cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فتح اللہ گولن
تعلیم
اپنے خطبات وچ گولن نوں بار بار کہندے سُنیا  گیا: ‘طبعیات، ریاضی تے کیمسٹری دی تعلیم حاصل کرنا اصل وچ عبادت دے مترادف اے۔‘ گولن دے پیروکاراں نے دنیا بھر وچ 1٫000 توں زیادہ تعلیمی ادارے بنائے نیں۔ ترکی وچ گولن دے تعلیمی ادارے بہترین شمار ہُندے نیں: انہاں وچ جدید ترین سہولیات مہیا کیتیاں جاندیاں نیں تے انگریزی زبان پہلی جماعت توں پڑھائی جاندی اے۔ پر گولن دے پیروکاراں توں ہٹ کے ہور سابقہ اساتذہ نے گولن تعلیمی اداریاں وچ خواتین تے لڑکیاں دے نال روا رکھے جانے والے رویے اُتے اعتراضات اٹھائے نیں تے دسیا اے کہ خواتین اساتذہ نوں تنظیمی معاملات توں دور رکھیا جاندا اے تے انہاں محدود آزادی ہُندی اے تے چھیویں جماعت تے استوں اگے تمام لڑکیاں نوں لڑکےآں تے مرد اساتذہ توں وقفیاں تے کھانے دے دوران الگ رکھیا جاندا اے۔
بین المذاہب تے بین الثقافتی مکالمہ
گولن تحریک دے شرکا نے دنیا بھر وچ بوہت سارے ادارے قائم کیتے نیں جو بین المذاہب تے بین الثقافتی مکالماں نوں ترویج دیندے نیں۔ بعض علما دے برعکس گولن یہودیاں تے مسیحیاں دے متعلق مثبت جذبات رکھدے نیں تے سامیت دشمنی دے خلاف نیں۔ 1990 دی دہائی وچ انہاں نے بین المذاہب برداشت تے مکالمے دی حمایت شروع کر دتی۔ اوہ خود ذاتی طور اُتے ہور مذاہب دے وڈیاں بشمول پوپ جان پال دوم، یونانی آرتھوڈکس چرچ دے سربراہ تے اسرائیلی سیفارڈک وڈے ربی ایلی یاہو بکشی ڈرون نال وی ملاقات کیتی۔
گولن دے بقول اوہ نہ صرف مختلف مذاہب دے درمیان بلکہ مذاہب تے لادینیت دے درمیان تعاون دے حامی نیں۔
گولن نے ترکی دے علوی باشندیاں دے چند مطالبات ول ہمدردی دکھائی دیندی اے جن وچ انہاں دی عبادت گاہاں نوں سرکاری طور اُتے تسلیم کیتا جانا تے سنیاں تے علویاں دے درمیان بہتر تعلقات اہم نیں۔
لادینیت
گولن نے ترکی وچ لادینیت اُتے تنقید کیتی اے تے اسنوں محض مادیت پرستی کہیا اے۔ پر ماضی وچ انہاں دا خیال سی کہ لادینیت دا مطلب مذہب دی مخالفت نئی‏‏ں اے تے ایہ وی کہ مذہب تے عقائد دی آزادی اسلام وچ موجود اے۔
گولن دی پریس ریلیز دے مطابق جمہوری لادین ملکاں وچ 95 فیصد اسلامی شعائر اُتے عمل کیتا جا سکدا اے تے اس توں کوئی مسئلہ نئی‏‏ں کھڑا ہُندا۔ باقی پنج فیصد اُتے لڑائی دی ضرورت نئی‏‏ں۔
ترکی دی یورپی یونین وچ شمولیت بارے
گولن نے ترکی دی یورپی یونین وچ شمولیت دے ارادے دی حمایت کیتدی اے تے کہیا اے کہ ترکی تے یورپی یونین نوں اک دوسرے توں کوئی خطرہ نئی‏‏ں اے بلکہ اک دوسرے دے لئی مفید ثابت ہون گے۔
خواتین دا کردار
اراس تے جاہا دے مطابق گولن خواتین دے متعلق ‘ترقی پسندانہ‘ خیالات رکھدے نیں۔ گولن دے مطابق، اسلام دی آمد نے خواتین نوں تحفظ دتا اے تے اسلام دے ابتدائی دور وچ نہ تے خواتین گھراں تک محدود کر دتیاں گئیاں سن تے نہ ای انہاں دبایا جاندا سی۔ پر انہاں دے خیال وچ ضرورت توں زیادہ حقوقِ نسواں دی جماعتاں وغیرہ نامناسب نیں تے انہاں دا اختتام مرداں توں نفرت اُتے منتج ہُندا اے۔
دہشت گردی
گولن نے دہشت گردی دی مذمت کیتی اے۔ اوہ شہریاں دے خلاف تشدد تے جارحیت دی مخالفت کر دے نیں تے کہندے نیں کہ اسلام وچ اس دی کوئی گنجائش نئی‏‏ں۔ انہاں نے 11 ستمبر دے حملیاں دے خلاف 12 ستمبر نوں واشنگٹن پوسٹ وچ اس حملے دی مذمت کر دے ہوئے کہیا: ‘مسلمان کدی دہشت گرد نئی‏‏ں ہو سکدا تے نہ ای دہشت گرد کدی سچے مسلمان ہو سکدے نیں۔‘ گولن نے دہشت گرداں دی جانب توں اس فعل نوں اسلام اُتے حملہ قرار دتا۔
غزہ فلوٹیلا
گولن نے اسرائیل دی اجازت دے بغیر ترکی دی جانب توں غزہ نوں بحری بیڑا بھیجنے اُتے تنقید کیتی۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں نے اس اُتے اسرائیلی حملے نوں خبراں وچ دیکھیا سی۔ اس حملے اُتے بات کر دے ہوئے انہاں نے کہیا ایہ کوئی چنگی بات نئی‏‏ں سی۔ انہاں نے منتظمین توں اسرائیل توں پیشگی اجازت نہ لینے اُتے کڑی تنقید کیتی۔
شامی خانہ جنگی
گولن نے ترکی دی جانب توں شام دی خانہ جنگی وچ شمولیت دی سختی نال مخالفت کیتی اے۔ گولن شامی صدر نوں ہٹانے دے لئی ترک حکومت دے اقدامات دی مذمت کیتی اے مگر اوہ آئی ایس آئی ایس دے خلاف فوجی کارروائی دے حق وچ نیں۔
ترک معاشرے تے سیاست اُتے اثر
گولن دی تحریک نوں ہزمت جاں جماعت کہیا جاندا اے تے لکھاں افراد اس دے پیروکار ترکی وچ تے ترکی توں باہر وی نیں۔ کہیا جاندا اے کہ ترک دی پولیس تے عدلیہ وچ گولن دے حامی خاصا اثر رکھدے نیں۔ ترک تے غیر ملکی تجزیہ نگاراں دے خیال وچ ترک پارلیمان وچ وی گولن دے حامی مجوود نیں تے ایہ تنظیم قدامت پسند زمان اخبار وی چلاندی اے۔ اس دے علاوہ آسیہ بینک، سمان یولو ٹیلی ویژن سٹیشن تے ہور بوہت سارے میڈیا دے ادارے وی شامل نیں۔ مارچ 2011 وچ ترک حکومت نے اک تحقیقاتی صحافی احمت شِک نوں گرفتار کیتا تے اس دی کتاب ‘امام دی فوج‘ نوں ضبط کر کے اس اُتے پابندی عائد کر دتی۔ اس طرح گولن تے گولن دی تحریک توں متعلق شِک دی تحقیقات انجام نوں پہنچیاں۔
2005 وچ گولن دی تحریک نال منسلک اک فرد اک پارٹی دے دوران امریکی سفیر دے کول پہنچیا تے انہاں اک لفافہ تھمایا جس وچ مبینہ فوجی بغاوت دی تفصیل درج سی۔ پر جلد ای تصدیق ہو گئی کہ ایہ کاغذات جعلی سن۔ گولن دے حامیاں نے دسیا کہ انہاں دی تحریک شہری نوعیت دی اے تے اس دے کوئی سیاسی عزائم نئی‏‏ں۔
اردگان توں علیحدگی
گولن تے انہاں دے پیروکار دعویٰ کر دے نیں کہ انہاں دی تحریک سیاسی نئی‏‏ں مگر تجزیہ نگاراں دے مطابق ترک وزیرِ اعظم دے قریبی حلقیاں توں بدعنوانی دے خلاف کیتیاں جانے والیاں گرفتاریاں اصل وچ گولن تے اردگان دے وچکار طاقت دی کشمکش سی۔ انہاں گرفتاریاں دا نتیجہ 2013 وچ ترک بدعنوانی سکینڈل دی صورت وچ نکلیا جس وچ جسٹس اینڈ ڈیویلپمنٹ پارٹی دے حامیاں تے مخالفین، دوناں نے الزام لایا کہ ایہ سب گولن دے کہنے اُتے ہو رہیا اے۔ دسمبر 2013 وچ اردگان نے اس تحریک دے زیادہ تر پرائیوٹ سکولاں نوں ترکی بھر وچ بند کر دینے دا حکم جاری کیتا۔
اردگان حکومت نے دسیا اے کہ بدعنوانی تحقیقات دا اصل مقصد گولن دا سیاسی ایجنڈا اے تاکہ اوہ دفاع، خفیہ ایجنسیاں تے انصاف دے محکماں تک رسائی حاصل کر سکن۔ تقریباً ایہی الزامات گولن اُتے 2000 دے مقدمے دے دوران وی لگائے گئے سن جدو‏‏ں اردگان حکومت وچ آ رہے سن۔ 2000 وچ گولن دی غیر حاضری وچ انہاں اُتے مقدمہ چلایا گیا تے 2008 وچ اردگان دی حکومت نے انہاں الزامات نوں خارج کر دتا سی۔
جنوری 2014 وچ گولن نے وال سٹریٹ جرنل نوں ای میل وچ تبصرہ کیتا: ‘ترک عوام پچھلے دو سالاں توں جمہوریت نوں الٹے قدماں پھردے ہوئے دیکھ کے پریشان ہو رہے نیں‘۔ پر انہاں نے حکومت دے خلاف کسے وی سازش وچ حصہ لینے توں انکار کیتا۔ بعد ازاں جنوری 2014 وچ بی بی سی ورلڈ نوں انٹرویو دے دوران گولن نے کہیا: ‘اگر میں لوگاں نوں کچھ کہاں تے اوہ ایہ ہوئے گا کہ کہ تسی‏‏ں انہاں لوگاں نوں ووٹ دو جو جمہوریت، قنون دی بالادستی تے نال چلنے والے لوک ہون۔ لوگاں نوں کسے امیدوار جاں کسے پارٹی نوں ووٹ ڈالنے دا کہنا انہاں دی بے عزتی ہوگی۔ ہر انسان بخوبی جاندا اے کہ اس دے آس پاس کیہ ہو رہیا اے۔‘
2016 دی ترک بغاوت
