cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مریخ دی آب و ہوا
شمسی شعاع ریزی
دے آئی عبد س اماٹوف نے تجویز دی کہ مریخ تے زمین دونے اُتے اک نال مشاہدہ کیتی گئی "متوازی عالمگیری حرارت" دی وجہ اک ای ہو سکدی اے: لمبے عرصے وچ شمسی شعاع ریزی وچ ہونے والی تبدیلی۔ اگرچہ کچھ افراد جو عالمگیری حرارت دی سائنس نوں  رد کر دے نیں   اس بات نوں   ثبوت دے طور اُتے پیش کرکے کہندے نیں   کہ انسان ماحولیاتی تبدیلی دا باعث نئيں اے، عبد س اماٹوف دا نظریہ سائنسی دنیا وچ قبول نئيں کیتا گیا۔ اس دے قیاسات کسے ایسے جریدے وچ شایع نئيں ہوئے جتھے انہاں اُتے اساں   رتبہ لوگاں نے نظر ثانی دی ہو۔ انہاں نوں   دوسرے سائنس داناں نے رد کر دتا اے جو کہندے نیں   کہ " ایہ خیال کسے نظریے جاں مشاہدات دی بنیاد اُتے نئيں اے" تے ایہ طبیعی فہم دے برخلاف اے۔" دوسرے سائنس داناں نے تجویز ڈی کہ مریخ دے مدار وچ پائے جانے والی بے قاعدگیاں جاں ممکنہ طور اُتے شمسی اشعاع ریزی تے مداروی اثرات مل کر اس دا سبب ہوں۔
آب و ہوائی خطے
thumb|درجہ حرارت اور تبدیل شدہ ازمقام نگاری، درجہ بیاض، حقیقی شمسی اشعاع کی بنیاد پر بنائے گئے مریخی سیاروی آب و ہوا کےخطّے۔ میدانی آب و ہوائی خطاں نوں  سب توں پہلے ولادیمیر کوپن نے روئیدگی جماعت بندی دی بنیاد اُتے وضع کیتا۔ آب و ہوائی جماعت بندی نوں   مزید درجہ حرارت تے بارش دی بنیاد کیتا گیا تے مزید حصّوں وچ درجہ حرارت تے شبنم دے موسمی تغیر دی تقسیم دی بنیا اُتے توڑا کیتا؛ اک علاحدہ جماعت اضافی آب و ہوا دے خطاں دی وی اے جداں کہ اُچی ارض البلد وچ۔ مریخ وچ نہ تو سبزہ روئیدگی ہُندی اے نہ ای بارش، لہٰذا کوئی وی آب و ہوائی جماعت بندی صرف درجہ حرارت دی بنیاد اُتے ای دی جا سکدی اے؛ اس نظام وچ مزید بہتری شاید دھول دی تقسیم، پانی دے بخارات تے برف باری توں دی جا سکے۔ شمسی آب و ہوا دے خطے وی مریخ اُتے آسانی دے نال وضع کیتے جا سکدے نیں  ۔
حالیہ مہمات
2001ء مریخ مہم فی الوقت مریخ دے مدار وچ چکر لگیا رہے اے تے اپنے آلے ٹی ای ایس دی مدد توں سیاروی کرۂ فضائی دا درجہ حرارت ناپنے وچ مصروف اے۔ مریخ پڑتال گر جتھے گرد فی الوقت مدار توں روزانہ آب و ہوا تے ماحول دے مشاہدات وچ مصروف اے۔ اس دے آلات وچوں اک مریخ موسمی صدا پیما آب و ہوا دے مشاہدات دے لئی بطور خاص بنایا گیا اے۔ ایم ایس ایل نوں  2011ء وچ چھڈیا گیا سی جو مریخ اُتے 6 اگست 2012ء اُتے اتر گیا سی۔ جتھے گرد ماوین تے منگلیان فی الوقت مریخ دے گرد چکر لگیا رہے نیں   تے اس دے کرۂ فضائی دی تحقیق وچ مصروف نیں  ۔
مستقبل دی مہمات
[//en.wikipedia.org/wiki/ExoMars_Trace_Gas_Orbiter ایکزو مارس گیساں دا سراغ لگانے والا مدار گرد] 2016ء وچ چھڈیا جائے گا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:مریخ دی آب و ہوا گٹھ:مریخ
بجلجینا
بجلجینا بوسنیا تے ہرزیگوونا دا اک شہر اے.
گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دے شہر گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
جنگ بہادر گوئل
جنگ بہادر گوئل (جم 23 اگست 1946) پنجابی ساہت وچ ‘نویں صنف’ دا آغاز کرن والے انوکھے پنجابی لکھاری ہن۔ اوہناں نے تن حصےآں وچ عالمی ساہت دے شاہکار ناول پستک-لڑی پنجابی ساہت جگت نوں دتی اے۔ اس کتاب لڑی دے پہلے حصہ وچ پنجھی، دوجے حصہ وچ گیاراں اتے تیجی وچ دس ناولاں - کل چھیالی ناولاں دی پنر-سرجنا کیتی اے۔ ایہہ ناولاں مختصر سار جاں محض ترجمہ نہیں۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری
اگ پہاڑ
اگ پہاڑ زمین دی پدھر یا چھلڑ تے اک مگھورا ہُندا اے جتھوں میگما، سواء تے گیساں پدھر دے تھلیوں باہر آوندیاں نیں۔ اگ والے پہاڑ اوتھے ہُندے نیں جتھے پلیٹ ٹیکٹونکس رلدیاں نیں یا وکھریاں ہُندیاں نیں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جیالوجی گٹھ:آتش فشاں
گوانگزو
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے گوانگڈونگ صوبے دا راجگڑھ اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
صوبہ اردبیل
ایران براعظم ایشیاء دا اک دیس اے ، اس دیاں سرحداں پاکستان ، افغانستان ، ترکمانستان ، آذربائیجان ، آرمینیا ، ترکی ، عراق نال لگدیاں نیں ، آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان وی اس دی سرحد نال لگدی اے ، خلیج فارس تے بحیرہ قزوین (کیسپیئن) وی ایران سرحداں نال لگدے نیں ۔
ایران دے کل 31 صوبے نیں تے اس دے صوبےآں نوں شہرستاناں (ضلع)دی انتظامی ونڈ چ ونڈیا گیا اے ۔
صوبہ البرز ایران دے 31 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اس دا راجگہڑ اردبیل شہر اے ۔
صوبہ البرز دے کل 9شہرستان نیں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا گٹھ:صوبہ اردبیل
البانوی بولی
البانوی البانیا تے ہور دیساں وچ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 76 لکھ اے۔
البانوی بولی ہند یورپی پروار دی پرانی بولی اے۔ ایہہ اپنے عامَ طور تے مولک روپ وچ البانوی جنتا دی پرانے پرتھاواں دی طرحاں اج وی موجود اے۔ اس دے بولن والیاں دی گنتی لگبھگ دس لکھ اے۔ اتری اتے دکھن دو بولیاں دے روپ وچ ایہہ پرچلت اے۔ اتری بولی نوں گویگئ کہندے ہن اتے دکھن نوں توسک۔ ایہناں دے سنگیا روپاں وچ تھوڑھا فرق اے: گویگئی وچ سوراں دے وچکار دا نہیں توسک وچ را ہو جاندا اے۔ اس بولیاں دا ہند یورپی روپ ایہناں دے پڑناواں اتے کریاپداں وچ اج وی سرکھات اے۔ جیہا: تاں (داؤ - انگریزی ؛ توں - ہندی) ؛ نہ (وی - انگریزی، اسیں - ہندی) ؛ جو (یو - انگریزی، توں - ہندی) اتے کریاپدوں وچ روپودھان: دوم (میں کہندا ہاں) ؛ دوتی (اوہ کہندا اے) ؛ دومی (اسیں کہندے ہاں) ؛ اتے دونی (اوہ کہندے ہاں) ۔
اس دی ساری ووکیبولری غیرملکی شبداں ولوں ملکے بنی اے، حالانکہ ہند یورپی بولی پروار دے کئی مولک شبد اس وچ اج وی موجود ہن۔ پرانی یونانی بولی ولوں بہت ہی گھٹ شبد اس وچ آئے پرتیت ہندے ہن، پر قرون وسطی اتے جدید یونانی ولوں ضرور کجھ شبد گھم پھیرکے (اتے کدے - کدے بھیس بدلکے وی) اس بولی وچ آ گئے ہن۔ جویں لپسیت (ایہہ ضروری اے) شبد سربئن بولی ولوں البانوی وچ آیا، پر استوں پہلاں سربیا نے اسنوں یونان ولوں لیا سی۔ سلاو بولیاں ولوں وی کئی شبد لئی گئے ہن۔ کلاسکی یگ وچ پرانے گریک دا اثر البانیا تک نہیں پہنچ پایا، جدوں کہ لاطینی اثر بہت پہلاں ولوں ہی اتھے تک پہنچ چکیا سی۔ البانوی انکاولی وچ چار لئی قطرے اتے شت لئی کود شبد ضرور ہی لاطینی بولی دے ہن۔ جدوں کہ پیس (پنج) اتے دہیت (دس) مول ہند- یورپی - پروار دے ہن۔ اس پرکار لاطینی امیکس (دودھ) البانوی وچ میک رہِ گیا اے۔
