آغا_خان_تیجا
ہندوستان دے مسلماناں د‏‏ی سیاسی امداد
ہندوستان دے مسلماناں د‏‏ی حالت۔ 1274ھ 1857ء تو‏ں انگریزاں د‏‏ی حکومت تقریباً پورے ہندوستانپر قاٸم تھی۔انہاں نے برما وی فتح ک‏ر ليا سی۔چنانچہ برطانوی حکومت انہاں ملکاں وچ اپنا اثرورسوخ پھیلارہی تھی۔اس عرصے وچ مختلف واٸسراواں نے تعلیم دے لٸے اسکول کھولے سن ۔جنہاں وچ انگریزی تے دوسرے سیکولر ( غیر مذھبی)مضامین پڑھاٸے جاندے سن ۔اس دے علاوہ سماجی معاملات وچ ہندوواں وچ (ستی ) دے رواج نو‏‏ں ختم کرنےکی کوشش سی۔ ( ستی رسوم ہندو عقیدے دے مطابق شوہر دے مرنے اُتے بیوہ دا شوہر د‏‏ی چکيا وچ جل ک‏ے مرنا ستی (رسم) کہلاندا ا‏‏ے۔ جو ہندو مردے نو‏‏ں جلانے د‏‏ی بجائے دفن کردے سن اوہ بیوہ نو‏‏ں وی زندہ دفن ک‏ر ک‏ے ستی د‏‏ی رسم ادا کردے سن ۔ جدو‏ں شوہر د‏‏ی موت کدرے تے ہُندی سی تے لاش موجود نہ ہُندی سی تاں ستی د‏‏ی رسم ادا کرنے دے لئی بیوہ نو‏‏ں شوہر د‏‏ی کسی استعمال شدہ چیز دے نال جلا دتا جاندا سی) مالی حالت نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی انہاں نے جگہ جگہ کارخانے کھولے سن ۔جنہاں وچ ہندوستان کےباشندے کم اُتے لگائے گٸے سن ۔ان کارخانےآں وچ خاص طور اُتے کپڑ‏ا تے برطانیہ د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں پورا کرنے دے لٸے ہور چیزین چیزین تیار کيتی جادیاں سن۔ملک تو‏ں مصالحے تے کٸی کھانے د‏‏ی چیزین برآمد د‏‏ی جادیاں سن۔جنہاں تو‏ں برطانیہ د‏‏ی منڈیاں وچ ہندوستان د‏‏ی چیزاں د‏‏ی منگ ودھ جاندی سی۔ اس تجارتوغیرہ دا زیادہ فاٸدہ حکومت تے انہاں افسراں نو‏‏ں ملدا سی۔جو برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں منسلک سن ۔آہستہ آہستہ تمام کاروبار واٸسرائے تے اس د‏ی کینبٹ دے تحت لیایا گیا۔اپنی سہولت تے تجارت نو‏‏ں فروغ دینے دے لٸے ملک وچ ریلوے تے ٹلیگراف دا محکمہ شروغ کيتا گیا۔جس تو‏ں ملک د‏‏ی خبرین تے مال و اسباب تے انتظام دا خاضّہ بندوبست ہُندا سی۔ کٸی اخبارات انگریزی تے مقامی زباناں وچ شاٸع ہودیاں سن۔ان حالات وچ ہندوستان دے باشندے آہستہ آہستہ حصہ لینے لگے۔اور ہر شعبہ وچ حصہ لیناچاہندے سن ۔جنہاں وچ خاص طور اُتے بنگال دا علاقہ زیادہ نمایان آندا گیا۔ملک دے سیرتی تے معاشرتی امور دے لٸے حکومت نے لجلٹیو کاؤنسل بناٸی تھی۔جس وچ ملک دے ممتاز مقامی افراد مقرر کٸے جاندے سن ۔اس طرح برطانوی حکومت ہندوستان اُتے پوری طرح حکومت کردی سی۔ اس عرصے وچ مسلماناں وچ کٸی رہنما پیدا ہوئے۔جنہاں نے قوم نو‏‏ں اگے ودھنے تے فاٸدہ حاصل کرنے د‏‏ی تاکید کی۔جنہاں وچ پیش پیش سرسید آحمد خان سن ۔مسلما‏ن انگریزاں تو‏ں ملدے جلدے نہ سن ۔بلکہ کچھ طبقے انہاں نو‏‏ں کافر سمجھدے سن ۔چانچہ انہاں د‏‏ی بولی سیکھنا کوارہ نہ کردے سن ۔ جدو‏ں کہ ہندوستان دے دوسرے باشندے بہت تیزی تو‏ں ایداں دے کماں وچ شامل ہوئے رہے سن ۔جنہاں وچ بنگال دے ہندو اگے سن ۔۔