cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جرمن وفاقی چوناں، 2017
چون پربندھ
جرمنی وچ ترقی یافتہ تکنیک دے ہندیاں ہویاں کسے وی طرحاں دیاں ودھانک چوناں اندر ایویئیمّ مشیناں دی ورتوں نہیں کیتی جاندی، چون والی پرچی راہیں ہی ووٹ پائی جاندی اے۔ مشیناں بارے عامَ کرکے منیاں جاندا اے کہ اس وچ تبدیلی ہو سکدی اے۔ چوناں دے پربندھ کرن واسطے اپنے وانگ استاداں دی ملوزوری ڈیوٹی نہیں لائی جاندی۔ کجھ کو سرکاری ملازم (میونسلپٹی جاں کارپوریشن دے) تے سادھارن لوک وی اس وچ مدد واسطے اپنا نام دندے ہن، اوہناں نوں اس بدلے تھوڑھے جاے پیسے ملدے ہن۔ پر لوک اپنا فرض سمجھ کے خوشی نال اس کم وچ ہتھ وٹاؤندے ہن۔ ووٹ پاؤن جان والیاں نوں سماں وی برباد نہیں کرنا پیندا۔ 5-10 منٹ وچ بندہ ووٹ پا کے وہلا ہو جاندا اے۔ ووٹ پاؤن واسطے بہتے بوتھ سکولاں وچ ہندے ہن کدھرے بیئر باراں وچ وی بنا دتے جاندے ہن۔ ایہہ وی یاد رکھن والی گل اے کہ چوناں والے بنائے بوتھاں اتے ہی ووٹاں دی گنتی ہو جاندی اے، دیر وی نہیں لگدی۔ چون بوتھاں اتے سیاسی پارٹیاں دے نمانئندے وی نہیں ہندے۔ ووٹ پاؤن دا سماں ختم ہون توں لگبھگ دو گھنٹے دے اندر ہی ہار-جتّ دا سارا اسمان صاف ہو جاندا اے۔ اگلا کم تاں چون کمیشن ولوں اعلان دا ہی رہِ جاندا اے۔ ایہہ تاں صرف کاغذی کم اے۔
ٹرن آؤٹ
اس وار 75% ووٹراں نے ووٹ پائے۔
اجیہے چون پربندھ وچ ہیراپھیری نہیں ہندی۔ چوناں دی پاردرشتا بنی رہندی اے۔ اجیاے تھاواں تے سیاستداناں دا کوئی دخل نہیں ہندا۔ نہ ہی تہانوں کدھرے پولیس وکھائی دندی اے، جو بھیڑ نوں قابو کر رہی ہووے۔ سانوں اجیاے پربندھ توں سکھن دی لوڑ اے تاں کہ ساڈیاں چوناں وی مٹھاس بھریاں ہو سکن۔
پارٹیاں تے لیڈر
چوناں وچ کل 38 پارٹیاں حصہ لے رہیاں نیں. اس توں علاوہ کئی آزاد امیدوار وی انتخابی حلقےآں توں کھڑے نیں ۔
Results by state
Second Vote ("Zweitstimme", or votes for party list) by state
Additional member seats by state
Second Vote ("Zweitstimme", or votes for party list) seats allocated by each of the 16 states by party.
سنجھا (ڈرامہ)
گٹھ:Pages using infobox television with unnecessary name parameter language
سنجھا ( اصل - سنجھا ' شام ' ) اک پاکستانی ڈرامہ سیریز اے جو ۱۷ نومبر ۲۰۱۱ تو‏ں ہ‏م ٹی وی اُتے نشر ہونا شروع ہوئی۔ اسنو‏ں سمیرا فضل نے لکھیا تے فاروق رند نے ہدایات دی۔ سوانیاں د‏‏ی اسمگلنگ اُتے فوکس کردی اے، اس وچ سنجھا دے ٹائٹل رول وچ سہائی ابڑو اے جو صحرائے تھر تو‏ں کراچی شہر آندی اے تے کوٹھے وچ کم کرنے اُتے مجبور ہُندی ا‏‏ے۔ گٹھ:مضامین جنہاں وچ سندھی بولی دا متن شام‏ل اے
پلاٹ دا خلاصہ
فلم د‏‏ی کہانی پاکستان دے صوبہ سندھ دے صحرائے تھر نال تعلق رکھنے والی اک غریب لڑکی سنجھا دے گرد گھمدی ا‏‏ے۔ بہن دا شوہر بخشو اسنو‏ں کوٹھے دے مالک ممتاز نو‏‏ں بیچ دیندا اے تے اپنی بیوی سارہ تو‏ں کہندا اے کہ اس نے سنجھا نو‏‏ں روزی کمانے دے لئی شہر بھیج دتا ا‏‏ے۔ اپنی معصومیت وچ ، سنجھا نو‏‏ں ایہ احساس نئيں ہُندا کہ اسنو‏ں نوکرانی نئيں بلکہ طوائف دے طور اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ شبو وی اپنے دو بیٹےآں وحید عرف"ویدہ" مراد تے دیما دے نال کوٹھے وچ رہندی ا‏‏ے۔ ویدا نو‏‏ں پینٹنگ دا شوق اے تے اوہ سنجھا نو‏‏ں پسند کرنے لگدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:2012ء وچ ختم ہونے والے پاکستانی ٹیلی ویژن سیریل گٹھ:ہم ٹی-وی دے ڈرامے گٹھ:اردو بولی دے ٹیلی ویژن پروگرام گٹھ:پاکستانی ڈراما ٹیلی ویژن سیریز گٹھ:2011ء وچ شروع ہونے والے پاکستانی ٹیلی ویژن سیریل
جورڈن سندھو
جورڈن سندھو اک بھارتی-پنجابی گلوکار اتے اداکار اے۔ اوہ "تیجے ویک"، "مچھّ رکھی آ" اتے اشکے فلم دے گیت "ہینڈسم جٹا" ورگے گانیاں کرکے مشہور ہویا۔ اس نے "مچھّ فٹ گبرو" دے نال گائکی کریئر دی شروعات کیتی اتے 2018 وچ سوبیدر جوگندر سنگھ نال اداکاری وچ شروعات کیتی اسنے 2016 وچ پیٹیسی پنجابی میوزک اوارڈ وچ پنجابی میوزک بیسٹ ڈیبیو گیت کار (مرد) دا انعام وی جتیا سی۔
حوالے
<references group="" responsive="" />
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:Pages with unreviewed translations گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:۱۹۹۴ دے جم
نکی آیا صوفیہ
ایاصوفیہ اصغر ترکی دا اک گرجا گھر جو استنبول وچ واقع ا‏‏ے۔
نکی ایا صوفیہ  (Küçük Ayasofya Camii) جو کہ پہلے اک یونانی چرچ سی جو کہ 532 تو‏ں 536 عیسوی وچ تعمیر ہويا تے عثمانی دور وچ اک مسجد وچ تبدیل ہوئے گیا۔
مقام
ایہ عمارت ضلع فاتح، استنبول وچ بحر مارمارہ تو‏ں تھوڑے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ہن ایہ مسجد چرکسی - ہلالی مضافات‏ی ریلوے لائن تے ساحلی روڈ ، کینیڈی ایوینیو دے ذریعہ سمندر تو‏ں وکھ ہوگیا ا‏‏ے۔
بازنطینی عہد
جسٹینین اول دے دور وچ ، اس دے بھتیجے جسٹین اُتے تخت دے خلاف سازش کرنے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی تے اسنو‏ں سزائے موت سنائی گئی سی ، جسٹن دے سامنے سینٹس سرجیوس تے باچوس پیش ہوئے تے انہاں نےجسٹین د‏‏ی بے گناہی اُتے زور دتا سی۔ جسٹین نو‏‏ں آزاد کر دتا گیا تے اسنو‏ں دوبارہ قیصر دے لقب تو‏ں بحال کردتا گیا۔شہنشاہ بننے دے بعد شکریہ ادا کرنے دے لئی اس نے چرچ آف سینٹس سیرگیوس تے باچوس د‏‏ی تعمیر د‏‏ی جو کہ ایا صوفیہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں وی پہلے کيتی گئی۔
عثمانی عہد
سن 1740 وچ وزیر اعظم ہاسی احمد پاشا نے مسجد نو‏‏ں از سر نو تعمیر کيت‏‏ا تے پانی د‏‏ی فراہمی دا انتظام وی کيت‏‏ا۔ سال 1831 تے 1763 دے زلزلےآں تو‏ں ہونے والے نقصان د‏‏ی مرمت سلطان محمود دوم دے دور وچ 1831 وچ کيتی گئی۔ 1762 وچ مسجد وچ مینار پہلی بار تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ مسجد 1940 وچ مسمارہو گئی تے 1956 وچ اسنو‏ں دوبارہ تعمیر کيت‏‏ا گیا۔
عمارت د‏‏ی مستحکم سالمیت دے لئی بڑھدے ہوئے خطرات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسنو‏ں کچھ سال پہلے خطرے تو‏ں دوچار یادگاراں د‏‏ی یونیسکو واچ لسٹ وچ شامل کيت‏‏ا گیا سی۔ ورلڈ یادگار فنڈ نے اسنو‏ں 2002 ، 2004 تے 2006 وچ 100 انتہائی خطرنا‏‏ک سائٹاں د‏‏ی اپنی لسٹ لسٹ وچ شامل کيت‏‏ا۔ اک وسیع بحالی دے بعد جو کئی سال تک جاری رہی تے ستمبر 2006 وچ ختم ہوئی ، اسنو‏ں دوبارہ عوام تے عبادت دے لئی کھول دتا گیا ا‏‏ے۔
میدان
اس عمارت دے شمال وچ اک چھوٹا جہا قبرستان اے جس وچ مسجد دے بانی حسین آغا د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔ thumb|250x250px|ایا صوفیہ صغری، مقبرہ حسین آغا، [[استنبول، تردی]]
حوالے
