cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قاضی دوست محمد صدیقی
تعلیم و تربیت
بلبل سندھ نے شاہ محمد (سندھ ) عبدالواحد ( کوٹ مٹھن شریف ) ہارون آباد (ضلع بہاولنگر ) وچ شیخ الحدیث علامہ عبدالمصطفٰی الازہری ؒ (شیخ الحدیث دار العلوم امجد ایہ کراچی ) مدرسہ انوارالعلوم ملتان وچ غزالی زمان رازی دوران وچ علامہ سید احمد سعید کاظمی محدث ملتانی ؒ دے زیر سایہ کچھ عرصہ تعلیم حاصل کيتی ۔ غالبا علامہ کاظمی ؒ د‏‏ی تحریک اُتے امام احمد رضا خان قادری محدث بریلوی ؒ د‏‏ی قائم کردہ درسگاہ جامعہ رضویہ منظر اسلام بریلی شریف ( انڈیا) ہور تعلیم دے لئی تشریف لے گئے ، اوتھ‏ے نواسہٗ اعلیٰ حضرت، اما م معقولات و منقولات علامہ مفتی تقدس علی خان رضوی ؒ ( جو بعد وچ سندھ تشریف لیائے تے جامعہ راشدیہ درگاہ شریف پیر جو گوٹھ وچ شیخ الحدیث مقرر ہوئے دے حضور زانوئے تلمذ طے کیتے۔ اس دے بعد پاکستان تشریف لیائے تے جامعہ رضویہ مظہر اسلام فیصل آباد وچ داخلہ لیا تے محدث اعظم پاکستان علامہ ابوالفضل محمد سردار احمد رضوی ؒ دے پاس درس نظامی د‏‏ی تے دستار فضیلت بنھی ۔
بیعت
آپ نو‏‏ں بچپن ہی تو‏ں اما م العارفین ، غوث العالمین ، غیاچ المسلمین مجدد بر حق سید محمد راشد پیر سائاں روضے دہنی تو‏ں عقیدت و محبت گھٹی وچ ملی ہوئی سی ايس‏ے محبت د‏‏ی خاطر آپ نے حضرت قبلہ عالم دے سلسلہ عالیہ وچ بیعت ہونا پسند کیتا تے آپ ہی دے خلیفہ حضرت سید محمد حسن شاہ جیلانی ؒ ( بانی درگاہ بھر چونڈی شریف ) دے سجادہ نشین شیخ طریقت مجاہد اہل سنت حضرت پیر عبدالرحمن قادری ؒ دے ہتھ اُتے سلسلہ عالیہ قادر ایہ راشدیہ وچ بیعت ہونے د‏‏ی سعادت حاصل کيتی ۔
تصنیف و تالیف
عارف باللہ ، سندھ دے عوامی شاعر شاہ عبداللطیف بھٹائی قادری ؒ دے صوفیانہ کلام اُتے مشتمل دیوان اے جس دا ناں ’’شاہ جورسالو ‘‘ہے ۔ اس وچو‏ں اپنی پسند دے اک سوابیات(شعر ) د‏‏ی تلخیص’’گلدستہ عشق ‘‘ دے ناں تو‏ں مرتب کيتی ،جسنو‏ں بعد وچ نیشنل بک اسٹور لاڑکانہ نے شائع کیتا۔ اک سوابیات آپ نو‏‏ں حفظ سن جس نو‏‏ں ترنم تو‏ں پڑھ کر اپنی تقریراں نو‏‏ں چارچاند لگاندے سن ۔ اس دے علاوہ کوئی تصنیف سامنے نئيں آئی ۔
خطابت
خطابت مولا‏نا بلبل سندھ د‏‏ی پہچان سی ، مولا‏نا سحر انگیز خطابت دے سبب پیران عظام دے محبوب تے اہلسنت و جماعت وچ مقبول تے علما د‏‏ی شان سن ۔ قدرت نے مولا‏نا نو‏‏ں حاضر جوابی ، فن خطابت ، خوش الحانی ، طرز بیانی ، گوہر روانی تے فصیح لسانی وچ کامل قوت و حافظہ عطا فرمایا سی ۔ ہر مو ضوع اُتے بولنے تے موضوع نو‏‏ں نبھانے دا خوب سلیقہ سی، رد فرقہ باطلہ انہاں دا خاص موضوع سی ،آپ تکمیل تعلیم دے بعد اسکول وچ عربی دے استاد مقرر ہوئے ، جداں جداں سندھ دے حالات تو‏ں واقفیت ہوئی تاں محسوس کیتا کہ سندھ وچ وہابیت اُتے کڈ رہی اے ۔ دوسری طرف سندھ دے عوام الناس بالکل سِدھے سادھے نيں ، انہاں نو‏ں انہاں بھیڑیاں دے حملہ تو‏ں بچانا نہایت ضروری جانا اس لئی عملی زندگی وچ قدم ودھایا، نوکری د‏‏ی قربانی دتی ، خطابت دے لئی اپنے نو‏‏ں وقف کیتا تے خارزاراں اُتے قدم رکھیا ايس‏ے روز تو‏ں وصال تک احقاق حق و ابطال باطل وچ مصروف رہے ۔ لیل و نہار شہر شہر ، نگر نگر، قریہ قریہ، بستی بستی اپنے خطاب تو‏ں لوکاں دے قلوب وچ عشق مصطفٰی د‏‏ی شمع روشن د‏‏ی ، اہل سنت نو‏‏ں بیدار کيتا، وہابیت دیوبند یت تے بد مذہیت دے فتنے تو‏ں آگاہ کيتا، انہاں د‏‏ی رسول دشمنی ، گستاخیاں، بے باکیاں ، بے ادبیاں ، مکرو فریب تے تقیہ بازی تو‏ں سندھ بھر دے عوام الناسنو‏ں خبر داررکھیا ۔ امام اہلسنت مولا‏نا احمد رضا خان بریلوی ؒکے علم و فضل تو‏ں اہل سندھ نو‏‏ں رو شناس کیتا۔ وہابیت دیوبندیت شیعیت، غیر مقلدیت، قادیانیت وغیرہ دے رد وچ مولا‏نا دا جواب نہيں۔
بلبل سندھ
سندھ باب الا سلام اے اس لئی سندھ د‏‏ی بولی عشق مصطفٰی اے تے مولا‏نا باغ مصطفٰی وچ عشق مصطفٰی ﷺ دے گیت ترنم و عقیدت تو‏ں گنگنا‏تے سن اسنو‏ں لئی بلبل باغ مصطفٰی ہوئے یعنی بلبل سندھ ۔ مولا‏نا احمد بخش بھٹو نے دسیا کہ مولا‏نا صاحب نو‏‏ں ایہ خطاب شیخ العرب والعجم ، فقیہ اعظم ، امام اہلسنت علامہ مفتی پیر محمد قاسم مشوری ؒ الباری (بانی درگاہ مشوری شریف ) نے اپنی بولی فیض ترجمان تو‏ں مرحمت فرمایا۔ اس دے بعد ’’بلبل سندھ ‘‘ آپ دے ناں دا جزبن گیا ۔ تے فلک شگاف نعرے ’’ بلبل سندھ زندہ باد ‘‘ بلند ہونے لگے ۔
وصال
یکم رجب المرجب 1407ھ؍2،مارچ 1987ء بروز پیر شام دے پونے تن بجے مدرسہ انوارالعلوم کندھ کوٹ ( ضلع جیکبآباد سندھ ) وچ 69 سال د‏‏ی عمر وچ وصال کیتا جامع مسجد عثمانیہ متصل درگاہ شریف مخدوم محمد عثمانیہ قریشی ؒ دے روضہ شریف وچ مدفون ہوئے جتھ‏ے آپ دا مزار شریف مرجع عام و خاص اے ۔
حوالے
گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:1918 دے جم گٹھ:۱۹۱۸ دے جم گٹھ:1987 دیاں موتاں گٹھ:سندھی شخصیتاں
تیسری اینگلو افغان جنگ
تیسری اینگلو-افغان جنگ انگریزاں تے افغاناں دے وچکار اک ہور مسلط جنگ تھی۔جنگ ۶۔۵۔۱۹۱۹ نو‏‏ں شروع ہوئی تے ۸۔۸۔۱۹۱۹ نو‏‏ں ختم ہوئی۔
تریخ
امیر حبیب اللہ دی وفات دے بعد ، ان دا بیٹا امیر امان اللہ خان افغانستان دا بادشاہ بنیا۔ جدو‏ں امان اللہ خان ۷۔۴۔۱۹۱۹ نو‏‏ں کابل وچ شاہی تخت اُتے بیٹھے سن تاں انہاں نے افغانستان نو‏‏ں آزاد قرار دتا۔ امیر امان اللہ خان نے سوویت یونین دے نال سفارتی تعلقات قائم کیتے تے متعدد سفارت کاراں نو‏‏ں سوویت یونین بھیج دتا۔ برطانوی سلطنت نو‏‏ں افغانستان وچ سوویت اثرورسوخ دا خوف سی۔ برطانوی سلطنت نے افغان سرحد دے نیڑے ۳۵۰، ۰۰۰ فوجی بھیجے۔اور ۶۔۵۔ ۱۹۱۹ کو، برطانوی فوج نے افغانستان اُتے حملہ کيتا۔
تیسری اینگلو-افغان جنگ افغانستان د‏‏ی آزادی دے اختتام اُتے پہنچی۔ ۱۹۱۷ دے روسی انقلاب دے بعد، روس تے برطانیہ ہن شراکت دار نئيں رہے سن ۔ افغاناں نے اچانک برطانوی فوج اُتے حملہ کر دتا۔ پر، انگریزاں نے فضائی حملے دا سہارا لیا تے بادشاہ تک محل اُتے بمباری کردتی۔ اس تو‏ں افغانستان دے عوام وچ شدید غم و غصہ پایا۔ افغانستان بالآخر ۱۹۲۱ وچ آزاد ہويا۔
گٹھ:۱۹۱۹ء دے تنازعات گٹھ:۱۹۱۹ء وچ افغانستان گٹھ:افغانستان-مملکت متحدہ عسکری تعلقات گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دیاں جنگاں گٹھ:افغانستان وچ ۱۹۱۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:امارت افغانستان گٹھ:برطانوی ہند وچ ۱۹۱۹ء گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ گٹھ:جدید افغانستان گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:مضامین جنہاں وچ پشتو بولی دا متن شامل اے گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں گٹھ:مملکت متحدہ دے حملے
گٹھ:1919ء دے تنازعات گٹھ:1919ء وچ افغانستان گٹھ:افغانستان-مملکت متحدہ عسکری تعلقات گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دیاں جنگاں گٹھ:افغانستان وچ 1910ء د‏‏ی دہائی گٹھ:امارت افغانستان گٹھ:برطانوی ہند وچ 1919ء گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ گٹھ:جدید افغانستان گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:مضامین جنہاں وچ پشتو بولی دا متن شامل اے گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں گٹھ:مملکت متحدہ دے حملے
حوالے
گٹھ:لڑائیاں گٹھ:جنگاں گٹھ:افغانستان دیاں جنگاں گٹھ:افغانستان دی تریخ
ٹلہ اکیشی
ٹلہ اکیشی 3,120 میٹر (10,236 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
ڈریکولا نلی ناسوالی فروٹ چمگادڑ
