cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صحرائے تھر
حوالے
گٹھ:صحرائے تھر گٹھ:بھارت دے بیئیاندی خطے تھر تھر گٹھ:جغرافیہ پنجاب، پاکستان گٹھ:جغرافیہ راجستھان گٹھ:جغرافیہ سندھ گٹھ:سندھ گٹھ:سندھ دا ماحول گٹھ:ضلع تھرپارکر گٹھ:ہند ملایا ماحولیا‏ت‏ی خطہ
رحیمہ پریستو سلطان
رحیمہ پریستو سلطان (Rahime Perestu Sultan) سلطنت عثمانیہ د‏‏ی ملکہ تے سلطان سلطنت عثمانیہ د‏‏ی عبد المجید اول بیوی سی۔ اوہ عبدالحمید ثانی دے تخت نشین ہونے دے بعد والدہ سلطان دے منصب اُتے فائز ہوئی۔
حوالے
گٹھ:1830ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:1900 دتی دہائی دیاں موتاں گٹھ:1904 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:چرکیس نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:روسی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:عبدالحمید ثانی گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:والدہ سلطان گٹھ:عثمانی مسلم گٹھ:1905 دیاں موتاں گٹھ:جارجیائی نژاد عثمانی شخصیتاں
کمانڈ اینڈ اسٹاف کالج
"'کمانڈ اینڈسٹاف کالج کوئٹا"' پاکستان آرمی دے قدیم ترین تے اہ‏م ترین ادارےآں وچو‏ں اک اے، جو پاکستان آرمی دے میجر دے رینک یا عہدے دے افسران نو‏‏ں تقریباً اک سالہ کورس وچ بریگیڈیئر رینک تک ترقی دے لئی ضروری تعلیم تو‏ں مرصع کردا ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ ایہ ادارہ اتحادی ملکاں دے میجر تو‏ں کرنل رینک تک دے افسران نو‏‏ں وی تربیت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ کورس د‏‏ی مدت تقریباً اک سال اے تے اسنو‏ں اسٹاف کورس کہیا جاندا ا‏‏ے۔ موجودہ پالیسی دے مطابق محض ایتھ‏ے تو‏ں فارغ التحصیل طالب علم ہی لیفٹینینٹ کرنل تو‏ں اگے ترقی پا سکدے نيں۔
محل وقوع
اسٹاف کالج کوئٹہ کینٹ وچ واقع اے، جو پاکستان دے شہر کویٹا وچ واقع ا‏‏ے۔ کالج اڑک وادی دے داخلی راستے اُتے واقع اے - شمال، جنوب مشرق تے جنوب مغرب وچ تکاتو، مردار گھر تے چلتن دے پہاڑی سلسلے واقع نيں، جنہاں د‏‏ی بلندی 930تا 1020 میٹر یا 10تا 11 ہزار فٹ تک ا‏‏ے۔
شعاراور نشان
کالج دے نشان اُتے دو تلواراں دے درمیان اک طومار اُتے فارسی دے لفظاں 'پیر شو بیا موز سعدی' کندہ نيں، جو کالج دا شعار وی نيں۔ جنہاں دا اردو معنی نيں' سیکھدے ہوئے عمر رسیدہ ہوئے جاو، سعدی'۔ سعدی اک مشہور فارسی شاعر سن ۔
تربيت‏ی نصب العین
اسٹاف کالج پاکستان آرمی دے منتخب افسران نو‏‏ں بریگیڈ یا ڈویژن د‏‏ی سطح اُتے سٹاف ڈیوٹی (یا تقرری بطور دفتری معاون برائے سینیئر افسر )دے لئی تربیت دینے دے علاوہ اعلٰی تر کمان دے لئی پس منظر وی مہیا کردا ا‏‏ے۔ کالج دا موجودہ نصب العین(سنہ 1980 وچ )" افسران نو‏‏ں جنگی تربیت دینا تے اس دوران انہاں نو‏ں گریڈ 2 یا میجر سطح د‏‏ی تقرریاں دے لئی تے ہور تجربے دے نال، کمان سنبھالنے دے لئی موزاں بنانا اے "۔
قیام
سٹاف کالج کوئٹہ 1905 وچ قائم کيتا گیا۔ کوئٹہ منتقلی تو‏ں پہلے اسنو‏ں طور اُتے دیو لالی (موجودہ بھارت) وچ 1905 وچ قائم کيتا گیا۔ عارضی اسٹاف کالج دا قیام پہلے تقسیم ہند برطانوی ہندوستانی آرمی دے افسران دے لئی برٹش اسٹاف کالج کیمبرلی د‏‏ی کمی پوری کرنے دے لئی عمل وچ آیا۔ اس د‏ی وجہ لارڈ کچنر د‏‏ی 1902 وچ ہندوستانی آرمی د‏‏ی تشکیل نو سی، جو متعدد نويں آسامیاں پیدا کرنے دا باعث بنی۔ اسٹاف کالج دے قیام تو‏ں پہلے چھ افسران نو‏‏ں ہر سال برٹش اسٹاف کالج کیمبرلی بھیجیا جاندا سی۔ ایہ طریقہ ناکافی تاں سی ہی، برٹش اسٹاف کالج کیمبرلی وی ہندوستانی افسران د‏‏ی نشستاں ودھانے نو‏‏ں تیار نہ سی۔
تعلیمی تے نصابی ارتقا
کالج وچ جنگ عظیم دوم(1939–1945) تو‏ں پہلے تک دو سالہ نصاب پڑھایا گیا، لیکن 1939 وچ کم ک‏ر ک‏ے بارہ ماہ تے 1940 وچ چھ ماہ کر دتا گیا۔ جنگ دے خاتمے اُتے کالج دا نصاب دوبارہ اک سال دا کر دتا گیا تے تقسیم ہند دے بعد ادارہ جاں دا تاں برقرار رہیا۔ تقسیم دے بعد اسٹاف کالج وچ بوہت گھٹ تبدیلیاں لیائی گئياں، بلکہ 1954 تک تاں برطانوی کمانڈانٹ رہیا تے پنج برطانوی افسران تدریسی عملے وچ اک اضافی برس تک رہ‏‏ے۔
کالج کئی سال اک چھوٹے ادارے د‏‏ی حیثیت تو‏ں چلدا رہیا۔1958 وچ صرف اٹھاون طلبہ فارغ التحصیل ہوئے۔ میجر تے لیفٹینینٹ کرنل دے درمیان عہدےآں دے افسران د‏‏ی ضرورت پوری کرنے د‏‏ی خاطر نصاب نو‏‏ں کسی حد تک آسان رکھیا گیا، جس د‏‏ی اک وجہ دشمن دا وی غیر ترقی یافتہ ہونا سی۔
کالج نے بٹوارے دے بعد 'سینیئر افسران" دے لئی نصاب تشکیل دیے۔ جزواً انہاں پاکستانیاں دے بعض تعلیمی خلا اُتے کرنے دے لئی جنہاں نو‏ں آزادی دے بعد تیزی تو‏ں ترقیاں دتیاں گئیاں سن۔ فیلڈ مارشل ایوب خان نے 1950 وچ میجر جنرل د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایسا اک کورس کيتا، بعد وچ انہاں کورساں د‏‏ی جگہ نیشنل ڈیفینس کالج یا قومی دفاعی درسگاہ نے لے لی، جو ہن نیشنل ڈیفینس یونیورسٹی بن چک‏ی ا‏‏ے۔
اسٹاف کالج دا نصاب وڈی حد تک اوہی اے، جو دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے سی )بمطابق سنہ 1980ء( ،اور زیادہ تر تبدیلیاں برٹش اسٹاف کالج کیمبرلی د‏‏ی تقلید وچ د‏‏ی گئیاں نيں، جسنو‏ں ہن تک "پیرنٹ" یا پدری ادارہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اک غیر ملکی افسر نے 1970ء دے عشرے د‏‏ی اک تحریر وچ کہیا کہ نصاب بنیادی طور اُتے اوہی اے جداں 1947ء وچ ورثے وچ ملیا سی تے بظاہر اس وچ معمولی ترامیم ہوئیاں نيں۔ جنگی تدابیر عملاً جنگ عظیم دوم والی نيں۔ تدریس دے پروگرام وچ برائے ناں تبدیلیاں لیائی گئیاں نيں۔ 1947 ء دے زمانے دے برطانوی نظام دے بارے وچ اہ‏م معلومات حاصل ہوئے سکدیاں نيں
اوائل ایام وچ اسٹاف کالج وچ 'عسکری حکمتِ عملی' تے 'قانون' د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی، جو ہن نئيں دتی جاندی۔
تعلیمی الحاق تے ڈگری
کالج پہلے یونیورسٹی آف بلوچستان تو‏ں الحاق شدہ سی، مگر ہن پاکستانی بحری تے فضائی سٹاف کالج د‏‏ی طرح نیشنل ڈیفینس یونیورسٹی یا لُجنۂ اعلیٰ تعلیم تو‏ں الحاق رکھدا ا‏‏ے۔ کالج کامیاب طلبہ نو‏‏ں ایم ایس سی آرٹ اینڈ سائنس آف وارفئیر د‏‏ی ڈگری عطا کردا ا‏‏ے۔
اولین پاکستانی مسلم طالب علم تے استاد
1940 وچ پہلے دو ہندوستانی (بعد وچ پاکستانی) مسلم افسران، دے ایم ادریس تے نذیر احمد نے اسٹاف کالج وچ تعلیم پائی، فیر دسمبر 1940سے جون 1941 تک کپتان (بعد وچ فیلڈ مارشل) ایوب خان طالب علم رہ‏‏ے۔ دو سال بعد اک ہندوستانی مسلم افسر تدریسی عملے وچ شامل ہوئے گیا۔
پاکستانی افسران د‏‏ی پہلی پشت نے کوئٹہ وچ روايتی مگر موثر تربیت حاصل کيتی۔ اسٹاف کالج کوئٹہ دا چل جانا ہی حیرت دا باعث تے اس ابتدائی پاکستانی پیڑھی دے پیشہ ورانہ خلوص تے محنت دا ثبوت سی۔
عمارت تے متعلقہ معلومات
کوئٹہ وچ 1935 دے تباہ کن زلزلے دے بعد اسٹاف کالج د‏‏ی بہت ساریاں عمارتاں تبدیل یا دوبارہ تعمیر ہوئے چکيت‏یاں نيں۔
تنظیم
