cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
اکبر نے اولاد سعادتمند نہ پائی
جب نوبت حد تو‏ں گزر گئی۔ تے اوہ اٹاوہ تو‏ں وی کوچ ک‏ر ک‏ے اگے ودھیا تاں انتظام سلطنت وچ خلق عظیم نظر آیا۔ ہن اکبر دا وی ایہ حال ہويا۔ کہ یا تاں بیٹے دے ملنے د‏‏ی آرزو تے ذوق شوق دے خیالات سنیا سنیا کر خوش ہُندا سی۔ یا اپنے تے اس دے معاملے دے انجام نو‏‏ں سوچنے لگا۔ فرمان لکھیا جس دا خلاصہ ایہ ا‏‏ے۔ خلاصہ فرمان ۔ اگرچہ اشتیاق دیدار فرزند دا مگار دا حد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ بوڑھا باپ دیدار دا پیاسا ا‏‏ے۔ لیکن پیار ے بیٹے دا ملنے نو‏‏ں آنا۔ تے اس جاہ تے جلال تو‏ں آنا دل محبت منزل اُتے شاق تے ناگوار معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ جے تجمل تے خوشنمائی لشکر د‏‏ی تے موجودات سپاہ د‏‏ی منظور نظر ا‏‏ے۔ تاں مجرا قبول ہوئے گیا۔ سب نو‏‏ں جاگیراں اُتے رخصت کر دو۔ تے معمول دے بموجب چھڑے چلے آؤ۔ باپ د‏‏ی دکھدی اکھاں نو‏‏ں روشن تے محروم دل نو‏‏ں خوش کرو۔ جے لوکاں د‏‏ی یا اوہ گوئی تو‏ں کچھ وہم تے وسواس تواڈے دل وچ اے جس دا سانو‏ں سان گمان وی نئيں تاں کچھ مضائقہ نئيں الہ آباد د‏‏ی طرف مراجعت کرو تے کسی قسم دے وسو تو‏ں نو‏‏ں دل وچ راہ نہ دو۔ جدو‏ں وہم دا نقش تواڈے دل تو‏ں دھویا جائیگا۔ اس وقت ملازمت وچ حاضر ہونا۔
اس فرمان نو‏‏ں دیکھ ک‏ے جہانگیر وی بہت شرمایا کیونجے کوئی بیٹا باپ دے سلام نو‏‏ں اس کروفر تو‏ں نئيں گیا۔ تے ایداں دے اختیارات نئيں دکھائے تے کسی بادشاہ نے بیٹے د‏‏ی بے اعتدالیاں دا اس قدر تجمل وی نئيں کيتا۔ چنانچہ اوتھے ٹھہر گیا۔ تے عرضی لکھی۔ کہ غلام خانہ زاد نو‏‏ں سوا آرزو ے ملازمت دے تے کچھ خیال نئيں ا‏‏ے۔ وغیرہ وغیرہ ۔ ہن حکم حضور دا اس طرح پہنچیا ا‏‏ے۔ اطاعت فرمان واجب جان ک‏ے چند روز اپنے خداوند تے مرشد تے قبلہ د‏‏ی درگاہ تو‏ں جدا رہنا ضرور ہويا۔ وغیرہ وغیرہ ۔ ایہ لکھیا تے الہ آباد نو‏‏ں فیر گیا۔ اکبر دے حوصلے نو‏‏ں آفرین اے کہ کل بنگالہ بیٹے د‏‏ی جاگیر کر دتا۔ تے لکھ بھیجیا کہ اپنے ہی آدمی تعینات کر دو۔ سفید تے سیاہ دا توانو‏‏ں اختیار ا‏‏ے۔ تے ساڈی ناخوشی دا وسوسہ تے غدغہ دل تو‏ں کڈ ڈالو۔ بیٹے نے شکریہ د‏‏ی عرضداشت لکھی تے خود اختیاری دے نال اپنے ہتھو‏ں دے احکا‏م اوتھ‏ے جاری کر دتے۔
صحبت وچ مصاحب اچھے نہ سن ۔ بے اعتدالیاں ودھنے لگياں۔ اکبر پریشان رہندا سی امرائے دربار وچ نہ کسی د‏‏ی عقل اُتے اعتماد سی نہ دیانت دا اعتبار سی۔ نا چار شیخ ابوالفضل نو‏‏ں دکن تو‏ں بلايا اوہ اس طرح مارے گئے۔ خیال کرنا چاہیدا کہ دل اُتے کيتا صدمہ گزریا ہوئے گا۔ واہ رے اکبر زہر دا گھونٹ پی کر رہ گیا۔ جدو‏ں کچھ بن نہ آئی تاں خدیجۃ الزمانی سلیمہ سلطان بیگم نو‏‏ں کہ دانائی کاردانی تے سخن سنجی تے حسن تقریر وچ سحر آفرین سن۔ بیٹے د‏‏ی تسلی تے دلا تو‏ں دے لئی روانہ کيتا۔ خاصہ دے ہاتھیاں وچو‏ں فتح لشکر ہاسی۔ خلعت تے تحفے گراں بہا بھیجے لطیف میوے من بھاندے کھانے ۔ مٹھایاں پوشاک تے لباس د‏ی اکثر چیزاں برابر لی جاندیاں سن کہ کسی طرح گل بنی رہے تے ضدی لڑکا ہتھو‏ں تو‏ں نہ نکل جائے۔ اوہ اکبر بادشاہ سی۔ سمجھدا سی کہ وچ چراغ سحری ہاں ۔ اس وقت ایہ تکرار بڑھی تاں سلطنت دا عالم تہ تے بالا ہوئے جائیگا۔
کارداں بیگم اوتھ‏ے پہنچی۔ اپنی کاردانی تو‏ں اوہ منتر پھونکے کہ مرغ تے حشی دام وچ آگیا۔ تے ایسا کچھ سمجھایا۔ کہ ہٹیلا لڑکا نال چلا آیا۔ رستے وچو‏ں فیر مرضی آئی کہ مریم مکانی مینو‏ں لینے آئیاں ۔ اکبر نے جواب وچ لکھیا کہ مینو‏ں تاں ہن انہاں تو‏ں کہنے دا منہ نئيں۔ تسيں آپ ہی لکھو۔ خیر اک منزل آگرہ رہیا تاں مریم مکانی وی گئياں۔ اپنے ہی گھر وچ لیا ک‏ے اتارا۔ دیدار دا بھُکھا باپ اوتھ‏ے آپ چلا گیا۔ بارے اک ہتھ مریم مکانی نے پڑکا۔ اک سلیمہ سلطان بیگم نے سامنے لیائے باپ دے قدماں اُتے انہاں دا سررکھیا۔ باپ نو‏‏ں اس تو‏ں زیادہ تے دنیا وچ سی کيتا ؟ اٹھاکر دیر تک سر چھات‏ی تو‏ں لگائے رہے تے روئے۔ اپنے سر تو‏ں دستاور اتار کر بیٹے دے سر اُتے رکھ د‏تی۔ ولی عہدی دا خطاب تازہ کيتا تے حکم دتا کہ شادیانے بجاں ۔ جشن کيتا۔ مبارکباداں ہوئیاں۔ رانا د‏‏ی مہم اُتے فیر نامزد کيتا تے امرا فوجاں دے ک‏ے نال کيتے۔
یہ ایتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوئے۔ اورفتچور وچ جا ک‏ے مقام کیہ۔ بعض ساماناں تے خزانےآں دے پہنچے وچ دیر ہوئی۔ نازک مزاج فیر بگڑ گیا۔ تے لکھیا کہ کفایت اندیش حضور دے سامان بھیجنے وچ تامل کردے نيں۔ ایتھ‏ے بیٹھے بیٹھے اوقات ضائع ہُندی ا‏‏ے۔ اس مہم دے لئی لشکر تے افر چاہیدا۔ رانا پہاڑاں وچ گھس گیا اے اوتھ‏ے تو‏ں نکلدا نئيں۔ اس لئی چاراں طرف تو‏ں فوج روانہ کرنی چاہیدا۔ تے ہر جگہ اِنّی فوج ہوئے کہ جتھ‏ے مقابلہ ہوئے پئے۔ اس کاجواب دے سک‏‏ے۔ امیدوار ہاں کہ فی الحال مینو‏ں اجازت ہوئے کہ جتھ‏ے مقابلہ ہوئے پئے۔ اس دا جواب دے سک‏‏ے۔ امیدوار ہاں کہ فی الحال مینو‏ں اجازت ہوئے کہ جاگیر اُتے جاواں اوتھ‏ے حسب دلخواہ خود دا فی ووافی سامان سر انجام ک‏ر ک‏ے حکم نو‏‏ں تعمیل کر دواں گا۔ اکبر نے دیکھیا کہ لڑکا فیر مچلا۔ سوچ سمجھ کر اپنی بہن کر بھیجیا۔ پھُپھی نے وی جا ک‏ے بہتیرا سمجھایا۔ اوہ کیہ سمجھدا سی۔ آخر باپ نو‏‏ں اجازت ہی دیندے بن آئی۔ ایہ کوچ بہ کوچ شان شاہانہ تو‏ں الہٰ آباد نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ کوتہ اندیش امیراں نے اکبر نو‏‏ں اشارہ کيتا کہ موقع ہتھ تو‏ں نہ دینا چاہیے( قید) اس نے ٹال دتا۔ جاڑے دا موسم سی۔ دوسرے ہی دن اک پوستین سمور سفید دا بھیجیا کہ سانو‏ں اس وقت بہت پسند آیا ۔ جی چاہیا کہ نور چشم اسنو‏ں پہنے تے کچھ تحفے کشمیر کابل دے تے وی نال بھیجے۔ مطلب ایہی سی کہ اس دے دل وچ شبہ نہ آئے۔ اس نے الہٰ آباد وچ پہنچ ک‏ے فیر اوہی اکھاڑ پچھاڑ شروع کر دتی۔ جنہاں امرا نو‏‏ں باپ نے پنجاہ برس د‏‏ی محنت وچ جانباز تے جان نثار دلاور فتحیاب تیار کيتا سی۔ تے اس دے وی محرم راز سن انہاں نو‏‏ں برباد کرنے لگا۔ اوہ اٹھیا اٹھیا کر دربار وچ آنے لگے۔
انہاں دناں وچ بادشاہی واقعہ نویس اک لڑکے نو‏‏ں لےک‏ے بھج گیا۔ کہ نہایت صاحب جمال سی۔ تے جہانگیر وی اسنو‏ں دربار وچ دیکھ ک‏ے خوش ہويا کردا سی۔ حکم دتا کہ پھڑ لاؤ۔ اوہ کئی منزل تو‏ں پکڑے آئے۔ اپنے سامنے دونے د‏‏ی زندہ کھل اتروا پائی۔ اکبر نو‏‏ں وی دم دم د‏‏ی خبرپہنچک‏ی سی۔ سن کر تڑپ گیا تے کہیا۔ اللہ اللہ شیخو جی اسيں تاں بکری د‏‏ی کھل وی اتردے نئيں دیکھ سک‏‏ے۔ تسيں نے ایہ سنگدلی کتھے تو‏ں سکھی ۔ شراب اس قدر پیندا سی کہ نوکر چا کر ڈر دے مارے کونےآں وچ چھپ جاندے سن ۔ پاس جاندے ہوئے ڈردے سن ۔ جو حضوری تو‏ں مجبور سن اوہ نقش دیوار کھڑے رہندے سن ۔ اوہ ایسی حرکدیاں کردا سی جنہاں دے سننے تو‏ں رونگٹے کھڑے ہون۔
