cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاکستان دی تریخ
پاکستان دی سیاسی تریخ دی شروعات 1906 چ آل انڈیا مسلم لیگ دے قیام نال ہندی اے۔ اس جماعت دے قیام دا مقصد ہندستان وسن  آلے مسلماناں دے حقاں دی راکھی تے اُنہاں دی نمائندگی کرنا سی۔ 29 دسمبر 1930 نوں، فلسفی تے شاعر، ڈاکٹر سر علامہ محمد اقبال نے اتلے لہندے ہندوستان دے مسلماناں لئی اک خود مختار ریاست دا تصور دتا۔  1930ء دے دہاکے دےاخیر چ مسلم لیگ نے مقبولیت حاصل کرنا شروع کیتی۔ محمد علی جناح ولوں  دو قومی نظریہ پیش کیتے جان تے مسلم لیگ ولوں  1940 دی قرارداد لاہور دی منظوری نے پاکستان دے قیام دی راہ پدھری کیتی۔ قرارداد لاہور چ مطالبہ کیتا گیا سی کہ برطانوی ہند دے مسلم ودھ گنتی علاقےآں اتے آزاد ریاست قایم کیتی جائے۔اخیر  جناح دی آگوائی چ اک کامیاب تحریک مگروں 15 اگست 1947 نوں برطانوی قبضے توں آزاھی لبھی تے ہندستان دی ونڈ ہوئی ۔
ﺗرﯾﺦ ورے ﭘﮩﻠﮯ ﺗﮏ ﻟوک وﺳدے رۓ۔5200 ﺗوں 9000 ﻟﮑﮭ ورے ﭘراﻧﯽ اے۔ اﯾس رﮨﺗل دے درﯾﺎۓ ﺳواں دے ﮐﻧڈﯾﺎں ﺗوں ﭘﺗﮭر دے ﺑﻧﮯ اوزار ﻟﺑﮯ ﻧﯾں۔ ﻣﮩرﮔڑھ، ﺑﻠوﭼﺳﺗﺎن ﻧوﯾں ﭘﺗﮭر وﯾﻠﮯ دا اک ﮔڑھ ﺳﯽ 4ﭘﺎﮐﺳﺗﺎن واﻟﮯ ﺗﮭﺎں چ اﻧﺳﺎن ﮨزاراں ورﯾﺎں ﺗوں رﯾﻧدا آﯾﺎ اے۔ اﺗﻠﮯ ﭘﻧﺟﺎب دی ﺳواﻧﯽ رﮨﺗل ورے ﭘﮩﻠﮯ ﺑﺎﮨروں آن واﻟﯾﺎں دی ﮨﻠﮯ ﺑﺎﺟوں ﻣﮏ ﮔﺋﯽ۔ اﯾﺗﮭوں دے ﻟوﮐﯽ ﻣﭨﯽ دے ﺑرﺗن ﺑﻧﺎﻧﺎ ﺟﺎﻧدے ﺳن واﺋﯽ ﺑﯾﺟﯽ ﮐرﻧﺎ ﺟﺎﻧدے ﺳن ﺗﮯ اوﻧﮩﺎں ﻧﯾں3600 ورے ﭘﮩﻠﮯ وس رﺋﯽ ﺳﯽ 4500ﮨڑﭘہ رﮨﺗل ﮐﺎﻧﺳﯽ وﯾﻠہ دی اک رﮨﺗل ﺳﯽ۔ ﮨڑﭘہ ﻣوﮨﻧﺟوداڑو ﺗﮯ ﮐﺋﯽ ﮨور ﻧﮕر اﯾدھﮯ ﮔڑھ ﺳن۔ اج ﺗوں  ﭼﻧﮕﮯ ﻧﮕر وی وﺳﺎۓ۔ ﺷﮑر، ﮐﮭﻧڈ، ﮔڑ، ﮐﺎﭨن دا ﮐﭘڑا ﺗﮯ ﺷطرﻧﺞ اﯾﺗﮭﮯ ﺑﻧﮯ۔ اﻧﺎں دے ﻧﮕر اک ﭘدھر ﻧﺎل ﺑﻧﮯ ﺳن۔ ﮨﮕﻧدھﺎرا دا ﺑدھﺎ ورے دے ﻧﯾڑے ﺗرﯾڑے اﯾدر وﺷﮑﺎرﻟﮯ اﯾﺷﯾﺎء وﻟوں آے۔ اﯾﺗﮭﮯ دی رﮨﺗل ﻧوں ﺗوڑﯾﺎ ﺗﮯ ﭘراﻧﯽ ﺗﮯ اﭘﻧﯽ رﮨﺗل ﻧﺎل اک ﻧوﯾں وﯾﮯ دی اک ﻧوﯾں رﮨﺗل دی ﻧﯾو رﮐﮭﯽ۔ اﯾﮩﻧوں وﯾد رﮨﺗل ﮐہ ﺳﮑﻧﮯ آں۔ اﯾس وﯾﻠﮯ وچ ﭘﻧﺟﺎب وچ ﮨﻧدوواں دی ﭘوﺗر ﮐﺗﺎب رگ وﯾد ﻟﮑﮭﯽ3600آرﯾﺎﺋﯽ ﻟوک ﮐﺋﯽ ﺟﭨﺎں وچ ﮔﺋﯽ۔ اﯾﺳﮯ وﯾﻠﮯ وچ ای ﮨﻧدوﻣت دی ﭘﯾﻧڈی ﻧﯾو رﮐﮭﯽ ﮔﺋﯽ۔ رگ وﯾد ﺳﻧﺳﮑرت وچ اے۔ ﭘﻧﺟﺎب دے ﮐﺎﻓﯽ وڈے اﻧﮓ دا ﻧﺎں ﮔﻧدھﺎرا ﺳﯽ ﺗﯽ اﯾﺗﮭﮯ ﺑوﻟﯽ ﮔﻧدھﺎری ﺳﯽ رگ وﯾد ﺗﮯ ﺳﻧﺳﮑرت وچ ﻟﮑﮭﯽ ﮔﺋﯽ ﭘر ﻋﺎم ﻟوﮐں دی ﺑوﻟﯽ ﮔﻧدھﺎری ﺳﯽ۔ ﮔﻧدھﺎرا دا ای اک ﭘڑھﺎﮐو ﭘﺎﻧﯾﻧﯽ ﺳﯽ ﺟﯾﮩﻧﮯ ﭘﺷﮑﻼوﺗﯽ ﺻدﯾﺎں ﭘﮩﻠﮯ ﻟﮑﮭﯽ۔ اﯾہ ﮔﻧدھﺎری ﭘﻧﺟﺎﺑﯽ دی ﭘراﻧﯽ وﻧڈ اے ﯾﺎ اﯾﻧوں ﭘراﻧﯽ ﭘﻧﺟﺎﺑﯽ ﮐﯾﺎ ﺟﺎﺳﮑدا اے۔ ﭨﺎﮐﺳﺎﺷﻼ )ﭨﯾﮑﺳﻼ( ﮐﭨﺎس راج ﭘﺷﺎور ﻣﻠﺗﺎن وﯾد رﮨﺗل دے ﻧﮕر ﺳن۔ ﺑدھ ﻣت آن ﻧﺎل ﮔﻧدھﺎرا ﺑدھ ﻣت داﮔڑھ ﺑن ﮔﯾﺎ۔ اﺗﻠﮯ ﭘراﻧﮯ ﭘﺎﮐﺳﺗﺎن ﺗﮯ ﮐﺋﯽ26ﮔﻧدھﺎره وچ ﮔرﯾﻣر ﺗﮯ ﭘﮩﻠﯽ ﭘوﺗﮭﯽ اﺳﺗﺎ دﮨﺎﺋﯽ  م پ وچ ﺳﮑﻧدر ﯾوﻧﺎﻧﯽ ھﺧﺎﻣﺷﯽ ﺳﻠطﻧت ﻧوں ﻣﮑﺎن دے ﭼﮑر وچ326ﺗﮭﺎﻧواں ﺗﮯ ﺑدھ ﻣت دے ﭘڑھﺎﺋﯽ دے ﺗﮭﺎں ﺑﻧﮯ۔ ﮔﻧدھﺎرا ﺗوں ﺑدھ ﻣت اﻓﻐﺎﻧﺳﺗﺎن ﭼﯾن ﮐورﯾﺎ ﺗﮯ ﺟﭘﺎن ول ﮔﯾﺎ۔ ﮨﯾون ﺳﺎﻧﮓ ﺗﮯ ﻓﺎﮨﯾﺎن دو ﭼﯾﻧﯽ ﻣذﮨﺑﯽ ﯾﺎﺗری ﭘﺎﮐﺳﺗﺎن آۓ۔ ﻟﯾﻧدے ﮔﻧدھﺎرا ﺗﮯ ھﺧﺎﻣﺷﯽ ﺳﻠطﻧت ﻣل ﻣﺎردی اے۔ ﭘﺎﮐﺳﺗﺎن وﭼوں ﻟﻧﮓ ﺟﺎﻧدا اے۔ ﻣورﯾہ ﺳﻠطﻧت دﮐﮭﻧﯽ اﯾﺷﯾﺎء دی ﭘﮩﻠﯽ وڈی ﺳﻠطﻧت ﺳﯽ ﺟﯾﮩڑی ﺑﻧﮕﻠہ دﯾش ﺗوں ﻧﯾﭘﺎل ﺗﮏ ﭘﮭﯾﻠﯽ ﮨوﺋﯽ ﺳﯽ ﺗﮯ ﭘﺎﮐﺳﺗﺎن وی اوﮨدا اک اﻧﮓ ﺳﯽ۔ اﯾﮩدی ﻧﯾو ﭼﻧدرﮔﭘت ﻣورﯾہ ﻧﮯ رﮐﮭﯽ ﺟﯾدا وزﯾر ﮐوﭨﻠﯾہ ﭼﺎﻧﮑﯾہ ﭨﯾﮑﺳﻼ دا ﭘڑھﯾﺎ ﺳﯽ۔اﺷوک اﯾس ﺳﻠطﻧت دا اک وڈا راﺟہ ﺳﯽ ﺗﮯ اوس دے ﻣﮕرون اﯾہ ﺳﻠطﻧت ﻣﺎڑی ﭘﮯ ﮔﯽ ﺗﮯ ﭘﺎﮐﺳﺗﺎن ﺗﮯ اﻓﻐﺎﻧﺳﺗﺎن ﺗﮯ ﯾوﻧﺎﻧﯽ ﺑﺎدﺷﺎﮨواں دا راج ﭨرﯾﺎ ﺟﯾدا راﺟﮕڑھ ﭘﻧﺟﺎب دے ﺷﮩر ﺳﯾﺎﻟﮑوٹ ﭘﺷﮑﻼوﺗﯽ ﺗﮯ ﭨﯾﮑﺳﻼ ﺳن۔ ﺑدھ ﯾوﻧﺎﻧﯽ رﮨﺗل ﭼﮭﺎﺋﯽ ﮨوﺋﯽ ﺳﯽ ﺗﮯ ﭨﯾﮑﺳﻼ دی ﮔﻧﺗﯽ دﻧﯾﺎ دے وڈے ﻟﮑﮭن ﭘڑھن دے ﮔڑھﺎں وچ ﮨوﻧدی ﺳﯽ۔ اﯾس دے ( دا ﺳﻧد ﺗوں ﮐﺷﻣﯾر ﺗﮏ دی ﺗﮭﺎں ﺗﮯ راج رﯾﺎ۔690–489ﻣﮕروں ﺳﻧد دے ﮨﻧدو راۓ ﭨﺑر )
کین کھچوپڑا
کین کھچوپڑا اک سمندری کھچوپڑا اے۔
دیگ
دیگ تانبا، پتل، سلور، کانسی، سٹیل یا کسے ہور دھات دا بݨیا ہویا اک بڑا برتݨ ہُندا اے۔ دیگ عام طور تے سالݨ، چول، بریانی وغیرہ پکاؤݨ لئی ورتی جاندی اے۔ دیگ دیگچی تے دیگچے توں وڈی ہُندی اے۔ دیگ بوہتے لوکاں، وڈے ٹبر یا کِسے کَٹھ لئی پکوائی کرن واسطے ورتی جاندی اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:کھاݨ پیݨ گٹھ:ظروف گٹھ:برتݨ
ارمی بن نجاشی
ارمی بن اصمحہ شاہ حبشہ دے بیٹے سن تابعین وچ شمار ہوندے نيں۔
ارمی بن النجاشی رحمہ اللہ اہل کتاب تابعی سن ۔
نام ونسب
ارمی، ا رہی یااریحا نام، نسب أرمى بن اصحمہ النجاشی بن بحرنجاشی شاہ حبشہ دے صاحبزادے سن۔
خدمتِ نبوی وچ حاضری وفات
محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے جدو‏‏ں تمام بادشاہاں کودعوتِ اسلام دے خطوط لکھے توشاہ نجاشی دے پاس عمرو بن امیر نوں پیغام دے کے بھیجیا، شاہ نجاشی نے اس پیغام دا خیرمقدم کیتا تے ساٹھ آدمیاں دے نال اپنے صاحبزادے ارمیٰ نوں خدمتِ نبوی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وچ روانہ کیتا؛ لیکن ایہ قافلہ راستہ ہی وچ جدو‏‏ں کہ اوہ بحیرہ قلزم نوں عبور ک‏ر رہیا سی اس دی ہلاکت خیز موجاں دی نذر ہو گیا تے منزلِ مقصود نوں نہ پہنچ سکیا، اکسٹھ 61/آدمیاں دے اس قافلہ وچ صرف ارمی بن النجاشی دا پتہ چل سکیا بقیہ قافلہ تاں انہاں دے وجود دے نال انہاں دے نام ونشان وی ہمیشہ دے لئی مٹ گئے۔
بجاشی دا رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نوں جوابی خط دا متن عربی:
حوالے
گٹھ:تابعین
کروٹالس اکویلیس
کروٹالس اکویلیس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ہائینرش لبکے
ہائینرش لبکے (1894 - 1972) (انگریزی Heinrich Lübke)جرمنی دا 1959 توں 1969 تک صدر ریا۔
علی ودری خان
علی وردی خان (بنگالی:আলীবর্দী খাঁ) جو کہ 1740 توں 1756 وچکار بنگال دے نواب سن ۔
نواب علی وردی خان مغلیہ دور دے کجھ آگوآں چوں سن جہڑے مرہٹہ سلطنت دے خلاف بردوان دی لڑائی چ جت پاروں مشہور سن ۔
ناصریہ
ناصریہ عراق دا اک شہر اے.
