cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لاجورد
اجزاء
اس د‏ی صاف و عالی ترین قسم اسنو‏ں کہندے نيں جس دا رنگ تیز نیلا ہُندا اے جس وچ قلیل مقدار وچ ہلکے زرد رنگ دے دھبے تے ریشے پائے جاندے نيں جو پائرائٹ تو‏ں بنے ہُندے نيں تے اس وچ سفید کیلسائٹ د‏‏ی آمیزش نہ ہوئے۔ جدو‏ں کہ اوہ لاجورد جس وچ ودھ مقدار وچ کیلسائٹ تے پائرائٹ ہاں اپنی قیمت کھو دیندے نيں۔ کسی لاجورد وچ موجود پائرائٹ دے دھبے اس د‏ی قدروقیمت دے معیار نو‏‏ں ناپنے دے لئی مفید ثابت ہُندے نيں۔ کم قدر تے پست قیمت لاجورد نو‏‏ں اکثر رنگدار تے چمکیلا بنایا جاندا اے مگر اس دا رنگ گہرا نیلا ہوجاندا اے جیہدے وچ خاکستری آمیزش پہچانی جاسکدی ا‏‏ے ۔
ماخذ
دنیا دا بہتراں لاجودر افغانستان دے علاقے بدخشاں تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ تے اس دے بارے وچ خیال اے کہ ایہ دنیا دا قدیم تراں کاناں دا نظام اے تے ايس‏ے تو‏ں نکلنے والا لاجودر فرعوناں تک دے استعمال دے لئی برآمد ہويا۔ افغانستان دے علاوہ لاجورد نو‏‏ں Andes, Chile تو‏ں وی حاصل کيتا جاندا اے جتھے اس دا رنگ تیز نیلے د‏‏ی بجائے نسبتا ہلکا تے پھیکا ہُندا اے کم مقدار وچ لاجورد Lake Baikal، سائبیریا، انگولا، برما، پاکستان، امریکا تے کینیڈا تو‏ں وی حاصل ہُندا ا‏‏ے۔
گٹھ:ہیرے جواہرات گٹھ:نگ پتھر گٹھ:نگ گٹھ:پتھر گٹھ:بلور گٹھ:معدنیات گٹھ:ارضیات گٹھ:جواہرات
حائر حسینی
حائر حسینى کربلا وچ مدفون شیعیان اہل بیت(ع) دے تیسرے امام امام حسین علیہ السلام دے روضے تے اس دے ارد گرد علاقے دا ناں ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے ایہ لفظ امام صادق(ع) نے زیارت امام حسین(ع) د‏‏ی فضیلت و ثواب بیان کردے ہوئے، قبر امام(ع) تے اس دے ارد گرد دے محصور علاقے نو‏‏ں حائر دا ناں دتا۔ رفتہ رفتہ ایہ لفظ شیعیان اہل بیت(ع) دے ہاں رائج ہويا تے حرم امام حسین(ع) تے اس د‏ی حدود نو‏‏ں حائر حسین تے حائر حسینی کہیا جانے لگا۔ حرم حسینی تے تن ہور تھ‏‏اںو‏اں یعنی حرم مکی، حرم نبوی تے مسجد کوفہ دے لئی خصوصی احکامات نيں جداں انہاں دا تقدس تے احترامات ہور مسافر انہاں تھ‏‏اںو‏اں اُتے 10 دن تو‏ں کم قیام د‏‏ی صورت وچ وی پوری نماز ادا کر سکدا اے ؛ ایہی نئيں بلکہ ایتھ‏ے پوری نماز ادا کرنا مستحب یعنی بہتر قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
حائر دے لغوی معنی
حائر دے معنی حیران و سرگردان دے نيں۔ ایسا مقام جس دا درمیانی حصہ ہموار تے چاراں اطراف تو‏ں بلند ہوئے تے اس وچ جمع ہونے والے پانی دے لئی نکاسی دا راستہ نہ ہوئے تاں اسنو‏ں وی "حائر" کہندے نيں۔ زمین کربلا دے ناواں وچو‏ں اک ناں "حائر" وی ا‏‏ے۔ اس مقام تو‏ں منسوب افراد حائری کہلاندے نيں۔
پہلا استعمال
حسین بن ثویر بن ابی فاختہ کہندے نيں: امام صادق(ع) نے میرے تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: اے حسین! جو اپنے گھر تو‏ں نکل ک‏ے قبر حسین بن علی علیہما السلام د‏‏ی زیارت دا عزم کرے جے پائے پیادہ ہوئے تاں خداوند متعال اسنو‏ں ہر قدم دے بدلے اک حسنہ یعنی نیکی عطاء کردا اے تے اک گناہ اس دے نامۂ اعمال تو‏ں مٹا دیندا اے حتی کہ حائر وچ پہنچ جائے۔
سب تو‏ں پہلے لفظ حائر زیارت امام حسین(ع) د‏‏ی زیارت دے آداب و فضائل دے سلسلے وچ امام صادق(ع) تو‏ں منقولہ حدیثاں وچ استعمال ہويا اے تے اس دا اطلاق مرقد منور دے محصور احاطے اُتے ہويا۔ رفتہ رفتہ ایہ اصطلاح شیعیان اہل بیت(ع) دے درمیان رائج ہوئی تے مذکوہ مرقد تے اس دے ارد گرد د‏‏ی حدود نو‏‏ں حائر حسین تے حائر حسینی کہیا جانے لگا۔
شیعہ دے نزدیک
حرم حسینی شیعیان اہل بیت(ع) دے نزدیک بہت زیادہ حرمت دا حامل ا‏‏ے۔ آئمۂ معصومین علیہم السلام دشواریاں تے حکا‏م وقت دے شدید دباؤ تے سخت گیریاں دے باوجود کربلا د‏‏ی فضیلت تے حائر حسینی د‏‏ی رفیع منزلت بیان کرکے لوکاں نو‏‏ں اس د‏ی زیارت تے تکریم و تعظیم د‏‏ی رغبت دلاندے سن ۔ متعدد احادیث وچ ، اخروی اجر و ثواب تے حرم امام حسین(ع) د‏‏ی زیارت دے آثار دے علاوہ، حرم وچ حاضری دے آداب تے آنجناب دے مزار د‏‏ی زيارت دے طریقے وی تفصیل تو‏ں بیان ہوئے نيں۔
احاطہ حرم
امام صادق(ع) تو‏ں منقولہ احادیث دے مطابق، حرم د‏‏ی حدود مختلف طریقےآں تو‏ں معین د‏‏ی گئیاں نيں جنہاں وچ فرسخ تے ذراع نو‏‏ں وی معیار قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں بظاہر متعارض احادیث نو‏‏ں جمع کرکے کہیا گیا اے کہ انہاں احادیث وچ معین کردہ تمام تھ‏‏اںو‏اں حرم دے احاطے وچ آندے نيں تے لائق احترام نيں؛ اُتے فضیلت دے مراتب مختلف نيں؛ جو مقام، امام (ع) دے مدفن دے نیڑے تر ہوئے اس د‏ی حرمت و شرافت بیش تر ا‏‏ے۔ حرم د‏‏ی حدود دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ فاصلے مدفن امام(ع) تو‏ں 20 تو‏ں 25 ذراع تک نيں، اس بنا اُتے حائر دا تقریبی قطر 22 میٹر قرار دتا گیا تے ایويں حائر د‏‏ی حدود اک طرف تو‏ں امام صادق(ع) دے زمانے وچ مدفن دے ارد گرد دے احاطے تو‏ں تے دوسری طرف تو‏ں انہاں اقوال تو‏ں، مطابقت رکھدی نيں جنہاں وچ مقام شہادت (مشہد)، مسجد تے مرقد نو‏‏ں حرم تے حائر سمجھدے نيں۔
نماز دا فقہی حکم
حائر حسینی د‏‏ی حدود دا تعین اس لئی اہ‏م اے کہ اس دے لئی ـ بالخصوص نماز مسافر دے موضوع وچ ـ خاص فقہی حکم وارد ہويا اے تے اوہ حکم حرم مکی، حرم نبوی تے مسجد کوفہ دے لئی مختص احکا‏م وچو‏ں وی اے تے اوہ ایہ اے کہ 10 دن تو‏ں کم قیام کرنے والے مسافر دے لئی صرف انہاں تھ‏‏اںو‏اں مقدسہ وچ پوری نماز پڑھنا نہ صرف جائز، بلکہ مستحب ا‏‏ے۔ ایہ امامیہ دا مشہور فتوی اے، گو کہ نماز قصر پڑھنا وی ایداں دے فرد دے لئی جائز ا‏‏ے۔۔
جن احادیث د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ فقہی حکم صادر ہويا اے، انہاں وچ بیان ہويا اے کہ جنہاں حدود وچ زائرین امام حسین(ع) دے لئی پوری نماز پڑھنا جائز اے اسنو‏ں حرم، حائر یا مدفن دے پاس ("عِندَ القَبرِ")، دے جداں عناوین دتے گئے نيں۔۔۔۔ بعض فقہا  نے حائر د‏‏ی حدود دے لئی مرکزی نقطے (قبر امام(ع) تو‏ں ) کئی فرسخ دے فاصلے اُتے دلالت کرنی والی احادیث تو‏ں استناد کردے ہوئے پورے شہر کربلا نو‏‏ں حائر ـ تے اس حکم دا مصداق ـ قرار دتا اے ؛ لیکن فقہا د‏‏ی اکثریت نے اس حکم نو‏‏ں صرف حائر حسینی دے مفہوم خاص ـ یعنی حرم دے اہ‏م ترین قریبی حصے ـ د‏‏ی حد تک قبول کيتا ا‏‏ے۔  البتہ حائر د‏‏ی دقیق تے صحیح حدود دے سلسلے وچ انہاں د‏‏ی آراء و اقوال وچ فرق اے، جداں:
تعمیر حرم د‏‏ی مختصر تریخ
امام حسین علیہ السلام دے مزار اقدس اُتے عمارت د‏‏ی تعمیر دا تعلق آپ(ع) د‏‏ی شہادت دے فورا بعد دے ایام تو‏ں اے تے روایات وچ اے کہ سنہ 65 ھ تک قبر مطہر اُتے صندوق رکھیا گیا سی تے اُتے چھت تعمیر کيتی گئی سی؛ اُتے بظاہر حائر حسینی اُتے سب تو‏ں پہلا بقعہ مختار ابن ابی عبیدہ ثقفی (مقتول بسال 67 ھ) دے زمانے وچ ـ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی خونخواہی دے لئی شروع د‏‏ی جانے والی تحریک وچ انہاں د‏‏ی کامیابی دے بعد ـ (بسال 66 ھ) تعمیر ہويا ا‏‏ے۔ اِٹاں د‏‏ی اس عمارت اُتے اک گنبد بنیا ہویا سی تے اس دے دو دروازے سن ۔۔ دوسرے شہدائے کربلا دا مقبرہ عمارت دے باہر واقع ہويا سی مرقد امام حسین(ع) د‏‏ی زيارت دے آداب و فضائل دے سلسلے وچ امام صادق(ع) تو‏ں منقولہ بعض احادیث معلوم ہُندا اے کہ ایہ عمارت آپ(ع) دے دور تک موجود سی۔
