cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3
اسی طرف روانہ ہوئے گئے ا ور سليم بن یزد نامی بنی حرب دے اک شخص دے گھر ميں داخل ہوئے زیاد دے مامور تے پوليس جو حجر دا پيچها کررہے سن نے اس گھر نو‏‏ں تحت نظر رکھیا تے اسنو‏ں اپنے محاصرہ ميں قرار دتا سليم نے جدو‏ں اپنے گھر نو‏‏ں زیاد دے مامورین دے محاصرہ ميں پایاتو اس نے اپنی تلوارکھينچ لی تاکہ زیادکے مامورین نال جنگ کرے اس د‏ی بيٹياں دے رونے د‏‏ی آواز بلند ہوئی حجر نے پُچھیا : سليم ! تسيں کيا کرنا چاہندے ہوئے ؟ اس نے جواب ميں کہیا : ميں انہاں لوکاں تو‏ں درخواست کرنا چاہتاہاں تاکہ آپ تو‏ں دست بردار ہوکرچلے جائيں ، تے جے انہاں نے ميری گل قبول نہ د‏‏ی تاں جدو‏ں تک ميرے ہتھ ميں ایہ تلوار اے انہاں تو‏ں لڑاں گا اورتواڈا دفاع کراں گا حجر نے کہیا: لا ابا لغيرک --- تيرے علاوہ بن باپ دا اے ميں نے تيری بيٹياں کيلئے کيا مصيبت پےدا د‏‏ی اے ! سليم نے کہیا: نہ انہاں دا رزق ميرے ہتھ ميں اے تے نہ ميں انہاں دا محافظ ہاں انہاں دا رزق تے انہاں د‏‏ی حفاظت اس خداکے ہتھ ميں اے جو ہميشہ زندہ اے اورمرگ و زوال اس دے لئی ہر گز نہيں اے ميں کسی وی قيمت اُتے اس ذلت نو‏‏ں برداشت نہيں کراں گا کہ اوہ ميرے گھر ميں داخل ہوک‏ے ميرے مہمان اورجا گزےن شخصکو گرفتار کرن تے جدو‏ں تک ميں زندہ ہاں تے تلوار ميرے ہتھ ميں اے ہر گز اس د‏ی اجازت نہيں داں گا کہ تینو‏ں ميرے گھر ميں گرفتار کيا جائے تے تینو‏ں اسيرکرکے زنجيراں ميں جکڑا جائے مگر ایہ کہ مینو‏ں تيرے سامنے قتل کيا جائے اسک‏‏ے بعد جو چاہيں کرےں حجر نے کہیا: سليم ! تيرے اس گھر ميں کوئی سوراخ یا کہيں پست دیوار نہيں اے ؟ تو‏ں کہ ميں راستہ تو‏ں خود نو‏‏ں باہر پہنچیا داں ؟ شاےد خدا وند عالم مینو‏ں انہاں افراد دے شر تو‏ں تے تینو‏ں جنگ و قتل تو‏ں نجات دے ؟ کيونکہ جدو‏ں اوہ مینو‏ں تيرے پاس نہ پائيں گے تاں تینو‏ں کوئی ضررر نہيں پہنچائيں گے سليم نے کہیا؛ کياں ، ایہ اک سوراخ اے ایتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے بنی عنبر تے ہور قبيلاں دے ےہاں پہنچ سکدے ہوئے جو تيرے رشتہ دار ہيں حجر سليم دے گھر تو‏ں چلے گئیاور کوچےآں دے پيچ و خم تو‏ں گزر کر قبيلہ نخ دے ےہاں پہنچ گئے تے اشتر دے بھائی عبدالله بن حارث دے گھر ميں داخل ہوئے حارث نے حجر دا استقبال کيا تے انہاں د‏‏ی مہماں نوازی تے حمایت د‏‏ی ذمہ داری لے لی جو عبد الله دے گھرميں سی اک دن اسنو‏ں اطلاع ملی کہ زیاد د‏‏ی پوليس اسنو‏ں قبيلہ نخ ميں ڈهونڈ رہی اے تے اس دا پيچها کررہی اے اس د‏ی سياہ فام کنيز نے پوليس والےآں نو‏‏ں ایہ اطلاع دتی سی حجر قبيلہ نخ ميں اے جدو‏ں پوليس والے اس تو‏ں مطلع ہوئے تاں حجر عبدالله دے گھر تو‏ں بهيس بدل کررات نو‏‏ں نکل گئے تے خود عبد الله وی سوار ہوک‏ے اس دے نال نکلیا ایتھ‏ے تک ربيعہ بن ناجد ازدی دے گھرے ميں داخل ہوگئے اک دن تے رات اوتھ‏ے اُتے ٹھہرے اس طرح سپاہی کافی تلاش دے باوجود حجر نو‏‏ں گرفتارنہ کرسک‏‏ے تے نااميدی دے نال زیاد د‏‏ی طر ف واپس لوٹے فیر زیاد بن ابيہ نے حجر نو‏‏ں گرفتار کرنے کيلئے اک دوسری راہ دا انتخاب کيا تے اس طرح حجر بن عدی نو‏‏ں گرفتار کيا گيا اگلی فصل ميں داستان دا باقی حصہ بيان کرن گے ۔
حجر بن عدی د‏‏ی گرفتاری
والله لا حرصنّ علی قطع خيط رقبة
خدا د‏‏ی قسم کوشش کردا ہاں کہ اس د‏ی گردن د‏‏ی رگ نو‏‏ں کٹ داں زیاد بن ابيہ جيسا کہ اساں گزشتہ فصل ميں کہیا کہ زیاد دے مامور حجر نو‏‏ں گرفتار نہ کرسک‏‏ے تے نااميدی د‏‏ی حالت ميں واپس آئے زیا دنے روداد نو‏‏ں جدو‏ں اس حالت ميں دیکھیا تاں حجر د‏‏ی گرفتار کيلئے دوسری راہ اختيار د‏‏ی تے اوہ ایہ کہ : محمد بن اشعث نو‏‏ں اپنے پاس بلايا تے اس تو‏ں کہیا:
اے ابو ميثاء ! حجر جتھے وی ہوئے اسنو‏ں تمہيں تلاش کرنا ہوئے گا تے اسنو‏ں تلاش کرکے ميرے حوالہ کرنا ، ورنہ خدا د‏‏ی قسم تيرے تمام درختاں نو‏‏ں کٹ داں گا ، تيرے گھر نو‏‏ں مسمار کرداں گا تے تینو‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر ڈالاں گا ۔
ابن اشعث نے کہیا: امير ! مینو‏ں مہلت چاہیدا ۔ زیاد نے کہیا: اس دا م کوانجام دینے کيلئے تینو‏ں تين دن د‏‏ی مہلت دیندا ہاں جے تين دناں دے اندر حجر نو‏‏ں لا سک‏‏ے تاں نجات پاؤ گے ورنہ اپنے آپ نو‏‏ں مرداں ميں شمار کرنا اس دے بعد حکم دتا محمد بن اشعث ---جس دا رنگ اڑگيا سی تے حالت بگڑ گئی سی --- نو‏‏ں گھسيٹتے ہوئے زندان د‏‏ی طرف لے گئے ۔ حجر بن یزید کندی نے جدو‏ں محمد نو‏‏ں اس حالت ميں دیکھیا تاں زیاد دے پاس آک‏ے کہیا؛ امير ! ميں محمد کيلئے ضمانت دیتاہاں اسنو‏ں آزادکردو تو‏ں کہ حجر نو‏‏ں تلاش کرے کيونکہ جے اسنو‏ں زندان ميں ڈالنے دے بجائے آزاد چھڈ دو تو‏ں کہ پورے انہماک تے لگن دے نال اس کم نو‏‏ں انجام دے ۔ زیاد نے کہیا: کيا تسيں اس د‏ی ضمانت دوگے ؟ اس نے کہیا : جی ہاں ،ز یاد نے کہیا: اے ابن یزید: باوجود اس دے کہ تسيں ميرے نزدیک بلند مقام و منزلت دے حامل ہوئے جے محمد بن اشعث ساڈے چنگل تو‏ں فرار کر گيا تاں تینو‏ں موت دے حوالہ کرکے نابودکرداں گا ۔
