cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رابعہ بصری
زندگی
رات نوں رابعہ بصری دے والد نوں خواب وچّ حضور پاک صلی اﷲ علیہ و آلہ وسلم دی زیارت ہوئی اتے اوہناں نے رابعہ دے والد نوں دسیا کہ تہاڈی نوجنمی بیٹی، خدا دی خاص بندی بنیگی اتے مسلماناں نوں صحیح راہ پر لے کے آئیگی۔ توں امیر بصرہ دے پاس جا اتے اس نوں ساڈا پیغام دے کہ تسیں (امیر بصرہ) ہر روز رات نوں سو دفعہ اتے جمعرات نوں چار سو مرتبہ درود دا نذرانہ بھیجدے ہو لیکن پچھلی جمعرات نوں تسیں درود شریف نہ پڑھیا، لہٰذا اس دے کفارہ دے طور تے چار سو دینار بطور کفارہ ایہہ پیغام پہنچان والے نوں دے دین۔
رابعہ بصری دے والد اٹھے اتے امیر بصرہ دے پاس پہنچے اس حال وچّ کہ خوشی دے ہنجھو اوہناں دیاں اکھاں وچوں وگ رہے سن۔ جدوں امیر بصرہ نوں رابعہ بصری دے والد دے ذریعے حضور پاک صلی اﷲ علیہ و آلہ وسلم دا پیغام ملیا تاں ایہہ جان کہ انتہائی خوش ہویا کہ اوہ حضور پاک صلی اﷲ علیہ و آلہ وسلم دیاں نظراں وچّ ہے۔ اس دے شکرانے وجوں فوراً اک ہزار دینار غریباں وچّ ونڈوا دتے اتے چار سو دینار رابعہ بصری دے والد نوں ادا کر دتے اتے اسنوں درخاست کیتی کہ جدوں وی کدے کسے چیز دی ضرورت ہووے بناں جھجک تشریف لے آؤن۔
کجھ سمیں بعد رابعہ بصری دے والد انتقال کر گئے اتے بصرہ نوں سخت اکال(قحط9 نے اپنی لپیٹ وچّ لے لیا۔ اس اکال دوران رابعہ بصری اپنیاں بھیناں نالوں بچھڑ گئی۔ اک دفعہ رابعہ بصری اک قافلے وچّ جا رہی سی کہ قافلے نوں ڈاکواں نے لٹّ لیا اتے ڈاکواں دے سرغنہ نے رابعہ نوں اپنی حراست وچّ لے لیا اتے لٹّ دے مال دی طرحاں بازار غلام بناکے ویچ دتا۔ اس دا مالک استوں بہت سخت محنت کرواؤندا سی۔ پھر وی اوہ دن وچّ کم کردی اتے رات بھر عبادت کردی رہندی۔ دن وچّ زیادہتر روضے رکھدی۔ اتفاقاً اک وار رابعہ بصری دا مالک ادھی رات نوں جاگ گیا۔ کسے دی آواز سن کے دیکھن چلیا کہ رات دے اس پہر کون اس طرحاں آواز کر رہا ہے۔ اوہ ایہہ دیکھ کے حیران رہِ گیا کہ رابعہ بصری اﷲ دے حضور نہایت عاجزی نال کہہ رہی ہیں:
اپنی کنیز دے ایہہ شبد اتے عبادت دا ایہہ منظردیکھ کے رابعہ بصری دا مالک خوف خدا نال لرز گیا اتے اسنے ایہہ فیصلہ کیتا کہ بجائے اجیہی اﷲ والی کنیز توں سیوا کرائی جاوے بہتر ایہہ ہووےگا کہ اس دی سیوا کیتی جاوے۔ سویر ہندے ہی اس دی سیوا وچّ حاضر ہویا اتے اپنے فیصلہ اسنوں دسیا۔اس نے کہا کہ آج سے آپ میری طرف سے آزاد ہیں۔ اگر آپ اسی گھر میں قیام کریں تو میری خوش نصیبی ہوگی وگرنہ آپ اپنی مرضی کی مالک ہیں، تاہم اگرآپ یہاں سے کوچ کر جانے کا فیصلہ کرتی ہیں تو میری بس ایک درخواست ہے کہ میری طرف سے کی جانے والی تمام زیادتیوں کو اس ذات کے صدقے معاف کر دیں،جس کی آپ راتوں کو جاگ جاگ کر عبادت کرتی ہیں۔
گوشہ نشینی
گو رابعہ بصری کو شادی کے لئے کئی پیغامات آئے،جن میں سے ایک پیغام امیرِ بصرہ کا بھی تھا لیکن آپ نے تمام پیغامات کو رد کردیا، کیونکہ آپ کے پاس سوائے اپنے پروردگار کے اورکسی چیزکے لئے وقت تھا اور نہ طلب۔ رابعہ بصری کوکثرتِ رنج و الم اورحزن و ملال نے دنیا اور اس کی دلفریبیوں سے بیگانہ کردیا تھا۔ رابعہ بصری کے مسلک کی بنیاد”عشقِ الٰہی “ پر ہے۔
اشعار
اک ہور قصیده :
کچھ ہور شعر:
؎ فليتك تحلو والحيـاة مريرة
وليتك ترضى والانـــام غضاب
وليت الذي بيني وبينك عامر
وبيني وبين العـالمين خراب
اذا صح الود فيك فالكل هين
وكل الذي فــوق التراب تراب
وفات
رابعہ بصری نے تقریباً اٹھاسی (88) سال کی عمر پائی۔ آپ نے آخری سانس تک عشق الٰہی کی لذت و سرشاری کو اپنا شعار بنائے رکھا۔ یہاں تک کہ اپنی آخری سانس تک معبودِ حقیقی کی محبت کا دم بھرتی رہیں۔ آخری وقت آپ نے اپنے ولی اور صوفی ساتھیوں کو بتایا کہ ”میرا محبوب و معبود ہمیشہ سے میرے ساتھ ہے۔“
میاں میر
سائیں میاں میر محمد صاحب (اندازاً 1550 – 11 اگست 1635), میاں میر وجو پرسدھ صوفی سنت 'سن ۔ اوہ لہور، خاص  دھرمپرا'' پنجاب وچ رہندے سن ۔ اوہ خلیفا عمر دے سدھے وارث سن ۔ اوہ  صوفیاں دے قادری فرقے نال تعلق رکھدے سن ۔
دارا شکوہ دے مرشد
اوہ مغل بادشاہ شاہ جہان دے سبھ توں وڈے پتر، دارا شکوہ دے مرشد ہون ناطے بہت مشہور سن۔
سائیں میاں میر دا اصلی ناں میر محمد سی پر اوہناں دی پرسدھی سائیں میاں میر دے ناں نال ہوئی سی۔ قادری فرقے نال تعلق رکھݨ والے اوہ اک پہنچے ہوئے درویش سن۔ اک سریشٹ صوفی پیر ہون دے نال-نال اوہ اک اوچکوٹی دے انسانیت پرست وی سن۔ اوہ ربی طاقتاں نال وروسائے ہوئے انسانیت دے مدعی سن۔ اوہناں دی اس خوبی دے کارن ہی اوہناں دا راجے-رنکے، مسلمان اتے ہندو اکو جیہا پیار تے ستکار کردے سن۔ اوہناں دی نڈرتا نال کھری-کھری گلّ کہن دی پرورتی دا پرمان دندیاں ڈاکٹر: اقبال ‘اسرارئے-کھدیرئے’ وچّ لکھدے ہن کہ اک واری شہنشاہ شاہ جہان، میاں جی دے دربار وچّ حاضر ہویا اتے میاں میر جی نوں بینتی کیتی کہ اوہ خدا دے حضور وچّ گولکنڈا اتے بیجاپر دیاں مہماں دی فتح لئی دعا کرن۔ اینے نوں اک نردھن جیہا شردھالو میاں جی دے حضور وچّ حاضر ہویا اتے اک چاندی دا سکہ چرنیں رکھ کے عرض کیتی کہ حضرت اس سکے نوں قبول کر لین، کیونکہ اوہ سکہ اس دی حلال دی کمائی دا ہے۔ میاں میر نے اس غریب شردھالو نوں کیہا کہ اوہ اپنی حق-حلال دی کمائی اتھے بیٹھے شہنشاہ نوں بھیٹ کر دیوے، کیونکہ اس نوں اس سکے دی ودھیرے لوڑ ہے۔ شہنشاہ کول پورے دیش دا خزانہ ہے، پھر وی اوہ اﷲ دے بندیاں نوں قتل کرکے ہور خزانہ حاصل کرنا چاہندا ہے۔ شاہ جہان نے اپنی سوے-جیونی ‘شاہ جہان نامہ’ وچّ سائیں میاں میر نوں اک پرتشٹھ برہم-گیانی دسیا ہے۔ ایہہ گلّ بادشاہ نے اپنی آتمکتھا وچّ منی ہے کہ سائیں جی نے شاہ جہان نوں مشورہ دتا سی کہ جیکر اوہ اپنے راج وچّ امن، شانتی اتے سکون قایم رکھنا چاہندا ہے تاں اوہ لوک بھلائی دے کماں ولّ ودھیرے دھیان دیوے، لوکاں نال نیاں کرے اتے لوکاں دا بن کے رہے۔
سکھاں دل وچّ صوفی پیر سائیں میاں میر پرتی ڈونگھی عقیدت ہے۔ اس دے کئی کارن ہن : پہلا تاں ایہہ ہے کہ پنچم پاتشاہ سری گورو ارجن دیوَ جی مہاراج نے سری ہرمندر صاحب دا نیہہ-پتھر سنّ 1588 وچّ سائیں میاں میر پاسوں رکھوایا سی۔
دوجا کارن ایہہ ہے کہ جس سمیں لاہور وچّ شاہی حکماں انوسار ستگورو ارجن دیوَ جی مہاراج نوں اسیہہ تے گھور تسیہے دتے جا رہے سن، اس ویلے وی اکو-اک مسلمان صوفی پیر سائیں میاں میر جی نے اس امانوی اتے گھناؤنے دشٹ-کرم ورودھ ہاء دا نعرہ ماریا سی۔ تیجی وجہ ایہہ ہے کہ سائیں میاں میر ہراں نے کئی واری گورو ہرگوبند صاحب جی دی مدد وی کیتی سی۔ میاں میر دے سمجھاؤن ‘تے ہی بادشاہ جہانگیر نے سری گورو ہرگوبند صاحب جی نوں گوالیئر دے قلعے وچوں رہاء کیتا سی۔ اس سمیں قلعے وچّ ہور راجے وی جہانگیری حکومت نے قید کیتے ہوئے سن۔ اوہ سبھ راجے گورو جی دی شرن وچّ آ چکے سن۔ جد اوہناں نوں گورو ہرگوبند جی دی رہائی دی سوچنا ملی، تدوں اوہناں راجیاں وچّ نراشا پیدا ہو گئی سی، جس نوں دیکھ کے گورو جی نے راجیاں توں بناں قلعے وچوں اکلے باہر جان توں انکار کر دتا سی۔ جہانگیر نوں مجبور ہو کے اوہناں راجیاں دی رہائی دے فرمان وی جاری کرنے پئے سن۔ اس طرحاں گورو ہرگوبند صاحب 51 راجیاں سمیت اکتوبر 1621  نوں گوالیئر دے قلعے وچوں باہر پدھارے سن۔