بعد دے ادوار وچ افراد یا حکومتاں نے حرم و حائر وچ متعدد تعمیرا‏تی کم کیتے، نويں صحن تے رواق تعمیر کیتے مسجد تعمیر د‏‏ی تے مدفن دے لئی صندوق تے ضریح دا اتنظام کيتا ہور اطراف حرم بنے ہوئے حصار د‏‏ی تعمیر نو، احاطے وچ پتھراں دے بنے ہوئے فرش د‏‏ی تبدیلی، گنبد د‏‏ی مرمت تے اس اُتے سونے دا پانی چڑھانا، میناراں، دیواراں تے رواقاں د‏‏ی سونے، کاشی تے آئیناں تو‏ں تزئین تے حرم دے لئی قالیناں دے تحائف دینا تے اس دے لئی پانی دا مخزن تعمیر کرنا، انہاں دے انہاں اقدامات وچو‏ں نيں۔
حکومتاں د‏‏ی روش
حائر حسینی د‏‏ی تعمیر یا انہدام دے سلسلے وچ حکومتاں د‏‏ی روش یکسان نہ سن۔ مثال دے طور اُتے امویاں دے دور وچ زائرین امام حسین علیہ السلام دے خلاف تشدد آمیز رویاں تے سخت گیریاں دے باوجود۔ حائر نو‏‏ں کدی منہدم نئيں کيتا گیا لیکن بعض عباسی خلفاء، منجملہ ہارون الرشید تے متوكل عباسی، نے کئی بار حائر اُتے تعمیر شدہ عمارت نو‏‏ں منہدم کيتا تاکہ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی قبر دے آثار مٹ جاواں تے لوک اوتھ‏ے زيارت دے لئی نہ آئیاں ۔ متوکل نے اس غرض تو‏ں حکم دتا اے حائر د‏‏ی زمین وچ ہل چلایا جائے تے مقبرے اُتے پانی چھڈ دتا جائے۔ انہاں دے مقابلے وچ آل بویہ، آل جلائریہ، صفویہ تے قاجاریہ دے ادوار وچ حرم حسینی د‏‏ی توسیع و تزئین دے لئی بنیادی اقدامات عمل وچ لیائے گئے۔ تخریب و انہدام دا تازہ ترین اقدام اس وقت انجام پایا جدو‏ں وہابیاں نے سنہ 1216 ھ وچ کربلا اُتے حملہ کيتا۔ اس حملے وچ شہر دے باشندےآں تے زائرین حسینی دا قتل عام کيتا گیا، حائر حسینی نو‏‏ں منہدم کيتا گیا تے اموال نو‏‏ں پرت لیا گیا۔ محمد سماوى (وفات 1371ھ) اپنی کتاب "مجالى اللُطف بأرض الطَّف"، نے حائر حسینی د‏‏ی تخریب و تعمیر دے مختلف مراحل نو‏‏ں منظوم کيتا ا‏‏ے۔
شیعیان اہل بیت دا کربلا وچ قیام
آئمۂ معصومین(ع) د‏‏ی طرف تو‏ں حائر حسینی د‏‏ی تعظیم و تکریم اُتے تاکید تے مستنصر عباسى (حکومت: 247 تو‏ں 248 ھ) دے دور وچ کِسے حد تک زیارت امام حسین علیہ السلام د‏‏ی آزادی، دے باعث علویاں وچو‏ں اک جماعت نے حائر حسینی دے ارد گرد سکونت اختیار کيتی جنہاں وچو‏ں پہلے امام کاظم(ع) دے پو‏تے ابراہیم مُجاب، بن محمد عابد سن ۔ ابراہیم مجاب دا مزار حرم دے مغربی رواق وچ ا‏‏ے۔۔۔ انہاں دے بیٹے محمد حائری کربلا دے خاندان سادات آل فائز دے مورث اعلیٰ نيں تے اس خاندان دے بعض افراد حرم حسینی دے متولی وی رہے نيں۔
بیرون روابط
گٹھ:اہل بیت گٹھ:زیارتگاہاں گٹھ:محرم
پکھراج
پکھراج (انگریزی: Topaz) اک نگ پتھر اے جیہڑا عمومن کھٹے، چِٹے تے نیلگوں چِٹے رنگاں وچ ہُندا اے ۔ زیادہ تر جنوبی امریکا، سائبریا، سکاٹ لینڈ تے پاکستان وچ پایا جاندا اے ۔ ایہ ایلومینیئم تے فلورین دا مرکب ہُندا اے ۔ ایشائی پکھراج اک قِسم دا یاقوت ہُندا اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:ہیرے جواہرات گٹھ:نگ پتھر گٹھ:نگ گٹھ:پتھر گٹھ:بلور گٹھ:معدنیات گٹھ:ارضیات گٹھ:جواہرات
ست پعیناں
ست پعیناں انگلش چینل نال ست ٹیکریاں دا ناں اے۔ ایہ دکھنی انگلینڈ دی کاؤنٹی چڑھدا سسکس وچ اے۔
ورجل
ورجل اک کلاسیکی رومی شاعر سی۔ اونے لاطینی چ نظماں لکھیاں۔ اوہ 21 صدیاں پہلے ہویا۔
سوئیاں
گٹھ:جیالوجی
سلیکان ڈائی آکسائیڈ
سلیکان ڈائی آکسائیڈ اک کیمیائی مرکب اے جینوں سلیکا وی کیندے نیں۔ ایہ سلیکان دا آکسائیڈ اے۔
ضلع ایزاول
ضلع ایزاول پعارت دے صوبے میزورام دا اک ضلع اے۔
گٹھ:میزورام دے ضلعے
رت مونہا چڑی ترکھان
رت مونہا چڑی ترکھان دکھنی امریکہ دا چڑی ترکھان اے۔ ایہ اتلے امریکہ دا چڑی ترکھان اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:چڑی ترکھان
ریت
ریت زمین تے عام مِلݨ آلی شے اے جیہڑی چٹاناں دے بہت بریک ذریاں دی ہُندی اے ۔ ایہ زیادہ تر سلیکان ڈائی آکسائیڈ دی بݨی ہُندی اے ۔
گٹھ:جیالوجی گٹھ:ارضیات
چارلز ڈکنز
چارلز ڈکنز (1812-1870) ملکہ وکٹوریہ دے ویلے دا اک انگریز ناول لکھاری سی۔ اودے ناول اوس ویلے دی انگریزی رہتل دیاں مسلیاں دے اگے پچھے کمدے نیں۔
چارلز ڈکنز 7 فروری 1812 چ انگلینڈ جان تے الزبتھ دے کعر جمیا۔ اوہ اٹھ جواکاں چ دوجے نمبر تے سی۔ کج ورے تک اوہ چیتھم دے اک سکول چ پڑھن گیا پر کعر چ پیسے ٹکے دی مجبوری باجوں اودے پیو نوں جیل جانا پیا۔ نکے ڈکنز نوں اک کارخانے چ کم کرنا پیا۔ ایتھے کم کردیاں ہویاں اونے لوکاں نوں برے حال چ ویکھیا تے مسوس کیتا تے ایہ سوچاں ای اودے لکھے جان والے ناولاں دی نیو بنیاں۔
چک 107 ڈی
چک 107 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
پالاکول
پالاکول  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست اترپردیش چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 76,308 اے ۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:اترپردیش دے شہر
ییلو نائیف
ییلونائف (2006 population: 18,700 ) کینیڈا د‏‏ی نارتھ ویسٹ ریاست دا دار الخلافہ ا‏‏ے۔ اوہدی کل آبادی 2006 وچ 18700 سی۔ ایہ شہر گریٹ سلیو لیک دے شمالی کنارے اُتے آرکٹک سرکل تو‏ں 400 کلومیٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس دے مغرب وچ ییلو نائف د‏‏ی خلیج تے ییلو نائف دریا دے دہانے دے پاس موجود ا‏‏ے۔ ییلو نائف تے اس دے آس پاس دے آبی ذخائر ایتھ‏ے موجود اک مقامی قبیلے دے ناں اُتے رکھے گئے نيں جو ایتھ‏ے تانبے دے ذخائر تو‏ں اوزار بنا‏تے سن ۔ اوہدی موجودہ آبادی ملی جلی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی گیارہ سرکاری زباناں وچو‏ں پنج زباناں وڈی تعداد وچ لوگ بولدے نيں۔
تاریخ
روايتی طور اُتے مقامی قبائل اس علاقے وچ آباد سن ۔ موجودہ ییلو نائف وچ اوہ لوگ آباد نيں جو 1930 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ایتھ‏ے پراسپکٹنگ دے لئی آئے سن ۔
19واں صدی د‏‏ی آخر وچ کلونڈیک دے اک مہم جو نے ییلو نائف د‏‏ی خلیج دے آس پاس سونا دریافت کیتا۔ چونکہ ایتھ‏ے سونے د‏‏ی دوڑ شروع ہو چک‏ی سی تے گریٹ سلیو جھیل دور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں زیادہ توجہ نئيں ملی۔
1920 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ کینیڈا دے آرکٹک علاقے د‏‏ی چھان بین ہوائی جہاز د‏‏ی مدد تو‏ں شروع ہوئی۔ 1930 د‏‏ی دہائی وچ گریٹ بیئر جھیل دے آس پاس یورینیم تے چاندی دے ذخائر دریافت ہوئے تے لوگ ادھر ادھر پھیل کے ہور دھاتاں د‏‏ی تلاش کرنے لگ گئے۔ 1933 وچ دو مہم جو ییلو نائف دریا دے بہاؤ دے نال کشتی اُتے گئے تے انہاں نے کوئٹہ جھیل تو‏ں سونے دے ذرات تلاش کے لئی۔ ایہ جھیل ییلو نائف دریا تو‏ں تیس کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ ہومر جھیل تو‏ں وی چند ہور ذخائر ملے۔
اگلے سال جونی بیکر ہور ماہرین دے ہمراہ دوبارہ سونے دے ہور ذخائر د‏‏ی تلاش تے انہاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی آیا۔ ییلو نائف د‏‏ی مشرقی طرف سونا دریافت ہويا تے مختصر وقت دے لئی برواش د‏‏ی کان وی چلا‏ئی گئی۔ ییلو نائف د‏‏ی خلیج دے مغرب وچ جدو‏ں حکومت دے ماہرین ارضیات نے نسبتاً آسان جگہ اُتے ہور سونا دریافت کیہ تاں کچھ وقت دے لئی فیر تو‏ں سونے د‏‏ی دوڑ شروع ہو گئی۔ کون د‏‏ی کان ایتھ‏ے پہلی باقاعدہ کان سی تے اوہدی وجہ تو‏ں 1936 تے 1937 دے درمیان ییلو نائف دا شہر بسایا گیا۔ 5 ستمبر 1938 وچ کان تو‏ں پیداوار شروع ہوئی۔