طاقتور رومی سلطنت دے پربھتودور وچ البانوی شہری ووکیبولری اتے یتھانسار پربل لاطینی اثر وی پیا، پر پینڈو جنتا نے اپنی بولی نوں اج تک سرودا خالص رکھیا اے۔ اس دا اچارن اتے گرائمر اج وی اپنے مولک روپ وچ اکھنڈت اے۔ ایہہ بولی جس پہاڑ متعلق پردیش وچ بولی جاندی اے، اوہ ایپیرس دے شمال وچ، مانٹینیگرو دے دکھن وچ اتے اڈریاٹیک سمندر دے پوروستھ اے۔ ایہہ کدوں اتے کویں اس کھیتر وچ آئی، ایہہ ہن تک غیرمقررہ اے۔ اس بولی دے 15ویاں صدی دے ہی مہیا ساہت نوں سبھتوں پرانے کیہا جاندا اے، پر ہور سارا پرانا ساہت 16ویاں اتے 17ویاں صدی دا ہی ملدا اے۔ جدید البانوی ساہت جس بولی وچ لکھیا گیا اے اوہ حال بولی ولوں بہت وکھ نہیں اے اتے حال بولی پرانی بولیاں دا ہی عامطور: اپرورتیت روپ اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:البانیا دیاں بولیاں
اوسپ ماندلستام
اؤسپ ایمیلیئیوچ ماندلستام (О́сип Эми́льевич Мандельшта́м; 15 جنوری 1891 – 27 دسمبر 1938) اک روسی شاعر اتے مضمون نگار سی، جو انقلاب اتے اس دے بعد اتے سوویت یونین دے ابھار دے دوران روس وچ رہندا سی، اتے ندیژدا ماندلستام دا شوہر سی۔ اس نے شاعری دے ایکمیئسٹ سکول دا مکھ ممبر سی۔ اس نے 1930ویاں دے جبر دوران جوزف سٹالن دی سرکار نے گرفتار کر لیا گیا سی اتے اس دی بیوی ندیزدا سمیت اندرونی جلاوطنی وچ بھیج دتا گیا سی۔ اک پرکار دی راحتَ دے مدنظر، اوہ مغربی روس وچ وارنز چلے گئے۔ 1938 وچ ماندلستام نوں دوبارہ گرفتار کر لیا گیا سی اتے سائبیریا دے اک گلاگ کیمپ دی سزا سنائی اے۔ اسے سال کیمپ وچ ہی اس دی موت ہو گئی۔
دهستان مرکزی (دشتی)
ایہ ایران دے صوبہ بوشہر دے ضلعے شہرستان دشتی دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان دشتی ، صوبہ بوشہر چ اے ۔
ضلع لیرک
آذربائیجان قفقاز دا اک مسلمان دیس اے جہڑا سویت یونین دے خاتمے مگروں دنیا دے نقشے اتے ابھریا ۔ آذربائیجان دے کل انتظامی علاقے 78 نیں ، جنہاں چوں 59 ضلعے تے 11 شہر آذربائیجان چ تے 7 ضلعے تے اک شہر آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان ج نیں ۔ ضلع لیرکآذربائیجان دا اک ضلع اے اسدا انتطامی مرکز لیرک شہر اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ
ہائیکؤ
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے ہائینان صوبے دا راجگڑھ اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
اروشی روتیلا
اروشی رؤتیلا (پیدائش 25 فروری 1994) اک بھارتی فلمی اداکارہ تے ماڈل اے جو بالی ووڈ کی فلماں وچ نظر آندی ا‏‏ے۔ اروشی روتیلا نو‏‏ں مس ڈیو - 2015 دا تاج پوش کیتا گیا سی تے مس یونیورس 2015 دے پروگرام وچ ہندوستان د‏‏ی نمائندگی کيتی۔
اروشی روتیلا نے سنگھ صاب دتی گریٹ (2013) دے نال بالی ووڈ وچ قدم رکھیا تے صنم رے (2016) ، گریٹ گرینڈ مستی (2016) تے ہیٹ اسٹوری 4 (2018) ورگی فلماں وچ نظر آئیاں ۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
اروشی روتیلا 25 فروری 1994 نو‏‏ں ہردوار وچ میرا روتیلا تے منور سنگھ رؤتیلا دے گھر پیدا ہوئیاں سن۔ اروشی روتیلا دا آبائی شہر کوٹ دوار وچ اے اروشی روتیلا دا بچین انتہائی حوصلہ افزا سی ارووشی نے بلومنگ ویل پبلک اسکول ، سینٹ جوزف کانونٹ پبلک اسکول تے دہلی یونیورسٹی وچ تعلیم حاصل کيتی ۔ ہور تعلیم دے لئی انہاں نے ہندو کالج ماں داخلہ لیا ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
مقابلہ حسن (2009–2015)
15 سال د‏‏ی عمر وچ ، رؤتیلا نو‏‏ں ولز لائف اسٹائل انڈیا فیشن ویک وچ پہلا وڈا موقع ملا۔ انہاں نے مس ٹین انڈیا 2009 دا اعزاز وی جِتیا سی ۔ اک نوعمر ماڈل د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اوہ لکمے فیشن ویک وچ شو اسٹاپر سن تے انہاں نے ایمیزون فیشن ویک ، دبئی فیشن ویک ، بمبئی فیشن ویک وغیرہ اُتے ریمپ واک کيتی۔
2011 وچ ، 17 سال د‏‏ی عمر وچ ، رؤتیلا نے انڈین پرنسس 2011 ، مس ٹورزم ورلڈ 2011 تے مس ایشین سپر ماڈل 2011 دا ٹائٹل جِتیا۔ انہاں نے مس ٹورزم کوئین آف دتی ایئر 2011 دا اعزاز وی جِتیا جو 102 ملکاں دے شرکاء دے نال چین وچ منعقد ہويا سی تے اوہ مقابلہ جیتنے والی پہلی ہندوستانی خاتون بن گئياں۔ اس دوران انہاں نو‏ں بالی وڈ فلم عشق زادے د‏‏ی پیش کش وی کيتی گئی سی لیکن انہاں نے اسنو‏ں مسترد کر دتا کیونجے اوہ مس یونیورس دے مقابلہ اُتے توجہ مرکوز کرنا چاہدیاں سن۔ 2012 وچ ، انہاں نے I AM She - مس یونیورس انڈیا دے تاج دے نال نال مس فوٹوجینک دے لئی خصوصی ایوارڈ جِتیا۔ اُتے ، اسنو‏ں اپنے آئی ایم شی دے تاج نو‏‏ں ترک کرنا پيا کیونجے اوہ اس وقت کم عمر سن
2015 وچ ، رؤتیلا اک بار فیر ہندوستانی مقابلہ حسن وچ شامل ہوگئياں تے اپنا اعزاز دوبارہ حاصل کیتا۔ اس تو‏ں اوہ دو بار مس یونیورس انڈیا دا تاج جیتنے والی تریخ د‏‏ی پہلی تے واحد خاتون بن گئياں۔ ہور برآں ، انہاں نے یاماہا فاسینو مس دیوا م مس یونیورس انڈیا 2015 وچ مس بیوٹی فل اسمائل دا خطاب وی جِتیا۔ اُتے اوہ مس یونیورس 2015 وچ کامیاب نہ ہوسکن۔
فلمی کیریئر (2013 – موجودہ)
اروشی رؤتیلا نے سنی دیول دے مدمقابل مرکزی ہیروئن د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہلی شروعات کيتی۔ انہاں نو‏ں ہندوستانی ٹوڈے تے بالی ووڈ ہنگامہ جداں مختلف پورٹلز تو‏ں داد ملی۔ ترن آدرش نے دسیا کہ "اروشی رؤتیلا فوٹو جینک لگتی نيں تے اگرچہ اوہ پہلی بار اداکاری کررہیاں نيں۔ لیکن اوہ کئی سلسلےآں وچ پراعتماد دکھادی دیندی نيں۔" جس وچ انڈیا ڈاٹ کم نے کہیا ، "سنی دیول د‏‏ی اہلیہ دا کردار ادا کرنے والی ڈیبونٹ اروشی رؤتیلا اک مختصر کردار وچ اپنی موجودگی نو‏‏ں محسوس کرنے دا انتظام کردی ، خوبصورت نظر آرہیاں نيں تے خوبصورت انداز وچ رقص کردی نيں۔" سنگھ صاحب دتی گریٹ دے بعد ، اروشی رؤتیلا یو یو ہنی سنگھ دے بین الاقوامی ویڈیو البم ، لو ڈوز وچ نمودار ہوئے ، جو اکتوبر 2014 وچ جاری ہويا سی ۔
اس دے فورا بعد ہی ، اس نے جنوبی فلم انڈسٹری وچ شمولیت اختیار کيتی تے مسٹر ایرواندا دے نال کنڑا فلم انڈسٹری وچ قدم رکھیا۔ اگرچہ اس فلم نو‏‏ں ناقدین دے منفی جائزے ملے لیکن انہاں دے رقص د‏‏ی تعریف کيت‏ی گئی۔ ٹائمز آف انڈیا دے لئی سنائنا سریش نے تحریری طور اُتے لکھیا کہ ، "اروشی رؤتیلا اظہار خیال کردیاں نيں تے انہاں وچ دکھائے جانے والے چند مناظر تے گاناں وچ اپنی شناخت چھوڑدی نيں ، خاص طور اُتے اپنے ڈانس دے نال۔"
اس دے بعد ، اروشی رؤتیلا دو فلماں ، صنم رے تے گریٹ گرینڈ مستی دے نال نال دو میوزک ویڈیواں وچ وی 2016 وچ نظر آئیاں ۔ پہلا میکا سنگھ تے انوپما راگ دے نال لال دوپٹہ سی تے دوسرا ودیوت جاموال دے نال گل بن گئی سی ۔
2017 وچ ، اروشی رؤتیلا نے فلم کابل وچ اک خصوصی ڈانس نمبر حسیناں دا دیوانہ وچ کم کیتا۔ بالی ووڈ اسٹار امیتابھ بچن - جس شخص نے اصل وچ اس کلاسک گانا اُتے رقص کیتا سی ، انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی تعریف کيت‏ی گئی۔ اس دے علاوہ ، انہاں نے بنگلہ دیشی فلم پوروباشینی وچ وی اک خصوصی کردار ادا کیتا۔
