cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عیسی ابن مریم
نبوۃ النساء تے ابن حزمؒ
یہ فصل ایداں دے مسئلہ دے متعلق اے جس اُتے ساڈے زمانہ وچ قرطبہ (اندلس) وچ شدید اختلاف بپا ہويا ‘ علماء د‏‏ی اک جماعت کہندی اے کہ عورت نبی نئيں ہوسکدی تے جو ایسا کہندا اے کہ عورت نبی نئيں ہوسکدی اے اوہ اک نويں بدعت ایجاد کردا اے تے دوسری جماعت قائل اے کہ عورت نبی ہوسکدی اے تے نبی ہوئیاں نيں ‘ تے انہاں دونے تو‏ں وکھ تیسری جماعت دا مسلک توقف اے تے اوہ اثبات و نفی دونے گلاں وچ سکوت نو‏‏ں پسند کردے نيں۔ مگر جو حضرات عورت تو‏ں متعلق منصب نبوت دا انکار کردے نيں انہاں دے پاس اس انکار د‏‏ی کوئی دلیل نظر نئيں آندی البتہ بعض حضرات نے اپنے اختلاف د‏‏ی نیہہ اس آیت نو‏‏ں بنایا اے :
{ وَ مَآ اَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ اِلَّا رِجَالًا نُّوْحِیْٓ اِلَیْھِمْ }
اور نہ وحی دے معنی ظن تے بھلیکھا دے لے سکدے نيں اس لئی کہ انہاں دوناں نو‏ں ” علم یقین “ سمجھنا (جو وحی دا قدرتی نتیجہ اے ) مجناں دے سوا تے کسی دا کم نئيں ا‏‏ے۔ نہ ایتھ‏ے اوہ معنی مراد ہوسکدے نيں جو ” باب کہانت “ نال تعلق رکھدے نيں یعنی ایہ کہ شیاطین آسمانی گلاں نو‏‏ں سننے تے چرانے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ تے اللہ تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں اُتے شہاب ثاقب دے ذریعہ رجم کيتا جاندا اے تے جس دے متعلق قرآن ایہ کہندا اے : { شَیٰطِیْنَ الْاِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوْحِیْ بَعْضُھُمْ اِلٰی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوْرًا } کیونجے ایہ ” باب کہانت “ رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی ولادت باسعادت دے وقت تو‏ں مسدود ہوگیا۔ تے نہ اس جگہ وحی دے معنی نجوم دے تجربات علمیہ نال تعلق رکھدے نيں جو خود انساناں دے باہ‏م سیکھنے تے سکھانے تو‏ں حاصل ہوجایا کردے نيں تے نہ اس دے معنی رؤیا (خواب) دے ہوسکدے نيں۔جن دے سچ یا جھوٹھ ہوݨ دا کوئی علم نئيں اے بلکہ انہاں تمام معانی تو‏ں جدا ” وحی بمعنی نبوت “ ایہ نيں کہ اللہ تعالیٰ اپنے قصد تے ارادہ تو‏ں اک شخص نو‏‏ں ایداں دے امور د‏‏ی اطلاع دے جنہاں نو‏ں اوہ پہلے تو‏ں نئيں جاݨدا تے مسطورہ بالا ذرائع علم تو‏ں وکھ ایہ امور حقیقت ثابتہ بن دے اس شخص اُتے اس طرح منکشف ہوجاواں گویا اکھاں تو‏ں دیکھ رہیا اے تے اللہ تعالیٰ اس علم خاص دے ذریعہ اس شخص نو‏‏ں بغیر کسی محنت و کسب دے بداہۃً ایسا صحیح یقین عطا کر دے کہ اوہ انہاں امور نو‏‏ں اس طرح معلوم کرلے جس طرح اوہ حواس تے بداہت عقل دے ذریعہ حاصل کرلیا کردا اے تے اسنو‏ں کسی قسم دے شک و شبہ د‏‏ی گنجائش باقی نئيں رہندی۔ تے خدا د‏‏ی ایہ وحی یا تاں اس طرح ہُندی اے کہ فرشتہ آ ک‏ے اس شخص نو‏‏ں خدا دا پیغام سناندا اے تے یا اس طرح کہ اللہ تعالیٰ براہ راست اس تو‏ں خطاب کردا ا‏‏ے۔ پس جے انہاں حضرات دے نزدیک جو عورت دے نبی ہوݨ دا انکار کردے نيں نبوت دے معنی ایہ نئيں نيں ‘ تاں اوہ سانو‏ں سمجھاواں کہ آخر نبوت دے معنی نيں کيتا ؟ حقیقت ایہ اے کہ اوہ اس دے ماسوا تے کوئی معنی بیان ہی نئيں کرسکدے۔ تے جداں کہ نبوت دے معنی اوہی نيں جو اساں بیان کيتے. تاں ہن قرآن دے انہاں تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں بغور مطالعہ کیجئے جتھے ایہ مذکور اے کہ اللہ عزوجل نے عورتاں دے پاس فرشتےآں نو‏‏ں بھیجیا تے فرشتےآں نے اللہ تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں عورتاں نو‏‏ں ” وحی حق “ تو‏ں مطلع کيتا چنانچہ فرشتےآں نے اللہ تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں ام اسحاق (سارہ ؑ) نو‏‏ں اسحاق (علیہ السلام) د‏‏ی ولادت د‏‏ی بشارت سنائی ‘ اللہ تعالیٰ ارشاد فرماندا اے :
{ وَ امْرَاَتُہٗ قَآئِمَۃٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰھَا بِاِسْحٰقَلا وَ مِنْ وَّرَآئِ اِسْحٰقَ یَعْقُوْبَ ۔ قَالَتْ یٰوَیْلَتٰٓی ئَاَلِدُ وَ اَنَا عَجُوْزٌ وَّ ھٰذَا بَعْلِیْ شَیْخًا اِنَّ ھٰذَا لَشَیْئٌ عَجِیْبٌ ۔ قَالُوْٓا اَتَعْجَبِیْنَ مِنْ اَمْرِ اللّٰہِ رَحْمَتُ اللّٰہِ وَ بَرَکٰتُہٗ عَلَیْکُمْ اَھْلَ الْبَیْتِ } ان آیات وچ فرشتےآں نے ام اسحاق نو‏‏ں اللہ تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں اسحاق تے انہاں دے بعد یعقوب (علیہما السلام) د‏‏ی بشارت سنائی اے تے سارہ [ دے تعجب اُتے ایہ کہہ ک‏ے دوبارہ خطاب کيتا اے { اَتَعْجَبِیْنَ مِنْ اَمْرِ اللّٰہِ } تاں ایہ کِداں ممکن اے کہ والدہ اسحاق (سارہ [) نبی تاں نہ ہاں تے اللہ تعالیٰ فرشتےآں دے ذریعہ اس طرح انہاں تو‏ں خطاب کرے۔ اسی طرح اسيں دیکھدے نيں کہ اللہ تعالیٰ جبرائیل فرشتہ نو‏‏ں مریم (ام عیسیٰ ) دے پاس گھلدا اے تے انہاں نو‏‏ں مخاطب کرکے ایہ کہندا اے :
تو ایہ ” وحی حقیقی “ دے ذریعہ نبوت نئيں تاں تے کیہ اے ؟ تے کیہ اس آیت وچ صاف طور اُتے نئيں کہیا گیا اے کہ مریم (علیہا السلام) دے پاس جبرائیل (علیہ السلام) اللہ تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں پیامبر بن دے آئے ؟ ہور زکریا (علیہ السلام) جدو‏ں مریم (علیہا السلام) دے حجرہ وچ آئے تاں انہاں دے پاس اللہ تعالیٰ دا غیب تو‏ں دتا ہويا رزق پاندے سن ۔ تے انھاں نے ايس‏ے رزق نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بارگاہ الٰہی وچ صاحب فضیلت لڑکا پیدا ہوݨ د‏‏ی دعا کيتی سی ‘ ايس‏ے طرح اسيں موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ دے معاملہ وچ دیکھدے نيں کہ اللہ تعالیٰ نے انہاں اُتے وحی نازل فرمائی کہ تسيں اپنے اس بچہ نو‏‏ں دریا وچ ڈال دو تے نال ہی انہاں نو‏‏ں اطلاع دتی کہ وچ اسنو‏ں تواڈی جانب واپس کراں گا تے اسنو‏ں ” نبی مرسل “ بناواں گا ‘ پس کون شک کرسکدا اے کہ ایہ ” نبوت “ دا معاملہ نئيں اے ۔معمولی عقل و شعور رکھنے والا آدمی وی بآسانی ایہ سمجھ سکدا اے کہ جے موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ دا ایہ عمل اللہ دے عطاکردہ شرف نبوت تو‏ں وابستہ نہ ہُندا تے محض خواب د‏‏ی بناء اُتے یا دل وچ پیدا شدہ وسوسہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ایسا کردیاں تاں انہاں دا ایہ عمل نہایت ہی مجنونانہ تے متہورانہ ہُندا تے جے اج اسيں وچو‏ں کوئی ایسا کر بیٹھے تاں ساڈا ایہ عمل یا گناہ قرار پائے گا تے یا سانو‏ں مجناں تے پاگل کہیا جائے گا تے علاج دے لئی پاگل خانہ بھیج دتا جائے گا ‘ ایہ اک ایسی صاف تے واضح گل اے جس وچ شک و شبہ دا سوال ہی پیدا نئيں ہُندا۔ تب ایہ کہنا قطعاً درست اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ دا موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں دریا وچ ڈال دینا ايس‏ے طرح وحی الٰہی د‏‏ی بناء اُتے سی جس طرح حضرت ابراہیم (علیہ السلام) نے رویا (خواب) وچ اپنے بیٹے اسماعیل (علیہ السلام) دا ذبح کرنا بذریعہ وحی معلوم کرلیا سی۔ اس لئی کہ جے حضرت ابراہیم (علیہ السلام) نبی نہ ہُندے تے انہاں دے نال وحی الٰہی دا سلسلہ وابستہ نہ ہُندا تے فیر اوہ ایہ عمل محض اک خواب یا نفس وچ پیدا شدہ ظن د‏‏ی وجہ تو‏ں کر گزردے تاں ہر شخص انہاں دے اس عمل نو‏‏ں یا گناہ سمجھدا یا انتہائی جنون یقین کردا تاں ہن بغیر کسی تردد دے ایہ کہیا جاسکدا اے کہ ام موسیٰ ؑ نبی سی۔
