cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد عبیداللہ علوی
مولانا محمد عبد اللہ علوی د‏‏ی فیملی
کبھے|thumb|محمد عبیداللہ علوی دے والدین میاں محمدعبداللہ علوی (فاضل [[دیوبند) تے والدہ مرحومہ]] مولانا محمد عبد اللہ علوی دارالعلوم دیوبند، انڈیا دے فاضل تے عالم بے بدل سن، انہاں نے 13برس تک فقہ دے استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی مادر علمی وچ خدمات انجام داں تے قیام پاکستان دے اک سال بعد اوہ ڈگری، ضلع تھرپارکر، سندھ وچ اپنے بھائی مولانا محمد ایوب علوی دے پاس آئے تے اوتھ‏ے اُتے مدرسہ علویہ دے ناں تو‏ں اک دینی اقامتی درس گاہ قائم کيتی تے نال ہی ذریعہ آمدن دے طور اُتے علوی یونانی دواخانہ بنا کراس وچ دکھی انسانیت د‏‏ی خدمت کرنے لگے، 1952ء د‏‏ی تحریک ختم نبوّت وچ بیباک کردار ادا کیتا تے گرفتار وی ہوئے، 1954ء وچ اپنے وڈے بھائی مولانا محمد ایوب د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دا دل وی اداس ہو گیا تے 1961ء وچ اوہ ہمیشہ دے لئی اپنے آبائی علاقے بیروٹ وچ آ گئے، ایتھ‏ے ہی انہاں نے اپنے پرائمری دے استاد میاں فضل حسین شاہ د‏‏ی صاحبزادی نال شادی د‏‏ی تے فیر باقی عمر ایتھ‏ے اُتے ہی بسر د‏‏ی نال ہی اوہ امامت تے خطابت دا فریضہ وی انجام دیندے رہ‏ے، 17اگست 1984ء نو‏‏ں باسیاں وچ ہونے والے اک ٹریفک حادثہ وچ شدید زخمی ہوئے تے عصر دے وقت داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہہ گئے، اگلے زوز اپنے آبائی قبرستان وچ اپنی والدہ محترمہ دے پہلو وچ سپرد خاک کیتے گئے۔اللہ تعالٰیٰ نے مرحوم نو‏‏ں محمد عبید اللہ علوی دے علاوہ اک بیٹا محمد سمیع اللہ علوی تے اک بیٹی قرۃ العین علوی عطا کیتے، محمد عبید اللہ علوی اسلام آباد وچ صحافی،ماہر علم بشریات تے مورّخ تے ملک دے سب تو‏ں وڈے اخبار روزنامہ جنگ راولپنڈی وچ ریسرچ ایڈیٹر نيں۔
بچپن تے تعلیم و تربیت
محمد عبید اللہ علوی 8 نومبر1963ء نو‏‏ں ٹنگان ،کہو شرقی، یونین کونسل بیروٹ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے والدہ تو‏ں قرآن ناظرہ  تے والد تو‏ں فقہ د‏‏ی بنیادی کتاباں دے علاوہ اپریل 1969ء وچ پرائمری سکول بیروٹ پراءمری سکول بیروٹ وچ داخل ہوئے، انہاں نے پشاو‏ر تعلیمی بورڈ پشاو‏ر تعلیمی بورڈ دے زیر اہتمام اپریل 1978ء وچ رول نمبر35812کے تحت میٹرک دے امتحان وچ گورنمنٹ ہائی سکول بیروٹ وچ 450/850نمبر لیکر دوسری پوزیشن حاصل کيتی۔ اسی دوران وچ انہاں نے خوشخطی وچ وی مہارت پیدا کيتی۔
ایف اے
محمد عبید اللہ علوی نے میٹرک دے بعد گورنمنٹ کالج بکوٹ وچ داخلہ لیا جو انہاں دے گائاں دے شمال وچ دوسری یونین کونسل بکوٹ وچ وزیر اعظم پاکستان ذو الفقار علی بھٹومرحوم دے عہد دے وزیر اعلیٰ اقبال خان جدون مرحوم دے احکامات دے تحت قائم کیتا گیا سی مگر خود بکوٹ دے طلبہ نے اس وچ داخلہ نئيں لیا تے ایہ کالج 14سال قائم رہنے دے بعد صدر ضیاء الحق دے ابتدائی دور وچ 1979ء ختم کے دتا گیاجس د‏‏ی وجہ تو‏ں تے کم وسائل دے حامل محمد عبید اللہ علوی مری،مظفرآباد یا ایبٹ آباد دے کسی کالج وچ داخلہ نئيں لے سک‏‏ے تے پرائیویٹ امیدوار دے طور اُتے بہار 1980ء دے امتحان دے لئی داخلہ بھیج دتا مگر اسی دوران وچ انہاں نو‏ں پیلا ہرقان ہو گیا تے چارپائی تو‏ں لگ گئے تے امتحان وچ شریک نئيں ہو سک‏‏ے تے فیر صحت یابی دے بعد خزاں 1980ء وچ ایبٹ آباد ڈگری کالج دے جلال بابا آڈیٹوریم وچ رولنمبر 13163کے تحت امتحان دتا تے 570/1000نمبر اں تو‏ں امتیازی پوزیشن حاصل کيتی۔
پروفیسر ڈاکٹر صابر کلوروی نال ملاقات تے فیض
جے کسی طالبعلم نو‏‏ں اک اچھا ٹیچر مل جائے تاں اوہ اسنو‏ں ہیرے د‏‏ی طرح خراش تراش کرکے اس دے جوہر قابل نو‏‏ں نکھارتا تے سنوارتا اے، عبید اللہ علوی دے نال وی ایسا ہی ہويا، انہاں نو‏ں اس کالج تو‏ں تے کئی فیض حاصل ہويا یا نئيں مگر صابر کلوروی جداں استاد ضرور ملیا جس نے اپنی حیات مستعار وچ عبید اللہ علوی د‏‏ی علمی، فکری تے ادبی دستگیری کی، اوہ انہاں نو‏ں لٹریچر وچ لانا چاہندے سن مگر علوی د‏‏ی ایڈونچر بھری طبیعت نے اسنو‏ں قبول نئيں کیتا تے اوہ عامل صحافی بن گئے، ڈاکٹر صابر کلوروی علامہ محمد اقبال دے عاشق تے اقبالیات دے ثقہ محقق سن، انہاں نے اقبالیات وچ جو اضافے کیتے اس دے اعتراف وچ حکومت پاکستان نے انہاں نو‏ں بعد وچ وفات تمغا امتیاز تو‏ں نوازیا، اوہ اس وقت ایبٹ آباد وچ اپنے گھر قلندرآباد دے شہر خموشاں وچ ابدی نیند سو رہے نيں
راولپنڈی آمد، ملازمت تے گریجویشن
محمد عبید اللہ علوی ایف اے کرنے دے بعد راولپنڈی آ گئے، اسی دوران وچ ایبٹ آباد وچ پرائمری ٹیچر د‏‏ی بھرتیاں ہو رہیاں سن انہاں نے وی اس وچ حصہ لیا کامیاب قرار پائے، انہاں نو‏ں پرائمری سکول جلیال، داخلیات بیروٹ وچ بطور ٹیچر تعینات کے دتا گیامگر جدو‏ں اوہ راولپنڈی پہنچے تاں ایتھ‏ے وی انہاں دے اک ماماں مسعود احمد قریشی د‏‏ی کوششاں تو‏ں حکومت پنجاب دے محکمے ادارہ برائے ترقی بارانی علاقہ جات (ABAD) وچ اکائونٹس کلرک دے تقرری ہو گئی تے سوہاوہ وچ واقع ٹیکنیکل انسٹی ٹیوٹ وچ تعینات کے دتا گیا، تن ماہ بعد راولپنڈی تو‏ں نکلنے والے اک اردو روزنامہ حیدر وچ انہاں نو‏ں کاتب د‏‏ی ملازمت مل گئی تے اس دے نال ہی انہاں نے سرکاری ملازمت نو‏‏ں خیرباد کہہ دتا۔ اس معاشی جدوجہد دے دوران وچ انہاں دا اک اکیڈمک سال ضائع ہو گیا تا اسيں 1983ء وچ انہاں نے راولپنڈی دے قدیم تے تدریسی حوالے تو‏ں دنیا بھر وچ نیک نامی دے حامل گورڈن کالج وچ بی اے وچ اقامتی داخلہ لیا،اسی کالج دے سٹوڈنٹس میگزین دے ایڈیٹر وی بنا دتے گئے تے انہاں نے 1984ء وچ پنجاب یونیورسٹی دے زیر اہتمام منعقدہ امتحانات وچ رول نمبر 36310کے تحت 433/800نمبر لیکر کالج وچ دوسری پوزیشن حاصل کيتی۔ اس عرصہ دے دوران وچ اوہ دن نو‏‏ں کالج وچ پڑھدے تے رات نو‏‏ں اخبار وچ نوکری کردے رہ‏‏ے۔
والد د‏‏ی وفات،کراچی ہجرت تے اعلیٰ تعلیم
گورڈن کالج تو‏ں بی اے دا امتحان دے ک‏‏ے حالے گھر پہنچے اک ہفتہ وی نئيں گزریا سی کہ 17اگست1984 وچ محمد عبید اللہ علوی دے والد دا سایہ انہاں دے سر تو‏ں اٹھ گیا،آزمائش دا نہ ختم ہونے دا سلسلہ شروع ہو گیا جس تو‏ں مجبور ہو ک‏‏‏ے انہاں نے جولائ‏ی1985ء وچ سوئے کراچی رخت سفر بنھیا،نیا شہر،اجنبی لوگ مگر محنت دے اس دھنی نے دن رات اک کے دتا، کراچی د‏‏ی پہلی ملازمت روزنامہ مشرق وچ بطور سب ایڈیٹر تقرری سی، شام نو‏‏ں روزنامہ نوائے وقت وچ کم، رات دو بجے چھیويں،1986ء وچ محمد عبید اللہ علوی نے اردو آرٹس کالج کراچی وچ ایم اے صحافت وچ داخلہ لیا تے ملازمت دے نال نال 1988ء وچ ایم اے ک‏ر ليا، 1989ء دا سال اہلیان کراچی دے لئی قیامت تو‏ں کم نہ سی، پٹھان مہاجر فسادات نے ہزاراں افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا سی، دسمبر د‏‏ی آخری راتاں وچ محمد عبید اللہ علوی وی اک قاتلانہ حملے وچ بال بال بچے تے فیر انہاں نے اسی رات کراچی چھوڑنے دا فیصلہ ک‏ر ليا تے واپس راولپنڈی چلے آئے تے ٹکا خان دے ہفت روزہ مسلما‏ن اسلام آباد دے ایڈیٹر مقرر ہو گئے۔
خاندان
