cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجاب دی تریخ
تکشا شیلا یونیورسٹی
پنجاب دی دھرتی اتے ای جگ دی سب توں پرانی تے پہلی یونیورسٹی دی نیہہ 700 قبل مسیح چ رکھی گئی سی ۔ پر بدقسمتی نال ویلا لنگھن دے نال ایہہ دھرتی توں مٹ گئی تے اج اس دا وجود صرف کجھ کھنڈراں دی شکل چ پاکستان دے صوبہ پنجاب دے شہر ٹیکسلا چ موجود اے ۔
بھڑ ماونڈ
بھڑ ماونڈ پنجاب ،پاکستان چ واقع ٹیکسلا دے کھنڈراں دا سب توں پرانا حصہ اے ۔ اینہاں کھنڈراں دا سبتوں پرانا حصہ پنجویں تے چھیویں صدی قبل مسیح نال تعلق رکھدا اے ۔ اس دے بعد آلی سطح چوتھی صدی قبل مسیح نال تعلق رکھدی اے تے سکندر اعظم دے پنجاب تے حملے ویلے آباد سی ۔ تیجی سطح موریہ سلطنت دے ویلے چ تیجی صدی قبل مسیح چ آباد سی ۔ اینہاں کھنڈراں دی چوتھی تے سبتوں اتلی سطح موریہ ٹبر دے بعد دے زمانے نال تعلق رکھدی اے ۔
خیال اے کہ حخمانیشی سلطنت دے بادشاہ  دارا اول نے 518 قبل مسیح ج بھڑ نوں فتح کیتا ، پر ایہہ خیال صرف تحریراں تے مبنی ای اے ۔ 326 ق م چ سکندر اعظم نے اس علاقےنوں فتح کیتا ۔ راجہ امبھی دے بارے چ معلوم ہندا اے کہ اس نے اس موقع تے یونانی بادشاہ دی ایتھے دعوت کیتی ۔ اس بادشاہ نے سکندر دے اگے ہتھیار سٹ دتے سن تے سکندر نوں ہاتھی سواراں دا اک دستہ پیش کیتا سی ۔ 316ء چ مگدھ دے بادشاہ چندر گپت موریا نے ، جہڑا موریہ سلطنت دا بانی سی ، پنجاب دا علاقہ فتح کیتا تے ٹیکسلا دی آزادی وی سلب ہو گئی تے ایہہ صرف اک صوبائی صدرمقام رہ گئیا ۔ پر فیر وی ایہہ شہر اہم رہیا تے تجارت تے تعلیم دا مرکز رہیا ۔ چندر گپت دے پوتے اشوک دے زمانے چ بدھ مت نے ایتھے پیر جمائے تے بدھ مت دے راہب  ایتھے آباد ہوئے ۔ اشوک اعظم دے متعلق آکھئیا جاندا اے کہ اپنے پیؤ دے ویلے چ ایہہ بطور ولی عہد ایتھے رہندا سی ۔ 184 ق م چ یونانیاں نے باختر توں گندھارا تے پنجاب تے حملہ کیتا ۔ اس ویلے توں ایتھے یونانی بادشاہ دمیتریوس I رہائش پزیر ہو گئیا ۔
سرکپ
سرکپ دا شہر باختر دے یونانی بادشاہ دمیتریوس نے پنجاب تے ہندستان تے حملے دے بعد 180 قبل مسیح چ بسائیا سی ۔ہن سرکپ ٹیکسلا پنجاب ،پاکستان دے وسیع کھنڈرات دا حصہ اے ۔
سرکپ دے کھنڈرات دی کھدائی اول سر جان مارشل دی زیر ہدایت ہرگویو نے 1913ء توں 1930ء تک کیتی ۔ فیر 1944ء توں 1945ء چ مورٹمر ویہلر نے کجھ ہور حصے دریافت کیتے ۔
اس شہر نوں یونانی طرز تعمیر دے مطابق اسارئیا گئیا سی ۔ شہر دے وچکار اک میدان سی جس دے گرد 15 سڑکاں بنئیاں ہوئیاں سن ۔ شہر تقریبا 400 ‌ 1200 میٹر رقبے تے پھیلئیا ہوئیا سی ۔ جس دے دوالے 5 توں 7 میٹر چوڑی تے پونے 5 کلومیٹر لمبی فصیل سی ۔
سرکپ ج موجود گول سٹوپہ ہندستان دے قدیم ترین سٹوپےآں چوں اک اے ۔ خیال کیتا جاندا اے کہ ایہہ سٹوپہ اک زبردست زلزلے دے نتیجے چ موجودہ تھاں تے آ ڈگا سی ۔ جدوں پہلی صدی عیسوی چ شہر دوبارہ تعمیر کیتا گئیا تے اسدے دوالے کندھ بنا کے اسنوں محفوظ کر دتا گئیا ۔بدھ مت سٹوپے سرکپ دے کھنڈراں چ تھاں تھاں تے موجود نیں ، اینج ای اک ہندو مندر وی لبھئیا اے جس نال ایتھے دونہاں دھرماں دے وچکار رابطےآں دا علم ہندا اے ۔ سرکپ دے نیڑے ای جنڈیال چ اک یونانی یاں زرتشتی مندر وی موجود اے ۔
سرکپ دا اک خاص سٹوپہ دوہرے سر آلے عقاب دا سٹوپہ اے ، اس چ نظر آن الے ستون یونانی طرز دے نیں ۔ درمیانی محراب ج اک یونانی مندر اے ، جدوں کہ باہر آلی محراب چ ہندو طرز دا اک مندر اے ۔ اس دے اتے دوہرے سر آلا عقاب بنائیا گئیا اے ۔ ایہہ نشان اس لحاظ نال وی عجیب اے کہ اینج دے عقاب دا خیال بابل دی پرانی تہذیب چ ملدا اے ۔ لگدا اے کہ اوتھوں ایہہ نشان سیتھیا تے اوتھوں پنجاب آئیا ۔
مشہور یونانی فلاسفر اپولونس ازتیانا دے بارے چ آکھئیا جاندا اے کہ اوہ پہلی صدی عیسوی چ سرکپ آیا سی ۔ اس نے یونانی طرز تعمیر دے متعلق ، غالبا سرکپ ول اشارہ کردے ہوئے ، لکھئیا اے : ٹیکسلا دے بارے اسانوں دسئیا گئیا اے کہ اوہ نینوا جنا وڈا اے تے اسدی شہر پناہ یونانی طرز دے مطہبق اساری گئی اس ۔ فیر اوہ لکھدا اے : میں پہلے دسئیا کہ شہر دی فصیل کینج اساری گئی اے پر اس نوں ایتھنز وانگ ای بے ترتیب طریقے دیاں تنگ گلیاں چ وی ونڈئیا گئیا سی ۔ تے گھراں نوں اینج بنائیا گئیا سی جے اینہاں نوں باہروں دیکھئیا جائے تے اک منزلہ نظر آن پر جے تسیں اینہاں چ داخل ہوو تے فی الفور اینے ای زیر زمین کمرے نظر آندے نیں جنے زمین دےاتے۔
سرسکھ
سرسکھ شہر کشن سلطنت دے بادشاہ کنشک نے 80ء عیسوی چ تعمیر کروائیا سی ۔ ایہہ ٹیکسلا دے شہراں چ سبتوں آخری شہر اے ۔ کشن حکمراناں نے فتح دے مگروں سرکپ دے پرانے شہر نوں چھڈ کے لنڈی نالہ دے دوجے پاسے نواں شہر آباد کرن دا فیصلہ کیتا سی ۔ شہر دی فصیل تقریبا 5 کلومیٹر لمبی اے تے تقریبا ساڈھے 4 میٹر چوڑی اے ۔ ایہہ فصیل 1000x2300 رقبہ دے دوالے بنائی گئی سی تے وسطی ایشیا دے طرز تعمیر دے مطابق اے ۔ جدوں پنجویں صدی عیسوی دے آخر چٹے ہناں  نے پنجاب تے قبضہ کیتا تے سرسکھ دا شہر متروک ہو گئیا ۔
ہن سرسکھ ٹیکسلا پنجاب  ،پاکستان دے کھنڈرات دا حصہ اے ۔
تریخ چ پنجاب وکھ وکھ راجاں چ
ھخامشی سلطنت چ موجودہ ایران دے علاوہ چڑھدے چ افغانستان تے پاکستان دے چند علاقے ، اتلے لہندے چ مکمل اناطولیہ یعنی موجودہ ترکی ، اتلا بلقاں ، تھریس تے کالا سمندر دا زیادہ تر ساحلی علاقہ شامل سی ۔ مغرب چ اس چ موجودہ عراق ، شمالی سعودی عرب ، فلسطین ، اسرائیل ، اردن ، لبنان تے مصر دے تمام اہم مرکز شامل سن ، مغرب چ اس دیاں سرحداں لبیا تک پھیلیاں ہوئیاں سن ۔ 75 لکھ مربع کلومیٹر تے پھیلی ہوئی ھخامشی سلطنت تریخ دی وسیع ترین سلطنت سی تے آبادی لحاظ نال رومی سلطنت دے بعد دوجی وڈی سلطنت سی ۔ ایہہ سلطنت 330 قبل مسیح چ سکندر اعظم دے ہتھوں ختم ہوئی ۔
سلطنت دا پہلا حکمراں کورش اعظم یا سائرس اعظم سی جد کہ آخری فرمانروا دارا سوم سی ۔ ھخامشی سلطنت دا دارالحکومت پرسی پولس یعنی تخت جمشید سی تے آتش پرستی ریاستی مذہب سی ۔
ہخامنشی سلطنت تے پنجاب
اتلے پنجاب دے دیس گندھارا، کمبوجا تے ٹیکسلا دا لیندے پاسے دا باڈر ھخامشی سلطنت نال لگدا سی۔ ھخامنشی سلطنت نيں 6ویں صدی قبل مسیح وچ پنجاب تے سندھ اتے مل مار لیا۔ ایہ ھخامنشی سلطنت دے صوبے بن گۓ تے ایہ فارس دیاں سطرپیاں چوں سب توں امیر سن تے اوہ فارس نوں قیمتی سونے نال ھخامنشی سلطنت نوں فوجی وی دیندے سن۔
پرانے گندھارا، کمبوجا اتے تکشلا دے اتری پنجاب وچ مغربی حصے ہخامنشی سلطنت دے دور پوربی کنارے اتے پیندے سن۔
اپری سندھ کھیتر، جس وچ گندھار اتے کمبوجا دے کھیتر شامل سن، مل کے ہخامنشی سلطنت دا ستواں راج بندا سی، اتے مدھ اتے ہیٹھلا سندھ کھیتر، جس وچ سندھو دریا، سندھ اتے سوویر شامل سن، مل کے 20واں صوبہ بندے سن، جہڑے کہ ہخامنشی سلطنت دے سبھ توں پوربی کھیتر سن۔ ایہہ کھیتر سالانہ طور تے ہخامنشی سلطنت  نوں بھاری مقدار وچ سونا پیش کردے سن۔ ایہہ وی کیہا جاندا سی کہ سندھ دیاں بھارتی ریاستاں اتے پنجاب کھیتر دے ساتراپ (گورنر) فارسی سامراجاں وچوں سبھ توں امیر ہندے سن جہڑے کہ بہت بھاری کر وصولدے سن اتے اس توں علاوہ سیوا وچ سپاہی وی لیندے سن۔