چوتھا کارن ایہہ ہے کہ سائیں میاں میر ہوریں اک ربی پیر سن، جنہاں نے اس سمیں دوران پرچلت صوفی پیراں دی دھارنا نوں تج کے شرع دی تبلیغ دا کم چھڈّ دتا سی۔ اس نقطے دی ویاکھیا انج وی کیتی جا سکدی ہے کہ اتری بھارت اوپر جدوں مسلمان حکمراناں نے قبضہ جما لیا سی، ادوں صوفی درویش وی بھارت وچّ آؤنے شروع ہو گئے سن۔ مسلمان حکمران تلوار دے زور نال اتھوں دی ہندو وسوں نوں اسلام قبول کرن لئی مجبور کر رہے سن۔ اس ویلے صوفی پیر اکثر ویلے دے حکمراناں نال مل کے پرجا وچّ اوہناں دی پینٹھ جماؤن لئی ططپر رہندے سن۔ انج اوہ اتھوں دی وسوں نوں مسلمان بناؤن وچّ اہم بھومکا نبھاؤندے سن۔ صوفیاں دے اس قافلے وچّ بابا فرید گنج شکر وی شامل دسے جاندے ہن۔ پر بعد وچّ کجھ صوفی پیراں نے تبلیغ دا کم چھڈّ دتا سی اتے اپنے-اپنے نوں اس دیش دے مختلف مذہباں دے فلسفے نوں گھوکھن لئی وقف کر دتا سی۔ میاں میر، ابلّ فضل، ابلّ پھیزی آدی ایہو جہی دھارا دے صوفی سن (پنجابی دے صوفی شاعر لیکھکا ڈاکٹر: لاجونتی رام کرشن، پہلی پرکاشنا سنّ 1935) پرسدھ اتہاسکار لطیفَ نے اپنی پستک ہسٹری آف لاہور دے پنہ 256 اوپر پیر سائیں میاں میر بارے اک ہور اہم واقعہ انکت کیتی ہوئی ہے، جس وچّ دسیا گیا ہے کہ لاہور دے اک قاضی دی رشتے دار اک عورت گورو جی دی سکھیا اتے پروچناں توں پربھاوت ہو کے سکھ دھرم قبول کرنا چاہندی سی۔ اوہ عورت سائیں میاں میر پاس حاضر ہوئی اتے اپنے من دی گلّ اوہناں نوں دسی۔ ساری گلّ سن کے سائیں جی نے اس استری نوں گورو جی پاس گھلّ دتا سی تاں جو اس دی دلی اچھا پوری ہو سکے۔ سکھ دھارمک کہانیاں وچّ ایہہ شردھالو استری ماتا قولاں جی کرکے جانی جاندی ہے۔
مختصر جیون جانکاری
حضرت سائیں میاں میر صوفی درویش سن ۔ سائیں میاں میر جی دا پورا ناں شیخ محمد میر سی ۔ آپ میاں جیؤ، شاہ میر، خواجہ میر، بالا پیر اتے میر مئنل اسلام دے ناں نال وی جانے جاندے ہن ۔ آپ دی جنم تریخ متعلق ودوان اک مت نہیں ہن ۔ ڈاکٹر. محمد حبیب اپنی پستک 'سائیں میاں میر' وچ آپ دا جیون سماں 1531 توں 1634 ء   لکھدے ہن ۔ ڈاکٹر: گلزار کنڈا اپنی رچنا 'صوفی مت سلسلے اتے سادھک' وچ سائیں میاں میر دا جنم 1550ء   توں 1636ء   لکھدے ہن ۔ آپ دے پتا دا ناں قاضی دتا اتے دادا دا ناں قاضی قلندر فاروقی سی ۔ آپ دی ماں دا ناں فاطمہ سی، جو قاضی کادن دی سپتری سی، دے گھر سندھ دے علاقے سیستان وچ آپ دا جنم ہویا ۔ بچپن وچ ہی پتا دے پیار توں مرحوم ہو گئے سن ۔ آپ جی دے تنّ بھرا محمد بولاں، محمد عثمان، محمد طاہر تے دو بھیناں جمال خاتون تے زامی مادیا سن ۔ آپ دا سنبندھ خاندانی حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے دوجے جاں نشین  حضرت عمر  نال جا جڑدا ہے ۔ مڈھلی سکھیا آپ نے اتھوں ہی پراپت کیتی ۔ ستّ سال دی عمر وچ آپ نے قرآن مزید دی سکھیا پراپت کر لئی سی ۔ اگلیری ودیا پراپت کرن لئی آپ لاہور آ گئے ۔ اتھے آ کے آپ نے مولانا صاعد اللہ ، مولانا نیامت اللہ  اتے مولانا اسد اللہ ورگے قابل استاداں توں دنیاوی تے شرعی تعلیم حاصل  کیتی ۔ ودیا پراپت کرن توں اک سال تکّ سرہند وچ رہن توں بعد آپ لاہور واپس آ گئے ۔ حضرت سائیں میاں میر نے گرہست دھارن نہیں کیتا ۔ آپ زیادہ سماں خدا دی عبادت وچ لین رہندے سن ۔ گھٹّ کھانا، گھٹّ سونا تے گھٹّ بولنا آپ دی عادت سی ۔ بادشاہ جہانگیر، شاہ جہان تے شاہزادہ دارا شکوہ آپ دے مرید سن ۔ گورو ارجن دیوَ جی اتے سائیں میاں میر جی دا پہلی وار ملاپ سہاری ملّ دے بیٹے دی شادی وچ لاہور وکھے ہویا ۔ پھر اگے ملاقاتاں دا سلسلہ با-دستور جاری رہا ۔ جد 1581ء وچ گورو ارجن دیوَ جی گرگدی 'تے براجمان ہوئے تاں سائیں نے دستار بھیٹ کیتی سی ۔ اس موقعے بہت سارے گرمکھّ، گرسکھ تے مہانپرش آئے جنہاں 'چوں سائیں میاں میر جی وی لاہور توں اچیچے طور 'تے پہنچے سن ۔ گورو ارجن دیوَ جی نے سچکھنڈ سری ہرمندر صاحب جی دی نیہہ 1588 وچ سائیں میاں میر جی پاسوں رکھوائی سی ۔ گورو ارجن دیوَ جی دی شہیدی سمیں سائیں جی گورو جی نوں ملن گئے تے بڑے ہی دکھی ہردے نال بینتی کیتی ۔ جس دا 'بھائی سنتوکھ سنگھ جی' اس طرحاں ورنن کردے ہن کہ: اوسر پائِ پیر پن آئے ۔ کرامات کامل سمدائے نمو کہی ہنِ کھرے اگاری ۔ کیوں تم سہو کشٹ تنُ بھاری؟ ہتہِ دشٹ دو بلم نہ لاویں ۔ آگیا تنک آپ کی پاویں دلی لوَ پرِ نگر بسالے ۔ ابِ لیوے نج ہاتھ اٹھالے دہنِ بھراوو جیو کر واری ۔ دیؤں ناسکرِ، لگہِ نہ باری ۔ کیوں اتنے دکھ سہہُ غصائی ۔ دہُ سارت مکھ کہہُ نہ کائی ۔ بھاوَ کہ سائیں جی نے گورو جی نوں کیہا کہ مینوں اجازت دیوو کہ ربی کپا نال میں دلی تے لاہور دی اٹّ نال اٹّ کھڑکا دیواں ۔ جس شہر وچ اینے ظلم ہون اس دا نشٹ ہو جانا ہی ٹھیک ہے ۔ سائیں میاں میر دیاں گلاں سن کے گورو ارجن دیوَ جی نے فرمایا کہ سائیں جی دھیرج رکھو ۔ صوفی اتے سنت روحانیت دے اچے درجے 'تے ہندے ہن، پر اوہ خدائی معاملے وچ کوئی دخل نہیں دندے ۔ اوہ ہمیشہ ربی رضا وچ راضی رہندے ہن ۔ ساڈے نال جو ہو رہا ہے، اوہ ربّ دی مرضی ہے ۔ اس وچ کسے دا کوئی دوش نہیں ہے ۔
چھویں گورو ہرگوبند صاحب جی نال وی سائیں میاں میر دے سنبندھ مترتا والے ہی رہے ۔ جد جہانگیر نے گورو جی نوں گوالیئر دے قلعے وچ قید کر لیا سی تاں بادشاہ دے منوں غلط فہمیاں دور کر کے گورو جی دی رہائی سنبھوَ کروائی سی ۔ پھر جد لاہور دے قاضی رستم خاں دی بیٹی بیبی قولاں گورو گھر دی بانی پڑھ کے بہت پربھاوت ہوئی تاں سائیں جی نے بیبی قولاں نوں گورو جی کول امتسر بھیج دتا سی ۔ جتھے گورو جی نے بیبی قولاں جی دے ناں پور سروور وی بنوایا ۔ ڈاکٹر. محمد حبیب اپنی پستک 'سائیں میا میر' وچ لکھدے ہن کہ سائیں جی نے اپنا سارا جیون لاہور وچ ہی گزاریا ۔ جد بڈھاپے کارن آپ بہت کمزور ہو گئے تاں آپ نوں اک بھیانک بیماری نے گھیر لیا ۔ پنج دن بیمار رہن مگروں 11 اگست سنّ 1644 ء   نوں اس جہانوں آپ دی مقدس روح بارگاہِ الٰہی لئی کوچ کر گئی ۔
حوالے
گٹھ:صوفی سنت گٹھ:مغلیہ سلطنت دے صوفی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
ولادیمیر لینن
ولادی میر لینن (22 اپریل 1870 - 21 جنوری 1924 ) اک روسی کمیونسٹ انقلابی سی جیہڑا 1917 توں 1924 تک سوویت یونین دا آگو ریا۔
سنگوالا پفن
سنگوالا پفن اوک دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ولادیمیر لینن
ولادیمیرالیچ لینن (روسی زبان: Влади́мир Ильи́ч Ле́нин)، پیدائشی ناں ولادیمیر الیچ الیانوف (روسی زبان: Влади́мир Ильи́ч Улья́нов) تے فرضی ناں وی آئی لینن تے ااں لینن (پیدائش: 22 اپریل 1870ء - وفات: 21 جنوری 1924ء) سمبرسک وچ پیدا ہوئے جو دریائے وولگا دے کنارے آباد ا‏‏ے۔ لینن روسی انقلابی، اشتراکی سیاست دان، اکتوبر دے انقلاب دے رہ نما تے 1922ء روسی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے پہلے رہنما سن ۔ ٹائم میگزین نامی جریدے نے انہاں نو‏ں ویہويں صدی دے 100 بااثر افراد وچو‏ں اک قرار دتا۔ نظریہ مارکس وچ انہاں دے حصہ نو‏‏ں نظریہ لینن کہیا جاندا ا‏‏ے۔
سوویت جمہوریہ تے کمیونسٹ انٹرنیشنل دے بانی تے روح رواں، مارکس دے شاگرد، بالشویک پارٹی دے رہنما تے روس وچ اکتوبر انقلاب دے منتظم ولادیمیر لینن، 9 اپریل 1870ء نو‏‏ں سمبرسک دے قصبے (اب الیانوسک) وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد الیانکولاوچ اک سکول ماسٹر سن ۔ اس د‏ی والدہ ماریہ الیگزنڈرانوا برگ نامی اک ڈاکٹر د‏‏ی بیٹی سی۔ وڈا بھائی نیرودولٹز اک انقلابی دہشت گرد تنظیم وچ شامل ہويا تے الیگزنڈر دوئم د‏‏ی زندگی اُتے ناکا‏م حملےآں وچ حصہ لیا۔ اسنو‏ں 1891ء وچ پھانسی دے دتی گئی۔ ایہ لینن د‏‏ی زندگی وچ فیصلہ کن عنصر ثابت ہويا۔
سمبرنسک دے اک مڈھلی پدھر دے کھاندے پیندے ٹبر وچ لینن جمیا۔ 1887 وچ اوہدے وڈے پرآ نوں روسی سرکار نے جدوں پھانسی لایا تے اوہ انقلابی سیاست ول آیا۔ کازان یونیورسٹی وچ داخلے توں کج چر مگروں اوہنوں روسی زار دے حلاف کم کرن تے یونیورسٹی توں کڈھ دتا گیا۔ اگلے وریاں وچ اوہ مارکسی بنن دے نال قنون دی ڈگری وی لیندا اے۔ 1893 وچ اوہ سینٹ پیٹرزبرگ آیا تے اک مزدور سنگت دا آگو بن گیا۔ سرکار دے خلاف کم کرن تے اوہنوں سائیبیریا 3 ورے لئی دیس نکالا دیدتا گیا۔ اک سنگی انقلابی نادیزدا کرپسکایا نال ویاہ کرکے اوہ لیندے یورپ ول آجاندا اے جرمنی،سویٹزرلینڈ تے انگلینڈ ریندا اے۔ 1917 دے فروری انقلاب مگروں جدوں زار شاہی مکادتی گئی اوہ دیس واپس پرتدا اے.
