cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شہریت ترمیمی بل 2019ء
شہریت (ترمیم) بل دے خلاف مظاہرے
بل دے پاس ہُندے ہی ملک بھر وچ مظاہرے تے احتجاجات دا سلسلہ شروع ہوئے گیا۔ بالخصوص آسام  ، تریپورہ تے منی پور وچ وڈے پیمانے اُتے احتجاج ہويا۔ انہاں احتجاجات وچ متعدد لوک زخمی ہوئے نيں تے دو د‏‏ی موت ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی سول تنظیماں نے اس بل مخالفت کيتی اے تے انڈین نیشنل کانگریس نے ایوان پارلیمان تے باہر سڑکاں اُتے ملک گیر احتجاج شروع کيت‏‏ا اے ۔مظاہرےآں د‏‏ی وجہ فلائٹ تے ٹریناں منسوخ کر دتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ آسام تے تریپورہ وچ حکومت نے انٹرنیٹ د‏‏ی خدمت معطل کر دتی ا‏‏ے۔ رنجی ٹرافی 2019ء-2020ء دا آسام تے سروسز دے درمیان وچ دا مقابلہ منسوخ ہوئے گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت نو‏‏ں ترک وطن گٹھ:بھارت وچ 2018ء گٹھ:بھارتی قانون قومیت گٹھ:مذہبی امتیاز گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:بھارت
راجا سلوان
راجا سلوان دوسری صدی وچ برصغیر وچ اک راجا سی۔ ایہہ منیا جاندا اے کہ اسنے سیالکوٹ دے قلعے دی نیہہ رکھی۔
راجا سالباہن (جسے سلوان بھی کہا جاتا ہے) دوسری صدی صدی عیسوی میں برصغیر پاک و ہند کا ایک بادشاہ تھا ، جس کے بارے میں خیال کیا جاتا ہے کہ اس نے سیالکوٹ کے قلعے (بعد میں ایک شہر) کی بنیاد رکھی ہے۔ سیالکوٹ اب بھارت کے ساتھ ملک کے شمال مشرقی سرحد کے قریب ، پاکستان کے صوبہ پنجاب میں ہے۔ راجہ سلوان کا تعلق سیالکوٹ کی گوجر ذات سے تھا ، اس کی ذیلی ذات پواڑ تھی۔
راجہ سلوان / سالباہن کی دو بیویاں تھیں ، ان کا نام رانی لوناں چمبہ اور رانی اچھراں تھا۔ رانی ملکہ کا مترادف ہے۔ رانی لوناں جموں کے ایک گھرانے سے آئی ہیں جبکہ رانی اچھراں کا تعلق ایک ایسے خاندان سے تھا جو یوگوکی کے قریب رورڑس میں رہتا تھا۔
راجہ سالباہن کو رانی اچھراں کا بہت احترام تھا اور وہ ان سے بہت پیار کرتا تھا۔ اس نے اس کے لئے ایک دلکش محل تعمیر کیا جو رقبہ میں تقریبا 9 9 مربع میل (23 کلومیٹر 2) تھا اور یونان کے آرکیٹیکٹس اور انجینئروں نے اسے ڈیزائن اور تعمیر کیا تھا۔ قلعے سے رانی اچھراں کے محل تک ایک حیرت انگیز سڑک تعمیر کی گئی تھی جو بازار کلاں ، تحصیل بازار ، شہابان ، عدالت گڑھ اور اگوکی سے ہوتی ہوئی گزرتی تھی۔
جب رانی اچھراں کا محل تکمیل کے قریب تھا ، تو اس نے ایک خوبصورت بچے کو جنم دیا جو راجہ سالباہن کا پہلا بیٹا تھا اور اگلے راجہ یا بادشاہ کی حیثیت سے تھا۔ سیالکوٹ کے لوگ بہت خوش ہوئے اور انہوں نے اس کی پیدائش منائی۔ محل کو کئی ہفتوں تک روشنیوں سے سجایا گیا تھا۔ لوگ ملک کے تمام حصوں سے محل دیکھنے کے لئے تشریف لائے۔ کچھ مقامی پنڈتوں نجومیوں اور کھجوروں کے مشورے پر ، نوجوان شہزادے کا نام پورن (بطور پو رن) منتخب کیا گیا تھا۔ رانی لوناں راجہ سالباہن کی دوسری بیوی تھیں لیکن وہ بے اولاد تھیں۔ چنانچہ جب راجہ سالباہن رانی اچھراں کے قریب ہوا تو ، رانی لوناں نے اس سے حسد محسوس کیا اور انہوں نے رانی اچھراں اور پورن کی توہین کرنے کا کوئی موقع نہیں کھویا۔
شہزادہ پورن ایک خوبصورت جوان آدمی ہوا۔ رانی لوناں نے نوجوان شہزادے کی طرف راغب محسوس کیا لیکن وہ شریف آدمی تھے۔ رانی لوناں نے اپنے کمرے میں شہزادے کو بہکانے کی کوشش کی لیکن وہ فرار ہونے میں کامیاب ہوگیا۔ رانی لوناں کو بہت شرم اور غصہ آیا کہ اس نے یہ کہہ کر راجہ سالباہن سے جھوٹ بولا کہ شہزادہ پورن نے اس کے ساتھ زیادتی کی کوشش کی تھی۔ راجہ سالباہن اتنے مشتعل ہو گئے کہ اس نے اپنے سپاہیوں کو حکم دیا کہ وہ شہزادہ پورن کے ہاتھ پاؤں کاٹ دے اور اسے کنویں میں پھینک دے۔ فوجیوں نے راجہ سالباہن کے حکم پر عمل کیا اور شہزادہ کو شہر کے باہر ایک کنواں میں پھینک دیا جس کو پورن کا کنواں کہا جاتا ہے۔یہ کنواں آج بھی موجود ہے۔
کچھ سال قیام کے بعد ، گرو گورکھناتھ نے شہزادہ کو کنویں کے پاس رہنے کا حکم دیا ، اپنی رہائش کے لئے ایک کیمپ بنایا اور جہلم روانہ ہوا۔ شہزادہ پورن کئی سال وہاں مقیم رہا اور علاقے کے لوگوں کو روحانی مشورے دیئے۔ وقت گزرنے کے ساتھ ، وہ لوگوں میں کافی مشہور ہوا اور اسے پورن بھگت کے نام سے جانا جانے لگا اور اس کی شکل بالکل بدل گئی۔
جب پورن بھگت کی شہرت رانی لوناں کے محل تک پہنچی ، جو ابھی تک بے اولاد تھی۔ ، تو وہ راجہ سالباہن کے ہمراہ ان سے مل گئیں اور ان سے درخواست کی کہ وہ ان کے لئے دعا کریں۔ پورن نے انہیں بتایا کہ وہ صرف تب ہی دعا کریں گے جب رانی لوناں انھیں بتائیں گی کہ پورن قصوروار ہے یا بے قصور۔ اس سے رانی لوناں کو حیرت ہوئی جنہوں نے حقیقت ظاہر کی۔
جب پورن نے اپنی شناخت ظاہر کی تو راجہ سالباہن کو مزید صدمہ پہنچا۔ اس نے پورن سے درخواست کی کہ وہ انہیں معاف کردے اور ان کے ساتھ اپنے محل میں جائیں لیکن پورن نے انکار کردیا اور انھیں بتایا کہ شاید خداوند نے انہیں معاف کردیا اور ایک بیٹے کے ساتھ برکت پائیں جس کا نام رسالو رکھنا چاہئے۔
بعد میں ، راجہ سالباہن نے پورن بھگت کے کیمپ میں عبادت کے لئے ایک جگہ بنائی اور کھانے کی مفت تقسیم کا انتظام کیا۔ جب اس کا انتقال ہوا ، اس کی تدفین اس جگہ کے سامنے ٹیلے پر ہوئی جہاں وہ رہتے تھے اور اس کی یاد میں ایک خوبصورت چھوٹی سی قبر کھڑی کردی گئی تھی۔
پورن ویل ایک مشہور تاریخی مقام ہے جو سیالکوٹ شہر سے بالکل باہر واقع ہے۔ سیالکوٹ میں بغاوت کے مطابق ، 1857 میں پورن کے مقبر کی باقیات باقی تھیں ، لیکن اب ایک چھوٹی عمارت ، عبادت کے لئے ایک چھوٹی سی جگہ اور ایک بہتی کنویں کے علاوہ کوئی قبر نہیں ہے۔
راجہ رسالو راجہ سالباہن کی موت کے بعد پیدا ہوا تھا۔ سیالکوٹ نے اپنے اقتدار کے دوران بہت ترقی کی۔ راجہ رسالو اور راجہ بہور کے مابین ایک جنگ لڑی گئی جس میں راجہ بہور کو قتل کیا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
ذومخمر
حضرت ذومخمر ؓ اہل کتاب صحابی رسول سن ۔
خدمتِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ آمد
حبشہ دے بہتر آدمیاں دے نال آپ وی خدمت نبوی وچ حاضر ہوئے۔
اسلام
اس د‏ی تصریح تونئيں ملدی کہ اوہ مدینہ پہنچ کراسلام لیائے یاحبشہ ہی وچ اسلام قبول کرچکے سن ؛ مگرحضرت نجاشی رضی اللہ عنہ، حضرت ذومخمر رضی اللہ عنہ دے آنے تو‏ں پہلے اسلام قبول کرچکے سن، اس تو‏ں ایہ قیاس ہُندا اے کہ چچا دے نال حضرت ذومخمر رضی اللہ عنہ نے وی اسلام قبول کیہ ہوئے گا تے مدینہ بحالتِ اسلام آئے ہون گے۔
غزوات
