cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نہال عبداللہ
نہال عبداللہ ۱۹۲۴ء وچ قصبہ چڑاوا ریاست جے پور وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے ابتدائی تعلیم اپنے والد استاد اللہ دتا سارنگی نواز تے اپنے بھائی استاد جمال خان سارنگی نواز تو‏ں حاصل کيتی۔ ۱۹۴۸ء وچ اوہ ریڈیو پاکستان نال منسلک ہوئے۔ ۱۹۵۱ء وچ انہاں نے پاکستان دے قومی ترانے د‏‏ی کمپوزنگ وچ حصہ لیا تے ۱۹۵۳ء وچ جدو‏ں ایہ قومی ترانہ ریکارڈ ہويا تاں اس وچ انہاں د‏‏ی آواز وی شام‏ل سی۔ جنگِ ستمبر ۱۹۶۵ء وچ ریڈیو پاکستان تو‏ں نشر ہونے والا نفیس فریدی بدایونی دا تحریر کردہ اک منفرد قومی نغمہ ’’پاکستانی بڑے لڑیا، جن کی سہی نہ جائے مار‘‘ جسنو‏ں رفیق غزنوی د‏‏ی موسیقی وچ نہال عبداللہ نے گایا سی، ایہ اوہ نغمہ سی جس تو‏ں بھارت شدید پریشان رہندا سی تے جنگ دے بعد اک خصوصی وفد نے پاکستانی حکا‏م تو‏ں شکایت کرکے اس نغمہ نو‏‏ں نشر ہونے تو‏ں بند کروایا پر پاکستانیاں دے دلاں وچ ایہ تاریخی تے بھارتی حقیقت اُتے مبنی قومی نغمہ اج وی زندہ اے تے رہے گا۔ اس دے علاوہ عزیز حامد مدنی د‏‏ی مشہور غزل ’’تازہ ہوا بہار کی دل کا ملال لے گئی‘ وی انہاں دے کریڈٹ پرہ‏‏ے۔ ایہ غزل انہاں نے راگ جے جے وندی وچ کمپوز د‏‏ی سی تے اسنو‏ں مہدی حسن د‏‏ی آواز وچ ریکارڈ کيتا گیا سی۔ نہال عبداللہ نے اک فلم چراغ جلدا رہیا د‏‏ی موسیقی وی ترتیب دتی سی جس دے ہدایت کار فضل احمد کریم فضلی سن ۔ ۸ فروری ۱۹۸۳ء کووہ کراچی وچ وفات پاگئے۔وہ عظیم گائیک مہدی حسن دے ماموں وی سن ۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
شق‌القمر
شَقُّ الْقَمَر پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے معجزات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اسلامی مآخذ دے مطابق، آپ نے اس معجزے وچ اپنی انگلی تو‏ں چاند د‏‏ی طرف اشارہ کيتا تے چاند دو ٹکڑےآں وچ تقسیم ہوگیا۔ ایہ معجزہ، بعثت دے ابتدائی برساں دا ا‏‏ے۔ اس معجزے دے بارے وچ کچھ شکوک وشبہات پیش آئے نيں تے بعض علمائے اسلام نے انہاں دا جواب وی دتا ا‏‏ے۔
واقعہ د‏‏ی کیفیت
شیخ طوسی دے بقول شق القمر دے سلسلہ وچ مسلماناں دے درمیان اجماع رہیا اے تے اس اجماع د‏‏ی مخالفت، خود اجماع دے سالاں سال بعد ہوئی اے لہذا اس مخالفت کيتی کوئی حیثیت نئيں ا‏‏ے۔ لیکن روایات دے اندر اصل واقعہ د‏‏ی تفصیلات تے کیفیت وچ کچھ اختلافات پائے جاندے نيں۔ روایات دے مطابق آنحضرت نے معجزے دے عنوان تو‏ں آسمان وچ چاند نو‏‏ں دو ٹکڑےآں وچ تبدیل کرکے وکھ وکھ کردتا، فیر حکم دتا کہ اپنی پہلی حالت وچ پرت جائے۔ معجزہ دا اِنّا حصہ اسلامی مآخذ وچ متفق علیہ ا‏‏ے۔
اکثر شیعہ تے اہل سنت مفسرین دے مطابق، سورہ قمر د‏‏ی ابتدائی آیتاں ايس‏ے واقعے دے بارے وچ نازل ہوئیاں نيں:
؛ ترجمہ: قیامت نیڑے آگئی تے چاند دے دو ٹکڑے ہوگئے تے ایہ کوئی وی نشانی دیکھدے نيں تاں منہ پھیر لیندے نيں تے کہندے نيں کہ ایہ اک مسلسل جادو اے "۔ (سورہ قمر،آیت1/2)۔
معجزہ شق القمر د‏‏ی تفصیلات نو‏‏ں تاریخی، روائی تے تفسیری مصادر وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ تاریخی مصادر جداں: البدایۃ و النہایۃ ، الفتن ، الخرائج و الجرائح، امتاع الاسماع مقریزی وچ ایہ واقعہ نقل ہويا ا‏‏ے۔ قاضی عبدالرحمن ایجی نے شق القمر دے معجزہ نو‏‏ں متواتر منیا ا‏‏ے۔
اہل سنت دے روائی مصادر وچ شق القمر دا واقعہ 6 لوکاں دے ذریعے نقل اے:انس بن مالک، جبیر بن مطعم، حذیفۃ بن یمان، ابن عباس، عبداللہ بن عمر و ابن مسعود۔
شیعہ تفسیری تے روائی کتاباں وچ وی شق القمر دے سلسلہ وچ دو روایتاں نقل ہوئیاں نيں:
واقعہ دا وقت
یہ معجزہ، رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ دے زمانے وچ بعثت دے ابتدائی دناں وچ مکہ دے اندر پیش آیا۔ علامہ طباطبائی نے اس دا وقت، شب 14 ذی‌الحجہ، پہلے ہجرت دا پنجواں سال بیان کيتا ا‏‏ے۔
مشرکاں دے تقاضے د‏‏ی وجہ
مشرکین دے تقاضے د‏‏ی بنیاد ایہ سی کہ انہاں دے عقیدے دے مطابق، روئے زمین اُتے صرف سحر و جادو ایسی چیز سی جو موثر ہُندی سی، ايس‏ے وجہ تو‏ں انھاں نے آپ تو‏ں ایداں دے کم دا تقاضا کيتا جو خارق العادۃ (فطرت شکن) وی ہوئے تے زمین اُتے نئيں بلکہ آسمان اُتے ہوئے۔
علماء د‏‏ی نظر وچ اس د‏ی حیثیت
اس واقعے دے بارے وچ علمائے اسلام دا نظریہ دو طرح دا رہیا ا‏‏ے۔ شیعہ تے اہل سنت دے اکثر مفسرین اس واقعے دے ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ سورہ قمر د‏‏ی ابتدائی تن آیتاں ايس‏ے شق القمر دے معجزہ د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں۔
دوسرا نظریہ حسن بصری، عطاء خراسانی، بلخی جداں لوکاں دا اے جنہاں دا خیال ایہ اے کہ ایہ آیتاں قیامت تو‏ں تے اشراط الساعۃ تو‏ں متعلق نيں۔
سوالات تے شبہات
چند پہلوآں تو‏ں اس واقعہ دے اُتے اعتراض کيتا گیا اے تے اوہ پہلو ایہ نيں:
اس اعتراض دا جواب ایہ اے کہ جدید کائنات شناسی دے مشاہدہ د‏‏ی بنیاد اُتے بطلیموس دا نظریہ سرے تو‏ں باطل ا‏‏ے۔ تے فیر خود منظومہ شمسی د‏‏ی پیدائش تے شہابیاں دا وجوب وچ آنا اس نظریہ دے بطلان اُتے بہترین دلیل ا‏‏ے۔
اس اعتراض دا وی اسلامی دانشوران د‏‏ی طرف تو‏ں جواب دتا گیا ا‏‏ے۔ مثلا ایہ کہ واقعہ رات وچ پیش آیا سی تے اس وقت بوہت سارے لوکاں دے سوندے ہوئے ہونے دا امکان ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ اس زمانہ دے عرب، آسمان تے ستارےآں اُتے تحقیق وچ دلچسپی نئيں رکھدے سن ۔ تے دوسرے جوابات وی دتے گئے نيں۔
ناسا د‏‏ی تحقیقات تے کرہ ماہ وچ شگاف دے مشاہدہ دا دعوی
ادھر کچھ برساں پہلے سائبر اسپیس وچ کچھ گلاں گھمدی رہیاں جنہاں د‏‏ی بنیاد اُتے دعویٰ کيتا گیا کہ جو تصویراں ریما ایریاڈوس (Rima Ariados) نے اپولو مشن (Apollo Mission ) وچ لیاں سن انہاں تو‏ں چاند وچ شگاف دے آثار ظاہر ہُندے نيں۔ زغلول النجار نے سنہ 2004ء وچ اک کتاب شائع د‏‏ی تے انہاں وچو‏ں اک تصویر د‏‏ی تجدید کیتی۔ ایہ دعوی بعد وچ ناسا (NASA) دے دانشوراں دے ذریعہ مسترد کردتا گیا۔
مآخذ
گٹھ:پیغمبر اسلام دے معجزے گٹھ:محمد
لہراگاگا
لہراگاگا پنجاب دے سنگرور ضلعے دا اکّ قصبہ اتے میونسپل کونسل اے۔ ایہہ پنجاب اتے ہریانہ دی حدّ دے نزدیک اے۔اس توں ہریانہ 10 کہ.می. دور اے۔ لہراگاگا اکّ شہر اے اتے بھارت دے پنجاب راج وچ سنگرور ضلعے 'چ اکّ میونسپل کونسل اے۔ ایہہ پنجاب اتے ہریانہ دی سرحد دے نیڑے اے۔ہریانہ توں لہراگاگا تک دی دوری 10 کلومیٹر اے۔اس نوں اکّ ریلوے سٹیشن پیندا اے۔ اج لہراگاگا ضلع سنگرور 'چ اکّ سکھیا نقطہ دے طور تے جانیا جاندا اے۔ اتھے کئی تعلیمی کالج وی ہن۔تعلیمی کورس جویں انجینیئرنگ، بی.ایڈ، نرسنگ، اارٹ اینڈ اتے کراپھٹ، انجینیئرنگ اتے ٹیکنالوجی (پنجاب تکنیکی یونیورسٹی دے ماتحت پنجاب وچ 5 سرکاری کالج) وچوں اکّ بابا ہیرا سنگھ بھٹھل انسٹیچیوٹ لہراگاگا اے، پر لہراگاگا پنجاب دے پچھڑے کھیتر دے ورگ وچ اے، پر ایہہ دن وچ اس نوں اچّ در نال ترقی کر رہا اے۔ لہراگاگا دے پرانے رجھان جدید اتے فیشنیبل دنیا وچ بدل رہی اے۔ لہراگاگا نگر دے نوجوان پیڑھی نوں سکھلائی انسٹی ٹیوٹ، کالج اتے شہر وچ اپنے دفتر دا قیام ویب ترقی کمپنی نال ٹاؤن دے ترقی وچ اکّ اہم کردار نبھا رہا اے۔
پنجاب اندر واقع ہور لیہریاں توں اس نوں وکھری پچھان دین لئی، اس دے نام نال گاگا (نال دا اکّ پنڈ) جوڑ کے اسدا نام سودھیا گیا۔
اتہاس
لہراگاگا پٹیالے دے شاہی راج دا حصہ سی، جسدا نینھ پتھر بابا اعلیٰٰ سنگھ ولوں رکھیا گیا سی۔ اس ستھان اتے بابری مسلم راجے بھائی منی سنگھ ہتھوں کیتے گئے سن۔ اس توں بعد، اتھے اکّ گرودوارا اساریا گیا۔ اتھے، بھائی منی سنگھ دی یاد دے اعزاز وجوں اکّ میلہ وی لگدا اے۔ لہراگاگا دا نام موہن گرگ ولوں رکھیا گیا سی۔ اوہ غریب لوکاں پرتِ بہت دیالو سی؛ جیکر کسے نوں کسے طرحاں دی مسئلہ ہندی سی، تاں اوہ اوہناں دی مدد پیسے جاں ہور چیزاں نال کردا سی جویں وی کسے دی ضرورت ہندی سی۔ اسے لئی کیہا جاندا اے کہ، “لیہرو لہر سمندر آئے جائے موہن کا واس اندر برسے اپنی رتّ اور موہن چاروں ماس...”