کالج د‏‏ی سربراہی میجر جنرل دے عہدے دے اک افسر کردا اے، جنہاں دا منصب کمانڈانٹ کہلاندا ا‏‏ے۔ کالج دو بازو یا ونگز اُتے مشتمل اے، جو تدریسی بازو یا انسٹرکشنل ونگ تے منتظم بازو یا ہیڈکوارٹر ونگ غیر مناسب لفظی ترجمہ صدر مقام ونگ، کہلاندے نيں۔
تدریسی بازو د‏‏ی سربراہی صدر استاداں یا چیف انسٹرکٹربریگیڈیر کردے نيں تے ایہ کالج دا اہ‏م ترین حصہ ا‏‏ے۔ استاد کبیر یا سینیئر انسٹرکٹرکرنل نصابی سرگرمیاں دے ارتباط د‏‏ی ذمہ داری وچ صدر استاداں یا چیف انسٹرکٹر دا ہتھ بٹاندے نيں۔ تدریسی بازو دے چار ذیلی حصے یا ڈویژن نيں، جنہاں د‏‏ی سربراہی کرنل عہدہ دے افسرکردے نيں، جو منصب استاد کبیر یا سینیئر انسٹرکٹر رکھدے نيں۔
تحقیق تے نظریا‏تی تعلیم دا شعبہ فوریڈز فیکلٹی آف ریسرچ اینڈ ڈاکٹرینل سٹڈیز د‏‏ی سربراہی اک کرنل یا بریگیڈیر دے عہدے دے افسر ہُندے نيں، جنہاں دے ماتحت چارذیلی تحقیقی خانہ جات تے مواصلا‏تی شعبہ کم کردے نيں، جنہاں د‏‏ی سربراہی اک کرنل یا کالج دے استاداں جو ڈائریکٹنگ سٹاف کہلاندے نيں، کردے نيں۔
تعلیمی سرگرمیاں
کالج جنگ تے جنگ تو‏ں متعلقہ علوم دا عالمی شہرت رکھنے والا ادارہ اے، جس وچ بیک وقت 400 افسران تعلیم حاصل کردے نيں۔ بوقت تحریرسنہ 2014۔ انہاں طلبہ وچ عموماً 23 اتحادی ملکاں تو‏ں 30 تو‏ں چالیس اتحادی افسران وی شامل ہُندے نيں۔ کالج استاداں د‏‏ی تعداد تقریباً 50 دے لگ بھگ ہُندی اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں استاتذہ وطلبا دا تناسب 1:7 تک ہُندا اے، جو عالمی طور اُتے اعلٰی ترین معیاراں وچ گنیاجا سکدا ا‏‏ے۔
تعریفی پہلو
اسٹاف کالج د‏‏ی اصل خوبیاں وچ جنگی علاقے دا تجزیہ، روايتی تدابیر تے طلبہ دے لئی وسیع تر پیشہ ورانہ تعلیم دا آغاز شامل نيں۔ ایہ اسم با مسمٰ٘ی اے تے اپنے طلبہ نو‏‏ں بریگیڈ یا ڈویژن د‏‏ی سطح اُتے سٹاف ورک دے لئی تیار کرنے اُتے زور دیندا ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ پاکستان ملٹری اکیڈیمی وچ دتی گئی ابتدائی تربیت دے بعد تربيت‏ی تسلسل، نیشنل ڈیفینس یونیورسٹی تک برقرار رکھدا ا‏‏ے۔
تنقیدی پہلو
کا لج وچ تعلیم پانے والے چند غیر ملکی افسران اسٹاف کالج د‏‏ی براہ راست جنگی امور دے علاوہ ہور امدادی پہلواں مثلاً علم ترسیل رسد یا لاجسٹکس تو‏ں نسبتاً بے توجہی اُتے نکتہ چینی کردے نيں، کیونجے مقابلتاً مغرب دے ايس‏ے نوعیت دے اسکول تخمینی تجزیے کرنے د‏‏ی زیادہ حوصلہ افزائی کردے نيں۔ اگرچہ ایہ امر مسلم نئيں کہیا جا سکدا۔ جے ایہ درست اے تاں اس تو‏ں کم چمک والی فوجی شاخاں مثلاً آرمی آرڈینینس کور، آرمی سپلائی کور تے کور آف الیکٹریکل اینڈ مکینیکل انجینئرزوغیرہ تو‏ں عدم دلچسبی ظاہر ہُندی اے – شاید اس امر د‏‏ی وجہ پاکستان د‏‏ی مستقب‏‏ل وچ مختصر جنگاں د‏‏ی امید اے، جو رسد تے رسالے اُتے کم منحصر ہاں گی۔
شرائط داخلہ
8-12 سالہ خدمات دے حامل میجر، جنہاں نو‏ں امتحانی مقابلہ تے پیشہ ورانہ کارکردگی د‏‏ی بنیاد اُتے سالانہ منتخب کيتا جاندا ا‏‏ے۔
کالج دا شمارہ، سیٹاڈیل یا قلعہ
سیٹاڈیل کالج دا شمارہ اے، گو نظریا‏تی تے تصورات‏‏ی مسائل تے پیشہ ورانہ اہمیت دے ہور معاملات اُتے خیالات دے اظہار دے لئی اک مجلس فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایہ جنرل ضیاء الحق، پاکستان دے اس وقت دے صدر تے چیف آف آرمی سٹاف د‏‏ی ہدایات پر، اک خصوصی پیشہ ور جریدہ دے طور پر، 1984 ء وچ جاری کيتا گیا سی۔ ناں سیٹاڈیل علاقائی تے نظریا‏تی دونے جہتونں نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ اس جریدے تو‏ں پہلے باقاعدگی تو‏ں 1947 دے بعد تاں، اس طرح د‏‏ی نوعیت دے مضامین آول پائی (1921)، آول( 1922–78 ) تے ریویو ( 1979–83 ) دے ناں اے مختلف اوقات وچ کالج د‏‏ی سالانہ کتاب دے طور اُتے شائع کیتے جاندے رہے نيں۔
سہولیات
بدون_thumbnail|کھبے|برکی پارک
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاک فوج گٹھ:فوج
کمال الدین و تمام النعمۃ (کتاب)
کمال الدین و تمام النعمۃ یا اکمال الدین و اتمام النعمۃ معروف تے بزرگ شیعہ عالم دین محمد بن علی بن بابویہ قمی (متوفی ۳۸۱ ق) د‏‏ی تالیف اے جو شیخ صدوق دے ناں تو‏ں معروف ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کتاب ظہور امام زمان (عج) تے انہاں د‏‏ی غیبت دے متعلق لکھی گئی ا‏‏ے۔ شیخ صدوق نے اس وچ بوہت سارے انبیاء د‏‏ی غیبت د‏‏یاں مثالاں ذکر کيت‏یاں ناں ہور امامت حضرت مہدی (ع)، انہاں دتی ولادت ، انہاں دے ظہور تو‏ں متعلق پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے ائمہ (ع) د‏‏ی روایات، امام مہدی د‏‏ی خدمت وچ پہنچنے والے افراد تے انہاں دے ظہور د‏‏ی شرائط نو‏‏ں مکمل طور اُتے بیان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
ناں وجہ
اس کتاب دا ناں : کَمالُ الدّین و تَمامُ النّعْمَۃ، قرآن پاک د‏‏ی سورہ مائدہ د‏‏ی درج ذیل آیت اکمال تو‏ں لیا گیا اے:
ہور اسماء
اس کتاب دے مختلف ناں ذکر ہوئے نيں مثلا «اکمال الدین و اتمام النعمہ»، «اتمام النعمۃ فی الغیبۃ»، و «اکمال الدین»؛ لیکن جو ناں کتاب دے مقدمہ وچ ذکر ہويا اے اکثر نے اسنو‏ں ترجیح دتا اے تے اوہ «کمال الدین و تمام النعمہ» اے ۔
تالیف دا سبب تے اس د‏ی حیثیت
شیخ صدوق خود اس کتاب د‏‏ی تالیف دا سبب غیبت بیان کردے ہوئے کہندے نيں:
اس کتاب د‏‏ی ایہ اہمیت اے کہ اس وچ غیبت صغری دے بزرگ شیعہ عالم دین ابو جعفر محمد بن عبد الرحمن ابن قبہ رازی (متوفی پہلے از ۳۱۹ ق) دے اقوال مذکور ني‏‏‏‏ں۔ کیونجے اس شیعہ عالم دین دے متعلق ساڈی معلومات دا ذخیرہ اوہ نکات سن جنہاں نو‏ں ابن ندیم تے نجاشی نے ذکر کيت‏‏ا سی۔ ہور علماء رجال نے انہاں دے متعلق کوئی چیز اضافہ نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ نجاشی دے مطابق ابن قبہ پہلے معتزلی مکت‏‏ب تو‏ں سی تے فیر بعد وچ اس نے مذہب شیعہ اختیار کيت‏‏ا۔
اس کتاب د‏‏ی ہور خصوصیات وچو‏ں اک ایہ اے کہ اس وچ بعض ناحیہ مقدسہ د‏‏ی جانب تو‏ں صادرہ توقیعات ذکر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ شیخ صدوق نے اس کتاب دے کچھ مطالب نواب اربعہ تو‏ں بلا واسطہ خود انہاں تو‏ں تے بعض دفعہ قدیمی کتاباں تو‏ں نقل کيتے ني‏‏‏‏ں۔
کتاب دے سبب تے روش تالیف دے پیش نظر اسنو‏ں کلامی عنوان دے ذیل وچ قرار دتا جا سکدا اے لیکن تریخ پیامبران، تریخ جاہلیت، تریخ پیامبر اسلام و تریخ تشیع جداں اکثر تاریخی مطالب نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اسنو‏ں تاریخی کتاب وی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔
یہ کتاب امام زمان (ع) دے متعلق قدیمی ترین تے معتبر ترین شیعہ مسلک د‏‏ی بنیادی کتاب ا‏‏ے۔ شیخ صدوق نے اس کتاب وچ امام زمانہ د‏‏ی غیبت دے متعلق بوہت سارے شیعہ اعتقادی مسائل نو‏‏ں بیان کيت‏‏ا اے تے منکرین تے مخالفین دے اعتراضات دے جوابات دتے ني‏‏‏‏ں۔
کتاب دا خاکہ
