cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت راشدہ دی تریخ
جنگِ جمل
صبح اُٹھ کر حضرت علیؓ نے کوچ دا حکم دتا،بلوائیاں دا لشکر جو مدینہ تو‏ں آپ ؓ دے نال تھا،شریکِ لشکر رہیا، انہاں دا اک حصہ وکھ ہوک‏ے لشک‏ر ک‏ے نیڑے قریب رہیا تے اک حصہ لشکر وچ ملیا جلا رہیا،راستے وچ بکر بن وائل تے عبدالقیس وغیرہ قبیلے وی لشکرِامام علی کرم اللہ وجہہوچ شریک ہوگئے، بصرہ دے نیڑے پہنچ ک‏ے مقام قصر عبید اللہ دے میدان وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ خیمہ زن ہوئے،اُدھر تو‏ں حضرت ام المومنینؓ تے حضرت طلحہؓ تے زبیر وی بمعہ لشکر آک‏ے اُسی میدان وچ فروکش ہوئے،تین روز تک دونے لشکر اک دوسرے دے مقابل خاموش پئے رہے،اس عرصہ وچ حضرت زبیرؓ دے بعض ہمراہیاں نے کہیا کہ سانو‏ں لڑائی شروع کردینی چاہیدا،حضرت زبیرؓ نے فرمایا کہ قعقاع بن عمروؓ د‏‏ی معرفت مصالحت د‏‏ی گفتگو ہورہی اے سانو‏ں اس دے نیتجہ دا انتظار کرنا چاہیدا صلح کيت‏‏‏ی گفتگو دے دوران وچ حملہ آوری کرنا کسی طرح جائز نئيں اے ،حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ وی اُنہاں دے بعض لشکریاں نے جنگ دے شروع کرنے دا تقاضا کيتا تاں انہاں نے وی ایہی جواب دتا،اک روز اک شخص نے حضرت علیؓ تو‏ں استفسار کيتا کہ آپ بصرہ د‏‏ی طرف کیو‏ں تشریف لائے؟آپ ؓ نے جواباً فرمایا کہ فتنہ فرو کرنے تے مسلماناں دے درمیان مصالحت کرنے دے لئی اس نے کہیا: جے بصرہ والے آپ دا کہیا ماناں تے آپ دے مد مقابل لوک صلح تے آشتی د‏‏ی طرف متوجہ نہ ہاں تاں فیر تسيں کیہ کرن گے؟ حضرت علیؓ نے فرمایا کہ اسيں انہاں نو‏‏ں اُنہاں دے حال اُتے چھوڑدین گے اُس شخص نے کہیا کہ آپ تاں اُنہاں نو‏‏ں چھوڑدین گے لیکن جے انہاں نے آپ نو‏‏ں نہ چھڈیا تاں فیر تسيں کیہ کرن گے؟ حضرت علیؓ نے فرمایا کہ اس حالت وچ اسيں مدافعت کرن گے،اِنّے وچ اک شخص بول اُٹھا کہ طلحہؓ تے زبیرؓ وغیرہ کہندے نيں کہ اساں خدائے تعالیٰ د‏‏ی رضا مندی حاصل کرنے دے لئی خروج کيتا اے ،کیہ تسيں دے نزدیک اُنہاں دے پاس وی کوئی دلیل خونِ عثمانؓ دا بدلہ لینے د‏‏ی اے ؟ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ ہاں انہاں دے پاس وی دلیل اے ،فیر اس نے دریافت کيتا کہ آپ دے پاس وی کوئی دلیل اس گل کيتی اے کہ آپ نے اس خون دا معاوضہ لینے وچ تاخیر کی؟ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ ہاں جدو‏ں کوئی امر مشتبہ ہوجائے تے حقیقت دا دریافت کرنا دشوار ہوئے تاں فیصلہ احتیاط تو‏ں کرنا چاہیدا جلدی کرنا کسی طرح مناسب نئيں اے ،فیر اُسی شخص نے پُچھیا کہ جے کل مقابلہ ہوگیا تے لڑائی شروع ہوگئی تاں ساڈا تے اُنہاں دا کیہ حال ہوئے گا؟حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ ساڈے تے ان دے یعنی دونے طرف دے مقتولین جنت وچ ہون گے۔
اس کےبعد حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے حکم بن سلام تے مالک بن حبیب نو‏‏ں حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیر دے پاس پیغام دے ک‏ے بھیجیا کہ جے آپ حضرات اُس اقرار اُتے جس د‏‏ی حضرت قعقاع بن عمروؓنے اطلاع دتی اے قائم نيں تاں لڑائی تو‏ں رُکے رہیاں،جب تک کہ کوئی گل طے نہ ہوجائے،حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ نے کہلا بھیجوایا کہ آپ مطمئن رہیاں،ہم اپنے اقرار اُتے قائم نيں، اس دے بعد حضرت زبیرؓ تے حضرت طلحہؓ صفِ لشکر تو‏ں نکل ک‏ے دونے لشکراں دے درمیان میدان وچ آئے انہاں دوناں نو‏ں میدان وچ دیکھ ک‏ے اُدھر تو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ وی اپنے لشکر تو‏ں نکلے تے اس قدر نیڑے پہنچ گئے کہ گھوڑےآں دے منھ آپس وچ مل گئے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اول حضرت طلحہؓ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ تسيں نے میرے خلاف تے میری دشمنی دے لئی ایہ لشکر فراہ‏م کیہ تے میرے مقابلہ اُتے آئے، کيتا عنداللہ تسيں کوئی عذر پیش کرسکدے ہوئے تے اپنے اس کم کوجائز ثابت کرسکدے ہو؟ کیہ ميں تواڈا دینی بھائی نئيں ہاں؟ کیہ تسيں اُتے میرا تے مجھ اُتے تواڈا خون حرام نئيں اے ؟ حضرت طلحہؓ نے جواب دتا کہ کیہ تسيں نے عثمانؓ دے قتل وچ سازش نئيں کيت‏‏ی؟ حضرت علیؓ نے فرمایا کہ خدائے تعالی دانا وبینا اے تے وہ قاتلینِ عثمانؓ اُتے لعنت بھیجے گا تے ہ‏ے طلحہؓ ! کیہ تسيں نے میری بیعت نئيں کيت‏‏ی سی؟ حضرت طلحہؓ نے جواب دتا کہ ہاں،ميں نے بیعت کيتی سی،لیکن میری گردن اُتے تلوار سی،یعنی ميں نے مجبوراً بیعت کيتی سی تے اوہ قاتلینِ عثمانؓ تو‏ں قصاص لینے دے نال مشروط سی۔
اس دے بعد حضرت علیؓ زبیرؓ د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے تے کہیا کہ کیہ تسيں نو‏‏ں اوہ دن یاد اے جب آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے تسيں تو‏ں فرمایا سی کہ تسيں اک شخص تو‏ں لڑو گے تے تسيں اس اُتے ظلم کرنے والے ہوگے؟ ایہ سن کر حضرت زبیرؓ نے فرمایا کہ ہاں مینو‏‏ں یاد آگیا لیکن آپ نے میری روانگی تو‏ں پہلے مینو‏‏ں ایہ گل یاد نہ دلائی ورنہ وچ مدینہ تو‏ں روانہ نہ ہُندا تے اب واللہ وچ تسيں تو‏ں ہرگز نہ لڑاں گا،اس گفتگو دے بعد اک دوسرے تو‏ں جُدا ہوک‏ے اپنے اپنے لشکر د‏‏ی طرف واپس آک‏ے حضرت ام المومنینؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے کہیا کہ اج مینو‏‏ں علیؓ نے اک ایسی گل یاد دلائی اے کہ وچ اُنہاں تو‏ں کسی حالت وچ لڑنا پسند نہ کراں گا،میرا ارادہ اے کہ وچ سب نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس چلا جاواں گا،حضرت ام المومنینؓ وی پہلے ہی تو‏ں اس قسم دا خیال رکھدیاں سن کیونجے انہاں نو‏‏ں چشمہ خواب اُتے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی پیش گوئی یاد آچک‏ی سی،مگرام المومنینؓ نے حضرت زبیرؓ د‏‏ی گل دا حالے کوئی جواب نئيں دتا تھاکہ حضرت عبداللہ بن زبیرؓ اپنے باپ حضرت زبیرؓ تو‏ں کہنے لگے کہ آپ نے جدو‏ں دونے فریق میدان وچ جمع کردتے تے اک دوسرے د‏‏ی عداوت اُتے اُبھار دتا تاں ہن چھڈ ک‏‏ے جانے دا قصد فرماندے نيں مینو‏‏ں تویہ معلوم ہُندا اے کہ آپ ؓ حضرت علیؓ دے لشکر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ڈر گئے تے آپ دے اندر بزدلی پیدا ہوگئی اے ،ایہ سُن کر حضرت زبیرؓ اُسی وقت اُٹھے تے تن تنہا ہتھیار لگیا کر حضرت علیؓ دے لشکر د‏‏ی طرف گئے تے ان د‏‏ی فوج دے اندر داخل ہوک‏ے تے ہر طرف فیر کر واپس آئے،حضرت علیؓ نے اُنہاں نو‏‏ں آندے ہوئے دیکھ ک‏ے پہلے ہی اپنے آدمیاں نو‏‏ں حکم دے دتا سی کہ خبردار! کوئی شخص انہاں تو‏ں معترض نہ ہوئے تے ان دا مقابلہ نہ کرے؛چنانچہ کسی نے انہاں د‏‏ی شان وچ کوئی گستاخی نئيں کيت‏‏ی۔
