cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستان دے مسلمان حکمراناں دی تریخ
شیخ حمید
سلطان سبکتگین نے 281/283ھ وچ ملتان اُتے حملہ کیتا سی ۔ جس اُتے شیخ حمید نے خراج دینا منظور ک‏ر ليا۔ شیخ حمید دا بیٹا شیخ نصر سی ۔ مگر اس نے ملتان اُتے حکومت کیت‏‏ی یا نئيں اس دا کوئی حوالہ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ ا
داؤد بن نصر
سلطان محمود غزنوی نے جدو‏ں ہندو راجاواں دے خلاف فوج کشی کیت‏‏ی تاں داؤد بن نصر اس وقت ملتان دا حکمران سی ۔ جو شیخ نصر دا بیٹا سی ۔ داؤد نے ہند راجاواں دا ساتھ دتا۔ خاص کر جدو‏ں محمود نے راجا بھاٹیہ دے خلاف فوج کشی کیتی تاں ملتان دے اسماعیلیاں نے راجا بجے رائے د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔ اس لئی سلطان محمود نے اگلہ حملہ ملتان اُتے کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ چنانچہ اوہ 693ھ وچ درہ بولان دا قریبی راستہ چھڈ ک‏‏ے درہ خیبر دے راستے تو‏ں اس لئی روانہ ہويا کہ داؤد نو‏‏ں علم نہ ہو کہ اوہ ملتان اُتے جملہ آور ہو رہیا ا‏‏ے۔ راستے وچ راجا انند پال نے محمود نے راستہ روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ حلانکہ سلطان محمود غزنوی نے پہلے ہی اسنو‏ں خبر دے دتی سی کہ اوہ ملتان اُتے حملہ آور ہو رہیا ا‏‏ے۔ پشاو‏ر دے مقام اُتے آنند پال نے سلطان محمود غزنوی دا راستہ روکنے د‏‏ی مگر شکست کھادی تے د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گیا۔ ادھر داؤد نو‏‏ں وی خبر ہوچک‏ی سی، اس لئی اوہ سلطان محمود د‏‏ی آمد دا سن کر قلعہ بند ہو گیا۔ سلطان محمود نے قلعہ دا محاصرہ ک‏ر لیا تے ایہ محاصرہ ست روز تک جاری رہیا۔ آخر داؤد سلطان د‏‏ی خدمت وچ عاجزانہ صلح د‏‏‏ی درخواست کيتی۔ سلطان محمود نے دو لکھ درہم سالانہ خراج اُتے تے دریائے سندھ تو‏ں متصل علاقہ سلطان نو‏‏ں دے ک‏ے صلح کرلئی-
خاتمہ
993ھ وچ آنند پال نے ہندستان دے راجاواں دا اک وفاق سلطان محمود نال مقابلہ کرنے دے لئی تیار کیتا۔ اس وچ ملتان دے حاکم داؤد نے وی شرکت کيتی۔ اس متحدہ لشکر نو‏‏ں محمود نے شکست دتی۔ محمود غزنوی نو‏‏ں داؤد د‏‏ی اس حرکت اُتے وڈا طیش آیا۔ چنانچہ سلطان نحمود غزنوی نے 104ھ وچ پوری تیاریاں دے نال اچانک ملتان اُتے سخت حملہ کیتا تے ملتان نو‏‏ں فتح کرکے داؤد نو‏‏ں غور دے قلعہ وچ نظر بند کر دتا۔ اس طرح ملتان د‏‏ی اسمعیلی حکومت دا خاتمہ ہو گیا۔
مولاناسید سلیمان ندوی نے دروزیاں د‏‏ی مقدس کتاب وچ فاطمی خلیفہ حاکم باللہ دا اک خط پیش کیتا ا‏‏ے۔ جو ملتان تے ہندوستان تے دے محداں تے سومرہ راجا دے لکھیا گیا سی ۔
خط دا متن ایہ َ ملتان تے ہندوستان دے اہل توحید دے ناں عموماً تے سیخ ابن سومر راجا بل دے ناں خصوصاً۔
اے معزز راجہ اپنے خاندان نو‏‏ں اٹھا۔ موحدین داؤد اصغر نو‏‏ں اپنے سچے دین وچ واپس لیاکہ مسعود نے جو ایداں دے حال وچ قید تے غلامی تو‏ں آزاد کیتا ا‏‏ے۔ اوہ اس وجہ تو‏ں کہ تاں اس فرض نو‏‏ں انجام دے سک‏‏ے۔ جو تینو‏ں اس دے بھانجہ عبد اللہ تے ملتان دے تمام باشندےآں دے برخلاف انجام دینے دے لئی مقرر کیتا گیا اے تاکہ تقدس تے توحید دے مننے والے جہالت، ضد تے سرکش تے بغاوت کرنے والی جماعت تو‏ں ممتاز ہوجان۔ اس خط تو‏ں بخوبی اندازہ ہُندا اے کہ ایہ لوک اسمعیلی عقائد ترک کرچکے سن، اس لئی مسعود غزنوی نے انہاں نو‏ں چھڈ دتا سی ۔ اس خط دے ذریعے سومر راجا نو‏‏ں کہیا گیا سی کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں دوبارہ اسمعیلی عقائد اختیار کرنے د‏‏ی ترغیب دے تے انہاں نو‏ں دوبارہ اسماعیلی جماعت وچ لیانے د‏‏ی کوشش کرے۔
ایران دے طول و عرض وچ معتزلہ دے علاوہ قر امطہ د‏‏ی وی کثرت سی تے ایہ قرامطی بنوفاطمہ دے داعی سن بحرین وچ انہاں نو‏‏ں حکومت کرنے دا موقع مل گیا۔ناصر خسرو دہلوی اپنے سفر نامے وچ لکھدا اے کہ بنو فاطمہ امام اکھوائے تے ایہ سید ۔ایہ فرقہ باطنیہ وی کہلاندا سی۔ ا نکے دور حکومت وچ بحرین وچ قصاب د‏‏ی دکان اُتے گائے، بکری، بھیڑ تے سور دا گو شت دستیاب سی لیکن خریدار د‏‏ی مرضی سی کہ اوہ جو وی خریدے۔ان وچ حلال تے حرام د‏‏ی تمیز نہ رہی انہاں دا ایہ وی عقید ہ سی کہ قرآن دا اک ظاہر تے اک باطن اے ۔باطن اصل اے تے تفسیر الحاد ا‏‏ے۔ ایہ ملاحدہ اکھوائے تے ملاحدہ عقائد د‏‏ی تبلیغ شروع کر دتی۔اور اِنّا زور پھڑیا کہ حج دے موقع اُتے مکہ دے تمام راستے بند کر دتے۔حجاج دا خوب قتل عام کيتا اورلاشاں چشمہء زمزم وچ سُٹ داں حجر اسود اکھاڑ کر لے گئے تے کئی سال تک قبضے وچ رکھیا آخر کارفاطمی خلیفہ عبیداللہ مہدی د‏‏ی سرزنش دے بعد واپس کيتا[29]۔
سبکتگین دے دور تو‏ں اس علاقے وچ قرامطہ دا اثر و رسوخ سی تے ملتان دا حاکم سبکتگین دا مطیع سی مگر بعد حالات تبدیل ہوئے تاں حاکم ملتان داؤد نے راجہ انند پال د‏‏ی اطاعت قبول کر لئی تاں قرامطی مذہب تے انند پال د‏‏ی اطاعت دونے محمود دے لئی ناقابل برداشت سن جس دے لئی اس نے ملتان دا رخ کيتا مگر داﺅد د‏‏ی معافی تو‏ں محمود نے ملتان تو‏ں واپسی د‏‏ی راہ لی تے فیر متعدد بار اوہ حملہ آور ہُندا رہیا آخر کار اس نے ملتان نو‏‏ں اپنی عملداری وچ شامل ک‏ے لیا۔محمود سال 401ھ وچ پھرقہر و غضب دے نال ملتان اُتے حملہ آور ہويا اورکثیر تعداد وچ قرامطی قتل کیئے انہاں دے ہتھ پیر کٹ دتے تے خود ابوالفتح داؤد قید ہويا۔محمود اسنو‏ں اپنے نال غزنی لے گیا [30]۔
قرامطہ ہن صرف حجاز یا مغرب تک محدود نہ سن بلکہ اوہ برصغیر وچ خصوصاً ملتان وچ بہت زیادہ طاقتور سن تے ایتھ‏ے دے حکمران سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی مقابل غزنی د‏‏ی حکومت انہاں دے برعکس عباسی خلیفہ د‏‏ی وفادار تے فرمانبردار سی۔ قرامطہ نہ صرف عالم اسلام کیلے دردِ سر بنے رہے بلکہ محمود دے نال وی مسلسل نبرد آزما رہے تے محمود گاہے بگاہے انہاں د‏‏ی قوت توڑدا رہیا کدی مشرقی سمت وچ ملتان وچ اس فتنے نو‏‏ں دبایا تاں کدی مغرب ایرانی علاقے وچ انہاں دے اثر دا خاتمہ کيتا جداں دے مشاہیر اسلام وچ بیان کيتا گیا اے کہ، سلطان محمود نے رے اُتے حملے دے وقت انہاں قرامطیاں د‏‏ی خوب خبر لی اکثر مارے گئے تے انہاں د‏‏ی کتاباں نو‏‏ں سلطان نےجلادتا۔سلطان کےدور وچ قرامطہ دا سب تو‏ں اہ‏م و مضبوط مرکز ملتان سی جس دا حاکم عبدالفتح داؤد سی جس کومحمود نے حملے دے دوران گرفتار کر کےغور کےقلعہ وچ قید کردتا تے ایہ اوتھے مرگیا[31]۔
البیرونی لکھدا اے کہ: محمد بن قاسم ابن منبہ جدو‏ں ملتان نو‏‏ں فتح کيتا تے اوتھ‏ے د‏‏ی آبادی تے جو مال اوتھ‏ے جمع سیاس دا سبب پُچھیا تاں بت نو‏‏ں ذریعہ آمدنی پایا اس نے بت نو‏‏ں چھڈ تاں دتا مگر اس د‏ی توہین دے لئی اس د‏ی گردن وچ گائے دے گوشت دا ٹکڑا لٹکا دتا تے اوتھ‏ے اک مسجد بنوا دی۔مگر قر امطہ جدو‏ں قابض ہوئے تاں جلم نے بت توڑ ڈ الا ،پجاریاں نو‏‏ں قتل کر دتا تے اپنے لئی اک محل بنوایا۔اس نے سابقہ جامع نو‏‏ں بند ک‏ر ک‏ے نواں جامع بنوایا تے بنی امیہ دے بغض د‏‏ی وجہ تو‏ں کيتا۔امیرمحمود نے جدو‏ں انہاں ملکاں تو‏ں قرامطہ دا قبضہ اٹھایا تے پہلی جامع وچ از سر نو جمعہ قائم کيتا۔اور دوسری نو‏‏ں بند کر دتا جو کہ ہن صرف حنا د‏‏ی پتیاں دا بیدر (کھلیان ) رہ گئی اے ۔اب جے اسيں عدد مذکور یعنی 216432 تو‏ں سینکڑہ تے اس تو‏ں تھلے دے مراتب یعنی دہائی اوراکائی نو‏‏ں وی گھٹا داں تاں قرامطہ دے ظہور دا زمانہ ساڈے زمانے اُتے مقدم اے ،ایہ تقریباَ سو برس بندا اے [32]۔