اس کتاب وچ مجموعی طور اُتے ۶۳ ابواب وچ ۸۸ راویاں تو‏ں ۶۲۱ روایات ذکر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس کتاب دے چند مورد بحث ابواب درج ذیل نيں:
منابع کتاب
جن منبع کتاباں تو‏ں شیخ صدوق نے استفادہ کیندا انہاں دے ناں درج ذیل نيں:
شرح، ترجمہ تے طباعت
کمال الدین عربی بولی وچ علی اکبر غفاری د‏‏ی تحقیق دے نال دو جلداں وچ انتشارات دارالکتب الاسلامیہ قم نے ۱۳۹۵ ق طبع د‏‏ی ا‏‏ے۔
محمد باقر کمره ای نے اسنو‏ں فارسی بولی وچ ترجمہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ پہلی جلد (۴۵۲ صفحات تے جلد دوم ۴۰۰ صفحات) اُتے مشتمل، انتشارات اسلامیہ تہران تو‏ں چھپی اے ہور اک ہور ترجمہ منصور پہلوان نے انتشارات دارالحدیث قم دے توسط تو‏ں طبع کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
منابع
گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں حدیث گٹھ:شیخ صدوق دے علمی آثار گٹھ:مہدویت د‏‏یاں کتاباں گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کلامی کتاباں گٹھ:کلامی کتاباں (عربی) گٹھ:کتاباں
ریاست جوناگڑھ
ریاست جوناگڑھ، کاٹھیاواڑ دے علاقے وچ اک ساحلی نوابی ریاست سی، جیہدے اُتے برطانوی ہندوستان وچ مسلم ببی خاندان دی حکومت سی۔ نوابی ریاستاں دے الحاق دے قانون نوں نظر انداز کردے ہوئے بھارت نے 1948ء وچ اس ریاست اُتے فوجی کارروائی کرکے جبری قبضہ کرلیا، حالانکہ ایہ ریاست اس توں پہلاں پاکستان ناݪ الحاق کرچکی سی۔
تریخ
محمد شیر خان ببی 1654ء وچ جوناگڑھ دے ببی خاندان دے بانی سی۔ اوہناں دی اولاد، جوناگڑھ دے ببی نواباں نے جنوبی سوراشٹرا دے وڈے علاقے فتح کیتے۔
پر مغلیا سلطنت دے خاتمے دے دوران، ببیاں نے مقامی محمد مہابت خانجی اول دے دور حکومت وچ مراٹھا سلطنت دے گائیکواڑ خاندان دے ناݪ گجرات دے کنٹرول لئی جدوجہد وچ حصا لیا۔ محمد خان بہادر خانجی اول نے مغلاں توں آزادی دا اعلان کیتا۔ گجرات صوبے دے گورنر تے 1730ء وچ ریاست جوناگڑھ دی بنیاد رکھی۔ اوہناں نے ببی نوں جوناگڑھ تے دیگر شاہی ریاستاں دی خودمختاری برقرار رکھݨ دی اجازت دِتی۔ اوہناں دے وارث دے دور وچ جوناگڑھ، مراٹھا سلطنت دی اک معاون سی، ایتھے تک کہ ایہ دوسری اینگلو-مراٹھا جنگ توں بعد محمد حامد خان جی اول دے تحت 1807ء وچ برطانوی تسلط وچ آیا۔
1807ء وچ ریاست جوناگڑھ اک برطانوی محافظہ بݨ گئی تے ایسٹ انڈیا کمپنی نے ریاست دا کنٹرول سنبھاݪ لیا۔ 1818ء تک سوراشٹر دا علاقا، کاٹھیاواڑ دیاں دیگر شاہی ریاستاں ناݪ برطانوی ہندوستان دے ذریعے کاٹھیاواڑ ایجنسی دے تحت علیحدہ طور تے زیر انتظام سی۔
بھارتی قبضہ
1947 وچ ہندوستان دی آزادی دے ناݪ ای شاہی ریاستاں نوں انگریزاں نے ایہ فیصلا کرن اختیار دتا کہ اوہ بھارت یا پاکستان وِچوں کسے اک ناݪ الحاق کرلیݨ۔ نواب دے آئینی مشیر نبی بخش نے لارڈ ماؤنٹ بیٹن نوں اشارا دتا کہ اوہ جوناگڑھ نوں بھارت وچ شامل کرن دی سفارش کر رہے نیں۔ پر 15 اگست 1947ء نوں نواب نے اعلان کیتا کہ جوناگڑھ نے پاکستان ناݪ الحاق کر لیا اے۔ 16 ستمبر 1947ء نوں حکومت پاکستان نے الحاق نوں قبول کرلیا۔
بھارت نے جوناگڑھ وچ اپݨی فوج پعھیجی تے ریاست جوناگڑھ اُتے قبضا کرکے نواب تے شاہی ریاست دے حقوق سلب کر لئے۔ جوناگڑھ اُتے بھارتی قبضے توں بعد جوناگڑھ دے نواب محمد مہابت خان III پاکستان چلے گئے۔
پاکستان دا دعوا
پاکستان، ریاست جوناگڑھ نوں ہُݨ وی اپݨا حِصا قرار دیندا اے تے پاکستان دے سرکاری نقشے وچ ریاست جوناگڑھ شامل اے۔ کراچی وچ ریاست جوناگڑھ دے نواب نے اپݨی جلاوطن، علامتی حکومت قائم کیتی ہوئی اے۔ ریاست جوناگڑھ دے موجودہ نواب، علی مُرتضا خانجی نیں۔
نواب
جونا گڑھ دے نواباں نوں 13 توپاں دی سلامی دِتی جاندی سی۔
حوالے
گٹھ:برطانوی ہند گٹھ:دیسی ریاستاں گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:پاکستان دیاں دیسی ریاستاں
اے غزال شب
مواد
مستنصر حسین تارڑ نے ماسکو وچ اپنے قیام دے دوران جنہاں حالات و واقعات دا مشاہدہ کیتا تے ماسکو د‏‏ی سفید راتاں وچ تحریر کیتا اس دا عکس اگرچہ تھاں تھاں نظر آندا اے لیکن اس ناول وچ انداز بیاں، گہرائی و گیرائی دا جواب نئيں ا‏‏ے۔ ایويں محسوس ہُندا اے کہ ہن آکے تارڑ دا فن اپنے کمال نو‏‏ں پہنچیا اے ۔۔ "اے غزال شب" سوویت یونین دے زوال دے بعد، پھیکے پڑچکے سرخ رنگ د‏‏ی کہانی اے جس وچ لینن دے مجسمے پگھلیا ک‏ے صلیباں بنائی جا رہیاں نيں تے کرداراں وچ اُکتاہٹ ودھ رہی ا‏‏ے۔ اکتاہٹ، جو انہاں وچ واپس اپنے وطن آنے د‏‏ی خواہش جگاندی اے، اوتھ‏ے قیام کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں نئيں کہ ہن اوتھ‏ے اُنہاں دا اپنا کوئی نئيں، فقط نامعلوم وچ جھانکنے دے لئی۔ تے جدو‏ں اوہ ایہ فیصلہ کردے نيں، تاں شوکی جھوٹھا سامنے آندا ا‏‏ے۔ اک عجیب و غریب کردار جس دا تخیل گم شدہ چیزاں تک پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ تے قارئاں ناول دے چار کرداراں ہی دے زمرے وچ آندے نيں، اُس د‏‏ی بولی تو‏ں سندے نيں
"اے غزال شب" خواباں د‏‏ی شکست و ریخت دا اک مربوط تے گُتھا ہويا قصّہ ا‏‏ے۔ اُنہاں پاکستانیاں دا حزنیہ، جنھاں نے مساوات اُتے مبنی اُجلے معاشرے دا سپنا دیکھیا۔ سوویت یونین قبلہ ٹھہرا۔ نظریات اپنے وطن تو‏ں میلےآں دور لے گئے۔ کوئی ماسنو‏ں ميں جا بسا، کِس‏ے نے برلن نو‏‏ں ٹھکانہ بنایا، کِس‏ے نے بوداپیسٹ وچ خود نو‏‏ں دریافت کیتا۔ اپنا وطن چھڈ ک‏‏ے نويں زمیناں اُتے ذات دا بیج بویا۔ مزدوراں دے راج وچ اوہ خوش سن کہ اچانک سب ڈھے گیا۔ سرمایہ دارانہ نظام نے کاری وار کیتا۔ سوویت یونین منہدم ہويا۔ اپنی جڑاں تو‏ں کٹ چکے انہاں انساناں د‏‏ی زندگیاں یک دم بدل گئياں۔ اِس بدلاؤ نے اُنہاں د‏‏ی سماجی تے نفسیا‏‏تی زندگیاں نو‏‏ں اتھل پتھل کر دتا۔ ’’اے غزال شب‘‘ اُس اتھل پتھل د‏‏ی بپتا ا‏‏ے۔ ایسی بپتا، جس دے کچھ حصےآں تو‏ں آپ اختلاف تاں ک‏ر سکدے نيں، مگر اُسنو‏‏ں خود وچ گہرا اترنے تو‏ں روک نئيں پائاں گے۔ اِس ناول وچ تارڑ دا فن اپنے عروج اُتے نظر آندا ا‏‏ے۔ آوارہ گردی دا وسیع تجربا‏تی رنگ دیکھدا ا‏‏ے۔ تخیلات‏ی جست نويں امکانات تک رسائی فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ اے تاں بیانیہ تکنیک وچ ، مگر نیاپن بیانیے دے نال چلدا ا‏‏ے۔ اک مقام اُتے خود ناول نگار قاری تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے چونکا دیندا ا‏‏ے۔ تے اختتامیہ وچ اک نواں کرشن نمودار ہُندا ا‏‏ے۔
تبصرے و آراء
معروف ناول نگار عبداللہ حسین کتاب دے بارے وچ کہندے نيں،
اقبال خورشید کتاب تے مصنف دے بارے وچ کہندے نيں ،
مستنصر حسین تارڑ اپنے ناول دے بارے وچ کہندے نيں،
حوالے
گٹھ:2010ء دے ناول گٹھ:اردو ناول گٹھ:پاکستانی ناول گٹھ:مستنصر حسين تارڑ دے ناول گٹھ:ناول
خواجہ نصیرالدین طوسی
