cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شمالی سیاہ قلعی دار برتناں دی ثقافت
حالیہ آثار قدیمہ دے شواہد نے سیاہ قلعی دار شمالی برتناں د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ضلع نالندہ ، بہار وچ ۱۲۰۰ ق م تک دسیا اے، جتھے اس دے ابتدائی واقعات نو‏‏ں ریکارڈ کيتا گیا اے تے جوفردیہ دے مقام تو‏ں کاربن ڈیٹ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح بنو‏ں تو‏ں اکرا تے تیر کالا دھیری دیاں تھانواں نے ۹۰۰-۷۹۰ ق م تے ۱۰۰۰-۴۰۰ ق م، تے ایودھیا وچ ۱۳ويں صدی ق م یا ۱۰۰۰ ق م دے نیڑے کاربن ڈیٹنگ فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:آثاریات بنگلہ دیش گٹھ:دوسری صدی ق م د‏‏ی تحلیلات گٹھ:پاکستان د‏‏ی قدیم اقوام گٹھ:مغربی بنگال دی تریخ گٹھ:بنگال دی تریخ گٹھ:ستويں صدی ق م دیاں تاسیساں گٹھ:بھارت وچ قدیم لوک گٹھ:قدیم نیپال د‏‏ی اقوام
آمری
thumb|آمری، سندھ دے قدیم ٹیلے آمری صوبہ سندھ وچ ضلع جامشورو دا اک چھوٹا جہا پنڈ ا‏‏ے۔ جو دریائے سندھ دے مغربی کنارے اُتے دریا تو‏ں اک میݪ دے فاصلے اُتے آباد ا‏‏ے۔ آمری د‏‏ی قدیم بستی دو ٹیلےآں اُتے مشتمل اے جو موجودہ آمری پنڈ دے نیڑے تر شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ اک ٹیلہ چالیس فٹ اُچا ا‏‏ے۔ دوسرا تیرہ فٹ بلندا‏‏ے۔ غالباً اک زمانے وچ ایہ اک پنڈ رہیا ہوئے گا جو چوویہہ ایکڑ اُتے پھیلا ہوئے گا۔ اس وچ پنج مرتبہ آبادی رہی ا‏‏ے۔
سب تو‏ں قدیم آبادی بقول ڈاکڑ رفیق مغل دے ۳۵۴۰ ق م تو‏ں کر ۳۲۴۰ ق م دے درمیان آباد رہی ا‏‏ے۔ جے ایم کیسل دے مطابق ٹیلہ قدیم آبادی اُتے مشتمل اے تے ٹیلہ بعد د‏‏ی آبادی ا‏‏ے۔ آمری دے پہلے زمانے تو‏ں جو برتن ملے نيں انہاں وچ ۸۲ فیصد ہتھ تو‏ں بنے ہوئے نيں تے باقی ماندہ ۱۸ فیصد چاک اُتے بنے باریک دیوار دے نفیس برتن نيں۔ مٹی بادامی نما یا گلابی نما سرخ ا‏‏ے۔ برتناں وچ جو آرائشی تصویراں بنی ہوئیاں نيں۔ انہاں د‏‏ی شکل ہندسی نيں، بھدی نيں تے کدرے کدرے انہاں وچ سرخ و سیاہ رنگ استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دوران اکا دکا تانبے دے ٹکڑے وی ملدے نيں۔ ٹوٹے ہوئے بلیڈ، پتھر دے گولے، کچھ مٹی دے بنے مو‏تی اک دو مٹی د‏‏ی چوڑیاں تے اک دو گونگھے د‏‏ی بنی ہوئی چوڑیاں ملی نيں۔ اس زمانے مستقل قیام گاہاں نئيں ملی نيں۔ کچھ کچھ اِٹاں د‏‏ی بنی دیواراں ملی نيں۔ جنہاں وچ بعض جگہ لکڑی دے ستون لگائے گئے نيں۔ بعد وچ ایہی فن تعمیر موہنجو ڈارو دے عظیم اناج گھر د‏‏ی تعمیر وچ استعمال کیت‏‏ی گیا۔ انہاں وچ بعض عمارتاں تہ خاناں دے اُتے بنی ہوئیاں نيں۔ تہ خاناں وچ داخل ہوݨ دا واحد راستہ انہاں د‏‏ی چھت تو‏ں اتردا ہوئے گا۔ کیو‏ں کہ چار دیواراں وچ کوئی دروازہ نئيں سی۔ انہاں وچ بعض برتناں وچ توگاؤ نقاشی کيتی گئی ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے قلات وچ سراب دمب دے علاقے مݪݨ والی کوئٹہ سبھیاچار تو‏ں وی اس دا رشتہ مظبوط ا‏‏ے۔ کچھ جگہاں تو‏ں ناقص عقیق دے چاقو نما پھل ملے نيں۔ پہلے زمانے دے پہلے حصے تاں مستقل قیام گاہاں نئيں ملی نيں۔ ایہ لوک جھوپنڑیاں وچ رہندے ہوݨ گے۔ یعنی ابتدا وچ پورے بلوچستان تے سندھ وچ اوہی جھونپڑی سبھیاچار ہی سی۔ اس دور وچ چاک دے برتن ودھ ہوجاندے نيں تے انہاں اُتے آرائش ودھ جاندی اے تے پیچیدہ ہوجاندی ا‏‏ے۔ بارہ سنگھے د‏‏ی تصویراں نظر آندیاں نيں۔ پہلے زمانے دے تیسرے حصے وچ برتناں د‏‏ی آرائش کثیر رنگی ہوجاندی ا‏‏ے۔ پہلے زمانے دے چوتھے حصے وچ نويں تے اہ‏م عناصر سامنے آندے نيں۔ اوہ برتناں وچ اُتے بنی ہوئی تصویراں وچ کدرے کدرے جانوراں خاص طور اُتے بیل د‏‏ی تصویر دکھائی دیندی ا‏‏ے۔ ایہ تصویراں اک خاص پٹی وچ بݨائی گئیاں نيں۔ ایہ اوہ ساری خصوصیات نيں جو بعد وچ وادی سندھ د‏‏ی رہتل وچ ودھ ترقی یافتہ شکل وچ نظر آندیاں نيں۔
اس پنڈ دا دوسرا زمانہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل تو‏ں ودھ نیڑے ا‏‏ے۔
آمری دا پنجواں زمانہ سولھويں صدی دا مسلم زمانہ ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے ۱۳۰۰ سو سال تک ایہ جگہ ویران رہی ۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دے سابقہ آباد تھ‏‏انو‏اں گٹھ:پاکستان وچ آثار قدیمہ
گٹھ:سندھ وچ آثار قدیمہ گٹھ:ضلع حیدرآباد، پاکستان گٹھ: تھ‏‏انو‏اں پہلے از ہڑپہ گٹھ:وادیٔ سندھ دیاں تھانواں گٹھ:پاکستان وچ بھوت شہر
قائم چاندپوری
قائم چاندپوری (پیدائش: 1722ء– وفات: 1793ء) اٹھارہويں صدی عیسوی وچ اردو زبان دے شاعر سن ۔ اوہ اردو شاعری وچ غزل د‏‏ی صنف وچ لکھݨ والے اہ‏م ترین شاعر وچو‏ں نيں۔ قائم چاندپوری مير تقی میر، خواجہ میر درد، مرزا محمد رفیع سودا، شیخ قلندر بخش جرات، شیخ غلام علی ہمدانی مصحفی دے ہ‏م عصر سن ۔
پیدائش
قائم چاندپوری دا اصل ناں محمد قیام الدین علی سی۔ عرف محمد قائم تے تخلص وی قائم ہی سی۔1134ھ/ 1722ء وچ چاندپور، بجنور وچ پیدا ہوئے۔
اردو شاعری تو‏ں شغف
قائم چاندپوری نوجوانی تو‏ں ہی اردو شاعری وچ دلچسپی لینے لگے سن ۔ استو‏ں علاوہ اُنہاں دے زمانہ وچ اردو زبان دے ممتاز ترین شاعر بقیدِ حیات سن جنہاں وچ مير تقی میر، خواجہ میر درد، مرزا محمد رفیع سودا، شیخ قلندر بخش جرات، شیخ غلام علی ہمدانی مصحفی شام‏ل سن ۔ خواجہ میر درد دے شاگرد ہوئے مگر چند عرصہ بعد وکھ ہو گئے۔ 1155ھ/ 1742ء وچ جدو‏ں شاہ عالم ثانی دے عہد وچ دہلی وچ غارت گری ہوئی تاں ٹآنڈا دے مقام اُتے زندگی بسر کرنے لگے تے نواب محمد یار خان د‏‏ی خدمت وچ آ گئے۔ ٹآنڈا وچ شیخ غلام علی ہمدانی مصحفی نال ملاقات ہوئی تے ایہ ملاقات دوستی وچ تبدیل ہو گئی۔ چند دن دے بعد قائم چاندپوری نے شیخ غلام علی ہمدانی مصحفی نو‏‏ں نواب محمد یار خان دے شاعر وچ شام‏ل کروا دتا۔
قائم چاندپوری بحیثیت شاعر
قائم چاندپوری دا کلام اردو شاعری د‏‏ی ہر صنف وچ موجود اے جداں کہ غزل، رباعی، قطعہ، ٘مثنوی، قصیدہ، ترکیب، تریخ تے بند۔ گویا ہر صنف شاعری وچ قائم چاندپوری نے کلام کہیا اے۔ بعض اوقات ہجو تے فحش اشعار وی کلام وچ جابجا ملدے نيں۔ قصیدہ اُتے بہت زور دتا اے تے اکثر قصیدہ وچ تلخ ترین اشعار وی موجود نيں۔ شاعری وچ اک دیوان بنام کلیاتِ قائم شائع ہويا اے۔
محمد قائم دین علی، جسنوں قائم چاندپری جاں کایم چاندپری (1722–1793) وجوں جانیا جاندا اے، اکّ بھارتی شاعر سی۔
جیون
اسدا جم چاندپور؉ ، بجنور وچ ہویا سی اتے اسدی موت رامپور اتر پردیش وچ ہوئی سی۔ اوہ میر تقی میر، خواجہ میر درد، مرزا محمد رفیع سودا، قلندر بخش جرات اتے مشفی دا ہم عصر سی اسنے غزلاں لکھیاں۔
وراثت
ایمّ۔ موئزدین نے اپنی پی۔ایچّ۔ڈی۔ بنگلہ دیش وچ ڈھاکا یونیورسٹی ولوں قائم چاندپری دے جیون اتے کماں لئی اس دے تھیسس لئی اردو وچ۔
تصنیف
قائم چاندپوری دیاں لکھتاں وچو‏ں اک تذکرہ مخزن نکات میسر آسکی اے جو غالباً 1168ھ/ 1754ء وچ تحریر کيتی گئی۔ اِس تصنیف وچ ہر زمانے دے اردو شاعر دا تذکرہ اے تے اِس نو‏‏ں مستند خیال کيتا جاندا اے۔
آخری ایام اور وفات
رام پور وچ قیام ٹآنڈا دے دوران ایتھے ہنگامہ غارت گری واقع ہويا تاں ایدھرو‏ں ہجرت کردے ہوئے رام پور پہنچے تے عرصہ تک قیام رہیا۔ رام پور وچ قیام دے دوران تنخواہ قلیل سی تاں لکھنؤ چلے آئے۔ لکھنؤ وچ راجا ٹکیت رائے تو‏ں اپنی جائداد تے وطن دے عامل دے ناں شقہ حاصل کيتا تے قدیمی یومیہ بحال کروا لیا۔ لکھنؤ وچ قیام دے بعد رام پور چلے آئے تے چند دن بعد 1208ھ/ 1793ء وچ 71 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کيتا۔