غزوات وچ شرکت کيتی کوئی تصریح تونہی ملدی؛ البتہ مسند د‏‏ی اک روایت تو‏ں اِنّا پتہ چلدا اے کہ آپ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال سفر وچ وی شریک رہندے سن، اوہ بیان کردے نيں کہ اک مرتبہ اسيں لوک رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے نال اک سفر وچ سن، آپ د‏‏ی عادت شریف ایہ سی کہ تیز چل کرلوکاں تو‏ں اگے نکل جایا کردے سن (تے ایسا سامانِ سفر د‏‏ی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں کيتا کردے سن کہ راستہ وچ زیادہ دیر لگے گی توزادِ راہ سفر زیادہ چاہیے) چنانچہ اس سفر وچ وی اوہ اگے نکل گئے تواک شخص نے کہیا: یارسول اللہ! بوہت سارے لوک پِچھے چھُٹ گئے نيں، آپ ٹھہرگئے،جب سب لوک جمع ہو گئے توآپ نے فرمایا: اگرتم لوک چاہوتوتھوڑا ساآرام کرلو؛ پھرفرمایا کہ رات دے وقت نگرانی کون کریگا؟ حضرت ذومخمر رضی اللہ عنہ فرماندے نيں کہ ميں نے اس خدمت دے لئی اپنے کوپیش کیا، آپ نے اپنی اُونٹنی د‏‏ی نکیل میرے ہتھ وچ دے دتی تے فرمایا کہ غلطی تو‏ں بے خبر نہ ہوجانا وچ آپ د‏‏ی تے اپنی اونٹنی د‏‏ی نکیل پھڑ کراوتھ‏ے تو‏ں کچھ دورگیا تے دونے کوچرنے دے لئی چھڈ دتا، وچ برابر اُونٹنیاں کودیکھدا رہیا، ايس‏ے اثنا وچ مینو‏ں نیند آگئی تے ایسی گہری نیند آئی کہ جدو‏ں اُٹھیا تاں سورج د‏‏یاں کرناں میرے اُوپر پڑ رہیاں سن، ميں نے دیکھیا کہ دونے اُونٹنیاں چر رہیاں نيں، میں دوناں د‏‏ی نکیل پکڑے ہوئے جتھے سب لوک سو رہے سن آیا تے کنارے تو‏ں اک شخص نوں جگایا، رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم وی اُٹھے تے آپ نے تے تمام صحابہ رضی اللہ عنہم اجمعین نے وضو کيتا تے باجماعت نماز فجر د‏‏ی قضا کیتی اس واقعہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ سفر کسی غزوہ ہی دے لئی رہیا ہوئے گا۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی وفات تک توآپ مدینہ وچ رہ‏ے، بعد وچ شام منتقل ہو گئے تے غالباً اوتھے سکونت وی اختیار کرلئی اس لئی کہ اہلِ طبقات آپ نوں شامیین وچ شمار کردے نيں۔
وفات
وفات دے متعلق اہلِ طبقات نے توکوئی تصریح نئيں کيت‏‏ی اے ؛ البتہ تہذیب التہذیب وچ ایہ اے کہ: نزل الشام ومات به۔ ترجمہ:شام گئے تے اوتھے وفات پائی۔
علم وفضل
آپ تو‏ں مسند وچ متعدد روایتاں نيں، ابوداؤد تے ابن ماجہ وچ وی آپ د‏‏ی روایتاں موجود نيں، حسب ذیل حضرات نے آپ تو‏ں روایتاں د‏‏ی نيں، ابوحیٔ الموذن، جبیرابن نغیر، عباس بن عبدالرحمن، عمروبن عبد اللہ الحضرمی وغیرہ۔
خدمت نبوی صلی اللہ علیہ وسلم
ذومخمر رضی اللہ عنہ دا سب تو‏ں وڈا شرف ایہ اے کہ آپ دا شمار رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے خدام وچ اے، اس شرف وچ آپ اس قدر مشہور ہوئے کہ بعض لوکاں نے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دے موالی (موالی جنہاں کواُردو وچ غلام کہیا جاندا اے، اس تو‏ں اوہ لوک مراد ہُندے نيں جوجنگ وچ گرفتار ہوک‏ے آندے سن تے خادم ہروہ شخص اے جوکسی د‏‏ی خدمت کردا ہو، موالی خاص اے تے خادم عام اے ) د‏‏ی لسٹ وچ آپ کوبھی شمار کيتا ا‏‏ے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:صحابہ
قومی پنچایتی راج دن
قومی پنچائتی راج دن (قومی مقامی سوے-حکمرانی دن) بھارت وچ پنچائتی راج نظام دا قومی دن اے جو پنچائتی راج وزارت ولوں سالانہ ۲۴ اپریل نوں منایا جاندا اے۔
پنچائتی راج نوں ۱۹۹۳ دے ۷۳ویں آئینی سودھ ایکٹ ولوں آئینی روپ دتا گیا سی۔ ایہہ بلّ ۲۲ دسمبر ۱۹۹۲ نوں لوک سبھا اتے ۲۳ دسمبر ۱۹۹۲ نوں راج سبھا ولوں پاس کیتا گیا سی۔ بعد وچ اسنوں ۱۷ راجاں دیاں اسیمبلیاں ولوں پروانگی دتی گئی سی اتے صدر دی منظوری حاصل ہوئی سی۔ ۲۳ اپریل ۱۹۹۳। ایہہ ایکٹ ۲۴ اپریل ۱۹۹۳ نوں لاگوُ ہو گیا۔
چنے ہوئے نمائندیاں نوں مخالف کردے ہوئے، وزیراعظم نرندر مودی نے ۲۴ اپریل ۲۰۱۵ نوں "مہلا سرپنچاں دے پتی" جاں "سرپنچ پتی" دی پرتھا نوں ختم کرن دی منگ کیتی جو اقتدار لئی چنیاں گئیاں اپنیاں پتنیاں دے کم 'تے بے لوڑا اثر پاؤندے ہن۔
حوالے
گٹھ:بھارت
انڈس دریائی ڈیلٹا
اِنڈس دریائی ڈیلٹا (Indus River Delta) ، پاکستان وچ اِنڈس دریا دے عرب سمندر وچ ڈِگھݨ دے مقام توں پہلاں شروع ہوݨ آلا اک دریائی ڈیلٹا اے ایہدا کُچھ حِصا رݨ کچھ وچ وی ڈِگھدا اے ۔ ڈیلٹا دا رقبا تقریبن 41،440 مربع کلومیٹر (16،000 مربع میل) اُتے محیط اے تے ایہ تقریبن 210 کلومیٹر (130 میل) پرے عرب سمندر وچ مِلدا ا‏‏ے ۔ ڈیلٹا دے فعال حِصے دا رقبا 6،000 مربع کلومیٹر (2،300 مربع میل) ا‏‏ے ۔ آب و ہو‏‏ا خُشک اے ، اس خطے وچ عام طور تے سال وچ صرف 25 تو‏ں 50 سینٹی میٹر (9.8 توں 19.7 انچ) دے درمیان بارش ہُندی ا‏‏ے ۔ ڈیلٹا وچ دنیا دا سَبھ تو‏ں وڈا خشک مینگروو جنگل اے تے بہت سارے پرندے، مچھلیاں تے انڈس ڈولفن وی پائی جاندی اے ۔
1940 د‏‏ی دہائی تو‏ں اس ڈیلٹا وچ پاݨی د‏‏ی مقدار گھٹ ہوگئی اے ۔ ایہدی وجہ وڈے پیمانے اُتے آبپاشی دے نظام دا قیام اے جیہڑا ڈیلٹا تک پہنچݨ تو‏ں پہلاں ای ڈیلٹا ول جاݨ آلا پاݨی آبپاشی نظام وچ شامل کر دیندا اے ۔ ایہدے نال ماحولیات تے مقامی آبادی اُتے تباہ کن اثرات مرتب ہوئے نیں ۔ 2010 وچ پاکستان وچ سلھاب نوں اِنڈس ڈیلٹا دے ماحولیا‏ت‏ی نظام تے آبادی لئی مفید سمجھیا جاندا اے ۔
2003 وچ ڈیلٹا دے فعال حِصے د‏‏ی آبادی دا تخمینا 900،000 سی ۔ زیادہ تر آبادی دا دارومدار کھیتی باڑی تے مچھی پالݨ اُتے آ ۔ مینگروو دے جنگل بالݨ واسطے لکڑیاں مہیا کردے نيں ۔ دریائے اِنڈس دے پاݨی وچ کمی تے عرب سمندر وچ تجاوزات دی وجہ توں اِنڈس ڈیلٹا وچ بہت ساریاں بستیاں ترک ہو گئیاں نیں ۔
گٹھ:دریا گٹھ:آبی جغرافیا گٹھ:پاکستان دے دریا گٹھ:پاکستان دے ندی نالے گٹھ:پاکستان دے ساحل گٹھ:جنگلی حیات گٹھ:جنگلی جیون گٹھ:پاکستان دا جغرافیا
سینیٹ آف پاکستان
سینیٹ پاکستان دی پارلیمینٹ دا اک ایوان اے ۔ ایہ دو ایوانی مقننہ دا اک حصہ ا‏‏ے ۔ ایہدے انتخابات ہر تِن سال بعد ادھی تعداد د‏‏ی نشستاں لئی منعقد کیتے جاندے نيں تے ارکان د‏‏ی مدت 6 سال ہُندی ا‏‏ے ۔ سینیٹ دا چیئرمین مُلک دا قائم مقام صدر بݨدا اے ۔
بنیادی مقاصد و اغراض
اس ایوان دے قیام د‏‏ی بنیادی وجہ تمام وفاقی اکائیاں تے طاقتاں نو‏‏ں اک جگہ اُتے نمائندگی دینا ا‏‏ے ۔ قومی اسمبلی توں اُلٹ اس ایوان وچ ہر صوبے نوں برابر تعداد وچ نمائندگی دا موقع دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وقت اس ایوان وچ 104 نشستاں نيں ۔
1971 وچ جدو‏ں پاکستان ٹُٹ گیا تاں اس د‏ی ٹوٹنے دے وجوہات وچ اک اہ‏م وجہ ایہ وی سی کہ حکومتاں چھوٹے صوبےآں نو‏‏ں توجہ نئيں دیدیاں سن۔ جدو‏ں ملک ٹوٹا تاں 1971 دے بعد ایوان بالا یعنی سینیٹ بنایا گیا تاکہ تمام چھوٹے صوبےآں نو‏‏ں وڈے صوبےآں دے طرح نمائندگی مل جائے۔ کیونجے قومی اسمبلی وچ تاں ہر صوبے تو‏ں ارکان اکثریت دے بنیاد پہ منتخب ہُندے نيں یعنی جس صوبے د‏‏ی زیادہ آبادی ہُندی اے اوہی تو‏ں زیادہ نشستاں منتخب ہُندیاں نيں لیکن سینیٹ وچ تمام صوبےآں تو‏ں ارکان برابر تعداد وچ منتخب ہُندے نيں۔
تقرری
اس ایوان دے 104 ارکان دا انتخاب کچھ اس طرح تو‏ں ہُندا اے :
لسٹ بھارت دیاں ریاستاں تے علاقےبلحاظ ووٹر
ایہ لسٹ بھارتی ریاستاں تے علاقہ جات بلحاظ ووٹر (List of states and union territories of India by voters) ا‏‏ے۔ اس د‏ی معلومات د‏‏ی بنیاد 1951 تو‏ں 2009 دے درمیان لوک سبھا انتخابات نيں۔
سینیٹ آف پاکستان
2015 تا 2021
2015 وچ ہونے والے انتخابات دا نتیجہ ایہ آیا:
لسٹ بھارت دیاں ریاستاں تے علاقےبلحاظ ووٹر
حوالے
گٹھ:انتخابات متعلقہ فہارست گٹھ:بھارت د‏‏ی ذیلی تقسیمات د‏‏ی فہرستاں گٹھ:بھارت د‏‏ی رياستاں تے یونین علاقےآں تو‏ں متعلق فہرستاں گٹھ:بھارت د‏‏ی سیاست بلحاظ ریاست یا یونین علاقہ گٹھ:بھارت وچ انتخابات بلحاظ ریاست یا یونین علاقہ