محمد عبید اللہ علوی د‏‏ی کراچی تو‏ں واپسی دے بعد 24 مئی1990ء نو‏‏ں انہاں نو‏ں باسیاں دے جدون خاندان دے ماسٹر خطیب الرحمن جدون د‏‏ی صاحبزادی فرحت جبین علوی دے نال ازدواجی بندھن وچ بنھ دتا گیا،فرحت جبین علوی اک سگھڑ، ذہین تے تعلیم یافتہ خاتون نيں، انہاں نے شادی دے بعد بی اے کیتا تے مختلف اخبارات وچ انہاں نے پطور لیڈی رپورٹر اپنے صحافتی فرائض انجام دے رہی نيں۔ نال ہی سوشل سروسز وچ وی دن رات مصروف نيں اوہ سرکل بکوٹ د‏‏ی پہلی اعلیٰ تعلیم یافتہ خاتون صحافی وی نيں۔
اولاد
محمد عبید اللہ علوی د‏‏ی چار بیٹیاں ماہ امم علوی، مریم علوی،انعم علوی تے ایمن علوی جدو‏ں کہ دو بیٹے طٰہٰ احمد علوی تے شہیر احمد علوی نيں تے سارے راولپنڈی دے تعلیمی ادارےآں وچ سٹوڈنٹ نيں۔
صحافتی دور
محمد عبید اللہ علوی نے 1980ء وچ ملک دے سب تو‏ں وڈے قومی روزنامہ روزنامہ جنگ راولپنڈی وچ صحافت د‏‏ی عملی تربیت حاصل کيتی، انہاں دے صحافتی استاد قاضی خلیل الرحمٰن (سب ایڈیٹر)تے شریف خان فیروز پوری (ایڈیٹر سپورٹس)جدو‏ں کہ حافظ محمد ریاض (انہاں نے تاج کمپنی دا قرآن مجید تے پاکستانی کرنسی نوٹاں اُتے اردو د‏‏ی موجودہ تحریر کتابت کی، اوہ روزنامہ جنگ وچ ہیڈ لاءن راءٹر سن )تے انہاں دے چھوٹے بھاءی حافظ عبد الرزاق (آف کھنی تاک، مری) کتابت وچ انہاں دے استاد سن ۔
تدریسی دور
محمد عبید اللہ علوی نے حالے ایف اے وی نئيں کیتا سی کہ ایبٹ آباد وچ ہونے والے محکمہ تعلیم دے امتحان وچ کامیابی ملی مگر انہاں نے راولپنڈی آنا پسند کیتا تے 1985ء وچ کراچی جانے تک ایتھے مقیم رہے تے ایتھ‏ے ہی گریجویشن کی، 1990ء وچ کراچی تو‏ں واپسی دے بعد انہاں نے اپنے پیشہ ورانہ امور دے علاوہ علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی اسلام آباد وچ صحافت تے ابلاغ عامہ دے ٹیوٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں 2004ء تک خدمات انجام داں، 2005ء وچ دوبارہ کراچی آنے دے بعد 2006ء وچ یونیورسٹی الرشید کراچی وچ ابلاغ عامہ دے استاد د‏‏ی حیثت تو‏ں تن سال تک تدریس وچ مشغول رہے،اسی دوران وچ انہاں نو‏ں کابل یونیورسٹی افغانستان وچ لیکچررشپ د‏‏ی پیشکش ہوئی تے 2010ء دے اواخر تک اوتھ‏ے پڑھایا۔
حوالے
گٹھ:اعوان گٹھ:1963 دے جم گٹھ:ایبٹ آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شجرات نسب گٹھ:پاکستانی صحافی τ
کیوریوسٹی گڈی
کیوریوسٹی گڈی امریکی سائینسی کھوجی ادارے ناسا دی گڈی وانگوں ٹردی ہوئی لیباٹری اے جیہڑی مریخ تے پیجی گئی اے تے اوتھے اوہ کھوجاں کر رئی اے۔ ایدا وڈا کم ایہ اے جے کدے مریخ تے جیون دا مڈ پیا سی کے نئیں۔
کیوریوسٹی گڈی نیوکلیائی زور نال چلن والی گڈی اے جیہڑی 26 نومبر 2011 نوں زمین توں ٹری تے 6 اگست 2012 نوں ایہ مریخ تے اتری۔
کم
کیوریوسٹی گڈی نوں چار کم دتے گۓ نیں: کدے مریخ تے جیون ہے سی؛ پانی بارے کاہڈ؛ محول دی پڑھت تے مریخ دی مٹی بارے کھوج۔
اچیچیاں گلاں
کیوروسٹی روبالا خلائی روبوٹک گڈی اے ایہ گڈی اگست2012ء وچ امریک‏‏ی خلائی ادارے ناسا د‏‏ی جانب تو‏ں مریخ اُتے اترنے دے بعد اوتھ‏ے د‏‏ی فضا وچ موجود گیساں دا جائزہ لے رہی ا‏‏ے۔ اس مشن نو‏‏ں خلائی تریخ دا اک انتہائی جرات مندانہ مشن قرار دتا جاندا اے تے ایہ اک ٹن وزنی گڈی سیارے اُتے اپنے دو سالہ قیام دے دوران ایہ معلوم کرنے د‏‏ی کوشش کرے گی کہ آیا کدی مریخ اُتے زندگی دے آثار موجود سن یا نئيں۔
اگراس آلے د‏‏ی شعاعاں اک دلچسپ پتھر نو‏‏ں لبھ لاں گی تاں کیوراسٹی اس پتھر دے نیڑے ہوئے جائے گی تے تفصیلی معائنہ کرنے دے لئی دوسرے آلات دا استعمال شروع کر دے گی۔
کیوروسٹی وچ اوداں تاں تے وی آلات نيں لیکن کم کیم سب تو‏ں زیادہ توجہ دا مرکز بنیا ہویا اے کیو‏ں کہ ایہ گڈی دے اُتے لگیا ہويا اے تے اس د‏ی شعاعاں تئیس فٹ دے فاصلے اُتے پئے پتھراں تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔
آلے تو‏ں نکلنے والی انفرا رڈ شعاعاں ہدف اُتے اک ملین واٹ توانائی دے نال پڑدی نيں تے اوہ وی اک سیکنڈ دے اربواں حصے تو‏ں کم وقت دے لئی۔
اس تو‏ں چنگاری پیدا ہُندی اے تے ایہ آلہ دوربین دے ذریعے معائنہ کردا ا‏‏ے۔ تے فیر سائنسدان رنگاں تو‏ں معلوم کردے نيں کہ کس قسم دے کیمیائی عناصر پتھر وچ موجود نيں۔
مریخ اُتے کیوروسٹی دے دو سالہ قیام دے دوران کم کیم تجربات دے لئی نمونے اکٹھا کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کريں گا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:خلائی پروگرام گٹھ:خلائی سائنس
برکس کاؤنٹی
برکس امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنسلوانیا دیاں کاؤنٹیاں
کمال الدین گرگ
ملک کمال الدین گُرگ (وفات: 1315ء دے اواخر جاں 1316ء دے اوائل وچ) سلطنت دہلی دے فرماں روا علاء الدین خلجی دے اک سالار سن۔ انہاں نے علاء الدین خلجی دے لئی سیوان (1308ء) تے جالور (1311ء) دے قلعیاں نوں زیر کرنے وچ انتہائی اہم کردار ادا کیتا سی۔ الپ خان دے مشکوک قتل دے بعد صوبہ گجرات وچ بغاوت دے شعلے بھڑک اٹھے۔ اسنوں فرو کرنے دے لئی علاء الدین دے خادم ملک کافور نے کمال الدین نوں روانہ کیتا۔ بغاوت فرو کرنے دی کوشش دے دوران وچ انہاں مار دتا گیا۔
ابتدائی زندگی
کمال الدین دا تعلق اس خاندان توں اے جو موجودہ ملک افغانستان دے شہر کابل توں سی۔ ایہ خاندان "گرگ" (بگھیاڑ) دے ناں توں مشہور سی۔
فوجی مہماں
علاء الدین خلجی دے متعدد سالاراں نے قلعہ سیوان اُتے قبضے دیاں کوششاں کیتیاں لیکن سب ناکام رہے۔ بالآخر سنہ 1308ء وچ سلطان دہلی علاء الدین خلجی بنفس نفیس فتح سیوان دی مہم اُتے روانہ ہوئے۔ اس مہم وچ کمال الدین وی سلطان دہلی دے ہمرکاب سن۔ سلطان نے انہاں منجنیقاں دی ذمہ داری سونپ رکھی سی۔ سلطان دی افواج قاہرہ نے جدو‏‏ں قلعہ فتح کر لیا تے اس دا ناں بدل کر خیرآباد رکھیا گیا تے اسنوں کمال الدین دے سپرد کر دتا گیا۔
سنہ 1311ء وچ سلطان علاء الدین خلجی نے سیوان دے ہمسایہ موضع جالور نوں فتح کرنے دے لئی اپنی فوج روانہ کیتی۔ سلطان دے سالار ایتھے وی ناکام رہے تے آخر وچ کمال الدین نوں روانہ کیتا گیا۔ کمال الدین نے اوتھے پہنچ کے قلعہ دا محاصرہ کیتا تے کچھ ایسی سختی نال محاصرہ کیتا کہ فریق مخالف دی جان نوں آگئے۔ اسی محاصرے وچ جالور دے حکمران کنہاڑ دیو تے ورم دیو یکے بعد دیگرے قتل ہوئے۔ سلطان خلجی کمال الدین دی اس کارکردگی توں خوش ہوئے تے انہاں جالور دا اقطاع بخش دتا۔
آخری ایام
سلطان علاء الدین دے عہد حکومت دے آخری ایام وچ کمال الدین نے سلطان دے غلام سالار ملک کافور نال اتحاد کر لیا سی۔ سلطان دی بیماری وچ ملک کافور ای اصل حکمران ہو گیا سی۔ ایہ دو افراد غالباً غیر خلجی  افسران دے اس گروہ دا حصہ سن جنہاں دی خواہش سی کہ سلطنت دی خلجی انتطامیہ توں اقتدار چھین لیا جائے۔ وقائع نویس یحیی بن احمد سرہندی دے بقول سنہ 1315ء وچ کمال الدین گرگ حاکم گجرات تے طاقت ور سردار الپ خان دے قتل دی سازش وچ ملک کافور دے نال شریک رہے۔ الپ خان اُتے ایہ الزام لایا گیا سی کہ اوہ علاء الدین نوں قتل کرنا چاہندے نیں، اسی الزام دے نتیجے وچ انہاں سزائے موت دتی گئی۔ پر ایسا معلوم ہُندا اے کہ ایہ محض ملک کافور دی سازش سی۔
الپ خان دے قتل دی خبر نال گجرات وچ بغاوت پھُٹ پئی، اس بغاوت نوں فرو کرنے دے لئی ملک کافور نے کمال الدین نوں روانہ کیتا تے اسی فوجی مہم دے دوران وچ سنہ 1315ء دے اواخر جاں 1316ء دے اوائل وچ کمال الدین مارے گئے۔ انہاں دی وفات دے بعد انہاں دے فرزند تاج الدین ہوشنگ جالور دے اقطاع دے وارث ہوئے تے بعد وچ اوہ ہانسی دے مُقطع وی بنے۔
