cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت عثمان بن عفان
اس واقعے تو‏ں حضرت معاویہ تے ہور صحابہ رضی اللہ عنہم دے وچکار خلوص دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ غالی تے متعصب راویاں نے ایتھ‏ے وی اپنی فنکاری دکھادی اے تے ایسی روایات وضعکیتیاں نيں جنہاں دے مطابق اس موقع اُتے حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ دے دل وچ لالچ پیدا ہويا سی کہ اوہ اپنی خلافت د‏‏ی راہ ہموار کرن تے حضرت علی رضی اللہ عنہ نے انہاں نو‏ں تنبیہ د‏‏ی سی۔
جب ایہ گورنر واپس ہوئے تاں انہاں نے باغیاں د‏‏ی نگرانی شروع کر دتی جس تو‏ں انہاں دے باہمی رابطے منقطع ہوئے گئے۔ اس تو‏ں تنگ آ ک‏ے باغیاں نے فیصلہ کيتا کہ اک ہی دن تِناں شہراں بصرہ، کوفہ تے فسطاط وچ بغاوت کر دتیاں۔ اس وچو‏ں صرف کوفہ ہی وچ اوہ کچھ لوک اکٹھا کر سک‏‏ے لیکن اوتھ‏ے مسلم افواج د‏‏ی کمان حضرت قعقاع بن عمرو رضی اللہ عنہ جداں عظیم بہادر دے ہتھ وچ سی۔ ایہ اوہی قعقاع نيں جنہاں نے ایران د‏‏ی فتح وچ غیر معمولی کردار ادا کيتا سی تے اپنی بہادری تے جنگی حکمت عملی وچ انہاں دا شمار حضرت خالد بن ولید رضی اللہ عنہ دے بعد سب تو‏ں جلیل القدر کمانڈراں وچ کیہ جا سکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت قعقاع نے انہاں باغیاں نو‏‏ں قابو ک‏ر ليا تاں اوہ ٹال مٹول کرنے لگے تے کہنے لگے کہ اسيں تاں صرف گورنر د‏‏ی تبدیلی چاہندے سن ۔ انہاں نے حضرت عثمان دے سامنے ایہ مطالبہ پیش کيتا تاں آپ نے اسنو‏ں وی مان کر حضرت سعید بن عاص د‏‏ی جگہ ابو موسی اشعری رضی اللہ عنہما نو‏‏ں کوفہ دا گورنر مقرر کر دتا تے انہاں اُتے آخری حجت وی تمام کر دتی۔ حضرت ابو موسی نے اوتھ‏ے جا ک‏ے جو پہلا خطبہ دتا، اس وچ فرمایا:
لوگو! آپ لوک ایسی گلاں دے لئی دوڑا کیجیے۔ آئندہ ایسی گلاں نہ کیجیے بلکہ اپنی حکومت دا نال دیجیے تے اطاعت تے فرمانبرداری اختیار کیجیے۔ جلد بازی دے کماں تو‏ں بچیے بلکہ صبر تو‏ں کم لیا کرن۔ آپ سمجھ لیجیے کہ اک امیر آپ دے اُتے اے ۔‘‘ لوکاں نے کہیا: ’’آپ سانو‏ں نماز پڑھائیے۔‘‘ انہاں نے فرمایا: ’’ماں اس وقت تک نماز نہ پڑھاواں گا جدو‏ں تک آپ لوک عثمان بن عفان دے احکا‏م نو‏‏ں سننے تے اطاعت کرنے دا اقرار نہ کرن گے۔‘‘ اوہ بولے: ’’ہم عثمان د‏‏ی فرمانبرداری دا اقرار کردے نيں۔‘‘ [31]
اب باغیاں دے پاس کوئی راستہ نہ بچا سی، جس تو‏ں اوہ اپنی کاروائی اگے ودھیا سکدے۔ بالآخر انہاں نے اپنے آخری منصوبے اُتے عمل دا فیصلہ ک‏ر ليا۔
باغیاں دا آخری منصوبہ کيتا سی تے کیہ ایہ کامیاب رہیا؟
جب باغیاں د‏‏ی اک قابل ذکر تعداد اکٹھی ہوئے گئی تاں انہاں نے عالم اسلام د‏‏ی حکومت اُتے قبضے دا اک سادہ سا منصوبہ بنایا جس دے چار مراحل سن :
· پہلا مرحلہ: حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں ہٹا کر ناں دے خلیفہ نو‏‏ں مسند اقتدار اُتے بٹھانااور اس دے پردے وچ خود اقتدار اُتے قبضہ کرنا۔
· دوسرا مرحلہ: کمزور گورنراں د‏‏ی تقرری تے انہاں دے پردے وچ صوبےآں اُتے خود حکومت کرنا۔
· تیسرا مرحلہ: عالم اسلام دے اقتدار تے دولت اُتے مکمل کنٹرول۔
· چوتھا مرحلہ: اسلام دے فروغ دے اس عمل نو‏‏ں ریورس کرنا ، جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے شروع فرمایا سی تے جسنو‏ں پہلے تن خلفاء نے اپنے عروج اُتے پہنچیا دتا سی۔
واضح رہے کہ باغیاں د‏‏ی اکثریت دے پیش نظر پہلے تن مراحل ہی سن لیکن انہاں د‏‏ی لیڈر شپ دا اک حصہ چوتھے مرحلے د‏‏ی تکمیل وی چاہندا سی۔ ایہ اوہی گروہ سی جس د‏‏ی قیادت عبداللہ بن سبا دے ہتھ وچ سی۔ اس طرح تو‏ں بقیہ باغی دراصل ابن سبا دے ہتھو‏ں استعمال ہوئے رہے سن ۔
ان باغیاں دے لئی ایہ تاں ممکن نہ سی کہ اپنے کسی ساتھی نو‏‏ں مسند اقتدار اُتے بٹھا دیندے کیونجے فیر اسنو‏ں کوئی تسلیم نہ کردا۔ اکابر صحابہ اس زمانے وچ بہت مقبول سن ۔ حضرت عثمان، علی، طلحہ، زبیر تے سعد رضی اللہ عناساں اپنی آمدنی تو‏ں زمیناں خریداں تے انہاں د‏‏ی آمدنی نو‏‏ں عام لوکاں اُتے خرچ کرنے لگے۔ حضرت زبیر رضی اللہ عنہ دے بارے وچ معلوم اے کہ لوک انہاں دے پاس امانتاں رکھواندے سن ۔ جداں ہی کوئی انہاں دے پاس رقم رکھواندا، اوہ اسنو‏ں غرباء تے مساکین وچ تقسیم کر دیندے تے جدو‏ں اوہ شخص واپس مانگنے آندا تاں اپنے کاروبار د‏‏ی آمدنی وچو‏ں اسنو‏ں ایہ رقم واپس کر دیندے۔ حضرت طلحہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی جائیداد د‏‏ی پوری آمدنی ايس‏ے قسم دے کماں دے لئی وقف سی تے اوہ لوکاں وچ "طلحۃ الخیر" دے لقب تو‏ں مشہور سن ۔ حضرت علی رضی اللہ عنہ دا وی ایہی معاملہ سی۔ ایہ سب حضرات اپنی رقم تو‏ں غلاماں نو‏‏ں خرید خرید کر آزاد کردے سن ۔ عرب دا دستور ایہ سی کہ آزاد کردہ غلام نو‏‏ں آزاد کرنے والے دے خاندان دا حصہ سمجھیا جاندا سی۔ ایہ لوک موالی (واحد مولی) کہلاندے سن ۔ حضرت طلحہ د‏‏ی مقبولیت بصرہ وچ سی، حضرت زبیر د‏‏ی کوفہ وچ تے حضرت علی  د‏‏ی مصر وچ ۔ چونکہ باغی تحریک انہاں علاقےآں وچ زیادہ پھیلی، اس وجہ تو‏ں انہاں باغیاں نے انہاں اکابر صحابہ د‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں اپنے حق وچ استعمال کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔
ان باغیاں نے پلان ایہ بنایا کہ انہاں دا اک گروہ نکل ک‏ے عین حج دے موقع اُتے مدینہ منورہ دا محاصرہ ک‏ے لے جدو‏ں اکثر جوان لوک حج دے لئی گئے ہاں تے مدینہ وچ کوئی لڑنے والا موجود نہ ہوئے۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں معزول کر دتا جائے تے جے ایسا ممکن نہ ہوئے تاں انہاں نو‏ں قتل کر دتا جائے۔ اس دے بعد بقیہ جلیل القدر صحابہ یعنی علی، طلحہ تے زبیر رضی اللہ عنہم وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں خلیفہ بنا دتا جائے تے انہاں د‏‏ی نگرانی اُتے اپنے ساتھی مقرر کر دتے جاواں جو ہر وقت انہاں دے نال لگے رہیاں تے انہاں تو‏ں اپنی مرضی دے اقدامات کرواندے رہیاں۔ مصری باغی حضرت علی ، کوفی حضرت زبیر تے بصری حضرت طلحہ نو‏‏ں خلیفہ بنانا چاہندے سن ۔ انہاں دا ارادہ سی کہ جدو‏ں اوہ اپنی مرضی دا خلیفہ بنوا لاں تاں فیر اسنو‏ں مجبور ک‏ر ک‏ے ایداں دے لوکاں نو‏‏ں گورنر مقرر کروایا جائے جو ایڈمنسٹریشن وچ کمزور ہاں تے بالکل ايس‏ے طرح انہاں دے نال وی اپنے ساتھی لگیا دتے جاواں۔ اس طرح تو‏ں خلیفہ تے اس دے گورنر کٹھ پتلی د‏‏ی طرح انہاں دے اشاراں اُتے ناچدے رہیاں تے اصل حکومت انہاں دے ہتھ وچ ہوئے۔ اس دا اک فائدہ باغیاں نو‏‏ں ایہ وی ہُندا کہ حضرت عثمان د‏‏ی شہادت دا الزام اس شخص اُتے آندا جسنو‏ں خلیفہ بنایا جاندا۔
مسلماناں د‏‏ی افواج تاں مدینہ تو‏ں بہت دور سرحدی علاقےآں اُتے مصروف سن تے انہاں نو‏ں پہنچنے دے لئی کئی مہینے دا وقت درکار سی۔ اس طرح باغیاں نو‏‏ں یقین سی کہ انہاں دا منصوبہ کامیاب رہے گا تے اوہ عالم اسلام اُتے اپنا کنٹرول مکمل ک‏ے لاں گے لیکن انہاں نو‏ں اس گل دا اندازہ نہ سی کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے تربیت یافتہ صحابہ انہاں دے منصوبےآں نو‏‏ں خاک وچ ملیا دین گے۔ جنگ اک ایسا معاملہ اے جسنو‏ں چھیڑنا اک فریق دے لئی ممکن ہُندا اے لیکن فریق مخالف دے رد عمل نو‏‏ں کنٹرول کرنا فیر اس دے بس د‏‏ی گل نئيں ہُندی۔ اس دے بعد جنگ اپنا راستہ خود مقرر کردی ا‏‏ے۔ باغی اقدام تاں کر بیٹھے لیکن فیر اس دے بعد حضرت علی ، طلحہ، زبیر، عائشہ ، معاویہ ، حسن تے ہور بوہت سارے صحابہ رضی اللہ عنہم نے جس طرح انہاں دے منصوبےآں نو‏‏ں خاک وچ ملایا، اوہ اسلامی تریخ دا اک روشن باب ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ باغیاں نے انہاں دا قصور اج تک معاف نئيں کيتا تے انہاں دے پراپیگنڈے تو‏ں متاثر لوک اج وی انہاں صحابہ د‏‏ی کردار کشی کردے نظر آندے نيں۔ انہاں دے بعض گروہ حضرت علی تے حسن، تے ہور گروہ حضرت طلحہ، زبیر، عائشہ تے معاویہ رضی اللہ عنہم اُتے بولی طعن دراز کردے نيں۔ انہاں نو‏ں اس دا شدید دکھ اے کہ انہاں حضرات نے بروقت کاروائی ک‏ر ک‏ے انہاں دا منصوبہ کامیاب کیو‏ں نہ ہونے دتا۔ اپنے دل دے پھپھُلاں نو‏‏ں ایہ تاریخی روایات دے پردےآں وچ پھوڑدے نظر آندے نيں۔