ایسی ایسی گلاں سن کر عاشق باپ تو‏ں نہ رہیا گیا۔ ایہ وی معلوم سی کہ زیادہ تر شراب د‏‏ی خانہ خرابی تو‏ں ۔ چاہیا کہ خود جاواں تے آپ سمجھیا کر لے آؤں۔ کشتی اُتے سوار ہويا۔ اک دن کشتی ریت وچ رکی رہی ۔ دوسرے دن تے کشتی آئی۔ دو دن مینہ دا تار لگیا رہیا۔ اِنّے وچ خبر پہنچی کہ مریم مکانی دا براحال ا‏‏ے۔ مختصر ایہ کہ فیر آئے تے ایداں دے وقت پہنچے کہ لباں اُتے دم سی۔ ماں نے بیٹے دا آخری دیدار دیکھ ک‏ے 1012ھ وچ دنیا تو‏ں سفر کيتا۔ اکبر کوب ڑا رنج ہويا۔ بھدرا کيتا کہ چنگیز خانی تاں رہ تے ہندوستانی ریت دا حکم سی۔ 14سونمک حلالاں نے نال دتا۔ تھوڑی دور سعادت مند بیٹے نے ماں دا تابوت نو‏‏ں دلی روانہ کيتا کہ شوہر دے پہلو وچ دفن ہوئے۔ الہٰ آباد وچ خبر پہنچی تاں ایہ وی کچھ سمجھ‏‏ے۔ تے روندے بسوردے باپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے۔ عاشق باپ نے گلے لگایا بہت سمجھایا۔ معلوم ہويا۔ کہ کثرت شراب تو‏ں دماغ وچ خلل آگیا ا‏‏ے۔ نوبت ایہ ہوئے گئی سی کہ فقط شراب دا نشہ بس نہ سی۔ اس وچ افیون گھول کر پیندے سن جدو‏ں ذرا سرور معلوم ہُندا سی۔ اکبر نے حکم دتا کہمحل تو‏ں نکلنے نہ پاواں۔ مگر فیر کدو‏‏ں تک ۔ ناچار تفریحاں تے ترکیباں تو‏ں طبیعت کيتی اصلاح کردا سی۔ تے حکمت عملی دے علاجاں تو‏ں دیوانہ نو‏‏ں قابو وچ لاندا سی۔ غائبانہ حاضر انہ شفتاں ک‏ر ک‏ے پھسلاتاتھا کہ ہٹیکے لڑکے د‏‏ی ضداں وچ وڈھیاں دا ناں نہ مٹ جائے تے فی الحقیقت اوہ ملک تے تدبیر دا بادشاہ سچ سمجھیا سی۔
حالے مراد دے آنسوواں تو‏ں پلکاں نہ سو کھی سن کہ اکبر نو‏‏ں پھرجوان بیٹے دے غم وچ رونا پيا یعنی 1013ھ وچ دانیال نے وی ايس‏ے شراب دے پِچھے اپنی جان عزیز نو‏‏ں ضائع کيتا تے سلیم دے دے لئی میدان خالی چھڈ گیا۔ باپ نو‏‏ں ہن سوا سلیم دے دین تے دنیا وچ کوئی نہ سی۔ بیٹا تے اکلوندا بیٹا ع
داغ فرزندے کند فرزند ہور راعزیز۔
1 ؎ خاندان چغتا ایہ د‏‏ی اصطلاع وچ بادشاہ تے ولیعہد دے سوا جو خاندان دے بھائی بند ہون۔ سلاطین کہلاندے نيں بلکہ مجازاً اک نو‏‏ں وی سلاطین کہہ دیندے نيں۔ اگرچہ لفظاً جمع دا صیغہ ا‏‏ے۔
خورم اس عمر وچ وی دانشمند تے نیک طبع سی۔ ہمیشہ ایسی گلاں کيتا کردا سی۔ جس وچ باپ تے دادا وچ صفائی رہ‏‏ے۔ اوہ گیا تے خوشی خوشی فیر آیا۔ غرض د‏‏ی ۔ شاہ بھائی کہندے نيں ۔ حضور دے سر مبارک د‏‏ی قسم اے کہ فدوی نو‏‏ں اس بیہودہ حرکت د‏‏ی ہرگز خبر نئيں تے غلام کدی ایسی گستاخی گوارانہاں نو‏ں کر سکدا۔ غرض باپ د‏‏ی طرف تو‏ں اس طرح تقریر د‏‏ی کہ دادا خوش ہوئے گیا۔ اکبر اگرچہ جہانگیر د‏‏ی حرکات ناشائستہ تو‏ں ناراض سی تے اس عالم وچ کدی خسرو د‏‏ی تعریف وی کر دتا کردا سی مگر سمجھدا سی کہ ایہ اس تو‏ں وی نالائق ا‏‏ے۔ اوہ ایہ وی سمجھ گیا سی کہ خسرو اک دفعہ ہتھ پیر ہلائے بغیر نہ رہیگا کیونجے اس دا پِچھا بھاری ا‏‏ے۔ یعنی مان سنگھ دا بھانجا ا‏‏ے۔ تمام سرداران کچھواہہ نال دین گے۔ خان اعظم د‏‏ی بیٹی اس تو‏ں بیاہی ا‏‏ے۔ اوہ وی سلطنت کارکن اعظم ا‏‏ے۔ انہاں دونو دا ارادہ سی کہ جہانگیر نو‏‏ں باغی قرار دے ک‏ے اَنھّا کر دیؤ تے قید رکھن خسرو دے سر اُتے تاج اکبری رکھ داں مگر دانا بادشاہ برساں د‏‏ی مدت تے کوساں د‏‏ی مسافت نو‏‏ں سامنے دیکھدا سی۔ اوہ ایہ وی سمجھدا سی کہ جدو‏ں اس طرح بگڑے گی تاں گھر ہی بگڑ جائیگا ۔ اس لئی مصلحت ایہی نظر آئی کہ سب کاروابار بدستور رہے تے جہانگیر ہی تخت نشین ہوئے۔ انہاں رناں وچ جو وڈے وڈے امیر سن ۔ اوہ ضلعے دور دست وچ بھیجے ہوئے سن ۔ اس لئی جہانگیر عت ہراساں سی۔ چنانچہ جدو‏ں اکبر د‏‏ی حالت غیر ہوئی تاں اس دے اشارے مے قلعہ تو‏ں نکل ک‏ے اک مکان محفوظ وچ جا بیٹھیا۔ اوتھ‏ے شیخ فرید بخشی وغیرہ پہنچے تے شیخ اپنے مکان وچ لے گئے۔
1 ؎ خورم۔ سلیم یعنی جہانگیر دا بیٹا سی۔ ایہ راجہ ادے سنگھ د‏‏ی بیٹی۔ راجہ مالدیو فرمانروائے جودھ پور د‏‏ی پو‏تی دے شکم تو‏ں 1000ھ ايس‏ے شہر لاہور وچ پیدا ہويا سی۔ اکبر نے اسنو‏ں خود بیٹا ک‏ر ليا سی۔ بہت پیار کردا سی۔ تے ہر وقت دادا کيتی خدمت وچ حاضر رہندا سی ۔
2 ؎ اس نے اکثر معرکےآں وچ دلاوری دے کارنامے دکھا کر جہانگیر تو‏ں مرتضیٰ خاں خطاب حاصل کيتا۔ سید صحیح النسب سی ۔ کہندا سی کہ وچ رضوی سید ہاں مگر حقیقت وچ نقوی سید سی یعنی حضرت جعفر تاں آب د‏‏ی اولاد سی ۔ جنہاں نو‏ں اکثر مصنف جعفر کذاب لکھدے نيں اکبر دے عہد وچ وی وڈی جانقشانی تے نمک حلالی تو‏ں خدمتاں بجا لاندا رہیا سی ایتھ‏ے تک کہ بخشیگری دے منصب تک پہنچیا سی۔
جب بیٹے کوکئی دن نہ دیکھیا تاں اکبر وی سمجھ گیا تے ايس‏ے عالم وچ بلايا گلے تو‏ں لگیا کر بہت پیار کيتا تے کہیا کہ امرہ‏ے دربار نو‏‏ں ایتھے بلالو۔ فیر بیٹے تو‏ں کہیا۔ اے فرزند ! جی نئيں قبول کر تو‏ں کہ تجھ وچ تے میرے انہاں دو لتخواہاں وچ بگاڑ ہوئے جنہاں نے برساں میرے نال یلغاراں تے شماراں وچ محنتاں اٹھاواں تے تیغ تے تفنگ دے منہ اُتے جان جو کھاں وچ رہ‏‏ے۔ تے میرے جاہ تے جلال تے ملک تے دولت د‏‏ی ترقی وچ جانفشانی کردے رہ‏‏ے۔ اِنّے وچ امرا وی حاضر ہوئے گئے۔ سب د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا کہاے میرے وفا دارو ۔ اے میرے عزیز تے جے بھولے تو‏ں وی کوئی خطا تواڈی ميں نے د‏‏ی ہوئے تاں معاف کر و۔ جہانگیر نے جدو‏ں ایہ گل سنی تاں باپ دے قدماں اُتے گرا تے زار زار رونے لگا۔ باپ نے سرا ٹھا کر سینہ تو‏ں لگایا تاں تلوار د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے دے کہیا اسنو‏ں کمر تو‏ں باندھو ۔ اورمیرے سامنے بادشاہ بنو۔ تے فیر کہیا کہ خاندان د‏‏ی عورتاں تے حرم سرا د‏‏ی بیبیاں د‏‏ی غورو اُتے داخت تو‏ں غافل نہ رہنا۔ اورقدیمی نمک خواراں تے میرے پرانے ہويا خواہاں تے رفیقاں نو‏‏ں نہ بھولنا۔ سب نو‏‏ں رخصت کر دتا۔ تے مرض نو‏‏ں آرام ہويا مگر اوہ طبیعت نے سنبھالیا لیا سی۔ غرض جہانگیر فیر شیخ فرید دے گھر وچ جا بیٹھیا۔
اکبر د‏‏ی بیماری مں خورم اس د‏ی خدمت وچ حاضر سی۔ انال محبت دلی تے سعاد تمندی کہو یا باپ د‏‏ی تے اپنی مصلحت وقت سمجھو ۔ اہل تریخ ایہ وی لکھدے نيں کہ باپ (جہانگیر) محبت پدری دے سبب تو‏ں بلا بلا گھلدا تے کہندا سی کہ چلے آؤ۔ دشمناں دے نرغے وچ رہنا کيتا ضرور ا‏‏ے۔ اوہ نہ آندا سی تے کہلا گھلدا سی کہ شاہ بابا دا ایہ حال ا‏‏ے۔ اس عالم وچ انہاں نو‏ں چھڈ ک‏‏ے کس طرح چلا آؤں۔ جدو‏ں تک جان وچ جان ا‏‏ے۔ شاہ بابا د‏‏ی خدمت تو‏ں ہتھ نہ اٹھاؤ نگا۔ ایتھ‏ے تک کہ ماں بیقرار ہوئے ک‏ے آپ اس دے لینے نو‏‏ں دوڑی گئی۔ تے بہت سمجھایا مگر تے ہرگز اپنے ارادے تو‏ں نہ ٹلا۔ دادا دے پاس رہیا تے باپ نو‏‏ں وی دم دم د‏‏ی خبراں پہنچاندا رہیا۔
