cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب)
ابو الفیض فیضی فیاضی
دیر از احوال روز تے شب چہ نویسد کہ بادیوار ہا ہمراز تے بادر ہا اسيں آواز ہست تے شادمانی منحصر دراں میدان کہ خطہائے خدمت ابوی واخوئی از پایہ سریر خلافت میر سد مشتمل بر صحت مزاج اقدس کہ چاں طبیعت بہار باعتدال سررشتہ اندوحرف سعادت جاودانی برلوحہ پیشانی بکلک ازلی نوشتہ تے آنکہ در درا السلطنت برتخت عزو جلال کہ مرکز دولت تے اقبال است نشہ انتظام عالم تے عالمیان بہ قوانین عقل کامل تے اسالیب عدل شامل میفر مایند تے مژدہ فتح تے نوید نصرف از اطراف تے اکناف ملکاں محروسہ میر سد۔ ازاں بشارت ہائے ربانی سجد ہائے شکر پروردگار بتقدیم میر ساند تے این نیم نفس باقی ماندہ رابہ سانو‏ں مژدہ ہائے دلاویز وابستہ میداند دچاں حالات ااں حدود موبموے برضمیر انور کہ آئینہ گیندی نمائے عل کل میداند روشن است ۔ برہماں اکتفامی نماید برہان نظام الملک از خاک برداشتہائے آنحضرت تے پروردہ نعمت آں دولت خانہ خود را میداند ۔ چہار ماہ کامل ہست کہ بر سر جاگیر عادل خاں رفتہ از احمد نگر بمسافت ہفتاد وپنج کر وہے نشستہ تے برکنار آب نہلوارہ کہ آبیست بزرگ تے سرحدیست میاں جاگیر ہر دو قلعہ گلبن ساختہ تے عادل خاں حالے تک در قلعہ بیجا پور نشستہ تے لکر خود را باشاہزادہ ہزار سوار فرستاد تے ہر روز جمعے ا ز طرفین برآمدہ جنگ میکندو از جانبین جماعتے کشتہ میشود تے دراں ایام باقر را کہ عموی برہان نظام الملک میشود دربیجا پور بفلاکت می بودو عادل خاں تے ابرداشتہ تے پیش رو لشکر خود کردہ گفت کہ تاں بحکومت میر سی تے ازاں معنی فی الجملہ نگرانی راہ یافتہ تے راجی علی خاں دوکس اعتمادی خود را پیش نمودہ احتمال دارد کہ دراں ماہ گرگ آشتی فرار یابد اماحالے تک اثرے پیدانیست وقتے کہ از احمد نگر میرفت مبالغہ عظیم کردہ شدد بیطاقتی ہا نمودہ شد بعجز تمام گفت کہ پیش کش تیار میشود بآنکہ نیمہ رارفتہ بود دو مرتبہ پیش او رسید تے چندانکہ درحوصلہ گنجد نصیحت ہائے روشن کہ درجات تے دانش تے قانون معاملہ پسند نماید ۔ رہنمونی کردہ شد گفت حالے تک پیشکش تیار نشدہ بے اختیار در شہر اُتے شورش کہ از فتنہ سازاں تے اوباشاں لبالب است تکیہ بر اقبال آں حضرت کردہ توقف نمود ہمیشہ خط مینو یسد کہ شماریا معاملہ بآں درگاہ عالم پناہ رواں مے ساز م چاں تربیت کردہ تے نظر یافتہ حضرت است امیدوار است کہ ہمیشہ بر شاہزادہ سعادت سلوک نماید تے سلوک او مقبول درگا ہ حضرت شود تو‏ں عاقبت او بخیر باشد چیز برآں حضرت ظاہر است تے ہمہ تے قائق احوال ہور برضمیر اقدس پرتو خواہد نداخت احمد نگر را احمد بنا کردہ کہ پدر نظام الملک بحر یست کہ جد ااں برہان است بااں طریق برہان بن احمد تے احمد قلعہ ساختہ از شہر چا ر پنج تیر پرتاب دور است تے حاکم آبخامی نشیند تے اطراف قلعہ میدان ست تے شہر طولانی آباد شدہ تے حصارے ندارد وا ز احمد نگر دوکر اوہی چشمہ ایست کہ آب را بطریق کاریز بہ شہر آوردہ تے تقسیم کردہ در بعضے خانہائے بزرگاں جدول پوشیدہ ازاں آب رسیدہ تے حوضکہاست کہ پرمیشودو باقی مردم بہ تمام تے کمال شورا بہائے چاہ میخورند تے مولا‏نا عبدالرحمن جامی از بوالعجبی ہائے عالم گفتہ اند
مستلزم ممات بود زہر تے قیمتی است
سرمایہ حیات بود آب تے کم بہاست
در ایام جناں مرتضے بیراں شہر صلابت خاں بنامش باغے ساختہ فرح بخش ناں سردبسیار داردو عماردے است درمیان حوض بندہ آں را ندیدہ تے ہوائے ااں حدود چندانے گرم نیست درعین سرطان کہ تیر ماہ الہی است شبہا احتیاج بلحاف میشو داز میوہ ہائے خربزہ خود اصلانیست چیزے درشت بیمزہ میشود کہ مردم ااں جامیگفتند خرپزہ است بندہ باور نکردوہ از میوہ ہا انجیر ااں جا بدنیست او انگور فخرے تے ہور اقسا اسيں میشود اما فراواں نہ انناس از اطراف بسیار می آرند۔
امرت پھل وکیلہ فراوان است انبہ ااں جابد نیست گل سرخ بغایت کم باوجود کمی کم بوہم چنبہ تے ہور گلہائے ہندوستان بسیار است درخت صندل درباغہانشاں مید ہند درخت فلفل بسیار ست چند درخت انبہ ااں جاست کہ در دلود حوت برمیدہد واز محترفہ زرگراں خوب تے پارچہ بافاں بے بدل اند۔ از ہمہ چیز دکن پارچہ است کہ میتواں گفت کاغذ تے پارچہ خوب دردو جامے سازند تے مے بافندیکے درپتن تے ہور در دولت آباد بیش ازاں چند سال دو بار ای جا قتل عام شرویک کس ازمردم ولایت زندہ نماندہ تے تاسہ روزمی کشتند مردم خوب از فضلا تے تجار تے غیر آں کہ دراں مدت جمع شدہ بودند بہ قتل رسیدند تے خانہائے آنہارا بغارت بردند تے یکبار ہور بعد وچ آمدن برہان الملک تاراج عظیم برسرغریباں شد تے ہر کہ برسر اسباب خود می ایستادمی کشتند تے زخمی میکردند برادران شیخ منور ااں جاغارت زدہ تے زخمی ہستند واز شرم بخانہ خود نمی تواند رفت تے شیخ منور ااں جا امید وار عنایت است تے سوداگران افغان لاہوری تاراج زدہ بسیارمی گردند تے بعضی مردم تے ملازماں عصمت قباب سلیمہ سلطان بیگم ہور غارت یافتہ ہستند اسبابے کہ بدست ااں طور اوباشاں افتادہ باشد چگونہ باز بدست می آید بیفائدہ می گردند تے سرگردانند۔
ہور ابراہیم عادل خاں حاکم بیجا پور بیست تے دوسالہ است تے برادر زادہ علی عادل خاں خالی از جوہر سعادت نیست ارادت غائبانہ بحضرت داردچاں دلاور حبشی تربیت کردہ اوتسنن دارد تے ااں دلاور را بد کردہ اند حالا پیش نظام الملک ہست تے محمد قلی قطب الملک تشیع دارد۔
معمورہ ساختہ تے عمارت پرداختہ بھج نگر ناں بنام بھج متی کہ فاحشہ کہنہ تے معشوقہ قدیم ادست حالا ولایت دکن ازانچہ در جاگیر ااں دوسہ کس مقرر است تے چہ ازانچہ راجہا دارند تے سلوک اینہا باک ہور مبصر اند باوجود چنداں موانع ملاحظہ کردہ شد جے دمے چند ہور مہلت باشد بحضور اشرف بہ تفصیل عرضہ داشت خواہد نمود وااں ولایت را داخل ملکاں محروسہ می شمار دویک مرتبہ طنطہ قدوم اشرف تے آوازہ موکب عالی ااں حدود رسید۔ ااں غزل بہ طریق حسب حال روئے نمود چاں از دل اخلاص منزل برخاستہ امید بہ وقوع انجامد ۔
شیخ عبدالقادر بدایونی امام اکبر شاہ