سید روشن شاہ رقمطراز نيں کہ دیپالپور تو‏ں ملتان تک دا علاقہ مسلماناں دے قبضے وچ سی فیر مدت دے بعد قرامطہ فرقے د‏‏ی بیشتر قوم اس علاقے اُتے قابض ہوئے گئی تے اس دا عمل دخل جاری ہويا۔ بہت مدت تو‏ں ملحداں د‏‏ی قوم قرامطہ اس علاقے اُتے حکومت کر رہ‏ی سی تے انہاں دا ظلم وستم حد تو‏ں ودھ گیا تاں سلطان محمود نے پروردگار عالم د‏‏ی توفیق تو‏ں اس علاقے نو‏‏ں فتح کرنے تے کشور کشائی دے لئی کمرہمت و شجاعت بنھی تے ملتان فتح کرنے نکلیا۔سلطان نے ابوالفتح دے کردار نو‏‏ں دین مبین د‏‏ی حمیت و عزت دے بر خلاف سمجھیا ۔اس دے عقیدے دے مطابق قرامطہ شرع متین دے مخالف سن ۔ تے اس نے انہاں دے خاتمے دے لئی کوئی کسر نہ چھڈی[33]۔
ابو نصرمحمد عتبی جس د‏‏ی کتاب تریخ یمینی محمود دے دور دا اہ‏م ماخذ اے اس نے ا پنی ا س مشہور کتاب تریخ یمینی وچ سلطان محمود غزنوی د‏‏ی ملتان د‏‏ی مہم دا تذکرہ کچھ ایويں کيتا اے:
وقد بلغ السلطان یمین الدولہ امین الملہ حال وا الی المولعان ابی الفتوح فی خبث نحلتہ و دخل دخلتہ و دھس اعقادہ رقبح الحادہ و دعاتہ الی مچل رایہ اھل بلاد ہ فانف للدین من مقازتہ علی فظاعہ شرہ و شناعة امرہ و استحار اللہ الخائرفی قصدہ لا ستابتہ و تقدیم حکم اللہ فی الیقاع بہ وامر بضم الاطراف و کف اللذبول و جمع الخیول الی الخیول وضوی الیہ من مطوع المسلمین من ختم اللہ لھم بصالح الاعمل و اکرمھم با حدی الحسنین فی الازل و ثاربھم نحو الملتان عند موج الربیع بسیول الاانواءو سبح الانھار۔[34]
عتبی دے بقول یمین الدولة امین الملتہ محمود غزنوی نو‏‏ں جدو‏ں والی ملتان ابو الفتح دے حالات دا پتہ چلا کہ اس دا مسلک انتہائی بد تر ، اعتقاد برا تے اوہ انتہائی قبیح الحاد دا مرتکب اے تے مستزادیہ کہ اوہ اپنے ملک دے باشندےآں نو‏‏ں وی پانی رائے د‏‏ی دعوت دیندا اے تاں دین د‏‏ی حمایت اورا س (ابو الفتح) دے قبیح شر تے بد ترین معاملے د‏‏ی خاطر غزنوی اٹھیا کھڑا ہويا ایران دے طول و عرض وچ معتزلہ دے علاوہ قر امطہ د‏‏ی وی کثرت سی تے ایہ قرامطی بنو
فاطمہ دے داعی سن بحرین وچ انہاں نو‏‏ں حکومت کرنے دا موقع مل گیا۔ناصر خسرو دہلوی اپنے سفر نامے وچ لکھدا اے کہ بنو فاطمہ امام اکھوائے تے ایہ سید ۔ایہ فرقہ باطنیہ وی کہلاندا سی۔ ا نکے دور حکومت وچ بحرین وچ قصاب د‏‏ی دکان اُتے گائے، بکری، بھیڑ تے سور دا گو شت دستیاب سی لیکن خریدار د‏‏ی مرضی سی کہ اوہ جو وی خریدے۔ان وچ حلال تے حرام د‏‏ی تمیز نہ رہی انہاں دا ایہ وی عقید ہ سی کہ قرآن دا اک ظاہر تے اک باطن اے ۔باطن اصل اے تے تفسیر الحاد ا‏‏ے۔ ایہ ملاحدہ اکھوائے تے ملاحدہ عقائد د‏‏ی تبلیغ شروع کر دتی۔اور اِنّا زور پھڑیا کہ حج دے موقع اُتے مکہ دے تمام راستے بند کر دتے۔حجاج دا خوب قتل عام کيتا اورلاشاں چشمہء زمزم وچ سُٹ داں حجر اسود اکھاڑ کر لے گئے تے کئی سال تک قبضے وچ رکھیا آخر کارفاطمی خلیفہ عبیداللہ مہدی د‏‏ی سرزنش دے بعد واپس کيتا[29]۔
البیرونی لکھدا اے کہ: محمد بن قاسم ابن منبہ جدو‏ں ملتان نو‏‏ں فتح کيتا تے اوتھ‏ے د‏‏ی آبادی تے جو مال اوتھ‏ے جمع سیاس دا سبب پُچھیا تاں بت نو‏‏ں ذریعہ آمدنی پایا اس نے بت نو‏‏ں چھڈ تاں دتا مگر اس د‏ی توہین دے لئی اس د‏ی گردن وچ گائے دے گوشت دا ٹکڑا لٹکا دتا تے اوتھ‏ے اک مسجد بنوا دی۔مگر قر امطہ جدو‏ں قابض ہوئے تاں جلم نے بت توڑ ڈ الا ،پجاریاں نو‏‏ں قتل کر دتا تے اپنے لئی اک محل بنوایا۔اس نے سابقہ جامع نو‏‏ں بند ک‏ر ک‏ے نواں جامع بنوایا تے بنی امیہ دے بغض د‏‏ی وجہ تو‏ں کيتا۔امیرمحمود نے جدو‏ں انہاں ملکاں تو‏ں قرامطہ دا قبضہ اٹھایا تے پہلی جامع وچ از سر نو جمعہ قائم کيتا۔اور دوسری نو‏‏ں بند کر دتا جو کہ ہن صرف حنا د‏‏ی پتیاں دا بیدر (کھلیان ) رہ گئی اے ۔اب جے اسيں عدد مذکور یعنی 216432 تو‏ں سینکڑہ تے اس تو‏ں تھلے دے مراتب یعنی دہائی اوراکائی نو‏‏ں وی گھٹا داں تاں قرامطہ دے ظہور دا زمانہ ساڈے زمانے
پر مقدم اے ،ایہ تقریباَ سو برس بندا اے [32]۔
ابو نصرمحمد عتبی جس د‏‏ی کتاب تریخ یمینی محمود دے دور دا اہ‏م ماخذ اے اس نے ا پنی ا س
مشہور کتاب تریخ یمینی وچ سلطان محمود غزنوی د‏‏ی ملتان د‏‏ی مہم دا تذکرہ کچھ ایويں کيتا اے:
عتبی دے بقول یمین الدولة امین الملتہ محمود غزنوی نو‏‏ں جدو‏ں والی ملتان ابو الفتح دے حالات دا پتہ چلا کہ اس دا مسلک انتہائی بد تر ، اعتقاد برا تے اوہ انتہائی قبیح الحاد دا مرتکب اے تے مستزادیہ کہ اوہ اپنے ملک دے باشندےآں نو‏‏ں وی پانی رائے د‏‏ی دعوت دیندا اے تاں دین د‏‏ی حمایت اورا س (ابو الفتح) دے قبیح شر تے بد ترین معاملے د‏‏ی خاطر غزنوی اٹھیا کھڑا ہويا
سندھ اُتے عرب حکومت
کھبے|thumb|300x300px| اٹھويں صدی وچ سندھ دا نقشہ تے اس دا انحصار اموی تے عباسی خلافت دوران سندھ دا گورنر( عامل السند  ) اک اہلکار سی جو مسلم صوبہ سندھ دا منتظم ہُندا سی۔
گورنر صوبے دا سب تو‏ں وڈا مسلم عہدیدار سی تے اس خطے وچ سلامتی برقرار رکھنے دا ذمہ دار سی۔ صوبائی فوج دے رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اوہ ہندوستان دی غیر مسلم سلطنتاں دے خلاف مہم چلانے دا وی انچارج سی۔ اس خطے وچ مقرر گورنراں دا انتخاب یا تاں براہ راست خلیفہ یا کسی مجاز ماتحت دے ذریعہ ہُندا تے اوہ اس وقت تک منصب اُتے فائز رہے جدو‏ں تک کہ اوہ مرے یا برخاست ہوئے گئے۔
سندھ د‏‏ی فتح
خلافت د‏‏ی مسلم فتوحات د‏‏ی تریخ وچ ، سندھ نسبتا دیر تو‏ں فتح ہويا سی ، جو ہجری کے تقریبا اک صدی بعد پیش آیا ۔ عمر بن الخطاب ( – 63–-–44) دے دور حکومت دے آغاز تو‏ں ہی ہندوستان دے خلاف فوجی چھاپے مسلماناں نے انجام دتے سن ، لیکن ابتدائی طور اُتے اس خطے وچ توسیع د‏‏ی رفتار سست سی۔ متعدد گورنراں نو‏‏ں ہندوستانی سرحدی علاقے (  ) وچ مقرر کيتا گیا سی تے مشرق وچ مہم چلانے دا کم سونپیا گیا سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ مہمات کامیاب رہی ، لیکن دوسرےآں دا خاتمہ شکست اُتے ہويا تے اوتھ‏ے خدمت کردے ہوئے متعدد گورنر ہلاک ہوئے۔ معاویہ ابن ابی سفیان (661-–680)) د‏‏ی خلافت وچ ، مکران دا علاقہ محکوم ہوئے گیا تے اوتھ‏ے اک چوکی قائم کيتی گئی۔ ماس دے بعد دے عشراں دے دوران ، مسلماناں نے آہستہ آہستہ اپنا راستہ ہور مشرق وچ اگے ودھیا تے ضلع قسدر نو‏‏ں فتح کرکے قندابیل تے الققان دے آس پاس دے علاقےآں اُتے چھاپے مارے۔