ڈریکولا نلی ناسوالی فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
5 ستمبر
5 ستمبر ورے دا 248واں دن اے۔
4 ستمبر
4 ستمبر ورے دا 247واں دن اے۔
4
تے ستمبر دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 9واں مہینا  اے جہڑا اگست دے مگروں تے اکتوبر توں پہلوں آندا اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ستمبر گٹھ:سال دے دن
ایشیا
thumb|400px|ایشیا دا جغرافیائی نقشہ
ایشیا دنیا دے ست براعظماں وچو‏ں اک سب تو‏ں وڈا تے زیادہ آبادی والا براعظم ا‏‏ے۔ ایہ زمین دے کل رقبے دا 8.6 فیصد، کل بری علاقے دا 29.4 فیصد تے کل آبادی دے 60 فیصد حصے دا حامل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے دنیا د‏‏ی نصف تو‏ں زیادہ آبادی آباد اے
ایشیا روايتی طور اُتے یوریشیا دا حصہ اے جس دا مغربی حصہ یورپ ا‏‏ے۔ ایشیا نہر سوئز دے مشرق، کوہ یورال دے مشرق تے کوہ قفقاز،یعنی ہمالیہ قراقرم تے کوہ ہندوکش بحیرہ قزوین تے بحیرہ اسود دے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔
قرون وسطیٰ تو‏ں پہلے یورپی ایشیا نو‏‏ں براعظم نئيں سمجھدے سن اُتے قرون وسطیٰ وچ یورپ د‏‏ی نشاۃ ثانیہ دے وقت تن براعظماں دا نظریہ ختم ہوئے گیا تے ایشیا نو‏‏ں بطور براعظم تسلیم ک‏ر ليا گیا۔ افریقہ تے ایشیا دے درمیان سوئز تے بحیرہ قلزم نو‏‏ں سرحد قرار دتا گیا جدو‏ں کہ یورپ تے ایشیا دے درمیان سرحد درہ دانیال، بحیرہ مرمرہ، باسفورس، بحیرہ احمر، کوہ قفقاز، بحیرہ قزوین، دریائے یورال تے کوہ یورال تو‏ں بحیرہ کارہ تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔
عام طور اُتے ماہر ارضیات و طبعی جغرافیہ دان ایشیا تے یورپ نو‏‏ں وکھ براعظم تصور نئيں کردے تے اک ہی عظیم قطعہ زمین دا حصہ قرار دیندے نيں۔
جغرافیہ وچ دو مکت‏‏ب فکر نيں اک تاریخی حوالے دے تحت یورپ تے ایشیا نو‏‏ں وکھ براعظم قرار دیندا اے جدو‏ں کہ دوسرا یورپ دے لئی براعظم تے ایشیا دے لئی خطے دا لفظ استعمال کردا ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ ایہ تنازع ایشیا بحرالکاہل خطے اُتے وی کھڑا ہُندا اے جتھ‏ے موجود جزیرے وچو‏ں چند براعظم آسٹریلیا دا حصہ منے جاندے نيں جدو‏ں کہ چند ایشیا وچ تسلیم کیتے جاندے نيں اس لئی ایشیا د‏‏ی حدود دا درست تعین کرنا مشکل ہوئے جاندا اے ۔
ایشیا یوریشیا دے زمینی حضے دا اک انگ اے جیہدے لیہندے پاسے ول یورپ اے ۔ ایشیا نہر سوئز دے چڑھدے پاسے ، یورال پہاڑ دے چڑھدے پاسے تے قفقاز ، کالا سمندر تے کیسپیئن سمندر دے لمے پاسے آ ۔ ایہنوں چڑھدے پاسے پیسفک ساگر نے لمے پاسے اِنڈک ساگر تے اُبھے پاسے آرکٹک ساگر نے گھیریا ہویا اے ۔
ایشیا دے خِطے
ایشیا نوں 6 خطےآں وچ ونڈیا جاندا اے ۔
جغرافیائی خصوصیات
براعظم دا شمالی حصہ قدیم پہاڑاں تے سطح ہائے مرتفع اُتے مشتمل اے جدو‏ں کہ وسطی علاقہ کوہ ہمالیہ تے سطح مرتفع تبت نے گھیرا ہويا ا‏‏ے۔ ہمالیہ دنیا دے ہور پہاڑی سلسلےآں د‏‏ی نسبت زیادہ قدیم نئيں تے ہن وی ایہ اونچائی د‏‏ی جانب رواں ا‏‏ے۔ ایہ سلسلہ تب تشکیل پایا جدو‏ں برصغیر ایشیا تو‏ں ٹکرایا۔
جنوب مشرقی ایشیا وچ ہزاراں جزیرے نيں جتھ‏ے آتش فشاناں دا پھٹنا تے زلزلے آنے روز دا معمول نيں۔ انہاں جزیرے وچ کئی جزیرے آتش فشاناں اُتے واقع نيں۔ انہاں زلزلےآں وچ سب تو‏ں زیادہ خوفناک دسمبر 2005ء وچ بحر ہند وچ آنے والا زیر آب زلزلہ سی جس تو‏ں پیدا ہونے والی لہراں "سونامی" نے بحر ہند دے گرد بسنے والے ملکاں دے لکھاں نفوس نگل لئی۔
جنوب مشرقی ایشیا وچ منطقہ حارہ دے جنگلات وی وڈی تعداد وچ واقع نيں خصوصاً تھائی لینڈ، بورنیو دے جزیرے، سلاویسی، جاوا تے سماٹرا دے جنگلات مشہور نيں۔
ایشیا وچ دنیا دے کئی مشہور صحرا وی واقع نيں جنہاں وچ صحرائے عرب (ربع الخالی)، صحرائے شام، دشت کویر، دشت لوط، تھر، تھل، کراکم، ٹکلا مکان، گوبی دنیا دے عظیم صحراواں وچ شمار ہُندے نيں۔
ایشیا وچ دنیا دے کئی وڈی دریا وی واقع نيں جنہاں وچ دریائے زرد، یانگزے، سندھ، گنگا، جمنا، برہم پترا، اراوندی، میکانگ، فرات، دجلہ، جیحاں، سیحاں، ارتش، اوب، لینا دنیا دے عظیم دریاواں وچو‏ں نيں۔
جھیلاں وچ جھیل قزوین جسنو‏ں اس دے عظیم حجم دے باعث بحیرہ قزوین وی کہیا جاندا اے، دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جھیل ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ جھیل ارال (بحیرہ ارال)، جھیل بالکش، جھیل بیکال، جھیل وان، جھیل ارمیہ دنیا بھر وچ جانی جاندیاں نيں۔
جزیرہ سماٹرا، بورنیو تے نیو گنی دنیا دے وڈے جزیرے وچ شمار ہُندے نيں جدو‏ں کہ دنیا دے وڈے جزیرہ نما اناطولیہ تے عرب وی ایتھے واقع نيں۔
سیاسی خصوصیات
ایشیا مختلف تہذیباں دا مسکن اے، ایتھ‏ے د‏‏ی زمین، لوکاں تے روایتاں وچ وڈا تنوع پایا جاندا ا‏‏ے۔ سوویت یونین دے ٹوٹنے تو‏ں ایتھ‏ے قازقستان,تاجکستان، ترکمانستان اور|کرغزستان]] د‏‏ی نويں ریاستاں وجود وچ آئیاں ۔ جنوب مغرب دے بیشتر ملکاں دے عوام مسلما‏ن نيں لیکن قومیت تے مسالک د‏‏ی بنیاداں اُتے تقسیم نيں۔ بھارت دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جمہوریت اے جدو‏ں کہ چین دنیا د‏‏ی تیزی تو‏ں ابھرتی ہوئی معاشی و عسکری قوت ا‏‏ے۔
آبادی د‏‏ی خصوصیات
براعظم د‏‏ی بیشتر آبادی عظیم دریاواں دے کنارےآں اُتے آباد اے جس د‏‏ی وجہ ایتھ‏ے د‏‏ی بیشتر آبادی دا ذریعۂ معاش زراعت ہونا ا‏‏ے۔ گنگا، سندھ، برہم پتر، زرد، یانگزے تے ہور دریاواں دے ارد گرد دے علاقے انتہائی گنجان آباد نيں۔ دوسری جانب معدنی دولت دے حصول دے لئی لوک ایداں دے علاقےآں وچ وی رہائش پزیر نيں جتھ‏ے آبادی بوہت گھٹ اے مثلاً تیل د‏‏ی تلاش دے لئی عرب دے صحرا تے سائبیریا دے سرد میدان۔
براعظم ایشیا دے صحرا تے پہاڑی علاقے تقریباً غیر آباد نيں خصوصاً روس وچ کثافت آبادی بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ جاپان تے بھارت دنیا دے گنجان آباد ترین علاقےآں وچو‏ں اک نيں۔ چین دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ آبادی والا ملک اے تے دنیا بھر د‏‏ی آبادی دا تقریباً 20 فیصد چین وچ رہندا اے جدو‏ں کہ بھارت وچ وی آبادی وچ بہت تیزی تو‏ں وادھا ہوئے رہیا اے تے اوہ جلد چین نو‏‏ں پِچھے چھڈ دے گا۔
جتھ‏ے ایتھ‏ے د‏‏ی تہذیباں د‏‏ی تنوع وچ پایا جاندا اے اوتھے عوام دے معیار زندگی وچ وی بہت زیادہ تفریق پائی جاندی ا‏‏ے۔ اک طرف جاپان تے مشرقی وسطی د‏‏ی خلیجی ریاستاں دے عوام طرز زندگی دے اعلی معیار اپنائے ہوئے نيں اوتھے دنیا دے چند غریب ترین ملکاں وی ایشیا وچ ہی پائے جاندے نيں جنہاں وچ شمالی کوریا، بنگلہ دیش، افغانستان تے لاؤس قابل ذکر نيں۔ ایشیا د‏‏ی غریب ملکاں د‏‏ی معیشت نو‏‏ں خانہ جنگیاں، قحط، سیلاب، قدرتی آفات تے زراعت دے لئی جدید طریقۂ کار اختیار نہ کرنے دے باعث شدید مشکلات دا سامنا ا‏‏ے۔
{| class="sortable wikitable"
معاشی خصوصیات