2018 وچ ، اوہ انتقام اُتے مبنی ڈراما فلم ہیٹ اسٹوری 4 وچ نظر آئیاں ۔ اس د‏ی کارکردگی اُتے انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی گئی ، جداں کہ۔ ٹائمز آف انڈیا کے رچیت گپتا نے بیان کیتا ، "اروشی رؤتیلا دا مرکزی کردار اے تے انہاں دے کردار وچ پیش کرنے دے لئی کافی کچھ ا‏‏ے۔ اوہ اک اسٹریپ کلب وچ لڑکی دے ناچنے دے طور اُتے شروع ہُندی اے ، لیکن جداں ہی ایہ کہانی منظر عام اُتے آندی اے ، اس دے کردار وچ بہت موڑ ، موڑ تے انکشاف ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ڈیسک اُتے بہت کچھ اے تے خوبصورت اداکارہ متعدد جذبات تے رنگاں نو‏‏ں آسانی تو‏ں سنبھالدی نيں۔ "
فروری 2019 وچ ، اروشی رؤتیلا نے انیس بزمی د‏‏ی مزاحیہ فلم پاگل پندی د‏‏ی شوٹنگ شروع د‏‏ی ، جو 22 نومبر 2019 نو‏‏ں ریلیز ہونے والی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بگ باس دے شرکا گٹھ:مس یونیورس 2015ء شرکاء مقابلہ گٹھ:1994 دے جم گٹھ:۱۹۹۴ دے جم گٹھ:اتراکھنڈ دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی فاتحین مقابلہ حسن گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:اتراکھنڈ شماریا‏‏تی ماڈل گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں
بفتیا
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ بفتیا شہر رومانیہ دا اک شہر تے رومانیہ دی الفوف کاؤنٹی دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:رومانیہ دے شہر گٹھ:رومانیہ دے آباد تھاں گٹھ:رومانیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
لانژو
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے گانسو صوبے دا راجگڑھ اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
ضلع لئیا
ضلع لئیا، پنجاب، پاکستان دا اک ضلع اے۔ ایہدا صدر مقام لئیا شہر اے۔
لئیا دا محلِ وقوع
لئیا پنجاب وچ تھل دا اہم ضلع اے ایہ بے آب وگیاہ علاقہ اے جِتھے کدیں پانی پین لئی نئیں لبھدا سی اوہ علاقہ ہُن ملک دے دوجے علاقیاں دے شانہ بہ شانہ ملکی ترقی دے کارواں وِچ شامل اے تے اپنے اندر لکھاں بندیاں دی روزی روٹی دا سمان کردا پئیا اے۔
ایہدے شمال وِچ تھل دا دوجا اہم ضلع بھکھر، لہندے (مغرب آلے )پاسے دریائے سندھ دے پار ڈیرہ غازیخان تے ڈیرہ اسماعیل خان دے اضلاع، جنوب وَل پرانا ضلع مظفر گڑھ جیہدی تحصیل دے طور تے 1982ء تائیں لئیا نیں کم کیتا، چڑھدے (مشرق آلے ) پاسے ضلع جھنگ واقع اے۔
شرقن غربن 64 میل (تقریبن 86 کلومیٹر) تے شماللن جنوبن 52 میل (78 کلومیٹر تقریبن) پھیلیا ہویا اے ۔ سطح سمندر توں 500 فٹ دی بلندی تے واقع اے ۔ 31-33 درجے طول بلد تے 71-72 عرض بلد تے واقع اے ۔ ایہدا کل رقبا 6,290 مربع کلومیٹر (15,52,648 قلعے) اے۔ اِنڈس دریا ایہدی حداں وِچ 75 کلومیٹر تک وَگدا اے ۔
مختلف سَمےاں وِچ لئیا دے علاقے دا محلِ وقوع ایہدیاں حداں دے بدلن نال بدلدا رہیا اے ۔ میرانیاں دے دورِحکومت وِچ لئیا دیاں حداں شمال وَل دلے والا (ضلع بھکھر) تک، مشرق وَل دریائے چناب تک ، مغربی پاسے وِچ دریائے سندھ دے نال نال تے جنوب آلے پاسیوں محمود کوٹ ضلع مظفر گڑھ تائیں کِھلریاں ہوئیا ں سن۔ کمال خان میرانی دے پوترے محمودخان میرانی دے ویلے ایہہ حداں سونگڑ کے شمال وَل بہل تائیں، جنوب وَل محمود کوٹ تائیں، مشرق وِچ گڑھ مہاراجہ تیک تے مغرب وَل دریائے سندھ تیکر رہ گئیاں۔کلہوڑا خاندان دے برسرِ اقتدار آئون نال دُلے والا تے مڑودھیا تک لئیا دیاں حداں کھِلر گئیاں ۔انگریزاں دے سمے وِچ لئیا نوں ڈویژن دا درجا دِتا گیا تے ڈیرا اسماعیل خان، مظفر گڑھ دے علاقے وی ایہدے وِچ شامل ہوگئے تے ایس طرحاں محلِ وقوع وِی بدل گیا۔
لئیا دی انتظامی ونڈ
لئیا قدیم دور توں ای انتظامی حیثیت دا حامل رہیا اے ۔ مہاراجا رنجیت سنگھ نے لئیا دے علاقے نوں اپنی سلطنت وِچ شامل کیتا تے لئیا شہر نوں تھل دا مرکز چُنیا ۔ پنجاب تے پوری طرحاں دسترس حاصل کر لین توں بعد 1849ء وِچ انگریز سرکار نے لئیانوں ڈویژن دا درجا دے دِتا۔ ڈیرا غازی خاں ، ڈیرا اسماعیل خاں ، راجن پور تے مظفر گڑھ دے ضلعیاں نوں ایہدے وِچ شامل کر دِتا گیا ۔ گیاراں ورھے بعد 1860ء نوں ایہدا درجا گھٹا کے ضلعی صدر مقام دا درجا دے دِتا گیا ۔
1861ء وچ ایہدے تے اک واری فیر بھیڑا ویلا آیا تے سرکار نے ایہنوں تحصیل بنا دتا ۔ ایہ ضلع ڈیرا اسماعیل خان دی تحصیل بن گیا ۔ 1901ء نوں ڈیرا اسماعیل خان توں الگ ہو کے ضلع میاں والی نال بطور تحصیل جُڑ گیا ۔ایہ تعلق اَٹھ وَرھےاں تک رہیا فیر ایہنوں 1909ء وِچ ضلع میاں والی نالوں الگ کرکے ضلع مظفر گڑھ نال منسلک کر دِتا گیا ۔ لئیا ، مظفر گڑھ نال 1982ء تک منسلک رہیا ۔ پہلی جولائی 1982ء نوں لئیا نوں ضلعے دا درجا مِل گیا ۔
لئیا دی وَنڈ (بلحاظ رقبہ)
ضلع لئیا دے رقبے دی تفصیل کُچھ اینویں اے۔
کُل رقبا (کلومیٹراں وِچ) 6,290 مربع کلومیٹر (قلعیاں وِچ) 15,52,648 قلعے تحصیل لئیا دا رقبہ (کلومیٹراں وِچ) 1,722 مربع کلومیٹر (قلعیاں وِچ) 4,94,657 قلعے تحصیل کروڑ دا رقبا (کلومیٹراں وِچ) 1,824 مربع کلومیٹر (قلعیاں وِچ) 3,63,509 قلعے تحصیل چوبارہ دا رقبا (کلومیٹراں وِچ) 2,754 مربع کلومیٹر (قلعیاں وِچ) 6,94,482 قلعے ضلع لئیا دے آبپاش رقبیاں دی تفصیل تھلے دِتی جاندی اے ۔ کُل آب پاش رقبا 6,14,030قلعے تحصیل لئیا دا کل آبپاش رقبا 2,44,454 قلعے تحصیل کروڑ دا کل آبپاش رقبا 2,31,333 قلعے تحصیل چوبارا دا کل آبپاش رقبا 1,38,243 قلعے غیر آبپاش رقبیاں دی تفصیل کُچھ اِنج اے۔ کل غیر آبپاش رقبا 9,38,618 قلعے تحصیل لئیا دا غیر آبپاش رقبا 2,50,203 قلعے تحصیل کروڑ دا غیر آبپاش رقبا 1,32,176 قلعے تحصیل چوبارہ دا غیر آبپاش رقبا 5,56,239 قلعے تحصیل چوبارا دا علاقہ سارا ریگستانی ہوون دے کارن غیر آباد اے تے چوبارہ دا دوجیاں دونواں تحصیلاں نالوں کِتھے زیادہ تناسب نال رقبہ غیر آبپاش اے۔ جدوں ’’تھل گریٹر کینال‘‘ دے منصوبے دی تکمیل تے تھل نوں پانی لبھیا تے فیر امید کیتی جاوے گی کہ غیر آبپاش رقبہ گھٹ ہوجاوے گا۔(ایتھے ایہہ دَسنا ضروری سمجھناں کہ ایہہ منصوبہ جنرل پرویز مشرف دے دورِ حکومت وِچ تھل دی فلاح و بہبود لئی بنایا گیا اے۔ نہر دی کھدائی دا کم شروع ہوگیا اے۔)
لئیا دی ونڈ (بلحاظ سطح)
لئیا دا علاقا دو طرحاں دا اے ۔
2۔تھل
لفظ کچھی پنجابی زبان دا لفظ اے ۔ جیہڑا ’’کچھ‘‘ توں بنیا اے ۔ کَچھ دے معنے اردو وِچ ’’بغل ‘‘ دے نیں ۔ ایہ اوہ علاقہ اے جیہڑا اِنڈ دریا دی کچھ (بغل) وِچ اوہدے نال جُڑیا ہویا اے ۔ ایہ علاقا دریائی سیلاباں نال سیراب ہوندا آیا اے ۔ ہُن ایس علاقے دے زمیندار اپنیاں فصلاں نوں سیلابی پاݨی توں علاوہ ٹیوب ویلاں دی مدد نال وِی سیراب کردے نیں ۔ کچھی دا کل رقبا 4,99,179 قلعے اے ۔ کچھی دا علاقا 3 قِسم دے علاقیاں وِچ ونڈیا ہویا اے ۔
1۔ بیٹ
2۔کچا
3۔پکا
کچا
