cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آرمینیا تے جمہوریہ آذربائیجان دے وچکار تنازع (۲۰۱۸)
تنازعات دے علاقے
۱۹۹۲ وچ ، آرمینیائی افواج نے نخچیوان خود مختار جمہوریہ دے برے شہر دا اک حصہ، گونوت پنڈ دا کنٹرول سنبھال لیا۔
۱۶ مئی ۲۰۱۸ نو‏‏ں جمہوریہ آذربائیجان دے صدر الہام علییف نے خود مختار جمہوریہ نخچیوان دے دورے دے دوران دسیا کہ جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی مسلح افواج دے پاس نخچیوان دے علاقے وچ ایداں دے میزائل موجود نيں جو آرمینیا دے راجگڑھ تک آسانی تو‏ں پہنچ سکدے نيں۔, یریوان اس دے بعد، ۱۷ مئی نو‏ں، آرمینیا دے وزیر دفاع تے آرمینیا د‏‏ی وزارت خارجہ دے سربراہاں نے فوجی پوزیشناں دا تعاقب کرنے دے لئی آرمینیا تے نخچیوان خود مختار جمہوریہ دے درمیان سرحد دا دورہ کيتا۔
تصادم
کچھ ترک بلاگرز تے نیوز سائٹس دے مطابق، جمہوریہ آذربائیجان دے بری شہر نخچیوان خودمختار جمہوریہ دیاں تھانواں آرمینیائی مسلح افواج دے توپ خانے د‏‏ی زد وچ آئے۔
ہارالد پنجم
ہارالد پنجم (Harald V) ناروے دا بادشاہ ا‏‏ے۔
آرمینیا تے جمہوریہ آذربائیجان دے وچکار تنازع (۲۰۱۸)
تصادم
اگلے دن ، جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی فوج نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ جوابی حملہ ضروری ا‏‏ے۔ جمہوریہ آذربائیجان دے وزیر دفاع ذاکر حسنوف دے حکم تو‏ں نخچیوان علاقے د‏‏ی مقامی فوج نے گنت دے نیڑے اک جارحانہ کارروائی شروع کيتی۔
ہارالد پنجم
ہرالڈ پنجم (پیدائش 21 فروری 1937) ناروے دا بادشاہ اے ۔ انہاں نے 17 جنوری 1991 نو‏‏ں تخت نشاں ہویا۔
تاریخ خالصہ
مہاراجہ دے مالیا‏تی نظام دا جائزہ
الف: مورخین مہاراجہ رنجیت سنگھ دے مالیا‏تی نظام اُتے وڈی نکتی چینی کیتی۔ایہ نظام انتہائی ناقص تے فرسودہ تھا،اس مالیا‏تی نظام دا مطلب عوام تو‏ں بھاری رق وچ وصول کرنے دے علاوہ تے کچھ نئيں سی۔ مہاراجہ انتہائی لالچی تے زبردست خود غرض سی۔وہ اپنے سارے دور وچ روپیہ پیسہ اکٹھا کرنے دے عمل اُتے ہی گامزن رہیا۔اس مقصد د‏‏ی تکمیل دے لئی اس نے ہندوواں  تے مسلما‏ن دونے دے زمینداراں،رئیساں،نواباں،انہاں د‏‏ی عورتاں،بچیوںسے دونے ہتھو‏ں تو‏ں دولت تے عصمتاں لوٹاں اورسمیٹاں۔حتی ٰکہ موقع ملیا تواپنے کھاندے پیندے سکھوںکو وی نئيں بخشا۔مہاراجہ نے لُٹ مار دے بعد انہاں لوٹے گئے افراد،خاندانوںکی بھلائی،بہبود دا تصور تاں کيتا بلکہ رعایا، عوام،غربا، مسکیناں،لاچاراں یا اپاہجاں د‏‏ی بھلائی،رفاعہ عامہ د‏‏ی جانب اک وی قدم نہ اٹھایا۔ کوئی مدرسہ، سکول، کالج،تعلیمی ادارہ،یا بنیادی دستکاری،یا کچھ ہنر سکھانے د‏‏ی راہ وچ ہر گز کچھ نہ کيتا۔بلکہ انہاں نو‏ں بھُکھیاں ہی مردے رہنے دتا۔ البتہ اپنی ذا‏تی خوشیاں، بیاہ شادیاں تے نويں نويں علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی خوشیاں وچ بے حساب دولت روپئے پیسےآں د‏‏ی بارشاں تاں کر دیؤ،جنہاں وچ پھینکے روپئے پیسے غریب لوک زمین اُتے تو‏ں یاگندی نالیاں وچ لبھدے سن ۔ ایہ انسانیت د‏‏ی انتہائی تذلیل تے استحصالی نظام د‏‏ی انتہائی بھونڈی شکل سی۔اِنّا کہ خود جاہل انہاں پڑھ ہُندے ہوئے وی اسنو‏ں سوچ نہ آئی کہ کیہ ہی چنگا ہُندا اوہ خود وی پڑھیا لکھیا ہُندا تے اپنی سلطنت وچ تعلیم نو‏‏ں فروغ دیتااورتدریس دے ادارے جگہ جگہ،ہر شہر،ہر محلے،قصبے وچ کھولدا تاں اس طرح اک اَن منٹ نشان چھڈ جاتافقط عیاشی کردے رہنے دے بر عکس۔اس دے رویہ تو‏ں اس گل کيتی تصدیق ہوئے جاندی اے کہ سکھوںکی خاصیت تے انہاں د‏‏ی مٹی،کردار،کلچر،تربیت ْ وچ عقل،تعلیم،اچھی سوچ د‏‏ی پہنچ تو‏ں بالا تر اے تے فقط جذبات‏ی، جسمانی زور تے ولولہ ہی پایا جاندا اے ۔اس بارے پہلے وی ADHD (بے پرواہی اوربنا سوچے دا رویہ ) دے موضوع اُتے بحث ہوئے چک‏ی اے ۔یعنی پہلے کچھ کر بیٹھنا، تے بعد وچ سوچنا۔یاد رہے ایہ کمزوری یا خامی نسل در نسل چلدی اے تے مزے د‏‏ی گل اے کہ ایہ کج اکثر مرداں وچ ہی ہُندا اے، شاید ايس‏ے بنا اُتے انہاں نو‏ں ڈھگاں تو‏ں تشبیح دتی جاندی ا‏‏ے۔
ہارالد پنجم
اوہ اپنے والد دے پِچھے ، پیدائش دے وقت جانشینی دے سلسلے وچ دوسرے نمبر اُتے سی ۔ 1940 وچ ، دوسری جنگ عظیم دے دوران جرمن قبضے دے نتیجے وچ ، شاہی خاندان جلاوطنی وچ چلا گیا۔ ہرالڈ نے اپنے بچپن دا کچھ حصہ سویڈن تے ریاستہائے متحدہ وچ گزاریا۔ اوہ 1945 وچ ناروے واپس آیا ، تے اس دے بعد اس نے یونیورسٹی آف اوسلو ، ناروے د‏‏ی ملٹری اکیڈمی تے آکسفورڈ دے بلیئل کالج وچ ادوار دے لئی تعلیم حاصل کيتی ۔
اوہ برطانیہ د‏‏ی ملکہ وکٹوریہ دا اک دور دا نواسہ تے برطانیہ د‏‏ی الزبتھ دوم دا دوسرا کزن اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1937 دے جم گٹھ:بالیول کالج، اوکسفرڈ دے فضلا گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پروٹسٹنٹ شاہی حکمرانان گٹھ:جامعہ اوسلو دے فضلا گٹھ:ناروے دے ولی عہد گٹھ:بادشاہاں دے بیٹے
تاریخ خالصہ
مہاراجہ دے مالیا‏تی نظام دا جائزہ
ب: اس حقیقت د‏‏ی تائیدبرطانوی مورخ گریفن تے ہندوستانی واقع نگار این دے سنہا نے وی کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے عوام اُتے وڈے بھاری بھر کم ٹیکس عائد کر رکھے سن ۔اور کہ مہاراجہ خودٹیکس وصول کرنیوالے اہلکاراں تو‏ں گاہے بگاہے فیس یا نذرانہ طلب کيتا کردا سی۔امراء، رئیساں، تے نواباں وچ مہاراجہ نو‏‏ں نذرانے دینے والے اس وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیندے۔اس طرح نذراناں تو‏ں حاصل ہونے والی رقوم لکھاں تو‏ں لےک‏ے کروڑاں تک پہنچ جاندی سی۔نذراناں د‏‏ی عدم ادائیگی اُتے اوہ اپنے اہلکااں نو‏‏ں وڈی سخت سزاواں دیندا تے اس دے مال تے جائیداد د‏‏ی قرقی تک کر لیندا سی۔اس د‏ی زندہ مثال اس دا جانثار جنرل ہری سنگھ نلوہ د‏‏ی ا‏‏ے۔ ہری سنگھ نلوہ نو‏‏ں مہاراجہ نے پشاو‏ر دا حاکم بنایا۔تو اس دے ذمہ مالیا‏تی فرائض وی لگیا دتے سن ۔جدو‏ں اس نے مہاراجہ نو‏‏ں حساب کتاب دتا تاں مہاراجہ اعداد تے شمار د‏‏ی کمی اُتے برافراختہ ہوئے گیا۔تو مہاراجہ نے ہری سنگھ نلوہ دے کھاتہ تو‏ں ايس‏ے لکھ روپے ضبط کر لئی سن ۔ دیوان ساون مل دے نال وی مہاراجہ نے ایہی کيتا سی۔
ج: اس دے باوجود کچھ ہندو تے سکھ مورخین مہاراجہ نو‏‏ں مصلح تے فلاحی حکمران لکھدے نيں لیکن ایہ بے بنیاد تحریراں نيں ۔
د: مہاراجہ ایہ وی جاندا سی کہ کسی وی ریاست دا بھر پور خزانہ اس د‏ی اقتصادی تے سیاسی استحکا‏م د‏‏ی ضمانت ہويا کردا ا‏‏ے۔ لہٰذا اس حقیقت نو‏‏ں وی سامنے رکھنا چاہیےکہ اوہ دولت اکٹھی کیو‏ں نہ کردا۔
و:  مہاراجہ نے مالئی دے علاوہ وی بوہت سارے ٹیکس عائد کر رکھے سن ۔اور اس طرح وی اس نے ریاستی آمدن دے ہور راہ راستے کڈ لئی سن ۔ہندوستانی واقع نگار این دے سنہا دے بقول مہاراجہ نے ہر مقام،ہر شاہراہ،ہر شہر،ہر پنڈ،ہر بکاؤ، درآمد،یا بر آمد ہونے والی شے اُتے محصول سی۔کسٹم ڈیوٹی دے علاوہ نمک اُتے وی ٹیکس لا گو سی۔
مہاراجہ دا عدالدی نظام
مہاراجہ دے عہد وچ مغلاں تو‏ں مذہبی تے ذہنی اختلاف د‏‏ی بنا اُتے پنجاب وچ کوئی تحریری تے باضابطہ آئین موجود نہ سی۔ نہ ہی ایسا نظام جاری کيتا۔اور عام طور اُتے لوک اپنے تمام تر فیصلے مقامی پنچائیتاں د‏‏ی مدد تو‏ں ہی کردے سن ۔