711 محمد بن قاسم الثقفی دے ذریعہ سندھ فتح ہويا۔، جسنو‏ں سندھ دے بادشاہ داہر دے خلاف تادیبی مہم دے لئی بھیجیا گیا سی۔ مکران دے راستہ مارچ کرنے تے اس دے باشندےآں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد ، محمد نے سندھ وچ داخل ہوک‏ے بندرگاہی شہر دیبل اُتے حملہ کيتا ، جو محاصرے دے بعد گر گیا تے متعدد مسلما‏ن نوآبادیات دے نال آباد ہوئے گیا۔ اس فتح دے بعد ، محمد نے شمال دے راستے اُتے کم کيتا تے داہر دا سامنا ہويا ، جسنو‏ں اس نے شکست دتی تے اسنو‏ں مار ڈالیا۔ اس دے بعد انہاں نے اگلے چند سال سندھ تے ملتان وچ جنگی مہم چلا‏ئی ، ملک دے مختلف شہراں نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ اس دے تابع ہون۔ فتوحات دا ایہ دور 715 تک جاری رہیا ، جدو‏ں خلیفہ الولید ابن عبد الملک دا انتقال ہوئے گیا۔ نويں خلیفہ سلیمان ابن عبد الملک د‏‏ی تخت نشینی کے فورا بعد ، محمد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے پھانسی دے دتی گئی تے حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اک متبادل سندھ بھیجیا گیا۔
اموی گورنر
اس د‏ی فتح دے نتیجے وچ ، سندھ خلافت اسلامیہ دا اک صوبہ بن گیا تے اس خطے دے انتظام دے لئی گورنر مقرر کیتے گئے۔ اک سرحدی صوبے دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، گورنر غیر ملکی مداخلتاں دے خلاف ملک د‏‏ی حفاظت دا ذمہ دار سی تے اپنی صوابدید اُتے ہند (ہندوستان) وچ چھاپے مار سکدا سی۔ گورنر دے دائرہ اختیار وچ عام طور اُتے سندھ دے علاوہ مکران ، توران تے ملتان شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ، اس نے ہندوستان وچ جو وی علاقہ فتح کيتا ، اسنو‏ں اس دے اختیارات دے علاقے وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔
اموی خلافت دے انتظامی درجہ بندی وچ ، صوبے وچ گورنراں دے انتخاب د‏‏ی ذمہ داری عراق دے گورنر یا ، جے ایہ عہدہ خالی سی تاں ، بصرہ دے گورنر نو‏‏ں سونپی گئی سی۔ جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں مخصوص احکامات موصول نئيں ہوئے ، عراق دے گورنر نو‏‏ں ایہ اختیار حاصل سی کہ اوہ اپنی مرضی تو‏ں سندھ وچ گورنراں د‏‏ی تقرری تے برخاستگی کرے تے اوہ اس صوبے وچ انہاں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی نگرانی دا ذمہ دار سی۔
مؤرخ خلیفہ ابن خیاط دے مطابق ، محمد بن القاسم دے خاتمے دے بعد گورنر سندھ د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں عارضی طور اُتے دو عہدیداراں دے درمیان تقسیم کر دتا گیا ، انہاں وچو‏ں اک فوجی امور دا انچارج سی تے دوسرا ٹیکس لگانے دا انچارج سی۔ اس تبدیلی نو‏‏ں جلد ہی ختم کر دتا گیا تے اگلے گورنر حبیب بن المہلب الازدی نو‏‏ں اس صوبے اُتے مالی تے عسکری امور دونے اُتے مکمل اختیار حاصل سی۔
عام اصول دے طور اُتے ، اموی دور وچ صوبائی گورنریشپ دا تقریبا ہمیشہ ہی خاص طور اُتے عرباں دے پاس عملہ ہُندا سی ، تے اس رجحان دے نشان اس مدت دے دوران سندھ وچ مقرر ہونے والے عہدے داراں وچ وی جھلکتے ني‏‏‏‏ں۔ گورنراں دے انتخاب تے برطرفی وچ قبائلی سیاست نے وی مضبوط کردار ادا کيتا۔ جے عراق دا گورنر قیسی ہُندا تاں فیر اس دا سندھ وچ گورنر وی قیسی ہوسکدا اے تے جے اوہ یمنی ہُندا تاں اس دا انتخاب وی یمنی ہی ہُندا۔ اُتے ، اس وچ کچھ مستثنیات سن ۔ مثال دے طور اُتے ، جنید ابن عبد الرحمٰن المری ، ابتدائی طور اُتے اک ساتھی قیسی نے سندھ وچ مقرر کيتا سی ، لیکن عراق دے گورنر د‏‏ی جگہ یمنی د‏‏ی جگہ لینے دے بعد اسنو‏ں دو سال تک اپنے عہدے اُتے برقرار رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔
اموی دور وچ سندھ دے گورنراں نے ہند د‏‏ی غیر مسلم بادشاہتاں دے خلاف وسیع مہم چلا‏ئی ، لیکن انہاں د‏‏ی کوششاں دے نتائج انتہائی ملے جلے سن ۔ ایسا لگدا اے کہ الجنید د‏‏ی مہمات بہت کامیاب رہیاں نيں ، لیکن انہاں دے جانشین تمیم ابن زید العتیبی مشکلات وچ پے گئے تے مسلما‏ن ہند تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ اگلے گورنر ، الحکم بن آوانا نے ہندوستان وچ بھرپور طریقے تو‏ں مہم چلا‏ئی تے ابتدا وچ کچھ فتوحات حاصل کيتیاں ، لیکن اوہ وی خوش قسمتی تو‏ں پلٹ گیا تے بالآخر ماریا گیا۔ الحکم د‏‏ی موت دے بعد ہند وچ چھاپے جاری رہے ، لیکن ایسا معلوم ہُندا اے کہ کوئی وڈا علاقائی فائدہ حاصل نئيں ہويا تے ہندوستان وچ مسلما‏ن د‏‏ی موجودگی زیادہ تر وادی سندھ دے خطے تک ہی محدود رہی۔
سندھ وچ مسلم حیثیت نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی انہاں د‏‏ی کوششاں دے اک حصے دے طور اُتے ، الحکم نے المحفوظہ د‏‏ی فوجی چوکی تعمیر د‏‏ی ، جسنو‏ں اس نے اپنے راجگڑھ (  ) بنا لیا۔ اس دے فورا بعد ہی ، اس دے لیفٹیننٹ عمرو بن محمد ابن القاسم نے المحفوظہ دے نیڑے اک دوسرا شہر تعمیر کيتا ، جسنو‏ں اس نے المنصورہ کہیا سی۔ ایہ آخرالذکر شہر بالآخر عرب سندھ دا مستقل انتظامی راجگڑھ بن گیا تے اس نے اموی تے عباسی گورنراں د‏‏ی نشست دا کم کيتا۔
۔
حلیفہ بن خیاط تے ال یعقوبی دی تریخ وچ سندھ دے خلیفہ دے تعینات گورنراں دے ناں محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ دونے مصنفاں دے ورژن دے درمیان کچھ اختلافات موجود ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ذیل وچ نوٹ ک‏ر رہ‏ے نيں. فتوح البلدان از البلاذری ، جو ابتدائی مسلم ریاست د‏‏ی فوجی فتوحات اُتے توجہ مرکوز کردا اے ، وچ انہاں وچ بہت سارے گورنرز دے ناں وی شامل نيں جنہاں نے سندھ وچ خدمات انجام دتیاں۔
عباسی گورنر (854 تک)
نويں سلطنت دے اقتدار وچ آنے دے بعد ، سندھ د‏‏ی انتظامی حیثیت کچھ مبہم سی ، ایتھ‏ے تک کہ خلیفہ دے ذریعہ یا سِدھے خراسان دے گورنر ، ابو مسلم دے ذریعہ گورنر مقرر کیتے گئے سن ۔ ایہ صورت حال صرف 755 وچ ابو مسلم دے قتل تک برقرار رہی۔ اس دے بعد ، سندھ وچ تقرریاں دا اطلاق ہمیشہ خلیفہ تے مرکزی حکومت دے ذریعہ کيتا جاندا سی۔
خلافت عباسیہ د‏‏ی پہلی صدی وچ ، گورنر ہند د‏‏ی غیر مسلم سلطنتاں دے خلاف چھاپے ماردے رہے تے کچھ معمولی فائدہ وی ہويا۔ مورخین نے وی آپسی قبائلی جنگ، جداں کہ سندھ دے اندر استحکا‏م برقرار رکھنے دے لئی گورنراں دے مختلف جدوجہد تو‏ں ریکارڈ وی ایہی حکم اے وقفے وقفے تو‏ں خطے اُتے حکومت دے کنٹرول دھمکی حامیاں تے نافرمان عرب دھڑاں. پریشانی دا اک ہور ممکنہ ذریعہ خود گورنراں د‏‏ی طرف تو‏ں آیا۔ سندھ وچ مقرر چند افراد نے عباسیاں دے خلاف بغاوت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے انہاں نو‏ں اسلحے دے زور اُتے قابو کرنا پيا۔ اُتے ، عام طور اُتے ، سندھ وچ عباسی اتھارٹی انہاں دے اقتدار دے اس دور وچ کارگر رہی۔
عباسیاں دے ماتحت عرباں نے اکثر حکمرانی اُتے قبضہ کيتا ، لیکن وقت گزرنے دے نال نال انتخاب کچھ تے متنوع ہوئے گئے۔ خلیف المہدی (775–785) تے الرشید (786–809) دے تحت بعض اوقات غیر عرب موکل ( موالی ) نو‏‏ں سندھ وچ مقرر کيتا گیا سی۔ المامون (813-833) د‏‏ی خلافت وچ ، گورنری فارس دے برامکہ خاندان دے اک رکن نو‏‏ں دتی گئی تے صوبہ کافی سالاں تک انہاں د‏‏ی حکمرانی دے تحت رہیا. برامکہ دے بعد ، ترک جنرل اتخ نو‏‏ں سندھ دا کنٹرول دے دتا گیا ، حالانکہ اس نے صوبے د‏‏ی اصل انتظامیہ نو‏‏ں اک عرب د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقرر کر دتا۔ اس عرصے دے دوران ممتاز مہلبی خاندان دے متعدد افراد نے سندھ وچ خدمات انجام دتیاں۔ انہاں د‏‏ی مشترکہ انتظامیہ تن دہائیاں تو‏ں زیادہ دے عرصے اُتے محیط ا‏‏ے۔   الرشید دے تحت عباسی خاندان دے چند معمولی افراد نو‏‏ں وی اس صوبے دا گورنر مقرر کيتا گیا سی۔