پرانے یونانیاں نوں اس کھیتر بارے جانکاری سی۔ ڈاریئس پہلے نے سکائیلیکس نوں سندھ دی شروعات توں سوئیز تک بحر ہند ویکھن لئی چنیا سی۔ سکائیلیکس نے اپنی کتاب پیریپلوس وچ فارس دے بھارتی راجپالاں بارے وی لکھیا سی۔ پرانے ینانی نقشیاں اتے لکھتاں وچ، "دنیا دی سبھ توں شاندار ندی"، جسنوں انڈوس(سندھ) کیہا گیا اے، دا ذکر وی ملدا اے۔ شمال-مغربی بھارت وچ چوتھی صدی ق م وچ سنتھیئناں دی موجودگی اس کھیتر وچ ہند یونانی راج دے ہم عصر سی اتے اس طرحاں لگدا اے کہ اوہناں نے مقامی یونانی حکمراناں دی طاقت دا اندازہ لا لیا سی اتے اوہناں نال ہتھ ملا لیا سی۔
انڈو سیتھی
پنجاب 200 قبل مسیح توں ہند سیتھی بادشاہت دا حصہ رہیا ۔ٹیکسلا تے سگالا (اج دا سیالکوٹ شہر) اس راج دے وڈے شہراں چوں اک سن ۔
انڈو سیتھی یاں ہند سیتھی ، ایرانی ساکا (سیتھی) دیاں شاخ نیں ، جنہاں نے دکھنی سائبیریا توں باختر ، سوگدیانا ، آراچوسیا ، گندھارا ، کشمیر ، پنجاب ، لہندے تے گھبلے ہندستان ، گجرات تے راجستھان چ ، دوجی صدی قبل مسیح توں چوتھی صدی عیسوی دے وچکار ، ہجرت کیتی ۔ ہندستان چ پہلا ساکا بادشاہ ماؤئس یاں موگا سی ، جسنے گندھارا چ ساکا بادشاہت قائم کیتی تے ہولی ہولی پورے اتلے ہندستان نوں اپنےاقتدار چ لے آئیا ۔ ہندستان چ انڈو سیتھی حکومت آخری بادشاہ رودراسیمہا سوم دے نال 395ء عیسوی ج مکی ۔
سیتھی قبیلے جنہاں نے ہندستان تے پنجاب اتے چڑھائی کیتی تے ایتھے کئی بادشاہتاں قائم کیتیاں اینہاں چ ساکا دے علاوہ میدی ، خنتھی ، ماساگیتے (شاید جٹ) ، گیتے ، پراما کمبوجا ، باہلیکا ، ریشیکا تے پرادا قبیلے شامل سن۔
موئیس نے تقریباً 80 ق م وچ گندھار اتے تکشلا نوں جتیا، پر اسدا سامراج اسدی موت توں پچھوں کھنڈ گیا۔ مشرق وچ بھارتی راجے وکرم نے اجین اپر انڈو-سنتھیئناں توں دوبارا جت حاصل کر لئی، جس توں اسنے وکرمی یگ(57 ای۔پی۔ توں شروع) دی شروعات کیتی۔ ہند-یونان حکمراناں نے موئیس دی موت توں بعد پھر راج کیتا اتے خوش حالی حاصل کیتی جویں کہ یونان دے راجیاں نے بہت مقدار وچ سکے بنوائے۔ ایزس پہلے تک تک 55 ق م  تک، انڈو-سنتھیئن ہپوسٹراٹس اپر جت حاصل کرن تک شمال-مغربی بھارت تے پوری طرحاں قبضہ نہیں کر سکے۔
پنجاب اتے سکندر دا حملہ
327 ق م چ سکندر نے ہندستان ول پیش قدمی شروع کر دتی تے اسدی فوج دی تعداد وی اک لکھ 20 ہزار دے قریب ہوگئی سی ، جس چ ایرانی فوج دے یونانی سپاہی وی سن ، دریاۓ جہلم دے پار اسدا ٹکراؤ راجہ پورس دی فوج نال ہوئیا جس چ 180 جنگی ہاتھی وی حصہ لے رہے سن جنگ چ سکندر دی فتح ہوئی تے پورس دی فوج دا اسدے اپنے ہاتھیاں نے ای بہت نقصان کیتا ۔ پورس نوں گرفتار کرکے سکندر دے ساہمنے پیش کیتا گئیا تے سکندر نے پچھیا دس تیرے نال کیہہ سلوک کراں تے پورس نے جواب دتا اوہی جہڑا اک بادشاہ دوجے بادشاہ نال کردا اے ۔سکندر جہڑا پہلے ای پورس دی بہادری توں بہت متاثر سی ، ایہہ جواب سن کے پورس نوں آزاد کردتاتے اسدی سلطنت اسنوں واپس کردتی ۔ سکندر دا ارادہ ہن ہندستان نوں فتح کرن دا سی پر اسدی فوج نے اگے ودھن توں انکار کردتا تے واپسی دا تقاضا کیتا ،کیونجے اک تاں فوج تھک چکی سی تے نالے اکتا وی چکی سی نالے ہن فوجی کئیاں سالاں توں اپنے وطن توں دور گھمدے پھر رہے سی ۔ خلاف توقع سکندر نے فوج دی گل منن لئی تے واپسی دا رستہ پھڑیا پر اسنوں مقدونیہ جانا نصیب نا ہوئیا تے اوہ بابل چ ای بیمار ہوکے مر گئیا ۔
326 ق م وچ سکندر اعظم نے ایرانی سلطنت نوں فتح کرکے پنجاب تے حملہ کردتا۔ پنجاب وچ اوسنوں راجہ پورس نے ڈکیا پر اوہ ہار گیا تے سکندر دا باج گذار بن گیا۔ پر پنجابی فوجاں نے سکندر دی فوج دی اینی ٹٹ بھج کر چھڈی سی جو اوہ بیاس دریا تائیں جاکے دل چھڈ گئے تے فوج وچ بغاوت ہو گئی۔ یونانانیاں پنجاب وچ کپاہ دے اگن دا ذکر کیتا ہے جیس توں پتہ لگدا ہے جو ایہہ علاقہ نویاں فصلاں وچ وی اگونہا سی۔ اک ہور گل وی ایتھے کردے جائیے جو ایہہ کہنا غلط ہے جو پنجاب ہر آون والے دھاڑی نوں جی آیاں نوں آکھدا ہے۔ تاریخی سچ تے ایہہ ہے جو جیس دھاڑوی نوں پنجاب نہیں ڈک سکیا اوس نوں اگے ہور وی کوئی نہیں ڈک سکیا۔ "کمبوجاں نے انڈس اپر، ٹیکسلا وچ ، مدرا اتے کہانی نے اکیسنس (چناب) اپر، ملا نے راوی اپر، تگرا نے ستلج اپر، ایہناں ساریاں نے مل کے سکندر توں پہلاں پنجاب وچ بہت اہم تھاں بنا لئی سی اتے سکندر دا سندھ اپر بہت درڑتا نال مقابلہ کیتا تے جہلم دی جت توں بعد وی اوہ اگے ہندستان نوں فتح نہ کر سکیا اتے اسنوں بیبیلونیا واپس پرتنا پیا۔"
331 ق م وچ ہخامنشی سلطنت نوں کچلن توں بعد سکندر اج کل دے افغانستان دے کھیتر وچ 50000 فوجی لے کے آیا۔ اس دے لکھاریاں نے گندھار اتے کمبوجاں دے حکمراناں دے نام نہیں لکھے پر اوہناں نے اوہناں کھیتراں وچ درجن چھوٹیاں سیاسی اکائیاں ویکھیاں۔ اس تتھّ نے 4 ق م  وچ گندھار جاں کمبوجاں دے اتھے اک وڈے سامراج ہون دے تتھّ نوں نکار دتا سی۔ 326 ق م  وچ ایہناں درجن سیاسی اکائیاں نے سکندر ساہمنے گوڈے ٹیک دتے۔
یونانی مورخاں نے تن لڑاکو قبیلیاں دا ذکر کیتا اے، استاکینوئی، اشواکا اتے اساکینوئی ، جہڑے سندھ دریا دے اتر-پچھم وچ رہندے سن، جتھے اوہناں دا ساہمنا کپیسی توں گندھار وچ دی آؤندے ہوئے سکندر نال ہویا۔ اسپاسیوئی قبیلہ اساکینوئی قبیلے نال سمجھوتے وچ جہڑا کہ اوہناں دی محض اک مغربی شاخاں سی۔  دوویں قبیلیاں دے لوک بہت دلیر سن۔ ایہناں ضدی پربتی لوکاں خلاف سکندر نے آپ لڑائی دی کاروائی نوں ڈاریکٹ کیتا جہناں نے اسنوں اپنے پربتی علاقیاں وچ بہت زبردست ٹکر دتی۔ یونانی نام اسپاسیوئی اتے اساکنوئی شبد سنسکرت دے اشو (جاں فارسی) دے اسپا توں لئے گئے سن۔ ایہ پاننی دی لکھت اشٹادھیائی دے اشوایان اتے اشواکیان ورگے سن۔  کیونکہ کمبوج اپنے گھوڑیاں دی نسل اتے اپنی خاص گھوڑسوار فوج لئی مشہور سن،   اس لئی عامَ بولی وچ اوہناں نوں اشوکا وی کیہا جاندا سی۔
اشوایان/اشواکیان اتے معاون ساکہ ونش نے پرانے مقدونیہ حملہ آوراں خلاف آخری بندے تک جنگ لڑی سی۔ مشکل سمیاں وچ اشواکیان کمبوجاں دیاں عورتاں وی ہتھیار چکّ لیندیاں سن اتے اپنے پتی دے موڈھے نال موڈھا لا کے باہری حملہ آوراں دا ساہمنا کردیاں سن، اتے زلت دی زندگی نالوں عزت دی موتپسند کردیاں سن۔
