cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجاب دیاں ونڈاں
برٹش پنجاب وچ فیروزپور، امرتسر تے لدھیانہ ہی ۳۰ وچوں ترے ضلعے سن جتھے سکھ ۳۳ توں ۴۱ فیصدی سن کہ لدھیانہ  ۴۱ اعشاریہ ۷ فیصدی  گنتری پاروں  سب توں وڈا سکھاں دا ضلع سی۔اینج ہی ۳۰ وچوں کل ۶ ضلعے ایسے سن جتھے ہندواں دی گنتری ۵۰ فیصدی توں ودھ سی اتے انہاں وچ کانگڑا وچ ۸۰ فیصدی ہندو سن تے روہتک، حصار،گڑگاوں، کرنال تے شملے وچ ہندواں دا تناسب ۵۱ اعشاریہ ۸ فیصدی توں ۵۸ فیصدی دے وچکار سی۔ہشیار پور تے انبالہ دو ضلعے سن جتھے ہندواں دا تناسب ۳۵ تے ۳۴ فیصدی سی۔ ایس ڈیموگرافی وچ فرق اگست ۱۹۴۷ بعد پیا جداں مغربی پنجاب توں ہندو سکھ پنجابیاں نوں مشرقی پاسے آنا پیا۔  چیتے رہے پئی مغربی پنجاب وچ کوئی اک ضلع وی ایسا نہیں سی جتھے ہندو ۲۱ فیصدی توں ودھ ہون۔ زیادہ تر اوہ ۷ توں ۱۳ فیصدی ہی سن۔ پر مغربی پنجاب وچ  لیل پور، شیخوپورہ تے لہور وچ سکھاں دی گنتری ۱۸ فیصدی توں وادھو سی۔جے ۱۹۴۱اتے ۲۰۱۱ دی مانو گنتریاں نوں سامنے رکھو تے پتہ چلدا اے کہ  اگست ۱۹۴۷ بعدوں مشرقی پنجاب وچ کنج دیاں تبدیلیاں آئیاں سن۔امرتسر،  لدھیانہ تے فیروز پور ورگے ضلعیاں وچ سکھاں دی گنتری ۵۰ فیصدی توں ودھ گئی پر جلندھر ورگے ضلعے وچ  ہندو چھا گئے جیہڑے ۱۹۴۱ وچ سکھاں توں ادھے سن اوہ اج ۶۳ فیصدی جے۔فیض احمد فیض ہوراں دی لکھت دا حوالہ پہلے دے چکیاں ہاں جنہاں ۲۷ جون ۱۹۴۷ وچ ہی دس دتا سی کہ ہن مشرقی پنجاب دے ترے ٹوٹے کیتے جان گے۔ ۲۰۰۸ وچ جداں میں بنگلہ دیش گیا ساں تے پرانے سیاسی لوکاں نال مل کے پتہ چلیا سی کہ  مسلم بنگالی اشرافیہ۱۹۷۰ وچ ایہہ سمجھدی سی کہ پہلاں  مشرقی بنگال دے ہندواں نال مل کے مغربی پاکستان نال لڑنا اے تے جے ایہہ لڑائی جت لتی تاں بعد وچ مشرقی بنگال دے ہندواں توں جان چھڈائی جائے گی۔۲۰۰۸ تیک ایہہ ہو چکیا سی پر ایس دا ارادہ بنگلہ دیش بنن توں پہلاں ہی بن چکیا سی۔ پہلی پاکستانی قنون ساز اسمبلی دے ممبر دریندرا ناتھ دتا دی پوتی  ڈھاکے وچ   بنگلہ دیشی ہندواں دی سیوا لئی تنظیم بنائے بیٹھی سی۔ اوس مینوں اک ریسرچ  کتاب وی دتی جس وچ ۱۹۷۲ توں ۲۰۰۶ تیک دا ریکارڈ سی جس  مطابق ۵۰ لکھ بنگلہ دیشی ہندواں نوں  بنگلہ دیش بنن بعد دے نرے۳۴ ورہیاں وچ بنگلہ دیش چھڈنا پیا تے ایس دی وڈی وجہ اوہ کوڑ قنون سی جیہڑا آپ بنگلہ بندھو شیخ مجیب الرحمن نے ۱۹۷۲ وچ بنایا سی۔میں جداں  دتا ہوراں دی پوتی توں پچھیا پئی تسی وی تے نویں ملک بنگلہ دیش دے پردھان بننا چاہندے سو تے اوس  ٹھنڈی آہ بھر کے جواب دتا کہ ایہہ اساڈی بھل سی۔کجھ ایہو   جہی بھل چک  ماسٹر تارا سنگھ ورگیاں نوں وی ہو سی۔