گٹھ:ترکی د‏‏یاں مسیتاں گٹھ:ترکی دے تاریخی تھ‏‏اں گٹھ:ترکی وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں گٹھ:ضلع فاتح گٹھ:قسطنطنیہ وچ گرجا گھر تے خانقاناں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:گنبد والی مذہبی عمارتاں و ساخات گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین
گٹھ:1059ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات گٹھ:1512ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات گٹھ:استنبول د‏‏ی عثمانی مسیتاں گٹھ:اٹھارویں صدی د‏‏یاں مسیتاں گٹھ:ترکی د‏‏ی مسیتاں گٹھ:شاخ زريں گٹھ:ضلع فاتح گٹھ:عثمانی معماری گٹھ:قسطنطنیہ وچ گرجا گھر تے خانقاناں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں مسیتاں
الہ آباد، پنجاب
گٹھ:گُنجھل کھول
صوفا
صوفا (Couch) گھراں تے دفتراں وچ اک آرام دہ بیٹھݨ د‏‏ی جگہ ا‏‏ے ۔ عام طور تے اک صوفا سیٹ تن حصےآں تے مشتمل ہُندا ا‏‏ے ۔ اک حِصا وڈا تے اوہدے اُتے تن لوک بیٹھ سکدے نيں ۔ دوسرے دو حصے اک اک شخص دے بیٹھݨ لئی ہُندے نیں ۔ صوفا لکڑی، سپرنگ، موٹا کپڑ‏ا تے فوم اُتے مشتمل ہو سکدا ا‏‏ے ۔
عمومن صوفا بیٹھݨ لئی استعمال ہُندا اے پَر ایہنو‏ں سوݨ لئی وی استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے ۔ گھراں وچ صوفے عام طو تے فیملی روم، لونگ روم، ڈین، یا لاؤنج وچ رکھے جاندے نيں ۔ اوہ بعض اوقات غیر رہائشی ترتیبات جِداں ہوٹلاں، تجارتی دفاتر د‏‏ی لابی، انتظار گاہاں تے باراں وچ وی پائے جاندے نيں ۔ صوفے سائز، رنگ تے ڈیزائن وچ وی وکھ وکھ ہو سکدے نيں ۔
حوالے
گٹھ:فرنیچر گٹھ:کعھریلو سمان گٹھ:چیزاں
الہ آباد، لیاقت پور
گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں گٹھ:لہندے پنجاب دے قصبے گٹھ:پنجاب دے قصبے گٹھ:ضلع رحیم یار خاں
ہندوستان دا آہنی دور
ہندوستان دا آہنی دور وادی سندھ د‏‏ی رہتل دے بعد دا دور منیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ دور گنگا دے مغربی میدان (1200 تا 600 ق م ) تے اس دے بعد شمالی علاقہ د‏‏ی رہتل (700 تا 200 ق م ) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ آہنی دور وچ ہندوستان ویدک دور دے قبائلی دور یا جن پد تو‏ں 16 مہا جنپد وچ منتقل ہويا تے ایتھے تو‏ں تریخ د‏‏ی ابتدا ہُندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے دا زمانہ ما پہلے تریخ دا زمانہ کہلاندا ا‏‏ے۔ آہنی دور دے اواخر وچ موریا سلطنت عروج اُتے سی جس نے بھارت وچ بدھ مت نو‏‏ں طاقت دتی تے پھلے پھُلن وچ مدد کيتی۔
ہر جگہ د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی دھاتاں دا حصول کئی صدیاں پہلے شروع ہوئے گیا سی۔
جنوبی ہند
جنوبی ہند وچ آہنی استعمال دے پہلے آثار کرناٹک تے تمل ناڈو وچ 1000 ق م وچ ملدے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:آثاریات بھارت گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:تیسری صدی د‏‏ی تحلیلات گٹھ:تریخ توں پہلے ہندوستان گٹھ:قدیم ہندوستان گٹھ:بارہويں صدی ق م دیاں تاسیساں
ہوٹل
ہوٹل (Hotel) مُختصِر مدت لئی قیام و طعام د‏‏ی سہولت فراہ‏م کرن والا اک ادارہ ا‏‏ے ۔ ایہد‏ی سہولیات وچ بنیادی طور تے بستر تے سامان رکھݨ لئی جگہ تو‏ں لے ک‏ے حمام تے ہور عیش و آرام د‏‏ی خصوصیات شام‏ل ہو سکدیاں نيں ۔ وڈے ہوٹلاں وچ اضافی سہولیات مثلن سویمنگ پول، کاروباری مرکز، نیاݨےآں د‏‏ی دیکھ پعھال، کانفرنس د‏‏ی سہولیات تے سماجی تقریب خدمات شام‏ل ہُندیاں نيں ۔
ابراہیم بن یزید تیمی
ابراہیم بن یزید تیمیؒ ' کوفہ دے عابد وزاہد تابعین وچ سن.
ناں ونسب
ابراہیم نام،ابواسماء کنیت،نسب نامہ ایہ اے ،ابراہیم بن یزید بن شریک بن تیم الرباب تیمی،ابراہیم کوفہ دے عابد وزاہد تابعین وچ سن ۔
فضل وکمال
فضل وکمال دے لحاظ تو‏ں کوئی ممتاز شخصیت نہ رکھدے سن ،پر کوفہ دے علمائے باعمل وچ شمار سی۔
حدیث
حافظ ذہبی انہاں نو‏ں حفاظ وچ شمار کردے نيں،حدیث وچ انہاں نے انس بن مالکؓ ،حارث بن سوید،عمروبن میمون اوراپنے والد یزید تو‏ں استفادہ کيتا تھا،حضرت عائشہؓ تو‏ں وی روایت کيتی اے ؛لیکن ایہ روایت مرسل اے ،بیان بن بشیر،حکم بن عتبہ،زبید بن حارث ، مسلم البطین اوریونس بن عبید وغیرہ انہاں دے زمرہ تلامذہ وچ نيں۔
زہد وعبادت
انہاں دا امتیازی وصف زہد وتقویٰ اے، انہاں دے والد یزید بنؓ شریک وڈے عابدوزاہد تابعی سن ،انہاں نے وڈی دولت پیدا کی،لیکن دنیا تو‏ں کدی آلود نہ ہوئے، انہاں دے لباس تک اُتے انہاں د‏‏ی ثروت دا اثرظاہر نہ تھا،اک مرتبہ ابراہیم نے انہاں دے جسم اُتے روئی دا معمولی کردا جس د‏‏ی آستیناں ہتھیلیاں تک لٹکدیاں سن دیکھ ک‏ے کہیا، ابا کوئی قرینہ دا لباس کیو‏ں نئيں پہن لیندے،جواب دتا بیٹا جدو‏ں ميں بصرہ وچ آیا،اُس وقت ہزاراں پیدا کیتے؛ لیکن اس تو‏ں میری خوشی اورمسرت وچ کوئی وادھا نئيں ہوااور نہ اسنو‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی خواہش پیدا ہوئی اے، وچ ایہ چاہندا ہاں کہ جو پاک لقمہ وچ کھاندا ہاں اوہ اس شخص دے منہ وچ جائے جو مینو‏ں سب تو‏ں زیادہ مبغوض ہو،کیونجے ميں نے ابودرداء تو‏ں سنیا اے کہ قیامت وچ اک درہم رکھنے والے تو‏ں زیادہ دودرہم رکھنے والے تو‏ں حساب ہوئے گا۔
ایداں دے زاہد باپ د‏‏ی تعلیم وتربیت نے ابراہیمؑ نو‏‏ں ابتدا ہی تو‏ں دنیا تو‏ں بے نیاز اورزہد وعبادت د‏‏ی جانب مائل کر دتا تھا؛چنانچہ اگے چل ک‏ے اوہ اپنے عہد دے ممتاز ترین عباد وچ ہوئے حافظ ابن حجر لکھدے نيں کہ اوہ وڈے عابد وزاہد سن تے فاقہ کشی اُتے اُنہاں نو‏‏ں وڈی قدرت سی۔
عبادت وچ اس قدر اہتمام سی کہ تکبیر اولیٰ کدی قضا نہ ہُندی سی اوراُس تو‏ں غفلت کرنے والے نو‏‏ں گیا گذرا سمجھدے سن ؛چنانچہ فرماندے سن کہ جسنو‏ں تکبیر اولیٰ وچ تساہل کردے دیکھو اُس تو‏ں ہتھ دھوڈالو۔
نماز وچ کیف واستغراق دا ایہ عالم سی کہ سجدہ د‏‏ی حالت وچ چڑیاں پیٹھ اُتے اڑ اڑکے بیٹھدیاں سن تے چونچاں ماردیاں سن دودو مہینے مسلسل روزے رکھدے سن اورمحض اک انگور روزانہ اُتے پورا چلہ گذاردیندے سن ۔ لیکن اس زہد وعبادت اُتے وی اپنے اعمال نو‏‏ں قابل اعتنانہ سمجھدے سن اورفرماندے سن کہ جدو‏ں اپنے قول وعمل وچ موازنہ کردا ہاں توجھوٹھا بننے تو‏ں خوف معلوم ہُندا ا‏‏ے۔
ایثار قربانی
ایثار دا بے مثل نمونہ اورشہادت ،ایثار اورقربانی دا مجسم پیکر سن ،اس د‏ی آخری حد ایہ اے کہ دوسرےآں دے لئی جان تک دینے وچ دریغ نہ کیتا،انہاں نے ایثار،قربانی دا ایسا نمونہ پیش کيتا جس د‏‏یاں مثالاں کم ملدی نيں، حجاج ثقفی ابراہیم نخعی دا جو وڈے ممتاز عالم تابعی نيں سخت دشمن سی وران دے درپے آزاررہیا کردا سی،لیکن دست رس حاصل نہ ہو سکا،اس دے آدمی ہمیشہ انہاں د‏‏ی تلاش وچ رہندے سن،اک مرتبہ اوہ ابراہیم نخعی نو‏‏ں تلاش ک‏ر رہ‏ے سن ،ابراہیم تیمی نو‏‏ں دونے د‏‏ی مخالفت دا علم سی اس علم دے باوجود انہاں نے انہاں دے بچانے دے لئی کہہ دتا کہ ابراہیم میں آں تلاش کرنے والے آدمی ابراہیم نخعی نو‏‏ں پہچاندے نہ سن ،اس لئی انہاں دے اقرارپر انہاں نو‏‏ں پکڑلے گئے،حجاج نے زنجیراں وچ جکڑواکے دیماس دے قید خانہ وچ جس نو‏‏ں اُس نے سنگین مجرماں دے لئی خاص طور تو‏ں بنوایا سی ڈلوادتا۔