اس پچھوں سکندر مشرق ول ہیڈاسپس (جہلم دریا) ول ودھیا، جتھے پورس، جہڑا کہ جہلم اتے چناب دے وچکار دے علاقیاں دا راجا سی، نے سکندر ساہمنے گوییڈے ٹیکن توں انکار کر دتا۔ ایہناں دوواں فوجاں وچکار جہلم دی لڑائی ہویا جتھے کہ اجکلھ دا جہلم شہر اے اتے پار توں بعد پورس سکندر دا گورنر بن گیا۔ سکندر دی فوج پھر مشرق ول تکنیک اتے بیاس تک پہنچ گئی۔ حالانکہ سکندر دی فوج نے مگدھ سامراج دی بہت وڈی سیاسی فوج نال لڑن توں انکار کر دتا اتے بیاس قصبے دے نیڑے ہفاسس (بیاس دریا) نوں پار کرن توں انکار کر دتا۔ پورس نال جنگ ہون تو بعد مکدونیاں دے حوصلے پست ہو گئے، کیونکہ اوہناں دے بہت سارے بہادر ساتھی پورس دے جنگی ہاتھیاں کولوں بری طرحاں مارے گئے۔ ہن اوہ بھارت وچ ہور اگے ودھنا نہیں چاہندے سن۔ اس توں وی ودھ جدوں اوہناں نوں مگدھ، گنگاردئی اتے پراسی دیاں وڈیاں سیاسی فوجاں بارے پتہ لگیا اتے جہڑے کہ سکندر دی اڈیک کر کر راے سن، تاں اوہ بہت ڈر گئے۔ اس توں علاوہ سکندر دے سارے جنرلاں نے موت دے ڈروں اوہناں نوں ملن توں انکار کر دتا۔ ایہناں کارناں کرکے سکندر نوں واپس پرتنا پیا۔ اسنے دریا پار کیتا اتے حکم دتا کہ اتھے اسدی سلطنت دی سبھ توں پوربی حد دی نشاندیہی لئی بہت وڈے تھم بنائے جان اتے ایہہ ثابت کیتا جاوے کہ بیاس دریا تک اسدا راج اے۔ اسنے الیکساندریا نامک اک شہر وی اتھے وسایا اتے اتھے مقدونیہ دے بہت سارے بڈھے لوک وی چھڈّ دتے، آپ اوہ اپنی فوج سمیت جہلم اتے سندھ ولوں اریبیائی ساگر وچوں ہندا ہویا بیبیلون واپس مڑ گیا۔
سکندر نے اپنی کجھ فوج سندھ دریا کھیتر وچ رہن دتی۔ سندھ کھیتر وچ، اسنے اپنے گورنر وجوں پائیتھون نں چنیا، جہڑا عہدہ اس کول اگلے 10 سال 316 ق م تک رہا۔ پنجاب وچ اسنے جنرل اؤڈیمس نوں اپنی فوج دا مکھی لایا، جہڑا کہ ساتراپ (گورنر) پورس اتے تکشلیاں نال اگوائی کردا سی۔ اوہناں دی موت توں پچھوں اؤڈیمس پنجاب دا مکھی حکمران بن گیا۔ دوویں حکمران پچھم ول 316 ق م  وچ فوجاں سمیت مڑ گئے اتے اس پچھوں چندرخفیہ موریا نے بھارت وچ موریا سامراج دی قیام کیتی۔
پورس
پورس پنجاب دا اک راجہ سی۔ اوہ اپنی فوج نال دریاۓ جہلم دے کنارے سکندر دی فوج نال لڑیا۔ ہار جان توں بعد اونہوں پھڑ لیا گیا۔ پڑھے جان توں بعد سکندر نے اس توں پچھیا کہ تیرے نال کی سلوک برتیا جاۓ؟ اس نیں جواب دتا: جیڑا اک راجہ دوجے راجہ نال کردا اے۔ سکندر نے اونہوں اودھی گدی تے بٹھا دتا۔
موریہ سلطنت
پنجاب 321 ق م توں 185 ق م تک موریہ سلطنت دا اک انگ رہیا ۔ٹیکسلا اس سلطنت دا اہم شہر سی ۔
موریہ سلطنت (321ق م-185ق م) پرانے ویلے چ ھندستان دی پہلی سب توں وڈی سلطنت سی اے ہن دے ھندستان دے صوبے بہار توں 321 قبل مسیح نوں ٹری۔ چندرگپت موریہ اس سلطنت دی نیو رکھن آلا سی۔ ایدے وچ ہن دا بنگلہ دیش، ھندستان، نیپال، پاکستان تے افغانستان ہے گے سن۔ اس سلطنت دا دارلحکومت پاٹلی پتر سی۔ موریہ سلطنت دا ناں موریہ چندرگپ موریہ دی ماں موریہ دے ناں تے اے۔ چندرگپ دا وزیراعظم برہمن کوٹلیہ چانکیہ سی۔
پنجاب دے اوہ حصے جہناں اپر سکندر دا قبضہ سی، چھیتی ہی چندرگپت موریا ولوں جت لئے گئے۔ موریا سامراج دے اس بانی نے پنجاب دے ایہہ زرخیز علاقے اپنے سامراج وچ شامل کر لئے اتے مشرق وچ سکندر دے اترائدھکاری سلیوسس نال لڑیا، جس نے پچھوں موریا سامراج تے حملہ کیتا سی۔ اک شترقی سندھی وچ، سلیوسس نے سندھ دے پچھم والے سارے علاقے، جس وچ دکھنی افغانستان وی شامل سی، چندرخفیہ موریا دے حوالے کر دتے اتے اس دے بدلے چندرخفیہ نے سلیوسس نوں 500 ہاتھی دتے۔ وساکھدتّ دے سنسکرت ناٹک مدراکشس اتے جینی لکھت پرششتپرون وچ چندرخفیہ اتے ہمالیائی راجے پروتک (جسنوں پورس نال وی جوڑیا جاندا اے) دے گٹھجوڑ بارے ذکر اے۔ ایہہ ہمالیائی گٹھجوڑ نال چندرگپت نوں اک طاقتور اتے متحد فوج ملی جہڑی کہ یوناں (یونانی)، کمبوجاں، شاکاں، سنتھیائی، کیرتاں، پراسکاں (ایرانی قبیلہ) اتے بہلیکاں (بیکٹریئن) نوں مل کے بنی سی۔ پنجاب نے اگلے سو سالاں تک موریا سامراج دے ماتحت ترقی کیتا۔ 180 ق م  وچ موریا سامراج دے پتن دے پچھوں ایہہ اک بیکٹریائی یونانی (ہند-یونان) کھیتر بن گیا۔
ہند یونانی راج
ہند یونانی راج برصغیر دے اتلے لہندے علاقے ،جس چ پنجاب دا علاوہ وی شامل شی ، وچّ قایم 200 ق م توں 10 عیسوی تکّ دے ویلے وچّ یونانی مول دے راجیاں دے راج سن۔
اس دوران اتھے 30 توں وی زیادہ ہند یونانی راجے رہے جو آپس وچّ وی لڑیا کردے سن۔ اس راجاں دا سلسلہ تدّ شروع ہویا جدوں باختر دے دیمیتری (دیمیتریس پہلے) یون (یونانی) راجا نے 180 ق م وچّ ہندوکش پہاڑ سلسلہ پار کرکے اتلے لہندے ہندستان اتے ہلاّ بول دتا۔ اپنے راج وچّ ایہناں راجےآں نے بولی ، رہتل، چہناں، حکومت اتے رہن-سہن وچّ یونانی-بھارتی تہذیباں وچّ ڈونگھا رلیواں کیتا اتے بہت سارے ہندو اتے بدھ دھرم دے تتاں نوں اپنایا۔ ہند-یوناں دا راج دا ساکا لوکاں دے حملےآں نال انت ہویا، بھاویں 10 عیسوی دے بعد وی اکا-دکا جگھاواں اتے کجھ دیر تکّ یونانی برادری نے اپنی پچھان بنائی ہوئی سی۔ سماں بیتن دے نال اوہ ہندستانی سماج وچّ سمو گئے۔
سکندر نے پنجاب وچ دو شہراں دی قیام کیتی، جس وچ اسنے اپنیاں بہو-قومی فوجاں وچوں بہت سارے فوجیاں نوں اتھے رہن دتا۔ ایہہ ہند-یونانی شہر اتے ایہناں نال جڑے کھیتر سکندر دے جان پچھوں وی کافی دیر ودھے-پھلے۔ سکندر دی موت پچھوں، اسدے سامراج دا پوربی حصہ (اجکلھ دے سیریا توں پنجاب تک) سلیوسس نوں اترائدھکاری دے طور تے مل گیا، جہڑا کہ سلیوسڈ ونش دا بانی سی۔ منیا جاندا اے کہ سلیوسس نے موریا سامراج دے چندرخفیہ نال شترقی سمجھوتہ کیتا سی، جس وچ اسنے چندرخفیہ نوں ہندو-کشدو دے دکھنی کھیتر دے حصے دے دتے اتے بدلے وچ اسنے اسنوں اک ویاہ اتے 500 ہاتھی دتے۔
اس پچھوں یونانی باختری سلطنت دا ابھار شروع ہویا۔ بیکٹریائی راجے ڈمٹریئس نے دوجی صدی ق م دی شروعات وچ پنجاب نوں اپنے سامراج وچ شامل کر لیا۔ ایہناں وچوں کجھ ہند-یونانی لوک بدھ مت  دے منن والے سن۔ سبھ توں مشہور ہند-یونانی راجا مناندر سی اتے جہڑا بھارت وچ ملند دے ناں نال جانیا جاندا اے۔ اسنے 160 ق م  دے لگبھگ اک ستنتر راج دی قیام کیتی جسدی راجگڑھ تکشلا سی۔ اسنے پچھوں اپنی راجگڑھ سگلا (اجکلھ سیالکوٹ) دتی سی۔
انڈو سیتھی سکاں (سنتھیائی) وچوں نکلے سن جہڑے کہ دکھنی سائیبیریا دے علاقے وچوں پنجاب اتے اراکوسیا وچ دوجی صدی ق م توں پہلی صدی ق م  دے ادھ وچ پرواس کرکے آئے سن۔ اوہناں نے ہند-یونانی نوں پاسے کر دتا اتے سامراج اپر راج کیتا جہڑا کہ گندھار توں لے کے متھرا تک پھیلیا ہویا سی۔
کشان سلطنت
پنجاب 60ء عیسوی توں 375ء تک کشن سلطنت دا حصہ رہیا ۔
کشن سلطنت سن 60ء عیسوی دی دہائی توں 375ء تک قائم رہن آلی پرانے ویلے دے ہندستان دی اک سلطنت سی ، جس دی شروعات باختر چ سر دریا دے دونہاں کنڈےآں تے ہوئی ، ایہہ علاقے اج کل اتلا افغانستان ، پاکستان ، دکھنی تاجکستان تے ازبکستان نیں ۔
اپنی رہتلی سِکھر ، 105ء توں 250ء ، ویلے ایہہ سلطنت افغانستان توں پاکستان تے اتلے ہندستان وچ دریاۓ گنگا تک پھیل گئی ۔ اس سلطنت دے روم ، فارس تے چین نال سفارتی تعلقات سن تے ایہہ سلطنت کئی صدیاں تیکر لہندے تے چڑھدے وچکار شیواں دی ترسیل تے آمد و رفت دا مرکز رہی ۔
کشن لوک جٹاں ، بلوچاں ، گجراں ، راجپوتاں ، آہیراں تے پٹھاناں دے پُرکھے سن ۔