لڑائی دا ایہ شور سن کر حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیرؓ اپنے خیمےآں تو‏ں نکلے تے شور وغل دا سبب دریافت کيتا،تو معلوم ہويا کہ حضرت علیؓ د‏‏ی فوج نے اچانک حملہ کردتا،حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ فرمانے لگے افسوس حضرت علیؓ بغیر کشت وخون کيتے باز نہ آئیاں گےادھر شور وغل د‏‏ی آواز سُن کر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اپنے خیمہ تو‏ں نکلے تے شور وغل د‏‏ی وجہ پوچھی تاں اوتھ‏ے پہلے ہی تو‏ں عبداللہ بن سبا نے اپنے چند آدمیاں نو‏‏ں لگیا رکھیا تھا،انہاں نے فوراً جواب دتا کہ طلحہ وزبیرؓ نے ساڈے لشکر اُتے اچانک بے خبری وچ حملہ کردتا اے تے مجبوراً ساڈے آدمی وی مدافعانہ لڑائی اُتے آمادہ ہوگئے نيں حضرت علیؓ نے فرمایا کہ افسوس !طلحہؓ وزبیرؓ بغیر خاں ریزی کيتے باز نہ آئیاں گے،ایہ فرما کر اپنے فوج دے حصےآں نو‏‏ں احکا‏م بھیجنے تے دشمن دا مقابلہ کرنے اُتے آمادہ کرنے لگے،غرض وڈے شور زور تو‏ں لڑائی شروع ہوگئی،فریقین دے سپہ سالاراں وچو‏ں ہر اک نے دوسرے نو‏‏ں مجرم سمجھیا تے حقیقت اصلیہ تو‏ں دونے بے خبر وناواقف رہےپر فریقین دے لشکر وچ لڑائی شروع ہونے دے بعد اک ہی قسم د‏‏ی منادی ہوئی کہ اس معرکہ وچ کوئی شخص بھاگنے والے دا تعاقب نہ کرے، کسی زخمی اُتے حملہ نہ کرے نہ کسی دا مال واسباب چھینے،ایہ منادی طلحہؓ وزبیرؓ د‏‏ی جانب تو‏ں وی ہوئی تے حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں وی جو دلیل اس امر د‏‏ی اے کہ دلاں وچ اک دوسرے د‏‏ی عداوت ودشمنی موجود نہ سی؛بلکہ دونے فریق اس لڑائی نو‏‏ں بہت ہی گراں تے ناگوار محسوس کررہے سن تے مجبوراً میدان وچ موجود سن ،عبداللہ بن سبا تے مصر وغیرہ دے بلوائیاں د‏‏ی جماعت نے ہن خوب آزاادانہ میدانِ جنگ وچ اپنی بہادری دے جوہر دکھانے شروع کردتے تے ان سبائی تے بلوائی جماعت دے سرداراں نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے ارد گرد رہ ک‏ے اپنی جاں فروشی وجاں فشانی دے نظارے اُنہاں نو‏‏ں دکھائے، کعب بن مسور حضرت ام المومنینؓ د‏‏ی خدمت وچ آک‏ے عرض کرنے لگے کہ لڑائی شروع ہوگئی اے ،مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ آپ ؓ اونٹھ اُتے سوار ہوجاواں تے میدانِ قتال د‏‏ی طرف چلياں ممکن اے کہ آپ د‏‏ی سواری نو‏‏ں دیکھ ک‏ے لوک قتال تو‏ں رک جاواں تے صلح کيت‏‏‏ی کوئی صورت پیدا ہوجائے،ایہ سن کر حضرت ام المومنینؓ نے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی تے فوراً اونٹھ اُتے سوار ہوگئياں،آپ ؓ دے ہودج اُتے لوکاں نے احتیاط د‏‏ی غرض تو‏ں زر نيں پھیلاداں تے اونٹھ نو‏‏ں ایداں دے موقع اُتے لاکھڑا کردتا جتھ‏ے تو‏ں لڑائی دا ہنگامہ خوب نظر آندا تھا،مگر توقع دے خلاف بجائے اس دے کہ لڑائی کم ہُندی تے رُکتی، اس اونٹھ یعنی حضرت ام المومنینؓ د‏‏ی سواری نو‏‏ں دیکھ ک‏ے لڑائی وچ تے وی زیادہ اشتعال واشتداد پیدا ہوگیا۔
حضرت زبیرؓ د‏‏ی صلح پسندی
جب لڑائی شروع ہوگئی تاں حضرت زبیرؓ بن العوام جو پہلے ہی تو‏ں ارادہ فرماچکے سن کہ حضرت علیؓ تو‏ں نہ لڑاں گے،میدانِ جنگ تو‏ں جُدا ہوگئے،اتفاقاً حضرت عمارؓ نے اُنہاں نو‏‏ں دیکھ لیا تے ودھ ک‏ے انہاں نو‏‏ں لڑائی دے لئی ٹوکا ،حضرت زبیرؓ نے فرمایا کہ وچ تسيں تو‏ں نہ لڑاں گالیکن حضرت عمارؓ انہاں نو‏‏ں لڑائی دا بانی سمجھ کر سخت ناراض سن ،انہاں نے حملہ کيتا حضرت زبیرؓ اُنہاں دے ہر اک وار نو‏‏ں رکدے تے اپنے آپ نو‏‏ں بچاندے رہے تے خود اُنہاں اُتے کوئی حملہ نئيں کيتا ،ایتھ‏ے تک کہ حضرت عمارؓ تھک ک‏ے رہ گئے تے حضرت زبیرؓ اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے چل دتے، اہل بصرہ تو‏ں احنف بن قیس اپنے قبیلہ د‏‏ی اک وڈی جمعیت لئے ہوئے دونے لشکراں تو‏ں وکھ بالکل غیر جانب دار حالت وچ اک طرف خیمہ زن سن انہاں نے پہلے ہی تو‏ں دونے طرف دے سرداراں نو‏‏ں مطلع کردتا سی کہ اسيں دونے وچو‏ں کسی د‏‏ی حمایت یا مخالفت نہ کرن گے،حضرت زبیرؓ میدانِ جنگ تو‏ں نکل ک‏ے چلے احنف بن قیس د‏‏ی لشکر گاہ دے نیڑے تو‏ں ہوک‏ے گذرے،احنف بن قیس دے لشکر تو‏ں اک شخص عمرو بن الجرموز حضرت زبیرؓ دے پِچھے ہولیا تے قریب پہنچ ک‏ے اُنہاں دے نال نال چلنے تے کوئی مسئلہ اُنہاں تو‏ں دریافت کرنے لگیا ،جس تو‏ں حضرت زبیرؓ نو‏‏ں اس د‏ی نسبت کوئی شک تے شبہ پیدا نہ ہويا، لیکن اس د‏ی طبیعت وچ کھوٹ سی، اوہ ارادہ فاسد تو‏ں انہاں دے ہمراہ ہويا تھا،وادی السباع وچ پہنچ ک‏ے نماز دا وقت آیا تاں حضرت زبیرؓ نماز پڑھنے کھڑے ہوئے،بہ حالتِ نماز جدو‏ں کہ ایہ سجدہ وچ سن ،عمرو بن الجرموز نے اُنہاں اُتے وار کيتا،اوتھ‏ے تو‏ں اوہ سیدھا حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا، اول کسی شخص نے آک‏ے حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا کہ زبیرؓ بن العوام دا قاتل آپ ؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہونے د‏‏ی اجازت طلب کردا اے ،آپ ؓ نے فرمایا کہ اسنو‏ں اجازت دے دو مگر نال ہی اسنو‏ں جہنم د‏‏ی بشارت وی دے دو، جدو‏ں اوہ سامنے آیا تے آپ ؓ نے اُس دے پاس حضرت زبیرؓ د‏‏ی تلوار دیکھی تاں آپ ؓ دے آنسو نکل پئے تے کہیا کہ اے ظالم! ایہ اوہ تلوار اے جس نے عرصۂ دراز تک رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی حفاظت کيتی اے ،عمروبن الجرموز پران لفظاں دا کچھ ایسا اثر ہويا کہ اوہ حضرت علیؓ د‏‏ی شان وچ اُنہاں دے سامنے ہی چند گستاخانہ لفظاں کہہ ک‏ے تے تلوار خود ہی اپنے پیٹ وچ بھونک کر مرگیا تے اس طرح واصل بہ جہنم ہوگیا۔
حضرت طلحہؓ د‏‏ی علیحدگی
لڑائی دے شروع ہی وچ حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیرؓ میدانِ جنگ تو‏ں جُدا ہوگئے سن قبیلے دے افسر تے چھوٹے چھوٹے سردار اپنی اپنی جمعیتاں نو‏‏ں لئے ہوئے حضرت عائشہؓ د‏‏ی طرف تو‏ں مقابلہ اُتے ڈٹے ہوئے سن ،حضرت عائشہؓ خود اسنو‏ں شش وچ مصروف سن کہ کسی طرح لڑائی رُکے تے صلح کيت‏‏‏ی صورت پیدا ہو،لہذا اس طرف یعنی اہل جمل د‏‏ی طرف فوج نو‏‏ں لڑیانے والا کوئی اک سردار نہ تھا،لڑنے والےآں نو‏‏ں ایہ وی معلوم نہ سی کہ اسيں لڑائی وچ جو کوشش کررہے نيں ایہ حضرت ام المومنین دا منشاء اصلی اے یا نئيں،حضرت ام المومنینؓ تے اُنہاں دا تمام لشکر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی نسبت ایہ خیال رکھدے سن کہ انہاں نے صلح کيت‏‏‏ی گفتگو ک‏ر ک‏ے سانو‏ں دھوکھا دینا چاہیا تے فیر ظالمانہ طور اُتے اچانک اسيں اُتے حملہ کردتا، اس حالت وچ اوہ اپنے لشکر نو‏‏ں لڑنے تے مدافعت کرنے تو‏ں روک وی نئيں سکدیاں سن،ادھر اہل بصرہ نو‏‏ں اس گل دا یقین ہوگیا کہ جو خبراں اساں حضرت علیؓ د‏‏ی نسبت پہلے سُنی سن کہ اوہ اہل بصرہ نو‏‏ں قتل کرکے اُنہاں دے بیوی بچےآں نو‏‏ں باندی غلام بنالاں گے اوہ صحیح سن،غرض دس ہزار تو‏ں زیادہ مسلما‏ن دونے طرف مقتول ہوئے تے آخر تک اصل حقیقت کسی نو‏‏ں معلوم نہ ہوئی کہ ایہ لڑائی کس طرح ہوئی؟ ہر شخص اپنے فریقِ مقابل ہی نو‏‏ں ظالم تے خطاکار سمجھدا رہیا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ چونکہ خود لشکر د‏‏ی سپہ سالاری فرمارہے سن لہذا انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں ایداں دے ایداں دے سخت حملے ہوئے کہ اہل جمل نو‏‏ں پسپا ہونا پيا تے حضرت عائشہ صدیقہؓ دا جمل حضرت علیؓ د‏‏ی حملہ آور فوج د‏‏ی زد وچ آگیا، ايس‏ے اونٹھ د‏‏ی مہار کعب دے ہتھ وچ سی، اوہی حضرت عائشہؓ نو‏‏ں مشورہ دے ک‏ے میدانِ جنگ کيت‏ی طرف لیائے سن کہ شاید کوئی صلح کيت‏‏‏ی صورت پیدا ہوجائے،جب حضرت ام المومنینؓ نے دیکھیا کہ حملہ آور فوج کسی طرح نئيں رُکتی تے اونٹھ نو‏‏ں بچانے دے لئی بصرہ والےآں نے جو اول پسپا ہوگئے سن ،از سر نو اپنے قدم جمالئے نيں تے وڈے جوش وخروش دے نال تلوار چل رہی اے تاں انہاں نے کعبؓ نو‏‏ں حکم دتا کہ تسيں اونٹھ د‏‏ی مہار چھڈ ک‏‏ے قرآن مجید نو‏‏ں بلند کرکے اگے بڑھو تے لوکاں نو‏‏ں قرآن مجید دے محاکمہ د‏‏ی طرف بلاؤ تے کہو کہ سانو‏ں قرآن مجید دا فیصلہ منظور اے ،تم وی قرآن مجید دا فیصلہ مان لو،کعبؓ نے اگے ودھ ک‏ے ایويں ہی اعلان کيتا،عبداللہ بن سبا دے لوکاں نے یک لخت اُنہاں اُتے تیراں د‏‏ی بارش د‏‏ی تے وہ شہید ہوگئے،اس دے بعد اہل بصرہ وچ تے وی جوش ہويا تے حضرت عائشہؓ دے اونٹھ دے ارد گرد لاشاں دے انبار لگ گئے،اہل بصرہ برابر قتل ہورہے سن ،لیکن حضرت عائشہؓ دے اونٹھ تک حریف نو‏‏ں نئيں پہنچنے دیندے سن ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اس کیفیت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے فوراً سمجھ لیا کہ جدو‏ں تک ایہ ناقہ میدان جنگ وچ نظر آندا رہےگا،لڑائی دے شعلے کدی فرو نہ ہون گے،حضرت عائشہؓ دا اونٹھ لڑائی تے کشت وخون دا مرکز بنیا ہویا سی چاراں طرف تو‏ں حضرت عائشہؓ دے کجاوہ اُتے تیراں د‏‏ی بارش ہورہی سی تے اوہ قاتلین عثمانؓ اُتے بددعاکررہیاں سن۔
