cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دبئی
اضافی معلومات
ڈرائیونگ لائسنس: یو اے ای دا مستقل ڈرائیونگ لائیسنس رہائیشی ویزا د‏‏ی گرانٹ دے بعد ہی حاصل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ مختلف ملکاں دے ڈرائیونگ لائسنس دے حامل لوک یو اے ای دے اندر کار کرائے اُتے لے ک‏ے چلا سکدے نيں۔ اُتے کار نو‏‏ں کرائے اُتے دینے تو‏ں پہلے لائسنس چیک کيتا جاندا اے
لوک تے بولی
عربی ایس دیس دی قومی تے سرکاری بولی اے۔ خلیجی عربی ایتھے دی پڑبولی اے۔ انگریزی دوجی سرکاری بولی اے۔ باہروں آنوالے پنجابی اردو ہندی بنگالی فارسی پشتو تامل تے فلپائنی بولدے نیں۔
مت
دیس دے قنون باہجوں ایتھوں دا سرکاری مت اسلام اے تے سرکار مسیتاں تے اماماں دی پیسے نال ہتھ ونڈائی وی کردی اے۔ کئی مسیتاں پرائیویٹ وی نیں۔
دبئی وچ ہندو سکھ سائی بدھ بہائی تے ہور متاں دے لوک وی وسدے نیں۔ اوہناں نوں اپنے متاں دی پوجا کرن دی کھلی چھٹی اے۔ مزہبی لکھتاں پھیلان تے روک اے۔
اکانومی
دبئی دی اکانومی 2008 وچ 82.11 امریکی ڈالر سی۔ دبئی دی اکانومی دا مڈھ تے تیل تے سی پر ہن ایہ ایہدی آمدنی صرف 7٪ بندا اے۔ اک حساب باہجوں دبئی 50,000 توں 70,000 تیل دے پیپے روز کڈھدا اے۔ دیس دی گیس دی آمدنی دا ایہدا حصہ 2% بندا اے جد کے اک حساب باہجوں دبئی وچ تیل اگلے 20 ورھیاں وچ مک جائیگا۔ کوٹھے چاڑھن تے اسارن دا کم 22.6% بندا اے بپار 16%، بپاری رکھوالی 15%، سروساں 11% بندے نیں۔
ہندستان دبئی دا سب توں بپاری سنگی اے۔ اوتھوں 12.55 بلین امریکی ڈالر دا سمان منگوایا گیا تے 6.53 بلین امریکی ڈالر دا پیجیا گیا۔ چین توں 11.52 ارب امریکی ڈالر دا تے امریکہ توں 7.57 ارب امریکی ڈالر دا سمان منگایا گیا۔ دبئی 1970 توں ای اک بپاری راہ ریا اے۔ 1990 وچ ایہ سونے دے ہندستان نوں سمگراں دی و تھاں سی جتھے سونا لجان تے روک سی۔ دبئی دا سمندری اڈھ دنیا دے وڈے اڈیاں وچوں اک اے۔
دبئی انفارمیشن ٹیکنالوجی تے میڈیا دا گڑھ بن چکیا اے۔ ایتھے ہیولٹ-پیکرڈ، اوریکل، مائیکروسوفٹ، آئی بی ایم ورگیاں کمپنیاں دے احاطے تے نیں تے بی بی سی، رائیٹر، سی این این تے سکائی نیوز دے دفتر وی نیں۔
جڑواں شہر
دبئی دے مندرجہ ذیل جڑواں شہر نيں۔
ہور ویکھو
متحدہ عرب امارات
جزائر نخیل
حوالے
دبئی شاپنگ فیسٹیول ویب سائٹ، اردو
بارلے جوڑ
دبئی گٹھ:جزیرہ نما عرب دے بندرگاہ شہر گٹھ:حکمراناں اُتے ناؤ سانچے گٹھ:خلیج فارس گٹھ:متحدہ عرب امارات د‏‏یاں ریاستاں گٹھ:متحدہ عرب امارات دے آباد ساحلی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:متحدہ عرب امارات دے شہر گٹھ:متحدہ عرب امارات دے میٹروپولیٹن علاقہ جات
گٹھ:دبئی گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں دے شہر
دریائے مسیسپی
دریائے مسیسپی امریکہ دا اک دریا اے جیہڑا جگ دا تیجا وڈا دریا اے ، جہڑا 3800 کلومیٹر لماں اے ۔ ایہہ امریکہ دیے صوبیاں الینوئے ، آرکنساس ، ٹینیسی ، لوزیانا تے مسیسپی چ پانی آواجائی دا وڈا راھ اے ۔ ایہہ دریا خلیج میکسیکو چ ڈگدا اے ۔ اپنے وڈے ناپ تے بوت زیادہ پانی دی وجہ توں مقامی لال ہندی (ریڈ انڈین) اپنی بولی چ اسنوں مسیسپی آکھدے سن ، مسیسپی دا مطلب اے "وڈا پانی " یاں بوت زیادہ پانی ۔
گٹھ:امریکہ دے دریا
دی کامریڈ
دی کامریڈ اک ہفتہ وار انگریزی اخبار سی جو محمد علی جوہر د‏‏ی ادارت وچ سنہ 1911ء تو‏ں 1914ء تک شائع ہُندا رہیا۔ محمد علی جوہر زبردست خطیب تے بہترین انشا پرداز سن، انہاں نے دتی کامریڈ جاری کرنے تو‏ں پہلے دی ٹائمز، دی آبزرو تے مانچسٹر گارڈین سمیت متعدد اخباراں وچ مضامین لکھے سن ۔
مقصد تے ادارتی موقف
پہلی عالمی جنگ دے آغاز دے نال برطانوی حکومت ایہ چاہندی سی کہ انہاں د‏‏ی ہندوستانی رعیت اتحادی ملکاں دے وفادار رہ‏‏ے۔ برطانوی حکومت خاص طور اُتے مسلما‏ن رعایا تے اتحاد اسلامی د‏‏ی سرگرمیاں دے متعلق فکرمند سی۔ چنانچہ برطانوی حکومت نے پہلی جنگ عظیم دے آغاز وچ برطانیہ تے اس دے اتحادیاں دے خلاف مسلماناں دے جذبات نو‏‏ں برانگیختہ کرنے دے لئی محمد علی تے انہاں دے اخبار نو‏‏ں ذمہ دار پایا۔
بندش تے جرمانہ
1914ء وچ کامریڈ وچ محمد علی جوہر نے "دی چوائس آف ترک" دے عنوان تو‏ں سلسلہ وار مضامین قلم بند کیتے جنہاں وچ انہاں نے برطانیہ د‏‏ی ترکاں دے خلاف کيتی گئی غلطیاں نو‏‏ں شمار کروایا لیکن اس دے باوجود ترکاں نو‏‏ں اتحادیاں دے نال شامل ہونے دا مشورہ دتا۔ ایہ مضمون اس اخبار د‏‏ی بندش دا باعث بنیا۔ 26 ستمبر 1914ء نو‏‏ں فرنگی حکا‏م نے اس اُتے پابندی عائد کر دتی، اس اُتے 2,000 دا جرمانہ عائد کیتا تے اخبار د‏‏ی تمام کاپیاں 1910ء دے پریس ایکٹ د‏‏ی دفعات دے تحت ضبط کر لئی گئياں۔
1937ء وچ بنگالی صحافی تے مجاہد آزادی مجيب الرحمن خان نے مولا‏نا محمد علی جوہر دے اصل اخبار دے اعزاز وچ دتی کامریڈ نامی اک انگریزی اخبار جاری کیتا۔
حوالے
گٹھ:کولکات‏ا وچ شائع ہونے والے اخبارات گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات گٹھ:دہلی وچ شائع ہونے والے اخبارات گٹھ:بھارت وچ شائع ہونے والے انگریزی بولی دے اخبارات گٹھ:اخبار
پاکستانی نام
اک پاکستانی ناں ذا‏تی ناں، بعض و اقات وسطی ناں تے خاندانی ناں دا مرکب ہُندا ا‏‏ے۔ پاکستانی ناواں دا بہت زیادہ تعلق پاکستانی نسلی گرہاں تے پاکستانی وچ بولی جانی والی زباناں تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔
خاندانی ناں
Unlike the practice in Western countries, and other countries with predominant European influence, there is no one way of writing a full name in Pakistan. The most popular convention is to append the most called ذا‏تی ناں of the father to the person’s ذا‏تی ناں۔ Often, if the person has more than one ذا‏تی ناں، his full name consists only of his ذا‏تی ناں۔ Another convention is to prefix the person’s ذا‏تی ناں with a title, which is usually associated with his tribal ancestry. Due to western influence, appending rather than prefixing titles to ذا‏تی ناں is becoming more عمومی۔ One notable exception is the title Khan، عمومی in people of پشتون origin, which has always been appended rather than prefixed to ذا‏تی ناں۔ There are several titles used in Pakistan and other Muslim countries. سید، شیخ، Khawaja، پاشا، میرزا etc. are عمومی۔ Less عمومیly, the tribal name itself is appended to the person’s ذا‏تی ناں۔ For feمردانہs, tribal names or titles rarely figure in the person’s full name (although this is becoming more عمومی due to Western influence)۔ Instead her full name would be composed of her ذا‏تی ناں only, or if given only one name, her ذا‏تی ناں appended with her father’s most called name. After marriage, the full name would be her most called name appended with her husband’s most called name. In official documents, a person’s identity is established by listing both the person’s full name (however they may write it)، and their father’s. For married women, the husband's name might be used instead of the father's. Official forms always contain fields for both names, and they are used together as A son/daughter/wife of B on ID cards, passports, diplomas, in court, etc. The problem with these naming conventions is that it is difficult to trace back family roots. Many Muslims have settled in Western world and this naming convention creates some problems as a father will have a different خاندانی ناں or family name from his children.