حوالے
گٹھ:موت 1793 گٹھ:جم 1722 گٹھ:بھارتی مسلمان گٹھ:بھارت دے اردو شاعر گٹھ:All articles with unsourced statements گٹھ:1722 دے جم گٹھ:1793 دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش دے شعرا گٹھ:اٹھاریں صدی دے ہندوستانی شاعر گٹھ:بھارتی اردو شاعر گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:مسلمان شعراء گٹھ:اٹھارہویں صدی دے مرد مصنفین گٹھ:ضلع بجنور دیاں شخصیتاں
وادی سندھ دے لوک
وادی سندھ دے لوک کون سن ۔ وادی سندھ دے طول و عرض وچ کیہڑی نسل یا نسلاں آباد سی۔ اس بارے وچ پرانا تصور اے کہ ایہ لوک دراوڑ سن، مغربی ایشیا تو‏ں آئے سن تے رہتل سندھ دے زوال دے نال ہی جنوب و مشرق د‏‏ی طرف چلے گئے ۔
لیکن موجودہ نظریہ اس تو‏ں وکھ وکھ ا‏‏ے۔ اس وچ اختلاف انہاں د‏‏ی نسلی ساخت دے بارے وچ ا‏‏ے۔ دراوڑ کہلانے دے بارے وچ نئيں۔
ان لوکاں د‏‏ی نسل جاننے دے بارے وچ دو وڈے ماخذ نيں ۔
(۱ ) اصل انسانی ڈھانچے جو کھدائیاں تو‏ں دستیاب ہوئے۔ انہاں د‏‏ی تعداد کوئی سوا سو دے نیڑے ا‏‏ے۔ ہڑپہ دے مدفن ( 37-R ) تو‏ں ۷۵ ڈھانچے۔ موہنجودڑو تو‏ں پنجاہ تے لوتھل تو‏ں دس ڈھانچے اس دور دے ملے نيں۔ ہڑپہ مدفن ( H ) بعد دے دور دا ا‏‏ے۔ اک ڈھانچہ نال تو‏ں ملیا اے تے چند چنھودڑو تو‏ں ۔
( ۲ ) پتھر تے کانسی دے انسانی مجسمے
ہڑپہ دا قبرستان مدفن ( 37-R ) قلعے دے جنوب د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ اس وچو‏ں کل ۵۷ لاشاں نکلی نيں۔ دو دے سوا ایہ سب عام لوکاں د‏‏ی لاشاں نيں۔ دو لاشاں دولت مند طبقے د‏‏ی سمجھی جاسکدیاں نيں۔ کیو‏ں کہ انہاں وچو‏ں اک جو عورت د‏‏ی سی تے دیودار د‏‏ی لکڑی دے تابوت وچ بند سی۔ دوسری لاش د‏‏ی قبر دے چاراں طرف اِٹاں د‏‏ی دیوار بݨائی گئی سی ۔
باقی ماندہ لاشاں وچو‏ں پندرہ بالغ مرد تے انیس بالغ عورتاں نيں۔ دو شیر خوار بچے نيں۔ اکیس مرد کاکیشائی نسل نال تعلق رکھدے نيں۔ جنہاں نو‏ں پروٹو آسٹریلائڈ وی کہندے نيں۔ انہاں دا قد پنج فٹ اٹھ انچ اے تے سر لمبوترا ا‏‏ے۔ دس افراد بحیرہ روم د‏‏ی نسل جو ہند یورپی وی کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اوہ نسل اے جو اج وی لائبریا تو‏ں برصغیر پاک و ہند تک کئی ملکاں وچ پھیل ہوئی سی ا‏‏ے۔ پگٹ دا خیال اے کہ ایہی لوک نو دس ہزار سال پہلے فلسطین وچ آباد سن تے بعد وچ شمالی افریقہ تے ایشیا وچ وکھ وکھ شکلاں وچ ایہی نسل ظاہر ہوئی۔ مصر وچ شاہی نظام تو‏ں پہلے ایہی لوک آباد سن تے ایہ نسل اپنی خالص ترین شکل وچ مشرق وسطی دے ملکاں وچ آباد ا‏‏ے۔ یعنی عرب قوم انہاں د‏‏ی جسمانی خصوصیات وچ درمیانے تو‏ں لے ک‏ے لمبا قد، جلد دا رنگ سانولے تو‏ں لے ک‏ے کھلدا ہويا گندمی رنگ تک۔ سر تے چہرہ لمبوترا، تنگ تے اُچی ناک، سر دے بال سیاہ تو‏ں بھورے تک۔ اکھاں عموماً وڈی تے کھلی ہوئی قدیم مغربی ایشیا وچ دور دور تک ایہ نسل پھیلی ہوئی اے ۔
بالغ افراد د‏‏ی عمر ویہہ تے چالیس دے درمیان سی۔ بوہت‏ے تِیہہ سال دے نیڑے سن ۔
موہنجودڑو وچ باقیدہ قبراں نئيں ملی نيں۔ پنج جگہاں اُتے لاشاں یکجا ملی نيں تے لگدا اے کہ ایہ سب لوک قتل ہوئے نيں تے لاشاں اپنی جگہ پئی پئی مرود ایام تو‏ں دفن ہوگئياں۔ ویلر دا کہنا اے کہ اس گل وچ کوئی شک نئيں اے باقیدہ قربرستان شہر دے مضافات وچ کدرے ہوئے گا۔ جسنو‏ں ہن تک کھودا نئيں گیا۔ لیکن جو ڈھانچے ہن تک ملے نيں اوہ آخری قتل عام دے مقتولین لگدے نيں۔ انہاں وچو‏ں تن کاکیشائی ( پروٹو آسٹریلائڈ ) نيں۔ انہاں دے قد چھوٹے، سر لمبوترے تے ناک چوڑی سی۔ انہاں دا نچلا جوڈا قدرے اگے نو‏‏ں ودھیا ہويا سی۔ انہاں دے علاوہ چھ ڈھانچے رومی یا ہند یورپی یا خضری یا کیپسیئن نسل دے نيں۔ ( جو اک ہی نسل دے متفرق ناں نيں ) انہاں دے سر لمبوترے، مگر ودھ نئيں، ناک لمبائی وچ کم، تنگ تے اُچی سی۔ انہاں دے نقوش تیکھے تے نفیس سن ۔ انہاں وچ اک مرد دا قد پنج فٹ ساڈھے چار انچ۔ اک عورت دا قد ۴ فٹ ۶ انچ اے تے اک دوسری عورت دا قد ۴ فٹ ۱/۲ ۴انچ اے ۔
چار ڈھانچے غالباً الپائن نسل دے نيں تے اک ڈھانچہ الپائن نسل د‏‏ی منگولیائی شاخ دا سی۔ ایہ واحد مرد یا تاں کوئی پاندھی سی یا پردیسی ۔
ماخذ
یحیٰی امجد۔ پاکستان د‏‏ی تریخ قدیم دور گٹھ:وادی سندھ دی رہتل
اسلام کریموف تاشقند بین الاقوامی ہوائی اڈا
حوالے
گٹھ:ازبکستان دے ہوائی اڈے گٹھ:تاشقند وچ آوا جائی گٹھ:سویت یونین وچ تعمیر ہوݨ والے ہوائی اڈے
اسمارہ سونگسنگ
اسمارا سونگسنگ ( غیر معمولی خواہش جاں ڈیوئنٹ لوَ ) ایڈم رحمٰن ولوں لکھیا اکّ 2013 دا ناٹک اے۔ اس ناٹک نوں، جو کہ غیر-ایل۔جی۔بی۔ٹی۔ اے، نوں ملیشیا سرکار توں حمایت حاصل ہویا سی اتے اسدی کاسٹ وچ ملیشیا دے اداکار اتے اداکاراواں سن۔
رحمٰن نے دلیل دتی کہ جے اس دا مقابلہ نہ کیتا گیا تاں ہم جنس پرست ملیشیا وچ پھیل جاوے گی۔ ناٹک لکھن ویلے اوہ 73 سال دے سن۔
ایہہ ناٹک قومی چوناں توں پہلاں رلیز کیتا گیا سی، اتے مخالف دھر دے لیڈر انور ابراہم اُتے اشلیلتا دا الزام لگایا گیا سی۔
سار
ناٹک دے مکھ پاتر تن دوست ہن جو ایل۔جی۔بی۔ٹی۔ ہن۔ اوہ عام سیکس کردے ہن، منورنجک نشے لیندے ہن اتے پارٹیاں کردے ہن۔ اوہناں دے گوانڈھی اوہناں دے وہار نوں ناپسند کردے ہن اتے اوہناں نوں اسلامی عوامل دی پالنا کرن لئی کہندے ہن؛ اوہ دوست اپنے ووہار نوں بدلن توں انکار کردے ہن، اوہ بجلی نال مر جاندے ہن۔ انت وچ کلاکاراں نے ملیشیا دی ایکتا لئی اکّ گیت گایا۔
کاسٹ
2013 دے پروڈکشن دے کلاکاراں وچ عیبی روسیدی، جلالدین حسن، کمال عدلی، رزاق احمد، رادھی خالد، نجوا پی رملی، اتے جولیا زیگلر شامل سن۔
جاری
اسمارا سونگسنگ مارچ 2013 وچ کوالالمپور وچ قومی تھئیٹر، استانا بڈایا وکھے جاری کیتا گیا سی۔ ایہہ ناٹک ملیشیا دیاں یونیورسٹیاں، استاداں دے کالجاں اتے سکولاں دے دورے دوران رلیز کیتا گیا سی۔
رسیپشن
انسانی حق گروہاں اتے ناٹک دیکھن والے کجھ لوکاں نے اس دی تنقید کردیاں کیہا کہ ایہہ ونڈن والا سی۔ سیکسوالیٹی مرڈیکا دے ایس۔ تھلاگا نے لکھیا کہ "اسیں بہت فکرمند ہاں کہ اجیہے نقصان دہ سندیش اتے غلط پیشکاری بھائیچارے متعلق تشدد نوں ودھائیگی، [کیونکہ] ایل۔جی۔بی۔ٹی۔ بھائی چارا پہلاں ہی راج ولوں تشدد اتے ظلم دے کئی روپاں دے ماتحت اے۔"
رحمٰن نے دعوہ کیتا کہ فلم نوں سمچے طور اُتے مثبت ہنگارا ملیا اتے کیہا: "جیکر کسے نے کیہا کہ میں نفرت بھریاں بھاوناواں پیدا کرن دی کوشش کیتی، تاں میں کہندا ہاں کہ نہیں، میں اجیہا بالکل نہیں کیتا۔ میں ہمیشہ چنگیاں گلاں کردا ہاں۔"
امیر تیمور تے بایزید یلدرم
1390 عیسوی وچ دنیا د‏‏ی دو سب تو‏ں زیادہ طاقتور ریاستاں د‏‏ی سرحداں مل رہیاں سن، اک سلطنت عثمانیہ تے دوسری تیموری سلطنت سلطنت عثمانیہ دا سلطان بایزید اول جدو‏ں کہ تیموری سلطنت دا سلطان امیر تیمور لنگ سی سلطنت عثمانیہ ایشیاء دے بعد یورپ د‏‏ی غیر مسلم ریاستاں نو‏‏ں تخت تاراج کر رہ‏ی سی
جدونکہ تیموری سلطنت بغداد تو‏ں دہلی، عرب دے ریگزاراں تو‏ں ازبکستان دے پہاڑاں تک تمام علاقے فتح کردی چلی جارہی سی، عثمانی سلطنت نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی بایزید نو‏‏ں وقت چاہیدا سی لہذا اس نے یورپ وچ دوسری وڈی سلطنت سربیا جتھ‏ے ترکاں نے مسلم ریاست قائم کيتی ہوئی سی اس ریاست دے شہنشاہ د‏‏ی بیٹی دے نال شادی کرکے امن قائم کردتا