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اپنے آدمیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اس ناقہ نو‏‏ں کسی طرح مارو جس وقت ناقہ گرا فورا لڑائی ختم ہوجائے گی،حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں اُشتر جو بلوائیاں دا سرگروہ تھا،اُس وقت میدانِ جنگ وچ وڈی بہادری تو‏ں لڑرہیا سی ايس‏ے طرح تے بھی بلوائی سردار تے سبائی لوک خدمات انجام دے رہے سن ،حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں پیہم کئی زبردست حملے ہوئے مگر اہل جمل نے ہر اک حملہ نو‏‏ں وڈی ہمت وشجاعت دے نال روکیا حضرت عبداللہ بن زبیرؓ تے مروان بن الحکم انہاں حملےآں نو‏‏ں روکنے وچ زخمی ہوئے،عبدالرحمن بن عتاب،جندب بن زہیر،عبداللہ بن حکیم وغیرہ حضرات جمل د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے شہید ہوئے ، حضرت عبداللہ بن زبیرؓ دے جسم اُتے بہتر زخم آئے سن ،ناقہ د‏‏ی مہار اَگڑ پِچھڑ لوک پکڑدے جاندے تے شہید ہُندے جاندے سن ،ایتھ‏ے تک کہ سینکڑاں آدمی ناقہ د‏‏ی مہار اُتے شہید ہوگئے،بالآخر اہل جمل نے ایسا سخت حملہ کيتا کہ ناقہ دے سامنے دُور تک میدان صاف کرلیا،حضرت علیؓ نے اپنی فوج نو‏‏ں پسپا ہُندے ہوئے دیکھ ک‏ے فیر حملہ کيتا تے اگے ودھایا ،کئی مرتبہ ناقہ دے سامنے لڑنے والےآں د‏‏ی صفاں اگے بڑھاں تے پِچھے ہٹاں بالآخر اک شخص نے موقع پاکر ناقہ دے پیر وچ تلوار ماری تے ناقہ چلیا ک‏ے سینے دے بل بیٹھ گیا۔
اُس وقت حضرت قعقاع بن عمروؓ ناقہ دے نیڑے پہنچ گئے سن ،ناقہ دے گردے ہی اہل جمل منتشر ہوگئے تے حضرت علیؓ دے لشکر نے حملہ کرکے ناقہ دا محاصرہ کرلیا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے محمد بن ابی بکرؓ نو‏‏ں جو اُنہاں دے نال سن ،حکم دتا کہ جاک‏ے اپنی بہن د‏‏ی حفاظت کرو تے ان نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی کوئی تکلیف نہ پہنچنے پائے، قعقاع بن عمروؓ،محمد بن ابی بکرؓ تے عمار بن یاسرؓ نے کجاوہ د‏‏ی رسیاں کٹ کر کجاوہ نو‏‏ں اٹھا ک‏ے لاشاں دے درمیان تو‏ں وکھ لے جاک‏ے رکھیا تے پردہ دے لئی اس اُتے چادراں تان داں،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ،خود تشریف لیائے تے قریب پہنچ ک‏ے سلام علیک دے بعد کہیا: اماں جان !آپ دا مزاج بخیر اے ؟ حضرت عائشہؓ تو‏ں فرمایا: خدائے تعالیٰ آپ د‏‏ی ہر اک غلطی نو‏‏ں معاف کرے،حضرت عائشہؓ نے فرمایا: خدا تواڈی وی ہر اک غلطی نو‏‏ں معاف کرے،اس دے بعد سردارانِ لشکر اَگڑ پِچھڑ حضرت ام المومنینؓ دے سلام نو‏‏ں حاضر ہوئے، حضرت قعقاعؓ تو‏ں حضرت عائشہؓ نے فرمایا کہ کاش وچ اج دے واقعہ تو‏ں ویہہ برس پہلے مرجاندی،حضرت قعقاعؓ نے جدو‏ں حضرت علیؓ تو‏ں اس قول نو‏‏ں روایت کيتا تاں انہاں نے وی ایہی فرمایا کہ کاش وچ اج تو‏ں ویہہ برس پہلے مرجاندا۔
اس جنگ دا ناں جنگِ جمل اس لئی مشہور ہويا کہ حضرت عائشہؓ جس جمل اُتے سوار سن اوہی جمل لڑائی دا مرکز بن گیا سی، اس لڑائی وچ حضرت عائشہؓ د‏‏ی طرف تو‏ں لڑنے والےآں د‏‏ی تعداد تیس ہزار سی جس وچو‏ں نو ہزار آدمی میدانِ جنگ وچ کم آئے،حضرت علیؓ د‏‏ی فوج د‏‏ی تعداد میدانِ جنگ وچ ویہہ ہزار سی جس وچو‏ں اک ہزار ستر آدمی کم آئے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے تمام مقتولین دے جنازہ د‏‏ی نماز پڑھی،سب نو‏‏ں دفن کرایا،لشکر گاہ تے میدانِ جنگ وچ جو مالِ تے اسباب تھا،اس دے متعلق منادی کرادتی کہ جو شخص اپنے مال واسباب د‏‏ی شناخت کرے اوہ لے جائے جدو‏ں شام ہوگئی تاں حضرت ام المومنینؓ نو‏‏ں محمد بن ابی بکرؓ انہاں دے بھائی نے بصرہ وچ لے جاک‏ے عبداللہ بن خلف خزاعی دے مکان وچ صفیہ بنت الحرث بن ابی طلحہؓ دے پاس ٹھہرایا،اگلے دن حضرت علیؓ بصرہ وچ داخل ہوئے،تمام اہل بصرہ نےا ٓپ د‏‏ی بیعت کيتی،اس دے بعد حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ حضرت ام المومنینؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے،چونکہ عبداللہ بن خلف اس معرکہ وچ کم آگئے سن ،لہذا عبداللہ بن خلف د‏‏ی والدہ نے حضرت علیؓ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بہت کچھ سخت تے سُست کہیا،مگر حضرت علیؓ نے کسی گل دا جواب نئيں دتا،بعض ہمراہیاں نے کچھ گراں محسوس کيتا تاں آپؓ نے فرمایا کہ عورتاں چونکہ ضعیف ہُندیاں نيں اس لئی اسيں تاں مشرکہ عورتاں تو‏ں وی در گذر ہی کيتا کردے نيں تے یہ تاں مسلما‏ن عورتاں نيں، انہاں د‏‏ی ہر اک گل نو‏‏ں برداشت کرناچاہیدا،حضرت ام المومنینؓ تو‏ں حضرت علیؓ نے وڈی تعظیم وتکریم دا برتاؤ کيتا تے اُنہاں تو‏ں پُچھیا کہ آپ نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی تکلیف تاں نئيں اے ؟فیر تمام معاملات وچ ہر طرح صلح تے صفائی ہوگئی،حضرت علیؓ نے بصرہ دا حاکم تے گور نر مقرر فرما کر محمد بن ابی بکرؓ نو‏‏ں حکم دتا کہ سامانِ سفر د‏‏ی تیاری کرن؛چنانچہ یکم ماہ رجب ۳۶ھ نو‏‏ں ہر قسم دا سامانِ سفر درست کرکے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے حضرت ام المومنین عائشہ صدیقہؓ نو‏‏ں رؤساء بصرہ د‏‏ی چالیس عورتاں تے محمد بن ابی بکرؓ دے ہمراہ بصرہ تو‏ں روانہ کيتا ،کئی کوس تک خود بطریق مشایعت ہمراہ آئے تے دوسری منزل تک حضرت حسن بن علیؓ پہنچانے آئے، ام المومنینؓ اول مکہ معظمہ گئياں تے ماہ ذی الحجہ مکہ وچ رہیاں،اوتھ‏ے حج ادا کرکے محرم ۳۷ ھ وچ مدینہ منورہ تشریف لے گئياں۔
جنگ جمل وچ بوہت سارے بنو امیہ وی شریک سن تے اہلِ جمل د‏‏ی طرف لڑے سن ،لڑائی دے بعد مروان بن الحکم ،عتبہ بن ابی سفیان،عبدالرحمن ویحییٰ برادرانِ مروان وغیرہ تمام بنو امیہ بصرہ تو‏ں شام د‏‏ی طرف چل دتے تے حضرت امیر معاویہؓ دے پا س دمشق وچ پہنچے،حضرت عبداللہ بن زبیرؓ جو معرکہ جمل وچ زخمی ہوگئے سن ،بصرہ وچ اک شخص ازدی دے ایتھ‏ے پناہ گزيں ہوئے سن حضرت عائشہؓ نے اپنے بھائی محمد بن ابی بکرؓ نو‏‏ں بھیج کر اُنئيں بُلوایا تے اپنے ہمراہ مکہ نو‏‏ں لے ک‏ے روانہ ہوئیاں۔
فرقہ سبائیہ د‏‏ی اک ہور شرارت
حضرت عائشہؓ نو‏‏ں بصرہ تو‏ں روانہ کرنے دے بعد حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے بصرہ دے بیت المال نو‏‏ں کھولیا تے اس وچ جس قدر زر نقد سی اوہ سب انہاں لشکریاں وچ تقسیم کردتا جو معرکہ جمل وچ حضرت علیؓ دے زیر علم لڑ رہے سن ،ہر شخص دے حصہ وچ پنج پنج سو درم آئے ایہ روپیہ تقسیم کرکے آپؓ نے فرمایا کہ جے تسيں لوک ملکِ شام اُتے حملہ آور ہوئے ک‏ے فتح یاب ہوگئے تاں تواڈے مقررہ وظائف دے علاوہ اِنّا ہی روپیہ تے دتا جائے گا،عبداللہ بن سبا دا گروہ جس دا فرقہ سبا دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاندا اے ،جنگ جمل دے ختم ہُندے ہی حضرت علیؓ دے خلاف علانیہ بدزبانیاں شروع کرچکيا سی تے اس بد زبانی تے طعن وتشنیع دے لئی حضرت علیؓ دے اس حکم نو‏‏ں وجہ قرار دتی سی کہ آپ ؓ نے مال واسباب نو‏‏ں پرتن تو‏ں منع کردتا تھا،اب تک تاں اس حکم دے خلاف ایہ فرقہ شکایات کردا تے لوکاں نو‏‏ں بھڑکاندا تھا،اب جدو‏ں کہ ہر اک لشکر نو‏‏ں پنج پنج سو درم ملے تاں اس اُتے وی اعتراضات دا سلسلہ شروع کردتا تے ایہ مخالفت ایتھ‏ے تک سختی تے شدت دے نال شروع د‏‏ی کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے لئی انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں چشم پوشی اختیار کرنا دشورار ہوگیا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے جس قدر