cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چٹھےآں دی وار
چٹھےآں تے سکھاں وچکار لڑائیاں
چٹھے وزیر آباد تے حافظ آباد دیاں تحصیلاں وچلے پنڈاں دے وسنیک سن۔ 1750 دے لاگے اس علاقے وچ اوہناں دا زور سی۔ 1780–90 وچ سکرچکیا مثل دے مہاں سنگھ اتے چٹھےآں دے موڈھی نور محمد چٹھہ وچکار آپو-اپنے علاقے دے وستار نوں لے کے دو لڑائیاں ہوئیاں- اک سید نگر دی لڑائی اتے دوجی مانچر دی لڑائی۔ اس وار وچ ایہناں دوہاں لڑائیاں دا ویروا اے۔ مہاں سنگھ اتے چٹھیاں دے موڈھی نور محمد دوہاں نے اپنے علاقے اک دوجے ول ودھاؤن دا یتن کیتا سی، پر کوئی وی اک-دوجے نوں جت نہ سکیا۔
حضرت علی دیاں جنگاں
امام علیه السلام د‏‏ی ہدایت
امام علیہ السلام د‏‏ی فوج دا اک حصہ جو آپ دا مستحکم بازو شمارھوندا سی اس دے فتنہ وفساد نے امام دے لئی مشکلات کھڑی کرداں تے ایہ فتنہ دوبار اٹھا اک مرتبہ صفین وچ ، فتنہ وفساد کرنے والےآں د‏‏ی اوتھ‏ے منگ ایہ سی کہ جنگ روک داں تے حکمین دے فیصلے نو‏‏ں قبول کرن ورنہ آپ نو‏‏ں قتل کردین گے۔ دوسری مرتبہ ایہ فتنہ اس وقت اٹھا کہ جدو‏ں عہد وپیمان ھوگیا تے حکمیت نو‏‏ں ايس‏ے گروہ د‏‏ی وجہ تو‏ں مان لیاجو کہ اس مرتبہ پھلے مطالبہ تو‏ں بالکل برعکس مطالبہ کر رھے سن تے عہد وپیمان نو‏‏ں توڑنے تے اسنو‏ں نظر انداز کرنے دے خواہاںسن ۔
چٹھےآں دی وار
چٹھےآں دی وار
وار وچ اوس ویلے دے پنجاب دے حالات دی اک عامَ تصویر اگھڑدی اے پر تریخی پکھ توں ایہہ کوئی زیادہ پرمانک رچنا نہیں۔ اس دا وڈا کارن ایہہ اے کہ لکھاری اپنی پہنچ وچ نرپکھّ نہیں رہا۔ اس ولوں نور محمد نوں اُچا چکن دا یتن صاف نظر آؤندا اے۔ واقعے نوں بیان کرن دی ترتیب وچ وی گڑبڑ اے۔ اک لڑائی دے واقعے نوں دوجی وچ رلا دتا گیا اے پر تریخی پکھ توں پرمانکتا دی گھاٹ دے باو جود ساہتی نظر توں ایہہ وار نشچے ہی وڈیرے ملّ والی رچنا اے۔ اسے لئی اس دا شمار پنجابی دیاں پہلی قطار دیاں واراں وچ ہندا اے۔ کجھ حلقیاں ولوں اس وار دا نامکرن چٹھےآں دی وار دی تھاں ‘مہاں سنگھ دی وار’ کرن دا یتن کیتا گیا اے۔ پر اس طرحاں دا یتن پیر محمد دے چٹھےآں ول الار دے خلاف وچ ابھردے مہاں سنگھ ول الار دا ہی شاخسانہ اے۔
حضرت علی دیاں جنگاں
امام علیه السلام د‏‏ی ہدایت
ان د‏‏ی پھلی خواہش نے اگرچہ امام علیہ السلام د‏‏ی جِت اورفتح نو‏‏ں ختم کر دیالیکن صلح کرنا ایداں دے حالات وچ کہ امام علیہ السلام دے سادہ لوح سپاھی نہ صرف جنگ کرنے دے لئی حاضر نہ سن بلکہ یہاںتک آمادہ سن کہ حضرت نو‏‏ں قتل کرداں، غیر شرعی کم تے عقل دے اصول وقوانین دے خلاف نہ سی؟ تے خود امام علیہ السلام د‏‏ی تعبیر دے مطابق،(جداں کہ) آپ نے خوارج دے سرداراں نو‏‏ں خطاب کردے ھوئے فرمایا: ” حکمین دے فیصلے دا قبول کرنا اپنے فوجیاں دے دباوٴ د‏‏ی وجہ تو‏ں سی جو تدبیر وچ ناتوان تے انجام کارماں کمزور سن انہاں نو‏ں لوکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مینو‏ں قبول کرنا پيا “[20]جب کہ انہاں د‏‏ی دوسری خواہش قرآن دے صریحاً برخلاف سی کیونجے قرآن تمام لوکاں نو‏‏ں اپنے عہدو میثاق تے پیمان نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی دعوت دیتاھے۔
چٹھےآں دی وار
وار بارے
اس وار دیاں کل 91 پؤڑیاں ہن۔ پہلیاں تن پؤڑیاں، جو چوکھیاں لمیاں ہن، توں بناں باقی سبھ وچ تکاں دی گنتی چار توں اٹھ اے۔ شروع ربّ دی تعریف توں کیتا گیا اے۔ پھر اسلامی اتے عربی پیغمبراں تے شخصیتاں دے ناں حضرت آدم علیہ سلام، حضرت نوح علیہ سلام، ابراہیم، اسمٰعیل، یحیی، ایوب، سلیمان، یعقوب، عیسیٰ، حضرت محمدﷺ اتے حضرت حسن علیہ سلام حضرت حسین علیہ سلام دا ذکر اے۔ تیجی پؤڑی وچ نور محمد نوں اسلام دا بندہ کیہا گیا اے۔
حضرت علی دیاں جنگاں
امام علیه السلام د‏‏ی ہدایت
اس صورت وچ امام علیہ السلام دے پاس صرف اک ھی راستہ سی کہ آپ ثابت واستوار رہیاں تے فریب خوردہ افراد نو‏‏ں ہدایت ونصیحت کرن تے انہاں نو‏‏ں منتشر تے متفرق کرنے د‏‏ی کوشش کرن، ايس‏ے وجہ تو‏ں آپ نے پھلے ہدایت کرناشروع کيتا تے جدو‏ں ایہ چیز موٴثر ثابت نہ ھوئی تاں حالات دے مطابق دوسرے طریقے استعمال کيتے مثلاً آپ نے اپنے فاضل وعالم اصحاب جوکہ مسلماناں دے درمیان کتاب وسنت د‏‏ی تعلیم د‏‏ی آگاھی وچ مشھور ومعروف سن تے انہاں نو‏ں خوارج د‏‏ی قیام گاہ بھیجیا۔
چٹھےآں دی وار
وار بارے
وار دی لوڑ مطابق پیر محمد دی رچنا دی چھند-چال بہت چست تے تکھی اے۔ اتشاہ بھرے شبداں اتے جوشیلے موازنے نال جڑ کے شعری بولی جنگ دا ہلاسمئی ماحول سرجدے ہن۔ بھاویں لکھاری دی ہمدردی نور محمد نال ہی رہی ہووے پر مہاں سنگھ اتے اس دے لشکر دی چڑھت نوں درساؤن وچ اس نے کسے طرحاں دا کوئی ہچکچاہٹ نہیں وکھائی۔ مہاں سنگھ دے لشکر نوں ساون دی گھٹا نال تلناؤندیاں اس طرحاں دا نظارہ پیش کیتا گیا اے :
فارسی دے علم صدقہ اس زبان دے لفظاں اتے محاوریاں نوں لازمی پیر محمد نے اپنے اتھاہ دیسی شبد بھنڈار وچ سمویا اے پر ٹھیٹھ پنجابی زبان دی ورتوں دی اک مثال وی اس نے قایم کیتی اے۔ گھروگی مثالاں نال اس دی رچنا وچوں کمال دا مقامی رنگ ابھردا اے۔ مورت کھچن دی کلا وچ وی اس نوں کمال حاصل اے:
حضرت علی دیاں جنگاں
ابن عباس د‏ی دلیل تے خوارج
ابن عباس: تمہاراکیا کہناھے اورا میر المومنین علیہ السلام اُتے تواڈا کیہ اعتراض ھے؟
خوارج: اوہ امیرالمومنین سن لیکن جدو‏ں حکمیت قبول کيتی تاں کافر ھوگئے،انہاں نو‏ں چاھیے کہ اپنے کفر دا اعتراف کرکے توبہ کرن تاکہ ھم لوک انہاں دے پاس واپس چلے جاواں۔
چٹھےآں دی وار
وار بارے
پیر محمد دی رچنا وچ شبد ہی نگاریاں اتے دھونسیاں دیاں آوازاں دا کم دندے ہن :
حضرت علی دیاں جنگاں
ابن عباس د‏ی دلیل تے خوارج
ابن عباس: ہرگز مومن دے شایان شان نئيں ھے کہ جدو‏ں تک اس دا یقین اصول اسلامی وچ شک تو‏ں آلودہ نہ ھو اپنے کفر دا اقرار کرے۔
چٹھےآں دی وار
وار بارے
اسلامی متھہاس اتے عرب دی تاریخ دے حوالیاں نوں اینی خوبصورتی نال وار دے چوکھٹے وچ جڑیا گیا اے کہ اک مقامی لڑائی نوں چتردی ایہہ وار وڈا گھیرے وچ پسردی جاپدی اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:پنجابی بولی گٹھ:پنجابی واراں
حضرت علی دیاں جنگاں
ابن عباس د‏ی دلیل تے خوارج
خوارج: انہاں دے کفر د‏‏ی علت ایہ ھے کہ انھاں نے حکمیت نو‏‏ں قبول کيتا۔
ابن عباس: حکمیت قبول کرنا اک قرآنی مسئلہ ھے کہ خدا نے کئی جگہ اُتے اس دا تذکرہ کيتا ھے، خدا فرماتاھے:” وَمَنْ قَتَلَہُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنْ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِہِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْکُمْ“(سورہ مائدہ: ۹۵)
(اے ایمان لیانے والو شکار نو‏‏ں حالت احرام وچ قتل نہ کرو) تے تسيں وچ تو‏ں جو وی اسنو‏ں عمداً قتل کرے تاں اسنو‏ں چاھیے کہ ايس‏ے طرح دا کفارہ چوپایاں تو‏ں دے، ایسا کفارہ کہ تسيں وچ تو‏ں دو عادل شخص ايس‏ے جانور د‏‏ی طرح دے کفارے د‏‏ی تصدیق کرن۔