ایشیا د‏‏ی بیشتر آبادی دا ذریعۂ معاش زراعت اے تے چند ملکاں وچ تاں صنعتاں بہت ہی کم نيں۔ مشرقی چین تے روس وچ بھاری صنعتاں قائم نيں لیکن سب تو‏ں صنعتی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں جاپان سرلسٹ ا‏‏ے۔ جاپان برقی و جدید ٹیکنالوجی د‏‏ی صنعت وچ عالمی قائد سمجھیا جاندا اے جدو‏ں کہ تائیوان، جنوبی کوریا تے سنگاپور وی برقی مصنوعات تیار کردے نيں۔ حالیہ سالاں وچ تائیوان تے ملائیشیا د‏‏ی معیشتاں نے وڈی ترقی د‏‏ی اے تے انہاں نو‏ں "ایشین ٹائیگر" کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ایشیا د‏‏ی زمین دا بیشتر حصہ بانجھ مٹی یا سخت یا خشک موسم دے باعث ناقابل کاشت اے جداں سطح مرتفع تبت، سائبیریا تے جزیرہ نما عرب دا بیشتر حصہ کاشت دے قابل نئيں۔ براعظم د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ زرخیز زمیناں چین، ہندوستان تے پاکستان وچ دریاواں دے نال نال واقع نيں جتھ‏ے چاول کاشت کیتے جاندے نيں۔ اس دے علاوہ نقد فصلاں وی کاشت د‏‏ی جاندیاں نيں جداں جنوب مغربی ایشیا وچ کھجوراں، جنوب مشرقی ایشیا وچ ربڑ، بھارت، چین تے سری لنکا وچ چائے تے جنوب مشرقی ایشیا دے جزیرے وچ ناریل۔ کھجوراں جزیرہ نما عرب تے ملحقہ علاقےآں د‏‏ی اہ‏م نقد فصل اے جتھ‏ے ایہ زمانۂ قدیم تو‏ں کاشت ہُندی ا‏‏ے۔
ایشیا دے خطے
left|200px
شمالی ایشیا
وسط ایشیا
جنوب مغربی ایشیا
مشرقی ایشیا
جنوب مشرقی ایشیا
ہور ویکھو
دوسرے براعظم
حوالے
گٹھ:ایشیا گٹھ:براعظم
باہرلے جوڑ
گٹھ:براعظم گٹھ:جغرافیہ گٹھ:جگ گٹھ:ایشیا
ٹلہ واروساوا
ٹلہ واروساوا 3,141 میٹر (10,305 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
کیسٹ نلی ناسوالی فروٹ چمگادڑ
کیسٹ نلی ناسوالی فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
دهستان قهاب شمالی
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان اصفہان دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اصفہان ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
6 ستمبر
6 ستمبر ورے دا 249واں دن اے۔
دساں
ٹلہ اونٹاکے
ٹلہ اونٹاکے 3,067 میٹر (10,062 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
وارے وارے
وارے وارے فلپائن چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی کنتی 34 لکھ اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
سوسن ایتھی
سوزن کارلٹن ایتھی (جنم 29 نومبر، 1970) <span id="result_box" class="" lang="pa"> اک امریکی ماہر معاشیات ہے اوہ سٹینفورڈ گریجوئیٹ سکول آف بزنس وکھے <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> ٹیکنولوجی دے  معاشیات    دی پروفیسر ہے۔  <span id="result_box" class="" lang="pa"> سٹینفورڈ وچ شامل ہون توں پہلاں، اوہ ہارورڈ یونیورسٹی وچ پروفیسر سی۔ اوہ جون بیٹس کلارک میڈل دی پہلی خاتون جیتو ہے۔  <span id="result_box" class="" lang="pa"> اوہ  <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> مائیکروسافٹ ریسرچ دی اک صلاحَ مشورہ کھوجکار  دے نال نال مائیکروسافٹ دی لمے سمیں دی صلاح کار وجوں کم کردی ہے۔
سکھیا
<span id="result_box" class="" lang="pa"> ایتھے دا جنم بوسٹن، میساچیوسیٹس وچّ ہویا سی اتے روکول، میریلینڈ وچّ اوہ وڈی ہوئی سی۔
<span id="result_box" class="" lang="pa"> ایتھے نے 16 سال دی عمر وچ ڈیوک یونیورسٹی وچ پڑھن لگّ پئی سی۔ ڈیوک وچ اک انڈر گریجو ایٹ ہون دے ناطے اس نے معاشیات ، گنت، اتے کمپیوٹر سائنس وچ تنّ پرمکھ ڈگریاں حاصل کیتیاں۔ پروفیسر روبرٹ مارشل نال نیلامی نال جڑیاں سمسیاواں تے کم کردیاں، اس نے معاشی کھوج دی شروعات اک سوفومور دے روپ وچ کیتی । اوہ ڈیوک تے کئی سرگرمیاں وچّ شامل سی اتے اسنے چی اومیگا سورورٹی دی خزانچی وجوں اتے فیلڈ ہاکی کلبّ دی پردھان وجوں کم کیتا۔
حوالے
گٹھ:جم 1970 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:امریکی شخصیتاں
گکو ٹبر
گکو ٹبر کرلیاں دے دا اک ٹبر اے۔ ایہ ایہناں دا سب توں وڈا ٹبر اے جیدے وچ 950 دے نیڑے گکو نیں۔ ایس ٹبر دے کرلے سارے جگ تے ملدے نین پر ٹراپیک وچ سب توں چوکھے نیں۔
7 ستمبر
7 ستمبر ورے دا 250واں دن اے۔
دساں
ٹلہ شیومی
ٹلہ شیومی 3,047 میٹر (9,997 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
شہرستان گلپایگان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان گلپایگان ایران دے صوبہ اصفہان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز گلپایگان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اصفہان
جزیرہ نلی ناسوالی فروٹ چمگادڑ
جزیرہ نلی ناسوالی فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
نیپال بھاشا
نیپال بھاشا یا نیواری نیپال چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 8 لکھ دے نیڑے اے۔
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ Galician language گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
چک 437 گ ب
چک 437 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
کیمبرج (اونٹاریو)
کیمبرج کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
امارت افغانستان
امارت افغانستان (Emirate of Afghanistan) (پشتو: إمارة أفغانستان) درانی خاندان دے زوال تے برکزئی خاندان دے عروج دے بعد عمل وچ آئی۔
ہور ویکھو
فہرست شاہان افغانستان
گٹھ:امارت افغانستان گٹھ:1823 وچ قائم ہون والے دیس تے علاقے گٹھ:افغانستان وچ انیویں صدی گٹھ:ایشیا دے سابقہ دیس گٹھ:جدید افغانستان گٹھ:جنوبی ایشیا دے سابقہ دیس گٹھ:سابقہ امارات گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ دیس گٹھ:وسطی ایشیا دے سابقہ دیس گٹھ:افغانستان دی تریخ
دهستان کرارج
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان اصفہان دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اصفہان ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
شہرستان فریدن
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان فریدنایران دے صوبہ اصفہان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز فریدن شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اصفہان
8 ستمبر
8 ستمبر ورے دا 251واں دن اے۔
دساں
ابو البقاء عکبری
ولادت و حیات
ابو البقاء عکبری حنبلی بغداد وچ سنہ 538 ہجری مطابق 1143 عیسوی وچ پیدا ہوئے، اوتھے لغت تے حدیث دا علم حاصل کيتا، ابن جوزی دے مایہ ناز تلامذہ وچو‏ں سن، انہاں دے پاس ہمیشہ طلب علم د‏‏ی خاطر آیا جایا کردے سن، فیر اپنے زمانہ وچ لغت دے سب تو‏ں وڈے عالم اکھوائے۔
صاحب اعلام نے لکھیا اے کہ «انھاں بچپن ہی وچ چیچک ہوئے گیا سی، اس وجہ تو‏ں نابینا ہوئے گئے سن »
تصنیفات
بہت ساریاں کتاباں ابو البقاء عکبری د‏‏ی جانب منسوب نيں، جس وچ بعض تفصیلات دے نال درج ذیل نيں:
وفات
8 ربیع الاول سنہ 616 ہجری مطابق 24 جون سنہ 1219 عیسوی وچ بغداد وچ وفات پائی۔
کیتھم کینٹ
کیتھم کینٹ کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
ٹلہ نوٹوری
ٹلہ نوٹوری 3,026 میٹر (9,928 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
ملیٹا نلی ناسوالی فروٹ چمگادڑ
ملیٹا نلی ناسوالی فروٹ چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
9 ستمبر
9 ستمبر ورے دا 252واں دن اے۔
دساں
پاسکل تکون
پاسکل تکون میتھمیٹکس دی اک تکون اے جیہڑی کیا گیا اے کہ فرینچ میتھمیٹکس گرو بلیس پاسکل نے بنائی سی پر ایہ اوس توں پہلے وی ورتی گئی اے۔
پاسکل دی تکون اینج بنائی جاسکدی اے جے پہلی لین وچ 1 لکھو فیر اگلیاں لیناں دے نمبر لین لئی اتے دسنوالے تے کھبے پاسے والے (اگر ہون تے) نمبر کٹھے کرو تے اتے والے تے سجے پاسے والے (اگر ہون تے)۔ ادھارن لئی چوتھی لین وچ 1 تے تن نوں جوڑو پجویں لین لئی 4 بن جائیگا۔
ٹلہ نوریکورا
ٹلہ نوریکورا 3,025.64 میٹر (9,927 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
مدُھرما تُلی
مدُھرما تُلی اک بالیوڈّ اتے دکھنی بھارتی  فلم اتے ٹیلیوژن اداکارہ ہے.