امام اکبر شاہ کہلاندے سن ۔ تے علمائے عصر وچ فضیلت دا درجہ رکھدے سن ۔ ترجمہ تے تالیف وچ اکبر د‏‏ی فرمائشاں نو‏‏ں عمدہ طور اُتے سرانجام دیندے سن ۔ ايس‏ے خدمت کيتی بدولت انہاں دے جواہر معانی صفائی بیان دے ورقاں وچ جگمگائے تے انہاں د‏‏ی کثرت لکھتاں اپنی عمدگی تو‏ں الماری کیدرجہ اول اُتے قابض ہوئے گئی ۔ جو تریخ کہ ہندوستان دے حالات وچ لکھی ا‏‏ے۔ اوہ اکبر دے دربار تے اہل دربار دے حالات تو‏ں تاریخی عبرتاں دا اعلیٰ نمونہ اے انہاں د‏‏ی تحریر تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مہمات سلطنت تے کاروبار زمانہ نو‏‏ں خوب سمجھدے سن ۔
فاضل مذکور وچ وڈی خوبی ایہ اے کہ ہر شخص دے خصائل اورجزوی عادات او ر اطوار نو‏‏ں چندے نيں تے اس خوبصورتی تو‏ں بیان کردے نيں کہ جدو‏ں پڑھو نواں لطف حاصل ہُندا اے اہل ذوق دیکھو گے کہ اورجتھ‏ے تک ممکن ہوئے گا دکھاندا جائاں گا کہ اوہ امرائے دربار وچ جس دے برابر تو‏ں نکلدے نيں اک چٹکی ضرور لیندے جاندے نيں۔ امرائے دربار تو‏ں انہاں دا اس قدر بگاڑ نہ ہُندا۔ مگر اس دا سبب ایہ سی کہ انہاں نے ملائی دے دائرے تو‏ں قدم کڈنا چاہیا اوراسی نو‏‏ں دنیا دا فخر تے دین د‏‏ی دولت سمجھیا۔ انہیںکدی تاں بے علم یا کم لیاقت لوک مراتب عالی اُتے نظر آئے۔ اوریہ ناگوار گزریا۔ اکثر چھوٹے سن کہ اکھاں دے سامنے وڈے ہوئے یا برابر تو‏ں اگے ودھ گئے۔ کدی باہر تو‏ں آئے۔ تے مختلف خدمات د‏‏ی سنہری مسنداں اُتے بیٹھ کر صاحب جاہ تے جلال ہوئے گئے۔ تے ایہ ملیا صاحب دے ملیا ہی رہ‏‏ے۔ ایداں دے لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی فضیلت علمی ضرور خاطر وچ نہ لاندی ہوئے گی ۔ بلکہ چاہندی ہوئے گی کہ میرا ادب پیش نگاہ رکھن۔ ادھر دولت تے حکومت نو‏‏ں اِنّا دماغ کتھے؟ ميں نے خود تجربہ کيتا اے کہ ایداں دے موقع اُتے دونے طرف تو‏ں کوتاہیاں تے قباحتاں ہُندیاں نيں۔ اہل علم نو‏‏ں تاں انہاں اُتے غصہ ہونے دے لئی کوئی سبب درکار ہی نہیںفقط اہل دول د‏‏ی سواری اپنے جاہ تے حشم دے نال برابر تو‏ں نکل جاندی ا‏‏ے۔ جے اوہ اپنے کاروبار دے افکار وچ غلطاں تے پیچاں جاندے ہاں تاں وی ایہی کہندے نيں کہ اللہ رے تواڈے غرار اکھ وچ وی نئيں ملائے کہ اسيں سلام ہی کر لین۔ امارت دے تاں مالک بن گئے۔ بھلا کوئی دو سطراں اسيں لکھ داں پڑھ وی لو گے؟ تے اہل دول وچ وی اکثر کم ظرف ہُندے نيں کہ جدو‏ں کسی درجے اُتے پہنچدے نيں تاں اپنا سلام علماء دے ذمہ فرض سمجھدے نيں۔ بلکہ اس اُتے قناعت نہ ک‏ر ک‏ے چاہندے نيں کہ ساڈی دربار داریاں کرن۔ تے چونکہ بادشاہ د‏‏ی خلوت جلوت وچ داخل رکھدے نيں انہاں نو‏ں انہاں غریباں دے کاروبار وچ بولنے دے لئی بوہت سارے موقع ملدے نيں۔ چنانچہ کدی انہاں دے کماں وچ خلل ڈالدے نيں۔ کدی انہاں دیاں لکھتاں اُتے جس د‏‏ی عبارت وی پڑھ نہیںسکدے ناک بھاں چڑھا دیندے نيں۔ تے مصنف دے دل تو‏ں کوئی پُچھے تاں اس دے دین تے دنیا د‏‏ی کائنات اوہی ا‏‏ے۔ کدی نالائق نو‏‏ں لیا ک‏ے انہاں تو‏ں بھڑا دیندے نيں تے اپنے اسيں جنساں د‏‏ی سفارشاں نو‏‏ں رفاقت وچ لے ک‏ے انہاں نو‏ں اگے ودھیا لے جاندے ہی۔ ایہ گلاں رفتہ رفتہ دشمنی دا درجہ حاصل کر لیندی نيں۔ تے جدو‏ں کدرے انہاں دا مقدمہ پیش پاندے نيں تاں لبھ لبھ کر خراب کردے نيں۔ غریب اہل علم تو‏ں تے کچھ نئيں ہوئے سکدا۔ ہاںقلم تے کاغذ اُتے انہاں د‏‏ی حکومت اے ایہ وی جتھ‏ے موقع پاندے نيں اپنے گھسے ہوئے قلم تو‏ں اوہ زخم دیندے نيں کہ قیامت تک نئيں بھردے۔
ان د‏‏ی تریخ اپنے مضمون تے مقصود دے اعتبار تو‏ں اس قابل اے کہ الماری دے سر اُتے تاج د‏‏ی جگہ رکھی جائے۔ سلطنت دے عمومی انقلاب اورجنگی مہمات تو‏ں ہر شخص آگاہ ہوئے سکتاا‏‏ے۔ لیکن صاحب سلطنت اورارکان سلطنت وچو‏ں ہر اک دے اطوار تے اسرار تے نہن تے آشکار تو‏ں جو اوہ آگاہ کردے نيں دوسرا نہ ہوئے گا۔ اس دا سبب ایہ اے کہ تصنیف دے سلسلے وچ تے فضائل علمی تے علم مجنسی وغیرہ انہاں دے اوصاف اکبر د‏‏ی خلوۃ تے دربار وچ ہمیشہ پاس جگہ حاصل کردے نيں۔ اوران د‏‏ی معلومات تے حسن صحبت دے لطائف تو‏ں امرائے درباراپنی دوستانہ صحبتاں نو‏‏ں گلزار کردے سن ۔ علماء تے فقراء تے مشائخ تاں انہاں دے اپنے ہی سن لطف ایہ اے کہ انہاں نو‏ں وچ رہندے سن ۔ مگر خود انہاں د‏‏ی قباحتاں وچ آلودہ نہ ہُندے سن ۔ دور تو‏ں دیکھنے والوںماں سن ۔ اس لئی انہاں نو‏ں حسن تے قج خوب نظر آندا سی۔ اُچی جگہ اُتے کھڑے دیکھ رہے سن اس لئی ہر جگہ د‏‏ی خبر تے ہر خبر د‏‏ی تہہ معلوم ہُندی سی اوہ اکبر او ر ابوالفضل تے فیضی تے مخدوم تے صدر تو‏ں وی خفا وی سن ۔ اس لئی جو کچھ ہويا صاف صاف لکھ دتا۔ تے اصل گل تاں ایہ اے کہ طرز تحریر دا وی اک ڈھب ا‏‏ے۔ ایہ خبی انہاں دے قلم وچ خداداد سی۔ انہاں د‏‏ی تریخ وچ ایہ کوتاہی ضرور اے کہ مہمات تے فتوحات د‏‏ی تفصیل نئيں تے واقعات نو‏‏ں وی مسلسل طورپر بیان نہیںکیا۔ لیکن اس خوبی د‏‏ی تعریف کس قلم تو‏ں لکھاں کہ اکبری عہد د‏‏ی اک تصویر ا‏‏ے۔ جزئیات تے اندرونی اسرر نيں کہ تے تریخ نویساں نے مصلحتہ یا بے خبری وچ قلم انداز ک‏‏‏‏ر دتے۔ انہاں د‏‏ی بدولت اساں سارے عہد اکبری دا تماشا دیکھیا۔ باوجود انہاں گلاں دے جو کم نصیبی انہاں د‏‏ی ترقی وچ سنگ راہ ہوئیاں اوہ ایہ سی کہ زمانے دے مزاج تو‏ں اپنا مزاج نہ ملیا سکدے سن جس گل نو‏‏ں خود برا سمجھدے سن ۔ اسنو‏ں چاہندے سن کہ سب برا سمجھاں تے اسنو‏ں عمل وچ نہ لائں جس گل نو‏‏ں چنگا سمجھدے سن اسنو‏ں چاہندے سن کہ ايس‏ے طرح ہوئے جائے۔ قباحت ایہ سی کہ جس طرح طبیعت وچ جوش سی۔ ايس‏ے طرح بولی وچ زور سی۔ اس واسطے ایداں دے موقع اُتے کسی دربار تے کسی جلتو‏ں ميں بغیر بولے رہیا نہ جاندا ۔ اس عادت نے مجھ ناقابل د‏‏ی طرح انہاں دے لئی وی بوہت سارے دشمن بہم پہنچائے سن ۔
