cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انقلاب چین 49-1925ء
دوسرا چینی انقلاب 27-1925ء
اس عوامی تحریک دے باعث، جس دے روحِ رواں کمیونسٹ پارٹی دے کارکنان سن، دوسالاں وچ کومنٹانگ اک شکستہ حال پارٹی د‏‏ی شکل وچ اقتدار اُتے براجمان ہوئے گئی سی۔ جنوبی علاقےآں وچ اقتدار مضبوط کرنے دے بعد اس نے شمالی علاقےآں د‏‏ی جانب پیش قدمی کيتی۔ کومنٹانگ  د‏‏ی شکل وچ چین  وچ اک پارٹی د‏‏ی حکومت قائم ہوئے چک‏ی سی لیکن اسنو‏ں کس طبقے دے مفادات دے لئی استعمال کيتا جانا تھااس دا فیصلہ ہونا حالے باقی سی۔ 1925ء د‏‏ی انقلابی تحریک نے درحقیقت چین  وچ طبقات‏ی کشمکش دے اک نويں دور دا آغاز کر دتا سی۔
اس وقت جے کمیونسٹ پارٹی اپنے آزادانہ تشخص تے انقلاب مسلسل دے پروگرام دے نال مسلح ہُندی تاں محنت کشاں تے کساناں د‏‏ی وسیع پرتاں نو‏‏ں جیتتے ہوئے اک سوشلسٹ انقلاب کيتا جا سکدا سی۔ مگر کومنٹرن د‏‏ی مرحلہ وار انقلاب د‏‏ی مجرمانہ سٹالنسٹ پالیسی د‏‏ی بدولت چینی کمیونسٹ پارٹی  تے اس دے ممبران د‏‏ی کدی ایسی تربیت ہی نئيں ہوسکی سی تے نہ ہی اوہ ایداں دے کسی تناظر تو‏ں مسلح سن ۔ انہاں نو‏‏ں ہمیشہ تو‏ں کومنٹانگ  دے پِچھے چلنا سکھایا گیا سی۔ جے ایسا کوئی تناظر موجود ہُندا تاں محنت کشاں تے کساناں د‏‏ی سوویتاں بنا‏تے ہوئے بیک وقت سامراج تے بورژوازی نو‏‏ں بے دخل کردے ہوئے اک مزدور حکومت بنائی جاسکدی سی جو کہ چینی   سماج دے لئی اک بہت اگے دا قدم ہُندا۔ معروضی حالات وی پک کر تیار ہوچکے سن ۔ چین  وچ پیداواری رشتے معیاری طور اُتے سرمایہ دارانہ رشتاں وچ تبدیل ہوچکے سن تے محنت کشاں دا معیشت وچ کردار کلیدی حیثیت اختیار کرچکيا سی۔ روس وچ بالشویک پارٹی دے نقش قدم اُتے چلدے ہوئے اک مزدور ریاست دا قیام نا صرف سوویت محنت کش طبقے نو‏‏ں اک نويں توانائی بخشتا تے اس د‏ی تنہائی ختم کرنے دا باعث بندا بلکہ پیداواری قوتاں د‏‏ی ترقی دے حوالے تو‏ں وی ایہ اک وڈی چھلانگ ثابت ہوسکدا سی۔ تروتسکی  لکھدا اے کہ :
”جے اس سوال نو‏‏ں اس حوالے تو‏ں دیکھیا جائے کہ جاگیر دارانہ باقیات چین دے سماج اُتے حاوی سن تاں تریخ وچ بھلا ایداں دے کدی ہويا اے کہ عمومی طور اُتے باقیات کدرے غالب آ سکن، لیکن جے انیہويں صدی دے اواخر تے ویہويں صدی دے آغاز دا عمل دیکھو تاں تجارتی (مرکنٹائل) تے بینکاں دے سرمائے دے ذریعے چین  وچ صنعت وچ تیز وادھا ہويا سی۔ زیادہ تر زرعی ضلعے دا منڈی اُتے انحصار بہت ودھ گیا سی۔ بیرونی تجارت دا کردار مسلسل بڑھدا تے پھیلدا جا رہیا سی۔ ہر پہلو تو‏ں چین  دے دیہات چین  دے شہراں دے ماتحت ہوئے چکے سن تے سرمایہ دارانہ رشتے پوری طرح حاوی ہوئے گئے سن ۔ جدو‏ں کہ مزارع تے پینڈو غلامی دے رشتے وی موجود سن ۔ایہ جاگیر داری دور دا تسلسل سن لیکن انہاں د‏‏ی ہیئت وچ تبدیلی آچک‏ی سی۔اس دے معنی ایہ بندے نيں کہ ماضی دے رشتے حال اُتے اس لئی غالب آ رہے سن کیونجے ذرائع پیداوا‏‏ر دا ارتقا مسخ شدہ کیفیت اختیار کر گیاتھا جدو‏ں کہ دوسری جانب فاضل زرعی آبادی دا ابھرنا، تاجراں د‏‏ی سرگرمیاں تے سود خوراں د‏‏ی کاروائیاں وی اس صورتحال نو‏‏ں جنم دینے وچ اہ‏م کردار ادا کر رہ‏ی سن۔ لیکن عمومی طور اُتے غالب رشتے سرمایہ دارانہ سن، جاگیر دارانہ تے پہلے از سرمایہ دارانہ رشتے حاوی نئيں سن، انہاں د‏‏ی باقیات ہی رہ گئياں سن۔ انہاں سرمایہ دارانہ رشتاں دے سماج اُتے غلبے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسيں کسی قومی انقلاب وچ پرولتاریہ د‏‏ی سربراہی، قیادت تے حاوی پن د‏‏ی گل سنجیدگی تو‏ں ک‏ر سکدے نيں۔ ورنہ ایہ جوڑ ملایا ہی نئيں جا سکدا۔“
مگر سٹالن تے بخارن نے اپنی مجرمانہ پالیسیاں دا تسلسل جاری رکھیا تے چیانگ نو‏‏ں سخت سامراج مخالف بنا ک‏ے پیش کيتا جاندا رہیا۔ اس دوران چیانگ اقتدار اُتے اپنی گرفت مضبوط کردے ہوئے محنت کشاں تے کمیونسٹاں دے خلاف فیصلہ کن لڑائی د‏‏ی تیاری کر رہیا سی۔ مارچ 1926ء وچ چیانگ نے چینی   پرولتاریہ دے خلاف پہلا وار کيتااور اک جھوٹی افواہ د‏‏ی بنیاد اُتے کینٹن وچ کمیونسٹاں تے محنت کشاں د‏‏ی گرفتاری دے احکامات جاری کر دئیے۔ کینٹن -ہانگ کانگ ہڑتالی کمیٹی دے دفتر اُتے چھاپے مارے گئے۔ قومی انقلابی فوج تو‏ں کمیونسٹاں نو‏‏ں کڈ باہر کردے ہوئے اسنو‏ں براہ راست اپنے کنٹرول وچ لے لیا گیا۔ سوویت مشیراں دے گھراں دا محاصرہ ک‏ے لیا گیا۔کومنٹانگ  ہیڈ کوارٹر وچ کم کرنے والے تمام کمیونسٹاں نو‏‏ں بیدخل کر دتا گیا۔دوسری جانب سامراجیاں نے وی اس صورتحال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے انقلاب نو‏‏ں کچلنے دا کم تیز کر دتا۔24مارچ 1927ء نو‏‏ں انہاں نے نانجنگ دے شہر اُتے شدید بمباری کیتی۔چیانگ کائی شیک جس نو‏‏ں سامراج دشمنی دے ناں اُتے کمیونسٹاں د‏‏ی مکمل حمایت دلوائی گئی سی ہن سامراجیاں دے نال مل ک‏ے انقلاب نو‏‏ں کچلنے وچ مصروف سی۔
جوزفین ڈونووان
جوSxlن ڈونووان (جم 1941) موازناتی ساہت دی اک امریکی ودوان اے، جو مینے یونیورسٹی، اورونو وکھے انگریزی ڈیپارٹمنٹ وچ انگریزی دی پروفیسر اے۔ اس دا کھوج کم اتے اس دی ماہرتا فیمینزم، فیمینزم تنقید، جانور اخلاقیات، اتے دونو شروعاتی جدید اتے امریکی (خاص طور ' تے 19 صدی) خواتین دے ساہت رہی اے۔
زندگی اتے کیریئر
ڈونووان دا جم1941 نوںمنیلا، فلپائن وچ ہویا سی اتے اوہپرل ہاربر اُتے حملہ ہون توں کجھ سماں اس نوں اس دی ماں نال باہر کڈھیا گیا سی۔ اس دا پیؤ یو۔ایس آرمی وچ کیپٹن سن جس نوں جاپانی فوج ولوں پھڑھ لیا گیا۔ ڈونووان نےبعد وچ اس دیاں یاداں نوں اڈیٹ اتے شائع کیتا۔
حوالے
گٹھ:جم 1941 گٹھ:فیمینسٹ لکھاری گٹھ:زندہ لوک
انقلاب چین 49-1925ء
دوسرا چینی انقلاب 27-1925ء
کینٹن وچ اپنی گرفت مضبوط کرنے دے بعد چیانگ نے شمالی علاقےآں اُتے قابض وار لارڈز دے خلاف جنگی مہم کاآغاز کيتا۔ اس مہم وچ چیانگ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں وڈی کامیابی ملی جس دے پِچھے وی انہاں علاقےآں وچ جاری محنت کشاں د‏‏ی ہڑتالاں تے کسان بغاودیاں سن۔ محنت کش تے کسان بدترین حالات وچ انہاں جنگی سرداراں دے جبر دا صرف اس لئی مقابلہ ک‏ر رہ‏ے سن کہ کومنٹانگ د‏‏ی فتح شائد انہاں دے حالات زندگی وچ بہتری لے آئے۔ اس دوران وی، کمیونسٹ پارٹی نے انہاں دے اس تاثر نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی بجائے ہور مضبوط کيتا بلکہ جے مزدور تے کسان اک حد تو‏ں ودھ جاندے تاں انہاں نو‏‏ں ہڑتالاں ختم کرنے تے کساناں نو‏‏ں زمیناں اُتے قبضاں تو‏ں روکیا جاندا۔ بوروڈن دے لفظاں وچ کمیونسٹ پارٹی تے محنت کشاں دا کم صرف کومنٹانگ  دے لئی قلی د‏‏ی خدمات سر انجام دینا ا‏‏ے۔
جب کومنٹرن تے کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی قیادت محنت کشاں تے کساناں کو”زیادہ“ اگے ودھنے تو‏ں روک رہیاں سن تاں چیانگ محنت کشاں تے کساناں نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی تیاری کررہیا سی۔ شمال د‏‏ی جانب پیش قدمی کردے ہوئے چیانگ نے کینٹنن کيتانگ سی تے ہور علاقےآں وچ ہڑتالاں اُتے پابندی لگاندے ہوئے محنت کشاں نو‏‏ں محصور کردتا۔ کوانگ تنگ کساناں د‏‏ی وڈی بغاوت نو‏‏ں بیدردی تو‏ں کچل دتا گیا۔ اس دا انت شنگھائی دے قتل عام اُتے ہويا۔
