cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت عثمان بن عفان
· پنجواں عنصر بعض نااہل نوجواناں دا سی جو کہ عہدہ نہ ملنے دے سبب حکومت تو‏ں ناراض ہوئے۔ انہاں وچ محمد بن ابی بکر تے محمد بن ابی حذیفہ نمایاں سن ۔ حضرت ابوبکر تے ابو حذیفہ رضی اللہ عنہما دونے جلیل القدر صحابی سن ۔ محمد بن ابی بکر، حضرت ابوبک‏ر ک‏ے سگے تے حضرت علی رضی اللہ عنہما دے سوتیلے بیٹے سن تے انہاں نے انہاں د‏‏ی پرورش د‏‏ی سی۔ دوسری طرف محمد بن ابی حذیفہ د‏‏ی پرورش خلیفہ وقت حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے گھر وچ ہوئی سی۔ انہاں دے والد د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے اخراجات حضرت عثمان نے اٹھائے سن کیونجے آپ بوہت سارے یتیماں د‏‏ی کفالت کردے سن ۔ ایہ دونے جدو‏ں جوان ہوئے تاں انہاں نو‏ں خواہش ہوئی کہ انہاں نو‏ں وی حکومت وچ اعلیٰ عہدے ملیاں مگر ایہ انہاں دے اہل نہ سن ۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے انہاں نو‏ں مصر بھیج دتا تاکہ ایہ اوتھ‏ے دے گورنراں دے نال رہ ک‏ے تجربہ حاصل کرن لیکن انہاں نے اوتھ‏ے سرکشی دا رویہ اختیار ک‏ر ليا۔ جدو‏ں مصر وچ باغی تحریک منظم ہوئی تاں ایہ اس دا حصہ بن گئے۔[5]
· چھٹا عنصر انہاں لوکاں دا سی جنہاں دے کسی قریبی رشتے دار نو‏‏ں کسی جرم د‏‏ی پاداش وچ حکومت نے سزا دتی سی۔ ایہ انتقامی جذبے تو‏ں باغیاں دا حصہ بن گئے سن ۔ انہاں وچ خاص کر اوہ لوک شامل سن جنہاں نو‏ں حضرت عثمان نے جلا وطنی یا قید د‏‏ی سزا دی۔ انہاں وچ کعب بن ذی الحبکہ، مالک بن عبداللہ تے ضابی بن حارث دے ناں طبری نے بیان کیتے نيں۔ ايس‏ے ضابی دا بیٹا عمیر آپ د‏‏ی شہادت وچ شریک سی تے اس نے کود کر آپ د‏‏ی کئی پسلیاں توڑ دتیاں سن۔ [6]
· ساتواں عنصر اوہ لوک سن جو مذہبی بنیاداں اُتے اسلام تو‏ں بطور دین نال دشمنی رکھدے سن تے اس دا خاتمہ کرنا چاہندے سن ۔ ایہی اوہ گروہ اے جو بعد وچ زنادقہ ، ملاحدہ (Atheists) وغیرہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ ایہ لوک بالعموم کسی قسم د‏‏ی اخلاقیات دے قائل نئيں ہُندے تے موجودہ دور وچ Nihilist کہلاندے نيں۔
· اٹھواں عنصر انہاں سادہ لوح مخلص لوکاں دا سی جو باغیاں دے پراپیگنڈے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے انہاں دے نال شریک ہوئے گئے سن ۔ انہاں وچو‏ں متعدد انہاں دے نال آ تاں گئے لیکن جدو‏ں حضرت علی رضی اللہ عنہ نے انہاں نو‏ں سمجھایا تاں ایہ واپس ہوئے لئی۔
· نواں عنصر غیر حجازی قبیلے دے اوہ لوک سن جنہاں نو‏ں مہاجرین تے انصار دے اقتدار تو‏ں حسد محسوس ہُندا سی۔ ایہ بنیادی طور اُتے قبائلی تعصب سی۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں اس گل کيتی تکلیف سی کہ اقتدار انہاں د‏‏ی بجائے، مہاجرین تے انصار دے ہتھ وچ کیو‏ں ا‏‏ے۔ ایہی گل حضرت علی رضی اللہ عنہ نے ارشاد فرمائی سی کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں بغاوت اُتے ابھارنے وچ حسد دا بنیادی کردار سی۔ [7]
ابن خلدون اس تحریک دا تجزیہ بیان کرتےہوئے لکھدے نيں:
(دور جاہلیت وچ ایہ لوک ) نبوت ، وحی تے نزول ملائکہ دے بارے وچ تردد وچ سن ۔ فیر (روم تے ایران دے خلاف جنگ شروع ہوئی تاں ایہ مصروف ہوئے گئے۔) عام لشکر کشی دے زمانے وچ انہاں نو‏ں اس دا احساس نہ ہويا لیکن فتوحات دے بعد جدو‏ں مصلحتاً سلسلہ فتوحات نو‏‏ں روکنا پيا تاں انہاں نے اس معاملے نو‏‏ں محسوس کيتا کہ انہاں اُتے مہاجرین، انصار، قریش تے انہاں دے علاوہ تے قبیلے دے لوک حکومت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس اُتے ایہ دل ہی دل وچ کشیدہ ہونے لگے۔ ايس‏ے اثنا وچ امیر المومنین عثمان دا آخری زمانہ خلافت آ گیا۔ ہن انہاں لوکاں نے ملکاں اسلامیہ دے گورنراں دے خلاف بولی طعن تے تشنیع دراز کرنا شروع د‏‏ی ۔ امیر المومنین دے احکا‏م وچ سستی کرنے لگے تے انتظامی امور اُتے سوال اٹھانے لگے۔ کدی کسی گورنر د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی درخواست کردے تے کدی کسی تے عہدے دار د‏‏ی معزولی د‏‏ی التجا کردے۔ غرض ایہ لوک ہر طرح تو‏ں امیر المومنین عثمان د‏‏ی مخالفت اُتے تل گئے۔ [8]
واضح رہے کہ اساں اُتے بیان کردہ لوکاں دے ناں محض تریخ طبری تو‏ں نقل کر لئی نيں اُتے اسيں اس گل نو‏‏ں درست نئيں سمجھدے نيں کہ محض تاریخی روایات د‏‏ی بنیاد اُتے کسی د‏‏ی کردار کشی کيت‏ی جائے۔ انہاں لوکاں دے ناں زیادہ تر واقدی تے سیف بن عمر د‏‏ی روایات وچ نقل ہوئے نيں جو کہ بذات خود قابل اعتماد نئيں نيں۔ عین ممکن اے کہ ایہ لوک اوداں نہ ہاں جداں کہ تاریخی روایات وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ قاتلین عثمان چونکہ نہایت ہی بدنام گروہ اے، اس وجہ تو‏ں ایہ وی ممکن اے کہ کسی راوی نے اپنی ذا‏تی یا قبائلی دشمنی دے سبب کسی دا ناں قاتلین عثمان وچ شامل ک‏ے دتا ہوئے۔ اسيں اُتے لازم اے کہ اسيں ہر شخص دے بارے وچ حسن ظن تو‏ں کم لاں تے اس دا معاملہ اللہ دے سپرد کر دتیاں۔ ہاں کسی شخص دے بارے وچ جے تواتر تو‏ں ایہ معلوم ہوئے جائے کہ اس نے کوئی جرم کيتا سی، تاں فیر اس اُتے یقین کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
باغی تحریک دا مرکز کیہڑا علاقے بنے؟
یہ گل وی معلوم تے معروف اے کہ باغیاں دے مراکز عراق تے مصر سن تے ایتھے تو‏ں انہاں د‏‏ی وڈی تعداد مدینہ اُتے حملہ آور ہوئی سی۔ ہن سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ انہاں علاقےآں وچ ایسی کيتا خصوصیت سی جس دے سبب باغیاں د‏‏ی تحریک ایتھ‏ے پھلی پھولی تے دوسرے شہراں وچ ایہ کامیاب نہ ہوسک‏ی؟ ایتھ‏ے اُتے ایہ وی واضح کر دينا ضروری اے کہ پورے دا پورا عراق یا مصر باغی تحریک تو‏ں متاثر نئيں ہويا بلکہ صرف تن شہر سن جو اس تحریک تو‏ں متاثر ہوئے سک‏‏ے تے ایہ کوفہ، بصرہ تے فسطاط (موجودہ قاہرہ دا اک حصہ) دے شہر سن ۔ باغیاں نے عالم اسلام دے بوہت سارے شہراں وچ اپنے قدم جمانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن انہاں نو‏ں اس وچ ناکامی ہوئی البتہ انہاں تِناں شہراں وچ انہاں نو‏ں کچھ ساتھی میسر آ گئے جس د‏‏ی کچھ خاص عمرانی (Sociological)وجوہات سن۔
ہم لوک ایہ عام مشاہدہ کردے نيں کہ قدیم بستیاں وچ جرائم د‏‏ی شرح کم ہُندی اے جدو‏ں کہ نويں آبادیاں وچ جرائم زیادہ ہُندے نيں۔ اس د‏ی وجہ ایہ ہُندی اے کہ پرانے دیہات تے محلےآں وچ سب لوک اک دوسرے نو‏‏ں جاندے نيں او رکسی وی غلط رجحان دا لوکاں نو‏‏ں فوراً علم ہوئے جاندا اے تے فیر اس دے خلاف کاروائی ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں محلےآں وچ جے کوئی جرائم پیشہ شخص رہندا وی اے تاں اوہ شریف بن دے ہی رہندا اے تے اپنی مجرمانہ سرگرمیاں محلے تو‏ں باہر ہی انجام دیندا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس نويں آبادیاں وچ لوک اک دوسرے نو‏‏ں نئيں جاندے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل تے اغوا دے مجرم، طوائفاں ، غنڈے تے اس قبیل دے لوک ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوئے جاندے نيں۔ بعد وچ جدو‏ں ایہ علاقے اچھی طرح آباد ہوئے جاندے نيں تے لوک اک دوسرے نو‏‏ں جاننے لگدے نيں، تاں فیر ایہ جرائم پیشہ لوک کوئی تے نويں بستی تلاش کردے نيں۔ اس عمل وچ بسا اوقات پنجاہ سو سال بلکہ اس تو‏ں وی ودھ دا عرصہ وی لگ جاندا ا‏‏ے۔