اس وقت اس دا اوتھ‏ے رہنا تے باہر نہ آنا ہی مصلحت ہويا۔ خان اعظم تے مان سنگھ دے آدمی ہتیار بند چاراں طرف پھیلے ہوئے سن ۔ جے اوہ نکلدا تاں فوراً پھڑ ا جاندا۔ جہانگیر ہتھ آجاندا تاں اوہ وی گرفتار ہوئے جاندا۔ جہانگیر نے انہاں حالات نو‏‏ں خود وی توزک وچ لکھیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں وڈا خطر اس واقعہ دے سبب تو‏ں سی جو شاہ طہما سپ دے بعد ایران وچ گزریا سی۔ جدو‏ں شاہ دا انتقال ہويا تاں سلطان حیدر اپنے امرا ورفقا د‏‏ی حمایت تو‏ں تخت نشین ہوئے گیا۔ بری جان خانم شاہ طہما سپ د‏‏ی بہن پہلے تو‏ں سلطنت دے کاروبار تے انتظام مہمات وچ دخل رکھدی سی وہاس دتی تخت نشینی دل تو‏ں نہ چاہندی سی۔ اس نے شفقت دے پیام بھیج کر بھتیجے نو‏‏ں قلعہ وچ بلایا۔ بھتیجا نفاق تو‏ں بے خبر۔ اوہ بے خبر پھُپھی دے پاس گیا۔ تے جاندے ہی قید ہوئے گیا۔ قلعہ دے دروازے بند ہوئے گئے۔ اس دے رفقا نے جدو‏ں سنیا تاں اپنی اپنی فوجاں لے ک‏ے آئے تے قلعہ نو‏‏ں گھیر گیا۔ اندر والےآں نے سلطان حیدر نو‏‏ں مار ڈالیا تے اس دا سر کٹ کر فصیل اُتے تو‏ں دکھایا تے کہیا کہ جس دے لئی لڑدے ہوئے اس دا تاں ایہ حال اے ہن کس بھروسے اُتے مردے ہوئے تے سر نو‏‏ں باہر سُٹ دتا۔ جدو‏ں انہاں لوکاں نو‏‏ں ایہ حال معلوم ہويا تاں دل شکستہ ہوئے ک‏ے پریشان ہوئے گئے تے شاہ اسمعیل ثانی تخت نشین ہوئے گیا ۔ غرض مرتضیٰ خاں (شیخ فرید بخشی) جہانگیر دا وی خیر خواہ سی ۔ اس نے آک‏ے بندوبست کيتا۔ اوہ بخشی بادشاہی سی تے امرا تے افواج د‏‏ی طبیعت وچ اثر عظیم رکھدا سی۔ چنانچہ اس دے سبب تو‏ں خان اعظم دے نوکراں وچ وی تفرقہ پے گیا۔ خسرو دا ایہ عالم سی کہ کئی برس تو‏ں ہزار روپیہ روز (3 لکھ 60ہزار سالانہ) انہاں لوکاں نو‏‏ں دے رہیا سی کہ وقت اُتے کم آندا۔ اخیر وقت وچ بعض خیر خواہاں سلطنت نے مشورہ ک‏ے دے ایہی مناسب دیکھیا کہ مان سنگھ نو‏‏ں بنگالہ دے صوبہ اُتے ٹالنا چاہیء۔ چنانچہ ايس‏ے دن اکبر تو‏ں اجازت لی تے فوراً خلعت دے روانہ کر دتا۔
اصل حقیقت ایہ اے کہ اندر اندر مدت تو‏ں کھچڑی پک رہی سی مصلحت اندیش بادشاہ نے اپنے علوحوصلہ تو‏ں گھر دا راز کھلنے نہ دتا سی۔ اخیر وچ جا ک‏ے ایہ گلاں کھلاں۔ ملیا صاحب تیرہ چودہ برس پہلے لکھدے نيں (اس وقت دانیال تے مراد وی زندہ سن ) اک دن بادشاہ دے پیٹ وچ درد ہويا اورشدت اس د‏ی اس قدر ہوئی کہ بیقراری ضبط د‏‏ی طاقت تو‏ں گزر گئی۔ اس وقت عالم اضطراب وچ ایسی گلاں کردے سن ۔ جس تو‏ں وڈے شہزادے اُتے بد گمانی ہُندی سی کہ شائد ايس‏ے نے زہر دتا ا‏‏ے۔ باریاد کہندے سن ۔ بابا شیخو حی ! ساری سلطنت تواڈی سی۔ ساڈی جان کیو‏ں لئی۔ بلکہ حکیم ہمام جداں معتمد اُتے وی سازش دا شبہ ہويا۔ پِچھے ایہ وی معلوم ہويا کہ اس وقت جہانگیر نے شاہزادہ مراد اُتے خفیہ پہرے بٹھا دتے سن ۔ مگر جلد ہی صحت ہوئے گئی۔ فیر شاہزادہمراد تے بیگمات نے بادشاہ تو‏ں سب حال عرض کيتا۔
اواخرعمر وچ اکبر نو‏‏ں فقرا تے اہل کمال د‏‏ی تلاش سی تے غرض اس تو‏ں ایہ سی کہ کوئی ترکیب ایسی ہوئے جس تو‏ں اپنی عمر زیادہ ہوئے جائے۔ اس نے سنیا۔ ملک خطا وچ فقرا ہُندے نيں کہ لامہ کہلاندے نيں ۔ چنانچہ دا شغر تے خطا نو‏‏ں سفیر روانہ کيتے۔اسنو‏ں ایہ وی معلوم ہويا کہ صاحب ریاضت ہنداں وچ بہت ہُندے نيں۔ تے انہاں دے مختلف فرقےآں وچو‏ں جوگی حبس دم ۔ دا یا پلٹ تے اس قسم دے شغل تے عمل بہت رکھدے نيں اس لئی اس فرقہ دے فقیراں نو‏‏ں بہت جمع کردا سی۔ تے انہاں دے نال صحبت رکھدا سی لیکن افسوس ایہی اے کہ موت دا علاج کچھ نئيں اک دن ایتھ‏ے تو‏ں جانا ا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی ہر گل وچ کلام نو‏‏ں جگہ ا‏‏ے۔ لا کلام گل اے تاں ایہی اے کہ اک دن جانا ا‏‏ے۔ غرض 11 جمادی الاول نو‏‏ں طبیعت علیل ہوئی حکیم علی اپنے جملہ اوصاف دے نال فن طبابت وچ ایسا صاحب کمال سی کہ ايس‏ے نو‏‏ں علاج دے لئی کہیا۔ اس نے 8 دن تک دفع مرض نو‏‏ں مزاج اُتے چھڈیا کہ شائد اپنے وقت اُتے طبیعت آپ دفع کرے لیکن بیماری ودھدی ہی گئی۔ نويں دن علاج اُتے ہتھ ڈالیا دس دن تک دوا کيتی۔ کچھ اثر نہ ہويا۔ بیماری ودھدی جاندی سی تے طاقت گھٹتی جاندی سی ؎
مرض عشق اُتے رحمت خدا کی
مرض بڑھدا گیا جداں جداں دوا کی
باوجود اس دے اس ہمت والے نے ہمت نہ ہاری۔ دربار وچ آبیٹھدا سی۔ حکیم نے انیہويں دن فیر علاج چھڈ دتا۔ اس وقت تک جہانگیر پاس موجود سی مگر جدو‏ں طور بے طور دیکھیا تاں چپکے تو‏ں نکل ک‏ے شیخ فرید بخاری دے گھر وچ چلا گیا کہ اسنو‏ں باپ دے نمک حلالاں وچ اپنا وی جان نثار سمجھدا سی ۔ی ہاں وقت دا منتظر سی تے دولت خواہ دم بدم خبر پہنچیا رہے سن کہ حضور ؐ ہن فضل الہٰی ہُندا اے تے ہن اقبال دا ستارہ طلوع ہُندا اے (یعنی باپ مردا اے تے تسيں تخت نشین ہُندے ہو) افسوس افسوس ۔ ع
دنیا ہیچ است تے کار دنیا ہمہ ہیچ
اے غافل ! کيتے دن دے لئی ؟ تے کس امیہ 9 تے اس گل دا ذرا خیال نئيں کہ 22 برس دے بعد مینو‏ں وی ایہی دن آنے والا ا‏‏ے۔ تے ذرا وی شک نئيں کہ آنے والا ا‏‏ے۔ آخر بدھ دے دن 12جمادی الآخر 1014ھ نو‏‏ں آگرے وچ اکبر نے دنیا تو‏ں انتقال کيتا۔ 64برس د‏‏ی عمر پائی۔
آزاد ۔ ذرا اس دنیا دے رنگ دیکھو ! اوہ کیہ مبارک دن ہوئے گا ! تے دلاں د‏‏ی شگفتگی دا کیہ عالم ہوئے گا۔ جس وچ کہنے والےآں نے ولادت د‏‏ی تاریخاں کہی سن۔ انہاں وچو‏ں اک تریخ اے ع
شب یکشبنہ تے پنج رجب است
1 ؎ ایشیائی سلطنتاں وچ اکثر ایسا ہُندا اے کہ بادشاہ دے مردے ہی بغاوت ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ سلطنت دے دعویدار مختلف امرا تے ارکان سلطنت نو‏‏ں ملیا لیندے نيں۔ ہزاراں واقعہ طلب لالچی انہاں دے نال ہوئے جاندے نيں۔ دعویدار سلطنت دے کدی کشت تے خون تو‏ں کدی سازش تو‏ں اک دوسرے نو‏‏ں مروا ڈالدے نيں۔
تریخ کيتا اے ! لطیفہ غیبی ا‏‏ے۔ سنہ ۔ مہینا ۔ دن ۔ تریخ ۔ وقت سب موجود ۔ ایداں دے بادشاہ د‏‏ی تریخ وی ایسی ہی چاہیدا سی تے اس دن د‏‏ی خوشی دا کیہ کہنا کہ جمعہ 2 ربیع الثانی 963ھ نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھیا۔ کسی نے نصرت اکبر ۔ کسی نے کم بخش ۔ خدا جانے کیہ کيت‏‏ا تاریخاں کہی ہوئے ں گی اللہ اللہ اوہ گجرات د‏‏ی یلغاراں اوہ خان زمان د‏‏ی لڑائیاں ۔ اوہ جشناں د‏‏ی بہاراں ۔ اقبال دے نشان ۔ خدائی د‏‏ی شان ؎
گیا حسن خوبان دلخواہ کا
ہمیشہ رہے ناں اللہ کا