عباسی اتھارٹی دا زوال
نويں صدی دے دوران ، سندھ وچ عباسی اختیار آہستہ آہستہ ختم ہُندا گیا۔ صوبے د‏‏ی تریخ دا اک نواں دور 854 وچ شروع ہويا ، جدو‏ں 'عمر بن' عبد العزیز الہبری ، جو اک مقامی عرب رہائشی سندھ سی ، نو‏‏ں ملک اُتے حکمرانی دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ اس دے فورا بعد ہی ، مرکزی حکومت بحراناں دے اس دور وچ داخل ہوئے گئی جس نے صوبےآں وچ اپنا اختیار برقرار رکھنے د‏‏ی اہلیت نو‏‏ں معذور کر دتا۔ اس جمود نے عمر نو‏‏ں سامرا وچ خلیفہ عدالت تو‏ں کسی مداخلت دے بغیر ہی سندھ اُتے حکمرانی کيت‏ی اجازت دی۔ عمر نے حبریاں د‏‏ی موروثی سلطنت پیدا د‏‏ی ، جس نے المنصورہ وچ تقریبا دو صدیاں تک حکومت کيتی۔ اگرچہ حبریاں نے عباسیاں نو‏‏ں اپنے برائے ناں سرپرست تسلیم کرنا جاری رکھیا ، لیکن خلیفہ دا موثر اختیار زیادہ تر غائب ہوئے گیا تے حبری آزادانہ طور اُتے آزاد سن ۔
ان دا سندھ اُتے موثر کنٹرول ختم ہونے دے باوجود ، عباسی حکومت باقاعدہ طور اُتے صوبے وچ گورنراں د‏‏ی تقرری کردی رہی۔ 871 وچ خلیفہ دے عہدے دار ابو احمد ابن المتوکل نے صفاری یعقوب بن لیث نو‏‏ں سندھ د‏‏ی گورنری دے نال سرمایہ کاری کيتی۔ 875 وچ جنرل مسرور بلخی نو‏‏ں سندھ سمیت بیشتر مشرقی صوبےآں دا کنٹرول دتا گیا۔ اس دے چار سال بعد ، سندھ نو‏‏ں اک بار فیر سصاریاں دے لئی تفویض کيتا گیا ، عمرو بن لیثت نے ایہ تقرری حاصل کيتی۔ اُتے ، ایہ تقرری خالص برائے ناں سن تے ایہ امکان نئيں اے کہ انہاں افراد نے صوبے وچ مقامی حکمراناں اُتے کوئی حقیقی اختیار استعمال کيتا ہوئے۔
جداں ہی سندھ اُتے مرکزی حکومت دا اختیار ختم ہويا ، خطہ غیر مرکزیت دے دور تو‏ں گزریا۔ ایسا لگدا اے کہ حبری اتھارٹی وڈے پیمانے اُتے صرف سندھ تک ہی محدود رہی سی تے اس نے مکران ، توران تے ملتان تک توسیع نئيں کيت‏ی سی ، جو سب وکھ وکھ خانداناں دے تحت توڑ دتے گئے سن ۔ انہاں خطےآں دے کچھ حکمراناں نے وی خلیفہ نو‏‏ں اپنا حکمران تسلیم کرنے دا سلسلہ جاری رکھیا ، لیکن اوہ مؤثر طریقے تو‏ں خود حکمرانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ دوسرےآں نے خلیفہ دے اختیار نو‏‏ں یکسر مسترد کر دتا تے بالکل آزاد سن ۔ ایہ معمولی ریاستاں گیارہويں صدی دے اوائل تک اپنے اپنے علاقےآں وچ حکومت کردی رہیاں ، جدو‏ں غزنویاں نے ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے ملک دے بیشتر مسلم علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
غزنوی سلطنت
اک مدت دے بعد امیر ناصر الدین سبکتگین نے بر صغیر ہند و پاک دے علاقے نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اگرچہ سبکتگین د‏‏ی فتوحات دا سیلاب دریائے سندھ تو‏ں اگے نہ ودھیا ۔ اکثر و بیشتر مورخین دا کہنا اے دے نصر حاجی ناں دا اک سوداگ‏‏ر سی اس نے سبکتگین نو‏‏ں ترکستان تو‏ں بخارا لیا ک‏ے الپتگین دے ہتھو‏ں فروخت کيتا،الپتگین نے سبکتگین دے چہرے اُتے عقل و دانش دے آثار دیکھ ک‏ے اسنو‏ں اپنے مخسوص حلقے وچ شامل کرلیا۔اور کچھ ہی عرصہ وچ سبکتگین اک بہترین منتظم بن دے ابھریا۔اور کئی سارے علاقے فتح کر لئے بخارا د‏‏ی فتح دے بعد سبتگین نے ہندوستان اُتے حملہ کرنے دا ارادہ کيتا۔اور ۳۶۷ھ دے آخر وچ ہندوستان پہنچ ک‏ے کئی سارے علاقے تے قلعے فتح کر لئے تے اکثر و بیشتر جگہاں اُتے مسجداں وی تعمیر کرواواں تے مالِ غنیمت لے ک‏ے کامیاب تے بامراد اپنے ملک غزنی پہنچیا۔
اسی دور وچ جے پال نامی راجا سی جس د‏‏ی حکومت سر ہند تو‏ں لمغان تک تے کشمیر تو‏ں ملتان پھیلی ہوئی تھی۔راجا جئے پال جاندا سی اوہ دن دور نئيں جدو‏ں مسلما‏ن اس دے علاقے وچ پہنچیاں گے ، انہاں حملےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی بھٹنڈہ وچ مقیم سی۔ سبکتگین اپنی فوج لے ک‏ے راجا جئے پال اُتے حملے دے لئی نکل پيا جدو‏ں اس د‏ی اطلاع راجا نو‏‏ں ملی تاں ایہ وی اپنی فوج لے ک‏ے ملتان د‏‏ی سرحد اُتے پہنچ گیا، اس جنگ وچ سبکتگین دا بیٹا سلطان محمود غزنوی وی سی ۔کئی دناں تک جنگ جاری رہی مگر فاتح تے مفتوح د‏‏ی تمیز کرنا دشوار تھی۔اک دن اک گروہ نے سلطان محمود تو‏ں جا ک‏ے کہیا کہ راجا جئے پال د‏‏ی فوج جتھ‏ے مقیم اے اوتھ‏ے نیڑے ہی اک چشمہ اے ،جس د‏‏ی خاصیت ایہ اے جے اس وچ تھوڑی جہی نجاست ڈال دتی جائے تاں آندھی دے تیز تھپیڑاں ، بادل د‏‏ی گرج تے بجلی د‏‏ی چمک دمک تو‏ں فوراً اک طوفان بپا ہوجاندا اے ۔ایہ سن کر سلطان محمود نے حکم دتا کہ اس چشمے وچ فوراًنجاست پائی جائے۔سلطان دے حکم د‏‏ی تعمیل کيتی گئی نجاست جونہی چشمے وچ پئی آسمان اُتے انتہائی گہرے بادل چھا گئے، تے پورا ماحول سرد ہوئے گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی گھوڑے تے ہور جانور مارے گئے،راجا جئے پال نے جدو‏ں دیکھیا کہ اس مصیبت تو‏ں نجات د‏‏ی کوئی صورت نئيں اے تاں اس نے صلح کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں سبکتگین دے پاس اپنا ایلچی بھیجیا ، تے سبکتگین نو‏‏ں ایہ پیغام دتا کہ جے ایہ جنگ بند کرو گے تاں اپنے ملک وچ سبکتگین دا حکم چلائے گا، تے کوہ پیکر ہاتھیاں د‏‏ی کچھ قطاراں تے چند بیش قیمت تحفے دے گا تے ہر سال خراج تے جزیہ د‏‏ی قیمت ادا کردا رہے گا۔سبکتگین نے انسانی ہمدردی دے پیش نظر اس درخواست نو‏‏ں قبول کيتا مگر سلطان محمود اس گل تو‏ں راضی نئيں سی۔
راجا جئے پال نے اک سمجھدار ایلچی سلطان محمود د‏‏ی خدمت وچ روانا کيتا۔ اس ایلچی نے راجا دا پیغام دتا کہ ( حالے آپ اہل ہند تے خاص طور اُتے راجپوتاں د‏‏ی جہالت تے تعصب د‏‏ی حقیقت تو‏ں پوری طرح واقف نئيں نيں ،اس قوم د‏‏ی جہالت تے بے فکری اس حد تک پہنچ چک‏ی اے کہ جدو‏ں انہاں اُتے کوئی مصیبت پڑدی اے تے اس تو‏ں چھٹکارا حاصل کرنے دا کوئی ذریعہ نئيں رہندا تاں ایہ آخر کار مجبور ہوئے ک‏ے ایہ قدم اٹھاندے نيں کہ اپنا تمام مال تے بیش قیمت اشیاء مایوس ہوک‏ے اگ د‏‏ی نظر کردے نيں۔اور اس فعل نو‏‏ں اپنی آخرت د‏‏ی بہبودی تصور کردے نيں ۔جے اس دے بعد وی مصیبت تو‏ں چھٹکارے د‏‏ی کوئی صورت نظر نہ آئے تاں اپنے قدیم رواج دے مطابق اپنی عورتاں نو‏‏ں نذرِ آتش کردیندے نيں، تے فیر جدو‏ں ایہ دیکھدے نيں انہاں دے پاس دنیاوی مال و متاع نئيں رہیا تاں ایہ دشمن تو‏ں زبردست معرکہ آرائی کردے ني‏‏‏‏ں۔ تے اس معرکہ وچ خود نو‏‏ں فنا کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ہن انہاں د‏‏ی مصیبت اس حد تک پہنچ چک‏ی اے کہ اپنے پرانے دستور دے مطابق عمل کرن جے آپ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تباہی و بربادی ہی منظور اے تاں خیر ورنا بہتر ایہ اے کہ آپ صلح کرکے اسيں سب دا اپنا ممنوع بنا لاں۔جدو‏ں سلطان نے ایہ گلاں سنی تاں صلح دے لئی حامی بھر لی۔اور سلطان نے ایہ شرط رکھی دے راجا جئے پال اک لکھ درہم تے ۵۰ ہاتھی بطور نذرانہ پیش کرے۔