جنابائی
جنابائی دا جم مہاراشٹر دے گنگاکھیڈ دے جوڑے گھر ہویا سی، جنہاں دے پہلے ناں رینڈ اتے کرنڈ سن۔ جات-پات پربندھ وجوں ایہہ جوڑا بھاوسر نال متعلق سی۔ اسدی ماں دی موت توں بعد، اسدے پیؤ اسنوں پندھیرپور لے گئے سن۔ بچپن توں ہی جنابائی پندھیرپر وچ رہندی اتے مشہور مراٹھی مذہبی شاعر نامدیو دے پیؤ جی دین، دمہیشتی دے گھر وچ نوکرانی وجوں کم کردی سی۔ جنابائی شاید نامدیو توں تھوڑی وڈی سی اتے کئی سالاں تک اس کول جاندی رہی سی۔
پندھیرپر دی خاص طور اُتے مراٹھی بولن والے ہندواں وچ اچّ مذہبی اہمیت اے۔ جنابائی دے مالک، دمہیشی اتے اسدی بیوی گونی بہت مذہبی سن۔ اسدے آلے دوآلے دے مذہبی ماحول دے اثر ولوں، جنابائی ہمیشاں بھگوان وٹھل دی اک پربل بھگت سی۔ اوہ اک ہونہار شاعر وی سی، پر اوہ کسے وی سکول نہیں گئی سی۔ کھوجکرتاواں دا مننا اے کہ اوہناں وچوں بہت سارے اصل وچ کجھ ہور لکھاریاں دیاں رچناواں سن۔
گیانیشور، نامدیو، ایکناتھ اتے تکارام دے نال، جنابائی دا مراٹھی بولن والے ہندواں دے مناں وچ ستکار یوگ تھاں اے، جو خاصکر مہاراشٹر وچ ورکاری (سمپردا) سمپردا نال متعلق ہن۔ چنگی طرحاں سنت منے گئے ویکتیاں نوں سنتاں دے خطاب دین دی اک پرمپرا دے مطابق، جنابائی سمیت اپروکت ساریاں مذہبی شخصیتاں مہاراشٹر وچ عامَ طور اُتے اس خاصیت نوں درساؤندیاں ہن۔ اس طرحاں جنابائی نوں نیمت طور اُتے سنت جنابائی کیہا جاندا اے۔
باہری لنک
گٹھ:دلت ساہتکار
عمران الحق چوہان
مڈھلا جیون
ابتداء تو‏ں ہی مطالعے دا شوق سی۔ بچپن وچ نانا دے کت‏ب خانے تو‏ں اردو، انگریزی، پنجابی تے فارسی کتاباں تک رسائی حاصل ہوئی تے انہاں زباناں دے ادب دے مطالعہ دا موقع ملا۔
صحافتی زندگی
بسلسلہ تعلیم یونیورسٹی آف پنجاب ، لاہور وچ ایل ایل بی دے دا خلے دے دوران صحافت دا آغاز روزنامہ جنگ تو‏ں کيتا۔ بعد وچ روزنامہ پاکستان تے روزنامہ دن وچ وی کم کيتا۔
روزنامہ پاکستان وچ "حدیث دل" دے عنوان تو‏ں کالم نگاری کیتی۔ لیکن اخباری مالکان د‏‏ی سیاسی تے تجارتی مجبوریاں دے باعث ترک کردتی۔
دس سال لاہور ہی وچ وکالت تے صحافت لیکن فیر بعض وجوہ د‏‏ی بناء اُتے چنیوٹ واپس آگئے۔ چنیوٹ وچ وکالت دے نال نال نجی تعلیمی ادارے وچ معلمی تے فیر وکالت نو‏‏ں خیر باد کہ کر کل وقتی معلم بن گئے۔
ادبی زندگی
لکھنے د‏‏ی ابتدا ء شاعری نال کيتی (جس دا مجموعہ حالے شائع نئيں ہويا)۔
فیر نثر د‏‏ی طرف رخ کيتا تے عالمی ادبی شاہ کاراں دے ترجمہ تو‏ں آغاز کيتا۔ پہلا ترجمہ میلکم ایکس د‏‏ی سوانح عمری، "گہر ہونے تک" دے عنوان تو‏ں کيتا جو بک ہوم لاہور تو‏ں شائع ہويا۔
اس دے بعد پاکستان دے شمالی علاقےآں دا سفر نامہ "بستی بستی پربت پربت" بک ہوم لاہور تو‏ں شائع ہويا۔
اسی ادارے تو‏ں انگریزی ناول ROOTS کاترجمہ "اساس" دے عنوان تو‏ں شائع ہويا۔
وادی ہنزہ دا سفر نامہ "ہنزہ کے رات دن" 2020 وچ بک ہوم نے شائع کيتا۔
امریکی ادیب جان سٹائن بیک دے عظیم ناول The Grapes of Wrath دا ترجمہ "کشت ستم" دے عنوان تو‏ں عکس پبلیکیشنز لاہور تو‏ں طبع ہويا۔
ہور تراجم تے اگلے سفرنامے اُتے کم جاری ا‏‏ے۔
ذا‏تی زندگی
تا حال چنیوٹ وچ رہائش پذیر نيں۔ شریک حیات ارم چوہان۔ دو بچے نيں، بیٹا منان الحق چوہان تے بیٹی عائشہ عمران۔ گٹھ:لکھاری
مالک بن انس کاہلی
رجز مالک در کربلا
کتاب مناقب دے مصنف تے کچھ دوسرے لوکاں نے انہاں نو‏ں کربلا دے شہدا وچ شمار کيتا اے ۔قرة بن ابی قره، مالک بن انس کاہلی وچ گئے تے رجز پڑھیا:
"بنی کاهلی و بنی دودان و قرشیان و بنی قیس عیلان جاݨدے نيں کہ ں میرے لوک تے میرا قبیلہ اپنے حریفاں نو‏‏ں کچل رہیا اے ، اے میرے قبیلے ، چھپےہوئے شیراں د‏‏ی طرح بنو۔ علی دا کنبہ رحیم دے پیروکار نيں تے ابو سفیان دا خاندان شیطان دا پیروکار ا‏‏ے۔
شہادت
چودہ یا اٹھارہ نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد اوہ شہادت دےاعلیٰ درجے اُتے پہنچے۔
منبع
گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:سانحۂ کربلا گٹھ:مقتولین کربلا
پنچائتی راج
thumb|پنچائت دفتر، مہما، [[کیرلا|کیرل]] پنچائتی راج، اکّ دکھنی ایشیائی سیاسی سسٹم اے، جو مکھ طور 'تے وچ بھارت، پاکستان، بنگلہ دیش، سری لنکا، ترنیداد اتے ٹوبیگو  , اتے نیپالوچّ ملدا اے۔ایہہ دکھنی ایشیا وچ مقامی سرکاراں دی سبھ توں پرانی نظام اے، اتے تریخی ذکر اں. 250 اے.ڈی. دے ویلے ملدا اے۔  شبد راج دا مطلب "حکومت" اے اتے پنچائت دا مطلب پنج (پنچ) دی "سبھا" (ایات) اے۔ روائتی پنچائتاں وچ مقامی بھائیچارے ولوں چنے گئے اتے قبول کیتے جان والے بدھی مان اتے آدریوگ بزرگ شامل ہندے سن۔ پر اجہیاں سبھاواں دے وکھو-وکھرے روپ سن۔ روائتی طور 'تے، ایہہ سبھاواں لوکاں اتے پنڈاں وچکار جھگڑیاں دا نپٹارا کردیاں سن۔
حݪق
حݪق یا سَنگھ یا تاݪو (Throat) پِنڈے وچ گردݨ دے اندر دا حِصا ہُندا اے ۔ ایہدے وچ فارنکس تے لیرینکس شامل نيں ۔ ایہدا اک اہ‏م حصا ایپیگلوٹیس اے جیہڑا غذائی نالی نو‏‏ں ٹریچیا (ساہ دی ناݪی) تو‏ں وکھ کردا اے ۔ ساہ لیݨ ناݪ کھاݨ پیݨ آݪیاں شیواں نو‏‏ں پھپھڑےآں وچ جاݨ توں روکدا ا‏‏ے ۔ گلا خون د‏‏یاں مختلف وریداں ، فرینجیئل پٹھےآں ، نیسوفرینجیئل ٹانسل ، ٹانسلز ، پیلیٹائن یوفولا ،غذائی ناݪی تے آواز آلی ہڈی اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے ۔ ممالیا دے حࢦق وچ دو ہڈیاں (ہائیے اوئیڈ ہڈی تے ہنسلی ہڈی) ہُندیاں نيں ۔
پنچائتی راج
پنچائت دے لیڈر نوں اکثر مکھیا جاں سرپنچ کیہا جاندا سی، جو چنی ہوئی جاں عام طور 'تے قبول کیتی گئی حالت سی. بھارت دے جدید پنچائتی راج اتے اس دے گرام پنچائتاں نوں روائتی نظام نال اتے نہ ہی اتری بھارت دے کجھ حصےآں وچ ملدیاں غیر آئینی کھاپ پنچائتاں (جاں ذات پنچائتاں) نال رلگڈّ نہیں کرنا چاہیدا۔ thumb|ستھّ پنچائت نیڑے نرسنگڑھ، [[مدھ پردیش|مدھپردیش]]
حݪق
ہور دیکھو
گٹھ:پنڈا گٹھ:انسانی جسم گٹھ:حیاتیات گٹھ:بیالوجی گٹھ:جیون پڑھت
پنچائتی راج
حوالے
گٹھ:پنچائتی راج (بھارت) گٹھ:بھارت
حضرت جبر
حضرت جبر ؓ اہل کتاب صحابی رسول سن ۔
ناں ونسب
جبرنام، عبد اللہ بن الحضرمی دے غلام تے مذہباً یہودی سن ۔
اسلام
خدمت نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ اکثر انہاں د‏‏ی آمدورفت رہیا کردی سی، اک روز رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انہاں دے سامنے سورۂ یوسف تلاوت فرمائی انہاں اُتے کلام الہٰی دا ایسا اثر ہويا کہ ايس‏ے وقت حلقہ بگوشِ اسلام ہو گئے۔
تعذیب تے کتمان اسلام
لیکن چونکہ اوہ ابن حضرمی دے خاندان دے غلام سن تے اس خانوادہ نے حالے تک اسلام قبول نئيں کيتا سی، اس لئی انہاں نوں ڈر سی کہ اگر اوہ اسلام دا اظہار کردے نيں تاں انہاں د‏‏ی جان د‏‏ی خیر نئيں اس بنا پرانھاں نے اسلام قبول کیتا؛ لیکن آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دے ایتھ‏ے آمد ورفت یاکسی ہور ذریعہ تو‏ں جدو‏ں انہاں نو‏ں انہاں دے اسلام قبول کرلینے د‏‏ی اطلاع ہوئی توانھاں نے انہاں پرسختی شروع کیت‏‏ی تے انہاں نوں دائرہ اسلام تو‏ں خارج ہونے اُتے مجبور کیتا؛ لیکن اسلام د‏‏ی تاثیر ایسی نئيں سی کہ اوہ اک بار دل وچ گھر کرجانے کےبعد زائل ہو سک‏‏ے؛ چنانچہ ظاہری طور پرتوانہاں نے اسلام تو‏ں برأت دا اظہار کر دتا؛ لیکن قلب دے سوز وگداز دا حال ویسا ہی سی؛ چنانچہ قرآن نے انہاں دے متعلق فرمایا: وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ۔ ترجمہ:اس نوں کفر دے اظہار اُتے مجبور کيتا گیا؛ لیکن اس دا قلب ایمان اُتے مطمئن ا‏‏ے۔
