cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مہاتما گاندھی بین الاقوامی ہندی یونیورسٹی
مہاتما گاندھی بین الاقوامی ہندی جامعہ (ہندی:महात्मा गांधी अंतरराष्ट्रीय हिंदी विश्वविद्यालय) بھارت د‏‏ی ریاست مہاراشٹر دے شیر وردھا وچ واقع اک مرکزی جامعہ ا‏‏ے۔
تریخ
ایہ یونیورسٹی پارلیمان دے ایکٹ دے تحت وجود وچ آئی جس اُتے 8 جنوری 1997ء نو‏‏ں صدر بھارت نے دستخط کیتے۔ اس ایکٹ دا مقصد ہندی بولی دا فروغ تے اس وچ تحقیق و تعلیم دے مواقع فراہ‏م کرنا سی تاکہ ہندی بولی نو‏‏ں روزگار تو‏ں جوڑا جا سک‏‏ے۔
مہاتما گاندھی قومانتری ہندی یونیورسٹی،  بھارت دیاکّ مرکزی یونیورسٹی ہے۔ یونیورسٹی دا قیام پارلیمنٹ ولوں پاس کیتے گئے اکّ قانون ولوں 1996 وچ بھارت سرکار نے کیتی سی۔ ایہہ ایکٹ بھارت دے گزٹ وچ 8 جنوری 1997 نوں شائع کیتا گیا سی۔ ایہہ یونیورسٹی وردھا، مہاراشٹر وچ واقع اے۔
گاندھی جی، ہندوستانی، ہندی اردو اتے بھارتی بولیاں دا پکھی سی۔ اس لئی اس یونیورسٹی دا نام اس نام اتے رکھنا ڈھکدا اے۔ وردھا بھارت دے مرکز وچ واقع ہون دے کارن اس یونیورسٹی لئی ایہہ تھاں وی عین ڈھکواں اے۔
ڈسٹینس ایجوکیشن ڈائریکٹوریٹ
یونیورسٹی دے ایکٹ دے سیکشن 4 وچ یونیورسٹی دے مقصد دسے گئے ہن کہ یونیورسٹی دا مقصد - دور سکھیا ڈھنگ راہیں ہندی نوں لوکپری بناؤنا ہووےگا'۔  نال نالحصہ 5 دے اپبندھ (5) دے تحت یونیورسٹی نوں دتیاں طاقتاں وچ ایہہ دسیاگیا اے، کہدور سکھیا دے زریعہ نال اوہناں لوکاں نوں جہناں دے بارے وچ اوہ مقرر کرے، سویدھاواں حاصل کرنا اے'۔
اس پچھوکڑ دی روشنی وچ 15 جون، 2007 مہاتما گاندھی قومانتری ہندی یونیورسٹی دے دور سکھیا پروگرام دا افتتاحبھارت دے صدر، مہامہم ڈاکٹر۔ اے۔پی۔جے۔ عبدل کلام ولوں کیتا گیا سی۔
لیبوریٹری اس انپھرمے فار د لبرل آرٹس (لیلا)
یونیورسٹی دیاں ساریاں اطلاع تکنالوجی نال متعلق سرگرمیاں لئی مرکزی خاصیت دے طور اُتے لیلا دی خیال دی سوچ کیتی گئی اے۔ لیلا یونیورسٹی دیاں ساریاں اطلاع تکنالوجی نال متعلق سرگرمیاں لئی مرکزی خاصیت دے طور اُتے کیتی گئی اے۔ کورس وچ اطلاع تکنالوجی دے حصےآں نوں پورا کرنا لیلا ڈیپارٹمنٹ دیاں ذمہ واریاں وچوں اکّ اے۔ اس دے تحت، کمپیوٹر دے پھنڈامینٹلاں اتے ایپلیکیشناں بارے ایمّ اے کورساں لئی اکّ سرٹیفکیٹ کورس چلایا جا رہا اے۔ ایہہ کورس سارے ایمئے کورساں دے اکّ ضروری موضوع دے روپ وچ اے۔ لیلا ولوں ایم پھل اتے پیئے دے شودھارتھیاں دے جانچ کورس-ورق لئی دتے گئے سمت نردیساں دے مطابق کورس دی اساری اتے چلاون کیتا جا رہا اے۔ اس کورس دا نام کمپیوٹر آپریشن اتے ایپلیکیشن اے۔
گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں
اشاعتاں
पुस्तक-वार्ता
बहुवचन
Hindi Language Discourse Writing
باہرلے جوڑ
گٹھ:1997ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:بھارت وچ 1997ء دیاں تاسیساں گٹھ:بھارت وچ مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:ضلع وردھا گٹھ:مہاراشٹر د‏‏یاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم
یوآن میئی
کھبے|thumb|451x451px| یوآن میئ یوآن میئ (1716 ء - 1797 ء؛ چینی :袁枚 pinyin: Yuán Méi) اک چینی شاعر ، ادبی نقاد ، تے مضمون نگار سی ۔
تعارف
یوان میئی چیئن تانگ (جدید ہانگ چاو) دا رہائشی سی۔ 1739 وچ ، ینگ شاہ دے لقب دے لئی ، انہاں نو‏ں ہن لن اکیڈمی وچ داخل کيتا گیا۔ منچو بولی د‏‏ی جانچ وچ ناکا‏م ہونے اُتے انہاں نو‏ں اکیڈمی تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ اس دے بعد ، اوہ صوبہ کیانگ ایس یو دے مختلف چار ضلعے وچ سن 1742 تو‏ں 1748 تک مجسٹریٹ رہ‏‏ے۔
انہاں نے 1749 وچ سرکاری ملازمت تو‏ں سبکدوشی اختیار کيتا تے نانکنگ دے نیڑے اپنے نويں حاصل کردہ باغ ، سوئی یوآن وچ رہندے ہوئے وقار ، ادب تے گہرائی تو‏ں مطالعے اُتے اپنی توجہ مرکوز کيتی۔ بحیثیت مصنف انہاں د‏‏ی زندگی انتہائی کامیاب رہی۔ لوک اس د‏ی تخلیقات دا احترام کردے نيں۔ انہاں دے کم صرف چین وچ ہی مشہور نئيں سن ، بلکہ انہاں نے کچھ کوریائی اسکالراں د‏‏ی توجہ وی حاصل کيتی۔ اپنی زندگی دے آخری حصے وچ ، انہاں نے چین دے جنوب تے جنوب مشرق دے صوبےآں وچ وڈے پیمانے اُتے سفر کيتا۔
یوان نیو ادبی تنقید دے بانی تے رہنما سن ۔ شاعری وچ نسل پرستی تے اصول حکمرانی کيت‏ی مخالفت کيتی ، جس نے اس دور وچ اقتدار قائم کيتا سی ، یوآن نے شاعری وچ فطرت پسندی تے روحانیت (سنگ جنس) د‏‏ی حمایت کيتی۔ مصنف دے اخلاقی مقصد تے فطرت نو‏‏ں نظرانداز کردے ہوئے ، شاعری وچ احساست دا براہ راست اظہار انہاں د‏‏ی روحانیت دا مفہوم سی۔ لہذا ، عظیم شاعری بنیادی طور اُتے شاعر دے اپنے احساس ، قابلیت تے شخصیت اُتے مبنی ا‏‏ے۔ جے کسی نو‏‏ں خوشی تے الہام د‏‏ی شدت نو‏‏ں کسی وی لمحے محسوس ہُندا اے تاں اسنو‏ں اسنو‏ں براہ راست اظہار کرنا چاہیدا ، حالانکہ اخلاقی لحاظ تو‏ں وی تجربہ تخلیقی ادب دا بنیادی عنصر ا‏‏ے۔ وضع ، تعلق تے اخلاق اہ‏م عناصر نيں ، کیونجے اوہ احساست دے براہ راست اظہار د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ نيں۔
دوسرے مضامین دے نال اس دا رویہ وی فراخدلی تو‏ں سی۔ انہاں نے چین دے ایلیٹ علم ، روایت تے تریخ دے اختیار دے بارے وچ تنقیدی نظریات دا اظہار کيتا۔ انہاں نے اس خیال د‏‏ی حمایت د‏‏ی کہ سوانیاں نو‏‏ں تعلیم تک رسائی دتی جانی چاہیدا تے انہاں نو‏ں ادبی پروگراماں وچ حصہ لینا چاہیدا۔ اپنے خلاف راسخ العقیدہ علماء د‏‏ی کڑی تنقید تے شدید دھمکیو‏ں نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے ، اس نے بہت ساری سوانیاں نو‏‏ں اپنا شاگرد مان لیا ، انھاں شاعری لکھنے د‏‏ی ترغیب دتی تے انہاں د‏‏ی تخلیقات شائع کیتیاں۔ انہاں وچو‏ں کچھ مشہور شاعر سن ۔
انہاں دا سب تو‏ں مکمل مجموعہ تقریبا 150 اشعار اُتے مشتمل اے جس وچ نظماں ، مضامین تے آزاد کم شام‏ل نيں۔ باورچی خانے تو‏ں متعلق انہاں دے تفریحی لیکچر چین وچ وڈے پیمانے اُتے پڑھے جاندے نيں تے انہاں دا متعدد مغربی زباناں وچ ترجمہ کيتا گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:چینی شخصیتاں
العنود بنت دحام
العنود بنت دحام (پیدائش 1957ء) اردن وچ بنی صخر نال تعلق رکھنے والے الفیض قبیلہ دے شیخاں وچو‏ں اک شیخ دحام بن دردہ البخیت الفائز د‏‏ی دھی نيں۔ اوہ 1972 ءسے 2003ء دے درمیان وچ شاہ عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود د‏‏ی بیوی سی فیر انہاں د‏‏ی طلاق ہوگئی۔ اوہ چار بیٹیاں د‏‏ی ماں نيں: جواہر، ہالہ، ماہا تے سحر۔ سنڈے ٹائمز اخبار نے انہاں دونے بہناں تے انہاں د‏‏ی والدہ دے الزامات د‏‏ی مکمل تفصیلات لندن وچ سعودی سفارت خانے نو‏‏ں بھیجی تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی جواب نئيں دتا گیا تے اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے انسانی حقوق نو‏‏ں وی والدہ العنود دا خط پہنچایا۔ سواݨیاں دے خلاف تشدد دے بارے وچ اقوام متحدہ د‏‏ی خصوصی نمائندے راشدہ منگو نے ضروری اقدامات کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ اوہ 2003ء وچ اپنی طلاق دے بعد تو‏ں لندن وچ مقیم نيں۔
العنود تے انہاں د‏‏ی بیٹیاں دا معاملہ