اینج جاپدا اے ایہو کجھ مشرقی پنجاب نال وی ہویا۔ جے ہندواں تے سکھاں نوں رلا کے گنتی نہ کیتی ہوندی تے ۱۹۴۷ وچ  ۳۰ہ وچوں  نرے ۶ ضلعے ہی سن جتھے ہندو ۵۰ فیصدی توں ودھ سن۔ جو ۱۹۸۴ وچ ہویا اوس دی آواز فیض ہوراں تے ۲۷ جون ۱۹۴۷ وچ لا دتی سی پر ویلے دی نماز کسے نہ پڑھی تے  کویلے دی ٹکراں مارن والیاں اپنے متھے ہی گھسٹینے سن۔بس مشرقی پنجاب دی ہندو تے سکھ پنجابی لیڈر شپ  کویلے دی ٹکراں ماریاں۔
مشرقی پنجاب بارے پہلی ہشیار پالیسی اوس لئی کپیٹل دی چون سی اتے ایس لئی نکرے لگے پہاڑی ضلعے شملے دا سٹا کڈہیا گیا۔امرتسر، لدھیانہ، جلندھر دی تھاں اسے شہر نوں چنیا گیا جس وچ ۱۹۴۱ دی مانو گنتری پاروں  ترے فیصدی توں گھٹ سکھ رہندے سن تے ۵۸ فیصدی ہندو وسدے سن۔حیران نہ ہونا شملے وچ ۱۸ فیصدی مسلمان تے ۱۸ فیصدی شیڈیول کاسٹ رہندے سن۔شیڈیول کاسٹاں دا ایہہ برٹش پنجاب وچ سب توں وڈا ضلع سی آبادی دے تناسب پاروں۔اوس ویلے شملے دی آبادی نری ۳۸ ہزار سی ۔۲۰۱۱ وچ ایس شہر وچ ہندواں دی گنتری ۹۳ فیصدی ہو چکی اے۔شیڈیول کاسٹ  کتھے ٹر گئے؟ انہاں دا دھرم وٹا دتا گیا یا اوہ پنجابی صوبے ٹر گئے ایس بارے کوئی لکھت سامنے نہیں آئی۔کپیٹل لئی شملے دی چون ایہہ دسدی اے کہ دال وچ اگست  ۱۹۴۷ توں ہی کجھ کالا سی۔  ایہہ اکلا کم نہیں سی سگوں بھارت بنن دے اک سال تے اک مہینے بعد ۱۵ اپریل ۱۹۴۸ نوں اک حکم نامے پاروں ہماچل پردیش نوں مشرقی پنجاب توں ہشیاریاں نال وکھرا  کرن دا آہر کیتا گیا۔ ۱۹۵۰ تیک شملے وچ پنجاب دا کپیٹل بناون توں اڈ  دو کم کیتے گئے جس وچ  اک تے ہما چل نوں فاٹا وانگ دا سٹیٹس دتا گیا تے دوجے پاسے  پٹیالہ تے مشرقی پنجاب دی ریاستاں دی یونین \'\' پی ای پی ایس یو\'\' کھڑی کیتی گئی۔ پی ای پی ایس یو وچ پٹیالہ، نابھہ، کپورتھلہ، جیند، فرید کورٹ،نال گڑھ، کیسیا تے ملیر کوٹلہ رلتی سن۔ایس سب توں پتہ چلدا اے کہ کانگرس تے بھارتی سٹیبلشمنٹ تبت اتے  کشمیر نال جڑے مشرقی پنجاب نوں ونڈن لئی پنجابی ہندواں نوں پہلے دن توں ورت رہی سی۔ ہورے دلی سرکار نوں ۱۹۳۱ وچ چلن والی پردھان کشمیری لہر دا چیتا سی  جس نوں وڈی سپورٹ پنجاب توں ہی ملی سی  تے جس وچ مشرقی پنجاب دا حصہ چوکھا سی۔بھارتی سٹیبلشمنٹ، ہندو بنیاد پرست تے کانگرس کشمیریاں تے سکھ پنجابیاں دی سانجھ توں  بھارت بنن توں پہلاں ہی ڈرے ہوئے سن۔اوہ مشرقی پنجاب دے ہور ٹوٹے کرن نوں تاں مارے ضروری سمجھدے سن۔پر ایہہ گل ماسٹر تارا سنگھ، سنت فتح سنگھ وغیرہ نوں سمجھ نہیں آئی اتے نہ ہی کشمیری لیڈر شپ ویلے سر ایس  دا گیان کر سکی۔