اِنڈس دریا دے چڑھدے پاسے جیہڑا علاقا نشیب وِچ واقع اے اینہوں لئیا دی حدود وِچ کچا آکھیا جاندا اے۔ جدوں وی دریا دے وِچ سیلاب آوندا اے تے اوہ اپنے نال لیاندی ہوئی زرخیز مِٹی ایس علاقے وِچ کھِلار جاندااے جیہدے پاروں ایتھے بہوں چنگیاں فصلاں ہوندیاں نیں۔زِمیں اُچی نیویں ہون دے کارن زمیندار ایس زرخیزی توں چنگی طراں فائدہ تاں نئیں چُک سگدا پَر گذارا چنگا ہوجاندا اے۔ بیٹ دی طراں ایس علاقے وِچ وسیوں گذارے لائق اِی اے۔ ایتھے اُگن آلیاں فصلاں وِچوں کنک، جو،سرئیوں ، تِل تے گنا قابلِ ذکر نیں۔ہُن تے ایس علاقے وِچ باغ وی ویکھن نوں لبھدے نیں۔
پکا
تیجا علاقا پکے دا اے ۔ ایہ اوہ علاقہ اے جیہڑا کچے تے لئیا شہر دے وِچکار واقع اے۔ ایہہ علاقہ وی سیلابی ہوون دے کارن بہوں زرخیز گنیا جاندا اے۔ ایتھے کاشتکاری تے وائی ویجی دا زیادہ تر انحصار ٹیوب ویلاں تے کیتا جاندا اے ۔ کماد قابلِ ذکر فصل اے۔ دور دور تائیں کماداں دی ہریالی ویکھن نوں لبھدی اے۔ کھجی، جامنوں تے امباں دے باغات ایس علاقے دی شان سمجھے جاندے نیں۔
1۔تھل جنڈی
تھل کلاں
تھل کلاں دا کُل رقبہ 8,03,511قلعیاں تے مشتمل اے جیہدے وِچ دو قسماں دی بھوئیں آئوندی اے۔ تھل کلاں نہری دا علاقہ نہری پانی دی فراہمی دے پاروں سرسبز تے شاداب اے ۔ ایتھے ہر قسم دیاں فصلا ں اگائیاں جاندیاں نیں۔ باغ وی بہوں سارے لوکاں نیں لائے ہوئے نیں۔ چکاں تے وَستیاں دی تعداد وی بہوں ساری اے پَر ایتھے دی وسیوں تھل جنڈی دی نسبت گھٹ اے۔ ریت وی تھل جنڈی نالوں زیادہ اے پر نہری پانی دی وجہ نال کنک تے کماد زیادہ ہوندا اے۔
لئیا دی وَنڈ (بلحاظ آبادی)
1981ء دی مردم شماری دے مطابق ضلع لئیا دی کُل آبادی 6,64,000تے مشتمل سی۔ جنہاں وِچ مشہور شہراں دی آبادی دی تفصیل ایہہ سی۔
چوک اعظم شہر دی کل آبادی 11,250
فتح پور شہر دی کُل آبادی 7,835
کوٹ سلطان شہر دی کل آبادی 4,800
1981ء دی مردم شماری دے مطابق % 13 آبادی شہراں دی وسنیک سی جدوں کہ % 87 لوک دیہاتاں وِچ مقیم سی۔ 2001ء دی مردم شماری دے مطابق ضلع لئیا دی کل آبادی 11,79,564 لوکاں تے مشتمل اے ۔ آبادی دا اوسط 187.53 افراد فی مربع کلومیٹر اے تے شرح خواندگی صرف % 23 اے ۔ 2001ء دی مردم شماری دے مطابق آبادی دی وَنڈی اینویں کیتی گئی اے۔
تحصیل لئیا 6,23,834
تحصیل کروڑ لعل عیسن 3,84,168
تحصیل چوبارا 1,71,562
تحصیل لئیا دیاں کُل 23 یونین کونسلاں نیں جنہاں دی وَسیوں دی تفصیل تھلے دتی جاندی اے۔
یونین کونسل دا ناں کُل آبادی
لئیا (نمبر 1) 24,027
لئیا (نمبر2) 23,581
لئیا (نمبر 3) 29,116
یونین کونسل دا ناں تے کُل آبادی
یونین کونسل دا ناں کُل آبادی کروڑ لعل عیسن (اربن) 23,971 کروڑ تھل جنڈی 29,669 واڑہ سیہڑاں 30,231 چک نمبر 98/ML 29,516 سامٹیہ 32,493 چک نمبر 90/ML 23,690 شوکت آباد 31,984 فتح پور (اربن) 25,300 فتح پور (رورل) 25,514 نوشہرہ تھل کلاں 30,942 بصیرہ 23,184 گرے والا 22,050 سہووالا 27,644 تحصیل چوبارا نوں 7 یونین کونسلاں وِچ وَنڈیا گیا ا ے۔ آبادی ایس طرحاں اے ۔
لئیا دیاں یونین کونسلاں
لئیا وِچ ہُن 44یونین کونسلاں بنیاں ہوئیاں نیں۔ اینہاں دی تفصیل کُجھ ایسراں اے۔
نمبر یونین کونسل دا ناں سنِ اجراء کل ووٹ غیرمسلم ووٹ ۱۔ لئیا نمبر۱ 2000ء 10,862 41 ۲۔ لئیا نمبر۲ 2000ء 11,350 34 ۳۔ لئیا نمبر ۳ 2000ء 10,281 79 ۴۔ لوہانچ نشیب 1960 10,720 — ۵۔ کوٹلا حاجی شاہ 1960 12,748 7 ۶۔ منڈی ٹائون 1983 12,889 11 ۷۔ لئیا تھل جنڈی 1960 12,889 49 نمبر یونین کونسل دا ناں سنِ اجراء کل ووٹ غیرمسلم ووٹ ۸۔ ٹیل انڈس 1983 12,522 215 ۹۔ بستی شادو خان 1960 12,631 — ۱۰۔ شاہ پور 1960 12,171 52 ۱۱۔ سہووالا 1960 13,418 32 ۱۲۔ بصیرا 1983 9,225 — ۱۳۔ گرے والا 1966 12,504 32 ۱۴۔ کروڑ تھل جنڈی 1960 12,887 134 ۱۵۔ کروڑ اربن 2000 10,540 20 ۱۶۔ واڑہ سیہڑاں 1960 13,013 2 ۱۷۔ سامٹیہ 1966 13,691 — ۱۸۔ چک نمبر90/ML 2000 13,786 151 ۱۹۔ چک نمبر98/ML 1983 11,219 — ۲۰۔ شوکت آباد 1983 14,593 688 ۲۱۔ فتح پور رورل 1960 11,342 260 ۲۲۔ فتح پور سٹی 2000 10,001 407 ۲۳۔ نوشہرہ تھل کلاں 1966 15,148 1,543 ۲۴۔ اولکھ تھل کلاں 1983 9,674 18 ۲۵۔ جمال چھپری 1983 10,313 12 ۲۶۔ نواں کوٹ 1960 13,259 — ۲۷۔ خیرے والا 1983 9,750 — نمبر یونین کونسل دا ناں سنِ اجراء کل ووٹ غیرمسلم ووٹ ۲۸۔ چوبارہ 1960 9,953 34 ۲۹۔ شیر گڑھ 1983 10,495 26 ۳۰۔ رفیق آباد 1983 11,483 148 ۳۱۔ چوک اعظم رورل 1964 12,263 44 ۳۲۔ چوک اعظم سٹی 2000 13,788 257 ۳۳۔ لئیا تھل کلاں 1964 10,862 16 ۳۴۔ مرہان 1960 13,589 51 ۳۵۔ چک 172/TDA 1983 10,773 170 ۳۶۔ پہاڑ پور 1966 11,672 — ۳۷۔ بیٹ وساوا شمالی 1983 8,528 — ۳۸۔ بکھری احمد خان 1960 9,580 — ۳۹۔ کوٹ سلطان 1960 9,440 — ۴۰۔ چک 164/TDA 1983 9,999 50 ۴۱۔ لدھانہ 1983 12,703 94 ۴۲۔ جمن شاہ 1960 11,171 50 ۴۳۔ سرشتہ تھل 1966 11,659 — ۴۴۔ جھکڑ بستی 1960 10,507 — (ضلع لئیا دی وسوں دے حساب نال سبھ توں وَڈی یونین کونسل چوک اعظم سٹی اے تے سبھ توں نکی یونین کونسل گرے والا تحصیل کروڑ اے۔)
لئیا دا موسم
پنجاب دے دوجے ضلعیاں وانگوں لئیا وِچ وی اُنہالے وِچ کڑاکے دی گرمی تے تیز دُھپ پیندی اے تے سردیاں دے موسم وِچ چنگی ٹھنڈی پیندی اے۔ اُنہالے وِچ تتی لُو جدوں وگدی اے تے جانداراں دا گرمی نال بہوں بھیڑا حال ہو جاندا اے۔ ریتلی بھوئیں بہوں جلدی تندور وانگوں تپ جاندی اے جیہدے وجہ نال گرمی دا احساس دوجے علاقیاں نالوں زیادہ ہوندا اے۔ تھل وِچ اُنہالے دی رات پورے ملک وِچ مشہور اے۔ سِجھ ڈھلن دے نال اِی سارے دن دی تپدی بلدی ریت نوں سکون ہوجاندا اے تے اوہ تمازت سمیٹ کے ٹھنڈی ہوجاندی اے جیہدی وجہ توں رات نوں چنگی بھلی ٹھنڈ لگدی اے۔
فصلاں تے رُکھ موسم تے اثر انداز ہوندے نیں۔ آبادکاری توں مگروں تھل دے موسم وِچ نمایاں تبدیلی ویکھن وِچ آئی اے۔ پہلے جئیاں ہنیریاں تے طوفان ہُن نئیں آئوندے۔ رُکھاں دے لمے چوڑے جنگل تے فصلاں دے بھرے ہرے کھیتاں کھلیاناں نیں موسم دی شدت وِج بہوں ساری کمی کر دِتی اے۔ ہُن وی کدیں کدیں ہنیریاں تے جھکڑ آئوندے رہندے نیں پَر اینہاں وِچ پہلاں آلی سختی تے شدت نئیں اے۔
دریائے اِنڈس
ضلع لئیا دیاں حداں وِچ صرف اکو دریا وگدا اے۔ ایہہ دریائے اِنڈس اکھواندا اے ۔ برصغیر پاک و ہند تے جدوںیونانی فاتح سکندر اعظم (Alexandar The Great)نیں حملہ کیتا سی اوس سمے ایہنوں ’’دریائے وہیت ‘‘ دا ناں دِتا جاندا سی۔ موضع بیٹ بخشندچاہ باغ ِالا ضلع بھکر دے مقام توں ایہہ ضلع لئیا دی حدود وِچ داخل ہوندا اے تے موضع سکھانیوالا دے مقام توں ضلع مظفر گڑھ دیاں حداں وِچ وَڑ جاندا اے ۔لئیا دے مغربی پاسے وگدا اے۔ دریا دے دوجے مَنے ڈیرہ غازیخان تے ڈیرہ اسماعیل خان دے ضلعے واقع نیں۔ دریائے سندھ دی کل لمبائی 2,700کلومیٹر اے جیہدے وِچوں 75کلومیٹر دی لمان ضلع لئیا دی حد وِچ آئوندی اے۔ اُنہالے وِچ جدوں شمالی علاقیاں دی برف پگھلدی اے تے مینہ آئوندا اے تے ایہدا پاٹ 18توں 22کلومیٹر تائیں وَدھ جاندا اے تے پاٹ پاکستان وِچ وَگن آلے سبھو دریاواں نالوں کِتھے زیادہ اے۔ سردیاں وِچ ایہہ دریا کِتھے تِن تے کِتھے چار نالیاں دی صورت وِچ وگدا رہندا اے۔ لئیا شہر دے نالوں جیہڑا نالا لنگھدا اے اوہنوں ’’لالا ‘‘ آکھدے نیں ۔
