cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اشاعت اسلام
فیز III: مغربی یورپ تے سیلجوقیاں تے عثمانیاں دا خروج (950- 1450)
ایشیا مائنر ، بلقان تے برصغیر پاک ہند د‏‏ی ترک فتح دے نتیجے وچ اسلام د‏‏ی توسیع جاری رہی۔ پچھلے ادوار وچ وی مسلم قلعہ سرزمین وچ تبادلاں د‏‏ی شرح وچ تیزی دیکھنے وچ آئی جدو‏ں کہ فتوحات دے نتیجے وچ نويں فتح شدہ علاقےآں نے انہاں خطےآں دے برعکس نمایاں غیر مسلم آبادی نو‏‏ں برقرار رکھیا جتھ‏ے مسلم دنیا د‏‏ی حدود معاہدہ کردیاں نيں ، جداں۔ امارت اسلامیہ دے سسلی ( اٹلی ) تے الاندلس ( اسپین تے پرتگال ) ، جتھ‏ے مسلم آبادی نو‏‏ں قلیل انتظام وچ جلاوطن کر دتا گیا یا عیسائی بنانا پيا۔ اس مرحلے دے آخرالذکر منگول حملے (خاص طور اُتے 1258 وچ بغداد دے محاصرے ) دے ذریعہ ہويا تے ظلم و ستم دے ابتدائی دور دے بعد ، انہاں فاتحین دا اسلام قبول کرنا۔
فیز IV: سلطنت عثمانیہ: 1299–1924
thumb|200x200px| [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے تحت وسطی یورپ دے علاقےآں ، 1683 عیسوی۔ ]] سلطنت عثمانیہ نے ابتدائی طور اُتے متعدد اطراف تو‏ں آنے والے خطرات دے خلاف اپنے محاذاں دا دفاع کيت‏‏ا: مشرقی کنارے دے صفویڈز ، شمال وچ بازنطینی سلطنت جو 1453 وچ قسطنطنیہ د‏‏ی فتح سے ختم ہوئے گئی تے بحیرہ روم دے عظیم کیتھولک طاقتاں: اسپین ، مقدس رومن سلطنت تے وینس جس د‏‏ی مشرقی بحیرہ روم د‏‏ی نوآبادیات ني‏‏‏‏ں۔
بعد وچ ، سلطنت عثمانیہ نے اپنے حریفاں تو‏ں علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنا شروع کيت‏‏ا: قبرص تے دوسرے یونانی جزیرے (کریٹ دے سوا) وینس دے ذریعہ عثمانیاں دے ہتھو‏ں ہار گئے تے بعد دے علاقے نے ڈینیوب طاس تک ہنگری تک فتح کرلئی- کریٹ نو‏‏ں 17 واں صدی دے دوران فتح کيت‏‏ا گیا ، لیکن عثمانیاں نے ہنگری نو‏‏ں مقدس رومن سلطنت تے مشرقی یورپ دے دوسرے حصےآں تو‏ں شکست دے دتی ، جس دا اختتام 1699 وچ کارلوٹز دے معاہدے دے نال ہويا۔
فیز پنجم: عثمانیہ دے بعد د‏‏ی ریاست
اسلام تجارت تے ہجرت دے ذریعہ پھیلدا چلا آرہیا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے جنوب مشرقی ایشیاء ، امریدا تے یورپ وچ ۔
خطے دے لحاظ تو‏ں
کبھے|thumb|350x350px| [[خلافت|خلفائے راشدین دی عمر ]]
عرب
کہیا جاندا اے کہ مکہ وچ ، حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں عیسائی قبیلے تو‏ں بار بار سفارتی وفد ملدے ني‏‏‏‏ں۔
عظیم تر شام
اپنے بازنطینی تے مرحوم ساسانیان پیش روواں د‏‏ی طرح ، مروانی خلیفہ نے وی مختلف مذہبی برادریاں نو‏‏ں برائے ناں حکومت کيت‏‏ا لیکن کمیونٹیز دے اپنے منتخب کردہ یا منتخب عہدیداراں نو‏‏ں زیادہ تر داخلی امور چلانے د‏‏ی اجازت دی۔ فیر وی ماروانیاں نے غیر عرب انتظامی عملے د‏‏ی مدد تے انتظامی طریقےآں (جداں سرکاری بیوروس دا اک سیٹ) اُتے بہت زیادہ انحصار کيت‏‏ا۔ جدو‏ں فتوحات سست ہوئے گئياں تے جنگجوواں ( مقاتلہ ) د‏‏ی تنہائی کم ہونا ضروری ہو گئی تاں عرباں نو‏‏ں تکیہ دار بنانا ہور مشکل ہُندا گیا۔ جداں ہی قبائلی روابط جس نے اموی سیاست اُتے غلبہ حاصل کرنا شروع کيت‏‏ا ، جدو‏ں غیر مؤکلاں نو‏‏ں عرب قبیلے تو‏ں مؤکلاں دے نال بنھن د‏‏ی معنی خیز ہوگ ۔ ہور ایہ کہ امت وچ شامل ہونے دے خواہش مند غیر مسلماں د‏‏ی تعداد پہلے ہی اس عمل دے موثر انداز وچ کم کرنے دے لئی بہت زیادہ ہُندی جارہی ا‏‏ے۔
فلسطین
thumb عظیم مسلما‏ن فوج نے یروشلم دا محاصرہ کيت‏‏ا ، جو بازنطینی رومیاں نے نومبر 636 عیسوی وچ منعقد کيت‏‏ا سی۔ چار ماہ تک ایہ محاصرہ جاری رہیا۔ بالآخر ، یروشلم دے آرتھوڈوکس سرپرست ، سوفریونس ، اک نسلی عرب ، نے خلیفہ عمر نو‏‏ں شخصی طور اُتے یروشلم دے حوالے کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ خلیفہ ، فیر مدینہ منورہ ، نے انہاں شرائط تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا تے 637 دے موسم بہار وچ اس دستخط اُتے دستخط کرنے دے لئی یروشلم دا سفر کيت‏‏ا۔ سوفرنئس وی عہد عمر دے طور اُتے جانیا جاندا اے عمر دے نال اک معاہدہ، گفت و شنید د‏‏ی عمر دے عہد "کے بدلے وچ عیسائیاں دے لئی مذہبی آزادی دے لئی د‏‏ی اجازت دتی، جزیہ "، ٹیکس، فتح کيت‏‏ا غیر مسلماں د‏‏ی طرف تو‏ں ادا کيت‏‏ا جائے گا "نامی ذمی ". مسلم حکمرانی دے تحت ، اس دور وچ یروشلم د‏‏ی یہودی تے عیسائی آبادی غیر مسلم ملحداں نو‏ں دتی جانے والی معمول د‏‏ی رواداری دا لطف اٹھا رہی ا‏‏ے۔
ہتھیان سُٹن نو‏‏ں قبول کرنے دے بعد ، عمر سوفریونس دے نال یروشلم وچ داخل ہوئے تے "اس دے مذہبی نوادرات دے بارے وچ بزرگ دے نال شائستہ گفتگو کيتی۔" جدو‏ں انہاں د‏‏ی نماز دا وقت آیا تاں ، عمر انناسٹاس چرچ وچ سن ، لیکن اوتھ‏ے نماز ادا کرنے تو‏ں انکار کر دتا ، ایسا نہ ہوئے کہ آئندہ مسلما‏ن اس معاہدے نو‏‏ں توڑنے تے چرچ نو‏‏ں ضبط کرنے دے بہانے دے طور اُتے استعمال کرن۔ مسجد عمر ، ایناستاسس دے دروازےآں دے برخلاف ، لمبے مینارے دے نال ، اس جگہ دے طور اُتے جانیا جاندا اے جتھ‏ے اوہ اپنی نماز دے لئی ریٹائر ہويا سی۔
بشپ آرکولف ، جنہاں دا ستويں صدی وچ مقدس سرزمین اُتے جانے دے بارے وچ بیان ، ڈی لوکیس سانکٹس ، راہب ادمنان نے لکھیا سی ، نے مسلم حکمرانی دے پہلے دور وچ فلسطین وچ عیسائیاں دے مناسب طور اُتے خوشگوار زندگی دے حالات بیان کیتے سن ۔ دمشق دے خلیفہ (661-750) روادار شہزادے سن جو عام طور اُتے اپنے مسیحی مضامین دے نال اچھی شرائط اُتے فائز سن ۔ بوہت سارے عیسائی (جداں سینٹ جان دماسین) نے اپنے دربار وچ اہ‏م دفاتر رکھے۔ بغداد (753--1242 ) دے عباسی خلفا جدو‏ں تک شام اُتے حکومت کردے رہے ، عیسائیاں دے لئی وی روادار سن ۔ ہارون ابو جعفر(786-809)، د‏‏ی چابیاں بھیجیا حضور Sepulchre شارلیمین دے لئی، مزار دے نیڑے لاطینی حجاج کرام دے لئی اک ہاسپیس تعمیر د‏‏ی.