1940 وچ ییلو نائف د‏‏ی آبادی تیزی تو‏ں بڑھی تے 1000 د‏‏ی تعدادعبور کے گئی۔ 1942 وچ ایتھ‏ے سونے د‏‏ی پنج کاناں کم کے رہ‏ی سن۔ جنگ دے لئی افرادی قوت د‏‏ی ضرورت پئی تاں سونے د‏‏ی پیداوار رک گئی۔ 1944 وچ شہر دے شمالی سرے اُتے جائنٹ مائن تو‏ں وی سونے دے ذخائر ملے۔ اس وجہ تو‏ں ایتھ‏ے جنگ دے بعد فیر لوگاں د‏‏ی قطاراں لگ گئياں۔ اس دے علاوہ کون د‏‏ی کان تو‏ں وی ہور دریافتاں ہوئیاں تے کان د‏‏ی عمر ودھا دتی گئی۔ شہر وچ دریافت ہونے والے سونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر نو‏‏ں اس جگہ تو‏ں کچھ دور ہٹا دتا گیا۔ ڈسکوری مائن دے لئی اس دے نال ہی اک وکھ شہر بسایا گیا جو ییلو نائف تو‏ں 81 کلومیٹر دور شمال مشرق وچ سی ۔ ایہ کان 1950 تو‏ں 1969 تک چالو رہی۔
1939 تو‏ں 1953 تک ییلو نائف دا سارا انتظام شمالی امور دے محکمے دے پاس سی جو کینیڈا دا سرکاری ادارہ سی ۔ اک چھوٹی کونسل جس دے چند اراکین منتخب ہُندے تے کچھ اراکین نو‏‏ں حکومت مقرر کردی، اس دا نظام سنبھالتے۔ 1953 تک ییلو نائف اِنّا پھیل گیا کہ اسنو‏ں میونسپلٹی بنا دتا گیا۔ اوہدی اپنی کونسل تے ٹاؤن ہال وی سی ۔ ییلو نائف دے پہلے میئر جان جوک میک نیون سن ۔ ستمبر 1967 وچ ییلو نائف نو‏‏ں سرکاری طور اُتے نارتھ ویسٹ ٹیریٹوری دا صدر مقام بنا دتا گیا۔ اس وجہ تو‏ں اسنو‏ں تیسری بار عروج ملا۔ نويں سب ڈویژن بنا ک‏ے آنے والے نويں افراد نو‏‏ں سنبھالا گیا۔
1978 وچ روس دا ایٹمی ایندھن تو‏ں چلنے والا مصنوعی سیارہ کاسمونس 954 ییلو نائف دے نزدیک ڈگ ک‏ے تباہ ہو گیا۔ اگرچہ تھوڑی مقدار وچ نیوکلیائی مواد بکھر گیا لیکن کسی جانی نقصان د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی۔ اسنو‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش جزوی طور اُتے کامیاب رہی۔ ایتھ‏ے تو‏ں 400 کلومیٹر دور 1991 وچ ہیراں د‏‏ی دریافت تو‏ں شہر نو‏‏ں اک بار فیر چوتھ‏ی بار عروج ملا۔
یئیلونائف د‏‏ی سونے د‏‏ی آخری کان 2004 وچ بند ہوئی۔ اج ایہ شہر اک حکومتی شہر تے ہیرے د‏‏یاں کاناں دا سروس سینٹر ا‏‏ے۔ یکم اپریل 1999 نو‏‏ں نارتھ ویسٹ ٹیریٹوری تو‏ں نُناوت نو‏‏ں وکھ کے دتا گیا۔ نتیجتاً اوتھ‏ے اکالوئٹ نو‏‏ں صدر مقام بنایا گیا۔ اس طرح ہن ییلو نائف کینیڈا دا سب تو‏ں کم آبادی والا دار الخلافہ نئيں رہیا۔
قوانین تے حکومت
یئیلونائف وچ میونسپل گورنمنٹ دا نظام موجود اے تے اس دے لئی ییلو نائف سٹی کونسل اک میئر تے اٹھ کونسلراں اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ نارتھ ویسٹ ٹیری ٹوریز د‏‏ی حکومت آئینی اقدامات تے ضابطاں د‏‏ی مددسے میونسپل گورنمنٹ نو‏‏ں اختیارات دیندی رہندی ا‏‏ے۔ کونسل د‏‏ی میٹنگاں کونسل دے چیمبراں وچ ہُندیاں نيں جو سٹی ہال وچ واقع نيں۔ ایہ میٹنگاں ہر ماہ دے دوسرے تے چوتھے پیر نو‏‏ں ہُندیاں نيں۔ انہاں نو‏ں عوام وی دیکھ سکدی ا‏‏ے۔ میونسپل انتخابات ہر تن سال بعد ہُندے نيں۔ ییلو نائف دے موجودہ میئر گورڈن وان ٹگھم نيں۔
یئیلونائیف نو‏‏ں ریاستی حکومت وچ کل انیس وچو‏ں ست اراکین د‏‏ی نمائندگی حاصل ا‏‏ے۔ ایہ نمائندے ہر چار سال بعد چنے جاندے نيں تے ایہ نارتھ ویسٹ ٹیریٹوریز د‏‏ی قانون ساز اسمبلی د‏‏ی عمارت وچ بیٹھتے نيں۔ ایہ ارکان ہاؤس سپیکر تے کابینہ دے چھ اراکین تے پریمئر دا انتخاب کردے نيں جو کابینہ کہلاندے نيں۔ ہور براں وفاقی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اک کمشنر وی مقرر کیتا جاندا اے جو لیفٹینٹ گورنر د‏‏ی جگہ سنبھالتا ا‏‏ے۔
ریاست نو‏‏ں مغربی آرکٹک حلقے دے ناں تو‏ں وفاقی انتخابات وچ جاندے نيں تے اس دا اک رکن پارلیمان تے اک سینیٹر ہُندے نيں۔ ییلو نائف ریاست دے 19 انتخابی ضلعے وچو‏ں ست اُتے مشتمل اے جو فریم لیک، گریٹ سلیو، کم لیک، رینج لیک، ویلیڈہ، ییلو نائف سینٹر تے ییلو نائف ساؤتھ۔
معیشت
ریاست دا سب تو‏ں وڈا شہر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ کان کنی، صنعتاں، نقل و حمل، مواصلات، تعلیم، صحت، سیاحت، تجارت تے حکومتی سرگرمیاں دا مرکز ا‏‏ے۔ تاریخی اعتبار تو‏ں ییلو نائف د‏‏ی معاشی ترقی پہلے پہل سونے د‏‏ی دریافت تے فیر حکومت کیت‏‏ی وجہ تو‏ں آئی ا‏‏ے۔ اُتے سونے د‏‏ی ڈگدی قیمتاں تے ودھدے اخراجات د‏‏ی وجہ تو‏ں سونے د‏‏ی آخری کان وی 2004 وچ بند کے دتی گئی ا‏‏ے۔
1990 د‏‏ی دہائی وچ سونے د‏‏یاں کاناں د‏‏ی بندش تے 1999 وچ حکومتی ملازمین د‏‏ی چھانٹی دے بعد ہیراں د‏‏ی دریافت کيت‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی معیشت دوبارہ پروان چڑھ رہی ا‏‏ے۔ ایہ ہیرے ایکاٹی ڈائمنڈ مائن تو‏ں نکلتے نيں تے بی ایچ پی بلیٹن د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 1998 وچ کھولیا گیا۔ دوسری کان ڈیاوک ڈائمنڈ مائن اے جو 2003 وچ پیدتے دینے لگی ا‏‏ے۔ 2004 وچ انہاں دونے کاناں د‏‏ی پیداوار 12618000 قیراط یعنی 2524 کلو سی۔ اوہدی کل قیمت 2.1 ارب کینیڈین ڈالر ا‏‏ے۔ قیمت دے اعتبار تو‏ں کینیڈا دنیا دا سب تو‏ں زیادہ ہیرے پیدا کرنے والا تیسرا ملک بن گیا اے تے وزن دے اعتبار تو‏ں چھیويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ تیسری کان ڈی بیئرز سنیپ لیک ڈائمنڈ مائن نو‏‏ں 2005 وچ منظوری تے امداد ملی جس دے بعد 2007 وچ اس نھے کم شروع کے دتا۔ اک ہور کان د‏‏ی منظوری د‏‏ی درخواست وی ڈی بیئرز نے دتی ہوئی ا‏‏ے۔ جے ایہ منظور ہو گئی تاں 2010 وچ چوتھ‏ی کان اُتے کم شروع ہو ک‏‏‏ے 2012 تک پوری طرح چالو ہو جائے گی۔ قدرتی گیس د‏‏ی تلاش، اضافے تے توسیع تو‏ں وی صوبے د‏‏ی ترقی اُتے مثبت اثر پيا ا‏‏ے۔ نارتھ ویسٹ ریاست د‏‏ی 2003 وچ ترقی د‏‏ی شرح 10.6 فیصد سی۔
یئیلونائف دے وڈے آجراں وچو‏ں ریاستی حکومت، وفاقی حکومت، ڈیاوک ڈائمنڈ مائن انکارپوریٹڈ/ہیری ونسٹسن ڈائمنڈ کارپوریشن، بی ایچ پی بلیٹن، فرسٹ ائیر، نارتھ ویسٹل، آر ٹی ایل روبنسن ٹرکنگ تے ییلو نائف دا شہر اہ‏م نيں۔ حکومتی ملازمین 7644 نيں جنہاں د‏‏ی اکثریت ییلو نائف تو‏ں ا‏‏ے۔
سردیاں دے دوران تبٹ ٹو کونٹویوٹو سڑک کھول دتی جاندی اے جس اُتے سیمی ٹریلر ٹرک سپلائیاں لے ک‏ے نارتھ ویسٹ تے نناوت د‏‏ی ریاستاں د‏‏یاں کاناں نو‏‏ں جاندے نيں۔ ایہ سڑک جنوری دے آخر تو‏ں لے ک‏ے مارچ دے آخر یا اپریل دے آغاز تک کھلی رہندی ا‏‏ے۔ اس دوران ایتھ‏ے ٹرک ڈرائیوراں د‏‏ی وڈی جماعت جمع ہو جاندی اے جو شمال د‏‏ی طرف برفانی سڑک اُتے ٹرک چلیانے آندے نيں۔ 2007 وچ ہسٹری چینل د‏‏ی آئس روڈ ٹرکرز د‏‏ی سیریز وچ انہاں وچو‏ں کئی ڈرائیور دکھائے گئے نيں۔
سیاحت اس ریاست د‏‏ی نويں صنعت اے تے سیاحاں دے لئی ییلو نائف اہ‏م گذرگاہ ا‏‏ے۔ سیاحاں د‏‏ی اکثریت جاپانیاں د‏‏ی ہُندی اے جو شمالی موسم تے ایتھ‏ے دے روايتی طرز زندگی تے شمالی روشنیاں دا وی مطالعہ کرنے آندے نيں۔ 2004-05 وچ سیاحاں نے ایتھ‏ے ساڈھے دس کروڑ کینیڈین ڈالر خرچ کیتے۔
ریاست د‏‏ی آمدنی دا نصف تو‏ں زیادہ حصہ جائداد اُتے لگے ٹیکساں تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ ریاستی سکول وی اسی ٹیکس نو‏‏ں ودھا کے اپنی آمدنی وچ اضافہ کردے نيں۔ جائداد دے ٹیکس میونسپل تے ایجوکیشن مل ریٹ تو‏ں بندے نيں۔ مل ریٹ 2005 وچ 13.84 فیصد رہائشی تے 19.87 کاروباری سن ۔
