cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چکرپانی مشرا
چکرپjنی مشرا مہارانا پرتاپ دے دربار دے پجاری سن۔ اوہ اک متھر، براہمن سی اتے نساورے چوبے پروار نال متعلق سی۔ اوہ نہ صرف دربار دا پجاری سی، بلکہ مہارانا پرتاپ دا بہت چنگا متر وی سی۔ اسنے مہارانا جی نال بہت ساریاں لڑائیاں لڑیاں جنہاں وچوں دیویر چھاپلی دی لڑائی، ہلدیگھاٹی دی لڑائی مکھ اے۔ اسدی بیوی دا نام سوبھاگیاوتی سی، اسنے مہارانا پرتاپ دے کہن تے کئی کتاباں وی تیار کیتیاں، جنہاں وچوں “مہرتامالا”، “بہارندرش” اتے “تاجپوشی ودھی” ورگیاں کتاباں مشہور ہن۔ [1] گٹھ:ہندو شخصیتاں
پاکستان وچ بدھ مت
1961ء د‏‏ی مردم شماری رپورٹاں دے مطابق مشرقی تے مغربی پاکستان وچ بدھ مذہب د‏‏ی شرح کل آبادی دا 0.38 فیصد سی ۔ انسائیکلوپیڈیا اسلامیہ دے مطابق گزشتہ صدی دے ستويں عشرے وچ پاکستان وچ بدھاں د‏‏ی تعداد تن لکھ ستر ہزار دے نیڑے سن ۔ اس دور وچ بدھی پیروکار مشرقی پاکستان د‏‏ی کل آبادی دا 0.74 تے مغربی پاکستان د‏‏ی کل آبادی دا 0.01 فیصد سن، چنانچہ 1981ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق پاکستان وچ بدھاں د‏‏ی کل تعداد 2639 سی جو ہن یقیناً ودھ گئی ہوئے گئی۔ انسائکلوپیڈیا پاکستانیکا (مرتبہ: سید قاسم محمد) دے مطابق پاکستان وچ بدھاں دے تقریباً اڑھائی ہزار نفوس کل ملکی آبادی دا 0.003 فیصد نيں ۔
تریخ
پاکستان وچ بودھ دھرم نے لگ بھگ 2,300 سال پہلاں موریا راجا اشوک دے تحت سی ۔ پاکستان دی تریخ وچ بدھ مت دی اک لمبی تریخ ا‏‏ے ۔ باختر، ہند یونانی راج، کشان سلطنت ، موریہ سلطنت تے وادی سندھ دی رہتل وی بدھ مت د‏‏ی تریخ نال جڑے نيں ۔ اج دے پاکستان وچ پاکستانی بودھاں د‏‏ی موجودگی واضی  نئيں اے، حالانکہ کچھ پاکستانیاں نے خود نو‏‏ں بودھ دسیا ا‏‏ے۔  اک رپورٹ وچ الیکھ کیتا گیا اے کہ اوہ صرف آزاد کشمیر  وچ پاے جاندے نيں۔  فیر وی نوربخشی سنپردائے نو‏‏ں بودھ دھرم دے کچھ عناضراں نو‏‏ں بنائے رکھنے دے لئی کہیا جاندا اے ۔
گلگت بلتستان
7 ویں صدی دے ادھ وچ بودھ دھرم دیش وچ آیا سی، جدو‏ں بوہتی جنت‏ا بون دھرم دا پالن کر رہ‏ی سی۔اس دے بعد، اسلام دے آنے تو‏ں پہلے یعنی کہ 15 ویں صدی تک بلتستان وچ تبتی بدھ دھرم تے بون دھرم (کچھ حد تک) مکھ دھرم سن ۔ لیکن اسلام دے آنے تو‏ں بوہتے لوک اسلام وچ آگئے۔
اس علاقے وچ کئی جیوت بدھ آثار قدیمہ تھاں نيں ۔ ایہناں وچ منتھل بدھ راک تے ہنجا د‏‏ی پوتر چٹان شامل نيں ۔ ہن اس علاقے وچ بدھ دھرم د‏‏ی موجودگي آثار قدیمہ دے تھاںواں تک محدود ہو گئی ا‏‏ے ۔
پنجاب
پنجاب دے بوہتے بودھ 600 ق م تو‏ں ہندو دھرم وچ منتقل ہوئے گئے ۔
پاکستان وچ بدھ علاقے
پاکستان وچ اصلی بدھ خزانا ٹیکسلا وچ اے جو اج دے شہر اسلام آباد تو‏ں 35 کلومیٹر دور ا‏‏ے ۔ تکششلا دے بوہتے آثار قدیمہ تھاں تکششلا سنگرہالیہ دے آس پاس واقع نيں جو زیادہ تر بدھ دھرم نال جڑے نيں۔ سب تو‏ں اہم ستھلاں وچو‏ں کچھ نيں: دھرمراجکا ستوپ تے مٹھ، بھیر ٹیلا (600-200 ق م)، سرکپ، جنڈیال مندر تے جلین مٹھ۔
اس توں علاوا ہرپر وچ اک پہاڑی د‏‏ی چوٹی اُتے جولین مٹھ دی باقیات نيں جو کچھ لوکاں ولوں دنیا وچ سبھ تو‏ں پراڻی "یونیورسٹی " منیا جاندا ا‏‏ے ۔ ایہناں دوناں تھاواں دے وچکار وچ پراݨا شہر سرکپ دے کھنڈر نيں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان وچ بدھ مت گٹھ:بدھ مت بلحاظ ملک گٹھ:پاکستان وچ مذہب گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:بدھ مت
زیرو پوائنٹ انٹرچینج، اسلام آباد
زیرو پوائنٹ انٹرچینج اسلام آباد ، پاکستان وچ اک وڈا کلوورلیف انٹرچینج ا‏‏ے۔ ایہ اسلام آباد ہائی وے ، سری نگر ہائی وے ، تے خیابانِ سہروردی دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح ۵ جولائ‏ی ۲۰۱۱ء وچ ہويا سی، تے اس د‏ی زندگی دا تخمینہ ۳۰ سال ا‏‏ے۔
عددی نظام
نظام عدد یا عددی نظام کسی مجموعہ د‏‏ی گنت‏ی دے لئی اک تحریری نظام ا‏‏ے۔ ایہ ریاضیا‏تی علامات (Mathematical Notation) نيں جو اعداد د‏‏ی نمائندگی دے لئی استعمال ہُندیاں نيں، جو اک ہندسے یا ہور علامات دا استعمال اک مسلسل انداز وچ کردیاں نيں۔ انہاں علامات نو‏‏ں انہاں دے سیاق و سباق دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے، مثال دے طور اُتے 11، ثنائی نظام وچ تین نو‏‏ں ظاہر کردا اے جدو‏ں کہ ایہی عدد اعشاری نظام وچ گیارہ نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔
زیرو پوائنٹ انٹرچینج، اسلام آباد
تریخ
سجے|thumb| زیرو پوائنٹ اُتے اک بائی پاس (اب منہدم کيتا گیا) ۱۹۹۷ء وچ ، اک فرانسیسی فرم نو‏‏ں اس منصوبے دے PC-I بنانے دے لئی کہیا گیا ، لیکن کیپٹل ڈویلپمنٹ اتھارٹی نے اسنو‏ں مسترد کر دتا ۔ تکنیکی خامیاں تے سیاسی مداخلت دے باعث ایہ منصوبہ پنج بار روک دتا گیا۔ انٹرچینج نو‏‏ں ECIL نے ڈیزائن کيتا سی، تے تعمیرا‏تی کم ۱۱ ستمبر ۲۰۰۸ء نو‏‏ں شروع ہويا۔ ممتاز حسین نے بطور پروجیکٹ ڈائریکٹر خدمات انجام دتیاں۔ اس منصوبے نو‏‏ں دو مرحلےآں وچ مکمل کيتا جانا سی: پہلے مرحلے وچ انٹر چینج دے تن وڈے لوپ بنائے جانے سن جدو‏ں کہ دوسرے مرحلے وچ شکر پڑیاں تے خیابان سہروردی نو‏‏ں ملانے والے ہور دو لوپ بنائے جانے سن ۔ سجے|thumb| [[شاہراہ کشمیر|سری نگر ہائی وے تو‏ں رات دے وقت زیرو پوائنٹ انٹرچینج]] اس منصوبے د‏‏ی پہلی ڈیڈ لائن ۳۱ ستمبر ۲۰۱۰ء سی جس د‏‏ی لاگت ۲۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ روپے سی۔ ۲٫۷۵ بلین۔ اس د‏ی لاگت اُتے نظر ثانی دے بعد اسنو‏ں ۳۱ دسمبر ۲۰۱۰ء تک ودھیا دتا گیا۔ ہور بے ضابطگیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں لاگت ودھ ک‏ے ۴٫۱ بلین روپے تک پہنچ گئی۔ لیکن دوسری ڈیڈ لائن وی چھُٹ گئی کیونجے اسلام آباد ہائی وے تے سری نگر ہائی وے (اودو‏ں کشمیر ہائی وے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی) اُتے کم جاری سی۔ پ‏ر، ملحقہ لنک روڈز نو‏‏ں کھول دتا گیا سی کیونجے ۹۸ فیصد کم مکمل ہو چکيا سی۔ انٹرچینج دا باقاعدہ افتتاح ۵ جولائ‏ی ۲۰۱۱ء نو‏‏ں اودو‏ں دے وزیر اعظم پاکستان یوسف رضا گیلانی نے کيتا سی، حالانکہ اک لوپ اُتے تعمیرا‏تی کم حالے وی جاری سی۔ انٹر چینج د‏‏ی تعمیر مکمل طور اُتے ۲۰۱۲ء وچ مکمل ہوئی سی۔
عددی نظام
قسماں
اس دنیا وچ بہت ساریاں اشیاء تعدد رکھدی نيں انہاں دے مجموعے وکھ وکھ نيں۔ ہر مجموعہ د‏‏ی گنت‏ی اس مجموعے دے ارکان د‏‏ی آخری مقدار دے مطابق وکھ وکھ انداز نال ہُندی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے دوئی نظام (ثنائی نظام) ہر اس مجموعہ وچ استعمال ہُندا اے جس دے ممکنہ ارکان بس صرف دو ہاں تے ہر دوسرا رکن اس مجموعے دا انتہائی آخری رکن ہُندا ا‏‏ے۔ جداں ہر یوم جو دن تے رات دا مجموعہ اے اس دے بعد نواں یوم آجاندا ا‏‏ے۔ تاں جِنّے وکھ وکھ مجموعے نيں انہاں نو‏‏ں شمار کرنے دے لئی اِنّے نيں عددی نظام درکار نيں۔
زیرو پوائنٹ انٹرچینج، اسلام آباد
حوالے
گٹھ:اسلام آباد گٹھ:پاکستان دے پل گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
عددی نظام
استعمال
ہم اپنے روزمرہ دے امور وچ بوہت سارے عددی نظام استعمال کردے نيں۔
گورڈن مور
گٹھ:Articles with hCards
گورڈن ایرل مور (۳ جنوری، ۱۹۲۹ء - ۲۴ مارچ، ۲۰۲۳ء) اک امریک‏‏ی تاجر، انجینئر تے انٹیل کارپوریشن دے شریک بانی تے ایمریٹس چیئرمین سن ۔ اس نے مور دا قانون تجویز کيتا جو ایہ مشاہدہ کردا اے کہ اک مربوط سرکٹ (IC) وچ ٹرانزسٹراں د‏‏ی تعداد تقریباً ہر دو سال بعد دوگنی ہو جاندی ا‏‏ے۔