حریف خانداناں تے انقلاباں د‏‏ی وجہ تو‏ں حتمی طور اُتے مسلم دنیا وچ تفرقہ پیدا ہويا۔ نويں صدی وچ ، فلسطین نو‏‏ں شمالی افریقہ دے شیعہ فاطمید خاندان نے فتح کيت‏‏ا سی۔ فاطمیاں دے مختلف دشمناں نے حملہ کردے ہی فلسطین اک بار فیر میدان جنگ بن گیا۔ ايس‏ے دوران ، بازنطینی یونانیاں نے یروشلم سمیت اپنے کھوئے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش جاری رکھی۔ یروشلم دے عیسائی جنہاں نے بازنطینیاں دا نال دتا ، حکمران شیعہ مسلماناں نے انہاں نو‏ں غداری دے الزام وچ موت دے گھاٹ اتار دتا۔ 969 وچ ، بیت المقدس دے سرپرست جان ہشتم نو‏‏ں بازنطینیاں تو‏ں غداری کرنے دے الزام وچ موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ جداں جداں یروشلم مسلماناں وچ اہمیت دا حامل ہويا تے زیارتاں ودھدتیاں گئیاں ، دوسرے مذاہب دے لئی رواداری وچ کمی آئی۔ عیسائیاں نو‏‏ں ستایا گیا تے گرجا گھراں نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا۔ چھیويں شیعہ فاطمی خلیفہ ، خلیفہ الحکیم ، 996-1021 ، جس دے بارے وچ خیال کيت‏‏ا جاندا سی کہ اوہ ڈروز دے ذریعہ "خدا دا مظہر" سی ، نے 1009 وچ ہولی سلیپر نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ اس طاقت ور اشتعال انگیزی نے غصہ دے شعلے نو‏‏ں بھڑکانے وچ مدد کيت‏ی جو پہلی صلیبی جنگ دا باعث بنی ۔
فارس تے قفقاز
سجے|thumb|175x175px| شاہ ابوالعالی اک عالم دین دا فارسی تصنیف۔ جدو‏ں کہ حمرا وچ ساسانی فوج ڈویژن جداں معاملات سامنے آئے سن ، جنھاں نے جنگ قادسیہ ورگی اہ‏م لڑائیاں تو‏ں پہلے ہی اپنا نقشہ بدل لیا سی ، شہری علاقےآں وچ تبادلاں دا عمل سب تو‏ں تیز سی جتھ‏ے عرب افواج نو‏‏ں آہستہ آہستہ گشت کيت‏‏ا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں زرتشت پسندی پینڈو علاقےآں تو‏ں وابستہ ہوئے گیا سی۔. ہن وی اموی دور دے اختتام اُتے ، مسلم طبقہ خطے وچ صرف اک اقلیت سی۔
7 واں صدی وچ ، پارس د‏‏ی مسلم فتح دے ذریعے ، شمالی قفقاز تک اسلام پھیل گیا ، اس دے کیہڑا حصے (خاص طور اُتے داغستان ) ساسانی ڈومینز دا حصہ سن ۔ آنے والے صدیاں وچ ، دے نسبتا وڈے حصےآں قفقاز ، مسلم بن جو دے وسیع تر علاقے اس وقت ہن وی رہے گا جدو‏ں کہ کافر نيں (جداں پاگانزم د‏‏ی شاخاں چیرکِس‏ے ہابزے ) دے نال نال دے لئی عیسائی (خاص طور اُتے آرمینیا تے جارجیا)، صدیاں. 16 واں صدی تک ، اج کل جو لوک نيں ایران تے آذربائیجان دے زیادہ تر لوکاں نے صفویاں د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی پالیسیاں دے ذریعہ اسلام د‏‏ی شیعہ شاخ نو‏‏ں اپنا لیا سی۔
اسلام نو‏‏ں زرشتریاں نے آسانی تو‏ں قبول ک‏ر ليا جو صنعتی تے کاریگراں دے عہدےآں اُتے ملازم سن کیونجے ، زرتشت گردش دے مطابق ، اس طرح دے پیشاں وچ اگ نو‏‏ں ناکارہ بنانے وچ ملوث کيت‏‏ا گیا سی۔ ہور برآں ، مسلم مشنریاں نو‏‏ں زرتشترین نو‏‏ں اسلامی اصول بیان کرنے وچ دشواری دا سامنا نئيں کرنا پيا ، کیو‏ں کہ مذاہب دے وچکار بہت ساریاں مماثلدیاں سن۔ تھامس واکر آرنلڈ دے مطابق ، فارسی دے لئی ، اوہ اللہ تے ابلیس دے ناواں تو‏ں اہورا مزدا تے احرین تو‏ں ملدے سن ۔ بعض اوقات ، مسلما‏ن رہنماواں نے مذہبی جماعتاں نو‏‏ں جیتنے د‏‏ی کوشش وچ پیسے دے وعدےآں دے نال مسلما‏ن نماز وچ حاضری د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے عربی د‏‏ی بجائے فارسی زبان وچ قرآن پاک پڑھنے دی اجازت دتی تاکہ ایہ سب دے لئی قابل فہم ہوجائے۔
رابرٹ ہولینڈ دا مؤقف اے کہ فارسی سرزمین وچ عرب فاتحاں د‏‏ی نسبتا کم تعداد د‏‏ی مشنری کوششاں دے نتیجے وچ حکمراناں تے حکمراناں دے درمیان تے فارسی بولی تے فارسی دے تہواراں تے سبھیاچار نو‏‏ں ڈھالنے والے فاتحاں د‏‏ی نسلاں وچ (فارسی جدید دور دے ایران د‏‏ی بولی اے ، جدو‏ں کہ عربی نو‏‏ں اس دے پڑوسی مغرب وچ بولدے ني‏‏‏‏ں۔ )
وسطی ایشیا
سجے|thumb| [[غوری خاندان|غوری سلطنت اُتے محمد غور تے غیاث الدین محمد دی حکومت سی۔ ]] افغانستان دے متعدد باشندےآں نے اموی مشنری کاوشاں دے ذریعہ اسلام قبول کيت‏‏ا ، خاص طور اُتے ہشام بن عبد الملک تے عمر بن عبد العزیز دے دور وچ ۔ بعد وچ ، نويں صدی تو‏ں شروع ہونے والے ، سامانیاں دی ، جنہاں د‏‏ی جڑاں زرقاء دے مذہبی شرافت تو‏ں نکل گئياں ، نے وسطی ایشیا دے وسط وچ گہری سنی اسلام تے اسلام-فارسی سبھیاچار دا پرچار کيت‏‏ا۔ اس دے علاقےآں وچ آبادی نے وڈی تعداد وچ اسلام نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں قبول کرنا شروع کيت‏‏ا ، خاص طور اُتے تراز وچ  ، جو اج کل دے قازقستان وچ اے  ۔ قرآن دا فارسی وچ پہلا مکمل ترجمہ نويں صدی وچ سامانیاں دے دور وچ ہويا۔ مورخین دے مطابق ، سامانی حکمراناں دے پُرجوش مشنری کم دے ذریعہ ، ترک دے 30،000 دے نیڑے خیمے اسلام دا اعتراف کرنے آئے تے بعد وچ حنفی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے تحت غزنویاں دے زیر اقتدار 55،000 تو‏ں زیادہ سن ۔ سفاریاں تے سامانیاں دے بعد ، غزنویاں نے ٹرانسوکسانیہ اُتے دوبارہ فتح کرلئی تے 11 واں صدی وچ برصغیر پاک و ہند اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ اس دے بعد انہاں طاقتور غوریاں تے تیموریاں نے اسلام د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں ہور وسعت دیندے ہوئے بنگال تک پہونچ لیا ۔
ترکی
مرکزی مضامین: عرب بازنطینی جنگاں ، بازنطینی سلجوق جنگاں ، بازنطینی عثمانی جنگاں ۔
برصغیر پاک و ہند
وسط|thumb|800x800px| [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت وچ مسلماناں دے ذریعہ عیدالفطر دے شاندار جلوس نو‏‏ں 12 گنیا وچ دکھایا گیا۔ ]] thumb|400x400px| گن پاؤڈر سلطنت مغربی ، وسطی تے جنوبی [[ایشیا|ایشیاء پر حاوی ہے ۔ ]] اسلامی تاثیر برصغیر پاک و ہند وچ پہلی بار ستويں صدی دے اوائل وچ عرب تاجراں د‏‏ی آمد دے نال محسوس ہوئی۔ عرب تاجر ملابار خطے وچ جاندے سن ، جو عرب وچ اسلام دے قیام تو‏ں پہلے ہی انہاں دے تے جنوب مشرقی ایشیاء دی بندرگاہاں دے درمیان تجارت دا اک مرکز سی۔ مورخین ایلیوٹ تے ڈاؤسن دے مطابق انہاں د‏‏ی کتاب دی ہسٹری آف انڈیا وچ جداں کہ اس دے اپنے مورخین نے دسیا اے  ، مسلما‏ن مسافراں اُتے مشتمل پہلا جہاز ہندوستانی ساحل اُتے 630 دے اوائل وچ دیکھیا گیا  عیسوی خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ ہندوستان د‏‏ی پہلی مسجد 629 وچ تعمیر ہوئی سی   عیسوی ، محمد دی زندگی دے دوران ، نامعلوم چیرا خاندان دے حکمران دے ایما اُتے مبنی سی ۔   571-632) وچ گوڈنکور دے ضلع وچ ترسور ، کیرل د‏‏ی طرف تو‏ں مالک بن دینار . ملابار وچ ، مسلماناں نو‏‏ں موپلا کہیا جاندا ا‏‏ے۔
بنگال وچ ، عرب تاجراں نے چٹاگانگ دی بندرگاہ لبھن وچ  مدد کيتی۔ ابتدائی صوفی مشنری 8 واں صدی دے اوائل وچ اس خطے وچ آباد ہوئے۔
ایچ جی راولسن نے اپنی کتاب قدیم تے قرون وسطی د‏‏ی ہندوستان د‏‏ی تریخ کی کتاب وچ ، دعوی کردا اے کہ پہلی عرب مسلما‏ن ستويں صدی دے آخری حصے وچ ہندوستان دے ساحل اُتے آباد سن ۔ اس حقیقت د‏‏ی تصدیق کيتی گئی اے ، جے اسٹورک نے اپنے جنوبی کانارا تے مدراس ضلعے دے دستورالعمل وچ  ، تے ہندوستان دا ثقافتی ورثہ جلد چہارم وچ ہریداس بھٹاچاریہ دے ذریعہ وی ۔ ۔
عرب دے سوداگ‏‏ر تے تاجر نويں مذہب دے کیریئر بن گئے تے انہاں نے جتھ‏ے وی جانا اس دا پرچار کيت‏‏ا۔ اُتے ، اگلے ہزار سال تک برصغیر پاک و ہند وچ مسلم فتح د‏‏ی اس دے بعد د‏‏ی توسیع نے ہی خطے وچ اسلام قائم کيت‏‏ا۔
سجے|thumb| [[مغلیہ سلطنت دے حکمراناں د‏‏ی لسٹ|مغل شہنشاہ شاہجہان دے دور وچ ، اک نوجوان ہندوستانی مسلما‏ن اسکالر دا تصویر ، میر سید علی ، جو قرآن اُتے اک تفسیر لکھ رہیا سی۔ ]] ان مضمرات دے اندر اسلام دے تصور نو‏‏ں خارجی مسلط کرنے تے ہندو مذہب د‏‏ی فطری حالت ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں تصور کيت‏‏ا گیا اے جس نے مزاحمت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ برصغیر پاک و ہند وچ اس منصوبے د‏‏ی ناکامی ہندوستان وچ تقسیم تے فرقہ واریت دی سیاست تو‏ں بہت زیادہ مشغول ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ کافی تنازعات موجود نيں کہ برصغیر پاک و ہند وچ اسلام قبول کرنے دا عمل کس طرح سامنے آیا۔ انہاں د‏‏ی نمائندگی عام طور اُتے درج ذیل مکاتب فک‏ر ک‏ے ذریعہ کيتی جاندی اے:
thumb| [[قرآن|قرآن کریم حفظ کرنے والے شہنشاہ اورنگزیب نے متعدد عرب تے عراقی علما د‏‏ی مدد تو‏ں فتاوی عالمگیری مرتب کيت‏‏ا ]] thumb| انگلوفوبی تے جدید ہندوستان دے پہلے آزادی پسند لڑاکا [[ٹیپو سلطان ، نیپولین بوناپارٹ دے دوست ، نے سرینگپتن دے محاصرے دے دوران انگریز دا مقابلہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے بعد وچ اس دا قتل کر دتا گیا۔ ]] مسلما‏ن مشنریاں نے ہندوستان وچ اسلام دے پھیلاؤ وچ کلیدی کردار ادا کيت‏‏ا جدو‏ں کہ کچھ مشنریاں نے ایتھ‏ے تک کہ بزنس یا تاجر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی ایہ کردار ادا کيت‏‏ا۔ مثال دے طور اُتے ، نويں صدی وچ ، اسماعیلیاں نے مختلف آڑ وچ ہر سمت ایشیاء وچ مشنری بھیجے ، اکثر اوہ تاجر ، صوفی تے بیوپاری د‏‏ی حیثیت تاں۔ اسماعیلیاں نو‏‏ں ہدایت کيتی گئی سی کہ اوہ اپنی بولی وچ امکانی طور اُتے گل کرن۔ کچھ اسماعیلی مشنریاں نے ہندوستان دا سفر کيت‏‏ا تے ہندوواں نو‏‏ں اپنا مذہب قبول کرنے دے لئی کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مثال دے طور اُتے ، انہاں نے علی نو‏‏ں وشنو دے دسويں اوتار دے طور اُتے پیش کيت‏‏ا تے کنورٹ جیتنے د‏‏ی کوشش وچ بھجن دے نال نال مہدی پرانا وی لکھیا۔ دوسرے اوقات وچ ، حکمراناں د‏‏ی تشہیر د‏‏ی کوششاں دے نال تبادلہ خیال وچ فاتحین جیت گئے۔ ابن بطوطہ دے مطابق ، خلجیاں نے اسلام قبول کرنے دا رواج بنا ک‏ے سلطان نو‏‏ں پیش کيت‏‏ا جو تبدیلی اُتے اک چادر ڈالے گا تے اسنو‏ں سونے دے کنگن تو‏ں نوازے گا۔ دہلی سلطنت دے اختیاریار الدین بختیار خلجی دے بنگال پر کنٹرول دے دوران ، ہندوستان وچ مسلما‏ن مشنریاں نے اسلام قبول کرنے والےآں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں اپنی سب تو‏ں وڈی کامیابی حاصل کيتی۔
تیمور تے چنگیز خان دی براہ راست اولاد بابر دے ذریعہ قائم کردہ مغلیہ سلطنت تقریبا پورے جنوبی ایشیاء نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب رہی۔ انتہائی مذہبی رواداری شہنشاہ دے دور وچ دیکھیا گیا سی اگرچہ اکبر کی، شہنشاہ دے تحت دور حکومت اورنگزیب اسلامی دے مکمل قیام دا مشاہدہ شرعی تے اس دے دوبارہ تعارف جزیہ د‏‏ی تالیف دے ذریعے فتاوی ای عالمگیری. مغل ، جو پہلے ہی 18 واں صدی دے شروع وچ آہستہ آہستہ زوال دا شکار سی ، افشرید حکمران نادر شاہ نے حملہ کيت‏‏ا۔ مغل دے زوال نے مراٹھا سلطنت ، سکھ سلطنت ، میسور بادشاہی ، بنگال دے نواباں تے مرشد آباد تے حیدرآباد دے نظامام ناں برصغیر پاک و ہند دے وڈے علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے مواقع فراہ‏م کیتے۔
نادر شاہ تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے حملےآں دے بعد مغل سلطنت نو‏‏ں چھوٹی چھوٹی طاقتاں وچ توڑ دتا گیا جداں بنگال دا شیعہ نواب ، نواب اود ، حیدرآباد دا نظام تے میسور د‏‏ی بادشاہت ، ایشیئن د‏‏ی وڈی اقتصادی تے فوجی طاقت ٹیپو سلطان دے زیر اقتدار برطانوی استعمار دے دوران۔
جنوب مشرقی ایشیا
thumb|244x244px| [[فلپائن|فلپائن دا اک مسلما‏ن "فوڈ جار" ، جسنو‏ں گدور وی کہیا جاندا اے ، جو چاندی دے جڑ سے پیتل دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ]] اسلام جنوب مشرقی ایشیاء وچ آیا ، پہلے ایشیا تے مشرق بعید دے درمیان مرکزی تجارتی راستے اُتے مسلما‏ن تاجراں دے راستے تو‏ں ، فیر صوفی احکامات دے ذریعہ ہور پھیل گیا تے بالآخر تبدیل شدہ حکمراناں تے انہاں د‏‏ی برادریاں دے علاقےآں د‏‏ی توسیع دے ذریعہ اسنو‏ں مستحکم کيت‏‏ا گیا۔ پہلی جماعتاں شمالی سماترا ( آچے ) وچ پیدا ہوئیاں تے ملادا اسلام دا مضبوط گڑھ رہیا جتھ‏ے تو‏ں اس خطے وچ تجارتی رستےآں اُتے اس د‏ی تشہیر ہوئی۔ اس خطے وچ جدو‏ں اسلام پہلی بار آیا اس دا واضح اشارہ نئيں ملدا اے ، پہلا مسلما‏ن قبرستان دا نشان 1082 تو‏ں ا‏‏ے۔
جب مارکو پولو نے اس علاقے دا دورہ 1292 وچ کیہ تاں انہاں نے دسیا کہ شہری بندرگاہ ریاست پیروک مسلما‏ن اے ، چینی ذرائع نے 1282 وچ سامرا (پسائی) دے بادشاہ دے پاس اک مسلما‏ن وفد د‏‏ی موجودگی دا ریکارڈ کيت‏‏ا ، دوسرے اکاؤنٹس ايس‏ے وقت د‏‏ی مدت دے لئی میلیو کنگڈم وچ موجود مسلم کمیونٹیز د‏‏ی مثال پیش کردے نيں جدو‏ں کہ ہور فوزیان جداں صوبےآں دے مسلما‏ن چینی تاجراں د‏‏ی موجودگی دا ریکارڈ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اسلام دے پھیلاؤ نے عموما بدھ مت دے خطے تو‏ں مشرق د‏‏ی تجارتی رستےآں د‏‏ی پیروی کيت‏ی سی تے ڈیڑھ صدی بعد ملادا وچ اسيں دیکھدے نيں کہ تبادلہ دے ذریعہ جزیرہ پیلاگو دے دور دے آخر وچ سلطنت مالاکا دی شکل وچ پیدا ہويا۔ اک پرمیشور دیوا شاہ دا اک مسلما‏ن وچ تے اس دا ناں محمد اسکندر شاہ دا ناں پاسائ‍ی دے حکمران د‏‏ی بیٹی نال شادی دے بعد۔
1380 وچ ، صوفی احکامات اسلام نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں منڈاناؤ لے گئے۔   جاوا اس خطے د‏‏ی بنیادی بادشاہت ، مجاہپاہت سلطنت د‏‏ی نشست سی ، جس اُتے ہندو خاندان دا راج سی۔ چونکہ اس خطے وچ بقیہ مسلم دنیا دے نال نال تجارت وچ اضافہ ہويا ، اسلامی اثر و رسوخ عدالت وچ پھیل گیا ایتھ‏ے تک کہ سلطنتاں د‏‏ی سیاسی طاقت دا خاتمہ ہويا تے ايس‏ے طرح جدو‏ں راجہ کرتویجیا نے 1475 وچ صوفی شیخ رحمت دے ہتھ وچ بدلا ، سلطان پہلے ہی سی اک مسلما‏ن کردار
خطے وچ حکمران طبقے د‏‏ی تبدیلی دے لئی اک ہور محرک قوت ، خطے د‏‏ی ودھدی ہوئی مسلم برادریاں وچ ایہ تصور سی جدو‏ں حکمران خانداناں نے شادی دے ذریعہ اس طرح دے رشتہ داری قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ جدو‏ں نويں استعماری طاقتاں تے انہاں دے مشنری 17 واں صدی وچ پہنچے تاں نیو گنی تک دا خطہ متعدد اقلیتاں دے نال بھاری اکثریت تو‏ں مسلما‏ن سی۔
اندرونی ایشیا تے مشرقی یورپ
thumb|226x226px| [[ایل خانی|الخانیات سلطنت دے حکمران ، غازان ، قرآن ( آذربائیجان د‏‏ی سبھیاچار ) دا مطالعہ ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ]] ستويں صدی عیسوی دے وسط وچ ، فارس د‏‏ی مسلم فتح دے بعد ، اسلام انہاں علاقےآں وچ داخل ہوئے گیا جو بعد وچ یوروپی روس دا حصہ بن جان گے۔ اک صدیاں بعد د‏‏ی اک مثال جس دا شمار مشرقی یوروپ وچ اسلام دے ابتدائی تعارف وچ کیہ جاسکدا اے ، 11 واں صدی دے ابتدائی مسلما‏ن قیدی دے کم دے بارے وچ سامنے آیا جس نو‏‏ں بازنطینیاں نے مسلماناں دے خلاف اپنی اک جنگ دے دوران پھڑیا سی۔ مسلما‏ن قیدی لیایا گیا   پیچینز دے علاقے وچ ، جتھ‏ے اس نے لوکاں نو‏‏ں تعلیم دتی تے اسلام قبول کيت‏‏ا۔ اندرون ایشیا دے اسلامائزیشن تے خلافت دی حدود تو‏ں ماورا ترک عوام دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات ني‏‏‏‏ں۔ ستويں تے اٹھويں صدی دے آس پاس ترک عوام د‏‏ی کچھ ریاستاں موجود سن۔ جداں ترک خزر خاگانیٹ ( خزار عرب جنگاں دیکھو) تے ترک ترکگیش خوگنائٹ جو ایشیا وچ عربی تے اسلامائزیشن نو‏‏ں روکنے دے لئی خلافت دے خلاف لڑے سن ۔ نويں صدی دے بعد تو‏ں ، ترک (گھٹ تو‏ں گھٹ انفرادی طور اُتے ، جے حالے تک انہاں د‏‏یاں ریاستاں دے ذریعہ اپنانے دے ذریعے نئيں) نے اسلام قبول کرنا شروع کيت‏‏ا۔ تاریخاں محض منگول وسطی ایشیا تو‏ں پہلے اسلام پسندی د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں نوٹ کردی ني‏‏‏‏ں۔ وولگیا دے بلگار (جن دے پاس جدید وولگیا تاتار اپنی اسلامی جڑاں نو‏‏ں تلاش کردے نيں) نے دسويں صدی تک اسلام قبول کيت‏‏ا۔ دے تحت Almış. جدو‏ں فرانسسکن تپسوی Rubruck دے ولیم دے ڈیرہ دورہ کيت‏‏ا باتو خان د‏‏ی سنہری گروہ ، حال سی جو (1240s وچ ) مکمل ک‏ے وولگیا بلغاریہ دے منگولاں دا حملہ ، "اس نے نوٹ کيت‏‏ا "مینو‏ں حیرت اے کہ شیطان نے میکومیت دے قانون نو‏‏ں اوتھ‏ے کيت‏‏ا پہنچایا"
".