علاقائی کاناں
یئیلونائف نو‏‏ں بنانے دا اصل مقصد 1930 د‏‏ی دہائی دے اواخر تے 1940 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ایتھ‏ے موجود سونے د‏‏یاں کاناں د‏‏ی رسد گاہ بنانا سی ۔ ہن ایہ تمام کاناں بند ہو چکيا‏‏ں نيں۔ ایتھ‏ے سونے دے علاوہ ٹنگسٹن، ٹنٹلم تے یورینیم وی نکلتی سی۔ اکثر کاناں کم گروپ دے علاقے وچ نيں جو ییلو نائف د‏‏ی آتش فشانی بیلٹ وچ ا‏‏ے۔
موسم تے طبعی خد و خال
یئیلونائف دا موسم نیم بنجر سب آرکٹک اے تے ایتھ‏ے سالانہ بارش تے برف 300 ملی میٹر تو‏ں کم پیندی اے کیونکہ ایہ شہر پہاڑی سلسلے دے مغربی سائے وچ واقع ا‏‏ے۔ گریٹ سلیو جھیل دے نزدیک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ییلو نائف وچ 100 تو‏ں زیادہ دن ایداں ہُندے نيں جدو‏ں زمین منجمد نئيں ہُندت‏ی۔ زیادہ تر بارش جون تو‏ں اکتوبر دے درمیان ہُندی اے تے اپریل سال دا خشک ترین جدو‏ں کہ اگست نم ترین مہینہ ا‏‏ے۔ خزاں وچ ہونے والے برفباری بہار تک موجود رہندی ا‏‏ے۔
یئیلونائف کینیڈین شیلڈ وچ واقع اے جو آخری برفانی دور دے بعد بنی سی۔ اس دے آس پاس دے مناظر پتھریلے نيں تے وڈی گریٹ سلیو لیک دے علاوہ وی ایتھ‏ے کئی چھوٹی جھیلاں موجود نيں۔ صنوبر تے چیل دے درخت ایتھ‏ے بکثرت نيں تے چھوٹی جھاڑیاں وی پائی جاندیاں نيں۔ اُتے بالکل بنجر پتھریلے علاقے وی ایتھ‏ے موجود نيں جتھ‏ے صرف لائکن اگتی ا‏‏ے۔ ییلو نائف د‏‏ی بلندی د‏‏ی وجہ تو‏ں دن تے رات دے دورانیے وچ بہت فرق ہُندا ا‏‏ے۔ دسمبر وچ پنج گھینٹے دا دن تے جون وچ ویہہ گھینٹے دا دن ہُندا ا‏‏ے۔ مئی دے آخر تو‏ں لے ک‏ے جولائ‏ی دے آغاز تک رات نو‏‏ں کچھ نہ کچھ روشنی باقی رہندی ا‏‏ے۔ ییلو نائف د‏‏ی گرمیاں وچ سورج خوب چمکتا ا‏‏ے۔
ایمرجنسی سروسز
رائل کینیڈین ماؤنٹڈ پولیس ایتھ‏ے بطور پولیس کم کردی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے جی ڈویژن دا صدر دفتر اے تے تیس تو‏ں زیادہ افسران ایتھ‏ے کم کردے نيں۔ شہر وچ قانون نافذ کرنے والے افسران وی کم کردے نيں جنہاں نو‏ں شہری حکومت بھرتی کردی ا‏‏ے۔ ییلو نائف دا اگ بجھانے دا ادارہ شہر وچ لگنے والی اگ، ایمبولینس، ریسکیو تے خطرنا‏‏ک عناصر د‏‏ی دیکھ بھال کردا ا‏‏ے۔ 911 د‏‏ی ہنگامی سروسز نو‏‏ں لاگو کرنے دے بارے گل گل چل رہی اے اُتے اسنو‏ں نصب کرنے وچ کافی خرچہ ہُندا اے تے دوسرا ماضی وچ کئی بار یا تاں ایمرجنسی سروسز نو‏‏ں غلط جگہ بھیجیا گیا یا فیر مناسب سروس نئيں بھیجی گئی۔
یوٹیلیٹیز تے خدمات
یئیلونائف نو‏‏ں بجلی د‏‏ی فراہمی نارتھ لینڈ یوٹیلیٹیز کردی اے جو 6350 گھریلو تے 800 تجارتی صارفین نو‏‏ں بجلی مہیا کردی ا‏‏ے۔ ییلو نائف تقریباً ساری د‏‏ی ساری بجلی ہی پانی تو‏ں پیدا کردا اے جو سنیئر بلیو فش سسٹمز نو‏‏ں استعمال کردا ا‏‏ے۔ ایہ نظام نارتھ ویسٹ ٹیریٹوریز پتے کارپوریشن دیندی ا‏‏ے۔ اوہدی مقامی پیداوار 67.9 میگاواٹ ا‏‏ے۔ اس وچ 30.89 میگاواٹ جیک فش ڈیزل پلانٹ دے دس جنریٹراں تو‏ں، 28.8 میگاواٹ سنیئر جھیل تو‏ں تے 7.5 میگاواٹ میرمر بلیو فش تو‏ں پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ ییلو نائف دے تقریباً سارے شہر نو‏‏ں شہری انتظامیہ گھر دے استعمال دے لئی پانی مہیا کردی ا‏‏ے۔ اس دا اپنا سیوریج دا نظام ا‏‏ے۔ سیوریج دا پانی پمپاں د‏‏ی مدد تو‏ں مختلف جھیلاں وچ ڈالا جاندا اے جتھ‏ے ایہ قدرتی طور اُتے ڈی کمپوز ہو جاندا ا‏‏ے۔ پانی ییلو نائف دریا تو‏ں لیا جاندا اے تے اسنو‏ں کلورین ڈال کے تے مائع فلورائیڈ د‏‏ی مدد جراثیم تو‏ں پاک کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے اسنو‏ں کسی طرح تو‏ں فلٹر یا ٹریٹ نئيں کیتا جاندا۔ گھریلو کچرا ادائیگی ک‏ر ک‏ے پھینکا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے تحت ہر گھریلو صارف نو‏‏ں 77 لٹر دے کچرے دے بیگ د‏‏ی اجازت ہُندی ا‏‏ے۔ اضافی بیگاں دے لئی وکھ تو‏ں قیمتاً ادائیگی دا نشان لگانا پیندا ا‏‏ے۔
ذرائع نقل و حمل
یئیلونائف اگرچہ جغرافیائی طور اُتے وکھ تھلگ اے مگر اس دا اپنا نقل و حمل دا عمدہ نظام ا‏‏ے۔ ییلو نائف دا ہوائی اڈا شمالی کینیڈ اکا مصروف ترین ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ 2007 وچ 70699 ہوائی پروازاں ہوئیاں۔ کل مسافراں د‏‏ی تعداد 400000 جدو‏ں کہ سالانہ 30000 ٹن سامان وی بھیجیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے دو اسفالٹ دے رن وے نيں۔ اک ساڈھے ست ہزار فٹ یعنی 2.3 کلومیٹر جدو‏ں کہ دوسرا پنج ہزار فٹ یعنی ڈیڑھ ہزار میٹر لمبا ا‏‏ے۔ اس ائیر پورٹ اُتے امیگریشن تے کسٹمز د‏‏ی سہولت موجود ا‏‏ے۔ اُتے اس ائیر پورٹ نو‏‏ں صرف ایسی تجارتی پروازاں نو‏‏ں ہینڈل کرنے د‏‏ی اجازت اے جنہاں وچ پندرہ تو‏ں زیادہ مسافر نہ ہون۔ اُتے ہنگامی حالات وچ بوئنگ 747 تے ہور چوڑے جہاز وی اتر سکدے نيں۔
مستقل جمی ہوئی زمین د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے سڑکاں د‏‏ی تعمیر اک مسئلہ ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں سڑکاں نو‏‏ں ہر دس تو‏ں ویہہ سال دے بعد ہموار تے ری سرفیس کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ییلو نائف د‏‏ی تمام سڑکاں پختہ نيں۔ انہاں د‏‏ی چوڑائی نو میٹر تو‏ں لے ک‏ے 13.5 میٹر تک ہُندی ا‏‏ے۔ سردیاں وچ شہری انتظامیہ سڑکاں اُتے پئی برف نو‏‏ں ہٹاندی ا‏‏ے۔ زیادہ تر سڑکاں اُتے حد رفتار 45 کلومیٹر فی گھنٹہ ا‏‏ے۔ سکول دے علاقےآں وچ 30 کلومیٹر تے ہائی وے اُتے 70 کلومیٹر فی گھنٹہ ہُندی ا‏‏ے۔ پبلک ٹرانسپورٹ شہری حکومت دے ٹھیکے اُتے مختلف کوچ لائناں د‏‏ی طرف تو‏ں مہیا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ تن روٹ عام نيں جدو‏ں کہ مصروفیت دے گھنٹےآں وچ ایکسپریس روٹ بساں وی چلدیاں نيں۔ ہائی وے سسٹم نو‏‏ں ریاستی حکومت سنبھالتی ا‏‏ے۔ ہائی وے 4 یعنی انگراہ‏م ٹریل تے ہائی وے 3 یعنی ییلو نائف ہائی وے ییلو نائف تو‏ں گذرتی نيں تے ایہ ہر موسم وچ قابل استعمال ہُندیاں نيں۔
خد و خال
ہور وڈے شہراں د‏‏ی طرح یئیلو نائف وچ وی تجارتی، صنعتی تے رہائشی علاقے وکھ وکھ نيں۔
آبادی
2005 دے سروے دے مطابق ایتھ‏ے شہر مٰں 19429 افراد تے 5795 خاندان آباد نيں۔ آبادی د‏‏ی گنجانی 142.86 افراد فی مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ 2006 دے سروے دے مطابق 22.2 فیصد افراد مقامی قبائل تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔
بولی
82 فیصد دے لگ بھگ افراد انگریزی نو‏‏ں مادری بولی کہندے نيں تے 4 فیصد فرانسیسی نو‏ں۔ 4 فیصد ہی افراد مقامی زباناں وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں اپنی مادری بولی کہندے نيں۔ دوسری چھوٹی زباناں وچ تگا لگ، ویت نامی، چینی، جرمن تے ہسپانوی نيں۔
یئیلونائف وچ محض پنج سو تو‏ں کچھ زیادہ تارکین وطن آباد نيں جو 2001 تا 2006 ایتھ‏ے آئے۔ انہاں د‏‏ی اک تہائی تو‏ں زیادہ تعداد فلپائن تو‏ں اے جدو‏ں کہ گھانا، ویت ناں، امریک‏‏ا تے چین تو‏ں وی لوگ آئے نيں۔
مذہب
2001 دے سروے دے مطابق 73 فیصد افراد خود نو‏‏ں مسیحی جدو‏ں کہ 24 فیصد لادین نيں۔
میڈیا
