cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
۱۹۸۹ دے انقلابات
ہنگری
۱۸ ستمبر دے گول میز معاہدے وچ چھ مسودہ قوانین شامل سن جنہاں وچ آئین د‏‏ی بحالی ، آئینی عدالت دا قیام ، سیاسی جماعتاں دے کم تے انتظام ، قومی اسمبلی دے نائباں دے کثیر الجہ‏‏تی انتخابات ، تعزیراندی ضابطے تے تعزیراندی طریقہ کار تو‏ں متعلق قانون شامل سن ( آخری دو تبدیلیاں نے پارٹی نو‏‏ں ریاستی طریقہ کار تو‏ں وکھ کرنے د‏‏ی نمائندگی کيتی۔    انتخابی نظام اک سمجھوتہ سی: تقریبا نصف نائباں دا انتخاب تناسب تے نصف اکثریت پسندی دے نظام دے ذریعہ کيت‏‏ا جائے گا۔  اک کمزور صدارت اُتے وی اتفاق رائے ہويا ، لیکن اس گل اُتے اتفاق رائے نئيں ہوئے سکيت‏‏ا کہ صدر (پارلیمنٹ یا عوام) دا انتخاب کون کرے تے ایہ انتخاب کدو‏‏ں ہوئے گا (پارلیمانی انتخابات تو‏ں پہلے یا اس دے بعد)۔ ۷ اکتوبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، اپنی آخری کانگریس وچ کمیونسٹ پارٹی نے خود نو‏‏ں ہنگری د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی دے طور اُتے دوبارہ قائم کيت‏‏ا۔ ۱۶ تو‏ں ۲۰ اکتوبر تک دے اک تاریخی اجلاس وچ ، پارلیمنٹ نے کثیر الجماعتی پارلیمانی انتخابات تے براہ راست صدارتی انتخاگل کيتی فراہمی دے لئی قانون سازی د‏‏ی ، جو ۲۴ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں ہويا۔ اس قانون سازی نے ہنگری نو‏‏ں عوامی جمہوریہ تو‏ں جمہوریہ ہنگری وچ تبدیل کردتا ، انسانی تے شہری حقوق د‏‏ی ضمانت دتی تے اک ادارہ جاندی ڈھانچہ تشکیل دتا جس تو‏ں عدالدی ، قانون سازی تے حکومت کیت‏‏ی انتظامی شاخاں وچ اختیارات د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں یقینی بنایا گیا۔ ۲۳ اکتوبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ۱۹۵۶ دے انقلاب د‏‏ی ۳۳ واں برسی دے موقع اُتے ، ہنگری وچ کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے ختم کر دتا گیا۔ ہنگری اُتے سوویت فوجی قبضہ ، جو دوسری جنگ عظیم دے بعد تو‏ں جاری سی ، ۱۹ جون ۱۹۹۱ نو‏‏ں ختم ہويا۔
مشرقی جرمنی
۲ مئی ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، ہنگری نے آسٹریا دے نال اپنی خاردار تاراں د‏‏ی سرحد نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيت‏‏ا ۔ اس سرحد اُتے حالے وی بہت زیادہ حفاظت کيتی گئی سی ، لیکن ایہ اک سیاسی علامت سی۔ thumb| اوٹو وان ہبسبرگ ، جس نے آئرن پردے نو‏‏ں کھولنے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا اگست ۱۹۸۹ وچ پین یورپی پکنک نے بالآخر اک تحریک شروع د‏‏ی جسنو‏ں مشرقی بلاک وچ حکمراناں دے ذریعہ نئيں روکیا جاسکيت‏‏ا۔ ایہ مشرقی جرمنی تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تحریک سی جدو‏ں تو‏ں ۱۹۶۱ وچ برلن وال تعمیر ہوئی سی۔ پکنک دے سرپرستاں ، اوٹو وان ہبس برگ تے ہنگری دے وزیر مملکت امیری پوزگے نے منصوبہ بند واقعہ نو‏‏ں میخائل گورباچوف تے مشرقی بلاک دے ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں پرواز سمیت سرحد دے اک وڈے افتتاحی دے رد عمل د‏‏ی جانچ دے موقع دے طور اُتے دیکھیا۔ پین یورپین پکنک دے بعد ، ایرک ہونیکر نے ۱۹ اگست ۱۹۸۹ دے ڈیلی آئینے د‏‏ی ہدایت کی: "ہیبسبرگ نے پولینڈ وچ دور تک کتابچے تقسیم کیتے ، جس اُتے مشرقی جرمن تعطیل وچ آنے والےآں نو‏‏ں پکنک وچ مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔ جدو‏ں اوہ پکنک آئے تاں انہاں نو‏ں تحائف ، کھانا تے ڈوئش مارک دتے گئے تے فیر انہاں نو‏ں مغرب وچ آنے اُتے راضی کيت‏‏ا گیا۔ لیکن پان یورپی پکنک وچ وڈے پیمانے اُتے خروج دے نال ، مشرقی جرمنی د‏‏ی سوشلسٹ اتحاد پارٹی دے اس دے بعد دے ہچکچائے دار سلوک تے سوویت یونین دے عدم مداخلت نے ڈیماں نو‏‏ں توڑ دتا۔ ہن میڈیا تو‏ں آگاہ دسیاں ہزاراں باشندےآں نے ہنگری دا رخ کيت‏‏ا ، جو ہن اپنی سرحداں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بند رکھنے دے لئی تیار نئيں سی یا اپنی سرحدی فوج نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی طاقت دا استعمال کرنے اُتے مجبور کرنے دے لئی تیار نئيں سی۔ thumb| ایرک ہونیکر ستمبر ۱۹۸۹ دے آخر تک ، جی ڈی آر نے ہنگری دے سفر تو‏ں انکار کرنے تو‏ں پہلے ، ۳۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ مشرقی جرمن مغرب وچ فرار ہوئے گئے سن ، جس تو‏ں چیکوسلواکیہ واحد پڑوسی ریاست سی جتھ‏ے مشرقی جرمن فرار ہوئے سک‏‏ے سن ۔ ہور وسطی تے مشرقی یوروپی دارالحکومتاں وچ مغربی جرمنی د‏‏ی سفارتی سہولیات ، خاص طور اُتے پراگ سفارت خانہ تے ہنگری دے سفارتخانے اُتے قبضہ کرکے ہزاراں مشرقی جرمناں نے مغرب تک پہنچنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جتھ‏ے اگست تو‏ں نومبر دے دوران ہزاراں نے کیچڑ والے باغ وچ ڈیرے ڈالے سن تاکہ اوہ جرمن سیاسی اصلاحات دے منتظر سن ۔ جی ڈی آر نے ۳ اکتوبر نو‏‏ں چیکوسلواکیہ د‏‏ی سرحد بند کردتی تے اس طرح اپنے تمام پڑوسیاں تو‏ں وکھ تھلگ رہیا۔ فرار ہونے دے آخری موقع تو‏ں دور رہنے دے بعد ، مشرقی جرمنی د‏‏ی اک ودھدی ہوئی تعداد نے پیر ، ۴ ، ۱۱ تے ۱۸ ستمبر نو‏‏ں ہونے والے پیر دے مظاہرےآں وچ حصہ لیا ، جس وچ ہر اک ۱٬۲۰۰ تو‏ں ۱٬۵۰۰ مظاہرین نو‏‏ں راغب کردا سی۔ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا گیا تے ماریا پیٹا گیا ، لیکن لوکاں نے ڈرانے تو‏ں انکار کر دتا۔ ۲۵ ستمبر نو‏‏ں مظاہرےآں نے ۸۰۰۰ مظاہرین نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيت‏‏ا۔
۲ اکتوبر نو‏‏ں لیپزگ وچ پیر دے پنجويں مسلسل مظاہرے دے بعد ۱۰٬۰۰۰ مظاہرین نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا گیا ، سوشلسٹ اتحاد پارٹی (ایس ای ڈی) دے رہنما ایریک ہونیکر نے فوج نو‏‏ں گولی مارنے تے قتل کرنے دا حکم جاری کيت‏‏ا۔ کمیونسٹاں نے اک بہت وڈی پولیس ، ملیشیا ، اسٹسی تے کم تو‏ں لڑنے والے دستےآں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں تیار کيت‏‏ا تے افوانيں سن کہ ۹ اکتوبر نو‏‏ں پیر دے روز ہونے والے مظاہرے دے لئی تیانمان اسکوائر طرز دے قتل عام دا منصوبہ بنایا جارہیا ا‏‏ے۔
۶ تے ۷ اکتوبر نو‏‏ں ، میخائل گورباچوف نے جرمن جمہوری جمہوریہ د‏‏ی ۴۰ واں برسی دے موقع اُتے مشرقی جرمنی دا دورہ کيت‏‏ا تے مشرقی جرمنی د‏‏ی قیادت اُتے زور دتا کہ اوہ اصلاحات نو‏‏ں قبول کرن۔ اس دا اک مشہور حوالہ جرمن بولی وچ "Wer zu spät kommt, den bestraft das Leben" دے طور اُتے پیش کيت‏‏ا گیا اے ("جو بہت دیر تو‏ں آندا اے اسنو‏ں زندگی د‏‏ی سزا ملدی ا‏‏ے۔" ). اُتے ، ہنیکر داخلی اصلاحات دے مخالف رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی حکومت نے سوویت اشاعتاں د‏‏ی گردش نو‏‏ں روکنے دے باوجود اسنو‏ں تباہ کن سمجھیا۔
افواہاں دے باوجود کہ ۹ اکتوبر نو‏‏ں کمیونسٹ اک قتل عام د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ، ايس‏ے پیر نو‏‏ں لیپزگ وچ ۷۰٬۰۰۰ شہریاں نے مظاہرہ کيت‏‏ا تے زمین اُتے موجود حکا‏م نے فائرنگ کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ اگلے پیر ۱۶ اکتوبر نو‏‏ں ۱۲۰٬۰۰۰ افراد نے لیپزگ د‏‏ی سڑکاں اُتے مظاہرہ کيت‏‏ا۔
