cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گونوسیفالس لیکونوسس
گونوسیفالس لیکونوسس اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
بارلے جوڑ
Gonocephalus lacunosus
گونوسیفالس کوہلی
گونوسیفالس کوہلی اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
بارلے جوڑ
Gonocephalus kuhlii
باندر نالا
باندر نالا پنجاب دا اک پہاڑی نالا اے ۔ ایہ ضلع گجرات وچ پبی دے پہاڑاں دے اتلے پاسیوں چل کے لہندے وَل دریائے جہلم نال رلدا اے ۔
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
اگامہ لیوگاسٹر
اگامہ لیوگاسٹر اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
پنڈر نالا
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
دریاۓ فینی
دریا‎ۓ فینی ہندستان دا اک دریا اے۔
گٹھ:دریا گٹھ:ہندستان دے دریا
چک 417 گ ب II
چک 417 گ ب (II)  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
کنگ جارج کاؤنٹی
کنگ جارج امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
دهستان اولتان
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان پارس آباد دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
شہرستان کوہرنگ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان کوہرنگایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز کوہرنگ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چہارمحال تے بختیاری
پمبر نالا
پمبر نالہ کشمیر پیر پنجال دے پعاڑاں چوں نکلدا اے تے ضلع گجرات ٹپ کے دریاۓ چناب نال رلدا اے۔
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
چک 417 گ ب I
چک 417 گ ب (I)  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
افریقی مشکی بلی
افریقی مشکی بلی مشکی بلی دے ٹبر چوں بلی ورگی دد پلانی ماس کھانی اے۔ ایہ وشکارے افریقہ دا واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشکی بلی گٹھ:ماس کھانے
دریاۓ موحوری
دریاۓ موحوری ہندستان دا اک دریا اے۔
گٹھ:دریا گٹھ:ہندستان دے دریا
خط ثلث
تریخ
خط کوفی دراصل خطِ جلیل سی تے جدو‏ں خط جلیل تو‏ں لوکاں دا شغف بڑھدا گیا تے کاتباں نو‏‏ں اِس وچ انہماک و دلچسپی پیدا ہوئی تاں اِس خط دے اندر اک نويں بناوٹ و تصنع دا ایجاد ہونا فطری گل سی۔ ابراہیم شجری نے جو اپنے عہد دا مشہور و معروف خطاط، ذہین طباع انسان سی، نے خط جلیل تو‏ں اک نواں خط ثلثین دے ناں تو‏ں کڈیا۔کچھ ہی عرصے دے بعد ہور طباعی دکھادی کہ اک ہور نواں خط ثلث دے ناں تو‏ں کڈیا۔ ابراہیم شجری دا اک لائق و فائق شاگرد ابوالعباس اَحول سجستانی سی جس نے محنت کرکے اِس خط نو‏‏ں مہذب بنایا تے اِسنو‏ں فروغ دِیا۔آغاز وچ تاں ایہ خط خط جلیل دا اک قلم و اندازِ نگارش سا معلوم ہُندا سی مگر متاخر ماہرین خطاط نے وڈی جانفشانی تو‏ں اِس خط نو‏‏ں خط جلیل تو‏ں منفرد و مختلف بنا دتا جس تو‏ں ایہ اک نويں قسم دا خط وجود وچ آیا جو خط جلیل تو‏ں بالکل ہی جداگانہ خط قرار پایا۔
ثلث د‏‏ی وجہ ٔ تسمیہ
thumb|288x288px|[[قطب مینار دے سنگ سرخ دے اک کتبہ اُتے خط ثلث وچ کلمہ طیبہ]] ایداں دے تمام بیانات و اَقوال وچ اختلاف پایا جاندا اے کہ اِس خط نو‏‏ں ثلث کیو‏ں کہندے نيں؟۔ مشہور رائے ایہی اے کہ خط جلیل یا خط طومار کاغذ دے اک پورے تختے اُتے موٹے قط تو‏ں لکھیا جاندا سی ۔ خط جلیل دے معنی ’’وڈے خط‘‘ دے نيں تے خط جلیل وچ قلم دا قط خچر دے 24 بالاں دے برابر ہويا کردا سی جو عرضاً برابر برابر رکھے ہوئے ہون۔ اِس رائے دے مطابق خط ثلثین اوہ سی جس وچ قلم دا قط دو تہائی یعنی 16 بالاں دے برابر ہُندا سی تے خط ثلث اوہ سی جس وچ قلم دا قط 8 بالاں دے برابر ہُندا سی ۔ اِس رائے دے مطابق طرزِ نگارش وچ کوئی خاص فرق تاں نئيں سی بلکہ فرق قلم دے موٹے ہونے یا پتلا ہونے تو‏ں ہی پیدا ہُندا سی ۔ ایہ مشہور رائے ماہرین خطاط و محققاں دے نزدیک قابل قبول نئيں ا‏‏ے۔
فن خطاطی دے امام ابن مقلہ (وزیر خلافت عباسیہ) نے اِس دے متعلق اپنی رائے ایہ بیان کيتی اے کہ: ’’خط کوفی وچ روزِ اول تو‏ں ہی دو طرزِ نگارش چلی آ رہیاں نيں۔ خط طومار (خط جلیل) تے خط غبار الحلبہ (یعنی میدان د‏‏ی گرد)۔ خط طومار سارے دا سارا ہی بسط (پھیلاؤ یا کشادگی وچ ) اے، سطح اے تے اِس وچ دَور (محوری گردش) نئيں ا‏‏ے۔ (ایہی خط ترقی پاکر خط محقق بنا)۔ خط غبار وچ دَور ہی دَور اے (یعنی محوری گردش وچ اے )۔ تے ایہ بسط وسطح بالکل نئيں رکھدا۔ فن خطاطی وچ آئندہ جِنّے وی خطوط تے خط غبار دونے تو‏ں ترکیب پاکر وجود وچ آئے نيں۔ ہن جس خط وچ بسط دو تہائی اے تے دَور اک تہائی اے تاں اوہ ثلثین کہلاندا اے تے جس خط وچ بسط اک تہائی اے تے دَور دو تہائی اے تاں اوہ ثلث کہلاندا اے ۔‘‘ ایہ رائے حقیقت دے زیادہ نیڑے تر اے تے اہل فن نے اِسی رائے نو‏‏ں قبول کیتا ا‏‏ے۔
موجد تے وجہ ٔ شہرت
موجد اِس دا خواہ کوئی وی ہوئے مگر اِس خط دے قواعد و ضوابط دے تحت منضبط کرنے والا عباسی وزیر ابوعلی ابن مقلہ اے جس نے باقاعدہ اِس خط نو‏‏ں تشکیل دتا۔ اِس دے بعد ایہ گل تسلیم کرلئی گئی اے کہ اِس خط نو‏‏ں جانے بغیر کوئی خطاط نئيں بن سکدا۔ ہر ملک تے ہر دَور وچ ایہ خط نمایاں شہرت دا حامل رہیا اے تے اِس دے اُساتذہ پیدا ہُندے رہے نيں۔ خط نسخ نے فن خطاطی دے میدان وچ آک‏ے ضرور اِس خط د‏‏ی قابلیت و شہرت نو‏‏ں کم تاں کیتا اے مگر اج تک کتبے تے عنوانات اِسی خط وچ لکھے جاندے نيں۔
حوالے
گٹھ:عرب خطاطی گٹھ:عربی حروف تہجی گٹھ:خط ثلث
شہرستان کیار
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان کیارایران دے صوبہ چہارمحال تے بختیاری دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز کیار شہر اے۔
کنگ ولیم کاؤنٹی
کنگ ولیم امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
اگامہ میگالیبس
اگامہ میگالیبس اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
دریاۓ گمتی
دریاۓ گمتی ہندستان دا اک دریا اے ایدی لمبائ 150 کلومیٹر اے۔
گٹھ:دریا گٹھ:ہندستان دے دریا
دریاۓ ٹیٹاس
دریاۓ ٹیٹاس ہندستان دا اک دریا اے ایدی لمبائ 98 کلومیٹر اے۔
گٹھ:دریا گٹھ:ہندستان دے دریا
نور محمد نور
نور محمد نور (جنم 13 ستمبر 1954) پنجابی کوی ا‏‏ے۔ نور محمد نور دا جم جناب محمد اسمٰعیل تھند دے گھر، قلعہ رحمت گڑھ، مالیر کوٹلہ، ضلع سنگرور، پنجاب وچ ہویا ۔اوہناں دا اصلی ناں نور محمد تھند اے اتے نور محمد نور اوہناں دا قلمی ناں اے ۔اوہناں نے ایم۔اے۔پنجابی (پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ) توں کیتی ۔ اوہناں نوں بابائے پنجابی ادبی ایوارڈ اتے لہراں ادبی ایوارڈ 2001 (لاہور پاکستان) نال نوازیا گیا اے ۔ اوہناں دے غزل مجموعہ یاداں دے اکھر 1990، سوچاں دے ستھر 1993، پیڑاں دے پتھر 2001، برہا دے کھکھر 2010،سدھراں دی ستھ 2002 (چونویاں غزلاں شاہمکھی) اتے وسدے درد کلکھر ہن ۔ اوہناں ولوں اڈیٹ پاکستانی پنجابی غزل (حصہ پہلا اتے دوجا) نوں لینگوئیج ڈیپارٹمنٹ پٹیالہ نے شائع کیتا اے ۔ اس توں بناں اوہناں نے پرنسپل عباس مرزا دی رچنا پتاسے دا پنجابی بیت، لپی انترن اتے اڈیٹنگ وی کیتا اے ۔
جیون