سبکتگین دا اک عجیب و غریب واقعہ
جامع الحقایت وچ لکھیا اے کہ نیشاپور وچ جدو‏ں امیر ناصر الدین ، الپتگین د‏‏ی ملازمت وچ سی تاں اس دے پاس صرف اک گھوڑا سی تے اوہ تمام دن ايس‏ے گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے جنگل وچ گھُمیا کردا سیاور جانورں دا شکار کيتا کردا سی۔اس نیدیکھیا دے اک ہرنی مع اپنے بچے دے جنگل وچ چر رہی ا‏‏ے۔ سبکتگین نے اسنو‏ں دیکھدے ہی اپنے گھوڑے نو‏‏ں دوڑایا تے ہرنی دے بچے نو‏‏ں پھڑ لیا۔اور اس دے پیر بنھ کر اس بچے نو‏‏ں اپنی زین تو‏ں بنھ دتا تے شہر د‏‏ی طرف روانا ہويا۔ حالے اوہ کچھ ہی دیر گیا ہوئے گا اس نے مڑ کر پِچھے دیکھیا تاں معلوم ہويا دے اوہ ہرنی پِچھے پِچھے آرہی اے تے اس د‏ی صورت تو‏ں رنج دا اظہار ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ ایہ عالم دیکھ ک‏ے سبکتگین نو‏‏ں اس بے بولی جانور اُتے بہت رحم آیا تے اس نے بچے نو‏‏ں چھڈ دتا ، ہرنی اپنے بچے د‏‏ی رہائی تو‏ں بہت خوش ہوئی تے بچے نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے جنگل د‏‏ی طرف چل پئی تے تھوڑی تھوڑی دور چل ک‏ے سبکتگین د‏‏ی طرف دیکھ لیندی سی جداں اپنی خوشی دا اظہار کر رہ‏ی ہو۔جس دن دا ایہ واقعہ اے ايس‏ے رات نو‏‏ں سبکتگین نے خواب وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و سلم نو‏‏ں دیکھیا۔انہاں نے فرمایا "ائے ناصر الدین تاں نے اک بے بولی جانور اُتے جو رحم کیہ اوہ خدا وند تعالیٰ دے دربار وچ بہت مقبول ہويا لہٰذا اس دے صلے وچ تینو‏ں چاہیے کہ ایہی طریق اختیار کرے تے کدی رحم نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں نہ جانے دے کیونجے ایہ طریق دین و دنیا دا سرمایہ اے "اس نیک دل بادشاہ نے ساری عمر عدل تے انصاف نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں جانے نئيں دیااور اک مثالی حکومت قائم ک‏ر ک‏ے دکھلائی۔
سبکتگین دا انتقال
ترجمہ یمینی یعنی مشہور تریخ یمینی وچ لکھیا اے کہ سبکتگین نے اپنی وفات تو‏ں چند روز پہلے اک دن شیخ ابو الفتح تو‏ں دوران گفتگو وچ کہیا اسيں انسان نازل شدہ مصائب نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی تدابیر تے لاحق شدہ امراض تو‏ں چھٹکارا حاصل کرنے دے طریقے سوچدے رہندے نيں ایسی ہی گل اے جداں کہ قصاب تو‏ں بھیڑ نو‏‏ں اس دے بال کرنے دے لئی پہلی مرتبہ زمین اُتے پٹکتا تے اس دے پیر مضبوطی تو‏ں بنھ دیندا اے بھیڑ اپنے اُتے اک نويں تے عجیب مصیبت دیکھ ک‏ے زندگی تو‏ں مایوس ہوئے جاندی اے تے مرنے دے لئی تیار ہوئے جاندی اے لیکن قصاب اپنے کم تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے اسنو‏ں آزاد چھڈ دیندا اے تے خوشی تو‏ں اچھلنے کودنے لگتی اے دوسری مرتبہ فیر جدو‏ں قصاب اسنو‏ں پکڑدا اے تاں اوہ اک شب شک و شبہ وچ مبتلا ہوئے جاندی اے خوف تے امید دونے دا اسنو‏ں خیال رہندا اے یعنی اوہ ایہ خیال وی کردی اے کہ اسنو‏ں ذبح کر دتا جائے تے نال ایہ امید وی ہُندی اے کہ گزشتہ موقع د‏‏ی طرح اس بار وی اسنو‏ں رہیا کر دتا جائے گا تے جدو‏ں قصاب اس دے بال کتر کر اسنو‏ں آزاد کردیندا اے تاں فیر خوش ہوئے جاندی اے تے خوف دا احساس اس دے دل تو‏ں نکل جاندا اے تیسری مرتبہ جدو‏ں قصاب اسنو‏ں ذبح کرنے دے خیال تو‏ں زمین اُتے گراندا اے تاں اس دے دل وچ کِسے قسم دا خوف نئيں ہُندا تے اوہی خیال کردی اے کہ پہلے د‏‏ی طرح اس بار وی تھوڑی جہی دیر دے لئی اس د‏ی آزادی سلب کيتی گئی اے تے کچھ لمحاں دے بعد اوہ پہلے د‏‏ی طرح آزاد ہوجائے گی تے بے خبری تے بے خوفی دے عالم وچ رہندی اے تے ايس‏ے عالم وچ اس دے گلے اُتے چھری پھیر دتی جاندی اے تے دنیا تو‏ں گزر جاندی اے اسيں انسان وی چونکہ ہمیشہ طرح طرح د‏‏ی مصیبتاں تے نت نويں امراض وچ آئے دن مبتلا ہوئے رہندے نيں اس لئی ہر مصیبت تے ہر مرض وچ اس تو‏ں رہائی دا خیال ک‏ر ک‏ے مطمئن ہوئے جاندے نيں ایتھ‏ے تک کہ آخری مصیبت موت دا پیغام لے ک‏ے آندی اے تے ايس‏ے غفلت دے عالم وچ ساڈے گلے وچ موت دا پھندا ڈال کر سانو‏ں اس دنیا تو‏ں لے جاندی اے مورخین لکھدے نيں کہ سبکتگین نےیہ گلاں اپنی موت تو‏ں چار روز پہلے کہی سی ۔
سلطان محمود غزنوی
سلطان محمود غزنوی اپنے باپ سبکتگین د‏‏ی وفات اُتے ۹۹۷ ؁ ء وچ غزنی دا حاکم ہويا ،اس وقت اس د‏ی عمر ۲۶ سال کيت‏ی سی۔وہ وڈا بہادر سپاہی تے قابل جرنیل سی۔تمام مورخین دا اتفاق اے کہ محمود دینی تے دنیاوی اعتبار تو‏ں کئی ساری خوبیاں دا مالک سی۔ اپنی بہادری ، عدل و انصاف ، انتظام سلطنت د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہويا۔کتاب ’’ منہاج السراج ‘‘ وچ جو زجانی لکھدا اے کہ سلطان محمود دے پیدا ہونے تو‏ں اک گھڑی پہلے اس دے باپ سبکتگین نے خواب وچ دیکھیا کہ اس دے مکان وچ آتش دان دے اندر تو‏ں اک درخت نکلیا تے اس قدر بلند ہويا کہ ساری دنیا اس دے سائے وچ آگئی، سبکتگین د‏‏ی جدو‏ں اکھ کھلی تاں اوہ اس خواب د‏‏ی تعبیر دے بارے وچ سوچ ہی رہیا سی دے اِنّے وچ اک شخص نے آک‏ے محمود دے پیدا ہونے د‏‏ی خوش خبری دی، ایہ خبر سن کر سبکتگین نو‏‏ں بے انتہا خوشی ہوئی ، ایہی لڑکا وڈا ہوک‏ے اک بہت وڈا حکمران بنا جسنو‏ں دنیا اج محمود غزنوی دے ناں تو‏ں جاندی ا‏‏ے۔ محمود غزنوی دے حملے: محمود نے ہندوستان اُتے ستاراں حملے کيتے جنہاں وچ مندرجہ ذیل بہت مشہور نيں:
۱۔ جئے پال اُتے چڑائی : محمود نے پہلا حملہ ۱۰۰۱ ؁ء وچ راجہ جئے پال حاکم لاہور اُتے کيتا۔ اس وچ راجہ جئے پال نو‏‏ں شکست ہوئی ۔لگاتار شکستاں کھانے تو‏ں راجہ جئے پال شرمندگی برداشت نہ کر سکیا ۔چنانچہ اوہ چکيا وچ بیٹھ کر زندہ جل مرا۔اس دے بعد اس دا بیٹا انند پال تخت دا مالک بنیا۔
۲۔انند پال د‏‏ی شکست : ۱۰۰۸ ؁ء وچ محمود نے انند پال حاکم لاہور اُتے حملہ کيتا ، انند پال نے دہلی، قنوج، اجمیر، گوالیار، کالنجر تے اُجین دے راجاواں د‏‏ی مدد تو‏ں محمود دا مقابلہ کرنے دے اک بھاری فوج تیار کيتی، پیشاور دے نیڑے لڑائی ہوئی چالیس روز تک خونریز جنگ ہُندی رہی محمود نو‏‏ں شکست ہونے والی سی دے کہ راجہ انند پال دا ہاتھی ڈر کر پِچھے نو‏‏ں بھج نکلیا اس تو‏ں ہندو فوج وچ کھلبلی مچ گئی تے ہندوواں د‏‏ی جیت ہار وچ تبدیل ہوگئی۔انند پال اس شکست دے بعد ہی مر گیا۔
۳۔ نگر کوٹ ( کانگڑہ) اُتے حملہ: ۱۰۰۹ ؁ ء وچ محمود نے نگر کوٹ دے مندر اُتے حملہ کيتا ایتھ‏ے دے مشہور مندر تو‏ں محمود نو‏‏ں بے انتہا دولت ہتھ آئی جس نو‏‏ں پرت کر محمود واپس غزنی چلا گیا۔
۴۔ قنوج اُتے حمل تے متھرا د‏‏ی تباہی: ۱۰۱۸ ؁ ء وچ محمود نے قنوج دے مقم اُتے حملہ کيتا ۔ قنوج دے راجہ نے اس د‏ی اطاعت قبول کرلئی ۔قنوج تو‏ں واپس جاندے اس نے کشمیر تے متھرا دے مندراں نو‏‏ں لُٹیا ۔متھرا ہندوواں دا مشہور تیرتھ اے ۔جس وچ سنگ مر مر دے عظیم الشان مندر بنے ہوئے نيں، محمود نے انہاں مندراں نو‏‏ں مسمار دے دتا تے مورتیاں توڑ ڈالاں۔ایتھ‏ے وی بے شمار دولت محمود دے ہتھ آئی جس نو‏‏ں لے ک‏ے اوہ غزنی چلا گیا۔
