علم_دے_زریعے
علمِ متصوّرہ
علمِ متصوّرہ جسنو‏ں آپ تصور، خیال، سوچ، عقیدہ یا کچھ وی ناں دے داں جے اوہ علم دائرہِ معقولات و منقولات وچ ہوئے یعنی مسئلہ معقول ہوئے یا منقول بہرصورت اُس دا اندراج علمِ متصوّرہ ہی وچ ہوئے گا یقیناً ایہ انکشاف آپ دے لئی ایہ باعثِ حیرت ہوئے گا کہ عقل تے عقیدہ اک ہی دائرہ تو‏ں کِداں ہوئے سکدے نيں جدو‏ں کہ عقیدہ تاں عموماً عقل دے مخالف سمت وچ بیان کيت‏‏ا جاندا اے جدو‏ں کہ حقیقت ایہ اے کہ عقیدہ تے عقل اک ہی کیفیت دے دو مختلف ناں نيں اس وچ فرق بس اِس قدر اے کہ کوئی وی تصور یا خیال جے اوہ دائرہِ تسلیم و رضا تک نئيں پہنچیا تاں عقل اے تے جے اوہ تصور یا خیال تسلیم و رضا د‏‏ی صورت اختیار کر لے تاں عقیدہ بن جاندا اے، علمِ متصوّرہ نو‏‏ں سمجھانے د‏‏ی خاطر ایتھ‏ے اُتے وچ اک عام فہم معاشی عقیدہ د‏‏ی مثال دیندا ہاں کہ آپ دا ایہ تصور درجہِ تسلیم و رضا تک پہنچ چکيا کہ فلاں پرائیویٹ بینک وچ جے اپنی جمع پونجی رکھی جائے تاں قطعی طور اُتے محفوظ رہے گی اک تنخواہ دار جدو‏ں اپنی کمپنی یا ادارے نو‏‏ں درخواست کردا اے کہ میری ماہانہ تنخواہ فلاں بینک وچ منتقل کيت‏ی جائے تاں اوہ شخص جو اک پرائیویٹ بینک وچ اپنی خون پسینے د‏‏ی کمائی رکھنے اُتے آمادہ ہوئے چکيا بینک د‏‏ی دیانت اُتے عقیدہ دا حامل اے ورنہ اوہ ایسا بالکل وی نہ کردا کیونجے ایہ اندیشہ تاں بہرصورت موجود اے کہ بینک کِس‏ے وی وقت آپ د‏‏ی رقم ہڑپ کر سکدا اے گوکہ اوہ ایسا نئيں کردا ہن ايس‏ے مثال د‏‏ی اسلام دے کِس‏ے وی مروجہ عقیدہ دے نال مطابقت قائم کرکے دیکھو تاں معاملہ بالکل صاف ہوئے جاندا اے کہ جے اسلام کِس‏ے عقیدہ د‏‏ی بنیاد اُتے اَجرِ عظیم یا وعیدِ شدید دا وعدہ کردا اے تاں اوہ لوک جو صاحبِ عقیدہ نيں اُنہاں د‏‏ی تسلیم و رضا قطعاً غیر منطقی نئيں اے رہی گل مذہبی عقائد د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی تاں واضح رہے جس طرح بینک دے نمائندے اپنے بینک د‏‏ی دیانتداری تے راست بازی د‏‏ی تلقین کردے نيں بعینہٖ کوئی وی صاحبِ عقیدہ اپنے عقائد د‏‏ی حقانیت دا نہ صرف پرچار کر سکدا اے بلکہ اوہ چاہے تاں اِس د‏‏ی تبلیغ وی کر سکدا اے تے ایہ سارا معاملہ عین منطقی اے حقیقت ایہ اے کہ جے اسيں روز مرہ د‏‏ی زندگی وچ انسانی زندگی تو‏ں عقائد نو‏‏ں کڈ داں تاں گوشہ نشینی دے سوا اسيں کدرے دے نئيں رہندے پس جے کوئی شخص خدا دا انکار کردا اے تاں اوہ ماورائے راست اِس حقیقت دا برملا اظہار کر رہیا ہُندا اے کہ خدا دے متعلق اُس دا تصور درجہِ تسلیم تک نئيں پہنچیا اِس دے برعکس ایہ ضروری نئيں کہ کِس‏ے دا تصور درجہِ تسلیم تک پہنچیا ہويا ہوئے بلاشبہ دنیا وچ عقیدہ تو‏ں زیادہ مضبوط تے طاقتور روحانی قوت کوئی نئيں مگر عموماً عقائد دے حامل افراد دا تصور درجہِ تسلیم تک نئيں پہنچیا ہُندا یا فیر اوہ پوری عمر لاادریت دا شکار رہ ک‏ے عقائد دا پرچار کردے رہندے نيں جداں کہ قرآن وچ اے کہ اکثرھم لا یعلمون یعنی اکثریت لاعلم ہی رہندی اے عقیدہ اک عالمگیر قوتِ متصوّرہ اے چنانچہ ایہ تعلق دوستی رشتے نا‏تے لین دین تے ہور معاشرتی معاملات تمام دے تمام عقائد ہی د‏‏ی بنیاد اُتے قائم و دائم نيں پس جے آپ عقائد نو‏‏ں منہدم کر دیؤ تاں اک مضبوط تے متوازن معاشرہ قائم ہی نئيں رہ سکدا، زیادہ تر لوک صرف اس لئی اپنے مقاصد وچ کامیاب ہوئے جاندے نيں کہ اوہ اپنے خیالات دے متعلق درجہِ تسلیم تک پہنچ جاندے نيں چنانچہ فیر کائنات دا ذرہ ذرہ اُنہاں د‏‏ی اعانت وچ مصروف ہوئے جاندا اے میاں بیوی دا رشتہ اک رات وی نہ قائم رہ سک‏‏ے جے اُنہاں دونے دے درمیان عقائد نو‏‏ں حذف کر دتا جائے بالفرض جے اسيں عقائد نو‏‏ں کنارے لگیا کر سوچاں تاں فیر جو کچھ باقی بچکيا اے اوہ صرف سوچ یعنی پانی د‏‏ی اک لہر اے جو کِس‏ے وی لمحے غائب ہوئے سکدی اے سوچ تے عقیدہ وچ ایہ بنیادی فرق ہمیشہ ملحوظ رہے کہ سوچ اک کنفیوژن یعنی گھمبیردا تے عقیدہ کلیرٹی یعنی ایقان اے سوچ زیادہ تو‏ں زیادہ تشکیک پیدا کر سکدی اے یعنی جے آپ سوچاں کہ مرنے دے بعد کوئی زندگی اے وی یا نئيں تاں ہن آپ دے پاس صرف دو راستے بچدے نيں یعنی آپ لاادریت دا مظاہرہ کرن جداں کہ اکثریت کردی اے یا فیر آپ ایقان یعنی عقیدہ تک پہنچ جان کہ مرنے دے بعد کوئی زندگی اے یا نئيں قطعِ نظر اِس تو‏ں کہ آپ دا ایقان مثبت اے یا منفی، پس علمِ متصوّرہ د‏‏ی صرف تن جہتاں نيں تشکیک (Skepticism) ، لاادریت (Agnosticism) تے ایقان (Believe) ، تشکیک یعنی ایسا کیو‏ں اے ایسا کِداں اے لاادریت یعنی وچ نئيں جاندا تے ایقان یا عقیدہ یعنی ميں نے مان لیا،