العنود الفائز نے اپنے دورہ سعودی عرب دے دوران وچ امریک‏‏ی صدر براک اوباما تو‏ں اپیل د‏‏ی کہ اوہ جدہ دے اک محل وچ انہاں د‏‏ی خواہش دے برعکس انہاں د‏‏ی چار بیٹیاں د‏‏ی رہائی دے لئی مداخلت کرن جنہاں نو‏ں انہاں دے والد نے 14 سال تو‏ں نظر بند رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ حالے تک انہاں دا شناختی کارڈ یا پاسپورٹ نئيں بنا تے اوہ دن وچ اک وقت کھانا کھاندی نيں۔
العنود الفائز نے ٹائمز نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے کہیا کہ انہاں د‏‏ی چار بیٹیاں نو‏‏ں زبردستی پھڑ کر باہر د‏‏ی دنیا تو‏ں وکھ کر دتا گیا ا‏‏ے۔ بادشاہ نے بیٹیاں دے سوتیلے بھائی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نگرانی دے لئی مقرر کيتا تے انہاں دے لئی محل تو‏ں نکلنے د‏‏ی کوئی صورت موجود نئيں ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سعودی شاہان د‏‏ی شریک حیات گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1957 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی سعودی سواݨیاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی سعودی سواݨیاں گٹھ:سعودی شخصیتاں دے نامکمل مضامین گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:شہزادیاں بلحاظ ازدواج گٹھ:سعودی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
بمب دا فلسفہ
بمب دا فلسفہ
(اس لیکھ نوں اکثر شہید بھگت سنگھ دیاں لکھتاں وچ شامل کیتا جاندا اے، پر دراصل ایہہ لیکھ بھگوتی چرن ووہرا نے چندر شیکھر آزاد دی مدد نال لکھیا سی۔ ایہہ لیکھ کشمیر بلڈنگ، لاہور دے کرائے دے کمرے 69 وچ لکھیا گیا سی، جس بھگت سنگھ تے اوہناں دے ساتھیاں نے بمب فیکٹری وجوں استعمال کیتا سی۔ ایہہ لیکھ مہاتما گاندھی دے لیکھ 'The Cult of Bomb' دے جواب وچ لکھیا گیا جس وچ مہاتما گاندھی نے 23 دسمبر 1929 دی انقلابی کاروائی دا کھنڈن کیتا سی۔)
جدو اک انقلابی اپنے کجھ حق سمجھدا اے، اوہ ایہناں دی منگ کردا اے، دلیل دیندا اے، اپنی پوری روحانی طاقت راہیں اسنوں حاصل کرن دا یتن کردا اے، وڈے توں وڈے دکھ تسیہے جھلدا اے اتے وڈی توں وڈی قربانی دین لئی تیار رہندا اے اتے نال ہی اپنے جسمانی بل نوں وی ورتنا زرم نہیں سمجھدا۔ سو سوال تشدد جاں اہنسا دا نہیں بلکہ ایہہ اے کہ کی اسیں نرول روحانی گل دے سرے تے ہی چلنا اے جاں اس دے نال جسمانی طاقت دی ورتوں وی کرنی اے ۔
انقلابی اگے ہی نوجواناں دی بے چینی وچ انقلابی شروعات دیکھ رہے ہن۔ ہر طرحاں دی دماغی غلامی اتے مذہبی وہماں توں ایہہ مکتی دے چاہوان ہن۔ جویں جویں نوجواناں وچ انقلابی روح رچدی جائیگی، اوہ قومی غلامی دا جھٹپٹ تجربہ اتے آزادی لئی نہ مٹن والی کھچّ نال پروتے ہوئے ظلماں خلاف ہتھ اٹھاؤنگے ۔ اس طرحاں آتنکواد (terrorism) دے دور نے اس دیس وچ جم لیا۔
انقلابی دلیل نوں مہان سمجھدا اے۔ ایہہ دلیل اتے صرف دلیل نوں مندا اے۔ گالی گلوچ بھاویں کنے اچے توں اچے تھاں توں ورھے اوہنوں تھڑکا نہیں سکدی ۔ ایوں اطلاع کہ ہمدردی اتے تعریف دی انہوند وچ انقلابی اپنا آنظارہ چھڈّ جائیگا، وڈی مورکھدا اے۔ کئی انقلابی ہن تیک ایہناں آئینی ایجیٹیٹراں دے مہنے دین دی پرواہ نہ کردے ہوئے فانسیاں تے جھول گئے ہن۔ جے کوئی چاہندا اے کہ انقلابی اپنا کم ٹھلھ لین تاں اوہناں نال دلیل راہیں گل کرے۔ ایہی اکو اک رستہ اے۔ باقی ہور کسے شکّ دی گنجائش نہیں ہونی چاہیدی انقلاب کسے تہمتبازی جاں ہینکڑبازی توں گھبراؤن والی چیز دا ناؤں نہیں اے۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دی تریخ
آمنہ افضلی
باہرلے جوڑ
گٹھ:کابل یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:غیر موجود تریخ پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:ہرات دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1957 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی دے افغان سیاست دان
لندن انڈرگراؤنڈ سٹیشناں دی لسٹ
350px|thumb|[[لندن انڈرگراؤنڈ بشمول لندن اوورگراؤنڈ تے ڈاک لینڈز لائٹ ریلوے دا نقشہ]]
اس نظام وچ گیارہ لائناں شامل نيں۔ بیکرلو لائن، سینٹرل لائن، سرکل لائن، ڈسٹرکٹ لائن، جوبلی لائن، میٹروپولیٹن لائن، شمالی لائن، وکٹوریہ لائن، واٹرلو و سٹی لائن تے ہیمرسمتھ و سٹی لائن۔
اس نظام دا بیشتر حصہ دریائے ٹیمز دے شمال وچ اے جدو‏ں کہ چھ لندن دے بورو شہر دے جنوب وچ لندن انڈرگراؤنڈ د‏‏ی خدمات حاصل نئيں نيں۔ لندن بورو ہیکنی جو شمال د‏‏ی طرف اے اس د‏ی سرحد اُتے دو اسٹیشن نيں۔ سینٹرل لائن د‏‏ی شمال مشرقی حد اُتے وچ کچھ اسٹیشن ایسیکس دے اپنگ فارسٹ ضلع وچ ، تے میٹروپولیٹن لائن دے شمال مغربی اختتام اُتے کچھ اسٹیشن ہارٹفورڈشائر دے ضلعے تھری ریورز، واٹفورڈ تے بکنگھمشائر کونسل وچ نيں۔
دو ایسی مثالیاں نيں جتھے دو وکھ وکھ اسٹیشن اک ہی ناں دے نيں: اک ایجویئر روڈ ٹیوب اسٹیشن سرکل لائن، ڈسٹرکٹ لائن تے ہیمرسمتھ و سٹی لائن پر، جدو‏ں کہ دوسرا ایجویئر روڈ ٹیوب اسٹیشن بیکرلو لائن، جدو‏ں کہ اک ہور ہیمرسمتھ ٹیوب اسٹیشن ڈسٹرکٹ لائن تے پکاڈیلی لائن اُتے جدو‏ں کہ دوسرا ہیمرسمتھ ٹیوب اسٹیشن سرکل لائن تے ہیمرسمتھ و سٹی لائن اُتے واقع ا‏‏ے۔ بھانويں سرکل لائن تے ہیمرسمتھ و سٹی لائن دے اسٹیشن مرکزی لائن دا اسٹیشن پیڈنگٹن ٹیوب اسٹیشن مرکزی لائن دے دوسری طرف اے جسنو‏ں موجودہ ٹیوب دے نقشے اُتے اسنو‏ں اک اسٹیشن دے طور اُتے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ماضی وچ مختلف اوقات وچ دو وکھ اسٹیشن دے طور اُتے دکھایا گیا سی۔
شمالی لائن وچ توسیع دے نتیجے وچ ٹی ایف ایل دا 2021ء تک دو نويں اسٹیشن کھولنے دا منصوبہ ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:لندن انڈرگراؤنڈ اسٹیشن گٹھ:لندن وچ ریلوے اسٹیشناں د‏‏یاں فہرستاں گٹھ:لندن نقل و حمل-متعلقہ فہرستاں گٹھ:میٹرو اسٹیشناں د‏‏یاں فہرستاں گٹھ:لندن
میری ماٹلڈا بیتھم
میری ماٹلڈا بیتھم (۱۶ نومبر ۱۷۷۶ – ۳۰ ستمبر ۱۸۵۲)،  خاندان تے دوستاں وچ ماٹلڈا بیتھم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اک انگریزی ڈائریسٹ، شاعرہ، سوانیاں د‏‏ی مصنفہ تے مصور سی۔  اس د‏ی پینٹنگز د‏‏ی نمائش رائل اکیڈمی آف آرٹس وچ ۱۸۰۴ تو‏ں ۱۸۱۶ تک کيتی گئی۔ ۱۷۹۷ وچ ، اس د‏ی آیت د‏‏ی چار کتاباں وچو‏ں پہلی کتاب شائع ہوئی۔ چھ سال تک، اس نے دنیا بھر د‏‏ی مشہور تاریخی سوانیاں اُتے تحقیق د‏‏ی تے ۱۸۰۴ وچ ہر عمر تے ملک د‏‏ی مشہور سوانیاں د‏‏ی اک بایوگرافیکل ڈکشنری شائع کيتی۔
بچپن
کشیش استونهام آسپل، سافولک. ولیم بیتھم تے وچ ، سوفولک۔ اوہ میری ڈیمونٹ تو‏ں پیدا ہونے والے چودہ بچےآں وچ سب تو‏ں وڈی سی۔ انہاں دے والد نے شاہی تے انگریز بارونیج ہولڈرز دے شجرہ نسب اُتے تحقیق د‏‏ی تے کتاباں شائع کیتیاں۔ اوہ اسٹوک لیسی، ہیر فورڈ شائر وچ اک اسکول ٹیچر تے اینگلیکن ویکر وی سی۔
