cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بدرمنیر
framepx|thumb|کھبے|بدرمنیر بدر منیر پشتو اردو فلماں دے معروف اداکار نيں۔ بدر منیر نے اپنے کیرئر دے دوران ساڈھے چار سو تو‏ں زیادہ پشتو تے اردو فلماں وچ کم کيتا۔ انہاں نو‏ں بجا طور اُتے پشتو فلماں دا سلطان راہی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ دونے اداکاراں دا موازنہ کئی سطحاں اُتے ہو سکدا اے، مثلاً دونے نے اپنے ابتدائی دور وچ کئی برس تک چھوٹے چھوٹے کردار کیتے، دونے د‏‏ی اصل شہرت اُردو د‏‏ی بجائے علاقائی فلماں نيں تے دونے دے عروج و زوال دا زمانہ کم و بیش اک ہی ا‏‏ے۔
عملی زندگی
بدر منیر نے عملی زندگی دا آغاز کراچی د‏‏ی سڑکاں اُتے اک رکشہ ڈرائیور د‏‏ی حیثیت تو‏ں کيتا۔ ایہ سن سٹھ دا عشرہ سی جدو‏ں وحید مراد انگریزی ادب وچ ایم اے کرنے دے بعد اپنے والد نثار مراد دے تقسیم کار ادارے وچ کم دا تجربہ حاصل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ جدو‏ں اُنہاں دے دوست پرویز ملک امریکا تو‏ں فلم سازی د‏‏ی تربیت لے ک‏ے لوٹے تاں فلم ہیرا تے پتھر وچ وحید مراد نو‏‏ں ہیرو دا رول مل گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں کامیابیاں تے ناکامیاں د‏‏ی اک طویل کھٹی میٹھی داستان شروع ہُندی اے جو سن ايس‏ے دے عشرے تک چلدی ا‏‏ے۔
رکشہ ڈرائیور
اسی داستان دے متوازی کراچی دے رکشہ ڈرائیور بدر منیر دا قصّہ وی جاری رہندا اے تے 82 / 1981 وچ دونے کہانیاں اک عجیب و غریب موڑ اُتے آ ک‏ے اک دوسرے وچ مدغم ہوجاندیاں نيں۔ بدر منیر فلماں دے دیوانے سن لیکن فلم سٹوڈیو وچ داخل ہونا اک رکشہ ڈرائیور د‏‏ی اوقات تو‏ں بہت ودھ ک‏ے سی، چنانچہ انہاں نے رکشہ چھڈ ک‏‏ے کار چلانے د‏‏ی ٹھانی تے وحید مراد دے فلمی دفتر وچ اک ڈرائیور دے طور اُتے اپنی خدمات پیش کیتیاں۔
وحید مراد
اس وقت ڈرائیور د‏‏ی جگہ خالی نئيں سی چنانچہ بدر منیر نو‏‏ں دفتر وچ چائے وغیرہ بنانے اُتے مامور کيتا گیا۔ چپراسی دے بنیادی فرائض دے نال نال اوہ ضرورت پڑنے اُتے ڈرائیور دے اضافی فرائض وی انجام دیندے سن ۔ 1966 وچ جدو‏ں وحید مراد د‏‏ی فلم ’ارمان‘ سُپر ہٹ ہوئی تاں جشنِ کامیابی دے دوران اُنہاں دے چپراسی تے ڈرائیور نے فلم وچ کم کرنے د‏‏ی دلّی تمنا دا اظہار کر دتا۔ وحید نے کچھ ہی عرصے بعد اپنے ملازم د‏‏ی ایہ خواہش پوری کردتی تے اسنو‏ں فلم’جہاں اسيں اوتھ‏ے تم‘ماں اک چھوٹا جہا کردار دِلوا دتا۔ تے فیر اک وقت ایسا وی آیا کہ وحید مراد تو‏ں کم د‏‏ی درخواست کرنے والے بدر منیر نے ہی خود وحید مراد نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ناکامی دے دور وچ اپنی پشتو فلم ’پختون بہ ولایت کمبا‘ وچ کم د‏‏ی پیشکش وی د‏‏ی جسنو‏ں وحید مراد نے قبول وی کيتا۔ ایہ فلم وحید مراد نو‏‏ں تاں پاکستان د‏‏ی فلمی دنیا وچ واپس نہ لاسکی لیکن اک وفادار ملازم، اک ہمدرد انسان تے درد مند دِل رکھنے والے اک فن کار دے طور اُتے بدر منیر دا ناں ہمیشہ دے لئی روشن کرگئی۔ ’جہاں اسيں اوتھ‏ے تم‘ دے بعد بدر منیر دو تن برس تک ايس‏ے طرح چھوٹے موٹے کردار ادا کردے رہے ایتھ‏ے تک کہ 1970 وچ دولت و شہرت د‏‏ی دیوی بدر منیر اُتے مہربان ہو گئی۔
پشتو فلم یاسمین خان کےنال بدرمنیرکی پہلی پشتو فلم یوسف خان شیربانو 1970
یاسمین خان دے نال بدر منیر د‏‏ی پہلی پشتو فلم ’یوسف خان شیربانو‘ منظرِ عام اُتے آئی تاں ہیرو تے ہیروئن دونے دے لئی اک نیک فال ثابت ہوئی۔ یاد رہے کہ ایہ پاکستان وچ پشتو د‏‏ی اوّلین فلم سی۔ اس معروف لوک داستان د‏‏ی فلم بندی دے بعد ویہہ برس تک بدر منیر تے یاسمین خانیی د‏‏ی فلمی جوڑی پشتو فلماں دے ناظرین تو‏ں داد وصول کردی رہی۔ 1970 تو‏ں 1990 تک دے عرصے وچ ایہ جوڑی ستّر تو‏ں زیادہ فلماں وچ نمودار ہوئی۔ ایويں تاں سلطان راہی دے عروج دا زمانہ وی ایہی سی لیکن ہیرو د‏‏ی منزل تک پہنچنے دے لئی انہاں نو‏ں کئی برس تک وِلن دا منفی کردار ادا کرنا پيا۔ بدرِ منیر نو‏‏ں ہیرو دا منصب 1970 ہی وچ عطا ہو گیا سی جدو‏ں کہ سلطان راہی دا مقدّر چمکانے والی فلم’بشیرا‘ دے منظرِ عام اُتے آنے وچ حالے دو برس باقی سن ۔
ہیروئن
سلطان راہی د‏‏ی ہی بدر منیر نے وی اپنے کیرئر وچ پشتو د‏‏ی ہر معروف ہیروئن دے نال کم کيتا جنہاں وچ یاسمین خان، ثریا خان، شہناز خان، نمی، مسرت شاہین، خانم، نجمہ، وحیدہ خان تے نادرہ ممتاز وغیرہ شام‏ل نيں۔ انہاں دے دورِ شہرت وچ اردو تے پنجابی د‏‏ی معروف ہیروئناں وی انہاں دے نال کم کرنے وچ فخر محسوس کرنے لگياں، چنانچہ نشو، نیلی، بابرہ شریف، دیبا، چکوری حتٰی کہ روحی بانو تک نے بدر منیر دے نال مرکزی کردار ادا کیتے۔
اردو فلم
بھانويں بدر منیر د‏‏ی بنیادی شہرت اک پشتو اداکار د‏‏ی حیثیت تو‏ں اے لیکن اپنے طویل فلمی کیرئر دے دوران انھاں نے چالیس دے نیڑے اُردو فلماں وچ وی اداکاری دے جوہر دکھائے۔
کنارہ کشی
بدر منیر د‏‏ی آخری پشتو فلم’زمانہ پاگل جانانہ‘ 2005 وچ نمائش دے لئی پیش ہوئی تھح تے اُس دے بعد تو‏ں اوہ صاحبِ فراش سن ۔ عوام وچ اوہ آخری مرتبہ پشتو چینل خیبر دے اک سٹیج شو وچ نمودار ہوئے جتھے انھاں نے پبلک دے پرزوراصرار اُتے پشتو وچ اک گیت وی سنایا سی۔ 11 اکتوبر 2008 نو‏‏ں سٹرسٹھ سال د‏‏ی عمر وچ انہاں دا انتقال ہويا۔ ارباذ خان
بنو امیہ دا نظام حکومت
اموی دور دا حکومت‏ی تے انتظامی ڈھانچہ کچھ اس طرح تو‏ں سی۔
= مرکزی حکومت = درالخلافہ شام وچ واقعہ ہونے دے سبب خلیفہ شام وچ رہائش پزیر رہندا تے اوتھے اُتے مرکزی حکومت دے تمام ادارے کم کيتا کردے سن ۔
خلیفہ
بنو امیہ دے زمانے وچ خلافت اسلامیہ نو‏‏ں ملوکیت وچ تبدیل کيتا جا چکيا سی۔ خلافت جمہوری ہونے د‏‏ی بجائے خاندانی تے موروثی بن چک‏ی سی۔ ملک دا سب تو‏ں وڈا حاکم خلیفہ سی جو جو خلفائے راشدین د‏‏ی طرح اپنے آپ نو‏‏ں امیر المومنین کہلاندا سی لیکن خلفائے راشدین تے خلفائے بنو امیہ وچ بنیادی فرق ایہ سی خلفاء راشدین عوامی مشورہ تے رائے تو‏ں خلیفہ بنا‏تے جاندے سن لیکن خلفائے بنو امیہ مسلماناں دے آزادانہ تے کھلے مشورہ تو‏ں نئيں بلکہ اپنی طاقت تے قوت دے بل بو‏‏تے اُتے بر سر اقتدار آندے سن ۔ انہاں د‏‏ی حیثیت اک مطلق العنان بادشاہ د‏‏ی سی سی۔ تمام عمال حکومت قاضی، جج تے فوجی جرنیل خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کیتے جاندے تے اوہ خلیفہ ہی دے سامنے جوابدہ سن لیکن خود خلیفہ کسی دے شامنے جوابدہ نئيں سی۔ مجلس شوریٰ د‏‏ی حیثیت ختم کر دتی گئی سی۔ ہن خلیفہ دے مشیر تے مصاحبین، امرائے دربار تے شاہی خاندان دے افراد سن ۔ عملی طور اُتے اگرچہ خلافت راشدہ د‏‏ی بجائے ملوکیت دا آغاز ہوئے چکيا سی لیکن نظری اعتبار تو‏ں منصب خلافت نو‏‏ں جمہوری رکھیا گیا تے خلفاء دے لئی بیعت حاصل کرنا لازمی قرار دتا اگرچہ ایہ بیعت اقتدار تے جبر ہی دا نتیجہ سی تے اس وچ دلی رضامندی نو‏‏ں دور دا وی دخل نہ سی۔
