cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حوزہ علمیہ قم
قم وچ دینی علوم دی مختلف شاخاں تے انہاں دے مقدمات دی تدریس ہوندی سی تے علوم قرآن، کلام، تاریخ تے جغرافیہ، تراجم، علم رجال تے علم حدیث حوزہ علمیہ قم دے رائج دروس وچ شامل سن تے حوزہ قم دی اہ‏م فعالیت غُلّات دے گمراہ کن افکار دے خلاف جدوجہد دے سانچے وچ منظم ہويا کردی سی۔ سیاسی تے معاشرتی مسائل تو‏ں حوزہ قم دے تعلق دا سبب ایہ سی کہ اس شہر دی پوری آبادی مذہب شیعہ دی پیرو سی؛ اسی بنا اُتے اس شہر دے والیاں تے قاضیاں دا تقرر وی شیعہ اکثریت وچو‏ں ہوندا سی
حوزہ علمیہ قم تیسری تے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ شکوہ و رونق تو‏ں بہرہ مند سی لیکن پنجويں صدی ہجری وچ رے تے اس دے بعد بغداد دے مشابہ حوزات علمیہ نو‏‏ں ـ بطور خاص سنی مذہب دے پیرو سلجوقیاں دے تسلط دے بموجب ـ رونق ملی تو حوزہ قم دی پہلی دی سی رونق باقی نہ رہی۔ منگولاں نے سنہ 621 ہجری وچ قم تے کاشان اُتے حملہ کیتا تے انہاں شہراں وچ وڈی خونریزی دی تے آبادیاں نو‏‏ں ویران کیتا، تو حوزہ قم نے وی رو بہ زوال ہويا۔ صفویاں دی طرف تو‏ں شیعہ مذہب تے علماء دی تقریبا مسلسل حمایت دی وجہ تو‏ں قزوین تے اصفہان وچ شیعہ حوزات علمیہ نو‏‏ں رونق ملی تو ایہ رونق قم دے حصے وچ وی آئی۔ پورے صفوی دور وچ شیعہ علماء نے ـ گوکہ مختصر مدت تک ـ قم وچ قیام کیتا اے تے احتمالا تدریس وی دی اے۔ تیرہواں صدی ہجری وچ وی بعض علماء قم وچ علمی سرگرمیاں ميں مصروف عمل سن جنہاں وچ اہ‏م ترین شیخ ابو القاسم قمی (متوفی سنہ 1231 ہجری) المعروف بہ میرزائے قمی سن ۔
پہلی تے دوسری صدی دے شیعہ علماء
ابوبکر بن عبداللہ دے دادا سعد بن ملک قم وچ ہجرت کرنے والے اشعریاں دے مورث اعلیٰ نيں۔
عبداللہ بن سعد اشعری وی دوسری صدی دے راویاں تے محدثاں وچو‏ں نيں۔ منجملہ موسی بن عبداللہ بن سعد اشعری (جو سنہ 114 ہجری وچ زندہ سن)، امام صادق(ع) دے صحابی تے شاگرد تے قم وچ مذہب شیعہ دی تبلیغ و ترویج وچ پیشرو سن؛ ۔
یَسَع بن عبداللہ (جو سنہ 114 ہجری وچ زندہ سن)، امام صادق(ع) دے راوی نيں؛
یعقوب بن عبداللہ (جو سنہ 114 ہجری وچ زندہ سن)، امام صادق(ع) دے صحابی نيں؛ ۔ ۔
دوسری صدی ہجری وچ اشعری علماء وچو‏ں اک عبدالعزیز بن مہتدى بن محمد نيں (جو سنہ 183 ہجری وچ زندہ سن)۔ اوہ امام رضا(ع) دے وکیل سن تے انہاں دا نام کتب اربعہ وچ منقولہ گھٹ توں گھٹ 16 حدیثاں دے سلسلۂ سند وچ ذکر ہويا اے۔ ۔
تیسری صدی دے شیعہ علماء
تیسری صدی ہجری وچ شیعہ علماء دی تعداد وچ اضافہ ہوندا رہیا چنانچہ مذکورہ بالا فہرست دے مطابق انہاں وچو‏ں 44 افراد تیسری صدی وچ گذرے نيں۔ جے اس تعداد وچ دوسرے خانداناں ـ جداں برقى خاندان، حِمْیَرى، ابراہیم بن ہاشم قمى، ابن مَتّیل/ مُتَّیْل، ابن بابویہ تے ہور علم پرور خانداناں ـ دے علماء دی نو‏‏ں شامل کیتا جائے تو تیسری صدی دے بعد حوزہ علمیہ دی وسعت و ترقی دا بخوبی اندازہ کیتا جاسکے گا۔ برقی خاندان دے مورث اعلیٰ تے پہلے عالم دین ابوعبداللہ محمدبن خالد بن عبدالرحمٰن برقى (جو سنہ 220 ہجری قمری تو‏ں قبل زندہ سن) امام کاظم(ع) تے امام رضا(ع) دے اصحاب وچو‏ں سن تے دوسری صدی ہجری تے تیسری صدی دے اوائل دے مشہور محدث تے روای نيں۔ انہاں دے فرزند احمد بن محمد اس خاندان دے نامور ترین عالم نيں۔
خاندان حمیری دے مشہور ترین فرد ابو العباس عبداللہ بن جعفر حِمیَرى (متوفى سنہ 310ہجری قمری)، امام ہادی(ع) تے امام عسكرى(ع) دے صحابی سن تے شیعہ کتب حدیث "کتب اربعہ" وچ 180 حدیثاں انہاں تو‏ں نقل ہوئی نيں۔ انھاں نے قرب الاسناد سمیت کئی کتاباں تالیف کيتیاں نيں۔ ۔ ۔ انہاں کےفرزند، ابو جعفر محمد وی نامی گرامی تے موثق راویاں وچو‏ں نيں۔ اوہ کئی کتب دے مؤلف نيں تے انھاں نے امام زمانہ(عج) دے نال مکاتبہ وی کیتا اے۔
ابواسحق ابراہیم بن ہاشم قمى (جو سنہ 247 ہجری وچ زندہ سن) وی قم دے اک علمی خاندان دے مورث اعلیٰ سن ۔ اوہ در حقیقت کوفی تے یونس بن عبدالرحمن دے شاگرد تے قم وچ علم حدیث دے پیشرو شخصیتاں وچ شمار ہوندے نيں۔ کہیا جاندا اے کہ اوہ پہلے محدث نيں جنہاں نے کوفیاں دی حدیثاں نو‏‏ں قم وچ ترویج دی اے۔ ۔ انہاں دے فرزند على بن ابراہیم قمى مشہور محدّث تے مفسرى تے شیخ کلینی دے مشائخ تے اساتذہ وچو‏ں نيں۔
مَتّیل/ مُتَّیْل قمى دے فرزنداں نو‏‏ں نمایاں محدثین وچ شمار کیتا گیا اے۔ حسن بن متّیل (جو سنہ 300 ہجری دے بعد زندہ سن) قم دے مشہور و معروف مصنف تے محدث سن تے انھاں نے النوادر نامی کتاب تالیف کيتی ہے ۔ انہاں دے بھائی على بن متیل، شیخ صدوق دے مشائخ وچو‏ں سن ۔ احمد بن متّیل تے انہاں دے فرزند جعفر بن احمد امام زمانہ(عج) دے دوسرے نائب خاص ابو جعفر محمدبن عثمان عَمْرى دے نزدیک اس قدر قدر و منزلت رکھدے سن کہ شیعہ علماء تقریبا مطمئن ہوچکے سن کہ محمدبن عثمان دے بعد نیابت خاصہ دا منصب انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں ملے گا۔
خاندان ابن بابویہ
بہرحال حوزہ قم تے بعد ازاں رے دا مشہور ترین علمی خاندان خاندان ابن بابویہ اے۔ ایہ خاندان چھیويں صدی ہجری تک قم تے رے دے حوزہ ہائے علمیہ وچ نامی گرامی سی اس خاندان دے آخری چشم و چراغ منتجب الدین رازی دا نام وی اس خاندان دے مورث اعلیٰ دی طرح "علی" سی تے کنیت "ابن بابویہ" سی۔ ابو الحسن على بن حسین بن موسى بن بابویہ قمى (متوفى سنہ 329ہجری قمری) عظیم محدث سن تے نجاشی نے انہاں نو‏ں قمیاں دا شیخ تے فقیہ قرار دتا اے تے انہاں دی لکھی ہوئی کتب دا تذکرہ کیتا اے جنہاں وچاں اکثر کتب دا تعلق فقہی احکم تو‏ں سی انہاں دے بیٹے ابو عبداللہ حسین بن علی دی کنیت وی والد دی طرح "ابن بابویہ" سی تے انہاں نو‏‏ں نقل حدیث دی اجازت اپنے والد تو‏ں ملی تھی انہاں دا اپنا قول اے کہ اوہ 20 سال تک تدریس کردے رہے نيں تے فقہی احکم دے حل وچ انہاں دی حاضر جوابی سامعین نو‏‏ں حیرت زدہ کیتا کردی سی۔ ابوالحسن علی بن حسین دے دوسرے فرزند ابوجعفر محمد بن على المعروف بہ شیخ صدوق تے ابن بابویہ اس علمی خاندان دے معروف ترین رکن نيں۔ شیعہ کتب فقہ و حدیث [یعنی] کتب اربعہ وچو‏ں اک کتاب مَن لایَحضُرُہ الفقیہ، انہاں ہی دے قلم دا ثمرہ ہے شیخ صدوق نو‏‏ں درحقیقت حوزہ قم تے بعد ازاں حوزہ رے دی نمایاں ترین شخصیت تے علامت قرار دتا جاسکدا اے جنہاں نے سنہ 339 ہجری قمری دے بعد قم تو‏ں ہجرت کرکے رے وچ سکونت اختیار کيتی۔
علویاں تے سادات دی موجودگی
ان دانش پرور خانداناں دے علاوہ، جس چیز نے حوزہ قم نو‏‏ں ہور رونق بخشی اوہ اس شہر وچ علویاں تے سادات دی موجودگی سی۔ علویاں نے گھٹ تاں گھٹ دو راستاں تو‏ں حوزہ دے رونق نو‏‏ں مدد پہنچائی:
دوسرے مشہور علماء
کمّیت دے لحاظ تو‏ں حوزہ قم دی وسعت اس قدر زیادہ سی کہ صاحب تاریخ قم نے لکھیا اے کہ "ابتداء تو‏ں چوتھ‏ی صدی تک قم وچ مشہور شیعہ علماء دی تعداد 266 تے مشہور سنی علماء دی تعداد 14 تھی"۔ دینی علوم ـ بالخصوص علم حدیث دی طرف لوگاں دی توجہ اس قدر سی کہ محمد تقى مجلسى دا کہنا اے کہ "ميں نے اک کتاب وچ دیکھیا اے کہ شیخ صدوق دے زمنے (یعنی چوتھ‏ی صدی ہجری) وچ قم 200000 تو‏ں ودھ محدثین دا مسکن تھا"۔ مجلسی اول نے اس عظیم تعداد نو‏‏ں اپنے لئے ایويں بتے پذیر کردتا اے کہ "قم وچ عوام و خواص حفظ حدیث دی کوشش وچ مصروف رہیا کردے سن"۔ بہر صورت ایہ عظیم تعداد اس حقیقت دا ثبوت اے کہ قم دے باسی علم حدیث دی طرف زیادہ میل و توجہ رکھدے سن ۔