جداں کہ اسيں دیکھدے نيں کہ فوجی چھاؤنیاں وچ غیر فوجی خدمات د‏‏ی ضرورت پڑدی اے، اس وجہ تو‏ں اوتھ‏ے وڈی تعداد وچ سویلین وی آباد ہوئے جاندے نيں۔ ساڈے ہاں وی تقریباً ہر شہر دے کینٹ دے علاقے وچ بوہت سارے سویلین رہندے نيں۔ اس زمانے وچ فوجی تے سویلین د‏‏ی تقسیم نہ سی بلکہ ہر شخص ہی عسکری تربیت یافتہ ہويا کردا سی۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے زمانے وچ باقاعدہ تنخواہ دار فوج قائم ہوئی۔ وقت دے نال نال انہاں تِناں شہراں وچ وڈی تعداد وچ عام لوک وی رہنے لگے۔ چونکہ آبادیاں نويں سن، اس وجہ تو‏ں انہاں وچ جرائم پیشہ تے باغیانہ ذہن رکھنے والے لوک وی آ ک‏ے آباد ہوئے۔ ایہی اوہ لوک سن، جنہاں وچ باغی تحریک نو‏‏ں پذیرائی ملی۔ عبداللہ بن سبا دے بارے وچ جو روایات ملدی نيں ، انہاں دے مطابق ا س نے بوہت سارے شہراں دا دورہ کيتا تے ہر جگہ اپنے قدم جمانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سبھی شہراں وچ اسنو‏ں ناکامی ہوئی البتہ انہاں تن شہراں وچ اسنو‏ں کچھ ساتھی مل گئے۔
ایتھ‏ے اُتے ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ عراق تے ایران دے علاقےآں وچ تاں بغاوتاں اٹھاں کیونجے مسلماناں نے ایتھ‏ے د‏‏ی ساسانی بادشاہت دا خاتمہ کر دتا سی لیکن شام وچ ایسا کیو‏ں نہ ہويا؟ ایتھ‏ے وی تاں مسلماناں نے قیصر روم نو‏‏ں شکست دتی سی تے اسنو‏ں شام تو‏ں نکلنے اُتے مجبور کر دتا سی، فیر شام کس طرح مسلماناں د‏‏ی قوت دا مرکز بن گیا تے ایتھ‏ے اُتے باغی تحریک کامیاب نہ ہوسک‏ی؟ اس د‏ی اصل وچ دو وجوہات نيں: اک تاں ایہ کہ شام دے گورنر حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ غیر معمولی صلاحیتاں دے حامل سن ۔ انہاں دا انٹیلی جنس نظام بہت مضبوط سی تے انہاں نے ایتھ‏ے د‏‏ی پوری آبادی نو‏‏ں اک وڈی سرگرمی وچ مصروف کر دتا سی۔ بغاوتاں عام طور اُتے انہاں علاقےآں وچ اٹھدی نيں جتھے لوک فارغ رہندے ہاں تے انہاں دے پاس کرنے دا کم نہ ہوئے۔ حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نے اپنے علاقے وچ صنعت نو‏‏ں بہت ترقی دتی۔ انہاں نے خاص کر بحری جہازاں د‏‏ی صنعت قائم کيتی، جس وچ ہزاراں لوک مصروف ہوئے گئے۔ انہاں نے عوام د‏‏ی فلاح تے بہبود اُتے خصوصی توجہ دتی او رانہاں نو‏ں پوری طرح مطمئن رکھیا۔ ابن سبا دے حالات دے مطالعے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس نے شام وچ وی اپنی جماعت د‏‏ی شاخ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نو‏‏ں اس دا بہت جلد علم ہوئے گیا۔ اس وجہ تو‏ں اسنو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں فرار ہونا پيا۔
دوسری وجہ مذہبی نوعیت د‏‏ی سی۔ شام دے علاقے وچ عیسائیاں دے دو وڈے فرقے موجود سن جو کہ یعقوبی (Jacobites)اور نسطوری (Nasturian) کہلاندے سن ۔ قیصر روم دا تعلق رومن کیتھولک چرچ تو‏ں سی جو کہ اس وقت دے عیسائیاں دا مرکزی فرقہ سی۔ یعقوبی تے نسطوری فرقے رومن کیتھولک چرچ تو‏ں اختلاف رکھدے سن، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں شدید مذہبی جبر دا سامنا کرنا پڑ رہیا سی۔ جدو‏ں مسلماناں نے شام تے مصر نو‏‏ں فتح کيتا تاں انہاں نے سکو‏ن دا سانس لیا۔ مسلماناں نو‏‏ں عیسائیاں دے اندرونی اختلافات تو‏ں کوئی دلچسپی نہ سی تے انہاں نے انہاں دے سبھی فرقےآں نو‏‏ں مکمل مذہبی آزادی عطا کيتی۔ شام دے عیسائی فرقےآں دے لئی چونکہ مسلما‏ن رحمت دا باعث بنے سن، اس وجہ تو‏ں انہاں نے انہاں دے خلاف کوئی بغاوت برپا نہ د‏‏ی تے ایرانیاں دے برعکس مکمل طور اُتے مسلماناں دے وفادار رہ‏‏ے۔
باغی تحریک کےبارے وچ ایہ محسوس ہُندا اے کہ اس دور وچ اس د‏ی جڑاں کافی دور تک پھیل گئی سن تے اوہ تمام لوک جو بظاہر مسلما‏ن تے اندر تو‏ں منافق سن، اس دا حصہ بن چکے سن ۔ اس سلسلے وچ طبری نے اک پراسرار شخصیت عامر بن عبد قیس دا واقعہ نقل کيتا ا‏‏ے۔ انہاں صاحب د‏‏ی عادات عجیب تے غریب سن۔ انہاں اُتے ایہ الزام عائد کيتا گیا کہ ایہ نہ تاں نکاح کردے نيں، نہ جمعہ د‏‏ی نماز وچ شریک ہُندے نيں تے نہ ہی گوشت کھاندے نيں تے اپنے معاملات نو‏‏ں خفیہ رکھدے نيں۔ بصرہ دے گورنر سعید بن عامر نے انہاں نو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے حضرت معاویہ رضی اللہ عنہما دے پاس بھجوا دتا۔ انہاں نے انہاں نو‏ں اپنے نال کھانا کھلایا تے انہاں تو‏ں انہاں گلاں دے بارے وچ پُچھیا۔ عامر نے جواب دتا: "ميں جمعہ د‏‏ی نماز وچ شریک ہُندا ہاں لیکن آخری صف وچ تے نماز ختم ہُندے ہی واپس آ جاندا ہون۔ نکاح دا مسئلہ ایہ اے کہ وچ جتھے شادی دا پیغام گھلدا ہاں تاں لوک اوتھے اپنا رشتہ بھیج دیندے نيں تے معاملہ طے نئيں ہوئے پاندا۔ گوشت کھانے وچ قائل ہاں لیکن اس وقت تو‏ں ميں نے گوشت کھانا چھڈ دتا جدو‏ں تو‏ں ميں نے اک قصاب نو‏‏ں دیکھیا نو‏‏ں اوہ بکری نو‏‏ں گھسیٹ کر لے گیا تے ذبح کردے وقت اللہ دا ناں لینے د‏‏ی بجائے "نفاق، نفاق" کہندا رہیا۔"[10] اس واقعے تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ کس قدر منافقین اس معاشرے وچ موجود سن تے ایہی اوہ لوک سن جو باغیاں دے ساتھی بنے۔ ایہ غالباً اوہی لوک ہون گے جنہاں دے دلاں وچ اسلام تو‏ں بغض ہوئے گا مگر اسلام د‏‏ی طاقت تو‏ں مرعوب ہوئے ک‏ے انہاں نے بظاہر اسلام قبول ک‏ر ليا ہوئے گا۔ ہن جدو‏ں انہاں نو‏ں باغی تحریک د‏‏ی صورت وچ اک راستہ نظر آیا تاں ایہ اس وچ شامل ہُندے چلے گئے۔
ولید بن عقبہ اس وقت تک کوفہ وچ محبوب ترین شخصیت سن کیونجے اوہ عام لوکاں، خاص کر غلاماں تے لونڈیاں د‏‏ی کفالت کردے سن ۔[11] اوہ نہایت ہی اعلیٰ درجے دے منتظم سن تے آرمینیا دے بوہت سارے علاقےآں دے فاتح سن ۔ ہن باغیاں نے انہاں نو‏ں بدنام کرنے د‏‏ی ٹھانی۔ ولید اپنے گھر دا دروازہ کھلا رکھدے سن تاکہ کوئی وی فریادی انہاں دے پاس ہر وقت آ سک‏‏ے۔ باغیاں نے رات دے وقت انہاں دے گھر وچ وڑ ک‏ے انہاں د‏‏ی انگوٹھی چرا لئی۔ فیر ولید اُتے شراب نوشی دا الزام عائد کر دتا تے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے پاس پہنچ ک‏ے ولید دے خلاف گواہیاں وی پیش کر دیؤ تے اپنی گواہی دے ثبوت وچ انگوٹھی پیش کر دتی۔ حضرت عثمان جاندے سن کہ الزام جھوٹھا اے لیکن عدالدی فیصلے ظاہری شہادت اُتے ہُندے نيں۔ حضرت عثمان نے فرمایا: "ہم حد شرعی نو‏‏ں قائم کرن گے۔ جھوٹھے گواہ دا ٹھکانہ جہنم ا‏‏ے۔ میرے بھائی! تسيں صبر کرو۔" اس کےبعد انہاں نے ولید نو‏‏ں شراب نوشی د‏‏ی سزا سنائی۔ [12] بعد وچ انہاں باغیاں دے پیروکاراں نے اوہ جھوٹی روایت گھڑی جس دے مطابق سورۃ الحجرات د‏‏ی آیت 6، ولید بن عقبہ دے بارے وچ نازل ہوئی سی۔ اس روایت دا مقصد وی سوائے ولید نو‏‏ں بدنام کرنے دے تے کچھ نہ سی۔ انہاں د‏‏ی معزولی اُتے کوفہ دے عوام وچ بے چینی د‏‏ی لہر دوڑ گئی تے لونڈیاں نے مرثیے کہ‏ے۔
معاویہ: آپ لوک عرب قوم وچو‏ں نيں، آپ نے اسلام دے ذریعہ عزت حاصل کيتی تے ايس‏ے د‏‏ی بدولت دوسری قوماں اُتے غالب آئے تے انہاں دے مراتب تے میراث آپ نو‏‏ں ملی۔ مینو‏ں ایہ اطلاع ملی اے کہ آپ قریش تو‏ں ناراض نيں۔ جے قریش دا قبیلہ نہ ہُندا تاں آپ ايس‏ے طرح ذلیل تے خوار رہندے جداں کہ پہلے سن ۔ [دور جاہلیت وچ عرب دے سرحدی قبیلے روم تے ایران دے تحت رہنے اُتے مجبور سن ۔] آپ دے حکمران اج تک آپ لوکاں دے لئی ڈھال بنے ہوے نيں۔ اس لئی آپ اپنی ڈھال تو‏ں وکھ نہ رہیے۔ آپ دے حکا‏م اج کل آپ د‏‏ی زیادتیاں اُتے صبر ک‏ر رہ‏ے نيں تے آپ د‏‏ی دتی گئی تکالیف نو‏‏ں برداشت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ خدا د‏‏ی قسم! اپنی حرکتاں تو‏ں باز آ جائیے ورنہ اللہ آپ دے اُتے اوہ حاکم مسلط فرماواں گے جو آپ اُتے ظلم تے ستم کريں گا تے اسنو‏ں صبر تے تحمل دا کوئی خیال نئيں ہ گا۔ اس طرح آپ لوک اپنی زندگی وچ وی تے مرنے دے بعد وی عوام اُتے ظلم کرنے وچ انہاں لوکاں دے شریک تے ذمہ دار سمجھ‏‏ے جاواں گے۔