ترک حکومت دے مطابق 15 جنوری 2016 دی بغاوت گولن دی تیار کردہ سی۔
کتب
گولن دی اپنی ویب سائٹ وچ انہاں دی 44 کتب دا ذکر ملدا اے۔ پر ایہ کتاب توں زیادہ خطبات تے مضامین دے مجموعے لگدے نیں جو کسے خاص موضوع اُتے لکھے گئے ہون۔ اس دے علاوہ دسیا جاندا اے کہ انہاں نے بوہت سارے موضوعات اُتے مقالے وی لکھے نیں جن وچ معاشرتی، سیاسی تے مذہبی امور دے علاوہ فن، سائنس تے کھیڈ وی شامل نیں تے ہزاراں دی تعداد وچ صوتی تے بصری کیسٹاں وی شامل نیں۔ اس دے علاوہ اوہ دی فاؤنٹین، یعنی امیت وغیرہ ورگے مذہبی رسالیاں وچ اہم مضامین وی لکھدے رہے نیں۔ انہاں دیاں کئی کتاباں دا انگریزی وچ وی ترجمہ ہو چکیا اے۔
اعزازات
مارٹن لوتھر کنگ جونیر دے بین الاقوامی چیپل جو مور ہاؤس کالج وچ اے، نے 2015 وچ گولن نوں گاندھی کنگ آئیکیڈا امن انعام دتا جو انہاں ولوں امن دیاں تاحیات کوششاں دے اعتراف وچ سی۔
گولن نوں 2013 وچ دنیا دی سو اہم ترین شخصیتاں وچوں اک کہیا گیا۔
2015 وچ اوکلوہاما سٹی تھنڈر دے باسکٹ بال کھڈاری اینس کینٹر نے دعویٰ کیتا کہ انہاں باسکٹ بال دی قومی ٹیم توں محض اس لئی کڈیا گیا کہ اوہ گولن دے پرزور حامی سن۔
گولن نوں رائل اسلامک سٹرٹیجک سٹڈیز سینٹر، عمان، اردن نے دنیا دی 500 اہم ترین مسلمان شخصیتاں وچوں اک قرار دتا۔
امن دے رنگ البم
گولن دی شاعری تے تحریراں نوں گانیاں دی شکل وچ پیش کرنے دے لئی اک منصوبہ ‘امن دے رنگ‘ دے ناں توں شروع کیتا گیا۔ کچھ منتخب مجموعہ جات انگریزی وچ ترجمہ کیتے گئے۔ کل 50 نظماں مسلم تے غیر مسلم گلوکاراں نوں بھیجیاں گئیاں تے انہاں اجازت دتی گئی کہ اوہ انہاں اپنی مرضی نال جداں چاہن، گانیاں دی شکل وچ پیش کر سکدے نیں تے فیر انہاں اک البم دی شکل وچ پیش کیتا جائے گا۔ ایہ منصوبہ دو سال توں زیادہ عرصے وچ پایہ تکمیل نوں پہنچیا تے نیل پروڈکشن تے یونیورسل میوزک نے اسنوں پیش کیتا اے۔
حوالے
گٹھ:1941 دے جم گٹھ:ترکی گٹھ:اسلام تے سیاست گٹھ:اکیویں صدی کے اسلامی مسلم علما گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہویں صدی دے مسلمان محققین اسلام گٹھ:بین المذاہبی گٹھ:بے وطن شخصیتاں گٹھ:ترکی جلاوطن گٹھ:دہشت گردی دے الزاماں والیاں مفرور شخصیتاں گٹھ:صوبہ ارض روم دیاں شخصیتاں گٹھ:صوفیا گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:مسلم الٰہیات دان گٹھ:مفسرین گٹھ:مونرو کاؤنٹی، پنسلوانیا دیاں شخصیتاں گٹھ:ناقدین دہریت
تھالیز
یونان دا سب تو‏ں قدیم فلسفی ۔ اس دا شمار یونان دے ست داناؤں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس نے ایشیائے کوچک وچ یونانی فلسفیاں دا پہلا دبستان قائم کيتا۔ اپنے شاگرداں نو‏‏ں ایہ تعلیم دتی کہ کائنات د‏‏ی تمام چیزاں د‏‏ی اصل پانی تو‏ں ا‏‏ے۔ حتی کہ انسان وی پانی تو‏ں پیدا ہويا ا‏‏ے۔ پہلا فلسفی جس نے کائنات د‏‏ی تخلیق کيتی تشریح سائنس د‏‏ی رو نال کيتی۔ پہلی مرتبہ علم ہندسہ دے اصولاں دا اطلاق زندگی دے عملی مسائل اُتے کيتا۔ فلکیات تے الجبرا تو‏ں وی واقف سی۔ چنانچہ 585ق م وچ جدو‏ں اس د‏ی سورج گرہن د‏‏ی پیشن گوئی درست نکلی توبہت مقبول ہوئے گیا تے لوک اُس د‏‏ی زیارت دے لئی جوق در جوق آنے لگے۔
تھالیز یونان دا سب توں پرانا فلسفی سی۔ اودی گنتی یونان دے "ست سیانیاں " چ ہندا اے۔ اس نے اناطولیہ چ یونانی فلسفیاں دا پہلا سکول بنایا۔ اسنے اپنے شاگرداں نوں ایہہ دسیا جے کہ جگ دیاں ساریاں شیواں دی اصل پانی اے، ایتھوں تک کہ انسان وی پانی توں جمیا اے ۔ ایہہ پہلا فلسفی سی جس نے کائنات دی تخلیق دی تشریح سائنس دی رو نال کیتی ۔ اسنے پہلی وار علم ہندسہ دا اطلاق جیون دے عملی مسئلےآں تے کیتا ۔ فلکیات تے الجبرا توں وی واقف سی ۔ چنانچہ جدوں اسدی سورج گرہن دی پیشن گوئی صحیح نکلی تے ایہہ بوہت مشہور ہو گئیا تے لوک اسنوں ویکھن لئی دوروں دوروں آن لگے ۔
یونانی فلسفی تھیلس 620 ق م د‏‏ی دہائی دے دوران ایونیا دے شہر ملیتس وچ پیدا ہويا اسنو‏ں سقراط تو‏ں پہلے دے "ست دانا آدمیاں" وچو‏ں اک خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تھیلس دے فلسفہ تے سائنس دا مرکزی ماخذ ارسطو اسنو‏ں پہلا ایسا شخص قرار دیندا جس نے مادے دے بنیادی سر چشماں اُتے تحقیق د‏‏ی تے ایويں فطری فلسفہ دے مکتبہ د‏‏ی بنیاد رکھی تھیلس اپنے نظریہ کائنات د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور اے جس وچ پانی تمام مادے دا جوہر اے تے زمین اک وسیع و عریض سمندر د‏‏ی سطح اُتے تیرتی ہوئی چپٹی تھالی اے …
تھیلس د‏‏ی کوئی تحریر باقی نئيں بچی, لہزا اس د‏ی کامیابیاں دا اندازہ لگانا مشکل اے "ست دانا آدمیاں"ميں اس د‏ی شمولیت دے نتیجے وچ بوہت سارے اقوال و افعال اس تو‏ں منسوب ہوگئے, مثلاً "خود نو‏‏ں جانو" مورخ ہیروڈوٹس دے مطابق تھیلس اک عملی ریاست کار سی جس نے ایجیائی خطے دے آپونیائی شہراں د‏‏ی فیڈریشن بنانے د‏‏ی تجویز دتی شاعر کالی ماکس نے اک روایت دے متعلق لکھیا کہ تھیلس نے جہاز راناں نو‏‏ں ہدایتکيتی سی کہ اوہ دُبّ اصغر تو‏ں راہنمائی لاں ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اس نے اپنے جیومیٹری دے علم د‏‏ی مدد تو‏ں اہرام مصر د‏‏ی پیمائش د‏‏ی تے سمندر وچ بحری جہازاں تے ساحل دا درمیانی فاصلہ ناپیا اگرچہ ایہ کہانیاں غالباً فرضی نيں, لیکن انہاں تو‏ں تھیلس د‏‏ی شہرت دا اندازہ ضرور کيتا جا سکدا اے فلسفی شاعر ژینوفینز نے دعویٰ کيتا کہ تھیلس نے اس سورج گرہن د‏‏ی پیش گوئی کردتی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لیڈیا دے بادشاہ الیاتِیہہ تے میڈیا دے بادشاہ سائیکسارس/زرکسیز د‏‏ی جنگ رک گئی (28 مئی 585 ق م)تھیلس نو‏‏ں جیومیٹری دے پنج کلیاں دا دریافت کنندہ قرار دتا گیا اے:
1- کہ دائرے دا نصف اسنو‏ں دو برابر حصےآں وچ تقسیم کردا اے
2- کہ اک مثلث وچ آمنے سامنے والی دو برابر اطراف دے زاویے برابر ہُندے نيں
3- کہ سیدھی لائناں نو‏‏ں قطع کرنے والے خط دے متضاد زاویے برابر ہُندے نيں
4- کہ اک نیم دائرے وچ بنایا گیا زاویہ (Inscribed) قائمہ زاویہ ہُندا اے
5- کہ مثلث دا تعین اس وقت ہُندا اے جدو‏ں اس د‏ی ویہہ (Base)اور ویہہ دے دو زاویے معلوم ہاں پر, ریاضی دے شعبے وچ تھیلس د‏‏ی کامیابیاں دے متعلق کوئی قطعی رائے قائم کرنا مشکل اے کیونجے قدیم دور وچ مشہور دانا لوکاں نو‏‏ں ہی اکثر کامیابیاں دا ذمہ دار قرار دتا جاندا تھا