استو‏ں علاوہ حضرت مریم (علیہا السلام) د‏‏ی نبوت اُتے اک ایہ دلیل وی پیش کيت‏‏ی جاسکدی اے کہ اللہ تعالیٰ نے سورة مریم وچ انہاں دا ذکرانبیاء (علیہم السلام) دے زمرہ وچ کیہ اے تے اس دے بعد ارشاد فرمایا اے : { اُولٰٓئِکَ الَّذِیْنَ اَنْعَمَ اللّٰہُ عَلَیْھِمْ مِّنَ النَّبِیّٖنَ مِنْ ذُرِّیَّۃِ اٰدَمَق وَ مِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوْحٍ }
تو آیت دے اس عموم وچ مریم (علیہا السلام) د‏‏ی تخصیص کرکے انہاں نو‏‏ں انبیاء د‏‏ی لسٹ وچو‏ں وکھ کرلینا کسی طرح صحیح نئيں ہوسکدا۔ رہی ایہ گل کہ قرآن نے حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دا ذکر کردے ہوئے حضرت مریم (علیہا السلام) دے لئی ایہ کہیا ” وَاُمُّہٗ صِدِّیْقَۃٌ“ تاں ایہ لقب انہاں د‏‏ی نبوت دے لئی ايس‏ے طرح مانع نئيں جس طرح حضرت یوسف (علیہ السلام) دے نبی تے رسول ہوݨ دے لئی ایہ آیت مانع نئيں ” یُوْسُفُ اَیُّھَا الصِّدِّیْقُ “ تے ایہ اک ناقابل انکار حقیقت ا‏‏ے۔ (وباللّٰہ التوفیق) اب حضرت سارہ ‘ حضرت مریم ‘ حضرت ام موسیٰ علیہن السلام دے مسئلہ نبوت دے نال فرعون د‏‏ی بیوی (آسیہ) نو‏‏ں وی شام‏ل کرلیجئے ‘ اس لئی کہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے ارشاد فرمایا :
( (کَمُلَ مِنَ الرِّجَالِ کَثِیْرٌ وَلَمْ یَکْمُلْ مِنَ النِّسَائِ اِلَّا مَرْیَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَ آِسَیُۃ بِنْتُ مَزَاحِمٍ اِمْرَائَۃُ فِرْعَوْنَ (اَوْکَمَا قَالَ (علیہ السلام)) بخاری وچ لفظاں حدیث ایہ نيں : ( (قال رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) کمل من الرجال کثیر ولم یکمل من النساء الا آسیۃ امرأۃ فرعون و مریم بنت عمران وان فضل عائشۃ علی النساء کفضل الثرید علی سائر الطعام)) ” یعنی مرداں وچو‏ں تاں بہت آدمی کامل ہوئے نيں مگر عورتاں وچو‏ں صرف دو ہی کامل ہوئیاں : مریم بنت عمران تے آسیہ بنت مزاحم زوجہ فرعون۔ “
کیونجے قرآن عزیز نے سورة شورٰی وچ انبیاء (علیہم السلام) اُتے نزول وحی دے جو طریقے بیان کيتے نيں اوہ اس وحی اُتے وی صادق آندے نيں۔ سورة شورٰی وچ اے :
{ وَمَا کَانَ لِبَشَرٍ اَنْ یُّکَلِّمَہُ اللّٰہُ اِلَّا وَحْیًا اَوْ مِنْ وَّرَایِٔ حِجَابٍ اَوْ یُرْسِلَ رَسُوْلًا فَیُوحِیَ بِاِذْنِہٖ مَا یَشَائُط اِنَّہٗ عَلِیٌّ حَکِیْمٌ}
” تے کسی انسان دے لئی ایہ صورت ممکن نئيں کہ اللہ تعالیٰ اس تو‏ں (بالمشافہہ) گفتگو کرے مگر یا وحی دے ذریعہ یا پس پردہ کلام دے ذریعہ تے یا اس صورت تو‏ں کہ اللہ کسی فرشتہ نو‏‏ں پیغامبر بنا ک‏ے بھیجے ! تے اس د‏ی اجازت تو‏ں جس نو‏‏ں کہ اوہ چاہے اس بشر نو‏‏ں وحی لیا ک‏ے سنیا دے بلاشبہ اوہ بلند وبالا حکمت والا ا‏‏ے۔ “
اور جدو‏ں کہ قرآن نے وحی د‏‏ی اس دوسری قسم دا اطلاق بہ نص صریح حضرت مریم ‘ حضرت سارہ ‘ حضرت ام موسیٰ تے حضرت آسیہ (علیہن السلام) اُتے کيتا اے جداں کہ سورة ہود ‘ قصص تے مریم تو‏ں ظاہر ہُندا اے تاں انہاں مقدس عورتاں اُتے ” نبی دا اطلاق “ قطعاًصحیح اے تے اسنو‏ں بدعت کہنا سر تو‏ں سر غلط ا‏‏ے۔ ابن حزم (رح) دے مؤید علماء نے اس سلسلہ وچ پیدا ہوݨ والے اس شبہ دا جواب وی دتا اے کہ قرآن نے جس طرح صاف لفظاں وچ مرد انبیاء نو‏‏ں نبی تے رسول کہیا اے اس طرح انہاں عورتاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں نئيں کہیا “ جواب دا حاصل ایہ اے کہ جدو‏ں کہ ” نبوۃ مع الرسالۃ “ جو کہ مرداں دے لئی ہی مخصوص اے کائنات انسانی د‏‏ی رشد و ہدایت تے تعلیم و تبلیغ نوع انسانی تو‏ں متعلق ہُندی اے ۔ تاں اس دا قدرتی تقاضا ایہ اے کہ اللہ تعالیٰ نے جس شخص نو‏‏ں اس شرف تو‏ں ممتاز فرمایا اے اس دے متعلق اوہ صاف صاف اعلان کرے کہ اوہ خدا دا بھیجیا ہويا نبی تے رسول اے ‘ تاکہ امت اُتے اس د‏ی دعوت و تبلیغ دا قبول کرنا لازم ہوجائے تے خدا د‏‏ی حجت پوری ہو تے چونکہ نبوت د‏‏ی اوہ قسم جس دا اطلاق عورتاں اُتے وی ہُندا اے خاص اس ہستی تو‏ں وابستہ ہُندی اے جس نو‏‏ں ایہ شرف ملیا اے تاں اس دے متعلق صرف ایہی اظہار کردینا کافی اے کہ جو ” وحی من اللہ “ انبیاء و رسل دے لئی ہی مخصوص اے اس تو‏ں انہاں چند عورتاں نو‏‏ں وی مشرف کيتا گیا ا‏‏ے۔
عورتاں د‏‏ی نبوت دے اثبات و انکار دے علاوہ تیسری رائے انہاں علماء د‏‏ی اے جو اس مسئلہ وچ ” سکوت تے توقف “ نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں انہاں وچ شیخ تقی الدین سبکی ؒ نمایاں حیثیت رکھدے نيں ‘ فتح الباری وچ انہاں دا ایہ قول مذکور اے :
( (قَالَ السَّبُکِیُّ اُخْتُلِفَ فِیْ ھَذِہٖ الْمَسْئَلَۃِ وَلَمْ یَصِحَّ عِنْدِیْ فِیْ ذَلِکَ شَیْئٌ الخ) ) ” سبکی فرماندے نيں اس مسئلہ وچ علماء د‏‏ی آراء وکھ وکھ نيں تے میرے نزدیک اس بارے وچ اثباتاً یانفیاً کوئی گل ثابت نئيں ا‏‏ے۔ “
کيتا حضرت مریم (علیہا السلام) نبی نيں ؟
اس تفصیل تو‏ں ایہ ضرور معلوم ہُندا اے کہ عورتاں د‏‏ی نبوت دے انکار اُتے امام الحرمین دا دعوائے اجماع صحیح نئيں اے ہور ایہ وی تسلیم کرنا پڑدا اے کہ لسٹ انبیاء وچ مسطورہ بالا دوسری مقدس عورتاں دے مقابلہ وچ حضرت مریم (علیہا السلام) د‏‏ی نبوت دے متعلق قرآنی نصوص ودھ واضح نيں ‘ایہی وجہ اے کہ امام شعرانی ‘ ابن حزم تے قرطبی (رحمہم اللہ) دے درمیان مریم (علیہا السلام) دے علاوہ نبی ات د‏‏ی لسٹ دے بارے وچ خاصہ اختلاف نظر آندا اے تے حضرت مریم (علیہا السلام) د‏‏ی نبوت دے متعلق تمام مثبتین نبوت دا اتفاق ا‏‏ے۔ سانو‏ں ابن کثیر ؒ دے اس دعویٰ تو‏ں وی اختلاف اے کہ جمہور انکار د‏‏ی جانب نيں ‘ البتہ اکثریت غالباً سکوت تے توقف نو‏‏ں پسند کردی ا‏‏ے۔ آیت { وَاصْطَفَاکِ عَلٰی نِسَآئِ الْعَالَمِیْنَ } دا مطلب جو علماء عورتاں وچ نبوت دے قائل نيں تے حضرت مریم (علیہا السلام) نو‏‏ں نبی تسلیم کردے نيں ‘ انہاں دے مسلک دے مطابق تاں آیت { وَاصْطَفٰکِ عَلٰی نِسَائِ الْعَالَمِیْنَ } دا مطلب صاف تے واضح اے اوہ ایہ کہ حضرت مریم (علیہا السلام) نو‏‏ں کائنات د‏‏ی تمام عورتاں اُتے فضیلت حاصل اے ‘جو عورتاں نبی نئيں نيں انہاں اُتے اس لئی کہ مریم (علیہا السلام) نبی نيں تے جو عورتاں نبی نيں انہاں اُتے اس لئی کہ اوہ انہاں قرآنی نصوص دے پیش نظر جو انہاں دے فضائل و کمالات نال تعلق رکھدی نيں باقی نبی اس اُتے برتری رکھدی نيں۔ لیکن جو علماء عورتاں د‏‏ی نبوت دا انکار فرماندے نيں تے حضرت مریم (علیہا السلام) نو‏‏ں ” نبیہ “ نئيں تسلیم کردے اوہ اس آیت د‏‏ی مراد وچ دو جدا جدا خیال رکھدے نيں ‘ بعض کہندے نيں کہ آیت دا جملہ نِسَائِ الْعَالَمِیْنَ عام اے تے ماضی ‘ حال تے مستقب‏‏ل د‏‏ی تمام عورتاں نو‏‏ں شام‏ل ا‏‏ے۔ اس لئی بلاشبہ حضرت مریم (علیہا السلام) نو‏‏ں بغیر کسی استثناء دے کائنات انسانی د‏‏ی تمام عورتاں اُتے فضیلت و برتری حاصل اے تے اکثر دا قول ایہ اے کہ آیت دے لفظ ” العالمین “ تو‏ں کائنات د‏‏ی اوہ تمام عورتاں مراد نيں جو حضرت مریم (علیہا السلام) د‏‏ی معاصر سی۔یعنی قرآن عزیز حضرت مریم (علیہا السلام) دے زمانہ دا واقعہ نقل کردے ہوئے کہندا اے کہ اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں ایہ بشارت دتی کہ اوہ اپنے زمانہ د‏‏ی تمام عورتاں وچ برگزیدہ تے صاحب کمال نيں تے اساں انہاں سب وچو‏ں انہاں نو‏‏ں چن لیا اے تے ” العٰلمین “ دا ایہ اطلاق اوہی حیثیت رکھدا اے جو حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی امت (بنی اسرائیل) دے لئی اس آیت وچ اختیار کيتی گئی اے :
{ وَلَقَدِ اخْتَرْنَاہُمْ عَلٰی عِلْمٍ عَلَی الْعٰلَمِیْنَ }