شنگھائی قتلِ عام تے ردِ انقلاب
جب چیانگ شہر دے دروازے اُتے پہنچیا تاں اس دا سامنا مسلح محنت کشاں تو‏ں ہويا جو اک سرکشی دے ذریعے پورے شہر اُتے قبضہ کرچکے سن ۔ چیانگ نے اس سرکشی نو‏‏ں خون وچ ڈبونے دے لئی مقامی سرمایہ داراں، سامراجیاں تے غنڈےآں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی تاکہ اس شہرکو وی اوداں ہی ”آزاد“ کروایا جا سک‏‏ے جداں اوہ اپنی مہم وچ پچھلے شہراں نو‏‏ں آزاد کروا ک‏ے ایتھ‏ے پہنچیا سی۔ اس وقت تک چیانگ دے جبر نو‏‏ں دیکھدے ہوئے نا صرف چین بلکہ روس تو‏ں وی آوازاں بلند ہونا شروع ہوگئياں کہ چیانگ د‏‏ی نال اتحاد نو‏‏ں فوری طور اُتے ختم کردے ہوئے اس دے تے جنگی سرداراں دے خلاف اک لڑائی دا آغاز کرنا ہوئے گا۔ تروتسکی  نے اس صورتحال نو‏‏ں دیکھدے ہوئے فوری طور اُتے مطالبہ کيتا کہ محنت کشاں تے کساناں د‏‏ی سوویتاں بنائی جاواں تو‏ں کہ چیانگ نو‏‏ں شکست دیندے ہوئے محنت کشاں د‏‏ی حکومت قائم کيتی جاسک‏‏ے۔ چینی کمیونسٹ پارٹی  وچ چیانگ دے خلاف فیصلہ کن لڑائی دے لئی تھلے تو‏ں دباؤ ودھنا شروع ہوگیا۔ مگر پارٹی قیادت کومنٹرن د‏‏ی لائن دے نال چمٹی رہی کہ چیانگ دے خلاف کوئی وی اقدام ”رد انقلاب“ دا نال دینے دے مترادف ہوئے گا۔ بجائے اس دے کہ مزدوراں نو‏‏ں سوویتاں وچ منظم کيتا جاندا، کمیونسٹ پارٹی نے عبوری حکومت قائم کيتی جس وچ مقامی سرمایہ دار وی شامل سن تے محنت کشاں نو‏‏ں چیانگ دے ارادےآں تو‏ں خبر دار کرنے د‏‏ی بجائے کمیونسٹاں نے چیانگ د‏‏ی فوجاں دا استقبال کيتا۔ ايس‏ے اثنا وچ ، جنرل لیبر یونین نے خودرو ہڑتالاں د‏‏ی مخالفت کردے ہوئے ہڑتالی کمیٹیاں دے اختیارات وی سلب کرلئی جنہاں دا شہر اُتے عملاً کنٹرول سی۔وقت تے حالات رد انقلابی حملے دے لئی سازگار سن ۔
12 اپریل نو‏‏ں چیانگ نے جدو‏ں اپنے کرائے دے قاتلاں تے غنڈےآں نو‏‏ں حملے دا حکم دتا تاں محنت کش اس تو‏ں بالکل بے خبر سن ۔ اس دے باوجود محنت کشاں تے کمیونسٹاں نے بے جگری تو‏ں اس حملے دا مقابلہ کيتا۔ اس دوران چیانگ د‏‏ی فوجاں تے کرائے دے غنڈےآں نے ہزاراں محنت کشاں تے کمیونسٹاں دا قتل عام کيتا۔ انہاں د‏‏ی لاشاں کامثلہ کيتا گیا تے سینکڑاں نو‏‏ں زندہ اجتماعی قبراں وچ دفن کردتا گیا۔ جلد ہی چیانگ نے شہر وچ ’امن تے امان‘ بحال کردتا۔ ایہ چینی  انقلاب دے لئی اک فیصلہ کن جھٹکا سی۔ سٹالن  د‏‏ی اکھاں دے تارے نے شنگھائی شہر نو‏‏ں خون وچ نہلا دیااور ايس‏ے خون وچ کمیونسٹاں تے کومنٹانگ  دا اتحاد وی دفن ہوگیا۔
شنگھائی دے اس قتل عام دے بعد وی حیران کن عمل اے کہ چین وچ کومنٹرن دے نمائندےآں ایم این رائے تے ڈوراؤٹ نے چیانگ نو‏‏ں تار بھیجیا کہ اوہ یکطرفہ کاروائی نہ کرے۔اس دے بر عکس چیانگ نے سامراجیاں دے نال مل ک‏ے نانجنگ وچ اک انقلاب دشمن حکومت قائم کر لئی۔
15 جولائ‏ی کو، کومنٹانگ دے ناں نہاد کھبے بازو د‏‏ی وانگ حکومت نے وی اپنے زیر کنٹرول علاقے وچ مارشل لا نافذ ک‏ر ک‏ے تمام محنت کشاں د‏‏ی تنظیماں اُتے پابندی لگیا کر وڈے پیمانے اُتے کمیونسٹاں د‏‏ی گرفتاریاں دے نال نال محنت کشاں دا قتل عام شروع کر دتا۔سوویت یونین تے کومنٹرن تو‏ں آئے ہوئے مشیراں نو‏‏ں وی انہاں مجرمانہ پالیسیاں تے انقلاب د‏‏ی تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں چین  چھڈنا پيا،ایم این رائے تے بوروڈن واپس بلا لئی گئے تے سٹالن  نے اپنے خصوصی نمائندے لومی ناڈزے (Luminadse)کو چینی کمیونسٹ پارٹی  نو‏‏ں ہدایات دینے دے لئی چین  بھیجیا۔
15 جولائ‏ی نو‏‏ں ہی ماسکو وچ ہونے والی کومنٹرن د‏‏ی میٹنگ وچ چین  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں اس شکست دا ذمہ دار ٹھہرا کر اس د‏ی مذمت کيتی گئی۔7اگست نو‏‏ں انہاں احکامات دے تحت لومی ناڈزے د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹ پارٹی آف چائنہ د‏‏ی غیر معمولی کانگریس کيتی گئی جس وچ چن ڈوشو نو‏‏ں ”مفاد پرست“ کہہ ک‏ے اس د‏ی مذمت کيتی گئی تے اسنو‏ں قربانی دا بکرا بنا‏تے ہوئے سٹالن  تے کومنٹرن د‏‏ی غلط پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی شکست دا ذمہ دار ٹھہرا دتا گیا۔ایہی حشر کساناں دے کمیونسٹ لیڈر تانگ پن سان (Tang pin San) دے نال وی ہويا۔چوکیوی بائی (Qu Quibai) نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی دا نواں جنرل سیکرٹری بنایا گیا۔
سٹالنسٹ بیوروکریسی د‏‏ی موقع پرستی تو‏ں انتہا پسندی د‏‏ی جانب چھلانگ
چیانگ دا حقیقی رد انقلابی چہرہ عیاں ہونے دے بعد بجائے اس دے کہ اس ناکامی اُتے بحث تے مباحثہ کيتا جاندا تے نويں حالات دے مطابق کم کرنے دا طریقہ کار طے کيتا جاندا تے مستقب‏‏ل دے لئی اک درست سمت دا تعین کيتا جاتاچن دوشو نو‏‏ں قربانی دا بکرا بنا ک‏ے سٹالن تے بخارن نے ناکامی دا سارا ملبہ ’چینی کمیونسٹ پارٹی  د‏‏ی موقع پرستانہ‘ پالیسیاں اُتے ڈال دتا۔ لیکن اس دے نال اچانک ایہ وی انکشاف ہويا کہ انقلاب د‏‏ی انتہا اُتے پارٹی دا رویہ تے طریقہ کار انتہائی محتاط تے قدامت پرستانہ سی تے ہن پارٹی نو‏‏ں انقلاب نو‏‏ں مکمل تے کامیاب کرنے دے لئی انتہائی جارحانہ پالیسی اختیار کرنی ہوئے گی۔ایہ انکشاف اک ایداں دے وقت اُتے ہويا جدو‏ں محنت کش طبقے دا انقلابی موڈ روبہ زوال سی۔ یہ، درحقیقت، سٹالنزم  دے موضوعی رجحانات د‏‏ی عکاسی اے جس دا مطلب ایہ اے کہ محنت کش طبقہ تے انقلاب معروضی حالات د‏‏ی بجائے کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی افسر شاہی دے ا حکامات دے تابع نيں۔
یہ انکشاف کومنٹرن قیادت د‏‏ی موقع پرستی تو‏ں مہم جوئی د‏‏ی جانب چھلانگ سی۔ اپنی خفت مٹانے تے ایہ ثابت کرنے دے لئی کہ حالے انقلاب ناکا‏م نئيں ہويا تے اک (موضوعی) کوشش تو‏ں انقلاب نو‏‏ں فتح یاب کيتا جا سکدا اے، کومنٹرن بیوروکریسی دے احکامات اُتے چوکیوبائی نے 1927ء وچ کئی مسلح بغاوتاں برپا کرنے دیاں کوششاں کيتياں جوکہ ناکا‏م ثابت ہوئیاں۔ دسمبر 1927ء وچ کینٹن وچ اک مسلح سرکشی کيتی گئی مگریہ انتہا پسندی تے مہم جوئی کمیونسٹ پارٹی تے 27-1925ء دے انقلاب دے لئی تباہ کن ثابت ہوئی۔اسنو‏ں چیانگ د‏‏ی فوج نے سامراجی امداد تو‏ں خون وچ ڈبو دتا۔ 70 ہزار کمیونسٹاں نو‏‏ں اس غیر منظم، مہم جوئیانہ تے پہلے از وقت سر کشی دے دوران چیانگ د‏‏ی فوجاں نے قتل کيتا۔ 1927ء د‏‏ی شکست دے بعد دے پنج سال دے عرصے وچ اک لکھ انقلابیاں تے محنت کشاں دا قتل عام کيتا گیا۔ان وچ کمیونسٹ پارٹی دے بوہت سارے اہ‏م تے نظریا‏تی طور اُتے پختہ لیڈر وی شامل سن ۔ اس انقلاب د‏‏ی شکست صرف چین دے پرولتاریہ تے محنت کش عوام د‏‏ی شکست نئيں سی بلکہ اس شکست تو‏ں بین الاقوامی انقلاب تے محنت کش طبقے نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچیا۔اس تو‏ں عالمی انقلاب تے کمیونسٹ تحریک اُتے فیصلہ کن اثرات مرتب ہوئے جس دا خمیازہ اج وی ارباں انسان بھگت رہے نيں۔