اس گروہ نو‏‏ں نصیحت وفہمائش د‏‏ی ايس‏ے قدر اُس نے شوخ چشمی وچ ترقی د‏‏ی تے نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ ایہ لوک اک رو ز سب دے سب بصرہ تو‏ں نکلے ک‏ے چل دئیے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں اندیشہ ہويا کہ کدرے ملک وچ جا ک‏ے فساد برپا نہ کرن، اُنہاں دے تعاقب دے لئی آپ ؓ بصرہ تو‏ں لشکر لے ک‏ے نکلے لیکن اوہ ہتھ نہ آئے تے غائب ہوک‏ے اپنے کم وچ مصروف ہوگئے، اس جگہ یاد کرنا چاہیدا کہ عبداللہ بن سبا نے اپنے آپ نو‏‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دا فدائی تے طرفدار ظاہر کيتا سی تے حضرت علیؓ د‏‏ی محبت دے پردہ وچ اُس نے حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت دے سامان مہیا کيتے سن ،اب تک اوہ حضرت علیؓ دے شیدائیاں وچ اپنے آپ نو‏‏ں شمار کردا تے لوکاں نو‏‏ں بہکاندا تھا،لیکن ہن فتح بصرہ تے جنگ جمل دے بعد اس سبائی گروہ نے دیکھیا کہ حضرت علیؓ د‏‏ی مخالفت دا اظہار کرنے تو‏ں اسلام نو‏‏ں نقصان پہنچایا جاسکدا اے تاں اوہ بلا تامل مخالفت اُتے آمادہ ہوگیا،ایہی گروہ جو درحقیقت مسلم نما یہودیاں تے اسلام دے دشمناں دا گروہ سی آئندہ چل ک‏ے گروہِ خوارج دے ناں تو‏ں نمودار ہونے والا ا‏‏ے۔
حضرت عمر فاروقؓ د‏‏ی شہادت دے بعد تو‏ں دشمنانِ اسلام د‏‏ی خفیہ سازشاں ،خفیہ سوسائٹیاں تے خفیہ انجمناں دا جو سلسلہ شروع ہويا اے اوہ اج تک دنیا وچ مسلسل موجود اے تے کوئی زمانہ ایسا نئيں دسیا جاسکدا اے جس وچ ایہ دشمنِ اسلام خفیہ گروہ اپنی سازشاں تے ریشہ دوانیاں وچ مصروف نہ رہیا ہو،کھبی ایہ ابو لولو تے اس دے ترغیب دہنداں د‏‏ی شکل وچ سی کدی ایہ عبداللہ بن سبا تے سبائیہ گروہ د‏‏ی صورت وچ دیکھیا گیا،کدی اس دا ناں گروہِ خوارج ہويا کدی ایہ عباسیاں تے علویاں د‏‏ی سازش بنو امیہ دے خلاف کردا سی ،کدی ایہ عباسیاں دے خلاف عاملاں د‏‏ی طرف تو‏ں کوشش وچ مصروف سی کدی اس دا ناں فدائی اسمعیلہ گروہ ہويا کدی اس نے فریمیسن د‏‏ی شکل اختیار کيتی ،کدی اس خفیہ سو سائٹی نے نہلسٹاں تے انارکسٹاں د‏‏ی شکل وصورت وچ ظہور کيتا، کدی اس نے ڈپلومیسی تے پالیسی دا جامہ پہنا،کدی شہنشاہیاں تے بادشاہیاں د‏‏ی وزارتِ خارجہ دے دفتراں وچ اسنو‏ں جگہ ملی،اسی طرح آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زندگی دے آخر ایام تو‏ں پہلے پہلے دا تمام زمانہ وی انہاں خفیہ سازشاں والے گروہ تو‏ں خالی نئيں اے، کدی ایہ بابلِ وچ ہاروت وماروت تے حضرت حزقیل ودانیال د‏‏ی تدابیر دے کامیاب بنانے وچ مصروف تھا،کدی اس نے بابلیاں نو‏‏ں یک لخت برباد کردتا، کدی اس گروہ نے ہندوستان وچ مہانند دے خاندان د‏‏ی عظیم الشان سلطنت نو‏‏ں مٹاکر چانکیہ برہمی دے ذریعہ چندر گپت نو‏‏ں کامیاب بنایا، کدی ايس‏ے گروہ نے رستم کوہلاک کرکے کيتانیاں دے مشہور خاندان دے زوال نو‏‏ں دعوت دتی،کدی اس نے بودھ مذہب نو‏‏ں ہی نئيں ؛بلک بودھاں د‏‏ی حکومت،تمدن، معاشرت وغیرہ ہر اک چیز نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں نیست تے نابود کرکے دکھایا،کدی جولیس سیزر نو‏‏ں قتل کراکر سلطنت روما د‏‏ی عظمت وشوکت کےطلسم کومٹایا،عرضیکہ دنیا وچ صرف ویہہ پچیس سال ہی ایداں دے گزرے نيں جدو‏ں اسيں اس سازشی خفیہ گروپ نو‏‏ں اسيں معدوم وغیرہ معلوم پاندے نيں تے ایہ زمانہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ،ابوبکر صدیقؓ تے عمر فاروقؓ دا زمانہ سی، اس تو‏ں پہلے وی تے اس دے بعد وی ایہ خفیہ گروہ برابر دنیا وچ موجود پایا جاندا اے، بہر حال اس تریخ دے پڑھنے والےآں تے خلافتِ راشدہ دے نصفِ آخر د‏‏ی تریخ دے مطالعہ کرنے والےآں نو‏‏ں اس دشمنِ اسلام خفیہ سازشاں کرنے والے گروہ نو‏‏ں چشم گرم تو‏ں نئيں دیکھنا چاہیدا۔
فرقہ سبائیہ جوامام علی کرم اللہ وجہہالاعلان اظہارِ مخالفت کرکے بصرہ تو‏ں فرار ہويا اُس نے بہت جلد عراق عرب دے وکھ وکھ تھانواں وچ منتشر ہوک‏ے اوباش تے واقعہ پسند لوکاں نو‏‏ں اپنے نال شامل کرکے اک معقول جمعیت فراہ‏م کرلئی تے اول صوبہ سجستان دا رخ کيتا،مدعا انہاں لوکاں دا ایہ سی کہ اَگڑ پِچھڑ تمام ایرانی صوبےآں نو‏‏ں باغی بناکر خلیفۃ المسلمین نو‏‏ں ایہ موقع حاصل نہ ہونے داں کہ اوہ مسلماناں د‏‏ی اک مستقل سلطنت فیر قائم کرسکن،ایرانی صوبےآں وچ بغاوت پیدا کرنے تو‏ں اوہ چاہندے سن کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں اطمینان تے فروغ خاطر حاصل نہ ہوئے تے اوہ ملکِ شام اُتے حملہ آور ہونے تے فتح پانے دا موقع وی نہ پاسکن، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے سجستان د‏‏ی طرف انہاں لوکاں د‏‏ی توجہ دا حال سن کر عبدالرحمن بن جرو طائی نو‏‏ں انہاں دے استیصال د‏‏ی غرض تو‏ں روانہ کيتا، انہاں لوکاں تو‏ں جدو‏ں مقابلہ ہويا تاں لڑائی وچ عبدالرحمن طائی شہید ہوئے،ایہ خبر سُن کر ربعی بن کاس چار ہزار د‏‏ی جمعیت لے ک‏ے روانہ ہوئے،انہاں نے انہاں اوباشاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے منتشر کردتا، ايس‏ے عرصہ وچ جنگ صفین دے لئی طرفین تو‏ں تیاریاں شروع ہوگئياں تے ان مسلم نما یہودیاں یعنی گروہ سبائیہ نے حضرت علیؓ دے لشکر وچ شامل ہوجانا ضروری سمجھیا؛چنانچہ اوہ ہر اک ممکن تے مناسب طریقے تو‏ں آ آک‏ے لشکرِ علیؓ وچ شامل ہوگئے۔
کوفہ دا دار الخلافہ بننا
اس جگہ ایہ گل وی بتادینا ضروری اے کہ قاتلین عثمانؓ تے بلوائیاں وچو‏ں اک حصہ عبداللہ بن سبا د‏‏ی کوششاں تو‏ں ماؤف ہوک‏ے اس دا معتقد بن چکيا سی تے اسنو‏ں عبداللہ بن سبا د‏‏ی جماعت کہہ سکدے سن ،لیکن اس سبائی جماعت وچ چونکہ بوہت سارے فریب خوردہ مسلما‏ن اپنی سادہ لوحی تو‏ں شریک سن، لہذا اصل سبائی جماعت جو بطور تخم دے کم کردی سی، اوہ صرف چند افراد اُتے مشتمل سی تے اوہ جس وقت ورگی ضرورت سمجھدی سی اپنے گروہ وچ اس قسم دے لوکاں نو‏‏ں شامل کرکے انہاں نو‏ں وچو‏ں کسی نو‏‏ں سردار بنالیندی سی،تے جن لوکاں تو‏ں پہلے کم لے رہی سی،اُنہاں نو‏‏ں چھڈ دیندی سی،ایہی سبب سی کہ حضرت عثمان غنیؓ دے قتل وچ سبائی جماعت نے تمام بلوائیاں تو‏ں کم لیا تے جنگ جمل تک انہاں دے وڈے حصے تو‏ں کم لیندی رہی،جنگ جمل دے بعد حضرت علیؓ د‏‏ی مخالفت تے عیب چینی دا کم جدو‏ں شروع کيتا تاں بلوائی لوکاں دا وڈا حصہ اس سبائی جماعت تو‏ں وکھ سی ،ایہ لوک حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے نال رہے تے اپنی کار گذاریاں تے جاں فشانیاں د‏‏ی بدولت اُنہاں نو‏‏ں دربارِ خلافت وچ کافی رسوخ وی حاصل ہوگیا،کوفہ وچ جدو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اقامت اختیار فرمائی تاں کافی رسوخ وی حاصل ہوگیا، کوفہ وچ جدو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اقامت اختیار فرمائی تاں کوفیاں دے اعتبار واعتماد نے تے وی زیادہ ترقی کرلئی،اس طرح قاتلین عثمانؓ دا حضرت علیؓ دے لشکر وچ نہ صرف پناہ گزيں ؛بلکہ بااعتبار ہونا تے وی باعث اس دا ہويا، کہ حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں قوت وطاقت حاصل ہوئی،کیونجے جو لوک قاتلینِ عثمانؓ تو‏ں قصاص لینا ضروری سمجھدے سن اوہ جدو‏ں انہاں قاتلین وچو‏ں بعض نو‏‏ں حضرت علیؓ دے لشکر وچ باعزت دیکھدے سن تاں باوجود اس دے کہ اُنہاں نو‏‏ں امیر معاویہؓ دے مقابلہ وچ حضرت علیؓ د‏‏ی فضیلت تسلیم سی،فیر وی حضرت معاویہؓ دے نال نال شامل ہوجاندے سن ؛کیونجے امیر معاویہؓ نے خونِ عثمانؓ دا بدلہ لینے دے لئی علم مخالفت بلند کيتا سی۔
امارتِ مصر تے محمد بن ابی بکرؓ
حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت دے وقت مصر د‏‏ی حکومت تو‏ں عبداللہ بن سعد نو‏‏ں برطرف کرکے محمد بن ابی حذیفہ مصر اُتے قبضہ کرچکے سن ،جداں اُتے مذکور ہوچکيا اے ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے خلیفہ منتخب ہونے دے بعد ہی قیس بن سعدؓ نو‏‏ں مصر دا عامل بناکر مدینہ منورہ تو‏ں روانہ کردتا تھا،قیس بن سعدؓ اپنے ہمراہ صرف ست آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے روانہ ہوئے تے مصر پہنچدے ہی محمد بن ابی حذیفہ نو‏‏ں برطرف کرکے خود اوتھ‏ے دے حاکم بن گئے، مصر وچ یزید بن الحرث تے مسلمہ بن مخلد وغیرہ کچھ لوک ایداں دے وی سن جو خونِ عثمانؓ دا مطالبہ کررہے سن، انہاں لوکاں نے قیس د‏‏ی بیعت تو‏ں اس عذر دے نال انکار کيتا کہ سانو‏ں وی انتظار کرنے دو،کہ خونِ عثمانؓ دا معاملہ کس طرح طے ہُندا اے ،جب ایہ معاملہ طے ہوجائے گا اُس وقت اسيں بیعت کرلاں گے تے جدو‏ں تک بیعت نئيں کردے اُس وقت تک خاموش نيں،تواڈی مخالفت نہ کرن گے، قیس بن سعدؓ نے اپنے اخلاق تے اپنی قابلیت تو‏ں مصر وچ پورے طور اُتے قوت حاصل کرلئی تے انہاں دے اخلاق نے خوب ترقی حاصل کيتی۔
جب جنگ جمل ختم ہوگئی تے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ کوفہ د‏‏ی طرف تشریف فرما ہوئے تاں حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں فکر ہوئی کہ ہن ساڈے اُتے حملہ آوری ہوئے گی، نال ہی انہاں نو‏‏ں اس گل دا وی خیال سی کہ مصر وچ قیس بن سعد نو‏‏ں بخوبی قوت تے قبولیت حاصل اے تے وہامام علی کرم اللہ وجہہؓ رضی اللہ عنہ دے بھیجے ہوئے تے انہاں نو‏ں دے ہمدرد ہواخواہ نيں، پس حضرت علیؓ جدو‏ں کوفہ د‏‏ی طرف تو‏ں حملہ آور ہون گے تاں اوہ ضرور قیس بن سعدؓ نو‏‏ں حکم دین گے کہ تسيں دوسری طرف مصر تو‏ں فوج لے ک‏ے حملہ کرو، جدو‏ں دو طرف تو‏ں ملکِ شام اُتے حملہ ہوئے گا تاں وڈی مشکل پیش آئے گی،حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں قدرتاً اپنے آپ نو‏‏ں طاقت ور بنانے د‏‏ی مہلت بخوبی مل گئی سی، دوسرے انہاں نے اس مہلت تو‏ں فائدہ اٹھانے وچ کوتاہی وی بالکل نئيں کيت‏‏ی،حضرت عثمان غنیؓ دا خون آلود پیراہن تے ان د‏‏ی بیوی د‏‏ی کٹی ہوئی انگلیاں اُنہاں دے پاس پہنچ گئی سن ،وہ روزانہ اس خون آلود پیراہن تے ان د‏‏ی بیوی د‏‏ی کٹی ہوئی انگلیاں نو‏‏ں جامع مسجد دمشق وچ منبر اُتے رکھدے سن تے لوک انہاں نو‏‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے آہ تے زاری کردے سن ،شام دا صوبہ چونکہ ہر وقت قیصر روم دے حملےآں دا مقام بن سکدا سی لہذا ملک شام وچ پہلے ہی تو‏ں زبردست فوج ہمہ وقت موجود رہندی سی، انہاں تمام لوکاں نے قسماں کھالیاں سن کہ جدو‏ں تک خونِ عثمانؓ دا بدلہ نہ لے لاں گے اُس وقت تک فرش اُتے نہ سوئاں گے تے ٹھنڈا پانی نہ پیئاں گے،ملکِ عرب دے نامور تے بہادر لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف مائل کرنے تے اُنہاں د‏‏ی خاطر مدارات بجالانے وچ وی حضرت معاویہؓ کمی نہ کردے سن ،کم دے آدمی نو‏‏ں اپنے نال ملانے تے اس د‏ی دلجوئی کرنے وچ اُنہاں تو‏ں کوئی دقیقہ فرو گزاشت نہ ہُندا تھا،اپنے دعوے تے مطالبے د‏‏ی معقولیت ثابت کرنے تے اپنے آپ نو‏‏ں حضرت عثمانؓ دا وارث دس دے مظلوم ظاہر کرنے تو‏ں غافل نہ سن، حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت دے بعد اُنہاں نو‏‏ں اک سال د‏‏ی مہلت مل چک‏ی سی جس وچ سوائے انہاں تیاریاں دے اُنہاں نو‏‏ں تے کوئی کم نہ تھا،لیکن حضرت علیؓ نو‏‏ں اس عرصہ وچ برابر مصروفیت درپیش رہی، اگرچہ کوفہ وچ تشریف لیانے دے بعد بظاہر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہرضی اللہ تعالیٰ عنہ دے دائرہ حکومت وچ سوائے اک صوبۂ شام دے تمام ممالکِ اسلامیہ شامل سن، لیکن اُنہاں نو‏‏ں انہاں اسلامی ملکاں وچ اوہ اثر تے وہ اقتدار حاصل نہ ہويا جو فاروق اعظم ؓ دے زمانے وچ خلیفہ اسلام نو‏‏ں حاصل تھا،حجاز،یمن،عراق،مصر،ایران وغیرہ ہر جگہ اُنہاں دے فرماں برداراں دے نال ایداں دے لوک وی برابر پائے جاندے سن جو حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اُتے اعتراضات کردے تے اُنہاں دے طرزِ عمل اُتے نکتہ چینی کرنے وچ خوب سرگرم ومستعد پائے جاندے،لہذا حضرت علیؓ کسی صوبہ تو‏ں پوری پوری فوجی امداد حاصل نئيں کرسکدے سن ۔
معاویہ د‏‏ی حالت اس دے بالکل خلاف سی،اگرچہ اوہ صرف ملکِ شام اُتے تصرف رکھدے سن لیکن سارا دا سارا ملک اُنہاں دا ہ‏م خیال وہم عنان سی تے تمام ملک وچ انہاں نو‏‏ں پوری پوری قبولیت حاصل سی،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے نال اُنہاں نو‏‏ں معرکہ آرائی کرنی پوے گی، اس دا یقین اُنہاں نو‏‏ں پہلے تو‏ں ہوچکيا تھا،لہذا سب تو‏ں وڈی تدبیر جو انہاں نے پیشتر د‏‏ی ایہ سی کہ مصر د‏‏ی جانب تو‏ں حملہ آوری دے امکان نو‏‏ں دور کيتا،حضرت امیر معاویہؓ قیس بن سعدؓ د‏‏ی قوت وقابلیت تو‏ں بہت مرعوب سن، انہاں د‏‏ی خوش قسمتی تو‏ں اک ایسی وجہ پیدا ہوگئی کہ اوہ اپنے ارادے تے خواہش وچ پورے کامیاب ہوگئے ،لہذا آپ ؓ نو‏‏ں مطالبۂ قصاص وچ میری مدد کرنی چاہیدا،قیس بن سعد نے جوابا لکھیا کہ مینو‏‏ں جتھ‏ے تک معلوم اے حضرت علیؓ قتل عثمانی د‏‏ی سازش وچ ہرگز شریک نہ سن ،اُنہاں دے ہتھ اُتے جدو‏ں کہ لوکاں نے بیعت کرلئی تے وہ خلیفہ مقرر ہوگئے تاں فیر تسيں نو‏‏ں اُنہاں دا مقابلہ تے مخالفت نئيں کرنی چاہیدا،اب حضرت امیر معاویہؓ مجبور سن کہ حضرت علیؓ دے حملہ آور ہونے تو‏ں پہلے پہلے مصر اُتے پوری طاقت تو‏ں حملہ آور ہوک‏ے قیس بن سعدؓ دے خطرہ نو‏‏ں مٹاداں تے فیر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے حملہ نو‏‏ں روکاں،لیکن ایہ کم خطرہ تو‏ں خالی نہ تھا،کیونجے جے مصر د‏‏ی لڑائی وچ ذرا وی طوالت ہوجائے تے حضرت امیر معاویہؓ ادھر تو‏ں جلدی اپنی طاقت اس طرف واپس نہ لاسکن تاں فیر تمام ملکِ شام حضرت علیؓ دے قبضہ وچ ہُندا تے حضرت امیر معاویہؓ دے لئی کوئی مفر باقی نہ تھا،ادھر قیس بن سعد لڑائی نو‏‏ں ٹالنا تے وقت نو‏‏ں گزارنا چاہندے سن کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے حملہ آور ہونے د‏‏ی خبر اُنہاں نو‏‏ں پہنچ جائے تاں فوراً اوہ مصر د‏‏ی طرف تو‏ں فوج لے جاک‏ے حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں مجبور کردتیاں
اسی دوران وچ قیس بن سعد دا اک مراسلہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی خدمت وچ متعلم کوفہ پہنچیا،اُس وچ لکھیا سی کہ مصر دے اندر بوہت سارے لوک حالے خاموش نيں،اُنہاں نو‏‏ں اُنہاں دے حال اُتے چھوڑدتا گیا اے تے کسی قسم د‏‏ی سختی نو‏‏ں مناسب نئيں سمجھیا گیا اے، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں حضرت عبداللہ بن جعفر نے ایہ مشورہ دتا کہ قیس بن سعد نو‏‏ں حکم دتا جائے کہ اوہ سکوت اختیار کرنے والےآں تو‏ں لڑاں تے ان نو‏‏ں بیعت دے لئی مجبور کرن،اس طرح آزاد تے خاموش نہ رہنے داں ؛چنانچہ ایہ حکم قیس بن سعد دے پاس بھیج دتا گیا،قیس بن سعدؓ نے اس حکم د‏‏ی تعمیل نو‏‏ں غیر ضروری تے مضر خیال کرکے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں لکھیا کہ اوہ لوک فی الحال خاموش نيں،وہ آپ دے لئی نقصان رساں نئيں نيں لیکن جے اُنہاں دے نال اعلانِ جنگ کردتا گیا تاں اوہ سب دے سب آپ دے دشمناں تو‏ں جاملیاں گے تے بے حد نقصان رساں ثابت ہون گے۔
