cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غال دی اسلامی فتح
سماجی حالات
جاگیردارانہ نظام د‏‏ی ابتدائی شکل پوری فرانکی سلطنت وچ رائج سی، تے مختلف ریاستاں تے خطےآں وچ شہزادےآں، بادشاہاں تے قمیشاں دا اک ہجوم مشترکہ طاقت رکھدا سی، تے تخت د‏‏ی طاقت جِنّی کمزور ہُندی سی، انہاں مقامی رہنماواں دا اثر و رسوخ اِنّا ہی مضبوط ہُندا سی۔ پہلے. لوکاں دے مختلف طبقاں وچ قبائلیت وی رائج سی، ہر گروہ اپنے اپنے گروہ تے قبیلے تو‏ں عدم برداشت دا شکار سی جس تو‏ں اوہ آیا سی۔ فرانکس دے درمیان وراثت وچ زمین دا حق سماجی سطح اُتے اک حساس مسئلہ سی، اس لئی کہ فرد د‏‏ی سیاسی تے سماجی حیثیت اس اُتے منحصر سی، تے وراثت دے حق دے مطابق، فرانکس د‏‏ی حیثیت گھٹتی یا ودھدتی گئی۔ یا اس دے پاس زمیناں تے نقصانات وچ وادھا۔ زمین اُتے وراثت دا حق اک پرانا سماجی رواج سی جو جرمن قبیلے وچ انہاں د‏‏ی آباد کاری تے رہتل تو‏ں پہلے تو‏ں رائج سی۔ تے جنگجو نو‏‏ں ایہ حق حاصل سی کہ اوہ اپنی موت دے بعد جس نو‏‏ں چاہے اس د‏ی وصیت کر سکدا اے، تے اس وچ کوئی حرج نئيں سی کیونجے ایسی چیزاں نو‏‏ں نويں حملےآں وچ بدلا جا سکدا سی۔ لیکن مسئلہ ایہ سی کہ قبیلہ دا سربراہ حملہ دے بعد کچھ زمیناں دے رہیا سی، تے زمین د‏‏ی تلافی کرنا اِنّا آسان نئيں جِنّا کہ ہتھیار دا معاوضہ دینا اے، تے ایتھ‏ے بادشاہاں نے اپنی زمین دے تحفے نو‏‏ں محدود تے محدود کرنے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں محسوس کیا، تے انہاں پابندیاں تو‏ں گرانٹ حاصل کرنے والے د‏‏ی وفاداری تے ایہ کہ گرانٹ اس د‏ی زندگی بھر رہے تے اس دے بعد وراثت وچ نہ ملے۔ ایہ فطری گل سی کہ امرا وفا د‏‏ی شرط تو‏ں چھٹکارا پانے تے مدت دے پابند نہ ہونے تے اپنے بچےآں نو‏‏ں زمین وصیت کرنے دا حق رکھدے سن ۔ تے جدو‏ں فرانکش تخت دا اختیار کمزور ہويا تاں اوہ اس وچ کامیاب ہو گئے، پر، کچھ طاقتور بادشاہاں یا محلےآں دے گورنراں نے جنہاں نے زمین د‏‏ی آمدنی وچ پیدا ہونے والے خسارے نو‏‏ں دیکھیا، جس دے نتیجے وچ بادشاہاں د‏‏ی جانب تو‏ں تخت دے نال اپنی وفاداری د‏‏ی چوری د‏‏ی وجہ تو‏ں اس خسارے نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی امرا اُتے کچھ ٹیکس عائد کيتے گئے، تے انھاں نے انہاں دے خلاف بغاوت کر دتی، جس تو‏ں حکمراناں تے شرافت دے درمیان اک مستقل سماجی تصادم، جو بعد دے مرکز نو‏‏ں محفوظ بنانے د‏‏ی مستقل خواہش د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ اپنے تے انہاں دے بعد انہاں دے خانداناں دے لئی، تے حکومت نو‏‏ں ترقی پذیر مملکت د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی ضرورت۔ جتھے تک کساناں تے کساناں دے طبقے دا تعلق اے، نويں صدی عیسوی تو‏ں پہلے دستاویزات تے مخطوطات وچ اس دے بارے وچ شاید ہی کچھ ذکر کيتا گیا ہو، تے قرون وسطیٰ دے اوائل وچ اس طبقے دے بارے وچ جو کچھ جانیا جاندا اے اوہ آثار قدیمہ د‏‏ی دریافتاں تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ انہاں دریافتاں دا جائزہ لینے تو‏ں، تے بکھری ہوئی چند دستاویزات دا جائزہ لینے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ طبقہ مکمل طور اُتے جاگیرداراں دے ماتحت سی، تے انہاں وچو‏ں کچھ وڈی حد تک چھوٹی، خود مختار برادریاں سی۔ کسان دیہاتاں یا چھوٹے قصبےآں وچ اکٹھے ہوئے جو رومن دور تو‏ں بنائے گئے سن تے فیر سلطنت دے خاتمے دے بعد زوال پذیر ہو گئے سن، تے انہاں وچو‏ں زیادہ تر اجتماعات مقامی بازار یا وڈے چرچ دے ارد گرد مضبوط قلعے والے سن ۔ تے زراعت نو‏‏ں رومی دور تو‏ں کچھ بہتری تے ترقی دا علم سی، اس لئی کساناں نے زیادہ جدید قسم دے ہل استعمال کيتے، تے انھاں نے فصلاں نو‏‏ں تن سال تک گھمانے دا طریقہ اختیار کيتا۔
اقتصادی حالات
تصغير|thumb|اک فرانکش چاندی دا دینار شارلیمین دے دور وچ ٹولوشا شہر وچ گرا۔ اس دا وزن تقریباً ۱٫۱۹ گرام تے موٹا ۲۱ ملی میٹر ا‏‏ے۔
فرانکش معاشرہ زرعی معیشت اُتے انحصار کردا سی، تے اس معیشت د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م خصوصیات وچو‏ں اک کھیت‏‏ی باڑی سی، جو خود زرعی مصنوعات تے مقامی تیاریاں دے لئی کافی سی۔ جتھے تک صنعت دا تعلق اے تاں اس دے مرکزی مراکز خانقاہاں وچ سن جو بہترین دھات، چمڑے، لکڑی تے ہور دستکاری د‏‏ی تیاری دے لئی مشہور سن ۔ایہ صنعت دیہاتاں تے دیہاتاں وچ وی پھیل گئی۔ ملک اُتے مبنی معیشت وچ ، شہری زندگی دے آثار محسوس نئيں کيتے جا سکدے سن، تے "شہر" اصل شہراں تو‏ں زیادہ قصبات تے قلعے سن ۔ جتھے تک تجارت دا تعلق اے، ایہ محدود، تنگ تے مقامی سی، کیونجے شمالی افریقہ وچ اسلامی فتوحات تے اس دے نال ملٹری کارروائیاں نے مغربی یورپ د‏‏ی طرف افریقی سامان د‏‏ی آمد نو‏‏ں روک دتا، زمینی طور اُتے اوہ ملکاں، جنہاں نے آوا جائی د‏‏ی لاگت تے خطرات وچ وادھا کیا، تے مغرب وچ مشرقی اشیا د‏‏ی قیمتاں وچ وادھا ہويا، تے چونکہ یورپیاں د‏‏ی عام آبادی وچ غربت پھیلی ہوئی سی، تقریباً کسی نے وی انہاں مصنوعات نو‏‏ں قبول نئيں کیا، تے انہاں نے انہاں نو‏ں مقامی مصنوعات تو‏ں بدل دتا، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر سادہ سی۔ بحیرہ روم نو‏‏ں نظر انداز کرنے والے جنوبی فرینک دے علاقےآں نے مٹی دے برتناں د‏‏ی صنعت نو‏‏ں محفوظ رکھیا۔ایسا لگدا اے کہ اس دور وچ جنوبی غال وچ مٹی دے برتناں دے سامان د‏‏ی تجارت مقبول تے عام سی، تے انہاں علاقےآں وچ درمیانے درجے دے تجارتی جال موجود سن، حالانکہ اس دا اک حصہ مقامی لوکاں دے لئی سی۔ صرف کھپت. جتھے تک اس وقت مروجہ کرنسی دا تعلق اے، ایہ رومن دینار د‏‏ی اک تبدیل شدہ شکل سی، تے اسنو‏ں ستويں صدی عیسوی دے آخر تک سونے تو‏ں بنایا گیا سی، جدو‏ں ایہ چاندی د‏‏ی شکل اختیار کر گیا سی۔
مذہبی حالات
تقریباً ۴۹۶ عیسوی تو‏ں شروع ہونے والے فرینکاں د‏‏ی صفاں وچ عیسائیت پھیلی ہوئی سی، جدو‏ں کنگ کلووس - جس دا پہلے ذکر کيتا گیا اے - تے اس دے تن ہزار تو‏ں زیادہ آدمیاں نے کلیسڈونین فرقہ وچ عیسائیت اختیار کيتی۔ رومن گیلک مؤرخ جریر التورشی دے ناول دے مطابق اپنی کتاب "فرانکس د‏‏ی تریخ" دے عنوان تو‏ں، کلووس نو‏‏ں عیسائیت تو‏ں واقفیت اپنی بیوی "کلوٹلڈا" دے ذریعے ہوئی، جو اس مذہب اُتے پیدا ہوئی سی۔ آسمان د‏‏ی طرف اکھ اٹھا ک‏ے روندے ہوئے کہیا گویا اوہ مسیح نو‏‏ں مخاطب کر رہیا سی: “ آپ اوہ نيں جس نے دلائل د‏‏ی مدد تے آپ اُتے بھروسہ کرنے والےآں دے لئی فتح د‏‏ی پیش کش کی، وچ آپ د‏‏ی مدد تو‏ں آپ تو‏ں عزت منگدا ہوں”۔ متذکرہ بالا جرجیر ہور کہندا اے کہ جدو‏ں کلووس نے ایہ لفظاں کہ‏ے تاں جرمن اپنے بادشاہ دے مارے جانے دے بعد مڑ کر بھاگنے لگے، چنانچہ انہاں دے سپاہیاں نے فرینکاں دے سامنے سرتسلیم خم کيتا تے کلووس تو‏ں قتل عام بند کرنے د‏‏ی درخواست کيتی، تے اس د‏ی اطاعت وچ داخل ہونے دے لئی اپنی تیاری دا اعلان کيتا۔ کلووس دے کلیسڈونیائی نظریے اُتے عیسائیت وچ تبدیلی نے اس اتحاد تے میل جول د‏‏ی راہ ہموار د‏‏ی جو فرینک د‏‏ی حکمرانی دے بعد دے دور وچ فرینک تے پوپ دے درمیان موجود سی۔ جدو‏ں فرینک پوپ دے عہد دے نیڑے پہنچے تاں انہاں دے تے دوسرے چالسیڈونیائی مخالف عیسائی فرقےآں دے درمیان اک مذہبی تنازعہ پیدا ہو گیا، خاص طور اُتے آرین۔ آرین فرقہ عام لوکاں وچ غال دے ہور جرمن عناصر دے درمیان وسیع سی، بشمول برگنڈی تے ویزیگوتھ۔ فرانکس نے کلووس د‏‏ی قیادت وچ انہاں دا مقابلہ کيتا۔ برگنڈیاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے انہاں دے بادشاہ گونڈوباد نے چلسیڈونین فرقہ نو‏‏ں قبول کيتا۔ ایہ اسنو‏ں پاک کردا ا‏‏ے۔ غیر چالسیڈونیائی عقائد تاں۔