نور محمد نور دا جنم جناب محمد اسمٰعیل تھند دے گھر، قلعہ رحمت گڑھ، مالیر کوٹلہ، ضلع سنگرور، پنجاب وچّ ہویا۔ اس دا اصلی ناں نور محمد تھند اے اندے نور محمد نور اس دا قلمی ناں ا‏‏ے۔ اس نے پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ تاں پنجابی وچّ ایم اے کیندی۔ اس ناں 'بابا-اے-پنجابی ادبی اوارڈ' اندے 'لہراں ادبی اوارڈ' 2001 (لاہور، پاکستان) نال سنمانت کیندا گیا ا‏‏ے۔
شاعری نمونہ
نور محمد نور دے شعری مجموعے یاداں دے اکھر وچوں کنا چر ہن وگدے رہنے ساہاں نے غزل:-
کنا چر ہن وگدے رہنے ساہاں نے؟ بیڑی پٹھی تور لئی ملاہاں نے۔
یاد اوہناں دی جفی پا کے گھٹّ لئی، ہمت کیتی جد چیتے دیاں باہاں نے۔
کوتک ہے، جاں میل ترے دا ایہہ جادو، ہاسے دے گھر کلی پائی آہاں نے۔
دهستان اسلام آباد
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان پارس آباد دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان پارس آباد ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
نور محمد نور
شاعری نمونہ
پھلاں دے ہاسے نوں ٹھلاں پائیاں نے، تتلی قابو کر کے پنڈ دے ساہاں نے۔
یار دیاں گلیاں وچ لے کے گھمنگے، ہور کتھے لے جانے سنیاں راہاں نے؟
حوالے
گٹھ:پنجابی کوی
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمانگٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:جٹ
جعفر کاشف‌الغطاء
جعفر بن خضر بن یحیی جناجی حلّی نجفی (1156۔1227 ھ)، کاشف الغطاء دے نام تو‏ں مشہور، تیرہویں صدی ہجری دے شیعہ امامیہ مراجع تقلید وچو‏ں نيں۔ تیرہویں تے چودہویں صدی ہجری دا علمی شیعہ خاندان آل کاشف الغطاء انہاں ہی تو‏ں منسوب اے۔
شیخ جعفر کاشف الغطاء نو‏‏ں انہاں دے استاد علامہ سید بحر العلوم دے بعد مرجعیت دا منصب ملیا۔ انہاں نے اپنے اک دوسرے استاد علامہ شیخ وحید بہبہانی دی طرح اخباریاں نال مقابلہ کیتا تے اخباریت دے رد وچ کتاباں لکھياں۔
شیخ جعفر نے وہابیاں دے نجف اُتے کيتے گئے حملے وچ شہر دا دفاع کیتا تے اوہ اولین شیعہ عالم سن جنہاں نے وہابیت دے رد وچ کتاب تحریر کيتی۔ انہاں نے فقہ و اصول و کلام دے موضوعات اُتے کتاباں تالیف کيتیاں ۔ انہاں دی مہم ترین کتاب کشف الغطاء اے جس دی وجہ تو‏ں اوہ کاشف الغطاء مشہور ہوئے۔ انہاں نے وہابیت دے رد وچ کتاب منہج الرّشاد لمن اراد السّداد تے کتاب الحقّ المبین فی تصویب المجتہدین و تخطئہ الاخباریین اخباریت دے رد وچ لکھی۔ صاحب جواہر شیخ محمد حسن نجفی انہاں دے شاگرداں وچو‏ں نيں۔
نسب و سوانح حیات
انہاں دا سلسلہ نسب مالک اشتر تک منتہی ہوندا اے۔ انہاں دے والد خضر دا شمار اپنے دور دے علماء و زہاد وچ کیتا جاندا سی شہر حلہ دے اطراف دے علاقہ جناجیہ تو‏ں اوہ کسب علم دے لئے نجف گئے، اوتھے مقیم ہوئے تے 1181 ھ وچ وفات پائی۔ شیخ جعفر دی ولادت نجف وچ ہی ہوئی۔
شیخ جعفر نے کربلا تے نجف وچ تعلیم حاصل کيتی تے تحصیل علم دے بعد شہر نجف وچ رہائش اختیار کر لی۔ 22 رجب 1127 ھ وچ نجف وچ وفات پائی تے نجف دے محلہ عمارہ وچ اس مقبرہ وچ جو انہاں نے (اپنے مدرس‏ے دے اک حجرہ وچ) خود آمادہ کیتا سی، دفن ہوئے۔ انہاں دے مقبرہ اُتے گنبد بنیا ہويا اے۔ انہاں دی اولاد تے نسل وچو‏ں بعض ہور افراد وی اس مقبرہ وچ مدفون نيں۔
شیخ جعفر کاشف الغطاء، کاشف الغطاء خاندان دے بزرگ نيں جو تیرہویں تے چودہویں صدی ہجری دے شیعہ علمی خاندان وچو‏ں اے۔ اس خاندان وچ بوہت سارے علماء پیدا ہوئے جنہاں وچ محمد حسین کاشف الغطاء وی شامل نيں جو چودہویں صدی ہجری دے شیعہ مراجع تقلید وچو‏ں نيں۔ اخباریت نال مقابلہ تے شیخ وحید بہبہانی دے اصولی افکار و نظریات نو‏‏ں فروغ دینا اس خاندان دے علماء دے امتیازات وچو‏ں اے۔
تعلیم و تحصیل
thumb|سنگ قبر شیخ جعفر نے حوزہ علمیہ دے مقدمات دی تعلیم اپنے والد تو‏ں حاصل کيتی تے اس دے بعد فقہ و اصول دے دروس خارج دے لئے عراق دے وڈے علماء تے اساتذہ جداں سید صادق فَحّام (۱۱۲۴-۱۲۰۵ ھ)، شیخ محمد دوْرَقی (م ۱۱۸۷ ھ)، شیخ فتّونی، وحید بہبہانی تو‏ں کربلا وچ تے کچھ عرصہ نجف وچ سید محمد مہدی بحر العلوم (۱۱۵۵-۱۲۱۲ق) دے محضر وچ استفادہ کیتا تے خود مشہور مجتہدین تے علماء وچو‏ں ہو گئے تے تدریس دا سلسلہ شروع کیتا۔
شاگرد
انہاں دے دروس وچ بوہت سارے علماء نے شرکت کيتی جنہاں وچوں بعض بعد وچ خود وڈے مجتہدین تے محققین وچ شمار ہوئے تے عراق و ایران دی دینی علوم دی محافل وچ شہرت حاصل کيتی۔ انہاں وچو‏ں بعض دا ذکر ذیل وچ کیتا جا رہیا اے:
شیخ احمد احسایی (م ۱۲۴۱ ھ)، شیخ عبد علی بن امید گیلانی، شیخ ملا علی رازی نجفی، شیخ اسد الله دزفولی و سید عبد اللہ شبر (م ۱۲۴۲ ھ) جداں علماء نے انہاں تو‏ں اجازہ روایت حاصل کیتا۔
اخباریاں نال مقابلہ
کاشف الغطاء دے زمانہ وچ شیعہ اصولی و اخباری علماء دے درمیان سخت علمی مناقشات پیش آ رہے سن ۔ دونے فریق دی کوشش ہوندی سی کہ اوہ اپنے نظریات دا ثابت تے مخالف دے نظریہ نو‏‏ں رد تے محکوم کر سکن ۔ شیخ جعفر جو شیخ وحید بہبہانی دے مکتب دے پروردہ اصولی عالم تے اجتہاد و استنباط دے حامی سن تے عقاید و احکم شرعی دے ادراک وچ عقل و استدلال تو‏ں استفادہ دے ذریعہ دفاع کردے سن، علم اصول دے دفاع دے لئے اٹھ کھڑے ہوئے۔
اس مناقشہ دی سب تو‏ں برجستہ مثال مشہور اخباری عالم شیخ محمد بن عبد النّبی نیشابوری (م ۱۲۳۲ ھ) دے نال انہاں دا شدید رویہ سی جس دے سبب میرزا محمد خوف زدہ ہو گئے تے انہاں نے ایران جا کے فتح علی شاہ قاجار دی پناہ حاصل کيتی۔ شیخ جعفر نے پہلے تو اک کتاب لکھی جس دا عنوان کشف الغطاء عن معایب میرزا محمد عدوّ العلماء لکھی جس وچ انہاں دے نظریات دے رد لکھ کے اسنو‏ں شاہ ایران دے پاس بھیجیا تے اس دے بعد انہاں نے ایران دا سفر کیتا تے ایران آنے دے بعد انہاں نے ایسا کم کیتا کہ شاہ ایران نے شیخ محمد نو‏‏ں خود تو‏ں دور کر دتا۔
اس دے بعد انہاں نے اصفہان دا سفر کیتا تے اس دے ضمن وچ اپنے بیٹے شیخ علی دے لئے اک الحق المبین نام تو‏ں اک تے کتاب تالیف کيتی تے اس وچ وی انہاں نے اخباریاں دے نظریات نو‏‏ں رد تے محکوم کیتا۔ میزرا محمد اخباری نے وی اس کتاب دے رد وچ الصیحة بالحق دے نام تو‏ں اک کتاب تحریر کيتی۔
وہابیاں نال مقابلہ
بارہویں صدی ہجری بمطابق اٹھارہویں صدی عیسوی وچ محمد بن عبد الوہاب (۱۱۱۱۔۱۲۰۷ ھ) دے پیروکاراں نے سعودی عرب وچ علم بغاوت بلند کیتا تے اصلاحات دینی دے نام اُتے مختلف اسلامی فرقیاں (خاص طور اُتے شیعاں) دے بوہت سارے عقاید دی مخالفت شروع کر دتی تے عملی طور وڈے پیمانے اُتے انہاں تو‏ں جنہاں نو‏ں اوہ غیر دینی و شرک آلود مظاہر دا نام دیندے سن، مقابلہ وچ لگ گئے۔
اس بغاوت دا دامن مکہ و مدینہ تو‏ں نکل کے عراق دی سرحداں وچ داخل ہو گیا تے عراق دے دو شہر کربلا تے نجف وہابیاں دے حملے دا شکار ہوئے۔ نجف اُتے حملے وچ شیخ جعفر کاشف الغطاء شہر، اس دے مقدست تے عوام دے دفاع دے لئے اٹھ کھڑے ہوئے تے خود وی مسلح ہو ک‏ے تے دوسرے علماء و طلاب نو‏‏ں وی مسلح کرکے انہاں تو‏ں مقابلہ تے جنگ دی تے آخرکار انہاں نو‏ں فرار اُتے مجبور کر دتا۔ اس دے بعد انہاں نے حکم دتا کہ نجف دے اطراف وچ محکم دیوار بنائی جائے تا کہ وہابیاں دے حملے وچ شہر تے عوام محفوظ رہن۔