یئیلونائفر ایتھ‏ے دا مقامی اخبار اے جو ہفتے وچ دو دن یعنی بدھ تے جمعے نو‏‏ں چھپدا ا‏‏ے۔ ناردرن نیوز سروسز ہی د‏‏ی طرف تو‏ں دوسرا اخبار نیوز/ نارتھ نارتھ ویسٹ ٹیریٹوری اخبار ہر پیر دے دن چھپدا اے جو پوری ریاست وچ جاندا ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے پنج وڈے ریڈیو تے تن ٹیلی ویژن سٹیشن نيں۔
ایتھ‏ے دو میگزین وی چھپدے نيں۔
گٹھ:شمال مغربی علاقہ جات، کینیڈا، دے شہر گٹھ:کینیڈا دے شہر
مبارک خان دوم
نواب مبارک خان دوم بانی ریاست بہاولپور صادق محمد خان اول دے دوسرے بیٹے تے محمد بہاول خان اول دے بھائی سن ۔ نواب مبارک خان نے ریاست اُتے 24 سال کامیاب حکمرانی کيتی۔
سلسلہ نسب
نواب آف بہاولپور حضرت عباس بن عبد المطلب دے خاندان تو‏ں نيں انہاں دا شجرہ نسب کچھ ایويں اے
دستار بندی
چونکہ نواب بہاول خان اول د‏‏ی کوئی اولاد نئيں سی اس لئی اوہدی جگہ اس دے بھائی مبارک خان نے لی ۔ داؤد پوترے اس انتخاب اُتے پوری طرح متفق سن ۔
اس لئی نواب مبارک خان د‏‏ی دستار بندی مورخہ رجب 1163ھ بمطابق 1749ء وچ ہوئی۔
ریاست وچ وسعت
اوہدی دستار بندی دے کچھ ہی عرصہ بعد نواب نے خیرپور دے وڈیرا محمد معروف خان قائم پور دے قائم خان اربانی تے حاصل پور دے حاصل خان د‏‏ی معاونت تو‏ں جیسلمیر تو‏ں مروت کھو لیا۔ اس نے تاج و پنجند دے شمال و مغرب وچ وی فتوحات ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مدولا تے اس دے زیر نگین علاقے تے شیہنی (اب ضلع مظفر گڑھ وچ ) ناہراں تو‏ں چھینے گئے تے بیت ڈوما علاقہ سیت پور دے مخدوم شیخ راجو تو‏ں 1164ھ وچ لیا گیا۔ نواب نے منچن آباد دی موجودہ کارداری شہراں تو‏ں چھینے گئے تے بیت ڈُبیا علاقہ سیت پور دے مخدوم خراجو تو‏ں 1164ھ وچ لیا گیا۔ نواب نے منچن آباد د‏‏ی موجودہ کارداری دے سامنے والا علاقہ پاکپتن تک مطیع کیتا جس وچ کچھی، پیر غنی وغیرہ پنڈ (موجودہ ضلع منٹگمری) سمیت شامل سی، ہور لودھراں و میلسی دے علاقے بشمول دنیاپور و کہروڑ (موجودہ ضلع ملتان) وی شامل سن ۔
جہان خان دا حملہ
1165ھ بمطابق 1751ء وچ احمد شاہ ابدالی دے اک جرنیل سردار جہان خان نے اُچ اُتے حملہ کیتا جس پرنواب محمد مبارک خان نے موج گڑھ، مروت تے پھولرا وچ داؤد پوتراں نو‏‏ں تعینات کیتا تے تمام افواج نو‏‏ں خیر پور وچ جمع ہونے دا حکم دتا۔ اُچ تو‏ں جہان خان بہاولپور د‏‏ی طرف ودھا تے اٹھ ہزار آدمی خیر پور روانہ کیتے لیکن اس دے بعد ہونے والی لڑائی وچ ایہ دستہ شکست تو‏ں دوچار ہويا (1751ء 1752ء) تے فاتحین نے لال سوہارنا تک اس دا تعاقب کیتا۔ جہان خان امن قائم کرنے اُتے مان گیا تے فتح پور فیری دے ذریعے تو‏ں ملتان واپس روانہ ہويا۔
تعمیرات
داؤد پوترے سردار، جونواب د‏‏ی غیر متعین اطاعت وچ سن ، اس دور حکومت دے دوران تسخیر تے آباد کاری وچ سرگرم عمل وی سن ۔ قائم خان اربانی دے بیٹے کرم خان نے پھولرا د‏‏ی تعمیر نو کروائی (1753ء)۔ اختیار خان مندهانی نے کلہوڑاں تو‏ں گڑھی شادی خان چھینا تے اس دا ناں بدل کے اپنے ناں اُتے رکھیا۔ بہاول خان پیر جانی نے خیر پورنورنگا د‏‏ی بنیاد رکھی تے دجلہ نالہ ( اورنگ زیب د‏‏ی کھدوائی ہوئی اک نہر) صاف کروا کے اس دا ناں اورنگا یا نگاہ رکھیا۔
دین گڑھ قلعہ د‏‏ی بنیاد معروف خان کہرانی دے بیٹے ابراہیم نے رکھی (1756ء) تے اس دے بھتیجے خدا بخش خان نے اسنو‏ں مکمل کروایا۔
شکار پور سرحد اُتے سبزل کہرانی نے سبزل کوٹ د‏‏ی بنیاد رکھی تے سبزل واہ نہر بنوائی (1757ء)۔
مد منتھار د‏‏ی بنیاد 1763ء وچ منتھار نوہانی نے صادق آباد کار داری وچ رکھی تے اختیار خان مندهانی نے بھیم وار اُتے قبضہ کیتا جس نے جیسلمیر دے راول مول راج د‏‏ی قلعہ دار فوج نو‏‏ں رشوت دتی سی تے اس دا ناں بدل دا اسلام گڑھ رکھ دتا۔ 1761ء وچ غلام شاہ کلہوڑا اس گل تو‏ں خفا ہو ک‏‏‏ے ریاست اُتے حملہ کیتا کہ ایتھ‏ے اس دے بھائی عطرخان (جسنو‏ں اس نے سندھ تو‏ں بے دخل کیتا سی ) نو‏‏ں پناہ دتی گئی سی۔ غلام شاہ نے گڑھی اختیار خان تک پیش قدمی د‏‏ی لیکن اس وقت اپنے ملک وچ واپس پرت آیا جدو‏ں ایہ طے پا گیا کہ عطر خان نو‏‏ں اس دے حوالے ک‏ے دتا جائے گا۔
دراں اثنا بھنگی سکھ داؤد پوتراں د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت تو‏ں خطرہ محسوس کرنے لگے سن تے 1766ء وچ جھنڈا سنگھ، گنڈا سنگھ تے ہری سنگھ نے نواب دے ستلج پار علاقےآں اُتے حملہ کیتا لیکن غیر فیصلہ کن معرکے دے بعد پاکپتن نو‏‏ں دونے ریاستاں دے درمیان سرحد تسلیم ک‏ر ليا گیا۔ پنج سال بعد سکھاں نے گنڈا سنگھ تے مجا سنگھ د‏‏ی زیر قیادت ملتان علاقے اُتے دھاوا بولا تے اپنی کارروائیاں نو‏‏ں گھارا دے سجے کنارے اُتے داؤد پوترا علاقے دے اندر تک لے گئے۔ داؤد پوتراں نے صاحب زاده جعفر خان (نواب بہاول خان دوم) د‏‏ی زیر قیادت کہروڑ دے قریب دشمناں تو‏ں ٹکرلئی، جدو‏ں مجا سنگھ ماریا گیا تاں سکھ میدان جنگ تو‏ں چلے گئے۔
ریاست د‏‏ی حالت
محمد مبارک خان دے عہد وچ ریاست نے خاصی ترقی د‏‏ی لیکن اگرچہ نواب مبارک خان ساری ریاست دا نواب سی لیکن مطلق حاکمیت حاصل نئيں سی کیونکہ پیر جانی، کہرائی، اربانی، ہالانی، مندهانی، معروفیانی تے ہور خوانین اپنے اپنے علاقےآں اُتے خود مختار حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ درحقیقت ریاست متعدد چھوٹی چھوٹی رعیتاں د‏‏ی کنفیڈریشن سی۔ ہر رعیت دا حکمران ملکیندی حقوق دے علاوہ انتظامی اختیارات رکھدا سی اورنواب د‏‏ی سرداری برائے ناں سی۔
وفات
نواب مبارک خان 24 برس تک حکومت کرنے دے بعد 3 ربیع الاول 1186ھ بمطابق 5جون 1772ء نو‏‏ں فوت ہوئے۔ اوہدی کوئی اولاد نہ سی۔
حوالے
گٹھ:بہاولپور دے نواب
مسجد کوفہ
مسجد کوفہ ( عربی: مسجد الكوفة) عراق دی اک مسجد جو کوفہ وج واقع اے۔
مسجد جامع کوفہ، عالم اسلام دی عظیم مساجد وچوں اے۔ شیعیان اہل بیت(ع) دے مطابق ایہ مسجد الحرام، مسجد النبی(ص) تے مسجد الاقصی دے بعد چوتھی اہم مسجد اے جو عراق دے زیارتی شہر کوفہ دے قدیم ترین تے اہم ترین آثار وچوں اے۔ بعض روایات دے مطابق سب توں پہلے حضرت آدم(ع) نے مسجد کوفہ دی بنیاد رکھی تے اس نوں وسیع قطعۂ زمین اُتے تعمیر کیتا تے حضرت نوح(ع) نے طوفان دے بعد اس دی تعمیر نو دا اہتمام کیتا۔
سنہ 17 ہجری قمری وچ مسلماناں نے کوفہ دا رخ کیتا تو سعد بن ابی وقاص نے دارالامارہ دی تعمیر دے نال نال سلمان فارسی دی تجویز اُتے اس مسجد دی تعمیر دا دوبارہ اہتمام کیتا۔
سنہ 36 ہجری وچ امام علی علیہ السلام ایتھے آئے تو اس مسجد دی اہمیت تے اس ول توجہ وچ زبردست اضافہ ہویا۔ امیرالمؤمنین(ع) نے بارہا اس مسجد وچ نماز دے لئی قیام کیتا، اس دے منبر اُتے خطبے دیئے، بعض امور وچ فیصلے کیتے تے نظام حکومت دا انتظام و اہتمام کیتا تے آخر کار اس دی محراب وچ جام شہادت نوش فرمایا۔
مسجد کوفہ دے قریب، میثم تمار دا مقبرہ، امیرالمؤمنین(ع) دا گھر، مسلم بن عقیل، ہانی بن عروہ و مختار ثقفی دے مراقد تے کوفہ دا دارامارہ، واقع نیں۔ اس مسجد وچ متعدد تھاں نیں تے انہاں وچوں بوہت سارے تھاں اُتے مسجد دے معنوی تے روحانی اعمال انجام پاتے نیں۔
اس مسجد دی اہمیت اس قدر زیادہ اے کہ مسافرین مسجد الحرام، مسجد النبی(ص) تے حرم امام حسین(ع) دے نال نال اس وچ وی نماز پوری جاں قصر پڑھ سکدے نیں۔ مسجد کوفہ دی فضیلت وچ متعدد روایات وارد ہوئی نیں جنہاں دے مطابق مسجد کوفہ جنت دے باغات وچوں اک باغ اے۔ جو شخص اس مسجد وچ داخل ہوجائے اوہ مغفور لہ (بخشا ہویا) اے۔ شہر کوفہ امام زمانہ(عج) دا دارالخلافہ تے مسجد کوفہ تسی‏‏ں(عج) دی حکمرانی و فرمانروائی دا مرکز اے۔
