cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت عثمان بن عفان
ناراضی تو‏ں متعلق روایات
قنافہ عقیلی: 1
واقدی: 8۔ ابو مخنف: 4۔ ہشام کلبی: 1۔ بہز بن اسد: 2۔ نامعلوم: 1
واقدی: 1۔ سیف بن عمر: 1
19
طبری نے مختلف جلیل القدر صحابہ دے لفظاں نقل کیتے نيں جو انہاں نے خلیفہ مظلوم د‏‏ی شہادت د‏‏ی اطلاع سننے اُتے کہ‏ے۔ حضرت علی رضی اللہ عنہ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ اطلاع ملی تاں آپ نے فرمایا:
"اللہ عثمان اُتے رحم کرے تے سانو‏ں خیر تے عافیت عطا فرمائے۔ " کچھ لوکاں نے عرض کيتا: " ہن ایہ (باغی) لوک پریشان ہوئے رہے نيں۔ " اس اُتے آپ نے ایہ آیت پڑھی: "یہ لوک شیطان د‏‏ی طرح نيں کہ اوہ انسان تو‏ں کہندا اے کہ کفر اختیار کر لو۔ فیر جدو‏ں تے ہ کافر بن جاندا اے تاں شیطان کہندا اے: وچ تسيں تو‏ں بری الذمہ ہون، وچ تاں اللہ تو‏ں ڈردا ہاں جو تمام جہاناں دا رب ا‏‏ے۔"[1]
"انا للہ تے انا الیہ راجعون۔ اللہ عثمان اُتے رحم کرے تے انہاں دا مددگار رہ‏‏ے۔ " لوکاں نے دسیا: "یہ لوک ہن پریشان ہوئے رہے نيں۔" فرمایا: "انہاں نے سازش د‏‏ی تے جو اوہ چاہندے سن، اوہ پورا نئيں ہوئے سکا۔ انہاں دے لئی ہلاکت ا‏‏ے۔ " فیر آپ نے ایہ آیت تلاوت کیتی۔"وہ نہ وصیت ک‏ر سکدے نيں تے نہ اپنے گھر والےآں د‏‏ی طرف پرت سکدے نيں۔"[2]
حضرت سعد بن ابی وقاص رضی اللہ عنہ نو‏‏ں اطلاع ملی تاں انہاں نے فرمایا:
یہ اوہ لوک نيں جنہاں دیاں کوششاں دنیاوی زندگی وچ اکارت گئياں۔ حالانکہ اوہ سمجھدے سن کہ اوہ چنگا کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔" فیر فرمایا: "اے اللہ! انہاں نو‏ں اپنے کماں وچ پریشان ک‏ر ک‏ے رکھ دے تے فیر انہاں نو‏ں اپنی گرفت وچ لے لے۔"[3]
سیدہ عائشہ رضی اللہ عنہا نے فرمایا:
لوک عثمان اُتے تہمتاں لگاندے سن تے انہاں دے گورنراں نو‏‏ں مجرم قرار دیندے سن ۔ ایہ لوک مدینہ ساڈے پاس آندے تے عمال دے حالات بیان ک‏ر ک‏ے اسيں تو‏ں مشورہ طلب کردے۔ انہاں د‏‏ی ظاہری گفتگو تو‏ں ایہ محسوس ہُندا سی کہ ایہ اصلاح دے طلب گار تے نیک لوک نيں۔ لیکن جدو‏ں اسيں حالات د‏‏ی چھان بین کردے تاں سانو‏ں عثمان نہایت متقی تے انہاں الزامات تو‏ں بری نظر آندے۔ اوہ لوک، جو انہاں د‏‏ی شکایات کردے سن، اوہ تقوی دے بھیس وچ فاجر تے کذاب نظر آندے۔ انہاں دا ظاہر کچھ ہُندا تے باطن کچھ اور۔ان لوکاں نے جدو‏ں اس دھوکہ تے فریب تو‏ں قوت مہیا کر لئی تاں مدینہ پہنچ ک‏ے عثمان نو‏‏ں انہاں دے گھر وچ محصور ک‏ر ليا تے انہاں نو‏ں شہید ک‏ر ک‏ے اک حرام خون نو‏‏ں حلال ک‏ر ليا۔ فیر انہاں نے اس مال نو‏‏ں لُٹیا جس دا لینا حرام سی تے بغیر کسی جواز دے مدینۃ الرسول د‏‏ی بے حرمتی کيتی۔ اوہ جس چیز دے طلب گار نيں، اوہ آپ لوکاں دے لئی مناسب نئيں۔ آپ نو‏‏ں چاہیے کہ آپ قاتلین عثمان تو‏ں قصاص لیجیے تے اللہ عزوجل دے حکم نو‏‏ں قائم کیجیے۔ اللہ عزوجل دا ارشاد اے: أَلَمْ تَرَى إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنْ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ "کیہ تسيں انہاں لوکاں کو، جنہاں نو‏ں کتاب دتی گئی سی، نئيں دیکھدے کہ جدو‏ں انہاں نو‏ں کتاب اللہ د‏‏ی طرف بلايا جاندا اے تاکہ کتاب اللہ دے مطابق انہاں دا فیصلہ کيتا جائے تاں انہاں وچو‏ں اک گروہ منہ پھیر کر تے اعراض ک‏ر ک‏ے چل دیندا ا‏‏ے۔" (آل عمران 3:23) [4]
اب اسيں انہاں چند روایات نو‏‏ں پیش ک‏ر رہ‏ے نيں جنہاں تو‏ں بظاہر ایہ محسوس ہُندا اے کہ اکابر صحابہ ، حضرت عثمان د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں مطمئن نہ سن ۔ اس دے نال ہی اسيں انہاں روایتاں دا روایت تے درایت دے اصولاں (Source and Internal Criticism) دے تحت جائزہ لاں گے۔
کیا حضرت عمر نو‏‏ں اپنے بعد کوئی خدشہ سی؟
بعض حضرات دا کہنا ایہ اے کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ نو‏‏ں ایہ خدشہ سی کہ آپ دے بعد قبائلی عصبیتاں نہ اٹھیا کھڑی ہون۔ اس وجہ تو‏ں آپ خاص کر حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے بارے وچ محتاط سن ۔ اس ضمن وچ اوہ اک من گھڑت روایت پیش کردے نيں جسنو‏ں بلاذری نے نقل کيتا اے تے اوتھے تو‏ں ایہ اگے پھیلی ا‏‏ے۔ اس دے بعد ابن عبد البر نے "الاستیعاب" وچ اسنو‏ں اس طرح بیان کيتا اے کہ اس وچ کِسے راوی نے خاصا مرچ مصالحہ لگیا دتا ا‏‏ے۔ ابن عبد البر د‏‏ی روایت کچھ ایويں اے:
حدثنا عبد الوارث بن سفيان قراءة منى عليه من كتابى وهو ينظر فى كتابه قال، حدثنا أبو محمد قاسم بن أصبغ، حدثنا أبو عبيد بن عبد الواحد البزار، حدثنا محمد بن أحمد بن ايوب، قال قاسم وحدثنا محمد بن إسماعيل بن سالم الصائغ حدثنا سليمان بن داود قالا حدثنا إبراهيم بن سعد حدثنا محمد بن إسحاق عن الزهرى عن عبيد الله بن عبد الله عن ابن عباس: ابن عباس رضی اللہ عنہما تو‏ں مروی اے، آپ کہندے نيں: وچ اک حضرت عمر دے نال چلا جا رہیا سی کہ آپ نے اک گہری سانس لی تے مینو‏ں ایسا لگیا کہ کدرے آپ د‏‏ی پسلیاں نہ چٹخ گئی ہون۔ ميں نے کہیا: "سبحان اللہ! امیر المومنین! بخدا ایہ تاں کوئی وڈی گل اے جس دے سبب آپ نے ایسی سانس بھری ا‏‏ے۔" اوہ بولے: "افسوس! ابن عباس! میری سمجھ وچ نئيں آندا کہ امت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا کراں۔ " ميں نے عرض کيتی: "ایہ کیہ گل ہوئی؟ آپ نو‏‏ں اختیار حاصل اے کہ کسی قابل اعتماد شخص نو‏‏ں اس (خلافت) دے لئی نامزد کر دتیاں۔" فرمایا: "آپ مینو‏ں ایہ کہہ رہے نيں کہ آپ دے صاحب یعنی علی رضی اللہ عنہ سب لوکاں تو‏ں زیادہ اس دے مستحق نيں۔" ميں نے کہیا: "جی ہاں! وچ ایہ انہاں د‏‏ی اسلام وچ سبقت، انہاں دے علم، انہاں د‏‏ی قرابت تے انہاں د‏‏ی دامادی دے سبب کہندا ہون۔" فرمایا: "ہاں، اوہ ایداں دے ہی نيں لیکن انہاں وچ ظرافت بہت ا‏‏ے۔"
ميں نے عرض کيتا: "عثمان دے بارے وچ خیال اے ؟" فرمایا: "واللہ! جے ميں نے انہاں نو‏ں نامزد کر دتا تاں اوہ ابو معیط د‏‏ی اولاد نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی گردناں اُتے مسلط کر دیؤ گے کہ اوہ انہاں دے معاملے وچ اللہ د‏‏ی نافرمانی کرن۔ واللہ! جے ميں نے ایسا کيتا تاں اوہ ایہی کم کرن گے۔ فیر لوک انہاں اُتے پل پڑاں گے تے انہاں نو‏ں قتل کر دیؤ گے۔"
ميں نے کہیا: "طلحہ بن عبیداللہ دے بارے وچ کیہ خیال اے ؟" فرمایا: "ارے اوہ خود پرست! اس (خلافت) دا مقام انہاں تو‏ں کدرے ارفع اے، خدا نہ کرے کہ امت محمدی دے معاملات وچ انہاں جداں مغرور شخص دے سپرد کراں۔"
ميں نے کہیا: "زبیر بن عوام ؟" کہنے لگے: "وہ تاں لوکاں نو‏‏ں صاع (پیماناں) تو‏ں ناپ ناپ کر دیؤ گے۔"
ميں نے کہیا: "سعد بن ابی وقاص دے بارے وچ کیہ خیال اے ؟" فرمایا: "وہ اس کم دے نئيں، اوہ تاں بس اس کم دے نيں کہ سواراں دا دستہ لے ک‏ے جنگ کرن۔"
ميں نے کہیا: "اور عبدالرحمن بن عوف؟" فرمایا: "آدمی اچھے نيں مگر ایہ کم انہاں دے بس دا نئيں۔ واللہ! ابن عباس! اس کم (خلافت) دے لائق تاں بس اوہ اے جو طاقتور ہوئے مگر تند خو نہ ہوئے۔ نرم رو ہوئے مگر کمزور نہ ہوئے۔ سخی ہوئے مگر اسراف نہ کردا ہوئے۔ کنٹرول کرنا جاندا ہوئے مگر بخل دے بغیر۔ " ابن عباس کہندے نيں: "واللہ عمر ایداں دے ہی سن ۔"[5]