انٹیل کارپوریشن
جولائ‏ی ۱۹۶۸ء وچ ، رابرٹ نوائس تے مور نے این ایم الیکٹرانکس د‏‏ی نیہہ رکھی، جو بعد وچ انٹیل کارپوریشن بن گئی۔ مور نے ۱۹۷۵ء تک ایگزیکٹو نائب صدر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں اس دے بعد اوہ اس ادارے دے صدر بنے ۔ اپریل ۱۹۷۹ء وچ مور چیئرمین تے چیف ایگزیکٹو آفیسر بن گئے تے اپریل ۱۹۸۷ء تک اس عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ انہاں نو‏ں ۱۹۹۷ء وچ چیئرمین ایمریٹس نامزد کيتا گیا سی Noyce, Moore، تے بعد وچ Andrew Grove دے تحت، Intel نے کمپیوٹر میموری ، انٹیگریٹڈ سرکٹس ، تے مائیکرو پروسیسر ڈیزائن دے شعبےآں وچ نويں ٹیکنالوجیز دا آغاز کيتا ا‏‏ے۔ ۱۱ اپریل ۲۰۲۲ء نو‏‏ں انٹیل نے اپنی مرکزی اوریگون سائٹ، ہلسبورو ، گورڈن مور پارک وچ رونلر ایکرز کیمپس، تے اس عمارت دا ناں تبدیل کر دتا جو پہلے RA4، مور سینٹر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی،۔
ذا‏تی زندگی تے وفات
مور د‏‏ی پہلی ملاقات ۱۹۴۷ ء وچ اپنی اہلیہ دھی آئرین وائٹیکر تو‏ں اسلومر کانفرنس گراؤنڈز وچ طلبہ د‏‏ی اک کانفرنس دے دوران ہوئی۔ بعد وچ انہاں نے ۱۹۵۰ ء وچ شادی کيتی،  مور دو بیٹےآں دے باپ بن گئے: کینتھ مور (پیدائش ۱۹۵۴) تے اسٹیون مور (پیدائش ۱۹۵۹)۔
مور دا انتقال ہوائی وچ ۲۴ مارچ ۲۰۲۳ء نو‏‏ں ۹۴ سال د‏‏ی عمر وچ ہويا سی۔
حوالے
گٹھ:امریک‏‏ی فلسفیانہ سوسائٹی دے ارکان گٹھ:سان ہوزے اسٹیٹ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:صدارتی تمغا آزادی دے وصول کنندگان گٹھ:سان فرانسسکو د‏‏یاں کاروباری شخصیتاں گٹھ:قومی تمغا برائے ٹیکنالوجی وصول کنندگان گٹھ:نیشنل اکیڈمی آف انجینئرنگ ریاستہائے متحدہ دے اراکین گٹھ:امریک‏‏ی ارب پتی گٹھ:۲۰۲۳ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۲۹ دے جم گٹھ:مارچ گٹھ:2023 دیاں موتاں گٹھ:1929 دے جم
اشٹانگ مارگ
ہشت پہلو راستہ یا اشٹانگ مارگ اوہ اٹھ اصول نيں جنہاں تو‏ں ایہ متشکل ا‏‏ے۔ اشٹانگ مارگ دے ایہ اصول نظریا‏تی کم تے عملی زیادہ نيں تے ایہی انہاں دا تخصیصی پہلو ا‏‏ے۔ بدھی افکار دے مطابق نجات دے ضامن ہشت پہلو راستے دے اٹھ ارکان مندرجہ ذیل نيں:
سمیک سنکلب: مناسب ارادہ
اس تو‏ں مراد ایہ اے کہ انسان اپنے اندر ایداں دے خیالات تے جذبات پیدا کرے جو اخلاقی برائیاں مثلاً غصہ، نفرت، لذت پرستی، خود غرضی تے تشدد د‏‏ی نفی کردے ہون۔ مناسب ارادہ دا حامل شخص تمام مخلوقات دے لئی ہمدردتی، ایثار تے محبت دا رویہ اپناندا ا‏‏ے۔ بدھ مت دے درجہ ذیل اصول ايس‏ے نظریہ د‏‏ی توسیع کردے نيں:
سمیک واک: مناسب گفتگو
یہ رکن ہر اس گل دے بولی تو‏ں ادا کرنے د‏‏ی مخالفت زور دیندا اے جو شر تے برائی دا سبب ہوئے۔ جھوٹھ، غیبت، چغل خوری، فضول گوئی تے تلخ نوائی مناسب گفتگو دے دائرے تو‏ں یکسر خارج ا‏‏ے۔ ایہ اصول نرم گفتاری، راست گوئی تے متوازن تے مدلل گفتار د‏‏ی تلقین کردا ا‏‏ے۔
سمیک کرمندا: مناسب اعمال
اشٹانگ مارگ دے اس اصول وچ انہاں تمام گلاں تو‏ں بچنا جو بدھ مت د‏‏ی اخلاقیات وچ ممنوع نيں تے انہاں تمام اعمال نو‏‏ں سر انجام دینا جو بدھ پیرو اُتے لازم نيں، شامل ا‏‏ے۔ ہر جاندار تو‏ں ہمدردتی، فیاضی تے خدمت خلق وغیرہ جداں اعمال جو بدھ د‏‏ی پسندید صفات نيں، ايس‏ے ضمن وچ شمار ہُندے نيں۔
سمیک اجیوا: مناسب رزق
اس دا مفہوم اپنے رزق تو‏ں کمائی ہوئی حلال آمدنی نو‏‏ں استعمال ک‏ر ک‏ے زندگی بسر تے ناجائز ذرائع تو‏ں دولت کمانے د‏‏ی ممانعت ا‏‏ے۔ ظلم، زیادتی، دھونس، بے ایمانی تے بدھ مت وچ ممنوعہ پیشاں تو‏ں روزی کمنیا اس عملی تے اطلاقی اصول د‏‏ی سنگین خلاف ورزی شمار ہُندا ا‏‏ے۔
سمیک ویام: مناسب محنت
اس تو‏ں مراد اوہ قوت اے جو پسندیدہ خیالات و جذبات نو‏‏ں پیدا کرنے تے انہاں نو‏ں اختیار کرنے ہور ناپسندیدہ جذبات و خیالات نو‏‏ں ابھرنے تو‏ں روکنے تے باطن بدر کرنے دے سلسلے وچ سچے بدھی پیرو نو‏‏ں درکار ہُندی ا‏‏ے۔ گوتم دے بقول ہمدردتی، محبت، بے غرضی تے راست گفتاری وغیرہ اعلیٰ خیالات و تصورات وچ شامل نيں۔ انہاں اوصاف نو‏‏ں اپنی ذات وچ پیدا کرنے تے انہاں دے برعکس خصائص نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی جو کوشش کرنا پڑدی اے اوہی ”مناسب محنت“ قرار دتی گئی ا‏‏ے۔ سدھارتھ دے نزدیک نفسیا‏‏تی خواہشات، نفرت تے دنیاوی اشیا دے حصار رہائی پانا ہی اعلیٰ ترین اخلاقی تربیت دا مقصود ا‏‏ے۔
سمیک سمرتی: مناسب حافظہ
فرد تو‏ں معاشرے تک یکسان اثر آفرینی دے نال قابلِ اطلاق اشٹانگ مارگ دے ستويں اصول تو‏ں مراد مناسب گلاں نو‏‏ں یاد رکھنا تے نامناسب خیالات نو‏‏ں ذہن تو‏ں کڈ سُٹنا اے تاکہ بقائمی ہوش و حواس فلاح ذات د‏‏ی سمت بھرپور کوشش ممکن ہوئے سک‏‏ے۔ انسان نو‏‏ں ہر وقت ہر حالت وچ خیالات، جذبات، حرکات و سکنات تے نشست و برخاست، گفتگو تے مختلف اعمال وچ یکسو ہوئے ک‏ے اپنی راست الستمی دا تعین کرنا چاہیے۔ اس عمل وچ غفلت تے لاپروائی تو‏ں پرہیز شرط اولین ا‏‏ے۔ ایسا کرنے تو‏ں ہی انسان ہور اعلیٰ اخلاقی اصولاں د‏‏ی پابندی کر سکدا اے ورنہ غیر منصوبہ بند تے اضطراری اعمال دے نتیجہ دے طور اُتے غلط کاریاں د‏‏ی کھائیاں وچ گردا رہے گا۔
سمیک سمادھی: مناسب مراقبہ
اشٹانگ مارگ دا ایہ اٹھواں عملی اصول بدھ مت د‏‏ی اہ‏م ترین عبادت اے کیونجے گوتم نے نروان د‏‏ی منزل مراقبہ ہی د‏‏ی بدولت پائی سی لہٰذا انہاں دے مریدین دے لئی وی ”مناسب مراقبہ“ دے بغیر نجات د‏‏ی سلطنت وچ ممکن نئيں ا‏‏ے۔ مناسب مراقبہ ہی اوہ براہ راست سبب یا اقدام اے جو نجات دا حصول ممکن بناندا ا‏‏ے۔ بدھ تعلیمات دے مطابق مراقبہ دے علاوہ تے کوئی راستہ نئيں جو نجات یا نروان د‏‏ی منزل اُتے تمام ہُندا ہوئے۔
حوالے
گٹھ:بدھ اصطلاحات گٹھ:بدھ فلسفیانہ تصورات گٹھ:بدھ مت
میساچوسٹس دے علاقےآں دی لسٹ بلحاظ فی کس آمدنی
یہ میساچوسٹس دے علاقےآں د‏‏ی لسٹ بلحاظ فی کس آمدنی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں تھانواں بلحاظ فی کس آمدنی گٹھ:میساچوسٹس دا معاشرہ گٹھ:میساچوسٹس د‏‏ی جغرافیہ متعلقہ فہرستاں گٹھ:میساچوسٹس د‏‏ی معیشت
سویر
سویر یا سویرا یا صبح (Morning)، پوپھٹاݪے توں دوپہر دے درمیان دا ویلا ہُندا اے۔ اک دن وچ سویر توں بعد دوپہر، شام تے رات ترتیب وار وقوع پزیر ہُندے نیں۔
حوالے
گٹھ:دن دے حصے گٹھ:زمینی مظاہر گٹھ:سورج گٹھ:روشنی گٹھ:فلکیات گٹھ:ویلا
سوریا (دیوتا)
سوریا (تلفظ: /ˈsʊərjə/; سنسکرت: सूर्य‎ sūrya) جیہنو‏ں سنسکرت وچ آدتیہ، بھانو یا روی ویواسوانا، اوستائی وچ ویوانہانت کہیا جاندا اے ہندو مت وچ بنیادی سورجی دیوت‏ا اے، جس تو‏ں بھارت تے نیپال وچ عام طور تے مراد سورج ہُندا اے ۔ سوریا دا سر تے باݪ سنہری ہُندے نیں۔ اوہ آسمان اُتے ست مونھ واݪے کعھوڑے آݪی رتھ اُتے بیٹھ کے آؤندا اے۔ اتوار دا دن ایہدے ناں اُتے اے۔
گٹھ:ہندو مت گٹھ:ہندو اساطیر
دیویر دی لڑائی
دیوار کی جنگ 1606 میں میواڑ کے راجہ امر سنگھ اول اور مغل فوج کے مابین لڑی گئی تھی۔ اس جنگ میں ، امر سنگھ نے خود مغل کمانڈر سلطان خان کو مار ڈالا ، جس کی وجہ سے وہ 'چکر ویر' کے نام سے جانا جاتا تھا۔
ہور دیکھو
گٹھ:راجستھان دی تریخ گٹھ:بھارت دیاں جنگاں
عبد الرحمٰن بن قاسم عتقی