لغت
مختلف مآخذ و منابع دے مطابق سمجھیا جاسکدا اے کہ حوزہ قم وچ تمام دینی علوم تے انہاں دے مقدمات و تمہیدات دی تدریس ہوندی تھی؛ گوکہ بعض علوم حالے ابتدائی مراحل وچ سن ۔ ابو جعفر برقی (متوفی سنہ 274 یا 280 ہجری قمری) ادب تے بلاغت وچ مہارت رکھدے نيں۔ انھاں نے اس دور وچ الشعر و الشعراء تے النحو نامی دو کتاباں تالیف کاں؛ انہاں دے اک شاگرد ابو عبداللہ محمد بن عبیداللہ (عبداللہ) ملقب بہ "ماجیلویہ" وی فقیہ تے ادیب سن؛ حوزہ قم وچ "ابو علی احمد بن اسمعیل" ملقب بہ "سمکہ" ادبی علوم دے کے دوسرے نمایاں استاد سن؛ اوہ کئی کتب دے مؤلف سن جنہاں نو‏ں نجاشى نے بے مثل قرار دتا اے۔
قرآنى علوم
قرآنى علوم اُتے وی حوزہ قم وچ خاص توجہ دی جاندی سی۔ امام رضا(ع) تو‏ں حدیث نقل کرنے والے عالم ابو طالب عبد اللہ بن صلت قمى نے تفسیر قرآن اُتے مبنی کتاب لکھی تھی ابوعبد اللہ برقى نے کتاب التنزیل والتعبیر تے التفسیر دے عنوان تو‏ں دو کتاباں تالیف کيتی سن؛ انہاں دے بھائی "حسن بن خالد برقی" نے اک اک تفسیری کتاب لکھی سی جس نو‏‏ں امام حسن عسکری علیہ السلام نے املاء کیتا تھا ۔ قم دے قابل احترام محدث تے متعدد فقہی کتب دے مؤلف محمد بن حسن صفار (متوفى سنہ 290 ہجری)، نے قرآن دے موضوع اُتے فضل القرآن نامی کتاب لکھی تھی؛ قم دے اشعری خاندان دے شیخ تے فقیہ ابو القاسم سعد بن عبداللہ اشعرى قمى، نے اسی سلسلے وچ ناسخ القرآن و منسوخہ و محکمہ و متشابہہ دے عنوان سے اک کتاب لکھی سی تے اسی دور وچ تفسیر على بن ابراہیم بن ہاشم قمى (جو سنہ 307 ہجری قمری) وچ زندہ سن) لکھی گئی جو بعد دے زماناں وچ لکھی گئی بہت سی ماثورہ تفاسیر دی بنیاد ٹہری۔
علم کلام
قم دے قدیم حوزہ علمیہ وچ تالیف و تدریس دے موضوعات وچو‏ں اک اعتقادی تے کلامی مباحث اُتے مشتمل علم سی تے امام زمانہ(عج) دی غیبت ہور امامت جداں موضوعات انہاں مباحثات دا مرکز سن ۔ اس حوالے تو‏ں لکھی گئی کتب وچ ذیل دی کتاباں دا تذکرہ کیتا جاسکدا اے: مؤخر الذکر کتاب امام دے فقدان دی صورت وچ مؤمنین دے فرائض اُتے مشتمل سی۔ مذکورہ بالا دونے کتاباں دے مؤلف ابوجعفر احمد بن ابى زاہر اشعرى قمى سن (جو سنہ 262 ہجری قمری تو‏ں قبل زندہ سن)۔ انہاں کتاباں دے مؤلف ابو العباس عبداللہ بن جعفر حمیرى قمى (متوفى تقریبا سنہ 310 ہجری قمری)۔ ۔ نيں۔ جس دے مؤلف على بن حسین بن بابویہ (متوفى سنہ 329ہجری قمری)۔ ۔
غالیاں دے خلاف جدوجہد
حوزہ قم دی کلامی و اعتقادی فعالیتاں دا وڈا حصہ غالیاں دے انحرافی افکار دے خلاف جدوجہد دی صورت وچ وقوع پذیر ہويا۔ حسین بن سعید اہوازی (جو سنہ 220 ہجری قمری وچ زندہ تھا)، محمد بن حسن صفار قمی (متوفى سنہ 290ہجری قمری)، تے نامی گرامی شیعہ بزرگ تے فقیہ ابو القاسم سعد بن عبداللہ بن ابى خلف اشعرى (متوفى سنہ 299 یا 300ہجری قمری) وچو‏ں ہر اک نے غَُلات دے رد وچ کتاباں لکھياں۔
تاریخ تے جغرافیہ
قدیم حوزہ قم وچ قابل توجہ ہور علوم وچو‏ں تاریخ تے جغرافیہ جداں علوم شامل سن ۔ نجاشی دے بقول ابو عبداللہ برقی عرب دے حالات و اخبار تے علوم تو‏ں آگاہ سن تے انھاں نے مکۃ والمدینۃ تے حروب الاوس والخزرج سمیت کئی کتاباں تالیف کيتیاں ۔ انہاں دے بیٹے ابو جعفر برقی حوزہ قم دے ادباء تے مؤرخین وچو‏ں سن تے انھاں نے انہاں موضوعات دے بارے وچ متعدد کتاباں لکھياں؛ منجملہ:
جداں کہ انھاں نے جغرافیہ دے موضوع اُتے البلدان والمساحۃ دے عنوان تو‏ں اک کتاب لکھی جو تاریخ قم دا ماخذ وی قرار پائی۔ ابو جعفر برقی، احمد بن اسمعیل، ملقب بہ "سمکہ" وی علم تاریخ دے ماہر سن ۔ انہاں دی تاریخی کاوشاں وچو‏ں اک کتاب العباسی سی جو نجاشی دے بقول 10000 اوراق اُتے مشتمل سی تے نجاشی نے "امین عباسی" دے حالات اس کتاب وچ دیکھی نيں تے انہاں دی تعریف دی اے۔ اس کاوش تو‏ں تاریخ قم دے مؤلف، حسن بن محمد قمى نے وی استفادہ کیتا اے۔ ابو جعفر محمد بن عبداللہ بن جعفر حمیرى وی تاریخ و جغرافیہ دے ماہر سن تے انھاں نے اپنی کتاب المساحۃ والبلدان ابو جعفر برقی دی کتاب البلدان والمساحۃ دی بنیاد اُتے لکھی سی۔ فقہ و حدیث دے نامور ترین عالم تے شیخ مفید دے استاد ابو القاسم جعفر بن محمد بن جعفر، المعروف بہ ابن قولویہ (متوفى سنہ 368 ہجری) نے وی تاریخ وچ کئی کتاباں تالیف کيتی سن جنہاں وچاں اک دا عنوان تاریخ الشہور والحوادث فیہا، سی
تراجم تے علم رجال
علمائے قم نے تراجم تے علم الرجال وچ وی قابل قدر تالیفات رقم کيتیاں نيں۔ ابو جعفر برقی نے بظاہر کتاب الرجال دے عنوان تو‏ں اک کتاب تالیف کيتی سی۔ جنہاں علماء نے علم رجال وچ کتاباں تالیف کيتیاں نيں انہاں وچو‏ں بعض دے نام حسب ذیل نيں:
ہور ابن بُطہ قمی، ابن قولویہ تے شیخ صدوق وچو‏ں ہر اک نے تالیف شدہ کتب دی فہرست اُتے کتاباں لکھياں نيں۔
علم حدیث
حوزہ قم وچ البتہ مذکورہ متنوّع علوم دا رواج و فروغ کسی صورت وچ وی علم حدیث جتنا نہ سی حدیث نو‏‏ں نہ صرف غالب ترین علم بلکہ دوسری تو‏ں چوتھ‏ی صدی ہجری دے دوران وسیع ترین شیعہ علمی تحریک دا نام دینا چاہئے۔ ائمہ معصومین(ع) دی احادیث جو ابتداء وچ مدینہ تے کوفہ وچ نقل کيتی جاندی سن، حوزہ قم وچ تہذیب و تدوین دے مراحل تو‏ں گذراں۔ احمد بن محمد بن خالد برقی دی تالیف المحاسن جیسی کتاباں دے سلسلۂ اسناد دا جائزہ اس مدعا کیتی دلیل اے۔ حوزہ قم دے نامور محدث ابراہیم بن ہاشم قمی کثرت روایت وچ بےمثل سن تے انہاں دا نام 6414 حدیثاں دے سلسلۂ سند وچ مذکور اے۔ الکافی دی احادیث دا وڈا حصہ علی بن ابراہیم نے اپنے والد ابراہیم بن ہاشم تو‏ں نقل کیتا اے۔ الکافی دی احادیث دی سند دے مطالعے تو‏ں ثابت ہوندا اے کہ کلینی دے 80 فیصد مشائخ حدیث دا تعلق قم تو‏ں اے چنانچہ ظاہر اے کہ کلینی نے طویل عرصے تک حوزہ قم دے علماء تو‏ں فیض حاصل کرچکے نيں۔
قم دے مدرسۂ حدیث دی خصوصیات
متن حدیث نو‏‏ں توجہ دینا تے احادیث نو‏‏ں منظم کرنا قم دے مدرسۂ حدیث دی خصوصیات وچو‏ں اک خصوصیت سی۔ شیخ صدوق ـ جو اس مکتب حدیث دی علامت سمینو‏ں جاندے نيں ـ نے فقہ و حدیث دی کئی اہ‏م کتب تالیف کرنے دے علاوہ حدیث ہی اُتے مبنی کئی کلامی کتب وی تالیف کيتیاں نيں جنہاں وچ مشہور ترین تالیفات کچھ ایويں نيں:
قم دے محدثین حدیث نو‏‏ں روایتِ حدیث دے اصول تے قواعد ہور تنقیدِ حدیث دے معیاراں اُتے جانچتے پرکھدے سن تے ہر حدیث نو‏‏ں ہر معیار دے مطابق، قبول نئيں کردے سن تے بطور خاص غالیاں دی جعلی حدیثاں دے داخلے دا راستہ روکنے دے لئے شدت عمل بروئے کار لاندے سن تے انہاں لوگاں دے نال سخت رویہ اختیار کردے سن جو ضعیف تے ناقابل اعتماد حدیثاں نقل کردے سن؛ چنانچہ ابو جعفر احمد بن محمد بن عیسی ـ جو (سنہ 274 ہجری قمری وچ زندہ سن تے) قم دے اکابرِ محدثین تے اپنے زمنے دے عالی رتبہ ترین عالم دین سن ـ نے سہل بن زیاد آدمی نو‏‏ں ـ قم تو‏ں نکال باہر کیتا تے لوگاں نو‏‏ں اس تو‏ں حدیث سننے تو‏ں باز رکھیا، کیونکہ سہل نو‏‏ں غالی تے جھوٹا سمجھیا جاندا تھا؛ حتی کہ انھاں نے احمد بن محمد بن خالد برقی نو‏‏ں ـ ضعیف افراد تو‏ں حدیث نقل کرنے دے بموجب ـ قم تو‏ں جلا وطن کیتا اُتے بہت جلد انہاں نو‏ں قم واپس بلوایا تے انہاں تو‏ں معافی منگی تے خود انہاں دے جنازے وچ پا برہنہ تے ننگے سر شریک ہوئے تے انہاں دی وفات بہت زیادہ مغموم و مصدوم ہوئے۔
تعلیمی روشاں