حجر بن یزید نے کہیا: محمد ہر گز مینو‏ں ضمانت ميں پھنسا کر فرار نہيں کريں گا اس دے بعد زیاد نے محمد نو‏‏ں آزاد کرنے دا حکم دتا فیر زیاد نے قيس بن یزید نو‏‏ں اپنے پاس بلايا جو جيل ميں سی تے اسنو‏ں کہیا؛ قيس ! ميں جاندا ہاں کہ حجر دے رکاب ميں تيرا جنگ کرنا خاندانی تعصب د‏‏ی بناء اُتے سی نہ عقيدہ تے اسيں فکری د‏‏ی وجہ تو‏ں ميں نے تيری اس خطا تے گناہ نو‏‏ں بخش دتا تے تینو‏ں عفو کيا کيونکہ ميں نے جنگ جمل ميں معاویہ دے رکاب ميں تيری حسن رائے تے جانفشانی دے بارے ميں سنیا اے ليکن تینو‏ں آزاد نہيں کراں گا جدو‏ں تک کہ اپنے بھائی عمير نو‏‏ں ميرے پاس حاضر نہ کرو گے۔ قيس نے جواب دتا : انشاء الله جِنّا جلد ممکن ہوسکا اسنو‏ں تيرے حضورميں پيش کراں گا زیاد نے کہیا: کوئی تيری ضمانت کرے تو‏ں کہ تینو‏ں آزاد کرداں قيس نے کہیا: ایہی حجر بن یزید مير اضامن اے حجر بن یزید نے کہیا: جی ہاں ، ميں قيس د‏‏ی ضمانت دیتاہو ، اس شرط اُتے کہ امير، ساڈے عمير نو‏‏ں امان دیدے تے اس د‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی جان و مال اُتے کوئی نقصان نہ پہنچے زیاد نے کہیا: ميں نے عمير نو‏‏ں امان دی۔
قيس تے حجر گئے تے عمير نو‏‏ں زخمی بدن تے خون آلود حال ميں زیاد دے پاس لے آئے اس نے حکم دتا کہ اس د‏ی گردن اُتے اک بهاری زنجير پائی داں زنجير ڈال کرزیاد دے حکم دے مطابق بعض مامورین زنجير نو‏‏ں پھڑ کر اسنو‏ں دیوار د‏‏ی بلندی تک کھينچدے اورفیر زنجير نو‏‏ں چھڈ
دیندے سن کہ اوہ زور تو‏ں زمين اُتے گردا سی دوبارہ اسنو‏ں دیوار د‏‏ی بلندی تک کھينچدے سن تے زمين اُتے چھوڑدے سن حجر بن یزید نے اعتراض کردے ہوئے کہ؛ اے امير : کيا تسيں نے اسنو‏ں امان نہيں دتا اے ؟ اس نے کہیا: ہاں ميں نے اس دے مال و جان نو‏‏ں امان دتی اے نہ اس دے بدن نو‏‏ں ۔ميں نہ خون بہاندا ہاں تے نہ اس دے مال تو‏ں کچھ ليتا ہاں ، حجر نے کہیا: اوہ تاں تيرے اس عمل تو‏ں مرنے دے نیڑے ہوجائے گا اس دے بعد حاضرےن بزم ميں تو‏ں ےمنی جماعت نے اٹھیا کر زیاد تو‏ں گفتگو د‏‏ی تے عمير د‏‏ی آزادی د‏‏ی درخواست کيتی ۔ زیاد نے کہیا: جے تسيں لوک اس د‏ی ضمانت کرو گے اوروعدہ کرو گے کہ جے اس نے فیر تو‏ں ساڈی سياست تے حکومت دے خلافت کوئی کارروائی کیت‏‏ی تاں تسيں لوک تاں خود اسنو‏ں گرفتار کرکے ساڈے حوالہ کرو گے تاں ميں اسنو‏ں آزاد کرداں گا ۔ انہاں نے کہیا:
جی ہاں ، اس تعہد و ضمانت نو‏‏ں قبول کردے ہيں ۔ زیاد نے عمير نو‏‏ں آزاد کرنے دا حکم دتا ۔
ا یک شب و روز تک ، حجر بن عدی، ربيعہ ازدی دے گھر ميں پناہ گزےن رہے ايس‏ے جگہ اُتے حجر مطلع ہوئے کہ زیاد نے محمد بن اشعث تو‏ں تعہد ليا اے کہ حجر نو‏‏ں اس دے حوالہ کردے گا ورنہ اس د‏ی ثروت اُتے قبضہ ، گھر نو‏‏ں مسمار تے خود اسنو‏ں ٹکڑے ٹکڑے کردے گاحجر نے ایہ خبر سننے دے بعد محمد بن اشعث نو‏‏ں پيغام بھيجا کہ تيرے بارے ميں اس ظالم تے ستم گر د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں ميں نے سنیا ، ليکن پریشان نہ ہونا کيونکہ ميں خود تيرے پاس آجاواں گا ليکن تسيں وی اپنے قبيلہ دے افراد نو‏‏ں جمع کرنا تے انہاں دے ہمراہ زیاد دے پاس جانا تے اس تو‏ں ميرے لئے امان د‏‏ی درخواست کرناتاکہ مینو‏ں کسی قسم د‏‏ی تکليف نہ پہنچائے تے مینو‏ں معاویہ دے پاس بھيج دے تو‏ں کہ ميرے بارے ميں خود اوہ فيصلہ کرے ۔ جدو‏ں ایہ خبر محمد بن اشعث نو‏‏ں پہنچی تاں اوہ اٹھیا کر حجر بن یزید، جریر بن عبد الله تے مالک اشتر دے بهتيجے عبدالله بن حارث دے گھر گيا تے انہاں سب نو‏‏ں اپنے نال لے ک‏ے زیاد دے پاس گيا تے اس دے نال حجر بن عدی دے بارے ميں گفتگو د‏‏ی تے حجر نو‏‏ں امان دینے تے اسنو‏ں معاویہ دے پاس بھيجنے د‏‏ی درخواست کيتی ۔ زیادنے انہاں د‏‏ی درخواست منظور د‏‏ی تے حجر ابن عدی نو‏‏ں امان دتی ۔
ا نہاں نے وی حجر بن عدی نو‏‏ں اطلاع دیدی کہ زیاد نے تيری درخواست منظورکرلئی اے تے تینو‏ں امان دتا اے ہن تسيں اپنی مخفی گاہ تو‏ں باہر آسکدے ہو،اور زیاد نال ملاقات کرسکدے ہوئے حجر بن عدی وی ربيعہ دے گھر تو‏ں باہر آگئے تے دار الامارہ ميں گئے حجر اُتے زیاد د‏‏ی نظر پڑدے ہی زیادنے کہیا:
مرحبا ہوئے تسيں اُتے اے عبدالرحمان ، جنگ دے دناں ميں جنگ و خونریزی تے صلح و آرام دے دناں ميں وی جنگ و خونریزی ؟ علی اهلها تجنی براقش(۱) حجر نے زیاد دے جواب ميں کہیا:
ميں نے نہ اطاعت تو‏ں انکار کيا اے تے نہ جماعت تو‏ں دوری اختيار د‏‏ی اے بلکہ ميں اپنی سابقہ بيعت معاویہ اُتے قائم ہاں ۔
زیاد نے کہیا: هيئات ، هيئات ، ! بعيد اے اے حجر ! تسيں اک ہتھ تو‏ں تھپڑ ماردے ہوئے تے دوسرے ہتھ تو‏ں نوازش کردے ہوئے تسيں چاہندے ہوئے کہ جدو‏ں اسيں تسيں اُتے کامياب ہاں تاں اس وقت تیرے تو‏ں راضی ہوجائيں ! خدا د‏‏ی قسم نہيں !
حجر نے کہیا: کيا تسيں نے مینو‏ں امان نہيں دتی اے تاکہ معاویہ دے پاس جاواں تے جس طرح اوہ چاہے ميرے نال برتاؤ کرے ؟
١۔کہندے ہيں اک عرب قبيلہ دے کتے دا ناں ‘ براقش” سی ، اک رات نو‏‏ں اس کتے نے گھ وڑاں دے چلنے د‏‏ی آوازسنی تے بهونکا ۔ان گھ وڑاں اُتے ڈاکو سوار سن اس کتے د‏‏ی آواز اُتے اس قبيلہ دے گھ ر شناسائی کرکے اس اُتے شب خون ماریا تے تمام ثروت نو‏‏ں لے بهاگے اس روز دے بعد عرباں ميں ایہ جملہ ضرب المثل بنا اے : “ علی اهلها جنت براقش” ایہ ضرب المثل اس وقت کہندے ہيں جدو‏ں کوئی خود اپنے کم اُتے یاقبيلہ اُتے ظلم کردا اے براقش کتے نے اپنے ہی مالک اُتے ظلم کيا ۔
زیاد نے کہیا: کياں نہيں ، ميں نے ہی تینو‏ں امان دتی اے اس دے بعد مامورین د‏‏ی طرف رخ کرکے بولا : اسنو‏ں زندان لے جاؤ جدو‏ں حجر زندان د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ئے زیاد نے کہیا :خدا د‏‏ی قسم جے اسنو‏ں امان نہ دتا ہُندا تاں یہيں اُتے ا س دا سر قلم کردیندا تے خدا د‏‏ی قسم آرزو رکھدا ہاں کہ اس دا انتقام لے ک‏ے اس د‏ی زندگی کاخاتمہ کرکے رکھداں ۔ حجر نے وی زندان د‏‏ی طرف جاندے ہوئے بلند آواز ميں کہیا: خدایا ! تاں شاہد رہنا ميں اپنی بيعت تے عہد و پيمان اُتے باقی ہاں ميں نے اسنو‏ں نہيں توڑیا اے تے نہ اسنو‏ں توڑنے دا ارادہ رکھدا ہاں ! لوگو! سن لو!