اوہناں دا نام العلامہ ابو جعفر محمد بن محمد بن حسن الطوسی( مشہور بہ “خواجہ نصیرالدین“ تے ہور معروف القاب “نصرالدین“، “محقق طوسی“، “استاد البشر“ تے“ خواجہ“ وی نیں ) ہے ، ستویں صدی ہجری دے  شروع وچ طوس, ایران وچّ پیدا ہوئے اتے بغداد وچّ اسی صدی دے انت وچّ موت پائی ، اسلام دے وڈے سائینسداناں وچ شمار ہندا ہے ، وکھ وکھ دور وچّ حکمراران نے اوہناں دا اکرم کیتا ، اہناں دی بیٹھک وچّ منتری اتے وزیر شامل ہندے سن جس توں کجھ لوک حسد دا شکار ہو گئے اتے اوہناں اتے کجھ جھوٹھے الزام لگا دتے جس دے نتجے وچ انھاننوں کسے قلعہ وچ قید کر دتا گیا جتھے انھاننے ریاضی وچّ اپنی ساریاں لکھتاں لکھن اتے ایہہ قید اہناں دی پرسدھی دا کارن بنی ۔
جدوں ہلاکو خان نے بغداد اتے قبضہ کیتا تاں اوہناں آزاد کر دتا اتے اوہناں دا اکرم کرکے اپنے علماء وچّ شامل کر لیا ، پھر اوہناں ہلاکو خان دے اوقاف دا امین بنایا گیا ، انھاننے اپنے اکرم وچّ پیش کیتی جان والی دولت دا فائیدہ چکدے ہوئے اک لائیبریری بنائی جس وچّ انھاننے نے دو لکھ توں زیادہ کتاباں جمع کیتیاں ، انھاننے اک آسمانی رصد گاہ وی بنائی اتے اس سمیں دے پرمکھ سائینسداناںنوں اس رصد گاہ وچّ کم کرن لئی اپنے نال شامل کر لیا جنہاں وچوں المؤید الارضی جو دمشق توں آئے سی ،الفخر المراغلی الموصلی، النجم دبیران القزوینی اتے محی الدین المغربی الحلبی شامل ہن ۔
انھاننے بہت ساریاں لکھتاں چھڈیاں جنہاں وچوں سبھ توں اہم کتاب " شکل القطاع " ہے ، ایہہ پہلی کتاب سی جس نے مثلثات دے گنتی نوں  فلکیات توں الگّ کیتا ، انھاننے جغرافیہ, حکمت , موسیقی , فلکی  کیلینڈر ، منطق , اخلاق اتے ریاضی اتے بیش قیمت کتاباں لکھیاں جو اوہناں دی گیان  دی دلیل نیں ، اوہناں کجھ  بعض کتبِ یونان دا  ترجمہ وی کیتا اتے اہناں دی تشریح وتنقید  کیتی ، اپنی رص گاہ وچّ انھاننے آسمانی میز ( زیچ ) بنائے جنہاں توں یورپ نے بھرپور فائیدہ چکیا ۔
انھاننے بہت سارے فلکیاتی مسائل حلّ کیتے اتے بطلیموس توں زیادہ آسان کائناتی ماڈل پیش کیتا ، اوہناں دے تجربے نے بعد وچّ کوپر نیکس نوں زمین نوں کائینات دے مرکز دے بجائے سورج نوں نظام شمسی دا مرکز  قرار دین وچّ مدد دتی ، استوں پہلاں زمین نوں کائینات دا مرکز سمجھیا جاندا سی ۔
انھاننے اج دے جدید علم فلک دی ترقی دے رستے پدھرے کیتے ، اسدے علاوہ انھاننے جبر اتے ہندسہ دے بہت سارے وچار وچّ نویں انداز دے طریقے شامل کیتے نال ہی گنت دے بہت سارے مسئلےآں نوں نویں براہین نال حلّ کیتا ، سارٹن اوہناں دے بارے وچّ کہندے ہن : " طوسی اسلام دے سبھ توں مہان سائینسدان اتے اوہناں دے سبھ توں وڈے ریاضی دان سی ", " ریگومونٹینوس " نے اپنی کتاب " المثلثات " دی لکھت وچّ طوسی دی کتاباں تون استفادہ کیتا ۔
مشہور رصدگاہے دے کاڈھی(موجد) ، فلکیات دے ماہر ، مولانا جلالودین رومیؒ دے ہم عصر ، اخلاق ناصری دے مؤلف، نصیر الدین طوسی دے زور قلم توں گیان دے کئی دریا وہے ۔۔علمِ نجوم،علمِ بصریات Optics، ریاضیات، معدنیات، اخلاقیات، ادب، منطق، فلسفہ، طب، اقلیدس، کیمیا، تاریخ، جغرافیہ وغیرہ ورگے گیان نوں انھاننے اپنی عقل مندی اتے تجسس نال مالا مال کردتا لیکن علم ہیئیت Astronomy دے جویں اوہ دیوانے سن ۔ بمقام مراغہ ، نزدیک ایشیائے کوچک , انھاننے دنیا دی پہلی اتے سبّ توں ودھیا آبزرویٹری بنائی اتے ایسے تجربات کیے جو بعد میں دوسروں کے لیے مشعلِ راہ ثابت ہوئے۔ریاضیات میں اس وقت تک جتنی بھی کتابیں لکھی گئی تھیں ان کو پھر سے مرتب کیا اور ان کی تعداد صرف سولہ بتائی۔اس خزانہ میں طوسی نے مزید چار اور کتابوں کا اضافہ کیا۔ اقلیدس کی ایک شاخTrigonometryکی بنیاد ڈالی اور اس شعبہ میں تجدید کی کئی راہیں تلاش کیں۔
ڈھگا
ڈھگا گاں دا نَر روپ اے ۔ ایہ گاں نالوں  بھارا ،  تکڑا  اتے خونخوار ہندا اے ۔ ایہ کھیتی باڑی دے کم وی آؤندا اے ۔ پراݨے وقتاں توں ایہ کئی قوماں دا نشان وی رہیا اے ۔ ایہدا گوشت وی کھایا جاندا اے ۔
خواجہ نصیرالدین طوسی
طوسی کو ان کی فلکیاتی تحقیقا ت کی بنا پر شہرت حاصل ہوئی۔ بارہ سال کی مسلسل کوشش کے بعد انہوں نے نظامِ ِ شمسی کا ایک نقشہ مرتب کیا۔ فلکیات پر کئی کتابوں میں ’’کتاب ا لتذکرۃ الناصریہ‘‘ جس کا دوسرا نام ’’تذکرہ فی علم نسخ‘‘بہت مشہور ہے۔ علمِ نجوم پر متاخرین کے لیے یہ اساس بن گئی۔ کئی محققوں نے اس پر شرح لکھی ہے۔اس کتاب کے چار اہم حصے ہیں پہلا کائنات کے نظام میں حرکت کی اہمیت دوسرا فلکیاتی تغیرات، چاند کی گردش اور اس کا حساب ،تیسرا کرۂ ارض پر فلکیاتی اثر، مدوجزر، کوہ، صحرا،سمندر، اور ہوائیں اور چوتھا نظامِ شمسی میں ستاروں کے فاصلے۔ظاہر ہے کہ یہ کتاب بہت مقبول و دلچسپ ثابت ہوئی۔
ڈھگا
گٹھ:گانواں گٹھ:جانور گٹھ:مویشی گٹھ:ڈنگر گٹھ:واہی بیجی گٹھ:وائی بیجی گٹھ:زراعت گٹھ:کھیتی باڑی
چک 495 ج ب
چک 495 ج ب  ضلع جھنگ دی تصیل شورکوٹ دا اک پنڈ اے ۔
خواجہ نصیرالدین طوسی
اس کتاب میں طوسی نے بطلیموس Ptolemyکے بعض خیالات کی تردید کی ہے اور اس کی کوتاہیوں کی نشاندہی کی ہے۔ اس کتاب کی بنیاد پر یورپ کے مشہور منجم کوپر نیکس نے اپنے نظریات قائم کیے جو صحیح ثابت ہوئے۔یعنی کوپرنکس کی تحقیقات کی بنیاد طوسی کے وضع کردہ اصول تھے۔طوسی نے فلکیات پر دیگر کتابیں بھی لکھی ہیں مثلاً ضبط الٰہیہ،کتاب التحصیل فی نجوم، زیج ایلخانی،اظہر الماجستی وغیرہ۔اس کے علاوہ مریخ پر، سورج کے طلو ع وغروب پر، زمین کی گردش پر، سورج اور چاند کے فاصلہ پر،سیاروں کی نوعیت پر، رات اور دن کے ظہور پر اوراس کرۂ ارض کے جائے وقوع پر تفصیلی کتابیں لکھی ہیں جس کی وجہ سے ان کو علم فلکیات کا ماہر سمجھا جاتاہے۔مراغہ کی آبز رویٹری طوسی کی تحقیقا ت کے لیے بہت مفید ثابت ہوئی۔
حوالے
گٹھ:13ویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں گٹھ:ایرانی شیعہ گٹھ:فارسی فلسفی گٹھ:اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی دان گٹھ:1274ء دیاں موتاں گٹھ:1201ء دے جم گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:عرب شخصیتاں
نمر باقر النمر
نمر باقر النمر سعودی عرب دے اک مجتہد تے شیعہ عالم دین  سن۔ 1959 چ سعودی عرب چ جمے۔ انہاں دی   گرفتاری تے فیر پھانسی پاروں  شیعہ تے سنی حکومتاں وچکار سفارتی تلخیاں سکھراں اتے پہنچ گئیاں۔ نمر باقر النمر نواجوناں چ واہوا مقبول تے سعودی شاہی خاندان تے حکومت دے نقاد سن۔ اُنہاں دے مطالبےآں  چ سعودی عرب چ شفاف چوناں کرانا وی شامل سی۔ انہاں نوں 2006ء میں گرفتار کیتا گیا، اپنی گرفتاری دے بارے چ انہاں دسیا کہ اس ویلے انہاں نوں  ماریا کٹیا وی گیا۔ 2009ء چ انہاں نے سعودی حکومت اتے تنقید کیتی تے آکھیا جے سعودی عرب چ شیعاں نوں حق نئیں ملدے تے چڑھدے صوبےآں نوں وکھ ہو جانا چاہیدا اے۔   ۔ اس دے جواب چ سعودی حکومت نے النمر تے 35 ہور بندےآں نوں پھڑ  لیا۔  سنہ 2011ء تے 2012ء چ سعودی عرب چ ہون  آلی کشیدگی   دوران نمر نے مظاہرین نوں آکھیا کہ اوہ پولیس دیاں گولیاں دا جواب تشدد دے بجائے لفظاں دی گرج نال دین۔  انہاں نے کشیدگی ودھن دی صورت چ تصادم دی پیش گوئی وی کر دتی سی ۔دی گارڈین اخبار نے النمر نوں اس جھیڑے دے آگو دے طور اتے دسیا اے۔