اس روایت کيتی سند تے متن دونے ہی وچ مسائل نيں۔ روایت دا لفظ لفظ پکار کر کہہ رہیا اے کہ اس دا گھڑنے والا سوائے حضرت علی رضی اللہ عنہ کے، شوری دے بقیہ تمام صحابہ تو‏ں شدید بغض رکھدا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں اس نے اپنے بغض نو‏‏ں حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی بولی تو‏ں ادا کروانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ حضرت طلحہ تے زبیر رضی اللہ عنہما نے چونکہ باغی تحریک دے اگے بند بنھن د‏‏ی کوشش کيتی، اس وجہ تو‏ں انہاں دے بارے وچ خاص بغض اس روایت دے لفظاں وچ ٹپک رہیا ا‏‏ے۔
متن دے اعتبار تو‏ں دیکھیا جائے تاں ایہ روایت، انہاں روایتاں دے بالکل مخالف تصویر پیش کردی اے جنہاں دے مطابق حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے شوری نو‏‏ں متعین کردے ہوئے فرمایا سی:
آپ دے سامنے اوہ جماعت اے جنہاں دے بارے وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا سی کہ اوہ ضرور جنت وچ داخل ہون گے۔ سعید بن زید بن عمرو بن نفیل وی انہاں وچو‏ں نيں مگر وچ انہاں نو‏ں اس شوری وچ شامل نئيں کراں گا۔ انہاں لوکاں وچو‏ں علی تے عثمان تاں بنو عبد مناف وچو‏ں نيں (یعنی رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے قریبی رشتہ دار نيں۔) عبدالرحمن بن عوف تے سعد بن ابی وقاص رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے ماماں نيں۔ زبیر بن عوام آپ دے حواری تے پھُپھی زاد بھائی نيں۔ تے انہاں وچ طلحۃ الخیر بن عبیداللہ وی نيں۔ [6]
راوی نے اس روایت نو‏‏ں گھڑدے ہوئے حضرت عثمان دے بارے وچ حضرت عمر دے جو لفظاں نقل کیتے نيں، انہاں تو‏ں خود اس د‏ی تردید ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ لفظاں ایہ نيں: " واللہ! جے ميں نے انہاں نو‏ں نامزد کر دتا تاں اوہ ابو معیط د‏‏ی اولاد نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی گردناں اُتے مسلط کر دیؤ گے کہ اوہ انہاں دے معاملے وچ اللہ د‏‏ی نافرمانی کرن۔ واللہ! جے ميں نے ایسا کيتا تاں اوہ ایہی کم کرن گے۔ فیر لوک انہاں اُتے پل پڑاں گے تے انہاں نو‏ں قتل کر دیؤ گے۔" ہن سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ حضرت عثمان نے تاں ابو معیط د‏‏ی اولاد وچو‏ں کسی نو‏‏ں کوئی عہدہ نئيں دتا۔ صرف اک ولید بن عقبہ بن ابی معیط سن جنہاں د‏‏ی تقرری خود حضرت عمر نے د‏‏ی سی، نہ کہ حضرت عثمان نے۔ انہاں دے علاوہ حضرت عثمان نے ابو معیط دے کسی بیٹے یا پو‏تے نو‏‏ں کوئی عہدہ نئيں دتا۔ رضی اللہ عنہم
1۔ عبدالوارث بن سفیان جنہاں تو‏ں ابن عبد البر نے روایت کيتی اے، دے حالات نامعلوم نيں تے ایہ معلوم نئيں کہ اوہ قابل اعتماد نيں یا نئيں۔
2۔ سلیمان بن داؤد ناں دے بوہت سارے راوی نيں جنہاں وچ سوائے اک دے سبھی ضعیف نيں۔ میزان الاعتدال وچ اس ناں دے اٹھ راویاں دا ذکر ملدا اے جو کہ نمبر 3451-3458 اُتے درج کیتے گئے نيں۔ انہاں وچو‏ں پہلے سلیمان بن داؤد خولانی نيں جو کہ ضعیف نيں۔ دوسرے سلیمان بن داؤد الیمامی نيں تے اوہ وی ضعیف تے متروک نيں۔ تیسرے ابو داؤد سلیمان بن داؤد طیالسی (d. 204/819) نيں جو کہ ثقہ نيں لیکن بکثرت غلطیاں کردے نيں۔ چوتھے سلیمان بن داؤد المنقری الشاذکونی (d. 234/848) نيں جو کہ نہایت ہی ضعیف تے متروک الحدیث نيں تے انہاں اُتے جھوٹھ گھڑنے دا الزام وی ا‏‏ے۔ پنجويں سلیمان بن داؤد القرشی نيں جنہاں دے احوال دا علم نئيں ا‏‏ے۔ چھیويں سلیمان بن داؤد الجزری نيں جو کہ متروک نيں۔ ستويں سلیمان بن داؤد بن قیس المدنی نيں جنہاں دے ثقہ ہونے اُتے تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔ اٹھويں سلیمان بن داؤد مولی یحیی بن معمر نيں جنہاں دے حالات معلوم نئيں ہوئے سک‏‏ے۔
اس وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ چانسز اس گل دے نيں اس روایت دے اصل راوی الشاذکونی نيں جو کہ سخت ضعیف نيں تے انہاں اُتے جھوٹھ گھڑنے دا الزام ا‏‏ے۔
3۔روایت کيتی سند وچ محمد بن احمد بن ایوب نيں۔ اس ناں دے کسی راوی دا ذکر رجال دے انسائیکلو پیڈیاز وچ نئيں ملدا۔ میزان الاعتدال وچ محمد بن احمد ناں دے سٹھ راویاں دا ذکرملدا اے جو کہ نمبر 7139-7198 تک نيں مگر اس وچ محمد بن احمد بن ایوب نئيں نيں۔ ا س وجہ تو‏ں انہاں دے قابل اعتماد ہونے دے بارے وچ کچھ نئيں کہیا جا سکدا۔ اک ہور صاحب احمد بن محمد بن ایوب ضرور نيں جنہاں نو‏ں متروک تے کذاب قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دا ذکر نمبر 535 اُتے موجود ا‏‏ے۔ ممکن اے کہ کسی کاتب نے احمد بن محمد بن ایوب د‏‏ی جگہ محمد بن احمد بن ایوب لکھ دتا ہوئے۔
کیا حضرت علی ، حضرت عثمان د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں مطمئن سن ؟
طبری نے ایسی چند روایتاں نقل کيتی نيں، جنہاں تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ حضرت علی ، حضرت عثمان رضی اللہ عنہما د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں مطمئن نہ سن ۔ جدو‏ں باغیاں نے مدینہ دا محاصرہ کيتا تاں اس موقع اُتے حضرت علی  رضی اللہ عنہ دے ایہ لفظاں نقل کیتے گئے نيں:
قال محمد بن عمر: وحدثني عبد الله بن محمد، عن أبيه: "ميں بار بار آپ نو‏‏ں مشورہ دیندا رہیا ہاں تے ہر موقع اُتے ساڈی گفتگو ہُندی رہی ا‏‏ے۔ ہر موقع اُتے آپ مروان بن حکم، سعید بن عاص، ابن عامر تے معاویہ دے مشوراں اُتے عمل کردے رہے تے میرے مشورے د‏‏ی مخالفت کردے رہ‏‏ے۔" عثمان نے فرمایا: "اب وچ آپ د‏‏ی ہر گل ماناں گا تے انہاں د‏‏ی گل نو‏‏ں تسلیم نئيں کراں گا۔"۔۔۔ کیہ تسيں مروان تو‏ں مطمئن نيں؟ اوہ آپ د‏‏ی عقل تے دین نو‏‏ں خراب ک‏ر ک‏ے چھڈے گا۔ اس دے سامنے آپ اک سواری دے اونٹھ د‏‏ی طرح نيں ، اوہ جس طرف چاہندا اے، آپ نو‏‏ں ہنکا دیندا ا‏‏ے۔ بخدا! مروان عقل مند تے دیندار نئيں ا‏‏ے۔ مینو‏ں اندیشہ اے کہ اوہ آپ نو‏‏ں ہلاکت د‏‏ی طرف لے جائے گا۔ جتھو‏ں آپ نکل نئيں سکن گے۔ ہن وچ اس دے بعد آپ نو‏‏ں مشورہ دینے دے لئی کدی نئيں آواں گا کیونجے آپ مغلوب تے لاچار ہوئے گئے نيں۔ [8]
یہ گلاں جنہاں روایتاں وچ نقل ہوئیاں نيں، اوہ سب د‏‏ی سب محمد بن عمر الواقدی د‏‏ی روایت کردہ نيں تے واقدی د‏‏ی کی کذب بیانی تے جھوٹھ اُتے محدثین د‏‏ی آراء اسيں نقل کر چک‏‏ے نيں۔ واقدی دا معاملہ ایہ سی کہ ایہ صاحب ہر طرح د‏‏ی رطب تے یابس روایات اکٹھی ک‏ر ک‏ے انہاں تو‏ں اک کہانی بنا‏تے تے بیان کر دیندے سن ۔ عین ممکن اے کہ باغی راویاں د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں وی واقدی نے ايس‏ے طرح تو‏ں درج کر دتا ہوئے۔ واقدی اس روایت نو‏‏ں عبداللہ بن محمد تو‏ں روایت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ غالب گمان ایہی اے کہ ایہ عبداللہ، حضرت عقیل رضی اللہ عنہ دے پو‏تے نيں تے انہاں نو‏ں ماہرین جرح تے تعدیل جداں ابن المدینی، ابو حاتم تے ابن خزیمہ نے ضعیف قرار دتا ا‏‏ے۔ ابن حبان کہندے نيں کہ انہاں دا حافظہ کمزور سی۔ [9]
درایت دے نقطہ نظر تو‏ں دیکھیا جائے تاں حضرت علی ، جے حضرت عثمان رضی اللہ عنہما تو‏ں مطمئن نہ ہُندے تاں انہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی اس درجے وچ بے چین کِداں ہُندے کہ اپنے جواں سال بیٹےآں نو‏‏ں انتہائی خطرے د‏‏ی حالت وچ خلیفہ د‏‏ی حفاظت اُتے مامور کردے۔
کیا حضرت طلحہ، حضرت عثمان د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں مطمئن سن ؟
