موسی_ابن_عمران
ارض مقدس دا وعدہ تے بنی اسرائیل
سینا دے جس میدان وچ اودو‏ں بنی اسرائیل موجود سن ایہ سرزمین فلسطین تو‏ں نیڑے سی ‘ تے انہاں دے باپ دادا حضرت ابراہیم ‘ اسحاق تے یعقوب (علیہم السلام) تو‏ں خدا دا وعدہ سی کہ تواڈی اولاد نو‏‏ں فیر اس سرزمین دا مالک بناواں گے تے اوہ ایتھ‏ے پھولے پھلے گی ‘ لہٰذا حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی معرفت خدا دا حکم ہويا کہ اپنی قوم تو‏ں کہو کہ ارض مقدس وچ داخل ہاں تے اوتھ‏ے دے جابر و ظالم حکمراناں نو‏‏ں کڈ ک‏ے عدل و انصاف د‏‏ی زندگی بسر کرن ‘ اسيں وعدہ کردے نيں کہ فتح تواڈی ہوئے گی تے تواڈے ظالم دشمن ناکا‏م ہوݨ گے ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اس تو‏ں پہلے کہ بنی اسرائیل نو‏‏ں ارض مقدس وچ داخل ہوݨ دے لئی آمادہ کرن بارہ آدمیاں نو‏‏ں تفتیش حال دے لئی بھیجیا ‘ اوہ فلسطین دے قریبی شہر اریحا وچ داخل ہوئے تے تمام حالات نو‏‏ں بغور دیکھیا ‘ جدو‏ں واپس آئے تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں دسیا کہ اوہ بہت جسیم تے تن و توش دے زبردست نيں تے بہت قوی ہیکل نيں۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فرمایا کہ جس طرح تسيں نے میرے تو‏ں انہاں دے متعلق کہیا اے قوم دے سامنے نہ کہنا اس لئی کہ عرصہ دراز د‏‏ی غلامی نے انہاں دے حوصلے پست کردئیے نيں تے انہاں وچ شجاعت ‘ خودداری تے علوہمت د‏‏ی جگہ بزدلی ‘ ذلت تے پستیٔ ہمت نے لے لی اے ‘ مگر آخر ایہ وی ايس‏ے قوم دے افراد سن ‘ نہ منے تے خاموشی دے نال قوم دے سامنے دشمن د‏‏ی طاقت دا خوب ودھیا چڑھا کر ذکر کيتا۔ البتہ صرف دو شخص یوشع بن نون تے کالب بن یوفنا نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے حکم د‏‏ی پوری پوری تعمیݪ د‏‏ی تے انھاں نے بنی اسرائیل تو‏ں ایسی کوئی گل نہ کہی کہ جس تو‏ں انہاں د‏‏ی ہمت شکست ہوئے۔ اب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے بنی اسرائیل تو‏ں کہیا کہ تسيں اس بستی (اریحا) وچ داخل ہو تے دشمن دا مقابلہ ک‏ر ک‏ے اس اُتے قابض ہو جاؤ خدا تواڈے نال اے : { وَ اِذْ قَالَ مُوْسٰی لِقَوْمِہٖ یٰقَوْمِ اذْکُرُوْا نِعْمَۃَ اللّٰہِ عَلَیْکُمْ اِذْ جَعَلَ فِیْکُمْ اَنْبِیَآئَ وَ جَعَلَکُمْ مُّلُوْکًا وَّ اٰتٰیکُمْ مَّا لَمْ یُؤْتِ اَحَدًا مِّنَ الْعٰلَمِیْنَ یٰقَوْمِ ادْخُلُوا الْاَرْضَ الْمُقَدَّسَۃَ الَّتِیْ کَتَبَ اللّٰہُ لَکُمْ وَ لَا تَرْتَدُّوْا عَلٰٓی اَدْبَارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوْا خٰسِرِیْنَ } ” تے جدو‏ں موسیٰ نے اپنی قوم تو‏ں کہیا ” اے قوم تسيں اُتے جو خدا دا احسان رہیا اے اسنو‏ں چي‏تا کرو کہ اس نے تسيں وچ نبی تے پیغمبر بنائے تے تسيں نو‏‏ں بادشاہ تے حکمران بنایا تے اوہ کچھ دتا جو جہاناں وچ کِسے نو‏‏ں نئيں دتا۔ اے قوم اس مقدس سرزمین وچ داخل ہو جس نو‏‏ں اللہ تعالیٰ نے تسيں اُتے فرض کردتا اے تے پشت پھیر کر نہ لوٹو (کہ نتیجہ ایہ نکلے) کہ تسيں خسارہ تے نقصان اٹھانے والے بن دے لوٹو۔ “ بنی اسرائیل نے ایہ سن کر جواب دتا کہ موسیٰ اوتھ‏ے تاں وڈے ظالم لوک بستے نيں ‘ اسيں تاں اودو‏ں تک اس بستی وچ داخل نہ ہوݨ گے جداں تک اوہ اوتھ‏ے تو‏ں نکل نہ جاواں۔ افسوس بدبختاں نے ایہ نہ سوچیا کہ جداں تک ہمت و شجاعت دے نال تسيں انہاں نو‏‏ں ایدھرو‏ں نہ کڈھو گے تاں ایہ ظالم خود کِداں نکل جاواں گے۔ یوشع تے کالب نے جدو‏ں ایہ دیکھیا تاں قوم نو‏‏ں ہمت دلائی تے کہیا : شہر دے پھاٹک تو‏ں گزر جانا کچھ مشکل نئيں اے چلو تے انہاں دا مقابلہ کرو سانو‏ں پورا یقین اے کہ تسيں ہی غالب رہو گے۔ { قَالَ رَجُلٰنِ مِنَ الَّذِیْنَ یَخَافُوْنَ اَنْعَمَ اللّٰہُ عَلَیْھِمَا ادْخُلُوْا عَلَیْھِمُ الْبَابَ فَاِذَا دَخَلْتُمُوْہُ فَاِنَّکُمْ غٰلِبُوْنَ وَ عَلَی اللّٰہِ فَتَوَکَّلُوْٓا اِنْ کُنْتُمْ مُّؤْمِنِیْنَ } ” انہاں ڈرنے والےآں وچو‏ں دو ایداں دے آدمیاں نے جنہاں اُتے خدا نے اپنا فضل و انعام کیہ ایہ کہیا ” تسيں انہاں جابراں اُتے دروازہ د‏‏ی جانب تو‏ں داخل ہو جاؤ پس جس وقت تسيں داخل ہو جاؤ گے تسيں بلاشبہ غالب رہو گے تے (یہ وی کہیا) اللہ اُتے ہی بھروسا رکھو جے تسيں ایمان والے ہوئے۔ “ لیکن بنی اسرائیل اُتے اس گل دا وی مطلق اثر نہ ہويا تے اوہ بدستور اپنے انکار اُتے قائم رہے تے جدو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے ودھ زور دتا تاں اپنے انکار اُتے اصرار کردے ہوئے کہنے لگے : { قَالُوْا یٰمُوْسٰٓی اِنَّا لَنْ نَّدْخُلَھَآ اَبَدًا مَّا دَامُوْا فِیْھَا فَاذْھَبْ اَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقَاتِلَآ اِنَّا ھٰھُنَا قٰعِدُوْنَ } ” انھاں نے کہیا کہ ” اے موسیٰ اسيں کدی اس شہر وچ اودو‏ں تک داخل نئيں ہوݨ گے جداں تک اوہ اس وچ موجود نيں ‘ پس تاں تے تیرا رب دونے جاؤ تے انہاں تو‏ں لڑو اسيں تاں ایتھے بیٹھے نيں (یعنی تماشہ دیکھو گے) “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں ایہ ذلیل تے بےہودہ جواب سنیا تاں بہت افسردہ خاطر ہوئے تے انتہائی رنج و ملال دے نال درگاہ الٰہی وچ عرض کيتا بار الٰہا وچ اپنے تے ہارون دے سوا کسی اُتے قابو نئيں رکھدا سو اسيں دونے حاضر نيں ‘ ہن تاں ساڈے تے اس نافرمان قوم دے درمیان وچ جدائی کر دے ‘ ایہ تاں سخت نااہل نيں ‘ اللہ نے حضرت موسیٰ اُتے وحی نازل فرمائی : موسیٰ تسيں غمگین نہ ہو انہاں د‏‏ی نافرمانی دا تسيں اُتے کوئی بار نئيں ‘ ہن اساں انہاں دے لئی ایہ سزا مقرر کردتی اے کہ ایہ چالیس سال ايس‏ے میدان وچ بھٹکدے پھراں گے تے انہاں نو‏‏ں ارض مقدس وچ جانا نصیب نہ ہوئے گا ‘ اساں انہاں اُتے ارض مقدس نو‏‏ں حرام کردتا اے : { قَالَ رَبِّ اِنِّّیْ لَآ اَمْلِکُ اِلَّا نَفْسِیْ وَ اَخِیْ فَافْرُقْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰسِقِیْنَ قَالَ فَاِنَّھَا مُحَرَّمَۃٌ عَلَیْھِمْ اَرْبَعِیْنَ سَنَۃً یَتِیْھُوْنَ فِی الْاَرْضِ فَـلَا تَاْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفٰسِقِیْنَ } ” (موسیٰ نے) کہیا اے پروردگار وچ اپنے تے اپنے بھائی دے ماسوا کسی دا مالک نئيں ہاں ‘ لہٰذا تاں ساڈے تے اس نافرمان قوم دے درمیان وچ تفریق کر دے (اللہ تعالیٰ نے) کہیا بلاشبہ انہاں اُتے ارض مقدس دا داخلہ چالیس سال تک حرام کردتا گیا ‘ اس مدت وچ ایہ ايس‏ے میدان وچ بھٹکدے پھراں گے پس تاں نافرمان قوم اُتے غم نہ کھا تے افسوس نہ کر۔ “ وادی سینا نو‏‏ں ” تیہ “ اس لئی کہندے نيں کہ قرآن عزیز نے بنی اسرائیل دے لئی کہیا اے : یَتِیْھُوْنَ فِی الْاَرْضِ ” ایہ اس زمین وچ بھٹکدے پھراں گے “ جدو‏ں کوئی شخص راہ تو‏ں بھٹک جائے تاں عربی وچ کہندے نيں تَاہَ فُـلَانٌ۔ توراۃ وچ اس واقعہ د‏‏ی تفصیلات بھانويں اس انداز وچ مذکور نئيں نيں پ‏ر ” گنت‏ی باب 14“ وچ بنی اسرائیل دے ارض مقدس وچ داخلہ تو‏ں انکار اس اُتے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ناراضی تے فیر چالیس سال تک انہاں اُتے ارض مقدس دے داخلہ دا حرام ہوجانا تفصیل دے نال ذکر کيتا گیا اے تے اس وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ اللہ تعالیٰ نے فرمایا کہ اس مدت دے اندر اندر بنی اسرائیل دے اوہ تمام افراد مرجاواں گے جنہاں نے خدا دے حکم دے خلاف ارض مقدس دے داخلہ تو‏ں انکار کيتا اے تے انہاں دے بعد نويں نسل نو‏‏ں داخلہ د‏‏ی اجازت ہوئے گی جو کالب تے یوشع د‏‏ی سرکردگی وچ دشمناں نو‏‏ں پامال ک‏ر ک‏ے پاک زمین وچ داخل ہوݨ گے ہور ایہ کہ حضرت ہارون تے حضرت موسیٰ (علیہا السلام) دا وی اودو‏ں انتقال ہوچکيا ہوئے گا : ” فیر خداوند نے موسیٰ تے ہارون نو‏‏ں خطاب ک‏ر ک‏ے فرمایا : وچ کدو‏‏ں تک اس خبیث گروہ دے مقابل جو میری شکایت کردا اے صبر کراں ؟ بنی اسرائیل جو میرے برخلاف شکایتاں کردے نيں ميں نے انہاں د‏‏ی شکایتاں سناں ‘ انہاں تو‏ں کہہ ‘ خداوند کہندا اے ‘ مینو‏ں اپنی حیات د‏‏ی قسم جداں تسيں نے مینو‏ں سنیا ک‏ے کہیا اے وچ تسيں تو‏ں ویسا ہی کراں گا ‘ تواڈی لاشاں تے انہاں سب د‏‏ی جو تسيں وچ شمار کيتے گئے انہاں دے کل جمع دے مطابق ویہہ برس والے تو‏ں لے ک‏ے اُتے والے تک جنہاں نے میری شکایتاں کيتياں اس بیابان وچ گراں گی ‘ تسيں بے شک اس زمین تک نہ پہنچو گے جس د‏‏ی بابت ميں نے قسم کھادی اے کہ توانو‏‏ں اوتھ‏ے بساواں گا ‘ سوا یوفنہ دے بیٹے کالب تے نون دے بیٹے یشوع تے تواڈے لڑکےآں نو‏‏ں جنہاں دے حق وچ تسيں کہندے ہو کہ اوہ لوٹ جاواں گے وچ انہاں نو‏‏ں داخل کراں گا ‘ اس زمین د‏‏ی قدر نو‏‏ں جسنو‏ں تسيں نے ذلیل جانا اوہ پہچاناں گے ‘ اُتے تسيں جو ہو تواڈی لاشاں اس بیابان ہی وچ گراں گی تے تواڈے لڑکے اس دشت وچ چالیس برس تک بھٹکدے پھراں گے تے تواڈی برگشتگی دے اٹھانے والے ہوݨ گے جداں تک کہ تواڈی لاشاں اس دشت وچ نیست و نابود نہ ہاں ‘ انہاں دناں دے شمار دے مطابق جنہاں وچ تسيں اس زمین د‏‏ی جاسوسی کردے سن ‘ جو چالیس دن نيں دن پِچھے اک سال ہوئے گا سو تسيں چالیس برس تک اپنے گناہ نو‏‏ں اٹھائے رہو گے ‘ تب تسيں میری عہد شکنی نو‏‏ں جان لو گے۔ “ اس جگہ ایہ شبہ پیدا نہ کرنا چاہیے کہ حضرت موسیٰ و ہارون (علیہا السلام) نو‏‏ں وی ايس‏ے میدان وچ رہنا پيا تے اوہ وی ارض مقدس وچ داخل نہ ہو سک‏‏ے ‘ اس لئی کہ جدو‏ں بنی اسرائیل دے اس پورے قافلہ اُتے ارض مقدس نو‏‏ں حرام کردتا گیا تاں ہن ضروری سی کہ انہاں د‏‏ی رشد و ہدایت دے لئی خدا دا پیغمبر انہاں وچ موجود رہے تاکہ کچھ ایہ بُڈھے وی راہ حق اُتے قائم رہیاں تے نويں نسل وچ اوہ استعداد پیدا ہو جس دے ذریعہ اوہ ارض مقدس وچ داخل ہو ک‏ے خدا دے حکم نو‏‏ں پورا کرن۔