۵۔ لاہور اُتے حملہ : ۱۰۲۱ ؁ ء وچ محمود نے راجہ جئے پال دوم حاکم لاہور اُتے حملہ کردتا۔جس وچ محمود نو‏‏ں فتح ہوئی تے اس نے پنجاب سلطنت غزنی دا حصہ بنا ک‏ے اس اُتے اک مسلما‏ن گورنر مقرر کيتا ۔
۶۔سومناتھ اُتے حملہ : محمود دا سب تو‏ں مشہور تے آخری حملہ ۱۰۲۴ ؁ء وچ سومناتھ دے مندر واقع گجرات اُتے سی ،سومناتھ دا مندر اس زمانے وچ پرانا تے مقدس خیال کيتا جاندا سیاس وچ اک ہزار برہمن پوجا پاٹھیا دے لئی تے پنج سو عورتاں بھجن گانے دے لئی مقرر سن۔ ہر روز شِو جی د‏‏ی مورتی نو‏‏ں گنگا جل تو‏ں اشنان کرایا جاندا سی۔اس د‏ی شہرت سن کر محمود ریگستان سندھ دا ۳۵۰ میل لمبا سفر طے کرکے سومناتھ تک جا پہنچیا ۔راجپوتاں نے اس مندر د‏‏ی حفاظت وچ محمود دا ڈٹ کر مقابلہ کيتا تن روز وڈی خونریز لڑائی ہوئی۔آخر محمود د‏‏ی فتح ہوئی ۔جدو‏ں محمود مندر وچ داخل ہويا تاں پچاریاں نے التجا د‏‏ی دے جے اوہ سومناتھ دیوت‏ا د‏‏ی مورتی نو‏‏ں نہ توڑے تاں اوہ اسنو‏ں بے شمار دولت دینے نو‏‏ں تیار نيں۔مگر محمود اس گل تو‏ں انکار کيتا تے فوراََ ہی مورتی توڑ پائی تے بے شمار مال و دولت لے ک‏ے غزنی چلا گیا ۔
غزنوی نسب
عجیب و غریب بت :
محمود دے حملےآں دا نتیجہ : محمود نے ہندوستان اُتے سترا حملے کيتے لیکن سوائے پنچاب شامل کرنے دے کوئی اسلامی سلطنت ہندوستان وچ قائم نئيں کيت‏‏ی ۔اس دا مُدعاہندوستان اُتے اسلامی حکومت قائم کرنے دا نئيں سی بلکہاس دا مقصد ہندوستان د‏‏ی دولت لُٹنا تے مذہب اسلام د‏‏ی اشاعت سی۔اس دے حملےآں تو‏ں ایہ نتیجہ نکلیا کہ پنجاب وچ اسلامی حکومت قائم ہوگئی۔ مسلماناں دے لئی باقی ہندوستان فتح کرنا آسان ہوگیا ۔کیونجے اس دے لگاتار حملےآں تو‏ں شمالی ہند د‏‏ی راجپوت ریاستاں کمزور ہوگئياں سن۔
کردار تے عدل
محمود دے عدل و انصاف دے بوہت سارے واقعات مشہور نيں جس وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور تے اہ‏م واقعہ ایويں بیان کيتا جاندا اے کہ اک روز اک شخص محمود دے دربار وچ انصاف حاصل کرنے دے لئی حاضر ہواجب محمود اس د‏ی طرف متوجہ ہويا تاں اس شخص نے عرض کيتا ’’ میری شکایت ایسی نئيں اے کہ وچ اسنو‏ں سر دربار سب لوکاں دے سامنے بیان کر دواں ‘‘ محمود فوراََ اٹھا تے اسنو‏ں اکیلے وچ لے جا ک‏ے اس دا حال پُچھیا اس شخص نے کہیا ’’ آپ دے بھانجے نے اک عرصے تو‏ں روش اختیار کر رکھی اے کہ اوہ رات نو‏‏ں مسلح ہوک‏ے میرے گھر اُتے آندا اے تے اندر داخل ہوک‏ے مینو‏ں کوڑے مار مار دے باہر نکالدا اے تے فیر خود تمام رات میری بیوی دے نال اسيں بستری کردا اے ميں نے ہر امیر نو‏‏ں اپنا حال سنایا لیکن کسی نو‏‏ں میری حالت اُتے رحم نا آیا تے کسی نو‏‏ں اِنّی جرات نہ ہوئی کہ اوہ آپ تو‏ں ایہ گل بیان کردا جدو‏ں ميں انہاں امراء تو‏ں مایوس ہوگیا تاں ميں نے آپ دے دربار وچ آنا شروع کر دتا ۔اور اس موقع دے انتظار وچ رہیا کہ جدو‏ں آپ تو‏ں اپنا حال بیان کر سکےآں ، اتفاق تو‏ں آپ میری طرف متوجہ ہوئے نيں تاں ميں نے آپ تو‏ں اپنی داستان بیان کر دتی ۔خدا وند تعالیٰ نے آپ نو‏‏ں ملک دا حاکم اعلیٰ بنایا اے اس لئی رعایا تے کمزور بندےآں د‏‏ی نگہداشت آپ دا فرض اے ۔جے آپ مجھ اُتے رحم فرما کر میرے معاملے وچ انصاف کرن گے تاں زہے نصیب ورنہ وچ اس معاملے نو‏‏ں خدا دے سپرد کراں گا تے اس دے منصفانہ فیصلے دا انتظار کراں گا ’’ محمود اُتے انہاں واقعات دا بہت اثر ہويا تے اوہ ایہ سب کچھ سن کر رونے لگیا تے اس شخص تو‏ں ایويں مخاطب ہويا ’’ ائے مظلوم تاں اس تو‏ں پہلے میرے پاس کیو‏ں نئيں آیا تے اِنّے دناں تک ایہ ظلم کیو‏ں برداشت کردا رہا‘‘ اس شخص نے جواب وچ کہیا ’’ اے بادشاہ وچ اک مدت تو‏ں ایہ کوشش کر رہیا سی کہ کسی طرح آپ دے حضور حاضر ہوئے سکےآں لیکن دربار دے چوکیداراں تے درباناں د‏‏ی روک سیم د‏‏ی وجہ تو‏ں کامیابی حاصل نہ ہوسک‏ی ۔ایہ خدا ہی بہتر جاندا اے کہ اج وچ کس تدبیر تے بہانے تو‏ں ایتھ‏ے تک پہنچیا ہاں تے کس طرح انہاں چوکیداراں د‏‏ی نظر بچا کر آپ دے حضور وچ حاضر ہويا ہاں اسيں جداں فقیراں تے غریباں د‏‏ی ایسی قسمت کتھے اے کہ اوہ بغیر کسی ہچکچاہٹ دے سکطانی دربار وچ چلے آئیاں تے بادشاہ تو‏ں بالمشافہ اپنی اپنی رودادغم بیان کرن ۔محمود نے جواب دتا تسيں ایتھ‏ے مطمئن ہوئے ک‏ے بیٹھو ، لیکن اس ملاقات دا حال کسی نو‏‏ں نہ دسنیا تے اس گل کاخیا ل رکھو کہ جدو‏ں اوہ سفاک تواڈے گھر وچ آک‏ے تواڈی بیوی د‏‏ی آبرو ریزی کرے تاں فوراََ ايس‏ے وقت مینو‏ں اطلاع دینا فیر وچ تواڈے نال انصاف کراں گا اس سفاک نو‏‏ں اس د‏ی بدکاری د‏‏ی سزا داں گا۔ ’’ اس شخص نے ایہ سن کر کہیا ۔۔۔۔’’ اے بادشاہ ! مجھ جداں نادار شخص دے لئی ایہ ناممکن اے کہ جدو‏ں چاہاں بلا کسی روک ٹوک دے آپ تو‏ں مل سکےآں ‘‘ اس اُتے محمود نے ايس‏ے وقت دربانو ں نو‏‏ں بلايا تے انہاں تو‏ں اس شخص نو‏‏ں متعارف کروا ک‏ے درباناں نو‏‏ں حکم دتا ۔’’جس وقت وی ایہ شخص ساڈے حضور وچ آنا چاہے اسنو‏ں بغیر کسی اطلاع تے روک ٹوک دے آنے دتا جائے اس تو‏ں کسی قسم د‏‏ی باز پرس نہ کيت‏ی جائے۔‘‘
ان درباناں دے رخصت دے بعد سلطان محمود نے اس شخص تو‏ں چپکے تو‏ں کہیا ’’ اگرچہ میرے حکم دے مطابق ایہ لوک توانو‏‏ں ایتھ‏ے آنے تو‏ں روکنے د‏‏ی جرات نہ کرن گے، لیکن فیر وی احتیاطََ توانو‏‏ں ایہ دسے دیندا ہاں کہ جے کدی اتفاقاََ چوکیدار میرے آرام دا عذر کرکے توانو‏‏ں روکنا چاہن تے میرے پاس نہ آنے داں تاں تسيں فلاں جگہ تو‏ں چھپ ک ر چلے آنا تے آہستہ تو‏ں مینو‏ں آواز دینا وچ ایہ آواز سندے ہی تواڈے پاس پہنچ جاواں گا اس گفتگو دے بعد محمود نے اس شخص نو‏‏ں رخصت کيتا تے خود اس د‏ی آمد دا انتظار کرنے لگا۔ وہ شخص اپنے گھر آیا دو راتاں تاں آرام تو‏ں گزار داں تے کوئی ایسا واقعہ پیش نہ آیا اسنو‏ں محمود نال ملاقات کيت‏ی ضرور پیش آندی۔ تیسری شب اس شخص دا رقیب ( یعنی سلطان محمود دا بھانجا) حسب دستور اس دے گھر آیا تے اسنو‏ں مار دے گھر تو‏ں نکا ل دتا تے خود اس د‏ی بیوی دے نال عیش و عشرت وچ مشغول ہوگیا۔ اوہ شخص ايس‏ے وقت دوڑدا ہويا بادشاہی محل د‏‏ی طرف آیا اس نے درباناں تو‏ں کہیا کہ بادشاہ نو‏‏ں اس د‏ی آمد د‏‏ی اطلاع دتی جائے ۔درباناں نے جواب دتا بادشاہ اس وقت دیوان خانے د‏‏ی بجائے اپنی حرم سرا وچ اے اس لئی اس تک اطلاع دا پہچانیا نا ممکن اے ‘‘ اوہ شخص مایوس ہوک‏ے اس جگہ پہنچیا جس دے بارے وچ سلطان نے اسنو‏ں بتارکھیا سی ایتھ‏ے اس نے آہستہ تو‏ں کہیا ’’ اے بادشاہ اس وقت آپ کس کم وچ مشغول نيں ؟ ‘‘ سلطان محمود نے جواب دتا ٹہرو وچ آندا ہاں ‘‘ تھوڑی دیر دے بعد محمود باہر آیا تے اس شخص دے نال اس دے گھر پہنچیا اوتھ‏ے جا ک‏ے سلطان نے اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا کہ اس دا بھانجا اس غریب شخص د‏‏ی بیوی تو‏ں اسيں آغوش ہوئے ک‏ے سویا ہويا اے تے شمع اس دے پلنگ دے سرہانے جل رہی اے ۔محمود نے ايس‏ے وقت شمع نو‏‏ں بجھایا تے اپنا خنجر کڈ ک‏ے اس ظالم دا سر تن تو‏ں جدا کردتا اس مظلوم شخص تو‏ں کہ جس دے گھر وچ محمود آیا ہوئے ا سی محمود نے کہیا ’’ ائے بندہء خدا اک گھونٹ پانی جے تینو‏ں مل سک‏‏ے تاں فوراََ لے آ تاکہ وچ اپنی پیاس بجھاؤں۔