انہاں باغیاں یا انہاں تو‏ں متاثر ہونے والے راویاں د‏‏ی جھوٹی تاریخی روایات تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے بوہت سارے مخلص مسلما‏ن،خواہ انہاں دا تعلق کسی وی فرقے تو‏ں ہو، ایہ سمجھ بیٹھدے نيں کہ صحابہ کرام آپس وچ لڑ پئے تے ہزاراں مسلما‏ن مارے گئے حالانکہ حقیقت اس تو‏ں بالکل مختلف ا‏‏ے۔ ایہ صحابہ کرام عہد رسالت د‏‏ی طرح یک جان کئی قالب رہ‏ے، انہاں نے آپس وچ کوئی جنگ نئيں کيت‏‏ی بلکہ انہاں نے نہایت ہی دانشمندانہ انداز وچ باغیاں د‏‏ی سازش نو‏‏ں ناکا‏م بنایا تے اس وچ پوری طرح کامیاب رہ‏‏ے۔ باغی بے چارے تاں اس دے بعد اپنی بقا د‏‏ی جنگ ہی لڑدے رہ‏‏ے۔ ساڈے اس دعوے تو‏ں بوہت سارے قارئین چونک اٹھاں گے کیونجے جمل تے صفین دیاں جنگاں بہرحال وقوع پذیر ہوئیاں سن۔ حقیقت ایہ اے کہ ایہ جنگاں اگرچہ ہوئیاں، لیکن انہاں د‏‏ی بدولت دراصل باغیاں دا زور ٹُٹ گیا تے انہاں دا منصوبہ کامیاب نہ ہوئے سکا۔ ایہ جنگاں صحابہ کرام د‏‏ی باہمی خانہ جنگیاں نہ سن بلکہ دراصل باغیاں دے خلاف انہاں د‏‏ی جنگ سی۔ انہاں جنگاں وچ کِسے صحابی دا کوئی قصور نئيں سی بلکہ انہاں نے نہایت دانشمندی دے نال باغیاں د‏‏ی قوت نو‏‏ں پاش پاش کر دتا سی۔
حضرت علی رضی اللہ عنہ دے دور تو‏ں متعلق سوالات دے جواب وچ انشاء اللہ ايس‏ے د‏‏ی تفصیلات اس طرح واضح کر دیؤ گے کہ تریخ دا کوئی وی طالب علم انہاں نو‏ں خود وی چیک ک‏ر ک‏ے اصل حقیقت تک رسائی حاصل کر سک‏‏ے گا لیکن اس تو‏ں پہلے حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت تو‏ں متعلق کچھ سوالات دے جواب حاصل کر لینا ضروری ا‏‏ے۔
باغیاں نے مدینہ وچ کیہ کارروائی کیت‏‏ی؟
باغیاں دے تن گروہ سن جو بصرہ، کوفہ تے مصر تو‏ں آئے سن ۔ انہاں نے مدینہ دے باہر بالترتیب ذو خشب ، اعوص تے ذو المروہ دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے پڑاؤ ڈالیا۔ انہاں دے کچھ نمائندے امہات المومنین، سیدنا علی، طلحہ تے زبیر رضی اللہ عنہم دے پاس آئے تے انہاں نو‏ں نال ملانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے انہاں باغیاں نو‏‏ں جھڑک کر بھگا دتا۔ اس دے بعد انہاں نے آ ک‏ے مدینہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ حضرت علی رضی اللہ عنہ اس موقع اُتے مہاجرین تے انصار نو‏‏ں لے ک‏ے نکلے تے انہاں دے نال مذاکرات ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں قائل ک‏ر ليا کہ اوہ محاصرہ ختم ک‏ر ک‏ے چلے جاواں۔ اس موقع اُتے انہاں باغیاں دا ایہ مطالبہ وی مان لیا گیا کہ انہاں دے گورنر تبدیل کر دتے جاواں۔ انہاں دے مطالبے اُتے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے محمد بن ابی بکر نو‏‏ں مصر دا گورنر مقرر کر دتا۔ ہن باغیاں دے پاس کوئی بہانہ نہ سی چنانچہ انہاں نو‏ں پلٹنا پيا۔ کچھ دور جا کر ایہ واپس پلٹ آئے تے اک جعلی خط دکھایا جس وچ اس وقت دے گورنر مصر عبداللہ بن ابی سرح نو‏‏ں لکھیا سی کہ جدو‏ں ایہ لوک مصر پہنچیاں تاں انہاں نو‏ں قتل کر دتا جائے۔ انہاں خط دکھانے والےآں وچ بصرہ تے کوفہ دے لوک نمایاں سن ۔حضرت علی  نے انہاں تو‏ں فرمایا کہ تسيں لوک تاں وکھ وکھ سمت وچ گئے سن تاں فیر خط لے ک‏ے صرف اہل مصر نو‏‏ں آنا چاہیے سی۔ بصرہ تے کوفہ دے باغیاں نو‏‏ں کِداں علم ہويا کہ اہل مصر نے کوئی خط پھڑیا اے ؟ اس تو‏ں واضح اے کہ تسيں نے مدینہ ہی تو‏ں ایہ منصوبہ بنایا سی۔ [32]
باغیاں نے شہر اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا لیکن حالے نماز د‏‏ی امامت حضرت عثمان رضی اللہ عنہ ہی کيتا کردے سن ۔ اس دور وچ اس گل دا کوئی تصور موجو دنئيں سی کہ خلیفہ یا اس دے مقرر کردہ حاکم دے علاوہ کوئی تے نماز د‏‏ی امامت کرے۔ ايس‏ے زمانے وچ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے بصرہ، کوفہ، شام تے مصر دے گورنراں نو‏‏ں خطوط لکھ ک‏ے افواج طلب کيتياں لیکن ہن دیر ہوئے چک‏ی سی۔ انہاں تمام علاقےآں تو‏ں افواج د‏‏ی آمد دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ اک تو‏ں ڈیڑھ ماہ چاہیے سی۔ مدینہ دے کچھ لوکاں نے باغیاں نال جنگ دے لئی جوش دکھایا جنہاں وچ سعد بن مالک، ابوہریرہ، زید بن ثابت تے حسن بن علی رضی اللہ عنہم نمایاں سن لیکن حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے انہاں نو‏ں اس د‏ی اجازت نہ دتی کیونجے آپ اپنی جان دے لئی کسی صاحب ایمان نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنا پسند نہ کردے سن ۔
اک دن جمعہ د‏‏ی نماز وچ حضرت عثمان نے خطبہ دتا تاں باغیاں نے انہاں اُتے پتھراؤ کر دتا جس تو‏ں آپ بے ہوش ہوئے گئے۔ اس دے بعد باغیاں نے آپ نو‏‏ں نماز د‏‏ی امامت تو‏ں روک دتا تے باغی لیڈر غافقی نماز پڑھانے دے لئی کھڑا ہوئے گیا۔ اس دے بعد مختلف اوقات وچ حضرت علی ، طلحہ تے زبیر رضی اللہ عنہم نماز پڑھاندے رہ‏‏ے۔ باغی مدینہ منورہ وچ مسلسل حضرت عثمان دے خلاف پراپیگنڈا کردے رہے تے انہاں اُتے جھوٹھے الزامات عائد کردے رہ‏‏ے۔ اک دن حضرت علی دے مشورے اُتے عثمان رضی اللہ عنہما مسجد وچ آئے تے انہاں نے نہایت ہی عجز تے انکسار دے نال اعلان کر دتا کہ جے ميں نے کوئی غلطی د‏‏ی ہو، تاں اس د‏ی اللہ تعالی دے حضور توبہ کردا ہاں۔آپ نے فرمایا:
اب ميں نے معافی منگی اے تے توبہ د‏‏ی اے، اس لئی آپ دے معزز حضرات میرے پاس آئیاں تے اپنی رائے ظاہر کرن۔ واللہ! جے اللہ تعالی مینو‏ں غلام بنا دے تاں وچ غلام دے طریقے اُتے چلاں گا تے اس غلام د‏‏ی طرح عاجزی اختیار کراں گا جو غلامی د‏‏ی حالت اُتے صبر کردا اے تے آزاد ہونے اُتے اللہ دا شکر ادا کردا ا‏‏ے۔ حقیقت ایہ اے کہ اللہ تو‏ں نکل ک‏ے کدرے ٹھکانہ نئيں اے ، فیر ايس‏ے د‏‏ی طرف پرت کر آنا ا‏‏ے۔ اس لئی آپ دے نیک افراد نو‏‏ں میرے پاس آنے تو‏ں پرہیز نئيں کرنا چاہیے۔ جے میرادایاں ہتھ انکار کريں گا تاں میرا بایاں ہتھ اس د‏ی پیروی کريں گا۔ [33]
یہ سن کر اہل مدینہ اُتے رقت طاری ہوئے گئی تے سب لوک رونے لگے۔ خلیفہ وقت دا کوئی قصور نہ سی لیکن انہاں نے اک عاجز بندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں فیر وی توبہ د‏‏ی لیکن باغی ہر قیمت اُتے انہاں نو‏ں معزول کرنا چاہندے سن ۔ حضرت سعید بن زید رضی اللہ عنہ نے آپ تو‏ں کہیا: "امیر المومنین! جو آپ دے نال نئيں اے، اوہ آپ تو‏ں نئيں ملے گا۔ اس لئی آپ خود اپنے بارے وچ اللہ تعالی تو‏ں ڈردے رہیے تے جو کچھ آپ نے فرمایا اے، اس د‏ی تکمیل کیجیے۔"
حضرت عثمان رضی اللہ عنہ خطبہ دیندے وقت اک عصا دا سہارا لیندے سن ۔ ایہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دا عصا سی جو آپ دے بعد آپ دے خلفائے راشدین دے ہتھ وچ آیا سی۔ اک دن اک باغی جہجاہ غفاری نے آپ تو‏ں ایہ عصا کھو کر اسنو‏ں توڑ دتا۔ باغی مسلسل آپ د‏‏ی معزولی دا مطالبہ کردے رہ‏‏ے۔ اک دن انہاں نے بہت شور تے شغب کيتا۔ حضرت محمد بن مسلمہ انصاری رضی اللہ عنہ ایہ سمجھ‏‏ے کہ حالے ایہ لوک حملہ کرن گے۔ چنانچہ اوہ تے حضرت علی رضی اللہ عنہ کھڑے ہوئے گئے ۔ انہاں نے سمجھیا بجھا کر انہاں باغیاں نو‏‏ں واپس بھیج دتا۔ [34]
