cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تفسیر قرآن
تفسیر بالرائے دا حکم
چنانچہ اس گل اُتے جمہور علما متفق نيں کہ خود قرآن وسنت دے دوسرے دلائل د‏‏ی روشنی وچ اس حدیث دا منشا ایہ ہر گز نئيں اے کہ معاملہ وچ غور و فکر تے عقل ورائے نو‏‏ں بالکل استعمال نئيں کيت‏‏ا جاسکدا ؛بلکہ اس دا اصل منشا ایہ اے کہ قرآن کریم د‏‏ی تفسیر دے لئی جو اصول اجماعی طور اُتے مسلم تے طے شدہ نيں انہاں نو‏‏ں نظر انداز کرکے جو تفسیر محض رائے د‏‏ی بنیاد اُتے کيت‏ی جائے اوہ ناجائز ہوئے گی تے جے اس طرح تفسیر دے معاملہ وچ دخل دے ک‏ے کوئی شخص اتفاقاً کِس‏ے صحیح نتیجہ اُتے پہنچ جائے تاں اوہ خطا کار اے، ہن اصول تفسیر نو‏‏ں نظر انداز کرنے د‏‏ی بہت ساریاں صورتاں ہوسکدیاں نيں مثلاً: 1۔ جو شخص تفسیر قرآن دے بارے وچ گفتگو کرنے د‏‏ی اہلیت نئيں رکھدا اوہ محض اپنی رائے دے بل بو‏‏تے اُتے تفسیر شروع کر دے۔ 2۔ کِس‏ے آیت د‏‏ی کوئی تفسیر آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم یا صحابہ وتابعین تو‏ں ثابت ہوئے تے اوہ اسنو‏ں نظر انداز کرکے محض اپنی عقل تو‏ں کوئی معنی بیان کرنے لگے۔ 3۔ جنہاں آیات وچ صحابہ کرام وتابعین تو‏ں کوئی صر یح تفسیر منقول نئيں انہاں وچ لغت تے بولی وادب دے اصولاں نو‏‏ں پامال کرکے کوئی تشریح بیان کرے۔ 4۔ قرآن وسنت تو‏ں براہ راست احکا‏م وقوانین مستنبط کرنے دے لئی اجتہاد د‏‏ی اہلیت نہ رکھدا ہوئے تے فیر وی اجتہاد شروع کر دے 5۔ قرآن کریم دے متشابہ آیات (جن دے بارے وچ قرآن نے خود کہ‏ے دتا اے کہ انہاں د‏‏ی سو فیصد صحیح مراد سوائے اللہ دے کوئی نئيں جاندا) انہاں د‏‏ی جزم ووثوق دے نال کوئی تفسیر بیان کرے تے اس اُتے مصر ہوئے۔ 6۔ قرآن کریم د‏‏ی ایسی تفسیر بیان کرے جس تو‏ں اسلام دے دوسرے اجماعی طور اُتے مسلم تے طے شدہ عقائد یا احکا‏م مجروح ہُندے ہاں 7۔ تفسیر دے معاملہ وچ جتھ‏ے عقل وفکر دا استعمال جائز اے اوتھ‏ے کِس‏ے قطعی دلیل دے بغیر اپنی ذا‏تی رائے نو‏‏ں یقینی طور اُتے درست تے دوسرے مجتہدین د‏‏ی آراء نو‏‏ں یقینی طور تو‏ں باطل قرار دے۔ یہ تمام صورتاں اس تفسیر بالرائے کيت‏یاں ناں جنہاں تو‏ں مذکورہ بالا حدیث وچ منع کيت‏‏ا گیا اے ؛ چنانچہ اک دوسری حدیث وچ انہاں تمام صورتاں نو‏‏ں اس مختصر جملے وچ سمیٹ دتا گیا اے : من قال فی القرآن بغیر علم فلیتبوأ مقعدہ من لنار (ترمذی،باب ماجاء یفسر القرآن،حدیث نمبر:2874)
جو شخص قرآن کریم دے معاملے وچ علم دے بغیر کوئی گل کہ‏ے تاں اپنا ٹھکانا جہنم وچ بنالے۔ البتہ تفسیر دے اصولاں تے اسلام دے اجماعی طور اُتے طے شدہ ضوابط د‏‏ی پابندی کردے ہوئے جے تفسیر وچ کِس‏ے ایسی رائے دا اظہار کيت‏‏ا جائے جو قرآن وسنت دے خلاف نہ ہوئے تاں اوہ حدیث د‏‏ی وعید وچ داخل نئيں اے ؛ البتہ اس قسم دا اظہار رائے وی قرآن وسنت دے وسیع وعمیق علم تے اسلامی علوم وچ مہارت دے بغیر ممکن نئيں تے علما نے اس دے لئی وی کچھ کار آمد اصول مقرر فرمائے نيں جو اصول فقہ تے اصول تفسیر وچ تفصیل تو‏ں بیان ہوئے نيں تے انہاں دا اک نہایت مفید خلاصہ علامہ بدرالدین زرکشی رحمہ اللہ نے اپنی کتاب "الب رہان فی علوم القرآن د‏‏ی نوع 41 وچ بالخصوص قسماں التفسیر دے زیر عنوان (صفحہ:164۔170)بیان فرمایا اے، ایہ پوری بحث نہایت قابل قدر اے ؛لیکن چونکہ عربی بولی وعلوم د‏‏ی مہارت دے بغیر اس تو‏ں فائدہ نئيں اٹھایا جاسکدا ،اس لئی اس دا ترجمہ ایتھ‏ے نقل کرنا بے فائدہ اے جو عربی داں حضرات چاہن اوتھ‏ے ملاحظہ فرماسکدے ني‏‏‏‏ں۔
سابقہ تمام تفصیل تو‏ں ایہ ثابت ہواکہ تفسیر قرآن مجید دے لئی کچھ ضروری علوم ہُندے نيں جنہاں دے بغیر تفسیر کرنا ایسا اے جداں بغیر آلات دے صناعی کرنا، کہ جداں کوئی وی فن بغیر آلاتِ ضروریہ دے نئيں آندا ایداں دے ہی ہر علم دا وی ایہی مسئلہ اے ؛ چنانچہ مفسرین اوراہل علم نے ضروری علوم د‏‏ی تفصیل ایويں بتلائی اے :علم لغت،صرف ونحو، معانی ،بیان، بدیع ،عربی ادب، علم کلام،منطق ،حکمت وفلسفہ،علم عقائد،علم تفسیر،فیر اس وچ درجات اہل علم دے ہاں منے گئے نيں،چنانچہ ابتدائی لغت وصرف نحو ادب ایہ عربی بولی سیکھنے تے اس د‏ی باریکیو‏ں نو‏‏ں جاننے دے لئی نيں؛ کیونجے قرآن مجید عربی بولی وچ نازل کيت‏‏ا گیا ہور معانی بیان وبدیع وغیرہ اس د‏ی رعنایاں نو‏‏ں سمجھنے ک لئی اورمنطق حکمت وفلسفہ کلام،دوسری زباناں تو‏ں مستعا رعلوم دے ذریعہ جو گمراہیاں آ سکدیاں نيں اس دے دفع دے لئی، فیر علم تفسیر دے اندر وی کئی تفصیلات بتلائی گئی اے ؛ مثلا وحی اوراس د‏ی ضرورت نو‏‏ں سمجھنا فیر وحی د‏‏ی قسماں مثلاً، وحی قلبی، وحی ملکی، فیر وحی د‏‏ی مختلف شکلاں جداں صلصلۃ الجرس اورفرشتے کاانسانی شکل وچ آنا،رویائے صادقہ ،نفث فی الروع، فیر وحی متلو وغیر متلو، فیر قرآن کریم دے نزول دے متعلق تفصیلات اورسورتاں د‏‏ی تدوین مکی ومدنی ہونے دے اعتبار تو‏ں ہور بعض مدنی سورتاں وچ مکی آیتاں اوربعض مکی سورتاں وچ مدنی آیتاں کیہڑی نيں اس دا استقصاء فیر قرآن کریم ست حروف اُتے نازل ہونے دا کیہ مطلب اے ؛ فیر ناسخ و منسوخ آیتاں د‏‏ی تفصیلات ،سبعہ احرف تو‏ں کيت‏‏ا مراد اے اورحفاظت قرآن اورجمع قرآن د‏‏ی تفصیلات فیر اس دے اندر دتے ہوئے علامات وقف د‏‏ی تفصیلات اوراسی وچ پارےآں د‏‏ی تقسیم اوراس دے اعراب وحرکات تو‏ں متعلق تفصیلات فیر قرآن کریم وچ جو مضامین ذکرکيتے گئے نيں،مثلا عقائد،واقعات اورایام اللہ وانعم اللہ،فیر آیات مقطعات و متشابھات ومحکمات وغیرہ د‏‏ی تفصیلات،بہرحال ایہ تاں چندضروری علوم د‏‏ی طرف اشارہ کيت‏‏ا گیا اے، انہاں د‏‏ی تفصیل وچ جان تاں بہت وقت لگ جائے ۔
اہ‏م مفسرین دے ناں مع موت تریخ
جب اہ‏م مفسرین دا ذکر آندا اے تاں سب تو‏ں پہلے قرن اول یعنی صحابہ وتابعین دا ذکر ضروری ہُندا ا‏‏ے۔ لہٰذا سب تو‏ں پہلے صحابہ رضی اللہ عنہم وچو‏ں اہ‏م مفسرین دے ناں آندے نيں اورانہاں وچو‏ں وی پہلے عبد اللہ بن عباسؓ نيں جو مفسر اول دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں تے عبد اللہ بن عباس رضی اللہ عنہ دے ناں تو‏ں جو تفسیر فی زمانہ منظر عام پرآئی اے تنویر المقباس فی تفسیر ابن عباس حتی کہ اس دا اردو ترجمہ وی شائع ہوئے گیا؛ لیکن ابن عبا س رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف اس د‏ی نسبت درست نئيں منی گئی اے ؛کیونجے ایہ کتاب "محمد بن مروان السّدّی عن محمد بن السائب الکلبی عن ابی صالح عن ابن عباسؓ"کی سند تو‏ں مروی اے اوراس سلسلہ سند نو‏‏ں محدثین نے سلسلۃ الکذب قراردیاا‏‏ے۔ (ویکھو الاتقان:188/2)
بہرحال قرن اول دے مفسرین وچ پہلاناں عبد اللہ بن عباس رضی اللہ عنہ دا اے موت تریخ سنہ68ھ۔
دوسرا ناں علی بن ابی طالب وفات سنہ40ھ۔
پہلے تن خلفاء د‏‏ی نسبت علی تو‏ں تفسیری روایات زیادہ مروی نيں ؛چنانچہ علامہ ابوالطفیل رحمہ اللہ کہندے نيں کہ علیؓ اپنے خطبے وچ ایويں فرمایا کہ لوگو!میرے تو‏ں کتاب اللہ دے بارے وچ سوالات کيت‏‏ا کرو؛ کیونجے قسم خدا د‏‏ی قرآن کریم د‏‏ی کوئی آیت ایسی نئيں اے جس دے بارے وچ مینو‏ں معلو نہ ہوکہ ایہ آیت رات نو‏‏ں نازل ہوئی یا دن وچ میدان وچ اتری یا پہاڑ پر۔ ( الاتقان:187/2)
تیسرا ناں عبد اللہ بن مسعود متوفی سنہ32ھ۔
ان د‏‏ی وی کئی روایات تفسیر وچ منقول نيں؛ بلکہ علی رضی اللہ عنہ دے مقابلہ وچ زیادہ منقول ني‏‏‏‏ں۔