جداں جداں خاندان بڑھدا گیا، مالی مشکلات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی خاندانی مال بیچ دتا گیا۔ بھانويں اسنو‏ں گھر تو‏ں نئيں کڈیا گیا سی، لیکن بیتھم خود نو‏‏ں سہارا دینے د‏‏ی ضرورت اُتے قائل سی  تے اس نے خود نو‏‏ں منی ایچر پینٹ کرنا سکھایا۔  لندن وچ اپنے چچا ایڈورڈ بیتھم دے سفر  نے انہاں نو‏ں مصوری کرنے تے اپنی ادبی صلاحیتاں نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ ایہ خاندان ادبی تے فنی سرگرمیاں دے مرکز وچ رہندا سی۔ بیتھمز دے دورے پر، اس د‏ی ملاقات اک فنکار جان کپی نال ہوئی جس نے اپنے کزن جین بیتھم نو‏‏ں تربیت دتی سی تے قیام دے دوران اس تو‏ں سبق لیا سی۔ اس دے چچا، اک پبلشر، نے بیتھم نو‏‏ں اس د‏ی ادبی صلاحیتاں نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔. اس نے ولیم ورڈز ورتھ دے نال تعلیم حاصل کيتی تے ۱۷۹۶ وچ کیمبرج وچ اگوسٹینو اسولا دے نال اطالوی زبان د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔
نوجوانی
۱۷۹۷ وچ بیتھم نے Elegies تے ہور مختصر نظماں لکھياں۔ اس وچ اطالوی شاعری شام‏ل سی جس دا انگریزی وچ ترجمہ کيتا گیا سی تے آرتھر اینڈ البینا، اک قبائلی پیشن گوئی د‏‏ی مہاکاوی سی۔ 1802  اسنو‏ں سیموئیل ٹیلر کولرج تو‏ں خراج تحسین حاصل ہويا، جس نے 'ٹو کلڈ فرام  سٹرینجر' لکھیا تے اس دا موازنہ یونانی شاعر سیفو تو‏ں کیتا، جس نے اسنو‏ں شاعری جاری رکھنے د‏‏ی ترغیب دی۔ لیڈی شارلٹ بیڈنگ فیلڈ تے اس دا خاندان۔
اس نے پُرجوش تے شاندار پورٹریٹ بنائے، جنہاں د‏‏ی اس نے رائل اکیڈمی آف آرٹس ] وچ ۱۸۰۴ تے ۱۸۱۶ دے درمیان نمائش د‏‏ی   ، اسنو‏ں اپنے والدین تو‏ں آزاد ہونے دے راستے دے طور اُتے دیکھیا، جنہاں دے بوہت سارے بچے سن، تے مالی طور اُتے خود کفیل بنیاں.. نمائش وچ رکھے گئے درجناں پورٹریٹ وچ ہیریئٹ بیوکلرک، سینٹ البانس دے ارل، شاعر جارج ڈائر، ڈیسرٹیل دے ارل، بیتھم دے والد تے خاندان دے ہور افراد شام‏ل سن ۔
۱۸۰۴ء وچ 'A Biography Dictionary of the Celebrated Women of Every Age and Country' چھ سال د‏‏ی تحقیق دے نتیجے وچ شائع ہوئی۔   اس وچ دنیا بھر د‏‏ی ہور قابل ذکر تاریخی سوانیاں د‏‏ی مختصر سوانح حیات شام‏ل نيں، جنہاں وچ میری میگدالین ، کلیوپیٹرا ، ایسٹ انڈین بوانی، تے مادام رولینڈ شام‏ل نيں۔  چار سال بعد اس نے اپنی شاعری د‏‏ی دوسری کتاب شائع کيتی۔  بیتھم نے رابرٹ ساؤتھ تے اس د‏ی بیوی اینا لیٹیٹیا باربول تے اس دے شوہر تے چارلس لیمب تے اس د‏ی بہن میری لیمب دے نال قریبی دوستی دا اشتراک کيتا۔ اس وقت انہاں دے ہور جاننے والےآں وچ اوپی، فرانسس ہول کرافٹ، ہننا مور، جرمین ڈی اسٹیل تے سیموئل ٹیلر کولرج شام‏ل سن ۔  اس نے کولرج تے ساؤسی دے پورٹریٹ تیار کيتے، تے لیمب د‏‏ی گود لی ہوئی بیٹی ایما اسولا تے ایڈورڈ موکسن تو‏ں اس د‏ی شادی اُتے اک نظم لکھی۔
کچھ رسالےآں وچ بیتھم د‏‏ی طرف تو‏ں ہور کماں نو‏‏ں گمنام طور اُتے شائع کيتا گیا سی۔ اس د‏ی بہترین نظم Lay of Marie (1816) سی جو قرون وسطی د‏‏ی شاعرہ میری ڈی فرانس د‏‏ی کہانی اُتے مبنی سی  ۔ دوہے وچ لکھیا گیا، اس وچ اک علمی ضمیمہ شام‏ل اے جداں کہ ساؤتھی نے تجویز کيتا اے  ۔ ساؤتھی نے انہاں دے بارے وچ کہیا کہ اوہ "شاید اپنی عمر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شاعرہ" سی۔
پر، مسلسل چڑچڑاپن، خرابی صحت، بدقسمتی تے خاندانی حالات دے بعد، بیتھم نے اپنا ادبی کیریئر ترک کر دتا تے گھر واپس آ گئے۔ اس د‏ی ہیروئین دا ناں اس د‏ی کتاب د‏‏ی تشہیر دے اشتہارات وچ ماریو دے طور اُتے غلط لکھیا گیا سی، بہت ساریاں چھپی ہوئی کتاباں خراب ہو گئی سی، تے اشتہارات تے اشاعت دے اخراجات دے نتیجے وچ اوہ مالی پریشانی دا شکار ہو ک‏ے رہ گئی سی۔ اس نے پورٹریٹ بنا ک‏ے اپنا کم جاری رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن ایہ مشکل سی کیونجے اس دے کپڑ‏ے پھٹنے لگے سن ۔
جون ۱۸۱۹ تک، نو‏‏ں اس دے خاندان نے دماغی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں اک ذہنی ادارے وچ بھیج دتا سی، لیکن ۱۸۲۰ تک اوہ معمول اُتے آگئی  ۔ لی آف میری د‏‏ی اشاعت د‏‏ی سخت محنت تے جذبات‏ی دباؤ۔ اس نے محسوس کيتا کہ اوہ بغیر کسی معائنے یا علاج دے نفسیا‏‏تی ہسپتال وچ غیر منصفانہ طور اُتے مرتکب ہوئی سی۔   اس د‏ی رہائی اُتے بیتھم لندن چلی گئی تے اپنا پتہ خفیہ رکھیا۔ جارج ڈائر نے انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں رائل لٹریری فنڈ تو‏ں مدد دے لئی کامیابی دے نال درخواست دی، جسنو‏ں ڈیوڈ ولیمز نے ۱۷۹۰ وچ مصنفاں د‏‏ی مدد دے لئی قائم کيتا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:۱۸۵۲ دیاں موتاں گٹھ:۱۷۷۶ دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:1852 دیاں موتاں گٹھ:1776 دے جم
ایرانی آرمینی
تریخ
آذربائیجان دے کئی علاقے عرصہ دراز تو‏ں آرمینی باشندے آباد نيں ۔  آذربائیجان دے مختلف حصےآں وچ اک سو ستاسی آرمینی چرچ تے چیپل (خانقاہاں) نيں ، جداں چلڈوران وچ قارا چرچ (صفوی دور) ، جولفا اراس وچ سینٹ اسٹیفن چرچ (نويں صدی عیسوی)ماکو کاؤنٹی وچ زور زور چرچ ، باربرن (صفوی دور) دے نال ، برج ورجن مریم دا چرچ (۱۶ ويں صدی عیسوی) تے موجمبر چرچ اس علاقے وچ آرمینیائیاں د‏‏ی موجودگی دے آثار نيں۔
شاہ عباس عظیم نے آرمینی باشندےآں نو‏‏ں ایرانی سطح مرتفع وچ جلاوطن کرنے تو‏ں کئی سال پہلے آرمینی تاجراں نے شیراز تے بندر عباس دے راستے ہندوستان دے نال تجارت کيتی۔ چھ دہائیاں پہلے ، اک معروف ارمینی اسکالر ہائیک اجامیان نے باباکاوہی (ماؤنٹین) وچ شیراز دے آرمینیائی قبرستان وچ ۱۵۵۰ دے زمانے دے آرمینی باشندےآں دے مقبرے پائے۔ اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ آرمینی باشندےآں د‏‏ی زبردست جبری ہجرت تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ سال پہلے ، آرمینی تاجر شیراز وچ آباد ہوئے تے انہاں دے گرجا گھر تے مکانات سن ۔
۹۹۹ ھ وچ ۔ دے نمائندےآں دے درمیان ایہ نتیجہ اخذ کيتا معاہدے دے مطابق شاہ عباس اول صفوی تے سلطان مراد سوم عثمانی خلیفہ، تبریز، مغربی ایران تے آرمینیا، شکی ، شیروان ، جارجیا تے قرہ باغ عثمانی حکومت دے کنٹرول وچ آ گئے. سال ۱۰۱۳ ہجری وچ ۔ شاہ عباس نے آذربائیجان ، آرمینیا تے ناگورنو کاراباخ دا زیادہ تر حصہ عثمانیاں تو‏ں واپس لے لیا ، لیکن جداں ہی اسنو‏ں عثمانی جنرل دے شیروان تو‏ں کارس جانے دا علم ہويا ، اوہ دریائے اراس دے جنوبی کنارے تو‏ں پِچھے ہٹ گیا تے عثمانیاں وچ رہنے والے آرمینی باشندےآں نو‏‏ں حکم دتا۔ فوج اندر جانے دے لئی شاہ عباس دے حکم دے مطابق ، نخچیوان کے جولفا دے آرمینی باشندے اصفہان چلے گئے تے سب تو‏ں پہلے شمس آباد ، اصفہان وچ آباد ہوئے تے وقت دے نال نال انہاں نے اصفہان دا جولفا قائم کيتا۔
اراکیل داورگیٹزی اس دور دے واقعات د‏‏ی مکمل تفصیل تھلے لکھے ا‏‏ے۔
"یریوان تو‏ں نکلنے دے بعد ، شاہ عباس نے اپنی فوجاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ پِچھے ہٹ جاواں تے ایران د‏‏ی سرحداں د‏‏ی طرف جاندے ہوئے تمام قصبےآں تے دیہات نو‏‏ں تباہ کرداں ، اس طرح عثمانی فوج نو‏‏ں تیزی تو‏ں تعاقب کرنے تو‏ں روکیا گیا۔ جدو‏ں وی اوہ ہر قصبے تے پنڈ وچ آئے ، انہاں نے گھراں نو‏‏ں تباہ کيتا ، کھیتاں نو‏‏ں اگ لگائی ، مویشیاں نو‏‏ں تباہ کيتا ، تے باشندےآں نو‏‏ں اپنے گھر چھڈنے تے بے گھر ہونے اُتے مجبور کيتا۔ جو وی انہاں دے سامنے کھڑا ہويا تے جانے تو‏ں انکار کيتا یا نئيں جا سکیا اسنو‏ں سزائے موت سنائی گئی۔ اس طرح ، شاہ عباس د‏ی فوجاں نے ارارت دے میداناں دے بیشتر آرمینی قصبےآں تے دیہات نو‏‏ں تباہ کر دتا تے انہاں علاقےآں دے باشندےآں نو‏‏ں اپنے نال ایران لے گئے۔