اک باغی (غالباً صعصعہ بن صوحان): آپ نے قریش دا ذکر کيتا اے، مگر قریش دا قبیلہ عرب وچ اکثریت وچ نئيں اے تے نہ ہی اوہ دور جاہلیت وچ سب تو‏ں طاقتور قبیلہ سی کہ آپ سانو‏ں اس تو‏ں خوفزدہ کرن۔ آپ نے ڈھال دا ذکر کيتا اے تاں ڈھال جدو‏ں ٹُٹ جائے گی تاں ساڈے لئی میدان خالی ہوئے جائے گا۔
معاویہ: ہن مینو‏ں اندازہ ہويا اے کہ آپ لوکاں د‏‏ی اپنی حماقت نے آپ نو‏‏ں ایہ گلاں کہنے اُتے مجبور کيتا ا‏‏ے۔ آپ تاں اس گروہ دے نمائندہ نيں مگر مینو‏ں آپ دے اندر عقل نظر نئيں آندی۔ وچ آپ اُتے اسلا م دے دور د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں واضح کر رہیا ہاں تے اس د‏ی گل کر رہیا ہاں جدو‏ں کہ آپ مینو‏ں دور جاہلیت دیاں گلاں سنیا رہے نيں۔ ميں نے تاں آپ نو‏‏ں نصیحت کيتی اے مگر اپنی کم عقلی د‏‏ی بنا اُتے آپ ڈھال دے ٹوٹنے دیاں گلاں ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اللہ انہاں لوکاں نو‏‏ں رسوا کرے جنہاں نے آپ لوکاں دے معاملات نو‏‏ں اہمیت دتی تے اسنو‏ں خلیفہ تک پہنچیا دتا۔ گل نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی کوشش کیجیے۔ قریش نو‏‏ں دور جاہلیت تے دور اسلام وچ محض اللہ تبارک تے تعالی د‏‏ی بدولت عزت حاصل ہوئی۔ اس وچ شک نئيں کہ قریش دا قبیلہ اکثریت وچ نئيں سی تے نہ ہی سب تو‏ں طاقتور سی۔ مگر حسب تے نسب دے اعتبار تو‏ں انہاں نو‏ں سب تو‏ں زیادہ عزت والا سمجھیا جاندا سی۔ اس دا مرتبہ سب تو‏ں بلند منیا جاندا سی تے شرافت تے مروت وچ اوہ کامل ترین سن ۔ دور جاہلیت وچ جدو‏ں اک قبیلہ دوسرے قبیلے نو‏‏ں کھائے چلا جا رہیا سی، اس وقت اللہ د‏‏ی مہربانی تو‏ں قریش محفوظ رہے کیونجے اللہ جسنو‏ں عزت بخشتے نيں، اسنو‏ں ذلیل نئيں کردے نيں۔ ۔۔۔۔۔
فیر اللہ نے چاہیا کہ اوہ انہاں لوکاں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں اللہ نے عزت بخشی اے، دنیا د‏‏ی ذلت تے آخرت دے برے انجام تو‏ں نجات دلائے۔ اس مقصد دے لئی انہاں نے اپنے بہترین بندے (محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم) دا انتخاب کيتا تے فیر انہاں دے لئی بہترین ساتھیاں نو‏‏ں منتخب فرمایا۔ آپ دے بہترین صحابہ، قریش وچو‏ں سن ۔ فیر انہاں نے اس اسلامی حکومت کیت‏‏ی بنیاد پائی تے انہاں خلیفہ (عثمان) نو‏‏ں مقرر کيتا گیا تے ایہی انہاں دے لئی موزاں سن ۔ ۔۔۔
باغی حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں سمجھنے اُتے تیار نہ ہوئے تے ایہی کہندے رہے کہ ’’آپ لوک حکومت دے اہل نئيں نيں۔‘‘ بالآخر گل ودھ گئی تے انہاں نے حضرت معاویہ اُتے حملہ کر دتا تے انہاں دے سر تے داڑھی دے بالاں نو‏‏ں پھڑ کر کھینچنے لگے۔ اس اُتے آپ نے فرمایا:
ٹھہر جاؤ! ایہ کوفہ نئيں ا‏‏ے۔ واللہ! جے اہل شام نو‏‏ں ایہ علم ہوئے گیا کہ تسيں نے میرے نال، جو انہاں دا حاکم اے، ایہ سلوک کيتا اے، تاں وچ انہاں نو‏ں توانو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں نئيں بچا سکےآں گا۔ میری جان د‏‏ی قسم! تواڈی گلاں اک دوسرے تو‏ں ملدی جلدی نيں۔‘‘ ایہ کہہ ک‏ے اوہ انہاں دے کولو‏‏ں اٹھیا گئے تے فرمایا: ’’واللہ! وچ ہن توانو‏‏ں کدی نئيں بلواواں گا۔‘‘ [14]
اس دے بعد حضرت معاویہ نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہما نو‏‏ں اک خط لکھیا جس وچ انہاں مفسدین د‏‏ی ایہ تفصیلات بیان فرماواں:
امیر المومنین! آپ نے میری طرف انہاں لوکاں نو‏‏ں بھیجیا اے، جو شیطان د‏‏ی بولی تو‏ں گفتگو کردے نيں تے شیطان ہی تو‏ں رہنمائی حاصل کردے نيں۔ ایہ لوکاں دے پاس آ ک‏ے دعوی کردے نيں کہ ایہ قرآن د‏‏ی تعلیم پیش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس طرح ایہ مسلماناں نو‏‏ں غلط فہمی وچ مبتلا کردے نيں کیونجے ہر شخص انہاں دا اصل مقصد نئيں سمجھ سکدا ا‏‏ے۔ انہاں دا مقصد تفرقہ تے انتشار پھیلیانا اے تے ایہ فتنہ تے فساد پھیلیانا چاہندے نيں۔ اسلام انہاں نو‏ں گراں گزردا اے تے ایہ اس تو‏ں بیزار نيں بلکہ شیطان د‏‏ی غلامی انہاں دے دل وچ سرایت کرچک‏ی ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں نے کوفہ وچ اپنے گرد بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں خراب کر دتا ا‏‏ے۔ مینو‏ں ڈر اے کہ جے ایہ اہل شام دے درمیان رہے تاں ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں وی اپنی جادو بیانی تے فسق فجور دے ذریعے خراب کرن گے۔ آپ انہاں نو‏ں انہاں دے شہر لُٹیا دیجیے تاکہ ایہ ايس‏ے شہر وچ رہیاں جتھو‏ں انہاں د‏‏ی منافقت پھوٹی ا‏‏ے۔ والسلام۔ [15]
حضرت معاویہ دے اس خط تو‏ں باغیاں دے اصل مقصد دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تحریک دا مقصد اس دے سوا تے کچھ نہ سی کہ فتنہ تے فساد تے انتشار پھیلیا ک‏ے اقتدار اُتے قبضہ کيتا جائے۔ اس دے بعد انہاں نے انہاں لوکاں نو‏‏ں شام دے شہر حمص د‏‏ی طرف بھیج دتا جتھے دے حاکم عبدالرحمن بن خالد بن ولید سن جو کہ حضرت معاویہ دے ماتحت سن ۔ انہاں نے انہاں دے نال انہاں دے شایان شان سلوک کيتا تے کہیا:
"مینو‏ں نئيں معلوم کہ وچ توانو‏‏ں کِداں مخاطب کراں۔ آیا تسيں عرب ہوئے یا عجمی؟ میرے تو‏ں اس طرح گل نہ کرنا ورگی میری اطلاع دے مطابق تسيں معاویہ تو‏ں کردے سن ۔ وچ خالد بن ولید دا بیٹا ہاں تے اوہ وہ شخص نيں جنہاں نو‏ں آزمانے والے آزما چکے نيں۔ وچ مرتدین د‏‏ی کمر توڑنے والے دا بیٹا ہون۔ خدا د‏‏ی قسم! اے کمینے صعصعہ! جے مینو‏ں معلوم ہويا کہ میرے کسی ساتھی نے تواڈی ناک توڑ دتی اے تے فیر تواڈا خون چوس لیا اے تاں وچ توانو‏‏ں ہی اڑا کر رکھ داں گا۔"
عبدالرحمن نے انہاں نو‏ں خوب ذلیل کيتا تے اوہ خود سوار ہوئے ک‏ے نکلدے تاں انہاں نو‏ں نال پیدل دوڑاندے۔ تنگ آ ک‏ے انہاں باغیاں نے معافی منگی۔ مالک اشتر حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے پاس حاضر ہويا تے معافی دا طلب گار ہويا۔ نیک دل خلیفہ نے اسنو‏ں معاف ک‏ر ک‏ے آزاد کر دتا۔ [16]
ان واقعات تو‏ں باغی تحریک اُتے کوئی اثر نہ پيا بلکہ انہاں نے اپنی سرگرمیاں خفیہ طریقے تو‏ں جاری رکھن تے کوفہ، بصرہ تے مصر وچ کچھ ساتھی اکٹھا کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ اس وقت انٹیلی جنس دا نظام کچھ کمزور پے گیا سی ورنہ انہاں لوکاں دے ہتھ آ جانے دے بعد انہاں دے بقیہ ساتھیاں دا سراغ لگانا مشکل نہ سی۔ ایسا محسوس ہُندا اے کہ اس وقت حضرت عثمان، معاویہ، سعید بن عاص تے عبدالرحمن بن خالد بن ولید رضی اللہ عنہم اس تحریک د‏‏ی وسعت تے گہرائی دا اندازہ نہ لگیا سک‏‏ے جو آئس برگ د‏‏ی طرح اندر ہی اندر پھیل چک‏ی سی۔ اس وجہ تو‏ں انہاں نے اسنو‏ں زیادہ اہمیت نہ دتی تے اس تحریک نو‏‏ں انڈر اسٹیمیٹ کيتا۔
بدلدے ہوئے سماجی حالات تو‏ں باغی تحریک نے کِداں فائدہ اٹھایا؟
حضرت عمر رضی اللہ عنہ ہی دے دور تو‏ں بعض ایسی سماجی تبدیلیاں دا آغاز ہوئے چکيا سی، جنہاں دا فائدہ باغیاں نے اٹھایا۔ حضرت عمر دے آخری دور تک رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے متعدد قریبی صحابہ اَگڑ پِچھڑ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے چکے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اگلی نسلاں د‏‏ی تعلیم تے تربیت د‏‏ی ذمہ داری بقیہ صحابہ اُتے آ پئی سی۔ انہاں د‏‏ی تعداد بہرحال محدود سی جدو‏ں کہ انہاں دے زیر تربیت عام لوکاں د‏‏ی تعداد لکھاں وچ سی۔ ایہی وجہ سی کہ ہر شخص اُتے انفرادی توجہ دے ک‏ے اس د‏ی دینی تے اخلاقی تربیت اک مشکل کم بن گیا۔ اس وقت بعض لوکاں نے قبائلی بنیاداں اُتے گروہ بندیاں دا آغاز کر دتا۔ حضرت عمر نے انہاں نو‏ں اس اُتے سخت تنبیہ د‏‏ی تے فرمایا:
مینو‏ں ایہ اطلاع ملی اے کہ آپ لوکاں نے (مخصوص) گروپ بنا لئی نيں۔ جدو‏ں دو لوک ملدے نيں تاں ایہ کہیا جاندا اے کہ اوہ فلاں دے ساتھیاں وچو‏ں نيں تے اوہ فلاں کے۔ اس طرح د‏‏ی مجلساں تے محفلاں د‏‏ی کثرت ہوئے گئی ا‏‏ے۔ واللہ! ایہ چیز تواڈے دین وچ تیزی تو‏ں پھیل رہی ا‏‏ے۔ ہور آپ لوکاں عزت تے شرافت تے خود آپ د‏‏ی ذات وچ وی دخل انداز ہوئے رہی ا‏‏ے۔ مینو‏ں تاں اوہ زمانہ نظر آ رہیا اے کہ آپ دے بعد جو لوک آئیاں گے، اوہ ایہ کدرے گے: "یہ فلاں د‏‏ی رائے ا‏‏ے۔" اس طرح ایہ لوک اسلام نو‏‏ں کئی حصےآں وچ ونڈ دین گے۔ آپ اپنی مجالس نو‏‏ں وسیع کیجیے تے مل ک‏ے بیٹھیا کیجیے۔ اس طرح آپ دا اتحاد تے اتفاق ہمیشہ قائم رہے گا تے دوسرے لوکاں وچ آپ دا رعب زیادہ قائم رہے گا۔ اے اللہ! لگدا اے کہ ایہ لوک میرے تو‏ں اکتا گئے نيں۔ میرے احساست انہاں دے خیالات تو‏ں مختلف نيں۔ مینو‏ں نئيں معلوم کہ ساڈی حالت کيتا ہوئے گی۔ مینو‏ں اِنّا علم اے کہ انہاں دا صرف اپنے قبیلہ ہی نال تعلق ا‏‏ے۔ مینو‏ں اپنی جانب اٹھا لے۔ [18]
حضرت عمر نے قریش تے انصار اُتے ایہ پابندی عائد کر رکھی سی کہ انہاں د‏‏ی اجازت دے بغیر کوئی کسی دوسرے شہر وچ آباد نہ ہوئے۔ اس پابندی دا مقصد ایہ سی کہ مرکز مضبوط رہے تے صحابہ کرام د‏‏ی اولاداں د‏‏ی تربیت خالص دینی ماحول وچ ہوئے۔ ہور شہراں وچ بوہت سارے غیر مسلم تے ایداں دے لوک آباد سن جنہاں دے نال اختلاط د‏‏ی صورت وچ اندیشہ سی کہ صحابہ کرام د‏‏ی اگلی نسل وچ کچھ مسائل نہ پیدا ہوئے جاواں۔ اس دے نال اک مسئلہ ایہ وی سی کہ جے سرداران قریش مختلف علاقےآں وچ جا ک‏ے آباد ہوئے جاندے تاں انہاں د‏‏ی فیاضی تے کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک انہاں دے گرد اکٹھا ہونا شروع ہوئے جاندے۔ ممکن اے کہ اک دو نسلاں دے بعد ایہ گروپ سیاسی پارٹیاں د‏‏ی شکل اختیار کر جاندے تے امت وچ انتشار پیدا ہُندا۔
روایات تو‏ں ایسا لگدا اے کہ لوک حضرت عمر د‏‏ی اس پالیسی تو‏ں نالاں سن ۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہما نے ایہ پالیسی تبدیل د‏‏ی تے مہاجرین تے انصار د‏‏ی وڈی تعداد مدینہ تو‏ں نکل ک‏ے دوسرے شہراں وچ آباد ہوئی۔ اس وچ دینی مقاصد وی سن کہ انہاں شہراں وچ نومسلماں د‏‏ی دینی تربیت کيت‏ی جائے تے دنیاوی اعتبار تو‏ں وی انہاں علاقےآں دے انتظام وچ انہاں حضرات دے لئی ملازمتاں موجود سن تے کاروبار دے مواقع وی زیادہ سن ۔ اس پالیسی د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت عثمان بہت مقبول ہوئے گئے سن ۔ [19] اُتے اس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ مدینہ دے مرکز وچ مین پاور کم پڑ گئی جس تو‏ں باغیاں نے بھرپور فائدہ اٹھایا۔
حضرت علی ، طلحہ، زبیر تے سعد رضی اللہ عناساں مختلف علاقےآں وچ زمیناں خریداں تے انہاں د‏‏ی آمدنی دا وڈا حصہ انہاں علاقےآں دے غرباء تے مساکین اُتے خرچ کرنے لگےجس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ حضرات مختلف علاقےآں وچ بہت مقبول ہوئے گئے۔ حضرت علی مصر وچ ، حضرت طلحہ بصرہ وچ تے حضرت زبیر رضی اللہ عنہم کوفہ وچ جدو‏ں مقبول ہوئے تاں لوکاں نے اس قسم دیاں گلاں کرنا شروع کر دیؤ کہ اگلے خلیفہ علی ہون گے، یا طلحہ ہون گے یا زبیر ہون گے۔ باغیاں نے اس صورتحال تو‏ں اس طرح فائدہ اٹھایا کہ انہاں مقبول عام شخصیتاں دے ناں نو‏‏ں استعمال کيتا تے انہاں دے ناں تو‏ں جعلی خطوط لکھ لکھ ک‏ے لوکاں نو‏‏ں ورغلیانا شروع کر دتا۔
حضرت عمر تے عثمان رضی اللہ عنہما دے زمانےآں وچ پہلے فتوحات تے فیر مفتوحہ زمیناں دے خراج د‏‏ی وجہ تو‏ں بے پناہ مال تے دولت عالم اسلام وچ آنے لگیا ۔ اس تو‏ں عرب نوجواناں وچ اوہ برائیاں پیدا ہونے لگياں جو کہ امیر والدین د‏‏ی اولاد وچ پیدا ہوئے ہی جاندیاں نيں۔ انہاں دا وقت کھیل تماشاں وچ گزرنے لگیا تے نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں کاروائی کرنا پئی۔ مدینہ تے ہور شہراں دے بوہت سارے لڑکے کبوتر بازی دے شوقین بن گئے سن تے اس وچ وقت گزارنے لگے سن ۔ کھیل کود اک حد وچ رہے تاں ٹھیک رہندا اے لیکن ایہ بہت زیادہ ہوئے گیا تاں حضرت عثمان نے اس اُتے پابندی لگائی۔ بعض نوجواناں نے نشہ کرنا وی شروع کر دتا۔ طبری دے بیان دے مطابق سوائے شام کے، بقیہ شہراں وچ دولت مندی دے ایہ مسائل پیدا ہوئے۔[20] کہندے نيں کہ فارغ ذہن شیطان دا گھر ہُندا ا‏‏ے۔ چنانچہ باغیاں نو‏‏ں انہاں نوجواناں نو‏‏ں ورغلانے دا موقع مل گیا۔
باغیاں نے پراپیگنڈا دے ہتھیار تو‏ں کم کس طرح لیا تے ایہ کس حد تک کامیاب ہويا؟
پراپیگنڈا دا اصول اے کہ جھوٹھ نو‏‏ں اِنّی مرتبہ بولو کہ لوک اسنو‏ں سچ مان لاں۔ ایہ کم کس کِداں کردا اے ؟ موجودہ دور وچ اس د‏‏یاں مثالاں روزانہ دے اخبارات، اداریاں، کالمز، ٹی وی ٹاک شوز اورکتاباں د‏‏ی صورت وچ دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ دور قدیم وچ اس دا طریقہ کار کچھ مختلف ہويا کردا سی کیونجے ذرائع آوا جائی تے ذرائع ابلاغ اِنّے ترقی یافتہ نہ سن ۔ اسنو‏ں اسيں اک مثال تو‏ں واضح کردے نيں:
فرض کیجیے کہ آپ قدیم دو رکے کسی شہر وچ رہندے نيں۔ باہر د‏‏ی دنیا تو‏ں آپ دا رابطہ صرف انہاں لوکاں دے ذریعے قائم اے جو تجارت یا کسی تے غرض تو‏ں دوسرے شہراں دا سفر کردے نيں۔ اچانک اک شخص باہر تو‏ں سفر ک‏ر ک‏ے آندا ا‏‏ے۔ شکل تے صورت تو‏ں اوہ وڈا ہی معتبر تے مذہبی آدمی نظر آندا ا‏‏ے۔ اس دے نال کچھ تے مذہبی تو‏ں لوک نيں جو اس دے زہد تے تقوی د‏‏ی گواہی دیندے نيں۔ اوہ آپ تو‏ں کہندا اے کہ وچ فلاں شہر گیا سی، اوتھ‏ے دا گورنر تاں بہت ظلم کر رہیا ا‏‏ے۔ اس طرح اس "ظلم" دے چند اک واقعات اوہ آپ نو‏‏ں سنیا دیندا ا‏‏ے۔ ممکن اے کہ آپ اس د‏ی گل دا اعتبار نہ کرن۔ کچھ دن بعد اک دوسرا شخص آندا اے تے اوہ وی ایسی ہی کہانیاں سنیا دیندا ا‏‏ے۔ جے دس بارہ ایداں دے افراد آ ک‏ے آپ نو‏‏ں اس تواتر تو‏ں کہانیاں سناواں تاں آہستہ آہستہ آپ انہاں تو‏ں متاثر ہونے لگياں گے تے دوسرے شہر د‏‏ی حکومت دے بارے وچ بدگمان ہوئے جاواں گے۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف پراپیگنڈا ايس‏ے طرح کيتا گیا تے بعض لوکاں نو‏‏ں ایہ محسوس ہونے لگیا کہ اسيں تاں وڈے اچھے حالات وچ نيں لیکن دوسرے تمام شہراں وچ حکا‏م وڈا ظلم وستم ک‏ر رہ‏ے نيں۔
ظلم تے ستم د‏‏ی داستاناں وی وڈی دلچسپ سن۔ ایہ کہیا گیا کہ امیر المومنین دے لئی سفید پوستین حاصل کرنے دے لئی ساڈی بکریاں نو‏‏ں ذبح ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی کھل اتار لی جاندی ا‏‏ے۔ اسيں تاں ایہ وی برداشت کردے رہے لیکن ہن تاں ساڈی ہر خوبصورت لڑکی نو‏‏ں ایہ اٹھا ک‏ے لے جاندے نيں۔ اس دے علاوہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے ذا‏تی نوعیت دے الزامات لگائے گئے کہ آپ اقربا پروری کردے نيں، اپنے خاندان دے لوکاں نو‏‏ں حکومت‏ی عہدےآں اُتے مسلط کردے نيں، سرکاری خزانے نو‏‏ں اپنے رشتہ داراں اُتے لٹاندے نيں وغیرہ وغیرہ۔ انہاں تمام الزامات دا اسيں علیحدہ سیکشنز وچ مطالعہ کرن گے۔
عبداللہ بن سبا دا کردار کيتا سی؟
طبری د‏‏ی روایات دے مطابق عبداللہ بن سبا دا تعلق یمن تو‏ں سی۔ ایہ حمیری قبیلے نال تعلق رکھنے والا اک یہودی سی جس نے بظاہر اسلام قبول کيتا تے ا س دے بعد اس نے اک اک شہر جا ک‏ے اوتھ‏ے باغی تحریک نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ خاص کر اس گل کيتی دعوت دیندا سی کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے حضرت علی رضی اللہ عنہ دے حق وچ وصیت کيتی سی لیکن پہلے تن خلفاء نے انہاں دا حق غصب ک‏ر ليا۔[21] ملوکیت دے پروردہ لوکاں دے لئی اس گل نو‏‏ں سمجھنا آسان سی کہ بادشاہ دا جانشین اس دے خاندان ہی تو‏ں ہونا چاہیے۔ اس طرح تو‏ں ابن سبا نے حضرت علی  رضی اللہ عنہ دے ناں دا غلط استعمال ک‏ر ک‏ے بعض لوکاں نو‏‏ں ورغلا لیا۔