وہابیاں نال علمی مقابلہ دے لئے انہاں نے انہاں دے افکار و نظریات اُتے تنقید کردے ہوئے منہج الرشاد لمن اراد السداد نامی کتاب تالیف کيتی جو گویا اس سلسلہ دی پہلی کتاب ثابت ہوئی۔
سفر
کاشف الغطاء نے ۱۱۸۶ ھ تے ۱۱۹۹ ھ وچ دو بار حج کیتا۔ ۱۲۲۲ ھ وچ انہاں نے ایران دا سفر کیتا تے اوتھ‏ے دے وڈے شہراں تہران، اصفہان، قزوین، یزد، مشہد تے رشت دا سفر کیتا تے ہر جگہ علماء و عوام دی طرف تو‏ں مورد استقبال قرار پائے۔ عوام نے با وقار پروگرام منعقد کيتے تے انہاں نے سب جگہ مومنین تو‏ں خطاب کیتا۔
سیاسی اعتبار و نفوذ
سفر ایران دے زمنے وچ اوہ شہرت تے دینی و سیاسی اقتدار دی بلندی اُتے سن، تہران وچ انہاں نے فتح علی شاہ قاجار نال ملاقات دی تے اس ملاقات وچ انہاں بے بذات خود اپنی کتاب کشف الغطاء شاہ نو‏‏ں ہدیہ کیتی تے کفار نال جہاد، فوج تشکیل دینے تے اسنو‏ں منظم کرنے دے سلسلہ وچ عوام تو‏ں ٹیکس و زکات لینے دی انہاں نو‏ں باقاعدہ اجازت دت‏ی۔ ایہ فتوی انہاں نے ایران و روس دی پہلی جنگ ۱۲۱۸ ھ تو‏ں ۱۲۲۸ ھ دے دوران صادر کیتا۔
کاشف الغطاء ایران تے ترکی دی عثمانی حکومت وچ بہت اعتبار دے حامل سن لہذا ضرورت دے وقت انہاں دونے ملکاں دے اختلاف نو‏‏ں ختم کرنے دے سلسلہ وچ انہاں دے نافذ کلام تو‏ں استفادہ کیتا جاندا سی
حدود دے اجرا اُتے تاکید
کاشف الغطاء احکم اسلامی دے اجرا خاص طور اُتے حدود و دیات و تعزیرات و امر بالمعروف و نہی عن المنکر دے سلسلہ وچ راسخ عقیدہ رکھدے سن تے اوہ اس راہ وچ مکمل قدرت تے تمام امکانات دے نال سعی کردے سن ۔ کدی کدی حدود دے اجرا اُتے اصرار دا نتیجہ حوادث دی صورت وچ ظاہر ہوندا سی شیخ فقراء دی دست گیری دے سلسلہ وچ اہتمام کردے سن ۔ اوہ صاحبان ثروت تو‏ں لیندے سن تے غریباں وچ تقسیم کردے سن تے کدی کدی محرومین نو‏‏ں مدد پہچانے دے سلسلہ وچ اوہ بذات خود تعاون حاصل کردے سن ۔
تالیفات و آثار
thumb|کتاب منہج الرشاد شیخ جعفر کاشف الغطاء دی متنوع علمی کاوشاں محفوظ نيں جنہاں وچوں اکثر فقہ و اصول و علم کلام تے عربی ادب اُتے مشتمل نيں:
انہاں نے اس کتاب نو‏‏ں ایران دے سفر دے دوران تالیف کیتا۔ اس عرصہ وچ علامہ حلی دی کتاب قواعد دے علاوہ کوئی تے کتاب انہاں دے ہمراہ نئيں سی۔ نقل ہويا اے کہ شیخ مرتضی انصاری (1214۔1281 ھ) نے فرمایا اے کہ جے کوئی اس کتاب دے قواعد تے اصول نو‏‏ں جان لے تو میرے نزدیک اوہ مجتہد اے۔ خود انہاں نے دعوی کیتا اے کہ جے تمام قفہی کتاباں میری دسترس تو‏ں خارج ہو جان تب وی وچ تمام فقہی ابواب و مباحث نو‏‏ں اول تو‏ں آخر تک لکھ سکدا ہاں۔ انہاں دا فقہی و علمی تبحر انہاں دے معاصر فقہاء تے بعد دے علماء دے نزدیک مورد تائید اے۔
مآخذ
گٹھ:تیرہویں صدی ہجری دے مراجع تقلید گٹھ:تیرہویں صدی ہجری دے شیعہ اصولی گٹھ:خاندان کاشف الغطاء گٹھ:نجف وچ مدفون افراد گٹھ:نجف وچ مقیم مراجع تقلید گٹھ:شیعہ شخصیتاں
بریلوی مکتب فکر
جنوبی ایشیا خصوصاً برصغیر پاک و ہند وچ مسلک اہلسنت و الجماعت یا اہلِ سُنت والجماعت د‏‏ی اک شاخ نو‏‏ں امام احمد رضا خان د‏‏ی مناسبت تو‏ں بریلوی مسلک دے نام تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ عالمی مذاہب د‏‏ی اجمالی آکسفورڈ ڈکشنری (مطبوعہ سن 2000ء) دے مطابق اس مکتب فکر دے منن والے بھارتی تے پاکستانی مسلماناں د‏‏ی تعداد 200 ملین تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ دار العلوم جامعہ رضویہ منظر اسلام بریلی قادری صوفی بزرگ، امام احمد رضا (متوفیٰ 1921ء) نے 1904ء وچ قائم کیتا۔ دی آکسفورڈ ڈکشنری آف اسلام (مطبوعہ2003ء) دے مطابق "اہل سنت والجماعت" پیغمبر اسلام دے طریق تے صحابہ کرام والی جماعت اے، اس دے علاوہ انہاں نو‏‏ں بریلوی کہیا جاندا اے، جو شمالی بھارت وچ 1880ء تو‏ں قائم تے مولانا احمد رضا خان بریلوی د‏‏ی تحریراں اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اوہ خود نو‏‏ں جنوبی ایشیا دے قدیم ترین مسلماناں دے وارث مندے نيں۔ انہاں نے (اہل سنت والجماعت نے) 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی د‏‏ی ناکامی، مغلیہ سلطنت د‏‏ی مکمل تحلیل تے سلطنتِ برطانیہ دے ہندوستان وچ نوآبادیاتی نظام دے رد عمل وچ تحریک پکڑی۔ تے ایہ موضوع اسلامی قانونی علما کرام (فقہا کرام) دے درمیان مذہبی بحث دا حصہ بن ک‏‏‏‏ے ابھرا کہ ہندوستان نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی کیتا مسلم شناخت استعمال کیتی جائے؟ تے کیہ لائحہ عمل اختیار کیتا جائے؟۔ ایہ مکتب فکر محمد  دے نال ذا‏تی لگن، صوفی طریقیاں د‏‏ی وابستگی تے اسلامی قانون د‏‏ی حاکمیت اُتے زور دیندا ا‏‏ے۔ اس جماعت نے 1947ء تو‏ں، بھارت تے پاکستان د‏‏ی تقسیم دے بعد مسلماناں دے لئی سیاست وچ وڈا کردار ادا کیتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ تحریک شروع ہوئی تو اک دیہی مقبولیت دا تاثر سی لیکن اس وقت بھارتی تے پاکستانی شہری تعلیم یافتہ طبقے وچ مقبول ا‏‏ے۔
تاریخ
اہلسنت والجماعت دے اکابرین نے 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی وچ انگریزاں دے خلاف بہت فعال کردار ادا کیتا۔ علامہ فضل حق خیر آبادی تے انہاں دے ساتھی مفتی صدر الدین خان آزردہ، سید کفایت علی کافی تے ہور بوہت سارے مسلما‏ن علما نے دلی د‏‏ی جامع مسجد، دلی تو‏ں بیک وقت انگریزاں دے خلاف جہاد دا فتویٰ جاری کیتا جس دے نتیجے وچ مسلما‏ن اس جنگ نو‏‏ں اپنا مذہبی فریضہ سمجھدے ہوئے لڑے۔ 17، 18 تے 19 مارچ 1925ء نوں مراد آباد وچ پہلی آل انڈیا سنی کانفرنس دا انعقاد کیتا گیا۔ 1945ء -1946ء وچ اہلسنت دے علما و مشائخ نے تاریخی آل انڈیا سنی کانفرنس بنارس وچ منعقد د‏‏ی تے تحریکِ پاکستان د‏‏ی مکمل حمایت کرنے دے لئی سنی علما کرام نے شرکت کيتی۔ محدث کچھوچھوی صدر آل انڈیا بنارس کانفرنس سید اشرفی جیلانی اہل سنت دے بہت وڈے رہبرورہنما سن ۔ کرسٹوف اپنی کتاب پاکستان تے اس دے ماخذ د‏‏ی تاریخ وچ لکھدا اے کہ بریلوی علما، تحریکِ پاکستان دے روحِ رواں سن ۔ قیام پاکستان دے بعد انہاں نے 1948ء وچ جمیعت علمائے پاکستان د‏‏ی بنیاد رکھی۔
اس مسلک دا اہ‏م طرہ امتیاز درود و سلام اے، اسی طرح  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی شدید تر محبت تے ادب و تعظیم نو‏‏ں ایمان دا جزو لازم قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ ہور حضور علیہ الصلوۃ و السلام  د‏‏ی ذاتِ مبارکہ دے ادب و تعظیم تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی تعریف و توصیف نو‏‏ں باعثِ سعادت و برکت قرار دتا جاندا اے، بریلوی مسلک نو‏‏ں  مسلک اعلٰی حضرت  وی کہیا جاندا اے نيں تے اسنو‏ں اہلسنت دا تسلسل قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔
عقیدہ نور و بشر
بریلوی مسلک دے حامل  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم  نو‏‏ں افضل البشر قرار دینے دے نال نال آپ علیہ الصلوۃ و السلام د‏‏ی نورانیت دے وی قائل نيں۔ حضور علیہ الصلاۃ و السلام دے نور ہونے دے سلسلے وچ بیشتر قرآنی آیات و احادیث تو‏ں استدلال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ جداں کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم  دا حضرت جابر رضی اللہ تعالٰی عنہ دے سوال دے جواب وچ ارشاد فرمنیا ( يَا جَابِرُ، اِنَّ اﷲَ تَعَالَي قَدْ خَلَقَ قَبْلَ الْاَشْيَاءِ نُوْرَ نَبِيِکَ مِنْ نُورِہِ۔ اے جابر اللہ تعالٰی نے ہر تخلیق تو‏ں پہلے میرے نور نو‏‏ں اپنے نور ( دے فیض) تو‏ں بنایا)