وفات
یہ قید خانہ کيتا سی موت کاگھر تھا،اس وچ سردی اورگرمی پانی اوردُھپ تو‏ں بچنے دا وی کوئی انتظام نہ سی، اس اُتے محن قید نے چند ہی دناں وچ ابراہیم دا رنگ وروپ ایسا بدل دتا کہ انہاں د‏‏ی ماں تک انہاں نو‏‏ں پہچان نہ سکن؛ لیکن اوہ نہایت صبرواستقلال دے نال انہاں مصائب دا مقابلہ کردے رہے ا وران نو‏‏ں جھیلدے جھیلدے بالآخر انتقال کر گئے،اُنہاں د‏‏ی شب وفات نو‏‏ں حجاج نے خواب وچ دیکھیا کہ اج شہر وچ اک جندی مرگیا اے ،صبح نو‏‏ں اس نے پُچھیا تاں معلوم ہويا کہ ابراہیم نے قید خانہ وچ انتقال کیا،ایہ سن کر اس جفاشعار نے کہیا خواب شیطانی وسوسہ معلوم ہُندا اے اورابراہیم د‏‏ی لاش گھوڑے اُتے پھینکوادی۔
بعض اقوال
ابراہیم دے بعض اقوال نہایت حکیمانہ نيں،فرماندے سن کہ انسان دے لئی علم دے نتائج وچو‏ں خشیت الہی اورجہل دے نتائج وچو‏ں اپنے عمل اُتے غرور کافی اے تے طمعاں انسان نو‏‏ں بد کرداریاں اُتے آمادہ کردیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:تابعین
لوٹن ائیرپورٹ
لوٹن ائیرپورٹ یا لوٹن ہوائی اڈا سابقہ ناں 'لوٹن انٹرنیشنل ائیرپورٹ اک بین الاقوامی ہوائی اڈا اے جو بیڈفورڈشائر، انگلستان دے شہر لوٹن تو‏ں 2.4 کلومیٹر مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مرکزی لندن تو‏ں 28 میل (45 کلومیٹر) شمال وچ واقع ا‏‏ے۔
سکلیگر قبیلے دا تریخی پچھوکڑ
گرو نانک صاحب ولوں چلا ئے نرمل پنتھ/گورو-پنتھو وچ جات-پات، رنگ، نسل، لنگ، بولی، علاقے،مذہب وغیرہ کسے وی بنیاد `تے کسے نال کوئی وی بھید-بھاو جاں وتکرا نہیں کیتا جاندا۔ ایہی کارن اے کہ انسانی سماج دے ہر طبقہ دا گورو-پنتھو نال گہرا تعلقات رہا اے۔ کسان، مزدور، وپاری،دوکاندار، دست کار، ملازم، امیر، غریب سبھ طبقہ شروع توں ہی گورو-پنتھو نال جڑے آ رہے ہن۔ ایہہ اک تریخی سچائی اے کہ دکھنی ایشیا دے وڈا خطے، خاص کر اجوکے بھارت دے دور-دراز کھیتراں وچ گرو نانک دی سکھی دا مکمل اثر رہا اے۔
مطلب اتے پچھان
‘سکلیگر’ شبد فارسی بولی دے ‘سکلگر’ دا پنجابی روپانتر اے، جس دا مطلب اے- صقل کرن والا، زنگ (جنگال) اتارن والا۔ عربی/فارسی وچ ‘ثقل’ (صقل) دا مطلب اے- صاف کرن دی کریا، زنگ اتار کے ہتھیار وغیرہ نوں چمکاؤن دا کرم۔1
‘قبیلہ’ عربی بولی دا شبد اے، جس دا مطلب اے- پروار، ٹبر، کٹنب، کنبہ، کل، خاندان، نسل،آل-اولاد، گھرانہ وغیرہ۔2 بھاویں سادھارن معنےآں وچ اکو خاندان، ٹبر جاں کل نال متعلق لوک ‘قبیلہ’ اکھواؤندے ہن، پر خاص معنےآں وچ ‘قبیلہ’ شبد اجیہے خاندان جاں کنبے لئی ورتیا جاندا اے جو پرانے ونشک پرمپراواں یعنی پیؤ پرکھی روایتاں نوں قایم رکھدیاں، اک خاص (قبائلی) ضابطے وچ بجھے رہندے ہن۔ اک قبیلے نال متعلق لوک ‘خاندانی/ونشک شدھتا اتے پچھان’لئی کھان-پین، رہن-سہن، خاص کر ویاہ آدی دے معاملے وچ ‘قبیلے’ ولوں مقرر بندشاں نونکٹڑتا نال نبھاؤندے ہن۔ وقت دی تور نال بھاویں ایہناں بندشاں جاں مناہیاں دی کٹڑتا ہولی-ہولی گھٹ رہی اے پر کئی قبیلیاں وچ اج وی ایہناں بندشاں دی النگھنا کرن والے نال سختی نال نپٹیا جاندا اے۔ اتھوں تک کئی وار قبیلے وچوں چھیک (کڈھ) دتا جاندا اے جس کرکے نویں قبیلے/اپ-قبیلے ہوند وچ آؤندے رہندے ہن۔
کوشگت معنےآں دی روشنی وچ ‘سکلیگر قبیلے’ توں مطلب اس خاندان، کل جاں ٹبر دے لوکاں توں اے جہڑے ہتھیاراں، دھاتاں دیاں وستاں آدی دا جنگ (جنگال) اتار کے، اوہناں نوں لشکاؤن/چمکاؤن دا کتاکردے ہن۔ پر قبیلے دے مطالعہ توں واضع ہندا اے کہ ایہہ لوک ہتھیار چمکاؤندے ہی نہیں بلکہ بناؤندے وی رہے ہن۔ ڈاکٹر۔ رتن سنگھ جگی لکھدے ہن کہ مدھ-یگ وچ تلواراں برچھیاں، تیراں ڈھالاں آدی توں جنگ اتار کے اوہناں نوں لشکاؤن دا اک خاص کتا ترقی یافتہ ہو گیا سی اتے اس کتے دیکرمیاں نوں ‘سکلیگر’ کیہا جان لگا۔3 سکھ ساہت وچ ایہناں دی پچھان ‘مارواڑی لوہار’ کرکے وی درج اے۔
اج پنجابی لوک-نفسیات وچ ‘سکلیگر’ قبیلے دی جیکر کوئی پچھان اے تاں اوہ بٹھل-بالٹیاں دے ‘تھلے’لاؤن، چمٹے-کھرچنے، چاقو-چھریاں، جندے-کنجیاں، چھاننیاں آدی بناؤن اتے ویچن والیاں دے روپ وچ اے۔ عامَ لوکاں نوں تاں ایہہ وی جانکاری نہیں کہ تخت صاحبان اتے ہور گر-استھاناں اپر (گرو صاحبان اتے اوہناں دے پیارے گرسکھاں دی چھوہ حاصل) جہڑے ہتھیاراں دے درسن کروائے جاندے ہن، اہسکلیگراں دے ہی کاریگر ہتھاں ولوں گھڑے ہوئے ہن۔
تریخی پچھوکڑ
سکلیگر قبیلے دے تریخی پچھوکڑ بارے کوئی بہتی پرمانک جانکاری نہیں ملدی۔ کرپال قزاق مطابق، ‘صدیاں پرانا ایہناں دا پچھوکڑ انلکھے اتہاس دی دھند وچ ہی گواچ گیا اے…۔
بناں کوئی دلیل دتے (ایہہ) ٹپریواس قبیلے اپنا وچھوکڑ راجپوتانا مڈھیاں نال جوڑدے ہن۔اپنی خانابدوشی دا مڈھلا کارن اوہ (سن 1308 ای۔) الاؤالدین خلجی توں لے کے اکبر تک دا لما سماں، مغلاں ولوں چتوڑ `تے وار-وار حملہ کرنا اتے مغلاں دی جت سمجھدے ہن۔ بہتے ٹپریواس اسے دھارنا دے قابیل ہن۔
ایہناں کیاسیاں دھارناواں بارے کجھ-کجھ تریخی ویروے وی ملدے ہن اتے قبیلیاں `چ پیڑھی-در-پیڑھی پرچلت دنت-کہانیاں وی، پر قبیلے دے مڈھلے ادگم بارے قبیلے دے لوک، کوئی ٹھوس دلیل دین توں ااہل ہن۔’’
ڈاکٹر۔ ونجارا بیدی مطابق وی سکلیگر اپنا مڈھ راجپوتاں نال جوڑدے ہن۔ روایتاں مطابق انھاندے وڈکے مارواڑ توں آ کے پنجاب اتے ہریانے وچ وسے۔ شیر سنگھ شیر نے سکلیگراں دی ونشاولی بارے دو متھاں پیش کیتیاں ہن۔ پہلی مطابق سکلیگراں دا تعلق ونجاریاں، لبانیاں دے نال-نال جوگیاں، ناتھاں نال جڑدا اے جدکہ دوجی متھّ راہیں سکلیگراں دا تعلقات رمائن دے پاتر سگریو دے نال-نال سری کرشن دی رادھا نال جوڑ کے پیش کیتا گیا اے۔ پر ایہناں متھاں نوں متھہاسک حقیقت منّ لینا ٹھیک نہیں۔ اس وچ کوئی شکّ نہیں کہ ہن تک ساہمنے آئے تتھاں مطابق سکلیگراں، ونجاریاں،لبانیاں دا پچھوکڑ راجپوتاں نال متعلق اے۔
ڈاکٹر۔ ونجارا بیدی نے ‘کھوج-درپن’، جولائی 1977 دا حوالہ دندیاں اک ہور دھارنا دا الیکھ کیتا اے کہ ٹپریواساں دیاں اپنیاں روایتاں مطابق لبانے، بازی گر اتے سکلیگر اکو وڈکے دا ٹبر ہن۔ایہناں دے وڈیرے چار بھرا سن۔ دوہاں بھراواں دی اولاد بازی گر مشہور ہوئی اتے باقی دوہاں وچوں اک دی لبانے اتے دوجے دی سکلیگر اکھوان لگی۔
اس طرحاں پتہ لگدا اے کہ سکلیگراں دی ونشک اتپتی اتے تریخی پچھوکڑ بارے وکھ-وکھ دھارناواں پائیاں جاندیاں ہن۔
گورو-پنتھو نال متعلق گرو ہرگوبند صاحب ویلے
گرو ہرگوبند صاحب دے سکھ سپاہیاں لئی ودھیا کوآلٹی دے ہتھیار بناؤن لئی اس نوں منہ منگی قیمت دتی جاندی سی۔ اس دی سوہ ملن `تے مغلاں نے مولٰی بخش نوں ڈرایا دھمکایا جس کرکے اس نے سکھ فوجاں واسطے گھٹیا ہتھیار بناؤنے شروع کر دتے۔ تلواراں، نیزے آدی ‘دپڑ’/کچے لوہے دے بناؤن لگ پیا اتے ڈھالاں وچ وی کچیائی رہن دتی۔ میدانے-جنگانے وچ ایہناں ہتھیاراں دا گھٹیا معیار ساہمنے آ گیا۔ جد سکھاں نے اس دی شکایت گرو جی کول کیتی تاں اوہناں مولابکھش نوں طلب کیتا۔ اس نے گرو جی اگے اپنا سارا گناہ قبول کردیاں رحم دا واسطہ پایا۔ اس `تے گرو جی نے اس نوں معاف کر دتا۔