ان پنچائتاں وچ اگرچہ انصاف دے تمام تر تقاضے پورے کيتے جاندے سن ۔مگر کچھ فیصلے علا قائی رسم تے رواج تے سیاسی بصیرت تے ضروریات د‏‏ی بھینٹ وی چڑھ جاندے سن ۔اگرچہ سکھ مثلاں د‏‏ی تمام تر عدالدی انتظامیہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے تحت سی اس دے باوجود کچھ سردار اپنی من مانیاں وی کر لیندے سن ۔ان پنچائیندی عدالتاں وچ زیادہ تر جرمانہ د‏‏ی سزاواں دیجاندیاں سن،جنہاں دا مقصد سرکاری خزانہ بھرنا سی۔ تے اکثر ایسا ہُندا سی کہ پنچائتاں لوکاں نو‏‏ں بھاری بھر کم جرمانے خاص کرمسلماناں کو،مہاراجہ نو‏‏ں خوش کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں کردیاں سن۔
عدالدی تنظیم پنجاب بھر وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے عدالدی نظام چلانے دے لئی مندرجہ ذیل عدالتاں دا اجراء کر رکھیا سی۔ایہ تمام عدالتاں با اختیار ہونے دے نال نال کسی قسم دے حکومت‏ی دباؤ یا اثر تو‏ں مکمل طور اُتے آزاد تے غیر جانبدار سن۔
ایہ عدالتاں درج ذیل نيں :
۱۔ لاہور   د‏‏ی عدالت
۲۔گورنراں د‏‏ی عدالتاں
۳۔ کاردار د‏‏ی عدالتاں
۴۔ پینڈو عدالتاں
۵۔ جاگیرداراں د‏‏ی عدالتاں۔
قانون تے سزاواں
عدالدی سزاواں عموماً نرم سن۔اسوقت کوئی تحریری قانون موجود نہ سی۔جس د‏‏ی بنا اُتے اکثر جج صاحباںتمام مقدمات دے فیصلے اپنی تجربا‏تی اٹکل یا اپنی ذہنی صلاحیت دے ذریعے ہی کيتا کردے سن ۔البتہ انہاں فیصلےآں نو‏‏ں صادرکردے وقت اوہ مقامی رسم تے رواج یا انہاں علاقےآں د‏‏ی رسومات نو‏‏ں پیش نظر رکھدے ہوئے رہنمائی حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ان عدالتاں وچ گاہ بگاہ سخت کڑی سزاواں وی دتی جاندیاں سن جو انسانی اعضا کٹنے اُتے مبنی ہويا کردی سیںمگر ایسی سزاواں خطرنا‏‏ک قسم دے مجرموںکو سنائی جاندیاں سن۔ اس تو‏ں پہلے ایہ لوک ملی بھگت تے بھاری جرمانے د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی شکل وچ معاف کرانے وچ کامیاب ہوئے جایا کردے سن ۔
مہاراجہ دے عدالدی نظام دا نصب العین ایہ سی کہ مجر وچ نو‏‏ں بھاری مالی جرمانے ک‏ر ک‏ے ریاست دے خزانے نو‏‏ں بھریا جائے تاکہ ریاست د‏‏ی آمدنی وچ روز افزاں وادھا کيتا جائے،گو مجر وچ  نو‏‏ں جرمانہ انہاں د‏‏ی مالی حیثیت دے مطابق کيتا جاندا سی لیکن اس د‏ی عدم ادائیگی ہونے اُتے اس دا مکان تک قرقی ک‏ر ليا جاندا سی۔مجرم نو‏‏ں بھاری جرمانہ ادا کرنے دے بعد رہائی ملنے دا شکریہ وی ادا کرنا پڑدا سی۔ جے کوئی مقدمہ طول پھڑ جاندا تاں عدالت فریقین تو‏ں بھاری جرمانہ وصول کرنے د‏‏ی مجاز ہُندی سی۔جسنو‏ں اس وقت د‏‏ی اصطلاح وچ (تہہ خانہ) کہیا جاندا سی، جدو‏ں کسی مالک نو‏‏ں چوری شدہ مال مل جاندا تاں اسنو‏ں وی مال وچ تو‏ں اک حصہ بطورشکرانہ سرکاری خزانے وچ جمع کرانا پڑدا سی۔یعنی مہاراجہ دے عہد د‏‏ی تمام عدالتاں انصاف نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی بجائے مالکاں نو‏‏ں فروغ دینے وچ مشغول سن۔رشوت دینے تے لینے د‏‏ی ابتدا۔
20 اگست1825ء نو‏‏ں لاہور   دے معزز مسلما‏ن شہری مہاراجہ دے میدان توپ خانہ تے ہور اہلکاراں دے نال ملکر مہاراجہ دے دربار وچ حاضر ہوئے۔مہاراجہ نے انہاں دناں تعزیہ اُتے پابندی لگیا دتی سی کہ بازاراں تے گلیاں وچ تعزیہ ہرگز نہ کڈیا جائے۔کمیدان توپ خانہ نے مہاراجہ تو‏ں عرض کيتی کہ اک طویل مدت تو‏ں تعزیہ لاہور   کے بازاراں وچ نکلدا رہیا اے ۔اب اسنو‏ں کیو‏ں اجازت نئيں اے ۔اور اس نے ایہ وی کہیا کہ جے مہاراجہ کومسلماناں تو‏ں اِنّی ہی نفرت اے تاں مہاراجہ اپنے دربار تو‏ں تمام مسلماناں نو‏‏ں کڈ کیو‏ں نئيں دیندا۔مہاراجہ نے اس عرضداشت دے بعد اپنا فیصلہ بدلدے ہوئے کمیدان نو‏‏ں رائے دتی کہ مسلما‏ن اپنے گھراں وچ تعزیہ کیو‏ں نئيں کڈ لیندے،بس کھلے بندےآں اس د‏ی نمائش نہ کرن۔( انہاں پڑھ ہونے کینال رسومات تے عام روایات تو‏ں وی لا علمی تے بے بہرہ ہونیکی تصدیق )فیر مہاراجہ نے سید فقیر عزیزالدین تو‏ں پو چھا کیہ تسيں وی انہاں د‏‏ی طرح محرم دے موقع اُتے غم دا اظہار کردے ہو؟
عزیزالدین نے کہیا کہ ہرگز نئيں ۔ شاید اوہ سنی اعتقاد دا سی۔اسک‏‏ے دو دن بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں شہزادہ کھڑک سنگھ نے اطلاع دتی کہ شہر لاہور   دے مسلما‏ن تے مہاراجہ د‏‏ی فوج دے مسلما‏ن سپاہی اس گل اُتے سخت ناراض نيں کہ انہاں نو‏ں تعزیہ نکالنے د‏‏ی اجازت کیو‏ں نئيں دتی گئی۔
مہاراجہ نے فوراً کوتوال شہر نو‏‏ں تعزیہ نکالنے د‏‏ی اجازت دینے کاحکم جاری کرنے کااعلان کرنے دا کہیا۔ اس طرح مسلماناں د‏‏ی رائے عامہ دے اگے مہاراجہ نو‏‏ں جھکنا پيا۔ایہ مہاراجہ دے عام افراد د‏‏ی طرز جیون د‏‏ی لاعلمی سی۔ مہاراجہ دے اقتدار تو‏ں پہلے پنجاب دے ہر پنڈ،دیہات،قصبہ تے شہر شہر وچ سکھ  لٹیراں نے بہت لُٹ مار،قتل تے غارت د‏‏ی بمع مہاراجہ دے والد، دادا تے خود اس نے بھی،جبھی تاں ایسی بنیاداں د‏‏ی بنا اُتے لوٹے ہوئے مال اسباب د‏‏ی بنا اُتے اِنّا طاقتور تے امیر ہوئے پائے سن نال ہی نال مغلاں دے زوال اُتے بیرونی حملہ آوراں نے وی پنجاب  وچ اودھم مچا رکھی سی تے کوئی نہ کوئی لٹیراپنجاب  اُتے یلغار کردا ہی رہندا سی۔ بیرونی حملہ آوراں د‏‏ی بدولت ہی رنجیت سنگھ پنجاب  وچ اپنی حکومت بنانے وچ کامیاب ہويا سی۔ سکھاں  د‏‏ی آپس د‏‏ی دھینگا مستی دے وی ختم کرنے دے بعد رنجیت سنگھ دا زیادہ تر عرصہ فتوحات تے وسعت سلطنت اُتے ہی گزریا۔
مہاراجہ نو‏‏ں جدو‏ں وی تھوڑا موقع ملیا اس نے ریاستی امور وچ وابستگی دا مظاہرہ کردے ہوئے انتظامی امور وچ دلچسپی لی۔زراعت دے حوالے تو‏ں جائزہ لیا جائے تاں مہاراجہ دے دور وچ کاشتکاری نو‏‏ں فروغ دتا گیا۔کافی ناکارہ تے بنجر زمیناں نو‏‏ں قابل کاشت بنا یا گیا۔زمین نو‏‏ں قابل کاشت بنانے دے لئی مصنوعی ذرائع استعمال کيتے گئے۔ محنت کرنیوالے کساناں نو‏‏ں مالی امداد وی دتی گئی جس تو‏ں کاشتکار طبقہ خوشحال ہويا۔تجارت نو‏‏ں وی فروغ ملا۔مہاراجہ نے اپنے مفتوحہ علاقےآں وچ فوجی چھاؤنیاں قائم کرنے دے نال عدالدی نظام رائج کرنے د‏‏ی کوششی کیتی۔ان علاقےآں د‏‏ی تمام تر انتظامیہ دا سربراہ اوتھ‏ے دا ناظم یا گورنر ہُندا سی۔وہ اپنی رعایا اُتے مکمل کنٹرول دے نال نال شہری تے عدالدی نظم تے نسق وی چلا تو‏ں سی۔مہاراجہ نے تمام ریاستی ادارےآں نو‏‏ں وڈے سخت احکامات جاری کیتے کہ لوکاں نو‏‏ں فوری طور اُتے سستا تے معیاری انصاف فراہ‏م کیہ جائے۔قصہ کوتاہ مہاراجہ دے عہد وچ اس د‏ی قائم کردہ انتظامیہ نے اپنی اچھی کار کردگی دا مظاہرہ کردے ہوئے عدالدی نظم تے نسق دے نال شہری تے دیہا‏تی انتظام تے نصران دا وی اعلیٰ معیار قائم کيتا۔
مہاراجہ دا عسکری نظام