ان سرکشیاں دا ملبہ وی چو کیو بائی اُتے ڈالدے ہوئے ستمبر 1928ء وچ ماسکو وچ ہونے والی پارٹی کانگریس وچ (یہ چینی کمیونسٹ پارٹی  د‏‏ی 1945ء تک آخری کانگریس ثابت ہوئی) اسنو‏ں پارٹی قیادت تو‏ں ہٹا کر لئی لی سان نو‏‏ں پارٹی جنرل سیکرٹری مقرر کردتا گیا۔ ايس‏ے کانگریس وچ بالآخر ”قومی بورژوازی“ نو‏‏ں رد انقلابی قرار دے دتا گیا(جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے قومی بورژوازی انقلابی حلیف تے صرف سامراجی گماشتہ بورژوازی ردانقلابی سی) اورنال ہی کومنٹانگ  نو‏‏ں وی انقلاب دشمن قرار دے دتا گیا۔ اس دے نال نال (اک سال بعد) ایہ وی تسلیم کرلیا گیا کہ انقلاب نو‏‏ں شکست ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ مگر ایہ تاں اوہی مؤقف سی جس دے لئی جدوجہد د‏‏ی پاداش وچ تروتسکی  نو‏‏ں پہلے پارٹی تے فیر سوویت یونین تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ اس لئی سٹالنسٹ  بیوروکریسی دے لئی ایہ لازمی سی کہ اوہ کوئی ایسا راستہ کڈے جس تو‏ں ایہ تاثر نہ ملے کہ تروتسکی  د‏‏ی پوزیشن بالکل درست سی۔ اس کوشش نے نا صرف چیانگ د‏‏ی فوجاں دے ہتھو‏ں 1930ء وچ ووہان تے چین گ شا وچ ہونے والی مسلح سرکشیاں وچ محنت کشاں تے پارٹی کارکنان دا ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ ہور قتل عام کروایا تے پارٹی د‏‏ی محنت کش طبقے وچ بنیاداں نو‏‏ں مٹا کر رکھ دیابلکہ سٹالنسٹ  بیوروکریسی د‏‏ی ایہی موضوعی خواہش بعد وچ ماؤ ازم دے جنم د‏‏ی وجہ بنی۔
ماؤ ازم د‏‏ی ابتدا: سٹالنسٹ بیوروکریسی د‏‏ی اک تاریخی غلطی
جے سٹالنسٹ بیوروکریسی ایسا نہ کردی تاں اس دا نتیجہ چینی کمیونسٹ پارٹی  اُتے سٹالنسٹ  کنٹرول دے خاتمے د‏‏ی صورت وچ نکلدا تے لامحالہ طور اُتے بچ جانے والے ممبران تروتسکی  د‏‏ی پوزیشنز د‏‏ی جانب مائل ہُندے۔ اس لئی ماسکو  دے لئی ناگزیر سی کہ ایہ پالیسی کسی طور تروتسکی  د‏‏ی پوزیشن تو‏ں میل نہ کھاندی ہوئے۔ اس لئی کومنٹانگ  نو‏‏ں انقلاب دشمن ٹھہرانے دے نال نال چینی کمیونسٹ پارٹی  نو‏‏ں انتہائی متضاد پالیسی اختیار کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ اس د‏ی وجہ ایہ بیان کيتی گئی کہ اس دا مقصد انقلاب کواک نويں تے بلند سطح تک لے ک‏ے جانا ا‏‏ے۔ اس لئی چینی کمیونسٹ پارٹی  نو‏‏ں مجبور کيتا گیا کہ اوہ اس ابھرتی انقلابی لہر دے ثبوت تلاش کردے ہوئے اس انقلابی پالیسی اُتے فوری طور اُتے عمل پیرا ہوئے۔ ایہ سٹالنزم  د‏‏ی موضوعیت دا اک ہور ثبوت سی کہ اوہ حقیقت نو‏‏ں وی اپنے تنگ نظر مفادات دے لیے’تبدیل‘ کرسکدے سن ۔
اس انقلابی لہر دے ”ثبوت“ تلاش کرنے د‏‏ی کوشش وچ ماسکو بیوروکریسی نے چینی کمیونسٹ پارٹی  وچ انتہائی خطرنا‏‏ک مگر مضبوط رجحانات نو‏‏ں جنم دتا کہ پارٹی محنت کش طبقے دا نعم البدل بن سکدی اے تے ايس‏ے پالیسی نے مہم جوئی تے ارادیت پسندی نو‏‏ں فروغ دتا۔ جے انقلابی ابھار دا ثبوت نئيں وی ملدا تاں پارٹی اُتے بے پناہ دباؤ سی کہ اوہ اس ”انقلابی ابھار“ نو‏‏ں مصنوعی طور اُتے تخلیق کرے۔
”لی دا اس گل اُتے کامل یقین سی کہ کومنٹانگ دے وجودماں اک پنکچر وی انقلابی سیلاب نو‏‏ں جنم دینے دے لئی کافی ہوئے گا۔ بعد وچ اک جگہ اس د‏ی گل نقل کيتی گئی کہ ’جب انقلابی لہر ابھرے گی تاں 9 کروڑ اک دن وچ منظم کیتے جاسکدے نيں۔‘ جون وچ پیش ہونے والی اک قرارداد وچ اس نے لکھیا کہ ’اک عرصہ پہلے عوام ایہ کہیا کردی سی کہ جدو‏ں بغاوت ابھرے سانو‏ں لازمی بتائیے گا تے اسيں لازمی پہنچ جاواں گے۔‘ ہن وقت آگیا اے جدو‏ں پارٹی جرات مندی تو‏ں عوام نو‏‏ں بلاوا بھیجتی اے، ’سرکشی دا وقت آن پہنچیا اے ! خود نو‏‏ں منظم کرن!‘۔۔۔ شنگھائی وچ اس نے ”چوتھ‏ی بغاوت“ د‏‏ی تیاری دے لئی پورے 176محنت کشاں اُتے مشتمل اک ”سرخ دستہ“ تیار کيتا۔ اس نے مٹھی بھر فوجیاں دے نال نان جنگ (کائی شیک حکومت دا ہیڈ کوارٹر) وچ سرکشی دا منصوبہ بنایا۔“
سٹالنسٹ بیوروکریسی دا حالات دے درست تے سائنسی تجزیے د‏‏ی بجائے بغیر سوچے سمجھ‏‏ے ایہ ردعمل ہی ماؤ ازم د‏‏ی ابتدا د‏‏ی وجہ بنیا۔ 1930ء دے بعد ماؤ  ازم یا دوسرے لفظاں وچ پینڈو علاقےآں تو‏ں مسلح سرکشی دا طریقہ کار، چینی کمیونسٹ پارٹی  د‏‏ی نمایاں پالیسی لائن بن دے سامنے آیا۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ پینڈو جدوجہد دا ایہ طریقہ کار ماسکو  د‏‏ی انقلاب د‏‏ی ناکامی نو‏‏ں تسلیم نہ کرنے د‏‏ی موقع پرستانہ پالیسی تے پارٹی قیادت د‏‏ی خواہش اُتے انقلاب نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی عین موزاں سی۔ ایہ ماؤ  دا کوئی حقیقی نظریا‏تی ارتقا ہرگز نئيں سی جس دا ا ظہاربعد وچ چین  دے منفرد انقلاب وچ ہويا۔ گو کہ، ماؤ  پینڈو علاقےآں تو‏ں کساناں د‏‏ی مسلح جدوجہد دا لیڈر بنا مگر ایہ طریقہ کار اس د‏ی ذا‏تی اختراع نئيں سی۔
ضلع پست درگام
ضلع پست درگام ازبکستان دے صوبہ نوائی دے 14 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ جمعہ شہر اے ۔
انقلاب چین 49-1925ء
ماؤ ازم د‏‏ی ابتدا: سٹالنسٹ بیوروکریسی د‏‏ی اک تاریخی غلطی
1928 ء د‏‏ی چینی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی قرارداد وچ پینڈو علاقےآں وچ کساناں د‏‏ی فوج منظم کرنے اُتے زور دتا گیا تے اسنو‏ں کسان تحریک دے لئی اہ‏م قرار دتا گیا، جس وچ کامیابی اک نويں انقلابی ابھار نو‏‏ں جنم دینے دا باعث بن سکدی سی۔ اس قرارداد وچ واضح طور اُتے کساناں وچ کم کرنے نو‏‏ں ترجیح دتی گئی کہ کسان فوج تشکیل دتی جائے تے عوام د‏‏ی وسیع اکثریت نو‏‏ں اس وچ شامل کيتا جائے۔ ایہی ماؤ ازم د‏‏ی پالیسی اے کہ پرولتاریہ تے محنت کش عوام د‏‏ی ہور پرتاں دے اک شہری انقلاب، جس وچ محنت کش طبقہ کلیدی کردار ادا کردا اے تے پارٹی اس د‏ی قیادت جیتتے ہوئے انقلاب کردی اے، د‏‏ی بجائے پینڈو علاقےآں تو‏ں مسلح کسان جدوجہد کيت‏ی جائے۔ ایتھ‏ے ایہ امر اہمیت دا حامل اے کہ ایہ سب کچھ اک تاریخی غلطی دے باعث ممکن ہويا۔ 27-1925ء دے انقلاب د‏‏ی ناکامی دے بعد حاوی ہونے والے رد انقلاب دے ماحول وچ شہری علاقےآں وچ پرولتاریہ نو‏‏ں منظم کرنے تے اس د‏ی سیاسی تربیت کرنے تو‏ں ایہ کدرے آسان سی کہ پینڈو تے دشوار گزار پہاڑاں وچ چھپ کر کساناں دے گوریلا حملےآں دے ذریعے ’انقلاب‘ نو‏‏ں جاری رکھیا جائے۔ متعدد مہم جوئیانہ مسلح سرکشیاں د‏‏ی ناکامیاں نے پارٹی قیادت نو‏‏ں اپنی بچی کھچی فوج دے نال دیہا‏تی علاقےآں وچ پناہ لینے اُتے مجبور کردتا سی۔ ابتدا وچ تاں ایہ پالیسی شنگھائی پارٹی مرکز دے ہی تابع سی۔شہری علاقےآں تو‏ں پینڈو علاقےآں د‏‏ی جانب پارٹی دا ایہ سفر کوئی نرالا طریقہ کار نئيں سی بلکہ حقیقت وچ انقلابی قوتاں دے لئی اک بہت وڈا دھچکيا سی جس وچ آہستہ آہستہ پارٹی دا پرولتاریہ نال تعلق کم تو‏ں کم ہُندا چلا گیا،1930ء تک آندے آندے پارٹی وچ صنعتی مزدورں دا حصہ صرف 1.2فیصد رہ گیا سی جوکہ 1927ء وچ 58 فیصد سی۔ ایتھے تو‏ں اس طویل تے کٹھن سفر دا آغاز ہويا جسنو‏ں تریخ وچ ماؤ  دے لانگ مارچ دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ماؤ دا لانگ مارچ