مارواڑ دے قابل کاریگر گرو دربار وچ
چنگے ہتھیار بناؤن لئی چنگے کاریگراں دی لوڑ دا سوال پیدا ہویا۔ لمبی سوچ-وچار پچھوں گروہرگوبند صاحب نے گرو دربار دی سدھی نگرانی ہیٹھ ہتھیار تیار کرواؤن دا نرنا لیا۔اوہناں بھائی جیٹھا اتے بھائی بدھی چند نوں بلا کے مارواڑ توں راجپوت لوہار لے کے آؤن دا حکم دتا۔
گرو جی دی آگیا نال مارواڑ توں کجھ لوہار پروار پنجاب لیاندے گئے۔ مارواڑ توں آئے ایہہ پروار کیہر سنگھ دی اگوائی وچ گرو دربار `چ حاضر ہوئے اتے اپنے بنائے ہوئے ہتھیاراں نومپردرشت کیتا۔ جانچ-پرکھچ مگروں گرو جی نے اوہناں دے ہتھیاراں دی پختگی اتے کاریگری دی خوب پرسنساکیتی۔ اوہناں کیہر سنگھ نوں مارواڑ توں ہور لوہار لیاؤن لئی آکھیا، جس نوں کیہر سنگھ نے کھڑے متھے پروان کر لیا۔
اس توں بعد بہت سارے مارواڑی لوہار گرو دربار وچ حاضر ہون لگے اتے ہتھیار بناؤن دے کم وچ جٹ گئے۔ ہولی-ہولی ایہہ گرو جی دے اینے مرید ہو گئے کہ ہتھیار بناؤن دے نال-نال میدانِ-جنگوچ وی جوجھن لگ پئے۔ مغل حکومت خلاف خون کھولن لگا۔ گرو ہرگوبند صاحب ولوں مغلاں نال ہوئیاں جنگاں وچ ایہناں مارواڑی سورمیاں نے ہورناں سکھاں وانگ ہی مغل فوجاں دا ڈٹ کے مقابلہ کیتا اتے اوہناں نوں بری طرحاں پچھاڑیا۔
گرو ہرگوبند صاحب دے ویلے توں پچھوں گرو گوبند سنگھ جی دے گرگدی `تے براجمان ہون تک دے لمے ویلے دوران ہتھیاربند جدوجہد دی لوڑ نہ پئی۔ ایہہ حالات راجپوتی سبھاء دے مطابق نہیں سن۔ اسے ویلے دوران کجھ مارواڑی پروار واپس مات-زمین ول پرط گئے۔ کئی پنجاب دے وکھ-وکھ تھاواں `تے کھنڈ گئے۔ کئیاں نے شکار کرنا شروع کر دتا۔ کجھ ریاستی رجواڑیاں نوں ہتھیار ویچن لگ پئے۔ دوجے پاسے، مارواڑ اتے ہور راجپوت راجیاں-رجواڑیاں دیاں آپسی لڑائیاں، مغلاں دے حملیاں، راجپوتاں دے آپسی ویر-خلاف اتے خاندانی تنگی-ترشی دے ستائے بہت سارے راجپوت پروار مات-زمین چھڈّ کے پنجاب ول آ رہے سن۔ ایہہ گھمکڑ/ٹپریواس قبیلیاں دے روپ وچ ادھر-ادھر گھمدے رہندے سن اتے ٹک کے نہیں سی بہندے۔
ہولی-ہولی ایہہ مکھ دھارا نالوں ٹٹ گئے۔ جہڑے پروار کسے کارن واپس اپنی دھرتی ول پرط وی جاندے، اوہناں نوں مارواڑ دی راجپوت اکھ نفرت نال ویکھدی سی۔ مارواڑ رہندے راجپوتاں نے ایہناں دے رشتے لین دین توں نانہہ کر دتی۔ اجہیاں حالات وچوں ہی وٹو-سٹہ ویاہ-پرتھا پرچلت ہوئی اتے اجیہے کئی کارن پیدا ہوئے، جنہاں نے مارواڑی لوہاراں نوں کبیلاواد دیاں پیڈیاں ولگناں وچ جکڑ دتا۔ اتھے ایہہ گل چیتے رکھن والی اے کہ جات-پاتی بھاونا دے نال-نال کئی ہور سماجی بندشانتے کبیلاوادی ریتاں شروع توں ہی راجپوتی جیون-سٹائل اتے سبھاء دا حصہ بن چکیاں ہن۔
اک روایت مطابق لوہاراں نوں ‘سکلیگر’ دی اپادھی گرو گوبند سنگھ جی نے ہی حاصل کیتی۔ ڈاکٹر۔ کرپال سنگھ قزاق نے سکلیگر بزرگاں دے حوالے نال لکھیا اے کہ گرو گوبند سنگھ جی دی پناہ آؤن توں پہلاں سارا قبیلہ مارواڑی لوہاراں نوں پریم اتے عقیدت نال ہتھیاراں نوں چمکاؤندے (صقل کردے) ویکھیا تاں اوہناں خوش ہو کے قبیلے دی سمچی لوہٹبر نوں ہی ‘سکلیگراں’ دی اپادھی نال نواج دتا۔جس توں مگروں ایہہ سمچا قبیلہ سکلیگراں وجوں جانیا جان لگا۔
سکلیگراں دے گورو-پریم اتے بہادری دے قصے
سمچا سکلیگر قبیلہ گرو گوبند سنگھ جی نال اتھاہ عقیدت اتے پریم رکھدا سی۔ گورو-پریم دے کئیکسے سکلیگر اج وی بڑے مان نال سناؤندے ہن۔ گرو جی وی ایہناں سکھاں دی شردھا-بھاونا ول پوری توجوں رکھدے سن۔ اک وار رام سنگھ اتے ویر سنگھ اپنے ساتھیاں نال شستر بناؤن، مرمت کرن اتے صقل کرن دا کم کر رہے سن۔ اجیہا کردیاں کدے-کدے شستر نوں پیر ہیٹھ دباؤن دی لوڑ ویپیندی سی۔ اس ویلے اک اناڑی سیوک نے اس گل `تے اعتراز کیتا کہ ہتھیاراں نوں پیر ہیٹھ دباؤنا بے ادبی اے۔ اس `تے سکلیگر کاریگراں نے ہتھیاراں نوں چمّ کے سیس `تے رکھ لیا۔ اجیہا کرن نال سارا کم بند ہو گیا۔ اچانک گرو گوبند سنگھ جی ادھر نکلے تاں کاریگراں نوں انج بیٹھیاں ویکھ کیہیران ہوئے۔ پچھن `تے جد ساری گل دا پتہ لگا تاں گرو جی نے مسکراؤندیاں بڑے پریم نال کیہا کہ بھائی ہتھیاراں دے اجیہے ستکار دی آس، میدانِ-جنگانِ وچ جوجھن ویلے اک سپاہی توں تاں کیتی جا سکدی اے۔ جیکر شستر تیار کرن والے کاریگر اس طرحاں جذباتی ہونگے تاں شستر تیار کویں ہونگے؟ سوبھائی اپنا کم جاری رکھو۔ شستر بناؤندیاں جس طرحاں وی ضروری اے، تسیں کر سکدے ہو، تہانوں سبھ معاف اے۔ایہہ سکلیگراں نال گورو-پریم دی ڈریکٹ اداہرن اے۔ اس گھٹنا نوں سکھا سنگھ نے وی ‘گر-بلاس’ وچ پھلار سمیت درج کیتا اے۔ کجھ آخری انش اس طرحاں ہن-
تم ہو سری اسدھج کے داسا،
تم کو خطا بخش سنتاسا۔
تم جو سدا سیوَ ایہہ کیہو،
ردھ سدھِ سکھی پھل پیہو۔
تن مے رام سنگھ متسارا،
واگی دیس مارواڑ پیارا۔
تا کو بکھسیو دین دیال،
ہے ایہہ روشن کہانی وڈا۔
اسے طرحاں سکلیگر اج وی بھائی بچتر سنگھ ولوں بہادری نال شرابی ہاتھی دا مقابلہ کرن دا ذکر بڑے فخر نال کردے ہن۔ بہادری دی اس گھٹنا دا ذکر بہت سارے اتہاسکاراں اتے پرانے گرنتھاں وچ درج اے۔ بھائی بچتر سنگھ، اک سکلیگر پروار `چوں بھائی منی رام دا پتر سی اتے بھائی ادی سنگھ دا بھرا سی۔ بھائی کانھ سنگھ نابھہ20 اتے ہور لکھاریاں مطابق سمت 1758 وچ جد پہاڑی راجیاں نے اکٹھے ہو کے آنندپور نوں گھیر لیا تاں کیسری چند جسوالیئے نے لوہے دے تویاں اتیچھریاں-کٹاراناں نال لیس اک شرابی ہاتھی نوں لوہگڑھ قلعے دا دروازہ توڑن لئی اگے کیتا۔
بھائی بچتر سنگھ دا پیؤ بھائی منی رام مارواڑی چھیویں پاتشاہی دی حضوری وچ کافی سماں رہا سی۔پر جیوں ہی سکلیگر قبیلہ چھیویں پاتشاہی توں بعد ٹکڑیاں وچ کھلریا، ادوں منی رام دی کبیلاٹکڑی ملتان سی۔ جدوں گرو گوبند سنگھ جی نوں سکلیگر قبیلے نے پھر اپنیاں سیواواں پیش کیتیاں تاں منی رام نے اپنے پنجے پتر بھیٹ کیتے، جنہاں نوں گرو گوبند سنگھ جی نے امرت چھکا کے سنگھ سجا دتا۔ایہہ پنج جنگجو ادی سنگھ، عجب سنگھ، اجائب سنگھ، انق سنگھ اتے بچتر سنگھ۔ سمت 1758 دے جنگ وچ راجا کیسری چند جسوالیئے دا سر وڈھّ، نیزے وچ پرو کے دسمیش جی دی حضوری وچ لیاؤن والیبھائی ادی سنگھ جی سن۔ جد گرو جی نے آنندپور چھڈیا تد وی ایہہ گرو جی دے نال سن۔ چمکور دے رستے `تے سمت 1761 (1704 ای۔) وچ ایہہ گورو-پیارا وڈی بیرتا نال ویریاں دا مقابلہ کردیاں شہید ہوگیا۔
سکلیگر قبیلہ اتے نندیڑ