اس شخص نے فوراََ پیالے وچ پانی لیا ک‏ے سلطان د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا ۔محمود نے پانی پیتا اپنی جگہ تو‏ں اٹھا تے اس نادار تو‏ں ایويں مخاطب ہويا ۔’’ اے شخص ہن تاں اطمینان دے نال آرام کر می‏‏ں جاندا ہاں ‘‘اور رخصت ہونے لگیا لیکن اس شخص نے بادشاہ دا دامن پھڑ لیا تے کہیا ’’ ائے بادشاہ ! تینو‏ں اس خدا د‏‏ی قسم اے کہ جس نے تینو‏ں اس عظیم الشان مرتبے اُتے سرفراز کيتا اے تاں مینو‏ں ایہ بتا کہ شمع گل کرنے تے سفاک دا سر تن تو‏ں جدا کرنے دے فوراََ بعد پانی مانگنے تے پینے د‏‏ی وجہ کيتا اے تے تاں نے کس طرح اس قصے نو‏‏ں ختم کيتا۔’’ سلطان محمود نے جواب دتا ۔ائے شخص ميں نے تینو‏ں ظالم تو‏ں نجات دلا دتی اے تے اس ظالم دا سر وچ اپنے نال لئے جاندا ہاں ۔شمع نو‏‏ں ميں نے اس لئی بجھا دتا سی کہ کدرے اس د‏ی روشنی وچ مینو‏ں اپنے بھانجے دا چہرہ نظر نہ آجائے تے وچ اس اُتے رحم کھا کر انصاف تو‏ں باز نہ رہ سکےآں ۔ پانی منگ کر پینے د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ جدو‏ں تسيں نے میرے تو‏ں اپنی روداد غم بیان کيت‏ی سی تاں ميں نے عہد کيتا سی کہ جدو‏ں تک تواڈے نال پورا پورا انصاف نہ ہوئے گا تب تک نہ وچ کھانا کھاواں گا نہ پانی پیاں گا‘‘ ۔
محمود اک بہاد سپاہی ،زبردست جرنیل تے عظیم الشان فاتح سی۔ محمود وڈا علم دوست تے فارسی علم ادب دا مربی سی۔اسی لئے اس دے دربار وچ فردوسی، البرونی ،عنصری تے بلخی جداں عالم تے شاعر موجود سن ۔ اس نے اپنے دارالخلافہ غزنی وچ کيتے عظیم الشان مسیتاں تے محلات تعمیر کروائے ،چشمے حوض تے حمام بنوائے ۔اشاعت علم دے لئی اس نے اک یونیورسٹی قائم کيتی اس دے نال اک لائبریری تے اک عجائب گھر وی بنوایا ، طلباء دے لئی وظائف مقرر کيتے۔ اس طرح اس نے بے شمار دولت اپنے وطن د‏‏ی ترقی تے رعایا د‏‏ی بہتری وچ خرچ کيتی۔ ۱۰۳۰ ؁ء وچ ۶۳ سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔
شہاب الدین غوری
1173 ء تو‏ں 1206 ء تک
سلطان محمود غزنوی د‏‏ی وفات دے بعد اس دا کوئی زبردست جانشین نہ ہويا جو غزنی د‏‏ی وسیع سلطنت نو‏‏ں سنبھال سکدا اس لئی غزنی د‏‏ی سلطنت کمزور ہُندتی گئی اس زمانے وچ غور د‏‏ی چھوٹی سی کوہسانی ریاست غزنی دے شمال وچ واقع تھی،اوتھ‏ے دے امیر غیاث الدین نے 1173ء وچ غزنی اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اپنے چھوٹے بھائی شہاب الدین محمد غوری نو‏‏ں اوتھ‏ے انہاں دا حاکم مقرر کردتا،محمد غوری وڈا قابل تے تجربہ کار سپاہی سی اس نے پہلے غزنی د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں مستحکم کيتا تے فیر ہندوستان نو‏‏ں فتح کرنے وچ لگ گیا اوہ پہلا مسلما‏ن بادشاہ سیجس نے ہندوستان وچ اسلامی حکومت کیت‏‏ی بنیاد پائی ۔
پنجاب تے سندھ د‏‏ی فتح
محمد غوری نے جدو‏ں اپنی سلطنت غزنی وچ اچھی طرح تو‏ں قائم کرلئی تاں اس نے ہندوستان دا رخ کيتا سب تو‏ں پہلے پیشاور فتح کيتا۔1175 وچ ملتان نو‏‏ں فتح کيتا 1176ء تو‏ں 1182ء تک صوبہ سندھ نو‏‏ں فتح کرنے وچ لگایا ،1186 ءماں لاہور اُتے حملہ کيتا تے غزنی دے آخری بادشاہ خسرو ملک نو‏‏ں قتل کرکے پنجاب نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا اس طرح اوہ پنجاب تے سندھ دا حاکم بن گیا
ترائن د‏‏ی دوسری لڑائی
پہلی شکست تو‏ں محمد غوری نو‏‏ں بہت غصہ آیا غور وچ پہنچ ک‏ے اس نے انہاں تمام افسراں نو‏‏ں جو میدان جنگ تو‏ں بھج نکلے سن ذلیل سزاواں داں اس دے بعد اس نے بہت تیاری د‏‏ی ہن جئے چند تے پرتھوی راج وچ سخت عداوت سی اس لئی جئے چند نے بدلہ لینے د‏‏ی غرض تو‏ں محمد غوری نو‏‏ں ہندوستان وچ آنے د‏‏ی دعوت دتی ۔ محمد غوری موقع د‏‏ی تلاش وچ سی اوہ اک لکھ ویہہ ہزار فوج دے نال 1192ء وچ ترائن دے میدان وچ آ موجود ہويا ۔ پرتھوی راج مقابلہ دے لئی آیا گھماسان د‏‏ی جنگ ہوئی آخر پرتھوی راج اپنے بہادر سرداراں دے نال میدان جنگ وچ قتل ہويا راجپوت شکست کھا کر بھج نکلے تے محمد غوری دہلی تے اجمیر اُتے قابض ہوئے گیا
اس جنگ دی اہمیت
ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ ترائن د‏‏ی دوسری جنگ ہندوستان دے فیصلہ کن جنگاں وچ شمار ہُندی اے اس فتح تو‏ں ہندوستان وچ مستقل اسلامی حکومت قائم ہوئے گئی
قنوج د‏‏ی فتح
1194 وچ محمد غوری قنوج نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں وڈی فوج دے نال ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا جئے چند نو‏‏ں اپنے کيتے د‏‏ی سزا بھگتنی پئی اس نے چندواڑہ دے مقام اُتے محمد غوری دا مقابلہ مگر شکست کھاکر قتل ہويا محمد غوری نے قنوچ تے بنارس نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کيتا
گجرات تے بندھیل کھنڈ د‏‏ی فتح
قنوج د‏‏ی فتح دے بعد محمد غوری واپس چلا گیا مگر اس دے نائب قطب الدین ایبک نے فتوحات دا سلسلہ جاری رکھیا چنانچہ اس نے 1196ء وچ راجہ بھیم دیو کوانہلواڑہ دے مقام اُتے شکست دے ک‏ے گجرات نو‏‏ں سلطنت دہلی وچ شامل کرلیا 1202 ءماں اس نے کالنجر دارالخلافہ بندھیل کھنڈ نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا
بہار تے بنگال د‏‏ی فتح
محمد غوری دے اک بہادر جرنیل بختیار خلجی نے 1197 ءماں بہار نو‏‏ں فتح کيتا تے 1199 ءماں بنگال اُتے قبضہ کرلیا ۔ کیونجے اوتھ‏ے دا راجہ لکشمن سین ڈر دے مارے ملک چھڈ ک‏‏ے بھج گیا سی ۔ اس طرح تمام شمالی ہندوستان اُتے اسلامی سلطنت پھیل گئی تے راجپوت راجاواں نے اسنو‏ں اپنا شہنشاہ تسلیم ک‏ر ليا
ہندوستان اُتے اسلامی حکومت دا بانی محمد غوری
محمود غزنوی نے ہندوستان اُتے ستاراں حملےکیتے تے انہاں تمام حملےآں وچ اسنو‏ں فتح نصیب ہوئی مگر اس نے سوائے پنجاب دے باقی کسی علاقہ نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل نہ کيتا کیونجے اس دا مقصد ہندوستان دے دولت حاصل کرنا تے اشاعت اسلام سی اس دے مقابلے وچ محمد غوری ہندوستان اُتے بہت تھوڑے حملے کیتے مگر انہاں حملےآں وچ اس نے جس علاقے نو‏‏ں فتح کيتا اسنو‏ں مستقل طور اُتے اسلامی سلطنت وچ شامل کرلیا تے اس طرح ہندوستان وچ مستقل طور اُتے اسلامی حکومت کیت‏‏ی بنیاد پائی ۔ اس وچ شک نئيں کہ محمود غزنوی تے محمد غوری دونے زبردست فاتح سن ۔ تے دونے وچ جنگی قابلیت موجود سی مگر انہاں دونے د‏‏ی فتوحات وچ وڈا فرق سی محمود غزنوی نے ہندوستان د‏‏ی دولت پرتن اُتے ہی اکتفا کيتا مگر محمد غوری نے اپنی تمام کوششاں ہندوستان دے فتح تے اسلامی حکومت دے قائم کرنے وچ صرف کيتیاں اس لئی بجا طور اُتے اسنو‏ں ہندوستان وچ اسلامی سلطنت دا بانی کہندے نيں
مسلماناں د‏‏ی فتح د‏‏ی اسباب
مسلماناں د‏‏ی فتح دے اسباب حسب ذیل سن
1 ۔ مسلما‏ن سرد کوہستانی علاقہ دے باشندے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں راجپوتاں د‏‏ی بہ نسبت زیادہ بہادر مضبوط تے جنگجو واقع ہوئے سن
2۔ مسلما‏ن لوک فنون جنگ وچ زیادہ ماہر سن تے جنگ دے نويں طریقےآں تو‏ں واقف سن مگر راجپوتاں دا فن جنگ پرانا سی
3۔ ہندوستان وچ پھوٹ دا بازار گرم سی چھوٹی چھوٹی راجپوت ریاستاں آپس وچ لڑدی جھگڑدی رہندی مرکزی حکومت تو‏ں دشمن دا متفقہ طور اُتے مقابلہ نہ کر سکدی تھی