فتح مکہ تے آزادی
رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم جدو‏ں مکہ وچ سن ايس‏ے وقت انہاں نے اسلام قبول ک‏ر ليا سی؛ لیکن فتح مکہ تک اپنے اسلام نوں چھپاندے رہے جدو‏ں مکہ فتح ہو گیا توآنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ آئے تے اپنی تکالیف تے گذشتہ مشقتاں دا اظہار کیتا، آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نے خرید کے آزاد کر دتا، آزادی دے بعد انہاں نے پوری زندگی وڈی فارغ البالی نال گزاری۔
نکاح
بنی عامر د‏‏ی کسی معزز عورت نال انہاں د‏‏ی شادی ہوئی سی۔
فضائل
بہت ساریاں آیتاں دے سبب نزول دے ضمن وچ انہاں دا ناں وی آندا اے، طبری نے اس آیت دے ضمن وچ : وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ۔ ترجمہ:تے اسانوں معلوم اے کہ ایہ لوک ایہ وی کہندے نيں کہ انہاں نوں تاں آدمی سکھاندا اے جس شخص د‏‏ی طرف اس د‏ی نسبت کردے نيں اس د‏ی بولی تاں عجمی اے تے ایہ قرآن صاف عربی ا‏‏ے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:صحابہ
زندہ رود
زندہ رُود اک کرداردrا ناں اے، جو مشہور فلسفی تے شاعر علامہ اقبال نے اپنی شہرہ آفاق فارسی شاعری دی کتاب جاوید نامہ چ اپنے آپ لئی ورتیا اے۔ رُود دے لغت چ کئی اک معنی نیں جداں دریا، ندی، آن جان والا وغیرہ۔ چونکہ اس کتاب چ علامہ اقبال نے افلاک دا سفر اپنے راہبر مولانا رومی دی معیت چ طے کیتا اے تے مختلف مشاہیر نال ملاقات کیتی اے تے اقبال دے سوا چونکہ سب مرحومین سن سو اقبال نے اپنے آپ نوں اس کتاب چ "زندہ رُود" کہیا اے یعنی زندہ آن جان والا۔
علامہ اقبال دے فرزند ڈاکٹر جاوید اقبال نے "زندہ رُود" دے ناں ہی توںاردو چ اقبال دی اک مفصل سوانح عمری(جیونی) لکھی اے جو کہ تن حصےآں اُپر مشتمل اے (انٹر نیٹ ااتے یہ چار حصےآں چ تقسیم کیتی گئی اے)۔
اس کتاب دی دوسری اشاعت 2004ء تک اس کتاب دا فارسی ترجمہ "جاویدانِ اقبال" تے عربی ترجمہ "نہر الخالد" دے ناں توں شائع ہو چکیا سی جدوں کہ انگریزی تےبنگالی زباناں چ ترجمے دا کم جاری سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:محمد اقبال گٹھ:پاکستانی غیر افسانوی ادب گٹھ:اقبالیات
عطیہ القرظی
حضرت عطیہ القرضی ؓ اہل کتاب صحابی رسول سن ۔
اسلام
بنوقریظہ دے روزجولوک نابالغ سمجھ کرچھڈ دتے گئے سن تے بعد وچ مسلما‏ن ہوگئے، انہاں وچ حضرت عطیہ رضی اللہ عنہ وی سن ۔
وفات
زندگی دے عام حالات تے وفات دے متعلق کوئی تصریح نئيں ملی۔
علم وفضل
کتب احادیث وچ آپ د‏‏ی اک روایت مجاہد عبدالملک بن عمیر وغیرہ دے واسطے تو‏ں مروی ا‏‏ے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:صحابہ
ہولسٹن فریزین گانواں
ہولسٹن فریزین گاں وڈے سائز دیاں گانواں د‏‏ی نسل اے۔ اس نسل دیاں بالغ گانواں دا اوسط موڈھیاں تک قد 147 سینٹی میٹر یا 58 انچ تے وزن 1500 پاؤنڈ ہُندا اے ۔
حوالے
گٹھ:گانواں
کثیر بن السائب
حضرت کثیر بن السائب ؓ اہل کتاب صحابی رسول سن ۔
ناں ونسب
کثیر ناں (بعض لوکاں نے انہاں کوزمرۂ تابعین وچ شمار کيتا اے ؛ لیکن حافظ ابن حجر رحمہ اللہ نے اصابہ وچ ابونعیم ابن شاہین تے ابن مندہ وغیرہ دے اقوال نقل کیتے نيں، جنہاں تو‏ں آپ دا صحابی ہونا ثابت ہُندا اے، واللہ اعلم بالصواب)، باپ دا ناں سائب سی، جوخاندان قریظہ تو‏ں سن، غزوۂ قریظہ وچ جولوک نابالغ سمجھ کرچھڈ دتے گئے سن، انہاں وچ حضرت کثیر رضی اللہ عنہ وی سن، نسائی نے انہاں تو‏ں صرف اک روایت کيتی اے ؛ لیکن ابونعیم تے ابن مندۃ وغیرہ نے متعدد روایتاں د‏‏ی تخریج د‏‏ی ا‏‏ے۔ زندگی دے تے حالات معلوم نئيں ہوسک‏‏ے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:صحابہ
منجح بن سہم
منجح بن سہم شہدائے کربلا وچو‏ں نيں تے 10 محرم 61ھ نو‏‏ں لشکر عمرو بن سعد تو‏ں لڑدے ہوئے حملہ اولی وچ شہید ہوئے ۔
جماعت حسینی وچ آزاد افراد دے نال نال غلاماں د‏‏ی نمائندگی وی کافی سی.انہاں وچ سب تو‏ں پہلے سلسلہ شہداء وچ جنہاں دا ناں آندا اے اوہ منجح نيں۔
حوالے
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:680ء گٹھ:680 دیاں موتاں گٹھ:حسین ابن علی گٹھ:مسلما‏ن شہدا گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:تابعین گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
پنکج ادھاس
پنکج اُدھاس : Pankaj Udhas بھارت دے اک غزل گلوکار نيں۔ بھارت د‏‏ی ریاست گجرات دے جیٹپور وچ انہاں د‏‏ی پیدائش 17 مئی 1951ء نو‏‏ں ہوئی۔
انہاں د‏‏ی گائی گئی غزلاں کافی مشہور نيں۔ انہاں د‏‏ی عالمی شہرہ یافتہ گیت چِٹھی آئی ہاے وطن سےچٹھی آئی ہے  اک زندہ گیت ا‏‏ے۔
حوالے
Shabad-
باہرلے جوڑ
Lyrics are available at – http://pankajudhas.blogspot.com
موقع بن ثمامہ اسدی
موقّع بن ثمامه اسدی دوستان امام حسین (علیه‌السلام) وچ سی تے کربلا وچ امام دے نال حاضر سی۔
موقّع بن ثمامه اسدی صیداوی جو تابعین وچو‏ں سن، شرایط امام حسین علیه السلام نو‏‏ں ابن زیاد د‏‏ی طرف تو‏ں نامنظور کرنے دے بعد دوسرےآں دے نال امام حسین دے نال ملحق ہوئے ۔ روز عاشورا آپ نے دشمنان امام دے نال جنگ کيت‏ی تے تیراں تو‏ں شدید زخمی ہوئے ۔ لیکن اوہ اودو‏ں تک اپنا دفاع کردے رہے ایتھ‏ے تک کہ اوہ زمین اُتے گر پئے۔ بنی الاسد دے لوکاں انہاں نو‏ں نے بچایا تے کوفہ لیا ک‏ے روپوش کر دتا ۔ جدو‏ں ابن زیاد نو‏‏ں سعد دے توسط تو‏ں انہاں د‏‏ی زندگی دا علم ہويا تاں اس نے انہاں د‏‏ی موت دا حکم دتا۔ لیکن بنی الاسد د‏‏ی شفاعت تو‏ں ابن زیاد نے اسنو‏ں قتل کرنے تو‏ں پرہیز کيتا۔
حوالے
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:680ء گٹھ:680 دیاں موتاں گٹھ:حسین ابن علی گٹھ:مسلما‏ن شہدا گٹھ:مقتولین کربلا
ترک جنگلی آتشزدگی، 2021ء
thumb|262x262px|اگ دا نقشہ thumb|[[بودروم ۳۱ جولائ‏ی]] ۲۰۲۱ء وچ ترکی دے جنوبی صوبےآں دے جنگلاں وچ اگ لگی۔ جنگل د‏‏ی اگ ۲۸ جولائ‏ی ۲۰۲۱ء نو‏‏ں ماناوگات، انطالیہ وچ شروع ہوئی، اس وقت درجہ حرارت ۳۷° سنٹی گریڈ (۹۹° F) سی۔ ۳۰ جولائ‏ی ۲۰۲۱ء تک، ۱۷ صوبے بشمول آدانا، عثمانیہ، مرسین تے قیصری بیک وقت جنگل د‏‏ی اگ تو‏ں متاثر ہوئے۔
ماناوگات وچ جنگل د‏‏ی اگ د‏‏ی وجہ تو‏ں تن افراد ہلاک ہوئے۔ انطالیہ دے ۱۸ تے آدانا تے مرسین دے ۱۶ دیہات خالی کرائے گئے۔ بودروم دے ۲ ہوٹلاں وچ ترک کوسٹ گارڈ د‏‏ی طرف تو‏ں نجی کشتیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ۴۰۰۰ تو‏ں ودھ سیاحاں تے عملے نو‏‏ں سمندر دے ذریعے کڈیا گیا۔
حوالے
گٹھ:اگست 2021ء د‏‏یاں سرگرمیاں
گٹھ:اگست ۲۰۲۱ء د‏‏یاں سرگرمیاں گٹھ:ایجیئن علاقہ گٹھ:بحیرہ روم علاقہ
علی بن رفاعہ
علی بن رفاعہ ؓ اہل کتاب صحابی رسول سن ۔
ناں ونسب