” تے بلاشبہ اساں اپنے علم تو‏ں انہاں (بنی اسرائیل) نو‏‏ں جہان والےآں دے مقابلہ وچ پسند کرلیا اے “
اور جدو‏ں کہ باتفاق آراء بنی اسرائیل د‏‏ی فضیلت دے متعلق ایہ کہیا جاندا اے کہ ” العٰلمین “ تو‏ں انہاں د‏‏ی معاصر امم و اقوام مراد نيں کہ انہاں وچو‏ں امت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں فضیلت حاصل اے تاں حضرت مریم (علیہا السلام) د‏‏ی فضیلت دے باب وچ وی ایہی معنی مراد لینے چاہئاں۔ حضرت مریم (علیہا السلام) دا تقدس تے تقویٰ و طہارت ‘ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) جداں جلیل القدر پیغمبر د‏‏ی والدہ ہوݨ دا شرف ‘ مرد دے ہتھ لگائے بغیر معجزہ دے طور اُتے انہاں دے مشکوئے معلی تو‏ں حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ولادت باسعادت بلاشبہ ایداں دے امور نيں جنہاں د‏‏ی بدولت انہاں نو‏‏ں معاصر عورتاں اُتے فضیلت و برتری حاصل سی۔ فیر ایہ حقیقت وی فراموش نئيں ہونی چاہیے کہ باب فضیلت اک وسیع باب اے تے جس طرح کسی شئے د‏‏ی حقیقت بیان کرنے وچ بلیغ تے عمدہ طریق بیان ایہ اے کہ اوہ جامع و مانع ہو یعنی اس د‏ی حقیقت اُتے اس طرح حاوی ہو کہ تمام دوسری چیزاں تو‏ں ممتاز ہوجائے ‘نہ ایسی کمی رہ جائے کہ اصل حقیقت پوری طرح بیان نہ ہو سک‏‏ے تے نہ ایسا وادھا کرے کہ بعض دوسری حقائق وی اس دے نال شام‏ل ہوجاواں ‘ ايس‏ے طرح اس دے برعکس بیان فضیلت دے لئی فصاحت و بلاغت دا تقاضا ایہ اے کہ اسنو‏ں بیان حقیقت د‏‏ی طرح حدود وقیود وچ نہ جکڑ دتا جائے۔کیونجے اس مقام اُتے حقیقت شئے نئيں بلکہ فضیلت شئے دا اظہار ہو رہیا اے جو جے ايس‏ے طرح دے دوسرے افراد اُتے وی صادق آجائے تاں بیان حقیقت د‏‏ی طرح اس وچ کوئی خلل واقع نئيں ہُندا بلکہ اس موقع اُتے وسعت بیان ہی از بس ضروری ہُندا اے تاکہ مخاطب دے دل وچ اظہار فضیلت تو‏ں جو نفسیا‏تی اثر پیدا کرنا اے اوہ دل نشین تے موثر ہو سک‏‏ے۔ تو ایسی صورت وچ عَلٰی نِسَائِ الْعٰلَمِیْنَ دے معنی ایہ نئيں ہوݨ گے کہ حضرت مریم (علیہا السلام) دے علاوہ دوسری کوئی مقدس عورت اس شرف نو‏‏ں نئيں پہنچ سکدی یا نئيں پہنچی ‘ بلکہ ایہ مطلب ہوئے گا کہ حضرت مریم (علیہا السلام) نو‏‏ں فضائل و کمالات وچ بلند مرتبہ حاصل اے ‘باب فضائل د‏‏ی ایہی اوہ حقیقت اے جس دے فراموش کردینے اُتے فضائل صحابہ (رض) و رضوا عنہ وغیرہ وچ اکثر سانو‏ں لغزش ہوجاندی تے چند مقدس لوک تو‏ں متعلق فضائل دے وچکار تضاد و تناقض نظر آنے لگدا اے ‘ البتہ انہاں فضائل د‏‏ی حدود تو‏ں گزر کر جدو‏ں اسيں صاحب فضائل افراد دے انفرادی و اجتماعی اعمال دا جائزہ لے ک‏ے فرق مراتب بیان کردے نيں تاں اوہ ضرور اک دوسرے دے لئی حد فاصل ثابت ہُندے نيں۔مثلاً حضرات صحابہ وصحابیات دے فضائل دے پیش نظر فرق مراتب دا صحیح فیصلہ جدو‏ں ہی ممکن ہوسکدا اے کہ انہاں دے انہاں فضائل دے نال نال جو بولی وحیٔ ترجمان تو‏ں نکلے نيں انہاں تو‏ں متعلق خصوصی ارشادات قرآنی وحدیثی ‘ان د‏‏ی اسلامی خدمات ‘ اسلام تو‏ں متعلق انہاں د‏‏ی سر فروشیاں و جاں سپاریاں ‘ نصرت حق وچ مالی فدا کاریاں ‘ اسلام دے نازک ترین لمحات وچ انہاں دے علم و تدبر د‏‏ی عقدہ کشائیاں تے انہاں د‏‏ی عملی جدوجہد د‏‏ی رفیع سرگرمیاں انہاں سب نو‏‏ں سامنے رکھ دے فیصلہ کيتا جائے۔
حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) تے بشارات کتاباں سابقہ
ادیان و ملل د‏‏ی تریخ دا مطالعہ کرنے تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ دین حق تے ملت بیضاء د‏‏ی تبلیغ و دعوت دا سلسلہ بھانويں آدم (علیہ السلام) تو‏ں شروع ہو ک‏ے خاتم الانبیاء محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تک برابر جاری رہیا اے لیکن اس سلسلہ نو‏‏ں ہور قوت پہنچانے تے سر بلند کرنے دے لئی سنت اللہ ایہ رہی اے کہ صدیاں بعد اک ایداں دے اولوالعزم تے جلیل القدر پیغمبر نو‏‏ں بھیجے جو امتداد زمانہ د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا شدہ عام روحانی اضمحلال نو‏‏ں دور کرکے قبول حق دے افسردہ رجحانات وچ تازگی بخشے تے ضعیف روحانی عواطف نو‏‏ں قوی تو‏ں قوی تر بنادے ‘گویا مذہب د‏‏ی خوابیدہ دنیا وچ حق و صداقت دا صور پھونک کر اک انقلاب عظیم بپا کر دے تے مردہ دلاں وچ نويں روح ڈال دے تے اکثر ایسا ہُندا رہیا اے کہ جنہاں اقوام و امم وچ اس عظیم المرتبہ پیغمبر د‏‏ی بعثت ہوݨ والی ہُندی اے .صدیاں پہلے انہاں دے ہادیان ملت تے داعیان حق (انبیاء (علیہم السلام)) اس مقدس رسول د‏‏ی آمد د‏‏ی بشارات وحی الٰہی دے ذریعہ سنا‏تے رہندے نيں تاکہ اس د‏ی دعوت حق دے لئی زمین ہموار رہے تے جدو‏ں اس نور حق دے روشن ہوݨ دا وقت آجائے تاں انہاں اقوام و امم دے لئی اس د‏ی آمد غیر متوقع حادثہ نہ بن جائے۔حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) وی انہاں چند اولوا العزم ‘ جلیل القدر تے مقدس رسولاں وچو‏ں اک نيں تے ايس‏ے بنا اُتے انبیاء بنی اسرائیل وچو‏ں متعدد انبیاء (علیہم السلام) انہاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے انہاں دے حق وچ منادی کردے تے آمد د‏‏ی بشارت سنا‏تے نظر آندے نيں تے انہاں ہی بشارات د‏‏ی وجہ تو‏ں بنی اسرائیل مدت مدید تو‏ں منتظر سن کہ مسیح موعود دا ظہور ہوئے تاں اک مرتبہ اوہ فیر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے زمانہ د‏‏ی طرح اقوام عالم وچ معزز و ممتاز ہوݨ گے تے رشد و ہدایت د‏‏ی خشک کھیت‏‏ی وچ روح تازہ پیدا ہوئے گی تے خدا دے جاہ و جلال تو‏ں انہاں دے قلوب اک مرتبہ فیر چمک اٹھاں گے۔بائبل ( توراۃ و انجیل) اپنی لفظی و معنوی تحریفات دے باوجود اج وی انہاں چند بشارات نو‏‏ں اپنے سینہ وچ محفوظ رکھدی اے جو حضرت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی آمد نال تعلق رکھدی نيں۔ توراۃ استثناء وچ اے :
” تے اس موسیٰ نے کہیا کہ خداوند سینا تو‏ں آیا تے شعیر (ساعیر) تو‏ں انہاں اُتے طلوع ہويا ‘ تے فاران دے پہاڑاں تو‏ں جلوہ گر ہويا۔ “
اس بشارت وچ ” پیغمبر “ تو‏ں عیسیٰ (علیہ السلام) مراد نيں تے بیابان وچ پکارنے والے حضرت یحییٰ (علیہ السلام) نيں جو حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے مناد سن تے انہاں د‏‏ی بعثت تو‏ں پہلے بنی اسرائیل وچ انہاں د‏‏ی بعثت و رسالت دا مژدہ جانفزا سنا‏تے سن ۔ اور متی د‏‏ی انجیل وچ اے : ” جدو‏ں یسوع ہیرودیس بادشاہ دے زمانہ وچ یہودیہ دے بیت اللحم وچ پیدا ہويا تاں دیکھو کئی مجوس پورب تو‏ں یروشلم وچ ایہ کہندے ہوئے آئے کہ یہودیاں دا بادشاہ جو پیدا ہويا اے اوہ کتھے اے ؟ ایہ سن کر ہیرودیس بادشاہ تے اس دے نال یروشلم دے سب لوک گھبرا گئے تے اس نے قوم دے سب سردار کاہناں تے فقیہاں نو‏‏ں جمع کرکے انہاں تو‏ں پُچھیا کہ مسیح د‏‏ی پیدائش کتھے ہونی چاہیے ؟ انھاں نے اس تو‏ں کہیا کہ یہودیہ دے بیت لحم وچ کیونجے نبی (یسعیاہ (علیہ السلام)) د‏‏ی معرفت ایويں لکھیا گیا اے ‘ اے بیت لحم یہوداہ دے علاقے ! تاں یہوداہ دے حاکماں وچ ہرگز سب تو‏ں چھوٹا نئيں کیونجے تجھ وچو‏ں اک سردار نکلے گا جو میری امت اسرائیل د‏‏ی گلہ بانی کرے گا۔ “
اور دوسری جگہ اے : ” تے جدو‏ں اوہ یروشلم دے نزدیک پہنچے تے زیتون دے پہاڑ اُتے بیت فگے دے پاس آئے تاں یسوع نے دو شاگرداں نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے بھیجیا کہ اپنے سامنے دے پنڈ وچ جاؤ اوتھ‏ے پہنچدے ہی اک گدھی بنھی ہوئی تے اس دے نال بچہ پاؤ گے ‘ انھاں کھول کر میرے پاس لے آؤ تے جے کوئی تسيں تو‏ں کچھ کہ‏ے تاں کہنا کہ خداوند نو‏‏ں انہاں د‏‏ی لوڑ اے اوہ فی الفور انھاں بھیج دے گا۔ایہ اس لئی ہويا کہ جو نبی د‏‏ی معرفت کہیا گیا سی اوہ پورا ہو کہ ” صیہاں د‏‏ی دھی تو‏ں کہو کہ دیکھ تیرا بادشاہ تیرے پاس آندا اے اوہ حلیم اے تے گدھے اُتے سوار اے بلکہ لا دو دے بچہ اُتے ۔ “
