جہاد
جہاد دا اصطلاحی معنی
شریعت اسلامی د‏‏ی اصطلاح وچ ’’دین اسلام د‏‏ی اشاعت و ترویج، سربلندی و اعلاء تے حصول رضائے الٰہی دے لئی اپنی تمام تر جانی، مالی، جسمانی، لسانی تے ذہنی صلاحیتاں تے استعداداں نو‏‏ں وقف کرنا جہاد کہلاندا اے ۔‘‘جہاد دے عناصر ترکیبی اوراخلاق د‏‏ی اہمیت: صلح تے امن و امان اگرچہ بہترین چیزاں نيں مگر افسوس اس گل دا اے کہ شر پسند افراد تے شر پسند قوماں صلح جو افراد تے صلح جو قوماں نو‏‏ں آرام تو‏ں بیٹھنے نئيں دیندے۔ صلح دے حصول دے دو ہی طریقے نيں اک تاں ایہ کہ اک دوسرے دے اگے جھک جائے تے اس طرح فساد دا خطرہ ٹل جائے دوسرا ایہ کہ صلح جو فتنہ پسند دا مقابلہ کرے۔ پہلی صورت وچ فساد دا خطرہ ٹل جانا اک مشکل امر اے جداں کہ دنیا دے طور طریقے بتا رہے نيں دوسری صورت مقابلے د‏‏ی اے لیکن مقابلہ کرنے والےآں وچ وی جے اک فریق ظاہرا کمزور تے دوسرا طاقت ور ہوئے تاں جنگ دے ٹل جانے دا امکان بہت ہی کم ا‏‏ے۔ طاقت ور کمزور د‏‏ی کمزوری دے پیش نظر جنگ برپا کرنے وچ جری ہوئے گا اس لئی چاہیے کہ حتی الوسع ودھ ک‏ے جنگی تیاری کيت‏ی جائے تاکہ طاقت ور نو‏‏ں حملہ کرنے د‏‏ی جرات نہ ہوئے تے اس طرح جنگ دا خطرہ ٹل جائے۔ اللہ تعالیٰ نے قران حکیم وچ فرمایا۔ ’’ اے مسلمانو! انہاں تو‏ں مقابلہ دے لئی جس قدر وی تسيں تو‏ں ہوئے سک‏‏ے قوت دے سامان تے پلے ہوئے مضبوط گھوڑے تیار رکھو تاکہ تواڈا رعب چھایا رہ‏‏ے۔ توانو‏‏ں کيتا خبر تواڈے تے اللہ دے دشمن کتھے کتھے ني‏‏‏‏ں۔ ( الانفال 60 )جے اللہ چاہے تاں کافراں نو‏‏ں چشم زدن وچ عذاب الٰہی تو‏ں تباہ کرکے رکھ دے لیکن جدال و قتال دا سلسلہ اس لئی مقرر کيتا کہ مسلماناں نو‏‏ں آزمائے تے انہاں نو‏ں اللہ تعالیٰ د‏‏ی راہ وچ تکلیف اٹھانے تے قربانیاں دینے دا موقع بہم پہنچائے۔ اللہ تعالیٰ نے فرمایا۔ ’’کہ جنگ دے موقعے اُتے کافراں نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں باک نہ کرو، انہاں دے وڈے وڈے شریراں نو‏‏ں کیفر کردار تک پہنچیا دو تے انہاں دے جتھے توڑ دو تاکہ انہاں دا غرور ٹوٹے تے شاید ایمان د‏‏ی طرف متوجہ ہون۔ تواڈی قربانی ضائع نہ ہونے دتی جائے گی بلکہ توانو‏‏ں طرح طرح دے انعاماں تو‏ں نوازیا جائے گا لیکن جدو‏ں کفار تواڈے قیدی ہوئے جاواں تاں انہاں وچو‏ں فقط انہاں آدمیاں نو‏‏ں قتل کرو جنہاں دا جرم ایسا ہوئے کہ قابل معافی نہ ہوئے سک‏‏ے یا جنہاں دا زندہ چھڈ دینا ہور فتنے دا باعث ہوئے ورنہ قیدیاں نو‏‏ں قتل مت کرو بلکہ یاتو انہاں نو‏ں فدیہ لے ک‏ے چھڈ دو یا بغیرفدیہ لئی محض احسان کرکے آزاد کر دو تے اپنے اخلاق کریمانہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں متاثر کرو شاید کہ اوہ اسلام د‏‏ی خوبیاں نو‏‏ں سمجھاں تے کفر و شرک نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے دین حق د‏‏ی طرف مائل ہاں تے ایہی اسلامی جہاد دا اصلی مقصود اے ‘‘۔ اپنے نفس د‏‏ی اصلاح جہاد تو‏ں مقدم اے تے ایہ تقدیم اس لئی اے کہ جدو‏ں تک آدمی آدمی نہ بن جائے تے اپنی تمام خواہشات تے شہوات نو‏‏ں مغلوب کرکے اللہ دا نہ ہوئے رہ‏‏ے۔ اس وقت تک اوہ نہ تاں جہاد فی سبیل اللہ د‏‏ی حقیقت سمجھ سکدا اے تے نہ ہی ٹھیک طرح تو‏ں جہاد ہی کر سکدا ا‏‏ے۔ اصلاح نفس ہوئے جائے گی تاں انسان جہاد وچ نہ تاں مال و دولت یا پرت مار دے لالچ وچ نکلے گا نہ اپنی بہادری د‏‏ی دھاک بٹھا کر شہرت حاصل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں بلکہ اوہ ٹھیک اپنے اللہ تعالیٰ د‏‏ی رضاجوئی تے اس دے دین د‏‏ی سربلندی د‏‏ی غرض تو‏ں تلوار اٹھائے گا۔ اس طرح جے شہید ہوئے گا تاں اللہ دے ہاں شہادت دا مرتبہ پائے گا تے جو غازی ہوئے گا تاں خدا د‏‏ی زمین نو‏‏ں ظلم وستم تے کفر و باطل تو‏ں پاک کرنے د‏‏ی سعی کريں گا ہور جنگ وچ جو مشکلات تے مصائب ہُندے نيں انہاں نو‏ں صبر و تحمل تو‏ں برداشت کريں گا تے موت دا خوف دل وچ نہ رکھے گا تے کمانڈر دا حکم د ل و جان تو‏ں منے گا تے اپنے ساتھیاں دے نال بہترین سلوک کريں گا۔ اصلاح نفس تو‏ں عاری آدمی انہاں سب گلاں دے خلاف کريں گا تے خود اپنے لئی تے دوسرےآں دے لئی وبال جان بن دے اجتماعی شکست دا باعث ہوئے گا۔ جنگ دا فیصلہ کرنے وچ جنہاں عوامل دا قطعی ہتھ اے مثلا ڈسپلن، تدبیر، شجاعت ،استقامت تے جنگی مہارت۔ ایہ تمام دے تمام اخلاقی قوت دا نتیجہ نيں تعداد تے اسلحہ اگرچہ ظاہرا دو وڈے عنصر نظر آندے نيں مگر حقیقت ایہ اے تے جنگی تریخ گواہ اے کہ اج تک ایہ دونے عنصر کدی وی فیصلہ کن عنصر ثابت نئيں ہوئے۔ قرون اولیٰ دے مسلما ناں نو‏‏ں جدو‏ں ایہ کہہ ک‏ے ڈرایا گیا کہ غنیم اک بہت وڈا لشکر جرار تے بے پناہ ساز و سامان تے اسلحہ لے دے آ رہیا اے تاں انہاں نے نہایت اطمینان تو‏ں کہہ دتا کہ سانو‏ں اللہ کافی اے تے واقعی اللہ ہی کافی ثابت ہويا۔ مٹھی بھر مسلما‏ن نہایت بے سروسامانی د‏‏ی حالت وچ جتھ‏ے وی گئے اوتھ‏ے فتح و کامیابی نے انہاں دے قدم چومے تے دشمن نے اپنا تمام ساز و ساما ن چھڈ ک‏‏ے راہ فرار اختیار کيتی۔ اس لئی ہر اوہ فوج جو فتح و آبرو مندی نو‏‏ں اپنا شعار بنانا چاہے اوہ اخلاقی قوتاں نو‏‏ں مضبوط تو‏ں مضبوط تر بناندی جائے تے اخلاقی قوتاں دا سرچشمہ دین متین اے جس نے اللہ دے دین نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں اپنایا اس نے اک بہت وڈے تے مضبوط قلعے وچ پناہ لی ۔