اگرخداوندعالم حالت احرام وچ شکار کرنے دے مسئلہ وچ کہ جس وچ کم مشکلات نيں،تحکیم دا حکم دے تاں اوہ امامت دے مسئلہ وچ کیو‏ں نہ حکم دے تے اوہ وی اس وقت جدو‏ں مسلماناں دے لئی مشکل پیش آئے اس وقت ایہ حکم قابل اجراء نہ ھو؟
خوارج: فیصلہ کرنے والےآں نے انہاں دے نظریہ دے خلاف فیصلہ کيتا ھے لیکن انھاں نے قبول نئيں کيتا ھے۔
ابن عباس: فیصلہ کرنے والےآں دا مرتبہ امام علیہ السلام دے مرتبہ وعظمت تو‏ں بلند نئيں ھے۔ جدو‏ں وی مسلماناں دا امام غیر شرعی کم کرے تاں امت نو‏‏ں چاھیے کہ اس د‏ی مخالفت کرے، تاں فیر اس قاضی دتی کیہ حیثیت جو حق دے خلاف حکم کرے؟
اس وقت خوارج لاجواب ھوگئے تے انھاں نے شکست تاں کوردل کافراں د‏‏ی طرح دشمنی تے ہٹ دھرمی اُتے اتر آئے تے ابن عباس اُتے اعتراض کيتا تے کہیا: تسيں ايس‏ے قریش دے قبیلے تو‏ں ھو جس دے بارے وچ خدا نے کہیا ھے: ” بَل ھُم قومٌ خصِمُون “(زخرف: ۵۸) یعنی قریش جھگڑالوگروہ ھے۔ اورہور خدا نے کہیا ھے: ” وتُنذر بہ قوماً لدّاً “(مریم:۹٧) قرآن دے ذریعےجھگڑالوگروہ نو‏‏ں ڈراوٴ۔[21]
حَکَم د‏‏ی طرف رجوع کرنے دا مطلب ایہ ھے کہ قرآن نے انہاں لوکاں نو‏‏ں چھوٹے چھوٹے جھگڑےآں وچ وی مثلاً گھریلو اختلاف نو‏‏ں حل کرنے دے لئی جائز قرار دتا ھے تے اس دے نتیجے نو‏‏ں دونے طر ف دے حسن نیت نو‏‏ں نیک شمار کيتا ھے،جداں کہ ارشادھواھے: وان خِفتُم شقاقٌ بینھما فابعثوا حکماً من اھلہ و حکماً من اٴھلِھا انہاں یریدا اصلاحاً یوفِقُ اللّٰہُ بینھما انہاں اللّٰہ کان علیماً خبیراً(سورہ نساء: ۳۵)” تے جے توانو‏‏ں میاں بیوی د‏‏ی نااتفاقی دا خوف ھو تاں مرد دے کنبہ تو‏ں اک حکم تے زوجہ دے کنبہ تو‏ں اک حکم بھیجواگر ایہ دونے وچ میل کرانا چاہن گے تاں خدا انہاں دے درمیان اس دا موافقت پیدا کردے گا، خدا تاں بے شک واقف وبا خبر ھے“۔
یہ ہر گز نئيں کہیا جا سکدا کہ امت دا اختلاف تن مھینے د‏‏ی شدید جنگ دے بعد میاں تے بیوی دے اختلاف تو‏ں کم ھے لہذا ایہ وی نئيں کہیا جا سکدا کہ جے امت دونے طرف تو‏ں دو آدمیاں دے فیصلے نو‏‏ں قرآن وسنت د‏‏ی روشنی وچ چاھے تاں کم انجام دےا ھے تے کفر اختیار کيتا ھے جس دے لئی ضروری ھے کہ توبہ کرے [22]
ان آیتاں اُتے توجہ کرنے تو‏ں ایہ گل ثابت ھوندی ھے کہ خوارج دا مسئلہٴ حکمین نو‏‏ں غلط کہنا سوائے ہٹ دھرمی، دشمنی تے انانیت دے کچھ نہ سی۔ ابن عباس نے صرف اک ھی مرتبہ احتجاج نئيں کيتا بلکہ دوسری مرتبہ وی امام علی السلام نے انہاں لوکاں د‏‏ی ہدایت دے لئی ابن عباسنو‏ں بھیجیا تے اس اُتے گواہ ایہ ھے کہ انھاں نے پچھلے مناظرہ وچ قرآنی آیتاں تو‏ں دلیلاں پیش کيت‏‏ی تہاں، جدو‏ں کہ امام علیہ السلام نے اپنی اک گفتگو وچ انہاں نو‏ں حکم دتا سی کہ خوارج دے نال پیغمبر د‏‏ی سنت تو‏ں مناظرہ کرن، کیونجے قرآن د‏‏ی آیتاں وچ بہت زیادہ احتمال تے مختلف توجایتھے د‏‏ی جا سکدیاں نيں تے ممکن ھے خوارج ایداں دے احتمال نو‏‏ں لاں جو انہاں دے لئی مفید ھو، جداں کہ حضرت فرماندے نيں: ” لا تخاصِمھم بالقرآن، فان القرآن حمّال ذو وجوہٍ تقول ویقولون ولکن حاججھُم بالسُّنة فانّھُم لن یجدوا عنھا محیصاً “ [23]خوارج دے نال قرآن د‏‏ی آیتاں تو‏ں مناظرہ نہ کرو کیونجے قرآن د‏‏ی آیتاں وچ بوہت سارے وجوہ و احتمالات پائے جاندے نيں اس صورت وچ تسيں کچھ کھو گے تے اوہ کچھ کدرے گے(اور کوئی فائدہ نہ ھوگا) لیکن سنت دے ذریعے انہاں اُتے دلیل قائم کرو تاں قبول کرنے دے علاوہ کوئی راستہ انہاں دے پاس نہ ھوگا۔
خود امام علیہ السلام دا خوارج د‏‏ی چھاوٴنی اُتے جانا
جب امام علیہ السلام عظیم تے بزرگ شخصیتاں مثلاً صعصعہ بن صوحان عبدی، زیاد بن النضر تے ابن عباس وغیرہ نو‏‏ں انہاں دے پاس ہدایت وراہنمائی دے لئی بھیجیا مگر مایوس ھوئے تاں خود آپ نے ارادہ کیہ انہاں دے پاس جاواں تاکہ پوری تشریح، وضاحت دے نال حکمین دے قبول کرنے دے مقدمات اورعوامل و اسباب نو‏‏ں انہاں دے سامنے بیان کرن تے ایہ بتاواں کھوہ لوک خود اس کم دے باعث بنے نيں(مجبور کيتا سی)، شاید اس دے ذریعے تمام خوارج یا انہاں وچ تو‏ں کچھ لوکاں نو‏‏ں فتنہ وفساد تو‏ں روک دتیاں
امام نے روانہ ھوندے وقت صعصعہ تو‏ں پُچھیا: فتنہ وفساد کرنے والے خوارج کیہڑا سردار دے زیر نظر نيں؟ انھاں نے کہیا: یزید بن قیس ارحبی[24] لہذا امام علیہ السلام اپنے مرکب اُتے سوار ھوئے تے اپنی چھاوٴنی تو‏ں نکل گئے تے یزید بن قیس ارحبی دے خیمے دے سامنے پھونچے تے دورکعت نماز پڑھی فیر اپنی کمان اُتے ٹیک لگائی تے خوارج د‏‏ی طرف رخ ک‏ر ک‏ے اپنی گفتگو دا آغاز کيتا:
” خدایا ایہ ایسی جگہ ھے کہ جو وی اس وچ کامیاب ھوا اوہ قیامت دے دن وی کامیاب ھوگا تے جو وی اس وچ محکوم مذموم ھوگا اوہ اس دوسری دنیا وچ وی نابینا تے گمراہ ھوگا“۔
”کیہ تسيں لوکاں نے قرآن کودھوکہ تے فریب دے نال نیزہ اُتے بلند کردے وقت ایہ نئيں کہیا سی کہ اوہ لوک ھمارے بھائی تے ھمارے نال دے مسلما‏ن نيں تے اپنے گزشتہ کماں کوچھوڑدتا ھے تے پشیمان ھوگئے نيں تے خدا د‏‏ی کتاب دے سایہ وچ پناہ لئے ھوئے نيں ھمارے لئے ضروری ھے کہ انہاں د‏‏ی گل نو‏‏ں قبول کرن تے انہاں دے غم واندوہ نو‏‏ں دور کرداں؟اور وچ نے تواڈے جواب وچ کہاسی: ایہ اک ایسی درخواست ھے کہ جس دا ظاہر ایمان اورباطن دشمنی،بغض وحسداورکینہ ھے اس د‏ی ابتدا رحمت تے راحت تے اس دا انجام پشیمانی تے ندامت ھے۔لہذا اپنے کم اُتے باقی رھو اپنے راستہ تو‏ں نہ ہٹو، تے دشمن تو‏ں جہاد کرنے اُتے دنداں نو‏‏ں بھینچے رھو تے کسی وی نعرہ باز د‏‏ی طرف توجہ نہ دو، کیونجے جے اس تو‏ں موافقت کروگے تاں گمراہ ھوجاؤگے تے جے اسنو‏ں اس دے حال اُتے چھڈ دوگے تاں اوہ ذلیل وخوار ھوجائے گا۔بہرحال ایہ کم(مسئلہٴ تحکیم) میری تاکید دے برخلاف انجام پایا تے وچ نے دیکھیا کہ ایسا موقع تسيں نے دشمن نو‏‏ں دیدتا ھے۔[25]
ابن ابی الحدید ۳٦ واں خطبہ د‏‏ی شرح وچ کہندا ھے:خوارج نے کہیا: جو کچھ وی تسيں نے کہیا ھے اوہ سب حق ھے تے بجا ھے لیکن ھم کيتا کرن ھم تو‏ں تاں بہت وڈا گناہ ھوگیا ھے تے ھم نے توبہ کرلیا ھے تے تسيں وی توبہ کرو، امام علیہ السلام نے بغیر اس دے کہ کسی خاص گناہ د‏‏ی طرف اشارہ کرن، بطور کلی کہیا: ” اَستغفِر اللّٰہ من کلّ ذنبٍ “ اس وقت چھ ہزار لوک خوارج د‏‏ی چھاوٴنی تو‏ں نکل آئے تے امام علیہ السلام دے انصار وچ شامل ھوگئے تے انہاں اُتے ایمان لے آئے۔
ابن ابی الحدید اس استغفار د‏‏ی توضیح وچ کہندا ھے: امام علیہ السلام د‏‏ی توبہ اک قسم دا توریہ تے ”الحرب خُد عةٌ “ دے مصادیق وچ تو‏ں ھے۔آپ نے اک ایسی مجمل گل کھی جو تمام پیغمبرکہندے نيں تے دشمن وی اس اُتے راضی ھوگئے، اس دے بغیرکہ امام علیہ السلام نے گناہ دا اقرار کيتا ھو۔ [26]
دوست نما دشمن د‏‏ی شرارت
جب خوارج اپنی چھاوٴنی تو‏ں کوفہ واپس آئے تاں انھاں نے لوکاں دے درمیان ایہ خبر پھیلادی کہ امام نے حکمیت قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا ھے، اسنو‏ں ضلالت وگمراھی سمجھیا ھے تے ایداں دے وسائل آمادہ کررھے نيں کہ لوکاں نو‏‏ں حکمین د‏‏ی رائے دے اعلان تو‏ں پھلے معاویہ دے نال جنگ کرنے دے لئی روانہ کرن۔