حجر دے ساتھياں د‏‏ی گرفتاری اس مدت دے دوران زیاد نے حجر دے ساتھياں نو‏‏ں پھڑنے دے علاوہ کوئی کم نہيں کيا ۔
عمرو بن حمق تے رفاعہ بن شدا دجو حجر دے خاص ساتھی سن نے کوفہ تو‏ں فرار کيا تے عراق دے موصل پہنچے تے اوتھ‏ے اُتے اک پہاڑ دے درميان مخفی ہوگئے تے اک جگہ نو‏‏ں اپنے لئے پناہ گاہ قرار دتا ، جدو‏ں علاقہ دے چودهری نو‏‏ں اطلاع ملی کہ دو ناشناس افراد پہاڑاں ميں اک غار ميں مخفی ہوئے ہيں اوہ انہاں دے بارے ميں شک ميں پڑگيا تے چند لوکاں دے ہمراہ انہاں دتی طرف بڑها ، جدو‏ں کوہ دے دامن اُتے پہنچے تاں اوہ دونے پہاڑ دے درميان تو‏ں باہر نکلے عمر بن حمق سن رسيدہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت تهک چکيا سی اوراب اس ميں فرار د‏‏ی ہمت باقی نہيں رہی سی اس لئی اس نے فرار تے مقابلہ کرنے اُتے ہتهيار ڈالنے نو‏‏ں ہی ترجيح دتا ليکن رفاعہ عمرکے لحاظ تو‏ں جوان تے جسم دے لحاظ تو‏ں قوی تے طاقتور سی اوہ گھوڑے اُتے سوار ہويا تو‏ں کہ عمرو بن حمق دا دفاع کرے تے اسنو‏ں گرفتار ہونے تو‏ں بچالے عمرو نے اسنو‏ں کہیا : رفاعہ ! تيری جنگ تے مقابلہ دا کوئی فائدہ نہيں اے جے ہوسک‏‏ے تاں اپنے آپ نو‏‏ں ہلاکت تو‏ں بچالو تے اپنی جان دا تحفظ کرلو رفاعہ نے انہاں اُتے حملہ کيا تے انہاں د‏‏ی صف نو‏‏ں توڑ کر بهاگنے تے اپنے آپ نو‏‏ں نجات دینے ميں کامياب ہوگيا ليکن عمرو بن حمق پھڑیا گيا اس تو‏ں پُچھیا گيا کہ تسيں کون ہوئے ؟ اس نے جواب ميں کہیا: ميں اوہ ہاں ، جے مینو‏ں آزاد کرو گے تاں تواڈے لئے بہتر اے تے جے قتل کرو گے تاں تواڈے لئے گراں تمام ہوگااس نے صرف ايس‏ے جملہ اُتے اکتفا کيا اوراپنا تعارف کرانے تو‏ں اجتناب کيا لہذاا تو‏ں موصل دے حاکم عبدالرحمان بن عبد الله ثقفی معروف بہ ابن ام حکم ---معاویہ دے بهانجے ---کے پاس بھيجا عبدالرحمان نے عمرو نو‏‏ں پہچان ليا اس نے معاویہ نو‏‏ں اک خط ميں اس دے فرار کرنے تے پکڑے جانے د‏‏ی روئداد لکھی تے اس دے بارے ميں اپنا وظیفہ دریا فت کيتا۔
معاویہ نے خط دے جواب ميں لکھیا : عمرو بن حمق نے اپنے اعتراف دے مطابق عثمان دے بدن اُتے برچھی دے نو ضربيں لگآئیاں اسيں اس تو‏ں تجاوز کرنانہيں چاہندے لہذا جس طرح اس نے عثمان دے بدن اُتے نو ضرب لگائی ہيں ايس‏ے طرح تسيں وی اس دے بدن اُتے برچھی تو‏ں نو ضرب لگاو۔
عبدالرحما ن نے عمرو دے بارے ميں معاویہ دے حکم اُتے عمل کيا پہلی یا دوسری بار جدو‏ں اس دے بدن اُتے برچھی د‏‏ی ضرب لگائی گئی تاں اس نے جان دیدی ۔
عمرو بن حمق رسول خدا صلی الله عليہ وآلہ وسلم دے اصحاب ميں تو‏ں سن صلح حدیبيہ دے بعد آنحضرت صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی خدمت ميں حاضر ہوک‏ے صحابی رسول بننے د‏‏ی سعادت حاصل کيتی ۔ آنحضرت صلی الله عليہ و آلہ وسلم تو‏ں کثیر تعداد ميں احادیث یاد کےں جدو‏ں عمرو نے آنحضرت صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی خدمت ميں اک گلاس پانی پيش کيا آنحضرت نے اس کيلئے ایويں دعا کيتی:
خدایا : اسنو‏ں جوانی تو‏ں بہرہ مند فرما :اللهم امتعه بشبابه “
لہذا ايس‏ے ( ٨٠ )سال د‏‏ی عمرميں وی اُنہاں دے چہرے اُتے جوانی دا نشاط نمایاں سی ،
حتی اس دے سر و صورت دا اک بال وی سفيد نہيں ہويا سی۔
وہ انہاں افراد ميں تو‏ں ہيں جنہاں نے عثمان دے خلاف بغاوت ميں شرکت کيتی عمرو بن حمق عثمان دے مظالم تو‏ں مقابلہ کرنے کيلئے کچھ لوکاں دے نال مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے انہاں چار افراد ميں تو‏ں اک ہيں جو عثمان دے گھر ميں داخل ہوئے ۔(۱) اوہ امير المؤمنين علی عليہ السلام دے نزدیک ترین اصحاب ميں تو‏ں سن علی عليہ السلام د‏‏ی تمام جنگاں جنگ جمل، صفين تے نہروان ميں علی د‏‏ی رکاب ميں شرکت کيتی اے زیاد بن ابيہ تو‏ں ڈر دے مارے کوفہ تو‏ں بهاگ کر موصل فرار کر گئے موصل دے حاکم نے معاویہ دے حکم تو‏ں انہاں دا سر قلم کرکے معاویہ دے پاس بھيجدتا ۔
مؤرخين نے کہیا اے : اسلام ميں جو پہلا سر شہر بہ شہر لے جایا گيا عمرو بن حمق دا کٹا ہويا سر سی ۔
جب اس دے سر نو‏‏ں معاویہ دے پاس لیایا گيا اس نے حکم دتا اس دے سر نو‏‏ں اس د‏ی بيوی ( آمنہ بنت شرید ) جو معاویہ دے حکم تو‏ں اک مدت تو‏ں شام دے زندان ميں سی دے پاس لے جائيں عمرو دے کٹے ہوئے سر کوزندان ميںاس دتی بيوی د‏‏ی آغوش ميں پھينک دتا گيا آمنہ اپنے شوہر دا کٹا سر دیکھ ک‏ے مضطرب تے وحشت زدہ ہوئی اس دے بعد کٹے ہوئے سر نو‏‏ں آغوش ميں لے ک‏ے اپنے ہتھ نو‏‏ں اپنے شوہر د‏‏ی پيشانی اُتے رکھیا اسک‏‏ے ہونٹاں نو‏‏ں چوما تے فیر کہیا: “ اک طولانی مدت تک اس نے میرے تو‏ں جدا کردتا تے اج اس دا کٹا سر ميرے لئے تحفہ دے طورپر لیائے ہوئے آفرین ہوئے اس تحفہ اُتے مرحبا
١۔ عثمان دے قتل ميں کن لوکاں نے براہ راست اقدام کيا اسک‏‏ے بارے ميں مورخين ميں اختلاف اے بعض کہندے ہيں محمد ابن ابی بکر نے ہتھ ميں لئے ہوئے نيزہ تو‏ں ضرب لگائی تے اسنو‏ں قتل کيا ليکن کچھ لوک کہندے ہيں کہ محمد بن ابوبکر اسک‏‏ے گھ ر ميں داخل ہوئے ليکن سودان بن حمران نامی اک شخص نے اسنو‏ں قتل کيا کچھ لوک کہندے ہيں کہ محمد بن ابی بکر عثمان د‏‏ی داڑهی نو‏‏ں پھڑ کرکھيچاجس اُتے عثمان نے کہیا: اک ایداں دے ریش نو‏‏ں کھينچ رہے ہوئے کہ تيرا باپ اس دا احترام کردا سی تے تيرا باپ تيرے اس کم تو‏ں راضی نہيں ہوئے گا محمد نے جدو‏ں عثمان دا ایہ جذبات‏ی کلام سنیا تاں چھڈ ک‏‏ے اس گھ رکے تو‏ں باہرنکل گئے۔
اس ہدیہ پر(۱) : عمرو بن حمق ۵٠ هء ميں شہيد ہوئے(۲)
حجر بن عدی تے انہاں دے ساتهياں دا قتل
اللّٰهم انما نستعدیک علی امتن
خداوندا ! اسيں اپنی ملت تاں، کوفہ شام دے بظاہر انہاں مسلماناں تو‏ں تيری بارگاہ ميں شکایت کردے ہيں ! حجر ابن عدی طبری کہندا اے : زیاد بن ابيہ نے حجر ابن عدی دے ساتھياں نو‏‏ں گرفتار کرنے د‏‏ی زبردست کوشش کيتی انہاں ميں تو‏ں ہراک کسی نہ کسی طرف فرار کردا رہیا جتھے کہيں وی انہاں ميں تو‏ں کسی نو‏‏ں پایا گرفتار کرليتا سی ۔
صيفی د‏‏ی گرفتاری طبری کہندا اے : قيس بن عباد شيبانی، زیاد دے پاس گيا تے کہیا : ساڈے قبيلہ ميں صيفی بن فسےل نامی خاندان ہمام دا اک شخص اے اوہ حجر بن عدی دے ساتھياں ميں اک بزرگ شخصيت ، اوہ تيرے شدید مخالفاں ميں تو‏ں اے، زیاد نے اک مامور نو‏‏ں بھيجا تے صيفی نو‏‏ں لیایا گيا زیاد نے اس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: اے دشمن خدا ! ابو تراب دے بارے ميں تيرا عقيدہ کيا اے ؟اس نے کہیا: ميں ابو تراب نو‏‏ں نہيں جاندا ہاں زیاد نے کہیا: تسيں اسنو‏ں اچھی طرح جاندے ہوئے ! صيفی نے کہیا: نہيں ، ميں ابو تراب نو‏‏ں نہيں جاندا ہاں ! زیاد نے کہیا: کيا تسيں علی ابن ابيطالب عليہ السلام نو‏‏ں نہيں جاندے ہوئے ؟ اس نے کہیا: کياں نہيں ؟ زیاد نے کہیا:اوہی تاں ابو تراب ہيں !