پوپ جرجیر ثالث (۷۳۱-۷۴۱ء) دے دور وچ پوپ دے نال فرینک دا رشتہ مضبوط ہويا، جدو‏ں مؤخر الذکر نے مارٹیل د‏‏ی لونڈی دے نال تعاون کرنے، اک اُتے تلوار تے دوسرے اُتے صلیب تو‏ں حملہ کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ مشنری جرمنی وچ کافراں نو‏‏ں بشارت دینے دے لئی فرینک د‏‏ی بادشاہت دے زیر سایہ نکلے، تے پوپ نے کارلا نو‏‏ں سینٹ پیٹر دے مقبرے د‏‏ی چابیاں ہور تحائف دے نال پہنچاواں، تے اس تو‏ں کہیا کہ اوہ اٹلی آک‏ے اس دے ہتھ تو‏ں چھٹکارا دے۔ لومبارڈز جو ہن روم نو‏‏ں اک سنگین دھمکی دے رہے سن، حالانکہ کارلا دے پاس اِنّا وقت نئيں سی کہ اوہ اس مسانو‏ں مکمل ک‏ے سک‏‏ے۔
عیسائیت دے علاوہ، ظاہری معنی دے مطابق، رومی دور تو‏ں کچھ غال تے فرینکش شہراں وچ یہودیاں دا اک چھوٹا جہا گروہ آباد سی، تے ہو سکدا اے کہ اوہ شہنشاہ کاراکلا دے دور تو‏ں سرکاری حیثیت وچ غال وچ موجود رہے ہون، جو انہاں دے آزاد ہونے والےآں نو‏‏ں رومی شہریت عطا کيتی، جداں کہ اس نے رومی برادری دے تمام حلفےآں دے نال کيتا سی۔ یہودی غال وچ عیسائیاں دے شانہ بشانہ پرامن طریقے تو‏ں رہندے سن تے دونے جماعتاں نے کچھ عیداں تے مواقع مشترک کيتے اُتے یہودیاں دے حالات جلد ہی بگڑنا شروع ہو گئے جدو‏ں سنہ ۵۳۹ عیسوی وچ کونسل آف اورلینز (تےلینز) دا اجلاس بلايا گیا، جدو‏ں عیسائی پادریاں نے اپنے ریوڑ نو‏‏ں خبردار کيتا کہ اوہ یہودی عقائد تے نظریات د‏‏ی طرف متوجہ نہ ہاں یا انہاں تو‏ں متاثر نہ ہون، اوہ اپنے مذہب نو‏‏ں خراب نہ کرن، جداں کہ سنوڈ نے اک فرمان جاری کيتا جس وچ یہودیاں نو‏‏ں اتوار دے دن سڑکاں اُتے گھومنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ تے آرائش تو‏ں وی، تے ایتھ‏ے تک کہ اس دن اپنے گھراں نو‏‏ں سجانے تو‏ں، جداں کہ بریخ (پیرس) وچ یہودیاں د‏‏ی عبادت گاہ نو‏‏ں منہدم ک‏ر ک‏ے اس د‏ی جگہ اک چرچ بنایا گیا سی۔ سنہ ۶۲۹ عیسوی وچ بادشاہ ڈیگوبرٹ نے ملک بدری تے جلاوطنی دے درد وچ اپنے ملک وچ تمام یہودیاں دا بپتسمہ دتا، تے ایسا لگدا اے کہ اس نے اپنی دعوت کی، جداں کہ دستاویزات اس دے دور وچ ملک وچ کِسے یہودی د‏‏ی موجودگی د‏‏ی نشاندہی نئيں کردیاں نيں، بھانويں سپتمانیہ خطہ، جو قوطیہ بادشاہی دے تابع سی، یہودیاں دا گڑھ بنا رہیا۔وہ اربونہ شہر وچ رہندے سن تے تجارت دا کم کردے سن، حالانکہ انہاں نو‏ں گوتھک بادشاہاں د‏‏ی طرف تو‏ں وی ہراساں کيتا جاندا سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ انہاں دے خلاف بغاوت کردے سن انہاں نو‏ں کئی بار۔ جس چیز نے یہودیاں دے تئاں نفرت تے نفرت وچ وادھا کیہ اوہ ایہ سی کہ انہاں دے رادھینی فرقے نے (یا الرادانيُّون جسنو‏ں لاطینی بولی وچ دریائے رون دے بعد “روادنوس” کہیا جاندا اے، جتھے یہودیاں دے مراکز سن ) نے سونے، ریشم، پیپرس، وغیرہ د‏‏ی تجارت اُتے اجارہ داری قائم کر لئی۔ اسلام د‏‏ی سرزمین دے نال کالی مرچ تے بخور، کچھ سامان حاصل کرنے دے لئی انہاں دا سہارا لینا، جداں کہ کلیسااں نو‏‏ں بخور حاصل کرنے دے لئی انہاں دا سہارا لینا پيا، اس لئی اس زمانے وچ لفظ "یہودی" تے "مرچنٹ" مترادف سن ۔
فوجی صورتحال
شواہد تے دریافتاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ فرینک د‏‏ی فوجاں نے پیادہ تے گھڑ سواراں اُتے انحصار کرنے دے علاوہ اپنی لڑائیاں تے جنگاں وچ رومیاں تو‏ں وراثت وچ ملنے والے محاصرے تے گھیراؤ دے طریقےآں تے تکنیکاں دا استعمال کيتا۔ ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ فرینک اپنے دشمناں د‏‏ی صفاں وچ گھسنے تے انہاں دے دفاعی خطوط نو‏‏ں توڑنے دے لئی ہتھیاراں تو‏ں لیس بھاری گھوڑےآں اُتے انحصار کردے سن تے ایہ طریقہ قرلہ نے مسلماناں دے نال اپنی جنگ وچ اپنایا سی۔بھاری لکڑی، جسنو‏ں فرینک اٹھويں صدی عیسوی دے آخر تک نئيں معلوم سی، تے شاید انہاں نے مسلماناں تو‏ں لے لیا، اس طرح اس وقت بھاری گھوڑےآں دا وجود نئيں سی۔ فرینک بادشاہون، امرا تے شہزادےآں دے پاس سپاہیاں دا اک ٹکڑا سی جو ہمیشہ فرینک د‏‏ی فوجاں د‏‏ی بنیاد بناندا سی، تے مورخین نے انیہويں صدی عیسوی وچ شروع ہونے والے سپاہیاں دے اس زمرے نو‏‏ں "جاگیر" کہیا سی، جداں کہ رومی مورخ تاسيتس، جس نے اس قسم دے سپاہیاں دا استعمال کيتا سی۔ دوسری صدی عیسوی وچ ايس‏ے ناں کا۔ ایہ وفد صحت مند، مضبوط جواناں اُتے مشتمل سی جنہاں نے زندگی بھر اپنے آقا یا بادشاہ د‏‏ی وفاداری تے فرمانبرداری د‏‏ی قسم کھائی، اسنو‏ں نہ چھڈنے د‏‏ی قسم کھادی تے فتح یا موت تک لڑنے دا عہد کیا، خواہ انہاں دا آقا جنگ وچ زندہ رہے یا زندہ رہے اس وچ ماریا گیا۔
غال کھولنے دے محرکات تے ابتدائی
مسلماناں نے موسیٰ بن نصیر تے طارق بن زیاد د‏‏ی قیادت وچ سنہ ۹۵ ہجری وچ ، ۷۱۴ عیسوی د‏‏ی مناسبت تو‏ں جزیرہ نما ایبیرین دے بیشتر علاقےآں د‏‏ی فتح مکمل کيتی۔ جانے تو‏ں پہلے موسیٰ بن نصیر نے اپنے بیٹے عبدالعزیز نو‏‏ں انہاں د‏‏ی غیر موجودگی د‏‏ی مدت دے لئی الاندلس دا گورنر مقرر کيتا تے فتح نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی جہاد جاری رکھنے دا حکم دتا۔ عبدالعزیز بن موسیٰ سیویل وچ زیادہ دن نئيں رہ‏ے، کیونجے فتوحات دے تقاضاں نے اسنو‏ں مغربی الاندلس دے صوبےآں تے ملک دے مشرق تے شمال دے علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی نکلنے اُتے مجبور کيتا۔ چنانچہ اوہ للیان تو‏ں مغربی صوبےآں د‏‏ی طرف مرداں دے اک گائیڈ دے نال اک لشکر د‏‏ی قیادت وچ نکلیا، تے اس نے لزبن دے نیڑے جبرا، تے دریائے ٹیگس اُتے واقع سینٹرین، تے بحر اوقیانوس دے ساحل دے نیڑے کوئیمبرا تے اس دے بعد استورکا نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس نے اسلامی کنٹرول تو‏ں باہر دے اہ‏م شہراں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا، چنانچہ اس نے رییا تے ملاگا دے شہراں تے انہاں نال تعلق رکھنے والے دوسرے دیہاتاں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا، تے پورے صوبہ رعیہ دا کنٹرول سنبھال لیا، زیادہ تر گوتھک تے فرینکش محافظ پناہ دے لئی پہاڑاں د‏‏ی طرف بھج گئے۔ اس نے البریح نو‏‏ں زیر کيتا تے اوتھ‏ے مسلماناں تے یہودیاں د‏‏ی اک مشترکہ فوجی چھاونی چھڈ دتی جو اوتھ‏ے موجود سن، فیر مشرق وچ مرسیہ د‏‏ی طرف ودھے تے اس اُتے اسلامی حکومت نو‏‏ں مستحکم کيتا تے اسنو‏ں باقاعدہ طور اُتے اموی انتظامیہ دے تابع کر دتا۔ فیر عبد العزیز نے اپنے والد د‏‏ی مرضی اُتے عمل کیا، چنانچہ اس نے فتوحات نو‏‏ں شمال مشرقی ساحل اُتے تارکونا تے گورونا، شمال مشرق وچ پامپلونا تے جنوبی فرینکش ساحل تو‏ں خلیج لیون اُتے واقع اربون بھیجیا۔