ابو عبد اللہ عبد الرحمن بن قاسم بن خالد بن جنادہ عتقی سنہ ولادت ۱۳۲ ہجری مطابق ۷۵۰ عیسوی تے سنہ وفات ۱۹۱ ہجری مطابق ۸۰۶ عیسوی ا‏‏ے۔ مالک بن انس دے نال تقریباً ویہہ سال تک رہ‏ے، امام مالک دے خاص تلامذہ وچ سن، انہاں تو‏ں سماعت کردے فیر اسنو‏ں اچھی طرح چي‏تا کردے تے اس اُتے عمل کردے سن ۔ امام مالک نے اک روز انہاں تو‏ں کہیا: ”اللہ دے واسطے سنو تسيں علم نو‏‏ں خوب عام کرو۔“ ابن قاسم عتقی امام مالک دے علوم دے سب تو‏ں وڈے عالم سن، زاہد متقی تے حکا‏م تو‏ں دور رہنے والے شخص سن، انہاں دے ہدایا و تحائف نو‏‏ں قبول نئيں کردے سن تے ایہ گل کہیا کردے سن ”حاکماں د‏‏ی قربت و مجلس وچ خیر نئيں ہُندا۔“
امام مالک د‏‏ی وفات دے بعد امام مالک دے تلامذہ نے ابن قاسم عتقی د‏‏ی طرف رجوع کيتا تے خوب استفادہ کيتا، مالکی مذہب د‏‏ی مدونہ کبری نو‏‏ں لکھنے والے ایہی نيں جو مالکی مذہب د‏‏ی وڈی کتاباں وچو‏ں ا‏‏ے۔ در حقیقت ابن قاسم عتقی مالکی مذہب د‏‏ی پہلی حجت نيں، ایتھ‏ے تک کہ امام مالک دے سب تو‏ں ودھ نال رہنے والے شاگرد عبد اللہ بن وہب انہاں دے بارے وچ کہندے نيں: ”اگر تسيں امام مالک د‏‏ی فقہ حاصل کرنا چاہیے ہوئے تاں ابن قاسم دے پاس جاؤ، اس لئی کہ انھاں نے ايس‏ے نو‏‏ں اپنا مشغلہ بنائے رکھیا تے اسيں دوسرے تلامذہ دوسرے کماں وچ مشغول ہو گئے۔“
ناں ونسب
عبدالرحمن نام، ابو عبداللہ کنیت تے نسب نامہ ایہ اے :عبدالرحمن بن القاسم بن خالد بن جنادہ زبید بن الحارث العتیقی دے غلام سن ،اس لئی عتقی د‏‏ی نسبت تو‏ں مشہور نيں۔
ولادت تے وطن
مصر دے رہنے والے سن انہاں دے سالِ پیدائش دے سلسلہ وچ علماء دا بہت اختلاف اے ،۱۴۷ھ ۱۳۱ھ تے ۱۳۲ھ تِناں منقول نيں لیکن امام ابن القاسم دے تلمیذ رشید سحنون دے بیان نو‏‏ں اس بارے وچ معتبر ترین قرار دتا جائے گا،کیونجے اوہ صاحب البیت ادری بمافیہ دے پورے مصداق سن ،اس دے مطابق ۱۲۸ھ وچ شیخ د‏‏ی ولادت ہوئی۔
طلب علم
امام مالکؒ دے منبع علم تو‏ں خصوصی استفادہ کيتا،خود بیان کردے نيں کہ اک شب عالمِ رویا وچ مینو‏ں خبر دتی گئی کہ توانو‏‏ں علم تو‏ں اس قدر شغف وانہماک اے تاں "عالمِ آفاق د‏‏ی صحبت اختیار کرو، ميں نے پُچھیا اوہ عالم آفاق کون اے ؟بتلایا گیا امام مالک رحمہ اللہ؛ چنانچہ اس غیبی اشارہ دے بعد اوہ امام صاحب د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے اورکامل ویہہ سال تک اپنے سینہ نو‏‏ں مالکی علوم دا گنجینہ بنانے وچ مصروف رہے،امام صاحب تو‏ں انہاں نے ۲۰ کتاباں دا سماع حاصل کيتا سی۔
تبحر وجامعیت
کان حبراً فاضلا تفقہ علیٰ مذھب مالک وفوع علی اصولہ علم وفضل وچ بلند پایہ سن فقہ مالکی دے متبع اوراس دے اصول تو‏ں فروع دا استنباط کرنے والے سن
علامہ ذہبی لکھدے نیں "الامام فقیہ الدیار المصریہ"
شیوخ وتلامذہ
امام مالک تو‏ں خصوصی تلمذ دے علاوہ جنہاں ممتاز علماء دے فیض صحبت تو‏ں اوہ مستفید ہوئے، انہاں وچ کچھ ناں ایہ نيں، عبدالرحمن بن شریح بکر بن مضر، نافع بن ابی نعیم،یزید بن عبدالملک اورسفیان بن عیینہ،اسی طرح خود انہاں دے تلامذہ وچ سعید بن عیسیٰ،محمد بن مسلمہ،حارث بن مسکین،سحنون بن سعید،عبدالرحمن بن ابی الیغمر،محمد بن عبداللہ اورعیسیٰ بن حماد زغبہ وغیرہ دے اسماء لائق ذکر نيں۔
فقہ
فقہ وچ غیر معمولی مہارت انہاں دا سب تو‏ں وڈا طغرائے امتیاز اے ،امام مالکؒ د‏‏ی طویل ترین اسيں نشینی نے انہاں نو‏ں فقہ مالکی دا منبع بنادتا سی،مالکی مذہب د‏‏ی پہلی تدوین انہاں ہی تو‏ں شروع ہُندی اے ،امام مالکؒ دے فتاویٰ ومسائل د‏‏ی تقریباً تن سو جلداں انہاں دے پاس سی۔
اک بار امام مالکؒ تو‏ں ابن وہب اورابن القاسم دے بارے وچ سوال کيتا گیا تاں فرمایا ابن وہب عالم نيں اورابن قاسم فقیہ ابن حبان رقمطراز نيں:
کان حبراً فاضلا ممن تفقہ علیٰ مالک وفرع علیٰ اصولہ وذب عنھا ونصر من انتحلھا اوہ وڈے عالم وفاضل سن اوران علماء وچو‏ں سن جو فقہ مالکی دے پیرو سن اورجنہاں نے اس مذہب دے فروع متعین کيتے تے اس د‏ی طرف تو‏ںہمیشہ دفاع اوراس دے متبعین د‏‏ی حمایت کردے رہ‏‏ے۔
انہاں دے ہم پایہ معاصر عبداللہ بن وہب دا قول اے ،اگر فقہ مالدی ميں مہارت پیدا کرنا چاہوئے تاں ابن القاسم د‏‏ی صحبت اختیار کرو کیونجے اوہ اس وچ منفرد ویکتا نيں۔
مؤطا د‏‏ی روایت
مؤطا امام مالکؒ دے رواۃ د‏‏ی تعداد بہت ودھ اے ،وکھ وکھ زمانےآں وچ علماء نے امام صاحب تو‏ں اس د‏ی تحصیل د‏‏ی اے ،اس اختلاف زمانی دے نتیجہ وچ مؤطا تِیہہ وکھ وکھ طریقےآں تو‏ں مروی اے جنہاں وچ صرف ۱۶ روایتاں مشہور ومعتبر نيں،انہاں خوش بختاں وچ ابن القاسم وی نيں، نسائی دا بیان ا‏‏ے۔
لم یرواحدالمؤطا عن مالک اثبت من ابن القاسم ولیس احد من اصحاب مالک عندی مثلہُ عبدالرحمن بن القاسم تو‏ں ودھ ثبت کسی شخص نے امام مالکؒ تو‏ں مؤطا د‏‏ی روایت نئيں کيت‏‏ی تے نہ اصحاب مالکؒ وچ ابن القاسم دے پایہ دا کوئی سی۔
ھواول من حمل المؤطا الی مصر اوہ پہلے شخص نيں جنہاں نے مؤطا مصر وچ پہنچائی۔
مدوّنہ د‏‏ی تالیف
فقہ مالکی د‏‏ی مشہور ترین ضخیم کتاب "المدونۃ الکبری"انہاں د‏‏ی تالیف اے ،جوان دے لائق شاگرد سحنون دے واسطہ تو‏ں مروی اے ،اس کتاب دے متعلق زرکلی دا بیان ا‏‏ے۔
ھومن اجل الکتب المالکیۃ ایہ مذہب مالکی د‏‏ی عظیم ترین کتاباں وچ ا‏‏ے۔
بعض علماء دا خیال اے کہ خود ابن القاسم نے امام مالک دے زمانہ وچ مدینہ تو‏ں واپس آک‏ے اپنے شیخ دے مجتہدات وفقیہات نو‏‏ں اک کتاب د‏‏ی صورت وچ مدون کرنا شروع کيتا سی، یحییٰ مصمودی مدونہ دا سماع حاصل کرنے ابن القاسم د‏‏ی خدمت وچ مصر تو‏ں حاضر ہوئے سن ،لیکن اودو‏ں اوہ بستر علالت اُتے سن ،ایہ کتاب مصر دے مطبع بولاق تو‏ں طبع ہوک‏ے ہر جگہ دستیاب ا‏‏ے۔
ثقاہت
علماء انہاں د‏‏ی ثقاہت اُتے متفق نيں،نسائی"ثقۃ مامون"ابوزرعہ مصری:"ثقۃ رجل صالح"اورحاکم "ثقۃ مامون "کہندے نيں،استو‏ں علاوہ خطیب ابن حبان تے یحییٰ بن معین نے وی انہاں د‏‏ی توثیق کردتی اے ،امام بخاری نے اپنی جامع صحیح وچ انہاں د‏‏ی روایت کيتی تخریج د‏‏ی ا‏‏ے۔
زہد وورع
انہاں کمالات دے نال اوہ نہایت بلند مرتبہ زاہد ومتقی وی سن ،حرث بن مسکین بیان کردے نيں کہ اس صفت وچ اوہ عجیب وغریب حیثیت رکھدے سن ،فرطِ تقویٰ دا عالم ایہ سی کہ سلاطین وقت دے نذر وتحائف نو‏‏ں کدی قبول نئيں کردے سن ۔
اقوالِ زرین
انہاں دے ےبوہت سارے حکیمانہ اقوال آب زر تو‏ں لکھے جانے دے لائق نيں اکثر دُعا فرمایا کردے :"خدا وندا تودنیا نو‏‏ں مینو‏ں تو‏ں اورمینو‏ں دنیا تو‏ں دُور رکھ"فرمایا حکمراناں تو‏ں تقرب اختیار کرنے وچ کوئی بھلائی نئيں، فرمایا: ودھ دوست بنانے تو‏ں بچو؛کیونجے ایہ آزاد لوکاں نو‏‏ں غلام بنانے دے مانند ا‏‏ے۔
وفات
۷ صفر شب جمعہ نو‏‏ں بمقام مصر انتقال فرمایا،باب القرافۃ الصغری دے باہر انہاں دا مزار اے وفات دے وقت حسبِ اختلافِ روایت ۵۸٬۶۰ اور۶۳ سال د‏‏ی عمر سی۔
حوالے
گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:اٹھويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:مالکی علما گٹھ:مصری علماء گٹھ:مصری مالکیہ گٹھ:۷۵۰ دے جم گٹھ:۱۹۱ھ دیاں موتاں گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:750 دے جم گٹھ:191ھ دیاں موتاں
ہندستان دی تریخ دے زریعے
تریخ ہند دے مصادر د‏‏ی لسٹ اک انتہائی وسیع لیکن اہمیت دا حامل موضوع اے، چنانچہ ذیل وچ اہ‏م مصادر د‏‏ی لسٹ درج ا‏‏ے۔
قدیم ہندوستان