آکھیا جاندا اے کہ تھل دریائے اِنڈس دی چھڈی ہوئی ریتلی جاہ دے کارن ریگستان بنیا۔ ایس بارے مختلف قسم دیاں گلاں سنن پڑھن نوں لبھدیاں نیں۔ تاریخ دے خزانیاں نوں پھرولیے تے ایہہ گل لبھدی اے کہ دریائے سندھ زمانہ قدیم وِچ چوبارہ شہر دے نیڑیوں لنگھدا سی۔ پنجویں صدی عیسوی وِچ جدوں تھل دے علاقے تے ایرانی ساسانیاں دی شاہی قائم سی تے اوس سمے دریا قصبہ پیر جگی شریف دے لہندے پاسیوں لنگھدا سی۔ پیر جگی شریف دے نواح وِچوں لبھن آلے قدیمی سکے ایس امر دا پکا ٹھکا ثبوت نیں۔ 1878-80ء دی بندوبست رپورٹ دے مطابق دریائے سندھ لئیا شہر توں 18کلومیٹر دے فاصلے تے واقع سی جدوںکہ ہُن ایہہ پندھ گھٹ کے صرف 3میل رہ گیا اے۔ کچھی دے علاقے دی زراعت دا دارومدار ایسے تے اِی اے۔ ایس دریا نیں تھل دیاں خبرے کِنیاں وستیاں تے شہر اں نوں صفحہ ہستی توں ایسراں نابود کر دِتا اے جسراں کوئی بچہ تختی پوچ کے پورنیاں نوں مڈھوں اِی مٹا مُکا چھڈدا اے۔ خبرے کِنیاں تہذیباں اپنا نام و نشان وی گنوا بیٹھیاں۔
لئیا دیاں نہراں
لئیا وِچ پہلی نہر مہاراجا رنجیت سنگھ دے دورِ حکومت وِچ کڈھی گئی سی ۔ دیوان ساون مل دے پُتر کرم نرائن چند نیں جیہڑا لئیا دا ناظم سی، 1830-40ء دے عشرے وِچ اُتے تھلے دو نہراں کڈھوائیاں سن ۔ ایہناں دے ناں اوہنے اپنے پُتراں ’’ہزاری مل‘‘ تے ’’لکھی مل‘‘ دے نانواں تے رکھے سن ۔ ایہ دونویں نہراں دریائے سندھ دے نالے ’’لالا‘‘ وچوں کڈھیاں گئیاں سن تے اینہاں وِچوں ہِک نہر ہالے تیک لئیا دے نواح وِچ موجود اے۔
1884ء وچ انگریز حکومت نیں ڈھول والا (کوٹ سلطان) دے مقام توں دریائے سندھ وِچوں ہِک نہر کڈھی۔ قیامِ پاکستان دے بعد جدوں علاقے دی ترقی لئی تھل ڈویلپمنٹ اتھارٹی دا قیام عمل وِچ آیا تے 1952ء نوں کوٹ سلطان دے نیڑیوں لالہ وِچوں ہِک نہر کڈھی گئی۔ ایس نہر دے 396کیوسک پانی نیں 85,086قلعے رقبے نوں سیراب کیتا۔
تھل ڈویلپمنٹ اتھارٹی (T.D.A) دے قیام دے بعد کڈھیاں گئیاں نہراں دی لمبائی 601 کلومیٹر اے ۔’’ تھل کینال ‘‘جیہڑی تھل دے بہت سارے رقبے نوں سیراب کردی اے ایہ 9,300 کیوسک پاݨی دے نال تھل دے علاقے وِچ داخل ہوندی اے۔ ہُن ایس نہر نوں پانی دی مقررہ مقدار نئیں دِتی جاندی بلکہ صرف 2,300کیوسک دے لگ بھگ پانی اینہوں دِتا جاندا اے جیہدے پاروں علاقے دے کاشتکاراں نوں وارہ بندی دا عذاب بھگتنا پیندا اے۔ وَڈے زمیندار نہراں وِچوں اپنے ذرائع تے ہتھکنڈے استعمال کرکے پانی دی زیادہ مقدار حاصل کر لیندے نیں تے نِکے کاشتکاراں اپنی فصلاں نوں پانی نئیں لا سگدے جیہدی وجہ توں اوہ ہر چڑھدے سِجھ تے تھلے تے تھلے جاندے پئے نیں۔علاقے دے مشہور سیاسی لیڈر چوہدری اصغر علی گوجر نیں ایس مسئلے دے حل لئی آوازِ حق لائی۔ کساناں تے زمینداراں نیں اونہاں دے شانہ بشانہ احتجاج وِچ وَدھ چڑھ کے حصہ لیا پَر کوئی خاص نتیجہ برآمد ناں ہوئیا۔ ایسے طراں شیرگڑھ یونین کونسل دے مشہور زمیندار تے سیاسی بندے محمد اعظم بھٹی نیں وی وارہ بندی تے پانی دی غیر منصفانہ تقسیم تے منظم احتجاج کیتا تے ہائی کورٹ وِچ رِٹ پٹیشن دائر کیتی۔
تھل دی سبھ توں وَڈی نہر ’’تھل کینال‘‘ اے جیہڑی ہیڈ تاتار دے مقام تے دو وَڈیاں تے پکیاں نہراں تے نکیاں نہراں وِچ ونڈی جاندی اے۔ ایس ہیڈ توں نکلن آلیاں وَڈیاں نہراں ’’منڈا کینال‘‘ تے ’’انڈس کینال‘‘ نیں۔ اینہاں وچوں فیر حیات ڈسٹری بیوٹری، بھاگل نہر، عنائت نہر، ماچھوکینال، داد ڈسٹری بیوٹری، محبوب، لئیا مائنر،کھمبی، موسی، شاہ پور وغیرہ اہم نہراں نیں جیہڑیاں تھل دی تپدی بلدی ریت دی تریہہ بجھائوندیاں نیں۔ انہاں دے علاوہ کئی نکیاں نکیاں نہراں ، راجباہ تے مائنر نیں جیہڑے انہاں نہراں وچوں نکلدے نیں۔
جنرل پرویز مشرف دی ذاتی ترجیح تے ملک احمد علی اولکھ دی کوششاں نال آدھی کوٹ آلی وَڈی رابطہ سیلابی نہر وچوں نکلن آلی ’’تھل گریٹر کینال‘‘ دے منصوبے تے کم شروع کر دِتا گیا اے تے چھیتی اِی تھل دے زمینداراں تے ایہدے دوررَس نتیجے نکلنے شروع ہوجان گے۔ ایہہ چھ ماہی نہر ہووے گی تے ایس وِچ سال دے چھ مینے پانی آیا کرے گا۔گریٹر تھل کینال دے منصوبے نال تحصیل چوبارہ دا بہوں سارا علاقہ زیرِ کاشت ہوجاوے گا تے کاشتکاراں نوں نویں جہت لبھ جاوے گی۔
لئیا دی زراعت
تھل دی آبادکاری وِچ جِتھے ٹی ڈی اے نیں بنیادی کردار ادا کیتا اوتھے ای محکمہ زراعت نیں وی کوئی گٹھی نئیں رکھی۔ آبادکاراں نال بہوں زیادہ تعاون کردے ہوئیاں ایس علاقے نوں سر سبز و شاداب کرن وچ محکمہ زراعت نیں بہوں کم کیتا۔ مڈھلے دیہاڑیاں وِچ نہراں دے نکلن دے نال نال محکمہ زراعت نیں ایگریکلچرل ورکشاپ قائم کیتی جیہڑے اوس ویلے ایشیا دی سبھ توں وَڈی زرعی ورکشاپ گنی جاندی سی۔ زمینداراں دے وسیع و عریض رقبیاں دی لیولنگ (Leveling) لئی سوکھیاں قِسطاں تے بلڈوزر دِتے۔ محکمے دے ایس تعاون دے نتیجے وِچ اُچے اُچے ٹبے پدرے ہوگئے تے وائی رائی دا کم کھلیا۔ لیولنگ تے اٹھن آلے خرچے زمینداراں نیں تریہہ پینتری (۳۵۔۳۰) وَریاں وِچ آسان قسطاں وِچ ادا کیتے۔
محکمے دے جاری کردہ پرمٹ دے تحت ضلعے دے وِچ اَٹھ (8) کاٹن جننگ فیکٹریاں کم کردیاں نیں جیہناں نے 2001ء دے وِچ 49,702 گٹھاں پریس کیتیاں نیں تے ملک دی کپڑے دی صنعت دی ترقی لئی اپنا کردار ادا کیتا ۔
ضلع لئیا دے اہم کاشتکاراں وِچ فرمان علی بسراء، ملک نیاز جکھڑ، ملک غلام حیدر تھند، احمد علی اولکھ، چوہدری محمد اشرف، ریاض حسین بخاری، کرنل مشتاق احمد، رائے محمد ابراہیم بھٹی، مہر اعجاز احمد اچلانا، محمد یونس، غلام حسین ملوآنا، حاجی غلام عباس، چوہدری سیف گجر، اللہ بخش سامٹیا وغیرہ شامل نیں ۔
اہم فصلاں
ضلع لئیا دیاں اہم فصلاں وِچ کݨک، چنا، گنا تے کپاہ شامل نیں۔ پاݨی دی کمی دے کارن زمیندار اپنا مطلوبہ حدف حاصل نئیں کرسگدے جیہدی وجہ توں دن بہ دن کساناں دی معاشی حالت ابتر توں ابتر ہوندی جاندی اے۔لئیا دی زمین دا بیشتر حصہ بارانی اے جتھے چھولیاں دی فصل کاشت کیتی جاندی اے جیہدی پیداوار دا پوری طراں انحصار بارش تے ہوندا اے۔ جے کر بارش چنگی ہوگئی تے پیداوار وی چنگی ہوجاندی اے نئیں تے زمیندار اپنے کیتے ہوئے خرچے وی پورے نئیں کر سگدا۔ ضلع لئیا دے وِچ کاشت کیتیاں جان آلیاں فصلاں دی تفصیل کُچھ ایس طرحاں اے۔
کݨک
2000ء دے وَرے وِچ 4,38,200قلعے رقبے تے کنک گڈی گئی جنہیں 25من فی قلعے دی اوسط دِتی۔ 2001ء وِچ 4,38,020قلعیاں دی پیداواری اوسط صرف 22من فی قلعہ سی۔ 2002ء دے سال وِچ 4,38,177قلعیاں نیں پیداواری اوسط ساڈھے بائی (۲/۱۔۲۲) من فی قلعہ دِتی۔
کپاہ (پُھٹی)
کپاہ جیہی اہم ترین فصل پانی دی قلت دا شکار ہوکے اپنی اہمیت گنوا بیٹھی اے۔ 1999ء دے سال 95,000قلعے کپاہ بیجی گئی تے پیداوار 17من فی قلعے ہوئی۔ 2000ء دے 85,600 قلعیاں دی اوسط فیر 17من فی قلعہ سی ۔ 2001ء دے سال کپاہ ساڈھے نو من فی قلعے دی اوسط نال 97,500قلعیاں وِچ ہوئی جیہدے پاروں زمیندار ایس فصل توں دل چاڑھ گئے۔
کماد