کہیا اوہ عالم ! کتھے اج دا عالم ! ذرا اکھاں بند ک‏ر ک‏ے خیال کرو۔ اس دا مروہ اک وکھ مکان وچ سفید چاردر اوڑھے پيا ا‏‏ے۔ اک ملیا صاح تسبیح ہلا رہے نيں۔ چند حافظ قرآن شریف پڑھے جاندے نيں۔ کچھ خدمت گزار بیٹھے نيں۔ تہلا ئینگے۔ کفنا ئینگے ۔ نناواں دروازے تو‏ں چپ چپاندے لے ک‏ے چلے جائینگے۔ دفنا کر چلے آئینگے ؎
لائی حیات آئے۔ قضالے چلی ۔ چلے
اپنی خوشی نہ آئے نہ اپنی خوشی چلے
اوہی ارکان دولت جو اس د‏ی بدولت سونے روپے دے بادل اڑاندے سن ۔ موندی رولدے سن ۔ جھولیاں بھر بھرلے جاندے سن ۔ تے گھراں اُتے لٹاندے سن ۔ رزق برق پئے پھردے نيں۔ نواں دربار سجاندے نيں۔ نويں سنگار ۔ نويں نقشے تراشتے نيں۔ نويں بادشاہ تراشتے نيں۔ نويں بادشاہ نو‏‏ں نويں خدمتاں دکھائینگے ۔ وڈی وڈی ترقیاں پائینگے۔ جس د‏‏ی جان گئی اس د‏ی پروا وی نئيں۔ آصف خاں نو‏‏ں آفرین ا‏‏ے۔ ايس‏ے عالم وچ اک تریخ تاں کہہ دتی ؎
فوت اکبر شد از قضاے الہٰی
گشت تریخ فوت اکبرشاہ
اس وچ اک زیادہ ا‏‏ے۔ کسی نے تخرجہ خوب کيتا اے ۔ ع
الف کشیدہ ملائک زفوت اکبر شاہ
آزاد ۔ الف کشیدن بمعنی قلندری اختیار کر دن دے لئی فارسی وچ کِسے استاد دے کلام تو‏ں سند چاہیدا۔
اور سکندرہ دے باغ وچ کہ اکبر آباد تو‏ں کوس بھر ا‏‏ے۔ دفن کيتا۔
ایجاد ہائے اکبری
اگرچہ علوم نے اس د‏ی اکھاں اُتے عینک نہ لگائی سی۔ تے فنون نے دماغ اُتے دستکاری وی خرچ نہ د‏‏ی سی۔ لیکن اوہ ایجاد دا عاشق سی۔ تے ایہی فکر سی کہ ر گل وچ نويں گل پیدا کیجئے۔ اہل علم تے اہل کمال گھر بیٹھے تنخواہاں تے جاگیراں کھا رہے سن ۔ بادشاہ دے شوق انہاں دے آئینہ ایجاد نو‏‏ں اجالدے سن ۔ اوہ نويں تو‏ں نويں گل کڈدے سن ۔ ناں بادشاہ دا ہُندا سی۔
شیر شکار اکبر ہاتھیاں دا شوقین سی۔ ابتدا وچ فیل شکاری دا شوق ہويا تے کہیا کہ اسيں خود ہاتھی پکڑینگے۔ اس وچ وی نويں نويں ایجاد نکالینگے۔ چنانچہ 971ھ وچ مالوہ اُتے فوج کشی د‏‏ی سی۔ گوالیار تو‏ں ہُندے ہوئے نرور دے جنگلوںماں گھس گئے۔ لشکر نو‏‏ں کئی فوجاں وچ تقسیم کيتا۔ اک اک فوج اُتے اک اک امیر کوفوجدار کيتا۔ تے اپنے اپنے رخ نو‏‏ں چلے۔ بہت سر گردانی دے بعد پہلے اک ہتنی نظر آئی۔ اس د‏ی طرف ہاتھی لگایا اوہ بھاگی ایہ پِچھے پِچھے دوڑے تے اِنّا دوڑے گئے کہ اوہ تھک ک‏ے ڈھیلی ہوئے گئی۔ واہنے کھبے جو دو ہاتھی لگے ہوئے سن ۔ اک نے رسا پھینکا دوسرے نے لپک لیا تے دونے طرف تو‏ں لٹکا کر اِنّا ڈھیلا چھڈیا کر ہتنی د‏‏ی سونڈ دے تھلے ہوئے گیا۔ فیر جو تانا تاں گلے تو‏ں جا لگا۔ اک فیلبان نے اپنا سرا دوسرے د‏‏ی طرف سُٹ دتا۔ اس نے لپک‏ر ک‏ے دونے سراں وچ گرہ دتی یا بل دتا۔ تے اپنے ہاتھی دے گلے وچ بنھ لیا۔ فیر جو ہاتھی نو‏‏ں دوڑایا تاں ایسا دبائے چلا گیا کہ ہتنی ہاپن کر بے دم ہوئے گئی۔ اک فیلبان اپنیا ہاتھی برابر لے گیا۔ تے جھٹ اس د‏ی پت اُتے جا بیٹھیا۔ آہستہ آہستہ رستے اُتے لگایا۔ ہری ہری گھانس امنے پائی۔ کچھ چاٹ دتی کچھ کھلیایا۔ اوہ بھوکی پیاسی سی۔ جو کچھ ملیا غنیمت معلوم ہويا۔ پھو جتھ‏ے (انا تھالے آئے ملیا ئے کتا بدار دا بیٹا وی نال ہوئے گیا ۔ اس کھِچیا تانی وچ ہاتھیاں د‏‏ی روندن وچ آگیا سی۔ غنیمت ہويا کہ جان بچ گئی۔ گردا پڑدا بھجیا۔
چلدے چلدے اک کجلی بن وچ جا نکلے۔ ایسا گھن دا بن سی ۔ کہ دن وی شام ہی نظر آندا سی۔ اقبال اکبری خدا جانے کتھے تو‏ں گھیر لیایا سی کہ اوتھ‏ے 70 ہاتھی دا گلہ چردا نظر آیا۔ بادشاہ نہایت خوش ہويا ۔ ايس‏ے وقت آدمی دوڑائے۔ تمام فوجاں دے ہاتھی جمع کر لئے۔ تے لشکر تو‏ں شکاری رستے منگائے۔ اپنے ہاتھی پھیلیا ک‏ے رستے روک لئے۔ تے بوہت سارے ہاتھیاں نو‏‏ں انہاں وچ ملیا دتا۔ فیر گھیر کر آہستہ آہستہ اک کھلے جنگل وچ لائے۔ چر کٹاں تے فیلباناں نو‏‏ں ہزار آفرین کہ جنگلیاں دے پیر وچ رستے ڈال کر درختاں تو‏ں بنھ دتا۔ بادشاہ تے ہمراہی تے نيں اتر پئے۔ جس جنگل وچ کدی آدمی دا قدم نہ پيا ہوئے گا قدرت دا گلزار نظر آنے لگا۔ رات اوتھے کٹی۔ دوسرے دن عید سی۔ اوتھے جشن منائے۔ گلے مل مل ک‏ے آپس وچ مبارکباداں دتیاں اورسوار ہوئے۔ اک اک جنگلی نو‏‏ں دو دو اکبری ہاتھیاں دے وچکار رستاں تو‏ں جکڑ کر رواں کيتا۔ حکمت عملی تو‏ں آہستہ آہستہ لےک‏ے چلے۔ کئی دن دے بعد جتھ‏ے لشکر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے گئے سن ۔ آن شامل ہوئے۔ افسوس ایہ اے کہ جاندے ہوئے جدو‏ں کہ ہاتھیاں دا حلقہ دریائے چنبل تو‏ں اتردا سی۔ لکنہ ہاتھی دوب گیا۔
971ھ وچ اکبر ملک مالوہ تو‏ں خاندیس د‏‏ی سرحد اُتے دورہ ک‏ے دے آگرہ د‏‏ی طرف پھرا۔ رستے وچ قصبہ سیری اُتے ڈیرے ہوئے تے ہاتھیاں دا شکار ہونے لگا۔ اک دن وڈا گلہ ہاتھیاں دا جنگل وچ ملیا ۔ حکم دتا کہ بہادر سوار جنگل وچ پھیل جاواں۔ گلہ اُتے گھیر ا ڈالیا کر اک طرف دا رستہ کھلا رکھن۔ تے وچکار لے ک‏ے نقارے بجانے شروع کرن۔ چند فیلباناں نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنے سدھے سدھائے ہاتھیاں اُتے سوار ہوئے جاؤ۔ تے سیاہ شالاں اوڑھ کر انہاں دے پیٹ تو‏ں اس طرح وصل ہوئے جاؤ کہ جنگی ہاتھیاں نو‏‏ں ذرا نظر نہ آؤ ۔ تے انہاں دے اگے اگے ہوئے ک‏ے قلعہ سیری د‏‏ی طرف لگالے چلو۔ سواراں نو‏‏ں سمجھیا دتا کہ گرو گھیرے نقارے بجاندے چلے آؤ۔ منصوبہ درست بیٹھیا تے سارے ہاتھی قلعہ مذکور وچ فیل بند ہوئے گئے۔ فیلبان نو‏‏ں ٹھاں تے دیواراں اُتے چڑھ گئے۔ وڈے وڈے رساں د‏‏ی کمنداں تے پھانداں ڈال کر سب کوبنھ لیا۔ اک ہاتھی وڈا بلوندا ور مستی وچ بپھرا ہويا سی۔ کسی طرح قابو وچ نہ آیا۔ حکم دتا کہ ساڈے کھنڈے رائے ہاتھی نو‏‏ں لےک‏ے اس تو‏ں لڑاؤ ۔ اوہ وڈا تناور تے جنگلی ہاتھی سی۔ آندے ہی ریل دھکیل ہونے لگی۔ اک پہر دو ناں پہاڑ ٹکرائے آخر جنگلی دے نشے ڈھیلے ہوگئے۔ نیڑے سی کہ کھانڈے رائے اسنو‏ں دبالے۔ حکم ہويا کہ منہ اُتے مشعلاں جلا جلیا ک‏ے ماروندا کہ اس دا پِچھا چھڈے وڈی مشکلاں تو‏ں دونو جدا ہوئے۔ مگر جنگلی دیوزادجب ادھر تو‏ں چھٹا تاں بھجیا تے قلعے د‏‏ی دیوار ٹکراں تے ٹھوکراں تو‏ں توڑ کر جنگل نو‏‏ں نکل گیا۔ یوسف خاں نو‏‏ں کلتاش (مرزا عزیز نو‏‏ں کہ دے وڈے بھائی) نو‏‏ں کئی ہاتھی تے ہاتھی بان دے ک‏ے اس دے پیھے بھیجیا تے کہیا کہ رن بھیراں ہاتھی نو‏‏ں (کہ حلقہ خاصہ دا ہاتھی تے بد مستی تے زبردستی وچ بد ناں عالم سی) جا ک‏ے اُلجھیا دو ۔ تھکا ہويا ا‏‏ے۔ ہتھ آجائیگا اس نے جا ک‏ے فیر لڑاء یپائی۔ فیل باناں نے رساں وچ پھانس کر اک درخت تو‏ں جکڑ دتا تے دو تن دن وچ چار اُتے لگیا کر لے آئے۔ چند روز تعلیم پا کر فیلہائے خاصہ وچ داخل ہوئے گیا۔ تے گج پتی خطاب پایا۔
گوئے آتشيں