روسی سوشل ڈیموکریٹک لیبر پارٹی دے بولشویک انگ دا آگو ہوندیاں ہویاں اوہنے اکتوبر انقلاب وچ وڈا کم کیتا تے کچی روسی سرکار دی تھاں اک سوشلسٹ سوویت سرکار دا مڈھ رکھیا۔ ایدے نال ای اوہنے ٹھیک کرن دے کم وچ پے گیا تے شاہی تے سرکاری تھانواں نوں عام لوکاں وچ ونڈن لگ گیا۔ جرمن چڑھائی توں بچن لئی اوہنے جرمن سرکار نال راضی نامہ کر لیا جس نال سوویت یونیو پہلی وڈی لڑائی توں باہر نکل آیا۔ 1921 وچ لینن نے اک نواں اکنامیک پربندھ دا مڈھ رکھیا تے تاں جے گھر دی لڑائی دے گھاٹے چوں باہر آیا جاۓ تے دیس وچ چھیتی نال کارخانے لاۓ جان۔ 1922 وچ سوویت یونین نال وکھ ہوۓ دیس جڑ گۓ۔ اوہدی بولشویک پارٹی کمیونسٹ پارٹی وچ پلٹ جاندی اے۔
1998ء چ ٹائم میگزین نے اسنوں 20 صدی دے 100 وڈی مانتا والے بندیاں چ شامل کیتا ۔ مارکسٹ تھیوری چ اسدیاں جدتاں نوں لین مت دا ناں دتا گئیا ۔
مڈھلا جیون
لینن روسی سلطنت دے شہر سمبرسک (جس دا ناں تبدیل کرکے الیانوسک کر دتا گیا) وچ الیا نکولائیوچ تے ماریا ایلکزینڈرونا الیانووا دے گھر پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد تعلیم دے شعبہ وچ اک کامیاب روسی اہلکار سن 1886ء وچ انہاں دے والد دماغی شریاناں دے پھٹنے تو‏ں انتقال کر گئے۔ مئی 1887ء وچ جدو‏ں لینن ستاراں سال دے سن تاں انہاں دے بھائی الیگزینڈر نو‏‏ں تسار الیگزینڈر سوم اُتے ہونے والے قاتلانہ حملہ دے منصوبہ وچ شامل ہونے دے شبہ وچ گرفتار ک‏ر ک‏ے دہشت گردی دے الزام وچ پھانسی دے دتی گئی تے انہاں د‏‏ی بہن اینا جو گرفتاری دے وقت اپنے بھائی دے نال سن نو‏‏ں ملک بدر ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏‏ں کوکشکینو بھیج دتا گیا جو کازان تو‏ں 25 میل دور ا‏‏ے۔ اس واقعہ نے لینن نو‏‏ں انتہا پسند بنا دتا، سویت حکومت کیت‏‏ی انہاں اُتے لکھی سوانح حیات وچ انہاں واقعات نو‏‏ں انہاں د‏‏ی انقلابی سوچ دا مرکز تحریر کيتا ا‏‏ے۔ framepx|thumb|کھبے|لینن دا بچپن (1887ء)اس سال یونیورسٹی کازان وچ انہاں دا داخلہ انہاں دے ذہن وچ مچے جذبات‏ی خلفشار نو‏‏ں نماہاں کردا ا‏‏ے۔ پیوٹر بیلوسو د‏‏ی مشہور تصویر وی ول فالو اے ڈفرنٹ پاتھ (جو سوویت کتاباں وچ لکھاں د‏‏ی تعداد وچ چھپی)، وچ لینن تے اس د‏ی ماں نو‏‏ں انہاں دے وڈے بھائی دے غم وچ نڈھال دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ فقرہ ‘ہم اک مختلف راستہ اختیار کرن گے’ لینن د‏‏ی انقلابی سوچ نو‏‏ں لاقانونیت تے انفرادیت د‏‏ی جگہ مارکس دے فلسفہ د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی نشان دہی کردی ا‏‏ے۔ مارکس فلسفہ د‏‏ی حمایت وچ احتجاجی مظاہرےآں وچ حصہ لینے اُتے اوہ گرفتار وی ہوئے، اپنے سیاسی نظریات کیوجہ تو‏ں انہاں نو‏ں یونیورسٹی کازان تو‏ں خارج کر دتا گیا مگر انہاں نہ انفرادی طور اُتے اپنا تعلیمی سلسلہ جاری رکھیا تے اس دوران وچ کارل مارکس د‏‏ی کتاب داس کیپیٹل تو‏ں روشناس ہوئے۔ انہاں نو‏ں بعد وچ جامع سینٹ پیٹرزبرگ وچ تعلیمی سلسلہ جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دے دتی گئی تے انہاں نے 1891ء وچ محاماہ (انجمنِ وکلا) وچ شمولیت اختیار کيتی۔
جنوری 1892ء وچ اول درجہ وچ قانون د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ انہاں نے لاطینی تے یونانی زبان اُتے عبور حاصل کيتا تے اس دے علاوہ انگریزی، جرمن تے فرانسیسی زباناں وی سیکھاں، مگر انگریزی تے فرانسیسی وچ انہاں د‏‏ی صلاحیناں محدود سن تے اس دے لئی انیسا آرمند تو‏ں فرانسیسی تے (1917ء وچ ) انگریزی مکالمہ ترجمہ کرانے وچ مدد لیندے سن ۔ ايس‏ے سال انہاں نے جینیوا وچ ”ایس ااں راوچ“ نو‏‏ں خط وچ لکھیا “ماں فرانسیسی وچ تقریر کرنے تو‏ں قاصر ہوں”۔
چھ افراد دے خاندان وچ تیسرے لینن نے 1887ء وچ سمبرسک جمنازیم تو‏ں گولڈ میڈل جیت کر اپنا کورس مکمل کيتا۔ اس نے قانون د‏‏ی تعلیم دے لئی کازان یونیورسٹی وچ داخلہ لیا لیکن طلبا دے اجتماعات وچ حصہ لینے د‏‏ی پاداش وچ اُسی سال یونیورسٹی تو‏ں کڈ دتا گیا تے مضافات‏ی علاقے وچ بھیج دتا گیا۔ 1889ء دے موسم خزاں وچ اسنو‏ں کازان واپس آنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ جتھ‏ے اس نے مارکس دا باقاعدہ مطالعہ شروع کيتا تے مقامی مارکسی سرکل دے ممبران نال ملاقات کيت‏ی۔ 1891ء وچ لینن نے سینٹ پیٹرزبرگ یونیورسٹی تو‏ں قانون دا امتحان پاس کيتا تے 1892ء وچ سماریا وچ اک بیرسٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں پریکٹس شروع د‏‏ی تے کئی مقدمات وچ وکیل صفائی دے طور اُتے پیش ہويا۔ لیکن اوہ مارکسزم دے مطالعے، روس تے بعد وچ پوری دنیا دے معاشی تے سیاسی ارتقا اُتے اس دے اطلاق وچ مصروف رہیا۔
یونیورسٹی وچ اوہ انقلابی بن گیا 4 دسمبر نوں سرکار دے خلاف جلوس کڈھن تے اوہنوں یونیورسٹی توں کڈ دتا گیا تے پولیس دی اکھ تھلے رکھیا گیا۔ اوہدی ماں دے کہن کوآن تے اوہنوں پڑھن دتا گیا تے اوہدی ماں تے پرآ اوہدے نال ریندے نیں۔ ہن اوہدے ساک چٹگرگووا جیہڑی کہ اک انقلابی سی اوہدے نال بندے نیں۔ ایہ اوہدی لکی ہوئی ٹولی نال رل کے سیاست کرن دے ول سوچدا اے۔ ایتھے ای اوہ کارل مارکس دیاں سوچاں اوہدی کتاب کیپیٹل راہیں پڑھدا اے۔ اوہدی ماں اوہدیاں سوچاں توں ڈردیاں ہویاں سمارا اوبلاست وج زمین ملیں لیندی اے جے لینن دیاں سوچاں سیاست وچوں نکل کے وائی بیجی پاسے جآن۔ اوتھے لینن زمینداراں تے غریباں دے پیڑے حال ویکھدا اے جیہڑا اوہدیں سوچاں نوں گوہڑا رنگ دیندا اے ایتھے لوک اوہنوں پسند نئیں کردے تے اوہدے کھیت چوں اوہدے ڈنگر تے سمان چوری ہوجاندا اے جس باجوں اوہدی ماں زمین ویچ دیندی اے۔
ستمبر 1889 وچ سامارہ آندا اے تے ایتھے کئی لوکاں نال ملدا اے جنہاں نوں روسی سرکار ولوں دیس نکالا دے کے ایتھے پیجیا گیا سی۔ اوہ اک سیاسی کمی الیکسی سکلیارنکو دی سیاسی ٹولی نال رلدا اے۔ سکلیارنکو تے اوہ مارکسزم نوں اپنی سوچ دی راہ چندے نیں تے لینن مارکس تے اینگلز دی لکھت کمیونسٹ مینیفیسٹو دا روسی وچ اپنی ٹولی دے پڑھن لئی بولی وٹاندا کردا اے۔ لینن اک سیاسی پارٹی پیپلز فریڈم پارٹی دے وی نیڑے ہوندا جاندا اے۔ مئی 1890 وچ اپنی ماں دی ہتھ ونڈائی نال سینٹ پیٹرزبرگ یونیورسٹی وچ امتحان دیندا اے تے چنگے نمبراں نال پاس کردا اے۔ ایس خوشی دے ویلے تے اوہدی پین دی ٹائیفائڈ ہتھوں موت اک وڈا دکھ سی۔ لینن سامارہ وچ کئی ورے لنگاندا اے۔ 1892 وچ اودی نوکری اک عدالت وچ لگدی اے۔ ایدے نال ای پینڈواں دے جیون بارے وی سؤآں لاندا دیندا اے تے ایس بارے لکھدا وی اے۔