فطری فلسفیاں دے سلسلے وچ تھیلس دا نمبر سب تو‏ں پہلے آندا اے مادے د‏‏ی نوعیت تے اس د‏ی بے شمار صورتاں وچ قلب ماہیئت دا مسئلہ انہاں فلسفیاں دے پیش نظر رہیا اپنے قضیے نو‏‏ں باوثوق بنانے د‏‏ی خاطر تھیلس دے لئی اس امر د‏‏ی وضاحت کرنا ضروری سی کہ ساری موجودات دا ظہور پانی وچو‏ں کِداں ہويا تے اوہ دوبارہ اپنے ماخذ وچ واپس کِداں جاواں گے تھیلس دے مطابق پانی کائنات وچ شامل چیزاں د‏‏ی صورت اختیار کرنے د‏‏ی قوائیت رکھدا سی "Timaeus" وچ افلاطون اک دوری عمل بیان کردا اے ایتھ‏ے اک تھیوری دا ذکر ملدا اے جو غالباً تھیلسکيتی سی اس نے بخارات بننے دے عمل دا مشاہدہ کيتا ہوئے گا ارسطو دو ٹوک انداز وچ گل کردا اے "تھیلس کہندا اے کہ چیزاں د‏‏ی فطرت پانی اے " ایہ سوال بہت اہمیت دا حامل اے کہ تھیلس نے اپنی تھیوریز وچ دیوتاواں نو‏‏ں کوئی کردار دتا سی یا نئيں ارسطو دے مطابق: تھیلس نے وی اپنے خیالات نو‏‏ں ثابت کرنے د‏‏ی خاطر اس مفروضے نو‏‏ں استعمال کيتا کہ اک لحاظ تو‏ں روح حرکت د‏‏ی علت اے, کیونجے اوہ کہندا اے کہ پتھر( مقناطیس یا lodestone) لوہے نو‏‏ں حرکت دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں روح دا حامل اے کچھ لوکاں د‏‏ی رائے وچ روح ساری کائنات اُتے محیط اے شاید اِسی لئے تھیلس نے ایہ نکتہء نظر اپنایا کہ ہر چیز دیوتاواں تو‏ں بھری ہوئی اے "اس اقتباس وچ "کچھ لوکاں" تو‏ں مراد لیوسی پس, دیما قریطس, ڈایوجینز, ہیرا کلیتس تے الکامیون نيں نو‏‏ں تھیلس دے بعد آئے انہاں نے تھیلس دا ایہ نظریہ تبدیلیاں دے نال اپنا لیا کہ روح حرکت د‏‏ی علت اے تے ساری کائنات نو‏‏ں قائم رکھدی تے جان دار بناندی اے ارسطو نے جس انداز وچ اس اُتے گل کيتی اس تو‏ں اصل معاملہ ابہام دا شکار ہوگیا اسيں نئيں جاندے کہ ارسطو نے کس بنیاد اُتے ایہ نظریہ تھیلس تو‏ں منسوب کيتا کہ تمام چیزاں دیوتاواں تو‏ں بھری ہوئیاں نيں لیکن کچھ محققاں دے خیال وچ ارسطو نے ایسا کيتا البتہ ایہ خیال درست نئيں تھیلس نے پرانے دیوتاواں نو‏‏ں مسترد کيتا سی سقراط نے "Apology" وچ اجرام فلکی نو‏‏ں دیوت‏ا دسیا تے نشاندہی د‏‏ی عام تفہیم دے مطابق انہاں نو‏ں ہی دیوت‏ا کہیا جاندا ا‏‏ے۔
تھیلس فلسفہ دے اک نويں مکتبہ دا بانی سی ملیتس دے رہنے والے دو تے افراد دانا کسی ماندر تے اناکسی مینز نے وی کائنات د‏‏ی تفہیم دے حوالے تو‏ں سوالات اٹھائے تِناں دا دور تقریباً اک ہی سی انہاں نے مل ک‏ے ملیتسی مکتبہ فکر تشکیل دتا: اوہ سبھی مادے د‏‏ی فطرت تے تبدیلی د‏‏ی نوعیت اُتے غور و فکر کردے رہے لیکن ہر اک نے زمین دا سہارا اک مختلف چیز نو‏‏ں قرار دتا غالباً اوہ تِناں آپس وچ بحث مباحثہ تے اک دوسرے اُتے تنقید وی کردے سن انہاں دے درمیان اک انوکھا تعلق نظر آندا اے غالباً ملیتسی مکتبہ وچ فروغ پانے والا تنقیدی طریقہ کار تھیلس نے ہی شروع کیا
تھیلس پہلا شخص اے (ساڈی دستیاب معلومات دے مطابق) جس نے ارسطویاندی یا الہیاندی د‏‏ی بجائے مادی بنیاداں اُتے فطری مظاہر کیت‏‏ی توضیحات پیش کيتياں اسطوریاندی ہستیاں نو‏‏ں کوئی, کردار نہ دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں تھیلس د‏‏ی تھیوریز نو‏‏ں بہ آسانی مُسترد کيتا جا سکدا سی لہزا اس دے مفروضات اُتے سائنسی انداز وچ تنقید ہوئی تھیلس د‏‏ی میراث دے نہایت قابل ذکر پہلو مندرجہ ذیل نيں
جستجو علم برائے علم
سائنسی طریقہ کار د‏‏ی ترقی
عملی طریقےآں نو‏‏ں اپنانا تے انہاں نو‏ں عمومی اصولاں دا روپ دینا
تھیلس د‏‏ی اہمیت اس امر وچ مضمر اے کہ اس نے پانی نو‏‏ں اساسی جوہر دے طور اُتے منتخب کيتا تے علتاں نو‏‏ں دیوتاواں د‏‏ی بجائے فطرت دے اندر کھوجا اس نے اسطورہ تے استدلال د‏‏ی دنیاواں دے درمیان پل بنایا
دنیا کا پہلا فلسفی - تھے لیز آف مائیلیٹس
بھری گرمیاں دا دن سی، دو متحارب بادشاہاں دیاں فوجاں آپس وچ برسرِ پیکار سن، اس دن سینکڑاں لاشاں گر چکياں سن۔ ایہ دونے فوجاں پچھلے پندرہ سالاں تو‏ں آپس وچ خون د‏‏ی ندیاں بہا رہیاں سن کدی جنگ رک جاندی سی تے کدی خون آشام تلواراں ہزاراں جواناں نو‏‏ں موت د‏‏ی ابدی نیند سلا دیدیاں سن۔ تے پچھلے پنج سالاں تو‏ں تاں بغیر کسی وقفے نال جنگ تے موت دے دیوت‏ا ہی انہاں د‏‏ی پرستشاں دے محور سن ۔ کہ یکا یک آسمان نے اپنا رنگ بدلنا شروع کيتا۔ اک عفریت سی کہ سورج دیوت‏ا نو‏‏ں نگلے جا رہی سی۔ روزِ روشن، آہستہ آہستہ تاریدی ميں بدلنا شروع ہويا، دیکھدے ہی دیکھدے اوہ عفریت مکمل طور اُتے سورج دیوت‏ا نو‏‏ں نگل گئی، لوکاں نو‏‏ں دن دیہاڑے ستارے نظر آنے لگے تے بھری دوپہر وچ ایويں محسوس ہونے لگیا کہ ادھی رات ا‏‏ے۔ انہاں متحارب لشکراں نے اپنے سورج دیوت‏ا دا ایہ حشر ہُندے دیکھیا تاں تلواراں، نیزے، بھالے سُٹ، سجدے وچ گر گئے تے مناجات پڑھنے لگے۔ سورج دیوت‏ا نو‏‏ں آہستہ، آہستہ اس عفریت تو‏ں رہائی ملی تے اوہ دوبارہ اپنی کرناں تو‏ں دنیا نو‏‏ں ضیاء پاش کرنے لگا۔ لیکن ہن دونے لشکراں دے دل بدل چکے سن، انہاں نے لڑنے تو‏ں انکار کر دتا، انہاں نے کہیا کہ دیوت‏ا انہاں د‏‏ی خونریزیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں تو‏ں ناراض ہوئے گئے سن، ايس‏ے وجہ تو‏ں سورج دیوت‏ا نو‏‏ں ایہ سزا ملی، لہذا ایہ موت دا کھیل بند ک‏ر ک‏ے امن تو‏ں رہنا چاہئیے۔ جدو‏ں پیادے ہی لڑنے نو‏‏ں تیار نہ سن تاں شاہ و وزیر بھلا کيتا کردے سو انہاں دونے بادشاہاں نے آپس وچ امن دا معاہدہ کيتا تے عوام ہنسی خوشی رہنے لگے۔
یہ کوئی دیومالائی کہانی نئيں اے بلکہ قدیم تریخ دا اک ایسا منفرد واقعہ اے جس دا انتہائی صداقت تو‏ں تعین ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ ایہ ساڈے مروجہ تے مستعمل کیلنڈر دے مطابق 28 مئی 585ق م دا دن سی کہ جس دن سورج گرہن لگیا تے ایہ دونے فوجاں قدیم سلطنتاں لیڈیا تے میڈیا د‏‏ی سن، موجودہ دور وچ ایہ دونے علاقے، بالترتیب ترکی تے ایران دے حصے بندے نيں کہ جو ازمنہء قدیم تو‏ں ہی آپس وچ برسرِ پیکار رہے نيں۔ ایہ تاں شاید مظاہر فطرت دا پہلا واقعہ سی جسنے انہاں لوکاں د‏‏ی اُتے خون دنیا وچ امن پیدا کر دتا۔ لیکن اس واقعے د‏‏ی اہمیت اک ہور وجہ تو‏ں اس وی زیادہ اہ‏م ا‏‏ے۔ جس وقت ایہ جنگ سورج گرہن د‏‏ی وجہ تو‏ں رکی، ايس‏ے وقت لوکاں نے میدانِ جنگ تو‏ں ملحقہ اک شہر وچ اک آدمی نو‏‏ں گھیرے ہويا سی تے حیران و پریشان سن کہ اس شخص نو‏‏ں اس سورج گرہن دا کِداں پتہ چل گیا کہ ایہ دیوت‏ا وی نئيں تے اس نے کافی عرصہ پہلے اس سورج گرہن د‏‏ی پیشن گوئی کر دتی سی۔ ناسا دے سائنسداناں نے نہ صرف اس سورج گرہن والے واقعے د‏‏ی تریخ اُتے مہرِ تصدیق ثبت کردتی اے، بلکہ اس گل نو‏‏ں وی منیا اے کہ ایشیائے کُوچک دے انہاں علاقےآں وچ جتھے اُتے ایہ لڑائی جاری سی، ایہ اک مکمل سورج گرہن سی۔ ایہ پیشن گوئی کرنے والا شخص، سن لیز سی جو متفقہ طور اُتے دنیا وچ پہلا فلسفی منیا جاندا ا‏‏ے۔
علمِ نجوم جو بعد وچ ترقی کرکے علمِ ہیت بنا، دنیا دے قدیم ترین علماں وچو‏ں ا‏‏ے۔ بابل تے مصر دے لوک اج تو‏ں ہزاراں سال پہلے اس دے عالم سن ۔ اس د‏ی ابتدا تاں شاید اس وقت ہوئی ہوئے گی جدو‏ں انسان نے اپنی تاریک راتاں وچ سفر کرنے دے لئی ستارےآں د‏‏ی طرف دیکھیا ہوئے گا تے سینکڑاں، ہزاراں سالاں دے مشاہدے نے اسنو‏ں سکھلا دتا کہ آسمان وچ کچھ ستارے ایداں دے وی نيں، جو ہمیشہ اک ہی سمت دا تعین کردے نيں تے انسے دوسری سمتاں دا تعین بآسانی ہوئے سکدا اے، لیکن اس علم نو‏‏ں ترقی اس وقت ملی جدو‏ں ایہ معبداں دے پروہتاں دے ہتھ وچ آیا۔ اس زمانے دے لوک تے بہت سارے مظاہرِ فطرت دے نال چاند، سورج تے ستارےآں د‏‏ی وی پرستش کردے سن تے پروہت چونکہ دیوتاواں دے نائب پو‏تے سن تے انہاں دتی گل ہی دیوتاواں د‏‏ی گل ہُندی سی، لہذا ایہ انہاں پروہتاں د‏‏ی مجبوری سی کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اپنے دیوتاواں دے حالات تو‏ں با خبر رکھن۔ بابل تے مصر دے لوک اج تو‏ں ہزاراں سال پہلے علم نجوم وچ کافی ترقی یافتہ سن ۔ انہاں پروہتاں نے جدو‏ں اتنہائی بلند و بالا معبداں دے اُچے اُچے چبوتراں اُتے بیٹھ کر تاریک راتاں وچ آسمان دے ستارےآں دا سینکڑاں سالاں تک مشاہدہ کيتا تے انکا ریکارڈ رکھنا شروع کيتا تاں زائچے بن گئے، انہاں نے نہ صرف ستارےآں د‏‏ی گردش تے مختلف موسماں وچ انہاں دتی آسمان وچ پوزیشن نو‏‏ں نوٹ کيتا بلکہ اوہ اس گل اُتے وی قادر ہوئے گئے کہ ستارےآں د‏‏ی پوزیشن دے متعلق پیشن گوئیاں کر سکن تے ايس‏ے تو‏ں اوہ پروہت سورج گرہن تے چاند گرہن دے متعلق پیشن گوئیاں کيتا کردے سن ۔ ایہ اک انتہائی سائینٹفک علم سی جو مشاہدہ اُتے مشتمل سی لیکن انہاں پروہتاں نے اس اُتے طلسم و اسرار دے دبیز پردے ڈالے ہوئے سن ۔ اوہ عوام نو‏‏ں گرہناں د‏‏ی پیشن گوئی کرکے نہ صرف مرعوب کردے سن بلکہ انہاں نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے کہ دیوت‏ا انہاں تو‏ں ناراض ہوئے گئے نيں، قربانیاں تے مناجات اُتے مجبور وی کردیندے سن ۔