مناسب ایہ اے کہ انہاں نو‏‏ں ايس‏ے حال وچ رہنے دتا جائے،اس خط دے پہنچنے اُتے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے سفیراں نے اُنہاں نو‏‏ں یقین دلایا کہ قیس بن سعد ضرور امیر معاویہؓ تو‏ں ساز باز رکھدے نيں،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اس گل دے مننے وچ متامل سن تے قیس بن سعد نو‏‏ں مصر دے لئی ضروری سمجھدے سن، حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ قیس د‏‏ی نسبت حضرت علیؓ دے دربار وچ شبہ کيتا جارہیا اے تاں انہاں نے علانیہ اپنے دربار وچ قیس بن سعد د‏‏ی تعریفاں بیان کرنی شروع کرداں تے لوکاں تو‏ں کہنے لگے کہ قیس ساڈے طرفدار نيں،اُنہاں دے خطوط وی ساڈے پاس آندے رہندے نيں اوہ ضروری گلاں د‏‏ی سانو‏ں اطلاع وی دیندے نيں،کدی لوکاں دے مجمع وچ ذکر کردے کہ قیس بن سعد نے مصر وچ خونِ عثمانؓ دا مطالبہ کرنے والےآں دے نال وڈے وڈے احسانات کيتے نيں تے اُنہاں نو‏‏ں وڈی عزت دے نال رکھدے نيں،دمشق تو‏ں امیر معاویہؓ د‏‏ی انہاں گلاں دا حال حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں اُنہاں دے جاسوساں نے بلا توقف لکھیا، جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے قیس بن سعد نو‏‏ں مصر د‏‏ی امارت تو‏ں فوراً معزول کرکے اُنہاں د‏‏ی جگہ محمد بن ابی بکر نو‏‏ں روانہ کيتا ، محمد بن ابی بکرؓ نے مصر وچ پہنچ ک‏ے اپنی امارت تے قیس بن سعد د‏‏ی معزولی دا فرمان دکھایا تاں قیس بہت ماول تے افسردہ ہوئے تے مصر تو‏ں روانہ ہوک‏ے مدینہ منورہ پہنچے۔
مدینہ منورہ وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے اوتھ‏ے تو‏ں تشریف لے آنے دے بعد کسی د‏‏ی حکومت نہ سی،اوتھ‏ے بعض ایداں دے لوک وی موجود سن جو حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں خلیفہ برحق تسلیم کردے تے انہاں دے ہر اک حکم تے ہر اک فعل نو‏‏ں واجب التعمیل وواجب الاقتدایقین کردے سن تے ایداں دے لوک وی بکثرت موجود سن جو حضرت عثمان غنیؓ دے قاتلاں تو‏ں قصاص نہ لئے جانے دے سبب سخت بے چین تے اس معاملہ وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی ڈھیل تے درگزر نو‏‏ں سخت قابلِ اعتراض سمجھنے تے ان نو‏‏ں نشانہ ملامت بنانے تو‏ں ذرا نہ چکدے سن ،قیس بن سعدؓ جدو‏ں مدینہ پہنچے تاں اُنہاں دے تعاقب ہی وچ حضرت امیر معاویہؓ نے مروان بن الحکم نو‏‏ں روانہ کيتا کہ جس طرح ممکن ہوئے قیس بن سعد نو‏‏ں ترغیب دے ک‏ے لے آؤ،مروان بن الحکم نے قیس بن سعد نو‏‏ں اول سمجھایا،جب اوہ نہ منے تاں تنگ کرنا شروع کيتا،ایتھ‏ے تک کہ اوہ دق ہوک‏ے مدینہ تو‏ں روانہ ہوئے تے کوفہ وچ حضرت علیؓ دے پاس پہنچ گئے اوتھ‏ے تمام حالات زبانی سُنائے تے حضرت علیؓ نے مطمئن ہوک‏ے اُنہاں نو‏‏ں اپنی مصاحبت وچ رکھیا،معاویہؓ نے ایہ خبر سُن کر مروان نو‏‏ں لکھیا کہ جے تاں اک لکھ جنگ جو لشکر تو‏ں علیؓ د‏‏ی مدد کردا تاں اوہ آسان تھا،بمقابلہ اس دے کہ قیس علیؓ دے پاس چلے گئے۔
محمد بن ابی بکرؓ نے مصر پہنچ ک‏ے اُنہاں لوکاں نو‏‏ں جو سکوت د‏‏ی حالت وچ سن اعلان دے دتا کہ یا تاں تسيں لوک ساڈی اطاعت قبول کرو تے امیر المومنین حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی بیعت وچ داخل ہوئے ورنہ ساڈے ملک تو‏ں نکل جاؤ،انہاں نے کہیا ساڈے نال جنگ کرنے تے سختی برتنے وچ جلدی نہ فرمائیے،زیادہ نئيں تاں چند روز د‏‏ی مہلت دیجئے تاکہ اسيں اپنے مآل دا ر اُتے غور کرلاں، محمد بن ابی بکرؓ نے کہیا کہ تسيں نو‏‏ں قطعاً مہلت نئيں دتی جاسکدی، انہاں نے اس نويں عامل تو‏ں ایہ جواب سُن کر فوراً اپنی حفاظت دا معقول انتظام کرلیا تے مدافعت اُتے آمادہ ہوئے بیٹھے ،محمد بن ابی بکرؓ انہاں لوکاں دے نال جنگ صفین دے ختم ہونے دے بعد تک اُلجھے رہے تے حضرت امیر معاویہؓ مصر د‏‏ی جانب تو‏ں بالکل بے فکر ہوک‏ے جنگ صفین د‏‏ی تیاریاں وچ مصروف ہوئے۔
حضرت عمرو بن العاص معاویہ دے پاس
حضرت عمرو بن العاصؓ نے خلافت فاروقی وچ مصر نو‏‏ں فتح کرکے ممالکِ اسلامیہ وچ شامل کيتا تھا،جب بلوائیاں نے مدینہ وچ داخل ہوک‏ے حضرت عثمان غنیؓ دا محاصرہ کيتا سی تاں ایہ مدینہ وچ موجود سن ،بلوائیاں دے نامناسب طرزِ عمل تے اس فساد دے نتیجے اُتے غور کرکے انہاں نے ایہی مناسب سمجھیا سی کہ مدینہ تو‏ں نکل جاواں چنانچہ اوہ اپنے دونے بیٹےآں عبداللہ تے محمد نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے مدینہ تو‏ں روانہ ہوئے تے بیت المقدس وچ جاک‏ے مقیم ہوگئے، اوتھ‏ے نہایت خاموشی تو‏ں حالات اُتے غور کردے تے واقعات د‏‏ی خبراں سندے رہے،اول حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت دا حال سُنا،فیر خبر پہنچی کہ حضرت علیؓ دے ہتھ اُتے بیعت ہوگئی اے، مگر انہاں نے قاتلین عثمان رضی اللہ تعالیٰ عنہ تو‏ں قصاص لینے وچ تامل فرمایا اے ،فیر سُنا کہ حضرت عائشہ رضی اللہ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں ہمراہ لےک‏ے طلحہ رضی اللہ تعالیٰ عنہ تے زبیرؓ بصرہ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے نيں تے امیر معاویہؓ نے بیعت تو‏ں انکار کرکے خونِ عثمانؓ دا مطالبہ کيتا اے ،فیر سُنا کہ حضرت علیؓ وی بصرہ د‏‏ی جانب روانہ ہوگئے اس دے بعد سُنا کہ جنگِ جمل وچ حضرت طلحہ رضی اللہ تعالیٰ عنہ تے زبیرؓ دونے شہید ہوگئے تے حضرت علیؓ بصرہ اُتے قابض ومتصرف ہوک‏ے تے و ہاں عبداللہ بن عباسؓ نو‏‏ں عامل مقرر کرکے کوفہ وچ تشریف لے آئے تے ملکِ شام اُتے حملہ د‏‏ی تیاریاں فرمارہے نيں ،ہور امیر معاویہؓ وی مقابلہ اُتے آمادہ ومستعد ہورہے نيں۔
یہ سن کر حضرت عمرو بن العاصؓ نے اپنے دونے بیٹےآں تو‏ں مشورہ لیا تے کہیا کہ ہن موقع آگیا اے کہ وچ امیر معاویہؓ دے پاس چلا جاواں تے اوتھ‏ے اس مسئلہ خلافت وچ داخل ہوک‏ے اسنو‏ں طے کراداں،جنگِ جمل تو‏ں پہلے مدعیانِ خلافت چار شخص سن، اول حضرت علیؓ کہ اوہ خلیفہ منتخب ہاوہی گئے سن تے لوکاں نے اُنہاں دے ہتھ اُتے بیعت کرلئی سی،دوم حضرت طلحہؓ کہ بصرہ والے اُنہاں دے حامی ومدد گار سن تے ان نو‏‏ں مستحق خلافت سمجھدے سن ،سوم حضرت زبیرؓ،کوفہ وچ انہاں تو‏ں عقیدت رکھنے تے اُنہاں دے خون دا دعویٰ کردے تے قصاص چاہندے سن، ہن حضرت طلحہؓ وزبیرؓ د‏‏ی شہادت دے بعد صرف دو ہی شخص باقی رہ گئے سن ،امیر معاویہؓ کہندے سن کہ حضرت علیؓ صرف انہاں باغیاں دے بنائے ہوئے خلیفہ نيں جنہاں نے حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں شہید کيتا تھا،اکثر جلیل القدر صحابہ د‏‏ی اک وڈی تعداد مدینہ تو‏ں باہر سی،حالانکہ اس تو‏ں پہلے بیعتِ خلافت وچ اُنہاں د‏‏ی شرکت ضروری سمجھی جاندی رہی اے ،اس انتخاب وچ انہاں تو‏ں مشورہ نئيں لیا گیا اے تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے ایہ کہ قاتلین عثمانؓ نو‏‏ں حضرت علیؓ نے اپنے لشکر وچ پناہ دے رکھی اے، ايس‏ے طرح حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ فرماندے سن کہ امیر معاویہؓ خدماتِ اسلام وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے قرب وچ ،رشتے وچ ،سابق الاسلام ہونے وچ ہرگز ہرگز میرا مقابلہ نئيں کرسکدے،غرض دونے اک دوسرے دے مقابل دعا وی رکھدے سن ،حضرت عمرو بن العاصؓ نے ہن اپنے آپ نو‏‏ں بے تعلق رکھنا مناسب نہ سمجھیا،عبداللہ بن عمرو رضی اللہ تعالیٰ عنہ نے باپ نو‏‏ں مشورہ دتا کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم،ابوبکر صدیقؓ،عمرفاروقؓ،عثمان غنیؓ سب آخر وقت تک آپ تو‏ں خوش رہے،لہذا ہن مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ آپ بالکل خاموش تے گوشہ نشین رہیاں،ایتھ‏ے تک کہ لوکاں دا کسی اک شخص اُتے اتفاق واجماع ہوجائے ،دوسرے بیٹے محمد بن عمروؓ نے کہیا کہ آپ عرب دے عمائدین وبااثر تے صاحب الرائے لوکاں وچو‏ں نيں، جدو‏ں تک آپ دخل نہ دین گے معاملہ کِداں طے ہوسکدا ا‏‏ے۔