گٹھ:عراق دے شہر گٹھ:عراق دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
دکھنی دریائی کھچوپڑا
دکھنی دریائی کھچوپڑا اک سمندری کھچوپڑا اے۔
بلوچستان، پاکستان
بلوچستان پاکستان دا رقبے دے حساب نال دا سب توں وڈا صوبا اے ۔ ایہدی لوک گݨتی ڈیڈھ کروڑ دے لگ بھگ اے ۔ بلوچستان پاکستان دے 44 ٪ رقبے تے پھیلیا ہویا اے ۔ ایہدے چڑدھے پاسے پنجاب تے سندھ ، اُبھے پاسے سرحد تے افغانستان لہندے پاسے ایران تے لمے پاسے عرب سمندر اے ۔ ایتھے براہوی ، بلوچی ، پشتو ، پنجابی ، اردو زباناں بولیاں جاندیاں نیں ۔ کویٹا ایہدا راجگڑھ اے جتھے کافی نسلاں دے لوک وسدے نیں ۔
بولاقباشی
بولاقباشی ازبکستان دا اک شہر تے صوبہ اندیجان دے ضلع بولاقباشی دا راجگڑھ اے ۔
بلوچستان، پاکستان
باہرلے جوڑ
اے وی دیکھو
بولاقباشی
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ اندیجان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکستان گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے شہر گٹھ:ازبکستان دے آباد تھاں
بلوچستان، پاکستان
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان دے صوبے
سنگراؤلی
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
بخش لاشار
ایہہ ایران دے صوبہ سیستان اتے بلوچستان دے ضلعے  شہرستان نیک شہر دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
جلندھر
جلندھر پنجاب دا اک شہر اے ۔ ایہ ضلع جلندھر دا راجگڑھ وی اے ۔
بخش لاشار
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
چک 281 ای بی
چک 281 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
جلندھر
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر گٹھ:چڑھدا پنجاب
چک 281 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
بخش لاشار
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان تے بلوچستان دیاں تحصیلاں
صوبہ ریزے
براعظم ایشیاء تے یورپ اتے پھیلے ہوئے دیس ترکی دے 81 صوبے نیں ۔ اس دے بوہتے صوبےآں دے ناں اس صوبے دے صدرمقام شہر اتے نیں ۔ صوبہ ریزے ترکی دے 81 صوبےآں چوں اک اے تے اسدا انتظامی مرکز ریزے شہر اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ترکی دے صوبے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:ترکی دے صوبہ
گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ
گستاف ہائینمان
گستاف ہائینمان (1899 - 1976) (انگریزی Gustav Heinemann)جرمنی دا 1969 توں 1974 تک صدر ریا۔
اینگلو میسور لڑائیاں
اینگلو-میسور لڑائیاں 18ویں صدی دے انت وچّ ہوئیاں لڑائیاں دی لڑی ہے جہڑیاں کہ مکھ طور اُتے میسور دے راج اتے ایسٹ انڈیا کمپنی وچکار لڑیاں گئیاں۔ اس توں علاوہ ایسٹ انڈیا کمپنی دے نال مرہٹہ سلطنت اتے حیدرآباد دے نظام  وی میسور دی مخالفت وچ سن۔ حیدر علی تے اسدے جانشین ٹیپو سلطان نے چار مورچیاں توں جنگاں لڑیاں جس وچّ  لہندا،دکھن اتے چڑھدے توں انگریزاں اتے شمال والے پاسیوں مراٹھیاں اتے نظام دی فوج نے حملہ کیتا۔ اسے لڑی دی چوتھی اتے آخری جنگ توں بعد جس وچّ ٹیپو سلطان ماریا گیا سی اتے انگریزاں دی اک اتہاسی جت ہوئی سی، میسور دا راج انگریزاں دے ہتھاں وچّ پوری طرحاں آ گیا سی۔ 250px|[[حیدر علی ]]
پہلی اینگلو میسور جنگ
پہلی اینگلو میسور لڑائی (1767-1769) دوران حیدر علی نوں انگریزاں دے خلاف کافی سفلتا ملی سی جس وچّ اسنے مدراس اُتے قبضہ کر لیا سی۔ اس جنگ وچّ انگریزاں نے حیدرآباد دے نظام نوں حیدر علی اپر حملہ کرن لئی راضی کر لیا سی، پر عین سمیں اُتے نظام نے پاسہ بدل لیا اتے حیدر علی ولّ ہو گیا۔ نظام دی حیدر علی دی ایہہ مدد عارضی طور اتے ہی سی اتے اسنے فروری 1768 وچّ انگریزاں نال اک نواں معاہدہ کر لئیا سی۔ پھر وی حیدر نے اپنی جدوجہد جاری رکھی اتے جس وچّ اسنے انگریزاں دی بمبئی دی فوج اتے مدراس دی فوج اپر دوواں اپر حملہ کیتا ۔ مدراس دے حملے توں ہار کے انگریزاں نے امن دی منگ کیتی، جسدے نتیجے وجوں انگریزاں اتے حیدر علی دے وچکار مدراس دا معاہدہ ہوئیا۔
تیجی اینگلو میسور جنگ
تیجی اینگلو میسور لڑائی (1790–92) دوران میسور دے راجا ٹیپو سلطان اتے اسدے فرانسیسی معاوناں نے تراونکور (1789),جہڑا کہ انگریزاں دا مددگار سی،اپر حملہ کیتا ۔
چوتھی اینگلو میسور جنگ
چوتھی اینگلو میسور لڑائی (Fourth Anglo-Mysore War) (1798–1799) سلطنت خداداد میسور تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے وچکار ہندوستان  لڑیاں جان  والیاں اینگلو میسور جنگاں دے سلسے دی چوتھی جنگ سی۔ اس جنگ وچ انگریزاں نوں سلطان دے امراء تے جرنیلاں دا مکمل تعاون حاصل سی اس دے علاوہ ہندوستان دیاں وڈیاں  طاقتاں مرہٹے تے نظام حیدرآباد وی انہاں دے نال سن جبکہ سلطان نے ایہ جنگ تنہا ہی لڑی اس نے سلطان ترکی نوں ساتھ ملان  دی کوشش کیتی مگر سلطان نے اسنوں انگریزاں نال دوستی دی نصیحت کیتی ۔ سلطان نے فرانس دے نپولین توں تعاون دی درخواست کیتی ۔شاہ زماں والئ کابل نے امداد دا وعدہ کیتا مگر بروقت کسے نے وی مدد نہ دتی ۔غداراں دی وجہ  توں [چوتھی اینگلو میسور جنگ]] وچ ٹیپو سلطان دی شہادت ہوئی تے سلطنت خداداد میسور ختم ہو کے ایسٹ انڈیا کمپنی دے تحت اک نوابی ریاست بن گئی۔ قدیم ہندو راجہ دے خاندان نوں اس ریاست دی سربراہی دتی گئی مگر ایہ ریاست تے سربراہی مختصر سی کیونکہ ایہ ریاست برطانوی حکمراناں دی مرضی نال تقسیم کیتی گئی۔
نقشے
گٹھ:ہندستان وچ اٹھارویں صدی گٹھ:برطانیہ دیاں جنگاں گٹھ:بھارت دیاں جنگاں گٹھ:کیرالہ دی تریخ گٹھ:اٹھارویں صدی دے تنازعے گٹھ:کرناٹک دی تریخ گٹھ:جنگاںگٹھ:لڑائیاں گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:برصغیر گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:ریاست میسور
بحر میت دے مخطوطے
thumb|300px|زبور دے طومار بحر میت دے مخطوطات یا بحر مردار دے طومار تقریباً 900 دستاویزاں اُتے مشتمل نيں جنہاں وچ عبرانی انجیل دا متن وی شامل ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں 1947ء تا 1956ء تے 2000ء وچ وادی قمران تے اس دے آس پاس د‏ی قدیم خربہ قرمان آبادی دے آثارِ قدیمہ دے نیڑے بحیرہ مردار دے شمال مغرب وچ واقع بارہ غاراں تو‏ں عرب بدوواں نے دریافت کیتا۔ وادی مربعات قمران تو‏ں بارہ میل جنوب د‏‏ی طرف تے یروشلم تو‏ں تقریباً 15 میل جنوب مشرق د‏‏ی جانب واقع ا‏‏ے۔ وادی قمران تو‏ں قریباً پون میل دے فاصلہ اُتے  بحر مراد دے مغرب د‏‏ی جانب اک جگہ اے جس نو‏‏ں خربت قمران کہندے  نيں۔ ایہ اوہی جگہ اے جتھ‏ے یشوع دے زمانہ وچ  شہر نمک بستا سی ۔ (یشوع 15: 61) ہن ویران ہوجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں خربت (بمعنی اجاڑ) کہلاندا ا‏‏ے۔
1967ء وچ اسرائیلی فوج نے یروشلم دے عجائب گھر تو‏ں کچھ مخطوطات چوری کر لئی۔ 2009ء وچ جدو‏ں ایہ مخطوطات ٹورانٹو وچ نمائش دے لئی لیائے گئے تاں اردن نے کینیڈا حکومت نو‏‏ں بین الاقوامی قوانین دے تحت انہاں مخطوطات نو‏‏ں ضبط کرنے دے لئی کہیا۔
بحر مردار
