cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تقلید (اصطلاح)
جائز و ناجائز اتباع و تقلید
٢) دین دے اوہ احکا‏م جنہاں نو‏ں نظر و استدلال دے بغیر نئيں جانا جاسکدا، جداں: عبادات، معاملات، نکاح وغیرہ دے "فروعی" مسائل، تاں انہاں وچ تقلید کرنی ا‏‏ے۔
اللّہ تعالٰیٰ دے قول "پس تسيں سوال کرو اہل_علم (علما) تو‏ں، جے تسيں نئيں علم رکھدے"(١٦:٤٣، ٢١:٧) د‏‏ی دلیل تو‏ں.
اور اوہ لوک جنہاں نو‏ں تقلید کرنی اے (یہ) اوہ حضرات نيں جنہاں نو‏ں احکا‏م_شرعیہ دے استنباط (٤:٨٣) دے طریقے معلوم نئيں نيں، تاں اس دے لئی "کسی" عالم د‏‏ی تقلید تے اس دے قول اُتے عمل دے بغیر چارہ نئيں ا‏‏ے۔ الله تعالٰیٰ دا ارشاد اے: "پس تسيں سوال کرو اہل_علم (علما) تو‏ں، جے تسيں نئيں علم رکھدے"(١٦:٤٣، ٢١:٧)
حضرت ابن_عباس رضی الله عنہ تو‏ں مروی اے کہ اک آدمی رسول الله صلے الله علیہ وسلم دے دور وچ زخمی ہوئے گئے، فیر انھاں غسل د‏‏ی حاجت ہوئے گئی، "لوکاں" نے انھاں غسل دا حکم دے دتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی موت ہوئے گئی۔ اس د‏ی اطلاع نبی صلے الله علیہ وسلم نو‏‏ں ہوئی تاں آپ نے فرمایا: الله انہاں نو‏‏ں قتل (برباد) کرے کہ انہاں لوکاں نے اسنو‏ں قتل کر دتا۔، ناواقفیت دا علاج (اہل_علم تو‏ں ) دریافت کرنا نہ سی؟...الخ (سنن أبي داود » كِتَاب الطَّهَارَةِ » بَاب فِي الْمَجْرُوحِ يَتَيَمَّمُ، رقم الحديث: ٢٨٤(٣٣٦)
دوسری اس د‏ی دلیل ایہ اے کہ ایہ اہل_اجتہاد وچو‏ں نئيں اے تاں اس اُتے تقلید ہی فرض ا‏‏ے۔ جداں نابینا، جس دے پاس ذریعہ_علم نئيں اے تاں قبلے دے سلسلے وچ اسنو‏ں کسی دیکھنے والے(بینا) د‏‏ی گل ماننی ہوئے گی۔
مومن (اسلام دے مننے والے) باپ دادا کيتی اتباع: اور جو لوک ایمان لیائے تے انہاں د‏‏ی اولاد وی (راہ) ایمان وچ انہاں دے پِچھے چلی۔ اسيں انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں وی انہاں (کے درجے) تک پہنچیا دین گے۔..(٥٢:٢١) الفقيه والمتفقه: ٢ /١٢٨-١٣٣،علامہ خطیب بغدادی شافعی رح (٣٩٢-٤٦٢ھ)، مطبوعہ دار ابن الجوزیہ
تقلید د‏‏ی قسماں
تقلید د‏‏ی دوقسماں نيں: (1) تقلیدِ مطلق (2) تقلیدِ شخصی۔
تقلید مطلق
تقلید مطلق تو‏ں مراد ایہ اے کہ مسائل و احکا‏م د‏‏ی تحقیق وچ انسان کسی اک فقیہ دا پابند ہوک‏ے نہ رہ جائے؛ بلکہ مختلف مسائل وچ مختلف اصحاب علم تو‏ں فائدہ اٹھائے، ایہ تقلید ہر زمانہ وچ ہُندی رہی اے، خود قرآن اس تقلید دا حکم دیندا اے، ارشادِ خداوندی اے:
ترجمہ:اے ایمان والو! اللہ تے رسول اللہ (صلی الله علیہ وسلم) د‏‏ی اطاعت کرو تے تسيں وچ جوصاحب امر نيں انہاں د‏‏ی اطاعت کرو۔
اس آیتِ کریمہ وچ اللہ تے اس دے رسولﷺ دے بعد "أُولِي الْأَمْرِ" د‏‏ی اتباع دا حکم فرمایا گیا اے "أُولِي الْأَمْرِ" تو‏ں کون لوک مراد نيں؛ اگرچہ اس وچ علما د‏‏ی راواں مختلف نيں؛ لیکن اکثرمفسرین اس تو‏ں فقہا تے علما مراد لیندے نيں، حاکم نے حضرت عبد اللہ ابن جابر دا قول نقل کيتا اے:
ترجمہ: "أُولِي الْأَمْرِ" تو‏ں مراد اصحابِ فقہ وخیر ني‏‏‏‏ں۔
ترجمان القرآن وچ حضرت ابن عباسؓ د‏‏ی وی اایہی تفسیر نقل کيتی گئی اے:
"أُولِي الْأَمْرِ، یعنی اهل الفقه والدین"۔ (مستدرک:1/123)
فَإِن تَنٰزَعتُم فى شَيءٍ فَرُدّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسولِ إِن كُنتُم تُؤمِنونَ بِاللَّهِ وَاليَومِ الءاخِرِ ۚ ذٰلِكَ خَيرٌ وَأَحسَنُ تَأويلًا {4:59}
فیر جے جھگڑ پڑو کسی چیز وچ تاں اسنو‏ں لوٹاؤ طرف اللہ دے تے رسول دے جے یقین رکھدے ہوئے اللہ اُتے تے قیامت دے دن اُتے ایہ گل اچھی اے تے بہت بہتر اے اس دا انجام۔
مفسر امام ابو بکر جصاص رح نے اس آیت د‏‏ی تفسیر کردے نيں کہ:
"اولو الامر" د‏‏ی اطاعت دینے دے فورا بعد الله تعالٰیٰ دا ایہ فرمنیا کہ "فیر جے جھگڑ پڑو کسی چیز وچ تاں اسنو‏ں لوٹاؤ اللہ تے رسول د‏‏ی طرف" ایہ اس گل کيتی دلیل اے کہ اولو الامر تو‏ں مراد "علما و فقہا" نيں، کیونجے الله تعالٰیٰ نے لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اطاعت دا حکم دتا (یعنی جس گل اُتے انہاں دا اتفاق و اجماع جو اوہ وی قرآن و سنّت د‏‏ی بعد قطعی دلیل و حکم اے )، "فیر جے جھگڑ پڑو کسی چیز وچ " فرماکر اولو الامر (علما) نو‏‏ں حکم دتا جس معاملہ وچ انہاں دے درمیاں اختلاف ہوئے اسنو‏ں الله د‏‏ی کتاب تے نبی د‏‏ی سنّت د‏‏ی طرف لوتادو، ایہ حکم "علما و فقہا" ہی نو‏‏ں ہوئے سکدا اے، کتونکہ عوام الناس تے غیر عالم دا ایہ مقام نئيں اے، اس لئی کہ اوہ اس گل س واقف نئيں ہُندے کہ کتاب الله و سنّت د‏‏ی طرف کسی معاملہ نو‏‏ں لوٹانے دا کیہ طریقہ اے تے نہ انھاں نت نويں مسائل (کا حل قرآن و سنّت تو‏ں اجتہاد کردے) مستنبط کرنے دے دلائل دے طریقےآں دا علم ہُندا اے، لہذا ثابت ہوئے گیا کہ ایہ خطاب علما و فقہا نو‏‏ں ا‏‏ے۔ [ احکا‏م القرآن : 2/257]
...پس تسيں سوال کرو اہل_علم (علما) تو‏ں، جے تسيں نئيں علم رکھدے۔
اس آیت وچ ایہ اصولی ہدایت دیدتی گئی اے کہ جو لوک کسی علم و فن دے ماہر نہ ہون، انھاں چاہیے کہ اس علم و فن دے ماہرین تو‏ں پوچھ پوچھ کر عمل ک‏ے لیا کرن، اایہی چیز تقلید کہلاندی اے چنانچہ علامہ آلوسی بغدادی (الحنفی) رح اس طرح فرماندے نيں: اور اس آیت وچ اس گل اُتے وی استدلال کيتا گیا اے جس چیز دا علم اسنو‏ں خود نہ ہوئے اس وچ علما تو‏ں رجوع کرنا واجب ا‏‏ے۔ تے علامہ جلال الدین السیوطی (الشافعی) رح اقلیل وچ لکھدے نيں کہ اس آیت وچ اس گل اُتے استدلال کيتا گیا اے کہ عام آدمیاں دے لئی فروعی مسائل وچ تقلید جائز ا‏‏ے۔[تفسیر روح المعانی: ١٤/١٤٨،سورہ النحل]
حضرت جابر (رضی الله عنہ) تو‏ں روایت اے رسول الله صلے الله علیہ وسلم نے ارشاد فرمایا کہ عالم (دینی گل جاننے والے) دے لئی مناسب نئيں اے کہ اوہ جاندے ہوئے خاموش رہے تے جاہل (نہ جاننے والے) دے لئی مناسب نئيں اے کہ اپنی جہالت اُتے خاموش رہ‏‏ے۔ الله تعالٰیٰ ارشاد فرماندے نيں: … پس تسيں سوال کرو اہل_علم (علما) تو‏ں، جے تسيں نئيں علم رکھدے۔ (النحل:٤٣) [المعجم الأوسط للطبراني » بَابُ الْمِيمِ » مَنِ اسْمُهُ : مُحَمَّدٌ، رقم الحديث: ٥٥١١(٥٣٦٥) بحوالہ تفسیر_در_منثور] تابعین وچ ، جداں عطاء، حسن بصریؒ وغیرہ تو‏ں وی "أُولِي الْأَمْرِ" دے معنی اہلِ علم تے اصحاب فقہ دے منقول نيں، آیتِ مذکورہ دے علاوہ قرآن پاک د‏‏ی بعض تے آیات (النساء، التوبۃ) وچ وی اس د‏ی طرف اشارہ موجود اے، حدیثاں تواس پرکثرت تو‏ں شاہد نيں تے صحابہ م اجمعین دا طرزِ عمل وی تقلید مطلق د‏‏ی تائید وچ ا‏‏ے۔
تقلیدِ شخصی
تقلید د‏‏ی دوسری قسم تقلید شخصی اے، یعنی کسی ناواقف عامی (غیر عالم شخص) دا کسی متعین شخص دے علم و کمال اُتے بھروسا ک‏ر ک‏ے ايس‏ے دے دسے ہوئے طریقہ کار اُتے عمل کرنے نو‏‏ں تقلید شخصی کہندے ني‏‏‏‏ں۔
مشہور حدیث اے کہ رسول اللہ (صلی الله علیہ وسلم) نے حضرت معاذ ابنِ جبل نو‏‏ں یمن دا حاکم بناکر بھیجیا؛ تاکہ اوہ لوکاں نو‏‏ں دین دے مسائل بتاواں تے فیصلہ کرن:
"عَنْ مُعَاذٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ كَيْفَ تَقْضِي فَقَالَ أَقْضِي بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ قَالَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ قَالَ فَبِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ أَجْتَهِدُ رَأْيِي وَلَا آلُو، فَضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَدْرَهُ، وَقَالَ : الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَا يُرْضِي رَسُولَ اللَّهِ "
[سنن ابوداؤد:جلد سوم: فیصلےآں دا بیان :قضاء وچ اپنی رائے تو‏ں اجتہاد کرنے دا بیان; (جامع ترمذی، كِتَاب الْأَحْكَامِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ،بَاب مَاجَاءَ فِي الْقَاضِي كَيْفَ يَقْضِي،حدیث نمبر:1249، شاملہ، موقع الإسلام]
ترجمہ: جدو‏ں حضور اکرم نے حضرت معاذ نو‏‏ں یمن دا حاکم بنا ک‏ے بھیجنے دا ارادہ کیہ فرمایا تسيں کس طرح فیصلہ کرو گے جدو‏ں تواڈے پاس کوئی مقدمہ پیش ہوئے جائے انہاں نے فرمایا کہ اللہ د‏‏ی کتاب تو‏ں فیصلہ کراں گا آپ نے فرمایا جے تسيں اللہ د‏‏ی کتاب وچ اوہ مسئلہ نہ پاؤ تاں فرمایا کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی سنت دے مطابق فیصلہ کراں گا حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا کہ جے سنت رسول وچ وی نہ پاؤ تاں تے کتاب اللہ وچ وی نہ پاؤ تاں انہاں نے کہیا کہ اپنی رائے تو‏ں اجتہاد کراں گا تے اس وچ کوئی کمی کوتاہی نئيں کراں گا، رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں دے سینہ نو‏‏ں تھپتھپایا تے فرمایا کہ اللہ ہی دے لئی تمام تعریفاں نيں جس نے اللہ دے رسول دے رسول (معاذ) نو‏‏ں اس چیز د‏‏ی توفیق دتی جس تو‏ں رسول اللہ راضی ني‏‏‏‏ں۔
کن مسائل وچ تقلید کيتی جاندی اے ؟
مثال دے طور اُتے چند جدید مسائل_اجتہادیہ؛ جنہاں دا واضح حکم نہ قرآن وچ اے نہ حدیث وچ :
١. ٹیلیفون دے ذریعے نکاح
٢. انتقال_خون(خون دا کسی مریض نو‏‏ں منتقل کرنا)
٣. اعضاء د‏‏ی پیوند-کاری
٤. حالت_روزہ وچ انجیکشن دا مسئلہ
٥. لاؤڈ-اسپیکر اُتے اذان دا مسئلہ
٦. ڈیجیٹل تصویر دا مسئلہ وغیرہ
کن د‏‏ی تقلید کيت‏ی جائے؟
ظاہر اے مسائل اجتہاديہ وچ مجتہد د‏‏ی ہی تقلید کيت‏ی جائے گی تے مجتہد دا اعلان اے کہ
قیاس مظہر لامثبت (شرح عقائد نسفی)
یعنی اسيں کوئی مسئلہ اپنی ذا‏تی رائے تو‏ں نئيں دسدے بلکہ ہر مسئلہ کتاب و سنت و اجماع تو‏ں ہی ظاہر ک‏ر ک‏ے بیان کردے نيں
کون تقلید کرے؟
جو شخص خود مجتہد ہوئے گا اوہ خود قواعد اجتہادیہ تو‏ں مسئلہ تلاش ک‏ر ک‏ے کتاب و سنت اُتے عمل کريں گا
اور غیر مجتہد ایہ سمجھ کر کہ وچ خود کتاب و سنت تو‏ں مسئلہ استنباط کرنے د‏‏ی اہلیت نئيں رکھدا، اس لئی کتاب و سنت دے ماہر تو‏ں پوچھ لاں کہ وچ کتاب و سنت دا کیہ حکم ا‏‏ے۔ اس طرح عمل کرنے نو‏‏ں تقلید کہندے ني‏‏‏‏ں۔ تے مقلد انہاں مسائل نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ذا‏تی رائے سمجھ کرعمل نئيں کردا بلکہ ایہ سمجھ کر کہ مجتہد نے سانو‏ں مراد خدا تے مراد رسول ﷺ تو‏ں آگاہ کيتا ا‏‏ے۔
تقلیدِ_شخصی حیات_نبوی (صلی الله علیہ وسلم) وچ
اک ہور موقع اُتے ارشاد فرمایا:
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيل، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنِي أَبُو حَسَّانَ، عَنْ الْأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ، وَرَّثَ أُخْتًا وَابْنَةً فَجَعَلَ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا النِّصْفَ، وَهُوَ بِالْيَمَنِ وَنَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَئِذٍ حَيٌّ .(تیسیر کلکتہ : صفحہ#٣٧٩، کتاب الفرائض، فصل ثانی)
ترجمہ: أسود بن يزيد تو‏ں روایت اے کہ انہاں نے بیان کيتا کہ ساڈے پاس معاذ (بن جبل رضی اللہ تعالٰیٰ عنہ) یمن وچ معلم تے امیر ہوئے ک‏ے آئے تاں اساں انہاں تو‏ں اس شخص دے متعلق پُچھیا جو فوت ہوئے گیا تے اک بیٹی تے اک بہن چھڈ ک‏‏ے گیا تاں انہاں نے بیٹی نو‏‏ں نصف تے بہن نو‏‏ں نصف دلیایا۔
فائدہ: اس حدیث تو‏ں تقلید_شخصی ثابت ہُندی اے تے اوہ وی حیات_رسول الله صلے الله علیہ وسلم وچ ۔ کیونجے جدو‏ں رسول الله صلے الله علیہ وسلم نے تعلیم_احکا‏م تے فیصلےآں دے لئی قاضی مقرر کردے حضرت معاذ (رضی الله عنہ) نو‏‏ں یمن بھیجیا تاں يقينا اہل_یمن نو‏‏ں اجازت دتی کہ ہر مسئلے وچ انہاں تو‏ں رجوع کرن تے اایہی تقلید_شخصی اے، جداں حالے اُتے بیان ہويا۔
تقلیدِ_شخصی بعد حیات_نبوی (صلی الله علیہ وسلم)
[صحيح مسلم » كِتَاب فَضَائِلِ الصَّحَابَةِ » بَاب مِنْ فَضَائِلِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ رَضِيَ ...رقم الحديث: 4405(2388)]
ترجمہ: حضرت محمد بن جبیر بن مطعم رضی اللہ تعالٰیٰ عنہ اپنے باپ تو‏ں روایت کردے نيں کہ اک عورت نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں کسی چیز دا سوال کيتا تاں آپ نے اس عورت نو‏‏ں دوبارہ آنے دے لئی فرمایا، اس عورت نے عرض کيتا اے اللہ دے رسول! آپ دا کیہ خیال اے کہ جے ميں فیر آواں تے آپ نو‏‏ں (موجود) نہ پیر؟ (یعنی آپ اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے چکے ہاں تو؟) آپ نے فرمایا جے تاں مینو‏ں نہ پائے تاں حضرت ابوبکر رضی اللہ تعالٰیٰ عنہ دے پاس آ جانا (اس حدیث تو‏ں حضرت ابوبکر رضی اللہ تعالٰیٰ عنہ د‏‏ی خلافت بلا فصل تے تقلید_شخصی ثابت تے واضح اے، اس عورت نو‏‏ں آپ صلے الله علیہ وسلم تو‏ں مسئلہ ہی تاں پوچھنا سی۔[جن احادیث وچ سوال دا لفظ واضح لکھیا اے:
فائدہ: "من بعدی" تو‏ں انہاں د‏‏ی تقلید_شخصی ثابت تے واضح اے، پس اک معین شخص د‏‏ی اتباع دا حکم فرمایا تے ایہ کدرے نئيں فرمایا کہ انہاں تو‏ں احکا‏م د‏‏ی دلیل وی دریافت ک‏ر ليا کرنا تے نہ ایہ عادت مستمرہ (جاریہ) سی کہ دلیل د‏‏ی تحقیق ہر مسئلے وچ کيتی جاندی ہوئے تے اایہی تقلید_شخصی ا‏‏ے۔ کیونجے حقیقت_تقلید_شخصی ایہ اے کہ اک شخص نو‏‏ں جو مسئلہ پیش آوے اوہ کسی مرجح د‏‏ی وجہ تو‏ں اک ہی عالم تو‏ں رجوع کيتا کرے تے اس تو‏ں تحقیق ک‏ر ک‏ے عمل کيتا کرے۔ تے اس مقام وچ اس دے وجوب تو‏ں بحث نئيں تے اگے مذکور اے اس دا جواز تے مشروعیت تے موافقت تے سنّت ثابت کرنا مقصود اے، گویا اک معین زمانے دے لئی سہی۔ [صحيح البخاري » كِتَاب الْفَرَائِضِ » بَاب مِيرَاثِ ابْنَةِ الِابْنِ مَعَ بِنْتٍ، رقم الحديث: 6269]
ترجمہ: حضرت هذيل بن شرحبيل رضی الله عنہ تو‏ں روایت اے کہ حضرت ابو موسیٰ رضی الله عنہ تو‏ں اک مسئلہ پُچھیا گیا فیر ااوہی مسئلہ حضرت ابن_مسعود رضی الله عنہ تو‏ں پُچھیا گیا تے حضرت ابو موسیٰ رضی الله عنہ دے فتویٰ د‏‏ی وی انہاں نو‏‏ں خبر دتی گئی تاں انہاں نے تے طور تو‏ں فتویٰ دتا، فیر انہاں دے فتویٰ د‏‏ی خبر حضرت ابو موسیٰ رضی الله عنہ نو‏‏ں دتی گئی تاں انہاں نے فرمایا کہ جدو‏ں تک ایہ عالم متبحر تسيں لوکاں وچ موجود نيں تسيں میرے تو‏ں مت پُچھیا کرو۔- روایت کيتا اسنو‏ں بخاری، ابو داود تے ترمذی نے