ایرچ ہونیکر نے امید ظاہر کيت‏ی سی کہ وارسا معاہدہ دے ذریعہ جی ڈی آر وچ تعینات سوویت فوج کمیونسٹ حکومت کیت‏‏ی بحالی تے شہری مظاہرےآں نو‏‏ں دبائے گی۔ ۱۹۸۹ تک سوویت حکومت نے سوویت یونین دے لئی مشرقی بلاک اُتے اپنا کنٹرول برقرار رکھنا غیر عملی سمجھیا ، لہذا اس نے مشرقی جرمنی وچ پیش آنے والے واقعات دے حوالے تو‏ں غیر جانبدارانہ موقف اختیار کيت‏‏ا۔ مشرقی یوروپ وچ تعینات سوویت فوجیاں نو‏‏ں سوویت قیادت د‏‏ی سخت ہدایات دے تحت مشرقی بلاک د‏‏ی قوماں دے سیاسی معاملات وچ مداخلت نہ کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی گئی سی تے اوہ انہاں د‏‏ی بیرکاں وچ رہ‏‏ے۔ جاری شہری بے امنی دا سامنا کردے ہوئے ، ایس ای ڈی نے ۱۸ اکتوبر نو‏‏ں ہنیکر نو‏‏ں معزول کر دتا تے انہاں د‏‏ی جگہ حکومت وچ ایون کرینز دا نمبر دو شخص بنا دتا۔ اُتے ، مظاہرے بڑھدے ہی چلے گئے تے پیر ، ۲۳ اکتوبر نو‏‏ں ، لیپزگ مظاہرین د‏‏ی تعداد ۳۰۰٬۰۰۰ سی تے اگلے ہی ہفتے وچ اوہ اِنّے ہی وڈے رہ‏‏ے۔ thumb| [[دیوار برلن|برلن برگ گیٹ اُتے برلن وال ، ۱۰ نومبر ۱۹۸۹]] چیکوسلوواکيت‏‏ا د‏‏ی سرحد یکم نومبر نو‏‏ں اک بار فیر کھول دتی گئی تے چیکو سلوواک حکا‏م نے جلد ہی تمام مشرقی جرمناں نو‏‏ں ہور بیوروکریٹک اڈو دے بغیر براہ راست مغربی جرمنی دا سفر کرنے دتا ، اس طرح آئرن پردے دا حصہ ۳ نومبر نو‏‏ں اٹھا لیا۔ ۴ نومبر نو‏‏ں حکا‏م نے برلن وچ اک مظاہرے د‏‏ی اجازت دینے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے انہاں نو‏ں الیگزینڈر پلٹز مظاہرے دا سامنا کرنا پيا ، جتھ‏ے جی ڈی آر نے دیکھیا سب تو‏ں وڈے احتجاج وچ ادھے ملین شہریاں نے آزادی دا مطالبہ کردے ہوئے دار الحکومت دا رخ کيت‏‏ا۔ چکوسلوواکيت‏‏ا دے راستے مغرب وچ مہاجرین دے آنے والے بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے قابل نئيں ، بالآخر مشرقی جرمن حکا‏م عوامی دباؤ وچ مبتلا ہوئے گئے تے انہاں نے ۹ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں بغیر موجودہ سرحدی تھ‏‏اںو‏اں دے ذریعے مشرقی جرمنی تے مغربی جرمنی وچ براہ راست داخل ہونے د‏‏ی اجازت دے دی۔ بارڈر گارڈز نو‏‏ں مناسب طریقے تو‏ں بریف کيت‏‏ا۔ اک ٹی وی پریس کانفرنس وچ حکومت دے ترجمان گونٹر شیبوسکی دے غلط لفظاں تو‏ں متاثر ہوئے ، انہاں نے کہیا کہ منصوبہ بند تبدیلیاں "فوری طور اُتے ، بغیر کسی تاخیر" عمل وچ آئیاں ، سیکڑاں ہزاراں افراد نے اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ لوکاں دے بڑھدے ہوئے ہجوم نے محافظاں نو‏‏ں مغربی برلن جانے د‏‏ی اجازت دینے دے مطالبہ اُتے بہت جلد مغلوب کر دتا۔ انہاں دے اعلیٰ افسران د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی تاثرات نئيں ملنے دے بعد ، محافظ ، طاقت دا استعمال کرنے دے لئی تیار نئيں سن ، انہاں نے جواب دتا تے مغربی برلن دے دروازے کھول دتے ۔ لوکاں دے ذریعہ برلن وال وچ جلد ہی نويں کراسنگ پوائنٹس کھولنے اُتے مجبور ہوئے گئے تے دیوار دے کچھ حصےآں نو‏‏ں لفظی طور اُتے توڑ دتا گیا کیونجے ظلم د‏‏ی اس علامت نو‏‏ں مغلوب کر دتا گیا سی۔ حیرت زدہ محافظ جو کچھ ہوئے رہیا اے اس تو‏ں بے خبر سن تے نرمی تو‏ں اس دے نال کھڑا ہويا جدو‏ں مشرقی جرمن ہتھوڑے تے کھاوہی لے ک‏ے دیوار دے نال چڑھ گئے۔
سجے|thumb| برلن وال ، اکتوبر ۱۹۹۰ ، " [[میخائل گورباچوف|تھینک یو ، گوربی " کہندے ہوئے]] نومبر نو‏‏ں ، پورے وزیرارت ڈیر ڈی ڈی آر ( اسٹیٹ کونسل آف مشرقی جرمنی ) ، جس وچ اس دے چیئرمین وائل اسٹوف شامل سن ، نے استعفیٰ دے دتا۔ کافی زیادہ آزاد خیال کمیونسٹ ، ہنس موڈرو دے تحت اک نويں حکومت تشکیل دتی گئی۔ یکم دسمبر نو‏‏ں ، ووکسکمر نے ایس ڈی دے اہ‏م کردار نو‏‏ں جی ڈی آر دے آئین تو‏ں ہٹا دتا۔ ۳ دسمبر نو‏‏ں کرینز نے ایس ای ڈی دے رہنما دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ انہاں نے تن دن بعد ہی ریاست دے سربراہ دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ ۷ دسمبر نو‏‏ں ، ایس ای ڈی تے ہور سیاسی جماعتاں دے وچکار راؤنڈ ٹیبل مذاکرات دا آغاز ہويا۔ ۱۶ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، ایس ای ڈی نو‏‏ں تحلیل تے SED-PDS دے طور اُتے تبدیل کيت‏‏ا گیا ، جس تو‏ں مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کيت‏‏ا گیا تے اک مرکزی دھارے وچ شامل جمہوری سوشلسٹ پارٹی بن گئی۔
۱۵ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں ، اسٹسی دے صدر مقام اُتے مظاہرین نے دھاوا بول دتا۔ موڈرو مشرقی جرمنی دے اس حقیقت پسند رہنما بن گئے ایتھ‏ے تک کہ ۱۸ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں آزاد انتخابات ہوئے ۔ ایہ نومبر ۱۹۳۲ دے بعد تو‏ں پہلے سی ۔ ایس ای ڈی ، جسنو‏ں پارٹی آف ڈیموکریٹک سوشلزم دا ناں دتا گیا ، نو‏‏ں بھاری شکست ہوئی۔ مشرقی جرمن کرسچن ڈیموکریٹک یونین دے لوتھر ڈی میزیری ۴ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں مغرب دے نال تیزی تو‏ں اتحاد دے اک پلیٹ فارم اُتے وزیر اعظم بنے۔ دونے جرمنی ۳ اکتوبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں دوبارہ متحد ہوئے گئے سن ۔
چیکوسلوواکيت‏‏ا
thumb| [[پراگ وچ وینیسلاس اسکوائر وچ یادگار دے تھلے احتجاج]] thumb| د‏‏ی یادگار [[مخملی انقلاب وچ بریٹیسلاوا ( Námestie SNP )، سلوواکیہ]] "مخمل انقلاب" ، چیکوسلواکیہ وچ اقتدار د‏‏ی عدم تشدد ، کمیونسٹ حکومت تو‏ں پارلیمانی جمہوریہ وچ منتقلی سی۔ ۱۷ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، فسادات پولیس نے پراگ وچ طالب علماں دے اک اُتے امن مظاہرے نو‏‏ں دبا دتا ، حالانکہ اس تنازع اُتے جاری اے کہ آیا اس رات کسی د‏‏ی موت ہوئی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ اس پروگرام نے ۱۹ نومبر تو‏ں دسمبر دے آخر تک مقبول مظاہرےآں دا سلسلہ شروع کيت‏‏ا۔ ۲۰ نومبر تک ، پراگ وچ جمع ہونے والے پرامن مظاہرین د‏‏ی تعداد گذشتہ روز دو لکھ تو‏ں ودھ ک‏ے اک اندازے دے مطابق نصف ملین ہوئے گئی۔ پنج دن بعد ، لیٹنو اسکوائر احتجاج وچ ۸۰۰٬۰۰۰ افراد نے شرکت کيتی۔ ۲۴ نومبر نو‏‏ں ، جنرل سکریٹری میلو جکیš سمیت پوری کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی پوری قیادت نے استعفیٰ دے دتا۔ ۲۷ نومبر نو‏‏ں چیکوسلوواکيت‏‏ا دے تمام شہریاں اُتے مشتمل دو گھینٹے د‏‏ی عام ہڑتال کامیابی دے نال منعقد کيتی گئی۔
دوسری کمیونسٹ حکومتاں دے خاتمے تے بڑھدے ہوئے احتجاج دے نال ، چیکوسلوواکيت‏‏ا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے ۲۸ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ اقتدار چھڈ دے گی تے واحد جماعت د‏‏ی ریاست نو‏‏ں ختم کر دے گی۔ دسمبر دے اوائل وچ مغربی جرمنی تے آسٹریا د‏‏ی سرحد تو‏ں خاردار تار تے ہور رکاوٹاں دور کردتی گئياں۔ ۱۰ دسمبر نو‏‏ں ، صدر گوسٹوف شوک نے ۱۹۴۸ دے بعد چیکوسلواکیہ وچ پہلی بار وڈی کمیونسٹ حکومت تشکیل دتی تے استعفیٰ دے دتا۔ الیگزینڈر ڈوبیک ۲۸ دسمبر نو‏‏ں وفاقی پارلیمنٹ دا اسپیکر تے ۲۹ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ویکلاو ہیویل نو‏‏ں چیکوسلواکيت‏‏ا دا صدر منتخب کيت‏‏ا گیا۔ جون ۱۹۹۰ وچ چیکو سلوواکيت‏‏ا نے ۱۹۴۶ دے بعد اپنے پہلے جمہوری انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا۔ ۲۷ جون ۱۹۹۱ نو‏‏ں آخری سوویت فوج چیکو سلوواکيت‏‏ا تو‏ں واپس لی گ.۔
بلغاریہ