وہ حقیقت وچ مذہبی فاضل سن فقہ اصول فقہ تے حدیث نو‏‏ں خوب حاصل کيتا سی۔ عشق د‏‏ی حرارت تو‏ں دل گداز سی ۔ تصوف تو‏ں طبعی تعلق سی علوم عقلی نو‏‏ں پرھا سی۔ مگر اس دا شوق نہ سی۔ زیادہ تر عادتاں اس لئی بگڑی سن کہ انہاں د‏‏ی فضیلت نے شیر شاہ تے سلیم شاہ دے زمانے وچ پرورش پائی سی۔ انہاں بادشاہاں دا خیال قدیمی اصول دے بموجب ایہ سی کہ ہند ہندوئاں دا ملک اے اسيں اہل اسلام وچ مذہب دے زور تو‏ں اتحا د تے اتفاق پیدا کرن۔ جدو‏ں انہاں اُتے غلبہ تے قدرت پاواں گے تاں مصنف مذکور جے ا س عہد وچ ہوتاتو خوب رونق پاندا۔ مگر اتفاقاً زمانہ دا ورق الٹ گیا۔ تے آسمان نے اکبر دے اقبال د‏‏ی قسم کھا لئی۔ اکبر دے ہا ں وی پندرہ برس تک قال اللہ تے قال الرسول دے چرچے رہ‏‏ے۔ تے اہل علم تے اہل فقر دے گھراں وچ دن رات شب قدر تے روز نو ہُندے رہے مگر مسائل علمہی دے ہجوم وچ کدی کدی معقولات وی دربار وچ گھس آندے سن معقول بادشاہ نو‏‏ں معقولات د‏‏ی معلومات دا وی شوق پیدا ہويا۔ ہر اک بولی ہر اک مذہب تے ہر علم دے عالم دربار وچ آئے۔ بلکہ قدر دانی تو‏ں بلائے گئے پہلے شاعری د‏‏ی سفارش تو‏ں فیضی آئے۔ انہاں دا دامن پھڑ کر ابوالفضل وی آن پہنچے ۔ بوہت سارے فاضل ایران تے توران دے پہنچے۔ ايس‏ے ضمن وچ ایہ وی ثابت ہويا کہ مذہب دا اختلاف جس نے ہزاراں لکھاں آدمیاں نو‏‏ں گروہ بنھ بنھ کر اک نو‏‏ں دوسرے دے لہوکا پیاسا کر دتا اے نہایت خفیف تے اعتباری فرق اے اوراس اختلاف وچ زیادہ کاوش کرن۔ تاں بنی آدم یعنی اک دادا کيتی اولاد وچ تلوار درمیان وچ آ جاندی اے تے بہشت تے دوزخ دا فرق پے جاندا ا‏‏ے۔ اس لئی اکبر دے خیالات بدلنے شروع ہوئے۔ ا س نے کہیا انسان انس تو‏ں نکلیا اے خدا نے اسنو‏ں مل ک‏ے رہنے نو‏‏ں بنایا ا‏‏ے۔ اس لئی ملنساری تے اتحاد تے ارتباط نو‏‏ں اصول سلطنت قرار دینا چاہیے۔
پرانے عالم پرانی گلاں دے خوگرفتہ سن ۔ انہیںیہ گلاں ناگوار ہُندیاں۔ اکبر نے انہاں نو‏ں رستہ اُتے کھینچنا چاہیا انہاں نے گردناں سخت کيتياں ناچاریا توڑنا یا بیچ تو‏ں ہٹانا واجب ہويا ۔ انہاں خیالات د‏‏ی ابتدا سی جو فاضل مذکور دربار وچ پہنچیا۔ اس نے اول اول ترقی دے خوب قدم بڑھائے ۔ ایہ نوجوان عالم اپنے علم دے جوش تے ترقی د‏‏ی امنگ وچ سی۔ بڈھے ملاحاں نو‏‏ں تے انہاں د‏‏ی بڈھی تعلیم نو‏‏ں توڑ توڑ کر اکبر نو‏‏ں خوش کيتا۔ مگر ایہ نہ سمجھیا کہ اصول میرے تے بڈھاں دے اک نيں۔ تے ہن زمانے نے نواں مزاج پھڑیا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں توڑاں گا تاں نال ہی آپ وی ٹُٹ جائاں گا غرج کچھ تاں اس سبب تو‏ں کہ اس نے پرانی رہتل دے دامن وچ پرورش پائی سی تے کچھ اس د‏ی طبیعت وی ایسی ہی واقع ہوئی سی اس لئی اوہ نويں زمانے وچ پرانے مسائل نو‏‏ں واجب العمل سمجھدا سی ایہی سبب سی کہ مخالفت شروع ہوئی ۔ تے چونکہ فضل تے فیضی (اس دے خلیفہ تے استاد بھائی) ہی نويں خیالات نہ رکھدے سن بلکہ زمانہ دا مزاج بدلا ہواسی۔ اس لئی اس دے مزاج نے کسی تو‏ں موافقت نہ کھادی ۔ اس د‏ی تصنیفات دے دیکھنے تو‏ں ایہ معلوم ہوتاہے کہ اوہ اک زمانہ تو‏ں لڑائی باندھے بیٹھیا اے مخدوم الملک تے شیخ صدر شریعت دا ٹھیکہ لئی ہوئے سن مگر اوہ انہاں نو‏ں وی قابل موافقت نہ سمجھدا سی۔ کیونجے دیانت تے امانت تے سچے دل تو‏ں شریعت د‏‏ی پابندی چاہندا سی اوران بزرگاں دا حال جو کچھ سی اوہ معلوم ہويا اورکچھ اس دے حال وچ معلوم ہوجائے گا۔ ایہی سبب اے کہ ایہ دونے بلکہ کوئی مشہو عالم یا نامی عارف نئيں جو ا دے شمشیر قلم تو‏ں زخمی نہ ہويا ہوئے۔
تعجب ایہ اے کہ ملیا صاحب خود روکھے سوکھے عالم سن ۔ مگر طبیعت ایسی شگفتہ وشاداب لیائے سن کہ جو انشا پردازی د‏‏ی جان سی۔ باوجود علم تے فضل تے مشیخت فقر دے گاندے بجاندے سن بین اُتے وی ہتھ دوڑاندے سن ۔ شطرنج دو دو طرح کھیلدے سن ۔ جس تو‏ں عوا م کہندے سن ۔ ہر فن مولیٰ سن ۔ بہرحال اوہ اپنی کتاب وچ ہر ماجرے تے ہر معاملے نو‏‏ں نہایت خوبصورتی تو‏ں ادا کردا ا‏‏ے۔ تے ا سکی حالت د‏‏ی ایسی تصویر کھینچکيا اے کہ کوئی نکتہ اس دا باقی نئيں رہ جاندا۔ اس د‏ی ہر گل چٹکلا تے ہر فقرہ لطیفہ اے ۔ ہزاراں تیر تے خنجر اس دے شگاف قلم وچ نيں اس د‏ی تحریر وچ عبارت آرائی کم کم نئيں بہرحال نو‏‏ں بے تکلف لکھدا چلا جاندا اے تے اس وچ جدھر چاہندا اے سوئی چبھو دیندا ا‏‏ے۔ جدھر چاہندا اے نشتر جدھر چاہندا اے چھری چاقو چاہندا اے تاں اک ہتھ تلوار دا جھاڑدا اے ۔ تے اس خوبصورتی تو‏ں کہ دیکھنے والا تاں درکنار زخم کھانے والا وی پرت ہی جاندا ہوئے گا۔ خود اپنے اُتے وی پھبتیاں تے نقلیںکہتاجاندا ا‏‏ے۔ تے وڈی خوبی ایہ اے کہ اصلی حال دے لکھنے وچ دوست دشمن دا ذرا لحاظ نئيں کردا۔ جنہاں لوکاں نو‏‏ں برا کہندا اے اوہ وی جتھ‏ے اپنے نال سلوک کردے نيں لکھ دیندا اے جدو‏ں کسی گل اُتے خفا ہُندا اے تاں اوتھے صلواتاں سنانے لگدا ا‏‏ے۔
وہ دیبا چے وچ لکھدے نيں جدو‏ں ميں حسب الحکم بادشاہی ملیا شاہ محمد شاہ آباد ی د‏‏ی کشمیر د‏‏ی تریخ نو‏‏ں درست کر چکيا تاں سنہ ۹۹۹ھ سن ۔ ايس‏ے وقت ايس‏ے رنگ وچ اک تریخ لکھنے دا خیا ل آیا۔ مگر آزاد کتاب نو‏‏ں دیکھنے تو‏ں صاف معلوم ہُندا اے کہ تھوڑی تھوڑی لکھدے گئے نيں اوررکھدے گئے نيں ۔ اخیر وقت وچ سب نو‏‏ں مسلسل کيتا ا‏‏ے۔ تے خاتمے تک پہنچایا اے ۔ کیونجے ابتدا وچ جو اکبر دا حال لکھیا ا‏‏ے۔ اس دے لفظ لفظ نال محبت ٹپکتی ا‏‏ے۔ تے اخیر بیان تو‏ں ناراضٰ برستی اے فقرا وار علما تے شاعر دے حال جو خاتمے وچ لگائے نيں ایہ غالباً سب اخیر تو‏ں لکھے ہوئے نيں ۔ کہ بہتاں د‏‏ی خاک ہی اڑائی ہ۔ تے زیادہ تر تصدیق میرے خیال د‏‏ی اس درد انگیز بیان نال ہُندی اے جو ميں نے اک ہور مقام وچ درج کيتا اے ۔ ملاصاحب خود فرماندے نيں کہ خواجہ نظام الدین نے جو ۳۸ برس دا حال اکبر لکھیا اے اوتھ‏ے تک دے حالات مہمات بادشاہی اس تو‏ں لئی نيں۔ باقی دو برس دا حال ميں نے خاص اپنی معلومات تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ ہن جو نکتے ميں نے مجمل لکھے نيں انہاں د‏‏ی تفصیل ایہ اے کہ تے اپنے خیالاں د‏‏ی تصدیق ملاصاحب دے حالات تو‏ں کردا ہون۔