شہر کوفہ
مفصل مضمون: کوفہ
اس شہر دی [آخری بار] تعمیر توں صدیاں پہلے ایتھے مختلف قوماں زندگی بسر کردتی رہی نیں؛ روایات وچ اے کہ طوفان نوح دا آغاز اسی شہر توں ہویا۔
کوفہ ابتداء وچ سورستان کہلاندا سی۔ سنہ 17 ہجری قمری وچ، بصرہ دی بنیاد رکھے جانے دے چند مہینے بعد، سعد بن ابی وقاص نے عمر دے حکم اُتے اس شہر نوں آباد کیتا تاکہ ایہ فتوحات دے زمانے وچ جنگجؤاں تے عسکری دستاں دا مسکن ہو تے اوہ اپنے اہل خانہ دے ہمراہ اس شہر وچ قیام کرو۔
کوفہ ابتداء وچ مختلف محلاں وچ تقسیم ہویا سی تے ہر محلہ اک قبیلے دے کول ہُندا سی لیکن ایہ شہر زیادہ تر اک فوجی چھاؤنی توں شباہت رکھدا سی تے اس دے گھر پیال تے چٹائیاں دے بنے ہوئے سن۔
کچھ عرصہ بعد اک وڈی آتش زدگی وچ ایہ تمام گھر جل کر راکھ ہوئے تے اینٹاں دے گھراں نے پرانے گھراں دی جگہ لی۔ ایہ شہر مختصر توں عرصے وچ اہم اسلامی شہراں وچ تبدیل ہویا تے اس نوں بوہت سارے حوادث و وقائع دیکھنے پئے۔ مسجد کوفہ وی ـ جس وچ امیرالمؤمنین(ع) شہید ہوئے سن ـ اسی دور وچ تعمیر ہوئی۔
شہر کوفہ دی فضیلت
قرآن دی نگاہ وچ
شہر کوفہ دی فضیلت دے بارے وچ قرآن کریم وچ بعض آیات نازل ہوئی نیں؛ منجملہ سورہ تین دی پہلی 3 آیات، جتھے ارشاد ہُندا اے:
حدیث دی نگاہ وچ
قرآن دی آیات کریمہ دے علاوہ رسول اللہ(ص) تے ائمۂ معصومین(ع) توں مروی احادیث وچ وی شہر کوفہ دی فضیلت تے مدح بیان ہوئی اے؛ جداں "کوفہ جنت دے باغاں وچوں اک باغ اے"، "حضرت نوح(ع) سمیت 370 انبیا تے سید الاوصیاء امام علی(ع) سمیت 600 اوصیاء دی قبراں اس شہر وچ واقع نیں۔
مسجد کوفہ
thumb|مسجد کوفہ کا عکس شہر کوفہ دا ای قدیم ترین تے اہم ترین زیارتی اثر "مسجد کوفہ" اے۔ کوفہ دی جامع مسجد مسجد الحرام، مسجد النبی(ص) تے مسجد الاقصی دے بعد عالم اسلام دی چوتھی وڈی مسجد اے۔
مسجد کوفہ دی لمبائی 110 میٹر تے چوڑائی 101 میٹر جدونکہ اس دا رقبہ 11110 میٹر (تے بقولے 11162 میٹر) مربع اے تے اس نوں 10 میٹر اُچی دیواراں توں محفوظ بنائی گئی اے۔ مسجد دی کھلی فضا دا رقبہ 5642 میٹر مربع تے اس دے شبستاناں دا رقبہ 5520 میٹر مربع اے۔ اس مسجد دے ستوناں دی تعداد 187 تے میناراں دی تعداد 4 اے جنہاں دی اونچائی 30 میٹر اے۔ مسجد کوفہ دے دروازے 5 نیں؛ جو "باب الحجہ (باب الرئیسی)، باب الثعبان، باب الرحمہ، باب مسلم ابن عقیل تے  باب ہانی بن عروہ" اے۔
مسجد کوفہ دی تریخ
مسجد کوفہ دی تاسیس ـاحادیث دے مطابق ـ حضرت آدم(ع) نے دی اے: تے بعد ازاں حضرت نوح(ع) نے طوفان دے بعد اس دی تعمیر نو دی۔
سنہ 17 ہجری قمری وچ لشکر اسلام مدائن وچ موجود سی۔ مدائن دی آب و ہویا حجاز توں آئے ہوئے فوجیاں دے لئی تکلیف دہ سی؛ ایتھے تک کہ انہاں دے جسم ضعیف و لاغر ہوچکے سن۔ حذیفہ بن یمان نے ایہ حال دیکھیا تو عمر بن خطاب نوں خط لکھیا تے انہاں صورت حال توں آگاہ کیتا۔ خلیفہ نے سعید بن وقاص دے ناں اپنے خط وچ لکھیا: "سلمان فارسی تے حذیفہ نوں روانہ کرو تا کہ اوہ مناسب سرزمین دا سراغ لگائاں"۔ خط وصول ہونے دے بعد سلمان تے حذیفہ روانہ ہو گئے۔ سلمان دریائے فرات دے مغربی ساحل اُتے تے حذیفہ مشرقی ساحل اُتے تے انہاں کوئی وی سرزمین پسند نہ آئی حتی کہ دوناں سرزمین کوفہ پہنچے۔ دوناں نے اس سرزمین نوں لشکر دے قیام دے لئی مناسب پایا۔ دوناں نے دو دو رکعت نماز پڑھی تے اللہ توں التجا دی کہ اس سرزمین نوں سکون تے استقامت دا مقام قرار دے۔ جدو‏‏ں سعد بن ابی وقاص مسلماناں دے لشکر دے ہمراہ کوفہ پہنچے تو حکم دتا کہ ہر عمارت دی تعمیر توں پہلے مسجد بنائاں۔ ابو ہیجاء اسدى اک مقام اُتے کھڑا ہویا تے ہر سمت اک تیر پھینکا تے ایوی‏‏ں‏ مسجد کوفہ دی حدود دا تعین ہویا۔
مسجد کوفہ وچ بزرگاں دی حاضری
تریخ دے مختلف مراحل وچ متعدد انبیائے الہی، پیغمبر اسلام(ص)، امیر المؤمنین علیہ السلام، امام حسن(ع) تے امام حسین(ع) تے بعض دوسرے ائمہ(ع) اس مسجد وچ حاضر ہوئے تے سنہ 36 ہجری وچ امام علی علیہ السلام ایتھے آئے تو اس مسجد دی اہمیت تے اس ول توجہ وچ زبردست اضافہ ہویا۔ امیرالمؤمنین(ع) نے بارہا اس مسجد وچ نماز دے لئی قیام کیتا اے تے اس دے منبر اُتے خطبے دیئے تے بعض امور وچ فیصلے کیتے تے نظام حکومت دا انتظام و اہتمام کیتا اے تے آخر کار اس دی محراب وچ جام شہادت نوش کرگئے نیں۔
مسجد کوفہ وچ تعلیم و تربیت
مسجد کوفہ اپنی تاسیس [جاں تجدید] توں ای شہر دا اک علمی و ثقافتی مرکز سمجھی جاندی سی۔ سنہ 36 ہجری قمری وچ امام علی علیہ السلام کوفہ آئے تو سب توں پہلے مسجد وچ حاضر ہوئے تے اوتھے لوگاں توں خطاب کیتا۔ امام(ع) کوفہ وچ مقیم ہونے دے بعد مسجد کوفہ وچ تفسیر قرآن تے ہور علوم دی تدریس کیتا کر دے سن۔ عبداللہ بن عباس تے کمیل بن زیاد جداں بوہت سارے شاگرداں نے تسی‏‏ں(ع) توں فیض حاصل کیتا۔
مسجد کوفہ دی فضیلتاں
"أَرْبَعَةٌ مِنْ قُصُورِ الْجَنَّةِ فِی الدُّنْجاں: الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ، وَمَسْجِدُ الرَّسُولِ (ص)، وَمَسْجِدُ بَیتِ الْمَقْدِسِ، وَمَسْجِدُ الْکوفَةِ" ترجمہ: جنت دے چار قصور دنیا وچ نیں: مسجد حرام، مسجد رسول(ص)، بیت المقدس دی مسجد تے مسجد کوفہ۔ ۔ اگر لوگاں نوں معلوم ہُندا کہ مسجد کوفہ کیتا فضیلت رکھتی اے تو دور دراز دے علاقاں توں اس ول آندے، بےشک اس وچ واجب نماز حج دے برابر اے تے نافلہ عمرہ دے برابر اے۔ نیز امیرالمؤمنین(ع) فرماندے نیں: "النَّافِلَةُ فِی هَذَا الْمَسْجِدِ تَعْدِلُ عُمْرَةً مَعَ النَّبِی صلى الله علیه وآله وَالْفَرِیضَةُ تَعْدِلُ حَجَّةً مَعَ النَّبِی صلى الله علیه وآله" ترجمہ: اس مسجد (= مسجد کوفہ) وچ نافلہ (= مستحب نماز) رسول اللہ(ص) دے ہمراہ عمرہ، دے برابر تے واجب نماز رسول اللہ(ص) دے ہمراہ حج دے برابر اے۔ ۔
مسجد کوفہ دے تھاں
لوگاں دے علم تے اقوال دے مطابق مسجد کوفہ وچ بعض تھاں معلوم تے مشہور نیں جو حسب ذیل نیں: thumb|مسجد کوفہ میں مقام ضربت حضرت امیر (ع)
مسجد کوفہ دے اعمال
مفصل مضمون: مسجد کوفہ کے اعمال مسجد کوفہ دے لئی بعض اعمال وارد ہوئے نیں منجملہ: زیارت، نماز تے مخصوص دعائیں؛ جو [[مسجد کوفہ کے اعمال|مسجد کوفہ کے اعمال مخصوصہ وچ وارد مذکور نیں۔
آستانۂ مسلم بن عقیل
thumb|مسلم بن عقیل کے گنبد کا عکس مسلم تے ہانی دی شہادت دے بعد قبیلۂ مذحج نے ابن زیاد دی اجازت توں انہاں دو دی میتاں نوں دارالامارہ دے قریب دفنا دتا؛ شاید اس مقام نوں اس لئی انہاں دی تدفین دے لئی منتخب کیتا کہ انہاں دی قبراں اُتے حکومت دی نگرانی ممکن ہو۔ سنہ 65 ہجری تک انہاں دی قبراں اُتے کوئی سائبان نہ سی۔ اس سال مختار ثقفی نے مسلم بن عقیل دے مرقد اُتے پہلی عمارت تعمیر کرنے دا حکم دتا تے انہاں دے مرقد دے لئی حرم قرار دتا تے گنبد و بارگاہ دی بنیاد رکھی تے انہاں دے ناماں نوں سنگ مرمر دے تختاں اُتے کندہ کرایا تے تختاں نوں انہاں دی قبراں اُتے رکھوایا۔
سنہ 368 ہجری قمری وچ آل بویہ دے حکمران عضد الدولہ دیلمی نے مسلم بن عقیل دے حرم و بارگاہ دی تعمیر نو دا اہتمام کیتا۔ انھاں نے اطراف دے گھراں نوں حرم قرار دتا تے آستانے دی مجاورت وچ رہنے والے خانداناں دے لئی ماہانہ تنخواہ مقرر کردتی۔ سنہ 656 ہجری قمری وچ محمد بن محمود رازی نے آستانے دی تعمیر نو دا انتظام کیتا۔
