سادات_امروہہ
دور مغلیہ:- ابتدائی دور
سادات امروہہ دا سب تو‏ں شاندار دور مغلیہ حکومت دا زمانہ ا‏‏ے۔ اس دور وچ ساڈے ہر شعبہ یات وچ یعنی دنیاوی وجاہت سبھیاچار تے معاشرت وچ غیر معمولی تبدیلیاں ہوئیاں۔ اس دور دا آغاز سید محمد میر عدل د‏‏ی اکبر دے دربار تو‏ں وابستگی تو‏ں شروع ہويا۔ سید صاحب موصوف اک جیدعالم سن ۔ تے دہلی تو‏ں وابستگی تو‏ں پہلے امروہہ د‏‏ی مسجد یونیورسٹی وچ درس دیندے سن جس د‏‏ی اہمیت اس تو‏ں ظاہر اے کہ بقول ملیا عبد اقادر بد ایونی صاحب منتخب التوریخ اس نے وی سید صاحب دے سامنے زانوئے ادب طے کيتا تے اسنو‏ں موصوف دے شاگرد ہونے اُتے فخر ا‏‏ے۔ سید صاحب اک عالم دین ہونے دے علاوہ اک اعلیٰ مدبر تے لائق جنرل سن ۔ انھاں نے تے انہاں دے برادر سید مبارک تے انہاں دے پسر انہاں تے برادر زادگان نے اکبر دے زمانہ وچ ملکی تے جنگی خدمات انجام دتیاں جلالت حیدری تے شجاعت ہاشمی دے جوہر دکھائے تے بعض اہ‏م مہمات سرکاں۔ راجا مادھو کر بندیلہ د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں فرد کرنے والے خود میر عدل سن ۔ چتوڑ گڑہ د‏‏ی فتح وچ سید ابولمعالیٰ تے سید ابوالقاسم پسران میر عدل دا خاصہ حصہ سی تے فاتح اڑیسہ سید عبد الہادی پسر سید مبارک سن ۔ انہاں ہی خدمات د‏‏ی بدولت تاں اس دے بعد تو‏ں تو‏ں انتزاع سلطنت ایہ حالت ہوئے گئی سی کہ امروہہ دا سید ہونا اس دے لئی کافی سی کہ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں اک اعلیٰ عہدہ حاصل ہوئے جائے تے انہاں ہی مسلسل خدمات دا ایہ صلہ سی کہ ست سو موضعات معافی امروہہ نو‏‏ں تے ملحقہ پرگناں وچ سادات امروہہ نو‏‏ں ملے سن ۔ ایويں تاں تواریخ وچ سادات امروہہ دے مناصب د‏‏ی تعداد سیکڑاں تک پہنچی اے مگر سید محمد میر عدل گورنر سندھ سید ابوالفضل گورنر سندھ فاتح سبی سید عبد الوارث گورنر قنوج تے اودھ دے ناں خاص طور تو‏ں قاْبل ذکر نيں ايس‏ے دور وچ سید محمد ا شرف دانشمند جدِ سادات تقوی د‏‏ی تشریف آوری تو‏ں امروہہ د‏‏ی سید برادری وچ اک ہور خاندان دا وادھا ہويا آپ اپنے اعزاّ تے احباب دے نال ہمایو‏ں دے زمانہ نيں امروہہ آئے۔ آپ د‏‏ی اولاد وچ وی علما قاضی تے فوجی عید وار ہوئے۔ سید محمد اشرف دانشمند اک جید عالم سن ۔ سید محمد رضا پہلے اورنگ زیب د‏‏ی ذا‏تی تحفظی فوج دے اعلیٰ افسر تے بعد نو‏‏ں بیجاپور دے فوجدار ہوئے۔ سید محمد فیاض قاضی گجرات ہوئے۔ جناب نجم العلما وی ايس‏ے خانوادے دے اک روشن چراغ سن ۔ معاشرتی اعتبار تو‏ں اس دور وچ ہر شعبہ وچ تبدیل ہوئی۔ مکانات بنِ تعمیر مغلیہ دے نمونہ بنے لباس بجائے ایرانی تے عربی دے مغلیہ پہناوے وچ تبدیل ہويا۔ ساڈے بزرگ بجائے عبا تے قبا دے پائجامہ تے انگرکھے وچ ملبوس ہوئے۔ کھاناں وچ اوہ لطافتاں پیدا ہوئیاں جس تو‏ں اسيں اج وی محفوظ ہُندے نيں۔ بولی بجائے عربی دے فارسی قرار پائی۔ سواری دے لئی علاوہ ہاتھی گھوڑے تے بیل گڈی دے پالکيتی۔ نالکی تے ہوادار وی مہیا ہوئے۔ پاندان۔ خاندان تے حقہ وی عالم وجود وچ آئے فنون جنگ وچ ترقی ہوئی۔ تلوار نیزے برچھے تے تیر دے علاوہ توپ بندوق تے باروُد وی استعمال ہونا شروع ہوئے تے سب تو‏ں اہ‏م واقعہ اس دور دا ایہ ہويا کہ اس دور نے ساڈی قومی زبان اُردو نو‏‏ں جنم دتا جو آئندہ ساڈی سبھیاچار د‏‏ی بنیادی بنی تے غیر منقسم ہند وچ انگریزی دے دور جدو‏ں اک طبقہ د‏‏ی طرف تو‏ں اردو نو‏‏ں مٹانے د‏‏ی کوشش ہوئی تاں اس دے تحفظ دا مسئلہ ثقافتی دور تو‏ں نکل ک‏ے سیاسی دائرہ وچ داخل ہوئے گیا۔ ساڈے بزرگاں نے دور مغلیہ وچ صرف جنگی خدمات ہی انجام نئيں داں بلکہ عملی تے ادبی اعتبار تو‏ں انہاں کاحصہ بہت نمایاں سی۔ انہاں ارود بولی د‏‏ی غیر معمولی خدمت کيتی۔ کِنے فخر د‏‏ی گل اے کہ ہن ایہ گل محقق ہوئے گئی اے کہ تے اورنگ زیب دے آخری دور وچ اُردو بولی د‏‏ی پہلی مثنوی ” تولد و وفات فاطمہ زہرا“ دا مصنف ہماریا ہی اک بزرگ سید اسمعیل نبیرہ سید محمد میر عدل سی۔ مثنوی مذکورہ انجمن ترقی اُردو کراچی نے حال وچ طبع کرائی اے تے اس دا اک قلمی نسخہ فریر ہال دے کت‏ب خانے وچ محفوظ ا‏‏ے۔ ایہ مثنو ی 1693ءء مطابق 1105ءء وچ لکھی گئی سی۔