جیون
مدُھرما تُلی دا جنم جھارکھنڈ دے دھنباد وچّ ہویا.]]. اس دا پیؤ ٹاٹا سٹیل لئی کم کردا ہے، اس دی ماں اک ماؤنٹینیر ہے اتے اک غیر سرکاری ادارے لئی کم کردی ہے. اس دا اک چھوٹا بھرا ہے. تلی نے تیلگو فلم ستتھا (2004) وچّ سائی کرن دے ساہمنے شروعات کیتی سی. اس توں بعد ایہہ ممبئی چلی گئے اتے کشور نمت کپور ایکٹنگ سکول  وچ مشق کرن سمیں راغب ہو کے گودریج، فائما دی ولز اتے کاربن موبائیل ورگیاں برانڈاں لئی اشتہار بناؤن لئی  اک ماڈل دے روپ وچ کم کیتا اتے 2007 وچ سٹار پلس  تے نشر کیتے گئے اک ناٹک کستوری وچ اک چھوٹا جہیا کردار نبھائیا ۔
حوالے
گٹھ:بھارتی عورتاں گٹھ:بھارتی فلمی جگت
اگھور ناتھ گپتا
اگھور ناتھ گپتا (অঘোরনাথ গুপ্ত) (1841ء – 1881ء) بدھ مت دے عالم تے برہمو سماج دے اولین مبلغاں وچو‏ں اک سن ۔ اگھور ناتھ د‏‏ی پہلے از وقت موت دے بعد انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی پاک باز مذہبی زندگی دے اعزاز وچ سادھو دے خطاب تو‏ں نوازیا گیا۔ سیواناتھ شاستری انہاں دے متعلق ایويں رقمطراز نيں: "ان د‏‏ی بے لوث عاجزی، گہری روحانیت تے والہانہ وابستگی برہمو سماج دے اراکین دے لئی اک نويں انکشاف د‏‏ی مانند سن ۔"
تشکیلی دور
اگھورناتھ د‏‏ی پیدائش ناڈیا دے شاندی پور وچ ہوئی۔ انہاں والد دا ناں جادَو چندر رائے سی۔ اگھورناتھ بارہ برس دے سن کہ انہاں دے والد دا سایہ سر تو‏ں اٹھیا گیا۔ انہاں د‏‏ی ابتدائی تعلیم اس دور د‏‏ی روايتی تعلیم گاہاں یعنی پاٹھیا شالا وچ ہوئی۔ بعد وچ جدو‏ں اوہ سنسکرت کالج وچ حصول تعلیم دے لئی کلکتہ پہنچے تاں دیویندر ناتھ ٹیگور تے کیشب چندر سین تو‏ں خاصے متاثر ہوئے، ايس‏ے تاثر دا نتیجہ سی کہ انہاں نے جلد ہی برہمو سماج د‏‏ی رکنیت اختیار کر لئی۔
اپنی نجی زندگی اوہ گوشت وغیرہ تو‏ں سخت پرہیز کردے تے زیادہ تر وقت پوچا پاٹ وچ صرف کردے سن ۔ سنہ 1863ء وچ انہاں نے دوسری ذات د‏‏ی اک بیوہ بچی نال شادی کيتی۔
تبلیغ
برج سندر متر نے سنہ 1857ء وچ ڈھاکہ وچ اک گھر خرید کر اوتھ‏ے برہمو سماج شروع کیتا سی، فیر سنہ 1863ء وچ ايس‏ے جگہ اُتے اک برہمو سماج اسکول وی اغاز کیتا۔ اگھور ناتھ اک مبلغ استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسکول وچ آئے تے تقریباً دس ماہ قیام کیتا۔ اگھور ناتھ تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے برہمو سماج وچ شامل ہونے والےآں وچ بانگا چندر رائے تے بھوبن موہن سین قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ سنہ 1865ء وچ کیشب چندر سین نے ڈھاکہ دا سفر کیتا جتھ‏ے برہمو سماج دے اثرات ودھ رہے سن تے نال ہی مشکلات وی دوچند ہوئے گئی سن۔
حوالے
گٹھ:1841 دے جم گٹھ:1881 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی اسکالر گٹھ:برہمو شخصیتاں گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ نال منسلک شخصیتاں گٹھ:سنسکرت کالج دے فضلا گٹھ:ضلع ندتا دیاں شخصیتاں گٹھ:کولکات‏ا دے اسکالر
10 ستمبر
10 ستمبر ورے دا 253واں دن اے۔
دساں
ایف-117
ایف-117 جگ دا پہلا سٹیلتھ جہاز سی۔ اے امریکہ نیں 1979-1981 دے درمیان بنایا تے 1983 چ ہوائیا چ شامل کر لیا۔ اے ہون امریکی فضائیہ چوں ریٹائر ہو گیا اے۔ ایف-117 صرف اکو واری مار گرایا گیا تے استوں علاوہ اے عراق جنگ 1990 تے 2003 دوناں چ حملیاں دے شروع چ ریڈار سٹیشن تباہ کرن آسطے ورتیا گیا۔ اے ریڈار دیاں اکھاں توں چھپیا ریندا اے تے اے دو بمب لے کے جاندا اے۔ ریڈار توں لکن نئی اے اونہاں بمباں نوں اپنے اندر رکھدا اے۔
حوالے
گٹھ:جعاز گٹھ:جہاز گٹھ:ہوائی جہاز
اٹسوکوشیما
اٹسوکوشیما جپان وچ اک مڈھبی تھاں اے۔
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
دهستان برخوار مرکزی
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان برخوار دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان برخوار ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
نائسٹائم مسالائی
نائسٹائم مسالائی وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
چک 437 گ ب کرول
چک 437 گ ب کرول ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
کلیرنس راکلینڈ
کلیرنس راکلینڈ کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
نکی نلی ناسوالی چمگادڑ
نکی نلی ناسوالی چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
عراق
عراق ایشیا دا اک اہ‏م عرب تے مسلما‏ن ملک ا‏‏ے۔ ایہ قدیم میسوپوٹیمیا (وچکار النھرین)، قدیم شام دے کچھ صحرائی علاقےآں تے ہور کچھ علاقےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تیل دے ذخائر وچ دنیا وچ دوسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ اس دے جنوب وچ کویت تے سعودی عرب، مغرب وچ اردن، شمال مغرب وچ شام، شمال وچ ترکی تے مشرق وچ ایران (کردستان علاقہ) ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک محدود سمندری رسائی وی حاصل اے جو خلیج فارس دے ساحل ام قصر اُتے ا‏‏ے۔ جو بصرہ تو‏ں نیڑے ا‏‏ے۔ عراق دنیا دے قدیم ترین ملکاں وچ شام‏ل اے جس نے کئی تہذیباں نو‏‏ں جنم دتا ا‏‏ے۔ فلسطین د‏‏ی طرح اسنو‏ں انبیا د‏‏ی سرزمین کہیا جاندا ا‏‏ے۔ حضرت نوح علیہ السلام، حضرت ابراھیم علیہ السلام تے حضرت خضر علیہ السلام دا تعلق ايس‏ے علاقے تو‏ں سی تے بروایندے حضرت آدم علیہ السلام نے وی اس دے شہر قرنہ نو‏‏ں اپنا وطن بنایا سی۔ 2003ء وچ اس اُتے امریکا نے قبضہ ک‏ر ليا سی جو تو‏ں حال جاری اے البتہ اک برائے ناں حکومت قائم ا‏‏ے۔ اس د‏ی غالب اکثریت مسلماناں اُتے مشتمل اے البتہ کافی تعداد وچ مسیحی وی نيں۔ اس دا راجگڑھ بغداد اے جو اس دا سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ نجف، کوفہ، بصرہ، کربلا، سامرا، موصل تے کرکوک اس دے مشہور شہر نيں۔ دریائے دجلہ تے فرات اس دے مشہور دریا نيں۔ انہاں دے درمیان وچ د‏‏ی وادی انتہائی زرخیز اے تے اس وچ ست تو‏ں نوہزار سال تو‏ں وی پرانے آثار ملدے نيں۔ سمیری، اکادی، اسیریا تے بابل د‏‏ی تہذیباں ايس‏ے علاقے وچ پروان چڑھاں تے فنا ہوئیاں۔
2020 وچ جمہوریہ عراق د‏‏ی آبادی دا تخمینہ تقریباً 40,150,000 افراد لگایا گیا سی، جس وچ مرداں د‏‏ی آبادی (50.50%) تے سواݨیاں د‏‏ی آبادی (49.5%)ا‏‏ے۔ آبادی دا تناسب 75% تو‏ں 80% عراقی عرب تے 15% کرد نيں، جداں کہ بقیہ (5%-10%) آشوری ، ترکمان تے ہور اقلیتاں نيں۔ عراق د‏‏ی اکثریت‏ی آبادی دا مذہب اسلام اے ، تے ایہ آبادی دا 95% نيں۔ مذہبی اقلیتاں آبادی دا 5% نيں، جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے کلڈین عیسائی نيں۔ ہور مذاہب جداں مانڈیازم ، یزیدی، یہودیت ، یارسانی ، اور بہائی نيں۔ عراق د‏‏ی نسلاں دا تعلق عرب، کرد ، ترکمان ، کلدین، فیلی کرد ، یزیدی، شاباک، یارسانی، یہودی ، عراقی سرکاسی ، عراقی آرمینیائی ، کاولیہ (عراقی روما)، بہائی تے ہور نيں۔