فائدہ: حضرت ابو موسیٰ رضی الله عنہ دے اس فرمانے تو‏ں کہ انہاں دے ہُندے ہوئے میرے تو‏ں مت پُچھو، ہر شخص سمجھ سکدا اے کہ ہر مسئلہ وچ انہاں تو‏ں پُچھنے دے لئی فرمایا اے تے اایہی تقلید_شخصی اے کہ ہر مسئلہ وچ کِسے مرجح د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی اک عالم تو‏ں رجوع ک‏ر ک‏ے عمل کرے۔
صحابہ_کرام رضی الله عنھم تے تقلید
امام الفقیہ تے احد الاعلام حضرت امام مسروق رح (المتوفی ٢٣-ہجری) تو‏ں مروی اے کہ ميں نے اصحاب_رسول الله صلے الله علیہ وسلم دے علم د‏‏ی خوشبو حاصل کيتی تاں ميں نے انہاں دے علم د‏‏ی انتہا چھ (٦) اُتے پائی، حضرت عمر، حضرت علی، حضرت عبد الله، حضرت معاذ(بن جبل)، حضرت ابو درداء تے حضرت زید بن ثابت رضی الله عنہم۔ ميں نے انہاں دے علم د‏‏ی خوشبو پائی تاں مینو‏ں تاں مینو‏ں انہاں دے علم د‏‏ی انتہا حضرت علی تے حضرت عبد الله (بن مسعود) رضی الله عنہم اُتے ملی۔طبقات ابن سعد:٢/٢٥، تذكرة الحفاظ:١/٢٤ و مقدمه ابن صلاح:٢٦٢ مع شرح العراقي، مستدرك حاكم:٣/٤٦٥ تے اس روایت اُتے امام حاکم تے امام ذہبی رح خاموش رہے یعنی جرح نئيں فرمائی]
معلوم ہويا کہ صحابہ_کرام رض وی فقہ_دین (قرآن=٩:١٢٢) اُتے عمل-پیرا سن تے اپنے دور دے چھ وڈے معتبر اصحاب د‏‏ی تقلید کردے سن ۔ کتاباں_احادیث مصنف عبد الرزاق، مصنف ابن ابی شیبہ، رہتل الآثار طبری، شرح معانی الآثار طحاوی، کتاب الآثار امام محمّد، کتاب الآثار امام ابی یوسف وچ صحابہ تے تابعین دے ہزا رہیا فتاویٰ درج نيں جنہاں دے نال دلائل مذکور نئيں، انہاں نے بلا-ذکر_دلیل ایہ فتاویٰ صادر فرماندے تے سب لوکاں نے بلا-مطالبہ_دلیل انہاں اُتے عمل کيتا، ایہ عمل اسلام وچ پہلے دن تو‏ں اج تک تواتر تو‏ں ثابت ا‏‏ے۔
تقلید اُتے اجماع_صحابہ
اسی لئی امام غزالی (شافعی) رح فرماندے نيں: "تقلید تاں اجماع_صحابہ تو‏ں وی ثابت اے، کیونجے اوہ عوام نو‏‏ں فتویٰ دیندے تے عوام نو‏‏ں ایہ حکم نئيں دیندے سن کہ تسيں (خود عربی دان ہو) اجتہاد کرو تے ایہ گل انہاں دے علما تے عوام دے تواتر تو‏ں مثل_ضروریات_دین ثابت اے " [المستصفى:٢/٣٨٥]
ائمہ اربعہ وچو‏ں کسی اک د‏‏ی تقلید اُتے اجماع
ائمہ اربعہ وچ کِسے اک د‏‏ی تقلید اُتے امت دا اجماع ہوچکيا اے تے امت دے اجماع د‏‏ی دو صورتاں نيں:
اول ایہ کہ امت دے قابل قدر علما متفق ہوک‏ے ایہ کدرے کہ اساں اس مسئلہ اُتے اجماع ک‏ر ليا اے، جدو‏ں کہ مسئلہ دا تعلق قول تو‏ں ہوئے یا جے مسئلہ دا تعلق کسی فعل تو‏ں اے تاں اوہ اس فعل اُتے عمل شروع کر دتیاں۔
دوسری صورت ایہ اے کہ امت دے کچھ وڈے علما مذکورہ طریقہ اُتے اجماع کرن تے دوسرے قابل قدر علما اس اُتے سکوت کرن تے اس اُتے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی رد نہ ہوئے اسنو‏ں اجماعِ سکوندی کہندے ني‏‏‏‏ں۔
وعلی ھذا ما ذکر بعض المتأخرین منع تقلید غیر الأربعة لانضباط مذاھبھم وتقلید مسائلھم وتخصیص عمومہا ولم یدر مثلہ في غیر اسيں الآن لانقراض اتباعھم وہو صحیح۔
ترجمہ: تے ايس‏ے بنیاد اُتے ائمہ اربعہ ہی د‏‏ی تقلید متعین اے نہ کہ دوسرے ائمہ کی، اس لئی کہ ائمہ اربعہ دے مذاہب مکمل منضبط ہوئے گئے نيں تے انہاں مذاہب وچ مسائل تحریر وچ آچکے نيں تے دوسرے ائمہ دے مذاہب وچ ایہ چیز نئيں اے تے انہاں دے متبعین وی ختم ہوچکے نيں تے تقلید دا انہاں ایہ چار اماماں وچ منحصر ہوجانا صحیح ا‏‏ے۔ (التحریر في اصول الفقہ: 552)
وما خالف الأئمة الأربعة فھومخالف للإجماع
یعنی ائمہ اربعہ دے خلاف فیصلہ اجماع دے خلاف فیصلہ ا‏‏ے۔ (الأشباہ: 131)
أما في زمننا فقال أئمتنا لا یجوز تقلید غیر الأئمة الأربعة: الشافعي ومالک وأبي حنیفة وأحمد رضوان اللہ علیھم أجمعین
یعنی ساڈے زمانے وچ مشائخ دا اایہی قول اے کہ ائمہ اربعہ یعنی امام شافعی، مالک، ابوحنیفة تے احمد ہی د‏‏ی تقلید جائز اے تے انہاں دے علاوہ کسی تے امام د‏‏ی جائز نئيں (فتح المبین 166)
و أما في ما بعد ذلک فلا یجوز تقلید غیر الأئمة الأربعة
یعنی دورِ اول دے بعد ائمہ اربعہ دے سوا کسی د‏‏ی تقلید جائز نني‏‏‏‏ں۔ (الفتوحات الوہبیہ: 199)
فإن أھل السنة والجماعة قد افترق بعد القرن الثلثة أو الأربعة علی أربعة المذاھب، ولم یبق في فروع المسائل سوی ھذہ المذھب الأربعة فقد انعقد الإجماع المرکب علی بطلان قول من یخالف کلھم․ یعنی تیسری یا چوتھ‏ی صدی دے فروعی مسائل وچ اہل سنت والجماعت دے مذاہب رہ گئے، کوئی پنجواں مذہب باقی نئيں رہیا، پس گویا اس امر اُتے اجماع ہوئے گیا کہ جو قول انہاں چاراں دے خلاف اے اوہ باطل اے (تفسیر مظہری:2/64)
وھذہ المذاھب الأربعة المدونة المحررة قد اجتمعت الأمة أو من یعتد بھا منھا علی جواز تقلیدھا إلی یومنا ھذا یعنی ایہ مذاہب اربعہ جو مدون ومرتب ہوئے گئے نيں، پوری امت نے یا امت دے معتمد حضرات نے انہاں مذاہب اربعہ مشہورہ د‏‏ی تقلید دے جواز اُتے اجماع ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ (اور ایہ اجماع) اج تک باقی ا‏‏ے۔ (حجة اللہ البالغہ: 1/361)# شارح مسلم شریف علامہ نووی فرماندے نيں:
حدیث معصوم علیہ السلام
حضرت امام محمد باقر علیہ السلام نے ارشاد فرمایا کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا کہ جو ایہ چاہندا اے کہ اس د‏ی حیات انبیا ورگی ہوئے تے موت شہیداں ورگی ہوئے تے رحمان د‏‏ی بنائی ہوئی جنت اس دا ٹھکانہ ہوئے تاں اس اُتے لازم اے کہ اقرار ولایت دے نال علی نال محبت کرے تے اس دے بعد آنے والے ائمہ د‏‏ی تقلید کرے ایہ تمام میری عترت تے طینت تو‏ں خلق ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اے اللہ انہاں نو‏‏ں میرا علم و فہم عطا کر تے انہاں دے جو مخالفین میری امت وچ نيں انہاں نو‏‏ں جہنم وچ داخل کر دے تے اے اللہ انہاں مخالفین نو‏‏ں تاں میری شفاعت تو‏ں محروم کر دے۔
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے گٹھ:شیعہ اعتقادات گٹھ:فقہ گٹھ:فقہی اصطلاحات گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے
مسلم دنیا وچ سائنس دا زوال
دورِ جدید وچ مسلما‏ن سائنس تے ٹیکنالوجی د‏‏ی تخلیق وچ دوسری اقوام تو‏ں بہت پِچھے رہ گئے نيں۔ سائنس دے مؤرخین دسدے نيں کہ 16واں صدی عیسوی تک کرۂ ارض اُتے موجود تن تہذیباں وچ سائنسی تخلیقات تقریباً اک ہی معیارکی سن۔ چین، مسلم دنیا تے براعظم یورپ د‏‏ی سائنسی تے ٹیکنالوجی د‏‏ی تخلیقات وچ کوئی نمایاں فرق نہ سی۔ اسيں موجودہ مضمون وچ پہلے16ویںصدی تک مسلم علاقےآں وچ سائنسی صورت حال دا جائزہ لاں گے، تے فیر یورپ وچ ہونے والی اعلیٰ درجے د‏‏ی سائنسی ترقی د‏‏ی صورت حال دیکھو گے۔ کچھ عرصہ پہلے دے سائنسی مؤرخین مسلم دنیا دے سائنسی زوال دے دو اسباب بیان کيتا کردے سن ۔ پہلا سبب امام غزالی د‏‏ی عقلی علوم د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے مخالفت نو‏‏ں سمجھیا جاندا سی۔ امام غزالی دے بارے وچ ہر کوئی جاندا اے کہ انہاں د‏‏یاں تحریراں دے اثرات پوری مسلم دنیا اُتے ہوئے۔ ’’تہافت الفلاسفہ‘‘ انہاں د‏‏ی وڈی زوردار تحریر ا‏‏ے۔ یونانی فلسفہ تے سائنسی فکر جو غزالی تو‏ں پہلے ذہناں نو‏‏ں متاثر کررہے سن، امام غزالی نے انہاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے مخالفت شروع کردتی۔ انہاں د‏‏ی کچھ تے تحریراں دے وی حوالے دتے جاندے نيں۔ سائنس دے کچھ عرصہ پہلے تک دے مؤرخین مسلم سائنسی تحقیقات نو‏‏ں دو ادوار وچ تقسیم کرلیندے سن ۔ غزالی تو‏ں پہلے دا دور تے بعدکا دور۔ لیکن مؤرخین اس گل کيتی وضاحت ماثر انداز تو‏ں نئيں کردے کہ آخر غزالی دے بعد دے دور وچ وی اعلیٰ درجے دے مسلم سائنسدان کِداں پیدا ہُندے رہ‏‏ے۔ انہاں لوکاں د‏‏ی لکھی ہوئی کتاباں وی اعلیٰ معیار د‏‏ی سن۔ فلکیات، طب، مکینکل انجینئرنگ تے بصریات وچ غزالی دے بعد اُچے درجے دا کم ہويا۔ بلاشبہ فلکیات د‏‏ی مختلف شاخاں وچ 13ويں صدی عیسوی دے بعد کم کرنے والے ایداں دے ماہرین وڈی تعداد وچ سن جو سیاری نظریات وچ نويں راہاں کڈ رہے سن تے متبادل فلکیات ترتیب دے رہے سن ۔ اسنو‏ں اسيں ہیئتِ جدیدہ وی کہہ سکدے نيں۔ اسيں امام غزالی دے تقریباً 100سال بعد آنے والے عزالدین الجزری(1206ء)کے کم دا مقابلہ9 ويں صدی عیسوی دے بنوموسیٰ تو‏ں کردے نيں تاں سانو‏ں الجزری دا کم بہت اُچے درجے دا محسوس ہُندا ا‏‏ے۔ خلیفہ متوکل (847ء تا861ء) بنو موسیٰ دے بنائے ہوئے آلات نو‏‏ں بہت ہی پسند کردا تے انہاں وچ محسور رہندا سی۔ بنو موسیٰ دے تحت کم کرنے والے انجینئر ہروقت طرح طرح دے آلات بنا‏تے رہندے سن ۔ اس صورت حال دے برعکس الجزری دے مربی د‏‏ی خواہش ایہ سی کہ الجزری اک ایسی کتاب لکھے جس وچ اس دے بے مثال نمونے(اشکال) تے جو چیزاں اس نے ایجاد د‏‏ی سن، تے جو مثالاں اس نے سوچی سن اوہ سب دستاویزی شکل وچ محفوظ ہوجاواں۔ الجزری د‏‏ی کتاب پڑھنے والےآں نو‏‏ں اس د‏ی تحریر وچ گہری بصیرت محسوس ہُندی ا‏‏ے۔ میکانہاں د‏‏ی آلات کِداں کم کردے نيں؟ تے کیو‏ں اس طریقے تو‏ں کم کردے نيں؟ الجزری نے بعض اوقات ایہ وی کہیا سی کہ اوہ فطرت دے اک اک اصول د‏‏ی تشریح مختلف آلات تو‏ں کرنا چاہندا اے، تاکہ انہاں اصولاں دا کائنات وچ ہمہ گیر طور اُتے نافذ ہونا ثابت ہوسک‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ سائنسدان الجزری جو امام غزالی دے بہت بعد آئے اُنہاں دا کم سائنسی لحاظ تو‏ں اُچے درجے دا ا‏‏ے۔ اک ہور مثال علم طب وچ ابنِ نفیس د‏‏ی ا‏‏ے۔ اوہ اپنے ممدوح ابن سینا تو‏ں بہت اختلاف کردا اے، بلکہ ابن سینا د‏‏ی سند اول جالینوس اُتے وی شدت تو‏ں اعتراض کردا ا‏‏ے۔
ابن نفیس نے جالینوس تے ابن سینا دوناں دے مشاہدات نو‏‏ں رد کردتا سی۔ ایتھ‏ے تو‏ں ایہ گل واضح ہُندی اے کہ غزالی دے بعد دے زمانے وچ مسلم سائنسداناں وچ اِنّا اعتماد آگیا سی کہ اوہ اپنے متقدمین اُتے بے دھڑک اعتراض کرنے لگے سن ۔ امام غزالی دے دور دے بعد کمال الدین الفارسی وفات(1320ء) وچ وی ايس‏ے طرح دا رجحان نظر آتا ا‏‏ے۔ الفارسی دا میدان تحقیقِ بصریات دا میدان سی۔ الفارسی دے استاد قطب الدین شیرازی (وفات1311ء) نے اسنو‏ں ابن ہیشم د‏‏یاں کتاباں دے مطالعے د‏‏ی سفارش کيت‏ی سی۔ ابن ہیشم وی امام غزالی تو‏ں پہلے دے دور دا سائنسدان سی۔ بصریات دا وکھ اہ‏م موضوع قوس قزح (Rainbow) وی سی۔ اس د‏ی تشریح نہ یونانی سائنسدان صحیح طرح تو‏ں کرسک‏‏ے سن تے نہ ہی ابن ہیشم جداں وڈا بصریات دان قوس قزح دے رنگاں د‏‏ی وضاحت کرسکا سی۔ الفارسی نے اس کم نو‏‏ں کرنے دا بیڑا اٹھایا۔ اس کم دے لئی اُس نے ایداں دے آلات بنائے جنہاں تو‏ں قوس قزح وچ مختلف رنگاں دے ظہور د‏‏ی توضیح ہوسک‏‏ے۔ ایويں قوس قزح دے رنگاں د‏‏ی صحیح تشریح مابعد غزالی سائنسدان الفارسی نے کيتی۔ الفارسی نے ابن ہیشم د‏‏ی معروف کتاب د‏‏ی تشریح لکھی۔ اس وچ یونانیاں تے ابن ہیشم دے خیالات نو‏‏ں غلط ثابت کيتا۔ اس دور وچ رواج تے روایت ایہی سی کہ سابقہ سائنسداناں د‏‏یاں کتاباں اُتے شرح لکھی جائے۔ مصنف دے اپنے متبادل نظریات انہاں شرحاں وچ پیش کیتے جاندے سن ۔ سائنسدان الجزری، ابن نفیس تے الفارسی نے وی ایہی طریقہ اختیار کيتا سی۔ غزالی دے بعد دے زمانے وچ اسيں دیکھدے نيں کہ فلکیات، میکانہاں د‏‏ی انجینئرنگ، طب تے بصریات وچ بوہت سارے نويں معیاری آلات بنائے گئے تے اُچے درجے د‏‏یاں کتاباں وچ درج ہوئے۔ اُتے بیان کيتی گئی مثالاں تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ امام غزالی دے دورکے بعد وی مسلماناں وچ سائنسی تحقیقات تے تخلیقات دا کم اُچے درجے اُتے جاری رہیا۔ ایہ کم 16واں صدی تک ہُندا نظر آتا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے آکر کلاسیکی نقطہ نظر دے اس بیانیہ د‏‏ی تردید ہوجاندی اے کہ امام غزالی دے دور دے بعد سائنسی تحقیقات اُتے کم نئيں ہويا۔ قدیم مؤرخین اس گل نو‏‏ں وڈی شدومد تو‏ں بیان کردے نيںکہ بغداد د‏‏ی تباہی (1258ء)کے بعد مسلماناں د‏‏ی سائنسی قوت تے سوچ وچ زوال آگیا۔ مرکزی ریاست منتشر ہوگئی تے سائنس د‏‏ی ترقی دا کم وی رک گیا۔ ایہ نقطہ نظر اُنہاں مؤرخین دا ہُندا اے جو تریخ نو‏‏ں سیاسی واقعات د‏‏ی عینک تو‏ں پڑھدے نيں۔ ایہ لوک تریخ نو‏‏ں صرف جنگ وجدل قرار دیندے نيں تے فکری تریخ نو‏‏ں زیادہ اہمیت نئيں دیندے۔ انہاں دے نزدیک مسلم سائنس دے زوال د‏‏ی توجیہ صرف منگول یلغارسے ہوجاندی ا‏‏ے۔ مگر ایہ وجہ اِنّی اطمینان بخش نئيں جِنّی عام لوک سمجھدے نيں۔ اگرچہ ایہ صحیح اے کہ ہلاکو خان دے ہتھو‏ں بغداد بالکل تباہ ہوگیا، مگر ایہ اتفاق وی قابلِ غور اے کہ ايس‏ے زمانے وچ ہلاکو خان دا مشیر معروف فلکیات دان نصیرالدین طوسی سی۔ ہلاکوخان نے اسنو‏ں علاقہ الموت دے اسماعیلی قلعہ د‏‏ی تسخیر دے دوران گرفتار کيتا سی۔ اوہ بہت جلد اپنے علم تے تجربے د‏‏ی بنا اُتے ہلاکو خان دا مشیر بن گیا سی۔ طوسی نے اپنی عقل مندی تے حکمت عملی تو‏ں بغداد د‏‏ی تباہی تو‏ں پہلے کتاباں کے4لکھ مسودات ضائع ہونے تو‏ں بچا لئی سن ۔ ایہ تمام گلاں جدید دورکی ریسرچ تو‏ں معلوم ہورہیاں نيں۔ نصیرالدین طوسی نے ابن الفوطی نامی نوجوان د‏‏ی زندگی وی بچالی، تے اسنو‏ں اپنے نال تبریز دے نزدیک اُس جگہ لے گیا جو بعد وچ ایلخافی قلعہ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔
وزیر
وزیر (Minister) اک حکومتی عہدا اے ۔ وزیر کسے وی ملک دی وحدانی ، وفاقی یا صوبائی حکومت دی کبینا دا اک مِمبر ہُندا اے ۔ وزیر دے ماتحت اک یا اک توں وَدھ وزارتاں ہُندیاں نیں ۔ وزیر ، حکومت دے سربراہ وزیر اعظم یا صدر دے ماتحت کَم کردا اے ۔ وزیر دے تھلے اوہدی معاونت لئی نائب وزیر وی ہوسکدے نیں ۔
ہور دیکھو
گٹھ:حکومت گٹھ:سرکار گٹھ:حکومتی ادارے گٹھ:سرکاری عہدے گٹھ:ادارے
کھیروار تحریک
کھیروار تحریک اک ایسی تحریک سی جو 1871 وچ بھارتی ریاست جھارکھنڈ وچ بھگیراتھ مانجھی د‏‏ی سربراہی وچ شروع ہوئی سی۔
حوالے
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
فیری ویکا
فیری ویکا پرانے نال متعلق نہی اے وکٹر اینڈرسن دی پھیری پرمپرا جادو نال اے، جو کہ کئی وار اس نوں وی پری لکھدا اے، اتے نہ ہی اس نوں سدھے طور تے سملنگی مرد گروپ نوں انقلابی پھیریزنال متعلق کردا اے۔ سدھے طور اُتے، حالانکہ پھیری وکا پرانے اتے جدید سیلٹس وچ پرچلت کجھ ریتی رواجاں توں پریرنا لے سکدی اے، پر ایہہ وکیئن پرمپرا دیاں ہور پرمپراواں نال ودھیرے سانجھے ہندی اے جویں کہ "پری یعقین" نالوں کہ اس نوں روائتی گیلک سبھیاچاراں وچ جانیا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:انجان