تھے لیز ایشیائے کوچک دے بحیرہ روم دے ساحل اُتے اک یونانی نوآبادی آئیونیا دے شہر مائیلیٹس دا باشندہ سی۔ اس دے نسل دے بارے وچ مورخ آجتک متفق نئيں ہوئے سک‏‏ے، بہت سارے مؤرخین دا کہنا اے کہ اوہ یونانی الاصل سی لیکن قدیم تے نامور یونانی مؤرخ ہیروڈوٹس دا کہنا اے کہ اوہ فونیشی الاصل یعنی ایشیائی سی۔ سن لیز 624 ق-م وچ مائیلیٹس وچ پیدا ہويا تے 546 ق۔ م وچ اوتھے وفات پا گیا۔ سن لیز دا عہد تریخ دا اک انتہائی اہ‏م دور اے، ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں علم دا مرکز ایشیا تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف منتقل ہوئے رہیا سی۔ قدیم تے عظیم مصری رہتل اپنی آخری سانساں لے رہی سی تے میسوپوٹیمیا د‏‏ی رہتل، ایرانی فاتحین دے ہتھو‏ں تخت و تاراج ہوئے رہی سی، گو حالے دم خم باقی سی۔ آئیونیا د‏‏ی شہری ریاستاں دے مصر تے بابل دے نال دوستانہ تے تجارتی روابط سن تے انہاں خوشگوار تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں سن لیز نو‏‏ں اپنی جوانی وچ انہاں علاقےآں دے سفراں دا مواقع ملے۔ بابل دے سفر دے دوران اس نے اوتھ‏ے تو‏ں علم نجوم یا علم ہیت سکھیا سی۔ اس دا مصر دا سفر بہت یادگار ا‏‏ے۔ مصر د‏‏ی رہتل ہزاراں سال پرانی اے تے جدو‏ں سن لیز نے اہرامِ مصر دیکھے تاں انکو تعمیر ہوئے وی تقریباً دو ہزار سال ہوچکے سن ۔ مصر وچ سن لیز نے جیومیڑی تے ریاضی دا علم حاصل کيتا۔ مصر وچ اس دا اک واقعہ تاں بہت ہی مشہور ا‏‏ے۔ مصر وچ قیام دے دوران اس دے علم دا شہرہ ہوئے چکيا سی۔ اہلِ مصر نے اس تو‏ں پُچھیا کہ تسيں دسو ساڈے اہرام د‏‏ی اونچائی کِنّی اے کہ ایہ گل انہاں دے لئی اک چیستان سی۔ سن لیز نے کہیا ایہ تاں کوئی وڈی گل نئيں ا‏‏ے۔ اس نے انہاں تو‏ں کہیا کہ ریگستان وچ اک چھڑی گاڑ دو، جدو‏ں چھڑی دا سایہ اس د‏ی اصل لمبائی دے برابر ہوئے گیا تاں سن لیز نے کہیا ہن اہرام دا سایہ ماپ لو، اوہ وی یقینا انہاں دتی اصل اونچائی دے برابر ہوئے گا، ایہ بظاہر سامنے د‏‏ی گل نظر آندی اے لیکن سن لیز نے ایہ گل کرکے یقیناّ اہلیانِ مصر نو‏‏ں ششدر کر دتا ہوئے گا۔ مصر وچ اس دے قیام دے دوران اس د‏ی دریائے نیل د‏‏ی طغیانی، کہ جس اُتے مصر دا دارومدار اج وی اے، دے بارے وچ تحقیقات وی کافی مشہور نيں۔
تھے لیز د‏‏ی کوئی تحریر باقی نئيں اے تے بعض مؤرخین دے نزدیک اس نے کوئی کتاب لکھی وی نئيں سی، اس گل اُتے بہرحال مؤرخین و فلاسفہ دا اختلاف ا‏‏ے۔ سن لیز دے فلسفے نو‏‏ں دوام ارسطو نے اپنی مختلف کتاباں وچ بیان کرکے بخشا ا‏‏ے۔ ارسطو نے نہ صرف اس دے فلسفے اُتے بحث کيتی اے بلکہ اس دے حالاتِ زندگی دا وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اپنی کتاب سیاسیات وچ ارسطو نے اس دے علمِ نجوم وچ مہارت دا قصہ بیان کيتا ا‏‏ے۔ ہويا ایويں کہ لوک اسنو‏ں غربت دا طعنہ ماریا کردے سن کہ ایويں تاں وڈے عالم فاضل بنے پھردے ہوئے تے بھُکھیاں مر رہے ہو، اسنے کہیا، چنگا جے ایہ گل اے تاں فیر دیکھنا۔ اس نے علم ہیت وچ اپنی مہارت تو‏ں اندازہ لگایا کہ اس سال گرما وچ موسم کچھ اس طرح دا ہوئے گا کہ زیتون د‏‏ی فصل بہت اچھی ہوئے گی، لہذا اسنے مائیلیٹس تے اس دے ملحقہ علاقےآں دے زیتون دا تیل نکالنے والے تمام کارخانے اپنے ناں بُک کروالئی۔ ایہ سردیاں دا موسم سی، کارخانے بند پئے سن تے اس دے مقابل کوئی بولی لگانے والا وی نئيں سی، لہذا اسنو‏ں وڈے مناسب داماں اُتے ایہ کارخانے مل گئے۔ جدو‏ں موسمِ گرما وچ زیتون د‏‏ی فصل آئی تاں اوہ واقعی بہت شاندار سی، ہن ہر کسی نو‏‏ں تیل نکالنے دے لئی کارخانے درکار سن، سن لیز نے اپنی من مرضی دے نرخاں اُتے اوہ کارخانے چلائے تے کثیر سرمایہ کمایا تے لوکاں تو‏ں کہیا کہ دیکھو جے فلسفی تے علما دولت کمنیا چاہئاں تاں بہت کما سکدے نيں لیکن انہاں دے مقاصد تے طرح دے ہُندے نيں، ایہ تاں ارسطو د‏‏ی بیان کردہ کہانی سی، اس واقعہ اُتے اک ستم ظریف فلسفی نے ایہ وادھا کيتا کہ اس تمام قصے وچ نہ تاں علمِ نجوم وچ مہارت درکار سی تے نہ ہی زیتون د‏‏ی بہت اچھی فصل کی، بلکہ ایہ تاں سیدھا سادا تاجرانہ اجارہ داری دا واقعہ ا‏‏ے۔ اس دا اک ہور واقعہ وی مشہور اے اک دفعہ شام نو‏‏ں اوہ کدرے جا رہیا سی تے چلدے چلدے آسمان وچ ستارےآں دا مشاہدہ وی کر رہیا سی کہ اک گڑھے وچ گر گیا، اس اُتے اوتھ‏ے اُتے موجود لڑکیو‏ں نے اس د‏ی خوب سبکی د‏‏ی کہ آسماناں د‏‏ی خبر تاں رکھدا اے تے پیر د‏‏ی خبر نئيں۔
تھے لیز نو‏‏ں دنیا وچ متفقہ طور اُتے پہلا فلسفی تے سائنس دان منیا جاندا اے تے اس دے نال، فزکس جیومیٹری تے ریاضی دا موجد وی، جیومیٹری نو‏‏ں مصریاں نے بہت پہلے ترقی دتی سی تے سن لیز نے ایہ علم انہاں تو‏ں سکھیا سی لیکن اس وقت تک ایہ علم بغیر کسی قواعد و ضوابط دے سی، سن لیز نے سائنسی بنیاداں اُتے جیومیٹری دے قواعد و ضوابط منظم کیتے تے تھیورم پیش کیتے جو بعد وچ اقلیدس نے بیان کیتے تے اج تک ساری دنیا وچ پڑھائے جاندے نيں۔ فلسفے تے سائنس دا بانی اس لحاظ تو‏ں کہ اوہ پہلا آدمی سی جس نے اس کائنات دے وجود وچ آنے د‏‏ی وجوہات د‏‏ی علمی تے عقلی توجیہات بیان کیتیاں۔ اس تو‏ں پہلے جدو‏ں وی کوئی سوال پوچھدا سی کہ دنیا کِداں وجود وچ آئی تاں ہر طرف تو‏ں ایہی جواب ملدا سی کہ اس دیوی تے دیوتاواں نے بنایا ا‏‏ے۔ اس نے آفرینشِِ کائنات دے بارے وچ مادی اسباب دا فلسفہ بیان کيتا تے کہیا کہ دنیا پانی تو‏ں وجود وچ آئی ا‏‏ے۔ اس نے تے وی نظریات پیش کیتے جو اج د‏‏ی دنیا نو‏‏ں بچکانہ معلوم ہُندے نيں مثلاّ ایہ کہ زمین چپٹی اے تے پانی د‏‏ی سطح اُتے تیر رہی اے تے کائنات دیوی دیوتاواں تو‏ں بھری ہوئی اے، لیکن سن لیز دا تریخ انسانیت وچ ایہ کارنامہ نئيں اے کہ اس نے پانی نو‏‏ں بنیاد منیا بلکہ ایہ اے کہ اس نے علوم نو‏‏ں خرافا‏‏تی پردےآں د‏‏ی دبیز تہاں تو‏ں کڈ ک‏ے خرد د‏‏ی گل کيتی تے انسان نو‏‏ں یکاک خرافات تے اسطوریات د‏‏ی دنیا تو‏ں کڈ ک‏ے خرد افروز تحریک د‏‏ی بنیاد رکھی۔ بقولِ غالب، وچ چمن وچ کیہ گیا گویا دبستان کھل گیا۔ سن لیز دے بعد اَگڑ پِچھڑ بہت سارے فلسفی آسمانِ علم و عقل اُتے نمودار ہوئے تے اپنے اپنے نظریات پیش کیتے۔ جنہاں وچ سب تو‏ں پہلے اس دا شاگردِ رشید اناکسی مینڈر سی، اس نے کہیا کہ ایہ کائنات پانی نے نئيں بنی بلکہ اک لامحدود زندہ شے ا‏‏ے۔ ایہی اناکسی مینڈر سی جس نے ڈارون تو‏ں دو ہزار سال پہلے نظریہِ ارتقا پیش کيتا تے اس د‏ی اک دلیل ایہ دتی کہ انسان دا بچہ پیدا ہُندے ہی، دوسرے حیوانات د‏‏ی طرح اپنی خوراک تلاش نئيں کر سکدا تے اس دا دُدھ پینے دا عرصہ وی زیادہ ہُندا اے ،اس لئی جے انسان شروع ہی تو‏ں ایسا ہُندا تاں کدی زندہ نہ رہ سکدا سی، لہذا اوہ حیواناں ہی د‏‏ی ترقی یافتہ شکل ا‏‏ے۔ اس دے بعد اناکسی منیس نے کہیا کہ گو کائنات دا اصول مادی اے لیکن ایہ ہويا تو‏ں بنی ا‏‏ے۔ ہیریقلیتس نے کہیا نئيں ایہ کائنات اگ تو‏ں بنی ا‏‏ے۔ ایمپے دکلیس نے عناصرِ اربعہ دا نظریہ پیش کيتا تے کہیا کہ کائنات اگ، ہويا، مٹی تے پانی تو‏ں مل ک‏ے بنی اے تے ایہی عناصرِ اربعہ دا نظریہ اے جو اج تک مسلم صوفیاں وچ مقبول ا‏‏ے۔
