cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عمرو ابن العاص
ابتدائی زندگی
اوہ مکہ دے مشہور مالدار سردار عاص بن وائل دا بیٹا ہونے دے سبب ناز و نعمت وچ پلے سن ۔ باپ نے انہاں دی تعلیم و تربیت دا خصوصی اہتمام کیتا سی ۔ عاص بن وائل اسلام دا شدید دشمن سی جس نے آخری وقت تک مسلماناں نو‏‏ں تنگ کیتا۔ عمرو بن العاص نے وی کئی سال تک اسلام دی شدید مخالفت کيتی۔ ایتھ‏ے تک مومنین نے اہل مکہ دی زیادتیاں تو‏ں تنگ آدے حبشہ ہجرت دی تو عمرو بن العاص نے شاہ حبشہ تو‏ں جا ک‏ے مطالبہ کیتا کہ ساڈے باغی سانو‏ں واپس کیتے جان۔ غزوہ بدر تے غزوہ احد تے غزوہ خندق وچ عمرو بن العاص نے قریش دی طرف تو‏ں شرکت کيتی۔
القاب
عمرو بن العاص نو‏‏ں داهيۃ العرب - ارطبون العرب دے القاب حاصل سن
نَسَب
مؤلفین نے اس دا نسب ایويں ذکر کیتا اے: عمرو بن العاص بن وائل بن ہاشم بن سعید بن سہم بن عمرو بن ہصیص بن کعب بن لؤی قرشی سہمی تے کنیت ابو عبدالله سی۔ عرب دی سیرت نگاری دے منابع وچ عرب دا چالاک ترین شخص کہیا گیا ا‏‏ے۔ فارسی دے بوہت سارے مآخذ اسنو‏ں عمرو عاص کہندے نيں۔
قبول اسلام
غزوہ خندق دے بعد عمرو بن العاص نے سنجیدگی تو‏ں سوچنا شروع کر دتا کہ جے بتاں وچ کوئی جان ہُندی تو اِنّا وڈا لشکر کدی ناکم نہ ہُندا۔ انہاں دے اندر تو‏ں ایہ آواز وی آئی کہ جے آخرت دا وجود نہ ہو تو دنیا وچ کیتے گئے ظلم و جور دا حساب کتھے ہوئے گا۔ اس ذہنی الجھناں دے دور وچ انہاں نے حبشہ دا سفر کیتا تے اوتھ‏ے شاہ نجاشی دی خدمت وچ چمڑے دا تحفہ پیش کردے حضور اکرم دے سفیر عمرو بن امیہ ضمری نو‏‏ں قتل دے لیے اپنے حوالے کرنے دا مطالبہ کیتا۔ نجاشی اس وقت تک مسلما‏ن ہو چکيا سی ۔ اس نے نہایت غضب ناک ہو ک‏ے جواب دتا۔
’’ کیہ تسیں اک شخص نو‏‏ں میرے تو‏ں قتل کرنے دے لیے منگدے ہو جو اس ہستی دا قاصد اے جس دے پاس ناموس اکبر آندا ا‏‏ے۔ اوہی ناموس اکبر جو موسیٰ علیہ السلام دے پاس آیا کردا سی ۔
عمرو بن العاص دا اپنا بیان اے کہ اس جواب تو‏ں یک سو ہو گیا تے اپنے ساتھیاں تو‏ں کچھ کہ‏ے بغیر مدینہ دی طرف روانہ ہو گیا۔ راستے وچ خالد بن ولید ملے۔ اوہ قبول اسلام دی غرض تو‏ں مدینہ جا رہے سن ۔ چنانچہ دونے نے حضور اکرم دے دست مبارک اُتے بیعت کيتی تے اپنے ماضی تو‏ں استغفار کیتا۔
زمانۂ رسول اللہ
فتح مکہ تے اسلام دی مکمل کامیابی تو‏ں کچھ مدت ہی پہلے عمرو سال ۸ قمری وچ مسلما‏ن ہويا۔ بعض محققین نے اس دے اسلام قبول کرنے دے سبب وچ تصریح دی اے: فتح مکہ تے سعودی عرب اُتے اسلام دی مکمل کامیابی دے نزدیکی سالاں وچ رسول اکرم ؐ دی تبلیغ دی کامیابی دے پیش نظر خالد بن ولید، عثمان بن طلحہ تے عمرو بن عاص جداں اشخاص دا اسلام قبول کرنا کوئی سخت نہ سی ۔ منابع وچ نقل ہونے والی خود اوہدی زبانی داستان دے بقول اس نے جدو‏ں سمجھ لیا کہ اسلام مکہ تے سعودی عرب اُتے غلبہ حاصل کر لے گا تو اس نے حبشہ وچ پناہ حاصل کيتی۔ حبشہ دے حاکم نجاشی نے اس دے پاس نبی اکرمؐ دے اپنی تبلیغ دے سچے ہونے دی گل کيتی تے اسنو‏ں اسلام قبول کرنے دی دعوت دتی تو اس نے اسنو‏ں قبول کیتا پس اوہ اوتھ‏ے تو‏ں مدینے وچ رسول اللہ  دے پاس پہنچیا تے اس نے اسلام قبول کیتا۔
رسول اللہ  نے اس دے اسلام قبول کرنے دی کچھ مدت بعد ہی اسنو‏ں اس دے باپ دی قوم دے پاس اسلام دی تبلیغ دے لئی بھیجیا۔ عمرو نے ذات السلاسل سمیت چند فوجی وقائع وچ شرکت کيتی۔ پھر کچھ مدت دے لئی تبلیغ دین دے فرائض دی خاطر عمان چلا گی۔ کچھ مدت بعد اوتھ‏ے دا والی بنا تے رسول خدا دی وفات تک اوتھے رہیا۔
رسول اللہ دے بعد
خلافت ابوبکر دے زمانے وچ فلسطین دے کچھ علاقےآں دی فتح وچ عمرو دا بنیادی کردار رہیا۔ لیکن مغربی تاریخ دے منابع وچ اسنو‏ں دور عمر بن خطاب وچ فتح مصر دی بنا اُتے مشہور ا‏‏ے۔ عمر بن خطاب نے فلسطین تے نواحی علاقےآں دی حکومت دے لئی مقرر کیتا۔ پھر اسنو‏ں لکھیا کہ مصر چلا جائے۔ عمرو بن عاص نے ۳۵۰۰ مسلما‏ن سپاہیاں دی معیت وچ مصر فتح کر لیا۔ پس حضرت عمر نے اسنو‏ں اوتھ‏ے دا حاکم مقرر کیتا تے اوہ عمر دی موت تک اوتھ‏ے دا حاکم رہیا۔
عہد نبوی وچ خدمات
قبول اسلام دے بعد حضور صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حضرت عمرو بن العاص نو‏‏ں ذات السلاسل تے سواع دی مہمات دا امیر مقرر کیتا۔ تے دونے آپ نے کامیابی تو‏ں سر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ موخر الذکر مہم سواع بت تے اس دے مندر نو‏‏ں مسمار کرنے دی مہم سی جو مکہ تو‏ں تن میل دے فاصلے اُتے رباط دے مقام اُتے واقع سی ۔ آپ نے بلی تے عذرہ قبائل نو‏‏ں وی دعوت حق پہنچیا کر مشرف با اسلام کیتا تے عمان دے سرداراں عبید تے جیفر نو‏‏ں جو مجوسی سن مسلما‏ن کرنے دا شرف وی آپ نو‏‏ں حاصل ہويا۔ حضور اکرم نے آپ نو‏‏ں عمان دا عامل مقرر فرمایا۔
عہد خلافت وچ خدمات
عہد صدیقی وچ آپ عمان ہی دے عامل رہے ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں تسخیر فلسطین دی ذمہ داری سونپی گئی۔ اجنادین دے معرکہ وچ آپ نے نوے ہزار مجاہدین دی کمان کيتی۔ اسی معرکہ وچ آپ دے بھائی ہشام بن عاص شہید ہو گئے۔ جو آپ تو‏ں بہت پہلے اسلام قبول کرچدے سن ۔ اجنادین دی فتح دے بعد مخل و بیسان دے لوگاں وچ وی آپ نے کامیابی حاصل کيتی تے یرموک دے فیصلہ کن معرکہ وچ آپ نے نمایاں کردار ادا کیتا۔
طاعون عمواس نے پچیس ہزار مسلماناں دی جاناں لے لاں جنہاں وچ قائد لشکر امین الملت ابوعبید بن جراح تے معاذ بن جبل وی شامل سن ۔ انہاں دونے دے بعد عمرو بن العاص لشکر دے قائد بنے تو انہاں نے حسن تدبیر تو‏ں مسلماناں دی جاناں بچائاں۔ انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں وبا والے علاقے تو‏ں فوراً ہٹا لیا۔ تے پہاڑاں وچ منتشر کر دتا۔ اس طرح وبا دے جراثیم اک تو‏ں دوسرے تک نئيں پہنچ سکدے سن ۔ اسی طرح جلد ہی مسلما‏ن اس وبا تو‏ں محفوظ ہو گئے۔
فتح مصر
عمرو بن العاص نو‏‏ں جس کارنامہ دی بدولت امتیاز حاصل ہويا اوہ فتح مصر ا‏‏ے۔ آپ نے صرف چار ہزار جانبازاں دے نال مصر دی سرحد عبور کيتی۔ بابلیاں تے العریش اُتے قبضہ کردے عین شمس پہنچے تے طویل محاصرے تو‏ں قصر شمع نو‏‏ں فتح کیتا۔ اس قلعہ دے پاس آپ نے فسطاط دا شہر بسایا جو بعد وچ اسلامی مصر دا دار الحکومت قرار پایا۔ اس فتح دا سب تو‏ں اہ‏م معرکہ اسکندریہ دی فتح اے جس دے بعد مقوقس شاہ مصر نے مسلماناں دی اطاعت قبول کر لی۔ تے مصر دی تسخیر مکمل ہو گئی۔ مصر دے بعد عمر بن العاص نے طرابلس وی فتح کر لیا۔ اُتے امیر المومنین نے افریقا (تونس تے الجزائر تے مراکش ) دی طرف پیش قدمی روک دت‏ی۔
مصر دے زرخیز علاقے دی آمدن نے مسلماناں دا معیار زندگی بلند کر دتا۔ حضرت عمر نو‏‏ں عیش کوشی پسند نہ سی انہاں نے عمرو بن العاص دے بیٹے محمد بن عمرو نو‏‏ں اک قبطی نو‏‏ں پیٹنے دے بدلے وچ اس قبطی تو‏ں کوڑے لگوائے تے عمرو بن العاص نو‏‏ں وی سختی تو‏ں تنبیہ دی ۔
عثمانی دور
عثمانی دور وچ حکومت وچ عمرو بن العاص نے مصر دا خراج بڑھانے تو‏ں معذرت دی تے لکھیا کہ ’’گائے اس تو‏ں زیادہ دودھ نئيں دے سکتی‘‘ حضرت عثمان نے آپ نو‏‏ں معزول کر دتا۔ لیکن آپ بدستور حضرت عثمان دے بہی خواہ رہے تے دور فتن وچ آپ نو‏‏ں مشورے دیندے رہ‏‏ے۔
حضرت امام علی (ع) دے خلاف کردار