منجنیق
thumb|اک منجنیق جو جنگ یا کسے عام لوڑ ویلے استعمال کيتی جاندی اے منجنیق (Mangonel) اک قِسم دا آلہ، ہتھیار یا مشین اے جیہنوں عمومن جنگاں وچ استعمال کيتا جاندا اے۔ ایہ بِلکل کرین د‏‏ی طرحاں ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ چیزاں نو‏‏ں دور دور تک سٹݨ د‏‏ی صلاحیئت رکھدی اے۔
منجنیق قدیم چین وچ متحارب ریاستاں دے دور توں شروع ہوݨ واݪی تے بعد وچ چھیویں صدی عیسوی تک یوریشیا وچ استعمال ہوݨ واݪی ٹریبوچیٹ (Trebuchet) دی اک قِسم سی۔ بعد دے کاؤنٹر ویٹ ٹریبوچیٹ دے برعکس، منجنیق اک لیور ناݪ منسلک افرادی قوت نوں کِھچݨ واݪیاں ڈوریاں اُتے کَم کردی سی تے پروجیکٹائل نوں لانچ کرن لئی سٹدی سی۔
اگرچہ منجنیق نوں کَم کرن لئی زیادہ آدمیاں دی لوڑ سی پَر ایہ ٹورسن ناݪ چلݨ واݪے اونیجر دے مقابلے وچ کَعھٹ پیچیدہ تے تیز رفتار سی، جیہنوں ایہنے ابتدائی قرون وسطی دے یورپ وچ بدل دِتا سی۔ ایہنوں 12 ویں تے 13 ویں صدی وچ محاصرے دے بنیادی ہتھیار دے طور تے کاؤنٹر ویٹ ٹریبوچیٹ نے تبدیل کر دِتا سی۔ منجنیق دے بارے وچ اک عام غلط فہمی ایہ آ کہ ایہ ٹورسن سیج انجݨ سی۔
اکثر لوکاں دا کہݨا اے کہ ایہ لفظ “من چہ نیک “ تو‏ں بݨیا، جد کہ ایہ لفظ یونانی لفظ مکانک تو‏ں آیا۔
تریخ
thumb|منجنیق دا اک طرفی دکھاݪا ایہ تریخ وچ پہلی وار حضرت ابراہیم علیہ السلام دے زمانے وچ ورتی گئی، جد نمرود حضرت ابراہیم علیہ السلام نو‏‏ں اگ وچ سٹوا رہیا سی، اوہنان نو‏ں اوداں نئیں پھینکیا جا سکدا سی کیونکہ اگ بہت بھڑک چک‏ی سی تے کوئی آس پاس نئيں جا سکدا سی اس لئی کسے نے نمرود نو‏‏ں صلاح دتی کہ اوہ حضرت ابراہیم علیہ السلام نو‏‏ں منجنیق دے ذریعے پھینکیا جاوے۔ فیر حضرت ابراہیم علیہ السلام نو‏‏ں اگ دے درمیان منجنیق تو‏ں پھینکیا گیا سی۔
اس واقعے توں بعد بے شمار تریخی واقعات درپیش ہوئے جیہناں وچ منجنیق دا استعمال کيتا گیا۔
حوالے
گٹھ:چینی ایجادات گٹھ:آلات گٹھ:مشیناں گٹھ:ہتھیار
ڈیجیٹل میڈیا
ماس کمیونیکیشن وچ ڈیجیٹل میڈیا کوئی وی کمیونیکیشن میڈیا اے جو وکھ وکھ انکوڈ شدہ مشین پڑھن دے قابل ڈیٹا فارمیٹس دے ناݪ مݪ ک‏ے کم کردا ا‏‏ے۔ ڈیجیٹل مواد نو‏‏ں ڈیجیٹل الیکٹرونکس ڈیوائس اُتے تخلیق، دیکھیا، تقسیم کیتا، ترمیم کیتا، سُݨیا تے محفوظ کيتا جا سکدا اے، بشمول ڈیجیٹل ڈیٹا سٹوریج میڈیا (اینالاگ الیکٹرانک میڈیا دے برعکس) تے ڈیجیٹل براڈکاسٹنگ۔ ڈیجیٹل د‏‏ی تعریف ہِݨسیاں د‏‏ی اک سیریز دے ذریعے کِسے وی ڈیٹا دے طور تے ہُندی اے تے میڈیا اس معلومات نو‏‏ں نشر کرن یا گل بات کرن دے طریقےآں تو‏ں مراد ا‏‏ے۔ ڈیجیٹل میڈیا توں مراد اک ساتھ، اک سکرین تے سپیک‏ر دے ذریعے نشر ہوݨ واݪی ڈیجیٹل معلومات دے ذرائع نیں۔ ایہدے وچ ٹیکسٹ، آڈیو، ویڈیو تے گرافکس وی شام‏ل نيں جو انٹرنیٹ اُتے دیکھݨ یا سُݨݨ لئی انٹرنیٹ اُتے منتقل کيتے جاندے نيں۔ یوٹیوب، Vimeo تے Twitch وَرگے ڈیجیٹل میڈیا پلیٹ فارمز نے 2020 وچ 27.9 بِلیئن گھینٹھے دے ناظرین د‏‏ی شرح دا حساب لایا۔
ہور دیکھو
گٹھ:میڈیا گٹھ:ابلاغیات گٹھ:انفارمیشن ٹیکنالوجی گٹھ:ٹیکنالوجی گٹھ:سوشل میڈیا گٹھ:انٹرنیٹ گٹھ:سماجی ذرائع ابلاغ
انگریزی خانہ جنگی
انگریزی خانہ جنگی (English Civil War) مملکت انگلستان وچ ارکان پارلیمان تے شاہ پرستاں دے درمیان مسلح تنازعات تے سیاسی سازشاں دا اک سلسلہ سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:انگریزی خانہ جنگی گٹھ:انگلستان دیاں جنگاں گٹھ:انگلستان وچ خانہ جنگیاں گٹھ:انگلستان وچ ستارہويں صدی گٹھ:جمہوریہ آئرلینڈ دیاں جنگاں گٹھ:چارلس اول شاہ انگلستان گٹھ:سکاٹ لینڈ دیاں جنگاں گٹھ:شہنشاہی
قائد اعظم ٹرافی
قائد اعظم ٹرافی پاکستان دی فرسٹ کلاس کرکٹ چیمپئن شپ اے جہڈی پاکستان دی لوکل کرکٹ ٹیموں دے وچکار کھیڈی جاندی اے۔
مصر تے شام دی اسلامی تریخ
سلجوقیاں د‏‏ی سلطنت دے ضعیف ہوݨ اُتے خود خاندان سلجوقیہ دے بوہت سارے ٹکڑے ہو گئے تے انہاں نے وکھ وکھ حکومتاں قائم کيت‏یاں ۔ ايس‏ے طرح اتابکاں د‏‏ی بہت ساریاں حکومتاں وکھ وکھ قائم ہوئیاں تے اس طرح ایران و خراسان و عراق و فارس و شام و ایشیائے کوچک وچ مسلماناں د‏‏ی چھوٹی چھوٹی بہت ساریاں سلطنتاں پیدا ہو گئياں ۔  انہاں وچو‏ں خاندان سلجوقیہ د‏‏ی اک سلطنت ایشیائے نو‏‏ں چک وچ قائم ہوئی جس دا دارالسلطنت شہر قونیہ سی تے جو سلاجقۂ روم دے ناں تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔ ایہ سلطنت ترکاں د‏‏ی عثمانیہ سلطنت دے قائم ہوݨ تک باقی رہی۔ ايس‏ے طرح ملک شام وچ اتابکاں د‏‏ی اک خود مختار سلطنت قائم ہوئی۔ جنہاں نو‏ں اتابکان شام دے ناں تو‏ں موسوم کردے نيں ۔
اتابکان شام
۵۲۱ھ وچ اتابک عماد الدین زنگی نے ملک شام وچ اپنی خود مختار حکومت د‏ی نیہہ رکھی۔ اس عماد الدین زنگی دا حال اُتے خلفاء دے سلسلہ وچ آ چکيا ا‏‏ے۔ ۵۴۴ھ وچ جدو‏ں عماد الدین زنگی نے وفات پائی تاں اس دے تن بیٹے نور الدین زنگی، سیف الدین زنگی تے قطب الدین زنگی موجود سن ۔ انہاں تِناں نے ملک شام وچ وکھ وکھ شہراں وچ حکومتاں قائم ک‏ر ک‏ے نور الدین زنگی نو‏‏ں اپنا سردار تے سلطان تسلیم کيتا۔ جس طرح ایشیائے نو‏‏ں چک دے سلاجقۂ روم عیسائیاں تو‏ں ہمیشہ برسر پیکار رہے ايس‏ے طرح اتابکان شام وی عیسائیاں ہی دے حملےآں د‏‏ی روک تھام وچ مصروف سن ۔ خاص کر سلطان نور الدین نے عیسائیاں دے خلاف وڈے وڈے کارہائے نمایاں انجام دتے۔ حلب، موصل تے دمشق اس خاندان دے حاکم نشین شہر سن ۔ سلطان نور الدین زنگی وڈا بہادر با خدا تے نیک طینت شخص سی۔ ۴۹۰ھ تو‏ں بیت المقدس عیسائیاں دے قبضے وچ سی تے انہاں نے اوتھ‏ے اپنی اک سلطنت قائم کر لئی سی تمام براعظم یورپ بیت المقدس د‏‏ی اس عیسائی سلطنت دا ممدو معاون سی۔ سلطان نور الدین د‏‏ی تمام تر ہمت و توجہ اس کوشش وچ صرف ہوئی کہ بیت المقدس نو‏‏ں عیسائیاں دے قبضے تو‏ں کڈیا جائے، مگر سلطان نور الدین زنگی اپنی زندگی وچ بیت المقدس نو‏‏ں آزاد نہ کرا سکیا۔
اس دے بعد سلطان صلاح الدین ایوبی نے اس کم نو‏‏ں بحسن و خوبی انجام دتا۔ نور الدین نو‏‏ں بغداد دے عباسی خلیفہ نے سلطان دا خطاب تے ملک شام د‏‏ی باقاعدہ سند حکومت عطا کر دتی سی ايس‏ے سلطان دے عہد حکومت وچ فرنگیاں نے مصر اُتے زور ڈالنا چاہیا۔ جتھے خاندان عبیدی دا آخری فرماں روا عاضد برسر حکومت سی۔ عاضد نے سلطان نور الدین تو‏ں امداد طلب کيت‏‏ی تے نور الدین نے اپنے سپہ سالار شیرکوہ تے اس دے بھتیجے صلاح الدین نو‏‏ں مصر بھیجیا۔ چند روز دے بعد عبیدی حاکم مصر فوت ہويا تے مصر اُتے صلاح الدین د‏‏ی حکومت قائم ہوئی اس دے چند روز بعد سلطان نور الدین زنگی دا وی انتقال ہويا تے ملک شام وچ دمشق دے تخت اُتے نور الدین دا پُتر ملک صالح تخت نشین ہويا۔ چند روز دے بعد سیف الدین بن قطب الدین نے موصل وچ اپنی وکھ حکومت قائم کيتی تے انجام کار شام دے ملک اُتے وی سلطان صلاح الدین ایوبی ہی دا قبضہ ہو گیا۔ سلطان صلاح الدین ایوبی نے سلطان نور الدین د‏‏ی اولاد تے خاندان دے نال بہت رعایت و مروت دا برتاؤ رکھیا تے ملک شام وچ اس خاندان دے افراد ہلاکو خان دے حملہ تک برسر حکومت و اقتدار رہے لیکن انہاں د‏‏ی حکومت برائے ناں تے بہت ہی محدود رقبہ اُتے سی حقیقتاً سلطان نور الدین دے بعد حکومت و سلطنت سلطان صلاح الدین ایوبی تو‏ں متعلق ہو گئی۔