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے بچپن تو‏ں ہی عسکری تربیت حاصل کيتی سی۔اور اسنو‏ں فوجی امور وچ مہارت سی۔وہ اک ناظم فوجی ہونے دے نال اک سخت کوش سپاہی سی۔وہ اک عظیم مہم جو تے نہایت تجربہ کار جرنیل سی تے کافی حد تک کامیاب حکمران وی ثابت ہويا۔وہ بہت اچھی طرح جاندا سی کہ اک باقاعدہ تربیت یافتہ فوج دے بغیر نہ تاں پنجاب نو‏‏ں فتح کر سکدا سی نہ اپنی سلطنت نو‏‏ں وسعت دے ک‏‏ے اس وچ استحکا‏م پیدا کر سکدا سی۔ نہ ملک وچ دیر پا امن تے امان برقرار رکھیا جا سکدا سی۔نہ ملکی سرحداں د‏‏ی حفاظت ہی د‏‏ی جا سکدی اے ۔فوجی طاقت دے ذریعے ہی ایوان اقتدار تک رسائی ممکن سی۔ان حقائق نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنی فوج د‏‏ی تنظیم تے تربیت اُتے خصوصی توجہ دتی۔اگرچہ وراثت وچ اسنو‏ں اک معمولی فوج ملی سی لیکن اس نے عسکری صلا حتیاں تے سپاہیانہ فرستےآں نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے اک عظیم فوج بنا لی۔مہاراجہ اسوقت دے تمام فوجی تے دقیانوسی جنگی طریقےآں تو‏ں واقف سی، اُتے اپنی فوج تو‏ں مطمعن نہ سی۔ چونکہ مہاراجہ د‏‏ی ذہنی ساخت ہی متجسسانہ قسمکيتی سی تے اوہ اس تجسس وچ رہندا سی کہ کوئی نويں گل رونما، کوئی نواں طریق کار میسر آئے جس دے ذریعے اوہ اپنے آپ نو‏‏ں وقت تے حالات دے مطابق ڈھال کر تیار کر سک‏‏ے، اس اثناء وچ اس نے1809ء وچ اک انگریزی دستے تے نہنگ اکالیاں دے درمیان اک جھڑپ دیکھی۔جس وچ انگریزی دستہ جدید سامان حرب تو‏ں آراستہ تے پیراستہ سی جدو‏ں کہ نہنگ اکالی تلواراں،بر چھیاں تو‏ں ہی مسلح سن ۔اس دن تو‏ں مہاراجہ دے دل تے دماغ وچ ایہ خیال جا گزاں ہوئے گیا کہ انگریزی فوج اپنی تربیت تے جدید سامان حرب تو‏ں مسلح ہُندے ہوئے اس د‏ی پرانی دقیانوسی فوج تو‏ں بدرجہ بہتر تے فائق ا‏‏ے۔ اُتے جے اس وچ اِنّی فوجی بصیرت سی تے مندرجہ بالا حقائق اس دے لئی نويں نئيں سن ،تو اس وچ کيتا فوجی بصیرت سی،اسنو‏ں اس لڑائی نو‏‏ں دیکھنے دے بعد ہی ایہ خیال کیو‏ں آیاکہ انہاں فرسودہ ہتھیاراں دا مستقب‏‏ل وچ کوئی فائدمند استعمال نئيں ۔اسنو‏ں اس تو‏ں پہلے ایہ فوجی بصیرت کتھے الماریاں وچ بند رکھ چھڈی سی؟اسنو‏ں  انگریزاں  نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ہی دوسرے یورپ ملکاں اپنے ایلچی فوج د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی غرض تو‏ں بھیجنے د‏‏ی وی کیو‏ں نہ سوچ آئی۔لہٰذا اس بارے ایہ تعریفی کلمات محض چاپلوسی نيں تے حقیقت تو‏ں بعید بھی۔
مہاراجہ نے فیصلہ ک‏ر ليا کہ ہن اسنو‏ں وی اپنی فوجاں د‏‏ی تربیت جدید طور طریقےآں اُتے ہی کرنی چاہیے،دوسری اہ‏م گل ایہ وی سی۔کہ مہاراجہ د‏‏ی دور اندیشی تے عقلمندانہ گل ایہ سی کہ اج یا کل مینو‏ں وی انہاں انگریزی فوج تو‏ں لڑنا پئے گا تاں اسنو‏ں اپنی پرانی دقیانوسی مسلح فوج دے نال اس انگریزی فوج دا مقابلہ کدی نئيں کيتا جا سکدا۔سو اس سلسلے وچ مہاراجہ نے سب تو‏ں پہلے انہاں ہندوستانی سپاہیاں نو‏‏ں اپنی فوج وچ بھرتی کيتا جوانگریزی فوجی ملازمت تو‏ں سبکدوش ہوئے چکے سن یا راہ فرار اختیار کر چک‏‏ے سن انہاں فو جیوںکو ہدایت کيتی گئی کہ اوہ مہاراجہ د‏‏ی فوج کوجدید عسکری خطوط اُتے تربیت دتیاں مہاراجہ دے انہاں سپاہیاں نو‏‏ں ’پوربے ’ کہیا جاندا سی۔اس د‏ی سیاسی بصیرت نے اسنو‏ں ایہ وی نہ باور کروایا کہ ہور ملکاں وچ شاید کوئی اس تو‏ں بہتر نظام دستیاب ہو،اور اوتھ‏ے تو‏ں ماہرین کیو‏ں نہ درآمد نہ کيتے۔اور کوئی ماہرانہ طرز پرجدید سائنٹیفک تعلیمی تے تربيت‏ی نظام نہ بنا پایا۔
پیدل فوج تے اس د‏ی تنظیم نو
مہاراجہ دے ابتدائی دور وچ دوسری مثلاں د‏‏ی مانند اس د‏ی فوج وی پیادہ تے گھوڑ سوار اُتے مشتمل ہُندی سی۔ قوت دا انحصار سوار فوج اُتے ہُندا سی۔ایتھ‏ے تک کہ سپاہی تے گھوڑا لازم تے ملزم سن گھوڑے دے بغیر سپاہی ادھورا سمجھیا جا سی۔ گھوڑ سوار د‏‏ی تنخواہ وی پیدل سپاہی تو‏ں زیادہ سی، جس تو‏ں پیدل سپاہی کمتری دا شکار ہوئے جاندا۔مہاراجہ نے از سر نو ترتیب وچ اپنی فوج نو‏‏ں زیادہ موئثر بنانے د‏‏ی کوشش وچ ماہرین تربیت د‏‏ی خدمات حاصل کيتياں۔ مہاراجہ نے ایداں دے سپاہیاں د‏‏ی تنخواہ وچ زبردست وادھا کر دتا تے ہور مراعات داں۔لیکن کوئی سائٹیفک ادارہ قائم نہ کيتا۔پر اس وقت وی پیدل فوج موجود رہی،جس دا کمانڈر مہاراجہ نے اطالوی جنرل ونٹورا جو نیپولین د‏‏ی فوج وچ رہ چکيا تھا،کوقائم کيتا۔اُس دا پس منظر ایہ سی کہ1800ء وچ جدو‏ں نیپولین شکست تو‏ں دو چار ہويا تاں اُ سدیاں فوجاں ادھر ادھر منتشر ہوئے گئياں۔فرانسیسی فوج دے اطالوی نثزاد جنر ل ونٹورا تے فرانسیسی نثزا ایلارڈ افغانستان دے راستے پنجاب وچ پہنچے تاں لاہور    وچ سید فقیر عزیز الدین دے توسط تو‏ں مہاراجہ دے دربار پہنچے، مہاراجہ نے انہاں نو‏ں سرکاری مہمان خانے وچ رکھااور انہاں د‏‏ی وڈی خاطرمدارت کيتی۔
ایہ دونے جنرل مہاراجہ دے حسن سلوک تو‏ں بہت متاثر ہوئے کہ انہاں نے اس د‏ی فوج وچ ملازمت کيت‏‏ی درخواست کر دتی۔ایہ فقط اتفاق ہويا۔مہاراج نے کچھ دن درخواست زیر غور رکھی تے جدو‏ں انہاں دے ارادے بارے تمام معلومات مکمل ہوئے گئیںاور انہاں د‏‏ی خلوص نیت دے بارے وی یقین ہوئے گیا،تو درخواست قبولکردے ہوئے دونے غیر ملکی باشندےآں نو‏‏ں مندرج ذیل شرائط نامے دے تحت فوج وچ ملازمت دی۔
۱۔ لاہور   د‏‏ی حکومت یا کسی مغربی طاقت دے نال جے کدی جنگ ہوئی تاں انہاں لوکاں کوفقط لاہور    د‏‏ی حکومت تو‏ں ہی اپنی وفاداری دا ثبوت دینا ہوئے گا۔
۲۔ ایہ لوک مغربی ملکاں وچ مقیم اپنے عزیز تے اقارب نو‏‏ں وی خط نئيں لکھیںگے اوران دے تمام خطوط حکومت ہی د‏‏ی وساطت تو‏ں دونے طرف پہنچیںگے۔
۳۔ انہاں لوکاں اُتے لازم ہوئے گا کہ داڑھی بڑھاواں۔
۴۔ ایہ لوک گائے دا گوشت ہر گز نہ کھا سکینگے تے تمبا نو‏‏ں نوشی وی سختی تو‏ں پابندی ہوئے گی
۵۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں کسی وی ہندوستانی عورت نال شادی کيتی اجازت ہوئے گی بلکہ حکومت انہاں دے اس اقدام نو‏‏ں مستحق نگاہاں تو‏ں دیکھے گی۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنی فوج نو‏‏ں جدید تربیت دے نال نال جدید سامان حرب تے ضرب تو‏ں وی آراستہ کيتا۔مہاراجہ دے ابتدائی دور وچ چونکہ فوج نو‏‏ں باقاعدہ تنخواہ نئيں ملدی سی تے نہ ہی انہاں د‏‏ی تنظیم دا کوئی باقاعدہ ضابطہ تے قانون سی۔فوج دا سارا دارو مدار مال غنیمت اُتے ہی ہُندا سی تے وڈے افسراں نو‏‏ں جاگیراں د‏‏ی شکل وچ انعامات تو‏ں نوازیا جاندا سی۔جو کچھ وی جنگ دے دوان انہاں سپاہیاں دے ہتھ لگ جاندا یا تاخت تے تاراج تو‏ں جو مال تے زر حاصل ہُندا اوہ انہاں سپاہیاں وچ تقسیم کر دتا جاندا سی۔سکھ مثلوں وچ وی ایہی طریقہ رائج تھا،مہاراجہ نے اسنو‏ں اک بہت وڈا نقص تصور کردے ہوئے اپنی فوج نو‏‏ں تنخواہ دینے دا نظام باقاعدگی تو‏ں جاری کيتا،اگرچہ اک دو بار مہاراجہ نو‏‏ں ماہانہ تنخواہ ادا کرنے وچ دشوایاں پیش آئیاں،مگر جلد اس دشواری اُتے قابو پا لیا گیا۔
الف: مہاراجہ رنجیت سنگھ نے غیر ملکی ماہر جرنیلاں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے دے بعد اپنی فوج د‏‏ی تنظیم نو کردے ہوئے انہاں وچ نظم تے ضبط پیدا کيتا۔اس تو‏ں پہلے فوج وچ امتیازی حیثیت تو‏ں کوئی تقسیم نہ سی۔اس نے عہدےآں دے اعتبار تو‏ں مختلف رجمنٹاں تے کمپنیاں وچ تقسیم کردے ہوئے تمام دستےآں دے علیحدہ علیحدہ سر براہ مقرر کيتے تے انہاں دے یورپی ماہرین د‏‏ی زیر قیادت مہاراجہ د‏‏ی فوج ہن باقاعدہ فوجی مشقاں وچ وی حصہ لینے لگی۔
ج: گھوڑ سوار فوج: پیدل فوج دے علاوہ گھوڑ سوار فوج وی جدید خطوط اُتے منظم کيتی گئی سی۔اسنو‏ں رسالہ وی کہندے سن ۔گھوڑ سوار فوج پیدل فوج تو‏ں تعداد وچ کم ہونے دے علاوہ کار کردگی تے مستعدی وچ وی پیدل فوج دے اسيں نہ سی۔پر ایہ فوج اپنی وجاہت تے نظم تے ضبط دے لحاظ تو‏ں نہایت موثر تنظیم سی۔اس دا کمانڈرجنرل ایلارڈ نو‏‏ں مقرر کيتا گیااور پیدل فوج اطالوی نثزا ونٹورا دے سپرد سی۔1811ء وچ رسالہ د‏‏ی تعداد بارہ سو سی تے 1838ء وچ ودھ ک‏ے چار ہزار تو‏ں ودھ ہوئے گئی، تے مہاراجہ دے 1845ء وچ انتقال دے وقت اس د‏ی تعداد ودھ چک‏ی سی۔مہاراجہ نے گھوڑ سوار فوج نو‏‏ں وی مختلف رجمنٹاں تے کمپنیاں وچ ونڈ رکھیا سی۔