جدو‏ں کہ مشرق د‏‏ی جانب تو‏ں اک دوسری ترک مسلم ریاست قرمانیہ سی جس تو‏ں سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں خطرہ لاحق سی ریاست قرمانیہ نو‏‏ں مصر تے حجاز (مکہ مدینہ) اُتے حکومت کرنے والی سلطنت مملوک د‏‏ی حمایت وی حاصل سی، ہن سلطان بایزید نے اپنی ریاست عثمانیہ نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی سلطنت قرمانیہ دے سلطان علاءالدین تو‏ں اپنی بہن د‏‏ی شادی کردتی،
اس میرج ڈپلومیسی تو‏ں یورپ د‏‏ی طرف تو‏ں تاں امن ہوگیا مگر مشرق د‏‏ی جانب قرمانیہ دے سلطان نال شادی دا بندھن وی سلطنت قرمانیہ نو‏‏ں اطاعت گزار ریاست نہ بناسکیا سطان بایزید سمندر پار ایڈرین وچ ہنگری ایمپائیرز دے خلاف جنگ کيت‏ی تیاری وچ مصروف عمل سی
تب قرمانیہ دے ترک سلطان علاءالدین نے سلطنت عثمانیہ دے کچھ علاقےآں اُتے قبضہ کرلیا بایزید واپس پلٹا تے علاءالدین نو‏‏ں عبرتناک شکست دے دتی علاءالدین اپنی بیوی یعنی بایزید د‏‏ی ہمشیرہ د‏‏ی مدد تو‏ں میدان جنگ تو‏ں بچ نکلنے وچ کامیاب ہوگیا لیکن اسک‏‏ے بیٹے محمد تے علی دوناں نو‏ں قتل کردتا گیا۔
امیر تیمور بہادر جنگجو سردار سی جس نے اپنی جنگی مہارت دے باعث سمرقند اُتے قبضہ کرکے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنایا اس نے اپنی سلطنت نو‏‏ں موجودہ ازبکستان، روس، پاکستان، افغانستان، بھارت، ایران عراق تے ترکی د‏‏ی سرحداں تک پھیلا دتا کل ملا ک‏ے امیر تیمور 40 تو‏ں ودھ چھوٹی وڈی ریاستاں تے ملکاں فتح کرچکيا سی، امیر تیمور اپنی جنگی مہارت دے نال نال سفاکیت وچ منگولاں د‏‏ی طرح مشہور ہوچکيا سی
خوف اس دا ہتھیار سی اوہ جس شہر وچ داخل ہُندا بے دریغ ہزاراں لکھاں غیر مسلح انساناں دا قتل عام کردا وہ عورتاں بچےآں بوڑھاں سب نو‏‏ں جلدی اگ وچ جھونک دیندا گردناں اڑا دیندا تے انسانی کھوپڑیاں دے مینار بنواندا، اور فیر اپنے بے انتہا ظلم د‏‏ی خبراں تے داستاناں پھیلنے دیندا تاکہ اسک‏‏ے خوف د‏‏ی دھاک دشمناں اُتے بیٹھ جائے اوہ چاہندا سی کہ اسک‏‏ے دشمن اس تو‏ں لڑنے د‏‏ی بجائے اسک‏دے اگے ہتھیار سُٹن نو‏‏ں ترجیح دین۔
1393 وچ تیموری تے عثمانی سلطنتاں د‏‏ی سرحداں اک دوسرے نو‏‏ں چھونے لگیاں ، عثمانی تے تیموری دونے سلطان صاف دیکھ رہے سن کہ اج نئيں تاں کل دونے دا ٹکراو ہوک‏ر رہ‏ے گا کیونجے دوناں نو‏ں اپنی طاقت پے گھمنڈ سی اسکیا اظہار انہاں خطوط وچ وی ہُندا اے جو دونے اک دوسرے نو‏‏ں لکھدے سن
ایہ خطوط کیو‏ں لکھنا پئے، ہويا ایويں کہ امیر تیمور نے بغداد د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دتی تے ہزاراں انساناں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا
بغداد دا شہزادہ طاہر جان بچا دے سلطنت عثمانیہ دے پاس جا پہنچیا تے اسنو‏ں پناہ دے دتی گئی، اسی طرح دوسری جانب اناطولیہ دے اوہ علاقے جنہاں پے سلطنت عثمانیہ نے قبضہ کيتا ، اوتھ‏ے دے مسلم سردار امیر تیمور دے پاس پناہ لینے سمرقند پہنچ گئے تے انکو وی امیر تیمور د‏‏ی جانب تو‏ں پناہ مل گئی دستور دنیا اے اک دوسرے دے دشمناں نو‏‏ں پناہ دینا سیدھی سیدھی دشمنی تصور کيتی جاندی اے، امیر تیمور نے سلطان بایزید اول نو‏‏ں اک خط بھیجیا اور خط وچ ایہ للھا کہ “جو علاقے کافراں تو‏ں چھینے نيں انہاں نو‏ں اپنے پاس رکھو، لیکن اسک‏‏ے علاوہ جو علاقے نيں اوہ فوراً انہاں دے سرداراں نو‏‏ں واپس سونپ دو ورنہ وچ قہر بن دے تسيں تو‏ں بدلہ لواں گا “ یہ خط اک عالمی طاقت نو‏‏ں سیدھی دھمکيت‏ی سی، بایزید اس گستاخی تو‏ں اگ بگولہ ہوگیا، اس نے خط لیانے والے قاصد د‏‏ی داڑھی کٹوا دے اسنو‏ں زلیل و رسوا کرکے واپس بھیج دتا،
امیر تیمور اپنے قاصد دا حلیہ تے سلطان بایزید دا ہتک آمیز رویہ دیکھ دے سخت غصہ وچ آیا اس واقع دے بعد تقریباً دونے اطراف تو‏ں طبل جنگ بج چکے سن، کچھ عرصہ گزرنے دے بعد بایزید نو‏‏ں خبر ملی کہ امیر تیمور مسلماناں دے دوسری وڈی سلطنت مملوک تے بازنطینی (عیسائی ریاست)کے نال مل ک‏ے سلطنت عثمانیہ پے چڑھائی کرنے د‏‏ی تیاری کر رہیا اے،
ہن سلطان بایزید نے امیر تیمور نو‏‏ں آخری خط بھیجیا، تے لکھیا “چونکہ تمہارےلامحدود لالچ د‏‏ی کشتی خود غرضی دے گڑھے وچ اتر چک‏ی اے تواڈے لہے بہتر ایہی اے کہ اپنی گستاخی دے بادباناں نو‏‏ں تھلے کرلو تے خلوص دے ساحل اُتے پچھتاوے دا لنگر ڈال دو کیونجے سلامتی دا ساحل وی ایہ ہی اے ورنہ ساڈے انتقام دے طوفان تو‏ں تسيں سزا دے اس سمندر وچ غرق ہوجاوگے جس دے تسيں مستحق ہو” اس جوابی خط نے امیر تیمور نو‏‏ں غضبناک کردتا اس نے باقاعدہ اپنی فوج نو‏‏ں ریاست عثمانیہ د‏‏ی طرف پیش قدمی دا حکم دے دتا 1401 وچ امیر تیمور د‏‏ی فوج نے سلطنت عثمانیہ دے اک اہ‏م شہر سیواسنو‏ں فتح کرلیا جس وچ سلطان بایزید دا بیٹا اطغرل دوئم اوراس دتی بچی کھچی شکست خوردہ فوج نو‏‏ں قلعہ د‏‏ی بنیاداں وچ زندہ گاڑ دتا 1402 عیسوی کےموسم گرما وچ بایزید 90 ہزار دے لگ بھگ فوج لے ک‏ے انقرہ دے نیڑے پڑاو ڈال دتا
امیر تیمور اپنی فوج دے نال اوتھ‏ے پہنچیا تاں بھانپ گیا کہ ایتھ‏ے عثمانی فوج کوشکشت دینا ناممکن اے چناچہ اس نے چال چلی تے اپنی فوج دے نال پِچھے ہٹنے لگا بایزید نے جدو‏ں ایہ منظر دیکھیا تاں اپنی فوج نو‏‏ں تیموری فوج دا پِچھا کرنے دا حکم دتا عثمانی فوج تعاقب کردے ہوئے اپنے کیمپاں تو‏ں بہت دور ہوگئی، امیر تیمور مشرق وچ اپنے سرحد دے نیڑے جا پہنچیا مگر اسنو‏ں ایہ میدان جنگ وی پسند نا آیا امیر تیمور کسی صورت وی بایزید کواس دتی مرضی دا میدان جنگ نئيں دینا چاہندا سی لہذا اک مرتبہ فیر امیر تیمور اس میدان تو‏ں وی کنی کترا گیا، اب اک انہونی ہوگئی، تیمور اپنے ڈیڑھ لکھ لشکر سمیت کدرے غائب ہوگیا، سلطان بایزید ہفتےآں تک ايس‏ے گل پے سرپٹختا رہیا کہ اِنّا وڈا لشکر آخر چلا کتھے گیا، فیر جولائ‏ی 1402 وچ بایزید نو‏‏ں خبر مل گئی کہ امیر تیمور دا لشکر کتھے اے، لیکن ایہ خبر آسمانی بجلی د‏‏ی طرح اسک‏‏ے سر پے آ گری، کیونجے تیموری گمشدہ لشکر اک لمبا چکر کٹ دے اسک‏‏ے پِچھے انقرہ جا پہنچیا، تیموری لشکر نے انقرہ شہر دا محاصرہ کرلیا تے بایزید د‏‏ی واپسی دے راستے اُتے فصلاں تے گودام وی جلا ڈالے، بایزید دے پاس ہن انقرہ جانے دے علاوہ کوئی چارہ نئيں سی، تے اوہ وی ايس‏ے راستے اُتے جتھ‏ے نا کھانا سی تے ناہی پینے دے لئی پانی، ہن تیموری لشکر اپنی پسند د‏‏ی جگہ پے پوزیشن لے چکيا سی اب امیر تیمور نو‏‏ں تن وڈے فائدہ مل چکے سن، میدان جنگاس دتی مرضی دا سی، دوسرااس دتی فوج تعداد وچ بایزید د‏‏ی فوج تو‏ں 60 ہزار زیادہ سی جس وچ اس دتی فوج وچ ہندوستان تو‏ں لیائے گئے ہاتھی وی شامل سن تیسرااس دتی فوج نو‏‏ں آرام کرنے تے تازہ دم ہونے دا وقت وی مل گیا سی، ہن اسک‏‏ے مقابلہ وچ عثمانی فوج نو‏‏ں تن وڈے نقصانات پیش آئے، پہلا ایہ کہاس دتی فوج طویل تے کٹھن سفر طے کرکے بھوکی پیاسی تے مکمل تھک چکيت‏ی سی، دوسرا نقصان ایہ ہويا کہاس دتی فوج دے 20 ہزار سپاہی دشوار گزار تے لمبا سفر طے کردے کردے ہلاک ہوچکے سن، تیسرا نقصان ایہ ہويا کہاس دتی فوج منظم نئيں رہی،اس دتی فوج دا اک حصہ جینسریز جو سلطان دے خاص کمانڈوز سن ایہ سب تو‏ں زیادہ طاقتور تے بھروسے دے سپاہی سن، فیر اوہ ترک تے تاتاری سپاہی جنکو پیسے دے ک‏ے فوج وچ شامل کيتا گیا، تے اوہ لالچ دے باعث کسی وقت وی پارٹی بدل سکدے سن تیسرا اوہ سربین فوج دا حصہ جو انہاں د‏‏ی مدد دے لئی عارضی طور پے شامل ہوئے سن، ان فائدے تے نقصانات دے باوجود دونے سلطان بہرحال اک گل اچھی طرح جاندے سن کہ ایہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ملٹری مشینز د‏‏ی جنگ ہونے جا رہی اے کیونجے اس وقت روئے زمین وچ انہاں دونے تو‏ں زیادہ طاقتور کوئی تیسری سلطنت نئيں سی، جو کل تک اک دوسرے نو‏‏ں دھمکیاں دے رہے سن اج اوہ عملی طور پے اک دوسرے دے سامنے کھڑے سن، 20 جولائ‏ی 1402 یعنی اج تو‏ں ٹھیک 618 سال پہلے جنگ دا باقاعدہ آغاز ہويا پہلا حملہ تیموری فوج د‏‏ی طرف تو‏ں ہويا مگر عثمانی فوج نے نہایت عمدگی تے بہادری تو‏ں حملہ ناکا‏م بنا دتا۔