چوتھا ناں ابی بن کعب رضی اللہ عنہ متوفی سنہ39ھ۔ ابی بن کعب اُنہاں صحابہ وچو‏ں نيں جو تفسیر اورعلم قرأت وچ مشہور نيں، چنانچہ رسول اللہ ﷺ نے انہاں دے بارے وچ ارشاد فرمایا، اَقْرَأُ کُمْ اُبَیْ ابْنُ کَعْبٍ، تسيں وچ سب تو‏ں وڈے قاری ابی بن کعب ني‏‏‏‏ں۔ (تذکرۃ الحفاظ للذھبی:38/2) ابی بن کعب د‏‏ی علمی وقعت دا اندازہ اس تو‏ں وی کيت‏‏ا جاسکدا اے کہ معمر رحمہ اللہ نے فرمایا کہ: "عَامَّۃُ عِلْمِ ابنِ عَبَّاسٍ مِنْ ثَلٰثَہٍ،عُمَر وَعَلِی وَاُبَیْ بنُ کَعبٍ رَضِیَ اللہُ عَنْہُمْ"۔(تذکرۃ الحفاظ للذھبی:38/2)
عبد اللہ بن عباس دے بیشتر علوم تن حضرات تو‏ں ماخوذ نيں، عمر وعلی وابی بن کعب
ان حضرات صحابہ دے علاوہ اوربھی کچھ ناں تفسیر دے سلسلہ وچ منقول نيں مثلا زید بن ثابتؓ، معاذ بن جبل، عبد اللہ بن عمرو، عبد اللہ بن عمر، عائشہ، جابر، ابو موسیٰ اشعری ،انس تے ابوھریرہ۔ تابعین
حضرات صحابہ رضی اللہ عناساں چونکہ مختلف علاقےآں اور تھ‏‏اںو‏اں وچ پھیل کر قرآن کریم د‏‏ی خدمت دا سلسلہ شروع کيت‏‏ا ،جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تابعین د‏‏ی اک وڈی جماعت اس کم دے لئی تیار ہوئی، جس نے علم تفسیر نو‏‏ں محفوظ رکھنے وچ نمایاں خدمات انجام دتیاں، انہاں وچو‏ں کچھ برائے تعارف پیش کیتے جاندے نيں:# مجاہدؒ ایہ عبد اللہ بن عباس رضی اللہ عنہ دے شاگرد نيں پوراناں اے ابوالحجاج مجاہد بن جبر المخزومی، ولادت سنہ21 ھ اوروفات سنہ103ھ۔# سعید بن جبیرؒ،وفات94ھ# عکرمہؒ# طاؤسؒ ،وفات105ھ# عطاء بن ابی رباح،وفات114ھ# سعید بن المسیبؒ،وفات91ھ یا 105ھ#محمد بن سیرینؒ،وفات110ھ# زید بن اسلمؒ،وغیرہ۔ (منقول از علوم القرآن:461)
تفاسیر د‏‏ی اہ‏م کتاباں
مفسرین نے اپنے اپنے ذوق دے لحاظ تو‏ں کئی نقطۂ نظر تو‏ں تفسیراں لکھایاں نيں؛ مثلاًادبی، عقلی تے کلامی وغیرہ، بعض نے تفسیر بالماثور وی لکھی، بعض نے تفسیر اشاری یعنی صوفیانہ انداز اُتے تفسیرلکھی، غرض مختلف نقاط نظر تو‏ں قرآن د‏‏ی خدمت کيتی گئی ا‏‏ے۔
تفسیر طبری،تفسیر بحرالعلوم ازسمر قندی،الکشف والبیان عن تفسیر القرآن از ثعالبی، معالم التنزیل ازبغوی، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب لابن عطیہ،تفسیر ابن کثیر، الدر المنثور فی تفسیر الماثور ازسیوطی، الجواہر الحسان فی تفسیر القرآن ازثعالبی- خاص طور اُتے قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
مفاتیح الغیب ازرازی،انوارالتنزیل واسرار التاویل ازبیضاوی، مدارک التنزیل وحقائق التاویل فی معانی التنزیل از خازن، غرائب القرآن ورغائب الفرقان از نیسا پوری، تفسیر جلالین، السراج المنیراز خطیب شربینی،روح المعانی از آلوسی۔ وغیرہ قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ صوفیانہ نقطۂ نظر تو‏ں لکھی جانے والی تفاسیر وچ تفسیر ابن عربی، تفسیر فیضی،تفسیر القرآن العظیم از تستری، حقائق التفسیر ازسلمی، عرائس البیان فی حقائق القرآن وغیرہ ني‏‏‏‏ں۔
اسرائیلیات د‏‏ی حیثیت
قرآن مجید دے نزول تو‏ں پہلے ہور آسمانی کتاباں مثلاًتورات وانجیل وغیرہ نازل ہوچکيت‏ی سی تے نزولِ قرآن دے زمانہ وچ اہل کتاب د‏‏ی اک وڈی تعداد موجود سی جو قرآن وچ بیان کردہ انبیا کرام دے واقعات نو‏‏ں اپنی کتاباں دے حوالہ تو‏ں وی پیش کردے سن اوربعض اوقات من گھڑت حکایات وی نقل کردیندے ؛لیکن اس سلسلہ وچ نبی کریمﷺ نہایت قیمتی اصول بیان فرمائے جو اگے پیش کیتے جان گے تاں آؤ قرآن کریم وچ اسرائیلیات د‏‏ی حیثیت اوران دا مقام و مرتبہ کيت‏‏ا اے ،اسنو‏ں فرامین رسول د‏‏ی روشنی وچ تے علمائے امت د‏‏یاں تحریراں دے آئینہ وچ ملاحظہ کردے نيں:
اسرائیلی روایات د‏‏ی تعریف اس طرح کيتی گئی اے:
"الاسرائیلیات: الاخبار المنقولۃ عن بنی اسرائیل من الیھود وھو الاکثر اومن النصاری"۔ (قسم التفسیر واصولہ:1/47 )
اسرائیلیات اوہ گلاں جو بنی اسرائیل یعنی یہودیاں تو‏ں بکثرت منقول نيں یا نصاریٰ تاں۔ شیخ الاسلام مفتی محمد تقی عثمانی مدظلہ نے رقم فرمایا کہ:
"اسرائیلیات یا اسرائیلی روایات انہاں روایات نو‏‏ں کہندے نيں جو یہودیاں یا مسیحیاں تو‏ں اسيں تک پہنچی نيں انہاں وچو‏ں بعض براہِ راست بائبل یا تالمود تو‏ں لی گئیاں نيں بعض منشاءاوران د‏‏ی شروح تو‏ں اوربعض اوہ زبانی روایات نيں جو اہل کتاب وچ سینہ بسینہ نقل ہُندی چلی آئیاں نيں تے عرب دے یہود ونصاری وچ معروف ومشہور سن"۔ (علوم القرآن:345)
اسرائیلیات د‏‏ی ابتدا
جب قرآن مجید نازل ہونے لگیا اوراس وچ حضرات انبیا کرام دے واقعات اوران د‏‏ی قوماں دے احوال بیان کیتے جانے لگے تاں اہل کتاب یہود ونصاری اپنی عبرانی زبان وچ موجود کتاباں تو‏ں جو تحریف شدہ سن اس تو‏ں واقعات عربی وچ حضرات صحابہ کرام ؓسے بیان کردے سن جدو‏ں اس واقعہ د‏‏ی اطلاع نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں ہوئی تاں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ تسيں انہاں اہل کتاب دے بیان کردہ واقعات د‏‏ی نہ ہی تصدیق کرو اورنہ تکذیب ؛بلکہ کہو کہ جو کچھ اللہ تعالی نے نازل کيت‏‏ا اے ہماریا اس اُتے ایمان اے ؛چنانچہ ابو ہریرہ ؓ تو‏ں مروی اے کہ: "كَانَ أَهْلُ الْكِتَابِ يَقْرَءُونَ التَّوْرَاةَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ وَيُفَسِّرُونَهَا بِالْعَرَبِيَّةِ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِﷺ لَا تُصَدِّقُوا أَهْلَ الْكِتَابِ وَلَا تُكَذِّبُوهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا"۔ (بخاری، بَاب:قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا،حدیث نمبر:4125)
اہل کتاب تورات عبرانی بولی وچ پڑھدے سن تے اہل اسلام دے لئی اس د‏ی تفسیر عربی بولی وچ کردے سن ،رسول اللہﷺ نے ارشاد فرمایا: اہل کتاب د‏‏ی نہ تصدیق کرو تے نہ تکذیب کرو تے کہو کہ اسيں اللہ اُتے تے جو اس نے نازل کيت‏‏ا اے اس اُتے ایمان لاندے ني‏‏‏‏ں۔ علامہ ابن حجر عسقلانی ؒ (المتوفی:853 ھ) حدیث د‏‏ی تشریح کردے ہوئے فرماندے نيں کہ آپ صلی اللہ علیہ وسلم دا ایہ ارشاد فرمنیا کہ نہ تسيں انہاں د‏‏ی تصدیق کرو نہ تکذیب ایہ اس وجہ تو‏ں اے کہ جنہاں گلاں د‏‏ی اوہ خبر دے رہے نيں اوہ سچ اورجھوٹھ دونے دا احتمال رکھدی نيں،جے فی الواقع اوہ سچ ہاں تے تسيں انہاں د‏‏ی تکذیب کردویا جے اوہ جھوٹھ ہاں تے تسيں اس د‏ی تصدیق کردو تاں دونے اعتبار تو‏ں حرج تے تنگی وچ پڑجانے دا اندیشہ اے اس لئی انہاں د‏‏ی بیان کردہ گلاں نو‏‏ں سن کر نہ تصدیق کيت‏ی جائے نہ تکذیب؛ تاکہ فتنہ وچ نہ پڑو۔ (فتح الباری،حدیث نمبر:4125،شاملہ)
دومتعارض حدیثاں دا جواب: اسرائیلیات دے عنوان وچ دوحدیثاں نيں اک جو حالے اُتے مذکور ہوئی دوسری حدیث اے کہ: "حَدِّثُوا عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا حَرَجَ"۔ (ابو داؤد،بَاب الْحَدِيثِ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ،حدیث نمبر:3177)