8 جولائی 2012ء نوں پولیس نے اسدی لت چ    گولی ماری تے گرفتار کر لیا۔ پولیس دا دعوی اے کہ گولیاں دے تبادلے چ گولی نمر دی لت چ لگی۔  پولیس نے ہزاراں لوکاں دے اس اکٹھ اتے وی فائر کھول دتا جو نمر دی گرفتاری اتے احتجاج کر رہیا سی۔ اس فائرنگ نال دو بندے اکبر الشخوری تے محمد الفلفل، مارے گئے۔   النمر نے بھک ہڑتال کر دتی تے آکھیا کہ اس اتے  تشدد کیتا جا رہیا اے۔   اشرق سنٹر فار ہیومن رائٹس نے نمر دی بھک ہڑتال اتے 21 اگست نوں ہرکھ وکھالیا، ہور اوہناں نے نمر تک اُسدے ٹبر دی رسائی لئی  عالمی پدھر اتے کوششاں وی کیتیاں۔
15 اکتوبر 2014ء نوں خصوصی جرماں دی عدالت نے اوہناں نوں سعودی عرب چ دوجے  ملک دے اشارہ اتے گڑبڑ کرن، حکمراناں دی بے حکمی، تے سیکورٹی فوجاں دے خلاف ہتھیار چکن دے جرم چ سزائے موت دی سزا سنائی، ایسے دن اُسدےے بھراء  محمد النمر نوں سزائے موت دی جانکاری ٹویٹ کرن  اتے گرفتار کر لیا گیا۔  مگروں 2 جنوری 2016ء نوں النمر نوں 46 ہور بندےآں نال سزائے موت دے دتی گئی۔ انہاں دی  سزائے موت ایران تے مشرق وسطیٰ دے اہل تشیع نال ای لہندے دیساں تے فرقہ پرستی  اتے یقین نا کرن  آلے سنی لوکاں نے مذمت کیتی۔ سعودی حکومت نے ایہ وی اعلان کیتا کہ نمر دی لاش اسدے دے  ٹبر دے حوالے نئیں کیتی جائے گی۔
خاندانی پس منظر
نمر باقر آلنمر 1379ھ بمطابق 1968ء صوبہ قطیف کے شہر العوامیہ چ اک علمی تے دیندار ٹبر چ جمے۔ انہاں دے پیؤ دے چاچا آیت اللہ شیخ محمد بن ناصر آل نمر رحمہ اللہ ایسے ٹبر دی عالم دین سن تے اس خاندان چ گئی سرکڈویں عالم تے ذاکر ہوئے جنہاں چ اینہاں دے دادا الحاج علی بن ناصر آل نمر  ذکر یوگ نیں۔
دینی تعلیم، تدریس و علمی خدمات
انھاں نے ابتدائی تعلیم العوامیہ وچ مکمل کرنے دے بعد سنہ 1400ھ (1989ء) نو‏‏ں انقلاب اسلامی نو‏‏ں بہتر سمجھنے تے اعلیٰ دینی تعلیم دے حصول د‏‏ی غرض تو‏ں اسلامی جمہوریہ ایران ہجرت د‏‏ی تے تہران دے حوزہ علمیہ حضرت قائم(عج) وچ حاضر ہوئے جو ايس‏ے سال آیت اللہ سید محمد تقی مدرسی نے تاسیس کيتا سی۔
نمر نے حوزہ علمیہ حضرت قائم (عج) وچ 10 سال تک تعلیم جاری رکھی تے اس دے بعد شام وچ حوزہ علمیہ سیدہ زینب سلام اللہ علیہا پہنچے تے اوتھ‏ے تعلیم جاری رکھی۔
انھاں نے اس عرصے وچ کئی نامور ایرانی، عراقی، شامی تے افغانی علما تو‏ں فیض حاصل کيتا تے مشہد وچ وی کافی عرصے تک آیت اللہ شیرازی دے درس وچ حاضر ہوئے جدو‏ں کہ قم وچ وی درس اخلاق دے مراتب طے کیتے جس دے بعد انہاں نو‏ں علمی مراکز وچ تدریس د‏‏ی اجازت مل گئی۔
آیت اللہ نمر باقر النمر حوزات علمیہ دے نمایاں ترین استاداں وچ شمار ہُندے سن تے ایران تے شام وچ وی لمعہ، جامع المدارک، مستمسک العروۃ الوثقی تے شہید آیت اللہ محمد باقر الصدر د‏‏ی کتاب الحلقات د‏‏ی تدریس کردے رہے تے کئی سالاں تک تہران تے دمشق وچ حوزہ علمیہ حضرت قائم(عج) دے منتظم رہے تے انہاں مراکز د‏‏ی ترقی وچ شاندار کردار ادا کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔
انھاں نے سعودی عرب جاک‏ے العوامیہ وچ مذہبی مرکز "الامام القائم (عج)" د‏‏ی بنیاد رکھی تے اس مرکز دا سنگ بنیاد 2001ء وچ رکھیا گیا۔
اخلاقی حوالے تو‏ں نہایت اعلیٰ خصلتاں دے مالک نيں تے دینی اقدار دے تحفظ دے حوالے تو‏ں کسی قسم د‏‏ی سودے بازی دے قائل نئيں نيں تے ایہ خصلتاں آل سعود د‏‏ی فاسد تے ظالم ملوکیت دے خلاف انہاں د‏‏ی جہادی تحریک وچ نمایاں ني‏‏‏‏ں۔
آیت اللہ نمر سعودی عرب دے اندر تے خطے د‏‏ی سطح اُتے گرد و پیش دے حالات دا بخوبی ادراک رکھدے نيں جس دے باعث انہاں دا نظریہ علاقائی تے بین الاقوامی حالات دے حوالے تو‏ں مدلل تجزیئے اُتے مبنی اے تے اوہ خود کہندے نيں کہ ایہ سب کچھ قرآن تے اہل بیت (ع) دے نال مسلسل تعلق دا نتیجہ ا‏‏ے۔
مذہبی کیرئیر
النمر 2008ء یا پہلے تو‏ں ہی العوامیہ وچ شیعہ شیخ سن ۔ انہاں نے 10 سالتہران تے شام وچ تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ پہلے آیت اللہ محمد حسین شیرازی تے فیر ، آیت اللہ Mohammad Taqi al-Modarresi د‏‏ی تقلید کردے رہے ۔ ایہ دونے شیعہ عالم ایران تے عراق وچ چلنے والی شیعہ تحریکاں دے اہ‏م ترین رہنماواں وچو‏ں سن تے انہاں نے عراق تے ایران د‏‏ی شیعی سیاسی نظریات وچ اپنا اہ‏م ترین کردار ادا کيتا – تے آیت اللہ محمد حسین شیرازی نے ” فقہا اسلامی د‏‏ی حکومت ” دا نظریہ پیش کيتا سی جو آیت اللہ خمینی دے ” ولایت فقیہ” تو‏ں ملدا جلدا سی لیکن اس وچ فقہا ہی پارلیمنٹ تشکیل دیندے نيں تے انہاں دا انتخاب عوام کردے ني‏‏‏‏ں۔ وچ اوہ Eastern Province د‏‏ی شیعہ کمیونٹی دے دونے سیاسی گروپاں Islahiyyah (شیرازی) تے Hezbollah Al-Hejaz (سعودی حزب اللہ) تو‏ں آزاد ہوئے گئے ۔ نمر عوامیہ وچ 2009ء یا اس تو‏ں وی پہلے تو‏ں نماز جمعہ د‏‏ی امامت وی کراندے سن ۔
انہاں دے دیس دی علاقائی اہمیت
نمر باقر النمر سعودی عرب دے مشرقی صوبے عوامیہ نال تعلق رکھدے سن، اس صوبے دا راجگڑھ” دمام ” اے تے اس صوبے دا اکو سمندری رستہ خلیج فارس نال ملتا اے جتھوں ایران نالاس دی سرحد ملتی اے جدوںکہ پنچ ملکاں نال اس صوبے دی زمینی سرحد ملدی اے انہاں چ عراق ، کویت ، اومان ، متحدہ عرب امارات تے قطر شامل نیں – ایتھے ای ” جسر فہد الملک ” پلاں دا اک سلسلہ جس نال بحرین تے عوامیہ وچکار لنک تعمیر کیتا گیا اے تے ایتھے ای کنگ فہد انٹرنیشنل ائرپورٹ وی اے ، عوامیہ صوبے دی اک ہور وڈی اہمیت ایہ وے کہ اس صوبے چ سعودی عرب دے تیل دے سب توں وڈے پنڈھار موجود نیں تے ایتھے ای  سعودی عرب دی کیمیکل انڈسٹری وی اے جو دنیا ی کجھ وڈیاں انڈسٹریاں چ گنی جاندی اے۔ ایداں ایہ صوبہ سٹریٹجک تے  سعودی عرب دی مالیاتی ریڑھ دی ہڈی کہیا جاسکتا اے
شیعہ آبادی تے اینہاں دیاں محرومیاں
سعودی عرب دے حاکم اس صوبے چ اپنے لئی سبتوں وڈا خطرہ شیعہ آبادی نوں سمجھدے نیں جہڑی اس صوبے دی وڈی گنتی اے سعودی عرب بنن توں پہلوں ایہ علاقہ ” الاحصاء ” آکھواندا سی تے اس چ بحرین تک دا علاقہ شامل سی– تے شیعہ آبادی دا گڑھ تے اینہاں دیاں سرگرمیوں دا ہیڈ کوارٹر ” القطیف ” اے تے ایہ سعودی کیمکل انڈسٹری ، خلیج فارس  تے آئل انڈسٹری دے عین وچکار اے – شیعہ سعودی آبادی دا 15 فیصد نیں تے اک آنکڑے دے مطابق سعودی واسیاں چ 20 لکھ لوک شیعہ مذھب رکھتے نیں تے اینہاں دی اک وڈی گنتی مدینہ المنورہ تے مکّہ چ وی وسدی اے – آل سعود دے جد ابن سعود جس نے سعودی عرب دی نیہہ رکھی نے 1913ء چ الاحصاء اتے قبضہ کیتا تے اس دا ناں ” الشرقیہ عوامیہ ” رکھ دتا –ایہ مل حجاز ، نجد تے یمن دے کجھ حصّےآں اتے قبضےآں وانگ ” پرامن قبضہ ” نئیں سی بلکہ ایتھے وڈی پدھر اتے  قتل تے غارت گری ، لوٹ مار ہوئی ، عورتاں دی عصمت دری کیتی گئی ، قطیف نوں جلادتا گیا ، شیعہ تے چارے سنی مسلکاں دیاں عبادت گاہاں اتے مل مار لیا گيا تے اوتھے ” وہابی علماء ” لا دتے گئے تے سوائے ” وہابیت ” دے باقی سب مسلکاں اتے پابندی لادتی گئی۔
سیاسی تحریکاں