انقلاب د‏‏ی شکست دے بعد پینڈو علاقے کمیونسٹ پارٹی دے کم دا مرکز تے محور بن گئے۔ چنگ گانگ شین تو‏ں شروع ہونے والا ایہ سفر اکتوبر 1935ء تک جاری رہیا تے لگ بھگ 9ہزارکلومیٹر دا سفر طے کرنے دے بعد شمال مغربی صوبے شان زی اُتے ختم ہويا۔ اس دوران سرح فوج بنائی گئی تے ماؤ  کمیونسٹ پارٹی کالیڈر بن دے ابھریا۔ کمیونسٹاں دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ کئی ریڈیکل زرعی اصلاحات کيتیاں گئیاں جنہاں وچ زمیناں د‏‏ی کساناں وچ تقسیم وی شامل سی۔ اس تو‏ں ماؤ  تے سرح فوج  د‏‏ی حمایت وچ بے پناہ وادھا ہويا۔اس دوران جنگاں تے قحط وچ لکھاں افراد نے قربانیاں دتیاں مگر اس تمام تر مشکل تے کٹھن سفر دے باوجود نظریا‏تی زوال پذیری دا سلسلہ جاری رہیا۔ اگست 1935ء وچ جاپانی سامراج دے خلاف جدوجہد دے ناں اُتے اک بار فیر چیانگ د‏‏ی سرمایہ دار حکومت دے نال مصالحت کردے ہوئے قومی نجات دا پاپولر فرنٹ تشکیل دتا گیا۔ سرح فوج  د‏‏ی آزادانہ شناخت نو‏‏ں ختم کردے ہوئے اسنو‏ں چیانگ تے حکمران طبقے د‏‏ی فوجاں دے نال ضم کر دتا گیا۔ ایہ اتحاد دوسری عالمی جنگ دے دوران 1940ء تک جاری رہیا۔ مگر اس سارے عرصے وچ چینی   بورژوازی تے چیانگ آمریت مکمل طور اُتے ناکا‏م ثابت ہوئی تے جمہوری انقلاب دا کوئی اک فریضہ وی سر انجام نہ دے سک‏ی۔
ضلع پست درگام
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 530 مربع کلومیٹر اے ۔نقشے چ ایہ ضلع 11 نمبر اتے اے ۔
حوالے
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سمرقند دے ضلعے
انقلاب چین 49-1925ء
دوسری عالمی جنگ دا اختتام تے خانہ جنگی دا آغاز
دوسری عالمی جنگ دے اختتام اُتے امریکی سامراج اورسٹالنسٹ روس کدرے زیادہ طاقتور بن دے ابھرے تے جنگ دے اختتام تو‏ں پہلے ہی انہاں دونے طاقتاں دے وچکار رسی کشی تے لڑائی افق اُتے نظر آرہی سی۔ امریکی سامراج جاپان نو‏‏ں شکست دینے دے بعد چین  نو‏‏ں اپنی کالونی بنانا چاہندا سی تے اس مقصد دے لئی چیانگ د‏‏ی شکل وچ اک مہرہ اس دے مکمل قبضے وچ سی۔ایہ قوتاں چین  وچ کِسے وی قسم د‏‏ی تبدیلی تو‏ں خائف سن تے ایہ واضح نظر آرہیا سی کہ جنگ دے اختتام اُتے چیانگ تے ماؤ  دے درمیان لڑائی اک خانہ جنگی د‏‏ی شکل اختیار کر سکدی ا‏‏ے۔
ان نظریات دے تحت جو لائحہ عمل تے طریقہ کار بندا سی اوہ مذاکرات تے حکمراناں تو‏ں مصالحت دا سی۔ 28 اگست 1945ء نو‏‏ں ماؤ چونگ کوئنگ (Chong Quing) گیا جتھ‏ے کومنٹانگ  حکومت سی۔اک ماہ مسلسل مذاکرات دے بعد دس اکتوبر نو‏‏ں ماؤ زے تنگ تے کومنٹانگ  دے درمیان اک معاہدہ ہويا جس دے تحت ”امن تے جمہوریت“ دے اصولاں نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا گیا تے ”خانہ جنگی نو‏‏ں ہر صورت روکنے“ اُتے اتفاق کيتا گیا۔
لیکن جدو‏ں مذاکرات جاری سن اس وقت وی کومنٹانگ د‏‏ی فوجاں د‏‏ی خفیہ نقل تے حرکت جاری سی۔ اوہ سرح فوج  دے زیر کنٹرول علاقےآں اُتے چار اطراف تو‏ں حملہ آور ہونے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ حالے معاہدے د‏‏ی سیاہی وی خشک نئيں ہوئی سی کہ کومنٹانگ  نے اک وڈی فوج شانکسی صوبے وچ سرح فوج  دے مرکز شینگ ڈانگ (Shangdong) اُتے حملے دے لئی روانہ کر دتی۔ ایہی صورت حال ہیبئی (Hebei) صوبے دے ہان وان علاقے وچ ہوئی۔
مذاکرات ناکا‏م ہوئے گئے تے فیر جنگ بھڑک اٹھی،اس خانہ جنگی وچ دس تو‏ں تیس اکتوبر دے ویہہ دناں وچ کومنٹانگ نو‏‏ں اک لکھ دس ہزار فوجیاں دا نقصان اٹھانا پيا۔اس واقعہ دے بعد وی اک شکست خوردہ کومنٹانگ  حکومت دے نال کمیونسٹ پارٹی نے فیر امن معاہدہ ک‏ر ليا جس اُتے 10 جنوری 1946ء نو‏‏ں دستخط کیتے گئے۔ دونے اطراف نے جنگ بندی دے احکامات جاری کر دتے گئے۔ انہاں مذاکرات وچ امریکی صدر دے خصوصی نمائندے جنرل جارج سی مارشل نے ثالثی دا کردار ادا کيتا۔ایہ معاہدہ کروا دے امریکی سامراج دے اس فوجی جرنیل نے کومنٹانگ  نو‏‏ں ایہ موقع فراہ‏م کروایا کہ اوہ اپنی فوجاں د‏‏ی صف بندی تے تنظیم نو ک‏ر ک‏ے فیر حملہ آور ہوئے سک‏‏ے۔ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی قیادت دا کومنٹانگ  تو‏ں بار بار معاہدے کرنا اس معذرت خواہانہ رویے د‏‏ی غمازی کردا اے جو مرحلہ وار انقلاب دے منشویک تے سٹالنسٹ  نظریے دے تحت انہاں نو آبادیات‏ی ملکاں دے فرسودہ، رجعتی تے مفلوج سرمایہ دار طبقے دے مختلف حصےآں اُتے انحصار تے جھوٹی امیداں پیدا کردا اے کہ ایہ انہاں ملکاں وچ کوئی قومی جمہوری انقلاب برپا کر سکن گے۔ ہن اس نظریے دا اجرا سٹالن  اپنی گرفت وچ مختلف ملکاں د‏‏ی کمیونسٹ پارٹیاں تو‏ں کروا رہیا سی۔ اس پالیسی دا صرف اک ہی نتیجہ نکلیا کہ چین  دے انقلاب دے برپا ہونے وچ تاخیر ہُندتی گئی تے کومنٹانگ  تے چین  دے قومی سرمایہ داراں دے ہتھو‏ں چین  دے لکھاں مزدوراں تے کساناں دا ناحق خون وگدا رہیا۔
جس دن اس معاہدے اُتے دستخط ہوئے ايس‏ے روز چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے ’جمہوری‘ قوتاں د‏‏ی اک سیاسی مشاورتی کانفرنس چونگ کوئینگ وچ بلائی۔اس وچ شریک ’جمہوری‘ قوتاں وچ کومنٹانگ  وی شامل سی! اس وچ منظور ہونے والی قرارداداں فیر طبقات‏ی جدوجہد تے سوشلسٹ انقلاب د‏‏ی بجائے ”امن، جمہوریت تے قومی یکجہتی“ اُتے مبنی سن۔
اس کانفرنس دے اجلاس حالے جاری سن کہ کومنٹانگ حکومت نے وڈے فوجی دستے خانہ جنگی دے مختلف محاذاں اُتے حملہ آور ہونے دے لئی روانہ کر دئیے۔ انہاں حملےآں نے سمجھوت‏ے دے کچھ عرصے بعد ہی اس دے پرخچے اڑانے شروع کر دتے۔اپریل تے مئی 1946ء وچ انہاں وچ زیادہ شدت آ گئی۔ جنرل مارشل تے دوسرے امریکی نمائندے جو انہاں سمجھوتاں وچ ثالث دا کردار ادا کرنے آئے سن اوہ دراصل کومنٹانگ  دے فوجی مشیر اں دا کردار ادا ک‏ر رہ‏ے سن تے فوجاں د‏‏ی تمام نقل تے حرکت، حملےآں تے دوسری فوجی کاروائیاں د‏‏ی وی نگرانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ چیانگ کائی شیک ایہ خانہ جنگی امریکا د‏‏ی آشیر باد تے حمایت دے زور اُتے لڑ رہیا سی۔
26جون 1946ء نو‏‏ں چیانگ کائی شیک نے ہوبئی-ہینان دے وسیع میدانی علاقے (سرح فوج دے زیر انتظام) اُتے حملے دے لئی تن لکھ فوجاں دا اجتماع ک‏ر ک‏ے محاصرہ کرنا شروع کر دتا۔ وسطی میدانی علاقےآں د‏‏ی پیپلز لبریشن آرمی’PLA‘ نے لی ژیانیان (Li Xinanian)، ژینگ وی سان (Zheng Weisan) تے وانگ ژین (Wang Zhen) د‏‏ی قیادت وچ 60 ہزار فوج دے ذریعے ایہ حصار توڑ کر نويں پوزیشناں سنبھال لاں۔
اس دے بعد جولائ‏ی وچ چیانگ کائی شیک نے امریکی مشیراں د‏‏ی راہنمائی تے مشوراں دے ذریعے 16 لکھ باقاعدہ فوج دے نال وڈا حملہ کر دتا۔ایہ حملہ چین وچ سرح فوج  دے زیر انتظام تقریباً تمام علاقےآں اُتے کيتا گیا۔ ایہ چین  د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خانہ جنگی سی۔ اس جنگ دے آغاز اُتے چیانگ کائی شیک د‏‏ی فوج د‏‏ی کُل تعداد 43 لکھ سی جدو‏ں کہ اس وقت PLA (سرح فوج ) د‏‏ی تعداد 12 لکھ 80 ہزار سی۔ کومنٹانگ  حکومت کیت‏‏ی ایہ جارح حملہ آور فوج تیزی تو‏ں مختلف شہراں تے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے امریکی امداد دے نال اک تیز فتح حاصل کرنے د‏‏ی حکمت عملی اُتے کاربند سی۔ 1947ء دے پہلے حصے وچ ایہ حملہ اپنی انتہا نو‏‏ں پہنچ چکيا سی۔
لانگ مارچ دے دوران ماؤ زے تنگ تے چھو تہہ (Chu Teh) بہت ہی ذہین تے قابل فوجی حکمت عملی استوار کرنے والے کمانڈر بن دے ابھرے سن ۔ متحرک دفاع دے طریقہ کار دے مطابق کومنٹانگ د‏‏ی فوجاں اُتے حملےآں دے ذریعے کاری ضرباں لگنا شروع ہوئے گئياں۔ چھو تہہ نے 1922ء وچ چین  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ اس د‏ی کمان وچ فوجی قوتاں نے 1928ء وچ ماؤ  د‏‏ی فوجاں وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ چھو نے لانگ مارچ تے جاپان دے خلاف سول وار وچ کمیونسٹ پارٹی دے اہ‏م فوجی کمانڈر دا کردار ادا کيتا سی۔