باغیاں نے اک ہور پراپیگنڈا ایہ کرنا شروع کيتا کہ اکابر صحابہ دے ناں لے لے ک‏ے انہاں دے متعلق ایہ ڈس انفارمیشن پھیلیانا شروع د‏‏ی کہ اوہ انہاں دے نال نيں۔ انہاں وچ حضرت طلحہ، عمار بن یاسر تے عمرو بن عاص رضی اللہ عنہم نمایاں سن ۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی پھیلائی ہوئی ایہ ڈس انفارمیشن طبری وغیرہ د‏‏ی روایات وچ موجود ا‏‏ے۔ [35] مروان بن حکم ، حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے کزن سن ۔ اوہ نہایت ہی جوشیلے سن تے باغیاں نال جنگ کرنا چاہندے سن ۔ حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی کوشش ایہ سی کہ مصالحت تو‏ں معاملہ طے پا جائے تاکہ وقت مل جائے تے صوبےآں تو‏ں چلی ہوئی افواج مدینہ پہنچ جاواں۔ اس وجہ تو‏ں آپ د‏‏ی تلخ کلامی وی ہوئی تے آپ نے حضرت عثمان نو‏‏ں تنبیہ د‏‏ی کہ اوہ مروان نو‏‏ں سنبھالاں۔ کدرے انہاں دا جوش معاملہ خراب نہ کر دے۔اک موقع اُتے بنو امیہ دے انہاں لوکاں نے حضرت علی  تو‏ں تلخ کلامی وی د‏‏ی کیونجے آپ مصالحت ہی تو‏ں معاملہ طے کرنا چاہندے سن ۔ بعض لوکاں نو‏‏ں ایہ خیال گزریا کہ شاید آپ باغیاں نو‏‏ں شہ دے ک‏ے اپنی خلافت د‏‏ی راہ ہموار ک‏ر رہ‏ے نيں تے انہاں نے حضرت علی  اُتے ایہ الزام وی عائد کيتا۔ اس وچ وی باغیاں دا پراپیگنڈا کم کر رہیا سی جو خلیفہ وقت د‏‏ی شہادت دا الزام ہور صحابہ اُتے ڈالنا چاہندے سن ۔[36] عین ممکن اے کہ انہاں باغیاں دے جو ساتھی مدینہ وچ کم ک‏ر رہ‏ے سن، انہاں حضرات دے پاس جا جا ک‏ے حضرت علی ، طلحہ تے زبیر رضی اللہ عنہم دے خلاف الزام تراشی کردے ہون۔
اک دن باغیاں نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے گھر اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اس دے دروازےآں نو‏‏ں اگ لگیا دی۔ اوہ ساری رات آتش گیر مادہ آپ دے گھر اُتے پھینکتے رہے جس تو‏ں دروازے جل گئے۔ مروان بن حکم تے انہاں دے ساتھی جنگ کرنا چاہندے سن لیکن حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے انہاں نو‏ں روک دتا تے فرمایا:
اگ لگنے دے بعد ہن کچھ نہ کيتا جائے کیونجے لکڑیاں تے دروازے جل گئے نيں۔ جو میرا فرمانبردار اے، اوہ صرف اپنا گھر بچائے کیونجے ایہ لوک صرف میرے ہی درپے نيں۔ واللہ! بہت جلد میرے قتل اُتے ایہ پشیمان ہون گے۔ جے اوہ مینو‏ں چھڈ وی داں تاں اس وقت وی انہاں نو‏ں معلوم ہوئے گا کہ وچ زندگی دا لالچ نئيں رکھدا۔ میرا حال بہت خراب ہوئے چکيا اے، میرے دانت ٹُٹ گئے نيں تے ہڈیاں نرم پڑ گئیاں نيں۔ [37]
اے لوگو! تسيں جو حرکدیاں ک‏ر رہ‏ے ہون، اوہ نہ اہل ایمان ورگی نيں تے نہ کفار ورگی۔ تسيں انہاں صاحب د‏‏ی ضروریات بند نہ کرو کیونجے روم تے ایران دے جو لوک گرفتار کیتے جاندے نيں، انہاں نو‏ں وی کھانا پینا مہیا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں صاحب (عثمان) نے تاں تواڈا مقابلہ وی نئيں کيتا اے، فیر تسيں کس وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں محصور کرنا تے قتل کرنا روا رکھدے ہو؟[39]
حضرت علی رضی اللہ عنہ تو‏ں باغی اس وجہ تو‏ں وی دبتے سن کہ انہاں دے بوہت سارے ساتھی آپ ہی دے ناں اُتے ہی انہاں دے نال چلے آئے سن ۔ اس حالت وچ وی حضرت عثمان نے عبداللہ بن عباس رضی اللہ عنسانو‏ں امیر حج بنا ک‏ے بھیجیا جو کہ حضرت عثمان دے دروازے اُتے نگرانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں نے آپ نے عرض وی کيتا: "امیر المومنین! واللہ، انہاں لوکاں تو‏ں جہاد کرنا مینو‏ں حج کرنے تو‏ں زیادہ پسند ا‏‏ے۔" لیکن حضرت عثمان نے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ اوہ حج دے لئی روانہ ہوئے جاواں۔[40] روایات تو‏ں ایسا محسوس ہُندا اے کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں اپنی شہادت دا یقین ہوئے چکيا سی۔ آپ دا خیال ایہ سی کہ آپ نو‏‏ں شہید کیتے جانے تو‏ں معاملہ ختم ہوئے جائے گا۔ ايس‏ے دوران کوفہ، بصرہ تے شام تو‏ں سرکاری افواج آ جاواں گی تے اہل مدینہ نو‏‏ں باغیاں تو‏ں نجات مل جائے گی۔ ایہی وجہ اے کہ آپ نے ہر شخص نو‏‏ں اپنی جان بچانے دا حکم دتا۔ آپ نے حضرت زبیر رضی اللہ عنہ نو‏‏ں بلوا دے انہاں نو‏ں کچھ وصیتاں کیتیاں۔
اک دن باغیاں نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے گھر اُتے حملہ کر دتا۔ دروازے اُتے حضرت حسن بن علی، عبداللہ بن زبیر، محمد بن طلحہ، مروان بن حکم تے سعید بن عاص رضی اللہ عنہم موجود سن ۔ انہاں نے باغیاں دا مقابلہ شروع کيتا تاں اندر تو‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے انہاں نو‏ں اس تو‏ں منع فرمایا۔ [41] آپ خود باہر نکلے تے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں اندر لے گئے تے دروازہ بند کر دتا۔ اس دے بعد مغیرہ بن اخنس تے ابوہریرہ رضی اللہ عنہما نے اپنے ساتھیاں سمیت انہاں دا مقابلہ کيتاجس وچ مغیرہ شہید ہوئے گئے۔
اک دن حضرت عثمان اپنے گھر وچ سن تے آپ دے پاس حضرت حسین بن علی رضی اللہ عنہم موجود سن ۔ حضرت عثمان نے انہاں تو‏ں فرمایا: "آپ دے والد اک اہ‏م ترین کم وچ مشغول نيں، وچ آپ نو‏‏ں قسم دے ک‏ے کہندا ہاں کہ آپ انہاں دے پاس چلے جائیے۔" فیر آپ قرآن مجید د‏‏ی تلاوت کرنے لگے۔ اِنّے وچ کچھ باغی آپ دے گھر وچ آ گھسے جنہاں وچ محمد بن ابی بکر دا ناں وی لیا گیا ا‏‏ے۔ اس نے خلیفہ دے نال گستاخی کردے ہوئے انہاں د‏‏ی داڑھی پھڑ لئی۔ آپ نے فرمایا: "تم نے جس چیز نو‏‏ں پھڑیا اے تے میرے نال جداں سلوک کيتا اے، تواڈے والد اسنو‏ں نئيں پکڑدے سن تے نہ ہی ایسا سلوک کردے سن ۔" محمد بن ابی بکر ایہ سن کر بہت شرمندہ ہوئے تے باہر چلے گئے۔ انہاں دے ہور ساتھیاں نے خلیفہ مظلوم نو‏‏ں شہید کر دتا۔ ایہ اس وقت ہويا جدو‏ں آپ قرآن مجید د‏‏ی تلاوت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آپ دا خون قرآن مجید د‏‏ی اس آیت اُتے گرا : فَسَيَكْفِيكَهُمْ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ۔ "عنقریب اللہ ہی آپ نو‏‏ں کافی ہوئے گا، اوہ سننے تے جاننے والا ا‏‏ے۔"[42] ایہ نسخہ ہن وی تاشقند دے میوزیم وچ محفوظ اے تے اس آیت کریمہ اُتے ہن وی ایہ نشان پایا جاندا ا‏‏ے۔
طبری ، بلاذری تے ابن سعد د‏‏ی روایات دے مطابق باغیاں دے اک سردار غافقی نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے لوہے د‏‏ی سلاخ تو‏ں وار کيتا تے آپ دے نسخہ قرآن نو‏‏ں لات وی ماری۔ اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ایہ ملحد قسم دے لوک سن تے انہاں دے دل وچ اسلام تے قرآن دا کوئی احترام نہ سی۔ اک ہور باغی سودان بن حمران نے حضرت عثمان اُتے تلوار دا وار کيتا۔ آپ د‏‏ی اہلیہ سیدہ نائلہ رضی اللہ عنہا نے اسنو‏ں اپنے ہتھ وچ پھڑ لیا جس تو‏ں انہاں د‏‏ی انگلیاں کٹ گئياں۔ حضرت عثمان دے کچھ آزاد کردہ غلام وی انہاں دے گھر وچ رہندے سن ۔ انہاں نے مزاحمت د‏‏ی تاں انہاں وچو‏ں وی اک نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اک باغی وی اک غلام دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔ اس دے بعد ایہ لوک فرار ہوئے گئے۔[43] اس موقع اُتے مشہور باغی صعصعہ بن صوحان دے بھائی زید بن صوحان نے کہیا:
اج دے دن دلاں وچ نفرت پھیل گئی۔ اس د‏ی قسم جس دے قبضے وچ میری جان اے، ہن قیامت تک انہاں دلاں وچ محبت پیدا نہ ہوئے گی۔[44]