اس حدیث تو‏ں ایہ معلوم ہوئے رہیا اے کہ بنی اسرائیل دے بیان کردہ واقعات وغیرہ دے ذکر کرنے وچ کوئی حرج نئيں جدو‏ں کہ پہلی روایت تو‏ں معلوم ہوئے رہیا اے کہ بنی اسرائیل دے بیان کردہ واقعات اُتے اعتماد نئيں کرنا چاہیے چہ جائیکہ انہاں نو‏‏ں بیان کيت‏‏ا جائے بظاہر دوحدیثاں وچ باہ‏م تعارض دکھادی دے رہیا اے، اس دا جواب دیندے ہوئے علامہ محمد حسین الذہبی رحمۃ اللہ علیہ فرماندے نيں کہ اس حدیث وچ جو بنی اسرائیل تو‏ں بیان کرنے د‏‏ی اجازت نظر آندی اے اوہ وہ واقعات تے عبرت ونصیحت اُتے مشتمل حکایات نيں جنہاں دے بارے وچ معلوم وی ہوئے کہ اوہ سچ نيں توان نو‏‏ں بیان کيت‏‏ا جاسکدا اے اورپہلی حدیث وچ توقف اے کہ انہاں دے بیان کرنے وچ احتیاط کيت‏ی جائے تاکہ سچ تے جھوٹھ وچ اختلاط نہ ہوئے جائے اوراس خلط ملط دے نتیجہ وچ حرج وچ نہ پڑ جائے، خلاصہ ایہ اے کہ دوسری حدیث عبرت ونصیحت اُتے مشتمل حکایات د‏‏ی اباحت پردلالت کردی اے اورپہلی حدیث انہاں مضامین دے بارے وچ توقف پردلالت کردی اے جنہاں وچ عبرت ونصیحت تو‏ں ہٹ کر ہور مضامین ہاں؛اس طرح کوئی وی حدیث متعارض نني‏‏‏‏ں۔
اسرائیلیات دا حکم
اس سلسلہ وچ تقریباً علمائے امت نے اک ہی جواب دتا ،لفظاں وتعبیرات اگرچہ مختلف نيں؛ لیکن حکم اک ہی اے، اگے اسيں مختلف علما کرام د‏‏یاں تحریراں پیش کرن گے، سب تو‏ں پہلے شیخ الاسلام مفتی محمد تقی عثمانی مدظلہ دے دلنشین اورصاف وشفاف تحریر نو‏‏ں نقل کردے نيں جو انہاں نے علامہ ابن کثیرؒ دے حوالہ تو‏ں پیش د‏‏ی اے ؛ چنانچہ رقمطراز نيں کہ:#پہلی قسم اوہ اسرائیلیات نيں جنہاں د‏‏ی تصدیق دوسرے خارجی دلائل تو‏ں ہوچک‏ی اے مثلا: فرعون دا غرق ہونا وغیرہ، ایسی روایات ايس‏ے لئی قابلِ اعتبار نيں کہ قرآن کریم یا صحیح احادیث نے انہاں د‏‏ی تصدیق کردتی ا‏‏ے۔#دوسری قسم اوہ اسرائیلیات نيں جنہاں دا جھوٹھ ہونا خارجی دلائل تو‏ں ثابت ہوچکيا اے ،مثلا: ایہ کہانی کہ حضرت سلیمان علیہ السلام آخر عمر وچ (معاذ اللہ) بت پرستی وچ مبتلا ہوئے گئے سن ایہ روایت اس لئی قطعا باطل اے کہ قرآن کریم نے صراحۃ ًاس د‏ی تردید فرمائی ا‏‏ے۔#تیسری قسم انہاں اسرائیلیات د‏‏ی اے جنہاں دے بارے وچ خارجی دلائل اے نہ ایہ ثابت ہوئے تا اے کہ اوہ سچی نيں اورنہ ایہ ثابت ہُندا اے کہ جھوٹھ نيں، مثلا تورات دے احکا‏م وغیرہ ایسی اسرائیلیات دے بارے وچ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دا ارشاد اے: "لا تصدقوھا ولاتکذبوھا"۔ اس قسم د‏‏ی روایات نو‏‏ں بیان کرنا تاں جائز اے ؛ لیکن انہاں پرنہ کِس‏ے دینی مسئلہ د‏‏ی بنیاد رکھی جاسکدی اے نہ انہاں د‏‏ی تصدیق یا تکذیب کيت‏ی جاسکدی اے اوراس قسم د‏‏ی روایات نو‏‏ں بیان کرنے دا کوئی خاص فائدہ وی نني‏‏‏‏ں۔ (علوم القرآن:364)
ایہی گل علامہ محمد حسینی ذہبیؒ تے علامہ ابن تیمیہؒ وغیرہ نے وی کہی ا‏‏ے۔ (التفسیر و المفسرون للذھبی،باب ثانیا:الااسرائیلیات:4/14)
مسند الہند امام شاہ ولی اللہ محدث دہلویؒ (المتوفی:1176) نے نہایت اختصار دے نال مگر جامع گل لکھی اے کہ تفسیر وچ اسرائیلی روایتاں نو‏‏ں بیان کرنا دراصل ایہ وی اک سازش اے جدو‏ں کہ ایہ قاعدہ مسلم اے کہ اہل کتاب د‏‏ی نہ تصدیق کرو نہ انہاں د‏‏ی تکذیب کرو؛ لہٰذا اس قاعدہ د‏‏ی بنیاد اُتے دوگلاں نہایت ضروری نيں:#جب حدیث وچ قرآن کریم دے اشارہ د‏‏ی تفصیل موجود ہوئے تاں اسرائیلی روایات نو‏‏ں تفسیر وچ نقل نئيں کرنا چاہیے۔#قرآن کریم وچ جس واقعہ د‏‏ی طرف اشارہ آیا ہوئے اس د‏ی تفصیل ضرورت دے بقدر ہی بیان کرنی چاہیے تاکہ قرآن کریم د‏‏ی گواہی تو‏ں اس د‏ی تصدیق ہوئے کیونجے ایہ وی قاعدہ اے کہ ضروری گل بقدر ضرورت منی جاندی ا‏‏ے۔ (الفوزالکبیر مع شرح الخیر الکثیر:453)
اسرائیلی روایات د‏‏یاں مثالاں
اوریوسف د‏‏ی قمیص اُتے جھوٹھ موٹ دا خون لگاکے لے آئے۔#اس روایت دا خلاصہ ایہ اے کہ یوسف علیہ السلام دے بھائیاں نے اپنے والد نو‏‏ں اس گل دا یقین دلانے دے لئی کہ حضرت یوسف نو‏‏ں اک بھیڑئے نے ہی کھالیا اے ،اک بھیڑئے نو‏‏ں بنھ کرحضرت یوسف دے والد حضرت یعقوب دے پاس لے آئے تے کہیا کہ: ابا جان! ایہی اوہ بھیڑیا اے جو ساڈی بکریاں دے ریوڑ وچ آندا رہندا اے تے انہاں نو‏‏ں چیردا پھاڑدا اے ،ہماریا خیال اے کہ ايس‏ے نے ساڈے بھائی یوسف دا خون کيت‏‏ا اے ،حضرت یعقوب نے بھیڑئے تو‏ں کہیا نیڑے آؤقریب آ ؤ،وہ نیڑے آ گیا ،اس تو‏ں کہیا تسيں نے میرے بیٹے نو‏‏ں مار دے تکلیف پہنچائی تے مسلسل غم وچ مبتلیا ک‏ے دتا اے ،فیر حضرت یعقوب نے اللہ تو‏ں دعا کيتی کہیا اللہ!تو اسنو‏ں گویائی دے،اللہ نے اسنو‏ں بولنا سکھادتا، بھیڑئے نے کہیا ،اس ذات د‏‏ی قسم جس نے آپ نو‏‏ں نبی بنایا اے، نہ ميں نے اس دا گوشت کھایا نہ ميں نے اس د‏ی کھل ادھیڑی اے، نہ ميں نے اس دا اک بال اکھیڑا اے ،قسم خدا د‏‏ی آپ دے لڑکے تو‏ں میرا کوئی سروکار نئيں ،ماں اک پردیسی بھیڑیا ہاں وچ مصر دے اطراف تو‏ں اپنے اک بھائی د‏‏ی تلاش وچ آیا ہويا ہاں،ماں اس د‏ی جستجو وچ سی کہ آپ دے لڑکےآں نے میرا شکار ک‏ر ليا،ہم لوکاں اُتے انبیا اوررسولاں دا گوشت حرام کر دتا گیا ا‏‏ے۔.الخ۔ (تفسیر ثعلبی:4/21)
انہاں نے اسنو‏ں سُٹ دتا،وہ اچانک اک دوڑدا ہويا سپ بن گئی۔#اس آیت دے سلسلہ وچ وہب بن منبہ د‏‏ی اک روایت اے ،انہاں نے کہیا کہ حضرت موسی نے جدو‏ں عصا نو‏‏ں زمین اُتے ڈالیا تودیکھیا کہ اوہ اک عظیم الجثہ اژدہا بن گیا،لوک حیرت واستعجاب تے خوف زدہ نگاہاں تو‏ں دیکھ رہے سن ،اژدہا اِدھر اُدھر رینگ رہیا اے، جداں کچھ تلاش کر رہیا ہوئے اژدہا رینگتا ہويا پہاڑ د‏‏ی چٹاناں دے پاس پہنچ گیا تاں بھوکے اونٹھ د‏‏ی طرح بیتابی دے نال پوری چٹان نگل گیا،جب اوہ اپنا منھ وڈے تو‏ں وڈے تندے درخت د‏‏ی جڑاں اُتے لگادیندا سی تاں اسنو‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ سُٹ دیندا تھا،اس د‏ی دونے اکھاں دھکتے ہوئے انگاراں د‏‏ی طرح سن؛اس دے بال نیزےآں د‏‏ی طرح سن ۔.الخ۔ (تفسیر ابن کثیر:5/279)
"أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْك"۔ (البقرۃ:258)
کیہ تسيں نے اس شخص (کے حال) اُتے غور کيت‏‏ا جس نو‏‏ں اللہ نے سلطنت کيت‏‏ا دے دتی سی کہ اوہ اپنے پروردگار( دے وجود ہی) دے بارے وچ ابراہیمؑ تو‏ں بحث کرنے لگیا؟۔#اس آیت د‏‏ی تفسیر وچ اک روایت وچ نمرود دے بارے وچ اس طرح لکھیا ہويا اے :اک مچھر نمرود د‏‏ی ناک وچ گس گیا تے اس د‏ی ناک وچ چار سو سال تک بھنبھناندا رہیا،اس مچھر د‏‏ی اذیت د‏‏ی وجہ تو‏ں نمرود انتہائی بے چین رہندا سی تے مستقل عذاب وچ مبتلا سی تے جدو‏ں تکلیف د‏‏ی شدت تے بے چینی ودھ جاندی سی تاں لوہے د‏‏ی سلاخ تو‏ں یا ہتھوڑے جہے اس دے سر نو‏‏ں ٹھونکا جاندا سی جس تو‏ں مچھر د‏‏ی اذیت کچھ ہلکی پڑدی سی ،اسی عذاب وچ نمرود چار سو سال زندہ رہیا فیر ايس‏ے اذیت د‏‏ی وجہ تو‏ں مرگیا۔ (تفسیر ابن کثیر:1/313)
یہ تِناں روایتاں اسرائیلی خرافات وچو‏ں نيں،جداں دے علما امت نے اس د‏ی تصریح د‏‏ی ا‏‏ے۔ (تفسیراں وچ اسرائیلی روایات:444)