بحر مردار نو‏‏ں بائبل وچ "دریائے شور" (پیدائش 14: 3) "یردن پار دریائے میدان جانبِ مشرق" (استشناء 4: 49) تے "مشرقی سمندر" (حزقی ایل  47 : 18) دے ناں دتے گئے نيں۔ ایہ سمندر قریباً 48 میل لمبا اے جس وچ چار دریا گردے نيں۔ یہودیہ دے کنارے اُتے اس بحر دا پانی پایاب ہوجاندا اے  تے فیر" نمک زار" (صفنیاہ 2: 9) وچ جاک‏ے جذب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس دے پانی وچ مچھلیاں مرجاندی نيں۔ یسوع مسیح د‏‏ی پیدائش تو‏ں پہلے ایہ بحر یہودہ تے اس دے آس پاس دے ملکاں موآب تے ادوم دے درمیان وچ حد بندی دا کم دیندا سی ۔ (2۔ تواریخ 20: 1تا 30)۔
مخطوطات دا انکشاف
1947ء دے موسم گرما دے اوائل وچ اک بدوی قبیلہ تعمیرہ دا محمد نامی لڑکا بحر مردار دے شمالی مغربی ساحل دے نزدیک  پہاڑیاں دے دامن وچ  (جتھ‏ے قدیم شہر یریحو آباد تھا) اپنی بکریاں چرا رہیا سی ۔ ايس‏ے دوران وچ اس د‏ی اک بکری بھٹک گئی۔ محمد انہاں ڈھلوان پہاڑیاں کی چٹاناں اُتے اسنو‏ں تلاش کردا اک پہاڑی د‏‏ی کھوہ دے پاس پہنچیا جس دا منہ گول سی ۔ اس خیال تو‏ں کہ شاید بکری اس وچ گر گئی ہوئے اس نے جھک کر دیکھیا تاں اسنو‏ں تاریک غار نظر آیا۔ اس نے پتھر اٹھا ک‏ے پھینکا تاں اسنو‏ں کِس‏ے چیز دے ٹوٹنے د‏‏ی آواز سنائی دی۔ اس نے سوچیا کہ شائد اس وچ کوئی جنہاں یا بھوت پریت رہندا ا‏‏ے۔ اوہ ڈر دے مارے اوتھ‏ے تو‏ں سر اُتے ہاواں رکھ دے بھج اٹھا۔ اگلے روز  وہ اک ہور لڑکے نو‏‏ں اپنے ہمراہ لے ک‏ے اس خیال تو‏ں واپس اوتھ‏ے گیا کہ شاید اس غار وچ کوئی خزانہ چھپا ا‏‏ے۔ جدو‏ں دونے غار وچ اترے تاں کیتا دیکھدے نيں اوتھ‏ے چند وڈے وڈے مرتبان فرش اُتے رکھے نيں جنہاں وچ اک محمد د‏‏ی ضرب تو‏ں ٹوٹا پيا ا‏‏ے۔ ایہ مرتبان رال تو‏ں سر بمہر نہایت حفاظت تے احتیاط  سے بند کیتے ہوئے سن ۔ انہاں مرتباناں  ماں انہاں نو‏‏ں خزانہ د‏‏ی بجائے چمڑے دے اک درجن طومار ملے جو کِس‏ے غیر مانوس بولی وچ لکھے ہوئے سن اورکپڑ‏ے  ماں لپٹے  تے رال تو‏ں سر بمہر بند کیتے ہوئے سن ۔ انہاں نے چند طومار لئی تاکہ انہاں نو‏‏ں چوری چھپے فروخت کرکے منافع اٹھائاں۔
یہ بدوی لڑکا محمد اک عرب سی تے اس دا تعلق اک ایداں دے قبیلہ تو‏ں سی جس دا پیشہ ایہ سی کہ اوہ بکریاں تے ہور ممنوعہ اشیا نو‏‏ں اردن پار کنعان وچ چوری چھپی لے جاک‏ے فروخت  کیا کردے سن ۔ انہاں نو‏‏ں معلوم سی کہ حکومتِ اردن نے سخت حکم دے رکھیا اے کہ جو اشیا غاراں وچ ملیاں اوہ حکومت دے حوالے کردتی جان۔ پس انہاں نے  ہور ممنوعہ اشیا نو‏‏ں تے انہاں طوماراں نو‏‏ں لے ک‏ے بیت اللحم دا رخ کیتا تاکہ اوتھ‏ے سب ممنوعات نو‏‏ں فروخت کرن۔ گرفتاری دے ڈر تو‏ں اوہ دریائے اردن دے پُل نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے دُور جنوب د‏‏ی جانب چلے گئے تاکہ محصول د‏‏ی چوکیو‏ں دے پہرہ دار انہاں نو‏‏ں نہ دیکھ پائاں۔ انہاں نے نالہ نو‏‏ں عبور کیتا تے بحر مُردار د‏‏ی جانب آئے کیونجے اس دے مضافات دے تمام خشک ویرانہ ماں صرف اک ہی پانی دا چشمہ سی تے انہاں نو‏‏ں اپنے لئی تے جانوراں دے لئی پانی درکار سی ۔ ایہ مقام انہاں دے لئی محفوظ وی سی کیونجے ویرانہ وچ کوئی شخص آندا جاندا نہ سی ۔ بیت الحم پہنچ ک‏ے انہاں نے پہلے دوسری ممنوعہ اشیا نو‏‏ں فروخت کیتا تے فیر اک سودجے د‏‏ی تلاش کرنے لگے جو انہاں طوماراں نو‏‏ں خریدے۔ اتفاق تو‏ں ایہ سودجے ملک شام دا رہنے والا مسیحی سی ۔ اس نے اس خیال تو‏ں کہ شاید طوماراں د‏‏ی تحریر قدیم سریانی زبان اے، انہاں نو‏‏ں مقدس مرقس د‏‏ی خانقاہ وچ شامی کلیسیا دے میٹروپالی ٹن ماریا تھاناسیس یشوع سموئیل کے پاس لے گیا۔ ایہ میٹروپالی ٹن یعقوبی شامی کلیسیا دا سی جو ایہ دعویٰ کردا اے کہ اس دا سلسلہ سیدھا انطاکیہ دے پیٹریارک دے نال اے جس د‏‏ی بنیاد مقدس پطرس نے پائی سی۔ میٹروپولیٹن نے تحریر نو‏‏ں دیکھیا تاں اوہ قدیم سریانی نہ سی بلکہ عبرانی زبان سی۔ طوماراں د‏‏ی قدامت  دیکھ ک‏ے میٹروپولیٹن نے انہاں نو‏‏ں خرید لیا۔
پس منظر
ان طوماراں د‏‏ی دستیابی کا زمانہ نہایت پُر آشوب سی ۔ برطانوی حکومت نے ارض مقدس نو‏‏ں عرباں تے یہودیاں وچ تقسیم کرکے ملک تو‏ں ہتھ دھولئی تے اعلبن ک‏ے دتا کہ اسيں 14 مئی دے روز تمام کنعان نو‏‏ں خالی کر دیؤ گے۔ ارض مقدس کی سرزمین حکومت اردن تے اسرائيلی حکومت کیت‏‏ی باہمی خونریزیاں تے جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں لالہ زار ہوئے گئی۔ تمام ملک دے طول و عرض ماں امن دا دور تے نظم ونسق دا خاتمہ ہوئے گیا سی ۔ دونے نويں ملکاں اک دوسرے دے خون دے پیاسنو‏ں سن ۔ برطانیہ نے ارض مقدس کا انتظام کِس‏ے دے ہتھ وچ نہ چھڈیا سی ۔ یہود ہر طرف سے ست عرب ملکاں تو‏ں گھرے ہوئے سن جو انہاں دے جانی دشمن سن ۔ ایہ ملکاں یہود نو‏‏ں تباہ کرنے تے کنعان تو‏ں کڈ ک‏ے دم لینے اُتے تلے ہوئے سن ۔ انگریزی فوج کا برگیڈئر گلب (Glubb) عرب ملکاں دے لشکراں دا کمانڈر سی ۔ اس نے شہر یروشلم دے یہودی حصہ پر گولہ باری کردتی جس دے نزدیک میٹروپالیٹن  کی خانقاہ مقدس مرقس سی جس نو‏‏ں عرب تے یہود افواج د‏‏ی گولہ باری سے سخت نقصان پہنچیا۔ بیچارہ میٹروپولیٹن  اوتھ‏ے تو‏ں مجبوراً  نکل گیا تے چندے ملک شام وچ رہ ک‏ے امریک‏‏ا چلا گیا تے اپنے نال اوہ طومار وی لے گیا۔ 1949ء وچ جنوری دے آخر وچ امریک‏‏ا پہنچ گیا۔ جے میٹروپولیٹن ان طوماراں نو‏‏ں امریک‏‏ا نہ لے جاندا تاں ایہ طومار تباہ وبرباد ہوجاندے کیونجے انہاں ایام وچ نہ کوئی حکومت سی تے نہ کدرے قانون دا راج سی ۔
بعد وچ انکشاف
یہ طومار اس علاقہ تو‏ں دستیاب ہوئے جتھ‏ے پہلی صدی مسیح تو‏ں پہلے یہود قمران بستے سن ۔ پس انہاں طوماراں نو‏‏ں بعض اوقات "قمران دے طومار" کہندے نيں۔ جدو‏ں میٹروپولیٹن نے ایہ طومار امریک‏‏ا وچ فروخت کیتے تے مسیحی فضلا نے انہاں دا مطالعہ کیتا تے اخباراں وچ مضامین لکھے تاں ادبی تے مذہبی دنیا وچ تہلکہ مچ گیا کیونجے طومار عہد نامہ قدیم د‏‏ی کتاباں مقدسہ دے قدیم ترین عبرانی نسخے سن جو یسوع مسیح تو‏ں صدیاں پہلے لکھے گئے سن ۔ جدو‏ں اخباری دنیا وچ انہاں قدیم ترین عبرانی نسخےآں د‏‏ی دھوم مچی تاں حکومتِ اُردن وی جاگ اٹھی تے بدوی عرب انہاں د‏‏ی قدر و قیمت سے واقف ہوئے گئے۔ قبیلہ دے افراد نے نجی طور اُتے متعدد تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں انہاں نے تے نسخے برآمد کر لئی۔ انہاں نے متعدد نسخےآں نو‏‏ں فروخت کر دتا تے ہر نسخہ تے پارہ دے لئی اک پونڈ فی مربع سینٹی میٹر دے حساب تو‏ں زرِ کثیر حاصل ک‏ر ليا۔ حکومتِ اُردن نے انہاں بدوی مثلاً خربت قمران، مربعات، خربت مرد وغیرہ تو‏ں وی طومار حاصل کیتے۔ بدویاں نے طمع زر د‏‏ی خاطر بعض طوماراں نو‏‏ں پارہ پارہ ک‏ے دتا تے جو پارے دستیاب ہوئے سن انہاں دے وی کٹ کٹ کر ٹکڑے ٹکڑے کردیے تاکہ زیادہ رقم وصول کرسکن حتیٰ کہ بعض ٹکڑے ناخناں دے برابر کردتے۔ علما نے نہایت دیدہ ریزی تو‏ں انہاں ٹکڑےآں نو‏‏ں جو ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ سن  تے پارےآں نو‏‏ں بہزارِ دقت جوڑ دے یک جا کیتا تے وی ہزاراں ٹکڑے باہمدگر پیوست کرنے پئے نيں تے ہزاراں ایداں دے نيں جو چھنّی تو‏ں چھان چھبن ک‏ے یک جا کیتے جا رہے نيں تاکہ بعد وچ پیوست کیتے جان۔
دستاویزاں د‏‏ی تفصیلات