تقریبا ۳۵۰٬۰۰۰ آرمینی باشندےآں وچو‏ں ۳۰۰٬۰۰۰ دریا وچ ڈُب گئے۔ بھانويں شاہ عباس نے آرمینیائی شہراں تے دیہات دے بیشتر آرمینی باشندےآں نو‏‏ں ایران منتقل کر دتا ، اس دا ایہ مطلب نئيں سی کہ ایہ زمیناں غیر آباد ہو گئياں۔ بوہت سارے آرمینی باشندے ہن وی انہاں علاقےآں دے قصبےآں تے دیہاتاں وچ رہندے سن تے تب تو‏ں انیہويں صدی دے پہلے نصف تک انہاں د‏‏ی زندگی کم و بیش افسوسناک واقعات تے حملےآں دے تابع رہی۔
پینڈو علاقےآں وچ رہنے والے آرمینی باشندے زراعت ، جانور پالنے تے باغبانی وچ مصروف نيں تے جولفا وچ آرمینی باشندے تجارت وچ مصروف نيں۔ آرمی تاجراں اُتے شاہ عباس دے خصوصی اعتماد د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں نے شاہ نو‏‏ں خود ریشم برآمد کرنے دے لئی انہاں د‏‏ی خدمات حاصل کیتیاں۔ شاہ عباس د‏ی وفات دے بعد آرمینیاں د‏‏ی حالت بدل گئی۔ شاہ عباس دے جانشیناں نے آرمینی تاجراں اُتے ظلم کيتا تے انہاں د‏‏ی جائیداد اُتے بھاری ٹیکس عائد کيتا۔
نادر شاہ دے دور وچ آرمینی باشندے سازگار حالات تو‏ں لطف اندوز نئيں ہُندے سن ، مثال دے طور اُتے ، اوہ سالانہ ۶۰٬۵۰۰ نادری کرایہ ادا کرنے اُتے مجبور ہُندے سن ، تے اس طرح کچھ آرمینی باشندے نادر شاہ دے ایجنٹاں د‏‏ی بد سلوکی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان ، انڈوچائنا تے جاوا ہجرت کر گئے۔ ایران دے کچھ حصےآں وچ ، ارمینی باشندےآں نو‏‏ں گھوڑے اُتے سوار ہو ک‏ے شہر وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت نئيں سی تے اوہ صرف سنار سازی ، کارپینٹری ، تجارت تے شراب بنانے جداں پیشےآں وچ مشغول ہو سکدے سن ۔
زجہجد دور دے دوران ، ایران دے آرمینی باشندےآں د‏‏ی صورت حال وچ اک اہ‏م تبدیلی رونما ہوئی ، تے آئینی مدت دے دوران انہاں د‏‏ی قیمتی خدمات دے بعد ، انہاں نو‏ں بالآخر اک ایرانی شہری دے حقوق مل گئے جو برساں تو‏ں انہاں تو‏ں محروم سن ۔
آرمینیائیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی۔
thumb|292x292px| [[تہران|تہران وچ کریم خان زند اسٹریٹ اُتے ہولی سرکلس چرچ دا بیرونی منظر۔]]
تہران۔
thumb|200x200px| ہولی میری پارک۔ اک رپورٹ دے مطابق ، ۱۷۵۰ وچ ، تہران دے شاہ عبدالعظیم دے دروازے وچ متعدد آرمینی باشندے رہائش پذیر سن ، لہٰذا کہیا جا سکدا اے کہ کریم خان زند دے ۱۱۶۳ ھ وچ تخت نشینی تو‏ں پہلے آرمینی باشندے۔ ھ تے نادر شاہ افشار دے دور وچ تہران آیا سی۔ ایہ گروپ آرمینی باشندےآں دا پہلا گروہ ہونا چاہیے جو نادر شاہ تے اس دے ایجنٹاں دے برے رویے تو‏ں جان چھڑانے دے لئی جولفا تو‏ں تہران ہجرت کر گیا۔ آہستہ آہستہ ، ایران دے دوسرے شہراں ، جداں تبریز ، جولفا ، اصفہان تے سلماس ، تے ایتھ‏ے تک کہ قفقاز تے ترکی دے آرمینی باشندےآں تو‏ں آرمینیائیاں د‏‏ی ہجرت دے نال ، تہران وچ رہنے والے آرمینی خانداناں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا۔ ۱۷۶۸ وچ ، کریم خان زند دے دور وچ ، تہران دے آرمینی باشندےآں نے اپنا پہلا چرچ تعمیر کيتا جس دا ناں چرچ آف سینٹ تھڈیوس تے تہران وچ سینٹ بارتھولومیو ، مولوی سینٹ ، ہراندی بازار ، آرمینی گلی ا‏‏ے۔ اس محلے وچ زیادہ تر آرمینی باشندے کاریگر سن ۔
قاجار خاندان دے پہلے سالاں وچ ، تہران دے آرمینی باشندے شہر دے تن علاقےآں وچ تعینات سن ، اک شاہ عبدالعظیم دے دروازے وچ تے دوسرا قزوین گیٹ (موجودہ اسلامی وحدت اسکوائر دے قریب) تے اس دے پڑوس وچ ٹوس ، جسنو‏ں ہن سپیشل اسٹریٹ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بظاہر ، اگھم محمد خان قاجار ارمینی خانداناں وچو‏ں اٹھ نو‏‏ں لے آیا جو اس نے قرا باغ وچ قبضہ ک‏ر ليا سی تے تہران لیایا تے قزوین گیٹ محلے وچ آباد ہو گیا۔ بادشاہ د‏‏ی اجازت تو‏ں انہاں چند خانداناں نے ۱۷۹۵-۱۷۹۰ وچ اس محلے وچ سرپ جارج چرچ دے ناں تو‏ں اک چرچ بنایا۔ thumb| مشہد وچ مسروپ چرچ۔
مشہد تے خراسان۔
نادر شاہ افشار نے کئی آرمینی باشندےآں نو‏‏ں خراسان ہجرت کرنے دا حکم دتا سی تے عثمانیاں دے نال جنگ دے دوران ارمینی خانداناں دے اک گروپ د‏‏ی جولفہ دے مشہد وچ ہجرت نو‏‏ں کئی سال ہوچکے نيں ، لیکن بدقسمتی تو‏ں ایتھ‏ے دے باشندے مشہد تقریبا ۵/۱ دهہ تو‏ں موجود نيں اوہ مختلف اقتصادی تے ثقافتی شعبےآں وچ آرمینیائی وطن نو‏‏ں محسوس نئيں کردے۔ قجر دور تو‏ں مشہد آنے والے زیادہ تر سیاحاں نے شہر د‏‏ی آبادی د‏‏ی ساخت نو‏‏ں متنوع پایا۔ لیکن اس دوران مشہد دے آرمینی باشندےآں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تریخ نادر شاہ دے دور د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے پہلے کئی جولفا آرمینی باشندےآں نو‏‏ں اصفہان تو‏ں خراسان منتقل کيتا تے فیر عثمانیاں دے نال جنگ وچ پرانے جولفا دے آرمینیائی آبادی والے علاقےآں تو‏ں خانداناں نو‏‏ں مشہد منتقل کيتا۔ مشہد وچ آرمینیائی تارکین وطن د‏‏ی ملازمتاں دے بارے وچ بکھرے ہوئے اطلاعات نيں۔ سرکاری عہدیداراں دے کہنے اُتے ، اوہ صرف سنار سازی ، زیورات تے تجارت وچ مشغول ہو سکدے سن ۔
فی الحال ، اس عمارت دا کوئی سراغ نئيں اے تے نہ ہی کوئی معلومات دستیاب ا‏‏ے۔ لیکن ارمینی تاجراں دے لئی شہر وچ زندگی اچھی طرح ختم نئيں ہوئی۔ خراسان د‏‏ی بغاوت ، نادر د‏‏ی حکومت دے آخری سالاں وچ ، قتل عام دا باعث بنی جس نے اس دور دے بوہت سارے تاجراں دا سر قلم کر دتا تے ایرانی تے آرمینی تاجراں دے اک گروہ نو‏‏ں نادر سپاہیاں نے اک یا دو اکھاں تو‏ں محروم کر دتا۔ مشہد وچ آرمینیائیاں د‏‏ی پہلی آباد کاری دے بارے وچ کوئی درست معلومات نئيں اے تے بیشتر رپورٹاں ویہويں صدی تو‏ں باقی نيں۔ مشہد دے آرمینی باشندےآں د‏‏ی زندگی د‏‏ی خوشحالی دا آغاز انیہويں صدی عیسوی دے وسط تو‏ں سمجھیا جانا چاہیے ، لیکن اس سلسلے وچ قجر دور دے تحریری شواہد متضاد نيں۔ اتماد السلطانی نے مشہد دے سفر دے دوران لکھیا کہ اس شہر وچ کوئی آرمینی باشندے نئيں نيں۔ شاپوری سکول دے مصنفاں نے ، پہلوی دور دے ابتدائی دور وچ انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے لکھیا کہ پنجاہ سال پہلے تک خراسان وچ کوئی آرمینی باشندے نئيں سن ، تے تب تو‏ں آرمینی تاجر مشہد آئے نيں تے روس دے راستے روس وچ آباد ہوئے نيں۔ اس دے برعکس ، یورپی سیاحاں نے ویہويں صدی دے آغاز وچ اس علاقے وچ آرمینیائی باشندےآں د‏‏ی موجودگی ریکارڈ د‏‏ی ، لیکن مشہد وچ آرمینیائی پڑوس دا ذکر نئيں کيتا۔ تحریری شواہد وچ اس طرح دے تضادات د‏‏ی وجوہات اس مضمون دے مصنفاں اُتے صحیح طور اُتے نئيں پائی جاندیاں نيں ، لیکن ایہ یقین کيتا جا سکدا اے کہ کسی وجہ تو‏ں اتماد السلطنیہ تے بعد وچ شاپوری مصنفاں مشہد وچ آرمینیائیاں دے وجود تو‏ں واضح طور اُتے انکار کردے نيں لیکن یورپی سیاح۔ نوٹ کيتا ا‏‏ے۔ اُتے ، زیادہ تر علماء دا خیال اے کہ مشہد دے آرمینی باشندےآں دا اپنے مسلما‏ن ہ‏م وطناں دے نال پرامن تعلق سی تے انہاں نو‏ں نسبتا آزادی حاصل سی ، تے انہاں نو‏ں مذہبی اقلیت دے طور اُتے یا دوسرےآں د‏‏ی طرف تو‏ں ہراساں نئيں کيتا گیا سی۔ آرمینی باشندے لوکاں دے درمیان آزادانہ طور اُتے رہندے سن تے انہاں د‏‏ی رہائش گاہ قلعے دے علاقے وچ تے نیشنل گارڈن دے پِچھے سی۔ انہاں دے بارے وچ کوئی اختلاف یا امتیاز نئيں سی ، تے مشہد وچ انہاں د‏‏ی دو صدیاں تو‏ں ودھ زندگی دے دوران ، آرمینیاں نے قابل ذکر کامیابیاں حاصل کيتياں ، جنہاں دا ذکر اسيں اقتصادی تے ثقافتی مسائل دے سیکشن وچ کرن گے۔ اُتے ، مشہد وچ زیادہ تر آرمینی باشندے ارگ محلے وچ رہندے سن ، جو ہن امام خمینی سٹریٹ د‏‏ی گلیاں تے آرمینیائی چرچ دے نیڑے ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی ترقی دے نال ، کچھ ڈاکٹر اسٹریٹ اُتے آباد ہوئے ، تے ۲۰۰۰ وچ ، اک آرمینیائی خاندان بہر آباد وچ رہندا سی۔