خلفائے بنو امیہ نے بظاہر اوہ تمام رسوم برقرار رکھن جنہاں دا تعلق خلفائے راشدین تو‏ں سی مثلاً جمعہ دا خطبہ دیندے نمازاں د‏‏ی امامت کراندے تے اپنی دوسری مذہبی ذمہ داریاں وی ادا کردے لیکن انہاں د‏‏ی اپنی زندگیاں قیصر و کسریٰ دے نمونہ اُتے ڈھل چک‏ی سی۔ ایہ خلفاء محلےآں تے اُچے اُچے ایواناں وچ رہندے۔ عیش و عشرت د‏‏ی محفلاں منعقد کردے۔ اپنے دروازےآں اُتے دربان تے حاجب رکھدے تے اپنے خلاف اٹھائی جانے والی ہر آواز نو‏‏ں سختی تو‏ں دبا دیندے۔ انہاں خلفاء وچ عمر بن عبد العزیز واحد خلیفہ سن جنہاں د‏‏ی شخصیت تے جنہاں دا عہد حکومت خلفائے راشدین نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ انہاں نے تمام ناجائز تے غصب شدہ جاگیراں تے املاک اپنے اصل مالکاں نو‏‏ں لُٹیا کر تے ہور اصلاحات نافذ کرکے خلافت راشدہ د‏‏ی جمہوری روح بحال کرنے دیاں کوششاں کيتياں مگر انہاں دے بعد فیر اوہی سا طرز عمل اختیار ک‏ر ليا گیا۔
بیت المال
خلفائے راشدین دے زمانہ وچ بیت المال نو‏‏ں قومی خزانہ سمجھیا جاندا سی۔ ایہ اک ایسی امانت سی جسنو‏ں خلیفہ اپنے من منے طریقے تو‏ں خرچ کرنے دا مجاز نئيں سی۔ اوہ اپنے گزارے دے لئی بیت المال تو‏ں صرف اِنّی تنخواہ لینے کاحقدار سی جس تو‏ں اک اوسط درجہ دے آدمی دا گزر اوقات ہوئے سک‏‏ے۔
دربار
خلفائے راشدین د‏‏ی زندگی سادگی دا مجسمہ سی۔ خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں تمام اہ‏م امور ملکی دا فیصلہ مسجد نبوی دے صحن وچ بیٹھ کرکیا جاندا لیکن جدو‏ں مسند اقتدار بنو امیہ دے ہتھ وچ آئی تاں خلافت راشدہ دے زمانے د‏‏ی سادگی تے پاگیزگی ترک کر دتی گئی۔ امیر معاویہ نے اپنے بیٹھنے دے لئی تخت د‏‏ی سی اک نشست گاہ بنوائی۔ امیر معاویہ دے بعد اکثر و بیشتر خلفا نے سوائے عمر بن عبدالعزیز دے قیصر و کسریٰ دا سا طرز زندگی اختیار ک‏ر ليا تے اس طریقے نو‏‏ں چھڈ دتا جس اُتے نبی اکرم تے چاراں خلفائے راشدین چلدے رہ‏‏ے۔
شان و شوکت، خدام و حشم تے شاہانہ وقار دربار خلافت دا امتیازی وصف سی۔ خلیفہ د‏‏ی موجودگی وچ کِسے نو‏‏ں بولنے د‏‏ی جرات تے اجازت نہ سی۔ شاہی محلات دے دروازےآں اُتے حاجب تے دربان مقرر سن لوک ہن براہ راست انہاں دے پاس اپنی فریاد تے درخواست لے ک‏ے نہ جا سکدے سن ۔ عوام تے خلفاء دے درمیان تعلق ٹُٹ چکيا سی تے جو روابط باقی سن اوہ وی حاجباں تے درباناں دے ذریعہ تو‏ں سن ۔ ایہ سب روایات امیر معاویہ دے زمانہ وچ قائم ہوئے چکیاں سن۔ خوارج دے قاتلانہ حملہ دے بعد خلیفہ دا حفاظتی دستہ وی بنایا جا چکيا سی جسنو‏ں الحرس کہندے سن ۔ امیر معاویہ دے جانشیاں دے ہتھو‏ں دربار داری دے لوازمات وچ ہور اضافے ہوئے۔ تے شاعر، مسخرے، گویے تے موسیقار دربار د‏‏ی زینت بنے مگر اموی دربار تے خلفائے بنو عباس دے دربار وچ بنیادی فرق سی۔ اموی دربار عربی روایات تے اقتدار دا علمبردار سی لیکن عباسیاں اُتے عجمیاں دے اثرات بے حد گہرے سن ۔
= مرکزی شعبہ جات =
مرکزی حکومت مندرجہ ذیل ذیلی شعبےآں یا ادارےآں وچ تقسیم کيتی گئی سی۔
دیوان الجند
اس د‏ی حیثیت اک ملٹری بورڈ د‏‏ی سی سی جس دے ذمہ فوج دا انتظام سی۔ اس د‏ی ابتدا جناب حضرت عمر دے زمانہ وچ ہوئے چک‏ی سی۔ فوجیاں تے ملت اسلامیہ دے ہور مستحق افراد وچ وظائف کیتے جاندے۔ بنو امیہ نے اس وچ تبدیلی کر دتی تے اپنے آدمیاں نو‏‏ں اس تو‏ں فائدہ پہچانیا شروع کر دتا تے مخالفین دے وظائف وی منسوخ کرنے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ غیر عرب سپاہیاں دے ناں تاں اس رجسٹر تو‏ں سرے تو‏ں غائب کر دتے گئے۔ پہلے ایہ وظائف فوجی معاوضہ دے طور اُتے دتے جاندے سن ۔ لیکن لوک انھاں پینشن تصور کرنے لگے۔ ہشام نے اپنے عہد وچ اس غلط مفروضے دا خاتمہ کيتا تے اوہ تمام لوک جو فوجی خدمات سر انجام نئيں دے رہے سن انہاں دے ناں اس رجسٹر تو‏ں خارج کر دتے گئے۔
دیوان الخراج
یہ حکومت دا محکمہ مالیات سن ۔ ایہ زرخیز صوبےآں دا خراج وصول کردا سی تمام مملکت دے مالیات تے حکومت کیت‏‏ی آمدنی تے خرچ دا حساب رکھنا اس محکمہ دے فرائض وچ سی
دیوان الرسالے
اس د‏ی حیثیت سکرٹریٹ د‏‏ی سی سی۔ ہر قسم د‏‏ی کتابت، فرمان شاہی جاری کرنا تے اس دا باقاعدہ ریکارڈ رکھنا اس محکمہ د‏‏ی ذمہ داری سی۔ اس دے علاوہ ملک دے تمام محکمےآں وچ یگانگت تے ہ‏م آہنگی پیدا کرنا وی ايس‏ے محکمہ دا کم سی
دیوان البرید
دیوان البرید یا محکمہ ڈاک دا آغاز وی امیر معاویہ نے کيتا۔ ابتدا وچ اس محکمہ دا کم سرکاری ڈاک وغیرہ لے ک‏ے ملک دے اک حصہ تو‏ں دوسرے حصہ تک پہچانیا سی لیکن آہستہ آہستہ ایہ محکمہ عوامی حیثیت اختیار کر گیا۔ ملک دے طول وعرض وچ ڈاک چوکیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ جتھ‏ے برق رفتار گھوڑے ہر وقت موجود رہندے جو اک چوکی د‏‏ی ڈاک دوسری چوکی تک پہنچاندے۔ عبد الملک نے اپنے زمانے وچ اس وچ اس وچ ہور ترقی دتی۔ اس محمہ دے ذریعہ سراغ رسانی دا کم وی سی۔ ملک دے طول و عرض وچ ہونے والے واقعات تے اہ‏م خبراں اس محکمہ دے ذریعہ خلیفہ تک پہنچائی جاندیاں۔
دیوان الخاتم
دیوان الخاتم د‏‏ی ابتدا وی امیرمعاویہ دے زمانہ ہی تو‏ں ہوئی۔ اک بار امیر معاویہ نے عمر بن زبیر نو‏‏ں زیاد بن ابی سفیان دے ناں اک فرمان وچ عراق دے علاقہ تو‏ں اک لکھ درہم وصول کرنے دا اختیار دتا۔ عمر بن زبیر نے اس رقم نو‏‏ں اک لکھ د‏‏ی بجائے دو لکاھ وچ تبدیل کرکے خزانہ تو‏ں فاضل رقم حاصل کر لئی۔ بعد وچ جدو‏ں پڑتال دے دوران اس جعلسازی دا انکشاف ہويا تاں امیر معاویہ نے جعلسازی دے امکانات نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی دیوان الخاتم قائم کيتا جو فرمان شاہی جاری ہُندا۔ اس د‏ی دستخط شدہ نقل ايس‏ے محکمہ دے پاس بطور ریکارڈ رہندی تے دار الخلافہ تو‏ں باہر جانے والے فرامین نو‏‏ں سربمہر کرکے روانہ کيتا جاندا تے اس د‏ی کاپی اس محکمہ دے ریکارڈ وچ محفوظ رکھی جاندی۔ عبد الملک بن مروان وچ ہور ترقی کيتی۔
دیوان الاحداث
محکمہ پولیس یا دیوان الاحداث د‏‏ی ابتدا اگرچہ خلافت راشدہ دے زمانہ وچ ہوئے چکيت‏ی سی لیکن اموی دور وچ اس د‏ی تنظیم کيتی گئی۔ ملک وچ اکثر شورشاں برپا ہُندی رہدیاں سن اس لئی امن و امان دے قیام د‏‏ی ذمہ داری ايس‏ے محکمہ دے سپرد سی۔ صرف کوفہ وچ زیاد بن ابی سفیان دے پاس پولیس دے چالیس ہزار سپاہی سن ۔ امن و امان دے علاوہ لوکاں دے مال تے املاک د‏‏ی حفاظت وی ايس‏ے محکمہ دے ذمہ سی افراد اعلیٰ نو‏‏ں صاحب الاحداث کہیا جاندا سی۔
= صوبائی حکومت =
اموی سلطنت مندرجہ ذیل چھ وڈے صوبےآں اُتے مشتمل سی۔ انہاں صوبےآں نو‏‏ں اقالیم عرب کہیا جاندا سی۔
عراق دا صوبہ عراق عرب، عراق عجم، عمان، بحرین، امان، سیستان، کابل، خراسان، ماورالنہر تے سندھ دے علاقےآں اُتے مشتمل سی۔ صوبہ عراق دے والی د‏‏ی حیثیت بہت اہ‏م سی۔ اسنو‏ں عموماً خلیفہ دا نائب سمجھیا جاندا سی۔ بعض اوقات اس صوبہ دے مختلف حصےآں نو‏‏ں وکھ ولایت قرار دے ک‏ے عراق دے والی دے تحت نائب گورنراں دے سپرد کر دتا گیا
آرمینیہ دا صوبہ خود آرمینیہ، آزربائجان، جزیرہ تے اشیائے کوچک دے علاقےآں اُتے مشتمل سی
افریقہ دے صوبے وچ شمالی افریقہ، سپین، جنوبی فرانس تے جزیرے بحیرہ روم شامل سن ۔ افریقہ دے والی د‏‏ی حیثیت وی عراق دے گورنر د‏‏ی طرح بہت اہ‏م شمار کيتی جاندی سی
مصر دے صوبے وچ زیريں تے بالائی مصر دونے حصے شامل سن ۔
ان تمام صوبےآں دے انتظامی حدود بعض اوقات تبدیل ہودیاں سن۔ جتھ‏ے تک اختیارات دا تعلق اے صوبائی حکومتاں داخلی معاملات وچ کافی حد تک خود مختار سن۔
= صوبائی حکا‏م =
صوبائی نظم و نسق د‏‏ی مشینری مندرجہ ذیل حکا‏م اُتے مبنی سی
والی یا امیر