تمام دینی حوزات علمیہ وچ تعلیمی روشاں تقریبا اک جیسی سن۔ تعلیم حدیث دی اک بہت رائج روش ایہ سی کہ طالب علم فردی یا اجتماعی طور اُتے اک استاد دے پاس اکٹھے ہوجاندے سن تے استاد احادیث نو‏‏ں اپنے حافظے یا پھر کسی مرقومے تو‏ں پڑھ کر سناندا سی تے اوہ استاد دا درس حافظے دے سپرد کردے تے لکھدے سن ۔ امالی تے مجالس دے زیر عنوان تالیف شدہ کتب اسی قسم دی تعلیمی روش دا نتیجہ سن۔ کدی شجے اپنے کسی استاد یا کسی دوسرے عالم دی کتاب لے کر اپنے استاد نو‏‏ں سناندا سی تے استاد وی اس دے مندرجات دی تائید کردا سی بہر حال استاد جدو‏ں سماع تے فہم حدیث، تے مہارت ہور وثاقت تے امانت داری دے لحاظ تو‏ں اپنے شاگرد اُتے اطمینان حاصل کرلیندا تو اسنو‏ں روایت کيتی اجازت / یا اجازہ، دے دیندا سی اس قسم دی اجازت کسی کاغذ اُتے یا پھر کسی کتاب دے آخر وچ لکھ دی جاندی سی۔ شیخ طوسی دے بقول، ابن ابى جید قمى نے سنہ 356ہجری قمری وچ احمد بن محمد عطار قمی تو‏ں روایت حدیث دی اجازت وصول دی اے۔
حوزہ دی معیشت
قدیم مآخذ و منابع تو‏ں حوزہ قم دے مالیاندی تے انتظامی نظام دے بارے وچ کچھ زیادہ معلومات محققین نو‏‏ں حاصل نئيں ہوندی نيں۔ انہاں مآخذ تو‏ں ایہی کچھ سمجھیا جاندا اے کہ علماء دی معیشت دا عمومی ذریعہ کاروبار تے محنت مزدوری تو‏ں عبارت سی تے استاد تے شاگرد تعلیم و تعلم دے نال نال کم وی کردے سن ۔
محدث تے عظیم کتاب الجامع فی ابواب الشریعہ دے مؤلف حسن بن على حجّال، محمدبن حسن بن ولید قمى (متوفى سنہ 343ہجری قمری) تجارتی کاروبار وچ شریک سن نجاشی دے بقول انہاں نو‏‏ں اس لئے حجال کہیا جاندا اے کہ اوہ حجل (= پازیب) دی خرید و فروخت دا کم کردے سن ۔
یا النوادر نامی کتاب دے مؤلف ابونصر وہْب بن محمد قمّى، بزاز (= پارچہ فروش)، ، بصائر الدرجات دے مؤلف محمد بن حسن صفار (متوفى سنہ 290ہجری قمری)، وی قَلعی گَر سن ۔
حسین بن شاذویہ(چوتھ‏ی صدی ہجری)، ـ جو قم دے محدثین تے ابو القاسم جعفر بن محمد بن قولویہ، دے اساتذہ وچو‏ں سن ـ صحّاف (= جلد ساز) سن ۔
تاریخ قم وچ مذکور اے کہ قم دے اشعریاں نے بوہت سارے گھر، آبادیاں (= دیہات) تے وسیع زرعی زمیناں ائمۂ شیعہ(ع) نو‏‏ں وقف کرداں؛ ہور اوہ اپنے اموال دا خمس ائمہ(ع) دے وکلاء دے توسط تو‏ں ـ جنہاں وچ اکثریت دا تعلق وی قم تو‏ں سی ـ ائمہ(ع) دے لئے بھجواندے سن ۔ کہیا جاسکدا اے کہ انہاں اوقاف دا اک مصرف طلاب علوم دین تے علمی مراکز دے اخراجات پورا کرنا ہوندا سی
میدان سیاست
قم دے حوزۂ قدیم دا جامع جائزہ لیندے وقت سیاست تے معاشرے دے نال اس دے پیوند نو‏‏ں نظر تو‏ں دور نئيں رکھیا جاسکدا۔ ایہ پیوند دو صورتاں وچ جلوہ گر ہوندا تھا:
شیعہ والی
حوزہ قم دے معاشرتی تے سیاسی مسائل تو‏ں ربط و پیوند دا بنیادی سبب ایہ سی کہ ایہ پورا شہر شیعہ شہر تھا؛ چنانچہ اس شہر دے والی تے قاضی اکثریندی شیعہ آبادی تو‏ں مقرر کيتے جاندے سن ۔ مثال دے طور اُتے ہارون الرشید (دور حکومت: سنہ 179 تا 193ہجری قمری) حمزہ بن یسع بن عبداللہ قمى، نو‏‏ں والی قم مقرر کیتا جو امام رضا(ع) دے راوی سن تے انہاں نو‏ں اجازت دی کہ قم نو‏‏ں اصفہان تو‏ں الگ کرداں تے اوتھ‏ے نماز جمعہ قائم کریئے اسی خلیفہ نے سنہ 192ہجری قمری وچ عامر بن عمران اشعرى نو‏‏ں قم دی ولایت دا منصب سونپا جے شہر دا حاکم علماء وچو‏ں مقرر نہ وی ہوندا تو وی اوہ شہر دے کامیاب انتظام انصرام دے لئے علمائے قم دی رائے تے حمایت اپنی جانب کرنے دی کوشش کردا تھا؛ چنانچہ قم دا والی اسی مقصد تو‏ں احمد بن محمدبن عیسى اشعرى تو‏ں ملاقات کیتا کردا سی
مسند قضاء
والی دے علاوہ، قاضی وی شہر دے عوام دے مذہب دا پیروکار ہوندا سی جس طرح دے تاریخ قم سے ظاہر ہوندا اے کہ تیسری صدی ہجری قمری تک، شہر دا قاضی شہر دے عوام دے توسط تو‏ں منتخب ہوندا تھا؛ حتی کہ مکتفی (دور حکومت سنہ 289 تا 295ہجری قمری) نے قاضیاں دی تقرری دے لئے ضابطہ متعین کیتا جس دے تحت قضات مرکز تو‏ں شہراں وچ روانہ کيتے جاندے سن ۔ اس صورت وچ وی قضات عام طور اُتے شہر دے شیعہ علماء وچو‏ں متعین ہوندے سن ۔ علما‏ئے قم وچو‏ں ـ اک قمی خاندان ـ خاندان دعویدار سی جو عبدالجلیل قزوینی دے بقول همه زاهد، عالم، اهل فتوا و تقوا بودند، عمدتآ به کار قضا مى پرداختند، از جمله: ابو المناقب ظہیرالدین على بن ہبۃ اللہ، علاء الدین محمد بن على بن ہبۃ اللہ، رکن الدین محمد بن سعد بن ہبۃ اللہ ہور ہور علماء دا وی قاضی دے عنوان تو‏ں تذکرہ ہويا ہے؛ جداں سدید الدین ابو محمد بن حسن قمى، قاضى ابوابراہیم بابویى ـ جو چھیويں صدی ہجری دے نصف اول دے تمام برساں وچ مسند قضاء اُتے رونق افروز سن ـ چنانچہ عبدالجلیل قزوینی دے بقول قم وچ "تمام فتاوی تے پوری حکومت دے معاملات باقر تے صادق علیہما السلام دے مذہب دے مطابق سن تے شہر دا قاضی وی علوی یا شیعہ تھا"۔
نظری مباحث وچ
حوزہ قم دے علماء ـ دیوانی مناصب بالخصوص قضاء دی عہدہ داری دے نال نال ـ نظری مباحث وچ وی حکومت تو‏ں متعلق موضوعات ـ جداں: خراج، خمس، زکٰوۃ، قضاء، غیرمسلماں دے نال مسلماناں دے تعلقات، دفاع تے جہاد ـ ک توجہ دیندے سن ۔ اس سلسلے وچ تالیف شدہ کتب وچو‏ں اک کتاب ابو القاسم جعفر بن محمد بن قولویہ (حیات سنہ 290 تا 368ہجری قمری) نے لکھی اے جس دا نام القضاء وآداب الحکم اے۔ دوسرا نمونہ اک کتاب اے جس دا عنوان اے: ''الرسالۃ فى عمل السلطان"، تے اس دے مؤلف ابو الحسن محمد بن احمد بن داؤد (متوفى سنہ 368ہجری قمری) نيں جو اپنے زمنے دے فقیہ سن ۔
تاریخچہ
قدیمی قم دا حوزہ علمیہ ـ جس نے خاص طور اُتے تیسری تے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ شکوہ و عظمت دی چوٹیاں سر دی سن ـ دا سابقہ شکوہ، رے تے بغداد وچ دوسرے مشابہ حوزات علمیہ دے رونق پانے دے بعد ـ بطور خاص پنجويں صدی ہجری وچ سنی مذہب دے پیروکار سلجوقیاں دے بر سر اقتدار آنے دے بعد، تنزلی دا شکار ہويا؛ بايں حال، اس شہر دے علماء دے حالات زندگی تے اس دے علمی تے تعلیمی و تربیتی حالات دے بارے وچ رے دے دو شیعہ مؤلفین یعنی منتجب الدین رازى تے عبدالجلیل قزوینی رازى دی روایات تو‏ں معلوم ہوندا اے کہ خاص طور اُتے چھیويں صدی ہجری وچ ایہ حوزہ اپنے سابقہ شکوہ دے قریب پہنچ چکيا سی جداں کہ سطور بالا وچ اشارہ ہويا خاندان دعویدار قمی تو‏ں پنجويں تو‏ں ستويں صدی ہجری تک بوہت سارے علماء ابھر کر سامنے آئے جنہاں وچاں بعض نے اس شہر دے مسند قضاء نو‏‏ں سنبھالا۔ اس خاندان تو‏ں باہر دوسرے علماء نے وی حوزہ قم نو‏‏ں رونق بخشی۔ چھیويں صدی ہجری وچ اس شہر دے اک مشہور فقیہ ابو محمد حسن بن حَسّولة بن صالحان قمى قم دے جامع عتیق خطیب سن جس نے "طرشت" دے عالم دین ابو عبدالله جعفر بن محمد دُوریستى دے ہاں تعلیم حاصل کيتی سی ہور شاذان بن جبرئیل قمی دے شاگرداں وچو‏ں سن؛ صاحب فتوی فقیہ قاضى ابوابراہیم بابوئى، وی چھیويں صدی دے نصف اول وچ مذہب اہل بیت(ع) دے مطابق فیصلے کردے سن؛ ہور ابو جعفر محمدبن على نیشابورى (متوفى سنہ 550ہجری قمری)، فضل اللہ بن على حسنى راوندى دے استاد سن تے حوزہ قم وچ فعال کردار ادا کررہے سن ۔ اوہ کئی کتب دے مؤلف نيں جنہاں وچ الحدود تے الموجز فی النحو خاص طور اُتے قابل ذکر نيں؛ ۔ ۔ خاندان علوىِ سید زکى تو‏ں مرتضى کبیر شرف الدین محمد بن على ـ جنہاں دا اپنا مدرسہ وی سی ـ علم تے زہد و پارسائی وچ شہرت تامہ رکھدے سن تے انہاں دے بھائی "تاج الدین" و "امیر شمس الدین ابو الفضل رضوى" چھیويں صدی وچ حوزہ قم وچ فعال سن؛ زین‌الدین امیرۃ بن شرف شاہ حسینی قم دے انہاں فقہاء وچو‏ں سن جو قضاء تے تدریس وچ مصروف عمل سن تے انہاں دے نام اُتے اک مدرسہ وی تعلیمی مراکز وچو‏ں سی ۔ ۔