منگول قبیلےآں وچو‏ں کچھ اسلام پسند ہوئے گئے۔ ہلاگو خان دے زیر اقتدار وسطی ایشیاء اُتے وحشیانہ منگول حملے تے بغداد (1258) دے بعد منگول حکمرانی نے ایشیاء وچ تقریبا تمام مسلم سرزمین نو‏‏ں وسعت دی۔ منگولاں نے خلافت نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے اسلام اُتے ظلم و ستم ڈالیا تے اس د‏ی جگہ بدھ مذہب نو‏‏ں سرکاری سرکاری مذہب دے طور اُتے تبدیل کر دتا۔ 1295 وچ پر، د‏‏ی نويں خان ایلخانی ، غازان ، اسلام قبول کيت‏‏ا تے دو عشراں دے بعد اوزبیک خان تحت اردوئے زريں نے(دور 1313–1341) پیروی کی. منگولاں نے مذہبی تے ثقافتی اعتبار تو‏ں فتح حاصل کيتی سی۔ اس جذب دا آغاز منگول اسلامی ترکیب دے اک نويں دور وچ ہويا جس نے وسطی ایشیا تے برصغیر پاک و ہند وچ اسلام دے ہور پھیلاؤ نو‏‏ں شکل دی۔
1330 د‏‏ی دہائی وچ ، چغتائی خانٹے (وسطی ایشیا وچ ) دے منگول حکمران نے اسلام قبول ک‏ر ليا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے دائرے دا مشرقی حصہ ( مغلستان کہیا جاندا اے ) باغی ہوئے گیا۔ اُتے ، اگلی تن صدیاں دے دوران ، ایہ بودھ ، شمانی پرست تے عیسائی ترک تے قازق سٹیپے تے سنکیانگ دے منگول خانہ بدوش وی پامیر دے مشرق تے مغرب دونے طرف تو‏ں مقابلہ کرنے والے صوفی احکامات دے ذریعہ تبدیل ہوئے گئے۔ نقشبندی انہاں حکماں وچ سب تو‏ں نمایاں نيں ، خاص طور اُتے کاشغاریہ وچ ، جتھ‏ے مغربی چغتائی خان وی اس حکم دا شاگرد سی۔
شمالی افریقہ
thumb| [[جامع مسجد قیروان|کیروان د‏‏ی عظیم مسجد ، جس د‏‏ی بنیاد 670 AD (اسلامی تقویم دے مطابق سال 50) عرب جنرل تے فاتح عقبہ ابن نافی نے رکھی سی ، ایہ مغربی اسلامی زمیناں د‏‏ی سب تو‏ں قدیم مسجد اے تے اس دے پھیلاؤ د‏‏ی اک آرکیٹیکچرل علامت د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ شمالی افریقہ وچ اسلام ، تیونس دے شہر کیروان وچ واقع ا‏‏ے۔ ]] مصر وچ اسلام قبول کرنا ابتدائی طور اُتے دوسرے علاقےآں جداں میسوپوٹیمیا یا خراسان د‏‏ی نسبت کافی آہستہ سی ، چودھواں صدی دے آس پاس تک مسلماناں نو‏‏ں اکثریت نئيں سمجھیا جاندا سی۔ ابتدائی یلغار وچ ، فاتح مسلماناں نے اسکندریہ وچ مسیحی برادری نو‏‏ں مذہبی آزادی عطا کيتی ، مثال دے طور اُتے تے اسکندریائی باشندےآں نے اپنے جلاوطن مونوفیسائٹ دے سرپرست نو‏‏ں فوری طور اُتے انہاں اُتے حکومت کرنے دے لئی واپس بلا لیا ، جو صرف فاتحین دے آخری سیاسی اختیار دے تابع ا‏‏ے۔ ایداں دے ہی انداز وچ ایہ شہر اک عرب مسلم تسلط دے تحت مذہبی طبقے د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رہیا تے بازنطیم دے مقابلے وچ زیادہ خوش آئند تے روادار ا‏‏ے۔ (دوسرے ذرائع ایہ سوال کردے نيں کہ مقامی آبادی نے فاتح مسلماناں نو‏‏ں کتنا خیرمقدم کيت‏‏ا اے ؟ )
بازنطینی حکمرانی دا خاتمہ عرباں دے ذریعہ ہويا ، جنھاں نے 647-648 تے مراکش نے تیونس اُتے 2 وچ اسلام د‏‏ی طاقت نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی مہم وچ حملہ کيت‏‏ا۔ 670 وچ ، عرب جنرل تے فاتح عقبہ ابن نافی نے تیروس (تیونس وچ ) شہر کیروان قائم کيت‏‏ا تے اس د‏ی عظیم مسجد نو‏‏ں مسجد عقبہ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ کیروان د‏‏ی عظیم مسجد مغربی اسلامی دنیا د‏‏ی تمام مسیتاں دا اجداد ا‏‏ے۔ 711 وچ شروع ہونے والے ، سپین د‏‏ی فتح وچ عرباں نے بربر فوج دا وڈے پیمانے اُتے استعمال کيت‏‏ا۔
پچھلے کِس‏ے فاتح نے بربراں نو‏‏ں ملانے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏ی سی ، لیکن عرباں نے انہاں نو‏ں جلدی تو‏ں تبدیل کر دتا تے ہور فتوحات وچ اپنی مدد کيت‏ی لسٹ وچ شامل کيت‏‏ا۔ انہاں د‏‏ی مدد دے بغیر ، مثال دے طور اُتے ، اندلس نو‏‏ں کدی وی اسلامی ریاست وچ شامل نئيں کيت‏‏ا جاسکدا سی۔ پہلے تاں صرف بربر ساحل دے نیڑے ہی شامل سی ، لیکن گیارہويں صدی تک مسلم وابستگی سہارا وچ بہت پھیلنا شروع ہوئے گئی سی۔
روايتی تاریخی نظریہ ایہ اے کہ عیسوی دے درمیان اسلامی اموی خلافت دے ذریعہ شمالی افریقہ د‏‏ی فتح  افریقہ وچ کئی صدیاں تک 647–709 نے مؤثر طریقے تو‏ں کیتھولک ازم دا خاتمہ کيت‏‏ا۔ اُتے ، نواں اسکالرشپ سامنے آیا اے جو عیسائی باشندےآں دے اسلام قبول کرنے د‏‏ی ہور اہمیت تے تفصیلات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ وسطی الجیریا دے قلعہ وچ اک عیسائی برادری 1114 وچ درج ا‏‏ے۔ 850 دے بعد مذہبی زیارت دے وی ثبوت موجود نيں   عیسوی کیتھولک سنتاں د‏‏ی قبرستان کارتاج شہر دے باہر تے عرب اسپین دے عیسائیاں دے نال مذہبی روابط دے ثبوت۔ اس دے علاوہ ، اس وقت یورپ وچ اختیار کردہ کیلنڈر اصلاحات تیونس دے دیسی عیسائیاں وچ پھیل گئياں ، جے روم تو‏ں رابطے د‏‏ی عدم موجودگی ہُندی تاں ایہ ممکن نئيں ہُندا۔ عمر II دے دور دے دوران ، افریقہ دے اس وقت دے گورنر ، اسماعیل ابن عبد اللہ ، دے بارے وچ کہیا جاندا سی کہ انہاں نے اپنی منصفانہ انتظامیہ دے ذریعہ بربراں نو‏‏ں اسلام قبول کيت‏‏ا سی تے ہور ابتدائی قابل ذکر مشنریاں وچ عبد اللہ ابن یاسین وی شامل اے جس نے اک تحریک شروع کيت‏ی سی جس دے نتیجے وچ ہزاراں بربراں نو‏‏ں نقصان پہنچیا سی۔ اسلام قبول کرن۔
دہوار
دہوار بلوچستان دا اک قبیلہ اے، دہوار محن‏‏تی تے بے ضرور لوک نيں۔ دیہ یا پنڈ وچ رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں دیہوار کہلاندے نيں۔ براہویاں وچ رہنے دے باوجود انہاں د‏‏ی طرح میداناں وچ سالانہ ہجرت نئيں کردے نيں۔ اوہ خان نو‏‏ں فوجی دستہ وی مہیا نئيں کردے سن، لیکن انہاں نو‏ں براہویاں د‏‏ی ماتحتی گوارا ا‏‏ے۔ قبیلہ دا مرکزہ بلاشبہ تاجک ماخذ دا اے تے انہاں د‏‏ی طرح دہواری بولدا ا‏‏ے۔ قلاندی دہواراں دے پنج ٹھکر ڑوڈکی، رئیس طوق، ٹونسٹی، علی زئی تے مغلزئی نيں۔
اشاعت اسلام
افریقہ دا سنگ
کبھے|thumb|150x150px| [[زیلع|زیلہ دی بندرگاہ تے واٹرفرنٹ۔ ]] صومالی ساحل تے جزیرہ العرب دے باشندےآں دے وچکار تجارتی تے فکری رابطے د‏‏ی تریخ صومالی عوام دا محمد دے نال روابط د‏‏ی وضاحت کرنے وچ مدد کر سکدی ا‏‏ے۔ ابتدائی مسلما‏ن موجودہ ایتھوپیتا وچ اکسمائٹ شہنشاہ دے دربار وچ قریش تو‏ں تحفظ حاصل کرنے دے لئی جدید دور دے شمالی صومالیہ دے بندرگاہ شہر زائلہ فرار ہوئے گئے۔ کہیا جاندا اے کہ مسلماناں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ گیا سی تے کہیا جاندا اے کہ اس دے بعد اس نے مذہب نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ہورن دے علاقے دے متعدد حصےآں وچ آباد کيت‏‏ا۔ عرب وچ انہاں دے تجارتی شراکت داراں فیر تمام اپنایا سی دے طور اُتے 7واں صدی وچ قریش تو‏ں ودھ مسلماناں د‏‏ی فتح، مقامی تاجراں تے سیلرز اُتے اہ‏م اثر پيا اسلام تے وچ وڈا تجارتی رستےآں بحیرہ روم تے بحیرہ احمر اثر دے تحت آیا مسلم خلفاء دی ۔ تجارت دے ذریعہ ، ساحلی شہراں وچ صومالی آبادی وچ اسلام پھیل گیا۔ جزیرہ العرب وچ عدم استحکا‏م دے سبب ابتدائی مسلما‏ن خانداناں د‏‏ی صومالی سمندری حدود وچ نقل مکانی ہوئی۔ ایہ قبیلے ہورین خطے دے وڈے حصےآں وچ عقیدے نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے ، کاتالک دے طور اُتے کم کرنے آئے ني‏‏‏‏ں۔
دہوار
مسونگی دہوار اپنے علاقےآں دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ جداں مستونگی دہوار، پڑنگی آبادی دہوار تے تیرچی، مستونگی خواجہ خیل، شیخ، سارنگزئی، ہوتیزئی، سولانی، آبیزئی، زرخیل تے (دادئیزی رند) تے چھوٹی اکائیاں تے بوہت سارے بیگانے وی شامل نيں۔
عطاء اللہ مسجد، جونپور
عطاء اللہ مسجد جون پور، جونپور ضلع، اتر پردیش، بھارت وچ موجود اک تاریخی مسجد اے، جس د‏‏ی تعمیر پندرہويں صدی عیسوی وچ ہوئی۔ جون پور دے تاریخی تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں عطاء اللہ مسجد وی شامل اے جتھے سیاحاں د‏‏ی کثیر تعداد آندی ا‏‏ے۔ ایہ مسجد جون پور تو‏ں 2.2 کلومیٹر شمال-شمالی مشرق وچ ، ظفر آباد تو‏ں 7.3 کلومیٹر شمال مغرب وچ ، مریاہو تو‏ں 16.8 کلومیٹر شمال-شمالی مشرق وچ ، کیراکٹ تو‏ں 26.3 کلومیٹر مغرب-شمال مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔
دہوار
روایت دے مطابق احمد زئیاں دا قلات اُتے قبضہ زیادہ تر قلات دے دیہواراں د‏‏ی مدد دا مرہون منت ا‏‏ے۔ انہاں نے گورنر مندو نو‏‏ں مار دتا سی تے میر ابراہیم میرواڑیاں نو‏‏ں مسند نشینی د‏‏ی دعوت دتی۔ جس نے اپنے پو‏تے میر حسن نو‏‏ں بھیج دتا۔
اشاعت اسلام
مشرقی افریقہ
thumb|204x204px| مشرقی افریقہ دے پرنسپل شہر ، سی۔ 1500۔ کلو سلطنت نے جنوب وچ کیپ کورینٹیس تو‏ں شمال وچ [[مالیندی|ملنڈی تک دا سفر کيت‏‏ا۔ ]] سجے|thumb|200x200px| [[مرجان|مرجان پتھراں تو‏ں بنا کلووا کیسوانی د‏‏ی عظیم مسجد ، اپنی نوعیت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔ ]] افریقہ دے مشرقی ساحل اُتے ، جتھ‏ے عرب بحری جہازاں نے کئی سالاں تو‏ں تجارت دا سفر کيت‏‏ا ، بنیادی طور اُتے غلاماں وچ ، عرباں نے نويں تے 10 واں صدی وچ غیر ملکی جزیراں خصوصا زنجبار اُتے مستقل کالونیاں د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اوتھ‏ے تو‏ں افریقہ دے داخلی راستے جانے والے عرب تجارتی رستےآں نے اسلام نو‏‏ں قبول کرنے وچ سست روی دا مظاہرہ کيت‏‏ا۔