ضلع لئیا دیاں اہم فصلاں وِچو ں ہِک فصل گنے دی اے۔ لکھاں مَن گناں کھیتاں وِچوں نکل کے لئیا شوگر ملز تائیں اَپڑدا اے۔ بہوں سارا گنا دوجے ضلعیاں دیاں مِلّاں وِچ گھلیا جاندا اے۔ 2000ء وِچ زمینداراں نیں مجموعی طور تے 47,050قلعے گنا کپ ٹُک کے شوگر ملز تائیں اپڑایا تے اوسط 460من فی قلعہ رئی۔ 2001ء وِچ 34,200قلعیاں دی اوسط پیداوار 460من اِی سی جدوں کہ 2002ء دا سال زمینداراں لئی کُجھ چنگا سی۔ 34,000قلعیاں نیں 510من فی قلعہ دی پیداوار دِتی۔لئیا شوگر ملز دا جیہڑا رویہ ہُن ساہمنے آئوندا پئیا اے جے اے کُجھ سال ایسراں اِی رئیا تے ہو سگدا اے کہ گنے دی کاشت زمیندار بند کردیون۔
باغ
ضلع لئیا دے وِچ 59 قلعے رقبے تے امباں دے باغ لگے ہوئے نیں جیہناں وِچ سندھڑی ، لنگڑا، انور رٹول تے دیگر قلمی امباں دے نال نال اچاری دیسی امب وی لگا ہویا اے ۔
6,093 قلعے رقبے تے مالٹے دے باغ لگے ہوئے نیں۔ اینہاں باغاں وِچ کینو، مالٹا، مسمی، شکری، پائن ایپل، جافا، فروٹر، ریڈ بلڈ تے روبی ریڈ دے بُوٹے لگے ہوئے نیں۔ چک نمبر 153ٹی ڈی اے دے کاشتکار ’’ارشد اقبال گجر‘‘ نیں پاکستان ہارس اینڈ کیٹل شو وِچ کینو دی عمدہ کوالٹی دی کاشت تے ٹرافی تے داہ ہزار روپے انعام حاصل کیتا اے جیہڑا لئیا دے کاشتکاراں لئی کِسے اعزاز توں گھٹ نئیں۔
لئیا دے جنگل
ایہناں جنگلاں دا ملکی معیشت وچ نمایاں کردار تے ہے اِی پر ایہہ تھلوچیاں لئی کِسے نعمت توں گھٹ نئیں اے۔ غریب لوکاں لئی بڑا اِی مضبوط آسرا بنیا ہوئیا اے۔ اَن گنت لوکاں دی بسر اوقات اینہاں جنگلاں دے پاروں ہوون آلے کاروبار تے مزدوریاں نیں۔ جنگل وِچ لہو تے مُڑھکا ہِک کرن الے مزدوراں توں لے کے لکڑ دے وَڈے وَڈے ٹھیکیداراں تائیں دی روزی دا ایہہ ذریعہ اے۔ خبرے کِنے مزدور تے دیہاڑی دار بوٹے لاون، نالیاں کڈھن، پانی لاون، خودرو بوٹے پٹن تے کٹائی کرن لئی اینہاں جنگلاں وِچ کھپے ہوئے نیں۔ اینہاں دیہاڑی داراں وِچ اکثریت مسلم شیخ (مصلی)، پٹھان تے کیمبل پوریاں دی اے۔ پورے علاقے وِچ سوئی گیس ناں ہوون دے کارن غریب زنانیاں تے بچے جنگل وِچوں گھر لئی بالن اکٹھا کر کے لے جاندے نیں تے اپنی لوڑ توں ودھن آلا بالن ویچ کے دو ویلیاں دی روٹی بنا لیندے نیں۔ ایس کارن علاقے وِچ بالن گھٹ پیسیاں نال لبھ جاندا اے تے لوکاں نوں سہولت رہندی اے۔ ایس بھلے دور وِچ جدوں لہور ، کراچی تے دوجے وَڈے شہراں وِچ بالن اَسی نوے روپے من وِکدا اے، تھل دے علاقے وِچ مَسیں تریہہ تے چالئیاہ روپیے من سوکھا لبھ جاندا اے۔پٹھاناں نیں علاقے وِچ کوئلے بنائون آلیاں بھٹیاں جنہاں نوں مقامی زبان وِچ ’’کُپ‘‘ آکھیا جاندااے ، لائیاں ہوئیاں نیں جنہاں وِچ دَبو دَب کوئلہ بنایا جاندا اے تے دوجے شہراں نوں سپلائی کیتا جاندا اے۔ لئیا دے علاقے دا تیار کیتا ہوئیا کولہ کوئٹہ، زیارت، اسلام آباد تے دوجے شمالی ٹھنڈے علاقیاں وِچ بہوں پسند کیتا جاندا اے۔ ماحولیاتی تے فضائی آلودگی دا اَٹھے ٹَیم رونا رون آلیاں دی بے حسی تے لاپرواہی دا ایہہ کُپ کھلا ڈلہا ثبوت نیں جنہاں دے کارن ماحول دھوئیں نال بھریا ہوئیا اے پَر کسے وی صاحبِ اقتدار دی اینہاں تے تک نئیں پیندی۔
اینہاں جنگلاں وِچوں اکٹھیاں کیتاں ہوئیاں ’’سِرکیاں ‘‘ تے کانے دور دور تائیں گھلے جاندے نیں جنہاں توں فیر کئی چیزاں تیار کیتیاں جاندیاں نیں۔ ایتھے کانا (سرکنڈا) کثرت نال پایا جاندا اے جنہوں تلف کردیاں ہوئیاں ایہدیاں جڑاں کڈھ لئیاں جاندیاں نیں تے فیر ایہہ جڑاں ائر کولر اں دیاں جالیاں بناون دے کم آئوندیاں نیں۔ ایسے طراں آسے پاسے چار چُفیرے بنے ہوئے اِٹاں دے بھٹھے ایسے جنگل دے سر تے چلدے پئے نیں۔ ٹرکاں دے ٹرک لکڑی دے بھرے ہوئے اینہاں بھٹھیاں وِچ کھپدے پئے نیں۔ایس کم لئی زیادہ تر جنگلی کیکر (Mesquite)استعمال کیتا جاندا اے۔
تھل ڈویلپمنٹ اتھارٹی دے قیام دے نال اِی 3جنوری 1953ء نوں ٹی ڈی اے کولوں زمیناں لے کے ’’لئیا فاریسٹ ڈویژن‘‘ قائم کیتا گیا تے پہلے ڈویژنل فاریسٹ آفیسر اعجاز حسین شاہ تعینات ہوئے۔ ایس ڈویژن وِچ ضلع لئیا دے علاوہ ضلع مظفر گڑھ دے کُجھ رقبے شامل نیں۔
جنگل دا رقبہ
محکمہ جنگلات نوں 27,766قلعے رقبا سونپیا گیا جیہدے وِچوں 14,928قلعے آباد اے۔ محکمے نیں اپنے تصرف رقبے دی وَنڈ اینویں کیتی اے۔
۱۔ اریگیٹڈ پلانٹیشن لئی کُل رقبا 25,764 قلعے اے جیہدے وِچوں ہُن تائیں صرف 13,680قلعے آباد ہوسگیا اے۔
۲۔ شیلٹر بیلٹ وِچ کل رقبا 893 قلعے اے تے ایہدے وِچوں آباد رقبا 445قلعے اے۔
۳۔روڈ سائیڈ تے محکمے کول 364 قلعے اے جیہدے وِچوں 219قلعے رقبا آباد ہوئیا اے۔
۴۔ نہراں دے نال نال کل رقبہ 745 قلعے پئیا ہوئیا اے تے ایس وِچوں 584 قلعے آباد کیتا گیا اے۔
جنگل دی انتظامی وَنڈ
انتظامی ڈھانچا ترتیب دیندیاں ہوئیاں ڈویژن نوں دو سَب ڈویژن آفس (ماچھو سب ڈویژن تے عنائت سب ڈویژن) وِچ ونڈیا گیا اے۔ تِن رینج آفس (فتح پور، لئیا تے چوک منڈا)، 20بلاک تے 102بِیٹاں بنائیاں گئیاں نیں۔ اہلکاراں دی رہائش لئی 1954ء وِچ ماچھو کالونی چوک اعظم، گولے والا کالونی، راجن شاہ کالونی نمبر ۱ تے نمبر ۲، داسو کالونی تے لئیا ہیڈ کوارٹر کالونی تعمیر کیتیاں گئیاں جیہڑیاں ہُن کُجھ اَفسراں دے کوارٹراں توں علاوہ مرمتی ناں ہوون دے پاروں تے عدم توجہ دی وجہ توں مسمار ہوگئیاں نیں تے حکومت دا لکھاں کروڑاں روپیاں دا نقصان ویکھدیاں ویکھدیاں ہوگیا اے۔
رُکھ
جنگل دا رقبہ ٹی ڈی اے دے ہر چک وِچ مخصوص مقدار نال موجود اے جیہڑا ہُن آئون آلے بلدیاتی نظام دے تحت ضلعی حکومت دے کول اے۔ زیادہ تر رقبہ چوک اعظم دے گرد ونواح وِچ ماچھو سب ڈویژن تے عنائت سب ڈویژن دی شکل وِچ منظم حالت وِچ موجود اے۔ ایہہ صوبائی محکمے دے تھلے اے۔ جنگل دی دیکھ بھال تے کم لئی 3ٹریکٹر، 10ٹیوب ویل تے نہری پانی دا مخصوص حصہ اے تے ایس حصے نوں یار لوک ویچ کھائوندے نیں۔ اہلکاراں دے بچیاں نوں کھان لئی لبھ جاندا اے تے رہندے کھینہدے رُکھ تریہہ نال سُک جاندے نیں۔
جنگل دی کٹائی مخصوص دِناں وِچ ہوندی اے تے ایس کٹائی وِچ جیہڑی لکڑی یار لوکاں دے کم دی ناں ہووے اوہ ’’گولے والا سیل ڈپو‘‘ تے اَپڑا دِتی جاندی اے جتھے ہر مہینے دی 7تے 20تریخ نوں نیلامی ہوندی اے۔ ایہہ ڈپو چوک اعظم توں تھوڑے پندھ تے ایم ایم روڈ دے اُتے واقع اے۔ کدیں کدیں کٹائی دی زحمت توں بچن لئی کھڑے رُکھاں دی نیلامی وِی کر دِتی جاندی اے۔فاریسٹ لاء دے مطابق ’’نکاسی پرمٹ‘‘ دے بغیر جنگل وِچوں ہِک مسواک وی باہر نئیں کڈھی جاسگدی پَر چوراں تے سادھاں نیں چھانگ تے ٹمبر ہِک نئیں چھڈیا۔ کوئی ٹرکاں تے ٹریلیاں نوں ڈکن آلا نئیں جیہڑا اینہاں کولوں نکاسی پرمٹ منگے تے اینہاں دا چالان کرے۔ کاغذاں دے ڈھڈ بھرن لئی ریڈ عملہ تشکیل دِتا جاندا اے جیہدا کم چوراں نوں لبھنا ہوندا اے تے مال برآمد کروانا ہوندا اے پَر……
لئیا دے تھاݨے
ضلع لئیا دے وِچ موجود تھانیاں (Police Stations)دی تفصیل کُجھ ایسراں اے۔