سنہ 1263 ہجری قمری وچ آیت اللہ محمد حسن صاحب جواہر، نے آستانے وچ بنیادی تعمیرات دا اہتمام کیتا۔
سنہ 1384 ہجری قمری وچ آیت اللہ سید محسن حکیم آستانے دی تعمیر نو دا حکم دتا تے حاج محمد رشاد دے زیر اہتمام حرم دے گنبد اُتے طلا کاری دا کم انجام پایا تے اس منصوبے اُتے اک لکھ اسی ہزار (180000) عراقی دینار، دی لاگت آئی۔
ہانی بن عروہ دا مرقد
مسلم تے ہانی دی شہادت دے بعد قبیلۂ مذحج نے ابن زیاد توں اجازت لی تے انہاں دو بزرگواراں نوں دارالامارہ دے قریب سپرد خاک کیتا۔ بعض مرویات دے مطابق، انہاں دوناں دی میتاں کئی روز تک زمین اُتے پئی رہاں ایتھے تک کہ میثم تمار دی زنانی نے رات دے وقت ـ جدونکہ سب سو رہے سن ـ انہاں اپنے گھر منتقل کیتا تے ادھی رات نوں انہاں مسجد کوفہ دے قریب سپرد خاک کیتا۔ ہانی بن عروہ دے حرم دی تعمیر دی تریخ تقریبا مسلم دے حرم دے نال مشترک اے۔
مختار ثقفى دا مرقد
مختار بن ابی عبیدہ ثقفی دی قبر اس وقت مسلم بن عقیل تے ہانی بن عروہ دے نال قریب واقع اے۔
مسجد کوفہ امام زمانہ(عج) دے زمانے وچ
متعدد روایات دے مطابق، حضرت مہدی(عج) دی عالمی حکومت دا مرکز تے دارالخلافہ شہر کوفہ اے۔ مفضل بن عمر نے امام جعفر صادق علیہ السلام توں حضرت مہدی(عج) دی عالمی حکومت دے بارے وچ پچھیا تو تسی‏‏ں(ع) نے فرمایا: "انہاں دی حکومت دا مقام شہر کوفہ اے تے انہاں دا مقام حکومت کوفہ دی جامع مسجد تے [انہاں دے زمانے وچ] بیت المال تے تقسیم غنائم دا مرکز مسجد سہلہ اے۔
شہر کوفہ وچ امام زمانہ دے اقدامات
نیز امام صادق(ع) فرماندے نیں:
امام علی(ع) فرماندے نیں:
مآخذ
گٹھ:کوفہ ویاں شیعہ زیارتگاہاں گٹھ:کوفہ دیاں مسجداں گٹھ:تریخی مسجداں
حوالے
گٹھ:اسلامی معماری گٹھ:اسلامی مقدس مقامات گٹھ:اہل بیت گٹھ:زیارات گٹھ:ستویں صدی دیاں مسجداں گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:عراق دیاں مسجداں گٹھ:عراق دے سیاحتی مقامات گٹھ:عراق وچ شیعیت گٹھ:عراقی معماری گٹھ:عربی طرز تعمیر گٹھ:کوفہ گٹھ:مزارات گٹھ:مسجداں
علی سردار جعفری
علی سردار جعفری (29 نومبر 1913 – 1 اگست 2000) بھارت دا اک وڈا اتے اثردار اردو لکھاری سی۔ اوہ اک شاعر، نقاد اتے فلمی گیت کار وی سی۔ اسنے مشہور ٹیوی پروگرام کہکشاں بنایا سی جسدے 18 ایپیسوڈ وچّ 20ویں صدی دے ستّ مشہور شاعراں فیض احمد فیض، فراق گورکھپوری، جوش ملیح آبادی، مجاز لکھنوی، حسرت موہانی، مخدوم محی الدین اتے جگر مرادآبادی دے جیون اتے بہت چنگی طرحاں روشنی پائی سی۔
جیونی
علی سردار جعفری دا جنم 29 نومبر 1913 نوں گونڈا ضلعے دے بلرامپر پنڈ وچّ ہویا سی۔ مڈھلی  سکھیا مقامی  سکولاں وچوں کرن توں بعد اگے دی سکھیا لئی اسنے 1933 وچّ علیگڑھ مسلم یونیورسٹی وچّ داخلہ لے لیا، جتھے جزبی، مجاز، جان نثار اختر اتے خواجہ احمد عباس وی سن ۔ بعد وچّ اسنے 1938 وچّ جاکر حسین کالج (دلی یونیورسٹی) توں ڈگری کیتی۔ پر اسدی اُچّ سکھیا لکھنؤ یونیورسٹی وچّ جاکے مکمل ہوئی۔ اتھے اوہ جنگ-مخالف غزلاں اتے انڈین نیشنل کانگرس دیاں سیاسی سرگرمیاں وچّ حصہ  لین لئی 1940-41 وچّ گرفتار وی ہوئے۔
ساہتی سفر
علی سردار جعفری دا ساہتی سفر 1938 وچّ لگھو کتھاواں دے پہلے مجموعے منزل دی اشاعت  نال شروع ہویا اتے پھر غزلاں دا پہلا مجموعہ پرواز 1943 وچّ شائع ہویا۔ اسے سال مخدوم محی الدین دا پہلا مجموعہ سرخ سویرا، جزبی دا پہلا مجموعہ‘فروزاں’ اتے کیفی اعظمی دا پہلا مجموعہ  ‘جھنکار’ وی شائع  ہوئے سن۔ 1936 وچّ اوہ پروگریسو رائٹرس موومینٹ دی پہلی سبھا دے پردھان بنے اتے اپنی باقی دی زندگی وی بنے رہے۔ اس لہر نوں سمرپت ‘نواں ادب’ ساہتک پترکا دے 1939 وچّ اوہ سب اڈیٹر بنے ، جسدی اشاعت 1949 تکّ جاری رہا۔
جعفری دا ویاہ جنوری 1948 نوں سلطانہ نال ہویا۔ 20 جنوری 1949 نوں پروگریسو اردو رائٹرز دی سبھا منعقد کرن دے کارن جعفری نوں گرفتار کر لیا گیا۔
حوالے
گٹھ:لکھاری گٹھ:گیانپیٹھ انعام جیتو گٹھ:اردو لکھاری گٹھ:اردو ساہت
ڈوکسوکوپا اگاتھینا
ڈوکسوکوپا اگاتھینا اشناک پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
مصر
مصر افریقہ دے اتر چ وسدا اک دیس اے جینوں سینائی جزیریورگا ایشیاء توں وکھرا کردا اے۔ ایدے لیندے ول لبیا، دکھن ول سوڈان، چڑھدے ول اسرائیل تے غزہ پٹی، اتر ول رومی سمندر اے۔ ایہ 1,002,450 مربع کلومیٹر تے پھیلیا ہویا اے تے ایدی لوک کنتی 8 کروڑ 20 لکھ اے۔ چوکھے لوکی مسلمان نیں تے عربی عام بولی اے۔ ایہ دیس دریاۓ نیل دے کنڈیاں تے وسدا اے۔ مصر دی رہتل بڑي پرانی اے۔ قاہرہ ایدا راجگڑھ اے۔
تریخ
مصر وچ انسان دے سب توں پرانے نشاں اک 1980 وچ اتلے مصر توں لبیا 30،000 م پ ورے پرانا انسانی ٹانچہ اے۔ 18000 توں 15000 م پ ورے پہلے نیل دے دوالے ڈنگراں تے مچھیاں تے گزارہ کرن والی حلفان رہتل وسی۔ 15000 توں 4000 مپ تک کادان رہتل رئی جیہڑی شکار، مچھیاں پھڑن تے جنگلی بی پی کے کھان تے چلی۔ مصری ہائیروگلیف دی سب توں پرانی لکھت 3200 م پ اے۔
مینا اک مصری فرعون نے 3150 وچ مصر وچ دیس نوں کٹھا کرکے بادشائی راج دا مڈھ رکھیا۔ اگلے 3 ہزاور وریاں وچ مصر تے ٹبراں دے کئی سلسلیاں نے راج کیتا۔ مصری رہتل ایس ویلے وچ پونگری تے اگے ودی تے مذہب، بولی، آرٹ تے ریتاں ایس رہتل دے منے پرمنے نشان سن۔
لائم پتھر
لائم پتھر (Limestone) بیٹھی پڑی اے جیہڑی کیلشیم کاربونیپ نال بنی ہوندی اے۔
مصر
تریخ
اک ہوۓ مصر دے پہلے دو شاہی ٹبر سب توں پرانی شاہی سرکار سن جنہاں 2700–2200 م پ (مسیح پہلے) راج کیتا تے جنہاں بہت سارے ہرم بناۓ ۔ ایہناں وچوں تیسرے ٹبر دا جوسر ہرم تے چوتھے ٹبر دا گیزا ہرم وڈی مانتا والے نیں۔ پہلے وشکارلے ویلے دے 150 وریاں وچ سیاسی اتھل پتل رئی تے 2040 م پ وچ وشکارلی شاہی وڈے ہڑاں تے چنگی سرکار باجوں دیس وچ چین تے سکھ لے کے آندی اے۔ ایہ راج فرعون امنمہات III ویلے اپنے اتلے انت تک اپڑدا اے۔ بے اتفاقی دا دوجا ویلہ بدیس توں اک بدیسی ہائیکساس ٹبر دے راج دا مڈھ بندا اے۔ ہائیکساس تھلویں مصر تے 1650 م پ وچ مل ماردے نیں تے اواریس نوں اپنا راجگڑھ بناندے نیں۔ اوہناں نوں اہموس I اتلے مصر توں آکے باہر کڈ دا اے تے اپنا راجگڑھ میمفس توں تھیبس لے آندا اے۔
18ویں ٹبر نال مصر وچ نویں شاہی 1550–1070 م پ دا راج چلدا اے۔ ایس ویلے مصر اک تکڑا دیس بندا اے جیدا اثر دوجے دیسان تک جاندا اے ایدا راج دکھن ول نوبیا توں لے کے چڑھدے ول لبنان شام تک ہوندا اے۔ ایس ویلے وچ ای منے پرمنے فرعون ہیتشیپست، تھتموس III، اخناتون تے اوہدی ٹبری نیفریتیتی ، توتنخامون تے رعمسیس II سن۔ ایس ویلے وچ ای اک خدا دی سوچ وی مصر اپڑی۔ فیر لبیائی، نوبیائی تے اساریاں نے مصر تے مل ماریا پر مصریاں نے فیر اوہناں نوں مصر چوں باہر کڈ دتا۔ 30واں ٹبر مصر وچ راج کرن والا تے فرعون سلسلے دا آخری دیسی مصری ٹبر سی۔ 343 م پ وچ ایرانی فوج نے نیکٹانبو II آخری فرعون نوں لڑائی وچ ہرا کے مصر تے مل مار لیا۔
امپیریل کالج لندن
امپیریل کالج لندن لندن، برطانیہ دی لوکی تحقیقی یونیورسٹی اے جو سائینس، انجینئرنگ، طب تے کاروبار دی تلیم دیندی اے۔ ایہنوں بنے ہوئے سو سال ہو گئے نے۔ اے یونیورسٹی 8 جولائی 1907 نو بنی۔