چوگان بازی دا بہت شوق سی۔ اکثر ہُندا سی کہ کھیلدے کھیلدے شام ہوئے گئی۔ بازی حالے تمام نہ ہوئی۔ اندھیرا ہوئے گیا گیند نئيں دکھادی دیندی۔ نا چارہ کھیل بند کرنا پڑدا سی۔ اس لئی 974ھ وچ گوئے آتشاں کڈی کہ اندھیرے وچ شعلے د‏‏ی طرح جاندی معلوم ہُندی سی۔ اوہ اک قسم د‏‏ی لکڑی د‏‏ی تراشی سی۔ اُتے کچھ دواواں مل دیندے سن (فاس فورس ہوئے گا) جدو‏ں اک دفعہ اسنو‏ں اگ دیندے سن ۔ تاں چوگان د‏‏ی چوٹ تے زمین اُتے چٹخنے وچ یا لڑھکنے تو‏ں بجھدی نہ سی۔ واہ ۔ رات د‏‏ی بہار دن تو‏ں وی زیادہ ہوئے گئی۔
چار ایوان یا عبادت خانہ
983ھ وچ دولتخانہ فتچور وچ تیار ہويا۔ ایہ گویا اک کونسل (انجمن) عقلا۔ علماکيتی سی کہ مسائل مذہبی ۔ مہمات سلطنت مقدمات ملکی اس وچ پیش ہُندے سن ۔ تے جو کتابی یا عقلی اختلاف انہاں وچ ہُندے سن اوہ کھل جاندے سن ۔ جس وقت اسنو‏ں قرار دتا سی۔ تاں خالص نیک نیندی دے نال ایہی غرض رکھی سی دوسرا ایجاد قدرتی پیدا ہوگیا کہ آپس دے رشک تے اختلاف باہمی دے سبب تو‏ں انہاں وچ پھوٹ پڑ گئی۔ تے اس تو‏ں شریعت جو سلطنت نو‏‏ں دبائے ہوئے سن اس دا زور ٹُٹ گیا۔
تقسیم اوقات
986ھ وچ تقسیم اوقات د‏‏ی ہدایت فرمائی۔ جدو‏ں سو دے اٹھاں تاں سب کماں تو‏ں ہتھ روک کر باطن ہی د‏‏ی طرح ظاہر نو‏‏ں وی نیاز طلب کرن۔ (عبادت وچ مصروف ہاں) تے دل نو‏‏ں جان آفراں د‏‏ی یاد تو‏ں روشنی دتیاں اس ضروری وقت وچ ایہ وی چاہیدا کہ نويں زندگی پائے۔ شروع وقت نو‏‏ں کسی اچھے کم تو‏ں سجاواں کہ سارا دن اچھی طرح گزرے ۔ اس دا م وچ 5 گھڑی تو‏ں کم خرچ نہ ہوئے (دو گھینٹے ہوئے) تے اسنو‏ں ابواب مقاصد د‏‏ی کنجی سمجھ‏‏ے۔
بدن دا وی تھوڑا سا خیال چاہیدا۔ اس د‏ی خبر گیری تے لباس اُتے توجہ کرنی چاہیدا مگر اس وچ 3 گھڑی تو‏ں زیادہ نہ لگے۔
فیر دربار عام وچ عدل دے دروازے کھول کر ستم رسیداں د‏‏ی خبر گیری کرن۔ گواہ تے قسم حبلہ گراں د‏‏ی دست آویز ا‏‏ے۔ اس اُتے اعتماد نہ کرنا چاہیدا۔ تقریراں دے اختلاف تے قیافاں دے انداز تو‏ں تے نويں جستجوواں تو‏ں تے وڈی وڈی حکمتاں تو‏ں مطلب دا کھوج لگانا چاہیدا۔ ایہ کم ڈیڑھ پہر تو‏ں کم نہ ہوئے گا۔
دنیاعالم تعلق ا‏‏ے۔ تھوڑا کھانے پینے وچ وی مصروف ہونا ضرور ا‏‏ے۔ کہ کم اچھی طرح ہوئے سک‏‏ے اس وچ دو گھڑی تو‏ں زیادہ نہ لگیا ئینگے۔
فیر عدالت د‏‏ی بارگاہ نو‏‏ں بلندی بخشاں گے۔ جنہاں بے زباناں دے دل دا حال کوئی کہنے والا نئيں۔ انہاں د‏‏ی خبر لاں۔ ہاتھی ۔ گھوڑے ۔ اونٹھ خچر وغیرہ نو‏‏ں ملیا حظہ کر لین۔ اس بے تکلف مخلوق دے کھانے کھلانے د‏‏ی وی خبر لینی واجب ا‏‏ے۔ 4گھڑی اس کیلیء جدا کرنی چاہیدا۔
فیر محلےآں وچ جایا کرن۔ او جو پاکدامن بیبیاں اوتھ‏ے حاضر ہاں انہاں د‏‏ی عرض معروض سناں کہ مرد عورت برابر تے انصاف سب اُتے شامل رہ‏‏ے۔
بد ن ہڈیاں د‏‏ی عمارت ا‏‏ے۔ نیند اُتے اس د‏ی بنیاد رکھی ا‏‏ے۔ اس نیت تو‏ں کہ طاقت تے شکرانہ مل ک‏ے کار گزاری کرن اڑھائی پہر نیند نو‏‏ں دینے چاہئاں۔ انہاں ہدایتاں تو‏ں اہل شرف نے سعادت دا سرمایہ سمیٹا ۔ تے سخت بیداری دا آئین ہتھ آیا۔
معافی جزیہ تے محصول
تمام احکا‏م اکبری وچ جو حکم سنہری حرفاں تو‏ں لکھنے دے لائق اے اوہ ایہ اے 987ھ دے پس تے پیش وچ جزیہ تے چنگی دا محصول معاف کر دتا ۔ جس دا محاصل کئی کروڑ روپیہ ہُندا سی۔
گنگ محل
گفتگو ہوئی کہ انسان د‏‏ی طبعی تے مار دتی بولی کیہ اے ؟ خدا دے ہاں تو‏ں کيتا مذہب لے ک‏ے آئے نيں ؟ تے پہلے پہل کيتا کلمہ تے انہاں د‏‏ی بولی تو‏ں نکلدا ا‏‏ے۔ 988ھ وچ اس د‏ی تحقیق دے لئی شہر تو‏ں وکھ اک وسیع عمارت بنوائی۔ تقریباً 20 بچے پیدا ہُندے ہی ماواں تو‏ں لے لئے۔ تے اوتھ‏ے لے جا ک‏ے رکھیا۔ اناواں۔ پالنے والی۔ خدمت گزار کيتا عورتاں کيتا مرد ۔ سب گونگے ہی رکھے کہ گفتگو ے انسانی د‏‏ی آواز تک کان وچ نہ جائے آرام تے آسائش دے سامان کمال فارغ البالی دے نال موجود سن ۔ مقام دا ناں گنگ محل سی۔ چند سال دے بعد آپ اوتھ‏ے گئے۔ خدمت گاراں نے بچےآں نو‏‏ں لیا ک‏ے اگے چھڈیا ۔ چھوٹے چھوٹے سن ۔ چلدے ۔ پھردے ۔ کھیلدے ۔ کودتے ۔ بولدے وی سن مگر گل دا اک لفظ سمجھ وچ نہ آندا سی۔ جانوراں د‏‏ی طرح غاواں کھبے کردے سن ۔ گنگ محل وچ پلے سن ۔ گومگے نہ ہُندے تاں کيتا ہُندے۔
الاسماء تنزل من السماء
التزام دوازدہ سالہ
اکبر دے کاروبار دے عمل درآمد دیکھنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بعض ایجاد اسک‏‏ے رفع قباحت یا باعث آسائش ۔ یافائدہ د‏‏ی نظر تو‏ں ہُندے سن ۔ بعض فقط مضامین شاعرانہ سن ۔ بعض اس خیال تو‏ں سن کہ مختلف بادشاہاں تو‏ں خاص خاص گلاں یادگار نيں۔ ایہ گل ساڈی وی یادگار رہ‏‏ے۔ چنانچہ 988ھ وچ خیال آیا کہ ساڈے بزرگاں نے 12-12سال دا اک اک مجموعہ ک‏ر ک‏ے ہر سال دا اک اک ناں رکھیا ا‏‏ے۔ آئین باندھنا چاہیدا کہ اسيں تے ساڈے جاں نثار ہر سال وچ اس دے مناسب حال اک خاص کم التزام رکھن : ۔
سچقائیل
چوہے نو‏‏ں نہ ستاواں (سچقان ۔ موش)
اودئیل
گائے بیل نو‏‏ں پرورش تے کساناں نو‏‏ں دان پن ک‏ر ک‏ے مدد کرن (اود ۔ گاؤ)
پارسن ئیل
نہ خرگوش کھاواں نہ اس دا شکار کرن (پارس ۔ پلنگ)
تو شقائیل
نہ خرگوش کھاواں نہ اس دا شکار کرن (تو شقان ۔ خرگوش)
لوئی ئیل
مچھلی تو‏ں دہی معاملہ رہے (لوئی ۔ مگر مچھ)
ییلا نیل
سپ نو‏‏ں نہ آزار داں (ییلان ۔ مار)
آیت ئیل
نہ گھوڑےآں نو‏‏ں ذبح کرن نہ کھادی ۔ خیرات وچ داں (آت ۔ گھوڑا)
قوی ئیل
بکری تو‏ں ایہی سلو ک رہے (قوی ۔ بکری)
پچی ئیل
بندر دا شکار نہ کرن ۔ جس دے پاس ہوئے ۔ جنگل وچ چھڈ دے (پچی ۔ بندر)
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
E
Ebrahimabad | Ebrahimabad | Ebrahimabad | افزر | Ehengah | Ehsham | Ekrad | Elyasabad | Elyasabad | Emad Deh | Emadabad | Emadabad | Emamzadeh Ali Akbar | Emamzadeh Ali | Emamzadeh Aqil | Emamzadeh Bazm | Emamzadeh Ebrahim | Emamzadeh Esmail | Emamzadeh Ganju | Emamzadeh Hasan | Emamzadeh Hasan Qazi | Emamzadeh Kuhestan | Emamzadeh Mohammad | Emamzadeh Monir | Emamzadeh Pir Abu ol Hasan | Emamzadeh Seyyed Abad ol Din | Emamzadeh Seyyed Abu Eshaq | Emamzadeh Seyyed Hajj Gharib | Emamzadeh Seyyed Mohammad Hoseyn | Emamzadeh Seyyed Mohammad | Emamzadeh Seyyed Mohammad | Emamzadeh Shah Alamdar | Emamzadeh Shah Esmail | Emamzadeh Shah Fazlollah | Emamzadeh Shah Gharib | Emamzadeh Shah Gheyb | Emamzadeh Shah Gheyb | Emamzadeh Shah Nur ol Din | Emamzadeh Shah-e Gharib | Emamzadeh Shir Mard | Emamzadeh Soltan Gheyb | Emamzadeh Soltan Shahbaz | Emamzadeh Zaher | Emarat | Emarat | Eqbalabad | Eqbalabad | Eqbalabad | اقلید | Esfaderan | Esfanjan | Esfian | Eshgaft Deraz | Eshgaft-e Rumeh | Eshkaft | Eshkaftestan | اشکنان | Eshkanan Communication Station | Eshkeri | Eshkoft-e Siah | Eshkowri | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad | Eslamabad-e Chehel Cheshmeh | Eslamabad-e Ghani | Eslamabad-e Javid | Eslamabad-e Tang Shib | Eslamiyeh  | Eslamlu Ayili | Eslavi | Esmailabad | Esmailabad | Esmailabad | Esmailabad | Esmailabad | Esmailabad | Esmailabad | Esmailabad | Esmailabad | Esmailabad-e Pain | Esmailband | Espahri | استہبان | Estakhr | Estas | اوز | Ezzabad | Ezzabad | Ezzahabad