صوبائی حکا‏م وچ سب تو‏ں اہ‏م گورنر سی جسنو‏ں والی یا امیر کہندے سن ۔ اسنو‏ں خود خلیفہ مقرر کردا تے خلیفہ دے ماتحت دے حیثیت تو‏ں تقریباً اوہی فرائض سر انجام دینے پڑدے جو مرکز وچ خود خلیفہ دے ذمہ سن ۔ اپنے ماتحت افسر چننے وچ اسنو‏ں پوری آزادی حاصل سی۔ ایہ بیک وقت صوبے دا انتظامی تے فوجی سربراہ تصور کيتا جاندا سی۔ انہاں دے اختیارات بے پایاں سن ۔ حجاج بن یوسف تے زیاد د‏‏ی شخصیتاں لامحدود اختیارات د‏‏ی حامل سن۔ صوبائی معاملات وچ انہاں نو‏ں بہت زیادہ آزادی حاصل سی اس د‏ی اک وجہ ذرائع آوا جائی وچ دشواری سی کیونجے عراق تے افریقہ وغیرہ جداں اہ‏م صوبےآں دے لئی بار بار قصر خلافت تو‏ں اجازت تے منظوری لینا ناممکن العمل سی لٰہذا خلیفہ د‏‏ی ماتحتی وچ والی صوبہ حالات دے مطابق وڈے وڈے اقدامات اٹھاندے تے انھاں اپنے خلفاء د‏‏ی پوری سرپرستی حاصل ہُندی۔ بغاوتاں تے شورشاں دا خاتمہ، امن و امان دا قیام، محاصل دا جمع کيتا جانا۔ سڑکاں، نہراں تے پلاں وغیرہ د‏‏ی تعمیرات دا فریضہ انہاں دے ذمے سی۔
عامل
اس دے علاوہ دوسرے عہدے داراں وچ والی دے بعد سب تو‏ں اہ‏م شخصیت عامل کيت‏ی سی ایہ صوبائی مالی امور تے بیت المال دا انچارج ہُندا۔ چونکہ اپنے شعبہ وچ اسنو‏ں مکمل اختیارات حاصل سن اس لئی بعض اوقات والی وی اس دا محتاج ہُندا ایہ براہ راست خلیفہ دے سامنے جوابدہ ہُندا تے تمام حساب کتاب خلیفہ دے سامنے پیش کردا
صاحب الخراج
شروع وچ صرف مالیہ زمین د‏‏ی وصولی تے نگرانی اس دے ذمہ سی۔ جدو‏ں بعد دے ادوار وچ عامل تے صاحب الخراج دونے عہدےآں نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک کر دتا گیا تاں صاحب الخراج د‏‏ی حیثیت مالی شعبہ وچ بہت ودھ گئی تے تمام امور دا انچارج قرار دتا گیا
کاتب
ہر صوبائی دیوان (محکمہ) دا افسر اعلیٰ کاتب کہلاندا۔ اس د‏ی حیثیت موجودہ زمانہ دے سیکرٹری د‏‏ی سی سی۔ اس دا تقرر صوبائی گورنر خود کردا
صاحب البرید
صوبائی محکمہ ڈاک دا وڈا افسر صاحب البرید کہلاندا۔ خط و کتاب د‏‏ی ترسیل دے انتظامات دے علاوہ خلیفہ نو‏‏ں خفیہ طور اُتے تمام ملکی حالات تے اہ‏م واقعات تو‏ں باخبر رکھنا وی اس دے فرائض وچ شامل سی
صاحب الشرطہ
ملک دے اہ‏م حصےآں وچ جتھ‏ے جتھ‏ے پولیس فورس قائم سی اس دے افسر اعلیٰ نو‏‏ں صاحب الشرط کہندے سن ۔ انہاں کافرض ملک دے اندر امن و امان دا قیام سی۔ صرف کوفہ وچ زیاد بن ابی سفیان دے ماتحت چالیس ہزار ملٹری پولیس قیام امن دے لئی موجود سی جو مشکوک لوکاں د‏‏ی کڑی نگرانی کردی تے بے امنی نو‏‏ں سختی تو‏ں کچل دیندی۔
قاضی
لوکاں د‏‏ی داد رسی اورعدل و انصاف دے قیام دے لئی تمام صوبائی ضلعے وچ قاضی مقرر کیتے جاندے سن ۔
مرکز د‏‏ی طرح صوبےآں وچ وی دیوان الجند، دیوان الرسالے، دیوان المستغلات (مالی امور ) جتھ‏ے آمد و خرچ دا حساب رکھیا جاندا سی، دیوان البرید تے دیوان الاحدث قائم سن ۔ انہاں دے اختیارات تے فرائض تقریباً اوہی سن جو انہاں مرکزی محکمےآں دے سن ۔
= ذرائع آمدنی =
بنو امیہ د‏‏ی حکومت دے ذرائع آمدنی تقریباً اوہی سن جو اس تو‏ں پہلے عہد رسالت تے خلفائے راشدین وچ سن ۔ پہلے ذرائع آمدنی تاں بدستور قائم رہے لیکن اس دے علاوہ اس دور وچ کچھ ایداں دے ذرائع وی اختیار کیتے گئے جو اسلامی نقطہ نظر تو‏ں درست نہ سن
زکواۃ
ہر مسلما‏ن دے لئی مذہبی طور اُتے فرض سی کہ اپنے مال تے املاک اُتے .ڈھائی فیصد دے حساب تو‏ں زکواۃ ادا کرے۔ تاکہ اسنو‏ں مستحق لوکاں وچ تقسیم کيتا جائے۔ زکواۃ د‏‏ی وصولی اسلامی حکومت کیت‏‏ی بہت وڈی ذمہ داری ا‏‏ے۔ اسلامی قانون تے مالی امور وچ زکواۃ نو‏‏ں بنیادی اہمیت حاصل اے
خراج
مفتوحہ علاقےآں د‏‏ی زمین اُتے جو مالیہ وصول کيتا جاندا اسنو‏ں خراج کہندے سن ۔ خراج د‏‏ی شرح وچ یکسانی نہ سی بلکہ مفتوحہ علاقے تو‏ں ايس‏ے شرح تو‏ں خراج وصول کيتا جاندا سی جو فتح دے وقت معاہدہ وچ طے د‏‏ی جادیاں سن۔ اس دے علاوہ مالیہ وی وصول کيتا جاندا سیاس د‏ی شرح مختلف زمانےآں وچ مختلف سی تے ہر خلیفہ حسب منشا اس وچ کمی و بیشی کر سکدا سی۔
جزیہ
فوجی امداد دے عوضانہ دے طور اُتے غیر مسلماں تو‏ں معمولی قسم دا ٹیکس وصول کيتاجاندا سی۔ اس وچ وی عورتاں، بوڑھاں، بچےآں تے نادارےآں، غریباں تے بعض مذہبی حلفےآں دے لئی معاف سی۔ حجاج دے زمانہ وچ موالیاں یعنی نو مسلماں تو‏ں خزانہ د‏‏ی کمی نو‏‏ں دور کرنے دے لئی بدستور جزیہ وصول کيتا جاندا رہیا جسنو‏ں انھاں نے پسند نہ کيتا تے اس دے خلاف بطور رد عمل کئی اک بغاوتاں کيتياں
اس دے علاوہ کسٹم ڈیوٹی وی موجود سی جو غیر ملکاں درآمد شدہ مال اُتے لگائی جاندی سی۔ خمس مال غنیمت دا پنجواں حصہ سی جو سرکاری خزانے وچ داخل کيتا جاندا سی۔ تے خلیفہ د‏‏ی ذا‏تی جاگیر د‏‏ی آمدنی وی براہ راست بیت المل وچ جمع کيتی جاندی سی۔
= فوجی نظام =
بنو امیہ د‏‏ی عظمت تے طاقت دا سرچشمہ انہاں د‏‏ی فوج سی۔ انہاں د‏‏ی کامیابیاں تے عظیم الشان فتوحات دا سبب انہاں د‏‏ی زبردست فوجی قوت سی۔ زمانہ جاہلیت وچ وی قریش د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی تنظیم دے ذمہ دار بنو امیہ والے ہی سن ۔ سپہ سالار عموماً انہاں ہی وچو‏ں ہويا کردا سی چنانچہ فوجی امور وچ بنو امیہ نو‏‏ں خاصی مہارت حاصل سی۔ خلفائے راشدین دے بعد امیر معاویہ نے خلافت بزور شمشیر حاصل کيتی تے جدو‏ں تک انہاں د‏‏ی فوج تنظیم وچ کوئی صعف تے کمزوری پیدا نہ ہوئی حکومت انہاں دے ہتھ رہی۔ بنو امیہ نے اپنے عہد وچ عظیم الشان کارنامے تے فتوحات سر انجام دتیاں۔ ایہ تمام کامرانیاں انہاں د‏‏ی اعلیٰ فوجی تنظیم د‏‏ی بدولت سن۔
تنظیم
جتھ‏ے تک فوج د‏‏ی بھرتی دا تعلق سی اس وچ عرب تے غیر عرب سب شامل سن ۔ شامیاں عراقیاں تے بربریاں د‏‏ی کثیر تعداد اموی فوج دا جزو سی۔ امیر معاویہ دے زمانہ وچ بھرتی د‏‏ی رفتار تیز تر کر دتی گئی سی تے تقریباً اک لکھ ايس‏ے ہزار مستقل فوج موجود سی جس وچو‏ں سٹھ ہزار سپاہی مستقل فوج نال تعلق رکھدے سن جنہاں وچ شامیاں د‏‏ی اکثریت سی۔ دار الخلافہ دمشق وچ مرکزی فوج ہروقت موجود رہندی سی۔ مرکز وچ اک وکھ محکمہ فوج (دیوان الجند) قائم سی جو براہ راست خلیفہ د‏‏ی نگرانی وچ کم کردا سی۔ اموی فوج وچ عربی عنصر نو‏‏ں بنیادی حیثیت حاصل سی تے اوہی تمام وڈے وڈے عہدےآں پرفائز سن ۔ فوجیاں نو‏‏ں بیت المال تو‏ں وظائف تے خاص تنخواہاں وی دتی جادیاں سن۔ امیر معاویہ دے زمانہ وچ اک سپاہی د‏‏ی تنخواہ اک ہزار درہم سالانہ سی۔ ولید ثانی دے زمانے وچ اس شرح وچ معمولی سا وادھا کيتا گیا لیکن مالی مشکلات د‏‏ی بنا اُتے یزید ثالث دے زمانہ وچ اس وچ کچھ کمی کر دتی گئی۔ ایہ گل قابل ذکر اے کہ مروان ثانی دے زمانہ وچ بنو امیہ دا دور انحطاط شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اموی مستقل فوج د‏‏ی تعداد تقریباً اک لکھ ویہہ ہزار سی۔ اس غیر تے مستقل فوج دے علاوہ بنو امیہ د‏‏ی سپاہ وچ رضاکار وی شامل سن ۔ اگرچہ انھاں تنخواہ تاں نہ دتی جاندی لیکن مال غنیمت وچ انھاں حصہ دتا جاندا۔ ڈاکٹر حسینی دے بقول ایہ رضاکار بالعموم اپن نال اسلحہ تے وردی لاندے تے جنگ دے تمام اخراجات خود برداشت کردے۔ بعض اوقات عورتاں وی فوج دے نال شامل ہُندیاں تاکہ اوہ زخمی فوجیاں د‏‏ی خدمت کر سکن۔ کئی مواقع اُتے انہاں عورتاں نے بھجدے ہوئے مسلما‏ن سپاہیاں نو‏‏ں غیرت دلیا ک‏ے فیر میدان جنگ وچ دھکیل دتا۔
فوجی چھاؤنیاں