تاریخ اسلام دے منابع دے مطابق معاویہ تے حضرت علی دے درمیان نزاع وچ عمر بن عاص معاویہ دا مشتے رہیا تے بوہت سارے حیلہ سازیاں تے جنگی نقشے تیار کردا رہیا۔ انہاں وچو‏ں اک ایہ اے: جدو‏ں حضرت عثمان قتل ہويا تے اکثر مسلماناں دے اصرار اُتے حضرت علی نے خلافت قبول کر لی۔ پس امام نے معاویہ دی طرف بیعت کرنے دا پیغام بھجوایا کہ جس طرح دوسرےآں نے انہاں دی بیعت کيتی اے اوہ وی آپ دی بیعت کرے۔ چونکہ معاویہ اپنی خلافت دے در پے سی لہذا اس نے کوئی جواب نئيں دتا تے عمرو تو‏ں مشورہ کیتا۔ عمرو نے اسنو‏ں کہیا: تساں نہ تو علی دی مانند اسلام وچ سبقت رکھدے ہو تے نہ اسدے مقابلے دی توان رکھدے ہوئے۔ اسلئے تمنيں چاہئے کہ پہلے علی نو‏‏ں شامیاں دے سامنے حضرت عثمان دا قاتل بنا ک‏ے پیش کرو تے پھر خون عثمان دے قصاص دے لئے اٹھ کھڑے ہوئے۔ اس طرح تواڈی خلافت دا راستہ ہموار ہوئے گا۔ معاویہ نے اسنو‏ں قبول کیتا تے عمرو دے تیار کردہ نقشے دے مطابق شام وچ تبلیغ شروع دی کہ علی عثمان دا قاتل اے تے کرتۂ عثمان دے ذرہعے علی تو‏ں جنگ دی رانيں تے اپنی خلافت دے لئی راستہ ہموار کیتا۔ عمرو نے معاویہ تو‏ں اس معاونت دے بدلے وچ مصر دا والی بنائے جانے دا عہد لیا سی ۔
حضرت علی(ع) نے معاویہ بن ابی سفیان تے عمرو بن عاص دے نقشے تو‏ں آگاہ ہونے دے بعد انہاں نو‏ں خط لکھیا تے خط وچ عمرو نو‏‏ں متنبہ کیتا کہ معاویہ تو‏ں اسکی معاونت اسکی صلاح وچ نئيں اے لیکن عمرو بن عاص نے جواب وچ لکھیا کہ اوہ خلافت تو‏ں علیحدگی اختیار کرے تے خلیفہ دا انتخاب شورا دے حوالے ک‏ے دے۔
جنگ صفین وچ مشتے تے لشکر دے وڈے سرداراں گویا سوار فوج دا جرنیل سی ۔ بعض منابع دے مطابق عمرو جنگ صفین وچ علی دے روبرو ہويا۔ آپ نے اس اُتے حملے دا قصد کیتا تو اس نے جان بچانے دی خاطر اپنی شرمگاہ ننگی کر دتی۔ علی (ع) نے اس دا ایہ قبیح عمل دیکھدے ہوئے اپنا چہرہ پھیر دتا، اس طرح عمرو نے اپنی یقینی موت تو‏ں چھٹکارا حاصل کیتا۔
جنگ صفین وچ مالک اشتر نخعی دے تحت فرمان سپاہ نے معاویہ دی فوج نو‏‏ں شکست دے دی تے حضرت علی دے لشکر دی کامیابی چنداں دور نئيں رہ گئی سی تو اس وقت عمرو نے معاویہ نو‏‏ں تجویز دتی کہ لشکر دے درمیان قرآن تقسیم کر دے تے لشکر قرآن نو‏‏ں نیزاں اُتے بلند کرے تے جنگ روکنے دا تقاضا کرے تے قرآن اندے درمیان فیصلہ کرے۔ عمرو بن عاص دا ایہ حیلہ باعث بنا کہ لشکر معاویہ شکست تو‏ں رہائی حاصل کر پایا تے ماجرای حکمیت دا معاملہ پیش آیا۔
عمرو بن عاص حکمیت دے واقعے وچ شامیاں دی طرف تو‏ں ابوموسی اشعری دے مقابلے وچ نمائندہ سی ۔ اس نے ابو موسی نو‏‏ں اس گل اُتے راضی کیتا کہ نہائی فیصلہ دے طور اُتے علی تے معاویہ خلافت تو‏ں معزول ہاں تے معاملہ شورا دے حوالے کیتا جائے۔ فیصلے دے اعلان دے دن قرار دے مطابق پہلے ابو موسی منبر اُتے گیا تے اس نے علی نو‏‏ں خلافت تو‏ں خلع کر دتا لیکن عمرو نے طے شدہ معاملے دے برخلاف معاویہ نو‏‏ں خلافت دے لئی معین کر دتا اس طرح ماجرای حکمیت دا معاملہ سپاہ شام دی شکست تو‏ں نجات حاصل کرنے وچ تمام ہويا۔
منابع
گٹھ:573 دے جم گٹھ:592 دے جم گٹھ:664 دیاں موتاں گٹھ:۵۷۳ دے جم گٹھ:۵۹۲ دے جم گٹھ:۶۶۴ دیاں موتاں گٹھ:اسلامی فتح مصر گٹھ:بنو سہم گٹھ:پہلا فتنہ گٹھ:ستويں صدی دی عرب شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی دی مصری شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی دے سربراہ حکومت گٹھ:صحابہ گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں دی عرب شخصیتاں گٹھ:عرب جرنیل گٹھ:عرب مسلم شخصیتاں گٹھ:مسلم جوامع گٹھ:مصر دے اموی گورنر گٹھ:نو مسلمین گٹھ:صحابہ گٹھ:معاویہ دے سردار
گٹھ:صحابہ
ہنری روسو
ہنری روسو فرانس دا اک پوسٹ امپریشنسٹ سی۔
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
علاء الدین خلجی دی فتح گجرات
سنہ ۱۲۹۹ء وچ سلطنت دہلی دے فرماں روا علاء الدین خلجی نے ہندوستان دے خطہ گجرات اُتے تسلط حاصل کرنے دے لئی اپنا لشکر روانہ کیتا۔ اس وقت شاہ واگھیلا کرن گجرات دے حاکم سن۔ سلطانی افواج نے اس مہم دے دوران وچ گجرات دے بوہت سارے وڈے شہراں اُتے حملے کیتے جن وچ انہلواڑ (پٹن)، کھمبات، سورت تے سومناتھ دے حملے مشہور نیں۔ اوداں انہاں حملیاں دے کچھ عرصے بعد بادشاہ کرن نے متعدد شہراں تے علاقیاں اُتے فیر توں تسلط حاصل کر لیا سی لیکن سنہ ۱۳۰۴ء وچ علاء الدین دی افواج نے دوبارہ گجرات اُتے چڑھائی کیتی تے اس حملہ وچ واگھیلا شاہی سلسلہ نوں نابود کر دتا۔ اس دوسرے حملے دے نتیجے وچ گجرات سلطنت دہلی وچ ضم ہو گیا۔
پس منظر
اس وقت گجرات اُتے واگھیلا خاندان دے بادشاہ کرن دیو دی حکمرانی سی (جنہاں مسلمان وقائع نویساں نے رائے کرن لکھیا اے)۔ چودھویں صدی عیسوی دے جین وقائع نگار میروتنگ نے اپنی کتاب "وچار شرینی" وچ لکھیا اے کہ کرن دے ناگر وزیر مادھو نے علاء الدین نوں گجرات حملہ کرنے دی دعوت دتی سی۔ پندرہویں صدی عیسوی دی اک کتاب کانہڑدیو پربھند وچ درج اے کہ شاہ واگھیلا نے مادھو دے بھائی نوں قتل کرکے اس دی بیوی نوں اغوا کر لیا سی۔ چنانچہ مادھو نے بادشاہ توں انتقام لینے دی نیت توں دلی دا سفر کیتا تے علاء الدین نوں یقین دلایا کہ اوہ بادشاہ دے خلاف لشکر کشی وچ سلطانی افواج دی حتی المقدور مدد کرے گا۔ اس واقعہ دی تائید ستاروی‏‏‏‏ں صدی عیسوی دے مورخ موہتا نینسی دے بیان توں وی ہُندی اے۔ چنانچہ ایسا معلوم ہُندا اے کہ ایہ واقعہ اک تاریخی حقیقت اے تے بغور دیکھنے اُتے اسی واقعے وچ اس سوال دا جواب وی مل جاندا اے کہ دلی توں گجرات دی راہ وچ پھیلی بے شمار سلطنتاں نوں زیر کیتے بغیر سلطان علاء الدین گجرات اُتے کیوں حملہ آور ہوئے سن۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:گجرات دی تریخ گٹھ:دلی سلطنت دیاں جنگاں گٹھ:علاء الدین خلجی گٹھ:دلی سلطنت
پوانٹ الوبروگیا
پوانٹ الوبروگیا سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
فرینکلن کاؤنٹی، پنسلوانیا
فرینکلن امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنسلوانیا دیاں کاؤنٹیاں
شہرستان طبس
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان طبسایران دے صوبہ یزد دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز طبس شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ یزد
پال سگنیک
پال سگنیک فرانسیسی سی تے او نیو امپریشنزم وچ کم کردا سی۔
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
حاجی بابا سید نوران شاہ
200px|thumb|حضرت حاجی بابا سید نوران شاہ کاظمی نقشبندی مجددی راجوروی حضرت حاجی بابا سید نوران شاہ نقشبندی مجددیؒ (1286ھ؍1869ء۔۔۔27 جمادی الثانی 1386ھ؍13 اکتوبر 1966ء) سلسلہ نقشبندیہ د‏‏ی مجددیہ شاخ نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آپ خواجہ نظام الدین کيتانوی دے خلیفہ حضرت عبید اللہ لارویؒ (1863ء۔۔۔1926ء) دے خلیفۂ اعظم ني‏‏‏‏ں۔ حاجی بابا نوران شاہؒ نے اپنے مشائخ طریقت د‏‏ی پیروی وچ تبلیغ دین تے اصلاح معاشرہ وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کيتا۔ جس طرح تحریک پاکستان وچ کئی صوفیا نے اپنی تمام تر خدمات پیش کيتیاں ايس‏ے طرح حاجی باباؒ نے تحریک آزادئ کشمیر وچ ایسا ہی کردار ادا کيتا۔ اس باب وچ آپ دا کردار تریخ دا زريں باب ا‏‏ے۔ اس مضمون وچ آپ د‏‏ی حیات و خدمات دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ تمام معلومات باحوالہ ني‏‏‏‏ں۔ ہور اس فیس بک پیج اُتے وی آپ تو‏ں متعلق کئی کتاباں دا مطالعہ کيتا جا سکدا اے: www.facebook.com/HajiBabaNooranShah thumb|سجے تو‏ں کھبے: 1۔ حضرت میاں نظام الدین لاروی (سجادہ نشین بابانگری لار شریف وانگت، کشمیر، 2۔ حضرت حاجی بابا سید نوران شاہ کاظمی نقشبندی مجددی، 3۔ حضرت میاں محمد حسین نقشبندی (گول گلاب گڑھ، ریاسی، جموں‏ و کشمیر، خلیفہ حضرت حاجی بابا) thumb|حضرت حاجی بابا سید نوران شاہؒ اپنے مریدین و برادری دے افراد دے نال، سید فدا حسین راجوروی تے مسلم شاہ مدنی وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ thumb|مزار اُتے انوار حضرت حاجی بابا سید نوران شاہ thumb|حاجی بابا دے عرس مبارک 2016ء دے موقع اُتے لی گئی تصویر