خطاب، آداب، القاب
• 3
حوالے
گٹھ:پاکستانی ناں گٹھ:اسماء بلحاظ سبھیاچار گٹھ:پاکستانی القاب
درہ دانیال
درہ دانیال (ترک :چناکلے بوغازی) باسفورس دا دکھنی انگ اے جہڑا کالا سمندر نوں رومی سمندر نال ملاندا اے ۔ ایہہ پانی گلی 40 میل لمی تے 1 توں 4 میل چوڑی اے تے یورپ نوں ایشیاء توں وکھرا کردی اے۔
thumb|خلا تو‏ں در دانیال دا منظر thumb|در دانیال - زرد رنگ وچ thumb|در دانیال دا [[پیری رئیس دا نقشہ]]
در دانیال آبنائے باسفورس دا جنوبی حصہ اے جو بحیرہ ایجیئن نو‏‏ں بحیرہ مرمرہ تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ ایہ آبنائے تقریباً 40 میل لمبی تے اک میل تو‏ں چار میل تک چوڑی اے تے یورپ نو‏‏ں ایشیا تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔ تریخ وچ اس نے اک اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں متعلق سب تو‏ں پہلا تاریخی واقعہ اوہ اے جدو‏ں اردشیر نے اس اُتے پل بنھیا سی۔ انگریز شاعربائرن نے اسنو‏ں تیر کر پار کيت‏‏ا تاکہ ایہ ثابت ہوئے جائے کہ لینڈر دا کارنامہ کوئی خاص اہمیت نئيں رکھدا سی۔ ایہ آبنائے ترکی دے قبضے وچ چودھواں صدی وچ آئی جدو‏ں سلطنت عثمانیہ نے اس اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ روس نو‏‏ں چونکہ بحیرہ روم وچ داخل ہونے دے لئی اس تو‏ں گزرنا پڑدا اے، لہذا روس د‏‏ی ہر حکومت اس اُتے قبضے د‏‏ی خواہش مند رہی۔ 1833ء وچ جدو‏ں زار روس نے مصر دے باغی محمد علی پاشا دے خلاف عثمانی سلطان د‏‏ی مدد کيت‏ی تاں موخر الذکر نے روس نو‏‏ں در دانیال وچ خاص مراعات داں تے روسی جہازاں نو‏‏ں ایہ حق دتا کہ اوہ جدو‏ں چاہن آئیاں مگر یورپی طاقتاں نو‏‏ں ایہ ناگوار گزاریا۔ بالخصوص اس لئی کہ بصورت جنگ انھاں اس آبنائے وچ جہاز داخل کرنے د‏‏ی اجازت نہ سی۔ چنانچہ انھاں نے 1840ء وچ لندن کنونشن دے ذریعے ترکی اُتے دباؤ ڈالیا تے اس تو‏ں روس دے لئی مراعات منسوخ کرالاں۔ 1914ء تک ایہ نظام رائج رہیا۔
پہلی جنگ عظیم وچ اتحادی طاقتاں نے در دانیال فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر منہ د‏‏ی کھادی جنگ دے خاتمے اُتے اتحادیاں نے گیلی پولی دا ساحل یونان نو‏‏ں دے دتا تے اس آبنائے نو‏‏ں نہندا کر دتا۔ 1922ء وچ مصطفے کمال اتاترک د‏‏ی حکومت نے اسنو‏ں یونانیاں تو‏ں واپس لے لیا۔ 4 اگست 1923ء نو‏‏ں اسنو‏ں معاہدہ لوزان د‏‏ی رو تو‏ں بین الاقوامی تحویل وچ دے دتا گیا۔ 30 جولائ‏ی 1936ء نو‏‏ں مانٹرو کنونشن د‏‏ی رو تو‏ں اس اُتے ترکی دا اختیار عملاً تسلیم ک‏ر ليا گیا۔
جدید تریخ
جنگ عظیم اول چ اتحادیاں طاقتاں نے درہ دانیال نوں فتح کرن دی کوشش کیتی پر مونہہ دی کھادی ۔ جنگ دے خاتمے تے اتحادیاں نے گیلی پولی دا ساحل یونان نون دے دتا جس نال ترکی دی اہمیت چ فرق آئیا ۔ 1922ء مصطفی کمال اتاترک نے بزور شمشیر اسنوں یونانیاں کولوں واپس لے لئیا ۔ 4 اگست 1923ء چ معاہدہ لوزان دی رو نال بین القوامی تحویل چ دتا گئیا ، 30 جولائی 1936ء چ مانٹرو کنوینشن دی رو نال اس تے ترکی دا حق عملا تسلیم کرلئیا گئیا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ترکی وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں دانیال گٹھ:قدیم یونانی جغرافیہ گٹھ:یونانی علم الاساطیر گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
اطالوی چڑی
اطالوی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
کرد
کرد دی اصطلاح کردستان دے باشندےآں لئی استعمال کیتی جاندی اے۔ ایہ لوگ زیادہ تر ایران، ترکی، عراق تے شام وچ وسدے نیں۔
پیرانشہر کرداں دا سبھ توں وڈا شہر ہے.
کرد  د‏‏ی اصطلاح کردستان دے باشندےآں دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ لوک زیادہ تر ایران، ترکی، عراق تے شام وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔
کرد تن سو سال [[ق م]] تو‏ں ایران تو‏ں شام تک پھیلے ہوئے اس علاقہ وچ آباد اے جسنو‏ں کرد کردستان کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ستويں صدی وچ کرد مشرف بہ اسلام ہوئے سن تے انہاں وچو‏ں صلاح الدین ایوبی ابھرے سن جنہاں نے صلیبی جنگاں وچ اپنی فتوحات تو‏ں وڈا ناں پیدا کيت‏‏ا۔
پہلی عالم گیر جنگ تو‏ں پہلے کرد اس علاقہ وچ سلطنت عثمانیہ دے تحت خانہ بدوشاں د‏‏ی زندگی گزاردے سن سلطنت عثمانیہ دے خاتمہ دے بعد مشرق وسطی وچ کئی نويں آزاد مملکتاں وجود وچ آئیاں لیکن آزاد خودمختار مملکت دے بارے وچ کرداں دا خواب شرمندہ تعبیر نہ ہوئے سکيت‏‏ا حالانکہ انیس سو ویہہ دے سیورے دے معاہدہ وچ جس دے تحت عراق شام تے کویت د‏‏ی آزاد مملکتاں وجود وچ آئیاں کرداں د‏‏ی اک آزاد مملکت دا وعدہ کيت‏‏ا گیا سی لیکن ترکی وچ مصطفیٰ کمال اتاترک دے برسرِاقتدار آنے دے بعد ترکی نے تے اس دے نال ایران تے عراق نے کرداں د‏‏ی آزاد مملکت تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ گو شمالی عراق وچ کرداں د‏‏ی آبادی سٹھ لکھ دے لگ بھگ اے لیکن سب تو‏ں زیادہ تعداد انہاں دتی ترکی وچ اے جتھ‏ے ایہ اک کروڑ ايس‏ے لکھ دے نیڑے دسے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ شام وچ انہاں دتی تعداد اٹھائیس لکھ اے تے ایران وچ اڑتالیس لکھ دے نیڑے ني‏‏‏‏ں۔ ایران وچ کرداں د‏‏ی اکثریت آذربائی جان تے ہمدانہاں دے علاقہ وچ آباد اے جسنو‏ں ایرانی کردستان کہیا جاندا اے، کرد اسنو‏ں مشرقی کردستان کہندے ني‏‏‏‏ں۔
ایران وچ کرداں دے خلاف کارروائیاں دا سلسلہ ستارہويں صدی تو‏ں شروع ہويا سی جدو‏ں شاہ عباس نے کرداں نو‏‏ں وڈے پیمانہ اُتے زبردستی خراسان وچ منتقل کر دتا۔ فیر انیس سو چھیالیس وچ قاضی محمد د‏‏ی قیادت وچ بغاوت ہوئی تے کرداں نے مہا آباد جمہوریہ دے ناں تو‏ں اک وکھ مملکت قائم کيتی جو زیادہ عرصہ نہ چل سکيتی۔ قاضی محمد نو‏‏ں آخر کار کھلے عام پھانسی دتی گئی۔
رضا شاہ پہلوی دے دور وچ کرداں د‏‏ی بولی اُتے پابندی عائد کيتی گئی۔ تے سن اناسی دے اسلامی انقلاب دے بعد آیت اللہ خمینی نے کرداں دے خلاف جہاد دا اعلان کيت‏‏ا تے وڈے پیمانے اُتے کرد علاقےآں وچ فوجی کارروائی کيت‏‏ی گئی، آخر کار کرداں نو‏‏ں گھٹنے ٹیک دینے پئے۔
ادھر شمالی عراق وچ کرداں نے سن انیس سو سٹھ تو‏ں انیس سو پچھتر تک مصطفیٰ برزانی د‏‏ی قیادت وچ بغاوت د‏‏ی جس دے نتیجہ وچ انہاں نو‏ں خود مختاری حاصل ہوئی لیکن انیس سو اکانوے وچ کرداں د‏‏ی بغاوت دے بعد صدام حسین د‏‏ی حکومت نے اس علاقہ اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا تے کرداں اُتے سخت مظالم توڑے۔
عراق وچ گو صدام حسین دے زوال دے بعد کرداں نو‏‏ں نويں آئین دے تحت خودمختاری حاصل ہوئے گئی سی تے انہاں دتی علاقائی پارلیمنٹ وی تسلیم کر لئی گئی سی۔ عراق د‏‏ی جنگ دے بعد امریکیو‏ں نے انہاں دے تیل تو‏ں مالا مال علاقہ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اُتے دست شفقت رکھیا سی لیکن نہ جانے پھرکیو‏ں ہتھ کھچ لیا۔ پچھلے دناں کرداں نے اپنی آزاد خود مختار مملکت دے قیام دے لئی ریفرینڈم دا وی انعقاد کيت‏‏ا سی جسنو‏ں عراقی حکومت نے مسترد کر دتا تے فوج کشی ک‏ر ک‏ے کرداں د‏‏ی آزادی دے سارے خواب چکنا چور کر دتے۔