تھاݨا سٹی لئیا پہلاں چوکی ہوندا سی فیر اینہوں تھانے دا درجہ دِتاگیا۔ لئیا دے ضلعی ہیڈکوارٹرز بنن توں مگروں 1986ء وِچ ایہدی موجودہ عمارت دی تعمیر کیتی گئی۔ 23 چک تے شہر دے مختلف وارڈ ایہدی حدود وِچ واقع نیں ۔ ایس دے فرائض تے ذمہ داریاں دا دائرہ کار 87,683قلعیاں تائیں پھیلیا ہویا اے ۔ایہدی حدود وِچ وسیوں 51,482 زنانیاں تے مرد (بمطابق مردم شماری 1981ء ) اے۔ ایہدی عمل داری وِچ 3 چوکیاں تےاک ماڈل پوسٹ کم کردی پئی اے ۔ چوکی کوٹلا حاجی شاہ تے صدر بازار لئیا ماڈل پوسٹ قابل ذکر نیں ۔
تھاݨا صدر لئیا
لئیا صدر تھاݨا لئیا دے ضلع بنن توں مگروں تعمیر کیتا گیا۔
تھاݨا کروڑ لعل عیسن
تھانہ کروڑ لعل عیسن دا قیام پاکستان بنن توں پہلوں 1904ء نوں عمل وِچ آیا۔ تھانے دے دائرہ کار وِچ 6,000مربع کلومیٹر رقبہ اے جیہدے وِچ کرائمز دی روک تھام تھانے دے ذمے اے۔ 1981ء دی مردم شماری دے مطابق ایہدے زیرِ اثر کل آبادی 3,50,890سی۔
تھاݨا فتح پور
تھاݨا فتح پور پہلاں تھانہ کروڑ لعل عیسن دی چوکی سی۔ جولائی 1986ء نوں اینہوں تھانے دا درجہ دے دِتا گیا۔ ایہدی اپنی عمارت ہالے تائیں تعمیر نئیں کیتی جاسگی ایس لئی یونین کونسل دی عمارت وِچ تھانے دے اہلکار اپنے فرائض سرانجام دیندے پئے نیں۔ ایہدے زیرِ اثر 6یونین کونسلاں (فتح پور، نوشہرا تھل کلاں، چک نمبر 98/ML، چک نمبر 90/ML، چک نمبر 112/ML، شوکت آباد) نیں۔ ایہدی عمل داری وِچ 56,635قلعے رقبہ تے نادرا (NADRA) دی مردم شماری دے مطابق 1,46,312نفوس تے مشتمل آبادی اے۔
تھاݨا چوک اعظم
تھاݨا چوک اعظم پہلاں تھاݨا لئیا دی چوکی سی۔ 1986ء وِچ ایہنوں تھاݨے دا درجا مِلیا ۔ لئیا راجگڑھ توں 26 کلومیٹر چڑھدے بنے واقع اے ۔ اپنی عمارت ناں ہوون دے کارن ہُن تائیں سوِل ڈسپنسری دی عمارت وِچ واقع اے۔ ایہدی کوئی چوکی نئیں۔ 1,46,456قلعے رقبہ ایہدی حدود وِچ آئوندا اے تے 1981ء دی مردم شماری دے مطابق ایہدے نال منسلک آبادی 1,01,500زنانیاں مرد نیں۔
تھاݨا چوبارا
تھاݨا چوبارا دا سنگِ بنیاد 1879ء وِچ رکھیا گیا تے عمارت دی تعمیر 1889ء نوں پایا تکمیل تے اپڑی۔ راجگڑھ توں 55 کلومیٹر دے پندھ تے چڑھدے بَنے واقع اے۔ ضلع لئیا وِچ ایس تھاݨے دیاں حداں ضلع جھنگ نال رلدیاں نیں۔ تھانے نال ملحق رقبہ 6,94,482 قلعے اے تے ایس علاقے وِچ وسیوں دی شرح بہوں گھٹ اے ۔
تھاݨا کوٹ سلطان
تھاݨا کوٹ سلطان دا سنگ بنیاد پاکستان بنن توں پہلاں 1908ء نوں رکھیا گیا سی۔ ایہہ ہیڈکوارٹر تو ں جنوبی سمت وِچ واقع اے تے ایس تھانے دیاں حداں ضلع مظفر گڑھ دی تحصیل کوٹ ادو نال رلدیاں نیں۔ ایہدے زیر اثر کل رقبا 2,01,433 قلعے تے آبادی بمطابق 1981ء کُل نفوس 1,90,585 نیں۔
لئیا دی انڈسٹری
صنعتی ترقی بے روزگاری دے خاتمے لئی بہت معاون ثابت ہُندی اے۔ ضلع لئیا وِچ صنعتاں دا بہے فقدان اے جیہدی وجہ توں علاقے وِچ بے روزگاری دی شرح خطرناک حد تائیں وَدھ گئی اے۔ تھل انڈسٹریز کارپوریشن (T.I.C.) نے اک شوگر ملز تے ہِک ٹیکسٹائل ملز دے قیام دی منصوبہ بندی کیتی سی۔ ٹیکسٹائل ملز دی نیہ تے ناں رکھی جا سگی پَر شکر اے کہ شوگر ملز قائم کردِتی گئی۔ لئیا شوگر ملز توں علاوا کوئی وَڈی انڈسٹری ایتھے قائم نئیں اے جیہدا ذکر کیتا جاسکے۔
لئیا شوگر ملز لئیا
لئیا شوگر ملز دی تعمیر دا پروجیکٹ 1952ء وِ چ شروع ہویا۔ ایہہ منصوبہ ترے وَرے جاری رہیا تے 1955ء وِچ جاکے مکمل ہوئیا۔ بیگم وقار النساء نون نیں 31مارچ 1955ء نوں ایس فقید المثال ملز دا باقاعدہ افتتاح کیتا تے سینکڑاں بندیاں نیں ایہدے وِچ نوکری کرکے اپنے خانداناں دی کفالت دی پنڈ اپنے مَوراں تے چُکی۔ نہری پانی دی آمد دے نال جتھے محکمہ زراعت نیں زمینداراں نال بہوں تعاون کیتا اوتھے لئیا شوگر ملز نیں وی ترقی دے وِچ اپنا کردار چنگی طراں ادا کیتا۔ کاشتکاراں نوں گنے دی کاشت دی ترغیب دِتی جیہدی وجہ نال اَج کماد علاقہ لئیا دی اہم فصل شمار کیتی جاندی اے۔ ہر سال ملز کرشنگ سیزن کامیابی نال مکمل کردی اے تے لکھاں من گنا مُل لیندی اے۔ زمینداراں نوں گنا دور لے کے نئیں جانا پیندا۔ اہم مقامات تے گنے دی خرید لئی مل دی انتظامیہ نیں کنڈے لائے ہوئے نیں۔ میاں نواز شریف دے دورِ حکومت دے وِچ لئیا شوگر ملز نوں نجی تحویل وِچ دے دِتا گیا تے نال ای زمینداراں تے ورکراں لئی رپھڑاں دا نواں دور شروع ہوگیا۔ انتظامیہ نیں ورکراں دی چھانٹی کیتی تے جیہدے نال کئی مزدور بے روزگاری دا شکار ہوگئے۔ ملز دے کنڈے تول وِچ فرق پائوندے نیں تے ملز دی انتظامیہ پیسے دین وِچ لیت و لعل کردی اے نالے بھائو گھٹ لائوندی اے جیس پاروں علاقے دے زمیندار مل دی پالیسیاں نال اختلاف کردیاں ہوئیاں اپنا گنا ضلع مظفر گڑھ دیاں شوگر ملاں دے لے جاندے نیں۔
فلور مِلّاں
۱۔ احمد خان فلور ملز۔ چوک اعظم روڈ لئیا
۱۔ رستم رحمن فلور ملز۔ چوک اعظم روڈ لئیا
۳۔ فاران فلور ملز۔ چوک اعظم روڈ لئیا
۴۔ المدنی فلور ملز۔ چوک اعظم روڈ لئیا
کاٹن جننگ فیکٹریاں
کپاہ دی چنگی پیداوار نوں مدِنظر رکھدیاں ہوئیاں ضلع لئیا دے وچ نو(۹) کاٹن جننگ فیکٹریاں قائم کیتیاں گئیاں نیں۔ ایہہ فیکٹریاں سالانہ ہزاراں دی تعداد دے وِچ گٹھاں پریس کردیاں نیں تے ملکی ترقی دے وِچ اپنا کردار ادا کردیاں نیں۔ 2001-02ء دے سیزن وِچ اینہاں فیکٹریاں نیں مجموعی طور تے 49,702گٹھاں پریس کیتاں سن۔ فیکٹریاں دے ناں ایہہ نیں۔
۱۔ خان کاٹن فیکٹری۔ لئیا ۲۔ لئیا کاٹن فیکٹری۔ لئیا ۳۔ فیاض کاٹن فیکٹری۔ چوک اعظم روڈ لئیا ۴۔ مدینہ کاٹن فیکٹری ۔ ایم ایم روڈ چوک اعظم ۵۔ اویس کاٹن فیکٹری ۔ ہیرا اڈا۔ لئیا ۶۔ ایس ایس تنگوانی کاٹن فیکٹری۔ کوٹ سلطان ۷۔ فیض کاٹن فیکٹری۔ ملتان روڈ لئیا ۸۔ انوار کاٹن فیکٹری۔ کروڑ لعل عیسن ۹۔ اصغر کاٹن فیکٹری۔ ہیرا اڈہ ۔لئیا رَلے مِلے کارخانے: اینہاں فیکٹریاں دے علاوہ کئی سوپ فیکٹریاں، سویاں فیکٹریاں، آئل ملز،آئس فیکٹریاں تے دال چھڑن آلیاں مِلاں ضلعے دے وِچ لگیاں ہوئیاں نیں۔ اینہاں وِچوں کُجھ دے ناں ایہہ نیں۔ ۱۔ منیر آئس فیکٹری، لئیا ۲۔ فردوس آئس فیکٹری، لئیا ۳۔ اتفاق آئل ملز، لئیا ۴۔ لکی آئل ملز، نزد شوگر ملز لئیا ۵۔ مقدم فوڈ انڈسٹریز، لئیا ۶۔ جمیل آئس فیکٹری، لالہ زار ۷۔ عابد آئس فیکٹری، کروڑ ۸۔ شاہد آئس فیکٹری ، کروڑ ۹۔ اشفاق آئل ملز، چک نمبر 98/ML ۱۰۔ امجد سویاں فیکٹری، فتح پور ۱۱۔ چوہدری آئس فیکٹری، فتح پور ۱۲۔ جاوید آئس فیکٹری ، فتح پور ۱۳۔ عمران آئس فیکٹری، فتح پور ۱۴۔ ممتاز آئس فیکٹری، فتح پور ۱۵۔ محمد حسین آئس فیکٹری، فتح پور ۱۶۔ اصغر فلور ملز، فتح پور ۱۷۔ جنید عمیر فوڈ انڈسٹریز، چوک اعظم ۱۸۔ شاہد سویاں فیکٹری، چوک اعظم ۱۹۔ حسن آئل ملز، چوک اعظم ۲۰۔ وڑائچ آئس فیکٹری، چوک اعظم ۲۱۔ کوہلوں آئس فیکٹری، چوک اعظم ۲۲۔ رحمت اللہ آئس فیکٹری، دھوری اڈہ ۲۳۔ شاہین آئس فیکٹری، لئیا ۲۴۔ دعا آئس فیکٹری، لئیا ۲۵۔ کوٹ سلطان آئس فیکٹری، کوٹ سلطان
ریل