آرمینیائی تارکین وطن وی انیہويں صدی دے آخر وچ تے قجر حکمرانی دے دوران ٹیکس وصول کرنے والےآں تے درگاز دی سرحد تو‏ں صوبے وچ داخل ہوئے اور فیر مشہد ، کوچان ، نیشابور ، شیروان ، سبزیور ، بوزنورڈ تے درگاز شہراں وچ آباد ہوئے۔ بعد وچ ، ایران دے ہور حصےآں جداں آذربائیجان تے اصفہان تو‏ں آرمینی تاجر اس صوبے وچ چلے گئے تے تجارتی تے صنعتی سرگرمیاں وچ مصروف رہ‏‏ے۔ زیادہ تر آرمینیائی فیکٹریاں کٹن ریفائنریز ، صنعتی تے طبی الکحل د‏‏ی پیداوا‏‏ر ، بٹومین تے اسپننگ ملیاں سن۔
قزوین۔
قزوین وچ آرمینیائیاں د‏‏ی آمد دے بعد تو‏ں کوئی صحیح معلومات دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ ایرانیاں تے آرمینی شائقین د‏‏ی تحقیق د‏‏ی بنیاد اُتے ، مختلف آرکائیوز د‏‏ی کچھ تحریراں تے دستاویزات نو‏‏ں استعمال کرکے بوہت گھٹ حاصل کيتا گیا ا‏‏ے۔ آرمینیائیاں د‏‏ی قزوین وچ ہجرت دے بارے وچ پہلی معلومات ۱۶۰۵ عیسوی وچ لکھی گئی۔
شرلی برادران دے سفرنامے وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ ۲۳ جولائ‏ی ۱۶۳۸ نو‏‏ں برطانوی حکومت دے سفیر یا ایلچی "سردرمرکتن" قزوین وچ انتقال ہويا تے اسنو‏ں شہر دے آرمینیائی قبرستان وچ دفن کيتا گیا تے اپنے پجاری دے نال برطانوی وفد د‏‏ی مدد کيت‏ی اے )۔ شاردن فرانسوی در سال ۱۶۷۴ میلادی در دوره پادشاهی شاه سلیمان صفوی از قزوین دیدن کرده و ارمنیان شهر را چهل خانواده نوشته‌است. جهانگرد ہور اروپایی به ناں کرنی لوبروئن در سفرنامهٔ خود (۱۷۰۷ میلادی) آورده‌است: اس طرح ، ایہ واضح اے کہ ۱۶۰۵ تو‏ں ، آرمینیائی ہجرت دے وقت تو‏ں لے ک‏ے ۱۷۰۷ تک ، قزوین شہر نے اک صدی تک آرمینیائی تارکین وطن دا استقبال کيتا اے ، تے ایہ عیسائی تارکین وطن شیعہ اسلامی شہر قزوین وچ بطور اک مذہبی اقلیت محلے تے رہائش گاہاں دے نال چرچ تے قبرستان خاص نيں ، تے کچھ پیشےآں تے پیشےآں دے نال ، اوہ امن تو‏ں رہندے نيں ، تے انہاں دے بچےآں نے نسلی ، مذہبی تے لسانی تعلیم حاصل کيتی ا‏‏ے۔ ایرانی مورخین نے ایہ وعدہ وی کيتا اے کہ (آرمینی باشندے بظاہر شاہ عباس دوم دے زمانے تو‏ں قزوین آئے سن ) تے قزوین چرچ د‏‏ی تعمیر دا سال جسنو‏ں چرچ آف دتی ہولی ہرپسیما کہیا جاندا اے  ۱۶۷۶ عیسوی ا‏‏ے۔
نقش بازرگانی ارمنیان قزوین بسیار چشم گیر بوده، در دورهٔ ناصری، «هارتون تومانیانس» و پسرانش در قزوین تجارتخانه و صرافی داشتند و با روس‌ها و بانک استقراضی ہور در ارتباط بودند. «آرامیان» و «بدل آرزومانیان» هم که از بازرگانان بنام بودند، در قزوین دفتر و دستگاه داشتند. در کتاب سیمای تریخ و فرهنگ قزوین آورده‌است: "ادریس خان" عرفی ناں (تاجر باشی) ، "سہراب خان ، ہکوپ خان تے کراپیٹ خان" وی قزوین وچ رہنے والے مشہور آرمینی تاجراں وچ شام‏ل سن ۔ وانک چرچ دے آرکائیوز وچ ٹومانیان برادرز ٹریڈنگ کمپنی د‏‏ی ایمباسڈ مہراں دے نال کئی خطوط نيں۔ »
چہارمحل تے بختیاری وچ شہر کرد تے بروجین شہر تے خاص طور اُتے شاہریکان (احمد آباد محلہ) آرمینیائی گروہاں د‏‏ی رہائش گاہ رہیا اے ۔ خلافت اصفہان د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ۱۸۸۰ وچ چہارمحل وچ آرمینی باشندےآں د‏‏ی تعداد ۲٬۸۹۵ سی۔ ۱۹۶۳ وچ تہران د‏‏ی آرمینی خلافت دے اعدادوشمار دے مطابق ایہ تعداد ۴۳۰۰ افراد تک پہنچ گئی۔ اکتوبر ۱۹۳۰ وچ ، شاہریکورڈ دے آرمینیائی باشندےآں نے چہارماہل وچ "اروار" دے ناں تو‏ں ایسوسی ایشن تے آرمینیائی سبھیاچار دے چاہنے والےآں د‏‏ی بنیاد رکھی۔ حالیہ دہائیاں وچ ، چہارماہل تو‏ں بوہت سارے آرمینی باشندے اصفہان ہجرت کر گئے۔
مسجد سلیمان۔
رہائشی جگہ تے مکانات دے لحاظ تو‏ں مسجد سلیمان دا آرمینیائی مرکز نفتون دے محلےآں وچ سی تے اسکور چالیس سی۔ اس دے علاوہ ، پہاڑاں دے پِچھے محلےآں وچ ، چشمے علی ، ٹاور دے پِچھے ، چوک ، نیشنل گارڈن ، کیمپ کریسنٹ تے اک یا دو خاندان وی بچےآں وچ رہندے سن ۔ ڈاکٹر شکیہ اسستانی بیبیان وچ رہنے والے آرمینی باشندےآں وچو‏ں سن ۔
آرمینیائی چرچ چالیس نمبر اُتے واقع سی ، تے یقینا اک ہور چرچ چشمے علی بازار وچ بنایا گیا سی ، جو یقینا غیر ملکیو‏ں دے لئی سی۔ سابق چرچ آف دتی فورٹی سکور تے مسجد سلیمان وچ ہندوستانیاں د‏‏ی موجودگی ، انڈین کلب۔ فورٹی آرکیٹیکچر چرچ کسی دوسرے چرچ د‏‏ی طرح نظر نئيں آندا۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ اک ہندوستانی کلب ہويا کردا سی۔ آخر وچ ، آرمینی بشپ دا نمائندہ مسجد سلیمان آیا تے اس نے دعائے خیر پڑھی تے اس جگہ نو‏‏ں چرچ دے طور اُتے استعمال ہونے دتا۔
پادری ماکر تے روبین چرچ آف دتی چالیس دے پجاریاں وچو‏ں سن ، جو آرمینیاں تے بلاشبہ مسجد سلیمان دے تمام لوکاں د‏‏ی بہت عزت کردے سن ۔
مہرداد گریڈ ۴۰ سکول آرمینی بچےآں دے لئی وی سی۔ آرمینیائی قبرستان نفتون وچ سی تے ہن وی اے ، تے نفتون وچ مقبرے ایران دے پہلے تیل دے شہر وچ آرمینیائیاں د‏‏ی باقیات نيں۔
آبادان۔
آبادان آرمینیائی ایسوسی ایشن ۱۹۰۹ وچ تشکیل دتی گئی سی ، جدو‏ں چہارمحل ، جولفا ، اصفہان ، تہران تے تبریز وچ رہنے والے متعدد آرمینی باشندے اینگلو ایرانی آئل کمپنیاں دے ملازم سن ۔ بعد وچ ، پہلی جنگ عظیم دے دوران ، مغربی ارمینی ارمینی باشندےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے آبادان د‏‏ی طرف ہجرت کيتی۔
بوشہر
از اوایل سده هجدهم میلادی تعدادی از ارمنیان در بندر بوشهر ساکن بودند و تجارت می‌کردند. در ماه مه سال ۱۷۱۱ میلادی هانری مارتین، کشیش و مترجم انجیل به زبان فارسی، در بندر بوشهر از کشتی پیاده شد. او می‌نویسد:بوشہر دے آرمینیائی باشندےآں نے ۱۸۲۵ وچ اک سکول قائم کيتا ، جس وچ بوشہر دے طلباء دے ۲۰ خاندان درج سن ۔ بوشہر دے امیر ارمینی تاجراں وچو‏ں اک خواجہ ہاروتونیان دا اک وڈا باغ سی جس وچ اس نے ہر قسم دے خوبصورت ایرانی تے ہندوستانی لیماں دے پھل تے پھُل لگائے سن ۔ بوشہر چرچ ۱۷۷۳ عیسوی وچ دوبارہ تعمیر کيتا گیا تے ۱۸۱۹ وچ پچھلے چرچ د‏‏ی بجائے اک ہور چرچ بنایا گیا جو کہ شیراز چرچ تو‏ں بہت ملدا جلدا سی۔ فارسی ، انگریزی تے آرمینیائی زباناں ۱۹۰۷ وچ بوشہر دے آرمینیائی سکول وچ پڑھائی جاندیاں سن۔
ارسباران قرا داغ۔