مدارس
ہور حرم فاطمہ معصومہ(س) وچ وی دینی علوم دی تدریس ہوندی سی تے اس حرم دے اپنے اوقاف سن جس تو‏ں طلاب، اساتذہ تے مدرسین دے اخراجات دیئے جاندے سن ۔
منگولاں دی یلغار
سنہ 621 ہجری قمری وچ قم تے کاشان اُتے منگولاں دا حملہ تے انہاں شہراں وچ وسیع خونریزی تے تباہی حوزہ قم وی رو بزوال ہويا۔ آقا بزرگ طہرانى کہندے سن کہ "قمی" نسبت رکھنے والے علماء دی تعداد چھیويں صدی ہجری وچ 34، ستويں صدی وچ 3، تے نواں صدی وچ 7 ذکر کيتی اے۔ ایہ تعداد ـ اس فرض دے نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے کہ ممکن اے کہ مذکورہ علماء قمی نہ ہاں یا قم وچ مقیم نہ ہاں ـ حلہ دے علماء دی تعداد دے مقابلے وچ جو چھیويں صدی وچ 16، ستويں صدی وچ 34، اٹھويں صدی وچ 38، تے نواں صدی وچ 10 تھی ـ اس دور وچ حوزہ علمیہ قم دے جمود دی بخوبی تصویر کشی کردی اے۔
اس دور وچ چھیويں صدی دے متعدد تے اُتے شکوہ مدارس دا اندا پتا نئيں اے، اس دے باوجود اس حوزہ دی علمی فعالیت بہت زیادہ نشیب و فراز دے باوجود تقریبا جاری و ساری رہی اے۔ ابن طاؤس (حیات سنہ 647 تا 693ہجری قمری)۔ نے قم وچ اک مدرس‏ے دا تذکرہ کیتا اے جو انہاں دے زمنے وچ سرگرم عمل سی تے شاید قم دے بازار دے قریب واقع مدرسہ رضویہ اسی مدرس‏ے دی یادگار اے۔ ابن عنبہ نے وی بازار قم دے علاقے وچ "سورانیک" دے علاقے وچ اک مدرس‏ے دا تذکرہ کیتا اے، جس وچ امام حسن مجتبی(ع) دی اولاد وچو‏ں اک امامزادہ "ناصر الدین على بطحانی" مدفون سن ۔ "خواند میر" اپنی کتاب دستور الوزراء وچ گورکانی/ تیموری بادشاہاں دے وزیر برہان الدین عبدالحمید کرمانى (متوفى سنہ 877ہجری قمری) دے حالات زندگی بیان کردے نيں جس نے قم دے اک مدرس‏ے وچ سکونت اختیار دی سی۔ مدرسى طباطبائى نے احتمال ظاہر کیتا اے کہ ایہ اوہی مدرسہ غیاثیہ سی جو تقریبا سنہ 730 ہجری قمری وچ خواجہ غیاث الدین امیر محمد بن رشید الدین فضل اللہ دے ہتھو‏ں تعمیر ہويا سی تے اج وی اس دے داخلی دروازے دا بالیائی حصہ تے مینارے موجود نيں۔
صفویہ تے قاجاریہ دے ادوار
گوکہ ستويں صدی تو‏ں نواں صدی ہجری تک حوزہ قم رو بہ زوال سی، قم دی مذہبی اہمیت تے اوہدی بنیادی حیثیت تے قدامت تے اس شہر دے اوہ علماء جنہاں دی جڑاں علم و فضل تے تاریخ دی گہرائیاں وچ پیوست سن، حوزہ علمیہ قم دے یکبارگی تو‏ں مکمل زوال دی راہ وچ رکاوٹ بنے۔ شیعہ مذہب تے علماء نو‏‏ں حاصل صفویاں دی تقریبا مسلسل تے دائمی حمایت ـ جو قزوین تے اصفہان وچ شیعہ حوزات علمیہ دی ترقی، نشو و نما تے رونق و شکوہ دا سبب بنی سی ـ یقینا قدیم ترین شیعہ شہر ـ یعنی قم ـ نو‏‏ں وی حاصل ہوچک‏ی ہوئے گی۔ مدرسہ فیضیہ نو‏‏ں مد نظر رکھے بغیر ـ جو گیارہواں صدی ہجری دے آخر تک "مدرسۂ آستانہ" دے نام تو‏ں مشہور سی ـ پورے صفوی دور وچ علمائے شیعہ ـ گوکہ مختصر مدت تک ـ قم وچ قیام تے احتمالا تدریس کردے رہے نيں؛ جنہاں وچ ذیل دے علمائے کرام خاص طور اُتے قابل ذکر نيں:
میرزا قمی
تیرہواں صدی ہجری وچ وی قم وچ متعدد علماء علمی فعالیت وچ مصروف نظر آندے نيں جنہاں وچ اہ‏م ترین تے مشہور ترین شیخ ابو القاسم قمى (متوفى سنہ 1231ہجری قمی)، اوہ وحید بہبہانی دے مشہور شاگرد سن تے جا پَلَق نامی علاقے تو‏ں ـ جتھ‏ے انہاں دے والد سکونت پذیر ہوئے سن ـ قم ہجرت کرکے آئے سن تے ایتھ‏ے تدریس و تالیف وچ مصروف ہوئے سن ۔ میرزا محمد حسن زنوزی نے میرزا قمی دے زمنے وچ اپنی کتاب لکھی تے میرزا قمی دا تذکرہ "عالم، فاضل کامل، مجتہد، اصول فقہ دے ماہر" دے عنوان تو‏ں کیتا اے تے انہاں دی کتاب القوانین المحکمہ دی تعریف و تمجید دی ہے؛ جس دی تالیف ربیع الثانی سنہ 1205 ہجری قمری وچ مکمل ہوئی سی۔ زنوزی دے قول تو‏ں معلوم ہوندا اے کہ میرزا قمی دی کتاب القوانین المحکمہ مؤلف دی حیات وچ ہی مشہور ہوئی سی تے بےسبب نئيں اے کہ ایہ کتاب بعد وچ حوزات علمیہ دی معتبر درسی کتب وچ تبدیل ہوئی اے۔ میرزا قمى نے فقہ وچ وی متعدد کتب تے رسائل دی تالیف دا اہتمام کیتا ہے؛ منجملہ: غنائم الایام تے جامع الشتات۔ اوہ جدو‏ں عراق دے عتبات عالیہ وچ قیام پذیر سن تو انھاں نے متعدد مشہور علماء دی تربیت کی؛ منجملہ: ملااحمد نراقى، سید عبداللہ شُبَّر تے صاحب کتاب مفتاح الکرامہ سید محمد جواد عاملى۔ میرزا قمی دے بوہت سارے شاگرداں نے اس شہر تو‏ں ہجرت دی تے انہاں ایام دے زیادہ فعال حوزات علمیہ منجملہ نجف دا رخ کیتا۔ اس دے باوجود اوہ اپنے قیام دے دوران اس حوزہ دی علمی رونق دا سبب رہے تے انہاں دی موجودگی اس شہر وچ دینی تعلیم و تعلم دے تسلسل دا باعث ہوئی۔
میرزا قمی دے بعد دے علماء
جن لوگاں نے میرزا قمی دی حیات وچ تے انہاں دی وفات دے بعد قم وچ علمی فعالیت دی اے انہاں وچ بعض دے نام حسب ذیل نيں:
عہد ناصری دے علماء
تاریخ دارالایمان قم دے مؤلف محمد تقى بیک ارباب قمى، نے ناصر الدین شاہ قاجار دے دور دے اواخر دے بعض علماء دا تذکرہ کیتا ہے؛ منجملہ:
عہد قاجار دے اواخر دے علماء
از علماى اواخر دوره قاجارى
مآخذ
گٹھ:شیعہ حوزات علمیہ
بان نالہ
بان نالہ کشمیر دا اک پعاڑی نالہ اے۔ اے پونچھ دریا نال کوٹلی توں تھلے رلدا اے ۔
آئل آف وائٹ کاؤنٹی
آئل آف وائٹ  امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
گونوسیفالس انٹرٹس
گونوسیفالس انٹرٹس اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
آئل آف وائٹ کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
گونوسیفالس انٹرٹس
بارلے جوڑ
Gonocephalus interruptus
چک 387 گ ب II
چک 387 گ ب (II)  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
شہرستان دیار
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان دیارایران دے صوبہ بوشہر دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز دیار شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بوشہر
پنڈت مان سنگھ کالیداس
پنڈت مان سنگھ کالیداس (1865–1944) اک پنجابی قصہ کار اے۔
جم
اسدا دا جم اک ہندُو پروار وچ 13 اکتوبر 1865ء نوں ہویا۔ آپ جی دے پیؤ دا ناں پنڈت جےَ دیال سی اوہ گجرانوالہ دے وسنیک سن۔ اسدا پیؤ پنڈت جےَ دیال مہاراجا شیر سنگھ دے درباری اہل کار تے پرروہت سن۔ آپ جی دے وڈے بھرا گوپی ناتھ وی چنگے ودوان سن۔ ادھ کھڑ امر وچ کالی داس سنت ہری سنگھ جی گجرانوالیا دے پرربھاو تھلے آیا تاں اس نے سکھ دھرم وچ داخلہ کیتا۔ اس دا ناں مان سنگھ رکھیا گیا۔ اس نوں پنڈت مان سنگھ وی کیہا جادا اے۔ اوہ اپنی رچنا وچ اپنا ناں کالی داس ہی لکھدا اے تے اسے ناں نال مشہور ہویاں۔ اس دی 1944ء وچ موت ہوئی۔
تعلیم اتے صلاحیت
کالی داس دی صلاحیت نوں اس دی تعلیم نے لشکایا اے۔ کالی داس نے مڈھلی تعلیم اپنے پیؤ جی تو حاصل کیتی پھر محلے دی مسیت دے مولوی صاحب تو اوردو فارسی پڑی۔ اس نوں پنجابی بولی تے ہندو شاشترا دا بہت گوڑا علم سی۔ ہندو شاشترا دے علم دی بنیاد تے اوہ اپنے کسیا وچ یوگ،سنیاس تے دھرم دی چرچہ کئی واری بڑی بریکی نال کردا اے۔ اس نوں ہندو متھیا تے پرانا دا وی کافی علم سی۔
پنڈتائی علم
اس تعلیم دے مرکز مندر،اکھاڑے تے پاٹھشالا ہی سن۔ کالی داس نے ایہناں پربندھا تو چنگی تعلیم حاصل کیتی۔ اس نوں سکھ دھرم دی وی ڈونگھی جانکاری سی۔