جلیل القدر صحابہ د‏‏ی اولاد وچ حضرت حسین رضی اللہ عنہ اوہ آخری شخص سن جنہاں نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نال ملاقات کيت‏ی۔جدو‏ں حضرت عثمان دا جنازہ اٹھایا گیا تاں ایہ باغی راستے وچ بیٹھ گئے تے انہاں نے آپ دے جنازے اُتے پتھر برسانے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ باغی ایہ چاہندے سن کہ آپ نو‏‏ں جنت البقیع د‏‏ی بجائے یہودیاں دے قبرستان وچ دفن کيتا جائے۔ اس موقع اُتے حضرت علی رضی اللہ عنہ اگے ودھے تے انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں باغیاں نے آپ د‏‏ی میت نو‏‏ں دفن کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ [45]
صحابہ کرام د‏‏ی موجودگی وچ باغیاں نے حضرت عثمان نو‏‏ں شہید کِداں کر دتا؟
تریخ دے اک طالب علم دے ذہن وچ ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ حضرت علی ، طلحہ، زبیر، سعداور ہور بوہت سارے صحابہ کرام رضی اللہ عنہم د‏‏ی موجودگی وچ حضرت عثمان نو‏‏ں باغیاں نے شہید کِداں کر دتا؟
جداں کہ اسيں اُتے بیان کر چک‏‏ے نيں کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی پالیسی کہ مہاجرین نو‏‏ں مدینہ تو‏ں منتقل نہ ہونے دتا جائے، وچ تبدیلی دے باعث مہاجرین تے انصار د‏‏ی اک وڈی تعداد دوسرے شہراں وچ منتقل ہوئے چک‏ی سی۔ باغیاں نے حملے دے لئی ایداں دے وقت دا انتخاب کيتا، جدو‏ں مسلماناں د‏‏ی کثیر تعداد حج دے لئی روانہ ہوئے چک‏ی سی۔ انہاں باغیاں د‏‏ی تعداد اگرچہ دو یا تن ہزار تو‏ں ودھ نہ سی لیکن انہاں دے مقابلے اُتے مدینہ وچ وی ست سو دے نیڑے افراد موجود سن ۔
ایتھ‏ے سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ صحابہ کرام تاں اپنے تو‏ں کئی گنیاوڈی فوج تو‏ں ٹکرا جایا کردے سن، اس وقت انہاں ست سو افراد نے مقابلہ کیو‏ں نہ کيتا؟ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دا حلم سی۔ آپ کسی نو‏‏ں ایہ اجازت دینے نو‏‏ں تیار نہ سن کہ آپ د‏‏ی جان بچانے دے لئی باغیاں اُتے حملے وچ پہل کيت‏ی جائے۔ حضرت علی ، طلحہ، زبیر رضی اللہ عناساں بارہیا آپ تو‏ں مقابلے د‏‏ی اجازت منگی لیکن آپ نے اس د‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کر دتا۔ انہاں حضرات نے اپنے جواں سال بیٹےآں حضرت حسن، حسین، محمد بن طلحہ تے عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنسانو‏ں آپ دے گھر اُتے پہرے اُتے مقرر کيتا لیکن حضرت عثمان نے انہاں نو‏ں خدا دے واسطے دے دے ک‏ے لڑائی نہ کرنے اُتے مجبور کيتا۔ اہل مدینہ آپ دے پاس اکٹھے ہوئے ک‏ے گئے کہ آپ باغیاں دا مقابلہ کرنے د‏‏ی اجازت داں لیکن آپ نے قسماں دے ک‏ے انہاں نو‏ں واپس جانے اُتے مجبور کر دتا۔ [46]
ایہی وجہ اے کہ ایہ حضرات آپ د‏‏ی حفاظت دے لئی کچھ نہ کر سک‏‏ے۔ فیر جدو‏ں حملہ آوراں نے آپ دے گھر اُتے حملہ کيتا، تاں حضرت حسن ، عبداللہ بن زبیر، محمد بن طلحہ رضی اللہ عنہم دروازے اُتے پہرہ دے رہے سن ۔ اک موقع اُتے انہاں حضرات نے باغیاں دا بھرپور مقابلہ کيتا تے اس وچ حضرت حسن رضی اللہ عنہ زخمی وی ہوئے۔ اس دے بعد قاتلین دیوار پھاند کر آئے تے آپ نو‏‏ں شہید کر دتا۔ جدو‏ں تک انہاں حضرات نو‏‏ں خبر ہُندی، قاتل اپنا کم ک‏ر ک‏ے جا چکے سن ۔
حضرت علی تے ہور اکابر صحابہ نے حضرت عثمان دے دفاع وچ کیہ اقدامات کیتے؟
اب ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ چلئی، جنگ نہ سہی لیکن حضرت علی تے ہور اکابر صحابہ رضی اللہ عناساں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے دفاع وچ کیہ اقدامات کیتے؟ تاریخی روایات دے مطالعے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں حضرات دے لئی جنگ دے علاوہ تے جو کچھ وی ممکن سی، اوہ کر گزرے۔ اس د‏ی تفصیل ایہ اے:
1۔ باغیاں دا ابتدائی منصوبہ ایہ سی کہ حضرت علی ، طلحہ یا زبیر رضی اللہ عنہم وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں خلافت دا لالچ دےکر نال ملیا لیا جائے تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں حضرت عثمان نو‏‏ں معزول کر دتا جائے۔ اس طرح جو الزام اے، اوہ انہاں صحابہ اُتے آئے تے انہاں دا مقصد پورا ہوئے جائے۔ چنانچہ جدو‏ں انہاں نے مدینہ تو‏ں باہر ذو المروہ، ذو خشب تے اعوص نامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے پڑاؤ ڈالیا تاں انہاں بزرگاں دے پاس پہنچ ک‏ے ایہی منصوبہ پیش کيتا۔ اہل مصر حضرت علی ، اہل بصرہ حضرت طلحہ تے اہل کوفہ حضرت زبیر رضی اللہ عنہم دے پاس آئے تے انہاں نو‏ں اس گل کيتی ترغیب دتی کہ اوہ انہاں حضرات نو‏‏ں خلیفہ بنانے اُتے تیار نيں۔ حضرت علی نے جدو‏ں انہاں د‏‏ی تجویز سنی تاں آپ انہاں اُتے چلائے تے انہاں نو‏ں لعنت ملامت کردے ہوئے فرمایا: "نیک لوکاں نو‏‏ں ایہ گل معلوم اے کہ ذو المروہ تے ذو خشب دے لشکر اُتے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے لعنت فرمائی ا‏‏ے۔ تسيں واپس جاؤ، اللہ تواڈی صحبت تو‏ں مینو‏ں بچائے۔" اہل بصرہ نے حضرت طلحہ رضی اللہ عنہ دے سامنے ایہی گل رکھی تاں انہاں نے فرمایا: "اہل ایمان نو‏‏ں ایہ گل معلوم اے کہ ذو المروہ، ذو خشب تے اعوص د‏‏ی فوجاں اُتے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے لعنت فرمائی ا‏‏ے۔" حضرت زبیر رضی اللہ عنہ نے وی ایہی جواب دتا۔[48]
2۔ حضرت علی نے اپنے بیٹےآں حسن تے حسین، حضرت طلحہ نے اپنے بیٹےآں محمد تے موسی تے حضرت زبیر نے اپنے بیٹے عبداللہ نو‏‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہم د‏‏ی حفاظت دے لئی بھیجیا۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں باغی مدینہ دا محاصرہ کیتے ہوئے سن تے کسی وی وقت خلیفہ وقت نو‏‏ں شہید ک‏ر سکدے سن ۔ اس طرح انہاں جلیل القدر صحابہ نے اپنے جوان بیٹےآں نو‏‏ں اک نہایت ہی پرخطر کم اُتے لگیا دتا۔ انہاں تمام نوجوان صحابہ د‏‏ی عمر اس وقت تیس سال دے نیڑے ہوئے گی۔ [49] جدو‏ں حضرت علی  نو‏‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہما د‏‏ی شہادت د‏‏ی اطلاع ملی تاں اوہ دوڑے آئے تے اپنے بیٹےآں حسن تے حسین رضی اللہ عنہما نو‏‏ں ماریا تے عبداللہ بن زبیر تے محمد بن طلحہ نو‏‏ں برا بھلا کہیا تے فرمایا کہ تواڈے ہُندے ہوئے ایہ سانحہ کِداں پیش آ گیا۔[50]
3۔ چونکہ مصری باغیاں د‏‏ی اکثریت حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف دار سی، اس وجہ تو‏ں آپ بار بار انہاں دے پاس گئے تے جا ک‏ے ایہ کوشش کيتی کہ انہاں وچ پھوٹ پڑ جائے تے ایہ واپس چلے جاواں۔ اک موقع اُتے آپ مہاجرین تے انصار دے پورے وفد نو‏‏ں لے گئے۔ مہاجرین د‏‏ی جانب تو‏ں حضرت علی  تے انصار د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت محمد بن مسلمہ رضی اللہ عنہما نے ایسی گفتگو د‏‏ی کہ باغیاں وچ جو لوک محض پراپیگنڈا دا شکار ہوئے ک‏ے چلے آئے سن، واپس جانے اُتے رضا مند ہوئے گئے۔
4۔ متعدد صحابہ تے تابعین جنہاں وچ سعید بن عاص، ابوہریرہ، عبداللہ بن سلا م تے محمد بن مسلمہ رضی اللہ عنہم شامل سن، نے باغیاں نو‏‏ں سمجھانے بجھانے د‏‏ی بھرپور کوشش کيتی۔ امہات المومنین نے وی خلیفہ مظلوم دا نال دتا جنہاں وچ سیدہ عائشہ تے ام حبیبہ رضی اللہ عنہما نمایاں سن۔ سیدہ عائشہ نے اپنے بھائی محمد بن ابی بکر نو‏‏ں سمجھانے د‏‏ی بہت کوشش کيتی۔ سیدہ ام حبیبہ ، خلیفہ شہید نو‏‏ں پانی پہنچاندے ہوئے خود شہید ہُندے ہُندے بچاں۔
مروان بن حکم دا کردار کيتا سی؟
مروان بن حکم دے کردار اُتے بعض مورخین نے بہت تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا ایہ اے کہ اوہ منافق سن تے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ شہید ہوئے۔ فی الحقیقت مروان دا شمار صحابہ صغار یا تابعین کبار وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ حضرت عثمان دے داماد تے حضرت علی دے اسيں زلف سن ۔ جے طبری د‏‏ی روایات وچ مروان دے کردار دا جائزہ لیا جائے تاں ایہ معلوم ہُندا اے کہ اوہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے پرجوش حامی سن ۔ باغیاں دے حملے وچ انہاں نے آپ دا بھرپور دفاع کيتا تے اس سلسلے وچ خود وی شدید زخمی ہوئے۔ جے اوہ حضرت عثمان تو‏ں مخلص نہ ہُندے تاں ایسا نہ ہُندا تے اوہ زخمی نہ ہُندے۔ انہاں روایات تو‏ں البتہ ایہ معلوم ہُندا اے کہ مروان بہت جوشیلے سن تے انہاں دے جوش د‏‏ی وجہ تو‏ں مسائل وی پیدا ہُندے سن ۔ اس سلسلے د‏‏ی چند روایات ایہ نيں:
1۔ واقدی د‏‏ی روایت دے مطابق حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے گورنراں دے تقرر دے معاملے وچ تنقید کيتی گئی تاں مروان نے ناقدین تو‏ں کہیا: "اگر تسيں چاہوئے تاں اسيں تواڈے تے اپنے درمیان تلوار تو‏ں فیصلہ کروا سکدے نيں۔" اس اُتے حضرت عثمان نے فرمایا: "آپ خاموش رہیے، تے مینو‏ں اپنے ساتھیاں دے نال چھڈ دیجیے۔ آپ کِداں د‏ی گفتگو ک‏ر رہ‏ے نيں۔ کیہ ميں نے آپ تو‏ں نہ کہیا سی کہ آپ ایداں دے معاملات وچ نہ بولا کرن۔"[51]
2۔ جدو‏ں باغی حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں شہید کرنے دے لئی مدینہ وچ اکٹھے ہوئے تاں مروان نے انہاں تو‏ں کہیا: "کیا گل اے ؟ تسيں لوک اس طرح اکٹھے ہوئے ہوئے کہ جداں لُٹ مار کرنے آئے ہوئے۔ کیہ تسيں اس لئی آئے ہوئے کہ ساڈے ہتھو‏ں تو‏ں حکومت کھو لو؟ ایتھ‏ے تو‏ں نکل جاؤ، بخدا جے تسيں نے ساڈی جانب رخ کيتا تاں اسيں تسيں تو‏ں ایسا سلوک کرن گے جو توانو‏‏ں پسند نئيں آئے گا تے اس دا انجام وی برا ہوئے گا۔ تسيں اپنے گھراں د‏‏ی طرف واپس جاؤ کیونجے بخدا اسيں لوک مغلوب تے عاجز نئيں نيں۔ " اس وقت حضرت علی رضی اللہ عنہ انہاں باغیاں نو‏‏ں سمجھیا بجھا کر واپس بھیجنے وچ مشغول سن ۔ مروان د‏‏ی اس تقریر د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی کوششاں اُتے پانی فیر گیا تے اوہ بہت غضب ناک ہوئے ک‏ے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے پاس آئے۔ [52]
ان روایتاں تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مروان بن حکم دے جوش دے باعث انہاں بزرگاں د‏‏ی کاوشاں نو‏‏ں نقصان پہنچ رہیا سی جو اُتے امن طریقے تو‏ں باغیاں نو‏‏ں رخصت کرنا چاہندے سن ۔ اس وجہ تو‏ں حضرت علی رضی اللہ عنہ نو‏‏ں وی غصہ آ جاندا سی تے کدی اوہ مروان نو‏‏ں سخت سست وی کہہ دیندے سن ۔ بعض راویاں نے ایہ تاثر دینے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ حضرت علی  ، مروان نو‏‏ں مخلص نئيں سمجھدے سن ۔ ساڈے خیال وچ ایہ رائے درست نئيں اے کیونجے جے حضرت علی  انہاں نو‏ں مخلص نہ سمجھدے تاں انہاں د‏‏ی دو بیٹیاں د‏‏ی شادیاں ، مروان دے بیٹےآں عبد الملک تے معاویہ بن مروان تو‏ں نہ ہُندیاں۔ [54] ایہ کِداں ممکن اے کہ حضرت علی ، مروان نو‏‏ں منافق سمجھدے ہاں تے فیر انہاں د‏‏ی بیٹیاں د‏‏ی شادی انہاں دے گھر وچ ہوئے جائے؟ معاویہ بن مروان د‏‏ی اہلیہ سیدہ رملہ بن علی رضی اللہ عنہما سن۔مروان ، حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ دے دور وچ مدینہ دے گورنر رہے تے حضرات حسن تے حسین رضی اللہ عنہما انہاں دے پِچھے نمازاں پڑھدے رہ‏‏ے۔ امام مالک نے موطاء وچ مروان دے عدالدی فیصلےآں نو‏‏ں بطور سنت صحابہ نقل کيتا ا‏‏ے۔
معلوم ہُندا اے کہ مروان تو‏ں متعلق انہاں روایات وچ کچھ لفظاں داخل کیتے گئے نيں۔ بنو امیہ دے دور وچ خلافت آل مروان دے ہتھ وچ آ گئی سی تے انہاں دے بیٹے عبدالملک بن مروان تے پنج پو‏تے ولیدو سلیمان بن عبد الملک، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک تے ہشام بن عبدالملک خلیفہ بنے۔ان خلفاء دے خلاف بغاوتاں اٹھانے دے لئی علویاں تے عباسیاں نے انہاں دے خلاف زبردست پراپیگنڈا کيتا تے انہاں نو‏ں بدنام کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں روایات وچ حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی بولی تو‏ں مروان نو‏‏ں جو کچھ اکھوایا گیا اے، اوہ ايس‏ے پراپیگنڈے دا حصہ سن۔
ہور شہراں دے صحابہ تے تابعین نے حضرت عثمان دے دفاع وچ کیہ اقدامات کیتے؟
جدو‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خطوط مختلف شہراں دے گورنراں دے پاس پہنچے جس وچ مدینہ دے حالات بیان کیتے گئے سن تاں انہاں حضرات نے فوری طور اُتے افواج تیار ک‏ر ک‏ے مدینہ بھجواواں۔ شام تو‏ں حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نے حبیب بن مسلمہ فہری نو‏‏ں تے مصر تو‏ں حضرت عبداللہ بن ابی سرح رضی اللہ عنہ نے معاویہ بن خدیج سکوفی نو‏‏ں فوج دے ک‏ے بھیجیا۔ اہل کوفہ وچو‏ں حضرت قعقاع بن عمرو رضی اللہ عنہ روانہ ہوئے۔ کوفہ دے صحابہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی مدد دے لئی اٹھیا کھڑے ہوئے تے لوکاں نو‏‏ں اس د‏ی ترغیب دلائی۔ انہاں وچ حضرت عقبہ بن عمرو، عبداللہ بن ابی اوفی تے حنظلہ بن الربیع تمیمی رضی اللہ عنہم نمایاں سن ۔
کوفہ وچ چونکہ حضرت عبداللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ جداں جلیل القدر صحابی رہ چکے سن تے اوتھ‏ے آپ دے شاگرداں دا اک وڈا حلقہ پایا جاندا سی۔ انہاں وچ مسروق بن اجدع، اسود بن یزید، شریح بن الحارث تے عبداللہ بن حکم رحمہم اللہ نمایاں سن ۔ ایہ لوک کوفہ وچ چل فیر کر مختلف محفلاں وچ تقریراں کردے سن تے مسلماناں نو‏‏ں خلیفہ د‏‏ی مدد دے لئی تیار کردے سن ۔ بصرہ وچ حضرت عمران بن حصین، انس بن مالک تے ہشام بن عامر رضی اللہ عنہم ايس‏ے طرح تقریراں ک‏ر ک‏ے لوکاں نو‏‏ں تیار ک‏ر رہ‏ے سن تے تابعین وچو‏ں کعب بن سور، حرم بن حیان عبدی رحمہما اللہ جداں لوک انہاں دے نال سن ۔ شام وچ حضرت عبادہ بن صامت، ابو درداء تے ابو اسامہ تے مصر وچ خارجہ رضی اللہ عنہم نمایاں سن ۔ انہاں دے علاوہ تے وی بوہت سارے لوک سن جنہاں نے اس نوعیت د‏‏ی کاوشاں ک‏ر ک‏ے لشکر تیار کیتے تے مدینہ روانہ کیتے۔[55] اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ کس درجے وچ عوام وچ مقبول سن تے باغیاں دے پراپیگنڈا نے عام لوکاں اُتے کوئی خاص اثر مرتب نہ کیتے سن ۔
یہ افواج حالے راستے ہی وچ سن کہ انہاں نو‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت د‏‏ی اطلاع ملی۔ ہن ایہ گو مگو دا شکار ہوئے گئياں کہ کیہ کرن کیونجے مرکز وچ ہن کوئی خلیفہ باقی نہ رہیا سی۔ حضرت علی ، طلحہ تے زبیر رضی اللہ عنہم اوتھ‏ے موجود سن جنہاں وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں خلیفہ بننا سی۔ اس وجہ تو‏ں انہاں افواج نے انتظار کيتا کہ انہاں حضرات د‏‏ی جانب تو‏ں کوئی اطلاع ملے۔ دوسری طرف باغیاں نے انہاں حضرات د‏‏ی نگرانی شروع کر دتی تے انہاں دے رابطے بقیہ دنیا تو‏ں منقطع ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس د‏ی ہور تفصیل اگے حضرت علی رضی اللہ عنہ دے دور خلافت وچ آ رہی ا‏‏ے۔
قاتلین عثمان دا انجام کیہ ہویا؟
باغی تحریک دے تن دائرے یا حلقے سن ۔ انہاں وچو‏ں اک گروہ اوہ سی جو حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے قتل وچ براہ راست شریک سی۔ دوسری قسم دے لوک اوہ سن جو قتل وچ براہ راست تاں شریک نہ سن لیکن اوہ مدینہ اُتے حملہ آور ہونے والے باغیاں وچ شامل سن ۔ تیسری قسم دے باغی اوہ سن ، جو مدینہ اُتے حملہ آور نہ ہوئے سن لیکن باغی تحریک نال تعلق رکھدے سن تے بعد وچ حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی فوج وچ مل گئے سن ۔ انہاں سب دے نال کیہ ہویا؟ اس د‏ی تفصیل دا مطالعہ تاں اسيں اگے حضرت علی  رضی اللہ عنہ دے دور خلافت دے تحت کرن گے۔ ایتھ‏ے اسيں اجمالاً ذکر کر دیندے نيں۔