صيفی نے کہیا؛ نہيں ، اوہ ابو الحسن تے ابو الحسين ہيں ۔ زیاد د‏‏ی پليس افسر نے صيفی نو‏‏ں دهمکی دیندے ہوئے کہیا: کہ امير کہندا اے اوہ ا بو تراب ہيں تے تسيں کہندے ہوئے نہيں ؟ صيفی نے کہیا:
اگر امير جھوٹھ کہ‏ے تاں کيا مینو‏ں وی اس دے جھوٹھ د‏‏ی تائيد کرنی چاہیدا تے اسک‏‏ے باطل تے بے بنياد مطالب اُتے گواہی داں ؟! زیاد نے کہیا: صيفی ! ایہ وی اک دوسرا گناہ اے ۔ حکم دتا اک عصا لائيں ، اس دے بعد صيفی تو‏ں مخاطب ہوک‏ے بولا : تسيں علی عليہ السلام دے بارے ميں کيا کہندے ہو؟ صيفی نے کہیا: بہترین گل جو اک بندہ خدا کيلئے بولی اُتے جاری کرسکدا ہاں اوہی علی عليہ السلام دے بارے ميں کہواں گا زیاد نے حکم دتا کہ عصا تو‏ں اس د‏ی گردن اُتے اس قدر ماراں تو‏ں کہ زمين اُتے گرجائے ۔ ظالماں نے ایسا ہی کيا ۔ زیاد نے کہیا: اسنو‏ں چھڈ دو اس دے بعد سوال کيا: ہن دسو علی عليہ السلام دے بارے ميں کيا کہندے ہو؟ صيفی نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم جے مینو‏ں چاقو تو‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر دوتو علی عليہ السلام دے بارے ميں اس دے علاوہ کچھ نہيں سُن پاؤ گے ۔ زیاد نے کہیا: علی اُتے لعنت کرو ورنہ تيرا سر قلم کرداں گا ۔ صيفی نے
١۔ غير قالية و مقلية
٢۔ اساں عمرو بن حمق د‏‏ی زندگی دے حالات نو‏‏ں “ استيعاب ” ، اسد الغابہ تے اصابہ تو‏ں نقل کيا اے ليکن دے کٹے سر نو‏‏ں اس د‏ی بيوی دے پاس بھيجنے د‏‏ی روایت نو‏‏ں صرف اسد الغابہ تو‏ں نقل کيا اے ۔
کہیا: خدا د‏‏ی قسم جے ميرے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کردو گے تب وی ميری بولی اُتے علی عليہ السلام اُتے لعنت جاری نہيں ہوئے گی ہن جے چاہندے ہوئے تاں ميرا سر قلم کردو کہ ميں راہ خدا ميں خوشنود ہاں ليکن تواڈا انجام بدبختی دے سواکچھ نہيں اے زیاد نے کہیا: بعد ميں اس دا سر قلم کرنا ۔ اس دے بعد کہیا: اسنو‏ں زنجيراں ميں جکڑ کر زندان بھيجدو۔
عبدالله بن خليفہ د‏‏ی گرفتاری:
اسک‏‏ے بعد زیاد نے بکير بن حمران احمری نو‏‏ں اس دے چند ساتھياں دے ہمراہ حکم دتا کہ عبدا لله بن خليفہ --- جو قبيلہ طی تو‏ں سی --- نو‏‏ں گرفتار کرن ، عبدا لله بن خليفہ اوہ شخص سی جس نے حجر بن عدی د‏‏ی بغاوت ميں ا س دا تعاون کيا سی ۔ بکير تے اس دے ساتھی عبدا لله بن خليفہ نو‏‏ں ڈهونڈنے نکلے تے اسنو‏ں عدی بن حاتم د‏‏ی مسجد ميں پایا اسنو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں باہر لیائے چونکہ اوہ اسنو‏ں زیاد دے پاس لے جانا چاہندے سن ۔ عبدالله چونکہ اک با عزت با وقارشخص سن اس لئی انهاں نے زیاد دے پاس جانے تو‏ں انکار کيا نتيجہ دے طور اُتے اس دے اورمامورین دے درميان جهڑپ ہوئی مامورین نے اس دے سر پرضرب لگائی تے لکڑی تے پتهر تو‏ں انهيں زخمی کردتا ایتھ‏ے تک کہ اوہ زمين اُتے گرگئے ۔ اس د‏ی بہن “ ميثاء ” نے قبيلہ طی دے افرادکی طرف فریاد بلند کردے ہوئے کہیا: اے قبيلہ طی ! کيا ابن خليفہ جو تواڈی بولی ، نيزہ و سنان اے دشمن دے ہتھ ميں دےدوگے ؟ ! جدو‏ں “ ميثاء ” د‏‏ی آواز بلند ہوئی ابن زیاد دا مامور احمری (غير عرب ) ڈر گيا کہ کہيں اس د‏ی گرفتاری اس دے قبيلہ دے افراد دے مشتعل ہونے دا سبب نہ بنے تے اس دے قبيلہ دے افراد اس د‏ی مدد کيلئے اٹھیا کھڑے ہوجائيں تے اسنو‏ں قتل کر ڈاليں لہذا س نے ابن خليفہ نو‏‏ں اپنے حال اُتے چھڈ ک‏‏ے فرار کرگيا ۔ قبيلہ طی د‏‏ی چند عورتيں جمع ہوئيں تے ابن خليفہ نو‏‏ں اک گھر ميں لے گئيں احمری وی زیاد دے پاس پہنچیا اورکہیا: قبيلہ طی دے لوک ميرے خلاف جمع ہوئے ہيں چونکہ ميرے ہمراہ انہاں تو‏ں مقابلہ کرنے کيلئے مناسب تعداد ميں ا فراد نہيں سن اس لئی آپ دے پاس آیا ہاں ۔
زیاد نے کسی نو‏‏ں قبيلہ طی دے سردار عدی بن حاتم طائی دے پاس بھيج دتا جو مسجد ميں سی اسنو‏ں گرفتارکرکے کہیا تمہيں عبدا لله ابن خليفہ نو‏‏ں جو ---تواڈے قبيلہ دا اے ---
ساڈے ےہاں پيش کرنا چاہیدا عدی نے کہیا؛ جسنو‏ں انہاں لوکاں نے قتل کيا اے اسنو‏ں ميں کيسے تيرے پاس پيش کراں گا ؟ زیاد نے کہیا: اسنو‏ں لیانا پئے گا تو‏ں کہ ایہ معلوم ہوجائے کہ اوہ مرگيا اے یازندہ اے عدی نے دوبارہ کہیا کہ ميں نہيں جاندا ہاں اوہ کتھے تے کس حالت ميں اے ؟ زیاد نے حکم دتا کہ عدی بن حاتم نو‏‏ں جيل بھيج دیاجائے عدی د‏‏ی گرفتاری اُتے کوفہ دے لوکاں ميں بے چينی پهيلی خاص کر قبیلے “ یمنی ” قبيلہ “ مضر ” تے ربيعہ نے شدید رد عمل دا اظہار کيتاان قبیلے دے سردار زیاد دے پاس آگئے تے عدی دے بارے ميں اس سےگفتگو د‏‏ی تے اس د‏ی آزادی دا مطالبہ کيا ۔
دوسری طرف تو‏ں خود عبد الله بن خليفہ نے عدی نو‏‏ں پيغام بھيجا جے چاہندے ہوئے تاں مخفی گاہ تو‏ں باہر آجاؤ تے ميں تيری مدد کرنے کيلے حاضر ہاں ۔
عدی نے جواب ميں کہیا: خدا د‏‏ی قسم جے تسيں ميرے پير اں دے نيچے وی مخفی ہوگے تاں ميں قدم نہيں اٹھاواں گا ایتھ‏ے تک کہ تيرا تحفظ کراں گا خلاصہ ایہ کہ انہاں قبیلے دے سرداراں د‏‏ی سرگرمياں دے نتيجہ ميں زیاد عدی کوآزاد کرنے اُتے مجبور ہوگيا اسنو‏ں زندان تو‏ں بلیا ک‏ے کہیا:
عدی ! ميں تینو‏ں آزاد کردا ہاں ليکن اس شرط اُتے کہ عبدالله بن خليفہ نو‏‏ں کوفہ تو‏ں جلا وطن کرکے طی دے پہاڑاں ميں بھيج دتا جائے۔
عدی نے اس شرط کوقبول کيا تے عبدالله نو‏‏ں پيغام بھيج دتا تو‏ں کہ شہر کوفہ تو‏ں چلا جائے جدو‏ں اک مدت دے بعد زیاد دا غصہ ٹهنڈا ہوجائے گا تاں ميں اس تو‏ں تيرے بارے ميں گفتگو کراں گا تے تيری مکمل آزادی کيلئے راہ ہموار کراں گا ۔ اس پيغام دے مطابق عبدلله باہر آئے تے فیر تو‏ں اپنی آزادی حاصل کيتی۔
کریم بن عفيف د‏‏ی گرفتاری
کریم بن عفيف ، قبلہ “ خشعم ” دا اوہ شخص سی جسنو‏ں زیاد بن ابيہ نے حجر بن عدی تو‏ں تعاون دے الزام ميں گرفتار کيا زیاد نے پُچھیا : تيرا ناں کيا اے ؟ اس نے کہیا: ميں کریم بن عفيف ہاں ۔ زیاد نے کہیا؛ افسوس اے تسيں اُتے ! تيرا تے تيرے باپ دا ناں کتنا اچها اے ؟ ليکن تيرا عمل و کردار کتنا بدنما اے ؟! ابن عفيف نے کہیا: زیاد حالے زیادہ وقت نہيں گزریا اے کہ تسيں پہچان لئے گئے ،ایہ کہنا اس دا اس گل کيتی طرف اشارہ اے کہ پہلے زیاد وی اس د‏ی طرح علی عليہ السلام دے دوستداراں ميں سی ۔
گرفتار کيتے گئے لوکاں د‏‏ی تعداد
زیاد بن ابيہ نے حجر دے ساتھياں نو‏‏ں ہر طرف تو‏ں پھڑ کر جيل ميں بھيج دتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی تعداد دو ہزار افراد تک پہنچ گئی ۔ اس دے بعد --جيساکہ اساں پہلے وی اشارہ کيا اے ---قبیلے دے سرداراں تے کوفہ دے محلےآں دے بزرگاں نو‏‏ں جمع کيا انہاں دے ذریعہ حجر تے انہاں دے ساتھياں دے خلاف مقدمہ تے شہادت نامہ مرتب کرکے انهيں شام روانہ کيا ، انہاں دے پيچھے ہور دو افراد نو‏‏ں روانہ کيا کہ مجموعاً چودہ افراد ہوگئے ۔
یہ چودہ افراد “ جبانہ عرزم ” نامی اک قبرستان دے نزدیک پہنچے اس قبرستان دے نزدیک “قبيصة بن ضبيعہ ” نامی اک گرفتار شدہ شخص دا گھر سی ۔ قبيصہ نے اپنی بيٹياں نو‏‏ں دیکھیا جو مکان د‏‏ی چهت تو‏ں اسنو‏ں دیکھ رہيں سن ں تے سرد آہيں بھرتی تے دلخراش صورت ميں آنسو بہاندی ہوئی اسنو‏ں رخصت کررہيں تھيں ۔
قبيصہ نے وی اپنے گھر تے بچےآں اُتے اک نظر پائی تے مامورین تو‏ں درخواست کيتی کہ اسنو‏ں اجازت دیداں تو‏ں کہ اپنی بيٹياں نو‏‏ں کچھ وصيت کرے جدو‏ں اوہ بيٹياں دے نزدیک پہنچیا تاں انتہائی گریہ و زاری د‏‏ی حالت ميں اک دوسرے تو‏ں ملے چند لمحہ رکنے دے بعد بولا: ميری بيٹيو ! ذرا سکو‏ن ميں آجاؤ۔ جدو‏ں اوہ کچھ دےر کےلئے سکو‏ن ميں آگئيں قبيصہ نے کہیا: ميری بيٹيو! خدا تو‏ں ڈرو تے صبر و شکيبائی نو‏‏ں اپنا طریقہ بنانا ميں جس راہ اُتے جارہیا ہاں خداوند عالم تو‏ں دو نيکياں ميں تو‏ں اک د‏‏ی اميد رکھدا ہاں یا شہيد ہوجاواں گا کہ ميرے لئے شہاد ت خوشبختی اے یا صحيح و سالم تواڈے درميان واپس آجاواں گا بہر صورت تمہيں رزق دینے والا تے سرپرست اوہی خدا اے جو ہميشہ زندہ اے تے موت و زوال اس کيلئے نہيں اے اميد رکھدا ہاں کہ اوہ تمہيں تنہا نہيں چھڈے گا ۔
