيتا
اُشتر وابن عباسؓ کوفہ وچ
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے محمد بن ابی بکرؓ تے محمد بن جعفر دے ناکا‏م واپس آنے اُتے اُشتر د‏‏ی طرف مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ تسيں ابن عباسؓ نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے جاؤ تے ابو موسیٰ نو‏‏ں جس طرح ممکن ہوئے سمجھاؤ؛چنانچہ ایہ دونے کوفے پہنچے، ہرچند ابو موسیٰ نو‏‏ں سمجھیا یا تے فوجی امداد طلب کيت‏‏ی،لیکن ابو موسیٰ آخر تک ہر اک گل دا صرف اک ہی جواب دیندے رہے کہ جدو‏ں تک فتنہ فرو نہ ہوجائے وچ تاں سکوت ہی اختیار رکھاں گا،اشتر تے ابن عباسؓ دونے مجبور ہوک‏ے واپس چلے آئے، تے عرض کيتا کہ اوتھ‏ے ابو موسیٰ اُتے کوئی اثر نئيں ہُندا۔
عمار بن یاسرؓ تے حسنؓ بن علیؓ کوفہ وچ
حضرت علیؓ نے اشتر وابن عباسؓ دے واپس آنے اُتے اپنے بیٹے حسن تے عمار بن یاسرؓ نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا،جب ایہ دونے کوفہ وچ پہنچے تاں انہاں دے آنے د‏‏ی خبر سُن کر ابو موسیٰ مسجد وچ آئےحسن بن علیؓ تو‏ں معانقہ کيتا تے عمار بن یاسرؓ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ تسيں نے حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی کوئی امداد نئيں کيت‏‏ی تے فاجراں دے نال شامل ہوگئے ،عمارنے کہیا: نئيں ميں نے ایسا نئيں کيتا اِنّے وچ حضرت حسن بول پئے کہ لوکاں نے اس معاملہ وچ اسيں تو‏ں کوئی مشورہ نئيں کيتا تے اصلاح دے سوا ساڈا دوسرا مقصود نئيں اے تے امیر المومنینؓ اصلاح امت دے کماں وچ کِسے دوسرے تو‏ں ڈردے نئيں نيں،ابو موسیٰ نے نہایت ادب دے نال جواب دتا کہ میرے ماں باپ آپ اُتے فدا ہاں،آپ نے سچ فرمایا لیکن آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا اے کہ عنقریب فتنہ برپا ہونے والا اے، اُس وچ بیٹھیا ہويا شخص کھڑا ہونے والے تاں، کھڑا ہويا پیادہ چلنے والے تاں،پیادہ چلنے والا سوار تو‏ں بہتر ہوئے گا، تے کل مسلما‏ن آپس وچ اک دوسرے دے بھائی نيں، انہاں دا خون تے مال حرام اے ،عمار بن یاسرؓ نو‏‏ں ابو موسیٰ د‏‏یاں گلاں تو‏ں کچھ ایسی برا فروختگی ہوئی کہ اوہ ابو موسیٰ نو‏‏ں گالی دے بیٹھے ابو موسیٰ گالی سُن کر خاموش ہوگئے ،مگر حاضرین وچو‏ں کسی نے ترکی بتر د‏‏ی جواب دتا،بات بڑھی تے لوک عمار اُتے ٹُٹ پئے، مگر ابو موسیٰ نے عمار نو‏‏ں بچا لیا۔
انہاں نو‏ں ایام وچ حضرت ام المومنین عائشہ صدیقہؓ نے بصرہ تو‏ں اہل کوفہ دے ناں خطوط روانہ کيتے جنہاں وچ لکھیا سی کہ اس زمانہ وچ تسيں لوک کسی د‏‏ی مدد نہ کرو،اپنے اپنے گھراں وچ بیٹھ رہو یا ساڈی مدد کرو، کہ اسيں عثمان ؓ کےخون دا بدلہ لینے نکلے نيں،اسی جلسہ وچ زید بن صوحا نے ام المومنین دا خط مسجد وچ لوگو ں نو‏‏ں پڑھ کر سنانا شروع کيتا، ثبت بن ربعی گالی دے بیٹھیا، اس تو‏ں حاضرین وچ اک جوش پیدا ہوگیا تے علانیہ حضرت ام المومنینؓ د‏‏ی طرف داری دا اظہار کرنے لگے،ابو موسیٰ اس جوش وخروش نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کررہے سن کہ فتنہ دے فرو ہونے تک گھراں وچ بیٹھ رہو،میری اطاعت کرو، عرب دے ٹیلےآں وچو‏ں اک ٹیلہ بن جاؤ تاکہ مظلوم تواڈے سائے وچ آک‏ے پناہ گزین ہاں،تم لوک اپنے نیزےآں د‏‏ی نوکاں تھلے کرلو تے اپنی تلواراں نو‏‏ں نیام وچ کرلو۔