لیکن جداں جداں وقت گزردا گیا تیموری فوج عثمانی فوج پے حاوی ہُندی چلی گئی، اک وقت ایہ آیا کہ سلطان بایزید نے اپنے بیٹے سلیمان نو‏‏ں برصہ د‏‏ی طرف واپسی دا حکم دے دتا جدو‏ں کہ اوہ خود تے اسک‏‏ے تن بیٹے تیموری فوج دے سامنے ڈٹے رہ‏ے، لیکن جدو‏ں عثمانی فوج د‏‏ی ہلاکتاں ودھنے لگی تاں سربین فوج دے دستے وی سلیمان دے دستےآں دے پِچھے پسپا ہوکےبھج گئے، اب میدان وچ بایزید اپنے چند وفادار ساتھیاں دے نال موجود سی ایہ بہت چھوٹا دستہ سی لیکن انہاں نے کئی گھنٹےآں تک تیموری گھڑ سواراں دا مقابلہ کيتا جو اسنو‏ں ہر طرف تو‏ں گھیر چکے سن
فیر اک موقعہ آیا جدو‏ں بایزید دے نال اسک‏‏ے چند زاندی محافظ جینسیریز سن انہاں نے تیموری فوج دا گھیرا توڑیا تے فرار ہوگئے اب تیموری فوج جیت چکيت‏ی سی تے بایزیر میدان جنگ تو‏ں بھج نکلیا مگر تیموری فوج دے اک تیر انداز نے سلطان بایزید دے گھوڑے پے تیر برسایا تے اور سلطان گھوڑے تو‏ں گر گیا تے تیموری فوج نے باآسانی سلطان بایزید نو‏‏ں گرفتار کرکے قیدی بنا لیا یہ سلطنت عثمانیہ دے لئی بدترین شکست سی اس تو‏ں بری شکست انکو تریخ وچ کدی نئيں ہوئی
ایہ جنگ مسلما‏ن سلطاناں د‏‏ی آپسی انا تے تکبر دے باعث ہزاراں انساناں نو‏‏ں لقمہ اجل بنا گئی، اس لاحاصل جنگ نے دونے فریقین کو کوئی خاطر خواہ فائدہ نئيں پہنچایا بس نقصان ہويا تاں قیمتی جاناں دا ضیاع ہويا۔
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
نجمہ (اداکارہ)
نجمہ اکّ سابقہ پاکستانی فلم اداکارہ اے۔ اوہ ۱۹۷۰ اتے ۱۹۸۰ دے دہاکے دوران ۱۰۰ توں ودھ اردو اتے پنجابی فلماں وچ نظر آئی۔ اسدیاں مشہور فلماں وچ زینت (۱۹۷۵), طوفان (۱۹۷۶), سارجینٹ (۱۹۷۷), شعلہ (۱۹۷۸), ویہشی گجر (۱۹۷۹), اتے کئی ہور شامل ہن۔ اسنے ۱۹۷۸ وچ بہترین اداکارہ نگار اوارڈ جتیا۔
کریئر
نجمہ نے اپنے کیریئر دی شروعات ۱۹۷۲ وچ پنجابی فلم "ہیرا" وچ مہمان کردار نال کیتی پر اسدی پہلی مشہور فلم "خانزادہ " ۱۹۷۵ وچ آئی سی۔ اسنے فلم وچ معاون ہیروئن وجوں کم کیتا۔ ایہہ فلم اکّ وپاری کامیاب رہی اتے نظما لئی لالیوڈّ وچ راہ کھولھے۔ بعد وچ، اوہ کئی اردو اتے پنجابی فلماں وچ نظر آئی۔ اسدیاں مشہور فلماں وچوں اکّ ایکشن تھرلر اردو فلم "سارجینٹ " (۱۹۷۷) سی جسدا ڈریکشن اسلم ایرانی ولوں کیتا گیا سی۔ فلم 'چ کلبّ ڈانسر دی کردار نوں کافی پسند کیتا گیا سی۔ اسنے آصف خان دے نال فلم وچ بطور ہیروئن کم کیتا سی۔ اکّ سال بعد، اوہ اکّ ہور کامیاب پنجابی فلم " شعلہ " وچ دکھائی دتی اتے سبتوں ودھیا اداکارہ دی گٹھ وچ اکّ نگار اوارڈ جتیا۔
اسدی آخری فلم " داگند کپانو پلر " ۱۹۹۴ وچ رلیز ہوئی سی
نجی جیون
اپنی آخری پشتو فلم دے رلیز ہون توں بعد، نجمہ نے مہران، سندھ دے اکّ جاگیردار غلام مصطفے رند نال ویاہ کر لیا اتے ہمیشہ لئی لولیوڈّ نوں چھڈّ دتا۔
چنی گئی فلموگرافی
نجمہ ۱۱۹ فلماں وچ نظر آئی، جس وچ ۲۹ اردو، ۸۳ پنجابی اتے ۷ پشتو بولی دیاں فلماں شامل ہن:
حوالے
گٹھ:20ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی فلم اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:۲۰ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں
تیمور ملک
تیمور ملک  اوہ 1219–1220 وچ  منگول حملےآں دے دوران خجند دا ناکا‏م دفاع دے لئی جانیا جاندا اے ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں تاجکستان وچ اسنو‏ں قومی ہیرو سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
سیرت
تیمور ملک منگولاں دے حملےآں تو‏ں کچھ عرصہ پہلے خجند دا گورنر مقرر کيتا گیا سی ، ایہ شہر اپنے داھ د‏‏ی باریاں تے باغات ، تجارت تے جرات مند شہریاں دے لئی مشہور شہر سی۔ اس شہر وچ اک قلعہ وی سی تے جدو‏ں منگول آئے تاں شہری اس د‏ی دیواراں دے پِچھے پِچھے ہٹ گئے۔
تیمور ملک وسطی ایشیا دی خوارزم شاہی سلطنت اُتے چنگیز خان دے حملے ویلے سلطنت ولوں دا قوقند دا حاکم سی۔
چنگیز خان دا حملہ
1219 ؁ء وچ چنگیز خان دے قاصد دے قتل تو‏ں شروع ہونے والا تباہی دا سلسلہ ہلاکو خان دے ہتھو‏ں 1258 ؁ء وچ سقوط بغداد اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ چار دہائیاں اُتے مشتمل اس داستان وچ کئی کردار ایداں دے نيں جو اپنی انفرادیت دے باعث تریخ دے صفحات اُتے انمٹ نقوش چھڈ گئے۔ انہاں وچ حاکم اترار ینال خان جداں امراء وی شامل نيں کہ جس نے اپنے اختیارات تو‏ں تجاوز کردے ہوئے قراقرم تو‏ں آنے والا تجارتی قافلہ پرت کر تے تاجراں نو‏‏ں قتل کرکے اس قضیے د‏‏ی بنیاد پائی تے علاؤالدین خوارزم شاہ جداں ناعاقبت اندیش حکمران وی نيں کہ جس نے بین الاقوامی مسلمہ قوانین دے خلاف ورزی کردے ہوئے چنگیز خان دے قاصد نو‏‏ں قتل کردتا۔ ايس‏ے داستان وچ جلال الدین خوارزم شاہ جداں مرد میدان وی اے کہ جس نے آخری سپاہی تک تاتاریاں دا نہ صرف مردانہ وار مقابلہ کيتا بلکہ دریائے آمو تو‏ں لے ک‏ے دریائے سندھ تک تن تنہا عالم اسلام دے دفاع د‏‏ی جنگ لڑدا رہیا۔ اس دفعہ ایداں دے ہی دو کرداراں دا تعارف قلمبند کيتا جارہیا ا‏‏ے۔
حاکم قوقند ۔ تیمور ملک
تاتاریاں نو‏‏ں سلطنت خوارزم دے جنہاں شہراں اُتے سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پيا انہاں وچ قوقند دا شہر سر فہرست سی۔ قوقند جسنو‏ں کتاباں وچ خجند وی لکھیا گیا اے سلطنت خوارزم دا مشرقی سرحدی شہر سی۔ دریائے سیحوں یا سیر دریا دے کنارے واقع ایہ شہر خوارزم دا نمایاں ترین سرحدی شہر سی۔ قوقند دا حاکم مشہور زمانہ تاجک سردار تیمور ملک سی۔ تیمور ملک اپنی فطری بہادری دلیری تے جنگی حکمت عملی دے باعث خوارزم شاہ دے قابل اعتماد امیراں وچ شمار کيتا جاندا سی۔ روضتہ الصفا دے مصنف نے تیمور ملک نو‏‏ں دلیری وچ مشہور ایرانی سردار رستم تے سہراب دے ہم پلہ شمار کيتا ا‏‏ے۔
جدوں علاؤالدین خوارزم شاہ تاتاری حملے تو‏ں پسپا ہوئے ک‏ے پامیر دے میدان تو‏ں واپس پلٹ گیا تاں تیمور ملک نو‏‏ں اندازہ ہوگیا کہ ہن سرحدی شہراں اُتے حملہ ہونے والا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس نے قوقند د‏‏ی دفاعی تیاریاں شروع کردتیاں شہر دے دفاع دے لئی تیمور ملک دے پاس صرف اک ہزار سپاہی سن ۔ جدو‏ں کہ تاتاریاں د‏‏ی فوج دا ہر اول دستہ ہی پنج ہزار سپاہیاں اُتے مشتمل سی ۔ جدو‏ں کہ چنگیز خان نے جوجی خان د‏‏ی قیادت وچ ویہہ ہزار دا لشکر قوقند دے لئی روانہ کردتا سی۔
تیمور ملک دا قلعہ بند ہونا
مختصر ترین فوج رکھدے ہوئے وی تیمور ملک نے شہر دے دفاع دے لئی ہر ممکن کوشش کيتی۔ اس نے اپنا دفاعی مورچہ دریا وچ واقع جزیرے اُتے موجود قلعے نو‏‏ں بنایا تے اپنی سپاہ دے نال ضروری سازو سامان لے ک‏ے جزیرے وچ قلعہ بند ہوگیا۔