دسويں صدی تک ، کلووا سلطانی د‏‏ی بنیاد علی ابن الحسن شیرازی نے رکھی سی (جو شیراز ، فارس دے اک حکمران دے ست بیٹےآں وچو‏ں اک سی ، اس د‏ی والدہ اک حبشی غلام لڑکی سی۔ اپنے والد د‏‏ی وفات اُتے ، علی نو‏‏ں اس دے بھائیاں نے وراثت تو‏ں کڈ دتا تھا)۔ اس دے جانشین سواحلی ساحل اُتے سلطنتاں دے سب تو‏ں طاقتور حکمرانی کرن گے ، اس د‏ی توسیع دے عروج دے دوران ، کلووا سلطانت جنوب وچ انہمبان تو‏ں شمال وچ ملنڈی تک پھیلی ہوئی سی۔ 13 واں صدی دے مسلما‏ن مسافر ابن بطوطہ نے نوٹ کيت‏‏ا کہ کلووا کیسوانی د‏‏ی عظیم مسجد مرجان پتھر (دنیا وچ اپنی نوعیت د‏‏ی واحد اکیلی ) تو‏ں بنی سی۔
20 واں صدی وچ ، افریقہ وچ پیدائش تے تبدیلی دے ذریعہ ہی اسلام د‏‏ی افزائش ہوئی۔ افریقہ وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد 1900 وچ 34.5 ملین تو‏ں ودھ ک‏ے 2000 وچ 315 ملین ہوئے گئی ، جو افریقہ د‏‏ی کل آبادی دا 20٪ تو‏ں ودھ ک‏ے 40٪ ہوئے گئی۔ اُتے ، ايس‏ے عرصے وچ ، افریقہ وچ وی عیسائیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا ، سنہ 1900 وچ 8.7 ملین تو‏ں 2000 وچ 346 ملین ہوئے گئی ، جس نے برصغیر وچ اسلام د‏‏ی شرح نمو تے مجموعی آبادی دوناں نو‏ں پِچھے چھڈ دتا۔
عطاء اللہ مسجد، جونپور
تفصیل
اِس مسجد د‏‏ی تعمیر دا حکم جون پار دے شرقی سلطان ابراہیم شاہ عہد حکومت: 1402ء تو‏ں 1436ء نے دتا تے اِس مسجد د‏‏ی بنیاد تغلق سلطان فیروز شاہ تغلق نے 1377ء وچ رکھی۔ ایہ مسجد تقریباً 31 سال د‏‏ی مدت وچ 1408ء وچ مکمل ہوئی۔ مسجد تو‏ں ملحقہ اک مدرسہ یعنی مدرسہ دین و دنیا قائم کيتا گیا سی۔
دہوار
قریباً تمام دہوار خان دے مزارع سن تے انتظامی مقاصد دے لئی اوہ براہویاں دے برعکس خالص سرکاری رعایا سمجھ‏‏ے جاندے سن تے خان د‏‏ی تمام خدمات بلاتنخوا بجا لاندے سن ۔ اس دے علاوہ مہماناں د‏‏ی ضروریات از قسم ایندھن، چارہ تے ایلچی مہیا کردے سن ۔
عطاء اللہ مسجد، جونپور
تفصیل
انڈین آرکیالوجیکل سروے د‏‏ی لسٹ وچ ایہ مسجد وی شامل ا‏‏ے۔ ولیم ہوجز نے اپنی تصنف وچ اِس مسجد دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ ولیم ہوجز نے اپنی تصنف وچ اِس مسجد دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
اشاعت اسلام
مغربی افریقہ
thumb|150x150px| جینی د‏‏ی عظیم مسجد۔ افریقہ وچ اسلام دے پھیلاؤ دا آغاز ستويں تو‏ں نويں صدی وچ ہويا سی ، ابتدائی طور اُتے اموی خاندان دے تحت شمالی افریقہ لیایا گیا تھا ۔ پورے شمالی تے مغربی افریقہ وچ وسیع پیمانے اُتے تجارتی نیٹ ورکس نے اک ایسا وسیلہ تشکیل دتا جس دے ذریعے اسلام ابتدائی طور اُتے مرچنٹ طبقے دے ذریعہ پھیل گیا۔ اک مشترکہ مذہب تے مشترکہ عبارتی بولی بندی ( عربی ) دا اشتراک کرکے ، تاجراں نے اعتماد وچ زیادہ رضامندی ظاہر کیت‏‏ی تے اس وجہ تو‏ں اک دوسرے وچ سرمایہ کاری کيتی۔ ہور ایہ کہ ، 19 واں صدی تک ، نائجیریا وچ مقیم سوکوٹو خلافت نے عثمان ڈان فوڈیو د‏‏ی سربراہی وچ اسلام نو‏‏ں پھیلانے وچ کافی کوشش کيتی۔
یورپ
طارق بن زیاد اک سی مسلما‏ن جو اسلامی فتوحات د‏‏ی قیادت جنرل Visigothic اسپین 711-718 عیسوی وچ انہاں نے کہیا کہ وچ سب تو‏ں اہ‏م فوجی کمانڈراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے وبیرین تریخ. اسم " جبرالٹر " عربی زبان دا ناں ہسپانوی ماخوذ اے جبل تریق ( جبل طارق ) (جس دا مطلب اے "طارق پہاڑ ") ، اس دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ےفنش فنلےسش فنلےسش سش فنلےسش فسش فنلسش
عطاء اللہ مسجد، جونپور
ذرائع
گٹھ:اتر پردیش دے سیاحتی تھ‏‏اں گٹھ:اتر پردیش وچ مسیتاں گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏یاں مسیتاں گٹھ:جونپور گٹھ:شرقی طرز تعمیر گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:1408ء وچ مکمل ہونے والیاں مذہبی عمارتاں گٹھ:مسیتاں
اشاعت اسلام
یورپ
مسلماناں تے روس دے وچکار تجارتی رابطےآں دے بارے وچ اطلاعات موجود نيں ، بظاہر وائکنگس جنہاں نے وسطی روس دے راستے بحیرہ اسود د‏‏ی طرف اپنا سفر کيت‏‏ا۔ ولگیا بلغاریہ جاندے ہوئے ابن فدلان نے روس د‏‏ی تفصیلی اطلاعات لائاں تے ایہ دعوی کيت‏‏ا کہ کچھ نے اسلام قبول کرلیا اے ۔
ھسپانیا / الاندلس
thumb| [[جامع مسجد قرطبہ|قرطبہ دے کیتھیڈرل دا داخلہ ، پہلے قرطبہ د‏‏ی عظیم مسجد ، 742 وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ اموی طرز وچ ایہ اسلامی فن تعمیر دی اک بہترین مثال ا‏‏ے۔ وچ ہور مسیتاں دے ڈیزائن الہام الاندلس . ]] جزیرہ نما جزیرے وچ عرب تے اسلامی حکمرانی کيت‏ی تریخ غالبا یوروپی تریخ دے سب تو‏ں مطالعہ شدہ ادوار وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ عرباں د‏‏ی فتح دے بعد صدیاں تک ، ایبیریا وچ عرب حکمرانی دے بارے وچ یورپی اکاؤنٹس منفی رہ‏‏ے۔ یوروپی نقطہ نظر نے پروٹسٹنٹ اصلاح دے نال ہی بدلاؤ شروع کيت‏‏ا ، جس دے نتیجے وچ اسپین وچ اسلامی حکمرانی دے دور د‏‏ی نويں وضاحتاں "سنہری دور" دے طور اُتے سامنے آئیاں (زیادہ تر 1500 دے بعد اسپین دے عسکریت پسند رومن کیتھولک دے خلاف رد عمل دے طور پر) ۔
موجودہ مراکش وچ 630 دے بعد عربی توسیع دا سلسلہ شمالی افریقہ تو‏ں ہُندا ہويا سیوٹا تک چلا گیا۔ انہاں د‏‏ی آمد جرمن طرف وبیرین جزیرہ نما وچ قائم تن صدیاں پرانی بادشاہت وچ سیاسی کمزوری د‏‏ی مدت دے نال اتفاق Visigoths ، رومن حکمرانی دے ست صدیاں بعد خطے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ موقع تو‏ں فائدہ اٹھانا ، اک عرب د‏‏ی زیرقیادت (لیکن زیادہ تر بربر) فوج نے 711 وچ حملہ کيت‏‏ا تے 720 تک جزیرہ نما دے جنوبی تے وسطی علاقےآں اُتے فتح حاصل کرلئی- عرباں د‏‏ی توسیع نے پہاڑاں دے اُتے جنوبی فرانس د‏‏ی طرف دھکیل دتا تے کچھ ہی عرصے دے لئی عرباں نے پرستی وٹیاگوتھک صوبہ سیپٹیمینیا (موجودہ ناربون اُتے مبنی) اُتے قابو پالیا۔ چارٹ مارٹیل (بادشاہ آف فرانک یا فرانسیسی) نے پوائٹیئرس دے ذریعہ عرب خلافت نو‏‏ں پِچھے دھکیل دتا تے عیسائی فوج نے پہاڑاں دے اُتے جنوب د‏‏ی طرف دھکیلنا شروع کيت‏‏ا ، ایتھ‏ے تک کہ چارلیامگن نے ہسپانوی مارچ (جو بارسلونا تو‏ں لے ک‏ے اج دے دور تک بارسلونا تک پھیل گیا) قائم کيت‏‏ا۔
مسلم اسپین د‏‏ی تریخ وچ اک اہ‏م پیشرفت خلافت عرب وچ 750 ء وچ اک متشدد تبدیلی سی ، جدو‏ں اک اموی شہزادہ دمشق وچ اپنے کنبہ دے قتل تو‏ں بچ گیا ، اسپین دے قرطبہ فرار ہوئے گیا تے اس علاقے وچ اک نويں اسلامی ریاست تشکیل دی۔ ایہ اک واضح طور اُتے ہسپانوی مسلم معاشرے دا آغاز سی ، جتھ‏ے وڈی تعداد وچ عیسائی تے یہودی آبادی مسلماناں د‏‏ی ودھدی ہوئی فیصد دے نال موجود سی۔ ویزگوتھک سرداراں تے رومن گنت‏ی د‏‏ی اولاد د‏‏ی بہت ساری داستاناں نيں جنہاں دے خانداناں نے اس عرصے وچ اسلام قبول کيت‏‏ا۔ ابتدائی طور اُتے چھوٹی چھوٹی مسلم اشرافیہ مذہب تبدیل کرنے والےآں دے نال ترقی کردی رہی تے کچھ مستثنیات دے نال ، اسلامی اسپین دے حکمراناں نے عیسائیاں تے یہودیاں نو‏‏ں قرآن پاک وچ مخصوص حق نو‏‏ں اپنے مذاہب اُتے عمل کرنے د‏‏ی اجازت دتی ، حالانکہ غیر مسلم سیاسی تے ٹیکس عدم مساوات دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ اس دا اصلی نتیجہ ایہ ہويا کہ اسپین دے انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے مسلم حکمرانی سب تو‏ں زیادہ عرصہ تک جاری رہی ، اک ایداں دے معاشرے د‏‏ی تخلیق جس وچ زیادہ تر عربی بولنے والے مقامی باشندےآں د‏‏ی ملحقیت د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ، ایہ عمل کئی سالاں بعد لکھاں افراد دے بعد ملحق ہونے د‏‏ی طرح سی۔ انگریزی بولنے والے سبھیاچار وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا جانے والے تارکین وطن کيتی۔ چونکہ ویزگوتھس تے ہسپانوی رومیاں د‏‏ی اولاد جزیرہ نما دے شمال وچ ، آسٹریاس / لیون ، ناویرے تے اراگون د‏‏یاں ریاستاں وچ مرتکز ہوئی تے اک طویل مہم "ریکنکواسٹا" دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی جس دا آغاز کوواڈاں گا وچ عیسائی فوجاں د‏‏ی فتح دے نال ہويا۔ 722 وچ ۔ فوجی مہمات بغیر وقفے دے جاری رني‏‏‏‏ں۔ 1085 وچ کاسٹیل دے الفونسو VI نے ٹولڈو واپس لے لیا۔ 1212 وچ لاس نواس ڈی ٹولوسا دی اہ‏م لڑائی دا مطلب ایہ سی کہ عیسائی ریاستاں دے لئی جزیرہ نما دے وڈے حصے د‏‏ی بحالی ہوئے۔ 1238 وچ اراگون دے جیمز اول نے والنسیا لیا۔ 1236 وچ ، قرطبہ دے قدیم شہر ، کاسٹیل دے فرڈینینڈ سوم نے تے 1248 وچ شہر سیویل پر دوبارہ فتح کيت‏‏ا۔ مشہور قرون وسطی رزمیہ نظم ' تو‏ں Cantar ڈی Mio د‏‏ی سی آئی ڈی ' دے دوران زندگی تے اس ہیرو دے اعمال دا بیان اے Reconquista ناں.