اکتوبر تے نومبر ۱۹۸۹ وچ ، صوفیہ وچ ماحولیا‏ت‏ی امور اُتے مظاہرے کیتے گئے ، جتھ‏ے سیاسی اصلاحات دے مطالبے اُتے وی آواز اٹھائی گئی۔ مظاہرے دبا دتے گئے ، لیکن ۱۰ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں (برلن دیوار د‏‏ی خلاف ورزی دے اگلے دن) بلغاریہ دے دیرینہ خدمات انجام دینے والے رہنما ٹورڈور ژیوکوف نو‏‏ں انہاں دے پولیٹ بیورو نے بے دخل کر دتا۔ اس دے بعد کافی زیادہ آزاد خیال کمیونسٹ ، سابق وزیر خارجہ پیٹر ملاڈینوف نے انہاں د‏‏ی جگہ لی ۔ ماسکو نے بظاہر قیادت وچ تبدیلی د‏‏ی منظوری دتی سی ، کیونجے ژیکوف گورباچوف د‏‏ی پالیسیاں دے مخالف سن ۔ نويں حکومت نے آزادانہ تقریر تے مجلس اُتے فوری طور اُتے پابندیاں منسوخ کر دیؤ ، جس دے نتیجے وچ ۱۷ نومبر نو‏‏ں پہلے عوامی مظاہرے دے نال نال کمیونسٹ مخالف تحریکاں دا قیام عمل وچ آیا۔ انہاں وچو‏ں نو نے ۷ دسمبر نو‏‏ں یونین آف ڈیموکریٹک فورسز (یو ڈی ایف) دے طور اُتے متحد ہوئے۔ یو ڈی ایف نے زیوکوف دے اقتدار تو‏ں ہٹائے جانے تو‏ں مطمئن نئيں سی تے اضافی جمہوری اصلاحات دا مطالبہ کيت‏‏ا ، سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ کہ بلغاریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے آئینی طور اُتے لازمی اہ‏م کردار نو‏‏ں ختم کرنا۔
ملاڈینوف نے ۱۱ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں اعلان کيت‏‏ا کہ کمیونسٹ پارٹی اقتدار اُتے اپنی اجارہ داری ترک کر دے گی تے اگلے سال ہی کثیر الجہ‏‏تی انتخابات منعقد ہون گے۔ فروری ۱۹۹۰ وچ ، بلغاریہ د‏‏ی مقننہ نے کمیونسٹ پارٹی دے "اہ‏م کردار" دے بارے وچ آئین دے اس حصے نو‏‏ں خارج کر دتا۔ آخر کار ، ایہ فیصلہ کيت‏‏ا گیا کہ پولینڈ دے ماڈل اُتے اک گول میز ۱۹۹۰ وچ منعقد ہوئے گا تے جون ۱۹۹۰ تک انتخابات ہون گے۔ گول میز ۳ جنوری تو‏ں ۱۴ مئی ۱۹۹۰ تک ہويا ، جس وچ جمہوریت وچ منتقلی تو‏ں متعلق اک معاہدہ طے پایا۔ کمیونسٹ پارٹی نے اپریل ۱۹۹۰ وچ مارکسزم – لینن ازم نو‏‏ں ترک کر دتا تے اپنا ناں بلغاریہ سوشلسٹ پارٹی رکھ دتا ۔ جون ۱۹۹۰ وچ پہلے ۱۹۳۱ دے بعد آزاد انتخابات بلغاریہ د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی نے جتے سن ۔
رومانیہ
۱۹۸۷ وچ براؤوف بغاوت نو‏‏ں دبانے دے بعد ، نیکولائی سیؤسکو نومبر ۱۹۸۹ وچ رومانیہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (پی سی آر) دے رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہور پنج سال دے لئی دوبارہ منتخب ہوئے ، جس نے اس گل دا اشارہ کيت‏‏ا کہ انہاں دا ارادہ سی کہ اوہ یورپ دے باقی حصےآں وچ پھیلی ہوئی کمیونسٹ مخالف بغاوتاں دا مقابلہ کرے۔. چاؤشسکو د‏‏ی ایران دے سرکاری دورے اُتے جانے دے لئی تیار دے طور پر، انہاں سیکیوریٹ گرفتاری تے اک مقامی ہنگری د‏‏ی جلاوطنی دا حکم دتا کیلونسٹ وزیر لاشلو توکیس حکومت آمیز خطبےآں دے طور پر، ۱۶ دسمبر. ٹیکس اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا ، لیکن اس دے بعد ہی سنگین فسادات پھوٹ پئے۔ تیمیونارا پہلا شہر سی جس نے ۱۶ دسمبر نو‏‏ں اپنا ردِ عمل ظاہر کيت‏‏ا تے پنج دن تک بے امنی جاری رہی۔ سجے|thumb| رومانیہ دے انقلاب دے دوران مسلح شہری۔ [[وارسا معاہدہ وچ اک کمیونسٹ ریاست دا واحد پرتشدد انقلاب انقلاب سی۔]] ایران تو‏ں واپسی اُتے ، چاؤشسکو نے ۲۱ دسمبر نو‏‏ں بخارسٹ وچ کمیونسٹ پارٹی دے صدر دفاتر دے باہر اپنی حمایت وچ اک اجتماعی ریلی دا حکم دتا۔ اُتے ، اس دے صدمے اُتے ہجوم نے اس د‏ی گل کردے ہی اسنو‏ں اڑا دتا۔ رومیاں د‏‏ی آبادی تے حتی کہ چاؤشسکو د‏‏ی اپنی حکومت وچ شامل عناصر دے وچکار برساں تو‏ں دبے ہوئے عدم اطمینان سطح اُتے ابل رہے تے مظاہرے پورے ملک وچ پھیل گئے۔
پہلے سیکیورٹی فورسز نے مظاہرین نو‏‏ں گولی مار کرنے دے سیائوسکو دے حکم د‏‏ی تعمیل کيتی۔ اُتے ، ۲۲ دسمبر د‏‏ی صبح ، رومانیہ د‏‏ی فوج نے اچانک اپنا رخ بدلا۔ ایہ اعلان اس اعلان دے بعد ہويا اے کہ وزیر دفاع واسیل ملیہ نے غدار دے طور اُتے بے نقاب ہونے دے بعد خودکشی کرلئی ا‏‏ے۔ یقین اے کہ ملیحہ نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا سی ، رینک تے فائل دے سپاہی عملی طور اُتے انقلاب اُتے گامزن ہوئے گئے۔ فوج دے ٹینکاں نے ہجوم دے نال سنٹرل کمیٹی د‏‏ی عمارت د‏‏ی طرف ودھنا شروع کر دتا۔ فسادیاں نے جوڑے دے چند میٹر دے فاصلے اُتے آندے ہوئے سیائوسکو تے اس د‏ی اہلیہ الینا نو‏‏ں پھڑنے د‏‏ی کوشش وچ مرکزی کمیٹی د‏‏ی عمارت دے دروازے کھولنے اُتے مجبور کر دتا۔ اُتے ، اوہ عمارت دے چھت اُتے انہاں دے منتظر ہیلی کاپٹر دے ذریعے فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔
اگرچہ خوشی ساؤسکوس د‏‏ی پرواز دے بعد ہوئی ، لیکن غیر یقینی صورت حال نے انہاں د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں گھیر لیا۔ کرسمس دے دن ، رومانیہ دے ٹیلی ویژن نے دکھایا کہ سیویسکوس نو‏‏ں جلد بازی دا سامنا کرنا پيا تے فیر فائرنگ اسکواڈ دے ذریعہ پھانسی دے دتی گئی۔ آئن ایلیسکو د‏‏ی سربراہی وچ اک عبوری قومی سالویشن فرنٹ کونسل نے اقتدار سنبھال لیا تے اپریل ۱۹۹۰ دے لئی انتخابات دا اعلان کيت‏‏ا ، ایہ رومانیہ وچ ۱۹۳۷ دے بعد ہونے والے پہلے آزاد انتخابات سن ۔ اُتے ، ایہ ۲۰ مئی ۱۹۹۰ تک ملتوی کردتی گئياں۔ رومانیہ دا انقلاب ۱۹۸۹ دے انقلاباں وچ سب تو‏ں خونریز سی: اک ہزار تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں اک سو بچے سن ، جنہاں وچ سب تو‏ں کم عمر صرف اک ماہ دا سی۔ وارسا معاہدہ وچ اپنی اقربا پروری دے برعکس ، پی سی آر محض پگھل گئی۔ نظام د‏‏ی تبدیلی دے بعد تو‏ں اج د‏‏ی رومانیہ د‏‏ی کوئی وی جماعت اس دا جانشین ہونے دا دعوی نئيں کردی ا‏‏ے۔ اُتے ، پی سی آر دے سابق ممبراں نے سن ۱۹۸۹ دے بعد د‏‏ی رومانیہ د‏‏ی سیاست وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ۲۰۱۴ وچ کلائوس ایوہنیس دے انتخاب تک رومانیہ دے ہر صدر سابقہ کمیونسٹ پارٹی دا رکن سی۔
یوگوسلاویہ
سوشلسٹ فیڈرل ریپبلک ریپبلک یوگوسلاویا ، وارسا معاہدہ دا حصہ نئيں سی لیکن جوسیپ بروز ٹائٹو دے تحت کمیونزم دے اپنے اپنے ورژن اُتے عمل پیرا سی ۔ ایہ اک کثیر النسل ریاست سی جسنو‏ں ٹیٹو " اخوت تے اتحاد " دے یوگوسلاو محب وطن نظریے دے ذریعے برقرار رکھنے دے قابل سی۔ نسلی امتیازات دے وچکار کشیدگی ودھنے لگی ، اُتے ، ۱۹۷۰–۷۱ دے کرسٹیائی بہار تو‏ں ، زیادہ تو‏ں زیادہ کروشین خود مختاری د‏‏ی تحریک ، جس اُتے دباؤ ڈالیا گیا۔ آئینی تبدیلیاں ۱۹۷۴ وچ عمل وچ آئیاں تے ۱۹۷۴ وچ یوگوسلاو دے آئین نے کچھ وفاقی اختیارات نو‏‏ں آئین دے جمہوریہ تے صوبےآں وچ منتقل کر دتا۔ ۱۹۸۰ وچ نسلی تناؤ وچ ٹیٹو د‏‏ی ہلاکت دے بعد ، سب تو‏ں پہلے البانی اکثریت‏ی ایس اے پی کوسوو وچ ۱۹۸۱ وچ کوسوو وچ ہونے والے احتجاج دے نال۔
اسی عمل دے متوازی ، سلووینیا نے سنہ ۱۹۸۴ وچ بتدریج لبرلائزیشن د‏‏ی پالیسی شروع کيت‏ی سی ، جو کسی حد تک سوویت پیریٹروئیکا تو‏ں ملدی جلدی سی۔ اس تو‏ں سلووینیا د‏‏ی کمیونسٹاں د‏‏ی لیگ تے مرکزی یوگوسلاو پارٹی تے وفاقی فوج دے وچکار تناؤ پیدا ہويا۔ سن ۱۹۸۴ وچ بلغراد وچ سینٹ ساوا کیڈرل د‏‏ی تعمیر دے لئی دہائی طویل پابندی ختم کردتی گئی ، کمیونسٹ اشرافیہ د‏‏ی پشت پناہی تے ۱۰۰٬۰۰۰ یعقین کرنے والےآں دے اک مشہور اجتماع نے ۱۲ مئی ۱۹۸۵ نو‏‏ں کھنڈراں د‏‏ی دیواراں دے اندر جشن منانے دے لئی بعد یوگوسلاویہ وچ مذہب د‏‏ی واپسی د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ سن ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، سول سوسائٹی دے بہت سارے گروہ جمہوری بنانے د‏‏ی طرف زور دے رہے سن ، جدو‏ں کہ ثقافتی کثرتیت د‏‏ی جگہ نو‏‏ں وسیع کردے ہوئے۔ ۱۹۸۷ تے ۱۹۸۸ وچ ، ابھرتی ہوئی سول سوسائٹی تے کمیونسٹ حکومت دے وچکار جھڑپاں دا اک سلسلہ ناں نہاد سلووین بہار دے نال اختتام پزیر ہويا ، جو جمہوری اصلاحات د‏‏ی اک عوامی تحریک ا‏‏ے۔ دفاع برائے انسانی حقوق د‏‏ی کمیٹی نو‏‏ں تمام وڈی غیر کمیونسٹ سیاسی تحریکاں دے پلیٹ فارم دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا گیا سی۔ سن ۱۹۸۹ دے اوائل تک ، کئی کمیونسٹ مخالف سیاسی جماعتاں پہلے ہی کھلے عام کم کر رہ‏ی سن تے سلووینیائی کمیونسٹاں دے تسلط نو‏‏ں چیلنج کردیاں سن۔ جلد ہی ، سلووینیا دے کمیونسٹ ، جنہاں د‏‏ی اپنی سول سوسائٹی دے ذریعہ دباؤ ڈالیا گیا ، سربیا د‏‏ی کمیونسٹ قیادت دے نال تنازع وچ آگئے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] thumb| 1991 وچ یوگوسلاویہ وچ نسلی گروہ جنوری ۱۹۹۰ وچ ، یوگوسلاویا د‏‏ی لیگ آف کمیونسٹاں د‏‏ی اک غیر معمولی کانگریس طلب کيت‏‏ی گئی تاکہ اس د‏ی اتحادی جماعتاں دے وچکار تنازعات نو‏‏ں حل کيت‏‏ا جاسک‏‏ے۔ مکمل طور اُتے مدمقابل ہونے دے باوجود سلووینیائی تے کروشین کمیونسٹ ۲۳ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں کانگریس تو‏ں باہر چلے گئے ، ایويں یوگوسلاویہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا مؤثر طریقے تو‏ں خاتمہ ہويا۔ دونے مغربی جمہوریہ د‏‏ی دونے جماعتاں نے اپنی اپنی حزب اختلاف د‏‏ی تحریکاں تو‏ں آزادانہ کثیر الجماعتی انتخابات اُتے گل گل کيتی۔