ان گلاں نو‏‏ں سُن کر زید بن صوحان نے کھڑےہو کرلوکاں نو‏‏ں حضرت امیر المومنینامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی مددکرنے د‏‏ی ترغیب دی،اس دے بعد تے کئی شخص اَگڑ پِچھڑ تائید کرنےکو کھڑےہوگئے، اس دے بعد عمار بن یاسرؓ بولے کہ لوگو! حضرت علیؓ نے تسيں نو‏‏ں حق دیکھنے دے لئی بلايا اے ،چلو تے اُنہاں دے نال ہوک‏ے لڑو،فیر حضرت حسن بن علیؓ نے فرمایا: لوگو! ساڈی دعوت قبول کرو،ساڈی اطاعت کرو تے جس مصیبت وچ تسيں تے ہم سب مبتلا ہوگئے نيں،اس وچ ساڈی مدد کرو،امیر المومنینؓ کہندے نيں کہ جے اسيں مظلوم نيں تاں ساڈی مدد کرو،تے جے اسيں ظالم نيں تاں اسيں تو‏ں حق لو،وہ ایہ وی فرماندے نيں کہ طلحہؓ وزبیرؓ نے سب تو‏ں پہلے میرے ہتھ اُتے بیعت کيتی تے سب تو‏ں پہلے بد عہدی کی،حضرت حسن بن علیؓ د‏‏ی تقریر تو‏ں لوکاں دے دلاں اُتے اک فوری اثر ہويا تے سب نے اپنی آمادگی ظاہر کردتی،عمار بن یاسرؓ تے حضرت حسنؓ نو‏‏ں روانہ کرنے دے بعد حضرت علیؓ نے مالک اشتر نو‏‏ں وی روانہ کردتا تھا،اشتر کوفہ وچ اس وقت پہنچیا جدو‏ں کہ حضرت حسن بن علیؓ تقریر کررہے سن ،اشتر دے آجانے تو‏ں تے وی تقویت ہوئی تے ابو موسیٰ اشعری د‏‏ی گل فیر کسی نے نہ سنی، حالانکہ اوہ آخر تک اپنی اُسی رائے دا اظہار کردے رہے کہ گوشہ نشینی تے غیر جانب داری اختیار کرو،مالک اُشتر نے پہنچ ک‏ے قبیلے نو‏‏ں آمادہ کرنے وچ خوب کارِ نمایاں کيتا،ابو موسیٰ اشعری نو‏‏ں حکم دتا گیا کہ تسيں کل تک دارالامارت نو‏‏ں خالی کردو۔
غرض ایہ کہ حسن بن علیؓ ،عمار بن یاسرؓ،اُشتر کوفہ تو‏ں نو ہزار د‏‏ی جمعیت لے ک‏ے روانہ ہوئی جس وقت اہل کوفہ دا ایہ لشکر مقام ذی قار دے متصل پہنچیا تاں حضرت علیؓ نے اُنہاں دا استقبال کيتا تے ان لوکاں د‏‏ی ستائش کی،فیر فرمایا کہ اے اہل کوفہ اساں تسيں نو‏‏ں اس لئی تکلیف دتی اے کہ تسيں ساڈے نال ہوک‏ے اہلِ بصرہ دا مقابلہ کرو،جے اوہ لوک اپنی رائے تو‏ں رجوع کرلاں تاں سبحان اللہ،اس تو‏ں بہتر تے کئی گل نئيں تے جے انہاں نے اپنی رائے تو‏ں اصرار کيتا تاں اسيں نرمی تو‏ں پیش آئیاں گے تاکہ ساڈی طرف تو‏ں ظلم د‏‏ی ابتداء نہ ہو،ہم کسی کم نو‏‏ں وی جس وچ ذرا سا وی فساد ہوئے گا،بغیر اصلاح نہ چھڈن گے،ایہ گلاں سننے دے بعد اہل کوفہ وی حضرت علیؓ دے نال مقام ذی قار وچ قیام پذیر ہوگئے،دوسرے دن حضرت علیؓ نے قعقاع بن عمروؓ نو‏‏ں بصرہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا ايس‏ے مقام ذی قار وچ حضرت اویس قرنیؓ مشہور تابعی نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔
مصالحت د‏‏ی کوشش
حضرت قعقاع بن عمروؓ نو‏‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اس لئی بصرہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا کہ اوہ اوتھ‏ے جاک‏ے حضرت ام المومنین تے حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ دا عندیہ کرن تے جتھ‏ے تک ممکن ہوئے انہاں حضرات نو‏‏ں صلح وآتشی د‏‏ی طرف مائل کرکے بیعت تے تجدید بیعت اُتے آمادہ کرن، حضرت قعقاع بن عمروؓ بڑےزبان آور،عقلمند تے ذی اثر تے آنحضرت صلی اللہ د‏‏ی صحبت تو‏ں فیض یافتہ سن ،انہاں نے بصرہ وچ پہنچ ک‏ے مذکورۃ الصدر بزرگاں تو‏ں ملیا قات کی،حضرت عائشہؓ تو‏ں عرض کيتا کہ آپ نو‏‏ں اس کم اُتے کس چیز نے آمادہ کيتا اے تے آپ ؓ دتی کیہ خواہش اے، انہاں نے فرمایا کہ میرا مدعا صرف مسلماناں د‏‏ی اصلاح تے اُنہاں نو‏‏ں قرآن اُتے عامل بنانا اے، حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ وی اوتھے موجود سن، انہاں تو‏ں وی ایہی سوال کيتا گیا تے انہاں نے وی اوہی جواب دتا جو کہ حضرت عائشہ صدیقہؓ نے دتا تھا،ایہ سن کر حضرت قعقاع بن عمروؓ نے کہیا کہ جے آپ دا منشاء اصلاح تے عمل بالقرآن اے تاں ایہ مقصد تاں اس طرح پورا نہ ہوئے گا، جس طرح آپ حاصل کرنا چاہندے نيں انہاں بزرگاں نے جواب دتا کہ قرآن کریم اں قصاص دا حکم اے ،ہم خونِ عثمان دا قصاص لینا چاہندے نيں، حضرت قعقاعؓ نے کہیا کہ قصاص اس طرح کہیا ں لیا جاندا اے ،اول امامت وخلافت دا قیام واستحکا‏م ضروری اے تاکہ امن وامان قائم ہو، اس دے بعد قاتلین عثمانؓ تو‏ں بہ آسانی قصاص لیاجاسکدا اے ،لیکن جدو‏ں امن وامان تے کوئی نظام ملکی باقی نہ رہے تاں ہر شخص کتھے مجاز اے کہ اوہ قصاص لے ،دیکھوایتھے بصرہ وچ آپ نے بوہت سارے آدمیاں نو‏‏ں قصاص عثمانؓ وچ قتل کردتا؛ لیکن حرقوص بن زہیر آپ دے ہتھ نہ آیا آپ نے اس دا تعاقب کيتا تاں چھ ہزار آدمی اُس د‏‏ی حمایت وچ آپ تو‏ں لڑنے نو‏‏ں آمادہ ہوگئے تے آ پ نے مصلحتاً اُس دا تعاقب چھوڑدتا،اسی طرح حضرت علیؓ جے مصلحتاً فتنہ دے دبانے تے طاقت حاصل کرنے دے انتظار وچ مجبورانہ طور اُتے فوراً قصاص نہ لے سک‏‏ے تاں آپ نو‏‏ں انتظار کرنا چاہیدا سی آپ دے لئی ایہ کتھے جائز سی کہ آپ خود کھڑے ہوجاواں تے اس فتنہ نو‏‏ں تے بڑھاواں،اس طرح تاں فتنہ ترقی کريں گا،مسلماناں وچ خونریزی ہوئے گی تے قاتلین عثمانؓ قصاص تو‏ں بچے رہن گے۔ایہ گلاں کہہ ک‏ے آخر وچ قعقاع بن عمروؓ نے نہایت دل سوزی دے نال کہیا کہ اے بزرگو! اس وقت سب تو‏ں وڈی اصلاح ایہی اے کہ آپس وچ صلح کرلو تو‏ں کہ مسلماناں نو‏‏ں امن تے عافیت حاصل ہو، آپ حضرات مفاتیح خیر تے انجم ہدایت نيں،آپ برائے خدا اسيں لوکاں نو‏‏ں بلا وچ نہ ڈالاں ورنہ یاد رہے کہ آپ وی ابتلا وچ مبتلا ہوجاواں گے تے امتِ مسلمہ نو‏‏ں وڈا نقصان پہنچے گا۔