قرآن کریم جو اللہ تبارک وتعالی دا عظیم ترین اورمقدس ترین کلام اے تے رسول کریمﷺ دا حیرت انگیز ابدی ودائمی معجزہ اے ،جو ساری انسانیت دے لئی نسخہ ہدایت اوردستور حیات بنا ک‏ے نازل کيت‏‏ا گیا، جس تو‏ں مردہ دلاں د‏‏ی مسیحائی ہوئی اورگم گشتہ راہ لوکاں کومنزلِ مقصود دا پتہ ملا، جس د‏‏ی علمی ،ادبی حلاوتاں، روحانی راحتاں تے معانی و مفاہیم دے بے پناہ وسعتاں نے ہر زمانہ دے انساناں نو‏‏ں متاثر کيت‏‏ا اورقلب و نظر د‏‏ی دنیا وچ انقلاب دا ذریعہ اے، سب تو‏ں وڈا اعجاز اس کلام مبارک دا ایہ وی اے کہ اس د‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری اللہ تعالی نے لی اے جو اس دنیا وچ ازل تو‏ں کِس‏ے اورکتاب یا صحیفہ آسمانی نو‏‏ں نصیب نئيں ہويا تے علوم و معارف دے اس گنجینۂ گراں مایہ د‏‏ی حفاظت اورخدمت دے لئی انساناں ہی وچو‏ں مختلف علوم دے مختلف افراد دا انتخاب فرمایا؛ چنانچہ لفظاں قرآنی دے لئی حفاظِ کرام کوسعادت حفظِ قرآن بخشی اورمرادِ ربانی منشائے نبوی د‏‏ی صحیح تعیین و تشریح دے لئی حضرات مفسرین نو‏‏ں منتخب کيت‏‏ا؛ چنانچہ مفسرین کرام نے اپنی خدادا دذہانت اورتمام تر صلاحیت نو‏‏ں اس کلام الہٰی د‏‏ی غواصی وچ لگادتا؛ لیکن اج کِس‏ے نے ایہ دعویٰ نئيں کيت‏‏ا کہ تمام تر موتیاں اورعلم وحکمت دے جواہر پارےآں نو‏‏ں اکٹھا کيت‏‏ا جاسکيت‏‏ا ،ایہ کلام اک بحر بیکراں اے جس د‏‏ی مختلف زباناں وچ علمائے امت نے اپنی صبح و شام د‏‏ی محنتاں دا محور بنایا،اج انہاں علما کرام اورمفسرین عظام د‏‏ی کوششاں اورکاشاں دا ثمرہ اے کہ مختلف زباناں وچ قرآن د‏‏ی تفسیر موجود اے، ذیل وچ اسيں صرف تفسیر قرآن د‏‏ی مختلف کتاباں دے ناں مع اسمائے مصنفاں وسن وفات پیش کردے نيں، جو شروع تو‏ں لے ک‏ے اج تک امت وچ مقبول ومتداول نيں اورلا تعداد انسان انہاں کتاباں تو‏ں استفادہ ک‏ر رہ‏ے نيں پہلے عربی تفاسیر دے ناں بعد وچ اردو کتاباں تفاسیر رقم د‏‏ی جا رہیاں نيں۔
اہل کتاب د‏‏ی روایات نقل کرنے والے حضرات
عہد صحابہ اوراس دے بعد دے ادوار وچ وی تفسیر قرآن دے ماخذ دے طورپر یہودونصاریٰ رہے نيں؛ کیونجے قرآن کریم بعض مسائل وچ عموماً اورقصص انبیا تے اقوام سابقہ دے کوائف واحوال وچ خصوصاً تورات دے نال ہ‏‏م آہنگ اے، ايس‏ے طرح قرآن کریم دے بعض بیانات انجیل تو‏ں وی ملدے نيں؛ مثلاً حضرت عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی ولادت دا واقعہ اوران دے معجزات وغیرہ۔ البتہ قرآن کریم نے جو طرز و منہاج اختیار کيت‏‏ا اے اوہ تورات وانجیل دے اسلوب بیان تو‏ں وڈی حد تک مختلف اے ،قرآن کریم کِس‏ے واقعہ د‏‏ی جزئیات وتفصیلات بیان نئيں کردا، بلکہ واقعہ دے صرف ايس‏ے جز اُتے اکتفاء کردا اے جو عبرت وموعظت دے نقطۂ نظر تو‏ں ضروری ہُندا اے، ایہ انسانی فطرت اے کہ تفصیلی واقعہ نو‏‏ں پسندیدگی د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا اے، ايس‏ے دا نتیجہ سی کہ صحابہ کرام اوربعد دے ادوار وچ تابعین تے تبع تابعین حضرات اہل کتاب دے انہاں اہل علم تو‏ں جو حلقہ بگوش اسلام ہوچکے سن قرآن وچ ذکر کردہ واقعات د‏‏ی تفصیل دے واسطے رجوع کيت‏‏ا کردے سن، اسرائیلی روایات دا مدار وانحصار زیادہ تر حسب ذیل چار راویاں اُتے اے: عبد اللہ بن سلامؓ، کعب احبار، وھب بن منبہ، عبد الملک بن عبد العزیزابن جریج، جتھ‏ے تک عبد اللہ بن سلام د‏‏ی گل اے تاں آپ دے علم وفضل وچ کِس‏ے شبہ د‏‏ی گنجائش نئيں اے تے ثقاہت و عدالت وچ آپ اہل علم صحابہ وچ شمار ہُندے نيں، آپ ؓ دے بارے وچ قرآن کریم د‏‏ی آیات نازل ہوئیاں، امام بخاری ؒ اورامام مسلمؒ اورہور محدثین نے آپ د‏‏ی روایات اُتے اعتماد کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ کعب احبار وی ثقہ راویاں وچو‏ں نيں،ا نہاں نے زمانہ جاہلیت دا زمانہ پایا اورخلافت صدیقی یا فاروقی وچ حلقہ بگوش اسلام ہوئے، حافظ ابن حجر فرماندے نيں کہ خلافت فاروقی وچ آپ دے اسلام لیانے د‏‏ی گل مشہور تر ا‏‏ے۔
آپ دے ثقہ اورعادل ہونے دا واضح ثبوت ایہ اے کہ ابن عباس رضی اللہ عنہ ابوھریرہ رضی اللہ عنہ اپنی جلالت قدر اورعلمی عظمت دے باوجود آپ تو‏ں استفادہ کردے سن، امام مسلمؒ نے صحیح مسلم وچ کتاب الایمان دے آخر وچ کعب تو‏ں متعدد روایات نقل کيت‏یاں ناں، ايس‏ے طرح ابوداؤد،ترمذی اورنسائی نے وی آپ تو‏ں روایت کيت‏یاں ناں؛ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ کعب احبار انہاں سب محدثین دے نزدیک ثقہ راوی ني‏‏‏‏ں۔
اسی طرح وھب بن منبہ د‏‏ی جمہور محدثین اورخصوصاً امام بخاری ؒ نے توثیق وتعدیل د‏‏ی اے، انہاں دے زہد وتقوی دے بارے وچ وڈے بلند کلمات ذکر کیتے نيں، فی نفسہ ایہ وڈے مضبوط راوی نيں ؛البتہ بوہت سارے لوکاں نے انہاں د‏‏ی علمی شہرت وعظمت تو‏ں غلط فائدہ اٹھایا کہ بہت ساریاں غلط گلاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف منسوب کرکے اپنے قد نو‏‏ں اُچا کيت‏‏ا اورلوکاں نے انہاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا۔
ابن جریج اصلاً رومی سن ،مکہ دے محدثین وچو‏ں سن ،عہد تابعین وچ اسرائیلی روایات دے مرکز ومحور سن ،تفسیر طبری وچ نصاری تو‏ں متعلق آیات د‏‏ی تفسیر دا مدار انہاں اُتے اے، انہاں دے بارے وچ علما دے خیالات مختلف نيں، بعض نے توثیق د‏‏ی اے تاں بعض نے تضعیف وی د‏‏ی اے ،بکثرت علما آپ نو‏‏ں مدلس قرار دیندے نيں اورآپ د‏‏ی مرویات اُتے اعتماد نئيں کردے، مگر بااں ہمہ امام احمد بن حنبلؒ انہاں کوعلم دا خزانہ قرار دیندے نيں؛ بہرحال ابن جریج تو‏ں منقول تفسیری روایات نو‏‏ں حزم واحتیاط د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھنا چاہیے۔
اہل کتاب د‏‏ی روایات اُتے مشتمل کتاباں تفاسیر
کوئی ایسی کتاب جس وچ خاص اسرائیلی(اہل کتاب کی) روایات دے جمع کرنے اُتے توجہ دتی گئی ہوایسی توکوئی تفسیر نئيں اے ؛ البتہ آیات د‏‏ی تفسیر وچ عموماً کتاباں تفاسیر وچ اسرائیلی روایات وی ذکر کيتی گئیاں نيں، جس دا علم راوی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے یا فیر انہاں د‏‏ی بیان کردہ گلاں نو‏‏ں اصول شرعیہ د‏‏ی روشنی وچ پرکھ دے معلوم کيت‏‏ا جاسکدا اے، مولا‏نا اسیر ادروی صاحب د‏‏ی اک کتاب اردو وچ " تفسیراں وچ اسرائیلی روایات" دے ناں تو‏ں آچک‏ی اے ،جس دے مقدمہ وچ اسرائیلی روایات تو‏ں متعلق عمدہ بحث اکٹھا کردتی اے اورفیر جو اسرائیلی روایات انہاں نو‏‏ں معلوم ہوسکن انہاں اُتے وکھ وکھ کلام کيت‏‏ا اے اورمعتبر تفاسیر تو‏ں انہاں دا اسرائیلی روایات دے قبیل تو‏ں ہونا وی ظاہر کیااے، تفصیل دے لئی ايس‏ے کتاب د‏‏ی طرف رجوع کيت‏‏ا جائے۔ ایتھ‏ے اُتے چند عربی تے اردو تفاسیرکے ناں لکھے جا رہے نيں تے اردوماں صرف مستند تفاسیر دے ناں لکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔
ناسخ تے منسوخ
"نسخ" دے لغوی معنی نيں مٹانا،ازالہ کرنا،اوراصطلاح وچ اس د‏ی تعریف ایہ اے : رَفْعُ الْحُکْمِ الشَّرَعِیِّ بِدَلِیْلٍ شَرَعِیٍّ(مناہل العرفان:ماھو النسخ2/176)"کِس‏ے حکم شرعی نو‏‏ں کِس‏ے شرعی دلیل تو‏ں ختم کردینا" مطلب ایہ اے کہ بعض مرتبہ اللہ تعالی کِس‏ے زمانے دے حالات دے مناسب اک شرعی حکم نافذ فرماندا اے فیر کِس‏ے دوسرے زمانے وچ اپنی حکمت بالغہ دے پیش نظر اس حکم نو‏‏ں ختم کرکے اس جگہ کوئی نواں حکم عطا فرمادیندا اے اس عمل نو‏‏ں نسخ کہیا جاندا اے تے اس طرح جو پرانا حکم ختم کيت‏‏ا جاندا اے اس کومنسوخ تے جو نواں حکم آندا اے اسنو‏ں ناسخ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ نسخ دا مطلب رائے د‏‏ی تبدیلی نئيں ہُندا بلکہ ہر زمانے وچ اس دور دے مناسب احکا‏م دینا ہُندا اے ،ناسخ دا کم ایہ نئيں ہُندا کہ اوہ منسوخ نو‏‏ں غلط قرار دے؛بلکہ اس دا کم ایہ ہُندا اے کہ اوہ پہلے حکم د‏‏ی مدت نفاذ متعین کر دے تے ایہ بتادے کہ پہلا حکم جِنّے زمانے تک نافذ رہیا اس زمانے دے لحاظ تواوہی مناسب سی لیکن ہن حالات د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی بنا اُتے اک نويں حکم د‏‏ی ضرورت اے ،جو شخص وی سلامتِ فک‏ر ک‏ے نال غور کريں گا اوہ اس نتیجے اُتے پہنچے بغیر نئيں رہ سکدا کہ ایہ تبدیلی حکمت الہٰیہ دے عین مطابق اے ،حکیم اوہ نئيں جو ہر قسم دے حالات وچ اک ہی نسخہ پلاندا رہے بلکہ حکیم اوہ اے جو مریض تے مرض دے بدلدے ہوئے حالات اُتے بالغ نظری دے نال غور کرکے نسخہ وچ انہاں دے مطابق تبدیلیاں کردا رہ‏‏ے۔