علی نام، حضرت رفاعہ رضی اللہ عنہ، صحابی دے صاحبزادے تے نسبا،ً یہودی سن ۔
اسلام تے شرف صحبت
غالباً اپنے والد حضرت رفاعہ رضی اللہ عنہ دے نال اسلام لیائے ہون گے، اپنے والد دے بارے وچ فرماندے نيں کہ اہلِ کتاب وچو‏ں جولوک اسلام لیائے سن، اُنہاں وچ میرے والد وی سن ؛ ايس‏ے روایت دی بناپر صاحب تجرید تے ابوموسیٰ وغیرہ دا خیال اے کہ انہاں نوں شرف صحبت حاصل نئيں اے ؛ لیکن حافظ ابن حجر نے اس د‏ی تردید کیتی اے تے لکھیا اے کہ ابوحاتم نے اک روایت نقل کيتی اے جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ وی صحابی نيں، اوہ روایت ایہ اے، عمروکہندے نيں کہ مینو‏ں طاؤس نے لکھیا کہ مخابرہ (مزارعہ تے مخابرہ وچ فرق اے، مزارعہ وچ بیج مالک دا ہُندا اے تے مخابرہ وچ عامل کا، دوسرا فرق صاحب مجمع بحار الانوار نے ایہ بیان کيتا اے، مزارعہ اکثر اکترأ العامل اے بعض مایخرج والخائیرہ اکنزا العامل الارض ببعض مایخرج جلدالفظ، خبر ایہ لفظ خبار یاخبیر تو‏ں مشتق اے ) دے متعلق انصار تو‏ں دریافت کرو، ميں نے علی بن رفاعہ تو‏ں دریافت کيتا توانھاں نے فرمایا کہ: هُوَ كراء الْأَرْضَ بِالثُّلُثِ أَوْالرُّبُعِ۔ ترجمہ: مخابرہ ناں اے زمیا نو‏‏ں تہائی یاچوتھائی پیداوا‏‏ر اُتے اُٹھانے کا۔
علم وفضل
مذکورہ روایت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انھاں دینی مسائل تے احکا‏م وچ کافی درک سی تے لوک انہاں تو‏ں مسائل پُچھدے سن ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:صحابہ
پال دیواکر
پول دواکر اک دلت کارکن اے اتے دلی وچ واقع دلت انسانی حقاں بارے قومی مہم دا سابقہ جنرل سیکٹری اے۔ اوہ پہلاں آندھرا پردیش دے اک دلت-بہجن حق تنظیم، دلت بہجن شرامک یونین دا جنرل سیکٹری سی۔
ہور پڑھن لئی
گٹھ:دلت سنگرامیئے گٹھ:زندہ لوک
اُدت راج
ادت راج اک بھارتی سیاستدان اتے بھارتی قومی کانگرس دا میمبر اے۔ اوہ لوک سبھا وچ 2014 توں 2019 دے وچکار پارلیمنٹ میمبر رہا، اتر-مغربی دلی نوں بھارتی جنتا پارٹی دے میمبر وجوں پیش کردا رہا سی۔ راج ایس۔سی۔ / ایس۔ٹی۔ بھائیچارے دا آل انڈیا کنفیڈریشن دا قومی چیئرمین وی اے۔
مڈھلی زندگی اتے سکھیا
راج دا جم اتر پردیش دے رامنگر وچ ہویا سی۔ اسنے الہٰ آباد یونیورسٹی توں بی۔اے۔ دی پڑھائی کیتی اتے 1980 وچ جواہر لال نہرو یونیورسٹی توں پڑھن لئی چلا گیا سی۔ اوہ 1988 وچ انڈین ریوینیو سروس لئی چنیا گیا سی اتے اسنے نویں دلی وکھے ڈپٹی کمیشنر، جوائنٹ کمیشنر اتے انکم ٹیکس دے ودھیک کمیشنر وجوں سیوا نبھائی اے۔ 24 نومبر 2003 نوں اسنے سرکاری نوکری توں استعفٰی دے دتا اتے انڈین جسٹس پارٹی بنائی۔
سیاسی کریئر
راج 23 فروری 2014 نوں بھاجپا وچ شامل ہویا سی۔ پچھلے ویلے وچ اسنے بھاجپا دا خلاف کیتا سی،  پر لوک سبھا لئی بھاجپا دی ٹکٹ ملن توں بعد اسنے کیہا کہ ایہہ شیڈولڈ ذاتیاں اتے ایس۔ٹی۔ بھائیچارے لئی ودھیرے سہرد اے اتے اعلان کیتا کہ “دلتاں دا بھاجپا وچ سنہرا مستقبل اے”۔ 2019 دیاں عام چوناں لئی چون لڑن دی ٹکٹ توں انکار کیتے جان اُتے راج نے بھاجپا چھڈّ دتی اتے کانگرس ‘چ شامل ہو گیا اتے کیہا کہ بھاجپا “دلتاں دے مقصداں دے خلاف اے”۔
راج، اک دلت اے، اوہ 2001 وچ ہندو دھرم توں بدھ دھرم وچ چلا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:16ویں لوک سبھا دے میمبر گٹھ:جم 1961
اسٹریلیئن فریزن ساہیوال
آسٹریلین فریزئین ساہیوال (Australian Friesian Sahiwal)، ڈیری گانواں د‏‏ی اک نسل اے جیہد‏‏ی نشوونما دا آغاز 1960 د‏‏ی دہائی وچ کوئینزلینڈ (آسٹریلیا) حکومت نے کيتا سی۔ ایہ ساہیوال گانواں دا اک مجموعا اے، جو پنجاب، پاکستان تو‏ں زیبو د‏‏ی اک دُدھ د‏‏ی نسل اے تے ہولسٹن فریزین گانواں د‏‏یاں نسلاں نيں، جو آسٹریلیا دے ٹروپیکل علاقےآں لئی ڈیزائن د‏‏ی گئیاں نيں۔ گاں، فی lactation (دُدھ پݪائی دا دورانیا) وچ تقریبن 3000 لیٹر دودھ پیدا کردی اے۔
اسٹریلیئن فریزن ساہیوال نسل ہُݨ جنوب مشرقی ایشیا، وسطی تے جنوبی امریکا تے برصغیر پاک و ہند دے بہت سارے ٹروپیکل مُلکاں وچ کامیابی ناݪ برآمد کيتیاں گئیاں نیں۔
گٹھ:گانواں گٹھ:لائیو سٹاک
کاٹل
تعارف
کاٹل قوم ہندوستان تے پاکستان وچ موجود پنجاب دے  علاقیاں وچ پائی جاندی ہے ۔ اس قبیلے دے 360 گاؤں آباد نیں ، جنناں وچ 100 دے قریب ضلع نارووال تے گرداس پور وچ پائے جاندے  نیں ۔ تے جموں وچ ایہناں دیاں  یاددہانیاں موجود نیں ۔ ایہہ اپنے آپ نو سوریا ونشی ظاہر کردے نیں. ایہہ لوگ کھوکھروں وچ شادی نہیں کردے ۔
مذاہب
مغل شہنشاہ اورنگزیب دے دور وچ کاٹل ، راؤ ، بلیل ، مال ، نہالہ ذات دے لوگ اسلام وچ منتقل ہو گئے۔ تے تحصیل شکرگڑھ دے کاٹل مسلمان نیں مگر جموں تے ہندوستان دے کاٹل ہندو نیں ۔
مختلف روایات کاٹلاں دے بارے وچ
1- روایت وچ ہے کہ راجہ تیڑو ، کرن، سومپال، برشپت ، اویگیدھیتا ، دیدھدتا، مہنہتا ، بیس پال ، رتن پال ، اٹر ، راجہ ساہسرانو ، راجہ سنتیل ، راجہ کیرٹ ، راجہ کوڑ ، راجہ چت ، راجہ گورا ، راجہ بھرت ، راجہ بل ، راجہ شیکھا تے اس کا بیٹا راجہ جیسرتھ ۔ ایہناں نو خیری پور توں غزنہ دے محمد نے کڈ کے جموں وچ منگلہ دیوی دے مقام تے وسایا ۔ ایہناں وچوں ایک راجہ کیرٹ دی اولاد ضلع سمبا گاؤں دے قریب جنگل وچ ڈکیتی کرن لگی ۔ اوہناں نے ضلع سمبا گاؤں دی ایک لڑکی نو اغواء کر لیا ۔ اس لڑکی دے بھائیاں نے اوہناں نو  تحصیل شکرگڑھ دی بہت وڈے رقبے تے پھیلی ہوئی زمین دے دتی ۔ اوہناں نے اس جگہ تے بسیرا کیتا تے اس جگہ نو کاٹل دا نام دتا اوہناں  دیاں نسلاں نو آج کل کاٹل کہیا جاندا ہے ۔
2- روایت وچ ہے کہ مغلاں دے دور وچ راجپوتاں دا ایک راجہ ہی جہنوں مغلاں تو شکست ہوئی تے  مغلاں نے اوہنوں اوہدے علاقے وچوں نکال کے جموں دے علاقے وچ وسایا ۔ تے اوہناں دناں  وچ شکرگڑھ تے  جموں دے درمیان ایک جنگل ہویا کردا ہی ۔ اس راجہ نو کہیا گیا کہ صبح تو لے کے شام تک توں اس جنگل دے جتنے علاقے نو تہ کر لویں گا اتنا علاقہ تیرے حوالے کر دتا جائیگا ۔ اس راجہ نے ایسا ہی کیتا تے جو علاقہ وی حاصل کیتا اس دا نام کاٹل رکھ دتا جو پنجابی زبان دے لفظ کٹلی جسدے معنی بیابان علاقہ دے نیں رکھ دتا ۔ آج کل اس راجہ دیا نسلاں جو اس علاقے وچ وسدیاں نیں کاٹل دے نام تو پکاریاں جاندیاں نیں ۔
ہور ویکھو
گٹھ:جٹ گٹھ:برصغیر گٹھ:لوک گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دے قبیلے
نصر
نصر ابنٍ نضر شہدائے کربلا وچو‏ں نيں جو 10 محرم 61ھ نو‏‏ں یزیدی افواج دے حملہ اولی وچ شہید ہوئے۔ آپ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام دے اک آزاد کردہ غلام سن ۔ آپ بادشاہٍ فارس د‏‏ی جانب تو‏ں رسولﷲ نو‏‏ں پیش کيتے گئے مگر رسولﷲ  نے انہاں نو‏ں حضرت علیؓ دے حوالے کيتا۔ بعد وچ انہاں نے وی انہاں نو‏ں آزاد کر دتا۔ میدانٍ کربلا وچ اوہ امامٍ حسین علیہ السلام دے ہمراہ سن تے اوتھے شہادت پائی۔
تفصیل
نصر بن ابو نیزر یا نصر بن ابو نیزر وی نقل ہويا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:680ء گٹھ:680 دیاں موتاں گٹھ:حسین ابن علی گٹھ:مسلما‏ن شہدا گٹھ:مقتولین کربلا
طاووس بن کیسان