کشان سامراج دا قیام راجے ہیرائیوس نے کیتا سی اتے اسنوں اسدے جانشینکجلا کدفیسس ولوں بہت ودھایا گیا سی۔ کدفیسس دے پتر، ومو تکتو نے بھارت دے ہن دے کھیتر نوں جتیا، پر اوہ پچھم وچ اپنا سامراج پہلویاں نووں ہار گیا۔ چوتھا کشان بادشاہ، کنشک پہلا، (127 ق م ) دی سردیاں دے راجگڑھ پرشاپور سی (پیشاور، پاکستان دا پرانا نام) اتے گرمیاں دا راجگڑھ کپیسا (بگرام) سی۔ اس سامراج نے سندھو گھاٹی دے ذریعے بحر ہند وچلے سمندر وپار نوں ریشم رستہ نال جوڑیا۔ اپنی پورے سکھر تے، ایہہ سامراج دی حد ارال سمندر توں شمالی بھارت تک چلی گئی سی، جس وچ بہت دور شہراں تک وپار نوں مُتحرک کیتا گیا، خاص کرکے چین اتے رومی سلطنت وچکار۔ کنشک نے تکشلا وچ بدھ مت پریشد منعقد کروائی جس توں روایتی مہایان بدھ مت دی شروعات ہوئی اتے ایہہ نکایا بدھ مت توں الگ ہو گیا۔
گندھار دا کلا اتے سبھیاچار - یونانی اتے بدھ مت سبھیاچار دا سبھ توں ودھیا نچوڑ - صدیاں تک ودھیا-پھلیا۔ اس پچھوں سنتھیا دے ہن لوکاں ولوں 5ویں صدی وچ ایہناں اپر حملے کیتے گئے۔ چینی یاتری فاہیان (337 توں 422ء اتے ہیون سانگ (602 توں 664 ای۔) دے سفرنامیاں وچ اوہناں نے تکشلا وچ ہو رہیاں بودھی پرشداں اتے اس ویلے دوران پنجاب کھیتر وچ بدھ دے درجے بارے وی لکھیا۔
انڈو پارتھی
ایہ وسطی ایشیاء  دے علاقےآں دے حاکم سن جنھاں نے موجودہ پاکستان دے پنجاب تے بوہتے علاقےآں سمیت جنوبی افغانستان تے بھارتی پنجاب دے کچھ علاقےآں تے ایہ سلطنت قائم کیتی  سی  تے ایہ دور پہلی صدی توں کچھ عرصے قبل دا اے۔اس سلطنت دا دارالحکومت پاکستانی پنجاب دا شہر ٹیکسلا سی جبکہ اپنے آخری دور دے کچھ سالاں وچ انھاں نے دار الحکومت کو پشاور توں اکبل دے درمیان کسیے علاقے وچ منتقل کیتا ۔ایہ سلطنت اشکانی سلطنت سے متاثر سی کیونکہ دوناں دا دور اک دوسرے دے بعد دا اے تے انھاں نوں کچھ لوگ ایرانی نسل دے خیال کردے نیں تے سمجھدے نیں کہ ایہ لوگ پارتھیا دے علاقے دے مشرق وچ رہندے سن انہاں دے لقب گوندو پھارس دا مطلب "وقار دے حاصل کنندہ " دے نیں۔
ہند-پہلوی سلطنت
گوندوفرید راجٹبر اتے کجھ ہور ہند پہلوی حکمران وچکار ایشیا دے پرانے راجیاں دا اک گروہ سی، جہناں نے اجکلھ دے افغانستان، پاکستان اتے بھارت دے کجھ حصیاں اپر پہلی صدی عیسوی جاں اس توں کجھ دیر پہلاں راج کیتا سی۔ ایہناں دے اتہاس وچ مکھ گوندوفرید راجیاں نے تکشلا اپر اختیار جمایا ہویا سی اتے ایہہ اوہناں دا رہائشی شہر وی سی، پر اپنے آخری کجھ سالاں وچ اوہ اپنا راجگڑھ کابل جاں پشاور رکھدے سن۔ ایہناں راجیاں نوں ہند-پہلوی کیہا جاندا اے ایہناں دے سکے ارساسد راجٹبر توں متاثر سن پر ایہہ ایرانی قبیلیاں دے وڈے گروہ نال تعلق رکھدے سن جہڑے کہ پہلویاں دے مشرق وچ رہندے سن، پر اس گل دا کوئی ثبوت نہیں ملدا کہ ایہناں سارے راجیاں نے اپنا مول ناں گوندوفیئر رکھیا، جسدا مطلب "شان دا دھارک" اے۔
گپتا سلطنت
پنجاب دا علاقہ 550 ق م توں 240 ق م تک گپتا سلطنت دا انگ رہیا ۔
گپتا سلطنت دی ہوند لگبھگ 320 توں 600 عیسوی تک رہی اتے اسدے اثر وچ برصغیر دے بوہتے علاقے سن، جس وچ پنجاب وی شامل سی۔ اس سلطنت دا قیام مہاراجہ شری-گپتا نے کیتا اتے ایہہ راجٹبر اُتم رہتل دا اک نمونہ سی۔ اتے اسنوں مکمل کھوجاں اتے کاڈھاں لئی جانیا جاندا اے۔
اس تہذیب دے تخلیقی سبھ توں اتم نمونیاں وچ شاندار واستو-کلا، بتّ-تراشی اتے چترکاری شامل اے۔  سائنس اتے سیاسی انتظام  گپتا سلطنت دے ویلے نویاں بلندیاں اتے پہنچیا۔ مضبوط  وپار تعلقاں نے اس علاقے نوں اک بہت اہم تہذیبی مرکز بنا دتا سی اتے اس کھیتر نوں دوجیاں سلطنتاں اتے کھیتراں لئی اک مثال بنا دتا سی، جس وچ برما، شریلنکا اتے ہند چینی دے علاقے شامل سن۔
ہولی-ہولی اس سلطنت دا پتن ہونا شروع ہو گیا جسدے کہ کئی کارن منے گئے ہن۔ جہناں وچ لگاتار اپنے اہم علاقیاں اتے اوہناں اپر شاہی اختیار نوں گواؤنا سی، جسدا کارن اوہناں دی اپنی جاگیرداری دی لالسا سی۔ اس توں علاوہ وچکار ایشیا توں ہن لوکاں دے حملیاں نے وی گپتا سلطنت نوں بہت ڈھاہ لائی۔ 6ویں صدی وچ گپتا سلطنت دے پتن توں بعد، بھارت تے پھر بہت سارے مقامی راجاں دا راج ہو گیا۔ گپتا سلطنت دے کجھ بچے ہوئے مکھی مگدھ اپر سلطنت  دے پتن توں پچھوں وی راج کردے رہے۔ ایہناں گپتا لوکاں نوں وردھن راجے ہرش نے پچھوں بے دخل کر دتا جسنے اپنی سلطنت دا قیام 7ویں صدی دے پہلے ادھ وچ کیتا۔
ہن لوک
سفید ہن، جہڑے کہ پہلاں مکھ روپ نال بدھ مت ہفتھالی گروہ دا حصہ سن، نے اپنے-اپنے نوں افغانستان وچ 5ویں صدی دی شروعات وچ قائم کیتا، جسدا راجگڑھ بامیان سی۔ اس سلطنت دا مکھی تورامن سی، اتے ایہناں نے پنجاب دا علاقہ جتیا اتے تورامن دے پتر، بادشاہ مہرکل، جہڑا کہ اک شیوی ہندو سی، دے ہیٹھ اسدا راجگڑھ ثقل، اجکلھ سیالکوٹ، پاکستان بنا دتا۔ پچھوں نرسمھا گپت اتے یشودھرمن ولوں 6ویں صدی وچ ایہناں دی ہار ہوئی اتے ایہناں نوں بھارت توں باہر کڈھ دتا گیا۔
ہرش دی سلطنت
ہرشوردھن (سنسکرت:हर्षवर्धन) (590–647 ء۔)، جسنوں ہرش دے ناں نال وی جانیا جاندا اے، اک بھارتی بادشاہ سی جسنے شمالی بھارت اپر 606 توں 647 عیسوی تک راج کیتا۔ اسدا راجگڑھ قنوج سی۔ اوہ پشابھوتی راجٹبر نال تعلق رکھدا سی۔ اوہ پربھاکروردھن دا پتر سی اتے راجوردھن دا چھوٹا بھرا سی، جہڑا کہ تھانیسر (اجکلھ ہریانہ، جسنوں پہلا پوربی پنجاب وی کیہا جاندا سی) دا راجا سی۔ اپنی طاقت دے سکھر تے اسدی سلطنت دی حد پنجاب، راجستھان، گجرات، بنگال، اڑیسہ اتے نرمدا دریا دے شمال وچ سارے سندھ-گنگا دے میدان تک سی۔ ہرش نوں چالکیا راجٹبر دے دکھن-بھارتی بادشاہ پلاکیشن دوجے نے ہرایا جدوں اوہ اپنے راج دی حد بھارت دے دکھنی علاقے تک ودھاؤنا چاہندا سی۔
رائے راجٹبر
چچنامے دے مطابق، سندھ دا رائے راجٹبر (489-632عیسوی) روڑ راجٹبر دے پتن توں بعد اٹھیا۔ رائے دواجی (دیودتّ) دے ویلے وچ، رائے راج دی حد مشرق وچ کشمیر تک، دکھن وچ مکران اتے دیبل (کراچی) تک اتے شمال وچ قندھار، سلیمان، فردن اتے ککانن پربتاں تک سی
ہندو شاہیاں اُتے مسلماناں دے حملے
ہفتھالیاں نوں ساسانی اتے گوک ترکاں دے گٹھجوڑ نے 557ء وچ ہرایا اتے بچے-کھچے ہفتھالیاں نے کشانو ہفتھالی جاں ترکی شاہی جہے چھوٹے  راج قائم کر لئے جہناں اپر فارس دا اثر سی۔ ٹانک اتے کپیسا دوواں دا گندھار اپر اثر سی۔
عرب حملہ
بنو امیہ دے خلیفہ ولید بن عبدالملک دے ویلے وچ 711-12 وچ اوہدے اک سردار محمد بن قاسم نیں ایس علاقے تے حملہ کیتا تے سندھ، بلوچستان، صوبب خیبر پختونخواہ تے ادھا پنجاب بنو امیہ دی ریاست دا حصہ بن گیا تے پنجاب دا تعلق مغربی ایشیاء نال جڑ گیا۔
عرب وچ 7ویں صدی دی شروعات وچ اسلام دے جم توں بعد، مسلمان عرب طاقت وچ آئے اتے 7ویں صدی دے ادھ تک دکھن ایشیا ول ہولی-ہولی ودھدے آئے۔ 711-713ء وچ دمشق دے خلیفے  دیاں عرب فوجاں نے سندھ نوں فتح کر لیا اتے اجکلھ دے دکھنی پنجاب ول ودھے، جس وچ اوہناں نے ملتان اپر قبضہ کر لیا، جہڑا کہ پچھوں اسلام دی اسماعیلی شاخ  دا مرکز بنیا۔
