حمود_الرحمٰن_کمیشن_رپورٹ
باب پنجم ایوب خان دے دور دے آخری ایام
اساں  نے متعدد لوگاں توں وی جرح دی جواس وقت حکومت دے سیکرٹری سن۔ مثال دے طور اُتے مسٹر غیاث الدین، مسٹر روداد خان، مسٹر ریاض الدین تے مسٹر ایم ایچ صوفی۔ انہاں وچوں کسے نے وی ایسی تصویر کشی نہاں دی جیسی مسٹر الطاف گوہر نے دی۔ الطاف گوہر خود ای اپنے سابقہ بیان دی تردید کرتے نیں   جدوں اپنے بیان دے آخر وچ اوہ کہتے نیں   کہ صحت یاب ہونے دے بعد صدر ایوب میڈیکل چیک تساں   دی غرض توں انگلینڈ گئے سن جتھے توں واپسی دے بعد انہاں دی حالت قدرے بہتر ہو چکی سن تے اوہ اپنے روزمرہ معمولات ول لوٹ آئے سن پر ہن بقول الطاف گوہر دے انہاں دے روئیے تے سوچ وچ غیر معمولی تبدیلی رونما ہو چکی سی ہن اوہ سختی دے نال بات اُتے اڑنے رہنے اُتے اصرار نہاں کردے سن تے دوسرے فریق دی معقول بات سننے دے بعد اپنے نقطہ نظر وچ تبدیلی پیدا کر لیدے سن لیکن ہن انہاں وچ فوری تے مضبوط فیصلے کرنے دی صلاحیت تقریباَ َ مفقود ہوچکی سی جو کدی انہاں دا طرہءامتیاز سمجھی جاندی سی اس دے باوجود الطاف گوہر نے زور دیتے ہوئے کہیا کہ اس بات دا کوئی سوال پیدا نہاں ہُندا کہ اوہ از خود اپنے عہدے توں الگ ہُندے جاں کوئی انہاں دے احکام دی تعمیل توں نکار کردیندا! اصل سبب اوروجہ اس دی ایہ سی کہ اوہ کمزور تے فیصلہ کرنے دی صلاحیت توں محروم ہوچکے سن۔ اساں  نے یحیٰی خان توں وی صدر ایوب دی علالت دے فوری بعد انہاں دے کردار تے روئیے دے بارے وچ پچھیا سی جنہاں نے دسیا کہ اس دی بابت انہاں صدر ایوب دی صاحبزادی نسیم اورنگزیب نے ٹیلی فون اُتے اطلاع دی سی۔ اوہ انہاں انکل کہہ کر مخاطب کرتی تھاں تے اس وقت انہاں دے لہجے توں کافی پریشانی عیاں سی ایہ اطلاع ملنے دے بعد یحیٰی خان بقول انہاں دے، فوراَ َ ایوان صدر پہنچے تے انہاں دے افراد خانہ توں مل کر اپنی تشویش دا اظہار کرتے ہوئے انہاں تسلی دینے دی کوشش دی۔ انہاں نے دسیا کہ انہاں دناں اوہ اکثر اوقات ایوان صدر جایا کردے سن تے انہاں دا مطلب ایہ ہویا کہ انہاں نے صدر ایوب دے ذاتی معالج توں وی یقیناَ َ گفتگو دی ہوگی پر صرف اک واقعے توں اساں   جنرل یحیٰی خان دی بدنیندی اُتے مبنی انہاں عزائم دے بارے وچ قطعاَ َ کوئی نتیجہ اخذ نہاں کرسکتے جس دی جانب الطاف گوہر نے اشارہ کیتا! جنرل یحٰیی خان پاکستان آرمی دے اک انتہائی سینئر افسر سن تے صدر ایوب دے جانشین ہونے دے ناتے انہاں توں بے حد قریب وی سن۔ پاکستانی افواج دے کمانڈر انچیف ہونے دی حیثیت توں فیلڈ مارشل صدر ایوب خان، یحیٰی خان اُتے غیر معمولی اعتماد تے بھروسا کردے سن جو صدر ایوب دی کمانڈر انچیف دے عہدے اُتے تقرری دے وقت اک بریگیڈئیر سن چنانچہ پاک افواج دے متعدد اسکیماں تے منصوباں دی تیاری تے انہاں دے عملی نفاذ دے سلسلے وچ انہاں صدر ایوب دا بھر پور اعتماد حاصل سی۔ پاک فوج دے اک دیرینہ رفیق کار ہونے دے سبب ایہ بات واضح اے کہ انہاں دی صدر ایوب توں گھریلو تعلقات قائم سن لہذا بیگم نسیم اورنگزیب دی جانب توں انہاں ٹیلی فون کرنے دے واقعے توں قطعاَ َ کوئی غلط بیانی جاں مبالغہ آرائی نظر نہاں آندی جس نوں  سننے دے فوراَ َ بعد اوہ ایوان صدر پہنچ گئے تے اس واقعے دے بعد اکثر و بیشتر اوتھے جاندے رہے۔ ایہ بات وی قابل فہم اے کہ انہاں نے صدر ایوب دے ذاتی معالج کرنل محی الدین توں وی اس بابت گفتگو دی ہوگی پر اس مفروضے وچ ساناں  قطعاَ َ کوئی صداقت نظر نہاں آندی کہ چونکہ انہاں دے معالج دا تعلق پاکستانی آرمی توں سی اس لئی انہاں اک سوچے سمجھے منصوبے دے تحت صدر ایوب دی طبی دیکھ بھال اُتے مامور کیتا گیا سی تاکہ کمانڈر انچیف دی خواہش دے عین مطابق صدر پاکستان اُتے مضبوط گرفت رکھی جاسکے۔ کرنل محی الدین گزشتہ چھ برساں توں صدر ایوب دے ذاتی معالج چلے آ رہے سن تے انہاں دی اس حیثیت دی تقرری توں پہلے وی صدر پاکستان دے ذاتی معالج دا تقرر ہمیشہ آرمی ای توں ہُندا چلا آ رہیا سی چنانچہ ہماری رائے وچ اس بات دا قطعاَ َ کوئی جواز موجود نہاں اے کہ محض فرضی تے بے بنیاد واقعات و حقائق دی بنا اُتے یحیٰی خان توں اس قسم دے الزامات منسوب کردیے جائاں کہ فیلڈ مارشل صدر ایوب خان دی علالت دے بعد اقتدار دی باگ دوڑ انہاں نے خود سنبھال لی سی۔ صدر دی صحت یاب ہونے توں پیشتر اک سازش ک پتا چلا اس سازش دا مقصد مشرقی پاکستان نوں   علاحدہ کرنا سی تے اسے اس وقت توں اگرتلا سازش کیس کہیا جاندا اے ایہ ناں اگرتلا قصبے توں لیا گیا جو بھارت وچ سرحد دے قریب واقع اے انکوائری دے دوران معلوم ہویا کہ سازش کرنے والاں وچ کچھ سویلین سن تے کچھ فوجی۔ سوال ایہ پیدا ہویا کہ ایہ مقدمہ کورٹ مارشل وچ چلایا جائے جاں دوسری عدالت وچ کیونجے جو لوگ اس ادارے توں منسلک سن انہاں اُتے دوسرا ادارہ مقدمہ نہاں چلا سکدا سی اس بات دا فیصلہ ہونے تک ملزمان نوں   زیر حراست رکھیا گیا لیکن انہاں زیر حراست لوگاں دی فہرست وچ اک ناں شامل نہاں سی جو بعد وچ نہایت شدومد توں لیا گیا۔ ناں شیخ مجیب الرحمٰن دا سی انہاں دا ناں شامل نہ ہونے دی اک توضیح ایہ دی جاندی اے کہ اس وقت ایسا کوئی ثبوت موجود نہاں سی جس دی بنیاد اُتے انہاں دا ناں شامل کیتا جاسکے بلکہ زیادہ صحیح طور اُتے ایہ کہیا جاسکتا اے کہ اس وقت تک دستیاب ثبوت وچ مجیب الرحمٰن دا ناں اک کوڈ نیم توں شامل سی مگر اس وقت ایہ معلوم نہاں ہو سکا کہ ایہ کوڈ نیم مجیب الرحمٰن دا اے لٰہذا اک دوسرا نوٹیفکیشن جاری ہویا جس وچ مجیب الرحمٰن دا ناں شامل کیتا گیا سی۔ اک تے توضیح ایہ وی دی جاندی اے کہ شیخ مجبی الرحمٰن اس وقت زیر حراست سن جدوں پہلا نوٹیفکیشن جاری ہویا جس دا مقصد انہاں لوگاں نوں   صرف نظر بند رکھنا سی اس لئی دوسرا آرڈر جاری کرنا غیر ضروری سی۔ خیال سی کہ جدوں اس بات دا فیصلہ ہو جائے گا تو مقدمہ کس شکل وچ چلایا جائے تو ملزمان دی فہرست وچ انہاں دا ناں وی شامل کر لیا جائے گا۔ اس وقت دے وزیر قنون ایس ایم ظفر کہتے نیں   کہ انہاں اس معاملے دے بارے وچ اس وقت تک کچھ معلوم نہاں سی جدوں تک انہاں نے نوٹیفکیشن نہاں پڑھیا سی تے اس وقت اس معاملے وچ سامنے آئے جدوں ایہ سوال اٹھا کہ مقدمہ کس فورم اُتے چلایا جائے انہاں دے کہنے دے مطابق کمانڈر انہاں چیف اس بارے وچ بوہت فکر مند سن کہ اوہ مسلح افواج دے افراد اُتے فوجی عدالت دے علاوہ تے کہاں مقدمہ چلانے دی اجازت نہاں دیں گے ایہ سوال وی پچھیا جا سکتا اے کہ فوج توں تعلق رکھنے والے ملزمان علاحدہ علاحدہ فورسز توں تعلق رکھدے سن مگر انہاں سب دے خلاف وی اک ای کورٹ مارشل مقدمہ چلایا جانا سی بہرحال انتخاب ایہ ہویا کہ دو مختلف عدالتاں وچ مقدمہ چلایا جائے اک کورٹ مارشل وچ تے دوسرا سویلین ٹریبونل وچ ایہ خطرہ ظاہر سی کہ انہاں دونے دے فیصلاں وچ فرق ہو سکدا سی۔ ساناں  دسیا گیا کہ اس سلسلے وچ ایہ ضروری ہو گیا کہ کمانڈر انچیف توں بار بار ملاقاتاں دی جائاں۔ جی ایچ کیو ملاقاتاں دا سلسلہ جاری رہیا جس وچ وزیر قنون، دفاع دے سیکرٹری تے صدر دے مشیر موجود ہویا کردے سن تمام متعلقہ افراد نے تسلیم کیتا اے کہ ایسا ای ہویا کردا سی اساں   تسلیم کرتے نیں   کہ کمانڈر انچیف دے نال انہاں کانفرنساں دا صرف ایہ مقصد ہونے دے بارے وچ ساناں  شک محسوس ہُندا اے۔ جنرل یحٰیی خان دے مطابق جدوں مقدمہ شروع ہو گیا سی تد ای انہاں توں مشورے کیتے جادے سن اس دی وجہ اوہ ایہ بتاندے نیں کہ انہاں وچ فوجی قانون دے اہم نکات ملوث سن تے اس لئی انہاں توں مشورہ کیتا جانا ضروری سی اگر فرض کر لیا جائے کہ ایسے نکات زیر غور سن تو وی ایہ نہاں کہیا جاسکتا کہ کمانڈر انہاں چیف ای فوجی قوانین دا سب توں وڈا ماہر سی۔ ہمارے خیال وچ فوج دا متعلقہ شعبہ عینی جج ایڈووکیٹ جنرل دا شعبہ زیادہ مناسب سی۔ آخر وچ منظور قادر دی مدد دے لئی جو سرکاری وکیل سن گروپ کیپٹن اسلم نوں   مقرر کیتا گیا۔ ائیر فورس وچ شامل ہونے توں پہلے اوہ کافی عرصے تک وکالت کرچکے سن ایتھے وی اوہ جج اے رحمٰن جو سپریم کورٹ دے ریٹائر جج سن تے مشرقی پاکستان دے ہائی کورٹ دے حاضر سروس ججز، جسٹس ایم آر خان تے جسٹس مقسوم الحکیم شامل سن ٹریبونل نے اس کیس دی سماعت ڈھاکہ وچ شروع دی۔