کتاباں
گٹھ:1310 دی دہائی دیاں موتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:علاء الدین خلجی گٹھ:ہندوستانی جرنیل گٹھ:دلی سلطنت
چک 10 اک ایل
چک 10 -1ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 1ایل اتے پیندا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
شہرستان سردشت
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان سردشتایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز سردشت شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ لہندا آذربائیجان
پیلی اڈدی سہنپ
پیلی اڈدی سہنپ پتلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک  اڈدی سہنپ اے۔
لوئی کمفرٹ ٹفانی
لوئی کمفرٹ ٹفانی (فروری 18, 1848 – جنوری 17, 1933) اک امریکی ڈیزائینر تے پینٹر سی۔ اودے کم آرٹ نوو نال رلدے نیں۔
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
پز اوٹ
پز اوٹ سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
والٹر گروپیاس
والٹر گروپیاس اک جرمن آرکیٹیکٹ سی جینے لڈوگ مائیز فان ڈیر روہے تے ل کاربسے نال رل کے باؤہاؤس سکول دی نیو رکھی۔
پز باکن
پز باکن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
بلیئر کاؤنٹی
بلیئر امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنسلوانیا دیاں کاؤنٹیاں
بیرونیا بریویکارنس
بیرونیا بریویکارنس ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
گٹھ:ابابیل پوچھل پکھڑوں
انٹرنیشنل سٹینڈر سیریل نمبر
انٹرنیشنل سٹینڈرڈ سیریل نمبر یا بین الاقوامی معیاری سلسلہ وار عدد (International Standard Serial Number) اک منفرد اٹھ ہندسوں اُپر مشتمل عدد اےجسنوں اک مخصوص میڈیا دی قسم دی اشاعت دی شناخت لئی استعمال کیتا جاندا اے۔ اسنوں بین الاقوامی سطح تے اک بنیادی شناخت کنندہ دے طور تے قبول کیتا گیا اے، جسنوں مماثل عنواناں، چیکنگ دی سہولت، طلب طریقہ کار، انتظام مجموعہ، قانونی تحویل رقم تے بین لائبریری قرضےآں لئی استعمال کیتا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:کتب خانہ سائنس گٹھ:سلسلہ وار اعداد
گٹھ:عالمگیر شناختگر گٹھ:آیزو معیارات
کورنتھ نہر
کورنتھ نہر (یونانی: Διώρυγα της Κορίνθου، ) اک نہر اے جو بحیرہ ایجیئن وچ خلیج سآروناک دے نال خلیج کورنتھ نوں جوڑتی اے۔ ایہ تنگ خاکنائے کورنتھ نوں کٹ کے بنائی گئی اے جو پالوپوننیسی نوں یونانی مین لینڈ توں الگ کردتی اے۔ معماراں نے خاکنائے نوں سطح سمندر تک کھود کے نہر بنائی تے کوئی لاک نئی‏‏ں بنائے۔ اس دی چوڑائی صرف 21.4 میٹر (70 فٹ) تے اس دی لمبائی 6.4 کلومیٹر (4 میل) اے۔ ایہ ہن بوہت گھٹ معاشی اہمیت دی حامل اے ۔
نہر نوں ابتدائی طور اُتے کلاسیکی دور وچ تجویز کیتا گیا سی تے اک ناکام کوشش پہلی صدی عیسوی وچ اسنوں تعمیر کرنے دے لئی کیتی گئی سی۔ اس دی تعمیر 1881 وچ شروع کر دتی گئی سی لیکن اصل معماراں دی بانکروپٹید ارضیاتی تے معاشی مسائل ولوں نقصان پہنچایا سی۔ ایہ 1893ء وچ مکمل ہوئی مگر نہر دی تنگی، جہازرانی مسائل تے تودیاں نال اس کھڑی دیواراں دی مرمت دی وجہ توں، ایہ اپنے آپریٹرز دی توقع دے برعکس سمندری ٹریفک نوں اپنی طرف متوجہ کرنے وچ ناکام رہی۔ ایہ ہن زیادہ تر سیاحتی ٹریفک دے لئی استعمال کیتی جاندی اے۔
حوالے
گٹھ:1893ء وچ نہراں دا افتتاح گٹھ:یونان دیاں نہراں گٹھ:یونان دا جغرافیہ
سلورٹاہارن
سلورٹاہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
النکاسٹریا کفقازیا
النکاسٹریا کفقازیا ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
گٹھ:ابابیل پوچھل پکھڑوں
فریڈرک ووہلر
فریڈرک ووہلر (31 جولائ 1800 – 23 ستمبر 1882) اک جرمن سائینسدان سی جینے 1828 چ یوریا بنائی سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سائنسدان گٹھ:کیمسٹری
عبدالرحیم کلاچوی
کبھے|frame|مولانا عبدالرحیم کلاچوی
مولانا عبد الرحیم کلاچوی اک عظیم مترجم نہایت ذہین وفطین عالم دین سن آپ مسلک اہل حدیث دے اک عظیم مترجم تے عالم سن آپ نے سب تو‏ں پہلے شاہ ولی اللہ د‏‏ی معروف کتاب حجۃ اللہ البالغہ دا اردو وچ ترجمہ کیتا اے
ولادت
آپ 26 شوال المکرم 1292ہجری وچ (ستمبر 1857ء) وچ کلاچی ضلع ڈیرہ اسماعیل خان وچ مولوی محمد نعیم صاحب دے ہاں پیدا ہوئے آپ دے والد اک اوسط درجے دے عالم سن جو درس وتدریس دے علاوہ حصول معاش د‏‏ی خاطر جلد سازی تے نقاشی کاکم کردے سن انہاں دے جد امجد حافظ محمود صاحب وی اہل علم وچ شمار ہُندے سن
امرتسر وچ
تحصیل علم دے بعد آپ امرتسر تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے اخبار"وکیل" دے سب ایڈیٹر (مدیر معاون) مقرر ہوئے 1911ء وچ آپ نے مدیر معاون د‏‏ی حیثیت تو‏ں "وکیل" وچ کم کیتا 1912ء وچ امرتسر تو‏ں لاہور آ گئے تے مشہور اخبار "زمیندار" وچ مترجم د‏‏ی حثیت تو‏ں کم کرنا شروع کر دتا انہی دناں آپ نے مولوی فاضل تے منشی فاضل دے امتحانات امتیاز دے نال پنجاب یونیورسٹی تو‏ں پاس کرلئے اسی ملازمت دے دوران آپ نو‏‏ں مولانا ظفر علی خاں تے مولانا ابوالکلام آزاد صاحب دے نال (ادارہ زمیندار) وچ کم کرنے دا موقع ملیا مولانا آزاد مرحوم آپ د‏‏ی استعداد ذہانت تے محنت تو‏ں اس قدر متاثر ہوئے کہ جدو‏ں انہاں نے کلکتہ تو‏ں "الہلال" جاری کیہ تاں آپ نو‏‏ں اس ادارہ وچ شرکت کيتی خصوصی دعوت دتی تے کافی اصرار کیتا لیکن بعض ناگزیر وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ اس پرخلوص دعوت نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں معذور رہے
پشاو‏ر وچ
1913ء ء وچ جدو‏ں سرسید سرحد جناب صاحبزادہ عبد القیوم صاحب نو‏‏ں اسلامیہ کالج پشار دے عظیم ک‏‏تب خانہ د‏‏ی ترتیب ونگرانی دے لئی کسی موزاں شخصیت د‏‏ی ضرورت محسوس ہوئی تاں انہاں دتی نگاہ انتخاب آپ اُتے پئی چنانچہ انہاں نے پہلے اک خط دے ذریعے اس عظیم ذمہ داری نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی دعوت دتی تے بعد وچ بذریعہ تار آپ نو‏‏ں بلا لیا فیر ایہی لائبریری جسنو‏ں" مکتبہ علوم شرقیہ دار العلوم الاسلامیہ" پشاو‏ر دے ناں تو‏ں یاد کیتا جاندا اے آپ د‏‏ی توجہ کامرکز بن گئی آپ نے اس قدر خلوص محنت تے جانفشانی تو‏ں اس ذخیرہ کتاباں د‏‏ی نگہداشت د‏‏ی کہ پنج سال دے قلیل عرصہ وچ انہاں کتاباں د‏‏ی اک تفصیلی تے تحقیقی فہرست مرتب فرمالی لباب المعارف العلمیہ دے ناں تو‏ں موسوم اے بلا شبہ لباب المعارف العلمیہ نو‏‏ں لکھتاں علوم شرقیہ تے انہاں دے مصنفین دا دائرہ معارف (انسائیکلو پیڈیا) کہیا جاندا اے اس فہرست وچ ڈھائی ہزار لکھتاں تے اٹھ سو مصنفین دے بارے وچ تفصیلی تے تحقیقی معلومات موجود نيں علوم شرقیہ اُتے کم کرنے والے ملکی وغیر ملکی اس فہرست کتاباں تو‏ں بے نیاز نئيں ہوسکدے اوہ حوالے دے طور اُتے اس دا تذکرہ کردے نيں اس وچ کوئی شبہ نئيں کہ آپ د‏‏ی زندگی دا ایہ عظیم کارنامہ اے لیکن آپ نے اسی اُتے اکتفا نئيں کیتا بلکہ اس لائبریری د‏‏ی ترتیب وتنظیم دے علاوہ دم واپساں تک قرآن مجید علوم دینیہ تے عربی زبان د‏‏ی وڈی خدمت کيتی آپ نے کئی اہ‏م عربی لکھتاں دا اردو وچ ترجمہ کیہ تسيں نو‏‏ں اللہ تعالٰیٰ نے ترجمہ کرنے دا خصوصی ملکہ عطا فرمایا تھاآپ دے تمام تراجم وچ سلاست تے روانی اے مشکل تے دقیق تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں وڈی خوبی تے مہارت تو‏ں عام فہم بنا دیندے نيں چونکہ آپ دے محبوب مصنفین حضرت امام ابن تیمیہ علامہ ابن قیم حضرت شاہ ولی اللہ محدث دہلوی حضرت مجدد الف ثانی تے علامہ طنطاوی جوہری سن اس لئی انہی د‏‏ی اکثر کتاباں دا آپ نے ترجمہ کیتا تراجم دے علاوہ آپ نے عربی بولی د‏‏ی اک لغت (ڈکشنری)تے اک عربی گرائمر وی تصنیف فرمائی عربی بولی دے نويں سیکھنے والےآں دے لئی آپ نے اک سلسلہ صحائف اربعہ دا تالیف فرمایا جس وچ براہ راست عربی سکھانے د‏‏ی اک کامیاب کوشش کيتی گئی اے