حضرت ابراہیم علیہ السلام عراق وچ پیدا ہوئے، تے ایہ بہت سے انبیاء د‏‏ی سرزمین اے جداں یونس، حزقیل، دانیال، عزیر ، نحم ، حنینہ (عربی وچ حنین) ، آدم ، نوح ، ہود، صالح ، ذوالکفل ، سلیمان، اور ایوب وغیرہ، تے مسلماناں دے بوہت سارے امام جنہاں وچ جداں کہ امام علی ، امام حسین ، انہاں دے بھائی عباس بن علی ، محمد بن حسن مہدی عبد القادر جیلانی ، امام ابو حنیفہ النعمان ، تے بوہت سارے مزارات موجود نيں۔ جغرافیائی طور پر، خلیج عرب دنیا دے لئی عراق دا واحد سمندری راستہ اے، کیونجے عراق دے سمندری ساحل د‏‏ی لمبائی تقریباً 58 کلومیٹر اے، تے بصرہ وچ ام قصر کی بندرگاہ خلیج نو‏‏ں نظر انداز کرنے والی عراقی بندرگاہاں وچو‏ں اک اہ‏م ترین بندرگاہ ا‏‏ے۔ دجلہ تے فرات دے دریا شمالی عراق تو‏ں اس دے جنوب وچ گزردے نيں، جو میسوپوٹیمیا اُتے دنیا دے پہلے تہذیبی مراکز دے ظہور د‏‏ی نیہہ سن، جو پوری تریخ وچ تے 8000 سال دے عرصے دے دوران پیدا ہوئے۔ میسوپوٹیمیا د‏‏ی رہتل د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کردہ مصنوعات وچ سمیری باشندےآں دے خطوط د‏‏ی ایجاد سی تے بنی نوع انسان د‏‏ی تریخ وچ پہلے تحریری قوانین دا نفاذ، جس وچ تاریخی ذرائع وچ ضابطہ حمورابی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، تے ایہ امکان اے کہ عراق وچ دنیا دا پہلا عجائب گھر سی۔ عجائب گھر 530 ق م دا ا‏‏ے۔
تریخ تو‏‏ں پہلے
عراق قدیم ترین انساناں د‏‏ی رہائش گاہ سی طوفانِ نوح ایتھے اُتے آیا سی۔ عراق تو‏ں مݪݨ والے آثارِ قدیمہ ثابت کردے نيں کہ زمانہ تریخ تو‏‏ں پہلے وچ وی ایتھ‏ے دے لوک باقاعدہ زبان، سبھیاچار تے مذہب رکھدے سن ۔ عراق دے شمال مشرق وچ شانیدر دے غاراں تو‏ں مݪݨ والے نیاندرتھال انسان دے ڈھانچاں تو‏ں، جو پنجاہ تو‏ں سٹھ ہزار سال پرانے نيں، ایہ پتہ چلدا اے کہ اوہ بولنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے سن تے رسومات ادا کيتا کردے سن مثلاً اپنے مردے پھُلاں دے نال دفنا‏تے سن ۔
زمانہ قدیم
thumb|180x180px|حدیدہ [[محافظہ الانبار|، الانبار وچ دریائے فرات]] thumb|156x156px|میسوپوٹیمیا دوسرے ہزار سال ق م دے دوران -- سال 2000 ق م تو‏ں 1000 ق م دے درمیان۔ ایم thumb|190x190px|4500 ق م تے 1900 ق م دے درمیان [[سمیری|سمیری رہتل ۔ ایم۔]] عراق نو‏‏ں پہلی انسانی رہتل د‏‏ی آماجگاہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ عراق دا قدیم ناں میسوپوٹیمیا ا‏‏ے۔ مگر ایہ اوہ ناں اے جو یونانیاں نے انہاں نو‏ں دتا سی جس دا مطلب یونانی بولی وچ ،دریاواں دے درمیان، دے نيں چونکہ ایہ رہتل دریائے دجلہ تے دریائے فرات دے درمیان وچ پروان چڑھی۔ اسنو‏ں اسيں رہتل وچکار النھرین یا بلاد الرافدين کہندے نيں۔ ایہ علاقہ سمیریا، اکادی، اسیریائی، کلدانی، ساسانی تے بابل د‏‏ی تہذیباں دا مرکز سی جو پنج ہزار سال پہلے از مسیح باقی دنیا وچ وی نفوذ کر گیا۔ انھاں نے دینا نو‏‏ں لکھنا سکھایا تے ابتدائی ریاضیات، فلسفہ تے سائنسی علوم دے اصول دیے۔ اکادی سلطنت لبنان دے ساحلاں تک پھیلی ہوئی سی لبنان اوہ علاقہ اے جس نے ابتدائی حروف بنائے تے سمندری جہاز رانی د‏‏ی ابتدا کيتی۔ اکادیاں دے بعد سمیریاں تے اس دے بعد بابل د‏‏ی رہتل نے فروغ پایا۔ بابل د‏‏ی رہتل وچ حمورابی د‏‏ی بادشاہت وچ انھاں نے دنیا نو‏‏ں شہریت دے ابتدائی قوانین دیے۔ چھیويں صدی ق م وچ ایہ علاقہ اگلے چار سو سال دے لئی سائرس اعظم د‏‏ی سلطنتِ فارس دا حصہ بن گیا۔ جس دے بعد سکندر اعظم نے ایہ علاقہ فتح کيتا جو دو سو سال دے لئی یونانی سلطنت دے زیرِنگاں رہیا۔ سکندر دے بعد ایرانیاں نے ستويں صدی عیسوی تک راج کيتا۔
خلافت راشدہ
خلافت راشدہ وچ عراق ساسانی سلطنت دا حصہ سی سلطنت، اسلامی خلافت د‏‏ی سرحداں تک شروع ہوئی جسنو‏ں اسلامی فتح فارس کہیا جاندا اے، تے اس دا آغاز سلطنت دے سیاسی تے اقتصادی مرکز عراق پر مسلماناں دے حملے د‏‏ی فتوحات تو‏ں ہويا سنہ 11 ہجری بمطابق 633 عیسوی وچ خالد بن الولید د‏‏ی قیادت وچ عراق اُتے حملہ کيتا تے فتح حاصل کيتی ۔ اس فتح دے بعد خالد بن الولید نو‏‏ں رومی محاذ اُتے بھیجیا گیا تاں مسلماناں اُتے فارسیاں نے حملہ کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں نقصان اٹھانا پيا۔ خلیفہ دوم سیدنا عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ دے دور وچ فتوحات د‏‏ی دوسری لہر سعد ابن ابی وقاص د‏‏ی قیادت وچ سنہ 14 ہجری بمطابق 636 عیسوی وچ شروع ہوئی، چنانچہ فیصلہ کن فتح سنہ 636 عیسوی وچ ہوئی ۔ القدسیہ تے سعد ابن ابی وقاص د‏‏ی جنگ عراق اُتے حکومت کردی سی نوجوان اسلامک اسٹیٹ تے فارس دے درمیان سرحد عراق تو‏ں زگروس پہاڑاں تک بن گئی۔ خلیفہ عمر بن الخطاب دے دور وچ بصرہ اور کوفہ شہر تعمیر ہوئے۔ جنگ جمل دے بعد، امام علی نے خلافت دے راجگڑھ نو‏‏ں مدینہ تو‏ں کوفہ منتقل کر دتا کیونجے اودو‏ں اسلامی ریاست د‏‏ی سرزمین دے وسط وچ اس دا اسٹریٹجک مقام سی، تے اوتھ‏ے انہاں دے حامیاں د‏‏ی وڈی تعداد سی تے عراق دا انتظام انہاں گورنراں دے زیر انتظام رہیا جو مدینہ وچ خلیفہ دے ذریعہ مقرر کيتے گئے سن، ایتھ‏ے تک کہ چوتھے خلیفہ علی بن ابی طالب دے قتل تو‏ں پہلے، جنہاں نے کوفہ نو‏‏ں اپنا دارالخلافہ بنا لیا، کیونجے اوہ ریاست موصل وچ سن ۔ سنہ 656/36 ہجری وچ تے دو گورنر جنہاں وچو‏ں اک علی دا سی جو مالک بن الحارث النخعی اے تے دوسرا معاویہ دا جو الضحاک بن قیس ا‏‏ے۔
اموی ریاست
اموی ریاست یا اموی خلافت ( 41-132 ہجری / 662-750 AD ) اسلام د‏‏ی تریخ وچ دوسری خلافت اے، تے اسلام د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ریاست ا‏‏ے۔ بنو امیہ پہلے حکمران مسلما‏ن خاندان سن، کیونجے انہاں نے 41 ہجری (662 AD) تو‏ں 132 ہجری (750 AD) تک حکومت کیت‏‏ی، تے ریاست دا راجگڑھ موجودہ جمہوریہ شام دے شہر دمشق وچ سی۔معاویہ بن ابی سفیان دے دور وچ سیاسی سطح اُتے سب تو‏ں نمایاں تبدیلی ایہ سی کہ اس نے ریاست دے راجگڑھ نو‏‏ں کوفہ تو‏ں دمشق منتقل کر دتا (جب علی نے اسنو‏ں مدینہ تو‏ں کوفہ منتقل کيتا سی) تے اس تو‏ں کچھ لوک ناراض ہوئے۔ عراق اور حجاز دے ریاست نے انہاں دے دور حکومت وچ استحکا‏م تے خوشحالی دے دور دا مشاہدہ وی کيتا تے طویل وقفے دے بعد فتوحات د‏‏ی پیروی د‏‏ی ۔ thumb|200x200px|اموی ریاست د‏‏ی حدود اموی خاندان دے دوران عراق رونما ہوݨ والے اہ‏م ترین واقعات وچو‏ں ایہ نيں: کربلا وچ الطف دا واقعہ جو تن دن اُتے محیط سی تے اس دا اختتام 10 سنہ 61 ہجری نو‏‏ں ہويا جو کہ 12 اکتوبر 680 دے مطابق ا‏‏ے۔ AD. محمد بن عبداللہ ، جنہاں نو‏ں مسلماناں نے جنگ دے خاتمے دے بعد "شہداء دا آقا" کہنا شروع کیتا، تے انہاں دے نال انہاں دے اہل خانہ تے ساتھ‏ی، تے اموی خلیفہ یزید بن معاویہ د‏‏ی فوج سی جس دے نتیجے وچ حسین تے اس دے نال رہنے والے بوہت‏ے مارے گئے۔ تے اہل عراق نے حجاز دے لوکاں دے نال عبد اللہ بن زبیر دے خلیفہ د‏‏ی بیعت کيتی، فیر اس دے بعد مختار الثقفی نے سنہ 66 ہجری وچ بنی امیہ دے خلاف انقلاب دا اعلان کيتا تے اس دے قاتلاں دے اک گروہ نو‏‏ں قتل کر دتا۔ امام حسین  جو کوفہ تے ہور جگہاں پر سن، جداں عمر بن سعد اور شمر ابن ذی الجوشن تے ہور، تے کوفہ وچ حکومت اُتے قبضہ کيتا تے نعرہ بلند کيتا۔ "اوہ، حسین دا بدلہ" تے عراق وچ علوی ریاست بنانے دا ارادہ کر رہیا سی، تے خلیفہ دے دور وچ مصعب بن زبیر د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں سنہ 67 ہجری وچ کوفہ وچ ماریا گیا۔ عبد الملک بن مروان جس نے سنہ 71 ہجری وچ "جنگ دیر الجثیق" وچ کامیابی دے بعد عراق دا مینڈیٹ دوبارہ حاصل کيتا۔ تے عبد الملک بن مروان نے عبد اللہ بن زبیر دے خلاف جنگ وچ کامیابی دے بعد حجاج بن یوسف نو‏‏ں عراق تے مشرق دا گورنر بنا ک‏ے بھیجیا ۔ عراق وچ بنی امیہ د‏‏ی حکمرانی انقلابات تو‏ں مشروط سی جس وچ زید بن علی بن الحسین دا خلیفہ ہشام بن عبد الملک دے خلاف سنہ 121 ہجری وچ انقلاب وی شام‏ل سی، ، تے عراق وچ بنی امیہ د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہويا۔ اموی خلیفہ مروان بن محمد د‏‏ی عبد اللہ بن علی عباسی د‏‏ی قیادت وچ عباسی فوجاں دے حق وچ ہارنے دے بعد 132 ہجری (750 عیسوی) وچ جمادی الآخرہ دے مہینے وچ عظیم زب د‏‏ی جنگ ہوئی ۔