سکلیگر قبیلے دی گورو-بھرفتار، امان داری، بہادری اتے غیرت لئی قربان ہون دی بھاونا برے دناں وچ وی گھٹ نہیں سی ہوئی۔ ہور صدقی سکھاں وانگ سکلیگر سکھ وی گرو گوبند سنگھ جی دے آنندپور چھڈن توں بعد اتے نندیڑ کوچ کرن ویلے وی اوہناں دے نال سن۔ سکلیگر ایہہ دعوہ کردے ہن کہ موہن سنگھ اتے بدن سنگھ سمیت کئی سکلیگر سکھ گرو جی دے نال ہی نندیڑ گئے۔ جہڑا جتھا گرو جی نے نندیڑ توں پنجاب بھیجیا سی اس وچ سندر سنگھ اتے بھگت سنگھ ناں دے سکلیگر سکھ موجود سن۔تخت سری حضور صاحب، نندیڑ وکھے موجود وکھ-وکھ ہتھیاراں بارے بھائی کانھ سنگھ نابھہ لکھدے ہن کہ اجیہے امولک شستر کسے راجگڑھ دے سلہکھانے (اسلہ خانا) وچ وی نہیں دیکھے جاندے۔ نندیڑ دے آس-پاس مہانراشٹر، مدھ پردیش، آندھرا پردیش، کرناٹک دے بہت سارے علاقیاں وچ ونجاریاں دیٹانڈیاں دی طرحاں سکلیگر سکھاں دیاں بستیاں اج وی موجود ہن۔
گرو گوبند سنگھ توں بعد
گرو گوبند سنگھ توں بعد ‘سکلیگر’ شبد، شستر تیار کرن والے مارواڑی قبیلیاں لئی روڑھ ہو چکا سی۔ اوہ تلوار دا یگ سی، جدوں جدید ہتھیار دا ناں-نشان وی نہیں سی۔ بناں شکّ اٹھارویں صدی دوران ہتھیاربند جدوجہد زوراں `تے رہا۔ بابا بندہ سنگھ بہادر ویلے اتے اس توں بعد ہتھیاراں دی لوڑ سبھاوک سی۔ اجیہے ویلے بابا بندہ سنگھ نال سکلیگراں دے ہون بارے شکّ دی گنجائش نہیں اے۔ اس بارے ‘گرمتِ پرکاش’ ولوں سکلیگر-ونجاریاں بارے شائع وشیش-انکیش وچ گِ۔بچتر سنگھ ایڈووکیٹ واضع اشارہ دندے ہوئے لکھدے ہن کہ ‘بابا بندہ سنگھ بہادر دے پنجاب اتے سرہند اتے حملے ویلے ونجارے تے سکلیگر سکھاں نے جن-طاقت، روپئیاں اتے ہتھیاراں نال بھاری مدد کیتی سی۔’
کئی لکھاری بھائی باج سنگھ، جو بابا بندہ سنگھ بہادر دی سجی بانہہ (ڈپٹی) اتے سرہند دا پہلا سکھ صوبیدار سی، نوں راجپوت لکھدے ہن۔ اس دے باو جود اس سچائی توں منکر نہیں ہویا جا سکدا کہ اس ویلے سکلیگر پریواراں دا آنندپور وانگ ٹک کے بیٹھنا/وچرنا ممکن نہیں سی،کیونکہ حالات ہی ایسے سن۔ اسے کارن اس ویلے سکلیگر چھوٹیاں-چھوٹیاں ٹولیاں بنا کے، ٹپریواس طرز `تے گھمدے-گھماؤندے ہی ہتھیار بناؤندے اتے مقامی رجواڑیاں سمیت جتھے-جتھے وی ممکن ہندا،ویچ دندے۔ اس کسب دے نال-نال اوہ عامَ لوکاں لئی چاقو-چھریاں آدی ہور کم کرنے وی جاری رکھے ہوئے سن۔
راجے رجواڑیاں دی آپسی کھہبازی/کھاناجنگی اتے بدیشی حملہ آوراں دی وجہ کرکے سکلیگر کبیلیدی بجھویں طاقت کھنڈ-پنڈ چکی سی۔ اس قبیلے دے چھوٹے-چھوٹے ٹولے، وکھو-وکھری تھاواں `تے وکھ-وکھ راجیاں،سرداراں لئی کم کردے سن۔ مسلاں دے پربندھ دوران وی سکلیگر قبیلے دے کاریگر، وکھ-وکھ مسلاں لئی جنگی ساجو-سامان تیار کردے سن۔
جد مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ایہناں مسلاں نوں اکٹھا کرکے وڈا سکھ راج دا گٹھن کیتا تاں اسنے اپنی فوج لئی جنگی ساجو-سامان اتے ہتھیار بناؤن واسطے بہت سارے سکلیگراں نوں (ملازم) بھرتی کر لیا۔ مہاراجے نے اپنی فوج دی سکھلائی، ہتھیاراں دے بیہتر اساری اتے نوینیکرن ول اچیچا دھیان دتا۔ مہاراجے دی فوج لئی روائتی اتے نوین ہتھیاراں دے اساری اتے مہارت دا کم، لاہور دیاں اصلا-ورکشاپاں وچ سکلیگر ہی کردے سن۔ سکلیگراں نوں روائتی تیزدھار ہتھیاراں دے نال نال اگن ہتھیاراں جویں بندوقاں، گول-بارود آدی بناؤن دی مہارت وی حاصل سی۔اس طرحاں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے راج ویلے سکلیگر قبیلے نے اپنے کھوئے ہوئے وقار نوں بحال کرن لئی سرتوڑ یتن کیتے۔
انگریزی راج سکلیگر قبیلے دا پتن
بھارت وچ انگریزی سامراج سکلیگر قبیلے دے پتن دا کارن بنیا۔ 1849 ء وچ پنجاب انگریزی سامراج ماتحت چلا گیا۔ اس ویلے سکلیگر پنجاب وچ کھلھے طور `تے نیک-پالیسی سمیت ہتھیار بناؤن دے کتے وچ لگے ہوئے سن۔ اوہناں وچوں کجھ انگریز سرکار دی ملازمت وچ چلے گئے،جتھے اوہناں نوں تلواراں، خاص طور `تے فوج دے گورکھا ونگ لئی کھکھریاں تیار کرن دا کم سونپیا گیا پر چھیتی قبیلے دے پتن دا سلسلہ شروع ہو گیا جس دے مکھ طور `تے تن کارن سن-
1.     سائنس دی ترقی کارن نوین ہتھیاراں دا آمد
2.     انگریزی سرکار ولوں دیسی ہتھیار بناؤن تے پابندی
3.     اپرادھی قبیلہ قانون
انیویں صدی وچ سائنس نے ہر کھیتر وچ ترقی کرکے وڈیاں ملاں ماریاں۔ تلواراں اتے تیزدھار ہتھیاراں دی جگہ گھاتک بمباں، بندوقاں، توپاں نے ملّ لئی۔ اس کرکے سکلیگراں دے روائتی تیپتا-پرکھی کتے نوں بھاری ڈھاہ لگی۔
دوجا، انگریز سرکار نے بھارت وچ دیسی ہتھیار بناؤن `تے پابندی لا دتی اتے اس خلاف قانون پاس کر دتا۔ اجیہا اس لئی کیتا گیا تاں جو انگریز سرکار خلاف لڑن والیاں دھراں لئی نہ کوئی ہتھیار بنائے، نہ ہی سپلائی کر سکے۔ ایہہ قانون سختی نال لاگوُ کیتا گیا۔ سکلیگر قبیلے دی ریڑھ توڑن لئی ایہہ مارو قانون بہت بھیانک اتے کافی سی۔ افسوسجنک پہلو ایہہ کئنھاں ہنرمند کاریگراں دے حق وچ آواز بلند کرن لئی کسے وی دھر نے حیلہ نہیں کیتا۔ اس ویلے سارا دیس غیرملکی اثر ماتحت گرسیا جا رہا سی، اس لئی سکلیگر کاریگراں دا بیہترین ہنر اوہناں دے ہتھاں وچ ہی مر مکّ گیا۔
اس دے نال ہی انگریز سرکار نے اپرادھ دی آڑ ہیٹھ بھارت وچ قبیلیاں دے گھمن `تے پابندی لا دتی۔ مانوتاوادی اتے سائنسی لیہاں `تے ایہناں ٹپریواساں دے بحالی تے سدھار دی بجائے، 1871وچ ‘اپرادھی قبیلہ قانون’ تھوپ دتا گیا، جس نے ٹپریواس قبیلیاں نوں پیڑھیاں تک درڑ کے رکھ دتا۔ بھاویں ایہہ قانون سکلیگراں `تے لاگوُ نہیں سی پر اوہناں دے پتری بھرا ونجارا قبیلے بھارت دے کئی پردیساں وچ اپرادھی قبیلے اعلان کر دتے گئے۔
اس قانون دی پیڈی پکڑ وچوں کئی ہنروند اتے مظلوم قبیلے وی نہ بچ سکے۔… سکلیگر قبیلے تے خاص نگاہ رکھی گئی کیونکہ قبیلہ انگریزاں دے خلاف کسے وی رجواڑا طاقت لئی ہتھیار بناسکدا سی۔ اس لئی قبیلے دے کاریگراں نال شکّ دے بنیاد `تے بے رحم سختی کیتی گئی، جس کرکے سارے قبیلے نے ‘بھٹھّ تاؤن’ دی سہں پا دتی اتے گزارے لئی گھراں دا نکا-موٹا سامان (چاقو-چھریاں،بٹھل-بالٹیاں، چمٹے-کھرچنے آدی۔) بناؤنا شروع کر دتا۔ سامان ویچن لئی ایہناں نوں پنڈو-پنڈ،نگر-نگر گھمنا پیندا، جس کرکے ایہناں نوں ٹپریواس جیون-سٹائل، اپناؤنی پئی۔
آزادی مگروں سکلیگر قبیلہ
آزادی مگروں، سماجی-معاشی پچھڑیویں کارن شیڈولڈ ذاتیاں وچ شامل تاں کر دتا گیا اے پر ایہناں دے کلیان اتے وسیبے لئی کوئی دھیان نہیں دتا گیا۔ شیڈولڈ طبقےآں نوں ملن والیاں سہولتاں توں ایہہ لوک اس کرکے وی وانجھے ہن کیونکہ ایہہ ان پڑھتا، غریبی، استھر جیون-سٹائل توں بری طرحاں متاثر ہن۔ ایہہ قبیلہ صرف پنجاب وچ ہی نہیں بلکہ پورے بھارت وچ کھنڈیا ہویا اے۔ہریانہ، ہماچل پردیش، دلی، راجستھان، یو۔پی۔، مدھ پردیش، گزرات، مہانراشٹر سمیت بہت ساریپردیساں وچ ایہناں دی وسوں کروڑاں وچ آنکی گئی اے۔
سماجی، معاشی، سیاسی، خاص کر تعلیمی پکھوں ایہہ قبیلہ بے حدّ پچھڑیپن دا شکار اے۔جھگیاں جھونپڑیاں وچ وس رہے ایہہ لوک، نویں زمانے دی تور دے مقابلے وچ پچھڑ جان کارن، روزگاروں ہینے دو ویلے دی روزی-روٹی پکھوں بےحال ہن، نہ چنگا کھان نوں نہ پہنن نوں۔ جتھے کتے مستقل بستیاں بنا کے جھونپڑی-نماڑی گھر بنائے وی ہن، اتھے نہ کوئی تعلیم لئی سکول دا پربندھ اے اتے نہ ہی کوئی ڈاکٹری سہولت۔ پین والے پانی تک دا کوئی باقائدہ انتظام نہیں۔