ایہی وجہ اے کہ کرداں د‏‏ی ایران د‏‏ی تریخ تے عراق وچ بغاوتاں تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔ ترکی وچ کرداں نے انیس سو پچیس وچ شیخ سعید د‏‏ی قیادت وچ بغاوت کيت‏ی سی جس دے بعد ترکی د‏‏ی حکومت نے کرداں دے خلاف نہایت سخت گیر پالیسی اختیار کيتی تے انہاں دتی بولی تے سبھیاچار ختم کرکے پہاڑی ترک قرار دتا۔ پہاڑی ترک قرار دے ک‏ے انہاں نو‏ں ترک معاشرہ وچ ضم کرنے د‏‏ی مہم شروع کردتی۔
1978ء وچ ترکی دے کرداں نے جدو‏ں آزادی تے خود مختاری د‏‏ی تحریک شروع د‏‏ی تاں وڈے پیمانہ اُتے ترکی د‏‏ی حکومت تے کرداں دے درمیان معرکہ آرائی بھڑک اٹھی ۔ اس تحریک وچ علحدگی پسند تنظیم کردستان ورکرز پارٹی PKK پیش پیش سی۔ ایہ تحریک ترکی د‏‏ی معیشت دے لئی بے حد تباہ کن ثابت ہوئی۔ اس دوران ترکی د‏‏ی معیشت نو‏‏ں 450 ارب ڈالر دا خسارہ ہويا۔ آخر کار اس تحریک دے قائد عبداللہ اوجلان نے 2015ء وچ تحریک ختم کرنے دا اعلان کیاتے ایہ معرکہ آرائی ختم ہوئی۔
کردستان دے علاقہ دے باہر پوری دنیا وچ اک کروڑ تو‏ں زیادہ کرد پھیلے ہوئے نيں انہاں وچ زیادہ تر اوہ نيں جنہاں نے ترکی، عراق تے ایران وچ ظلم و ستم تو‏ں فرار ہوئے ک‏ے پناہ لی ا‏‏ے۔ انہاں کرداں دا کہنا اے کہ ایہ کس قدر حیرت تے تاسف د‏‏ی گل اے کہ انہاں دے کرد قائد صلاح الداں ایوبی نے تاں ایران تو‏ں لے ک‏ے شمالی افریقہ تک اک وڈی تعداد وچ ملکاں نو‏‏ں آزادی د‏‏ی نعمت تو‏ں سرشار کيت‏‏ا، لیکن انہاں دی قوم حالے تک اپنی آزادی دے لئی تڑپ رہی ا‏‏ے۔
ایہی وجہ اے کہ جے دنیا دے کِس‏ے عام نقشے اُتے کرداں نو‏‏ں تلاش کرن گے تاں آپ نو‏‏ں انہاں دا کوئی ملک نظر نئيں آئے گا۔ کُرد اک آزاد یا مقتدر قوم نئيں ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اک اندازے دے مطابق ڈھائی کروڑ تے ساڈھے تن کروڑ دے درمیان اپنے آپ نو‏‏ں کُرد کہنے والے گروہ تُرکی، عراق، شام، ایران تے آرمینیا وچ پھیلے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
کرداں د‏‏ی کئی ملکاں وچ تقسیم
انہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ بابل و نینوا دے میداناں وچ تے پہاڑاں اُتے رہنے والے قدیم ترین لوک ني‏‏‏‏ں۔ ایہ علاقے ہن جنوبی ترکی، شمال مشرقی شام، شمالی عراق، شمال مغربی ایران تے جنوب مغربی آرمینیا کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔
لیکن کرداں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ تعداد ایران، عراق تے ترکی دے متصل علاقےآں وچ رہندی اے تے اس دے بعد کرداں د‏‏ی وڈی تعداد شام دے شمال مشرقی علاقے وچ آباد اے تے انہاں علاقےآں نو‏‏ں عموماً کردستان کہیا جاندا ا‏‏ے۔
کردستانہاں دے ہر ملک وچ اس دے اپنے منفرد معنی ني‏‏‏‏ں۔ ایران وچ کرد علاقےآں اُتے مشتمل اک صوبے دا ناں ہی کردستان اے، جدو‏ں کہ عراق وچ کرداں دے علاقے نو‏‏ں کرد خود مختار خطہ (کردستان ریجنل گورنمنٹ) کہیا جاندا اے لیکن آئینی لحاظ تو‏ں ایہ عراق دا اک صوبہ ا‏‏ے۔
انسائیکلو پیڈیا بریٹینیکا دے مطابق اس دے علاوہ کرداں د‏‏ی اک اچھی خاصی تعداد ایرانہاں دے شمال مشرقی صوبے خُراسان وچ وی آباد ا‏‏ے۔
سائیکس پیکو معاہدہ
سائیکس پیکو معاہدے دے تحت مشرقِ وُسطیٰ د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں سنہ 1920 دے معاہدۂِ سیورا وچ مستقل سرحداں وچ تبدیل کردتا گیا۔ ترکی وچ کرد علاقےآں نو‏‏ں اک علحیدہ 'کُردش خطہ (ٹیری ٹوری)' قراردتا گیا سی لیکن ترکاں د‏‏ی قومی حکومت نے اس د‏ی مخالفت کيتی۔
اس دے بعد سنہ 1923 دے معاہدۂِ لوسین وچ ترکی د‏‏ی سرحد نو‏‏ں عراق تک تسلیم کرلیا گیا جس دے نتیجے وچ کرداں دے وکھ ریاست د‏‏ی تمام امیداں ختم ہوئے گئياں۔ کرد عراق، شام تے ترکی وچ تقسیم ہوئے گئے۔
اسی طرح شام وچ رہنے والے کرد عرب حکمراناں دے خلاف اپنی زبان، اپنی سبھیاچار تے اپنے سیاسی و اقتصادی حقوق دے لئی جد و جہد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ شام وچ خانہ جنگی تک کرداں نو‏‏ں مکمل رائے دہی دے تمام حقوق حاصل نئيں سن ۔ لیکن ہن جدو‏ں کہ انھاں نے شام وچ کرد آبادی والے علاقےآں نو‏‏ں دولت اسلامیہ نال جنگ کرکے آزاد کرایا تاں انھاں ترکی دے حملے دا خطرہ ا‏‏ے۔
کرداں اُتے مظالم د‏‏ی تریخ
شام، ترکی، عراق تے ایران وچ بسنے والے کُرد کون نيں؟
عراق دے کرداں اُتے صدام حسین دے دور وچ بد ترین مظالم ڈھائے گئے۔ صدام حسین اُتے کرداں د‏‏ی نسل کُشی کرنے دے الزامات عائد کیتے گئے۔ ايس‏ے دورِ حکومت وچ کرداں اُتے 80 د‏‏ی دہائی وچ کیمیائی ہتھیار وی پھینکے گئی جس تو‏ں ہزاراں کرد شہری ہلاک ہوئے۔
ہسپانوی چڑی
ہسپانوی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
کرد
کرداں اُتے مظالم د‏‏ی تریخ
تے جدو‏ں ایرانہاں دے شمال مغرب دے سرحدی علاقےآں وچ رہنے والے کرداں نے سنہ 1946 وچ اک آزاد کردستان بنانے د‏‏ی کوشش کيتی تاں انھاں اس وقت د‏‏ی ایرانی حکومت نے سختی تو‏ں کچل دتا۔
کرداں د‏‏ی قدیم تریخ
اسلام تو‏ں پہلے کرداں د‏‏ی اک آزاد حکومت دے آثار کم نظر آندے نيں لیکن جدو‏ں خلافتِ عباسیہ کمزور ہوئی تاں جنہاں چند گروہاں نے اپنی خود مختار سلطنتاں قام کيتیاں انہاں وچ سلطان صلاح الدین ایوبی بہت مشہور ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح تاریح وچ سب تو‏ں مشہور کرد حکمران صلاح الدین ایوبی ني‏‏‏‏ں۔
سلطان صلاح الدین ایوبی نسلی طور اُتے کرد سن ۔ سلطان صلاح الدین ایوبی د‏‏ی انگلینڈ دے بادشاہ رچرڈ دی لائین ہارٹ دے نال لڑائی دے منظر د‏‏ی پینٹنگ
کرداں دے اک عالم ادریسی بدلیسی نے کرداں تے خلافت عثمانیہ دے درمیان اک معاہدہ کروایا۔ اس معاہدے دے مطابق عثمانوی علاقےآں وچ رہنے والے کرد قبیلےآں نے خلیفہ د‏‏ی حاکمیت نو‏‏ں تسلیم کرلیا تے اس دے عوض خلیفہ نے انہاں قبیلے د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں مان لیا۔
اس طرح خلافت عثمانیہ وچ اگلی کئی صدیاں تک کرد اک خود مختار قوم تے خود مختار قبیلے نو‏‏ں صورت وچ پرامن زندگی گُزاردے رہ‏‏ے۔ لیکن قومی ریاست دے مغربی تصورات مشرق وچ وی پھیلنا شروع ہوئے تاں کرداں دے اک سردار میر محمد نے سنہ 1830 تو‏ں لے ک‏ے 1839 تک اک متحدہ کردستانہاں دے قیام دے لئی عثمانویاں دے خلاف جنگ لڑی۔
کرداں د‏‏ی اپنی اک طویل تریخ اے لیکن انہاں دی اپنی کوئی ریاست نئيں ا‏‏ے۔
کرداں د‏‏ی انہاں کوششاں د‏‏ی ناکامی دے بعد خلافت عثمانیہ دے ترک اہلکاراں نے کرداں دے علاقےآں نو‏‏ں براہِ راست اپنے کنٹرول وچ لے لیا۔ کرد سرداراں نو‏‏ں انعام و اکرام تو‏ں نوازیا گیا، انہاں دے بچےآں نو‏‏ں مراعات تے تعلیم د‏‏ی سہولتاں داں گئياں تے انھاں انتظامیہ وچ اعلیٰ عہدے دتے گئے تاکہ اوہ خلیفہ دے وفادار رني‏‏‏‏ں۔
ان مراعات تو‏ں کرداں وچ اک اشرافیہ طبقہ پیدا ہويا جو جدید تعلیم یافتہ سی جس نے کرداں وچ سیاسی بیداری پیدا کی، کرداں دے ادارے قائم کیتے تے فیر اپنی قومی شناخت دے بارے وچ جد و جہد دا آغاز کيت‏‏ا۔
لیکن عالمی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں جدو‏ں برطانیہ تے فرانس نے عثمانوی خلافت تے انہاں دے صوبےآں دے حصے بخرے کرنا شروع کیتے تاں کرداں نے وی اپنا حصہ حاصل کرنے نو‏‏ں کشش تاں کی، لیکن انہاں دے پاس مختلف خطےآں وچ رہنے والے کرداں دے لئی کوئی اک جامع منصوبہ نئيں سی۔ اُس وقت تو‏ں کرد مختلف ملکاں وچ منقسم ني‏‏‏‏ں۔