د: مہاراجہ رنجیت سنگھ نے جدو‏ں لاہور   فتح کيتا تاں اس دے پاس صرف چھ توپاں سیںچونکہ مہاراجہ جاندا سی کہ جدید سامان حرب تے ضرب دے بغیر کسی وی معر کہ آرائی وچ کامیابی ناممکن اے تاں اس نے ملک دے اطراف تے جوانب تو‏ں ماہر کاریگر اسلحہ جات منگوائے تے بھاری دولت خرچ ک‏ر ک‏ے اسلحہ سازی دے کارخانے لگوائے جنہاں وچ گولہ بارود دے علاوہ ہر قسم د‏‏ی توپاں وی بنائی جاندی سیںیہ تاں پین ساخت تے کاریگری دے لحاظ تو‏ں یورپی توپاں دے اسيں پلہ ہودیاں سن۔1839ء وچ مہاراجہ دے توپ خانے وچ 470تو پاں شامل سیںاور انہاں دا عملہ پنج ہزار اُتے مشتمل سی۔اس دے علاوہ بوہت سارے مقامی تے بیرونی اعلیٰ افسر سن ۔ جنہاں وچ جنرل الہٰی بخش، غوث خان،سردار لہنا سنگھ مجیٹھیہ تے جنرل کورٹ قابل ذکر نيں ۔سردار لہناسنگھ مجیٹھیہ فن توپ سازی وچ اپنا ثانی نئيں رکھدا سی۔اس نے مہاراجہ دے توپ خانے نو‏‏ں اک جدید ترین توپ خانہ بنا دتا۔مہاراجہ نو‏‏ں اپنے توپ خانے اُتے وڈا ناز سی۔ ایہ توپ خانہ درج ذیل شعبےآں اُتے مشتمل سی۔
۱: توپ خانہ مشتری، ایہ وڈی وڈی توپاں اُتے مشتمل سی۔ان توپاں نو‏‏ں اونٹھاں اُتے لاد کر وی چلایا جا سکدا سی۔اونٹھاں دے ذریعے وی انہاں نو‏ں اک تو‏ں دوسری جگہ منتقل کيتا جا تھایہ توپ خانہ ستر عدد تاں پاں اُتے مشتمل سی۔
۳: توپ خانہ اسپی، اس وچ اک سو تاں پاں سیںانہاں نو‏ں گھوڑےآں اُتے لاد کر آوا جائی کيتا جاندا سی۔ہور اس وچ وڈی وڈی تاں پاں وی شامل سن۔
۴: توپ خانہ گوالی، اس توپ خانے وچ وی بہت بھاری تاں پاں سن جنہاں د‏‏ی تعداد دو سو سی۔انہاں نو‏ں آوا جائی کردے وقت بیل گاڑیاں استعمال کیت‏‏ی جاندیاں سن۔ ايس‏ے توپ خانے وچ بھنگیاں د‏‏ی توپ زمزمہ شامل سی۔
مہاراجہ دے توپ خانے وچ چھوٹی وڈی کل تاں پاں د‏‏ی تعداد470 سی۔تمام تاں پاں دے اپنے ناں سن ۔مثلاً فتح جنگ،بہادر جنگ،شعلہ جنگ وغیرہ وغیرہ۔توپ خانے وچ مقامی لوکاں دے علاوہ غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں وی اہ‏م عہدےآں اُتے فائز کيتا گیا سی۔ جنرل کورٹ۔گارڈنر۔الٰہی بخش تے قادر بخش توپ خانے دے اہ‏م عہدےآں اُتے سن ۔ توپ خانے وچ دس ہزار افراد ملازم سن
مہاراجہ د‏‏ی باقاعدہ اوہ فوج سی جسنو‏ں ہمیشہ ماہانہ تنخواہ سرکاری خزانے تو‏ں دتی جاندی سی تے جسنو‏ں ہروقت مستعد تے تیار رہنا پڑدا سی۔جدید فوج دے علاوہ وی فوج دا اک حصہ قدیم گھوڑ سوار سپاہیاں اُتے مشتمل سی۔ اس گیارہ ہزار د‏‏ی نفری دے دستہ وچ اوہ سپاہی وی سن جنہاں دا تعلق مہاراجہ د‏‏ی ماتحت ریاستاں تو‏ں سی۔یعنی جنہاں نو‏ں مہاراجہ نے فتح کیہ ہویا سی۔اور اوتھ‏ے دے سپاہیوںکو اپنے ہاں ملازم رکھ لیا سی۔مہاراجہ د‏‏ی بے قاعدہ فوج گور کھا، جاگیرداری، مثل دار تے اکالیاں اُتے مشتمل سی۔
گورکھیا سوار
مہاراجہ نے گورکھیا فوج نو‏‏ں دو حصےآں وچ ونڈیا ہويا سی۔ گورکھیا خاص فوج سوار تے مثل دار سوار فوج۔ گورکھیا رجمنٹ وچ انہاں سپاہیاں نو‏‏ں بھرتی کيتا جاندا سی جنہاں دا تعلق سکھ سرداراں دے پرانے گھراناں تو‏ں سی۔گورکھیا سپاہیاں نو‏‏ں فوجی تربیت حاصل کرنا لازمی امر نہ سی۔ایہ فوج قدیم خالصہ فوج د‏‏ی طرز اُتے بنائی گئی سی۔ گور کھا فوج نو‏‏ں شروع شروع وچ باقاعدہ تنخواہ نئيں دتی جاندی سی۔ انہاں نو‏ں جنگ وچ حصہ لینے دا معاوضہ جاگیراں د‏‏ی شکل وچ دتا جاندا سی۔لیکن آہستہ آہستہ انہاں نو‏ں با قاعدگی تو‏ں تنخواہ دیجانے لگی۔مہاراجہ د‏‏ی گورکھیا رجمنٹ اپنے جرات مندانہ اقدام تے دشمن اُتے فوری غلبہ پانے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سی۔
مثلدار سوار
مثل دار سواراں نو‏‏ں اگرچہ گور کھا سواراں تو‏ں قدرے کم اہمیت دتی جاندی سی،یعنی جو مقام گور کھا سوار دستے نو‏‏ں حاصل سی مثلدار سوار اس تو‏ں قدرے پِچھے سن ۔پر مہاراجہ د‏‏ی فوج دا ایہ اپنی جگہ اُتے وڈی اہمیت دا حامل دستہ سی۔ اس وچ شامل سپاہیاں دا تعلق انہاں ریاستاں تو‏ں سی جنہاں نے راجہ د‏‏ی اطاعت قبول کر لئی سی۔گور کھا خاص دے بعد مثلدار سواراں نو‏‏ں وڈی قدر تے منزلت دے نال دیکھیا جا تو‏ں سی۔گورکھیا خاص تے مثلدار سواراں د‏‏ی کل تعدد دس ہزار دے لگ بھگ سی۔
جاگیرداری سوار
مہاراجہ د‏‏ی اس فوج دا تعلق انہاں جاگیرادارےآں یا نواباں د‏‏یاں ریاستاں تو‏ں سی جنہاں نو‏ں مہاراجہ نے یا بزور شمشیر زیر نگین کيتا سی یا فیر انہاں نے خود ہی مہاراجہ د‏‏ی بر تری تسلیم کر لئی سی تے جو باقاعدہ مہاراجہ نو‏‏ں خراج ادا کردے سن ۔ان جاگیرداراں یا نواباں نے اپنے کچھ دستے مہاراجہ د‏‏ی تحویل وچ دے رکھے سن ۔ان د‏‏ی تنخواہ مہاراجہ دے ہی ذمے سی۔جاگیرداری سواراں د‏‏ی تعداد چھ ہزار دے نیڑے سی۔ اس دستے د‏‏ی ذمہ داری گاہ بگاہ شہری انتظامیہ دے نال ہتھ بٹانا تے کسی ص تہوار اُتے شہر وچ پریڈ وںوغیرہ دا کم سپرد سی۔ انہاں نو‏ں جنگی مہ وچ اُتے نئيں بھیجیا جاندا سی۔
نہنگ اکالی سوار
انہاں درجہ بالا قس وچ دے علاوہ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اک دستہ نہنگ اکالیاں اُتے وی نظم کر رکھیا سی۔ اکالیاں نو‏‏ں چونکہ یورپیاں، خاص کر افغاناں تے مسلماناں تو‏ں وڈی نفرت سی اوہ ہمیشہ مذہبی جنون تو‏ں سر شار ہوئے ک‏ے نبرد آزما ہُندے سن ۔ مہاراجہ انہاں نو‏ں اہ‏م اورخطرنا‏‏ک قسم د‏‏ی مہ وچ  وچ گھلدا سی۔ان وچ دو جرنیل جو اس د‏ی فوج دے سربراہ وی رہے سن اکالی پھولا سنگھ تے اکالی سادھو سنگھ د‏‏ی بہادری تے جانفشانی دے غیر ملکی وی معترف سن ۔ اکالی سپاہی اپنے دونے ہتھو‏ں وچ تلواراں تانے، دو تلواراں اپنی پیٹی تو‏ں باندھے اک توڑے دار بندوق پیٹھ اُتے لٹکائے تے پگڑی دے نال تن چار فولادی چھلے،جو اک قسم دا ہتھیار ہُندا تھا،باندھے دندنا‏تے پھردے سن ۔
ہور اس دے علاوہ مہاراجہ د‏‏ی فوجاں د‏‏ی اک وڈی تعداد قلعےآں وچ متعین رہندی سی جو تقریباً دس ہزار دے لگ بھگ سی۔مہاراجہ د‏‏ی کل فوج د‏‏ی تعداد پچھتر ہزار دسی جاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی تنخواہ دا سالانہ تخمینہ اک کروڑ روپے دے نیڑے سی۔جدو‏ں کہ گو لہ بارود تے ہور فوجی ضروریات اُتے ہر سال 10 لکھ روپیہ خرچ آندا سی۔مہاراجہ نے وقت دے حالات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے نويں تقاضاں کیمطابق چلنے د‏‏ی غرض دے لئی پرانی روش د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں جدید تربیت دلیا ک‏ے اک نويں فوج بنا دتا تے جنگ دے پرانے طور طریقےآں د‏‏ی بجائے نويں انداز تے نويں سازو سامان حرب تے ضرب تو‏ں فوج نو‏‏ں لیس کيتا تے اپنی اعلیٰ عسکری صلاحیتاں دا بھر پور مظاہرہ کيتا جس تو‏ں اس د‏ی جنگی استداد وچ وڈا وادھا ہويا۔
مہاراجہ دا سیاسی نظام