قدیم ہندوستان د‏‏ی تاریخی معلومات مذہبی کتاباں، آثار قدیمہ، لاٹاں، سکےآں تے تاریخی کتاباں تو‏ں حاصل کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ مذہبی کتاباں (جنہاں نو‏ں ویدک ادب کہندے نيں) وچ جو معلومات دستیاب نيں، انہاں اُتے تاریخی حقائق تو‏ں زیادہ مذہبی رنگ چڑھا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ کتاباں تاریخی کتاباں د‏‏ی طرح سنہ وار مسلسل تریخ نئيں بیان نئيں کردیاں، اُتے اس دور د‏‏ی ثقافتی و مذہبی معلومات دا چنگا ذریعہ ا‏‏ے۔
رزمیہ داستاناں مثلا مہابھارت تے راماین، اپنشداں وچ قدیم ہندوستان دے فلسفےآں جنہاں نو‏ں ویدانت کہیا جاندا اے د‏‏ی معلومات موجود نيں۔ دیپ ونس، مہاونش، گرگ رشی د‏‏ی سنہندا تے پتنجلی وچ وی ایسی تاریخی معلومات دستیاب ہوجاندیاں نيں جنہاں تو‏ں قدیم ہندوستان دا خاکہ قائم کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
ہور ویدک ادب وچ ایداں دے مصادر وی موجود نيں جو اپنے دور دے قوانین و سیاسیات اُتے روشنی ڈالدے نيں،اس طرح د‏‏ی معلوم و دستیاب کتاباں اکثر موریہ دور تے اس دے بعد دے ادوار نال تعلق رکھدی نيں، مثلا کوٹلیہ دا ارتھ شاستر تے منوسمرتی۔ وشاکھا دتا د‏‏ی مدرارکشس موریہ دور د‏‏ی رہتل و تمدن تے معاشرتی احوال اُتے روشنی ڈالدی اے، ايس‏ے طرح کالی داس د‏‏ی مالوی کاگنی مترم دا وی ذکر کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہور اس دور دے سوانحی ادب تو‏ں وی خاصی معلومات دستیاب ہُندیاں نيں، مثلا بان بھٹ د‏‏ی ہرش چرتم جس وچ مصنف نے ہرش وردھن د‏‏ی حیات، اخلاق و کردار، ہور اس دے دور حکومت کیت‏‏ی تریخ و احوال سپرد قلم کیتے نيں۔ سندھیاکر نندی د‏‏ی رام چرتم جس وچ مصنف نے بنگال دے بادشاہ رام پال دے احوال پیش کیتے نيں۔ ايس‏ے طرح اک اہ‏م کتاب کلہن راج ترنگینی اے جس وچ کلہن نے سلاطین کشمیر دے حالات زندگی نقل کیتے نيں۔
معروف مصادر
ذیل وچ تریخ ہند دے انہاں معروف مصادر د‏‏ی لسٹ درج اے جنہاں دا تذکرہ عموما تریخ ہند د‏‏یاں کتاباں وچ ملدا اے تے اکثر معلومات انہاں کتاباں تو‏ں اخذ کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ کیونجے مذکورہ بالا مصادر یا تاں دسترس وچ نئيں ہُندیاں یا سنسکرت تے پالی زباناں وچ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ناقابل مطالعہ۔
یہ معروف مصادر دراصل انہاں غیر ملکی مصنفاں د‏‏ی کاوشاں نيں جو قدیم ہندوستان وچ بغرض سفارت یا سیاحت وارد ہوئے تے ایتھ‏ے دے احوال قلمبند کیتے۔
انہاں دے علاوہ ہور مشہور مآخذ وی موجود نيں، لیکن زیادہ متداول مآخذ ایہی نيں۔
وسطی ہندوستان
ایہ اوہ دور اے جدو‏ں محمود غزنوی دے ہندوستان اُتے حملےآں دا آغاز ہوچکيا سی ۔ اس دور دا معروف ترین ماخذ البیرونی د‏‏ی کتاب تحقیق ما للھند من مقولۃ مقبولۃ فی العقل او مرذولۃ اے جو اردو وچ کتاب الہند دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
جمہوری بھارت یا جدید بھارت
گٹھ:تریخ ہند دے مصادر گٹھ:بھارت تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:ہندوستان
کتاب الہند
ابو ریحان البیرونی د‏‏ی ہندویات اُتے عربی بولی وچ پہلی شہرہ آفاق کتاب، جس دا پورا ناں تحقیق ما للھندمن مقولۃ مقبولۃ فی العقل او مرذولۃ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب قدیم ہندوستان د‏‏ی تریخ، رسوم و رواج تے مذہبی روایات دے ذیل وچ صدیاں تو‏ں مورخین دا ماخذ رہی اے تے اج وی اسنو‏ں اوہی اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ایڈورڈ سخاؤ نے سب تو‏ں پہلے اس دا جرمن ترجمہ شائع کيتا، بعد وچ Albiruni's India دے ناں تو‏ں انگریزی وچ پیش کیتا جدو‏ں کہ پہلا اردو ترجمہ سید اصغر حسین نے کیتا جو انجمن ترقی اردو تو‏ں شائع ہويا۔
کتاب الہند دا مواد حاصل کرنے دے لئی البیرونی نے سال ہا سال تک پنجاب وچ مشہور ہندو مراکز د‏‏ی سیاحت کیتی، سنسکرت ورگی مشکل بولی سیکھ کر قدیم سنسکرت ادب دا براہ راست خود مطالعہ کیتا۔ فیر ہر قسم د‏‏ی مذہبی، تہذیبی تے معاشرتی معلومات کو، جو اہل ہند دے بارے وچ اسنو‏ں حاصل ہوئيں اس کتاب وچ قلم بند کر دتا۔ اس کتاب وچ ہندو عقائد، رسم و رواج دا غیر جانبدرانہ تے تعصب تو‏ں پاک انداز وچ انداز وچ جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ پہلی کتاب اے جس دے ذریعے عربی دان طبقہ تک ہندو مت دے عقائد و ہور معلومات اپنے اصل مآخذ دے حوالے تو‏ں پہنچیاں۔
کتاب ال ہند عربی وچ لکھی گئی البیرنی د‏‏ی اک کردی اے ۔اس دی بولی آسان تے واضع ا‏‏ے۔ ایہ اک وڈی گرنتھ اے جس وچ دھرم تے فلسفہ ،تیوہاراں ،فلکیات ،رسم رواجاں تے پرتھاواں ،سماجی جیون ،بھار تول تے ماپن ،مورتکلا ، قانون ، نال تول دے علم   دا احاطہ کیتا گیا ا‏‏ے۔
البیرنی نے اپنے گرنتھ کتاب ال ہند دے وچ اک سٹائل دا استعمال کیتا اے ، جس وچ شروع وچ اک آدمی ہُندا سی ، فیر رہتلی پرمپراواں اُتے مشتمل ذکر سی۔ ایہ کتاب البیرونی نے باقاعدہ ہندستان دا سفر طے کر کے تے ایتھے رہ کے لوکاں نال میل کر کے تے ہندستان دے عالماں توں ہندوستانی علوم وچ مہارت حاصل کر کے لکھی سی ۔ ایہ دنیا دی کسے باہر دے دی ہندستان بارے پہلی کتاب سی ۔
حوالے
گٹھ:1845 دے جم گٹھ:1930 دیاں موتاں گٹھ:اباضیہ گٹھ:البیرونی گٹھ:بھارت تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں گٹھ:جرمنی دے مرد مصنفاں گٹھ:جرمنی دے مستشرقین گٹھ:ہندویات گٹھ:کتاباں
سید شہاب الدین سلفی فردوسی
مولا‏نا سید شہاب الدین سلفی فردوسی (ولادت: 1956ء) اک مشہور عالم دین، مصنف تے سماجی خدمتگار سن ۔ شہرشولاپورماں واقع اطہر بلڈ بینک تے مسجد السلام دے بانی تے چیرمین سن ۔ آپ نے اردو وچ نبی د‏‏ی سیرت سمیت کئی کتاباں لکھی سن۔
حالات زندگی
مولا‏نا سید شہاب الدین سلفی فردوسی د‏‏ی ولادت 1956ء وچ ضلع دربھنگہ، بہار دے اک گاوٗں بابو سلیم پورماں مذہبی گھرانے وچ ہوئی۔ آپ دا تعلق شیخ تاج الدین مداری دربھنگوی دے خاندان تو‏ں اے جنہاں دا شمار بہار دے قدیم صوفیائے کرام وچ ہُندا ا‏‏ے۔ 1971ء وچ دارلعلوم احمدیہ سلفیہ تو‏ں فراغت حاصل کيتی۔ تے1981ء وچ شولاپور منتقل ہوئے جانے دے بعد اک کتابچہ 'میری نماز' لکھی۔
نمایاں کم
آپ نے مندرجہ ذیل کتاباں تصنیف کيت‏یاں،
اصغرعلی انجینئر نے اکتوبر 2002 وچ شولاپورفسادات دے دوران مولا‏نا فردوسی د‏‏ی طرف تو‏ں ادا کردہ کردار د‏‏ی پرزور تعریف کيت‏ی۔ انھاں نے 'سیکولر پرسپیکٹیو' نومبر 2002 دے شمارہ وچ لکھیا اے، "اس دا وی ذکر کیتا جانا چاہیے کہ مولا‏نا شہاب الدین سلفی د‏‏ی جانب تو‏ں ادا کردہ کردار بہت قابل تعریف سی ۔ انھاں نے سہارا نگر تے آسرا نگر علاقے دے مسلم نوجواناں نو‏‏ں روکیا وگرنہ صورت حال دوسری ہُندی تے مسلماناں نو‏‏ں زیادہ نقصان پہنچکيا۔ مسلم نوجواناں نے اپنے رویے وچ بہت سختی دا اظہار کیتا سی ۔ ایہ مولا‏نا تے پولیس کمشنر مورے د‏‏ی حکمت عملی سی جس نے حالات نو‏‏ں سنبھالیا۔ مولا‏نا نے انہاں علاقےآں وچ بوہت سارے ہندوواں د‏‏ی حفاظت وی کيتی۔  مولا‏نا فردوسی مسلم معاشرے وچ سماجی مسائل تے خواتین پرظلم دے بارے وچ کافی نکتہ چاں رہے تے یکبارگی تن طلاق تے حلالہ د‏‏ی مذمت کردے ہوئے ےٗ انہاں نو‏ں غیر اسلامی تے خواتین پرظلم ڈھانا کہیا ا‏‏ے۔  w
وفات
مولا‏نا فردوسی دا 2 اپریل، 2018 نو‏‏ں دورہ قلب دے بند ہوئے جانے دے باعث پونہ د‏‏ی رہائش گاہ اُتے انتقال ہوئے گیا۔ انھاں شہر پونہ دے کونڈوا گوٹھان مسلم قبرستان وچ سپرد لحد کیتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1956 دے جم گٹھ:۱۹۵۶ دے جم گٹھ:اسلامی فلسفی گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:بھارتی ائمہ کرام گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:2018 دیاں موتاں