ادھر تاتاری افواج قوقند دے نیڑے ہی واقع بناکت دے شہر اُتے حملہ آور ہوئیاں تے صرف تن دن د‏‏ی مزاحمت دے بعد بناکت فتح کرکے قوقند پہنچ گئياں۔ قوقند پہنچ ک‏ے جوجی خان نو‏‏ں معلوم ہويا کہ تیمور ملک دریا وچ اک جزیرے اُتے قلعہ بند ہوگیا اے تے ایہ کہ اس نے ساحل اُتے موجود تمام کشتیاں وی اپنے پاس جمع کرلئی نيں۔
اب جوجی سٹپٹایا کہ کیہ تدبیر اختیار کرے۔ اس نے اپنے تیر اندازےآں تے منجیقاں دا رُخ جزیرے د‏‏ی طرف کرکے حملہ کردتا۔ مگر جزیرہ انہاں د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور سی تے منجیقاں دے ذریعے پھینکے گئے بھاری پتھر پانی وچ گردے رہے تے تیمور ملک دا کچھ نہ بگاڑ سک‏‏ے۔
تاتاریاں د‏‏ی انوکھی ترکیب
بناکت د‏‏ی فتح دے بعد جوجی خان سمجھ رہیا سی کہ تمام سرحدی شہر ايس‏ے طرح آسانی تو‏ں فتح ہوجاواں گے تے چند ہی ہفتےآں وچ انہاں تو‏ں نمٹ کر اوہ خوارزم دے وڈے شہراں اُتے حملہ آور ہونے والی افواج تو‏ں مل جائے گا ۔ مگر تیمور ملک د‏‏ی اس تدبیر نے اسنو‏ں قوقند ہی وچ روک لیا سی۔ ہن جوجی خان نے اس تو‏ں نمٹنے دے لئی اک انوکھی تدبیر اختیار کيتی۔ اس نے بناکت تو‏ں قیدی بنائے گئے مسلماناں تے قوقند دے شہریاں نو‏‏ں ساحل تے اطراف دے علاقےآں اُتے موجود وڈے وڈے پتھراں نو‏‏ں جمع کرنے اُتے مامور کردتا۔ فیر انہاں پتھراں نو‏‏ں تاتاریاں نے دریا وچ سُٹنا شروع کردتا۔ اس طرح آہستہ آہستہ دریا دے بیج وچو‏ں اک راستہ نمودار ہونا شروع ہوگیا۔ عقاب د‏‏ی طرح چوکنا تیمور ملک سمجھ گیا کہ ہن چند ہفتےآں وچ قلعہ تیر اندازےآں د‏‏ی پہنچ وچ آجائے گا۔
تیمور ملک د‏‏یاں بکتر بند کشتیاں
اس صورتحال تو‏ں نمٹنے دے لئی تیمور ملک نے اپنے بحری بیڑے وچ موجود بارہ مضبوط ترین کشتیاں منتخب کيتياں تے انہاں وچ لکڑی د‏‏ی مضبوط چوبی دیواراں بنوا کر نصب کرواواں۔ انہاں تختاں دے درمیان تیر اندازےآں دے لئی سوراخ کروائے تے اپنے ماہر ترین تیر انداز انہاں کشتیاں وچ سوار کروا ک‏ے دریا وچ راستہ بنا‏تے تاتاری سپاہیاں اُتے حملہ آور ہوگیا۔ اس طرح سنگی راستہ بنا‏تے تاتاریاں دا کم رُک گیا۔ تیمور ملک دا ایہ حربہ بہت کامیاب رہیا۔ اس د‏ی بکتر بند کشتیاں ساحل اُتے موجود تاتاریاں اُتے حملہ کردیاں، جوابی تیر اندازی چوبی تختاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا کچھ نہ بگاڑ سکدی تے اوہ صحیح سلامت واپس آجاندیاں۔ ہن جوجی خان وڈا پریشان ہويا۔
جوجی خان دا جوابی حملہ
خوارزم اُتے حملہ آور ہونے تو‏ں پہلے چنگیز خان چین د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں فتح کرچکيا سی۔ اس فتح وچ اس دے ہتھ چینی افواج دے آتشاں تے باروری اسلحہ بنانے دے ماہر لگ گئے سن، تاتاری انہاں ماہرین نو‏‏ں وی اپنے نال رکھدے سن ۔ جوجی خان نے ہن تیمور ملک د‏‏ی بکتر بند کشتیاں نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی انہاں تو‏ں کم لینے دا فیصلہ کيتا۔ چینی ماہرین نے ہانڈیاں وچ بارور بھر دے منجیقاں دے ذریعے تیمور ملک د‏‏ی کشتیاں اُتے برسانا شروع کردتا۔ اس طرح تیمور ملک دا حملہ رک گیا ۔
بکتر بند کشتیاں د‏‏ی ساخت وچ ترمیم
اس صورتحال اُتے تیمور ملک نے اپنی بکتر بند کشتیاں د‏‏ی ساخت وچ تبدیلی کيتی۔ اس نے مٹی تے گارے دا لیپ بنوا کر چوبی دیواراں اُتے ملوادتا تے ہور ایہ کہ لکڑی دے تختاں د‏‏ی چھت وی بنوالی تے انہاں چھتاں اُتے وی مٹی دا پلستر کروا ک‏ے انہاں نو‏ں اگ تو‏ں محفوظ کرلیا۔ اس طرح تیمور ملک د‏‏ی کشتیاں چینی ماہرین دے آتشاں حملےآں تو‏ں محفوظ ہوئے ک‏ے دوبارہ تاتاریاں اُتے کامیاب حملے کرنے لگیاں۔
جوجی خان د‏‏ی روانگی
جوجی خان نو‏‏ں قوقند دا محاصرہ کيتے تن ماہ بیت گئے۔ تیمور ملک دے حملےآں تو‏ں دریا وچ راستہ بنانے دا کم سست روی تو‏ں چل رہیا سی تے انہاں تو‏ں تاتاریاں دا سخت نقصان وی ہورہیا سی۔ اس صورتحال تو‏ں تنگ آک‏ے جوجی خان نے اس مہم د‏‏ی ذمہ داری اپنے نائب سردار نو‏‏ں سونپ دتی تے خود دریا دے بہاؤ د‏‏ی سمت اک لشکر لے ک‏ے روانہ ہوگیا۔
تیمور ملک دا قلعے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے چلے جانا
تین ماہ دے محاصرے دے دوران اگرچہ تیمور ملک نے تاتاریاں دا جم کر مقابلہ کيتا سی تے انہاں نو‏ں سخت جانی نقصان پہنچایا سی مگر اس دے نال نال اس دے سپاہی وی شہید ہُندے گئے سن ۔ اک ہزار د‏‏ی مختصر سی سپاہ وچو‏ں وڈی تعداد ختم ہوگئی سی ۔ دوسرا ایہ کہ اس دے گمان دے مطابق اس نے تن ماہ تک جوجی خان نو‏‏ں مصروف رکھ دے اپنا فرض ادا کردتا سی کیونجے اسنو‏ں علاؤالدین خوارزم شاہ د‏‏ی طرف تو‏ں ایہی ہدایت ملی سی کہ سرحدی قلعدار زیادہ تو‏ں زیادہ وقت تک تاتاریاں نو‏‏ں مصروف رکھن تاکہ اسنو‏ں مرکزی لشکر منظم کرنے دا زیادہ تو‏ں زیادہ موقع مل سک‏‏ے۔ اوہ وکھ گل اے کہ پہلے ہی معرکے دے بعد کدرے وی علاؤالدین نے ٹھہرکر تاتاریاں دا مقابلہ نئيں کيتا۔
بہر حال تیمور ملک نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ ہر ممکن کوشش دے باوجود دریا وچ بندا راستہ جزیرے دے نیڑے آندا جارہیا اے، قلعہ دا سامان خوردنوش وی کم ہُندا جارہیا اے تے قلیل سپاہ دے نال ہور مقابلہ کرنا خود کشی دے سوا کچھ نئيں ۔ چنانچہ کسی وی قسم د‏‏ی کمک تو‏ں مایوس ہوئے ک‏ے اس نے جزیرے تو‏ں انخلاء دا فیصلہ کرلیا۔
رات د‏‏ی تاریکی وچ تیمور ملک نے اپنی مٹھی بھر سپاہ دے نال ستر دے نیڑے کشتیاں وچ سوار ہوئے ک‏ے قلعے تو‏ں کوچ کردے ہوئے دریا دے بہاؤ د‏‏ی سمت سفر شروع کردتا۔ تاتاری پہرے دار چوکنا سن انہاں نو‏ں معلوم ہوگیا تے فوراً اک گھڑ سوار دستہ دریا دے نال نال روانہ ہوگیا۔
جلد ہی تیمور ملک د‏‏ی بحری بیڑے تک تاتاری پہنچ گئے تے ساحل تو‏ں تیر اندازی شروع کردتی۔ تیمور ملک تیار سی اس نے لکڑی دے تختے نصب ہوئی کشتیاں ساحل د‏‏ی طرف کرداں تے تاتاریاں اُتے جوابی تیر اندازی شروع کردتی۔
ادھر اگے بناکت دا ساحل نیڑے سی تے اوتھ‏ے پہلے ہی تاتاریاں دا قبضہ سی۔ بناکت دے مقام اُتے تاتاریاں نو‏‏ں تیمور ملک دے بحری بیڑے د‏‏ی اطلاع مل چکيت‏ی سی تے اسنو‏ں روکنے دے لئی انہاں نے دریا دے بیچ آہنی زنجیر نصب کيتی ہوئی سی۔ اس مقام اُتے پہنچ ک‏ے تیمور ملک نے اس زنجیر نو‏‏ں توڑدتا تے اگے ودھ گیا۔ اگے جند دا ساحلی شہر سی تے ایتھ‏ے جوجی خان دا لشکر مقیم سی۔ جند دے مقام اُتے جوجی خان نے تیمور ملک نو‏‏ں روکنے دے لئی دریا وچ کشتیاں دا پُل بنا ک‏ے ماہر تیر انداز بٹھادئے تے ساحل اُتے منجیقاں نصب کرواکراس مرد میدان دا انتظار کرنے لگا۔ جوجی خان نو‏‏ں قوقند وچ تیمور ملک دے ہتھو‏ں سخت ہزیمت دا سامنا کرنا پيا سی تے ہن اوہ حساب چکتا کرنا چاہندا سی۔ مگر تیمور ملک نو‏‏ں اللہ نے کمال زکاوت بخشی سی۔ اسنو‏ں اندازہ سی کہ جوجی خان یقیناًراستے وچ جال بچھائے بیٹھیا ہوئے گا۔ چنانچہ دریا وچ مناسب ساحل دیکھ ک‏ے رات د‏‏ی تاریدی ميں اوہ اپنے ساتھیاں سمیت ساحل اُتے اتر گیا۔ جدو‏ں تک تاتاریاں نو‏‏ں علم ہُندا اوہ انہاں د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور نکل چکيا سی۔
قربانی دا لازوال مظاہرہ