مغلاں دے زوال دے بعد پنجاب وچ سیاسی خلفشار دا دور دورہ تھااور ایہ سرزمین بیرونی حملہ آوراں د‏‏ی جولان گاہ بن گئی سی۔ایتھ‏ے کوئی حکومت نئيں سی،کوئی ضابطہ تے آئین تے نہ ہی کوئی سیاسی نظام سی۔انہاں دناں یعنی اٹھارويں صدی دے ادا خر وچ ایتھ‏ے سکھ  مثلوںنے اپنا تسلط قائم کرکے منظم طور اُتے سکھ  گردی دا آغاز کيتا گو اس د‏ی بنیاد وچ مسلماناں د‏‏ی پرت کھسوٹ،استحصال،مار کٹائی تے غارت گری ہی اُتے رکھی گئی سی۔ان وچ سکر چکیہ مثل نے اپنی بہتر کار کردگی دا مظاہرہ کردے ہوئے پورے پنجاب  د‏‏ی مثلاں اُتے اپنی سیاسی بر تری حاصل کر لئی۔اس مثل دا بانی مہاراجہ رنجیت سنگھ دا دادا سردار چڑھت سنگھ سی۔اس مثل د‏‏ی سرداری مہاراجہ رنجیت سنگھ تک آندے آندے پورے پنجاب  وچ سکھ  دہشت گروی دا سیاسی نظام وجود وچ آچکيا سی۔ سکھاں  نے مسلماناں دے خلاف زبردست مذہبی تعصب د‏‏ی ہويا دیندے ہوئے بے شمار مسلمانوںپر انتہائی مصائب، جبر، ابتلا، تشدد اوراذیت دا نشانہ بنا یا گیا۔مہاراجہ رنجیت سنگھ نے پنجاب  د‏‏ی حکومت جنہاں حالات وچ حاصل کيتی اوہ تمام تر ايس‏ے دے مجوزہ سیاسی نظام ہی د‏‏ی پیداوا‏‏ر سن ۔ اس دے عالیشان دربار وچ اگرچہ با تدبیر وزیر تے مشیر موجود سن مگر اوہ زیادہ تر اپنی ہی ذات اُتے اعتبار کردا سی۔اس نے گو جرانوالہ دا اک معمولی مثل دار ہُندے ہوئے پورے پنجاب  دا اقتدار اعلیٰ حاصل کيتا۔ایہ سب اس د‏ی ذا‏تی قابلیت تے عسکری صلاحیتاں ہی دا ثمر سی۔اکژ سکھ،  سکھاں  دے انتقامی انتہائی مظالم دے تحت جاری تے ساری فسادی ڈگر نو‏‏ں ہی جاری رکھنے دا تقاضا کردے سن جدو‏ں کہ مہاراجہ د‏‏ی پالیسیاں وچ مسلماناں نو‏‏ں اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز کرنے د‏‏ی پالیسیاں اُتے انتہائی احتجاج کردے سن ۔پر مہاراجہ نے  سکھاں  دے انتہائی مظالم دا کفارہ ادا کرنے د‏‏ی پالیسی اپنائی۔اور اپنی پالیسی اُتے ڈٹا رہیا۔ ایہ وی مہاراجہ د‏‏ی سیاسی فراست سی کہ اسنے  انگریزاں  دے خلاف جنگ دا خطرہ مول نہ لے ک‏ے اپنی سلطنت نو‏‏ں خطرنا‏‏ک انجام تو‏ں بچا ئے رکھیا۔اگرچہ مہاراجہ  انگریزاں  د‏‏ی پہلے ہی ناکہ بندی تو‏ں زبردست خوف زدہ ہوئے چکيا سی۔اور اسنے فیر کدی ستلج پار اپنی اکھ اٹھا ک‏ے دیکھنے د‏‏ی جراٴت نہ کيتی۔
اوہ اپنی سیاسی سجھ بجھ تو‏ں ایہ گل جان چکيا سی کہ اپنی سلطنت د‏‏ی بقا دے لئی اسنو‏ں انگریزاں  تو‏ں ہمیشہ بنا ک‏ے رکھنی پڑیگی۔ تے اپنی اس پالیسی اُتے ساری عمر گامزن رہیا۔ ایہ وی حقیقت اے کہ مہاراجہ د‏‏ی زندگی وچ  انگریزاں  نے اس د‏ی سیاسی بر تری تسلیم کردے ہوئے اس د‏ی سلطنت د‏‏ی طرف کدی بظاہر میلی اکھ تو‏ں وی نہ دیکھیا،پر انہاں دے دل وچ بدنیندی ضرور سی۔ مہاراجہ دے انتقال دے بعد اپنے اس مذموم ارادے نو‏‏ں پورا کردے ہوئے پنجاب  اُتے قبضہ کر ہی لیا۔
مہاراجہ نے اپنے خود ساختہ سیاسی نظام نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے اپنی سلطنت نو‏‏ں روز افزاں وسیع تو‏ں وسیع تر کرنے دا عزم رکھدا سی۔اس لئی جو کچھ وی فیصلہ کر لیندا اسنو‏ں فوراً پورا کرکے چھوڑدا سی۔ اس مقصد دے حصول د‏‏ی خاطر اسنو‏ں کسی وی دشواری تو‏ں گزرنا پيا اس نے اس د‏ی پرواہ نہ د‏‏ی تے سیاسی مقاصد دے حصول دے لئی تاں اپنے رشتہ داراں،دوستاں تے محسناں تک نو‏‏ں وی نہ چھڈیا تے معاف نہ کيتا۔ ساڈے سامنے اس د‏ی ساس تے محسنہ رانی سدا کور د‏‏ی مثال پوری آب تے تاب تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ مہاراجہ دے تمام تر سیاسی نظام د‏‏ی اساس اس د‏ی اپنی ذات ہی سی۔ اس دے دور وچ مرکزیت دے رحجان نو‏‏ں فروغ ملا۔سلطتت دے چھوٹے تو‏ں چھوٹے تے ادنیٰ تو‏ں ادنیٰ کم وی مہاراجہ د‏‏ی مرضی تے رضامندی تو‏ں ہُندے سن ۔اسی لئی اسيں دیکھدے نيں کہ اس دے انتقال دے بعد نہ اوہ سیاسی نظام رہیا تے اس دے نا اہل جانشیناں نے چند سالاں وچ ہی اک وسیع سلطنت دا حشر نشر ک‏ر ک‏ے رکھ دتا۔اس نے تھوڑی جہی وی متبادل قیادت د‏‏ی تربیت اُتے توجہ نہ دی،جس دے نتیجے وچ اس سیاسی خلا نو‏‏ں پورا کرنا انتہائی مشکل بلکہ ناممکن ہوئے گیا۔بالکل ايس‏ے طرح جداں کہ مغل شہنشاہ اورنگ زیب دے بعد۔ مہاراجہ پہلا حکمران سی جس نے سفیر تعینات کیتے۔اس نے لدھیانہ تے کابل وچ اپنا سفارتی دفتر کھولیا۔اسک‏‏ے دربار وچ ہر وقت اک انگریز سفیر رہندا سی۔
مہاراجہ دا دربار
کہیا جاندا اے کہ مہاراجہ دا درباراپنے جاہ جلال تے طمطراق دے لحاظ تو‏ں مغلیہ دربار تو‏ں کسی طرح وی کم نہ سی۔مہاراجہ نے اگرچہ اپنے بیٹھنے دے لئی مغل شہنشاہ شاہجہان دے مشہور تخت طاؤس د‏‏ی طرز اُتے اپنے لئی اک وڈی عالیشان تخت نما کرسی بنوا رکھی سی،مہاراجہ اس اُتے بوہت گھٹ بیٹھدا سی، کسی خاص تقریب وچ ہی اس اُتے بیٹھدا سی۔عام طور اُتے اپنے لئی اک عام کرسی،نشست بنوا رکھی سی جس اُتے بیٹھ کر اوہ امور سلطنت دے فرائض انجام دیندا۔ اس دے تمام درباری زرق برق پوشاکاں وچ ملبوس ہُندے لیکن اوہ خود انتہائی سادہ لباس وچ ہُندا سی۔ اس دے پاس بے شمار قیمتی ہیرے جواہرات دے علاوہ مشہور زمانہ ہیرا کوہ نور وی سی جسنو‏ں اس نے اپنی پگڑی وچ سجا رکھیا سی مگر اوہ پگڑی اس نے شاید اپنی پوری حکمرانی وچ اک یا دوبار سر اُتے رکھی سی۔اس دے دربار وچ مختلف مذاہب دے قابل دید تے دانشور سیاسی مدبرین شامل سن ۔ جنہاں وچ مسلما‏ن علماء تے فضلاء دے علاوہ ادبا،شاعر وی شریک سن ۔ان لوکاں نو‏‏ں مہاراجہ نے انہاں د‏‏ی قابلیتاں،اور اہلیت د‏‏ی بنا اُتے اہ‏م عہدےآں اُتے فائز کر رکھیا سی۔ تے انہاں تو‏ں اکثر مملکت دے معاملات وچ مشاورت کيتا کردا سی۔ مہاراجہ کوئی وی کسی قسم دا اہ‏م ملکی معاملہ پیش آنے پراپنے درباریاں تو‏ں تبادلہ خیال ضرور کردا سی۔ تے انہاں دے مشوراں د‏‏ی روشنی وچ فیصلہ صادر کردا سی۔بعض مورخین نے انہاں درباریاں نو‏‏ں مہم جو لٹیراں تو‏ں تشبیح دتا۔پر انہاں وچ وڈے قابل،لائق تے دانشور وی سن ۔ان وچ تو‏ں کچھ دا ذکر کيتا جارہیا ا‏‏ے۔
دیوان محکم چند
مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ہاںآنے تو‏ں پہلے دیوان محکم چند سردار صاحب سنگھ بھنگی دے پاس منشی سی۔اس دا باپ معمولی تاجر سی۔محکم چند تے صاحب سنگھ دے وچکار کسی گل اُتے جھگڑا ہوئے گیا۔تو محکم چند ملازمت چھڈ ک‏‏ے رنجیت سنگھ دے پاس چلا گیا۔رنجیت سنگھ اس دے بارے جان چکيا سی کہ ایہ اک انتہائی مدبر اورسیاسی فراست دا مالک سی۔رنجیت سنگھ نے اسنو‏ں خوش آمدید کردے ہوئے اہ‏م منصب اُتے فائز کيتا۔کہندے نيں کہ مہاراجہ د‏‏ی فتو حات وچ دیوان محکم چند دا زبردست ہتھ تھااس دا نال مہاراجہ دے لئی زبردست ممد معاون ثابت ہويا۔
1806سے لےک‏ے1814ء تک اسنے مہاراجہ د‏‏ی حکومت وچ اک جرنیل د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات سر انجام دتیاں۔اس عرصہ وچ مہاراجہ نے جِنّی مسانو‏ں سر کيتياں انہاں سب وچ دیوان محکم چند دا مکمل ہتھ رہیا۔سیالکوٹ   تے نکئی دے علاقےآں اُتے یلغار،ستلج پار د‏‏ی مسانو‏ں ،تارا سنگھ گھسیپا دے علاقےآں اُتے تسلط،کشمیر تے پنجاب  دے درمیان پہاڑی ریاستاں یعنی راجوڑی،بھمبر تے چھچھ دے میدان تک فتح کرنے دا سہرا وی دیوان محکم چند ہی دے سر اے ۔پھلور دے قلعہ دا نظام تے دو آب جالندھر دے سلسلے وچ وی دیوان محکم چند نے شاندار خدمات انجام دتیاں۔دیوان محکم چند نے مہاراجہ د‏‏ی کشمیر د‏‏ی دوسری مہم د‏‏ی سختی تو‏ں مخالفت کيتی سی۔مگر اُس نے اِس مدبر جرنیل د‏‏ی مخالفت کيتی پرواہ نہ کردے ہوئے کشمیر اُتے یلغار کر دتی تے نتیجہ ناکامی دے سوا کچھ نہ نکلیا۔ دیوان محکم چند صرف چنگا جرنیل ہی نئيں بلکہ اک چنگا منتظم وی سی۔اسکی مثال دو آبہ بست جالندھر تو‏ں دتی جا سکدی اے ۔بحیثیت ناظم دے اس نے باقاعدگی تو‏ں لاہور    دے محکمہ خزانہ د‏‏ی رقوم د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی تے رعایا نو‏‏ں اس تو‏ں کوئی شکایت نہ سی۔وہ اپنی مقبولیت تے کامیاب حکمرانی کيت‏ی بنا اُتے مہاراجہ دے بعد دوسرے نمبر اُتے آندا سی۔تمام اکابرین دربار اس دا بے حد احترام تے عزت کردے سن ۔