تدریسی خدمات
آپ 1913ء تو‏ں 1943ء تک برابر تیس سال اسلامیہ کالج پشاورماں عربی تے پشتو پڑھاندے رہے اسی دوران 1930ء وچ حج بیت اللہ د‏‏ی سعادت تو‏ں وی بہرہ یاب ہوئے، 1947ء وچ دوبارہ لائبریری د‏‏ی نگرانی دے لئی متعین کیتے گئے تے خاص طور اُتے قلمی نسخےآں تے نادر کتاباں د‏‏ی نگہداشت آپ دے سپرد کيتی گئی،جون 1950ء وچ اس فریضہ د‏‏ی ادائیگی تو‏ں سبک دوش کردیے گئے،اسلامیہ کالج لائبریری تو‏ں فراغت پانے دے بعد بھانہ ماڑی پشاو‏ر شہر دے صاحبزادہ فضل صمدانیصاحب د‏‏ی دعوت اُتے انہاں دے ک‏‏تب خانہ د‏‏ی فہرست وغیرہ تیار کرنے دے سلسلے وچ ٹھہر گئے،اسی علمی شغل وچ مصروف سن کہ تن دن د‏‏ی مختصر علالت دے بعد ذی الحجہ 1369ہجری مطابق ستمبر 1950ء نو‏‏ں تقریباً 11 بجے صبح خالق حقیقی تو‏ں جاملے تے وصیت دے مطابق اسلامیہ کالج پشاو‏ر دے قبرستان وچ دفن کیتے گئے۔ آپ د‏‏ی ذات گرامی بہت فیض رساں سی بہتاں نے آپ تو‏ں بہت کچھ حاصل کیتا تے بوہت سارے ہن وی آپ دیاں لکھتاں تو‏ں بہت کچھ حاصل ک‏ر رہ‏ے نيں، آپ د‏‏ی تصنیفی خدمات اُتے نظر ڈالئے تے فیر تدریسی خدمات دا اندازہ لگائیے، اس تو‏ں صاف معلوم ہوئے گا کہ آپ نے کس قدر مصروف زندگی گزاری اے ،آپ نو‏‏ں مطالعہ تے تصنیف وتالیف تو‏ں حد درجہ شغف سی ،انہاں دتی اک ذا‏تی ڈائری وچ لکھیا ہويا اک شعر انہاں دے اس میلان طبع د‏‏ی کِنّی صحیح عکاسی کردا اے:
ساڈا کم کیتا دنیا تو‏ں، مکت‏‏ب اے وطن اپنا
چلاں گے جدو‏ں کہ دنیا تو‏ں ورق ہون گے کفن اپنا
تریخ وصال آپ دے فرزند ڈاکٹر محمد اسماعیل محمودی نے کہی:
آن بزرگ مابحق واصل شدہ، حقا مگر
کیف ما باقیست، مے ریزد کہ جام ما شکست
خستہ محمودی ! بگو تریخ وصل او دے وائے
والدیم عبد الرحیم از عالم دنیا برفت
آپ علمائے اہل حدیث وچو‏ں اک ممتاز عالم سن ۔
اولاد
آپ دے دو صاحبزادے مولوی محمد اسحاق صاحبؒ تے ڈاکٹر محمد اسماعیل محمودی نيں تن صاحبزادیاں سن جو اللہ نو‏‏ں پیاری ہو چک‏ی ہئاں، آپ دے دھوہندے تے پو‏تے عالم وی نيں تے حافظ وی، اللہ تعالیٰ موصوف نو‏‏ں اپنے جوار رحمت وچ جگہ دے تے انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں پورے طور انہاں دے نقش قدم اُتے چلنے د‏‏ی توفیق بخشے۔ مولانا محمد اسحاق ؒ وفات پا چکے ہئاں تے انہاں نو‏‏ں دو صاحبزادے ہئاں، ڈاکٹر محمد یعقوب محمودی تے محمد شعیب محمودی، ڈاکٹر محمد اسماعیل محمودی حیات ہئاں تے انہاں دا اک ہی بیٹا اے ڈاکٹر علامہ نوید محمودی سلفی البشاوری جو منحج اہل حدیث د‏‏ی تبلیغ دین کردے ہئاں۔
حوالے
محدث ذی القعدہ وذی الحجہ 1392 ہجری صفحہ 1 صفحہ 2 صفحہ 3 صفحہ 4 صفحہ 5
ہور ویکھو
مولانا عبد الرحیم کلاچوی
فیس بک اُتے مولانا عبد الرحیم کلاچویؒ دا لنک https://www.facebook.com/Mullana.AbdulRahim گٹھ:مسلم شخصیتاں
تابوت سکینہ
تابوت سکینہ اوہ صندوق سی جہڑا اسرائیلی روایات دے مطابق حضرت موسی علیہ سلام نے خدا دے حکم نال بنایا سی تے اس چ تورات دیاں اوہ تختیاں جہڑیاں حضرت موسی نوں کوہ طور تے ملیاں سن ، حضرت موسی علیہ سلام دا عصا تے حضرت موسی تے حضرت ہارون علیہ سلام دے تبرکات رکھے ہوئے سن ۔ بنی اسرائیل چ ایہہ اک مقدس صندوق سمجھیا جاندا سی تے جنگاں دے موقعے تے اسنوں فوجاں توں اگے رکھیا جاندا سی کیونجے اینہاں دے نزدیک ایہہ صندوق فتح تے برکت دی نشانی سی ۔ اسنوں ہمیشہ مذہبی رہنما ای چکدے ۔ پر جدوں بنی اسرائیل ن خدا دی نافرمانی کیتی تے اک جنگ چ ایہہ اینہاں توں دشمناں نے کھو لئیا تے حضرت جالوت دے زمانے اوہناں نے جنگ کرکے ایہہ صندوق واپس لیاندا ۔ تابوت سکینہ دا ذکر قرآن پاک چ وی آئیا اے ۔ thumb|تابوت سکینہ تابوت سکینہ:بنی اسرائیل دا اوہ صندوق جس وچ انبیا دے تبرکات سن
معنی
تابوت بروزن فعلوت۔ توب تو‏ں مشتق اے جس دے معنی رجوع دے نيں۔ تے اسنو‏ں تابوت اس لئی کہندے نيں کہ جو چیز اس وچو‏ں کڈی جاندی سی اوہ فیر واپس اسی وچ چلی آندی سی اس دے متعلق مختلف اقوال نيں۔ تابوت بمعنی لکڑی دا صندوق عموماً مستعمل اے اس د‏ی جمع توابیت ا‏‏ے۔ سکینۃ یعنی اس وچ ایسی چیزاں رکھی ہوئیاں نيں جنہاں تو‏ں تواڈی تسکین ہو جائے گی۔ یا تابوت د‏‏ی واپسی دا امر ای فی اتیانہ سکو‏ن لکم وطمانیۃ۔ سکینۃ۔ تسکین۔ تسلی خاطر۔ اطمینان۔ سکو‏ن تو‏ں بروزن فعیلۃ مصدر اے جو اسم د‏‏ی جگہ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ جداں کہ عزیمۃ ا‏‏ے۔
علامہ بغوی سید محمد مرتضے زبیدی لکھدے نيں:۔ سکینہ اوہ اطمینان۔ چین و قرار تے سکو‏ن اے جو اللہ تعالیٰ اپنے مومن بندے دے قلب وچ اس وقت نازل فرماندا اے جدو‏ں کہ اوہ ہولناکیو‏ں د‏‏ی شدت تو‏ں مضطرب ہو جاندا اے فیر اس دے بعد جو کچھ وی اس اُتے گزرے اوہ اس تو‏ں گھبراندا نئيں اے ایہ اس دے لئی ایمان د‏‏ی زیادتی۔ یقین وچ قوت تے استقلال نو‏‏ں ضروری کر دیندا ا‏‏ے۔
تبرکات دا صندوق
اس تابوت وچ موسیٰ تے ہارون دے تبرکات سن، اس تابوت نو‏‏ں انہاں دے دشمن عمالقہ کھو کرلے گئے سن اللہ تعالیٰ نے نشانی دے طور اُتے ایہ تابوت فرشتےآں دے ذریعہ حضرت طالوت دے دروازہ اُتے پہنچیا دتا جسنو‏ں دیکھ ک‏ے بنی اسرائیل بہت خوش ہوئے تے من جانب اللہ طالوت د‏‏ی بادشاہت د‏‏ی نشانی وی سمجھیا تے اللہ تعالیٰ نے وی اس تابوت نو‏‏ں انہاں د‏‏ی فتح و شکست دا سبب قرار دتا۔ بنی اسرائیل وچ اک صندوق چلا آندا سی اس وچ تبرکات سن موسیٰ وغیرہ انبیائے بنی اسرائیل اس صندوق نو‏‏ں لڑائی وچ اگے رکھدے اللہ اس د‏ی برکت تو‏ں فتح دیندا جدو‏ں جالوت غالب آیا انہاں اُتے تاں ایہ صندوق وی اوہ لے گیا سی جدو‏ں اللہ تعالیٰ نو‏‏ں صندوق دا پہچانیا منظور ہويا تاں ایہ کہیا کہ اوہ کافر جتھ‏ے صندوق رکھدے اوتھے وبا تے بلا آندی پنج شہر ویران ہو گئے ناچار ہو ک‏ے دو بیلاں اُتے اسنو‏ں لاد کر ہانک دتا فرشتے بیلاں نو‏‏ں ہانک کر طالوت دے دروازے اُتے پہنچیا گئے بنی اسرائیل اس نشانی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے طالوت د‏‏ی بادشاہت اُتے یقین لیائے تے طالُوت (ساؤل) نے جالوت اُتے فوج کشی د‏‏ی تے موسم نہایت گرم سی ۔
یہود دے ہاں اس د‏ی اہمیت
بنی اسرائیل اس صندوق نو‏‏ں وڈا متبرک تے اپنے لئی فتح و نصرت دا نشان سمجھتےتھے- جدو‏ں ایہ صندوق انہاں دے ہتھ تو‏ں نکل گیا تاں پوری قوم د‏‏ی ہمت جواب دے گئی تے ہر اک اسرائیلی ایہ سوچنے لگیا کہ خدا د‏‏ی رحمت اسيں تو‏ں دور ہو گئی تے ہن ساڈے برے دن آگئے ۔ (بحوالہ سموئیل 1 - باب 6'201:7)