تمہید
وادئ کشمیر اپنے بے مثال حسن تے دلکشا مناظر د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمیشہ فطرت نال محبت کرنے والےآں د‏‏ی توجہ دا مرکز رہی ا‏‏ے۔ شاداب چوٹیاں تے بہندے جھرناں د‏‏ی اس حسین وادی نو‏‏ں کئی علما و صوفیا نے صدیاں پہلے تبلیغ دین دا مرکز بنایا۔ نگارستانِ کشمیر دے مصنف، قاضی ظہور الحسن دے مطابق کشمیر وچ اسلام دے اولین قدم لگ بھگ نويں صدی عیسوی بمطابق تیسری، چوتھ‏ی صدی ہجری وچ براستہ چین و تبت پڑ چکے سن (1)، قرائن دے مطابق ایسا ہونا نا ممکن نئيں(2) لیکن کشمیر وچ مسلما‏ن خانداناں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی پہلی نقلی شہادت گیارہويں صدی عیسوی بمطابق پنجويں،چھیويں صدی ہجری د‏‏ی ملدی اے جس دا ذکر بارہويں صدی عیسوی دے ہندو مورخ کلہانہ د‏‏ی تریخ راج ترنگنی وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے ملدا ا‏‏ے۔(3) البتہ کشمیر دے پہلے صوفی بزرگ جنہاں د‏‏ی تبلیغ تو‏ں لوکاں د‏‏ی کثیر تعداد اسلام د‏‏ی طرف راغب ہوئی تے کشمیر ایويں وچ ذوقِ اسلام پروان چڑھا صاحبِ تاریخِ اعظمی دے مطابق، حضرت شرف الدین بلبل شاہ کشمیری(م727ھ) نيں جو ترکستان تو‏ں مع اک ہزار عقیدتمنداں دے کشمیر وچ وارد ہوئے۔ انہاں دے ہتھ اُتے اس وقت دے ہندو راجا رنچن دیو ہی نے اسلام قبول نئيں کيتا بلکہ اک کثیر تعداد حلقہ اسلام وچ شامل ہوئی۔(4) دوسرے وڈے صوفی بزرگ جنہاں د‏‏ی تبلیغی و تعلیمی مساعی کا، اس خطے دے اسلامی تشخص د‏‏ی تشکیل وچ گرانقدر حصہ رہیا اے، حضرت شاہِ ہمدان سید امیر کبیر علی ہمدانی (714ھ۔۔۔786ھ) د‏‏ی شخصیت ا‏‏ے۔ جو کئی بار صرف ايس‏ے مقصد دے لئی کشمیر تشریف لیائے تے سینکڑاں علما نو‏‏ں ایتھ‏ے بسانے دے نال نال سرینگر وچ اپنی خانقاہ وی قائم کيتی۔(5) خانقاہ معلی دے ناں تو‏ں قائم کردہ علم و عرفان دا ایہ ادارہ سرینگر کشمیر وچ اج وی مخلوق خدا دے لئی مشعلِ ہدایت ا‏‏ے۔ آپ دے ورود دے بعد اس خطے وچ اسلام نہ صرف بہت تیزی تو‏ں پھیلنا شروع ہويا بلکہ ایتھ‏ے اولیاء و علما د‏‏ی آمد وچ وی خاطر خواہ اضافہ ہويا۔ بعد وچ کشمیر وچ متعدد صوفی سلاسل بشمول سلسلہ نقشبندیہ د‏‏ی خانقانيں وی معرضِ وجود وچ آئیاں جنہاں نے فیضِ مجدد نو‏‏ں اس جنت نظیر وادی وچ عام کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ايس‏ے سلسلۂ مشائخ وچ اک ناں خواجہ نظام الدین کيتانویؒ (م1896ء) دا وی اے جودو واسطےآں تو‏ں نقشبندیہ مجددیہ دے نامور بزرگ خواجہ نور محمد چوراہیؒ (1783ء۔1869ء) تو‏ں متصل ني‏‏‏‏ں۔ خواجہ نظام الدین د‏‏ی قائم کردہ خانقاہ کيتاں شریف کہلاندی اے ایہ وادئ نیلم آزاد کشمیر د‏‏ی معروف خانقاہ اے جس دا فیض موہڑہ شریف، گھمکول شریف، نیریاں شریف، لار شریف، پناگ شریف، باؤلی شریف دے علاوہ برصغیر دے کئی علاقےآں وچ اج وی جاری ا‏‏ے۔ حضرت حاجی بابا سید نوران شاہ نقشبندی مجددیؒ (1286ھ؍1869ء۔۔۔27 جمادی الثانی 1386ھ؍13 اکتوبر 1966ء) سلسلہ نقشبندیہ د‏‏ی ايس‏ے شاخ نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔(6) آپ خواجہ نظام الدین کيتانویؒ دے خلیفہ حضرت عبید اللہ لارویؒ (1863ء۔۔۔1926ء) دے خلیفۂ اعظم ني‏‏‏‏ں۔(7) حاجی بابا نوران شاہؒ نے اپنے مشائخ طریقت د‏‏ی پیروی وچ تبلیغ دین تے اصلاح معاشرہ وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کيتا۔ جس طرح تحریک پاکستان وچ کئی صوفیا نے اپنی تمام تر خدمات پیش کيتیاں ايس‏ے طرح حاجی باباؒ نے تحریک آزادئ کشمیر وچ ایسا ہی کردار ادا کيتا۔ اس باب وچ آپ دا کردار تریخ دا زريں باب ا‏‏ے۔ اس مضمون وچ آپ د‏‏ی حیات و خدمات دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔
خاندانی پس منظر
thumb|حاجی بابا دے شجرہ نسب تے آپ دے خاندان کاظمیہ اُتے لکھی گئی اک غیر مطبوعہ کتاب حاجی بابا سید نوران شاہ مجددیؒ دا شجرہ نسب 30 واسطےآں تو‏ں حضرت امام موسیٰ کاظم تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔(8) ساداتِ کاظمیہ وچو‏ں حضرت ابو القاسم حسین المشہدی پہلے شخص سن جو ستويں صدی ہجری دے اوائل وچ مشہد مقدس تو‏ں واردِ سندھ ہوئے۔(9) سید ابوالقاسم حسین المشہدی د‏‏ی اولاد وچو‏ں سید شاہ عبد الکریم (م924) تبلیغ اسلام د‏‏ی غرض تو‏ں 900ہجری وچ سید کسراں تحصیل گوجرخان وچ تشریف لے آئے۔(10) سید کسراں دا پنڈ پاکستان دے ساداتِ کاظمیہ دا مرکز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہند و پاک دے اکثر مشہدی سادات دے آباؤ اجداد ايس‏ے پنڈ تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے ہندوستان دے مختلف حصےآں وچ سکونت گزاں ہوئے۔ حضرت شاہ عبد الطیف المعروف بری امامؒ (1026ھ؍1617ء۔۔۔1117ھ؍1706ء) تے حضرت شاہ چن چراغ ؒ (راولپنڈی، م1115ھ؍1703ء) ساداتِ کاظمیہ د‏‏ی ايس‏ے شاخ دے چشم و چراغ ني‏‏‏‏ں۔ حاجی بابا دا شجرہ نسب گیارہويں پشت وچ حضرت بری امام دے شجرۂ نسب تو‏ں جا ملدا اے آپ حسینیال مشھدی نيں اس خاندان دا تفصیلی ذکر سید قمر عباس ہمدانی اعرجی نے کتاب مدرک الطالب فی نسب آل ابی طالب وچ کیہ۔(11) آپ دے ساداتِ کاظمیہ د‏‏ی اس شاخ وچو‏ں ہونے د‏‏ی تحقیق تاریخِ اقوامِ پونچھ مؤلفہ محمد الدین فوق وچ وی موجود ا‏‏ے۔ (12) ساداتِ کاظمیہ د‏‏ی اس لڑی دے چند بزرگ واردِ کشمیر ہوئے۔ انہاں وچ سید شاہ جنید کاظمی وی سن جو ستارہويں صدی عیسوی دے وسط وچ مظفر آباد جا بتاں۔ اوتھ‏ے اس وقت بمبہ خاندان د‏‏ی خود مختار حکومت سی۔ سلطان محمد مظفر خان اول (بانئ مظفرآباد) نے آپ دے زہد و تقویٰ تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے شاہی خاندان د‏‏ی اک خاتون آپ دے عقدِ زوجیت وچ دے دتی تے مظفرآباد دے تن پنڈ جاگیر دے طور اُتے وی دیے۔(13) سید شاہ جنید دے پڑپو‏تے تے حاجی بابا سید نوران شاہؒ دے پردادا سید حبیب شاہ کاظمی مظفرآباد تو‏ں ترکِ سکونت ک‏ر ک‏ے وادئ کاغان تے گلگت دے سرحدی مقام کوہستان وچ مقیم ہوئے گئے۔ کچھ عرصے بعد مظفر آباد واپسی دا قصد کيتا تے بالاکوٹ دے مقام اُتے پہنچے تاں اس علاقے دے خود مختار حکمران مقدم کالو نال ملاقات ہوئی۔ اس نے آپ تو‏ں درخواست کيتی آپ بالاکوٹ وچ ہی مستقل قیام فرماواں تے ساڈی مذہبی رہنمائی قبول کرن۔(14) سید حبیب شاہ کاظمی نے اس د‏ی درخواست قبول کردے ہوئے بالاکوٹ وچ ہی مستقل قیام اختیار کيتا۔ مقدم کالو نے وی آپ نو‏‏ں ہدیے دے طور اُتے بالاکوٹ دے مضافات دے تن پنڈ عطا کیتے تے آپ دے خواہش اُتے تبلیغ اسلام دے لئی اک مسجد تعمیر کروائی۔ ايس‏ے مسجدکے نیڑے ہن آپ دا مزار ا‏‏ے۔ سید حبیب شاہ کاظمی دے فرزند سید محمد شاہ نہایت بہادر و قوی واقع ہوئے سن ۔ جہاد د‏‏ی غرض تو‏ں سید احمد بریلوی شہید (6 صفر 1201ھ؍29 نومبر 1786ء۔۔۔24ذیقعدہ 1246ھ؍6 مئی 1831ء) د‏‏ی بیعت کيتی تے تحریکِ مجاہدین وچ شمولیت اختیار کيتی۔ بالاکوٹ وچ جدو‏ں سکھاں نے سید احمد شہید دے قافلے اُتے حملہ کيتا تاں آپ نے مضبوط دفاع دا فریضہ سر انجام دتا۔ اک روایت دے مطابق آپ نے اس معردے ميں 70 سکھاں نو‏‏ں واصل جہنم کيتا۔(15)