1894ء وچ اوہ سینٹ پیٹرزبرگ چلا گیا تے اپنا پروپیگنڈے دا کم شروع کيتا۔ ايس‏ے دور وچ ہی لینن نے پاپولر پارٹی دے خلاف اپنی مناظراندی تحریراں لکھياں جو مسوداں د‏‏ی شکل وچ گردش کردیاں رہیاں۔ اس دے بعد لینن نے پریس وچ مارکسزم دے ناں اُتے جعل سازی کرنے والےآں دے خلاف اک نظریا‏تی جدوجہد دا آغاز کيتا۔ اپریل 1895 ء وچ اوہ بیرون ملک پلیخانوف، زا سولچ، ایکسل روڈ تے ’’مزدوراں د‏‏ی نجات ‘‘ نامی مارکسی گروپ نال ملن دے لئی چلا گیا۔ سینٹ پیٹرزبرگ آک‏ے اس نے غیر قانونی ’’محنت کش طبقے د‏‏ی آزادی د‏‏ی یونین‘‘کو منظم کيتا جو محنت کشاں وچ پروپیگنڈا کر تی تیزی تو‏ں اک اہ‏م تنظیم بن گئی۔ دسمبر 1895 ء وچ لینن تے اس دے قریبی ساتھی گرفتار ہوئے گئے۔ اس نے سال 1896ء جیل وچ گزاریا تے فروری 1897 ء نو‏‏ں مشرقی سائبیریا دے صوبے ینسی جلاوطن کر دتا گیا۔ 1898ء وچ اس نے سینٹ پیٹرزبرگ یونین د‏‏ی اک کامریڈ کروپسکایا نال شادی کر لئی جو اس د‏ی زندگی دے اگلے چھبیس سالاں د‏‏ی رفیق حیات بن گئی۔ جلاوطنی دے دوران اس نے اپنی سب تو‏ں اہ‏م معاشی تحریر ’’روس وچ سرمایہ داری دا ارتقاء‘‘، جو ضخیم اعداد تے شمار اُتے مشتمل اے، مکمل کيتی۔ 1900ء وچ لینن سوئٹزرلینڈ چلا گیا تاکہ مزدوراں د‏‏ی نجات دے گروپ دے نال مل ک‏ے روس دے لئی اک انقلابی پرچہ کڈ سک‏‏ے۔ سال دے آخر وچ اسکرا (چنگاری) دا پہلا شمارہ میونخ وچ منظر عام اُتے آیا جس دا نعرہ سی ’’ چنگاری تو‏ں شعلے تک‘‘۔ اس دا مقصد ایہ سی کہ انقلاب دے مسائل د‏‏ی اک مارکسی تشریح کر تے ہوئے جد وجہد دے سیاسی نعراں دے نال سوشل ڈیموکریٹاں (مارکسسٹ) د‏‏ی اک مرکزی زیر زمین انقلابی پارٹی تشکیل دتی جائے جو پرولتاریہ د‏‏ی قیادت کر تے ہوئے زارازم دے خلاف جد وجہد دا آغاز کرے۔ پرولتاریہ د‏‏ی جد وجہد د‏‏ی منظم پارٹی قیادت دا خیال اپنی ہر شکل وچ (جو لینن ازم دے مرکزی نظریات وچو‏ں اک اے ) ملک د‏‏ی جمہوری تحریک وچ محنت کش طبقے دے غلبے دے خیال دے نال جڑی ہوئی ا‏‏ے۔ اس خیال دا براہ راست اظہار پرولتاریہ د‏‏ی آمریت دے پروگرام وچ ہويا جدو‏ں انقلابی تحریک د‏‏ی بڑھوتری نے اکتوبر انقلاب دے لئی حالات تیار کيتے۔
انقلابی سرگرمیاں، سفر تے جلاوطنی
لینن روسی اشتراکی جمہوری مزدور جماعت (RSDLP, روسی بولی وچ РСДРП) دے سرگرم کارکن سن تے 1903ء وچ بولشیوک فرقہ نو‏‏ں لے ک‏ے مینشیوک تو‏ں وکھ ہوئے گئے۔ جماعت وچ شمولیت دے لئی ہمدرداں د‏‏ی جگہ محض انقلاب پسنداں دا انتخاب لازمی قرار دینے د‏‏ی رائے شماری وچ مینشیوک د‏‏ی ہار اُتے انہاں دے ناں بولشیوک یعنی اکثریت تے مینشیوک یعنی اقلیت پئے۔ اس تقسیم نو‏‏ں لینن دے کتابچہ کیا کرنا چاہیدا(1901–1902) What is to be done نے متحرک کيتا، جس وچ انقلاب د‏‏ی حکمت عملی اُتے غور کيتا گیا سی۔ کہیا جاندا اے کہ پہلے از انقلاب ایہ اہ‏م ترین کتابچہ سی، لینن نے اس سلسلہ وچ کہیا دے ہر پنج وچو‏ں تن کارکناں نے یا تاں ایہ خود پڑہا اے یا کسی تو‏ں سنیا ا‏‏ے۔
اشتراکی انقلاب اُتے ہونے والے فلسفانہ مباحثاں دے جواب وچ 1909 وچ مادہ پرستی تے اتائ تنقید لکھیا جو مارکسی-لیننی فلسفہ د‏‏ی بنیاد بنیا۔ لینن نے اپنا یورپی سفر جاری رکھیا تے کئی اشتراکی اجتماع تے ہور سرگرمیاں وچ مصروف رہ‏ے، جس وچ 1912 د‏‏ی پراگ جماعتی اجلاس شامل ني‏‏‏‏ں۔ انیسا آرمند نے روس تو‏ں پیرس منتقل ہونے دے بعد لینن سمیت کئی تے بولشیوکاں نال ملاقات کيت‏ی، کہیا جاندا اے دے لینن تے انہاں دے بیچ محبت دے جذبات سن مگر اس دے بارے وچ وثوق تو‏ں کچھ نئيں کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ thumb|کھبے| 2006 لینن دا زیورخ سوئٹزرلینڈ وچ لیا کرائے دا کھر
1914ء وچ پہلی جنگِ عظیم دے ابتدا وچ یورپ د‏‏ی تمام وڈی جمہوری اشتراکی جماعتاں (جو خود نو‏‏ں مارکسی نظریہ دا حامل کہدیاں سن تے انہاں وچ کارل کٹسکی جداں ماہر اشتراکیات شامل سن ) دا جنگی مہم جوئ وچ اپنے ملک د‏‏ی حمایت تو‏ں لینن نو‏‏ں ایہ جان ک‏ے شدید دھچکيا لگیا تے انہاں نے ایہ مننے تو‏ں انکار کر دتا دے جرمن جمہوری اشتراکی جماعت نے جنگ دے حق وچ رائے دی۔ اس واقعہ تو‏ں بین الاقوامی دوم جو ایسی کئی جماعتاں تو‏ں مل ک‏ے بنی سی پاش پاش ہوئے گئی۔ لینن (جنگ انہاں دے مطابق اُچے طبقہ د‏‏ی لڑائ وچ مزدوراں تے کساناں دا استعمال اے ) یے جو نقطۂ نظر اختیار کيتا اس دے حساب تو‏ں ایہ ”سامراجی جنگیں“ طبقات‏ی خانہ جنگی د‏‏ی صورت اختیار کر لین گی۔ جنگ چھڈنے دے بعد لینن نو‏‏ں آسٹریائ حکومت نے پورونن نامی شہر وچ روکے رکھیا۔ پنج ستمبر 1914ء وچ لینن غیر جانبدار سوئٹزرلینڈ آ گئے، پہلے برن وچ رہے فیر زیورخ آ گئے۔ 1915ء وچ سوئٹزرلینڈ وچ جنگ دے خلاف ہونے والے زمروالڈ اجلاس وچ شریک ہوئے۔ لینن اس اجلاس وچ زمروالڈ دے کھبے اقليتی حصّہ د‏‏ی نمائندگی کی، مگر اجلاس وچ شامل اکثریت‏ی امن پسنداں نو‏‏ں اس سامراجی جنگ نو‏‏ں طبقات‏ی جنگ وچ بدلنے دے نظریہ نو‏‏ں منوانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اگلے سال سوئٹزرلینڈ ہی دے شہر کینتھل وچ (24-30 اپریل 1916ء) خلافِ جنگ اجلاس وچ زمروالڈ دے کھبے بازو نے ایسی ہی قرارداد پیش کيت‏‏ی مگر آخر وچ مفاہمتی منشور اُتے سمجھوندا ہويا۔
1916ء وچ زیورخ وچ لینن نے اہ‏م نظریا‏تی نسخہ سامراجیت، سرمایہ داری د‏‏ی انتہا لکھیا۔ اس نسخہ وچ دتی گئی دلائل دے مطابق بینکاں دا انظمام تے صنعتاں وچ اتحاد تِجّار، مالیا‏تی سرمایہ کاری دے ودھنے د‏‏ی بنیادی وجوہات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے مطابق سرمایہ داری د‏‏ی آخری مرحلہ وچ زیادہ منافع د‏‏ی تلاش وچ سرمایہ برآمد ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجہ وچ دنیا بین الاقوامی اجارہ داراں تے یورپی ملکاں (کی کاروباری مقاصد دے تحت دنیا دے بیشتر حصےآں وچ قائم شدہ بستیاں) دے درمیان وچ بٹ کر رہ گئی ا‏‏ے۔
بالشویک تے منشویک
آر ایس ڈی ایل پی (RSDLP) د‏‏ی دوسری کانگریس (لند ن، برسلز جولائ‏ی۔ اگست 1903ء) نے لینن تے پلیخانوف دے ترتیب دتے گئے پروگرام نو‏‏ں منظور ک‏ر ليا لیکن پارٹی دے بالشویک تے منشویک دھڑاں وچ تاریخی تقسیم اُتے اختتام پذیر ہوئی۔ بعد وچ لینن نے بالشویک دھڑے دے رہنما دے طور اُتے اپنا راستہ وکھ ک‏ر ليا جو بعد وچ بالشویک پارٹی بن گئی۔ اختلافات د‏‏ی وجہ طریقہ کار تے آخر وچ پارٹی پروگرام سی۔ منشویکاں نے روسی پرولتاریہ د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں لبرل بورژوازی دے تابع کر نے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لینن کساناں نو‏‏ں پرولتاریہ دا سب تو‏ں قریبی اتحادی قرار دیندا سی۔ منشویکاں دے نال واقعاندی سمجھوت‏ے تے قریبی تعلقات دے باوجود انہاں دو سوچاں، انقلابی تے موقع پرستی، پرولتاریہ تے بورژوا دے درمیان خلیج ودھدتی گئی۔ منشویکاں دے خلاف جد وجہد دے نتیجے وچ اوہ پالیسی بنی جو دوسری انٹرنیشنل تو‏ں وکھ ہونے (1914ء)، اکتوبر انقلاب تے ناں د‏‏ی تبدیلی یعنی سوشل ڈیموکریٹ تو‏ں کمیونسٹ اُتے منتج ہوئی۔
1۔ عوام دا عارضی طور پرحقیقی سیاسی آزادی حاصل کرنا۔
2۔ مزدوراں، سپاہیاں تے کساناں دے نمائندےآں د‏‏ی سوویتاں د‏‏ی شکل وچ نويں ممکنہ انقلابی طاقت د‏‏ی تخلیق۔
3۔ عوام دا اپنے اُتے طاقت استعمال کر نے والےآں دے خلاف طاقت دا استعمال۔
1905، تفلیس وچ ریلوے دے محنت کشاں د‏‏ی ہڑتال
1905ء دے واقعات تو‏ں حاصل کردہ ایہ نتائج 1917ء وچ لینن د‏‏ی حکمت عملی دے رہنما اصول بن گئے۔ جو سوویت ریاست د‏‏ی شکل وچ پرولتاریہ د‏‏ی آمریت اُتے منتج ہوئی۔