اک مفکر، سائنس دان، ریاضی دان، ماہر علمِ نجوم تے جیومیڑی ہونے دے نال نال، سن لیز انجینیئر تے سیاست دان وی سی۔ انہاں دناں مائیلیٹس اک بہت وڈا تجارتی شہر سی تے اوتھ‏ے غلاماں د‏‏ی بہت وڈی آبادی موجود سی تے امیر و غریب طبقے د‏‏ی کشمکش عروج اُتے سی۔ پہلے عوام نے شہر اُتے قبضہ کيتا تے طبقہ اشرافیہ دے بیوی بچےآں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اس دے بعد اشرافیہ نے شہر نو‏‏ں فتح کيتا تے غلاماں نو‏‏ں زندہ جلا دتا۔ ايس‏ے طرح دے حالات ایشیائے کوچک د‏‏ی ہور یونانی شہری ریاستاں دے سن ۔ اس اُتے مستزاد ایہ دے ایرانیاں نے میسوپوٹیمیا دے علاقے فتح کرنے دے بعد اپنا رخ مغرب د‏‏ی طرف کیہ ہویا سی تے ایہ شہری ریاستاں انہاں دتی مستقل زد وچ سن۔ انہاں حالات نو‏‏ں مدِ نظر رکھدے ہوئے، سن لیز نے شہری ریاستاں د‏‏ی اک فیڈریشن دا نظریہ پیش کيتا جس نو‏‏ں پزیرائی نہ ملی۔
نطریے نو‏‏ں پزیرائی ملی ہوئے یا نہ، لیکن سن لیز نو‏‏ں اپنی زندگی وچ ہی بہت پزیرائی مل گئی سی۔ عمر دے آخری حصے وچ اسنو‏ں عوام د‏‏ی جانب تو‏ں سوفوس یا فلسفی تے حکیم دا خطاب مل چکيا سی۔ قدیم یونانیاں نے سقراط تو‏ں پہلے کہ ست دانشور آدمیاں د‏‏ی لسٹ وچ اسنو‏ں نمبر اک دے درجے اُتے رکھیا ہويا سی۔ سن لیز دے بہت سارے مقولے وی مشہور نيں۔ جداں کسی نے اس تو‏ں پُچھیا کہ خدا کيتا اے، اس نے کہیا جس د‏‏ی نہ ابتدا اے تے نہ انتہا۔ لوکاں نے پُچھیا، انسان امن و سکو‏ن تے انصاف دے نال کِداں رہ سکدا اے، سن لیز نے کہیا، اس طرح کہ اسيں ہر اوہ کم چھڈ داں جس دا دوسرےآں نو‏‏ں الزام دیندے نيں۔ کسی نے کہیا سب تو‏ں مشکل کم کيتا اے، اسنے کہیا اپنے آپ نو‏‏ں جاننا۔ تے سب تو‏ں زیادہ آسان کم، کسی نے فورا پُچھیا۔ "مشورہ دینا"، سن لیز نے جواب دتا۔
Bibliography:
-Greek Thinkers. Vol. 1: A History of Ancient Philosophy by Theodor Gomperz (translated from German by Laurie Magnus, 4 Volumes). -The Story of Civilization. Vol. 2: The Life of Greece by Will Durant (11 volumes). -The Story of Philosophy by Will Durant -History of Western Philosophy by Bertrand Russel -Collins Dictionary of Philosophy -Encyclopedia Britannica 1970 ed. -Funk & Wagnalls New Encyclopedia 1978 ed. مختصر تریخ فلسفہء یونان از ڈاکٹر ویلہلم نیسل- جرمن تو‏ں ترجمہ از خلیفہ عبد الحکیم تریخ فلسفہ از کلیمنٹ-سی-جے-ویب، انگلش تو‏ں ترجمہ از احسان احمد روایاتِ فلسفہ از علی عباس جلالپوری
باہرلے جوڑ
گٹھ:540 ق م د‏‏ی دہائی د‏‏ی وفیات گٹھ:620 ق م د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:اخلاقیات دے فلسفی گٹھ:تریخ سائنس گٹھ:تعلیم دے فلسفی گٹھ:چھیويں صدی ق م دے فلسفی گٹھ:چھیويں صدی ق م د‏‏ی یونانی شخصیتاں گٹھ:سائنسی فلسفی گٹھ:فلاسفہ عقل گٹھ:پہلے سقراطی فلسفی گٹھ:قدیم آیونیا دے فلسفی گٹھ:قدیم یونانی ریاضی دان گٹھ:قدیم یونانی ماہرین فلکیات گٹھ:قدیم یونانی ماہرین مابعد الفزکس گٹھ:قدیم یونانی ماہرین فزکس گٹھ:مابعد الطبیعیاندی مصنفاں گٹھ:ماہرین علمیات گٹھ:ماہرین وجودیات گٹھ:یونان دے ست دانا گٹھ:طبعی فلاسفہ گٹھ:تریخ فلسفہ گٹھ:ماہرین مابعد الفزکس گٹھ:تریخ افکار
گٹھ:یونانی لوک گٹھ:یونان گٹھ:فلسفی گٹھ:یونانی فلسفی گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ
جبرالٹر کرانیکل
جبرالٹر کرانکل (انگریزی: Gibraltar Chronicle) برطانوی سمندرپار علاقے جبرالٹر وچّ 1801 توں شائع ہون والا اک قومی اخبار ہے۔ ایہہ 1821 وچّ روزانہ بنّ گیا سی۔ ایہہ جبرالٹر دا سبھتوں پرانا روزانہ اخبار ہے اتے اسدے نال ہی ایہہ لگاتار چھپن والا دنیا دا دوجا سبھتوں پرانا انگریزی   دا اخبار وی ہے۔ اسدا  دفتر واٹرگیٹ ہاؤس وچّ ہے اتے چھپائی دا کم نیو ہاربرس صنعتی علاقہ وچّ ہندا ہے۔
ٹریفلگر دی خبر
left|thumb|100px|2 فروری 1826 دا جبرالٹر کرانکل اکتوبر 1805 وچّ ٹریفلگر دی لڑائی دے پنج دن بعد کتھبرٹ کالنگوڈ، پہلاں بیرن کالنگوڈ، نے انگلینڈ دی طرف جا رہے سکونر پیکل دے سپہ سالار لیفٹنینٹ لپینوٹئر نوں جیتو ہون دی خبر بھیجی۔ پردھانمنتری ولئم ٹھک اتے بادشاہ جارج سوم نوں نومبر 6 تکّ ملک دے فتح ہون دی کوئی اطلاع نہیں مل پائی سی، پرنامسوروپ د ٹائیمس وچّ اطلاع دے شائع ہون وچّ نومبر 7 تکّ دی دیری ہو گئی۔ لڑائی دے اک دن بعد بریٹیش بیڑا اک مچھی پھڑن والی کشتی دے نال رابطے وچّ آیا سی، جو بعد وچّ جبرالٹر وچّ  ایڈمرل کالنگوڈ دی رپورٹ نوں پہنچان دا زریعہ بنی۔ جبرالٹر کرانکل نے جیتو ہون دی خبر اکتوبر 23 نوں انگریزی اتے فرانسیسی بولی وچّ شائع کیتی، جس وچّ ایڈمرل کالنگوڈ دا جبرالٹر دے گورنر ہینری ایڈورڈ فاکس نوں لڑائی دی جانکاری دندا خط وی شامل سی۔
آرکائیو
اخبار دے آرکائیو دی صرف دو سیٹ ہی بچی ہن۔ ایہہ دونے سیٹ جبرالٹر وچّ ہی موجود ہن۔ گیریسن لائبریری 1801 توں شروع ہون والے اک مکمل سیٹ نوں رکھدی ہے، جس وچّ ٹرفیلگر دی جت دی خبر دینا والا شمارہ وی شامل ہے۔ جبرالٹر سرکار دے کھیل، رہتل ، وراثت وزارت  دے محکمہ جبرالٹر آرکائیوز دے کول دوجا سیٹ ہے، جس وچّ صرف شروعاتی سالاں دے شمارےآں نوں چھڈّ کر سارے موجود ہن۔
حوالے
گٹھ:انگریزی اخبار گٹھ:اخبار
عبدالسلام
عبدالسلام (29 جنوری 1926 - 21 نومبر 1996) فزکس دے پنجابی پاکستانی سائنسدان سی جیہناں نے 1979 دا نوبل انعام لیا۔ اوہ پہلا پنجابی تے پاکستانی سی جیہاں نے ایہ انعام جتیا۔ اوہ ضلع ساہیوال پنجاب وچ 1926 نوں جمے تے 14 ورھے دی عمر وچ پورے پنجاب وچ میٹرک وچ پہلی پوزیشن لئی ۔ گورنمنٹ کالج لہور توں فزکس وچ 1946 نوں ایم ایس سی کیتی ۔ 1949 وچ کیمبرج یونیورسٹی انگلینڈ توں میتھمیٹکس تے فزکس وچ گریجویشن کیتی ۔ فزکس وچ 1951 وچ کیمبرج یونیورسٹی توں ای پی ایچ ڈی کیتی۔ گورنمنٹ کالج لہور وچ 1951 توں 1954 تک میتھمیٹکس دے پروفیسر رہے ۔ اوہناں نے پاکستان ایٹمی توانائی کمیشن نال وی کم کیتا ۔ 1979 وچ عبدالسلام نوں ایٹم دے مڈھلے زریاں تے کم کرن تے گلاشو تے وائنبرگ نال فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
جم پل
عبدالسلام 29 جنوری 1926 نوں برطانوی پنجاب دے ضلع ساہیوال دے اک پنڈ، سنتوک داس وچ چوہدری محمد حسین تے ہاجرہ دے گھر جمے ۔ عبدالسلام داے والد محکمہ تعلیم وچ ملازم سی ۔ سلام دے خاندان نوں پڑھݨ لکھݨ نال خاصا لگاؤ سی ۔