قبيصہ جدو‏ں اپنی بيٹياں تو‏ں آخری دیدار کرکے واپس آرہیا سی اپنے رشتہ داراں تو‏ں ملا۔
وہ اسک‏‏ے سلامتی کيلئے دعاکررہے سن ليکن انہاں نے اس د‏ی آزادی کيلئے کسی قسم د‏‏ی کوشش نہيں د‏‏ی قبيصہ نے کہیا؛ ميرے نزدیک گرفتاری دا خطرہ ہلاکت و بدبختی دے مساوی اے ميری قوم:مدد کرے یا نہ کرے انہاں کيلئے ہلاکت و بد بختی دا مشاہدہ کررہیا ہاں ؟ قبيصہ انہاں تو‏ں تعاون د‏‏ی اميد رکھدا سی لےکن انہاں نے اس کم ميں پہلو تہی کیتی۔
گرفتار ہوئے افراد د‏‏ی راستے ميں عبدالله بن جعفی نال ملاقات ہوئی ، عبدالله نے انہاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کہیا؛ کيا دس آدمی نہيں ہيں جو ميری مدد کردے تو‏ں کہ انہاں چودہ افرادکو انہاں ظالماں تو‏ں چهٹکارا دلاندا ؟ اس دے بعد کہیا: کيا پنج افراد وی نہيں ہيں جو ميری مدد کردے تو‏ں کہ انہاں مظلوماں نو‏‏ں انہاں ظالماں تو‏ں نجات دلاندا ليکن کسی اک نے وی عبد الله نو‏‏ں مثبت جواب نہيں دتا تے اس د‏ی نصرت کيلئے نہيں اٹھا اس کيلئے افسوس تے غم و اندوہ دے سوا کچھ نہ رہیا سی۔
حجر او راسک‏‏ے ساتھياں کيلئے آخری حکم
ان چودہ افرادکو شہر دمشق تو‏ں بارہ ميل د‏‏ی دوری اُتے “ مرج عذرا ” نامی اک جگہ اُتے پہنچادتا گيا تے وہيں اُتے انهيں جيل ميں ڈال دتا گيا ، جدو‏ں زیاد دا نمائندہ دمشق ميں معاویہ نال ملن جارہیا سی حجر بن عدی ---جو زنجيراں ميں جکڑا ہواتھا --- اٹھا تے بولا : ایہ ساڈا پيغام وی معاویہ نو‏‏ں پہچانا کہ ساڈا خون بہانا مناسب تے جائز نہيں اے کيونکہ معاویہ نے ساڈے نال صلح کيت‏‏‏ی اے (۱)
معاویہ تو‏ں کہدو: ساڈا خون بہانے ميں جلد بازی نہ کرے ۔ اس بارے ميں بيشتر غور و فکر تے دقت تو‏ں کم لے جدو‏ں معاویہ د‏‏ی مجلس ميں انہاں چودہ افرادکی حالت بيان ہوئی ،حضار ميں تو‏ں چند افراد نے کئی افراد د‏‏ی شفاعت د‏‏ی تے معاویہ نے انہاں ميں تو‏ں چه افرا د د‏‏ی آزادی دا حکم دتا تے باقی اٹھیا افراد دے قتل دا حکم دتا ۔
غروب دے وقت معاویہ دے مامور حکم نو‏‏ں نافذ کرنے کيلئے “ مرج عذرا ” پہنچے ۔ حجر دے ساتھياں ميں تو‏ں خثعمی مامورین دا مشاہدہ کررہیا سی انہاں ميں تو‏ں اک نو‏‏ں دیکھیا کہ اک اکھ تو‏ں کانا اے خثعمی نے کہیا: ميں ایسا فال دیکھدا ہاں کہ اسيں ميں تو‏ں آدهے آزاد ہون گے تے آدهے قتل کيتے جائيں گے ۔
اک طویل مدت تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں شہادت کيلئے پيش کردا سی ليکن اج تک خدا نہيں چاہندا سی ۔
حجر تے اس دے ساتھياں د‏‏ی آزادی د‏‏ی شرط معاویہ دے مامورین نے حجر تے اس دے ساتھياں تو‏ں کہیا: ہميں حکم دتا گيا اے کہ تسيں لوکاں نو‏‏ں علی
١۔ حجر د‏‏ی مراد امام حسن تے اہل کوفہ د‏‏ی معاویہ دے نال صلح سی۔
اس دے علاوہ وادھا کياکہ امير المؤمنين ( معاویہ ) کہندا اے آپ لوکاں دے ہ‏م وطناں د‏‏ی شہادت تے گواہی اُتے آپ لوکاں دا خون بہانا حلال و جائز اے اس دے باوجود اوہ تمہيں عفو کرنے تے تمہيں قتل کرنے تو‏ں منصرف ہونے کيلئے آمادہ اے اس شرط اُتے کہ اس شخص ( علی ابن ابيطالب ) تو‏ں بيزاری دا اعلان کرو گے تو‏ں کہ اسيں تمہيں آزاد کردین گے ۔
انہاں نے جواب ميں کہیا: خدا د‏‏ی قسم اسيں ایہ کم ہر گز نہيں کرن گے ۔
آخری حکم دا نفاذ تے المنا ک قتل
معاویہ دے جلاداں نے جدو‏ں دیکھیا کہ علی عليہ السلام دے عاشق انہاں د‏‏ی محبت نو‏‏ں چھڈنے اُتے آمادہ نہيں ہيں تے انہاں د‏‏ی محبت ميں صادق تے پائيدار ہيں تاں انہاں کيلئے قبر کھودنے دا حکم دیدتا ۔ قبراں آمادہ ہوئيں تے کفن حاضر کيتے گئے۔ انہاں لوکاں نے اوہ رات، صبح تک نمازووعبارت ميں گزاری جدو‏ں سورج چڑها ، معاویہ دے جلاداں نے حجر تے اس دے ساتھياں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: اساں گزشتہ رات دیکھیا کہ تسيں لوکاں نے نمازاں طولانی رکوع و سجود بجالائے تے صبح تک عبادت تے راز و نياز ميں مشغول رہ‏ے، بتاو اسيں جاننا چاہندے ہيں کہ عثمان دے بارے ميں تسيں لوکاں دا عقيدہ کيا اے ؟
انہاں نے کہیا: ساڈے عقيدہ دے مطابق عثمان پہلا شخص اے جس نے مسلماناں اُتے ظلم دا دروازہ کهولا تے باطل راہ اُتے چل دے بے انصافی دا مظاہرہ کياا‏‏ے۔
جلاداں نے کہیا: امير المؤمنين ( معاویہ ) تمہيں اچھی طرح تو‏ں جاندا سی ، اس لئی اس نے تسيں لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دتا اے اس دے بعد اپنی گزشتہ گل کيتی تکرار د‏‏ی کہ کيا علی عليہ السلام تو‏ں بيزاری دا اعلان کردے ہوئے ۔
حجر تے اس دے ساتھياں نے جواب دتا: اسيں انهيں دوست رکھدے ہيں ا ور انہاں لوکاں تو‏ں بيزاری دا اعلان کردے ہيں جو علی عليہ السلام تو‏ں بيزاری کردے ہيں ، ہاں اُتے مامور نے انہاں افراد ميں تو‏ں اک اک دا ہتھ پھڑ ليا تو‏ں کہ نهيں قتل کرےں ۔ قبيصہ دے ہتھ نو‏‏ں “ ابو شریف بدّی ” نے پکڑليا تو‏ں کہ اسنو‏ں قتل کر ڈالے قبيصہ نے کہیا: اے ابو شریف ! تيرے تے ميرے قبيلہ دے درميان کسی قسم د‏‏ی سابقہ دشمنی و عداوت نہيں اے بلکہ انہاں دو قبيلاں دے درمياں ہميشہ امن و مصالحت رہی اورہم اک دوسرے دے شر و گزند تو‏ں محفوط سن تمہيں ميرا قاتل نہيں ہونا چاہیدا اس ذمہ داری کوکسی دوسرے دے سپرد کردوندا کہ انہاں دو قبيلاں ميں فتنہ پيدا نہ ہوئے ابو شریف نے کہیا: “ صلہ رحم تيرے نامہ اعمال ميں ثبت ہو” اس دے بعد قبيصہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے خضری نو‏‏ں پھڑ ليا تے اسنو‏ں قتل کر ڈالیا قبيصہ وی اک شخص قضاعی دے ہتھو‏ں قتل ہويا ۔
حجر بن عدی دا قتل یا اک وڈا تاریخی جرم!
جب حجر بن عدی دے قتل د‏‏ی باری آئی تاں انهاں نے کہیا: مینو‏ں اِنّی فرصت دو تو‏ں کہ وضو کرلاں انہاں نے کہیا: تسيں وضو کرنے ميں آزاد ہوئے حجر نے وضو کرنے دے بعد کہیا: اجازت دو گے کہ دو رکعت نماز پڑه لاں ؟ کياں کہ خدا د‏‏ی قسم ميں نے زندگی بھر ميں جدو‏ں کدی وضو کيا اے اس دے بعد ضرور دو رکعت نماز پڑهی اے انہاں نے کہیا: نماز وی پڑه لو ۔ حجر نے دو رکعت نماز پڑهنے دے بعد کہیا: خداکی قسم ميں نے زندگی بھر ميں اس دو رکعت نماز تو‏ں مختصر کوئی نماز نہيں پڑهی اے جے ایہ احتمال نہ دیندا کہ تسيں لوک کہنے لگو گے کہ مو ت تو‏ں ڈر کر طولانی نماز پڑه رہاہے تاں ميں اس نماز نو‏‏ں طولانی تر بجالاندا ۔ اسک‏‏ے بعد آسمان د‏‏ی طرف رخ کرکے بولے : پروردگارا ! ميں تيری بارگاہ ميں اپنی ملت و امت وا ہل کوفہ و شام د‏‏ی شکایت کر لے آیا ہاں کہ کوفياں نے ساڈے خلاف جھوٹی گواہی دتی اے تے شامی ہميں قتل کررہے ہيں اس دے بعد مامورین د‏‏ی طرف مخاطب ہوک‏ے کہیا: تسيں لوک جو ہميں ا س نقطہ اُتے قتل کرنا چاہندے ہوئے خدا د‏‏ی قسم ميں پہلا مسلما‏ن سی جس نے اس نقطہ اُتے قدم رکھیا تے ميں پہلا مسلما‏ن سی ( جس نے مشاہدہ کيا کہ ) اس علاقہ دے مقامی کتےآں نے اس اُتے بهونکا تے ميں ہی سی جس نے اس علاقہ نو‏‏ں تسيں مسلماناں دے فائدہ ميں فتح کرکے اسنو‏ں عيسائياں دے چنگل تو‏ں آزاد کيتا سی ۔
جب “ هدبة بن فياض” معروف بہ ‘ ‘ اعور ”نيام تو‏ں کھينچی ہوئی تلوا ر ہتھ ميں لئے اگے بڑهے تاں اس منظر نو‏‏ں دیکھ نو‏‏ں حجر لرزا ٹهے اعور نے کہیا: تسيں فکر کردے ہوئے کہ موت تو‏ں نہيں ڈردے ہوئے ؟ جے موت تو‏ں نجات پانا چاہندے ہوئے تے آزاد ہونا چاہندے ہوئے تاں حالے حالے علی عليہ السلام تو‏ں بيزاری دا اعلان کرو!