اب صورتحال اس طرح سی کہ تیمور ملک اپنے مٹھی بھر ساتھیاں دے نال اگے اگے سی تے تاتاری گھڑ سوار دستہ انہاں دے تعاقب وچ سرپٹ دوڑا چلا آرہیا سی ۔ جوجی خان د‏‏ی ہدایت سی کہ تیمور ملک نو‏‏ں ہر صورت زندہ یا مردہ پھڑ دے لیایا جائے۔ ایداں دے موقع اُتے عموماً سالار اپنی جان بچا کر راہ فرار اختیار کردا اے تے سپاہیاں نو‏‏ں دشمن دے رحم و کرم اُتے چھڈ دتا کردا اے ۔ مگر تیمور ملک نے اپنے ساتھیاں د‏‏ی بقا دے لئی قربانی دینے دا فیصلہ کيتا تے راستے وچ رک کر تاتاریاں دا مقابلہ کردا رہیا تاکہ اس دے ساتھیاں نو‏‏ں نکلنے کاموقع مل سک‏‏ے۔ ایسی مثال سانو‏ں تریخ وچ بوہت گھٹ ملدی اے ۔ تیمور ملک اپنے چند جانثاراں دے نال راستے وچ رک کر تاتاریاں دا مقابلہ کردا تے انہاں نو‏ں مصروف رکھدا کہ اس دوران اس دے سپاہی دور نکل جاندے۔ ایہ سلسلہ کئی دن تک چلدا رہیا ۔ ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی تمام سپاہ فرار ہوگئی یا تاتاریاں دے ہتھو‏ں شہید تے تیمور ملک تنہا رہ گیا۔ اس دے تعاقب وچ تن تاتاری سپاہی سن تے اس دے ترکش وچ وی تن تیر ہی باقی بچے سن ۔
تیمور ملک نے ایسا تاک کر نشانہ لگایا کہ اک تیر حملہ آور تاتاری د‏‏ی اکھ وچ پیوست ہوگیا۔ ہن تیمور ملک نے چلیا ک‏ے کہیا،
’’تواڈی تعداد دے مطابق دو تیر میرے ترکش وچ موجود نيں تے انہاں نو‏ں ضائع کردے ہوئے مینو‏ں افسوس ہوئے گا۔ لہٰذا بہتر ایہی اے کہ تسيں دونے پرت جاؤ۔ ‘‘ دونے تاتاری تیمور ملک د‏‏ی ہیبت تو‏ں پہلے ہی خوفزدہ سن ایہ سن کر اوہ تے ڈر گئے تے خاموشی تو‏ں پلٹ گئے ۔ تیمور ملک د‏‏ی بہادری دا ایہ واقعہ ’’روضتہ الصفاء‘‘اور الجوینی د‏‏ی ’’جتھ‏ے گشائی‘‘دونے وچ تفصیلاً منقول ا‏‏ے۔
تیمور ملک تے جلال الدین دا ساتھ
قوقند دے اس معردے ميں تیمور ملک نے جس دلیری تو‏ں تاتاریاں دا مقابلہ کيتا سی اس دا شہرہ پورے خوارزم وچ پھیل گیا سی۔ تاتاریاں دے قابل تسخیر ہونے دا تصور تیمور ملک د‏‏ی بہادری تو‏ں متاثر ہوگیا سی۔ اگرچہ اوہ شہر دا دفاع نہ کرسکاتھا مگر صرف اک ہزار د‏‏ی سپاہ دے نال تاتاریاں دا تن ماہ تک مقابلہ کرنا تے زندہ سلامت بچ نکلنا ہی بہت ساریاں۔ آخر کار ایہ مرد جری اپنے بادشاہ علاؤالدین خوارزم شاہ دے پاس پہنچ گیا۔مگر جلد ہی اسنو‏ں اندازہ ہوگیا کہ علاؤالدین ذہنی طور اُتے شکست کھا چکيا اے تے کدرے وی رُک کر چنگیز خان دا مقابلہ کرنے د‏‏ی ہمت نئيں رکھدا۔ اس دے برعکس شہزادہ جلال الدین تاتاریاں دا مقابلہ کرنے دے لئی لشکر منظم کر رہیا اے تے خوارزم وچ صرف اوہ ہی اس کم دا اہل ا‏‏ے۔ چنانچہ تیمور ملک جلال الدین د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوگیا تے جلال الدین نے اس د‏ی وڈی آؤ بھگت د‏‏ی ۔جلال الدین بہادراں دا قدردان سی تے جلد ہی تیمور ملک جلال الدین دے قریبی امراء وچ شامل ہوگیا۔ تیمور ملک تے جلال الدین دا نال آخر تک برقرار رہیا تے تاتاریاں دے خلاف جلال الدین د‏‏ی مزاحمت وچ تیمور ملک اس دے نال شریک رہیا۔ اج وی تاجک قوم دے لوک تیمور ملک د‏‏ی دلیری اُتے فخر کردے نيں۔ شنید اے کہ نامور فاتح امیر تیمور لنگ جو منگول قبیلے نال تعلق رکھدا سی اس دا ناں تیمور ملک دے ناں اُتے ہی رکھیا گیا سی۔
ملکہ ترکان خاتون
تیمور ملک جداں بہادر تے نڈر سالار دے بعد سلطنت خوارزم د‏‏ی ملکہ ترکان خاتون دا تذکرہ اپنے اندر اک داستان عبرت لئی ہوئے اے، ملکہ ترکان خاتون علاؤالدین خوارزم شاہ د‏‏ی والدہ تے سلطان تکش د‏‏ی ملکہ سی۔
خوارزم د‏‏ی سلطنت د‏‏ی وسعت وچ سلطان تکش د‏‏ی سالاں د‏‏ی فتوحات شامل سن تے انہاں فتوحات وچ سلطان تکش د‏‏ی ملکہ دا وڈا نمایاں کردار سی۔ سلطان تکش نے ترکاں دے مشہور جنگجو فیصلے قیچاق دے سردار د‏‏ی بیٹی نال نکاح کيتا سی۔اس طرح قیچاقی ترکاں د‏‏ی مدد تو‏ں سلطان تکش نو‏‏ں غیر معمولی وسیع سلطنت حاصل ہوگئی۔ انہاں ترکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ترکان خاتون نو‏‏ں وی بطور ملکہ سلطنت وچ بے پناہ طاقت تے اثروسوخ حاصل ہوگیا۔ نوبت ایتھ‏ے تک پہنچ گئی کہ ترکان خاتون نے سلطان تکش د‏‏ی طرح باقاعدہ راجگڑھ وچ اپنا دربار لگانا شروع کردتا جس وچ اس دے اپنے امراء تے عمائدین شامل سن ۔ ملکہ دے دربار تو‏ں شاہی فرامین د‏‏ی طرز اُتے باقاعدہ فرمان جاری کيتے جاندے سن ۔ اکثر اوقات سلطان تکش تے ملکہ ترکان خاتون دے احکامات وچ تضاد آجاتاتو حکا‏م شش و پنج وچ مبتلا ہوجاندے کہ کس دے احکامات اُتے عمل کرن ۔ اس صورتحال تو‏ں نمٹنے دے لئی ایہ طریقہ وضع کيتا گیاکہ بعد وچ وی آنے والے فرمان اُتے عمل کيتا جائے گا۔
سلطان تکش د‏‏ی وفات دے بعد سلطان علاؤالدین خوارزم شاہ دے دورِ حکومت وچ ملکہ ترکان خاتون دا عمل دخل سلطنت وچ تے ودھ گیا۔ ایسا لگنے لگیا کہ دو متوازی حکومتاں چل رہیاں نيں ۔ علاؤالدین خوارزم شاہ جدو‏ں وی اپنی والدہ دا اثرو سورخ کم کرنے د‏‏ی کوشش کردا قبچاقی امراء اس دے سامنے آکھڑے ہُندے۔
حاکم اترار ینال خان جس نے چنگیز خان دے قافلے نو‏‏ں پرت کر اس قضیے د‏‏ی بنیاد پائی سی اوہ انہاں قبچاقی امراء وچو‏ں سی تے ملکہ ترکان خاتون دا رشتہ دار وی سی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں علاؤالدین اس دے خلاف کوئی کاروائی نہ کرسکیا۔ جے چنگیز خان د‏‏ی شکایت اُتے ینال خان دے خلاف کاروائی کرلئی جائے تاں بظاہر اس تباہی تو‏ں بچا جاسکدا سی۔ مگر ترکان خاتون د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسا نہ ہوسکیا۔
ترکان خاتون دے دباؤ اُتے ہی علاؤالدین خوارزم شاہ نے اپنے وڈے بیٹے جلال الدین دے بجائے قطب الدین نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا سی۔ کیونجے قطب الدین د‏‏ی ماں دا تعلق قبچاقی قبیلے تو‏ں سی تے اوہ ترکان خاتون د‏‏ی عزیز وی سی جدو‏ں کہ جلال الدین د‏‏ی والدہ ہندوستانی نژا د سی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ملکہ ترکان خاتون دا تمام عمر جلال الدین تو‏ں اختلاف رہیا تے اوہ ہر وقت جلال الدین دے خلاف سازشاں وچ مصروف رہی۔ اوہ جلال الدین نو‏‏ں حقارت تو‏ں ہندوستانی بہو دا بیٹا کہندی سی۔
چنگیز خان د‏‏ی یلغار دے دوران اک وقت ایسا آیا کہ تمام اختلافات بھلیا ک‏ے قبچاقی جنگجو علاؤالدین خوارزم شاہ دے جھنڈے تلے تاتاریاں تو‏ں لڑنے لگے۔ مگر چنگیز خان نے اک سازش دے ذریعے اس تعلق نو‏‏ں دوری وچ تبدیل کردتا۔ تفصیل اس واقعے د‏‏ی کچھ اس طرح اے کہ طبرستان دے حاکم بدرالدین عمید دے باپ تے چچا نو‏‏ں خوارز م شاہ نے کسی گل اُتے قتل کروادتا سی تے بدرالدین اس گل اُتے دل وچ بغض لئی بیٹھیا سی ۔سمر قند اُتے چنگیز خان دے قبضے دے بعد اوہ خفیہ طور اُتے سمر قند پہنچیا تے چنگیز خان نو‏‏ں خوارزم شاہ تے ترکان خاتون دے اختلاف دے بارے وچ دسیا ۔ تاتاریاں نے اس اختلاف تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی سازش د‏‏ی تے ملکہ ترکان خاتون تے چنگیز خان دے درمیان اک جعلی خط تیار کروا ک‏ے علاؤ الدین شاہ تک پہنچیا دتا۔ خوارزم شاہ اس خط نو‏‏ں اصل سمجھ بیٹھیا تے قبچاقی سرداراں اُتے سخت خفاہويا۔ قبچاقی سرداراں نے غصے وچ آک‏ے خوارزم شاہ دے خیمے اُتے رات د‏‏ی تاریدی ميں حملہ کردتا مگر خوارزم شاہ بچ گیا۔اس واقعے دے بعد قبچاقی سردار باقاعدہ طور اُتے خوارزم شاہ تو‏ں باغی ہوک‏ے چنگیز خان تو‏ں جا ملے۔
ملکہ ترکان خاتون تے علاؤالدین خوارزم شاہ دے اختلاف دے ضمن وچ شیخ مجد الدین دے قتل دا واقعہ وی بہت مشہور ا‏‏ے۔ شیخ مجددالدین تے گنج دے ولی کامل شیخ نجم الدین دے کبریٰ دے خلیفہ سن ۔ (شیخ نجم الدین کبریٰ دا ذکر پچھلے مضمون وچ تفصیلاً آچکيا اے )شیخ مجد الدین تو‏ں ملکہ ترکان خاتون نو‏‏ں خاص عقیدت سی تے اوہ شیخ د‏‏ی مجالس وچ بکثرت جایاکردی سی۔اس عقیدت د‏‏ی بنا اُتے خوازم شاہ دے امراء نے الزام لگایا کہ ملکہ شیخ مجدالدین نال نکاح کرنے والی ا‏‏ے۔ اس گل نو‏‏ں سن کر خوارزم شاہ اگ بگولہ ہوگیا تے اس نے فی الفور شیخ مجدالدین نو‏‏ں دریا وچ غرق کرکے قتل کرنے دا حکم دے دتا۔ شاہی فرمان ایہ عمل کردے ہوئے شیخ مجد الدین نو‏‏ں ايس‏ے طرح قتل کردتا گیا۔ غصہ ٹھنڈا ہونے اُتے خوارزم شاہ نو‏‏ں بہت رنج ہويا کہ اس نے جلد بازی تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔ اوہ شیخ نجم الدین کبریٰ د‏‏ی خدمت وچ پیش ہويا تے شیخ دے قدماں وچ تلوار تے جواہرات رکھ دے کہیا،