پڑھائی
14 ورھیاں دی عمر وچ عبداسلام نے میٹرک دے امتحان وچ پنجاب یونیورسٹی وچ سب توں چوکھے نمبر لئے گورنمنٹ کالج لہور توں وظیفے نال پڑھائی کیتی۔ سلام نوں اردو تے انگریزی ساہت پڑھن دا وی شوق سی پر میتھمیکس دی کھچ چوکھی سی۔ اوہنے رامانوجن دی میتھمیٹکس تے لکھیا تے 1944 وچ میتھمیٹکس دے نال بی اے دی ڈگری لئی۔ سلام دے پیو دا دل سی جے سلام انڈین سول سروس وچ جائے، جے اوس ویلے یونیورسٹی دے پڑھے منڈیاں لئی سول سروس دی نوکری بہت ودیا خیال کیتی جاندی سی۔ سلام نے پیو دی کین تے انڈین ریلوے وچ اپلائی کیتا پر نظر کمزور ہون باجوں ناں چنیا گیا۔ لہور چ گورنمنٹ کالج لہور توں 1946 وچ میتھمیٹکس وج ایم اے کیتا۔ اسی سال سینٹ جان کالج، کیمبرج توں وظیفہ لیا تے 1949 وچ میتھمیٹکس تے فزکس نال بی اے دی ڈگری لئی۔ 1950 وچ کیمبرج یونیورسٹی توں فزکس چ کم کرن تے سمتھ ایوارڈ دتا گیا۔ اوہ کج چر لئی پاکستان آیا پر فیر کیمبرج پی ایچ ڈی کرن گیا۔ پی ایچ ڈی وچ اوہدا تھیسز کوانٹم الیکٹروڈآئنمکس بارے سی جیہڑا 1951 وچ چھپیا۔ اودوں ای اوہنوں ایڈمز پرائز دتا گیا۔ ڈاکٹریٹ کردیاں ہویاں اوہدے اک استاد نے اوہنوں اک سال دے اندر اک ایسا رپھڑ مکان دا آکھیا جیہڑا ڈیراک تے رچرڈ فائنمین ورگے لوکاں کولوں وی نہیں ہویا سی۔ میس تھیوری دا ایہ رپھڑ ارہنے 6 مہینیاں وچ مکادتا۔ کیونڈش لباٹری وچ جدوں اوہنے ایس رپھڑ دا حل دسیا تے اوپنہائمر، ہانز بیتھے تے ڈیراک ورگے لوک وی اوہنوں من گۓ۔
استاد
1951 اچ ڈاکٹریٹ کرن مگروں عبدالسلام گورنمنٹ کالج وچ میتھمیٹکس دا پروفیسر لگ گیا تے 1954 تک اوتھے ریا۔ ایس ویلے ای سلام پنجاب یونیورسٹی وچ میتھمیٹکس دا چیئرمین تے پروفیسر وی لگیا ریا۔ چیئر مین ہوندیا ہویاں سلام نے نصاب چ تبدیلی کر کے قوانٹم مکینکس نوں ڈگری توں تھلڑی جماعتاں وچ پڑھانا لازمی کر دتا پر وائس چانسلر نے ایس تبدیلی نو پلٹا دتا، جیدی وجہ توں سلام نے قوانٹم مکینکس شام نوں کلاساں نوں وکھریاں پڑھانا شروع کیتا۔ 1953 وچ سلام نوں لہور وچ اک کھوجی ادارہ بنان لئی روکاں ویکھنیاں پیاں۔ سلام پاکستان اکیڈیمی آف سائینسز دے پہلے سنگیاں وچوں سی۔ 1953 وچ سلام کیمرج واپس ٹر گیا تے 1954 چ سینٹ جان کالج چ میتھمیٹکس دا پروفیسر لگ گیا۔ 1957 اچ اوہنو امپیریل کالج لندن توں پڑھان دا سدا آیا۔ اوتھے اوہنے تے پال میتھیو نے رل کے تھوریٹیکل فزکس دے ڈیپارٹمنٹ دا مڈھ رکھیا جیہنے دنیا دے وڈے فزکس گروواں نوں اپنے ول کھچیا۔
1957 اچ پنجاب یونیورسٹی نے پارٹیکل فزکس وچ کم کرن تے سلام نوں ڈاکٹریٹ دی اعزازی ڈگری دتی۔ سلام نے پاکستان نالاپنے ساک پینڈے رکھے ۔ برطانیہ وچ پاکستانی پڑھاکواں لئی وظیفے رکھواۓ تے سینٹ جان کالج تے امپیریل کالج لندن تک کئی پاکستانی پڑھاکوواں نو اپڑن لئی ہتھ ونڈائی کیتی۔
33 وریاں اچ سلام رائل سوسائٹی، لندن دا ایس دا سب توں نکی عمر دا سنگی بنیا۔ 1959 اچ سلام نوں پرنسٹن یونیورسٹی دی سنگت لبی، اوتھے سلام جے رابرٹ اوپنہیمر نوں ملیا تے اوہنوں نیوٹرینو تے اپنیاں کھوجاں تے کاہڈاں بارے دسیا۔ اوپنہیمر تے سلام نے الیکٹرو ڈائنیمکس دے مڈھ، رپھڑ تے اوہدے حل تے اپنیاں سوچاں سانجھیاں کیتیاں۔۔ 1980 اچ سلام "بنگلہ دیش اکیڈمی آف سائینسز" دا سنگی بنیا۔
سائینسی کیریئر
سائینسی کیریئر دے مڈھ توں ای سلام نے قوانٹم الیکٹروڈائنیمکس، قوانٹم فیلڈ تھیوری، قوانٹم کرومو ڈائینیمکس، پارٹیکل تے نیوکلیائی فزکس وچ اہم کردار ادا کیتا۔ ریاضی تے فزکس چ سلام دا خاصا شوق سی۔ نیوکلئیر فزکس چ سلام نے کافی کم کیتا پر اوہناں دی خواہش سی کہ پاکستان وچ نظریاتی فزکس وچ کم کیتا جائے۔ سلام نے نیوٹرینو دے نظریے تے خاصا کم کیتا جنوں 1931 وچ ولفگانگ پالی نے کھوجیا سی۔ نیوٹرینو دے نظریے اچ سلام نے کائرل سمٹری نو متعارف کرایا۔ کائرل سمٹری ای "کمزور برقی تعلقات نظریہ " دی بنیاد بنی۔ بعد اچ سلام نے اے کم ریاض الدین دے حوالے کر دتا جنے نیوٹرینو لئی سب توں پہلاں کم کیتا۔ 1960 اچ سلام نے نیوکلیائی فزکس تے کم کرنا شروع کیتا تے پہلی واری پروٹان ٹٹن تے شروع دا کم کیتا۔ سلام نے سٹینڈرڈ ماڈل دے نظریے اچ وڈے ہگز بوسن نوں نتعارف کرایا جس اچ اوہنے پروٹان دے تابکاری عمل نال ٹٹن بارے خبر دتی۔ 1963 اچ سلام نے "ویکٹر میسن" بارے اپنے نظریاتی کم نوں چھاپیا۔ 1961 اچ سلام نے جان کلائو وارڈ نال سمٹری تے کمزور برقی تعلقات تے کم کرن دا آغاز کیتا۔ 1964 اچ سلام تے وارڈ نے کمزور تے برقی مقناطیسی تعلقات دے گاج نظریے تے کم کیتا تے ایہدا ماڈل تیار کیتا۔ 1959 توں ایس نظریے تے کم ہو ریا سی پر سلام ایس گل تے راضی سی کہ سارے بنیادی ذرات دے درمیان دے تعلقات، اصل اچ گاج تعلقات نے۔ 1968 اچ سٹیون وائنبرگ تے شیلڈن لی گلاشو نال رل کے سلام نے اپنے کم دا ریاضی دا خیال دتا۔ امپیریل کالج لندن وچ سلام نے گلاشو تے گولڈ سٹون نال رل کے ، گولڈ سٹون دے نظریے نوں ریاضی دی مدد توں ثابت کیتا۔ 1960 اچ سلام تے وائنبرگ نے "ہگز ول" نوں گولڈسٹون دی کھوج نال رلا دتا تے الیکٹرو ویک نظریے نوں نوا رنگ دتا۔ 1968 اچ سلام نے وائنبرگ تے گلاشو نال رل کے آخر نو اپنے کم دا ریاضی دا ماڈل پیش کر دتا۔
1966 اچ سلام نے اک فرضی ذرے تے کم شروع کیتا۔ سلام نے "مقناطیسی اکو پاسا" تے "سی پی خلاف ورزی" دی آپس دے برقی مقناطیسی تعلقات وکھائے تے مقناطیسی فوٹان بارے دسیا۔
سرکاری نوکری
1960 وچ سلام صدر ایوب دے بلانے تے پاکستان واپس آ گیا۔ آزادی توں بعد پاکستان وچ سائنس تے تحقیق لئی بہت کم کم ہو ریا سی،ایہدے لئی صرف پاکستان دی جی ڈی پی دا 1 % خرچ ہو ریا سی۔ پاکستان ایٹمی توانائی کمیشن دا دفتر وی اک کمرے چ سی تے بنیادی فزکس تے تحقیق کیتی جاندی سی۔سلام نے 500 توں ود سائینسداناں نو فزکس دی تربیت لئی ملک توں باہر پیجیا جے پاکستان چ فزکس ترقی کرے۔
خلائی پروگرام
1961 وچ سلام نے صدر ایوب نو ملک چ خلائی کھوج کرن دا ادارہ بنان دا مشورہ دتا، اے ادارہ بنن توں بعد سلام نوں ڈائیریکٹر بنایا گیا۔ سلام نے نیوکلیائی فزکس دے سایئنسدان اشفاق احمد نوں ملک واپس بلایا جیہڑا ملک چھوڑ کے سویٹرز لینڈ چ کم کر ریا سی۔ سلام نے امریکہ جاکے امریکی ادارے ناسا وچ پاکستانیاں دی سکھلائی دا بندوبست کیتا تے پاکستان وچ خلائی کھوج بارے امریکی دی ہتھ ونڈائی لئی۔ نیلور اسلام آباد وچ سلام نے اک ہور کھوج دے گڑھ دا مڈھ رکھیا۔
نیوکلیائی ہتھیاراں دا پروگرام
1965 وچ سلام نے پاکستان انسٹیٹیوٹ آف نیوکلیر سائینس اینڈ ٹیکنالوجی دا مڈھ رکھیا۔ لام دے ای کہن تے انٹرنیشنل نتھیاگلی سمر کالج نوں وی پاکستان ایٹمی توانائی کمیشن نے ٹوریا جتھے دوجے دیساں دے ایٹمی سینسدان پاکستان آکے پکستانی سینسداناں نال ملدے سن تے اپنایں کاہڈاں تے کھوجاں بارے دسدے سن۔ 20 جنوری 1972 نوں ملتان وچ وزیراعظم زوالفقار علی بھٹو نے پاکستانی سینسداناں تے انجینراں نوں ہندستان دے ایٹم بمب بارے دسیا تے اوہناں نوں ایس بارے اک پاکستانی پروگرام شروع کرن بارے آکھیا۔ ایس ملنی وچ سلام وی ہے سی۔ 1974 تک سلام پاکستان دے ایٹمی پروگرام دے موڈیاں وچوں سی پر جدوں 1974 وچ ذوافقار علی بھٹو دی سرکار سلام دی سوچ مذہبی لوکاں نوں مسلمان منن توں منکرے تے سلام نراض ہوگیا تے دیس چھڈ گیا پر اوہدا اپنے دیس نال ساک ناں ٹٹیا۔