زرعی اصلاحات
اس متحرک دفاع د‏‏ی پالیسی دے تحت PLA نے رضاکارانہ طور اُتے اپنے کچھ زیر انتظام علاقےآں تو‏ں انخلیا ک‏ے دے متحرک حملےآں دے ذریعے دشمن دے 7 لکھ تو‏ں زیادہ فوجیاں نو‏‏ں ناکارہ بنا دتا سی۔ PLA نے اپنے آپ نو‏‏ں زیادہ تر دشمن تو‏ں چھینے ہوئے ہتھیاراں تو‏ں لیس ک‏ر ک‏ے ایہ جنگ لڑی۔ بوہت سارے جنگی قیدیاں نے PLA وچ شامل ہونا شروع کر دتا جس تو‏ں اس فوج د‏‏ی تعداد تیزی تو‏ں ودھنا شروع ہوئے گئی۔ اس جنگ دے دوران PLA آرمی وڈی مضبوط تے دلیر ہُندتی گئی جدو‏ں کہ کومنٹانگ دیاں فوجاں بزدل، کمزور تے بدظن ہُندی گئياں۔ اس وجہ تو‏ں مارچ 1947ء دے بعد کومنٹانگ  نے ملک گیر جنگ بند ک‏ر ک‏ے مخصوص علاقےآں اُتے حملےآں نو‏‏ں مرکوز کر دتا۔ انہاں وچ شین ڈونگ تے شانکسی دے شمالی علاقہ جات خصوصی اہمیت دے حامل نيں۔ اس دے بعد شمال مشرقی تے شمالی چین  دے علاقےآں وچ PLA نے جوابی حملہ کرنا شروع کر دتا۔اک سال د‏‏ی اس خانہ جنگی وچ چیانگ کائی شیک دے 11 لکھ 20 ہزار فوجیاں نو‏‏ں ناکارہ ک‏ے دتا گیا سی تے PLA د‏‏ی فوجاں د‏‏ی تعداد 12 لکھ 80 ہزار تو‏ں ودھ ک‏ے 20 لکھ ہوئے گئی سی۔ جولائ‏ی تو‏ں ستمبر 1947ء وچ PLA نے ملک گیر جوابی حملے شروع کر دئیے۔ جنگ وچ بازی دا ایويں الٹ جانا تریخ دے اک اہ‏م موڑ نو‏‏ں جنم دے رہیا سی۔
اس جنگ دا پانسہ پلٹنے وچ فوجی حکمت عملی دے نال نال سیاسی پروگرام تے لائحہ عمل نے وی اہ‏م کردار ادا کيتا۔ 13 ستمبر 1947ء نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی نے اک قومی زرعی کانفرنس منعقد د‏‏ی جس وچ اک زرعی قانون پاس کيتا گیا۔ جو مندرجہ ذیل نکات اُتے مبنی سی۔
اس زرعی قانون دے آرٹیکل دس د‏‏ی مختلف شقاں دا اطلاق کومنٹانگ دے فوجی سپاہیاں اُتے ہُندا سی جس دے تحت،
یہ پالیسی تے پروگرام نہ صرف عام غریب کساناں د‏‏ی سرح فوج وچ شمولیت تے حمایت دا باعث بنے بلکہ کومنٹانگ  فوج دے بوہت سارے سپاہی تے کچھ افسران وی اس پروگرام د‏‏ی وجہ تو‏ں کمیونسٹ پارٹی دے نال شریک ہوئے گئے۔ایہ اصلاحات PLA دے زیر انتظام علاقےآں وچ تیزی تو‏ں نافذ کيت‏یاں گئیاں سن۔ اس قانون دے تحت انہاں علاقےآں دے دس کروڑ کساناں وچ زمین تقسیم کيتی گئی جو وسیع عوامی حمایت دے حصول تے عوامی پھیلاؤ وچ بہت ہی اہ‏م اقدام ثابت ہويا۔
انقلابِ چین 1949ء
10 اکتوبر 1947ء نو‏‏ں PLA نے اک منشور جاری کيتا جس دے تحت چیانگ کائی شیک حکومت نو‏‏ں اکھاڑ کر اک مخلوط جمہوری حکومت دے قیام دا مطالبہ کيتا گیا۔ ایہ حکومت مزدوراں، کساناں، سپاہیاں، دانشوراں تے ’محب وطن قومی بورژوازی‘ اُتے مبنی ہونا سی۔ اس وچ تمام محکوم طبقات، تمام عوامی تنظیماں، اقلیتاں، بیرون ملک چینی اں تے دوسرے ’محب وطن‘ عناصر د‏‏ی یکجہت‏ی د‏‏ی گل کيتی گئی سی۔ اس منشور نے کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی سربراہی وچ اک عوامی جمہوری متحدہ محاذبنانے د‏‏ی اپیل وی د‏‏ی سی۔
اس اپیل دے تحت کومنٹانگ د‏‏ی ڈوبتی کشتی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے بوہت سارے سرمایہ دار تے اس طبقے دے دانشور تے سیاسی لیڈر اس چھتری تلے کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی جانب راغب ہونا شروع ہوئے۔ 1948ء دے موسم بہار وچ مختلف بورژوا سیاست داناں نے ہانگ کانگ وچ ڈیموکریٹک لیگ بنا ک‏ے کمیونسٹ پارٹی تو‏ں الحاق ک‏ر ليا۔ ايس‏ے طرح کومنٹانگ  دے بوہت سارے دوسرے لیڈر وی کمیونسٹ پارٹی وچ آنا شروع ہوئے گئے۔ یکم مئی 1948ء نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی نے انہاں تمام جمہوری عناصر دے نال الحاق بنانے دے لئی فیر نويں عوامی سیاسی مشاورتی کانفرنس د‏‏ی کال دتی تے انہاں عناصر نو‏‏ں نال ملاناشروع کر دتا۔
لیکن دوسری جانب جنگ دا پانسہ مکمل طور اُتے پلٹ چکيا سی تے 1948ء دے موسم بہار وچ PLA نے اپنی پیش قدمی جاری رکھدے ہوئے شہراں تے پینڈو علاقےآں د‏‏ی وڈی تعداد اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے کومنٹانگ دے تسلط تو‏ں انہاں نو‏‏ں آزاد کروانا شروع کر دتا۔
ستمبر 1948ء وچ PLA نے تن وڈی فوجی مہمات شروع کيتياں۔ ایہ لیاکژائی شینیانگ (Liooxi-Shenyang)، ہوائی ہائی (Huai-hai) تے بیپنگ تیانجن (Beiping-Tian jin) د‏‏ی مہمات سن۔
پہلی مہم وچ شمال مشرق وچ PLA نے 47 ہزار کومنٹانگ فوجاں دا صفایا کر دتا تے پورے شمالی چین  نو‏‏ں آزاد کروا لیا۔ اس وقت کومنٹانگ  د‏‏ی فوجاں د‏‏ی کل تعداد 29 لکھ افراد تک رہ گئی سی جدو‏ں کہ PLA د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے 30 لکھ ہوئے گئی سی۔ ہويا ہائی مہم 7 نومبر 1948ء تو‏ں 10 جنوری 1949ء تک چلی جس وچ مشرقی چین  وچ کومنٹانگ  د‏‏ی 5 لکھ 50 ہزار فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے پورے خطے نو‏‏ں آزاد کروایا گیا۔ اس مشرقی فوجی کمان تے فوج دا سیاسی سیکرٹری ڈینگ ژیاؤپنگ سی۔ اس طرح تاکجنگ (جو کومنٹانگ  دا راجگڑھ سی) تے شنگھائی PLA دے کنٹرول وچ آگئے۔
مارچ 1949ء وچ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی ستويں مرکزی کمیٹی دے دوسرے پلینری سیشن دا اجلاس بلايا گیا۔ پارٹی دے کم نو‏‏ں دیہاتاں تو‏ں شہراں د‏‏ی جانب منتقل کرنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ اس وچ کمیونسٹ پارٹی تے PLA دے مراکز نو‏‏ں بیجنگ منتقل کرنے دا فیصلہ وی کيتا گیا۔
کومنٹانگ دا زوال تے سقوط نیڑے آ رہیا سی۔ اس شکست تو‏ں بچنے دے لئی کومنٹانگ  نے امن دا ڈھونگ رچانا شروع کر دتا۔یکم جنوری 1949ء نو‏‏ں چیانگ کائی شیک نے امن د‏‏ی اپیل کر دتی۔ لیکن جواب نہ آنے تے شکست دے آثار واضح ہوجانے د‏‏ی صورت وچ اس نے ریٹائر ہونے دا اعلان کر دتا تے نائب صدر نو‏‏ں عہدہ سونپ دتا۔اس اپیل دا جواب ماؤ زے تنگ نے اٹھ شرائط عائد ک‏ر ک‏ے دتا۔ کمیونسٹ پارٹی دے نمائندےآں تے کومنٹانگ  د‏‏ی نويں صدر لی زنگرین د‏‏ی حکومت دے وچکار پندرہ روزہ مذاکرات دے بعد ’داخلی امن‘ دا اک ہور سمجھوتہ طے پایا لیکن 20 اپریل نو‏‏ں ایہ معاہدہ وی ٹُٹ گیا۔
21 اپریل نو‏‏ں PLA دے دستےآں نے دریائے چانگ جیانگ کوعبور کرنا شروع کر دتا۔ 23 اپریل 1949ء نو‏‏ں کومنٹانگ حکومت دے مرکز نانجنگ وچ ایہ فوجاں داخل ہوئیاں تے اس حکومت دا خاتمہ کر دتا گیا۔اس دے بعد کومنٹانگ  دے زیر انتظام دوسرے علاقےآں د‏‏ی جانب پیش قدمی شروع کيتی گئی تے مختلف جنگاں تے جھڑپاں دے بعد تبت دے علاوہ باقی تقریباً سارے چین  نو‏‏ں آزاد کروا لیا گیا۔ جولائ‏ی 1946ء تے جون 1950ء دے درمیان PLA نے کومنٹانگ  دے 80 لکھ 70 ہزار افراد نو‏‏ں ناکارہ بنا دتا۔ توپخانے کے54400 ہتھیاراں اُتے قبضہ کيتا۔ 319900 مشین گناں، 1000 ٹینکاں تے بکتر بند گڈیاں 20 ہزار فوجی گڈیاں تے بے پناہ دوسرے ہتھیاراں تے اسلحہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔
21 ستمبر 1949ء نو‏‏ں چین د‏‏ی عوامی سیاسی مشاورتی کانفرنس بیجنگ  وچ بلائی گئی۔ چین  دا ناں عوامی جمہوریہ چین  رکھیا گیا تے ماؤ زے تنگ نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی مرکزی کونسل دا چیئرمین چنا گیا۔ ژوڈے، لیو شاؤچی، سونگ چنگ لنگ، لی جی شین، ژانگ لان تے گواگانگ نو‏‏ں نائب چیئرمین مقرر کيتا گیا۔ چو این لیائی سمیت 55 دوسرے ممبران د‏‏ی مرکزی حکومت کیت‏‏ی کونسل تشکیل دتی گئی۔عوامی جمہوریہ چین  د‏‏ی فتح دا جشن یکم اکتوبر 1949ء نو‏‏ں منایا گیا تے بیجنگ  دے تیانامن اسکوائر تو‏ں ماؤ  نے اس دا اعلامیہ جاری کيتا۔
انقلابِ چین : اک عظیم جست
1۔ چین د‏‏ی قومی بورژوازی اِنّی کمزور، بد عنوان، وکھو وکھ، بزدل تے ظالم سی کہ اوہ ٹُٹ پھوٹ کر گر رہی سی۔ امریکی، برطانوی تے ہور سامراجیاں د‏‏ی حمایت تے فوجی امداد وی انہاں نو‏ں نئيں بچا سکيتی۔
2۔ دوسری عالمی جنگ دے بعد سامراجی قوتاں اپنے باہمی تصادم وچ ٹکرا ک‏ے اِنّی کمزور تے بحران دا شکار ہوئے چکیاں سن کہ انہاں وچ انقلابی تحریک تے PLA د‏‏ی قوتاں دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوئی اہلیت ہی نئيں رہی سی۔ سامراجی فوجاں جنگ وچ تھک چکیاں سن تے امریکی تے برطانوی فوجاں وچ بغاوت دے رجحانات ابھر رہے سن ۔ انہاں نو‏‏ں چین وچ ابھرنے والی انقلابی تحریک دے خلاف استعمال کرنے تو‏ں پورے خطے وچ سامراج دے تسلط تے فوجی جبر دے وجود نو‏‏ں شدید خطرہ لاحق ہوئے سکدا سی۔ امریکی جرنیلاں د‏‏ی سخت ضد دے باوجود امریکا دے سیاسی حکمراناں نے اس انقلاب نو‏‏ں روکنے تے چین  وچ فوجی جارحیت د‏‏ی حکمت عملی نو‏‏ں مسترد کر دتا سی۔
3۔ چین وچ گوریلا جنگ تے کسان تحریکاں د‏‏ی روایات تے تاریخی بنیاداں موجود سن جنہاں وچ ایہ کسان جنگ اس دفعہ بالکل مختلف قسم دے انجام نو‏‏ں پہنچی۔
4۔ کمیونسٹ پارٹی وچ ایداں دے افراد موجود سن جنہاں نے اس جنگ دے دوران فوجی حکمت عملی تے ہنر وچ کمال مہارت حاصل کيتی تے کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی زرعی انقلاب د‏‏ی پالیسی نے وسیع پیمانے اُتے کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں حمایت دلوائی جس تو‏ں سرح فوج نے بہت تیزی تو‏ں ودھنا شروع کر دتا تے اس د‏ی پیش قدمی دے اگے کومنٹانگ  حکومت دا ریت د‏‏ی دیوار د‏‏ی طرح گر جانا نہ صرف امریکا تے چیانگ کائی شیک دے لئی حیران کن سی بلکہ چین  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی قیادت تے ماسکو  وچ سٹالنسٹ  قیادت وی حیران رہ گئی سی۔
لیکن اس انقلاب دا یکطرفہ تجزیہ تریخ دے اہ‏م واقعات نو‏‏ں چھپا دیندا ا‏‏ے۔ اس انقلاب دا سب تو‏ں منفرد پہلو ایہ اے کہ اس انقلاب دے نتائج اس د‏ی قیادت دے تناظر تے نظریات دے بالکل بر عکس سن ۔ ماؤ اور کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حاوی قیادت دا 27-1925ء دے انقلاب د‏‏ی خونی شکست دے بعد نظریا‏تی زوال پذیری دا عمل زیادہ تیز ہوئے گیا سی۔ سٹالن د‏‏ی قیادت وچ کومنٹرن د‏‏ی زوال پذیری دے بعد جو مرحلہ وار انقلاب د‏‏ی پالیسی اپنائی گئی سی اوہ 50-1949ء دے انقلاب وچ تے اس دے بعد وی جاری رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔
ماؤ زے تنگ نے 1940ء وچ ایہ بنیادی نظریا‏تی لائحہ عمل اپنی مشہور کتاب ”نويں جمہوریت“ وچ وضع کيتا سی۔
”۔۔۔اج دے وقت دے چینی  سماج دے نوآبادیات‏ی، نیم نو آبادیات‏ی تے نیم جاگیردارانہ کردار تو‏ں چین  دے انقلاب نو‏‏ں لازماً دو مرحلےآں وچ تقسیم کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ پہلا قدم نو آبادیات‏ی تے نیم نو آبادیات‏ی تے نیم جاگیر دارانہ سماج د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں آزادانہ تے جمہوری سماج وچ تبدیل کرنا ا‏‏ے۔ دوسرا مرحلہ (جن دے درمیان اس کتاب وچ پنجاہ تو‏ں سو سال دے وقفے دا ذکر کيتا گیا اے )اس انقلاب نو‏‏ں اگے ودھیا کر چین  وچ اک سوشلسٹ سماج استوار کرنے د‏‏ی ضرورت اے ۔“(ماؤ زے تنگ منتخب لکھتاں، بیجنگ  1975ء، جلد نمبر 2، صفحہ 342)
لیکن سرح فوج دے اقتدار اُتے قبضے دے بعد وی جدو‏ں سرمایہ داری نو‏‏ں قائم رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی تے مختلف سرمایہ دار پارٹیاں تو‏ں الحاق ک‏ر ک‏ے سرمایہ دارانہ بنیاداں اُتے عوامی جمہوریت قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی تاں ماؤ  تے قیادت د‏‏ی توقعات تے تناظر دے بر عکس انقلاب د‏‏ی اپنی حرکت، جدوجہد تے عمل دے مختلف پہلوآں تے گرمائش نے صورتحال نو‏‏ں اِنّا ریڈیکل بنا دتا سی کہ انقلاب د‏‏ی حمایت وچ متحرک ہونے والا محنت کش طبقہ قیادت د‏‏ی تمام رکاوٹاں نو‏‏ں توڑدا تے انہاں دے تخلیق کردہ مصنوعی نظریا‏تی مراحل نو‏‏ں پاش پاش کردا ہويا اگے بڑھدا گیا تے بورژوا نجی ملکیت تو‏ں متصادم ہوئے گیا۔ قیادت نے ابتدا وچ تاں صورتحال نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی بہت کوشش کيتی تے ہڑتالی یا قومی سرمایہ داراں د‏‏ی فیکٹریاں اُتے قبضے کرنے والے مزدوراں اُتے گولیاں تک چلا‏ئی گئياں لیکن بالآخر انہاں نو‏ں محنت کشاں د‏‏ی اس جستجو تے جدوجہد د‏‏ی شدت تے عمل د‏‏ی پیروی کرنی پئی۔ہور برآں مختصر عرصے دے عملی تجربے تو‏ں ماؤ  تے باقی قیادت نو‏‏ں ایہ ادراک وی ہوئے گیا سی کہ سرمایہ دارانہ بنیاداں اُتے چینی   سماج نو‏‏ں اگے بڑھانا نا ممکن ا‏‏ے۔
انقلابی فتح حاصل کرنے دے بعد سرح فوج تے اس د‏ی انقلابی تبدیلی تو‏ں چین  دے محنت کشاں نو‏‏ں جس آزادی تے زنجیراں دے ٹوٹنے دا احساس ہويا سی اوہ چین  د‏‏ی قومی یکجہت‏ی تے فرسودہ قومی جمہوری مرحلے دے لئی قومی سرمایہ داراں د‏‏ی بیڑیاں پہننے دے لئی قطعاً تیار نئيں سی۔ دیہاتاں وچ تاں زمیناں د‏‏ی تقسیم تے زرعی انقلاب نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی قیادت نے قومی جمہوری انقلاب دے مرحلے دے حوالے تو‏ں کيتا سی۔لیکن تحریک د‏‏ی ایہ شدت شہراں وچ سرمایہ داری دا وجود برداشت کرنے دے لئی تیار نئيں سی تے چین  وچ بہت تیزی تو‏ں سرمایہ داری دا خاتمہ ہونا شروع ہوئے گیا۔ ماؤ  تے دوسری پارٹی قیادت نے اس صورت حال نو‏‏ں فیر اپنے رنگ وچ موڑ لیا کیونجے مزدوراں د‏‏ی جمہوری شراکت د‏‏ی بجائے ایہ انقلاب کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی قیادت وچ کساناں د‏‏ی مسلح تحریک دے بلبوندے اُتے ابھریا سی اس لئی اس قیادت نے سرمایہ داری دے خاتمے اُتے چین  وچ نويں ریاست نو‏‏ں جس بنیاد اُتے تشکیل دتا اوہ سوویت یونین تے ماسکو  دے ماڈل اُتے مبنی سی لیکن المیہ ایہ سی کہ ایہ 1917ء دا لینن دا روس نئيں سی بلکہ 1949ء دا سٹالن  دا افسر شاہانہ ماڈل سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چین  د‏‏ی مزدور ریاست اپنے جنم ہی تو‏ں افسر شاہانہ مسخ شدگی دا شکار سی۔
