بھکتی_ساہت_دا_شروع_تے_بھگت_رویداس
بھگتی لہر
اس ویلے انتری بھارت وچ بھگتی رستہ نے وی جم لے لیا سی۔ اس متّ دے کجھ انش تاں سانوں اپنشد پراناں تے گیتا تک لے جاندے ہن، پرتوں اک لہر جاں تحریک دے طور تے اس متّ نے اسے دور وچ ہی اثر پاؤنا شروع کیتا۔ پنجابی ساہت وچ وی بھگت کویاں دیاں رچناواں دا کافی اہم تے خاص ستھان اے۔ اسے لئی بھگتی متّ دے اڈّ-اڈّ پکھاں اتے اتھے وچار کرنی ایوگ نہیں ہوویگی۔ بھگتی لہر دا شروع اٹھویں صدی عیسوی وچ دکھنی بھارت وچ ہویا مذہبی لہر دا ایہہ مرکز، اچانک ہی اتر ولوں اٹھکے دکھن وچ بدل جان دا کارن ایہہ سی کہ اتری بھارت وچ بڑی تیزی نال سیاسی تے سماجی تبدیلیاں آ رہیاں سن۔ مہاراجہ ہرش دی حکومت ختم ہو چکی سی اتے دیش چھوٹیاں چھوٹیاں راجپوت ریاستاں وچ ونڈیا گیا سی۔ ایہہ ریاستاں آپو وچ لڑدیاں رہندیاں سن۔ اس دے الٹ دکھنی ہند وچ شترقی سی۔ چولا راجے بڑی مضبوطی نال راج کر راے سن۔ ہندو متّ، بدھ متّ اتے جین متّ نال ٹکر لے رہا سی۔ مالابار وچ اسلام وی اپنے پیر جما چکا سی تے ہولی-ہولی اپنا اثر ودھا رہا سی۔ ہر لہر وانگ، بھگتی لہر دی ویلے دی لوڑ مطابق اٹھی۔ اس دے ابھرن وچ بھائیچارک حالتاں دا بہت ہتھ سی۔ ودھیرے کر کے ایہہ سماجی غلامی تے براہمنواد دے کٹڑ فلسفے خلاف ردعمل دا سٹہ سی۔ ربّ وچ پورن یعقین رکھن والا ہندو متّ، بدھ متّ نوں بہت دیر تک قبول نہ کر سکیا جہڑا کہ ربّ دی ہوند بارے بالکل چپّ سی اتے بہت زور کرم اصول (فلاسفی) تے دندا سی۔ بدھ دے چیلے اس دے چنگے نظریات نوں بھلکے کریتیاں وچ پھس چکے سن۔ بدھ دی مورتی پوجا ربی پوجا دا درجہ لے چکی سی۔ اہنسا دے اصول نے لوکاں نوں جسمانی تے آتمک طور تے کمزور بنا دتا سی۔ بدھ مت دا اہندسا دا اصول تے اسلام ورگی جابر رہتل تے مذہب دے ساہمدے بلہین ثابت ہوئی۔ براہمناں دے ذات-پات دے کٹڑ وکھیویں کر کے عامَ لوکی اسلام ول جا رہے سن۔ راجپوتاں ورگی بیر قوم وی اہنسا وادی بدھ دھرم نوں اپنا نہیں سی سکدی۔ دکھنی حصے وچ شیو متّ تے ویشنوں متّ دے سادھوآں نے لوکاں نوں شو تے وشنوں دی پوجا ول لیاؤن دا پورا یتن کیتا۔ شیو تے وشنوں متاں وچوں ہی بھگتی لہر دا جم ہویا، کیوں جو سناتنی دھرم دی پنر سرجیتی دے راہ وچ کافی اوکڑاں سن، اس لئی بھگتی متّ وچ بدھ متّ دیاں ساریاں صفتاں شامل ہو گئیاں اتے اسے طرحاں شیو اتے ویشنو متّ دے چنگے پکھاں نوں اپنایا گیا نویں اٹھے بھگتاں نے لوکاں نوں ربّ دی ہوند تے اس دی مہر وچوں خوشی حاصل کرن دی سکھیا دتی۔ ڈاکٹر رادھا کرشنن مطابق “بھگتی رستہ، ربا تے پورن یعقین دا رستہ اے، جس وچ جیو جاں پرانی دی بھاوک ستا دی پوترتا اتے زور دتا جاندا اے۔ بھگتی رستہ، علم تے کرم توں اپرنت پرماتما نال بھاوک اکسرتا اتے زور دندا اے۔”1 اس لہر دیاں جڑھاں بھاویں پرانے ویلے تک جا پجدیاں ہن۔ مگر اس دا موڈھی راماچند نوں ہی منیا جاندا اے۔ ولبھ اچاریہ تے مادھوَ وی موڈھیا وچوں ہی ہن۔ ایہناں شنکراچاریہ دی علم رستہ تے مایہ دیاصول دا ڈٹّ کے مقابلہ کیتا۔ صوفی شاعری، برہا شاعری، بیر شعاری دے نال-نال پوروَ-نانک دور وچ پنجابوں باہر وچردے بھاگت جناں دے بھگتی شاعری دی وچاردھارا وی نال-نال پرچلت ہو چکی سی۔ “عامَ پرتھا جاں چال ایہہ سی کہ اپنی مات بولی جا صوبے دی زبان وچ وی رچنا رچیندی سی۔ لاگے چاراے دی بولی دی وچ وی اے بارے اتری تے مدھ تے پوربی ہند دی سانجھی جہی سنت بولی وچ وی۔ اثر اک اتے دوجی دا واضع اے۔ بھگتاں دی ووکیبولری وی بہت بھیت نہیں، نہ بہتی وتھّ جاپدی اے۔ شبد اک دوجی بولی دے رلے ملدے ہن۔ سٹائل دی اک سامان اے۔”2 ڈاکٹر۔ ایس۔ ایس۔ کوہلی دے کتھن مطابق ‘رام-کاوَ’ تے کشنا شعری دا اثر پنجابی ساہت اتے وی پیا بھگت-بانی دا گرو گرنتھ صاحب وچ یوگ استھان حاصل کرنا اس گل دا ثبوت اے۔ سرگن دھارا ہندی ساہت وچ چودھویں صدی توں لے کے ستارویں صدی تک پسری ہوئی اے۔ پنجابی وچ وی اس ویلے ضرور اجیاے شاعر ہوئے ہونے۔”3 بھگتی لہر دا شروع ہندو سدھانتا کے خلاف وجوں ہویا۔ ایہناں بھگتاں نے دیوی-دیوتیاں دی تھاں ربّ وچ یعقین رکھن دا اپدیش دتا۔ سنتاں، بھگتاں نے انسانی برابری دا سنیہا دے کے آپسی جاتپات، اوچ-نیچ، چھوت-چھات دے مطلب نوں دور کیتا تے سارے منکھاں نوں اکو ہی پرماتما دی سنتان منیا ایہناں بھگتاں نے لوک بولی وچ بانی رچ تاں جو عام انسان وی اس نوں چنگی طرحاں سمجھ سکے۔ جےَ دیوَ، ترلوعدہ، رامدیو، سدھنا، رامانند، سین، رویداس، کبیر، دھنا وغیرہ بھگتاں نے اپنی بانی راہیں پربھو پریم وچوں مکتی تے شترقی دی حصول دا رستہ دسیا۔ اردو شاعر ابال دا اک شعر اے جو بھگتی ساہت دی مکتی تے شترقی ول اشارہ کردا اے۔