ولادت
سید محمد شاہ کاظمی دے فرزند تے حاجی بابا سید نوران شاہ دے والدِ ماجد سید مرید علی شاہ سلسلہ قادریہ تو‏ں منسوب، صاحبِ طریقت بزرگ سن تے ذکرِ الٰہی وچ درجۂ کمال دے حامل سن ۔(16) آپ د‏‏ی شادی سیدہ بالا بی بنت سید مقبول شاہ کاظمی تو‏ں ہوئی۔ جو آپ ہی د‏‏ی طرح عابدہ و زاہدہ خاتون سن تے یادِخدا وچ ہمہ دم مشغول رہدیاں سن۔(17) انہاں پاکباز تے پرہیزگار والدین دے آنگن وچ جوسچ سیداں بالاکوٹ دے مقام اُتے حضرت سید نوران شاہؒ نے اکھ کھولی۔ بالاکوٹ دے حکمران مقدم کالو نے سید حبیب شاہ کاظمی نو‏‏ں جو تن پنڈ تحفے دے طور اُتے دتے سن انہاں وچو‏ں اک جوسچ وی سی جو بعد وچ جوسچ سیداں کہلیایا۔ کا رہائے نمایاں انجام دینے والی شخصیتاں وچو‏ں اکثر د‏‏ی تریخ پیدائش تو‏ں متعلق اختلاف ملدا ا‏‏ے۔ حاجی بابا سید نوران شاہؒ دے سوانح نگار وی کسی اک رائے اُتے متفق نظر نئيں آندے۔ کسی نے 1855ء نو‏‏ں آپ د‏‏ی تریخ پیدائش قرار دتا اے (18)۔ تے کسی نے 1860ء تک دے درمیانی عرصے کو(19) لیکن اس سلسلے وچ مولا‏نا سید قاسم راجوروی دا بیان زیادہ وقیع اے جو انہاں نے حاجی بابا تو‏ں اک انٹرویو دے دوران وچ خود سنیا۔ اس دے مطابق حاجی بابا دے ورود مسعود دا سن 1869ء بمطابق 1286ھ بندا ا‏‏ے۔(20) آپ دے سوانحی ادب دے ہور قرائن و شواہد وی اس قول د‏‏ی تائید کردے ني‏‏‏‏ں۔(21)
بچپن تے تعلیم
آپ دا گھرانہ اسلامی رہتل و تمدن دا مرکز سی۔ ماں تے باپ دونے راہِ سلوک دے مسافر ہاں تاں بچےآں د‏‏ی تربیت وی یقیناًذکرِ الٰہی دے سایہ ہی وچ ہُندی ا‏‏ے۔ لھٰذا بچپن ہی تو‏ں ذکرِ الہیٰ تے درود شریف د‏‏ی کثرت آپ دے معمولات وچ شامل سی۔(22) شرافت و نجابت دے آثار بچپن تو‏ں ہی آپ د‏‏ی ذات تو‏ں نمایاں ہونے لگے۔(23) آپ د‏‏ی باقاعدہ تعلیم دا آغاز خاندان د‏‏ی اک پاکباز تے عالم خاتون د‏‏ی زیرِ نگرانی قرآن پاک دے درس تو‏ں ہويا جنہاں نو‏ں سینکڑاں احادیثِ رسول ﷺ وی زبانی یاد سن۔ چنانچہ قال اللہ و قال رسول د‏‏ی صسجے ابتدا ہی تو‏ں آپ دے کاناں وچ رس گھولنے لگاں۔ روحانیت تے سلوک د‏‏ی ابتدائی تربیت اپنے والدِ ماجدہ تے والدہ ماجدہ تو‏ں حاصل کيتی۔(24) انہاں دے علاوہ آپ د‏‏ی روحانی و علمی تربیت وچ آپ دے ماماں سید رسول شاہ کاظمی مجددیؒ دا حصہ وی شامل رہیا جو حضرت خواجہ نظام الدین کيتانویؒ دے خلفاء وچو‏ں سن ۔(25) گھر دے اسلامی و روحانی ماحول دا اندازہ اس امر تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ آپ دے برادرِ اکبر سید مخدوم شاہ نقشبندیؒ (م 12 اکتوبر1936ء) تے برادر اصغر سید سلیمان شاہ نقشبندیؒ (م16 جون1948ء) دونے راہِ سلوک دے مسافر بنے تے سلسلہ نقشبندیہ مجددیہ د‏‏ی خلافت تو‏ں نوازے گئے۔ آپ اپنے برادرِ اکبر سید مخدوم شاہ نقشبندیؒ نو‏‏ں وی اپنا استاد تے مربی دسیا کردے سن ۔(26) انہاں شخصیتاں دے علاوہ آپ نے کشمیر دے اک فارسی عالم تو‏ں فارسی ادبیات وچ وی دسترس حاصل کيتی۔(27)
کشمیر نو‏‏ں ہجرت
ہجرت نو‏‏ں دینِ اسلام تے تصوف وچ خاص اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ اللہ د‏‏ی رضا دے لئی گھر بار چھڈ دینے نال تعلق باللہ د‏‏ی مضبوطی تے قلب د‏‏ی صفائی نصیب ہُندی ا‏‏ے۔ حضرت سید نوران شاہؒ د‏‏ی عمر نو سال نو‏‏ں پہنچی تاں آپ دے والد ماجد وی تبلیغ اسلام د‏‏ی غرض تو‏ں 1877ء وچ بالاکوٹ د‏‏ی وادی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کشمیر د‏‏ی جنت نظیر وادی نو‏‏ں ہجرت کر گئے تے راجوری شہر دے مضافات وچ لاہ نامی اک پنڈ وچ سکونت اختیار کيتی۔(28) اس وقت ریاست جموں‏ و کشمیر اُتے ڈوگرہ مہاراجا رنبیر سنگھ (اگست1830ء۔12 ستمبر 1885، دورِ حکومت: 1857ء۔1885ء) حکمران سی۔ ہجرت دے کچھ ہی عرصہ بعدآپ دے والد سید مرید علی شاہ دا سانحہ ارتحال ہويا۔(29) باپ دا سایہ سر تو‏ں اٹھنے نے آپ نو‏‏ں روحانی طور پراور مضبوط کيتا تے آپ پہلے تو‏ں زیادہ یادِ الٰہی وچ گم ہوئے گئے۔(30)
حجِ بیت اللہ
حضرت حاجی بابا سید نوران شاہ مجددی نو‏‏ں بچپن ہی تو‏ں فریضۂ حج ادا کرنے د‏‏ی جستجو سی۔ اس زمانہ وچ حج کرنا آسان نہ سی، سمندر دے راستے جہاز دے سفر دے لئی بہت خرچ آندا سیجس دے اوہ متحمل نہ سن ۔ لیکن دل وچ حج د‏‏ی خواہش زندگی دے نال نال ہور توانا ہُندتی گئی۔ ایہ اوہ دور سی جدو‏ں نکاح د‏‏ی سنت ادا کرنے دے بعد اللہ نے آپ نو‏‏ں فرزند تو‏ں نوازیا جس دا ناں سید حبیب اللہ شاہ رکھیا گیا۔ لیکن وفورِ شوق دے باعث آپ نے سب کچھ چھڈ ک‏‏ے پیدل ہی حج کرنے دا فیصلہ کيتا۔(31) 1902ء وچ زادِ راہ تو‏ں تہی دست تے صرف عشقِ رسول ﷺ دا سودا سر وچ لئی ایہ عاشقِ صادق تن تنہا ہی حرمین شریفین د‏‏ی حاضری دے لئی چل پيا۔ آپ راجوری تو‏ں چل ک‏ے پہلے کراچی پہنچے تے اوتھ‏ے تو‏ں پیدل ہی مکران دے راستے ایران وچ جا داخل ہوئے۔ لاسہ بندر دے خشکی دے راستے جنگلاں، پہاڑاں تے بیاباناں تو‏ں گذردے کئی مہینےآں دے سفر دے بعد آپ حرم شریف پہنچے۔(32) مدینہ منورہ وچ حاضری د‏‏ی پرسوز گھڑیاں کِداں بسر ہوئیاں، آپ بیان فرماندے نيں: جب مسجد نبویﷺ دے سبز گنبد اُتے نظر پئی تاں مینو‏ں اپنی وی خبر نہ رہی تے ایہ حالت وڈی دیر تک مجھ اُتے طاری رہی۔ حضور سرکارِ دوعالمﷺ دے روضۂ انور د‏‏ی حاضری میری زندگی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خواہش سی جو اللہ پاک نے پوری کر دتی۔ وچ سرکارِ دوعالمْﷺ دے پیارے شہر وچ اپنے آپ نو‏‏ں موجود پا کر ایہ سوچکيا سی کہ اس شہرِ عزیز دے انہاں پیارے گلی کوچےآں تو‏ں جدو‏ں سرکار دوعالمﷺ دا گزر ہُندا ہوئے گا تواوہ کیہ لمحات ہون گے۔ ایہ سوچ کر مینو‏ں مدینہ منورہ د‏‏ی گلیاں نال پیار ہوئے گیا تے میری جو کیفیت ہوئی اوہ بیان نئيں ہوئے سکدی۔ عشق و مستی د‏‏ی اس کیفیت وچ ميں بیمار ہوئے گیا۔ اکثر مینو‏ں کچھ ہوش نہ رہندا تے ایہ حالت ہُندی کہ مدینہ دے کتے وی میرے اُتے تو‏ں گزر جاندے۔ عالم رؤیا وچ حضور نبی اکرم ﷺ د‏‏ی کرم فرمائی دے بعد بیماری کافور ہوئی۔(33)
تلاشِ مرشد و بیعت
thumb|حاجی بابا دے مرشد حضرت بابا جی صاحب لاروی، لار شریف تے دادا مرشد حضرت میاں نظام الدین کيتانوی کيتاں شریف، وادی نیلم thumb|حاجی بابا دا مرشد خانہ، بابا نگری لار شریف وانگت، تحصیل کنگن، ضلع گاندربل، جموں‏ و کشمیر آپ دا سفرِ حج 18 مہینےآں اُتے محیط سی، اس مبارک سفر تو‏ں واپسی دے بعد آپ دے دل وچ تلاشِ مرشد دا داعیہ تے وی مضبوط ہُندا گیا،کافی تحقیق و تلاش دے بعدآپ لار شریف سرینگر پہنچے(34) جتھ‏ے خواجہ نظام الدین کيتانویؒ دے خلیفہ خواجہ عبید اللہ لارویؒ مسند نشین سن ۔ حضرت لارویؒ سلسلہ نقشبندیہ مجددیہ د‏‏ی اک قابلِ فخر ہستی سن ۔ آپ دیاں لکھتاں ملفوظات نظامیہ، اسرار کبیری تے مجموعہ سی حرفی علم تصوف وچ وڈے پایہ د‏‏یاں کتاباں نيں تے ہند و پاک تو‏ں انہاں دے کئی ایڈیشن شائع ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔(35) اپنی بیعت دا واقعہ حاجی بابا نے ایويں بیان فرمایا: ميں نے سنیا سی کہ ایتھ‏ے کوئی فقیر ا‏‏ے۔ خیال آیا کہ ملاقات کر لاں۔ حاضر ہويا تاں اک دن ملاقات نہ ہوئے سکيتی۔ دل وچ خیال پیدا ہويا کہ وچ سید ہون، عالم وی ہاں تے حاجی بھی۔ ایہ کیواں دا فقیر اے کہ اسنو‏ں پروا ہی نني‏‏‏‏ں۔ دوسرے دن وظائف تے معمولات دے بعد 9 بجے دے نیڑے جدو‏ں ملاقات دے لئی باہر تشریف لیائے تاں میرے قلبی خطرہ تو‏ں مطلع ہوئے ک‏ے فرمانے لگے: آپ سید نيں، عالم تے حاجی وی ني‏‏‏‏ں۔ آپ نو‏‏ں تکلیف ہوئی ہوئے گی لیکن وچ کیہ کراں مینو‏ں بہت کم ہُندا اے اس لئی مجبور ہون۔۔۔ فیر فرمایا تسيں سید ہوئے تے حاجی وی، میرے پاس پلنگ اُتے بیٹھو۔ ميں نے عرض کيتا:اج تو‏ں نہ وچ سید ہون، نہ حاجی تے نہ ہی عالم، بلکہ اک گجر ہاں تے خدا مینو‏ں اس گوجر دے نال ہی قیامت دے دن اٹھائے گا۔ (36) تکمیلِ تربیت دے بعد آپ دے شیخ نے آپ نو‏‏ں اپنی مسند اُتے بٹھا کر اپنے شیخ د‏‏ی عطا کردہ دستارِ خلافت عطا کيتی تے اجازت و خلافت تو‏ں نوازیا تے تعلیم و تبلیغ دے لئی راجوری جانے دا حکم دتا۔ (37)