اجوکیاں سکھ ادارےآں اتے سکلیگر قبیلہ
اس وچ شکّ نہیں کہ سکھ اتہاس وچ سکلیگر قبیلے دی بے حدّ تعریف یوگ کردار رہی اے پر اوہناں دے سکھ مول-دھارا نالوں نکھڑن/وچھڑن دا علم بہت گھٹ سکھاں نوں اے۔ گرو نانک دی پھلواڑی دے اس اہم حصے بارے کجھ سماں پہلاں تک سکھ ادارےآں بالکل اویسلیاں سن۔ ہن تھوڑھیویلے توں انفرادی اتے سنستھاگت پدھر `تے کجھ یتن شروع ہوئے ہن۔ ‘گرمتِ پرکاش’، ‘سکھ پھلواڑی’، ‘سکھ ریویو’ سمیت کئی سکھ پترکاواں وچ سکلیگراں توں علاوہ ونجارے، ستنامیئے آدی قبیلیاں بارے سامان شائع ہوئی اے۔جس کارن سکھ ادارےآں وچ ہلپانی شروع ہوئی اے۔ شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی، سکھ مشنری کالج لدھیانہ سمیت کئی سکھ ادارےآں نے اس پاسے دھیان دینا شروع کیتا اے۔
اس پاسے ودھیرے سرگرمی چھوٹیاں/مقامی پدھر دیاں ادارےآں جویں گرمتِ پرچار ادارہ، ناگپور،سکاٹش سکھ کونسل، ستنام فاؤنڈیشن، رائپر، گرو انگد دیوَ تعلیمی اتے بھلائی ادارہ،لدھیانہ، ونجارا اینڈ ادر ویکر سیکشن ویلفیئر سوسائٹی، چنڈی گڑھ آدی نے دکھائی اے۔
اجوکی حالت
وکھ-وکھ مذہبی اتے سماج-سیوی ادارےآں ولوں ہو رہے چھوٹے پدھر دے، پر اہم کارجاں/سرویکھناں توں سکلیگراں بارے جو وی حقیقت درشٹیگوچر ہو رہے ہن، اوہناں وچوں اک ایہہ اے کہ سینکڑے ورھے سکھی دی مکھ-دھارا توں وچھڑے رہن دیباوجود سکھ سکلیگر پورے سکھی سروپ وچ ہن۔ گوردواریاں، گرمتِ لٹریچر اتے دھرم-پرچار دی انہوند دے باو جود سکھی لئی اوہناں اندر بے حدّ تانگھ اے۔ بے شکّ سماج دے ہور لوکاں دی طرحاں پرانے رہُ-ریتاں، کبیلائی یعقین، وہم-بھرمم ایہناں سکلیگراں وچ وی پرچلت ہن اتے ایہناں دی غریبی دا نجائز فائدہ لے کے، کئی دوسرے دھرماں دے لوک، ایہناں دے مذہب تبدیل لئی سرگرم ہن۔ پر اس دے باو جود سکلیگراں دی سکھ دھرم متعلق عقیدت اتے ستکار جیوں دا تؤں قایم اے۔ پرانے ریتاں-رسماں دے نال نال سکلیگر قبیلے دی رہت-رہنی اپر سکھی دا اثر ڈریکٹ دیکھیا جا سکدا اے جویں سکھ پرمپرا مطابق بچیاں دا نامکرن، کیسادھاری ہونا، امرت دی مریادا وچ یعقین، سری گرو گرنتھ صاحب اتے گردوارے متعلق اتھاہ عقیدت، آنند کم دی رسم آدی۔
سکلیگر قبیلے دا پسارا اتے پچھڑیواں اج اینا مکمل اے کہ وکھ-وکھ ادارےآں ولوں آرمبھے بھلائی-کم نگونے اتے ادھورے ہن۔ سماجی، معاشی، تعلیمی، ہر پکھوں اس قبیلے دی حالت ترس یوگ اے۔سکلیگراں دیاں جھگیاں وچ کراماتی گنوتا چھپی ہوئی اے۔ اس گنوتا نوں ان پڑھتا اتے غریبی دی گرفت وچوں کڈھن لئی سکلیگر بستیاں وچ تعلیمی ادارےآں، تکنیکی اتے دستکاری ٹریننگ ادارےآں دی لوڑ اے۔ عامَ دھارنا اے کہ سکلیگراں دے بچے انجینیئر دماغ لے کے جمدے ہن، پر سکولی تعلیم اتے ‘نویں زمانے’ دی تکنیکی سکھلائی توں وروے، پرانی تکنیک دے ماہر ایہہ قابل اتے ہنرمند لوک در-در دیاں ٹھوہکراں کھان لئی مجبور ہن۔ اگر سکلیگراں دی نویں پیڑھی نوں نوینزمانے دی تکنیکی سکھلائی اتے کجھ کرن دا موقع ملے تاں حیرانی جنک نتیجیاں دی آس کیتی جا سکدی اے۔
حوالے
1.       بھائی کانھ سنگھ نابھہ، مہان کوش، بولی ڈیپارٹمنٹ پنجاب، پٹیالہ، پنجویں وار، 1990. پنہ 91.
2.       اوہی، پنہ 298 اتے
فارسی پنجابی کوش، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ 1996, پنہ 527
3.       ڈاکٹر۔ رتن سنگھ جگی، سکھ پنتھ وشوکوش، حصہ پہلا، گر رتن پبلیشرز، پٹیالہ، 2005,پنہ 247.
4.       سکلیگر قبیلے دا سبھیاچار، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ، 1990, پنہ 14  639-40.
5      پنجابی لوکدھارا وشوکوش، جلد تیجی، پنہ 640
6.       The Sikligars of Punjab, Page 8.
7      سکلیگر قبیلے دا سبھیاچار، پنہ 17
8.     پرانے تریخی سومیاں دے بنیاد `تے اس بارے وستھارت مطالعہ اجے لوڑیندا اے۔
9     سکلیگر قبیلے سبھیاچار، پنہ 18
10       سکھ پنتھ وشوکوش، حصہ پہلا، پنہ 247
11   سکلیگر قبیلے دا سبھیاچار، پنہ 18
گٹھ:قوم قبیلے
بائبل وچ بعثت نبوی ﷺ دیاں بشارتاں
مسلم دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ لٹریچر آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی سیرۃ تو‏ں متعلق شائع ہو تو‏ں رہیا اے تے ہو تو‏ں رہیگا کیو‏ں کہ قرآن کریم وچ کہیا گیا اے ورفعنا لک ذکر ک ( الم نشرح: ۲)( اساں تیرے ذکر دا آوازہ بلند کر دتا اے )جب تک تحریر یعنی لکھائی پڑھائی دا کلچر و جود وچ نئيں آیا سی انساناں دا با ہمی میل جول زبانی لفظاں اُتے منحصر سی تے بول چال دے ذریعے ہو تو‏ں سی اُس وقت وی آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دا ذکر دنیا دے ہر فرد دے مقابلے وچ زیادہ سی مثلا صرف اذان نو‏‏ں ہی لیجئے مسلما‏ن دنیا بھر وچ پھیلے ہو ئے سن تے ہر ملک تے ہر خطے وچ تے ہر شہر وچ نماز دے اوقات آگے پِچھے یعنی مختلف اوقات وچ ہو تے نيں ہر اذان وچ اشہد انہاں لا الہ الا اللہ و اشہد انہاں محمد رسول اللہ دے جو لفظاں دو ہرائے جا تے نيں اوہ وی مختلف اوقات وچ مسلسل ادا ہو تے رہندے نيں گویا کوئی لمحہ ایسا نئيں گزر تو‏ں جس وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دا ذ کر نہ ہو تو‏ں ہو تے جدو‏ں لکھنے دا سلسلہ شروع ہويا تاں پہل وی ايس‏ے ناں نال کيتی تے انشا ء اللہ تو‏ں قیا مت جا ری رہیگا۔
اسيں مسلما‏ن اس لحاظ تو‏ں یقینا بہت ہی خوش قسمت نيں کہ ساڈے نبی ﷺ د‏‏ی سیرت تے کتاب دو ناں محفوظ نيں ہور ادیان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بد نصیبی ایہ اے کہ انہاں وچو‏ں بعض نے انبیاء نو‏‏ں لیا تے کتاب نو‏‏ں نظر انداز کر دتا تے بعض نے کتاب نو‏‏ں لیا تے انبیاء د‏‏ی سیرتاں نو‏‏ں نظر انداز کر دتا جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اوہ دوناں نو‏ں ہی گم کر بیٹھے تے ہن اوہ کسی نويں نبی دے منتظر انہاں د‏‏ی راہ تکتے رہندے نيں حا لاں کہ جس دے اوہ منتظر نيں اوہ تاں تشریف لا چکے نيں تے نبوت دا باب مقفل ک‏ر ک‏ے اس دنیا تو‏ں ۱۴۰۰ سو سال پہلے ہی رخصتہو گئے نيں مگر اوہ لوک بد قسمتی تو‏ں انہاں نو‏ں صحیح طور اُتے پہچان نئيں پا رہے نيں۔
جد اسيں کتاب مقدس (بائیبل) دا مطالعہ کردے نيں تاں اس نتیجے پہ پہونچدے نيں کہ جس نبی دا اوہ لوک انتظار ک‏ر رہ‏ے نيں انہاں ہی دیاںمقدس کتاباں وچ اس نبی د‏‏ی بشارتاں واضح طور اُتے بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس مقالے وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بعثت تو‏ں متعلق بائیبل وچ جو بشارتاں تے پیشین گوئیاں بیان کيتی گئیاں نيں انہاں اُتے روشنی پائی جائے گی۔
بائیبل
بائیبل مقدس کتاباں دے دو حصےآں یعنی عہد نامہ قدیم تے عہد نامہ جدید دے مجموعہ دا ناں اے عہد نامہ قدیم یہودیاں د‏‏ی مقدس تے مستند کتاب و ماٰخذ اے تے عہد نامہ جدید مسیحیت دے مقدس ماٰخذ دے طور اُتے جا نا جا تو‏ں اے جو حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے احوال تے انہاں د‏‏ی تعلیمات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