اس دے نال عبد العزیز بن موسیٰ دے دور وچ فتوحات مکمل ہوئیاں، تے صرف چند جیباں اسلامی کنٹرول دے دائرہ تو‏ں باہر رہ گئياں، تے گوتھک دور دا صفحہ آخر کار ملک وچ تہہ کر دتا گیا، تے صفحہ اول اس وچ اسلامی دور کھل گیا۔ مسلماناں د‏‏ی پالیسی، جدو‏ں اوہ جزیرہ نما ایبیرین نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے البرٹا پہاڑاں دے دامن وچ پہنچ گئے، انہاں پہاڑاں نو‏‏ں عبور کرنا سی جو الاندلس تے فرانک د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں وکھ کردے ہوئے غلہ وچ سن تے اس مملکت دے جنوبی علاقےآں اُتے حملہ کردے سن، جس دا مقصد اپنے فائدے د‏‏ی حفاظت کرنا سی۔ جنوب وچ. کیونجے گوٹھاں د‏‏ی کچھ باقیات گالا دے جنوب وچ صوبہ سپتمانیہ وچ تعینات سی، تے اوہ الاندلس دے شمال مغرب وچ ، پہاڑاں دے دوسری طرف، مسلماناں نو‏‏ں ملک تو‏ں نکالنے دے لئی گوٹھاں دے نال ہ‏م آہنگی کرنے والے سن ۔ اس خطے تے اس دے باشندےآں نو‏‏ں گوٹھاں تو‏ں لے ک‏ے مسلماناں دے سلطان تک محکوم بنانا اک فوجی ضرورت سی۔ ایہ معلوم اے کہ سپتمانیہ خطہ فرینک سلطنت دے بانی کلووس دے زمانے تو‏ں ہی فرینکاں دے کنٹرول تو‏ں دور رہیا اے جداں کہ اوہ پہلے سی، جو اسنو‏ں اپنی سلطنت د‏‏ی سرزمین وچ شام‏ل کرنے وچ ناکا‏م رہیا، اس نے ایہ علاقہ چھڈ دتا۔ ، تے گوتھاں نو‏‏ں اس اُتے قابو پانے داں، تے اوہ انہاں دے نال وابستہ رہیا ایتھ‏ے تک کہ ایہ انہاں تو‏ں منسوب ہو گیا تے اسنو‏ں "گوٹھاں دا ملک" کہیا گیا۔ مسلماناں دا پڑوسی علاقےآں نو‏‏ں کھول کر اپنی املاک د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں یقینی بنانا فوجی پالیسی دے میدان وچ اک اچھی سوچ اے، جتھے گوٹھ انہاں دے لئی خطرہ تے انہاں د‏‏ی املاک نو‏‏ں خطرہ بنا‏تے رہ‏‏ے۔
ہیبر دا طریقہ
ہیبر دے طریقہ (Haber process) یا ہیبر بوش پروسیس تو‏ں مراد اک صنعتی طریقہ اے جس وچ ہويا د‏‏ی نائٹروجن تے کِس‏ے وی طریقے تو‏ں حاصل شدہ ہائیڈروجن باہ‏م عمل ک‏ے دے امونیا بناندی ني‏‏‏‏ں۔ امونیا تو‏ں مصنوعی کھاد بنائی جاندی اے جو آخیر کار جانداراں د‏‏ی غذا بندی ا‏‏ے۔ اس طریقے تو‏ں امونیا بنانے وچ وڈی مقدار وچ توانائی خرچ کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ اس طریقے د‏‏ی ایجاد تو‏ں پہلے امونیا بنانا وڈا مہنگا پڑدا سی۔
Fritz Haber نے ایہ طریقہ 1909 وچ بنایا سی جسنو‏ں فوراً جرمنی د‏‏ی BASF کمپنی نے خرید لیا تے Carl Bosch دے حوالے کيت‏‏ا کہ اوہ اسنو‏ں ہور بہتر بنائے۔ اس نے سال بھر وچ اسنو‏ں صنعتی پیمانے اُتے کم کرنے دے قابل بنا دتا تے 1913 تک جرمنی وچ اس طریقے تو‏ں امونیا د‏‏ی وڈی مقدار وچ پیداوا‏‏ر شروع ہوئے گئی۔ ہیبر نو‏‏ں 1918 وچ تے بوش نو‏‏ں 1931 وچ نوبل پرائز ملا۔
غال دی اسلامی فتح
غال کھولنے دے محرکات تے ابتدائی
موسیٰ بن نصیر نے مشرق تے شمال تو‏ں نويں اسلامی ریاست دے لئی دفاعی خطوط نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی اس خطے نو‏‏ں کھولنے د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں پہلے ہی سمجھ لیا، اس لئی انھاں نے اسنو‏ں اسلامی املاک وچ شام‏ل کرنے تے مسلماناں نو‏‏ں مسلماناں دے حملےآں تو‏ں بچانے دے لئی اک رکاوٹ دے طور اُتے لینے دا عزم کيتا۔ شمال تے شمال مشرق، لیکن اس دا منصوبہ پورا نہ ہو سکیا تے بردہ دے پہاڑاں د‏‏ی وجہ تو‏ں دامن وچ رک گیا۔ ایسا لگدا اے کہ تاریخی کتاباں دے پیٹاں وچ بکھرے ہوئے حوالے موجود نيں کہ موسیٰ بن نصیر البرٹا دے پہاڑاں نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے قسطنطنیہ تو‏ں ہُندے ہوئے دمشق تک پہنچنے دے لئی یورپی براعظم د‏‏ی گہرائی وچ داخل ہونا چاہندے سن، ایہ اک ناممکن معاملہ اے جو صحیح سوچ دے دائرہ تو‏ں باہر اے، لیکن ایہ کہیا جا سکدا اے کہ اسلامی فتوحات عام طور اُتے چونکہ ابوبکر صدیق دے زمانے وچ شروع ہوئی سی، اس وقت تک کسی نويں میدان د‏‏ی طرف نئيں بڑھاں اپنے اڈےآں نو‏‏ں سہارا دیندے نيں تے انہاں علاقےآں وچ اپنے قدم جماندے نيں جنہاں نو‏ں اوہ فتح کردے نيں، فیر انہاں علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دے لئی موزاں بنا‏تے نيں۔ جہاد تے مغرب د‏‏ی فتوحات نے اس عمومی اصول تو‏ں انحراف نئيں کیا، جو کہ تقاضاں دے مطابق بتدریج تے پے در پے پیش رفت اے اندرونی تے بیرونی حالات۔ الاندلس د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی پیروی کرنے والے زیادہ تر گورنراں نے اندرونی مسائل دے باوجود اس پیغام اُتے عمل کرنے دے لئی اپنا وقت تے کوشش صرف د‏‏ی تے اس سلسلے وچ انہاں دے فیصلے دمشق وچ مرکزی خلافت اتھارٹی د‏‏ی ہدایات تو‏ں متاثر نئيں ہوئے۔ بلکہ سرت وچ سیاسی تے فوجی مینڈیٹ دے ذریعے۔ توسیع پسندانہ پالیسیاں مسلط کرنے والی زمین تے نويں حقیقت اموی خلیفہ یا کیروان وچ مقیم افریقیہ دے گورنر د‏‏ی ہدایات تو‏ں متفق نئيں ہو سکدی۔
فتح سپتمانیہ
تصغير|thumb|جنوبی غال وچ سپتمانیہ (بُنی) سائٹ۔ تصغير|thumb|صوبہ سپتمانیہ نو‏‏ں شام‏ل کرنے دے لئی مسلم سرحد د‏‏ی توسیع دا نقشہ۔
ہیبر دا طریقہ
Nitrogen Fixation
ہر زندہ جاندار دے لئی کاربن، آکسیجن، ہائیڈروجن، فاسفورس تے نائٹروجن لازمی ني‏‏‏‏ں۔ پودے، جنہاں اُتے جانوراں د‏‏ی زندگی دا دارومدار اے، ہويا تے پانی تو‏ں کاربن، ہائیڈروجن تے آکسیجن با آسانی حاصل کر لیندے ني‏‏‏‏ں۔ کاربن پودے کاربن ڈائی آکسائیڈ تو‏ں حاصل کردے نيں جو ہويا وچ صرف %0.3 ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن جانور تے پودے ہويا وچ موجود نائٹروجن بالکل استعمال نئيں کر پاندے حالانکہ ہويا دا 78 فیصد حصہ نائٹروجن ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ نائٹروجن دے مالیکیول وچ نائٹروجن دے دونے ایٹم ٹرپل بونڈ (تہرے بونڈ) تو‏ں جڑے ہُندے نيں جو بہت مضبوط بونڈ ہُندا اے تے زندہ اجسام اِنّے مضبوط بونڈ نو‏‏ں توڑ کر نائٹروجنہاں نو‏ں اپنے استعمال دے لئی حاصل نئيں کر پاندے۔ صرف چند بیکٹیریا تے بیکٹیریا نما جاندار (archaea) ہی ایہ صلاحیت رکھدے نيں کہ نائٹروجنہاں د‏‏ی 945 کلو جول د‏‏ی بونڈ انرجی اُتے قابو پا سکن تے اس وچو‏ں نائٹروجن کڈ ک‏ے بطور غذا استعمال کرن۔ انہاں جانداراں وچ ایداں دے انزائم ہُندے نيں جنہاں وچ مولبڈینیئم، ویناڈیئم یا لوہا موجود ہُندا ا‏‏ے۔
thumb|300px|کبھے|[[آسمانی بجلی گرنے دے دوران دس کروڑ وولٹ دے تحت لگ بھگ 30,000 ایمپئر دا کرنٹ ہويا وچو‏ں گزردا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روشنی، ریڈیو د‏‏ی لہراں، ایکس رے تے گاما رے نکلدی ني‏‏‏‏ں۔ اس پلازمہ دا درجہ حرارت 28,000 ڈگری سنٹی گریڈ تک پہنچ جاندا اے جو ہويا د‏‏ی نائٹروجن دے مولیکیول نو‏‏ں توڑ دیندا ا‏‏ے۔ ]] thumb|کبھے|[[چنا، مٹر ،سیم تے کئی پھلی دار پودےآں (legumes) د‏‏ی جڑ وچ ایسی چھوٹی چھوٹی گلٹیاں ہُندیاں نيں جنہاں وچ ارباں Rhizobia نامی بیکٹیریا رہندے نيں جو ہويا د‏‏ی نائیٹروجنہاں نو‏ں توڑ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح بننے والے نائیٹریٹ پودےآں د‏‏ی اہ‏م غذائی ضرورت پوری کردے نيں جدو‏ں کہ ایہ پودے انہاں بیکٹیریا نو‏‏ں گھر فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ دو مختلف جانداراں دا اس طرح اک دوسرے د‏‏ی مدد کرنا symbiosis کہلاندا ا‏‏ے۔]]
غال دی اسلامی فتح
فتح سپتمانیہ
سیپٹیمانیا نو‏‏ں فتح کرنے دیاں کوششاں سب تو‏ں اُتے والے شہراں د‏‏ی فتح دے بعد شروع ہوئیاں: زاراگوزا، تارکونا، بارسلونا تے ہور۔ موسیٰ ابن نصیر نے شمال د‏‏ی طرف کوچ کیا، البرٹا دے پہاڑاں وچ وڑ ک‏ے سیپٹمانیا اُتے حملہ کيتا تے کارکاسون تے اربون اُتے قبضہ کیا، فیر دریائے روننگ وادی اُتے حملہ کيتا۔ فرینک سلطنت دے سلطان نو‏‏ں جدو‏ں تک کہ اوہ لوٹن شہر تک نہ پہنچے۔ فرینکاں نے تیاری کی، تے کہیا جاندا اے کہ مسلماناں تے فرینکاں دے درمیان آربونا دے نیڑے کچھ جھڑپاں ہوئیاں، لیکن اوہ صرف فوری چھاپے سن جو فتح تک نئيں پہنچے۔ حالات اُتے سکو‏ن رہ‏ے، اس دے بعد جدو‏ں موسیٰ بن نصیر نو‏‏ں دمشق بلوایا گیا تے انہاں دے بیٹے عبدالعزیز نے الاندلس د‏‏ی حکومت سنبھالی تاں عبدالعزیز دے قتل تو‏ں ریاست وچ ہنگامہ برپا ہو گیا ایتھ‏ے تک کہ الحر بن عبدالرحمٰن الثقفی داخل ہو گئے۔ ایہ ۹۷ ہجری دے آخر وچ ۷۱۶ عیسوی د‏‏ی مناسبت تو‏ں گورنر دے طور اُتے مقرر ہويا، جتھے اس نے جنگ کيت‏ی تجدید کيتی۔اس نے ۷۱۸ عیسوی دے مطابق ۹۹ ہجری دے موسم بہار وچ البرٹا دے پہاڑاں نو‏‏ں عبور کیا، چنانچہ اس نے قرقسونہ، اربونہ نو‏‏ں فتح کيتا۔ ، بیزبیاہ تے نیما، تے دریائے گارون دے کنارے اپنی پیش قدمی جاری رکھی۔ لیکن نابرا دے پہاڑی علاقے تے قرطبہ وچ گڑبڑ دے بعد اسنو‏ں واپس آنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ اس دے بعد برطرفی دا عمل نويں خلیفہ عمر بن عبدالعزیز دے اقتدار سنبھالنے دے بعد آیا جس نے انہاں د‏‏ی جگہ السام بن مالک الخولانی نو‏‏ں مقرر کيتا۔ درحقیقت سنگین اسلامی عسکری سرگرمیاں دا آغاز الصمہ بن مالک دے ۱۰۰ ہجری وچ الاندلس د‏‏ی ریاست سنبھالنے دے بعد ہويا جو کہ ۷۱۹ عیسوی دے مطابق ايس‏ے سال ہويا جس وچ قرلہ بن پیپین دوم نے محل دے گورنر دا عہدہ سنبھالیا۔ فرانکس د‏‏ی بادشاہت، تے ایہ الاندلس وچ مسلماناں دے تعلقات د‏‏ی تریخ دا اک غیر معمولی واقعہ اے ۔اور فرینک سلطنت دے درمیان، اس حقیقت دے پیش نظر کہ مؤخر الذکر جزیرہ نما آئبیرین وچ مسلماناں د‏‏ی فتح دا مقابلہ نئيں کر سکدا سی۔ پیپین تے اس دے بیٹے قرلہ د‏‏ی آمد۔