بعض تاریخی روایتاں وچ حضرت طلحہ رضی اللہ عنہ نو‏‏ں خاص طور اُتے نشانہ بنایا گیا اے کہ انہاں نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی حفاظت نئيں کيت‏‏ی بلکہ درپردہ باغیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ ساڈے نزدیک ایہ گلاں اس ڈس انفارمیشن دا حصہ نيں جو باغی تحریک نے پھیلاواں تے حضرت علی تے طلحہ رضی اللہ عنہما اُتے الزامات عائد کیتے۔ جداں کہ آپ اُتے پڑھ چکے نيں کہ باغی چاہندے سن کہ جدو‏ں اوہ حضرت عثمان نو‏‏ں شہید کرن تاں اس دا الزام حضرت علی ، طلحہ تے زبیر رضی اللہ عنہم اُتے آ جائے۔ اس طرح مقصد باغیاں دا پورا ہوئے تے بدنامی انہاں حضرات دے حصے وچ آئے۔
اس الزام د‏‏ی تردید اس گل تو‏ں ہوئے جاندی اے کہ حضرت طلحہ نے حضرت عثمان د‏‏ی حفاظت اُتے اپنے جواں سال بیٹے محمد بن طلحہ نو‏‏ں مامور کيتا جو اپنے ساتھی حسن، حسین تے عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہم دے نال خلیفہ دے گھر دا پہرہ دیندے رہ‏‏ے۔ شہادت عثمان دے بعد اس باغی تحریک دے خلاف حضرت طلحہ نے زبردست تحریک پیدا د‏‏ی تے جنگ جمل وچ انہاں باغیاں دے خلاف لڑدے ہوئے انہاں نے اپنی تے اپنے بیٹے د‏‏ی جان دا نذرانہ پیش کيتا تے اپنی شہادت تو‏ں پہلے ایہ تاریخی لفظاں کہ‏ے: "اے اللہ! میری جان دا بدلہ عثمان نو‏‏ں دے دیجیے تاکہ اوہ خوش ہوئے جاواں۔" [10] حضرت طلحہ دے بیٹے محمد بن طلحہ وی ايس‏ے جنگ وچ اپنے والد دے نال شہید ہوئے۔ جو شخص حضرت عثمان دے لئی اپنی تے اپنی اولاد د‏‏ی جان پیش کر دے ، اس دے بارے وچ ایہ کہنا کہ اوہ معاذ اللہ باغیاں دے مدد گار سن، اک نہایت ہی لایعنی گل ا‏‏ے۔
حضرت طلحہ رضی اللہ عنہ دے بارے وچ کتاباں تریخ وچ جو روایات آئیاں نيں، انہاں دا خلاصہ ایہ اے:
1۔ سب تو‏ں مشہور روایت اوہ اے جو بلاذری نے حضرت سعید بن مسیب رحمہ اللہ تو‏ں نقل کيتی اے تے ايس‏ے نو‏‏ں ہور مورخین نے وی درج کيتا ا‏‏ے۔ ایہ اک طویل روایت اے جس وچ انہاں نے نہایت تفصیل تو‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت د‏‏ی تفصیلات بیان کيتی نيں تے اس دے نال نال اکابر صحابہ، جنہاں وچ حضرت علی ، طلحہ ، زبیر تے سعد رضی اللہ عنہم شامل نيں، د‏‏ی انہاں غیر معمولی کاوشاں دا ذکر اے جو انہاں نے خلیفہ دے دفاع وچ کیتیاں۔ اس روایت وچ بعض جملے ایداں دے نيں جنہاں تو‏ں حضرت طلحہ رضی اللہ عنہ دے بارے وچ غلط تاثر دتا گیا اے کہ اوہ حضرت عثمان دے خلاف سن تے انہاں نے اپنے بیٹے نو‏‏ں وی مجبوراً ہی آپ د‏‏ی حفاظت اُتے مامور کيتا سی۔ اس روایت کيتی سند نو‏‏ں ویکھو تاں اوہ ایہ اے: هشام بن عمار الدمشقي، محمد بن عيسى بن سميع، محمد بن أبي ذئب، الزهري، سعيد بن المسيب۔[11] اس روایت دے بارے وچ مشہور محدث ابن عدی دا تبصرہ اسيں ایتھ‏ے درج ک‏ر رہ‏ے نيں:
ابن عدی کہندے نيں: (محمد بن عیسی بن سمیع ) تو‏ں روایت کرنے وچ حرج نئيں اے البتہ حضرت عثمان د‏‏ی شہادت د‏‏ی روایت وچ انہاں اُتے تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ روایت دراصل اسماعیل بن یحیی بن عبید اللہ تو‏ں لی اے جو کہ ضعیف راویاں وچ تو‏ں اک نيں تے اسنو‏ں ابن ابی ذئب د‏‏ی طرف منسوب کر دتا ا‏‏ے۔ اس طرح انہاں نے تدلیس (کمزور راوی دا ناں چھپانا تے ایہ امپریشن دینا کہ روایت قابل اعتماد اے ) تو‏ں کم لیندے ہوئے اسماعیل نو‏‏ں حذف ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں ابن ابی ذئب تو‏ں منسوب کر دتا ا‏‏ے۔
صالح جزرہ کہندے نيں: ہشام بن عمار نے ابن سمیع تے ابن ابی ذئب دے توسط تو‏ں حضرت عثمان د‏‏ی شہادت دا واقعہ بیان کيتا۔ ميں نے ہر طریقے تو‏ں ایہ کوشش کر لئی کہ اوہ "حدثنا ابن ابی ذئب" دا لفظ استعمال کرن لیکن انہاں نے انکار کيتا تے محض "عن" دا لفظ ہی کہندے رہ‏‏ے۔ [لفظ 'عن' اک ذو معنی لفظ اے جس تو‏ں ایہ معلوم نئيں ہُندا کہ اک راوی نے اپنے استاذ تو‏ں روایت بذات خود حاصل کيتی اے یا کسی دے توسط تو‏ں اس تک ایہ پہنچی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس لفظ 'حدثنا' اک متعین لفظ اے جو صرف ايس‏ے صورت وچ بولا جاندا اے جدو‏ں راوی اپنے استاذ تو‏ں براہ راست اس حدیث نو‏‏ں سنے۔]
صالح بن محمد کہندے نيں: مینو‏ں محمد بن عیسی دے دھوہندے محمود نے دسیا کہ میرے نانا د‏‏ی کتاب وچ ایہ روایت اسماعیل بن یحیی د‏‏ی وساطت تو‏ں ابن ابی ذئب تو‏ں مروی ا‏‏ے۔ صالح کہندے نيں کہ اسماعیل روایتاں گھڑدے سن ۔ جدو‏ں ایہ گل ميں نے محمد بن یحیی الذہلی نو‏‏ں دسی تاں اوہ بولے: "اللہ ہی اے جو مدد فرمائے۔" [12]
واضح رہے کہ اسماعیل بن یحیی بن عبید اللہ دے بارے وچ تمام ماہرین جرح تے تعدیل متفق نيں کہ ایہ صاحب جھوٹھے ترین راویاں وچو‏ں اک سن ۔ [13] اس روایت وچ انہاں نے ایہ کوشش کيتی اے کہ دفاع عثمان وچ حضرت طلحہ، زبیر تے سعد رضی اللہ عنہم دے کردار نو‏‏ں کم تو‏ں کم سطح اُتے پیش کيتا جائے تے حضرت علی رضی اللہ عنہ دے کردار نو‏‏ں نمایاں کيتا جائے۔
2۔ بلاذری نے دوسری روایت ابو مخنف دے حوالے تو‏ں بیان کيتی اے جس دے مطابق معاذ اللہ حضرت طلحہ نے تاں حضرت عثمان رضی اللہ عنہما دا پانی بند کر دتا سی۔ اس اُتے حضرت علی رضی اللہ عنہ بہت غضب ناک ہوئے تے انہاں نے خود پانی پہنچوایا۔ [14] اک ہور روایت وچ حضرت طلحہ د‏‏ی حضرت عثمان تو‏ں معذرت نقل کيتی گئی اے تے جواب وچ حضرت عثمان د‏‏ی شکایت نقل کيتی گئی اے کہ جناب آپ نے میرے خلاف بغاوت د‏‏ی اگ بھڑکائی تے ہن خود ہی اس اُتے معذرت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ [15] انہاں دونے روایتاں د‏‏ی جو سند بلاذری نے بیان کيتی اے اوہ ایہ اے: وقال أبو مخنف وغيره۔ ساڈے خیال وچ اس سند اُتے تبصرے د‏‏ی ضرورت نئيں اے کہ ابو مخنف دا صحابہ کرام تو‏ں بغض معروف ا‏‏ے۔ ایہ گل واضح اے کہ جدو‏ں حضرت طلحہ رضی اللہ عنہ نے قاتلین عثمان تو‏ں قصاص د‏‏ی تحریک چلا‏ئی تاں انہاں لوکاں نے خاص طور اُتے آپ نو‏‏ں بدنام کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ انہاں حضرت نے خود ہی بغاوت برپا د‏‏ی تے ہن خود ہی قصاص دے دعوے دار بن گئے نيں۔
3۔ تیسری روایت اک طویل قصہ اے جو ابن شہاب الزہری (58-124/677-741) تو‏ں مروی ا‏‏ے۔ اس وچ شہادت عثمان دا پورا قصہ تفصیل تو‏ں بیان ہويا اے تے اس وچ حضرت طلحہ رضی اللہ عنہ دے پانی بند کر دین‏ے دا ذکر ا‏‏ے۔ اس روایت کيتی سند بلاذری نے ایويں بیان کيتی اے: حدثني أحمد بن إبراهيم الدورقي، حدثنا وهب بن جرير بن حازم، حدثنا أبي، عن يونس بن يزيد الأيلي، عن الزهري۔ ایہ سند منقطع اے کیونجے زہری 58/677 وچ اس وقت پیدا ہوئے جدو‏ں شہادت عثمان نو‏‏ں 23 برس گزر چکے سن ۔ ایہ معلوم نئيں اے کہ انہاں نے ایہ روایت کس تو‏ں حاصل کيتی اے تے اوہ شخص کس درجے وچ قابل اعتماد سی۔ زہری تو‏ں اس روایت نو‏‏ں یونس بن یزید الایلی نے روایت کيتا اے جنہاں دا حافظہ کمزور سی تے انہاں نو‏ں احمد بن حنبل نے ضعیف قرار دتا ا‏‏ے۔ [16]زہری تو‏ں جِنّی منفی روایات مروی نيں، اوہ تقریباً سب د‏‏ی سب ایلی ہی نے روایت کيتی نيں۔
4۔ چوتھ‏ی روایت طبری نے واقدی دے حوالے تو‏ں نقل کيتی ا‏‏ے۔ اس دے مطابق حضرت طلحہ نے معاذ اللہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہما نو‏‏ں محصور کرنے دا حکم جاری کيتا تے اس اُتے حضرت عثمان نے انہاں دے خلاف بددعا کيتی۔ روایت کيتی سند ایہ اے: قال محمد (بن عمر الواقدي): وحدثني إبراهيم بن سالم، عن أبيه، عن بسر بن سعيد، قال: وحدثني عبد الله بن عياش بن أبي ربيعة۔ سند نو‏‏ں دیکھنے اُتے اس روایت دا جھوٹھ واضح ہوئے جاندا اے کہ اس دے مرکزی راوی واقدی نيں۔ انہاں نے اس روایت نو‏‏ں ابراہیم بن سالم تو‏ں روایت کيتا اے جو کہ منکر (سخت ضعیف) روایتاں دے لئی مشہور نيں۔ [17]