ايس‏ے دوران اشعث بن قیس جس د‏‏ی زندگی تے امام علیہ السلام دے نال رہنے د‏‏ی روش مکمل طور اُتے نفاق آمیز سی، ظاہرماں دوستانہ طور اُتے لیکن باطن وچ معاویہ دے نفع دے لئی اس نے کم کرنا شروع کيتا تے کہیا: لوک کہندے نيں کہ امیرالمومنین نے اپنے عہد وپیمان نو‏‏ں توڑدتا ھے تے مسئلہ حکمیت نو‏‏ں کفر و گمراھی تو‏ں تعبیر کيتا ھے تے مدت ختم ھونے دے انتظار نو‏‏ں خلاف جاناھے۔
اشعث د‏‏ی گفتگو نے امام علیہ السلام کوایسی مصیبت وچ قرار دتا کہ ناچار امام علیہ السلام نے حقیقت بیان کردتی تے کہیا: جو شخص ایہ فکر کررہیا ھے کہ وچ نے تحکیم دے عہد وپیمان نو‏‏ں توڑ دتا ھے اوہ جھوٹھ بول رہاھے تے جو شخص وی اسنو‏ں گمراھی وضلالت تو‏ں تعبیر کررہیا ھے اوہ خود گمراہ ھے۔
حقیقت بیان کرنا خوارج دے لئی اِنّا سخت ھوا کہ لاحکم الاّ للّٰہ دا نعرہ لگاندے ھوئے مسجد سے
باہر چلے گئے تے دوبارہ اپنی چھاوٴنی وچ واپس چلے گئے۔
ابن ابی الحدید کہندے نيں کہ امام علیہ السلام د‏‏ی حکومت وچ ہر طرح دا رخنہ وفساد اشعث د‏‏ی وجہ تو‏ں سی کیونجے جے اوہ اس مسئلہ نو‏‏ں نہ چھیڑدا تاں امام علیہ السلام حقیقت نو‏‏ں بیان نہ کردے، تے خوارج جو استغفار کلی اُتے قناعت کيتے ھوئے سن امام علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے معاویہ نال جنگ کردے،لیکن وھی(اشعث) سبب بنا کہ امام علیہ السلام توریہ دے پردہ نو‏‏ں چاک کرکے حقیقت نو‏‏ں واضح وآشکار کردتیاں
خوارج د‏‏ی ہدایت د‏‏ی دوبارہ کوشش
مبرّد اپنی کتاب ” کامل “ وچ امام علیہ السلام دا دوسرا مناظرہ نقل کردے نيں جو پھلے والے مناظرہ تو‏ں بالکل وکھ ھے تے احتمال ایہ ھے کہ ایہ دوسرا مناظرہ ھے جو امام علیہ السلام نے خوارج تو‏ں کيتا ھے، جس دا خلاصہ ایہ ھے:
امام علیہ السلام: کيتا توانو‏‏ں یاد ھے جس وقت لوکاں نے قرآن نو‏‏ں نیزے اُتے بلند کيتا اس وقت وچ نے کہیا سی کہ ایہ کم دھوکہ اورفریب ھے، جے اوہ لوک قرآن تو‏ں فیصلہ چاہندے تاں میرے پاس آتے تے میرے تو‏ں فیصلے دے لئی کہندے؟ کيتا تواڈی نگاہ وچ کوئی ایسا ھے جو انہاں دونے آدمیاں دے مسئلہٴ حکمیت نو‏‏ں میرے اِنّا برا تے خراب کہندا؟
خوارج: نئيں۔
عبداللہ بن کوّاء: ایہ گل صحیح ھے کہ ھم لوکاں دے اصرار پرآپ نے انہاں دونے آدمیاں نو‏‏ں دین خدا دے لئی َحکمَ قرار دتا لیکن ھم اقرار کردے نيں کہ اس عمل د‏‏ی وجہ تو‏ں ھم کافر ھوگئے تے ہن اس تو‏ں توبہ کررھے نيں اورآپ وی ھم لوکاں د‏‏ی طرح اپنے کفرکا اقرار کیجئے تے اس تو‏ں توبہ کیجئے تے فیر ھم سب نو‏‏ں معاویہ نال جنگ کرنے دے لئی روانہ کیجئے۔
امام علیہ السلام: کیہ تسيں جاندے ھو کہ خدا نے میاں بیوی دے اختلاف دے بارے وچ حکم دتا ھے کہ دو آدمیاں د‏‏ی طرف رجوع کرن، جداں کہ فرمایا ھے:کہ ” فابعثوا حکماً من اٴھلہِ وحکماً من اَھلِھا؟ “اور ايس‏ے طرح حالت احرام وچ شکار دے قتل دا کفارہ معین کرنے دے بارے وچ حکم دتا ھے کہ حَکَم(فیصلہ کرنے والے) دے عنوان تو‏ں دد عادلاں د‏‏ی طرف رجوع کرن جداں کہ فرمایا ھے: ” یحکم بہِ ذوا عَدل ٍ مِنکُم؟ “
ابن کوّاء:آپ نے اپنے ناں تو‏ں ” امیرالمومنین “ دا لقب مٹاکر اپنے نو‏‏ں حکومت تو‏ں خلع تے برکنار کر دتا۔
امام علیہ السلام: پیغمبرا سلام(ص) ھمارے لئے نمونہ نيں۔ جنگ حدیبیہ وچ جس وقت پیغمبر تے قریش دے درمیان صلح نامہ اس طریقے تو‏ں لکھیا گیا:” ھذا کتابٌ کتبہ محمّدٌ رسولُ اللّٰہ وسُھیلُ بن عَمر “ اس وقت قریش دے نمائندے نے اعتراض کيتا تے کہیا:، جے آپ د‏‏ی رسالت دا مینو‏ں اقرار ھوندا تاں آپ د‏‏ی مخالفت نہ کردا، لہٰذا اپنے ناں تو‏ں ”رسول اللہ “کا لقب مٹادیجیے، تے پیغمبر نے میرے تو‏ں فرمایا: اے علی! میرے ناں دے آگے تو‏ں ” رسول اللہ “ دا لقب مٹادو، وچ نے کہیا: اے پیغمبر خدا(ص)! میرا دل راضی نئيں ھے کہ وچ ایہ کم کراں، اس وقت پیغمبر نے خود اپنے ہتھو‏ں تو‏ں اپنا لقب مٹادتا تے میرے تو‏ں مسکرا ک‏ے فرمایا: اے علی!تم وی میری ھی طرح ایسی سرنوشت تو‏ں دوچار ھو گے۔
جب اما م علیہ السلام د‏‏ی گفتگو ختم ھوئی اس وقت دو ہزار آدمی جو ” حروراء “ وچ جمع ھوئے سن اوہ حضرت د‏‏ی طرف واپس آگئے۔اور چونکہ اوہ لوک(خوارج) اس جگہ اُتے جمع ھوئے سن اس لئی انہاں نو‏ں ” حروریّہ “ کہندے نيں۔[27]
دوسرا مناظرہ
خوارج دے سلسلے وچ امام علیہ السلام د‏‏ی سیاست ایہ سی کہ جدو‏ں تک خون ریزی نہ کرن تے لوکاں دے مال نو‏‏ں برباد نہ کرن اس وقت تک کوفہ تے اس دے اطراف وچ آزاد زندگی بسر کرسکدے نيں، اگرچہ روزانہ رات دن انہاں دے انکار دے نعرے مسجد وچ گونجتے رہیاں تے امام دے خلاف نعرے لگاندے نيںاس وجہ تو‏ں امام علیہ السلام نے ابن عباسنو‏ں دوبارہ ” حروراء “ دیہات روانہ کيتا، انھاں نے انہاں لوکاں تو‏ں کہیا: تسيں لوک کیہ چاہندے ھو؟ انہاں لوکاں نے کہیا: جِنّے لوک صفین وچ موجود سن تے حکمیت د‏‏ی موافقت کيتی ھے اوہ کوفہ تو‏ں نکل جاواں تے سب لوک صفین چلياں تے اوتھ‏ے تن دن ٹھہراں تے جو کچھ انجام دتا ھے اس دے لئی توبہ کرن تے فیر معاویہ نال جنگ کرنے دے لئی شام روانہ ھاں۔
اس درخواست وچ ضدر، ہٹ دھرمی تے بیوقوفی صاف واضح ھے کیونجے جے حکمیت دا مسئلہ برا تے گناہ ھو تاں ضروری نئيں ھے کہ توبہ ايس‏ے جگہ کيت‏ی جائے جتھے گناہ کيتا ھے تے اوہ وی اس شرط دے نال کہ اوتھ‏ے تن دن تک قیام کيتا جائے! بلکہ توبہ تاں صرف اک لمحہ بھر ھی واقعی شرمندگی تے کلمہ استغفار دے ذریعہ ھوجاندی ھے۔
امام علیہ السلام نے انہاں دے جواب وچ فرمایا: کیو‏ں اس وقت ایسی گلاں کررھے ھو جدو‏ں کہ دو حَکَم معین ک‏ر ک‏ے بھیج دتے گئے نيں تے دونے طرف دے لوکاں نے اک دوسرے تو‏ں عہد وپیمان کرلیا ھے؟
ان لوکاں نے کہیا: اس وقت جنگ طولانی ھوگئی سی، بہت زیادہ سختی و شدت ودھ گئی سی، بہت زیادہ زخمی ھوگئے سن تے ھم نے بہت زیادہ اسلحے تے سواریاں گنوادی تہاں، اس لئی حکمیت نو‏‏ں قبول کيتا سی۔
خوارج نے اپنے اندر احساس ندامت کيتا لیکن اپنے عقیدہ دے تعصب د‏‏ی بنا پراک دے بعد اک وارد ھوندے گئے تے نعرہ لگاندے رھے: ”لاحکم الّا للّٰہ ولو کَرِہ َ المشرکون “۔
اک دن خوارج دا اک شخص مسجد وچ داخل ھوا تے وھی نعرہ لگایا(جسنو‏ں حالے ھم نے ذکر کيتا ھے)، لوک اس دے پاس جمع ھوگئے تے اس نے فیر وھی نعرہ لگایا تے ا س مرتبہ کہیا: ” لاٰ حُکمَ الّا للّٰہ وَ لوکرِ ہَ ابوالحسنِ “۔امام علیہ السلام نے اس دا جواب دتا:، وچ ہرگز خدا د‏‏ی حکومت(اور اس دے حکم)کو مکروہ تصور نئيں کردا، لیکن تواڈے بارے وچ خدا دے حکم دا منتظر ھاں۔ لوکاں نے امام علیہ السلام تو‏ں کہیا: کیو‏ں آپ نے انہاں لوکاں نو‏‏ں اِنّی مھلت تے آزادی دتی ھے؟ کیو‏ں انہاں نو‏‏ں جڑ تو‏ں ختم نئيں کردیندے؟ آپ نے فرمایا:
”لاٰ یفنُون انّھُم لفِی اصلاب ِ الرّجال واٴرحام ِ النّساء الیٰ یومِ القیامةِ “[28]وہ لوک ختم نئيں ھاں گے انہاں لوکاں دا اک گروہ انہاں دے باپاں دے صلب تے ماوٴں دے رحم وچ باقی ھے اوریہ ايس‏ے طرح قیامت دے دن تک رہن گے۔
حوالے
[1] تاریخ بغدادی ج۸، ص ۳۴۰