لہراگاگا بہت سارے مندراں اتے گرودواریاں والا اکّ مذہبی شہر اے۔ ایہہ اوہناں مڈل-گٹھ دے لوکاں دا شہر اے جہناں دا اکّ چنگا اخلاقی کم کار اے۔
آبادی
2013 تک بھارتی مردمشماری مطابق، لیہراگاگا دی جن آبادی 22450 سی۔ مرد 53% اتے عورتاں 47% سن۔ لیہراگاگا دی لٹریسی (خواندگی) در 64% اے، جو قومی خواندگی دی اوسطاً در 59.5% توں زیادہ اے؛ مرد خواندگی در 70% اتے عورتاں دی خواندگی در 57% اے۔ لہراگاگا اندر، جن آبادی دا 13% حصہ 6 سال دی عمر توں تھلے دے بچیاں دا اے۔
پرمکھ بازار
ماہراجا اگرسین مارکٹ: ایہہ بازار ریلوے سٹیشن توں شروع ہو کے مکھ شہری مندر تک پھیلیا اے۔ روزانہ ورتوں دے سارے سمان واسطے دوکاناں ہون کارن، ایہہ بازار نیڑے دے پنڈاں توں لوکاں دے لئی وی کھاستور تے مشہور اے۔ تہوار دے سمیاں دوران، ایہہ بازار دکانداراں ولوں پرمکھ طور تے سجایا جاندا اے اتے پرمکھ مندر اتے سجاوٹ کیتی جاندی اے اتے نیڑے دا گرودوارا اس بازار دی خوبصورتی نوں چار چند لگا دندا اے۔
کھائی روڈ: ایہہ سڑک چھوٹی ندی (جسنوں خاص طور تے 'سوآ' کیہا جاندا اے) توں لے کے نیڑے دے کھائی پنڈ تک جاندی اے۔ ایہہ سڑک لہراگاگا اتے پاتڑاں شہر سمیت لہراگاگے دے مشرق ول دے پنڈاں نوں جوڑن والی پرمکھ رابطہ سڑک اے۔ اس سڑک اتے پرمکھ ہسپتال، ویب-ڈویلپمینٹ کمپنیاں اتے نت-ورتوں دے سمان لئی دوکاناں ہن۔
فرنیچر مارکٹ: ایہہ مارکٹ گاگا روڈ اتے واقع اے اتے لمبے عرصے توں اپنے اچّ قسم دے فرنیچر لئی مشہور اے۔ ایہہ بازار سارے کھیتر واسطے سبھ توں پسندیدہ بازار اے کیونکہ اتھے مہیا فرنیچر چنگا ہون دے نال نال سستا وی ہندا اے۔
پنجابی کلونی روڈ: ایہہ سڑک ریلوے سٹیشن اتے بسّ اڈے نوں جوڑدی اے۔ اس لئی ایہہ اکّ مصروف سڑک اے۔ ایہہ پنجابی کلونی اندر واقع اے اتے اسے کرکے اسدا نام پنجابی کلونی روڈ رکھیا گیا اے۔
تہذیبی اتے سماجی
لہراگاگے اندر ریلوے سٹیشن، ڈاک-کھانہ اتے GPF لیہریگاگے دے لوکاں واسطے مشہور ستھان ہن۔ سویرے اتے شام ویلے، لوک اتھے سیر کرنا پسند کردے ہن اتے بہت سارے لوک اجیہا کردے ہن۔ ریلوے سٹیشن نوں اکثر اکّ پارک دی طرحاں استعمال کیتا جاندا رہا اے۔
مذہبی ستھان
مکھ گرودوارا: گرودوارا وی ریلوے سٹیشن دے نیڑے ہی واقع اے اتے ایہہ سرکاری گرلز سینئر سیکنڈری، سکول، لیہراگاگا دے نیڑے واقع اے۔
اے۔ ہنومان مندر: ایہہ ہنے بنیا مندر لیہراگاگا-جاکھلا ہائیوے اتے واقع اے اتے شہر دی حدّ توں لگپگ 1 km دی دوری اتے اے۔ ساریاں اجوکیاں سویدھاواں نال بنیا ہون کرکے ایہہ نوین مندر مشہور اے۔
شو درگا مندر: ایہہ مندر گاگے والے پاسے ول واقع اے اتے ایہہ اپنے مہاشوراتری تیوہاراں نوں مناؤن کارن مشہور اے۔ اس مندر وچ شنیدیو مندر اتے سائیں مندر وی بنے ہن۔
بابا مست رام سمادھ: ایہہ مندر لیہراگاگا-کھائیرا پنڈ سڑک اتے واقع اے۔ ایہہ مندر شہر دے سبھ توں زیادہ پرانے مندراں وچوں اکّ اے۔ پرانے بجلی گھر توں الٹ پاسے واقع ایہہ مندر ریلوے سٹیشن توں لگپگ 1 km دوری اتے اے۔ ایہہ مندر مکھ طور تے ایتوار نوں لوکاں لئی درشن ستھان بندا اے اتے خاص کر عورتاں واسطے ایہہ مشہور مندر اے۔
کالی ماں مندر: ایہہ فرنیچر مارکٹ اندر واقع اے اتے ایہہ بڈھی ماں مندر اتے پھولن داہ ماں مندر دے طور تے وی جانیا جاندا اے۔
بالمیکی مندر:ایہہ چینپرا بستی وچ واقع اے
بسنتی ماں، کلاراں والی ماں مندر:ایہہ دوویں مندر سری ایسّ.ڈی.ایسّ.ایسّ سکول نیڑے ریلوے سٹیشن اتے واقع ہن۔
کھیتر دا سکھیا دھرا
اجکلّ لہراگاگا، ضلعے وچ ہی نہیں سگوں پنجاب دے مالوے کھیتر اندر وی اکّ مشہور سکھیا دھرے دے طور تے جانیا جان لگا اے۔ شہر اندرلے بہت ساری گنتی دے کالجاں دی اپلبدھتا کارن اجیہا اے۔ لگپگ ہریک سٹریم نال متعلق کالج ہن چاہے اوہ پولیٹیکنک ہون جاں انجنئرنگ، فارمیسی، آرٹس، سائنس، نرسنگ، بی.ایڈ، آرٹ اینڈ کراپھٹ، جاں کامرس ہووے۔
بینک
لیہریگاگے اندر کئی بینک ہن جویں پنجاب نیشنل بینک، سٹیٹ بینک اؤف پٹیالہ، کو-اؤپریٹو بینک، ایچڈیئیپھسی بینک، آئیسیائیسیائی بینک، پنجاب اینڈ سندھ بینک اتے ایکسس بینک
نزدیکی پنڈ
ہریاؤ، چنگالیوالا، رامپرا جواہروالا، فتح گڑھ، لہل کلاں، لیہل خورد، بالراں، کھنڈیواد، کالبنجارا، بھٹال کلاں، ارکواس، کھوکھر، کھائی، گاگا۔
حوالے
گٹھ:سنگرور ضلع
عبرت کدہ (کتاب)
عبرت کدہ ایہ کتاب ' ادارا آواز ادب ' نے شائع کيتی اے تے اس دے مصنف سندھی ادب دے ادیب تے شاعر شیخ محمد ابراہیم 'خلیل' نيں۔ جناب خلیل سندھی ادب د‏‏ی بہت خدمت کر چک‏‏ے نيں لیکن اس کتاب نے انہاں د‏‏ی ادبی خدمات نو‏‏ں اک نواں صفحہ دتا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ مجاز مصنف نے اٹھ بہترین پریاں د‏‏یاں کہانیاں دا مجموعہ پیش کيتا اے، جو بظاہر تاں افسانے نيں، لیکن حقیقت وچ وادی سندھ د‏‏ی اس سرزمین دے معصوم تے مظلوم دلاں د‏‏ی درد بھری کہانیاں دے بہترین ترجمے نيں۔ کتاب دے دیباچے وچ مصنف نے واضح کيتا اے کہ 'عبرت کُدّہ' دے اس مجموعے دے تمام افسانےآں دے پلاٹ تے کہانیاں درست نيں۔ صرف ناواں تے تھ‏‏انو‏اں وغیرہ نو‏‏ں بدل ک‏ے انہاں نو‏ں افسانوی رنگ دتا گیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے اساں بوہت‏ے افسانوی کہانیاں کتاباں وچ پڑھی نيں لیکن اس کتاب د‏‏ی خاص گل ایہ اے کہ مصنف نے اپنے چشم دید واقعات قلمبند کيتے نيں۔ لہٰذا اس کتاب دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ کس طرح دنیوی کشمکش نے انسانی زندگیاں نو‏‏ں کھلونا بنا ک‏ے تباہ کيتا۔ اس لئی اس کتاب دا مطالعہ کرن۔ ایہی وجہ اے کہ کتاب دا ناں کتاب دے موضوع د‏‏ی صحیح ترجمانی ا‏‏ے۔ حقائق دا ایہ مجموعہ بہت دلچسپ ا‏‏ے۔ بحیثیت مصنف اک طویل عرصے تک گدو دے چرن ہسپتال دے سپرنٹنڈنٹ رہے تے آخر کار ايس‏ے عہدے تو‏ں ریٹائر ہوئے۔ زندگی دے اس دلچسپ دور وچ مصنف نے انہاں پاگل مرداں تے عورتاں دے نفسیا‏تی پہلوآں دا گہرا مطالعہ کيتا۔ جس دا ثبوت اس کتاب دے مطالعہ نال ملدا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ اوہ کہانیاں یا افسانے درج نيں، جنہاں دا تعلق ہسپتال وچ انہاں پاگلاں د‏‏ی زندگی تو‏ں سی۔ ایہ لوک جو اصل وچ بہت اچھے دماغ دے سن کِداں پاگل ہو گئے؟ تسيں پاگل کیو‏ں ہو؟ پاگل کس نے کیا؟ انہاں تمام سوالات دے جوابات 'ابرات کدہ' وچ مل سکدے نيں۔ سماجی کہانیاں دا ایہ بہترین مجموعہ حقیقت پسندی د‏‏ی اعلیٰ مثال ا‏‏ے۔ وڈے لوک انہاں اُتے کِداں ظلم کردے نيں! دنیا عورت د‏‏ی کمزوری تو‏ں فائدہ اٹھاندی اے، اسنو‏ں اوڑک تباہ کر دیندی اے، اس دا سب کچھ کھو لیندی اے تے اسنو‏ں فقیر بنا دیندی ا‏‏ے۔ انہاں تمام نظریات دا حقیقی پس منظر انہاں معصوماں دے خون تو‏ں لکھے گئے قرآن دے ہر صفحے اُتے نظر آندا ا‏‏ے۔ کتاب دے تمام افسانےآں دے پلاٹ بہت سچے نيں، اوہ بہت ٹھوس تے مستقل نيں۔ اس دے علاوہ افسانہ بہت سنجیدہ تے خوبصورت انداز وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ہر افسانے دا مطالعہ کرنے دے بعد انسان حیران رہ جائے گا تے ذہن اُتے اک عجیب کیفیت پیدا ہو جائے گی، جے ایہ واقعی سچ اے تاں کیہ ہوئے گا! جے ایسا اے تاں دنیا دکھی ا‏‏ے۔ تمام کہانیاں بہت آسان تے سادہ انداز وچ بیان کيتی گئیاں نيں۔ انہاں نو‏ں پڑھ کر قاری نو‏‏ں افسانے د‏‏ی بجائے حقیقت پسندی د‏‏ی غیر افسانوی مثالاں ملدی نيں۔ اس کتاب دے ۱۴۲ صفحات نيں۔