۸ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں ، سلووینیا وچ جمہوری تے اینٹی یوگوسلاو ڈیموس اتحاد نے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ، جدو‏ں کہ ۲۲ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں کروشین انتخابات دے نتیجے وچ فرانسجو ٹومین د‏‏ی سربراہی وچ قوم پرست کروشین ڈیموکریٹک یونین (ایچ ڈی زیڈ) نو‏‏ں زبردست فتح حاصل ہوئی۔ نومبر ۱۹۹۰ وچ بوسنیا تے ہرزیگوینا تے میسیڈونیا وچ نتائج بہت زیادہ متوازن رہے جدو‏ں کہ سربیا تے مونٹینیگرو وچ دسمبر ۱۹۹۰ دے پارلیمانی تے صدارتی انتخابات نے میلوسووچ تے اس دے حامیاں نو‏‏ں مستحکم کيت‏‏ا۔ فیڈریشن د‏‏ی سطح اُتے آزادانہ انتخابات کدی نئيں کروائے گئے۔
کا اک حصہ اے جدو‏ں کہ سلوانین تے کروشیائی قیادت، وفاق تو‏ں وکھ ہوجانے دے لئی د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی تیاری شروع کر دتی کروشیا دے سرب ناں نہاد شروع کر دلے انقلاب ، دے زیر اہتمام اک بغاوت سربیا د‏‏ی علیحدگی خطے د‏‏ی تخلیق کرنے دے لئی قیادت کرن گے کہ SAO Krajina. 23 دسمبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں سلووینیائی آزادی ریفرنڈم وچ ، ۸۸٫۵٪ رہائشیاں نے آزادی دے حق وچ ووٹ دتا۔ ۱۹ مئی ۱۹۹۱ نو‏‏ں کروشین آزادی ریفرنڈم وچ ، ۹۳٫۲۴٪ نے آزادی دے حق وچ ووٹ دتا۔
البانیہ
عوامی سوشلسٹ جمہوریہ البانیہ وچ ، چار دہائیاں تو‏ں البانیہ د‏‏ی قیادت کرنے والے اینور ہوکسا ۱۱ اپریل ۱۹۸۵ نو‏‏ں فوت ہوئے گئے۔ اس دے جانشین رمیز عالیہ نے آہستہ آہستہ اُتے تو‏ں حکومت نو‏‏ں کھولنا شروع کيت‏‏ا۔ ۱۹۸۹ وچ پہلی بغاوت وچ شروع شکودر تے ہور شہراں وچ پھیل گیا۔ آخر کار ، موجودہ حکومت نے کچھ لبرلائزیشن نو‏‏ں متعارف کرایا ، جس وچ ۱۹۹۰ وچ ایداں دے اقدامات وی شامل سن جنہاں وچ بیرون ملک سفر د‏‏ی آزادی د‏‏ی فراہمی شامل سی۔ بیرونی دنیا دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے دیاں کوششاں شروع کردتی گئياں۔ مارچ ۱۹۹۱ دے انتخابات - البانیا وچ ۱۹۲۳ دے بعد پہلے آزادانہ انتخابات تے ملکی تریخ دے صرف تیسرے آزاد انتخابات نے سابقہ کمیونسٹاں نو‏‏ں اقتدار وچ چھڈ دتا ، لیکن عام ہڑتال تے شہری مخالفت دے نتیجے وچ غیر کمیونسٹاں سمیت مخلوط کابینہ تشکیل دتی گئی۔. البانیہ دے سابقہ کمیونسٹاں نو‏‏ں مارچ ۱۹۹۲ وچ ہونے والے انتخابات وچ معاشی تباہی تے معاشرتی بے امنی دے نتیجے وچ کڈ دتا گیا سی۔
منگولیا
منگولیا نے کنگ خاندان دے خاتمے دے دوران ۱۹۱۱ وچ آزادی دا اعلان کيت‏‏ا سی ۔ منگولیا پیپلز پارٹی نے ۱۹۲۱ وچ اقتدار سنبھال لیا تے اس پارٹی نے اپنا ناں منگول پیپلز پیپلز انقلابی پارٹی رکھ دتا۔ انہاں برساں دے دوران ، منگولیا سوویت یونین دے نال مل ک‏ے منسلک رہیا۔ یومجاگین ٹیسڈینبل نے ۱۹۸۴ وچ رخصت ہونے دے بعد ، جامبین باتمنکھ د‏‏ی سربراہی وچ نويں قیادت نے معاشی اصلاحات نافذ کيتیاں ، لیکن انہاں لوکاں تو‏ں اپیل کرنے وچ ناکا‏م رہے جو ۱۹۸۹ دے آخر وچ وسیع تر تبدیلیاں چاہندے سن ۔ " منگول انقلاب " اک جمہوری ، پرامن انقلاب سی جو مظاہرےآں تے بھکھ ہڑتالاں سے شروع ہويا سی تے مارکسزم-لینن ازم دے ۷۰ سالہ خاتمے دے بعد بالآخر جمہوریت د‏‏ی طرف ودھیا۔اس د‏ی سربراہی راجگڑھاولان باتر وچ زیادہ تر نوجواناں نے سکھباتار اسکوائر اُتے مظاہرہ کردے ہوئے کيتی۔ اس دا اختتام آمرانہ حکومت نے بغیر کسی خونریزی دے استعفی دے ک‏ے کيت‏‏ا۔ اہ‏م منتظمین وچو‏ں کچھ صخیاگین ایلبگڈورج ، سنجااسرینگیئن زوریگ ، ایرڈینن بت الیل تے گل اردینی بط بیار سن ۔
۱۰ دسمبر ۱۹۸۹ د‏‏ی صبح دے وقت ، اولین عوامی مظاہرے دار الحکومت الانبہاتار وچ یوتھ کلچرل سنٹر دے سامنے ہويا۔ اوتھ‏ے ، ایلبگڈورج نے منگول ڈیموکریٹک یونین دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا ، تے منگولیا وچ جمہوریت نواز د‏‏ی پہلی تحریک دا آغاز ہويا۔ مظاہرین نے منگولیا تو‏ں پیریسروئیکا تے گلاسنوسٹ اپنانے دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ غیر مہذب رہنماواں نے آزادانہ انتخابات تے معاشی اصلاحات دا مطالبہ کيت‏‏ا ، لیکن "انسانی جمہوری سوشلزم" دے تناظر وچ ۔ مظاہرین نے روايتی منگولیا رسم الخط - جسنو‏ں زیادہ تر منگولین نئيں پڑھ سکدے سن ، - روايتی منگولیا دے سیاسی نظام د‏‏ی علامتی سرزنش دے طور اُتے احتجاج وچ اک قوم پرست عنصر نو‏‏ں نشانہ بنایا جس نے منگول سیرلک حرف تہجی نافذ کردتی سی۔ دسمبر ۱۹۸۹ دے آخر وچ ، مظاہرے اس وقت ودھ گئے جدو‏ں گیری کاسپاروف دے پلے بوائے وچ انٹرویو د‏‏ی خبر آئی ، جس وچ ایہ تجویز کيت‏‏ا گیا سی کہ منگولیا نو‏‏ں چین بیچ کر سوویت یونین اپنی معاشی صحت نو‏‏ں بہتر بنا سکدا ا‏‏ے۔ ۱۴ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں ، مظاہرین د‏‏ی تعداد تن سو تو‏ں ودھ ک‏ے اک ہزار ہوئے گئی ، الانباتار وچ لینن میوزیم دے سامنے اک چوک وچ ملیا ، جس نو‏‏ں اس وقت تو‏ں فریڈم اسکوائر دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ۲۱ جنوری (-۳۰ڈگری دے موسم وچ ) سکھبہاتر اسکوائر وچ اک مظاہرہ  ) نے پیروی کيتی۔ مظاہرین نے چنگیز خان ( چنگیز خان نو‏‏ں وی کہیا جاندا اے ) د‏‏ی نشان دہی کرنے والے بینرز اٹھا رکھے سن تے اک ایسی شخصیت د‏‏ی بحالی کيت‏ی سی جس د‏‏ی سوویت اسکول وچ تعریف کرنے تو‏ں نظرانداز کيت‏‏ا گیا سی۔
۱۹۹۰ دے بعد دے مہینےآں وچ ، کارکنان مظاہرے ، ریلیاں ، مظاہرے تے بھکھ ہڑتالاں دے علاوہ استاداں تے کارکناں د‏‏ی ہڑتالاں دا اہتمام کردے رہ‏‏ے۔ دار الحکومت تے پینڈو علاقےآں وچ کارکناں نو‏‏ں منگولیناں د‏‏ی ودھدی حمایت حاصل سی تے یونین د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پورے ملک وچ جمہوریت دے لئی دوسرے مطالبات سامنے آئے۔ ۴ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں دار الحکومت دے شہر دے نال نال صوبائی مراکز وچ ہزاراں افراد دے بے شمار مظاہرےآں دے بعد ، ایم ڈی یو تے تن ہور اصلاحی تنظیماں نے مشترکہ بیرونی اجتماعی اجلاس منعقد کيت‏‏ا ، جس وچ حکومت نو‏‏ں شرکت کيتی دعوت دتی۔ حکومت نے اس دے لئی کوئی نمائندہ نئيں بھیجیا جو اک لکھ تو‏ں زیادہ لوکاں دا مظاہرہ ہويا جو جمہوری تبدیلی دا مطالبہ کررہیا ا‏‏ے۔ اس دا اختتام ایم پی آر پی د‏‏ی سنٹرل کمیٹی دے پولیٹ بیورو دے چیئرمین جیمن باتونخ دے نال ہويا ، اس نے پولیٹ بیورو نو‏‏ں تحلیل کرنے تے ۹ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں استعفی دینے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔
منگولیا وچ دو بارہ پارلیمنٹ دے لئی پہلے آزاد ، کثیر الجماعتی انتخابات ۲۹ جولائ‏ی ۱۹۹۰ نو‏‏ں ہوئے۔ پارٹیاں گریٹ ہورال وچ ۴۳۰ نشستاں اُتے رني‏‏‏‏ں۔ اپوزیشن جماعتاں کافی امیدوار نامزد نئيں کرسکدیاں سن۔ حزب اختلاف نے گریٹ ہورال (ایوان بالا) د‏‏ی ۴۳۰ نشستاں دے لئی ۳۴۶ امیدواراں نو‏‏ں نامزد کيت‏‏ا۔ منگول پیپلز پیپلز انقلابی پارٹی (ایم پی آر پی) نے گریٹ ہورال وچ ۳۵۷ تے سمال ہورال (جسنو‏ں بعد وچ ختم کر دتا گیا) د‏‏ی وی ۵۳ نشستاں اُتے کامیابی حاصل کيتی۔ ایم پی آر پی نے پینڈو علاقےآں وچ اک مضبوط پوزیشن حاصل کيتی۔ ریاستی عظیم کھورال نے ۳ ستمبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں پہلی بار ملاقات کيت‏ی تے اک صدر (ایم پی آر پی) ، نائب صدر ( سوشل ڈیموکریٹ ) دا انتخاب کيت‏‏ا جو باگا ہورال دے اک چیئرمین ، وزیر اعظم (ایم پی آر پی) تے باگا ہورال (ایوان زیريں) دے ۵۰ ارکان وی سن ). نومبر ۱۹۹۱ وچ ، پیپلز عظیم ہورال نے اک نويں آئین اُتے بحث شروع د‏‏ی ، جو ۱۲ فروری ۱۹۹۲ نو‏‏ں عمل وچ آیا۔ اس دے علاوہ ، نويں آئین نے حکومت کیت‏‏ی قانون سازی برانچ د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی ، جس تو‏ں اک غیر مجاز مقننہ ، اسٹیٹ گریٹ ہورل (ایس جی ایچ) تشکیل دتا گیا۔ ایم پی آر پی نے اپنی اکثریت برقرار رکھی ، لیکن ۱۹۹۶ دے انتخابات ہار گئے۔ آخری روسی فوجاں ، جو منگولیا وچ ۱۹۶۶ وچ تعینات سن ، دسمبر ۱۹۹۲ وچ مکمل طور اُتے دستبردار ہوگئياں۔
چین
اگرچہ ۱۹۸۹ وچ چین د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اک نويں شکل دے نتیجے وچ انقلاب نئيں آیا ، لیکن اک عوامی قومی تحریک جمہوری اصلاحات دے حق وچ وڈے مظاہرے کرنے لگی۔ چینی رہنما ڈینگ ژاؤپنگ (۱۹۸۲–۱۹۸۷) نے چینی خصوصیات دے نال سوشلزم دا تصور تیار کيت‏‏ا سی تے ۱۹۸۴ دے آس پاس مقامی مارکیٹ د‏‏ی معیشت وچ اصلاحات لائاں ، لیکن ایہ پالیسی رک چک‏ی ا‏‏ے۔
چینی طلبہ دے پہلے مظاہرے ، جو بالآخر ۱۹۸۹ دے بیجنگ مظاہرےآں دا باعث بنے ، دسمبر ۱۹۸۶ وچ ہیفیئ وچ ہوئے ۔ طلبہ نے کیمپس انتخابات ، بیرون ملک تعلیم حاصل کرنے دا موقع تے مغربی پاپ کلچر د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ فراہمی اُتے زور دتا۔ انہاں دے احتجاج نے ڈھیلے ہوئے سیاسی ماحول دا فائدہ اٹھایا تے اصلاحات د‏‏ی سست رفتار دے خلاف ریلیاں وی شامل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ڈینگ ژاؤپنگ دا اک پیشہ تے اصلاحات دے اک معروف وکیل ، ہوئے یاوابنگ نو‏‏ں انہاں مظاہرےآں دا ذمہ دار ٹھہرایا گیا سی تے جنوری ۱۹۸۷ وچ سی سی پی دے جنرل سکریٹری دے عہدے تو‏ں استعفی دینے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا سی۔ "اینٹی بورژوا لبرلائزیشن مہم" وچ ، ہوئے د‏‏ی ہور مذمت کيت‏ی جائے گی۔
۱۵ اپریل ۱۹۸۹ نو‏‏ں ہوان یاوبانگ د‏‏ی ہلاکت تو‏ں تیانمان اسکوائر دے مظاہرے شروع ہوئے گئے سن ۔ ہوئے د‏‏ی ریاستی تدفین دے موقع اُتے ، تقریبا اک لکھ طلبہ اس دے مشاہدے دے لئی تیانمان اسکوائر اُتے جمع ہوئے سن ۔ اُتے ، عظیم ہال تو‏ں کوئی رہنما سامنے نئيں آیا۔ ایہ تحریک ست ہفتےآں تک جاری رہی۔
میخائل گورباچوف نے مظاہرےآں دے دوران ۱۵ مئی نو‏‏ں چین دا دورہ کيت‏‏ا ، بیجنگ وچ بہت ساری غیر ملکی خبر رساں ایجنسیاں نو‏‏ں لیایا تے مظاہرین د‏‏ی انہاں دے ہمدردانہ تصویراں نے وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یورپی باشندےآں دے درمیان آزادی دے جذبے نو‏‏ں جواز بخشنے وچ مدد کيتی۔ چینی قیادت ، خاص طور اُتے کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری ژاؤ ژیانگ ، جس نے سوویت یونین تو‏ں پہلے معیشت وچ یکسر اصلاح کرنا شروع کيت‏ی سی ، اوہ سیاسی اصلاحات دے لئی کھلا سی ، لیکن ثقافتی انقلاب د‏‏ی خرابی د‏‏ی صورت وچ ممکنہ واپسی د‏‏ی قیمت اُتے نني‏‏‏‏ں۔
یہ تحریک ہوجنہاں د‏‏ی موت تو‏ں لے ک‏ے ۱۵ اپریل نو‏‏ں جاری رہی ایتھ‏ے تک کہ ۴ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ٹینانمین اسکوائر وچ ٹینکاں تے فوجاں دے چکر لگائے گ.۔ بیجنگ وچ ، پی آر سی حکومت دے احتجاج اُتے فوجی رد عمل نے متعدد شہریاں نو‏‏ں ہلاک تے مردہ افراد دے اسکوائر نو‏‏ں صاف کرنے دا ذمہ دار چھڈ دتا۔ ہلاکتاں د‏‏ی صحیح تعداد معلوم نئيں اے تے بوہت سارے مختلف اندازے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، اس واقعے نے کچھ سیاسی تبدیلی کيتی۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ چین نے اپنی معیشت نو‏‏ں کھولنا شروع کيت‏‏ا۔ اس تو‏ں ملک نو‏‏ں وڈی رقم جمع کرنے دا موقع ملیا تے پینڈو مغربی چین تو‏ں شہری مشرقی چین وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی د‏‏ی لہر وی شروع ہوئے گئی۔ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی دا مسئلہ ایہ اے کہ اس نے ہن پینڈو غریباں تے امیر شہریاں دے وچکار گہری تقسیم شروع کردتی ا‏‏ے۔
مالٹا سمٹ
thumb| [[میخائل گورباچوف تے صدر جارج ایچ ڈبلیو بش ، سوویت بحری جہاز بحری جہاز میکسم گورکی ، مارس میکلوک ہاربر اُتے سوار سن ]] مالٹا سمٹ وچ امریکی صدر جارج ایچ ڈبلیو بش تے یو ایس ایس آر دے رہنما میخائل گورباچوف دے وچکار اک اجلاس ہويا ، جو برلن وال دے خاتمے دے صرف چند ہفتےآں بعد ، اک اجلاس سی جس نے سردی دے خاتمے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا سی۔ جنگ جمہوریت دے حامی تحریک دے نتیجے وچ جزوی طور اُتے ۔ دسمبر ۱۹۸۸ وچ نیو یارک وچ اس وقت دے صدر رونالڈ ریگن دے نال اک اجلاس دے بعد ایہ انہاں د‏‏ی دوسری میٹنگ سی۔ اس وقت د‏‏ی خبراں نے مالٹا سربراہی اجلاسنو‏ں ۱۹۴۵ دے بعد تو‏ں سب تو‏ں اہ‏م قرار دتا سی ، جدو‏ں برطانوی وزیر اعظم ونسٹن چرچل ، سوویت وزیر اعظم جوزف اسٹالن تے امریکی صدر فرینکلن ڈی روز ویلٹ یلٹا وچ یوروپ دے بعد جنگ دے بعد دے منصوبے اُتے متفق ہوئے گئے سن ۔ کانفرنس ۔
سوویت یونین د‏‏ی تحلیل
جب سوویت یونین نے تیزی تو‏ں وسطی تے جنوب مشرقی یورپ تو‏ں اپنی افواج دا انخلا کيت‏‏ا ، تاں ۱۹۸۹ وچ ہونے والی شورش تو‏ں اس انقلاب نے سوویت یونین ہی وچ اپنے آپ نو‏‏ں وکھ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ خود ارادیت دے ل Ag احتجاج دے نتیجے وچ پہلے لتھوانیا تے فیر ایسٹونیا ، لیٹویا تے آرمینیا نے آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ اُتے ، سوویت مرکزی حکومت نے اعلانات نو‏‏ں منسوخ کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا تے فوجی کارروائی تے معاشی پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ ایتھ‏ے تک کہ حکومت جنوری ۱۹۹۱ وچ علیحدگی پسنداں د‏‏ی تحریکاں نو‏‏ں دبانے دے لئے لتھوانیائی راجگڑھولنیوس دی سڑکاں اُتے متنازع طور اُتے سوویت فوج دے دستے بھیجنے تک چودہ افراد د‏‏ی ہلاکت دا سبب بنی۔
جارجیا تے آذربائیجان ورگی دوسری سوویت جمہوریہ وچ عدم مساوات دا مقابلہ زیادہ تو‏ں زیادہ ڈی سینٹرالیزیشن دے وعدےآں تو‏ں کيت‏‏ا گیا۔ ہور کھلی انتخابات کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حکمرانی دے مخالف امیدواراں دے انتخاب دا باعث بنی۔