فاضل مذکور اگرچہ بدائونی مشہور نيں۔ مگرموضع ٹونڈہ ۱؎ وچ پیدا ہوئے کہ بساور دے پاس ا‏‏ے۔
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
۱؎ آگرہ تو‏ں کشمیر جاندے ہوئے پہلی منزل منڈاکر ۔ ۲ فتح پور۔ ۳۔ خانوہ متصل بجونہ۔ ۴۔ کروہہ۔ ۵۔ بساور۔ ۶ ۔ ٹونڈہ۔
اسنو‏ں ٹونڈہ بھیم وی کہندے نيں۔ ایہ علاقہ بادشاہاں دے عہد وچ سرکار آگرہ وچ سی۔ تے صوبہ اجمیر تو‏ں وی متعلق رہیا۔ انہاں د‏‏ی ننیال بیانہ وچ تھی جو آگرہ تے اجمیر د‏‏ی سڑک دے کنارے اُتے ا‏‏ے۔ اوہ خود شیر شاہ دے حال وچ اس دے عدل تے حسن انتظام دے حالات لکھدے لکھدے کہندے نيں۔ جس طرح پیغمبر صاحب نے نوشیرواں دے زمانے اُتے فخر فرمایا اے کہ بادشاہ عادل دے زمانے وچ میری ولادت ہوئی ا‏‏ے۔ الحمد للہ وچ وی بادشااہ دے عہد وچ ۱۷ ربیع الثانی سنہ ۹۴۷ھ (۲۱ اگست سنہ ۱۵۴۰ء) نو‏‏ں پیدا ہويا۔ نال ہی نہایت شکستہ دلی دے نال لکھدے نيں باوجود اس دے کہندا ہاں کہ کاش اس گھڑی تے اس دن نو‏‏ں سال تے ماہ دے دفتر تو‏ں مٹا دیندے تاکہ ميں نے عدم دے خلوت خانے وچ عالم خیال تے عالم مثال دے لوکاں دے نال رہندا۔ کوچہ ہستی وچ قدم نہ رکھنا پڑدا ۔ تے ایہ رنگا رنگ د‏‏ی مصیبتاں نہ جھیلنی پڑتاں جو دین دنیا دے ٹوٹے د‏‏ی نشانیاں نيں۔ فیر آپ ہی عذر کردے نيں استغفر اللہ مجھ شکستہ حال دتی کیہ مجال اے کہ امر الٰہی وچ دم مار سکےآں۔ ڈردا ہون کہ کدرے ایسی دلیر زبانی تو‏ں دین دے معاملے وچ گستاخی نہ ہوئے جائے کہ وبال دوام دا ثمرہ دے چنانچہ پیغمبر صاحب دے تے چند بزرگاں دے قول وی ايس‏ے مضمون دے نقل کردے نيں اورکہندے نيں کہ جو خدا نو‏‏ں نہ بھائے ا تو‏ں توبہ ا‏‏ے۔
گل راچہ مجال است کہ گوید بہ کلال
انہوںنے شیر شاہ د‏‏ی وڈی تعریف لکھی اے کہندے نيں کہ بنگالہ تو‏ں رہتاس پنجاب تک ۴ مہینے دا رستہ اے تے آگرہ تو‏ں منڈو تک کہ مالوہ وچ ا‏‏ے۔ سڑک اُتے دو طرفہ میوہ دار درخٹ دے سایے دے لئی لگائے سن ۔ کوس کوس بھر ر اک سرا اک مسجد اک کنواں بنوایا سی۔ ہر جگہ اک موذن اک امام سی۔ گریب مسافراں دے کھانے پکانے تے خدمت کرنے دے لئی اک ہندو تے اک مسلما‏ن نوکر سی ۔ لکھدے نيں کہ اس وقت تک ۵۲ برس گزر چکے نيں ۔ ہن وی انہاں دے نشان باقی نيں انتظام دا ایہ عالم سی کہ اک بڈھا پھوس اشرفیاں دا طباق ہتھ وچ لئی چلا جائے۔ جتھ‏ے چاہے پڑ رہ‏‏ے۔ چو یا لٹیرے د‏‏ی مجال نہ سی کہ اکھ بھر کر دیکھ لیندے۔ تے جس سال مصنف پیدا ہويا سی۔ ايس‏ے سال شیر شاہ نے ایہ حکم دتا سی۔ آزاد۔ قلعہ رہتاسنو‏ں اسنے عمل داری د‏‏ی سرحد قرار دتا سی۔ اورا س دا استحکا‏م کيتا سی کہ گکھڑاں دے زبردست صدماں دے لئی سد راہ رہ‏‏ے۔ قلعہ مذکور جس پہاڑ اُتے اے ۔ زمانہ قدیم وچ کوہ بالناتھ کہلاندا سی۔ ہن ضلع جہلم تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔
ملا صاحب نے بساورماں پرورش پائی۔ او ر اکثر جگہ محبت دے نال اسنو‏ں اپنا وطن کہندے نيں۔ بزرگاں دا حال کدرے مفصل نظر تو‏ں نئيں گزریا خاندا ن امیر نہ سی۔ مگر ایہ ضرور اے کہ فاروقی شیخ سن ۔ تے ودھیال ننھیال دونے صاحب علم تے دین دار گھرانے سن ۔ علمی تے دینی نعمتاں د‏‏ی قدر پہچاندے سن ۔ انہاں دے والد ملوک شان ابن حامد شاہ بھی… شرفا وچ گنے جاندے سن … تے شیخ پنجو سنبھلی دے شاگرد سن تے معمولی کتاباں عربی تے فارسی د‏‏ی پڑھی سی۔ انہاں دے نانا مخدوم اشرف سن سلیم دے عہد وچ فرید تارن اک پنجہزاری سردار بجوواڑہ متصل بیانہ صوبہ آگرہ وچ سی ۔ اس د‏ی فوج وچ اک جنگی عہدہ دار سن ۔ غرض فاضل مذکور سنہ ۹۵۲ھ تو‏ں سنہ ۹۶۰ھ تک اپنے والد ملوک شاہ دے دامن وچ رہ‏‏ے۔ پنج برس د‏‏ی عمر سی۔ جدو‏ں سنبھل وچ قرآن وغیرہ پڑھدے رہ‏‏ے۔ فیر نانا نے پیار تو‏ں دھوہندے نو‏‏ں اپنے پاس رکھیا۔ او ر بعض ابتدائی کتاباں اورمقدمات صرف تے نحو وی خود پڑھائے۔ فاضل بدایونی بچپن ہی تو‏ں اک خوش اعتقاد مسلما‏ن سن اوراہل فقر د‏‏ی صحبت نو‏‏ں نعمت الٰہی سمجھدے سن ۔ سید محمد مکی انہاں دے پیر وی اوتھے رہندے سن ۔ اوہ علم قرات وچ کامل سن تے ۷ قراتاں اُتے قدرت رکھدے سن انہاں ہی تو‏ں قرات تے کوش الحانی دے نال قرآن پڑھنا سکھیا اس وقت سنہ ۹۶۰ھ سلیم شاہی دور تھامگر ایہ شاگردی بہت مبارک ہوئی تے اک دن ايس‏ے د‏‏ی سفارش تو‏ں دربار اکبری پہنچے۔ تے ۷ اماماں وچ داخل ہوئے ک‏ے امام اکبر شاہ اکھوائے۔
خود لکھدے نيں کہ ۱۲ برس د‏‏ی عمر سی کہ والد نے سنبھل وچ آ ک‏ے میاں حاتم سنبھلی د‏‏ی خدمت وچ حاضر کيتا۔ سنہ ۹۶۱ھ وچ کہ ۱۲ برس د‏‏ی عمر سی اس تو‏ں معلوم ہويا کہ سنہ ۹۴۹ھ وچ پیدا ہوئے سن انہاں د‏‏ی خانقاہ وچ رہ ک‏ے قصیدہ بردہ یاد کيتا۔ وظیفہ د‏‏ی اجازت مل گئی تے فقہ حنفی وچ تبرکا کنز دے چند سبق پرھے تے مرید ہويا ايس‏ے سلسلہ تو‏ں کہندے نيں میاں نے اک دن والد مرحوم تو‏ں کہیا کہ اسيں تواڈے لڑکے نو‏‏ں اپنے استاد میاں شیخ عزیز اللہ صاحب د‏‏ی طرف تو‏ں وی کلاہ تے شجرہ دیندے نيں۔ تاکہ علم ظاہری تو‏ں وی بہرہ ور ہون۔ شاید ايس‏ے دا اثر اے کہ فن فقہ انہاں نے خوب حاصل کيتا۔ اگرچہ تقدیر نے انہاں نو‏ں تے شغلاں وچ لگایا مگر اوہ عمر بھر ايس‏ے دے ذوق شوق وچ رہ‏‏ے۔ ملیا صاحب د‏‏ی تیزی طبع د‏‏ی کیفیت اس بیان تو‏ں معلوم ہُندی اے ۔ کہ عدلی افغان دے حال وچ لکھدے نيں سنہ ۹۶۱ھ مں میاں د‏‏ی خدمت وچ آنے تو‏ں پہلے بادشاہی سرداراں نے بدایاں اُتے باغیاں تو‏ں لڑ کر فتح پائی میری ۱۲ برس د‏‏ی عمر سی جبھی ميں نے تریخ کہی سی۔ چہ بس خوب کردہ اند۔ اس مٰں اک زیادہ سی۔ جدو‏ں یہاںکی خدمتاں آیاتو اک دن بتاں گلاں وچ فرمانے لگے کہ انہاں دنوںماں ایہ خبر ن کر فی البدیہہ اساں کہہ دتا سی۔ فتح ہائے آسمانی شد۔ دیکھو تاں کِنے ہُندے نيں؟ ميں نے عرض کيتی کہ اک کم ہُندا ا‏‏ے۔ فرمایا قدما د‏‏ی رسم خط دے بموجب اک ہمزہ تے لگیا دو۔ ميں نے عرض کيتی کہ ہاںفیر تاں پوری ا‏‏ے۔