[2] البدایہ والنھایہ جزء٧، ج ۴، ص ۳۰۵
[4] سیرہ ابن ہشام ج۲، ص ۴۹٧
[5] صحیح بخاری
[6] التنبیہ والرد۔ ملطی ص ۵۰
[7] کامل ج۲، ص ۵۴۵۔ مطبوعہ دارصادر
[8] تریخ طبری ج۳، ص ۳۸٦ مطبوعہ الاعلمی
[9] مجمع البیان ج۳، ص ۴۰
[10] الملل والنحل ج۱، ص ۱۱٦ ۔ لیکن اس نے ايس‏ے کتاب دے ص ۱۱۵ اُتے دوناں نو‏ں اک شمار کيتا ھے تے کہتاھے کہ حرقوص بن زھیر مشھور ” بہ بذی الثدیہ “
[11] کامل مبرد ج۳، ص ۹۱۹مطبوعہ حلبی ۔
[12] سیرت ابن ہشام ج۲، ص ۴۹٦
[13] تریخ طبری وچ عبارت ” کتاب اللہ “ ھے لیکن ظاہراً دین اللہ صحیح ھے۔
[14] تریخ طبری: ج۴ ص۵۳
[15] رجوع کیجئے ، وسائل الشیعہ: ج۵، باب نماز جماعت ، باب ۱ ،ص۳٧۰۔
[17] تریخ طبری: ج۴، ص۵۴۔ شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید: ج۲، ص ۲۲۹۔
[18] تریخ طبری ج۴، ص۵۳۔
[19] تریخ طبری ج۴، ص۵۳۔
[20] ”ما ھو ذنبٌ لکنّہ‘ عَجزٌ فی الرّاٴی وضعفٌ فی الفِعل“ِ، تریخ طبری ج۴ ص۵۳۔
[21] شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید ج۲، ص ۲٧۳۔بحوالہ کامل مبرد ( ص ۵۸۲ مطبوعہ یورپ)۔
[22] میاں تے بیوی دے اختلاف تو‏ں مربوط ایہ آیت امام علیہ السلام د‏‏یاں دلیلاں وچ بیان کيت‏ی جائے گی ۔
[23] شرح نہج البلاغہ مکتوب نمبر ٧٧۔
[25] شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید ج۲ ص ۲۸۰۔
[26] شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید ج۲ ص ۲۸۰۔
[27] کامل مبرّد: ص ۴۵۔شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید ج۲، ص ۲٧۵،۲٧۴۔
[28] شرح حدیدی ج۲، ص ۳۱۱،۳۱۰۔
ہورویکھو
گٹھ:علی
تارا بائی
تارابائی بھوسلے  (1675-9 دسمبر 1761 ستارا وکھے) 1700 توں 1708 تک بھارت دی مراٹھا سلطنت دی ریجینٹ سی۔ اوہ چھترپتی راجارام بھوسلے دی رانی سی، جو سامراج دے بانی شیواجی دی نونہہ سی اتے شواجی II دی ماں سی۔ اسنے اپنے جیون ساتھی دی موت توں بعد مغل علاقے دے مغل قبضے دے خلاف اہم کردار نبھایا اتے اپنے بیٹے دے راج دوران ریجینٹ وجوں کم کیتا۔
جیون
1700 وچ راجارام دی موت اُتے، اسنے اپنے بال پتر، شواجی II نوں راجارام دا جانشین اتے اپنے آپ نوں ریجینٹ وجوں اعلان کیتا۔
حوالے
گٹھ:لڑائی وچ بھارتی عورتاں گٹھ:بھارت دی تریخگٹھ:بھارتی عورتاں
جیون
تارابائی موہیتے قبیلے توں آئی سی  اتے مشہور مراٹھا جنرل ہمبیراؤ موہیتے دی دھی سی۔ اوہ وی سوئرابائی دی بھتیجی سی اتے اوہ اسدے شوہر راجارام دی اک چچیری بھین سی۔
پلوی جوشی
پلوی جوشی اک بھارتی فلم اتے ٹیلیوژن اداکارہ، ماڈل اتے پروڈیوسر اے۔
کیریئر
پلوی نے چھوٹی عمر وچ ہیمنچ تے مظاہرہ  شروع کر دتا سی۔ اسنے اک بال کلاکار دے طور تے بدلہ اتے آدمی سڑک کا ورگیاں فلماں وچ کم کیتا۔ اس نے اک انھے بچے دا رول کیتا، جو دادا وچ اک بدنام گینگسٹر (1979) نوں سدھار کردا اے۔
1980 دے شروع اتے 90 دے وچ اس نوں رکموتی کی حویلی، سورج کا ساتواں گھوڑا، ترسئگنی (1988)، ونچت، بھجنگائیانا دشئوتار (1991) اتے رہائی ورگیاں کلا-فلماں وچ کم کیتا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارتی فلمی جگت گٹھ:بھارتی اداکاراواں
سورج کا ساتواں گھوڑا (فلم)
پلاٹ
سورج کا ساتواں گھوڑا دا پلاٹ اک کتھاواچک اتے اسدی سروتا-منڈلی دی روائتی سنرچنا نال بنیا اے۔ مانک ملاں کتھاواچک ہن۔ کہانی - ‘ویاکھیا’ ول ودھیرے رچت اسدی منڈلی کتھا-رسا لین والی روائتی منڈلی توں کنچت بھنّ اے، اسے طرحاں جویں ‘ہڈبیتیاں’ سناؤن والے اوہناں دے کتھاواچک مانک ملاں جگبیتیاں سناؤن والے روائتی کتھاواچک توں بھنّ اے۔ پلاٹ مانک دیاں سنائیاں تن کہانیاں نال بنیا گیا اے۔ مانک وکھ-وکھ اجلاساں وچ ایہہ کہانیاں سناؤندے ہن۔ سروتے اوہی تن۔ پہلی کہانی دوجی اتے تیجی وچ، دوجی پہلی اتے تیجی وچ، یعنی ساریاں کہانیاں اک دوجے وچ اوتپوت ہن۔ تن عورتاں - (نینا گپیؤ (غریب)، پلوی جوشی (انٹیکجوئل) اتے راجیشوری سچدیو (مدھ طبقہ) جنہاں نوں اوہ اپنے جیون وچ وکھ وکھ ویلے تے ملیا سی - دیاں تن کہانیاں فلم دے وکھ وکھ پاتراں دے پکھ توں دیکھی دراصل اک ہی کہانی اے۔ اس کتھانک دی خاصیت اس پل اتے مورت دے سنتعمیری ملّ دی اچکّ پہچان اے جس نال اک کہانی دوجی نال جڑدی اے۔ دھرمویر بھارتی دے ناول وچ ایہہ سنتعمیری ملّ امورت رہندا اے۔ بینیگل دی فلم وچ ایہہ کہانیاں دا سبھ توں اہم مورت اے۔
حوالے
گٹھ:1992 وچ بنیاں ہندی فلماں گٹھ:ہندی فلماںگٹھ:فلماں
ترُݨا دل
ترُنا دل نواب کپور سنگھ ولوں سکھاں دی فوجی طاقت نوں مضبوط روپ دین لئی سن 1734ء وچ دو مکھ دلاں وچ ونڈ دتا گیا، جویں بڈھا دل اتے ترُݨا دل۔ پہلے دل وچ 40 ورھیاں توں اپر عمر والے سنگھ شامل سن جد کہ ترُݨا دل وچ 40 توں ہیٹھلی عمر دے جنگجو رکھے گئے سن۔ ایہناں دا کم ویریاں نال لوہا لینا ، پنتھ نوں چڑھدی کلا وچ رکھنا اتے اپنی ہوند لئی جدوجہد کرنا سی۔
ایہناں جتھیاں دا کم ویریاں نال لوہا لینا ، پنتھ نوں چڑھدی کلا وچ رکھنا وغیرہ سی۔ ہر اک جتھے وچ 13 سو توں لے کے دو ہزار ہتھیاربند سنگھ ہندے سن۔
سن 1735ء وچ لاہور دے صوبےدار زکریا خان نے سکھاں نال تعلقات توڑ لئے اتے ایہناں اتے پھر ظلم کرنا شروع کر دتا۔ وقت دی نزاکت نوں ویکھدیاں ایہناں دوہاں دلاں دے سوربیر جنگلاں ، پہاڑاں جاں ریگستاناں ول کھلر گئے۔ ترنا دل دے جتھے ادھکتر کہلور، ہنڈور اتے سرمور ناں دیاں پہاڑیاں وچ ٹھدل سن۔ سن 1739ء وچ جدوں نادرشاہ دلی اتے پنجاب نوں لٹ-پٹ کے اتے اتھوں دیاں سینکڑے ہندو لڑکیاں نوں نال لے کے اپنے دیس پرط رہا سی، تاں ترنا دل دے سورمیاں نے اکھنور تک اس دا پچھا کیتا اتے لڑکیاں نوں چھڑوا کے ماپیاں پاس پہنچایا۔ اس نال ہر پاسے ایہناں دا جس پسر گیا۔ سن 1746ء وچ دوہاں دلاں نے چھوٹے گھلوگھارے وچ ستّ-اٹھ ہزار سکھ فوجیاں دی قربانی دتی۔
ترنا دل دے اگوں پنج جتھے بنائے گئے، جویں :-
ادھر ادھر کھنڈن نال ایہناں دے مکھ جتھیاں دے کئی چھوٹے چھوٹے جتھے بندے گئے۔ احمد شاہ درانی دے سن 1748ء وچ ہوئے پہلے حملے ویلے ایہناں جتھیاں دی گنتی 65 تک پہنچ گئی۔ 29 مارچ 1748ء  نوں وساکھی والے دن سارے جتھے امرتسر اکٹھے ہوئے اتے سربتّ خالصے دے گرمتے نال اک سمچی وڈی جتھیبندی دا قیام کیتا گئیا جس دا ناں ‘دل خالصہ’ رکھیا گیا۔ اس دی سرداری س۔ جسا سنگھ آہلووالیا نوں سونپی گئی۔ اس دل دے قیام نال چھوٹے چھوٹے سارے جتھے 11 ٹولیاں وچ ونڈ دتے گئے۔ ایہناں ٹولیاں نوں مسلاں کیہا جان لگیا۔ ایہناں مسلاں وچوں چھ دا تعلق  بڈھا دل نال سی۔ ایہناں دے ناں اس پرکار ہن—
باقی دیاں پنج مسلاں دا تعلق ترنا دل نال سی اتے اوہناں دے ناں اس پرکار ہن—
5 فروری 1762ء نوں احمد شاہ درانی نال لڑدے ہویاں دوہاں دلاں دے ملویں لگبھگ 20 ہزار فوجی وڈے گھلوگھارے وچ مارے گئے۔ پر دو سالاں دے اندر اندر ایہناں نے جنوری 1764ء وچ سرہند نوں جت لیا۔ سرہند صوبے نوں جتن توں بعد ہر اک مثل نے اپنے اپنے علاقے جت کے ریاستاں قایم کرنیاں شروع کر دتیاں، پر ایہناں وچوں ترنا دل والیاں مسلاں وچوں بوہتیاں دی نگاہ شمالی دواباں ول رہی اتے ایہہ ادھر نوں پسردے گئے۔ اپنیاں اپنیاں ریاستاں قایم کر لین نال مسلداراں دی آپسی خاربازی اتے ویر ودھن لگ گیا۔ فلسروپ ایہناں دی آپس وچ اکثر لڑائی ہندی رہندی۔ آزاد طور تے مسلاں دے قیام نال بڈھا دل اتے ترنا دل دی نانواں دی اہمیت گھٹدی گئی اتے ایہناں دی ورتوں بیکار لگن لگی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ اتہاس