نامہ قدیم وچ بعثت نبویﷺ د‏‏یاں بشارتاں
(۱) جدو‏ں حضرت موسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں کوہ ِ طور اُتے بلا یاگیا تے آپ اللہ تعالی تو‏ں اسيں کلام ہو ئے تاں موسیٰ ؑکو کہیا گیا ’’ خدا وند خدا تیرا خدا تیرے ہی درمیان تو‏ں یعنی تیرے بھائیاں وچو‏ں میرے مانند اک نبی بر پا کر یگا، وچ انہاں ہی دے بھائیاں وچ تیری مانند اک نبی بر پا کرو نگا تے اپنا کلام اس دے منھ وچ ڈالاں گا او ر جو کچھ وچ اسنو‏ں حکم دو ں گا اوہی اوہ انہاں تو‏ں کہیگا تے جو کوئی میری انہاں گلاں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں اوہ میرا ناں لے دے کہیگا نہ سنے گا تاں وچ انہاں دا حساب اس تو‏ں لو ں گا لیکن جو نبی گستاخ بن دے کوئی ایسی گل میرے ناں تو‏ں کہ‏ے جس دا کہنے دا ميں نے اسنو‏ں حکم نئيں دتا اے تے معبوداں دے ناں تو‏ں کچھ کہ‏ے تاں اوہ نبی قتل کيتا جائے‘‘۱؎
مذکورہ بالا پیشین گوئی دا اطلاق عیسائی حضرات حضرت عیسی ٰ ؑدی طرف کر تے نيں حا لاں کہ جے کوئی وی اس پیشین گوئی اُتے غور کریگاتو اوہ اس نتیجے اُتے پہونچے گا کہ در حقیقت ایہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے با رے وچ اے، اس پیشین گوئی دے اسيں دو حصے کردے نيں تاں معاملہ صاف نظر آتاہے پہلا حصہ اے کہ ’’ تیرے ہی بھائیاں وچو‏ں ‘‘ تاں پتہ چلا کہ حضرت موسی ٰ تے حضرت عیسی ٰ دونے بنی اسرائیل وچو‏ں نيں تے انہاں دے بھائی بنی اسماعیل نيں تاں ایہ علامت صرف آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  وچ پا ئی جاندی   اے کیو ں کہ آپ حضرت اسحاق ؑ دے بھائی حضرت اسماعیل ؑ د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن ۔
دوسرا حصہ کہ ’’ اوہ تیرے ہی مانند ہوئے گا ‘‘ تاں حضرت موسی ٰ دے مانند تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اے نيں کیو‏ں کہ جداں موسیٰ ؑ دے والد ماجد سن ایداں دے ہی آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے وی سن جدو‏ں کہ حضرت عیسی ؑ تاں معجزانہ طور اُتے بغیر باپ دے پیدا ہو ئے سن تاں پتہ چلا کہ کہ ایہ پیشین گوئی صرف تے صرف آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  تو‏ں ہی متعلق ا‏‏ے۔
(۲) کتاب استثناء وچ اے کہ ’’ خدا وند سینا تو‏ں آیا تے شعیر اُتے انہاں اُتے آشکا را ہويا تے نو‏‏ں ہ فاران تو‏ں انہاں اُتے جلوہ گر ہويا تے لا کھاں قدوسیاں دے نال آیااس دے داہنے ہا تھ اُتے اس دے لئی آتشی شریعت سی ‘‘۔ ۲؎
(۳) حضرت دائودعلیہ الاسلام فر ما تے نيں ’’ تاں بنی آدم وچ سب تو‏ں حسین اے، تیرے ہونٹاں اُتے اطاعت بھری اے اس لئی خدا نے تینو‏ں ہمیشہ دے لئی مبارک کیا، تیرےتیر تیزہاں اوہ بادشاہاں کے، دشمناں دے دل وچ لگدے نيں انہاں نو‏ں تیرے سامنے زیر ہُندیاں نيں، تاں نے صداقت نال محبت رکھی تے بد کاری نال نفرت، وچ تیرے ناں د‏‏ی یاد نو‏‏ں نسل در نسل قائم رکھاں گا اس لئی امتاں ابد الا ٰدباد تیری شکر گزاری کرن گی ‘‘۔ ۳؎
ایہ بشارتاں حرف بحرف آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے صادق آتی نيں کیو‏ں کہ حضرت دائود ؑ دے بعدآپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے علاوہ تے کوئی نبی ایسا نئيں آیا جو با طنی فضل و کمال دے نال ظاہری حسن و جمال، حسن و اخلاق وچ یکتائے زمانہ و یگانہ عالم ہو تے حشمت و شوکت، حکومت و سلطنت تے تیر و تلوار دا وی مالک ہوئے۔
عہد نامہ جدید وچ بعثت نبوی ﷺ دیاں بشارتاں
(۱) بعثت نبوی ﷺ اُتے متی انہاں لفظاں وچ گواہی دے رہی اے ’’ دیکھو تواڈا گھر تواڈے لئی ویران چھڈیا جاندا اے کیو‏ں کہ میں تسيں تو‏ں کہندا آں کہ ہن مینو‏ں فیر ہر گز نہ دیکھو گے جدو‏ں تک کہ نہ کہو گے کہ مبارک اے اوہ جو خدا دے ناں تو‏ں آتا اے ‘‘ ۴؎
یعنی حضرت مسیح ؑ اٹھائے جا نے والے نيں تے اوہ دوبارہ اس وقت تک نئيں آن گے جدو‏ں تک خدا وند دے ناں تو‏ں آنے وا لا نہ آجائے تے ایہ لوک نہ پکار اٹھن کہ اوہ مبارک اے یعنی اس اُتے ایمان نہ لے آئاں اس تو‏ں وی صاف پتہ چلدا اے کہ ایہ وی آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں متعلق اے کیو‏ں کہ حضرت عیسی ؑ اپنے دوبارہ آنے د‏‏ی خبر دے رہے نيں تے اس د‏ی نشانی ایہ بتلا رہے نيں دے جدو‏ں تک کہ خداوندنام تو‏ں آنا والا نہ آجا ئے تاں وچ نئيں آئونگا تے ایہ گل روز روشن د‏‏ی طرح عیاں اے کہ حضرت عیسی ؑ دے بعدکسی تے نبی دا ظہور نئيں ہواآپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے علاوہ تاں ایہ پیشین گوئی آپ د‏‏ی بعثت اُتے صادق آتی ا‏‏ے۔
(۲) انجیل یوحنا وچ تن ابواب یعنی ۱۴ تو‏ں لےک‏ے ۱۶ تک مسلسل آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی آمد تو‏ں متعلق پیشین گوئیاں نيں جنہاں وچو‏ں چند بیان کيتی جاندی ا‏‏ے۔
(۱) ’’ تے میں باپ تو‏ں درخواست کراں گا تاں اوہ توانو‏‏ں دوسرا مدد گار بخشے گا کہ ابد تک تواڈے نال رہے یعنی روح حق جسنو‏ں دنیا حاصل نئيں کر سکدی کیو‏ں کہ نہ اسنو‏ں دیکھدی اے نہ جا ندی اے تسيں اسنو‏ں جا ندے ہو کیو‏ں کہ اوہ تمہا رے نال رہندا اے تے تواڈے اندر اے ‘‘۔ ۵؎
(۲) اس دے بعد وچ تسيں تو‏ں بہت ساریاں گلاں نہ کراں گا کیو ں کہ دنیا دا سر دار آندا اے تے مجھ وچ اس دا کچھ نئيں ‘‘ ۶؎
(۳) ’’ لیکن میں تسيں تو‏ں سچ کہندا ہاں کہ میرا جا نا تواڈے لئی فائدہ مند اے کیو‏ں کہ جے ميں نہ جاواں تاں تو اوہ مدد گار تواڈے پاس نہ آئے گا لیکن جے ميں جاواں تاں اسنو‏ں تواڈے پاس بھیج داں گا ‘‘۔ ٧؎
(۴) ’’ جدو‏ں مدد گار آئے تاں اوہ دنیا د‏‏ی خرابی نو‏‏ں ثابت کریگا تے گناہ تے راست بازی تے عدالت دے با رے وچ بتائیگا ‘‘۔ ۸؎
انجیل یوحنا د‏‏ی مذکورہ با لا عبارات وچ حضرت عیسی ٰ اپنے بعد اک آنے والے د‏‏ی خبر دے رہے نيں جس دے متعلق اوہ کہندے نيں کہ وہدنیا دا سردار سر ور عالم ہوئے گا ’’ ابد تک رہیگا، سچائی د‏‏ی روح ‘‘ جس دا مطلب اے کہ اس د‏ی تعلیمات عالم گیر، ہمہ گیر تے قیامت تک باقی رہنے والی ہوئے گی او رخاص شخص دے لئی ’’ مد گار ‘‘ اردو تر جمے وچ استعمال کيتا گیا اے یو حنا د‏‏ی اصل انجیل وچ جو یو نانی لفظ استعمال ہويا سی اوہ ( Periclytos)تھا جس دا مطلب اے تعریف کیہ ہویا جو لفظ ’’ محمد ‘‘ دا بالکل اسيں معنی اے تویوحنا د‏‏ی ایہ بشارتاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم پر بعینہ صادق آتی نيں۔
خلاصہ کلام ایہ اے کہ بعثت نبوی ﷺ د‏‏ی بشارتاں بائیبل مقدس وچ صاف صاف بیان ہوئی اے اللہ تعالی نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا ذکر مبارک اپنی ہر وحی تے اپنی ہر کتاب وچ بیان فر ما یا اے چاں کہ اللہ تعالی نے عا لم میثاق وچ انبیاء کرام د‏‏ی ارواح طیبات تو‏ں نبی ﷺ د‏‏ی نبوت و رسالت اُتے ایمان لا نے تے آپ د‏‏ی مدد کر نے دا وعدہ لیا سی اس نے نئيں چاہیا کہ ایہ وعدہ صرف راز باطنی رہ جا ئے بلکہ آنے والیاں نسلاں اس عظیم نبی د‏‏ی عظمت تو‏ں با خبر ہو اس لئی کتاباں سابقہ وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دا ذ کر خیر کيتا ا‏‏ے۔