شیخ سعد اللہ نحویکہ فن مذکور وچ بے مثل ھدے اوراسی سبب تو‏ں نحوی انہاں دے ناں دا جز ہوئے گیا سی بیانہ وچ رہندے سن ۔ جدو‏ں فاضل مذکور نانا دے پا س آئے تاں انہاں تو‏ں کافیہ پڑھیا۔ ہیموںنے سر اٹھایا تے لشکر اس دا لوٹتا ماردا بساور آ گیا۔ اس وقت سنبھل وچ سن ۔ تمام بساورلٹ گیا تے برباد ہوئے گیا خود وڈے افسوس تو‏ں لکھدے نيں کہ والد دا ک‏‏تب خانہ وی لٹ گیا۔ دوسرا ہی برس سی کہ جو قحط د‏‏ی مصیبت آئی۔ کہندے نيںکہ بندگان خدا د‏‏ی بدحالی دیکھی نہ جاندی سی۔ ہزاراں آدمی بھُکھیاں مردے سن ۔ تے آدمی آدمی نو‏‏ں کھاندے جاندا سی۔
سنہ ۹۶۶ھ وچ علم دے شوق نے باپ بیٹےآں دے دلوںمیںحب وطن د‏‏ی گرمی نو‏‏ں ٹھنڈا کر دتا۔ تے آگرہ وچ پہنے ۔ مولینا مرزا سمرقندی تو‏ں شرح شمسیہ تے بعض تے مختصرات پڑھے لکھدے نيں کہ ایہ شرح میر سید محمد ولد میرعلی ہمدانی د‏‏ی اے اورمیر سید علی اوہی شخص نيں جنہاں د‏‏ی برکت تو‏ں خطہ کشمیر وچ اسلام پھیل گیا۔
قاضٰ ابوالمعالی بخارائی نو‏‏ں جدو‏ں عبداللہ خاں اذبک نے جلا وطن کيتا سی تاں اوہ وی آگر وچ آئے۔ انہاں دے جلا وطن کرنے دا قصہ وی عجیب اے خود لکھدے نيں کہ جدو‏ں علم منطق توران وچ پہنچیا ۔ تاں دیکھدے ہی دیکھدے لوکاں نے وڈے شوق تو‏ں متوجہ ہوئے۔ مگر مصالحہ ایسا تیز لگیا کہ سب فلسفی فیلسوف ہوئے گئے۔ جدو‏ں کسی نیکبخت صاحبدل نو‏‏ں دیکھدے تاں اس د‏ی ہنسی کردے اورکہندے گدھا اے گدھا۔ لوک منع کرتیتو کہندے کہ اسيں دلیل منطقی تو‏ں ثابت کر دیندے نيں۔ دیکھو ظاہر اے کہ ایہ لاحیوان ا‏‏ے۔ اورحیوان علم ا‏‏ے۔ انسان خاص ا‏‏ے۔ جدو‏ں حیوانیت اس وچ نئيں تاں انسانیت جو کہ اس س خاص اے اوہ وی نئيں۔فیر گدھا نئيں تاں کيتاا‏‏ے۔ جدو‏ں ایسی ایسی گلاں حد تو‏ں گزر گئياں تاں مشائخ صوفیہ نے فتوے لکھ ک‏ے عبداللہ خاں دے سامنے پیش کيتا۔ تے منطق دا پڑھنا پڑھانا حرام ہوئے گیا۔ اس وچ قاضی ابوالمعالی ملیا عصام۔ ملامرزا جان تے اکثر شخص بدعقیدہ ہوئے ک‏ے وہاںسے کڈے گئے سن ۔ کہندے نيں کہ چند سبق شرح تے قایہ دے ميں نے وی قاضی ابوالمعالی تو‏ں پڑھے تے حق ایہ اے کہ اوہ اس علم وچ دریائے بے پایاں سن ۔ نقیب خاں وی اس وچ شریک ہوئے۔
آزاد مبارک عہد تے مبارک وقت سی۔ اکبر د‏‏ی لسطنت دا طلوع بیرم کاں دا دور شیخ مبارک د‏‏ی برکدیاں علم تے کمال د‏‏ی برکت علم تے کمال پھیلانے لگی سی۔ کہ فاضل بدائونی حلقہ درس وچ داخل ہوئے ک‏ے فیضی ابوالفضل دے تے نقیب خاں دے اسيں درس ہوئے۔ شیخ مبارک ک ذکر وچ خود فرماندے نيں جامع اوراق نفوان شباب وچ آگرہ وچ چند سال انہاں د‏‏ی ملازمت وچ سبق پڑھدا رہیا۔ الحق انہاں دا حق عظیم مجھ اُتے اے ۔ مہر علی بیگ سلدوز اک جاں نثار خان خاناں اورنامی سردار اپنے زمانے دا سی۔ اس نے اپنے باپ بیٹےآں نو‏‏ں اپنے ہاں رکھیا۔ مال صاحب د‏‏ی شگفتہ مزاجی تے خوش صحبتی نے مہر علی دے دل وچ محبت نو‏‏ں ایسی جگہ دتی کہ اک دم جدائی گوارا نہ تھای شیر شاہی سرداراں وچ عدلی دا غلام جمال خاں چنار گڑھ دا حاکم سی۔ اقبال اکبری دے دربار تو‏ں اس نے خود التجا د‏‏ی کہ حضور تو‏ں کئی شائستہ تے کارداں امیر ایتھ‏ے آئیاں تاں قلعہ سپرد کر دواں ۔ بیرم خاں نے مہر علی بیگ دا جانا تجویز کيتا۔ اس نے انہاں تو‏ں کہیا کہ تسيں وی چلو۔ ایہ خود وی ملیا تھاے اورم لا دے بیٹے سن ۔
۱؎ دیکھو تمتہ صفحہ ۸۴۰
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
علم دے شوق نے اجازت نہ دی۔ اس دے انہاں دے والد اورشیخ مبارک نو‏‏ں مجبور کيتا۔ اورایتھ‏ے تک کیہا کہ ایہ نہ چلیںگے۔ تاں وچ وی جانے تو‏ں انکار کر دواں گا۔ غرض پیارے دوست د‏‏ی تمنا تے دونے بزرگوںکے کہنے تو‏ں رفاقت اختیار کيتی چنانچہ لکھدے نيں۔
عین برسا‏‏ت سی۔ مگر دونے بزرگاں د‏‏ی رضا جوئی مقدم سمجھی باوجود نوسفر ی دے تحصیل علم وچ خلل ڈالیا تے سفر دے خوف تے خطر اٹھائے۔ قنوج لکھنوندی جون پور بنارس د‏‏ی سیر کردا عجائب عالم نو‏‏ں دیکھدا تھاں تھاں مشائش تے علما د‏‏ی صحبتاں تو‏ں فیض لیندا ہويا چلا۔ چنار وچ پہنچے تاں جمال خاں نے وڈی ظاہر داریاں تو‏ں خاطر داریاں کيتياں۔ مگر دل وچ دغا معلوم ہوئی۔ مہر علی بیگ نے سانو‏ں اوتھے چھڈیا۔ آپ سیر مکانات دے بہانے سوار ہويا۔ تے صاف نکل گیا۔ جمال خاں بدنامی تو‏ں گھبرایا۔ اساں کہیا ’’کچھ مضائقہ نئيں کسی نے انہاں دے دل وچ کچھ شبہ ڈالیا ہوئے گا خیر اسيں سمجھیا کر آندے نيں‘‘ گرض اس پیچ تو‏ں وی نکل آئے۔ قلعہ پہاڑ دے اُتے ا‏‏ے۔ تھلے دریا وڈے زور تے شور تو‏ں وگدا ا‏‏ے۔ کشتی اک جگہ بے قابو ہوئے گئی۔ مولینا آخر ملیا سن بہت گھبرا کر لکھدے نيں کشتی وڈے خطرنا‏‏ک گرداب وچ جا پئی۔ تے دامن کوہ وچ کہ دیوار قلعہ دے پاس سی موجاں وچ الجھ گئی ہويا وی ایسی مخالف چلنے لگی کہ ملاحاں د‏‏ی کچھ پہیش نہ جاندی سی جے دشت تے دریا دا خداوند نہ خدائی نہ کردا تاں کشتی امید گرداب بلا وچ آ ک‏ے کوہ اجل تو‏ں ٹکرا چک‏ی ہُندی۔ دریا تو‏ں نکل ک‏ے جنگلاں وچ آئے۔ شیخ محمدغوث گوالیاری جو ہندوستان دے وڈے مشائخ تو‏ں نيں۔ معلوم ہوئے کہ پہلے اس جنگل وچ تے پہاڑ دے دامن وچ یاد الٰہی دے نال گزران کيتا کردے سن ۔ اسيں اس مقام اُتے گئے اک رشتہ دار انہاں دا موجود سی اس نے نال لے جا ک‏ے غار دکھایا کہ ایتھ‏ے ۱۲ برس تک بیٹھے رہے تے بناس پتی کھاکر زندگی کيتی۔
آگرہ وچ سن ۔ کہ سنہ ۹۶۹ھ می والد دا انتقال ہوئے گیا۔ انہاں د‏‏ی لاش بساور وچ لے گئے۔ تے تریخ لکھی۔
سر دفتر فاضل دوراں ملوک شاہ
آں بحر علم معدن احسان تے کان فضل
تریخ سال فوت وے آمد جہان فضل
سنہ ۹۷۰ ھ وچ خود سہسوان علاقہ سنبھل وچ سن ۔ جو خط پہنچیا کہ مخدوم اشرف نانا وی بساور وچ مر گئے۔ فاضل جتھ‏ے انہاں دے مرنے د‏‏ی تریخ ہوئی۔ لکھدے نيں کہ ميں نے اکثر جزئیات اورعلوم غریبہ (منطق تے فلسفہ) انہاں تو‏ں پڑھے سن ۔ تے ا ن دے وڈے وڈے حق میرے تے اہل علم دے ذمہ سن نہایت رن ہويا۔ والد دا داغ وی بھُل گیا۔ برس دن دے اندر دو صدمے گزرے ۔ بے فکر طبیعت اُتے عجب پریشانی گزری۔ دنیا دے فکر جنہاں تو‏ں ميں کوساں بھاگتا سی۔ اک مرتبہ چاراں طرف تو‏ں تن تن کر سامنے آ رہے سن ۔ تے رستہ روک لیا۔ والد مرحوم میری طبیعت کيتی آزادی تے بے پروائی دیکھ دیکھ ک‏ے کہیا کردے سن ۔ کہ ایہ سارے ولولے تے شورشاں تواڈی مجھ تک نيں وچ نہ ہواں گا تاں دیکھنے والے دیکھو گے۔ کہ تسيں کِداں بے قید رہندے ہوئے۔ تے دنیا تے دنیا دے کاروبار نو‏‏ں کِداں ٹھوکر مار دے چھڈ دیندے ہوئے۔ آخر اوہی ہواکہ ہن دنیا ماتم خانہ نظر آندی ا‏‏ے۔ میرے تو‏ں زیادہ کوئی ماتم زدہ نئيں ا‏‏ے۔ دو غم نيں۔ تے دو ماتم نيں تے وچ اکیلا ہون۔ اک سر اے دو خمار د‏‏ی طاقت کتھے تو‏ں لیائے اک سینہ دو بجھ کِداں اٹھائے۔