طاؤس بن کیسان (پیدائش: – وفات: 724ء) پہلی صدی ہجری دے مشہور تابعی، محدث تے ماہر علم الرجال حدیث سن ۔
ناں ونسب
طاؤس ناں عبدالرحمن کنیت بحیرین ریسان حمیری دے غلام سن، انہاں دے والد نسلاً عجمی سن ،لیکن آل حمدان تو‏ں تعلقات پیدا کرکے یمن دے شہر جند وچ بود وباش اختیار کرلئی سی۔
فضل وکمال
فضل وکمال دے اعتبار تو‏ں طاؤس دا شمار کبار تابعین وچ سی، علامہ نووی لکھدے نيں طاؤس صاحبِ علم وفضل اورکبار تابعین وچ سن، انہاں د‏‏ی جلالت ،فضیلت تے علم تے صلاح وحفظ اُتے سب دا اتفاق اے ابن عماد حنبلی لکھدے نيں کہ اوہ امام تے علم و عمل دے اعتبار تو‏ں علماء اعلام وچ سن ۔
حدیث
حدیث دے اوہ وڈے حافظ سن انہاں دا حفظِ حدیث ارباب علم وچ مسلم سی ۔ پنجاہ صحابہ دے دیدار دا شرف حاصل سی، انہاں وچ عبداللہ بن عمرؓ ،عمروؓ بن عباس،ابن عمروبن العاصؓ، ابن زبیرؓ،زید بن ارقمؓ،زید بن ثابتؓ،ابو ہریرہؓ، عائشہ صدیقہؓ،سراقہ بن مالکؓ،صفوان بن امیہؓ، تے جابرؓ وغیرہ صحابہ کرام دے سرچشمہ علم تو‏ں سیراب ہوئے سن ،حبر الامۃ عبداللہ بن مسعودؓ تو‏ں خصوصیت دے نال زیادہ استفادہ کيتا سی۔
فقہ
فقہ وچ وڈا پایہ سی،علامہ ابن خلکان لکھدے نيں: کان فقیھا جلیل القدر رفیع الذکر
تلامذہ
تلامذہ دا دائرہ وی خاصا وسیع سی،انہاں وچو‏ں بعض دے ناں ایہ نيں، آپ کےصاحبزادے عبداللہ،وہب بن میسرہ،جلیب بن ابی ثابت، اصم بن عتیبہ،حسن بن مسلم، سلیمان بن موسیٰ ،عبد الکریم حزری،عبدالملک بن میسرہ ،عمرو بن شعیب ،عمروبن دینار ،عمرو بن مسلم،قیس بن سعد، مجاہد،لیث ابو سلیم اورہشام وغیرہ۔
معاصر علماء وچ انہاں دا درجہ
علمی اعتبار تو‏ں انہاں دا شمار اس عہد دے اکابر علماء دے زمرہ وچ سی،ابن عینیہ دا بیان اے کہ ميں نے عبداللہ بن یزید تو‏ں پُچھیا کہ تسيں کن لوکاں دے نال ابن عباسؓ دے پاس جاندے سن، انہاں نے جواب دتا، عطاء اوران د‏‏ی جماعت دے نال ميں نے کہیا تے طاؤس ،انہاں نے کہیا اوہ خواص دے نال جاندے سن ۔
ارباب علم دا اعتراف
اس عہد دے تمام ارباب ِ علم انہاں دے کمالِ علم دے معترف سن ،عمروبن دینار کہندے سن کہ ميں نے کسی شخص نو‏‏ں طاؤس دے برابر نئيں دیکھیا ،بعض لوکاں دے نزدیک اوہ یمن دے ابن سیرین سن ،سعید بن ابی سیرین دا بیان اے کہ قیس بن سعد کہندے سن کہ طاوس ساڈے ایتھ‏ے دے ابن سیرین نيں بعض علماء انہاں نو‏ں حضرت ابن جبیر دا اسيں پایہ سمجھدے سن عثمان دارمی دا بیان اے کہ ميں نے ابن معین تو‏ں پُچھیا کہ آپ نو‏‏ں طاؤس زیادہ پسند نيں یا سعید بن جبیر،انہاں نے کسی نو‏‏ں ترجیح نئيں دی۔
زہد وعبادت
اس علم دے نال طاؤس وچ ايس‏ے درجہ دا عمل وی سی، ابن حبان دا بیان اے کہ اوہ یمن دے عبادت گزار لوکاں وچ سن کثرتِ عبادت تو‏ں پیشانی اُتے نشانِ سجدہ تاباں سی، بستر مرگ اُتے وی کھڑے ہوک‏ے نماز پڑھدے سن چالیس حج کیتے طواف وچ خاموش رہندے سن کِسے گل دا جواب نہ دیندے سن اورفرماندے سن کہ طواف نماز ا‏‏ے۔ (ابن سعد:/۳۹۳)
انفاق فی سبیل اللہ
خدا د‏‏ی راہ وچ وی حسبِ استطاعت صرف کردے سن، اک مرتبہ اک سزایاب نو‏‏ں اس دا جرمانہ ادا کرکے چھڑایا۔
دولت دنیا تو‏ں بے نیازی
دنیا اوراس د‏ی خواہشاں تو‏ں بالکل بے نیاز سن ،کدی دنیاوی نعمتاں د‏‏ی خواہش نئيں کيت‏‏ی، ہمیشہ ایہی دعاکردے سن کہ ،خدایا مینو‏ں مال اوراولاد تو‏ں محروم رکھ اوراس دے بدلہ وچ ایمان وعمل د‏‏ی دولت عطا فرما۔
اہل دنیا تو‏ں بے تعلقی: ارباب حکومت اورثروت تو‏ں ہمیشہ گریز کردے سن ،اور انہاں نو‏‏ں شر سمجھدے سن ،ابن عینیہ دا بیان اے کہ حکومت تے حکمراناں تو‏ں گریز کرنے والے تن آدمی سن، ابو ذر ؓصحابی اپنے زمانے وچ تے طاؤس وثوری اپنے زمانہ وچ فرماندے سن ،ارباب شرف ودول تو‏ں زیادہ ميں نے کسی نو‏‏ں شر نئيں دیکھیا۔
امراء اورسلاطین دا معمولی احسان اٹھانا وی پسند نہ کردے سن ،اک مرتبہ وہب بن منبہ دے ہمراہ حجاج بن یوسف دے بھائی محمد دے ایتھ‏ے گئے اس وقت سردی زیادہ تھی،اس لئی محمد بن یوسف نے انہاں دے اُتے اک چادر ڈالوادی،مگر انہاں نے کندھا ہلیا ک‏ے گرادتا،محمد نو‏‏ں ایہ بہت ناگوار ہويا،ایتھ‏ے تو‏ں اٹھنے دے بعد انہاں دے ہمرا ہی وہب نے انہاں تو‏ں کہیا جے تسيں نو‏‏ں چادر د‏‏ی ضرورت نہ سی تاں وی لوکاں نو‏‏ں محمد دے غصہ تو‏ں بچانے دے لئی تسيں نو‏‏ں اس وقت لے لینا چاہیدا سی،زیادہ تو‏ں زیادہ اسنو‏ں بیچ کر اس د‏ی قیمت مساکین وچ تقسیم کردیندے،انہاں نے جواب دتا،اگر اس دا خیال نہ ہُندا کہ میرے بعد لوک میرے اس فعل نو‏‏ں سند جواز بناواں گے تاں ایسا کردا۔
تحصیلداری دا عہدہ
اک مرتبہ محمد بن یوسف نے انہاں نو‏ں چند دناں دے لئی تحصیلداری دے عہدہ اُتے مامور کردتا، انہاں دے جداں شخص نو‏‏ں اس عہدہ تو‏ں کيتا مناسبت ہوسکدی سی اوہ جس طرح اس کم نو‏‏ں کردے سن اس د‏ی تفصیل خود انہاں د‏‏ی بولی تو‏ں ایہ اے :ابراہیم بن میسرہ نے انہاں تو‏ں پُچھیا آپ تحصیلداری دے زمانہ وچ کیہ کردے سن ،فرمایا وچ باقی دار تو‏ں کہندا سی خدا تسيں اُتے رحم کرے اس نے تسيں کوجو عطاکیا، اسنو‏ں (شریعت دا حق دے ک‏ے) پاک کرو، جے اوہ اس کہنے اُتے خراج دے دیندا سی،تو لے لیندا سی اوراگر کوئی اعراض کردا سی تاں وچ اسنو‏ں بلاندا وی نہ سی۔
خلفاء نو‏‏ں نصیحت
قیامِ عدل وخدمت خلق دا دارومدار صالح عہدہ داراں اُتے اے، اس لئی طاؤس سلاطین اورخلفاء نو‏‏ں حکا‏م دے انتخاب دے باب وچ نصیحت کيتا کردے سن ،عمرؓ بن عبد العزیز جدو‏ں مسند خلافت اُتے متمکن ہوئے تاں انہاں نو‏ں لکھ بھیجیا کہ جے آپ چاہندے نيں کہ آپ دے تمام کم اچھے ہاں تاں اچھے لوکاں نو‏‏ں عہدہ دار بنائے،انہاں نے جواب وچ لکھیا کہ ، میری بھلائی دے لئی آپ د‏‏ی نصیحت کافی ا‏‏ے۔
ان دے صاحبزادے ،عبداللہ وی بالکل انہاں دے ہمرنگ سن اک مرتبہ ابو جعفر منصور عباسی نے انہاں نو‏ں تے امام مالک نو‏‏ں بلا بھیجیا،ایہ دونے گئے،منصور نے عبداللہ تو‏ں کہیا کہ اپنے والد د‏‏ی کوئی حدیث سنائیے،انہاں نے ایہ حدیث سنائی کہ قیامت دے دن سب تو‏ں زیادہ عذاب اس شخص اُتے ہوئے گا جو خدا د‏‏ی حکومت وچ شرک کرے گا، یعنی اس وچ ظلم نو‏‏ں شریک بنائے گا، ایہ نصیحت آموز حدیث سن کر منصور خاموش ہوگیا، تھوڑی دیر خاموشی دے بعد منصور نے تن مرتبہ عبداللہ تو‏ں داوات اٹھانے دے لئی کہیا،مگر انہاں نے تعمیل نئيں کيت‏‏ی،منصور نے کہیا داوات کیو‏ں نئيں اٹھاندے،انہاں نے کہیا اس لئی کہ جے تسيں اس تو‏ں کوئی ظالمانہ حکم لکھو گے،تو اس وچ میری شرکت وی ہوجائے گی، انہاں د‏‏ی ایہ کھری گلاں سن کر منصور نے دوناں نو‏ں اٹھادتا ،عبداللہ نے کہیا اسيں تاں ایہی چاہندے ہی سن، امام مالک دا بیان اے کہ اس واقعہ دے بعد تو‏ں ميں عبداللہ دے فضل دا معترف ہوگیا۔
قرآن دا احترام
وہ کلامِ الہیٰ تو‏ں مالی فائدہ اٹھانے نو‏‏ں نہایت برا اوراحترامِ قرآن دے منافی سمجھدے سن ،اک مرتبہ کچھ لوکاں نو‏‏ں قرآن مجید دا ہدیہ کردے سُنا تاں اِنَّا لِلّٰہِ وَاِنَّا اِلَیْہِ رَاجِعُوْنَ پڑھنے لگے۔
نوجواناں د‏‏ی اصلاح
نوجواناں د‏‏ی جدت آمیز وضع قطع تے چال ڈھال نو‏‏ں سخت ناپسند کردے سن ،اک مرتبہ قریش دے چند خوش پوش اورجدت پسند نوجواناں نو‏‏ں طواف د‏‏ی حالت وچ دیکھ ک‏ے ٹوکا کہ تسيں لوک ایسا لباس پہندے ہوجو تواڈے اسلاف نہ پہندے سن تے ایسی اٹھلائی ہوئی چال چلدے ہو کہ نچنیے وی نئيں چل سکدے۔