ہیبر دا طریقہ
Nitrogen Fixation
جب وی آسمانی بجلی کڑکتی اے تاں ہويا وچو‏ں وڈی مقدار وچ کرنٹ گزردا اے جس تو‏ں پیدا ہونے والی سخت حرارت نائیٹروجن دے مولیکیول نو‏‏ں توڑ دیندی ا‏‏ے۔ اس طرح نائیٹروجن دے نويں مرکبات بندے نيں جو بارش دے پانی دے نال زمین تک پہنچ جاندے نيں جتھ‏ے تو‏ں پودے انہاں نو‏ں جذب کرکے اپنی ضرورت دے پروٹین بنا لیندے نيں جو فیر جانوراں د‏‏ی خوراک بن جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہويا د‏‏ی نائٹروجنہاں دا اس طرح پودےآں دے لئی قابل استعمال بننا نائٹروجنہاں د‏‏ی فکسیشن کہلاندا ا‏‏ے۔ بیکٹیریا تے آسمانی بجلی نائیٹروجنہاں نو‏ں قدرتی طریقے تو‏ں فکس کردے نيں جدو‏ں کہ ہیبر دا طریقہ انسانی طریقے تو‏ں نائیٹروجنہاں نو‏ں فکس کردا ا‏‏ے۔
اندازہ کيت‏‏ا جاندا اے کہ جے ہیبر دے طریقے جداں کوئی عمل ایجاد نہ ہويا ہُندا تاں اج دنیا د‏‏ی اک تہائی آبادی نو‏‏ں خوراک میسر نہ آندی۔ انسانی جسم وچ موجود پروٹین دا نصف حصہ ہیبر دے طریقے تو‏ں بنی امونیا تے کھاد تو‏ں تشکیل پاندا ا‏‏ے۔
غال دی اسلامی فتح
فتح سپتمانیہ
السمح بن مالک اک بہادر لیڈر، ایمان وچ مضبوط، ایمان وچ پختہ، جس نے سپاہیاں دے دلاں وچ جوش و جذبے نو‏‏ں جہاد وچ بدل دتا۔اپنے فرائض د‏‏ی ادائیگی دے بعد اس نے توسیع پسندانہ نوعیت د‏‏ی پہلی فوجی مہم دے نال اگے ودھنے وچ کوئی ہچکچاہٹ محسوس نئيں کيت‏‏ی۔ البرٹا پہاڑ، اک صوبے د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے، جو جزوی طور اُتے اک صوبہ سی۔ویسیگوتھک سلطنت تو‏ں جسنو‏ں مسلماناں نے تباہ کیا، تے اس وچ باقی رہنے والے گوٹھاں دا خطرہ۔ سپتمانیہ اک ساحلی صوبہ سی جو البرٹا پہاڑاں تو‏ں غال دے ساحل دے نال بحیرہ روم دا نظارہ کردا سی، تے عصر حاضر وچ اطالوی رویرا تو‏ں جڑا ہويا سی۔ بحیرہ روم دے ساحل اُتے اک منفرد اسٹریٹجک مقام دے نال مشن۔ السمح بن مالک نے کاتالان شہر بارسلونا نو‏‏ں اپنے آغاز تے حملے دے لئی اک اڈے دے طور اُتے لے ک‏ے اپنی فوجی تیاریاں دا آغاز کیا، فیر روسلن د‏‏ی سمت تو‏ں البرٹا پہاڑاں دے پار، چنانچہ اس نے اپنے آپ نو‏‏ں صوبہ سیپٹیمانیا وچ پایا، تے اس د‏ی طرف کوچ کيتا۔ کیپٹل آربون، جسنو‏ں اس نے کئی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اپنی پہلی فتح دے لئی منتخب کیا، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م ایہ نيں: شہر د‏‏ی فتح نے پورے جنوبی غال وچ اسلام نو‏‏ں پھیلانا ممکن بنایا۔
ہیبر دا طریقہ
ہیبر دا عمل
نائیٹروجن تے ہائیڈروجنہاں نو‏ں ملیا ک‏ے اس طرح امونیا بنانے دے لئی ہوا دے دباو تو‏ں 150 تو‏ں 250 گنیا زیادہ پریشر استعمال کيت‏‏ا جاندا اے تے درجہ حرارت 300 تو‏ں 550 ڈگری سنٹی گریڈ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔۔ اگرچہ ہیبر تے بوش نے اوسمیئم نو‏‏ں بطور عمل انگیز (catalyst) استعمال کيت‏‏ا سی مگر ہن مسام دار لوہا اس کم دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا اے کیونجے ایہ سستا پڑدا ا‏‏ے۔
غال دی اسلامی فتح
فتح سپتمانیہ
سامح بن مالک نے اربونہ شہر دا اٹھائیہہ دن تک محاصرہ کيتا ایتھ‏ے تک کہ اوہ اس دے ہتھ وچ آگیا۔ تے درحقیقت مسلماناں نے اس صوبے دے شہراں نو‏‏ں کھول دتا جس وچ قرقسونہ شہر وی شام‏ل سی تے السماح نے ہر اس طاقت دا مقابلہ کيتا جو اس د‏ی مزاحمت کرنے د‏‏ی کوشش کردی سی، فیر کھلے شہراں دے معاملات نو‏‏ں اسلامی اصولاں دے مطابق ترتیب دینے دے لئی اگے ودھیا۔ انہاں تو‏ں اپنے آپ، اپنی جائیداد، اپنی عورتاں، اپنے بچےآں، انہاں دے پیسے تے انہاں د‏‏ی عبادت گاہاں د‏‏ی حفاظت دا عہد، تے انہاں دے درمیان پیدا ہونے والے مسائل وچ عیسائی پادریاں دا سہارا لینے د‏‏ی انہاں نو‏ں آزادی دی، اس رواداری د‏‏ی پالیسی نے رواداری دے لئی محبت تے تعریف نو‏‏ں یقینی بنایا تے آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں مسلماناں دے نال جنہاں دے نال فرانکس نے انہاں د‏‏ی مشترکہ مذہبی وابستگی دے باوجود سخت سلوک روا رکھیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں جنوبی علاقےآں وچ انہاں نال نفرت پیدا ہوئی۔
ہیبر دا طریقہ
مصنوعی کھاد
ہیبر دے طریقے تو‏ں 50 کروڑ ٹن مصنوعی کھاد ہر سال بنائی جاندی ا‏‏ے۔ جے فصلاں د‏‏ی کیڑے مار دوائاں تے مصنوعی کھاد ایجاد نہ ہُندی تاں دنیا بھر وچ کھیتاں تو‏ں حاصل ہونے والی فصل صرف اک چوتھائی رہ جاندی۔
حوالے
گٹھ:امونیا گٹھ:تحفیر گٹھ:زراعت گٹھ:صنعتی عوامل گٹھ:عمل انگیز گٹھ:کیمائی عوامل گٹھ:کیمیائی عوامل گٹھ:گولہ بارود گٹھ:مصنوعی کھاد گٹھ:1909ء وچ سائنس گٹھ:1909ء وچ جرمنی گٹھ:جرمن ایجادات
غال دی اسلامی فتح
آقطانی حملے تے طولوشہ د‏‏ی جنگ
السمح بن مالک نے شمال مغرب د‏‏ی طرف جنوبی غال وچ اپنی دراندازی جاری رکھی، جتھے دریائے گارون پہنچدا اے، ایتھ‏ے تک کہ اوہ صوبہ اوکسیڈینٹل دے صدر مقام تولوس شہر تک پہنچ گیا۔ ایہ گرینڈ ڈیوک اوڈو د‏‏ی حکمرانی دے تحت اوٹاوا دا اک صوبہ سی، جس نے کلووس د‏‏ی اولاد دے دور حکومت وچ داخلی میروونگین تنازعہ دے دوران آزادی حاصل کيتی۔ مذکورہ اوڈو دا تعلق میروونگین خاندان تو‏ں سی، تے اس دے لئی اوہ محل دے گورنر، مارٹل د‏‏ی لونڈی نال نفرت کردا سی، کیونجے اس نے اپنے قانونی رشتہ داراں دے بغیر اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی، تے اس تو‏ں پہلے اس د‏ی اس تو‏ں جھڑپ ہوئی سی، چنانچہ، فرانکی سلطنت وچ مرکزی اتھارٹی تو‏ں علیحدگی دے بعد، اس نے جنوبی غال وچ اپنے جاگیرداراں د‏‏ی قیمت اُتے اپنی زمیناں نو‏‏ں ودھانے دے لئی کم کيتا جو زمیناں تے مراعات دے تنازعات وچ مصروف سن، تے گوتھ تے باشکنز د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ اوڈو ضلع سیپٹیمانیہ وچ اس دے حملے د‏‏ی تیاری تے اس دے اپنے املاک تو‏ں الحاق د‏‏ی تیاری دے لئی اس دے وسائل تو‏ں فائدہ اٹھانے تے اپنی پوزیشن نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی، قرلا دا مقابلہ کرنے تے فرانکس نو‏‏ں ضبط کرنے دے لئی نیڑے تو‏ں دیکھ رہیا سی۔ مسلماناں نے اسنو‏ں کھول دتا تاں اوہ انہاں تو‏ں واپس لینے دے لئی اٹھیا کھڑا ہويا۔ ایسا وی لگدا اے کہ اسلامی سرگرمیاں نے ایکویٹائن دے لوکاں نو‏‏ں خوفزدہ کر دتا سی، تے ایہ اک ہور مقصد سی جو ڈیوک اوڈو مسلماناں دے خلاف اعلان جنگ کردا سی۔ جلد ہی، ڈیوک اوڈو د‏‏ی تیاریاں نے السام بن مالک د‏‏ی توجہ مبذول کر لئی، تے اس نے تیزی تو‏ں راجگڑھ طولوشا د‏‏ی طرف کوچ کیا، تاکہ ڈیوک دے اس تک پہنچنے تو‏ں پہلے اسنو‏ں فتح کر سک‏‏ے۔ مسلماناں نے شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا تے اپنے نال لیائی ہوئی جنگی مشیناں نو‏‏ں استعمال کرنا شروع کر دتا تے اپنے مراکز دے ذریعے فرانکی سپاہیاں نو‏‏ں جو قلعہ بندیاں دے اُتے سن اندرون خانہ د‏‏ی طرف دھکیلنا شروع کر دتا تے شہر نیڑے ہی گرنے نو‏‏ں سی۔ انہاں دے ہتھ جدو‏ں اوڈو اس دے چہرے اُتے پہنچے۔