تواریخ گرو خالصہ
تواریخ گرو خالصہ دا چوتھا حصہ (سردار خالصہ) اجے تک نہیں چھپیا اتے پنجویں حصہ (پنتھ خالصہ) دا سن 1919ء وچ صرف اردو اڈیشن چھپیا اے۔ پہلے تن کھنڈاں نوں اکٹھیاں اتے وکھرے وکھرے روپ وچ کئی وار اردو اتے پنجابی وچ چھاپیا جا چکا اے۔ سن 1970ء  وچ بولی ڈیپارٹمنٹ نے وی اس نوں دو حصیاں وچ چھاپیا اے۔
تواریخ گرو خالصہ ایہہ وڈے سائز دی سکھ اتہاس اُتے گیانی گیان سنگھ (ویکھو) دی رچنا اے۔ اس دے پنج حصہ ہن، جویں (1) جنمساکھی دساں گروآں، (2) شمشیر خالصہ ، (3) راج خالصہ، (4) سردار خالصہ اتے (5) پنتھ خالصہ۔ اس دے پہلے حصہ وچ دس گرو صاحبان دے جیون-تذکرےآں توں علاوہ سکھ قوم دے خالصہ سجے جان تک دی تریخ  دتی گئی اے۔ دوجے حصہ وچ  بندہ سنگھ بہادر دیاں مہماں اتے شہیدیاں دا حال انکت کرن توں بعد سکھاں اتے ڈھائے گئے ظلماں اتے اوہناں دے درعمل وجوں قائم ہویا ‘دل خالصہ ’ اتے اس دے جدوجہد دا ذکر ہویا اے۔ تیجے حصہ وچ مسلاں دیاں کاروائیاں دے چترن توں بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ دی بادشاہی دی مہانتا نوں درسایا گیا اے اتے انت وچ پنجاب اتے انگریزاں دے قبضے دی گل کیتی گئی اے۔ چوتھے حصہ وچ اوہناں سکھ ریاستاں دا ذکر درج اے جو مہاراجہ رنجیت سنگھ دے راج وچ شامل نہیں ہوئیاں سن۔ پنجویں حصہ وچ سکھ قوماں ، گوردواریاں، سنگتاں، پرچار-مرکزاں وغیرہ اتے چاننا پایا گیا اے۔
انے وڈے سائز والے اتہاس نوں لکھن لئی گیانی جی نے سامان اکٹھا کرن اتے لگبھگ 15 ورھے لگائے اتے تن پرکار دے زریعہ ورتے۔ اک، پرانے سکھاں نال رابطہ؛ دوجا ، سارے دیس دا سفر اتے تیجا، پرانے سکھ اتہاس۔ اس اتہاس دے پہلے تن حصہ گرو گوبند سنگھ پریس، سیالکوٹ ولوں سن 1891–92 ء وچ شائع کیتے گئے۔ اس پرکاشن لئی سیالکوٹ دے مہنت پریم سنگھ اتے بھائی ہری سنگھ اتے راولپنڈی دے س۔ بوٹا سنگھ نے مالی مدد دتی۔ باقی دو حصہ اجے چھپے نہیں سن کہ گیانی جی امرتسر آئے اتے سخت بیمار ہو گئے۔ اوہناں دی ماڑی حالت ویکھ کے خالصہ ٹریکٹ سوسائٹی دے مکھی میمبراں نے گیانی جی نوں پریر کے چھپیاں انچھپیاں کتاباں دے کھرڑے لے کے اوہناں دے پرکاشن دے حقوق سوسائٹی دے ناں لکھوا لئے اتے اس دے بدلے وچ گیانی جی نوں 12 روپئے مہینہ دین دا اقرارنامہ لکھ دتا۔ پر سوسائٹی نے کھرڑے نا شائع کیتے اتے نا ہی گیانی جی نوں پرتائے۔ اس حقیقت بارے گیانی جی نے خود لکھیا ہے—اتی انیائے ان ظلم بڈ مجھ سوں کینو آپ۔ نہ کھرڑے مجھ دیت ہیں نہِ چھاپ ہیں آپ۔ برکھ ستاراں بھئے ہیں ان کو دئے بنائ۔ کھٹے مں پا رکھے ہیں ٹالا کرت رہائِی۔ … ساگر سمع مم کرت سے ٹریکٹ چھاپ کئی۔ دھن عر نام کما رہے پنتھک آگوُ نیک۔ (گرمتِی پرکاش، 9/1992)।
سردار کروڑا سنگھ
کروڑا سنگھ ( موت:1761 )  سکھاں دی کروڑسنگھیا مثل دا بانی سی۔ ایہہ لاہور ضلعے وچ برکی پنڈ دا وسنیک سی اتے جٹاں دے ورک گوت نال متعلق سی ۔ اس نوں نواب زکریا خان دے ویلے زبردستی مسلمان بنایا گیا سی ۔ مگر ایہہ دیوان دربارا سنگھ توں امرت چھک کے مڑ سنگھ سج گیا سی ۔ کروڑا سنگھ نے اپنیاں سرگرمیاں نوں زیادہ تر ہشیارپور ضلعے وچ کانگڑا پہاڑیاں دے دکھن والے علاقے تک محدود رکھیا ۔ 1759 وچ ، آدینا بیگ خان دی موت پچھوں ، کروڑا سنگھ نے آدینا بیگ دے دیوان بشمبھر ملّ نوں مار کے اس دے کافی علاقے اتے قبضہ کر لیا سی جس وچ ہشیارپور ، ہریانہ اتے شام چوراسی علاقے شامل سن ۔ کروڑا سنگھ 1761 وچ کنجپورا دے نواب دے خلاف لڑدا ہویا کرنال دے نیڑے تراؤڑی وکھے ماریا گیا سی ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ اتہاس گٹھ:جٹ
گٹھ:پنجابی جرنیل
بُڈھا دَل
ایہناں جتھیاں دا کم ویریاں نال لوہا لینا ، پنتھ نوں چڑھدی کلا وچ رکھنا آدی سی۔ ہر اک جتھے وچ 13 سو توں لے کے دو ہزار سشستر سنگھ ہندے سن۔
سن 1735ء وچ لاہور دے صوبےدار زکریا خان نے سکھاں نال تعلقات توڑ لئے اتے ایہناں اتے پھر ظلم کرنا شروع کر دتا۔ وقت دی نزاکت نوں ویکھدیاں ایہناں دوہاں دلاں دے سوربیر جنگلاں ، پہاڑاں جاں ریگستاناں ول کھلر گئے۔ ترنا دل دے جتھے ادھکتر کہلور، ہنڈور اتے سرمور ناں دیاں پہاڑیاں وچ ٹھدل سن۔ سن 1739ء وچ جدوں نادرشاہ دلی اتے پنجاب نوں لٹ-پٹ کے اتے اتھوں دیاں سینکڑے ہندو لڑکیاں نوں نال لے کے اپنے دیس پرط رہا سی، تاں ترنا دل دے سورمیاں نے اکھنور تک اس دا پچھا کیتا اتے لڑکیاں نوں چھڑوا کے ماپیاں پاس پہنچایا۔ اس نال ہر پاسے ایہناں دا جس پسر گیا۔ سن 1746ء وچ دوہاں دلاں نے چھوٹے گھلوگھارے وچ ستّ-اٹھ ہزار سکھ فوجیاں دی قربانی دتی۔
بڈھا دل دل خالصہ توں 14 سال پہلاں بنائے گئے دو مکھ فوجی جتھےآں (بڈھا دل اتے ترُنا دل) وچوں اک۔  بندہ سنگھ بہادر دی موت توں بعد سکھ سماج ظلم دے ہڑ وچ آ گھریا۔ اک پرکار نال سکھ سماج بغیر رہنما ہو گیا۔ مغل سرکار دے ظلم توں بچن لئی سکھ ادھکتر پہاڑاں ، چھمبھاں اتے ریگستاناں وچ جا لکے۔ جدوں مغل سرکار سکھاں نوں دباؤن وچ کامیاب نا ہو سکی تاں سن 1733ء وچ لاہور دے صوبیدار نے پرسپر فوجی جدوجہد نوں ختم کرن لئی سکھاں نال رابطہ کیتا اتے اک لکھ دی جاگیر اتے نوابی دی خلعت پیش کیتی۔ تاں سکھاں نے س۔ کپور سنگھ نوں نواب بنن لئی بینتی کیتی۔ قبول کرن تے نواب کپور سنگھ نوں سکھاں دا اعلیٰ پرمکھ لیڈر قائم کر دتا گیا۔ اس وقت دیاں لگبھگ ساریاں جتھیبندیاں دے مکھی امرتسر دے نیڑے نواس کرن لگ گئے۔ پربندھکی سودھا لئی نواب کپور سنگھ نے ساریاں  سکھ فوجی تنظیماں نوں سن 1734 ء وچ دو دلاں وچ ونڈ دتا—بڈھا دل اتے ترُنا دل 40 ورھیاں توں زیادہ عمر والیاں نوں بڈھا دل وچ شامل کیتا گیا اتے اس توں گھٹ عمر والیاں نوں ترنا دل وچ رکھیا گیا۔ بڈھا دل دے مکھ جتھیداراں وچ نواب کپور سنگھ، س۔ جسا سنگھ آہلووالیا وغیرہ شامل سن۔ اس دل دے ذمےّ گورو-دھاماں دی دیکھ-بھال  اتے دھرم پرچار سی ۔
ادھر ادھر کھنڈن نال ایہناں دے مکھ جتھیاں دے کئی چھوٹے چھوٹے جتھے بندے گئے۔ احمد شاہ درانی دے سن 1748ء وچ ہوئے پہلے حملے ویلے ایہناں جتھیاں دی گنتی 65 تک پہنچ گئی۔ 29 مارچ 1748ء  نوں وساکھی والے دن سارے جتھے امرتسر اکٹھے ہوئے اتے سربتّ خالصے دے گرمتے نال اک سمچی وڈی جتھیبندی دا قیام کیتا گئیا جس دا ناں ‘دل خالصہ’ رکھیا گیا۔ اس دی سرداری س۔ جسا سنگھ آہلووالیا نوں سونپی گئی۔ اس دل دے قیام نال چھوٹے چھوٹے سارے جتھے 11 ٹولیاں وچ ونڈ دتے گئے۔ ایہناں ٹولیاں نوں مسلاں کیہا جان لگیا۔ ایہناں مسلاں وچوں چھ دا تعلق  بڈھا دل نال سی۔ ایہناں دے ناں اس پرکار ہن—
باقی دیاں پنج مسلاں دا تعلق ترنا دل نال سی اتے اوہناں دے ناں اس پرکار ہن—
ترنا دل دے اگوں پنج جتھے بنائے گئے، جویں :-