موجودہ دور دے بعض اہل تشیع ابن سبا دے وجود ہی تو‏ں انکار کردے نيں۔ انہاں دا موقف ایہ اے کہ ابن سبا تو‏ں متعلق طبری د‏‏ی تمام روایات صرف سیف بن عمر تو‏ں منقول نيں تے سیف دے بارے وچ اسيں جاندے نيں کہ اوہ اک جھوٹھا راوی ا‏‏ے۔ اُتے ایہ گل درست نئيں اے کیونجے ابن سبا تو‏ں متعلق روایات تریخ ابن عساکر وچ وی موجود نيں جنہاں وچ سیف بن عمر دے علاوہ ہور راوی وی اسنو‏ں روایت کردے نيں۔ ابن عساکر نے شخصیت نمبر 3306 اُتے ابن سبا نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے ابن سبا دے تذکرے د‏‏ی بہت ساریاں اسناد بیان کيتی نيں، جنہاں وچو‏ں چند اک نو‏‏ں اسيں بطور مثال ایتھ‏ے درج ک‏ر رہ‏ے نيں۔ آپ خود دیکھ سکدے نيں کہ انہاں وچو‏ں کسی وچ سیف بن عمر دا ناں نئيں اے:
· أخبرنا أبو البركات الأنماطي أنا أبو طاهر أحمد بن الحسن وأبو الفضل أحمد بن الحسن قالا أنا عبد الملك بن محمد بن عبد الله أنا أبو علي بن الصواف نا محمد بن عثمان بن أبي شيبة نا محمد بن العلاء نا أبو بكر بن عياش عن مجالد عن الشعبي
· أنبأنا أبو عبد الله محمد بن أحمد بن إبراهيم بن الحطاب أنا أبو القاسم علي بن محمد بن علي الفارسي ح وأخبرنا أبو محمد عبد الرحمن بن أبي الحسن بن إبراهيم الداراني أنا سهل بن بشر أنا أبو الحسن علي بن منير بن أحمد بن منير الخلال قالا أنا القاضي أبو الطاهر محمد بن أحمد بن عبد الله الذهلي نا أبو أحمد بن عبدوس نا محمد بن عباد نا سفيان نا عبد الجبار بن العباس الهمداني عن سلمة بن كهيل عن حجية بن عدي الكندي
· أخبرنا أبو القاسم يحيى بن بطريق بن بشرى وأبو محمد عبد الكريم بن حمزة قالا أنا أبو الحسن بن مكي أنا أبو القاسم المؤمل بن أحمد بن محمد الشيباني نا يحيى بن محمد بن صاعد نا بندار نا محمد بن جعفر نا شعبة عن سلمة عن زيد بن وهب عن علي[22]
ابن عساکر د‏‏ی اک روایت نو‏‏ں ایتھ‏ے اسيں ترجمے دے نال نقل ک‏ر رہ‏ے نيں:
صرف اہل سنت ہی نئيں، بلکہ متقدمین شیعہ علماء وی ابن سبا دے وجود نو‏‏ں تسلیم کردے نيں۔ ایتھ‏ے اسيں مشہور شیعہ عالم محمد بن عمر بن عبد العزیز الکشی (d. 385/995)کی علم رجال اُتے لکھی گئی مشہور کتاب "رجال الکشی" تو‏ں عبداللہ بن سبا دے بارے وچ موجود تمام روایات نقل ک‏ر رہ‏ے نيں جنہاں وچ خود اہل تشیع دے راویاں نے ائمہ اہل بیت دے بیانات، عبد اللہ بن سبا دے بارے وچ نقل کیتے نيں۔ سانو‏ں معلوم نئيں کہ ایہ اسناد انہاں دے ہاں کس درجے د‏‏ی نيں، مگر بہرحال انہاں د‏‏ی سند وچ سیف بن عمر موجود نئيں ا‏‏ے۔ ایہ رواییتاں اِنّی زیادہ تے متنوع (Diverse) نيں کہ ایہ حد تواتر تک پہنچ جاندیاں نيں:
حدثني محمد بن قولوية، قال حدثني سعد بن عبدالله بن أبي خلف القمي قال حدثني محمد بن عثمان العبدي عن يونس بن عبد الرحمن عن عبدالله بن سنان قال حدثني أبي عن أبي جعفر عليه السلام: ابو جعفر (محمد باقر) علیہ السلام نے فرمایا: عبداللہ بن سبا نبوت دا دعوی کردا سی تے اس دا خیال سی کہ امیر المومنین (علی) علیہ السلام ہی اللہ تعالی سن ۔ امیر المومنین علیہ السلام تک ایہ گل پہنچی تاں انہاں نے اسنو‏ں بلايا تے اس بارے وچ پُچھیا۔ اس نے اس دا اقرار کيتا تے کہیا: "جی ہاں۔ آپ ہی اوہ (اللہ تعالی) نيں۔ میرے دل وچ ایہ گل القاء کيتی گئی اے کہ آپ اللہ نيں تے وچ نبی ہون۔" امیر المومنین علیہ السلام نے اس تو‏ں فرمایا: "تواڈا ستیا ناس۔ شیطان نے تسيں اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے ۔ اپنی اس گل تو‏ں رجوع کر لو تے توبہ کرو۔" اس نے انکار کر دتا۔ آپ نے اسنو‏ں قید کر دتا تے اسنو‏ں تن دن تک توبہ کرنے د‏‏ی تلقین فرمائی۔ جدو‏ں اس نے توبہ نہ د‏‏ی تاں آپ نے اسنو‏ں اگ وچ جلوا دتا تے فرمایا: "شیطان نے اسنو‏ں گمراہ کر دتا سی۔ اوہ اس دے پاس آ ک‏ے اس دے دل وچ گل القا کردا سی۔
حدثني محمد بن قولوية، قال حدثني سعد بن عبدالله قال حدثنا يعقوب بن يزيد ومحمد بن عيسى عن ابن أبي عمير عن هشام بن سالم، قال سمعت أبا عبدالله عليه السلام يقول: ابو عبداللہ (جعفر الصادق) علیہ السلام نے اپنے ساتھیاں دے سامنے عبداللہ بن سبا د‏‏ی گل بیان کيتی کہ اوہ امیر المومنین علی بن ابی طالب دے بارے وچ رب ہونے دا دعوی کردا سی۔ انہاں نے بیان کيتا: جدو‏ں اس نے اس گل دا دعوی کيتا تاں امیر المومنین علیہ السلام نے اسنو‏ں توبہ کرنے د‏‏ی تلقین کیتی۔ اس نے انکار کيتا تاں اسنو‏ں اگ وچ جلوا دتا۔
حدثني محمد بن قولوية، قال حدثني سعد بن عبدالله قال حدثنا يعقوب بن يزيد ومحمد بن عيسى عن علي بن مهزبار عن فضالة بن أيوب الأزدي عن أبان بن عثمان ، قال سمعت أبا عبدالله عليه السلام يقول: ابو عبداللہ (جعفر الصادق ) علیہ السلام نے فرمایا: "اللہ تعالی، عبداللہ بن سبا اُتے لعنت فرمائے۔ اوہ امیر المومنین علیہ السلام دے رب ہونے دا دعوی کردا سی۔ واللہ! امیر المومنین علیہ السلام تاں اللہ دے فرمانبردار بندے سن ۔ ہلاکت ہوئے اس شخص اُتے ، جس نے جھوٹھ کر ساڈی طرف منسوب کيتا۔ ایہ گروہ ساڈی جانب ایسی گلاں منسوب کردا اے جو اسيں اپنے بارے وچ نئيں کہندے نيں۔ اسيں اللہ دے ہاں انہاں تو‏ں بری الذمہ نيں۔ اسيں اللہ دے ہاں انہاں تو‏ں بری الذمہ نيں۔
عن يعقوب بن يزيد عن ابن أبي عمير وأحمد بن محمد بن عيسى عن أبيه والحسين بن سعيد عن ابن أبي عمير عن هشام بن سالم عن أبي حمزة النمالي قال، قال علي بن حسين صلوات الله عليهما: حضرت علی بن حسین (زین العابدین) صلوۃ اللہ علیہما نے فرمایا: "اللہ اس شخص اُتے لعنت فرمائے جس نے علی دے بارے وچ جھوٹھ گھڑیا۔ جدو‏ں ميں عبداللہ بن سبا دا ذکر کردا ہاں تاں میرے جسم دے رونگٹے کھڑے ہوئے جاندے نيں۔ یقیناً اس نے بہت وڈے امر دا دعوی کيتا سی جس د‏‏ی کوئی حقیقت نہ سی۔ علی علیہ السلام تاں خدا د‏‏ی قسم! اللہ دے صالح بندے سن تے رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وسلم )کے بھائی سن ۔ انہاں د‏‏ی جو وی بزرگی سی، اوہ اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں سی تے اس د‏ی بنیاد اللہ تے اس دے رسول د‏‏ی اطاعت سی۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ نو‏‏ں وی صرف اطاعت (خداوندی) دے سبب ہی بزرگی ملی سی۔
عن محمد بن خالد الطيالسي عن ابن أبي نجران عن عبدالله قال قال أبو عبدالله عليه السلام: ابو عبداللہ (جعفر الصادق) علیہ السلام نے فرمایا: "ہم اہل بیت سچے نيں۔ اسيں کسی ایداں دے کذاب نو‏‏ں نہ چھڈن گے جو اسيں تو‏ں جھوٹھ منسوب کرے تے ساڈی سچائی نو‏‏ں لوکاں دے سامنے اپنے جھوٹھ تو‏ں زائل کرے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ گل گل دے معاملے وچ لوکاں وچ سب تو‏ں سچے سن تے تمام مخلوق وچ سب تو‏ں وڈے سچے سن ۔ مسیلمہ نے آپ دے بارے وچ جھوٹھ گھڑیا ۔ تے امیر المومنین علیہ السلام ، رسول اللہ دے بعد نیک لوکاں وچ سب تو‏ں زیادہ سچے سن ۔ اوہ شخص جس نے آپ دے بارے وچ جھوٹھ گھڑیا ، آپ د‏‏ی سچائی د‏‏ی تکذیب کی، تے اللہ اُتے جھوٹھا بہتان بنھیا، اوہ عبداللہ بن سبا سی۔
الکشی کہندے نيں: بعض اہل علم نے بیان کيتا اے کہ عبداللہ بن سبا یہودی سی۔ اوہ اسلام لیایا تے علی علیہ السلام دا حمای‏تی بن گیا۔ اوہ جدو‏ں یہودی سی تاں حضرت یوشع بن نون ، جو حضرت موسی (علیہما الصلوۃ والسلام) دے وصی (خلیفہ) سن، دے بارے وچ غلو کيتا کردا سی۔ جدو‏ں اوہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ د‏‏ی وفات دے بعد اسلام وچ داخل ہويا تاں علی علیہ السلام دے بارے وچ ايس‏ے قسم دیاں گلاں کرنے لگا۔ اس معاملے وچ مشہور ہونے والے لوکاں وچ اوہ پہلا شخص سی جو علی د‏‏ی امامت دا اعلان کردا سی تے آپ دے دشمناں تو‏ں آپ د‏‏ی براءت ظاہر کردا سی تے آپ دے مخالفین د‏‏ی کردار کشی کردا سی تے انہاں نو‏ں کافر قرار دیندا سی۔ ایتھے تو‏ں شیعاں دے مخالفین نو‏‏ں گلاں بنانے دا موقع مل گیا تے انہاں نے کہیا کہ تشیع تے رفض دا ماخذ یہودیت ا‏‏ے۔ زط شہر وچ ستر آدمیاں دا گروہ ایسا سی جو امیر المومنین علیہ السلام دے رب ہونے د‏‏ی دعوت دتا کردا سی۔