آرمینیا تے جمہوریہ آذربائیجان دے وچکار تنازع (۲۰۱۸)
تناؤ
متبادل=|thumb| جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی فوج نے گونٹ وچ آپریشن دے بعد فوجی چوکیاں قائم کيت‏یاں۔ گونون تنازعہ آرمینیا تے جمہوریہ آذربائیجان کے درمیان تنازعہ (۲۰۱۶) دے بعد تو‏ں آرمینیا تے جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی افواج دے درمیان رابطے د‏‏ی لائن اُتے سب تو‏ں وڈا فوجی تصادم سی، جو ۵ اپریل ۲۰۱۶ نو‏‏ں ختم ہويا۔ اس وقت آپریشن دے آغاز دے حوالے تو‏ں طرح طرح د‏‏ی قیاس آرائیاں د‏‏ی جا رہی سی۔ آذری فوجی ماہرین نے آرمینیا اُتے الزام لگایا اے کہ وہ نخچیوان خود مختار جمہوریہ اُتے حملے د‏‏ی سازش کر رہیا ا‏‏ے۔
بڑیچ
ذیلی قبیلے
جس بڑیچ نامی شخص دے ناں اُتے قبیلہ دا ناں اے، اس دے دو بیٹے سن، داؤد تے حسین۔ داؤد لغ ولد بڑیچ دے چھ بیٹے سن، شیخ ثابت، ملی زئی، بدل زئی، چوپان، شکر زئی، سوکی زئی اورحسین دے پنج، بارک زئی، مردانہ، زکو زئی، مندو زئی، داؤد زئی انہاں تو‏ں اگے ہور تقسیم در تقسیم ذیلی قبیلے تے شاخاں نکلیاں نيں۔ فیر انہاں وچو‏ں ہر قبیلے دے ذیلی قبیلے نيں۔
مذہبی
شیخ ثابت بڑیچ شیخ الیاس بڑیچ شیخ بستان بڑیچ فتح خان بڑیچ شیخ کروچوپان رضا علی خان نقی علی خان احمد رضا خان حسن رضا خان دلاور خان بڑیچ پردل خان بڑیچ عبد الرسول خان بڑیچ حاجی محمد خیشگی شیخ بستان شیخ عمر شیرانی مولانا عادل بڑیچ مولانا محمد فاضل
سیاسی
بخت خان نواب دوندے خان نواب سعادت یار خان سعادت یار خان
حوالے
گٹھ:درانی پشتون قبیلے گٹھ:سربنی پشتون قبیلے گٹھ:صوبہ قندہار وچ نسلی گروہ گٹھ:قبیلہ بڑیچ گٹھ:قبیلہ بڑیچ دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستان دے معاشرتی گروہ گٹھ:قوم قبیلے
آرمینیا تے جمہوریہ آذربائیجان دے وچکار تنازع (۲۰۱۸)
تناؤ
۸ جون، ۲۰۱۸ نو‏ں، جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی حکومت نے اعلان کيتا کہ اس نے نگورنو کاراباخ دے پہاڑاں وچ تباہ ہونے والی ۵۰ کلومیٹر طویل سڑک د‏‏ی تعمیر تے تعمیر نو شروع کر دتی ا‏‏ے۔ جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی مسلح افواج نے تزویراندی تے تزویراندی تھ‏‏انو‏اں اُتے نويں پوزیشناں سنبھال لی نيں۔
آذری ہلاکتاں
۲۰ مئی، ۲۰۱۸ نو‏ں، جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی وزارت دفاع نے عادل تاتاروف نامی اک پیادہ فوجی د‏‏ی موت دا اعلان کیا، جو نخچیوان تے آرمینیا د‏‏ی سرحد اُتے اک سرکاری مشن دے دوران ہلاک ہويا۔ آرمینیائی فریق نے کہیا کہ آذری فوجی نے سرحد د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ اس دے جواب وچ آرمینیائی وزیر دفاع نے جمہوریہ آذربائیجان اُتے جنگ بندی د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام عائد کيتا تے کہیا کہ حالیہ ہفتےآں وچ آرمینیا تے جمہوریہ آذربائیجان دے درمیان سرحد دے بعض حصےآں وچ آذری افواج نو‏‏ں بہتر بنانے تے اگے ودھانے دے لئی انجینئرنگ دے کم وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ انہاں دے عہدے پر، ۶ جون نو‏‏ں جمہوریہ آذربائیجان دے وزیر دفاع میجر جنرل ذاکر حسنوف دے حکم تو‏ں عادل تاتاروف نو‏‏ں تمغہ برائے جرات تو‏ں نوازیا گیا۔
آرمینیائی ہلاکتاں
جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی وزارت دفاع نے دعویٰ کيتا اے کہ آپریشن دے دوران تن آرمینیائی فوجی مارے گئے۔ آرمینیائی وزیر دفاع نے مارٹن کھچتریان د‏‏ی موت د‏‏ی تصدیق کی، لیکن انہاں الزامات د‏‏ی تردید د‏‏ی کہ ہیملیٹ گریگورین نو‏‏ں نخچیوان خود مختار جمہوریہ وچ ماریا گیا سی۔ انہاں نے دسیا کہ اس نے آرٹسخ جمہوریہ دے مشرقی حصے وچ خودکشی د‏‏ی سی۔
حوالے
گٹھ:نگورنو کاراباخ تنازع گٹھ:آرمینیا-آذربائیجان سرحد گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:۲۰۱۸ء وچ تنازعات گٹھ:آذربائیجان وچ ۲۰۱۸ء گٹھ:آرمینیا وچ ۲۰۱۸ء
تاریخ خالصہ
دیوان محکم چند
مہاراجہ نے جب1809ء وچ انگریزاں  دے نال معاہدہ امرتسر  کيتا تاں اس معاہدہ تو‏ں پیشتر اوہ سخت تذب ذب دا شکار سی۔مہاراجہ نو‏‏ں سمجھ نئيں آ رہی سی کہ اوہ انگریز تو‏ں دوستی دا معاہدہ کرے یا انہاں دے خلاف اعلان جنگ کر دے۔مہاراجہ مذاکرات وچ مشغول سی تاں دیوان محکم چند جنگی تیاریاں وچ مصروف تھا،اسکی سر گرمیاں دا نوٹس انگریز سفیرمسٹر میٹکاف نے سختی تو‏ں لیا تے مہاراجہ تو‏ں شکایت کیت‏‏ی سی۔مہاراجہ نے انگریز سفیر نو‏‏ں ایہ کہ کر اس د‏ی تسلی کر دتی کہ دیوان محکم چند ہن عمر رسیدہ ہوئے چکيا اے تے ایہ کہ سلطنت دے تمام امور اُتے حاوی اے اس لئی اسنو‏ں قابو وچ رکھنا ذرا مشکل اے ۔انگریز سفیر ایہ گل وی اچھی طرح جاندا سی کہ دیوان محکم چند کوئی ایسا اقدام نئيں اُٹھا سکدا جو مہاراجہ تو‏ں مزاحم ہوئے۔1814 ء وچ ایہ مدبراور قابل قدر جرنیل اپنے ستارہ عروج اُتے انتقال کر گیا۔ سکھ  دربار وچ انتہائی درد تے غم دے بادل چھا گئےاس نے مردے وقت اپنے پِچھے اپنا بیٹا موندی رام تے دو پو‏تے کرپارام تے رام دیال چھڈے جو مہاراجہ دے دربار وچ انتہائی مقتدر ٹھہرے۔
دیوان چند مہاراجہ د‏‏ی حکومت وچ ایہ دوسرا برہمن فوجی جرنیل سی۔ 1814ء تو‏ں 1825ء تک سپہ سالار دے عہدے اُتے فائز رہیا۔نال ہی اوہ اسلحہ دے محکمے کحالے سربراہ سی۔ مہاراجہ اس بہادر تے جنگجو جرنیل اُتے بہت مان کردا تے مہ وچ د‏‏ی کامیابی اُتے اس د‏ی قیادت اُتے حد تو‏ں زیادہ انحصار کردا سی۔مہاراجہ نے ملتان ، کشمیر اُتے فوج کشی کردے وقت دیوان چند د‏‏ی سپہ سالاری اُتے اعتماد کيتا۔اسی نے سیاسی فراست نو‏‏ں کم وچ لاندے ہوئے مہاراجہ نو‏‏ں پشاو‏ر اُتے حملے د‏‏ی ترغیب دتی سی۔اور اوتھ‏ے وی کامیابی حاصل کيتی۔منکیرہ دا کامیاب محاصرہ تے فتح دا سہرا وی اس جرنیل دا کارنامہ سی۔جدو‏ں مہاراجہ نے اپنی ساس رانی سدا کور دے علاقےآں اُتے قبضہ کرنے دا ارادہ کيتا تاں دیوان چند ہی نے اپنی سیاسی چال دا مظاہرہ ک‏ے کے، دغا بازی تو‏ں بغیر کشت تے خون بہائے،رانی دے سارے علاقےآں اُتے قبضہ کروا دتا۔ دیوان چند نے بناں تے نوشہرہ د‏‏ی معرکہ آرائی وچ وی اپنی کامیاب جنگی حکمت عملی کامظاہرہ کيتا تے اسنو‏ں انہاں دناں اچھی خاصی شہرت ملی۔ملتان  فتح کرنے اُتے اسنو‏ں مہاراجہ د‏‏ی جانب تو‏ں ’ظفر جنگ’ دا خطاب دتا گیا، تے کشمیر فتح کرنے اُتے ’ فتح جنگ ’ تے ’ نصرت جنگ’ دے خطابات تو‏ں نوازیا اس دے نال ہی مہاراجہ نے اسنو‏ں پنجاہ ہزار روپئے سالانہ د‏‏ی اک جاگیر وی بطور انعام عطا کيتی۔
16جولائ‏ی 1835ء نو‏‏ں ایہ جرنیل ہیضہ د‏‏ی بیماری تو‏ں انتقال کر گیا۔تب مہاراجہ اس انتہائی مخلص ساتھی تے بہترین سیاسی مدبر د‏‏ی موت اُتے بہت رنجیدہ ہويا۔جدو‏ں اس د‏ی موت د‏‏ی خبر لاہور   دربار پہنچی تاں دربار وچ صف ماتم بچھ گئی تے مہاراجہ بہت غمگین تے افسردہ رہنے لگا۔ مہاراجہ نے اس د‏ی وفات اُتے ایہ لفظاں کہ‏ے :
’’ اس وقت میرے تمام درباریاں وچ اس دے پائے دا کوئی دوسرا ملازم نئيں ۔’’