لوک کہانیاں
اس نے پنجاب دے مشہور ہیرو،حقیقت رائے،پرن بھگت،رپ بسنت،راجا رسالو،پرہلاد بھگت آدی دے قصے لکھے ہن۔ ایہناں مہاں پرشا دیا کہانیاں لوکا وچ عامَ پرچلت ہن۔ کالی داس نوں ایہناں کہانیاں دی ڈونگھی جانکاری سی۔
رچناواں
کالی داس نے ہندی تے پنجابی وچ کئی رچناواں کیتیا۔
حوالے
گٹھ:1865 گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو گٹھ:جٹ گٹھ:پنجابی لکھاری
دهستان تازه‌کند (پارس آباد)
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان پارس آباد دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان پارس آباد ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:‎ دهستان تازه‌کند (پارس آباد)
رکن الدین حسین چشتی
ولادت 545 ہجری تے وفات 635 ہجری خواجہ رکن الدین حسین خواجہ نجم الدین احمد مشتاق ( 492ہجری  577 ہجری) دے فرزند سن تے خواجہ نجم الدین احمد مشتاق خواجہ قطب الدین مودود چشتی رحمت اللہ علیہ (430ہجری  527 ہجری) دے فرزند سن
حوالے کتاباں
thumb|300px|کبھے| Referenced from Book Khwaajah Maudood Chisti گٹھ:صوفی سنت
ہنری رائس
ہنری رائس (27 مارچ 1863 – 22 اپریل 1933) اک برطانوی مستری تے گڈياں دا ڈیزائنر سی جینے چارلس رولز دے نال رل کے رولز-رائس کمپنی کھولی۔
ہنری رائس 27 مارچ 1863 نوں الوالٹن، ہنٹنگڈنشائر وچ جیمز تے میری رائس دے گھر جمیا تے اوہناں دے 5 نیانیاں وچوں سب توں نکا سی۔ ایہ ٹبر آٹے دی چکی چلاندا سی پر بپار نہ چلن تے ایہ ٹبر لندن آگیا۔ 1872 وچ پیو دے مرنے تے رائس نوں اخبار ویچنے پۓ، ٹیلیگرام گھر اپڑان دا کم کرنا پیا۔ اوہ اک سال ای سکول جاسکیا۔ 1878 وچ اک ماسی کولوں پیسے ملن تے اوہ گریٹ ناردرن ریلوے وچ کم سکھن لگ گیا۔ 3 سال مگروں پیسے مکن تے اوہ لیڈز وچ اوزار بنانوالی کمپنی وچ لگ گیا۔ اک ہور تھاں کم کرن مگروں اوہنے بجلی دیاں شیواں بناندی کمپنی کھولی۔ اوہ ڈآئنمو تے بجلی دیاں کریناں بناندے سن۔
بپار وچ مندا ہون تے اوہنے کاراں بنان دا سوچیا۔ اوہنے 1901 تے 1903 وچ دو گڈیاں ملی لیاں۔ اوہناں نوں ویکھ کے اوہنے اک ودھیا گڈی بنان دا آرپلا کرنا شروع کردتا۔ 1904 وچ اپنی ورکشاپ وچ اوہنے اپنی پسند دی گڈی بنائی۔اینج دیاں دو ہور گڈیاں وی بنیاں۔ 2004 وچ اوہدی ملنی چارلس روز نال ہوئی۔ دونویں رل کے گڈیاں بنان دی کمپنی رولز-رائس دا مڈ رکھدے نیں۔ پہلی رولز رائس کار رولز-رائس 10 ایچ پی دسمبر 1904 دے پیرس موٹر شو وچ رکھی گئی۔ 1907 وچ کمپنی ودھیا کاراں بنان دے انعام جتن لگ گئی۔ رائس اینڈ کمپنی اک وکھری کمپنی بن کے چلدی رئی۔ دوناں دی ساجھیداری 1910 وچ مک گئی جدوں رولز رائٹ فلائر اڈاندیاں مرجاندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ماہولی نالہ
ماہولی نالہ کشمیر دا اک پعاڑی نالہ اے۔ اے پونچھ دریا نال کوٹلی کول رلدا اے۔
نالیاں دی لسٹ
پونچھ دریا
پونچھ کشمیر دا اک دریا اے اے پیر پنجال دے پعاڑاں توں پانی لیندا اے تے پونجھ شہر دے کولوں لنگن باجوں ایدا اے ناں اے۔ ڈڈیال ازادکشمیر کول اے دریاۓ جہلم چ رلدا اے۔
نام جارج بوہلر دے مطابق تاوہی لفظ د‏‏ی قدیم شکل توشی اے جس دا ذکر راجترنگانی تے نیلمتا پران وچ ملدا اے ۔ بعد دے کم وچ ، اپاگا ( سیالکوٹ د‏‏ی اک ندی )، توشی تے چندر بھجیا نو‏‏ں اک نال ناں دے نال رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ممکنہ طور پر، ایہ لفظ سنسکرت توشر ، 'سرد' دے نال جڑا ہويا اے ، جس دا مطلب اے 'برف' ۔
کورس یہ دریا نیل کانتھ گلی تے جمیاں گلی دے علاقےآں وچ پیر پنجال سلسلے دے جنوب د‏‏ی طرف دامن وچ نکلدا اے ۔ اسنو‏ں اس علاقے وچ 'سرن' (سرن) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ جنوب تے فیر مغرب د‏‏ی طرف وگدا اے ایتھ‏ے تک کہ پونچھ شہر تک پہنچ جاندا اے ، جس دے بعد ایہ جنوب مغرب د‏‏ی طرف مڑدا اے، آخر وچ چومکھ دے نیڑے منگلا دے ذخائر وچ وگدا ا‏‏ے۔ پونچھ ، سہرا، تتہ پانی، کوٹلی تے میرپور شہر اس دریا دے کنارے واقع نيں۔ [2]
معاون دریا فریڈرک ڈریو نے 1875 وچ دریائے پونچھ دے بارے وچ لکھیا:
یہ پہاڑی ملک دے اک وڈے علاقے نو‏‏ں نکالتا اے، بہت ساریاں ندیاں نو‏‏ں جمع کردا اے جو بلند پنجال سلسلے وچ اٹھدی نيں۔ درحقیقت ایہ انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں یکجا کردا اے جو رینج دے اس حصے تو‏ں نکلدے نيں جو کہ رتن دے کنارے دے شمال یا شمال مغرب د‏‏ی شاخاں تو‏ں نکلدے نيں۔ ایہ درمیانی اونچائی دے پہاڑاں دے زیر قبضہ کافی علاقے نو‏‏ں وی نکالتا اے، تے نچلی، بیرونی، پہاڑیاں د‏‏ی کوئی چھوٹی جگہ نئيں۔ [3]
ماحولیات شوپیاں تو‏ں مغل روڈ دریائے پونچھ د‏‏ی نیہہ اُتے چکر لگاندی اے تے اس دے کنارے تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔
بارلے جوڑ==
گونوسیفالس کلوسی
گونوسیفالس کلوسی اگامیاں دے ٹبر دا اک اگامہ اے۔
بارلے جوڑ
Gonocephalus klossi
جیمز سٹی کاؤنٹی
جیمز سٹی امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
۱۹۸۹ دے انقلابات
پورے انقلاب دے واقعات پولینڈ وچ سن ۱۹۸۹ وچ شروع ہوئے تے ہنگری ، مشرقی جرمنی ، بلغاریہ ، چیکوسلواکیہ تے رومانیہ وچ جاری رہ‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بیشتر پیشرفتاں وچ عام ہونے والی اک خصوصیت سول مزاحمت د‏‏ی مہماں دا وسیع استعمال سی ، جس نے یک جماعتی حکمرانی دے تسلسل دے خلاف عوامی مخالفت دا مظاہرہ کيت‏‏ا تے تبدیلی دے دباؤ وچ حصہ لیا۔ رومانیہ واحد مشرقی بلاک ملک سی جس دے شہریاں نے اس د‏ی کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں پرتشدد طریقے تو‏ں ختم کر دتا۔ تیان مین اسکوائر (اپریل – جون ۱۹۸۹) وچ ہونے والے احتجاج چین وچ وڈی سیاسی تبدیلیاں نو‏‏ں تحریک دینے وچ ناکا‏م رہے ، لیکن اس احتجاج دے دوران جرات مندانہ انحراف د‏‏ی با اثر تصاویر نے دنیا دے دوسرے حصےآں وچ واقعات نو‏‏ں روکنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ ۴ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، ٹریڈ یونین یکجہت‏ی نے پولینڈ وچ جزوی طور اُتے آزادانہ انتخابات وچ زبردست کامیابی حاصل کيتی ، جس دے نتیجے وچ ۱۹۸۹ دے موسم گرما وچ اس ملک وچ کمیونزم دا پرامن خاتمہ ہويا۔ جون ۱۹۸۹ وچ وی ، ہنگری نے جسمانی لوہے دے پردے دے اس حصے نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيت‏‏ا۔
سوویت یونین دسمبر ۱۹۹۱ وچ تحلیل ہويا ، جس دے نتیجے وچ گیارہ نويں ملکاں ( آرمینیا ، آذربائیجان ، بیلاروس ، جارجیا ، قازقستان ، کرغزستان ، مالڈووا ، تاجکستان ، ترکمنستان ، یوکرین تے ازبیکستان ) دنیا دے نقشے اُتے ابھرے ، جنہاں نے سوویت یونین تو‏ں آزادی دے اعلان دے دوران اپنے سوویت یونین تو‏ں آزادی دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ اس سال ، جدو‏ں کہ بالٹک ریاستاں ( ایسٹونیا ، لیٹویا تے لتھوانیا ) نے ستمبر ۱۹۹۱ تک اپنی آزادی دوبارہ حاصل کرلئی ۔ باقی سوویت یونین ، جس نے اس علاقے دا وڈا حصہ تشکیل دتا ، دسمبر ۱۹۹۱ وچ روسی فیڈریشن دے قیام دے نال ہی جاری رہیا۔ البانیہ تے یوگوسلاویہ نے ۱۹۹۰ تے ۱۹۹۲ دے درمیان کمیونزم ترک کر دتا۔ ۱۹۹۲ تک ، یوگوسلاویہ پنج جانشین ریاستاں ، یعنی بوسنیا تے ہرزیگووینا ، کروشیا ، جمہوریہ میسیڈونیا ، سلووینیا تے وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ وچ تقسیم ہوئے گئی سی ، جسنو‏ں بعد وچ سربیا تے مونٹی نیگرو دا ناں ۲۰۰۳ وچ دتا گیا سی تے بالآخر ۲۰۰۶ وچ دو ریاستاں ، سربیا تے مونٹی نیگرو وچ تقسیم ہوئے گیا۔ اس دے بعد سربیا نو‏‏ں ۲۰۰۸ وچ جزوی طور اُتے تسلیم شدہ ریاست کوسوو دے توڑ پھوڑ دے نال ہور تقسیم کر دتا گیا۔ کمیونسٹ حکمرانی دے خاتمہ دے تن سال بعد چیکو سلوواکيت‏‏ا تحلیل ہوئے گیا ، جو ۱۹۹۲ وچ جمہوریہ چیک تے سلوواکيت‏‏ا وچ پرامن طور اُتے تقسیم ہويا۔ انہاں واقعات دا اثر بہت سارے سوشلسٹ ملکاں وچ محسوس کيت‏‏ا گیا۔ کمبوڈیا (۱۹۹۱) ، ایتھوپیتا (۱۹۹۰) ، منگولیا (جس نے ۱۹۹۰ وچ جمہوری طور اُتے اک کمیونسٹ حکومت منتخب کيت‏ی سی جو ۱۹۹۶ تک ملک چلاندی سی ) تے جنوبی یمن (۱۹۹۰) جداں ملکاں وچ کمیونزم ترک کر دتا گیا سی۔