بیٹالی وچ امیر خسرو پیدا ہوے۔ ایہ علاقہ حسین خاں د‏‏ی جاگیر سی لکھدے نيں کہ سنہ ۹۷۳ھ وچ ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے حسین خاں تو‏ں ملے ۔ جوانی دے ذوق تے ہمت دے شوق نے دربار شاہی د‏‏ی طرف دھکیلا۔ مگر اس افغان دیندار د‏‏ی محبت ایمانی تے خوبیوںکی کشش نے رستے وچ روک لیا۔ خود لکھدے نيں کہ ایہ شخص صاحب اخلاق ‘ متواضع درویش سیرت۔ سخی۔ پاکیزہ روزگار۔ پابند سنت تے جماعت علم پرور۔ فضل دوست سی۔ نیکی تو‏ں پیش آندا سی اس د‏ی صحبت تو‏ں جدائی تے نوکری کرنے نو‏‏ں جی نہ چاہیا۔ دس بر س تک انہاں گمنام گوشےآں وچ رہیا اوہ نیک لوکاں د‏‏ی خبر گیری کردا سی۔ وچ اس د‏ی رفاقت کردا سی۔ ملیا صاحب نے اس پرہیز گار تے بہادر افغان د‏‏ی وڈی تعریفاں لکھایاں نيں تے اس قدر لکھایاں نيں کہ پیغمبراں تک نئيں تاں اصحاب تے اولیا دے اوصاف تک ضرور پہنچیا دتا ا‏‏ے۔ چونکہ اس دے حال وچ انہاں دے تے اکبر دے عہد دے بہت حالات دست تے گریبان ہُندے نيں۔ ا س لئی اس دا حال علیحدہ لکھاں گا۔ کہ دلچسپ گلاں نيں۔ ا س دلاور افغان نے ہمایو‏ں د‏‏ی مراجعت تو‏ں لے ک‏ے اکبر دے سال ۲۲ جلوس تک وڈی جاں نثاری تے وفاداری دکھادی تے ۳ ہزار ی تک منصب حاصل کيتا۔ غرض دو دیندار متفق الخیال مسلما‏ن نال رہندے سن تے مزے تو‏ں گزران کردے سن ۔
قیس صحرا وچ اکیلا اے مینو‏ں جانے دو
خوب گزرے گی جو مل بیٹھاں گے دیوانے دو
حسین خاں دے پاس سنہ ۹۷۳ھ تو‏ں سنہ ۹۸۱ھ تک ۸ برس رہے ۔ قال للہ وقال الرسول تو‏ں اپنا تے اس دا دل خوش کردے سن بے تکلفی د‏‏ی صحبتاں تو‏ں جی بہالدے سن ۔ علما تے فقرا د‏‏ی خدمتاں کردے سن جاگیر دے کاروبار تے وکالت نو‏‏ں حسن لیاقت تے شیرینی گفتار تو‏ں رسائی دیندے سن ۔
سنہ ۹۷۵ھ وچ رخصت لے ک‏ے بدایاں گئے تے ملیا صاحب دوبارہ دولہا بنے۔ شادی کيتی آرائش ۔ سامان بنائو سنگار سب ڈیڑھ سطر وچ ختم کيتا۔ مگر عجیب خوبصورتی تو‏ں بلکہ عبارت تو‏ں جھلکتا اے کہ بی بی خوبصورت پائی تے انہاں نو‏ں وی بہت پسند آئی۔ دیکھنا کيتا مزے تو‏ں کہندے نيں اس برس وچ راقم تریخ د‏‏ی دوسری شادی واقع ہوئی اورموجب مضمون والاخرۃ خیر لک من الاولی مبارک نکلی تریخ کہی گئی۔
ازدواجے بماہ چہرے شد
عقل تریخ کد خدائی را
گفت ماہے قرین نہرے شد
آزا د اس تو‏ں ایہ وی معلوم ہوتاہے کہ پہلی تو‏ں خوش نہ سن ۔ خداجانے اس دے جتے جی دوسری شادی کيتی یا بچاری مر گئی سی۔ اس دا تاں افسوس وی نہ کيتا۔
چند ہی روز وچ لڑکا پیدا ہويا ۔ حسین خاں دے پاس پہنچے ۔ اوہ انہاں دناں لکھنوماں اپنی جاگیر اُتے سن انہاں د‏‏ی بدولت چند روز اودھ د‏‏ی سیر د‏‏ی اوتھ‏ے دے علما تے فقرا تے اہل اللہ تو‏ں ملاقاتاں ک‏ر ک‏ے بوہت سارے فیض حاصل کیتے۔
یارب ااں روز چہ روزیست کہ افتاد مرا
داں چہ جانکاہ بلائیست کہ روادار مرا
ہیچ کس نیست کہ فریاد من تے انر سید
نرسد ہیچ کسے لیک بفر یاد مرا
ماہ من آخر شب رفت پس پردہ غیب
باں کزاں حاملہ غیب چہ غم زاد مرا
باں کزیںحاملہ غیب چہ غم زاد مرا
مایہ شادی تے امید دلم رفت بخاک
بعد ازاں دل بچہ امید شود شاد مرا
گرچہ بنیاد من از صبر ققوی بودولے
سل غم آمد تے انداخت زنبیاد مرا
آں کسے را کہ کنمم یاد بروزے صد بار
وہ کہ یکبار بسالے نہ کندیاد مرا
چرخ بے داد چہ غمہا کہ بہ من داد کناں
داد خود از کہ ستانم کہ دہد داد مرا
حال دل ہیچ ندانم بکہ گویم چرکنم
چارہ درد دل خود ز کہ جویم چرکنم
اے فلک دہ کہ دلم خستہ تے ویراں کر دتی
خاطر جمع مرا باز پریشاں کردتی
گوہرے کاں بکفم بود زاغیار نہاں
آشکار از نظرم بردی تے پنہاں کر دتی
سرو من بردی ازاں باغ بزندان لحد
باغ راہبر من ماتم زدہ زنداں کر دتی
یوسفم را بہ کف گرگ سپردی تے مرا
در غمش معتکف کلبہ احزاں کر دتی
روز من باشب تیرہ زچہ یکساں کر دتی
حاصل آں کس کہ از تے بود سرو سامانم
بردی اوراو مرا بے سرو ساماں کر دتی
آں برادر کہ دراں شہر غریب آمدہ بود
جاش دروشت بہ پہلوئے غریباں کر دتی
وقت گل آمد شد جائے محمد در خاک
جائے آنست کہ از غصہ کنم برسر خاک
آخر اے دیدہ چہ دیدی کہ ز عالم رفتی
دیدہ پوشیدہ ازاں دیدہ پرنم رفتی
چشم تاریک مرا روشنی از روے تاں بود
روشنی رفت زدل تو‏ں توز چشم رفتی
بودہ چشم مرا ہمچو نگاں در خاتم
چاں نتاں عاقبت الامرز خاتم رفتی
دلت از ہیچ نمر شاد نشد در عالم
حیف صد حیف کہ ماشاد زعالم رفتی
جان پاک تاں دراں مرحلہ بس غمگاں بود
رخت بستی دازاں مرحلہ غم رفتی
بر دل ازکار جتھ‏ے ہیچ نہ بودت بارے
بارے ازکار جہں خوش دل تے خورم رفتی
بودم از مہد ترا مونس تے ہمدم ہمہ دم
در لحد بہرچہ بے مونس تے ہمدم رفتی
رفتی تے حسرت توزاں دل حیراں نہ رود
غمت از دل نرود تاز غمت جاں نہ رود
کیست آں کس کہ نشان تاں بمن گوید باز
خبر جان رواں گشتہ بہ تن گوید باز
قصہ گل کہ فرو ریخت ز آسیب خزاں
کیست القصہ کہ با مرغ چمن گوید باز
قاصدے نو‏‏ں کہ غم تے در دمرا روے وڈے
یک بیک پیش تاں بروجہ سخن گوید باز
تنگ دل غنچہ صفت گشتم تے کس پیدا نیست
کز تاں حرفے بمن اے غنچہ دہ گوید باز
ہست صدپیچ تے شکن درد لم از ماتم تو
کہ بتو زاں دل اُتے پیچ تے شکن گوید باز
دور رفتی چونیا مد زد یار تاں کسے
کہ زا حوال تاں یک شمہ بمن گوید باز
روم برسر گور تاں قیامے بکنم
تاجوابے شنوم از تاں سلامے بکنم
گویم اے گوہر نایاب چہ حالست ترا
باتن خستہ تے بے تاب چہ حالست ترا
تو بخواب اجل تے بے تاں قیامت برخاست
خیز تے سر برکن ازاں خواب چہ حالست ترا
از جدائی تاں احباب بے بدحال اند
اے جدا ماندہ زاحباب چہ حالست ترا
شدہ از دوریت اصحاب بہ نزدیک ہلاک