صوفیا (روبوٹ)
صوفیا اک انسانی روبوٹ اے جو کہ ہانگ کانگ دی کمپنی "ہینسن روبوٹکس" ولوں تیار کیتا گیا سی۔ ایہہ انسانی ورتاؤ سکھ کے انساناں نال کم کرن لئی ڈیزائن کیتی گئی اے۔ اسدا دنیا بھر وچ انٹرویو ہو چکیا اے۔ اکتوبر 2017 وچ سوفیا سعودی عرب دی شہری بن گئی۔ کسی دیس دی شہریت حاصل کرن والی ایہہ پہلی روبوٹ اے۔ اوہ برطانوی اداکارہ اؤدری ہیپبرن (1929–1993) دی طرحاں دکھن والی بنائی گئی اے۔
گورکھ ناتھ
سفر
گورکھ ناتھ نوں نیپال وچ پشوپتی دا اوتار منیا جاندا اے۔ کئی تھانواں اتے اس دے ناں نال متعلق آشرم بنے ہوئے ہن۔ اس دے ناں تے سکے وی پرچلت رہے ہن۔ اس دے ناںتے ہی نیپال واسی گورکھے اکھواؤن لگے ہن۔
گورکھ ناتھ دا ویکتتوَ یگ-پرش والا سی۔ اس نے جتھے چرن ٹیک دتے ، جنتا نے اس مٹی نوں وی متھے اتے لایا۔ اجیہا کیوں ہویا ؟ اس لئی کہ دیانتداری دے بل تے گورکھ ناتھ اتنا اچا اٹھ گیا سی کہ اس دے کتھن وچ اک الوکک طاقت پیدا ہو گئی۔ اس نے جو کہہ دتا، پورا ہو گیا۔ اس لئی اس دے ناں نال کئی چمتکارپورن واقعے جڑ گئیاں۔ ایہہ نر توں نارائن بندا گیا۔ اپنی منتر-طاقت راہیں ایہہ منکھاں نوں تاں کی پشواں نوں وی وس وچ کر سکدا سی۔ گورکھ ناتھ لوکاں دے شریرک کشٹاں دا وی نوارن کردا رہندا سی۔ اس لئی کسے اؤشدھی دی ورتوں نہیں سی کیتی جاندی، سگوں سواہ دی چٹکی ہی سنجیونی دا روپ دھارن کر لیندی سی۔
پنجاب دیاں لوک کہانیاں وچ ذکر
گورکھ ناتھ دا ناں پنجاب دیاں لوک کہانیاں وچ وار-وار آؤندا اے۔ اس نوں الوکک طاقتاں والا تے ردھیاں-سدھیاں دا مالک درسایا گیا اے۔ اس دا ویروا ہیر-رانجھا اتے پورن بھگت دے قصیاں وچ وی آؤندا اے۔ پر ایہہ ممکن نہیں، کیونکہ ہیر-رانجھے دی گھٹنا 16ویں صدی وچ ہوئی اے تے پورن بھگت دی دوسری صدی وچ۔ لگدا اے کہ رانجھے اتے پورن بھگت نوں کوئی ہور ناتھ یوگی ملے ہونگے۔
گورکھ ناتھ ایہہ شمالی بھارت دا اوہ دھرم-سادھ  سی جس نے اپنے پرتاپ نال کابل توں بنگال تک یوگ-مت  دا درڑہتا نال پرچار کیتا۔ اس وچ شک نہیں کہ مچھندرناتھ نوں یوگ مت دا موڈھی منیا جاندا اے، پر اس مت نوں ڈیولپ  ہون وچ مکھ یوگدان گورکھ ناتھ دا اے۔ اس لئی کئی وار ناتھ-مت نوں گورکھ-مت  وی کہہ دتا جاندا اے۔ کھید دی گل اے کہ اس سادھی دے جیون بارے کوئی پرمانک سامان مہیا نہیں اے۔ جو کجھ ملدا اے اس نوں روایتاں توں بنا کجھ نہیں کیہا جا سکدا۔ پر اس دی ستھان-تکمیل کسے ہور زریعہ راہیں نا ہو سکن کارن اسے نوں بنیاد بناؤنا پیندا اے۔
سفر
گورکھ ناتھ نے اپنے وچاراں نوں کاوَ-بدھِی کیتا اے۔ اس دے ناںتے سنسکرت اتے پرانے ہندی وچ کئی رچناواں ملدیاں ہن۔ کاوَ-دیانتداری اس دا پیشہ نہیں سی، بس منوجذبات نوں پرگٹاؤن دا زریعہ سی۔ اس لئی اس دیاں رچناواں وچ سوخم شعری ڈونگھائیاں اتے کلپناواں ن ہون پر اپنے وچاراں نوں پرگٹاؤن لئی اس کول سشکت سٹائل سی۔ کئی وار اوہ سنکیتک اتھوا پرتیکاتمک ووکیبولری دی ورتوں کرکے لوکاں نوں حیرانی وچ پا دندا سی، پر ایہہ اس دی گجھی دیانتداری دا اک پکھ سی۔ اس دی مہیا بانی نوں ڈاکٹر۔ پیتامبر دتّ بڑتھوال نے ‘گورکھ بانی ’ دے ناں نال سمپادت کیتا جو ہندی ساہتی سمیلن، پریاگ نے سن 1942 ای۔ وچ چھاپ دتی۔
جم
گورکھ ناتھ دے ویلے بارے وی ودواناں وچ اختلاف اے۔ کئی پرکار دے اندازےآں، غیرواضع باہرلے پرماناں اتے لوک-روایتاں دے آدھارتے ودواناں نے اپنے اندازے لگائے ہن۔ ایہناں ساریاں متاں دے آدھار تے جو گل نکھڑ کے ساہمنے آؤندی اے، اوہ ایہہ کہ گورکھ ناتھ دسویں-یارھویں صدی وچ ہویا سی۔ ایہہ مچھندرناتھ دا چیلا سی جاں چھوٹا گربھائی، اس بارے وی اختلاف پرچلت اے۔ جو وی ہوئے، گورکھ ناتھ مچھندرناتھ دے نکٹ رابطہ وچ رہا سی اتے اس دا ہم عصر سی؛ عمر وچ اس توں چھوٹا سی۔ اس بارے اپنے گرو اتھوا گربھائی مچھندرناتھ نوں تریا-جالا توں مکت کراؤن دی ساکھی وی پرچلت اے۔
سفر
گورکھ ناتھ اپنے ویلے دا بڑا پرتاپی اتے تیجسوی سادھک سی۔ اس نے سارے بھارت، تبت اتے نیپال تک بھرمن کیتا اتے درڑھ پرچار راہیں یوگ مت دا جھنڈا گڈیا۔ کئی راجے وی اس توں متاثر ہوئے اتے اپنا راج-حصہ چھڈ کے اس دے پچھے لگ ترے۔ انج تاں سارے بھارت دیش اتے نکٹ-ورتی دیساں وچ اس دے ناں نال متعلق ستھان اتھوا دھام مل جاندے ہن، پر اس دا پرمکھ دھام اتر پردیش دا گورکھپر نگر اے۔ کہندے ہن اتھے گورکھ ناتھ نے بہت تپسیا کیتی سی اتے اتھے ہی اس نوں سمادھی دتی گئی سی۔ اتھے ہن کنپاٹے سادھو رہندے ہن۔
پنجاب دیاں لوک کہانیاں وچ ذکر
بھگت کبیر دے دوحیاں وچ وی گورکھ ناتھ دا ذکر آؤندا اے۔ اس توں لگدا اے کہ اوہ بھگت کبیر توں پہلاں ہویا ہووےگا۔ گورکھ ناتھ ویلے شیواں (شو بھگوان نوں منن والے) اتے ویشنواں (وشنو بھگوان نوں منن والے) وچ بہت جھگڑے چلدے سن۔ گورکھ ناتھ نے ادویت ویدانت دا پرچار کیتا کہ ایہہ جھگڑا فضول اے۔ دوویں دیوتے ربّ دا روپ ہن، کسے دی وی بھگتی کیتی جا سکدی اے۔ ناتھ پرمپرا بہت پرانی اے اتے گورکھ ناتھ توں سینکڑے سال پہلاں توں چلی آ رہی اے۔ پر اس دا جو پرچار-پرسار گورکھ ناتھ ماتحت ہویا، اوہ نہ پہلاں کدے ہویا سی تے نہ کدے بعد وچ ہو سکیا۔ لوکاں نوں علم دین لئی گورکھ ناتھ نے دور-دور تک سفر کیتی۔ اس نے پنجاب، نیپال، سندھ، اتر پردیش، اتراکھنڈ، آسام، تریپورا، بنگال، اڑیسہ، گجرات، مہاراشٹر، کرناٹک اتے سری لنکا تک جا کے لوکاں نوں علم ونڈیا۔ اس دیاں یاتراواں والیاں تھاواں اُتے کئیاں مندر اتے ڈیرے بنے ہوئے ہن۔ ہٹھّ یوگ دی پرمپرا وی گورکھ ناتھ اتے اس دے گرو مچھندر ناتھ توں چلی اے۔ نپال وچ گورکھ ناتھ دی بہت مانتا اے۔ کیہا جاندا اے کہ گورکھا نام، گورکھ ناتھ توں ہی شروع ہویا سی۔ اس دے ناں اُتے نیپال دے اک ضلعے دا ناں گورکھا رکھیا ہویا اے، جتھے اک گفا وچ گورکھ ناتھ دے پیراں دے چنہ بنے ہوئے ہن۔ اک مندر وی اے، جس وچ اس دی مورتی اے۔ اتھے اس دی یاد وچ وساکھی والے دن بہت وڈا میلہ لگدا اے۔ اس نوں نپال دا راشٹر دیوتا منیا جاندا اے۔ اس دی تصویر کئی نپالی کرنسی نوٹاں اتے سکیاں اُتے چھپی ہوئی ملدی اے۔
گورکھ ناتھ دی جم تاریخ بارے کجھ پکا نہیں اے پر اک اندازا مطابق اس دا جم 9ویں صدی وچ پیشاور وکھے ہویا سی تے اس دے گرو دا ناں مچھندر ناتھ سی۔ اوہ ہٹھّ یوگی سی تے ناتھ یوگیاں دے ڈیرے اتے مندر اسے دے ویلے ہی بننے شروع ہوئے سن۔ اس دے پیروکار پنجاب توں لے کے سارے بھارت اتے نپال وچ پھیلے ہوئے ہن۔ اوہناں نوں گورکھناتھی، درشنی جاں کنپھٹے کیہا جاندا اے۔ یو۔پی۔ دا وزیر اعلیٰ ادتییتیم وی گورکھناتھی اے اتے گورکھپر دے گورکھ ناتھ ڈیرے دا مکھی اے۔ ایہہ ڈیرہ بھارت وچ سبھ توں وڈا گورکھ ناتھی مندر اتے ڈیرہ اے۔ گورکھ ناتھ نوں مہانیوگی کیہا جاندا اے۔ اس نے اپنیاں سکھیاواں ولوں سچا جیون بتاؤن، برہمچاری رہن، یوگ کرن، سمادھی لگاؤن اتے دوسریاں دی سیوا کرن دا پرچار کیتا۔ اس دا زیادہ تر اثر پینڈو علاقیاں وچ اے۔
صوفیا (روبوٹ)
سعودی شہریت