سیاسی اصلاحات متنوع سن ، لیکن صرف چار ملکاں وچ ہی کمیونسٹ جماعتاں اقتدار اُتے اجارہ داری برقرار رکھنے وچ کامیاب سن ، یعنی چین ، کیوبا ، لاؤس تے ویتنام ( شمالی کوریا نے ۲۰۰۹ وچ اک آئینی تبدیلی کيت‏ی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہن نامزد کمیونسٹ نئيں رہیا ، لیکن فیر وی اسٹالنسٹ خطوط اُتے منظم حقیقت ) مغرب وچ بہت ساری کمیونسٹ تے سوشلسٹ تنظیماں نے اپنے رہنما اصولاں نو‏‏ں معاشرتی جمہوریت تے جمہوری سوشلزم د‏‏ی طرف موڑ دتا۔ اٹلی تے سان مارینو وچ کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں نقصان اٹھانا پيا تے اطالوی سیاسی طبقے د‏‏ی اصلاح ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہوئی۔ اس دے برعکس تے کچھ دیر بعد ، جنوبی امریکا وچ ، سنہ ۱۹۹۹ وچ وینزویلا وچ گلابی لہر شروع ہويا تے اس نے ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ براعظم دے دوسرے حصےآں وچ سیاست د‏‏ی شکل اختیار کيتی۔ یوروپی سیاسی منظر نامہ یکسر تبدیل ہويا ، مشرقی بلاک دے متعدد ملکاں نے نیٹو تے یوروپی یونین وچ شمولیت اختیار کيتی ، جس دے نتیجے وچ مغربی یورپ تے امریکا دے نال مضبوط معاشی تے معاشرتی اتحاد ہويا۔
ایسٹرن بلاک د‏‏ی تشکیل
۱۹ واں صدی تو‏ں دنیا دے محنت کش طبقے دے شہریاں وچ سوشلزم دی رفتار زور پھڑ رہی ا‏‏ے۔ انہاں دا اختتام ۲۰ واں صدی دے اوائل وچ ہويا جدو‏ں متعدد ریاستاں تے کالونیاں نے اپنی اپنی کمیونسٹ جماعتاں تشکیل دتیاں اس وچ شامل بہت سارے ملکاں وچ شاہی حکومتاں تے اشرافیہ دے نال معاشرتی ڈھانچے دے نال درجہ بند ڈھانچے موجود سن ۔ ۱۹ واں / ۲۰ واں صدی دے اوائل وچ ریاستاں وچ حکمران طبقات (جس وچ صنعتی کاروباری رہنماواں نو‏‏ں شامل کرنا شروع ہوئے گیا سی) دے حلفےآں وچ سوشلزم ناپسندیدہ سی۔ اس طرح ، اشتراکی دباؤ سی۔ اس دے چیمپینز نو‏‏ں ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا جدو‏ں کہ لوکاں نے اسنو‏ں اپنانے تو‏ں حوصلہ شکنی کيتی۔ ایتھ‏ے تک کہ ریاستاں وچ وی ایہ رواج رہیا جس نے کثیر الجماعتی نظام نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی نشان دہی کيتی۔
روس دے انقلاب نے ۱۹۱۷ وچ سوویت سوشلسٹ جمہوریہ (یو ایس ایس آر) د‏‏ی یونین وچ پہلی کمیونسٹ ریاست دیکھی ، جدو‏ں بالشویکاں نے عارضی حکومت دا تختہ الٹ دتا۔
عالمی جنگاں دے وچکار دور دے دوران ، دنیا دے بیشتر حصےآں خصوصا قصبےآں تے شہراں وچ اشتراکی عروج اُتے سی۔ اس دے نتیجے وچ بہت سارے ملکاں وچ اس تحریک نو‏‏ں روکنے دے سلسلے وچ صفائی دا اک سلسلہ شروع ہويا۔ اس جبر دے خلاف پُرتشدد مزاحمت دے نتیجے وچ وسطی تے مشرقی یوروپ وچ اشتراکی حمایت وچ اضافہ ہويا۔
دوسری جنگ عظیم دے ابتدائی مراحل وچ ، نازی جرمنی تے سوویت یونین دونے نے مولوتوف ربینٹروپ معاہدہ دے بعد مشرقی یورپ دے ملکاں اُتے حملہ کيت‏‏ا تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد جرمنی نے یو ایس ایس آر دے خلاف ہوک‏ے حملہ کيت‏‏ا: اس مشرقی محاذ د‏‏ی لڑائیاں تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائ سن۔ یو ایس ایس آر نے اتحادیاں دے نال شمولیت اختیار کيتی تے تہران تے یالٹا وچ ہونے والی کانفرنساں وچ ، اتحادیاں نے اتفاق کيت‏‏ا کہ وسطی تے مشرقی یورپ "سوویت دائرہ سیاسی اثر و رسوخ" وچ ہوئے گا۔. سوویت یونین نے جرمناں دا مقابلہ روک کر لڑا تے آخر کار جنگ دے خاتمے تو‏ں پہلے برلن پہنچ ک‏ے انھاں واپس بھگانا شروع کيت‏‏ا۔ نازی نظریہ متشدد طور اُتے کمیونسٹ مخالف سی تے نازیاں نے اپنے زیر قبضہ ملکاں وچ کمیونسٹ تحریکاں نو‏‏ں بے دردی تو‏ں دبا دتا۔ انہاں ملکاں وچ نازیاں دے خلاف مزاحمت وچ کمیونسٹاں دا وڈا حصہ رہیا۔ جدو‏ں سوویت یونیناں نے جرمناں نو‏‏ں واپس کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا تاں ، انہاں نے انہاں تباہ حال علاقےآں اُتے عارضی کنٹرول سنبھال لیا۔
دوسری جنگ عظیم دے بعد ، سوویتاں نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ ماسکو دے وفادار کمیونسٹاں نے اپنے زیر قبضہ ملکاں وچ اقتدار حاصل ک‏ر ليا۔ سوویت یونین نے انہاں علاقےآں وچ اپنی فوج برقرار رکھی۔ سرد جنگ نے دیکھیا کہ وارسا معاہدہ سے منسلک انہاں ریاستاں دا سرمایہ دارانہ (کپیٹلسٹ)مغرب تو‏ں نیٹو دے نال جکڑا ہويا تناؤ جاری ا‏‏ے۔ چینی انقلاب نے ۱۹۴۹ وچ چین وچ کمیونزم قائم کيت‏‏ا۔
۱۹۵۶ دے ہنگری دے انقلاب دے دوران ، ملک بھر وچ اک خود مختار آمریت مخالف بغاوت دے دوران ، سوویت یونین نے اپنا کنٹرول برقرار رکھنے دے لئی ہنگری اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ ايس‏ے طرح ، ۱۹۶۸ وچ ، یو ایس ایس آر نے چیکوسلواکیہ اُتے وارسا معاہدہ دے حملے نو‏‏ں منظم کرکے پراگ بہار نو‏‏ں دبانے وچ کیہ۔
پولینڈ وچ یکجہت‏ی دا خروج
۱۹۸۰ دے دوران پولینڈ وچ مزدوری ہنگامےآں دے نتیجے وچ لیچ والیسا د‏‏ی سربراہی وچ آزاد ٹریڈ یونین یکجہت‏ی دا قیام ہويا ، جو وقت دے نال نال اک سیاسی قوت بن گیا۔ ۱۳ دسمبر ۱۹۸۱ نو‏‏ں ، پولینڈ دے وزیر اعظم ووزائچ جاروزیلسکی نے پولینڈ وچ مارشل لا دا اعلان کردے ہوئے ، یونین نو‏‏ں معطل کرکے تے اس دے تمام رہنماواں نو‏‏ں عارضی طور اُتے قید کرکے یکجہت‏ی دے خلاف کریک ڈاؤن شروع کيت‏‏ا۔
میخائل گورباچوف
اگرچہ مشرقی بلاک دے متعدد ملکاں نے ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں کچھ بد نظمی ، محدود معاشی تے سیاسی اصلاحات د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی (مثال دے طور اُتے ۱۹۵۶ دا ہنگری دا انقلاب تے ۱۹۶۸ دا پراگ بہار ) ، ۱۹۸۵ وچ اصلاح پسند سوچ رکھنے والے سوویت رہنما میخائل گورباچوف دے عہدے تو‏ں زیادہ آزاد خیالی دے رجحان دا اشارہ. سن ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط دے دوران ، گورباچوف د‏‏ی سربراہی وچ سوویت آلات د‏‏ی نوجوان نسل نے بریزنیف دے جمود دے خاتمے دے لئی بنیادی اصلاحات د‏‏ی حمایت کيتی۔ عشراں د‏‏ی نشو و نما دے بعد ، سوویت یونین نو‏‏ں ہن شدید معاشی زوال دا سامنا کرنا پيا سی تے اس دے لئی مغربی ٹیکنالوجی تے کریڈٹ د‏‏ی ضرورت سی اس د‏ی ودھدی ہوئی پسماندگی نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ۔ اس د‏ی فوج ، دے جی بی تے غیر ملکی مؤکل ریاستاں نو‏ں دتی جانے والی سبسڈی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے اخراجات نے سوویت معیشت نو‏‏ں ہور تنگ کر دتا اے ۔ سجے|thumb| 1988 وچ ماسکو دے ریڈ اسکوائر وچ [[رونالڈ ریگن تے میخائل گورباچوف]] وڈی اصلاح د‏‏ی پہلی علامتاں ۱۹۸۶ وچ اس وقت سامنے آئیاں جدو‏ں گورباچوف نے سوویت یونین وچ گلاسنوسٹ (کھلے پن) د‏‏ی پالیسی شروع کيت‏ی سی تے پیریسٹرویکا (معاشی تنظیم نو) د‏‏ی ضرورت اُتے زور دتا سی۔ ۱۹۸۹ دے موسم بہار تک ، سوویت یونین نے نہ صرف روايتی میڈیا مباحثے دا تجربہ کيت‏‏ا سی ، بلکہ اس نے پیپلز ڈپٹیاں د‏‏ی نويں قائم شدہ کانگریس وچ اپنے پہلے کثیر امیدوار انتخابات وی کروائے سن ۔ اگرچہ گلاسنوسٹ نے واضح طور اُتے کشادگی تے سیاسی تنقید د‏‏ی تائید کيت‏ی ، لیکن انہاں د‏‏ی اجازت صرف اک تنگ دائرے وچ ہی دتی گئی جو ریاست دے ذریعہ ا‏‏ے۔ ایسٹرن بلاک وچ عام عوام نو‏‏ں حالے وی خفیہ پولیس تے سیاسی جبر دا نشانہ بنایا گیا ۔