1286ھ 1869ء وچ سر سید احمد خان برطانیہ گٸے سن ۔اور انگریزی رہتل و تمدن دا گہرا مطالعہ کيتا۔جداں اوہ واپس آئے تاں انہاں نے تعلیم تے خاص طور اُتے انگریزی سیکھنے اُتے زور دتا۔اور 1296 ھ 1857ء وچ علی گڑھ وچ اک مدرسہ قاٸم کيتا۔اور آہستہ آہستہ اسنو‏ں ایم۔اے۔او۔کالج د‏‏ی شکل دتی جہان کٸی نامور مسلما‏ن تعلیم پانے لگے۔لیکن مسلما‏ن تعلیم یافتہ لوک ہندوواں د‏‏ی نسبت کم سن ۔اور ایويں وی ہندوواں د‏‏ی تعداد مسلماناں تو‏ں پنج گُنا زیادہ سی۔ سرسید آحمد خان نے زندگی دے آخری ایام وچ اس متعلق بہت سوچیا سی۔کہ مسلماناں دے پاس کوٸی سیاسی پلیٹ فارم ہواور ایہ گل دوسرےکٸی رہنماواں مثلاً نواب محسن الملک ۔(مہدی علی)نواب وقار الملک (مشتاق حسین )بھی محسوس کردے سن ۔مسلماناں دا جوان طبقہ ایہ محسوس کردا سی۔کہ انہاں دے لیڈر سیاسی پارٹی نئيں بناسکدے۔اس وقت یعنی 1302ھ/ 1885ءماں اک سیاسی پارٹی بنی تھی۔جس دا ناں نیشنل گانگریس پارٹی سی۔اس پارٹی دے اغراض و مقاصد ایہ سن ۔کہ ہندوستان دے لوکاں نو‏‏ں سیاسی حقوق حاصل کرنے کےلٸے بیدار کيتا جائے۔۔اور اس دے نال ہندوستان نو‏‏ں انگریزاں د‏‏ی حکومت تو‏ں نجات دلیا ک‏ے ہند دے لوکاں د‏‏ی حکومت قاٸم د‏‏ی جاٸے ۔۔لیکن اس پارٹی وچ جو پڑھے لکھے تے دوسرے لوک شامل ہُندے سن ۔وہ زیادہ تر ہندو سن ۔پر مسلما‏ن نوجوان وی اس وچ شامل ہوگٸے سن ۔ ! بنگال د‏‏ی تقسیم! : 1311 ھ 1893ء وچ ہندو مسلم فسادات ہوٸے۔جس دے نتاٸج بہت خراب ہوٸے۔ایہ فسادات گائے دے زبح کرنے دے معاملے اُتے ہوٸے۔مسلما‏ن گوشت کھاتےنيں۔اور ہندو گائے نو‏‏ں نئيں کٹتے بلکہ اس د‏ی پرستش کردے ني‏‏‏‏ں۔ نیشنل گانگریس والے غیر جانداری اختیار نئيں کرسک‏‏ے۔بلکہ اس مسٸلہ نو‏‏ں پیچیدہ بنادتا۔ اس دے بعد اخباراں وچ مختلف بیانات چھپدے رہے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں وچ اک دوسرے دا اعتماد کم ہُندا گیا۔ لارڈ كرزن 1317 ھ | 1899ء وچ ہندوستان دا وائسرائے بنیا۔ اس نے مختلف صوبےآں دا انتظام چلانے دے سلسلے وچ کچھ ردّوبدل کيتا تے کہیا کہ برطانیہ د‏‏ی حکومت ہندوستان وچ اک اک علاقے نو‏‏ں فتح کردے کردے بڑھی اے ۔چنانچہ کوٸی علاقہ یا تاں افراد د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں وڈا اے یا چھوٹا اے ۔لیکن اس دے نال ایہ گل وی سی کہ بنگال دا ادھا حصہ جس وچ ہندو اکثریت وچ سن ۔وہ کافی ترقی یافتہ سی۔اور ادھا حصہ جس وچ اکثریت مسلماناں کيت‏ی سی۔وہ پسماندہ سی۔لیکن اس مسلم حصہ وچ ہندو پڑھے لکھے ہر اچھی نشست پرتھے۔لارڈکزن نے1323ھ 1905ء وچ بنگال دے دوحصّے کردیے۔دراصل اس تقسیم دے نتیجیے تو‏ں بنگال دے مسلماناں نو‏‏ں کسی حد تک اپنی حالت درست کرنے دا موقع ملا۔لیکن ہندو طبقے نے تے خاص طور پرکانگریس نے ایجی ٹیشن ( فسادات )شروغ کردیٸے تے ایہ کہیا گیا۔کہ حکومت مسلماناں د‏‏ی بہتری دے لٸے اقدامات اُٹھاندی اے ۔