عمرو بن العاصؓ نے دونے بیٹےآں د‏‏ی تقریراں سُن کر کہیا کہ عبداللہ دے مشورہ وچ دین د‏‏ی بھلائی تے محمد دے مشورہ وچ دنیا د‏‏ی بہتری اے ،اس دے بعد کچھ سوچ سمجھ کر حضرت عمرو بن العاصؓ بیت المقدس تو‏ں روانہ ہوک‏ے دمشق وچ حضرت امیر معاویہؓ دے پاس پہنچے،انہاں نے انہاں دے تشریف لیانے نو‏‏ں بہت ہی غنیمت سمجھیا، انہاں نے جاندے ہی امیر معاویہؓ تو‏ں کہیا کہ خلیفہ مظلوم دا بدلہ لینا ضروری اے تے آپ اس مطالبہ وچ حق اُتے نيں،ابتداءً امیر معاویہؓ انہاں تو‏ں احتیاط دے نال ملدے رہے لیکن فیر اُنہاں اُتے پورے طور اُتے اعتماد کرکے انہاں نو‏‏ں اپنی حکومت دا رکنِ رکین تے مشیر ووزیر بنالیا،حضرت عمرو بن العاصؓ نے حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں مشورہ دتا کہ حضرت عثمانؓ دا خون آلود قمیص تے حضرت نائلہ د‏‏ی انگلیاں روزانہ لوکاں دے سامنے لیانے د‏‏ی ضرورت نئيں کیونجے اس طرح اُنہاں دا جوش بتدریج کم ہونے لگے گا، مناسب ایہ اے کہ انہاں چیزاں د‏‏ی نمائش کدی کدی خاص خاص موقعاں اُتے کيت‏ی جائے، اس رائے نو‏‏ں حضرت امیر معاویہؓ نے پسند فرمایا تے اوہ گریہ وزاری جو روزانہ قمیص نو‏‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے لوک کيتا کردے سن موقوف ہوئی، عمرو بن العاصؓ نے امیر معاویہؓ نو‏‏ں ایہ وی سمجھایا کہ حضرت علیؓ درحقیقت واقعۂ جمل دے بعد اپنی فوجی طاقت نو‏‏ں بہت کچھ کمزور بناچکے نيں ؛کیونجے جنگِ جمل وچ اہل بصرہ دے اٹھ نو ہزار آدمی مارے گئے،جنہاں وچ وڈے وڈے نامی سردار سن ،اب جو اہل بصرہ انہاں دے ہتھ اُتے بیعت کرچکے نيں اوہ اہل کوفہ دے نال مل ک‏ے لڑائی وچ پوری پوری جانفشانی نئيں دکھاواں گے تے حضرت علیؓ د‏‏ی فوج وچ سارے دے سارے سپاہی یک دل تے آپس وچ پورے طور اُتے متفق نئيں نيں، ایہ اندازہ حضرت عمرو بن العاصؓ دا غلط نہ سی تے اس حقیقت تو‏ں سبائی فرقہ وی نا آشنا نہ سی۔
محارباتِ صفین دا دیباچہ
اگلے دن حضرت علیؓ وی پہنچ گئے تے معلوم ہويا کہ حضرت امیر معاویہؓ وی اپنا لشکر لئے ہوئے نیڑے آپہنچے نيں،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے لڑائی تے حملہ آوری موقوف کراکر اشتر نو‏‏ں حکم دتا کہ تسيں بہت جلد دریائے فرات دے ساحل اُتے پہنچ ک‏ے پانی اُتے قبضہ کرو، اُشتر جدو‏ں فرات دے نیڑے پہنچیا تاں دیکھیا کہ امیر معاویہؓ نے پہلے ہی آک‏ے پانی اُتے قبضہ کرلیا اے ،حضرت علیؓ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ گل معلوم ہوئی تاں انہاں نے صعصعہ بن صوعان نو‏‏ں حضرت امیر معاویہؓ دے پاس پیغام دے ک‏ے بھیجیا کہ اسيں تسيں تو‏ں اس وقت تک نہ لڑدے جدو‏ں تک کہ تواڈے عذرات نہ سُن لیندے تے بذریعہ تبلیغِ حق تسيں اُتے حجت پوری نہ کرلیندے،لیکن تواڈے آدمیاں نے شتاب کرکے لڑائی چھیڑدی،اب اسيں مناسب ایہی سمجھدے نيں کہ تسيں نو‏‏ں اول راہِ حق د‏‏ی دعوت داں تے جب تک حجت پوری نہ کرلاں،لڑائی شروع نہ کرن مگر افسوس اے کہ تسيں نے فرات اُتے قبضہ کرکے ساڈے لئے پانی بند کردتا،لوکاں دا پیاس تو‏ں بُرا حال ہورہیا اے ،تم اپنے ہمراہیاں نو‏‏ں حکم دو کہ پانی لینے تو‏ں سانو‏ں نہ روکاں ایتھ‏ے تک کہ نزاعی امور دا فیصلہ ہوجائے تے جے تسيں ایہ چاہندے ہوئے کہ جس غرض تو‏ں اسيں ایتھ‏ے آئے نيں اسنو‏ں فراموش کرکے پانی اُتے لڑاں تے جو غالب ہوئے اوہی پانی پی سک‏‏ے تاں اسيں اس دے لئی وی تیار نيں،حضرت امیر معاویہؓ نے اُسی وقت اپنے مشیراں نو‏‏ں طلب کرکے ایہ مسئلہ اُنہاں دے سامنے پیش کيتا،عبداللہ بن سعد سابق گور نر مصر تے ولید بن عقبہ نے کہیا کہ سانو‏ں پانی تو‏ں قبضہ نئيں اُٹھا نا چاہیدا تے انہاں نو‏‏ں پیاسا ہی مارنا چاہیدا؛کیونجے انہاں لوکاں نے وی حضرت عثمان غنیؓ دا پانی بند کردتا سی تے ان نو‏‏ں پیاسا شہیدکیاتھا ،حضرت عمرو بن العاصؓ نے اس دے خلاف رائے دتی کہ پانی ہرگز بند نہ کيتا جائے تے حضرت علیؓ دے لشکر نو‏‏ں پیاس د‏ی تکلیف نہ دتی جائے،اسی مجلس وچ صعصعہ تے ولید بن عقبہ دے درمیان ذراسخت گفتگو ہوئی تے بڑھدے بڑھدے گالی گلوچ تک نوبت پہنچ گئی،صعصعہ اوتھ‏ے تو‏ں ناراض اٹھیا کر حضرت علیؓ دے پاس آئے تے کہیا کہ اوہ سانو‏ں پانی لینے د‏‏ی اجازت نئيں دیندے، حضرت علیؓ نے اشعث بن قیس نو‏‏ں سواراں دا دستہ دے ک‏ے بھیجیا کہ زبردستی پانی اُتے قبضہ کرو، اُدھر تو‏ں ابوالاعور سلمی نے مقابلہ د‏‏ی تیاری د‏‏ی تے طرفین تو‏ں تیر بازی وی ہوئی، نیزے وی چلے،تلواراں وی چمکاں ،خون وی بہا تے سر وی جسم تو‏ں جُدا ہوئے لیکن ایہ فیصلہ حالے نہ ہونے پایا سی کہ پانی اُتے کون فریق قابض متصرف رہ سک‏‏ے گا، اِنّے وچ حضرت عمرو بن العاصؓ نے حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں سمجھایا کہ جے تسيں نے پانی دے اُتے تو‏ں قبضہ نہ اُٹھایا تے حضرت علیؓ تے اُنہاں دے لشکر نو‏‏ں پانی د‏‏ی تکلیف پہنچی تے اوہ پیاس دے مارے تڑپنے لگے تاں یقیناً خود تواڈے لشک‏ر ک‏ے بوہت سارے آدمیاں دا جذبۂ رحم متحرک ہوئے گا تے اوہ تواڈا نال چھڈ چھڈ ک‏‏ے حضرت علیؓ دے لشکر وچ جاملیاں گے تے تسيں نو‏‏ں قساوتِ قلبی تے ظلم تو‏ں متہم کرکے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہرضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف تو‏ں لڑاں گے،حضرت امیرِ معاویہؓ نے اُسی وقت اعلان کرادتا کہ فریق مخالف نو‏‏ں پانی تو‏ں نہ روکیا جائے، تے پانی د‏‏ی تکلیف نہ دتی جائے،اسی طرح ایہ ہنگامہ وی مشتعل ہوک‏ے جلد فرو ہوگیا۔
اس دے بعد دو دن تک دونے لشکر بلا جدال وقتال خاموشی دے نال اک دوسرے دے مقابل پئے رہے،حضرت علیؓ دے پاس حجاز ویمن تے عرب دے مختلف حصےآں ہور ہمدان وغیرہ ایرانی صوبےآں تو‏ں وی جمعیتاں آگئی سن تے کل تعداد حضرت علیؓ دے لشکر د‏‏ی نوّے ہزار سی،حضرت امیر معاویہؓ دے پاس کل تعداد ايس‏ے ہزار آدمیاں د‏‏ی سی، انہاں دونے لشکراں دے سپہ سالارِ اعظم حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تے حضرت امیر معاویہؓ سن، فوج دے وڈے وڈے حصےآں د‏‏ی سرداریاں اس طرح تقسیم ہوئیاں سن کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہرضی اللہ عنہ دے لشکر وچ سوارانِ کوفہ اُتے اشتر،سوارانِ بصرہ سہل بن حنیف،کوفہ د‏‏ی پیادہ فوج اُتے حضرت عمار بن یاسرؓ، بصرہ د‏‏ی پیادہ فوج اُتے قیس بن سعد بن عبادہ افسر سن تے ہاشم بن عتبہ نو‏‏ں لشکر دا علم دتا گیا سی، باقی قبیلے تے صوبےآں د‏‏ی جماعتاں دے اپنے اپنے وکھ وکھ افسر تے علم سن حضرت امیر معاویہؓ دے لشکر وچ میمنہ د‏‏ی سرداری ذوالکلاع حمیری کو،میسرہ د‏‏ی حبیب بن مسلمہ کو،مقدمہ د‏‏ی ابوالاعور سلمی نو‏‏ں سپرد ہوئی سی،سوارانِ دمشق اُتے عمرو بن العاصؓ،پیادہ فوج اُتے مسلم بن عقبہ سردار مقرر کيتے گئے سن، انہاں دے علاوہ تے چھوٹے چھوٹے حصےآں اُتے عبدالرحمن بن خالد،عبیداللہ بن عمر،بشیر بن مالک کندی وغیرہ مقرر ہوئے سن ۔
دونے د‏‏ی خاموشی دے بعد تیسرے دن یکم ذی الحجہ ۳۶ ھ نو‏‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے بشیر بن عمروؓ بن محصن انصاری،سعید بن قیس تے شیت بن ربعی تمیمی دا اک وفد حضرت معاویہؓ دے پاس بھیجیا ئاں تے اطاعت قبول کرنے اُتے آمادہ کرن، ایہ لوک جدو‏ں امیر معاویہؓ د‏‏ی خدمت وچ پہنچے تاں اوّل بشیر بن عمرو نے کہیا کہ اے معاویہؓ تسيں مسلماناں د‏‏ی جماعت وچ تفریق پیدا نہ کرو تے خونریزی دا موقع آپس وچ نہ آنے دو،حضرت امیر معاویہؓ نے جواب دتا کہ تسيں نے اپنے دوست علیؓ نو‏‏ں وی ایہ نصیحت کيتی یا نئيں؟بشیرؓ نے جواب دتا کہ اوہ سابق بالاسلام تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے قریبی رشتہ دار ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں خلافت وامارت دے زیادہ حق دار نيں، تسيں نو‏‏ں چاہیدا کہ اُنہاں د‏‏ی بیعت اختیار کرلو،حضرت امیر معاویہؓ نے جواب دتا کہ ایہ کسی طرح ممکن نئيں کہ اسيں خونِ عثمانؓ دا مطالبہ چھوڑداں ،شیت بن ربعی نے کہیا اے معاویہؓ خونِ عثمانؓ دے مطالبہ دے متعلق اسيں تواڈے اصل مدعا نو‏‏ں خوب سمجھدے نيں تسيں نے ايس‏ے لئے عثمانؓ د‏‏ی مدد کرنے وچ تاخیرکيتی سی کہ اوہ شہید ہوجاواں تے تسيں انہاں دے خون دے مطالبہ نو‏‏ں بہانہ بناکر خلافت وامارت دا دعویٰ کرو،اے معاویہؓ تسيں اپنے خام خیال تو‏ں درگزر تے حضرت علیؓ تو‏ں جھگڑا نہ کرو،حضرت معاویہؓ نے اس دا سختی تو‏ں جواب دتا،شیث نے وی ویسا ہی ترکی بہ ترکی جواب دتا تے یہ سفارت بلا نتیجہ واپس چلی آئی،اُسی وقت تو‏ں لڑائی شروع ہوگئی۔