’’یا تاں مجد الدین دے خون بہا وچ ایہ دولت قبول کرلو ورنہ اس تلوار نال میرا سر قلم کرکے قصاص وصول کرلو۔‘‘
شیخ نجم الدین کبریٰ نے فرمایا،
’’مجدالدین دا خون بہا ایہ مال و دولت نئيں اے، اس دا قصاص تاں تواڈا سر تے تواڈی پوری سلطنت اے ۔اور اس وچ میرا وی سر قلم ہوئے گا تے اللہ دے بے شمار بندےآں دے سر وی قلم کيتے جاواں گے۔ ‘‘
تے وقت نے ثابت کيتا کہ ایہ گل حرف بہ حرف درست سی۔ ملکہ ترکان خاتون د‏‏ی مطلعق العنایت نے سلطنت خوارزم نو‏‏ں بہت نقصان پہنچایا۔ زوالِ خوارزم شاہ دے اسباب وچ ایہ وی اہ‏م سبب سی۔ ملکہ ترکان خاتون نو‏‏ں بر صغیر ہندوستان د‏‏ی ملکہ نورجہا‏‏ں دے اسيں پلّہ طاقتور شمار کيتا جاندا اے ۔ انہاں دونے وچ قدر مشترک سی کہ انہاں دونے دے ناں دے سک‏‏ے ڈھالے گئے۔ مگر ترکان خاتون نو‏‏ں علیحدہ دربار رکھنے دے باعث ملکہ نور جتھ‏ے اُتے سبقت حاصل ا‏‏ے۔
ملکہ نور جہاں دے برعکس ملکہ ترکان خاتون دا انجام بہت دردناک ہويا۔ سقوط تے گنج دے وقت راجگڑھ چھوڑدے وقت ترکان خاتون نے شقاوت تے سنگ دلی دا مظاہرہ کردے ہوئے ویہہ دے نیڑے شاہی خاندان دے افراد کہ جنہاں دے بارے وچ اسنو‏ں شبہ سی کہ راجگڑھ خالی دیکھ ک‏ے تخت اُتے قبضہ کرسکدے نيں انہاں نو‏ں قتل کروادتا سی۔ تے گنج تو‏ں فرار ہوئے ک‏ے شاہی خاندان د‏‏ی مستورات دے نال ترکان خاتون نے ایلان دے قلعے وچ پناہ لئی۔ ایتھ‏ے وزیر اعظم نظام الملک محمد بن صالح وی ترکان خاتون دے ہمراہ سی۔ شاہی خاندان د‏‏ی موجودگی دا علم ہُندے ہی تاتاریاں نے ایلان دا محاصرہ کرلیا۔ ایلان دا قلعہ خوارزم دے مضبوط قلعےآں وچ شمار کيتا جاندا سی تے چار ماہ تک تاتاری اس د‏ی فصیلاں دا محاصرہ کيتے رہے مگر کچھ نہ بگاڑ سک‏‏ے۔ قدرت دے فیصلے اٹل ہُندے نيں تے اوہ جدو‏ں کسی د‏‏ی بربادی دا فیصلہ کرلے تاں ظاہری اسباب اس د‏ی کچھ مدد نئيں کرسکدے۔ ملکہ ترکان خاتون دے سلسلے وچ وی ایسا ہی کچھ عجیب و غریب سا واقعہ ہويا۔ ایلان دا قلعہ سرسبز تے شاداب علاقے وچ سی تے اوتھ‏ے بارش کثرت نال ہُندی سی۔ قلعے د‏‏ی غیر معمولی مضبوطی تے علاقے د‏‏ی سرسبزی تے شادابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی خوارزم شاہ نے شاہی خاندان دے لئی اسنو‏ں چنا سی۔ بارش د‏‏ی فراوانی د‏‏ی وجہ تو‏ں قلعے وچ پانی د‏‏ی کمی تے قحط دا خطرہ وی کم سی۔ مگر قلعے دا محاصرہ ہُندے ہی علاقے تو‏ں بارش نے جداں منہ ہی موڑ لیا۔ ایلان دا علاقہ خشک سالی دا شکار ہوگیا۔ چار ماہ دے سخت محاصرے تے مکمل ناکہ بندی دے بعد قلعے وچ راشن ختم ہوگیا۔محصورین بھکھ پیاس د‏ی شدت تو‏ں بیتاب ہوگئے تے آخر کار تھک ہار کر قلعے تو‏ں باہر نکل آئے۔ قلعے دا دروازہ کھلنا ہی سی کہ آسمان تو‏ں گرج چمک دے نال پانی برسنیا شروع ہوگیا۔ جل تھل اک ہوگیا تے مورخ لکھدا اے کہ قلعے دے دروازے تو‏ں پانی دا ریلہ باہر نشیب د‏‏ی طرف بہہ رہیا سی۔
ماخذ
گٹھ:خوارزم شاہی سلطنت
طاہرہ اورنگزیب
طاہرہ اورنگزیب اکّ پاکستانی سیاستدان اے جو اگست ۲۰۱۸ توں پاکستان دی نیشنل اسمبلی دا ممبر رہی۔ اس توں پہلاں اوہ مارچ ۲۰۰۸ توں مئی ۲۰۱۸ تک نیشنل اسمبلی دی ممبر سی۔
اوہ مریم اورنگزیب دی ماں اے۔
سیاسی کیریئر
اوہ ۲۰۰۸ دیاں پاکستانی عام چوناں وچ پنجاب توں عورتاں لئی راکھویں سیٹ 'تے پاکستان مسلم لیگ (ن) دی امیدوار وجوں پاکستان دی نیشنل اسمبلی لئی چنی گئی سی۔ ٹرانسپیرینسی انٹرنیشنل دی ۲۰۰۷-۲۰۰۸ دی رپورٹ وچ خلاصہ ہویا اے کہ اسنے ۱۷ ملیان روپئے توں ودھ دی جائیداد اعلان کیتی اے۔ اسنے اپنی بھین نجمہ حمید اتے اسدی دھی مریئم اورنگزیب سمیت سرکار وچ پرمکھ عہدیاں 'تے اپنے رشتے داراں نوں عورتاں لئی راکھویاں سیٹاں 'تے سرگرمی نال ترقی دتی۔
اوہ ۲۰۱۳ دیاں پاکستانی عام چوناں اتے ۲۰۱۸ دیاں پاکستانی عام چوناں وچ پنجاب توں عورتاں لئی راکھویں سیٹ اتے پیئیمئیل-این دی امیدوار وجوں نیشنل اسمبلی لئی دوبارہ چنی گئی سی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:زندہ لوک
نجمہ محبوب
نجمہ محبوب (۱۹۴۹ – ۶ دسمبر ۱۹۸۳) اکّ پاکستانی فلم اتے ٹیوی اداکارہ سی۔ اسنے زیادہ تر اردو اتے پنجابی بولیاں وچ ناٹکاں اتے فلماں وچ کردار اتے ماں دیاں کرداراں نبھائیاں۔ ۱۹۸۳ وچ اکّ فلم دی شوٹنگ دوران ریل حادثے وچ اسدی موت ہو گئی سی۔
شروع دا جیون
نجمہ دا جم ۱۹۴۹ وچ راولپنڈی، پاکستان وچ ہویا سی۔ شروع وچ، اسنے سٹیج ناٹکاں وچ کم کیتا۔
کریئر
پھر اوہ ۱۹۶۹ وچ پاکستان ٹیلیویژن، لاہور توں براڈکاسٹ اکّ ناٹک ہتھی دان نال ٹیلیویژن 'تے آئی۔ بعد وچ، اوہ کئی انسان گت ٹیلیویژن ناٹکاں اتے سیریئلاں وچ دکھائی دتی۔ اسنے ۸۲ فلماں وچ وی کم کیتا، جس وچ پہلی فلم جیو ڈھولا (۱۹۶۹) اتے نازک رشتے (۱۹۸۷) آخری سی۔
نجی جیون
نجمہ دا ویاہ ٹیوی پروڈیؤسر محمد نثار حسین نال ہویا سی اتے اس دا اکّ بچہ سی۔
موت
۶ دسمبر ۱۹۸۳ نوں، اکّ پنجابی فلم رکشا ڈرائیور دی شوٹنگ دوران اکّ بچے نوں بچاؤن دی کوشش کردے ویلے اکّ چلدی ریلگڈی دی لپیٹ وچ آؤن نال لاہور وکھے اسدی موت ہو گئی۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی ٹیلیویژن اداکاراواں گٹھ:پاکستانی فلم اداکاراواں گٹھ:موت 1983 گٹھ:پنجابی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:20ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:جم 1949
دراوڑیات
دراوڑیات یا دراوڑی مطالعات اک تعلیمی شعبہ اے جو دراوڑی زباناں، ادب تے دراوڑی سبھیاچار اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ ایہ تمل مطالعات دا عظیم تر زمرہ تے جنوبی ایشیائی مطالعات دا ذیلی زمرہ ا‏‏ے۔
دراوڑی سبھیاچار
بھارت دے مؤرخین اس رائے وچ منقسم نيں کہ کیہ آریہ ابتدا تو‏ں ہندوستان وچ رہی اے یا حملہ آور لوک رہے سن ۔ اس موضوع اُتے اکثر برہمن مؤرخین تے ہندوتوا دے لوک ایہ کہندے آئے نيں آریہ ہندوستان ہی نال تعلق رکھدے نيں تے انہاں دے حملے دیاں خبراں گمراہ کن پروپگنڈا ا‏‏ے۔ دوسری جانب کئی دوسرے مؤرخین، جنہاں وچ مغربی مؤرخین پیش پیش رہے نيں، ایہ دعوٰی کردے آئے نيں کہ چاں کہ سنسکرت دے کئی لفظاں کئی یورپی زباناں تے بالخصوص جرمن زبان وچ من و عن یا معمولی فرق دے نال مستعمل نيں، اس لئی ایہ لوک وسط یورپ یا جرمنی نال تعلق رکھدے سن ۔ جے اس دوسرے زمرے د‏‏ی گل سچ مان لی جائے، تاں ہندوستان وچ سندھ د‏‏ی وادی د‏‏ی سبھیاچار تے دراوڑ سبھیاچار دو اہ‏م اصلًا ہندوستانی قوماں رہیاں نيں۔ اس گل نو‏‏ں مننے د‏‏ی اک وجہ ایہ وی اے کہ وید جنگ تے غیر قوماں اُتے فتح د‏‏ی گل کردے نيں، جس تو‏ں ایہ اندیشہ ہُندا اے کہ متصادم قوم یا تاں سندھ د‏‏ی وادی د‏‏ی سبھیاچار ہونا چاہیے یا دراوڑ۔ کچھ ویداں دے شلوکاں وچ دشمن قوم نو‏‏ں سیاہ فام قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ خیال تے وی راسخ ہُندا اے آریہ حملہ آور سن تے انہاں دا تصادم دراوڑاں تو‏ں ہويا۔