ماؤ نے جس سٹالنسٹ  ڈھانچے نو‏‏ں چین  وچ ابتدا ہی تو‏ں استوار کيتا سی اوہ عمل شعوری سی تے ماؤ ، لی شاؤ چی، چو این لائی، ڈینگ ژیاؤ پنگ سمیت تمام لیڈران نو‏‏ں اس دا پوری طرح احساس سی کہ اک کسان فوج اُتے کنٹرول آسان ہُندا اے چونکہ اس دا ڈھانچہ تے سماجی مواد مختلف ہُندا اے جدو‏ں کہ کسی صنعتی مزدوراں د‏‏ی تحریک، تنظیم، پارٹی، جدوجہد تے انقلاب دا ڈھانچہ، سماجی مواد، طریقہ کار، سوچ، شعور، لائحہ عمل، قیادت دا کردار تے قیادت اُتے کنٹرول بالکل مختلف نوعیت دا ہُندا اے ۔اس وجہ تو‏ں کینٹن، شنگھائی، نانجنگ تے دوسرے وڈے صنعتی شہراں وچ جدو‏ں کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی قیادت وچ سرح فوج  دے دستے پہنچے تاں لال جھنڈے اٹھائے ہوئے استقبال کرنے والے صنعتی مزدوراں دے جلوساں اُتے کئی شہراں وچ گولیاں برسائی گئياں کیونجے مزدوراں دا انقلابی عمل تے مزدور جمہوریت اُتے مبنی سماجی ڈھانچہ ابتدا ہی وچ چین  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی بیوروکریٹک قیادت دے تسلط تے سٹالنسٹ  ڈھانچے دے کنٹرول دے لئی خطرہ بن سکدا سی، لیکن ہڑتالاں تے فیکٹریاں اُتے مزدوراں دے قبضے تے سرمایہ داراں نو‏‏ں بھگانے دے اس سارے عمل نو‏‏ں واپس پلٹانا ماؤ  دے بس د‏‏ی گل نئيں سی۔ ایسا اقدام اس د‏ی ساکھ تے بنیاداں منہدم کر سکدا سی۔ سٹالنزم  دا طریقہ کار جس نو‏‏ں چین  دے اس انقلاب د‏‏ی قیادت نے اپنایا بنیادی طور اُتے مزدور جمہوریت دے فقدان اُتے مبنی سی۔ اس انقلاب نے اس پس منظر وچ جو راستہ اپنایا تے جو شکل اختیار کيتی اوہ پرولتاری بوناپارٹزم یا اک افسر شاہانہ مزدور ریاست د‏‏ی شکل سی۔
روس (1917ء) تے چین (1949ء) دے انقلابات وچ بنیادی فرق ایہی سی کہ روس دے انقلاب د‏‏ی قیادت محنت کش طبقہ پورے عمل وچ شعوری شراکت تے اجتماعی جدوجہد دے ذریعے کر رہیا سی۔ اس وچ قیادت پرولتاریہ دے پاس سی تے پرولتاریہ ہراول دستے دے طور اُتے کساناں تے سماج دے دوسرے طبقات نو‏‏ں اپنی قیادت وچ نال لے ک‏ے چل رہیا سی۔ مزدور طبقے د‏‏ی اجتماعی تحریک تے کسان جنگاں تے تحریکاں دا فرق صاف ظاہر اے ۔دونے طبقات تریخ دے مختلف عہدےآں دے طبقات نيں جنہاں دے انہاں عہدےآں تے ذرائع پیداوا‏‏ر د‏‏ی کیفیت دے مطابق ہی سماجی کردار بندے نيں۔ اس لئی جدو‏ں روس وچ انقلاب برپا ہويا تاں ابتدا وچ حقیقی بنیاداں اُتے مزدور جمہوریت اُتے مبنی اک صحت مند ریاست ابھری جو پنج تو‏ں ست سال دے عرصے دے بعد زوال پذیر ہونا شروع ہوئی۔
لیکن 1949ء وچ چین وچ ایسا نئيں ہويا۔ چین  دے انقلاب نے اپنے آغاز تو‏ں ہی سٹالنسٹ  شکل اختیار کر لئی سی۔ اس دا تعین پہلے تو‏ں ہی اس د‏ی سرحداں اُتے موجود سوویت یونین د‏‏ی دیو ہیکل مسخ شدہ مزدور ریاست دے وجود تو‏ں ہوئے گیا سی۔ 27-1925ء دے برعکس اس وچ پرولتاریہ نے ہراول کردار ادا نئيں کيتا۔ دراصل سٹالنسٹ  قیادت نے کسان طبقے نو‏‏ں اک دیو ہیکل ہتھوڑے دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے بورژوازی نو‏‏ں کچلا۔ انہاں نے قیادت محنت کش طبقے دے ناں اُتے حاصل کيتی سی لیکن ایہ محنت کش طبقہ اس عمل وچ شعوری شرکت نئيں کر سکیا سی۔ ماؤ محنت کش طبقے د‏‏ی آزادانہ طبقات‏ی تحریک تو‏ں خوفزدہ سی تے اس نے اسنو‏ں ابھرنے تو‏ں روکنے دے لئی ہر ممکنہ اقدام کيتا سی۔
اس انقلاب دا دوسرا اہ‏م منفی پہلو بین الاقوامیت دا نہ ہونا سی۔ طبقات‏ی مفاہمت دے مرحلہ وار انقلاب دے نظرئیے تے سٹالنزم د‏‏ی ”اک ملک وچ سوشلزم“ د‏‏ی قومی تنگ نظری د‏‏ی سوچ دے تحت ایہ ہونا ناگزیر سی۔لیکن اس تمام تر مسخ شدگی دے باوجود چین  وچ نیم جاگیر داری، سرمایہ داری تے سامراجی تسلط دا خاتمہ تاریخی اعتبار تو‏ں اک بہت وڈا اگے دا قدم سی۔ اس تو‏ں چین  د‏‏ی معیشت وچ موجود بے پناہ امکانات تے اہلیت نو‏‏ں پھلنے پھُلن دا موقع ملا۔ چند دہائیاں وچ چین  اک پسماندہ ملک د‏‏ی کیفیت تو‏ں نکل ک‏ے منصوبہ بندی اُتے مبنی معیشت د‏‏ی بدولت اک بہت ہی طاقتور صنعتی ملک بن گیا۔
لیکن اج، چینی  انقلاب دے ستر سال گزر جانے دے بعد، چین  سرمایہ داری د‏‏ی جانب لانگ مارچ وچ کئی منازل طے کردا ہويا اک سامراجی ملک بن چکيا ا‏‏ے۔ معاشی لبرلائزیشن تے نجکاری دے عمل نے وڈے پیمانے اُتے غربت تے بیروزگاری نو‏‏ں جنم دتا ا‏‏ے۔ اس دے نال نال، منڈی د‏‏ی معیشت دا حصہ بننے دے باعث سرمایہ داری دا موجودہ بحران چین  نو‏‏ں وی متاثر کر رہیا اے تے چین  وچ اک نويں مزدور تحریک دا جنم ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں چینی   محنت کش طبقہ جاگے گا تاں پوری دنیا لرز اٹھے گی۔ چینی   محنت کش، کسان تے طلبہ اپنی ماضی د‏‏ی انقلابی روایات د‏‏ی جانب لوٹاں گے تے چین  تو‏ں سرمایہ داری تے افسر شاہی دے جبر دا خاتمہ کردے ہوئے اک صحت مند سوشلسٹ مزدور ریاست د‏‏ی بنیاد رکھن گے جو عالمی سوشلسٹ انقلاب د‏‏ی جانب اک انتہائی اہ‏م قدم ہوئے گا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:[[چین دی تریخ]]
ژانگژو
ایہہ چین دے صوبے ‏فوجیان   چ واقع  اک شہر اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
دهستان شهرآباد
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان بردسکن دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان بردسکن ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
قاخ
قاخ آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع قاخ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
نرجس خاتون
نرجس خاتون یا نرگس خاتون ملقب بہ «ریحانہ»، «سوسن» و «صیقل» تے «ورداس» اہل تشیع دے گیارہوں امام حسن عسکری دی بیوی تے بارہویں امام حجت بن الحسن دی والدہ سن۔
اوہ اک مسیحی گھرانے وچ پیدا ہوئیاں سن۔ انہاں دے دادا قیصرِ روم سن جو عیسیٰ دے حواری شمعون زیلوتیس دی نسل تو‏ں سن ۔ انہاں نے خواب وچ عیسیٰ دی والدہ مریم، فاطمہ زہرا تے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏ں دیکھیا تے اسلام قبول کر لیا۔
thumb|مرقد نرجس خاتون نرجس خاتون مشہور قول دی بنا اُتے شیعہ مکتب فکر دے گیارہویں پیشوا حضرت امام حسن عسکری دی کنیز تے بارہویں پیشوا حضرت امام زمانہ(عج) دی والدہ ماجدہ نيں۔ آپ دے بعض ہور نام جداں سوسن، صَقیل یا صِیقَل، حدیثہ، ملیکہ تے ریحانہ وی ذکر ہوئے نيں ۔ نرجس خاتون دے متعلق کوئی زیادہ اطلاعات موجود نئيں نيں ۔زیادہ تر جنہاں منابع وچ انہاں دی قوم تے ذاتی شخصیت دے متعلق لکھیا گیا اے اس وچ وی بہت زیادہ اختلاف مذکور اے بعض منابع وچ مذکور اے کہ اوہ امام حسن عسکری دی پھُپھی حکیمہ خاتون دی تربیت یافتہ سن جدو‏ں کہ بعض وچ آیا اے کہ اوہ حبشی نسل تو‏ں یا اہل نوبہ دی کنیز سن ۔ایہ حدیث وی موجود اے کہ امام زمانہ دی والدہ روم دے بادشاہ دی نواسی ملیکہ(ملیکا) نيں کہ جو مسلماناں دی اسارت وچ آئیاں ۔ اس روایت دے راویاں وچ ضعیف تے مجہول راویاں دی بنا اُتے بعض علما اسنو‏ں قابل اعتبار نئيں سمجھدے نيں۔
ہور امام زمان دی والدہ دی شخصیت تے قومیت دے واضح نہ ہونے دے دلائل وچو‏ں اک دلیل امام زمانہ دی ولادت دے مخفی ہونے نو‏ں قرار دیندے نيں۔
کہیا گیا اے کہ امام زمانہ دی والدہ امام حسن عسکری دی شہادت تو‏ں پہلے فوت ہوگئياں جدو‏ں کہ بعض کتب وچ امام حسن دی شہادت دے وقت انہاں دے پاس موجود سن۔ نرجس خاتون دی قبر سامرا وچ عسکریین دے حرم وچ امام ہادی تے امام عسکری دی قبر دے پاس اے
ناماں دے مختلف ہونے دا سبب
امام زمانہ دی والدہ دے ناواں دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ امام زمان دی ولادت دے مخفی رکھنے دی وجہ تو‏ں انہاں دی والدہ دی شخصیت تے تے ذات وی مخفی ہو گئی ہور ایہ وی احتمال اے دے امام حسن عسکری دی کنیزاں دے تعدد دی وجہ تو‏ں ایسا ہويا ہوئے ۔