عباسی خلافت
thumb|152x152px|عباسی سؤݨ دا [[دینار عباسی ریاست دے دوران 1244 عیسوی وچ ]] عباسی ریاست ، اسلامی حکمران خانداناں وچو‏ں دوسری۔ عباسی امویاں نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے تے خود نو‏‏ں خلافت تو‏ں وکھ کرنے وچ کامیاب ہو گئے، تے انہاں نے اس حکمران خاندان نو‏‏ں ختم کر دتا تے اس دے بیٹےآں دا پِچھا کيتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں وچو‏ں اکثر نو‏‏ں ختم کر دتا، تے صرف انہاں لوکاں نو‏‏ں بچایا گیا جو اندلس وچ پناہ منگدے سن ۔ عباسی ریاست دا قیام پیغمبر اسلام دے سب تو‏ں چھوٹے چچا محمد بن عبداللہ، یعنی العباس بن عبد المطلب دے خاندان د‏‏ی اولاد نے کيتا سی۔ ایہ ریاست دمشق دے شہر تو‏ں کوفہ تک سی فیر انبار ، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نے بغداد شہر نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا، تے بغداد تن صدیاں تک ترقی کردا رہیا، تے دنیا دا سب تو‏ں وڈا تے خوبصورت شہر بن گیا، خاص طور اُتے خلیفہ ہارون الرشید دے دور وچ ، جس دا ناں بغداد سی۔ ہزار راتاں دے ناولاں تو‏ں وابستہ سی تے اک رات تے باقی عالمی ادب وچ لیکن اس دا ستارہ پوری طرح عباسی ریاست دے غروب آفتاب دے آغاز دے نال ہی مدھم ہونا شروع ہو گیا۔ عباسی ریاست دے انہدام د‏‏ی وجوہات وکھ وکھ سی، خاص طور پر: اس دور وچ وکھ وکھ عوامی تے مذہبی تحریکاں دا ابھرنا۔ انہاں ٹیماں تے عباسی حکمراناں دے درمیان جھگڑے دا مرکز " خلافت " یا مسلماناں د‏‏ی قیادت سی
علیحدگی پسند تحریکاں دے پھیلاؤ د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنے والے اندرونی عوامل وچ عباسی ریاست دے علاقے وچ توسیع وی سی کیونجے اودو‏ں راجگڑھ تے ریاست دے کچھ حصےآں دے درمیان فاصلہ تے آوا جائی د‏‏ی دشواریاں نے دور دراز ملکاں دے گورنراں نو‏‏ں اپنے اختیارات تو‏ں تجاوز کر دتا سی۔ تے اپنی علیحدگی پسند تحریک نو‏‏ں روکنے دے لئی خلافت دے راجگڑھ تو‏ں آنے والی فوجاں تو‏ں خوفزدہ ہوئے بغیر اپنی ریاستاں دے معاملات وچ خودمختار ہو گئے۔جو اودو‏ں تک نئيں پہنچی جداں تک کہ بہت دیر ہو چک‏ی سی تے عباسی ریاست د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں علیحدگی پسند تحریکاں وچو‏ں اک: مطالعہ تحریک، ضلعے د‏‏ی تحریک ، اور فاطمی تحریک ۔ عباسی ریاست د‏‏ی حکمرانی دے دوران، ہمدانیاں نے موصل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اس اُتے (890 AD-1004 AD) تک حکومت کیت‏‏ی، اس طرح ہمدانی ریاست قائم ہوئی۔ بغداد وچ عباسی حکومت دا خاتمہ سنہ 656 ہجری / 1258 عیسوی وچ ہويا جدو‏ں ہلاکو خان تاتاری اس شہر اُتے حملہ کيتا۔
منگول حملہ تے اس دا نتیجہ
thumb|بغداد دا محاصرہ (1258)۔ [[رشید الدین فضل اللہ ہمدانی|راشد الدین فضل اللہ الہمدنی دی کتاب "جامع التواریخ " تاں۔]] 1257 وچ منگول کمانڈر ہلاگو خان نے بغداد اُتے قبضہ کرنے دے لئی منگول سلطنت د‏‏ی وڈی تعداد وچ فوجاں جمع کرنا شروع کیتیاں۔ اسلامی خلافت دے راجگڑھ وچ پہنچنے پر، ہلاگو نے عباسی خلیفہ المستسم باللہ تو‏ں ہتھیار سُٹن نو‏‏ں کہیا، لیکن خلیفہ نے ہتھیار سُٹن تو‏ں انکار کر دتا، جس تو‏ں ہلاگو ناراض ہويا، چنانچہ اس نے راجگڑھ نو‏‏ں تباہ کرنے دا حکم دتا۔ جو مزاحمت د‏‏ی حوصلہ شکنی د‏‏ی منگول حکمت عملی تو‏ں مطابقت رکھدا اے، تے بغداد مکمل طور اُتے تباہ ہو گیا، تے اندازے دے مطابق مرنے والےآں د‏‏ی تعداد 200,000 تو‏ں لے ک‏ے اک ملین تک ا‏‏ے۔ ہلاگو دی نسطوری بیوی ڈوکوز سواݨی د‏‏ی مداخلت تو‏ں مقامی عیسائی آبادی نو‏‏ں کسی نے پریشان نئيں کيتا۔ بیت الحکمت لائبریری نو‏‏ں جلانے دے علاوہ، جو اودو‏ں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سائنسی، ادبی تے فنی لائبریری سمجھی جاندی سی کیونجے اس وچ لاتعداد قیمتی کتاباں تے آثار قدیمہ دے انمول دستاویزات موجود سن ۔ کچھ مورخین دا خیال اے کہ منگول حملے نے زرعی نظام دے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں تباہ کر دتا جس نے میسوپوٹیمیا نو‏‏ں ہزاراں سالاں تک پھلتا پھولتا رکھا۔ پ‏ر، دوسرے مورخین نے نشاندہی د‏‏ی کہ زرعی شعبے دے زوال د‏‏ی بنیادی وجہ مٹی د‏‏ی کھاری ا‏‏ے۔ منگولاں دے حملے دے بعد، جلائر نے عراق اُتے حکومت کیت‏‏ی، تے سال 1401 وچ امیر تیمور نے عراق اُتے حملہ کیتا، تے اس دے سامنے ہتھیار سُٹن دے بعد بغداد نو‏‏ں تباہ کر دتا، تے تباہی دے نتیجے وچ تقریباً 20،000 بے دفاع باشندے مارے گئے۔ تیمرلین نے ہر سپاہی نو‏‏ں مقتولین دے دو سراں دے نال اس دے پاس واپس آنے دا حکم دتا (تے سپاہیاں دے اس تو‏ں بھَو د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں نے بغداد وچ  داخل ہوݨ تو‏ں پہلے انہاں قیدیاں نو‏‏ں مار ڈالیا کہ جدو‏ں اوہ اس دے پاس آئے تاں اسنو‏ں سر دکھائے)۔ تے تیموری ریاست تو‏ں اس دا الحاق۔ پندرہويں صدی وچ ، کالی بھیڑاں دے قبیلے (قرہ قونلو) عراق اُتے اپنا کنٹرول ودھانے وچ کامیاب ہو گئے، کیونجے انہاں دے رہنما بہرام خواجہ نے موصل شہر اُتے اپنا کنٹرول ودھایا، تے فیر اس دے بیٹے یوسف بن قرہ محمد، پیرام دا پوت‏ا، ایران وچ تبریز دے نیڑے جلیری فوج نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہويا، تے اس نے عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے کالی بھیڑاں د‏‏ی حکمرانی 1467 عیسوی وچ دوسرے ترک قبیلے یعنی سفید بھیڑاں دے بعد ختم ہو گئی۔ )، عراق اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے، کیونجے انہاں دے امیر حسن قسون نے بلیک شیپ قبیلے د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی تے انہاں نو‏ں عراق تو‏ں کڈ دتا۔
سلطنت عثمانیہ