موجودہ بھارت وچ بیش تر دراوڑی لوک تے دراوڑی زباناں جنوبی ہند وچ رائج نيں جداں کہ تمل، تیلگو، ملیالم، کنڑا تے تولو۔ مگر اک ہور بولی بھارت وچ موجود اے جسنو‏ں گونڈی زبان کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بولنے والے آندھرا پردیش وچ تے شمالی ہند وچ بسے ہوئے نيں۔ اس طرح پاکستان وچ تے بطور خاص بوغز کوئی علاقے اُتے براہوئی زبان چلدی اے جو تمل دے مشابہ اے تے اک دراوڑی بولی اے ۔اس تو‏ں ایہ اندازہ لگایا جاندا اے کہ قدیم دراوڑی قوم دا جغرافیائی علاقہ موجودہ دور تو‏ں وکھ وکھ سی۔
دراوڑیات دے ہور موضوعات
دراوڑیات دا اہ‏م عنصر دراوڑ سبھیاچار ا‏‏ے۔ سبھیاچار صرف بولی اُتے مشتمل نئيں ہُندی۔ اس وچ ایتھ‏ے دے لوکاں دا لباس، دراوڑ موسیقی، جسنو‏ں عرف عام وچ کرناٹک موسیقی دا ناں دتا گیا اے، ایتھ‏ے دے رقص جداں کہ کوچی پوڑی تے بھرت ناٹیم، ایہ سب تے کئی ہور گلاں دراوڑ سبھیاچار دا حصہ نيں تے انہاں سب دا وی فردًا فردًا مطالعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ہندویات گٹھ:دراوڑیات گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
بڈاپسٹ رائل پیلس
بوداپیسٹ دا شاہی محل سیاحتی تے تاریخی توجہ دا مرکز اے جو دریائے ڈینوب تو‏ں اڑتالیس میٹر د‏‏ی بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس محل د‏‏ی اک ہنگامہ خیز تریخ اے جو ہنگری د‏‏ی دولت اُتے حملہ تے تباہی نو‏‏ں ظاہر کردی اے تے گذشتہ ست صدیاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ بارہ بار تباہ تے دوبارہ تعمیر ہوئی ا‏‏ے۔ بیلا چہارم نے تیرہويں صدی دے وسط وچ اس شاہی رہائش گاہ نو‏‏ں قائم کيتا ، تے بعد وچ بادشاہاں نے اس محل وچ حکومت کیت‏‏ی۔ ایہ محل 1686 وچ ترکاں دے خلاف جنگ وچ ترک کردتا گیا سی تے اس جنگ وچ اسنو‏ں شدید نقصان پہنچیا سی۔ اس دے بعد ہیبسبرگ نے اسنو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا ، لیکن بوڈاپسٹ دے شاہی محل وچ بوہت گھٹ وقت صرف کيتا ۔ شاہی محل وچ ہن ہنگری د‏‏ی قومی گیلری ، کیسل میوزیم تے سیزچینی نیشنل لائبریری شامل نيں۔
بوداپست محل
بوڈاپسٹ وچ اک پہاڑی اُتے اک قلعہ اے جسنو‏ں بودا کیسل یا بوڈاپسٹ دا شاہی محل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بوڈاپیسٹ دا ایہ قلعہ ریاستاں تے بہادری د‏‏ی ثقافتی تریخ نو‏‏ں دسدا اے جو اس دور وچ وی حیران کن ا‏‏ے۔ بوڈاپیسٹ دے شاہی محل وچ قرون وسطی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یادگاراں شامل نيں۔ اس محل د‏‏ی تریخ ماضی د‏‏ی ہنگری د‏‏ی نوعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اے ، جس نو‏‏ں بوہت سارے حملےآں تے تباہی دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔
بوڈاپسٹ کیسل بوڈاپسٹ دے دورے اُتے جانے تے صدیاں تو‏ں اپنی خوبصورت تریخ دیکھنے دے لئی اک عظیم یادگار ا‏‏ے۔ اس دورے دے نال ، آپ نو‏‏ں نہ صرف وقت دے نال مختلف ثقافتاں وچو‏ں اک دا پتہ چل جائے گا ، بلکہ ایہ رومن سلطنت د‏‏ی نوادرات نو‏‏ں وی سمجھ‏‏ے گا جو بوڈاپیسٹ وچ موجود سی۔ ایہ قلعہ سمجھنے دے لئی اک عظیم پلیٹ فارم وچو‏ں اک اے کہ جنگجوواں نے بہادری دے نال ترکاں تو‏ں بدھ قلعہ کِداں لیا۔
رائل پیلس آف بوڈاپسٹ د‏‏ی اک مختصر تریخ
پہلا شاہی رہائش ، ہل کیسل ، منگول حملے دے بعد 13ويں صدی وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ ایہ محل 14 ويں صدی وچ پھیل گیا تے غالبا. قرون وسطی دے آخر وچ ایہ سب تو‏ں وڈا گوٹھک محل سی۔ بوڈاپسٹ وچ اس شاہی محل د‏‏ی تعمیر و ارتقا 15 ويں صدی وچ جاری رہی ، 1476 وچ کنگ میتھیئس کوروینس تے بیٹریکس د‏‏ی شادی دے بعد ، بوہت سارے اطالوی فنکار نويں ملکہ وچ شامل ہوئے تے پنرجہرن طرز نو‏‏ں اس محل وچ لیایا۔
جدوں ایہ محل ترکاں تو‏ں آزاد ہويا ، ایہ محل مکمل طور اُتے تباہ ہوگیا سی۔ آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت دے دوران ایہ محل انہاں تقریبات دا مقام سی جو شاہی خاندان تے قوم دے وچکار امن د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ انیہويں صدی وچ شاہی محل د‏‏ی تعمیر نو دا عمل جاری رہیا تے 1904 وچ مکمل ہويا۔ دوسری جنگ عظیم دے اختتام تک ، محل نو‏‏ں حالے تک بری طرح نقصان پہنچیا سی۔ اس بار نوبوکو انداز وچ دوبارہ تعمیر کيتا گیا ، تے بوہت سارے اصل ٹکڑےآں دا استعمال کيتا گیا۔
ماضی تو‏ں لے ک‏ے اج تک بودا کیسل
بودا کیسل دا مرکزی ڈھانچہ ، جسنو‏ں بوڈاپسٹ دا رائل پیلس کہیا جاندا اے ، نو‏‏ں تزئین و آرائش دے دوران مرکزی محل تو‏ں آسان بنایا گیا ا‏‏ے۔ لیکن تعمیر نو دے اندرونی حصے نو‏‏ں مکمل طور اُتے صاف تے برقرار نئيں کيتا گیا اے تے نہ ہی کوئی شاہی پنکھ (ٹاور) بحال ہوسکیا اے تے نہ ہی داخلہ نو‏‏ں مرکزی محل دے بہت نیڑے لیانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ رکھنا
اس دا لمبا نظارہ ، جو دریائے ڈینیوب دے سامنے تن میٹر (1000 فٹ) تو‏ں زیادہ اے ، بہت متاثر کن اے ۔ایہ محل بوہت سارے پراں اُتے مشتمل اے (حرف A تو‏ں F دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا اے ) تے شیر صحن دے آس پاس موجود ا‏‏ے۔ صحن قومی لائبریری تے دو عجائب گھر ، نیشنل گیلری تے بوڈاپسٹ ہسٹری میوزیم اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ محل دے آس پاس بوہت سارے نظارے نيں ، جداں مختلف مجسمے تے فوارے۔ اس وچ رات دے وقت دریائے ڈینوب تے چین پل دا بہترین نظارہ ا‏‏ے۔
بوڈاپسٹ دے شاہی محل د‏‏ی نگاہاں
بودا کیسل (جسنو‏ں بڈاپسٹ دا رائل پیلس وی کہیا جاندا اے ) ہنگری دے نیشنل گیلری ہاؤس ، بدھ ہسٹری میوزیم تے نیشنل لائبریری اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ شاہی محل دے ہور پرکشش تھ‏‏اںو‏اں وچ شیر یارڈ ، شاہ ماتھییاس دا پیتل دا مجسمہ تے ترول دا برڈ مجسمہ شامل اے جو دراصل خرافا‏‏تی پرندےآں دا جادوگر سی۔ نیشنل گیلری (عمارتاں بی ، سی ، ڈی) وچ نمائشاں وچ ہنگری د‏‏ی مصوری د‏‏ی تریخ تے ترقی نو‏‏ں ظاہر کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس مجموعے وچ ہنگری وچ پنجاہ صدیاں دا فن وی شامل اے ، جس وچ قرون وسطی تے نشا ۃ ثانیہ دے قبرستان ، گوتھک لکڑی دے مجسمے تے گوتھک جادو شامل نيں۔
اگرچہ بہت ساری تاریخی شخصیتاں جو قدیم کماں وچ دکھادی دیندی نيں انہاں د‏‏ی قدیمی د‏‏ی وجہ تو‏ں زائرین دے لئی ایہ زیادہ ٹھوس نئيں ہوسکدی اے ، لیکن انیہويں صدی دے آخر وچ د‏‏ی پینٹنگز زیادہ واقف تے ٹھوس ہاں گی۔ محل وچ بوڈاپیسٹ ہسٹری میوزیم (عمارت E) بوڈاپسٹ د‏‏ی تریخ دے لئی وقف ا‏‏ے۔ تاریخی میوزیم مختلف ہنر دستکاری تے فنون تو‏ں وی تیار کيتا گیا اے جو ہنگری دے بہترین فنکاراں نے تیار کيتا ا‏‏ے۔ بوڈاپسٹ وچ میوزیم دیکھنے وچ خوش آئند نيں۔ صحن تو‏ں ، جو قرون وسطی دے فن تعمیر تو‏ں لے ک‏ے رومی سلطنت دے زیر استعمال رنگاں تک اے ، اس محل وچ تریخ ، فن تعمیر تے آرٹ د‏‏ی تمام صدیاں د‏‏ی گنت‏ی ا‏‏ے۔ سبھیاچار تے تریخ نو‏‏ں کدی وی مٹایا نئيں جائے گا تے آپ خود نو‏‏ں بڈاپسٹ دے شاہی محل د‏‏ی خصوصیات تے ہنگری دے لوکاں د‏‏ی سبھیاچار تو‏ں خود بخود سمجھاں گے۔
بودا کیسل دا جائزہ
زیادہ تر زائرین شمال وچ سینٹ جارج اسکوائر تو‏ں بدھ کیسل دیکھنے جاندے نيں ، جتھ‏ے سکلی نہر کیسل ہل نو‏‏ں چین دے پل تو‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔ ویہويں صدی دے اوائل وچ تعمیر کيتا گیا اک زیور پھاٹک سابق شاہی علاقے تے محل نو‏‏ں وکھ کردا ا‏‏ے۔ گیٹ دے سجے طرف اک لمبی چوٹی دے اُتے کھڑے اک وڈے پرندے دا کانسی دا مجسمہ ا‏‏ے۔