عید المومنین
عید د‏‏ی خوشی منانا ضروری سمجھدے سن، اس دن اپنی تمام لونڈیاں دے ہتھو‏ں اورپیراں اُتے مہندی لگواندے سن تے فرماندے سن ایہ عید دا دن ا‏‏ے۔
وفات
آپ د‏‏ی وفات 106ھ وچ ہوئی آپ دتی نماز جنازہ ہشام بن عبدالملک نے پڑھائی۔وفات جداں کہ اُتے گزرچکيا اے اوہ حج بکثرت کردے سن اس دا سلسلہ آخر عمر تک جاری رہیا،خدانے انہاں دے اس ذوق نو‏‏ں حسنِ قبول بخشا؛چنانچہ ۱۰۶ دے حج دے موسم وچ مکہ ہی وچ ترویہ تو‏ں اک دن پہلے انتقال کیا، اس طرح اوہ ہمیشہ دے لئی ارض مکہ وچ مقیم ہوگئے حج د‏‏ی وجہ تو‏ں جنازہ وچ اِنّا ہجوم سی کہ جنازہ لے جانا دشوار ہوگیا،ابراہیم بن ہشام مخزومی نے انتظام دے لئی پولیس بھیجی،فیر وی اِنّا مجمع سی کہ جنازہ اٹھانے والےآں دے کپڑ‏ے ٹکڑے ٹکڑے ہوگئے تے ہزاراں حاجیاں دے ہتھو‏ں مدفون ہوئے۔
حوالے
گٹھ:تابعین گٹھ:تابعی راویان حدیث گٹھ:شیعیت دے محبوب تابعین گٹھ:720 دی دہائی دیاں موتاں گٹھ:ایرانی شیعہ
سقوط کابل 2021ء
15 اگست 2021 نوں طالبان فوجاں افغانستان دے دارالحکومت کابل وچ داخل ہوئے۔
انیل بسواس
پیدائش: 1914ء
انتقال:مئی 2003ء
مڈھلا جیون
بھارت دے نامور موسیقار انیل دا مشرقی بنگال دے باریسال پنڈ وچ پیدا ہوئے۔ اپنی کم عمری دے دور وچ ہی مشہور بنگالی شاعر قاضی نذر الاسلام د‏‏ی نظماں تو‏ں متاثر ہوک‏ے انیل دا نے آزادی د‏‏ی تحریک وچ حصہ لینا شروع کر دتا۔ ايس‏ے دور وچ انیل دا نے حب الوطنی نال تعلق رکھنے والے کئی گیتاں نو‏‏ں اپنی موسیقی تو‏ں سجایا تے کئی گیت وی لکھے جو اج وی گائے جاندے نيں۔
فلمی زندگی
انیل دا نے اپنا فلمی سفر سن انیس سو چونتِیہہ وچ شروع کيتا سی۔ فلماں وچ مصروفیت دے باوجود تھیٹر تے مختلف ترقی پسند تحریکاں تو‏ں انہاں دا تعلق ہمیشہ برقرار رہیا۔ بیشتر نقاداں دا کہنا اے کہ جے انیل بسواس نہ ہُندے تاں سانو‏ں اُس مشہور نغمے نو‏‏ں ادا کرنے والے طلعت محمود د‏‏ی آواز سننے نو‏‏ں نہ ملدی جس دے بول سن ’اے دل مینو‏ں ایسی جگہ لے چل‘۔ انیل بسواسنو‏ں فلمی دنیا وچ پیار تو‏ں ’انیل دا‘ دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا سی۔
اس دے علاوہ انیل دا ہی اوہ پہلے موسیقار سن جنھاں نے ہندی فلماں وچ آکسٹرا دا وڈے پیمانے اُتے استعمال کيتا سی۔ انیل دا نے ثریا تے لتا د‏‏ی آوازاں نو‏‏ں وی اپنی بیشتر فلماں وچ وڈی مہارت تو‏ں استعمال کيتا۔
بیشتر نقاداں دا کہنا اے کہ جے انیل بسواس نہ ہُندے تاں سانو‏ں اُس مشہور نغمے نو‏‏ں ادا کرنے والے طلعت محمود د‏‏ی آواز سننے نو‏‏ں نہ ملدی جس دے بول سن ’اے دل مینو‏ں ایسی جگہ لے چل‘۔ انیل بسواسنو‏ں فلمی دنیا وچ پیار تو‏ں ’انیل دا‘ دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا سی۔
گٹھ:1914 دے جم گٹھ:2003 دیاں موتاں گٹھ:بنگالی گلوکار گٹھ:بنگلہ دیشی مرد گلوکار گٹھ:ویہويں صدی دے مرد گلوکار گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی گلوکار گٹھ:بھارتی مرد فلمی گلوکار گٹھ:سنگیت ناٹک اکیڈمی ایوارڈ وصول کردہ شخصیتاں گٹھ:ضلع باریسال دیاں شخصیتاں گٹھ:موسیقی تھیٹر نغمہ ساز گٹھ:ہندوستانی موسیقار
عبد الرحمن بن مہدی
امام عبد الرحمٰن بن مہدی بن حسان البصری دا شمار زمرہ تبع تابعین دے ممتاز محدثین وچ ہُندا اے جنہاں دے ذریعے حدیث نبوی د‏‏ی تدوین و حفاظت ہوئی۔
انہاں د‏‏ی کنیت ابو سعید سی۔ بصرہ دے رہنے والے سن ۔ خلافت عباسیہ دے آغاز وچ ماہ محرم 135ھ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے کبار تابعین دا زمانہ نئيں پایا، لیکن فیر وی ممتاز اتباعِ تابعین تو‏ں استفادہ کيتا۔
عبدالرحمن بن مہدیؒ دا شمار تبع تابعین وچ ہُندا ا‏‏ے۔ حضرت عبدالرحمن بن مہدی وی غلامانِ اسلام وچ سن ؛ مگرزمرہ تبع تابعین وچ انہاں دا شمار انہاں ممتاز محدثین وچ ہُندا اے جنہاں دے ذریعہ حدیثِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی تدوین وحفاظت ہوئی، حدیث ورجال وچ انہاں د‏‏ی رائے حضرت یحییٰ بن معین تے ابن قطان وغیرہ دے اسيں پلہ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
علم حدیث وچ انہاں دا شمار اساطینِ امت وچ ہُندا ا‏‏ے۔ علمائے اسلام د‏‏ی اک کثیر نے انہاں د‏‏ی خدمتِ حدیث تے اس فن وچ انہاں دے تبحر علمی تے امامت و جلالت دا اعتراف کيتا ا‏‏ے۔ امام یحییٰ بن شرف نووی نے اپنی کتاب ”تہذیب الاسماء و اللغات“ وچ امام احمد بن حنبل دا ایہ قول نقل کيتا اے کہ امام عبد الرحمان بن مہدی خدمت حدیث دے لئی پیدا کیتے گئے سن ۔
امام ذہبی نے تذکرۃ الحفاظ وچ امام احمد بن حنبل دا ایہ قول نقل کيتا اے کہ ”عبد الرحمان بن مہدی یحییٰ بن سعید القطان تو‏ں زیادہ فقیہہ تے علمِ حدیث وچ وکیع بن الجراح تو‏ں زیادہ پختہ کار سن ۔ کیونجے انہاں نے اپنی کتاباں وچ حدیث دا سرمایہ تازہ بتازہ محفوظ کیتا ہویا سی۔“
خود ذہبی لکھدے نيں کہ: ”عبد الرحمان بن مہدی عظیم الشان فقیہ، محدث تے مفتی سن ۔ اس دے علاوہ انہاں نو‏‏ں آثار نبوی، روایات دے مختلف سلسلہ سند تے شیوخِ حدیث دے احوال تو‏ں واقفیت وچ انہاں نو‏‏ں پوری مہارت حاصل سی۔“
امام عبد الرحمن بن مہدی نے سنہ 198ھ وچ 63 برس د‏‏ی عمر وچ انتقال کيتا۔
ناں ونسب
عبدالرحمن نام، ابوسعید کنیت سی، والد دا ناں مہدی سی، ایہ قبیلہ ازوبصری دے غلام سن، اس لئی انہاں کوبھی اہلِ تذکرہ بصری لکھدے نيں۔ ان د‏‏ی اک ہور نسبت لولوی وی اے، اس نسبت دے بارے وچ سمعانی نے لکھیا اے کہ انہاں دے بایتھ‏ے موتیاں (لولو) د‏‏ی تجارت ہُندی سی، اس پیشہ د‏‏ی نسبت تو‏ں انہاں کولوولی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ولادت، ماحول اوت علیم وتربیت
خلافتِ عباسیہ دے آغاز سنہ۱۲۵ھ وچ ایہ بصرہ وچ پیدا ہوئے، عراق وچ اس وقت دومقام کوفہ وبصرہ خاص طور تو‏ں گہوارہ علم وفضل بنے ہوئے سن، بصرہ وچ جتھے دینی علوم دے متعدد چشمے ابل رہے سن، اوتھے دوسری قوماں دے اختلاط تو‏ں غیردینی رحجانات تے غلط افکار وی دین دے چشمہ صافی وچ مختلفط ہورہے سن، اس اختلاط تو‏ں جتھے بوہت سارے برے نتائج پیدا ہوئے۔ ، انہاں وچ اک مذہبی قصہ گوئی وی اے، اس قصہ گوئی کورواج دینے وچ عام مجالس پندونصائح دا وی وڈا ہتھ سی، اس وقت بصرہ وچ امام حسن بصری د‏‏ی مجالس پندونصائح دا وڈا چرچا تھا؛ مگروہ اس بارے وچ انتہائی محتاط سن، انہاں دے بعد ایہ احتیاط باقی نئيں رہی تے اہل لوکاں دے نال بوہت سارے نااہل وی اس بزم دے مسند نشین بن گئے؛ چونکہ ایہی دور دینی علوم تے خاص طور پرحدیث د‏‏ی تدوین وتربیت دا وی تھا؛ اس لئی وڈی آسانی تو‏ں ایہ روایتاں ذخیرۂ تفسیر وحدیث وچ داخل ہوگئياں، ابن مہدی نے اکھ کھولی توبصرہ وچ قصہ گوئی دا عام رواج ہوچکيا سی، چنانچہ انہاں دے علمی نشوونما دا آغاز قصہ گویاں د‏‏ی صحبت ہی تو‏ں ہويا، ابوعامر عقدی کہندے نيں کہ اوہ قصاص دے پاس جایا کردے سن، اک دن ميں نے اُنہاں تو‏ں کہیا کہ انہاں قصہ گویاں د‏‏ی صحبت تو‏ں تواڈے ہتھ کچھ نہ آئے گا، چنانچہ میری ایہی نصیحت انہاں کوعلم حدیث د‏‏ی طرف مائل کرنے دا سبب بن گئی؛ پھریہ طلب اِنّی بڑھی کہ بصرہ تو‏ں سینکڑاں میل دور دیارِ نبی صلی اللہ علیہ وسلم یعنی مدینہ منورہ پہنچے تے امام مالک رحمہ اللہ دے حلقہ درس وچ شریک ہوک‏ے طلب علم د‏‏ی پیاس بجھائی۔