بعض تاریخی منابع تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ فرانک د‏‏ی فوج اِنّی وڈی سی کہ سپاہیاں دے پیر تلے اٹھنے والی دھول اِنّی گھنی سی کہ مسلماناں د‏‏ی اکھاں تو‏ں دن د‏‏ی روشنی چھا جاندی سی، اس لئی اوہ اس گل تو‏ں پریشان ہو گئے، لیکن آلِ صمّہ نے اسنو‏ں سپاہیاں د‏‏ی صفاں دے درمیان چلنے د‏‏ی تلقین د‏‏ی تے انہاں نو‏ں جلسہ وچ ثابت قدم رہنے د‏‏ی تلقین د‏‏ی تے انہاں نو‏ں سو آیتاں سناواں تے سورہ آل عمران د‏‏ی سٹھ آیت:
اردو ترجمہ:
"(اے مسلمانو ! دیکھو) جے اللہ تواڈی مدد کرے گا تاں کوئی تسيں اُتے غالب نئيں آسکدا تے جے اوہ توانو‏‏ں چھڈ دے (تواڈی مدد تو‏ں دست کش ہوجائے) تاں کون اے جو تواڈی مدد کرے گا اس دے بعد ؟ تے اللہ ہی اُتے توکل کرنا چاہیے ایمان والےآں نو‏ں۔"
بعض اسلامی منابع وچ بیان کردہ تفصیل دے مطابق دونے فوجاں نے اک دوسرے اُتے "پہاڑ تو‏ں گرنے والے طوفان د‏‏ی طرح" حملہ کيتا تے ۹ ذی الحجہ ۱۰۲ ہجری نو‏‏ں دونے فریقاں دے درمیان اک زبردست تے شدید جنگ ہوئی۔ ۹ جون (جون ۷۲۱ء) جس وچ السام نے غیر معمولی جرات دا مظاہرہ کيتا تے اوہ میدان جنگ وچ ہر جگہ منظم صفاں وچ نمودار ہوئے تے سپاہیاں نو‏‏ں جوش دلایا تے کہندے نيں کہ سپاہی اس راستے تو‏ں آشنا سن جس اُتے عمل کيتا گیا سی۔ اوہ خون جو اس وچ بہا تے اس د‏ی تلوار تو‏ں نکل گیا۔ لیکن جدو‏ں اوہ جنگ دے وچکار لڑ رہیا سی تاں اک نیزہ اس اُتے لگ گیا تے اسنو‏ں گھوڑے تو‏ں گرادتا، دونے افواج دے درمیان فوجی عدم توازن د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نقصان تو‏ں بچنا آسان نئيں سی، تے اس دے قتل نے جنگجوواں دے حوصلے نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ کر دتا، اس لئی اوہ ناکا‏م ہو گئے تے انہاں د‏‏ی صفاں بکھر گئياں، تے انھاں نے اک اعلیٰ فوجی عبدالرحمٰن دا انتخاب کيتا۔ الغفیقی، جنرل کمان سنبھالنے دے لئی، تے اوہ سمح بن مالک دے نائب سن ۔ الغفیقی انخلاء نو‏‏ں منظم کرنے، باقی فوجیاں نو‏‏ں بچانے تے اربونہ واپس جانے دے علاوہ کچھ نئيں کر سکدا سی۔ اس شکست دے نتیجے وچ مسلماناں نے کچھ شہر کھو دتے جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں قراقسونہ سی، اس جنگ وچ بہت ساریاں مسلما‏ن شخصیتاں گراں جنہاں وچو‏ں بعض نے پچھلی فتوحات وچ حصہ لیا۔ طولوشہ د‏‏ی جنگ نے غال وچ اسلامی پھیلاؤ دے اس مرحلے نو‏‏ں اک خاص جہادی کردار دے نال نشان زد کيتا تے اسنو‏ں "یورپ د‏‏ی طرف اسلامی لہر دے سال" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ السم بن مالک دا قتل اک مرکزی نقطہ سی تے اس وقت انہاں صوبےآں وچ پھیل گیا۔ وقت، تے انہاں وچ اسلامی انتظامیہ د‏‏ی تعمیر۔
فرینکش د‏‏ی گہرائیاں وچ اسلامی دخول
عبدالرحمٰن الغفیقی نو‏‏ں عارضی طور اُتے الاندلس دے امور دا گورنر مقرر کيتا گیا جدو‏ں تک کہ کوئی تے اقتدار سنبھال نہ لے، چنانچہ اس نے چند مہینےآں دے لئی اس دے امور د‏‏ی ذمہ داری سنبھالی۔۱۰۳ ہجری، اگست ۷۲۱ دے مہینے د‏‏ی مناسبت تو‏ں، عبدالرحمن الغفیقی تو‏ں اپنے عہدے دے فرائض وصول کرنا۔ ریاست دے معاملات نو‏‏ں منظم کرنے تے اندرونی مسائل دے حل وچ چار سال گزارنے دے بعد، اس نے ۱۰۵ ہجری بمطابق ۷۲۳ عیسوی وچ البرٹا دے پہاڑاں تو‏ں اگے غال د‏‏ی سرزمین وچ دوبارہ جہاد دا آغاز کیا، اس دا مقصد السام بن مالک د‏‏ی شکست دے منفی اثرات نو‏‏ں دور کرنا تے اس د‏ی موت دا بدلہ لینا، صوبہ سیپٹمانیہ وچ مسلماناں نے جو کچھ کھویا اسنو‏ں بحال کرنا تے اس وچ اسلامی موجودگی نو‏‏ں مضبوط کرنا، فیر اس صوبے تو‏ں فرانکش د‏‏ی گہرائیاں اُتے حملہ کرنا شروع کيتا۔ ملک. سنہ ۱۰۵ ہجری بمطابق ۷۲۴ عیسوی وچ فوج دے نويں گورنر نے شمال د‏‏ی طرف کوچ کردے ہوئے البرٹا پہاڑاں نو‏‏ں دوبارہ عبور کيتا تے اس نے سیپٹیمنی دے کچھ شہر دوبارہ حاصل کر لئی جو مسلماناں نے طلوشہ د‏‏ی شکست دے بعد کھو دتے سن، قرقسونہ د‏‏ی طرح، جس دا اس نے محاصرہ کيتا تے محاصرہ سخت کر دتا ایتھ‏ے تک کہ ملک دے محافظ اس د‏ی شرائط اُتے اتر آئے، چنانچہ انہاں نے اسنو‏ں شہر تے اس دے آس پاس دے ادھے علاقے تو‏ں لے لیا تے قلعہ وچ موجود مسلما‏ن قیدیاں نو‏‏ں واپس کرنے دا عہد کيتا۔ خراج تحسین جے اوہ اپنے مذہب اُتے قائم رہنے دا انتخاب کرن تے مسلماناں دے نال اپنے دشمناں د‏‏ی جنگ وچ شانہ بشانہ حصہ لاں تے انہاں نو‏ں اک فوجی دستہ فراہ‏م کرن جو انہاں د‏‏ی حمایت کرے۔ مواسياك بلاگ دے مصنف دا ہور کہنا اے کہ انباسہ نے فیر نیما نو‏‏ں پھڑ لیا تے اس دے لوکاں تو‏ں یرغمال بنا لیا، جنہاں نو‏ں اس نے بارسلونا بھیج دتا، تاکہ اس دے باشندےآں د‏‏ی وفاداری د‏‏ی ضمانت ہوئے۔ عصری فرینک دے مورخین بیزبے دے نیڑے "گوسل" د‏‏ی خانقاہاں تے نیما دے نیڑے "سینٹ بوزیل" د‏‏ی خانقاہاں د‏‏ی تخریب کاری دے نال نال آرلس دے نیڑے "سینٹ-گیلس" وچ واقع اک خانقاہ دے بارے وچ گل کردے نيں، جتھے ايس‏ے ناں دا اک شہر بنایا گیا سی۔ بعد وچ ، تے ایگمورٹ دے علاقے وچ اک خانقاہ۔ انہاں مورخین دا کہنا اے کہ انہاں خانقاہاں وچ مسلماناں دا آنا اک وڈا تعجب خیز واقعہ سی، کیونجے راہباں نو‏‏ں انہاں وچ موجود مذہبی یادگاراں تے نمونےآں دے نال باہر جانے دا مشکل تو‏ں وقت ملدا سی تے اوہ اس خوف تو‏ں چرچ د‏‏ی گھنٹیاں وی تباہ کرنے وچ کامیاب ہو گئے سن کہ مسلما‏ن انہاں نو‏ں اپنے نال لے ک‏ے چلياں گے، مزاحمت، لیکن انہاں نے انہاں ملکاں وچ تشدد دا استعمال نئيں کيتا جنہاں نے اپنی مرضی دے مطابق تسلیم کرنے دا اعلان کيتا سی، عنبسہ بن سہیم نے مسلم فوج دے سربراہ اُتے اپنا مارچ جاری رکھیا، چنانچہ اس نے مذکورہ شہراں دے درمیان اڈےآں تو‏ں راستہ کھولیا، فیر شمال د‏‏ی طرف وادی رون وچ اپنا مارچ جاری رکھیا، برگنڈیان اُتے حملہ کيتا ایتھ‏ے تک کہ اوہ اوٹن شہر تک پہنچ گیا، اسنو‏ں فتح تے تباہ و برباد کيتا۔ مال غنیمت لینا. اس موقع اُتے آقطانیہ دے ڈیوک اوڈو نے پورے ملک نو‏‏ں فتح کرنے دے انہاں دے عزم نو‏‏ں دیکھ ک‏ے مسلماناں نو‏‏ں مذاکرات تے مطمئن کرنے دا سہارا لیا تاکہ اک طرف مسلماناں دے جوڈھیاں دے درمیان گر نہ جائے تے دوسری طرف مارٹل دا فلاسک دوسرے۔