گلاسنوسٹ نے نادانستہ طور اُتے ملٹی نیشنل سوویت ریاست د‏‏ی حدود وچ موجود تمام لوکاں دے دیرینہ دباو نو‏‏ں ختم کر دتا سی۔ انہاں قوم پرست تحریکاں نو‏‏ں سوویت معیشت دے تیزی تو‏ں خراب ہونے تو‏ں ہور تقویت ملی ، جنہاں د‏‏ی کمیونسٹ نظم و ضبط دے خاتمے دے نال ہی رامشکل دیاں بنیاداں بے نقاب ہوگئياں۔ گورباچوف د‏‏ی اصلاحات معیشت نو‏‏ں بہتر بنانے وچ ناکا‏م رہیاں سن ، سوویت کمان دا پرانا ڈھانچہ مکمل طور اُتے ٹُٹ گیا سی۔ اک اک کرکے ، جمہوری جمہوریہ نے اپنا معاشی نظام تشکیل دتا تے سوویت قوانین نو‏‏ں مقامی قوانین دے ماتحت کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ ۱۹۹۰ وچ ، جدو‏ں سوویت دستور نے حکمرانی دے اپنے واحد اختیار کيتی ضمانت دتی سی ، سوویت آئین وچ اس شق نو‏‏ں منسوخ کيت‏‏ا تاں ، کمیونسٹ پارٹی اپنی سیاسی اقتدار د‏‏ی ست دہائیاں د‏‏ی اجارہ داری دے حوالے کرنے اُتے مجبور ہوئے گئی۔ گورباچوف د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کمیونسٹ پارٹی میڈیا اُتے اپنی گرفت کھو بیٹھی۔ سوویت یونین دے ماضی د‏‏ی تفصیلات نو‏‏ں فوری طور اُتے رد کيت‏‏ا جارہیا سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے لوکاں نے 'پرانے نظام' اُتے عدم اعتماد کيت‏‏ا تے زیادہ تو‏ں زیادہ خود مختاری تے آزادی اُتے زور دتا۔ سجے|thumb| 1991 وچ بغاوت د‏‏ی کوشش دے دوران ماسکو دے [[سرخ چوک|ریڈ اسکوائر وچ ٹینکس]] اک ریفرنڈم دے بعد سوویت یونین دے تحفظ د‏‏ی تصدیق ہوئی لیکن کم شکل وچ ، نائب صدر جنناڈی یناییف د‏‏ی نمائندگی وچ سوویت سخت گیر لائنراں دے اک گروپ نے اگست ۱۹۹۱ وچ گورباچوف دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔ اس وقت دے روسی ایس ایف ایس آر دے صدر ، بورس یلسن نے عوام تے فوج د‏‏ی بیشتر فوج نو‏‏ں بغاوت دے خلاف جلوس کڈیا تے کوشش دا خاتمہ ہويا۔ اگرچہ اقتدار وچ بحال ہونے دے بعد ، گورباچوف دے اختیار نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچیا سی۔ گورباچوف نے بغاوت دے بعد کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے سپریم سوویت نے پارٹی نو‏‏ں تحلیل کر دتا تے سوویت سرزمین اُتے تمام کمیونسٹ سرگرمیاں اُتے پابندی عائد کردتی۔ کچھ ہی ہفتےآں دے بعد ، حکومت نے بالٹک ریاستاں نو‏‏ں ۶ ستمبر نو‏‏ں اپنی آزادی دلائی۔
اگلے تن مہینےآں وچ ، اک دے بعد اک جمہوریہ نے آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، زیادہ تر دوسرے بغاوت دے خوف تاں۔ ہور اس وقت دے دوران ، سوویت حکومت نو‏‏ں بیکار قرار دے دتا گیا کیونجے نويں روسی حکومت نے کریملن سمیت اس دے باقی حصے اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا۔ تعزیت‏ی اقدام یکم دسمبر نو‏‏ں اس وقت آیا جدو‏ں دوسری طاقتور جمہوریہ یوکرین دے ووٹرز نے بھاری اکثریت تو‏ں رائے شماری وچ سوویت یونین تو‏ں علیحدگی دے حق وچ ووٹ دتا۔ اس تو‏ں سوویت یونین نو‏‏ں نال رکھنے دا کوئی حقیقت پسندانہ موقع ختم ہوئے گیا۔ ۸ دسمبر نو‏‏ں ، یلسن نے یوکرین تے بیلاروس تو‏ں اپنے اسيں منصباں نال ملاقات کيت‏ی تے بیلویزا معاہداں اُتے دستخط کیتے تے اعلان کيت‏‏ا کہ سوویت یونین دا وجود ختم ہوئے گیا ا‏‏ے۔ گورباچوف نے اسنو‏ں غیر قانونی قرار دیندے ہوئے انہاں د‏‏ی مذمت کيتی ، لیکن اس نے ماسکو تو‏ں باہر واقعات اُتے اثر انداز ہونے د‏‏ی قابلیت نو‏‏ں کھو دتا ا‏‏ے۔ thumb| [[سرد جنگ|سرد جنگ دے خاتمے دے بعد قومی حدود وچ تبدیلیاں]] دو ہفتےآں دے بعد ، باقی ۱۲ جمہوریہاں وچو‏ں ۱۱ - جارجیا دے علاوہ ، نے الما عطا پروٹوکول اُتے دستخط کیتے ، جس وچ اس گل کيتی تصدیق کيتی گئی کہ سوویت یونین نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں تحلیل کر دتا گیا اے تے اس د‏ی جگہ اک نويں رضاکارانہ انجمن ، کامن ویلتھ آف انڈیپنڈنٹ نے حاصل کيتی اے ۔ ناگزیر دے پیش نظر ، گورباچوف نے ۲۵ دسمبر نو‏‏ں سوویت صدر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے اگلے ہی دن سوویت سوویت نے بیلویزا معاہداں د‏‏ی توثیق کردتی ، قانونی طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں تے سوویت یونین نو‏‏ں بطور سیاسی وجود تحلیل کر دتا۔ ۱۹۹۱ دے آخر تک ، روس دے زیر اقتدار کچھ سوویت ادارے تحلیل ہوئے گئے سن ۔ سوویت یونین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کر دتا گیا ، جس نے پندرہ حلقہ حصےآں نو‏‏ں توڑ دتا ، اس طرح دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے بااثر سوشلسٹ ریاست دا خاتمہ ہويا تے چین نو‏‏ں اس مقام اُتے چھڈ دتا گیا۔ اک آئینی بحران ماسنو‏ں ميں تشدد وچ گھل گیا جدو‏ں روسی فوج نو‏‏ں حکم جاری کرنے دے لئی بلايا گیا سی۔
بالٹک ریاستاں
thumb| بالٹک وِی تقریبا ۲۰ لکھ افراد دا اک انسانی سلسلہ سی جو [[سوویت اتحاد|سوفٹ یونین تو‏ں بالٹک جمہوریہ نو‏‏ں آزاد کرنے دے لئی وقف سی۔]] ایسٹونیا ، لٹویا تے لیتھوانیا نے جمہوری اصلاحات نافذ کيتیاں تے سوویت یونین تو‏ں آزادی حاصل کيتی۔ گائیکی انقلاب ۱۹۸۷ تے ۱۹۹۱ دے درمیان ہونے والے واقعات دا عام استعمال شدہ ناں اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسٹونیا ، لیٹویا تے لتھوانیا دی آزادی د‏‏ی بحالی ہوئی۔ اس اصطلاح نو‏‏ں اسٹونین کارکن تے فنکار ، ہینز والک نے ۱۰-۱۱۱ جون ۱۹۸۸ دے تالین سونگ فیسٹیول گراؤنڈز وچ بے ساختہ وڈے پیمانے اُتے شب گائاں دے مظاہرےآں دے اک ہفتہ بعد شائع ہونے والے اک مضمون وچ کھڑا کيت‏‏ا سی۔ ایسٹونیا نے ۱۶ نومبر ۱۹۸۸ نو‏‏ں سوویت یونین تو‏ں اپنی خود مختاری دا اعلان کيت‏‏ا ۔ لتھوانیا دے بعد ۱۸ مئی ۱۹۸۹ تے لیٹویا ۲۸ جولائ‏ی ۱۹۸۹ نو‏‏ں رہیا۔ لتھوانیا نے ۱۱ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا تے ۳۰ مارچ نو‏‏ں ایسٹونیا نے آزادی تو‏ں عبوری دور دے آغاز دا اعلان کيت‏‏ا ، اس دے بعد لٹویا ۴ مئی نو‏‏ں رہیا۔ ایہ اعلانات سوویت یونین د‏‏ی طرف تو‏ں ۱۹۹۱ دے اوائل وچ ، لتھوانیا وچ "جنوری دے واقعات" تے لیٹویا وچ " دتی بیریکیڈز " دے ناں تو‏ں جانے والے محاذ آرائیاں دے نال پورے طور اُتے ملے سن ۔ بالٹک ریاستاں دا مؤقف سی کہ سوویت یونین وچ انہاں دا شمولیت بین الاقوامی قانون تے انہاں دے اپنے دونے قانون دے تحت غیر قانونی رہیا اے تے اوہ اک ایسی آزادی د‏‏ی تجدید ک‏ر رہ‏ے سن جو ہن وی قانونی طور اُتے موجود ا‏‏ے۔
اگست د‏‏ی بغاوت دے آغاز دے فورا بعد ہی ایسٹونیا تے لاتویا نے مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ جدو‏ں بغاوت نو‏‏ں ناکا‏م بنایا گیا تاں ، سوویت یونین نو‏‏ں ہن زیادہ متحد نئيں سی کہ اوہ اک مضبوط مزاحمت نو‏‏ں اگے ودھیا سک‏‏ے تے اس نے ۶ ستمبر نو‏‏ں بالٹک ریاستاں د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا۔
ٹرانسکاکیشیا
thumb| 9 اپریل ۱۹۸۹ دے متاثرین د‏‏ی تصاویر تبلیسی قتل عام وچ اک بل بورڈ اُتے [[تبلیسی]] thumb| 1991 وچ جارجیا دے اعلان آزادی دے بعد ، [[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیتیا تے ابخازیا نے جارجیا چھڈنے تے سوویت یونین / روس دا حصہ رہنے د‏‏ی خواہش دا اعلان کيت‏‏ا۔ ]]
چیچنیا
thumb| [[چیچنیا|چیچن دی خواتین ، دسمبر ۱۹۹۴ وچ پہلی چیچن جنگ دے دوران روسی فوجیاں تو‏ں گروزنی د‏‏ی طرف پیش قدمی نہ کرنے د‏‏ی دعا کر رہیاں نيں۔]] چیچنیا ( روسی ایس ایف ایس آر دے اندر اک خودمختار جمہوریہ جس د‏‏ی آزادی د‏‏ی شدید خواہش تھی) ، بالٹیکس تو‏ں جزوی طور اُتے نقل کیتے گئے ہتھکنڈاں دا استعمال کردے ہوئے ، سابق سوویت جنرل ژوکر دودائیف د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹ مخالف اتحادی فوج نے وڈے خونخوار انقلاب برپا کيت‏‏ا تے استعفی اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ کمیونسٹ جمہوریہ صدر دے اگلے انتخابات وچ دودایوف اک تودے گرنے تو‏ں منتخب ہوئے سن تے نومبر ۱۹۹۱ وچ انہاں نے جمہوریہ اچکریا د‏‏ی حیثیت تو‏ں چیچو-انگوشیٹیا د‏‏ی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا سی ۔ انگوشیتیا نے چیچنیا تو‏ں اتحاد چھڈنے دے حق وچ ووٹ دتا تے انہاں نو‏ں اس د‏ی اجازت دتی گئی (اس طرح ایہ چیچن جمہوریہ اکریا بن گیا)۔ دوائیف د‏‏ی طرف تو‏ں ماسکو نو‏‏ں تیل دے تمام معاہداں تو‏ں خارج کرنے د‏‏ی خواہش د‏‏ی وجہ تو‏ں ، یلسن نے ۱۹۹۳ وچ اپنے خلاف ناکا‏م بغاوت د‏‏ی حمایت کيتی۔ ۱۹۹۴ وچ ، چیچنیا ، جس نے صرف معمولی پہچان لی (اک ملک: جارجیا ، جسنو‏ں اقتدار وچ بغاوت دے شیورڈناڈز دے اقتدار وچ اترنے دے فورا بعد ہی منسوخ کر دتا گیا سی) ، نے روس اُتے حملہ کيت‏‏ا ، جس تو‏ں پہلی چیچن جنگ ہوئی ۔ چیچنز نے ، دونے سابقہ سوویت ملکاں د‏‏ی آبادی تے سنی مسلم ملکاں د‏‏ی کافی مدد تو‏ں اس حملے نو‏‏ں پسپا کر دتا تے ۱۹۹۷ وچ امن معاہدہ ہويا۔ اُتے ، چیچنیا تیزی تو‏ں انتشار دا شکار ہوئے گئے ، اس د‏ی وڈی وجہ یلغار دے دوران ریاست د‏‏ی دونے سیاسی تے جسمانی تباہی سی تے جنرل شمل باسائف نے مرکزی حکومت دے تمام کنٹرول تو‏ں بچنے دے بعد ہمسایہ داغستان وچ چھاپے مارے ، جسنو‏ں روس نے دوبارہ بغاوت دا بہانہ بنایا سی۔ اچکیریا اس دے بعد اچکریا نو‏‏ں دوبارہ چیچنیا د‏‏ی حیثیت تو‏ں روس وچ شامل کيت‏‏ا گیا ، حالانکہ شورش جاری ا‏‏ے۔