حوالے
گٹھ:سندھی ادب
ورڈ پریس
ورڈ پریس پی ایچ پی پروگرامنگ لینگویج تے مائی سیکوئل ڈیٹابیس د‏‏ی مدد تو‏ں کم کردا ا‏‏ے۔ اس دے ذریعے متعدد قسماں د‏‏ی ویب سائٹس بشمول بلاگز تے ای-کامرس اسٹور بنائے جا سکدے نيں۔ اک اندازے دے مطابق ورڈ پریس اُتے مبنی 6 کروڑ ویب سائٹس اس وقت آن لائن نيں۔
ورڈ پریس 27 مئی 2003ء نو‏‏ں پیش کيتا گیا۔ میٹ مولنویگ تے مائیک لٹل اس دے بانیان نيں۔ اسنو‏ں GPLv2 (یا جدید) لائسنس دے تحت پیش کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
wp-admin
Dashboard، Write، Manage، Comments، Blogroll، Presentation، Plugins، Users، Options ہون گے انہاں دا مختصرا جائزہ لیندے نيں۔
Write
رائٹ وچ اپنی تحریراں(موضوعات یا صفات) لکھ تے شائع ک‏ر سکدے نيں۔'
Manage
مینج وچ تمام پوسٹ دا ریکارڈ ہُندا اے انہاں د‏‏ی تریخ بدل سکدے نيں،موضوع بدل سکدے نيں، ترمیم ک‏ر سکدے نيں یا فیر سرے تو‏ں تحریراں نو‏‏ں ختم ک‏ر سکدے نيں۔
Comments
کمنٹس تو‏ں تبصرےآں نو‏‏ں ترمیم، شائع، تبصرہ کرنے والے د‏‏ی انفارمیشن تے تبصرےآں نو‏‏ں ریموو ک‏ر سکدے نيں Blogrollبلاگ رول وچ ویب سائٹس دے لنکس، بلاگز دے لنکس تے فورمز دے لنکس جو سائیڈ بار وچ نظر آندے نيں اوہ دے سکدے نيں تے ختم وی ک‏ر سکدے نيں
Themes
(پریزنٹیشن) تھیم وچ آپ تھیم تبدیل ک‏ر سکدے نيں۔ جو تھیم موجود ہاں گی انہاں سب د‏‏ی تصویراں سامنے ہاں گی جو وی لگانا ہوئے اس اُتے صرف کلک کر دینی اے ۔
Widgets
ماں سائیڈ بار د‏‏ی سیٹنگ اے اس وچ اپنی مرضی تو‏ں سائیڈ بار بنائی جا سکدیاں نيں
Theme Editor
تھیم ایڈیٹر تو‏ں تھیم وچ لائیو تبدیلی ممکن ا‏‏ے۔ مگر اس دا استعمال کرنے تو‏ں پہلے آپ نو‏‏ں اس دا بیک‌آپ بنا لاں تاں بہتر اے تاکہ غلطی د‏‏ی صورت وچ اصل کوڈنگ واپس کاپی کرکے تھیم نو‏‏ں بگڑنے تو‏ں بچا لاں
Plugins
پلگ انہاں انسٹال کرنے دے لئی (مثلا سمالیز دا پلگ ان، حالیہ آراء دا پلگ انہاں ) وغیرہ وغیرہ پلگ انہاں اوہ چیز ہُندی اے جو ساڈا بلاک جے کسی چیز نو‏‏ں سپورٹ نئيں کردا تاں اسنو‏ں سپورٹ کرانے دے لئی جو ایڈ کيتا جائے گا اوہ پلگ انہاں ہوئے گا
Users
یوزر رجسٹر کرنا، ناں د‏‏ی تبدیلی، پروفائل د‏‏ی تیاری تے پاسورڈ یا فیر ای میل وغیرہ بدلنے دے لئی
ہور
معاونت:مدونات وچ ویکیپیڈیا ربط
حوالے
گٹھ:2003ء دے سافٹ ویئر گٹھ:سافٹ ویئر گٹھ:مفت تے اوپن-سورس اینڈروئیڈ سافٹ ویئر گٹھ:نظامات برائے انتظام مشتملات گٹھ:ویب سائٹ مینجمنٹ
ڈویژن
گٹھ:جغرافیا گٹھ:حکومت گٹھ:تھاں گٹھ:انتظامی ونڈ
گڈسر جھیل
گڈسر جھیل، جس نوں یمسر وی کیہا جاندا اے، جموں اتے کشمیر، بھارت وچ کشمیر ڈویزن دے گندربل ضلعے وچ اکّ الپائین اچی اچائی والی اولیگوٹروفک جھیل اے۔ اسدی اچائی 3600 m اے، 0.85 دی ادھکتم لمبائی km اتے ادھکتم چوڑائی 0.76 کلومیٹر
گڈسر جھیل سری نگر شہر توں اتر-مشرق ول 108 کلومیٹر دی دوری 'تے واقع اے۔ نرناگ توں اے 28 کلومیٹر ایلپائین ٹریک جھیل ول جاندا اے۔ جان دا سبھ توں ودھیا سماں جون توں ستمبر دا مہینہ اے۔
ناں، جغرافیہ
left|thumb| وشنوں پربت 'تے گڈسر درے توں گڈسر جھیل کشمیری وچ گڈسر دا مطلب اے مچھیاں دی جھیل، ٹراؤٹ اتے ہور قسم دیاں مچھیاں دا قدرتی نواس تھاں جیہناں وچوں بھورا ٹراؤٹ اے۔ یمسر دا مطلب اے یم دی جھیل । جھیل نومبر توں اپریل دے مہینیاں وچ جم جاندی اے اتے ایہناں مہینیاں دوران زیادہ تر برف نال ڈھکی رہندی اے، گرمیاں وچ وی تیردے برف دے کھنڈ ویکھے جاندے ہن۔ ایہہ وکھ-وکھ قسماں دے جنگلی ایلپائین پھلاں نال بھرے ایلپائین میداناں نال گھریا ہویا اے، اس لئی اس جھیل نوں پھلاں دی گھاٹی وی کیہا جاندا اے۔ جھیل مکھ طور 'تے گلیشیئراں دے پگھلن نال کھوآئی جاندی اے۔ گڈسر جھیل اتر پچھم ول وہندی اکّ دھارا وچوں نکلدی اے اتے تلیل وکھے کشنگنگا ندی وچ جا ملدی اے۔
گڈسر جھیل نوں یمسر وی کیہا جاندا اے جسدا مطلب اے یم دی جھیل اتے اس نوں موت دی جھیل وی کیہا جاندا اے۔ اکّ متھّ اجے وی حل نہیں ہوئی۔ گرمیاں دوران گڈسر جھیل دے باہروار اپنے اجڑاں نوں چراؤن والے چرواہے مندے ہن کہ، اتھے اکّ راکشس رہندا اے، اکّ تازے پانی دا آکٹوپس، جو کہ اپنے تنبوآں ولوں جیواں نوں کناریاں توں پانی وچ کھچدا اے۔ سیلانیاں دے مناں وچ اکّ انشچتتا اے، اکّ قسم دا خطرہ جو اوہناں نوں کناریاں دے نیڑے جان توں روکدا اے۔ چرواہیاں نے وی جھیل دے کنڈھے اپنے اجڑ چراؤن دی چون کیتی۔ جھیل دے باہر اکّ ندی وچ مچھیاں پھڑیاں جا رہیاں ہن جتھوں ایہہ نکلدی اے۔
باہری لنک
گٹھ:جموں اتے کشمیر دیاں جھیلاں گٹھ:جھیلاں
منیبہ مزاری
منیبہ مزاری (پیدائش3 مارچ1987)وہیل چیئر تک محدود اک مصورہ، مقررہ تے اک سماجی کارکن وی نيں۔ اوہ 21سال دی عمر وچ کار ایکسیڈنٹ دے باعث وہیل چیئر تک محدود ہو گئياں سن۔ اس حادثے دے بعد اوہ اپنی دونے لتاں دے استعمال د‏‏ی قوت کھو بیٹھی سن۔ ریڑھ د‏‏ی ہڈی وچ لگنے والی چوٹ نے انہاں د‏‏ی زندگی تے شخصیت دا رخ ہی تبدیل کر دتا۔ ۔۔ منیبہ اک گلوکارہ تے سماجی کارکن وی اے، اوہ اک 5سالہ بیٹے د‏‏ی ماں وی ا‏‏ے۔ منیبہ مزاری دا ناں فوربز میگزین د‏‏ی سن 2016 د‏‏ی 30 سال تو‏ں کم عمر اہ‏م ترین شخصیتاں د‏‏ی لسٹ وچ شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ منیبہ نے ٹریفک حادثے دے بعد دوران وچ علاج اس حادثے دے اثرات تے تکلیف تو‏ں اپنی توجہ ہٹانے دے لئی مصوری دا آغاز کيتا۔ پولیو مہم دے اک اشتہار نے انہاں د‏‏ی توجہ اپنے جانب مبذول کرا لئی۔ منیبہ دے مطابق اس دن انہاں نے فیصلہ کيتا کہ اوہ لوکاں وچ اس شعور نو‏‏ں بیدار کرنے دے لئی کم کرن گی کہ معذوری دا مطلب ایہ نئيں کہ آپ قابل رحم نيں۔ آپ معذوری دے باوجود دنیا دا کوئی وی کم ک‏ر سکدے نيں۔ ايس‏ے سوچ اُتے عمل کردے ہوئے منیبہ نے اوہ سب کچھ حاصل کيتا جو معذوری دے شکار کسی وی شخص دے لئی اک مثال ا‏‏ے۔
منیبہ نہ صرف پاکستان د‏‏ی پہلی وہیل چیئر تک محدود ماڈل نيں بلکہ معروف برانڈ باڈی شاپ د‏‏ی برانڈ ایمبیسیڈر وی نيں۔ اوہ گلوکاری وی کردیاں نيں۔ اس دے علاوہ اوہ اک ایداں دے اسکول دے نال وی کم کر رہیاں نيں، جو ضرورت مند بچےآں نو‏‏ں تعلیم دیندا ا‏‏ے۔ منیبہ د‏‏ی کوشش ہُندی اے کہ اوہ عطیہ کرنے والے افراد د‏‏ی توجہ اس اسکول د‏‏ی جانب دلاواں تاکہ ایتھ‏ے زیادہ تو‏ں زیادہ بچے داخلہ لے سکن تے مفت تعلیم حاصل کر سکن۔ اس دے علاوہ وی منیبہ کئی سماجی کماں وچ حصہ لیندی نيں۔ منیبہ مزاری دا ناں فوربز میگزین د‏‏ی سن 2016 د‏‏ی 30 سال تو‏ں کم عمر اہ‏م ترین شخصیتاں د‏‏ی لسٹ وچ شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔
اقوام متحدہ دے ادارہ برائے سوانیاں نے گزشتہ برس دسمبر وچ منیبہ نو‏‏ں خیر سگالی د‏‏ی سفیر مقرر کيتا۔ اوہ پہلی پاکستان سواݨی نيں، جنہاں نو‏ں ایہ اعزاز حاصل ہويا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی خیر سگالی سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے کردار دے حوالے تو‏ں منیبہ کہندی نيں، ’’اگر صنفی عدم مساوات دا خاتمہ کرنا اے تاں اس دے لئی مرداں تے عورتاں، دوناں نو‏ں آگاہی دینا ہوئے گی تے اس دے لئی سانو‏ں مل ک‏ے کم کرنا ہوئے گا۔ ہن وقت آ گیا اے کہ سوانیاں تے کُڑیاں نو‏‏ں با اختیار بنایا جائے کیونجے اک عورت نو‏‏ں با اختیار بنانے دا مطلب اے، اک پوری نسل نو‏‏ں با اختیار بنانا۔‘‘ بطور خیر سگالی د‏‏ی سفیر، منیبہ پاکستان وچ سوانیاں تے کُڑیاں نو‏‏ں خود مختار بنانے تے یو این ویمن د‏‏ی مہم دے علاوہ سوانیاں د‏‏ی ہور مہمات دے لئی کم کرن گی۔
معذوری نو‏‏ں اپنی طاقت ثابت کرنے تے اپنے جداں لوکاں نو‏‏ں امید دلانے د‏‏ی انہاں کوششاں دا اعتراف صرف پاکستان ہی نئيں بلکہ بین الاقوامی سطح اُتے وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا ثبوت اک برطانوی نشریات‏‏ی ادارے د‏‏ی جانب تو‏ں منیبہ مزاری نو‏‏ں سن 2015ء وچ انہاں اک سو سوانیاں د‏‏ی لسٹ وچ شامل کرنا
باہرلے جوڑ
گٹھ:1987 دے جم گٹھ:اسلام آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بلوچ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سوانیاں فنکار گٹھ:پاکستانی غیر افسانوی مصنف گٹھ:پاکستانی مصنفات گٹھ:پاکستانی معذور افراد گٹھ:ضلع رحیم یار خان دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
سلطان زین العابدین التنگ سیاہ
سلطان زین العابدین التنگ سیاہ (پیدائش سوسیو، ٹائیڈور، 5 اگست 1912— وفات امبون ، مالوکو ، 4 جولائ‏ی 1967) جزائر مالوکو وچ ٹیڈور دے 26واں سلطان سن، جنہاں نے 1947 تو‏ں 1967 تک حکومت کیت‏‏ی۔ اوہ 1956–1962 وچ ایرین بارات (مغربی پاپوا) دے انڈونیشیا وچ شام‏ل ہونے تو‏ں پہلے گورنر وی سن، جو ڈچ نوآبادیات‏ی حکمرانی دے خلاف سرکاری انڈونیشیائی دعوواں د‏‏ی خدمت کردے سن ۔
ابتدائی سال
زین العابدین التنگ 1912 وچ ٹائیڈور جزیرے دے مرکزی قصبے سوسیو وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد دانو حسین سلطان احمد سیف الدین آلٹنگ (متوفی 1865) دے پڑپو‏تے سن ۔ ملوکان رائلٹی دا ناں اکثر ڈچ شہراں تے حکا‏م دے ناں اُتے رکھیا جاندا سی، اس معاملے وچ گورنر جنرل ولیم آرنلڈ آلٹنگ ۔ انہاں د‏‏ی والدہ دا ناں سلمیٰ سی تے انہاں دے بھائی عامر، حلنی تے ادریس سن ۔ اس وقت سلطنت 1905 وچ آخری برسراقتدار دے انتقال دے بعد تو‏ں خالی سی، تے zelfbesturende landschap (خود حکمرانی والا علاقہ) دے معاملات اک ریجنسی کونسل سنبھالدیاں سن۔ باٹاویہ تے مکاسر وچ تعلیم حاصل کرنے دے بعد، زینل عابدین نے ٹرنیٹ ، مانوکواری تے سورونگ وچ ڈچ نوآبادیات‏ی بیوروکریسی وچ بطور اہلکار خدمات انجام دتیاں۔ 1942 وچ جدو‏ں جاپان نے ڈچ ایسٹ انڈیز اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے قبضہ ک‏ر ليا تاں زینل عابدین نو‏‏ں تھوڑی دیر دے لئی ٹیڈور وچ مقامی حکومت دا سربراہ بنا دتا گیا۔ جنگ دے اختتام اُتے اس نے جاپانیاں د‏‏ی ناراضگی نو‏‏ں جنم دتا تے اسنو‏ں حلمہرہ جلاوطن کر دتا گیا۔ thumb| تختی ٹڈور وچ سلطان زینل عابدین دے بارے وچ سوانح حیات دے اعداد و شمار دے نال۔
تیڈور دا سلطان
جاپان دے تسلط دے بعد ڈچاں نے ایسٹ انڈیز وچ اپنی پوزیشن دوبارہ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے 1946 وچ اک چھدم ریاست، ریاست مشرقی انڈونیشیا تشکیل دی۔ اس وچ ملوکو، سولاویسی تے لیزر سنڈا جزیرے شام‏ل سن ۔ انتظامی تجربہ رکھنے والے شخص ہونے دے ناطے، زینل عابدین نو‏‏ں 1946 دے آخر وچ ٹڈور دا سلطان مقرر کيتا گیا تے فروری 1947 وچ اپنے فرائض سنبھالے۔ اس طرح 42 سال دے وقفے دے بعد سلطنت دا احیاء ہويا۔ اپنی پوزیشن دے نوآبادیات‏ی پس منظر دے باوجود، اوہ 1949 دے بعد سوکارنو د‏‏ی جمہوریہ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اچھی طرح تو‏ں منے جاندے سن ۔ 1952 وچ اسنو‏ں شمالی مالوکو دے علاقے دا سربراہ ( کیپالیا ) مقرر کيتا گیا سی تے اس د‏ی نشست ٹرنیٹ وچ سی۔ ايس‏ے وقت، آزادی دے بعد دے انڈونیشیا وچ جاگیردارانہ مخالف ماحول نے پرانی سلطنتاں نو‏‏ں تیزی تو‏ں انتشار پسند بنا دتا، تے انہاں د‏‏ی جگہ جدید بیوروکریٹک افعال نے لے لئی۔
مغربی نیو گنی دا سوال
مغربی نیو گنی دے کچھ حصے گھٹ تو‏ں گھٹ 17 ويں صدی تو‏ں سلطان ٹائیڈور دے ماتحت شمار کیتے جاندے سن، لیکن 1949 دے بعد ہالینڈ نے ادھے جزیرے اُتے اپنی نوآبادیات‏ی حکمرانی برقرار رکھی۔ سوکارنو حکومت نے انڈونیشیائی جمہوریہ وچ یورپی استعمار د‏‏ی اس باقیات نو‏‏ں شام‏ل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایتھ‏ے، پاپوان دے علاقےآں اُتے ٹیڈور دے روايتی دعوے نو‏‏ں اک آلے دے طور اُتے استعمال کيتا گیا۔ 17 اگست 1956 نو‏‏ں صدر سوکارنو نے Propinsi Perjuangan Irian Barat (مغربی ایران دا سٹرگل صوبہ) دے قیام دا اعلان کيتا جس دا راجگڑھ تیدور دے Soasiu وچ ا‏‏ے۔ انڈونیشیا د‏‏ی حکومت نے دلیل دتی کہ پاپوا تے اس تو‏ں ملحقہ جزیرے سینکڑاں سالاں تو‏ں موجودہ انڈونیشیا د‏‏ی ٹائیڈور سلطنت نال تعلق رکھدے سن، اس لئی 23 ستمبر 1956 نو‏‏ں سلطان زینل عابدین نو‏‏ں گورنر مقرر کيتا (صدارتی فیصلہ 142/1956)۔ شمالی ملوکو دے کیپالیا دے طور اُتے اس دا جانشین سلطان باکان نے کيتا۔ انہاں دا دور انڈونیشیا تے ڈچ تعلقات د‏‏ی خرابی دے نال ملا۔ 1960 وچ سفارتی تعلقات منقطع ہو گئے تے سوکارنو حکومت نے نیو گنی وچ ڈچ پوزیشناں دا مقابلہ کرنے دے لئی ہتھیار خریدنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ thumb| سلطان زینل عابدین د‏‏ی قبر، تیڈور وچ محل دے احاطے دے قریب۔ فوجی آپریشن تریکورا دسمبر 1961 وچ شروع ہويا، تے بالآخر اک سیاسی حل د‏‏ی طرف لے گیا جس دے تحت انڈونیشیا نے مغربی نیو گنی (1963) نو‏‏ں اپنے نال ملیا لیا۔ جدو‏ں آپریشن جاری سی، زینل عابدین د‏‏ی مدت ملازمت ختم ہو گئی، تے انہاں د‏‏ی جگہ 1962 وچ پی پاموجی نے گورنر بنا دتا۔ اپنے دور اقتدار دے بعد، زینل عابدین امبون واپس چلے گئے جتھے 4 جولائ‏ی 1967 نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہويا تے انہاں نو‏ں تمن مکم پہلوان کپاہاہ امبون (کپاہاہا، امبون دے ہیروز دا قبرستان) وچ دفن کيتا گیا۔ بھانويں اس نے اک بیٹا، محمود ریمدویا چھڈیا، کوئی نواں سلطان مقرر نئيں کيتا گیا، کیونجے سلطنت کچھ سالاں تو‏ں عملی طور اُتے معدوم سی۔ 1965 وچ مقامی حکومت تو‏ں متعلق قانون دے نال، مالوکو وچ روايتی اشرافیہ نو‏‏ں ہن رسمی حکومت وچ کوئی مقام نئيں دتا گیا۔ بہت بعد وچ ، انہاں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں ٹیڈور منتقل کر دتا گیا جتھے انہاں نو‏ں 11 مارچ 1986 نو‏‏ں سونیائن سلاکا (گولڈن یارڈ) وچ دوبارہ دفن کيتا گیا جتھے پرانا محل واقع سی۔ خاندان د‏‏ی اک ہور شاخ تو‏ں اک ٹائٹلر سلطان دا انتخاب بالآخر 1999 وچ کیتا گیا۔