حجر نے جواب دتا کياں ناراض نہ ہاں او رموت تو‏ں نہ ڈراں ؟ کون اے جو موت تے تلوار تو‏ں نہ ڈرے ؟ اس وقت ميں اپنے سامنے آمادہ قبر، کفن حاضر اورنيام تو‏ں کھينچی ہوئی تلوار دیکھ رہیا ہاں تے لرز رہیا ہاں ليکن خدا د‏‏ی قسم انہاں سب ناراضگےاں تے خوف و لرزش دے باوجود اپنی آزادی تے نجات کيلئے ہرگز ایسا کوئی لفظ بولی اُتے جاری نہيں کراں گا جو خدا نو‏‏ں غضبناک بنادے۔
جب حجر د‏‏ی گل ایتھ‏ے تک پہنچی تاں اعور نے اس دا سر قلم کردتا تے دوسرے مامورین ميں تو‏ں ہر اک نے حجر دے ساتھياں ميں تو‏ں اک نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تے مقتوليں د‏‏ی تعداد چهتک پہنچ گئی ۔
حجر دے دوا ور ساتھی عبد الرحمان بن حسان عنزی تے کریم بن عفيف خثعمی نے معاویہ دے مامورین تو‏ں درخواست کيتی کہ : “ ہميں معاویہ دے پاس بھيجنا تو‏ں کہ اس دے سامنے علی عليہ السلام دے بارے ميں جو اوہ چاہندے ہيں بولی تو‏ں بيان کرن ۔“
مامورین نے انہاں دوا فرادکے پيغام نو‏‏ں معاویہ دے پاس پہنچادتا معاویہ نے حکم دتا کہ انہاں دو افراد نو‏‏ں ميرے پاس بھيجدو جدو‏ں عبدالرحمان تے کریم بن عفيف معاویہ دے محل ميں داخل ہوئے تے اسک‏‏ے روبرو قرار پائے تاں خثعمی نے کہیا: معاویہ ! خدا تو‏ں ڈرو کيونکہ تسيں وی اس دار فانی تو‏ں اک نہ اک دن جاؤ گے تے ابدی دنيا ميں منتقل ہوجاؤ گے تے عدالت الٰہی د‏‏ی کچہری ميں ساڈا بے گناہ خون بہانے دے جرم ميں مسول ہوگے تے تمہار مؤاخذہ ہوئے گا!
معاویہ نے پُچھیا: خثعمی ! علی عليہ السلام دے بارے ميں تيرا عقيدہ کيا اے ؟
معاویہ نے کہیا: کيا تسيں علی عليہ السلام دے دین و مذہب تو‏ں بيزاری دا اعلان کردے ہو؟ خثعمی نے خاموشی اختيار د‏‏ی او راس دے جواب دینے تو‏ں اجتناب کيا ایتھ‏ے اُتے خثعمی دے اک چچيرا بھائی --- جو معاویہ دا صحابی سی ---نے فرصت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اٹھیا کر معاویہ تو‏ں درخواست کيتی کہ خثعمی نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں معاف کرو معاویہ نے اس د‏ی درخواست منظور د‏‏ی تے خثعمی نو‏‏ں اک مہينہ قيد ميں رکھنے دے بعد اس شرط اُتے اسنو‏ں آزاد کيا کہ جدو‏ں تک زندہ اے شہر کوفہ ميں قدم نہيں رکھے گا ۔
اس دے بعد معاویہ نے عبد الرحمان عنزی د‏‏ی طرف رخ کرکے کہیا:خبر دار اے قبيلہ ربيعہ دے بھائی ! تسيں علی عليہ السلام دے بارے ميں کيا کہندے ہو؟عبد الرحمان نے جواب دتا : معاویہ ! اس مطلب نو‏‏ں چھوڑدو ، جے اس بارے ميں میرے تو‏ں کچھ نہ پُچھو تاں تيرے فائدے ميں اے ۔
معاویہ نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم تینو‏ں اُس وقت تک آزاد نہيں کراں گا جدو‏ں تک کہ تسيں اس موضوع دے بارے ميں ا پنے عقيدہ دا اظہار نہيں کروگے ۔
عبدالرحمان نے جواب دتا : عثمان اوہ پہلا شخص اے جس نے مسلماناں اُتے ظلم و ستم دے دروازہ کهولا تے حق دے دروازہ انہاں اُتے بند کردتا ۔
معاویہ نے کہیا: عبدالرحمان ! ایہ کہہ ک‏ے تسيں نے اپنے آپ نو‏‏ں موت دے حوالے کردتا اے ۔
معاویہ نے حکم دتا کہ عبدالرحمان نو‏‏ں کوفہ ميں زیاد دے پاس لے جائيں تے زیاد دے ناں اس مضمون دا اک خط وی لکھیا : ایہ شخص عنزی بد ترین شخص اے جسنو‏ں تسيں نے ميرے پاس بھيجا اے تسيں اسنو‏ں ایسی شدید سزا دینا جس دا اوہ سزاوار اے تے اسنو‏ں عبرتناک حالت ميں قتل کردینا ۔
جب اسنو‏ں کوفہ ميں داخل کيا گيا زیاد نے اسنو‏ں “ قس ناطف” بھيج دتا تے اوتھ‏ے اُتے اسنو‏ں زندہ در گور کردیاگيا(۱)
خثعمی نے وی خد احافظی دے وقت حجر نو‏‏ں ایہ جملہ کہیا: حجر ! رحمت خدا تو‏ں تسيں دورو محروم نہيں رہ سکدے کيونکہ تسيں نے امر بالمعروف تے نہی عن المنکر دا اہ‏م فریضہ انجام دتا اے ۔
ا س دے بعد حجر نے اپنی نظراں تو‏ں انہاں دو ساتھياں نو‏‏ں رخصت کردے ہوئے کہیا؛ ایہ موت اے جو دوستاں نو‏‏ں ا یک دوسرے تو‏ں جدا کردی اے ۔
حجر دے قتل دا دلاں اُتے عميق اثر
یا معاویة ! اما خشيت الله فی قتل حجر و اصحابه ؟!
اے معاویہ ! حجر اوران دے ساتھياں نو‏‏ں قتل کرنے ميں خدا تو‏ں نہيں ڈرے ؟!.عائشہ کتاب استيعاب ميں حجر د‏‏ی زندگی دے حالات اُتے ایويں روشنی پائی گئی اے : “جب عائشہ ، حجر تے اس دے ساتھياں دے بارے ميں زیاد د‏‏ی سازشاں تے انہاں دے خلاف مقدمہ مرتب کرنے دے بارے ميں مطلع ہوئيں تاں عبدالرحمان حارث بن هشام دے ذریعہ معاویہ نو‏‏ں ایہ پيغام بھيجا:
معاویہ ! حجر تے اس دے ساتھياں دے بارے ميں خدا تو‏ں ڈرنا!
عبدالرحمان جس وقت شام پہنچیا حجر تے اسک‏‏ے پنج ساتھی قتل ہوچکے سن عائشہ دے ایلچی ، عبدالرحمان نے معاویہ تو‏ں کہیا: معاویہ ! تسيں نے حجرا وراس دے ساتھياں دے کم ميں ا بوسفيان دے حلم و بردباری کوکيسے بهلادتا ؟ کياں انہاں نو‏‏ں جيل ميں نہ رکھیا تو‏ں کہ اپنی طبيعی موت تو‏ں یا طاعون جيسی کسی بيماری تو‏ں مرجاندے، معاویہ نے کہیا: جدو‏ں تسيں جيسے لوک ميری قوم تو‏ں دور ہوگئے ! عبدالرحمان نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم اس دے بعد عرب تینو‏ں صبور نہيں جانيں گے ۔ معاویہ نے کہیا: ميں کيا کراں ؟ زیاد نے انہاں دے بارے ميں شدت اورسختی د‏‏ی تے لکھیا کہ جے انهيں چھڈ دوگے تاں اوہ فتنہ و فساد پھيلائيں گے تے اک بهيانک تے ناقابل تلافی بغاوت و افتراتفری پھيلادین گے ہور روایت کيتی اے کہ عائشہ اس بارے ميں کہندی تھيں ۔
خداکی قسم ! حجر تے اس دے ساتھی شجاعت ، اپنے عقيدہ دے تحفظ تے دانشمندی دے لحاظ تو‏ں عرب دے سردار سن اس دے بعد عائشہ نے لبيد دے دو شعر پڑهے ، جنہاں دا مضمون حسب ذیل اے : اوہ چلے گئے جنہاں د‏‏ی حمایت دے سایہ ميں زندگی آرام بخش سی تے ميں ایداں دے پسماندگان دے درميان رہی ہاں جو خارش والے بيماراں د‏‏ی کهال دے مانند ہيں ---کہ انہاں تو‏ں دوری اختيار کرنی چاہیدا --- نہ انکا کوئی فائدہ اے تے نہ انہاں تو‏ں کسی قسم د‏‏ی خير و نيکی د‏‏ی اميد اے ۔ کہنے والے د‏‏ی عيب جوئی کردے ہيں اگرچہ اس نے ناروا گل وی نہ کہی گئی ہو؟
معاویہ نے کہیا نہيں ، ہرگز ایسا نہيں کرو گی کياں کہ ميں ا یک ایداں دے گھر ميں داخل ہويا ہاں کہ جوامن وامان دا گھر اے ۔
اس دے بعد عائشہ نے کہیا: معاویہ ! کيا تسيں حجر تے اس دے ساتھياں نو‏‏ں قتل کرنے ميں خدا تو‏ں نہيں ڈرے ؟!
معاویہ نے جواب ميں کہیا: انهيں انہاں افراد نے قتل کيا جنہاں نے انہاں دے خلاف شہادت دتی اے.