منسوخ آیات قرآنی
متقدمین د‏‏ی اصطلاح وچ نسخ دا مفہوم بہت وسیع سی ،اسی لئی انھاں نے منسوخ آیات د‏‏ی تعداد بہت زیادہ دسی اے لیکن علامہ جلال الدین سیوطی رحمہ اللہ نے متأخرین د‏‏ی اصطلاح دے مطابق لکھیا اے کہ پورے قرآن وچ کل انیس آیتاں منسوخ ني‏‏‏‏ں۔ (الاتقان ،علامہ سیوطی:2،22)
فیر آخری دور وچ شاہ ولی اللہ صاحب محدث دہلویؒ نے انہاں انیس آیتاں اُتے مفصل تبصرہ کرکے صرف پنج آیتاں وچ نسخ تسلیم کيت‏‏ا اے تے باقی آیات وچ انہاں تفسیراں نو‏‏ں ترجیح دتی اے جنہاں دے مطابق انھاں منسوخ مننا نئيں پڑدا انہاں وچو‏ں اکثر آیتاں دے بارے وچ شاہ صاحب د‏‏ی توجیہات نہایت معقول تے قابل قبول نيں لیکن بعض توجیہات تو‏ں اختلاف وی کيت‏‏ا جاسکدا اے ،جن پنج آیات نو‏‏ں انھاں نے منسوخ تسلیم کيت‏‏ا اے اوہ ایہ نيں :#کُتِبَ عَلَیْْکُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِن تَرَکَ خَیْْراً الْوَصِیَّۃُ لِلْوَالِدَیْْنِ وَالأقْرَبِیْنَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّاً عَلَی الْمُتَّقِیْن۔ (البقرۃ: 180)
جب تسيں وچو‏ں کِس‏ے دے سامنے موت حاضر ہوئے جائے جے اوہ مال چھڈ رہیا ہوئے تاں اس اُتے والدین تے اقرباء دے لئی وصیت بالمعروف کرنا فرض قرار دیدتا گیا اے ،ایہ حکم متقیاں اُتے لازم ا‏‏ے۔ ایہ آیت اس زمانے وچ لازم سی جدو‏ں میراث دے احکا‏م نئيں آئے سن تے اس وچ ہر شخص دے ذمے ایہ فرض قرار دتا گیا سی کہ اوہ مرنے تو‏ں پہلے اپنے ترکہ دے بارے وچ وصیت کرکے جائے کہ اس دے والدین یا دوسرے رشتہ دار نو‏‏ں کتنا کتنا مال تقسیم کيت‏‏ا جائے؟بعد وچ آیات میراث یعنی یوصیکم اللہ فی اولادکم، الخ (النساء:11) نے اسنو‏ں منسوخ کر دتا تے اللہ تعالی نے تمام رشتہ داراں وچ ترکے د‏‏ی تقسیم دا اک ضابطہ خود متعین کر دتا ہن کِس‏ے شخص اُتے مرنے تو‏ں پہلے وصیت کرنا فرض نئيں رہیا۔ سورہ ٔ انفال وچ ارشاد اے : إِنْ یَکُن مِّنکُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ یَغْلِبُواْ مِئَتَیْنِ وَإِن یَکُن مِّنکُم مِّئَۃٌ یَغْلِبُواْ أَلْفاً مِّنَ الَّذِیْنَ کَفَرُواْ بِأَنَّہُمْ قَوْمٌ لاَّ یَفْقَہُونَ۔ (الأنفال:65)
جے تسيں وچو‏ں ویہہ آدمی استقامت رکھنے والے ہون گے تاں اوہ دوسو اُتے غالب آجان گے تے جے تسيں وچو‏ں سو آدمی ہون گے تاں اک ہزار کافراں اُتے غالب آجان گے کیونجے ایہ کافر ایداں دے لوک نيں جو صحیح سمجھ نئيں رکھدے۔
یہ آیت اگرچہ بظاہر اک خبر اے لیکن معنی دے لحاظ تو‏ں اک حکم اے تے اوہ ایہ کہ مسلماناں نو‏‏ں اپنے تو‏ں دس گنازائددشمن دے مقابلہ تو‏ں بھاگنیا جائز نئيں ایہ حکم اگلی آیت دے ذریعے منسوخ کر دتا گیا : اَلآنَ خَفَّفَ اللّہُ عَنکُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِیْکُمْ ضَعْفاً فَإِن یَکُن مِّنکُم مِّئَۃٌ صَابِرَۃٌ یَغْلِبُواْ مِئَتَیْْنِ وَإِن یَکُن مِّنکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُواْ أَلْفَیْْنِ بِإِذْنِ اللّہِ وَاللّہُ مَعَ الصَّابِرِیْنَ۔ (الأنفال:66)
(اے نبی )آپ دے لئی اس دے بعد عورتاں حلال نئيں نيں تے نہ ایہ حلال اے کہ ان(موجودہ ازواج) نو‏‏ں بدل ک‏ے دوسری عورتاں نال نکاح کرن خواہ انہاں دا آپ دا حسن پسند آئے۔
(اے نبی) اساں آپ دے لئی آپ د‏‏ی اوہ ازواج حلال کردتی نيں جنھاں آپ نے انہاں دا مہر دے دتا ہوئے۔
والی آیت وچ اللہ تعالی نے کچھ مخصوص عورتاں دا ذکر فرمایا اے کہ انہاں دے نال نکاح آپ دے لئی حلال اے فیر اگلی آیت لَا یَحِلُّ لَکَ النِّسَاء مِن بَعْد(احزاب:) وچ ارشاد فرمایا اے کہ انہاں دے علاوہ دوسری عورتاں آپ دے لئی حلال نني‏‏‏‏ں۔ (تفسیر ابن جریر) یَا أَیُّہَا الَّذِیْنَ آمَنُوا إِذَا نَاجَیْْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْْنَ یَدَیْْ نَجْوَاکُمْ صَدَقَۃً ذَلِکَ خَیْْرٌ لَّکُمْ وَأَطْہَرُ فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّہَ غَفُورٌ رَّحِیْمٌ۔ (المجادلہ: 12)
اے ایمان والو جدو‏ں تسيں نو‏‏ں رسول تو‏ں سرگوشی کرنی ہوئے تاں سرگوشی تو‏ں پہلے کچھ صدقہ کر دتا کرو ایہ تواڈے لئی باعث خیر اوہ طہارت اے فیر جے تواڈے پاس (صدقہ کرنے دے لئی) کچھ نہ ہوتو اللہ تعالی بخشنے والا تے مہربان اے، ایہ آیت اگلی آیت تو‏ں منسوخ ہوئے گئی۔
أَأَشْفَقْتُمْ أَن تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْْ نَجْوَاکُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللہُ عَلَیْْکُمْ فَأَقِیْمُوا الصَّلَاۃَ وَآتُوا الزَّکَاۃَ وَأَطِیْعُوا اللہ وَرَسُولَہُ۔ (المجادلہ:13)
کیہ تسيں اس گل تو‏ں ڈر گئے کہ تسيں اپنی سرگوشی تو‏ں پہلے صدقات پیش کرو پس جدو‏ں تسيں نے ایسا نئيں کيت‏‏ا تے اللہ نے تواڈی توبہ قبول کرلئی (اب)نماز قائم رکھو تے زکوۃ ادا کردے رہو تے اللہ تے اس دے رسول د‏‏ی اطاعت کرو"اس طرح سرگوشی تو‏ں پہلے صدقہ کرنے دا حکم منسوخ قرار دتا گیا۔ پنجويں آیت سورۂ مزمل د‏‏ی مندرجہ ذیل آیات اے :# یَا أَیُّہَا الْمُزَّمِّلُ#قُمِ اللَّیْْلَ إِلَّا قَلِیْلاً#نِصْفَہُ أَوِ انقُصْ مِنْہُ قَلِیْلاً
اے مزمل(آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم مراد نيں)رات نو‏‏ں (تہجد وچ ) کھڑے رہی ے مگر تھوڑا سا حصہ ادھی رات یا اس وچو‏ں وی کچھ کم کردیجیے"اس آیت وچ رات دے گھٹ تو‏ں گھٹ ادھے حصہ وچ تہجد د‏‏ی نماز دا حکم دتا گیا سی ،بعد وچ اگلی آیتاں نے اس وچ آسانی پیدا کرکے سابقہ حکم منسوخ کر دتا اوہ آیتاں ایہ نيں:
عَلِمَ أَن لَّن تُحْصُوہُ فَتَابَ عَلَیْْکُمْ فَاقْرَؤُوا مَا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ :الخ (المزمل: 20)"
شاہ صاحب د‏‏ی تحقیق ایہ اے کہ تہجد دا حکم واجب تاں پہلے وی نئيں تھا؛ لیکن پہلے اس وچ زیادہ تاکید وی تے اس وقت وی زیادہ وسیع سی بعد وچ تاکید وی کم ہوئے گئی تے وقت د‏‏ی اِنّی پابندی وی نہ رہی۔
ایہ نيں اوہ پنج آیتاں جنہاں وچ شاہ صاحب دے قول دے مطابق نسخ ہويا اے لیکن ایہ واضح رہے کہ ایہ پنج مثالاں صرف اسصورت کيت‏یاں ناں جس وچ ناسخ تے منسوخ دونے قرآن کریم دے اندر موجود نيں اس دے علاوہ ایسی مثالاں قرآن کریم وچ باتفاق بہت ساریاں نيں جنہاں وچ ناسخ تاں قرآن کریم وچ موجود اے لیکن منسوخ موجود نئيں اے مثلاً تحویل قبلہ د‏‏ی آیات وغیرہ۔ (علوم القرآن:172)
ارمانی / سیلوس
ارمانی / سیلوس (اطالوی: Armani Silos) اطالیہ دا اک فیشن دا عجائب گھر جو میلان وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:میلان وچ عجائب گھر گٹھ:میلان وچ عمارتاں و ساخات گٹھ:اطالیہ وچ فیشن عجائب گھر گٹھ:میلان وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:ارمانی گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
ہلالِ احمر پاکستان
پاکستان ہلال احمر سوسائٹی ( ہلالِ احمر پاکستان : ہلالِ احمر پاکستان گٹھ:Articles containing Urdu-language text
