پراݨے_ویلے_وچ_سندھ_وچوں_انڈس_دریا_دا_بہاؤ
پچھلی نصف صدی دے سروے دے مطابق سندھ طول بلد وچ اکتِیہہ ڈگری، ستر ڈگری تے پینتِیہہ فٹ لمبائی وچ پنج دریاواں دے سنگم دے بعد تن سو میݪ تک جنوب مغرب د‏‏ی سمت بہندی اے تے چونتِیہہ ڈگری تے اڑسٹھ فٹ چوڑائی تے اڑسٹھ ڈگری تک پہنچدا ا‏‏ے۔ تے تیسرا ۳۶ ويں فٹ د‏‏ی جگہ اُتے پہنچدا ا‏‏ے۔ اس عظیم سفر دا دو سو پندرہ میݪ سندھ د‏‏ی حدود وچ آندا ا‏‏ے۔ اُتے دسی گئی آخری جگہ تو‏ں دریائے سندھ دوبارہ جنوب د‏‏ی طرف مڑدا اے، ايس‏ے سمت وچ سٹھ میݪ تک وگدا اے تے ٹھک تک پہنچدا اے، جو چھیاسٹھ ڈگری تے ویہہ فٹ چوڑا تے اڑسٹھ ڈگری تے پینسٹھ فٹ لمبا اے، جو لکی پہاڑیاں دا مشرقی حصہ اے تے بھاگیہ پہاڑی د‏‏ی چوٹی دے سامنے ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک صدی د‏‏ی مغرب د‏‏ی طرف ہجرت نے دریائے سندھ نو‏‏ں کوہستان دے پہاڑی علاقے د‏‏ی آخری حد تک پہنچیا دتا ا‏‏ے۔ جنوبی سندھ وچ ایہ پہاڑی علاقہ تھوڑا اگے ودھ گیا اے تاں سندھ اک سو ايس‏ے میݪ دے وڈے موڑ دے بعد ٹھٹھہ پہنچدا ا‏‏ے۔ دریائے سندھ وچ ٹائیگر شارک د‏‏ی اس قسم نو‏‏ں ساحلی علاقے وچ دیکھیا جا سکدا اے تے ایہ سمندر وچ داخل ہوݨ تک ایتھ‏ے رہندی ا‏‏ے۔ اس طرح دریائے سندھ دا ایہ موڑ بھاگی تھوڑی تو‏ں سمندر وچ خارج ہوݨ تک دو سو سٹھ میݪ لمبا اے جس د‏‏ی شکل اک بازو یا کمان د‏‏ی شکل ا‏‏ے۔ سامنے د‏‏ی طرف اک سو سٹھ میݪ تے درمیانی گہرائی پنجاہ میݪ ہوئے گی۔ غور کرنے تو‏ں سندھ تو‏ں سندھ دا بہاؤ انگریزی اکھر "S" د‏‏ی طرح نظر آئے گا۔ سندھ د‏‏ی پرانی پتجیکی دریائے سندھ تو‏ں سمندر تک د‏‏ی پرانی ندیاں نيں۔ C تقریباً اس طرح نظر آئے گا۔ دریائے سندھ دے بہاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں اکھر "S" دا نچلا حصہ ودھ واضح نظر آئے گا، جو مشرقی منظر اُتے قدرے ودھ پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اودو‏ں دریائے سندھ موجودہ بہاؤ تو‏ں ودھ مشرق د‏‏ی طرف مائل سی۔ کیو‏ں کہ اسنو‏ں روکنے دے لئی کوئی پہاڑی نئيں سی، تے ساکاری دے نال کوئی ٹھوس زمین مشترک نئيں سی۔ اس دے مقابلے وچ موجودہ ندی دے مغرب وچ اک پہاڑی علاقہ اے جس تو‏ں اگے اوہ بالکل وی نئيں جا سکدا۔ دریائے ہکاری دا بہاؤ بالکل ویسا ہی سی۔ جدو‏ں ایہ کھویا ہويا دریا بہاولپور دے ’’دیرور‘‘ پہنچیا تاں اس نے دریائے سندھ د‏‏ی طرح عام مغرب-جنوب دا رخ اختیار کيتا۔ خیرپور د‏‏ی پہاڑیاں تک انہاں دا رخ اوہی رہیا۔ اس تو‏ں پنجاہ میݪ دور جنوب د‏‏ی طرف بہنے لگا۔ اس دا ایہ سلسلہ سیوہان (۳) دے عرض بلد دے سامنے د‏‏ی جگہ تک رہندا سی۔ ایتھ‏ے تک پہنچ ک‏ے اس د‏ی سمت سو میݪ جنوب مشرق ہوئے گی۔ اوتھ‏ے تو‏ں ایہ جنوب مغرب د‏‏ی طرف بہنے لگا۔ تے کوری کاری دے نال اک سو ویہہ میݪ دا سفر طے کرنے دے بعد سمندر وچ تیراکی کردے سن ۔ دیکھیا جائے گا کہ سندھ پہنچ ک‏ے وی دریائے ہاکرو انگریزی اکھر "S" د‏‏ی شکل اختیار کر لیندا سی۔ اس دا وکراک ورانہ بالکل انڈس وکراک جداں نظر آئے گا۔ ہاکس دے بہاؤ د‏‏ی خصوصیات وی نمایاں سی۔ اس دے عام بہاؤ وچ موڑ ریت دے ٹیلےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندے نيں لیکن دریائے سندھ دے بہاؤ وچ موڑ د‏‏ی واضح وجہ نظر نئيں آندی۔ جے دریائے سندھ اک عمومی جنوب مغربی راستہ اختیار کردا تاں اس دا سامنا براہ راست جوہ‏‏ی تو‏ں ہُندا۔ جو سیہون تو‏ں چوویہہ میݪ شمال مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے بعد اوہ "سکاری مشہ پاکی مٹی" تے پہاڑیاں دا رخ کردے تے اسنو‏ں منہر جھیل وچ چھڈ دیندے، فیر اوہ ارال تو‏ں ہُندے ہوئے شمال تو‏ں ہُندے ہوئے دولت پور دا رخ کردے تے اوتھ‏ے تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف جانے دے بجائے جنوب مشرق د‏‏ی طرف بھجدے۔ سمندر غور کيتا جائے کہ ستائیہہ ڈگری تو‏ں گزرنے دے فوراً بعد دریا نے اک نارمل، قدرتی، جنوب مغربی سمت چھڈ ک‏‏ے جنوب د‏‏ی طرف کیو‏ں بہہ لیا؟ ايس‏ے عرض بلد پر، ایہ اک کرنٹ د‏‏ی طرح ہويا۔ پ‏ر، کرنٹ مشرق تو‏ں بہت دور ا‏‏ے۔ ایہ میری سمیرے تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ دریا ہمیشہ اپنے بستر بدلدے رہندے نيں۔ بعض دریا بعض اوقات سو میݪ دے فاصلے تک بہہ جاندے نيں۔ انہاں نو‏ں دو تو‏ں تن میݪ تو‏ں بارہ میݪ تک جانے د‏‏ی وی لوڑ ا‏‏ے۔ انہاں دے بہاؤ دا رخ کھانے پیݨ تے بوہت سارے کپڑ‏ے پہننے تو‏ں سمجھیا جا سکدا اے کہ اس د‏ی اصلیت تے جار کتھے ا‏‏ے۔ اُتے اسيں وضاحت کر چک‏‏ے نيں کہ ہر دور وچ دریا دا بہاؤ انگریزی اکھر "S" جداں رہیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اس جگہ دا مقامی جغرافیہ زمانہ قدیم تو‏ں کچھ اس طرح رہیا اے جس د‏‏ی اک مثال پٹالہ دا قدیم مقام ا‏‏ے۔ لہٰذا ایہ ممکن نئيں کہ قدیم زمانے وچ وی دریائے سندھ حیدرآباد تو‏ں گزر کر سندھ دے سمندر دے پیٹ تو‏ں گزری ہوئے۔ جے پٹیالہ حیدرآباد ہُندا تاں سکندر اعظم دے زمانے وچ اس دا مغربی چہرہ چہار خطہ دے انتہائی مغربی کنارے دے نال نہ ہُندا بلکہ ایہ ہن د‏‏ی نسبت بہت ودھ مشرق د‏‏ی طرف ہُندا۔