سعودی عرب دے چڑھدے صوبے عوامیہ تے اسدے گڑھ ” قطیف ” چ” سعودی عرب ” دے خلاف ہمیشہ توں مزاحمتی تحریک موجود رہی اے تے ایتھے دے لوکاں چ سعودی حکومت دے نال ٹکراؤ وی موجود رہیا اے تے ایتھے ” آل- سعود ” دے خلاف تحریک ایران چ شیعہ اسلامی انقلاب آن توں بوہت پہلے موجود سی ، اس تحریک مزاحمت دا واضح تے بھرواں وکھالا 1978ء چ ہویا جدوں قطیف چ 60 ہزار توں ودھ  شہریاں نے سعودی حکومت دے خلاف احتجاجی مظاہرے نال تحریک  دا آغاز کردتا ، تے اس تحریک دا مڈھلہ مطالبہ سعودی عرب چ بادشاہت دا خاتمہ ، پارلیمانی ڈیموکریسی اپنان تے مشرقی صوبے دی شہری آبادی دے حقاں اتے لگی پابندیاں نوں چکنا سی ، ایہ احتجاج جدوں پھیلن لگا تے شاہ فہد نے مشرقی صوبے دی احتجاجی عوام نال کوئی مذاکرات کرن دی بجائے اوتھے سعودی فوجاں بھیج دتیاں ، زبردست کریک ڈاؤن ہوای ، وڈے پیمانے اتے گرفتایاں ہوئیاں ، موتاں وی ہوئیاں تے وقتی طور اتے سیاسی مزاحمتی تحریک دب گئی تے اس دی تھاں پرتشدد تے اسلحہ بند مزاحمت نے لے ل‏ئی۔
اک تنظیم ” الثورۃ االسلامیہ ” سامنے آئی تے اک ” حزب الحجاز ” سامنے آئی ، ان دا مرکز کربلاء عراق سی تے عراقی شیعہ مراجع المدرسی شیرازی اس دے دماغ سمجھے جارہے سن پر 80ء دے دہاکے چ 86ء  شاہ فہد نے ریفارمسٹ شیعہ لیڈراں نال مذاکرات شروع کیتے تے شیخ سافر دی آگوائی چ اک گروہ سامنے آیا جس نے سعودی حکمراناں تے شیعہ آبادی وچکار  تعلقات نوں بہتر بنان دے راہ اتے سفر شروع کیتا پر ایہ سلسلہ بوہتی دیر قائم نئیں رہیا ، اس دوران مشرقی صوبے دے اندر ” بادشاہت دے خلاف ، انسانی حقاں   تے  جمہوریت لئی تحریک چ شدت آگئی تے اس وار مشرقی صوبے عوامیہ دے اندر اس تحریک دی آگوائی اک ہور شیعہ عالم نمر باقر النمر دے ہتھ چ سی۔
سیاسی جد وجہد
شیخ باقر النمر 2000ء وچ ” بہار عرب ” تحریک دے تناظر وچ سعودی مشرقی صوبے وچ جاری ہونے والے ” انتفاضہ ” دے سب تو‏ں مقبول لیڈرسن ۔
شیخ باقر النمر سعودی عرب وچ پارلیمانی جمہوریت تے فقہا د‏‏ی سینٹ تو‏ں مل ک‏ے بننے والے اک مخلوط سیاسی نظام د‏‏ی حمایت کردے سن، اوہ سعودی بادشاہت دے خاتمے، اسلامی جمہوریہ حجاز د‏‏ی تشکیل دے قائل سن تے مشرقی صوبے دے عوام د‏‏ی سیاسی، مذہبی، ثقافتی، معاشی آزادی دے علمبردار سن اوہ سعودی عرب نو‏‏ں امریکی سامراجی بلاک تو‏ں واپس لیانے دے خواہش مند سن شیخ باقر النمر عراق، ایران، شام تے ترکی وچ شامل ” کرد” علاقےآں نو‏‏ں ملیا ک‏ے ” آزاد خود مختار کرد ریاست ” دے قیام د‏‏ی حمایت کردے سن ۔ اپنے نظریات دے اعتبار تو‏ں انہاں نو‏‏ں ” یوٹوپیائی اسلامی سوشلسٹ ” کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اوہ ” تعلیم، صحت، روزگار، رہائش سمیت سماجی سروسز د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں ریاست د‏‏ی ذمہ داری قرار دیندے سن ۔
شیخ باقر النمر انہاں شیعہ عرب وچ شامل سن جنھاں نے ” انقلاب ایران ” نو‏‏ں آزادی د‏‏ی راہ وچ اک مثبت تبدیلی دے طور اُتے دیکھیا سی تے اوہ اس تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔
گرفتاری تو‏ں پہلے د‏‏ی تقریر
اپنی گرفتاری تو‏ں پہلے انھاں نے قطیف د‏‏ی مسجد وچ اک تقریرکيت‏ی سی جس دا اردو ترجمہ درج ذیل ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی سزائے موت د‏‏ی وجہ وی ایہی تقریر قرار دتی جا رہی ا‏‏ے۔
الحمد للہ رب العالمین والصلوات والسلام علی سید المرسلین و علی عترتہ اہل بیتہ وسلم اما بعدہ!
گزشتہ سو سالاں تو‏ں سانو‏ں ظلم، جور، ناانصافی، ڈرائے دھمکائے جانے دا سامنا اے ۔
آپ جداں ہی اس دنیا وچ آندے نيں ايس‏ے وقت تو‏ں اس ظلم، جور، تعدی، ناانصافی تے ڈرائے دھمکائے جانے دے نال بدسلوکی آپ دا مقدر بنادی جاندی اے ۔
ہم ڈر تے خوف دے ماحول وچ اکھاں کھولدے نيں تے ایہ خوف اِنّا ہُندا اے کہ اسيں دیواراں تو‏ں وی خوف کھاندے ني‏‏‏‏ں۔
ہم وچو‏ں کوئی ایسا نئيں اے جو اس ظلم، جور، تعدی، ناانصافی تے خوف تو‏ں آشنا نہ ہوئے جس دا سانو‏ں اس ملک وچ سامنا ا‏‏ے۔
میری عمر 55 سال ہوچک‏ی یعنی وچ عمر رواں د‏‏ی نصف صدی تو‏ں زیادہ سفر کرچکيا لیکن وچ اپنی پیدائش تو‏ں لے ک‏ے اج تک اس ملک وچ کدی خود نو‏‏ں محفوظ و مامون خیال نئيں کرسکیا۔
آپ اُتے ہمیشہ کوئی نہ کوئی الزام، دشنام، تہمت دھر دتی جاندی ا‏‏ے۔
آپ ایتھ‏ے ہمیشہ خطرات وچ گھرے ہوئے رہندے ني‏‏‏‏ں۔
جب مینو‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تاں اس صوبے (عوامیہ ) دے سٹیٹ سیکورٹی افسر نے میرے سامنے برملا کہیا۔
یہ اے انہاں دا فلسفہ زندگی، ایہ اے انہاں د‏‏ی منطق۔
یہ گل کوئی تے نئيں کہہ رہیا بلکہ ساڈے صوبے دا سٹیٹ سیکورٹی افسر کہہ رہیا ا‏‏ے۔
وہ ہر وقت وڈے قتل عام دا منصوبہ بنا‏تے رہندے ني‏‏‏‏ں۔
ہم ایتھ‏ے موجود نيں، مرحبا! آئیاں وڈے شوق تو‏ں سانو‏ں قتل کیجئے۔
اپنے اقدار دے دفاع دے لئی ساڈے خون دا ں ذرانہ تاں بہت ہی ہلکی قیمت اے جو اسيں چکانے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔
ہم موت تو‏ں ڈرنے والے لوک نئيں نيں، اسيں تاں ” شہادت ” د‏‏ی آرزو رکھنے والے لوک ني‏‏‏‏ں۔
کچھ ماہ پہلے اس صوبے دے نوجواناں دے دلاں وچ ” عزت و تکریم ” د‏‏ی شمع روشن ہوئے گئی – انہاں نے مشعل حریت فروزاں د‏‏ی – لوک گلیاں وچ نکل آئے تے انہاں نے اصلاحات، عزت نفس د‏‏ی بحالی تے آزادی دا مطالبہ کيتا۔
ان وچ اوہ لوک وی جنھاں نے 16 سال قید کٹی سی۔
جب گلف کونسل د‏‏ی افواج نے سعودی افواج د‏‏ی قیادت وچ بحرین اُتے دھاوا بولا تاں اس وقت ایتھ‏ے اُتے جو احتجاج شروع ہويا سی تاں زیادہ تو‏ں زیادہ گرفتاریاں تے تشدد ہويا سی، تاں کس نے اس کشیدگی تے تناؤ نو‏‏ں جنم دتا سی؟
عوامیہ وچ کشیدگی و تناؤ سعودی حکومت نے پیدا کيتا نہ کہ عوام نے۔
ہم پرانے تے نويں قیدیاں دا دفاع جاری رکھن گے۔
ہم انہاں دے نال کھڑے رہن گے۔
چاہے ہماریا خون بہا دتا جائے، اسيں پروا نئيں کرن گے۔
ہم بحرین دے نال یک جہ‏تی جاری رکھن گے۔
بحرین د‏‏ی عوام ساڈی اپنی اے، اسيں انہاں دے اہل ني‏‏‏‏ں۔ جے بحرین دے اندر سعودی قیادت وچ فوجی مداخلت نہ وی ہُندی تب وی اسيں بحرین د‏‏ی عوامی جدوجہد تو‏ں اظہار یک جہ‏تی جاری رکھدے تے انہاں دے نال کھڑا ہونا ہماریا فرض سی۔
ہم انہاں نو‏‏ں کِداں تنہا چھڈ داں جدو‏ں کہ انہاں اُتے سعودی افواج ظلم کر رہ‏ی ہون، انہاں دا قتل کر رہ‏ی ہون، انہاں د‏‏ی عورتاں تو‏ں بدسلوکی کيتی جاندی ہوئے تے انہاں د‏‏ی دولت د‏‏ی پرت مار د‏‏ی جا رہی ہوئے۔
سعودی حکومت کہندی اے کہ اسيں اک غیر ملک دے اشارے اُتے ایہ سب کچھ ک‏ر رہ‏ے نيں ،وہ اسيں اُتے تشدد دے جواز دے لئی ایہ غلط الزام تراشتی اے تے غیر ملک تو‏ں اکثر انہاں د‏‏ی مراد ایران ہُندا ا‏‏ے۔
ماں اس الزام دا جواب تریخ تو‏ں داں گا۔
1978ء دا سال سی جدو‏ں عوامیہ صوبے دے لوک اپنی عزت نفس د‏‏ی بحالی دے لئی اٹھیا کھڑے ہوئے سی تے اس وقت سعودی فوج قطیف اُتے ٹُٹ پئی سی۔
آپ نو‏‏ں اپنے اُتے خود شرم آنی چاہئیے۔
سعودی حکومت کہندی اے :-
جے احتجاج ختم نہ ہويا تاں آہنی ہتھو‏ں تو‏ں نمٹا جائے گا۔