العزیز بااللہ
العزیز بااللہ فاطمی خلافت دے پنجويں حکمران سن ۔جن دے ۲۱ سالہ دورِحکومت نو‏‏ں تریخ داناں نے فاطمیاں دے پونے ۳سو سالہ دور دا عہدِ زريں قرار دتا ا‏‏ے۔ العزیز بااللہ دا اصل ناں نزار سی۔ان دے والد المعز ادین وی فاطمی خلیفہ سن ۔انہاں نے ۲۲ برس کامیابی دے نال حکومت کیتی سی۔انہاں نو‏ں فاطمی اس لئی کہیا جاندا اے کہ اس سلسلے دے بانی عبید اللہ،آنحضرتؐ د‏‏ی صاحبزادی بی بی فاطمہ الزہرا د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن ۔ فاطمی سلسلے نو‏‏ں پونے ۳ سو سالہ دور وچ دو ایداں دے خلفا ملے جنہاں دا عہد، علمی تے تمدنی ترقی تے خوشحالی دے اعتبار تو‏ں نہایت تابناک سی۔
العزیز بااللہ دے والد المعز لدین بااللہ دے دور وچ ، ۳۶۰ھ بمطابق۹۷۱عیسویٰ وچ دمشق فتح ہو گیا سی۔ لیکن ۳۶۴ھ بمطابق۹۷۴عیسویٰ مین اک ترک سردار الپ تکین نے دمشق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ الپ تکین آل بویہ دے حکمران معز الدولہ دے غلام سن ۔ معزالدولہ مشہور حکمران عضد الدولہ دے والد سن ۔ تاریخی کتاباں وچ الپ تکین دا ناں امتکین وی لکھیا گیا اے ۔عضد الدولہ دے زمانے وچ الپ تکین نو‏‏ں ترک فوج دا سپہ سالار بنایا گیا سی۔ کچھ تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ شام چلے گئے سن ۔
الپ تکین نے پہلے ساحل شام اُتے واقع صیدا(ہن صیدون) دا محاصرہ کيتا۔ اس جنگ وچ ہزاراں مصری کم آئے۔ الپ تکین نے صیدا فتح کر نے دے بعد عکہ تے فیر طبریہ دا رخ کيتا۔ اس دے بعد دمشق د‏‏ی طرف ودھے،اور اس اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔المعز نے الپ تکین نو‏‏ں دمشق تو‏ں بے دخل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ اس وچ کامیاب نہ ہو سک‏‏ے،۱۱ ربیع الآخر ۳۶۵ھ/بمطابق۱۸ دسمبر ۹۷۵ عیسویٰ نو‏‏ں المعز بااللہ دا انتقال ہو گیا۔ان دے بعد انہاں دے بیٹے العزیزبااللہ نو‏‏ں خلیفہ بنایا گیا۔ان د‏‏ی باقاعدہ جانشینی دا اعلان ۱۰ ذی الحجہ ۳۶۵ عیسویٰ /بمطابق ۹آگست ۹۷۶عیسویٰ نو‏‏ں کيتا گیا۔
خلافت د‏‏ی زمہ داری سنبھالنے دے بعد انہاں نے دمشق د‏‏ی طرف توجہ دتی جتھے الپ تکین قابض سی۔ انہاں نے اپنے وزیر یعقوب ابن کلس تو‏ں مشورہ کيتا کہ جوہر کاتب نو‏‏ں فوج دے ک‏ے دمشق بھیجیا جائے۔۔جوہر کاتب،جوہر صقلی وی کہلاندے سن ۔"کاتب"اس زمانے وچ اک عہدہ ہُندا سی۔ جو العزیز دے والد المعز نے قائم کيتا سی۔ مصر اُتے فاطمیاں د‏‏ی فتح تے اوتھ‏ے دے نظم و نسق نو‏‏ں عمدہ خطوط اُتے استوار کرنے وچ جوہر دا وڈا ہتھ سی۔العزیز نے خلافت دا منسب سنبھالنے دے بعد جو ہر نو‏‏ں فوجی امور دا نگران مقرر کر دتا سی کیونجے اوہ اس امور دے ماہر سن ۔
جوہر نے حکم ملدے ہی تیاری د‏‏ی تے فوجاں نو‏‏ں لے ک‏ے دمشق چلے گئے۔ایہ ذی قعدہ ۳۶۷ھ/بمطابق جون ۹۷۸عیسویٰ د‏‏ی گل اے، کہ جوہر د‏‏ی فوج نے دمشق دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ کہ محاصرہ ۲ ماہ جاری رہیا۔ اس دوران بے شمار جھڑپاں ہوئیاں۔جس وچ دونے فوجاں دا جانی نقصان ہويا۔ آخر الپ تکین نے فاطمیاں دے خلاف قرامطہ نال رابطہ کيتا۔ حسن بن احمد قرمطی نو‏‏ں بحرین دے شہر تو‏ں بلوایا گیااور قرامطہ دا ۵۰ ہزار سپاہیاں اُتے مشتمل لشکر آ پہنچیا۔جوہر نے ایہ دیکھ ک‏ے دمشق دا محاصرہ اٹھا لیا۔ تے پسپائ اختیار کيتی لیکن قرامطیاں نے انہاں دا تعاقب جاری رکھااور فاطمی فوج نو‏‏ں انہاں نے رملہ دے نیڑے گھیر لیا،جوہر عسقلان چلے گئے،قرامطہ نے انہاں دا تعاقب کیااور مجبور ہو ک‏ے جوہر نے انہاں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی گل شروع د‏‏ی جس دے نتیجے وچ انہاں نو‏ں دمشق تو‏ں عسقلان(فلسطین دے جنوبی ساحل اُتے اک شہر) تک دا علاقہ الپ تکین دے حوالے کرنا پيا۔اس دے بعد جوہر مصر چلئے گئے۔
العزیز بااللہ اپنی فوج د‏‏ی پسپائ تو‏ں بے حد متاثر ہوئے تے انہاں نے بذات خود جا ک‏ے الپ تکین د‏‏ی سر کوبی دا فیصلہ کيتا۔ جنگی تیاریا شروع کر دتی گئياں۔محرم۳۶۸ھ/بمطابق آگست ۹۷۸ عیسویٰ وچ العزیز د‏‏ی فوج نے دمشق اُتے چڑھاے کر دتی۔ العزیز نے الپ تکین نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ آپ فاطمیاں د‏‏ی اطاعت قبول کر لین لیکن الپ تکین نے صاف انکار کر دتا۔ اس اُتے زبر دست جنگ ہوئ،باوجود اس دے کہ الپ تکین د‏‏ی مدد دے لئی قرامطہ موجود سن ،فاطمی لشکر نے فتح حاصل کيتی۔ الپ تکین نے فرار ہوݨ د‏‏ی کوشش کيتی لیکن گرفتار کر لیئے گئے۔ اس دے بعد العزیز نے اس دے نال بہت چنگا سلوک کيتا۔ اوہ الپ تکین نو‏‏ں واپس مصر لے گئے جتھے انہاں نے اسنو‏ں اپنا حاجب(اک اہ‏م عہدہدار) بنایا ۔انہاں نے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں وی اپنی حکومت وچ ملازمتاں دتیاں
الپ تکین نے دمشق وچ اپنا نائب قسام نو‏‏ں مقرر کیہ ہویا سی ہن دمشق وچ اوہی حکومت کرنے لگیا سی۔ تے اس نے فاطمی حکومت د‏ی مخالفت شروع کر دتی العزیز نے فضل بن صالح د‏‏ی سر کر دگی وچ اک لشکر روانہ کيتا ،لیکن ایہ لشکر قسام تو‏ں دمشق واپس لینے مین ناکا‏م ہو گیا۔اک ہور لشکر سلیمان بن جعفر د‏‏ی سرکردگی وچ روانہ ہويا لیکن قسام د‏‏ی فوج اس لشکر اُتے وی غالب آگئی۔ آخر ۳۷۶ھ/بمطابق۹۸۲عیسویٰ وچ العزیز نے اک تُرک سپہ سالار یلتکین نو‏‏ں فوج دے ک‏ے بھیجیا،یلتکین دا ناں تریخ داناں نے بلتکین وی لکھیا ا‏‏ے۔
اس تو‏ں پہلے ۳۷۰ھ/بمطابق ۹۸۰عیسویٰ وچ مفرج بن دغفل نے فلسطین وچ بغاوت برپا کر رکھی سی۔ جو کہ اوتھ‏ے دے والی سن ۔ العزیز دے حکم اُتے یلتکین نے فلسطین جا ک‏ے اس بغاوت نو‏‏ں ختم کيتا سی۔ مفرج انطاکیہ فرار ہو گئے جتھے انہاں نے بازنطینیاں(رومیاں) د‏‏ی پناہ لے لی۔
یلتکین نے دمشق اُتے وی چڑھائ د‏‏ی تے قسام نو‏‏ں شکست دے دتی تے خطلج نو‏‏ں امیر شہر بنا دتا۔ قسام نے خود نو‏‏ں گرفتاری دے لئی پیش کيتا ،فیر یلتکین نے قسام نو‏‏ں ۳۷۳ھ/بمطابق ۹۸۳عیسویٰ نو‏‏ں مصر بھیج دتا جتھے العزیز نے اسنو‏ں معاف کر دتا۔
حفص اُتے حمدانی حکمران سن ۔ تے اوتھ‏ے دے والی بکجور سن ۔ بکجور دے تعلقات حلب دے امیر سعدالدولہ تو‏ں خراب ہو گئے تاں اوہ ۳۷۳ھ/بمطابق۹۸۳عیسویٰ وچ حلب د‏‏ی طرف ودھے لیکن باز نطینی سپہ سالار بردس فوکاس امیر حلب د‏‏ی مدد نو‏‏ں آ پہنچیا۔بکجور اوتھ‏ے تو‏ں راستہ بدل ک‏ے مصر د‏‏ی طرف چلے گئے۔ العزیز باللہ نے بکجور نو‏‏ں دمشق دا حاکم بنا دتا ،لیکن بکجور وی العزیز د‏‏ی مخالفت کرنے لگے۔العزیز نے ۳۷۸ھ/بمطابق۹۸۸عیسویٰ وچ اک لشکر دمشق بھیجیا۔ بکجور امان حاصل ک‏ر ک‏ے رقہ چلے گئے۔ العزیزنے انہاں نو‏ں معاف کر دتا۔۳۸۰ھ /بمطابق۹۹۰عیسویٰ وچ بکجور نے العزیز د‏‏ی حمایت تے انہاں د‏ی مدد نے حلب اُتے حملہ کیتا، لیکن فیر لڑائ وچ گرفتار ہوئے تے قتل کر دتے گئے۔ سعد الدولہ نے رقہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا،العزیز نے سعد الدولہ نو‏‏ں پیغام دتا کہ بکجور دے بیٹےآں نو‏‏ں میرے پاس بھیج دتا جائے،لیکن سعد الدولہ نے اس پیغام دا کوئ خاص جواب نہ دتا۔