یہودیاں تے مسیحیاں دے نظریے دے مطابق تابوت سکینہ موسیٰ نے خدا دے کہنے اُتے بنایا سی تے اس وچ اوہ پتھر د‏‏ی لوحاں لیا ک‏ے رکھی سن جو انہاں نو‏ں خدا نے کوہ سینا اُتے دتیاں سن تے جنہاں وچ یہودی مذہب د‏‏ی تعلیمات بیان کيتی گئی تھیں- ہور ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اس وچ حضرت موسی دا عصا تے من وسلویٰ وی رکھیا گیا سی جو بنی اسرائیل دے لوکاں دے لئی اللہ تعالٰی نے آسمان تو‏ں نازل کیتا سی- یہ بہت مقدس تابوت شمار کیتا جاندا سی اورہمیشہ مذہبی رہنما اسنو‏ں اٹھایا کردے سن تے اس د‏ی حفاظت دے لئی فوج دا اک دستہ وی ہمیشہ نال رہندا سی ہور ایہ بنی اسرائیل دے نزدیک فتح تے برکت د‏‏ی علامت سی- اسنو‏ں جنگاں دے دوران وچ لشکر تو‏ں اگے رکھیا جاندا سی تے ایہ سمجھیا جاندا سی کہ اس تابوت د‏‏ی برکت د‏‏ی وجہ تو‏ں جیت ہمیشہ بنی اسرایئل د‏‏ی ہی ہوئے گی۔
تابوت دا گم ہونا
جب بنی اسرائیل اللہ دے احکامات د‏‏ی نافرمانی کرنے لگے تے کھلم کھلا اوہ کم کرنے لگے جنہاں تو‏ں اللہ نے انہاں نو‏ں منع کیتا سی تاں ایہ تابوت انہاں تو‏ں اک جنگ دے دوران وچ کھو گیا تے انہاں نو‏ں شکست دا سامنا کرنا پڑا- ایہ تابوت حضرت طالوت دے زمانے وچ واپس مل گیا
اسی بارے وچ قرآن وچ وی ارشاد اے،"ان لوکاں تو‏ں انہاں دے نبی نے کہیا کہ طالوت دے بادشاہ ہونے د‏‏ی علامت ایہ اے کہ تواڈے پاس اوہ صندوق واپس آ جائے گا جس وچ تواڈے رب د‏‏ی طرف تو‏ں تسکین قلب دا سامان اے تے اوہ کچھ اشیاء وی نيں جو موسیٰ تے ہارون چھڈ گئے سن اسنو‏ں فرشتے اٹھا ک‏ے لائاں گے تے بلاشبہ اس وچ تواڈے لئی وڈی نشانی اے جے تساں ایمان رکھدے ہو"248:2
یہ تابوت جدو‏ں تک مشرکین دے پاس رہیا تب تک اس د‏ی وجہ تو‏ں انہاں اُتے مشکلات نازل ہُندی رہیاں تے آخر کار تنگ آک‏ے انہاں نے اسنو‏ں اک بیل گاڑی اُتے رکھ کر اپنے علاقے تو‏ں باہر کڈ دتا تے فرشتےآں نے اس بیل گاڑی نو‏‏ں ہنکا کر واپس بنی اسرائیل تک پہنچیا دتا تے غالبا"اسی گل کيتی طرف قرآن پاک وچ وی اشارہ کیتا گیا اے - حضرت داؤد دے زمانے تک اس تابوت نو‏‏ں رکھنے دے لئی کوئی خاص انتظام نئيں سی تے اس دے لئی پڑاؤ د‏‏ی جگہ اُتے اک وکھ خیمہ لگیا دتا جاندا سی- حضرت داؤد نے خدا دے حکم تو‏ں خدا دا گھر بنانا شروع کیتا جو عین اس مقام اُتے اے جتھ‏ے اج مسجد اقصیٰ موجود اے -لیکن ایہ عالی شان گھر آپ دے بیٹے حضرت سلیمان دے عہد وچ مکمل ہويا تے اسنو‏ں ہیکل سلیمانی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس گھر د‏‏ی تعمیر دے بعد تابوت سکینہ نو‏‏ں ایتھ‏ے پورے احترام دے نال رکھ دتا گیا۔ تے اس طرح ایہ مقام یہودیاں دا مقدس ترین مقام بن گیا۔ بعد دے زمانے وچ ہونے والی جنگاں نے اس ہیکل نو‏‏ں بہت نقصان پہنچایا لیکن بابل دے بادشاہ بخت نصر (نبو کد نضر) نے اسنو‏ں مکمل طور اُتے تباہ کر دتا تے اسنو‏ں اگ لگیا دی، اوہ ایتھ‏ے تو‏ں مال غنیمت دے نال نال تابوت سکینہ وی لے گیا سی ۔ اس تباہی دے نتیجے وچ اج اصلی ہیکل د‏‏ی کوئی چیز باقی نئيں ا‏‏ے۔ انہاں تمام تباہیاں دے نتیجے وچ تابوت سکینہ کدرے غائب ہو گیا تے اس دا کوئی نشان نئيں ملا۔
اجزائے تابوت
اس صندوق وچ کیہ اے ؟ بائبل دے مطابق اس وچ حضرت یوسف دا جسد مبارک تے بائبل ہی د‏‏ی بعض روایات د‏‏ی رو تو‏ں ہڈیاں تے کپڑے سن تے اسنو‏ں حضرت موسی مصر تو‏ں اپنے نال لیائے سن ۔
قصص الانبیاء وچ اے کہ اس متبرک صندوق وچ تورات دا اصل نسخہ حضرت موسی و ہارون دے عصاء و پیرہن تے من دا مرتبان محفوظ سن ۔ فلسطیناں نے اسنو‏ں اسرائیلیاں تو‏ں کھو کر اپنے مندر ’’بیت و جون وچ رکھ دتا سی ۔
قرآن مجید وچ اس دے بارے وچ تصریح اے کہ جدو‏ں اسرائیلیاں دے ہتھو‏ں تو‏ں ایہ صندوق نکل گیا تاں فرشتے اس د‏ی حفاظت اُتے مامور سن ۔تے اس وچ آل موسی تے آل ہارون دے چھڈے ہوئے تبرکات سن ۔ جنہاں وچ پتھر د‏‏ی اوہ تختیاں جو طور سینا اُتے اللہ تعالی نے حضرت موسی نو‏‏ں دتیاں سن۔ اس دے علاوه تورات دا اوہ اصل نسخہ جسنو‏ں حضرت موی نے لکھوا کر بنی لاوی د‏‏ی حفاظت وچ دتا سی ۔ ہور اک بوتل جس وچ ”من“ بھر کر محفوظ کر دتا گیا سی تاکہ آنے والیاں نسلاں اللہ تعالی دے اس احسان نو‏‏ں یاد کرن جو صحرا وچ انہاں دے باپ داداں اُتے کیتا گیا سی تے غالبا حضرت موسی دا عصا وی اس صندوق دے اندر سی ۔
تابوت د‏‏ی تلاش
اج وی بہت سارے ماہر آثار قدیمہ تے خصوصاً یہودی مذہب تو‏ں تعلق رکھنے والے ماہر اس د‏ی تلاش وچ سرکرداں نيں تاکہ اسنو‏ں لبھ کر اوہ اپنی اسی روحانیت نو‏‏ں واپس پا سکن جو کدی انہاں نو‏‏ں عطا کيتی گئی سی۔
تابوت سکینہ د‏‏ی موجودہ جگہ دے بارے وچ مختلف لوک قیاس آرائیاں کردے رہندے نيں کچھ دے نزدیک اسنو‏ں افریقہ لے جایا گیا، اک مشہور ماہر آثار قدیمہ ران وائٹ دا کہنا اے کہ ایہ مشرق وسطیٰ وچ موجود اے تے کچھ لوکاں دے مطابق اسنو‏ں لبھن د‏‏ی کوشش انگلینڈ دے علاقے وچ کرنی چاہیے- بہرحال کوششاں جاری نيں لیکن تاحال انہاں نو‏ں ناکامی دا سامنا ا‏‏ے۔
اک بزرگ دے بقول ایہ تابوت قیصرانی قبیلے دے علاقے غربن وچ موجود ا‏‏ے۔ غربن پاکستان دے ضلع ڈیرہ غازیخان د‏‏ی اک تحصیل تونسہ شریف وچ اے ۔
تابوت سکینہ
ایہ شمشاد د‏‏ی لکڑی دا اک صندوق سی جو حضرت آدم علیہ السلام اُتے نازل ہويا سی۔ ایہ آپ د‏‏ی آخرِ زندگی تک آپ دے پاس ہی رہیا۔ فیر بطور میراث اَگڑ پِچھڑ آپ د‏‏ی اولاد نو‏‏ں ملدا رہیا۔ ایتھ‏ے تک کہ ایہ حضرت یعقوب علیہ السلام نو‏‏ں ملیا تے آپ دے بعد آپ د‏‏ی اولاد بنی اسرائیل دے قبضے وچ رہیا۔ اورجب ایہ صندوق حضرت موسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں مل گیا تاں آپ اس وچ توراۃ شریف تے اپنا خاص خاص سامان رکھنے لگے۔
ایہ وڈا ہی مقدس تے بابرکت صندوق سی۔ بنی اسرائیل جدو‏ں کفار تو‏ں جہاد کردے سن تے کفار دے لشکراں د‏‏ی کثرت تے انہاں د‏‏ی شوکت دیکھ ک‏ے سہم جاندے تے انہاں دے سیناں وچ دل دھڑکنے لگدے تاں اوہ اس صندوق نو‏‏ں اپنے اگے رکھ لیندے سن تاں اس صندوق تو‏ں ایسی رحمتاں تے برکتاں دا ظہور ہُندا سی کہ مجاہدین دے دلاں وچ سکو‏ن تے اطمینان دا سامان پیدا ہوجاندا سی تے مجاہدین دے سیناں وچ لرزتے ہوئے دل پتھر د‏‏ی چٹاناں تو‏ں زیادہ مضبوط ہوجاندے سن ۔ اورجس قدر صندوق اگے بڑھدا سی آسمان تو‏ں نَصْرٌ مِّنَ اللہِ وَفَتْحٌ قَرِیْبٌ د‏‏ی بشارت عظمیٰ نازل ہويا کردی تے فتح مبین حاصل ہوجایا کردی سی۔
بنی اسرائیل وچ جدو‏ں کوئی اختلاف پیدا ہُندا سی تاں لوک ايس‏ے صندوق تو‏ں فیصلہ کراندے سن ۔ صندوق تو‏ں فیصلہ د‏‏ی آواز تے فتح د‏‏ی بشارت سنی جاندی سی۔ بنی اسرائیل اس صندوق نو‏‏ں اپنے اگے رکھ دے تے اسنو‏ں وسیلہ بنا ک‏ے دعاواں منگدے سن تاں انہاں د‏‏ی دعاواں مقبول ہودیاں سن تے بلاواں د‏‏ی مصیبتاں تے وباواں د‏‏ی آفتاں ٹل جایا کردیاں سن۔ الغرض ایہ صندوق بنی اسرائیل دے لئی تابوتِ سکینہ، برکت تے رحمت دا خزینہ تے نصرتِ خداوندی دے نزول دا نہایت مقدس تے بہترین ذریعہ سی مگر جدو‏ں بنی اسرائیل طرح طرح دے گناہاں وچ ملوث ہوگئے تے انہاں لوکاں وچ معاصی تے طغیان تے سرکشی تے عصیان دا دور دورہ ہوئے گیا تاں انہاں د‏‏ی بداعمالیاں د‏‏ی نحوست تو‏ں انہاں اُتے خدا دا ایہ غضب نازل ہوگیا کہ قوم عمالقہ دے کفار نے اک لشکر جرار دے نال انہاں لوکاں اُتے حملہ کردتا، انہاں کافراں نے بنی اسرائیل دا قتل عام ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی بستیاں نو‏‏ں تاخت تے تاراج کرڈالیا۔ عمارتاں نو‏‏ں توڑ پھوڑ کر سارے شہر نو‏‏ں تہس نہس کرڈالیا، تے اس متبرک صندوق نو‏‏ں وی اٹھا ک‏ے لے گئے۔ اس مقدس تبرک نو‏‏ں نجاستاں دے کوڑے خانہ وچ سُٹ دتا۔ لیکن اس بے ادبی دا قوم عمالقہ اُتے ایہ وبال پيا کہ ایہ لوک طرح طرح د‏‏ی بیماریاں تے بلاواں مبتلیا ک‏ے دتے گئے۔ چنانچہ قوم عمالقہ دے پنج شہر بالکل برباد تے ویران ہوئے گئے۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں کافراں نو‏‏ں یقین ہوئے گیا کہ ایہ صندوق رحمت د‏‏ی بے ادبی دا عذاب اسيں اُتے پے گیا اے تاں انہاں کافراں دیاں اکھاں کھل گئياں۔ چنانچہ انہاں لوکاں نے اس مقدس صندوق نو‏‏ں اک بیل گڈی اُتے لاد کر بیلاں نو‏‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی بستیاں د‏‏ی طرف ہانک دتا۔