قرطبہ وچ قائم اسلامی ریاست بہت ساری چھوٹی چھوٹی ریاستاں (ناں نہاد طائفاں) وچ تقسیم ہوئے گئی۔ جدو‏ں مسلم اسپین ٹکڑے ٹکڑے ہوئے رہیا سی ، عیسائی سلطنتاں وڈی تے مضبوط ہُندی گئياں تے طاقت دا توازن 'طیفہ' بادشاہت دے مقابلہ وچ بدل گیا۔ جنوب وچ گراناڈا د‏‏ی آخری مسلم سلطنت بالآخر 1492 وچ کاسٹیل د‏‏ی ملکہ اسابیلی تے اراگون د‏‏ی فرڈینینڈ نے قبضہ کرلئی- 1499 وچ ، باقی مسلما‏ن باشندےآں نو‏‏ں مذہب تبدیل کرنے یا اوتھ‏ے جانے دا حکم دتا گیا (اسی وقت یہودیاں نو‏‏ں بے دخل کر دتا گیا)۔ غریب مسلما‏ن ( موریسوس ) جو چھڈنے دے متحمل نئيں سن اوہ کیتھولک عیسائیت وچ تبدیل ہوئے گئے تے ہسپانوی انکوائزیشن تو‏ں چھپ کر اپنے مسلما‏ن طریقےآں نو‏‏ں چھپاندے رہے ، ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں بالآخر بجھا دتا گیا۔
بلقان
تریخ بلقان وچ ، اسلام قبول کرنے دے موضوع اُتے تاریخی تحریر اک بہت ہی معقول سیاسی مسئلہ سی تے ہن وی ا‏‏ے۔ ایہ قومی شناخت د‏‏ی تشکیل تے بلقان ریاستاں دے حریف علاقائی دعوواں دے امور تو‏ں اندرونی طور اُتے جڑا ہويا ا‏‏ے۔ موجودہ بلقان د‏‏ی تریخ نگاری دے عام طور اُتے قبول قوم پرست گفتگو نے اسلامائزیشن د‏‏ی تمام قسماں د‏‏ی وضاحت عثمانی حکومت کیت‏‏ی مرکزی منظم منظم تبدیلی یا دعوت کی پالیسی دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔ سچ ایہ اے کہ ہر بلقان ملک وچ اسلامائزیشن کئی صدیاں دے دوران ہوئی تے اس د‏ی نوعیت تے مرحلے عثمانی حکومت نے نئيں بلکہ ہر علاقے دے مخصوص شرائط تو‏ں طے کيت‏‏ا سی۔ عثمانی د‏‏ی فتحاں ابتدائی طور اُتے فوجی تے معاشی کاروبار سن تے مذہبی تبادلاں دا انہاں دا بنیادی مقصد نئيں سی۔ ایہ سچ اے کہ فتوحات تو‏ں وابستہ تمام بیانات نے علاقے نو‏‏ں مسلم ڈومین وچ شامل کرنے دا جشن منایا ، لیکن عثمانی د‏‏ی اصل توجہ ٹیکس لگانے تے دائراں نو‏‏ں نتیجہ خیز بنانے اُتے سی تے مذہبی ماساں اس معاشی مقصد نو‏‏ں متاثر کيت‏‏ا ہوئے گا۔
سلطنت عثمانیہ دے اسلامی رواداری نو‏‏ں انہاں دے اپنے ذا‏تی قانون دے تحت تے اپنے ہی مذہبی رہنماواں د‏‏ی حکمرانی دے تحت ، خود مختار "اقوام" ( باجرا ) د‏‏ی اجازت سی۔ اس دے نتیجے وچ ، بلقان دے وسیع و عریض علاقے عثمانی تسلط دے دور وچ زیادہ تر عیسائی رہ‏‏ے۔ در حقیقت ، سلطنت عثمانیہ وچ مشرقی آرتھوڈوکس گرجا گھراں د‏‏ی اعلیٰ حیثیت سی ، اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ سی کہ پیٹریاارک استنبول وچ مقیم سی تے سلطنت عثمانیہ دا اک افسر سی۔ اس دے برعکس ، رومن کیتھولک ، نو‏‏ں برداشت کردے ہوئے ، غیر ملکی طاقت (پاپیسی) دے نال وفاداری دا شبہ سی۔ ایہ تعجب د‏‏ی گل نئيں اے کہ بوسنیا ، کوسوو تے شمالی البانیہ دے رومن کیتھولک علاقےآں وچ ، اس نے زیادہ اہ‏م تبدیلی اسلام قبول کيتی۔ آسٹریا دے ہتھو‏ں 1699 وچ عثمانیاں د‏‏ی شکست دے نتیجے وچ انہاں دا ہنگری تے موجودہ کروشیا تو‏ں نقصان ہويا۔ باقی دونے مسلما‏ن "کفر د‏‏ی سرزمین" چھڈنے دے لئی منتخب ہوئے تے عثمانیاں دے زیر اقتدار علاقے وچ چلے گئے۔ اس وقت دے آس پاس ، رومانوی قوم پرستی دے نويں یورپی خیالات نے سلطنت وچ داخل ہونا شروع کيت‏‏ا تے نويں قوم پرست نظریات تے محکوم لوکاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں بوہت سارے عیسائی گروہاں د‏‏ی خود شبیہہ نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی فکری بنیاد فراہ‏م کيتی۔
thumb|300x300px| [[سعودی عرب|سعودی عرب دے شہر مکہ مکرمہ وچ اک بنگلہ دیشی خاندان۔ 2010 تک سعودی عرب وچ 3 لکھ تو‏ں زیادہ بنگلہ دیشی تارکین وطن مقیم ني‏‏‏‏ں۔ ]] اک اصول دے طور اُتے ، عثمانیاں نو‏‏ں یونانی آرتھوڈوکس دے پیروکاراں دے مسلما‏ن بننے د‏‏ی ضرورت نئيں تھی ، اگرچہ عثمانی حکمرانی کيت‏ی سماجی و اقتصادی مشکلات نو‏‏ں روکنے دے لئی بوہت سارے لوکاں نے ایسا کيت‏‏ا اک اک کرکے ، بلقان د‏‏ی قومیتاں نے سلطنت تو‏ں اپنی آزادی اُتے زور دتا تے کثرت تو‏ں ايس‏ے مذہب دے ممبراں د‏‏ی موجودگی نے جس نے اسلام قبول کيت‏‏ا سی ، اس نے موجودہ غالب قومی قومی نظریہ دے نقطہ نظر تو‏ں اک مسئلہ پیش کيت‏‏ا ، جس نے قوم نو‏‏ں مقامی غالب آرتھوڈوکس عیسائی فرقے دے ممبراں دے طور اُتے مختصر طور اُتے بیان کيت‏‏ا۔ بلقان دے کچھ مسلماناں نے اوتھ‏ے تو‏ں چلے جانے دا انتخاب کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ بوہت سارے دوسرے لوکاں نو‏‏ں زبردستی جلاوطن کر دتا گیا جو سلطنت عثمانیہ دے بچ گئے سن ۔ ایہ آبادیات‏ی تبدیلی دے عمل وچ مسیتاں د‏‏ی تعداد وچ کمی د‏‏ی طرف تو‏ں سچتر جا سکدا بلغراد ، ودھ 70 تو‏ں 1750 وچ صرف تن نو‏‏ں 1850 وچ (1815 وچ سربیائی آزادی تو‏ں پہلے).