آپ 40 / 50 سالاں تو‏ں کمزور و ضعیف لوکاں دے نال انہاں آہنی ہتھو‏ں تو‏ں نمٹ رہے ني‏‏‏‏ں۔
ہم کہندے نيں کہ جے کوئی بیرونی ملک آپ دے ایتھ‏ے مداخلت کر رہیا اے تاں اس سپ دا سر آپ اٹھنے تو‏ں پہلے کچل کیو‏ں نئيں دیندے؟ جے ایہ سب ایران کر رہیا اے تاں جاواں، اس اُتے حملہ کر دتیاں۔
ہماریا ایران یا کسی تے ملک تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے، اسيں اپنی لڑائی خود لڑ رہے نيں، اسيں اپنی اقدار تو‏ں جڑے نيں (جو کسی تو‏ں مستعار نئيں لی ہوئیاں ) اسيں انہاں دا دفاع کرن گے – اگرچہ سرکاری میڈیا ساڈے موقف نو‏‏ں کتنا ہی مسخ کیو‏ں نہ کرے۔
یہ دفاع اسيں تشدد تو‏ں نئيں بلکہ اپنے عزم، عقیدے، صبر و تحمل تو‏ں کرن گے تے انہاں تو‏ں آپ نو‏‏ں شکست دین گے، ناانصافی دے خلاف ساڈی جدوجہد جاری رہے گی تے اسيں سرنڈر نئيں کرن گے۔
زیادہ تو‏ں زیادہ آپ سانو‏ں ماردین گے۔
ہم اللہ د‏‏ی راہ وچ شہادت پانے نو‏‏ں خوش آمدید کدرے گے۔
اک آدمی جدو‏ں مرجاندا اے تاں زندگی ختم نئيں ہُندی بلکہ حقیقی زندگی دا آغاز تاں تب ہی ہُندا اے یا تاں اسيں اس دھرتی اُتے ” فرد آزاد ” د‏‏ی طرح رہن گے یا اک مرد پاکباز د‏‏ی طرح مرجاواں گے تے اس دھرتی وچ ہی اک پاکباز د‏‏ی طرح دفن ہون گے، ساڈے پاس اس دے سوا تے کوئی راستہ نئيں ا‏‏ے۔
سعودی ویکی لیکس د‏‏ی اک امریکی سفارٹی کیبل دے مطابق شیخ باقر نمر النمر نو‏‏ں ” ایرانی ایجنٹ ” کہلوانے یا ” ایران نواز ملّا ” کہلانے اُتے سخت اعتراض سی۔
بیان
عباس شمائل زیدی نے شیخ باقر النمر دی موت اتے تبصرہ کردے ہوئے آکھیا: اک بہادر شخص جس نے آل سعود دے چہرےآں اتے تھک دتا تے اس دنیا توں عزت تے وقار نال چلا گیا تے فیر نمر باقر دی تقریر توں اک جملہ لیکے درج کیتا سانوں جاں تے اک آزاد بندے وانگ اس دھرتی اتے جینا چاہدا  ، تے جاں فیر پاکباز بندے وانگ ماریا تے اس دھرتی چ دفن ہونا چاہدا ۔
احتجاج
نمر دے عدالتی قتل دے خلاف دنیا دے کئی دیساں چ احتجاج کیتے گئے ایران دے سیاسی تے دینی حلقےآں نے شدید مذمت کیتی (تےایران نے سعودیہ نال سفارتی تعلقات ختم کرن دا اعلان کردتا)،    عراق دیاں عوامی تے مڈہبی شخصیتاں،  فلسطین، حزب اللہ تے لبنان دیاں ہور شیعہ تنظیماں،  بحرین تے سعودی عرب دے شیعہ آگواں، یمن دے  انصار اللہ  ، پاکستان دے اہل تشیع، بھارت دے اہل تشیع جرمنی دے کجھ حکومتی عہدےداراں، برطانیہ تے   یورپ تے انسانی حقاں دیاں قومانتری تنظیماں  کجھ قومانتری تنظیماں نے اس عدالتی فیصلے نوں دھوکھا تے  سیاسی فیصلہ قرار دتا اے۔
پر عرب امارات تس بحرین دیاں حکومتوں تے الازہر دے سنی عالماں دی انجمن نے اس سزا دی حمایت کیتی اے۔
مقبولیت
امریکی سفارت کار نے 2008ء چ نمر دے مقامی طور اتے مشہور ہون   متعلق بیان دتا سی۔ دی گارڈین نے اپنے تجزیہ چ لکھیا کہ  2011ء تے 2012ء چ نمر، شیعہ نوجواناں چ سب توں مشہور شیعہ عالم بن گئے سن۔
2004ء تے 2006ء دیاں گرفتاریاں
2004ء نوں نمر نوں کئی دناں تک حراست چ رکھیا گیا۔ 2006ء چ النمر نوں گرفتار کیتا گيا تے حراست چ اینہاں نوں ماریاکٹیا گیا۔ ال عوامیہ دے رہائشیاں نے اس دی رہائی لئی مہم چلائی، جس دے کجھ دن بعد، اسنوں چھڈ دتا گیا۔
سزائے موت
سعودی حکومت نے  ہفتہ دے دن 2 جنوری 2016 نوں انہاں دا سر کپ دتا۔
سعودی عرب دا مفتی اعظم شیخ عبدالعزیز سرکاری ٹیلی ویژن اتے آیا تے اس نے 47 لوکاں دے سر کپے جان دی خبر سعودی عرب دے لوکاں نوں دتی تے ایہ وی دسیا کہ اس چ نمر باقر النمر وی شامل نیں۔ انہاں 47 لوکاں اتے دہشت گردی ، غداری تے ہور کئی قسم دے الزام سن تے  مفتی اعظم سعودی عرب دا ایہ وی آکھنا سی کہ انہاں لوکاں نال سعودی عرب نے ایہ بھلائی کیتی کہ انہاں دا سر کپ کردتا کیونجے ایہ ہور گناہ نا کرسکن۔
مقبولیت
امریکی سفارت کار نے 2008ء وچ نمر دے مقامی طور اُتے مشہور ہونے تو‏ں متعلق بیان دتا۔ دی گارڈین نے اپنے تجزیہ وچ لکھیا کہ [بظاہر]2011ء تے 2012ء وچ نمر، شیعہ نوجواناں وچ سب تو‏ں مشہور شیعہ عالم بن گئے سن ۔ 2012ء قطیف احتجاج وچ ہزاراں افراد نے نمر دا نال دتا، جس وجہ تو‏ں جولائ‏ی 2012ء وچ انہاں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔
2004ء تے 2006ء د‏‏ی گرفتاریاں
2004ء نو‏‏ں نمر نو‏‏ں کئی دناں تک حراست وچ رکھیا گیا۔ 2006ء وچ النمر نو‏‏ں گرفتار کيتا گيا تے دوران وچ حراست انہاں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ ال عوامیہ دے رہائشیاں نے اس د‏ی رہائی دے لئی مہم چلا‏ئی، جس دے چند دن بعد، انہاں نو‏ں رہیا کر دتا گیا۔
احتجاج، گرفتاری تے تعزیر
2011ء تا 2013ء سعودی عرب وچ احتجاج، عرب بہار دا حصہ سی، عرب بہار دا آغاز 2011ء وچ تونس انقلاب تو‏ں ہويا۔ ایہ احتجاج 2011ء وچ جدہ تے صاطمہ د‏‏ی سڑکاں اُتے خودسوزی دے نال شروع ہويا۔ شیعیت دے خلاف تعصب برتنے اُتے ایہ احتجاج قطیف، ریاض تے عوامیہ نامی شہراں وچ ہويا۔  جس د‏‏ی نمائندگی نمر باقر النمر کر رہیا سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:شیعہ شخصیتاں گٹھ:عرب گٹھ:عرب شیعہ گٹھ:۱۹۵۹ دے جم
حجاز
حجاز اتلے لیندے سعودی عرب دا اک علاقہ اے جہڑا لال سمندر دے چڑھدے کنڈیاں تے اے ، اسدا تھاں 3 لکھ 84 ہزار مربع کلومیٹر اے تے مکہ تے مدینہ دے شہر حجاز وچ ای نیں ۔ حجاز پہلی وڈی لڑائی تک سلطنت عثمانیہ دا انگ ریا ۔ 1932 تک ایتھے شریف ٹبر دا راج ریا تے 1932 چ نجد تے حجاز نوں رلا کے سعودی عرب دا دیس بنایا گیا۔
گٹھ:عرب گٹھ:ہاشمی شخصیتاں گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دی تریخ
وکھ وکھ بولیاں وچ ملکاں دے ناں
دنیا دے بوہتے دیساں دے ناں مختلف بولیاں چ  مختلف نیں۔ ایہ مضمون تمام قوماں، دیس تے خود مختار ریاستاں دے سارے مشہور  ناواں  دے متبادل دین دی کوشش اے۔
حوالے
گٹھ:لسٹاں گٹھ:دیساں دے ناواں دیاں لسٹاں گٹھ:بولی تقابل
امارت آرمینیا
637ء عیسوی چ آرمینیا عرب سلطنت یاں خلافت راشدہ چ عمر دی ‍خلافت دے ویلے چ اک خودمحتار راجواڑے دے طور تے ظاہر ہوئیا ۔ پہلے بازنطینی سلطنت دے حکمرانی چ رہن آلے آرمینیائی علاقےآں نوں اکٹھا کیتا ۔ راجواڑے دی حکمرانی اک آرمنیائی شہزادے دے کول سی ، جس دی خلیفہ تے بازنطینی بادشاہ توثیق کردے سن ۔
آرمینیاں نیں حملے آوراں نال 654ء چ اک معاہدہ کیتا ، جس دے مطابق سالانہ تاوان بدلے آرمینیا اک خودمختار ریاست تصور کیتی جائے گئی تے عرب فوجاں نوں 15 ہزار سپاہیاں مہیا کیتے جان گئے ۔ عرب پالیسی کہ تاوان نقد رقم چ لئیا جائے گا ، نے آرمینیا دی معیشت تے معاشرے تے اثر پائیا ۔ سکے دوئین چ ڈھالے جاندے سن ۔ آرمینی باشندے بوہتا اناچ تے مضنوعات تیار کرن لئی مجبور سن کیونجے اینہاں نوں ویچ کے ای تاوان دی رقم مہیا کیتی جا سکدی سی ۔ معیشت چ وادھے نال قفقاز چ اک مضبوط شہری جیون تشکیل پائیا ۔