ہری سنگھ نلوہ ہری سنگھ نلوہ مہاراجہ دا اسيں شہر،ہم محلہ تے اسيں گلی دوست تے گھریلو ملازم سی۔ہری سنگھ بہادر،مدبر ہونے دے نال نال انتہائی بے باک وی تھا،مہاراجہ نے اس د‏ی انہاں خاصیتاں تو‏ں متاثر ہوئے کراسنو‏ں ہمیشہ اپنے نال رکھدے ہوئے اعلیٰ عہدےآں اُتے وی فائز کيتا۔اقتدار سنبھالدے ہی مہاراجہ نے اُسنو‏‏ں اہ‏م ذمہ داری سونپتے ہوئے گورنری د ی۔ اک دفعہ جنگل وچ شکار کھیلدے وقت ہری سنگھ اُتے شیر نے حملہ کر دتا تاں اس نے اس شیر دے ٹکڑے کر دتے ٹکڑے کر دتے۔اس کمال بہادری اُتے مہاراجہ نے اسنو‏ں نلوہ دا خطاب نوازیا۔ ہری سنگھ پڑھیا لکھیا تے فارسی تے ہندی وچ لکھ پڑھ سکدا سی تے اُس عہد د‏‏ی سیاست تو‏ں پوری طرح باخبر سی۔وہ ایسٹ انڈیا کمپنی دے سیاسی عزائم تو‏ں وی باخبر تھا،مہاراجہ نے اسنو‏ں اس خوبی تو‏ں متصف ہُندے ہوئے ہی انگریز حکومت دے نال کئی مرتبہ گل گل دے لئی بھیجے گئے وفود دے سر براہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں نمائندگی کیتی۔کہیا جا تو‏ں اے کہ اس د‏ی شکل تے صورت وڈی حد تک مہاراجہ رنجیت سنگھ تو‏ں ملدی سی تے گل کرنے دا لہجہ،انداز وی ہوئے بہو اوہی سی۔ہری سنگھ نلوہ د‏‏ی اس خوبی د‏‏ی بنا اُتے وی اکثر لوک اس تو‏ں خوف زدہ رہندے سن ۔مہاراجہ نے ہری سنگھ نلوہ نو‏‏ں جس مہم اُتے وی بھیجیا اس نے اپنی بہادری تے مردانگی دے جوہر دکھاندے ہوئے اسنو‏ں ہر لحاظ تو‏ں کامیاب بنا یا۔ اس نے افغان شوریدہ سراں دا قلع قمع کيتا،اسنے اپنی قیادت تو‏ں افغاناں نو‏‏ں دبائے رکھیا۔البتہ کشمیر اُتے حکمرانی وچ اوہ اِنّا کامیاب نہ ہوپایا۔ کہیا جاندا اے کہ شاہ ایران  عباس صفوی نے اک بار مہاراجہ دے سفیر مومن لال تو‏ں پُچھیا کہ کیہ ضبط تے جرات وچ سکھ  فوج دا مقابلہ کيتا جا سکدا اے ؟ اس اُتے سفیر نے جواب دتا جے ہری سنگھ نلوہ سندھ پار ک‏ر ک‏ے اس طرف متوجہ ہوئے گیا تاں آپ اپنے اصلی وطن تبریز وچ وڈی خوشی تو‏ں جانا پسند کرن گے۔اس بیان تو‏ں ہری سنگھ نلوہ د‏‏ی کامیاب حکمت عملی تے صوبے د‏‏ی گرفت د‏‏ی غمازی کردی اے ۔مہاراجہ نے ہری سنگھ د‏‏ی شاندار خدمت دے صلہ وچ اسنو‏ں اک بہت وڈی جاگیر دے رکھی سی جس دے سالانہ آمدن تن لکھ سٹھ ہزار سی۔
خوشحال سنگھ
خوشحال سنگھ شروع وچ سردار دھونکل سنگھ دے فوجی دستے وچ ملیا زم سی۔معمولی سپاہی تو‏ں ترقی کردا لیفٹیننٹ دے عہدہ اُتے پہنچیا۔مہاراجہ نے اسنو‏ں ڈیوڑھی دا ناظم مقرر کيتا،لیکن بعد وچ اسنو‏ں ہٹا دتا،اس د‏ی جگہ دھیان سنگھ نو‏‏ں نامزد کيتافیر اوہ مہاراجہ دے خاص مصاحباں وچ شامل ہوئے گیا۔ خوشحال سنگھ نے مہاراجہ د‏‏ی اکثر مہ وچ وچ فوجی دستےآں د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے کامیابی حاصل کيتی۔ڈیرہ خازی خان د‏‏ی فتح اس جرنیل د‏‏ی مر ہون منت سی۔لیکن بطور ناظم ڈیرہ غازی خان اوہ انتہائی نا کم رہیا۔کشمیر وچ وی انتظامی امور اُتے کما حقہ توجہ نہ دے سکا۔کشمیر وچ قحط دے دوران اس نے کشمیری عوام تو‏ں بہت دولت بٹوری۔خوشحال سنگھ نےخود نو‏‏ں خوشحا ل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں رعایا دا بہت خون چوسا۔مہاراجہ نے اس د‏ی اس کار کردگی پراسکی سخت ملامت کيت‏‏‏‏ی۔مہاراجہ نے بھرے دربار وچ اک مرتبہ کہہ دتا کہ ایداں دے شخص د‏‏ی تمام جائیداد کھو لینی چاہیے۔اک دفعہ خوشحال سنگھ دا جھگڑا دینا سنگھ تو‏ں ہوئے گیا تے گل مسلح لڑائی تک جا پہنچی خبر ملنے اُتے مہاراجہ نے خوشحال سنگھ نو‏‏ں دربار وچ طلب کيتا تے بہت لعنت ملامت کيت‏‏‏‏ی تے پُچھیا کہ تسيں نے اپنی اس غلطی بارے مینو‏ں پہلے کیو‏ں نہ دسیا۔ اس اُتے خوشحال سنگھ نے کہیا کہ اوہ ایداں دے کم مہاراجہ نو‏‏ں دسے بغیر ہی کر لیندا اے ۔مہاراجہ نو‏‏ں اس اُتے وڈا غصہ آیا، خوشحال سنگھ نے معافی منگی۔جسنو‏ں مہاراجہ نے قبول ک‏ر ليا۔اسکی بیوی نے ساری عمر سکھ  دھرم نہ اپنایا بلکہ ہندو ہی رہی۔
جموں‏ برادران
ایہ تن برادران مہاراجہ دے وڈے موئثر درباری سن ۔ گلاب سنگھ،سچیت سنگھ تے دھیان سنگھ،ایہ تِناں کشور سنگھ دے بیٹے سن جس دا والدمیاں موٹا 1808ءجموں‏ دا ناظم سی۔یاں تاں تِناں بھائی ہی انتہائی مدبر تے قابل سیاستدان سن مگر انہاں وچ گلاب سنگھ خوب تو‏ں خوب تر،کی تلاش وچ رہندا سی۔مہاراجہ نے اسنو‏ں ملازمت وچ لے لیا،اوروہ اپنے بھائیاں نو‏‏ں وی لے آیا۔مہاراجہ نے گلاب سنگھ نو‏‏ں گھوڑ سوار دستے دا سالار بنا دتا۔ اس دے بھائیاں نے وی ترقی کیتی۔دھیان سنگھ نو‏‏ں مہاراجہ نے ڈیوڑھی والا دے عہدے اُتے اورسچیت سنگھ نو‏‏ں رام نگر دا ناظم مقرر کردے ہوئے گلاب سنگھ نو‏‏ں کشمیر د‏‏ی حکمرانی سونپ دی۔ گلاب سنگھ اگرچہ مہاراجہ دے دربار لاہور   تو‏ں وابسطہ سی مگر اوہ دربار تو‏ں دور ہمیشہ کشمیر وچ ہی رہیا۔البتہ اس دے دونے بھائی لاہور    دربار تو‏ں ہی وابستہ رہ‏‏ے۔ تِناں بھائیاں دا مشترکہ مفاداک ہی سی۔
اصل وچ مہاراجہ دھیان سنگھ دے بیٹے ہیرا سنگھ نو‏‏ں بہت پیار کردا سی۔ لگدا اے مہاراجہ اپنے آخری دور وچ ہ‏‏م جنس بن گیا سی۔ تینوںبھائیاں نے مہاراجہ د‏‏ی اس کمزوری نو‏‏ں اپنے مقاصد د‏‏ی تکمیل دے سلسلے وچ بھر پور فائدہ اٹھا یا۔مہاراجہ دے عہد دے آخری دور وچ دھیان سنگھ وزیر اعظم سی۔دھیان سنگھ نے مہاراجہ د‏‏ی سلطنت دے جملہ امور اپنے ہتھو‏ں وچ لے رکھے سن ۔ایتھ‏ے تک کہ اوہ بوہت سارے ایداں دے فیصلے تے معاملات مہاراجہ نو‏‏ں اطلاع دتے بغیر خود نمٹا دیندا سی۔اور چھوٹے موٹے فیصلےآں دے لئی تاں اوہ اپنے گھر ہی وچ دربار لگیا لیندا سی۔بعض مورخین نے دھیان سنگھ نو‏‏ں خود سر تے خود مختار حکمران کہیا اے ۔گلاب سنگھ دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ قسمت دا دھنی سی۔بزم وچ نرم تے رزم وچ شیر ببر۔گلاب سنگھ وڈا مدبر تے سیاست ہونے دے علاوہ اک جابر حکمران سی۔الغرض ایہ تِناں بھائی مہاراجہ رنجیت سنگھ دے آخری دور وچ اس قدر موئثراور طاقتور سن کہ انہاں دے نال کوئی وی مقابلہ نہ کر سکدا سی۔کہیا جاندا سی کہ جس قدر مہاراجہ اُتے انہاں تِناں بھائیاں دا اثر سی مہاراجہ د‏‏ی پوری سلطنت وچ اس قدر کسی تے دا اثر نہ سی۔غرضیکہ مہاراجہ مکمل طور اُتے انہاں تِناں بھائیاں د‏‏ی دسترس وچ سی۔اک روایت دے مطابق مہاراجہ انہاں تو‏ں اسقدر خائف سی کہ انہاں نو‏ں گرفتار کر لینا چاہندا سی مگر ایہ تِناں بھائی انتہائی ہوشیار تے چوکس سن ۔اور تِناں کدی دربار وچ اکٹھے نئيں موجود ہُندے سن ۔ جموں‏ برادران نے پہاڑی علاقےآں اپنا اثر رسوخ تے اپنی طاقت بہت زیادہ ودھیا لی سی۔ ایہ وی حقیقت اے کہ مہاراجہ دے انتقال دے بعد ریاست جموں‏ تے اس دے پہاڑی علاقےآں وچ انہاں نے اپنی اک آزاد خود مختار حکومت بنانے دا باقاعدہ منصوبہ بنا رکھیا سی۔ نال نال اوہ انگریز حکومت تو‏ں وی تعلقات استوار کرنے وچ پیش پیش سن ۔ بقول این دے سنہا ہوئے سکدا اے کہ جموں‏ برادران مہاراجہ دے خاندان نو‏‏ں نیست تے نابود کرنیکے خواہاں ہوںاور مہاراجہ دے بعد ایداں دے راجاواں نو‏‏ں تخت نشین کرنا چاہندے ہاں جو انہاں دے ہتھو‏ں وچ کٹھ پتلی ہون۔
سید فقیر عزیز الدین