پرتیہار، جہناں نے عرباں نوں سندھ دے علاقے تک محدود رہن اتے مجبور کیتا، 9ویں اتے 10ویں صدی دے دوران اک وڈی سلطنت نوں چلاؤندے سن جسدا راجگڑھ قنوج سی۔ المسعودی دے مطابق، جہڑا کہ 915-16 دے دوران بھارت آیا سی، پرتیہار کول چارے سمتاں وچ چار وڈیاں فوجاں سن، جہناں وچ اک اوہناں نے گوانڈھی راج ملتان وچ مسلمان راج دے مقابلے لئی رکھی سی۔ پرتیہاراں دا راج لہندے  وچ چڑھدے پنجاب تک سی۔
ہندو شاہیاں تے غزنوی سلطنت
ہندو شاہیاں 5ویں صدی توں لے کے 1010 تک کابل توں لے کے پنجاب تک راج کرن والی سرکار نوں کابل شاہی دا ناں دتا گیا اے۔ کاپیسہ کابل ہنڈ تے نندنہ ایس سرکار دے راجگڑھ سن۔ سلطان محمود غزنوی نے ایدا انت کیتا۔
جدکہ اک براہمن راجٹبر ، جہناں نوں عام بولی وچ ہندو شاہی کیہا جاندا سی، کابل/ویہند تے راج کردا سی، جہڑا کہ پنجاب وچ ستلج اتے سندھ دریاواں دے وچکار اک ہور براہمن راجٹبر دا راج سی۔ ایہناں دے پروار وچوں بچن پال، رام سنگھ، بیر سنگھ اتے پرتھوی پال نے پنجاب وچ راج کیتا۔ قنوج، پنجاب، کابل اتے سمرکند دے  راج بہت خوش حال سن کیونکہ انترقومی وپار رستے اوہناں دے اختیار علاقے وچوں لنگھدے سن۔ ایہناں ساریاں کول طاقت لگبھگ اکو جہی سی، جس کرکے ایہناں وچ لڑائی-جھگڑے نہیں ہندے سن، اتے اس کرکے اتہاسکاراں لئی ایہہ اک ‘کالا ادھیائے’ کیہا گیا اے۔
البیرونی دی کابل دے ہندو شاہی راجیاں دی لسٹ وچ بھیم دیو شاہی چوتھا راجا سی۔ اک کٹڑ براہمن ہون دے طور تے، اسنے اپنی وڈیری عمر وچ، اپنا راجگڑھ ویہند (سندھ دریا دے سجے پاسے اتے اٹک توں 14 کلومیٹر اپر) وچ رسمی طور تے خودکشی کر لئی سی۔ بھیمدیو دا کوئی مرد جانشین نہیں سی، اس کرکے پنجاب دے پرتھوی پال دے پتر جے پال نوں پنجاب اتے چڑھدے افغانستان دی اکٹھی بادشاہت  دا جانشین چنیا گیا۔ جےپال نے سرہند توں کابل تک دے بہت وڈے علاقےاپر راج کیتا۔
اس ویلے دے دوران اک ترکی راج غزنی وچ قایم ہویا اتے 977ء وچ سبکتگین سنگھاسن اتے بہہ گیا۔ اسنے سبھ توں پہلاں مسلماناں دے راج والے بست، دور، کسدر، تخارستان اتے غور دے علاقیاں نوں اپنے شامل کیتا اتے ویہند دے شاہی راجے دے سرحدی علاقیاں تے ہولی-ہولی قبضہ کرن لگ پیا۔ اس خطرے نوں جڑ توں مکاؤن لئی، جے پال نے سبکتگین نے دو وار حملہ وی کیتا پر اپنے منصوبیاں وچ کامیاب نہ ہو سکیا۔ ہولی-ہولی سبکتگین نے درہ خیبر  دے شمال وچ افغانستان وچ سارے شاہی علاقے فتح کر لئے۔ اسدی موت 997 ء  وچ ہوئی اتے اس پچھوں اسدا پتر محمود دو بھراواں دی اک چھوٹی جہی لڑائی پچھوں گدی اپر بیٹھا۔
اپنے پیؤ دی طرحاں، سبھ توں پہلاں محمود نے لہندے وچ اپنی جگہ مضبوط کیتی۔ سمرقند دے لڑکھڑا رہے سامانی راج نوں اک زوردار دھکہ دتا گیا اتے اسدے علاقےآں نوں محمود اتے کاشغر دے الغ خان نے آپس وچ ونڈ لیا، جسدی حد اوہناں نے آمو دریا طے کیتی۔ محمود نے ہن سامانی سلطنت دی تھاں لے لئی سی، جہڑا کہ پہلاں اوہناں دا سرپرست ہندا سی۔ بہت ساریاں جنگاں دے تجربے حاصل کرکے اتے اک مضبوط فوج نال محمود ہن ‘ہند’ دا مقابلہ کرن لئی تیار سی۔
راجہ جے پال
جے پال پنجاباتلے پاکستان تے افغانستان دا اک ہندو راجہ سی۔ ایس پاسے راج کرن والے ہندو شاہی ٹبر دا او پہلا جنا سی۔اسدا راجگڑھ لہور سی ۔ اودا جوڑ جنجوعہ راجپوتاں نال سی۔ سبکتگین نوں اونے خطرہ سمجدیاں ہویاں لڑائی لڑی جیدے چ اوںوں ہار ہوئی۔ اوہ اک واری فیر سلطان محمود غزنوی نال لڑیا جیدے چ اونوں فیر ہار ہوئی۔ اپنی تھاں نوں غزنوی سلطنت دے ہتھوں بچان وچ ہار جان توں مگروں اوہ اے بےعزتی ناں سہ سکیا تے اپنے آپ نوں اگ چ ساڑ لیا۔ اودے توں مگروں اودا پتر آنندپال راجہ بنیا۔
جے پال نوں 1001ء وچ پشاور وچ محمود نے ہرا دتا اتے ہندوشاہی راج سندھ دے شمال  ول اپنے سارے علاقے ہار گیا۔ اسدے پتر انندپال اتے پوتے ترلوچنپال نے محمود دا اگلے 2-3 دہاکے بہت زوردار مقابلہ کیتا پر انت غزنی دے سلطان نے پنجاب نوں اپنے لگبھگ 1021ء  وچ اپنے علاقیاں وچ شامل کر لیا۔ اس پچھوں محمود نے بھارت دیاں مذہبی تھاواں اتے شاہی خزانیاں اپر وار-وار حملے کیتے، جتھے کئی صدیاں توں بہت بیش قیمتی دھن-دولت اکٹھی کیتی پئی سی۔
غزنوی سلطنت
(ہور ویکھو غزنوی سلطنت)
ہندو شاہیاں دے 1010ء چ سلطان محمود غزنوی ہتھوں خاتمے مگروں پنجاب غزنوی سلطنت دا حصہ بنیا تے 1151ء غزنی اتے غوریاں دے مل مگروں لہور باقی بچی غزنوی سلطنت دا راجگڑھ بن گیا تے 1186ء چ غزنی سلطنت دے خاتمے مگروں غوری سلطنت دا انگ بن گیا تے 1206ء چ دلی سلطنت دے ٹرن نال پنجاب دلی سلطنت دے ماتحت آ گیا ۔
غزنوی سلطنت اک سلطنت سی جہڑی 963 توں 1115 تک رئی ایدے وچ افغانستان پاکستان ایران تے وشکارلے ایشیاء دے کج دیس ہیگے سن۔ ایہہ سلطنت سلطنت سامانیہ دے غلام ترک سرداراں الپتگین تے سبکتگین توں ٹری۔ الپتگین سامانی سلطنت دا اک سردار سی جینے غزنی آکے آپنے راج دی نیو رکھی۔ اس دے مرن توں مگروں اودا جوائی سبکتگین ایدے وچ وادا کرن لگ کیا تے سب توں بوہتا وادا سبکتگین دے پتر سلطان محمود غزنوی نے کیتا۔
محمود دیاں پنجاب چ مہماں
دکھن ول محمود دی پہلی جنگی مہم ملتان دی اسماعیلی بادشاہت دے خلاف سی ، جس دا مقصد خلافت عباسیہ دے خلیفہ دی سیاسی حمایت تے منظوری حاصل کرنا سی ۔ اس موقعے تے لہور تے کشمیر دے ہندو راجہ جے پال نے محمود دے پیؤ سبکتگین دے ہتھوں اپنیاں پہلیاں شکستاں دا بدلہ لین دی کوشش کیتی ، سبکتگین نے 980ء دے دہاکے چ جے پال دے اک وڈے علاقے تے مل مار لیا سی ۔ اس دے بعد اسدے جانشین پتر آنند پال نے اپنے پیؤ دی خودکشی دا بدلہ لین دیاں کوششاں جاری رکھیاں (جے پال نے محمود دے ہتھوں شکست کھان مگروں خودکشی کر لئی سی)۔ اس نے ہندو راجےآں دا اک طاقتور وفاق بنایا جس نوں محمود دے ہتھوں غیر متوقع شکست ہوئی جدوں اینہاں دے ہاتھی جنگ دے عروج چ میدان جنگ توں واپس بھج آئے جس نال محمود نوں 1008ء اک وار فیر لہور ج فتح حاصل ہوئی تے محمود دے اقتدار چ اپدھاپورہ دے ہندو شاہی علاقے آ گئے ۔
راجپوت راجےآں دی شکست دے مگروں سلطان محمود غزنوی نے اینہاں دے خلاف لگاتار جنگی مہماں گھلیاں تے فتح کیتے علاقے ہندو باجگزار راجےآں دے کول ای رہن دتے تے صرف پنجاب دا علاقہ اپنی سلطنت چ شامل کیتا ۔
سلطان مسعود دے راج ویلے چ داندنقان دی لڑائی مگروں غزنوی سلطنت دے لہندے علاقے سلجوقی سلطنت دے ہیٹھ آنا شروع ہوگئے ، جسنال اسدے اج دے افغانستان ، پنجاب ،پاکستان تے بلوچستان چ علاقےآں اتے گرفت وی ماڑی پین لگ پئی ۔ 1151 چ سلطان بہرام شاہ توں غوری سلطنت دے بادشاہ علاؤالدین حسین نے غزنی دا شہر کھو لیا تے لہور غزنی سلطنت دا نواں راجگڑھ بن گیا ۔
محمود دے قبضے بعد پنجاب