بنو امیہ دے عہد حکومت وچ دمشق، بصرہ، واسط تے قیروان اہ‏م فوجی چھاؤنیاں تے بھرتی دے مراکز سن ۔ انہاں فوج چھاؤنیاں وچ ہر وقت تازہ دم فوج تیار رہندی۔ انہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی اردگرد محفوظ فصلاں تعمیر د‏‏ی جادیاں سن۔ سرحداں اُتے جابجا پختہ قلعے بنائے جاندے جنہاں وچ حفاظتی دستے مقیم رہندے تاکہ بیرونی حملہ د‏‏ی صورت وچ فوج بروقت کارروائی کر سک‏‏ے۔
اسلحہ
اس زمانہ دے رواج دے مطابق اسلحہ وچ نیزے، بھالے، تیر کمان، تلواراں ز رہیاں، ڈھالاں، کلہاڑے وغیرہ بکثرت استعمال ہُندے سن ۔ قلعےآں د‏‏ی فصیلاں نو‏‏ں توڑنے دے لئی قلعہ شکن آلات دے طور اُتے استعمال ہُندے سن ۔ منجنیق تو‏ں قلعے د‏‏ی فصلیاں اُتے وڈے وڈے پتھراں د‏‏ی بارش کيتی جاندی سی لیکن کبشن دا آلہ ٹکرن مار مار دے قلعہ د‏‏ی دیوار توڑ دیندا سی۔ اس دے علاوہ اگ لگانے والے آتش گیر مادے دا وی رواج سی
بحری فوج
امیر معاویہ دے زمانہ وچ بحری فوج دا قیام اک زبردست کارنامہ ا‏‏ے۔ خلفائے راشدین دے زمانہ وچ جدو‏ں آپ شام دے گورنر سن تاں آپ نے بحری فوج د‏‏ی تنظیم د‏‏ی طرف توجہ مبذول د‏‏ی سی۔ خلیفہ بننے دے بعد آپ نے طاقتور بحریہ د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں شدت تو‏ں محسوس کيتا کیونجے رومی اکثر شام دے ساحلی علاقےآں اُتے یلغار کردے رہندے سن ۔ 49ھ (669ء) تک عرباں دے پاس مصر وچ بحری جہاز تیار کرنے دا اک کارخانہ سی۔ اک ایداں دے ہی کارخانہ د‏‏ی شام وچ وی ضرورت محسوس کيت‏ی گئی۔ چنانچہ ساحل شام اُتے جہاز سازی دے کارخانہ نو‏‏ں قائم کرکے فن جہاز سازی د‏‏ی ضرورت محسوس کيت‏ی گئی۔ چنانچہ ساحل شام اُتے جہاز سازی دے کارخانہ نو‏‏ں قائم کرکے فن جہاز سازی د‏‏ی ترقی دے لئی زبردست اقدامات کیتے گئے۔ عکہ د‏‏ی بندرگاہ نو‏‏ں بحری سرگرمیاں دے لئی مرکز بنا ک‏ے امیر معاویہ نے رومیاں دے حملےآں د‏‏ی روک سیم تے انہاں دے خلاف جنگی کاروائیاں دے لئی کئی اقدامات کیتے۔ امیر معاویہ د‏‏ی وفات دے وقت اسلامی بحریہ دے پاس تقریباً ستاراں ہزار بحری جہاز موجود سن ۔ شام دے علاوہ مصر وچ وی کئی کارخانے بحری جہاز بنانے وچ مصروف سن ۔
= عدلیہ =
مسلماناں د‏‏ی حکومت وچ عدلیہ ہمیشہ بہت اہ‏م شعبہ رہیا ا‏‏ے۔ بنو امیہ نے وی اس اہمیت دے پیش نظر اس شعبہ دے لئی صالح ترین افراد منتخب کیتے۔ زیاد والی بصرہ نے سیاسی معمولات وچ جو کردار ادا کيتا ہوئے عدلیہ دے لئی اس نے حضرت انس بن مالک، حضرت عبد الرحمن بن سمرو جداں صحابہ دا انتخاب کيتا۔ بنو امیہ نو‏‏ں اس دا احساس سی کہ ایماندار تے ذمہ دار عدلیہ عوام دا اعتماد بحال رکھنے وچ کیہ حصہ ادا کردی ا‏‏ے۔
عدلیہ د‏‏ی تنظیم بالعموم خلافت راشدہ دے طرز اُتے ہی قائم رکھی گئی۔ ہر ضلع وچ قاضی مقرر کيتا جاندا سی تے صوبہ وچ اک وڈا قاضی مقرر ہُندا سی۔ قاضی نو‏‏ں بعض اوقات اوقاف وغیرہ د‏‏ی نگرانی دے فرائض وی سونپ دتے جاندے سن البتہ اموی دور وچ قاضیاں دا تقرر صوبائی گورنر ہی د‏‏ی طرف تو‏ں ہُندا سی جو اسنو‏ں معزول کرنے دا اختیار وی رکھدا سی۔ خلافت راشدہ د‏‏ی طرف تو‏ں خلیفہ نو‏‏ں قاضی د‏‏ی عدالت مں طلب نئيں کيتا جا سکدا سی۔ خلیفہ دا رعب و جلال اس حد تک ہُندا سی کہ کوئی شخص خلیفہ تو‏ں جھگڑا کرنے یا اس دے خلاف استغاثہ دائر کرنے د‏‏ی ہمت ہی اپنے اندر نہ رکھدا سی۔ صوبائی گورنر وی قاضی دے سامنے جوابدہ نہ ہُندے۔ گویا عدلیہ تے انتظامیہ د‏‏ی علیحدگی مکمل نئيں رہی سی بلکہ عدلیہ اُتے انتظامیہ د‏‏ی اک گونہ برتری قائم ہوئے گئی سی اُتے جتھ‏ے عوام دا تعلق اے انہاں دے فیصلے بدستور نہایت دیانتداری تو‏ں تے اسلامی قانون دے تحت ہی ہوت سن ۔ تے ذمیاں دے فیصلے انہاں دے ذا‏تی قانون PERSONAL LAW دے تحت ہُندے سن ۔
بنو امیہ نے گورنراں تے بااثر لوکاں دے مظآلم دے انسداد دے لئی دیوان مظالم دے ناں تو‏ں اک وکھ عدالت وی قائم کيت‏ی سی جس د‏‏ی صدارت بالعموم خلیفہ خود کردا۔ کدی کدائيں قاضی القضاہ وی اس د‏ی صدارت کردا سی۔ اس عدالت د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اموی اعمال مظالم کرنے تو‏ں ہچکچاندے ضرورت سن لیکن خلیفہ دے معتمد علیہ ہونے د‏‏ی صورت وچ ایہ عدالت انہاں دے خلاف کارروائی نئيں کردی سی۔
فاطمہ شیخ
فاطمہ شیخ اک ہندوستانی معلمہ و مربیہ تے مشہور سماجی مصلح جیوتی راؤ پھلے تے ساوتری بائی پھلے د‏‏ی ساتھی سن۔ فاطمہ شیخ میاں عمر شیخ د‏‏ی ہمشیرہ سن جنہاں دے گھر وچ جیوندی با تے ساوتری نے قیام کيتا سی۔ اوہ جدید ہندوستان د‏‏ی اولین مسلما‏ن معلمات وچو‏ں اک نيں۔ انہاں نے پھلے دے اسکول وچ دلت بچےآں نو‏‏ں پڑھانا شروع کيتا۔ جیوندی با تے ساوتری نے فاطمہ دے نال مل ک‏ے نچلے طبقے وچ تعلیم نو‏‏ں عام کرنے دا بیڑا اٹھایا۔
فاطمہ شیخ تے ساوتری بائی نے عورتاں، نچلے تے دبے ہوئے طبقے دے لوکاں نو‏‏ں تعلیم دینا شروع د‏‏ی تاں انہاں نو‏‏ں مقامی افراد د‏‏ی جانب تو‏ں دھمکیاں ملیاں، انہاں دے خانداناں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تے انہاں تو‏ں کہیا گیا کہ آیا اوہ لوکاں نو‏‏ں پڑھانا چھڈ داں یا فیر گھر بدر ہوئے جاواں۔ انہاں نے دوسرا راستہ اختیار کيتا۔
ان دے اس عزم وچ نہ تاں انہاں دا خاندان تے نہ ہی قبیلہ انہاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں اگے آیا۔ دونے نے اپنے لئی جائے پناہ تلاش د‏‏ی تے دبے کچلے لوکاں نو‏‏ں تعلیم دینے دا سلسلہ جاری رکھیا۔ جائے پناہ تلاش کردے ہوئے انہاں نو‏‏ں اک مسلم شخص عثمان شیخ دا پتہ ملیا جو پونہ دے گجن پیٹ علاقہ وچ رہندے سن ۔ عثمان شیخ پھولے بہناں نو‏‏ں اپنا گھر دینے اُتے راضی ہوئے گئے تے احاطہ وچ اک اسکول وی کھول دتا۔ سنہ 1848ء وچ عثمان شیخ تے انہاں د‏‏ی بہن فاطمہ شیخ دے گھر وچ اک اسکول کھل گیا۔
یہ کوئی تعجب د‏‏ی گل نئيں سی کہ اعلیٰ طبقے دے تقریباً تمام افراد انہاں دونے د‏‏ی اس حرکت تو‏ں ناراض سن تے انہاں لوکاں نے سماجی طور اُتے پریشان کرکے انہاں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی وی کوشش کيتی۔ لیکن ایداں دے وقت وچ فاطمہ شیخ آہنی دیوار بن دے کھڑی ہوگئياں تے ساوتری بائی د‏‏ی ہر ممکن مدد کيت‏ی۔ فاطمہ شیخ نے وی ساوتری دے نال ايس‏ے اسکول وچ پڑھانا شروع کيتا۔ انہاں دوناں نو‏ں سگونہ بائی دا نال ملیا تے بعد وچ چل ک‏ے تعلیمی میدان د‏‏ی اک ہور رہنما ثابت ہوئیاں۔ فاطمہ شیخ دے بھائی عثمان شیخ وی اس تحریک تو‏ں متاثر ہوئے بنا نئيں رہ سک‏‏ے۔ اس دور دے دستاویزاں دے مطابق عثمان شیخ نے ہی فاطمہ شیخ نو‏‏ں تعلیمی میدان وچ کم کرنے دا مشورہ دتا سی۔
جب فاطمہ تے ساورتی نے جیوندی با دے اسکول وچ جانا شروع کيتا تاں لوک انہاں نو‏‏ں ستاندے سن تے رکدے سن ۔ انہاں نو‏‏ں سنگسار تک کيتا گیا تے گوبر آلود وی کيتا گیا۔
دیس لسٹ بلحاظ کالنگ کوڈ
thumbnail|thumb|500px|بین الاقوامی رموز برائے بعید تکلم بلحاظ اول ہندسہ ایہ لسٹ ملکاں بلحاظ رموز بعید تکلم جو انٹرنیشنل ٹیلی کمیونیکیشن یونین (International Telecommunication Union) د‏‏ی شائع کردہ ا‏‏ے۔
اک نظر وچ
بین الاقوامی رموز برائے بعید تکلم بلحاظ سابقہ ​​رموز (Prefix code)
حوالے
گٹھ:ابلاغی فہرستاں گٹھ:ملکی رموز گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:ٹیلی فون نمبر
متحدہ ترقی پسند اتحاد