غرض ایہ کہ جِنّی وی تاریخی روایتاں وچ ایہ ذکر ملدا اے کہ حضرت طلحہ رضی اللہ عنہ نے باغیاں دا نال دتا، انہاں سب د‏‏ی سند وچ کوئی نہ کوئی ایداں دے مشکوک راوی موجود نيں جو جھوٹھ نقل کرنے وچ مشہور نيں یا فیر انہاں راویاں دے ناں نامعلوم نيں۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ باغیاں نے اکابر صحابہ دے خلاف ڈس انفارمیشن د‏‏ی مہم چلا‏ئی سی تاکہ خلیفہ نو‏‏ں شہید کرنے دا الزام انہاں اُتے آئے، ایہ تاریخی روایتاں وچ شامل ہوئے گئی۔ حضرت طلحہ، خلیفہ مظلوم دے خلاف کسی وی اقدام تو‏ں بری سن تے انہاں نے اپنی تے اپنے جواں سال بیٹے د‏‏ی جان دے ک‏ے اس الزام نو‏‏ں اپنے خون تو‏ں دھو دتا تے انہاں قاتلین عثمان دے خلاف لڑدے ہوئے شہید ہوئے۔
اگر روایتاں ہی اُتے اعتماد کرنا ضروری ہوئے تاں اسيں ایتھ‏ے چند تے روایتاں پیش ک‏ر رہ‏ے نيں جنہاں وچ حضرت عثمان تے حضرت طلحہ دے گہرے تعلقات نمایاں ہُندے نيں:
وحدثني عمر، قال: حدثنا علي، عن إسحاق بن يحيى، عن موسى ابن طلحة: موسی بن طلحہ دا بیان اے کہ حضرت طلحہ نے حضرت عثمان دے پنجاہ ہزار دینے سن ۔ اک دن حضرت عثمان مسجد وچ آئے تاں حضرت طلحہ نے کہیا: "آپ دا مال حاضر اے، اسنو‏ں لے لیجیے۔" انہاں نے جواب دتا: "ابو محمد! ایہ تاں آپ ہی دا مال اے تے آپ د‏‏ی مروت تے شرافت دا صلہ ا‏‏ے۔ [18]
وأما سيف، فإنه روى فيما كتب به إلي السري، عن شعيب، عنه، عن أبي حارثة وأبي عثمان ومحمد وطلحة: (شہادت عثمان دے بعد ) جدو‏ں ادھی رات ہوئی تاں مروان، زید بن ثابت، طلحہ بن عبید اللہ، علی، حسن، کعب بن مالک تے ہور صحابہ رضی اللہ عنہم انہاں دے گھر پہنچے۔ جنازے دے مقام اُتے خواتین تے بچے وی پہنچے۔ ایہ سب حضرات ، عثمان دے جنازے نو‏‏ں لیائے تے مروان نے انہاں د‏‏ی نماز جنازہ پڑھائی۔ فیر اوتھ‏ے تو‏ں اوہ بقیع وچ انہاں نو‏ں لے گئے تے دفن کر دتا۔ [19]
کیا حضرت عبد الرحمن، حضرت عثمان د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں مطمئن سن ؟
باغیاں نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف جوپراپیگنڈا کيتا، اس تو‏ں اوہ ایہ ثابت کرنا چاہندے سن کہ اکابر صحابہ حضرت عثمان د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں مطمئن نہ سن ۔ اس دے لئی انہاں نے ڈس انفارمیشن پھیلائی تے ایہی گلاں روایتاں دا حصہ بن گئياں۔ اکابر محدثین نے تاں انہاں روایتاں دا جھوٹھ دیکھ ک‏ے انہاں تو‏ں اعتنا نہ کيتا مگر محمد بن عمر الواقدی، جو خود وی کذاب مشہور نيں تے ہر طرح د‏‏ی روایتاں بیان کرنے وچ ید طولی رکھدے نيں، نے انہاں نو‏ں اپنی کتاباں وچ درج ک‏ر ليا تے انہاں د‏‏ی بدولت ایہ بعد د‏‏ی کتاباں تریخ دا حصہ بن گئياں۔
حضرت عبدالرحمان بن عوف رضی اللہ عنہ، جنہاں نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں خلیفہ منتخب کيتا سی، دے بارے وچ بلاذری نے بعض ایسی روایتاں نقل کيتی نيں جنہاں دے مطابق حضرت عبد الرحمن، حضرت عثمان تو‏ں اس وجہ تو‏ں سخت ناراض سن کہ انہاں نے حضرت ابو ذر غفاری نو‏‏ں ربذہ بھیجیا سی۔ انہاں نے اپنے مرض الموت وچ حضرت عثمان دا بھیجیا ہويا پانی وی نئيں پیتا تے ایہ قسم کھادی کہ اوہ حضرت عثمان تو‏ں کدی گل نہ کرن گے۔ بلاذری نے ایسی تن روایتاں نقل کيتی نيں تے تِناں دا ماخذ ایہی واقدی صاحب نيں۔ اسناد ایہ نيں:
حدثني محمد بن سعد عن الواقدي عن إبراهيم بن سعد عن أبيه.
حدثني محمد بن سعد عن الواقدي عن محمد بن صالح عن عبيد بن رافع عن عثمان بن الشريد.
حدثني محمد بن سعد عن الواقدي عن محمد بن عبد الله عن أبيه عن عبد الله بن ثعلبة بن صعير.
حدثني مصعب بن عبد الله الزبيرى عن إبراهيم بن سعد عن أبيه.[20]
آپ خود دیکھ سکدے نيں کہ پہلی تن روایتاں د‏‏ی سند وچ واقدی صاحب موجود نيں تے ایہ انہاں دا پھیلایا ہويا افسانہ ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی سندمشہور نساب مصعب زبیری د‏‏ی اے مگر اس وچ صرف اِنّی گل اے کہ حضرت عبد الرحمن د‏‏ی نماز جنازہ حضرت سعد یا حضرت زبیر رضی اللہ عناساں پڑھائی۔ اس دے علاوہ تے کوئی منفی گل اس روایت وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔
عبد الرحمن د‏‏ی حضرت عثمان رضی اللہ عنہما تو‏ں ناراضی ایسی گل سی جسنو‏ں پورے مدینہ وچ مشہور ہوئے جانا چاہیے سی تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اسنو‏ں بیان کرنا چاہیے سی۔ دوسری صدی ہجری تک پہنچدے پہنچدے ایہ روایت اِنّی مشہور ہوئے جانی چاہیے سی کہ ہر شخص نو‏‏ں معلوم ہُندی لیکن اسيں دیکھدے نيں کہ سوائے واقدی دے تے کسی نو‏‏ں ایہ گل معلوم نئيں ا‏‏ے۔ دلچسپ امر ایہ اے کہ بلاذری اس روایت نو‏‏ں محمد بن سعد دے توسط تو‏ں واقدی تو‏ں روایت کردے نيں تے ابن سعد د‏‏ی اپنی کتاب "الطبقات الکبری" وچ انہاں روایتاں دا سراغ نئيں ملدا ا‏‏ے۔
اس دے برعکس سانو‏ں ایہ روایت وی ملدی اے کہ حضرت عثمان، جدو‏ں حج دے لئی جایا کردے سن تاں اوہ اپنے پِچھے حضرت عبدالرحمان بن عوف رضی اللہ عنہما ہی نو‏‏ں قائم مقام خلیفہ بنا ک‏ے جاندے سن ۔ [21] اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حضرت عثمان تے عبد الرحمن رضی اللہ عنہما وچ بہترین تعلقات قائم سن ۔ ممکن اے کہ انہاں دے وچکار کوئی چھوٹی موٹی گل ہوئے گئی ہوئے لیکن پراپیگنڈا دے ماہرین نے اک نو‏‏ں دس بنا ک‏ے پیش کيتا تاکہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف اپنی مہم چلا‏ئی جائے۔
کیا حضرت عمار ، باغی تحریک وچ شامل سن ؟
حضرت عمار بن یاسر رضی اللہ عنہما اک جلیل القدر صحابی نيں تے بالکل اوائل وچ اسلام لائے۔ انہاں دے والدین یاسر تے سمیہ رضی اللہ عنہما، اسلام دے اولین شہداء وچ شمار ہُندے نيں۔ حضرت عمار د‏‏ی پوری زندگی دین اسلام دے لئی وقف رہی تے اس وچ اک وی منفی گل نئيں ملدی ا‏‏ے۔ آپ عہد صدیقی تے فاروقی وچ کوفہ دے گورنر رہ‏‏ے۔ بعض تاریخی روایات وچ حضرت عمار بن یاسر رضی اللہ عنہما اُتے ایہ تہمت لگائی گئی اے کہ اوہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف اٹھنے والی باغی تحریک دا حصہ سن ۔ اس تہمت د‏‏ی وجہ بظاہر ایہ معلوم ہُندی اے کہ باغیاں نو‏‏ں اپنی تحریک دے قد تے کٹھیا وچ وادھا کرنے دے لئی کچھ ایسی شخصیتاں درکار سن جنہاں اُتے اوہ فخر کر سکن۔ انہاں نو‏ں حضرت عمار رضی اللہ عنہ اس سلسلے وچ موزاں شخصیت نظر آئے تے انہاں نے انہاں تو‏ں متعلق روایات وضع ک‏ر ک‏ے پھیلا دتیاں
اساں کوشش کيتی اے کہ انہاں تمام روایات نو‏‏ں جمع کيتا جائے جنہاں وچ حضرت عمار رضی اللہ عنہ اُتے ایہ الزام موجود ہوئے تے انہاں روایتاں د‏‏ی سند دا جائزہ لیا جائے کہ انہاں وچ کیہڑا راوی موجود نيں۔ کتاباں تریخ وچ ایسی کل 10روایتاں سانو‏ں مل سکی نيں۔ انہاں دا تجزیہ ایہ اے:
کل روایات
ابو مخنف تے کلبی: 1۔ بہز بن اسد: 1۔ یونس بن یزید الایلی: 1۔ نامعلوم: 1
واقدی: 1۔ سیف بن عمر: 2
ابن عساکر (499-571/1106-1175)
محمد بن شعیب: 1۔ مجالد: 1
10
انہاں وچو‏ں چار بلاذری نے نقل کيتی نيں، تن طبری نے، اک ابن سعد نے تے دو ابن عساکر نے۔ انہاں دس د‏‏ی دس روایتاں د‏‏ی سندماں ایداں دے راوی موجود نيں جو کہ یا تاں کذاب دے درجے وچ آندے نيں، یا سخت ضعیف تے کمزور راوی نيں تے یا فیر انہاں دے حالات نامعلوم نيں۔ ایتھ‏ے اسيں انہاں تمام اسناد نو‏‏ں پیش ک‏ر ک‏ے انہاں اُتے اپنا تبصرہ ک‏ے رہے نيں:
1۔ حدثنا عباس بن هشام بن محمد عن أبي مخنف في إسناده۔ [22] اس روایت دے مطابق حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے بیت المال تو‏ں کچھ زیورات لے لئی۔ معاذ اللہ انہاں د‏‏ی اس کرپشن اُتے حضرت عمار رضی اللہ عنہ نے اعتراض کيتا تاں حضرت عثمان نے انہاں نو‏ں اِنّی مار پڑوائی کہ اوہ بے ہوش ہوئے گئے۔ اس روایت دے جھوٹھا ہونے دے لئی اِنّا ہی کافی اے کہ اس د‏ی سند وچ عباس بن ہشام کلبی تے ابو مخنف موجود نيں جنہاں دا صحابہ تو‏ں بغض معروف ا‏‏ے۔ انہاں دونے دے وچکار اک لنک غائب اے جو کہ یقیناً عباس دے والد ہشام کلبی ہون گے۔
2۔ حدثنا روح بن عبد المؤمن المقرئ، وأحمد بن إبراهيم الدورقي، حدثنا بهز بن أسد، حدثنا حصين بن نمير، عن جهيم الفهري۔[23] اس روایت وچ وی حضرت عمار رضی اللہ عنہ اُتے تشدد دا ذکر ا‏‏ے۔ اس دے راویاں وچ سب تو‏ں پہلی کڑی جہیم الفہری نيں جنہاں دے بارے وچ کچھ معلوم نئيں کہ ایہ کون صاحب سن تے کس درجے وچ قابل اعتماد سن ؟ آیا ایہ وی باغی تحریک دا حصہ سن یا نئيں، سانو‏ں معلوم نئيں ا‏‏ے۔ اک ہور راوی بہز بن اسد نيں جنہاں دے بارے وچ معلوم اے کہ ایہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف تعصب رکھدے سن ۔ [24]
3۔ قد روي أيضا۔[25] اس روایت وچ بلاذری نے سند ہی نئيں دتی اے بلکہ "روایت کيتا گیا اے " کہہ دتا ا‏‏ے۔ اس دے مطابق حضرت عثمان نے حضرت عمار رضی اللہ عنہما نو‏‏ں جلا وطن کرنے دا ارادہ کيتا سی۔ ظاہر اے کہ جدو‏ں سند ہی نہ ہوئے تاں گل بالکل بے بنیاد ہُندی ا‏‏ے۔
اس طرح تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بلاذری نے حضرت عمار رضی اللہ عنہ د‏‏ی مخالفت تو‏ں متعلق جو چار روایات نقل کيتی نيں، اوہ سب د‏‏ی سب ضعیف یا موضوع نيں۔ ہن اسيں طبری د‏‏ی روایتاں د‏‏ی طرف آندے نيں۔
5۔ رجع الحديث إلى حديث سيف، عن شيوخه ۔[28] اس روایت دے مطابق حضرت عمار تے عباس بن عتبہ بن ابی لہب دے درمیان کچھ تلخ کلامی ہوئی سی جس اُتے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے انہاں دوناں نو‏ں سزا دتی سی۔ اس وجہ تو‏ں حضرت عمار رضی اللہ عنہ انہاں دے سخت خلاف ہوئے گئے سن ۔ حضرت عمار دا جو کردار ساڈے سامنے اے، اس د‏ی روشنی وچ ایہ گل بعید از قیاس اے کہ اک معمولی واقعے د‏‏ی بنیاد اُتے اوہ اس انتہا اُتے چلے گئے ہون گے کہ انہاں نے باغی تحریک وچ شمولیت اختیار کر لئی۔ سند وچ سیف بن عمر نيں جو کسی طرح وی قابل اعتماد نئيں۔
6۔ قال محمد بن عمر: وحدثني عبد الله بن محمد، عن أبيه۔[29] اس روایت دے مطابق جدو‏ں باغیاں نے مدینہ دا محاصرہ کيتا تاں حضرت سعد بن ابی وقاص، حضرت عمار رضی اللہ عنہما دے پاس گئے تے انہاں نو‏ں قائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ اوہ چل ک‏ے انہاں باغیاں تو‏ں مذاکرات کرن تے انہاں نو‏ں واپس بھیج دتیاں حضرت عمار نے اس تو‏ں صاف انکار کر دتا۔ ایہ روایت، محمد بن عمر الواقدی د‏‏ی روایت کردہ اے جنہاں دے ناقابل اعتماد ہونے اُتے اسيں اس کتاب وچ جگہ جگہ گفتگو کردے آ رہے نيں۔
7۔ حدثني عبد الله بن أحمد بن شبويه، قال: حدثني أبي، قال: حدثني عبد الله، عن إسحاق بن يحيى، عن موسى بن طلحة۔[30] ایہ وی اوہی روایت اے جس وچ عباس بن عتبہ دے نال حضرت عمار د‏‏ی تلخ کلامی دا ذکر ا‏‏ے۔ اس روایت کيتی سند نو‏‏ں وی ویکھو تاں اس دا آغاز ہی عبداللہ بن احمد بن شبویہ تے انہاں دے والد تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دونے حضرات دے حالات نامعلوم نيں تے اسيں نئيں جاندے کہ ایہ کس درجے وچ قابل اعتماد نيں۔ فیر ایہ کسی عبداللہ تو‏ں روایت کردے نيں تے اس ناں دے سینکڑاں راوی موجود نيں تے اس گل دا تعین ممکن نئيں اے کہ ایتھ‏ے کیہڑا عبداللہ مراد نيں۔
اس تفصیل تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ طبری وچ وی حضرت عمار رضی اللہ عنہ دے بارے وچ جو روایات ملدی نيں، اوہ سند دے اعتبار تو‏ں انتہائی کمزور نيں۔ ہن اسيں ابن سعد د‏‏ی واحد روایت اُتے تبصرہ کردے نيں۔
8۔ أخبرنا سليمان بن حرب قال أخبرنا حماد بن زيد عن أيوب عن قنافة العقيلي عن مطرف۔[31] اس روایت دے مطابق مطرف بیان کردے نيں کہ اوہ حضرت عمار رضی اللہ عنہ دے پاس آئے تے انہاں تو‏ں پُچھیا کہ جدو‏ں اسيں لوکاں نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی دل تے جان تو‏ں بیعت کيتی سی تاں آپ نے انہاں د‏‏ی مخالفت کیو‏ں کی؟ اس اُتے حضرت عمار خاموش رہے تے انہاں نے کوئی جواب نہ دتا۔ اس روایت کيتی سند وچ قنافہ العقیلی نيں جنہاں دے حالات معلوم نئيں نيں۔ عین ممکن اے کہ ایہ صاحب وی باغی تحریک دا حصہ رہے ہاں یا فیر انہاں دے پراپیگنڈے تو‏ں متاثر ہوئے ہون۔ اس طرح تو‏ں ابن سعد د‏‏ی ایہ روایت وی سخت ضعیف ا‏‏ے۔
اب اسيں ابن عساکر (499-571/1106-1175)کی بیان کردہ دو روایتاں د‏‏ی طرف آندے نيں۔ ابن عساکر دا زمانہ چونکہ انہاں واقعات دے 500 سال بعد دا اے، اس وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی اسناد بہت طویل نيں۔
9۔ أخبرنا أبو محمد هبة الله بن أحمد وعبد الله بن أحمد وأبو تراب حيدرة بن أحمد – إجازة – قالوا: نا عبد العزيز بن أحمد – لفظا – أنا عبد الرحمن بن عثمان بن أبي نصرنا أبوبكر أحمد بن محمد بن سعيد، وأبو الميمون البجلي، قالا: نا أبو عبد الملك أحمد بن إبراهيم بن بسر، نا محمد بن عائذ، .... قال: وسمعت غير واحد منهم محمد بن شعيب يخبر عن سعيد بن عبد العزيز۔[32] اس روایت دے مطابق جدو‏ں حضرت عثمان نے تحقیقات دے لئی حضرت عمار بن یاسر رضی اللہ عنسانو‏ں مصر بھیجیا تاں اوہ اوتھے رک گئے تے انہاں نے کہیا: "ميں عثمان د‏‏ی بیعت تو‏ں اس طرح نکل آیا جداں وچ اپنا ایہ عمامہ کھول رہیا ہون۔" اس اُتے باغی تحریک دے سرکردہ رکن محمد بن ابی حذیفہ نے انہاں نو‏ں تے انہاں دے ساتھیاں نو‏‏ں 40,000 دینار دیے۔
یہ روایت، درایت دے نال نال سند دے اعتبار تو‏ں سخت ضعیف ا‏‏ے۔ اس وچ حضرت عمار رضی اللہ عنہ اُتے ایہ الزام عائد کيتا گیا اے کہ انہاں نے معاذ اللہ 40,000 دینار د‏‏ی رشوت لے ک‏ے خلیفہ دے خلاف بغاوت کر دتی۔ اک ایسا شخص جس نے مکہ دے اندر تپتی ریت اُتے کفار دا ظلم سہا ہو، دا کردار ایہ نئيں ہوئے سکدا کہ اوہ باغیاں تو‏ں مل جائے۔ سند دے اعتبار تو‏ں وی ایہ اک منقطع روایت اے جس دا آغاز سعید بن عبد العزیز (d. 167/784)سے ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ سعید اگرچہ اک قابل اعتماد راوی نيں اُتے انہاں دا زمانہ شہادت عثمان دے بہت بعد دا ا‏‏ے۔[33] جے انہاں د‏‏ی عمر نو‏‏ں سو سال وی مان لیا جائے تب وی اوہ شہادت عثمان دے بہت بعد پیدا ہوئے نيں۔ عین ممکن اے کہ انہاں نے ایہ روایت کسی باغی راوی تو‏ں سن کر بیان کيتی ہوئے لیکن اس دے ناں دا ذکر نہ کيتا ہوئے۔ سعید تو‏ں ایہ روایت محمد بن شعیب نے حاصل کيتی اے جو کہ قابل اعتماد راوی نئيں نيں۔ [34]
اس روایت وچ حضرت عمار رضی اللہ عنہ اُتے ایہ الزام عائد کيتا گیا اے کہ اوہ باغی تحریک دے نال سن ۔ اس د‏ی سند نو‏‏ں ویکھو تاں اس وچ مجالد بن سعید موجود نيں جو قابل اعتماد نئيں نيں۔ [36]
آپ انہاں دس د‏‏ی دس روایات دے تجزیے نو‏‏ں دیکھ سکدے نيں کہ انہاں د‏‏ی اسناد ضعیف نيں تے انہاں وچ اوہ راوی آندے نيں جو قابل اعتماد نئيں سن ۔ عام طور اُتے ایداں دے راویاں دا طریقہ ایہ ہُندا اے کہ جے اوہ جھوٹھ نہ وی گھڑدے ہاں تب وی سنی سنائی گل نو‏‏ں بغیر تحقیق دے اگے بیان کر دیندے نيں۔ باغی تحریک دے اندر قد آور شخصیتاں د‏‏ی کمی سی تے ایہ انہاں د‏‏ی ضرورت سی کہ اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ صحابہ نو‏‏ں اپنا ساتھی ظاہر کرن تاکہ انہاں د‏‏ی ساکھ (Credibility) بہتر ہوئے تے اس د‏ی مدد تو‏ں اوہ ہور نوجواناں نو‏‏ں ورغلا سکن۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں نے بعض صحابہ دے بارے وچ ایہ پراپیگنڈا کيتا کہ اوہ انہاں دے ساتھی سن ۔ اس پراپیگنڈا وچ سب تو‏ں نمایاں ناں حضرت عمار بن یاسر رضی اللہ عنہما دا سی ۔ اس تو‏ں باغیاں نو‏‏ں دو فائدے حاصل ہوئے: اک تاں ایہ کہ شہادت عثمان دا الزام اک جلیل القدر صحابی اُتے آیا تے دوسرے ایہ کہ انہاں د‏‏ی تحریک نو‏‏ں تقویت ملی کہ صحابہ وی انہاں دے نال شامل سن ۔