صوفیہ دنیا دا پہلا روبوٹ اے جس نوں کسے دیس دے شہری (سٹیزن) ہون دا درجہ حاصل ہویا اے۔ سعودی عرب نے صوفیہ دا اپنے دیش وچ استقبال کردیاں اس نوں اپنے دیش دے نواسی ہون دا درجہ دے دتا اے۔ اس درجے نوں لے کے سعودی عرب دے کئی نواسیاں نے اتھوں دے انسانی ادھیکاراں دی رکھیا لئی سرگرم سنگٹھناں تے ادارےآں نوں کئی طرحاں دے سوال کیتے ہن۔ لوکاں دا کہنا اے کہ اتھوں دا قانون کسے غیر-مسلمان نوں اس دیش دا وسنیک ہون دا درجہ دین دی اجازت نہیں دندا۔ کی صوفیہ کولوں اسلام قبول کروایا گیا اے؟ جے نہیں کروایا گیا تاں پھر اس نوں اتھوں دے نواسی ہون دا درجہ کیوں دتا گیا اے؟ دوسرا سوال ایہہ وی کیتا جا رہا اے کہ اتھوں دیاں نواسی عورتاں نوں زیادہ گھمن پھرن دی اجازت نہیں اے جد کہ صوفیہ نوں وی اک عورت وجوں پیش کیتا گیا اے۔ صوفیہ ہریک دیش وچ بغیر کسے روک-ٹوک جاں پابندھی دے گھم رہی اے۔ جیکر صوفیہ دے گھمن اُتے پابندھی نہیں اے تاں پھر سعودی عرب دیاں عورتاں نوں کھلھ کے گھمن دی اجازت کیوں نہیں دتی جا رہی۔ ایہناں عورتاں دے گھمن اُتے لگائی گئی پابندھی نوں ختم کیتا جاوے۔
گورکھ ناتھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:ہندو شخصیتاں
ہیر رانجھا قصے دی تریخ
ہیر وارث شاہ دے قلمی مستند نسخے دے نہ ملن دی وجہ نال لوکاں اپنی مرضی نال اس وچ کئی کجھ شامل کر دتا ہے ، جے اسی پنجابی ادبی اکیڈمی دے مطابق ہوپ پریس والے نسخے نوں اصلی مَن لیئے تاں فیر ایہہ متن تحقیق دا محتاج ہے، کیوں جے عام طور تے ٦٣١ یا ٦٣٥ بند ہن پر ایس نسخہ وچ ٧٤٩ بند ہن، ( یعنی اس وچ وی الحاقی اشعار موجود ہن)، تے ایہناں دے عنوان فارسی وچ ہن۔اس توں بعد چھپن والے نسخے میاں ہدایت ﷲ( ١٨٨٥ء )، پیراں دتہ ترگڑھ ( ١٩١٠ء )، میاں محمد دین سوختہ امرتسری ( ١٩١٧ء )، جے- ایس سنت سنگھ، عزیزالدین قانونگو (١٩٦٢ء )، تاج الدین تاج ( ١٩٣٤ء ) وغیرہ وی سب الحاقی نسخے ہے۔ ایہناں توں ایہہ پتہ لگدا ہے کہ الحاقی اشعار دا اضافہ پہلے مطبوعہ ایڈیشن توں ہی شروع ہوگیا سی، تے اَج لوکاں وچ کئی ایسے اشعار زیادہ مقبول ہن جیہڑے سرے توں وارث دے ہے ہی نہیں، کیوں جے قلمی نسخیاں وِچ ایہناں دا ذکر ہی نہیں ہے۔ مثلاً ایہناں مصرعیاں نال شروع ہون والے بند :
صوفیا (روبوٹ)
صوفیہ دے سوشل میڈیا کھاتے
ہن سوال ایہہ پیدا ہندا اے کہ اجیہے انسان نالوں سندر تے عقل مند روبوٹ انسان لئی فائدہ مند ثابت ہونگے جاں نقصان دہ۔ اجیہے اندازے لگائے جا رہے ہن کہ ایہہ روبوٹس ہولی-ہولی انسان دی جگہ کم کرنگے۔ اس طرحاں انسان آلسی ہو جاویگا۔ روزگار دے اوسر گھٹنگے۔ انسان نوں اپنی عقل روبوٹس دی عقل ساہمنے چھوٹی جاپیگی تے اوہ روبوٹس دی عقل مطابق ہی کم کریگا۔ سریر تاں آلسی ہووےگا ہی، دماغ وی آلسی ہو جاویگا۔ کمپیوٹر وانگ چھوٹو-چھوٹے کماں لئی ایہناں روبوٹس اُتے انحصار ہونا پویگا۔ ایہناں روبوٹس نوں خریدنا ہریک دے وسّ دی گل نہیں اے۔ ایہناں دی سانبھ-سنبھال تے دیکھبھال وی بے حدّ مہنگی اے پر مجبوری کھاتر لوکاں نوں اجیاے روبوٹس خریدنے پینگے۔ دوسرے پاسے ایہناں روبوٹس دا فائدہ ایہہ ہووےگا کہ انسان دی کم کرن دی صلاحیت اٹھ گھنٹے توں ودھ نہیں پر ایہہ روبوٹ بغیر کسے تھکاوٹ دے دن رات کم کر سکدے ہن۔ روبوٹ دی عقل نال صحیح فیصلے لئے جا سکنگے کیونکہ ایہناں دی عقل دی پروگرامنگ ہریک کھیتر دے سلجھے تے تجربیکار ویکتیاں نال صلاحَ مشورے توں بعد ہی کیتی جاندی اے۔ جوکھم بھرپور جاں انسان دی پہنچ وچ نہ آ سکن والے کم روبوٹس دی مدد نال کیتے جا سکنگے۔ جس نال انسان سرکھات ہو جاویگا اجیاے روبوٹس انسان لئی نقصان دہ گھٹ تے فائدہ مند ودھیرے سدھ ہو سکدے ہن۔
حوالے
گٹھ: 2015 گٹھ: روبوٹ گٹھ: سعودی عرب گٹھ:ٹیکنالوجی
گورکھ ناتھ
پنجاب دیاں لوک کہانیاں وچ ذکر
گورکھ ناتھ دی بھگتی ساہت نوں وڈی دین اے۔ اس نے کئی گرنتھ لکھے ہن۔ ایہناں وچ گورکشا سنہتا، گورکشا گیتا، سدھ اصول پدتی، یوگ مارتنڈ، یوگ اصول بیج اتے یوگ چنتامنی شامل ہن۔ اس دے پرلوک گمن بارے اتہاس چپّ اے کہ کویں تے کتھے ہویا۔
سفر
گورکھ ناتھ دھنّ دا پکا اتے اپنیاں مانتاواں اتے پہرہ دین والا سی۔ اس نے درڑہتا پوروک برہمچری دا پالن کیتا۔ اجیاے سنجم ویلے کئی وار ایہہ ‘عطیہ’ نوں وی پار کر جاندا سی۔ اس دا سبھا گھمن-پھرنن والا سی اتے دیانتداری دے بل کارن کجھ اکھڑ وی سی۔ یوگ-دیانتداری دی پالنا لئی ایہہ بہت کٹھور سی۔ اس بارے ایہہ کوئی سمجھوتہ کرن نوں تیار نہیں سی۔
ہیر رانجھا قصے دی تریخ
١ - ہیر آکھیا عشق دے راہ پونا نہیں کم ملوانیاں  قاضیاں  دا
پنجابی ادبی اکیڈمی لاہور ١٩٦٠ء وچ شیخ عبدالعزیز بارایٹ لاء جیہناں قلمی نسخے نوں بنیاد بنا کے متن تیار کیتا سی چھاپیا، ایہناں دا دعویٰ ہے کہ ایہہ نسخہ اوہناں نوں موضع ملکہ ہانس ( ضلع ساہیوال ) توں ملیا، جس دی اک مسجد وچ حضرت وارث شاہ بیٹھ کے قصہ ہیر لکھیا سی، تے ایس نوں کافی کامیاب کوشش سمجھیا جانٛدا ہے۔ ١٩٦٣ وچ ڈاکٹر ڈاکٹر فقیر محمد فقیر وی ہیر دا ایڈیشن چھاپیا۔ پروفیسر سنگھ دی کوشش نوں ساہت اکیڈمی نیو دہلی ١٩٦٩ء وچ شائع کیتا۔ڈاکٹر باقر ہوراں وی ١٩٧٣ء وچ ہوپ پریس والے نسخے نوں بنیاد بنا کے کوشش کیتی۔ ہور وی کئی لوکاں کوشش کیتی پر اختلاف سب دے موجود ہن۔
وارث لکھیا ہےکہ ہیر دا نکاح قاضی پڑھایا پر دَمودر لکھیا ہے کہ
٢ - پوے قہر خدا دا جھوٹیاں تے لعنت رب دی اے کاذبین قاضی
دمودر ہیر دی ماں دا ناں " کنُدی " تے وارث "مَلکی" لکھیا ہے۔
آیا برہمن ریت کریندا مَولی ہتھ اٹھائی
دمودر کیدو نوں ہیر دا تایا تے وارث چاچا لکھدا ہے۔
ہن گل آندی ہے کہ قلمی نسخیاں وچ اختلاف کیوں ہے ، پہلی وجہ تے ایہہ کہ ہیر وارث شاہ تخلیق ہوئی ١٧٦٦ء وچ تے ساڈے کول ایس دی نقل ملدی ہے ١٨٦١ء دی، ایہہ یا تاں اصلی نسخے دی نقل ہے یا حافظے دی بنیاد اُتے لکھیا گیا،دوناں صورتاں وچ لکھدے ویلے کاتباں تعصب یا لاعلمی نال متن وِچ کمی بیشی کر دتی ، تے اَج کوئی وی ایہہ نہیں کہہ سکدا کہ قصہ ہیر دا اصل متن کہڑا ہے،وارث شاہ میموریل کمیٹی نے " ہیر وارث شاہ" مرتبہ محمد شریف صابر ١٩٨٦ء وچ چھاپی ہے جس دی بنیاد شیخ عبدالعزیز بار ایٹ لاء دے مرتب کیتے نسخہ اُتے رکھی ہے، تے ایس نوں بہتر نسخہ آکھیا ہے۔ایس وِچ وی غلطیاں ہو سکدیاں ہن مثلاً :--
گورکھ ناتھ
ناتھ مت
سکھ دھرم دے بانی گرو نانک دیو جی دی ملاقات کئی سدھاں-یوگیاں نال ہوئی سی۔ جنم- ساکھی ساہت وچ کئی گوشٹاں اتے اصولی سنواداں دا ذکر ہویا مل جاندا اے۔ گربانی وچ یوگ-مت دی تشریحی ووکیبولری دی کھل کے ورتوں ہوئی اے۔ اصل وچ، سکھ دھرم سہج دیانتداری دا پرچار کردا ہویا ہٹھ-دیانتداری دا نکھلڑائی کردا اے۔ بابا سری چند ولوں چلا ئے الونڈی مت وچ سری چند نوں گورکھ ناتھ دا اوتار منیا جاندا اے۔ اتھوں ہی سکھ-مت  اتے گورکھمت وچ اک انتر- ریکھا کھچی جاندی اے۔
ہیر رانجھا قصے دی تریخ