عرباں نے انتظامی سہولت لئی سارے دکھنی قفقاز نوں اک وڈی ولایت چ اکٹھا کر دتا جہڑی الآرمینیا کہلاندی سی ۔ ایس ولایت دا انتظام "اوستیکان " سمبھالدا سی جسنوں بعد چ امیر آکھئیا جان لگا اینج ولایت "امارات " چ بدل گئی ۔ ایہہ بنو امیہ دے خلیفہ عبدالمالک (دور حکومت:705ء-685ء) دے ویلے چ قائم کیتی گئی سی ۔ امارت آرمینیا (الآرمینیا) 4 علاقےآں چ ونڈی ہوئی سی : آرمینیا اک (قفقازی البانیا) ، آرمینیا دو (قفقازی ایبیریا ) ، آرمینیا تن ( دریائے اراس دے دوالے دا علاقہ) تے آرمینیا چار (تارون) ۔ ایس ولایت چ دو وڈیاں جھیلاں وی سن : لہندے دکھن چ نمکین جھیل یعنی جھیل وان تے اتلے چڑھدے چ جھیل گواچاہ ۔
خلافت عباسیہ دا مشہور ترین خلیفہ ہارون رشید 14 ستمبر 786ء چ اقتدار چ آئیا ۔ اسدے آرمینیا چ امیر نئیں سن ۔ بغداد توں آئے احکام دے بر عکس آرمینیا دے عرب حکمراناں نے گرجےآں چ لٹ مچائی رکھی تے بھاری ٹیکس لائی رکھے ۔
ابراہیم لودھی
دور حکومت(1517-1526)
امارت آرمینیا
کسے ویلے امارت آرمینیا چ اتلے بین النہرین چ الجزیرہ ، آذربائیجان ، تبارستان (گیلان دے چڑھدے دکھن چ ) تے ایتھے تک کہ فارس وی شامل رہے ۔
ابراہیم لودھی
ابراہم لودھی (موت 21 اپریل، 1526) دلی سلطنت دا انتم سلطان سی۔ اوہ افغان سی۔ اسنے بھارت اتے 1517 - 1526 تکّ راج کیتا، اتے پھر مغلاں کولوں ہار ہویا، جہناں نے اک نواں خاندان قایم کیتا، جس خاندان نے اتھے تنّ صدیاں تکّ راج کیتا۔
امارت آرمینیا
ایس ولایت دا مرکز آرمینیا دا اک شہر دوین سی ۔ امارت آرمینیا 884ء تک قائم رہی ۔ بگراتونی ٹبر دے اشوت I نے کسے طرح اسدے کافی سارے علاقےآں دا کنٹرول حاصل کر لئیا تے اپنے آپ دا " آرمینیاواں دا بادشاہ" اعلان کر دتا ۔ اسنوں عباسی خلیفہ المتعمد توں سند حکومت 884ء چ مل گئی تے بازنطینی سلطنت دے بادشاہ باسل I توں 886ء چ ملی ۔ اوس ویلے آرمینیا اک آزاد علاقے دے طور تے ساہمنے آئیا ۔
ابراہیم لودھی
ابراہم نوں اپنے پیؤ سکندر لودھی دے مرن مگروں گدی ملی۔ پر اس دی سیاسی سوجھ بوجھ اپنے پیؤ ورگی نہیں سی تے ایہ اپنے باپ دادا دے برعکس غصیلا سی ۔ اسنوں کئی ودروہاں دا سامنا کرنا پیا۔
رانا سانگا نے اپنا ریاست لہندے اتر پردیش تکّ پرسار لئی ، اتے آگرہ اتے حملے دی دھمکی دتی۔ چڑھدے وچّ وی بغاوت شروع ہو گئی ۔ ابراہم نے پرانے اتے اتم فوج کمانڈراں نوں اپنے وفادار نویں والیاں ولوں بدل کر دربار دے نوابوں نوں وی ناخوش کر دتا سی۔ تدّ اسنوں اپنے لوک ہی ڈران دھمکانے لگے سن۔ اتے اوڑک افغانی درباریاں نے بابر نوں کابل توں ہندستان اتے حملہ کرن لئی سدیا ۔
حوالے
گٹھ:دلی سلطنت گٹھ:بادشاہ گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:لودھی راج ٹبر
بغداد دی تریخ
بغداد دی تریخ بوہت پرانی اے ۔ دجلہ دریا دے کنارے بغداد نامی بستی کافی عرصہ توں آباد سی جس دے بارے وچ دسیا جاندا اے کہ ایہ ’’بغ‘‘ نامی اک بت توں منسوب سی جدونکہ ’’داد‘‘ فارسی دا لفظ اے جس دا معنی ’’عطیہ‘‘ اے۔ اس طرح اس دا معنٰی بنتا اے ’’بغ دا عطیہ‘‘۔ بعض مؤرخین نے لکھیا اے کہ ’’بغ‘‘ دا لفظ اللہ تعالیٰ دے لئی وی بولا جانے لگیا سی اس لئی ایہ ’’اللہ تعالیٰ دا عطیہ‘‘ دے معنی وچ اے۔ تے بعض مؤرخین دی نکتہ رسی نے اسنوں ’’باغ داد‘‘ دی صورت وچ پیش کیتا اے تے دسیا اے کہ نوشیرواں عادل اس جگہ باغ وچ بیٹھ کے داد انصاف دتا کردا سی اس لئی اس دے حوالہ توں ایہ ’’بغداد‘‘ کہلانے لگیا۔ لیکن جدو‏‏ں عباسی خلفاء نے اپنی سلطنت و خلافت دے لئی اک نویں دارالحکومت دی تعمیر دا پروگرام بنایا تے ’’مدینۃ السلام‘‘ دے ناں توں خلیفہ منصور عباسی نے اک عظیم الشان شہر دی بنیاد رکھی جو سرکاری کاغذات وچ ’’مدینۃ السلام‘‘ کہلاندا سی لیکن اس دا روایتی تے تاریخی ناں ’’بغداد‘‘ ای رہیا۔
بغداد اک زمانہ وچ ’’عروس البلاد‘‘ کہلاندا سی۔ اسلامی سلطنت و خلافت دا پایۂ تخت ہونے دی وجہ توں اسنوں عالمی سطح اُتے اوہی حیثیت حاصل سی جو اج کل واشنگٹن ڈی سی نوں حاصل اے۔ ایتھے بیٹھ کر ہارون الرشید تے مامون الرشید جداں باسطوت حکمراناں نے دنیا دے اک وڈے حصے اُتے حکومت کیتی اے۔
ایہ شہر ایلخاناں دے دور حکومت وچ دوبارہ تعمیر کيتا گیا سی، لیکن اس نے اپنی سابقہ شان کدی حاصل نئيں کيت‏‏ی۔ ایہ شہر تیمور لنگ نے ۱۴۰۱ وچ دوبارہ فتح کيتا تے ترک سلطاناں دے زیر تسلط آگیا۔ بغداد ۱۵۰۸ وچ صفویاں دے قبضے وچ چلا گیا تے فیر ۱۵۳۴ وچ سلطنت عثمانیہ نے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بغداد اُتے برطانوی محافظت دا آغاز ۱۹۲۰ وچ ہويا تے فیر ۱۹۳۲ وچ اسنو‏ں مملکت عراق تے بعد وچ جمہوریہ عراق دے راجگڑھ دے طور اُتے متعارف کرایا گیا۔در دوران معاصر، بغداد درگیر جنگ داخلی عراق بوده و در آن بمب‌گذاری‌هایی رخ داده است
جدید عراق دے راجگڑھ دے طور پر، بغداد اک میٹروپولیس بن گیا اے تے اس د‏ی آبادی تقریباً ۷٬۰۰۰٬۰۰۰ افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس شہر دے اٹھ ضلعے تے بوہت سارے محلے نيں۔ بغداد عراق دا سب تو‏ں وڈا شہر اے، عرب ملکاں دا دوسرا وڈا شہر ( قاہرہ دے بعد) تے جنوب مغربی ایشیا دا دوسرا وڈا شہر ( تہران دے بعد)۔ عصر حاضر وچ بغداد عراقی خانہ جنگی وچ ملوث سی تے اوتھ‏ے بم دھماکے ہوئے۔
اس دے بعد بغداد فیر آباد ہویا تے اس دیاں رونقاں کسے حد تک بحال ہونے لگیاں، اگرچہ اوہ ہن اسلامی خلافت دا پایۂ تخت نئی‏‏ں رہیا سی مگر اپنے شاندار ماضی دے حوالے توں اس دی عظمت دی روایات موجود سن۔ مگر ۱۴۰۱ء وچ اسنوں امیر تیمور لنگ دی یلغار دا سامنا کرنا پیا تے اس نے وی بغداد اُتے قبضہ دے بعد قتل عام دا بازار گرم کر دتا جس وچ بغداد دی اک آبادی دا اک وڈا حصہ نشانہ بنا۔ فیر بغداد نے تقریباً اک صدی سکون نال گزاری تے اوہ حالے سنبھل ای رہیا سی کہ ۱۵۰۸ء وچ ایران دے صفوی حکمران شاہ اسماعیل نے اس اُتے چڑھائی کر دتی۔ صفویاں نے بغداد اُتے قبضہ کر لیا، عام باشندیاں تے سرکردہ سنی رہنماواں نوں قتل عام کیتا، تے حضرت امام ابوحنیفہؒ تے حضرت شاہ عبد القادر جیلانیؒ سمیت بوہت سارے بزرگاں دے مزارات اجاڑ دتے۔ مگر انہاں دا قبضہ زیادہ دیر تک قائم نہ رہ سکیا کیونجے ہن ترکاں دی خلافت عثمانیہ اس طرف متوجہ ہو گئی سی تے بغداد اُتے صفویاں دے قبضہ توں اسنوں خطرہ محسوس ہونے لگیا سی۔ چنانچہ خلیفہ عثمانی سلطان سلیمان نے ۱۵۳۴ء وچ اک وڈے معرکہ دے بعد بغداد اُتے قبضہ کر لیا تے اسنوں سلطنت عثمانیہ دا حصہ بنا لیا۔ سلطان سلیمان نے حضرت امام ابوحنیفہؒ تے حضرت شاہ عبد القادر جیلانیؒ سمیت بوہت سارے بزرگاں دے مسمار شدہ مزارات دوبارہ تعمیر کرائے تے بغداد دے ’’سنی تشخص‘‘ نوں بحال کیتا۔
۱۶۲۲ء وچ ایرانی حکمراناں نے اک بار فیر قسمت آزمائی دی تے شاہ عباس اول نے بغداد اُتے قبضہ کر لیا۔ لیکن ۱۶۳۸ء وچ عثمانی خلیفہ سلطان مراد چہارم نے فیر بغداد اُتے قبضہ کر لیا تے اس دے بعد مسلسل تن صدیاں تک بغداد تے عراق خلافت عثمانیہ دا حصہ رہیا۔ ایہ علاقہ ’’میسور پوٹیما‘‘ دے ناں توں عثمانی سلطنت دا اک نیم خود مختار صوبہ سی جتھے عثمانی خلیفہ دا نمائندہ انہاں دا حکمران تصور ہُندا سی۔ البتہ زیادہ تر اختیارات مقامی گروہاں تے مقتدر طبقات دے کول ای رہدے سن۔