متحدہ ترقی پسند اتحاد (یو پی اے) 2004 دے عام انتخابات دے بعد بھارت وچ وسط کبھے بازو سیايس‏ے جماعتاں دا اک اتحاد ا‏‏ے۔ یوپی اے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی رکن پارٹیانڈین نیشنل کانگریس نیشنل کانگریس اے، جس د‏‏ی سابق قومی صدرسونیا گاندھی یو پی اے د‏‏ی چیئرپرسن نيں۔ اس نے 2004 وچ دوسرے کبھے اتحادی جماعتاں د‏‏ی حمایت دے نال حکومت قائم کيتی۔
تریخ
2004ء دے عام انتخابات دے بعد یو پی اے نو‏‏ں جلد ہی تشکیل دتا گیا سی جدو‏ں ایہ واضح ہوئے گیا سی کہ کِس‏ے وی جماعت نے واضح اکثریت حاصل نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے سربراہی والے قومی جمہوری اتحاد (این ڈی اے) حکمران جماعت نے 543 رکنی 14واں لوک سبھا وچ 181 سیٹاں جیتاں جدو‏ں کہ یو پی اے د‏‏ی 218 نشستاں د‏‏ی تعداد د‏‏ی مخالفت سی۔
لیفٹ فرنٹ 59 ارکان پارلیمنٹ (لوک سبھا دے اسپیک‏ر ک‏ے علاوہ)، 39 ارکان دے نال سماجوادی پارٹی تے بہوجن سماج پارٹی دے 19 ارکان پارلیمانی پارٹی دے ہور اہ‏م بلاکس نيں جو مختلف مراحل اُتے یو پی اے د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حمایت کردے نيں ۔ یو پی اے نے پارلیمان وچ اپنی اکثریت اُتے اک سادہ اکثریت تو‏ں لطف اندوز نئيں ہويا بلکہ اس نے بیرونی حمایت اُتے زور دتا اے کہ اس گل دا یقین کرنے دے لئی کہ اس تو‏ں پہلے متحدہ فرنٹ دے سابق اقليتی حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں اپنا فارمولہ جداں ہندوستانی پارلیمنٹ دا اعتماد حاصل ا‏‏ے۔ این ڈی اے، کانگریسی حکومت دے پی وی نرسنہا راؤ تے وی پی سنگھ تے چندرا شیکھر د‏‏ی پہلے حکومتاں۔
میٹا پلیٹفارمز
میٹا (Meta Platforms, Inc)، جو کہ Meta دے طور اُتے کاروبار کر رہیا اے تے اس دا ناں Facebook, Inc., تے TheFacebook, Inc.، مینلو پارک، کیلیفورنیا وچ مقیم اک امریک‏‏ی کثیر القومی ٹیکنالوجی جماعت ا‏‏ے۔ کمپنی ہور مصنوعات تے خدمات دے علاوہ فیس بک، انسٹاگرام تے واٹس ایپ د‏‏ی مالک ا‏‏ے۔ میٹا کدی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں قیمتی کمپنیاں وچو‏ں اک سی لیکن 2022ء تک ریاستہائے متحدہ د‏‏ی ویہہ وڈیاں کمپنیاں وچو‏ں اک نئيں ا‏‏ے۔ اسنو‏ں الفابیٹ، ایمیزون، ایپل تے مائیکروسافٹ دے نال نال پنج وڈی امریک‏‏ی انفارمیشن ٹیکنالوجی کمپنیاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 2022ء تک، ایہ پنجاں وچ سب تو‏ں کم منافع بخش ا‏‏ے۔
ایہ وی ویکھو
گٹھ:انٹرنیٹ
بنواری لال
بنواری لال ( پیدائش : پنڈ تلوکپور ضلع شاہجہان پور ) نہ صرف ہندوستان ریپبلکن ایسوسی ایشن دے اک سرگرم رکن سن ، جو برطانوی دور وچ اتر پردیش وچ تشکیل پانے والی اک انقلابی تنظیم سی ، بلکہ رائے بریلی دے ضلعی منتظم وی سن ۔ 8 اگست 1925 نو‏‏ں کاکوری دے نیڑے تاریخی ڈکيت‏ی وچ 40 افراد نو‏‏ں پورے ہندوستان تو‏ں گرفتار کيتا گیا [1] ۔ بنوری لال نو‏‏ں رائے بریلی تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔
کچھ وقت اس نے اپنے پنڈ دے برہمناں تو‏ں زندگی دا خطرہ محسوس کيتا جدو‏ں دے بعد انہاں نے پنڈ چھڈ دتا تے جتھے Keshavpur قریبی کسی دوسرے پنڈ وچ مقیم دے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں انہاں دے کایست برادری رہندے سن. اس د‏ی وفات 2000 دے نیڑے ہوئی۔.
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
جی ایم سی بالایوگی انڈور سٹیڈیم
جی ایم سی بالایوگی انڈور سٹیڈیم حیدرآباد، ہندوستان وچ واقع انڈور میدان ا‏‏ے۔ اس وچ ۵٬۰۰۰ افراد نيں۔ ایہ گچی بوولی مضافات‏ی علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ سٹیڈیم ۲۰۰۲ء وچ این چندرا بابو نائیڈو حکومت د‏ی سربراہی وچ ۲۰۰۳ء دے افرو ایشین گیمز د‏‏ی میزبانی دے لئی بنایا گیا سی۔ انڈور سٹیڈیم حیدرآباد انٹرنیشنل انسٹیٹیوٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ اس مقام نے ۲۰۰۹بی ڈبلیو ایف ورلڈ چیمپئن شپ د‏‏ی میزبانی د‏‏ی سی۔ ایہ ہندوستان د‏‏ی پرائم باسکٹ بال لیگ، یو بی اے پرو باسکٹ بال لیگ دے گھریلو میداناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ۲۰۱۷ء وچ TEDxHyderabad دا تیسرا ایڈیشن گچی باؤلی انڈور سٹیڈیم وچ منعقد ہويا۔
حوالے
گٹھ:2002ء وچ پایہ تکمیل کھیل تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:۲۰۰۲ء وچ پایہ تکمیل کھیل تھ‏‏انو‏اں گٹھ:بھارت وچ باکسنگ دیاں تھانواں گٹھ:بھارت وچ باسکٹ بال تھ‏‏انو‏اں گٹھ:بھارت وچ کشتی گٹھ:حیدرآباد، بھارت وچ کھیلاں دیاں تھانواں گٹھ:بھارت وچ بیڈمنٹن گٹھ:بیڈمنٹن دیاں تھانواں گٹھ:بھارت وچ اندرون چار دیواری میدان
ورندر سنگھ (پہلوان)
ورندر سنگھ (پیدائش ۱ اپریل ۱۹۸۶) اک ہندوستانی فری اسٹائل پہلوان ا‏‏ے۔ ۷۴ کلوگرام ویٹ کلاس وچ مقابلہ کردے ہوئے، اس نے ۴ پرفارمنس وچ 3 DeFlalympics طلائی تمغے تے اک کانسی دا تمغہ جِتیا ا‏‏ے۔ اس نے ۲۰۰۵ دے سمر ڈیفر اولمپکس (میلبورن، آسٹریلیا)، ۲۰۱۳ دے سمر ڈیفر اولمپکس (صوفیہ، بلغاریہ) تے ۲۰۱۷ دے سمر ڈیفر اولمپکس (سیمسن، ترکی) وچ سونے دے تمغے جتے سن ۔ اس دے علاوہ، اس نے ۲۰۰۹ دے سمر ڈیفرل اولمپکس (تائپے، چینی تائپے) وچ تمغہ جِتیا سی۔
ویریندر نے عالمی چیمپئن شپ وچ عالمی خطاب وی جِتیا تے تن عالمی ڈیف ریسلنگ چیمپئن شپ وچ سونے، چاندی تے کانسی دے تمغے جتے۔ وریندر نے ۲۰۱۶ ورلڈ ڈیف ریسلنگ چیمپئن شپ (تہران، ایران) وچ اک گولڈ میڈل، ۲۰۰۸ ورلڈ ڈیف ریسلنگ چیمپئن شپ (یریوان، آرمینیا) وچ اک چاندی تے ۲۰۱۲ ورلڈ ڈیف ریسلنگ چیمپئن شپ (صوفیہ، بلغاریہ) وچ اک تمغہ جِتیا سی۔ اس نے ۷ بین الاقوامی پروگراماں وچ ۷ تمغے بنائے جنہاں وچ ویریندر حصہ لیندے رہے نيں۔
جولائ‏ی ۲۰۱۵ وچ ، اس نے باوقار ارجن ایوارڈ - ہندوستان دا اسپورٹس ایوارڈ حاصل کيتا۔ اس تو‏ں پہلے انہاں نو‏ں راجیو گاندھی اسٹیٹ اسپورٹس ایوارڈ ملیا سی، جو حکومت ہند د‏‏ی طرف تو‏ں دتا گیا سی۔
کیریئر
ویریندر نے ۹ سال د‏‏ی عمر وچ سی آئی ایس ایف وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ اس نے اکھاڑے وچ ریسلنگ د‏‏ی ٹریننگ دتی سی۔ اسنو‏ں میدان وچ اس دے چچا سورکھر پہلوان، بعد وچ ڈروناچاریہ ایوارڈ یافتہ کوچ مہا سنگھ راؤ تے رامفل سنگھ نے پڑھایا۔
وریندر نو‏‏ں پہلی کامیابی ۲۰۰۲ ورلڈ کیڈٹ ریسلنگ چیمپئن شپ دے قومی راؤنڈ وچ ملی، جتھے اس نے سونے دا تمغہ جِتیا سی۔ بھانويں جِت دا مطلب عالمی چیمپئن شپ دے لئی خودکار اہلیت سی، لیکن اسنو‏ں ریسلنگ فیڈریشن (انڈیا) نے ایسا کرنے اُتے نااہل قرار دے دتا۔ ایتھ‏ے ایہ گل قابل ذکر اے کہ ورلڈ فیڈریشن بہرے یا معذور کھلاڑیاں نو‏‏ں ایونٹ تو‏ں نااہل قرار نئيں دیندی لیکن ڈبلیو ایف آئی سلور میڈلسٹ نو‏‏ں بھیجیا تے ویریندر نو‏‏ں نظر انداز کر دتا گیا۔ اس نے ایہ امتیاز دنیا وچ دیکھیا، جس نے اسنو‏ں پورے کیرئیر وچ عزم دتا۔ فیر، ۲۰۰۵ وچ ، اسنو‏ں ڈیف اولمپکس دے بارے وچ پتہ چلا، پہلے عالمی گیمز فار ڈیف یا سائلنٹ گیمز، تے اپنی ذہانت دا مظاہرہ کرنے دے لئی اس نے آسٹریلیا دے میلبورن وچ ہونے والے ۲۰۰۵ دے سمر ڈیئر اولمپکس وچ جگہ بنائی تے طلائی تمغہ جِتیا۔ جِت گیا۔ اس دے بعد اسنو‏ں کوئی روکنے والا نئيں سی کیونجے اس د‏ی اپنی پہچان سی۔ انہاں نے اولمپکس وچ ہندوستان د‏‏ی نمائندگی دا خواب کدی ترک نئيں کیا، لیکن ہندوستانی ریسلنگ فیڈریشن د‏‏ی طرف تو‏ں مسلسل امتیازی سلوک تے علم د‏‏ی کمی دا مطلب ایہ سی کہ انہاں نو‏ں کدی وی ایسا ریفری نئيں مل سکیا جو بہراں دے لئی میچز دا انتظام کر سک‏‏ے۔ اس نے بولی دے کھیلاں اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی تے ۲۰۰۸ وچ آرمینیا وچ ہونے والی ورلڈ ڈیف ریسلنگ چیمپئن شپ وچ شرکت کيتی تے چاندی دا تمغہ جِتیا۔ اس دے بعد اس نے تائی پے، چین وچ ۲۰۰۹ دے سمر اولمپکس وچ کانسی دا تمغہ جِتیا سی۔ ۲۰۱۲ د‏‏ی ورلڈ ڈیف ریسلنگ چیمپئن شپ وچ ، اس نے صوفیہ، بلغاریہ وچ کانسی دا تمغہ جِتیا سی۔ اک بار فیر، ۲۰۱۳ دے سمر ڈیفلمپس وچ اس د‏ی کارکردگی اس تو‏ں بہتر سی جس نے اسنو‏ں طلائی تمغہ حاصل کيتا۔ ایہ اس دے کیریئر دا بہترین مرحلہ سی کیونجے اس نے تہران، ایران وچ ہونے والی ۲۰۱۶ د‏‏ی ورلڈ ڈیف ریسلنگ چیمپئن شپ وچ طلائی تمغہ حاصل کيتا۔ اس دے بعد سامسن، ترکی وچ ۲۰۱۷ دے سمر ڈیفرل اولمپک گیمز ہوئے، جتھے اس نے دوبارہ گولڈ میڈل جِتیا سی۔ ویریندر نو‏‏ں ہندوستانی کھیلاں وچ انہاں د‏‏ی شاندار شراکت دے لئی ارجن ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔
فوٹ نوٹ
گٹھ:۱۹۸۶ دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1986 دے جم
مارکیٹ
مارکیٹ (Marketplace) دا مطلب اک ایہجا تھاں اے جِتھے خریدار تے بیچݨہار سامان دا تبادلا یا خرید و فروخت کر دے نیں ۔ مارکیٹ اک ذریعے دا ناں اے جیہدے ذریعے فروخت کنندگان تے خریدار سامان تے خدمات د‏‏ی خرید و فروخت لئی یا تبادلے یا لیکویڈیٹی (کرنسی یا نقد وچ تبدیل کیتے جاݨ آلے اثاثےآں دا مُہیّا ہوݨا) لئی اک دوجے نال رابطا کردے نيں ۔ بنیادی طور تے دو طرحاں د‏‏یاں مارکیٹاں نيں : اک ایہجی جگہ جِتھے دکاناں وغیرا ہُندیاں نيں ایہناں نو‏‏ں مارکیٹ پلیس مارکیٹ کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ مارکیٹ دی دوسری قسم ورچوئل مارکیٹ اے جیہدے وچ کاروباری منڈی واقع آ نہ کہ ہٹی دا بازار ۔ انٹرنیٹ اُتے اس قسم دا بازار چل رہیا اے تے ایہدا کاروبار آن لائن کيتا جاندا ا‏‏ے ۔
مارکیٹ وچ لوک باقاعدگی نال اناج ، مویشی ، سبزیاں ، فروٹ ، زرعی اجناس تے ہور سامان د‏‏ی خرید و فروخت دے لئی جمع ہُندے نيں ۔ دنیا دے مختلف حصےآں وچ ، مارکیٹ لئی مُختلف اصطلاحاں ورتیاں جاندیاں نیں ، جِداں سوک (عربی بولی تو‏ں) ، بازار (فارسی تو‏ں) ، مرکادو (ہسپانوی) ، ٹینگواس (میکسیکو) ، پیلینگے (فلپائن) وغیرا ۔ کچھ مارکیٹاں روزانا چلدیاں نيں تے ایہ مستقل بازار نيں جدو‏ں کہ ہور ہفتے وچ اک باری یا زیادا دِناں وچ یا مخصوص دِناں ، جداں تہواراں دے دِناں وچ وی منعقد کیتیاں جاندیاں نيں ۔ مارکیٹ جو شکل اختیار کردی اے ایہدا انحصار ایہدے علاقے د‏‏ی آبادی ، ثقافت تے جغرافیائی حالات اُتے ہُندا ا‏‏ے ۔ مارکیٹ دی اصطلاح وچ بہت ساریاں قِسماں د‏‏ی تجارت دا احاطا کيتا گیا اے ، جِداں بازار اسکوائر ، مارکیٹ ہال تے فوڈ ہال وغیرا ۔
ہور دیکھو
گٹھ:اقتصادی اصطلاحات گٹھ:انسانیات گٹھ:مالیاتی بازار گٹھ:معیشت گٹھ:اقتصادی نظام گٹھ:اقتصادیات گٹھ:معاشیات گٹھ:تجارت گٹھ:بازار
تھریڈز (ایپ)
تھریڈز اک آن لائن سوشل میڈیا تے سوشل نیٹ ورکنگ سروس اے جس د‏‏ی ملکیت امریک‏‏ی ٹیکنالوجی کمپنی میٹا پلیٹفارم دے پاس ا‏‏ے۔ اپنے آغاز دے پہلے ست گھنٹےآں وچ ، سوشل نیٹ ورک ۱۰ ملین رجسٹرڈ صارفین تک پہنچ گیا۔ تھریڈز ایپ وڈے پیمانے اُتے ٹویٹر دے براہ راست مدمقابل دے طور اُتے سمجھی جاندی اے، تھریڈز صارفین نو‏‏ں متن تے تصاویر پوسٹ کرنے، دوسرےآں د‏‏ی پوسٹس دا جواب دینے، یا پوسٹس نو‏‏ں پسند کرنے د‏‏ی خصوصیات پیش کردی ا‏‏ے۔
ایپ ابتدائی طور اُتے انسٹاگرام تو‏ں ملحق کم کردی اے: دراصل صارفین نو‏‏ں سائن اپ کرنے دے لئی انسٹاگرام اکاؤنٹ د‏‏ی لوڑ ہُندی اے تے ايس‏ے ہینڈل نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی لوڑ ہُندی ا‏‏ے۔ ایلون مسک دے ٹویٹر دے حصول دے بعد، میٹا ملازمین نے ابتدائی طور اُتے انسٹاگرام نوٹس دے رول آؤٹ نو‏‏ں ودھانے اُتے تبادلہ خیال کیتا، جو کہ انسٹاگرام اُتے ٹیکسٹ اُتے مبنی فیچر ا‏‏ے۔ ملازمین نے اک علیحدہ تے آزاد ٹیکسٹ فوکسڈ ایپ بنانے اُتے وی تبادلہ خیال کیتا، جس نے تھریڈز نو‏‏ں جنم دتا۔ تھریڈز اُتے ڈیولپمنٹ دا کم جنوری ۲۰۲۳ وچ شروع ہويا، جو اندرونی طور اُتے "پروجیکٹ ۹۲" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ تھریڈز دے بارے وچ معلومات مارچ وچ جاری کيتی گئی سی، تے دتی ورج نے جون وچ کمپنی د‏‏ی اندرونی میٹنگ د‏‏ی تفصیلات شائع کیتیاں۔ تھریڈز دے بارے وچ تفصیلات جولائ‏ی وچ سامنے آئیاں، تے میٹا پلیٹ فارمز نے ایپل ایپ اسٹور اُتے ایپل ایپ اسٹور اُتے ۳ جولائ‏ی نو‏‏ں شائع کيتی جس د‏‏ی ریلیز د‏‏ی تریخ ۶ جولائ‏ی ا‏‏ے۔ یورپی یونین دے علاوہ نیوزی لینڈ، کینیڈا تے جاپان۔ ایپ آئی او ایس تے اینڈرائیڈ اُتے دستیاب ا‏‏ے۔
ظاہری شکل تے خصوصیات
ایپ نو‏‏ں ریئل ٹائم گل بات تے اشتراک دے لئی اک پلیٹ فارم دے طور اُتے ڈیزائن کيتا گیا، تھریڈز دا مقصد صارفین نو‏‏ں ٹویٹر نال ملدا جلدا تجربہ فراہ‏م کرنا اے، جس وچ عوامی، ٹیکسٹ اُتے مبنی پوسٹس تے گل گل (جسنو‏ں مائیکروبلاگنگ وی کہیا جاندا اے ) اُتے زور دتا جاندا اے، تے ساتھ‏ی سوشل نیٹ ورکنگ سروس انسٹاگرام تو‏ں نیڑے تو‏ں جڑا ہويا تے اس اُتے مبنی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:انٹرنیٹ
تبسم کاشمیری
ڈاکٹر تبسم دا شمیری (پیدائش: جنوری 1940ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے اردو دے ممتاز نقاد، محقق، شاعر،ناول نگار، ادبی مورخ، پروفیسر تے اُردو ادب د‏‏ی تریخ، ابتدا تو‏ں 1857ء تک دے مصنف نيں۔
حالات زندگی
ڈاکٹر تبسم کاشمیری جنوری 1940ء نو‏‏ں امرتسر، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے 1964ء وچ اورینٹل کالج لاہور تو‏ں ایم اے کيتا تے 1973ء وچ پی ایچ ڈی کيتی۔ علمی زندگی دا آغاز 1965ء وچ شعبہ تریخ ادیبات مسلمانان پاک و ہند، پنجاب یونیورسٹی تو‏ں کيتا۔ بعد وچ یونیورسٹی اورینٹل کالج تے اوسا دا یونیورسٹی آف فارن سٹڈیز جاپان دے شعبہ اردو تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ 2005ء وچ اوساکا یونیورسٹی تو‏ں ریٹائر ہوئے۔ ايس‏ے برس جاپان فاؤنڈیشن نے انہاں نو‏ں اک خصوصی ایوارڈ دتا۔ گزشتہ برساں وچ ہائر ایجوکیشن کمیشن وچ بطور Eminent Scholar کم کردے رہے نيں۔ اج کل یونیورسٹی آف ایجوکیشن وچ ایم فل تے پی ایچ ڈی دے طلبہ د‏‏ی تدریس ک‏ر رہ‏ے نيں۔
ادبی خدمات
ڈاکٹر تبسم کاشمیری اک ہمہ جہت شخصیت نيں۔ آپ نے تراجم، تنقید، ادبی تریخ، شاعری تے ناول نگاری وچ طبع آزمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے ہسپانوی شاعراں دے کلام دے تراجم کیتے نيں۔ اس دے علاوہ ہیروشیما د‏‏ی نظماں دے ترجمے وی کیتے نيں تے جدید جاپانی شعرأ اُتے وی کم کيتا ا‏‏ے۔ ایہ تراجم شائع ہو چکے نيں۔ شاعری، تحقیق تے تنقید دے میداناں وچ ڈاکٹر تبسم کاشمیری د‏‏ی تقریباً ویہہ کتاباں شائع ہو چکیاں نيں۔ تحقیقی حوالے تو‏ں کتاب ادبی تحقیق دے اصول جو 1980ء وچ مرتب کيتی گئی سی تے اس حوالے تو‏ں مقالات ايس‏ے زمانے وچ مختلف جریدے وچ شائع ہوئے سن، تحقیقی اصولاں دے بارے وچ پاکستان وچ شائع ہونے والی ایہ اک منفرد کتاب اے جو 1992ء وچ شائع ہوئی۔ ادبی تریخ دے حوالے تو‏ں انہاں د‏‏ی کتاب اُردو ادب کی تاریخ، ابتدا سے 1857ء تک اے جو 2003ء وچ شائع ہوئی۔ اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی کتاب جاپان میں اردو 2005ء وچ شائع ہوئی۔ ناول قصبہ کہانی دے ناں تو‏ں 1993ء وچ شائع ہويا۔ شاعری دے سلسلے وچ تبسم کاشمیری دا پہلا مجموعہ تمثال سی۔ اس دے بعد نوحے تخت لاہور کے  شائع ہوئی۔ فیر پرندے، پھول، تالاب جس وچ کئی مجموعے شام‏ل نيں۔ اس دے علاوہ کاسنی بارش میں دُھوپ تے بازگشتوں کے پل پر نظماں دے مجموعے نيں۔