دسمبر دے آخر وچ ماسکو وچ ہونے والی بغاوت، جسنو‏ں فوج د‏‏ی حمایت حاصل نئيں سی تے نہ ہی بیک وقت دوسرے شہراں تے آلے دوالے دے ضلعے وچ بغاوتاں ہوئیاں، نو‏‏ں فوراً کچل دتا گیا۔ لبرل بورژوازی سامنے آگئی۔ پہلے ڈوما (Duma) دا دور شروع ہويا۔ اس زمانے وچ ہی لینن نے تازہ حملےآں دے لئی پارلیمانی طریقہ کار دے انقلابی استعمال دے اصول وضع کيتے۔ دسمبر 1907ء وچ لینن روس تو‏ں چلا گیا تے 1917ء وچ ہی واپس آسکا۔ ہن (1907ء) فاتح رد انقلاب، پھانسیاں، جلاوطنیاں تے ہجرت دا دور شروع ہويا۔ لینن نے منشویکاں دے خلاف جد وجہد د‏‏ی قیادت د‏‏ی جو زیر زمین پارٹی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی وکالت کر تے سن ( جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں Liquidator یا تحلیل پرست کہندے نيں) تے انہاں دے طریقہ کار د‏‏ی تبدیلی دے خلاف جو موجودہ نظام دے اندر رہندے ہوئے کم کرنا چاہندے سن، نال ہی نال مصالحت پسنداں دے خلاف جو بالشویزم تے منشویزم دے بیچ دا راستہ اختیار کرنے د‏‏ی کوشش کردے سن، سوشلسٹ انقلابیاں دے خلاف جو عوامی سکوت نو‏‏ں انفرادی دہشت گردی دے ذریعے ختم کرنا چاہندے سن تے آخر وچ انہاں بالشویکاں دے خلاف جو (نام نہاد منسوخ کرنے والے) فوری انقلابی اقدام دے ناں اُتے ڈوما دے سوشل ڈیموکریٹ ارکان نو‏‏ں مستعفی کرنا چاہندے سن ۔
معاً، لینن نے مارکسزم د‏‏ی نظریا‏تی بنیاداں ( جواس دتی تمام تر پالیسیاں د‏‏ی بنیاد سی ) وچ ترمیم کرنے د‏‏ی کوشش دے خلاف اک وسیع مہم دا آغاز کيتا۔ 1908ء وچ اس نے اک اہ‏م مقالہ لکھیا جو ماخ، اونیرس تے انہاں دے روسی پیروکاراں دے خلاف سی جو تجربی تنقید (Empirio Criticism)کو مارکسز م دے نال یکجا کرنا چا ہندے سن ۔ لینن نے ثابت کيتا کہ مارکس تے اینگلز دے وضع کيتے ہوئے جدلیاندی مادیت دے طریقہ کار د‏‏ی تصدیق عمومی طور اُتے سائنسی سوچ د‏‏ی ترویج تے خصوصی طور اُتے فطری سائنس کردی ا‏‏ے۔ پس لینن د‏‏ی مسلسل انقلابی جد وجہد اس د‏ی نظریا‏تی جد وجہد دے نال نال چلدی رہندی سی۔
روس وچ 1912-14ء دے سال مزدور تحریک د‏‏ی تازہ دم سرگرمیاں تو‏ں عبارت سن ۔ رد انقلابی حکومت وچ دراڑاں پڑنا شروع ہوئے گئياں۔ 1912ء دے شروع وچ لینن نے پراگ وچ روسی بالشویک تنظیماں د‏‏ی اک خفیہ کانفرنس بلائی۔ تحلیل پرستاں نو‏‏ں پارٹی تو‏ں کڈ دتا گیا۔ منشویکاں دے نال پھوٹ حتمی ہوگئی۔ اک نويں مرکزی کمیٹی دا انتخاب ہويا۔ لینن بیرون ملک تو‏ں سینٹ پیٹرزبرگ تو‏ں اک قانونی پرچے ’پراودا‘ د‏‏ی اشاعت نو‏‏ں منظم کر تو‏ں سی جو سنسرشپ تے پولیس دے نال اپنے جھگڑےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں محنت کش طبقے دے ہر اول دستےآں وچ بہت مقبول سی۔ جولائ‏ی 1912ء وچ لینن اپنے قریبی ساتھیاں دے ہمراہ پیرس تو‏ں ’کراکو‘ آگیا تاکہ حالات دا نیڑے تو‏ں جائزہ لے سک‏‏ے۔ روس وچ انقلابی تحریک اگے ودھ رہی سی تے نتیجتاً بالشویکاں نو‏‏ں تقویت حاصل ہوئے رہی سی۔ لینن تقریباً ہر دن مختلف فرضی ناواں تو‏ں بالشویک قانونی پرچےآں نو‏‏ں مضامین گھلدا تھاجنہاں تو‏ں زیر زمین غیر قانونی پرچےآں دے لئی ناگزیر نتائج اخذ کردا سی۔ اس دوران، اس تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی کروپسکایا تمام تر انتظامی سرگرمیاں دا مرکز سی۔ اوہ روس تو‏ں آنے والے ساتھیاں دا استقبال کردی، روس جانے والےآں نو‏‏ں ہدایات جاری کردی، زیر زمین رابطے استوار کردی، خطوط لکھ ک‏ے کوڈ تے ڈی کوڈ کردی۔ لینن گالیسیا دے چھوٹے قصبے یورونین وچ سی کہ جنگ دا آغاز ہويا۔ آسٹریا د‏‏ی پولیس نے اسنو‏ں روسی مخبر سمجھ کر گرفتار ک‏ر ليا۔ اک پندرھواڑے دے بعد اسنو‏ں سوئٹزرلینڈ جلاوطن کر دتا گیا۔
انقلابی کمی
1893 دی پت چڑ وچ لینن سینٹ پیٹرزبرگ آجاندا اے جیہڑا اوس ویلے روسی سلطنت دا راجگڑھ سی تے تیزی نال کارخانیاں دا شہر بندا جاریا سی۔ ایتھے اوہ اک وکیل ولکنشٹائن دے نال کم کرن لگ پیندا اے۔ اوہ ریڈچنکو دی لکی چھپی سیاسی ٹولی دا سنگی بن جاندا اے جیدے وچ سارے مارکسی ہوندے نیں پر اوہ اپنے آپ نوں کیندے سوشل ڈیموکریٹ نیں۔ اوہدے اتلی پدھر پڑھیار ہون باجون ٹولی وچ مانتا ملدی اے تے اوہنوں گرو منیا جاندا اے۔ اوہ اپنی سوچ نال رلدے لوکاں نوں ملن لئی سویٹزرلینڈ، جرمنی تے فرانس تک جاندا اے۔ ایسے ویلے ای اوہدی ملنی نادیزدا کرپسکایا نال ہوندی اے جیہڑی کہ اک مارکسی سی تے سکول استانی سی اوہ لینن نوں مارکسی سوچ والے ہور لوکاں نال ملاندی اے۔ اوہدیاں تکھیاں گلاں تے انقلاب ول اگے وددے پیراں نوں پلس سنگ لیندی اے تے اوہنوں پھڑ کے جیل وچ پادیندی اے۔ اوہنوں شوشنسکوئی، سائیبیریا وج دیس نکالا دتا جاندا اے۔ مئی 1898 وچ اوہنوں نادیہ وی آملدی اے۔ اوہنوں اگست 1896 وچ اک ہڑتال کران تے دیس نکالا ملدا اے۔ اوہنوں پہلے اوفا پیجیا جاندا اے پر اوہدے سرکار نوں کہن تے جے اوہ لینن دی منگ اے اوہنوں لینن کول ٹور دتا جاندا اے تے دونویں 10 جولائی 1898 نوں ویاہ کرلیندے نیں۔ نادیہ دی ماں وی اوہناں نال ریندی اے تے دونویں رل کے The History of Trade Unionism نوں روسی بولی وچ پلٹدے نیں۔ اوہ جرمنی وچ ہون والی سیاست تے وی اکھ رکھ دے نیں۔ جرمن انقلابی ییڈورد برنسٹائن چوناں تے امن دی راہ تے چلنا چاہندا سی پر ایہ گل پرانی مارکسی سوچ توں الٹی سی جیہڑی ملوزوری انقلاب لیانا چاہندی سی تے لینن وی ایسے سوچ تے چل ریا سی۔ 1899 وچ اوہنے The Development of Capitalism in Russia لکھی۔
جدوں اوہدا 3 سال دا دیس نکالا مکیا تے روسی سرکار نے اوہنوں سینٹ پیٹرزبرگ جان توں روکدتا۔ جولائی 1900 وچ اوہ لیندے یورپ اپڑدا اے۔ جرمنی توں اوہ روس وچ مارکسی سوچاں نوں اگے ودھان تے انقلاب لیان لئی اسکرا دے ناں نال اخبار چلاندا اے۔ اوہدے اخبار وچ کئی مشہور یورپی لکھاریاں نے لکھیا تے ایہ اخبار لک لکا کے روس اپڑدا۔
دسمبر 1901 وچ اوہنے اپنا ناں لینن رکھیا۔ میونخ وچ ای اوہدی ٹبری اپنی سزا کٹ کے اوہدے نال آملدی اے۔ دونویں رل کے اسکرا بناندے نیں۔ نادیہ اوہدی سیکٹری تے سیاست تے کم وچ سنگی سی۔ 1903 وچ لینن برسلز وچ روسی سیاسی کمیاں دی کانفرنس وچ جاندا اے۔ ایتھے اوہدی پارٹی دے ٹوٹے ہوندے نیں۔ اوہدی سنگی بولشویک تے مارٹوف دے سنگی مینشوک ٹولیاں وج ونڈے جاندے نیں۔ 1905 دے انقلاب وچ اوہ روس جاندا اے تے 1907 توں فیر دیس نکالے وچ آجاندا اے۔ 1917 دے انقلاب تک اوہ لیندے یورپ وچ ای ریا تے غریبی باجوں ایہ اوہدے لئی اوکھا ویلہ سی۔ مارکسی سوچاں جیہڑیاں کارخانے دے کمیاں لئی سوچیاں گیاں سن اوہناں نوں لینن نے رو س دے وائی بیجی والے کمیاں تے ورتن لئی پلٹیا تے ایہدا ناں لیننزم پیا۔