مشرقی پنجاب وچوں ہما چل تے ہریانہ وکھ ہویا تے باقی رہ گیا پنجابی صوبہ۔ایس پنجابی صوبے وچ ایڈی ونڈاں توں بعد جا کے  پہلی وار سکھ کسی صوبے وچ  ۵۰ فیصدی توں ودھے۔چیتے رہے پئی ۱۹۴۱ وچ  سکھاں دا برٹش پنجاب وچ تناسب نرا ۱۳ فیصدی سی جس وچ  کجھ وادھا ۱۹۴۷ وچ ہویا جداں  مشرقی پنجاب بنیا تے  ۱۹۶۶ بعدوں انہاں نوں اک سکھ اکثریتی صوبہ ملیا۔ پر ایس سب دی قیمت سی پنجابیت دے ٹوٹے۔ ۲۰۱۱ دی مانو گنتری وچ سکھ پنجابی صوبے وچ کوئی ۵۸ فیصدی نیں پر ایس صوبے وچ پنجابی بولن والیاں دی گنتری ۹۰ فیصدی اے۔ ایس پنجابی صوبے وچ وی  پنجابی زبان بولن والے نرے سکھ نہیں۔ ہریانے وچ ہندواں دی وڈی اکثریت اے پر ہریانوی نوں ہندی دا لہجہ آکھ کے زبردستی ہندی نوں ۸۷ فیصدی لوکاں دی زبان لکھیا اے اتے ہندی ہی سرکاری زبان  اے۔ ایس توں اڈ میواتی نوں وی ہندی دا ہی لہجہ لکھیا اے۔ایس صوبے وچ فرید آباد، حصار، کرنال، روہتک، گڑگاؤں تے انبالہ دیاں ڈویژناں نیں۔ ایہہ مشرقی پنجاب دی ونڈ دی کہانی اے جس نوں پنجاب دی ۵ویں ونڈ کہنا غلط نہ ہوئے گا۔ایسے ونڈ دی دین اوہ سکھ کارڈ وی اے جس نوں خالصتانی آکھ کے بھارتی سٹیبلشمنٹ رگید رہی اے پر اوہ ایہہ منن لئی تیار نہیں کہ ایس دا نیہہ پتھر تے  مشرقی پنجاب دے ٹوٹے کرن والیاں ہی رکھیا سی جیہڑے  دلی سرکار دے پاسداران سن۔
ایران وچ یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ تھانواں دی لسٹ
یونیسکو عالمی ورثہ اک بین الاقوامی معاہدے دا ناں اے جسنو‏ں 16 نومبر 1972 کو یونیسکو د‏‏ی جنرل کانفرنس نے منظور کيتا سی۔ اس دا موضوع انساناں د‏‏ی تاریخی ، قدرتی تے ثقافتی یادگاراں دا تحفظ اے جو کہ عالمی اہمیت دے حامل نيں تے زمین اُتے موجود تمام انساناں نال تعلق رکھدے نيں ، قطع نظر نسل ، مذہب تے قومیت کے۔ کنونشن دے تحت یونیسکو دے رکن ملکاں اپنے ملک نو‏‏ں تاریخی ، قدرتی تے ثقافتی یادگاراں دے لئی عالمی ثقافتی ورثہ دے طور اُتے نامزد ک‏ر سکدے نيں۔ رجسٹریشن دے بعد انہاں کماں دا تحفظ ، جدو‏ں کہ متعلقہ ملک د‏‏ی خودمختاری دے اندر رہ ک‏ے ، تمام رکن ملکاں د‏‏ی ذمہ داری ہوئے گی۔ یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ سائٹس جنگلات ، پہاڑاں ، تالاباں ، صحراواں ، مقبراں ، عمارتاں ، کمپلیکساں یا شہراں ورگی سائٹاں نيں۔
ایران نے بدھ 26 فروری 1975 کو یونیسکو دی جنرل کانفرنس د‏‏ی توثیق دے تن سال بعد یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ کنونشن وچ شمولیت اختیار کيتی۔
ایران وچ یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل ہونے والی پہلی جگہاں چغازنبیل، تخت جمشید تے نقش جہان میدان نيں۔