ھیررانجھے دا قصہ وارث شاہ نے پہلی واری نہیں لکھیا بلکہ ایہہ ایس توں پہلے وی کئی واری لکھیا گیا ، ایس دا ذکر سانوں شاہ حسین ( ١٥٩٧ء - ١٥٣٩ء ) دیاں کافیاں ، بھائی گرداس ( ١٥٥١ء - ١٦٢٩ء ) دی لکھی وار ، گرو گوبند سنگھ ( ١٦٩٦ء ) دے دسم گرنتھ دے باب تریاچرتر  وچ،  بلُھے شاہ ( ١٧٥٨ء - ١٦٨٠ء ) دیاں کافیاں ،  پیلو (١٥٨٠ء - ١٦٧٥ء ) ،  حافظ برخوردار ،  سنت رَین ( ١٧٤١ء - ١٨٧١ء ) دے کلام وچ وی ملدا ہے۔ ایہہ قصہِ دی شکل وچ سب توں پہلے "ہری داس ہریا" دے ملدا ہے، جہڑا شاہانِ مغلیہ دے بابری، ہمایونی تے اکبری دور دا عینی شاہد ہے، ایس نے ایہہ قصہ پنجابی وچ لکھیا۔ ایس دے بعد گنگ بھٹ نے ہندی وچ ، باقی کولابی نے فارسی ، ہیر تے رانجھے دا عشق دا ایہہ واقعہ ابراہیم بہلول لودھی دے سمے دا ہے، تے دمودر ( ١٤٨٦ء - ١٥٦٨ء ) نے پہلی واری ایس نوں پنجابی  شعراں وچ لکھیا، تے فیر کوی احمد گجر ( ١٦٨٢ء ) نے لکھیا، ایس دے علاوہ وی کئی شاعراں ایس نوں لکھیا۔ وارث شاہ توں اکیس سال پہلے حافظ شاہجہان مقبل پنجابی وچ لکھیا تے اس دے ہر بند وچ چار مصرے سی پر زبان تے بیان دے مقابلے وچ وارث توں بہت ہلکا ہے۔ وارث دا قصہ "ھیر رانجھا" ١٧٦٦ء یعنی ١١٨٠ھ وچ مکمل ہوا۔ ایہہ حقی گل ہے کہ جو شہرت وارث نے ھیر نوں دتی اوہ کسی ہور دے لکھے قصّے نوں نہیں ملی۔ کیہیا جاندا ہے کہ ایس نوں چھاپن دا خیال انیسویں صدی وچ ہوا ، ایس نوں سب توں پہلے "ہوپ پریس لاہور" نے فارسی رسم الخط وچ ١٨٦٥ء وچ شائع کیتا (ایس دی فوٹو کاپی "پنج دریا وارث نمبر"، جلد-١ دے صفحہ نمبر ٤١٣ اُتے شائع ہوئی سی) ، پر ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ لکھدے ہن کہ ہیر دا پہلا ایڈیشن ١٨٥١ء دے آلے دوالے " چشمہ نور پریس" امرتسر توں فارسی رسم الخط وچ شائع ہوا۔
دمودر جس پہلی واری پنجابی شعراں وَچ ایہہ قصہ لکھیا اوہ رانجھے دے پیو دا ناں "معظم" تے رانجھے دے تِن بھرا  کیہندا ہے، وارث پیو دا ناں "موجو" تے بھرا سَت لکھدا ہے۔
گورکھ ناتھ
ٹلا جوگیاں
پنجابی گانیاں وچ وار-وار گونجن والا مشہور مندر ٹلا یوگیاں پاکستان دے پوٹھوہار علاقے وکھے (ضلع جیہلم، پنجاب) لون دیاں پہاڑیاں وچ 3200 فٹ دی اچائی اُتے واقع اے۔ ایہہ جہلم دریا دے کنارے، جیہلم شہر توں 25 کہ: می: پچھم ول اے۔ اس مندر دی قیام 9ویں صدی وچ ہندوشاہی راج دوران گورکھ ناتھ ولوں کیتی گئی سی۔ ایہہ 1947 تک پنجاب وچ ناتھ یوگیاں دا سبھ توں وڈا مرکز رہا اے۔ مغل بادشاہ اکبر اتے جہانگیر نے وی اس دا سفر کیتا سی۔ اکبر دے ویلے اتھے یوگی بال ناتھ مہنت سی۔ شاید اسے بال ناتھ نے رانجھے نوں یوگ دتا ہووےگا۔ اس سفر بارے اکبر دے جیونیکار ابل فضل نے وی آئنے اکبری وچ لکھیا اے۔
ہیر رانجھا قصے دی تریخ
دَمودر کہندا ہے کہ "سہتی" بیوہ سی تے رامو برہمن نال محبت کردی سی ، جد کہ وارث "سہتی" نوں کنواری کہندا ہے تے اوسدی محبت مُراد بلوچ نال دسدا ہے۔
ہیر رانجھے دا قصہ
ہیر لکھ کے وارث پنجابی شاعری نوں فن دے کمال اُتے پہنچا دِتا، کہ لوگ فرضی ناواں نوں اصلی سمجھن لگ پئے، کہ اسی اَج گھراں وِچ ایس دے کرداراں دیاں مثالاں دینداں ہاں ۔ حقیقت کی ہے ﷲ ہی بہتر جاندا ہے، پر کیہندے ہن کہ ضلع جھنگ وچ اک قوم سیال ناں دی آباد ہے تے تاریخ تے حکومت دے ریکارڈ توں ثابت ہے کہ ایس قوم دی کوئی سوا پنج سو سال پہلے حکومت سی ، ایس دے اک رئیس "چوچک" دی اک بچّی سی جس نوں پیار نال "ہیر" آکھدے سی، سیالاں دی زبان وچ "ہیر" دا مطلب "دیوانی " سی۔اوس جس استاد کولوں تعلیم حاصل کیتی ، اوہ اوہنوں جوانی وِچ ہی سارے عِلماں توں واقف کر گیا، اوہ سیال قوم دی پہلی مسلمان عورت سی۔اوس دا سارا ویلا ﷲ دی عبادت وچ لنگھدا، تے اوس دے روحانی جلال توں مجازی عشق دا چرچا  مُلکاں تے کھلّر گیا، جھنگ دے لوک مائی ہیر نوں کاملہ سمجھ کے بے پناہ عقیدت دا اظہار کرن لگ پئے ۔لوگ مائی دے آستا نے تے اپنے دُکھ لے کے آٷندے تے مائی باطنی روگ دور کر کے چنگا بھلا کر دیندی، شاہ بہلول لودھی مائی دے خاص عقیدت مند سَن ، اوہ پنجاب دے حاکم سن ، مائی ہیر اوہناں نوں ہندوستاں دے حاکم بنّن دی خبر دِتی جہڑی پوری ہوئی۔ "رانجھا" جیہڑی کے اِک ذات ہے اس دا ناں ہیر دی قبر اُتے "مراد بخش" لکھیا ہوا ہے جس نوں وارث "دھیدو" آکھیا ہے ، اوہ ظاہری علم حاصل کرن لئی سیّد السادات شیخ احمد کبیراُجّوی علیہ الرحمۃ سہروردی نوں معرفت دے چند سوال کیتے تاں آپ فرمایا جھنگ وِچ میری مریدنی جس نوں لوگ "ہیر" کیہندے ہے اوس کول جا، اوہ جواب دیئے گی، اوہ مائی ہیر دے کول آئے تے چند سوال و جواب ہوۓ تے فیر ایتھے دے ہی ہو گئے، مائی دی نظرِ فیض دے اثر نال اپنے وقت دا بزرگ مرد بن گیا۔ ایس نے نا  تاں مجھّاں چاریاں نا  کَن پڑوا کے جوگی بنیا، تے نا ہی کوئی اوس لئی چوری لے کے آیا۔ مائی ہیر نے اپنی عمر بَسر کرن توں بعد زاہد و تقویٰ دی حالت وِچ وفات پائی ، تے اِک بڑے باغ وِچ جتھے اوس نے ساری عمر عبادت ِ خدا کیتی سپردِ خاک ہوئی ایس دا مزار ایتھے موجود ہے ، اے ہے اصلی ہیر۔   وارث دا ہی اِک شعر ہے :
دمودر ہیر دے نکاح ویلے اوس دی عمر نَو ورھے دی دَسی ہے پر وارث سوہنی جوان مٹیار لکھدا ہے۔
گورکھ ناتھ
ناتھ مت
گورکھ ناتھ نے ناتھ-مت نوں ووواقع روپ دین لئی اپنے سارے انویائیاں نوں بارھاں پنتھاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ اس دے پنتھاں دے ناں اس پرکار ہن—ستیناتھی، دھرمناتھی، رام-پنتھ، نٹیشوری، کنھن، کپلانی، ویراگی ، مان-ناتھی، آئی-پنتھ، پاگل-پنتھل، دھج-پنتھ اتے گنگا-ناتھی۔ گورکھ- پنتھیاں وچ اک دھارنا پرچلت اے کہ ایہہ شو دا اوتار سی۔ شو نوں آدی-ناتھ وی کیہا جاندا اے۔ آدی-ناتھ دا شش مچھندر-ناتھدر (متسییندر ناتھ) سی اتے مچھندر-ناتھدر دا شش گورکھ ناتھ سی۔ پر ویلے دے بیتن نال گورکھ ناتھ دا ویکتتوَ اتنا گورومئی ہو گیا کہ شو جاں مچھندر-ناتھدر دا ناں بھلا کے جوگی لوگ گورکھ ناتھ دا نام ہی جپن لگ گئے۔ اس تتھّ ول اشارہ کردیاں گرو رام داس جی نے کیہا ہے—پنڈتُ ساست سمرتِ پڑیا۔ جوگی گورکھُ گورکھُ کریا۔ مے مورکھ ہرِ ہرِ جپُ پڑیا۔ (گو۔گرں۔163)।
ہیر رانجھا قصے دی تریخ
٥ - گیا بھَج تقدیر دے نال ٹھوٹھا ساتھوں قیمت لے جا مَٹ دی وے
صوفیا (روبوٹ)
بھارت وچ
صوفیہ بھارت وی آ چکی اے۔ اس نے پچھلے سال انڈین انسٹیچیوٹ آف ٹیکنالوجی، ممبئی وکھے تکنالوجی نال متعلق منعقد ایشیا دے سبھ توں وڈے سماگم 'پھیسٹئنڈیا 2017' وچ حصہ لیا سی۔ سماگم وچ اس نے ساڑھی پہنی ہوئی سی تے اس نے اپنے بھاشن دی شروعات 'نمستے انڈیا' شبداں نال کیتی سی۔ تقریب دوران اس نے انسٹیچیوٹ دے طالب علماں نوں خطاب وی کیتا سی تے اوہناں دے کئیاں طرحاں دے پیچیدہ سوالاں دے صحیح تے ڈھکویں جواب وی دتے سن۔
اقوام متحدہ وچ
صوفیہ دی مشہوری اج دنیا بھر دے دیساں وچ ہو رہی اے۔ صوفیہ نے دنیا دے کئی دیساں وچ جا کے کئیاں لوکاں نال ملاقات وی کیتی اے۔ پچھلے سال 11 اکتوبر نوں صوفیہ نوں اقوام متحدہ  وچ پیش کیتا گیا سی۔ اس دوران صوفیہ نے اقوام متحدہ دی اپ سیکٹری جنرل مس امینا جے۔ محمد نال ملاقات وی کیتی سی۔ صوفیہ نوں اقوام متحدہ نے اقوام متحدہ ترقی پروگرام دا پہلا صلاح کار تعینات کیتا اے۔ اتہاس وچ پہلی وار کسے روبوٹ نوں کسے ادارہ دا صلاح کار تعینات کیتا گیا اے۔