ضلع چمفاي
ضلع چمفاي پعارت دے صوبے میزورام دا اک ضلع اے۔
مصر
تریخ
332 م پ وچ سکندر یونانی ایرانیاں کولوں مصر کھو لیندا اے تے راج وچ وڈا حصہ مصریاں نوں دیندا اے۔ اسکندر نے رومی سمندر دے کنڈے تے اک یونانی شہر اسکندریہ دا مڈھ رکھیا۔ سکندر دے مرن تے اوہدی سلطنت اوہدے جرنیلاں ونڈ لئی۔ مصر وچ پٹولمی سوتر نے راج سمبھالیا۔ پٹولمی شاہی اک تکڑی یونانی شاہی سی۔ سکندریہ ایدا راجگڑھ بنیا جیہڑا یونانی رہتل تے ارٹ دا گڑھ وی بنیا۔ دیسی مصری لوکاں نوں خوش کرن لئی پٹولمی شاہواں نے اپنے راج نوں فرعون دے مکر دا راچ آکھیا تے مصری ریتاں تے رہتل نوں ورتیا تاں جے مصریاں دیاں اکھاں وچ اوہ پراۓ تے بدیسی ناں لگن۔ قلوپطرہ VII پٹولمی فرعوناں دی اخری ملکہ سی۔ رومی اوکٹیوین اوہدے راج 30 م پ وچ مکادیندا اے ۔ قلوپطرہ VII اپنے عاشق مارک انٹونی نال اپنے آپ نوں وی مار دیندی اے تے اینج مصر رومی سلطنت دا اک صوبہ بن جاندا اے۔ یونانی راج تے مکدا اے پر یونانی رہتل دا راج کئی اگلیاں صدیاں تک ریندا اے۔
امپیریل کالج لندن
ہور ویکھو
گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
ضلع چمفاي
گٹھ:میزورام دے ضلعے
مصر
تریخ
پہلی صدی وچ مارک یا مرقس سائی مت دا مصر وچ پرچار کردا اے۔ اوہ اسکندریہ چرچ دا موڈھی سی۔ ڈائیوکلیٹین راج وچ مصر رومی سلطنت توں بازنطینی سلطنت دا انگ بندا اے۔ ایسے ویلے وچ ای ان گنت مصری سائیاں نوں مذہب توں مار دتا جاندا اے۔ انجیل نوں مصری بولی وچ پلٹیا جاندا اے تے 451 دی چالسیڈون کونسل مگروں مصری قبطی گرجا اپنے وکھرے وکھالے نال سامنے اندا اے۔ 7ویں صدی دے مڈھ وچ کج چر لئی مصر ایران ہتھ لگدا اے پر بازنطینی سلطنت ایہنوں فیر واپس لے لیندی اے پر ایہ بازنطینی راج وی آخری ساہواں تے سی۔
عرب تے عثمانی مصر
640 وچ عرب اسلامی خلیفہ عمر فاروق دی فوج عمرو ابن العاص دی آگوی وچ مصر تے چڑھائی کردی اے۔ 6 جولائی 640 نوں عرب فوج رومی فوج نوں ہیلیپولس دی لڑائی وچ ہراندی اے تے بازنطینی راج مصر وچ انے آخری ساواں تے آجاندا اے۔ ہیلیپولس دی لڑائی مگروں مصر دے راجگڑھ نوں عمرو ابن العاص دی فوج کیرے وج لیلیندی اے۔ قلعے دیاں کنداں عرباں نوں 14 مہینے تک روکی رکھدیاں پر 8 نومبر 641 نوں اسکندریہ ول دل چھد جاندے نیں تے شہر عرباں ہتھ لکدا اے۔ 646 وچ بازنطینی مصر نوں فیر واپس لین دی کوشش کردے نیں۔ مصر وچ تھوڑی جئی عرب فوج سی تے ایہدا فوجی آگو عمرو ابن العاص وی مکہ گیا ہویا سی۔ رومی فوج اسکندریہ تے مل ماردی اے۔ عمرو ابن العاص دوبارہ مصر اپڑدا اے۔ 646 وچ عرب تے رومی فوجاں وشکار نکیو دی لڑائی وچ فیر پڑ پیندا اے۔ عرب لڑائی جتدے نیں۔عمرو ابن العاص پہلا اسلامی عرب گورنر سی۔ 657 توں مصر بنو امیہ دے راج وچ سی۔ اوہناں مگروں ایہ عباسی تے فاطمی ایوبی تے مملوک راجاں وچ سی۔ 1517 وچ ترک سلطان سلیم I مصر نوں سلطنت عثمانیہ دا اک انگ بناندا اے۔
1798 وچ نپولین مصر تے چڑھائی کردا اے۔ 1801 وچ عثمانی مملوک تے برطانوی فوجاں رل کے فرانسیسی فوج نوں مصر توں کڈ دیاں نے۔ لڑائی مگروں عثمانی مملوک تے البانوی راج تے مل مارن لئی آپس وج لڑدے نیں تے انت تے جت البانوی رجمنٹ دا آگو محمد علی جتدا اے تے اوہنوں 1805 وچ مصر وچ عثمانی سلطان ولوں آگو من لیا جاندا اے۔ اوہ اک ترکھا تے جی دار آگو سی تے اوہنے مصر تے اپنے ٹبر دی راج دی نیو رکھی جیہڑا ایتھے 1952 تک راج کردا ریا۔ محمد علی نے اتلے سوڈان، شام تے عرب تے مل مارلیا یورپی طاقتاں نیں اوہنوں اگے ودھن توں روکیا تے اوہدے کولوں کئی تھاں واپس لۓ۔ اوہنوں تے اوہدیاں اگلیاں پیڑھیاں نوں مصر دا آگو من لیا گیا۔ اوہنے مصر وج نویں قنون لاگو کتے تے ایتھے نویں کم کاج دے راہ کھولے۔ اوہنے یورپ ول پڑھاکو پیجے تے مصر وچ سیانیاں نوں بلا کے مصر نوں اتلی پدھر دے دیساں وچ لیایا۔ 1820 وچ مصر وچ کپاع بیجی جان لگی۔ ایدے نال وائی بیجی تے بپار دا کم ودیا۔ ایہ بدیسی بزاراں وچ پیجی جان والی تے پیسے مکان والی شے سی۔
برطانوی مصر
1922 وچ شاہی پارلیمانی راج دا مڈھ برطانیہ دے جان مگروں رکھیا جاندا اے۔ محمد علی دا ٹبر شاہی کردا اے تے سعد زاغلول وزیراعظم 1924 وچ بندا اے۔ ایہ پربندھ 1952 پک چلدا اے تے اوس ورے دے انقلاب وچ فاروق مصر دے آخری بادشاہ نوں راج چھڈنا پیندا اے۔
لوکراج
18 جون 1953 نوں مصر اک لوکراج بندا اے تے حرنل نجیب ایھدا صدر۔ 1954 وچ جمال عبد الناصر اوہدی تھاں لیندا اے۔ جولائی 1956 نوں اوہ نہر سویز نوں مصر دے ہتھاں وچ لیندا اے جس تے مصر دی برطانیہ فرانس تے اسرائیل نال لڑائی ہوندی اے۔ 1967 عرب اسرائیلی لڑائی وچ اسرائیل سینا تے غزہ تے مل ماردا اے۔ 1973 دی عرب اسرائیلی لڑائی وچ مصر سینا واپس لیندا اے۔ 1981 وچ مصری صدر انور سادات نوں اسرائیل نال صلا کرن تے مار دتا جاندا اے تے اوہدی تھاں حسنی مبارک لیندا اے۔
حغرافیہ
1,001,450 مربع کلومیٹر (386,660 مربع میل) نال مصر دنیا دا 30واں وڈا دیس اے۔ ایہ سپین توں دگنا تے برطانیہ توں چوگنا اے۔ سکی روہی تے چوکھا سارا تھاں ہون باجوں مصری لوکاں دی 99٪، 5.5% تھاں تے ریندی اے تے ایہ تھاں دریاۓ نیل تے ایدا دیلٹا دا تھاں اے۔ مصر دے لیندے ول لبیا، دکھن ول سوڈان، چڑھدے ول اسرائیل تے غزہ پٹی، اتر ول رومی سمندر اے۔ ایس دے وچوں نہر سویز لنگدی اے جیہڑی رومی سمندر تے لال سمندر راہیں بحر ہند نوں ملاندی اے۔ ایس دی اچیچی تھاں باجوں مصر دا اپنے علاقے وچ وڈا کم ریا اے۔
بولی
عربی مصر دی سرکاری بولی اے۔ بولیاں جان والیاں بولیاں وچ مصری عربی (68%), صعیدی عربی (29%) تے ایہناں نا ہور نکیاں بولیاں وی نیں۔ انگریزی، فرانسیسی تے جرمن بدیسی بولیاں نیں جیہڑیاں سکولاں وچ پڑھائیاں جاندیاں نیں۔ مصری بولی یا قبطی دنیا دی پرانی لکھیاں بولیاں وجوں اک اے۔
مزہب
مصر دے 90٪ لوک مسلمان نیں تے 15٪ لوکاں اپنے آپ نوں سائی آکھیا۔ سائی مت پہلی صدی وچ مصر وچ آیا۔ 90٪ سائی قبطی آرتھوڈوکس گرجے نوں مندے نیں تے ریندے قبطی کیتھولک چرچ تے ایونگلیکل چرچ نوں مندے نیں۔
عرب اسلامی خلیفہ عثمان ویلے عمرو ابن العاص نے 640 وچ مصر نوں اسلامی خلافت وچ رلایا تے اوس ویلے توں ایتھے لوک مسلمان ہون لگے۔ ہن مصر ایس توں اک اسلامی عرب دیس اے۔ ایدا راجگڑھ قاہرہ مسیتاں دے میناراں باجوں میناراں دا شہر اکھواندا اے۔
لوک گنتی
آبادی حساب نال مصر دنیا دا 15واں تے افریقہ دا دوجا سب توں وڈا ملک اے ۔ مصر دی آبادی 7 کروڑ 88 لکھ اے تے لوکاں دی اکثریت دریاۓ نیل دے نیڑلے علاقیاں چ رہندی اے ، اس علاقے چ ای مصر دی قابل کاشت زمین پائی جاندی اے ۔
گٹھ:افریقہ دے دیس
پاراسی
پاراسی  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست اترپردیش چ وس رہیا  اے۔
رقبہ
‎
چک 108 ڈی
چک 108 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
ایڈم سیجوک
ایڈم سیجوک (1785 - 1873) جیالوجی دی نیو رکھن والیاں چوں سی۔ ویلز چ پڑیاں تے کم کردیاں ہویاں اونے کیمبرین ویلے دی سوچ دتی۔
ڈوکسوکوپا لور
ڈوکسوکوپا لور اشناک پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
آدم
اللہ جل جلالہ دے اولین پیغمبر۔ ابوالبشر (انسان دا باپ) تے صفی اللہ (خدا دا برگزیدہ) لقب۔ آپ دے زمانے دا تعین نہیں کیتاجا سکدا۔  کحھ علما دے نزدیک آپ دا وقت ٦٠٠٠ ق م ا‏‏ے۔