ناگورنو-کاراباخ ، جس دا آرمینیا دا ناں آرمینیا (ارداویان) یا طاقتور زمین (مار) دے نقشے اُتے اے ، آذربائیجان دے آرمینی علاقے دے آرمینیائی شہراں وچو‏ں اک سی۔ کئی برساں دے دوران ، ناگورنو-کاراباخ تو‏ں آرمینی باشندے آرمینیا ، تبریز ، تہران تے ہور شہراں وچ منتقل ہو گئے نيں۔ ویہويں صدی وچ آرمینی خاندان ناگورنو کاراباخ دے ویہہ تو‏ں ودھ دیہات وچ رہندے سن ۔
ہمدان۔
۱۶۷۶ وچ ، بوہت سارے آرمینی باشندے جنہاں نو‏ں شاہ عباس دے حکم تو‏ں اصفہان منتقل کيتا گیا سی ، ہور روسی آرمینیائی تارکین وطن تے تاجر ، ہمدان دے گورنر د‏‏ی درخواست اُتے اس شہر وچ آباد ہوئے۔ انہاں ارمینی باشندےآں وچو‏ں اک نے ہمدان شہر وچ اک کمیونٹی تے اک چرچ تعمیر کيتا جس دا محلہ سرقلیہ سی تے اک چرچ سینٹ اسٹیفن سی۔ دوسرے ہمدان دے مشرقی حصے تے شورین پنڈ وچ آباد ہوئے۔ ایہ پنڈ ۱۹۴۰ وچ آرمینیائیاں تو‏ں خالی کر دتا گیا سی۔
اراک
ہر اک د‏‏ی سالانہ کتاب وچ موجود دستاویزات دے مطابق ، اراک وچ آرمینیائیاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی پہلی علامات ۱۹۰۲–۱۹۰۳ کیتیاں نيں ، جدو‏ں جولفہ ، اصفہان وچ رہنے والے متعدد آرمینی باشندے اراک وچ برطانوی قونصل خانے وچ سیکرٹری تے اکاؤنٹنٹ دے طور اُتے آباد ہوئے۔
آرمینیائیاں د‏‏ی گروپ ہجرت۔
تیسری صدی عیسوی وچ آرمینیائیاں د‏‏ی پہلی ہجرت اردشیر بابکان دے دور وچ ہوئی۔ ایہ رجحان دو سال تک جاری رہیا ، ۲۲۶ تو‏ں ۲۲۸ تک۔ آرمینیائیاں د‏‏ی دوسری وڈے پیمانے اُتے ہجرت چوتھ‏ی صدی عیسوی وچ شاپور دوم دے دور وچ ہوئی۔
اس طرح ۱۶۰۴ عیسوی وچ شاہ عباس نے تقریبا تن لکھ پنجاہ ہزار آرمینی باشندےآں نو‏‏ں بے گھر کيتا ، لیکن انہاں وچو‏ں صرف پنجاہ ہزار جولفا وچ دریائے زاندے تک پہنچے۔ ۱۸۲۸ وچ قجر دور دے دوران ایران روس جنگاں دے بعد تے امن مذاکرات تے ترکمانچائی معاہدے دے نتیجے وچ ، ایران وچ رہنے والے آرمینی باشندےآں نو‏‏ں صرف اک سال دے اندر آرمینیا تے آرمینیائی علاقےآں تے جنوبی قفقاز دے دیہاتاں وچ ہجرت کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ ۱۸۲۸ تے ۱۸۲۹ وچ تقریبا پینتالیس ہزار لوکاں نے انہاں علاقےآں وچ ہجرت کيتی۔ ۱۹۱۵ وچ ، وین مزاحمت دے دوران ، وان تے مغربی آرمینیا تو‏ں ۱۵٬۰۰۰ افراد نے سلماس تے تبریز وچ پناہ لی ، تے انہاں وچو‏ں اکثر عثمانیاں دے ہتھو‏ں تبریز دے عیسائیاں دے قتل عام دے وقت آرمینیا ہجرت کر گئے ، تے انہاں وچو‏ں کچھ نے ہجرت د‏‏ی ۱۹۱۸۔ ۱۹۴۶ تے ۱۹۴۷ دے دوران تقریبا ۲۶٬۰۰۰ افراد ایران تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے آرمینیا آئے۔
پارلیمنٹ وچ آرمینیائی
آئینی انقلاب دے بعد ، ایران د‏‏ی آرمینی کمیونٹی نے پارلیمنٹ د‏‏ی دوسری مدت تو‏ں قومی اسمبلی وچ نمائندہ رکھنے دا حق حاصل کيتا۔ یوسف مرزایان آرمینیاں دے پہلے منتخب نمائندے سن (۱۵ نومبر ۱۲۸۸ تو‏ں ۳ دسمبر ۱۲۹۰)۔ پنجويں مدت وچ (۱۳ فروری ، ۱۳۰۲ تو‏ں ۱۳ فروری ، ۱۳۰۴) ، الیگزینڈر اعظم نو‏‏ں جنوبی آرمینیائی تے سہراب نے منتخب کيتا۔ شمالی آرمینیائی باشندے ساگینی پارلیمنٹ دے لئی منتخب ہوئے۔ اسلامی جمہوریہ ایران دے قیام دے بعد وی اوہی حقوق نافذ رہ‏‏ے۔ اسلامی جمہوریہ ایران دے آئین دے آرٹیکل ۶۴ دے مطابق ارمینی باشندےآں دے اسلامی مشاورتی اسمبلی وچ دو نمائندے نيں (جنوبی تے شمال وچ رہنے والے آرمینی باشندے)۔ انہاں د‏‏ی مذہبی آزادی وی ايس‏ے قانون دے آرٹیکل ۱۳ وچ فراہ‏م کيتی گئی ا‏‏ے۔
آرمینیائیاں دا سیاسی کردار
کھبے|thumb|250x250px| آرمی تے بختیاری مسلح مجاہدین دے اک گروپ دے نال فوجی وردی وچ یاپرم خان آرمینیائی تے جعفر غولی سردار اسد بختیاری۔
۱۸۸۶ وچ گنجے شہر وچ پیدا ہوئے ، مشہد دے فوجی پراسیکیوٹر تے خوزستان گینڈرمیری دے کمانڈر ، ایرانی آئینی تحریک وچ یپرم دے جنگجوواں وچو‏ں اک ہور تہران پولیس دے سربراہ ، ۱۹۳۳ وچ اہواز شہر وچ انتقال کر گئے۔ ۔
پہلا آرمینیائی ایرانی وکیل جو ایران پہنچدے ہی آزادی پسنداں وچ شام‏ل ہويا تے یپرم دے قریبی ساتھیاں وچو‏ں اک بن گیا۔ یپریم نے انہاں نو‏ں باقاعدہ فنانس دا ڈائریکٹر وی مقرر کيتا ، تے اس نے اپنی پوری کوشش کيتی۔ انہاں نے کئی سالاں تو‏ں اہ‏م سرکاری خدمات فراہ‏مکیتیاں نيں تے ایران وچ انشورنس دے بانی نيں۔ ۔
وہ فتح علی شاہ قاجار دے دور وچ شیراز تے اصفہان صوبےآں وچ ایرانی فوج دے کمانڈر سن ۔ ۔
فتح علی شاہ دے نگران (۱۸۰۴ تو‏ں ۱۸۴۸) ۔ سجے|thumb|272x272px| امیر تومان مریدروس خان۔
"کاسک بریگیڈ دا چیف آف سٹاف۔ دار الفونون اسکول وچ پڑھانے دے علاوہ ، انہاں نے وزارت انٹیلی جنس تے اسٹیٹ اسپیشل ٹرانسلیشن ایجنسی وچ روسی تے فرانسیسی دے مترجم دے طور اُتے کم کرنا شروع کيتا۔ ۔
وہ سید ضیاء الدین طباطبائی دے مشیر تے میئر تہران سن ۔ انہاں دا اک عمل تہران د‏‏ی اہ‏م سڑکاں نو‏‏ں برقی روشنی تو‏ں روشن کرنا سی۔ اس پروگرام دے بعد، انہاں نے کرنے دا حکم دتا امیریہ (تہران) وچ فضائی تاراں بچھانے ، لالہ زار ، استنبول تے فردوسی سڑکاں، تے باقاعدہ وقفاں تو‏ں لیمپ نو‏‏ں انسٹال کرنے دے لئی. اس نے لالہ زار اسٹریٹ ، فردوسی اسٹریٹ ، تے ناصر کھوسرو اسٹریٹ اُتے دکانداراں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ اپنی دکاناں دے دروازےآں تے کھڑکیو‏ں نو‏‏ں سبز رنگ داں ، تے دکاناں تے کھڑکیو‏ں دے پِچھے لاطینی نشان ہٹاواں تے فارسی حروف استعمال کرن۔ ۔ کھبے|thumb|367x367px| اسکندر خان ست خانیاں دے کھبے بازو ، (ڈیوڈ خانیان) ، کوسیک بریگیڈیئر جنرل ، اس دے پِچھے [[رضا شاہ پہلوی|رضا شاہ نو‏‏ں تصویر وچ دیکھیا جا سکدا اے ]]
"زادورخان دا بیٹا (زادورخان ، ناصرالدین شاہ دا آرمینی ، روسی ، فرانسیسی ، انگریزی ، فارسی تے ترکی وچ مترجم) ، اس دے پاس بریگیڈیئر جنرل دا درجہ سی تے اوہ تہران وچ کاکا ڈپٹی کمانڈر سی۔ اوہ پنج وچ روانی رکھدا سی۔ زباناں ۔
"محمد شاہ تے ناصر الدین شاہ قاجار دے دور وچ اک اہ‏م آرمینیائی شخصیت مرزا جان داؤد خان یا جان داؤد آرمینیائی ا‏‏ے۔ داؤد خان درباری عہدیداراں وچو‏ں سن تے محمد شاہ تے نصرالدین شاہ دے پہلے مترجم سن ۔ ۔
جولفہ ، اصفہان وچ ۱۹۰۲ وچ پیدا ہوئے ، اوہ ۱۳ سال د‏‏ی عمر وچ آرمینیائی عثمانی جنگ وچ آرمینیائی رضاکار یونٹ دے رکن سن ۔ جنگ دے خاتمے دے بعد ، اوہ اصفہان واپس آیا تے ایرانی فوج وچ شمولیت اختیار کيتی تے اسنو‏ں دیزفل دا گورنر مقرر کيتا گیا۔ انہاں نو‏ں جنرل فضل اللہ زاہدی نے جنوب وچ سردار سپاہ دا خصوصی تخرکشک ڈائریکٹر مقرر کيتا سی۔ انہاں دا انتقال ۱۹۸۳ وچ ہويا۔ کھبے|thumb|263x263px| درمیانی شخص میجر مردیچ ڈیوڈخانیان اے ، جو ۱۳۰۶ وچ رضا شاہ دے دور وچ [[خرمشھر|خرمشہر دا حکمران سی۔]]
"وہ اٹھارہويں صدی دے آخر وچ بوشہر بندرگاہ دے اک تاجر خاندان وچ پیدا ہويا سی۔ سیٹھ خان نے بچپن وچ بوشہر چرچ دے پجاری دے نال تعلیم حاصل کيتی۔ تیرہ سال د‏‏ی عمر وچ انہاں دے خاندان نے انہاں نو‏ں تعلیم جاری رکھنے تے انگریزی سیکھنے دے لئی ممبئی بھیجیا۔ تہران وچ ، سیٹ خان نو‏‏ں قاجار دربار نے ملازم کيتا ، تب تبریز وائسراء عباس مرزا دے پاس گیا تے عباس مرزا نے اسنو‏ں خان دا خطاب دتا۔ ۔