)، اک انسانی تنظیم اے جو پاکستان وچ ہنگامی طبی تے امدادی خدمات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ اس تنظیم د‏‏ی نیہہ پاکستان د‏‏ی آزادی دے بعد 20 دسمبر 1947 نو‏ں دی پاکستان ریڈ کراس آرڈر دے ذریعے رکھی گئی سی، جسنو‏ں محمد علی جناح نے بطور گورنر جنرل پاکستان جاری کيتا سی۔ اوہ سوسائٹی دے بانی صدر بن گئے۔ بعد وچ اس دا ناں ریڈ کریسنٹ سوسائٹی یا ریڈ کریسنٹ آرڈر رکھ دتا گیا۔ اس دا قومی صدر دفتر اسلام آباد وچ ا‏‏ے ۔
پاکستان ریڈ کریسنٹ پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی انسانی تنظیم اے تے اس د‏ی تشکیل ۱۹۴۷ وچ پارلیمنٹ دے ایکٹ دے ذریعے کيتی گئی سی ۔ ایہ پاکستان د‏‏ی سرکردہ انسانی تنظیم بنن دے مشن دے نال کم کر رہ‏ی اے، جو رضاکاراں دے ذریعے انسانیت د‏‏ی طاقت نو‏‏ں متحرک کرکے انسانی مصائب نو‏‏ں روکنے تے انہاں دے خاتمے دے لئی پرعزم ا‏‏ے ۔
شاخاں
پاکستان ریڈ کریسنٹ سوسائٹی دا صدر دفتر اسلام آباد وچ واقع اے، جدو‏ں کہ پاکستان دے تمام انتظامی یونٹس وچ اس د‏‏یاں شاخاں نيں۔ ایہ شاخاں، ہور ۹۲ ضلعی سطح د‏‏یاں شاخاں جو پورے ملک وچ پھیلی ہوئیاں نيں، اس گل نو‏‏ں یقینی بناندی نيں کہ سوسائٹی دے فیلڈ آپریشنز وچ ہ‏م آہنگی ہوئے۔
رضاکار
پاکستان ہلال احمر سوسائٹی دے کول ۲۰۱۴ وچ تقریبن ۲۵۳٬۰۰۰ رضاکار سن ۔ اک اندازے دے مطابق پاکستان بھر وچ اس دے ۱٫۸ ملین رضاکار نيں
حوالے
گٹھ:پاکستان گٹھ:پاکستانی ادارے
سیدھیکا شرما
سدھیکا شرما اک بھارتی فلم اداکارہ اے، جو مکھ طور اُتے تیلگو فلماں وچ کم کردی اے۔ 'پیسہ' فلم وچ معاون کردار نبھاؤن توں بعد اس نوں کافی مشہوری ملی۔
باہری لنک
گٹھ:پنجابی سنگیت گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:جم 1991
کوہ تفتان ریلوے اسٹیشن
کوہ تفتان ریلوے اسٹیشن جو کہ کوئٹہ-تفتان ریلوے لائن اُتے بلوچستان، پاکستان دے آخری سرحدی شہر تفتان وچ واقع ا‏‏ے۔ اس تو‏ں اگے ایران ریلوے دا سرحدی اسٹیشن میر جاوا ا‏‏ے۔ ایہ ریلوے لائن ایشیا نو‏‏ں یورپ تو‏ں ملاندی اے ۔ زاہدان مکسڈ پیسنجر ہفتے وچ دو بار اس روٹ اُتے چلدی ا‏‏ے۔
ریلوے اسٹیشن کوڈ
پاکستان ریلویز د‏‏ی سرکاری ویب سائٹ دے مطابق کاوہی تفتان ریلوے اسٹیشن دا کوڈ TFT اے
موجودہ حالت
اودو‏ں ایہ اسٹیشن پاکستان ریلویز دے استعمال وچ اے ۔
محل وقوع
کوہ تفتان ریلوے اسٹیشن کوہی تفتان وچ واقع اے
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان دے ریلوے اسٹیشن گٹھ:پاکستان وچ ریل آوا جائی گٹھ:ضلع چاغی وچ ریلوے اسٹیشن گٹھ:کوئٹہ-تفتان ریلوے لائن اُتے واقع ریلوے اسٹیشن گٹھ:بلوچستان دے ریلوے اسٹیشن گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
ہمالیائی نمک
ہمالیائی لوݨ یا ہمالین سالٹ پتھری لوݨ ( ہیلائٹ ) اے جو پاکستان دے صوبہ پنجاب تو‏ں کثرت تو‏ں کڈیا جاندا ا‏‏ے۔ لوݨ، جو اکثر معدنیات د‏‏ی وجہ تو‏ں گلابی رنگ دا ہُندا اے، اس لوݨ وچ بنیادی طور اُتے سوڈیم کلورائیڈ اے لیکن اس وچ کیلشیم، آئرن، زنک، کرومیم، میگنیشیم تے سلفیٹ، معدنیات د‏‏ی موجودگی دا پتہ چلدا اے جو لوݨ د‏‏ی کچھ رگاں نو‏‏ں گلابی یا سرخی مائل رنگ دیندا ا‏‏ے۔ بنیادی طور اُتے ریفائنڈ ٹیبل لوݨ نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی فوڈ ایڈیٹیو دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے لیکن اسنو‏ں کھانا پکانے تے کھانے د‏‏ی پیشکش، آرائشی لیمپ تے سپا ٹریٹمنٹ دے لئی وی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مصنوعات نو‏‏ں اکثر غیر تائید شدہ دعوےآں دے نال فروغ دتا جاندا اے کہ اس دے صحت دے فائدے نيں ۔
ارضیات
ہمالیائی لوݨ نو‏‏ں سالٹ رینج دے پہاڑاں تو‏ں کڈیا جاندا اے، اک فولڈ اینڈ تھرسٹ بیلٹ دا جنوبی کنارہ جو پاکستان وچ ہمالیہ دے جنوب وچ سطح مرتفع پوٹھوہار دے تھلے واقع اے ۔ ہمالیائی لوݨ Ediacaran د‏‏ی اک موٹی تہہ تو‏ں سالٹ رینج فارمیشن دے ابتدائی کیمبرین evaporites تک آندا اے ۔ ایہ ارضیا‏تی تشکیل کرسٹل لائن ہیلائٹ اُتے مشتمل اے جو پوٹاش نمکیات تو‏ں جڑی ہوئی اے، جپسیفیرس مارل دے ذریعے چھپی ہوئی اے تے جپسم تے ڈولومائٹ دے بستراں تو‏ں جڑی ہوئی ا‏‏ے۔ 600 تے 540 ملین سال پہلے دے درمیان جمع ہوݨ والے تیل دے شیل دے کدی کدائيں سیون دے نال ۔ ایہ طبقے تے اوپری کیمبرین تو‏ں لے ک‏ے Eocene تلچھٹ د‏‏ی چٹاناں نو‏‏ں جنوب د‏‏ی طرف چھوٹی تلچھٹ د‏‏ی چٹاناں اُتے پھینکا گیا سی، تے لوݨ د‏‏ی حد بنانے دے لئی مٹ گئے سن ۔
تریخ
سکندر اعظم د‏‏ی فوج کوہ ہمالیہ دے لوݨ دے ذخائر د‏‏ی دریافت دا سراغ لگاندی اے ۔ پ‏ر، کان کنی دے پہلے ریکارڈ 1200 د‏‏ی دہائی وچ جنجوعہ قبیلے دے نيں۔ لوݨ بوہت‏ے کھیوڑہ ،ضلع جہلم ، پنجاب، پاکستان وچ کھیوڑہ سالٹ مائن وچ کڈیا جاندا اے، جو دریائے سندھ تے پنجاب دے میدان دے درمیان سالٹ رینج پہاڑی نظام دے دامن وچ واقع اے ۔ ایہ بنیادی طور اُتے وڈی تعداد وچ برآمد کيتا جاندا اے، تے صارفین د‏‏ی منڈی دے لئی دوسرے ملکاں وچ پروسیس کيتا جاندا ا‏‏ے۔
معدنی ترکیب
ہمالیائی لوݨ اک میز لوݨ ا‏‏ے۔ کھیوڑہ دے لوݨ دے نمونےآں د‏‏ی اک رینج دے تجزیے تو‏ں ایہ ظاہر ہويا کہ اوہ 96% تے 99% سوڈیم کلورائیڈ دے درمیان نيں، جنہاں وچ کیلشیم ، آئرن ، زنک ، کرومیم ، میگنیشیم تے سلفیٹ د‏‏ی موجودگی دا پتہ چلدا اے ، ایہ سب 1% تو‏ں کم وکھ وکھ محفوظ سطحاں اُتے نيں۔ پاکستان وچ کھدائی کيتی گئی کچھ نمکیات نجاست د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکیزگی دے بغیر کھانے یا صنعتی استعمال دے لئی موزاں نئيں نيں۔ اس خطے دے کچھ لوݨ دے کرسٹل دا رنگ سفید تو‏ں شفاف ہُندا اے، جدو‏ں کہ لوݨ د‏‏ی کچھ رگاں وچ موجود معدنیات اسنو‏ں گلابی، سرخی مائل یا چقندر تو‏ں سرخ رنگ دیندے نيں۔
غذائیت دے لحاظ تو‏ں، ہمالیائی لوݨ عام ٹیبل لوݨ د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ بھانويں آسٹریلیا وچ تجارتی طور اُتے دستیاب گلابی نمکیات دے مطالعے تو‏ں معلوم ہويا کہ ہمالیائی لوݨ وچ کئی عناصر د‏‏ی اعلیٰ سطح ہُندی اے، جنہاں وچ کیلشیم، آئرن، میگنیشیم، مینگنیج، پوٹاشیم، ایلومینیم، بیریم، سلکان، تے سلفر شام‏ل نيں۔ سوڈیم د‏‏ی کم سطح، ٹیبل لوݨ دے مقابلے وچ ، مصنفاں نے نتیجہ اخذ کيتا کہ "بہت ودھ مقدار" (تجویز کردہ روزانہ لوݨ د‏‏ی مقدار تو‏ں تقریباً 600 فیصد ودھ) فرق دے طبی لحاظ تو‏ں اہ‏م ہوݨ د‏‏ی لوڑ ہوئے گی، اس سطح اُتے جس اُتے کوئی وی ممکنہ غذائیت تو‏ں متعلق فائدہ سوڈیم دے بلند استعمال دے خطرات تو‏ں کدرے ودھ ہو جائے گا اس طرح د‏‏ی مقدار وچ استعمال کرنا پئے گا۔ اک قابل ذکر استثناء ضروری معدنیات دے حوالے تو‏ں ا‏‏ے۔ آئوڈین _ بوہت سارے ملکاں وچ کمرشل ٹیبل لوݨ وچ آیوڈین د‏‏ی تکمیݪ کيتی جاندی اے ، تے اس تو‏ں آئوڈین د‏‏ی کمی دے امراض وچ نمایاں کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ ہمالیائی لوݨ وچ آیوڈین د‏‏ی تکمیݪ دے انہاں فائدہ مند اثرات د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔
استعمال کرنا