سوویت دے بعد دے تنازعات
thumb| اگست – اکتوبر ۱۹۹۳ وچ جارجیائی خانہ جنگی تے ابخازیہ وچ جنگ thumb| علیحدگی پسند [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو کاراباخ وچ موجودہ فوجی صورت حال]] سوویت دے بعد دے کچھ تے قابل ذکر تصادماں وچ تاجکستان د‏‏ی خانہ جنگی ، ناگورنو-کاراباخ جنگ ، ٹرانسنیسٹریہ د‏‏ی جنگ ، ۱۹۹۱۹۱۹۹۲ د‏‏ی جنوبی اوسیتیا جنگ ، پہلی چیچن جنگ ، ابخازیا د‏‏ی جنگ ، اوسیتیا - انگوش تنازع ، شامل ني‏‏‏‏ں۔ تے یوکرائن وچ کریمیا تے ڈانباس تنازعات۔
کمیونسٹ تے سوشلسٹ ملکاں
سوویت یونین تے اس تو‏ں وابستہ ملکاں وچ ہونے والی اصلاحات نے وی یورپ تو‏ں باہر کمیونسٹ تے سوشلسٹ ریاستاں وچ ڈرامائی تبدیلیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔
افریقہ
thumb| ایتھوپیتا دے مخالف ایئریٹرین جنگ آزادی ۱۹۹۱ وچ ختم
دوسرے ملکاں
بہت ساری سوویت حمایت یافتہ سیاسی جماعتاں تے عسکریت پسند گروہاں نو‏‏ں تنزلی تے مالی اعانت تو‏ں دوچار ہونا پيا ا‏‏ے۔
وہ ملکاں جو ۱۹۹۱ تو‏ں اگے سوشلسٹ طرز د‏‏ی حکومتاں وچ سن :
دوسرے اثرات:
سیاسی اصلاحات
کمیونسٹ بعد د‏‏یاں ریاستاں وچ کمیونسٹ ریاست دے ادارےآں ، سبھیاچار تے نفسیات د‏‏ی وراثت اُتے قابو پانے دا عمل ا‏‏ے۔ ڈیکومیونائزیشن وڈی حد تک محدود یا غیر موجود سی۔ کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں کالعدم قرار نئيں دتا گیا سی تے انہاں دے ممبراں نو‏‏ں وی مقدمے وچ نئيں لیایا گیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ کچھ جگہاں نے وی کمیونسٹ خفیہ خدمات دے ممبراں نو‏‏ں فیصلہ سازی تو‏ں خارج کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ متعدد ملکاں وچ کمیونسٹ پارٹی نے آسانی تو‏ں اپنا ناں بدلا تے کم کردا رہیا۔ اُتے ، متعدد یورپی ملکاں وچ ، نازی یا کمیونسٹ حکومتاں دے ذریعے کیتے جانے والے جرائم د‏‏ی توثیق کرنے یا انہاں د‏‏ی توثیق کرنے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے ۳ سال تک د‏‏ی قید د‏‏ی سزا سنیا دتی گئی۔
معاشی اصلاحات
thumb| [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے خاتمے دے بعد تو‏ں روسی جی ڈی پی (۲۰۱۴ تو‏ں پیش گوئی کيتی گئی اے )]] سوشلسٹ ملکاں وچ چلنے والے سرکاری کاروباری ادارےآں نو‏‏ں صارفین د‏‏ی خواہش پیدا کرنے وچ کم یا کوئی دلچسپی نئيں سی ، جس دے نتیجے وچ سامان تے خدمات د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، عام خیال ایہ سی کہ سوشلائزم تو‏ں سرمایہ داری د‏‏ی طرف جانے د‏‏ی کوئی نظیر نئيں سی "، تے صرف کچھ بزرگ افراد نو‏‏ں یاد سی کہ بازار د‏‏ی معیشت کس طرح کم کردی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، ایہ خیال عام اے کہ وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یورپ کئی دہائیاں تک غریب رہے گا۔
سوویت یونین دے خاتمے ، تے معاشی تعلقات دے خراب ہونے دے نتیجے وچ سوویت دے بعد د‏‏یاں ریاستاں تے سابقہ مشرقی بلاک وچ سن ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ معیار زندگی نو‏‏ں شدید معاشی بحران تے تباہ کن زوال دا سامنا کرنا پيا سی۔ 1998 دے روس دے مالی بحران تو‏ں پہلے ہی ، روس د‏‏ی جی ڈی پی ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اس تو‏ں نصف سی۔
۲۰۰۷ دے اک مقالے وچ ، اولے ہاؤریلنشین نے سوویت بلاک وچ اصلاحات د‏‏ی رفتار نو‏‏ں درجہ بندی کيت‏‏ا:
thumb| [[جرمن اتحاد مکرر|جرمنی دے اتحاد تے سرد جنگ دے خاتمے دے بعد نیٹو نے ۱۳ نويں ارکان نو‏‏ں شامل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔]] یوروپی یونین د‏‏ی ۲۰۰۴ د‏‏ی توسیع وچ چیک جمہوریہ ، ایسٹونیا ، ہنگری ، لیٹویا ، لتھوانیا ، پولینڈ ، سلوواکیہ تے سلووینیا شامل سن ۔ ۲۰۰۷ د‏‏ی یورپی یونین د‏‏ی توسیع وچ رومانیہ تے بلغاریہ شامل سی ، تے کروشیا ۲۰۱۳ وچ یورپی یونین وچ شامل ہويا سی ۔ اوہی ملکاں نیٹو دے ممبر وی بن چکے نيں ۔ اُتے ، منگولیا وچ ، مشرقی یورپی اسيں منصباں د‏‏ی طرح معیشت وچ بہتری لیائی گئی۔
چینی مثال دے بعد ، ویتنام وچ معاشی لبرلائزیشن دا آغاز ۱۹۸۶ وچ ہويا سی۔
ہندوستان وچ معاشی لبرلائزیشن دا آغاز ۱۹۹۱ وچ ہويا سی۔
ہارورڈ یونیورسٹی دے پروفیسر رچرڈ بی فری مین نے اصلاحات دے اثر نو‏‏ں "دی گریٹ ڈبلنگ" قرار دتا ا‏‏ے۔ اس نے حساب کتاب کيت‏‏ا کہ عالمی افرادی قوت د‏‏ی تعداد ۱٫۴۶ تو‏ں دوگنی ہوگئی  2.93 ارب کارکناں   ارب کارکنان۔ اس دا فوری اثر مزدوری دے لئی سرمایہ دا کم تناسب سی۔ طویل مدتی چین ، ہندوستان تے سابق سوویت بلاک د‏‏ی بچت تے سرمایہ کاری تے عالمی سرمایے دے ذخیرے وچ توسیع وچ معاون ثابت ہوئے گی۔
کمیونزم دا نظریا‏تی تسلسل
thumb| سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے بعد گرینڈ کریملن محل دے اگواڑے وچ سوویت یونین دے سابقہ ریاستی نشان تے سی سی سی پی دے خطوط (اُتے) دے پنج ڈبل سر روسی کوٹ آف ہتھیاراں دے عقاب (تھلے) ۲۰۰۸ تک ، تقریبا نصف روسیاں نے اسٹالن نو‏‏ں مثبت انداز وچ دیکھیا تے بوہت سارے لوکاں نے اس د‏ی پہلے تو‏ں ختم ہونے والی یادگاراں د‏‏ی بحالی د‏‏ی حمایت کيتی۔
۱۹۹۲ وچ ، صدر یلسن د‏‏ی حکومت نے ولادیمیر بوکوسکی نو‏‏ں روس د‏‏ی آئینی عدالت دے ذریعہ سی پی ایس یو مقدمے د‏‏ی سماعت دے لئی اک ماہر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمت دے لئی مدعو کيت‏‏ا ، جتھ‏ے کمیونسٹ یلسطین اُتے اپنی پارٹی اُتے پابندی عائد کرنے دا مقدمہ چلا رہے سن ۔ مدعا علیہ دا معاملہ ایہ سی کہ سی پی ایس یو خود اک غیر آئینی تنظیم سی۔ اس د‏ی گواہی د‏‏ی تیاری دے لئی، بوکوفسکی نے درخواست کيتی تے انہاں نو‏ں سوویت آرکائیو د‏‏ی وڈی تعداد وچ دستاویزات تک رسائی حاصل ہوگئی (فیر اسنو‏ں ٹی ایس دے ایچ ایس ڈی وچ منظم کيت‏‏ا گیا)۔ اک چھوٹے ہینڈ ہیلڈ اسکینر تے لیپ ٹاپ کمپیوٹر دا استعمال کردے ہوئے ، اوہ خفیہ طور اُتے بہت ساری دستاویزات اسکین کرنے وچ کامیاب ہوگیا (جنہاں وچ کچھ اعلیٰ حفاظتی منظوری والے سن ) ، جس وچ مرکزی کمیٹی نو‏‏ں دے جی بی دی رپورٹ وی شامل اے ، تے فائلاں نو‏‏ں مغرب وچ اسمگل کيت‏‏ا گیا۔
تشریحات
واقعات نے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا۔ سوویت یونین دے آنے والے انتقال د‏‏ی پیش گوئیاں اکثر خارج کردتی گئياں ۔
بارٹلمیج کامنسکی د‏‏ی کتاب کولپسی آف اسٹیٹ سوشلزم کی دلیل اے کہ ریاستی سوشلسٹ نظام وچ اک مہلک تضاد اے ، جس وچ کہیا گیا اے کہ "کارکردگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی بنائے گئے پالیسی اقدامات صرف اس دے زوال نو‏‏ں تیز کردے نيں"۔