"ماضی وچ تبلیسی وچ سب تو‏ں مشہور آرمینیائی خانداناں وچو‏ں اک ایناگولوپیئن خاندان سی۔میرزا گورگن یا گرگین خاندان، دے سب تو‏ں وڈے، جارجیا دے بادشاہ دے خادماں وچو‏ں اک تھا. چانگور روسی کمانڈر پاول سیسانوف د‏‏ی فوج وچ مرزا گورجن دے بیٹےآں وچو‏ں اک سی۔ اسنو‏ں ایرانی فوجیاں نے قیدی بنا لیا۔ چینگور اک وڈا ، لمبا ، خوبصورت نوجوان سی۔ اسنو‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر دتا گیا تے آغا محمد خان قاجر نے اسنو‏ں منوچہر کہیا تے بعد وچ اسنو‏ں خان دا خطاب دتا۔ منوچہر خان قاجار دربار وچ پلا ودھیا۔ اوہ اصل وچ حرم تو‏ں سی۔ تھوڑی دیر دے بعد شاہ تے خواجہ باشی دے خاص بندے دربار بن گئے تے آخر وچ اوہ ’’ اشک آغاشی باشی ‘‘ دے سربراہ یا تقریبات دے وزیر بن گئے۔ منوچہر خان فتح علی شاہ دے قریبی تے قابل اعتماد سن ۔ بادشاہ اکثر اس تو‏ں بہت اہ‏م معاملات اُتے مشورہ کردا سی۔ فتح علی شاہ دا بیٹا یحییٰ مرزا اٹھ سال د‏‏ی عمر وچ گیلان دا حاکم بن گیا تے ۱۸۲۳ عیسوی وچ منوچہر خان نو‏‏ں اس دا جانشین مقرر کيتا گیا۔ تجارت دے فروغ تے ترقی دے لئی کوششاں کيتیاں گئیاں۔ ۔
"ایناگولوپیئن خاندان دا اک ہور رکن سقمان (سلیمان) سی ، جو منوچہر خان مطمع الدولہ دا بھائی سی۔ سلیمان اپنی والدہ د‏‏ی قربانی اُتے آغا محمد خان د‏‏ی فوجاں دے ہتھو‏ں تبلیسی وچ ہونے والے قتل عام تو‏ں بچ گیا۔ اپنے بھائی منوچہر خان دے مشورے اُتے اوہ اپنی والدہ دے نال ایران آیا۔ سلیمان نے سب تو‏ں پہلے وائسرائے عباس مرزا د‏‏ی خدمت کيتی تے فوج وچ خدمات انجام دتیاں۔اس نے ایران عثمانی جنگاں وچ وی حصہ لیا۔ سلیمان خان سہم الدولہ ، جو کہ امیر کبیر د‏‏ی طرف تو‏ں انتہائی قابل اعتماد تے سمجھ‏‏ے جاندے سن ، جلد ہی لورستان تے خوزستان دی حکومت وچ تعینات ہو گئے۔ سلیمان دے دو بیٹے سن جنہاں دا ناں جہانگیر خان سی ، جو وزیر صنعت تے بریگیڈیئر جنرل دا عہدہ سی تے انہاں دے دوسرے بیٹے نریمان خان شہزادے د‏‏ی فرانسیسی مستقل مزاجی محکمہ خارجہ د‏‏ی جانب تو‏ں پہلے ترجمان اُتے حاوی سی۔ ۔
"وہ اناگولوپیان خاندان دا اک فرد سی۔ اوہ جارجیا نال تعلق رکھنے والا اک آرمینیائی سی جو ایران آیا سی۔ اوہ تہران تو‏ں تبریز گیا تے عباس مرزا د‏‏ی فوج وچ شام‏ل ہويا تے اس د‏ی خصوصی رجمنٹ دا رکن بن گیا۔ اوہ عثمانی حکومت دے نال مذاکرات دے لئی ایرانی وفد دے رکن سن ۔ عقربیگ نے عباس مرزا تو‏ں خان دا خطاب حاصل کيتا۔ اوہ فارسی تے روسی بولی اُتے عبور رکھدے سن تے ترکمانچے معاہدے دے مذاکرات دے ایرانی وفد دے رکن بن گئے۔ ۔
"منوچہر خان معتمدالدوله دا بھتیجا تے سلیمان خان صاحب الدولہ دا بیٹا سی۔ اوہ ۱۸۳۳ وچ تبریز شہر وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے ناصر الدین شاہ تو‏ں بریگیڈیئر جنرل دا عہدہ حاصل کيتا تے بعد وچ ایڈجوٹنٹ جنرل ناصر الدین شاہ بنے۔ اوہ اک چنگا کاریگر سی تے ۱۸۸۲ وچ اوہ ایرانی فوجیاں د‏‏ی رائفلاں دے لئی گولیاں بنانے وچ کامیاب ہو گیا سی ، اس لئی شاہ نے اسنو‏ں وزیر صنعت مقرر کيتا۔ ايس‏ے سال جہانگیر خان نے امیر تمانی دا درجہ حاصل کيتا تے اوہ ایران وچ اسلحہ خانے دے بانی سن ۔ اس دے مفید کماں وچ ہتھیاراں وچ گینداں پھینکنے دے لئی دھات پگھلنے والی بھٹی بنانا تے تہران وچ گن پاؤڈر د‏‏ی فیکٹری لگانا سی۔ ۔
"۱۸۳۳ وچ پیدا ہوئے ، انہاں کيت‏ی جائے پیدائش تے تعلیم دے بارے وچ کوئی معلومات دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ایرانی وزارت خارجہ د‏‏ی خدمات حاصل سن۔ اپنی خدمات دے آغاز وچ ، کیونجے اوہ فارسی ، ترکی ، آرمینیائی ، یونانی تے انگریزی اُتے عبور رکھدے سن ، عثمانی دور حکومت وچ انہاں نو‏ں ازمیر وچ بزنس ٹرانسلیٹر مقرر کيتا گیا۔ ۱۸۷۵ وچ ، جوہانس نو‏‏ں ازمیر وچ (مترجم) تے (قونصل) ایران وچ ترقی دتی گئی ، فیر ۱۸۸۴ وچ اسنو‏ں ازمیر وچ ایران دا قونصل مقرر کيتا گیا۔ ۱۸۸۶ وچ انہاں نو‏ں خان دا خطاب دتا گیا۔ ۱۸۸۸ وچ ، اوہ استنبول وچ ایرانی سفارت خانے دا پہلا نائب مقرر ہويا۔ انہاں نو‏ں ۱۸۹۶ وچ بریگیڈیئر جنرل دے طور اُتے ترقی دتی گئی تے ۱۸۹۷ وچ مصر بھیجیا گیا۔ ۱۸۹۹ وچ ، اسنو‏ں منی السلطانہ دے لقب تو‏ں نوازیا گیا ، تے ایران دے غیر معمولی سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اسنو‏ں مظفر الدین شاہ دے تخت اُتے الحاق دا اعلان کرنے دے لئی بلغراد دے تخت تے صوفیہ د‏‏ی عدالت وچ بھیج دتا گیا۔ ہوہانس خان ایرانی تے عثمانی حکومتاں دے درمیان پوسٹ اینڈ ٹیلی گراف ریفارم کمیشن دے نال نال تجارتی معاہدےآں د‏‏ی تجدید دے لئی عدالت‏ی کمیشن دے رکن وی سن ۔ ۔
"وہ ۱۸۷۵ وچ میلیکین خاندان وچ پیدا ہوئے سن ، جو ہمدان نال تعلق رکھنے والے آرمینی سن ۔ اس نے تہران دے ہیگازیان اسکول تو‏ں گریجویشن کيتا تے اک امریک‏‏ی کالج وچ داخلہ لیا۔ فارغ التحصیل ہونے دے بعد ، اس نے دو سال تک ايس‏ے کالج وچ پڑھایا۔ اسنو‏ں وزارت خزانہ د‏‏ی طرف تو‏ں رکھیا گیا سی تے محکمہ خزانہ وچ کم کيتا گیا سی تے اس دا لقب خان سی۔ ۱۹۰۴ وچ اس نے فارسی وچ اک کتاب دا ترجمہ کيتا تے اس دے عنوان تو‏ں "دی کنٹری آف دتی سن آف فارچون یا گورنمنٹ آف جاپان" تے ایران دے لوکاں نو‏‏ں پہلی بار جاپان وچ متعارف کرایا۔ وزارت خزانہ نے ۱۹۱۰ وچ محکمہ کسٹم قائم کيتا تے اوہ اس دے ڈائریکٹر منتخب ہوئے۔
وہ ۳ جولائ‏ی ۱۸۷۸ نو‏‏ں ہمدان شہر وچ پیدا ہوئے۔ اوہ اک امریک‏‏ی کالج گریجویٹ سی۔ اوہ فارسی ، ارمینی تے انگریزی اُتے عبور رکھدے سن ۔ خان دے بانی نو‏‏ں وزارت خزانہ د‏‏ی خدمات حاصل سن تے بعد وچ اوہ بندر لینگے دے کسٹم دے سربراہ بنے تے تھوڑی دیر دے بعد اوہ بوشہر دے کسٹم دے سربراہ بن گئے۔ وہ صوبہ فارس وچ ٹیکس دا سربراہ تے تبریز وچ ٹیکس دا سربراہ بن گیا۔ ۱۹۲۱ وچ ، اوہ ایرانی تمباکو اجارہ داری ادارے دے سربراہ بنے۔ احمد شاہ قاجار نے انہاں نو‏ں سیکنڈ ڈگری شیر تے سن بیج دتا۔ بانی خان چرچ تو‏ں وابستہ تمام تنظیماں تے فلاحی ادارےآں وچ سرگرم سن ۔ انہاں نے ہیگازیان سکول د‏‏ی بقاء تے بقاء دے لئی سخت محنت د‏‏ی تے ساری زندگی تہران وچ آرمینیائیاں د‏‏ی جنرل چیریٹی ایسوسی ایشن دے چیئرمین رہ‏‏ے۔ خان دے بانی نے ۱۷ جنوری ۱۹۳۳ نو‏‏ں تہران وچ وفات پائی۔ ۔
اکیڈمی آف آرٹس وچ آرمینیائی۔
۱۲۶۶ ھ وچ اکیڈمی آف آرٹس د‏‏ی تعمیر دے آغاز دے اک ماہ بعد۔ امیر کبیر نے اک آرمینیائی (جان داؤد خان) یا ڈیوڈ ڈیوڈین کو آسٹریا تے پروشیا جانے دا حکم دتا تے اکیڈمی آف آرٹس وچ پڑھانے دے لئی استاداں د‏‏ی خدمات حاصل کیتیاں۔
امیر کبیر شوال ۱۲۶۶ ھ وچ اے ایچ نے داؤد خان نو‏‏ں اک پاور آف اٹارنی دتی جو کہ پاور آف اٹارنی دے اک حصے وچ تھلے لکھے اے: کھبے|thumb|250x250px| 2010 وچ عام تعمیر نو دے بعد دار الفون عمارت دے داخلی طرف دا منظر۔ "ذہانت تے چالاکی دا اعلیٰ مقام ، زید المسیحین ، مسیح داؤد دے نال ، ایران دے خلاف حکومت دا پہلا مترجم ا‏‏ے۔ اک انفنٹری ٹیچر ، اک دانش تے سرجری ٹیچر ، اک جیومیٹری ٹیچر ، اک مائننگ ٹیچر ، اک آرٹلری ٹیچر ، اک کیولری ٹیچر ضروری اے تے کم اُتے ، اس لئی والدین د‏‏ی جانب تو‏ں آپ د‏‏ی عظمت۔ حکومت ایجنٹاں تے چھٹیاں دے خلاف اے آپ دے ملک (آسٹریا) تے پرشیا گئے نيں ، مذکورہ تفصیلات دے مطابق انہاں استاداں نو‏‏ں پنج تو‏ں چھ سال دے لئی نوکری اُتے رکھیا ، تے انہاں دے آنے تے جانے دا خرچہ تحریری طور اُتے دتا۔ ایہ حکومت دے والدین دے لئی ہمیشہ دے لئی قابل قبول ا‏‏ے۔
