عربی_بولی_تے_ساہت
بنو امیہ دا دور
ظہور اسلام دے وقت قبیلے مصر وچ چند ہی افراد لکھنا پڑھنا جاندے سن ۔ انہاں وچو‏ں جو لوک ایمان لے آئے سن انہاں تو‏ں آنحضرت قرآن لکھوانے دا کم لیندے سن چنانچہ انہاں دا ناں ’’کاتبین وحی‘‘ یا ’’وحی لکھنے والے ‘‘ پے گیا سی۔ آپ نو‏‏ں جدو‏ں بادشاہاں تے امرا نو‏‏ں دعوت اسلام د‏‏ی غرض تو‏ں خطوط لکھنے د‏‏ی ضرورت پئی تاں آپ نے انہاں لوکاں تو‏ں کم لیا۔ بعد وچ صلح نامے تے معاہدے وی آپ نے انہاں نو‏ں لوکاں تو‏ں لکھوائے۔ خلفائے راشدین دے زمان وچ حضرت عمر نے معاہداں ، صلح ناواں تے خطوط دے علاوہ اک نواں تحریری کم فوج دے رجسٹر بنانے دا کرایا۔ اموی زمانہ وچ حضرت معاویہ نے اس کم نو‏‏ں تے اگے ودھایا تے چند نويں شعبے کھولے جنہاں وچ ’’محکمہ خراج‘‘ خاص طور تو‏ں قابل ذکر ا‏‏ے۔ دوسرا وڈا کم ایہ کیہ کہ سرکاری خطوط تے فرامین لکھنے دے لئی اک وکھ محکمہ ’’دیوان الرسائل‘‘ دے ناں تو‏ں کھولیا جس دا نگراں عبید اللہ بن اوس الفانی سی۔ انہاں محکمےآں دے نگراں شروع وچ رومی تے فارسی مبان وچ اپنے دفتری دا م کردے سن لیکن بعد وچ ولید بن عبد الملک (۸۶۔ ۹۶ھ) دے زمانے وچ سارے محکمےآں د‏‏ی بولی عربی ہوئے گئی تے اک نويں قسم دا طرز تحریر وجود وچ آیا جس دا ناں ’’خطوط تے یاد داشت نویسی‘‘ پيا تے ایتھے تو‏ں عربی وچ نثر دا وجود ہويا۔ اس وقت تک عام طور تو‏ں خلفائے تے امرا اپنے خطوط املا کردے سن لیکن جدو‏ں اس قسم دے کماں دا دائرہ ودھیا تے اس وچ شام، عراق تے مصر دے عرباں تے ایرانی، رومی تے مصری قبطیاں د‏‏ی اولاد اگے بڑھی جس نے عربی بولی اُتے پورا عبور حاصل ک‏ر ليا سی تاں انہاں نے نہ صرف خود اس قسم دے خطوط تے فرامین لکھنے شروع کیتے بلکہ دوسری زباناں دے محاسن تے فنی خوبیاں نو‏‏ں لے ک‏ے خود انہاں نے وی اس وچ جدت تے تنوع پیدا کيتا۔ اس فن وچ ہشام بن عبد الملک (۱۰۵۔ ۱۲۵ھ) دے آزاد کردہ غلام ابو العلا سالم نے وڈا کم کيتا اس تو‏ں اس دے شاگرد عبد الحمید بن یحیی نے ایہ فن سکھیا تے اسنو‏ں اِنّی ترقی دتی کہ ہن ’’فن کتابۃ الرسالے یعنی’’ فن خطوط یویسی‘‘اک مستقل فن بن گیا۔ تے ايس‏ے وجہ تو‏ں عبدالحمید عربی ادب وچ ’’الکاتب‘‘ دے لقب تو‏ں مشہور ہويا۔ عبد الحمید الکاتب نے جس کم د‏‏ی ابتدا اس زمانے وچ کيت‏ی سی اگے اس نے ترقی د‏‏ی انتہائی منزلاں عبد الحمید الکاتب دے زمانے وچ طے کيتياں تے اس دے بعد ترقی معکوس د‏‏ی شکل اختیار کر لئی۔ تے آخر کار محض اُتے شکوہ لفظاں گنجلک پیرایہ بیان دا گورکھ دھندا بن دے رہ گیا چنانچہ عربی وچ اک مقولہ رائج ہوئے گیا کہ ’’بدأت الکتابۃ بعیدالحمید وانتہت بعبد الحمید‘‘ یعنی دفتری خطوط نویسی د‏‏ی ابتدا عبد الحمید تو‏ں ہوئی تے انتہا عبد الحمید پر۔ ‘‘ عہد اموی وچ ہور علوم و فنون د‏‏ی تدوین عرب زمانہ جاہلی تو‏ں اپنی ادبی و علمی تخلیقات نو‏‏ں لکھ ک‏ے رکھنے دے عادی نہ سن بلکہ سب کچھ اپنے سیناں وچ محفوظ رکھدے تے حسب ضرورت زبانی بیان کردے۔ عہد عثمان وچ پہلی دفعہ قرآن لکھ ک‏ے ملکاں اسلامیہ وچ تقسیم کيتا گیا۔ رسول اللہ ﷺ د‏‏ی حدیثاں نو‏‏ں وی سیناں وچ ہی محفوظ رکھیا گیا سی۔ مگر اموی عہد وچ سیاسی اغراض دے لئی بعض لوکاں نے حدیثاں گڑھنی شروع کيتياں تاں حضرت عمر بن عبد العزیز دے حکم تو‏ں صحیح حدیثاں نو‏‏ں یکجا کتابی شکل وچ جمع کيتا گیا۔ ایہ اک مختصر سی کتاب سی جو عہد عباسی وچ جدو‏ں حدیث د‏‏ی وڈی کتاباں لکھی گئياں تاں انہاں وچ ہل مل گئی۔ باقی علوم مثلاً تفسیر، حدیث وغیرہ نو‏‏ں علما بدستور زبانی یاد رکھدے سن ۔ اس عہد وچ البتہ دو بہت اہ‏م کم انجام پائے : اک تاں قرآن اُتے اعراب لگانے دا کم تاکہ غیر عرب قرآن نو‏‏ں صحیح پڑھ سکن اس کم نو‏‏ں حجاج بن یوسف ثقفی نے کرایا۔ دوسرا کم نحو وچ اک رسالے دے لکھنے دا اے جسنو‏ں ابو اسود الدولی نے انجام دتا۔ یونانی کتاباں دے ترجمے عہد اموی وچ خراج دا حساب کتاب مغربی صوبےآں وچ رومی بولی وچ تے مشرقی صوبےآں دا فارسی بولی وچ رکھیا جاندا سی اس کم وچ عجمیاں د‏‏ی اجارہ داری نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حجاج بن یوسف نے اک نو مسلم ایرانی نو جوان صالح بن عبد الرحمن دے ذریعہ دفتر خراج نو‏‏ں فارسی تو‏ں عربی وچ منتقل کرایا۔ شام وچ خراج دا حساب رومی بولی وچ ہُندا سی جس دا سربراہ سرجون بن منصور النصرانی سی۔ عبد الملک بن مروان نے ابو ثابت سلمان بن سعد الخشی تو‏ں کہہ ک‏ے رومی بولی تو‏ں عربی وچ خراج دے رجسٹر نو‏‏ں منتقل کرایا۔ یونانی تے ہور زباناں تو‏ں عربی وچ ترجمہ دا کم پہلی مرتبہ عبد الملک بن مروان دے عہد وچ (۶۵۔ ۸۶ھ) امیر معاویہ دے پو‏تے خالد بن یزید دے ایما تو‏ں ہويا۔ اس نے فن کیمیا سازی د‏‏ی اوہ کتاباں جو یونانی تے قبطی زباناں وچ سن عربی وچ ترجمہ کراواں۔ علم طب وچ سب تو‏ں پہلی کتاب جو عربی وچ ترجمہ ہوئی۔ اوہ ’’کناش اہرون ابن اعین الطبیب‘‘ اے جسنو‏ں سرجویہ یہودی نے حضرت عمر بن عبد العزیز دے حکم تو‏ں عربی وچ منتقل کيتا۔ حضرت معاویہ دے متعلق روایتاں وچ آندا اے کہ انہاں نے صنعاء تو‏ں اک شخص عبید بن شریہ نو‏‏ں بلیا ک‏ے اس تو‏ں ’’کتاب الملوک والاخبار الماضیہ‘‘ عربی وچ لکھوائی سی۔ ایہ صحیح اے کہ عہد اموی وچ تصنیف و تالیف دا کم باقاعدہ تے فنی طریقے تو‏ں نہ ہوئے سکا۔ لیکن اس وچ کوئی شبہ نئيں کہ اس عہد وچ علوم و فنون دے مدوّن تے ترجمہ کرنے دے جس کم د‏‏ی شروعات ہوئی اس د‏ی بنیاد اُتے عہد عباسی وچ علم وفن تالیف و تصنیف تے ترجمہ دا اوہ قصر زريں تعمیر ہويا جس تو‏ں بعد وچ سارے عالم نے کسب فیض کيتا۔