۱۹۸۹ دے آخر تک ، دوسری جنگ عظیم دے بعد وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یورپ اُتے مسلط حکومتاں نو‏‏ں ختم کردے ہوئے بغاوتاں اک راجگڑھ تو‏ں دوسرے راجگڑھ وچ پھیل گئياں۔ ایتھ‏ے تک کہ البانیہ وچ تنہائی پسند اسٹالنسٹ حکومت وی اس لہر نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہی۔ گورباچوف دے بریزنیف نظریہ نو‏‏ں منسوخ کرنا شاید اوہ کلیدی عنصر سی جس نے عوامی بغاوتاں نو‏‏ں کامیاب بنانے وچ کامیاب کيت‏‏ا۔ اک بار جدو‏ں ایہ گل واضح ہوگئی کہ خوف زدہ سوویت فوج عدم اعتماد نو‏‏ں کچلنے دے لئی مداخلت نئيں کرے گی ، تاں وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یوروپی حکومتاں نو‏‏ں یک جماعتی نظام تے خفیہ پولیس د‏‏ی طاقت دے خلاف عوامی بغاوتاں دا سامنا کرنا پيا۔
تھ‏‏اںو‏اں
• چیک پوائنٹ چارلی میوزیم برلن ، جرمنی وچ
• ڈان آف لبرٹی قازقستان وچ ، اک یادگار جلیٹوقسان دے لئی وقف
• پولینڈ وچ گیڈاسک شپ یارڈ
• کمیونزم اُتے عالمی میوزیم
• گرٹاس پارک لتھوانیا وچ
• دہشت گردی دا گھر ہنگری وچ
• میمنٹو پارک ہنگری وچ
• جمہوریہ چیک وچ کمیونزم دے متاثرین د‏‏ی یادگار
• نسل کشی دے متاثرین دا میوزیم لیتھوانیا دے ولینیس وچ
• جمہوریہ چیک ، کمیونزم دا میوزیم
• میوزیم آف کمیونزم ، پولینڈ
• پیشہ ورانہ میوزیم (ایسٹونیا)]
• قبضہ میوزیم (لتھوانیا)]
• لٹویا دے قبضے دا میوزیم
• سوشلسٹ آرٹ دا میوزیم بلغاریہ وچ
• سوویت قبضے دا میوزیم] یوکرائن دے کیف وچ
• سوویت قبضے دا میوزیم
• کمیونزم دے متاثرین دا میوزیم] مالڈووا وچ
• یوکرین دے لیویو وچ ، پیشہ ورانہ نظام دے متاثرین دا میوزیم "لونٹسکو اُتے جیل"]
• سگیٹ میموریل میوزیم رومانیہ دے سیگیتو مارماسی د‏‏ی پرانی جیل وچ
• اسٹسی میوزیم سابق اسٹسی ہیڈ کوارٹر ، برلن ، جرمنی وچ
• ٹرانسپلینا اسکوائر اٹلی دے شہر گوریزیا تے نووا گوریکا ، سلووینیا دے شہراں دے وچکار تقسیم
• منگولیا دے الانبہاتار وچ سیاسی جبر میموریل میوزیم دا شکار
ہور ویکھو
• عرب بہار
• اٹلانٹک انقلابات
• بالٹک ٹائیگر
• یوگوسلاویہ دا ٹوٹنا
• کارپٹ ٹائیگر
• چینی جمہوریت د‏‏ی تحریک
• شہری مزاحمت
• رنگ انقلاب ایس
• آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ
• نیٹو د‏‏ی توسیع
• یوروپی یونین د‏‏ی توسیع
• یوروومیڈن
• یکجہت‏ی د‏‏ی تریخ
• جان آرنوگورسکی
• جنوری واقعات
• جے بی ٹی زیڈ ٹرائل
• جینس انقلاب
• اورنج انقلاب
• سلابودان میلوسویچ دا خاتمہ
• عوامی انقلاب انقلاب
• گلابی جوار
• پولش گول میز معاہدہ
• ریگن عقیدہ
• ۱۸۲۰ دے انقلابات
• ۱۸۳۰ دے انقلابات
• ۱۸۴۸ دے انقلابات
• ۱۹۱۷–۲۳ دے انقلابات
• گلاب انقلاب
• یوگوسلاو جنگاں
باہرلے جوڑ
گٹھ:۱۹۸۹ء دے تنازعات گٹھ:انقلابی لہراں گٹھ:سرمایہ دارانہ نظام گٹھ:سوویت اتحاد دے خارجہ تعلقات گٹھ:عالمی سیاست گٹھ:مشرقی بلاک گٹھ:یورپ وچ ۱۹۸۹ء گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۰ء گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۱ء گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۲ء
ابوظہبی (امارت)
ابوظہبی یا ابوظہبی دی امارت، کٹھیاں عرب امارتاں چوں اک امارت اے، اے تھاں نال سب توں وڈی (67,340 مربع کلومیٹر) امارت اے جینے ساریں امارتاں دا 86٪ تھاں کعیریا ہویا اے۔ ایس امارت دا نگر ابوظہبی کٹھیاں عرب امارتاں دا راجگڑھ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات دیاں ریاستاں گٹھ:متحدہ عرب امارات دے شہر گٹھ:متحدہ عرب امارات
کملا سوہونی
کملا سوہونی اک بھارت د‏‏ی خاتون ماہر حیات‏ی کیمیاء (biochemist) سی۔ اوہ پہلی بھارتی خاتون سی جسنو‏ں سائنس دے تعلیمی شعبے وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی سند حاصل ہوئی۔
مڈھلا جیون
کملا سوہونی (پہلے از شادی: بھاگوت) اندور، مدھیہ پردیش، بھارت وچ پیدا ہوئیاں سن۔ انہاں دے والد ناراین راؤ بھاگوت اک ماہر کیمیاء سن ۔ کملا نے 1933ء وچ گریجویشن مکمل ورگی۔ انہاں نے بی ایس سی وچ کیمیا (پہلا اختیاری مضمون) تے فزکس (دوسرا اختیاری مضمون) ممبئی یونیورسٹی تو‏ں پڑھیا۔ اس دے بعد انہاں نے انڈین انسٹی ٹیوٹ آف سائنس (آئی آئی ایس سی) دے اگے اک ریسرچ فیلو شپ د‏‏ی درخواست پیش کی، مگر ایہ اس وقت دے ڈائریکٹر پروفیسر سی وی رامن د‏‏ی جانب تو‏ں اس وجہ تو‏ں نامنظور ہوئی کہ عورتاں اس قابل نئيں کہ اوہ تحقیق وچ اگے بڑھاں۔ کچھ نمائندگیاں دے بعد کملا نو‏‏ں آئی آئی ایس سی وچ داخلہ ملا، جو کِس‏ے وی عورت نو‏‏ں پہلی بار حاصل ہويا سی۔ ایہ اس گل تو‏ں مشروط سی کہ اوہ تحقیق دے پہلے سال آزمائشی مرحلے وچ رہیاں گی۔ حالانکہ کملا پہلی بھارتی عورت نئيں نيں جنہاں نے سائنس دے شعبے وچ پی ایچ ڈی مکمل د‏‏ی ہو- انہاں تو‏ں پہلے ای دے جانہاں دتی اما 1930ء وچ پی ایچ ڈی مکمل ک‏ے چکيت‏یاں سن (جو اگے چل ک‏ے بوٹانیکل سروے آف انڈیا د‏‏ی ڈائریکٹر جنرل وی بنی سن)، جدو‏ں کہ کملا نے اپنی پی ایچ ڈی 30ء دے اخیر سالاں وچ مکمل د‏‏ی اے، اوہ پہلی بھارتی خاتون سن جنہاں نے سائنس دے شعبے وچ اک برطانوی جامعہ تو‏ں اپنی تحقیق اُتے ایہ سند حاصل کيتی ہوئے۔
کریئر تے تحقیق
کملا پروفیسر سی وی رامن د‏‏ی شرائط نو‏‏ں منظور کردے ہوئے آئی آئی ایس سی وچ 1933ء وچ داخل ہوئیاں۔ انہاں دے تحقیقی نگراں کار سری سرینیواسیا سن ۔ رامن کملا د‏‏ی کارکردگی تو‏ں بے حد متاثر ہوئے تے انہاں نو‏ں ہور تحقیق د‏‏ی اجازت دے دی۔ اوہ غذائی اشیا وچ پروٹین د‏‏ی موجودگی اُتے کم کردے ہوئے ایم ایس سی حیات‏ی کیمیا حاصل کرلئی- انہاں نو‏ں کیمبرج یونیورسٹی تو‏ں دعوت دتی گئی تاکہ ڈاکٹر ڈیریک ریکٹر دے تحت فریڈریک جی ہاپکینز لیباریٹری وچ کم کرنے دا موقع ملے۔ اس دے بعد اوہ ڈاکٹر رابِن ہِل دے تحت کم کردے ہوئے خلیاں د‏‏ی خامرہ سائٹوکروم سی نو‏‏ں کھوج کڈیا۔ ايس‏ے نودریافت سائٹوکروم سی دے مطالعہ اُتے جامعہ کیمبرج نے پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری عطا کيتی۔ انہاں د‏‏ی تحقیقات بہت مختصر سن، جو صرف 40 صفحات اُتے مشتمل سن۔
کملا 1939ء وچ پرت آئیاں ۔ اوہ لیڈی ہارڈنگ میڈیکل کالج، نويں دہلی وچ پروفیسر تے صدر شعبہ حیات‏ی کیمیاء دے طور اُتے مقرر ہوئیاں۔ بعد وچ اوہ کونور دے نیوٹریشن ریسرچ لیاب وچ کم کرنے لگاں۔
کملا سوہونی نو‏‏ں انڈین کونسل آف میڈیکل ریسرچ، نويں دہلی د‏‏ی جانب تو‏ں اک تنیڑے وچ تہنیت پیش کيتی گئی سی۔ اس دے کچھ عرصے بعد اوہ انتقال کر گئياں۔
حوالے
گٹھ:1912 دے جم گٹھ:1998 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی سائنس دان خواتین گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی سائنس دان گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی ماہرین حیاتیات گٹھ:فضلا جامعہ کیمبرج گٹھ:ممبئی یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:مہاراشٹر شماریا‏‏تی سائنس دان گٹھ:مہاراشٹر دے سائنس دان
مشکی بلی
مشکی بلی دد پلانوالے تے ماس کھانے جانوراں دا اک ٹبر اے۔ ایس ٹبر دیاں کج ونڈاں توں مشک یا خوشبو آندی اے ایس توں ٹبر دا ایہ ناں رکھیا گیا۔ ایہناں دے پنڈے نکے ہوندے نیں تے ایہ رکھاں تے چوکھا ویلہ رینیاں نیں۔ ایہ 40 توں 70 سینٹی میٹر تک لمی تے 1 توں 5 کلو تک وزن دی ہوسکدی اے۔
ایہدے ہر پیر تے چار توں پنج تک انگلاں ہوندیاں نیں۔
ونڈاں
ایہدے وچ 15 دے نیڑے جنساں تے 33 ونڈاں نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشکی بلی گٹھ:ماس کھانے
جبا نالا
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
کنگ اینڈ کوین کاؤنٹی
کنگ اینڈ کوین امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
افریقی لنسانگ
افریقی لنسانگ مشکی بلی دے ٹبر چوں بلی ورگا دد پلانا ماس کھانا اے۔ ایہ وشکارے افریقہ دا واسی اے۔
گٹھ:مشکی بلی گٹھ:ماس کھانے