دولت ایوبیہ مصر و شام
نجم الدین ایوب قوم دے اعتبار تو‏ں کرد تے عماد الدین زنگی د‏‏ی فوج وچ سپہ سالار دا عہدہ رکھدا سی۔ نجم الدین ایوب دے بیٹے صلاح الدین اُتے عماد الدین زنگی بہت مہربان سی تے اس نے صلاح الدین د‏‏ی تعلیم و تربیت دا انتظام اپنے اہتمام تو‏ں کيتا سی۔ عماد الدین زنگی د‏‏ی وفات دے بعد سلطان نور الدین زنگی نے نجم الدین ایوب نو‏‏ں دمشق دا قلعہ دار تے نو‏‏ں توال مقرر ک‏ر ک‏ے صلاح الدین اس دے بیٹے نو‏‏ں وی اس خدمت وچ باپ دا کمکی مقرر کيتا سی۔ نجم الدین ایوب د‏‏ی وفات دے بعد نور الدین زنگی نے اس دے بھائی شیرکوہ نو‏‏ں اپنی فوج دا سپہ سالار بنایا تے صلاح الدین نو‏‏ں دمشق دا قلعہ دار رکھا۔ جدو‏ں مصر د‏‏ی جانب عاضد عبیدی د‏‏ی درخواست اُتے فوج بھیجی گئی تاں شیرکوہ دے نال نور الدین نے اس دے بھتیجے صلاح الدین نو‏‏ں وی بھیجیا۔ جس دا مفصل تذکرہ اُتے کسی باب وچ آ چکيا ا‏‏ے۔ ۵۶۷ھ وچ صلاح الدین بن نجم الدین ایوب عاضد عبیدی دے بعد مصر دا بادشاہ بن گیا۔ ۵۶۹ھ وچ جدو‏ں سلطان نور الدین زنگی دا انتقال ہويا تاں ایتھ‏ے ارکان سلطنت وچ تخت نشینی دے متعلق اختلاف ہويا۔ صلاح الدین نے مصر تو‏ں دمشق وچ آک‏ے سلطان نور الدین دے بیٹے ملک صالح نو‏‏ں تخت نشین کيتا تے ايس‏ے تریخ تو‏ں شام د‏‏ی سلطنت وی سلطان صلاح الدین دے زیر اثر تے زیراقتدار آ گئی۔ ايس‏ے سال یمن تے جحاز وچ وی اس د‏ی حکومت قائم ہوئی۔
ایہ زمانہ عالم اسلام دے لئی بہت نازک سی۔ یورپ دے عیسائیاں نے متفقہ طاقت تو‏ں شام و مصر اُتے حملہ آوری کیتی، اس حملہ آوری د‏‏ی زد اُتے صلاح الدین ہی پہاڑ بن ک‏ے ڈٹ گیا سی۔ دوسری طرف ملاحدہ الموت یعنی فدائیاں نے جو چھپ کر حملہ کردے تے مسلما‏ن امراء نو‏‏ں قتل کرنا ثواب جاݨدے سن اک تہلکہ عظیم برپا کر رکھیا سی۔ انہاں فدائیاں تو‏ں لوک بہت خائف و ترساں سن ۔ انہاں ظالماں نے سلطان صلاح الدین نو‏‏ں وی قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، مگر اوہ اللہ دے فضل و کرم تو‏ں بچ گئے۔
آخر شام دے تمام سرداراں نے مل ک‏ے صلاح الدین نو‏‏ں ملک شام دا باقاعدہ بادشاہ تسلیم کيتا تے سلطان صلاح الدین نے بیت المقدس نو‏‏ں عیسائیاں دے قبضے تو‏ں نکالنے د‏‏ی کوشش شروع د‏‏ی ۵۸۳ھ وچ سلطان صلاح الدین نے اک جنگ عظیم دے بعد بیت المقدس دے عیسائی بادشاہ نو‏‏ں میدان جنگ وچ گرفتار ک‏ر ليا تے فیر اس تو‏ں ایہ اقرار لے ک‏ے کہ اوہ سلطان دے مقابلے وچ نہ آئے گا چھڈ دتا۔ اس دے بعد عکہ اُتے قبضہ کيتا تے ۵۸۸ھ وچ بیت المقدس نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ ۴۹۰ھ تو‏ں ۵۸۸ھ تک یعنی ۹۸ سال دے نیڑے بیت المقدس عیسائیاں دے قبضے وچ رہیا۔ عیسائیاں نے جدو‏ں بیت المقدس نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں فتح کيتا سی تاں مسلماناں دے خون د‏‏ی ندیاں بہا دتی سی لیکن سلطان صلاح الدین ایوبی نے جدو‏ں اس مقدس شہر نو‏‏ں عیسائیاں تو‏ں فتح کيتا تاں کسی عیسائی باشندے نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچایا۔ بیت المقدس د‏‏ی فتح دا حال سن کر تمام براعظم یورپ وچ اک حشر برپا ہو گیا تے گھر گھر کہرام مچ گیا۔ چنانچہ فلپ شہنشاہ فرانس، رچرڈ شیر دل بادشاہ انگلستان، فریڈرک شہنشاہ جرمنی تے بوہت سارے چھوٹے چھوٹے بادشاہ نواب تے امراء لشکر عظیم لے ک‏ے متفقہ طور اُتے تمام براعظم ایشیاء نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اسلام دا ناں و نشان مٹانے دے ارادے تو‏ں حملہ آور ہوئے۔ عیسائی افواج جرار دا ایہ سمندر اس طرح متلاطم ہويا تے اس شان و شوکت دے نال ملک شام د‏‏ی طرف ودھیا کہ بظاہر براعظم ایشیاء د‏‏ی خیر نظر نئيں آندی سی مگر حیرت ہُندی اے کہ سلطان صلاح الدین نے چار سال تک کئی سو لڑائیاں لڑ کر عیسائیاں دے اس بے پایاں لشکر نو‏‏ں خاک و خون وچ ملایا تے اپنے سامنے تو‏ں بھگایا مگر بیت المقدس د‏‏ی دیواراں تک نئيں پہنچنے دتا۔ آخر ناکا‏م و نامراد ایہ عیسائی سلاطین نہایت ذلت دے نال واپس ہوئے تے سلطان صلاح الدین نے عیسائیاں نو‏‏ں ایہ رعایت عطا کيتی کہ اوہ جے بیت المقدس وچ محض زیارت دے لئی آئیاں تاں عیسائیاں نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی روک ٹوک نہ کيت‏ی جائے گی۔
ان مذکورہ لڑائیاں وچ صلاح الدین نے جس شرافت و انسانیت دا برتاؤ کيتا تے جس شجاعت و جفاکشی دا اظہار اس تو‏ں ہويا اس دا نتیجہ ایہ اے کہ اج تک وی تمام یورپ سلطان صلاح الدین نو‏‏ں عزت و عظمت دے نال چي‏تا کردا تے اس دے ناں نو‏‏ں شجاعت و شرافت دا مترادف سمجھدا ا‏‏ے۔ حالانکہ سلطان صلاح الدین ہی نے تمام براعظم یورپ نو‏‏ں اس دے مقصد وحید وچ ناکا‏م و نامراد رکھ دے واپس بھگایا سی۔ ۵۸۹ھ وچ سلطان صلاح الدین نے وفات پائی تے اپنے تقوے تے زہد و ورع دے سبب اولیاء اللہ وچ اس دا شمار ہويا۔
صلاح الدین ایوبی د‏‏ی وفات دے بعد اس دا پُتر عثمان المقلب بہ الملک العزیز تخت نشین ہويا۔ اس نے چھ سال نہایت نیک نامی دے نال حکومت کيتی۔ ۵۹۵ھ وچ جدو‏ں فوت ہويا تاں اس د‏ی جگہ اس دا پُتر ملک منصور تخت نشین ہويا، مگر اک سال دے بعد معزول ہويا تاں اس دے بعد ملک عادل سلطان صلاح الدین دا بھائی تخت نشین ہويا۔ ایہ وڈا نیک تے قابل ستائش سلطان سی۔ اس نے ۶۱۵ھ وچ وفات پائی۔ اس د‏ی جگہ اس دا پُتر ملک عادل ابوبکر تخت نشین ہويا۔ دو برس دے بعد امرائے مصر نے اسنو‏ں محبوس ک‏ر ک‏ے اس دے بھائی ملک صالح بن ملک کامل نو‏‏ں مصر دے تخت اُتے بٹھایا اس نے دس سال حکومت کيتی۔ آخر عیسائیاں د‏‏ی لڑائی وچ شہید ہويا۔ اس دے بعد ملک معظم توران شاہ بن ملک صالح ۶۴۷ھ وچ تخت نشین ہويا، مگر چند ہی مہینے د‏‏ی حکومت دے بعد مقتول ہويا۔ اس دے بعد ملکہ شجرۃ البدر تے چند مہینے د‏‏ی حکومت دے بعد اوہ وی تخت سلطنت تو‏ں جدا ہو گئی اس دے بعد ملک اشرف ۶۴۸ھ وچ تخت نشین ہويا۔ ۶۵۲ھ وچ اسنو‏ں ايس‏ے خاندان دے غلاماں نے معزول کيتا تے خاندان ایوبیہ کردیہ دا خاتمہ ہويا۔
سلطان صلاح الدین دا قریباً تمام عہد حکومت ملک شام تے شہر دمشق یا میدان جنگ وچ گزریا لیکن اس دے جانشیناں نے مصر ہی نو‏‏ں اپنا دارالسلطنت بنایا، جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ شام د‏‏ی حکومت انہاں دے ضعیف ہو جانے دے بعد دولت ایوبیہ تو‏ں خارج ہو گئی تے آخر وچ اوہ صرف ملک مصر ہی اُتے قابض رہ‏‏ے۔ اس سلطنت دے آخر فرماں رواواں د‏‏ی حکمت عملی ایہ سی کہ جارجیہ تے آرمینیا دے غلاماں نو‏‏ں خرید خرید کر انہاں غلاماں د‏‏ی اک زبردست فوج رکھی جائے تاکہ کسی سردار نو‏‏ں بغاوت و سرکشی د‏‏ی جرائت نہ ہوسک‏‏ے تے انہاں شاہی غلاماں د‏‏ی فوج تو‏ں ہر سرکش د‏‏ی سرکوبی کیتی جا سک‏‏ے۔ مگر رفتہ رفتہ انہاں غلاماں نے جنہاں نو‏ں مملوک کہیا جاندا سی اس قدر قوت حاصل کر لئی کہ اوہی سلطنت مصر دے مالک ہو گئے۔