لینن پہلی وڈی لڑائی دے خلاف سی کیوں جے مزدور تے زمیندار وشکارلی پدھر دیاں لوکاں دی لڑائی لڑ رۓ سن۔ رومانیہ دے شاعر ولیوی مارکو نوں 1917 وچ اوہنے اک چٹھی وچ لکھیا،"غلاماں دا اک مالک جرمنی غلاماں دے اک ہور مالک برطانیہ نال غلاماں دی پدھری ونڈ تے لڑ ریا اے"۔ لڑائی دے مڈھ ویلے اوہ آسٹریا ہنگری وچ سی پر 5 ستمبر 1914 نوں نیوٹرل سویٹزرلینڈ آگیا۔ 1915 وچ اوہنے لڑائی دے خلاف ہون والی زمروالڈ کانفرنس وچ ملنی کیتی تے ایہ صلآ دتی جے ایس لڑائی نوں غریباں تے مڈھلی پدھر وشکار دی لڑائی وج پلٹیا جانا چاہیدا اے پر اوہدی گل تھوڑے لوکاں ای منی۔ اگلی لنی جیہڑی اپریل 1916 وچ ہوی اوتھے وی اوہنے ایہوگل آکھی پر انت تے ایہنوں فیر ناں منایا گیا تے وشکارلا راہ ٹونڈیا گیا۔ 1916 وچ چھپن والی اپنی اک کتاب وج لینن نے ایہ گل آکھی جے شاہی راج پیسے دی راج دی اتلی پدھر اے تے سلطنت برطانیہ تے جرمن سلطنت ایس اتلی پدھہر دے وڈھے نشان نیں تے اپنے فیدیاں لئی لڑ رے نیں۔ اوہدی سوچ وچ روس فرانس تے برطانیہ دے ہتھ وچ اک کھڈونے ونگوں کھیڈ ریا اے۔
روس واپسی
thumb|سجے| اپریل 1917 مہں پیٹروگارڈ، فن لینڈ پہنچنے والا لینن د‏‏ی ٹرین دا قاطرہ 1917ء وچ روس دے انقلابِ فروری تے تسار نکولس دوم حکومت تو‏ں دستبردار ہونے دے بعد لینن نے اندازہ لگیا لیا دے ہن انہاں دا جلاد از جلد روس پہنچنا ضروری اے، مگر جنگ عظیم دے دوران وچ غیر جانبدار سوئٹزرلینڈ وچ رہنے کیوجہ تو‏ں اوہ حالات حاضرہ تو‏ں کٹ کر رہ گئے سن ۔ اس دے باوجود سوئس اشتراکی فرٹز پلاٹن جرمن حکومت نو‏‏ں لینن نو‏‏ں جرمنی دے راستے بند ٹرین وچ لینن تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں سفر کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ جرمن حکومت دا اصل مقصد روس وچ سیاسی تناؤ پیدا کرنا سی تاکہ مشرقی سرحداں اُتے جنگ بندی ہوئے جائے تے اوہ مغربی اتّحادیاں نو‏‏ں شکست دے سک‏‏ے۔ گرمنی تو‏ں نکلنے دے بعد لینن کشتی دے ذریعہ سوئڈن پہنچے تے باقی اسکینڈینیویا وچ انہاں دے سفر دا بندوبست سوئیڈش اشتراکی اوٹو گرملند تے تور نرمن نے کيتا۔
کلغی والا پفن
کلغی والا پفن اوک دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ولادیمیر لینن
روس واپسی
اس دوران وچ الیکزنڈر کیریننکی، گریگوری الیکسنسکی تے دوسرے مخالفین نے بولشیوک تے خاص طور اُتے لینن اُتے جرمن ایجنٹ ہونے دا الزام لگایا جس دے جواب وچ لیون ٹراٹسکی اک نويں بولشیوک راہنماء نے 17 جولائ‏ی نو‏‏ں اک دفائ تقریر وچ جو کہیا اس دا ترجمہ ملاحظہ فرماواں،
”اک ناقابل برداشت فضاء قائم کردتی گئی اے، جس وچ میرا تے آپ سب دا دم گھٹ رہیا ا‏‏ے۔ لینن تے زنوویو پرغلیظ الزامات لگائے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ لینن نے تیس سال انقلابی جنگ وچ گزارے نيں، ميں نے ویہہ سال انسانی ظلم و زیادتی کیخلاف لڑے ني‏‏‏‏ں۔ تے اسيں کچھ نیاں بس جرمن فوجی مہم جوئی د‏‏ی مزمت کردے ني‏‏‏‏ں۔۔۔۔ مینو‏ں جرمن عدالت نے جرمن فوجی مہم جوئ د‏‏ی مخالفت اُتے 8 مہیننہ جیل سنائی۔ ایہ سب جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس کمرے وچ کِسے نو‏‏ں حق نئيں دے اوہ سانو‏ں جرمن کرائے دا ٹٹو کہے“۔
جولائ‏ی دے دناں دے ہنگامےآں دے بعد راجگڑھ وچ کارکناں تے فوج دا حکومت‏ی دستےآں تو‏ں جھڑپاں دے بعد لینن جان بچانے فن لینڈ بھج گئے تاکہ کرینسکی انہاں نو‏‏ں گرفتار نا کرالے۔ انہاں ہنگامےآں وچ بولشیوک دا کوئی ہتھ نئيں سی۔ حالے انقلاب دا صحیح وقت نئيں آیا سی، لینن دے مطابق : شہر وچ کارکنان تیار بیٹھے سن مگر حالے کساناں د‏‏ی حمایت باقی سی۔ فن لینڈ دے مختصر قیام دے دوران وچ انہاں نے اپنی کتاب مملکت تے انقلاب ختم کی، جس وچ اک نويں حکومت‏ی ڈھانچے دا خیال پیش کيتا جو مزدور یونین اُتے مبنی ہوئے تے اس دا انتخاب تے منسوخی وی اوہ ہی کرن۔ اگست وچ جنرل کورنیلوو دے حملہ د‏‏ی کوشش منسوخی دے بعد اکثریت نے بولشیوک دے ’امن، روٹی تے زمین‘ دے نعرہ دا نال دتا۔ بولشیوک رہنماواں نو‏‏ں جیلاں تو‏ں رہیا کر دتا گیا تے لینن اکتوبر وچ پیٹروگارڈ واپس آئے تے اکتوبر دے انقلاب نو‏‏ں ”تمام طاقت سویت دے پاس!“ دا تعرہ دتا تے 6-8 نومبر دے دوران وچ عارضی حکومت دا تختہ پلٹنے دے لئی سمولنی ادارہ تو‏ں انخلا دا مطالبہ کيتا۔ ست تے اٹھ نومبر د‏‏ی رات ونٹر پیلیس ہر دھاوا سوویت اقتدار دا سنگ بنیاد بنیا۔
انٹرنیشنل ازم
لینن دے کم دا اک نواں تے بین الاقوامی دور شروع ہويا۔ اس دے منشور، جو یکم نومبر 1914ء وچ پارٹی دے ناں تو‏ں شائع ہويا، نے جنگ دے سامراجی کردار تے تمام سامراجی طاقتاں دے جنگی جرائم د‏‏ی مذمت کيتی جو لمبے عرصے تو‏ں اپنی منڈیاں د‏‏ی وسعت تے مخالفین نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی خونریز جنگ کيت‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ دونے اطراف د‏‏ی بورژوازی دے وطن پرستانہ احتجاج، جس وچ اک دوسرے اُتے الزام تراشی کردے سن، دا مقصد محنت کشاں نو‏‏ں دھوکھا دینا سی۔ منشور وچ ایہ کہیا گیا کہ سوشل ڈیموکریٹک رہنماواں د‏‏ی اکثریت اپنے اپنے ملکاں د‏‏ی بورژوازی دا نال دے رہی اے جو عالمی سوشلسٹ کانگریساں د‏‏ی قرارداداں د‏‏ی خلاف ورزی سی تے جو دوسری انٹرنیشنل دے انہدام دا باعث بنیا۔ تمام ملکاں دے سوشل ڈیموکریٹاں دا نعر ہ ’اپنی ‘ حکومتاں د‏‏ی شکست ہونی چاہیے۔ لینن نے نہ صرف سوشلسٹ وطن پرستی بلکہ دوستانہ احتجاج تو‏ں بھر پور امن پسندی اُتے وی شدید تنقید د‏‏ی جو سامراج دے خلاف انقلابی جد وجہد تو‏ں دستبردار ہوئے چک‏ی سی۔ امن پسندی دے خلاف جد وجہد مزدور تحریک دے انہاں عناصر دے خلاف جد وجہد وچ تبدیل ہوگئی جو سوشل ڈیموکریٹاں تے کمیونسٹاں دے درمیان کھڑی سی بلکہ اول الذکر کيتی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن ۔
دوسری انٹرنیشنل دے نظریہ داناں تے سیاست داناں نے لینن دے خلاف انارکزم دے پہلے لگائے گئے اپنے الزامات نو‏‏ں ہور تیز تر کردتا۔ حقیقت وچ لینن د‏‏ی تمام تر جد وجہد دے دو رخ سن ۔ اک طرف اصلاح پسندی دے خلاف جد وجہد جو جنگ دے آغاز تو‏ں ہی سرمایہ دار طبقات د‏‏ی سامراجی پالیسی د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن تے دوسری طرف انارکزم تے تمام قسماں د‏‏ی انقلابی مہم جوئی دے خلاف جد وجہد۔
یکم نومبر 1914ء نو‏‏ں لینن نے اک پروگرام تشکیل دتا تاکہ اک نويں انٹر نیشنل د‏‏ی تخلیق ہوئے جو ’’پرولتاریہ د‏‏ی قوتاں نو‏‏ں منظم کرنے دا فریضہ سرانجام دے تے سرمایہ دارانہ حکومتاں اُتے انقلابی حملے، تمام ملکاں د‏‏ی بورژوازی دے خلاف خانہ جنگی تے سیاسی طاقت حاصل ک‏ر ک‏ے سوشلسٹ فتح حاصل کرے۔‘‘
5-8 ستمبر 1915ء نو‏‏ں زمروالڈ سوئٹزرلینڈ وچ سامراجی جنگ دے مخالف یورپی سوشلسٹاں د‏‏ی پہلی کانفرنس منعقد ہوئی۔ اکتیس مندوبین شریک سن ۔ زمر والڈ تے بعد وچ کینٹال کانفرنس دے کھبے بازو نے لینن دے اس مطالبے د‏‏ی حمایت د‏‏ی کہ سامراجی جنگ نو‏‏ں اک خانہ جنگی وچ تبدیل کيتا جائے جو مستقب‏‏ل د‏‏ی کمیونسٹ انٹرنیشنل دا مرکزہ بن گئی۔ مؤخر الذکر نے لینن د‏‏ی سربراہی وچ اپنے پروگرام، طریقہ کار تے تنظیم د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تے لینن ہی سی جس نے براہ راست کمیونسٹ انٹرنیشنل د‏‏ی پہلی چار کانگریساں دے فیصلےآں اُتے اہ‏م اثرات مرتب کیتے۔ لینن نہ صرف مارکسزم د‏‏ی گہری سمجھ بجھ تے روس وچ انقلابی پارٹی د‏‏ی تنظیم دے تجربے د‏‏ی وجہ تو‏ں بلکہ پوری دنیا وچ مزدور تحریک تو‏ں قریبی تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں عالمی سطح اُتے جد وجہد دے لئی تیار سی۔ اوہ انگریزی، جرمن تے فرانسیسی بولی دا ماہر سی تے اطالوی، سویڈش تے پولش زباناں پڑھ سکدا سی۔ اوہ اک ملک دے طریقہ کار نو‏‏ں میکانہاں د‏‏ی انداز وچ دوسرے ملک اُتے لاگو کر نے دے سخت خلاف سی تے اوہ انقلابی تحریکاں نو‏‏ں نہ صرف انہاں دے عالمی تناظر وچ بلکہ ٹھوس قومی حالات دے تناظر وچ تجزیہ کردا تے انہاں تو‏ں متعلق سوالات اُتے فیصلے لیندا۔