محمود غزنوی دا پنجاب تے دسویں صدی وچ قبضہ ہو گیا سی تے باقی ہندوستان تے مسلماناں باقی ہندوستان تے دلی تے تیرھویں صدی دے شروع وچ قبضہ ہویا۔ محمود غزنوی نے پنجاب وچ غلامی عام کردتی تے لاہور غلاماں دی اک وڈھی منڈی بن گیا۔کہیا جاندا ہے جو پنجابْ(لہور) دے حاکم راجہ جے پال نوں سارے ٹبر رانیاں تے شہزادیاں سمیت غلام بنا کے غزنی دی منڈی وچ ویچن لئی پیش کیتا گیا جیس تے راجے نے آپ ہتیا کر لئی۔ پھیر جد مملوکاں (خاندان غلاماں) ہندوستان تے قبضہ کرلیا تے غلامی اینی عام ہو گئی سی جو نظام الدین اولیاء فوائد الفوائد وچ دسدے ہین جو اوہناں دے گھر وچ دو ویلے کھانا وی نہیں سی ہوندا پر اوہناں دی ماں دی اک زرخرید باندی سی۔
محمود غزنوی نے پنجاب توں وڈھی گنتی وچ غلام تے ہور پیدا ہوون والی دولت غزنی ڈھونی شروع کر دتی جیس نال غزنی غلاماں دی سب توں منڈی بنن دے نال نال بڑا امیر شہر بن گیا تے ساری دنیا توں پڑھیار غزنی جانا شروع ہو گئے۔ مطلب ایہہ ہے بئی غزنی دی ساری آن شان پنجاب دی لٹ مار نال بنی۔پنجاب تے شمال توں آون والے مسلماناں نے اٹھارویں صدی تیکر حکومت کیتی تے اوس وچ بہت کجھ بدلیا۔
سب توں پہلی گل تے ایہہ بئی پنجاب وچ مذہب وٹاندرے پاروں مسلماناں دی گنتی ودھ گئی۔ پر خاص گل ایہہ ہے جو مذہب وٹاندرانکیاں ذاتاں، واہکاں تے شہراں دے دستکاراں مزدوراں وچ ہویا۔ شہراں وچ ہندو واں دے وچلے تے اتلے طبقے نے مذہب وٹاندرا نہیں کیتا۔ ایسے لئی جے کر انگریزاں دی کیتی مردم شماری دے آنکڑے ویکھو تے پتہ لگدا ہے جو شہراں دے بیوپار تے ریاست دے کار ویہار ہندوواں دے ہتھ وچ ہی رہے۔ پنجاب دے مذہب بدلی کیتے مسلماناں نوں کوئی سرکاری نوکری نہیں سی ملدی تے اوہناں نوں گھٹیا سمجھیا جاندا سی: باہروں آئی اشرافیہ وچ سارے مقامی مسلماناں نوں جولاہا کہیا جاندا سی۔ مسلمان حکمراناں نے ہندو اشرافیہ نوں تے ریاست دے اداریاں وچ حصے دار بنالیا پر عام مسلمان دی مسلمان وارے وچ اوہو حیثیت سی جو مسیحت قبولن والے چوہڑیاں دی انگریز وارے وچ سی۔
دلی سلطنت
1206ء توں 1526ء چ مغل سلطنت دے ٹرن تک پنجاب دا علاقہ دلی سلطنت وچ شامل رہیا ۔
1206ء توں 1526ء تک ہندستان تے حکومت کرن آلیاں کئی حکومتاں نوں مشترکہ طور تے دلی سلطنت آکھئیا جاندا اے ۔
ترک تے پشتون نسل دیاں اینہاں حکومتاں وچ غلاماں ٹبر(1206ء توں 1290ء) ، خلجی ٹبر(1290ء توں 1320ء) ، تغلق ٹبر(1320ء توں 1413ء) ، سید ٹبر(1414ء توں 1451ء) تے لودھی ٹبر(1451ء توں 1526ء) دیاں حکومتاں شامل نیں ۔ 1526ء چ دلی دی آخری سلطنت مغلیہ سلطنت دے بانی ظہیر الدین بابر دے ہتھوں شکست دے بعد مغلیہ سلطنت چ بدل  گئی ۔
12ویں صدی چ شہاب الدین غوری نے غزنی ،پنجاب (دلی ،لہور ، ملتان) تے سندھ  نوں فتح کیتا تے اینہاں نوں سلطنت غوریہ داحصہ بنا لئیا ۔ اس دے مگروں پنجاب 1526ء چ مغل سلطنت دے قیام تک دلی سلطنت دا حصہ رہیا۔ کابل دے وسطی ایشیائی مغل حکمران تے امیر تیمور دے پوتے ظہیر الدین بابر نے پانی پت دی پہلی لڑائی چ دلی سلطنت دے سلطان ابراہیم لودھی نوں شکشت دتی تے ابراہیم لودھی میدان جنگ چ ماریا گیا ۔ پانی پت دی پہلی لڑائی چ بابر دی فتح بہتر سپہ سالاری ، بوہتا جنگی تجربہ ، بہتر منصوبہ سازی تے توپاں دی ورتوں سی ۔ بابر نے دلی تے آگرہ تے مل مار کے سلطنت دلی دا خاتمہ کر دتا تے 1526ء چ مغلیہ سلطنت دی نیہہ رکھی ۔ ایہہ مغل سلطنت اگلے 300 سال پنجاب تے ہندستان اتے حکومت کر دی رہی ۔
پنجابی بولی تے مسلماناں دا اثر
مسلماناں دے قبضے نال پنجاب وچ مقامی زبان تے نویں وچاردھارا دی وی سرجنا ہوئی۔ پنجابی دے پہلے شاعر بابا فرید (1173-1265 عیسوی) نے تیرھویں صدی وچ لوکاں دی زبان وچ لکھیا۔ اوہ عربی تے فارسی دے منے پر منے عالم سن پر اوہناں نویں وچاردھارا سرجن لئی لوکائی دی زبان نوں ورتیا۔ جے کر تاریخ تے جھات مارو تے پنجاب وچ رگ وید تے پانینی(400 ق م) دیاں لکھتاں توں بعد بابا فرید دیاں ہی لکھتاں دسدیاں ہین۔ اوہناں ودھدی غلامی تے لوکاں تے ہوون والے ظلم دے خلاف آواز چکی۔ ایسے کرکے پاکپتن شہر دے حاکم تے قاضی اوہناں دی جان دے دشمن سن۔ اک گل ایتھے کردے جائیے جو بابا فرید دی شاعری وچ رمزاں تے سینتاں زرعی سماج توں لیاں گیاں ہین جیس توں پتہ لگدا ہے جو اجے پنجاب وچ منڈی دا نظام ودھنا شروع نہیں سی ہویا۔
دلی سلطنت دے دور وچ پنجاب وچ معاشی ترقی
گیارھویں صدی دے اخیر تو پندرھویں صدی تیکر مسلماناں دے راج وچ معیشت، کلچر تے وچار دھارا وچ بڑی ادلا بدلی ہوئی جیس تے ڈوہنگے کھوج دی لوڑ ہے۔ کجھ گلاں تے سانوں پتہ ہین جیویں کہ لکھاری جے ۔ایس۔ گریوال ہوراں دے موجب پنجاب وچ ٹنڈاں والا کھوہ (پرشین ویل ) آیا تے دوابے وچ چوکھی گنتی وچ نویں پنڈ، قصبے تے شہر آباد ہوئے۔ لگدا ہے جو پورے نظام نوں اک نویں جاگ لگ گئی سی جیس نال معیشت پر پھلت ہوئی تے لوکاں وچ کجھ سوکھ آئی۔ ایتھے یہہ وی کہیا جا سکدا ہے جو نویں ٹیکنالوجی تے غلاماں دی سستی محنت پاروں پیداوار وچ بہت وادھا ہویا۔ ایہو وجہ سی جو پندرھویں صدی تیکر شمال توں دھاوے کرن والے کامیاب نہیں ہو سکے۔ پر لگدا ہے جو مسلماناں دے آون نال پنجاب تے باقی ہندوستان دے نظام نوں جیہڑا اگونہا دھکا لگا سی اوہدا اثر ہولی ہولی مک گیا تے اک واری پھیر حکمران طبقیاں تے مذہبی پنڈتاں، مولویاں دا زور ودھ گیا تے سماج گلن سڑن لگ پیا۔
مغل سلطنت
مغلیہ سلطنت دا بانی ظہیر الدین بابر سی جہڑا امیر تیمور دے ٹبر دا اک سردار سی۔ پہلے اوہ کابل دا حاکم سی۔ 1526ء چ اسنے سلطنت دلی دے بادشاہ ابراہیم لودھی نوں ہرا کے سلطنت اپنے ہتھ چ لیاندی جسنال اک نویں سلطنت دی شروعات ہوئی۔ اس ویلے اتلے ہندستان کئی آزآد حکومتاں قائم سن۔ تے اوہ آپس چ لڑدیاں رہندیاں سن۔
1526ء چ پانی پت دی پہلی لڑائی چ بابر نے اپنی فوج نالوں دس گُنا طاقتور فوج نال جنگ لڑی۔ تے اسنوں ہرا دتا تے اتلے ہندستان تے پنجاب اتے مل مار لیا ۔
مغل سلطنت 1857ء تک ہندستان چ قائم رہن والی مسلمانان دی سلطنت سی جسدی بنیاد ظہیرالدین محمد بابر نے 1526ء چ دلی دے آخری سلطان ابراہیم لودھی نوں پانی پت دی پہلی لڑائی چ شکست دے کے رکھی ۔ مغلیہ سلطنت اپنے عروج تے تقریبا سارے برصغیر تے قابض سی ،1526ء توں سکھ مثلاں دے پنجاب دے وکھ وکھ علاقےآں اتے مل تک پنجاب مغل سلطنت دا اک صوبہ رہیا جسدا راجگڑھ لہور سی ۔ فارسی زبان چ منگولاں نوں مغل آکھیا جادا اے جہڑے عظیم جنگجو چنگیز خان دے آل ہون دا دعوی کردے نیں ۔ وسطی ایشیا دے علاقے وادی فرغانہ دے اک مغل تے تیمور لنگ دے پوتے بابر نے اس سلطنت دی بنیاد رکھی ایسے لئی ایہہ مغلیہ سلطنت کہلائی ۔
اورنگزیب عالمگیر دے دور چ سلطنت اپنے عروج تے پہنچ گئی تے 1700ء چ اورنگزیب دی وفات توں پہلاں مغلیہ سلطنت 40 لکھ مربع کلومیٹر تے پھیلی ہوئی سی ۔ پر اورنگزیب دی موت دے نال ای سلطنت دا زوال شروع ہوگئیا تے 1857ء دی جنگ آزادی چ شکست دے بعد آخری مغل بادشاہ بہادر شاہ ظفر نوں رنگون جلاوطن کردتا گئیا تے ہندستان تے پنجاب برطانوی راج دے قبضے چ آ گئے ۔
مغل سلطنت تے پنجاب