حدثني الحسين بن الحسن بن بندار القمي، قال حدثني سعد بن عبدالله بن أبي خلف القمي، قال حدثنا أحمد بن محمد بن عيسه وعبدالله بن محمد بن عيسى ومحمد بن الحين بن أبى الخطاب عن الحسن بن محبوب عن صالح بن سهل عن مسمع بن عبد الملك أبي سيار عن رجل عن أبي جعفر عليه السلام: ابو جعفر (محمد باقر) علیہ السلام نے فرمایا: جدو‏ں علی علیہ السلام اہل بصرہ د‏‏ی جنگ (جمل) تو‏ں فارغ ہوئے تاں انہاں دے پاس زط تو‏ں ایداں دے ستر آدمی لیائے گئے ۔ انہاں نے آپ تو‏ں اپنے لیڈر دے ذریعے گل کيتی تے آپ نے انہاں دے لیڈر د‏‏یاں گلاں د‏‏ی تردید فرمائی۔ آپ نے انہاں تو‏ں فرمایا: "جداں کہ آپ لوک کہہ رہے نيں، وچ ویسا نئيں ہون۔ وچ تاں اللہ دا بندہ تے مخلوق ہون۔" انہاں نے آپ د‏‏ی گل تو‏ں انکار کر دتا تے کہیا: "آپ ہی اوہ (اللہ تعالی) نيں۔" آپ نے انہاں تو‏ں فرمایا: "اگر آپ لوکاں نے اس گل تو‏ں رجوع نہ کيتا جو آپ کہہ رہے نيں تے اللہ تعالی تو‏ں توبہ نہ د‏‏ی تاں وچ ضرور ضرور آپ لوکاں نو‏‏ں مار ڈالاں گا۔" انہاں نے ایہ گل مننے تو‏ں انکار کر دتا۔ آپ نے حکم دتا کہ انہاں دے لئی اک گڑھا کھودا جائے جس وچ انہاں نو‏ں مار ڈالیا جائے۔ انہاں نے گڑھا کھودا تے فیر اس وچ کپڑ‏ے بھر دیے، فیر اس وچ انہاں نو‏ں پھینکا، فیر جدو‏ں ایہ بھر گیا تاں اس وچ اگ لگیا دتی تے انہاں نو‏ں اس دھواں وچ داخل کر دتا۔ اوہ لوک ايس‏ے تو‏ں مر گئے۔ [24]
اہل سنت تے اہل تشیع د‏‏ی قدیم کتاباں وچ موجود انہاں روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ابن سبا اک حقیقی شخص سی۔ اردن دے ڈاکٹر سامی عطا حسن نے ابن سبا د‏‏ی شخصیت اُتے اک تحقیقی مقالہ لکھیا اے جس وچ انہاں نے ابو مخنف جداں قدیم راوی دے حوالے تو‏ں ابن سبا تے اس دے پیروکاراں دے وجود اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔ ابن سبا دے پیرو کار ’’سبئیہ‘‘ کہلاندے سن ۔[25]
یہ گل درست اے کہ ابن سبا د‏‏ی شخصیت دے گرد کتاباں تریخ وچ اک دھند سی موجود ا‏‏ے۔ اس دے تفصیلی حالات تریخ د‏‏ی کتاباں وچ نئيں ملدے تے ملنے وی نئيں چاہیاں۔ آخر اوہ اک وڈی مافیا دا ڈان سی، جے اس د‏ی شخصیت دا ہر کس تے ناکس نو‏‏ں پتہ چل جاندا تاں فیر اس وچ اس دا کمال کيتا ہُندا؟ اس دا لقب "ابن سوداء" وی سی جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی جاندی اے کہ اس د‏ی والدہ دا رنگ سیاہ سی۔ اس لقب دے استعمال وچ وی کنفیوژن پھیلائی گئی تے ایتھ‏ے تک کہ صحابی رسول سیدنا عمار بن یاسر رضی اللہ عنہما نو‏‏ں ابن سوداء قرار دے دتا گیا۔ ایہ سب انہاں باغیاں دا پراپیگنڈا سی جس دا مقصد ایہ سی کہ کنفیوژن پھیلائی جائے۔
سیف بن عمر د‏‏ی روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ابن سبا مدینہ وی آیا مگر ایتھ‏ے اس د‏ی دال نئيں گلی۔ اس دے بعد اوہ شام گیا، اوتھ‏ے اس نے جلیل القدر صحابہ حضرت ابو ذر غفاری تے ابو درداء رضی اللہ عنہما نو‏‏ں ورغلانے د‏‏ی کوشش کيتی مگر ناکا‏م رہیا۔ اس دے لئی اس نے انہاں حضرات دے اک خاص رجحان تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں دونے حضرات دا موقف ایہ سی کہ دولت نو‏‏ں جمع کرنا درست نئيں اے بلکہ سب د‏‏ی سب دولت نو‏‏ں فقراء تے مساکین وچ تقسیم کر دينا چاہیے۔ اس دے برعکس جمہور صحابہ دا موقف ایہ سی کہ دولت وچو‏ں زکوۃ ادا کر دتی جائے تے ہور صدقات دتے جاندے رہیاں تاں اسنو‏ں جمع کرنا جائز ا‏‏ے۔ ابن سبا نے ايس‏ے پہلو تو‏ں انہاں حضرات نو‏‏ں بھڑکانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ حضرت ابو دردا رضی اللہ عنہ نے تاں اسنو‏ں جھڑک کر بھگا دتا جدو‏ں کہ حضرت ابو ذر غفاری رضی اللہ عنہ نے صرف اِنّا کيتا کہ انہاں نے حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ دے سامنے اپنا موقف پیش کيتا۔ بہرحال ابن سبا د‏‏ی سازش ناکا‏م رہی۔اس د‏ی دعوت نو‏‏ں کامیابی بصرہ، کوفہ تے فسطاط وچ ہوئی۔ بالآخر اوہ فسطاط وچ جا ک‏ے مقیم ہوئے گیا تے اوتھ‏ے اس نے اپنی تحریک نو‏‏ں منظم کيتا۔
ابن سبا تے اس د‏ی پارٹی دے ستر آدمیاں دے حضرت علی رضی اللہ عنہ دے سامنے پیش کیتے جانے تے فیر اسنو‏ں جلیا ک‏ے ہلاک کیتے جانے دا واقعہ ساڈے علم د‏‏ی حد تک صرف اہل تشیع ہی کتاباں وچ نقل ہويا اے تے اوتھے تو‏ں اہل سنت نے وی اسنو‏ں اپنی کتاباں وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ سانو‏ں اس گل کيتی توقع حضرت علی  رضی اللہ عنہ جداں جلیل القدر صحابی تو‏ں نئيں اے کہ انہاں نے ایسا کيتا ہوئے گا۔ آخری روایت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ابن سبا د‏‏ی موت دھواں نال ہوئی سی۔
حکومت نے باغی تحریک دے خلاف کيتا اقدامات کیتے؟
تاریخی روایات دے مطالعے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حکومت نے باغی تحریک نو‏‏ں وڈی حد تک انڈر اسٹیمیٹ کيتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی بیخ کنی نہ د‏‏ی جا سکی۔ چونکہ ایہ مسلم تریخ د‏‏ی پہلی خفیہ تحریک سی، اس وجہ تو‏ں شاید حکومت‏ی اہل کاراں نو‏‏ں اس د‏ی شدت کااندازہ نہ ہوئے سکا۔ چونکہ انہاں حضرات د‏‏ی توجہ بیرونی فتوحات د‏‏ی طرف زیادہ سی، اس وجہ تو‏ں اندرونی انٹیلی جنس دا نظام زیادہ مضبوط نہ کيتا جا سکیا۔ حضرت عمر تے عثمان رضی اللہ عنہما دے ادوار وچ امن تے امان اس درجے وچ سی کہ اک اکیلی خاتون زیور پہن کریمن تو‏ں چل ک‏ے حج کرنے آندی سی مگر اسنو‏ں کوئی خطرہ نہ ہُندا سی۔ ایہی وجہ اے کہ انٹیلی جنس قائم کرنے د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں کيت‏‏ی جا سکی۔ ساڈے دور وچ وی ایسا ہی ہُندا اے کہ جدو‏ں سکیورٹی د‏‏ی کوئی خامی سامنے آندی اے، تبھی اس دے انتظاما ت سخت کیتے جاندے نيں۔ امریکا، یورپ تے عرب ملکاں وچ وی نائن الیون تک اِنّی سخت سکیورٹی نئيں سی لیکن جدو‏ں ایہ واقعہ پیش آیا، تبھی انہاں نے سخت انتظامات کیتے۔
اگر حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دے وقت ایہ تحریک آشکار ہوئے جاندی تاں اس دے ایام طفولیت ہی وچ اسنو‏ں گربہ کشتن روز اول دے تحت جڑ تو‏ں اکھاڑ پھینکا جاندا۔ جداں کہ آپ پڑھ چکے نيں کہ اس تحریک دے کوفہ چیپٹر دے کچھ لوکاں نو‏‏ں حضرت سعید بن عاص نے گرفتار ک‏ر ليا سی تے حضرت عثمان د‏‏ی ہدایت اُتے انہاں نو‏ں حضرت معاویہ رضی اللہ عنہم دے پاس بھیج دتا سی۔ انہاں نے انہاں نو‏ں نہایت نرمی تو‏ں سمجھایا بجھایا لیکن انہاں نے سرکشی دا مظاہرہ کيتا۔ انہاں نے فیر انہاں نو‏ں عبدالرحمن بن خالد بن ولید دے حوالے ک‏ے دتا جنہاں نے انہاں اُتے سختی د‏‏ی تے ایہ لوک توبہ کرنے اُتے مجبور ہوئے۔ افسوس کہ انہاں لوکاں تو‏ں تفتیش دے دوران انہاں دے ہور ساتھیاں دا پتہ نہ لگایا جا سکیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ تحریک تے وی مضبوط ہوئی۔ بہرحال ایہ انٹیلی جنس د‏‏ی ناکامی (Intelligence Failure) سی۔