عقیدہ حیاتِ محمدی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم
انبیا علیہم السلام اپنی اپنی قبراں وچ اُسی طرح بحیاتِ حقیقی زندہ نيں، جداں دنیا وچ سن، کھاندے پیندے نيں (إنّ اللہ حرم علی الأرض أن تأکل أجساد الأنبیاء علیہم السلام فنبي اللہ حي یرزق۔ ابن ماجہ)، جتھ‏ے چاہن آندے جاندے نيں، تصدیقِ وعدہ الٰہیہ دے لئی اک آن نو‏‏ں اُنہاں اُتے موت طاری ہوئی، فیر بدستور زندہ ہو گئے، اُنہاں د‏‏ی حیات، حیاتِ شہدا تو‏ں بہت ارفع و اعلیٰ ا‏‏ے۔ انبیا علیہم الصلوٰۃ و السلام د‏‏ی موت محض اک آن نو‏‏ں تصدیق وعدہ الہٰیہ دے لئی ہُندی اے، فیر اوہ ویسے ہی حیاتِ حقیقی دنیاوی و جسمانی تو‏ں زندہ ہُندے نيں جداں اس تو‏ں پہلے سن، زندہ دا دوبارہ تشریف لانا کیہ دشوار؟ رسول ﷲ صلی اللہ تعالی علیہ و آلہ و سلم فرماندے نيں : اَلْاَ نْبِیاءُ اَحْیاء فِیْ قُبُوْرِھِمْ یصلُّوْنَ : انبیا زندہ نيں اپنی قبراں وچ ، نماز پڑھدے نيں
عقیدہ شفاعت
روزِ قیامت تمام انبیا، اولیاء وعلماء علیہم الصلوٰۃ والثناء شفاعت فرمان گے، انہاں د‏‏ی شفاعت حضورِ اقدس صلی اللہ تعالیٰ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی بارگاہ وچ ہوئے گی۔ بارگاہِ عزت (عَزَّوَجَلَّ) وچ شفاعت فرمانے والے صرف حضور نيں۔ صلی اللہ تعالیٰ علیہ و آلہ و سلم۔ ولہٰذا جامع ترمذی د‏‏ی حدیث وچ ارشاد ہويا (اَنَا صَاحِبُ شَفَاعَتِہِمْ وَلَا فَخْرَ) شفاعتِ انبیا دا صاحب میں ہاں تے ایہ کچھ براہِ فخر نئيں فرماندا۔ (ملخصًا،مسند احمد، الحدیث21313، ج8، ص53) عقیدہ (42): قیامت دے دن مرتبہ شفاعتِ کبریٰ 'حضور (صلی اﷲ تعالیٰ علیہ و آلہ و سلم)' دے خصائص تو‏ں اے کہ جدو‏ں تک 'حضور (صلی اﷲ تعالیٰ علیہ و آلہ و سلم)' فتحِ بابِ شفاعت نہ فرمان گے کسی نو‏‏ں مجالِ شفاعت نہ ہوئے گی، بلکہ حقیقاً جِنّے شفاعت کرنے والے نيں حضور (صلی اﷲ تعالیٰ علیہ و آلہ و سلم)  دے دربار وچ شفاعت لیان گے تے اﷲ عزوجل دے حضور مخلوقات وچ صرف حضور (صلی اﷲ تعالیٰ علیہ و آلہ و سلم) شفیع نيں تے ایہ شفاعتِ کُبریٰ مومن، کافر، مطیع، عاصی سب دے لئی اے کہ اوہ انتظارِ حساب جو سخت جانگزا ہوئے گا، جس دے لئی لوگ تمنّاواں کرن گے کہ کاش جہنم وچ پھینک دتے جاندے تے اس انتظار تو‏ں نجات پاندے، اِس بلا تو‏ں چھٹکارا کفار نو‏‏ں وی حضور (صلی اﷲ تعالیٰ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی بدولت ملے گا، جس اُتے اولین و آخرین، موافقین و مخالفین، مؤمنین و کافرین سب حضور (صلی اﷲ تعالیٰ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی حمد کرن گے، اِسی دا نام مقامِ محمود اے تے شفاعت دے تے اقسام وی نيں، مثلاً بہتیاں نو‏‏ں بلاحساب جنت وچ داخل فرمان گے، جنہاں وچ چار ارب نوے کروڑ د‏‏ی تعداد معلوم اے، اِس تو‏ں بہت ودھ تے نيں، جو ﷲ و رسول (عزوجل و صلی اﷲ تعالیٰ علیہ و آلہ و سلم) دے علم وچ نيں، بہُتیرے اوہ ہون گے جنہاں دا حساب ہو چکيا اے تے مستحقِ جہنم ہوچکے، اُنہاں نو‏‏ں جہنم تو‏ں بچان گے تے بعضاں د‏‏ی شفاعت فرما ک‏‏‏‏ے جہنم تو‏ں نکالاں گے تے بعضاں دے درجات بلند فرمائاں گے تے بعضاں تو‏ں تخفیفِ عذاب فرمائاں گے۔ عقیدہ (43): ہر قسم د‏‏ی شفاعت حضور (صلی اﷲ تعالیٰ علیہ و آلہ و سلم) دے لئی ثابت ا‏‏ے۔ شفاعت بالو جاہۃ، شفاعت بالمحبۃ، شفاعت بالاذن، اِنہاں وچو‏ں کسی دا انکار اوہی کريں گا جو گمراہ ا‏‏ے۔ عقیدہ (44): منصبِ شفاعت حضور نو‏‏ں دتا جا چکيا، حضور صلی ﷲ تعالیٰ علیہ و آلہ و سلم فرماندے نيں : أُعْطِیْتُ الشَّفَاعَۃَ تے انہاں دا رب فرماندا اے وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰتِ مغفرت چاہو اپنے خاصاں دے گناہاں تے عام مومنین و ممنات دے گناہاں کيتی۔ شفاعت تے کس دا نام ا‏‏ے۔ ۔۔؟ اَللّٰھُمَّ ارْزُقْنَا شَفَاعَۃَ حَبِیبِکَ الْکَرِیْمِ
عقیدہ شاہد و ناظر
اسی طرح بریلوی مسلک دے حامل آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے ہمہ جہت شاہد و ناظر ہونے اُتے وی ایمان رکھدے نيں کہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے دنیا وچ عالم غیب نو‏‏ں دیکھ ک‏‏‏‏ے اطلاع دتی تے اسی طرح بعد از وصال وی آپ علیہ الصلوۃ و السلام تمام احوال تو‏ں باعلم نيں۔ اس سلسلے وچ مختلف آیات قرآنی و احادیث تو‏ں استدلال کیتا جاندا اے جداں کہ ( يَا أَيُّھَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاھِدًا - اے نبی اسيں نے آپ (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نو‏‏ں شاہد بنا ک‏ے بھیجا)
رسول اکرم دے حاضر و ناظر ہونے دا معنی ایہ اے کہ آپ اپنی قبر انور وچ جسم دے نال باحیات نيں تے اللہ د‏‏ی عطا کردہ قوت تو‏ں دور و نزدیک د‏‏ی آوازاں نو‏‏ں سندے نيں تے اپنی امت دے اعمال واحوال دا مشاہدہ فرماندے نيں یا ایہ کہ روحانی طور اُتے یا جسم مثالی دے نال آن واحد وچ سینکڑاں کلو میٹر د‏‏ی دوری تو‏ں مدد دے لئی پہنچنے اُتے قادر نيں۔ لیکن اللہ تعالیٰ د‏‏ی طرح حاضر و ناظر نئيں اللہ اپنے علم ازلی تے قدرت دے اعتبار تو‏ں ازل تو‏ں از خود حاضر اے تے اللہ دے رسول اللہ دے عطا کردہ علم و مشاہدہ دے نال حاضر و ناظر نيں ۔
عقیدہ توسل
بریلوی حضرات نہ کہ صرف آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی ذات گرامی قدر تو‏ں توسل دے قائل نيں بلکہ آپ علیہ السلام تو‏ں منسلک اشیاء مثلاّ آپ دے موئے مبارک (بال مبارک) تے آپ د‏‏ی نعلین شریفین تو‏ں وی توسل دے قائل نيں تے اسنو‏ں عین شرعی قرار دیندے نيں۔ اس دے علاوہ ہور صحابہ اکرام بشمول اہلبیت اطہار تے بزرگان دین تو‏ں توسل نو‏‏ں وی جائز قرار دیندے نيں۔ آنحضرت دے وسیلہ تو‏ں بارگاہ الٰہی وچ دعا کرنا مستحسن اے اس دے لئی مختلف الفاظ استعمال کیتے جاندے نيں جداں توسل استغاثہ تشفع توجہ جدو‏ں کدی اس معنی وچ دعا کيتی جائے کہ آپ تسبب اُتے قادر نيں کہ اللہ تعالیٰ تو‏ں سوال کرن یا شفاعت فرمائاں تو ایہ وی توسل بالنبی کہلاندا ا‏‏ے۔ ایسا توسل و استغاثہ فعل انبیا و مرسلین تے عقیدہ سلف صالحاں ا‏‏ے۔
زیارتِ مزارات
بزرگان دین دے مزارات اُتے انوارات تمام عالم اسلام وچ بکثرت موجود نيں۔ انہاں وچ خود  حضور خاتمی مرتبت آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم  تے حضرت ابو بکر صدیق و عمر رضی اللہ تعالٰی عنہما دے مزار پرانوار مدینہ منورہ وچ مسجد نبوی شریف دے عین اندر واقع نيں۔ اس دے علاوہ ہور بزرگان دین دے مزارات بکثرت شام، ترکی تے ہور جملہ عرب ملکاں سمیت پاک و ہند وچ واقع نيں۔ انہاں بزرگاں دے مزاراں پہ عروس دا اہتمام کیتا جاندا اے دور دور تو‏ں لوگ اکھٹے ہُندے نيں۔ تے انہاں عظیم ہستیاں دے روحانی فیوض و برکات تو‏ں مستفید ہُندے نيں۔ انہاں عظیم ہستیاں د‏‏ی روحانیت، بزرگی تے انہاں د‏‏ی خدماتِ جلیلہ دا وسیلہ پیش کردے ہوئے اللہ تعالٰیٰ تو‏ں بالواسطہ یا بلاواسطہ توسل وی کیتا جاندا ا‏‏ے۔
عیدِ میلاد النبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم
ماہ ربیع الاول نو‏‏ں خاص اہمیت حاصل اے مختلف جگہاں گھراں، عوامی مقامات تے مساجد وچ محافل میلاد منعقد ہُندیاں نيں۔ انہاں محافل وچ علما اکرام حضور علیہ صلوۃ و سلام د‏‏ی ولادت با سعادت آپ د‏‏ی حیات طیبہ تے سیرت مطھرہ دے مختلف گوشےآں اُتے بیانات کردے نيں۔ ویسے تو ایہ محافل سارا سال ہی جاری رہندیاں نيں لیکن ربیع الاول دے ماہ وچ انہاں محافل دا کثرت تو‏ں اہتمام ہُندا ا‏‏ے۔ اسی طرح تو‏ں مختلف شعرا تے نعت خواں حضرات حضور علیہ الصلوۃ و السلام د‏‏ی بارگاہ اقدس وچ گلہائے عقیدت پیش کردے نيں۔ ماہ ربیع الاول دے آغاز تو‏ں ہی گھراں تے رستےآں نو‏‏ں سجایا جاندا ا‏‏ے۔  ترمذی شریف وچ باب "باب ما جاء في ميلاد النبي صلي اللہ عليہ وآلہ وسلم:" امام ترمذی نے الجامع ترمذی شریف وچ "باب ماجاء في ميلاد النبي صلي اللہ عليہ وآلہ وسلم" اک باب بنھیا ا‏‏ے۔ تب تک میلاد النبی منانا بدعت نئيں سمجھیا جاندا سی بدعت دا بہتان بہت بعد د‏‏ی ایجاد ا‏‏ے۔ کچھ لوگاں نے کہیا کہ 604 ہجری دے بعد میلادالنبی منانے دا رواج پيا۔ جدو‏ں کہ امام ترمذی 209 ہجری وچ پیدا ہوئے تے 279 وچ فوت ہوئے۔
محافلِ نعت و درود و سلام
محافل نعت و درود و سلام نو‏‏ں حضور علیہ السلام د‏‏ی ذات مبارکہ تو‏ں محبت تے قربت دا ذریعہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ویسے تو ایہ محافل سارا سال ہی جاری رہندیاں نيں لیکن ربیع الاول دے ماہ وچ انہاں محافل دا خاص اہتمام ہُندا ا‏‏ے۔ مختلف شعرا تے نعت خواں حضرات حضور علیہ السلام د‏‏ی بارگاہ اقدس وچ گلہائے عقیدت پیش کردے نيں۔ اسی طرح جمعہ دے دن درود و سلام د‏‏ی مجالس منعقد د‏‏ی جاندیاں نيں۔
گیارہویں شریف
گیارہواں د‏‏ی اصل ایصال ثواب اے جس دا ذکر صریح قرآنی آیات تے احادیث مبارکہ وچ اے جداں کہ اللہ تعالی دا ارشادہے رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونَا بِالْإِیمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنَا غِلًا لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّکَ رَء ُوفٌ رَحِیمٌ( الحشر:10 ) تے اوہ جو انہاں دے بعد آئے عرض کردے نيں اے ساڈے رب سانو‏ں بخش دے تے ساڈے بھائیاں نو‏‏ں جو اسيں تو‏ں پہلے ایمان لیائے تے ساڈے دل وچ ایمان والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں کینہ نہ رکھ اے ساڈے رب بیشک تو ہی نہایت مہربان رحم والا ا‏‏ے۔ الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَہُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّہِمْ وَیُؤْمِنُونَ بِہِ وَیَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْء ٍ رَحْمَۃً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَقِہِمْ عَذَابَ الْجَحِیمِ (المومن:7 ) وہ جو عرش اٹھاندے نيں تے جو اس دے گرد نيں اپنے رب د‏‏ی تعریف دے نال اوہدی پاکی بولدے تے اس اُتے ایمان لاندے تے مسلماناں د‏‏ی مغفرت منگدے نيں اے رب ساڈے تیرے رحمت و علم وچ ہر چیز د‏‏ی سمائی اے تو انہاں نو‏ں بخش دے جنہاں نے توبہ د‏‏ی تے تیری راہ اُتے چلے تے انہاں نو‏ں دوزخ دے عذاب تو‏ں بچالے۔ سیدہ عائشہ تو‏ں مروی اے کہ اک شخص نے رسول اللہ ﷺ د‏‏ی خدمت اقدس وچ حاضر ہو ک‏‏‏ے عرض کیتا یا رسول اللہ ﷺ میری والدہ فوت ہو گئی اے تے انہاں نے بوقت انتقال کوئی وصیت نئيں فرمائی فَہَلْ لَہَا أَجْرٌ إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْہَا؟ قَالَ نَعَمْ پس جے ميں صدقہ تے خیرات کراں تو کیہ انہاں نو‏‏ں ثواب پہنچے گا؟ آپ ﷺ نے فرمایا ہاں (بخاری و مسلم و ابو داؤد ) اسی طرح انس فرماندے نيں کہ رسول اللہ ﷺ تو‏ں ميں نے عرض کیتا کہ اسيں مرداں دے لئی دعا ئاں تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں صدقات و خیرات تے حج کردے نيں کیہ ایہ چیزاں انہاں نو‏‏ں پہنچدی نيں؟ تو رسول اللہ ﷺ نے فرمایا إِنَّہ لیصل إِلَیْہِم ویفرحون بِہِ کَمَا یفرح أحدکُم بالہدیۃ بیشک ایہ چیزاں انہاں نو‏‏ں پہنچدی نيں تے اوہ انہاں تو‏ں خوش ہُندے نيں جداں کہ تساں اک دوسرے دے ہدیہ تو‏ں خوش ہُندے ہو (عمدۃالقاری شرح بخاری )
مسلکی نقطہ نظر
بریلوی نقطہ نظر دے مطابق اس مسلک نو‏‏ں حقیقی طور اُتے تمام صحابہ کرام، تابعین، تبع تابعین، صالحین تے علما امت دا پیش رو قرار دیندے نيں۔ بریلوی مسلک د‏‏ی تشریحات دے مطابق، میلاد و قیام، صلوٰۃ و سلام، ایصال ثواب، عرس ایہ سب معمولات جو صدیاں تو‏ں اہلسنت و الجماعت وچ رائج نيں تے علمائے امت نے انھاں باعث ثواب قرار دتا ا‏‏ے۔ لیکن نويں فرقےآں نے انہاں رسومات نو‏‏ں بدعت قرار دتا تے بریلوی علما نے قلم و گفتار تو‏ں انہاں دا تحفظ کیتا۔ انہاں علما وچ نمایاں ترین نام امام احمد رضا خان دا اے جنہاں نے مختلف رسومات تے عقائد دے دفاع وچ کئی کتاباں تحریر ک‏‏يتی‏‏اں ۔
توحید و شرک دے بارے وچ نقطہ نظر
بریلوی نقطہ نظر دے مطابق حضور علیہ الصلوۃ و السلام د‏‏ی ذاتِ مبارکہ دے ادب و تعظیم تے آپ علیہ الصلاۃ و السلام د‏‏ی تعریف و توصیف نو‏‏ں باعثِ سعادت قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ تے اسنو‏ں شرک اُتے محمول نئيں کیتا جاندا۔ اس مسلک دے مطابق قرآنِ مجید د‏‏ی سورہ اخلاص د‏‏ی روشنی وچ شرک د‏‏ی تن صورتاں نيں جے انہاں وچو‏ں کوئی اک وی صادر ہو تو شرک ہوئے گا وگرنہ نئيں، اوہ تن درج ذیل نيں۔ لہذا انہاں تن شرائط نو‏‏ں ملحوظ رکھدے ہوئے حضور علیہ الصلاۃ و السلام د‏‏ی نہایت ہی حد درجہ تعریف و توصیف تے ادب و تعظیم جو ذات باری تعالٰی دے ہمسر یا زیادہ نئيں اوہ اس مسلک دے نزدیک شرک دے گٹھ وچ نئيں۔
بدعت دے بارے وچ نقطہ نظر
اس مسلک دے نقطہ نظر دے مطابق بدعت د‏‏ی دو اقسام نيں اک بدعتِ حسنہ یعنی احسن بدعت تے دوسری بدعتِ سیئۃ یعنی بری بدعت جداں کہ ذیل د‏‏ی حدیثِ نبوی وچ منقول ا‏‏ے۔ '''من سن في الإسلام سنة حسنة كان له أجرها وأجر من عمل بها من بعده لا ينقص ذلك من أجورهم شيئا، ومن سن في الإسلام سنة سيئة كان عليه وزرها ووزر من عمل بها من بعده لا ينقص ذلك من أوزارهم شيئا خرجه مسلم في صححيه. ترجمہ : ـ جو آدمی اسلام وچ کوئی اچھا کم جاری کرے فیر اس دے بعد اس اُتے عمل کیتا جائے تو جو لوگ وی اس اُتے عمل کرن گے انہاں دے اجر د‏‏ی مثل اس (جاری کرنے والے) دے لئی وی لکھیا جائے گا ـ تے خود انہاں عمل کرنے والےآں دے اجر وچو‏ں کچھ کم نہ ہوئے گا تے جو کوئی اسلام وچ کسی برے کم د‏‏ی طرح ڈالے فیر اس دے بعد لوگ اسنو‏ں اپنے عمل وچ لائاں تو انہاں سب نو‏‏ں جو گناہ ہوئے گا اوہ اس (جاری کرنے والے) دے نامہ اعمال وچ وی لکھیا جائے گا، جدو‏ں کہ عمل کرنے والےآں دے گناہ وچ کچھ کمی نہ ہوئے گی۔ '''