سائینس لئی کم
عبدالسلام نے اپنے دیس تے بدیس وچ سائینس دے وادھے لئی کئی کم کیتے تے ادارے بناۓ۔ 1964 اچ اوہنے ٹریسٹ، اٹلی وچ اک ادارہ "تھیوریٹیکل فزکس دا سینٹر" دے ناں توں بنایا، تے 1993 تک اوہدے آگو رئے۔
1974 چ سلام نے ملک چ سائینس نوں ودھان لئی، " نتھیاگلی سمر کالج" دی نیو رکھی۔ ایس ادارے دا کم اے سی کہ ساری دنیا دے سینسداناں دا پاکستان وچ اکٹھ کرے جے سائینس تے فزکس بارے اپسی گل بات ہوسکے۔ اے ادارہ اج وی ہر سال سینسداناں دا اکٹھ کردا اے۔
سلام نے تیجی دنیا دے دیساں چ سائینس نوں ودھان لئی چوکھا کم کیتا۔ سلام نے یونائیثڈ نیشنز ولوں کیتے جان آلے سیمیناراں وچ حصہ لیئا۔ اوہنے "تیجی دنیا دی سائینس دی اکیڈمی (ٹواس)" دی نیو رکھی۔
1979 وچ نوبل انعام ملن توں مگروں، سلام نو ایس گل تے پکا ایمان سی کہ "سائینسی سوچ سارے انساناں دا رلواں ورثہ اے" تے اگے وددے دیساں نو سائنس چ ہور کم کرنا چائیدا اے تے بہت سارے سینسدان بنا کے دوجے دیساں دے برابر آن دی کوشش کرنی چائیدی اے جے دنیا چ امن ہو سکے۔
سلام نے پاویں پاکستان چھڈ دتا سی فیر وی ایہدے نال ساک ناں ٹٹن دتا۔ سلام نے پاکستان دے سیئنسداناں نو تھیمریٹیکل فزکس دے سنٹر چ بلاندا ریا۔ پاکستان دے منے پرمنے سینسدان سلام نو اپنا گرو تے استاد مندے نے، ایہناں سائینسداناں وچ غلام مرتضٰی، ریاض الدین، کمال الدین احمد، فہیم حسین، رضی الدین صدیقی، منیر احمد خان، اشفاق احمد، عشرت حسین عثمانی ہیگے نیں۔
جیون
عبدالسلام آکسفورڈ، انگلینڈ وچ 70 سال دی عمر اچ 21 نومبر 1996 نوں فوت ہو گئے ۔ اوہناں نوں چناب نگر، پنجاب وچ اپنے ماں پیو دی قبراں دے نال دبیا گیا۔
نوبل انعام
1979 چ سلام نو فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔ایس انعام وچ شیلڈن لی گلاشو تے سٹیون وائنبرگ دا حصہ وی سی۔ انعام دی وجہ: "بنیادی ذرات دے وچکار اکوجئی کمزور تے برقی مقناطیسی طاقتاں دی کھوج، تے دوجیاں چیزاں وچ، کمزور نیوٹرل کرنٹ بارے غیبی خبر دتی گئی۔"
ایوارڈ
سلام نے ساری دنیا توں اچے سِول تے سائینسی ایوارڈ لئے۔ سلام نوں صدر پاکستان ولوں پہلا اچا سِول ایوارڈ "ستارہ پاکستان (1959)" تے "نشانِ امتیاز (1979)" دتا گیا۔ "نیشنل سینٹر فار فزکس (این سی پی)" وچ سلام دے نا دا میوزیم اے؛ "عبدالسلام میوزیم"، جیدے وچ سلام دی زندگی تے سائینسی کم (نوبل انعام لئی الیکٹرو ویک تھیوری دی کھوج) بارے معلامات دتیاں گیاں نے ۔
سلام نوں اوہدی زندگی وچ تھلے دتے گئے انعام دتے گئے:
سلام دے نا تے ایوارڈ
"عبدالسلام ایوارڈ" یا "سلام انعام" نیچرل تے فزیکل سائینساں دا او ایوارڈ اے جو اناں سائینساں وچ وڈیاں خدمتاں نو پہچانن لئی قائم کیتا گیا۔ 1979 وچ ریاض الدین، فیاض الدین تے اصغر قادر ،سلام نال ملے تے اک ایسا ایوارڈ بنان دی ترکیب سامنے رکھی جیہڑا پاکستان دے رہائشی سائنسداناں دی حاصلہ افزائی کرے۔ سلام نے اپنے انعام توں جتی رقپ ایس مقصد لئی خرچ کرن دا منصوبہ بنایا۔ اے انعام پہلی واری 1981 و دتا گیا۔ فزکس تے ریاضی دے ترقی پان آلے سینٹر (کیمپ) دی کمیٹی ایوارڈ جتن آلیاں نوں چُندی اے۔
خدمتاں
سلام دا پہلا تیان فزکس چ تحقیق کرن تے سی۔ اوہدیاں اہم خدمتاں تھلے دتیاں گئیاں نے:
ڈاکومینٹری فلم
2010 اچ سلام دی زندگی تے سائینس بارے اک پاکستانی فلمساز تے ڈائریکٹر صبیحہ ثمر نے اک فلم بنائی۔ 2011 وچ عبد السلام دی ذاتی زندگی بدے بارے اچ اک فلم بنی۔
سلام دے نا تے ادارے
عبدالسلام دے نا تے تھلے دتے گئے ادارے بنائے گئے نے:
باہرلے جوڑ
گٹھ:کوپلے ٹکا لین والے گٹھ:سائنسدان گٹھ:پنجابی سینسدان گٹھ:نوبل انعام جتن والے گٹھ:پنجابی سائنسدان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
کولمبینا مائنیوٹا
کولمبینا مائنیوٹا کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
224ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:220ھ دی دہائی
قانون نافذ کرنے والا ادارہ
پارلیمنٹ دے بنائے گئے قانون اُتے عمل درآمد کروانے والا ادارہ ریاست ، ریاست دے شہریاں د‏‏ی جان و مال د‏‏ی حفاظت کردا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ پولیس، رینجر، سیکورٹی ایجنسایاں ملک وچ قانون نافذ کرنے دے فرائض سر انجام دیندے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان دے چاراں صوبےآں وچ رینجر تے پولیس اس کم اُتے مامور ني‏‏‏‏ں۔ گٹھ:حکومتی ادارے
چک 153 ج ب
چک 153 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
کونڈو
کونڈو کھجور ٹبر دا اک رکھ اے۔ ایہدا اصل دیس دکھنی امریکہ دا دیس کولمبیا اے۔
وکھالہ
ایہ 50 میٹر (160 فٹ) دی اچائی تک جاندا اے۔ پتے گوڑے ہرے رنگ دے ہوندے نیں تے اک پتہ 2 میٹر (6.6 فٹ) لما ہوسکدا اے۔ ایہ کولمبیا دا قومی رکھ وی اے۔
پولیس
یہ مقالہ قانون نافذ کرنے والے ادارے دے متعلق اے، پاسبان نامی فلاحی تنظیم دے لئی ویکھو مقالہ پاسبان پاکستان؛ لفظ پاسبان دے ہور استعمالات دے لئی ویکھو: پاسبان (ضد ابہام) thumb|200px|اک [[جرمنی|جرمن ریاستی پولیس افسر]]
پاسبان یا شُرطہ (police) ، عموماً سرکاری وکیل یا وکالات جو قانون نافذ کرنے تے قوت دا جائز استعمال کردے ہوئے عوامی و سماجی نظم و نسق نو‏‏ں برقرار رکھنے دے ذمّہ دار و مختار ہُندے ا‏‏ے۔
لغوی معنی
پاسبان دراصل فارسی زبان دا لفظ اے جس دا مطلب اے ‘‘ دربان، چوکیدار، نگہبان، حفاظت کرنے والا’’ ۔
محقق
گٹھ:محققاں گٹھ:اسلوب تحقیق گٹھ:تحقیق گٹھ:معلومات
ڈاکٹر بابا صاحب امبیڈکر مراٹھواڑہ یونیورسٹی
ڈاکٹر بابا صاحب امبیڈکر مراٹھواڑہ یونیورسٹی (بی اے ایم یو) جس دا پرانا ناں مراٹھواڑہ یونیورسٹی اے اورنگ آباد مہاراشٹر وچ واقع اک یونیورسٹی ا‏‏ے۔ اس دا ناں بھارت دے معروف ماہر قانون، سیاسی قائد تے آئین ہند دے معمار ڈاکٹر بابا صاحب امبیڈکر دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ڈاکٹر امبیڈکر چاہندے سن کہ مغربی ودربھ، مراٹھواڑہ تے شمالی مہاراشٹر وچ اعلیٰ تعلیم دا کوئی ادارہ ہونا چاہیے، چنانچہ اصلاً انہاں د‏‏ی تحریک اُتے ایہ ادارہ قائم ہويا۔
اگست 1958ء نو‏‏ں یونیورسٹی د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ متصلہ علاقےآں تے اوتھ‏ے دے باشندےآں د‏‏ی ترقی وچ یونیورسٹی د‏‏ی وڈی خدمات ني‏‏‏‏ں۔ آغاز ہی وچ اس یونیورسٹی تو‏ں چار ضلعے یعنی اورنگ آباد، جالنہ، بیڑ تے عثمان آباد دے 404 کالج ملحق ہوئے گئے سن ۔ زیر تعلیم طلبہ د‏‏ی تعداد دی ملند مہاودیالیہ، اورنگ آباد (سنہ تاسیس 1950ء)
ک‏‏تب خانہ
نالج ریسورس سینٹر یونیورسٹی د‏‏ی مرکزی لائبریری ا‏‏ے۔ یونیورسٹی لائبریری د‏‏ی بنیاد 1958 وچ ورسیٹی لائبریری دے طور اُتے رکھی گئی سی۔ یونیورسٹی لائبریری وچ کچھ پرانی کتاباں موجود نيں جنہاں د‏‏ی تریخ 1600 وچ ا‏‏ے۔ حال ہی وچ نالج ریسورس سینٹر نے نوئیڈا وچ مقیم اک کمپنی دے ذریعہ ورلڈ ای کتاب لائبریری نو‏‏ں سبسکرائب کیا اے ، جس تو‏ں طلباء نو‏‏ں 300،000 تو‏ں زیادہ ای کتاباں بشمول جرنلز تے ہور دستاویزات تک رسائی حاصل ہوئے گی۔
منسلک ادارے
دی پیپلز کالج، ناندیڑ (سنہ تاسیس 1950ء)