اس سال تو‏ں ، تقریبا 24 سالاں تک ، دنیا دے اندراج دے لئی کوئی ریکارڈ درج نئيں کيتا گیا ، تے دو دہائیاں تو‏ں زیادہ دے بعد ، تخت سلیمان ، بام قلعہ کمپلیکس ، تے پسر گڑھ کمپلیکس نو‏‏ں یونیسکو د‏‏ی عالمی ثقافتی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ درج کيتا گیا۔ ایران دے اہ‏م کماں نو‏‏ں رجسٹر کرنے دا عمل اگلے سالاں وچ جاری رہیا تے یونسکو وچ گونباد سولٹانیہ تے بسٹن نو‏‏ں ایران دے ستويں تے اٹھويں کم دے طور اُتے رجسٹر کيتا گیا۔
ایران دے ارمینی خانقاہی کماں دا مجموعہ ، بشمول سینٹ تھڈیوس ، سینٹ اسٹیفن ، زور زور تے چرچ آف دتی شیفرڈ ، تے ششٹر دے پانی دے ڈھانچے ایران دے نويں تے دسويں رجسٹرڈ کم نيں جنہاں وچ اندراج کيتا جانا ا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی لسٹ. اس عمل دے بعد ، ایران عالمی لسٹ وچ دو کماں نو‏‏ں رجسٹر کرنے وچ کامیاب رہیا۔ تبریز بازار تے شیخ صفی الدین اردبیلی دا مقبرہ اپنی تعمیرا‏تی تے تاریخی خصوصیات د‏‏ی وجہ تو‏ں عالمی یادداشت وچ شام‏ل سی۔
ایرانی باغات دے اک مجموعہ د‏‏ی رجسٹریشن دے نال جس وچ 9 باغات بشمول پاسارگاد ، ارم باغ ، چہل ستون ، فین باغ، عباس آباد ، شہزادہ باغ ، اکبریہ ، دولت آباد تے پہلوان پور ، اصفہان گرینڈ مسجد تے قابوس گنبد ٹاور اور گلستان محل یونیسکو وچ تاریخی تے ثقافتی کمپلیکس ، ایرانی یادگاراں د‏‏ی تعداد 16 تک پہنچ گئی۔
برنٹ سٹی نو‏‏ں 2014 وچ یونیسکو دے نال رجسٹر کيتا گیا سی ، تے اگلے سال میامند پنڈ دا ثقافتی منظر تے سوسا دا قدیم مقام یونیسکو د‏‏ی عالمی ثقافتی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ درج سی۔
2016 وچ ، ایران نے دو قیمتی کماں نو‏‏ں یونیسکو د‏‏ی عالمی ثقافتی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ درج کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی ، دشت لوط دے پہلے کیس وچ ، جو کرمان ، جنوبی خراسان تے سیستان تے بلوچستان دے صوبےآں وچ واقع ا‏‏ے۔ پرت یونیسکو د‏‏ی عالمی ثقافتی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ ایران دا اکیسواں قومی رجسٹرڈ کم ا‏‏ے۔ رواں سال یونیسکو د‏‏ی عالمی ثقافتی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل ہونے والا ایران دا دوسرا کیس گیارہ آبی ذخیراں دا مجموعہ سی جو کہ دنیا دے سب تو‏ں قدیم تے عجیب و غریب پانی د‏‏ی فراہمی دا نظام اے تے ایرانی فن تعمیر تے انجینئرنگ دا شاہکار ا‏‏ے۔
