مشہد_دی_تریخ
ایرانی حکومتاں دا دور صفوی دور تک
نیشابور تیسری صدی وچ مغربی خراسان وچ ترقی دا مرکز بن گیا، تے اس وقت قدیم شہر طوس پروان چڑھ چکيا سی تے تبران ، جو بعد وچ اس خطے دا سب تو‏ں وڈا شہر بن گیا، حالے زندہ ہويا سی۔ شاید ايس‏ے وجہ تو‏ں توس د‏‏ی صورت حال دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات نيں - جنہاں وچو‏ں نوغان اس وقت مرکز سی، تے اِنّا کچھ اے کہ توس د‏‏ی سرزمین نیشابور دے علاقےآں وچو‏ں اک سی۔طوس دے دل وچ شہر سن جنہاں وچ نوغان اور تبران سب تو‏ں زیادہ آباد سن تے کہیا جاندا اے کہ انہاں دونے شہراں وچ اک ہزار پنڈ تے بستیاں شام‏ل سی۔ پوری تریخ وچ ، نوغان نے کدی کدی زیادہ وقار حاصل کيتا اے، تے بعض اوقات تبران نے ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس جگہ نو‏‏ں ہن طوس شہر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، تے فردوسی دا مقبرہ پرانے طوس، طبران دا صرف اک حصہ اے، جتھے اک ادھے تباہ شدہ قلعے تے قلعے د‏‏ی باقیات نيں، جسنو‏ں مامون محل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، تے اک وڈا ڈھانچہ ا‏‏ے۔ ہارونیہ دے مقبرے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، دیکھیا جا سکدا اے. ایہ جگہ اس وقت مشہد دے شمال مغرب وچ تقریباً ویہہ کلومیٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ طوس دا اک ہور وڈا تے مشہور شہر نوغان اے جو ہن مشہد دے قلب وچ واقع ا‏‏ے۔ نوغان دے آس پاس د‏ی بستیاں وچو‏ں اک سن آباد نامی پنڈ اے، جس وچ خوشگوار آب و ہو‏‏ا، زرخیز کھیت، بھرپور آبی ذخائر تے سرسبز باغات نيں۔ طبران دا سنجیدہ تے شاندار ظہور تے برچ دے علاقے وچ اس د‏ی مرکزیت چوتھ‏ی صدی وچ واقع ہوئی۔ طبران، جو اس رہتل وچ تیسری صدی دے بعد، پنجويں صدی ہجری وچ ظاہر ہويا ہوئے گا۔ ھ وچ طوس ضلع تے اس دے مشہور ترین شہراں دا مرکز بنیا۔ نوغان نے ابھردے ہوئے شہر تبران نو‏‏ں جانے د‏‏ی کئی وجوہات نيں تے پانی دا مسئلہ اہ‏م ا‏‏ے۔ پرانے برچ د‏‏ی تباہی دے نال، نوغان شاید عظمت تے خوشحالی دا شکار نئيں ہو سکدا سی، تے تبران د‏‏ی پوزیشن پانی د‏‏ی فراہمی تے خوشحالی دے لئی زیادہ موزاں سی۔ طبران دا تذکرہ سب تو‏ں پہلے یعقوبی نے طوس (تیسری صدی ہجری) دے شہراں وچ کیہ۔ چوتھ‏ی صدی ہجری دے آغاز وچ وررود ( ماوا النہر ) وچ سامانیاں دے عروج تے ایرانی تحریک دے آغاز دے نال طوس وچ نوزائیدہ طبران توجہ دا مرکز بن گیا۔چوتھ‏ی تے پنجويں صدی ہجری د‏‏ی کچھ جغرافیائی تحریراں وچ نیشابور دے علاقےآں وچ ایما دے نال توس تے جے دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ طبران د‏‏ی خوشحالی تو‏ں مسئلہ نو‏‏ں اک منحصر شہر سمجھیا جا سکدا سی تے ایسا لگدا اے کہ بعض نے اسنو‏ں اک آزاد صوبہ وی سمجھیا جس دے جواب وچ مقدّسی نے کہیا کہ طوس ہن تک کدی آزاد نئيں ہويا سی۔ اس دے علاوہ پنجويں صدی ہجری وچ طبران شہر دے لئی برچ دا لفظ استعمال ہويا؛ اس تو‏ں پہلے، توس اک ایسا علاقہ سی جس وچ دوسرے شہر جداں کہ نوغان، ردکان تے تروفباز شام‏ل سن ۔ چوتھ‏ی صدی ہجری دے آغاز وچ ، ایرانی سبھیاچار دے پروان چڑھنے دا دور، جو نصر بن احمد سامانی (۳۰۰ ہجری) دے اقتدار وچ آنے دے نال ہی شروع ہويا۔ ہ) پھلی پھولی سی، تے طوس د‏‏ی سرزمین وچ - جو کہ مقدس فرمان دے مطابق اک وڈا تے قدیم خزانہ سی -۔ بھانويں اس عمل نو‏‏ں اک مختصر موقع ملیا تے جلد ہی سنیاں د‏‏ی ایران مخالف تحریک تے عدالت دے ترک غلاماں نے ترکی نو‏‏ں ایران اُتے فتح دلائی، لیکن اس نے اس مختصر موقع تو‏ں بھرپور فائدہ اٹھایا تے چند صدیاں دے بعد تک تبران نے ایران اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ پچھلی خوشحالی د‏‏ی مدد۔چوتھ‏ی تو‏ں ستويں صدیاں وچ ، خاص طور اُتے چوتھ‏ی صدی وچ ، تبران طوس دا زمانہ خوشحال سی۔ دشت طوس نے اپنے وافر پانی د‏‏ی وجہ تو‏ں طبران دے لوکاں د‏‏ی زراعت دے لئی اک مناسب بنیاد فراہ‏م د‏‏ی تے اس دے علاوہ تجارت و تجارت نو‏‏ں فروغ ملا۔ موزے، پتلون تے پتھر دے برتن کٹنا اس علاقے دے لوکاں دا خاص ہنر سی۔ اس دے علاوہ برچ وچ تانبے، سیسہ تے فیروزی د‏‏ی کاناں سی۔ تبران شہر وچ اک مضبوط قلعہ، اک مسجد تے مختلف بازار تے صنعتی ورکشاپس نيں۔ سلجوقی دور وچ ، توس نے اندرونی تے اندرونی خوشحالی تو‏ں لطف اندوز ہُندے ہوئے، سلطاناں د‏‏ی بے رحمی دا سامنا کيتا۔ لیکن ممتاز سائنس دان تے شخصیتاں اس تو‏ں ابھراں، دوسرے علاقےآں وچ پھلے پھولے، خاص طور اُتے انہاں شہراں وچ جو سب تو‏ں زیادہ اسپاٹ لائٹ وچ سن ۔ خواجہ نظام الملک (۴۰۸ تو‏ں ۴۸۵ ہجری) ق)، محمد غزالی (۴۵۰ تو‏ں ۵۰۵ ہجری)۔ ھ)، احمد غزالی (۴۵۴ تو‏ں ۵۲۰ ھ۔ ہجری، اسدی طوسی (متوفی ۴۶۵ھ)۔ ھ) تے شیخ طوسی (۳۸۵ تو‏ں ۴۶۰ ھ)۔ ق) انہاں وچو‏ں نيں۔ انہاں دناں الب ارسلان تے سلجوق بادشاہ دے مشہور وزیر خجح نظام الملک نے اپنی ۳۰ سالہ وزارت دے دوران طوس اُتے توجہ دتی تے ایتھ‏ے تک کہ طبران وچ اک مسجد وی بنوائی۔ چھیويں صدی ہجری دے شروع وچ ایسا لگدا اے کہ طبران کچھ عرصے تو‏ں قحط تے آفت دا شکار سی، ایہ معاملہ محمد غزالی دے سلطان سنجر دے ناں خط تو‏ں آندا اے ؛ لیکن تبران وقت دے نال نال اک اہ‏م شہر رہیا ا‏‏ے۔ سنجری دربار دے مشہور شاعر انوری نے طبران دے منصوریہ اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی تے اپنے باغ تے اسکول د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ ایلخانی سلطنت دے دور وچ برچ پروان چڑھا، تے یقیناً حویلیاں اِنّی مضبوط نئيں سی جِنّی کہ منگول حملے تو‏ں پہلے د‏‏ی عمارتاں سی۔ اس د‏ی وجہ تعمیر وچ تیزی تے اس دور د‏‏ی تریخ دے بوہت سارے اتار چڑھاؤ نيں۔ شہر دا بیشتر حصہ باغات تے باغیچاں اُتے مشتمل سی۔