پاکستان (برصغیر پاک و ہند) وِچ ریلوے دا نظام 1845ء وِچ متعارف ہوئیا سی۔ پہلی ریلوے لین کلکتہ توں رانی گنج تائیں وِچھائی گئی سی۔ 13مئی 1861ء نوں کراچی توں لے کے روہڑی تائیں چلن آلی گڈی دا افتتاح ہوئیا سی تے فیر ایہہ سلسلہ عہدِ حاضر تائیں چلدا آیا اے۔ ہِن ملک دے وِچ کل 7,76,707میل لمبی لیناں وِچھیاں ہوئیاں نیں۔ ایہہ مسافراں دے پندھ نوں سوکھا کردیا ں نیں تے مال اسباب ہِک جاہ تو ں دوجی جاہ تے لے جاندیاں نیں۔ ضلع لئیا وِچ صرف ہکو ریلوے لین وِچھائی گئی اے جیہڑی ضلع بھکر دی حد وِچوں نکل کے شمالاً جنوباً کروڑ لعل عیسن، راجن شاہ، کوٹلہ حاجی شاہ، لئیا، جمن شاہ، کوٹ سلطان تے پہاڑپور توں ہوندی ہوئی ضلع مظفر گڑھ دی حد وِچ داخل ہوجاندی اے۔ ایس لین نوں 1884-86ء دے سمے وِچ انگریز سرکاں نیں وِچھایا سی تے ایہدا ناں ’’سندھ ساگر ریلوے لائن‘‘ رکھیا سی۔ضلع لئیا دے وِچ ایس لین دی لمبائی 80کلو میٹر اے۔پاکستان دے دوجے ضلعیاں وانگوں لئیا دا ایہہ وفاقی محکمہ وِی انحطاط پذیر اے۔ ریلوے لیناں، ریل گڈیاں تے ٹیشناں دی حالت ویکھن دے لائق اے۔ اِنج لگدا اے جیویں ٹیشن لوکاں دی مُکان لئی بنائے گئے نیں۔
ضلع لئیا دا مرکزی ریلوے ٹیشن (Railway Station)لئیا شہر اے۔ ایس ٹیشن تے دو پلیٹ فارم بنے ہوئے نیں۔ واٹر کولر، ٹی وی تے سٹالاں دی سہولت راہیاں نوں حاصل اے۔ سائیکل تے موٹر سائیکل کھڑے کرن لئی کوئی جگہ نئیں بنی ہوئی تے ناں ای صفائی ستھرائی دا کوئی انتظام اے۔ چوکی ریلوے پولیس وی ٹیشن دے نال منسلک اے۔ ایتھے پر میننت وے انسپکٹر دا ہیڈ کوارٹر بنیا ہوئیا اے۔ ریلوے دے اہلکاراں لئی بنی ہوئی رہائشی کالونی عدم توجہ دے پاروں بہوں بھیڑے حالاں وِچ بوسیدگی دے اخیرلے دیہاڑے ویکھدی پئی اے۔ کوارٹراں دی مرمت تے نکاسی آب دا کوئی انتظام نئیں اے جیس دی وجہ توں ایتھے بندے ڈنگراں طراں حیاتی دے دِن پورے کردے نیں۔
کروڑ لعل عیسن، سامٹیا، راجن شاہ، کوٹلا حاجی شاہ، شاہ پور دورہٹا، جمن شاہ، کوٹ سلطان تے پہاڑ پور دے ٹیشن ضلع لئیا دی حدود وِچ آوندے نیں۔ ایہہ سارے ٹیشن اوس سمے تعمیر کیتے گئے سن جدوں انگریز سرکار نے اندس ساگر ریلوے لین وِچھان دا کم شروع کیتا سی۔ اوہدے بعدوں کوئی وی ریلوے ٹیشن تعمیر نئیں کیتا گیا سگوں اینہاں وِچوں کئی ٹیشن بند کردِتے گئے نیں جیس دی وجہ توں وسیب دے بہوں سارے لوکاں نوں بڑی پریشانی دا ساہمنا کرنا پیندا اے۔بند ہوون آلے ٹیشن کوٹلہ حاجی شاہ، سامٹیہ تے پہاڑ پور نیں۔ ضلع لئیا دے وِچ کل پھاٹکاں دی تعداد 17اے۔ کُچھ نویں پھاٹک تعمیر کیتے جارہے نیں۔
ریل گڈیاں
لئیا وِچ آئون آلیاں گڈیاں دی تفصیل کُجھ ایسراں اے۔
مہر ایکسپریس (راولپنڈی توں ملتان) ایتھوں فجریں سوا تِن وَجے ملتان لئی ٹردی اے تے ساڈھے سَت وَجے راولپنڈی جان لئی ٹیشن چھڈدی اے۔ایہہ گڈی لئیا، کوٹ سلطان تے کروڑ دے ٹیشناں تے رُکدی اے۔
خوشحال ایکسپریس (کراچی تا پشاور) ایتھوں دھمی ویلے سوا چار وَجے کراچی لئی ٹردی اے تے سوا نووَجے راتیں پشاور دا رُخ کردی اے۔ ایہہ گڈی وی لئیا ، کوٹ سلطان تے کروڑ دے ٹیشناں تے رُکدی اے۔ نِکے ٹیشن چھڈ جاندی اے۔
تھل ایکسپریس (ملتان تا راولپنڈی) ایتھوں ساڈھے دس وَجے صبح راولپنڈی لئی روانہ ہوندی اے تے سوا پنج وَجے شامیں ملتان دے مسافراں نوں لے کے جاندی اے ۔کروڑ ، کوٹ سلطان تے لئیا دے ٹیشناں دے رُکدی اے۔
پسنجر ایکسپریس (ملتان تا ماڑی انڈس) ایتھوں اڈھائی وَجے دن دے ماڑی انڈس واسطے ٹیشن چھڈدی اے تے سوا یاراں وجے ملتان لئی نکلدی اے۔ ایہہ سبھ ٹیشن چُکدی اے تے مسافراں نوں چُکدی لہاندی اے۔
اینہاں گڈیاں دے پاروں ریلوے ٹیشن لئیا دی ماہانہ کلیکشن 9توں لے کے 10لکھ روپیے تائیں ہوندی اے۔
لاریاں (بساں)
اک زمانا ہوندا سی جد لئیا لئی صرف اکو بس ہوندی سی جیہڑی قائدآباد توں ٹُر کے ڈیرا غازی خاں جاندی سی تے اپنا پھیرا 3 دیہاڑیاں وِچ پورا کردی سی ۔ 1970-80ء دے دہاکے وِچ میاں والی دیاں بہت ساریاں ٹرانسپورٹ کمپنیاں نے ایتھے پیر جمائے جیہناں وِچوں شادی خیل، وتا خیل، پائی خیل، السلیم، کوہلر، بھچر، رائٹ وے، گرین لائن وغیرہ قابلِ ذکر نیں ۔ ایہناں کمپنیاں دی لاریاں میانوالی توں لے کے ملتان تائیں چلدیاں سن۔فتح پور تے چوک اعظم دے راہیں ملتان جاندیاں تے آئوندیاں سن۔ فیر مقامی سطح تے فقیر ٹریولز چل پئی۔جدوں جھنگ لئیا روڈ دی تعمیر ہوئی تے فیر لاہور تے فیصل آباد دیاں ٹرانسپورٹ کمپنیاں نے وِی اپنی لاریاں ایس روٹ تے پا دِتیاں۔ ایہہ لئیا توں ٹُر کے فیصل آباد تے لاہور جاندیاں سن۔ نیوخان، صفدر نذیر تے بلوچ ٹرانسپورٹ قابلِ ذکر نیں۔ بلوچ کمپنی لئیا شہر دی اے تے ایس ضلعے دی سبھ توں وَڈی ٹرانسپورٹ کمپنی گنی جاندی اے۔ ایس دا ہیڈ آفس لئیا وِچ بنیا ہوئیا اے۔ ہُن جدوں ٹرانسپورٹ دا شعبہ بہوں ترقی کر گیا اے تے پاکستان دی ہر تھاں تے جان لئی لاریاں لبھ جاندیاں نیں۔ ویگناں دی وِی بھرمار اے۔ ضلع لئیا دے مرکزی شہر چوک اعظم وچوں ہر ویلے لہور، ملتان، مظفرگڑھ،بہاول پور، صادق آباد، رحیم یارخان، خانیوال،سکھر، حیدر آباد، کراچی، چوک منڈا، لئیا، ڈیرہ غازیخان، تونسہ، کوئٹہ، لورالائی، فتح پور، میانوالی، بھکر، خوشاب، جوہر آباد،سرگودھا، راولپنڈی براستہ تلہ گنگ چکوال، اسلام آباد، پشاور، سیالکوٹ، گوجرانوالہ، جھنگ، فیصل آباد، لہورتے شیخوپورہ لئی بساں لاریاں لبھ جاندیاں نیں۔
لئیا وِچ چھپن آلے اخبار تے رسالے
1957ء وِچ ہفتہ روزہ ’’جانباز‘‘ ایم۔آر۔روحانی دی زیرِ ادارت کڈھیا گیا۔ ایس وِچ لئیا دے معاشی مسائل تے کرائمز دیاں خبراں چھپدیاں سن۔ ہِک سال دے بعد ایہ اخبار بند کر دِتا گیا۔ ایم ۔آر۔ روحانی نیں ہفت روزہ ’’سنگِ میل‘‘ دی نیہہ رکھی۔ ایس اخبار دی اشاعت دے سلسلے وِچ اونہاں نوں لئیا دے ادبی حلقے دا بھرپور قلمی تعاون حاصل ہوئیا۔ فیر روحانی اپنا ایہہ اخبار لے کے ملتان چلے گئے۔ (روحانی آرٹ پریس ملتان دے زیرِ اہتمام ایہہ اخبار روزناما ’’سنگِ میل‘‘ دے ناں تے ہالے تیکر تسلسل نال شائع ہوندا پئیا اے۔)
1970ء وِچ عبدالحکیم شوق دی زیرِ ادارت ہفتہ روزہ ’’نوائے تھل‘‘ دا اجراء عمل وِچ آیا۔ ایس اخبار نیں اپنی باقاعدہ اشاعت دا سلسلہ جاری رکھیا۔بعد وِچ فیر کم ڈِمیاں چھاپن تے آگیا۔
1982ء وِچ ستوارا وار ’’نوائے حق‘‘ کڈھیا گیا۔ ایہدے ایڈیٹر منظور احمد خان سی۔ ایس دے وِچ وی لئیا دے معاشی مسائل تے وسیب دیاں خبراں موضوعِ سخن سن۔ ترے وَرے بعد ایہہ اخبار 1985ء وِچ بھکر منتقل ہوگیا تے اوتھے 1988ء دے وِچ بند کردِتا گیا۔
1989ء دا سال انجم صحرائی دا سی۔ اونہیں ہفتہ روزہ ’’صبح پاکستان‘‘ دے ناں توں اخبار کڈھیا۔ پہلاں تاں ایہہ ماہنامے دی شکل وِچ چھپدا رہیا فیر اینہوں ہفتہ روزہ کردِتا گیا۔ انجم صحرائی نیں ایس نوں روزنامہ دی شکل وِچ شائع کرن دی کوششاں وِی کیتیاں تے مَسیں مَر کے نو مہینے چھاپ سگیا۔ ہُن وی ایہہ اخبار کدیں کدیں منظرِ عام تے آجاندا اے۔
1991ء دے وِچ مہر محمد رفیق تھند دی زیرِ ادارت ہفتہ روزہ ’’اخبارِ لئیا‘‘ کڈھیا گیا۔ لئیا دے دوجے چھپن آلے اخباراں وانگوں ایہدے وِچ وی مقامی خبراں تے وسیب دے مسائل دِتے جاندے سن۔ ایس اخبار دی اشاعت 1998ء دے وِچ بحکم ڈی سی لئیا روک دِتی گئی۔