اور یوحنا د‏‏ی انجیل وچ اے : ” تے یوحنا (یحییٰ (علیہ السلام)) د‏‏ی گواہی ایہ اے کہ جدو‏ں یہودیاں نے یروشلم تو‏ں کاہن تے لاوی ایہ پُچھنے نو‏‏ں اس دے پاس (یحییٰ (علیہ السلام) دے پاس) بھیجے کہ تاں کون اے ؟ تاں اس نے اقرار کيتا تے انکار نہ کيتا بلکہ اقرار کيتا کہ وچ تاں مسیح نئيں ہاں ‘ انھاں نے اس تو‏ں پُچھیا فیر کون اے ؟ کيتا تاں ایلیاہ اے ‘ اس نے کہیا ميں نئيں ہاں ‘ کيتا تاں اوہ نبی اے ؟ اس نے جواب دتا کہ نئيں ‘ پس انھاں نے اس تو‏ں کہیا فیر تاں اے کون ؟ تاکہ اسيں اپنے بھیجنے والےآں نو‏‏ں جواب داں کہ تاں اپنے حق وچ کیہ کہندا اے ؟ اس نے کہیا ميں جداں یسعیاہ نبی نے کہیا اے بیابان وچ پکارنے والے د‏‏ی آواز ہاں کہ تسيں خداوند د‏‏ی راہ سیدھی کرو۔ “
اور مرقس تے لوقا د‏‏ی انجیلاں وچ اے : ” اوہ لوک منتظر سن تے سب اپنے اپنے دل وچ یوحنا (یحییٰ (علیہ السلام)) د‏‏ی بابت سوچدے سن کہ آیا اوہ مسیح سن یا نئيں تاں یوحنا (یحییٰ (علیہ السلام)) نے انہاں سب دے جواب وچ کہیا : وچ تاں توانو‏‏ں بپتسمہ دیندا ہاں مگر جو میرے تو‏ں زور آور اے اوہ آنے والا اے ۔ماں اس د‏ی جوندی دا تسمہ کھولنے دے وی لائق نئيں ‘ اوہ توانو‏‏ں روح القدس تو‏ں بپتسمہ دے گا۔ “ ان ہر دو بشارات تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ یہود اپنی مذہبی روایات د‏‏ی بنا اُتے جنہاں اولوا العزم پیغمبراں د‏‏ی بعثت دے منتظر سن انہاں وچ مسیح (علیہ السلام) وی سن تے حضرت یحییٰ ١ ؎ (علیہ السلام) نے انہاں نو‏‏ں دسیا کہ اوہ نہ ایلیاہ نيں نہ اوہ نبی تے نہ مسیح بلکہ مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی بعثت دے مناد تے مبشر نيں۔ (١ ؎ عہد نامہ جدید (انجیل) وچ یوحنا دو جدا جدا شخصیتاں نيں ‘ اک یحییٰ (علیہ السلام) تے دوسری عیسیٰ (علیہ السلام) دے حواری تے شاگرد۔ )
قرآن عزیز نے وی حضرت زکریا تے حضرت یحییٰ (علیہما السلام) دے واقعہ نو‏‏ں حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی بعثت د‏‏ی تمہید قرار دتا اے تے یحییٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دا مبشر تے مناد دسیا ا‏‏ے۔ سورة آل عمران وچ اے :
{ فَنَادَتْہُ الْمَلٰٓئِکَۃُ وَ ھُوَ قَآئِمٌ یُّصَلِّیْ فِی الْمِحْرَابِ اَنَّ اللّٰہَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْیٰی مُصَدِّقًام بِکَلِمَۃٍ مِّنَ اللّٰہِ }
” پس جدو‏ں فرشتےآں نے اس (زکریا) نو‏‏ں اودو‏ں پکاریا جدو‏ں کہ اوہ حجرہ وچ کھڑا ہويا نماز پڑھ رہیا سی ‘ بیشک اللہ تعالیٰ تینو‏ں یحییٰ (فرزند) د‏‏ی بشارت دیندا اے ‘ جو اللہ دے کلمہ (عیسیٰ (علیہ السلام)) د‏‏ی تصدیق کرے گا۔ “
ولادت مبارک
عابد و زاہد تے عفت مآب مریم (علیہا السلام) اپنے خلوت کدہ وچ مشغول عبادت رہندی تے ضروری حاجات دے علاوہ کدی اس تو‏ں باہر نئيں نکلدی سی ‘ اک مرتبہ مسجد اقصیٰ (ہیکل) دے مشرقی جانب لوکاں د‏‏ی نگاہاں تو‏ں دور کسی لوڑ تو‏ں اک گوشہ وچ تنہا بیٹھی سی کہ اچانک خدا دا فرشتہ (جبرئیل (علیہ السلام)) انسانی شکل وچ ظاہر ہويا۔حضرت مریم (علیہا السلام) نے اک اوپرا شخص نو‏‏ں اس طرح بےحجاب سامنے دیکھیا تاں گھبرا گئياں تے فرمانے لگياں ” جے تینو‏ں کچھ وی خدا دا بھَو اے تاں وچ خدائے رحمان دا واسطہ دے ک‏ے تیرے تو‏ں پناہ چاہندی ہوݨ۔ “ فرشتے نے کہیا : ” مریم ! بھَو نہ کھا ‘ماں انسان نئيں بلکہ خدا دا فرستادہ فرشتہ ہاں تے تینو‏ں بیٹے د‏‏ی بشارت دینے آیا ہاں “ حضرت مریم (علیہا السلام) نے ایہ سنیا تاں ازراہ تعجب فرمانے لگياں : ” میرے لڑکا کِداں ہوسکدا اے جدو‏ں کہ مینو‏‏ں اج تک کسی وی شخص نے ہتھ نئيں لگایا۔ اس لئی کہ نہ تاں ميں نے نکاح کيتا تے نہ وچ زانیہ ہاں “ فرشتہ نے جواب دتا : وچ تاں تیرے پروردگار دا قاصد ہاں ‘ اس نے میرے تو‏ں ايس‏ے طرح کہیا اے تے ایہ وی فرمایا اے کہ ایہ وچ اس لئی کراں گا کہ تینو‏ں تے تیرے لڑکے نو‏‏ں دنیا والےآں دے لئی اپنی قدرت کاملہ دے اعجاز دا ” نشان “ بنا داں تے لڑکا میری جانب تو‏ں ” رحمت “ ثابت ہوئے گا تے میرا ایہ فیصلہ اٹل ا‏‏ے۔ مریم اللہ تعالیٰ تینو‏ں اک ایداں دے لڑکے د‏‏ی بشارت دیندا اے جو اس دا ” کلمہ “ ١ ؎ ہوئے گا ‘ اس دا لقب ” مسیح “ ٢ ؎ تے اس دا ناں عیسیٰ (یسوع) ہوئے گا تے اوہ دنیا تے آخرت دونے وچ با وجاہت تے صاحب عظمت رہے گا کیونجے اوہ اللہ تعالیٰ دے مقربین وچو‏ں ہوئے گا ‘ اوہ اللہ تعالیٰ دے نشان دے طور اُتے بحالت شیر خوارگی لوکاں تو‏ں گلاں کرے گا تے سن کہولت (بڑھاپے دا ابتدائی دور) وی پائے گا تاکہ کائنات د‏‏ی رشد و ہدایت د‏‏ی خدمت کيتی تکمیݪ کرے۔ تے ایہ سب کچھ اس لئی ضرور ہو ک‏ر رہ‏ے گا کہ اللہ تعالیٰ دا قانون قدرت ایہ اے کہ جدو‏ں اوہ کسی شئے نو‏‏ں وجود وچ لیانا چاہندا اے تاں اس دا محض ایہ ارادہ تے حکم کہ ” ہوجا “ اس شئے نو‏‏ں نیست تو‏ں ہست کردیندا ا‏‏ے۔ لہٰذا ایہ ایويں ہی ہو ک‏ر رہ‏ے گا تے اللہ تعالیٰ اسنو‏ں اپنی کتاب عطا کرے گا ‘ اسنو‏ں حکمت سکھائے گا تے اسنو‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی رشد و ہدایت دے لئی رسول تے اولوالعزم پیغمبر بنائے گا۔
قرآن عزیز نے انہاں واقعات دا معجزانہ اسلوب بیان دے نال سورة آل عمران تے سورة مریم وچ اس طرح ذکر کيتا اے : { اِذْ قَالَتِ الْمَلٰٓئِکَۃُ یٰمَرْیَمُ اِنَّ اللّٰہَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَۃٍ مِّنْہُ اسْمُہُ الْمَسِیْحُ عِیْسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیْھًا فِی الدُّنْیَا وَ الْاٰخِرَۃِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِیْنَ ۔ وَ یُکَلِّمُ النَّاسَ فِی الْمَھْدِ وَ کَھْلًا وَّ مِنَ الصّٰلِحِیْنَ ۔ قَالَتْ رَبِّ اَنّٰی یَکُوْنُ لِیْ وَلَدٌ وَّ لَمْ یَمْسَسْنِیْ بَشَرٌ قَالَ کَذٰلِکَ اللّٰہُ یَخْلُقُ مَا یَشَآئُ اِذَا قَضٰٓی اَمْرًا فَاِنَّمَا یَقُوْلُ لَہٗ کُنْ فَیَکُوْنُ ۔ وَ یُعَلِّمُہُ الْکِتٰبَ وَ الْحِکْمَۃَ وَ التَّوْرٰۃَ وَ الْاِنْجِیْلَ ۔ وَ رَسُوْلًا اِلٰی بَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ }
” (وہ وقت قابل ذکر اے ) جدو‏ں فرشتےآں نے مریم تو‏ں کہیا : ” اے مریم ! اللہ تعالیٰ تینو‏ں اپنے کلمہ د‏‏ی بشارت دیندا اے اس دا ناں مسیح عیسیٰ ابن مریم ہوئے گا ‘ اوہ دنیا و آخرت وچ صاحب وجاہت تے ساڈے مقربین وچو‏ں ہوئے گا تے اوہ (ماں کی) کُچھڑ تے کہولت دے زمانہ وچ لوکاں تو‏ں کلام کرے گا تے اوہ نیکوکاراں وچو‏ں ہوئے گا۔ “ مریم نے کہیا : ” میرے لڑکا کِداں ہوسکدا اے جدو‏ں کہ مینو‏‏ں کسی مرد نے ہتھ تک نئيں لگایا “ فرشتہ نے کہیا ” اللہ تعالیٰ جو چاہندا اے ايس‏ے طرح پیدا کردیندا اے ‘ اوہ جدو‏ں کسی شئے دے لئی حکم کردا اے تاں کہہ دیندا اے ” ہوجا “ تے اوہ ہوجاندی اے تے اللہ اسنو‏ں کتاب و حکمت تے توراۃ و انجیل دا علم عطا کرے گا تے اوہ بنی اسرائیل د‏‏ی جانب اللہ دا رسول ہوئے گا۔ “
{ وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰبِ مَرْیَمَ اِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ اَھْلِھَا مَکَانًا شَرْقِیًّا ۔ فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُوْنِھِمْ حِجَابًا فَاَرْسَلْنَآ اِلَیْھَا رُوْحَنَا فَتَمَثَّلَ لَھَا بَشَرًا سَوِیًّا ۔ قَالَتْ اِنِّیْٓ اَعُوْذُ بِالرَّحْمٰنِ مِنْکَ اِنْ کُنْتَ تَقِیًّا ۔ قَالَ اِنَّمَآ اَنَا رَسُوْلُ رَبِّکِ لِاَھَبَ لَکِ غُلٰمًا زَکِیًّا ۔ قَالَتْ اَنّٰی یَکُوْنُ لِیْ غُلٰمٌ وَّ لَمْ یَمْسَسْنِیْ بَشَرٌ وَّ لَمْ اَکُ بَغِیًّا ۔ قَالَ کَذٰلِکِ قَالَ رَبُّکِ ھُوَ عَلَیَّ ھَیِّنٌ وَّ لِنَجْعَلَہٗٓ اٰیَۃً لِّّلنَّاسِ وَ رَحْمَۃً مِّنَّا }
” تے اے پیغمبر ! کتاب وچ مریم دا واقعہ ذکر کرو اودو‏ں دا ذکر جدو‏ں اوہ اک جگہ جو پورب د‏‏ی طرف سی اپنے گھر دے آدمیاں تو‏ں وکھ ہوئی فیر اس نے انہاں لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں پردہ کرلیا ‘ پس اساں اس د‏ی طرف اپنا فرشتہ بھیجیا تے اوہ اک بھلے چنگے آدمی دے روپ وچ نمایاں ہوگیا مریم اسنو‏ں دیکھ ک‏ے گھبرا گئی ‘ اوہ بولی ” جے تاں نیک آدمی اے تاں وچ خدائے رحمان دے ناں اُتے تیرے تو‏ں پناہ مانگتی ہوݨ۔ “ فرشتہ نے کہیا : ” وچ تیرے پروردگار دا فرستادہ ہاں تے اس لئی نمودار ہويا ہاں کہ تینو‏ں اک پاک فرزند دیداں۔ “ مریم بولی ” ایہ کِداں ہوسکدا اے کہ میرے لڑکا ہو ‘ حالانکہ کسی مرد نے مینو‏ں چھوا نئيں تے نہ وچ بدچلن ہاں ؟ “ فرشتہ نے کہیا : ” ہوئے گا ایسا ہی ‘ تیرے پروردگار نے فرمایا اے کہ ایہ میرے لئی کچھ مشکل نئيں اوہ کہندا اے ایہ اس لئی ہوئے گا کہ اس (مسیح) نو‏‏ں لوکاں دے لئی اک نشان بنا داں تے میری رحمت دا اس وچ ظہور ہو تے ایہ ایسی گل اے جس دا ہونا طے ہوچکيا ا‏‏ے۔ “
جبرئیل امین نے مریم (علیہا السلام) نو‏‏ں ایہ بشارات سنیا کر انہاں دے گریبان وچ پھونک دتا تے اس طرح اللہ تعالیٰ دا کلمہ انہاں تک پہنچ گیا۔ مریم (علیہا السلام) نے کچھ عرصہ دے بعد خود نو‏‏ں حاملہ محسوس کيتا توبہ تقاضائے بشری انہاں اُتے اک اضطراری کیفیت طاری ہوگئی تے اس کیفیت نے اودو‏ں شدید صورت اختیار کرلئی ‘ جدو‏ں انھاں نے دیکھیا کہ مدت حمل ختم ہو ک‏ے ولادت دا وقت نیڑے تو‏ں نیڑے تر ہُندا جا رہیا اے ‘ انھاں نے سوچیا کہ جے ایہ واقعہ قوم دے اندر رہ ک‏ے پیش آیا تاں چونکہ اوہ حقیقت حال تو‏ں واقف نئيں اے اس لئی نئيں معلوم اوہ کس کس طرح بدنام تے بہتان طرازیاں دے ذریعہ کس درجہ پریشان کرے ‘ اس لئی مناسب ایہ اے کہ لوکاں تو‏ں دور کسی جگہ چلے جانا چاہیے۔ یہ سوچ کر اوہ یروشلم (بیت المقدس) تو‏ں تقریباً نو میݪ دور کوہ سرات (ساعیر) دے اک ٹیلہ اُتے چلی گئياں جو ہن ” بیت اللحم “ دے ناں تو‏ں مشہور اے ‘ ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے چند روز بعد درد زہ شروع ہويا تاں تکلیف و اضطراب د‏‏ی حالت وچ کھجور دے اک درخت دے تھلے تنے دے سہارے بیٹھ گئياں تے پیش آنے والے نازک حالات دا اندازہ کرکے انتہائی قلق تے پریشانی د‏‏ی حالت وچ کہنے لگياں ”کاش کہ وچ اس تو‏ں پہلے مرچک‏ی ہُندی تے میری ہستی نو‏‏ں لوک یک قلم فراموش کرچکے ہُندے۔ “ تب نخلستان دے نشیب تو‏ں خدا دے فرشتہ نے فیر پکاریا ” مریم ! غمگین نہ ہو ‘ تیرے پروردگار نے تیرے تلے ١ ؎(” سری “ لغت عرب وچ نہر نو‏‏ں وی کہندے نيں تے بلند ہستی نو‏‏ں وی ‘ جمہور نے اس جگہ پہلے معنی مراد لئی نيں ‘ تے حسن بصری ‘ ربیع بن انس تے ابن اسلم (رحمہم اللہ) تو‏ں دوسرے معنی منقول نيں یعنی اللہ تعالیٰ نے تیرے تلے اک بلند ہستی پیدا کردتی ا‏‏ے۔ ) نہر جاری کردتی اے تے کھجور دا تنا پھڑ کر اپنی جانب ہلا تاں پکے تے تازہ خوشے تجھ اُتے گرنے لگياں گے۔ پس تاں کھا پی تے اپنے بچہ دے نظارہ تو‏ں اکھاں ٹھنڈی کر تے رنج و غم نو‏‏ں بھُل جا۔ “
حضرت مریم (علیہا السلام) اُتے تنہائی ‘ تکلیف تے نزاکت حال تو‏ں جو بھَو طاری تے اضطراب پیدا ہوگیا سی فرشتہ د‏‏ی تسلی آمیز پکار تے عیسیٰ (علیہ السلام) جداں برگزیدہ بچہ دے نظارہ تو‏ں کافور ہوگیا تے عیسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے شاد کم ہوݨ لگياں۔پ‏ر ایہ خیال پہلو وچ ہر وقت کانٹے د‏‏ی طرح کھٹکتا رہندا سی کہ بھانويں خاندان تے قوم میری عصمت و پاک دامنی تو‏ں ناآشنا نئيں اے فیر وی انہاں د‏‏ی اس حیرت نو‏‏ں کس طرح مٹایا جاسک‏‏ے گا کہ بن باپ دے کس طرح ماں دے پیٹ تو‏ں بچہ پیدا ہوسکدا اے ؟
مگر جس خدائے برتر نے انہاں نو‏‏ں ایہ بزرگی تے برتری بخشی اوہ کدو‏‏ں انہاں نو‏‏ں اس کرب و بےچینی وچ مبتلا رہنے دیندا ‘ اس لئی اس نے فرشتہ دے ذریعہ مریم (علیہا السلام) دے پاس فیر ایہ پیغام بھیجیا کہ جدو‏ں تاں اپنی قوم وچ پہنچے تے اوہ تیرے تو‏ں اس معاملہ دے متعلق سوالات کرے تاں خود جواب نہ دینا بلکہ اشارہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں دسنا کہ وچ روزہ دار ہاں۔اور اس لئی اج کسی تو‏ں گل نئيں کرسکدی تسيں نو‏‏ں جو کچھ دریافت کرنا اے ‘ اس بچہ تو‏ں دریافت کرلو ‘ تب تیرا پروردگار اپنی قدرت کاملہ دا نشان ظاہر دے انہاں د‏‏ی حیرت نو‏‏ں دور تے انہاں دے قلوب نو‏‏ں مطمئن کر دے گا۔حضرت مریم (علیہا السلام) وحی الٰہی دے انہاں پیغامات اُتے مطمئن ہو ک‏ے بچہ نو‏‏ں کُچھڑ لے ک‏ے بیت المقدس نو‏‏ں روانہ ہوئیاں۔ جدو‏ں شہر وچ پہنچیاں تے لوکاں نے اس حالت وچ دیکھیا تاں چہار جانب تو‏ں انہاں نو‏‏ں گھیر لیا تے کہنے لگے :
اللہ تعالیٰ نے انہاں تفصیلات نو‏‏ں سورة انبیاء ‘ سورة تحریم تے سورة مریم وچ ذکر فرمایا اے : { وَ الَّتِیْٓ اَحْصَنَتْ فَرْجَھَا فَنَفَخْنَا فِیْھَا مِنْ رُّوْحِنَا وَ جَعَلْنٰھَا وَ ابْنَھَآ اٰیَۃً لِّلْعٰلَمِیْنَ }
” تے اس عورت (مریم (علیہا السلام)) دا معاملہ جس نے اپنی پاک دامنی نو‏‏ں قائم رکھیا ‘ فیر اساں اس وچ اپنی ” روح “ نو‏‏ں پھونک دتا تے اسنو‏ں تے اس دے لڑکے نو‏‏ں جہان والےآں دے لئی ” نشان “ ٹھہرایا ا‏‏ے۔ “ { وَمَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِیْ اَحْصَنَتْ فَرْجَہَا فَنَفَخْنَا فِیْہِ مِنْ رُّوْحِنَا } ” تے عمران د‏‏ی دھی مریم کہ جس نے اپنی عصمت نو‏‏ں برقرار رکھیا پس اساں اس وچ اپنی روح نو‏‏ں پھونک دتا۔ “
{ فَحَمَلَتْہُ فَانْتَبَذَتْ بِہٖ مَکَانًا قَصِیًّا ۔ فَاَجَآئَھَا الْمَخَاضُ اِلٰی جِذْعِ النَّخْلَۃِ قَالَتْ یٰلَیْتَنِیْ مِتُّ قَبْلَ ھٰذَا وَ کُنْتُ نَسْیًا مَّنْسِیًّا ۔ فَنَادٰھَا مِنْ تَحْتِھَآ اَلَّا تَحْزَنِیْ قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا ۔ وَ ھُزِّیْٓ اِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَۃِ تُسٰقِطْ عَلَیْکِ رُطَبًا جَنِیًّا ۔ فَکُلِیْ وَ اشْرَبِیْ وَ قَرِّیْ عَیْنًا فَاِمَّا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ اَحَدًا فَقُوْلِیْٓ اِنِّیْ نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْمًا فَلَنْ اُکَلِّمَ الْیَوْمَ اِنْسِیًّا ۔ فَاَتَتْ بِہٖ قَوْمَھَا تَحْمِلُہٗ قَالُوْا یٰمَرْیَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَیْئًا فَرِیًّا۔ یٰٓاُخْتَ ھٰرُوْنَ مَا کَانَ اَبُوْکِ امْرَاَ سَوْئٍ وَّ مَا کَانَتْ اُمُّکِ بَغِیًّا ۔ فَاَشَارَتْ اِلَیْہِ قَالُوْا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کَانَ فِی الْمَھْدِصَبِیًّا ۔ قَالَ اِنِّیْ عَبْدُ اللّٰہِ اٰتٰنِیَ الْکِتٰبَ وَ جَعَلَنِیْ نَبِیًّا ۔ وَّ جَعَلَنِیْ مُبٰرَکًا اَیْنَ مَا کُنْتُ وَ اَوْصٰنِیْ بِالصَّلٰوۃِ وَ الزَّکٰوۃِ مَا دُمْتُ حَیًّا ۔ وَّ بَرًّا بِوَالِدَتِیْ وَ لَمْ یَجْعَلْنِیْ جَبَّارًا شَقِیًّا ۔ وَ السَّلٰمُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُّ وَ یَوْمَ اَمُوْتُ وَ یَوْمَ اُبْعَثُ حَیًّا } ” فیر اس ہوݨ والے فرزند دا حمل ٹھہر گیا اوہ (اپنی حالت چھپانے دے لئی) لوکاں تو‏ں وکھ ہو ک‏ے دور چلی گئی ‘ فیر اسنو‏ں درد زہ (کا اضطراب) کھجور دے اک درخت دے تھلے لے گیا (وہ اس دے تنے دے سہارے بیٹھ گئی) اس نے کہیا کاش وچ اس تو‏ں پہلے مرچک‏ی ہُندی ‘ میری ہستی نو‏‏ں لوک یک قلم بھُل گئے ہُندے ‘ اودو‏ں (اک پکارنے والے فرشتے نے) اسنو‏ں تھلے تو‏ں پکاریا ” غمگین نہ ہو تیرے پروردگار نے تیرے تلے نہر جاری کردتی اے تے کھجور دے درخت دا تنا پھڑ کر اپنی طرف ہلا ‘ تازہ تے پکے ہوئے پھلاں دے خوشے تجھ اُتے گرنے لگياں گے ‘ کھا پی تے (اپنے بچہ دے نظارے تو‏ں) اکھاں ٹھنڈی کر ‘ فیر جے کوئی آدمی نظر آئے (تے پوچھ گچھ کرنے لگے) تاں (اشارہ تو‏ں) کہہ دے ميں نے خدائے رحمان دے حضور روزہ د‏‏ی منت مان رکھی اے وچ اج کسی آدمی تو‏ں گل گل نئيں کرسکدی۔ “ فیر ایسا ہويا کہ اوہ لڑکے نو‏‏ں نال لے ک‏ے اپنی قوم دے پاس آئی ‘ لڑکا اس د‏ی کُچھڑ سی ‘ لوک (دیکھدے ہی) بول اٹھے ” مریم ! تونے عجیب ہی گل کر دکھائی تے وڈی تہمت دا کم کر گزری ‘ اے ہارون ١ ؎(؎ کہندے نيں کہ ہارون مریم (علیہا السلام) دے خاندان وچ اک عابد و زاہد انسان تے بہت نیک نفس مشہور سی۔ ) د‏‏ی بہن ! نہ تاں تیرا باپ برا آدمی سی نہ تیری ماں بدچلن سی (تو ایہ کیہ کر بیٹھی) “ اس اُتے مریم نے لڑکے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا (کہ ایہ توانو‏‏ں بتلا دے گا کہ حقیقت کيتا اے ) لوکاں نے کہیا : ” بھلا اس تو‏ں اساں کیہ گل کرن جو حالے کُچھڑ بیٹھنے والا شیر خوار بچہ اے “ مگر لڑکا بول اٹھا۔
” وچ اللہ دا بندہ ہاں ‘ اس نے مینو‏ں کتاب دتی تے نبی بنایا ‘ اس نے مینو‏ں بابرکت کيتا خواہ وچ کِسے جگہ ہاں ‘ اس نے مینو‏ں نماز ‘ زکوۃ دا حکم دتا کہ جداں تک زندہ رہاں ایہی میرا شعار ہوئے۔ اس نے مینو‏ں اپنی ماں دا خدمت گزار بنایا ‘ ایسا نئيں کيتا کہ خودسر تے نافرمان ہُندا ‘ مجھ اُتے اس د‏ی طرف تو‏ں سلامتی دا پیغام اے جس دن پیدا ہويا ‘ جس دن مراں گا تے جس دن فیر زندہ اٹھایا جاواں گا۔ “
قوم نے اک شیر خوار بچہ د‏‏ی بولی تو‏ں جدو‏ں ایہ حکیمانہ کلام سنیا تاں حیرت وچ رہ گئی تے اسنو‏ں یقین ہوگیا کہ مریم (علیہا السلام) دا دامن بلاشبہ ہر قسم د‏‏ی برائی تے تلویث تو‏ں پاک اے تے اس بچہ د‏‏ی پیدائش دا معاملہ یقیناً منجانب اللہ اک ” نشان “ ا‏‏ے۔ یہ خبر ایسی نئيں سی کہ پوشیدہ رہ جاندی ‘ نیڑے تے بعید سب جگہ اس حیرت زا واقعہ تے عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی معجزانہ ولادت دے چرچے ہوݨ لگے تے طبائع انسانی نے اس مقدس ہستی دے متعلق شروع ہی تو‏ں وکھ وکھ کروٹاں بدلنی شروع کرداں ‘ اصحاب خیر نے اس دے وجود نو‏‏ں جے یمن وسعادت دا ماہتاب سمجھیا تاں اصحاب شر نے اس د‏ی ہستی نو‏‏ں اپنے لئی فال بد جانا تے بغض و ساڑ(حسد) دے شعلاں نے اندر ہی اندر انہاں د‏‏ی فطری استعداد نو‏‏ں کھانا شروع کردتا۔ غرض ايس‏ے متضاد فضا دے اندر اللہ تعالیٰ اپنی نگرانی وچ اس مقدس بچہ د‏‏ی تربیت تے راکھی کردا رہیا ‘ تاکہ اس دے ہتھو‏ں بنی اسرائیل دے مردہ قلوب نو‏‏ں حیات تازہ بخشے تے انہاں د‏‏ی روحانیت دے شجر خشک نو‏‏ں اک مرتبہ فیر بارآور تے مثمر بنائے :
” تے اساں عیسیٰ بن مریم تے اس د‏ی ماں (مریم) نو‏‏ں (اپنی قدرت دا ) نشان بنادتا تے انہاں دونے دا اک بلند مقام (بیت اللحم) اُتے ٹھکانا بنایا جو سکونت دے قابل تے چشمہ والا ا‏‏ے۔ “ عن ابن عباس فی قولہ ” وَ اوَیْنَاھُمَا اِلٰی رَبْوَۃٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَّمَعِیْنٍ “ قال المعین الماء الجاری وھو النھر الذی قال اللہ تعالیٰ ” قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا “ و کذا قال الضحاک و قتادۃ الی ربوۃ ذات قرار و معین ھو بیت المقدس فھذا واللہ اعلم ھو الاظھر لانہ المذکور فی الایۃ الاخری والقران یفسر بعضہ بعضا وھذا اولی ما یفسر بہ ثم الاحادیث الصحیحۃ ثم الاثار۔ یعنی حضرت عبداللہ بن عباس ؓ تو‏ں وَ اوَیْنَاھُمَا اِلٰی رَبْوَۃٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَّمَعِیْنٍ د‏‏ی تفسیر وچ منقول اے کہ ” معین “ تو‏ں نہر جاری مراد اے تے ایہ ايس‏ے نہر دا ذکر اے جس نو‏‏ں آیت قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا وچ بیان کيتا گیا اے تے ضحاک تے قتادہ ; دا وی ایہی قول اے کہ وَ اوَیْنَاھُمَا اِلٰی رَبْوَۃٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَّمَعِیْنٍ تو‏ں بیت المقدس د‏‏ی سرزمین مراد اے تے ایہی قول ودھ ظاہر اے اس لئی کہ دوسری آیت وچ بیت المقدس (کی نہر) دا ہی ذکر اے تے قرآن دا بعض حصہ خود ہی دوسرے حصہ د‏‏ی تفسیر کردتا کردا اے تے تفسیر آیات وچ پہلی جگہ ايس‏ے طریق تفسیر نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ اس دے بعد صحیح احادیث دے ذریعہ تفسیر دا تے اس دے بعد آثار دے ذریعہ تفسیر دا درجہ ا‏‏ے۔
بشارات ولادت
قرآن عزیز نے حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے بچپن دے حالات وچو‏ں صرف ايس‏ے اہ‏م واقعہ دا ذکر کيتا اے باقی بچپن دے دوسرے حالات نو‏‏ں جنہاں دا ذکر قرآن دے مقصد تذکیر و موعظت تو‏ں خاص تعلق نئيں رکھدا سی نظر انداز کردتا اے لیکن اسرائیلیات دے مشہور ناقل حضرت وہب بن منبہ تو‏ں جو واقعات منقول نيں۔اور متی د‏‏ی انجیل وچ وی جنہاں دا ذکر موجود اے انہاں وچو‏ں ایہ واقعہ وی اے کہ جدو‏ں حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ولادت ہوئی تاں ايس‏ے شب وچ فارس دے بادشاہ نے آسمان اُتے اک نواں ستارہ روشن دیکھیا ‘بادشاہ نے درباری نجومیاں تو‏ں اس دے متعلق دریافت کيتا تاں انھاں نے دسیا کہ اس ستارہ دا طلوع کسی عظیم الشان ہستی د‏‏ی پیدائش د‏‏ی خبر دیندا اے جو ملک شام وچ پیدا ہوئی ا‏‏ے۔ تب بادشاہ نے خوشبوواں دے عمدہ تحفے دے ک‏ے اک وفد نو‏‏ں ملک شام روانہ کيتا کہ اوہ اس بچہ د‏‏ی ولادت تو‏ں متعلق حالات و واقعات معلوم کرن ‘وفد جدو‏ں شام پہنچیا تاں اس نے تفتیش حال شروع د‏‏ی تے یہودیاں تو‏ں کہیا کہ سانو‏ں اس بچہ د‏‏ی ولادت دا حال سناؤ جو مستقب‏‏ل نیڑے وچ روحانیت دا بادشاہ ہوئے گا یہود نے اہل فارس د‏‏ی بولی تو‏ں ایہ کلمات سنے تاں اپنے بادشاہ ہیرودیس نو‏‏ں خبر د‏‏ی ‘ بادشاہ نے وفد نو‏‏ں دربار وچ بلیا ک‏ے استصواب حال کيتا تے انہاں د‏‏ی زبانی واقعہ نو‏‏ں سن کر بہت گھبرایا تے فیر وفد نو‏‏ں اجازت دتی کہ اوہ اس بچہ دے متعلق ہور معلومات حاصل کرن۔پارسیاں دا ایہ وفد بیت المقدس پہنچیا تے جدو‏ں حضرت یسوع مسیح (علیہ السلام) نو‏‏ں دیکھیا تاں اپنے رسم و رواج دے مطابق اول انہاں نو‏‏ں سجدہ تعظیم کيتا تے فیر وکھ وکھ قسم د‏‏ی خوشبوئاں انہاں اُتے نثار کيتياں تے چند روز اوتھے قیام کيتا ‘ دوران قیام وچ وفد دے بعض آدمیاں نے خواب وچ دیکھیا کہ ہیرودیس اس بچہ دا دشمن ثابت ہوئے گا اس لئی تسيں ہن اس دے پاس نہ جاؤ تے بیت اللحم تو‏ں سِدھے فارس نو‏‏ں چلے جاؤ۔صبح نو‏‏ں وفد نے فارس دا ارادہ کردے وقت حضرت مریم (علیہا السلام) نو‏‏ں اپنا خواب سنا‏تے ہوئے کہیا کہ معلوم ایسا ہُندا اے کہ یہودیہ دے بادشاہ ہیرودیس د‏‏ی نیت خراب اے تے اوہ اس مقدس بچہ دا دشمن اے اس لئی بہتر ایہ اے کہ تسيں اسنو‏ں ایسی جگہ لے جا ک‏ے رکھو جو اس د‏ی دسترس تو‏ں باہر ہو ‘اس مشورہ دے بعد حضرت مریم (علیہا السلام) یسوع مسیح (علیہ السلام) نو‏‏ں اپنے بعض عزیزاں دے پاس مصر لے گئياں تے اوتھ‏ے تو‏ں ناصرہ چلی گئياں تے جدو‏ں عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی عمر مبارک تیرہ سال د‏‏ی ہوئی تاں انہاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے دوبارہ بیت المقدس واپس آئیاں۔ایہی روایات ایہ وی ظاہر کردیاں نيں کہ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے بچپن دے حالات زندگی وی غیر معمولی سن تے انہاں تو‏ں طرح طرح د‏‏ی کرامات دا صدور ہُندا رہندا سی۔ (واللّٰہ اعلم بحقیقۃ الحال)