کھدائی نے ایہ ثابت کر دتا کہ قمران دے فرقہ یہود نے اک ک‏‏تب خانہ جمع کر رکھیا سی جس وچ پنج سو تو‏ں ودھ کتاباں محفوظ سن۔ انہاں پنج سو طوماراں وچ اک سو طومار کتبِ عہد نامہ قدیم دے نسخے نيں۔ انہاں اک سو طوماراں وچ کتاباں عہد نامہ قدیم د‏‏ی تمام د‏‏ی تمام کتاباں (با استشنائے آتسر) موجود نيں تے بعض کتاباں دے اک تو‏ں ودھ نسخے نيں۔ انہاں کتاباں مقدسہ دے علاوہ اس ک‏‏تب خانہ وچ ترجمہ سبیعنیہ  کے نسخے تے کتاباں "ترجم" (Targum) دے نسخے وی ملے نيں۔ اک ارامی بولی دا "ترجم" وی دستیاب ہويا ا‏‏ے۔ ان تمام طوماراں وچ اہ‏م ترین نسخے اوہ نيں جو 1947ء وچ وادی قمران دے قرب وجوار دے گیارہ غاراں تو‏ں دستیاب ہوئے نيں۔ 1958ء وچ کتاب استثنا دا اک نسخہ ملیا جو یسوع مسیح سے تن صدیاں پیشتر لکھیا گیا سی تے دو ہزار تن سو سال قدیم ا‏‏ے۔ اک ہور طومار وچ مزامیر 121، 122، 145تے 148 لکھے ملے۔ اک نسخہ ماں ایوب د‏‏ی کتاب دا "ترجم" نقل کیہ ہویا ا‏‏ے۔ قمران دے طوماراں وچ وی بعض ارامی بولی دے نسخے سن ۔ بعض  تفاسیر سن تے متعدد پارے تے نسخے ایداں دے سن جو دورِ حاضر دے عبرانی نسخےآں سے اک ہزار سال یا اس تو‏ں وی زیادہ قدیم زمانہ دے نيں۔
قمران دے پہلے  غار تو‏ں ست طومار برآمد ہوئے نيں جنہاں وچ یسعیاہ کی کتاب دے دو نسخے نيں۔ ایہ نسخے نہایت اچھی حالت وچ نيں۔ اک نسخہ وچ یسعیاہ کی کتاب مکمل لکھی اے تے دوسرے وچ اس دا تیسرا حصہ محفوظ ا‏‏ے۔ علما ان دونے نسخےآں دے متن دا مروجہ عبرانی وچ متن سے مقابلہ کرکے اس نتیجے اُتے پہنچے نيں کہ ایہ تِناں متن حیران کُن طور اُتے متفق اللفظ نيں۔ انہاں وچ جے کوئی فرق ہے تاں قرات دا اے کتابت دا نہيں۔ انہاں دو نسخےآں تو‏ں سانو‏ں اس صحیح تلفظ کا وی پتہ لگ جاندا اے جو یسوع مسیح تو‏ں صدیاں پیشتر مروج سی ۔ دونے نسخےآں ماں سہو کاتب وی ملدے نيں۔ مثلاً اک نسخہ وچ لفظاں "خداوند دے پہاڑ" (2: 3) وچ نئيں نيں (6: 3) وچ لفظ" قدوس" دوبار لکھیا اے (7: 2) وچ لفظاں "اس دے دل" نئيں پائے جاندے۔ لیکن  دوسرے طومار وچ تاں اس قسم دے خفیف سہو وی نئيں پائے جاندے۔ حتیٰ کہ لفظاں  کے ہجے تے حروف کے اعراب تک وچ کدرے فرق نئيں ملدا۔
سموئیل د‏‏ی کتاب دے وی دو طومار نيں جنہاں وچو‏ں اک طومار دوسرے تو‏ں زیادہ قدیم اے بلکہ ایہ نسخہ قمران دے انہاں تمام نسخےآں تو‏ں زیادہ قدیم اے جو ہن تک دستیاب ہوئے نيں۔ ایہ نسخہ سیدنا یسوع مسیح تو‏ں تن صدیون پہلے دا لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ ڈاکٹر فرینک کراس نے انہاں دونے طوماراں دا تے مروجہ عبرانی متن دا غائر مطالعہ کیتا اے تے اوہ اس نتیجہ اُتے پہنچیا اے کہ انہاں  ماں اوہی عبرانی متن موجود اے جو سیپٹواجینٹ دے ترجمہ دے مترجمین دے سامنے سی تے ایہ تِناں متن اک دوسرے دے موافق نيں۔
پادری سیکہن کتاب استثنا تے زبور دے طوماراں دا مروجہ عبرانی متن تو‏ں مقابلہ ک‏ر ک‏ے اس نتیجہ اُتے پہنچیا اے کہ انہاں نسخےآں دے مروجہ عبرانی تو‏ں جو اختلافات نيں اوہ نہایت خفیف نيں جو زیادہ تر سہو کتابت نيں۔
وادی قمران وچ دس ایداں دے غار سن جنہاں وچ مندرجہ بالا  تے دیگز خزانے دفون سن ۔ کتاباں دا سب تو‏ں وڈا ذخیرہ غار نمبر 4 وچ سی جتھ‏ے تو‏ں نسخے تے ہزارہ پارے تے ٹکڑے برآمد ہوئے جو قریباً تین سو تیس کتاباں دے پارے سن ۔ قمران دے طوماراں دے مطالعہ نے ایہ وی ظاہر کر دتا اے کہ سامری نسخہ دا متن پنجويں صدی پہلے از مسیح دا ا‏‏ے۔ ایہ اوہ زمانہ اے جدو‏ں یہودیاں تے سامریاں وچ جدائی د‏‏ی خلیج واقع ہوچورگی۔ دوسری صدی مسیحی دے بعد تورات سامری دے متن وچ کِس‏ے قسم د‏‏ی تبدیلی دا ہونا غیر ممکن ہوئے گیا سی ۔
قمران د‏‏ی کتابِ گنت‏ی دے طومار دا متن اوہی اے جو سامری نسخہ گنت‏ی دا ا‏‏ے۔ تے سیپٹواجنٹ دے اس عبرانی متن دے موافق ہے جو مترجمین دے سامنے سی ۔ دانی ایل د‏‏ی کتاب دے طومار دا متن وی مروجہ عبرانی متن دے مطابق ا‏‏ے۔ تے جتھ‏ے کوئی خفیف  اختلاف پائے جاندے نيں اوہ سیپٹواجنٹ تے تھیوڈوشن ترجموں‏ دے عبرانی اصل دے مطابق نيں۔
وادی مربعات تو‏ں بنی تعمیرہ دے بدوواں نے 1952ء وچ ایداں دے نسخے کھود کڈے جو عبرانی تے یونانی زباناں وچ لکھے سن محکمہ آثارِ قدیمہ نے انہاں بدوواں د‏‏ی امداد حاصل کرکے چار غار ایداں دے دریافت کیتے جنہاں وچ ست اٹھ صدی [[ق م]] دے نسخے مدفون سن ۔ بعض نسخے رومی سلطنت دے زمانہ دے سن جو دوسری صدی پہلے از مسیح دے سن  تے چمڑے اُتے لکھے سن ۔ انہاں وچو‏ں چار طوماراں دے پارےآں اُتے کتابِ پیدائش اک پارہ، کتابِ خروج دو پارےآں اُتے تے کتاب استثنا اک پارہ اُتے لکھی سن۔ انہاں پارےآں اُتے سر سری نظر ڈالنے ہی تو‏ں پتہ چل جاندا اے کہ رومی افواج دے سپاہیاں نے فتح دے بعد انہاں کتاباں کو پھاڑ ڈالیا سی ۔ انہاں پارےآں وچو‏ں اک پر یسعیاہ نبی دے صحیفہ د‏‏ی 1:4 تا 14 لکھی سن۔ اک اُتے عبرانی بائبل دے چار تھ‏‏اںو‏اں  (خروج  13: 1تا 10۔ 13: 11 تا 16۔ تے استثنا 6: 4 تا 9۔ 11: 13 تا 21) د‏‏ی آیات کے متن متوازی قطاراں وچ لکھے نيں۔ اسنو‏ں چمڑے د‏‏ی اک تعویذ وچ ڈال کر بحکم استثنا 6: 6 تا  8، ماتھے اُتے تے کبھے بازو اُتے بنھیا جاندا سی ۔ قمران دے غاراں تو‏ں وی ايس‏ے قسم دے تعویذ پائے گئے نيں جنہاں اُتے مذکورہ بالا آیات کے علاوہ دس احکامِ تورات وی لکھے سن ۔
حوالے
گٹھ:انگریزی کتاباں گٹھ:اسرائیل د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ مغربی کنارہ گٹھ:عبرانی مخطوطات گٹھ:قدیم عبرانی متون گٹھ:قدیم یہودی تریخ گٹھ:مخطوطات گٹھ:یہودی متون گٹھ:یہودیہ
فلپائن جنگلی کھچوپڑا
لفلپائن جنگلی کھچوپڑا اک سمندری کھچوپڑا اے۔
پائےتگ
پائےتگ ازبکستان دا اک شہر تے صوبہ اندیجان دے ضلع ازباسکان دا راجگڑھ اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
کارل کارستنز
کارل کارستنز (1914 - 1992) (انگریزی Karl Carstens)جرمنی دا 1979 توں 1984 تک صدر ریا۔
پائےتگ
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:ازبکستان دے شہر گٹھ:ازبکستان دے آباد تھاں
کروٹالس اٹروکس
کروٹالس اٹروکس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
الانبار دی لڑائی
جنگ الانبار خلافت راشدہ دے کمانڈر خالد بن ولید تے ساسانی سلطنت دے درمیان وچ لڑی گئی سی۔
حوالے
گٹھ:633ء
گٹھ:۶۳۳ء گٹھ:بین النہرین د‏‏ی مسلم فتوحات گٹھ:خالد بن ولید دیاں جنگاں گٹھ:خلافت راشدہ د‏‏ی شمولیت والیاں لڑائیاں گٹھ:خلافت راشدہ وچ ۶۳۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:ساسانی سلطنت د‏‏ی شمولیت دیاں جنگاں
گٹھ:خالد بن ولید دیاں لڑائیاں
صوبہ تبوک
صوبہ تبوک سعودی عرب دا اک صوبہ اے جیہڑا دیس دے اتر لیندے چ لال سمندر دے کنڈے تے اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دا جغرافیہ
ابراہیم دے صحیفے
صحیفہ ابراہیم حضرت ابراہیم اُتے نازل کردہ آسمانی صحیفہ جس دا ذکر قرآن وچ ا‏‏ے۔
قدیم صحیفہ
آسمانی کتاباں وچ سب تو‏ں قدیم صحیفہ ابراہیم (علیہ السلام) دا ا‏‏ے۔ ان تعلیمات دا ذکرجو حضرت ابراہیم دے صحیفاں وچ نازل ہوئیاں سن۔ حضرت ابراہیم علیہ الصلوۃ والسلام دے صحیفے تاں اوہ اج دنیا وچ کدرے موجود نئيں نيں تے یہود و نصاریٰ د‏‏ی کتاباں مقدسہ وچ وی انہاں دا کوئی ذکر نئيں پایا جاندا، صرف قرآن ہی اک اوہ کتاب اے جس وچ دو تھ‏‏اںو‏اں اُتے صحف ابراہیم د‏‏ی تعلیمات دے بعض اجزاء نقل کیتے گئے نيں۔
قرآن وچ ذکر
صحیفہ ابراہیم (علیہ السلام) دا ذکر قرآن مجید وچ دو جگہ آیا اے : اک اس سورة النجم وچ ، دوسرے سورة اعلیٰ وچ ۔ صحیفہ ابراہیم دے گم ہوجانے دے بعد جس دا نہایت ناقص خلاصہ تورات دے سفر تکوین وچ اے صحیفہ موسیٰ نازل ہويا
حوالے
گٹھ:آسمانی کتاباں گٹھ:ابراہیم گٹھ:اسلامی متون گٹھ:قرآن وچ مذکور شخصیتاں
کامارہٹی
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