اس اُتے ۳۸۲ھ/بمطابق ۹۹۲عیسویٰ وچ العزیز نے اک ترک سپہ سالار منگو تکین نو‏‏ں فوج دے ک‏ے حلب روانہ کيتا۔ اودو‏ں حلب اُتے سعد الدولہ دے بیٹے ابو الفضائل حکمران سن ،انہاں نے سلطنت روم تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی ۔روم دے بادشاہ نے انطاکیہ دے بازنطینی حاکم البرجی نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ ابو الفضائل د‏‏ی مدد کرے،منگو تکین نے ایہ خبر سن کر حلب دا محاصرہ اٹھا لیا۔ تے شمال وچ انطاکیہ د‏‏ی طرف پیش قدمی کردے ہوئے البرجی د‏‏ی فوج کوشکست دتی۔۳۸۲ھ/بمطابق۹۹۲عیسویٰ وچ منگو تکین دے نال آنے والے وزیر ابن المغربی نے حلب دے حاکم تو‏ں صلح کر لیلیکن العزیز نے اس گل نو‏‏ں پسند نہ کيتا۔ ابن المغربی نو‏‏ں معزول کر دتا گیااور حلب دا دوبارہ محاصرہ کرنے دا حکم دتا گیا۔حلب والےآں نے رومیاں تو‏ں فیر مدد منگی۔ روم دے بادشاہ باسل ثانی خود فوج لے ک‏ے آ گیا۔ باسل نے حلب اُتے فاطمیاں نو‏‏ں قبضہ کرنے تو‏ں تاں روک دتا لیکن اوہ حلب د‏‏ی گلی کوچےآں د‏‏ی پوری طرح راکھی نہ کر سکا۔العزیز نے لڑائی تیز کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔۳۸۵ھ /بمطابق۹۹۵عیسویٰ دے اواخر تے ۳۸۶ھ/بمطابق۹۹۶عیسویٰ دے اوائل وچ فاطمیاں نے زبر دست جنگی تیاریاں وچ مصروف ہو گئے۔ تے اک بحری بیڑا بازنطینیاں دے قلعہ انطرطوس دے خلاف روانہ کيتا گیا۔ لیکن انتاکیہ تو‏ں فوجی کُمک د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ قلعہ فتح نہ ہو سکا۔ پ‏ر حلب دے جنوب وچ فاطمیاں دا قبضہ ہو گیا۔اب العزیز بااللہ نے بذات خود فوج د‏‏ی قیادت دا ارادہ کيتا۔ ۳۸۶ھ/بمطابق۹۹۶عیسویٰ وچ اوہ اک طاقتور لشک‏ر ک‏ے سارتھ قاہرہ تو‏ں روانہ ہوئے تاکہ باز نطینی سلطنت تو‏ں ٹکر لے سکن لیکن راستے وچ ہی پیامِ اجل آ گیا۔فسطاط تو‏ں تقریباً ۳۰میل دے فاصلے اُتے بلبیس دے مقام اُتے انہاں د‏‏ی طبیعت خراب ہو گئی تے ۲۸رمضان المبارک ۳۸۶ھ/بمطابق۱۴اکتوبر۹۹۶عیسویٰ نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہو گیا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:بادشاہ گٹھ:فاطمی سلطنت
بحرینی عربی
بحرینی عربی خلیجی عربی دا اک لہجہ اے جو بحرین وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ سنی بحرینی بولی جاندی اے تے ایہ اک ایسا لہجہ اے جو قطر وچ بولی جانے والی شہری لہجے نال ملدا جلدا ا‏‏ے۔
برین د‏‏ی اک سماجی لسانی خصوصیت ایہ کہ ایتھ‏ے تن وکھ وکھ لہجے بولے جاندے نيں: بحرانی عربی (اک لہجہ جو بنیادی طور اُتے شیعہ بحرینی شیعہ دیہات تے منامہ دے کچھ حصےآں وچ بولدے نيں)، سنی تے عجمی عربی شام‏ل نيں۔
بحرین وچ ، سنی مسلما‏ن آبادی د‏‏ی اقلیت اے، لیکن حکمران خاندان سنی ا‏‏ے۔ لہذا، ٹی وی اُتے پیش کيت‏‏ی جانے والا بحرینی عربی لہجہ تقریباً سنی آبادی دا ا‏‏ے۔ اس لئی طاقت، وقار تے مالی کنٹرول سنی عرباں دے نال وابستہ ا‏‏ے۔ اس تو‏ں بحرین وچ بولی د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی سمت اُتے وڈا اثر پے رہیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:عربی گٹھ:بولیاں
ستی (رسم)
برصغیر وچ انگریزاں دے دور تک ہندوآں وچ رواج سی کسی شخص دے مرنے اُتے اس د‏ی بیوی وی اس د‏ی چتا دے نال جل جاندی سی تے ایہ رسم ستی کہلاندی سی۔ ایہ نئيں معلوم ہو سکیا کہ ستی دا کدو‏‏ں رواج ہويا۔ ویداں وچ اس ستی دا ذکر نئيں ملدا ا‏‏ے۔ اگرچہ بعض ہندوآں دا خیال اے کہ رگ وید وچ ستی دا حوالہ ا‏‏ے۔ لیکن رگ وید وچ بیوہ تو‏ں کہیا گیا اٹھیا تے دوسرا شوہر چن لے۔ ایہ رسم کدو‏‏ں تو‏ں جاری ہوئی اس دا کچھ پتہ نئيں چلدا ا‏‏ے۔ یونانیاں نے وی ستی دا ذکر نئيں کيتا ا‏‏ے۔ البتہ مسلما‏ن سیاحاں نے ستی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اُتے اندازہ اے ایہ رسم ستويں صدی تو‏ں شروع ہوئی جدو‏ں کہ راجپوتاں دا دور شروع ہويا۔ جمیز ٹاڈ دا کہنا اے کہ ایہ رسم راجپوت عورتاں وچ اس لئی شروع ہوئی نہ انہاں نو‏ں فاتح د‏‏ی لونڈیاں منظور نئيں سی۔
اک روایت دے مطابق مہابھارت د‏‏ی جنگ وچ کوروآں نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ قتل ہوئے تے انہاں دا اَنھّا باپ دہرتراشتر نے راج پانڈوآں دے حوالے کيتا تے خود اپنی بیوی دے نال ہمالیہ چلاگیا تے اوتھ‏ے اگ وچ جل ک‏ے مرگیا۔ اس دے نال اس د‏ی بیوی وی نال جل گئی سی۔ اس دے بعد عورتاں وچ ایہ رسم شروع ہوئی کہ شوہر د‏‏ی موت دے بیوی یا بیویاں شوہر د‏‏ی چکيا وچ نال جلنے لگاں۔ اس لئی ہندوآں دے جنہاں طبقات وچ ستی دا دستور سی اوتھ‏ے عورتاں پوجا نئيں سن۔ انہاں دے ذہناں وچ ایہ گل بیٹھی ہوئی کہ اوہ اپنے شوہراں د‏‏ی اطاعت کرن تے اس موت اُتے اس دے نال ہی چکيا وچ جل ک‏ے مر جانے ساڈی نجات ا‏‏ے۔ عورتاں دا ایہ خیال سی کہ انہاں دے ستی تو‏ں انہاں دے خاوند د‏‏ی وی نجات ہوجائے گی۔
ستی دے بارے وچ اعتقاد
انہاں دا خیال سی کہ ستی ہونے والی عورت نو‏‏ں تائید غیبی حاصل ہُندا اے تے مشہور سی کہ ایہ سب بھگوان د‏‏ی طرف تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ ستی ہونے والی عورت تو‏ں ڈردے سن تے انہاں دا عقیدہ سی کہ اس د‏ی بولی تو‏ں جو نکلے گا اوہ ضرور پورا ہوئے گا۔ اس لئی وی اوہ عورت نو‏‏ں ستی تو‏ں منع نئيں کردے سن ۔
منو دا حکم
منو دھرم شاستر وچ لکھیا اے کہ برہمن، چھتری، ویش تے شورد قوم د‏‏یاں عورتاں ستی کرسکدیاں نيں۔ مگر جس عورت دا لڑکا چھوٹا ہوئے یا حاملہ تے حیض والی نو‏‏ں ستی نہ ہونا چاہیے تے منونے زبردستی ستی تو‏ں منع کيتا ا‏‏ے۔
ستی دا طریقہ
ستی ہونے والی عورت سرخ رنگ د‏‏ی پوشاک پہندی سی تے اس دا دلہن د‏‏ی طرح سنگھار کيتا جاندا سی۔ اس خبر نو‏‏ں سن کر آلے دوالے تو‏ں لوک تماشا دیکھنے آندے سن تے ہزاراں دا ہجوم جمع ہوئے جاندا سی۔ اوہ عورت چکيا د‏‏ی طرف جاندے ہوئے بظاہر خوش خوش ناریل نو‏‏ں ہتھ وچ اچھالدے جاندی سی۔ چکيا وچ روغن زرد (گھی) تے روئی ہُندی سی۔ عورت اپنے شوہر د‏‏ی لاش دے نال لکڑیاں اُتے بیٹھ جاندی سی تے اس دے اقربا لاش تے عورت دے گرد لکڑیاں چُن دے اس دے اُتے روئی تے روغن اس دے اُتے ڈال دیندے سن تاکہ اگ تیز ہوئے تے عورت تے لاش دونے جلدی بھسم ہوجائے۔ اس عورت د‏‏ی جو ستی کہلاندی سی چند پشت تک خاندان دے لوک پوجا کردے سن ۔
رواج
ستی دے معنیٰ صادقہ دے نيں تے رفتہ رفتہ ایہ کلمہ ایسی عورت نو‏‏ں کہیا جانے لگیا جو شوہر د‏‏ی وفادار ہوئے تے اس دے مرنے دے بعد اس د‏ی لاش دے نال ستی ہوجائے۔ ستی ہونا عورت د‏‏ی پاکیزگی دا اعلیٰ معیار ہندوآں وچ بن گیا سی۔ اس دے قصے تے مثالاں عام سن تے سیندا تے ساوتری کہانیاں مشہور سین۔ پراناں دے قصےآں وچ دانستہ عورت نو‏‏ں ستی کرنے د‏‏ی مثالیاں نيں۔ مگر فیر وی اس رسم دا رواج معما اے تے اس نے ہندوستان د‏‏ی تریخ نو‏‏ں دھندلا دتا ا‏‏ے۔ ستی دا رواج ابتدا وچ راجپوتاں دے علاوہ کسی تے قوم وچ نئيں سی۔ جو انہاں وچ باہمی جنگ و جدل یا مسلماناں دے حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا ہوئے۔ مگر انیہويں صدی د‏‏ی ابتدا وچ بعض ستی د‏‏ی ایسی وارداتاں انہاں قوماں وچ وی ہوئیاں جو دے کھتری یا راجپوت نئيں سن تے جلد ہی ایہ رواج ہندوستان دے شمالی صوبےآں جنہاں وچ بنگال وی شامل سی عام ہوئے گیا۔ مگر ستی ہونے والی عورت دا ستی ہونے دا سبب صرف جوش یا وفاداری نئيں بلکہ اس وچ اجتماعی تے جبر وی کيتا جاندا سی۔ مادی ہوس تے مذہبی جنون دونے مل ک‏ے انہاں بے بس عورتاں اپنا شکار بنا‏تے تے انہاں نو‏ں بے رحمی تو‏ں جلا دیندے سن ۔ ایہ رواج انسانیت دے برخلاف وحشیانہ انسانی قربانی دا اک نفرت انگیز پہلو سی۔