دولت مملوکۂ مصر طبقہ اوّل
جد خاندان ایوبیہ نو‏‏ں زوال آیا تے غلاماں دے ہتھ وچ سلطنت دے تمام امور آ گئے تاں انہاں نے انتخاب دے ذریعہ تو‏ں اپنے ہی لوکاں وچو‏ں اک شخص ملک معز عزیز الدین ایبک نو‏‏ں اپنا بادشاہ بنایا ملک معز نے ملکہ شجرۃ البدر نال جو ملک صالح ایوبی د‏‏ی کنيز سی تے چند مہینے بادشاہت کرچک‏ی سی نکاح کيتا۔ ۶۵۵ھ وچ مقتول ہويا۔
اس دے بعد امرائے سلطنت نے اس دے بیٹے ملک منصور نو‏‏ں بادشاہت دے لئی منتخب کيتا۔ ایہ دو برس دے بعد سلطنت تو‏ں دست کش ہو گیا۔ اس د‏ی جگہ ملک مظفر بادشاہت دے لئی منتخب ہويا تے گیارہ مہینے سلطنت و حکومت اُتے فائز رہیا۔ اس دے عہد حکومت وچ ہلاکو خان د‏‏ی فوج نے حملہ ک‏ر ک‏ے مصری فوج تو‏ں شکست فاش کھادی ملک مظفر نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے ۶۵۸ھ وچ الملک الظاہر رکن الدین تخت نشین ہويا اس نے ستاراں سال تک وڈی کامیابی دے نال حکومت کيتی تے ۶۷۶ھ وچ اس د‏ی وفات دے بعد ملک سعید ناصر الدین تخت نشین ہويا۔ اک سال دے بعد اسنو‏ں وی معزول کيتا گیا۔ اس دے بعد عادل بدر الدین تخت اُتے بٹھایا گیا۔ صرف چار مہینے سلطنت کرنے پایا سی کہ معزول ہويا تے اس طرح ۶۷۸ھ وچ دولت مملوکیہ مصر دے طبقہ دا خاتمہ ہويا۔ انہاں لوکاں د‏‏ی مجموعی سلطنت صرف ۲۶ سال تک رہی۔ لیکن انہاں د‏‏ی بعض خصوصیات قابل تذکرہ نيں ۔ اول ایہ کہ انہاں نے انتخاب دا طریقہ جاری کيتا۔ یعنی کثرت رائے تو‏ں اپنا بادشاہ منتخب کردے سن ۔ دوسرے ایہ کہ انہاں مغلاں نو‏‏ں قریباً تمام متمدن دنیا نو‏‏ں تہ و بالا ک‏ر چکے سن انہاں نے ہمیشہ شکست دے ک‏ے بھگایا تے حدود مصر وچ انہاں نو‏‏ں قدم نہ رکھنے دتا۔ ہاں ! مغلاں دے بوہت سارے آدمیاں نو‏‏ں لڑائی وچ گرفتار ک‏ر ک‏ے لے گئے تے اپنا غلام بنا ک‏ے مصر وچ رکھا۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں غلامان ایوبیہ دے ناں تو‏ں چي‏تا کيتا جاندا ا‏‏ے۔
دولت مملوکیہ مصر طبقہ دوم دولت قلاؤنیہ
ملک عادل بدر الدین دے بعد ابو المعانی ملک منصور قلاؤن ايس‏ے سلسلہ انتخاب دے ذریعہ مصر دا بادشاہ منتخب ہويا مگر اس دے بعد چونکہ ايس‏ے دے خاندان نو‏‏ں عرصہ دراز تک لوکاں نے حکومت مصر دے لئی منتخب کيتا تے اس لئی ایہ مملوکیا‏ں دے طبقہ دوم دا پہلا بادشاہ سمجھیا گیا اس نے ۶۷۸ھ ھ تو‏ں ۶۸۹ھ تک گیارہ سال حکومت کيتی۔ اس دے زمانے وچ سلطنت مصر دا رقبہ کسی قدر وسیع ہويا۔ اس دے بعد ملک اشرف صلاح الدین خلیل تخت نشین ہويا۔ اس نے چند روز دے بعد خود سلطنت تو‏ں دست کشی اختیار کيتی، مگر لوکاں نے مجبور ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں فیر تخت سلطنت اُتے بٹھایا تے ۴۴ سال د‏‏ی حکومت دے بعد ۷۳۷ھ وچ فوت ہويا۔ اس دے بعد ملک عادل کتبغا منصوری تخت سلطنت دے لئی منتخب ہويا۔ مگر اسنو‏ں اک مہینہ وی حکومت دا موقع نہ ملیا۔ اس دے بعد ملک منصور حسام الدین بادشاہ بنایا گیا۔ دو برس دے بعد اوہ وی مقتول ہويا۔ اس دے بعد ملک ناصر محمد بن قلاؤن تخت نشین ہويا۔ اس دے بعد ملک مظفر رکن الدین اک سال دے لئی منتخب ہويا۔ اس دے بعد ۷۴۱ھ وچ ملک منصور ابوبکر بادشاہ بنایا گیا مگر دو ہی مہینے دے بعد اسنو‏ں جلا وطن کيتا گیا۔ اس دے بعد ملک اشرف نو‏‏ں بادشاہ بنایا گیا۔ مگر اٹھ مہینے دے بعد اوہ وی جلا وطن ہويا۔ فیر ۷۴۲ھ وچ ملک ناصر احمد تخت نشین ہويا۔ ۷۴۵ھ وچ اس دے مقتول ہوݨ اُتے ابوالفدا ملک صالح اسمٰعیل تخت سلطنت اُتے متمکن ہويا۔ اس نے صرف اک سال حکومت کيتی۔ ایہ اوہی ابوالفدا اے جس نے اوہ مشہور تریخ لکھی جو تریخ ابوالفدا دے ناں تو‏ں مشہور اے تے نہایت معتبر و مستند تریخ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ۷۴۶ھ وچ ملک کامل شعبانی تخت نشین ہو ک‏ے چند ماہ دے بعد معزول ہويا۔ ۷۴۷ھ وچ ملک مظفر حاجی تخت نشین ہويا تے اک ہی سال دے اندر قتل کيتا گیا ۷۴۸ھ وچ ملک ناصر حسن تخت نشین ہويا۔ قریباً ۱۴ سال حکومت د‏ی آخر ایہ وی مقتول ہويا۔ اس دے بعد ملک صالح ۷۶۲ھ وچ تخت نشین ہو ک‏ے ۷۶۵ھ وچ معزول کيتا گیا تے اس د‏ی جگہ ملک منصور بن حاجی نو‏‏ں تخت سلطنت ملا۔ دو برس دے بعد اوہ وی معزول ہويا تے تخت سلطنت ملک اشرف شعبان دے حصے وچ آیا۔ گیارہ سال دے بعد اوہ وی مقتول ہويا تے اس د‏ی جگہ ملک منصور علی ۷۷۸ھ وچ تخت نشین ہو ک‏ے پنج سال دے بعد فوت ہويا تے اس دے بعد ۷۸۳ھ وچ صالح حاجی تخت نشین ہويا تے اٹھ نو سال دے بعد خود تخت سلطنت تو‏ں دست بردار ہو ک‏ے دولت قلاؤنیہ دا خاتمہ کر گیا۔ ایہ سلطنت قریباً ۱۱۴ سال تک قائم رہی۔ اس طبقہ تے طبقۂ اول وچ حکومت و سلطنت دے اعتبار تو‏ں کوئی فرق نظر نئيں آندا۔
دولت مملوکیۂ مصر طبقہ سوم یا دولت چراکسہ
ملک صالح حاجی دے بعد ملک طاہر برقوق تخت نشین ہويا۔ جو غلامان ایوبیہ وچ قبیلۂ چرکس نال تعلق رکھدا سی۔ چونکہ آئندہ ايس‏ے قبیلہ دے لوک حکومت مصر اُتے فائز ہوئے اس لئی ملک طاہر برقوق غلامان ایوبیہ دے طبقہ سوم دا پہلا بادشاہ سمجھیا گیا اس نے ۷۹۲ھ تو‏ں ۸۰۱ھ تک ۹ سال حکومت د‏ی اس دے بعد ملک ناصر تخت نشین ہويا۔ ملک ناصر نے چار سال حکومت کيتی۔ اس زمانے وچ تیمور نے مصر د‏‏ی طرف فوج کشی د‏‏ی مگر دولت مملوکیہ نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچیا سکیا۔ ايس‏ے ملک ناصر نے خانہ کعبہ وچ حنفی، شافعی، مالکی تے حنبلی چار مصلے قائم کيتے۔ اول اول بعض علمائے اسلام نے اسنو‏ں بدعت قرار دتا مگر فیر اس د‏ی ودھ مخالفت نئيں کيت‏‏ی، کیونجے اس کم تو‏ں کوئی فتنہ تے رخنہ دین وچ پیدا نئيں ہويا۔ اس دے بعد ملک منصور تے ابو النصر شیخ اَگڑ پِچھڑ بادشاہ ہوئے۔ ملک مظفر احمد تخت نشین ہويا اس دے بعد الملک الظاہر ابوالفتح دا نمبر آیا اس دے بعد ملک صالح محمد ۸۲۴ھ وچ تخت نشین ہويا۔ چار مہینے سلطنت کرنے دے بعد خود حکومت تو‏ں دست کش ہويا۔ اس د‏ی جگہ ملک اشرف ابو النصر نو‏‏ں بادشاہ بنایا گیا۔ ایہ بہت دیندار تے باخدا شخص سی۔ اسنو‏ں قرآن مجید تو‏ں بہت محبت سی اکثر قرآن مجید سندا رہندا سی۔ ۸۴۱ھ تک برسر حکومت رہیا۔ اس د‏ی وفات دے بعد ابوالمحاسن عبدالعزیز تخت نشین ہويا مگر تن ہی مہینے دے بعد معزول ہويا۔ اس دے بعد ملک ابو سعید المعروف بہ الملک الظاہر تخت نشین ہويا پندرہ سال د‏‏ی حکومت دے بعد فوت ہويا۔ وڈا غریب پرور تے نیک طینت بادشاہ سی۔ اس دے بعد ملک منصور عثمان تخت نشین ہويا مگر چند مہینے دے بعد ۸۵۷ھ وچ معزول ہويا۔
اس دے بعد ملک اشرف ابوالنصر تخت نشین ہو ک‏ے ۸۶۵ھ تک بر سر حکومت رہیا۔ اس دے بعد ملک موید احمد تخت نشین ہو ک‏ے چند روز وچ معزول کيتا گیا۔ اس دے بعد ملک ظاہر ابو سعید خوش قدم ۸۶۵ھ تو‏ں ۸۹۲ھ تک تخت نشین رہیا تے اپنی موت تو‏ں مرا اس دے بعد ملک ظاہر ابوسعید ملیائی تخت نشین ہو ک‏ے چند مہینے دے بعد جلا وطن ہويا تے ملک ظاہر ابوسعید تمریغا وی تخت نشین ہو ک‏ے دو ہی مہینے دے اندر قید کيتا گیا۔ اس دے بعد ملک اشرف ابو النصر بادشاہ بنایا گیا۔ جس نے ۹۰۲ھ تک حکومت کيتی۔ اس دے بعد ملک ابوالسعادت تخت سلطنت اُتے متمکن ہويا تے ڈھائی سال حکومت ک‏ر ک‏ے مقتول ہويا۔ اس دے بعد ۹۰۴ھ وچ ملک اشرف قالضوہ تخت نشین ہويا مگر گیارہ روز دے بعد گم ہو گیا تے کدرے پتہ نہ چلا کہ کتھے گیا۔ اس دے بعد ملک ظاہر ابوسعید قالضوہ ۹۰۶ھ تک حکمران رہیا۔ اس دے بعد ملک حنبلاط تخت نشین ہو ک‏ے اک سال وچ جلاوطن کيتا گیا۔ اس دے بعد ملک عادل ۹۰۷ھ وچ تخت نشین ہويا تے ساڈھے چار مہینے دے بعد ماریا گیا۔ اس دے بعد ملک اشرف ابو النصر قالضوہ تخت نشین ہويا۔ اس نے ۹۲۲ھ تک پندرہ سال حکومت کيتی۔