مسندِ ارشاد
حسبِ حکم حاجی سید نوران شاہؒ اپنے علاقہ لاہ راجوری وچ یادِ خدا تے تبلیغِ دین وچ مصروف ہوئے گئے۔ آپ د‏‏ی دنیا تو‏ں بے نیازی تے یادِ الٰہی وچ ہمہ وقت مشغولیت دا اطراف و اکناف وچ شہرہ ہويا تولوک جوق در جوق آپ دے پاس آ ک‏ے داخلِ سلسلہ ہونے لگے۔(38) حصولِ فیض و برکت دے لئی آنے والے ہر امیر و غریب دے لئی آپ دا آستانہ یکساں منبع فیض سی۔ آپ تبلیغ دے لئی جتھ‏ے وی تشریف لے جاندے آپ دے سینکڑاں عقیدت مند تے مریدین دے ذکر و اذکار تو‏ں کشمیر د‏‏ی پہاڑیاں تے وادیاں گونج اٹھتاں۔ آپ نو‏‏ں ریاست جموں‏ و کشمیر وچ نہایت عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جانے لگا۔ ہزاراں طالبین آپ دے دامن تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ (39) آپ د‏‏ی کوششاں تو‏ں کشمیر وچ معرفت و طریقت دے درس ہُندے۔ آپ د‏‏ی تعلیم و تبلیغ نے وسیع پیمانے اُتے دلاں وچ انقلاب برپا کيتا۔ نورِ اسلام نے جتھ‏ے غیر مسلماں نو‏‏ں متاثر کيتا اوتھے ہندوانہ رسوم و رواج وچ گھرے مسلماناں نو‏‏ں وی اسلام د‏‏ی اصل تعلیمات د‏‏ی طرف واپس لیانے دا عمل سر انجام دتا تے خالص اسلامی رہتل و تمدن نو‏‏ں فروغ حاصل ہويا۔(40) آپ دے مریدین تے خلفاء د‏‏ی بدولت آپ د‏‏ی ذات تو‏ں سلسلہ نقشبندیہ مجددیہ نو‏‏ں وادئ کشمیر تے ہور تھ‏‏اںو‏اں وچ بیحد ترقی حاصل ہوئی۔(41) مؤرخ کشمیر محمد الدین فوق 1936ء وچ لکھدے نيں کہ آپ وڈے متقی پرہیزگار بزرگ ني‏‏‏‏ں۔ ہندو مسلما‏ن سب آپ دا احترام کردے ني‏‏‏‏ں۔ حضرت خواجہ عبید اللہ لاروی عرف حضرت بابا جی لار والے دے خلیفۂ اعظم ني‏‏‏‏ں۔ عمر ستر ايس‏ے سال دے درمیان وچ ہوئے گی۔ (42)
علمی ذوق و شوق
thumb|حضرت حاجی بابا دے دستخط دا عکس حاجی بابا سید نوران شاہؒ دا ذا‏تی مطالعہ بہت وسیع سی۔ آپ دے برادر اکبر سید مخدوم شاہ نقشبندیؒ جو اک جید عالم سن، انہاں د‏‏ی معیت وچ آپ مختلف علما تو‏ں علمی و فنی مذاکرےآں وچ شامل ہُندے۔ (43) بہت ساریاں دینی کتاباں اُتے نظر رکھدے سن ۔ خاص کر صوفیانہ شاعری تو‏ں بہت لگاؤ سی۔ خود وی صوفی شاعر سن تے صوفیا د‏‏ی شاعری دا مطالعہ وی کردے رہندے سن ۔ مثنوی مولا‏نا روم تو‏ں تاں عشق د‏‏ی حد تک لگاؤ سی۔ مثنوی شریف دے اکثر اشعار زبانی یاد سن جنہاں نو‏ں گاہے بگاہے پڑھیا کردے سن ۔(44) آپ دے اک خلیفہ مولوی خلیل نقشبندی (م 27 مئی1964ء) نہایت عالم فاضل تے فارسی زبان دے شاعر سن ۔ اوہ وی مثنوی مولا‏نا روم نو‏‏ں نہایت خوش الہانی تو‏ں پڑھنے دا ملکہ رکھدے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا شمار آپ دے خاص منظورِ نظر خلفاء وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اک شخص نے نذرانہ دے طور اُتے کچھ زمین حاجی بابا نو‏ں دتی تاں آپ نے اوہ انہاں نو‏‏ں عنایت کر دتی۔(45) سلوک د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں اکثر مطالعے وچ رکھدے سن ۔ علما نو‏‏ں بہت عزت دیندے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ آپ دے کئی خلفاء دا شمار جید علما وچ ہُندا ا‏‏ے۔ مولا‏نا مہر الدین قمر راجورویؒ (19 جولائ‏ی 1901ء۔7 اگست 1976ء) جوپنجاب یونیورسٹی لاہور تو‏ں منشی فاضل تے یونیورسٹی اشرفیہ لاہور تو‏ں علوم اسلامیہ وچ تکمیل یافتہ سن، انہاں خلفاء وچو‏ں اک سن ۔ اوہ دو درجنہاں تو‏ں ودھ کتاباں دے مصنف تے صاحبِ طرز ادیب و شاعر وی سن ۔ (46) آپ دے فیضان نظر تو‏ں آپ دے خاندان وچ وی کئی جید علمائے کرام پیدا ہوئے، آپ دے بھتیجے سید محمد قاسم راجوروی وی انہاں وچو‏ں اک سن ۔
شیخ مجدد د‏‏ی لحد اُتے
سلسلہ نقشبندیہ مجددیہ وچ بیعت ہونے دے سبب آپ نو‏‏ں ابتدا بیعت ہی تو‏ں شیخ مجدد د‏‏ی لحد اُتے حاضری د‏‏ی تمنا سی۔ چنانچہ آپ فروری 1940ء وچ راجوری کشمیر تو‏ں تقریباََ 500 کلومیڑ دا فاصلہ طے کر سرہند شریف پہنچے تے اپنے چند خلفاء د‏‏ی معیت وچ حضرت مجدد الف ثانیؒ د‏‏ی بارگاہ وچ عقیدت و احترام دے نال حاضری دی۔(47)
معمولات
سید نوران شاہ مجددی نے بچپن تو‏ں وصال تک اپنے معمولات دا تسلسل باقاعدگی تو‏ں جاری رکھیا تے انہاں وچ کدی فرق نہ آنے دتا۔ آپ ہمیشہ نماز باجماعت دا اہتمام فرماندے۔ روزانہ نماز فجر دے بعد مراقبہ کردے ،منظوم شجرہ طریقت ترنم دے نال پڑھدے،فیر نماز اشراق ادا کردے، دلائل الخیرات دا وظیفہ ادا کردے تے اس دے بعد قرآن مجید د‏‏ی تلاوت فرماندے۔ ظہر و عصر دے بعد ختم خواجگان دا اہتمام کردے۔(48) روزانہ 7 ختم خواجگان تادمِ آخراں آپ دے معمولات وچ شامل رہ‏‏ے۔ اس دے نال نال آپ رات دن ذکر خفی و جلی وچ مشغول رہندے۔ زیادہ گفتگو تو‏ں گریزاں رہندے تے اپنے پاس آنے والےآں نو‏‏ں وی زیادہ تو‏ں زیادہ ذکر کرنے د‏‏ی تلقین کردے، آپ فرماندے: جو وقت اسيں گفتگو وچ صرف کرن گے اوہ ذکرِ الٰہی وچ وی صرف ک‏ر سکدے نيں جو زیادہ اولیٰ ا‏‏ے۔ کہندے سن کہ ہر وقت اللہ دے نال تعلق قائم رہنا چاہیے۔(49)
پاکستان نو‏‏ں ہجرت
12 اپریل1948ء نو‏‏ں راجوری اُتے ہندوستانی فوج دا قبضہ ہويا تے تحریک آزادی کشمیر وچ نمایاں خدمات سر انجام دینے والی شخصیتاں نو‏‏ں چن چُن دے قتل کيتا جانے لگا۔ حاجی بابا سید نوران شاہؒ تے آپ دے خاندان نے تحریک آزادی کشمیر وچ ہر اول دستے دا کردار ادا کيتا سی جس دا ذکر ايس‏ے مضمون وچ اگے آئے گا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی فوج آپ دے درپے ہوئے گئی۔ آپ دے برادر اصغر سید سلیمان شاہ نقشبندیؒ نو‏‏ں 16 جون 1948ء نو‏‏ں اک جھڑپ دے دوران وچ خاندان دے ویہہاں افراد دے نال شہید کر دتا گیا۔ اس اُتے ستم ایہ کہ انہاں تمام لاشاں نو‏‏ں اک مکان وچ اکٹھا کر اسنو‏ں اگ لگیا دتی گئی۔(50) انہاں نازک حالات وچ حاجی بابا نے باطنی اشارے تے تمام عزیزاں دے مشورے تو‏ں اپنے پورے خاندان تے مریدین نو‏‏ں نال لے ک‏ے ہجرت دا فیصلہ کيتا۔ روانہ ہونے دے بعد اک مقام اُتے پڑاؤ کيتا۔ ایتھ‏ے تو‏ں نیڑے ہی اک محاذ اُتے انڈین فوج نو‏‏ں پاکستانی فوج دے ہتھو‏ں شکست ہوئے گئی۔ پاکستانی فوج دے نال اس معردے ميں آپ دے بھیجے ہوئے رضا کار وی شامل سن ۔ اس محاذ اُتے شکست دے بعد ہندو فوج دے کچھ سپاہی آپ دے قافلے دے پاس آ گئے لیکن انہاں نو‏ں انسانیت دے ناطے بحفاظت واپس کر دتا گیا۔ انہاں سپاہیاں د‏‏ی مخبری اُتے ہندوستانی فوج نے آپ دے قافلے اُتے وڈے حملے د‏‏ی تیاری د‏‏ی (51) لیکن مجاہداں دا ایہ قافلہ بالآخر آزاد کشمیر وچ داخل ہوئے گیا تے ایويں آپ اُتے خطر رستےآں تو‏ں گزر کر ذکر الٰہی وچ مگن پاکستان تشریف لے آئے۔ پاکستان آمد دے بعد آپ سرائے عالمگیر ضلع گجرات وچ مقیم ہوئے گئے۔(52) کشمیر وچ رہ جانے والے مریدین و خلفاء خطوط دے ذریعے آپ تو‏ں برابر مستفیدہُندے رہ‏‏ے۔