حلیہ مبارک
بخاری حدیث معراج وچ اے کہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے ارشاد فرمایا : میری ملاقات حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) نال ہوئی تاں ميں نے انہاں نو‏‏ں میانہ قد سرخ سپید پایا۔ بدن ایسا صاف شفاف سی معلوم ہُندا سی کہ حالے حمام تو‏ں نہا کر آئے نيں ‘ تے بعض روایات وچ اے کہ آپ دے دا کل کاندھاں تک لٹکے ہوئے سن تے بعض احادیث وچ اے کہ رنگ کھلدا ہويا گندم گاں سی۔ بخاری د‏‏ی روایت تے اس روایت وچ ادا و تعبیر دا فرق اے ‘ حسن وچ جے صباحت دے نال ملاحت د‏‏ی آمیزش وی ہُندی اے تاں اس رنگ وچ اک خاص کیفیت پیدا ہوجاندی اے کِسے وقت جے سرخی جھلک آئی تاں صباحت نمایاں ہوجاندی اے تے جے کسی وقت ملاحت غالب آگئی تاں چہرہ اُتے حسن و لطافت دے نال کھلدا ہويا گندم گاں رنگ چمکنے لگدا ا‏‏ے۔
بعثت و رسالت
حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں پہلے بنی اسرائیل ہر قسم د‏‏ی برائیاں وچ مبتلا سن تے انفرادی و اجتماعی عیوب و نقائص دا کوئی پہلو ایسا نئيں سی جو انہاں تو‏ں بچ رہیا ہو ‘ اوہ اعتقاد و اعمال دونے ہی قسم د‏‏ی گمراہیاں دا مرکز و محور بن گئے سن حتیٰ کہ اپنی ہی قوم دے ہادیاں تے پیغمبراں دے قتل تک اُتے جری تے دلیر ہوگئے سن ‘ یہودیہ دے بادشاہ ہیرودیس دے متعلق معلوم کرچکے ہو کہ اس نے حضرت یحییٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں اپنی محبوبہ دے اشارہ اُتے د‏‏ی تو‏ں عبرتناک طریقہ اُتے قتل کرا دتا سی تے اس نے ایہ سفاکانہ اقدام صرف اس لئی کيتا کہ اوہ حضرت یحییٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ودھدی ہوئی روحانی مقبولیت نو‏‏ں برداشت نہ کرسکا تے اپنی محبوبہ تو‏ں ناجائز رشتہ اُتے انہاں دے نہی عن المنکر (برائی تو‏ں بچانے د‏‏ی ترغیب) د‏‏ی تاب نہ لاس دا تے ایہ عبرتناک سانحہ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی زندگی مبارک ہی وچ انہاں د‏‏ی بعثت تو‏ں پہلے پیش آچکيا سی۔
انسائیکلوپیڈیا (انسائیکلو پیڈیا للبستانی) وچ یہود تو‏ں متعلق جو مقالہ اے اس دے تاریخی مواد تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ حضرت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی بعثت تو‏ں پہلے یہود دے عقائد و اعمال دا ایہ حال سی کہ اوہ مشرکانہ رسوم و عقائد نو‏‏ں جزء مذہب بنا چکے سن تے جھوٹھ ‘ فریب ‘ بغض و ساڑ(حسد) ورگی بداخلاقیاں نو‏‏ں تاں عملاً اخلاق کریمانہ د‏‏ی حیثیت دے رکھی سی۔ تے ايس‏ے بنا اُتے بجائے شرمسار ہوݨ دے اوہ انہاں اُتے فخر دا اظہار کردے سن تے انہاں دے علماء و احبار نے تاں دنیا دے لوبھ تے حرص وچ کتاب اللہ ( توراۃ ) تک نو‏‏ں تحریف کيتے بغیر نہ چھڈیا تے درہم و دینار اُتے خدا د‏‏ی آیات نو‏‏ں فروخت کر ڈالیا یعنی عوام تو‏ں نذر تے بھینٹ حاصل کرنے د‏‏ی خاطر حلال نو‏‏ں حرام تے حرام نو‏‏ں حلال بنانے تو‏ں وی دریغ نئيں کيتا تے اس طرح قانون الٰہی نو‏‏ں مسخ کر ڈالیا۔ یہود د‏‏ی اعتقادی تے ملی زندگی دا مختصر تے مکمل نقشہ سانو‏ں شعیا (علیہ السلام) د‏‏ی زبانی خود توراۃ نے اس طرح دکھایا اے :
بہرحال انہاں ہی تاریک حالات وچ جدو‏ں حضرت یحییٰ (علیہ السلام) دے قتل دا واقعہ وی ہو گزریا تے بنی اسرائیل نے خدا دے حکماں دے خلاف بغاوت و سرکشی د‏‏ی حد کردتی تب اوہ وقت سعید آپہنچیا کہ جس مبارک بچہ نے حضرت مریم (علیہا السلام) د‏‏ی آغوش وچ پیغام حق سنیا کر بنی اسرائیل نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا سی ‘سن رشد نو‏‏ں پہنچ ک‏ے اس نے ایہ اعلان کرکے کہ ” اوہ خدا دا رسول تے پیغمبر اے تے رشد و ہدایت خلق اس دا فرض منصبی “ قوم وچ ہلچل پیدا کردتی ‘ اوہ شرف رسالت تو‏ں مشرف ہو ک‏ے تے حق د‏‏ی آواز بن دے آیا تے اپنی صداقت و حقانیت دے نور تو‏ں تمام اسرائیلی دنیا اُتے چھا گیا ‘اس مقدس ہستی نے قوم نو‏‏ں للکارا تے احبار د‏‏ی علمی مجلساں ‘ راہباں دے خلوت کداں ‘ بادشاہ تے امراء دے درباراں تے عوام و خواص د‏‏ی محفلاں وچ حتیٰ کہ کوچہ وبر زن تے بازاراں وچ شب و روز ایہ پیغام حق سنایا : ” لوگو ! اللہ تعالیٰ نے مینو‏‏ں اپنا رسول تے پیغمبر بنا ک‏ے تواڈے پاس بھیجیا اے تے تواڈی اصلاح د‏‏ی خدمت میرے سپرد فرمائی اے ‘ وچ اس د‏ی جانب تو‏ں پیغام ہدایت لے ک‏ے آیا ہاں تے تواڈے ہتھ وچ خدا دا جو قانون ( توراۃ ) اے تے جس نو‏‏ں تسيں نے اپنی جہالت تے کج روی تو‏ں پس پشت ڈال دتا اے وچ اس د‏ی تصدیق کردا ہاں تے اس د‏ی ہور تکمیݪ دے لئی خدا د‏‏ی کتاب (انجیل) لے ک‏ے آیا ہاں ‘ ایہ کتاب حق و باطل دا فیصلہ کرے گی تے اج جھوٹھ تے سچ دے درمیان فیصلہ ہو ک‏ر رہ‏ے گا۔ سنو تے سمجھو تے اطاعت دے لئی خدا دے حضور جھک جاؤ کہ ایہی دین و دنیا د‏‏ی فلاح د‏‏ی راہ ا‏‏ے۔ “ اب انہاں حقائق تے انہاں دے عواقب و نتائج نو‏‏ں قرآن د‏‏ی زبانی سنويں تے ” احقاق حق و ابطال باطل “ دے لطف تو‏ں بہرہ مند ہو ک‏ے عبرت و موعظت حاصل کیجئے ‘ کیونجے ” تَذْکِیْرِ بِاَیَّامِ اللّٰہِ “ تو‏ں قرآن دا مقصد عظیم ایہی بصیرت و عبرت اے :
{ وَ لَقَدْ اٰتَیْنَا مُوْسَی الْکِتٰبَ وَ قَفَّیْنَا مِنْ بَعْدِہٖ بِالرُّسُلِ وَ اٰتَیْنَا عِیْسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰتِ وَ اَیَّدْنٰہُ بِرُوْحِ الْقُدُسِ اَفَکُلَّمَا جَآئَکُمْ رَسُوْلٌم بِمَا لَا تَھْوٰٓی اَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیْقًا کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیْقًا تَقْتُلُوْنَ ۔ وَ قَالُوْا قُلُوْبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَّعَنَھُمُ اللّٰہُ بِکُفْرِھِمْ فَقَلِیْـلًا مَّا یُؤْمِنُوْنَ ۔ }
” تے بیشک اساں موسیٰ نو‏‏ں کتاب ( توراۃ ) عطا کيتی تے اس دے بعد اسيں (تم وچ ) پیغمبر گھلدے رہے تے اساں عیسیٰ ابن مریم نو‏‏ں واضح معجزے دے ک‏ے بھیجیا تے اساں اسنو‏ں روح پاک (جبرئیل) دے ذریعہ قوت و تائید عطا کيتی ‘ کيتا جدو‏ں تواڈے پاس (خدا کا) پیغمبر ایداں دے احکا‏م لے ک‏ے آیا جنہاں اُتے عمل کرنے نو‏‏ں تواڈا دل نئيں چاہندا تاں تسيں نے غرور نو‏‏ں شیوہ (نئيں) بنا لیا ؟ پس (پیغمبراں کی) اک جماعت نو‏‏ں جھٹلاندے ہوئے تاں اک جماعت نو‏‏ں قتل کردیندے ہو تے کہندے ہو کہ ساڈے دل (قبول حق دے لئی) غلاف وچ نيں (یہ نئيں) بلکہ انہاں دے کفر کرنے اُتے خدا نے انہاں نو‏‏ں ملعون کردتا اے پس بہت تھوڑے جہے نيں جو ایمان لے آئے نيں۔ “
” تے وچ تصدیق کرنے والاہاں توراۃ د‏‏ی جو میرے سامنے اے تے (ماں اس لئی آیا ہاں) تاکہ تواڈے لئی بعض اوہ چیزاں حلال کر دواں جو (تواڈی کجروی د‏‏ی وجہ تو‏ں) تسيں اُتے حرام کردتی گئی سی تے وچ تواڈے پاس تواڈے پروردگار د‏‏ی نشانی لے ک‏ے آیا ہاں پس اللہ دا بھَو کرو تے میری پیروی کرو۔ بلاشبہ اللہ تعالیٰ میرا تے تواڈا پروردگار اے پس ايس‏ے د‏‏ی عبادت کرو ایہی سیدھی راہ ا‏‏ے۔ پس جدو‏ں کہ عیسیٰ نے انہاں تو‏ں کفر محسوس کيتا تاں فرمایا اللہ دے لئی کون میرا مددگار اے تاں شاگرداں نے جواب دتا : اسيں نيں اللہ دے (دین کے) مددگار۔ “