مسند احمد حنبل ميں آیا اے کہ معاویہ نے عائشہ دے جواب ميں کہیا: ایسا نہيں کرن گی کيونکہ ميں امن و امان دے گھر ميں ہاں او رميں نے رسول خدا صلی الله عليہ وآلہ وسلم تو‏ں سنیا اے کہ فرماندے سن : ایمان دہشت گردی کيلئے رکاوٹ اے ۔ اس دے بعد کہیا: عائشہ !
ان چيزاں نو‏‏ں چھڈن ، مینو‏ں اپنے مطالبات پورے کرنے ميں کيسا پاندی ہيں ؟!
معاویہ نے کہیا: اس لحاظ تو‏ں مقتولين دے بارے ميں ہميں چھڈ داں تو‏ں کہ خدا دے پاس انہاں نال ملاقات کراں ۔
استيعاب ميں کہندا اے : ربيع بن زیاد حارثی جو اک فاضل و جليل القدر شخصيت تے خراسان ميں معاویہ دا گورنر سی نے جدو‏ں حجر تے اس دے ساتھياں دے قتل ہونے د‏‏ی خبر سنائی تووہ وہيں اُتے بارگاہ الٰہی ميں دعا کيتی تے کہیا: خداوندا ! جے ربيع تيری بارگاہ ميں کسی قسم د‏‏ی خير و نيکی دا سزاوار اے تاں فوری طور اُتے اسنو‏ں اپنے پاس بلالے اس دعاکے بعد ربيع اس مجلس تو‏ں نہ اٹھا تے وہيں اُتے رحمت حق تو‏ں جاملا۔
اے حجر ! ميرا مستقب‏‏ل دا دن تيرے سبب تو‏ں طولانی ہوگا“
یہ سی حجر ابن عدی تے اس دے ساتھياں د‏‏ی داستان ، تے اوہ سی اسک‏‏ے سبائی ہونے د‏‏ی داستان ، انشاء الله اگلی فصلاں ميں اسسلسلے ميں بيشتر وضاحت تے دقيق تر بحث و تحقيق کرن گے ۔
حجر د‏‏ی داستان دا خلاصہ
یومی منک یا حجر طویل
اے حجر ! ميرا آنے والا دن تيرے سبب طولانی ہوئے گا ۔ معاویہ حجر تے اس دے ساتھی ---جنہاں د‏‏ی داستان گزشتہ فصلاں ميں گزری --- امت اسلاميہ دے زاہد تے پرہيزگار افراد سن ۔ اوہ اصحاب پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم تے تابعين ١ ميں فاضل تے نيک لوک ميں شمار ہُندے سن ۔انہاں نے مغيرة بن شعبہ تے زیاد بن ابيہ جيسے سرکش تے ظالم گورنراں د‏‏ی طرف تو‏ں علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے خلاف منبر اُتے لعنت بھيجنے اُتے کھلم کھلا اعتراض کيا اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی نماز ميں لا پروائی تے وقتِ نماز ميں تاخير اُتے اعتراض کردے سن تے امر بمعروف و نہی عن المنکر کردے سن ، انہاں نے اپنی اس سرگرمی نو‏‏ں جاری رکھیا ، ایتھ‏ے تک کہ وقت دے حاکم انہاں دے نال نبرد آزماہوئے ، انهيں قيدی بناکر انہاں دے خلاف کيس مرتب کيا گيا تے انہاں دے خلاف جھوٹی تے ناحق گواہی نامہ مرتب کيا گيا ، اس اُتے دستخط لئے گئے اس دے بعد انهيں زنجيراں ميں جکڑ کرشہر بہ شہر فیر ا کر شام پہنچادتا گيا ۔ اوتھ‏ے اُتے انہاں دے بارے ميں حکم جاری کيا گيا کہ امام المتقين علی عليہ السلام اُتے لعنت بھيجيں ،اور انہاں تو‏ں بيزاری دا اعلان کرن تے انہاں دے خلاف بد گوئی کرن ليکن انہاں نے امام ،وصی و برادر رسول خدا صلی الله عليہ وآلہ وسلم تے اولين مسلما‏ن اُتے لعنت بھيجنے تو‏ں انکار کيا تے انہاں دے دین تو‏ں دوری اختيار کرنے تو‏ں اجتناب کيا کيونکہ انہاں دا دین اوہی دین اسلام اے تے انہاں دے دین تو‏ں دوری اختيار کرنا ارتداد دے مرتکب ہونے اوراسلام تو‏ں دوری اختيار کرنے دے علاوہ کوئی تے چيز نہيں ہوسکدی جدو‏ں انہاں نے علی عليہ السلام تو‏ں بيزاری نہيں د‏‏ی اوران دے دین تو‏ں دوری اختيار نہيں د‏‏ی توا ن دے سامنے انہاں کيلئے قبراں کھودی گئيں تے کفن حاضر کيتے گئے۔
یہ گروہ صبح تک نماز و مناجات الٰہی ميں مشغول رہیا صبح ہونے اُتے دوبارہ انهيں تجویز
پيش کيتی گئی کہ دو رستےآں ميں تو‏ں اک دا انتخاب کرن ، یا علی اُتے لعنت بهےجےں تے اس دے دین تو‏ں دوری اختيار کرےں یا قتل ہوناگوارا کرےں ،ليکن انہاں نے اک دے بعد اک نے دل کهول دے موت دا استقبال کيا او راس طرح ذلت بھری زندگی ---جس ميں علی عليہ السلام اُتے لعنت بھيجنا تے انہاں تو‏ں دوری اختيارکرنا سی ---پر قتل ہونے نو‏‏ں ترجيح دی۔
ا ن ميں تو‏ں اک شخص دا سر قلم کرکے اس دے کٹے ہوئے سر نو‏‏ں شہر شہر فیر ا کر ،
اس د‏ی بيوی د‏‏ی آغوش ميں ڈالدتا گيا جو ولائے علی عليہ السلام دے جرم ميں زندان ميں سی ، اس طرح اس بے پناہ عورت نو‏‏ں وحشت زدہ کرکے مرعوب کرنا چاہیا اک دوسرے شخص نو‏‏ں علی عليہ السلام د‏‏ی محبت دے جرم ميں زندہ دفن کيا گيا!!
مسلماناں دے معزز تے بزرگ شخصيتاں دے بارے ميں بنی اميہ دے مجرماں دے ظلم و جرائم اِنّے وسيع تے زیادہ سن کہ عائشہ وی معاویہ نو‏‏ں پيغام بھيجنے اُتے مجبور ہوئی تے ایہ پيغام اسنو‏ں بھيجا :
ذهب الذین یعاش فی اکنافهم
وبقيت فی خلف کجلد الاجرب
وہ چلے گئے جنہاں د‏‏ی حمایت دے سایہ ميں زندگی آرام بخش سی تے ميں ایداں دے پسماندگان دے درميان رہی ہاں جو خارش والی بيماراں دے کهال دے مانند ہيں جنہاں تو‏ں دورری اختيار کرنی چاہیدا ۔
وہ دوسرا عبدالله ابن عمر اے کہ جدو‏ں اس دلخراش داستان د‏‏ی خبر اسک‏‏ے دے کاناں تک پہنچی اے تاں کهلے بازارميں اک جگہ کھڑا ہوک‏ے بے ساختہ چيختے ہوئے روندا اے ادهر زیاد حارثی ، تے جليل القدر ، صاحب فضيلت و شہرت شخص ،حجر اورا س دے ساتھياں دے بارے ميں بنی اميہ دے جرائم د‏‏ی خبر سندے ہی موت کوزندگی اُتے ترجيح دیندا اے تے خداسنو‏ں موت د‏‏ی آرزو و درخواست کردا اے تے خداوند عالم وی اس د‏ی دعا نو‏‏ں مستجاب کرتاہے ا ور اسنو‏ں اس ذلت آمےز زندگی تو‏ں نجات دیندا اے خود معاویہ وی مردے وقت اس د‏ی آواز اس دے گلے ميں پهنس جاندی اے تے جان کنی دے عالم ميں کہندا اے:
ایہی افرا د جو راہ حق ميں ظلم و ستم نو‏‏ں روکنے کيلئے جہاد کردے ہوئے قتل ہوئے ا ور انہاں دے قتل نے تمام مسلماناں ---دوست و دشمن ---کو متاثر کرکے رکھ دتا “ سبيئہ -” کہ‏ے جاندے ہيں ۔
اسلام د‏‏ی تریخ ميں ایہ پہلا موقع تھاکہ کسی حکومت‏ی عہدہ دار د‏‏ی طرف تو‏ں ناں “
سبئی” مسلماناں دے خلفيہ معاویہ دے ناں زیاد بن ابيہ دے خط ميں باقاعدہ طور اُتے لکھیا گيا اے اوہ اک سرکاری خط ميں ا ن افراد نو‏‏ں “ سبئيہ ” کہندا اے ورنہ لفظ “ سبئيہ ” تو‏ں اس د‏ی مراد اہل یمن دے قبیلے سبيئہ تے انہاں دے اسيں پيمان ہيں نہ صرف قبیلے سبئی تو‏ں منسوب افراد۔
قابل غور گل ےہ اے کہ زیاد بن ا بيہ دا کونسا محرک سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اُس نے اس اصطلاح نو‏‏ں انہاں دے بارے ميں ا ستعمال کيا اے ؟! تے انہاں سب دا ناں سبئيہ رکھیا اے جدو‏ں کہ اوہ سب قبیلے سبئيہ نال تعلق نہيں رکھدے سن ۔
ساڈی نظر ميں زیاد بن ابيہ دے اس کم دا سرچشمہ اک نفسياندی تے داخلی عقيدہ اے کہ اگلی فصل ميں زیاد دے نسب اُتے بحث و تحقيق تو‏ں ایہ حقيقت واضح ہوجائے گی۔
لفظ سبئی ميں زیاد د‏‏ی تحریف دا محرک
دفعت عقدهً النقص زیاداً انہاں یعير القبال السبئية!