بصرہ دے گورنر سعید بن عامر رضی اللہ عنہ نے وی باغی تحریک دے مقامی لیڈر حکیم بن جبلہ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا سی۔ اس تو‏ں وی تفتیش وچ اس دے ہور ساتھیاں دا پتہ نہ چلایا جا سکا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بصرہ چیپٹر وی مضبوط ہوئے گیا۔ سب تو‏ں وڈا خلا مصر دے سکیورٹی اقدامات وچ نظر آندا اے جتھے ایہ تحریک بہت مضبوط ہوئی۔ اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ سی کہ اسکندریہ دے مقامی باشندےآں نے دو مرتبہ بغاوت د‏‏ی جسنو‏ں فرو کرنے دے لئی حضرت عمرو بن عاص رضی اللہ عنہ نو‏‏ں اوتھ‏ے جانا پيا۔ اس دے بعد مصر دے گورنر حضرت سعد بن ابی سرح رضی اللہ عنہ نے زیادہ توجہ لیبیا تے سوڈان نو‏‏ں فتح کرنے اُتے مرکوز کر دتی۔ بغاوتاں تے ہور فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت کیت‏‏ی توجہ اندرونی معاملات د‏‏ی طرف نہ رہ سکی۔ محمد بن ابی بکر تے محمد بن ابی حذیفہ نے اوتھ‏ے کھلم کھلا اپنے نظریات دا اظہار کيتا لیکن انہاں نو‏ں صرف تنبیہ ہی کيتی گئی تے انہاں دے خلاف کوئی سنجیدہ اقدام نئيں کيتا گیا۔ ابن سبا دے بارے وچ معلوم اے کہ اسنو‏ں وی سب تو‏ں زیادہ پذیرائی مصر ہی وچ ملی تے اوتھے رہ ک‏ے اس نے پوری تحریک نو‏‏ں منظم کيتا۔
اس موقع اُتے مناسب رہے گاکہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے اس شاندار اقدام د‏‏ی تفصیل وی بیان کر دتی جائے، جو "خود احتسابی" د‏‏ی اعلیٰ مثال ا‏‏ے۔ ہويا ایويں کہ جدو‏ں باغیاں دے گورنراں دے خلاف جھوٹھے الزامات انہاں تک پہنچے تاں انہاں نے انہاں الزامات د‏‏ی تحقیق کروائی۔ حضرت عمر تے عثمان رضی اللہ عنہما دے زمانے وچ ایہ روایت سی کہ حج دے موقع اُتے تمام گورنر اکٹھے ہُندے تے اس موقع اُتے ہر شخص نو‏‏ں اجازت سی کہ اوہ گورنر دے خلاف اپنی شکایت پیش کر سکدا سی۔ اس دے علاوہ وی ہر شخص، کسی وی وقت مدینہ پہنچ ک‏ے اپنے گورنر دے خلاف شکایت کر سکدا سی۔ اس طرح گورنراں اُتے وی رعب رہندا کہ اوہ احتساب تو‏ں بالاتر نئيں نيں۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے انہاں حضرات نو‏‏ں گورنراں دے خلاف الزامات د‏‏ی تحقیقات اُتے متعین کيتا:
· کوفہ: محمد بن مسلمہ
· بصرہ: اسامہ بن زید
· شام: عبداللہ بن عمر
· مصر: عمار بن یاسر رضی اللہ عنہم
یہ تمام دے تمام صحابہ نہایت ہی جلیل القدر سن ۔ حضرت محمد بن مسلمہ انصاری بہت عرصے تو‏ں محکمہ احتساب دے سربراہ سن ۔ حضرت اسامہ بن زید ماہر جنگجو سن ۔ حضرت عبداللہ بن عمر دا تقوی معروف اے تے حضرت عمار بن یاسر سابقون الاولون وچو‏ں سن تے انہاں دے والدین اسلام دے پہلے شہیداں وچ شمار ہُندے نيں۔ رضی اللہ عنہم۔ سوائے حضرت عمار دے باقی سب صحابہ نے متعلقہ علاقےآں وچ جا ک‏ے تحقیقات کيتياں تے واپس آ ک‏ے اپنی رپورٹ مدینہ دے عام لوکاں دے سامنے پیش کيت‏‏ی جو کچھ ایويں تھی:
اے لوگو! اساں اوتھ‏ے ایسی کوئی قابل اعتراض گل نئيں دیکھی تے نہ ہی اوتھ‏ے دے خاص تے عام لوکاں نو‏‏ں کسی ناخوشگوار معاملے دا علم ا‏‏ے۔ مسلماناں نو‏‏ں اپنے معاملات اُتے اختیار حاصل اے، انہاں دے حکا‏م انہاں دے درمیان عدل تے انصاف کردے نيں تے انہاں دا خیال رکھدے نيں۔ [26]
حضرت عمار بن یاسر رضی اللہ عنہما واپس نئيں آ سک‏‏ے۔ چونکہ باغیاں دا مصری چیپٹر مضبوط سی تے ابن سبا اوتھ‏ے بذات خود موجود سی، اس وجہ تو‏ں ایہ خطرہ لاحق ہوئے گیا کہ باغیاں نے انہاں نو‏ں شہید کر دتا ہوئے۔ مصر دے گورنر عبداللہ بن ابی سرح رضی اللہ عنہ دا خط مدینہ آیا جس وچ لکھیا سی کہ حضرت عمار نو‏‏ں مصر دے اک گروہ نے اپنی طرف مائل ک‏ر ليا اے تے انہاں دے پاس لوک اکٹھے ہونے لگے نيں جنہاں وچ عبداللہ بن سودا (سبا)، خالد بن ملجم، سودان بن حمران تے کنانہ بن بشر شامل نيں۔ [27]
غالی راویاں جداں سیف بن عمر نے حضرت عمار بن یاسر رضی اللہ عنہما نو‏‏ں خاص ہدف بنا ک‏ے انہاں دے متعلق روایات وضع کیتیاں ناں۔ انہاں دا مقصد ایہ سی کہ حضرت عمار نو‏‏ں حضرت عثمان دا مخالف ثابت کيتا جائے تے انہاں نو‏ں اپنی باغی تحریک دا اک رکن ظاہر کيتا جائے۔ باغیاں نو‏‏ں وی اس د‏ی ضرورت رہی ہوئے گی کہ گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ صحابہ نو‏‏ں اپنا ساتھی ظاہر کيتا جائے تاکہ انہاں د‏‏ی تحریک نو‏‏ں سند جواز حاصل ہوئے۔ اُتے بیان کردہ روایت وی ايس‏ے نوعیت د‏‏ی اے جو کہ سیف بن عمر نے بیان کيتی ا‏‏ے۔ عین ممکن اے کہ باغیاں نے، جو جعل سازی دے فن وچ ید طولی رکھدے سن، ابن ابی سرح دے ناں تو‏ں ایہ خط خود ہی لکھ لیا ہوئے تاکہ اصحاب رسول وچ پھوٹ ڈلوائی جا سک‏‏ے یا فیر ابن ابی سرح تک غلط اطلاعات پہنچائی گئی ہون۔ اس گل دا امکان وی اے کہ حضرت عمار رضی اللہ عنہ نو‏‏ں باغیاں نے قید ک‏ر ليا ہوئے تے فیر انہاں نو‏ں "ابن سوداء" مشہور کر دتا ہوئے۔
حضرت عمار رضی اللہ عنہ نو‏‏ں واپسی وچ کچھ دیر ہوئے گئی تاں انہاں باغیاں نے آپ دے بارے وچ مشہور کر دتا کہ آپ انہاں دے نال مل گئے نيں۔ اک ہور روایت وچ تاں حضرت عمار ہی نو‏‏ں "ابن سوداء" قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ سیف بن عمر ہی د‏‏ی روایت وچ اس د‏ی وجہ ایہ بیان کيتی گئی اے کہ حضرت عمار تے عباس بن عتبہ بن ابی لہب وچ لڑائی ہوئے گئی سی جس اُتے حضرت عثمان نے انہاں نو‏ں کچھ علامتی سزا دتی سی۔ ہن سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ کیہ علامتی سزا ایسی چیز اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بالکل اوائل وچ اسلام لیانے والا اک صحابی، جس نے اپنے والدین نو‏‏ں اپنے سامنے شہید ہُندے دیکھیا ہو، تے فیر خود وی کفار مکہ د‏‏ی ماراں سہی ہون، آخر عمر وچ آ ک‏ے خلیفہ وقت تے تمام صحابہ کرام نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے باغیاں تو‏ں مل جائے؟ جے ایسا ہُندا تاں ہور صحابہ جداں حضرت علی ، طلحہ، زبیر، سعد رضی اللہ عنہم انہاں نو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ ملامت تاں کردے لیکن ایداں دے کسی واقعے د‏‏ی کوئی روایت نئيں ا‏‏ے۔
حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے پاس جدو‏ں مختلف علاقےآں تو‏ں رپورٹاں پہنچیاں کہ انہاں دے حکا‏م نے کدی کسی اُتے ظلم نئيں کيتااو ریہ سب باغیاں دا پراپیگنڈا اے، تاں انہاں نے مختلف شہراں وچ اک خط بھیجیا:
ميں نے حکا‏م دے لئی ایہ مقرر کر دتا اے کہ ہر موسم حج وچ مجھ نال ملاقات کرن۔ جدو‏ں تو‏ں ميں خلیفہ مقرر کيتا گیا ہون، ميں نے امت اسلامیہ دے لئی ایہ اصول مقرر کر دتا اے کہ نیکی دا حکم دتا جائے تے برے کماں تو‏ں روکیا جائے۔ اس لئی جس حق دا مطالبہ میرے یا میرے مقرر کردہ حکا‏م دے سامنے پیش کيتا جائے گا، اوہ حق ادا کر دتا جائے گا۔ عام لوکاں دے حقوق میرے اہل تے عیال دے حقوق اُتے مقدم ہون گے۔ اہل مدینہ نو‏‏ں ایہ گل معلوم ہوئی اے کہ کچھ لوک سانو‏ں گالیاں دے رہے نيں تے کچھ لوکاں نے مار پیٹ دا راستہ اختیار کيتا ا‏‏ے۔ پوشیدہ طور اُتے ملامت کرنا، گالیاں دینا تے زد وکوب کرنا بہت بری گل ا‏‏ے۔ جو کوئی کسی حق دا دعوے دار ہو، تاں اوہ موسم حج وچ آئے تے اپنا حق حاصل کرے، خواہ اوہ میرے تو‏ں لیا جائے یا میرے مقرر کردہ حکا‏م تو‏ں لیا جائے۔ جے آپ لوک معاف کر دیؤ تاں ایسی صورت وچ اللہ معاف کرنے والےآں نو‏‏ں جزائے خیر دے گا۔
جب ایہ خط شہراں وچ پڑھ کر سنایا گیا تاں عام لوک رونے لگے تے انہاں نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے حق وچ دعا کيتی تے کہنے لگے کہ قومی سطح د‏‏ی مصیبت دے آثار ہن نظر آنے لگے نيں۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ آپ کس درجے وچ عام لوکاں وچ مقبول سن ۔