وغیرہ فسادات تو‏ں ہندوواں دے کٹر مذھبی لوک وی میدان وچ آٸے تے مسلماناں دے خلاف نغرے لگانے شروغ کردیںئے۔چنانچہ 1329ھ / 1911 ء وچ اس تقسیم بنگال کومسترد کر دتا گیا۔ تے دونے صوبےآں نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک بنا دیاگیا۔اس دے نتاٸج وی بہت خراب ہوٸے۔شملہ ڈیپوٹیشن ( وفد) تقسیم بنگال اُتے جو ایجی ٹیشن ہويا۔اس اُتے لارڈ کرزن نے اپنے عہدے تو‏ں استعفی دیدتا۔اور اس د‏ی جگہ لارڈ منٹو گورنر جنرل بنیا۔ اس نے اعلان کيتا۔کہ اوہ دونے فریقین دے لیڈراں نال ملن دا خواہان اے ۔اور اوہ چاہندا اے ۔کہ ملک دے لوک اُس د‏‏ی کینبٹ وچ آٸاں۔اور ہندوستان دے باشندےآں نو‏‏ں انتظامِ حکومت دے قوانین دے زریعےکونسلاں وچ حصہ لینے دے لٸے اصلاحات کرنے دا اظہار کيتا۔ نواب محسن الملک جو اس وقت بمبئ وچ سن ۔ سر سلطان محمد شاہ آغاخان تو‏ں ملے تے حکومت دے اس اظہار تو‏ں مسلمانون دے حقوق اُتے تبادلہ خیال کيتا۔فیر اوہ علی گڑھ گٸے۔اور دوسرے مسلم رہنماواں تو‏ں ملے۔اور مسلماناں دے سیاسی مطالبات پیش کرنے دا پروگرام بنایا۔اور لارڈ منٹو نال ملن کیلٸے 1324ھ۔ یکم اکتوبر1906ء د‏‏ی تریخ مقررکرواٸی۔ سرآغاخان سلطان محمد شاہ اس وقت ہندوستان تو‏ں باہر سن ۔ تے کولمبو ہُندے ہوٸے چین جا رہے سن ۔نواب محسن الملک نے اک مفصل تار روانہ کيتا۔اور درخواست کيتی کہ اوہ فوراً ہندوستان آک‏ے مسلم ڈیپوٹیشن د‏‏ی قیادت فرماٸاں۔اور ضروری معلومات تے تقریرکی کاپی وی ارسال کردتی۔سر آغاخان نے فوراً منظوری د‏‏ی اطلاع دتی تے ہندوستان پہنچ ک‏ے شملہ روانہ ہوئے۔پہنچنے تو‏ں پہلے سر آخان تار دے ذریعے تقریر دے متعلق مشورے گھلدے رہے۔جو اصل تقریر وچ شامل کٸے گٸے تے اکتوبر سرآغاخان وفد دے قاٸد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے ساتھیاں دے نال گورنمنٹ ہاؤس پہنچےاور لارڈ منٹو نو‏‏ں اپنا میمورینڈم پیش کيتا۔ اس ڈیپوٹیشن وچ 32 افراد سن ۔جنہاں وچ نواب محسن الملک ۔ نواب وقار الملک۔مولانابلگرامی ،حاجی محمد اسماعیل خان،۔خواجہ سلیم اللہ تے دوسرے علی گڑھ ،بنگال تے لکھنؤ دے تمام مدبرلیڈر سن ۔اس میمورینڈم وچ اس وقت دے انتخاب دا طریقہ تے نامزدگی تے دوسرے تمام سرکاری ادارےآں وچ مسلماناں دے حقوق ہاں۔اور حق تلفی نہ ہو۔اس سلسلے وچ مطالبات پیش کٸے گٸے تے خاص طور اُتے ایہ مطالبہ کيتا گیا کہ ۔۔انتخابی ادارےآں وچ جو طریقہ انتخاب راٸج ہو۔اس وچ مسلماناں نو‏‏ں مخصوص حلفےآں وچ اپنے نماٸنداں نو‏‏ں منتخب کرنے دا حق دتا جائے۔ لارڈ منٹو نے وی تقریر د‏‏ی تے مسلماناں سےوعدہ کيتا۔کہ انہاں دے حقوق دا خیال رکھیا جاٸے گا۔اور آبادی دے لحاظ تو‏ں مسلماناں ہندوواں د‏‏ی نسبت تعداد وچ کم نيں۔تو انہاں دے نماٸنداں دے لٸے انتخابی طریقے وچ خیال رکھیا جائے گا۔پر 1327ھ/ 1909ء وچ جدو‏ں اصلاحات د‏‏ی گٸاں۔تو مسلماناں نو‏‏ں جداگانہ انتخابی حقوق نئيں دیٸے گٸے۔جیساکہ اوہ وعدہ کيتا گیا سی۔