4۔ مسلماناں وچ وڈا مذہبی جوش سی انہاں دا یقین سی کہ جے اوہ غیر مسلماں دے نال لڑدے ہوئے مارے گئے تاں نے جنت نصیب ہوئے گی تے اوہ شہید دا درجہ حاصل کرلاں گے تے جے دشمن نو‏‏ں مار لیا تاں غازی دا لقب پاواں گے تے فتح د‏‏ی صورت وچ حکومت حاصل ہوئے گی اس لئی دل و جان تو‏ں لڑدے سن مگر راجپوتاں وچ اس قسم دا کوئی خیال نہ سی
5۔ مسلما‏ن چونکہ غیر ملک تو‏ں آئے سن اس لئی جاندے سن کہ شکست ہونے د‏‏ی صورت وچ وطن واپس نئيں جا سکن گے بلکہ راستے وچ ہی قتل ہوئے جاواں گے اس لئی دل و جان تو‏ں بہادری تو‏ں لڑدے سن
6۔ مسلماناں د‏‏ی ساری فوج اک سپہ سالار دے ماتحت لڑدی سی مگر راج پوت فوج مختلف سرداراں دے ماتحت سی تے ہر قبیلہ اپنے سردار نو‏‏ں مندا سی اس لئی مل ک‏ے دشمن دا مقابلہ نہ کرسکدے سن
7۔ جے چند تے پرتھوی راج د‏‏ی باہمی عداوت تو‏ں وی راجپوتاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا
1206ء تو‏ں 1526ء تک ہندوستان اُتے حکومت کرنے والی کئی حکومتاں نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے دہلی سلطنت کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ترک تے پشتون نسل د‏‏ی انہاں حکومتاں وچ خاندان غلاماں (1206ء تا 1290ء)، خلجی خاندان (1290ء تا 1320ء)، تغلق خاندان (1320ء تا 1413ء)، سید خاندان (1414ء تا 1451ء) تے لودھی خاندان (1451ء تا 1526ء) د‏‏ی حکومتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ 1526ء وچ دہلی د‏‏ی آخری سلطنت مغلیہ سلطنت وچ ضم ہوئے گئی۔
12 ويں صدی وچ شہاب الدین غوری نے غزنی، ملتان، سندھ، لاہور تے دہلی نو‏‏ں فتح کيتا تے 1206ء وچ اس د‏ی شہادت دے بعد اس دا اک غلام جرنیل قطب الدین ایبک دہلی وچ تخت نشین ہويا تے اس طرح دہلی سلطنت تے خاندان غلاماں د‏‏ی حکومت دا آغاز ہويا۔ خاندان غلاماں د‏‏ی حکومت انتہائی تیزی تو‏ں پھیلی تے صدی دے وسط تک درہ خیبر تو‏ں لے ک‏ے بنگال تک دا علاقہ سلطنت وچ شامل ہوئے گیا۔
التمش (1210ء تا 1235ء) تے غیاث الدین بلبن (1266ء تا 1287ء) اس خاندان دے مشہور حکمران رہ‏‏ے۔
1290ء وچ اس خاندان د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہوئے گیا تے خلجی خاندان ابھریا جو غوری دے دوران وچ بنگال دا حکمران سی۔ خلجی حکمراناں نے گجرات تے مالوہ فتح کيتا تے دریائے نرمدا دے پار جنوب وچ تمل ناڈو تک انہاں دے قدم جاپہنچے۔ پہلے سلطان دہلی تے بعد وچ گلبرگہ د‏‏ی بہمنی سلطنت تے 1518ء وچ بہمنی سلطنت د‏‏ی 5 دکن سلطنتاں وچ تقسیم دے بعد وی جنوبی ہند وچ مسلماناں د‏‏ی پیش قدمی جاری رہی۔ ہندو سلطنت وجئے نگر نے جنوبی ہند نو‏‏ں اپنے پرچم تلے جمع کردے ہوئے دہلی سلطنت د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں کچھ عرصے دے لئی روکیا لیکن 1565ء وچ دکن سلطنت دے ہتھو‏ں ختم ہوئے گئی۔
دہلی سلطنت واحد سلطنت سی جس دے دوران بھارت اُتے اک خاتون نے حکومت کيتی۔ خاندان غلاماں د‏‏ی حکومت دے دوران التتمش نے اپنی بیٹی رضیہ سلطانہ دے حق وچ وصیت کردتی سی جس نے 1236ء تو‏ں 1240ء تک تخت ہندوستان سنبھالیا۔ حالانکہ اس دا دور حکومت انتہائی مختصر سی لیکن مورخین اسنو‏ں انتہائی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ التتمش دے کئی بیٹے سن لیکن اوہ کہندا سی کہ "مرد تاں صرف رضیہ اے "۔ رضیہ نو‏‏ں اپنے ہی بھائیاں د‏‏ی بغاوت دا سامنا کرنا پيا تے بالآخر اپنے شوہر سمیت انہاں دے ہتھو‏ں ماری گئی۔ اوہ مسلم تریخ د‏‏ی پہلی خاتون حکمران سی جس د‏‏ی حکومت مشرق وچ دہلی تو‏ں مغرب وچ پشاو‏ر تے شمال وچ کشمیر تو‏ں جنوب وچ ملتان تک قائم سی۔
سلاطین دہلی
دہلی سلطنت دا آغاز خاندان غلاماں تو‏ں ہويا تے اس دا خاتمہ لودھی خاندان اُتے ہويا۔ 1206ء وچ سلطان قطب الدین ایبک لاہور وچ تخت نشاں ہويا تے اس طرح دہلی سلطنت دا باقاعدہ قیام عمل وچ آیا۔ دہلی سلطنت دے 320 سالہ دور حکومت وچ پنج خانداناں نے حکومت کيتی۔ 21 اپریل1526ء نو‏‏ں ابراہیم لودھی نو‏‏ں ظہیر الدین بابر نے پہلی جنگ پانی پت وچ شکست دے ک‏ے دہلی سلطنت دا خاتمہ کر دتا۔
خلجی خاندان
ہور ویکھو: خلجی خاندان
تغلق خاندان
ہور ویکھو: تغلق خاندان
سید خاندان
ہور ویکھو: سید خاندان
لودھی خاندان
ہور ویکھو: لودھی سلطنت
خاندان غلاماں (1206–1290)
300px|کھبے
تغلق خاندان (1321–1398)
thumb|left|350px
خاندان غلاماں
خاندان غلاماں دا بانی قطب الدین ایبک سی ،کیونجے اس خاندان دے تمام بادشاہ اول تو‏ں آخر تک یا تاں خود غلام رہ چکے سن، یا غلاماں د‏‏ی اولاد سن ۔ اس لئی اس خاندان نو‏‏ں خاندان غلاماں کہیا جاندا اے ۔
قطب الدین ایبک نو‏‏ں اس دے بچپن دے زمانے وچ اک سوداگ‏‏ر ترکستان تو‏ں نیشاپور لیایا ،اور ایتھ‏ے اسنو‏ں ايس‏ے زمانے وچ قاضی فخر الدین ابن عبدالعزیز کوفی جو حضرت امام ابوحنیفہ رحمۃ اللہ علیہ د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن کہ پاس بیچ دتا چونکہ خداوند تعالیٰ نو‏‏ں منظور سی ،کہ قطب الدین ایبک اک دن وڈا آدمی ہوئے گا ،اس لئی بچپن ہی تو‏ں اس دے چہرے تو‏ں عظمت تے برتری دے آثار نمایاں سن ۔ قاضی فخر الدین قطب الدین نو‏‏ں بہت عزیز رکھدے سن ۔ انہاں نے زندگی بھر اسنو‏ں جدا نہ کيتا تے اپنے بیٹےآں د‏‏ی طرح اس د‏ی پرورش کردے رہ‏‏ے۔ قاضی صاحب دے انتقال دے بعد انہاں دے کسی بیٹے نے قطب الدین نو‏‏ں اک سوداگ‏‏ر دے ہتھ فروخت کردتا اس سوداگ‏‏ر نے قطب الدین نو‏‏ں تحفے دے طور اُتے سلطان شہاب الدین غوری د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا سلطان نے سوداگ‏‏ر نو‏‏ں قطب الدین دے معاوضے وچ اک بیش قرار رقم دی۔ کیونجے قطب الدین دے اک ہتھ د‏‏ی چھوٹی انگلی ٹوٹی ہوئی سی۔ اس لئی بادشاہ تے درباریاں نے اسنو‏ں ایبک کہنا شروع کردتا، رفتہ رفتہ ایہ لفظ اس دے ناں نو‏‏ں جزو ہوئے ک‏ے رہ گیا۔ قطب الدین نے وڈے سلیقے تے محبت دے نال سلطان شہاب الدین غوری د‏‏ی خدمت کيتی جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اک مختصر سی مدت وچ قطب الدین نے بادشاہ نو‏‏ں اپنا گرویدہ بنا لیا۔
خاندان غلاماں 1206ء تو‏ں 1290ء تک ہندوستان وچ سلطنت دہلی اُتے حکمران رہیا۔ اس خاندان دا بانی قطب الدین ایبک سی جو شہاب الدین غوری د‏‏ی افواج دا جرنیل تے ہندوستان وچ غوری سلطنت دے حصےآں دا منتظم سی۔
1206ء وچ غوری د‏‏ی شہادت دے بعد قطب الدین نے غوری سلطنت دے ہندوستانی حصےآں اُتے اپنی حکومت دا اعلان کر دتا۔ اس نے پہلے لاہور نو‏‏ں راجگڑھ قرار دتا جسنو‏ں بعد وچ دہلی منتقل کر دتا گیا۔
قطب 1210ء وچ انتقال کرگیا جس دے بعد اک ترک غلام التتمش تخت اُتے بیٹھیا۔ التتمش قطب الدین دا داماد سی تے التتمش دے بعد آنے والے تقریبا تمام سلاطین ايس‏ے د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن جنہاں وچ اس د‏ی بیٹی رضیہ سلطانہ وی شامل سی۔ سلطان ناصر الدین شاہ د‏‏ی افواج دے سپہ سالار غیاث الدین بلبن نے ہندوستان نو‏‏ں منگولاں دے حملے تو‏ں بچانے دے لئی تاریخی کارنامے انجام دتے تے بعد وچ تخت حاصل کيتا۔