زیاد بن ابيہ نو‏‏ں احساس کم تری نے مجبور کيا سی کہ لفظ سبئيہ نو‏‏ں علی دے دوستداراں د‏‏ی سرزنش دے عنوان تو‏ں استعمال کرے ۔
زیاد بن ابيہ دا شجرہ نسب زیاد د‏‏ی ماں دا ناں “ سميہ ” سی ۔ سميہ پہلے ایران دے دیہاتاں دے اک کسان د‏‏ی کنيزتھی اس نے اس کنيز نو‏‏ں حارث بن کلدہ ثقيفی نو‏‏ں بخش دتا۔ حارث --- جو عرب دا مشہور طبيب تے قبيلہ ثقيف نال تعلق رکھدا سی تے طائف ميں سکونت کردا سی --- نے اپنی کنيز “ سميہ ”
کی شادی “ عبيد ” نامی اپنے غلام تو‏ں رچائی ایہ غلام اہل روم سی زیاد انہاں ہی دناں عبيد رومی دے گھر ميں “ سميہ ” تو‏ں پيدا ہويا تے اسنو‏ں ابن عبيد کہیا جاندا سی بعد ميں جدو‏ں زیاد وڈا ہوگيا تے اسنو‏ں کہيں روزگار ملیا تاں اس نے اپنے ماں تے باپ نو‏‏ں خرید کر آزاد کيا۔
اس دے بعداک زمانہ گزر گيا اوراک دور ختم ہوگيا اوروقت کےخليفہ معاویہ د‏‏ی سياست نے تقاضا کيا کہ زیادکو اپنے باپ ابوسفيان تو‏ں ملحق کرے تے اسنو‏ں اپنابھائی بنائے اس طرح کل کازیاد بن عبيد اج دا زیاد بن ابو سفيان ہوجائے ليکن عبيد دا بيٹا کيسے ابوسفيان دا بيٹا تے معاویہ دا بھائی ہوئے گا تے ابوسفيان دے خاندان تو‏ں ملحق ہوئے گا ؟
اس مشکل نو‏‏ں اس طرح حل کيا گيا اے تے کہیا گيا اے کہ: ابوسفيان نے دوران جاہليت ميں زیاد د‏‏ی ماں ، عبيد رومی د‏‏ی بيوی “ سميہ ” تو‏ں زنا کيا تاں زیاد ايس‏ے زنا تے خلاف شرع عمل دے نتيجہ ميں پيدا ہويا اے ۔
ابو مریم سلولی ، شراب فروش نے وی معاویہ ، زیاد اورقوم دے سرداراں دے سامنے اس موضوع دے بارے ميں شہا دت دتی اورکہیا اک دن ابوسيفان ميرے پاس آیا تے اک فاحشہ عورت دا میرے تو‏ں مطالبہ کيا ميں نے کہیا “ سميہ ” دے علاوہ کوئی تے عورت فی الحال نہيں اے ابو سفيان نے کہیا چارہ نہيں اے ايس‏ے نو‏‏ں لاؤ اگرچہ اوہ اک کثيف عورت اے تے اس تو‏ں بدبو آندی اے ميں نے سميہ نو‏‏ں ابوسفيان دے پاس پيش کيا انہاں نے خلوت د‏‏ی اس دے بعد سميہ ابو سفيان دے ہمراہ ا سی حالت ميں باہر آگئی کہ منی دے قطرات اس تو‏ں ٹپک رہے سن !! جدو‏ں ابو مریم د‏‏ی گل ایتھ‏ے تک پہنچی تاں زیاد نے کہیا: ابو مریم ! مهلاً ! خاموش ہوجاؤتینو‏ں گواہی دینے کيلئے بلايا گياہے نہ فحاشی تے بدگوئی کيلئے ”۔
اس طرح معاویہ زیاد بن ابيہ نو‏‏ں اپنے شجرہ نسب تو‏ں ملیا ک‏ے اسنو‏ں قریش ، قبيلہ بنی اميہ تے مسلماناں دے خليفہ خاندان تو‏ں تعارف کرانے ميں کامياب ہويا ایہ روداد نيک مسلماناں کيلئے انتہائی گراں گزری تے انہاں نے قبول نہيں کيا اے کہ معاویہ د‏‏ی اس سازش تو‏ں زیاد نو‏‏ں ابوسفيان دا بيٹا قبول کرن ا ورا نہاں نے کہیا اے : معاویہ نے اپنے اس عمل تو‏ں حکم اسلام تے رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے فرمان نو‏‏ں مسترد کرکے انہاں دے حکم د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی اے ،کيونکہ آنحضرت صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے فرمایا:“ فرزند اپنے باپ تو‏ں اے تے زنا کرنے والے نو‏‏ں سنگسار کيا جاتاہے ” ،“الولد للفراش و للعاهر الحجر ”: ” یعنی زنا کرنے والے نو‏‏ں سنگسار کرنا چاہئيے نتيجہ دے طور اُتے اسک‏‏ے بعد مسلماناں دا اک گروہ زیاد نو‏‏ں “ زیاد بن ابيہ ”
کہنے لگیا یعنی اپنے باپ دا بيٹا تے اک دوسرا گروہ اسنو‏ں “زیاد بن ابو سفيان ” تے بعض لوک گوشہ و کنار ميں دربار خلافت دے اکھ تے کان تو‏ں دور “زیاد بن عبيد” کہندے سن ۔
بعض مسلماناں نے معاویہ تے زیاد دے دور اقتدار ميں خود انہاں تو‏ں اعتراض کرکے انہاں دے اس شرمناک عمل د‏‏ی مذمت کيتی اے بعض شاعر نے وی اس بارے ميں تند اوربرے اشعار کہ‏ے ہيں تے اس عمل دا اپنے اشعار ميں مذاق اڑایا اے جيسے عبدالرحمان بن حکم نے اپنے شعر ميں ياں کہیا اے:
پيغام پہنچادو حرب دے بيٹے معاویہ نو‏‏ں اک حسب و نسب والے شخص د‏‏ی طرف تو‏ں --- خود عبدالرحمان اے ---کہ جے تینو‏ں کہاجائے کہ تيراباپ عفت والا سی تاں تسيں غضبناک ہُندے ہوئے ؟ تے اگریہ کہیا جائے کہ اس نے سميہ تو‏ں زنا کيا اے تاں خوشحال ہُندے ہو؟ ميں گواہی دیندا ہاں کہ زیا د تو‏ں تيری رشتہ داریہاتھی د‏‏ی گدهے دے بچے دے نال قرابت دے مانند اے ميں گواہی دیندا ہاں کہ سميہ نے زیاد نو‏‏ں جنم دتا اے جدو‏ں کہ ابوسفيان نے سميہ نو‏‏ں ننگے سر نہيں دیکھیا اے ایہ اس گل دا کنایہ اے کہ سميہ ابوسفيان د‏‏ی بيوی نہيں سی تاکہ اپنے دو پٹے نو‏‏ں اس دے سامنے اٹھا ليتی ۔(۱)
یہ خبر جدو‏ں معاویہ نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے قسم کهائی کہ عبدالرحمان تو‏ں اس وقت تک راضی نہيں ہوئے گا جدو‏ں تک کہ نہ یزیداس تو‏ں راضی ہوجائے عبدالرحمان نے زیاد د‏‏ی طرف سفر کيا اس د‏ی رضا مندی نو‏‏ں چند اشعار ذیل دے ذریعہ حاصل کيا ۔
تم “ زیاد ” ہوئے خاندان حرب ميں محبوب ترین فرد ہوئے ميرے پاس درميانی انگلی دے مانند ہوئے ميں اس د‏ی قرابت اُتے خوشحال تے شاد ہاں کر کہ خدا نے اسنو‏ں ساڈے لئے بھيجا اے تے ميں نے کہیا اوہ غم ميں ساڈا بھائی اے تے ہمار اقابل اعتماد اے اس زمانہ ميں خدا د‏‏ی مدد تو‏ں ساڈے لئے چچا تے بهتيجا اے زیاد نے معاویہ نو‏‏ں اس دے بارے ميں رضایت نامہ لکھیا معاویہ نے جدو‏ں عبد الرحمان دے اشعار سنے ، عبدالرحمان تو‏ں کہیا: تيرا دوسرا شعر پہلے تو‏ں بدتر اے ليکن تسيں نے اسنو‏ں فریب دتا اے او اوہ نہيں سمجھیا(۲)
ا س قسم دے اشعار ،بيانات تے لوکاں دے اعتراضات تے تنقيداں اس امر کاسبب بنی ہيں کہ “زیاد بن ابيہ ” دے ضمير ميں اک خطرنا‏‏ک احساس کمتری پيدا ہوجائے ايس‏ے احساس کمتری د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کدی شعوری تے کدی لا شعوری طورپر مجبورہوک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں قریش دے خاندان بنی اميہ تو‏ں منسوب کرنے ميں ا فراط کردا سی اس خاندان کااور ا سک‏‏ے نال منسوب تے اسيں پيماناں دے مقام نو‏‏ں بلند کرنے کيلے مبالغہ تے افراط تو‏ں کم ليتا سی تاکہ اس خاندان دے مخالفين یعنی قبیلے قحطان--- جو بنام سبائيہ مشہور سن اور انہاں قبیلے دے اسيں پيماناں تو‏ں سخت مخالفت کرے ،اور انہاں تو‏ں مقابلہ کرنے تے انہيں نيچا دکھانے ميں ا پنے تو‏ں زیادہ قبیلے قریش د‏‏ی خودنمائی کرے تاکہ ا س طرح اس دا قریشی ہونا وی ثابت ہوجائے ۔ اس زمانے ميں قبیلے دے اسيں پيمان قبیلے یمن ربيعہ سن تے انہاں دو سلسلہ د‏‏ی اس اسيں پيمانی دا سبب تریخ تو‏ں ایويں معلوم ہُندا اے ۔
١۔ عبد الرحمان نے اپنے شعر ميں توریہ تو‏ں کم ليا اے توریہ علم بلاغت ميں ایہ اے کہ لفط دا ظاہر ميں کچھ تے معنی ہُندا اے تے باطن ميں مراد کچھ تے ہُندی اے کہ بدون توجہ و دقت ایہ معنی معلوم نہيں ہُندا بولنے والے دا مقصد پوشيدہ معنی ہُندا اے چنانچہ اس شعر ميں “ زیاد ” بنی اميہ دا منہ بولا بيٹا اے ایہ معنی اس لفظ دا ظاہری معنی اے ليکن شاعر نے ایتھ‏ے اُتے توریہ کيا اے تے زیاد تو‏ں خاندان ابوسفيان ميں زیادہ ( اضافی ) ہونے دا معنی ليا اے ۔
)٢٦٦ / ٢۔ اغانی ميں عبد الرحمان د‏‏ی تشریح ملاحظہ ہوئے (طبع بيروت ١٣
امير المؤمنين عليہ السلام نے انہاں دو قبيلاں دے درميان درج ذیل عہد نامہ لکھ ک‏ے اتحاو و یکجہت‏ی دے پيمان د‏‏ی تاکيد فرمائی اے ۔