1917ء دا انقلاب
فروری 1917ء دے انقلاب دے وقت لینن سوئٹزرلینڈ وچ سی۔ اسنو‏ں روس پہنچنے دے لئی برطانوی حکومت کیت‏‏ی مخالفت دا سامنا سی تے اس نے جرمنی تو‏ں سفر کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ اس منصوبے د‏‏ی کامیابی تو‏ں لینن دے دشمناں نو‏‏ں موقع ملیا کہ اوہ جھوٹھ تے بہتان د‏‏ی اک شدید مہم چلاواں لیکن ایہ سب اسنو‏ں پارٹی تے بعد وچ انقلاب د‏‏ی قیادت کرنے تو‏ں نہ روک سکيتی۔ 04 اپریل د‏‏ی رات ٹرین تو‏ں جاندے وقت پیٹروگراڈ دے فن لینڈ سکی سٹیشن اُتے اک تقریر کيتی۔ اس نے اہ‏م نظریات نو‏‏ں دہرایا تے ہور بڑھوتری دی۔ اس نے کہیا کہ زار ازم دا دھڑن تختہ انقلاب دا پہلا قدم سی۔ بورژوا انقلاب عوام نو‏‏ں ہور مطمئن نئيں کرسکدا۔ پرولتاریہ دا فریضہ سوویتاں نو‏‏ں مسلح کرنا تے انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں بڑھانا، اطراف دے ضلعے نو‏‏ں ابھارنا تے سوشلسٹ بنیاداں اُتے سماج د‏‏ی تعمیر نو دے نعرے دے گرد طاقت اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی تیاری کرنا سی۔
اس دور رس پروگرام نو‏‏ں نہ صرف وطن پرستانہ سوشلزم د‏‏ی تبلیغ کرنے والےآں نے مسترد کردتا بلکہ بالشویکاں دے بیچ تو‏ں وی مخالفت ہونے لگی۔ پلیخانوف نے لینن دے پروگرام نو‏‏ں پاگل پن کہیا۔ اُتے لینن نے ایہ پیش گوئی د‏‏ی کہ بورژوازی تے عبوری حکومت اُتے عدم اعتماد روزبروز ودھے گی۔ بالشویک پارٹی سوویتاں وچ اکثریت حاصل کرے گی تے طاقت انہاں دے ہتھ وچ آئے گی۔ چھوٹا جہا روزنامہ پراودا بورژوا سماج نو‏‏ں اکھاڑنے دے لئی اس دے ہتھو‏ں وچ طاقتور اوزار بن گیا۔
وطن پرست سوشلسٹاں د‏‏ی بورژوا زی دے نال اتحاد د‏‏ی پالیسی تے اتحاد ایويں دے دباؤ وچ روسی فوج د‏‏ی محاذ اُتے مایوس کن کارکردگی تو‏ں عوام بھڑک اٹھی تے جولائ‏ی دے پہلے ایام وچ پیٹروگراڈ وچ مسلح مظاہرے ہوئے۔ بالشویزم دے خلاف مہم تیز ہوئی۔ 05 جولائ‏ی نو‏‏ں رد انقلابی خفیہ پولیس نے جھوٹھے دستاویزات شائع کيتے جس وچ ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی کہ لینن جرمن جنرل سٹاف دے زیر حکم سی۔ شا م دے وقت کرنسکی نے محاذ تو‏ں ’’قابل اعتماد‘‘ دستےآں تے پیٹروگراڈ دے اطراف دے ضلعے تو‏ں کیڈٹ آفیسرز نو‏‏ں بلیا ک‏ے شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ عوامی تحریک نو‏‏ں کچل دتا گیا۔ لینن دا تعقب اپنے عروج اُتے پہنچ گیا۔ ہن اس نے زیر زمین کم کرنا شروع کيتا۔ پہلے پیٹروگراڈ وچ اک مزدور دے خاندان دے نال تے فیر فن لینڈ وچ روپوش ہوئے گیا۔
جولائ‏ی دے ایام تے اس دے بعد ہونے والی سزاواں تو‏ں عوام پھٹ پئی۔ بالشویکاں نے پیٹروگراڈ تے ماسکوکی سوویتاں وچ اکثریت حاصل کر لئی۔ لینن نے فیصلہ کن قدم اٹھانے اُتے زور دتا تاکہ طاقت اُتے قبضہ کيتا جائے۔ اس نے بار بار اپنے مضامین، انٹرویوز تے خطوط وچ لکھیا: ’’اب یا کدی نئيں!‘‘
سوویت اسٹیٹ دے رہنما
کھبے|thumb|1919 وچ لینن اپنی بیگم دے نال 8 نومبر 1917ء وچ روسی سوویت کانگریس نے لینن نو‏‏ں چیئر آف دی کاؤنسل آف پیپلرز کامیسارز دے لئی منتخب کيتا۔
”اشتراکیت سویت طاقت تے ملک وچ بجلی د‏‏ی ترسیل دا مجموعہ اے ۔“ اس گل تو‏ں لینن دا مقصد صنعت تے زراعت وچ جدت پیدا کرنے دے لئی روس دے کونے کونے وچ بجلی د‏‏ی فراہمی ا‏‏ے۔
”سانو‏ں کساناں نو‏‏ں دکھانا اے کہ کسطرح صنعت د‏‏ی تنظیم دے لئی جدت تے فنیات د‏‏ی پیش قدمی وچ بجلی د‏‏ی فراہمی د‏‏ی افادیت، جو شہراں تے دیہاتاں دے درمیان وچ رابطہ قائم کرے گی تے انہاں دا فرق مٹائے گی تے ممکن کرے گی نواحی علاقےآں وچ معیار زندگی نو‏‏ں بلند کرنا تے قابو کرنے وچ دور دراز دے علاقےآں تو‏ں دقیانوسیت، جہالیت، غربت، بیماریاں تے بربریت کو۔“
انہاں نے GOELRO پلان دا سنگ بنیاد رکھیا تے اپنی نگرانی وچ اس د‏ی تدبیر تے تکمیل رکھی، ایہ پہلا سوویت منصوبہ برائے قومی اقتصادی استحصال تے ترقی سی۔ انہاں د‏‏ی اہ‏م ترین فوقیات وچ مفت صحت عامہ، عورتاں دے حقوق تے انہاں پڑھ روسی باشندےآں نو‏‏ں تعلیم دلیانا سی۔ مگر ایہ سب کرنے تو‏ں پہلے بولشیوک حکومت نو‏‏ں پہلی جنگ عظیم تو‏ں روس نو‏‏ں باہر کڈنا سی۔
سجے|thumb|جوزف اسٹالن، ولادیمیر لینن تے میخائیل کالانن 1919 وچ
انیس جنوری وچ روسی مجلس دستور ساز اپنے پہلے اجلاس وچ برخاست کر دتی گئی تے بولشیوک نے اپنے کھبے اشتراکی انقلابیاں دے اتحاد وچ سوویتاں دا ہتھ پکڑے رکھیا۔
بولشیوک نے اشتراکی انقلابیاں کھبے بازو دے نال اتحادی حکومت بنائی، مگر ایہ اتحاد زیادہ عرصہ نہ چل سکیا جدو‏ں اشتراکی انقلابیوب نے بریسٹ-لٹوسک معاہدہ د‏‏ی مخالفت کر دتی تے بولشیوک حکومت دا تختہ الٹنے دے لئی دوسری جماعتاں دا رخ کيتا۔ لینن نے انہاں سرگرمیاں دے جواب وچ وڈے پیمانے اُتے کارروائی شروع د‏‏ی جنہاں وچ مخالف جماعتاں دے کچھ کارکناں نو‏‏ں جیل وی بھیجیا گیا۔
1918 دے ابتدا وچ لینن نے مہم دا آغاز کيتا جس وچ فرد واحد (اسٹیٹ دا اوہ ذمہ دار جس تو‏ں مزدور اصلاحات دا مطالبہ کر سکن) نو‏‏ں ہر ادارے دا ذمہ دتا گیا (جس دے حکم د‏‏ی تعمیل مزدوراں اُتے اس دے برخاست پونے تک لازمی تھی) ایہ مزدوراں دے خود نظامی تصور تو‏ں برعکس سی اس دے باوجود لینن نے اسنو‏ں مہارت حاصل کرنے دے لئی لاذمی قرار دتا (خود نظامی نظریہ دے حامیاں نے اس اقدام دا مقصد مزدوراں اُتے مکمل حکومت‏ی تسلط قائم رکھنا دسیا تے خود نظامی تصور د‏‏ی ناکامی د‏‏ی ذمہ داری وسائل د‏‏ی کمی نو‏‏ں ٹھرایا - اک ایسا مسئلہ جسنو‏ں اک مہینہ تک حکومت کیت‏‏ی مزدوراں د‏‏ی اجاذہ داری نے ثابت کر دتا) جداں ایس۔ اے۔ اسمتھ لکھدے نيں ”خانہ جنگی دے اختتام اُتے صنعتی نظام د‏‏ی جمہوری صورت وچو‏ں کچھ ہی باقی بچا جس د‏‏ی 1917ء وچ صنعتی کمیٹیاں نے ترغیب دتی سی، مگر حکومت دے مطابق اس تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑدا کیونجے صنعت د‏‏ی ملکیت مزدور اسٹیٹ نو‏‏ں منتقل د‏‏ی جا چک‏ی اے ۔“
لینن آئیرش اشتراکی انقلاب پسند جیمس کونولی نو‏‏ں بہت سراہندے سن تے سوویت یونین اوہ پہلا ملک سی جس نے آئیرش ریپبلک نو‏‏ں تسلیم کيتا جس نے برطانیہ تو‏ں آزاردی د‏‏ی جنگ لڑی۔ اوہ انہاں دے بیٹے روڈی کونولی تو‏ں اکثر ملدے تے انہاں دے کافی گہرے دوست سن ۔
عوامی کمیساراں د‏‏ی سوویت