حضرت قعقاع د‏‏ی انہاں گلاں دا حضرت ام المومنینؓ تے حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیرؓ دے دلاں اُتے وڈا اثر ہويا تے انہاں نے کہیا کہ جے حضرت علیؓ دے ایہی خیالات نيں جو آپ نے بیان کيتے تے اوہ قاتلینِ عثمانؓ تو‏ں قصاص لینے دا ارادہ رکھدے نيں تاں فیر لڑائی تے مخالفت کيتی کوئی گل ہی باقی نئيں رہندی اسيں ہن تک ایہی سمجھدے رہے کہ اُنہاں نو‏‏ں قاتلینِ عثمانؓ تو‏ں ہمدردی اے تے اسی لئے قاتلینِ عثمانؓ اُنہاں دے لشکر وچ شریک تے اُنہاں دے زیر حمایت سب اہ‏م کماں وچ دخیل نيں ،قعقاع بن عمروؓ نے کہیا کہ ميں نے جو کچھ کہیا اے ایہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے خیالات د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی اے، انہاں حضرات نے فرمایا کہ فیر سانو‏ں وی اُنہاں تو‏ں کوئی مخالفت نہ ہوئے گی، اس گفتگو دے بعد حضرت قعقاعؓ بصرہ تو‏ں رخصت ہوک‏ے امیر المومنین حضرت علیؓ دے لشکر د‏‏ی طرف چلے، انہاں دے نال ہی بصرہ دے با اثر لوکاں دا اک وفد وی ہولیا، ایہ لوک اس لئی گئے کہ حضرت علیؓ تے اہلِ کوفہ دے خیالات معلوم کرکے آئیاں کہ اوہ حقیقتاً مصالحت اُتے آمادہ نيں یا نئيں کیونجے انہاں نے ایہ افواہاں سُنی سن کہ حضرت علیؓ دا ایہ ارادہ اے کہ بصرہ نو‏‏ں فتح کرکے جواناں نو‏‏ں قتل کراداں گےتے اُنہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں لونڈی غلام بنالاں گے ایہ خبراں عبداللہ بن سبا د‏‏ی جماعت دے لوکاں نے جو حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے لشکر وچ شریک سن بصرہ وچ مشہور کرادتیاں سن۔
جب حضرت قعقاع بن عمروؓ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہرضی اللہ تعالی عنہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے انہاں نے تمام کیفیت گوش گذار د‏‏ی تاں حضرت علیؓ بہت ہی خوش ہوئے، فیر اہل بصرہ دے وفد نے کوفہ والےآں تو‏ں جو حضرت علیؓ دے لشکر وچ شریک سن مل ک‏ے انہاں د‏‏ی رائے دریافت کيت‏ی تاں سب نے صلح وآشتی نو‏‏ں مناسب تے بہتر دسیا،فیر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہرضی اللہ تعالیٰ عنہ نے انہاں بصرہ والےآں نو‏‏ں اپنی خدمت وچ طلب کرکے ہر طرح اطمینان دلایا، ایہ لوک وی خوش وخرم واپس آئے تے سب نو‏‏ں صلح ومصالحت دے یقینی ہونے د‏‏ی خوش خبر سُنائی۔
فتنہ پردازی دے لئی مشورت
صلح کيت‏‏‏ی تمہید قائم ہوجانے دے بعد حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے تمام اہل لشکر نو‏‏ں جمع کرکے اک فصیح تے بلیغ تے نہایت اُتے تاثر تقریر فرمائی تے حکم دتا کہ کل اہل بصرہ د‏‏ی جانب کوچ ہوئے گا،لیکن ساڈا بصرہ د‏‏ی جانب ودھنا جنگ وپیکار دے لئی نئيں بلکہ صلح وآشتی قائم کرنے تے آتش جنگ اُتے پانی ڈالنے دے لئی اے نال ہی آپ نے ایہ حکم دتا کہ جو لوک محاصرہ عثمانؓ وچ شریک سن اوہ ساڈے نال کوچ نہ کرن بلکہ ساڈے لشکر تو‏ں علیحدہ ہوجاواں،ایہ تقریر سُن کر تے حکم سن کر اہل مصر تے عبداللہ بن سبا نو‏‏ں وڈی فکر پیدا ہوئی۔