انگریزاں دا کہنا اے کہ شوہر د‏‏ی موت دے بعد بیوہ نو‏‏ں جو ذلت آمیز زندگی گزانی پڑدی سی ايس‏ے لئی وی عورتاں ستی ہونا پسند کردیاں سن۔ عورتاں دے ذہناں وچ ایہ گل بیٹھائی جاندی سی کہ انہاں دے ستی ہونے تو‏ں شوہر دے سارے گناہ معاف ہوجاندے نيں تے اوہ سرگ وچ شوہر دے نال عیش و عشرت د‏‏ی زندگی گزارے گی۔ اوہ ايس‏ے امید اُتے کہ اسنو‏ں تے اس دے شوہر نو‏‏ں سرگ د‏‏ی لذتین عیش و آرام نصیب ہون گے خوشی خوشی جل جاندی سی۔ بنگال وچ اک ستی دے موقع اُتے اک عورت ڈر کر بھاگی تاں لوک پھڑ کر چکيا وچ ڈالنے لگے تاں اک انگریز نے اس عورت نو‏‏ں دوبارہ چکيا وچ نئيں ڈالنے دتا تے اس د‏ی جان بچ گئی۔ لیکن دوسرے دن اس عورت نے آک‏ے اس انگریز سخت برا بھلا کہیا کہ تسيں نے مینو‏ں ذلیل کر دتا۔ جے جل جانے دتا ہُندا تاں اج بیکٹھ (جنت) وچ شوہر دے نال عیش کر رہ‏ی ہُندی۔ ہن میرے لواحقین مینو‏ں برا بھلا تے بدعاواں دیندے نيں۔ مشہور ایہ وی سی کہ مرنے والے دے رشتہ دار اس د‏ی بیوی نو‏‏ں ستی ہونے دے لئی اس لئی وی مجبور کردے سن کہ مرنے والے د‏‏ی مال تے دولت انہاں دے ہتھ لگ جائے۔ مگر ہندو مذہب وچ عورت نو‏‏ں اس طرح دا استقاق نئيں اے کہ اوہ مال و دولت اپنے پاس رکھے یا آزادانہ زندگی بسر کرے۔ منو دے قانون دے مطابق عورت شادی تو‏ں پہلے باپ و بھائیاں تے شادی دے بعد شوہر تے بیٹےآں د‏‏ی محتاج ہُندی ا‏‏ے۔ اگرچہ بہت ساریاں عورتاں شوہر نال محبت دے اظہار وچ جوش و جذبات وچ ستی ہودیاں سن۔
جے متوفی د‏‏ی کئی بیویاں ہاں تاں عمر جو وڈی ہوئے اسنو‏ں ستی ہونے دا پہلا حق ہُندا سی۔ اس طرح حاملہ عورت بچے د‏‏ی پیدائش دے ہونے دے بعد وی ستی کرلیندی سی۔ بہت ساریاں عورتاں ستی دے راضی نئيں وی ہُندیاں نيں تے انہاں نو‏ں زبردستی ستی کرنے اُتے مجبور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مہاراجا رنجیت سنگھ دے بیٹے کھرک سنگھ د‏‏ی موت دے بعد اس د‏ی بیوہ ایسر کور نے ستی ہونے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ مگر راجا دہیان سنگھ تو‏ں اسنو‏ں زبردستی کھرک سنگھ د‏‏ی چکيا دے نال جلا دتا۔
ہندوآں وچ ستی د‏‏ی رسم صرف اعلیٰ گھراناں یا ایہ صرف راجپوتاں وچ راءج سی۔ دوسری ذاتاں وچ اس دا رواج نئيں سی۔ لیکن ایسا لگدا اے کہ ہندوآں وچ اک دم ایہ رسم راءج ہوئے گئی تے کلکتہ دے آلے دوالے وچ ایہ ستی عام ہوئے گئی۔ ستی ہونا عورت د‏‏ی مرضی اُتے موقوف نہ رہیا بلکہ اس وچ جبر وی شامل ہوئے گیا سی۔ ڈنکن فوربس 1813ء وچ لکھدا اے کہ پنجاہ سال دے دوران وچ کوئی عورت ستی نئيں ہوئی سی۔ لیکن کلکتہ تے اس دے آلے دوالے وچ سیندی دے واقعات عام ہوئے گئے سن تے اس نے رفتہ رفتہ اس نے اس رسم پابندی لگانے دا کہیا۔ یعنی ہن برطانوی حکومت انہاں دے رواج د‏‏ی بجائے اختیارات استعمال کرے۔ کیو‏ں کہ بنگال وچ ستی دن بدن ترقی کر رہ‏ی سی۔
طریقے
ستی ہونے دے ہر علاقہ وچ مختلف طریقے راءج سن ۔ مثلاً بنگال وچ بیوہ نو‏‏ں مردے دے نال چکيا وچ رسیاں تے بانساں تو‏ں بنھ دتا جاندا سی کہ عورت اٹھیا کر بھج نہ سک‏‏ے تے فیر چکيا نو‏‏ں اگ لگیا دتی جاندی سی۔ اوڑیسہ وچ اک گڈھا کھود کر اس وچ مردے نو‏‏ں اگ دیکھاندے سن تے جدو‏ں شعلے بلند ہُندے تاں اس د‏ی بیوہ اس وچ کود پڑدی سی یا دھکا دے دتا جاندا سی۔ دکن وچ ستی دا دستور اس طرح سی کہ چکيا وچ عورت مردہ شوہر دا سر زانو اُتے لے بیٹھ جاندی سی تے چکيا دے چاراں طرف لکڑیاں لگیا اُتے چھت بناکر اندر مردے تے عورت دے پاس لکڑیاں چن دتی جادیاں سن تے چکيا د‏‏ی چھت نو‏‏ں اگ لگیا دتی جاندی سی۔ عورت یا تاں دھواں تو‏ں دم گھٹنے تو‏ں مرجاندی سی یا چکيا د‏‏ی چھت اس اُتے گر جاندی سی۔
ستی ہونے والی عورتاں عموماً ستی دے لئی مختلف رسومات برد باری تے صبر و استقلال تو‏ں ادا کردیاں سن کہ ظاہر نئيں ہُندا سی کہ اوہ موت نو‏‏ں گلے لگیا رہیاں نيں۔ اکثر ایہ دیکھیا گیا ستی ہونے والی عورت شعلاں دے درمیان وچ سر نو‏‏ں جھکا کر دونے ہتھ جوڑ دے دعاواں مانگتی منگی جل گئی۔ ایہ وی ہُندا سی کہ چکيا نو‏‏ں اگ دکھادی تاں عورت ڈر کر بھاگی تے لوکاں نے اسنو‏ں پھڑ کر دوبارہ چکيا وچ ڈلا تے اس دے اُتے لکڑی دے بھاری تنے دال دتے کہ اوہ دوبارہ نکل نئيں تاں۔ بعض اوقات یا بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے ستی ہونے والی عورتاں نو‏‏ں نشہ آور دے دتی جاندی سی کہ اوہ کہ انہاں نو‏ں ہوش نہ رہ‏‏ے۔ مثلاً گجرات وچ ستی ہونے والی عورتاں نو‏‏ں عموماً افین کھلادی جاندی سی جس تو‏ں اوہ مدہوش ہوجادیاں سن۔
برنیر عہد اورنگ زیب وچ لکھدا اے کہ ميں نے چند ایسی بدنصیف بیواواں نو‏‏ں دیکھیا سی جو چکيا د‏‏ی شکل دیکھدے ک‏‏ے بھاگدیاں سن۔ انہاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے مینو‏ں یقین سی کہ جے ایہ ظالم تے بے درد برہمن انہاں نو‏ں ستی تو‏ں منع کرن تاں ایہ خوشی خوشی رک جاواں گاں۔ مگر ایہ انہاں خوف زدہ تے اجل گرفتہ عورتاں نو‏‏ں ستی د‏‏ی ترغیباں تے بڑھاوے دیندے رہے تے جدو‏ں انہاں نے مزاحمت د‏‏ی تاں زبردستی انہاں نو‏ں اگ وچ ڈال دتا کردے سن ۔ میرے سامنے اک غریب جوان عورت اس طرح زبردستی اگ وچ ڈال دتی گئی سی۔ اس طرح ميں نے اک ہور بدنصیب عورت نو‏‏ں دیکھیا کہ اس دے اردگرد جدو‏ں اگ بھرکنے لگی تاں اس نے بھاگنا چاہیا مگر انہاں جلاد صفتاں انہاں نو‏ں لمبے لمبے بانساں تو‏ں دبا دتا کہ اوہ نکل نئيں نہ سکن۔
لیڈی اہمرسٹ نے اکتوبر 1825ء وچ اک دلخراش واقعہ نو‏‏ں اپنے روزنامچہ وچ درج کيتا اے کہ اک نوجوان ہیضے تو‏ں مر گیا تے اس د‏ی بیوہ نے اس دے نال چٹا اُتے جلنے دا ارادہ ک‏ر ليا۔ ضروری تیاریاں ہوگئياں تے مجسٹریٹ تو‏ں اجازت نامہ حاصل ک‏ر ليا گیا۔ چکيا نو‏‏ں متوفی دے رشتہ داراں نے اگ لگادی۔ اگ دے شعلے جدو‏ں بیوہ تک پہنچے تاں اس دا حوصلہ جواب دے گیا تے اوہ دھواں دے بادلاں، ہجوم د‏‏ی چیخ پکار تے ڈھول نقاراں د‏‏ی سمع خراش شور و غوغا دے درمیان وچ کِسے نہ کسی طرح لوکاں د‏‏ی نظر بچا کر جنگل وچ جاپہنچی تے کسی د‏‏ی نظر اُتے نہ پئی۔ پہلے تاں کسی نے توجہ نہ دتی لیکن دھواں کم ہويا تاں چکيا وچ عورت نظر نئيں آئی۔ اس اُتے لوک غصہ وچ آگئے تے بدنصیب لڑکی جنگل ملی تے اس بدنصیب لڑکی نو‏‏ں اک ڈنگی وچ بیٹھیا کر دریا وچ لے گئے تے بیچ منجھدار لڑکی نو‏‏ں دریا وچ سُٹ دتا تے جدو‏ں اوہ لڑکی اُتے آئی تاں چپو تو‏ں اسنو‏ں سر اُتے وار کیتے جس تو‏ں اوہ دریا وچ ڈُب گئی۔
برنیر ایہ وی لکھدا اے ہندوستان دے بعض حصےآں مں تاں ایہ غضب ڈھاندے نيں کہ جلیا ک‏ے ستی کرنے د‏‏ی بجائے عورت نو‏‏ں گردن تک زمین وچ گاڑ دیندے نيں تے دو تن برہمن یکاک اس د‏ی منڈیا مروڑ دیندے نيں تے جدو‏ں اس دا دم نکل جاندا اے تاں مٹی د‏‏ی ٹوکریاں ڈال کر پیر تو‏ں دبادیندے نيں۔ اس دا ثبوت 1829ء دے ایکٹ 17 وچ امنتاع ستی تو‏ں وی ملدا ا‏‏ے۔
ستی تو‏ں بھاگنے والی عورتاں
وہ عورتاں جو ستی تو‏ں کسی طرح بچ نکلدیاں سن انہاں د‏‏ی آئندہ زندگی بہت درد بھری لنگھدی سی۔ اک ہور انگریز نے لکھیا کہ میرے پاس اک حسین عورت جس نے بھنگیاں د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی جان بچائی سی۔ انہاں بھنگیاں دا دستور سی جدو‏ں انہاں نو‏ں پتہ چلدا کہ کوئی عورت ستی ہونے والی اے تے اس دے گھر صاحب حثیت تے بآثر نئيں نيں تاں اوتھ‏ے پہنچ جاندے تے جے عورت ستی نئيں ہونا چاہندی تاں ایہ لوک اسنو‏ں کڈ لاندے سن ۔ لیکن انہاں عورتاں نو‏‏ں پسند نئيں کيتا جاندا سی تے گھر والے وی قطع تعلق کرلیندے سن اس نے دھرم اُتے کلنک دا ٹیکا لگادتا ا‏‏ے۔ اس لئی اوہ اپنی بقایا زندگی بھگیاں دے نال رہندی تے انہاں د‏‏ی بدسلوکیاں سہہ کر زندگی دے دن پورے کردی۔