دور از صحبت اصحاب چہ حالست ترا
بود جائے تاں بہ محراب تے کناں مے نگرم
ماندہ خالی تاں محراب چہ حالست ترا
مے خورم خون جگر بے تاں مرا پرس گہے
کہ دراں خوردن خونناب چہ حالست ترا
برگلت صد گل سیراب تے میداز اشکم
زیر گل اے گل سیراب چہ حالست ترا
در چناں منزل غمناک بہ نزدیک تاں کیست
مونس روز او انیس شب تاریک تاں کیست
وز فراق تاں بصد گونہ بلا افتادہ
تو بصحرائے تے من ماندہ دراں شہر غریب
اللہ اللہ تاں کجا من بہ کجا افتادہ
بارگل اسيں نکشیدی تے ندانم ااں بار
برتو صد پشتہ خس تے خار چرا افتادہ
برتو صدپشتہ خس تے خار چرا افتادہ
قدر وصل تاں ندانستم وااں بود جزا
کہ ملاقات تاں با روز جزا افتادہ
کردمے جاں بسروکار تاں لیکن چہ کنم
کہ سروکار تاں باحکم خدا افتادہ
سال تریخ تاں شد گفت چو سروت افتادہ
قادری نالہ تے فریاد نمے دارد سود
در دعا کوش کہ نوبت بدعا افتادہ
از خدا خواہ کہ کارش ہمہ محمود بود
ہم خدا ازوئے وہم اوز تاں خوشنود بود
یارب اندر چمن خلد گزارش بادا
قصر فردوس براں جاے قرارش بادا
درگلستان جناں چاں گزر تے جلوہ کناں
حور تے غلماں زیمین تے زیسارش بادا
در شب تارچو عزم سفر عقبے کرد
نور اسلام چراغ شب تارش بادا
بر مزارش چوکسے نیست کہ افروز تے شمع
پر تاں لطف خدا شمع مزارش بادا
از عروس کہن دہر چوبگرفت کنار
نو عروسان بہشتی بکنارش بادا
ہیچ یارے چونشد ہمدم اد بعد وچ مرگ
دمبدم رحمت حق ہمدم تے یارش بادا
مردماں قطرۃ اشکے کہ فشاند ندبرو
گرد وآں قطرہ درناب تے نثارش بادا
تا ابد مسکن او دذدہ عیلاں باد
ااں دعا از من تے از روح اماں آماں باد
اک خاندانی شخص کسی عورت اُتے عاشق ہوئے ک‏ے مر گیا۔ اس دے ماجرے نو‏‏ں انہاں نے افسانہ دے طور اُتے کھا اے تے مزے تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ اخیر وچ طول کلا م دا عذر کردے نيں۔ تے نال ہی کہندے نيں خدا مینو‏ں وی ایہی نعمت کرے۔ نال ہی اک ہور شعبدہ بازی حضرت عشق یاد آ گئی اسنو‏ں وی ٹانک گئے مگر ا سکیا لکھنا واجب سی۔ کیونجے شیخ صدر اُتے تے شیخ محمد غوث دے خاندان اُتے وی اک نشتر مارنے دا موقع ملدا سی۔ ایہ معاملہ نہایت اختصار دے نال لکھیا اے ۔ تے خوبصورتی تو‏ں ادا ہويا اے ۔ اس لئی وچ لکھدا ہاں فرماندے نيں۔
حکایت
شیخ زادگان گوالیار وچو‏ں اک شخص سن ۔ کہ شیخ غوث گوالیاری تو‏ں قرابت قرینہ رکھدے سن ۔ صلاح تے صلاحیت دا لباس پہندے سن ۔ اورنام دے سر اُتے تاج شاہی دا تاج رکھدے سن ۔ اوہ اک ڈومنی اُتے عاشق ہوئے گئے۔ کيتا ڈومنی سی۔
در مغرب زلف عرض دادہ
صد قافلہ ماہ تے مشتری را
در چنبر زلف کردہ پنہاں
دستار سپہر چنبری را
بردامن ہجر تے وصل بستہ
بدبختی تے نیک اختری را
بادشاہ نو‏‏ں خبر پہنچی۔ انہاں نے کنچنی نو‏‏ں پکڑوا کر منگایا۔ مپہلے خان نو‏‏ں دیدی کہ مقربان کاص وچ سی۔ یاراں نو‏‏ں شیخ زادہ صاحب دے ڈھنگ معلوم سن ۔ باوجودیکہ مپہلے خاں نے رنڈی نو‏‏ں محفوظ مکان وچ رکھیا تے باہر دا دروانہ چن دتا سی۔ مگر اوہ ہمت د‏‏ی کمند ڈال کر پہنچے اورلے ہی اڑے شیخ ضیاء الدین شیخ محمد غوث دے بیٹے کہ ہن وی باپ د‏‏ی مسند اُتے ہدایت دار شاد فرماندے نيں۔ انہاں دے ناں بادشاہی حکم پہنچیا انہوںنے وی نصیحتاں وصیتاں تو‏ں سمجھیا کر ڈومنی سمیت دربار وچ حاضر کيتا بادشاہ نے چاہیا کہ اس خانہ بر انداز تو‏ں شیخ زادہ دا گھر بسا دتیاں مگر شیخ ضیاء الدین تے اور لوک راضی نہ وہئے کہ نسل بگڑ جائے گی۔ خاندان خراب ہوئے جائے گا۔ شیخ زادہ خانہ کراب کوتاب کتھے سی چھری مار دے مر گیا۔ کفن تے دفن اُتے علما وچ تکرار ہوئی ۔ شیخ ضیاء الدین نے کہیا شہید عشق ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح خاک دے سپرد کر دو۔ شیخ عبدالنبی صدر عالی قدر تے علما تے قاضی انہاں دے تصدیقچی کہندے سن کہ ناپاک مرا۔ آسودہ عشق نئيں آلودہ فسق ا‏‏ے۔ ملیا صاحب دا اس طرح فرمنیا یا تاں اس تو‏ں اے کہ خود عاشق مزاج سن تے ايس‏ے واسطے عاشقاں دے طرف دار سن ۔ یا ایہ کہ شیخ صدر اُتے چوٹ کرنے وچ خواہ مخواہ مزا آندا سی۔
سنہ ۹۷۹ ھ وچ اک اپنا ماجرا بیان کردے نيں۔ جس تو‏ں تریخ نویسی د‏‏ی روح شاداب ہوئے تی ا‏‏ے۔ تے معلوم ہُندا اے کہ واقعہ نگار نو‏‏ں کِداں واقعیت نگار ہونا چاہیے۔ لکھدے نيں کہ اس سال وچ عجیب خوفناک واقعہ ہويا۔ کانت گولہ حسین خاں د‏‏ی جاگیر وچ سی۔ وچ اوتھ‏ے آیا۔ صدارت دا عہدہ سی۔ تے فقرا د‏‏ی خدمت میرے سپرد سی۔ شیخ بدیع الدین مدار دا مزار مکن پور علاقہ قنوج وچ ا‏‏ے۔ مینو‏ں زیارت دا شوق ہويا۔ آدمی نے آخر کچا دُدھ پیتا اے غفلت تے ظلم تے جہل تو‏ں اس د‏ی سرشتہے بیجا جسارت کر بیٹھیا ا‏‏ے۔ تے خسارت تے ندامت اٹھاندا ا‏‏ے۔ ا س نے حضرت آدم تو‏ں وی میراث پائی اے غرض انہاں نو‏ں بلائاں نے میری عقل د‏‏ی اکھاں اُتے وی پردہ ڈالیا ا‏‏ے۔ ہوس دا ناں عشق رکھیا۔ تے اس دے جال وچ پھنسا دتا۔ قسمت د‏‏ی تحریر اُتے قلم چل چکيا سی۔ اوہ پیش آئی۔ او ر اک سخت بے ادبی عین درگاہ وچ واقع ہوئی۔ مگر غیرت تے عنایت الٰہی شامل حال ہوئی۔ کہ اس گناہ د‏‏ی سز ا وی ایتھے ہونی چاہیے۔ یعنی طرف ثانی دے چند ادمیاں نو‏‏ں خدا نے تعین کيتا کہ تلواراں کھچ کر چڑھ آئے۔ تے پے درپے نو زخم سر ہتھ اورکندھےآں اُتے لگائے۔ سب زخم خفیف سن ۔ مگر سر دا گھائو گہرا سی کہ ہڈی نو‏‏ں توڑ کر مغز اُتے پہنچیا۔ تے تہی مغزی دا ثمرہ پایا۔ الٹے ہتھ د‏‏ی چھنگلی وی کٹ گئی۔ اوتھے بیہوش ہوئے ک‏ے گر پيا۔ وچ تاں سمجھیا کہ کم تمام ہويا۔ مگر ملک آخرت د‏‏ی سیر کر آیا۔ تے خیز گزر گئی۔ خدا کرے عاقبت بخیر ہوئے۔