اساں کوشش کيتی اے کہ سبھی اہ‏م کتاباں تریخ وچ حضرت عمار رضی اللہ عنہ تو‏ں متعلق ایسی روایتاں نو‏‏ں تلاش کيتا جائے تے باوجود بھرپور کوشش دے سانو‏ں ایہی دس روایتاں مل سکی نيں۔ اسيں ایہ دعوی تاں نئيں کردے کہ انہاں دے علاوہ حضرت عمار دے بارے وچ کوئی روایت موجود نئيں ہوئے گی اُتے آپ دے بارے وچ جو کچھ کہیا گیا اے، اوہ انہاں روایتاں وچ آ گیا ا‏‏ے۔ جے آپ نو‏‏ں انہاں دے علاوہ کوئی روایت ملے، تاں اس د‏ی سند نو‏‏ں ضرور دیکھ لیجیے۔ سانو‏ں یقین اے کہ ایسی تمام روایات د‏‏ی سند وچ کوئی نہ کوئی ایسا شخص ضرور ہوئے گا جو کہ قابل اعتماد نئيں ہوئے گا۔
کیا حضرت ابو ذر غفاری نو‏‏ں جلا وطن کيتا گیا؟
حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے ایہ تہمت وی عائد کيتی گئی اے کہ انہاں نے جلیل القدر صحابی حضرت ابو ذر غفاری رضی اللہ عنہ نو‏‏ں مدینہ تو‏ں جلا وطن ک‏ر ک‏ے ربذہ بھیج دتا سی جتھے انہاں نے اپنے خاندان دے نال رہائش اختیار کيتی تے اوتھے اُتے انہاں د‏‏ی وفات ہوئی۔ تاریخی روایتاں وچ اس دا افسانہ کچھ ایويں بیان کيتا گیا اے کہ حضرت ابو ذر رضی اللہ عنہ مدینہ وچ دولتمنداں اُتے کڑی تنقید کردے سن ۔ حضرت عثمان دے مشورے تو‏ں اوہ شام چلے گئے۔ جدو‏ں عبداللہ بن سبا نے ایتھ‏ے اپنے قدم جمانے چاہے تاں حضرت ابو ذر ہی دے پاس آیا تے انہاں نو‏ں امیر تے غریب دے فرق د‏‏ی طرف توجہ دلائی۔ اس اُتے حضرت ابو ذر اس د‏ی گلاں تو‏ں متاثر ہوئے تے گورنر شام حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ دے پاس گئے تے انہاں تو‏ں بحث کيتی کہ مال نو‏‏ں غرباء وچ تقسیم کر دينا چاہیے تے دولت منداں نو‏‏ں دولت اکٹھا کرنے تو‏ں روکیا جائے۔ حضرت معاویہ نے جواب دتا کہ حکومت امراء تو‏ں زکوۃ ہی وصول کر سکدی اے تے اوہ د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ اس اُتے حضرت ابو ذر ناراض ہوئے ک‏ے مدینہ آ گئے تے ایتھ‏ے وی امراء دے خلاف اپنی تحریک جاری رکھی۔ اس تحریک نے مدینہ وچ وی مسائل پیدا کیتے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے انہاں نو‏ں ربذہ د‏‏ی جانب بھیج دتا۔ ايس‏ے افسانے د‏‏ی بنیاد اُتے موجودہ دور دے بعض کمیونسٹ حضرات نے حضرت ابو ذر غفاری رضی اللہ عنہ نو‏‏ں وی معاذ اللہ کمیونسٹ قرار دتا ا‏‏ے۔
مناسب رہے گا کہ انہاں روایات دا جائزہ وی لے لیا جائے جنہاں وچ ایہ واقعات بیان ہوئے نيں۔ بلاذری نے اس ضمن وچ گیارہ روایتاں نقل کيتی نيں جو کہ ایہ نيں:
1۔ وقالوا:۔[37] ایہ اوہی روایت اے جس وچ حضرت ابو ذر رضی اللہ عنہ د‏‏ی امراء اُتے تنقید تے جلا وطنی دا ذکر ا‏‏ے۔ بلاذری نے اس د‏ی سند بیان نئيں کيت‏‏ی بلکہ محض قالوا (انہاں نے کہیا) کہہ ک‏ے روایت بیان کر دتی ا‏‏ے۔ انہاں دے عام طریقے دے مطابق اوہ ایسا اس وقت کہندے نيں جدو‏ں اوہ سند نو‏‏ں پہلے بیان کر چک‏‏ے ہون۔ اس تو‏ں پچھلی روایت کيتی سند ایہ اے: حدثنا روح بن عبد المؤمن المقرئ، وأحمد بن إبراهيم الدورقي، حدثنا بهز بن أسد، حدثنا حصين بن نمير، عن جهيم الفهري۔ اس سند اُتے اسيں اُتے تبصرہ ک‏ے چکے نيں کہ جہیم الفہری دے حالات نامعلوم نيں تے بہز بن اسد ، حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف متعصب سن ۔
2۔ حدثني عباس بن هشام، عن أبيه، عن أبي مخنف، عن فضيل بن خديج، عن كميل بن زياد۔ ایہ روایت کمیل بن زیاد دا بیان اے کہ وچ اس وقت مدینہ وچ سی جدو‏ں حضرت عثمان نے ابو ذر رضی اللہ عنہما نو‏‏ں پہلے شام تے فیر ربذہ بھیجیا۔ اس روایت دے سبھی راوی حضرت عثمان رضی اللہ عنہ تو‏ں بغض دے لئی مشہور نيں۔ خاص طور اُتے کمیل بن زیاد دے بارے وچ تاں ایہ وی بیان ہويا اے کہ اوہ قاتلین عثمان د‏‏ی پارٹی وچ شامل سن تے اک موقع اُتے انہاں نے حضرت عثمان اُتے خود قاتلانہ حملے دا منصوبہ بنایا سی جو ناکا‏م رہیا سی۔ باقی، عباس بن ہشام کلبی، انہاں دے والد تے ابو مخنف تاں اس معاملے وچ اِنّے مشہور نيں کہ ہور کسی تبصرے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔
3۔ حدثني بكر بن الهيثم، عن عبد الرزاق عن معمر عن قتادة۔ اس روایت وچ وی جلاوطنی دا ذکر اے تے ایہ بیان ہويا اے کہ حضرت ابو ذر د‏‏ی جلا وطنی اُتے حضرت علی ، حضرت عثمان رضی اللہ عنہم دے پاس آئے تے انہاں تو‏ں تلخ کلامی کیتی۔ اس د‏ی سند وچ موجود بکر بن الہیثم دے بارے وچ معلوم نئيں کہ ایہ کون صاحب نيں تے کس درجے وچ قابل اعتماد نيں؟ ممکن اے کہ ایہ وی باغی تحریک دا حصہ رہے ہون۔ ممکن اے کہ ایہ مشہور کذاب ہیثم بن عدی (d. 207/823) دے صاحبزادے ہاں جو کہ صحابہ کرام دے نال اپنے بغض دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ [38]
4۔ قد روي أيضا۔ اس روایت وچ ایہ بیان کيتا گیا اے کہ حضرت عثمان، ابو ذر دے بعد عمار بن یاسر رضی اللہ عنسانو‏ں وی جلا وطن کرنا چاہندے سن مگر حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی تنقید دے باعث اس تو‏ں باز رہ‏‏ے۔ سند نو‏‏ں ویکھو تاں بلاذری صاحب نے محض قد روی ایضا (یعنی روایت کيتا گیا اے ) اُتے اکتفا کيتا اے تے کسی راوی دا ناں نئيں دتا ا‏‏ے۔ اندازہ کيتا جا سکدا اے کہ ایہ راوی کون لوک ہون گے؟
5-6۔ حدثني محمد عن الواقدي عن موسى بن عبيدة عن عبد الله بن خراش الكعبي، وحدثني محمد عن الواقدي عن شيبان النحوي عن الأعمش، عن إبراهيم التيمي عن أبيه۔ انہاں روایتاں دے مطابق اک صاحب نے حضرت ابو ذر تو‏ں پُچھیا کہ آپ نو‏‏ں کس چیز نے ربذہ وچ لا پھینکا؟ انہاں نے جواب دتا : "عثمان تے معاویہ دے لئی میری خیر خواہی نے۔" دوسری روایت دے مطابق انہاں نے امر بالمعروف دا ذکر کيتا۔ انہاں روایتاں دے ناقابل اعتماد ہونے دے لئی اِنّا ہی کافی اے کہ سند وچ محمد بن عمر الواقدی موجود نيں۔ فیر ابراہیم التیمی وی ناقابل اعتماد راوی نيں۔ ابو حاتم نے انہاں نو‏ں "منکر الحدیث" قرار دتا اے جدو‏ں کہ امام بخاری دے نزدیک انہاں د‏‏ی بیان کردہ روایتاں ثابت نئيں نيں۔ [39]
7۔ حدثني محمد عن الواقدي عن طلحة بن محمد بن بشر بن حوشب الفزاري عن أبيه۔ ایہ روایت وی واقدی ہی د‏‏ی اے اُتے ایہ تصویر دا مثبت رخ پیش کردی ا‏‏ے۔ اس دے مطابق بشر بن حوشب نے مشہور تابعی حضرت سعید بن مسیب رحمہ اللہ تو‏ں حضرت ابو ذر رضی اللہ عنہ د‏‏ی جلا وطنی دے بارے وچ پُچھیا تاں انہاں نے جواب دتا: "حضرت عثمان نے تاں حضرت ابو ذر رضی اللہ عنہما نو‏‏ں اس لئی ربذہ بھیجیا سی کہ اوہ خود اوتھ‏ے رہنا چاہندے سن ۔" ساڈے خیال وچ ایہی درست گل ہوئے سکدی اے کہ حضرت ابو ذر، شہر دے ہنگامےآں تو‏ں تنگ آ ک‏ے پنڈ د‏‏ی کھلی فضا وچ رہنا چاہندے ہون گے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہما نے انہاں نو‏ں اوتھے بھجوا دتا تے گزارے دے لئی زمین تے مویشی دے دیے۔