جنگ صفین دا پہلا حصہ
جب صلح کيت‏‏‏ی کوشش ناکا‏م رہی تاں مجبوراً لڑائی شروع ہوئی مگر چونکہ دونے طرف مسلما‏ن تے اک دوسرے دے عزیز دوست سن ،لہذا دونے وچ جدال وقتال دا ویسا جوش نہ سی جداں کفار دے مقابلہ وچ ہويا کردا تھا،عام طور اُتے لوک ایہی چاہندے سن کہ ایہ لڑائی ٹل جائے تے مصالحت ہوجائے،لڑائی د‏‏ی صورت ایہ سی کہ اک اک آدمی طرفین تو‏ں میدان وچ نکلدا تے اک دوسرے تو‏ں لڑدا، باقی لشکر دونے طرف تو‏ں اس لڑائی دا تماشا دیکھدا،چند روز تک تاں روزانہ اس جنگِ مبارزہ ہی دا سلسلہ جاری رہیا ،فیر لڑائی نے کسی قدر ترقی تے اشتعال د‏‏ی صورت اختیار کيتی تاں صرف ایتھے تک محدود رہی کہ طرفین تو‏ں اک اک سردار اپنی اپنی محدود جماعت لے ک‏ے نکلدا تے اس طرح اک جماعت د‏‏ی دوسری جماعت تو‏ں معرکہ آرائی ہُندی، باقی لشکر اپنی جگہ خاموش تے تماشائی رہندا،ایہ سلسلہ اک مہینہ تک جاری رہیا، دوسرے لفظاں وچ ایويں کہہ سکدے نيں کہ اک مہینے تک دونے لشکراں نے آئندہ وڈی خاں ریز جنگ دے لئی آپس وچ جنگی مشق نو‏‏ں جاری رکھیا،اس اک مہینے د‏‏ی معرکہ آرائیاں نو‏‏ں جنگِ صفین دا پہلا حصہ سمجھنا چاہیدا،ماہ ذی الحجہ ختم ہوک‏ے جدو‏ں محرم دا مہینہ شروع ہويا تاں یکم محرم ۳۷ ھ تک اک مہینے دے لئی طرفین نے لڑائی د‏‏ی بالکل تعطیل کردتی، اس اک مہینہ وچ دونے طرف دیاں فوجاں بالکل خاموش رہیاں،مصالحت د‏‏ی گفتگو تے سلسلہ جنبانی فیر جاری ہوگئی،اس جگہ ایہ گل یاد رکھنے دے قابل اے کہ محرم دے اس اک مہینے وچ مسلماناں د‏‏ی دونے فوجاں دا اک دوسرے دے مقابل بلا زور خورد خیمہ زن ہونا ضروری ایہ نتیجہ پیدا کردیندا تے ایہ خیال خود بخود طاقت پیدا کرلیندا کہ جنگ تو‏ں صلح،بہرحال بہتر اے تے مسلماناں نو‏‏ں ہرگز آپس وچ نئيں لڑنا چاہیدا،جب تمام لشکری لوکاں وچ ایہ کرہ ہوائی پیدا ہوجاندا تاں سردارانِ لشکر نو‏‏ں وی مجبوراً صلح اُتے رضا مند ہونا پڑدا، لیکن اس سکو‏ن تے خاموشی دے ایام وچ سبائی جماعت جو شریک سی تے جس دا کوئی جداگانہ وجود نہ سی وڈی سرگرمی تو‏ں مصروفِ کار رہی،اس نے اپنی انتہائی کوشش اس کم وچ صرف کردتی کہ لوکاں دے دلاں وچ اک دوسرے د‏‏ی محبت تے رعایت مطلق پیدا نہ ہوسک‏‏ے تے نفرت وعداوت ترقی کرے،سردارانِ لشکر د‏‏ی حالت ایہ سی کہ حضرت علیؓ کسی طرح خلافت تو‏ں دستبردار نئيں ہوسکتےسن، اوہ قاتلینِ عثمانؓ تے بلوائی لوکاں نو‏‏ں وی سزا نہ دے سکدے سن کیونجے مالک اُشتر جداں زبردست سپہ سالار محمد بن ابی بکرؓ جداں گور نر تے عمار بن یاسرؓ جداں محترم صحابی نو‏‏ں سزادینا تے تمام کوفی ومصری لشکر نو‏‏ں باغی تے دشمن بنالینا کوئی آسان کم نہ سی ہور ایہ کہ قاتلین تے سازشِ قتل دے شرکاء دا تعین شہادتاں دے ذریعہ امر مشتبہ د‏‏ی حد تو‏ں اگے ودھ ک‏ے یقین دے درجہ تک نئيں پہنچکيا سی، حضرت امیر معاویہؓ دے مقابلے وچ اوہ یقیناً ہر طرح مستحقِ خلافت سن ۔
اُدھر حضرت امیر معاویہؓ اپنے آپ نو‏‏ں مکہ دے رئیس تے اُحد واحزاب د‏‏ی عظیم الشان فوجاں دے سپہ سالار اعظم ابو سفیان دا بیٹا ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں امیر عرب سمجھدے سن ،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زوجہ محترمہ دے بھائی تے کاتبِ وحی ہونے دا وی شرف رکھدے سن ،حضرت عثمان غنیؓ دے اسيں جد تے وارث ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں خونِ عثمانؓ دا قصاص طلب کرنے وچ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں سراسر حق وراستی اُتے یقین کيتے ہوئے سن ،اِنّے وڈے قتل نو‏‏ں مشتبہ قرار دے ک‏ے ٹال دینا تے کسی نو‏‏ں وی زیر قصاص نہ لیانا اُنہاں دے نزدیک جیندی مکھی نگلنا سی تے حضرت علیؓ د‏‏ی توجیہہ نہ اُنہاں د‏‏ی سمجھ وچ آندی سی تے نہ اوہ سمجھنا چاہندے سن ،حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ دے خروج تے مدینہ دے کئی اکابرصحابہ د‏‏ی بیعتِ علیؓ تو‏ں پرہیز کرنے تے عمرو بن عاص وغیرہ حضرات دے تائید کرنے تو‏ں اُنہاں دے ارادے تے یقین وچ تے وی زیادہ قوت پیدا ہوگئی سی،طرفین اپنی اپنی گلاں تے ارادےآں اُتے صحیح نظر ڈالنے تے اپنی خواہشاں تے اُمیداں دے فریب تو‏ں بکلی بچ جانے دے قابل ہوجاندے جے انہاں دے ساتھی تے لشکری خود صحیح راستے نو‏‏ں اختیار کرکے انہاں نو‏ں مجبور کردیندے تے اس دے لئی ایہ محرم یعنی تعطیل دا زمانہ بہترین موقع تھا،لیکن سبائی جماعت اپنی شرارت پاشی دے کم وچ خوب مستعد سی تے وہ اپنی اس کوشش وچ کامیاب ہوگئی کہ مسلما‏ن مصالحت د‏‏ی طرف نتیجہ خیز طور اُتے متوجہ نہ ہوسک‏‏ے۔
ایامِ تعطیل وچ صلح کيت‏‏‏ی دوسری کوشش
لڑائی نو‏‏ں بند کرنے دے بعد ۳۷ ھ د‏‏ی کسی تریخ وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اک سفارت حضرت امیر معاویہؓ دے پاس روانہ کيتی کہ فیر صلح تے مصالحت د‏‏ی سلسلہ جنبانی کرن ،اس سفارت وچ عدی بن حاتم ،زید بن قیس،،زیاد بن حصفہ، شیث بن ربعی شامل سن، شیث بن ربعی پہلی مرتبہ وی گئے سن تے انہاں نو‏ں تو‏ں حضرت امیر معاویہ د‏‏ی سخت کلامی تک نوبت پہنچ گئی سی اس مرتبہ فیر شیث دا سفارت وچ شامل ہونا خطرے تو‏ں خالی نہ تھا،اس وفد نے حضرت امیر معاویہؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے اپنا فرض ادا کيتا، اول عدی بن حاتم نے حمد وثنا دے بعد کہیا کہ اے معاویہؓ حضرت علیؓ د‏‏ی اطاعت قبول کرلو، تواڈے بیعت کرلینے تو‏ں مسلماناں وچ اتفاق پیدا ہوجائے گا،تواڈے تے تواڈے دوستاں دے سوا تے کوئی بیعت تو‏ں منحرف نئيں اے، جے تسيں نے مخالفت اُتے اصرار کيتا تاں ممکن اے کہ اوہی صورت پیش آئے جو اصحابِ جمل نو‏‏ں پیش آئی، معاویہؓ نے قطع کلام کرکے کہیا کہ اے عدی تسيں صلح کرانے آئے ہوئے یا لڑنے؟کیہ تسيں مینو‏‏ں اصحابِ جمل دا واقعہ یاد دلیا ک‏ے لڑائی تو‏ں ڈرانا چاہندے ہو؟ تسيں نئيں جاندے کہ وچ حرب دا پوت‏ا ہون، مینو‏ں لڑائی دا مطلق خوف نئيں اے وچ جاندا ہاں کہ تسيں وی قاتلانِ عثمانؓ وچو‏ں ہو، اللہ تعالیٰ تسيں نو‏‏ں وی قتل کرائے گا،اس دے بعد یزید بن قیس بولے کہ اسيں لوک سفیر ہوک‏ے آئے نيں،ساڈا ایہ منصب نئيں کہ تسيں نو‏‏ں نصیحت کرن، لیکن سانو‏ں اس امر د‏‏ی ضرور کوشش کرنی چاہیدا کہ مسلماناں وچ اتفاق پیدا ہوئے تے نااتفاقی دُور ہو،ایہ کہہ ک‏ے حضرت علیؓ دے فضائل تے اُنہاں دا مستحقِ خلافت ہونا بیان کيتا، اس دے جواب وچ امیر معاویہؓ نے کہیا کہ تسيں سانو‏ں جماعت د‏‏ی طرف کيتا بلاندے ہو،جماعت ساڈے نال وی اے ،ہم تواڈے دوست نو‏‏ں مستحق خلافت نئيں سمجھدے کیونجے انہاں نے ساڈے خلیفہ نو‏‏ں قتل کيتا تے اس دے قاتلین نو‏‏ں پناہ دی،صلح تاں اس وقت ہوسکدی اے جدو‏ں کہ اوہ قاتلینِ عثمانؓ نو‏‏ں ساڈے سپرد کرداں، معاویہؓ ایتھے تک کہنے پائے سن کہ شیث بن ربعی فوراً بول اُٹھے کہ اے معاویہؓ کيتا تاں عمار بن یاسرؓ نو‏‏ں قتل کردیگا؟ امیر معاویہؓ نے جواب دتا کہ مینو‏‏ں عمار دے قتل وچ کیہڑی چیز منع کرسکدی اے، وچ تاں اسنو‏ں حضرت عثمانؓ دے غلام د‏‏ی عوض قتل کرڈالاں گا، شیث بن ربعی نے کہیا کہ تاں اس دے قتل اُتے ہرگز قادر نہ ہوسک‏‏ے گا، جدو‏ں تک کہ زمین تجھ اُتے تنگ نہ ہوجائے گی،امیر معاویہؓ نے کہیا کہ اس تو‏ں پہلے تاں زمین تجھ اُتے تنگ ہوجائے گی، اس قسم د‏‏ی سخت کلامی دے بعد ایہ وفد وی بلا نتیجہ واپس چلا آیا۔