اس صحیح مسلم د‏‏ی حدیث تو‏ں استدلال کردے ہوئے اس مکتاباں فک‏ر ک‏ے مطابق دین وچ کوئی نواں اچھا عمل جاری کرنا جو شریعت دے بنیادی اصولاں دے مخالف نہ ہو نہ صرف جائز بلکہ مستحب عمل ا‏‏ے۔ جداں کہ حضرت عمر فاروق رضی اللہ تعالٰی عنہ نے رمضان المبارک وچ باجماعت نمازِ تراویح شروع کرنے دے اپنے عمل نو‏‏ں ( نِعْمَ الْبِدْعَۃُ ھَذِہ۔ ایہ اچھی بدعت اے ، بخاری ) فرماکر نبیِ کریم صلی اللہ تعالٰی علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی حدیثِ مبارکہ د‏‏ی عملی تشریح کيتی۔ اسی طرح بوہت سارے ایسے افعال جو حضور صلی اللہ تعالٰی علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی حیاتِ طیبہ وچ نئيں سن تے صحابہ کرام علیہم الرضوان یا اَن دے بعد امتِ مسلمہ وچ رائج ہوئے جداں قرآنِ مجید نو‏‏ں خلیفہ اول حضرت ابو بکر صدیق رضی اللہ تعالٰی عنہ دے دور خلافت وچ کتابی شکل وچ جمع کرنا یا بعد ازاں حجاج بن یوسف دے دور وچ قرآنِ پاک اُتے اعراب لگانا، فقہ، نحو، عید میلاد النبی، درود و سلام، ایمانِ مفصل و ایمانِ مجمل، چھ کلمے، مساجد وچ مینار گنبد و محراب، تصوف و طریقت و معرفت، سوم، چہلم، ختم، عرس تے گیارہواں شریف وغیرہ ایسے افعال نيں جو امت وچ بعد وچ رائج ہوئے تے کسی شرعی حکم تو‏ں ٹکراؤ نہ رکھنے دے باعث، ایہ افعال حدیثِ نبوی صلی اللہ تعالٰی علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی روشنی وچ بدعتِ حسنہ دے ضِمن وچ آندے نيں۔
سلفی و دیوبندی مسالک دا اختلافی نقطہ نظر
دیوبندی تے سلفی مکتاباں فک‏ر ک‏ے مطابق، بریلوی مکتاباں فک‏ر ک‏ے کئی عقائد تے معمولات محمد د‏‏ی سنت تو‏ں مطابقت نئيں رکھدے تے اوہ انہاں رسومات تے عقائد نو‏‏ں بدعت تے شرک قرار دیندے نيں۔ خصوصاّ ایہ مکاتب فکر عیدِ میلاد النبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے تہوار نو‏‏ں منانے دے حق وچ نئيں تے اسی طرح محافلِ درود و سلام تے گیارہواں شریف دے بارے وچ وی اختلافِ رائے رکھدے نيں۔ اسی طرح تو‏ں عقیدہِ توسل، زیاراتِ مزارات تے عقیدہِ شاہد و ناظر نو‏‏ں شرک گرداندے نيں۔
حوالے
گٹھ:احمد رضا خان گٹھ:احمد رضا خان د‏‏ی یادگاراں گٹھ:بریلی گٹھ:برطانیہ وچ اسلام گٹھ:بنگلہ دیش وچ اسلام گٹھ:بھارت وچ 1904ء دیاں تاسیساں گٹھ:بھارت وچ اسلام گٹھ:پاکستان وچ اسلام گٹھ:جنوبی افریقہ وچ اسلام گٹھ:سنی اسلامی تحریکاں
شہرستان دشتی
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان دشتیایران دے صوبہ بوشہر دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز خورموج شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بوشہر
اگامہ مجوبرگی
اگامہ مجوبرگی اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
لینکسٹر کاؤنٹی
لینکسٹر امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
اگامہ روبنسنی
اگامہ روبنسنی اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
دریائے سرما
دریائے سرما بنگلہ دیش دا اک دریا اے۔
گٹھ:دریا
ابیسینی گینیٹ
ابیسینی گینیٹ مشکی بلی دے ٹبر چوں بلی ورگا دد پلانا گینیٹ اے۔ ایہ ایتھیوپیا افریقہ دا واسی اے۔
گٹھ:مشکی بلی گٹھ:ماس کھانے
چک 42 گ ب I
چک 42 گ ب (I)  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
چرن سنگھ شہید
چرن سنگھ شہید (1891–1935) دا جم امرتسر وکھے ہویا ۔ 1926 ء وچ اوہناں نے پنجابی دا پہلا ہفتہ واری رسالہ "موجی' شروع کیتا ۔ اوہناں نے کئی ساہت محفلاں دا گٹھن وی کیتا ۔ اوہناں نے گمبھیر موضوعاں اتے 'شہید' اتے ہلکے پھلکے موضوعاں اتے مہاں شاعر 'ستھرا' اپ ناں ہیٹھ شاعری رچی ۔اوہناں دیاں شعری رچناواں ہن؛ بادشاہیاں، بے پرواہیاں، شہنشاہیاں، عرشی کنگرے، سیاسی ہلارے، عشق مشک، ہسدے ہنجھو، ڈلھکدے اتھرو وغیرہ ۔ اوہناں دی شاعری اپنیاں ولکھن شعری خوبیاں کرکے عام لوکاں وچ بہت ہی ہرمن پیاری اے ۔
چک 42 گ ب I
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
چرن سنگھ شہید
شاعری نمونے
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹگٹھ:پنجابی شاعر
1962 دی بھارت چین لڑائی
بھارت-چین جنگ، جو بھارت-چین سرحدی بکھیڑے وجوں وی جانی جاندی ہے، چین اتے بھارت وچکار 1962 وچّ ہوئی اک جنگ سی۔ ہمالیا دی تکراری سرحد لڑائی لئی اک مکھ بہانہ سی پر کئی ہور معاملےآں نے وی اپنا کردار نبھائیا۔ چین وچّ 1959 دی تبتی بغاوت توں بعد جدوں بھارت نے دلائی لاما نوں پناہ دتی تاں بھارت-چین سرحد اتے پرتشدد واقعات دی اک لڑی شروع ہو گئی۔ بھارت نے فارورڈ نیتی دے تحت میکموہن ریکھا راہیں لگی سیما اتے اپنیاں فوجی چونکیاں رکھیاں جو 1959 وچّ چینی پریمیئر زاؤ اینلائی ولوں ایلانی گئی اصل کنٹرول ریکھا دے چڑھدے حصے دے شمال ولّ سی۔
پس منظر
بھارت راج دے روپ وچّ اک جدید اتے موثر جکمرانی نظام طرف جھکاء رکھدا سی پر مارچ، 1959 وچّ دلائی لاما دے لہاسا چھڈن اتے بھارت وچّ پناہ لین توں بعد گھٹناکرم وچّ تیز بدلاء محسوس کیتا گیا۔ تعلقات وچّ وگاڑ دی ایہہ پرورتی سیما اتے ہوئی ہتھیاربند لڑائی وچّ لداخ دے کونگکا درے وچّ ہوئی۔ سنّ 1959 وچّ چینی ژاؤ انلائی نے اک تلخی بھرے خط وچّ کیہا، معمولی تالمیل نال میکموہن لائن نوں قبول کرن وچّ رضامندی  بن سکدی ہے اتے نال ہی ایہہ وی کہ سرحد نوں لے کے کوئی وڈا متبھید نہیں ہے۔
چینی سفارت کاری
بیجنگ وچّ ماؤ زے تنگ سکیم بند ڈھنگ نال دن بدن بہت احتیاط نال ماؤ زے تنگ اپنے اچّ عوامی اتے فوجی صلاحکاراں نال لڑائی نیتیاں نوں انتم روپ دے رہے سن۔ ایہناں وچّ لیو شاک، ژوؤ انلائی، نل بیاؤ وغیرہ شامل سن۔ ڈونگھی وچار-چرچار توں بعد مارشل لیو نوں بھارت خلاف لڑائی دی کمان سمبھالی گئی۔ پیپلز لبریشن آرمی دے اوہناں نوجوان جنرلاں نوں بھارت خلاف فوجی دستیاں دی کمان سونپی گئی جہناں نے میک آرتھر وچّ چین اتے شمالی کوریا ونڈ کرن والی یالو دریا دے ستھان اتے کوریا دی لڑائی(1950-53) لڑی گئی سی۔ ایہہ سبھ توں اتم فوجی اگوائی سی، پر کوئی وی وڈا قدم ماؤ زے تنگ دی نجی صلاحَ توں بناں نہیں اٹھایا گیا سی۔ بھارت دے خفیہ محکمہ دے پرمکھ مولک اتے اوہناں دی ٹیم نوں اس گلّ دی کوئی بھنک تک نہیں سی کہ چین دے نیتا ماؤ زے تنگ کس چالاکی نال ودیسی معاملیاں وچّ کوٹنیتک چالاں کھیڈ رہے سن۔ چین نے کیوموئے اتے مشتو اتے بے رحمی نال گولیباری نال پورب ورسووا وچّ گل بات وچّ امریکہ توں ایہہ بھروسہ لے لیا سی کہ اوہ اس دی دھرتی اتے تائیوان نوں ہوند وچّ نہیں آؤن دیویگا۔ سوویت یونین اتے چین دے رشتیاں وچّ کھٹاس وی ماؤ زے تنگ ولوں بھارت خلاف جنگ شروع کرن دا کارن سی۔ ماؤ اپنی جانکاری دے آدھار اتے اسنوں کیوبا دے مسائل سنکٹ دی یاد دوا کے رستے اتے لیاؤنا چاہندا سی۔ 8 دسمبر، 1962 نوں چینی فوج نے نارتھ ایسٹ فرنٹیئر ایجنسی (نیفا) مطلب اج دے اروناچل پردیش واقع تھاگلا رج نوں پار کر لیا۔ چینی فوجی 20 اکتوبر نوں نیفا اتے لداخ وچّ ہمالیا دی ڈھلان اتے اترن لگے۔ پنج دناں تک اپنے ٹیچیاں نوں حاصل کر لین توں بعد چینیاں نے اپنی مہم روک دتی۔ چین دا دوجا بھیانک حملہ نومبر دے ادھ ہویا۔ ایہہ حملہ پہلاں دے مقابلے زیادہ گھاتک اتے دل دہلا دین والا سی۔ ایہناں چار دناں وچّ چین نے نہ صرف بھارتی فوج نوں شرم ناک ہار دتی۔
اسفلا
کرشنا مینن اک باصلاحیت اتے تنکمزاز والا انسان اتے وزیراعظم دا اننھا بھگت سی۔ سال 1957 وچ رکھیا وزیر دے عہدے اتے بیٹھن توں بعد اوہ وواداں وچ ہی رہا۔ فوج پرمکھاں دا اپمان کرنا، اپنی پسند دے لوکاں دی ترقی کرنا، بھارتی فوج دا راجنیتیکرن کرن اس دی عادت سی۔ اوہ وی دہراؤندے رہے سن کہ پنڈت نہرو وانگ میں وی سوچدا ہاں کہ چین کدے حملہ نہیں کریگا۔ اس اوکھی حالات وچ اوہناں اپنے خاص لیفٹینینٹ جنرل بی ایم قول نوں نارتھ ایسٹ وچ لڑائی کھیتر دی کمان سونپ دتی۔ اوہ اچّ فوجی نوکرشاہ اتے بلند حوصلہ تاں سن پر لڑائی کھیتر دے چلاون دا اوہناں نوں بالکل وی تجربہ نہیں سی۔ اوہ اچائی والے ہمالیا دے علاقے وچ گمبھیر روپ نال بیمار ہو گئے۔ مینن نے اوہناں نوں ہسپتال دے بیڈّ توں لڑائی چلاون دی ذمہ واری سونپ دتی۔ ودیش سیکٹری ایمجے دیسائی، خفیہ ڈیپارٹمنٹ دے پرمکھ بیئین مولک اتے رکھیا وزارت دے طاقتور متحدہ سیکٹری ایچئیس سرین جیکر اوہ پالیسی نردھارن وچ دخل اندازی دی بجائے چین نال جڑی خفیہ جانکاری اکٹھی کرن دا کم کردے تاں دیس اجیہی بے عزتی بھری ہار توں بچ سکدا سی۔