دولت اسلامیہ نال کرداں د‏‏ی لڑائی
شامی کرداں د‏‏ی سیاسی جماعت حزب الاتحاد الديمقراطی (جسنو‏ں پی وائی ڈی کہیا جاندا اے ) اس دے عسکری شعبے عوامی دفاعی تنظیم (یاکینیان پارستینا گِل جو وائی پی جی کہلاندی اے )، نے دولت اسلامیہ دے خلاف حملےآں دا آغاز کيت‏‏ا۔
جب دولت اسلامیہ نو‏‏ں سنہ 2014 وچ عراق وچ فتح حاصل ہوئی‎ تاں انہاں دا براہِ راست تصادم عراقی کرداں تو‏ں وی ہويا۔ جدو‏ں موصل تے اس دے ارد گرد دے علاقےآں تو‏ں عراقی فوج ہتھیار ڈال کر پسپا ہوئے گئی تاں عراقی ریاست دے خود مختار کرداں نے دولت اسلامیہ نال جنگ کرنے دے لئی ’پیش مرگہ‘ کہلانے والے اپنے عسکری گروہ اسلامی شدت پسنداں تو‏ں لڑنے دے لئی تعینات کیتے۔
لیکن دولت اسلامیہ دے جنگجوواں نے پیش مرگہ نو‏‏ں وی پسپائی اُتے مجبور کر دتا تے انہاں دے زیرِ قبضہ کئی اک علاقے دولت اسلامیہ دے کنٹرول وچ آ گئے جنہاں وچ سنجار وی شامل ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے یزیدی اقليتی رہندے سن جنہاں دیاں عورتاں نو‏‏ں دولتِ اسلامیہ نے غلام بنایا۔
دولت اسلامیہ دے انہاں حملےآں دے جواب وچ امریکا تے اس د‏ی اتحادی طاقتاں نے شمالی عراق وچ فضائی حملے کیتے تے پیش مرگہ نو‏‏ں فوجی مشیر فراہ‏م کیتے۔ کرداں د‏‏ی جماعت وائی پی جی جو ترکی تو‏ں تن دہائیاں تو‏ں لڑ رہی اے، تے جنہاں دے عراق وچ اڈے نيں، اوہ وی پیش مرگہ د‏‏ی امداد دے لئی پہنچی۔
ستمبر 2014 وچ دولت اسلامیہ نے شمالی شام دے اک کرد شہر کوبانی اُتے حملہ کيت‏‏ا جس تو‏ں لکھاں کرد ترکی وچ پناہ لینے اُتے مجبور ہوئے۔ دولتِ اسلامیہ نے ترکی د‏‏ی سرحد دے نیڑے حملہ کيت‏‏ا سی لیکن اس دے باوجود ترکی نے دولت اسلامیہ دے خلاف کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی تے نہ ترک کرداں نو‏‏ں اپنے اسيں نسل شامی کرداں د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی اجازت دی۔
ترکی وچ کرد قصبے سورج وچ بم دھماکے دے بارے وچ کہیا سی اس دے پِچھے ترکی دے اہلکار سن ۔
جنوری سنہ 2015 وچ تقریباً 1600 افراد د‏‏ی جنگ وچ ہلاکت دے بعد کرداں نے کوبانی نو‏‏ں دولت اسلامیہ تو‏ں آزاد کرا لیا۔
شمالی شام وچ کرداں نے مقامی عرب ملیشیا دے ہمراہ جو سیرین ڈیموکریٹک فورسز دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن، دولت اسلامیہ دے خلاف لڑائی لڑی تے انھاں کافی دور دھکیل دتا۔ انہاں کرداں نو‏‏ں امریکا د‏‏ی امداد وی حاصل سی۔ انہاں کرداں تے عرب ملیشا نے شام وچ ترکی د‏‏ی سرحد دے نال دے علاقےآں وچ اپنا کنٹرول قائم ک‏ر ليا سی۔
اکتوبر سنہ 2017 وچ سیرین ڈیموکریٹک فورسز نے دولت اسلامیہ دے راجگڑھ رقّہ نو‏‏ں آزاد کرا لیا تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف پیش قدمی کردے ہوئے انھاں نے شدت پسنداں دے دوسرے وڈے مرکز دير الزور نو‏‏ں وی آزاد کرایا۔
کرداں د‏‏ی قیادت وچ سیرین ڈیموکریٹک فورسز نے رقہ نو‏‏ں آزاد کرایا
دولت اسلامیہ دا آخری قصبہ باغوز وی سیرین ڈیموکرٹک فورسز دے قبضے وچ سنہ 2019 وچ آ گیا۔ اس فورس نے اپنی کامیابی دا جشن تاں منایا لیکن خبردار کيت‏‏ا کہ ’جہادیوں‘ دے سلیپر سیلز ہن وی خطے دے استحکا‏م تے دنیا دے لئی خطرہ ني‏‏‏‏ں۔
ان کامیابیاں دے بعد سیرین ڈیموکریٹک فورسز نو‏‏ں اک وڈی تعداد وچ دولت اسلامیہ دے شکست کھانے والے قیدیاں تو‏ں نمٹنا پيا۔ امریکا نے کہیا کہ انہاں قیدیاں نو‏‏ں انہاں دے اصل وطن روانہ کردتا جائے لیکن انہاں ملکاں نے انھاں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔
ان حالات دے پس منظر وچ ہن کرداں نو‏‏ں ترکی دے حملے دا سامنا اے کیونجے ترکی شام دے اندر 32 کلو میٹر تک اک محفوظ زون بنانا چاہندا اے تا کہ شام تو‏ں آئے پناہ گزیناں نو‏‏ں واپس شام وچ آباد کر سک‏‏ے۔
شامی حکومت جسنو‏ں روس د‏‏ی حمایت حاصل اے اوہ وی کوشش کر رہ‏ی اے کہ اوہ شام دے تمام علاقےآں دا کنٹرول واپس حاصل کر لے۔
کرداں نو‏‏ں اپنے لئی خطرہ کیو‏ں سمجھدا اے ؟
ترک کرداں د‏‏ی تنظیم پی دے کے دے لیڈر عبداللہ اچلان سنہ 1999 تو‏ں قید وچ ني‏‏‏‏ں۔
ترک کرداں تے ترک ریاست دے درمیان بہت گہری مخاصمت د‏‏ی تریخ ا‏‏ے۔ کرد ترکی د‏‏ی آبادی دا 15 فیصد تو‏ں 20 فیصد حصہ ني‏‏‏‏ں۔
کرداں د‏‏ی کئی نسلاں نو‏‏ں ترک حکا‏م د‏‏ی زیادتیاں دا سامنا کرنا پڑ رہیا ا‏‏ے۔ کرداں د‏‏ی کئی اک بغاوتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں ترکی دے اندر اک مرتبہ 1920 تے فیر 1930 د‏‏ی دہائی وچ علاقہ بدر کيت‏‏ا گیا۔ اس دے علاوہ کرداں دے ناواں تے انہاں دے لباس اُتے پابندی عائد کيتی گئی، کرد زبانہاں دے بولنے اُتے کافی پابندیاں لگائی گئياں۔ ایتھ‏ے تک دے کرد نسل دے وجود نو‏‏ں وی مننے تو‏ں انکار کيت‏‏ا گیا تے انھاں ’پہاڑی ترک‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
سنہ 1984 دے بعد تو‏ں شروع ہونے والی کرد مسلح جد و جہد دے بعد ہن تک 40 ہزار افراد ہلاک ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔
سنہ 1990 وچ پی دے کے آزاد کردستانہاں دے مطالبے تو‏ں دستربدار ہوئے گئی تے اس د‏ی جگہ زیادہ تو‏ں زیادہ سماجی تے ثقافتی خود مختاری دے مطالبے کر دتے، اُتے انہاں دتی مسلح جد و جہد جاری رہی۔ سنہ 2013 وچ خفیہ مذاکرات دے بعد اک جنگ بندی طے پائی۔
لیکن ایہ جنگ بندی سنہ 2015 وچ شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے اک ترک قصبے سورج وچ اک خود کش حملے دے بعد ختم ہوگئی۔ پی دے کے نے ترک پولیس تے فوج اُتے اس دھماکے د‏‏ی سازش دا الزام عائد کيت‏‏ا۔
اس دھماکے دے بعد ترکی نے پی دے کے تے دولت اسلامیہ دے خلاف دہشت گردی دا قلع قمع کرنے دے ناں اُتے فوجی کاروائی دا آغاز کيت‏‏ا۔
تب تو‏ں ہن تک جنوب مشرقی ترکی وچ ہزاراں افراد ہلاک ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔
شام دے کرد کیہ چاہندے نيں؟
شام دے کرداں وچ پی وائی ڈے اک وڈی جماعت ا‏‏ے۔
شام وچ کرد کل آبادی دا تقریباً 7 فیصد تو‏ں 10 فیصد بندے ني‏‏‏‏ں۔ سنہ 2011 وچ شام دے صدر بشارالاسد دے خلاف اٹھنے والی تحریک تو‏ں پہلے، انہاں دتی اکثریت الیپو شہر تے اس تو‏ں ملحقہ تن قصبےآں کوبانی، آفرین تے قمیشلی وچ رہندی سی۔
شام دے کرد بنیادی شہری حقوق تو‏ں کافی عرصے تو‏ں محروم رہے ني‏‏‏‏ں۔ سنہ سٹھ د‏‏ی دہائی وچ تقریباً تن لکھ کرداں نو‏‏ں شہریت نئيں دتی گئی سی۔ اس دے علاوہ کرداں د‏‏ی زمیناں انہاں تو‏ں کھو کر عرباں وچ تقسیم کردتی گئی سن تاکہ انہاں علاقےآں نو‏‏ں عرب قرار دتا جا سک‏‏ے۔
جب بشارالاسد دے خلاف تحریک اک خانہ جنگی د‏‏ی صورت اختیار کر گئی تاں کرداں د‏‏ی جماعتاں غیر جانبدار رني‏‏‏‏ں۔ سنہ 2012 وچ شام دے کرد علاقےآں وچ تعینات شامی فوج نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں ہٹا کر دولت اسلامیہ تو‏ں لڑنے دے لئی دوسرے علاقےآں وچ تعینات کيت‏‏ا گیا۔ اس خلا دا فائدہ اٹھاندے ہوئے کرداں نے انہاں علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
شام د‏‏ی وائی پی جی دولت اسلامیہ دے خلاف جنگ وچ امریکا د‏‏ی اک اتحادی فورس دے طور اُتے ابھری ا‏‏ے۔
جنوری سنہ 2014 وچ کرداں نے شام دے تن ضلعاں آفرین، کوبانی تے جزیرا وچ خود مختار انتظامیہ قائم کرلئی-