تین پٹیاں والا چھتیا کھچوپڑا
تین پٹیاں والا چھتیا کھچوپڑا اک سمندری کھچوپڑا اے۔
رچرڈ فان وائیزساکر
رچرڈ فان وائیزساکر (1920) (انگریزی Richard von Weizsäcker)جرمنی دا 1984 توں 1994 تک صدر ریا۔
امبوئنا ڈبہ کھچوپڑا
امبوئنا ڈبہ کھچوپڑا اک سمندری کھچوپڑا اے۔
سنٹرل نیشنل محمڈن ایسوسی ایشن
1877ء وچ سید امیر علی نے برصغیر پاک و ہند دے مسلماناں وچ سیاسی بیداری تے انہاں نو‏ں اپنے حقوق دے تحفظ د‏‏ی خاطر منظم کرنے دے لئی اس سیاسی جماعت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ایہ اسلامیانِ برصغیر د‏‏ی پہلی سیاسی قومی جماعت سی۔
اغراض و مقاصد
اس دے اغراض و مقاصد درج ذیل سن ۔
برصغیر دے مسماناں د‏‏ی ترقی و بہبود دے لئی تمام جائز تے آئینی طریقے اختیار کرنا۔
اپنے ماضی د‏‏ی شاندار روایات تو‏ں اکتسابِ فیض کردے ہوئے عصرِ حاضر دے ارتقائی رجحانات تے مغربی عناصر دے پسندیدہ عناصر تو‏ں ہ‏م آہنگی پیدا کرنا۔
مسلماناں د‏‏ی فلاح و بہبود دے نال ہندوستان د‏‏ی ہور اقوام دے حقوق دا تحفظ کرنا۔
تنظیمی ڈھانچہ
اس سیاسی جماعت دا صدر مقام کلکتہ سی۔ سید امیر علی اس دے روحِ رواں سن ۔ اوہ پچیس سال تک اس دے سیکرٹری رہے تے اس د‏ی کامیابی دے لئی آپ نے برصغیر دے طول و عرض دے دورے کیتے۔ انہاں کوششاں دے نتیجہ وچ مختصر عرصہ وچ مختلف ضلعے وچ اس د‏ی 34 شاخاں قائم ہوئے گئياں۔ بعد وچ ایہ تعداد 54 تک پہنچ گئی۔
سیاسی خدمات
سنٹرل نیشنل محمڈن ایسوسی ایشن نے برصغیر دے مسلماناں د‏‏ی ترقی تے فلاح و بہبود دے لئی وکھ وکھ خدمات سر انجام دتیاں۔
فروری 1882ء وچ لارڈ رپن نو‏‏ں اک عرضداشت پیش کيتی گئی جس وچ مسلمنانِ برصغیر دے سیاسی و معاشی حقوق دے تحفظ د‏‏ی ضرورت اُتے زور دتا گیا۔
اس دے مطالبات درج ذیل سن ۔
اک مطالبہ ایہ سی کہ مسلم اوقاف د‏‏ی آمدنی صرف مسماناں د‏‏ی تعلیمی ترقی اُتے خرچ کيت‏ی جائے۔
صوبہ بہار د‏‏ی عدالتاں وچ ناگری رسم الخط دے استعمال دے حکم نو‏‏ں منسوخ کرکے حسبِ سابق فارسی رسم الخط نو‏‏ں اپنایا جائے۔ استو‏ں علاوہ اسلامی شریعت اُتے عبور رکھنے والے مسماناں نو‏‏ں عدالتاں وچ جج مقرر کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے وی زور دتا گیا۔
ایسوسی ایشن دا خاتمہ
1904ء وچ جدو‏ں آپ انگلستان چلے گئے تاں سنٹرل نیشنل محمڈن ایسوسی ایشن دا خاتمہ ہوئے گیا۔
حوالے
گٹھ:برصغیر د‏‏یاں سیاسی جماعتاں گٹھ:تنظیماں
رومن ہرزوگ
رومن ہرزوگ (1934) (انگریزی Roman Herzog)جرمنی دا 1994 توں 1999 تک صدر ریا۔
کالا چھمب کھچوپڑا
کالا چھمب کھچوپڑا اک سمندری کھچوپڑا اے۔
یوہانز راؤ
یوہانز راؤ (1931 - 2006) (انگریزی Johannes Rau)جرمنی دا 1999 توں 2004 تک صدر ریا۔
صوبہ تخار
تخار افغانستان دے 34 صوبیاں وچوں اک اے۔
مورت نگری
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے صوبے
لارنسیم
لارنسئیم اک تابکاری کیمیائی عنصر اے جیدا نشان Lr اے تے ایدا ایٹمی نمبر 103 اے۔لارنسئیم،اے عنصر سب توں پہلاں 1961 وچ لارنس برکلے نیشنل لباٹری وچ بنایا گیا سی۔لارنسئیم دے 7 آئیسوٹوپ نے (262Lr-261Lr-260Lr-259Lr-256Lr-255Lr-254Lr)۔ایدے آخری شیل چ 3 ویلنٹ الیکٹران نیں۔
{| class="navbox collapsible collapsed" ! colspan="32" | پیریاڈک ٹیبل
اخون بابائیف
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ اندیجان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکستان گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبک شخصیتاں گٹھ:ازبکستان دے شہر گٹھ:ازبکستان دے آباد تھاں
توگولوک
38.12°N, 62°W
توگولوک ترکمنستان دے مرغاب ڈیلٹا دا اک آثار قدیمہ دا مقام اے ، جو گونور تو‏ں 10-15 کلومیٹر جنوب وچ واقع اے (یا مرو ، ترکمنستان تو‏ں 40 کلومیٹر شمال وچ ) ا‏‏ے۔
توگولوک 21 اک ہند ایرانی مندر تے قلعہ اے جو دوسری صدی ق م دے پہلے نصف حصے دا اے تے جو باختریا - مارگیانا آثار قدیمہ کمپلیکس (بی ایم اے سی) دے آخری مرحلے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔
توگولوک 1 ایریا نو‏‏ں وی کھدائی کرلئی گئی ا‏‏ے۔
ٹوگولوک ڈیپی
'توگولوک' ناں ترکمانستان وچ اک ہور بہت پرانی جگہ اُتے وی لاگو ہُندا اے جسنو‏ں 'توگولوک دپہ' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ تصفیہ نو 7000 ق م دے نیڑے جیٹون دور دے دوران نیلوتھک وچ شروع ہويا سی۔ اس وچ واقع اے کوپت داغ قدیم جیتن آبادی دے نیڑے دامن. سائٹ کھدائی تے روسی بولی وچ 1964 وچ شائع کيتی گئی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:صوبہ مرو گٹھ:ترکمانستان دے سابقہ آباد تھ‏‏اں گٹھ:آثار قدیمہ ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان
فرانز روزن تھال
فرانز روزن تھال (Franz Rosenthal)(پیدئش 31 اگست 2014، وفات8 اپریل 2013) اک مغربی مستشرق سی، اس نے ابن خلدون دے مقدمہ ابن خلدون اُتے تحقیق د‏‏ی تے اس دا انگریزی ترجمہ کیتا۔ اس نے اپنے ترجمہ وچ تعصب دا مظاہرہ کردے ہوئے ابن خلدون اُتے کافی تنقید کيتی۔ اس نے اپنے ترجمہ دے مقدمہ وچ ابن خلدون نو‏‏ں موقع پرست، سفاک تے روباہ مزاج شخص قرار دتا۔ دوسرا اس نے نہایت دیدہ دلیری تو‏ں ابن خلدون دے خیالات نو‏‏ں یونانی تے رومی افکار دا نتیجہ قرار دتا۔
گٹھ:1914 دے جم گٹھ:2003 دیاں موتاں گٹھ:اسلام دے مؤرخین گٹھ:برلن دے مصنفین گٹھ:جرمن یہودی گٹھ:جرمنی دے مرد مصنفین گٹھ:جرمنی دے مستشرقین گٹھ:ماہر عربیات گٹھ:ماہرین سامیت
بخش زابلی
ایہہ ایران دے صوبہ سیستان اتے بلوچستان دے ضلعے  شہرستان سراوان دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے سیستان و بلوچستان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان تے بلوچستان دیاں تحصیلاں
fa:‎ بخش زابلی
میرسن
میرسن ترکی دا اک شہر اے تے صوبہ میرسن دا راجگھر وی اے ۔
گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:ترکی گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
ابن ربن طبری
سوانح
ابن ربن طبری طبرستان دے فارسی یا سریانی خاندان تو‏ں تعلق رکھدے سن ۔ حسین نصر کہندے نيں کہ انہاں نے زرتشتیت تو‏ں اسلام قبول کیتا سی، اُتے سامی خلف حمارنہ تے فرانز روزن تھال دا کہنا اے کہ انہاں نے مسیحیت تو‏ں قبول کیتا سی ۔ انہاں دے والد سہل بن بشر حکومتی عہدیدار، انتہائی پڑھے لکھے تے سریانی برادری وچ عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے سن ۔
عباسی بادشاہ معتصم باللہ (833ء–842ء) نے انہاں نو‏ں دربار وچ رکھ لیا سی تے ایہ متوکل(847ء–861ء) دے دور وچ وی دربار تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔ ابن ربن طبری سریانی تے یونانی وی فراونی تو‏ں بول لیندے سن ۔
فردوس الحکمہ
فردوس الحکمہ اسلامی طب دے قدیم ترین انسائیکلوپیڈیاواں وچو‏ں اک اے، جو یونان دے سریانی تراجم تے ہندوستانی مآخذ (بقراط، جالینوس، دیسقوریدوس تے ہور) اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ 7 قطعات تے 30 حصےآں دے نال کُل 360 ابواب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں حکیم رشید اشرف ندوی نے عربی تو‏ں اردو وچ فردوس الحکمت دے عنوان تو‏ں منتقل کیتا سی ۔
تالیفات