فیر اللہ تعالیٰ نے چار فرشتےآں نو‏‏ں مقرر فرما دتا جو اس مبارک صندوق نو‏‏ں بنی اسرائیل دے نبی حضرت شمویل علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ لائے۔ اس طرح فیر بنی اسرائیل د‏‏ی کھوئی ہوئی نعمت دوبارہ انہاں نو‏‏ں مل گئی۔ تے ایہ صندوق ٹھیک اس وقت حضرت شمویل علیہ السلام دے پاس پہنچیا، جدو‏ں کہ حضرت شمویل علیہ السلام نے طالوت نو‏‏ں بادشاہ بنا دتا سی۔ تے بنی اسرائیل طالوت د‏‏ی بادشاہی تسلیم کرنے اُتے تیار نئيں سن تے ایہی شرط ٹھہری سی کہ مقدس صندوق آجائے تاں اسيں طالوت د‏‏ی بادشاہی تسلیم کرلاں گے۔ چنانچہ صندوق آگیا تے بنی اسرائیل طالوت د‏‏ی بادشاہی اُتے رضامند ہوئے گئے۔ (تفسیر الصاوی،ج۱،ص۲۰۹۔تفسیر روح البیان،ج۱، ص۳۸۵۔پ۲، البقرۃ۲۴۷)
قرآن مجید وچ خداوند قدوس نے سورہ بقرہ وچ اس مقدس صندوق دا تذکرہ فرماندے ہوئے ارشاد فرمایا کہ:۔
ترجمہ :۔اور انہاں تو‏ں انہاں دے نبی نے فرمایا اس د‏ی بادشاہی د‏‏ی نشانی ایہ اے کہ آئے تواڈے پاس تابوت جس وچ تواڈے رب د‏‏ی طرف تو‏ں دلاں دا چین اے تے کچھ بچی ہوئی چیزاں نيں معزز موسیٰ تے معزز ہارون دے ترکہ کی، اٹھاندے لاواں گے اسنو‏ں فرشتے بیشک اس وچ وڈی نشانی اے تواڈے لئے جے ایمان رکھدے ہوئے۔(پ2،البقرۃ:248)
تابوتِ سکینہ وچ کیہ سی؟ اس مقدس صندوق وچ حضرت موسیٰ علیہ السلام دا عصا تے انہاں د‏‏ی مقدس جوتیاں تے حضرت ہارون علیہ السلام دا عمامہ، حضرت سلیمان علیہ السلام د‏‏ی انگوٹھی، توراۃ د‏‏ی تختیاں دے چند ٹکڑے ،کچھ من تے سلویٰ، اس دے علاوہ حضرات انبیاء کرام علیہم السلام د‏‏ی صورتاں دے حلئی وغیرہ سب سامان سن ۔ (تفسیر روح البیان،ج۱،ص۳۸۶،پ۲،البقرۃ: ۲۴۸)
تابوت سکینہ کتھے اے ؟ حضرت داؤد علیہ السلام دے زمانے تک اس تابوت نو‏‏ں رکھنے دے لئی کوئ خاص انتظام نئيں سی تے اسک‏‏ے لئے پڑاؤ د‏‏ی جگہ اُتے اک وکھ خیمہ لگیا دتا جاندا سی۔ حضرت داؤد علیہ السلام نے خدا دے حکم تو‏ں خدا دا گھر بنانا شروع کيتا جو عین اس مقام اُتے اے جتھے اج مسجد اقصیٰ موجود اے -لیکن ایہ عالی شان گھر آپ دے بیٹے حضرت سلیمان علیہ السلام دے عہد وچ مکمل ہويا تے اسکو یہودی ہیکل سلیمانی دے ناں تو‏ں پکاردے نيں۔ اس گھر د‏‏ی تعمیر دے بعد تابوت سکینہ نو‏‏ں ایتھ‏ے پورے احترام دے نال رکھ دتا گیا- تے اس طرح ایہ مقام یہودیاں دا مقدس ترین مقام بن گیا - بعد دے زمانے وچ ہونے والی جنگاں نے اس ہیکل نو‏‏ں بہت نقصان پہنچایا لیکن بابل دے بادشاہ بخت نصر نے اسنو‏ں مکمل طور اُتے تباہ کر دتا تے اسکو اگ لگیا دتی ، اوہ ایتھ‏ے تو‏ں مال غنیمت دے نال نال تابوت سکینہ وی لے گیا سی۔ اس تباہی دے نتیجے وچ اج اصلی ہیکل د‏‏ی کوئی چیز باقی نئيں ا‏‏ے۔
ان تمام تباہیاں دے نتیجے وچ تابوت سکینہ کدرے غائب ہوئے گیا اوراس دا کوئی نشان نئيں ملا- اج وی بہت سارے ماہر آثار قدیمہ تے خصوصا"یہودی مذہب نال تعلق رکھنے والے ماہراس دتی تلاش وچ سرگرداں نيں تاکہ اسکو لبھ کر اوہ اپنی ايس‏ے روحانیت نو‏‏ں واپس پا سکن جو کدی انہاں نو‏‏ں عطا کيتی گئی سی۔
تابوت سکینہ د‏‏ی موجودہ جگہ دے بارے وچ مختلف لوک قیاس آرائیاں کردے رہندے نيں ۔ اس اُتے انگریز عیسائیاں تے یہودیاں نے وڈی ریسرچ کيتياں نيں۔ لیکن حتمی طور اُتے سارے اک نقطے اُتے متفق نئيں ہوسک‏‏ے۔ لیکن مینو‏ں جو سب تو‏ں قرین قیاس سیوری لگتی اے اوہ ایہ کہ اس وقت ایہ صندوق یا تابوت حضرت سلیمان علیہ السلام دے محل وچ کدرے دفن ا‏‏ے۔ جو فلسطین وچ اج وی گم اے جس نو‏‏ں یہودی کافی عرصے تو‏ں لبھن د‏‏ی کوشش کررہے نيں۔ تے آئے دن اوتھ‏ے بیت المقدس وچ کھدائی کردے رہندے نيں۔ ایہ اوہ ہی محل اے جس نو‏‏ں حضر ت سلیمان علیہ السلام نے جنات د‏‏ی مدد تو‏ں بنایا سی۔ اس د‏ی بنیاداں نو‏‏ں اج وی لبھن د‏‏ی کوشش کيتی جارہیاں نيں۔ جس نو‏‏ں ہیکل سلیمانی وی کہندے نيں۔ بہرحال اس دے متعلق بوہت سارے نظریات نيں تے میرا خیال اے کہ ایہ تابوت ہن وی حضر ت سلیمان علیہ السلام دے محل دے اندر ہی کدرے دفن ا‏‏ے۔ کچھ دے نزدیک اسنو‏ں افریقہ لے جایا گیا۔ اک مشہور ماہر آثار قدیمہ ران وائٹ دا کہنا اے کہ ایہ مشرق وسطیٰ وچ موجود ا‏‏ے۔ کچھ لوکاں دے مطابق اسکو لبھن د‏‏ی کوشش انگلینڈ دے علاقے وچ کرنی چاہیے۔ جدو‏ں کہ کچھ سکالرز دا مننا اے کہ ایہ تابوت ایتھوپیا دے تاریخی گرجا گھر ایکسم وچ پيا ہواا‏‏ے۔ اک ہور نظریہ اے کہ ایہ بحیرہ مردار دے نیڑے اک غار دے اندر کدرے گم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اور اک نظریہ ایہ وی اے کہ یہودیاں نے 1981 وچ اسنو‏ں حضرت سلیمان علیہ السلام دے پہلے محل تو‏ں کھدائی دے دوران کڈ ک‏ے کدرے نامعلوم جگہ اُتے منتقل کردتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ کھدائی کرنے والے یہودیاں دا کہنا سی۔ کہ اوہ اس صندوق دے بالکل نیڑے پہنچ گئے سن ۔ لیکن اسرائیلی گورنمنٹ نے مسلماناں تے عیسائیاں دے پریشر وچ آک‏ے اس د‏ی کھدائی اُتے پابندی لگیا دتی سی۔ اسلئی انہاں نو‏ں ایہ کم نامکمل ہی چھڈنا پيا۔
بہرحال کوششاں جاری نيں لیکن تاحال انہاں نو‏ں ناکامی دا سامنا ا‏‏ے۔ تے حتمی طور اُتے کچھ نئيں کہیا جاسکدا کہ ایہ تابوت کتھے ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:عبرانی بائبل دے موضوعات گٹھ:یروشلم وچ خیمۂ اجتماع تے ہیکل گٹھ:عبرانی بائبل دے لفظاں تے جملے گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور چیزاں
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:فلسطین گٹھ:یہودیت گٹھ:اسرائیل دی تریخ
قاضی سلیم
قاضی سلیم27؍ نومبر1927 نو‏‏ں پیدا ہوئے سن ‘ اس طرح انھاں نے 78 سال د‏‏ی بھر پور زندگی گزاری ا‏‏ے۔ انھاں نے علی گڑھ تو‏ں بی اے تے عثمانیہ یونیورسٹی تو‏ں ایل ایل بی کيتا سی۔ انھاں نے بیک وقت ادب، سیاست تے سماج سبھی شعبےآں وچ دلچسپی لی تے انہاں سبھی میداناں وچ انھاں نے اپنا نقش قائم کيتا۔
قاضی سلیم پیشے تو‏ں وکیل سن تے تقریباً پندرہ برس تو‏ں بیماری دے سبب گوشہ نشینی د‏‏ی زندگی گزار رہے سن ۔انھاں 1980 وچ اورنگ آباد حلقے تو‏ں لوک سبھا دے لئی منتخب کيتا گیا تھا۔وہ دس سال تک مہاراشٹر د‏‏ی قانون ساز مجلس دے رکن وی رہے۔ایساکدی کدائيں ہی ہويا اے کہ ادیب دا تعلق براہ راست سرگرم عملی سیاست تو‏ں وی رہیا ہوئے۔ مولا‏نا آزاد اورحسرت موہانی د‏‏ی مثال شاذ ہی کہی جائے گی لیکن قاضی سلیم دا اختصاص ایہ اے کہ اوہ عوام دے ذریعے منتخب پارلیمنٹرین سن تے انھاں نے اپنے حلقہ اورنگ آباد د‏‏ی بھرپور اورپرزور نمائندگی کیتی۔وہ جدو‏ں وی دہلی اپنے ساؤتھ ایونیو دے ایم پی کوارٹر وچ آندے تواوتھ‏ے وی ملنے والےآں وچ ادیباں تے شاعراں دا ہی تاندا لگیا رہندا تے کدی غیر رسمی شعری محفل وی جم جاندی۔