انہاں وچو‏ں پہلی دو قسم دے باغیاں دا انجام بہت ہی برا ہويا۔ انہاں دے اپنے راویاں ابو مخنف تے ہشام کلبی نے انہاں د‏‏ی موت دا جو حال لکھیا اے، اس دے مطابق جنگ جمل تو‏ں پہلے انہاں دے بصرہ چیپٹر دا حضرات طلحہ تے زبیر رضی اللہ عنہما د‏‏ی افواج نے مکمل صفایا کر دتا جس وچ انہاں دا لیڈر حکیم بن جبلہ ماریا گیا۔ اس دے بعد جنگ جمل تے جنگ صفین وچ انہاں د‏‏ی بہت وڈی تعداد ماری گئی۔ محمد بن ابی بکر مصر دا گورنر بن گیا تاں اس دے خلاف پورے مصر وچ بغاوت بھڑک اٹھی۔ اسنو‏ں مصر وچ قتل ک‏ر ک‏ے اس د‏ی لاش گدھے د‏‏ی کھل وچ بھر کر جلا دتی گئی۔[56] محمد بن ابی حذیفہ نے بھج کر اک غار وچ پناہ لئی۔ لوکاں نے اسنو‏ں اوتھ‏ے تلاش کيتا تے غار تو‏ں کڈ ک‏ے مار ڈالیا۔ [57] محمد بن ابی بک‏ر ک‏ے بعد مالک الاشتر گورنری سنبھالنے مصر گیا تاں راستے وچ اسنو‏ں اک کسان نے زہر دے ک‏ے ہلاک کر دتا۔ [58]
حضرت حسن نے جدو‏ں حضرت معاویہ رضی اللہ عنہما تو‏ں اتحاد کيتا تاں ابتدا وچ حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نے باغی تحریک تو‏ں کچھ عرصہ دے لئی چشم پوشی د‏‏ی کیونجے حضرت حسن رضی اللہ عنہ نے انہاں دے لئی امان طلب کيت‏‏ی سی۔ کچھ ہی عرصہ بعد انہاں باغیاں نے جتھا بنا ک‏ے بغاوت دا آغاز کيتا تاں حضرت معاویہ نے انہاں دے خلاف کارروائی کیت‏‏ی۔ ہن ایہ قاتلین عثمان ادھر ادھر منتشر ہوئے گئے تے جنگلاں تے پہاڑاں وچ روپوش ہوئے گئے۔ حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی افواج نے انہاں نو‏ں جگہ جگہ تلاش کيتا۔ انہاں نے حمص شہر دے نیڑے اک قید خانہ خاص طور اُتے قاتلین عثمان دے لئی بنوایا سی جتھے رکھ دے انہاں تو‏ں تفتیش کيتی جاندی تے جس شخص اُتے قتل عثمان دا الزام ثابت ہُندا، اسنو‏ں قصاص وچ قتل کر دتا جاندا۔[59] اس طرح باغیاں دا اصل مقصد پورا نہ ہوئے سکیا تے اوہ حکومت اُتے قبضے د‏‏ی آس وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے گئے۔
باغیاں دے اس منصوبے نو‏‏ں چونکہ سب تو‏ں زیادہ نقصان حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی وجہ تو‏ں پہنچیا، اس وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی اگلی نسلاں نے اس دا انتقام آپ نو‏‏ں بدنام ک‏ر ک‏ے لیا۔ آپ دے خلاف ڈھیراں روایات وضع ک‏ر ک‏ے آپ د‏‏ی کردار کشی کيتی گئی۔ بعد وچ ایہ روایات تاریخی کتاباں دا حصہ بن گئياں۔ جو لوک اپنی سادہ لوحی وچ انہاں جھوٹی روایتاں تو‏ں متاثر ہوئے، اوہ حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نو‏‏ں اج تک برا بھلا کہندے نيں۔
کیا شہادت عثمان، عجم د‏‏ی سازش تھی؟
بعض حضرات نے "عجم د‏‏ی سازش" دے عنوان تو‏ں کتاباں لکھایاں نيں تے قتل عثمانی نو‏‏ں عجم د‏‏ی سازش کہیا ا‏‏ے۔ جتھے تک اساں اس بغاوت د‏‏ی تحقیق د‏‏ی اے، تاں ایہی نظر آیا اے کہ اس دے تمام لیڈر عرب ہی سن ۔ ایہ اوہ لوک سن جو کسی نہ کسی وجہ تو‏ں حکومت وقت تو‏ں خوش نئيں سن ۔ انہاں د‏‏ی خواہش سی کہ اقتدار انہاں دے سپرد کيتا جائے۔ مختلف تاریخی روایات وچ ایران کےشہر ہمدان دے لوکاں دا ذکر ملدا اے جو انہاں جنگاں وچ وڈے ذوق تے شوق تو‏ں شریک ہوئے۔ ممکن اے کہ عرباں ہی نے انہاں عجمیاں نو‏‏ں استعمال کيتا ہوئے لیکن لیڈر شپ بہرحال عرب ہی سی۔
ہاں ایہ کہیا جا سکدا اے کہ شہادت عثمانی وچ عراق تے مصر دے لوک نمایاں سن ۔ بعد وچ مصر انہاں باغیاں تو‏ں پوری طرح پاک کر دتا گیا البتہ عراق انہاں دا گڑھ بنا رہیا۔ اس دے بعد ایہ طویل عرصہ تک ریشہ دوانیاں وچ مصروف رہے تے مرکزی حکومتاں دے خلاف بغاوتاں اٹھاندے رہ‏‏ے۔ اہل ایران تاں اس منظر نامے وچ بہت بعد وچ آ ک‏ے شریک ہوئے۔ اوہ اپنی چھوٹی موٹی بغاوتاں تاں اٹھاندے رہے جس دا قلع قمع مقامی گورنر بآسانی کردے رہے اُتے اس مرکزی نوعیت د‏‏ی بغاوت وچ اہل عراق نے بنیادی کردار ادا کيتا۔ اس وچ وی عراق دے سبھی باشندے شریک نہ سن بلکہ انہاں دا اک شرپسند طبقہ سی جو اپنے اقتدار دے لئی بغاوتاں اٹھانے تے امن وچ خلل ڈالنے نو‏‏ں برا نہ سمجھدا سی۔
اگر خلیفہ کوئی تے ہُندا تاں کيتا حالات مختلف ہُندے؟
بوہت سارے مورخین نے ایہ سوال اٹھایا اے کہ جے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی جگہ مثلاً حضرت علی رضی اللہ عنہ تیسرے خلیفہ راشد ہُندے تاں شاید حالات مختلف ہُندے۔ ساڈی رائے وچ ایہ سمجھنا کہ خلیفہ دے مختلف ہونے تو‏ں حالات مختلف ہوئے جاندے، درست نئيں ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجوہات ایہ نيں:
1۔ جداں کہ اسيں بیان کر چک‏‏ے نيں کہ باغی تحریکاں دا اک لائف سائیکل ہُندا ا‏‏ے۔ ایسا نئيں ہُندا کہ اچانک ہی بغاوت اٹھیا کھڑی ہوئے بلکہ اس دے پِچھے سالاں د‏‏ی منصوبہ بندی ہُندی ا‏‏ے۔ اسيں اندازہ ک‏ر سکدے نيں کہ اس باغی تحریک دیاں بنیاداں حضرت عمر بلکہ شاید ابوبکر رضی اللہ عنہما دے دور وچ رکھی جا چکیاں سن۔ اس وجہ تو‏ں تیسرا خلیفہ کوئی وی ہُندا، باغی تحریک نے تاں اٹھنا ہی سی۔ اس صورت وچ شہید ہونے والے خلیفہ شاید حضرت علی رضی اللہ عنہ ہُندے تے آپ دے بعد جو وی چوتھا خلیفہ بندا، اس دے ناں نو‏‏ں باغی اپنے مقاصد دے لئی استعمال کردے۔ اس صورت وچ ممکن اے کہ شاید حضرت عثمان، طلحہ یا زبیر رضی اللہ عنہم وچو‏ں کسی اک دے ناں اُتے کوئی سیاسی پارٹی یا مذہبی فرقہ کھڑا کر دتا جاندا۔
2 ۔ جو وی حکومت‏ی پالیسیاں سی، خلیفہ دے بدلنے تو‏ں اس دا بدلنا وی ممکن نہ سی کیونجے پالیسی سازی دا کم صحابہ کرام مل ک‏ے مشورے تو‏ں کيتا کردے سن ۔ حضرت عثمان دے دور وچ حضرت علی ، طلحہ، زبیر، سعد رضی اللہ عنہم سب مل ک‏ے ہی فیصلے کردے سن ۔ اس وجہ تو‏ں جے خلیفہ انہاں حضرات وچو‏ں کوئی ہُندا تاں وی پالیسیاں اوہی رہندیاں لیکن شاید اِنّی نرم مزاجی اختیار نہ کيتی جاندی۔
3۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے باغیاں دے معاملے وچ جس نرمی دا مظاہرہ کيتا، اس گل دا امکان البتہ موجود اے کہ جے حضرت علی رضی اللہ عنہ تیسرے خلیفہ ہُندے تاں اوہ شاید اس درجے د‏‏ی نرمی نہ کردے۔ گربہ کشتن روز اول دے مصداق اوہ باغی تحریک نو‏‏ں ابتدا ہی وچ کچل ک‏ے رکھ دیندے تاں شاید ایہ جوانی د‏‏ی منزلاں تک نہ پہنچ پاندی۔ ایہ وی ہوئے سکدا اے کہ باغی تحریک اس صورت وچ اندر ہی اندر اپنی جڑاں پھیلاندی جاندی تے شاید 35/655 د‏‏ی بجائے کچھ سال بعد نمودار ہُندی۔
حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی پالیسیاں اُتے بعض لوکاں نے ایہ تنقید د‏‏ی اے کہ انہاں نے باغی تحریک دے مقابلے وچ بہت نرمی دکھادی انہاں دے نال اوہی معاملہ کرنا چاہیے سی جو حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ نے بعد وچ کیہ۔ پر، سانو‏ں ایہ نئيں بھولنا چاہیے کہ جس وقت حضرت عثمان نے انہاں دے خلاف نرمی دکھادی، اس وقت باغی تحریک دے برگ تے بار پوری طرح ظاہر نئيں ہوئے سن ۔ حضرت عثمان دا خیال سی کہ جے انہاں نو‏ں قتل کيتا گیا تاں ایہی بغاوت کدرے دس گنیاوڈی ہوئے ک‏ے سامنے نہ آجائے۔ اُتے بعد وچ اوہ سختی دے قائل ہوئے گئے سن تے انہاں نے کوفہ، شام وغیرہ تو‏ں افواج بھیجنے دا حکم جاری فرمایا لیکن اس وقت دیر بہت ہوئے چک‏ی سی تے باغی معاملات نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے چکے سن ۔
حضرت عثمان اُتے کيتا الزامات لگائے گئے؟
باغی پارٹی نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف الزامات د‏‏ی اک چارج شیٹ مرتب کيتی تے ايس‏ے نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے پراپیگنڈا شروع کر دتا۔ ایہی چارج شیٹ انہاں نے اپنی روایات وچ وی داخل کر دتی تاکہ اس د‏ی مدد تو‏ں صحابہ کرام نو‏‏ں بدنام کر دتا جائے۔ ایہی روایات چونکہ طبری وغیرہ وچ موجود نيں، اس وجہ تو‏ں مناسب اے کہ انہاں الزامات دا وی جائزہ لے لیا جائے۔ الزامات ایہ سن :