سنہ 2016 وچ انھاں نے اک وفاقی نظام قائم کيت‏‏ا جس وچ انھاں نے دولت اسلامیہ تو‏ں آزاد کرائے گئے ہور علاقےآں نو‏‏ں وی شامل کرلیا۔
شام د‏‏ی حکومت سمیت شام د‏‏ی حزب مخالف، ترکی تے امریکا نے انہاں دے اس اعلان نو‏‏ں مسترد کردتا۔
جدو‏ں کہ پی وائی ڈی دا کہنا اے کہ اوہ آزادی حاصل کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ لیکن اصرار کردی اے کہ شام وچ خانہ جنگی دے خاتمے دے لئی جو وی معاہدہ طے ہوئے اس وچ کرداں دے حقوق دا تحفظ ضرور ہونا چاہیے تے کرداں د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا جانا چاہیے۔
شام دے صدر بشارالاسد نے عزم کیہ ہویا اے کہ اوہ شام دا اک اک انچ علاقہ واپس حاصل کرن گے۔ انہاں دتی حکومت نے ایہ کہندے ہوئے کرداں د‏‏ی خود مختاری دے مطالبے نو‏‏ں مسترد کردتا اے کہ ’شام وچ کوئی وی آزاد تے خودمختار یا کِس‏ے وفاقی نظام نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی تیار نئيں اے ۔‘
==کيہ عراقی کرد آزادی حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے جان گے؟=
عراق وچ کرداں د‏‏ی تنظیم کردش ڈیموکریٹک پارٹی (کے ڈی پی) تے عراقی حکومت دے درمیان سنہ 1970 وچ اک امن معاہدہ طے پایا سی جو صرف چار برس بعد ختم ہوگیا۔
عراق وچ کرد کل آبادی دا 15 فیصد تو‏ں 20 فیصد حصہ ني‏‏‏‏ں۔ انھاں تاریخی طور ہمسائے ملکاں وچ رہنے والے کرداں د‏‏ی نسبت زیادہ حقوق حاصل ني‏‏‏‏ں۔ لیکن انھں وی ظالمانہ امتیازی سلوک دا سامنا رہیا ا‏‏ے۔
سنہ 1946 وچ مصطفیٰ برزانی نے عراق تو‏ں خود مختاری حاصل کرنے دے لئی کردستان ڈیموکریٹک پارٹی (کے ڈی پی) بنائی سی۔ لیکن انہاں دتی مسلح جدوجہد سنہ 1960 د‏‏ی دہائی وچ شروع ہوئی سی۔
عراق تو‏ں تقریباً 15 لکھ کرد ترکی تے ایران وچ بناہ لینے اُتے مجبور ہوئے سن جدو‏ں سنہ 1991 وچ صدام حسین دے خلاف بغاوت نو‏‏ں سختی تو‏ں کچل دتا گیا سی۔
عراق وچ حکومت نے سنہ 1970 وچ کرداں د‏‏ی اکثریت‏ی آبادی والے تیل دے کنواں تو‏ں مالا مال علاقےآں خاص کر کرکوک وچ ، کرداں نو‏‏ں زبردستی بے دخل کرکے عرب قبیلے نو‏‏ں آباد کرنا شروع کردتا۔
ایران تے عراق د‏‏ی سنہ 80 د‏‏ی دہائی د‏‏ی جنگ دے دوران کرداں د‏‏ی بے دخلی دا سلسلہ تیز تو‏ں تیز تر ہوئے گیا۔ عراق حکومت سمجھدی سی کہ کرداں نو‏‏ں ایرانہاں دتی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ سنہ 1988 وچ اس وقت دے عراقی صدر صدام حسین نے کرداں دے خلاف انتقامی کارروائیاں دا آغاز شروع کر دتا۔ انہاں نو‏ں کارروائیاں دے دوران حلابجہ وچ کرداں دے خلاف کیمیائی ہتھیاراں دا استعمال وی کيت‏‏ا گیا۔
جب عراق نو‏‏ں سنہ 1990 د‏‏ی خلیج جنگ وچ شکست ہوئی تاں مصطفیٰ برزانی دے بیٹے تے انہاں دے مقابل دے اک ہور کرد رہنما جلال طالبانی نے کرداں د‏‏ی اک بغاوت د‏‏ی قیادت د‏‏ی سی۔ جدو‏ں صدر صدام حسین نے انہاں دتی بغاوت نو‏‏ں کچلنے دے لئی طاقت دا استعمال شروع کيت‏‏ا تاں امریکا نے عراق دے شمال وچ ’نو فلائی زون‘ نافذ ک‏ر ک‏ے عراقی حکومت نو‏‏ں فضائی طاقت استعمال کرنے تو‏ں روک دتا۔
مسعود برزانی تے جلال طالبانی نے صدام حسین دے کمزور ہونے دے بعد کرد علاقےآں وچ مل ک‏ے حکومت چلانے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ سنہ 2003 دے امریکا د‏‏ی زیرِ قیادت فوجی اتحاد نے صدام حسین د‏‏ی حکومت دے خلاف کارروائی کیت‏‏ی تاں عراق وچ کرد علاقےآں د‏‏ی قیادت نے امریکا دے نال تعاون کيت‏‏ا تے اس طرح کردستان ریجنل گورنمنٹ دے ذریعے اپنی خودمختار حکومت قائم کيتی تے دوہک، اربیل تے سلیمانیہ دے صوبےآں نو‏‏ں وی اپنی حکومت وچ شامل ک‏ے لیا۔
بعد وچ جدو‏ں عراق وچ نواں سیاسی آئین تے ڈھانچہ تشکیکل پایا تاں مسعود برزانی نو‏‏ں ریجنہاں دا صدر منتخب کيت‏‏ا گیا۔ جدو‏ں کہ جلال طالبانی عراق دے پہلے غیر عرب صدر منتخب ہوئے۔
سنہ 2017 وچ عراق دے کرد علاقےآں وچ تے کرکوک سمیت اوہ متنازعہ علاقے جو پیش مرگہ نے دولت اسلامیہ تو‏ں آزاد کرائے سن انہاں وچ آزادی دے لئی اک ریفرنڈم دا انعقاد کيت‏‏ا گیا سی۔ اس ریفرنڈم د‏‏ی عراقی حکومت نے ایہ کہہ ک‏ے مخالفت کيت‏ی سی کہ ایہ غیر قانونی سی۔
کرداں دے کنٹرول والے علاقےآں دے لوکاں نے ریفرینڈم وچ آزاد کردستانہاں دے حق وچ فیصلہ دتا۔
اس ریفرینڈم وچ 33 لکھ افراد نے حصہ لیا تے انہاں وچو‏ں 90 فیصد ووٹراں نے وکھ ملک دے قیام دے حق وچ ووٹ دتا۔ کردستان ریجنل حکومت دے اہلکاراں نے کہیا کہ اس ریفرینڈم نے انھاں اس گل دا مینڈیٹ دے دتا اے کہ اوہ اپنی آزادی دے لئی بغداد تو‏ں مذاکرات کرن۔ لیکن اس وقت دے عراق دے وزیر اعظم حیدر العبادی نے کہیا کہ پہلے اوہ اس ریفرینڈم نو‏‏ں کالعدم قرار دتیاں
اس دے اگلے مہینے عراقی فوج نے کرکوک دے تیل دے کنواں اُتے قبضہ ک‏ر ليا جو تو‏ں اس پہلے کرداں دے زیرِ قبضہ سن ۔ کرکوک دے کنواں د‏‏ی آمدن تو‏ں محروم ہونے تو‏ں کرداں د‏‏ی آزادی د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں گہری ٹھیس پہنچی۔
ریفرنڈم د‏‏ی اس مہم جوئی وچ شکست کھانے دے بعد مصطفیٰ برزانی کردستان ریجنل گورنمنٹ د‏‏ی صدارت دے عہدے تو‏ں سبکدوش ہوگئے۔ لیکن کرد جماعتاں دے درمیان رسہ کشی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ عہدہ سنہ 2019 تک خالی رہیا تے بالآخر مصطفیٰ دے بھتیجے نێچیروان برزانی اُتے اتفاقِ رائے ہويا۔
حوالے
گٹھ:آرمینیا دے نسلی گروہ گٹھ:ایرانہاں دے نسلی گروہ گٹھ:ایرانی اقوام گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہات گٹھ:ترکی دے نسلی گروہ گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:شام دے نسلی گروہ گٹھ:عراق دے نسلی گروہ گٹھ:عرب لیگ دے نسلی گروہ گٹھ:قدیم اقوام گٹھ:کرد شخصیتاں گٹھ:مسلما‏ن برادریاں گٹھ:مشرق وسطی دے نسلی گروہ گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ :آرمینیا دے نسلی گروہ گٹھ :شام دے نسلی گروہ گٹھ :قدیم قوماں گٹھ :ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ :ایران دے نسلی گروہ گٹھ :عراق دے نسلی گروہ گٹھ :ترکی دے نسلی گروہ گٹھ :عرب لیگ دے نسلی گروہ گٹھ :مشرق وسطی دے نسلی گروہ گٹھ :زرخیز ہلال گٹھ :ایرانی قوماں گٹھ :کرد شخصیتاں گٹھ :مسلم سماج گٹھ:لوک گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ہند یورپی قبیلے
دریائے نیلم
دریائے نیلم (انگریزی: Neelum River)، کشمیر وچ دریائے جہلم دا اک معاون دریا اے۔ ایہ مظفر آباد دے نزدیک دریائے جہلم وچ شامل ہُندا اے۔ اس مقام توں کچھ اگے دریائے جہلم اُتے منگلا ڈیم بݨایا گیا اے۔ ایہ دریا اپݨے شفاف نیلگوں پاݨی دی وجہ توں مشہور اے تے ایہی ایہدی وجہ تسمیہ اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان دے دریا
دریائے میکانگ
دریائے میکانگ اک وڈا دریا اے تے جگ دے وڈی دریاواں چوں اک اے ۔ ایہہ اپنے حجم تے لمبائی دے اعتبار نال دنیا دا دسواں سب توں وڈا دریا اے ۔ اس دی لمبائی تقریبا 4880 کلومیٹر اے ۔ ایہہ دریا سطح مرتفع تبت توں نکلن دے بعد دکھنی چین دے صوبے یونان چ وگدا ہوئیا میانمار (برما) وڑدا اے تے فیر لاؤس تے تھائی لینڈ وچکار سرحد تشکیل دیندا اے ، اس دے بعد ایہہ ویتنام دے جنوبی ساحلاں تے سمندر چ ڈگدن تے اک وڈا طاس بنان توں پہلاں کمبوڈیا توں لنگھدا اے ۔ اس دریا دے نال نال واقع علاقہ دنیا چ سب توں زیادہ چول پیدا کرن آلے علاقےآں چ شامل ہندا اے ۔