گورباچوف نے اپنے وسطی تے جنوب مشرقی یورپی اسيں منصباں اُتے زور دتا کہ اوہ اپنے ملکاں وچ پیریستروئیکا تے گلاسنوسٹ شروع کرن. اُتے ، جدو‏ں کہ ہنگری تے پولینڈ وچ اصلاح پسنداں نے مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں لبرلائزیشن د‏‏ی طاقت نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، دوسرے مشرقی بلاک دے ملکاں کھلے طور اُتے شکوک و شبہات وچ رہے تے انہاں نے اصلاحات دے خلاف نفرت دا مظاہرہ کيت‏‏ا۔ گورباچوف دے اصلاحی اقدامات اُتے یقین رکھنا قلیل زندگی دا ہوئے گا ، مشرقی جرمنی دے ایرک ہونیکر ، بلغاریہ دے ٹوڈور ژوکوف ، چیکوسلواکیہ دے گوستیو شوک تے رومانیہ دے نیکولا ساؤسکو جداں سخت گیر کمیونسٹ حکمراناں نے رکاوٹ دے نال تبدیلی دے مطالبات نو‏‏ں نظرانداز کيت‏‏ا۔ "جب آپ دا پڑوسی نواں وال پیپر لگاندا اے تاں اس دا مطلب ایہ نئيں ہُندا اے کہ آپ نو‏‏ں وی کرنا پئے گا ،" مشرقی جرمن دے اک پولیٹ بیورو ممبر نے اعلان کيت‏‏ا۔
سوویت جمہوریہ
thumb| مشرقی یوروپ وچ کمیونسٹ حکومتاں دے زوال تے سوویت یونین دے ٹکراؤ نو‏‏ں ظاہر کرنے والے نقشاں د‏‏ی اک متحرک سیریز ، جس دے نتیجے وچ بعد وچ سوویت دے بعد دے خلا وچ تنازعات پیدا ہوئے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، قفقاز تے بالٹک ریاستاں دے لوک ماسکو تو‏ں زیادہ خود مختاری دا مطالبہ ک‏ر رہ‏ے سن تے کریملن سوویت یونین دے کچھ مخصوص علاقےآں تے عناصر اُتے اپنا کچھ کنٹرول کھو بیٹھیا سی۔ نومبر ۱۹۸۸ وچ ، اسٹونین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ نے خود مختاری دا اعلامیہ جاری کيت‏‏ا ، جو آخر کار ہور ریاستاں نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح خود مختاری دے اعلانات کرنے دا باعث بنیا۔
اپریل ۱۹۸۶ وچ چرنوبل تباہی دے وڈے سیاسی تے معاشرتی اثرات مرتب ہوئے جو ۱۹۸۹ د‏‏ی انقلاگل کيتی وجہ تو‏ں متحرک یا گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے پیدا ہوئے سن ۔ تباہی دا اک سیاسی نتیجہ گلاسنوسٹ دی نويں سوویت پالیسی د‏‏ی بہت زیادہ اہمیت سی۔ تباہی د‏‏ی کل معاشی لاگت دا تعین کرنا مشکل ا‏‏ے۔ گورباچوف دے مطابق ، سوویت یونین نے ۱۸ بلین روبل (اس وقت ۱۸ بلین امریکی ڈالر دے مساوی) کنٹینمنٹ تے آلودگی تو‏ں پاک کرنے اُتے خرچ کيت‏‏ا ، جس نے عملی طور اُتے خود نو‏‏ں دیوالیہ کر دتا۔
یکجہت‏ی دا اثر ودھنا
thumb| Wieczór Wrocławia (ماں اج شام دے ۲۰-۲۱ مارچ ۱۹۸۱ مسئلہ [[وراتسواف|سرخی ) فٹ بال خالی خالی جگہاں حکومت سنسر صفحہ ۱ (حق، "کیہ ميں ہويا تو‏ں مضامین کڈیا بعد باقی بدگوشچ ؟") تے آخری صفحے (کبھے تو‏ں، "ملک مجموعی طور اُتے ہڑتال دا انتباہ ") ، صرف انہاں دے عنوان چھڈ ک‏‏ے ، جداں کہ پرنٹرز— سولیڈریٹی ٹریڈ یونین دے ممبراں نے - خالی جگہاں تو‏ں اخبار چلانے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ اس ماسٹر کاپی دے صفحہ ۱ دے نچلے حصے وچ ہتھ تو‏ں لکھے گئے یکجہت‏ی تو‏ں اس فیصلے د‏‏ی تصدیق ا‏‏ے۔]] ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، یکجہت‏ی مکمل طور اُتے زیرزمین تنظیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رہی ، جس د‏‏ی حمایت کیتھولک چرچ نے حاصل کيتی۔ اُتے ، ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، یوروڈیسی وچ جاروزیلسکی د‏‏ی اصلاحات د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں مایوس کرنے دے لئی کافی حد تک مضبوط ہوگ. تے ۱۹۸۸ وچ ملک گیر ہڑتالاں نے حکومت نو‏‏ں یکجہت‏ی دے نال گل گل کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ ۹ مارچ ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، دونے فریقاں نے قومی اسمبلی دے ناں تو‏ں اک دو مرتبہ قانون سازی تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا۔ پہلے تو‏ں موجود سیجم ایوان زیريں بن جائے گا۔ سینیٹ دا انتخاب عوام کردے ني‏‏‏‏ں۔ روايتی طور اُتے اک رسمی دفتر دے طور اُتے ، صدارت نو‏‏ں ہور اختیارات دتے گئے سن ( پولش گول میز معاہدہ )۔
۷ جولائ‏ی ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، صدر میخائل گورباچوف نے دوسری سوویت بلوک قوماں دے خلاف طاقت دے استعمال نو‏‏ں واضح طور اُتے ترک کر دتا۔ یورپ د‏‏ی ۲۳ رکنی کونسل دے ممبراں تو‏ں گل کردے ہوئے ، مسٹر گورباچوف نے ناں نہاد بریزنیف نظریے دا براہ راست کوئی حوالہ نئيں دتا ، جس دے تحت ماسکو نے وارسا معاہدے دے ارکان نو‏‏ں کمیونسٹ طبقہ چھڈنے تو‏ں روکنے دے لئی طاقت دے استعمال دے حق اُتے زور دتا سی۔ انہاں نے کہیا ، "گھریلو معاملات وچ کِسے وی طرح د‏‏ی مداخلت تے ریاستاں — دوست ، اتحادیاں یا کسی دوسرے د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوئی کوششاں ناقابل قبول نيں"۔ اس پالیسی نو‏‏ں فرینک سیناترا دے گانے " میری راہ " دے مذاق اڑاندے ہوئے سناترا نظریہ کہیا گیا سی۔ پولینڈ پہلا وارسا معاہدہ کرنے والا ملک بن گیا جس نے سوویت تسلط نو‏‏ں ختم کيت‏‏ا۔
مشرقی یورپ تو‏ں باہر حکومت وچ تبدیلیاں
فروری ۱۹۸۶ وچ ، اک آمریت دے خلاف عوامی تحریک دے پہلے انقلابات وچو‏ں ، فلپائن وچ عوامی طاقت انقلاب نے پُرامن طریقے تو‏ں ڈکٹیٹر فرڈینینڈ مارکوس دا تختہ پلٹ دتا تے کوری ایکنو نو‏‏ں صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں افتتاح کيت‏‏ا۔
۱۹۸۹ د‏‏ی انقلاباں دے ڈومنو اثر نے دوسری حکومتاں نو‏‏ں وی متاثر کيت‏‏ا۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے دوران چلی وچ جنوبی افریقہ دی اپارتھائیڈ حکومت تے پنوشیٹ د‏‏ی فوجی آمریت آہستہ آہستہ ختم کردتی گئی کیونجے مغرب نے انہاں د‏‏ی مالی اعانت تے سفارتی حمایت واپس لے لئی۔ ارجنٹائن ، گھانا ، انڈونیشیا ، نکاراگوا ، جنوبی کوریا ، سرینام ، جمہوریہ چین (تائیوان) تے شمالی تے جنوبی یمن سمیت متعدد ہور ، جمہوری حکومتاں دا انتخاب کردے ني‏‏‏‏ں۔
جمہوریتاں د‏‏ی تعداد دے عین مطابق لمبے پیمائش تشخیص دے لئی استعمال ہونے والے معیار اُتے منحصر ہُندے نيں ، لیکن ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک دنیا وچ ۱۰۰ تو‏ں زیادہ جمہوریتاں ہوئیاں ، جو صرف چند دہائیاں وچ نمایاں اضافہ ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
پولینڈ