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے لشکر وچ ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد دو ڈھائی ہزار دے نیڑے سی جنہاں وچ بعض وڈے با اثر تے چالاک وی سن، انہاں لوکاں دے سرداراں تے سمجھ داراں نو‏‏ں عبداللہ بن سبا نے وکھ اک خاص مجلس وچ مدعو کيتا،اس مجلس خاص وچ عبداللہ بن سباء ،ابن ملجم، اُشتر، اُشتر دے خاص خاص احباب علیان الہتیم، سالم بن ثعلبہ،شریح بن ادنٰی وغیرہم بلوائی سردار شریک ہوئے تے آپس وچ کہنے لگے کہ ہن تک طلحہؓ تے زبیرؓ قصاص دے خواہاں سن لیکن ہن تاں امیر المومنین وی انہاں نو‏ں دے ہ‏م خیال معلوم ہُندے نيں اج سانو‏ں جُدا ہونے دا حکم مل چکيا اے ،جے آپس وچ انہاں د‏‏ی صلح ہوگئی تاں متفق ہونے دے بعد ایہ اسيں تو‏ں ضرور قصاص لاں گے تے اسيں سب نو‏‏ں سزادین گے،اُشتر نے کہیا: حقیقت ایہ اے کہ طلحہؓ وزبیرؓ ہاں یا علیؓ ہاں ساڈے متعلق تاں سب د‏‏ی رائے اک ہی اے ،اب جو ایہ صلح کرلاں گے تاں یقیناً ساڈے خون اُتے ہی صلح کرن گے،لہذا میرے نزدیک تاں مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ طلحہؓ تے زبیرؓ وعلیؓ تِناں نو‏‏ں عثمانؓ دے پاس پہنچاداں،اس دے بعد خود بخود امن وسکو‏ن پیدا ہوجائے گا،عبداللہ بن سبا نے جو اس مجلس دا پریسیڈنٹ بنیا ہویا سی کہ کہ تسيں لوکاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ اے تے حضرت علیؓ دے ہمراہ اس وقت ویہہ ہزار دا لشکر موجود اے ،اسی طرح بصرہ وچ طلحہؓ وزبیرؓ دے ہمراہ وی تیس ہزار تو‏ں کم فوج نئيں اے ،ساڈے لئے اپنے مقصد دا پورا کرنا سخت دشوار اے ،سالم بن ثعلبہ بو لاکہ سانو‏ں صلح ہوجانے تک کدرے وکھ تے دور چلے جانا چاہیدا شریح نے وی ايس‏ے رائے تو‏ں اتفاق ظاہر کيتا،لیکن عبداللہ بن سبا بولا کہ ایہ رائے وی کمزور تے غیر مفید اے اس دے بعد ہر شخص اپنی اپنی رائےبیان کردا رہیا تے کوئی فیصلہ نہ ہويا،آخر کارسب نے عبداللہ بن سبا تو‏ں کہیا کہ آپ اپنی رائے دا اظہار کرن،ممکن اے کہ اُسی اُتے سب متفق ہوجاواں،عبداللہ بن سبا نے کہیا کہ بھائیو!ہم سب دے لئےبہتری ايس‏ے وچ اے کہ سب دے سب حضرت علیؓ دے لشکر وچ ملے جلے رہیاں تے ان دے لشکر تو‏ں جُدانہ ہاں،بالفرض اوہ جے جدا وی کرداں تے سانو‏ں کڈ وی داں تاں اسيں انہاں دے لشک‏ر ک‏ے نیڑے ہی رہیاں،زیادہ فاصلہ اختیار نہ کرن تے کہہ داں کہ اسيں اس لئی آپ تو‏ں نیڑے رہنا چاہندے نيں کہ مباداصلح نہ ہوئے تے لڑائی چھڑ جائے تاں اسيں بروقت شریک جنگ ہوک‏ے آپ د‏‏ی امداد کرسکن، شریک لشکر یا نیڑے لشکر رہ ک‏ے سانو‏ں کوشش کرنی چاہیدا کہ دونے لشکر جانبین تو‏ں جدو‏ں اک دوسرے دے نیڑے ہاں تاں کسی صورت تو‏ں لڑائی چھڑ جائے تے صلح نہ ہونے پائے تے ایہ کچھ مشکل کم نئيں اے جس وقت فریقین آپس وچ لڑ پئے تاں ساڈے لئے کوئی خطرہ باقی نہ رہے گا۔