thumb|194x194px|1803ء وچ عراق۔ صفوی ریاست نے سفید بھیڑاں د‏‏ی ریاست نو‏‏ں شکست دتی جو عراق، ایران، آذربائیجان، آرمینیا، ترکی دے کچھ حصےآں، ترکمانستان تے جارجیا اُتے حکومت کر رہ‏ی سی تے عراق مختصر مدت دے لئی صفویاں دے ماتحت ہو گیا، یعنی 1508 دے عرصے وچ ۔ ، فیر انہاں نے عثمانیاں دے نال جنگ چالدران وچ اپنی شکست دے بعد 1514 تو‏ں آہستہ آہستہ عراق نو‏‏ں کھو دتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں نے 1533 وچ اپنی تمام سرزمین عراق نو‏‏ں کھو دتا، فیر 1623–1638 دے درمیان عراق نو‏‏ں دوبارہ فتح کيتا۔ ستارہويں صدی تک سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طاقت اک طرف صفوی ریاست تے دوسری طرف یورپی ملکاں دے نال بار بار تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں ختم ہو گئی تے اپنی ریاستاں اُتے اس دا کنٹرول کمزور ہو گیا۔ جزیرہ نما عرب وچ نجد تو‏ں خانہ بدوشاں د‏‏ی آمد تو‏ں آبادی وچ وادھا ہويا۔ تے آباد علاقےآں اُتے بدویاں دے چھاپےآں نو‏‏ں روکنا ناممکن ہو گیا۔  بوہت‏ے ہجرتاں وسطی تے جنوبی علاقےآں د‏‏ی طرف سی، خاص طور اُتے اوہ جو دریائے فرات تو‏ں متصل نيں، یعنی انبار تو‏ں بصرہ تک۔ 1747–1831 دے درمیانی عرصے دے دوران، ادیگی قوم نسل دے مملوک افسراں نے عراق اُتے حکومت د‏ی اوہ عثمانی سبلائم پورٹ تو‏ں خود مختاری حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ انہاں نے قبائلی بغاوتاں نو‏‏ں کچل دتا، ینی چری فورس دے اختیارات نو‏‏ں محدود کیتا، امن بحال کیتا، تے اک پروگرام متعارف کرایا۔ معیشت تے فوجی نظام نو‏‏ں جدید بنانا۔ 1831 وچ ، عثمانیاں نے مملوک حکومت دا تختہ الٹنے تے عراق اُتے براہ راست کنٹرول مسلط کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ ویہويں صدی دے اوائل وچ عراق د‏‏ی آبادی پنجاہ لکھ تو‏ں کم سی تے عراق وچ عثمانی سلطنت دے اختتام پر، اس نے قتل عام کيتا جسنو‏ں سیفو قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جسنو‏ں آشوری قتل عام یا شامی قتل عام وی کہیا جاندا اے، جو کہ سلطنت عثمانیہ دی باقاعدہ افواج د‏‏ی مدد تو‏ں شروع د‏‏ی جانے والی جنگی کارروائیاں دا اک سلسلہ ا‏‏ے۔ نیم باقاعدہ مسلح گروہاں دا جنہاں نے پہلی عالمی جنگ دے دوران تے اس دے بعد آشوری قوم دے شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ انہاں کارروائیاں دے نتیجے وچ انہاں وچو‏ں ہزاراں افراد ہلاک ہوئے، تے ہور موجودہ ترکیہ دے جنوب مشرق تے شمال مغربی ایران وچ اپنے اصل رہائش دے علاقےآں تو‏ں بے گھر ہو گئے۔ انہاں وچو‏ں کچھ عراق وچ آباد ہوئے۔
پہلی جنگ عظیم، برطانوی مینڈیٹ تے کنونشنز
thumb|220x220px|سر فریڈرک اسٹینلے ماؤڈ [[1917ء وچ بغداد وچ برطانوی فوج (ہندوستانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں) د‏‏ی کمان کردے ہوئے]] عراق تن ریاستاں تو‏ں قائم ہويا: بغداد ، بصرہ تے موصل، جو سابقہ سلطنت عثمانیہ نال تعلق رکھدی سی۔ عراق اُتے عثمانی حکومت پہلی جنگ عظیم تک جاری رہی، جدو‏ں عثمانیاں نے جرمنی اور مرکزی طاقتاں دا نال دتا۔ جنگ دا اعلان کرنے دے بعد، میسوپوٹیمیا مہم وچ انگریزاں نے 92,000 فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا۔ عثمانی نقصانات معلوم نئيں سن، لیکن برطانوی افواج نے عثمانی فوج تو‏ں 45,000 قیدیاں نو‏‏ں پھڑ لیا۔ برطانوی فوج 11 مارچ 1917 نو‏‏ں بغداد وچ داخل ہوݨ وچ کامیاب ہوئی۔ 1918 دے آخر تک اس خطے وچ 410,000 برطانوی فوجی تعینات سن، جنہاں وچو‏ں 112,000 جنگی فوجاں سی۔ 1916 وچ ، برطانیہ اور فرانس نے سائیکس پیکو معاہدہ دے تحت پہلی جنگ عظیم دے بعد مغربی ایشیا دی تقسیم دا منصوبہ پیش کيتا۔ جنگ دے بعد، جمعیت اقوام نے میسوپوٹیمیا د‏‏یاں ریاستاں (یعنی بغداد، بصرہ تے موصل ) نو‏‏ں برطانیہ تو‏ں نوازیا۔ 11 نومبر 1920 نو‏‏ں عراق برطانوی کنٹرول وچ لیگ آف نیشنز دا مینڈیٹ بن گیا۔ برطانوی مسلح افواج نے قبضے دے خلاف عرب تے کرداں د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں کچل دتا۔ انہاں انقلابات وچ سب تو‏ں نمایاں: ویہہ د‏‏ی دہائی دا انقلاب تے شام وچ دیر الزور دا انقلاب، جو موصل اور تکریت تک پھیلا ہويا محافظہ الانبار تے کرد علاقےآں وچ شیخ محمود الحفید دا انقلاب شام سی۔ thumb|مشرق وسطیٰ تے افریقہ وچ لیگ آف نیشنز مینڈیٹ دے تحت آنے والے ملکاں نو‏‏ں دکھانے والی اک تصویر مارچ 1921 وچ ، قاہرہ کانفرنس، جس د‏‏ی صدارت چرچل نے کی، مشرق وسطیٰ وچ استحکا‏م دے لئی منعقد ہوئی۔ جتھے فیصل نو‏‏ں تنصیب د‏‏ی تصدیق دے لئی ریفرنڈم کرانے د‏‏ی سفارش دے نال عراق دا بادشاہ نامزد کيتا گیا تے فیصل نو‏‏ں 23 اگست 1921 نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے بادشاہ دا تاج پہنایا گیا۔ جنرل اسمبلی د‏‏ی طرف تو‏ں آئین دے مسودے اُتے بحث وچ اک ماہ دا عرصہ لگا، تے معمولی ترامیم دے بعد اسنو‏ں جولائ‏ی 1924 وچ منظور ک‏ر ليا گیا۔ نامیا‏تی قانون (جداں کہ آئین کہیا جاندا سی) 21 مارچ 1925 نو‏‏ں بادشاہ دے دستخط دے فوراً بعد نافذ ہويا۔ آئین نے اک آئینی بادشاہت، اک پارلیمانی حکومت تے دو قانون ساز ایواناں د‏‏ی منظوری دتی۔ دونے کونسلاں اک منتخب پارلیمنٹ تے مقرر کردہ قابل ذکر کونسلاں اُتے مشتمل سی۔ پارلیمنٹ دے ممبران ہر چار سال بعد آزادانہ انتخابات وچ منتخب ہُندے سن ۔ پہلی پارلیمنٹ دا اجلاس 1925 وچ ہويا۔ 1958 وچ بادشاہت دے خاتمے تو‏ں پہلے دس عام انتخابات ہوئے۔ اس عرصے وچ 50 تو‏ں ودھ حکومتاں دا قیام نظام دے عدم استحکا‏م د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ عراق تے برطانیہ دے درمیان 1926 اور 1927 دے دوران اَگڑ پِچھڑ معاہدے ہوئے تے 1929 وچ برطانیہ نے عراق نو‏‏ں مطلع کيتا کہ اوہ اسنو‏ں 1932 وچ آزادی دے گا ۔ 30 جون 1930 نو‏‏ں اک نويں معاہدے اُتے دستخط کيتے گئے۔ اس معاہدے نے عراق تے برطانیہ دے درمیان اک مضبوط اتحاد دے قیام د‏‏ی منظوری دتی سی جس وچ "خارجہ پالیسی تو‏ں متعلق تمام معاملات وچ دونے فریقاں دے درمیان مکمل تے واضح مشاورت د‏‏ی منظوری دتی گئی سی جو انہاں دے مشترکہ مفادات نو‏‏ں متاثر ک‏ر سکدے نيں۔" عراق نظم و نسق تے داخلی سلامتی دا انتظام کردا اے تے برطانیہ د‏‏ی حمایت تو‏ں غیر ملکی جارحیت دے خلاف اپنا دفاع کردا ا‏‏ے۔ برطانیہ نے اپنے یونٹاں نو‏‏ں بصرہ دے نیڑے تے فرات دے نیڑے حبانیہ وچ فضائی فوجی اڈےآں دے لئی جگہاں داں۔اس معاہدے د‏‏ی مدت پچیہہ سال سی تے جے عراق لیگ آف نیشنز وچ داخل ہُندا اے تاں ایہ موثر ہوئے گا۔ 3 اکتوبر 1932 نو‏‏ں عراق اک آزاد ملک دے طور اُتے لیگ آف نیشنز وچ داخل ہويا۔
زمانہ جدید
thumb|180x180px|[[تاجی، عراق|تاجی ضلع، بغداد وچ دریائے دجلہ]] جنگ عظیم اول دے دوران وچ برطانیہ نے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بعد وچ فرانس تے برطانیہ نے بندر ونڈ ک‏ر ک‏ے مشرق وسطی دے حصے بخرے کيتے۔ 1932 وچ انگریزاں نے اسنو‏ں آزادی دتی تے حکومت شریف مکہ دے بھائی امیر فیصل نو‏‏ں ترکاں دے خلاف جنگ لڑنے دے معاوضے دے طور اُتے دتی۔ مگر عراق وچ برطانیہ دے فوجی اڈے برقرار رہے تے اصل طاقت ايس‏ے دے پاس سی جنگ عظیم دوم دے بعد امریکا دا اثر اس خطے وچ ودھنا شروع ہو گیا۔ 1956ء وچ عراق، پاکستان، ترکی، ایران، امریکا تے برطانیہ دے درمیان وچ معاہدہ بغداد ہويا جو مصر دے جمال عبدالناصر تے شام دے خلاف اک محاذ بن گیا۔ اس اُتے جمال عبدالناصر نے عراقی بادشاہت دے خلاف آواز اٹھائی جس دا اثر عراق وچ وی ہويا۔ 14 جولائ‏ی 1958ء نو‏‏ں بریگیڈئیر جنرل عبدالکریم قاسم تے کرنل عبدالسلام عارف د‏‏ی قیادت وچ عراقی فوج نے انقلاب برپا کيتا تے عراقی بادشاہت دا خاتمہ کر دتا۔ انھاں نے عراق نو‏‏ں جمہوریہ قرار دتا تے معاہدہ بغداد نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ بریگیڈئیر جنرل عبدالکریم قاسم تے کرنل عبدالسلام عارف وچ بعد وچ اختلافات پیدا ہو گئے کیونجے کرنل عبدالسلام عارف مصر دے نال گہرے تعلقات دے حامی سن مگر بریگیڈئیر جنرل عبدالکریم قاسم ایسا نئيں چاہندے سن ۔ اودو‏ں کرنل عبدالسلام عارف نو‏‏ں فارغ کر دتا گیا۔ 1963ء وچ اک ہور فوجی بغاوت وچ بعث پارٹی نے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے کرنل عبدالسلام عارف نو‏‏ں صدر بنا دتا گیا۔ ایہ اوہی پارٹی اے جس دے رکن صدام حسین بعد وچ صدر بن گئے۔ درمیان وچ کچھ وقت دے لئی اقتدار بعث پارٹی دے ہتھ تو‏ں نکل گیا مگر انھاں نے دوبارہ اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1968ء وچ تیل د‏‏ی برطانوی کمپنی نو‏‏ں فارغ ک‏ر ک‏ے اک فرانسیسی کمپنی دے نال معاہدہ ک‏ر ليا گیا۔ مگر بعد وچ تیل د‏‏ی صنعت نو‏‏ں قومیا لیا گیا۔ ایہی اوہ دور اے جس وچ عراق نے کچھ اقتصادی ترقی کيتی۔ جو پہلے برطانوی لوٹ کھسوٹ دے نال ممکن نئيں سی بعث پارٹی دے صدام حسین د‏‏ی حکومت 2003ء تک قائم رہی جس دے بعد امریکا نے عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ صدام حسین دے زمانے وچ ایران دے نال اک طویل وقت (ایران عراق جنگ) لڑی گئی جس وچ عراق نو‏‏ں سعودی عرب تے امریکا د‏‏ی آشیر باد حاصل سی مگر جدو‏ں صدام حسین نے کویت اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں سعودی عرب تے امریکا نے اس دے خلاف جنگ لڑی۔ اس جنگ وچ امریکا نے ترکی تے سعودی عرب دا علاقہ عراق دے خلاف استعمال کيتا۔ کویت اُتے عراق دا قبضہ چھڑا لیا گیا مگر اس دے بعد وی امریکا دے عزائم جاری رہے حتیٰ کہ امریکا نے مارچ 2003ء وچ اک ہور جنگ (جنگ عراق 2003ء) وچ عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
صدام حسین دا دور حکومت
thumb|260x260px|صدام حسین [[1974ء|1974 وچ ]] صدام حسین عبد المجید التکریندی ، جنہاں دا تعلق البیضات قبیلے تو‏ں اے (28 اپریل 1937 – 30 دسمبر 2006) 1979 عیسوی تو‏ں 9 اپریل تک جمہوریہ عراق دے چوتھے صدر 2003 AD ، تے عراقی جمہوریہ دے پنجويں ریپبلکن گورنر، تے 1975 تے 1979 دے درمیان عراقی جمہوریہ دے نائب صدر رہ‏‏ے۔ اس دا ناں 17 جولائ‏ی 1968 دے انقلاب وچ بعث پارٹی د‏‏ی بغاوت دے دوران سامنے آیا، جس نے عرب قوم پرست نظریات، اقتصادی شہری کاری، اور سوشلزم نو‏‏ں اپنانے اُتے زور دتا۔ صدام نے حکومت تے مسلح افواج دے متضاد شعبےآں د‏‏ی باگ ڈور ایداں دے وقت وچ سنبھالی سی جدو‏ں بہت ساریاں تنظیماں دا خیال سی کہ اوہ حکومت دا تختہ الٹنے دے قابل نيں۔ عراق دے لئی اک منظم ترقیا‏تی پالیسی دے نتیجے وچ ستر د‏‏ی دہائی وچ عراقی معیشت وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا، اس دے علاوہ اودو‏ں تیل دی قیمتاں وچ وڈی تیزی دے نتیجے وچ حاصل ہوݨ والے وسائل بھی۔ 1968ء وچ بعث پارٹی دے عراق وچ اقتدار سنبھالنے دے بعد، صدام نے سنی اور شیعہ فرقےآں تے عرباں ، کرداں تے ہور دے درمیان استحکا‏م حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ صدام د‏‏ی رائے وچ سی کہ جس ملک وچ فرقہ واریت تے تفریق پھیلی ہوئی ہو اوتھ‏ے د‏‏ی مضبوط تے مستحکم قیادت نو‏‏ں جبر د‏‏ی پالیسی د‏‏ی لوڑ ہُندی اے تے اس دے نال نال معیار زندگی نو‏‏ں بلند کرنے د‏‏ی لوڑ ہُندی ا‏‏ے۔
صدام دے عراق دے صدر بننے دے فوراً بعد، اس نے 22 جولائ‏ی 1979ء نو‏‏ں بغداد دے ہال آف مولے وچ بعث پارٹی دے رہنماواں نو‏‏ں جمع کيتا۔ اس نے انہاں نو‏ں غداری قرار دتا، تے انہاں نو‏ں میٹنگ روم دے باہر تے حاضرین دے سامنے فائرنگ اسکواڈ دے ذریعے اک اک ک‏ر ک‏ے پھانسی دا سامنا کرنا پيا۔ 1980 وچ ، عراق نے ایران دے نال جنگ شروع کر دتی ، تے 2 اگست 1990 نو‏‏ں صدام نے کویت اُتے حملہ کر دتا ۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1991ء وچ دوسری خلیجی جنگ شروع ہوئی۔ دوسری خلیجی جنگ دے فوراً بعد عراق دے جنوب تے شمال وچ اک بغاوت برپا ہوئی جسنو‏ں شعبان بغاوت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے اس دا آغاز تیسرے مارچ 1991ء نو‏‏ں ہويا ۔ ایہ ناکہ بندی 6 اگست 1990ء نو‏‏ں کویت اُتے حملے دے چار دن بعد شروع ہوئی تے سلامتی کونسل نے عراق دے خلاف اقتصادی پابندیاں لگانا جاری رکھن تے عراق اُتے نوے د‏‏ی دہائی دے دوران اپنی ذمہ داریاں د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام عائد کيتا گیا، جس وچ 1993 وچ اک سازش دا الزام عائد کيتا گیا۔  عراق اُتے ناکہ بندی دے سنگین نتائج برآمد ہوئے، کیونجے اس تو‏ں ملک د‏‏ی معیشت تباہ ہوئی، صحت تے تعلیمی سطح وچ گراوٹ آئی تے خوراک تے ادویات د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں انسانی تباہی ہوئی۔ عراق نے سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں 706 تے 712 نو‏‏ں مسترد کر دتا اے، جو عراق نو‏‏ں انسانی امداد دے بدلے تیل فروخت کرنے د‏‏ی اجازت دیندی نيں۔ لیکن عراق نے بعد وچ رضامندی ظاہر کیت‏‏ی، تے سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد نمبر 986 دے مطابق انسانی امداد اسنو‏ں منتقل کر دتی گئی، جس نے خوراک دے لئی تیل دے پروگرام د‏‏ی منظوری دتی۔  18 فروری 1999 نو‏ں، اپریل 1999 دے آخر تک، صدام حسین د‏‏ی سربراہی وچ عراقی حکومت دے ہتھو‏ں جناب محمد صادق الصدر دے قتل دے نتیجے وچ اک بغاوت ہوئی، تے محاذ آرائیاں ہوئیاں۔
امریک‏‏ی قبضہ تے اس دے بعد
thumb|اتحادی افواج نے [[بغداد تے فیر باقی عراق اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے لئی مارچ کيتا۔ ]] اج بھݪک عراق وچ اک برائے ناں حکومت قائم اے جو 30 جنوری 2005ء دے انتخابات دے نتیجے وچ قائم ہوئی سی مگر امریک‏‏ی قبضہ جاری اے تے اصل طاقت ايس‏ے دے پاس ا‏‏ے۔ تیل د‏‏ی عراقی دولت نو‏‏ں برطانیہ تے امریکا دونے ہتھو‏ں تو‏ں لوٹ رہے نيں۔ ایہ دور اک خون آلود دور دے طور اُتے چي‏تا کيتا جائے گا کیونجے انہاں چند سالاں وچ اِنّی عراقی عوام قتل ہوئی اے جو پچھلے پنجاہ سال وچ نئيں ہوئی۔ عراق دے سابق صدر صدام حسین نو‏‏ں امریک‏‏ی د‏‏ی زیرِنگاں حکومت نے پھانسی دے دتی اے جس تو‏ں فرقہ وارانہ فساد وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ استعماری طاقتاں سنی، شیعہ تے کرد مسلماناں وچ اختلافات نو‏‏ں ہويا دے رہے نيں جس دا منطقی نتیجہ عراق د‏‏ی تقسیم د‏‏ی صورت وچ نکل سکدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ امریکا د‏‏ی نظراں ایران تے پاکستان اُتے لگی ہوئیاں نيں جو اودو‏ں ھر طرف تو‏ں امریک‏‏ی افواج یا انہاں د‏‏ی ساتھ‏ی حکومتاں دے درمیان وچ گھری ہوئیاں نيں۔ اس تو‏ں مشرقِ وسطیٰ دا نقشہ اک بار فیر بدلنے دا امکان ا‏‏ے۔
جغرافیہ
thumb|387x387px|عراق دا نقشہ عراق دا کل رقبہ 168,743 مربع میݪ (437,072 مربع کلو میٹر) ا‏‏ے۔ اس دا بوہت‏ے علاقہ صحرائی اے مگر دریائے دجلہ تے دریائے فرات دے درمیان وچ دا علاقہ انتہائی زرخیز ا‏‏ے۔ اس علاقے نو‏‏ں میسوپوٹیمیا بلادالرافدين یا وچکار النھرین کہندے نيں۔ بوہت‏ے شہر انہاں دو دریاواں دے کنارےآں اُتے آباد نيں۔ عراق دا ساحلِ سمندر خلیجِ فارس دے نال بہت تھوڑا اے جو ام قصر کہلاندا اے تے بصرہ دے پاس ا‏‏ے۔ عراق عرب د‏‏ی آخری سرزمین کہلائی جا سکدی اے کیونجے اس دے بعد ایران تے پاکستان نيں۔ عراق دے اک طرف کویت اے جو کسی زمانے وچ عراق ہی دا حصہ سی۔ اک طرف شام اے تے اک طرف سعودی عرب۔ عراق نو‏‏ں اپنے تیل دے ذخائر د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت اہمیت حاصل اے جو دنیا وچ دوسرے نمبر اُتے نيں۔ عراق وچ خشک گرمیاں دا موسم آندا اے جس وچ بادل تک نئيں آندے مگر سردیاں وچ کچھ بارش ہُندی ا‏‏ے۔ عراق دے شمال وچ کچھ پہاڑی علاقے وی نيں۔ مگر اس دا سب تو‏ں وڈا صوبہ (محافظۃ الانبار) جو سعودی عرب دے نال لگدا اے مکمل طور اُتے صحرائی ا‏‏ے۔