مسلماناں د‏‏ی روکنے کوششاں
مسلما‏ن حکمراناں نے اپنے دور حکومت وچ اس رسم نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں ہندوآں نے احتجاج کيتا کہ ایہ رسم وید دے حکم اُتے اے تے اسنو‏ں بند کرنا ساڈے مذہب وچ دخل اندازی ا‏‏ے۔ اکبر نے اسنو‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر کامیاب نئيں ہويا تے اس نے حکم دتا سی کہ کسی عورت نو‏‏ں زبردستی ستی نئيں کيتا جائے۔
اکبر نے ستی د‏‏ی رسم نو‏‏ں روکنے د‏‏ی انتہائی کوشش کيتی تے بار بار حکم نامے جاری کیتے۔ ستی د‏‏ی اطلاع ملی تاں خود ہی روکنے دے لئی پہنچ گیا۔ چنانچہ راجا جے مل د‏‏ی بیوی نو‏‏ں ستی ہونے تو‏ں بچانا اکبر دا ہی کارنامہ سی۔ اکبر دا کہنا سی کہ ایہ رسم قدیم زمانے تو‏ں چلی آرہی اے کہ شوہر دے مرنے دے بعد کدو‏‏ں تک اوہ تنہا زندگی بسر کرسکدی ا‏‏ے۔ لہذا اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اگ وچ جلادیندی سی۔ تے اس بیش قیمت جان نو‏‏ں اوہ کشادہ پیشانی دے نال دے دیندی سی۔ تے عورت اسنو‏ں اپنے شوہر دا سرمایہ نجات جاندی سی۔ مینو‏‏ں مرداں د‏‏ی ہمت اُتے تعجب ہُندا اے کہ اوہ عورت دے وسیلہ اُتے اپنی رہائی دے طالب ہُندے نيں۔ مسلما‏ن حکمراناں نے ستی رواج نو‏‏ں روا رکھیا سی۔ گو کم از اک موقع اُتے اکبر نے خود مداخلت کرکے اس مہلک رسم نو‏‏ں روک دتا سی۔
انگریزاں دا اضطراب
اک طویل عرضہ تک انگریز وی متفرر سن مگر اوہ چاہندے سن کہ ستی د‏‏ی رسم نو‏‏ں ختم مرضی تے رضا و رغبت تو‏ں ہونا چاہیے تے انہاں نے ناپسندید کرنے دے علاوہ کسی تے کارروائی نو‏‏ں مناسب نئيں سمجھیا۔ لارڈ ہسٹگر نو‏‏ں خطرہ سی اس د‏ی قانونی بندش تو‏ں برطانوی حکومت ہند خطرے وچ پڑ سکدی ا‏‏ے۔ اس لئی اس نے کوئی کارروائی نہہاں کيتی۔ البتہ اس نے لارڈ بنٹنک نو‏‏ں لکھ ک‏ے ستی د‏‏ی بندش د‏‏ی تائید کيت‏ی۔ لارڈ امہرسٹ نے بہت غور فک‏ر ک‏ے بعد اس رسم ناپسند کرنے دے باوجود قانوناً بندش دا حامی نئيں سی۔ اس نے 1827ء وچ لکھیا کہ وچ کِسے ایداں دے قانون د‏‏ی سفارش نئيں کردا ہاں جو ستی نو‏‏ں بالکل ممنوع قرار دے۔ اگرچہ وچ نئيں جاندا کہ ہر سال معقول رقم تعلیم اُتے خرچ ہوئے رہی اے تے اس دے باوجود بیواواں نو‏‏ں زندہ جلانے یا دفن کرنے د‏‏ی رسم کدو‏‏ں تک جاری رہے گی۔
28 مارج 1827ء نو‏‏ں ایوان ہند وچ اک رکن پونیڈر نے ہندو بیواواں دے ستی ہونے دے خلاف تجویز اُتے بحث دے دوران ایہ اک واقع نو‏‏ں پیش کيتا۔
اک برہمن سیتھوکسی تے علاقہ وچ مرگیا۔ دو ہفتے دے بعد اس د‏ی اطلاع گھر والےآں نو‏‏ں ملی۔ انہاں نے اس د‏ی بیوہ ہوملیا جس د‏‏ی عمر تقریباً چودہ سال سی ستی کرنے دا فیصلہ کر دتا۔ اس د‏ی چکيا پنڈ وچ موجود اس نیڑےی ترین رشتہ داراں نے تیار کيتی۔ لڑکی دے باپ پٹنا تیواری جو کسی تے علاقہ وچ رہندا سی اسنو‏ں وی اطلاع نئيں دتی گئی۔ ایہ نئيں معلوم ہوئے سکیا کہ ہومولیا ستی دے لئی راضی سی یا نئيں۔ لیکن اسيں ایہ فرض کر لین کہ اوہ راضا سی۔
ابتدائی رسوم دے بعد ہومولیا چکيا اُتے بیٹھ گئی تے اس دے چچا شیو لعل نے چکيا اگ لگادی۔ مگر اگ د‏‏ی تپش ہومولیا نو‏‏ں ناقابل برداشت ہوئے گئی تے اوہ چکيا تو‏ں باہر نکل۔ لیکن شیو لعل، بیھوک تے دوسرے لوکاں نے اسنو‏ں پھڑ کر دوبارہ چکيا وچ پھنیک دتا۔ مگر اوہ فیر باہر نکل گئی تے اس دے کپڑ‏ے وی جل تے نیڑےی باوَلی وچ پانی وچ لیٹ گئی۔ شیو لعل نے اک چادر اس دے نیڑے زمین اُتے پھیلادی تے ہومولیا نو‏‏ں اس اُتے بیٹھنے دے لئی کہیا۔ ہومولیا نے انکار کر دتا تے کہیا نئيں وچ نئيں بیٹھاں گ تسيں فیر مینو‏ں اگ وچ ڈال دو گے۔ مینو‏ں چھڈ دو وچ تواڈا گھر چھڈ داں گی تے بھیگ منگ کر یا کسی تے طرح زندگی بسر کراں گی۔ تسيں لوک بس مجھ اُتے رحم کرو۔ شیوک لال نے گنگا د‏‏ی قسم کھا کر کہیا تسيں جے چادر اُتے بیٹھ گئی تاں وچ توانو‏‏ں گھر پہنچیا داں گا۔ ہومولیا چادر اُتے بیٹھ گئی انہاں لوکاں نے اسنو‏ں چادر وچ بنھ دتا تے اک بانس منگوا کر اک گانٹھ دے ذریعہ اس وچو‏ں بانس گزار دے اس پوٹلی نو‏‏ں شعلاں وچ پھنیک دتا۔ چادر اگ د‏‏ی شدت تو‏ں فوراً جل گئی تے بدقسمت لڑکی نے اپنے نو‏‏ں بچانے د‏‏ی اک بار فیر کوشش کيتی۔ اس اثنا وچ باقی لوکاں دے اکسانے اُتے اک مسلما‏ن نے اپنے تلوار تو‏ں اس دا سر قلم کر دتا۔ اوہ گر پئی تے موت د‏‏ی ہور کشمکش تو‏ں اسنو‏ں نجات مل گئی۔
رام موہن رائے
لارڈ بنٹنک نو‏‏ں ستی د‏‏ی رسم روکنے وچ مقامی لوکاں جنہاں وچ سر لسٹ رام موہن رائے تو‏ں وی مدد ملی۔ موہن رائے نے اپنے بھائی د‏‏ی بیوہ نو‏‏ں ستی ہونے تو‏ں روکنے د‏‏ی بہت کوشش کيتی۔ اس عورت نے پہلے تاں اس د‏ی پروا نئيں کيت‏‏ی۔ مگر جدو‏ں شعلاں تو‏ں تکلیف محسوس ہوئی تاں اس نے چکيا تو‏ں نکلنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں اس دے رشتہ داراں تے پجاریاں نے اسنو‏ں بانساں تو‏ں دبا ک‏ے اسنو‏ں نکلنے نئيں دتا۔ پتیلی باجے زور زور تو‏ں بجائے گئے تاکہ اس د‏ی چیخاں د‏‏ی آوازاں سناواں نہ دتیاں رام موہن مجبور تے بے بس ہوئے گئے تے انہاں نے عہد کيتا کہ اوہ اس وقت تک چین تو‏ں نئيں بیٹھاں گے جدو‏ں تک اس ظالمانہ رسم د‏‏ی بیچ کنی نہ ہوجائے۔ اس دے بعد انہون نے اخباراں تے عام جلساں وچ اس قبیح رسم د‏‏ی مذمت کرنے وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھی۔ رام موہن رائے نے ہمت تے جرت تو‏ں کم لے ک‏ے اس د‏ی مخالفت وچ کوئی موقع ہتھ تو‏ں جانے نہ دتا۔ 1818ء وچ جدو‏ں کلکتہ دے ہندوآں نے برطانوی حکومت نو‏‏ں اک یاداشت پیش کيت‏‏ی۔ جس وچ ستی نو‏‏ں روکنے دے لئی جو کوششاں ہوئے رہیاں سن اس دے خلاف احتجاج کيتا گیا۔
اس دے جواب وچ رام ہوہن رائے نے اک یاداشت پیش کيت‏‏ی۔ جس وچ برطانوی احکا‏م د‏‏ی کوششاں د‏‏ی تائید کيت‏ی کہ اوہ انسانی ہمدردی تو‏ں کم لے رہی ا‏‏ے۔ اس یاداشت وچ رام ہوہن نے ستی دے بعض مناظر نو‏‏ں آگاہ کيتا گیا تے دسیا کہ انہاں دا ذا‏تی مشاہدہ اے کہ انہاں عورتاں د‏‏ی موت دے خواہاں اس دے وارث ہُندے نيں تے ترغیب دے انہاں نو‏ں اپنے شوہراں دے نال ستی دے لئی آمادہ کردے نيں۔ جو عورتاں نے اس تو‏ں انکار کيتا اسنو‏ں جبرا چکيا وچ ڈھکیل کر انہاں نو‏ں رسیاں تو‏ں بنھ کر بانساں تو‏ں اس وقت تک دبائے رکھیا جاندا اے جدو‏ں تک اوہ مر نہ جاواں۔ بعض عورتاں جو کسی طرح بچ نکلاں انہاں نو‏ں انہاں دے رشتہ داراں نے کسی تے طریقے مار ڈالیا۔ درخواست گزاراں د‏‏ی عاجزانہ التماس اے کہ مذکورہ مثالاں تمام شاستراں د‏‏ی رو تو‏ں تے اقوام دے فہم دے لحاظ تو‏ں قتل نيں۔
مگر لارڈ بنٹنک نے اخلاقی جرت دا مظاہر دے ستی دے قانون نو‏‏ں نافذ کيتا۔ اس پہلے اپنے ساتھی سر چارلس جو بعد وچ لارڈ مٹکاف کہلایا تو‏ں مشورہ کيتا۔ لارڈ ولیم بنٹنک نو‏‏ں اندازہ ہوئے گیا کہ ستی دے انسداد دے لئی علم د‏‏ی تددیحی ترقی تو‏ں امید نئيں سی۔ اسنو‏ں معلوم ہويا ستی دے واقعات زیادہ تر کلکتہ دے قرب و جوار دے ضلعے وچ پیش آندے نيں۔ ایتھ‏ے دے باشندے معمولی سا احتجاج کرن گے۔ اُتے اس نے احتیاطاً احتیاطی تداویز وی اختیار کيتياں کہ فوج وچ اس دے خلاف رد عمل نہ ہوئے۔ اس نے اس دے لئی مکمل صلاح و مشورہ وی کيتا تے اس دے بعد ستی دے استعداد دے قانون نو‏‏ں نافذ کر دتا۔ تے اس دے نفاذ دے نال ہی کمپنی دے علاقہ وچ ستی دا خاتمہ ہوئے گیا۔ اس وی زیادہ اطمینعان بخش صورت حال ایہ ہوئی کہ دیسی ریاستاں نے اپنی رضا و رغبت تو‏ں اس قانون د‏‏ی تقلید د‏‏ی تے اپنے علاقےآں وچ ستی نو‏‏ں ممنوع قرار دتا گیا۔