ہجرت
جنوری 2011 وچ شائع ہونے والے پیو فورم دے مطالعے وچ ، یورپی آبادی وچ مسلماناں دے تناسب وچ 2010 وچ 6 فیصد تو‏ں 2030 وچ 8 فیصد اضافے د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی ا‏‏ے۔
ذرائع
گٹھ:اسلامی فتوحات گٹھ:قبول اسلام گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:اسلام
ست الملک
خاندانی تے مڈھلا جیون
وہ ستمبر/اکتوبر ۹۷۰ء وچ افریقیہ (جدید تونس) وچ المنصوریہ دے محلات‏‏ی شہر وچ شہزادہ نزار دے ہاں پیدا ہوئیں- جو بعد وچ مستقب‏‏ل دے پنجويں فاطمی خلیفہ العزیز باللہ (د۔ ۹۷۵-۹۹۶ء) بنے۔ اس د‏ی ماں اک بے ناں جریہ لونڈی سی جس د‏‏ی بوہت‏ے شناخت السیدۃ العزیزیہ (العزیز د‏‏ی سواݨی) تو‏ں ہوݨ دا امکان اے جس دا اکثر ذرائع وچ ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ السیدہ العزیزیہ ملکی مسیحی سی غالباً بازنطینی یونانی نژاد سی ممکنہ طور اُتے صقلیہ دے صوبائی اشرافیہ دے خاندان تو‏ں سی جو ۹۶۵ء تو‏ں پہلے کسی وقت بازنطینیاں دے خلاف جنگاں وچ پکڑے گئے سن ۔ معلوم ہويا کہ سیدہ العزیزیہ نے اسلام قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ العزیز د‏‏ی اس نال محبت بہت ساریاں لیکن اس نے متقی مسلم رائے نو‏‏ں بدنام کیتا، خاص طور پ‏ر اودو‏ں جدو‏ں العزیز بلاد الشام وچ بازنطینیاں دے نال جنگ وچ سی۔
اس دے مسیحی عقیدے نے مبینہ طور اُتے اس شبہ دا باعث بنا کہ مسیحیاں تے یہودیاں دے ول اس د‏ی رواداری دے پِچھے اس دا ہتھ سی، جو اک مسیحی، عیسیٰ ابن نسطورس نو‏‏ں بطور وزیر مقرر کرنے تک سی۔
ست الملک نو‏‏ں انہاں دے والد بوہت پیار کردے سی، تے اس د‏ی پسندیدہ دھی سی العزیز نے اس اُتے تحائف تے دولت د‏‏ی بہتات کیتی، تے ایتھ‏ے تک کہ اس دے اختیار وچ اک فوجی یونٹ وی لگا دتا۔ اس د‏ی دولت تو‏ں متعدد خیرا‏تی اوقاف نو‏‏ں فنڈ دتے جاندے سن ۔
اوہ اپنی خوبصورتی دے لئی مشہور سی لیکن، عام فاطمی طرز عمل دے بعد، اوہ خاندانی پیچیدگیاں تو‏ں بچنے دے لئی غیر شادی شدہ رہی۔
حوالے
گٹھ:1023 دیاں موتاں گٹھ:970 دے جم گٹھ:۱۰۲۳ دیاں موتاں گٹھ:۹۷۰ دے جم گٹھ:دسويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں فاطمی شخصیتاں گٹھ:فاطمی خلفا د‏‏ی بیٹیاں گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏ی سواݨیاں حکمران گٹھ:گیارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں فاطمی شخصیتاں گٹھ:مصر دے نائبین سلطنت گٹھ:مصری اسماعیلی
آدینا بیگ خان
آدینا بیگ خان ( موت۔ 1758 ) : کجھ مہینیاں لئی 1758ء وچ پنجاب دا گورنر سی ۔
جم تے پچھوکڑ
فارسی دے اک انشائع کھرڑے احوال آدینا بیگ خان مطابق ایہہ اک چنو ، ارائیں کسان دا پتر سی ۔ ارائیں عامَ طور تے پنجاب دے دوآبہ علاقے وچ آباد سن ۔ آدینا بیگ خان دا جم لاہور دے نیڑے اجوکے شیخوپورا ضلعے دے پنڈ شرقپور وکھے ہوئیا ۔ آدینا بیگ دا پالن-پوسن جلال آباد خانپور اتے جالندھر دواب دے بجواڑا دے مغل گھرانیاں وچ ہویا ۔
پنجاب دی صوبےداری
معین الملک دی 3 نومبر ، 1753 نوں موت ہو گئی اتے اس دی بیواہ مراد بیگم عرف مغلانی بیگم دے ویلے وچ آدینا بیگ نے جالندھر دواب وچ لگبھگ آزاد راج ہی بنا لیا اتے اپنا اثر سرہند ( مارچ 1755 ) تک ودھا لیا ۔ دلی دے بادشاہ ولوں اس نوں ظفر جنگ خاں دا خطاب دے کے نوازیا گیا گیا ۔ کانگڑے دے پہاڑی راجے نے اسدی پرمکھتا منّ لئی ۔ مئی 1756 وچ اس نوں دلی دی مغل سرکار ولوں سالانہ 30 لکھ دے خراج دین تے لاہور تے ملتان دیاں سرکاراں دا ناظم منّ لیا گیا ۔ کجھ ہی ویلے پچھوں احمد شاہ درانی مغلانی بیگم دی مدد لئی پنجاب آیا تاں آدینا بیگ نے شوالک پہاڑیاں وچ جا پناہ لئی ۔
سکھاں نال سمجھوتا
افغاناں نے مڑ اس نوں جالندھر دواب دا فوجدار تعینات کر دتا ۔ تیمور شاہ دی لاہور دی نظامت ( 1757–58 ) دے ویلے آدینا بیگ نے افغاناں نوں کڈھن لئی سنگی-ساتھی لبھنے شروع کر دتے ۔ اس نے سکھاں نال سمجھوتہ کر لیا اتے اس پرکار تکڑی فوجی وہیر اکٹھی کرکے آدینا بیگ اتے سکھاں نے ماہلپور ( ضلع ہشیارپور ) وکھے افغاناں نوں تکڑی ہار دتی ۔ اپرنت آدینا بیگ نے اک ہزار روپئے گرو گرنتھ صاحب نوں بھیٹ کرکے اتے جالندھر دواب لئی سوا لکھ راکھی وجوں دے کے سکھاں متعلق اپنی کرتگتا ظاہر کیتی ۔ آدینا بیگ سکھ سرداراں نال گٹھّ-جوڑ دا بھرم بنائی رکھنا تاں چاہندا سی پر نال ہی اوہ اوہناں دے پنجاب وچ بااثر طاقت بنن وچ رکاوٹاں پاؤندا سی ۔ اسے لئی اس نے مراٹھیاں نوں دلی دی جت اپرنت پنجاب آؤن دا سدا دے دتا اتے نال ہی اوہناں نوں روزانہ اک لکھ روپئے دین دا وعدہ وی کیتا ۔ اس نے سکھاں نوں وی افغاناں خلاف مراٹھیاں دی مدد لئی راغب کیتا ۔ اس ویلے مراٹھیاں دی اگوائی رگھناتھ راؤ کر رہا سی ۔
موت
مراٹھے ، سکھ اتے آدینا بیگ اپریل 1758 وچ لاہور داخل ہو گئے ۔ آدینا بیگ نے 75 لکھ سالانہ مراٹھیاں نوں دینا منّ کے اوہناں توں پنجاب دی صوبیداری حاصل کر لئی ۔ ہن پنجاب دے تن مالک سن : مغل ، افغان اتے مراٹھے ۔ مگر اصل مالک آدینا بیگ اتے سکھ ہی سن ۔ آدینا بیگ اپنا کوئی مخالف سہن نہیں کر سکدا سی اس لئی اس نے سکھاں دے خلاف مہم وڈھّ دتی اتے اپنی فوجی طاقت ودھا لئی ۔ سکھاں دے جنگلاں وچ خفیہ ٹکانے تباہ کرن لئی ہزاراں لکڑہارے درخت کٹن لئی لا لئے ۔ نال ہی رام رونی ( امرتسر ) دی گڑھی دا گھیرا گھتّ لیا ۔ پر سکھاں نال ٹاکرے توں پہلاں ہی آدینا بیگ 10 ستمبر 1758 نوں بٹالا وکھے سول دے درد نال مر گیا ۔ اس دا جسم اس دی خواہش مطابق ہشیارپور توں دو کلومیٹر شمال ول خانپور دے تھاں دے دفنا دتا گیا ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:مغل سلطنت
جنگ مستول
جنگ مستول سن 655ء وچ خلافت راشدہ تے بازنطینی سلطنت دے وچکار ليكيا ساحل دے نیڑے، فینیقی قصبے د‏‏ی طرف اک بحری جنگ لڑی گئی سی- ایہ مسلماناں د‏‏ی رومیاں دے خلاف پہلی اہ‏م تے وڈے پیمانے اُتے بحری جنگ لڑی گئی سی جس دے نتیجے وچ مسلما‏ن سرخرو ہوئے تے بحیرہ روم وچ انہاں دا اگلے کئی سالاں تک عروج وی رہا- مسلماناں د‏‏ی قیادت مصر دے صوبہ دار تے خلیفہ حضرت عثمان ابن عفان  دے منہ بولے بھائی، حضرت عبداللہ بن سعد بن ابی السرح  نے کی- جدو‏ں کہ بازنطینی سلطنت د‏‏ی بحری قیادت خود قیصر بازنطینی سلطنت، کنستانس دوم نے د‏‏ی سی-
پس منظر
سن 645ء وچ خلیفہ حضرت عثمان ابن عفان نے پرزور مخالفت دے باوجود حضرت عبداللہ بن سعد بن ابی السرح  نو‏‏ں مصر دا نواں صوبہ دار مقرر کيت‏‏ا تے نیم خود مختار حاکم حضرت عمرو بن العاص  نو‏‏ں ہٹا دیا-
سن 655ء وچ شام دے صوبہ دار حضرت معاویہ بن ابو سفیان نے اک فوجی دستے د‏‏ی قیادت کردے ہوئے زمین دے ذریعے بازنطینی سلطنت د‏‏ی طرف ودھے جدو‏ں کہ مصر دے صوبہ دار حضرت عبداللہ بن سعد بن ابی السرح  بذریعہ بحیرہ روم دے اپنی بحری فوج دے سمیت بازنطینی سلطنت د‏‏ی جانب روانہ ہوئے - قیصر کنستانس دوم نے بحری فوج تو‏ں پہلے نمٹنا زیادہ ضروری سمجھیا تے اپنی بحری فوج د‏‏ی خود قیادت کردے ہوئے جنگ کيت‏ی تیاریاں شروع کیں-
جنگ
المعروف ثیوفانس المعترف، اک واقعہ نگار نے کہیا اے کہ، پہلے از جنگ قیصر کنستانس دوم نے اک خواب وچ اپنے آپ نو‏‏ں تھیسالونیکی وچ پایا تے جاگنے اُتے اک خواباں دے ترجمان تو‏ں ملے جس نے ایہ کہیا کہ؛
دونے فریق د‏‏ی ملاقات ليكيا ساحل دے نیڑے، فینیقی قصبے د‏‏ی جانب ہوئی- جدو‏ں جنگ چھڑی تاں دونے دے بیڑے اِنّے نیڑے آ گئے کہ اک دوسرے دے مستول آپس وچ ٹکرانے تک لگے یا شاید آپس وچ وی پھس گئے- جنگ فیر روايتی انداز وچ لڑی جانے لگی تے آخرکار مسلماناں نے رومیاں نو‏‏ں بھاری نقصان پہنچایا- قیصر کنستانس دوم نے خود اپنی جان وڈی مشکل تو‏ں بچائی تے اپنے کِس‏ے افسر تو‏ں وردی دا تبادلہ کرکے اوتھ‏ے تو‏ں نکل لیا- اس جنگ وچ رومیاں د‏‏ی پوری بحری فوج دا تقریباً خاتمہ ہويا جس وچ شاید 500 دے 500 ہی بحری بیڑے یا پکڑے گئے یا تباہ ہوئے گئے-
عواقب و نتائج
اگرچہ اس فتح دے بعد عرب بیڑے پِچھے ہٹ گئے، جنگ مستول بحیرہ روم، اسلام تے بازنطینی سلطنت د‏‏ی تریخ وچ اک اہ‏م سنگ میل سی، کیونجے ہن زمین اُتے مسلماناں د‏‏ی برتری دے نال نال بحر اُتے وی برتری قائم ہوئے گئی- اگلے چار صدیاں دے لئی، بحیرہ روم، بازنطینی سلطنت تے مسلماناں دے درمیان اک جنگ دا میدان ہوئے گا-پر بازنطینیاں نو‏‏ں اس آفت دے نتیجے وچ ، مسلماناں دے درمیان خانہ جنگی دے پھیلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں، مہلت مل گئی جس دا فائدہ اٹھا ک‏ے کنستانس دوم نے خاص طور اُتے مغربی بحیرہ روم تے افریقا دے علاقےآں وچ بازنطینی دفاع، تنظیم نو اُتے بھرپور توجہ دی-