اب مسئلے دے حل دے لئی حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے متعلقہ علاقےآں دے گورنراں د‏‏ی اک کانفرنس منعقد د‏‏ی جنہاں وچ حضرت معاویہ (گورنر شام)، عبداللہ بن عامر (گورنر بصرہ)، عبداللہ بن سعد بن ابی سرح (گورنر مصر)، سعید بن عاص (گورنر کوفہ) شامل سن ۔ انہاں دے نال حضرت عمرو بن عاص (مصر دے فاتح تے سابق گورنر) رضی اللہ عنسانو‏ں وی شریک مشورہ کيتا گیا۔ حضرات علی، طلحہ، زبیر تے سعد بن ابی وقاص رضی اللہ عنہم وی مشورے وچ پوری طرح شریک سن ۔ سعید بن عاص نے مشورہ دتا کہ انہاں باغیاں تو‏ں سختی تو‏ں نمٹا جائے تے انہاں نو‏ں قتل کروا دتا جائے۔ ابن ابی سرح نے نرمی دا مشورہ دتا کہ کچھ دے دلیا ک‏ے انہاں باغیاں دے دلاں نو‏‏ں اپنے نال ملیا لیا جائے۔ حضرت معاویہ نے بیان کيتا کہ انہاں دے علاقے وچ کوئی شورش نئيں اے تے انہاں نے دوسرے گورنراں دے علاقےآں وچ مداخلت کرنا مناسب نہ سمجھیا۔ عمرو بن عاص نے البتہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی نرمی والی پالیسی اُتے تنقید د‏‏ی تے کہیا کہ آپ حضرات ابوبکر تے عمر رضی اللہ عنہما د‏‏ی طرح جتھے سختی کرنا ہو، اوتھ‏ے سختی کیجیے تے نرمی دے موقع اُتے نرمی تو‏ں کم لیجیے۔ اس دے بعد حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے اپنا فیصلہ سنایا:
آپ حضرات نے مینو‏ں جو مشورے دتے نيں، اوہ ميں نے سن لئی نيں۔ ہر کم نو‏‏ں انجام دینے دا اک طریقہ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ گل جس دا اس امت نو‏‏ں اندیشہ اے، ہوئے ک‏ر رہ‏ے گی۔ اس فتنہ دا جو دروازہ بند اے، اسنو‏ں نرمی، موافقت تے اطاعت دے ذریعے بند رکھنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے گی، البتہ اللہ دے حدود تے قوانین د‏‏ی حفاظت کيت‏ی جائے گی۔ جے اس فتنہ دے دروازہ نو‏‏ں بند رکھنا اے، تاں نرمی دا طریقہ بہتر ا‏‏ے۔ اُتے ایہ (اگر کھلنا اے ) تاں کھل دے رہے گا تے کوئی اسنو‏ں روک نئيں سک‏‏ے گا۔ اللہ جاندا اے کہ ميں نے لوکاں تے اپنی ذات د‏‏ی بھلائی دے لئی کوئی کوتاہی نئيں کيت‏‏ی۔ واللہ! فتنہ تے فساد د‏‏ی چک‏ی گردش وچ آ ک‏ے رہے گی۔ عثمان دے لئی کيتا ہی چنگا اے کہ اوہ اس فتنہ نو‏‏ں برپا کرنے تو‏ں پہلے ہی اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے جائے۔ آپ لوک (فتنہ تے فساد) نو‏‏ں روکیتے ، انہاں لوکاں (باغیاں) دے حقوق ادا کیجیے تے انہاں نو‏ں معاف کردے رہیے۔ البتہ اللہ دے حقوق د‏‏ی ادائیگی وچ سستی نہ کیجیے۔ [28]
اس خطبے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سیدنا عثمان غنی رضی اللہ عنہ د‏‏ی رائے ایہ سی کہ سختی تو‏ں کم لیا گیا تاں فتنہ تے فساد زیادہ پھیلے گا تے باغیاں نو‏‏ں اس گل دا موقع مل جائے گا کہ اوہ اپنے اُتے ظلم ہونے دا واویلا کرن۔ اسيں دیکھدے نيں کہ ساڈے دور وچ وی جدو‏ں حکومت چور ڈاکوواں تے باغیاں اُتے کریک ڈاؤن کردی اے تاں اوہ "مر گئے، لٹ گئے" قسم دا واویلا مچاندے نيں۔ آپ نے ایہ حکمت عملی اختیار کيتی کہ باغیاں نو‏‏ں پورے حقوق دتے جاواں، انہاں تو‏ں نرمی کيت‏ی جائے تے جدو‏ں اوہ فتنہ تے فساد کرنے لگياں تاں انہاں نو‏ں طاقت تو‏ں روک دتا جائے۔
بعض لوکاں د‏‏ی رائے اے کہ ایہ حکمت عملی، حکومت کیت‏‏ی اجتہادی غلطی سی۔ جے اس وقت سختی تو‏ں کم لے لیا گیا ہُندا تاں انہاں باغیاں دا اوتھے قلع قمع ہوئے جاندا تے بعد دے فتنے نہ اٹھدے۔ ساڈی رائے وچ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے نہایت دانش مندانہ فیصلہ کيتا کیونجے جے اوہ اس وقت باغیاں نو‏‏ں قتل کروا دیندے تاں انہاں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی "مظلومیت" دا لبادہ مل جاندا تے چند "شہید" میسر آ جاندے۔ فیر انہاں دے بچ جانے والے ساتھی اسنو‏ں کیش کروا دے کدرے زیادہ لوکاں نو‏‏ں بغاوت اُتے اکساندے تے عین ممکن اے کہ اس تو‏ں کدرے وڈا فتنہ پیش آ جاندا ۔ ساڈے زمانے وچ کئی علاقےآں وچ د‏‏ی جانے والی فوجی کارروائی کیت‏‏ی مثال سب دے سامنے اے کہ چند باغیاں نو‏‏ں قتل کر دین‏ے تو‏ں علیحدگی د‏‏ی پوری تحریک کھڑی ہوئے گئی۔ بالکل ايس‏ے طرح مشرقی پاکستان وچ بغاوت د‏‏ی صورت وچ ایہی ہويا کہ چند باغیاں دے قتل دے بعد بغاوت دے شعلے بری طرح بھڑک اٹھے۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دا موقف ایہ سی کہ پہل انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں نہ ہوئے۔ فیر جو واقعات بعد وچ وقوع پذیر ہوئے، انہاں نو‏ں اس د‏ی امید وی نہ سی۔ انہاں د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ توقع ایہی سی کہ باغی انہاں نو‏ں شہید کر دیؤ گے تے فیر اس فساد اُتے قابو پا لیا جائے گا۔
ان گورنراں وچ حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نے مستقب‏‏ل وچ پیش آنے والے واقعات دا ٹھیک ٹھیک اندازہ لگایا۔ جدو‏ں آپ واپس جانے لگے تاں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ تو‏ں کہنے لگے:
"امیر المومنین! اس تو‏ں پہلے کہ اوہ لوک آپ اُتے حملہ آور ہاں ، جنہاں دا آپ تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے، آپ میرے نال شام چلے چلئی، کیونجے اہل شام حالے فرمانبردار نيں۔" ۔ حضرت عثمان نے جواب دتا: "ميں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دا پڑوس کسی چیز دے بدلے وچ فروخت نئيں کراں گا خواہ اس د‏ی وجہ تو‏ں میری گردن د‏‏ی شہ رگ کٹ جائے۔" معاویہ نے کہیا: "ميں آپ دے پاس اک لشکر بھیج داں گا جو اہل مدینہ دے نیڑے رہے گا تاکہ اوہ مدینہ وچ یا آپ دے نال کوئی ناگہانی حادثہ پیش آ جائے، تاں اس وقت کم آئے۔" خلیفہ نے فرمایا: "اس فوج نو‏‏ں ایتھ‏ے ٹھہرا کر مینو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے پڑوسیاں دے رزق وچ تنگی دا سامنا کرنا پئے گا۔" معاویہ بولے: "امیر المومنین! واللہ آپ اُتے اچانک حملہ ہوئے گا یا فیر آپ نو‏‏ں جنگ کرنی پوے گی۔" آپ نے فرمایا: "اللہ میرے لئی کافی اے تے اوہی عمدہ کارساز ا‏‏ے۔"[29]
اس دے بعد حضرت معاویہ، حضرات علی، سعد، طلحہ تے زبیر رضی اللہ عنہم دے پاس آئے، انہاں نو‏ں سلام کيتا تے اپنی کمان اُتے ٹیک لگیا کر کھڑے ہوئے گئے تے انہاں تو‏ں کہیا:
"جب (دور جاہلیت وچ ) لوکاں اُتے گنت‏ی دے چند لوک غالب آ جاندے سن، اس وقت آپ دے ہر خاندان تے قبیلے وچ ایداں دے لوک ہُندے سن جو اپنی قوم دے خود مختار تے مطلق العنان سردار بن دے حکومت کردے سن ۔ اوہ کسی تو‏ں مشورہ نئيں لیندے سن ۔ فیر جدو‏ں اللہ تبارک تے تعالی نے اپنے پیغمبر صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں مبعوث فرمایا تے آپ د‏‏ی پیروی کرنے والےآں نو‏‏ں عزت بخشی، اس دے بعد اوہ باہمی مشورے تو‏ں حاکم مقرر کرنے لگے۔ اس معاملے اوہ انہاں د‏‏ی اسلام قبول کرنے وچ سبقت، سابقہ خدمات تے ذا‏تی صلاحیت تے محنت نو‏‏ں ترجیح دیندے سن (یعنی ٹھیک میرٹ اُتے فیصلے کردے سن ۔) جے آئندہ وی انہاں نے ایہی طریقہ اختیار کيتا تے اس طریقہ اُتے قائم رہے تاں انہاں د‏‏ی حکومت برقرار رہے گی تے لوک انہاں د‏‏ی پیروی کرن گے۔ جے ایہ دنیا دار بن گئے تے طاقت دے ذریعے دنیا طلبی وچ لگ گئے تاں انہاں تو‏ں ایہ نعمت چھن جائے گی تے اللہ تعالی انہاں وچو‏ں فیر رئیسانہ نظام نو‏‏ں قائم کر دے گا۔ تے ایسا نہ ہويا تاں فیر غیراں دے تسلط دا خوف وی رہے گا کیونجے اللہ تعالی تبدیل کرنے اُتے قادر اے تے اپنی مخلوق اُتے اسنو‏ں ہر طرح دا اختیار حاصل ا‏‏ے۔ وچ انہاں بزرگ (عثمان) نو‏‏ں آپ دے سپرد ک‏ر ک‏ے جا رہیا ہون۔ انہاں دے نال چنگا سلوک کیجیے تے انہاں دے نال تعاون کیجیے۔ ايس‏ے دے سبب آپ خوش بخت ہون گے۔"
اس دے بعد حضرت معاویہ انہاں تو‏ں رخصت ہوئے۔ حضرت علی نے فرمایا: "میری رائے وچ ایہ خبر (کہ بغاوت دا خدشہ اے ) صحیح نئيں ا‏‏ے۔" حضرت زبیر نے فرمایا: "نئيں، واللہ! اس شخص (معاویہ) د‏‏ی ورگی عظمت اج ساڈے تے آپ دے دل وچ اے، پہلے کدی نئيں سی۔"[30] رضی اللہ عنہم۔