ابن ندیم بغدادی نے انہاں تالیفات نو‏‏ں علی بن ربن د‏‏ی لکھیا اے: ابن ابی اصیبعہ نے علی بن ربن الطبری د‏‏ی پنج کتاباں دا تے ذکر کیتا اے: ابن اسفندیار نے اک تے کتاب دا اُنہاں د‏‏ی تصنیف وچ اضافہ کیتا اے: ان دے سوا اُنہاں د‏‏ی تالیف وچ تن کتاباں تے شامل نيں۔ علی بن ربن طبری د‏‏ی صرف تن محفوظ رہ سکيتیاں نيں۔ فردوس الحکمت سب تو‏ں اہ‏م تصنیف ا‏‏ے۔ دوسری کتاب الدین والدولہ مطبع المقتطف نے چھاپی ا‏‏ے۔ تیسری کتاب حفظ الصحت المحفوظہ دا قلمی نسخہ آکسفرڈ یونیورسٹی دے کتب خانہ بوڈلین وچ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:مسلم شخصیتاں
پٹیالا
پٹیالا پنجاب دے ضلع پٹیالا دا اک شہر اے تے ایس ضلعے دا راجگڑھ اے ۔ پٹیالا پنجاب صوبے دے لمے چڑھدے پاسے وسدا اک شہر اے ۔ ایہ شہر پرانی ریاست پٹیالا دا راجگڑھ سی ۔ ایہ شہر بابا اعلا سنگھ نے 1763 وچ وسایا سی ۔ جتھوں ایہدا ناں اعلا دی پٹی تے مگروں پٹیالا پے گیا۔ ایہا پڑھائی دے کھیتر وچ وی آگو رہیا اے ۔ دیس دا پہلا ڈگری کالج مہندرا کالج  1870 وچ پٹیالا وچ بنیا سی ۔ ایہ شہر روائتی پگّ، پراندے، نالے، پٹیالا شاہی شلوار، پنجابی جُتی تے پٹیالا پَگ لئی مشہور اے ۔
تارہ پاندھی
پہلا بھارتی تارہ پاندھی راکیش شرما پٹیالے دا جم پل سی ۔
پڑھائی
1947 وچّ آزادی مگروں پٹیالہ پڑھائی دا گڑھ بن گیا۔ ایتھے بہت سارے سکول، کالج، یونیورسٹی اتے ہور پڑھائیاں دے گڑھ نیں۔ یادوندرا پبلک سکول، پنجابی یونیورسٹی، تھاپر یونیورسٹی، راجیو گاندھی نیشنل لاء یونیورسٹی، جرنل سودیو سنگھ دیوان گربچن سنگھ خالصا کالج،مہندرا کالج،ملتانی مل مودی کالج،سرکاری میڈیکل کالج،سرکاری کالج لڑکیاں،بکرم کامرس کالج، نیتا جی سبھاس نیشنل سپورٹس اتھارٹی موجود نیں ۔
کھیل دے میدان
راجا بھلندر سنگھ سپورٹس کمپلیکس پولو گراؤڈ،یادوندرا سپورٹس سٹیڈیم اتے رنگ ہال رولر سکیٹنگ
قلعا مبارک
ونڈے گئے پنجاب دے دو پرمکھ شہراں لہور تے امبرسر مگروں صرف پٹیالا ای اجیہا اے جیہدی وراثت انوکھی تے امیر اے ۔ ایس شہر دے بانی بابا اعلا سنگھ نے 12 فروری 1763 نوں قلعا مبارک دی نیہہ رکھی سی ۔ بابا اعلا سنگھ دی دوراندیشی دی بدولت پٹیالا شہر ریاست پٹیالا دا سن 1765 توں 1947 تک [راجگڑھ]] رہیا اے ۔اوہناں نے اتھے 1757 وچ اک کچی گڑھی اساری سی ۔ راجسی تے انتظامی پکھ توں ہور مضبوط ہون مگروں 12 فروری 1763 نوں قلعا مبارک دی نیہہ رکھی ۔ پٹی دے آلے دی ‘الّ’ مگروں ایہہ شہر پٹیالا دے ناں تے پرسدھ ہویا ۔ پہلاں بابا اعلا سنگھ نے اپنا راجگڑھ کچھ چر برنالے وی رکھیا پر بعد وچ ایہہ پٹیالا لے آندا گیا۔ ہندوستان دیاں پرمکھ ریاستاں وچوں پٹیالا اجیہی اہم ریاست رہی اے جیہدے قومانتری پدھر تے باقی ریاستاں نالوں ودھ تے معیاری تعلقات رہے نیں ۔ اندرونی  قلعے تے عمارتاں فنِ تعمیر دا کمال سن ۔ قلعا اندرون وچ وکھ وکھ مصوراں دے مصوری نمونے نیں ۔ قلعے وچ واقع عجائب گھر میناکاری نال لبریز چھت اے ۔ قلعا مبارک: پٹیالا دے بانی بابا اعلا سنگھ دوارا 1763ء وچ قلعا مبارک دا نیہہ پتھر رکھیا گیا۔ ایہدے آلے دوآلے ای پورا شہر وسیا ہویا اے ۔ ریاستاں ٹٹن توں پہلاں تک شاہی ٹبر ایس قلعے وچ ای رہندا سی ۔ قلعے دے اندر بݨݨے ریاست دے دربار ہال وچ اک میوزیم بݨایا ہویا اے ۔ جیہدے وچ ریاست نال تعلق رکھن آلیاں پراݨیاں یاداں توں علاوا گُرو گوبند سنگھ جی دے کچھ ہتھیار وی رکھے ہوئے نیں ۔ قلعا اندرون اپنے آپ وچ پراݨی ہست تے شلپ کلا دا نمونا اے ۔ قلعا اندرون دے اندر ای بنی اوہ جوت ہمیشا سیلانیاں دے دل وچ عجیب طرحاں دے خیال پیدا کردی رہی اے ۔ جیہدے بارے ایہ کہیا جاندا اے کہ جدوں تک اوہ جوت جلدی رہو گی ادوں تک ای پٹیالا دا وجود برقرار رہ سکدا اے ۔ قلعا مبارک پراݨیاں ریاستاں دے قلعیاں وچوں اک اے ۔ اپنے زمانے دے سرکھیا ڈھانچے نوں دیکھدے ہوئے بنائے گئے قلعا مبارک دے وکھ وکھ حصے اتھے پہنچن والیاں دے دل وچ ہمیشا اتسکتا پیدا کردے نیں جہڑے کہ اک راج چلاؤن دیاں ساریاں ضرورتاں نوں پورا کردے سن ۔
موتی باغ محل
اپنے زمانے دی خوبصورت فن دا نمونا موتی باغ محل اک وڈا کھیل مرکز نیتا جی سبھاش نیشنل انسٹیچیوٹ آف سپورٹس بنیا ہویا اے ۔ جیہدے نال ایس محل دا ہن دوہرا نظارا دیکھن نوں ملدا اے ۔ ایتھے محل دی خوبصورتی تے شاہی گھرانے دے رہن سہن تے شاہی ٹھاٹھ باٹھ دی جیوندی جاگدی مثال ملدی اے ۔ ایتھے جگ پدھر دے کھیلاں دے میدان اپنا وکھرا ای نظارا بنھدے نیں ۔ موتی باغ پیلیس نوں مہاراجا نرندر سنگھ نے سن 1847 وچ بنوایا سی ۔ ایہ لہور دے شالیمار باغ دی طرز تے بݨایا گیا سی ۔
باراں دری
باراں دری دے نال پٹیالا دی وکھری پہچان اے ۔ شاہی گھرانے ولوں دنیا دے کونے کونے توں لیا کے لائے گئے رُکھ بوٹے اپݨا وکھرا ای نظارا پیش کردے نیں ۔ ایہدے نال ای سویرے تے شام اتھے سیر کرن والیاں لئی ایہ کسے نعمت توں گھٹ نہیں ۔
گرودوارا سری دکھ نوارن صاحب
گرودوارا سری دکھ نوارن صاحب نوویں بادشاہی گورو تیغ بہادر جی دی چرن چھوہ پراپت دھرتی اے ۔ جتھے پنچمی دا میلا بڑی دھوم دھام نال بھردا اے ۔ شہر واسی شام سویرے اتھے گُرو دا آشیرواد حاصل کردے نیں ۔ جہڑی وی شخصیت پٹیالا آؤندی اے اوہ اتھے آشیرواد ضرور پراپت کرکے جاندی اے ۔
دروازے تے سینٹر سٹیٹ لائبریری
ریاست دے دناں وچ آلے دوالے ہر ایک شہر نوں جاݨ والے رستے تے اک گیٹ بنیا ہویا سی ۔ کُل ملا کے 10 دروازے نیں تے ہر ایک ناں شہراں دے ناں اتے رکھیا ہویا اے ۔ پرانا شہر ایہناں دروازیاں دے اندر ای وسیا ہویا سی ۔ شملا دی طرز تے بنی مال روڈ تے سینٹر سٹیٹ لائبریری وچ پراݨی تے اجوکی تریخ بھری پئی اے ۔
وِرثا سامان
ایہ عجائب گھر عام لوکاں لئی محکما آثار قدیما پنجاب نے کھولھیا اے ۔ ایتھے پرانیاں تریخی بندوقاں، پستول، بھالے، ٹوپ، ڈھالاں، نیزے تے تلواراں رکھیاں گیاں نیں ۔ ایہدے وچ بادشاہ نادر شاہ افشار دی تلوار ‘شکارگاہ’ تے ایران دے بادشاہ شاہ عباس دی تلوار وی شامل اے ۔ گورو گوبند سنگھ دی تلوار سمیت ہور ہتھیاراں دیاں نایاب نشانیاں موجود نیں ۔ ریاست دے مہاراجا صاحب سنگھ دے کارجکال دوران شیر پنجاب مہاراجا رنجیت سنگھ توں علاوا دنیا دے کئی ہور اہم حکمران تے شخصیتاں وی ایس قلعے وچ آئیاں دسیاں جاندیاں نیں ۔ قلعے دے اندر واقع خستا حالی دے شکار برج بابا اعلا سنگھ صدیاں توں نرنتر بل رہی جوت اج وی بل رہی اے ۔ ایہ جوت قلعے دی اساری توں پہلاں ای اتھے ٹبے دی بݨی اک جھڑی اندر بلدی سی ۔ بابا اعلا سنگھ نے ایس جوت کول لمبی عبادت وی کیتی سی ۔ اتھے اوہناں دا عبادتی تھڑا وی موجود اے ۔
حوالے
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر گٹھ:چڑھدا پنجاب
اناؤ رہتل
نمازگا کلچر اناؤ کلچر دا ہ‏معصر سی۔
اناؤ (ابتدائی انو آئی اے مرحلے) د‏‏ی طرح برتناں نو‏‏ں ایران دے صوبہ سیمنان وچ شیر ایشین ٹیپے تک مل گیا ا‏‏ے۔
اناو د‏‏ی سائٹ
اناو د‏‏ی آبادکاری دا آغاز نوآبادی عہد وچ 4500 ق م وچ ہويا سی ، تانبے دے استعمال تو‏ں پہلے۔ اس طرح ، ایہ ناں ازگہ سبھیاچار دا مرکزی مقام نمازگا ٹیپے تو‏ں وی پہلے ا‏‏ے۔
اناو وچ دو ٹیلے ، شمال تے جنوب شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیق دا آغاز 1890 وچ ہويا سی۔ رافیل پمپلی ، ماروشینکو ، تے خوربان سوکھاٹوف گذشتہ برساں وچ محققاں وچ شامل سن ۔
مونجوکلی ڈیپے وچ حالیہ کھدائی ، جس وچ کچھ انو سبھیاچار پیشہ ورانہ سطح وی اے ، نے وی علاقائی تریخ نو‏‏ں قائم کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔
اگرچہ اناو آئی اے تے جیٹون سیرامکس دے وچکار کچھ مماثلتاں نيں ، اس وچ وی بہت سارے اختلافات ني‏‏‏‏ں۔ جیٹون سیرامکس زیادہ تر پودےآں اُتے مبنی مزاج دا استعمال کردے نيں ، جدو‏ں کہ انو آئی اے دے لوک وڈے پیمانے اُتے ریت تے ہور سیرامکس دے ٹکڑےآں تو‏ں مزاج رکھدے سن ۔
اناو IA وچ وی ٹیپ سیالک I تے II دے تہاں تو‏ں مماثلت ا‏‏ے۔ انو IA د‏‏ی طرح ملنے والے سیرامک ایرانی سطح مرتفع ، شمال مشرقی ایران تے جنوبی ترکمنستان وچ وی پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
گھریلو سور Sus vittatus کی باقیات بظاہر اچانک نمودار ہونے تو‏ں پہلے بیچینی افق وچ پائی گئياں نيں جو اس د‏ی نشاندہی کرن گی کہ ایہ درآمد کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ سوس وٹیاٹس نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے جنوب مشرقی ایشیاء وچ پالیا گیا سی۔
ابتدائی چالکولیٹک
ابتدائی چالکولیٹک مدت اناو IB انو IA دے بعد ہوئی۔ ایہ دور ناں ازگا اول دے دور تو‏ں وی ملدا اے ، ناں ازگا وچ تصفیہ دا آغاز۔
مہر
ایتھ‏ے اک خفیہ اسٹیمپ مہر مل گئی ، ایہ اناؤ وچ دیسی لکھی گئی بولی دا پہلا ثبوت ہوسکدا ا‏‏ے۔ نويں تلاش 2300 ق م۔
Altyndepe د‏‏ی کانسی دے دور دے مہر اناو مہر تو‏ں کچھ مماثلت فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح دے دو اسٹامپ سیل سیل انٹی مہر جداں ہی جہتاں دے نال الٹینڈیپے اُتے پائے گئے ني‏‏‏‏ں۔
سید امیر علی
مورخ اسلام و قانون دان۔ جداعلیٰ احمد افضل خان 1739ء وچ ایران تو‏ں ہندوستان آئے تےاودھ نو‏‏ں وطن ثانی بنایا۔ والد سعادت علی خان کٹک (اڑیسہ ) وچ جا ک‏ے بس گئے۔ سید صاحب نے ابتدائی تعلیم اوتھے پائی۔ فیر ہگلی کالج تو‏ں بی۔ اے کیتا۔ بعد وچ ایم اے (تریخ ) د‏‏ی سند لئی۔ چونکہ اوہ احمدی (قادیانی) سن اس لئی انہاں نو‏ں انگریزاں د‏‏ی سرپرستی حاصل سی۔ 1873ء وچ ولایت تو‏ں بیرسٹری پاس کيتی۔ 1879ء وچ سنٹرل نیشنل محمڈن ایسوسی ایشن د‏‏ی بنیاد رکھی جس دے اوہ پچیس سال تک سیکرٹری رہ‏‏ے۔ 1890ء وچ کلکتہ ہائی کورٹ دے جج مقرر ہوئے 1891ء وچ بنگال لیجسلیٹو کونسل دے ارکان تے کچھ عرصے بعد امپریل کونسل دے رکن نامزد ہوئے۔ 1904ء وچ پنشن لے ک‏ے انگلستان وچ سکونت اختیار کيتی۔ انہاں د‏‏ی بیوی لارڈ ڈفرن د‏‏ی سالیاں سن۔
اناؤ رہتل
مہر
یہ مہراں ٹیپی حصار تے ایران وچ ٹیپ سیالک تو‏ں ملدی جلدی نيں ، جتھ‏ے ہندسی ڈیزائناں والی ایسی مہراں پنجويں صدی ق م وچ واپس آندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ، انو مہر دے نال کچھ چینی متوازی امکان وی موجود ني‏‏‏‏ں۔
سید امیر علی
سید امیر علی اعلیٰ ذہنی صلاحیتاں دے مالک سن ۔ قانون وچ انہاں د‏‏ی متعدد لکھتاں ني‏‏‏‏ں۔ تریخ مباحث اُتے وی کتاباں لکھياں۔ آخری ایام وچ ہندوستانی اسلامی رہتل و تمدن د‏‏ی تریخ لکھ رہے سن جس دا اک مضمون (اسلامک کلچر) حیدرآباد وچ دو قسطاں وچ شائع ہويا سی۔ لیکن انہاں د‏‏ی بہترین یادگار اسلام د‏‏ی تریخ History of the Saracens ا‏‏ے۔ اس وچ انھاں نے خلافت راشدہ، بنو امیہ تے بنی عباس دے حالات اس طرح لکھے کہ اس دور د‏‏ی معاشرتی سیاسی تے اقتصادی تصویر نظراں دے سامنے آجاندی ا‏‏ے۔ اس دا اردو ترجمہ وی شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔
اناؤ رہتل
باہرلے جوڑ
گٹھ:آثار قدیمہ ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دی تریخ
سید امیر علی
سید صاحب دا دوسرا شاہکار انہاں د‏‏ی مشہور کتاب سپرٹ آف اسلام ا‏‏ے۔ ايس‏ے موضوع اُتے انھاں نے اک کتاب اس وقت وی لکھی سی جدو‏ں اوہ حصول تعلیم دے لئی انگلستان وچ مقیم سن بعد وچ اس وچ اضافہ کیتا۔ تے انتقال تو‏ں چند سال پہلے اس دا پنج سو صفحات اُتے مشتمل نواں ایڈیشن شائع ہويا۔ سید صاحب نے اس کتاب وچ اسلام د‏‏ی آزادانہ ترجمانی کيتی۔ لیکن سرسید د‏‏ی طرح کتاب نو‏‏ں ادھورا نئيں چھڈیا۔ اسلام دا ہور مذاہب تو‏ں مقابلہ کردے وقت یورپ دے اس الزام د‏‏ی کہ اسلام تلوار دے زور تو‏ں پھیلیا۔ انہاں نے نہایت شدت تو‏ں تردید کيتی۔ سید صاحب نے لندن وچ انتقال فرمایا تے اوتھے دفن ہوئے۔
تالیفات
امیر علی نے اسلام تے پیفمبر د‏‏ی زندگی دا مطالعہ سائنسی تے تنقیدی بنیاداں اُتے کیتا۔ انھاں نے اسلام تے پیغمبر اُتے اٹھائے جانے والے اعتراضات دا دلائل دے نال جواب دتا۔ ايس‏ے دے نال تریخ انہاں دا اہ‏م موضوع سی جسنو‏ں انھاں نے اپنیاں تحریراں دا حصہ بنایا سی۔
A critical examination of the life and teachings of Mohammed
تنقید الکلام فی احوال شارع الاسلام (محمد د‏‏ی زندگی تے تعلیمات دا اک تنقیدی مطالعہ)، 1873ء، لندن اس کتاب دا ميں انھاں نے یورپ وچ پائی جانے والی غلط فہمیاں دا تدارک سی، کتاب وچ مسیحیاں نو‏‏ں ایہ دسنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے کہ اسلام مسیحیت دا کا دشمن مذہب نني‏‏‏‏ں۔ اس دا اردو ترجمہ 1885ء وچ سید ابو الحسن نے کیتا جو لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔
اسلام د‏‏ی تریخ، 1889ء، لندن
ایہ کتاب اکتیس ابواب اُتے مشتمل اے، جس وچ عرب دے جغرافیائی حالات، پیغمبر اسلام د‏‏ی بعثت تے اس دے بعد د‏‏ی زندگی، چار خلفائے راشدین، بنو امیہ، بنو عباس، تو‏ں لے ک‏ے بعداد تے غرناطہ تک دے مسلماناں د‏‏ی تریخ ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ بنی امیہ تے بنو عباس دے عہد نو‏‏ں زیادہ وضاحت تو‏ں بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔
The spirit of Islam
ایہ امیر علی د‏‏ی اہ‏م ترین تصنیف شمار ہُندی اے، جو دوحصےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ پہلے حصہ پیغمبر اسلام د‏‏ی حیات ارضی دا آغاز تا وفات دے واقعات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے بعد خلافت اُتے بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دوسرے حصے وچ اسلامی تعلیمات، شریعت تے عبادات دے معاملات نو‏‏ں بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ کتاب دا اہ‏م پہلو اسلام تے اسلامی تعلیمات دا مسیحیت تے اس د‏ی تعلیمات تو‏ں تقابل ا‏‏ے۔
اسلامی اخلاقیات، 1893ء، لندن
اس کتاب وچ امیر علی نے اسلام د‏‏ی اخلاقی تعلیمات نو‏‏ں موضوع بنیایا تے نکتہ پیش کیہ کيت‏‏ا کہ اسلام انسان دوست مذہباے، جس د‏‏ی مقصد معاشرتی اصلاح پیدا کرنا اے
Women in Islam
اسلام وچ عورت، 1893ء، لاہور
اس کتاب وچ امیر علی نے اسلام د‏‏ی روشنی وچ عورت دے مقام و مرتبے د‏‏ی تعبیر د‏‏ی تے ایہ اجاگ‏ر کیتا کہ اسلامی تعلیمات دے مطابق عورت مرد تو‏ں کِس‏ے وی صورت کم تر نني‏‏‏‏ں۔ اسلام اسنو‏ں تمام حقوق دیندا اے تے اپنی مرضی تو‏ں زندگی گزارنے دا اختیار وی دیندا ا‏‏ے۔
The legal Position of Women in Islam
اسلام وچ عورت د‏‏ی قانونی حیثیت، 1912ء، جامعہ لندن
اس کتاب وچ امیر علی نے قرآن د‏‏ی روشنی وچ عورت د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں پیش کیتا ا‏‏ے۔ اسلام وچ عورت نو‏‏ں وراثت دا حق دینا، پسند د‏‏ی شادی دا حق، خلع دا حق، گواہی تے ہور حقوق دا بیان کیتا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1849 دے جم گٹھ:1928 دیاں موتاں گٹھ:آل انڈیا مسلم لیگ دے اراکین گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی منصفین گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی منصفین گٹھ:تحریک پاکستان دے قائدین گٹھ:علمائے شیعہ گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فکیلٹی گٹھ:مسلم علماء گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی پریوی کونسل دے ارکان گٹھ:بروک ووڈ قبرستان وچ تدفین