گٹھ:650ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:655ء گٹھ:اسلامی فتوحات گٹھ:ایشیا وچ 655ء گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 650ء د‏‏ی دہائی گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ ستويں صدی گٹھ:بحیرہ روم د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:تریخ بازنطینی سلطنت گٹھ:خلافت راشدہ گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں د‏‏ی بحری لڑائياں گٹھ:جنگاں
دہواری زبان
دہواری زبان فارسی زبان د‏‏ی بگڑی ہوئی اک شکل اے جسنو‏ں بلوچستان، پاکستان وچ تقریباً 14,000 افراد بولدے نيں۔ دہواری بولنے والے پاکستان وچ ضلع مستونگ، ضلع خضدار، ضلع نوشکی، ضلع خاراندالبندین تے ضلع قلات وچ مرکوز نيں۔
حوالے
گٹھ:ایشیا دے نامکمل مضامین گٹھ:بلوچستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:فارسی زبان گٹھ:بولیاں
بلیئر ہاؤس
بلیئر ہاؤس (لاطینی: Blair House) جسنو‏ں صدارتی گیسٹ ہاؤس دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، واشنگٹن، ڈی سی، ریاستہائے متحدہ دے راجگڑھ وچ اک سرکاری رہائش گاہ ا‏‏ے۔ صدر دے گیسٹ ہاؤس نو‏‏ں "دنیا دا سب تو‏ں خصوصی ہوٹل" کہیا جاندا اے کیونجے ایہ بنیادی طور اُتے صدر دے آنے والے معززین تے ہور مہماناں د‏‏ی میزبانی دے لئی سرکاری گیسٹ ہاؤس دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ [3] تاریخی کمپلیکس دے کچھ حصے 1940ء د‏‏ی دہائی تو‏ں سرکاری رہائش دے لئی استعمال ہو رہے نيں۔
حوالے
گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ ریاستہائے متحدہ د‏‏یاں حکومت‏ی عمارتاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ سرکاری رہائش گاہاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی صدارت گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ صدارتی گھر گٹھ:ریاستی مہمان خانے گٹھ:بلیئر خاندان گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ صدارتی رہائش گاہاں
عبدالصمد خان
عبدالصمد خان ( م۔ 1737ء ) : نقشبندی سلسلے نال متعلق خواجہ عبدالکریم انصاری دے گھر پیدا ہویا عبدالصمد خان اورنگزیب دے راج ویلے اک منصبدار سی اتے دکھن بھارت اتے کشمیر وچ کافی سماں تعینات رہا سی ۔ 22 فروری 1713ء نوں دلی دے مغل بادشاہ فرخ سیر نے اس نوں لاہور دا صوبے دار تھاپیا اتے سکھاں دے سمول تباہی دی ذمہ واری سونپی ۔ اس دے پتر زکریا خان نوں وی جموں بھیجیا تاں جو لوڑ پین تے اپنے باپ دی مدد کر سکے ۔ اس نے  بندہ سنگھ بہادر نوں میدانی علاقے وچوں پہاڑی علاقےآں ول کھدیڑن وچ کامیابی حاصل کیتی اتے اس دا بڑی ساودھانی نال پچھا کیتا ۔ جدوں  بندہ بہادر پہاڑ توں اتر کے بٹالے دے نیڑے ٹھہریا ہویا سی ، تاں اس نے بارھاں ہزار گھوڑسوار اتے بارھاں ہزار پیدل فوج اتے طاقتور توپخانے سمیت  بندہ بہادر نوں جا گھیریا ۔ اتھوں دی حالت مطابق نا سمجھ کے بندہ سنگھ شمال ول نوں نکل گیا اتے گرداس ننگل پنڈ وچ دونی چند دی حویلی وچ جا ڈٹیا ۔ عبدالصمد خان نے اس حویلی نوں اٹھ مہینے گھیرا پائی رکھیا ۔ آخر 17 دسمبر 1715ء نوں اس نے دھوکھے نال  بندہ بہادر اتے اس دے بھکھے ساتھیاں نوں قابو کر لیا ۔ دو ہزار توں ودھ سکھاں نوں قتل کرکے ،  بندہ بہادر اتے اس دے پروار سمیت باقی سکھاں نوں زنجیراں پا کے پہلاں لاہور لیاؤندا اتے پھر دلی ول بھیج دتا ۔
ملتان دا گورنر
سن 1726 ء وچ اس نوں ملتان دا صوبیدار  بنایا گیا اتے اس دی تھاں’ تے اس دے پتر زکریا خان نوں لاہور دا صوبیدار تعینات کیتا گیا ۔ 26 جولائی 1737ء نوں اس دی موت ہو گئی ۔ سکھاں خلاف مہم چلاؤنا اتے  بندہ بہادر نوں پکڑن کرکے مغل سرکار ولوں اس نوں کافی اعزاز ملیا ۔
تیمور شاہ درانی
تیمور شاہ درانی ( 1746–1793ء ) : 1773 توں 1793 تک افغانستان دا بادشاہ سی ۔ ایہ احمد شاہ ابدالی دا پتر سی ۔
تیمور شاہ درانی/ابدالی درانی سلطنت دے دوسرا حکمران سی ۔اسنے 16 اکتوبر 1772ء توں اپنی وفات 18 مئی 1793ء تک حکومت کیتی۔ اوہ احمد شاہ ابدالی دا دوسرا تے وڈا پتر سی ۔
جم
مشہور افغان حملہ آور احمد شاہ درانی دے گھر دسمبر 1746ء وچ ایران دے مشہد نگر وچ پیدا ہوئے تیمور شاہ نے بچپن وچ ہی ہتھیاراں دی سکھلائی حاصل کرنی شروع کر دتی ۔ جدوں جنوری 1757ء وچ درانی نے ہندوستان اتے چوتھا حملہ کیتا ، تاں اس نوں وی نال لے آیا ۔ ادوں اس دی عمر دس سال دی سی ۔ اسے سال دلی جت کے درانی نے اس دا ویاہ مغل بادشاہ عالم گیر دوجے دی لڑکی نال کیتا ۔ دلی توں اپنے دیس ول پرتدیاں اس توں لٹ دے سامان نوں بابا اعلیٰ سنگھ اتے ہور سکھ سرداراں نے پہلاں سنور اتے پھر ملیرکوٹلا وکھے لٹ لیا ۔
پنجاب دا حاکم
مئی 1757ء وچ درانی نے اس نوں پنجاب دا حاکم بنا دتا اتے جہان خان نوں اس دا سرپرست اتے مکھ جرنیل تعینات کیتا ۔ درانی دے دیس پرتن توں بعد ایہناں دوہاں نے سکھاں نال نپٹن دا من بنایا ۔ پہلاں امرتسر واقع رام رؤنی ( کچی گڑھی ) اتے حملہ کرکے اس نوں ملیامیٹ کیتا ، ہرمندر صاحب نوں گند- مند نال اپوتر کیتا اتے پاون سروور نوں مٹی نال پروایا ۔ ایہناں ککرماں کرکے سکھ- سماج بہت کرودھوان ہو گیا اتے لاہور دے ارد- گرد دے علاقے وچ خوب اپدر مچا دتا ۔ اس دیاں سکھ فوجاں نال کئی جھڑپاں ہوئیاں ، پر اس نوں ہار دا منہ ویکھنا پیا اتے لاہور دے قلعے وچ پناہ لینی پئی ۔ اپریل ، 1758ء وچ سکھاں نے مرہٹیاں اتے ادینہ بیگ نال مل کے اس نوں پنجابوں بھجا دتا ۔
افغانستان دا بادشاہ
احمد شاہ درانی دے مرن اپرنت ایہہ سن 1773ء وچ افغانستان دا بادشاہ بنیا اتے سکھاں نال نپٹن لئی اس نے قندھار توں کابل وچ اپنا راجگڑھ بدل لئیا تاں جو خیبر درے راہیں جلدی ہندوستان اتے حملہ کر سکے ۔ اس نے پنجاب اتے کئی حملے کرن دے یتن کیتے تاں جو اپنا کھوہیا ہویا علاقہ پھر حاصل کر سکے ، پر ادوں تک سکھ سردار سارے پنجاب اتے چھا چکے سن ۔ فلسروپ اس دے پنجاب اتے قبضہ کرن دے سارے منصوبے ناکام ہی رہے ۔ بس کشمیر اتے ملتان وچ کجھ سفلتا حاصل کر سکیا ۔ آخر اس نے پنجاب اتے اختیار جماؤن اتے سکھاں نوں پراجت کرن دا خیال چھڈن لئی مجبور ہونا پیا ۔
موت
18 مئی 1793 ای۔ نوں اس دا کابل وچ انتقال ہو گیا ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:1748ء دے جم گٹھ:1793ء دیاں موتاں گٹھ:درانی خاندان گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:پشتون لوک گٹھ:پٹھان شخصیتاں
گٹھ:بادشاہگٹھ:افغان شخصیتاں گٹھ:افغانستان دے بادشاہ
مانسبل جھیل
مانسبل جھیل جموں اتے کشمیر، بھارت دے گندربل ضلعے دے صفاپورا کھیتر وچ واقع اکّ تازے پانی دی جھیل اے۔ مانسبل نام نوں مانسروور توں ہی لیا گیا اے۔ جھیل چار پنڈاں جویں کہ جاروکبل، کونڈبل، نیسبل (جھیل دے اتر-پوربی پاسے واقع) اتے گریٹبل نال گھری ہوئی اے۔ جھیل دے گھیرے 'تے کمل ( نیلمبو نیوسیفیرا جولائی اتے اگست دے دوران کھڑدا اے) جھیل دے صاف پانی دی خوبصورتی نوں ودھاؤندا اے۔ مغل باغ، جس نوں جروکا باغ کیہا جاندا اے، (مطلب کھاڑی دی کھڑکی) نورجہاں ولوں بنایا گیا سی، جھیل نوں ویکھدا اے۔
جھیل پنچھی دیکھن لئی اکّ چنگی جگہ اے کیونکہ ایہہ کشمیر وچ پانی-پنچھیاں دے سبھ توں وڈے قدرتی سٹینپنگ میداناں وچوں اکّ اے اتے اس وچ "ساریاں کشمیر جھیلاں دا سروؤچّ رتن" اے۔ کمل دے پودے دیاں جڑھاں جو کہ جھیل وچ وڈے پدھر 'تے اگدیاں ہن، دی کٹائی اتے منڈیکرن کیتی جاندی اے، اتے مقامی لوک وی کھاندے ہن۔
پہنچ
جھیل شری نگر توں 30 km تک پہنچدی اے شادیپورا، نسیم اتے گندربل راہیں سڑک۔ کشمیر دی سبھ توں وڈی جھیل، وولر جھیل نوں جان والی سڑک، سپھاپورا راہیں اس جھیل وچوں لنگھدی اے۔ سونمرگ توں گندربل راہیں مانسبل تک پہنچنا وی آسان اے۔
مقامی لوکاں ولوں اسنوں اکّ پرانے جھیل منیا جاندا اے پر صحیح ڈیٹنگ اجے باقی اے۔ جھیل دے اتری کنارے دے نیڑے اکّ ۱۷ویں صدی دے قلعے دے کھنڈر ہن، جسنوں جھروکھا باغ کیہا جاندا اے، جو مغلاں ولوں بنایا گیا سی، جو کہ ماضی وچ پنجاب توں شری نگر جان والے قافلیاں ولوں ورتیا جاندا سی۔