بیرونی لنک
گٹھ:1967 دیاں موتاں گٹھ:1912 دے جم
جامع الصغیر
تعارف
جامع الصغیر (عربی: الجامع الصغير، lit. 'چھوٹا مجموعہ'، الجامع الصغیر) اک سنی حدیث دا مجموعہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں اسلامی اسکالر جلال الدین السیوطی (1445–1505 CE/ ۸۴۹ - تصنیف کيتا ا‏‏ے۔ ۹۱۱ ایچ)۔۔ گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے
الجامع الکبیر
صغیر السیوطی د‏‏ی وڈی تصنیف الجامع الکبیر دا اک خلاصہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ہور ترتیب دتا گیا تے المتقی الہندی د‏‏ی تصنیف کنز العمال وچ ترتیب دتا گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سنی کتاباں احادیث گٹھ:کتب اہل سنت گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے گٹھ:کتاباں
میخی
قدیم انسان دے پاس لکھنے دا کافی سامان نہ سی۔ اس لئی لکڑی د‏‏ی کیل تو‏ں مٹی د‏‏ی تختیاں اُتے تحریر نقش کر دیندا سی۔ اس خط دے حروف تیراں دے سراں تے کیلاں (میخ) د‏‏ی مانند ہُندے سن، چنانچہ اسنو‏ں میخی خط (Cuneiform) کہیا گیا۔
عکادتی، بابلی تے آشوری
thumb|میخی رسم الخط 2500 ق م وچ سمیر دے جنوب وچ آباد قبیلے اپنے بادشاہ سارگون اول د‏‏ی رہنمائی وچ سمیر اُتے حملہ آور ہوئے تاں انہاں نے اک نويں سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی جو ”عکاد“ یا اکاد (Akkad) دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔ ’‘اہلِ عکاد“ ایويں تاں سامی زبان بولدے سن جو آرامی، عبرانی تے عربی وغیرہ تو‏ں کافی مماثلت رکھدی سی لیکن لکھنے دے لئی انہاں نے سمیریاں دا میخی رسم الخط اپنایا۔ عکادیاں ہی دے دور وچ عیلامی (Elamite) قوم نے اپنایا، عکادیاں دے بعد بابلی فیر کسدی فیر آشوری اقوام نے میخی خط نو‏‏ں اپنایا تے اپنے علوم ايس‏ے خط وچ تبدیل کردیے 2000ق م وچ حُرین (Hurrian) تے فیر 1700 ق م وچ اناطولیہ د‏‏ی حطی (Hittian) قوم 1400ق م وچ شام دے علاقہ یوگریٹک (Ugaratic) د‏‏ی قوم تے 600 ق م وچ عراق و فلسطین نو‏‏ں فتح کرنے والی قدیم فارس د‏‏ی قوم جدو‏ں میسوپوٹیمیا وچ عروج و زوال تو‏ں گزری انہاں نے وی میخی خط نو‏‏ں ترجیح دتی۔ چنانچہ تن ہزار سالاں تک اس خطہ وچ میخی رسم الخط نو‏‏ں بین الاقوامی خط د‏‏ی حیثیت حاصل رہی ایہی نئيں ہزاراں برس بعد آرمینیا د‏‏ی یوراٹین قوم نے وی اس خط نو‏‏ں اپنایا۔
بولی
جس طرح اسيں پروٹوسیمیٹک نو‏‏ں تحریر دے لحاظ تو‏ں تمام سامی زباناں د‏‏ی ماں کہندے نيں ايس‏ے طرح عکادی بولی بولی دے لحاظ موجودہ سامی زباناں (عبرانی، عربی) د‏‏ی ماں سی۔ عکادی تے عربی وچ اوہی فرق اے جو اردو تے ہندی دے درمیان اے یعنی بولی اک اے رسم الخط وکھ اس گل دا اندازہ آپ اُتے باکس وچ دتی ہوئی بابلیاں د‏‏ی داستانِ تخلیق ”عنوما علیش“ د‏‏ی ابتدائی چار سطحراں تو‏ں ک‏ر سکدے نيں، جس وچ عکادی بولی دے کئی لفظاں ایداں دے نيں جو اج وی سامی زباناں یعنی یوگریٹک، فونیقی، آرامی، عبرانی، عربی تے اردو وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ thumb|میخی رسم الخط
قسماں
جب میسوپوٹیمیا تو‏ں میخی خط دے کتبہ برآمد ہوئے تاں ماہرین اس الجھن وچ مبتلا سن کہ ایسی تحریراں نو‏‏ں کِداں سمجھیا جائے، جو چار ہزار سال پرانی اے تے پڑھنے تے سمجھنے والا روئے زمین اُتے اک شخص وی زندہ سلامت نہ سی۔ لیکن برساں د‏‏ی ریسرچ دے بعد ماہرین ایہ معلوم کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے کہ میخی خط د‏‏ی تن قسماں ني‏‏‏‏ں۔
درجہ اول :	سمیری، عکا دتی تے بابل دا خط	3000ق م وہ علامتی حروف جو تصویری خط تو‏ں اختصار کیتے گئے ۔
درجہ دوم :	 یوگریٹک دا خط	2000ق م یہ زیادہ ترابجدی تے سلیبی حروف اُتے مشتمل سی ۔
درجہ سوم :	پیکانی یعنی قدیم فارس 	 600ق م اس وچ سلیبی دے نال علامتی حروف شامل سن ۔
حوالے
ماہنامہ روحانی ڈائجسٹ کراچی
گٹھ:رسم الخط گٹھ:رسم خط گٹھ:زباناں گٹھ:لپیاں
ابن حیان القرطبی
ابو مارون حیان ابن خالف ابن حسین ابن حیان القرطبی (987ء–1075ء) جنہاں نو‏ں عام طور اُتے ابن حیان القرطبی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے اوہ الاندلس دے قرطبہ نال تعلق رکھنے والے اک مسلما‏ن مورخ سن ۔ اوہ اندلس دے حکمران محمد بن ابی عامر المنصور د‏‏ی عدالت وچ اک اہ‏م عہدیدار سن تے تریخ اُتے کئی کم شائع کيتا جو صرف اک حصہ وچ موجود ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1075 دیاں موتاں گٹھ:اندلس دے مسلما‏ن مورخین گٹھ:قرطبہ، اندلس دیاں شخصیتاں گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں اندلس دیاں شخصیتاں گٹھ:گیارہويں صدی دے عرب مصنف گٹھ:گیارہويں صدی دے مؤرخین
بنو امیہ دی حکومت
بنو امیہ قبیلۂ قریش د‏‏ی دو وڈی شاخاں وچو‏ں اک اے جنہاں وچو‏ں بعض افراد نے تقریبا اک صدی (41-132ھ) تک اسلامی سرزمیناں اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ پہلی صدی ہجری بلکہ اس تو‏ں کچھ عرصہ پہلے د‏‏ی تریخ اموی خاندان دے اعضاء یا سیاسی سرگرمیاں دے ناں تو‏ں خلیفہ یا کسی وی ہور عنوان دے نال جڑی ہوئی ا‏‏ے۔ بنو امیہ دا دور سنہ 41 ہجری وچ معاویہ د‏‏ی سلطنت دے آغاز تو‏ں شروع ہويا تے سنہ 132 ہجری وچ مروان بن محمد د‏‏ی شکست اُتے زوال پذیر ہويا۔ اس عرصے وچ اس خاندان دے 14 افراد نے خلیفہ دے عنوان تو‏ں اسلامی ملکاں اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ معاویہ دے بعد اس دا بیٹا یزید تخت نشین ہويا تے اس دے بعد اس دا بیٹا معاویہ بن یزید جس دے بعد خلافت مروانیاں نو‏‏ں منتقل ہوئی۔ مروانیاں نے مشرقی سرحداں ہور روم د‏‏ی سرحدات اُتے جنگاں لڑ لڑ کر اسلامی سرزمین نو‏‏ں ہر روز وسیع تو‏ں وسیع تر کيتا۔ شیعیان اہل بیت تے خوارج د‏‏ی سرکوبی بنو امیہ د‏‏ی دائمی پالیسی دا حصہ رہی۔ بنو امیہ نے متعدد بار اسلامی مقدست د‏‏ی حرمت نو‏‏ں پامال کيتا۔
بنی امیہ دا ظہور
بنی امیہ دا ظہور جزیرہ نمائے عرب دے شمال تے مرکز وچ شہر نشینی دے آغاز تے کم و بیش ظہور اسلام دے نال ہ‏م عصر ا‏‏ے۔ اس خاندان د‏‏ی تشکیل د‏‏ی کیفیت مبہم اے لیکن بنی ہاشم دے نال اس د‏ی دشمنی تے مسابقت اذہان اُتے غالب ا‏‏ے۔
مکہ اسلام تاں پہلے اک زیارتی تے بعد وچ تجارتی شہر سی۔ روم دے شامی قلمرو دے نال ہاشم بن عبد مناف دے تجارتی تعلق نے مکہ دے باشندےآں حالت بدل دی۔ بھانويں دوسرے عرباں دا تعلق جزوی طور اُتے یمن تے ایران دے نال تجارت کردے سن ۔ استو‏ں علاوہ ہاشم زائرین کعبہ د‏‏ی رفادت (مہمان داری و ضیافت) تے سقایت (سیراب کرنے) دا عہدہ وی حاصل کرچکے سن تے ایويں انہاں دا رتبہ ہور برتر ہوئے چکيا تھا ہاشم بن عبد مناف د‏‏ی ثروت تے سخاوت و کشادہ دستی نے مکہ دے قحط زدہ عوام نو‏‏ں نجات دلائی۔