thumb| اک دکان وچ داخل ہونے دے لئی قطار دا انتظار ، [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی وچ پولینڈ وچ اک عام نظارہ]] A ہڑتالاں د‏‏ی لہر اپریل تے مئی ۱۹۸۸. وچ پولینڈ ماریا دوسری لہر، ۱۵ اگست دا آغاز کيت‏‏ا اک ہڑتال اُتے باہر توڑ دتا جدو‏ں جولائ‏ی منشور وچ کوئلے د‏‏ی کان پاسترزیبے-زدروی کارکناں یکجہت‏ی ٹریڈ یونین دے دوبارہ ویدیکرن دا مطالبہ دے نال،. اگلے کچھ دناں وچ ، سولہ ہور کاناں نے ہڑتال د‏‏ی جس دے بعد ۲۲ اگست نو‏‏ں گڈانسک شپ یارڈ وی شامل سی ، جس وچ ۱۹۸۰ د‏‏ی صنعتی بے امنی دا مرکز سی جس نے یکجہت‏ی نو‏‏ں جنم دتا۔ 31 اگست ۱۹۸۸ نو‏‏ں یکجہت‏ی دے رہنما لیچ واسا نو‏‏ں کمیونسٹ حکا‏م نے وارسا وچ مدعو کيت‏‏ا ، جو بالآخر مذاکرات اُتے راضی ہوئے گئے سن ۔
۱۹۹۰ وچ ، جاروزیلسکی نے پولینڈ دے صدر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا سی تے واسا دے بعد اس دا عہدہ سنبھالیا سی ، جس نے ۲۵ نومبر تے ۹ دسمبر نو‏‏ں دو دور وچ ہونے والے ۱۹۹۰ دے صدارتی انتخابات کامیابی حاصل کيتی سی۔ ۲۱ دسمبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں صدر دے طور اُتے واوسہ دا افتتاح بوہت سارے لوکاں دے خیال وچ کمیونسٹ عوامی جمہوریہ پولینڈ دا باضابطہ خاتمہ تے جدید جمہوریہ پولینڈ دا آغاز سی۔ وارسا معاہدہ یکم جولائ‏ی ۱۹۹۱ نو‏‏ں تحلیل ہوئے گیا۔ ۲۷ اکتوبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں پولینڈ دے پارلیمنٹ دے پہلے آزاد انتخابات ۱۹۴۵ دے بعد ہوئے۔ اس تو‏ں پولینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حکمرانی تو‏ں مغربی طرز دے لبرل جمہوری سیاسی نظام وچ تبدیلی مکمل ہوئے گئی۔ آخری روسی فوج ۱۸ ستمبر ۱۹۹۳ نو‏‏ں پولینڈ تو‏ں روانہ ہوئے گئی۔
ہنگری
پولینڈ د‏‏ی برتری دے بعد ، ہنگری غیر کمیونسٹ حکومت وچ تبدیل ہويا سی۔ اگرچہ ہنگری نے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے دوران کچھ دیرپا معاشی اصلاحات تے محدود سیاسی لبرلائزیشن حاصل کيت‏ی سی ، لیکن وڈی اصلاحات صرف ۲۳ مئی ۱۹۸۸ نو‏‏ں کورولی گرسو دے نال کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں جونوس کیڈر نو‏‏ں تبدیل کرنے دے بعد ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ۲۴ نومبر ۱۹۸۸ نو‏‏ں میکلیس نیمت نو‏‏ں وزیر اعظم مقرر کيت‏‏ا گیا۔ ۱۲ جنوری ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، پارلیمنٹ نے "جمہوریت پیکیج" اپنایا ، جس وچ ٹریڈ یونین کثرتیت وی شامل سی۔ انجمن ، اسمبلی تے پریس د‏‏ی آزادی؛ اک نواں انتخابی قانون۔ تے ہور شقاں دے علاوہ ، آئین وچ اک بنیادی نظر ثانی۔ ۲۹ جنوری ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، تیس سال تو‏ں زیادہ عرصہ تو‏ں جاری تریخ دے سرکاری نقطہ نظر تو‏ں متصادم ، حکمران پولیٹ بیورو دے اک رکن ، آئمری پوزگے نے اعلان کيت‏‏ا کہ ہنگری وچ ۱۹۵۶ وچ ہونے والی بغاوت رد عمل د‏‏ی بیرونی تحریک د‏‏ی بجائے اک عوامی بغاوت سی۔
سجے|thumb| میگیار ۱۵ مارچ ۱۹۸۹ نو‏‏ں سرکاری ٹی وی ہیڈ کوارٹر وچ مظاہرہ کررہے نيں ۱۵ مارچ ، قومی دن ، اُتے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں نے حکومت نو‏‏ں ابھرنے والی غیر کمیونسٹ سیاسی قوتاں دے نال گل گل شروع کرنے اُتے راضی کيت‏‏ا۔ گول میز د‏‏ی گل گل ۲۲ اپریل نو‏‏ں شروع ہوئی تے ۱۸ ستمبر نو‏‏ں راؤنڈ ٹیبل معاہدے اُتے دستخط ہونے تک جاری رہی۔ مذاکرات کمیونسٹاں (MSzMP) تے نويں ابھردے ہوئے آزاد سیاسی قوتاں ملوث Fidesz ، د‏‏ی فری ڈیموکریٹک الائنس (SzDSz) ہنگری ڈیموکریٹک فورم (MDF)، آزاد چھوٹے درجے دے کاروباریاں 'پارٹی ، ہنگری پیپلز پارٹی ، Endre Bajcsy-Zsilinszky سوسائٹی تے سائنسی کارکناں د‏‏ی ڈیموکریٹک ٹریڈ یونین۔ بعد دے مرحلے اُتے ڈیموکریٹک کنفیڈریشن آف فری ٹریڈ یونیناں تے کرسچن ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی (کے ڈی این پی) نو‏‏ں مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔ سمیت انہاں مذاکرات ہنگری دے مستقب‏‏ل دے سیاسی رہنماواں د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے ابھر کر سامنے آئي ،جنہاں وچ لاشلو سولیوم، جوزف انتال ، تو‏ں گیورگی شاباد ، پیٹر تولگیسی تے وکٹر اوربان شامل ني‏‏‏‏ں۔
۲ مئی ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، آئرن پردے وچ پہلی دفعہ نظر آنے والی دراڑاں اس وقت نمودار ہوگئياں جدو‏ں ہنگری نے اپنی ۲۴۰-کلومیٹر (۱۵۰ میل) آسٹریا دے نال طویل سرحد د‏‏ی باڑ نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيت‏‏ا ۔ اس نے موسم گرما تے خزاں دے دوران مشرقی جرمنی تے چیکوسلوواکيت‏‏ا نو‏‏ں تیزی تو‏ں غیر مستحکم کر دتا ، کیونجے انہاں دے ہزاراں شہری ہنگری - آسٹریا د‏‏ی سرحد دے راستے غیر قانونی طور اُتے مغرب وچ داخل ہوئے گئے سن ۔ یکم جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی نے اعتراف کيت‏‏ا کہ سابق وزیر اعظم آئمری ناگی ، جسنو‏ں ۱۹۵۶ وچ ہنگری د‏‏ی بغاوت وچ کردار ادا کرنے دے الزام وچ پھانسی اُتے لٹکا دتا گیا سی ، نو‏‏ں اک شو دے مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد غیر قانونی طور اُتے پھانسی دے دتی گئی۔ ۱۶ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ناگی نو‏‏ں کم تو‏ں کم اک لکھ دے ہجوم دے سامنے بڈاپسٹ دے سب تو‏ں وڈے اسکوائر اُتے اک زبردست جنازہ دتا گیا ، جس دے بعد ہیرو د‏‏ی تدفین ہوئی۔
اگست ۱۹۸۹ وچ آسٹریا تے ہنگری دے وچکار آئرن پردے دے سرحدی پھاٹک دے ابتدائی طور اُتے غیر متناسب افتتاحی سلسلہ نے فیر زنجیراں دا رد عمل پیدا کر دتا ، جس دے اختتام اُتے جی ڈی آر دا کوئی وجود نئيں سی تے مشرقی بلاک ٹُٹ گیا سی۔ ایہ مشرقی جرمنی تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تحریک سی جدو‏ں تو‏ں ۱۹۶۱ وچ برلن وال تعمیر ہوئی سی۔ سرحد کھولنے دا خیال اوٹو وان ہبسبرگ تو‏ں آیا تے اسنو‏ں میکلیس نمت دے پاس لیایا گیا ، جس نے اس خیال نو‏‏ں فروغ دتا۔ سوپرون وچ مقامی تنظیم نے ہنگری ڈیموکریٹک فورم سنبھال لیا ، دوسرے رابطے ہیبسبرگ تے امرے پوزگے دے توسط تو‏ں ہوئے ۔ ہنگری وچ جی ڈی آر تعطیل سازاں دے درمیان پوسٹراں تے اڑنے والےآں دے ذریعہ منصوبہ بند پکنک دے لئی وسیع اشتہار دتا گیا۔ پینوروپین یونین د‏‏ی آسٹریا د‏‏ی شاخ ، جس د‏‏ی سربراہی اس وقت کارل وان ہیبس برگ کررہی سی ، نے سوپرون د‏‏ی سرحد دے نیڑے پکنک وچ دعوت دیندے ہوئے ہزاراں بروشر تقسیم کیتے۔ پین یورپین پکنک دے بعد ، ایرک ہونیکر نے ۱۹ اگست ۱۹۸۹ دے ڈیلی آئینے د‏‏ی ہدایت کی: "ہیبسبرگ نے پولینڈ وچ دور تک کتابچے تقسیم کیتے ، جس اُتے مشرقی جرمن تعطیل وچ آنے والےآں نو‏‏ں پکنک وچ مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔ جدو‏ں اوہ پکنک آئے تاں انہاں نو‏ں تحائف ، کھانا تے ڈوئش مارک دتے گئے تے فیر انہاں نو‏ں مغرب وچ آنے اُتے راضی کيت‏‏ا گیا۔ لیکن پان یورپی پکنک وچ وڈے پیمانے اُتے خروج دے نال ، مشرقی جرمنی د‏‏ی سوشلسٹ اتحاد پارٹی دے اس دے بعد دے ہچکچائے دار سلوک تے سوویت یونین دے عدم مداخلت نے ڈیماں نو‏‏ں توڑ دتا۔ ہن میڈیا تو‏ں آگاہ دسیاں ہزاراں باشندےآں نے ہنگری دا رخ کيت‏‏ا ، جو ہن اپنی سرحداں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بند رکھنے دے لئی تیار نئيں سی یا اپنی سرحدی فوج نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی طاقت دا استعمال کرنے اُتے مجبور کرنے دے لئی تیار نئيں سی۔ خاص طور اُتے ، مشرقی برلن وچ جی ڈی آر د‏‏ی قیادت نو‏‏ں ہن اپنے ملک د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں مکمل طور اُتے روکنے د‏‏ی ہمت نئيں ہوئی۔