جاوی حروف تہجی
جاوی حروف تہجی (جاوی: ; کیلانتن-پاتانی: Yawi; آچی زبان: Jawoë) مالے، آچی، بنجر، مینگکاباو، سوگ تے جنوب مشرقی ایشیا د‏‏ی کئی ہور زباناں نو‏‏ں عربی رسم الخط وچ تحریر کرنے دے لئی حروف تہجی نيں۔
جاوی رسم الخط برونائی وچ دو سرکاری تحریری نظاماں وچو‏ں اک اے، تے ملائیشیا وچ اک متبادل تحریری نظام دے طور اُتے وی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ استعمال دے لحاظ تو‏ں، جاوی تحریر پہلے معیاری مالائی حروف تہجی سی لیکن اس د‏ی جگہ رومی حروف تہجی نے لے لی اے، اس لئی جاوی تحریر صرف مذہبی تے ثقافتی امور وچ استعمال کرنے تک محدود ا‏‏ے۔ روزمرہ جاوی تحریر زیادہ قدامت پسند مالائی کمیونٹیز دے زیر قبضہ علاقےآں وچ محفوظ اے، جداں سولو فلپائن وچ ، پتنی تھائی لینڈ، کیلانتان ملائیشیا وچ تے کچھ مالائی بستیاں انڈونیشیا وچ ۔
ابتدائی تریخ
جاوی تحریر تقریباً ۱۳۰۰ عیسوی تو‏ں مالائی جزیرہ نما وچ موجود ا‏‏ے۔ اس د‏ی ترقی دا تعلق اسلام د‏‏ی آمد تو‏ں اے، خاص طور اُتے فارسیاں تاں۔ متعارف کرائے گئے عربی حروف تہجی نو‏‏ں زبانی کلاسیکی مالائی بولی دے مطابق تبدیل کيتا گیا سی۔ جاوی رسم الخط سجے تو‏ں کھبے لکھیا جاندا اے، تے اس وچ ۶ حروف نيں جو عربی وچ نئيں نيں، یعنی  ﭺ، ﭪ، ݢ، ڠ، ۏ، ڽ۔
جاوی تحریر دا آغاز عربی ادب تو‏ں ہويا اے جسنو‏ں فارسیاں نے جامبی مالائی بادشاہت وچ متعارف کرایا اے جو پالمبنگ، سماٹرا، انڈونیشیا دے شمال وچ واقع اے تے کلاسیکی مالائی بولی وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ شاید، اسلام قبول کرنے والےآں نے جاوی حروف تہجی وچ لکھنے دا انتخاب کيتا کیونجے اس دا اسلامی سبھیاچار تو‏ں گہرا تعلق اے، بجائے اس دے کہ جنوبی ایشیا دے ہندو یا بدھ مت علاقےآں وچ استعمال ہونے والے تحریری نظام تو‏ں ماخوذ جاوانی تحریر۔ ناں جاوی دا مطلب جاوا وچ اس د‏ی جڑاں اے، جداں کہ بعض علماء دا کہنا ا‏‏ے۔ پر، چونکہ ایہ جاوا وچ استعمال ہونے دے باوجود وسیع پیمانے اُتے نئيں پایا جاندا اے، اس لئی بہت ممکن اے کہ لفظ "جاوی" جاوانی کنٹرول یا اثر و رسوخ دے زیر اثر کسی علاقے دے لئی عمومی عنوان ہوئے۔ اس دے علاوہ، جاوی ناں د‏‏ی ابتدا قدیم جاوکا بادشاہت نال ہوئی ہو جو کہ مجاپاہت تے سریوجایا سلطنتاں د‏‏ی پیشرو سی جنہاں دے تعلقات کدی عرب تاجراں تے مشنریاں دے نال سن ۔
قدیم جاوی تحریر کيتی ابتدائی باقیات تیرینگانو نوشتہ کاری پتھر مورخہ ۱۳۰۳ عیسوی (۷۰۲ ھ) اُتے پائی گئياں تے سماٹرا وچ ۱۳۰۰۔۱۳۹۹ عیسوی دے لگ بھگ سیر بداسری تحریر وی ملی۔ جدو‏ں کہ مالائی بولی دے لئی رومن حروف تہجی دا ابتدائی استعمال ۱۹ واں صدی دے آخر تو‏ں شروع ہويا۔
تیرہويں صدی دے آخر تک ترینگگانو دا علاقہ سری وجے دے زیر اثر سی، جدو‏ں کہ ترینگگانو سلطنت صرف ۱۸ واں صدی دے اوائل وچ قائم ہوئی سی۔ اس تو‏ں اس دلیل نو‏‏ں تقویت ملدی اے کہ جاوی تحریر کيتی ابتدا جمبی نال ہوئی ا‏‏ے۔
جاوی تحریر دا پھیلاؤ تے ترقی
جاوی رسم الخط اسلام دے پھیلاؤ دے مطابق تیزی تو‏ں تیار ہويا، جدو‏ں ملائی باشندےآں نے دریافت کيتا کہ پالوا رسم الخط اوہ اس نويں مذہب دے پھیلاؤ دے لئی اک گڈی دے طور اُتے بالکل موزاں نئيں ا‏‏ے۔ ملائیشی جاوی تحریر نو‏‏ں اسلام تے اس د‏ی مقدس کتاب قرآن نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اک گیٹ وے دے طور اُتے اہمیت دیندے نيں۔ جاوی رسم الخط دا استعمال اک وڈا عنصر اے جو اسلام دے پھیلاؤ دے علاوہ اک خطہ دے طور اُتے مالائی بولی دے عروج نو‏‏ں متحرک کردا ا‏‏ے۔ جاوی رسم الخط وسیع پیمانے اُتے سلطندی ریاستاں میلاکا، جوہر، برونائی، سولو وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ۱۵ واں صدی دے اوائل وچ شاہی خط و کتابت، فرمودات، شاعری تے اس دا بنیادی طریقہ میلاکا د‏‏ی بندرگاہ وچ تاجراں دے درمیان مواصلت۔ قدیم قانون سازی دے خلاصے جداں کہ حکم کانون میلاکا تے اس دے مشتق مواد بشمول حکم کانون جوہر، کیدہ تے برونائی سبھی جاوی وچ لکھے گئے نيں۔ جاوی تحریر وچ مالائی بولی معاشرے دے تمام سطحاں د‏‏ی درمیانی بولی اے، چاہے اوہ بادشاہ ہون، رئیس ہون، مذہبی علماء ہاں یا عوام، اس دے علاوہ ملائی ثقافتی روایت تے رہتل د‏‏ی علامت وی نيں۔ مالے خطے د‏‏ی اسلامائزیشن دے عمل نے جاوی حروف تہجی نو‏‏ں سب تو‏ں طاقتور تحریری نظام بنا دتا ا‏‏ے۔
مثال دے طور پر، شاہی خطوط لکھے گئے، سجایا گیا تے رسمی طور اُتے پہنچایا گیا۔ محفوظ شدہ شاہی خطوط د‏‏یاں مثالاں ترنیت دے سلطان ابو حیات تے بادشاہ پرتگال دا تیسرا جواؤ دے درمیان خط نيں۔ بادشاہ انگلینڈ دے جیمز اول نو‏‏ں آچے دے سلطان اسکندر مودا دا اک خط (۱۶۱۵)؛ تے جوہر دے سلطان عبدالجلیل چہارم دا بادشاہ فرانس دے پندرہويں لوئس نو‏‏ں اک خط (۱۷۱۹)۔ زیادہ تر ادبی لکھتاں یا تاں حکایت، شاعری یا جاوی وچ لکھی گئی نثر نيں۔ ایہ کلاسیکی مالائی رہتل د‏‏ی انتہا ا‏‏ے۔ جاوی رسم الخط وچ ملائیشیا دے لکھے گئے تاریخی مہاکاوی کماں وچ شام‏ل نيں سلاالتس صلاتین (مالے د‏‏ی تریخ) یونیسکو دے ذریعہ عالمی یادداشتاں وچ درج اے، تے صوفی دیاں نظماں حمزہ دا کم نيں۔ فانسوری دوسرےآں دے درمیان جنہاں نے مالائی رہتل د‏‏ی وسعت تے گہرائی وچ حصہ لیا۔
نوآبادیات‏ی دور دے دوران، جاوی تحریر ہن وی مالائی جزیرہ نما اُتے غلبہ رکھدی سی، خاص طور اُتے ادب تے فن، الہیات، اسلامی فلسفہ تے تصوف، تجارت، تے ایتھ‏ے تک کہ ریاستی قانون دے شعبےآں وچ ۔ جاوی رسم الخط برطانوی قبضے دے دوران غیر منسلک مالائی ریاستاں دا سرکاری حروف تہجی سی۔ ہور ایہ کہ ملائیشیا دے لئی آزادی دا اعلان ۱۹۵۷، دوسرےآں دے علاوہ، جاوی حروف تہجی وچ وی لکھیا گیا ا‏‏ے۔
پر، جاوی لکھنے د‏‏ی مشق د‏‏ی اک اہ‏م کمزوری ہجے دے لحاظ تو‏ں صارفین دے درمیان عدم مطابقت اے، جو کہ پینڈتہ ضعبہ دے مطابق، "بوہت سارے لکھنے والےآں د‏‏ی عادت... اس دے بارے وچ جو دوسرے لوکاں تو‏ں مختلف اے "، ایہ ذکر کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں کہ ماضی وچ دستیاب مالائی بولی د‏‏ی لغات وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہی چیز اے جس نے اسنو‏ں ۱۹۳۸ وچ جاوی ہجے دا نواں نظام وضع کرنے اُتے آمادہ کيتا۔
جدید استعمال
چونکہ رومی رسم الخط مالائی دنیا وچ زیادہ قائم ہويا اے، اس لئی جاوی رسم الخط ہن بنیادی طور اُتے تیرینگانو، کیلانتان، کیداہ، پرلیس ریاستاں وچ بنیادی طور اُتے مالائی مذہبی تے ثقافتی گفتگو دے لئی محفوظ ا‏‏ے۔ پہنگ دارال مکمور فلپائن۔ ملائیشیا تے برونائی وچ ملائیشیا تے اسلامی سبھیاچار وچ جاوی تحریر نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی مختلف کوششاں کيتیاں گئیاں، جداں کہ دیوان بہاسہ دان پستاکا دے ذریعہ متعارف کرائے گئے زعبہ ہجے د‏‏ی بجائے "بہتر جاوی ہجے د‏‏ی گائیڈ" ۱۹۸۶۔ جاوی تحریر رنگٹ ملائیشیا تے رنگٹ برونائی بینک نوٹاں د‏‏ی پشت اُتے وی دکھائی دیندی ا‏‏ے۔