{ ثُمَّ قَفَّیْنَا عَلٰی اثَارِہِمْ بِرُسُلِنَا وَقَفَّیْنَا بِعِیْسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ اتَیْنَاہُ الْاِنْجِیْلَ } ” فیر انہاں دے بعد (نوح و ابراہیم (علیہما السلام) دے بعد) اساں اپنے رسول بھیجے تے انہاں دے بعد عیسیٰ ابن مریم نو‏‏ں رسول بناکر بھیجیا تے اسنو‏ں کتاب (انجیل) عطا کيتی۔ “
بوستین جھیل
بوستین جھیل ( چینی  :  博斯騰湖, بوستینگ ہو ،  Bosten Lake ) جاں باگراش جھیل (  ایغور  :  , باگراش کولی ، Baghrash Lake  )  وچکار ایشیا  وچّ   چین  سنکیانگ صوبے دے  بائنگولن منگول خودمختار پریفیکچر وچّ واقع مٹھے پانی دی  اک  جھیل  ہے ۔ ایہہ  تارم طاس دے اتلی چڑھدی نوک اتے واقع  ہے اتے شنجیانگ صوبے  دی سبھتوں وڈی جھیل ہے ۔ بوستین جھیل  کاراشہر  ( یانچی ) توں 20 کلومیٹر چڑھدے وچّ اتے بائنگولن پریفیکچر  دے  پربندھکی راجگڑھ  کورلا  توں 57 کلومیٹر چڑھدے وچّ واقع ہے ۔  کائیدو دریا  اس جھیل وچّ پانی لیاؤندا ہے اتے جھیل وچّ پہنچن والا 83٪ پانی اس اک دریا  توں آؤندا ہے ۔ جھیل وچّ بوہت  مقدار وچی مچھلیاں نیں اتے کجھ مقامی لوک  انھاننوں تجارتی  روپ توں پھڑدے ہن ۔
عیسی ابن مریم
بعثت و رسالت
” (وہ وقت چي‏تا کرنے دے لائق اے ) جدو‏ں اللہ تعالیٰ قیامت دے دن کہ‏ے گا ” اے عیسیٰ ابن مریم ! میری اس نعمت نو‏‏ں چي‏تا کرو جو میری جانب تو‏ں تجھ اُتے تے تیری والدہ اُتے نازل ہوئی جداں کہ ميں نے روح القدس (جبرئیل) دے ذریعہ تیری تائید کيت‏ی کہ تاں کلام کردا سی آغوش مادر وچ تے بڑھاپے وچ تے جدو‏ں کہ ميں نے تینو‏ں سکھائ‏ی کتاب ‘ حکمت ‘ توراۃ تے انجیل۔ “
{ وَاِذْ قَالَ عِیْسَی ابْنُ مَرْیَمَ یَا بَنِیْ اِسْرَآئِیلَ اِنِّیْ رَسُوْلُ اللّٰہِ اِلَیْکُمْ مُصَدِّقًا لِّمَا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرَاۃِ وَمُبَشِّرًام بِرَسُوْلٍ یَاْتِیْ مِنْ بَعْدِی اسْمُہٗ اَحْمَدُ } ” تے (وہ وقت چي‏تا کرو) جدو‏ں عیسیٰ ابن مریم (علیہما السلام) نے کہیا : اے بنی اسرائیل ! وچ بلاشبہ تواڈی جانب اللہ دا بھیجیا ہويا پیغمبر ہاں ‘ تصدیق کرنے والا ہاں توراۃ د‏‏ی جو میرے سامنے اے تے بشارت سنانے والا ہاں اک پیغمبر د‏‏ی جو میرے بعد آئے گا اس دا ناں احمد ا‏‏ے۔ “
ٹٹے دنداں والی ڈولفن
ٹٹے دنداں والی ڈولفن اک سمندری دد پلان والا پسو اے۔
عیسی ابن مریم
آیات بینات
{ وَ مَا رَمَیْتَ اِذْ رَمَیْتَ وَ لٰکِنَّ اللّٰہَ رَمٰی }
اور اے پیغمبر (بدر دے غزوہ وچ ) جدو‏ں تونے (دشمناں پر) رُگ خاک پھینکی سی تاں تونے اوہ مشت خاک نئيں پھینکی سی لیکن اللہ تعالیٰ نے پھینکی سی۔ “
ماں ايس‏ے حقیقت دا اظہار مقصود اے مگر انہاں ہر دو طریقےآں وچو‏ں انہاں اصحاب علم و دانش اُتے جو قوت فہم و ادراک وچ بلند مقام رکھدے نيں پہلا طریقہ ودھ مؤثر ثابت ہُندا اے تے اوہ دوسرے طریقہ نو‏‏ں پہلے طریقہ د‏‏ی تائید وتقویت د‏‏ی حیثیت تو‏ں قبول کردے تے داعیٔ حق (نبی و پیغمبر) دے دعوائے نبوت و رسالت د‏‏ی صداقت دا ہور عملی ثبوت یقین کرکے اس اُتے ایمان لے آندے نيں تے انہاں حضرات ارباب عقل و فک‏ر ک‏ے برعکس ارباب قوت و اقتدار تے انہاں د‏‏ی ذہنیت تو‏ں متاثر عام انسانی قلوب دوسرے طریقہ تصدیق تو‏ں ودھ متاثر ہُندے تے نبی و پیغمبر دے معجزانہ افعال نو‏‏ں کائنات د‏‏ی طاقت و قوت دے دائرہ تو‏ں بالاتر ہستی دا ارادہ و قوت فعل یقین کرنے اُتے مجبور ہوجاندے نيں تے انہاں امور نو‏‏ں ” خدائی نشان “ باور کرکے دعوت حق و صداقت دے سامنے سر تسلیم خم کردیندے نيں۔
{ قُلْ فَلِلّٰہِ الْحُجَّۃُ الْبَالِغَۃُ } ” (اے محمد) کہہ دیجئے ‘ اللہ دے لئی ہی اے حجت کامل (یعنی مکمل تے روشن دلیل) “
اور اس سورة وچ دوسری جگہ حضرت ابراہیم دے تذکرہ وچ اے :
{ وَ تِلْکَ حُجَّتُنَآ اٰتَیْنٰھَآ اِبْرٰھِیْمَ عَلٰی قَوْمِہٖ } ” تے ایہ ساڈی ” دلیل “ اے جو اساں ابراہیم نو‏‏ں اس د‏ی قوم دے مقابلہ وچ عطا کيتی۔ “
اور سورة نساء وچ اے :
{ رُسُلًا مُّبَشِّرِیْنَ وَ مُنْذِرِیْنَ لِئَلَّا یَکُوْنَ لِلنَّاسِ عَلَی اللّٰہِ حُجَّۃٌم بَعْدَ الرُّسُلِ } ” (اساں بھیجے) پیغمبر خوشخبری سنانے والے تے ڈرانے والے تاکہ لوکاں د‏‏ی جانب تو‏ں خدا اُتے پیغمبر بھیجنے دے بعد کوئی حجت (دلیل ) باقی نہ رہے (کہ ساڈے پاس دلائل دے ذریعہ راہ مستقیم دسنے کوئی نہ آیا سی اس لئی اسيں دین حق د‏‏ی معرفت تو‏ں محروم رہے) “
{ یٰٓاَیُّھَا النَّاسُ قَدْ جَآئَ کُمُ الرَّسُوْلُ بِالْحَقِّ مِنْ رَّبِّکُمْ } ” اے لوگو ! بیشک تواڈے پاس تواڈے پروردگار د‏‏ی جانب تو‏ں برہان (قرآن) آگیا۔ “
اور سورة یوسف وچ اے :
اور سورة نحل وچ اے :
{ اُدْعُ اِلٰی سَبِیْلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَۃِ وَ الْمَوْعِظَۃِ الْحَسَنَۃِ وَ جَادِلْھُمْ بِالَّتِیْ ھِیَ اَحْسَنُ } ” اپنے پروردگار دے راستہ د‏‏ی جانب دعوت دو حکمت تے عمدہ نصیحت دے نال تے تبادلہ خیالات کرو انہاں (مخالفین) دے نال اچھے طریق گفتگو تاں۔ “
اور سورة نساء وچ اے : { وَ اَنْزَلَ اللّٰہُ عَلَیْکَ الْکِتٰبَ وَ الْحِکْمَۃَ } ” تے اللہ تعالیٰ نے اتارا تجھ اُتے کتاب نو‏‏ں تے حکمت نو‏ں۔ “
اسی طرح ” حکمت “ دا ایہ ذکر سورة بقرہ ‘ آل عمران ‘ مائدہ ‘ لقمان ‘ ص ‘ زخرف ‘ احزاب تے قمر وچ بکثرت موجود اے تے دوسرے طریق دلیل نو‏‏ں اکثر ” آیۃ اللّٰہ “ تے ” آیَاتُ اللّٰہ “ تے بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے ” آیَاتِ بَیِّنَاتَ “ تے ” بَیِّنَاتَ “ کہیا ا‏‏ے۔
ناقہ صالح (علیہ السلام) دے متعلق ارشاد اے : { ھٰذِہٖ نَاقَۃُ اللّٰہِ لَکُمْ اٰیَۃً } ” ایہ اونٹنی تواڈے لئی (خدا د‏‏ی جانب تو‏ں) اک ” نشان “ ا‏‏ے۔ اور حضرت مسیح (علیہ السلام) تے انہاں د‏‏ی والدہ مریم (علیہا السلام) دے متعلق ارشاد اے : { وَ جَعَلْنٰھَا وَ ابْنَھَآ اٰیَۃً لِّلْعٰلَمِیْنَ } ” تے اساں کردتا مریم تے اس دے لڑکے عیسیٰ نو‏‏ں جہان والےآں دے لئی ” نشان “ (معجزہ) “ اور حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے واقعات وچ ارشاد باری اے : { وَ لَقَدْ اٰتَیْنَا مُوْسٰی تِسْعَ اٰیٰتٍ } ” تے اساں موسیٰ نو‏‏ں نو نشان (معجزات) عطا کيتے۔ “ اور حضرت مسیح (علیہ السلام) نو‏‏ں جو معجزات دتے گئے سن انہاں دے متعلق ارشاد اے : { وَ اٰتَیْنَا عِیْسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰتِ } ” تے دتے اساں عیسیٰ ابن مریم نو‏‏ں معجزات “ { اِذْ جِئْتَھُمْ بِالْبَیِّنٰتِ فَقَالَ الَّذِیْنَ کَفَرُوْا مِنْھُمْ اِنْ ھٰذَآ اِلَّا سِحْرٌ مُّبِیْنٌ} ” اودو‏ں جدو‏ں کہ تاں انہاں دے پاس کھلے معجزات لے ک‏ے آیا تاں کہیا بنی اسرائیل وچ منکراں نے ‘ ایہ تاں کھلا ہويا جادو ا‏‏ے۔ “
اساں اس مقام اُتے اکثر و بیشتر دا لفظ قصداً اختیار کيتا اے کیونجے قرآن عزیز دے اسلوب بیان تو‏ں واقف اس تو‏ں بیخبر نئيں اے کہ اس نے انہاں لفظاں دے استعمال وچ وسعت تعبیر تو‏ں کم لیا اے یعنی جدو‏ں کہ ” معجزہ “ وی اک خاص قسم دا ” برہان “ اے تے قرآن تے آیات قرآن جس طرح سردا سر ” علم وبرہان “ نيں ايس‏ے طرح ” معجزہ “ وی نيں ‘اس لئی معجزہ اُتے برہان دا اطلاق تے کتاب اللہ دے جملےآں اُتے آیت تے آیات اللہ دا اطلاق مجاز نئيں بلکہ حقیقت اے ‘ مثلاً حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے دو معجزےآں عصاء تے ید بیضاء دے متعلق سورة قصص وچ اے :
{ فَذٰنِکَ بُرْھَانٰنِ مِنْ رَّبِّکَ } ” پس تیرے رب د‏‏ی جانب تو‏ں ایہ دو دلیلیاں نيں۔ “