مغل راج چ لہور دی بوہت اہمیت سی ایہ شہر اک طراں مغل سلطنت دا دوجا راجگڑھ سی ۔ مغلاں نے اس شہر چ بوہت ودھیا عمارتاں بنوائیاں جنہاں چ بادشاہی مسیت ، شالامار باغ ،قلعہ لاہور وغیرہ اہم نیں تے بادشاہ جہانگیر تے اپسدی رانی نوجہاں دا مقبرہ وی لہور چ ای نیں ۔مغل بادشاہ افغانستان دے اپنے علاقےآں تے نالدے دوجے علاقےآں دا کنٹرول لہور توں ای کردے سن ۔
مغلاں خلاف پنجاب توں کئی بغاوتاں اُٹھیاں ، انہاں چوں سبتوں مشہور بغاوت دلے بھٹی دی سی ، جہڑی اُس بادشاہ اکبر دے خلاف کیتی ۔
دلا بھٹی
دلا بھٹی پنجاب دا اک جیدار کردار اے۔ جیڑا مغل بادشاہ اکبر نال لڑیا سی۔
دلا بھٹی دا پورا ناں رائے عبداللہ خان بھٹی سی تے جیڑا بول چال چ دلا بھٹی بن گیا۔ اودی ماں دا ناں لدی تے پیو دا ناں رائے فرید خان بھٹی سی تے اودھے دادے دا ناں رائے ساندل خان بھٹی سی اوہ حافظ آباد توں لے کے ملتان تک دے دیس دا سردار سی۔
دلا بھٹی تے اودے لوکاں نے پنجاب تے مغل راج نوں نئیں منیا تے مغل فوج نال لڑائی پے گئی حالات اینے خراب سن جے مغل بادشاہ اکبر جنے فتح پور سیکری چ اپنا دارالحکومت قلعہ تے محل بنا لۓ سن اونوں اے ساراچھڈ کے پنجاب آنا پیا تے پنجابیاں دی بغاوت نوں کچلن لئی 20 سال ایتھے لانے پۓ۔ دلا بھٹی پھڑیا گیا اونوں پھانسی دے دتی گئی دلے بھٹی دی قبر لہور چ اے۔
پنجاب وچ مغل راج دا زوال
مغل دور دے پہلے وارے، بابر توں لے کے شاہ جہاں تیکر ہندوستان وچ امن رہیا تے معیشت وچ چڑھت آئی۔ پر اورنگ زیب(1618-1707) دے ویلے توں مغلاں دا لہا شروع ہو گیا ۔اٹھارہویں صدی وچ پنجاب وچ مغلاں دا کنٹرول مکنا شروع ہویا، سکھ مسلاں بنیاں تے پھیر 1799وچ رنجیت سنگھ نے لہور تے قبضہ کرکے اک آزاد پنجابی ریاست دی بنیاد رکھی ۔ پر لگدا ہے جو سولہویں صدی تیکر پنجاب وچ منڈی دا نظام کافی اگے ودھ چکیا سی تے پنجابی زبان وی بہت اگے ودھ چکی سی۔ شاہ حسین دی شاعری دی زبان اجوکی پنجابی دے بہت کول ہے تے اوس دی وچار دھارا وچ اک نویں سماج دی بنتر دسدی ہے۔ جے کر تیرھویں صدی دے بابا فرید دیاں سینتاں تے رمزاں واہی بیجی سماج دیاں سن تے شاہ حسین دے بہتے پیکھنے شہری سماج دے ہین: چرخے تے کھڈی دی رمز نویں صنعتی سماج دے آون دی علامت ہے۔ لگدا ہے جو پنجاب وچ تیرھویں تے سولھویں صدی وچکار منڈیاں دا نظام ودھ چکیا سی جیس کرکے پنجابی زبان وچ اکسارتا آگئی سی۔
مرہٹا سلطنت تے درانی سلطنت
دلی دی مغل سلطنت دے ماڑے پین نال برصغیر چ کئی طاقتاں اٹھیاں جنہاں چوں اک مرہٹے وی سن جنہاں نے مرہٹہ سلطنت قایم کیتی تے پورے ہندستان چ ات مچا دتی سی تے پنجاب دے کجھ کو حصےآں نوں وی اپنے مل ہیٹھ لے آںدا سی ۔افغانستان دی درانی سلطنت دے بادشاہ احمد شاہ ابدالی نے  پانی پت دی تیجی لڑائی چ مرہٹےآں دا لک توڑ دتا تے اوہ مڑ بوہتی دیر تک اپنی سلطنت قایم نا رکھ سکے ۔
پانی پت دی تیجی لڑائی احمد شاہ ابدالی والی کابل ( افغانستان) تے مرہٹےآں دے وچکار 1761ء چ ہوئی ۔ اوس ویلے تک مرہٹے ہندستان دے وڈے حصے نوں فتح کر چکے سن ۔ اینہاں دے  سردار   رگھوناتھ  نے مغلاں نوں  شکست دے کے دلی تے مل مار لئیا سی ، فیر لہور تے قبضہ کر کے اٹک تک دا علاقہ فتح کر لئیا  ۔ احمد شاہ ابدالی نے اپنے علاقے واپس لین لئی چوتھی وار ہندستان تے حملہ کیتا  ۔ 14 جون 1761ء نوں پانی پت دے میدان چ گھمسان دا رن پئیا ، جس چ مرہٹےآں نے شکست کھادی ۔ احمد شاہ ابدالی نے دلی پہنچ کے    شہزادہ علی گوہر نوں مغلیہ سلطنت دے  تخت  تے بیٹھایا  تے 2  مہینے  بعد واپس پرت گئیا ۔ پانی پت دی تیجی لڑائی چ شکست دے مگروں موہٹےآں دی کمر ٹٹ گئی تے چھیتی ای مرہٹہ سلطنت وی زوال پزیر ہو گئی تے پنجاب تے اتلے ہندستان دے مسلماناں نوں وی ہندو مرہٹےآں دے ظلماں تں نجات ملی ۔
1761ء چ دلی دے شاہ ولی اللہ نے مرہٹے دے خلاف احمد شاہ ابدالی نوں جنگ لئی آکھیا ۔ مرہٹےآں نے وی اک وڈی فوج اپنے کمانڈر ساداشیوراؤ بھاؤ دی آگوائی اکٹھی کیتی تے اک وار فیر پانی پت دا میدان اتلے ہندستان اتے مل دی تھاں بن گیا ۔ پانی پت دی تیجی لڑائی درانی وی مسلم فوج تے مراٹھا ہندوآں وچکار لڑی گئی جس چ درانی نوں اک فیصلہ کن فتح ملی اس نال ای پنجاب اتے کابل دا اثر ودھ گیا ۔
احمد شاہ ابدالی دے پنجاب اتے حملے
احمد شاہ درانی نادر شاہ افشار دا جنرل ، افغاناں دے ابدالی قبیلے دا سردار تے افغانستانچ درانی سلطنت دا بانی سی ۔ نادر شاہ افشار دے 1747ء چ قتل دے بعد افغانستان دا بادشاہ بنیا ۔ ہرات تے مشہد تے قبضہ کیتا تے 1748ء تے 1767ء دے درمیان چ ہندستان تے پنجاب اتے کئی حملے کیتے ، جنہاں چوں سب توں مشہور حملہ 1761ء ہوئیا ۔ اس حملے چ اسنے مرہٹیاں نوں پانی پت دی تیجی لڑائی چ شکست فاش دتی ۔ کابل ، قندھار تے پشاور تے قبصہ کرن دے بعد احمد شاہ ابدالی نے پنجاب دا رخ کیتا تے سرہند تک دا علاقہ اپنی سلطنت چ شامل کرلئیا ۔ 1756ء چ دلی نوں تاراج کیتا تے بہت سارا مال غنیمت لے کے واپس چلا گئیا ۔ اینہاں حملیاں نے مغلیہ سلطنت دی ہی سہی طاقت وی ختم کردتی ۔ پنجاب چ سکھاں دے طاقت پھڑن دی اک وجہ احمد شاہ دے پے در پے حملے وی سن ۔
احمدشاہ ابدالی دا چھیواں حملہ اتے وڈا گھلوگھارا
27 اکتوبر، 1761 عیسوی دی دیوالی دے موقعے اتے امرتسر وچ چاراں سمتاں وچوں آمد ہویا۔ ادور بنگے دے ساہمنے بھاری بھیڑ سی۔ ساری مسلاں دے سردار اپنے ساتھیاں سمیت مذہبی اجتماع لئی آئے سن۔ 'سربت خالصہ' نے وچار کیتا کہ دیس وچ ہنے تک ابدالی دے دلال ایجنٹ ہن اتے اوہ لوک دیس دا ہتّ نہیں سوچدے، سگوں دشمناں دی ہاں وچ ہاں ملاندے ہن۔ ایہناں وچوں جنڈیالا نگر دا نرنجنیا، کسورواسی، پیسیگی، مالیرکوٹلے دے افغان اتے سرہند دے فوجدار جین خان دے نام پرمکھ ہن۔
قصور اتے مالیرکوٹلے دے افغان تاں احمدشاہ ابدالی دی نسل دے لوک سن۔ زین خان دی تعیناتی ابدالی نے سرہند دے سپہ سالار دے عہدے اتے خود کیتی سی۔ صرف نرنجنیاں دا مہنت آکلداس اکارن ہی سکھاں ولوں دشمنی کرن لگا سی۔ ات: پنجاب وچ سکھاں دے راج دے مکمل روپ وچ قیام کرن لئی ایہناں ساری مخالف طاقتاں نوں قابو وچ کرنا انا ضروری سی، پر اس تجربہ وچ پتہ نہیں کنی اڑچناں آ جان اتے پتہ نہیں کدوں احمدشاہ ابدالی کابل ولوں نواں حملہ کر دوے، کجھ واضع نہیں سی، اسلئی سکھ اس مخالف طاقت دے نال کٹھور کارواہی کرن وچ تذبذب کر رہے سن۔
ایہناں سارے پہلوآں نوں دھیان وچ رکھکے اوہ ‘گرمتا’ پارت کیتا گیا کہ سارے سکھ جنگجو اپنے پرواراں نوں پنجاب دے مالوا کھیتر وچ اپڑیا کے اوہناں ولوں نشچنت ہو جان اتے باقی دے مخالفاں ولوں جدوجہد کرکے مکمل پنجاب وچ ‘خالصہ راج’ دی قیام کیتی جاوے۔ گرمتے دے دوجے تجویز وچ پنتھدوکھیواں، پنتھ دے شترواں ولوں سروپرتھم نبڑ لیا جاوے تاکہ اوہ پھیر غداری نہ کر سکن۔ جنڈیالے نگر دا مہنت عاقل داس سکھی سوروپ وچ سی پر اوہ ہمیشاں سکھ مخالف کماں وچ نتھی رہندا سی اتے ویری ولوں ملیبھگت کرکے پنتھ نوں کئی وار نقصان اپڑیا چکیا سی۔