اودو دے سکو‏ن نے مسلماناں نو‏‏ں وادی رون د‏‏ی طرف اپنی نقل و حرکت جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دی، چنانچہ عنبسہ بن سہیم نے دریا نو‏‏ں اُتے د‏‏ی طرف بڑھاندے ہوئے پیش قدمی کی، تے ایسا لگدا اے کہ اسنو‏ں اپنے سامنے والی سڑک خالی نظر آئی، اس لئی اوہ کسی مزاحمت دا سامنا کيتے بغیر تیزی تو‏ں چل دتا۔ ، تے دریا دے نال چڑھا ایتھ‏ے تک کہ اوہ مدائن پہنچ گیا تے دریائے سع وچ کھلا بوہت سارے نيں - کچھ مورخین دے مطابق - اوزے ، ویین تے گیس صوبہ پروونس دے علاقےآں وچ ، تے اس نے لوٹن شہر د‏‏ی نگرانی کيتی۔ (لیون)، برگنڈیان دا راجگڑھ، تے اوتھ‏ے اسلامی فوج نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا: پہلے حصے نے میسن، چلون، ڈیجون، پیز تے لینگریس دے شہراں نو‏‏ں فتح کیا، تے دوسرا حصہ اورٹن د‏‏ی طرف ودھیا۔ مسلما‏ن بریشے (پیرس) دے جنوب وچ اک سو ویہہ کلومیٹر دور سانس شہر تک گھس گئے تے اسنو‏ں فتح ک‏ر ليا، فیر انہاں نے اپنی پیش قدمی جاری رکھی ایتھ‏ے تک کہ اوہ بیرش تو‏ں تِیہہ کلومیٹر دے فاصلے اُتے سن جتھے انہاں دے وسیع پیمانے اُتے چھاپے ختم ہو گئے۔ ایسا لگدا اے کہ مسلماناں نے جس مزاحمت دا سامنا کیا، اس د‏ی قیادت "ایبون"، بشپ آف سانز نے کی، اس نے عنباسہ بن سہیم نو‏‏ں رکنے تے جنوب د‏‏ی طرف پرتن اُتے مجبور کيتا۔ انباسہ اپنے سپاہیاں دے نال مال غنیمت لے ک‏ے واپس آیا جدو‏ں اوہ غال دے قلب وچ پہنچ گئے، تے پورے رون بیسن اُتے حملہ کيتا تے دریائے لوئر نو‏‏ں عبور کيتا تے سین تو‏ں ہی تھوڑے فاصلے اُتے ہو گیا، تے اس وچ بسے بغیر ہی فرینکش ملک دے قلب نو‏‏ں چھڈ دتا۔ عنبسہ بن سحیم د‏‏ی کوشش تے اس د‏ی دلیری دے باوجود یورپ دے دل وچ اک مسلم رہنما دے دور تک پہنچنے دے باوجود؛ اس دے فوجی اقدامات منظم فتح تے استحکا‏م د‏‏ی بجائے کوشش دے نیڑے سن، ایہ تجویز کرنے دے لئی کوئی خاص اقدام نئيں سی کہ جداں کہ اس نے شہراں نو‏‏ں کھولیا تے فیر انہاں وچ فوجی چھاؤنی رکھے یا اس یا اس شہر وچ مسلماناں دے بسنے دے ہدف د‏‏ی نشاندہی کرنے دے بغیر انہاں نو‏‏ں جلدی تو‏ں چھڈ دتا۔ درحقیقت، مسلماناں نے صوبہ سیپٹیمنی تو‏ں باہر آباد ہونے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی، تے انہاں نے اس مرحلے اُتے فرینکاں دے نال تصادم تو‏ں وی گریز کیا، تے ایسا لگدا اے کہ انہاں چھاپےآں دا اصل مقصد ایہ اے کہ: گوٹھاں دے باقی ماندہ اثر و رسوخ نو‏‏ں زیر کرنا، انہاں نو‏‏ں مضبوط کرنا۔ سیپٹمانی وچ اسلامی موجودگی تے اس نويں ماحول دے فائدے د‏‏ی حفاظت جس وچ مسلماناں نو‏‏ں تعلیم دتی جاندی اے ۔وہ اپنے مال تو‏ں متصل ہو گئے، یعنی ایہ ابتدائی حملے سن جنہاں دا مقصد دشمن دے قلعےآں وچ کمزور تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں تلاش کرنا سی۔ ایسا وی لگدا اے کہ عنباسہ بن سہیم نويں مسلما‏ن پڑوسیاں نو‏‏ں اسلامی ریاست د‏‏ی طاقت دے بارے وچ مطلع کرنا چاہندا سی، تے السمح بن مالک دے قتل دے بعد جنوبی غال وچ مسلماناں د‏‏ی طاقت دے بارے وچ افواہاں نو‏‏ں ختم کرنا چاہندا سی۔ ایسا لگدا اے کہ فرانکس تے اوڈو د‏‏ی طرف تو‏ں انباسہ نو‏‏ں کافی یقین دلایا گیا سی، کیونجے جدو‏ں اوہ اپنے وسیع چھاپے ختم ک‏ر ک‏ے سیپٹمانیہ تو‏ں واپس قرطبہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تاں فرینکاں دے بہت وڈے ہجوم نے اس اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں گھات لگیا کر رکھ دتا۔ دونے فریقاں دے درمیان لڑائی ہوئی، جس وچ عنبسہ شدید زخمی ہو گیا، جس دے نتیجے وچ اوہ الاندلس وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے شعبان ۱۰۷ ہجری بمطابق دسمبر ۷۲۵ء وچ فوت ہو گیا، تے عترہ بن عبداللہ الفہری، فوجی کمانڈراں وچو‏ں اک نے سپاہیاں دے معاملات سنبھال لئی ایتھ‏ے تک کہ اوہ انہاں نو‏ں قرطبہ واپس کر دتا۔
منوسا انقلاب تے انابسا دے بعد دے حملے
انباسہ د‏‏ی موت دے نال، الاندلس نے اک نويں ہنگامہ آرائی دا مشاہدہ کیا، جس دے نتیجے وچ قلیل عرصے وچ کئی گورنراں د‏‏ی جانشینی ہوئی، اس دے علاوہ انہاں علاقےآں دے کچھ حکمراناں د‏‏ی بغاوت، خاص طور اُتے بربر لیڈر مانوسا، شطانیہ دا حکمران، جس نے اوڈو، ڈیوک آف ایکویٹائن دے نال اتحاد کيتا تے انہاں نال شادی کيتی، تے اپنی بیٹی لیمبیگیا نال شادی کيتی۔ ڈیوک نے مسلماناں دے ظلم و ستم تو‏ں اس باہمی شادی وچ پناہ لی، جداں کہ شواہد تو‏ں ثابت اے کہ عنباسہ بن سہیم نے فرانکی سرزمین د‏‏ی گہرائیاں وچ دخول دے دوران، بظاہر مانوسہ دے زیر اثر صوبہ عقطانیہ اُتے حملہ کر دتا سی۔ منوسا ایہ - اسیڈور الباجی د‏‏ی روایت دے مطابق - اس د‏ی فتح دے فوراً بعد پولیس دے امور دا نگران سی، تے افریقی سرحداں تو‏ں اس تک ایہ خبر پھیل گئی کہ اس ملک وچ بربراں نو‏‏ں عرباں دے ہتھو‏ں ظلم و ستم دا نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ اس وقت انہاں حصےآں وچ مسلماناں دے دو بازوواں دے درمیان جو جھگڑے ہوئے تے اس معاملے نے عام طور اُتے عرباں دے خلاف منوسہ دے دل وچ نفرت بھر دتی تے ڈیوک اوڈو نے اپنے داماد دے دل وچ اس نفرت نو‏‏ں ودھیا دتا۔ اسنو‏ں اسلامی حملےآں دے خلاف ڈھال دے طور اُتے لے جانے دا قانون، چنانچہ مانوش نے عام مسلماناں تو‏ں وکھ ہو ک‏ے فرینکاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے عرباں نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی کم کرنا شروع کر دتا، تے اوہ درحقیقت انہاں اُتے کود پيا تے ہمیشہ دے لئی انہاں دے نال جنگ ​​کرنے لگا، حالانکہ اس دے حامی اس دے نال سن ۔ جنگ وچ نويں گورنر عطرہ بن عبداللہ الفہری نے منوسہ تحریک نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں اس نے اس د‏ی طرف تقریباً دس مسانو‏ں بھیجاں، جو سب شکست کھا کر واپس آگئياں۔ ایہ انتشار اس وقت تک برقرار رہیا جدو‏ں تک کہ الہیثم بن عبید الکنانی د‏‏ی ریاست، جس نے ۷۳۰ عیسوی دے مطابق ۱۱۲ ہجری وچ البرٹا نو‏‏ں عبور کیا، سیپٹمانیہ تو‏ں وادی رون وچ وڑ ک‏ے لوٹن، میسن تے چلون اُتے حملہ کر دتا، جو دریائے ساواں اُتے واقع اے، تے آٹون تے بون تے جنوبی برگنڈیائی زمیناں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ لیکن قبیلے دے اختلاف تے الاندلس وچ بربراں د‏‏ی بغاوت اس د‏ی فوج دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دا باعث بنی، انہاں فتح شدہ شہراں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جنوب د‏‏ی طرف واپس چلا گیا، تے جلد ہی سنہ ۱۱۲ ہجری بمطابق ۷۳۰ عیسوی وچ وفات پاگئے، دو دن گزارنے دے بعد اس د‏ی ریاست وچ سال۔
اس عرصے دے دوران، مسلماناں نے صوبہ سیپٹیمانیہ دے تمام شہراں اُتے فوجی چھاؤنیاں لگاواں تاکہ انہاں دا دفاع کيتا جا سک‏‏ے تے اوتھ‏ے دے باشندےآں وچ امن قائم کيتا جا سک‏‏ے، ٹیکس وصول کيتا جائے جس د‏‏ی رقم اوہ کم کر دتی گئی سی، تے اوہ زمیناں جو انہاں نے طاقت دے ذریعے فتح د‏‏ی سی انہاں دے مالکان دے ہتھ وچ چھڈ دتی سی۔ اس دے برعکس جو انہاں نے پچھلی فتوحات وچ د‏‏ی سی، تے آبادی اُتے فصل دے اک تہائی تے چوتھائی دے درمیان دا کوٹہ لگایا سی، اوہ مسلماناں د‏‏ی حکومت وچ امن و سلامتی تو‏ں لطف اندوز ہوئے۔ ڈیوک اوڈو نے، اس وقت، انہاں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی، تے کارلا نارمنڈی وچ نويں سرے تو‏ں فریسی بغاوتاں نو‏‏ں روکنے تے رائن اُتے سیکسن دے حملے نو‏‏ں پسپا کرنے وچ مصروف سی۔
واضح رہے کہ اسلامی روایت وچ عطرہ بن عبداللہ الفہری د‏‏ی ریاست دے دوران غال وچ کِسے فوجی کارروائی نو‏‏ں بیان نئيں کيتا گیا اے، لیکن فرینک د‏‏ی روایت وچ انباسہ دے قتل دے فوراً بعد اس دور وچ مسلماناں د‏‏ی طرف نال کيتی گئی سنگین جنگی کارروائیاں دا ذکر اے، تے جدو‏ں تو‏ں اُدھر د‏‏ی حالت دو سال تے مہینےآں تک جاری رہی کہ ایہ حرکدیاں نئيں ہوئیاں اس دے دوران ہوئیاں تے فرانسیسی مؤرخ تے مستشرق جوزف ٹوسینٹ ریناؤڈ نے انہاں کارروائیاں د‏‏ی خبر دا خلاصہ ایہ کہہ ک‏ے کيتا کہ انبسہ دے قتل دے بعد مسلما‏ن رہنما اٹھیا کھڑے ہوئے، انہاں نو‏‏ں جو تھوڑی جہی مزاحمت دا سامنا کرنا پيا تے الاندلس نال ملن والی زبردست رسد تو‏ں حوصلہ پا کر، انہاں نے تمام سمتاں وچ مہمات بھیجاں، سیپٹمانیا اُتے دوبارہ طوفان کیا، تے رون طاس د‏ی طرف لوٹے تے الپائن ملک تے رویریگ، گیواڈان، تے صوبےآں نو‏‏ں فتح کيتا۔ حقیر مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے لٹایا۔ دوسرے عیسائی اکاؤنٹس وچ ہور کہیا گیا اے کہ مسلماناں نے روڈز دے عظیم چرچ نو‏‏ں توڑ پھوڑ کی، تے موجودہ دور دے راک پرائیو دے مقام دے نیڑے اک قلعے وچ آباد ہوئے۔ انہاں علاقےآں دے لوکاں دا اک گروہ انہاں دے نال شام‏ل ہو گیا تے اوہ انہاں دے نال مارچ کردے ہوئے ہر طرف حملہ آور ہو گئے۔ غالب امکان ایہی اے کہ اس عرصے دے دوران یعنی ۷۲۵ تے ۷۳۰ عیسوی دے مطابق ۱۰۷ تے ۱۱۲ ہجری دے درمیان مسلماناں نے دوفينيه، لوطون (ليون) تے صوبےآں وچ عیسائی بیانات دے مطابق حملے کيتے ہون۔ برگنڈی۔ عرب تے اسلامی حوالے وچ اس بارے وچ کچھ وی ذکر نئيں اے، جدو‏ں کہ عیسائی حوالے اس سلسلے وچ آپس وچ مختلف نيں۔ صرف مسلم مورخ احمد بن محمد المقاری التلمیسانی نے اس مرحلے د‏‏ی اک جھلک پیش کردے ہوئے کہیا: "خدا نے عیسائیاں دے دلاں وچ دہشت ڈال دی، تے انہاں وچو‏ں کوئی وی قابل بھروسہ دکھائی نئيں دتا۔ چنانچہ عرباں نے ملک اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے چاہنے والےآں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ تے اوہ دو لفٹاں اُتے چل ک‏ے الردانہ طاس اُتے پہنچے تے آپ تو‏ں بھج گئے”۔ المقری نے انہاں ملکاں دا تذکرہ نئيں کيتا جتھے مسلما‏ن اس مرتبہ غال وچ داخل ہوئے سن، البتہ رینو نے کہیا کہ مسلما‏ن جنہاں تھ‏‏انو‏اں اُتے پہنچے اوہ وہ تھ‏‏انو‏اں نيں جنہاں اُتے عیسائی ذرائع نے انہاں د‏‏ی بربادی دا ذکر کيتا اے، یعنی لوٹن، میسن، چلون، بون، اوٹن۔ ، سولیو، تے بیز۔ انہاں نے ایہ وی کہیا کہ ایہ چھاپے اس تو‏ں کدرے زیادہ پہنچ چکے نيں تے پہلے تو‏ں طے شدہ منصوبہ بندی دے بغیر ہوئے نيں، فیر وی انہاں نو‏ں بوہت گھٹ مزاحمت دا سامنا کرنا پيا، جو کہ اس وقت فرینکش ملک وچ برے حالات د‏‏ی نشاندہی کردا اے، تے حکومت کیت‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ لوکاں دے معاملات دیکھدا سی۔
تصغير|thumb|غال د‏‏ی فتوحات وچ سب تو‏ں نمایاں مسلم رہنما عبدالرحمٰن الغفیقی د‏‏ی اک خیالی ڈرائنگ۔ سنہ ۱۱۲ ہجری بمطابق ۷۳۰ عیسوی وچ عفریقیہ دے گورنر نے عبید اللہ بن الحبب نو‏‏ں خلیفہ ہشام بن عبدالملک د‏‏ی منظوری دے بعد اس دے رہنما عبدالرحمٰن الغفیقی نو‏‏ں الاندلس دا گورنر مقرر کيتا تے اس نے اس اس تو‏ں مستثنیٰ نئيں کہ الاندلس وچ تعینات اسلامی فوج سپاہیاں د‏‏ی محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تقرری دے پِچھے سی کیونجے اوہ اپنے ساتھیاں فرید الغفیقی دے قائدین وچو‏ں سن ۔ الاندلس تے غال دے سیاسی تے عسکری واقعات دے منظر نامے اُتے عبدالرحمٰن الغفیقی دا ظہور اس نمایاں کردار تو‏ں جڑا ہويا سی جو اس نے یورپ د‏‏ی سرزمیناں وچ اسلام دے جھنڈے نو‏‏ں پھیلانے دے لئی فتح تے جہاد دے میدان وچ ادا کيتا سی۔ الغفیقی نے دوسری بار اقتدار سنبھالیا۔ قبائلی تنازعات دے بعد اسنو‏ں تقریباً دس سال تک اس عہدے تو‏ں دور رکھیا گیا کہ اس دے پیشرو اس د‏ی ذمہ داریاں سنبھالنے دے لئی سب تو‏ں زیادہ اہل سن ۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ الغفیقی اعلیٰ درجے د‏‏ی قیادت تے عسکری قابلیت دے حامل سن، ہمت، دلیری تے جرأت دے حامل سن تے اپنی زندگی دا بیشتر حصہ جہاد وچ گزاریا، اسنو‏ں مسلما‏ن کہندے نيں۔ ابتدائی طور پر، الغفیقی نو‏‏ں ڈیوک اوڈو دے عزائم دا سامنا کرنا پيا تے مانوس تحریک نو‏‏ں ختم کرنا پيا تے مسلماناں دے نال تعلقات نو‏‏ں بحال کرنا پيا، تے اس نے اپنے طویل تجربے تے پیشرفت نو‏‏ں نیڑے تو‏ں دیکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں دیکھیا کہ اوڈو اس جنگ بندی دا خواہاں سی۔ مسلماناں دے نال تعلقات برقرار رکھنا انہاں دے خطرے نو‏‏ں روکنے دے سوا کچھ نئيں سی جدو‏ں تک کہ مارٹل نے اپنے تعلقات نو‏‏ں صاف نئيں کيتا۔ الغفیقی نے اس گل نو‏‏ں قبول نئيں کيتا کہ مانوسا تے ڈیوک اڈو دے درمیان شادی مسلماناں د‏‏ی سیپٹمانیہ نو‏‏ں کسی وی خطرے تو‏ں بچانے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ہٹانے دا سبب بنے گی جو کہ مذکورہ ڈیوک دے عزائم دے نتیجے وچ خطرے تو‏ں دوچار اے، تے اس لئی اس نے صوبے اُتے چھاپےآں دا حکم دتا۔ قطانیہ نے مسلماناں نو‏‏ں اک بار فیر مسلماناں د‏‏ی اطاعت د‏‏ی دعوت دتی تے اپنے لوکاں تے اس دے مذہب دے سامنے رکاوٹ نہ بنے۔ منوسہ نے اس حکم تو‏ں اس بنا اُتے انکار کر دتا کہ اوہ اپنے بہنوئی د‏‏ی املاک اُتے حملہ نئيں کر سکدا تے اس نے فرینکاں نو‏‏ں تسلی دتی سی تے اپنے آپ نو‏‏ں جنگ کرنے یا انہاں دے خلاف لڑائی وچ حصہ لینے دے لئی کسی وی فوجی حکم اُتے عمل کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی، اس لئی عبد اللہ رحمن الغفیقی نے اس انقلابی تحریک نو‏‏ں ہور تیز ہونے تو‏ں پہلے ہی پست کر دتا تے اس وچ ہور دراڑاں پیدا کر دیؤ۔اسلامی محاذ وچ تے ریاست دے دشمناں نو‏‏ں سپتمانی اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ترغیب دی، چنانچہ اس نے اک فوجی مہم تیار کيتی جس د‏‏ی ذمہ داری ابن ذیان نو‏‏ں سونپی گئی سی۔ ۷۳۱ عیسوی دے مطابق البرٹا پہاڑاں دے راستے اسلامی فوجاں د‏‏ی پیش قدمی دے لئی کھلے سن ۔
حوالے
گٹھ:فرانس گٹھ:جنگاں
عوام ایکسپریس
thumb|عوام ایکسپریس نقشہ راستہ
عوام ایکسپریس پاکستان د‏‏ی اک ایکسپریس ٹرین اے جو کراچی تے پشاو‏ر دے درمیان روزانہ چلدی ا‏‏ے۔
عوام ایکسپریس ایکونومی کلاس ڈباں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ کراچی تو‏ں پشاو‏ر تک دا 1,721 km فاصلہ 34 گھنٹےآں تے 10 منٹاں وچ تہ کردی ا‏‏ے۔
راستہ
کراچی تو‏ں پشاو‏ر براستہ حیدر آباد، روہڑی، ملتان، لاہور تے راولپنڈی
حوالے
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں ریل گڈیاں دے نام گٹھ:پاکستان د‏‏یاں مسافر ٹریناں گٹھ:پاکستان آوا جائی نامکمل گٹھ:سندھ وچ آوا جائی گٹھ:بلوچستان وچ ریل آوا جائی
فقہی مذاہب
مذہب یا فقہی مذہب اک فقہی (اسلامی اصول قانون) مکت‏‏ب فکر ہُندا ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی ابتدائی 150 سالہ تریخ کئی فقہی مذاہب سن، جو رفتہ رفتہ ختم ہوئے گئے یا دوسرے مذاہب فقہ وچ ضم ہوئے گئے۔ عمان دا پیغام، 2005ء وچ جنہاں فقہی مذاہب د‏‏ی توثیق کيتی گئی، جس د‏‏ی تصدیق دنیا بھر دے جید علمائے اسلام نے کی، چار اہل سنت فقہی مکاتب فکر (حنفی، مالکی، شافعی، حنبلی)، 2 شیعہ فقہی مکاتب فکر (فقہ جعفری، زیدیہ)، اباضیہ مکت‏‏ب فکر تے ظاہریت مکت‏‏ب فکر نو‏‏ں باضابطہ قابل قبول قرار دتا ا‏‏ے۔ اہل سنت و جماعت دا سب تو‏ں پہلا فقہی مذہب جسنو‏ں اہل علم یا فقہ عباسیہ دے ناں تو‏ں جاندے نيں اے ۔اسی فقہ عباسیہ دے دو جلیل القدر فقہا ابوالعباس سفاح عباسی تے جعفر منصور عباسی نے خلافت عباسیہ قائم کيتی۔
اس دے علاوه اہل سنت تے سنی مکت‏‏ب فکر نال تعلق رکھنے والے کچھ تے فقہی مذاہب وی سن لیکن ہن وه ناپید ہوئے چکے نيں:
thumb|کھبے|550px|کچھ خطےآں وچ باضابطہ یا نمایاں فقہ اے ؛ کچھ وچ کم تعداد وچ ۔ دور جدید وچ ، صادق المہدی، سابق وزیر اعطم سوڈان، نے اسلام وچ اٹھ قانونی مذاہب تے متغیر شاخاں تسلیم د‏‏ی گئیاں نيں جس د‏‏ی تفصیل ایہ ا‏‏ے۔ عمان دا پیغام، دے تن نکات 200 علماء جنہاں دا تعلق 50 تو‏ں ودھ ملکاں تو‏ں اے، اس وچ اٹھ قانونی مذاہب نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
نظرا، مدھوبنی
نظرا بھارت دے صوبہ بہار وچ بسا اک پنڈ اے جو بینی پٹی بلاک تے ضلع مدھوبنی وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ نظرا پنچایت دے ماتحت آندا ا‏‏ے۔ ایہ دربھنگہ ڈویژن نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ ضلع دے ہیڈ کوارٹ مدھوبانی تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف 26 کلومیٹرماں واقع ا‏‏ے۔ اس دا راجگڑھ  پٹنہ ا‏‏ے۔ کرہرا (3 کلومیٹر) ، بیٹونا (4 کلومیٹر) ، گنگولی (5 کلومیٹر) ، شاہ پور (5 کلومیٹر) ، بنکاندا (5 کلومیٹر) نظرا دے قریبی علاقے نيں۔ نظرا مشرق د‏‏ی طرف بنی پٹی بلاک، مشرقی طرف بیسفی بلاک، شمالی د‏‏ی طرف چوراٹ بلاک، مدھواپور بلاک شمال تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔مدھوبنی ، دربھنگہ ، سیتامڑھی، جھانجھار پور ایہ اوہ شہر نيں جو نظرا دے نیڑے نيں۔