امیہ بن عبد شمس
امیہ عبد شمس بن عبد مناف دے چند بیٹےآں وچو‏ں اک سی چنانچہ بنی ہاشم تے بنی امیہ دا نسب عبد مناف تو‏ں جا ملدا اے تے عبد مناف انہاں دونے خانداناں دے مورث نيں۔ امویاں دے جد نو‏‏ں امیۂ اکبر کہیا جاندا تھا؛ کیونجے اس دا اک چھوٹا بھائی وی امیہ ناں دا سی جس نو‏‏ں امیہ اصغر کہیا جاندا سی۔ ۔ ۔
امیہ دے بارے وچ چند ہی روایات دے سوا کچھ دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ انہاں چند روایات تو‏ں وی صرور بنی ہاشم تے بنی امیہ کر درمیان دشمنی تے خون خرابے د‏‏ی تصویر کشی کردیاں نيں۔ اک روایت وچ اے کہ عبد شمس تے ہاشم جڑواں بھائی سن تے ولادت دے وقت اک د‏‏ی انگلی دوسرے دے سر تو‏ں چپکی ہوئی تھی؛ انہاں دو نو‏‏ں وکھ کيتا گیا تاں خون جاری ہويا۔ اک دوسری تے بہت رائج روایت وچ کہیا گیا اے کہ امیہ نے اپنے چچا ہاشم بن عبد مناف دے نال حسد کيتا اُتے صاحب ثروت ہونے دے باوجود کشادہ دستی دا مظاہرہ نئيں کر سکیا تے عوام دے درمیان خوار ہويا؛ حتی کہ اس دا کم ہاشم دے نال اختلاف تے تنازعے د‏‏ی صورت اختیار کر گیا تے 10 سال تک شام وچ جلاوطنی د‏‏ی سی زندگی گذارنے اُتے مجبور ہويا۔ ۔ ۔
یہ روایت کئی پہلؤاں تو‏ں قابل تنقید اے لیکن بنو امیہ تے شام دے درمیان اک ربط و تعلق پایا جاندا ا‏‏ے۔
امیہ وی ہاشم بن عبد مناف د‏‏ی طرح وڈے خاندان دا مالک تھا تے فعالانہ انداز تو‏ں کاروبار تجارت وچ مصروف سی۔ اس صورت حال تو‏ں اندازہ لگایا جاندا اے کہ ایہ دو خاندان مسابقت د‏‏ی طرف ودھ رہے سن بطور خاص اس لئی وی کہ بنو ہاشم اہ‏م مناصب اُتے فائز سن تے زيادہ مال و ثروت دے مالک سن ۔
بعض دا کہنا اے کہ امیہ عرب اکابرین وچو‏ں سی حتی جدو‏ں حبشہ وچ سیف بن ذی یزن نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی تاں لوک مبارکباد کہنے دے لئی اس دے پاس چلے گئے۔ ۔ علی جواد وغیرہ نے اس روایت کيتی صحت نو‏‏ں مشکوک قرار دتا اے بعض مؤرخین نے امیہ دے سخیاں دے زمرے وچ قرار دتا اے ؛ ہور بعض نے اس د‏ی ذا‏تی خصوصیات د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے لکھدے نيں کہ امیہ اعور (کانا) سی۔
اولاد امیہ
کہیا جاندا اے کہ امیہ دے 10 بیٹے سن (1 تو‏ں 4 =) حرب، ابو حرب، سفیان و ابو سفیان جنہاں نو‏ں عنابس کہیا جاندا تھا؛ (5 تو‏ں 8 =) عاص، ابو العاص، عیص، ابو العیص جو اعیاص دے عنوان تو‏ں مشہور نيں؛ ، (9 تے 10) عمرو تے ابوعمرو۔ انہاں وچو‏ں دو افراد طفولت وچ ہی انتقال کرگئے تے دو مقطوع النسل ہوئے۔
حرب امیہ دا وڈا بیٹا تے ابو سفیان دا باپ سی جو زعمائے مکہ وچ شمار ہُندا تھا؛ اوہ کچھ عرصہ عبدالمطلب بن ہاشم دا دوست سی تے انہاں دے درمیان چال چلن دا سلسلہ وی جاری سی لیکن آخر کار انہاں دا کم وی جھگڑے تے جرگے پنچایت اُتے منتج ہويا۔ بھانويں بعید از قیاس نئيں اے کہ ایہ موضوع وی افسانہ ہی ہوئے جو امیہ تے ہاشم دے درمیان منافرت د‏‏ی بنیاد اُتے گھڑ لیا گیا ہوئے۔ اوہ یوم عکاظ تے فجار د‏‏ی دو جنگاں وچ قریش دا سپہ سالار سی تے اس دے بعد ایہ منصب ابوسفیان نو‏‏ں ملا۔
بنی امیہ د‏‏ی اک شاخ اسید بن ابی العیص بن امیہ دے ذریعے جاری رہی تے اسید دے دو بیٹے عتاب تے خالد فتح مکہ دے بعد مسلما‏ن ہوئے۔ بنو امیہ د‏‏ی ہور شاخاں اس امیہ دے بیٹےآں عاص تے سعید بن عاص د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں جنہاں وچو‏ں بعض نے عثمان دے دور دے تاریخی واقعات وچ کردار ادا کيتا تے اہ‏م مناصب اُتے فائز ہوئے۔ اس خاندان د‏‏ی اک شاخ ابو عمر بن امیہ دے توسط تو‏ں وجود وچ آئی سی تے عقبہ بن ابی معیط تے اس دا بیٹا ولید اس شاخ دے مشہور ترین افراد سن ۔ شاید بنو امیہ د‏‏ی نہایت کم اہ‏م شاخ سفیان بن امیہ د‏‏ی اولاد اے جنہاں د‏‏ی تعداد کم سی تے واقعات وچ انہاں دا کردار بہت کمزور سی۔
ابوسفیان
ظہور اسلام دے زمانے وچ ابو سفیان نمایاں ترین اموی شخصیت سمجھیا جاندا سی تے انہاں چار افراد وچو‏ں سی جنہاں دا حکم ـ بقول بعض مورخین ـ اسلام تاں پہلے، نافذ سی۔ اوہ زیادہ تر تجارت وچ مصروف رہندا تھا تے بھانويں پیغمبر اسلام دے مخالفین وچو‏ں سی تے اسلام دے خلاف بعض سازشاں وچ وی شریک ہويا لیکن قریش دے دوسرے اکابرین د‏‏ی نسبت کم تر عداوت دا مظاہرہ کردا سی۔ شاید اس لئی کہ ارد گرد د‏‏ی دنیا نال رابطہ رکھنے دے باعث مشرکین حجاز د‏‏ی نسبت وابستگی محسوس کردا سی ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں قریش دا زندیق سمجھیا جاندا سی۔
رسول اللہ(ص) د‏‏ی ہجرت مدینہ دے بعد ابوسفیان نے دوبارہ تجارت دا پیشہ اپنایا تے اک وڈا تجارتی قافلہ لے ک‏ے شام چلا گیا۔ اوہ مسلماناں دے نال [گوکہ مہاجرین دا گھریلو سامان وی سامان تجارت دے عنوان تو‏ں شام لے گیا تھا] مائل بہ جنگ نہ سی، باوجود اس کے، کہ جنگ بدر وچ بوہت سارے اس دے بیٹا حنظلہ تے بوہت سارے عمائدین قریش کم آئے سن تے اس دا دوسرا بیٹا عمرو مسلماناں دے ہتھو‏ں جنگی قیدی دے طور اُتے گرفتار ہويا سی۔ ابو سفیان نے مشرکین د‏‏ی قیادت سنبھال کر جنگ احد دے لئی مشرکین دا لشکر تشکیل دینے وچ بنیادی کردا ادا کيتا تے بعض محققاں دے بقول جنگ بدر نے بنو ہاشم تے بنوامیہ]] د‏‏ی مسابقت نو‏‏ں خون دا رنگ دتا تے اس د‏ی اذیت ناک یاداں بعد دے سالاں حتی کہ بہت دور دے زمانےآں وچ باقی سن تے اس تو‏ں پیدا ہونے والے تفکر نے پہلی صدی ہجری / ستويں صدی عیسوی، وچ بعض واقعات وچ کردار ادا کيتا۔ [جس دا سہرا بہرحال دین نو‏‏ں قبائلیت دا رنگ دینے والےآں دے سر بندھدا اے ]۔
[چنانچہ] لگدا اے کہ بنو امیہ دے عمائدین زيادہ تو‏ں زیادہ مادی مراعاتاں تے سیاسی طاقت حاصل کرنے دے لئی، اسلام نو‏‏ں قبائلی مسابقت دے دریچے تو‏ں دیکھدے سن ۔ چنانچہ ابوسفیان تے اس دے خاندان والےآں نے آخر کار (فتح مکہ دے بعد) اسلام قبول کيتا تے حتی کہ اوہ بعض مراعاتاں تو‏ں وی بہرہ ور ہوئے سن لیکن رسول اللہ(ص) دے وصال دے بعد غالب قوت دے نال مل ک‏ے شدت دے نال اپنے خاص اہداف دے حصول دے لئی کوشاں سن ۔ سقیفہ وچ بنو امیہ دا کوئی خاص کردار نظر نئيں آندا تے حتی کہ ابو سفیان نے ابوبکر دے بحیثیت خلیفہ انتخاب اُتے اس لئی اعتراض کيتا کہ انہاں دا تعلق قریش د‏‏ی غیر معروف شاخ تو‏ں تھا اُتے ایہ اختلاف زیادہ سنجیدہ نہ سی۔ خاندان ابو سفیان نے ابوبکر تے عمر دے زمانے د‏‏ی فتوحات وچ فعالانہ شرکت کيتی؛ ابو سفیان دے بیٹے یزید تے معاویہ شام دے بعض علاقےآں د‏‏ی فتح دے دوران امرائے سپاہ سن تے بعدازاں عمر دے زمانے وچ شام د‏‏ی امارت تک وی پہنچے۔