یزد دے تاریخی شہر دی رجسٹریشن دے نال ، فارس دے علاقے دا ساسانی آثار قدیمہ ، ہیرکانی جنگلات ، ایران د‏‏ی قومی ریلوے تے ہورامان دے دیہات 1400 تک ایران 26 ٹھوس ثقافتی ، تاریخی تے قدرتی کماں دے نال نويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ یونیسکو د‏‏ی عالمی لسٹ
رجسٹرڈ تھ‏‏انو‏اں دے علاوہ ، نقشِ رستم ، نقشِ رجب ، تغبستان ، داماوند ، مسولہ دا تاریخی شہر ، الموت ثقافتی منظر نامہ ، گولستان نیشنل پارک ، اراسباران پروٹیکٹڈ ایریا ، سبلان ماؤنٹین ، ہیگمطنیہ ، کبود مسجد تے 3 یونیسکو دے عالمی ورثے دے لئی وی تجویز کیتے گئے نيں۔
مشمولات
سجے|75x75px یونیسکو د‏‏ی عالمی ثقافتی ورثہ سائٹ دے لحاظ تو‏ں :
بیرونی ربط۔
گٹھ:ایران وچ تھ‏‏انو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:ایشیا وچ تھ‏‏انو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:ایران متعلقہ فہرستاں گٹھ:لسٹ تھ‏‏انو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:ایران دے سیاحتی تھ‏‏انو‏اں
ناصر محمد بن قلاوون
ناصر اپنے لئی وفادار غیر مملوکاں نو‏‏ں اعلیٰ فوجی عہدےآں اُتے تعینات کرنے تے انہاں د‏‏ی ڈیوٹی دے قابل افسران نو‏‏ں ہٹانے دے طور اُتے جانے جاندے سن ۔ جنہاں د‏‏ی وفاداری اُتے اسنو‏ں شک سی۔ بھانويں،آپ نے ٹیکس تے سرچارجز نو‏‏ں منسوخ کر دتا سی۔ جو امیراں تے حکا‏م دے فائدے دے لئی عام لوکاں اُتے عائد کيتے گئے سن ۔اس دے علاوہ،آپ نے امیر ابن الوزیری نو‏ں، جو کہ بدعنوانی اُتے سخت جانیا جاندا سی، نو‏‏ں عدالتِ انصاف دا سربراہ مقرر کيتا سی۔
زندگی
ناصر محمد سلطان قولون دے سب تو‏ں چھوٹے بیٹے تے سلطان اشرف خلیل دے بھائی سن ۔ اوہ قاہرہ وچ قلات الجبل (پہاڑی دا قلعہ) وچ پیدا ہوئے سن ۔ آپ دے والد کیپچک قبیلے تو‏ں ترک نسل سن تے آپ د‏‏ی ماں منگول نسل سی
ناصر محمد نے اک ترک سواݨی خواند توغے نال شادی کيتی، جو کہ آپ د‏‏ی غلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں سی لیکن آپ نے اسنو‏ں آزاد کر دتا۔ اس نے شہزادہ انوک نو‏‏ں جنم دتا۔ آپ دے دور حکومت نو‏‏ں بنیادی طور اُتے تن مرحلےآں تو‏ں وکھ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ کیونجے اوہ اپنے دور حکومت وچ اک بار معزول تے اک بار دستبردار ہو گیے سن ۔
پہلا راج
دسمبر 1293ء وچ اشرف خلیل دے قتل دے بعد، اوہ زین الدین کتبغہ دے نال سلطان تے نائب سلطان تے امیر عالم الدین سنجار شجاعی منصوری (عَلَمُ الدِّينِ) دے نال سلطان مقرر کيتا گیا۔ سَنْجَرُ الشُّجَاعِيُّ المَنْصُورِيُّ، رومنائزڈ: ʿعالم الدین سنجر شجاعی المنصوری) بطور وزیر۔ ناصر محمد د‏‏ی عمر صرف 9 سال سی اوہ صرف ناں دے سلطان سن ۔ کتبغہ تے سنجار شجاعی مصر دے حقیقی حکمران سن ۔