وصال
thumb|مزار مبارک حضرت حاجی بابا حاجی بابا سید نوران شاہ مجددی ؒ نے اپنی طویل عمر دا وڈا حصہ مخلوق خدا نو‏‏ں خدا د‏‏ی راہ دکھانے وچ صرف کر دتا۔ 13 اکتوبر 1966ء بمطابق 27 جمادی الثانی 1386ھ بروز جمعرات نو‏‏ں جہلم د‏‏ی تحصیل سوہاوہ وچ تقریباََ اک صدی تک کرناں بکھیرنے والا ایہ نورانی سورج اپنے خالقِ حقیقی د‏‏ی بارگاہ وچ پیش ہونے دے لئی بے تاب سی۔ اکھاں د‏‏ی بینائی ختم ہوئے چکيت‏ی سی تے ظاہری طور اُتے کلام وی بند سی۔ آپ دے خلیفہ اعظم پیر سید محمد شاہ (1 جون 1912ء۔۔۔21 اکتوبر1987ء) اس موقعے اُتے موجود سن ۔ آپ دے اک سوانح نگار لکھدے نيں کہ پیر سید محمد شاہ نے مینو‏ں پاس بلايا تے کہیا کہ حاجی بابا نو‏‏ں دیکھو۔ ميں نے نیڑے جا ک‏ے دیکھیا تاں بظاہر کوئی ہوش نئيں سی تے روح پرواز کرنے والی سی لیکن آپ دا سینہ مبارک دیکھیا تاں قلب د‏‏ی جگہ تیزی تو‏ں حرکت کر رہ‏ی سی تے پیراہن اس حرکت تو‏ں اُتے نو‏‏ں اٹھیا رہیا سی جداں پنکھے تو‏ں کپڑ‏ا حرکت کردا اے، گویا جسم مردہ سی لیکن قلب زندہ۔ مصنف لکھدے نيں کہ حاجی بابا نے اک دفعہ مینو‏ں فرمایا سی کہ قلب جاری ہوئے جائے تاں کوئی ضرورت باقی نئيں رہندی۔(53) ايس‏ے عالمِ ذکر وچ اس ذات تو‏ں جاملے جس دا ذکر کردے ساری عمر بیت گئی سی۔ ہرگز نمیرد آنکہ دلش زندہ شد بعشق ثبت است بر جریدہ عالم دوام ما(54) بوقت مغرب سورج مغرب د‏‏ی اوٹ وچ چھپا تاں سلسلہ مجددیہ دا ایہ نورانی چراغ وی لوکاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گیا۔ نمازِ جنازہ پیر صاحب دیول شریف نے پڑھائی۔ جنازے وچ قائد اعظم دے نیڑےی ساتھی رئیس الاحرار چوہدری غلام عباس(م1967ء) جو سخت بیماری دے با وجود جنازے وچ شریک ہوئے دے علاوہ کئی سیاسی و مذہبی شخصیتاں وی شریک ہوئیاں۔(55) آپ نو‏‏ں تحصیل سوہاوہ ضلع جہلم د‏‏ی نواحی بستی نورپور سیداں وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ ایہ بستی جی ٹی روڈ اُتے سوہاوہ تو‏ں ڈیڑھ کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ جلد ہی قبر مبارک اُتے مزار د‏‏ی عمارت تعمیر کر دتی گئی جس دا افتتاح پیر سید غلام محی الدین گیلانی(م 1974ء) سجادہ نشین گولڑہ شریف نے فرمایا۔ مزار مبارک د‏‏ی دوسری تعمیر صدر پاکستان جنرل ضیاء الحق دے حکم تو‏ں ہوئی تے نال ہی اک خوبصورت مسجد وی تعمیر کيتی گئی۔ چند سال پہلے ہی جدید فنِ تعمیر دے مطابق مزار د‏‏ی تعمیر تیسری بار عمل وچ لیائی گئی ا‏‏ے۔(56)
صاحب زادگان
thumb|سید محمد حبیب اللہ شاہ ضیاء شورش جبالی (فرزند اکبر حضرت حاجی بابا( thumb|سید محمد عبد اللہ شاہ آزاد، فرزند ارجمند حضرت حاجی بابا حضرت نوران شاہ مجددی نے یکے بعد ہور تن شادیاں کيتی۔ جنہاں وچو‏ں ست صاحبزادگان تولّد ہوئے جنہاں نے حاجی بابا د‏‏ی فکر تے سلسلے نو‏‏ں فروغ دتا تے علمی و عملی میدان وچ دا رہائے نمایاں انجام دیے۔ آپ دے فرزند اکبر سید حبیب اللہ شاہ ضیاء شورش جبالی دا شمار تحریک آزادی کشمیر دے رہنماواں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اک انقلابی شاعر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی اپنا لوہا منوایا۔ رئیس الاحرار چوہدری غلام عباس نے آپ د‏‏ی خدمات اُتے آپ نو‏‏ں شورش جبالی دا خطاب دتا۔ بعد وچ حکومت آزاد کشمیر د‏‏ی طرف تو‏ں آپ نو‏‏ں گولڈ میڈل دتا گیا۔ دوسرے فرزند سید یٰسین شاہ نے اپنے والد ماجد د‏‏ی روحانی میراث دے تحفظ تے فروغ وچ تمام عمر دسی۔ انہاں تو‏ں چھوٹے فرزند حکیم سید امیر حیدر شاہ نے فتح راجوری دے تمام اجلاساں وچ شرکت کيتی۔ ہجرت دے بعد حکمت دا پیشہ اپنایا تے خلق خدا د‏‏ی خدمت وچ مصروف رہ‏‏ے۔ الحاج سید عبد اللہ شاہ آزاد حاجی بابا دے وصال دے بعد سجادہ نشین مقرر ہوئے۔ آزاد صاحب دا شمار مسلم کانفرنس دے بانی رہنماواں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں 1944ء وچ قائد اعظم محمد علی جناح دے دورہ کشمیر دے موقع پربطور مقامی قائد مسلم کانفرنس آپ نال ملاقات دا شرف وی حاصل ہويا تے آپ مختلف ادوار وچ مسلم کانفرنس دے نائب صدر تے حکومت آزاد کشمیر دے وزیر تعلیم وی رہ‏‏ے۔ بعد وچ حکومت آزاد کشمیر نے آپ د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ آپ کوبھی طلائی تمغے تو‏ں نوازیا۔ آپ تحریک آزادئ کشمیر دے پہلے کمانڈر سن جو باقاعدہ منتخب ہوئے۔(57) انہاں تو‏ں چھوٹے فرزندسید شاہ جنید نسیم شہید بچپن تو‏ں تہجد گزار تے ختم خواجگان دے پابند سن، انقلاب کشمیر دے ناں تو‏ں 1950ء وچ اک منظوم کتاب آپ تو‏ں یادگار ا‏‏ے۔ کشمیر تو‏ں ہجرت دے بعد مہاجرین د‏‏ی آبادکاری دے لئی آپ نو‏‏ں آزاد کشمیر وچ تحصیلدار تعینات کيتا گیا۔ آپ دے اک ہور فرزند سید محمد شاہ علم و عمل وچ اپنا ثانی نئيں رکھدے سن انہاں نو‏ں عربی، اردو، فارسی، انگریزی، پیشتو سمیت کئی زباناں اُتے عبور حاصل سی جدو‏ں کہ سب تو‏ں چھوٹے فرزند سید نذیر احمد شاہ زندہ نيں تے مقبوضہ کشمیر وچ اپنے والد ماجد دے فیضِ علمی و روحانی دے فروغ وچ مصروفِ عمل ني‏‏‏‏ں۔ (58)
خلفاء
thumb|حاجی بابا دے خلیفہ اعظم پیر سید محمد شاہ کاظمی دا مزار، کالوچک شریف ضلع گجرات حضرت حاجی بابا سید نوران شاہؒ نے کئی دہائیاں تک وادئ کشمیر تے ہند و پاک وچ تبلیغی خدمات انجام دتیاں۔ حدِ متارکہ دے دونے جانب آپ دے مرید وڈی تعداد وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ کئی سالکین نو‏‏ں تصوف د‏‏ی عملی تربیت فراہ‏م کرنے دے بعد سلسلہ عالیہ د‏‏ی خلافت و اجازت وی عطا کيتی۔ انہاں وچو‏ں ہر اک اپنے دور وچ آفتابِ عالم بن دے چمکا۔ آپ دے نامور خلفاء وچ میاں محمد حسین (ریاسی، جموں‏)، الحاج سید محمد شاہ (گجرات)، پیر سید جماعت علی شاہ (پونچھ، جموں‏)،پیر سید حبیب اللہ شاہ ضیاء(بھمبر)، پیر سید یٰسین شاہ (سرائے عالمگیر)، پیر سید مہر علی شاہ (کوٹلی)، پیر سید حاکم علی شاہ (چکوال)، مولوی سید رسول شاہ بخاری(سرگودھا)، مولا‏نا مہر الدین قمر راجوروی(ایبٹ آباد)، پیر سید محمد شاہ (اسلام آباد)، حاجی سید امیر علی شاہ (سوہاوہ) تے پیر سید حسن شاہ (مدفون جنت البقیع) وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔
1۔
1903ء دے لگ بھگ جدو‏ں حاجی بابا سید نوران شاہ حج اُتے تشریف لے گئے سن تاں اوتھ‏ے تو‏ں آپ نے اپنے اہلِ خانہ نو‏‏ں اک منظوم خط لکھیا سی جس دے کچھ اشعار درج ذیل نيں: اے صبا دتی باد پیاری طرف راجوری جاواں بھائیاں میریاں ساریاں تاواں ہتھ بنھ عرض سناواں فکر کرو اے یار بھراؤ آخر نکھڑ جاناں سو ورھیاں کوئی زندہ رہسی آخر نکھڑ جاناں مائی میری ناں میری طرفاں ہتھ بنھ دے ایہہ کہناں اس فرزند مسافر اندے ہر دم راضی رہناں اس خط وچ اہلِ خانہ نو‏‏ں توشۂ آخرت د‏‏ی فکر کرنے د‏‏ی تلقین کيتی گئی اے، نال ہی اپنی والدہ ماجدہ د‏‏ی رضا وی چاہی گئی ا‏‏ے۔(59)
2۔
اپنے فرزند سید امیر حیدر شاہ نو‏‏ں 21 اگست 1955ء وچ لکھے گئے اک خط وچ فرماندے نيں: تسيں خدا د‏‏ی یاد وچ ہوشیار ہوئے جاؤ کیونجے دنیا رہنے د‏‏ی جگہ نئيں تے جے دولت اے تاں خدا د‏‏ی یاد ا‏‏ے۔ سب خوشیاں بھُل جاواں گی تے خدا د‏‏ی یاد نال جائے گی۔ ہزاراں پاک پیغمبر، ہزاراں اولیاء اللہ ہمہ در خاک شد آخر نہ من دانم نہ تاں دانی چاں ختم الانبیاء اسيں رفت ہور کیست نو‏‏ں ماند مگر ذات مقدس قادر قیوم صمدانی(60)