جدوں احمدشاہ جنڈیالا اپڑیا تاں سکھاں نوں اتھے نہیں ویکھکے بہت نراش ہویا۔ دوجے پاسے جدوں مالیرکوٹلے دے نواب بھیکھن خان نوں معلوم ہویا کہ سکھ صرف 10 میل دی دوری اتے آ گئے ہن تاں اوہ بہت چنتیت ہویا۔ اس ویلے سرہند دا صوبیدار زین خان دورے اتے کسے نزدیک تھاں اتے ہی سی۔ بھیکھن خان نے استوں مدد دی بنتی کیتی۔ اسدے علاوہ اسنے ترنت ابدالی نوں وی ایہہ اطلاع بھیجی کہ سکھ اس ویلے اسدے کھیتر وچ اکٹھے ہو چکے ہن۔ ات: انھاننوں گھیرن دا ایہی موقع اے۔ احمدشاہ ابدالی لئی تاں ایہہ بہت چنگیاں خبراں سی۔
اسنے 3 فروری نوں پرات:دور ہی کوچ کر دتا اتے کسے تھاں اتے پڑاؤ پائے بناں ستلج ندی نوں پار کر لیا۔ ابدالی نے 4 فروری نوں سرہند دے فوجدار جین خان نوں سنیہا بھیجیا کہ اوہ 5 فروری نوں سکھاں اتے ساہمنے ولوں حملہ کر دوے۔ ایہہ آدیس ملدے ہی جین خان، مالیرکوٹلے دا بھیکھن خان، مرتجا خان وڑیچ، قاسم خان مڈھل، دیوان لچھمی نرائن اتے ہور ادھیکاریاں نے ملکے اگلے دن سکھاں دی قتل کرن دی تیاری کر لئی۔
احمدشاہ 5 فروری، 1762 عیسوی نوں پرات:دور مالیرکوٹلے دے نزدیک بپّ گرام وچ پہنچ گیا۔ اتھے لگبھگ 40,000سکھ شور پائے بیٹھے سن، سارے اپنے پرواراں سمیت لکھی جنگل دے ول ودھن لئی آرام کر راے سن۔ اس تھاں ولوں اگے دا کھیتر بابا اعلیٰ سنگھ دا کھیتر سی، جتھے بہآبادی سکھاں دی سی۔
فوجدار جین خان نے سیوجنت ڈھنگ ولوں سکھاں اتے ساہمنے ولوں ہلاّ بول دتا اتے احمد شاہ ابدالی نے پچھلی طرف ولوں۔ ابدالی دا اپنی فوج نوں ایہہ وی حکم سی کہ جو وی انسان بھارتی وضع وچ وکھائی پئے، اسنوں ترنت موت دے گھاٹ اتار دتا جاوے۔ زین خان دے فوجیاں نے بھارتی وضع دھارن کیتی ہوئی سی۔ ات: انھاننوں اپنی پگڑیاں وچ پیڑاں دی ہری پتیاں لمکاؤن لئی حکم دتا گیا۔ سکھاں نوں دشمناں دی اس چال دا علم نہیں سی۔
ات: اوہ بناں کارن حملے دے کارن بری طرحاں شکنجے وچ پھنس گئے۔ پھر وی اوہناں دے سرداراں نے صبر نہیں کھوہیا۔ سردار جسا سنگھ آہلووالیا، سردار شام سنگھ راٹھور سندھیا اتے سردار چڑھت سنگھ وغیرہ جتھیداراں نے ترنت بیٹھک کرکے لڑن دا نشچا کر لیا۔ سکھاں لئی سبھتوں وڈی کٹھنائی ایہہ سی کہ اوہناں دا سارا سامان، ہتھیار، گولہ بارود اتے کھادء سامان اتھے ولوں چار میل دی دوری اتے کرما پنڈ وچ سی۔
اسلئی سکھ سپہ سالاراں نے ایہہ فیصلہ لیا کہ پہلاں سامان والے استوں ولوں تعلقات جوڑیا جاوے اتے اسنوں برنالہ وچ بابا اعلیٰ سنگھ دے کول اپڑیا دتا جاوے کیونکہ اس ویلے سکھاں دا اکماتر بابا جی ولوں ہی مدد حاصل ہون دی آس سی۔ انھاننے اس ادیس نوں لے کے برنالہ نگر دے ول ودھنا شروع کر دتا اتے اپنے پرواراں نوں سرکھیا حاصل کرن لئی انھاننوں اپنے مرکز وچ لے لیا۔ اس پرکار یودھاواں دی مضبوط دیوار پرواراں نوں سرکھیا حاصل کردے ہوئے اتے دشمناں ولوں لوہا لیندے ہوئے اگے ودھن لگے۔
جتھے کتے سکھاں دی حالت کمزور وکھائی دندی، سردار جسا سنگھ اوہناں دی مدد لئی اپنا خاص دسدا لے کے ترنت پہنچ جاندے۔ اس پرکار سردار چڑھت سنگھ اتے سردار شام سنگھ نرائن سنگھ نے وی اپنی بہادری دے چمتکار وکھائی۔ احمدشاہ ابدالی دا ہدف سکھاں دے پرواراں نوں ختم کرن دا سی۔ ات: اسنے سید ولی خان نوں خاص فوجی ٹکڑی دتی اتے اسنوں سکھ فوجیاں دے گھیرے نوں توڑ کے پرواراں نوں کچل دین دا حکم دتا، پر ایہہ اس کم وچ سفلتا حاصل نہیں کر سکیا اتے بہت سارے فوجی مروا کے پرط آیا۔
پھر اسنے جہان خان نوں اٹھ ہزار فوجی دیکے سکھاں دی دیوار توڑ کے پرواراں اتے ہلاّ بولن نوں کیہا۔ اس اتے گھماسان دی لڑائی ہوئی۔ سکھ تاں لڑدے ہوئے اگے ودھدے ہی چلے جا رہے سن۔ اجیہے وچ ابدالی نے زین خان نوں سنیہا بھیجیا کہ اوہ سکھاں نوں کسے نہ کسے طرحاں اگے ودھن ولوں روکے۔ زین خان نے اپنا پورا زور لگا دتا کہ کسے نہ کسے تھاں اتے سکھاں نوں روکن اتے مجبور کر دتا جاوے پر سکھاں دے اگلے دستے جیون موت دا کھیل کھیڈن اتے تلے ہوئے سن۔
اوہ سمرپت ہوکے لڑ رہے سن، جسدے نال ویری اوہناں دے اگے رکّ نہیں سکدا سی۔ ات: زین خان نے ابدالی نوں جواب بھیج دتا کہ اجیہا کرنا ممکن ہی نہیں کیونکہ سکھ ساہمنے آؤن والے نوں زندہ ہی نہیں چھوڑدے۔ بھلے ہی سکھاں دے ساہمنے آکے ویری فوج انھاننوں روکن وچ ناکام رہی، پھر وی احمدشاہ ابدالی سکھ جنگجوآں دی اس دیوار نوں اخیر وچ توڑن وچ کامیاب ہو گیا جو انھاننے اپنے پرواراں نوں سرکھات رکھن لئی بنائی ہوئی سی۔
نتیجہ: سکھاں دے پرواراں نوں بھاری نقصان چکنا پیا۔ افغاناں نے بڈھیاں، بچیاں اتے عورتاں نوں موت شیا اتے سوا دتا کیونکہ اوہناں وچ سارے نسہائے، تھکے ہوئے اتے بیمار سمت وچ سن۔ سورج است ہون ولوں سابق سکھاں دا کارواں ہولی–ہولی کتبا اتے باہمنی پنڈاں دے نیڑے پہنچ گیا۔ بہت سارے بیمار اتے لاچار سکھ آسرا لبن لئی اس پنڈاں دے ول ودھے پر اس پنڈاں دی زیادہتر آبادی مالیرکوٹلے دے افغاناں دی سی، جو اس ویلے ویری دا ساتھ دے رہے سن اتے سکھاں دے خون دے پیاسے بنے ہوئے سن۔
ایہناں پنڈاں دے مسلمان راجپوت رنگھڑ ڈھول وجاکے اکٹھے ہو گئے اتے انھاننے سکھاں نوں سہارا دین دی بجائے للکارنا شروع کر دتا۔ اس پرکار اوہناں دی کئی ستھاناں اتے جھڑپاں وی ہو گئیاں۔ اس اوکھے سماں وچ سردار چڑھت سنگھ سکرچکیا اپنا جتھا لے کے مدد لئی سمینتے پہنچ گیا، انھاننے میدان وچ دشمناں نوں تلوار دے خوب جوہر وکھائی اتے انھاننوں پچھے دھکیل دتا۔ کئی یاتناواں جھیل کے وی سکھ نروتساہت نہیں ہوئے۔ اوہ دشمناں نوں کٹدے–کٹدے اتے آپ نوں دشمناں دے واراں ولوں بچاؤندے ہوئے اگے ودھدے چلے گئے۔
کتبا اتے باہمنی پنڈاں دے نزدیک اک صاف پاݨی دی جھیل سی۔ افغانی تے سکھ فوجی اپنی پیاس بجھان لئی جھیل دے ول ودھے۔ اوہ سارے سویرے ولوں بھکھے–پیاسے سن۔ اس جھیل اتے دوناں ورتکنیک پکھاں نے اکٹھے پانی پیتا۔ یدھّ آپ ہی بند ہو گیا اتے پھر دوبارہ جاری نہیں ہو سکیا کیونکہ ابدالی دی فوج وی بری طرحاں تھکّ چکی سی۔ پچھلے چھتی گھنٹیاں وچ انھاننے ڈیڈھ سو میل دی منزل پار کیتی سی اتے دس گھنٹے ولوں جاری لڑائی وچ مصروف سن۔ اسدے علاوہ اوہ سکھاں دے کھیتر دے ول ودھن دا جوکھم وی مول نہیں لینا چاہندے سن۔
ات: احمدشاہ نے لڑائی روک دتی کیونکہ ہن رات ہون لگی سی اتے اسنے اپنے زخمیاں اتے لاشاں نوں سمبھالنا سی۔ اس لڑائی وچ سکھاں نے وی زوردار تلواراں چلائیاں اتے شترواں دے بہت سارے فوجی مار دتے پر انھاننوں آس نہیں سی کہ انی جلدی بناں پڑاؤ کیتے احمدشاہ اوہناں تک پہنچ جاویگا۔ اندازا کیتا جاندا اے کہ اس لڑائی وچ لگبھگ ویہہ ولوں پنجی ہزار سکھ فوجی اتے استریاں اتے بچے، بوڑے مارے گئے، اسلئی سکھ اتہاس وچ اس دکھانت گھٹنا نوں دوجا گھلوگھارا (مہاوناش) دے نام ولوں یاد کیتا جاندا اے۔
کیہا جاندا اے کہ اک ہی دن وچ سکھاں دا جانی نقصان استوں پہلاں کدے وی نہیں ہویا سی۔ اس لڑائی وچ بہت سارے سردار مارے گئے۔ زندہ سرداراں وچوں شاید ہی کوئی اجیہا بچیا ہووے جسدے شریر اتے پنج دس گھاو نہ لگے ہون۔ ‘پرانے پنتھ پرکاش’ دے لکھاری رتن سنگھ بھنگو دے پیؤ اتے چاچا اس ویلے اس لڑائی دے مکھ سرکھیا دستے وچ کاریارت سن۔