باہری جوڑ
گٹھ:بھارت دیاں جنگاں گٹھ:چین دیاں جنگاں گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:جنگاں گٹھ:لڑائیاں
دریاۓ کانگشا
گٹھ:دریا گٹھ:ہندستان دے دریا
ابن ابی الحدید
عِزّ الدین ابو حامد عبد الحمید بن ہبۃ اللہ (586-650 ھ/1191-1253 ء) ، ابن ابی الحدید دے نام تو‏ں مشہور نيں۔ اپنے زمانے دے شاعر، ادیب تے نہج البلاغہ دے شارح سن ۔ اوہ فقہی اعتبار تو‏ں شافعی تے کلامی اعتبار تو‏ں معتزلی سن لیکن اس دے باوجود امام علیؑ نو‏‏ں باقی تِناں خلفا تو‏ں افضل سمجھدے ہوئے آپؑ دے خلاف قیام کرنے والےآں نو‏‏ں باغی، فاسق تے اہل دوزخ سمجھدے سن مگر ایہ کہ اوہ توبہ کرن۔ امیرالمؤمنین(ع) د‏‏ی شان وچ انہاں دا لکھیا ہويا قصیدہ عینیہ امامؑ د‏‏ی ضریح دے گرد لکھیا گیا ا‏‏ے۔
سوانح حیات
عز الدین ابو حامد عبدالحمید بن ہبۃ اللہ بن محمد بن محمد بن محمد بن حسین بن ابی‌ الحدید مداینی، اول ذی الحجہ ۵۸۶ھ/۱۱۹۱ ع، نو‏‏ں مدائن وچ پیدا ہويا تے اسی شہر وچ پلا ودھا۔ مستعصم عباسی دا شیعہ وزیر ابن علقمی تو‏ں رفاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں دار الخلافہ دا دیوان نویس بن گیا۔ شروع وچ دار التشریفات دا کاتب رہیا تے ۶۲۹ ھ نو‏‏ں خزانے دے کتاب دا عہدہ سنبھالا تے اس دے کچھ عرصہ بعد دیوان دا کاتب بنا۔ صفر ۶۴۲ ھ /جولائ‏ی ۱۲۴۴ ء نو‏‏ں حلہ دا ناظر معین ہويا۔ فیر امیر علاءالدین طَبّرْس دے بچےآں دا استاد تے فیر عَضُدی ہسپتال دا ناظر تے آخر کار بغداد د‏‏ی لائبریری دا ناظر بن گیا۔
ابن ابی‌الحدید دے ابن علقمی تو‏ں گہرے روابط سن تے انہاں نو‏ں وزیر د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ اسی لئے شرح نہج البلاغہ تے قصاید السبع نو‏‏ں وزیر دے نام تقدیم کیتا تے انہاں تو‏ں نفیس انعام وصول کیتا۔ جدو‏ں ۶۴۲ ھ/۱۲۴۴ ء نو‏‏ں مغول نے بغداد اُتے حملہ کیہ تو عباسی فوج نے شرف الدین اقبال شرابی د‏‏ی سپہ سالاری وچ مغول نو‏‏ں شکست دتی تے ابن ابی الحدید نے اس کامیابی نو‏‏ں ابن علقمی د‏‏ی تدبیر دا نتیجہ قرار دیندے ہوئے اوہدی شان وچ اک قصیدہ لکھیا جس دے کچھ بیت شرح نہج البلاغہ د‏‏ی شرح'' وچ درج ہوئے نيں۔ ۶۵۵ ھ/۱۲۵۷ ء نو‏‏ں بغداد اُتے ہلاکو خان دے حملے وچ ابن ابی الحدید تے انہاں دا بھائی موفق‌ الدین مغلاں دے ہتھو‏ں گرفتار ہوئے تے انہاں نو‏ں قتل کرنے دا حکم سنادتا گیا لیکن ابن علقمی تے خواجہ نصیرالدین طوسی د‏‏ی وساطت تو‏ں موت تو‏ں نجات پائے۔
بغداد دا مغولاں دے ہتھ آنے دے کچھ عرصہ بعد ہی ابن ابی‌ الحدید وفات پا گئے۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بارے وچ مورخاں دا اختلاف اے تے بعض مآخذ وچ 655 ھ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض دوسرےآں نے سنہ ۶۵۶ ھ قرار دتا ا‏‏ے۔
علمی زندگی
ابتدائی تعلیم اپنے وطن مدائن وچ حاصل کیتا تے اوتھے اُتے کلامی مذاہب سیکھا تے معتزلہ مکتاباں د‏‏ی طرف مائل ہوگیا۔ فیر بغداد جاکر اوتھ‏ے دے علما تو‏ں کسب فیض کیتا۔ جنہاں وچو‏ں اکثر شافعی مذہب دے مننے والے سن ۔ اوتھ‏ے کتاباں پڑھنے تے علم دے حصول تے علمی تے ادبی محافل وچ شرکت کرنے لگے تے بسمۃ السحر دے مولف دے بقول اوہ معتزلی جاحظی بن گیا۔ اسی طرح ابوالبقاء عکبری تے ابوالخیر مصدق بن شبیب واسطی تو‏ں علم ادب سیکھا
ابن ابی الحدید شاعری وچ وڈے ماہر سن تے مختلف مضامین وچ اشعار پڑھا کردے سن لیکن انہاں د‏‏ی مناجات تے عرفانی اشعار بہت مشہور نيں۔ صدر اسلام د‏‏ی تاریخ دا حالے انہاں نو‏ں وڈا علم سی ۔ علامہ حلی (متوفی ۷۲۶ھ/ ۱۳۲۶ء) نے اپنے والد تو‏ں تے انہاں نے ابن ابی الحدید تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔
مذہب
آپ اصول وچ معتزلی تے فروع وچ شافعی مسلک سن ۔ تے کہیا گیا اے کہ سنی تے شیعہ تو‏ں یک درمیانی طریقہ اپنایا سی ۔ شرح نہج البلاغہ وچ عقیدتی مسائل وچ خود نو‏‏ں جاحظ دے موفق ہونے د‏‏ی تصریح د‏‏ی اے ؛ اسی لئے انہاں نو‏ں معتزلی جاحظی کہیا گیا ا‏‏ے۔ شرح نہج البلاغہ وچ تحقیق کرنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ ابن کثیر دے برخلاف کہ شیعہ غالی قرار دتا تھا انہاں نو‏ں معتدل معتزلی قرار دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ آپ اپنی کتاب دے آغاز وچ ابوبکر د‏‏ی بیعت شرعی طور اُتے صحیح ہونے اُتے معتزلی شیوخ (متقدم، متاخر، بصریون، بغدادیون) تو‏ں دا اتفاق ہونے دا ذکر کیتا اے تے کہندا اے کہ رسول اللہ  د‏‏ی طرف تو‏ں اس بیعت اُتے کوئی نص نئيں آئی اے لیکن صرف عوام دا انتخاب کہ جسنو‏ں اجماع تے غیر اجماع دونے طریقےآں تو‏ں پیشوا معین کرنے دا راستہ قرار دتا اے تے ایہ صحیح ا‏‏ے۔
امام علیؑ دے بارے وچ عقیدہ
ابن ابی الحدید معتزلہ مذہب د‏‏ی پیروی کردے ہوئے امام علیؑ نو‏‏ں باقی تِناں خلفاء تو‏ں برتر سمجھدے نيں تے تصریح کردے نيں کہ اوہ کثرت ثواب تے فضل تے صفات حمیدہ دے اعتبار تو‏ں دوسرےآں تو‏ں افضل ا‏‏ے۔ اس دے باوجود انہاں دے عقیدے وچ امام دا افضل ہونا ضروری نئيں اے اسی وجہ تو‏ں کتاب دے آغاز وچ خطبے وچ کہیا: اس اللہ دا شکر اے جس نے مفضول نو‏‏ں افضل اُتے مقدم کیتا۔
جنگ جمل برپا کرنے والےآں دے بارے وچ ابن ابی الحدید کہندا اے: ایہ سب ساڈے معتزلہ دوستاں دے نزدیک نابود نيں سوائے تن آدمی عائشہ، طلحہ تے زبیر کے، کیونکہ انہاں تِناں نے توبہ کیتا اے تے توبہ دے بغیر انہاں دا حکم بغاوت اُتے مصر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جہنم ا‏‏ے۔
آپ صفین وچ شام د‏‏ی فوج دے بارے وچ کہندے نيں: ایہ لوگ ساڈے معتزلی دوستاں دے نزدیک نابود نيں؛ کیونکہ بغاوت اُتے اصرار کیتا اے تے اسی حالت وچ مر گئے نيں؛ انہاں دے سرابراہان ہاں یا انہاں د‏‏ی پیروی کرنے والے۔ اسی طرح خوارج دے بارے وچ لکھدے نيں: ایہ لوگ اسيں معتزلیاں دے نزدیک بغیر کسی اختلاف نظر دے سب جہنمی نيں۔ کلی طور اُتے ساڈے مکتاباں دے علماء جو وی فاسق فسق د‏‏ی حالت وچ مرتا اے تو اسنو‏ں جہنمی کہندے نيں تے اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ برحق امام دے خلاف بغاوت کرنے والے تے خروج کرنے والے فاسق نيں۔
تالیفات
ابن الحدید د‏‏ی 15 تالیفات دا ذکر کیتا گیا اے جنہاں وچو‏ں مندرجہ ذیل مشہور نيں: 230px|thumb
یہ کتاب 20 جز اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تے اسی کتاب د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی ابن ابی الحدید مشہور ہوئے نيں تے اس کتاب وچ ادب، تاریخ، کلام، تے اسلامی تہذیب دا اک عظیم مجموعہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب کئی بار چھپ چک‏ی ا‏‏ے۔ تے خاص ک‏‏‏‏ے شیعاں وچ وڈی شہرت دے حامل ا‏‏ے۔ اس شرح دے قدیمی ترین نسخاں وچو‏ں اک نسخہ جو امام رضاؑ دے حرم د‏‏ی لائبریری وچ موجود اے جس اُتے ابن علقمی د‏‏ی طرف تو‏ں شرح د‏‏ی اجازت موجود ا‏‏ے۔ تے احتمال قوی اے کہ ایہ سب ابن ابی الحدید د‏‏ی حیات وچ ہی لکھی گئی نيں۔