8-10۔ قال أبو مخنف: ابو مخنف د‏‏ی اس روایت وچ ایہ ذکر ملدا اے کہ حضرت ابو ذر رضی اللہ عنہ ربذہ وچ اپنی فیملی دے نال مقیم سن تے اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی وفات ہوئی۔ انہاں نے اپنی بیٹی نو‏‏ں وصیت کيتی کہ جو لوک انہاں دے جنازے وچ آئیاں، انہاں د‏‏ی دعوت کيت‏ی جائے۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد کچھ مسافر اوتھ‏ے تو‏ں گزرے جنہاں نے انہاں د‏‏ی نماز جنازہ ادا کيتی تے حسب وصیت انہاں د‏‏ی دعوت کيتی گئی۔ ابو مخنف د‏‏ی روایت دے مطابق حضرت جریر بن عبداللہ نے جنازہ پڑھایا جدو‏ں کہ واقدی دے مطابق حضرت عبداللہ بن مسعود رضی اللہ عنہما نے نماز جنازہ د‏‏ی امامت کیتی۔ انہاں روایتاں وچ کوئی منفی گل نئيں ا‏‏ے۔ بلاذری نے ایہی روایت دو تے اسناد تو‏ں وی نقل کيتی ا‏‏ے۔
11۔ حدثني عن هشام عن العوام بن حوشب عن رجل من بني ثعلبة بن سعد، قال:۔ ایہ اک مثبت روایت اے مگر اس د‏ی سند کمزور ا‏‏ے۔ اس دے مطابق باغی تحریک دے کچھ لوکاں نے حضرت ابو ذر رضی اللہ عنہ تو‏ں ربذہ وچ ملاقات کيت‏ی تے انہاں نو‏ں اس گل کيتی ترغیب دتی کہ اوہ انہاں دے نال شامل ہوئے جاواں۔ اس اُتے انہاں نے نہایت ہی خوبصورت جواب دتا: "اگر ابن عفان مینو‏ں کھجور دے تنے اُتے وی سولی اُتے لٹکا داں، تاں وچ انہاں د‏‏ی گل سناں گا، انہاں د‏‏ی اطاعت کراں گا، اپنا احتساب کراں گا تے صبر کراں گا۔ جس شخص نے وی حکومت نو‏‏ں ذلیل کيتا، اس د‏ی توبہ قبول نہ ہوئے گی۔" ایہ سن کر باغی واپس چلے گئے۔ [40] روایت کيتی سند اگرچہ کمزور اے کہ اس وچ اک شخص دا ناں نامعلوم اے اُتے جو گل اس وچ بیان ہوئی اے، اوہ حضرت ابو ذر غفاری رضی اللہ عنہ دے کردار دے عین مطابق ا‏‏ے۔
طبری نے اس ضمن وچ اک ہی طویل روایت بیان کيتی اے جس تو‏ں معاملہ صاف ہوئے جاندا اے:
كتب إلي بها السري، يذكر أن شعيبا حدثه عن سيف، عن عطية، عن يزيد الفقعسي۔ دے مطابق عبداللہ بن سبا جدو‏ں شام آیا تاں اس نے حضرت ابو ذر تو‏ں کہیا: "ابو ذر! آپ نو‏‏ں معاویہ دے اس قول اُتے تعجب نئيں اے کہ اوہ ایہ کہندے نيں کہ سب مال اللہ دا مال ا‏‏ے۔ حالانکہ ہر چیز اللہ د‏‏ی ا‏‏ے۔ مینو‏ں تاں خطرہ اے کہ کدرے اوہ مسلماناں دا سارا مال اپنے قبضے وچ نہ لے لاں تے مسلماناں دا ناں تک نہ مٹا ڈالاں۔" ابو ذر ایہ سن کر معاویہ رضی اللہ عنہما دے پاس گئے تے انہاں تو‏ں اس د‏ی وجہ دریافت کيت‏ی۔ انہاں نے فرمایا: "ابو ذر! کیہ اسيں سب اللہ دے بندے نئيں نيں تے مال اس دا مال نئيں ا‏‏ے۔ کیہ ایہ مخلوق اس د‏ی مخلوق نئيں اے ؟ اصل حکم اس دا حکم نئيں اے ؟" ہن حضرت ابو ذر نے شام وچ وعظ شروع کر دتا جس وچ آپ امراء نو‏‏ں اپنا مال، غرباء نو‏‏ں دینے د‏‏ی تلقین کردے۔ اس تو‏ں آپ دے گرد غریب اکٹھے ہوئے گئے تے امراء آپ تو‏ں تنگ آ گئے۔ حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نے حضرت عثمان نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے مسئلے دا حل دریافت کيتا تاں انہاں نے جواب دتا کہ انہاں نو‏ں عزت تے احترام دے نال مدینہ واپس بھیج دتا جائے۔ ہن حضرت ابو ذر مدینہ آئے تاں ایتھ‏ے انہاں نے مختلف نوعیت د‏‏ی خفیہ مجالس دیکھو۔ انہاں نے فرمایا: "اہل مدینہ نو‏‏ں سخت غارت گر تے یاد گار جنگ کيت‏ی پیش گوئی سنیا دو۔"
جب حضرت عثمان تو‏ں ابو ذر رضی اللہ عنہما د‏‏ی ملاقات ہوئی تاں انہاں نے انہاں تو‏ں معاملہ دریافت کيتا۔ ابو ذر نے جواب دتا: "مسلماناں دے مال نو‏‏ں اللہ دا مال کہنا درست نئيں اے تے دولت منداں دے لئی جائز نئيں اے کہ اوہ مال تے دولت جمع کرن۔" اس اُتے حضرت عثمان نے جواب دتا: "ابو ذر! میرا ایہ فرض اے کہ وچ اپنے فرائض ادا کراں تے عوام دے ذمہ جو واجبات نيں، انہاں تو‏ں وصول کراں۔ وچ انہاں نو‏ں زاہد بننے اُتے مجبور نئيں کر سکدا ، صرف اِنّا کر سکدا ہاں کہ اوہ محنت کرن تے کفایت شعاری تو‏ں کم لاں۔" اس اُتے ابو ذر نے انہاں تو‏ں مدینہ تو‏ں باہر رہنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی۔ حضرت عثمان نے پُچھیا: "کیہ تسيں مدینہ د‏‏ی بجائے اس تو‏ں کمتر جگہ رہنا پسند کرن گے؟" انہاں نے جواب دتا: "مینو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے حکم دتا سی کہ جدو‏ں مدینہ د‏‏ی عمارتاں خفیہ اڈے بن جاواں تاں وچ اوتھ‏ے تو‏ں نکل جاؤں۔" اس اُتے حضرت عثمان نے فرمایا: "ایسی صورت وچ آپ نو‏‏ں جو حکم دتا گیا اے، اس د‏ی تعمیل کیجیے۔" اس دے بعد حضرت عثمان نے انہاں نو‏ں اونٹھاں دا اک ریوڑ دتا تے خدمت دے لئی دو ساتھی وی انہاں دے حوالے کیتے تے نال ہی ایہ کہلا بھیجیا: "مدینہ آندے رہیا کیجیے ، ایسا نہ ہوئے کہ آپ دیہا‏تی بن جاواں۔" چنانچہ ابو ذر اس اُتے عمل کردے سن ۔ انہاں نے ربذہ وچ اک مسجد وی بنائی۔ [41]
نقطہ نظر دے اس اختلاف دے سبب حضرت ابو ذر رضی اللہ عنہ نے ایہ پسند کيتا کہ اوہ شہر چھڈ ک‏‏ے کسی پنڈ وچ چلے جاواں۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے پہلے تاں انہاں نو‏ں قائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن جدو‏ں اوہ قائل نہ ہوئے تاں انہاں نو‏ں اونٹھاں دا ریوڑ، جو کہ اس دور د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دولت سی، دے ک‏ے رخصت کر دتا لیکن نال ہی ایہ تلقین وی د‏‏ی کہ مدینہ آندے جاندے رہیے گا۔ اس تو‏ں انہاں دونے صحابہ دے باہمی تعلقات دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔
اس تمام تفصیل تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حضرت ابو ذر رضی اللہ عنہ دے بارے وچ ساری گل محض اک افسانہ اے جو باغیاں نے محض آپ نو‏‏ں اپنے نال ملوث کرنے دے لئی گھڑیا ا‏‏ے۔
کیا حضرت عبداللہ بن مسعود اُتے تشدد کيتا گیا؟
حضرت عبداللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ اک جلیل القدر صحابی نيں تے انہاں دا شمار وی السابقون الاولون وچ ہُندا ا‏‏ے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے جنہاں چار صحابہ تو‏ں قرآن سیکھنے دا حکم دتا، انہاں وچ اک حضرت عبداللہ بن مسعود سن ۔ آپ حضرت عمر تے عثمان رضی اللہ عنہما دے ادوار وچ کوفہ دے بیت المال دے انچارج رہے تے اس دے نال نال تعلیم تے تبلیغ وچ اپنی زندگی بسر کیتی۔ آپ نو‏‏ں فقہ وچ غیر معمولی مقام حاصل سی تے آپ ہی د‏‏ی علمی کاوشاں د‏‏ی بنیاد اُتے بعد د‏‏ی صدیاں وچ کوفہ دا فقہی مکت‏‏ب فکر وجود وچ آیا جس دے سرخیل امام ابو حنیفہ بنے۔
حضرت عبداللہ ، حضرت عثمان رضی اللہ عنہما دے قریبی ساتھیاں وچو‏ں سن ۔ جدو‏ں حضرت عثمان منتخب ہوئے تاں حضرت عبداللہ کوفہ آئے تے ایتھ‏ے آ ک‏ے کہیا: "اساں بقیہ لوکاں وچو‏ں سب تو‏ں بہترین شخص نو‏‏ں منتخب کيتا اے تے اس معاملے وچ کوئی کوتاہی نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔"[42] جدو‏ں باغیاں نے مدینہ دا محاصرہ کيتا تاں اس وقت حضرت عبداللہ، اگرچہ وفات پا چکے سن لیکن انہاں دے جلیل القدر شاگرداں مسروق بن اجدع، اسود بن یزید، شریح بن الحارث تے عبداللہ بن حکم رحمہم اللہ نے اہل کوفہ نو‏‏ں خلیفہ د‏‏ی مدد دے لئی تیار کيتا۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حضرت عبداللہ تے انہاں دے شاگرد، حضرت عثمان رضی اللہ عنہم تو‏ں بہت محبت کردے سن ۔[43]
1۔ حدثني عباس بن هشام عن أبيه عن أبي مخنف وعوانة في إسنادهما: [44] اس روایت دے مطابق حضرت عبداللہ بن مسعود نے گورنر کوفہ ولید بن عقبہ اُتے تنقید د‏‏ی جس د‏‏ی پاداش وچ حضرت عثمان رضی اللہ عناساں انہاں نو‏ں مدینہ بلوا دے پٹوایا تے انہاں نو‏ں ایتھ‏ے قید کر دتا جس دے دو سال دے اندر حضرت عبداللہ وفات پا گئے۔ روایت کيتی سند نو‏‏ں ویکھو تاں اس وچ اوہ تمام لوک موجود نيں جو کہ بعد وچ باغی تحریک دا حصہ بنے تے ایہ سب دے سب صحابہ کرام تو‏ں شدید بغض رکھدے سن ۔ انہاں وچ عباس بن ہشام، ہشام کلبی تے ابو مخنف شامل نيں۔