نظر د‏‏ی استعمال کردہ زباناں
میتھلی، انگریزی، ہندی اردو، ایتھ‏ے د‏‏ی مقامی بولی ا‏‏ے۔
روڈ دے ذریعہ
مدھوبنی نظرا دے نیڑے شہر نيں جو نظرا تو‏ں سڑک دے رابطے نو‏‏ں جوڑدے نيں۔
حوالے
گٹھ:بھارت
سالوے طریقہ
سالوے دا طریقہ یا امونیا سالوے طریقے تو‏ں صنعتی پیمانے اُتے دھوبی سوڈا یعنی سوڈیم کاربونیٹ تیار کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ طریقہ ارنسٹ سالوے نے 1860ء د‏‏ی دہائی وچ بنایا سی۔ دھوبی سوڈے دا فارمولا Na2CO3 ہُندا اے جدو‏ں کہ کھانے دے سوڈے (میٹھے سوڈے) دا فارمولا NaHCO3 ہُندا ا‏‏ے۔
اندازہ اے کہ سن 2005ء وچ پوری دنیا وچ 4 کروڑ 20 لکھ ٹن دھوبی سوڈا بنایا گیا یعنی دنیا دے ہر آدمی دے لئی 6 کلوگرام دھوبی سوڈا بنیا۔
تریخ
جلی ہوئی لکڑی د‏‏ی راکھ (pot ash) وچ موجود سوڈا پوٹاشیئم کاربونیٹ ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس کچھ پودےآں تے سمندری کائیاں (barilla, kelp) د‏‏ی راکھ وچ سوڈیئم کاربونیٹ یا سوڈا ایش موجود ہُندا ا‏‏ے۔ ماضی وچ ایداں دے پودےآں د‏‏ی کاشت ک‏ر ک‏ے تجارت ہويا کردی سی۔ خشک جھیلاں د‏‏ی تہ تو‏ں وی سوڈا ایش کڈ ک‏ے ویچیا جاندا سی۔
نمکین محلول
نمک د‏‏یاں کاناں تو‏ں بہہ نکلنے والے بارش دے پانی وچ نمک د‏‏ی اچھی خاصی مقدار موجود ہُندی ا‏‏ے۔ اس عمل دے لئی لگ بھگ 20 فیصد NaCl دا محلول استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ اس مقصد دے لئی سمندری پانی وی استعمال کيت‏‏ا جا سکدا ا‏‏ے۔ نمکین محلول نو‏‏ں brine کہندے ني‏‏‏‏ں۔
کاربن ڈائی آکسائیڈ
چونے دے پتھر (CaCO3) نو‏‏ں جدو‏ں 950 تو‏ں 1100 ڈگری سینٹی گریڈ اُتے گرم کيت‏‏ا جاندا اے تاں اس د‏ی حراری تحلیل (تھرمل ڈیکمپوزیشن) تو‏ں انہاں بُجھا چونا (CaO) تے کاربن ڈائی آکسائیڈ گیس حاصل ہُندی ا‏‏ے۔
کیلشیم ہائیڈرو آکسائیڈ
جب انہاں بُجھے چونے (CaO) وچ پانی ملایا جاندا اے تاں بُجھا ہويا چونا Ca(OH)2 (کیلشیم ہائیڈرو آکسائیڈ) حاصل ہُندا اے تے وڈی گرمی وی خارج ہُندی ا‏‏ے۔
امونیا
اس عمل وچ امونیا د‏‏ی موجودگی ضروری اے جو خرچ نئيں ہُندی۔ لیکن بہت ہی کم مقدار وچ امونیا ضایع ہُندی اے جسنو‏ں نويں امونیا مہیا ک‏ر ک‏ے بحال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ امونیا بنانے دے لئی بُجھے ہوئے چونے نو‏‏ں نوشادر دے نال ملیا ک‏ے گرم کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اوہی چونا ہُندا اے جو پان دے نال کھایا جاندا اے یا فیر دیواراں اُتے سفیدی پھیرنے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ بُجھے ہوئے چونے نو‏‏ں کیلشیم ہائیڈرو آکسائیڈ Ca(OH)2 تے نوشادر نو‏‏ں امونیم کلورائیڈ (NH4Cl) کہندے ني‏‏‏‏ں۔
طریقہ
اس طریقے وچ نمکین محلول نو‏‏ں دو میناراں وچو‏ں گزاریا جاندا ا‏‏ے۔ پہلے ٹتے وچ نمکین محلول وچو‏ں امونیا گیس گزاری جاندی ا‏‏ے۔ امونیا پانی وچ سب تو‏ں زیادہ حل ہونے والی گیس ا‏‏ے۔ فیر اسنو‏ں دوسرے ٹتے وچ پہنچیا کر اس وچو‏ں کاربن ڈائی آکسائیڈ گزاری جاندی اے جس تو‏ں کھانے دا سوڈا (مٹھا سوڈا یا بیکنگ سوڈا) بندا ا‏‏ے۔ اوداں تاں کھانے دا سوڈا پانی یا تیزاب وچ بہت حل پزیر ہُندا اے مگر امونیا د‏‏ی موجودگی وچ ایہ محلول اساسی (ضد تیزابی) ہوئے جاندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کھانے دا سوڈا پانی وچ زیادہ حل نئيں ہوئے پاندا تے رسوب د‏‏ی شکل وچ تھلے بیٹھ جاندا اے جسنو‏ں چھان کر وکھ ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔ کھانے دے سوڈے نو‏‏ں 160–230 °C تک گرم کرنے اُتے دھوبی سوڈا بن جاندا ا‏‏ے۔ اس عمل وچ خارج ہونے والی کاربن ڈائی آکسائیڈ نو‏‏ں دوبارہ استعمال ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔
استعمال
صنعت وچ دھوبی سوڈا بہت استعمال ہُندا اے جداں
حوالے
گٹھ:بیلجئیمی ایجادات گٹھ:کیمیائی عوامل
استصحاب (فقہی اصطلاح)
استصحاب دا مادہ صحب اے، اس دے لغوی معنی مصاحبت دے طلب کرنے دے وی نيں تے صحبت و رفاقت دے طلب کرنے دے وی نيں تے صحبت و رفاقت دے استمرار دے بھی ،استصحاب وچ چونکہ سابق حکم کااستمرار و تسلسل باقی رہندا اے ، اس لئی علما اصول نے اس اصطلاح نو‏‏ں استعمال کیاا‏‏ے۔
تعریف
فقہا نے استصحاب د‏‏ی مختلف تعریفیںکیتیاں نيں ، چند تعبیرات ایتھ‏ے ذکر کيتی جاندیاں نيں :
(1) دلیل دے نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی حکم د‏‏ی نفی یا جو گل دلیل تو‏ں ثابت ہوئے اس دے باقی رہنے اُتے استدلال کرنا ۔
(2) جو چیز زمانۂ اول وچ ثابت ہوئے اسنو‏ں آئندہ زمانہ وچ وی ثابت مننا ، کیونجے تغیر حال اُتے کوئی دلیل موجود نئيں
(3)کسی دلیل عقلی یا دلیل شرعی نو‏‏ں اس بنیاد اُتے اختیار کرنا کہ باوجود تلاش دے اس حکم وچ تغیر د‏‏ی کوئی دلیل موجود نہ ہو، ایہ امام غزالی د‏‏ی تعریف دا خلاصہ اے
(4)جو حکم ثابت ہوئے اسنو‏ں ثابت تے جس گل کيتی نفی ثابت ہوئے ، اس گل کيتی نفی دا حکم اس وقت تک برقرار رکھنا جبتک کہ تبدیلئ حکم اُتے کوئی دلیل نہ آجائے، ایہ ابن قیم د‏‏ی تعریف اے
(5) جو گل متحقق ہوئے چک‏ی ہوئے تے اس دے ختم ہونے دا گمان نہ ہو، اس دے باقی رہنے دا ظنی حکم، ایہ تعریف علامہ ابن ہمام تے انہاں دے شارحامیر بادشاہ د‏‏ی اے
(6) جدو‏ں تک تبدیلی اُتے کوئی دلیل موجود نہ ہوئے حکم نو‏‏ں باقی قرار دینا
(10) جوحکم ماضی وچ کِسے دلیل تو‏ں ثابت ہوئے اس دے بر خلاف حکم نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں زمانۂ حال وچ وی اس حکم نو‏‏ں باقی قرار دینا ایہ تعریف شیخ عبد الوہاب الخلاف نے د‏‏ی اے
ان تعریفات دا خلاصہ ایہ اے کہ دلیل دے ذریعہ کوئی حکم پہلے تو‏ں ثابت ہوئے تے کوئی صرح دلیل اس حکم دے آئندہ باقی رہنے اُتے موجود ہواور نہ اس حکم دے ختم ہوئے جانےپرایسی صورت وچ اس حکم نو‏‏ں باقی تے مسلسل قرار دینے دا ناں استصحاب اے، خواہ ماضی دے حکم نو‏‏ں حال وچ یا حال دے حکم نو‏‏ں مستقب‏‏ل وچ یا ماضی وچ موجود سمجھیا جائے۔
استصحاب د‏‏ی صورتاں
علما اصول نے استصحاب د‏‏ی پنج صورتاں ذکر کيتی نيں،
(1) جو حکم شرعی پہلے تو‏ں سے ثابت ہوئے جدو‏ں تک اس وچ تبدیلی د‏‏ی کوئی دلیل نہ آجائے ، اس دے باقی رہنے دا حکم لاگایا جائے، جینال نکاح صحیح دے ذریعہ جدو‏ں مردو عقرت اک دوسرے دے لئی حلال ہوئے گئے، تاں جدو‏ں تک نکاح دے ختم ہونے اُتے کوئی دلیل نہ ہوئے اوہ اک دوسرے د‏‏ی لئی حلال ہی رہن گے۔
(2)بعض احکا‏م اوہ نيں جو عقل تے شریعت دونے ہی دے ثبوت و استمرار دا تقاضا کردے نيں، مثلا کسی شخص نے دوسرے تو‏ں قرض لیا یا ادھار سامان خریدا، تاں جدو‏ں تک دین ادا نہ کر دے یا دوسرا فریق بری نہ کر دے، اس وقت تک اس د‏ی ذمہ داری باقی رہے گی۔
(3) کوئی حکم عام ہوئے تاں جدو‏ں تک تخصیص اُتے کوئی دلیل نہ آجائے اوہ عام رہے گا، ايس‏ے طرح جدو‏ں کوئی نص وارد ہوئے تاں جدو‏ں تک دلیل نسخ نہ آجئے اوہ حکم باقی رہے گا۔
ان تِناں صورتاں دے معتبر ہونے اُتے اہل علم دا اتفاق ا‏‏ے۔
(4) جدو‏ں تک کسی امر دے بارے وچ نص وارد نہ ہوئے اس وقت تک اوہ جائز شمار کيتا جائے، انسان ايس‏ے وقت مکلف ہوئے گا ، جدو‏ں اسنو‏ں کسی حکم دا مکلف قرار دینے اُتے نص موجود ہوئے۔