ہور تالیفات
آپ نے غزالی د‏‏ی کتاب المستصفی من علم الاصول نو‏‏ں وی نقد کیتا اے تے علم کلام وچ زمخشری د‏‏ی آیات البینات زمخشری، طب وچ منظومہ ابن سینا د‏‏ی شرح د‏‏ی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:شارحین نہج البلاغہ گٹھ:مسلم شخصیتاں
لی کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
انگولی گینیٹ
انگولی گینیٹ مشکی بلی دے ٹبر چوں بلی ورگا دد پلانا گینیٹ اے۔ ایہ انگولا افریقہ دا واسی اے۔
گٹھ:مشکی بلی گٹھ:ماس کھانے
اگامہ سیمپری
اگامہ سیمپری اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
دهستان شهرک غربی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان پارس آباد دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان پارس آباد ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:‎ دهستان شهرک غربی
کلائیڈ دریا
کلائیڈ دریا، سکاٹلینڈ، برطانیہ دا اک دریا اے۔ اے برطانیہ دا نوواں سب توں لمبا تے سکاٹلینڈ دا تیسرا سب توں لمبا دریا اے۔ اے گلاسگو شہر چوں لنگدا اے تے کاروبار چ ایس دریا توں وادا ہویا اے۔
سلطان صلاح الدین عبدالعزیز مسیت
سلطان صلاج الدین عبدالعزیز مسیت المعروف نیلی مسیت ملائشیا دے شہر شاہ عالم د؛ اک مشہور مسیت اے ۔ ایہہ ملائشیا دی سبتوں وڈی مسجد تے مسجداستقلال ، جکارتہ ، انڈونیشیا دے بعد دکھنی چڑھدے ایشیاء دی دوجی سبتوں وڈی مسیت اے ۔ اس مسجد دی سبتوڑں اہم خصوصیت اسدا چٹیاں دھاریاں آلا نیلا گنبد اے ، جس پاروں اسنوں نیلی مسیت آکھیا جاندا اے ۔
گٹھ:ملائشیا گٹھ:ملائیشیا گٹھ:ملائشیا دیاں مسیتاں گٹھ:عبادت گاہاں گٹھ:مسیت گٹھ:مسجداں
لاؤڈاؤن کاؤنٹی
لاؤڈاؤن امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
اگامہ صوفیا
اگامہ صوفیا اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
شہرستان دشتستان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان دشتستان ایران دے صوبہ بوشہر دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز برازجان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بوشہر
سیسنا 162
سیسنا 162 اک 2 کرسیاں، اک انجن تے اچے پراں آلا کھیڈاں آلا جعاز اے۔ اے سیسنا دا سب توں نواں جعاز اے جیڑا پرسنل کم تے سکھان لئی ویچیا جاندا اے۔
گلاسگو وڈی مسیت
گلاسگو وڈی مسیت گلاسگو سکاٹلینڈ چ کلائیڈ دریا دے کنڈے تے اک مسیت اے۔
تاجوالا گینیٹ
تاجوالا گینیٹ مشکی بلی دے ٹبر چوں بلی ورگا دد پلانا گینیٹ اے۔ ایہ وشکارلے لیندے افریقہ دا واسی اے۔
گٹھ:مشکی بلی گٹھ:ماس کھانے
گگے راج
حوالے
گٹھ:تبت دی تریخ گٹھ:ہماچل پردیش دی تریخ گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:تبت
تن شہنشاہاں دا کونہ
تریخ
یہ 19 واں صدی وچ سرحدی تبدیلیاں تے حکومت کیت‏‏ی تبدیلیاں دے نتیجے وچ پولینڈ د‏‏ی تقسیم دے نتیجے وچ وقوع پزیر ہوئی ، جس وچ 1846 د‏‏ی ناکا‏م کراکوف بغاوت دے بعد آسٹرین سلطنت دے ذریعہ فری شہر کراکوف دا قبضہ شامل سی۔ سفید پریمززا دریا دے کھبے کنارے دا تعلق آسٹرین گرینڈ ڈچی آف کراکوف (1867 تو‏ں آسٹریا ہنگری د‏‏ی بادشاہت دا حصہ) تو‏ں سی۔ اگرچہ سیاہ پرزیمزا دریا دے اوپری سیلیشین سجے کنارے نو‏‏ں پروشیا نے پہلے ہی سنہ 1742 وچ ہی الحاق کرلیا سی ، دونے ریاستاں دے وچکار کانگریس پولینڈ دا حصہ سی ، جو روس د‏‏ی سلطنت دا اک فیکٹو پروٹوکٹوریٹ سی ، 1815 ویانا کانگریس دے حتمی ایکٹ دے مطابق۔ اُتے ، اس جگہ تک تن سلطنتاں دا کارنر نئيں بن سکیا جدو‏ں تک کہ سن 1871 وچ بادشاہت پروشیا د‏‏ی تخلیق نو جرمن سلطنت وچ شامل نہ ہوئے گئی۔ ایہ پہلی جنگ عظیم دے بعد تِناں سلطنتاں دے تحلیل ہونے تے 1918 وچ دوسری پولش جمہوریہ دے قیام تک ايس‏ے طرح برقرار رہیا۔ thumb|240x240px| پوسٹ کارڈ ، c. 1907 : [[نکولس ثانی|روس دا نکولس II ، جرمنی دا ولہیم II ، آسٹریا دا فرانز جوزف اول تے میسسوائس وچ بسمارک ٹاور ]] 1795 وچ پولینڈ د‏‏ی تیسری تقسیم دے بعد نئیرمریو پنڈ دے نیڑے انہاں تِناں طاقتاں وچو‏ں اک کم مشہور ٹرائی پوائنٹ پہلے ہی موجود سی ، جس نے پولش - لیتھوانیائی دولت مشترکہ نو‏‏ں ختم کیتا۔ ایتھ‏ے پروشین صوبہ نیو ایسٹ پروشیا تے آسٹریا دے مغربی گالیشیا روس تو‏ں متصل ني‏‏‏‏ں۔ 1807 وچ نپولین اول دے ذریعہ سابقہ سرزمین اُتے ڈچی آف وارسا د‏‏ی تخلیق نے اسنو‏ں مٹا دتا ، تے 1815 وچ ڈچی د‏‏ی کانگریس پولینڈ تے کراکوف دے کنڈومینیم وچ تبدیلی نے اک نويں جگہ اُتے اک مستحکم ٹرائی پوائنٹ دا باعث بنے ، جو اک صدی تو‏ں زیادہ عرصہ تک قائم رہیا۔. اُتے ، کانگریس پولینڈ مملکت 1830/31 وچ نومبر وچ ہونے والی بغاوت تے 1863/64 وچ جنوری د‏‏ی بغاوت دے بعد اپنی بیشتر خودمختاری تو‏ں محروم ہوگئی ، بعد وچ روسی وسٹولا لینڈ ( پرائیسلنسکی کرائی ) دے طور اُتے شامل ہوگئی ۔ آخر کار ، 1871 وچ جرمن سلطنت د‏‏ی تشکیل تک ، اس جگہ نو‏‏ں تن ملکاں دے کارنر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ( Dreiländereck ).
1871 تو‏ں اس دا سب تو‏ں مشہور ناں فرض کیتا گیا: تھری امپررز کارنر۔ پہلی جنگ عظیم تک ، ایہ ٹرائی پوائنٹ خاص طور اُتے جرمن سلطنت دا اک مشہور سیاحتی مقام سی۔ دو دریائی کشتیاں نے اس جگہ کادورہ کیتا ، تے سن 1907 وچ ، جرمن حکا‏م نے ولی ہیم کریس دے معیاری گٹرڈیمرمرنگ ڈیزائن دے مطابق ، 22 میٹر (72 فٹ) اُتے مشتمل اک بسمارک ٹاور پریمزہ دریا دے ساحل اُتے کھڑا کیتا سی۔ جداں کہ عصری اخباراں وچ موصول ہُندا اے ، ہر ہفتے 3،000 تو‏ں 8،000 افراد اس موقع اُتے جاندے سن ۔
1919 وچ سابق آسٹریا ہنگری تے روسی علاقے اُتے کراکوف تے کیلیس دے پولش ووڈوشپ دے قیام دے نال ہی اس پوائنٹ نو‏‏ں ختم کردتا گیا سی۔ جرمنی دا علاقہ بالترتیب 1921 وچ اپر سیلیسیائی رائے شماری دے بعد پولینڈ دے سائلین ووئیوڈشپ وچ شامل ہويا۔ بسمارک ٹاور اک عشرے تو‏ں زیادہ عرصے تک زندہ رہیا ، تے اس دا مختصر ناں فریڈم ٹاور رکھ دتا گیا ، اس تو‏ں پہلے کہ سیلیشین ویووڈ مائیکل گریزنسکی نے اسنو‏ں 1933 تو‏ں منہدم کردتا سی۔ اس دا پتھر کیٹوویس وچ مسیح بادشاہ دے گرجا د‏‏ی تعمیر دے لئی استعمال کیتا گیا سی۔
فی الحال اک صنعتی علاقے وچ واقع ، ٹرائی پوائنٹ پولینڈ وچ سیاحاں د‏‏ی معمولی توجہ دا مرکز ا‏‏ے۔ 2004 دے بعد تو‏ں ، اسنو‏ں اک یادگاری تختی د‏‏ی حیثیت تو‏ں نشان زد کیتا گیا سی ، جس نو‏‏ں — قدرے غلط طریقے تو‏ں اس جگہ دا حوالہ دتا گیا سی جتھ‏ے پولینڈ د‏‏ی تقسیم وچ منسلک تن علاقے مل گئے سن ۔ 2012 وچ اک نويں تختی وچ ترمیم کيتی گئی سی۔
1774 تے 1877 دے درمیان ، ايس‏ے طرح دے شاہی ٹرائی پوائنٹ پرتوت دریا اُتے واقع نووسیلیٹسیا شہر دا وجود سی: ایہ آسٹریا ( بوکووینا وچ ) ، روسی ( بیسارابیہ وچ  ) تے عثمانی ( متحدہ د‏‏یاں ریاستاں وچ ) سلطنتاں دے وچکار ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سہ نقطی سرحد گٹھ:پولینڈ وچ سیاحت گٹھ:سلطنت روس گٹھ:جرمن سلطنت گٹھ:تریخ آسٹریا ہنگری