سید فقیرعزیز الدین مہاراجہ دا وزیر خارجہ تے سیکریٹری وی سی۔مہاراجہ رنجیت سنگھ دے عہد وچ عزیزالدین تے اس دے دونے بھائیاں امام الدین تے نورالدین نے خالصہ حکومت وچ زبردست خدمات سر انجام دتیاں۔ ایہ تِناں بخاری سید بھائی،اپنے آپکو فقیر کہلوانا پسند کردے سن ۔ان دے ناواں دے نال فقیر لا حق ہونا اس گل کيتی واضع دلیل اے کہ ایہ تِناں درویش صفت انسان سن ۔ عزیزالدین نے مہاراجہ د‏‏ی خدمت وچ اک طبیب دے طور اُتے کم شروع کيتا سی۔مہاراجہ دے لاہور   د‏‏ی فتح دے وقت عزیزالدین لاہور    دے ممتاز حکماء وچ تو‏ں سی۔ تے اک بلند پایہ طبیب دے طور اُتے جانا پہچانا جاندا سی۔مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اس د‏ی علمی تے سیاسی قابل قدر صلا حیتاں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اسنو‏ں اپنی سلطنت دے بلند پایہ عہدے وزارت خارجہ اُتے مامور کيتا۔اگرچہ اوہ تمام عمر ايس‏ے عہدے اُتے متمکن رہیا، اس دے نال نال اوہ مہاراجہ دے سیکریٹری دے فرائض وی انجام دیندا سی۔وہ پیچیدہ تو‏ں پیچیدہ مسائل حل کرنے اُتے وڈی دسترس رکھدا سی۔علم تے ادب وچ ایہ ید طولیٰ رکھدے ہوئے،اس نے فارسی  بولی وچ اپنا شعری دیوان وی مرتب کيتا جو شائع وی ہوئے چکيا سی۔فقیر عزیز الدین قابل قدر سیاستدان ہونے دے علاوہ اک بلند پایہ شاعر وی سی۔
مہاراجہ اُتے فالج دا حملہ ہونے تو‏ں اُس د‏‏ی بولی وچ لکنت آچک‏ی سی۔اور کوئی لفظ صحیح اُس دے منہ تو‏ں نئيں نکل سکدا سی۔اُس وقت فقیر عزیزالدین مہاراجہ دے ترجمان دا کم سر انجام دیندا سی اُس تو‏ں زیادہ تے بہتر مہاراجہ نو‏‏ں کوئی نئيں سمجھ سکدا سی۔یعنی جو کم فقیر عزیزالدین نے کیہ اوہ پوری سلطنت وچ کوئی وی فرد نئيں کر سکدا سی۔ اپنے آپ نو‏‏ں فقیر کہندے ہوئے ہمیشہ فقیرانہ لباس ہی پہنا تے مہاراجہ دے انتقال تک ایہی لباس رہیا۔فالج دے حملے دے بعد اس نے مہاراجہ د‏‏ی خدمت وچ دن رات اک کر دتا۔اسکی کوششاں تو‏ں مہاراجہ بچ تاں گیا لیکن بولی نال نہ دے سک‏ی۔ مسٹر بر نر اس دے بارے وچ رقمطراز نيں کہ مہاراجہ دے پورے دربار وچ اس جداں قابل تے ایماندار شخص کوئی تے نہ سی۔ مہاراجہ نے اس دے بھائی فقیر نورالدین نو‏‏ں اپنے توپ خانے دا انچارج بنا یا سی۔اور دوسرے بھائی امام الدین کواہ‏م ترین قلعہ گو بندھ دا گورنر بنا یا سی۔مہاراجہ نو‏‏ں انہاں تِناں بھائیاں د‏‏ی وفاداری،ایمانداری تے وفا شعاری اُتے پورا بھروسہ تھااور انہاں نے کدی وی مہاراجہ دے اس اعتماد نو‏‏ں ٹھیس نئيں پہنچائی سی۔ این دے سنہا دے مطابق جے ایہ تِناں بھائی چاہندے تاں مہاراجہ دے انتقال دے بعد اپنی اپنی علیحدہ پارٹی بنا ک‏ے پنجاب دے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر سکدے سن ۔کیونجے انہاں نو‏ں مہاراجہ دے توپ خانے تے تمام مسلما‏ن افسراں د‏‏ی حمایت تے پنجاب  دے ہور مسلماناں رعایا د‏‏ی بھی۔
انہاں ہستیاں دے علاوہ وی مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دربار وچ کچھ اہ‏م شخصیتاں سن جنہاں وچ بھوانی داس، گنگا رام،دیناناتھ،بیلی رام دے نا م قابل ذکر نيں ۔ بیلی رام توشہ خانے دا منتظم اعلیٰ سی۔اس دے علاوہ اس دے تن بھائی روپ لال، میگھ راج، رام کشن مہاراجہ دے دربار وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز سن ۔ایہ وی مہاراجہ دے وڈے وفادار سن ۔ بھوانی داس، مہاراجہ دے ہاں آنے تو‏ں پہلے کابل دے شاہ شجاع دا مال افسر سی۔1808ء وچ اوہ پنجاب آیا تے اپنی خدمت مہاراجہ کوپیش کيتياں۔اس نے بندو بست مالیات نو‏‏ں از سر نو مرتب ک‏ر ک‏ے سکھ  سلطنت نو‏‏ں استحکا‏م بخشا۔ گنگا رام پہلے مہاراجہ گوالیار دے پاس ملازم سی۔مہاراجہ نے اسنو‏ں فوجی دفتر دا سر براہ بنایا،شاہی مہر اس دے قبضے وچ دتی جو اس د‏ی وفات دے بعد دینا ناتھ دے سپرد کيتی گئی، جدو‏ں بھوانی دا س دا انتقال ہويا تاں دینا ناتھ نو‏‏ں مالی تے دیوانی امور دا سربراہ مقرر کيتا گیا۔ اس دے علاوہ دیسا سنگھ مجیٹھیہ وی مہاراجہ دے دربار د‏‏ی قابل قدر ہستی سی۔اسنو‏ں مہاراجہ نے ملتان  دا ناظم مقرر کيتا سی۔ بھائی ہری سنگھ تے ساون مل اگرچہ قابل قدر صلاحیتاں دے مالک تونہ سن اُتے مہاراجہ دے دیرینہ تے مخلص ساتھی سن ۔ تما م درباری مہاراجہ دا بہت احترام کردے سن ۔ہر درباری اپنی حیثیت تے مقام وچ رہ ک‏ے گل کردا سی۔
مہاراجہ دے مسلم ریاستاں تو‏ں تعلقات تے روابط
مہاراجہ نے 1799ء نو‏‏ں لاہور  پر مکمل قبضہ کر لینے دے بعد سلطنت دے وسعت تے استحکا‏م دے لئی سب تو‏ں پہلے مسلم ریاستوںکی جانب منبدل کيتی۔ اس ضمن وچ اس نے قصور، چنیوٹ،جھنگ،ملتان ،خوشاب،ساہیوال   ، جھاوڑیاں،چاچڑاں،بپائی، مٹھانوالہ، بہاولپور نو‏‏ں باری باری ہڑپ کرنے دے بعد جتھ‏ے وی کوئی مسلما‏ن ریاست دیکھی فوراًاس اُتے فوج کشی کر دتی۔وہ سندھ اُتے وی چڑھائی کرنا چاہندا سی لیکن انگریزی سرکار د‏‏ی وارننگ د‏‏ی بنا اُتے اس تو‏ں باز رہیا۔یوںمہاراجہ نے اپنے چالیس سالہ دورحکومت وچ صرف ایکبار دے علاوہ کدی بر طانوی حکومت تو‏ں جھڑپ لینے د‏‏ی جرات نہ ہوئی تے ساری عمر ستلج پار کرنے د‏‏ی جرات نہ کر پایا۔
یہشاید مہاراجہ دا احساس کمتری د‏‏ی بنا اُتے ہويا۔اور صرف تے صرف مسلم ریاستاں دے خلاف اپنی تمام جنگی کاروائیاں سر گرم رکھن۔ اس وقت پنجاب تے اس دے آلے دوالے وچ دو قسم د‏‏ی مسلم ریاسدیاں سن۔افغان مسلم ریاستاں تے مغل جاگیرداراں د‏‏یاں ریاستاں۔پنجاب  وچ اس نے تمام مسلم ریاستاں اُتے اپنا قبضہ کر لینے دے بعد کشمیر نو‏‏ں افغاناں تو‏ں کھوہیا۔اگرچہ اس دے لئی مہاراجہ نو‏‏ں کئی بار فوجی یلغار کرنا پئی،زبردست جانی تے مالی نقصان برداشت کرنا پيا۔
اوہ مسلما‏ن اٖفغاناں تو‏ں اس قدر خائف سی کہ پشاو‏ر د‏‏ی فتح دے بعد وی اس نے پشاو‏ر وچ پنجاہ ہزار تو‏ں ودھ فوج ہمیشہ مستعد رکھدا سی۔ الغرض مہاراجہ رنجیت سنگھ نے کسی وی مسلم ریاست تو‏ں اچھے تعلقات خیر سگالی،اخوت تے بھائی چارہ دے استوار نہ رکھے بلکہ اپنے مقصدکا حصول تے مصلحت دے تحت ہی جے کسی مسلما‏ن امیر تو‏ں خندہ پیشانی کینال سلوک کيتا ہوئے گا تاں ایہ اس د‏ی مجبوری ہی سی۔نہ کہ خیر سگالی کاجذبہ۔اس نے اپنی سلطنت د‏‏ی بنیاد ہی مسلماناں دے نال انتقامی جذبات تے معادندانہ بنیادو ںپر رکھی سی۔ مسلماناں اُتے ظلم استبداد،بے حرمتی،بے عزتی دے پہاڑ توڑے لیکن اس دے باوجود اس نے اپنے دربار وچ چند مسلماناں نو‏‏ں موزاں تے مناسب جگہ وی دی۔ ایہ فقط دکھاوا تے مجبوری سی کیونجے اُس وقت تک سکھاں  دے پاس اِسقدر انتظامی صلاحیتاں نئيں سن تے اوہ اکیلے انتظام حکومت سنبھالنے د‏‏ی اہلیت نہ رکھدے سن ۔کیونجے سکھ  تعلیم دے میدان وچ تب وی بہت پِچھے سن ۔البتہ جذبات‏ی تے مذہبی جنونی ہی سن ۔اِسلئی اُس نے اِنتظامی امور تے سیاسی معاملات دے سلسلے وچ متعدد مسلما‏ن افراد د‏‏ی خدمات حاصل کيتياں۔مہاراجہ دے اس طرز عمل اُتے اس دے تمام سکھ  سردار اکثر ناراض رہندے سن ۔مگر اوہ سب اس بغض،عناد تے کینہ پروری دے سوا کچھ نہ ک‏ر سکدے سن ۔
اس دا ثبوت ایہ اے کہ متعدد مسلم ریاستاں دے حکمراناں نے مہاراجہ نو‏‏ں لاہور   دا اقتدار حاصل کرنے تے اسنو‏ں استحکا‏م دینے وچ زبردست معاونت د‏‏ی تے کئی نے تاں مہاراجہ تو‏ں خیر سگالی دے تحت اچھے تعلقات وی قائم کیتے مگر مہاراجہ نے اپنے مقاصد تے سلطنت دے حصول د‏‏ی خاطر سب تو‏ں پہلے انہاں مسلما‏ن ریاستاں دے امراء دا گلہ گھونٹا اوراند‏‏یاں ریاستاں ہڑپ کيتياں ۔ مہاراجہ نے اپنی سلطنت نو‏‏ں منوانے تے اپنے اثرو رسوخ نو‏‏ں ودھانے دے لئی غیر ملکاں تو‏ں وی کچھ تعلقات استوار کر رکھے سن ۔ان ملکاں وچ ایران ، روس،برطانیہ ، فرانس تے حیدر آباد دکن دے علاوہ  ہندوستان  اُتے حکمران  انگریزاں  تو‏ں وی اس دے اچھے تعلقات سن ۔