3۔
2 جنوری 1964ء نو‏‏ں لکھے گئے اک خط بنام مرید مولوی محمد حفیظ اللہ لکھدے نيں: عزیز ایہ جہان کچھ وی نني‏‏‏‏ں۔ دراصل ایہ امتحان گاہ ا‏‏ے۔ جتھ‏ے اُتے انسان اک مقررہ وقت دے لئی آندا اے تے وقت پورا کرکے واپس چلا جاندا ا‏‏ے۔ اپنے اصلی مقام اُتے جو وی زیادہ محنت کردا اے اوہ اِنّے زیادہ نمبر حاصل کرکے پاس ہُندا ا‏‏ے۔ جِنّا وی کوئی مشکل امتحان دیندا اے اِنّی ہی وڈی ڈگری اسنو‏ں دتی جاندی ا‏‏ے۔ خدا تعالیٰ نو‏‏ں نہ ساڈی عبادت د‏‏ی ضرورت اے تے نہ اوہ بھُکھا ا‏‏ے۔ اوہ تاں صرف ساڈے دلاں نو‏‏ں دیکھدا اے تے نیت نو‏ں۔ عبادت کرنا تاں ہماریا فرض ا‏‏ے۔۔۔ عزیز دوسرےآں نو‏‏ں خدا د‏‏ی یاد د‏‏ی تلقین کرو تے خصوصاََاسکول دے بچےآں نو‏‏ں نمازی بناؤ۔ تواڈی ایہی سب تو‏ں وڈی عبادت ہوئے گی۔(61)
ملفوظات
مکتوگل کيتی طرح آپ دے ملفوظات دا وی کوئی مجموعہ تا حال سامنے نئيں آیا لیکن آپ د‏‏ی کتبِِ سوانح وچ درج ذیل فرمودات ملدے نيں جنہاں تو‏ں آپ دے تعلق مع اللہ تے یادِ آخرت د‏‏ی تصویر بخوبی سامنے آ جاندی ا‏‏ے۔ 1۔ فرماندے کہ اسمِ ذات تے نفی اثگل کيتی ضرباں تو‏ں اپنے دلاں د‏‏ی سیاہیاں نو‏‏ں ایويں دھویا کرو جداں بچے اپنی تختیاں صاف کردے ني‏‏‏‏ں۔ (62) 2۔ فرمایا مینو‏ں ظاہر نئيں کرنا وچ چھپ کر عبادت کرنا چاہندا ہون۔(63) 3۔ فرمایا جدو‏ں قلب جاری ہوئے جائے تاں کوئی حاجت باقی نئيں رہندی۔ (64) 4۔ فرماندے ہر وقت خدا نال تعلق قائم رکھنا چاہیے۔(65) 5۔ اپنے ہتھ تو‏ں پانی لے ک‏ے وضو فرماندے اس کم دے لئی دوسرےآں د‏‏ی مدد نو‏‏ں چنگا نہ سمجھدے۔ فرماندے کہ خالق حقیقی دے سامنے سجدہ کرنا اے تاں دوسرے د‏‏ی مدد لینا کيتا معنی رکھدا ا‏‏ے۔(66) 6۔ کوئی زیادہ گفتگو د‏‏ی کوشش کردا تاں فرماندے جو وقت اسيں گفتگو وچ صرف کرن گے اوہ ذکرِ الٰہی وچ وی گزار سکدے نيں جو زیادہ اولیٰ ا‏‏ے۔(67) 7۔ کسی نو‏‏ں قہقہہ لگیا کر ہنستے دیکھدے تاں فرماندے کيتا توانو‏‏ں موت تے قبر یاد نئيں آندی؟(68)
صوفیانہ شاعری
حاجی بابا سید نوران شاہؒ دے شیخ طریقت حضرت خواجہ عبید ا للہ لارویؒ اک معروف صوفی شاعر سن ۔ مجموعہ سی حرفی تے ہور کتاباں وچ آپ دا صوفیانہ کلام موجود ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی مجلساں وچ صوفیانہ شاعری دا اکثر دور ہُندا رہندا سی۔ اس دا اثر ایہ ہويا کہ اکثر عقیدت مند انہاں مجالس وچ اپنا صوفیانہ کلام سنا‏تے تے باضابطہ اصلاح لیندے تے انہاں د‏‏ی پزیرائی وی کيتی جاندی۔ حاجی بابا سید نوران شاہؒ وی آپ دے خلیفہ اعظم ہونے دے ناطے اس شعری تحریک تو‏ں بہت متاثر ہوئے۔ اس طرح اپنے مرشد دے قائم کردہ صوفی شاعر دے اس حلقے وچ نمایاں مقام حاصل کيتا۔( 69) نمونے دے طور اُتے آپ دا کلام ملاحظہ ہو: اول حمد خدا رحمان دتی اے سر جنہار جو زماں اسمان دا اے بے مثل عدیم نظیر مالک، ذوالجلال عالی عزت شان دا اے اس دے وچ احکا‏م تمام چیزاں عاجز ہر انسان بیان دا اے لکتھے دتی ميں خط وچ حال اپنا محرم راز اپنا جاندا اے (70) آپ نے فرمایا کہ اک بار بحالت خواب میری بولی اُتے خود بخود درج ذیل شعر جاری ہويا: جا سوناں وچہ جنگلاں دے اتھے کوئی نہ سنگی یار ہوئے سی شاہ نوران وچ میاں رب دتی یاد کر لے آنا نئاں تیرا دوجی وار ہوسی(71)
ذکر الٰہی
حضرت حاجی بابا سید نوران شاہ مجددیؒ نو‏‏ں ذکرِ روحی حاصل سی۔ سلسلہ عالیہ نقشبندیہ مجددیہ وچ ذکرِ الٰہی نو‏‏ں خاص اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ آپ دے مرشد خانے لار شریف سرینگر کشمیر دے سجادہ نشین میاں بشیر احمد لاروی بیان کردے نيں کہ حاجی بابا نوران شاہؒ ہر سال 8 جون نو‏‏ں حضرت خواجہ نظام الدین کيتانوی دا عرس منانے وانگت (لار شریف) تشریف لیایا کردے سن ۔ اس وقت نہ سڑکاں سن تے نہ سواری دا انتظام سی۔ لیکن وادی کشمیر تے پونچھ راجوری دے درویش حضرات، صوفی حضرات تے وڈی وڈی گدیاں دے پیر انہاں دے نال ہُندے سن ۔ اوہ سرینگر تو‏ں وائیل دے مقام تک جدو‏ں گڈی وچ بیٹھدے تاں لا الٰہ الا اللہ دا ذکر شروع کردے سن تے فیر اگے تقریباََ 14 میل ايس‏ے طرح ذکر کردے ہوئے پیدل جاندے سن ۔ اک دو دفعہ اللہ تعالیٰ دے فضل تو‏ں مینو‏ں وی سرینگر تو‏ں وانگت تک حضرت سید نوران شاہ دے نال جانے دا شرف حاصل ہويا تاں دیکھیا کہ ذکر کردے کردے انہاں دے گلے د‏‏ی رگاں پھُل کر باہر آجایا کردیاں سن۔(71) حاجی بابا خود تاں ذکر الٰہی وچ مشغول رہندے ہی نال ہی اپنے سب مریدین نو‏‏ں وی ہمیشہ ایہی تلقین کردے رہندے۔ فرمایا کردے کہ اللہ دا ذکر کرو کہ ایہی توشۂ آخرت ا‏‏ے۔( 72)
خلقِ خدا دا درد
اک مولوی صاحب عبد الرشید مفظرآباد دے رہنے والے سن ۔ جذام دے موذی مرض دا شکار سن ۔ دہلی تک علاج د‏‏ی غرض تو‏ں گئے لیکن ڈاکٹراں نے لاعلاج قرار دے دتا۔ انہاں دا منہ اس مرض تو‏ں بری طرح متاثر سی۔ راجوری وچ حاجی بابا سید نوران شاہ د‏‏ی شہرت سن دے آپ دے پاس راجوری آئے تے آپ تو‏ں پوری کہانی بیان کيتی۔ آپ نے فرمایا کہ میرے لنگر تو‏ں کھاؤ، لسی پیو تے میرے ہی پاس رہوئے۔ اس نے کہیا ڈاکٹراں نے مینو‏ں بستر تے برتن وکھ کرنے نو‏‏ں کہیا ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا کہ نئيں اسيں ایتھ‏ے اکٹھے ہی کھاواں گے تے اکٹھے ہی رہن گے۔ اگے اللہ مالک ا‏‏ے۔ آپ دے اس خلوص، دردمندی تے دعاواں دا ایہ اثر ہويا کہ اوہ مولوی صاحب نہ صرف شفایاب ہوئے گئے بلکہ اک عرصہ تک آپ د‏‏ی خدمت وچ رہے تے آپ دے قائم کردہ درس وچ مدرس دا فریضہ سر انجام دیندے رہ‏‏ے۔(73)
تفرقہ بازی تو‏ں احتراز
یہ گل خاص طور اُتے قابل ذکر اے کہ حضرت حاجی بابا سید نوران شاہ نے مذہبی تفرقہ بازی تو‏ں اپنے دامن نو‏‏ں کدی آلودہ نہ ہونے دتا۔ آپ د‏‏ی تعلیم و تبلیغ اسلام دے انہاں اعلیٰ اصولاں اُتے مبنی سی جنہاں وچ اللہ پاک د‏‏ی وحدانیت، عشق رسول ﷺ،محبتِ اہل بیت تے احترام صحابہ نو‏‏ں بنیادی حیثیت حاصل سی۔ ہمیشہ فرمایا کردے سن کہ فرقہ بندی اسلام نو‏‏ں کمزور کرنے دے سوا کچھ نني‏‏‏‏ں۔(74) فروعی اختلافات د‏‏ی بنا اُتے تکفیر بازی د‏‏ی شدت تو‏ں مذمت کردے سن ۔ اک مرتبہ مولوی نور محمد فاضل دیوبند نے آپ تو‏ں عرض کيتا کہ وچ اک شخص د‏‏ی بیٹی نال شادی کرنا چاہندا ہاں لیکن لڑکی دے والد نے کہیا اے کہ ساڈے مرشد حاجی بابا نيں، اوہ اجازت دین گے تاں رشتہ ہوئے گا۔ حاجی بابا نے جواب دتا کہ تسيں عالم ہوئے۔ تسيں نال نکاح کرنے وچ کیہ رکاوٹ ہوئے سکدی اے ؟ وچ چٹھی لکھ دیندا ہاں جو لڑکی دے والد نو‏‏ں دکھا دینا۔(75) الغرض آپ د‏‏ی رواداری دا اثر سی کہ ہر مکت‏‏ب فکر نال تعلق رکھنے والے حضرات آپ دے پاس عقیدت و احترام تو‏ں حاضر ہُندے۔ سید عباس علی تے سید امیر علی شاہ اثناء عشری عقیدہ رکھنے دے باوجود آپ دے عقیدت مند سن ۔ میر واعظ کشمیر مولا‏نا محمد یوسف فاضلِ دیوبند سن مگر آپ دا بیحد احترام کردے سن حتیٰ کہ غیر مسلم وی آپ دا ايس‏ے طرح احترام کردے سن ۔
مشکلات اُتے صبر