مراجع
(۱) عہد نامہ قدیم، کتاب استثناء : باب ۱۸ آیت ۱۵، ۱۸، ۱۹، ۲۰
(۲) کتاب استثناء :باب ۳۲ آیت ۲
(۳) زبور : باب ۴۵ آیت ۲، ۵، ٧، ۱٧
(۴) متی : باب ۲۳ آیت ۳۹
(۵) یوحنا : باب ۱۴ آیت ۱۶، ٧۱
(۶) یوحنا : باب ۱۴ آیت ۳۰
(٧) یوحنا : باب ۱۶ آیت ٧
(۸) یو حنا : باب ۱۶ آیت ۸
باہرلےجوڑ
گٹھ:محمد
گجردیس
گجردیس یا گجراتر "جس دے معنی نيں گجر وطن" ہندوستان دا اک تاریخی خطہ اے جس د‏‏ی نیہہ اس اُتے حکومت کرنے والے وکھ وکھ گجر قبیلے نے رکھی جو ۶ويں تو‏ں ۱۲ويں صدی عیسوی دے دوران مشرقی راجستھان تے شمالی گجرات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ خطے د‏‏ی غالب طاقت، گجر پرتیہاراں نے بالآخر قنوج دے مرکز وچ شمالی ہندوستان دے اک وڈے حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ " گجرات " د‏‏ی جدید ریاست دا ناں قدیم گجراتر تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔
گجردیس دے ابتدائی حوالے
گجردیس ، یا گجر وطن، سب تو‏ں پہلے بانا د‏‏ی ہرشچریت (۷ويں صدی عیسوی) وچ تصدیق شدہ ا‏‏ے۔ اس دے بادشاہ دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اسنو‏ں ہرشا دے والد پربھاکر وردھن (وفات ۶۰۵ عیسوی) نے زیر کيتا سی۔ گجردیس نو‏‏ں سندھا (سندھ)، لٹا (جنوبی گجرات) تے مالوہ(مغربی مالوہ) دے نال جوڑنا اس گل د‏‏ی نشاندہی کردا اے کہ شمالی گجرات تے راجستھان سمیت خطہ مراد ا‏‏ے۔
ہیون سانگ ، چینی بدھ مت یاتری جس نے ہرشا دے دور حکومت وچ ۶۳۱ء؁ تو‏ں ۶۴۵ء؁ عیسوی دے درمیان ہندوستان دا دورہ کیتا، اس نے مغربی ہندوستان د‏‏ی دوسری وڈی سلطنت دے طور اُتے گجر وطن( کیو-چی-لو ) دا ذکر کيتا جس دا راجگڑھ بھنمل ( پی-لو-مو-لو ) سی۔ اس نے اسنو‏ں پڑوسی ریاستاں بھروکاچ (بھروچ)، اجیینی (اوجین)، مالوہ، والابھی تے سوراشٹر تو‏ں ممتاز کیا۔ کہیا جاندا اے گُجر سلطنت دا رقبہ ۸۳۳ میݪ سی تے اس دا حکمران ۲۰ سالہ کشتری سی، جو اپنی دانشمندی تے ہمت دے لئی ممتاز سی۔ ایہ معلوم اے کہ، ۶۲۸ عیسوی وچ ، بھنمل د‏‏ی سلطنت اُتے چھپا خاندان دے اک حکمران ویاگر مُکھ د‏‏ی حکومت سی، جس دے دورِ حکومت وچ ماہرِ ریاضی دان برہما گپتا نے اپنا مشہور مقالہ لکھیا سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ہیون سانگ نے جس نوجوان حکمران دا ذکر کیہ اوہ اس دا اگلا جانشین رہیا ہوئے گا۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ اودو‏ں گجر سلطنت جدید راجستھان اُتے مشتمل سی۔  ہرشا د‏‏ی موت دے بعد، اس د‏ی سلطنت چھوٹی چھوٹی سلطنتاں وچ تقسیم ہو گئی۔ گُجردیس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ فیر اوہ آزاد ہو گیا۔
سندھ دے عرب تریخ نویساں (۷۱۲ عیسوی دے بعد تو‏ں اک عرب صوبہ) نے الجوزر اُتے عرب گورنراں د‏‏ی مہمات بیان کاں، جو گجر سلطنت دے لئی عربی اصطلاح ا‏‏ے۔ انہاں نے اس دا ذکر مشترکہ طور اُتے مرمد (مغربی راجستھان وچ مروماڈا) تے البیلاماں (بھنمل) دے نال کيتا۔ ملک اُتے پہلی بار محمد بن قاسم (۷۱۲ء؁ تو‏ں ۷۱۵ء؁) نے تے دوسری بار جنید (۷۲۳ء؁ تو‏ں ۷۲۶ء؁) نے فتح کيتا۔ بن قاسم د‏‏ی فتح پر، بلاذری نے ذکر کيتا کہ ہندوستانی حکمراناں نے اسلام قبول کيتا تے خراج تحسین پیش کيتا۔  انہاں نے غالباً بن قاسم دے جانے دے بعد پِچھے ہٹنا شروع کر دتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جنید دا حملہ ضروری ہو گیا۔ جنید د‏‏ی فتح دے بعد، ایسا لگدا اے کہ بھنمل د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں عرباں نے اپنے قبضے وچ لے لیا سی۔
گجردیس د‏‏ی جانشین گُجر سلطنتاں
تقریباً ۶۰۰ء؁ وچ منڈور ( مانڈو پور) وچ ہری چندر روہیلادھی نے اک گجر سلطنت د‏‏ی نیہہ رکھی۔ ایہ توقع کيتی جاندی اے کہ ایہ اک چھوٹی سلطنت رہی ہوئے گی۔ اس د‏ی اولاد، ناگبھٹ نے تقریباً ۶۸۰ء؁ماں راجگڑھ نو‏‏ں میرٹا (میدانتک پور) منتقل کيتا۔  بالآخر، اس خاندان نے شاہی گجر پرتیہاراں د‏‏ی لڑی وچ "پرتیہار" دا عہدہ اختیار کیتا، جنہاں دے لئی ایہ جاگیرداری ریاست بن گیا۔   مورخین د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏ں اکثر منڈور دے گجر پرتیہار کہیا جاندا ا‏‏ے۔
گجراں د‏‏ی بھروچ لڑی( لتا دا گجرخاندان ) د‏‏ی نیہہ دادا اول نے رکھی سی، جسنو‏ں بوہت سارے مورخین ايس‏ے ناں دے ہری چندر دے سب تو‏ں چھوٹے بیٹے تو‏ں شناخت کردے نيں۔ انہاں گُجراں نو‏‏ں ہمیشہ جاگیردار( سامانتھ ) دے طور اُتے پہچانا جاندا سی حالانکہ وقت دے نال نال انہاں د‏‏ی وفاداری وکھ وکھ ہُندی سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ انہاں نے چالوکیو‏ں دے صوبہ لتا دا اک وڈا حصہ کھو لیا سی تے انہاں د‏‏ی بادشاہی نو‏‏ں وی گُجردیس دا حصہ سمجھیا جاندا سی۔
سندھ وچ جنید د‏‏ی مدت ختم ہوݨ دے فوراً بعد، تقریباً ۷۳۰ عیسوی وچ ، بھنمل دے آس پاس، جالور وچ ناگبھٹ اول نے گجراں د‏‏ی اک آخری لائن د‏‏ی نیہہ رکھی۔ کہیا جاندا اے کہ ناگبھٹ نے غالباً اوہ بھنمل کے"ناقابل تسخیر گجراں" نو‏‏ں شکست دتی سی۔ اک ہور ذرائع نے اسنو‏ں اک "مسلم حکمران" نو‏‏ں شکست دینے دا سہرا دتا ا‏‏ے۔  ناگبھٹ نو‏‏ں بعد وچ چھاپے دے دوران عرباں نو‏‏ں پسپا کرنے دے لئی وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔  اس دا خاندان بعد وچ اوجین تک پھیل گیا تے اپنے آپ نو‏‏ں پرتیہارا کہیا۔ گجر پرتیہاراں د‏‏ی حریف سلطنتاں ، راشٹرکوٹ تے پال، پ‏ر انہاں نو‏ں گُجر یا گُجر سلطنت دے بادشاہ کہندی رہیاں۔ گجر پرتیہار پورے راجستھان تے گجرات دے علاقےآں د‏‏ی غالب قوت بن گئے، انہاں نے ہرش وردھن دے سابق راجگڑھ قنوج وچ اک طاقتور سلطنت قائم کيتی۔
گجردیس دے بعد دے حوالے
گجراتر د‏‏ی اصطلاح دا تذکرہ سب تو‏ں پہلے ۸۶۱ عیسوی وچ ککوکا (منڈور دے پرتیہار) دے گھٹیالہ نوشتہ وچ ملدا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ کاکوکا نے مروماڈا، والا تے تروانی دے نال گجراترا دے لوکاں د‏‏ی محبت جِت لئی۔ بعد دے ریکارڈ دسدے نيں کہ ایہ گجراتر منڈل پرانی جودھ پور ریاست دے دیدوانا دے علاقے وچ سی۔
بعد دے زمانے وچ ، گجراتر د‏‏ی اصطلاح موجودہ گجرات دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ جنادت سوری (۱۰۷۵–۱۱۵۴ عیسوی) نے گجرات دے اک ملک دا ذکر کيتا اے جس دا راجگڑھ شمالی گجرات وچ اناہلپاٹک ( پٹن) ا‏‏ے۔ چالوکیو‏ں (سولنکی) نو‏‏ں نوشتہ جات وچ گُجر تے انہاں دے ملک نو‏‏ں گُجردیس وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
گجردیس وچ سبھیاچار تے سائنس
بھنمل علم و فن دا اک وڈا مرکز سی۔ کنہادادے پربندھ دے مطابق، اس وچ ۴۵٬۰۰۰ برہمن سن جو قدیم مقدس کتاباں دا مطالعہ کردے ہوئے کدی نئيں تھکتے سن ۔