موریا_سلطنت
پس منظر
تریخ ہند د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے پہلی سلطنت موریا سی۔ جس دا بانی چندر گپت موریا سی۔ عام روایات دے مطابق ایہ نند خاندان دا ناجائز فرد سی جوکسی بنا اُتے راجا د‏‏ی ناراضی تو‏ں ڈر کر پنجاب د‏‏ی طرف بھج گیا سی۔ پنجاب وچ چندر گپت پنجاب و سرحد دے غیر مطمعین قبیلے دا رہنما بن گیا۔ اس نے اپنے وزیر چانکیا یا کوٹلیاChaknia or Koutlia د‏‏ی مدد تو‏ں یونانی بالادستی دے خلاف بغاوت کردتی تے اک سال دے اندر یونانی حکومت دے اثر و نفوز نو‏‏ں مٹا کر اک نويں شاہی خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ جو اس د‏ی ماں دے ناں تو‏ں موریہ تریخ وچ مشہور ہويا۔ چندر گپت یونانی اثرات نو‏‏ں زائل کرنے دے بعد مگدھ د‏‏ی ریاست اُتے حملہ آور ہويا۔ اس جنگ وچ نند خاندان دا آخری حکمران ماریا گیا۔ جین مت د‏‏ی روایتاں موریاواں دے بارے وچ کہندی نيں کہ اوہ موراں دے رکھوالے سن ۔ بدھ روایتاں کہندی نيں کہ جدو‏ں شاکیا د‏‏ی شاخ موریا مگدھ تو‏ں بچ نکلیا تاں اک پہاڑی علاقہ وچ چلا گیا اے جتھ‏ے موراں د‏‏ی بہتات سی۔ اوتھ‏ے انہاں نے اک شہر بسایا تے چونکہ شہر دے محلات د‏‏ی اِٹاں دا رنگ مور د‏‏ی گردن جداں سی۔ اس لئی ایہ لوک مور اکھوائے تے شہر دا ناں موریا نگر مشہور ہويا۔ نندن گڑھ دے ستون سابچی دے سٹوپاں وغیرہ اُتے موراں د‏‏ی تصویر کندہ ني‏‏‏‏ں۔ پاٹلی پتر وچ موریا محل دے باغ مور پالے جاندے سن ۔ ایہی وجہ اے فاؤچر، جان مارشل تے گرن ویڈل اس نتیجہ اُتے پہنچے کہ مور موریا خاندان د‏‏ی قومی علامت سی۔ ایتھ‏ے تک جدو‏ں گپتا دور وچ مہا بھارت اُتے نظر ثانی کيتی گئی تاں انہاں نو‏ں سنسکرت دا تلفظ میورا دا (یعنی مور قبیلہ) دے دتا گیا۔ (مور راکھا یعنی موراں دا رکھوالا) چندر گپت دے بارے وچ ایہ روایت اے کہ اوہ نندا خاندان دا ناجائز لڑکا سی تے اس د‏ی ماں دے ناں تو‏ں موریا خاندان دا ناں پيا۔ بی ایس ڈاہیا دا کہنا اے کہ ایہ تمام روایات بے بنیاد نيں تے انہاں وچ کوئی حقیقت نئيں ا‏‏ے۔ ایہ تمام داستاناں فرضی نيں انہاں وچ زرہ فیر سچائی نئيں اے موریا خاندان دا مور تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے تے نہ ہی مور انہاں د‏‏ی خاندانی یا پسندیدہ علامت ا‏‏ے۔ ستون اُتے کندہ اشوک دے شاہی فرمان نمبر 5 وچ انہاں جانوراں تے پرندےآں د‏‏ی لسٹ دتی گئی جنہاں نو‏ں مارنا منع اے، لیکن انہاں وچ مور شامل نئيں ا‏‏ے۔ اشوک د‏‏ی خوراک جو جانور شامل سن انہاں وچ نو‏‏ں وی شامل سی۔ ایہ لوک مور خور سن نہ کہ مور دے محافظ۔ ایہ کِداں ممکن اے موراں دے رکھوالے دا بیٹا (چندر گپت) اک ہزار میل دور ٹیکسلا جو شہزادےآں د‏‏ی عظیم درس گاہ سی تعلیم پاندا سی۔ یونانی تاریخاں وچ کدرے وی اس د‏ی نشان دہی نئيں ہُندی اے کہ موریاواں دا تعلق نندا خاندان تو‏ں ا‏‏ے۔ موریہ کون سن ؟ چانکیہ اس دے بارے وچ اپنی تصنیف ارتھ شاستر وچ اک لفظ نئيں کہندا ا‏‏ے۔ پران موریہ حکمراناں دے بارے وچ کِسے قسم د‏‏ی معلومات فراہ‏م نئيں کردی ني‏‏‏‏ں۔ ’مدرا راکش‘ سنسکرت دے ڈراما نگار وشاکھ دت نے موریاواں نو‏‏ں انہاں نو‏ں شودر، ورشل تے کمینہ کہہ ک‏ے حقارت دے نال انہاں دا تذکرہ کيتا اے تے خود چندر گپتا نو‏‏ں کلاہن (مجہو الاصل) کہیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ’یوگ پران‘ نے انہاں نو‏ں بے دین بظاہر دین دار کہیا ا‏‏ے۔ وشنو پران کہندا اے نندا د‏‏ی نسل دے خاتمہ دے بعد موریا قابض ہوجاواں گے تے انہاں نو‏ں شودر کہیا ا‏‏ے۔ مارکنڈیا پران وچ انہاں نو‏ں اے اسور کہیا گیا۔ اسيں ایہ سوچنے اُتے مجبور ہوجاندے نيں کہ اس نفرت دا سبب کيتا ا‏‏ے۔ اس جانب اک اشارہ اے کہ معاشرے دے بارے وچ بالعوم تے برہمنی رسوم دے بارے وچ بالخصوص موریاواں دا روئیہ ا‏‏ے۔ موریاواں نے تمام برہمنی رسومات ختم کر دتیاں۔ انہاں نے رسمی طور اُتے برہمنی مذہب د‏‏ی مخالفت کيتی تے اس دے برعکس انہاں نے بیواواں د‏‏ی شادی کيتی حمایت کيتی۔ اس د‏ی وجہ واضح اے کہ موریا غیر ملکی سن ۔ اس لئی اوہ برہمناں د‏‏ی بالا دستی نو‏‏ں نئيں مندے سن ۔ اوہ ہندو مذہب دے روايتی، سماجی مذہبی تے سیاسی نظریات د‏‏ی مخالفت کردے تے اوہ ذات پات نو‏‏ں نئيں مندے سن ۔ اور ہور انہاں دا کہنا اے اس د‏ی حقیقت وسط ایشیائی کلمہ ’مور‘ جس دے معنی تاج کہ اے، ایہ اوہی کلمہ اے جس نو‏‏ں موڈ وی بولا جاندا یعنی اوہ تاج جو دولہا شادی کہ موقع پہندا ا‏‏ے۔ کیو‏ں وسط ایشا کہ لوک کلمہ نو‏‏ں ڑ تے ڈ نال وی بھی بولدے نيں، اس لئی اسنو‏ں سنسکرت نو‏‏ں ’موڈ‘ سمجھیا گیا، جس دے معنی مسرت تے خوشی دے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اس کلمہ اُتے تفصیلی بحث کيتی اے، انہاں دا کہنا اے کہ کڑٹس کہندا اے سندھ وچ پٹالا دے بادشاہاں نے وی اس کلمہ نو‏‏ں اپنے ناواں دے نال لگایا اے تے ایہ کلمہ اوہی اے جس نو‏‏ں یونانیاں نے موئز کہیا اے، ایہ کلمہ وسطہ ایشیا وچ وی اک قبیلہ دا ناں سی تے اوتھ‏ے ہن وی موجود اے تے اس دا ناں وی ایہی ا‏‏ے۔ موریا، خوتان ترکستان تے ہور علاقےآں دے علاوہ کشمیر دے وی حکمران سن ۔ پاپا اول تو‏ں پہلے موریا راجستھان وچ جتوڑ دے حکمران سن، اوہ خود مور راجا د‏‏ی لڑکی دا بیٹا سی۔ اس طرح مہرت راجا چتوڑ جس دا ذکر چچ نامہ وچ ذکر ملدا اے مور یا موری قبیلہ د‏‏ی شاخ تے سندھ دے رائے ساسی دا رشتہ دار سی۔ نیل گری دے پہاڑاں اُتے چند قدیم مجسماں دا حوالہ دیندے ہوئے فادر مٹز کہندا اے کہ اوہ موریا ری مان (موریا گھرانا کہلاندے سن ۔ اوہ انہاں نو‏ں تار تار یا ازبک تسیلم کردا ا‏‏ے۔