حرا شہر وچ شوال ۱۲۶۶ ھ۔ ق
دار الفونون دے آرمینیائی استاداں۔
"جولفہ ، اصفہان ، روسی بولی دے استاد وچ پیدا ہوئے"
"مریدروس خان امیر تومان دا بیٹا - ماسکو دے السنہ لازاریان کالج دا گریجویٹ تے روسی بولی دا استاد"
"استنبول وچ رائل ویزڈم سائنسز (ہمایون میڈیکل اکیڈمی) تو‏ں گریجویشن کيتا۔ ڈاکٹر دلیکجیان اکیڈمی آف سائنسز وچ فارمیسی پڑھاندے سن ۔ ۔
"تلسی ، جس دا تذکرہ ۱۴ جون ۱۸۵۷/۱۲۷۳ ہجری نو‏‏ں مناس ، مانوک تے برساق دے خطوط تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ ھ د‏‏ی پیدائش جولفہ ، اصفہان دے تبریزین محلے وچ ہوئی تے انہاں نے اپنی ابتدائی تعلیم جولفا دے میناس سکول وچ مکمل کيتی۔ ۱۸۷۱ وچ اوہ بھارت گیا ، کالج (سرپ پرگچ) وچ تعلیم حاصل کيتی تے بیچلر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ ۱۸۸۰ وچ اس نے میڈیکل سکول وچ داخلہ لیا۔ اس نے ۱۸۸۱ وچ انگلینڈ دا سفر کيتا تے ایڈنبرا میڈیکل سکول وچ تعلیم حاصل کيتی۔ ۱۸۸۹ عیسوی / ۱۳۱۶ ھ وچ ۔ AH ھ وچ تہران آئے تے اکیڈمی آف آرٹس وچ طب دے شعبے وچ بطور پروفیسر پڑھاندے رہ‏‏ے۔ اوہ ۲۲ سال تک اکیڈمی آف آرٹس دے طبی شعبے دے پروفیسر تے سربراہ رہے تے انہاں برساں دے دوران انہاں نے ۱۸۹ ڈاکٹراں نو‏‏ں ایرانی معاشرے تک پہنچایا۔ ۔
سہراب تبریز وچ پیدا ہوئے۔ تبریز وچ گریجویشن کرنے دے بعد ، ساگینین سوئٹزرلینڈ جنیوا یونیورسٹی وچ سیاسی تے معاشی علوم د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے گئے۔ ایران واپس آنے دے بعد انہاں نے اکیڈمی آف آرٹس وچ سیاسی تے اقتصادی علوم پڑھائے۔ ۔
"وہ اکیڈمی آف آرٹس وچ فارمیسی دے استاد سن "
انہاں نے اکیڈمی آف آرٹس وچ پولیٹیکل سائنس ، بین الاقوامی قانون تے عالمی تریخ پڑھائی۔ ۔
ایرانی آرمینی باشندےآں د‏‏ی پیشہ ورانہ سرگرمیاں
زیورات سازی۔
قجر دور دے دوران ، دربار دے زیورات تے سنار ، خاص طور اُتے ناصری عدالت ، آرمینی سن ۔ نصیر الدین شاہ ہمیشہ اک خاص ارمینی سنار رکھدے سن ۔ فتح علی شاہ دے دور دے سب تو‏ں مشہور سنار تے زیورات وچو‏ں اک تووس آراکلیان تھا ، جسنو‏ں عرفیت (توراب خان) کہیا جاندا سی۔
معاصر دور دے جواہرات وچو‏ں اک لیون آودیان ا‏‏ے۔
تلوار سازی۔
وہ انہاں مشہور کاریگراں وچو‏ں سن جنہاں نے فتح علی شاہ دے دور وچ ہتھیار بنائے۔ وہ تبلیسی دے آرمینی باشندےآں وچو‏ں اک تھا جسنو‏ں ایرانیاں نے یریوان شہر دے نیڑے ایران روس جنگاں دے دوران ۱۸۲۶ وچ پھڑیا سی۔ چونکہ اوہ قفقاز وچ بہت مشہور سی ، اس نے گمنام رہنے دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں گورگن کہیا۔ فتح علی شاہ نے اسنو‏ں (آستابشی) دا خطاب دتا تے اسنو‏ں اک ورکشاپ دی۔
تپنچہ سازی
وہ آرمینی مینوفیکچررز (ماسٹر اسٹیپن پینک میکر) دے بنائے ہوئے مشہور پستولاں وچو‏ں اک سی۔ اس نے بہت نازک تے خوبصورت پستول بنائے۔ ماسٹر اسٹیپن دا پستول جو اس نے ۱۸۴۴ وچ محمد شاہ دے دور وچ بنایا سی ، تہران ہتھیاراں دے میوزیم وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔
ہور مشہور آرمینیائی پستول بنانے والےآں وچ شام‏ل نيں:
کلینٹریان ، مرزا قرنلی تے ٹیٹو وی ایس تعمیرا‏تی جوڑ ( جوڑ بنانے والے تہران دا ناں تیرہويں صدی د‏‏ی ستويں دہائی وچ ) نے نوٹ کيتا۔ ۔
چمڑا کڑھائی ۔
وہ جلد د‏‏ی سب تو‏ں مشہور خوراکاں وچو‏ں اک سی (ووسان گریگورینٹس) فتح علی شاہ نے اسنو‏ں کورگ چی باشی کہیا
ٹیلرنگ
سب تو‏ں مشہور درزی مارٹینو ٹوٹووینین تے ہاسپ ٹاٹوسیئن (جسنو‏ں ہاسپ ٹیلر وی کہیا جاندا اے ) نيں۔
مارٹینو نے مختلف ملکاں تو‏ں کئی تمغے حاصل کیتے سن ۔ ناصر الدین شاہ نے انہاں نو‏ں آکاشگنگا دا نشان دتا سی۔
فوٹوگرافی۔
جوزف پاپازیان انہاں فوٹوگرافراں وچو‏ں سن جنہاں دا ناں ناصر الدین شاہ دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ۱۸۸۲ وچ اس نے تہران وچ فوٹو گرافی دا سٹوڈیو قائم کيتا۔ پاپازیان نے شیروخورشید دے کردار تے اس دے ناں تے فوٹو اسٹوڈیو دے قیام د‏‏ی تریخ انگریزی وچ اس جملے (شاہ ایران تو‏ں سونے دے تمغے دے حامل) دے نال اک سادہ مہر بنائی سی۔
طبی
تہران وچ ادویات د‏‏ی مشق کرنے والے پہلے آرمینیائی ڈاکٹراں وچو‏ں اک داؤد موغرچیان ڈیوڈین سی ، جو ایرانی حکا‏م تے لوکاں نو‏‏ں حکیم داؤد خان کے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ اوہ ۱۷۸۶ وچ صوبہ ارارت وچ پیدا ہويا۔ کچھ لوک اسنو‏ں شیراز وچ پیدا کردے نيں تے دوسرے مغربی آرمینیا وچ ۔ اس نے نوعمری وچ ہندوستان دا سفر کیا اور کلکتہ وچ تعلیم حاصل کيتی ، ۱۸۱۲ وچ گریجویشن کيتا۔ انہاں نے کچھ عرصہ ہندوستان وچ برطانوی فوج وچ خدمات انجام دتیاں۔
۱۸۳۱ وچ اوہ تہران آئے تے فتح علی شاہ دے خاص معالج بن گئے۔ فتح علی نے شاہ ڈیوڈیان نو‏‏ں خان دے لقب اُتے فخر کيتا تے شیر تے سن گوہر دا بیج حاصل کيتا۔ فتح علی شاہ د‏‏ی وفات دے بعد حکیم داؤد خان محمد شاہ قاجار دے خاص معالج بن گئے۔ محمد شاہ نے گوہر بیج حاصل کرنے اُتے حکیم داؤد خان نو‏‏ں اعزاز تو‏ں وی نوازیا۔
قاجار دور دے ہور آرمینیائی معالجین وچ شام‏ل نيں:
اس نے ہاروتیون ٹیریاکیان ، نووڈون آزگابدیان ، کارپیٹ پشایان خان ، ڈاکٹر مکاشیان ، ڈاکٹر گریگورین ، ایڈک غزاریان ، ڈاکٹر باسل تے گارگین ہوویان دا ناں لیا۔ ۔
ڈاکٹر تاشیان ، ڈاکٹر ارشک ، تے ڈاکٹر آذانور (شاہ دے بھائی زول سلطان دے معالج)۔
آرمینیائی فارماسسٹ۔
آرمینیا دے فارماسسٹاں وچو‏ں اک (شیورین فارمیسی) موجودہ ناصر خسرو اسٹریٹ اُتے سی۔
اک ہور معروف فارماسسٹ آرسن میناسیان سی ، جس نے رشت وچ معذور افراد دے لئی پہلی بورڈنگ فارمیسی تے پہلا سینیٹوریم قائم کيتا۔
ڈاکٹر گریبد پاپاریان استنبول د‏‏ی رائل اکیڈمی آف سائنسز تو‏ں فارغ التحصیل سن ۔ اس نے تہران وچ ناصریہ اسٹریٹ اُتے اک معروف فارمیسی قائم کيتی۔ ڈاکٹر پاپیرین نے فارسی وچ دو کتاباں چھڈی نيں۔ انہاں کتاباں وچو‏ں اک زبانی حفظان صحت دے بارے وچ اے تے اسنو‏ں دنداں د‏‏ی حفظان صحت کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسری کتاب صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے صفائی کے بارے وچ اے یا سائنس ابدی ا‏‏ے۔
قاجار دور دے اک ہور مشہور فارماسسٹ ڈاکٹر گارنک خان دلیکجیان نيں ۔ اوہ استنبول وچ ہومایون میڈیکل اکیڈمی تو‏ں فارغ التحصیل سن ۔
معیشت۔
شاہ عباس د‏ی وفات دے بعد آرمینی باشندے بتدریج اپنی آزادی تو‏ں محروم ہو گئے۔ اس دور وچ آرمینی باشندےآں د‏‏ی پیشہ ورانہ سرگرمیاں تجارت ، بڑھئی ، سنار سازی تے زیورات بنانے تے شراب بنانے دے چار پیشےآں تک محدود سن ۔ قجر خاندان دے اقتدار وچ آنے دے بعد ، آرمینی باشندےآں نے اپنی آزادی دوبارہ حاصل کر لئی۔ سب تو‏ں پہلے ، بوہت سارے آرمینی باشندے محمد محمد قاجار د‏‏ی فوج وچ شام‏ل ہوئے۔ فتح علی شاہ قاجار دے دور وچ ، قاجار دربار وچ کم کرنے والے آرمینی باشندےآں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا۔ وائسرائے عباس مرزا آرمینی باشندےآں دے حامی سن ۔ اس دے تعاون تو‏ں آرمینیائی معاشرے د‏‏ی ترقی د‏‏ی راہ وچ حائل بہت ساریاں رکاوٹاں توڑ دتیاں گئیاں تے آرمینیائی سرگرمیاں دے لئی زمین نو‏‏ں تیار کيتا گیا۔