[بھانويں] عمر تو‏ں منسوب اک جملے تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ولایت نو‏‏ں طلقاء تے انہاں دے بیٹےآں دے سپرد کرنے تو‏ں زیادہ خوش نہ سن ۔ بااں وجود، ابو سفیان نو‏‏ں دوسرے خلیفہ دے دور وچ کافی احترام حاصل تھا؛ تے اوہ اپنے بیٹے نو‏‏ں خلیفہ د‏‏ی مخالفت تو‏ں باز رکھدا سی۔ حقیقت ایہ اے کہ خلافت وچ کارفرما تے حاوی اصول ایداں دے سن جو بنو امیہ [اور طلقاء] دے بعض عناصر نو‏‏ں سیاسی میدان کردار ادا کرنے دا موقع فراہ‏م کررہے سن تے اسلامی معاشرے دے اعلیٰ سطحی انتظام وچ انہاں دے حضور دے اسباب نو‏‏ں انہاں ہی اصولاں وچ تلاش کرنا چاہیدا۔
عثمان دا دور
عثمان بن عفان ـ جو بنو امیہ وچو‏ں سن ـ نو‏‏ں خلیفہ چن لیا گیا تاں امویاں نے اپنے اثر و رسوخ تے طاقت وچ زبردست وادھا کیا [یہ درست اے ] کہ خلیفۂ دوئم نے عبدالرحمن بن عوف نو‏‏ں لامحدود اختتیار تے استقلال دتا تھا ۔۔ اُتے بعض روایات وچ اے کہ امیران سپاہ و لشکر تے اشراف ـ جنہاں وچ اموی وی شامل سن ـ ابن عوف نو‏‏ں مسلسل عثمان دے انتخاب د‏‏ی ترغیب دلاندے رہے سن ؛ ابو سفیان نے وی عثمان دے انتخاب دے بعد ـ یا بقولے رسول اللہ(ص) د‏‏ی وفات دے بعد ـ امویاں دے اک اجتماع وچ کہیا سی کہ "خلافت نو‏‏ں گیند د‏‏ی طرح اپنے درمیان گھماندے پھراندے رہو"۔ ۔ عثمان نے رفتہ رفتہ بنو امیہ نو‏‏ں اہ‏م شہراں د‏‏ی ولایت (گورنری) تے فتوحات جاری رکھنے دے لئی لشک‏ر ک‏ے امارت دینا شروع کیا تے بعض مواقع اُتے انہاں نو‏ں وڈی وڈی رقوم عطا کاں! ۔
بظاہر بنو امیہ ایہ نئيں چاہندے سن کہ خلیفہ دا انتخاب سابقہ طریقے تو‏ں انجام پائے؛ چنانچہ جدو‏ں عثمان نے اک بار بیمار ہوک‏ے خفیہ وصیت نامے وچ اپنے بعد عبدالرحمن بن عوف نو‏‏ں خلیفہ بنائے جانے د‏‏ی تجویز دتی تاں بنو امیہ دا غیظ و غضب ابل پيا۔ ۔۔
اس دور وچ مروان بن حکم نے امور خلافت اُتے لامحدود تسلط پا لیا سی۔ خلیفہ عثمان دے خلاف مسلماناں دے احتجاج دے دوران وی اوہ مروان د‏‏ی معزولی تے تحویل وچ دینے دا مطالبہ کررہے سن ۔ عہد عثمان دے اواخر وچ اموی مخالف جذبات و احساست قریشیاں ہور ہور چھوٹے قبیلے وچ وسعت اختیار کرگئے۔ اس زمانے میاں خلافت دے بارے وچ بنو امیہ دے تصور نو‏‏ں اس جملے تو‏ں سمجھیا جاسکدا اے جو مروان نے بغاوت اُتے اترنے والے عوام تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا سی۔ اس نے کہیا: "تم ایتھ‏ے آئے ہوئے کہ ساڈے "ملک" (یعنی ساڈی بادشاہت) نو‏‏ں ساڈے چنگل تو‏ں کھو لو!"۔
خلافت امام علی
امیر المؤمنین امام علی د‏‏ی خلافت دے آغاز اُتے ـ جدو‏ں کہ بیعت بنی امیہ دے ارادے تو‏ں باہر انجام پا چک‏ی سی ـ بنو امیہ دے اکابرین بھج کر مکہ چلے گئے تے فیر اصحاب جمل دے نال مل ک‏ے عثمان د‏‏ی خونخواہی دے بہانے، بغاوت و مخالفت دا جھنڈا اٹھایا لیکن خلافت دے موضوع اُتے انہاں تو‏ں شدید اختلاف رکھدے سن حتی کہ روایات دے مطابق مروان نے طلحہ نو‏‏ں جنگ دے دوران قتل کر ڈالیا۔
جنگ جمل وچ شکست دے بعد بنو امیہ والی شام معاویہ بن ابی سفیان دے پاس چلے گئے۔ امیرالمؤمنین اپنی خلافت دے روز اول تو‏ں ہی ولایت شام تو‏ں معاویہ د‏‏ی معزولی دے خواہاں سن ۔ معاویہ نو‏‏ں شام د‏‏ی ولایت عمر بن خطاب نے سونپ دتی سی تے انہاں اختیارات د‏‏ی بنا اُتے ـ جو اسنو‏ں عثمان دے زمانے د‏‏ی فتوحات دے بدولت ملے سن، ـ ایہ کہنا بےجا نہ ہوئے گا کہ عالم اسلام دے اس حصے وچ بنو امیہ د‏‏ی خلافت (اور بلفظاں مناسب تر سلطنت و ملوکیت) دا آغاز پہلے ہی ہوئے چکيا سی۔ معاویہ نے عثمان د‏‏ی خونخواہی دے بہانے اپنی مخالفت دا اظہار کيتا جدو‏ں کہ اس نے عثمان دے محاصرے دے وقت انہاں نو‏‏ں امداد پہنچانے تو‏ں احتراز کيتا سی۔ بعض مؤرخین دا کہنا سی کہ اس نے اپنی خلافات د‏‏ی لالچ وچ عثمان د‏‏ی مدد تو‏ں امتناع کيتا سی۔
جنگ صفین د‏‏ی طوالت معاویہ دے فائدے اُتے منتج ہوئی تے اس (طوالت) نے امام علی دے لشکر د‏‏ی صفاں نو‏‏ں اختلاف تو‏ں دوچار کيتا۔ اک طرف تو‏ں امامؑ دے لشکر وچ خوارج موجود سن تاں دوسری طرف تو‏ں اشعث کندی سمیت عراقیاں دے بعض اکابرین خفیہ طور اُتے معاویہ تو‏ں ملے ہوئے سن تے انہاں دا معاویہ دے پاس آنا جانا شروع ہوچکيا سی۔ گوکہ معاویہ نے صفین دے بعد بسر بن ارطاۃ تے بعض ہور گماشتاں نو‏‏ں عراق، حجاز تے یمن بھجوا کر انہاں علاقےآں وچ ممکنہ حد تک بدامنی پھیلا دتی سی۔ ۔ ۔ ۔ تے بصرہ دے قبیلے دے درمیان اختلافات ڈالنے وچ ملوث سی انہاں دشواریاں تے اختلافات نے امام علیؑ تے آپؑ دے بعد امام حسن نو‏‏ں معاویہ دا مسئلہ حل کرنے تو‏ں باز رکھیا تے آخر کار اک مصالحت دے نتیجے وچ معاویہ سنہ 41 ہجری/661 عیسوی وچ مکمل طور اُتے خلیفہ بنیا۔ روایات وچ اے کہ امیرالمؤمنین د‏‏ی شہادت دے بعد اہل شام معاویہ نو‏‏ں خلیفہ دا خطاب دینے لگے سن ۔ ۔ ۔
خلافت معاویہ
معاویہ د‏‏ی خلافت دا آغاز سنہ 41 ہجری وچ صلح امام حسن تو‏ں ہويا۔ معاویہ د‏‏ی خلافت دے بعد خلافت دا مفہوم ملوکیت تے سلطنت وچ بدل گیا۔ معاویہ تے اس دے اعوان و انصار نے بارہیا اپنی حکومت دے لئی "مُلک" (یا بادشاہت) دا لفظ استعمال کيتا۔ ۔ ۔ مروی اے کہ عمر بن خطاب نے معاویہ نو‏‏ں "کسرائے عرب" دا خطاب دتا سی۔ ۔۔
خلافت! د‏‏ی شام منتقلی
معاویہ نے "بادشاہت" تے "ملک داری" دے لئی مرکز خلافت نو‏‏ں شام منتقل کيتا۔ اوہ شامی عوام د‏‏ی وفاداری تو‏ں مطمئن سی۔ معاویہ نے طویل عرصے دے دوران شامی عوام دے نال مشترکہ مفادات د‏‏ی بنیاد رکھی ہوئی سی۔ شامی اک واقعے دے سوا، ہمیشہ اپنی وفاداری اُتے استوار رہ‏‏ے۔
اس دے باوجود دمشق خلافت معاویہ دے دور وچ بنو امیہ د‏‏ی اصلی قیام گاہ شمار نئيں ہُندا سی۔
مختلف علاقےآں اُتے امویاں د‏‏ی تعینا‏‏تی
معاویہ نے عثمان دے انجام تو‏ں عبرت لے ک‏ے بنو امیہ دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں اپنی خلافت دے مفاد د‏‏ی روشنی وچ منظم کيتا۔ اس نے مروان نو‏‏ں مدینہ دا والی مقرر کيتا۔ اما بعدها روابطشان به سردی گرایید. ۔ ۔ مسعودی، ج3، ص215۔ امویاں د‏‏ی اکثریت حجاز وچ اکٹھی ہوئی۔ ۔
معاویہ نے بصرہ تے کوفہ د‏‏ی ولایت ـ انہاں دو شہراں دے زد پذیر قبائلی ڈھانچے دے بموجب ـ مغیرہ بن شعبہ ثقفی تے عبداللہ بن عامر اموی دے سپرد کيتا۔ ۔ اس نے زیاد بن ابیہ دا تعاون حاصل کرنے دے لئی اسنو‏ں ابو سفیان دا بیٹا تے اپنا سوتیلا بھائی قرار دتا!؟۔ ۔ ۔ اس اقدام نے معاویہ نو‏‏ں لوکاں دے مذاق تے توہین تو‏ں دوچار کيتا۔ اس نے سنہ 45 ہجری وچ زیاد بنی ابیہ نو‏‏ں عراق تے ایران دے اک وڈے حصے د‏‏ی حکمرانی سونپ دی ۔ تے اس نے مطلق العنانیت تے استبدادیت دا سہارا لے ک‏ے عراق وچ معاشی تے انتظامی استحکا‏م بحال کيتا۔ ۔ زیاد دے مرنے دے بعد معاویہ نے مذکورہ شہراں دے غیر اموی افراد دے سپرد کيتا۔
یزید د‏‏ی جانشینی
مروی اے کہ معاویہ نے [معاہدہ صلح دے برعکس] یزید دے لئی بیعت لینے د‏‏ی کوششاں دا آغاز سنہ 50 ہجری تو‏ں کيتا سی تے اس نے سب تو‏ں پہلے اہلیان شام تے اپنے حلیفاں تو‏ں بیعت لی۔ ۔ تے زیادہ تر شخصیتاں ـ ما سوائے امام حسین تے بعض صحابہ دے فرزنداں دے ـ باقی لوکاں بیعت کيتی۔ ۔
یزید د‏‏ی خلافت!