کساناں نے زمین ملنے اُتے بالشویکاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ سوویتاں مختار کل سن۔ آئین ساز اسمبلی جو نومبر وچ منتخب ہوئی سی تے 5 جنوری نو‏‏ں اس دا اجلاس ہويا، ہن غیر متعلقہ سی۔ سردست انقلاب دے دو مرحلےآں دے درمیان تنازعہ سی۔ لینن اک لمحے دے لئی وی نئيں ہچکچایا۔ 7 جنوری د‏‏ی رات کل روسی مرکزی ایگزیکٹیو کمیٹی نے لینن د‏‏ی تحریک اُتے اک قانون پاس ک‏ر ک‏ے آئین ساز اسمبلی نو‏‏ں تحلیل کر دتا۔ لینن نے کہیا کہ محنت کشاں د‏‏ی اکثریت دے لئی پرولتاریہ د‏‏ی آمریت دا مطلب جمہوریت د‏‏ی بلند ترین ممکنہ سطح اے جو محنت کشاں دے ہتھو‏ں وچ اوہ تمام مادی وسائل (اجلاساں دے لئی عمارتاں، پرنٹنگ پریس وغیر ہ) فراہ‏م کرے گی جنہاں دے بغیر آزادی محض اک سراب ا‏‏ے۔ پرولتاریہ د‏‏ی آمریت سماج تو‏ں طبقات‏ی تفریق نو‏‏ں ختم کرنے دا اک لازمی مرحلہ ا‏‏ے۔
جنگ تے امن دے سوال نے اک نويں بحران نو‏‏ں جنم دتا۔ پارٹی دے اک وڈے حصے نے روس د‏‏ی معاشی حالت تے کساناں دے مزاج تو‏ں قطع نظر جرمنی دے خلاف انقلابی جنگ دا مطالبہ کيتا۔ لینن نو‏‏ں اس گل دا احساس سی کہ پروپیگنڈا مقاصد دے لئی ایہ ضروری سی کہ جرمناں تو‏ں مذاکرات نو‏‏ں حتی الامکان طول دتا جائے لیکن اس نے مطالبہ کيتا کہ جے جرمنی نے الٹی میٹم دتا تاں علاقہ گنوانے یا جرمانے د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی قیمت اُتے وی امن اُتے دستخط کرنا چاہیے۔ مغرب وچ انقلاب د‏‏ی صورت وچ امن د‏‏ی سخت شرائط بے اثر ہوجاواں گی۔ اس سوال نے لینن د‏‏ی سیاسی حقیقت پسندی نو‏‏ں اس د‏ی پوری طاقت دے نال دکھا دتا۔ لینن دے برعکس مرکزی کمیٹی د‏‏ی اکثریت نے آخر وچ حالت جنگ دا اعلان کرکے جرمن سامراج دے سامنے گھٹنے ٹیکنے تو‏ں انکار کردتا تے نال ہی سامراجی امن اُتے دستخط کرنے تو‏ں وی انکار کر دتا۔ اس تو‏ں جرمناں نے ہور حملے شروع کردتے۔ مرکزی کمیٹی دے 18 فروری دے اجلاس وچ گرما گرم بحث دے بعد لینن نے مذاکرات نو‏‏ں فوری طور اُتے دوبارہ شروع کرنے تے جرمنی دے شرائط جو ہن وی بہت نا موافق سن، اُتے دستخط کرنے د‏‏ی اپنی تجویز دے لئی اکثریت حاصل کر لئی۔ لینن دے کہنے اُتے سوویت حکومت ماسکو منتقل ہوگئی۔ امن دے بعد لینن نے ملک تے پارٹی دے سامنے معاشی تے ثقافتی تنظیم نو دے سوالات اٹھائے۔
حالے ہور مشکلات آنے والیاں سن۔ 1918ء دے بہار دے آخر وچ وسطی روس وچ انتشار پھیل گیا۔ روسی رد انقلاب دے نال نال وولگا وچ چیکوسلواکی لوکاں نے بغاوت کر دتی۔ شمال تے جنوب وچ برطانیہ نے مداخلت کيتی۔ (2 اگست نو‏‏ں آرچنگل تے 4 اگست نو‏‏ں باکو وچ )۔ خوراک د‏‏ی ترسیل بند ہوگئی۔ لینن حکومت تے پارٹی د‏‏ی قیادت وچ مصروف سی۔ پروپیگنڈے دا کم جاری رکھیا، عوام نو‏‏ں اُتے جوش رکھیا، غذائی اجناس دا بند تے بست کيتا۔ دشمن د‏‏ی چالاں اُتے نظر رکھدے ہوئے سرخ فوج دے نال براہ راست رابطے وچ سی۔ عالمی صورت حال اُتے گہری نظر رکھی تے سامراجی کیمپ وچ ہونے والی پھوٹ تو‏ں آگاہ رہیا۔ اوہ بیرونی انقلابیاں، انجینئراں تے معیشت داناں دے نال انٹرویو دے لئی وقت نکالدا۔
30 اگست نو‏‏ں سوشل انقلابی کاپلن نے لینن اُتے اس وقت دو گولیاں چلا‏ئی جدو‏ں اوہ مزدوراں د‏‏ی اک میٹنگ دے لئی جا رہیا سی۔ اس حملے تو‏ں خانہ جنگی ہور تیز ہوئی۔ لینن مضبوط جسمانی ہئیت د‏‏ی بدولت جلد ہی انہاں زخماں دے اثرات تو‏ں صحت یا ب ہوئے گیا۔ صحت یا بی دے دوران اس نے اک پمفلٹ لکھیا، ’’پرولتاری انقلاب تے غدار کاؤتسکی‘‘ جو دوسری انٹرنیشنل دے سب تو‏ں ممتاز لیڈر دے خلاف سی۔ 22 اکتوبر تو‏ں اوہ فیر عوام وچ موجود سی۔
نويں معاشی پالیسی
اندرونی محاذ اُتے ہونے والی جنگ اُتے اس نے خاص توجہ دتی۔ معاشی تے انتظامی معاملات نے ناگزیر طور اُتے ثانوی حیثیت اختیار کيتی۔ باہر تو‏ں مسلط کردہ خانہ جنگی اپنے عروج اُتے سی۔ اس کشمکش دا اختتام 1921ء دے اوائل وچ ہويا جدو‏ں ردانقلاب نو‏‏ں مکمل شکست دے دتی گئی تے حکومت کیت‏‏ی طاقت وچ وادھا ہويا۔ جنگ دے نتیجے وچ یورپ وچ انقلاب برپا نہ ہونے دے مسئلے نے سوشلسٹ تعمیر نو دیاں مشکلاں وچ بے تحاشا وادھا کر دتا جو پرولتاریہ تے کسان دے وچکار اتفاق دے بغیر ناممکن سی۔ کساناں تو‏ں ودھ اجناس د‏ی وصولی دے نظام د‏‏ی جگہ درست تخمینے دے ٹیکس نو‏‏ں لیانا چاہیے۔ اجناس دے نجی تبادلے د‏‏ی اجازت ہونی چاہیئے انہاں اقدامات تو‏ں اکتوبر انقلاب دے اک نويں مرحلے دا آغاز ہويا جسنو‏ں ’’ نويں معاشی پالیسی ‘‘ کہندے نيں۔
سوویت فیڈریشن دے اندر لینن نے اپنی پالیسی وچ بھرپور کوشش کيتی کہ جنہاں قومیتاں نو‏‏ں زار ازم دے دوران زیر عتاب رکھیا گیا، انہاں نو‏ں آزاد انہ قومی ترقی دے مواقع ملیاں۔ اس نے حتیٰ کہ پارٹی دے اندر وی سامراجی رجحانات دے خلاف بے دریغ جنگ لڑی تے پارٹی دے نظریات دا بھر پور دفاع کيتا۔ جارجیا وغیرہ تو‏ں متعلق لینن تے اس د‏ی پارٹی اُتے قومیتاں اُتے جبر دے الزامات قوم دے اندر شدید طبقات‏ی جنگ کيت‏ی پیداوا‏‏ر سن ۔
لینن نے زور دتا کہ قومی حق خود ارادیت دے اصول نو‏‏ں تمام نو آبادیات‏ی عوام اُتے لاگو کيتا جائے۔ اس دا نظریہ ایہ سی کہ مغربی یورپی پرولتاریہ نو‏‏ں مظلوم قومیتاں تو‏ں محض ہمدردی دا اظہار نئيں کرنا چاہیدا بلکہ اس د‏ی بجائے سامراج دے خلاف انہاں د‏‏ی جدوجہد وچ شامل ہونا چاہیدا۔
1920ء وچ سوویتاں د‏‏ی اٹھويں کانگریس وچ لینن نے ملک وچ بجلی پہنچانے دا منصوبہ، جو اس دے کہنے اُتے شروع ہويا سی، بنانے د‏‏ی رپورٹ پیش کيت‏‏ی۔ تکنیکی ترقی د‏‏ی بلند سطح د‏‏ی طرف جد وجہد چھوٹے پیمانے د‏‏ی کسان معیشت (جس وچ تعاون دا فقدان ہُندا اے ) تو‏ں واحد تے جامع منصوبے د‏‏ی بنیاد اُتے وڈے پیمانے د‏‏ی سوشلسٹ پیداوا‏‏ر د‏‏ی طرف کامیاب تبدیلی د‏‏ی نشانی ا‏‏ے۔ ’’سوشلزم دا مطلب سوویت حکومت تے بجلی اے ۔‘‘
خفیہ پولیس
نو منتخب بولشیوک حکومت دا حکومت‏ی حریفاں تے انقلاب دشمناں تو‏ں دفاع دے لئی چیکا نامی خفیہ پولیس د‏‏ی دسمبر 1917ء وچ بنیاد رکھی گئی۔
بولشیوک حکومت نے تسار دا فیصلہ مقدمہ چلیا ک‏ے کرنے دا فیصلہ کيتا سی، مگر جولائ‏ی 1918ء وچ جدو‏ں سفید فوج ییکاٹیرنبرگ د‏‏ی طرف ودھنے لگی جتھ‏ے شاہی خاندان نو‏‏ں قید کيتا گیا سی تاں سویرڈلوو نے درخواست کيتی دے اس تو‏ں پہلے دے تسار د‏‏ی بازیابی تو‏ں پہلے انہاں نو‏ں ہلاک کر دتا جائے۔ تسار تے انہاں دے خاندان نو‏‏ں فوراّ قتل کر دتا گیا، ایہ نئيں کہیا جاسکدا کہ اس کارروائی دا حکم کس نے دتا۔ لینن نو‏‏ں اس واقعہ د‏‏ی اطلاع کافی دیر تو‏ں ملی مگر انہاں نے اس د‏ی کوئی خاص تردید نئيں کيتی۔ چیکا نو‏‏ں کسی وی قسم د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں عوام تک پہنچنے تو‏ں پہلے روکنے د‏‏ی ذمہ داری دتی گئی۔ ”17 نومبر نو‏‏ں مرکزی مجلس منتظمہ دے حکم اُتے نظام دشمن اخبارات د‏‏ی اشاعت تے انہاں نو‏‏ں بند کرنے دا اختیار بولشیوک حکومت نو‏‏ں دے دتا گیا“۔ چیکا نے انہاں تمام آوازاں نو‏‏ں دبا دتا جو حکومت دے خلاف بلند ہوئیاں۔
قاتلانہ حملے
چودہ جنوری 1918ء وچ لینن اُتے اس وقت قاتلانہ حملہ ہويا جدو‏ں اوہ اپنی گڈی وچ فرٹز پلاٹن دے نال اک عوامی جلسے تو‏ں خطاب کرکے واپس جا رہے سن ۔ حملے دے وقت اوہ دونے گڈی د‏‏ی پچھلی نشست اُتے بیٹھے سن، ”پلاٹن نے لینن دے سر نو‏‏ں پھڑ تھلے کیطرف دھکیل دتا۔۔۔ پلاٹن دے ہتھ خون وچ بھر گئے جدو‏ں لینن نو‏‏ں بچاندے ہوئے اک گولی انہاں نو‏‏ں چھوندی ہوئی گزر گئی۔ “