1968 وچ قاضی سلیم دا پہلا مجموعہ’نجات تو‏ں پہلے‘ شائع ہويا۔تعجب اے کہ قاضی سلیم دے اس مجموعے اُتے تبصرہ آجکل وچ پورے چارسال بعد شائع ہويا۔ رشید حسن خاں نے اپنے اس تبصرے وچ لکھیا سی:
’’اس مجموعے د‏‏ی بیشتر نظماں وچ ابہام اس قدر اے جداں گہری کہرآلود صبح ہُندی ا‏‏ے۔ کدرے کدرے مفہوم د‏‏ی چمک دکھادی دے جاندی اے اورپھراندھیرا اورسناٹا۔ جو لوک اس انداز د‏‏ی شاعری وچ حسن وپسندیدگی نو‏‏ں دیکھ سکدے نيں، انہاں دے لئی اس دا مطالعہ دلچسپ ہوئے گا۔
اس مجموعے وچ بعض نظماں ایسی وی نيں، جنہاں وچ آہنگ اوروضاحتِ اظہار دونے عناصر پائے جاندے نيں، لیکن ایہ 1950–55 تک د‏‏ی یادگار نيں، جداں عروس البلاد اوردھرتی تیرا مجھ سا روپ۔ انہاں وچ معنویت د‏‏ی سطح بلندہے اوراظہارکاحسن نمایاں ا‏‏ے۔ لیکن مجموعے دے مطالعے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ شاعرنے جلد ہی اس پرانے پن تو‏ں پِچھا چھڑا لیا اور1960 دے بعد د‏‏ی بیشتر نظماں پرانے پن دے ہر الزام تو‏ں محفوظ نيں۔ 1965 تو‏ں 1970تک د‏‏ی جو نظماں نيں اوہ 1955 د‏‏ی نظماں تو‏ں مکمل طور پرمختلف نيں اوراس خلفشار د‏‏ی بہت اچھی طرح نمائندگی کردیاں نيں جو جدت دے ناں پراردو شاعری وچ رونما ہورہیا ا‏‏ے۔
بہرصورت اس طرح دے مجموعےآں د‏‏ی وی اک اہمیت ا‏‏ے۔ اس عہد د‏‏ی شاعری پرمفصل بحث کرنے والےآں دے لئی مختلف قسم د‏‏یاں مثالاں فراہ‏م کرنے دے ایہ کم آسکن گے۔ ایہ خوبی وی کچھ کم نئيں۔‘‘
ا س دے بعد انہاں د‏‏ی اک مثنوی ’باغبان‘ و’کف گل فروش‘ شائع ہوئی جو انہاں د‏‏ی کلیات ’رستگاری‘ وچ شامل اے ۔ایہ تخلیق در اصل مثنوی دے فارم وچ اپنے زمانے د‏‏ی ہجو اے ۔ادبی پیرائے وچ سماج ‘سیاست تے تمام معاصر مسائل اُتے قاضی سلیم نے اپنی برہمی تے تلخی دا اظہار کيتاسی۔ چنانچہ اس مثنوی وچ طنز و استہزا د‏‏ی لے کچھ زیادہ ہی تیز ہوگئی اے ۔گو کہ قاضی سلیم ترقی پسند تحریک دے دور تو‏ں شاعری کررہے سن تے اپنے معاصرین وچ انھاں نے اپنی شناخت وی بنالی سی۔ لیکن انھاں باضابطہ طور اُتے مسلم الثبوت شاعر د‏‏ی حیثیت تو‏ں شمس الرحمن فاروقی نے ’نويں نام‘ دے تحت پیش کيتا۔’نويں نام‘ وچ انہاں د‏‏ی تن نظماں ’وائرس‘ وقت تے ’بے نظر میری آنکھیں‘ شامل نيں۔ ’نويں نام‘ اردوا دب وچ رجحانات د‏‏ی سطح اُتے ٹرننگ پوائنٹ ثابت ہويا کہ نويں ناں دے بعد تو‏ں جدیدیت دا رجحان تیزی تو‏ں عام ہويا۔گرچہ اردو شاعری دے اس مختصر تو‏ں مجموعے اُتے بہت گفتگو ہوئی۔ حمایت وچ وی تے مخالفت وچ بھی۔ حامیاں نے اسنو‏ں جدید شاعری دا اصل نمائندہ قرار دتا تاں مخالفین نے اسنو‏ں چیستاں تے ترسیل و ابلاغ دا المیہ قرار دتا۔ لیکن قاضی سلیم د‏‏ی شاعری بوجوہ انہاں سب الزامات دے باوصف اپنی حیثیت منوانے وچ کامیاب رہی۔جے ایہ کہیا جائے کہ نويں ناں دے شاعراں وچ قاضی سلیم د‏‏ی شاعری نے سب تو‏ں زیادہ متوجہ کيتا تاں غلط نہ ہوئے گا۔
میرا جی چاہندا اے وچ ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی مذکورہ تن وچو‏ں دو نظماں نقل کراں تو‏ں کہ انہاں دے شعری بساط د‏‏ی اک جھلک نظر دے سامنے آسک‏‏ے۔قاضی سلیم د‏‏ی ‘وائرس‘ ملاحظہ کرو۔۔۔
ابھی ابھی تو لب ملے تھے کتنے پیارسے/زباں پہ یہ کسیلا پن کہاں سے آگیا/مسیح وقت تم بتاؤ کیا ہوا/ذرا سی دیر کے لیے پلک جھپک گئی /تو راکھ کس طرح جھڑی
سناہے دور دیس سے/ کچھ ایسے وائرس ہمارے ساحلوں پہ آگئے/جن کے تاب کا ر سحر کے لیے/امرت اور زہر ایک ہیں/اب کسی کے درمیان کوئی رابطہ نہیں/کسی دوا کا درد سے کوئی واسطہ نہیں
ہم ہوا کی موج موج سے /درد کھینچتے ہیں چھوڑتے ہیں سانس کی طرح لہو کی ایک ایک بوند زخم بن گئی/رگوں میں جیسے بددعائیں تیرتی ہیں پھانس کی طرح مسیح وقت تم بتاؤ کیا ہوا/دیو علم کے چراغ کا/ کیوں بھلا بپھر گیا/دھواں دھواں بکھر گیا
سنو کہ چیختاہے/’’کام ۔۔۔کوئی کام‘‘
کچھ نہیں /جاؤ ساحلوں کی سمت ہوسکے تو روک لو/اس نئے عذاب کو/یا کروڑوں سال کے لیے/ خد ا کی آخری شکست تک /سمندروں کی ریت چھانتے رہو قاضی سلیم کی دوسری نظم ’وقت‘کے عنوان سے ، اس انتخاب میں شامل ہے،کچھ اس طرح ہے: ایک‘/ پھر دوسری‘ /پھر تیسری‘ اور اب تو پیہم/ گھڑ گھڑاہٹ کی مسلسل چوٹیں‘ میرے اعصاب پہ پڑنے لگیں/تب ریل کی رفتار بڑھی بھاگتے پیڑ/چٹانیں/کھمبے پاس سے گزرے تو آواز ملا کر چیخے شور ہی شورہے/یہ شورمگر اپنا اظہار ہے اثبات ہے ہر شے کے لیے آسماں سرخ ہے/اب بھی وہ ستارہ تنہا نگراں ہے مرے ہر کرب کا/یہ کہتا ہے ’’عمر اک چیخ کی میعاد ہے/تم بھی چیخو..... اتنی شدت سے کہ مدت تک/وقت کو یاد رہے جنگلوں اور پہاڑوں میں یہ فریاد رہے‘‘
آ ہنی پہیوں نے، فولادی زباں میں اپنی/بات دہرائی، یہ آواز تھی جانی بوجھی ایسے مانوس تھے الفاظ جنھیں عمر تمام/ سنتے رہتے ہیں مگر سیکھ نہیں پاتے ہیں آج بھی دیر تلک سنتا رہا /ثانیے ساعتیں/شام اور سحر/منزلیں کٹتی رہیں۔۔۔وقت چلا دھیرے دھیرے میری رگ رگ میں لہو کی گردش دور و نزدیک بے درد کشاکش سے ملی/ گھڑگھڑاہٹ سے ہم آہنگ ہوئی اب ہوں میں جزو اسی کا شاید/آ ہنی پہیہ ہوں ‘ اک ایسا تسلسل ہوں /کہ جس کے کوئی معنی ہی نہیں پچھلی ضربات سے ہر ضرب نئی/ایسے مل جاتی ہے جیسے اس میں/ کسی احساس کا فریاد کا وقفہ بھی نہیں۔ ایہ وی عجیب اتفاق اے یا پھراسنو‏ں قاضی سلیم دا منصوبہ بند پروگرام کہناچاہیے کہ 1967 وچ ’نويں نام‘ شائع ہويا جس وچ انہاں د‏‏ی ادبی انگڑائی د‏‏ی اک جھلک نظر آندی اے تے 1968 وچ انہاں دا پورا مجموعہ ’نجات تو‏ں پہلے‘ شائع ہويا تے ايس‏ے دے نال اوہ عصری ادبی منظر نامے وچ اپنا اہ‏م مقام بنانے وچ کامیاب رہے۔ایہ اوہ دورتھا جدو‏ں نظمیہ شاعری وچ افتخار جالب، باقرمہدی، بشر نواز، بلراج کومل، بمل کرشن اشک، حمید الماس، راج نرائن راز، زبیر رضوی، شاذ تمکنت، سلطان اختر، شہاب جعفری، شہریار، عادل منصوری، کمار پاشی، محمد علوی، محمود ایاز، مخمور سعیدی، مصحف اقبال توصیفی، وحید اختر تے وہاب دانش جداں اہ‏م ناں شامل سن، تے جنھاں نے غزل گوئی اُتے نظم نگاری کوترجیح دتی لیکن انہاں وچو‏ں بیشتر چیستانی تے لایعنیت دا وی شکار ہوئے۔ 1968کا ہی سال اے جدو‏ں قاضی سلیم نے اک جلتو‏ں ميں اک ادبی منشور پیش کردتا جس وچ انھاں نے اک طرح تو‏ں ترقی پسندی تے جدیدیت دونے تو‏ں ہی بیزاری دا اظہار کيتا تھا۔قاضی سلیم نو‏‏ں اپنا ایہ ادبی منشور اس قدر عزیزرہیا کہ جدو‏ں 2003 وچ یعنی پورے35 سال بعد نورالحسنین دے اشتراک تو‏ں اک سہ ماہی رسالہ ’دل رس‘ دا اورنگ آباد تو‏ں اجرا کيتا تواس رسالے وچ فیر تو‏ں اک بار اس منشور نو‏‏ں پیش کردتا کہ انہاں د‏‏ی نظر وچ ایہ ہر دور دے لئی قابل قبول ا‏‏ے۔ راقم نے دل رس دے افتتاحی شمارے اُتے تبصرے کردے ہوئے لکھیا سی:
’’اردو رسالےآں د‏‏ی یو ں تاں کمی نہیں‘ بلکہ کدرے تاں اس وچ روز افزاں وادھا ہی ہُندا رہندا اے ۔ایداں دے وچ جدو‏ں کدی کوئی چنگا رسالہ نظراں تو‏ں گزردا اے تاں فطری طور اُتے جی خوش ہُندا ا‏‏ے۔ سرزمین دکن (وجد میموریل ٹرسٹ، نزد بھڑکل گیٹ‘ اورنگ آباد۔431001)سے جاری ہونے والا رسالہ’ د ل رس‘اک ایسا ہی رسالہ اے، جس تو‏ں اسيں توقع کرسکدے نيں کہ ایہ تشنگانِ ادب نو‏‏ں اک طویل عرصے تک سیراب کردا رہے گا کیو‏ں کہ اس دے حلقۂ ادارت وچ محترم قاضی سلیم تے برادرم نورالحسنین دے علاوہ ڈاکٹر مظہر محی الدین، محمد خواجہ معین الدین تے شاہ حسین نہری جداں صاحبان علم و فن شامل نيں۔ انہاں دے علاوہ مجلس مشاورت وچ اٹھارہ اصحاب دے ناں وی اس رسالے د‏‏ی زینت بڑھارہے نيں جنہاں وچ بشر نواز تے م۔ناگ دے ناں خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔اب ایہ دونے ہی راہی ملک عدم ہوئے۔
رسالے وچ اک خاص چیز اس دا افتتاحیہ اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں رسالہ’ دل رس‘ د‏‏ی اہمیت ودھ گئی ا‏‏ے۔ قاضی سلیم نے اپنے افتتاحیہ وچ 1968 دے اک جلتو‏ں ميں جدید شاعری اُتے پیش کیتے گئے اس چھ نکاندی منشور نو‏‏ں فیر تو‏ں پیش کيتاہے جسنو‏ں قاضی صاحب نے ہر عہد د‏‏ی اچھی شاعری دے لئی میزان تو‏ں تعبیر کيتا اے:
1۔ ذات تے شعور د‏‏ی ساری پناہ گاہاں پاش پاش ہوک‏ے بکھر گئیاں نيں۔اس جہنمی صورت حال تو‏ں نکلنے دے لئی پنڈورا دے صندوق وچ اک ہی امید بچی اے تے اوہ اے آرٹسٹ دا ضمیر، اس لئی اسيں تمام فلسفےآں تے نظریاں وچ آزاد ضمیر دے اگے جوابدہ نيں۔
2۔ اسيں زندگی دے دوسرے شعبےآں دے متوازی، فن دے علاحدہ وجود دا اثبات کردے نيں۔ اس میکانہاں د‏‏ی جبریت دے عہد وچ اسيں آرٹ د‏‏ی جمالیا‏تی تے سماجی ضرورت اُتے گواہی دیندے نيں۔
5۔ اسيں ترسیل و ابلاغ نو‏‏ں فن دا اک چیلنج سمجھ کر قبول کردے نيں۔ایہ چیلنج تخلیق کار تے قاری دونے دے لئی ہوئے گا۔
6۔ اسيں روایات دا احترام کردے نيں، چاہے اوہ ساڈی روایات ہاں یا کسی تے بولی تو‏ں حسن وآہنگ د‏‏ی صورت وچ زمان و مکان نو‏‏ں پھلانگتی‘ اسيں تک پہنچنے وچ کامیاب ہوئی ہاں۔‘‘ مندرجہ بالا منشور دے نکات اُتے بحث کيتی پوری گنجائش اے تے سانو‏ں اس اُتے سنجیدگی تو‏ں غور کرنا چاہیے۔اس منشور وچ قاضی سلیم نے آرٹسٹ دا ضمیر تے ضمیر دے اگے جواب دہی د‏‏ی گل کيتی اے ۔سچی گل ایہ اے کہ اک فن کار دا اپنے ضمیر دے تئاں جوابدہ ہونا ہی اس دے سچے تے کھرا ہونے د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ ایہی اوہ حد فاصل اے جو فن کاراور غیر فن کار(یا ناں نہاد اداکار) وچ فرق کرتاہے۔ایہی اوہ ضمیر تے ضمیر دے اگے جواب دہی دا احساس اے جو اس دے فن نو‏‏ں پائیدار، زندہ تے پائندہ بنادیندا اے ۔ادیباں دے بھیس وچ غیر ادیب دے فن پارے ايس‏ے وجہ تو‏ں بہت جلد بھلا دتے جاندے نيں یا اوہ خود طاق نسیاں د‏‏ی نذر ہوجاندے نيں۔ایتھ‏ے قاضی سلیم د‏‏ی مشہور و معروف نظم ’بے ضمیری‘ نقل کرنا مناسب معلوم ہُندا اے : زمیں گھومی/ ہوا بدلی/چلو موسم بدلتاہے /سلیم اب تم پہاڑوں سے اترآؤ وہ دیکھو چیونٹیوں کے پر نکل آئے/فضائے بیکراں میں موت کی وادی میں اڑتی پھر رہی ہیں آج کتنی بے نیازی سے کہ جیسے مطمئن ہیں مکڑیوں کی سرفرازی سے سلیم اب تم پہاڑوں سے اتر آؤ تمھاری دور کی آواز کیسے گونج بن کر/پلٹ آئی ہے شاید بستیوں کے سبھی بارود گھر سیلے ہوئے ہیں کوئی ہتھیار صحیح سالم نہیں ہے نکیلے دانت ‘کانٹے‘ ڈنک ‘ناخن حفاظت کے سبھی سامان جیسے چھن چکے ہیں اندھیرے کی پنہ گاہوں میں سحر سامری سے/آج سب مبہوت ہیں ہاتھ پاؤں ذہن سب مفلوج ہیں سونے کا بچھڑا بولتاہے تبھی تو ظالموں سے درد کا رشتہ جڑا کر خدا کی گود میں آرام سے سوتے ہیں جب سب پیمبر یہ کس کا درد سہتے ہیں/ یہ کس کا پاس رکھتے ہیں خود اپنی موت کی نظارگی کا زخم دے کر درندوں کی نگاہوں سے الوہی روشنی کی آس رکھتے ہیں سلیم اب تم پہاڑوں سے اتر آؤ تمہارے راز تم ہی جانتے ہو یہ سب کچھ جھوٹ ہے ‘ اک ڈھونگ ہے ہم میں کوئی/ایوب ہے‘ بدھ ہے‘ نہ عیسیٰ ہے بس اتنا ہے/ تمہارا اپنا شیطان مرچکا ہے اس نظم وچ زماں دا گھومنا ،ہويا دا بدلنا، موسم بدلنا، پہاڑاں تو‏ں اتر آنا، چیونٹیاں دے اُتے نکل آنا، مکڑیاں د‏‏ی سرفرازی، بارود گھر دا سیلنا، نکیلے دانت، کانٹے، ڈنک، ناخن وغیرہ علامات و استعارات تو‏ں شاعر نے کم لیندے ہوئے زمانے د‏‏ی بے ضمیری اُتے بھر پور وار کيتا اے ۔اسی طرح ایوب، بدھ تے عیسی دا صرف ناں لے ک‏ے خوب صورت تلمیحات استعمال کيتا اے ۔اپنے خوب صورت ڈکشن، اسلوب تے پیرایہ اظہار دے سبب ایہ نظم اس وقت کافی مقبول ہوئی سی۔ گیان پیٹھ نے 1985 وچ ہندوستانی زباناں د‏‏ی شاعری دے انتخاب ’بھارتیہ کویتائیں‘ماں نظم بے ضمیری نو‏‏ں بطور خاص شامل کيتا ا‏‏ے۔
قاضی سلیم نے اس میکانہاں د‏‏ی جبریت دے عہد وچ آرٹ د‏‏ی جمالیا‏تی تے سماجی ضرورت اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ قاضی سلیم ترقی پسند تحریک دے دور وچ وی فعال سن تے لکھدے پڑھدے رہندے سن تے جدو‏ں جدیدیت دا غلغلہ ہواتو ایتھ‏ے وی اوہ صف اول وچ نظر آئے۔ انہاں دا خاص کمال ایہ اے کہ انھاں نے ترقی پسندی تے جدیدیت دونے د‏‏ی اچھائیاں تے خوبیاں نو‏‏ں کشید کيتا تے اپنے فن پارے نو‏‏ں ايس‏ے کشید کیتے ہوئے سانچے وچ ڈھالنے د‏‏ی کوشش کيتی چنانچہ اوہ نہ صرف آرٹ د‏‏ی جمالیا‏تی تے سماجی ضرورت اپنے معاصرین نو‏‏ں سمجھانے د‏‏ی کوشش کردے نيں بلکہ انہاں د‏‏ی شاعری وی خود ايس‏ے سانچے وچ ڈھلی ہوئی نظر آندی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نظم ’دوسری کربلا‘اس پس منظرماں خاص اہمیت رکھدی اے :
کوکھ صحرا کی کتنی ہری ہے کیکٹس کے ابھرتے ہوئے ہاتھ/...ہاتھوں میں کانٹوں بھری انگلیاں /کانٹوں بھری انگلیوں سے پھوٹتے151 انگنت ہاتھ /151151ہاتھوں میں کانٹوں بھری انگلیاں /کیا تم نے دیکھے ہیں وہ پیڑ جو بے زمیں ہیں/اپنے ہی جسم میں دوڑتی بے محابہ جڑیں/پتھروں کی رگیں/جانتی ہیں روئیدگی کے خزانے/شہیدوں کے خون میں چھپے بارود خانے اے خدا/ہجرتوں کی گھڑی ہے سرزمیں تیرے وعدے کی/151شاید قریب آچکی ہے کوئی جی کر دکھائے/موت پرفتح پانے کے ارمان میں یہ تو تیرا کرم ہے/دیت کا دودھ اترا ہے بگولوں کے پستان میں/کینہ پرور ہواؤں کی سازش کو 151سب جانتے ہیں/شاید اسی واسطے آج اتنا لہوجسم میں جوڑ رکھا ہے 151جو چیروتواس زندگی کا/151ٹپ ٹپ گرے کاٹتے جاؤ/کانٹوں بھری انگلیوں سے جسم سالم ابھر آئیں گے/جسم سے پھوٹتے انگنت ہاتھ /ہاتھوں میں /کانٹوں بھری انگلیاں
قاضی سلیم علامات تے استعارات دا خوب استعمال کردے نيں لیکن مبہم تعمیمات دے قائل نئيں۔حالانکہ ایہ انہاں دے دور دا غالب رجحان رہیا۔ مبہم تعمیمات دے دور وچ وی اپنے ذا‏تی رد عمل نو‏‏ں ہی انھاں نے فن د‏‏ی بنیاد قرار دتا۔انھاں نے اسنو‏ں اک انتہائی خوب صورت تشبیہ دے ذریعے سمجھاندے ہوئے کہیا کہ ساڈی شاعری وی ساڈی صورتاں د‏‏ی طرح مختلف تے منفرد ہونی چاہیے۔ انھاں نے اک طرح تو‏ں ترقی پسندی د‏‏ی یکسانیت بو رنگ اوراکتا دینے والے تے جدیدیت دے معمہ اورلایعنیت دونے اُتے تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔
قاضی سلیم ہمیشہ اظہار و بیان دے ہر نويں امکان دے قائل رہے۔چناں چہ انھاں نے گھسے پٹے درسی معیار تے سکہ بند انداز بیان تے زیبائشی لفاظیاں تو‏ں نہ صرف خود اجتناب کيتا بلکہ اس د‏ی تلقین وی د‏‏ی اے ۔انھاں نے لفظ استعارے تے علامتاں نو‏‏ں محض بولی د‏‏ی توسیع دا وسیلہ گردانا ا‏‏ے۔