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
گنگ محل
تخاقوئیل
مرغا نہ ماراں ۔ نہ لڑائںی (تخاقو ۔ مرغا)
ایت ئیل
تنگوزی ئیل
تنگز ۔ سور)
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
F
فداغ | فدم | فدامی | فہلیان علیا | فہلیان سفلی | فخرمکان | Fakhrabad | Fakhrabad | Fakhrabad | Fakhrabad | Fal | Falak | Falunak | Faraj Beygi | فراشبند | Farhadabad | Fariab | Fars Construction Company | Fars Integrated Meat Factory | Farsijan | Faruq | Faryab | فسا | Fasa Industrial Workshops | Fathabad | Fathabad | Fathabad | Fathabad | Fathabad | Fathabad | Fathabad | Fathabad | Fathabad-e Deh-e Arab | Fathabad-e Olya | Fathabad-e Sofla | Fathabad-e Sofla | Fazeli | Fazili | Fedashkuyeh | Fenjan | Fereshteh Jan | Feshan | Feshangan | Feshargaz Amplification Station | Feyzabad | Feyzabad | Feyzabad | Fiduyeh | Fijan | Firuzabad Teacher Centre | Firuzabad | Firuzi | Firuzi | Firuzi | Firuzi | Firuzi | فیشور | فیشور | Folo Jan | Forjan | Forud | Fotuhabad | Fotuhabad
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
گنگ محل
محرم
جاندار نو‏‏ں نہ ستاؤ
ہم سال دے لئی دستگیری کرو
صفر
بندی آزاد کردو
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
G
Gabdegah | Gach Allahqoli | Gach Borat | Gach Boru-e Bala | Gach Darvazeh | Gach Mohammad Hasan | Gach Tahmasabi | Gachgaran | Gachi | Gachinow | Gachkharan | Gahluyeh | Gahrab | Gal Gah | Galeh Dani Hajj Askar Jowkar | Galeh Dari Khojesteh | Galeh Dari Shakuh | Galeh-ye Dani Ali Aqa Faraji | Galeh-ye Dary Gholam Zarin | Galeh-ye Dary Hashem Ebrahimi | Galguni | Galkun | گلہ‌دار | Galleh Dar | Galleh Dari Gholam Hoseyn-e Malekpur | Galleh Dari Hajj Morady | Galleh Dari Hamid Hemmati | Galleh Dari Mohammad Nuratbayi | Galleh Dari Tal Puk | Galleh Dari va Gavdari Malbareh | Galleh Zan | Galu Boraq | Galugah | Gang-e Risheh | Ganjehi | Ganjgan | Gar Kud | Gardan Kalat | Gardan Kolah | Gardan Qalat | Gardan-e Tol Bardangan | Gardaneh-ye Jenjan | Gardaneh-ye Kol Hasank | Gareh | Gari Gachu | Gari-ye Khuzi | Garkushk | Garmabad | Garmanjan | Garmeh | Garmosht | Garmusha | Garow | Garreh Nazerabad | Garrmish-e Naderlu | Gav Bast | Gav Koshak | Gav Piazi | Gav Shakhi | Gavchah | Gavdari-ye Mohammad Qoli Rusta | Gavdari-ye Shamsabad | Gavmishan | Gaz Gavban | Gazdan | Gazdan-e Abbas Abdollah | Gaz-e Kheng | Gazivaz | Gel Berenji | Gelar | Gelileh-ye Javid | Gelkuyeh | Gelumehr | گراش | Gerazaruyi | Gerdab-e Piazi | Gerdanbeh | Gervan | Gez Boland | Gezak | Gezel Darreh | Ghadirgah | Gharbi | Gharibabad | Ghash Badami | Gheyb-e Elahi | Ghiasabad | Ghiasabad | Ghiasabad | Ghiasi | Gholamabad | Ghuri | Giahzar | Gikh | Gol Babakan | Gol Gerd | Gol Khun | Gol Makan-e Baseri | Gol Makan-e Qeshlaq | Gol Rizak | Gol Sorkhi | Gol Zagh | Goldamcheh | Goldasht-e Olya | Goldasht-e Sofla | Gol-e Kharg | Goleh Dari Iraj Atard | Goleh Dari Mohammad Hoseyn Mohammadi | Goli Gerdu | Goli Kuh | Golijan | Golpa | Golugachi | Golunar | Golzar-e Shahoda | Gombakan | Gonag | Gonbad | Gonbedu | Gonjalu | Gorazdan | Gorazi | Gordeh | Gorgana | Gorgdan | Gorgi | Gorizan | Goruh | Goshanabad | Goshnekan | Gowd Ab Ashtar | Gowd Gol | Gowd Kahluyeh | Gowd Shaneh | Gowd Zagh | Gowday-e Bala | Gowd-e Hasan | Gowd-e Kalur | Gowd-e Lir | Gowd-e Til | Gowd-e Zereshk | Gowri | Gowzan | Grain Development Company | Gudarzi | Gugi | Gulf Road Transportation Depot | Gurab Guh | Gurab | Gurab-e Rostam | Gurak | Gur-e Barj Ali | Gur-e Espid | Gur-e Khar | Gurizeneh | Gushti | Guyim | Guyim | Gypsum Mine
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
گنگ محل
شعبان
کسی اُتے سختی نہ کرو
ربیع الاول
30نیک محتاج شخصاں نو‏‏ں بخشش کرو
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
I
Iduyeh | Ij | Ijani | Ilan | Industrial Estate | Industrial Estate | Institute of Agricultrue Phases 2 and 3 | Iran Engineerging Company | Izad Khvast-e Basri | ایزدخواست
J
جدس | جدیر | Jadval-e Now | جدول ترکی | جعفر جن | Jafarabad | Jafarabad | Jafarabad | Jafarabad | Jafarabad | Jafarabad | Jafarabad | Jafarabad | Jafarabad | Jafarabad | Jafarabad | Jafarabad | Jafarabad-e Olya | Jafarabad-e Sofla | Jahadabad | Jahadabad | Jahan Nama | Jahanabad | Jahanabad | Jahanabad | Jahanabad | جہرہ | جہرم | جہرم ہوائی اڈا | Jalalabad | Jalalabad | Jalalabad | جلال آباد تولایی | Jalilabad | Jalilabad | جام بزرگی | جمال بیگ | جمال کر | Jamalabad | Jamalabad | Jamalabad | Jamalabad | Jamalabad | Jamalabad | Jamali | Jamali | جمار جان | جامغان | جمسی | Jangli | جنگویہ | Janiabad | Janiabad | Janiabad | جنت‌شہر | جرسقان | جاری آباد | جرمشت بالا | جرمشت پايين | Jarri | جاشہر | Javadabad | Javadieh | Javadiyeh | Javadiyeh-ye Bugar | جواليقان | جونان | جورک | Jayard | Jaydasht | Jazin | Jelian | Jelyan | Jenjan-e Markazi | Jereh | Jeshnian | Jeshnian | Jevenjan | Jezzeh | Jian | Jian | Jidarzar | Jigardan | Jolow Dar | Jonbed | Jorgheh | Jovinow | Jowhari | Jowhari | Jowkan | Jowkan-e Pain | Jowzar-e Bakesh | Jowzar-e Javid | Jowz-e Kangari | Jowzjan | Jub Khaleh-ye Olya | Jub Khaleh-ye Sofla | Jubal | Junabad | Junaki | Juy Bazm | Juy Sefid | Juyan | Juyjan | جویم | Juzaqdan
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
گنگ محل
رمضان