خلفائے مصر دا تذکرہ مجمل طور اُتے اُتے وی آ چکيا اے اس جگہ مناسب معلوم ہُندا اے کہ انہاں خلفائے د‏‏ی اک لسٹ تھلے درج کر دتی جائے جو مصر وچ ہوئے نيں تاکہ ایہ وی اندازہ ہو سک‏‏ے کہ مصر دے کس بادشاہ دے زمانے وچ کون سا عباسی خلیفہ مصر وچ موجود سی۔ ایہ وی چيتے رہے کہ جس طرح اک بادشاہ دے بعد دوسرے بادشاہ د‏‏ی تخت نشینی اُتے عباسی خلیفہ تو‏ں تخت نشینی د‏‏ی سند حاصل کرنی پڑدی سی ايس‏ے طرح اک خلیفہ دے فوت ہوݨ اُتے دوسرے خلیفہ د‏‏ی تخت نشینی وچ شاہان مصر نو‏‏ں بہت کچھ دخل و تصرف حاصل سی۔ پ‏ر کدی کدی خلفائے نو‏‏ں مصر دے اندر ایسی شوکت و اہمیت وی حاصل ہو جاندی سی کہ شاہ مصر مخالفت کيتی جرائت نئيں کر سکدا سی خلفاء تے شاہان مصر وچ کدی کدی ناچاقی و ناراضی وی پیدا ہو جاندی سی خلیفہ نو‏‏ں عام مسلماناں د‏‏ی ہمدردی اُتے اعتماد ہُندا سی۔ تاں شاہ مصر نو‏‏ں اپنی شاہی طاقت و سطوت اُتے گھمنڈ سی۔ بہر حال سلطان سلیم عثمانی نے اس کشمکش نو‏‏ں مٹا کر سلطنت و خلافت دونے چیزاں نو‏‏ں اپنے وجود وچ مجتمع ک‏ر ليا تے پونے تن سو سال دے بعد خلیفہ اسلام د‏‏ی حیثیت اک پیر یا سجادہ نشین تو‏ں تبدیل ہو ک‏ے اپنی اصلی حالت یعنی جامہ شہنشاہی وچ نمودار ہوئی۔
خلفائے عباسیۂ مصر
نمبر شمار خلیفہ دا ناں سنہ جلوس
۱۔ مستنصر باللہ بن ظاہر بامر اللہ بن ناصر لدین اللہ ۶۵۹ھ ۲۔ حاکم بامراللہ بن مستر شد باللہ ۶۶۰ھ ۳۔ مستکفی باللہ بن حاکم بامراللہ ۷۰۱ھ ۴۔ واثق باللہ ۷۰۴ھ ۵۔ حاکم بامراللہ بن مستکفی باللہ ۷۴۲ھ ۶۔ معتضد باللہ ۷۵۳ھ ۷۔ متوکل علی اللہ ۷۶۲ھ ۸۔ مستعصم باللہ بن محمد ابراہیم ۷۷۸ھ ۹۔ مستعین باللہ ۸۰۸ھ ۱۰۔ معتضد باللہ ۸۱۵ھ ۱۱۔ مستکفی باللہ ۸۴۵ھ ۱۲۔ قاسم بامر اللہ بن متوکل ۸۵۸ھ ۱۳۔ مستعد باللہ بن متوکل ۸۵۸ھ ۱۴۔ متوکل علی بن یعقوب بن متوکل ۸۷۲ھ ۱۵۔ مستمسک باللہ ۹۰۳ھ سلطان سلیم عثمانی نے مصر نو‏‏ں فتح کيتا تاں مستمسک نے عصاء، چادر تے دوسرے تمام تبرکات جو اس دے پاس بطور نشان خلافت موجود سن سلطان سلیم نو‏‏ں دے دتے تے خود وی سلطان سلیم دے ہتھ اُتے بیعت خلافت کر لئی۔ سلطان سلیم عثمانی مصر تو‏ں مستمسک نو‏‏ں اپنے ہمراہ قسطنطنیہ لے گیا تے اوتھے اس دا انتقال ہويا۔ گٹھ:شامگٹھ:مصر
بھارتی آئين
آئین ہند جمہوریہ بھارت دا دستور اعلیٰ ا‏‏ے۔ اس ضخیم قانونی دستاویز وچ جمہوریت دے بنیادی سیاسی نکات تے حکومت‏ی ادارےآں دے ڈھانچہ، طریقہ کار، اختیارات تے ذمہ داریاں ہور بھارتی شہریاں دے بنیادی حقوق، رہنما اصول تے انہاں د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ آئین ہند دنیا دا سب تو‏ں ضخیم تحریری دستور اے   تے آئین ہند د‏‏ی مجلس مسودہ سازی دے صدر بھیم راؤ رام جی امبیڈکر نو‏‏ں عموماً اس دا معمار اعظم کہیا جاندا ا‏‏ے۔
آئین ہند دے مطابق بھارت وچ دستور نو‏‏ں پارلیمان اُتے فوقیت حاصل اے کیونجے اسنو‏ں مجلس دستور ساز نے بنایا سی نہ کہ بھارتی پارلیمان نے۔ آئین ہند د‏‏ی تمہید دے مطابق بھارتی عوام نے اسنو‏ں وضع تے تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ پارلیمان آئین نو‏‏ں معطل نئيں کر سکدی ا‏‏ے۔
آئین ہند نو‏‏ں مجلس دستور ساز 26 نومبر 1949ء نو‏‏ں تسلیم کيتا سی تے 26 جنوری 1950ء نو‏‏ں نافذ کيتا سی۔ آئین ہند گورنمٹ آف انڈیا ایکٹ، 1935ء نو‏‏ں بدل ک‏ے ملک دا بنیادی سرکاری دستاویز بنا تے بھارت ڈومینین جمہوریہ ہند بن گیا۔ آئینی خود مختاری نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی آئین ہند دے معماراں نے برطانوی پارلیمان د‏‏ی دفعات نو‏‏ں آئین ہند د‏‏ی دفعہ 395 وچ کالعدم قرار دے دتا۔ آئین ہند دے نفاذ نو‏‏ں بھارت بطور یوم جمہوریہ بھارت نو‏‏ں مناندا ا‏‏ے۔
آئین ہند بھارت نو‏‏ں آزاد، سماجی، سیکیولر تے جمہوری ملک بناندا اے جتھ‏ے عوام دے تئاں انصاف، مساوات تے حریت نو‏‏ں یقینی بناندا اے تے برادری نو‏‏ں فروغ دینے اُتے ابھاردا ا‏‏ے۔ بھارت، پارلیمانی نظام دی سرکار والا اک آزاد،  ، سماج وادی جمہوری لوک-راج ہے۔ ایہہ لوک-راج بھارت دے آئین دے مطابق آزآد ہے۔ بھارت دا آئین  آئینی اسمبلی  ولوں 26 نومبر 1949 نوں پارت ہویا اتے 26 جنوری 1950 نوں لاگوُ ہویا۔ 26 جنوری دا دن بھارت وچّ جمہوری دن دے روپ وچّ منایا جاندا ہے۔
منتری پریشد ساموہک طور تے لوک سبھا پرتی اتردائی ہے۔ ہریک راج‍ وچّ اک ودھان سبھا ہے۔ جموں کشمیر، اتر پردیش، بہار، مہاراشٹر، کرناٹک اتے آندھرپردیش وچّ اک اپری سدن ہے جسنوں ودھان پریشد کیہا جاندا ہے۔ راج‍پال راج‍ دا پرمکھ ہے۔ ہریک راج‍ دا اک راج‍پال ہووےگا اتے راج‍ دی کارجکاری شکتی اس کول ہوویگی۔ منتری پریشد، جسدا پرمکھ مکھ‍ منتری ہے، راج‍پال نوں اسدے کارجکاری کماں دے نش‍پادن وچّ صلاحَ دندی ہے۔ راج‍ دی منتری پریشد سموہک طور تے راج‍ دی ودھان سبھا دے پرتی اتردائی ہے۔
آئین دیاں ستویں ترمیم وچّ سنسد اتے راج‍ ودھان سبھاواں وچّ ودھانک شکتیاں دی ونڈ کیتی گئی ہے۔ اوشش‍ٹ شکتیاں سنسد کول ہن۔ کیندری پرشاست علاقیاں نوں سنگھ راج‍ کھیتر کیہا جاندا ہے۔
پس منظر
برصغیر ۱۸۵۷ء تو‏ں ۱۹۴۷ء تک برطانوی راج دے زیر نگيں سی۔ آئین ہند نے ۲۶ جنوری ۱۹۴۷ء نو‏‏ں نافذ ہونے دے بعد قانون آزادی ہند ایکٹ، ۱۹۴۷ء نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ آئین دے نفاذ دے نال ہی بھارت ہن تاج برطانیہ دا ڈومینین نئيں رہیا تے اک آزاد جمہوری ملک کہلیایا۔ دفعات ۵، ۶، ۷، ۸، ۹، ۶۰، ۳۲۴، ۳۶۶، ۳۶۷، ۳۷۹، ۳۸۰، ۳۸۸، ۳۹۱، ۳۹۲، ۳۹۳ تے ۳۹۴ ۲۶ نومبر ۱۹۴۹ء نو‏‏ں ہی نافذ ہوئے گئی سن جدو‏ں کہ مکمل دستور ۲۶ جنوری ۱۹۵۰ء نو‏‏ں نافذ ہويا۔
سابق دستور سازی
آئین ہند دے کئی ماخذ نيں۔بھارت د‏‏ی حالات تے ضروریات نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے آئین دے معماراں نے سابق دستوراں تے ایکٹاں تو‏ں بہت کچھ مدد لی اے جداں حکومت ہندوستان ایکٹ ۱۸۵۸، قانون مجالس ہند، ۱۸۶۱ء، قانون مجالس ہند، ۱۸۹۲ء، منٹو مارلے اصلاحات ۱۹۰۹ء، حکومت ہند ایکٹ ۱۹۱۹ء، حکومت ہند ایکٹ،۱۹۳۵ء تے قانون آزادی ہند ۱۹۴۷ء۔ قانون آزادی ہند نے سابق مجلس دستور ساز نو‏‏ں دو حصےآں وچ منقسم کر دتا۔ انہاں وچو‏ں ہر اک دے وکھ وکھ ملکاں دے لئی دستور سازی دے آزاد اختیارات سن ۔
مسودہ سازی
اک سول ملازم ، بین الاقوامی عدالت انصاف دے پہلے بھارتی جج تے اقوام متحدہ سلامتی کونسل دے صدر بینیگال نرسنگ راو 1946ء وچ مجلس دے قانونی مشیر منتضب کیتے گئے۔ انہاں نے فروری 1948ء وچ ابتدائی مسودہ تیار کيتا۔ اوہی آئین ہند دے بنیادی دھانچے دے بانی اکھوائے۔