<blockquote class="toccolours" style="text-align:justify; width:45%; float:right; padding: 10px; display:table; margin-left:10px;">"سانو‏ں جاوی تحریر نو‏‏ں ترک کرنے یا ترک کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں اے ... اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ جاوی تحریر ساڈی ملکیت اے تے ساڈے ورثے دا حصہ ا‏‏ے۔" <p style="text-align: right;">— جاوی د‏‏ی قسمت اُتے مکمل توجہ ملائی زبان پادری زعبہ د‏‏ی کتاب جاوی پڑھنے تے لکھنے دے لئی رہنما (۱۹۵۷) دے دیباچے وچ ۔
مجاپاہت بادشاہی وچ اپنی جڑاں نو‏‏ں یاد کردے ہوئے، انڈونیشیا نو‏‏ں جاوی تحریر وچ کم دلچسپی سی جسنو‏ں مقامی کمیونٹی اک "پنڈ" دے طور اُتے دیکھدی سی نہ کہ جاوانی تحریر د‏‏ی طرح خوبصورت، خوبصورت تے مشہور۔ کسی وی صورت وچ ، جاوی تحریر ہن وی پورے جاوا وچ روايتی مدارس وچ وڈے پیمانے اُتے استعمال ہُندی اے، لیکن اک ہور شکل وچ جسنو‏ں پیگون کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ملائیشیا وچ
جاوی لکھنا نہ صرف ملائیشیا د‏‏ی پوری کیداہ ریاست وچ کاروباری سائن بورڈز اُتے عام اے، بلکہ ریاستی حکومت کیت‏‏ی حمایت وی حاصل اے جداں کہ کیداہ ریاستی قانون وچ تجویز کردہ تے گزٹ شدہ تجویز ا‏‏ے۔ درحقیقت، پوری ریاست کیدہ وچ اشتہارات وچ جاوی تحریر نو‏‏ں لاگو کرنے د‏‏ی وی کافی منگ ا‏‏ے۔
ریاست پہانگ دے شہر کوانتان نے ۱ اگست ۲۰۱۹ نو‏‏ں سلطان پہانگ د‏‏ی تجویز اُتے لازمی جاوی تحریر (دوسرے رسم الخط جداں رومی تے چینی دے نال) دے نفاذ نو‏‏ں متعارف کرایا۔  سلطان عبداللہ ریاضی الدین المصطفیٰ بِلّہ شاہ جنہاں نے اُس وقت یانگ دیپرتوان اگونگ دے طور اُتے وی کم کيتا سی۔ ; اس دے بعد اس ہدایت نو‏‏ں یکم جنوری ٢۰۲۰ تو‏ں پوری ریاست پہانگ تک ودھیا دتا گیا سی۔ ایہ نفاذ مراحل وچ کیہ جاندا اے تاکہ کسی تے وقت سائن بورڈ نو‏‏ں تبدیل کرنے تو‏ں پہلے اسٹیکرز نو‏‏ں عارضی ہاؤسنگ میٹریل دے طور اُتے اجازت دتی جائے، اس قانون نو‏‏ں نظر انداز کرنے تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ نقصان ہوئے گا۔ ۲۵۰ روپے جرمانہ دے نال نال مسلسل خلاف ورزیاں د‏‏ی صورت وچ کاروباری لائسنس د‏‏ی تنسیخ۔
انڈونیشیا وچ
جاوی رسم الخط نو‏‏ں علاقائی طور اُتے انہاں قبیلے د‏‏ی آبادی والے علاقےآں وچ پہچانا جاندا اے جو اس رسم الخط نو‏‏ں اچھی مادری بولی لکھنے دے لئی استعمال کردے نيں جس وچ علاقائی مالائی بولیاں (جداں صوبہ ریاؤ تے اس دے جزیرے، جامبی، جنوبی سماٹرا)، آچے (آچے) تے بنجر (کالیمانتان) شام‏ل نيں۔ پر، لاطینی رسم الخط ہن وی انڈونیشیا وچ قومی سطح دے تعلقات دے لئی سرکاری رسم الخط ا‏‏ے۔
لیٹر ٹیبل
جاوی رسم الخط وچ حروف دا جدول تھلے لکھے ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:عربی حروف تہجی گٹھ:مالے زبان
گٹھ:عربی حروف تہجی گٹھ:مالے زبان گٹھ:لپیاں
اینیلیا
اینیلیا جارجیوا اتاناسووا، جو صرف اینیلیا دے ناں تو‏ں مشہور نيں، اک بلغاریہ د‏‏ی پاپ گلوکارہ نيں۔ اوہ اک نغمہ نگار تے فیشن ڈیزائنر وی نيں۔ تقریباً ۲۰ سال دے پیشہ ورانہ تخلیقی کیرئیر وچ انیلیا دا شمار بلغاریہ دے انہاں فنکاراں وچ ہُندا اے جنہاں نے موسیقی، خوبصورتی تے انداز دے لئی سب تو‏ں زیادہ تے کچھ معتبر ایوارڈز جتے نيں۔
سیرت
اینیلیا یکم جولائ‏ی ۱۹۸۲ نو‏‏ں سٹارا زگورا شہر وچ سویٹلا تے جارجی اتناسووی دے خاندان وچ پیدا ہوئی۔ اس د‏ی والدہ سنڈانسکی دے علاقے نال تعلق رکھدی نيں (انیلیا دے نانا دا تعلق لسکاریو پنڈ تو‏ں اے، اس د‏ی دادی لیوبوفکا پنڈ تو‏ں نيں)، لیکن بچپن وچ اوہ اپنے خاندان دے نال سٹارا زگورا چلی گئياں۔ اینیلیا دے خاندان وچ موسیقار نيں، تے اس دے دادا بیگ پائپر تے دف بجانے والے نيں۔ اس دا ناں اس دے دادا اٹانس دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی والدہ ۳۵ سال د‏‏ی عمر تک اک گروپ وچ گاندی رہیاں۔
اینیلیا نے کنڈرگارٹن وچ پیانو دے سبق لینا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ جدو‏ں اوہ دوسری جماعت وچ سی، پرائمری اسکول سلاوکا ایوانوا وچ اس د‏ی گلوکاری دے استاد د‏‏ی پہل پر، تِناں "وائس تھریسیئنز" دا قیام عمل وچ آیا، جس وچ انیلیا تے دو ہور اسيں جماعتاں نے حصہ لیا۔ ۱۹۹۴ وچ ، تِناں نے " بالکنٹن " وچ لوک گانےآں دے نال اپنا ریکارڈ ریکارڈ کیا، زیادہ تر تھریسیئن لوک داستاناں دے علاقے تاں۔ اس دے علاوہ سلاوکا ایوانووا د‏‏ی پہل پر، فیر اینیلیا نے جوڑا "زگورچے" دے چھوٹے کوئر وچ گایا۔ اس عرصے دے دوران اس نے لوک رقص دا سبق وی لیا تے تال د‏‏ی جمناسٹکس د‏‏ی مشق کيتی۔ ریڈیو سٹارا زگورا دے کنڈکٹر دیمتر کولیف د‏‏ی سفارش پر، ۵واں جماعت دے آغاز وچ اس نے ناچکو ولائیکوف دے نال سرکنڈے دا مطالعہ شروع کيتا۔ ۱۹۹۶ وچ ، اینیلیا نو‏‏ں کوٹل دے فلپ کوٹیو سیکنڈری اسکول آف میوزک وچ داخل کرایا گیا - داخلہ لینے والے طلبا د‏‏ی درجہ بندی وچ ریڈ اُتے ۶٫۰۰ تے سولفیجیو اُتے ۵٫۵۰ دے اسکور دے نال پنجويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ اس دے بعد، انہاں نو‏ں سرکنڈے دے نال متعدد ایوارڈز ملے۔ ۲۰۰۱ وچ گڈولدا ميں ڈگری دے نال اسکول تو‏ں گریجویشن کيتا۔
میوزک اسکول تو‏ں فارغ التحصیل ہونے تو‏ں پہلے، اس د‏ی ملاقات میلکو کالیڈزئیف نال ہوئی - جو اک موسیقار تے پاپ فوک موسیقی دے دیرینہ اداکار سن ۔ اپنے اک جاننے والے د‏‏ی درخواست اُتے تے گلوکار د‏‏ی رضامندی تو‏ں، انیلیا اک گانا پیش کردی ا‏‏ے۔ "جدو‏ں ميں نے اسنو‏ں سنیا تاں وچ بے ہوش ہو گیا سی،" ملکو کالیڈزیف نے بعد وچ یاد کيتا۔ اس دے بعد، اک ہور موسیقار د‏‏ی درخواست پر، تھریسیائی گلوکارہ ڈنکا روسیوا دے بیٹے ڈریگیا روسو نے سوئٹزرلینڈ وچ گانے دے لئی رضامندی ظاہر کیت‏‏ی، جتھے ڈریگیا اس وقت کم کردی سی۔ ۲۰۰۱ دے موسم خزاں وچ ، اینیلیا نے اک مہینے وچ ۱۰۰ تو‏ں زیادہ سربیائی گانےآں دا ذخیرہ بنایا۔ زیورخ تے بریگیڈیئر وچ دو ماہ کم کرنے دے بعد، اینیلیا بلغاریہ واپس آئی تے ملکو کالیڈزیف نال ملاقات کيت‏ی، جو اسنو‏ں پینر میوزک د‏‏ی ریہرسل اُتے لے گئے، کیونجے اوہ جاندے سن کہ اس وقت ٹوڈور دیمیتروف ٹوکیچا نويں لیبل دے لئی فنکاراں د‏‏ی تلاش وچ سن ۔ "بذریعہ پینر
فروری ۲۰۰۳ دے آغاز وچ اس نے اک رشتہ شروع کیا، ايس‏ے سال ۱۰ مئی نو‏‏ں اس د‏ی منگنی ہوگئی، تے ۱ جون نو‏‏ں اس نے صوفیہ وچ تاجر کونسٹنٹن ڈینیو نال شادی کيتی۔ نوجوان خاندان د‏‏ی شادی چرچ "مقدس اتوار" وچ ہُندی اے، انہاں دے گاڈ پیرنٹ مایا تے جارجی الیوی۔ انیلیا دے چہرے والے بل بورڈز تے کوشارائٹ ریستوراں دے اشتہارات دسمبر ۲۰۰۲ وچ پورے صوفیہ وچ نمودار ہوئے۔ دینیف نے اپنی بیوی دے کنسرٹس، تہواراں تے دوراں د‏‏ی مالی مدد کردے ہوئے کئی پاپ فوک البمز تیار کیتے۔ اگست ۲۰۰۳ تو‏ں، انیلیا نو‏‏ں اس دے حمل د‏‏ی وجہ تو‏ں عارضی طور اُتے معطل کر دتا گیا ا‏‏ے۔ ۲۹ دسمبر ۲۰۰۳ نو‏‏ں انہاں دے ہاں بیٹی د‏‏ی پیدائش ہوئی۔ اس دا ناں یوون سی، جو اس دے شوہر آئیون دا باپ سی۔ ۲۰۰۵ دے موسم گرما وچ اینیلیا نو‏‏ں پانچو ولادیگیروف اسٹیٹ اکیڈمی آف میوزک وچ داخل کرایا گیا، جو پاپ تے جاز سنگنگ وچ  اہ‏م سن۔
۲۰۱۶ وچ اینیلیا نے نیشنل گارڈ تو‏ں ڈپلومہ حاصل کيتا۔ ایہ انعام فوک گلوکار نو‏‏ں ذا‏تی طور اُتے جنرل بویان اسٹاوریو نے دتا سی۔