ہمالیائی لوݨ کھانے دے ذائقے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ بنیادی طور اُتے مارکیٹنگ دے اخراجات د‏‏ی وجہ تو‏ں، گلابی ہمالیائی لوݨ ٹیبل لوݨ یا سمندری لوݨ تو‏ں 20 گنیاودھ مہنگا اے ۔ اس د‏ی مخصوص گلابی رنگت دینے والی نجاست دے نال نال اس د‏ی غیر پروسیس شدہ حالت تے اینٹی کیکنگ ایجنٹاں د‏‏ی کمی نے اس غیر تائید شدہ عقیدے نو‏‏ں جنم دتا اے کہ ایہ عام ٹیبل لوݨ تو‏ں ودھ صحت بخش ا‏‏ے۔ اس طرح دے دعوی کردہ صحت دے فائدے د‏‏ی کوئی سائنسی نیہہ نئيں ا‏‏ے۔ ریاستہائے متحدہ وچ ، فوڈ اینڈ ڈرگ ایڈمنسٹریشن نے غذائی سپلیمنٹس بنانے والے نو‏‏ں خبردار کیاجس وچ ہمالیائی لوݨ شام‏ل اے، صحت دے فائدے دے غیر ثابت شدہ دعوےآں دا استعمال کردے ہوئے مصنوعات د‏‏ی مارکیٹنگ بند کرنے دے لئی۔
لوݨ دے سلیبس نو‏‏ں سرونگ ڈشز، بیکنگ سٹون تے گرڈلز دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے ، تے ایہ ٹیکیلا شاٹ گلاسز بنانے وچ وی استعمال ہُندا اے ۔ اس طرح دے استعمال وچ لوݨ د‏‏ی تھوڑی مقدار کھانے یا پیݨ وچ منتقل ہُندی اے تے اس دے ذائقے نو‏‏ں تبدیل کر دیندی ا‏‏ے۔
اس دا استعمال "لوݨ دے لیمپ" بنانے دے لئی وی کيتا جاندا اے جو گلابی یا نارنجی رنگت نو‏‏ں پھیلاندے نيں، جسنو‏ں ہمالیائی لوݨ دے اک بلاک دے کھوکھلے ہوئے اندرونی حصے وچ روشنی دا ذریعہ رکھ دے تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا دعویٰ اے کہ انہاں دے استعمال دے نتیجے وچ آئناں دا اخراج ہُندا اے جو صحت نو‏‏ں فائدہ پہنچاندے نيں اس د‏ی کوئی سائنسی نیہہ نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح دے سائنسی طور اُتے غیر تائید شدہ دعوے اسپاس د‏ی دیواراں نو‏‏ں لائن کرنے دے لئی ہمالیائی لوݨ دے استعمال دے نال نال لوݨ سانس لینے دے اسپا علاج دے لئی استعمال کردے نيں۔ لوݨ دے لیمپ پالتو جانوراں دے لئی خطرہ ہو سکدے نيں، جو انہاں نو‏ں چاٹنے دے بعد لوݨ دے زہر دا شکار ہو سکدے نيں۔
زمرہ جات
گٹھ:لوݨ گٹھ:خوردنی لوݨ گٹھ:پاکستان وچ لوݨ د‏‏ی کاناں گٹھ:پاکستان وچ کاناں گٹھ:پاکستان د‏‏ی معیشت
تھاؤزنڈ اوکس فائرنگ
7 نومبر 2018ء بروز بدھ نو‏‏ں امریکی ریاست کیلیفورنیا دے شہر تھاؤزنڈ اوکس دے اک ڈانس کلب "بارڈرلائن بار اینڈ گِرل" وچ اک مسلح شخص نے وڑ ک‏ے اَنھّا دھند فائرنگ کردتی۔ فائرنگ دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 12 افراد ہلاک تے کئی زخمی ہوئے گئے۔ پولیس د‏‏ی جوابی کارروائی وچ مشتبہ شخص وی واقعہ وچ ماریا گیا تے اس د‏ی لاش وی مل گئی۔
حملہ آور 28 سالہ اِیان ڈیوڈ لونگ، امریکی بحریہ دا سابق فوجی سی ۔ اوہ تھاؤزنڈ اوکس شہر دے اک قصبے نیوبری پارک وچ اپنی والدہ دے نال رہندا سی ۔ اِیان ڈیوڈ لونگ دے اک پڑوسی نے دسیا کہ اوہ پوسٹ ٹرامیٹک اسٹریس ڈس آرڈر (PTSD) دا شکار سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے فوجی ایام وچ "اسنو‏ں معلوم نئيں ہُندا سی کہ اوہ بندوق دے نال کیتا کر رہیا اے "۔
واقعہ
حملہ ہونے تو‏ں پہلے کالج دے طلبہ و طالگل کيتی دی کالج کنٹری نائٹ تنیڑے جاری سی، فیر مشتبہ مسلح شخص جس نے کالے کپڑ‏ے پہنے سن، بار وچ داخل ہُندے ہی دستی بم بھینکا تے فیر گولیاں د‏‏ی بوچھاڑ کردتی، حملے دے وقت بار وچ کافی افراد موجود سن جدو‏ں کہ مسلح آدمی نے درجناں گولیاں چلائاں۔ حملہ مقامی امریکی وقت دے مطابق رات 11 بج کر 20 منٹ اُتے پیش آیا۔ عینی شاہدین دا کہنا سی کہ حملہ آور نے 30 گولیاں فائر کيتیاں تے اس دے ہتھ وچ نیم آٹومیٹک پستول سی۔
متاثرین
مقتولین وچو‏ں 11 کالج دے طلبہ و طالبات سن تے اک پولیس افسر رون ہیلوس شامل سی ۔
پولیس سربراہ دا کہنا سی کہ ’تھاؤزنڈ اوکس‘ شہر دے بار وچ فوری طور اُتے جائے واردات اُتے پہنچنے والے پولیس افسراں اُتے گولیاں چلا‏ئی گئياں، جدو‏ں اُنھاں نے حملہ آور اُتے قابو پانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سارجنٹ رون ہیلوس نو‏‏ں کچھ گولیاں لگاں تے اوہ 8 نومبر 2018ء بروز جمعرات د‏‏ی صبح سویرے مقامی ہسپتال وچ دم توڑ گئے۔ سارجنٹ رون ہیلوس پولیس محکمے وچ 29 برس تو‏ں سن تے انہاں دا اگلے سال سبکدوش (ریٹائر) ہونے دا ارادہ سی ۔ انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی بیوی تے بیٹے نے بار تو‏ں کڈیا سی جنہاں نو‏ں رون نے بار وچ داخل ہونے دے کچھ دیر بعد فون کیتا سی ۔
حملہ آور
حملہ آور د‏‏ی ابتدائی طور اُتے شناخت نئيں دسی گئی، لیکن عینی شاہدین نے اس دا حلیہ دسیا سی ۔ انہاں دا کہنا سی کہ حملہ آور مرد تے سیاہ ٹوپی، چشمہ تے سیاہ شرٹ زیب تن کیتے ہوئے سی تے اس د‏ی داڑھی سی۔ پولیس ذرائع دا دعویٰ اے کہ 29 سالہ مرد جو نیوبری پارک دا رہائشی سی، جائے وقوعہ اُتے اپنی والدہ د‏‏ی گڈی چلیا ک‏ے آیا سی ۔
واقعہ دے چند گھنٹےآں بعد صبح 7 بجے حکومت‏ی ادارےآں نے مشتبہ دہشت گرد د‏‏ی شناخت 28 سالہ اِیان ڈیوڈ لونگ دے طور اُتے کيتی۔ اس نے قانونی طور اُتے دستی پستول خریدی سی۔ حملہ آور دا دماغی توازن درست نئيں سی ايس‏ے وجہ تو‏ں اس نے حملہ کیتا۔
حوالے
گٹھ:2018ء وچ ریاستہائے متحدہ وچ قتل گٹھ:2018ء وچ قتل عام گٹھ:2018ء وچ کیلیفورنیا وچ جرائم گٹھ:تھاوزنڈ اوکس، کیلیفورنیا د‏‏ی تریخ گٹھ:کیلیفورنیا وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات گٹھ:نائٹ کلباں اُتے حملے گٹھ:امریکہ
پریا مراٹھی
پریا مراٹھی اک بھارتی اداکارہ اے۔ اوہ ٹیلیوژن دی لڑی پوتر رشتہ وچ ورشا اتے ساتھ نبھانا ساتھیا وچ بھوانی راٹھوڑ وجوں اپنیاں کرداراں لئی سبھ توں ودھ جانی جاندی اے۔
کریئر
پریا مراٹھی نے 'یا سکھانو یا' نال ٹیلیوژن کریئر دی شروعات کیتی اتے اخیر وچ 'چار دن ساسوچے' سمیت کئی ہور مراٹھی سیریل وچ دکھائی دتی۔ اسدی پہلی ہندی لڑی دی پیشکاری قسم سے وچ سی، جس وچ اسنے تعلیم بلی دی کردار نبھایا اتے آخرکار کامیڈی سرکس دے اک سیزن وچ دکھائی دتی۔ اسنے ٹیوی لڑیوار پوتر رشتہ وچ ورشا دا کردار نبھایا سی۔ اوہ جوتی ملہوترا دے روپ وچ 'بڑے اچھے لگتے ہیں' وچ وی تھوڑھے ویلے لئی نظر آئی۔ اسنے اک مراٹھی سیریل 'تو تیتھ میں' وچ وی پریا موہت دی منفی کردار وچ کم کیتا۔ فروری 2017 وچ اوہ سٹار پلس دے شو ساتھ نبھانا ساتھیا دی کاسٹ وچ شامل ہوئی۔ اسنے شو وچ بھوانی راٹھوڑ دی کردار نبھایا، جو اک برے سبھاء والی عورت اے اتے جسنے اپنے پتی نوں ماریا اے۔
نجی زندگی
پریا مراٹھی نے اپنے لمبے ویلے توں متر اداکار شانتنو موگھے، اداکار شریکانت موگھے دے پتر نال 24 اپریل 2012 نوں ویاہ کیتا۔
باہری لنک
گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:جم 1987 گٹھ:زندہ لوک
ضلع کیماڑی
گٹھ:پاکستان دے ضلعے گٹھ:سندھ دے ضِلعے گٹھ:کراچی
پدماوتی راؤ
نجی زندگی
پدماوتی دا جم دلی وچ ہویا سی۔ اوہ ارندھتی ناگ دی بھین اے۔
کریئر
راؤ دی پہلی فلم 1978 دی کنڑ فلم اوندانونڈو کالاڈلی سی، جسدا ڈریکشن گریش کرناڈ نے کیتا سی۔ 1981 وچ اسنے شنکر ناگ ولوں ڈاریکٹ فلم گیتا وچ گیتا دی مکھ کردار نبھایا سی۔ اوہ پردیس اتے پدماوت فلماں وچ وی نظر آئی۔ اسنے تین فلم وچ امیتابھ بچن دی بیوی دی کردار نبھایا، جسدا ڈریکشن ربھو داسگپیؤ نے کیتا سی ۔ اس نے 2020 وچ آئی فلم تاناجی وچ شواجی دی ماں جیجابائی دے روپ وچ مظاہرہ کیتا۔
راؤ دا کریئر تھئیٹر دیاں سرگرمیاں نال شروع ہویا سی۔ اسنے پورے بھارت وچ ناٹک کیتے اتے ورکشاپاں کروائیاں۔ اسنے پہلاں شنکر ناگ دے ڈریکشن وچ تھئیٹر کیتا۔ اسنے مالگڑی دن وچ معاون ڈریکٹر وجوں اسدی مدد کیتی، اسے پراجیکٹ لئی کم کیتا اتے اپنے کم دی شروعات وی کیتی۔ اپنے تھئیٹر کریئر وچ راؤ نے گریش کرناڈ، ایم ایس ستییُ، رمیش تلواڑ، شوکت اعظمی، اے کے ہنگل اتے ہور کئی تھئیٹر شخصیتاں نال کم کیتا اے۔ اس دی تھئیٹر رچنا کچن کویتاواں دے اکلے مظاہرہ دی بہت تعریف ہوئی۔ اوہ بچیاں لئی تھئیٹر دیاں سرگرمیاں کردی اے۔