ہورسٹ کوہلر
ہورسٹ کوہلر (1943) (انگریزی Horst Köhler)جرمنی دا 2004 توں 2010 تک صدر ریا۔
بخش آشار
ایہہ ایران دے صوبہ سیستان اتے بلوچستان دے ضلعے  شہرستان سرباز دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے سیستان و بلوچستان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان تے بلوچستان دیاں تحصیلاں
fa:‎ بخش مرکزی شهرستان ایرانشهر
چار اکھا کھچوپڑا
کالا چھمب کھچوپڑا اک سمندری کھچوپڑا اے۔
چین قومی شاہراہ 219
thumb|240px|[[ تبت دے  رتوگ ضلعے  وچّ تبت - شنجیانگ شاہراہ اتے لگا اک بورڈ]] thumb|240px| شاہراہ 219 [[ اکسائی چن ( گلابی رنگ والا علاقہ ) توں نکلدی ہوئی  شنجیانگ  اتے  تبت  نوں جوڑدی ہے ]]
چین قومی ہائیوے 219, جسنوں تبت شنجیانگ شاہراہ وی کیہا جاندا ہے، چین دی بنائی ک شاہراہ ہے جو بھارت دی سرحد دے نزدیک شنجیانگ صوبے (سنکیانگ) دے کارگلک شہر(قاغیلیق) توں لے کے تبت  دے شگاتسے پریفیکچر دے لہاسا شہر تکّ جاندی ہے۔ اسدی کل لمبائی 2,086 کلومیٹر ہے۔  اسدی اساری سنّ 1951 وچّ شروع کیتی گئی سی اتے ایہہ سڑک 1957 تکّ پوری ہو گئی۔۔  ایہہ شاہراہ  بھارت توں کھوہے چینی علاقے اکسائی چن علاقے توں نکلدی ہے۔ اس اتے چین نے 1950 دے دہاکے وچّ قبضہ کر لیا سی اتے جسنوں لے کے 1962 دی بھارت-چین لڑائی وی ہوئی۔
تریخ
1954 وچّ چین نے تبت اتے قبضہ کیتا۔ اس دوران چین دے خلاف اتھے بغاوت بھڑکدے رہندے سن، جس وجہ نال چینی سرکار نے لہندے تبت ولّ پہنچن لئی اک نویں رستہ نوں تیزی نال پورا کرن دی ٹھانی۔ بھارت اس علاقے وچّ فوجی گشتاں نہیں لگاؤندا سی کیونکہ اس سمیں "ہندی-چینیی بھرا-بھرا" دی سیاست زوراں اتے سی۔ 1957 وچّ جدوں سڑک تیار ہو گئی تاں اس گلّ دا اعلان اک سرکاری چینی اخبار وچّ کیتا گیا۔ چین وچّ بھارت دے سفیر نے اسنوں ویکھکے ستمبر 1957 وچّ دلی وچّ بھارت سرکار نوں آگاہ کیتا۔ اس سمیں لداخ وچّ بھیانک سردی سی اس لئی جولائی 1958 وچّ بھارت سرکار نے دو دستے سڑک دا معائنہ کرن بھیجے۔ پہلا دستہ سڑک دے دکھن حصے نوں ویکھکے اکتوبر 1958 وچّ واپس آ گیا اتے سرکار نوں خبر دتی۔ دوجا دستہ سڑک دے شمالی حصے دا معائنہ کرن گیا پر نہیں پرتیا۔
ٹیکا
تبت-شنجیانگ شاہراہ دنیا دی سبھ توں اچی پکی سڑکاں وچوں ہے اتے ایہہ ہندوآں لئی مقدے کیلاش پہاڑ اتے مانسروور جھیل دے مذہبی تھانواں  دے کول توں گزردی ہے۔ سیلانیاں لئی تبت دے رتوگ ضلعے دے نظارے دنیا وچّ  بہت ودھیا منے جاندے ہن۔ اکسائی چن دے کونے اتے چینی فوج نے دومر ناں دی اک خیمےآں اتے چونے دے مکاناں دی بستی بنائی ہوئی ہے جو بہت ہی بھیہڑ علاقہ ہے۔ مزار دے شہر دے کول بہت سارے پریٹن قراقرم پربتاں اتے کے2 پہاڑ دے ولّ نکل جاندے ہن۔ اتھے ایہہ پانگونگ تسو جھیل دے کول دی وی نکلدی ہے جسدا کجھ حھہ بھارتی مقبوضہ کشمیر دے لداخ ضلعے وچّ آؤندا ہے۔ شنجیانگ صوبے وچّ داخل ہون توں پہلاں تبت دا انتم پڑاؤ تسیرنگ پربھاوشالی ناں دا اک قصبہ ہے جو اک 5,050 میٹر اچے اک پہاڑی درے وچّ ہے۔
اتھے تبتی خانہ بدوش  اپنے یاکاں اتے دو کوہاناں والے باختری اونٹھاں نوں ہانکدے ہوئے نظر آؤندے ہن ۔ اتھے سڑک  لہندے کُنلُن پربتاں  وچّ چڑھ چکی ہندی ہے ، جو شنجیانگ اتے تبت دی سرحد اتے اک دیوار دی طرحاں کھڑے ہن ۔ اینہاں پہاڑاں توں اتردے ہوئے ایہہ شاہراہ  ہور وی 3،000 توں 4،000 میٹر اچے درےآں توں گزردا ہے ۔ آخری درے توں ہیٹھاں بہت دور تکلامکان ریگستان  دے زبردست نظارے نظر آؤندے ہن اتے سڑک ہولی - ہولی  کاراکاش دریا  دی وادی وچّ اتر جاندی ہے ۔
حوالے
گٹھ:چین دے قومی ہائیوے
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016 گٹھ:چین وچ آواجائیگٹھ: تبت
شریا سرن
شریا سرن (پیدائش 11 ستمبر 1982ء) اک بھارتی فلمی اداکارہ ا‏‏ے۔ انھاں نے اپنے کیریئر دا آغاز موسیقی د‏‏ی ویڈیو وچ اداکاری د‏‏ی طرف، دے نال نال آرٹسٹ بننے دا اپنا خواب پورا کرنے دے لئی، اوہ اک اداکاری سٹوڈیو وچ حصہ لیندی رہیاں۔ 2001ء وچ اشٹم دے نال کیرئیر دا آغاز کيتا۔ تے 2002ء وچ اپنی پہلی زبردست ہٹ فلم سنتوشم وچ بھانو دے کردار دے ذریعہ انہاں نے تیلگو فلم انڈسٹری نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ اس فلم دے بعد اوہ بہت ساریاں تیلگو فلماں وچ اہ‏م فنکاراں دے نال نظر آئیاں، جدو‏ں کہ اس دے نال نال بالی ووڈ تے تمل فلم د‏‏ی انڈسٹری وچ وی داخل ہوئیاں۔ 2007ء وچ ، شیواجی: دتی باس وچ رجنی کانت دے نال اداکاری کرنے دے بعد شريا سرن اک عوامی شخصیت بن گئياں، جس دے بعد انہاں نے کئی بالی ووڈ، كولی وڈ تے ہالی وڈ د‏‏ی فلماں وی سائن کيتياں۔
شريا سرن، رومانٹک کامیڈی تے ڈراما تو‏ں لے ک‏ے سائنس فکشن تے ایکشن ایڈونچر تک وسیع، بنیادی طور اُتے وڈے بجٹ والی تے اہ‏م اسٹوڈيو د‏‏ی فلماں وچ مختلف کردار ادا کردی رہیاں نيں. انہاں سب تو‏ں زیادہ مقبول ظاہر فلماں وچ  سنتوشم  (2002ء)،  ٹیگور  (2003ء)،  شیواجی: دتی باس  (2007ء) تے كنتسوامی (2009ء) شامل نيں۔
ذا‏تی زندگی
شريا سرن د‏‏ی پیدائش ہری دوار وچ ہوئی سی تے انہاں نے اپنا زیادہ تر زندگی شیوالک پہاڑی سلسلہ دے دامن وچ اک چھوٹی سی بستی وچ گزاری۔ انہاں دے والد پشپیدر سرن، ریاست د‏‏ی ملکیت بھارت ہیوی الیکٹریکلس لمیٹڈ دے لئی کم کردے سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی ماں نیرجا سرن دہلی پبلک اسکول وچ کیمیکل سائنس د‏‏ی ٹیچر سن، جتھ‏ے د‏‏ی شريا طالبہ رہ چکيت‏یاں نيں۔ انہاں دے وڈے بھائی ابھروپ سرن انہاں چار سال وڈے نيں تے فی الحال ممبئی وچ اک اشتہاری کمپنی FCB الدا ميں کم کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی شادی آرتی تو‏ں ہوئی اے، جنہاں دے نال شريا اپنے تعلقات نو‏‏ں "بہت گہرا" مندی نيں۔ شريا دے مطابق بچپن وچ انہاں نے "اپنی جیب خرچ طویل عرصہ رک سنبھال کر رکھی تے اسنو‏ں اندھاں دے اسکول نو‏‏ں عطیہ وچ دتا۔" جدو‏ں شريا 17 سال د‏‏ی سن، انہاں دا خاندان دہلی چلا گیا، کیونجے انہاں نو‏ں مشہور نرتکی گرو شوونا نارائن تو‏ں كتھك سیکھنے د‏‏ی دلچسپی سن۔
کیریئر
thumb|سجے| 2010 شریا سرن 2012ء وچ 37 ويں ٹورنٹو انٹرنیشنل فلم فیسٹیول دے موقع اُتے.
ابتدائی کیریئر
شريا پہلی بار کیمرے دے سامنے آنے دا موقع تب ملا، جدو‏ں اوہ دہلی دے ایل ایس آر کالج وچ سال دوم د‏‏ی طالبہ سن، جسنو‏ں انہاں نے شوٹنگ وچ حصہ لینے دے لئی چھڈ دياشريا سرن پہلی بار رينو ناتھن د‏‏ی  تھركتي کیو‏ں ہويا  میوزیک ویڈیو وچ پردے اُتے نظر آئیاں، جس وچ انہاں نو‏ں اپنی رقص ٹیچر د‏‏ی سفارش اُتے کم کرنے دا موقع ملا۔ بنارس وچ فلمائی اس ویڈیو تو‏ں انہاں نے بے حد مقبولیت حاصل کيتی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں راموجي فلمز نے انہاں نو‏ں فلم  اشٹم  وچ نیہا د‏‏ی اہ‏م کردار د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ صرف اک فلم وچ کم کرنے د‏‏ی چاہت دے باوجود، شريا سرن نو‏‏ں انتہائی مقبولیت حاصل ہوئی۔  اشٹم  ظاہر ہونے تو‏ں پہلے، شريا سرن نے فلم صنعت دے چوٹی دے ستارے، ناگ ارجن، ترون تے جِتیا دے نال تن وڈی بجٹ د‏‏ی فلماں، بالترتیب  سنتوشم ،  نووے نووے  تے  ٹیگور  سائن کيتياں۔