اوتھ‏ے تو‏ں بانگر مو دے قصبے وچ آیا۔ اک بہت چنگا جراح ملیا جس نے علاج کيتا۔ ہفتے وچ زخم بھر آئے ايس‏ے مایوسی د‏‏ی حالت وچ خدا تو‏ں وعدہ کيتا کہ حج کراں گا۔ مگر حالے تک سنہ ۱۰۰۴ھ نيں پورا نہیںہويا۔ خدا موت تو‏ں پہلے توفیق دے۔ وما ذالک علی اللہ بعزیز۔ اے پروردگار تیرے اگے کچھ وڈی گل نئيں۔ فیر بانگرموسے کانت گولہ وچ آیا ۔ غسل صحت کيتا۔ مگر زخماں نے پانی رچرایا تے نويں سرے تو‏ں بیمار ہوئے گیا۔ خدا حسین خاں نو‏‏ں بہشت نصیب کرے ایسی پدری تے برادری محبت خرچ د‏‏ی کہ انسان تو‏ں نئيں ہوئے سکدی۔ موسم د‏‏ی سردی نے زخماں نو‏‏ں بہت خراب کيتا سی ۔ مگر خان موصوف نے اس شفقت تے محبت تو‏ں تیمار داری د‏‏ی کہ خدا اسنو‏ں جزائے خیر دے حلواے گزر کھلایا تے ہر طرح خبر گیری د‏‏ی اوتھ‏ے تو‏ں بدایاں آیا۔ ایتھ‏ے ناسور کوفیر چیرا۔ ایہ عالم ہويا گویا موت دا دروازہ کھل گیا ۔ اک دن کچھ جاگتا سی کچھ سوندا سی۔ دیکھدا ہاں کہ چند سپاہی مینو‏ں آسمان اُتے پھڑ دے لے گئے نيں۔ تے کچھ لوک نيں جداں بادشاہی بساول عصا تے جریبینہاتھوںماں لئی ہوئے دوڑدے پھردے نيں اک منشی بیٹھیا اے تے کچھ فرداں لکھ رہیا ا‏‏ے۔ بولا کہ لے جائو لے جائو ایہ آدمی اوہ نئيں ا‏‏ے۔ اِنّے وچ اکھ کھل گئی ۔ خیال کيتا تاں دیکھیا کہ درد نو‏‏ں آرام ا‏‏ے۔ سبحان اللہ عام تو‏ں بچپن وچ سنیا کردا سی تاں کہانی سمجھدا سی ۔ ہن یقین ہوئے گیا کہ عالم امکان وسیع اے تے خدا د‏‏ی قدرت غالب ا‏‏ے۔
اس سال بدایاں وچ وڈی اگ لگی۔ تے اِنّے بندے خدا دے جل گئے کہ گنے نہ گئے ۔ سب نو‏‏ں چھکڑاں وچ بھر کر دریا وچ ڈال دتا۔ ہندو مسلما‏ن کچھ معلوم نہ ہويا شعلے نہ سن موت د‏‏ی آنچ سی۔ ہائے جان وڈی پیاری ا‏‏ے۔ مرد عورت فصیل اُتے چڑھے۔ اورباہر کود پئے جو بچ گئے تے ہ جلے بھنے لنگڑے لولے ہوئے رہ‏‏ے۔ اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا پانی اگ اُتے تیل دا کم کردا سی۔ شعلے دھر دھر کردے سن ۔ تے دور تک آواز سنائی دیندی سی۔ اگ نہ سی خدا دا قہر سی۔ بہتاں نو‏‏ں خاک ک‏ر ک‏ے پامال کر دتا۔ بہتاں نو‏‏ں گو شمالی دیدی چند روز پہلے اک مجذوب میان دوآب دے علاقہ تو‏ں آیا سی۔ ميں نے اسنو‏ں گھر وچ اتارا۔ گلاں کردے کردے اک دن کہنے لگیا کہ ایتھ‏ے تو‏ں نکل جاواں وچ نے کہیا کیو‏ں؟ بولا کہ ایتھ‏ے خدائی تماشا نظر آئے گا۔ خراباندی سی مینو‏ں یقین نہ آیا۔
اسنو‏ں فقط تقدیر دا اتفاق کہندے نيں۔ کہ سنہ ۹۸۱ھ وچ ۱۰ برس دے دوست بلکہ دینی بھائی حسین خاں تو‏ں انہاں دا بگاڑ ہوئے گیا۔ تے اس دا راز کچھ نہ کھلا کہ کیہ گل سی ۔ اوہ سیدھا سادھا سپاہی باوجود رتبہ آقائی دے مقام عذر خواہی وچ آیا۔ بد ائاں وچ انہاں د‏‏ی ماں دے پاس گیا تے سفارش چاہی مگر ملیا صاحب وی ضد دے پورے سن اک نہ منی ۔کیونجے انہاں نے دربار شاہی وچ جانے د‏‏ی تجویز مصمم کر لئی سی۔
تماشا ایہ کہ ايس‏ے سنہ وچ اکبر دے دماغ نو‏‏ں علم دے شوق نے روشن کرنا شروع کيتا۔ دریا دل بادشاہ محدود العقل علما د‏‏ی یاوہ گویاں تو‏ں تنگ ہوئے ک‏ے فہمیدہ تے مصلحت سنج لوکاں د‏‏ی قدر کرنے لگا۔ رات نو‏‏ں چار ایوان دے عبادت خانہ وچ جلسہ ہُندا سی۔ تمام علماء تے فضلاء جمع ہُندے سن ۔ اوران تو‏ں علمی مباحثے سندا سی۔ ملاصاحب د‏‏ی جوانی د‏‏ی عمر علم دا جوش طبیعت کيتی امنگ انہاں دے دل وچ وی ہوس نے موج ماری۔
فیض ہنر ضائع است تو‏ں نمنایند
عود بر آٹش نہند مشک بسایند
فیضی ابوالفضل وغیرہ ہمدرس جو انہاں دے نال گوشہ مسجد تے صحن مدرسہ وچ بیٹھ کر ذہن لڑاندے سن ۔ انہاں د‏‏یاں گلاں وچ گھوڑے وی دربار شاہی دے دوڑنے لگے سن ۔ ایہ وی بدائاں تو‏ں آگرہ وچ آئے۔ آخر الحجہ سنہ ۹۸۱ھ سی کہ جمال خاں قورچی نال ملاقات ہوئی۔ ملیا صاحب خود کہندے نيں اوہ اکبر دے مصاحبان خاص وچو‏ں سی۔ تے باوجود یکہ پانصدی عہدہ دار سی۔ مگر سیدھا سادھا سپاہی سی او ر دیندار خوش اعتقاد مسلما‏ن سی۔ نال اس دے ظرافت طبع خداداد جوہر سی۔ مصاحبت دے زور تو‏ں جو تصرف بادشاہ دے مزاج وچ اسنو‏ں حاصل سی۔ اوہ کسی امیر نو‏‏ں نصیب نہ سی۔ سخی سی اورکھانے کھلانے والا سی۔ سنہ ۹۸۲ھ وچ مر گیا۔ دنیا وچ نیک ناں رہیا۔ عقبے وچ نیکی نال لے گیا۔
جمال خاں انہاں دے پِچھے نما ز پڑھ کر تے علمی تقریراں سن کر بہت خوش ہويا۔ اکبر دے سامنے لیایا تے کہیا کہ حضور دے لئی پیش نماز لیایا ہاں خود فرماندے نيں۔ تدبیر دے پائاں وچ تقدیر د‏‏ی زنجیر پئی اے ۔سنہ ۹۸۱ھ وچ حسین خان تو‏ں ٹُٹ ک‏ے بدائاں تو‏ں آگرہ وچ آیا۔ جمال خاں قورچی تے مرحوم جالینوس حکیم عین الملک دے وسیلے تو‏ں ملازمت شاہنشاہی حاصل کيتی۔ انہاں دناں جنس دانش دا وڈا رواج سی۔ پہنچدے ہی اہل نشست وچ داخل ہوئے گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ جو علما تجرکے نقارے بجاندے سن تے کسی نو‏‏ں خاطر وچ نہ لاندے سن بادشاہ نے انہاں تو‏ں لڑیا دتا۔ خود گل نو‏‏ں پرکھدے سن ۔ خدا د‏‏ی عنایت تے قوت طبع تے تیزی فہم تے دل د‏‏ی دلیری تو‏ں کہ عالم جوانی دا لازمہ ے بہتاں نو‏‏ں زیر کيتا۔ پہلی ہی ملازمت وچ فرمایا کہ ایہ بدائونی فاضل حاجی ابراہیم سرہندی دا سرکوب اے چاہندے سن کہ اوہ کسی طرح تو‏ں زک پائے۔ ميں نے وی اسنو‏ں خوب خوب الزام دیے۔ تے بادشاہ بہت خوش ہوئے۔ شیخ عبدالنبی صدر عالی قدر پہلے ہی خفا ہوئے سن کہ اسيں تو‏ں بالا بالا آن پہنچیا ۔ ہن جو مناظرےآں وچ مقابل دیکھیا تاں اوہی مثل ہوئی۔ کہ اک تاں سپ نے کٹیا اس اُتے کھادی افیم خیر آخر رفتہ رفتہ انہاں د‏‏ی کلفت وی الفت تو‏ں بدل گئی۔ ملیا صاحب اس فتحیابی اُتے ناحق خوش ہوئے۔ انہاں نو‏ں خبر نہ سی کہ ایہ فتح اپنی فوج د‏‏ی شکست ہوئی ا‏‏ے۔ کیونجے آہستہ آہستہ بادشاہ کل علما تو‏ں بے اعتقاد ہوگیا فیر انہاں دے نال ایہ وی نظراں تو‏ں گر گئے۔ نال ہی لکھدے نيں انہاں دناں وچ شیخ ابوالفضل خلف شیخ مبارک جس د‏‏ی عقل تے دانش دا ستارہ چمک رہیا سی ملازمت وچ آیا اورانواع تے قسماں د‏‏ی عنایتاں تو‏ں امتیاز پایا۔ تھوڑی دور اگے چل ک‏ے کہندے نيں بادشاہ نے ملایان فرعون صفت دے کان ملنے دے لئی جس د‏‏ی میرے تو‏ں امید نہ رہی سی انہاں نو‏ں خاطر خواہ پایا وغیرہ وغیرہ۔ انہاں دے تے ابوالفضل دے دونے حالات پڑ ھ کر معلوم ہوئے جائے گا کہ اکبر د‏‏ی نظر توجہ انہاں د‏‏ی طرف سی ۔ اوہ ادھر فیر گئی۔ اسنو‏ں اس د‏ی قسمت دا زور کہوئے۔ خواہ اس د‏ی مزاج شناسی سمجھو۔ تے ایہی شک سی جو ہمیشہ تیزاب بلکہ زہریلے لفظاں بن دے انہاں دے قلم تو‏ں ٹپکتا سی۔