دی گورنمنٹ کالج آف ایجوکیشن، اورنگ آباد (سنہ تاسیس 1954ء)
دی مراٹھواڑہ کالج آف ایگری کلچر، پربھنی (سنہ تاسیس 1956ء)
دی مانک چند لا کالج، اورنگ آباد (سنہ تاسیس 1956ء)
دی گورنمنٹ میڈیکل کالج، اورنگ آباد (سنہ تاسیس 1956ء)
دی یوگیشوری سائنس کالج، مومن آباد (سنہ تاسیس 1956ء)
دی آرٹس اینڈ ایس بی ایل کامرس کالج، جالنہ (سنہ تاسیس 1958ء)
باہرلے جوڑ
گٹھ:1958ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:بھارت وچ 1958ء دیاں تاسیساں گٹھ:بھیم راؤ رام جی امبیڈکر د‏‏ی یادگاراں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:بھارت وچ تعلیم
227ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:220ھ دی دہائی
کولمبینا ٹالپاکوٹی
کولمبینا ٹالپاکوٹی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
کولمبینا بکلیآ
کولمبینا بکلیآ کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
228ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:220ھ دی دہائی
کولمبینا پکوی
کولمبینا پکوی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
چک 154 ج ب
چک 154 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
کولمبینا کروزیانا
کولمبینا کروزیانا کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
دی گارڈیئن
دی گارڈیئن (انگریزی: The Guardian), برطانیہ دا قومی روزانہ اخبار ہے۔ پڑھن والےآں دی گنتی مطابق ایہہ دی ڈیلی ٹیلیگراف اتے دی ٹائیمز توں پچھے ہے۔ الین رسبرڈز اس دے مکھ اڈیٹر ہن۔
جون ایڈورڈ ٹیلر نے اسنوں 1821 وچّ "دی منچیسٹر گارڈیئن" دے طور تے قایم کیتا اتے 1959 تکّ اس دا ایہی نام رہا جو بعد وچّ "دی گارڈیئن" ہو گیا۔
حوالے
گٹھ:برطانیہ دے اخبار
گٹھ:انگریزی اخبار گٹھ:اخبار
233ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:230ھ دی دہائی
گجرات فائلز
گجرات فائیلز: اناٹومی آف اے کور اپ (Gujarat Files:Anatomy of a Cover Up) ارتھات گجرات فائیلاں: پردہ پوشی دی چیر-فاڑ، صحافی راعنا ایوب ولوں گجرات دے فساداں، فرضی مقابلیاں اتے صوبے دے وزیر داخلہ ہرین پانڈیا دے قتل دی کیتی چھانبین دا ویروا ہے۔ امریکن فلم انسٹیچیوٹ کانزرویٹری دی اک فلمساز، میتھلی تیاگی بنکے رانا نے گجرات دے اوہناں افسران شاہاں اتے وڈے پولیس افسراں نال ملاقاتاں کیتیاں جو 2001 اتے 2010 درمیان اس صوبے وچ اہم عہدیاں اپر تینات رہے سن۔
گجرات فائلس: پس پردہ حقائق دا انکشاف معروف خاتون صحافی رعنا ایوب د‏‏ی تصنیف اے جس وچ سنہ 2002ء دے گجرات فسادات دے مخفی حقائق تو‏ں پردہ اٹھایا گیا اے ہور نریندر مودی تے امت شاہ دے دور عروج وچ ریاست وچ جاری انسانیت سوز جرائم تے فرضی انکاؤنٹراں دے متعلق انہاں د‏‏ی بولی تو‏ں سنسنی خیز انکشافات کیتے گئے جو خود مجرم ناں۔ اس کتاب دا اردو ترجمہ محمد ضیاء اللہ ندوی دے قلم تو‏ں اے تے پیش لفظ جسٹس بی این سری کرشنا نے تحریر کیتا ا‏‏ے۔ رعنا نے اس کتاب نو‏‏ں شاہد اعظمی تے مُکُل سِنہا دے ناں مُعَنوَن کیتا ا‏‏ے۔
متعدد ناشرین کتاباں دے انکار دے بعد 25 مارچ 2016ء نو‏‏ں خود رعنا ایوب نے اس تفتیش نو‏‏ں "Gujarat Files:Anatomy of a Cover Up" دے عنوان تو‏ں شائع کیتا۔ بعد وچ دسمبر 2016ء وچ مضامین ڈاٹ کم د‏‏ی جانب تو‏ں عرفان احمد د‏‏ی ادارت وچ اس دا اردو ترجمہ شائع کیتا گیا۔
پس منظر
رعنا ایوب نے اس کتاب دا مواد تیار کرنے دے لئی کانپور دے اک کائستھ خاندان د‏‏ی بیٹی میتھلی تیاگی دا روپ دھارا جو اک امریکی فلم ساز، امریکن فلم انسٹیٹیوٹ د‏‏ی طالبہ تے راشٹریہ سویم سیوک سنگھ دے نظریات تو‏ں متاثر اے ہور گجرات دے ترقیا‏ت‏‏ی ماڈل تے دنیا بھر وچ موجود غیر مقیم ہندوستانیاں دے درمیان وچ نریندر مودی د‏‏ی مقبولیت اُتے اک فلم بنانا چاہندی ا‏‏ے۔ اس پوری کارروائی وچ اس دے نال فرانس دا اک نوعمر طالب علم وی سی جس دا ناں رعنا نے مائک رکھیا ا‏‏ے۔
اس بھیس وچ رعنا نے گجرات دے انہاں وڈے پولس افسراں سرکاری اہلکاراں تے سیاست داناں نال ملاقات کيت‏ی جو سنہ 2001ء تو‏ں 2010ء تک صوبہ گجرات دے کلیدی عہدےآں اُتے فائز سن ۔ حتی کہ ايس‏ے بھیس وچ رعنا نے نریندر مودی تو‏ں وی ملاقات کيت‏ی۔ انہاں افراد تو‏ں ملاقاتاں دے دوران وچ رعنا اک مخفی کیمرا نال رکھتاں تے اس د‏ی مدد تو‏ں انہاں ملاقاتاں وچ ہونے والی گفتگو نو‏‏ں ریکارڈ کر لیتاں۔ اس پوری کارروائی دے پِچھے ادارہ تہلکہ سی جس دے لئی اس وقت رعنا کم کر رہ‏ی سن۔ جدو‏ں تہلکہ نے اپریل 2011ء وچ اس تفتیش نو‏‏ں بند کر دتا،    تاں تہلکہ تو‏ں علاحدگی دے بعد رعنا نے اس کم نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے جاری رکھیا۔
اشاعت د‏‏ی کہانی
منٹ اخبار وچ ستمبر 2016ء وچ شائع شدہ پریا رمانی دے کالم دے مطابق رعنا نے اس کتاب دے بتیس ہزار نسخے فروخت کیتے۔ رمانی نے ہور لکھیا کہ کوئی ناشر رعنا د‏‏ی اس کتاب نو‏‏ں شائع کرنے دے لئی تیار نئيں سی، چنانچہ رعنا نے اس کتاب نو‏‏ں خود شائع کیتا۔ اُتے بھارت وچ انگریزی کتاباں دا سب تو‏ں وڈے تقسیم کار ادارے انڈیا بک ڈسٹری بیوٹرز نے اس معاہدے اُتے تقسیم د‏‏ی آمادگی ظاہر کیت‏‏ی کہ اوہ پچھلے مہینے اٹھ ہزار نسخے فروخت کر چک‏‏ے ناں۔
کتاباں فروش
مبینہ طور اُتے بوہت سارے کتاباں فروشاں نے اپنی دکاناں وچ اس کتاب نو‏‏ں رکھنے تو‏ں انکار کیتا یا دانستہ چشم پوشی برتی۔ جولائ‏ی 2016ء دے اک انٹرویو وچ رعنا ایوب نے خود کہیا کہ ميں نے بنفس نفیس ممبئی تے احمدآباد دے متعدد کتاباں فروشاں نو‏‏ں گجرات فائلس د‏‏ی تلاش وچ سرگرداں اک قاری د‏‏ی حیثیت تو‏ں فون کیتا تے کتاب کدرے نئيں ملی۔
تاثرات
سنہ 2016ء وچ اس کتاب د‏‏ی محفل اجرا دے دوران وچ صحافیاں، دانشوراں تے سیاست داناں د‏‏ی وڈی تعداد موجود سی لیکن قومی ذرائع ابلاغ وچ اس کتاب دا ذکر نئيں کیتا گیا، اُتے دتی ہندو تے انڈین ایکسپریس وغیرہ وچ بس سرسری تبصرے شائع ہوئے۔ کچھ دانشوراں تے معروف افراد نے اپنے طور اُتے تاثرات دا اظہار کیتا جو ذیل وچ درج ناں۔
معروف سماجی کارکن اروندھدی رائے کہندی نيں:  "اس کتاب وچ شامل سینئر آفیسرز تے پولیس اہلکاراں تو‏ں کیتے گئے مکالمات اس ملک د‏‏ی عدالتاں وچ زیر سماعت متعدد معاملےآں دے شواہد نو‏‏ں سیاق و سباق تے تقویت فراہ‏م کردے ناں۔ سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ اسيں ایداں دے مجرماں دے نال کیتا رویہ روا رکھن گے جو اس ملک دے طاقتور ترین افراد وچو‏ں نيں تے اس تو‏ں وی اہ‏م سوال ایہ اے کہ اسيں خود اپنے نال کیتا رویہ روا رکھن گے جنہاں نے ایداں دے افراد نو‏‏ں اقتدار بخشا۔"
رامچند رگبا نے انہاں لفظاں وچ اپنا تاثر پیش کیتا "گجرات فائلس اک جراتمندانہ تے اہ‏م کتاب اے "۔
بنسل مہت‏ا کہندے نيں: "ان ورگی آوازاں دے بغیر ہماریا ملک اک ایسا ملک ہُندا جو سیايس‏ے طور اُتے معقول تریخ دا ملغوبہ بن دے رہ جاندا۔ وچ رعنا دا مشکور ہاں جنہاں نے اِنّا عظیم الشان کارنامہ انجام دتا اے ۔"
جسٹس بی این سری کرشنا رقمطراز نيں: "تفتیشی صحافت وچ اس غیر معمولی جرات دے لئی انہاں نو‏ں تے انہاں دے ساتھیاں نو‏‏ں سلام۔ ودھدی ہوئی بے ایمانی، فریب کاری تے سیايس‏ے ریشہ دوانیاں دے پیش نظر اس د‏ی ضرورت وی ودھ رہی اے ۔"