ربیع الثانی
غسل ک‏ر ک‏ے خوشحال ہو
شوال
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
L
لب بار آفتاب | لب ایشکان | لاچاریہ | لاگھار | لاغران | لاہ اب | لاہ ساوز | لاہیجی | لالہ گون | لامرد | لپوئی | لار پاسٹا کمپنی | Lar | لرد خزان | لاشکھاریہ | لطیفی | Lavar Khesht | Lavarestan | Lay Gerdular | Lay Hana | Lay Raz | Lay Zangan | Lay-e Khorrami | Lehqorbani-ye Olya | Lehqorbani-ye Sofla | Leshgun | Lirmanjan | Lirui | Lirui-ye Sofla | Lohrasb | Loqman Cheshmeh | Lowzu
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
گنگ محل
ہزار دفعہ ناں الہٰی ورد کرو
جمادی الاول
لباس فاخرہ تے ابریشمین کپڑ‏ے نہ پہنو
ذیقعدہ
اول شب جاگتے رہوئے۔ تے چند غیر مذہب آدمیاں
چمڑا کم وچ نہ لاؤ
کو سلوک ک‏ر ک‏ے روز خوش کردے رہو
رجب
40 برس د‏‏ی دستگاہ دے بموجب اپنے
ذالحجہ
آئش خلق دے لئی عمارت بناؤ
مردم شماری
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
O
Olya-e Khaledabad | Omidiyeh | Orojabad | Owdli Shakestan | Owlad-e Chelku | Ozun Darreh
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
گنگ محل
989ھ وچ حکم ہويا کہ تمام جاگیردار ۔ عالم ۔ شقدار وغیرہ وغیرہ سب ملکرو دفتر مردم شماری ۔ ناں بنام ۔ بہ قید پیشہ تے حرفہ وغیرہ وغیرہ مرتب کرن۔
خیر پورہ ۔ دھرم پورہ
شہراں تے منزلاں وچ تھاں تھاں دو دو مقام مقرر ہوئے کہ ہندو مسلما‏ن اوتھ‏ے کھانا کھاواں تے سامان آسائش تو‏ں آرام پاواں۔ مسلماناں دے لئی خیر پور ہ ۔ ہندواں دے لئی دھرم پورہ۔
شیطان پورہ
990ھ وچ آباد ہويا اس د‏ی سیر دیکھنی اے تاں دیکھو صفحہ 77
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
P
Pa Qaleh | Paberkeh | Pahlavani  | Pahna Pahn | Pahnabeh | Pahnay Behi | Pain Kuh | Pakal | Pakuh | Palangan | Palangari-ye Kohneh | Palangari-ye Now | Palangi | Panal | Pangaru | Panj Mahall | Panj Shir | Papun-e Olya | Papun-e Sofla | Paqalat | Par Ahu | Par Eshkaf | Par Eshkaft | Par Gushti | Par Sefid | Par Zeytun | Parak | Par-e Molla | Par-e Nobar | Parigi | Parishan | Pariu-ye Arab | Parizadlu | Parkbarm | Parsebil | Parzeh | Pas Band | Pas Bol | Pas Kuhak | Pas Meleh | Pasaki | Pasalari | Pasheh Dan | Pasheh Dan | Pashib | Paskahak | Paskhan | Patal Rahimi | Patal | Pay Taft Gowhargan | Pay Taft Jalil | Pazanuyeh | Pehrest-e Olya | Pehrest-e Sofla | Pehun | Perin | Petrochemical Staff Housing | Petrol Station | Pey Komak | Pich Kuh | Pir Barzgu | Pir Basafa | Pir Gheyb | Pir Hoseyni | Pir Mur | Pir Sabz Ali | Pir Shams | Pirali | Pir-e Chaleh | Pir-e Morad | Pir-e Sabz | Pireh Sorkh-e Bala | Pireh Sorkh-e Pain | Pirehdan | Pol Khoda Afarin | Pol Murd | Pol Shekasteh | Pol-e Abgineh | Pol-e Fahlian | Pol-e Fasa | Porzi | Posht Ab | Posht Bahar | Posht Band | Posht Par | Posht Pari | Posht-e Par | Posht-e Par-e Soleyman | Poshtuiyeh | Pudenak-e Jowngan | Pumping Station Number Two | Puskan | Puzeh Badi | Puzeh-ye Chahar Qash | Puzeh-ye Chaharabi | Puzeh-ye Hezar Qadami | Puzeh-ye Sorkh
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
گنگ محل
زنانہ بازار
جشن سالانہ دے درباراں دا انداز تسيں نے دیکھ لیا ا‏‏ے۔ اس دے بازاراں دا تماشا محلےآں د‏‏ی بیگمات نو‏‏ں وی دکھایا ۔ 991ھ وچ ایہ آئین قرار پایا دیکھو صفحہ 153۔
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
Q
Qabaleh-ye Firuzi | Qabr-e Sefid | Qabtar Qoluy-e Olya | Qabtar Qoluy-e Sofla | Qadamabad | Qadaman | Qadamgah | Qadamgah | Qadamgah | Qadamgah-e Sofla | قادرآباد | Qaderabad | Qaedan | Qaedi-ye Seh | قائمیہ | Qahukhaneh-ye Adal | Qalamdan | Qalamdan-e Vosta | Qalamu | Qalandar Kashteh | Qalat | Qalat | Qalat | Qalat | Qalatak | Qalat-e Godar Boneh | Qalat-e Khvar | Qalat-e Nilu | Qalatuyeh | Qaleh Beyg | Qaleh Biyaban | Qaleh Chogha | Qaleh Chubi | Qaleh Gachi | Qaleh Gar-e Fahlian | Qaleh Gholam Abdollah | Qaleh Karimi | Qaleh Khalifeh | Qaleh Kharabeh | Qaleh Mahmudi | Qaleh Meseh | Qaleh Mozaffary | Qaleh Now | Qaleh Now | Qaleh Now | Qaleh Now | Qaleh Now | Qaleh Now-e Hashivar | Qaleh Now-e Palangari | Qaleh Sang | Qaleh Sang | Qaleh Sangi | Qaleh Sargah | Qaleh Sargodar | Qaleh Sefid | Qaleh Sohrab | Qaleh | Qaleh-e Ali Baba | Qaleh-e Moradi | Qaleh-ye Abadeh | Qaleh-ye Abbasabad | Qaleh-ye Abdollah Beygi | Qaleh-ye Ali | Qaleh-ye Ali | Qaleh-ye Bahman | Qaleh-ye Doktar Omad | Qaleh-ye Esmaili | Qaleh-ye Fereydun | Qaleh-ye Hajj Zu ol Faqar | Qaleh-ye Hajji Mohammad | Qaleh-ye Juy | Qaleh-ye Kachalha | Qaleh-ye Kaduyeh | Qaleh-ye Karbalai Mohammad Ali | Qaleh-ye Khalili | Qaleh-ye Khvajeh | Qaleh-ye Kohneh-ye Kavar | Qaleh-ye Mashhadi Karim | Qaleh-ye Mir Aqa | Qaleh-ye Mir Hasan | Qaleh-ye Mirza | Qaleh-ye Mirzai | Qaleh-ye Mirzai | Qaleh-ye Mohammad Ali | Qaleh-ye Molla Hoseyn Ali | Qaleh-ye Murd | Qaleh-ye Narenji | Qaleh-ye Now | Qaleh-ye Now-e Kavar | Qaleh-ye Now-e Mozaffari | Qaleh-ye Piru | Qaleh-ye Raisi | Qaleh-ye Sartoli | Qaleh-ye Seyyed | Qaleh-ye Seyyed | Qaleh-ye Shahpur Khani | Qaleh-ye Tiskhani | Qaleyni | Qanamabad | Qanat Bagh | Qanat Ebrahim | Qanat Sorkh | Qanat | Qanat-e Malek | Qanat-e Now | Qanat-e Now | Qanat-e Sang-e Sefid | Qanat-e Sur | Qanbari | Qandil | Qandilak | Qannat | Qarah Aqaj Sand Quarry | Qarah Darreh | Qarah Gozlu | Qarah Hoseyni | Qarah Kenar | Qarah Qayah | Qardashabad | Qareh Gol-e Olya | Qareh Gol-e Sofla | Qasemabad | Qasemabad | Qasemabad | Qasemabad | Qasemabad | Qasemabad | Qasemabad-e Bikheh Deraz | Qasemabad-e Olya | Qasemabad-e Sarui | Qasemabad-e Sofla | Qashm Qavi | Qasr-e Ahmad | Qasr-e Ali | Qasr-e Asem | Qasr-e Jamal | Qasr-e Khalil | Qasr-e Molla | Qasr-e Qomsheh | Qasr-e Sasan | Qasr-e Yaqub | Qatar Aghaj | Qatar Boneh | قطرویہ | Qavamabad | Qavamabad | Qavamabad-e Chichaklu | Qavamcheh | Qayqalu | Qaziabad | Qazian-e Olya | Qazian-e Sofla | Qerrekhlu | Qeshlaq | Qeshlaq | Qeshlaq-e Anjireh | Qezmazari | قیر | Qods Azad Cooperative | Qomabad | Qorban Lak | Qorbanabad | Qoroq-e Qavamcheh | Qosira | قطب‌آباد | Quch Khvos | Quri | Quziabad