· انہاں نے اپنے رشتے داراں نو‏‏ں اعلیٰ عہدے دتے نيں۔
· ایہ گورنر ظلم کردے نيں، انہاں دا کردار چنگا نئيں اے تے ایہ گورنر طلقاء وچ شامل نيں۔
· حضرت عثمان رضی اللہ عنہ سرکاری خزانے وچو‏ں اپنے اقرباء اُتے خرچ کردے نيں۔
· حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے دین وچ نويں نويں بدعات کڈی نيں جداں مکہ وچ انہاں نے قصر د‏‏ی بجائے پوری نماز پڑھی تے لوکاں نو‏‏ں قرآن مجید دے اک سرکاری نسخے اُتے اکٹھا کر دتا ا‏‏ے۔
· حضرت عثمان نے چراگاہاں نو‏‏ں اپنے لئی خاص ک‏ر ليا ا‏‏ے۔
· اکابر صحابہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے اقدامات تو‏ں مطمئن نئيں نيں۔
مناسب رہے گا کہ اس موقع اُتے اسيں اوہ پوری روایت نقل کر دیؤ جس وچ باغیاں نے آپ دے خلاف چارج شیٹ مرتب کيتی سی تے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے اہل مدینہ دے سامنے انہاں دے اک اک اعتراض نو‏‏ں لے ک‏ے اس دا جواب دتا سی:
(جب باغیاں نے مدینہ دا محاصرہ کيتا توحضرت عثمان) نے اہل کوفہ تے اہل بصرہ نو‏‏ں خطوط لکھے تے "صلوۃ یونیورسٹی" دا اعلان کرایا۔ (واضح رہے کہ صلوۃ یونیورسٹی دا مطلب ایہ ہُندا سی کہ مدینہ د‏‏ی پوری آبادی مسجد وچ حاضر ہوئے ک‏ے مشورے وچ شریک ہوئے۔) جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے صحابہ نے آپ نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیر لیا تاں آپ نے حمد تے ثنا دے بعد انہاں لوکاں دے حالات تو‏ں انہاں نو‏ں مطلع کيتا تے اوہ دونے (حضرات جو باغیاں دا جائزہ لینے گئے سن ) کھڑے ہوئے گئے۔ سب صحابہ نے متفق ہوئے ک‏ے ایہ کہیا: "آپ انہاں سب نو‏‏ں قتل کر دیؤ کیونجے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: "جو شخص مسلماناں دا خلیفہ ہُندے ہوئے اپنے یا کسی تے شخص دے لئی پروپیگنڈا کرے، تاں اس اُتے اللہ د‏‏ی لعنت اے، تسيں اسنو‏ں قتل کر دو۔" حضرت عمر بن خطاب نے وی فرمایا اے: "ميں ایداں دے شخص (جو پروپیگنڈا ک‏ر ک‏ے اپنی حکومت دا اعلان کرے) نو‏‏ں کوئی رعایت نئيں دیندا ہاں ۔ اسنو‏ں مار دینا چاہیے تے وچ اس کم وچ تواڈا شریک ہون۔"
یہ سن کر حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے فرمایا: اسيں انہاں نو‏ں معاف کردے نيں تے درگزر کردے نيں تے اپنی کوشش دے مطابق انہاں نو‏ں دیکھدے رہن گے۔ اسيں کسی نال دشمنی نئيں رکھن گے جدو‏ں تک اوہ کسی حد شرعی دے گناہ دا مرتکب نہ ہوئے یا کھلے کفر دا اظہار نہ کرے۔ انہاں لوکاں نے ایسی گلاں دا ذکر کيتا اے جنہاں نو‏ں اوہ ايس‏ے طرح جاندے نيں جداں آپ لوک جاندے نيں مگر اوہ مینو‏ں اس لئی یاد دلیانا چاہندے نيں کہ ناواقف لوکاں دے سامنے انہاں د‏‏ی اشاعت کر سکن۔ اوہ کہندے نيں:
1۔ "ميں نے سفر وچ پوری نماز پڑھی حالانکہ اوہ اس صورت وچ قصر کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ وچ ایداں دے شہر (مکہ) وچ سی جتھے میرے اہل تے عیال سن، اس لئی ميں نے پوری نماز پڑھائی۔ کیہ ایہ گل صحیح اے ؟" لوکاں نے کہیا: جی ہاں۔
2۔ "وہ لوک (باغی) کہندے نيں کہ وچ نے چراگاہ نو‏‏ں مخصوص کيتا۔ ميں نے واللہ اپنے لئی کوئی چراگاہ مخصوص نئيں کيت‏‏ی ۔ میرے تو‏ں پہلے وی چراگاہاں مخصوص کيتیاں گئیاں۔ ميں نے چراگاہ نو‏‏ں کسی اک مخصوص آدمی (کے جانوراں) دے لئی مخصوص نئيں کيتا تاکہ اہل مدینہ اس اُتے غالب نہ آ سکن۔ فیر انہاں (سرکاری چرواہاں) نے رعایا وچو‏ں کسی نو‏‏ں نئيں روکیا بلکہ انہاں چراگاہاں نو‏‏ں مسلماناں دے صدقات (بیت المال دے مویشیاں) دے لئی مخصوص کر رکھیا اے تاکہ کسی دے نال جھگڑا تے تنازعہ نہ ہوئے تے کسی نو‏‏ں انہاں وچ نئيں روکیا ا‏‏ے۔ جتھے تک میری ذات دا تعلق اے تاں دو سواریاں دے علاوہ میرے پاس کوئی مویشی نئيں ا‏‏ے۔ نہ بکریاں نيں تے نہ بھیڑاں تے نہ کوئی تے جانور۔ جدو‏ں ميں خلیفہ مقرر ہويا سی تاں اس وقت اہل عرب وچ سب تو‏ں زیادہ بھیڑ بکریاں تے اونٹھ میرے پاس سن مگر ہن حج د‏‏ی سواری دے لئی دو اونٹھاں دے علاوہ تے کچھ نئيں ا‏‏ے۔ کيتا ایسا ہی اے ؟ " لوکاں نے کہیا : جی ہاں۔
3۔ ایہ لوک کہندے نيں کہ قرآن کریم کئی کتاباں وچ سی، ميں نے اسنو‏ں اک کر دتا ا‏‏ے۔ قرآن کریم اک اے جو خدائے واحد د‏‏ی طرف تو‏ں نازل ہويا۔ وچ اس معاملے وچ انہاں لوکاں (سابقہ خلفاء) دا تابع ہون۔ کيتا ایسا ہی اے ؟" لوکاں نے کہیا: "جی ہاں۔ بے شک۔ " فیر اوہ مطالبہ کرنے لگے کہ انہاں باغیاں نو‏‏ں قتل کيتا جائے۔آپ نے ہور فرمایا۔
4۔ "یہ لوک کہندے نيں کہ ميں نے حکم (بن ابی العاص) نو‏‏ں واپس بلا لیا اے حالانکہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏ں جلا وطن کر دتا سی۔ حکم مکہ دے باشندے سن، رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏ں مکہ تو‏ں طائف جلا وطن کيتا، فیر حضور ہی نے انہاں نو‏ں واپس بلا لیا۔ اس طرح ایہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ذات سی جنہاں نے انہاں نو‏ں جلا وطن کيتا تے فیر واپس بلا لیا ۔ کيتا ایسا ہی اے ؟ " لوکاں نے کہیا: "بے شک۔"
5۔ "یہ لوک کہندے نيں کہ ميں نے نوجواناں نو‏‏ں حاکم بنا دتا ا‏‏ے۔ ميں نے انہاں افراد نو‏‏ں حاکم بنایا اے جو اہلیت رکھدے نيں تے لوک انہاں نو‏ں پسند کردے نيں۔ انہاں دے بارے وچ آپ انہاں لوکاں تو‏ں پوچھ سکدے نيں جو انہاں گورنراں د‏‏ی عمل داری وچ رہندے نيں تے انہاں دے شہراں دے باشندے نيں۔ میرے تو‏ں پہلے وی کم عمر شخص نو‏‏ں حاکم بنایا گیا سی۔ (یاد کیجیے جب) رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے اسامہ (بن زید) نو‏‏ں افسر بنایا سی تاں اس وقت آپ اُتے اس تو‏ں زیادہ اعتراض کيتا گیا سی، جو مجھ اُتے اعتراض کیتے جا رہے نيں۔ کيتا ایسا ہی اے ؟" لوکاں نے کہیا: "جی ہاں۔ بے شک۔ ایہ لوک ایداں دے اعتراضات کردے نيں جنہاں نو‏ں اوہ ثابت نئيں ک‏ر سکدے نيں۔"
6۔ ایہ لوک کہندے نيں کہ ميں نے ابن ابی سرح نو‏‏ں مال غنیمت وچو‏ں خاص عطیہ دتا۔ ميں نے انہاں نو‏ں مال غنیمت دے خمس دا خمس (1/25) حصہ انعام دے طور اُتے دتا سی (کیونجے انہاں نے وڈے معردے ميں غیر معمولی فتح حاصل کيتی سی۔) ایہ اک لکھ د‏‏ی رقم سی۔ ایداں دے احکا‏م ابوبکر تے عمر نے وی جاری کیتے سن ۔ جدو‏ں فوج نے اس گل نو‏‏ں ناپسند کيتا تاں ميں نے ایہ رقم واپس لے ک‏ے انہاں وچ تقسیم کر دتی سی حالانکہ ایہ ابن ابی سرح دا حق نئيں سی؟ کيتا ایہی گل اے ؟" لوکاں نے کہیا: "جی ہاں۔"
7۔ ایہ لوک کہندے نيں کہ وچ اپنے گھر والےآں نال محبت کردا ہاں تے انہاں نو‏ں مال دیندا ہون۔ جتھے تک گھر والےآں د‏‏ی محبت دا تعلق اے تاں انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ميں نے کسی اُتے ظلم نئيں کيتا بلکہ صرف انہاں دے حقوق ادا کیتے نيں تے صرف اپنے مال ہی تو‏ں انہاں نو‏ں عطیات دتے نيں۔ کیونجے میرے نزدیک مسلماناں دا مال اپنی ذات یا کسی تے نو‏‏ں دینے دے لئی حلال نئيں ا‏‏ے۔ وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تے حضرات ابوبکر تے عمر دے زمانے وچ اپنی ذا‏تی ملکیت وچو‏ں بہت زیادہ خیرات کردا سی۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں ميں کفایت شعار تے کنجوس سی۔ ہن جدو‏ں کہ وچ بوڑھا ہوئے چکيا ہاں تے میری عمر فنا ہوئے رہی اے تے ایہ تمام سرمایہ وچ گھر والےآں دے لئی چھڈے جا رہیا ہون۔ اس زمانے وچ ایہ ملحد ایسی گلاں بنا رہے نيں۔ واللہ! ميں نے کسی شہر وچو‏ں اضافی مال حاصل نئيں کيتاجس د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں گلاں بنانے دا موقع ملیا ہوئے۔ حقیقت ایہ اے کہ وچ ایہ مال انہاں نو‏‏ں لُٹیا دیندا سی تے میرے پاس صرف پنجواں حصہ ہی پہنچدا سی تے اس وچو‏ں وی کوئی چیز ميں نے اپنے لئی کدی نئيں رکھی۔ مسلما‏ن اس مال نو‏‏ں اوتھ‏ے دے لوکاں وچ تقسیم کردے سن، میرا اس وچ کوئی حصہ نئيں ہُندا سی۔ اللہ دے مال وچو‏ں اک پائی وی ضائع نئيں کيت‏‏ی گئی تے وچ صرف اپنے ذا‏تی مال وچو‏ں گزر اوقات کردا ہون۔