شخصیت تے قومیت
روایات تے اکثر متون جنہاں نے امام زمانہ دی والدہ دا ذکر کیتا اے اوہ تقریبا متفق نيں کہ انہاں دی والدہ کنیز سن ۔ حضرت امام مہدی دے متعلق صفاندی جملے بہترین کنیز دا بیٹا یا  یعنی سیدہ کنیز دا بیٹا وی انہاں دی والدہ دے کنیز ہونے اُتے دلالت کردے نيں ۔ اسیطرح روایات وچ آیا اے کہ امام صادق(ع) نے محمد بن عبدالله حسن دے قائم دے ادعا نو‏ں جھٹلاندے ہوئے ایويں استدلال کیتا کہ قائم کنیز دا بیٹا اے جدو‏ں کہ ایہ جھوٹا مدعی محمد بن عبدالله حسن آزاد خاتون دا فرزند اے کنیز دی مخالف صرف شہید ثانی دی اوہ روایت اے جسنو‏ں انہاں ضعیف قول کہہ کر ذکر کیتا اے اسکے مطابق امام زمانہ دی والدہ مریم بنت زید علوی اے محدث بحرانی دے بقول علامه مجلسی وی اسنو‏ں ضعیف روایت ہی مندے نيں ۔
جو روایات امام زمانہ دی والدہ نو‏ں کنیز کہندی نيں انہاں وچو‏ں بعض انہاں نو‏ں امام حسن عسکری دی پھُپھی دی کنیز سمجھدی نيں۔ تے بعض دے مطابق اوہ کنیز تو لیکن اسکی تربیت حکیمہ خاتون دے ذمے سی۔ بعض روایات دے مطابق اوہ حبشی نسل تو‏ں سن۔امام زمانہ وچ حضرت یوسف دی سنت اے جسطرح حضرت یوسف اک سیاہ پوست کنیز دے بیٹے سن ۔ اسی طرح منقول ہويا اے کہ اوہ شمال سوڈان دے علاقے نوبہ تو‏ں سن۔
رومی شہزادہ
اس داستان نو‏ں شیخ صدوق نے پہلی مرتبہ نے اپنی کتاب کمال الدین وچ ذکر کیتا تے محمد بن جریر طبری نے دلائل الإمامہ وچ اک مختلف سند دے نال نقل کیتا اے اسی طرح شیخ طوسی نے کتاب الغیبت وچ اسی طبری دی سند ہی نو‏ں اک واسطے دے اضافے دے نال ذکر کیتا اے
وفات تے مزار
thumb| حرم امامین عسکریین و مقام دفن نرجس خاتون منقول ہويا اے کہ امام زمان(ع) دی والدہ امام عسکری(ع) (۲۶۰ق) دی شہادت تو‏ں فوت ہوئے گئی سن۔ لیکن دوسری منقول روایات دے مطابق اوہ امام حسن عسکری دی شہادت دے بعد زندہ سن۔ جداں کہ آیا اے کہ اوہ امام دی شہادت دے موقع اُتے انہاں دے سرہانے موجود سن۔
اسی طرح نجّاشی لکھدا اے کہ امام عسکری دی شہادت دے بعد انہاں دی والدہ با قید حیات تے محمد بن علی بن حمزه دے گھر سن۔
نرجس خاتون دی قبر سامرا وچ حرم عسکریین وچ امام ہادی تے امام حسن عسکری (ع) دی قبر پس اے ۔ ابن مشہدی نے انہاں دے لئے زیارتنامہ نقل کیتا اے البتہ ایہ زیارتنامہ امام دی طرف تو‏ں نئيں اے
مآخذ
گٹھ:حرم عسکریین وچ مدفون افراد گٹھ:مادران ائمہ شیعہ
چک 80 ڈبلیو بی
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
ژانگ پینگ
ایہہ چین دے صوبے ‏فوجیان   چ واقع  اک شہر اے ۔
بابلسر
گٹھ:ایران
اٹریکٹاسپس کولسنس
اٹریکٹاسپس کولسنس چھرا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع چکوال
ضلع چکوال پنجاب، پاکستان دا اک ضلع اے۔ ایہدا راجگڑھ چکوال شہر اے۔
تحصیلاں
گٹھ:پنجاب دے ضلعے گٹھ:پنجاب گٹھ:ضلع چکوال
رائٹ نیولا لیمر
رائٹ نیولا لیمر مڈغاسکر دے جزیرے دا اک نیولا لیمر اے۔
آننداپورا
آننداپورا ہندستان دا اک شہر اے۔
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
لیک کاؤنٹی
لیک امریکی صوبے کیلیفورنیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بم
گٹھ:ایران
میرا نانکا پنڈ
میرا نانکا پنڈ کتاب سوہندر سنگھ ونجارا بیدی ولوں اک سویجیونی دے طور تے لکھی گئی منی جاندی ہے۔اس  کتاب وچ ونجارا  بیدی نے اپنے  نانکے پنڈ گڑھا اتم سنگھدے  لوکاں دے رہن سہن بارے وستھار سہت دسیا ہے۔ اہناں  دے جیون ڈھنگ  نوں متاثر کرن والے  کارجاں نوں  دکھایا ہے۔ ایہہ  کتاب پنڈاں وچ  رہندے لوکاں دی ذہنیت نوں باخوبی بیان کردی ہے ۔ اس  کتاب وچ لوکاں دے سماجی، معاشی، سیاسی، مذہبی اتے سبھیاچاری جیون نوں بیانیا گیا ہے۔ اس کتاب وچ 23 باب تے 138 پنے ہن ۔
میرا نانکا پنڈ-گڑھا اتم سنگھ
اس باب وچ ونجارا بیدی نے اپنے نانکے پنڈ دی روپ ریکھا تے اتہاس بارے جانکاری دتی ہے۔ اس پنڈ بارے بہت کتھاواں، گھٹناواں جڑیاں ہوئیاں ہن۔ ونجارا بیدی اپنے پنڈ دے اتہاسی پاتراں دی شخصیت نوں ابھاردا ہے۔
ساڈے نکے وڈے ربّ
ونجارا بیدی نے اس باب وچ اپنے نانکے پنڈ دے لوکاں دی مذہبی ذہنیت بارے چرچہ کیتی ہے۔ پنڈ وچ رہندے لوک کدے  اک دھرم نوں نہی مندے۔ ونجارا بیدی نے اپنے پنڈ کہ اوہناں دے چھوٹے چھوٹے ربّ ہن۔ اہناں اپنیاں ساریاں سمسیا دا حلّ ایہناں کول دسدے ہن۔ اوہ سناتن دھرم نوں چھڈّ کے اپنے چھوٹے چھوٹے اشٹا نوں سمردے تے پتیاندے نے۔ ایہناں دے تتھّ تیوہار منائے جاندے ہن۔ایہناں اشٹاں نوں جات، طبقے تے کم دے آدھار تے ونڈیا گیا ہے۔ایہناں وچّ  پرکرتی دیاں وستواں نوں زیادہ پوجیا جاندا ہے ۔
اگلا جہان
ونجارا بیدی مطابق سارے لوکیں، بھاویں اوہ کسے وی دین دھرم دے نے،اگلے جہان وچ پورا وشواس رکھدے نے۔ لوکاں دی ایہہ ذہنیت بنی ہوئی ہے کہ اس جہان توں وی وکھرا جہاز ہے۔ اس کتاب وچ بہت ہی ہاسے ٹھٹھے نال گلّ کیتی گئی ہے تے وکھ وکھ ترھا دے برتانت سرجے گئے ہن۔ اس ادھیائے وچ اک پاتر لبھو ہے جو دعوہ کردی حکم کہ انے اگلا جہان دیکھیا ہے۔ تے اوہ پنڈ والیا نوں طرحاں طرحاں دے برتانت سناؤندی ہے۔اس طرحاں کئی قسم دے بھلیکھے سرجے جاندے ہن۔
لوک یعقین
اس باب وچ ونجارا بیدی نے لوک وشواساں بارے چرچہ کیتی ہے۔ لوک اپنے نت دے کم سنبندھی بہت سارے لوک وشواس سرج لگدی ہن۔لوک وشواساں بارے ونجارا بیدی نے کیہا ہے کہ "لوک وشواس صدیاں دے سموہک انوبھوَ دے پھلّ ہندے ہن، انھاں نوں پرمپرا توں شکتی ملدی ہے۔" لوکیں ایہناں نال مانسک طور تے بجھے ہندے ہن۔ لوکیں اپنے نال سمبندھت گھٹناواں نال بہت سارے وشواس جوڑ لیدے ہن۔ اس ادھیائے وچ بہت سارے لوک وشواس دی گلّ کیتی گئی ہے، کہ گرہیاں نال سبندھت، سورج، تاریاں نال سبندھت،کم کاج نال سبندھت، جنم، ویاہ، موت نال سبندھت اتے کسے خاص ویکتی نال سبندھت لوک وشواس شامل ہن تے نال ہی وہم بھرما بارے وی دسیا ہے، جویں کسے ویکتی دا متھے لگنا، کسے دی پیڑ نال سبندھت وہم بھرم آدی۔ ایہناں لوک وشواس تے وہم بھرما نال ہندیاں ہویاں اک ساجھاں سبھیاچار سرجیا گیا ہے۔
نظربٹو
اس باب وچ ونجارا بیدی نے نظربٹو بارے کیہا ہے کہ اک وار میں نانکے گھر سی تاں نانی نے اک کالے رنگ نال اک بھیڑی شکل دا نظربٹو بنایا کیہا کہ اس نال کوئی نوی چیز نوں نظر نہیں لگدی۔ تے کہندے کہ سپّ دا ڈنگیا تا بچ جاندا ہے پر نظر دا ڈنگیا نہیں بچدا۔ پنڈا وچ کجھ بندے اجیہے ہندے ہن جنھا دی نظر ماڑی سمجھی جاندی ہے اہنا بارے گلّ کیتی گئی ہے تے اہنا دی نظر اپنی من پسند جاں خاص چیز تے نہیں دتی جاندی۔ کجھ اجیہے پاترا دی گلّ کیتی گئی ہے۔ پنڈا دے لوک کس طرحاں اہنا تو اپنی رکھیا کردے ہن، بارے دسیا گیا ہے ۔
ماسی مینا دا ویاہ
اس باب وچ ونجارا بیدی نے بھوتاں، پریشان،تے چڑیلاں بارے دسیا ہے۔ پنڈاں دے لوکاں دی ذہنیت وچ ایہہ گلّ اکثر ہندی ہے کہ جو انسان اپنی عمر توں پہلا مر جاندے ہن اوہ بھوت، پریت بندے ہن۔ اس باب وچ وی اک اجیہی کہانی پیش کیتی گئی ہے ۔ اک رام دلاری دا ویاہ اک مینا  نال  ہندا ہے ۔ اس  دی  پہلی بیوی منگی ہندی  ہے تے اوہ اپنی بیوی دے سائے توں بچن لئی اک مینا نال ویاہ کرواؤندا ہے۔ پھر اک عورت نال ویاہ کروایا ۔ پنڈ وچ رہندے ہور پاتراں راہیں بہت ساریاں کہانیاں سنائیاں گئیاں ہن۔بہت ساریاں کہانیاں متھہاس وچوں سنائیاں ہن۔