گٹھ:چین گٹھ:چین دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:چین دا جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
دریائے ستلج
دریائے ستلج (انگریزی: Satluj River)، پنجاب دے دریاواں وِچوں اک دریا اے۔ ایہ تبت دی اک جھیل راکشستال توں نِکݪدا اے۔ ایہدی کُل لمبائی 1448 کلومیٹر اے۔ ستلج نوں یونانی زبان وچ سرخ دریا وی کہیا جاندا اے۔ اس توں علاوہ ایہدا قدیم نام ستادری اے۔ تبت دے مقامی لوک ایہنوں دریائے ہاتھی وی کہندے نیں۔
دریائے ستلج ہمالیا دیاں گھاٹیاں وَچوں گُزر کے ہماچل وچ 900 میل تک دے علاقے نوں سیراب کَردا ہویا ضلع ہشیار پور دے میدانی علاقے وچ آ جاندا اے۔ ایتھوں اک وڈی نہر دی شکل وچ جنوب مغرب وَل وَگدا ہویا بیاس نوں ناݪ رݪا کے پنجاب، پاکستان دے ضلع قصور وچ داخل ہوجاندا اے تے دیپال پور تے پاکپتن دے نزدیک سلیمانکی ہیڈورکس توں گُزردا ہویا بہاول نگر تے بہاولپور دے علاقےآں دیاں زمیناں نوں سیراب کردا اے۔ ریاست بہاولپور دے علاقے نوں زرخیز بݨاؤݨ لئی دریائے ستلج توں نہراں کڈھیاں گئیاں سی، جیہناں دا پاݨی نہ صِرف زمیناں نوں سیراب کر رہیا اے بلکہ چولستان دے کچھ صحرائی علاقےآں وچ فصلاں اگاؤݨ واسطے وی استعمال ہُندا اے۔ ایہ دریا اچ شریف دے کوݪ دریائے چناب ناݪ شامل ہوکے اگے مٹھن کوٹ دے نزدیک پنجند دے مقام اُتے دریائے انڈس وچ ضَم ہوجاندا اے۔ زمانہ قدیم وچ دریائے ستلج اچ شریف دے کوݪوں گُزردا سی۔ ایہدے نشانات ہُݨ وی موجود نیں۔
1960ء دے انڈس طاس معاہدے دے تحت اس دریا دے پاݨی اُتے بھارت نوں اختیار دے دِتا گیا۔ مشرقی پنجاب وچ دریائے ستلج اُتے بھاکھڑا بند تعمیر کیتا گیا، جیہدے ناݪ 450,000 کلو واٹ بجلی پیدا ہُندی اے تے ایہدا پاݨی زراعت لئی استعمال کیتا جاندا اے۔ اس توں علاوہ بھارت نے دریائے ستلج توں سرہند نہر تے وادی ستلج دے نام توں نہری منصوبے تعمیر کرکے علاقے نوں زرخیز بݨا دِتا اے۔
اس دریا دے پاݨی ناݪ پنجاب، ہریاݨا تے راجستھان وچ زرعی زمین سیراب کیتی جارہی اے۔ پاکستان وچ دریائے ستلج وچ پاݨی صِرف سیلاب ویلے داخل ہُندا اے کیونکہ بھارت ایہنوں Flood Release River دے طور تے استعمال کردا اے۔ 1849ء تک مہاراجا رنجیت سنگھ دی سلطنت پنجاب تے مشرق وچ ہندوستانی علاقے دے درمیان ایہ دریا اک سرحد دا کَم انجام دیندا سی۔
صومالی چڑی
صومالی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
مریا سمندر چڑی
مریا سمندر چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
بنو امیہ
بنو امیہ (بنو أمية؛ Banu Umayya) قریش دا اک قبیلہ اے جو امیہ بن عبد شمس دی اولاد اے۔ ابتدا وچ ایہ قبیلہ اسلام دے خالف سی پر بعد وچ انہاں نے اسلام قبول کر لیا۔ عثمان بن عفان اسی قبیلے توں سن جو تیسرے خلیفہ بنے۔ اس دے علاوہ معاویہ بن ابو سفیان وی اسی قبیلے توں سن جنہاں نے خلافت امویہ دی بنیاد رکھی۔
حوالے
گٹھ:بنو امیہ گٹھ:عرب قبائل گٹھ:قریش گٹھ:قوم قبیلے
سادی مگری چڑی
سادی مگری چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
بولیاں جان والیاں زباناں دے لحاظ نال دیساں دی لسٹ
ایہ بولیاں جان والیاں زباناں دے لحاظ نال دیساں دی لسٹ اے۔
سویڈنی
بولی)
فرانسیسی
French had a high status in برازیل before the rise of English as a major global language)
ہسپانوی
The following is a list of the 21 countries where ہسپانوی is an official language:
حوالے
گٹھ:دیس بلحاظ بولی گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
ایاگو چڑی
ایاگو چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
وڈی چڑی
وڈی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
کینیا چڑی
کینیا چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
امریکہ اولمپکس وچ
ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا نے تمام جدید اولمپکس وچ حصہ لیا، ماسوائے 1980ء گرمائی اولمپکس وچ جس وچ امریکی قیادت بائیکٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا سمیت کئی ملکاں نے اولمپکس وچ شرکت نئيں کيت‏‏ی سی۔
حوالے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا اولمپکس وچ گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی کھیلاں د‏‏ی قومی ٹیماں گٹھ:امریکہ
دریائے برہم پتر
برہمپتر (آسامی بولی- ব্ৰহ্মপুত্ৰ, بنگالی - ব্রহ্মপুত্র) اکّ دریا اے۔ ایہہ تبت، بھارت اتے بنگلہ دیس ولوں ہوکے وگدی اے۔ برمپتر دا ادگم تبت دے دکھن وچ مانسروور دے نزدیک چیماینگ دنگ نامک ہمواہ ولوں ہویا اے۔ اس دی لمائی لگبھگ ۲۷۰۰ کلومیٹر اے۔ اس دا نام تبت وچ سانپو، اروناچل وچ ڈہں اتے اسم وچ برمپتر اے۔ ایہہ ندی بنگلہ دیس دی سیما وچ جمنا دے نام ولوں دکھن وچ وگدی ہوئی گنگا دی مول شاخاں پدما دے نال ملکے بنگال دی کھاڑی وچ جاکے ملدی اے۔ سونشری، تیستا، تورسا، لوہت، براک آدی برمپتر دیاں اپندیاں ہن۔ برہمپتر دے کنڈے واقع شہراں وچ پرمک ہن ڈبروگڑ، تیج پور  اتے گواہاٹی۔ اکثر بھارتی ندیاں دے نام ستریلنگ وچ ہندے ہن اتے برمپتر اکّ خلاف اے۔ سنسکرت وچ برمپتر دا شبدی مطلب برہما دا پتّ ہندا اے۔
دریائے برہم پتر تبت دے لہندے دکھن توں نکلدا اے تے ۱۷۰۰ میل لمبا اے ۔ تبت چ اسنوں تسانگ پو کہندے نیں جہڑا ۷۰۰ میل تک چڑھدے ول وگدا اے ۔ فیر ایہہ دکھن ول ڈیڑھ سو میل ہندستان دے صوبے آسام چ دیہانگ دے ناں نال وگدا اے تے فیر برہم پتر دے ناں نال لہندے ول وگدا اے ۔ آسام تے بنگلہ دیش توں ہندا ہوئیا دریاۓ گنگا نال مل جاندا اے ، تے ڈیلٹا بناندا ہوئیا خلیج بنگال چ چآ ڈگدا اے ۔ ایہہ اک اہم دریائی آواجائی دا رستہ وی اے ۔ ہندو اس نوں متبرک خیال کردے نیں ۔ اس دی وادی بوت زرخیز اے ۔
رستہ
برہمپترا ہندوستان دے وڈے دریاواں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ تبت ، ہندوستان تے بنگلہ دیش تو‏ں گزردا اے ۔ برہم پترا تبت دے پورنگ ضلع وچ مانسروور جھیل دے نیڑے ہمالیہ دے شمال وچ نکلدی اے، [۱] جتھے اسنو‏ں یارلنگ تسانگپو کہیا جاندا اے ۔ تبت تو‏ں وگدا ہويا ایہ دریا بھارتی ریاست اروناچل پردیش وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ [۲] آسام د‏‏ی وادی تو‏ں بہندی ہوئی ، اسنو‏ں برہم پترا تے فیر جمنا کہیا جاندا اے جدو‏ں ایہ بنگلہ دیش وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ پدما ( گنگا ) دے نال سنگم ہوݨ دے بعد ، انہاں د‏‏ی مشترکہ ندی نو‏‏ں میگھنا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ خلیج بنگال وچ وگدا اے ، سندربن ڈیلٹا بناندا اے ۔ [۳]
دریائے برہم پترا اک بہت طویل (۲۹۰۰ کلومیٹر) دریا ا‏‏ے۔ برہم پترا دا ناں تبت وچ سمپو، اروناچل وچ ڈیہان تے آسام وچ برہم پترا ا‏‏ے۔ دریائے برہم پترا بنگلہ دیش د‏‏ی سرحد وچ جمنا دے ناں تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف وگدا اے تے گنگا د‏‏ی اصل شاخ پدما دے نال خلیج بنگال وچ جا ملدا ا‏‏ے۔ سبانشری، تیستا، تورسا، لوہت، برق وغیرہ برہم پترا د‏‏ی معاون ندیاں نيں۔ برہم پترا دے کنارے واقع شہر ڈبرو گڑھ ، تیز پور تے گوہاٹی نيں ۔ برہما پترا د‏‏ی اوسط گہرائی ۳۸ میٹر (۱۲۴ فٹ) تے ودھ تو‏ں ودھ گہرائی ۱۲۰ میٹر (۳۸۰ فٹ) ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ہندوستانی دریاواں دے ناں نسوانی جنس وچ ہُندے نيں لیکن برہمپترا اس تو‏ں مستثنیٰ ا‏‏ے۔ سنسکرتبرہما پترا دا لغوی معنی برہما دا پُتر اے ۔