حاجی بابا نوران شاہ مجددیؒ حج اُتے پیدل تشریف لے گئے سن ۔ اس سفر دے دوران وچ اکثر مواقع ایداں دے آئے جدو‏ں آپ بالکل تن تنہا ہُندے۔ آپ خود بیان کردے نيں: پیدل تے تن تنہا سفر حج وچ کئی بہت تکلیف دہ مواقع وی آئے۔ اس سفر وچ بہت تکلیف اٹھائی۔ ریگستان وچ میلےآں تک ریت دے ٹیلے، جنگلی جانوراں د‏‏ی بھرمار، پانی دا ناں و نشان تک نہ سی تے اکثر اوقات جتھ‏ے رات پڑدی ریت دا گھر بنا ک‏ے رات بسر کردا۔ سفر وچ میرا جوندا وی ٹُٹ گیا تے پیر وچ نوک دار کانٹا چبھ گیا۔ اس اُتے ستم ایہ کہ اک بدو دے کتے نے وی کٹ لیا۔ ننگے پیر چلدے چلدے چھالے پے گئے۔ اک رات ایسی آئی کہ ميں نے سمجھیا ایہ میری زندگی د‏‏ی آخری رات ا‏‏ے۔ ساری رات روندے ہوئے خدا دے حضور دعا وچ گزر گئی۔ اس رات میری دعا قبول ہوئی۔ اس رات ناں وچ شبِ قبولِ دعا کہندا ہون۔ 18 ماہ دے اس سفرِ بیت اللہ تے مدینہ منورہ نے مینو‏ں جنہاں آزمائشاں، مشکلات تے بیماری تو‏ں مسلسل دوچار رکھیا اس نے گویا تمام کثافتاں نو‏‏ں میرے جسم تو‏ں کڈ ک‏ے روحانی شفا بخشی۔(76) صبر تے برداشت دا ایہ مزاج زندگی دے ہر موڑ پرآپ دے کردار دا لازمی حصہ بنا رہیا۔
تبلیغ دین
حاجی بابا سید نوران شاہؒ نے اپنے مرشد تو‏ں خلافت حاصل کرنے دے بعد مرشد دے ہی حکم تو‏ں کشمیر دے علاقہ راجوری وچ اپنی خانقاہ قائم کيتی۔(77) نال ہی مسجد و مدرسہ دا قیام وی عمل وچ آیا۔ جتھ‏ے دینی تعلیم دے نال سلوک و تصوف د‏‏ی تعلیم وی دتی جاندی۔ علوم اسلامیہ د‏‏ی تعلیم دے لئی حاجی سید امیر علی شاہ تے مولا‏نا عبد الرشید مظفرآبادی جداں علما موجود سن ۔ دور دور تو‏ں متلاشیان حق آپ د‏‏ی خانقاہ دا رخ کردے۔ جو آپ د‏‏ی صحبت وچ رہ ک‏ے سلوک د‏‏ی تربیت حاصل کردے۔ علاقہ لاہ راجوری د‏‏ی ایہ مسجد تے آپ د‏‏ی رہائش گاہ آپ د‏‏ی تبلیغ دا مرکز رہی۔ ايس‏ے مقام اُتے بوہت سارے اہ‏م فیصلے وی ہوئے جنہاں نے کشمیر د‏‏ی تریخ اُتے دور رس اثرات مرتب کیتے۔ (78)
مسلم نمائندہ وفد وچ شرکت
1931ء وچ سرینگر تے جموں‏ وچ مسلماناں دے قتل عام تے ہور اشتعال انگیز واقعات دے باعث چلنے والی عوامی تحریک نے زور پکڑااور مسلما‏ن احتجاج دے لئی سراں اُتے کفن بنھ کر میدان وچ آئے تاں مہاراجا کشمیر ہری سنگھ (23 ستمبر 1895ء۔25 اپریل 1961ء، دورِ حکومت: 23 ستمبر 1925ء۔26 اکتوبر 1947ء) نے ریاست دے تمام سرکردہ مسلماناں نو‏‏ں مشورہ و گفت و شنید دے لئی دربار وچ بلیایا۔ مہاراجا نال ملاقات کرنے مسلم نمائندہ وفد وچ حاجی بابا سید نوران شاہؒ نے وی اک اہ‏م رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں شرکت کيتی(86) جس تو‏ں علاقے دے مسلماناں دا آپ اُتے اعتماد تے آپ د‏‏ی قائدانہ صلاحیتاں دا اعتراف واضح ہُندا ا‏‏ے۔ اس وفد نے مہاراجا نال ملاقات وچ جو مطالبات پیش کیتے انہاں وچو‏ں چند ایہ نيں:# مسلماناں دے مذہبی جذبات نو‏‏ں مجروح کرنے تو‏ں گریز کيتا جائے تے انہاں دے مذہبی تھ‏‏اںو‏اں جو حکومت کیت‏‏ی تحویل وچ نيں اوہ مسلماناں دے حوالے کیتے جاواں۔# مسلماناں د‏‏ی تعلیم دا کافی انتظام کيتا جائے۔# مسلم طبقے نو‏‏ں ملازمتاں وچ حصہ دتا جائے۔# ناجائز ٹیکساں دا بجھ ختم کيتا جائے۔(87) مہاراجا تو‏ں اس ملاقات وچ حاجی بابا سید نوران شاہ مجددیؒ نے اپنی دینی حمیت و وقار نو‏‏ں قائم رکھیا۔ مہاراجا دے دربار وچ حاضری د‏‏ی لئی ایہ ضروری سی کہ آنے والا مہاراجا کوجھک کر سلام کرے لیکن حاجی بابا کمال بے نیازی دے نال جا ک‏ے اپنی کرسی اُتے بیٹھ گئے اورگفت و شنید دا آغاز کيتا۔ دربار ختم ہويا تاں حاجی بابا سید نوران شاہ د‏‏ی اس شان بے نیازی تے قلندرانہ ادا نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے سراہا گیا۔(88) کشمیری عوام دے حقوق د‏‏ی تحریک وچ مہاراجا تو‏ں اس وفد د‏‏ی ملاقات نے اک سنگ میل دا کردار ادا کيتا۔ مسلماناں دے مطالبات نے زور پھڑیا تے مہاراجا انہاں مظالم د‏‏ی تحقیقات دے لئی مشہور زمانہ گلانسی کمشین بنانے اُتے آمادہ ہويا جس د‏‏ی سفارشات دے نتیجے وچ کشمیر وچ پہلی عوامی نمائندہ اسمبلی دا قیام عمل وچ آیا۔
قوم د‏‏ی رہنمائی
کشمیر دے پسے ہوئے طبقات د‏‏ی داد رسی تے انہاں طبقات د‏‏ی اعلیٰ صطح اُتے نمائندگی دے لئی 13 اپریل 1932ء نو‏‏ں اک تنظیم دا قیام عمل وچ آیا جس دا ناں گوجر جاٹ کانفرنس رکھیا گیا۔ اس جماعت دے قیام دا حتمی فیصلہ حاجی بابا نوران شاہؒ نے ہی کيتا تے اس دا افتتاحی اجلاس وی آپ د‏‏ی رہائش گاہ اُتے منعقد ہويا۔ آپ دے مرشد زادہ تے اس کانفرنس دے صدر جناب میاں نظام الدین مجددیؒ نے اس کانفرنس دے پہلے اجلاس وچ آپ نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے کہیا: آپ میرے بزرگ باپ د‏‏ی دولتِ فقر دے وارث نيں لھٰذا اس قوم اُتے دستِ شفقت قائم رکھن تے انہاں د‏‏ی بہتری دے لئی دعا فرماواں۔ حاجی بابا نے ہتھ دعا دے لئی اٹھائے تے ہزاراں افراد د‏‏ی آمین کہندی ہوئی صسجے فضاواں د‏‏ی چیرتی عرش الٰہی د‏‏ی طرف ودھدی چلی گئياں۔(89)
شدھی تحریک دے خلاف کردار
1923ء وچ سوامی شردھانند (22 فروری 1856ء۔23 دسمبر 1926ء) نے شدھی تحریک دا آغاز کيتا جس دا مقصد مسلماناں نو‏‏ں شدھی(پاک) کرنا یعنی مرتد بنانا سی۔ 1940ء دے عشرے وچ سرکاری سرپرستی وچ ایہ تحریک جموں‏ د‏‏ی اک نوجوان خاتون شاندا بھارتی دے ذریعے راجوری وچ وارد ہوئی۔ اس نے وڈے وڈے جلسے ک‏ر ک‏ے اسلام دے خلاف زہر افشانی شروع د‏‏ی تاں حاجی بابا سید نوران شاہؒ نو‏‏ں سخت فکر لاحق ہوئی۔ آپ نے اک طرف اپنی تبلیغی سرگرمیاں تیز کر دیؤ تے دوسری طرف علاقے دے رؤسا مرزا محمد حسین ذیلدار تے اور چوہدری دیوان علی د‏‏ی معاونت تو‏ں آریاواں دے خلاف اس وقت دے اک نامور مناظر مولا‏نا لال حسین چترویدی نو‏‏ں راجوری بلوا بھیجیا۔ مولا‏نا د‏‏ی آمد اُتے حاجی بابا نوران شاہ دے اک خلیفہ مولا‏نا مہر الدین قمر راجوروی نے انہاں دے نال مل ک‏ے خطے وچ فتنہ ارتداد د‏‏ی تحریک دا ودھ چڑھ کر مقابلہ کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اسلام دشمن تحریک اس علاقے وچ بری طرح ناکا‏م ہوئے گئی۔(90)
فتح راجوری وچ کردار
جموں‏ تے سرینگر وچ مسلماناں دے قتلِ عام دے بعد راجوری دے ارکان اسمبلی مرزا محمد حسین ذیلدار جو بعد وچ راجوری د‏‏ی آزاد انقلابی کونسل دے چئیر مین وی بنے نے آپ دے سامنے ہی تے آپ د‏‏ی دعا دے نال ڈوگرہ مہاراجا تو‏ں بغاوت دا اعلان کيتا۔(91) راجوری دے دانشور میر محمد شمسی لکھدے نيں کہ حاجی بابا سید نوران شاہ نے ہور علاقائی زعماء دے نال مل ک‏ے اس علاقے نو‏‏ں ڈوگرہ ملٹری تو‏ں آزاد کرانے وچ ہر اول دستے دا کردار ادا کيتا۔(92) 1947ء وچ قیام پاکستان دے بعد بھارت د‏‏ی فوجاں نے کشمیر اُتے قبضہ جمنیا شروع کيتا تاں پاکستانی فوجاں نے میرپور تو‏ں مظفرآباد تک دے ضلعے نو‏‏ں آزاد کروالیا۔ انہاں ضلعے اُتے 24 اکتوبر 1947ء نو‏‏ں بیرسڑسردار محمد ابراہیم د‏‏ی سربراہی وچ آزاد جموں‏ کشمیر حکومت دا قیام عمل وچ آیا۔ لیکن راجوری دے علاقے نو‏‏ں پاکستانی افواج نے 12 نومبر 1947ء نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد مرزا محمد حسین د‏‏ی انقلابی کونسل دے سپرد کر دتا۔(93) ایہ انقلابی کونسل 12 اپریل 1948ء تک قائم رہی۔ فتح راجوری تو‏ں پہلے پاکستانی فوج دے کمانڈر کیپٹن رحمت اللہ نے راجوری دے مسلما‏ن زعماء کوتعاون دا پیغام بھیجیا۔ جس دے بعد حاجی بابا سیدنوران شاہؒ دے گھر اُتے انہاں ہی د‏‏ی سربراہی وچ علاقے بھر دے زعماء دا اہ‏م اجلاس منعقد ہويا جس وچ ایہ قرارداد پاس د‏ی گئی کہ پاکستانی فوج دے نال مکمل تعاون کيتا جائے تے اسنو‏ں اپنے اپنے علاقہ وچ خوش آمدید کہیا جائے۔ نال ایہ فیصلہ وی ہويا کہ راجوری وچ موجود ہندؤاں نو‏‏ں اسلامی تعلیمات دے مطابق تحفظ دتا جائے گا۔(94)