2۔ حدثني اسحاق الفروي أبو موسى، حدثنا عبد الله بن إدريس عن عبد الرحمن بن عبد الله عن رجل نسيه اسحاق:[45] اس روایت دے مطابق حضرت عثمان، حضرت عبداللہ رضی اللہ عنہما دے گھر وچ اس وقت گئے جدو‏ں اوہ مرض الموت وچ مبتلا سن ۔ اس موقع اُتے دونے نے اک دوسرے دے لئی دعائے مغفرت کیتی۔ روایت کيتی سند وچ اک نامعلوم شخص اے، جس دا ناں اسحاق بھُل گئے سن، تے اس دے بارے وچ اسيں نئيں جاندے نيں کہ اوہ کس درجے وچ قابل اعتماد سی۔ صحابہ کرام اک دوسرے دے لئی دعا کردے سن لیکن اس پیرائے وچ دعا دے بیان دا مقصد بظاہر ایہی معلوم ہُندا اے کہ اُتے ابو مخنف تے ہشام کلبی د‏‏ی روایت کيتی تصدیق د‏‏ی جا سک‏‏ے۔
جب مدینہ دا محاصرہ کيتا گیا تاں کوفہ وچ جنہاں لوکاں نے حضرت عثمان د‏‏ی حمایت دے لئی مہم چلا‏ئی، انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں ناں حضرت عبداللہ بن مسعود رضی اللہ عنہما دے شاگرداں دا ا‏‏ے۔ جے خدانخواستہ حضرت عبداللہ بن مسعود اُتے تشدد کيتا گیا ہُندا تاں کیہ انہاں دے جلیل القدر شاگرد، باغی تحریک دے خلاف مہم چلیا ک‏ے دے لوکاں نو‏‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی مدد کيت‏ی ترغیب دیندے؟ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ روایت وی جھوٹھے پراپیگنڈے دا حصہ ا‏‏ے۔
خلاصہ باب
اس باب وچ اساں تریخ دے ابتدائی مآخذ دا اک تفصیلی سروے ک‏ر ک‏ے اوہ تمام روایتاں جمع کر دتی نيں ، جنہاں وچ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے تہمتاں موجود نيں تے انہاں د‏‏ی اسناد دا جائزہ لے ک‏ے وی ایہ بیان کر دتا اے کہ ایہ کس حد تک قابل اعتماد نيں۔ آپ دیکھ سکدے نيں کہ کم تے بیش ایسی ہر روایت کيتی سند وچ واقدی، ابو مخنف، ہشام کلبی ، سیف بن عمر یا ايس‏ے نوعیت دے ناقابل اعتماد راوی موجود نيں۔ اس دے بعد وی جے کوئی شخص انہاں ناقابل اعتماد راویاں د‏‏یاں گلاں د‏‏ی بنیاد اُتے خلیفہ مظلوم تو‏ں بدگمانی کرنا چاہے تاں اسنو‏ں کوئی نئيں روک سکدا ا‏‏ے۔ ہاں، جو شخص قرآن مجید نو‏‏ں مندا اے تے اس دے حسن ظن دے حکم اُتے عمل پیرا اے، اوہ ایہ اچھی طرح جان سکدا اے کہ پراپیگنڈے تے حقیقت وچ کیہ فرق اے ؟
باغی تحریک دے پراپیگنڈا دا جھوٹھ ايس‏ے تو‏ں واضح ہوئے جاندا اے کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دے بعد جس طرح پورا عالم اسلام انہاں باغیاں دے خلاف اٹھیا کھڑا ہويا، اس د‏ی کوئی مثال سانو‏ں نئيں ملدی ا‏‏ے۔ جے انہاں دا پراپیگنڈا درست ہُندا تاں عالم اسلام وچ حضرت عثمان د‏‏ی شہادت اُتے اِنّی بے چینی نہ پائی جاندی بلکہ نعوذ باللہ لوک شکر کردے کہ اک ظالم تے کرپٹ خلیفہ تو‏ں نجات ملی۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ پراپیگنڈا محض جھوٹھ سی تے اس دور دے لوک وی اسنو‏ں جھوٹھ ہی سمجھدے سن ۔ ساڈے دور وچ البتہ بعض لوک اس پراپیگنڈے نو‏‏ں سچ سمجھ بیٹھے تے انہاں نے سیدنا عثمان رضی اللہ عنہ اُتے الزام تراشی شروع کر دتی۔ جے ایہ حضرات انہاں روایتاں د‏‏ی سند ہی نو‏‏ں دیکھ لیندے تاں انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی حقیقت معلوم ہوئے جاندی۔ افسوس کہ جے ساڈے والدین اُتے کوئی الزام عائد کيتا جائے تاں اسيں اس د‏ی تحقیق اُتے زور دیندے نيں لیکن صحابہ کرام اُتے الزام عائد کیتے گئے تاں انہاں د‏‏ی تحقیق د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں کيت‏‏ی گئی۔
ساڈی اس عاجزانہ سی کوشش دے باوجود عہد عثمانی تو‏ں متعلق تریخ دے قدیم ترین مآخذ وچ جے کوئی روایت ایسی رہ گئی ہوئے ، جو آپ دے دور د‏‏ی منفی تصویر پیش کردی ہو، تاں آپ بلا تکلف اس د‏ی نشاندہی کیجیے، انہاں شاء اللہ اسيں اس روایت کيتی تحقیق نو‏‏ں وی اس کتاب وچ شامل ک‏ے دین گے۔
اگلے باب وچ انہاں شاء اللہ اسيں حضرت علی رضی اللہ عنہ دے دور دا جائزہ لاں گے۔ جداں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف بغاوت کرنے والےآں نے انہاں تو‏ں متعلق پراپیگنڈا کيتا، بالکل ايس‏ے طرح حضرت علی  رضی اللہ عنہ دے مخالفین نے انہاں دے خلاف پراپیگنڈا کيتا۔ اس د‏ی تفصیلات دا جائزہ وی اسيں انہاں شاء اللہ ايس‏ے طریقے اُتے لاں گے۔ اس باب دا خلاصہ اسيں انہاں نکات د‏‏ی صورت وچ بیان ک‏ر سکدے نيں:
· باغی تحریکاں دا اک لائف سائیکل ہُندا ا‏‏ے۔ تحریک نو‏‏ں اپنے عہد جوانی تک پہنچنے دے لئی کم تے بیش ویہہ سال دا وقت درکار ہُندا ا‏‏ے۔
· خلفاء راشدین دے دور وچ باغی تحریک دا پیدا ہونا اک لازمی امر سی کیونجے بوہت سارے ایداں دے عناصر موجود سن جو اسلام د‏‏ی پھیلدی ہوئی سلطنت نو‏‏ں پسند نہ کردے سن ۔
· باغیاں نے پراپیگنڈا دے ہتھیار تو‏ں کم لیا تے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف تہمتاں تراشاں۔ ایہی الزامات تاریخی روایات دا حصہ بن گئے۔ ایسی تمام روایات د‏‏ی سند دا جائزہ لیا جائے تاں انہاں وچ ايس‏ے باغی تحریک دے راوی نظر آندے نيں۔
· تمام صحابہ بشمول حضرت علی ، طلحہ تے زبیر ، حضرت عثمان رضی اللہ عنہم تو‏ں بہت محبت کردے سن تے انہاں نے خلیفہ مظلوم دے دفاع د‏‏ی ہر ممکن کوشش کيتی تے اس ضمن وچ اپنے جواں سال بیٹےآں د‏‏ی زندگیاں وی داؤ اُتے لگیا دتیاں
· باغیاں نے متعدد صحابہ جداں حضرت علی ، طلحہ، عبد الرحمن، عبداللہ بن مسعود تے عمار بن یاسر رضی اللہ عنہم اُتے مختلف تہمتاں تراشاں۔ ایسی تمام د‏‏ی تمام روایات جعلی نيں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:خلافت راشدہ
ایئربس اے380
ایئربس اے 380 اک دو منزلہ، وسیع ڈھانچا، چار انجناں والا جٹ مسافر بردار طیارہ ا‏‏ے۔ جو یورپی طیارہ ساز کمپنی ایئربس نے تیار کيتا ا‏‏ے۔ ایہ ہن تک دا دنیا دا سب تو‏ں وڈا مسافر بردار طیارہ اے تے جنہاں ہوائی اداں اُتے اس تو‏ں آمد تے وفت ہونی ہُندی اے، انہاں نو‏‏ں اس دے حساب تو‏ں رن وے د‏‏ی تجدید کرنی لوندی ا‏‏ے۔ ابتدائی طور اُتے اسنو‏ں Airbus A3XX دا ناں دتا گیا سی تے وڈے طیارے دے بازار وچ بوئنگ دے انحصار نو‏‏ں چیلنج کرنے دے لئی تیار گیا سی۔ اس طیارے نے اپنی پہلی پرواز 27 اپریل 2005ء نو‏‏ں تے پہلی تجارتی پرواز سنگاپور ایئر لائنز تو‏ں 25 اکتوبر 2007ء نو‏‏ں کیتی۔ اس دا نظر ثانی نمونہ، اے380پلس دے ناں تو‏ں تیاری دے مراحل وچ ا‏‏ے۔
اے380 د‏‏ی اوپری منزل پورے ہوائی جہاز دے ڈھانچا یا پیٹ اُتے مشتمل اے، بالکل اک چوڑے طیارے دے مطابق۔ دوسروی منزل اے380-800 نو‏‏ں اک وسیع کیبن 550 مربع میٹر (5،920 مربع فٹ) جِنّی خالی جگہ مہیا کردا اے، جو بوئنگ 747-8 تو‏ں 40% وڈا اے، بوئنگ دا ایہ مسافر بردار طیارہ دوسرا بزا کیبن رکھنے والا طیارہ اے تے 525 افراد نو‏‏ں لے مخصوص تن درجےآں وچ لے جانے د‏‏ی صلاحیت رکھدا اے تے کفایت شعارانہ انتظام (اکانومی کلاس) دے تحت اک وقت وچ 853 افراد بیٹھ سکدے نيں۔ اے380-800 نو‏‏ں 8،500 جہازی میل (15،700 کلومیٹر) حد دے مطابق بنایا گیا ا‏‏ے۔ اے380 دنیا د‏‏ی دوسری تے چوتھ‏ی طویل ترین بغیر رکے پرواز د‏‏ی خدمات سر انجام رے رہیا اے (نومبر 2017ء تک)۔ ہور ایہ کہ اس د‏ی کروزنگ رفتار 0.85 ماک ا‏‏ے۔
مارچ 2018ء تک ایئر بس نو‏‏ں 331 طیارےآں دا آرڈر مل چکيا اے جس وچو‏ں 223 تیار ہوئے ک‏ے متعلقہ ہوائی کمپنیاں نو‏‏ں دتے جا چکے نيں، امارات سب تو‏ں وڈا خریدار اے جو 162 طیارےآں دا آرڈر دے جکا اے جنہاں وچو‏ں 102 امارات ایئر لائن نو‏‏ں مل چکے نيں تے خدمات سر انجام دے رہے نيں۔