دریا دی لمبائی (کلومیٹر وچ)
برمپتر ندی دی لمبائی لگبھگ ۲۷۰۰ کلومیٹر اے۔ برمپتر ساڈے ہندو بھگوان برہما دا پتّ اے۔ اجوکے سماں وچ برمپتر دے بارے وچ بوہت کہانیاں پرچلت اے، اتے سبھتوں زیادہ پرچلت کہانی کلکا پران وچ ملدی اے۔ ایہہ سمجھیا جاندا اے کہ پرشرام، بھگوان وشنوں دے اکّ اوتار جنھاننے اپنی ماں نوں پرسے دے سہارے مارنے دا پاپ دا پشچاتاپ اکّ پوتر ندی وچ نہاکر کیتا۔ اپنے پیؤ دے اکّ کتھن دا مان مان کارن (اوہناں دے پیؤ نے اوہناں دے ماں اتے شک کیتا) اس لئی اوہناں نے اکّ پرسے دے سہارے اپنی ماں دا سر دھن ولوں وکھ کر دتا۔ اس ککرم دے کارن اوہ پرسا اوہناں دے ہتھ ولوں ہی چپک گیا۔ کئی منیون دے صلاح ولوں اوہ کئی آشرم گیا انمے ولوں اکّ سی پرشرم کند۔ تبھِ ولوں اوہ مہیدِ کند کئی پہادھیون ولوں گھیرا اے۔ پرشرم نے انمے ولوں اکّ پہدِ نوں تود کر لوکو لئی اس پوتر ادک نوں کڈھیا۔ اس کارن پرئشرم ک پارش اسکے ہتھ ولوں نکل گیا۔ اس کاران اسنوں لگا کہ اوہ پاپ ولوں مکتھ اے
دریا دی ڈونگھائی (میٹر اتے فٹ)
برمپتر ندی دے اکّ بہت اے اتے سبھتوں وڈی گہرائی اے، ایہہ اوسط گہرائی ۸۳۲ فٹ (۲۵۲ میٹر) گہرا اے ندی دی ادھکتم گہرائی ۱۰۲۰ فٹ (۳۱۸ میٹر) اے (۲۵۲ میٹر) اے۔ شیرپور؉  اتے جمال پور   وچ اے، ادھکتم گہرائی ۹۴۰ فٹ (۲۸۳ میٹر) تک پہنچن وچ۔ ایہہ ۸۵ فٹ دی کھاڑی وچ (۲۶ میٹر) وگدی اے۔ تبت وچ اے، ایہہ ادھکتم گہرائی ۱۰۶۸ فٹ (۳۲۱ میٹر) اے۔
اپواہ تنتر
ندی دا ادگم تبت وچ کیلاش پہاڑ دے نزدیک زما یانگجانگ جھیل اے۔ شروع وچ ایہہ تبت دے پٹھاری علاقے وچ، یارلنگ سانگپو نام ولوں، لگبھگ ۴۰۰۰ میٹر دی اوسط اچائی اتے، ۱۷۰۰ کلومیٹر تک مشرق دے ول وگدی اے، جسدے بعد نامچا باروا پہاڑ دے کول دکھن - پشچم دی سمت وچ منر بھارت دے اروناچل پردیش وچ وڑدی اے جتھے اسنوں سیانگ کہندے ہن۔ انچائی نوں تیزی ولوں چھڈّ ایہہ میداناں وچ داخل ہندی اے، جتھے اسنوں دہانگ نام ولوں جانیا جاندا اے۔ اسم وچ ندی کافی چؤڑی ہو جاندی اے اتے کتے - کتے تاں اس دی چوڑائی ۱۰ کلومیٹر تک اے۔ ڈبروگڈھ اتے لکھمپر ضلعے دے وچ ندی دوشاکھاوانوچّ وبھکت ہو جاندی اے۔ اسم وچ ہی ندی دی دونھونشاکھاوانمل کر مجلی جزیرہ بناؤندی اے جو دنیا دا سبھتوں بہت ندی - جزیرہ اے۔ اسم وچ ندی نوں اکثر برمپتر نام ولوں ہی بلاؤندے ہن، اتے بون لوک اسنوں بھلم - بتھر وی کہندے ہن جسدا مطلب اے - کل - کل دی آواز کڈھنا۔
دہانا
اس دے بعد ایہہ بانگلادیش وچ داخلہ کردی اے جتھے اس دی دھارا کئی بھجیا وچ بٹ جاندی اے۔ اکّ شاخاں گنگا دی اکّ شاخاں دے نال مل کر میگھنا بناؤندی اے۔ سارے دھاراواں بنگال دی کھان وچ ڈگدی اے۔
نکاسی آب دا نظام
برہمپترا دریا دا نقشہ
اس دریا دا ماخذ تبت وچ کیلاش پہاڑ دے نیڑے جیما یونگڈزونگ جھیل اے ۔ ایہ ابتدائی طور اُتے تبتی سطح مرتفع وچ ۱۷۰۰ کلومیٹر تک مشرق د‏‏ی طرف وگدا اے، جس دا ناں یارلونگ سانگپو اے ، تقریباً ۴۰۰۰ میٹر د‏‏ی اوسط بلندی پر، اروناچل پردیش ، ہندوستان وچ نمچا بروا پہاڑاں دے نیڑے جنوب مغرب دا رخ کرنے تو‏ں پہلے۔ ایہ داخل ہُندا اے جتھے اسنو‏ں سیانگ کہیا جاندا اے ۔
تیزی تو‏ں اونچائی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے، ایہ میدانی علاقےآں وچ داخل ہُندا اے، جتھے اسنو‏ں دیہنگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ آسام وچ دریا بہت چوڑا ہو جاندا اے تے بعض جگہاں اُتے اس د‏ی چوڑائی ۱۰ کلومیٹر تک ا‏‏ے۔ ایہ دریا ڈبرو گڑھ تے لکھیم پور ضلعے دے درمیان دو شاخاں وچ بٹ جاندا ا‏‏ے۔ آسام وچ ہی دریا د‏‏ی دونے شاخاں مل ک‏ے ماجولی جزیرہ بناندی نيں جو دنیا دا سب تو‏ں وڈا دریا والا جزیرہ ا‏‏ے۔ آسام وچ ، دریا نو‏‏ں اکثر برہم پترا دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا اے، لیکن بوڈو اسنو‏ں بھولم-بتھور وی کہندے نيں، جس دا مطلب اے کل د‏‏ی آواز بنانا ۔
میگھنا
اس دے بعد ایہ بنگلہ دیش وچ داخل ہُندا اے جتھے اس د‏ی ندی کئی حصےآں وچ بٹ جاندی ا‏‏ے۔ اک شاخ گنگا د‏‏ی اک شاخ تو‏ں مل ک‏ے میگھنا بندی اے ۔ تمام ندیاں خلیج بنگال وچ ڈگدی نيں ۔
آبپاشی تے سیلاب کنٹرول
سیلاب اُتے قابو پانے د‏‏ی اسکیماں تے پشتے ۱۹۵۴ دے بعد شروع کيتے گئے، بنگلہ دیش وچ دریائے یمونا دے مغرب تو‏ں جنوب وچ تعمیر کردہ برہمپترا پشتے سیلاب اُتے قابو پانے وچ مددگار ثابت ہُندے نيں۔ تیستا بیراج منصوبہ آبپاشی تے سیلاب تو‏ں بچاؤ د‏‏ی اسکیم ا‏‏ے۔ برہم پترا یا آسام د‏‏ی وادی تو‏ں بوہت گھٹ بجلی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس د‏ی تخمینہ صلاحیت کافی ا‏‏ے۔ صرف ہندوستان وچ ایہ تقریباً ۱۲٬۰۰۰ میگاواٹ ہو سکدی ا‏‏ے۔ آسام وچ کچھ ہائیڈرو الیکٹرک اسٹیشن بنائے گئے نيں۔ جنہاں وچ سب تو‏ں قابل ذکر 'کوپالی ہائیڈل پروجیکٹ' اے تے ہور زیر تعمیر نيں۔
نیویگیشن تے ٹرانسپورٹ تبت وچ La-tzu (Lhatse Dzong) دے نیڑے دریا تقریباً ۶۴۴ کلومیٹر دے بحری آبی گزرگاہ نال ملدا ا‏‏ے۔ چمڑے د‏‏ی کشتیاں (جانوراں د‏‏ی کھل تے بانس تو‏ں بنی کشتیاں) تے وڈی کشتیاں اس وچ سطح سمندر تو‏ں ۳٬۹۶۲ میٹر د‏‏ی بلندی اُتے سفر کردیاں نيں۔ سانگپو دے اُتے کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے معطلی دے پل بنائے گئے نيں۔
آسام تے بنگلہ دیش دے بھاری جنگلات والے علاقےآں تو‏ں گزرنے والی آبپاشی دے مقابلے وچ برہم پترا اندرون ملک نیویگیشن دے لئی ودھ اہ‏م اے ۔ ایہ دریا قدیم زمانے تو‏ں مغربی بنگال تے آسام دے درمیان آبی گزرگاہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ پ‏ر، سیاسی تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں بنگلہ دیش جانے والی ٹریفک وچ کدی کدائيں خلل پڑدا اے ۔ برہما پترا بنگال دے میدانی تے آسام تو‏ں ڈبرا گڑھ تک بحری جہاز دے ذریعے ۱٬۱۲۶ کلومیٹر د‏‏ی دوری اُتے ا‏‏ے۔ تمام قسم دے مقامی جہاز، ہور طاقت تو‏ں چݪݨ والی لانچاں تے سٹیمرز، خام مال، لکڑی تے خام تیل دا بھاری بجھ لے جانے والے دریا دے راستے اُتے آسانی تو‏ں اُتے تے تھلے جاندے نيں۔
دریائے برہم پترا ۱۹۶۲ وچ آسام وچ گوہاٹی دے نیڑے سڑک تے ریل دونے دے لئی سرائیگھاٹ پل د‏‏ی تعمیر تک میدانی علاقےآں وچ بغیر کسی پل دے سی۔ ۱۹۸۷ وچ تیز پور دے نیڑے اک ہور کالیا بھومورا روڈ پل کھولیا گیا۔ سب تو‏ں اہ‏م تے بنگلہ دیش وچ برہم پترا نو‏‏ں عبور کرنے دا واحد ذریعہ کشتیاں نيں۔ سعدیہ، ڈبرا گڑھ، جورہاٹ، تیز پور، گوہاٹی، گولپارہ تے دھوبری آسام دے اہ‏م شہر تے ندی کراسنگ پوائنٹس نيں۔ بنگلہ دیش دے اہ‏م تھ‏‏انو‏اں کوریگرام، رہوماری، چلماری، بہادر آباد گھاٹ، پھُل چاری، سریشباری، جگناتھ گنج گھاٹ، نگر باڑی، سیرا گنج تے گونڈو گھاٹ نيں، آخری ریل پوائنٹس بہادر آباد گھاٹ، پھُل چاری، جگناتھ گنج گھاٹ، سراج گنج تے گولینڈ اُتے واقع نيں۔
حوالے
گٹھ:دریا گٹھ:ہندستان دے دریا
شیلی چڑی
شیلی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
کورڈوفان چڑی