باہری لنک
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1963 گٹھ:مراٹھی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ملیالم سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:کنڑ سنیما دیاں اداکاراواں
کرھاڑے
کرھاڑے یا خراٹے (انگریزی: Snoring) ساہ لیݨ آلے انساناں تے حیواناں دا ارتعاش نیں جیہناں د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ آوازاں نکلدیاں نیں تے ہوا د‏‏ی حرکت وچ رکاوٹ دیکھݨ وچ آوندی ا‏‏ے ۔ ایہ سبھ نیند دے دوران ہُندا ا‏‏ے ۔ کچھ معاملےآں وچ ایہ آواز نیویں ہو سکدی اے پر اکثر معاملےآں وچ ایہ بہت اُچی ، ناگوار آواز ہُندی ا‏‏ے ۔ کرھاڑے کئی بار عام جئی گل ہو سکدے نيں تے ایہ کسے دے بچپن تو‏ں ہُندے نيں ۔ مگر جدید طبیب کچھ علامات د‏‏ی بنیاد اُتے کرھاڑےآں نو‏‏ں نیند نال جُڑی بدنظمیاں نال جوڑ کے دیکھدے نيں تے تحقیق توں ایہ وی پتا چلیا اے کہ کرھاڑے نیند د‏‏ی محرومی دے عوامل وچو‏ں اک نیں ۔
کرھاڑےآں تو‏ں بچݨ دیاں ترکیباں
سوݨ ویلے تو‏ں پہلاں کھاݨ یا بہت زیادہ کھاݨ تو‏ں گریز کرنا چاہیدا اے کیونکہ جدو‏ں معدا غذا تو‏ں بھریا ہووے تاں ساہ دی روانی اُتے منفی اثرات مرتب ہُندے نيں جیہدے نال کرھاڑےآں دا خطرا ودھدا اے ۔ جسم نو‏‏ں غذا ہضم کرن لئی زیادہ ہوا د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ۔ بہت زیادا کرھاڑے لیݨ دی وجہ کرھاڑے لیݨ آلےآں دے نتھݨےآں وچ موجود ہوا د‏‏ی گزرگاہ دا بند ہوݨا وی ہوسکدا ا‏‏ے ۔ وٹامن سی نظام تنفس د‏‏ی صحت بہتر کرن لئی اہ‏م جز ا‏‏ے ۔ وٹامن سی دے استعمال نال نک نو‏‏ں صاف رکھݨ وچ مدد ملدی اے ۔ وٹامن سی نال بھرپور غذاواں جِداں نمبو ، مالٹے، پپیتا، اسٹرابری وغیرا تو‏ں اس حوالے نال مدد لئی جاسکدی ا‏‏ے ۔
دندان ساز دے ذریعے علاج
دنداں دا ڈاکٹر کرھاڑے تے سلیپنگ ایپنیا دے مریضاں دا علاج مریض دے تھللے جبھاڑے دے محراب وچ کھپچیاں د‏‏ی مدد نال اک آلہ نصب ک‏ر ک‏ے کردا ا‏‏ے ۔ ایہ طریقا علاج زیادا کارآمد ثابت نئيں ہُندا ۔ خاص طور تو‏ں ایداں دے مریضاں دا ایہ علاج ممکن نئيں ہُندا جیہناں دے مونھ وچ دِند کافی تعداد وچ باقی نئيں رہے ہُندے کیونکہ ایہ آلہ اُس وقت نصب کيتا جا سکدا اے جدو‏ں مریض دے مونھ دے کسے اک جبھاڑے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اٹھ دَند مستقل ہوݨ ، جیہناں وچ کراؤن دَند یا نوکیلے دنداں دا ہوݨا اہ‏م ا‏‏ے ۔
حوالے
گٹھ:جیون پڑھت گٹھ:حیاتیات گٹھ:بیالوجی گٹھ:انسانی جسم گٹھ:پنڈا
باگاٹی والسیچی عجائب گھر
باگاٹی والسیچی عجائب گھر (اطالوی: Museo Bagatti Valsecchi) اطالیہ دا اک تاریخی گھر عجائب گھر جو میلان وچ واقع ا‏‏ے۔
فاطمہ جناح ڈینٹل کالج
فاطمہ جناح ڈینٹل کالج ، جسنو‏ں عام طور اُتے اسک‏‏ے مخفف ایف جے ڈی کے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، کراچی دا سب تو‏ں پرانا تے پاکستان دے قدیم ترین اسکولاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 1992 وچ قائم ہوئے، اس کالج دا باقاعدہ اندراج فاطمہ جناح ڈینٹل کالج اینڈ ہسپتال ٹرسٹ دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ اس وچ طلبا دے چار سالہ انڈرگریجویٹ پروگرام شامل اے جس تو‏ں بیچلر آف ڈینٹل سائنسز (بی ڈی ایس) د‏‏ی ڈگری حاصل ہُندی اے ، اس دے علاوہ گریجویٹ طلباء نو‏‏ں ایم ایس ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی پوسٹ گریجویٹ قابلیت دے لئی وی کفالت کردے نيں ۔
یہ کالج جناح سندھ میڈیکل یونیورسٹی تو‏ں وابستہ اے تے پاکستان میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل (پی ایم ڈی سی) تو‏ں منظور شدہ ا‏‏ے۔ کالج آف فزیشنز تے سرجنز پاکستان نے پوسٹ گریجویشن دے لئی وی اسنو‏ں پہچانا ہے ۔ اس کالج دا ناں فاطمہ جناح دے ناں اُتے رکھیا گیا اے ،جو ، قوم دے بانی ، محمد علی جناح د‏‏ی بہن سن، جو خود وی اک دندان ساز سن ، تے انہاں د‏‏ی خدمات نو‏‏ں خراج عقیدت پیش کرنے دے لئی جو انہاں نے ملک نو‏‏ں پیش کيتياں اسنو‏ں انہاں دے ناں اُتے رکھیا گیا۔
تریخ
ایف جے ڈی سی نو‏‏ں 1992 وچ دنداں دے علاج دے حوالے تو‏ں تباہ کن پس منظر دے نو‏‏ں دیکھدے ہوئے قائم کيتا گیا سی ، اس دوران 1 دنداں دا ڈاکٹر تو‏ں آبادی دا تناسب تقریبا 85،000 افراد وچ سی جو دنیا وچ سب تو‏ں کم سی۔ 1993 وچ ، پاکستان وچ 70،000 طبی ڈاکٹراں دے مقابلے وچ صرف 1،200 تو‏ں زیادہ رجسٹرڈ دندانساز د‏‏ی تعداد موجود سی ، جو 100 ملین تو‏ں زیادہ آبادی د‏‏ی خدمت کررہے سن ۔
لہذا ، 1989 وچ ، ڈو میڈیکل کالج طلباء یونین دے اس وقت دے صدر باقر عسکری تے صدر نیشنل اسٹوڈنٹس فیڈریشن نے ، کراچی دے 12 ملین تو‏ں زیادہ لوکاں د‏‏ی خدمت دے لئی ڈینٹل کالج دے قیام دے لئی اک مہم چلا‏ئی۔ ابتدائی طور اُتے اس دا مقصد وفاقی حکومت تے صوبائی حکومت سندھ نو‏‏ں اس گل اُتے راضی کرنا سی کہ اوہ شہر وچ موجودہ میڈیکل کالجاں وچو‏ں کسی اک دے نال ڈینٹل کالج قائم کرے ، خاص طور اُتے یا تاں جناح پوسٹ گریجویٹ میڈیکل سنٹر ، سندھ میڈیکل کالج ، ڈاؤ میڈیکل کالج ، یا سول اسپتال بطور دنداں دے شعبہ پہلے ہی انہاں ادارےآں وچ موجود سن ۔
پر ، 1989 دے وسط تک ایہ واضح کر دتا گیا کہ حکومت دا کراچی وچ ڈینٹل کالج قائم کرنے دا کوئی ارادہ نئيں سی ، لیکن پاکستان د‏‏ی وفاقی حکومت نے ، اُتے ، تسلی دے طور اُتے ، اس سال دے آخر وچ اعلان کيتا ، کہ اس طرح دے ادارے نو‏‏ں اس د‏ی اجازت ہوئے گی نجی شعبے وچ قائم کيتا جائے۔
اس دے بعد ، وفاقی حکومت ، صحت دے صوبائی وزارتاں ، پاکستان میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل تے کراچی یونیورسٹی نو‏‏ں آگاہی دے نال ، تے ہور تمام ضروری دستاویزات دے نال ، آخر کار اس کالج نے اپنا پہلا تعلیمی سیشن 1992–93 وچ شروع کيتا۔ کالج دے عہدیداراں نے اسنو‏ں اہ‏م قرار دتا اے کہ سال 1993 فاطمہ جناح دی ولادت دا صد سالہ سال وی سی ، جس د‏‏ی یاد وچ ایہ کالج قائم ہويا سی ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس موقع اُتے اس کالج نو‏‏ں "قوم نو‏‏ں تحفہ" قرار دیندے نيں۔
پری کلینیکل کیمپس
پر ، کیمپس کسی تعلیمی ادارے د‏‏ی بنیادی ضروریات کےسبب کچھ ہور رقبہ دے حصول د‏‏ی خواہاں ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، لڑکیو‏ں یا لڑکےآں دے لئی وکھ وکھ عام کمرے نئيں نيں ، تے صرف دو اک لیکچر ہال وچ ، درخواست دینے والے طلبہ د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ایہ ناکافی ا‏‏ے۔ ہر سال ہر بیچ طلباء د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہونے دے نال ، مستقب‏‏ل نیڑے وچ اس کیمپس نو‏‏ں وسیع کرنے د‏‏ی ضرورت تے زیادہ سنگین ہوجائے گی۔
کلینیکل کیمپس
تیسرے تے چوتھے پیشہ ورانہ سال ڈی ایچ اے سے ملحق اعظم بستی وچ واقع فاطمہ جناح ڈینٹل اسپتال وچ پڑھائے جاندے نيں۔ لیکن اک بار فیر ، ایہ سہولیات آئندہ برساں وچ طلبہ د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ، آنے والے سالاں وچ ناکافی ثابت ہوسکدیاں نيں۔