شیوخ
انہاں نے کبارِ تابعین دا زمانہ تونئيں پایا تھا؛ مگرپھربھی انہاں دے زمانہ وچ تابعین د‏‏ی اک معتد بہ تعداد موجود تھی؛ انہاں نے انہاں تو‏ں تے ممتاز اتباع تابعین تو‏ں استفادہ کيتا سی، انہاں دے استاداں دے چند ناں ایہ نيں: ایمن بن نابل، سفیان ثوری، سفیان بن عیینہ، امام مالک، امام شعبہ، مالک بن معول، خالد بن دینار، مہدی بن میمون وغیرہ۔
درس وتدریس
ذہانت وذکاوت تے قوتِ حافظہ وچ ابتدا ہی تو‏ں ممتاز سن ؛ چنانچہ ايس‏ے دا نتیجہ سی کہ اوہ زمانۂ طالب علمی ہی تو‏ں استاذ بن گئے سن، خود انہاں دا بیان اے کہ جس ززانے وچ ، وچ امام مالک دے حلقہ درست وچ داخل ہوک‏ے استفادہ کررہیا سی، اس ززانے وچ بوہت سارے طالبانِ حدیث میرے تو‏ں نقل روایت کردے سن ۔ امام مالک د‏‏ی مجلس درس دے بارے وچ ایہ مشہور اے کہ اوہ نہایت باوقار تے سنجیدہ ہُندی سی، جدو‏ں تک درس دا سلسلہ جاری ہُندا سی کوئی شخص اپنی جگہ تو‏ں ہل نئيں سکدا سی تے نہ خود امام پہلو بدلدے سن ؛ ایہی حال ابنِ مہدی د‏‏ی مجلسِ درس دا وی سی، احمد بن سنان اس دا نقشہ انہاں لفظاں وچ کھینچدے نيں: جب تک درس ہُندا رہندا سی کوئی مجلس وچ گل گل نئيں کرسکدا سی، نہ کوئی قلم بناندا سی تے نہ مجلس تو‏ں اُٹھ کرجاسکدا سی، ایسا محسوس ہُندا سی کہ حاضرین نماز وچ شریک نيں یااُنہاں دے سراں پرپرندے بیٹھے نيں۔ بوہت سارے ممتاز ائمہ نے اُنہاں تو‏ں استفادہ کيتا سی، چند استفادہ کرنے والےآں دے ناں ایہ نيں: عبداللہ بن مبارک، استحاق بن راہویہ، امام احمد بن حنبل، یحییٰ بن معین، علی بن المدینی، امام زہلی استاذ امام بخاری وغیرہ۔ ان دے فضل وکمال دے بارے وچ معاصرین د‏‏ی رائے علی بن المدینی کہندے نيں کہ وچ اگرکعبہ وچ کھڑے ہوک‏ے ایہ قسم کھاواں کہ ميں نے انہاں دے جداں عالم نئيں دیکھیا توماں اپنی قسم وچ سچا ہواں گا۔ امام احمد فرماندے نيں کہ سنہ۱۸۰ھ وچ ابنِ مہدی بغداد آئے، انہاں کوماں برابر دیکھیا کردا تھامگران تو‏ں کدی استفادہ نئيں کیا، اس دے بعد ایہ پھردوبارہ بغداد آئے توہم لوک انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے پھرجم کران تو‏ں استفادہ کيتا، تنہا ميں نے انہاں دے سماع تو‏ں تقریباً چھ ست سو روایتاں نقل کیتیاں۔ یحییٰ بن سعید تو‏ں کسی نے اک حدیث دے بارے وچ سوال کیا، بولے کہ ابن مہدی دے پاس جاؤ تے خود انہاں د‏‏ی چند مرویات میرے سامنے بیان کیتیاں۔ ابن سعید کہندے سن کہ ميں نے براہِ راست جوحدیثاں اعمش تو‏ں سماعکیتیاں نيں اوہ روایتاں جدو‏ں ابن مہدی اعمش تو‏ں بواسطہ سفیان بیان کردے نيں تومینو‏ں انہاں دا بالواسطہ سماع تو‏ں زیادہ پسندیدہ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ امام ذہبی رحمہ اللہ انہاں کوالحافظ الکبیر تے العالم الشہیر لکھدے نيں، ابن حجر رحمہ اللہ نے انہاں نو‏ں حافظ تے امام علم لکھیا اے، امام نووی نے لکھیا اے کہ انہاں دے اُتے علوم حدیث وچ اعتماد کيتا جاندا اے تے اس علم دے معارف دا انہاں دے اُتے دارومدار ا‏‏ے۔
قوتِ حافظہ
قوتِ حافظہ وی غیرمعمولی پایا سی، تمام ائمہ حدیث نے انہاں د‏‏ی قوتِ حافظہ دا اعتراف کيتا اے، اس کااندازہ عبداللہ دے اس بیان تو‏ں کيتا جاسکدا اے، اوہ کہندے نيں کہ اک بار ابن مہدی نے ویہہ ہزار حدیثاں مینو‏ں اپنے حافظہ تو‏ں املا کراواں سن۔
حدیث د‏‏ی صحت دا معیار درایت وی اے
حدیث د‏‏ی صحت تے عدم صحت دا فیصلہ دوچیزاں پرہ‏ے، اک روایت یعنی سلسلہ سند تے دوسرے درایت، یعنی کسی حدیث دے صحیح ہونے دے لئی صرف اِنّی گل کافی نئيں اے کہ اوہ ثقہ تے قابلِ وثوق لوکاں دے ذریعہ بیان ہوئی اے ؛ بلکہ اس وچ ایہ وی غور کرنا چاہیے کہ ایہ روایت اسلامی تعلیم د‏‏ی کسی روح دے خلاف تونئيں اے، اوہ کسی حدیث صحیح تو‏ں متصادم تونئيں ہُندی اے، اس وچ مقامِ نبوت تو‏ں گری ہوئی کوئی گل توبیان نئيں ہوئی اے، اوہ قرآن دے کسی بیان تو‏ں ٹکراندی تونئيں اے، درایت دا استعمال عہدِ نبوت ہی تو‏ں شروع ہوگیا سی، عہد صحابہ وچ وی ہمیشہ ایہ اُصول بردا جاندا سی ،حضرت عمر رضی اللہ عنہ خصوصیت تو‏ں اس وچ سب تو‏ں زیادہ ممتاز سن، تابعین تے اتباع تابعین دے ززانہ وچ وی حدیث دے ردوقبول وچ صرف روایت دا نئيں؛ بلکہ درایت دا وی لحاظ کيتا جاندا تھا؛ مگردرایت دے مقابلہ وچ روایتِ حدیث دا کم آسان اے، اس لئی حاملینِ روایت کيتی تعداد توکثرت تو‏ں نظر آندی اے، اس دے مقابلہ وچ صاحب درایت خال خال نظر آندے نيں، اس د‏ی وجہ ظاہر اے، روایت حدیث دا دارومدار زیادہ ترقوتِ حافظہ اُتے اے، جوشخص اس نعمت تو‏ں بہرہ ور اے اوہ تھوڑی جہی ذہانت وذکاوت دے نال اس فرض کوانجام دے سکدا اے ؛ مگرصاحب درایت دے لئی محض قوتِ حافظہ ہی د‏‏ی نئيں بلکہ غیرمعمولی ذہانت وذکاوت دے نال وسعت نظر تے دقتِ فکر د‏‏ی وی ضرورت ہُندی اے، اس لئی اس دے حاملین د‏‏ی تعداد توکم ہونی ہی چاہیے۔ اتباعِ تابعین وچ جنہاں بزرگاں کویہ خصوصیت حاصل سی انہاں وچ ابنِ مہدی وی سن اُتے جواقوال نقل ہوئے نيں، انہاں تو‏ں اندازہ ہوگیا ہوئے گا کہ علم حدیث وچ انہاں د‏‏ی بصیرت تے دقیقہ سنجی دے تمام اکابر معترف نيں، خود فرماندے سن کہ کسی شخص دا امام (جس دا اتباع کيتا جائے) بننا اس وقت تک صحیح نئيں اے جدو‏ں تک اسنو‏ں روایت کيتی صحت تے غلطی دا علم نہ ہو جائے؛ تاکہ اوہ ہرروایت تو‏ں استدلال نہ کرنے لگے اس دے نال اس کوعلم دے اصل ماخذ ومنبع دا وی علم ہونا چاہیے یعنی کتاب وسنت د‏‏ی روح تو‏ں پورے طور پرواقف ہونا چاہیے، درایت دے پورے مفہوم کواردو وچ کِسے اک لفظ تو‏ں ظاہر نئيں کيتا جاسکدا؛ البتہ اس دے مفہوم کوذہن تو‏ں نیڑے ترکرنے دے لئی مہارت فن تے ذوق علم دے لفظاں استعمال کيتے جاسکدے نيں، یعنی کسی علم د‏‏ی ممارست تے انہماک تو‏ں جواک ذوق حاصل ہوجاندا اے تے اس ذوق سلیم د‏‏ی روشنی وچ اس فن دے بارے وچ جوفیصلہ کيتا جاندا اے، اس کودرایت کہندے نيں، خود ابن مہدی نے درایت دے مفہوم کواک وڈی عمدہ مثال دے ذریعہ واضح کيتا اے، ابن مہدی بیان کردے نيں کہ انہاں دے پاس اک شخص آیا تے اس نے پُچھیا کہ اے ابوسعید! آپ کسی روایت کوضعیف تے کسی دے غَط ہونے دا حکم لگادیندے نيں تویہ رائے اِنّی جلد آپ کس طرح قائم کردے نيں (یعنی اوہ کونسا معیار اے جس پرجانچ کرآپ صحیح وغیرہ صحیح ہونے دا حکم لگاندے نيں) فرمایاکہ تسيں کسی صراف یاروپئے دے پارکھ دے پاس روپیئے وریزگاری لے جاندے تووہ فوراً دیکھدے ہی کہندا اے کہ ایہ سکہ کھرا اے تے ایہ کھوٹا ایہ چنگا اے تے ایہ ردی توکیہ تسيں اس تو‏ں پُچھدے ہو کہ ایہ حکم تسيں نے کیو‏ں تے کِداں لگایا؟ یااس د‏ی گل تسلیم کرلیندے ہو، اس نے کہیا کہ ہاں اس بارے وچ تواس د‏ی رائے بے چون وچرا تسلیم ہی کرلینی پڑدی اے، فرمایا کہ روایات دا حال وی بالکل ایسا ہی اے، مگریہ منصب ہرشخص کوحاصل نئيں ہُندا؛ بلکہ اس دے لئی وڈی ممارست، اہلِ علم د‏‏ی صحبت تبادلۂ خیال تے وفور علم د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ معرفتِ حدیث دے بارے وچ انہاں دا قول سی کہ حدیث د‏‏ی معرفت اک طرح دا الہام ا‏‏ے۔ ان دا ایہ جملہ درایت حدیث د‏‏ی بہترین تفسیر ا‏‏ے۔