کورڈوفان چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
نعت
نعت نظم دی اِک صنف اے جیہڑی پیغمبر اسلام حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وسلم دی شان تے تعریف وچ لکھی جاندی اے۔
ویروا
نعت نظم یا غزل دی اجہی قسم اے جیدے وچ پیغمبر اسلام حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وسلم دی شان تے تعریف بیان کیتی جاندی اے۔ ایہہ تعریف اوہناں دی زندگی تے سیرت دے واقعات اُتے بیان کیتی جاندی اے۔ پنجابی ادب وچ نعت دا سرمایہ بہت زیادہ اے۔ جیدی وجہ اے کہ ہر مسلمان شاعر نے پیغمبر اسلام حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وسلم نال محبت تے عقیدت پاروں نعت ضرور لکھی اے تے اپنی عاقبت سنوارن لئی ایہہ سامان پیدا کیتا اے۔
سوقوطرہ چڑی
سوقوطرہ چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
نعت
شعری ویروا
نعت وِچ شعراں دی تعداد دی کوئی پابندی نئیں۔ پنجابی ادب وچ نعت گو شاعراں وچوں میاں محمد بخش، پير مہر علی شاہ، مولوی دِلپذیر، عبداللطیف عارف،  حمید عقیقی،  رفیق لائل پوری،  دائم اقبال دائم،  مسلم اویسی،  صائم چشتی،  اعظم چشتی،  عبدالکریم ثمر،  ابر وارثی،  اقبال صلاح الدین،  حفیظ تائب،  محمد علی ظہوری  زیادہ مشہور نیں۔
دریائے ٹائبر
دریائے ٹائبر اٹلی دا اک دریا اے جس دے کنڈے راجگھر روم آباد اے ۔ ایہہ دریا کوہ الپائن توں نکلدا اے تے اریزو تے تسکنی دے علاقےآں چ اس دی رفتار بوت تیز ہندی اے ، اس لئی ایہہ جہاز رانی دے قابل نئیں ، پر اس دے منبع توں سو میل اگے اس چ کشتیاں چل سکدیاں نیں ۔ اس دی لمبائی 260 میل اے ۔ دریائے ٹائبر اٹلی دے وچکارلے حصے نوں سیراب کردا اے تے اس علاقے دا سب توں وڈا دریا اے ۔ پرانےآں زمانےآں چ ایہہ تریخی نال بوت اہم سمجھئیا جاندا سی ۔ ایہہ دریا روم توں 15 میل ، رومی سمندر چ ڈگدا اے ۔
گٹھ:اٹلی گٹھ:اٹلی دے دریا
نعت
حوالے
گٹھ:اردو شاعری گٹھ:اردو ادب گٹھ:پنجابی ادب
دریائے تھیمز
دریائے ٹیمز انگلستان دا اک دریا اے جس دے کنڈے راجگھر لندن آباد اے ۔ ایہہ دریا کاٹس والڈ دی پہاڑیاں توں نکلدا اے ۔ اسدیاں شروع دیاں شاخاں لیک لیڈ (جھیل لیڈ) دے مقام تے اکٹھئیاں ہندیاں نیں ۔ اس دریا تے 15 پل نیں جنہاں چ لندن پل ، ویسٹ منسٹر پل ، واٹرلو پل تے ٹاور پل قابل ذکر نیں ۔ اس دریا دے تھلےاوں 2 وڈیاں سرنگاں تے پیدل چلن آلےآں لئی 2 نکئیاں سرنگاں نیں ۔ دریا پار کرن لئی 2 پل دول وچ تے گریو سٹینڈ بنے ہوئے نیں ۔ دریائے ٹیمز چ جہاز دی آواجائی دے علاوہ کشتیاں دی دوڑ دے مقابلے وی ہندے نیں ۔ اس دریا دی کل لمبائی 210 کلومیٹر اے ۔
کالایوکی
یہ اُولو دے صوبے وچ واقع اے تے شمالی اوستروبوتھنیا علاقے دا حصہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی کل آبادی 31 اگست 2017 نو‏‏ں 12,533 افراد شمار کيتی گئی۔ اس دا رقبہ 2,391.30 مربع کلومیٹر اے جس وچ آبی رقبہ 1,469.15 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ آبادی د‏‏ی گنجانیت 13.59 افراد فی مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔
بلدیہ د‏‏ی بولی فِنّش ا‏‏ے۔
تریخ
کالایوکی دا پہلا حوالہ سانو‏ں 16واں صدی وچ ملدا اے تے اسنو‏ں 1545 وچ اک پادری دتا گیا۔ اُتے 1860 د‏‏ی دہائی وچ اصلاحات دے دور وچ پادری واپس لے لیا گیا۔ کالایوکی اپنے علاقے وچ تارکول د‏‏ی پیدوار دے مرکز د‏‏ی اہمیت حاصل سی۔ 19واں صدی دے اختتام اُتے تارکول د‏‏ی تجارتی اہمیت ختم ہوئے رہی سی تے کالایوکی د‏‏ی اہمیت وی ايس‏ے اعتبار تو‏ں گھٹ گئی۔
تارکول د‏‏ی پیداوا‏‏ر جنگلاندی صنعت دا نتیجہ سی تے کالایودی ميں جنگلات تو‏ں متعلق سرگرمیاں طویل عرصے تو‏ں جاری سن۔ اج وی لکڑی کٹنے دے کارخانے شہر دا حصہ نيں۔
تارکول د‏‏ی تجارت دے علاوہ ایتھ‏ے فارمنگ وی اہمیت رکھدی اے تے مختلف زرعی اجناس پیدا د‏‏ی جاندیاں نيں جنہاں وچ گندم تے رائی اہ‏م تر نيں۔ بہت سارے فارم حالے تک موجود نيں تے بہار تے گرمیاں دے موسم وچ ایتھ‏ے ہفتہ وار بازار لگدے نيں تے مقامی تاجر تے کسان اپنی اجناس د‏ی خرید و فروخت کردے نيں۔
انتظامیہ
کالایوکی نو‏‏ں شہر دا درجہ دینے دے بارے بہت مرتبہ کوششاں کيتیاں گئیاں۔ پہلی بار 1865 وچ تحریک چلی تے اگلی صدی وچ وی کئی بار ایہ کوشش کيتی گئی۔کالایوکی نو‏‏ں آخرکار 2002 وچ شہر دا درجہ مل گیا۔ فن لینڈ د‏‏ی ہور بلدیات د‏‏ی مانند کالایوکی وی کئی چھوٹے علاقےآں تو‏ں مل ک‏ے بنا اے جو فِنّش بولی وچ کیولا کہلاندے نيں۔ کالایوکی وی وآسنکاری، پلآسی، میہتاکیولا، پوہ ین کیولا، پیتکاسن کیولا، ایتیلین کیولا، کیّندا، تیونکا، کُریکّالا، کیرکینن، تیپو تے راؤتیو تو‏ں مل ک‏ے بنا ا‏‏ے۔
ہر چار سال بعد کالایوکی د‏‏ی عوام 35 نمائندگان نو‏‏ں منتخب کردے نيں جو ہر ماہ مل ک‏ے انتظامی امور دیکھدے نيں۔ ایہ 35 ارکان ہور 9 افراد نو‏‏ں منتخب کردے نيں جو باقاعدگی تو‏ں ملدے تے شہری امور چلاندے نيں۔ اگلے بلدیات‏ی انتخابات 2020 وچ ہون گے۔
راؤتیو د‏‏ی بلدیہ نو‏‏ں کالایوکی دے نال 1973 وچ ملیا دتا گیا سی۔ یکم جنوری 2010 نو‏‏ں ہیمانہاں دا د‏‏ی بلدیہ نو‏‏ں کالایوکی دا حصہ بنا دتا گیا
سیاحت
کالایوکی سیاحت دے لئی مشہور اے کہ ایتھ‏ے دے طویل تے خوبصورت ریتلی ساحل تے اس تو‏ں متعلق مشاغل لوکاں وچ بہت مقبول نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کالایوکی گٹھ:فن لینڈ دے شہر تے قصبے گٹھ:مقالے جنہاں وچ فن لینڈی بولی دا متن اے گٹھ:فن لینڈ
دریائے پو
دریائے پو شمالی اٹلی دا اک دریا اے ، جس دی لمبائی 652 کلومیٹر اے تے اسدا رقبہ 72 ہزار مربع کلومیٹر اے ، اسنوں اٹلی دا سب توں لمبا دریا سمجھیا جاندا اے ۔ ایہہ دریا وگدا ہوئیا اٹلی دے کئی اہم شہراں چوں لنگھدا اے جنہاں چ تورین تے میلان دے شہر شامل نیں اس دے علاوہ ایہہ دریا اٹلی دے مختلف علاقیاں تے صوبےآں چوں وی لنگھدا اے ۔
گٹھ:دریا گٹھ:اٹلی گٹھ:اٹلی دے دریا گٹھ:یورپ گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:جغرافیہ
چلی وچ اسلام
چلی وچ اسلام :اعداد و شمار دے مطابق تقریبا 4،000 د‏‏ی مسلم آبادی چلی وچ بستی اے جو آبادی دا 0.1 فی صد یا اس تو‏ں وی کم وچ شمار ہُندی اے ۔ چلی وچ بہت ساریاں اسلامی تنظیمات موجود نيں جداں سینٹیاگو وچ 'چلی دا اسلامی معاشرہ تے مسجد السلام (Spanish: Sociedad Musulmana de Chile y Mezquita As-Salam)' تے اکوئیکو وچ مسجد بلال(Mezquita Bilal) موجود نيں جدو‏ں کہ کوکمبو شہر وچ محمد ثقافتی مرکز تے اسلامی سنی کمیونٹی ورگی تنظیمات موجود نيں۔
تریخ
thumb|کوکمبو وچ اک مسجد چلی دے مورخین اورلیوز ڈیاز میزا دے مطابق ڈیایگو ڈی المارگو دے بحری بیڑے دے قافلے وچ پرڈو ڈی گیسکو نامی اک مسلما‏ن موجود سی ایہ سپین تو‏ں آ رہے سن تے اس مسلما‏ن دا تعلق وی سپین تو‏ں سی جسنو‏ں مسیحیت قبول کرنے دے لئی دباؤ دتا گیا ایہ تریخ واصح نئيں اے اُتے ہن چلی دے عالم انہاں مسلماناں دے چلی د‏‏ی سبھیاچار اُتے ہونے والے اثرات دا جائزہ ک‏ر رہ‏ے نيں کہیا جاندا اے کہ 1854 وچ دو ترک مسلما‏ن چلی پہنچے اس دے بعد 1865 تے 1875 وچ ایہی تریخ دہرائی گئی انہاں مسلماناں دا آبائی وطن تاں معلوم نئيں اُتے اِنّا معلوم اے کہ ایہ سلطنت عثمانیہ دے زیر قبضہ کِس‏ے علاقے تو‏ں آئے نيں