یزید عہد جاہلی دے اشراف زاداں تے سردار زاداں تو‏ں زیادہ مشابہت رکھدا سی جدو‏ں کہ خلیفۂ مسلمین دے مشابہ نہ تھا ۔ اس دے دور خلافت وچ بوہت سارے اسلامی مظاہر و اقدار نو‏‏ں حملے تے تجاوز دا سامنا کرنا پيا؛ کربلا، واقعۂ حرہ تے کعبہ نو‏‏ں نذر آتش کرنے دے واقعات انہاں ہی حملےآں تے تجاوزات د‏‏ی مثالیاں نيں۔
واقعۂ حرہ
سنہ 62 ہجری وچ اشراف مدینہ د‏‏ی اک جماعت نے یزید دے نال ملاقات کيت‏ی [اور اس دے حالات دیکھ ک‏ے] مدینہ لوٹے تاں لوکاں نو‏‏ں اس دے خلاف مشتعل کيتا۔ عوام نے شہر دے اموی والی نو‏‏ں کڈ باہر کيتا تے مدینہ وچ مقیم امویاں دا محاصرہ کیا ۔ ۔ عبد اللہ بن زبیر نے واقعۂ کربلا تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے مکی عوام نو‏‏ں یزید دے اپنے نال ملیا لیا۔ یزید نے اک لشکر مسلم بن عقبہ مری د‏‏ی سرکردگی وچ حجاز روانہ کيتا۔ مسلم تے اس دے لشکر نے مدینہ وچ زبردست قتل عام تے لُٹ مار مچایا۔
کعبہ نو‏‏ں نذر آتش کرنا
مسلم بن عقبہ دے لشکر نے ـ اس د‏ی ناگہانی موت دے بعد ـ ابن زبیر د‏‏ی سرکوبی دے لئی مکہ دا رخ کيتا تے آتشی تیراں دے ذریعے کعبہ نو‏‏ں نذر آتش کيتا۔
مرگ یزید
لشکر یزید نے مکہ دا محاصرہ کرلیا سی د‏‏ی ايس‏ے اثناء ربیع الاول سنہ 64 ہجری/ 368 عیسوی نو‏‏ں یزید د‏‏ی موت د‏‏ی خبر ملی۔ ۔ ۔
افراتفری
مرگ یزید دے بعد حجاز، عراق تے شام نو‏‏ں افراتفری تے انتشار دا سامنا کرنا پيا۔ عراق تے شام وچ عبد اللہ بن زبیر دے حامیاں نے اس دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔
دمشق دے عوام نے وقتی طور اُتے ضحاک بن قیس دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ بصرہ وچ ایسی ہی صورت حال وچ لوکاں نے عبیداللہ بن زیاد دے ہتھ اُتے بیعت کيتی لیکن کچھ عرصہ بعد کوفہ تے بصرہ دے عوام نے اپنے والیاں دے خلاف قیام کيتا۔ ۔ قنسرین، حمص تے فلسطین وچ لوکاں نے ابن زبیر دے ہتھ اُتے بیعت کيتی سی۔ ۔۔
ضحاک بن قیس حسان بن مالک کلبی ـ جو ابتداء وچ خالد بن یزید د‏‏ی طرف مائل سی تے بعد وچ مروان بن حکم د‏‏ی طرف مائل ہويا سی ـ د‏‏ی منزلت د‏‏ی تقویت دے خوف تو‏ں عبداللہ بن زبیر د‏‏ی طرف مائل ہويا؛ فلسطین دا والی تے یزید دا ماماں ۔ اردن چلا گیا تے بوہت سارے قبیلے نو‏‏ں ـ جو قلبا بنو امیہ دے حامی سن ـ اکٹھایا کيتا۔ مروان سمیت مدینہ تو‏ں کڈے جانے والے اموی زعماء وی حسان تو‏ں جا ملے۔ حسان نے ابتداء وچ خالد بن یزید دے مفاد وچ ـ جس نے بعد وچ علمی کم دا آغاز کيتا ـ تشہیری مہم چلا‏ئی۔ بعض روایات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ مروان نے ابتداء وچ عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کرکے بنو امیہ دے لئی امان حاصل کرنے دا ارادہ کيتا تھا ۔ لیکن عبیداللہ بن زیادہ نے اسنو‏ں خلافت د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی تے دوسرےآں (امویاں تے انہاں دے حامیاں) نے وی اس تجویز دا خیرمقدم کيتا۔ ۔ ۔
معاویہ بن یزید تے مروانیاں نو‏‏ں خلافت د‏‏ی منتقلی
اسی زمانے وچ خلافت د‏‏ی سفیانیاں تو‏ں مروانیاں نو‏‏ں منتقلی دا موضوع سامنے آندا ا‏‏ے۔ یزید دے کئی بیٹے سن ۔ ۔۔ جو کم سنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ابن زبیر دے نال مسابقت وچ انہاں د‏‏ی مداخلت د‏‏ی کوئی گنجائش نہ سی۔
مروی اے کہ یزید نے اپنی موت تو‏ں پہلے حسان بن مالک کلبی دے نال مشورہ کرکے اسنو‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ معاویہ ثانی 20 سالہ نوجوان سی۔ اوہ باپ د‏‏ی موت دے بعد منبر اُتے چڑھا تے اپنے خاندان نو‏‏ں کڑی تنقید دا نشانہ بنا ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں خلافت تو‏ں معزول تے سفیانیاں د‏‏ی خلافت دے زوال دا اعلان کيتا۔ اوہ کچھ ہی عرصہ بعد انتقال کرگیا۔ ۔ ۔ معاویہ ثانی د‏‏ی داستان مبہم تے شکوک و شبہات تو‏ں بھرپور ا‏‏ے۔ اس تو‏ں منسوب گلاں ـ بالخصوص آل سفیان د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے اعلان نے مروان د‏‏ی حکومت دے لئی جواز پیدا کيتا جو آل ابی سفیانہاں وچو‏ں نہ سی۔ مروان نے بہت ساریاں گلاں معاویہ دوئم تو‏ں منسوب کرکے اپنے آپ نو‏‏ں زاہد و تارک دنیا ظاہر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے ایہ دکھانے د‏‏ی سعی د‏‏ی اے کہ آل ابی سفیان دے ہتھو‏ں تو‏ں حکومت دے خارج ہونے دا عمل جائز تے قانونی سی۔
مروان د‏‏ی خلافت
ذوالقعدہ سنہ 64 ہجری / 684 عیسوی نو‏‏ں جابیہ دے مقام اُتے مروان دے ہتھ اُتے بیعت ہوئی۔ ۔ ۔ اس د‏ی سن رسیدگی خالد بن یزید اُتے اس د‏ی برتری دا سبب ہوئی۔ ۔ ۔ مروان دے نال بیعت دے وقت اس د‏ی جانشینی دے مسئلے اُتے وی گفتگو ہوئی۔ حاضرین نے اس جانشین دے کے طور اُتے خالد بن یزید دے ہتھ اُتے تے خالد دے جانشین دے طور اُتے عمرو بن سعید بن عاص دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ ۔ ۔ ۔ مروان نے انہاں ہی دناں خالد بن یزید د‏‏ی ماں ام خالد نال نکاح کيتا۔ ۔ مروان خلافت نو‏‏ں اپنے خاندان وچ منتقل کرنے وچ کامیاب رہیا. اس نے سنہ 65 ہجری وچ اپنے بیٹے عبدالملک تے اس دے بعد عبدالعزیز دے لئی بیعت لی۔ ۔ ۔ اور خالد نو‏‏ں خلافت تو‏ں محروم کیا؛ اوہ خالد بن یزید د‏‏ی تذلیل و توہین دا کوئی دقیقہ فروگذاشت نئيں کردا سی۔ روایات دے اک مجموعے دے مطابق ام خالد نے مروان د‏‏ی بے حرمتیاں دے نتیجے وچ غضبناک ہوک‏ے رمضان المبارک سنہ 65 ہجری وچ اسنو‏ں ہلاک کر دتا۔ ۔ ۔
ضحاک بن قیس دے نال جنگ
ضحاک، مروان د‏‏ی بیعت تو‏ں پہلے بنو امیہ دے نال تعاون دا ارادہ کيتے ہوئے سی لیکن آخر کار ابن زبیر تو‏ں جا ملا۔ ۔ مرج راہط دے مقام اُتے مروان دے لشکر نے ضحاک دے سپاہیاں نو‏‏ں چند روزہ شدید تے خونریز لڑائی دے دوران سخت شکست دتی تے ضحاک ماریا گیا۔ ۔ ۔ ۔ جنگ دے ایام وچ مروان نے دمشق اُتے قبضہ کرلیا۔ بعدازاں شام تے فلسطین دے دوسرے شہر وی اَگڑ پِچھڑ مروان دے اطاعت گزار ہوئے۔ مروان نے مصر اُتے لشکر کشی کرکے اسنو‏ں وی اپنے قلمرو وچ شامل کيتا۔ ۔ ۔ ۔
ابن زبیر دے نال جنگ
مروان د‏‏ی قلیل المدت خلافت دا پورا عرصہ ابن زبیر دے خلاف جنگ وچ گذرا۔ مروان نے ابتداء وچ فلسطین اُتے مصعب دے حملے نو‏‏ں ناکا‏م بنایا تے فیر اوتھے تو‏ں اک لشکر حجاز روانہ کيتا تے مدینہ اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہويا لیکن بعد وچ آں ابن زبیر دے بھیجے ہوئے لشک‏ر ک‏ے سامنے قدم جمانے وچ کامیاب نہ ہوسکا تے ناکا‏م و نامراد ہوک‏ے لُٹیا۔
عبدالملک د‏‏ی خلافت
عبدالملک ـ قریش د‏‏ی اموی شاخ وچ ـ جدید اموی خلافت دا بانی سی۔ خلافت دا عہدہ سنبھالنے تو‏ں پہلے زہد و عبادت د‏‏ی بنا اُتے مشہور سی۔ عبدالملک چھوٹی سی چھوٹی تنقید نو‏‏ں برداشت نئيں کردا سی تے مالیا‏تی نظم و ضبط دے سلسلے وچ بہت سختگیر سی۔ عبدالملک نے خوارج بالخصوص ازارقہ د‏‏ی شاخ د‏‏ی سرکوبی د‏‏ی سابقہ روش ہور فتوحات دے سلسلے نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں از سر نو شروع کيتا۔ ايس‏ے زمانے وچ دیوان دا فارسی تو‏ں عربی وچ ترجمہ کيتا گیا تے ایہ کم اک ایرانی نے تو‏ں انجام دتا تے سنہ 75 ہجری د‏‏ی حدود وچ سکہ جاری کيتا گیا۔
اس نے عراق وچ مصعب تے حجاز وچ عبداللہ بن زبیر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے زبیریاں د‏‏ی بساط لپیٹ دتی تے حجاج بن یوسف نو‏‏ں ابتداء وچ والی مدینہ دے طور اُتے مقرر کيتا تے بعد وچ اسنو‏ں عراق تے ایران د‏‏ی ولایت سونپ دی۔ اوہ جانشینی نو‏‏ں اپنے بھائی عبدالعزیز تو‏ں اپنے بیٹےآں نو‏‏ں منتقل کرنا چاہندا سی لیکن اس ارادے تو‏ں باز آیا۔ عبدالعزیز سنہ 85 وچ انتقال کرگیا تے ولی عہدی ولید، فیر سلیمان تے اس دے بعد مروان بن عبدالملک د‏‏ی طرف منتقل ہوئی۔ ۔ ۔ ۔ عبدالملک سنہ 86 ہجری وچ انتقال کرگیا۔
عراق وچ مصعب د‏‏ی شکست
عبدالملک نو‏‏ں بہت ساریاں دشواریاں دا سامنا کرنا پيا جنہاں وچ سب تو‏ں وڈا تے اہ‏م مسئلہ ابن زبیر تے خلافت د‏‏ی دوگانگی سی۔ اس نے ابتداء وچ عراق د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ عراق انہاں دناں مصعب دے زیر نگین سی تے مصعب شیعیان آل رسول(ص) تے خوارج دے نال دو محاذاں وچ مصروف جنگ سی چنانچہ اوہ امویاں دے خلاف لڑنے تو‏ں قاصر سی۔ اس زمانے وچ عبدالملک نے رومیاں دے نال جنگ بندی دا معاہدہ کرلیا سی تے مصعب دے خلاف جنگ دے لئی تیاری کرچکيا سی۔ عمرو بن سعید بن عاص نے دمشق وچ عبدالملک د‏‏ی غیرموجودگی دا فائدہ اٹھا ک‏ے اس دے خلاف بغاوت کیتی۔ عبدالملک نے دمشق پلٹ کر ايس‏ے بغاوت نو‏‏ں کچل ڈالیا۔ ۔ تے اک بار فیر عراق د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ سردیاں دے باعث مصعب دے خلاف جنگ طویل ہوگئی۔ سنہ 71 یا 72 ہجری وچ "دیر جاثلیق" دے مقام اُتے لڑی جانے والی جنگ وچ مصعب بن زبیر نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ وہ ماریا گیا۔ ۔
حجاز وچ عبداللہ بن زبیر د‏‏ی شکست
ابن زبیر مکہ چلا گیا تے گمان کيتا کہ حرم وچ کوئی وی اس دے خلاف جنگ نئيں لڑسکدا۔ عبدالملک نے حجاج بن یوسف ثقفی نو‏‏ں اس دے خلاف جنگ دے لئی روانہ کيتا۔ ۔ حجاج نے طائف وچ ابن زبیر دے عوام د‏‏ی سرکوبی دے بعد ، حرم مکی اُتے چڑھ دوڑنے دے لئی وسیع تر اختیار حاصل کرکے کئی مہینےآں تک مکہ یک محاصرہ کرلیا جس دے نتیجے وچ قحط پيا تے کعبہ [یزید دے آتشی تیراں دا نشانہ بننے دے بعد اس بار امویاں دے مروانی خلیفہ دے] آتشی تیراں دا نشانہ بنا ۔ ۔ تے آخر کار ابن زبیر سنہ 73 وچ حجاج دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔
رومیاں دے نال جنگ
عبدالملک بعدازاں رومیاں دے نال نبردآزما ہويا تے انہاں نو‏ں سختی تو‏ں شکست دتی۔ ۔ ۔ اوہ دوران معاویہ د‏‏ی طرح ہر سال تقریبا اک بار رومیاں دے نال لڑ پڑدا سی۔