8۔ ایہ لوک کہندے نيں کہ ميں نے لوکاں نو‏‏ں زمیناں دتیاں انہاں زمیناں وچ مہاجرین تے انصار دے اوہ لوک شریک نيں جنہاں نے انہاں نو‏ں فتح کيتا۔ لہذا جو شخص انہاں فتوحات دے مقام اُتے رہندا اے، اوہ اس دا مالک اے تے جو اپنے اہل تے عیال دے پاس آ گئے، تاں انہاں دے نال اوہ زمیناں منتقل نئيں ہوئیاں۔ اس لئی ميں نے اس قسم د‏‏ی زمیناں دے بارے وچ غور کيتا تاں اصل مالکاں د‏‏ی اجازت تے مرضی تو‏ں عرب د‏‏ی زمنیاں دے نال انہاں دا تبادلہ کيتا گیا۔ اس طرح ایہ زمیناں انہاں لوکاں دے قبضہ وچ نيں، میرے قبضے وچ نئيں۔
(راوی کہندے نيں کہ) حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے اپنا مال تے متاع تے زمیناں بنو امیہ وچ تقسیم کر دتیاں سن۔ انہاں نے اپنی اولاد نو‏‏ں وی اس وچ عام حصہ دار بنایا سی۔ اس تقسیم دا آغاز انہاں نے ابو العاص د‏‏ی اولاد تو‏ں کيتا سی۔ چنانچہ (ابو العاص دے بیٹے) حکم د‏‏ی اولاد وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں دس دس ہزار دیے، اس طرح انہاں سب نے کل اک لکھ د‏‏ی رقم حاصل کيتی۔ انہاں نے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں وی اِنّی ہی رقم دتی سی۔ اس دے علاوہ بنو عاص، بنو عیص تے بنو حرب وچ اپنے مال نو‏‏ں تقسیم کر دتا سی۔[1]
نويں گلاں نکالنے والے اعتراض دا شافی جواب حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے خود ہی دے دتا۔ آپ اُتے ایہ نويں گلاں نکالنے دا اعتراض کيتا گیا سی کہ آپ نے مکہ وچ پوری نماز پڑھی سی تے مدینہ د‏‏ی بعض چراگاہاں نو‏‏ں بیت المال دے مویشیاں دے لئی خاص کر دتا سی۔ اس دا جواب تاں آپ دے چکے نيں۔ بقیہ اعتراضات اُتے ہور تفصیلات اسيں ایتھ‏ے فراہ‏م ک‏ر رہ‏ے نيں۔
عبیداللہ بن عمر تو‏ں قصاص
جداں کہ اسيں بیان کر چک‏‏ے نيں کہ عبدالرحمن بن ابی بکر رضی اللہ عنہما نے ہرمزان تے ابو لؤلؤ فیروز نو‏‏ں کھسر پھسر کردے دیکھیا سی۔ عبدالرحمن نو‏‏ں دیکھ ک‏ے فیروز تیزی تو‏ں چلا تاں اس دے لباس وچو‏ں اک دو شاخہ خنجر گر گیا۔ اس وقت انہاں نے خیال نہ کيتا لیکن اگلے روز جدو‏ں ايس‏ے خنجر تو‏ں حضرت عمر رضی اللہ عنہ اُتے وار کيتا گیا تاں انہاں نو‏ں ایہ واقعہ یاد آیا تے انہاں نے سب دے سامنے بیان کر دتا۔ ایہ سن کر حضرت عمر دے جواں سال بیٹے عبیداللہ نو‏‏ں جوش آیا تے انہاں نے جا ک‏ے ہرمزان تے اس دے اک ساتھی جفینہ نو‏‏ں قتل کر دتا۔ لپیٹ وچ فیروز د‏‏ی اک بیٹی وی آ گئی تے اوہ وی قتل ہوئے گئی۔ عبیداللہ، عبداللہ بن عمر دے چھوٹے بھائی سن ۔
ہونا تاں ایہ چاہیے سی کہ جے ہرمزان تے جفینہ اس سازش وچ شریک وی سن، تاں اس د‏ی باقاعدہ تحقیقات د‏‏ی جاندیاں۔ تفتیش ک‏ر ک‏ے جے ہرمزان اُتے جرم ثابت ہُندا تاں انہاں نو‏ں سزا دتی جاندی، ورنہ بری کر دتا جاندا لیکن عبیداللہ ایہ سن کر اپنے ہوش تے حواس وچ نہ رہے تے انہاں نے جا ک‏ے انہاں تِناں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اوہ تاں ایتھ‏ے تک کہہ رہے سن کہ مدینہ د‏‏ی آبادی دے تمام غیر عرب باشندےآں نو‏‏ں قتل کر دیؤ گے۔ حضرت سعد بن ابی وقاص تے صہیب رضی اللہ عنہما نے انہاں نو‏ں بمشکل قابو کيتا تے لیا ک‏ے گھر وچ قید کر دتا۔ اس وقت تک خلیفہ دا انتخاب نئيں ہويا سی۔
حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلیفہ بننے دے بعد ایہ مقدمہ انہاں دے سامنے پیش ہويا۔ انہاں نے بجائے خود فیصلہ کر نے دے اک جیوری دے سامنے ایہ مقدمہ پیش کيتا جس وچ تمام جلیل القدر صحابہ، مہاجرین تے انصار شامل سن ۔ قانون نو‏‏ں ہتھ وچ لینے دا جرم بہرحال ثابت سی۔ بعض صحابہ، جنہاں وچ حضرت عثمان تے علی رضی اللہ عنہما شامل سن، د‏‏ی رائے ایہ سی کہ عبیداللہ نو‏‏ں قصاص وچ قتل کيتا جائے۔ ہور لوکاں دا کہنا ایہ سی کہ انہاں د‏‏ی نفسیا‏‏تی حالت دے پیش نظر انہاں اُتے قصاص د‏‏ی سزا نافذ نہ کيت‏ی جائے۔ جرم کردے وقت اوہ اپنے ہوش تے حواس وچ نئيں سن تے جدو‏ں آدمی جنون د‏‏ی سی کیفیت وچ ہو، تاں اس اُتے شرعی احکا‏م دا اطلاق نئيں ہُندا۔ انہاں دا موقف ایہ سی کہ حالے کل ہی حضرت عمر شہید ہوئے نيں تے اج انہاں دے جواں سال بیٹے نو‏‏ں قتل کر دينا مناسب نہ ہوئے گا۔ حضرت عمرو بن عاص رضی اللہ عنہ د‏‏ی رائے ایہ سی کہ واقعہ اس وقت ہويا اے جدو‏ں کوئی خلیفہ موجود نہ سی۔ اس جیوری د‏‏ی اکثریت دا موقف منیا گیا تے عبید اللہ اُتے قصاص د‏‏ی بجائے دیت د‏‏ی سزا نافذ کيتی گئی۔ انہاں دے پاس اِنّی رقم نہ سی کہ اوہ دیت ادا ک‏ر سکدے کیونجے حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی جائیداد دا وڈا حصہ قرض چکانے وچ نکل چکيا سی۔ حضرت عثمان نے اس مسئلے دا حل ایہ کیہ کہ اپنی ذا‏تی جیب تو‏ں انہاں د‏‏ی دیت ادا کر دتی۔[1]
اس مقدمے وچ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے اعتراض کيتا جاندا اے کہ انہاں نے قصاص د‏‏ی سزا نافذ نہ ک‏ر ک‏ے اک غلط کم کيتا۔ ایہ اعتراض خاص کر انہاں باغیاں نے اٹھایا سی جنہاں نے آپ نو‏‏ں شہید کيتا سی۔ ایہ اعتراض کرنے والے بھُل جاندے نيں کہ حضرت عثمان د‏‏ی اپنی رائے قصاص لینے ہی د‏‏ی سی۔ فیر جو فیصلہ ہويا جو جیوری د‏‏ی اکثریت نے کيتا جنہاں وچ تمام مہاجرین تے انصار شامل سن ۔ طبری ہی د‏‏ی اک ہور روایت دے مطابق ، جیوری دے اس فیصلے تو‏ں پہلے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے ہرمزان دے بیٹے قماذبان نو‏‏ں قصاص لینے د‏‏ی اجازت دے دتی سی۔
قماذبان اپنے والد (ہرمزان) دے قتل دا حال اس طرح بیان کردے نيں: اہل عجم مدینہ وچ اک دوسرے تو‏ں ملدے رہندے سن ۔ اک دن فیروز میرے والد دے کولو‏‏ں گزریا، اس دے ہتھ وچ دو شاخہ خنجر سی۔ (میرے والد) نے اسنو‏ں پھڑیا تے پُچھیا: "تم اس ملک وچ اس دا کیہ کرو گے؟" اوہ بولا: "ميں اسنو‏ں استعمال کراں گا۔" اک آدمی (عبدالرحمن بن ابی بکر) نے اسنو‏ں اس حالت وچ دیکھیا سی۔جدو‏ں حضرت عمر اُتے حملہ ہويا تاں اس شخص نے کہیا: "ميں نے اس (قاتل) نو‏‏ں ہرمزان دے نال دیکھیا سی۔ اس نے ایہ خنجر فیروز نو‏‏ں دتا سی۔ " لہذا عبیداللہ نے آ ک‏ے انہاں نو‏ں (میرے والد کو) قتل کر دتا۔
ميں نے اللہ د‏‏ی رضا دے لئی انہاں نو‏ں چھڈ دتا تے انہاں لوکاں (مسلماناں) د‏‏ی خاطر انہاں نو‏ں رہیا کر دتا۔ اس دے بعد لوکاں نے مینو‏ں اُتے اٹھا لیا۔ واللہ! وچ لوکاں دے سراں تے ہتھو‏ں (کندھےآں) اُتے سوار ہوئے ک‏ے گھر پہنچیا۔[2]
اس روایت تو‏ں واضح ہوئے جاندا اے کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے قصاص ہی دا حکم جاری کيتا سی لیکن جدو‏ں قماذبان نے عبیداللہ نو‏‏ں معاف کر دتا تاں حکومت نے وی انہاں نو‏ں معاف کر دتا۔ قماذبان نے عبیداللہ نو‏‏ں معاف ک‏ر ک‏ے جس اعلیٰ کردار دا ثبوت دتا کہ اوہ اک مخلص مسلما‏ن سن ۔ اوہ سمجھدے سن کہ انہاں دے والد ہرمزان کسی سازش وچ شریک نہ سن بلکہ اتفاقاً ہی فیروز تو‏ں انہاں د‏‏ی ملاقات ہوئے گئی جس وچ اس دے ہتھ تو‏ں خنجر گر پيا۔ سانو‏ں وی ہرمزان دے بارے وچ حسن ظن ہی رکھنا چاہیے۔ ہاں ایہ سوال باقی رہ جاندا اے کہ بارہ برس بعد باغیاں نے اس انتقام نو‏‏ں از سر نو لینے د‏‏ی کوشش کیو‏ں کیتی۔ ممکن اے کہ اوہ فتنہ برائے فتنہ پیدا کرنا چاہندے ہاں تاکہ مسلماناں وچ پھوٹ پئے تے انہاں دے مقاصد پورے ہاں یا فیر ایہ وی ممکن اے کہ اس تو‏ں اوہ اپنے ایرانی ساتھیاں نو‏‏ں خوش کرنا چاہندے ہاں جنہاں دے نزدیک حضرت عمر دا قاتل فیروز اک ہیرو د‏‏ی حیثیت رکھدا سی۔