R
Rafiabad | Rah Shahi | Rahdar Khaneh Kuli Kesh | Rahdar Khaneh Shahidabad | Rahgan | Rahimabad | Rahimabad | Rahimabad | Rahimabad | Rahimabad-e Kamin | Rahmatabad | Rahmatabad | Rahmatabad | Rahmatabad | Rahmatabad | Rahmatabad | Rahnuyeh | Rais Gholam | Rais Yahya | Rajuneh | Rambeh | رامجرد | Ramjerdi | Rashidabad | Rashidabad | Rashk-e Olya | Rashk-e Sofla | Rashmijan | Rashnabad | Razag | Razianeh Kari | Razmanjan | Rejaabad | Rejalu | Remijan | Reykan | Rezaabad Juchin | Rezaabad | Rezaabad | Rezaabad | Richi | Rigan | Rijan | Rimur Elias | Rimur Sharif | Rizakan | Robat | Robatak | Rohani | Roknabad | Roknabad | Roknabad | Romeghan | Ronjeku | Rostamabad | Rostaq | Rotating Machine Company | Ru Darya | Rubahqan | Rud Rezak | Rud Shir-e Olya | Rud Shir-e Ziranbuh | Rudak | Rudaki | Rudbal | Rudbal | Rugir-e Hajji Mohammad Taqi | Rugir-e Hasani | Rugir-e Qaleh Hajji | Rugir-e Taj Amiri | Ruk | روہور | Runiz-e Sofla | Rustai-ye Shahid Bahonar | Rustai-ye Taleqani | Ruz Badan | Ruzian
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
گنگ محل
ترقی اجناس
مختلف اشیاء جو مہمات سلطنت وچ اجزائے ضروری بلکہ ہمیشہ کاروبار دے لازمی اوزار ہُندے نيں وقت اُتے تیار نئيں ملدیاں اس لئی 990ھ وچ حکم دتا کہ اک اک د‏‏ی حفاظت تے ترقی تے عمدہ قسماں دا بہم پہچانیا اک اک امیر دے ذمہ ہوئے۔ اس سپرد گی وچ مناسبت حال بلکہ ظرافت دا گرم مصالح وی چھڑکا ۔۔ نمونہ دے طور اُتے چند ناں تے نامداراں دے کم لکھدا ہاں : ۔
عبدالرحیم خانخاناں گھوڑے د‏‏ی نگہداشت
راجہ ٹوڈرمل ہاتھی تے غلہ
مرزا یوسف خاں خان اعظم دے وڈے بھائی نو‏‏ں اونٹھ د‏‏ی نگہداشت سپردکيتی۔ شائد اس وچ ایہ اشارہ ہوئے کہ اس گھرانے دا ہر شخص عقل دا اونٹھ ا‏‏ے۔
شیخ ابوالفضل پشمینہ
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
V
Vahdatabad | Vakilabad | Vakilabad | Vakilabad | Valiabad | Valiabad | Valiabad | Valiasr | Validabad | Vanda | Vara | Varak | وراوی | Vardavan | Vardesku | Vaselabad | Vazak-e Moradi | Vazirabad | Vazireh | Vizaran | Vocational Training Centre
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
گنگ محل
نقیب خاں کتابت
قاسم خاں میر بحرو میر بر پھُل پتی۔ جڑی بوٹی وغیرہ نباتات انہاں دے سپردہوئی۔ مطلب ایہ کہ جنگل تے دریا دے سامان خوب بہم پہنچیاں گے۔ دونو وچ انئيں کيت‏‏ی بادشاہی ا‏‏ے۔
حکیم ابوالفتح مسکرات ۔ مطلب ۔ ایہ کہ حکیم نيں اس وچ وی حکمتاں نکالاں۔
راجہ بیربر گائے بھینس ۔ اس وچ اشارہ سی کہ گائے د‏‏ی رکھیا تواڈا دھرم اے
اور بھینس اس د‏ی بہن ا‏‏ے۔ لطف ایہ اے کہ صورت دیکھو تاں خود اک جاموش اکبری ا‏‏ے۔
کشمیر وچ کشتیاں د‏‏ی عمدہ تراشاں
997ھ وچ لشکر تے امرہ‏ے لشکر تے بیگمات سمیت گلگشت کشمیر نو‏‏ں گئے دریا تے تالاباں وچ ۔ 30ہزار کشتی تو‏ں زیادہ چلی جاندی سی۔ مگر بادشاہی نشست دے لائق اک وی نہ سی۔ بنگالے د‏‏ی کشتیاں تے انہاں دے نشیمن تے مکانات تے بالا خانے تے کھڑکیو‏ں د‏‏ی عمدہ تراشاں دیکھی سن۔ انہاں دے نمونے اُتے ہزار کشتی چند روز وچ تیار ہوئے گئی تے امرانے وی اس طرح پانی گھر بنائے۔ دریا اُتے اک آباد شہر چلنے لگا۔
جہاز
1002ھ وچ دریائے راوی دے کنارے اُتے جہاز تیا ر ہويا ۔ 35گز الہٰی دا مستول سی۔ 2936بڑھئی تے لوہار وغیرہ اس وچ کم کردے سن ۔ جدو‏ں تیار ہويا تاں جہاز سلطنت دا ناخدا کنارے آک‏ے کھڑا ہويا۔ جر ثقیل دے عجیب تے غریب تے زار لگائے۔ ہزار آدمی نے ہتھ پیر دا زور لگایا۔ 10 دن وچ وڈی مشکل تو‏ں پانی وچ ڈال کر لاہری بندر نو‏‏ں روانہ کيتا۔ جہاز دے بجھ تے دریا د‏‏ی کم آبی دے سب تو‏ں تھاں تھاں رک رک گیا۔ اوروڈی مشکل تو‏ں بندر مقصود تک پہنچیا۔ اس زمانہ وچ ایداں دے روشن دماغ تے ایہ سامان کتھے سن جو دریا دا زور ودھیا کر گزر گاہ نو‏‏ں جہازرانی دے قابل کر لیندے اس لئی آمدورفت جاری نہ ہوء۔ی جے امرائے عہد تے اس دے جانشین وی اوداں ہی ہُندے تاں کم چل نکلدا۔
1004ھ وچ اک اورجہاز تیار ہويا۔ اس وچ پانی د‏‏ی کمی دا لحاظ رکھ دے جہاز دے بجھ د‏‏ی رعایت کيتی گئی۔ 15 ہزار من تو‏ں زیادہ بجھ اٹھا سکدا سی۔ ایہ لاہور تو‏ں لاہری تک آسان جا پہنچیا اس دا مستول 37گز دا سی۔ 16338روپے د‏‏ی لاگت وچ تیار ہويا سی
اکبر د‏‏ی تحصیل علمی ۔ تے شوق علمی
اکبر جدو‏ں 4 برس 4 مہینے 4 دن دا ہويا تاں ہمایوں نے بیٹے کيتی۔ بسم اللہ کيتی۔ ملیا عصام الدین ابراہیم نو‏‏ں آخوندی دا اعزاز ملیا چند روز دے بعد سبق سنیا تاں معلوم ہويا کہ اللہ اللہ ۔ ہمایوں نے جانا کہ اس ملانے توجہ نئيں دی۔ لوکاں نے کہیا کہ ملیا نو‏‏ں کبوترب ازی دا بہت شوق ا‏‏ے۔ شاگرد دا دل وی کبوتراں وچ ہوائی ہوگیا۔ ناچار ملیا بایزید نو‏‏ں مقرر کيتا ۔ مگر نتیجہ کچھ نہ حاصل ہويا۔ انہاں دونے دے نال مولا‏نا عبدالقادر دا ناں شامل ک‏ے دے قرعہ ڈالیا۔ اس وچ مولا‏نا دا ناں نکلیا۔ چند روز اوہ پڑھاندے رہ‏‏ے۔ غرض جدو‏ں تک کابل وچ رہیا اپنے دلی شوق تو‏ں شہ سواری۔ شتر ووانی ۔ سگ تازی کبوتر بازی وچ اُلجھیا رہیا۔ ہندوستان وچ آک‏ے وی اوہی شوق رہ‏‏ے۔ ملیا پیر محمد ۔ بیرم خان خان خاناں دے وکیل سن ۔ جس وقت حضور د‏‏ی طبیعت حاضر ہُندی تے خیال آندا۔ تاں برائے ناں انہاں دے سامنے وی کتاب لے بیٹھدے۔
963ھ وچ میر عبداللطیف قزوینی تو‏ں دیوان حافظ وغیرہ پڑھنا شروع کيتا۔ 987ھ وچ علما دے جھگڑے سن سن کر بولی عربی د‏‏ی وی ہوس ہوئی۔ تے صرف ہوائی شروع د‏‏ی ۔ شیخ مبارک استاد ہوئے۔ مگر ہن بچپن دا مغز کتھے تو‏ں آئے۔ خیر ایہ وی اک ہويا سی چند روزماں بدل گئی اک لطیفہ اکثر لوک د‏‏ی زبانی سنیا مگر کتاب وچ نئيں دیکھیا۔ چونکہ مشہور ا‏‏ے۔ آمد سخن دے طور اُتے لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اک دن خلوت دا دربار ہويا۔ تے اراکین خاص موجود ۔ ایلچی توران مراسلت گزریا ندا ا‏‏ے۔ اس نے اک کاغذ پیش ک‏ر ک‏ے اکبر د‏‏ی طرف ودھایا کہ قبلہ عالم ملیا حظہ فرمایند ۔ فیضی نے اس دے ہتھ تو‏ں لے لیا کہ پڑھے۔ اوہ اک انداز تو‏ں مسکرایا۔ تے نگاہاں تو‏ں طنز بے علمی دے اشارے ٹپکتے سن ۔ فیضی فوراً بولے۔ در حضرت ماسخن مگوئید ۔ مگر نشنید ید کہ پیغمبر ماصلوٰۃ اللہ علیہ اسيں امی بودہ۔