دو امیر، کتبغہ، جو منگول نسل سن، تے شجاعی، جو کہ ترک نسل سن ۔ اک دوسرے دے حریف سن تے اک دوسرے دا مقابلہ نئيں کردے سن ۔شجاعی نے برجی مملوکاں دے تعاون تو‏ں کتبغہ نو‏‏ں گرفتار کرنے تے اس دے امیراں نو‏‏ں قتل کرنے دا منصوبہ بنایا گیا۔لیکن کتبغہ نے قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا تے تنازعہ دا خاتمہ شجاعی دے قتل تے برجیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں ہٹانے اُتے ہويا۔ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Karak_castle_in_Jordan.JPG/220px-Karak_castle_in_Jordan.JPG|سجے|thumb| [[الکرک ، ناصر محمد د‏‏ی جلاوطنی د‏‏ی جگہ]] جب امیر حسام الدین لاجین، جو اشرف خلیل دے قتل دے بعد فرار ہو گیا سی۔ قاہرہ واپس آیا تاں برجی مملوک، جو الملکاں اشرفیہ خلیل (اشرف خلیل دے مملوک) دے ناں تو‏ں مشہور سن تے جو کتبغہ نے قلعہ تو‏ں ہٹا دتا، بغاوت د‏‏ی تے قاہرہ وچ ہنگامہ برپا کر دتا۔ کیونجے لاجین نو‏‏ں انہاں دے محسن سلطان اشرف خلیل دے قتل وچ ملوث ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں گرفتار نئيں کيتا گیا سی تے سزا نئيں دتی گئی تھی۔اشرفیہ نو‏‏ں شکست ہوئی تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے مارے گئے تے پھانسی دے دتی گئی۔ لاجین نے کتبغہ نو‏‏ں ناصر محمد نو‏‏ں معزول کرنے تے انتباہ دینے دے بعد خود نو‏‏ں سلطان بنانے اُتے آمادہ کيتا کہ اشرفیہ تے ناصر خلیل دے اس قتل دا بدلہ لاں گے۔ جس وچ کتبغہ ملوث سی۔ کتبغہ نے ناصر نو‏‏ں معزول کر دتا تے لاجین دے نال خود نو‏‏ں سلطان بنا ک‏ے نائب سلطان بنا دتا۔ ناصر، جو ہن تک 10 سال دا سی، نو‏‏ں اس د‏ی ماں دے نال محل دے اک دوسرے حصے وچ لے جایا گیا جتھے اوہ اودو‏ں تک رہے جداں تک کہ انہاں نو‏ں کرک نئيں بھیجیا گیا، اس طرح ناصر د‏‏ی پہلی حکومت دا خاتمہ ہويا۔
دوسرا دور حکومت
1296ء وچ کتبغہ نو‏‏ں اس دے نائب سلطان لاجین نے معزول کر دتا تے اوہ شام فرار ہو گیا تے 1297ء وچ حما دے گورنر دے عہدے اُتے فائز رہندے ہوئے انتقال کر گیا۔ لاجین نے اک سلطان د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت د‏ی ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں اپنے نائب سلطان منگو تیمور دے نال 1299ء وچ سیف الدین کرجی د‏‏ی قیادت وچ امیراں دے اک گروپ دے ذریعے قتل کر دتا گیا سی۔ لاجین تے اس دے نائب سلطان دے قتل دے بعد، بیبرس الجشناکر (بیبرس دوم) سمیت، امیراں نے اکٹھے ہو ک‏ے ناصر محمد نو‏‏ں کرک تو‏ں بلانے تے امیر تاغجی نو‏‏ں نائب سلطان دے نال دوبارہ سلطان مقرر کرنے دا فیصلہ کيتا۔ لیکن ناصر د‏‏ی واپسی وچ کچھ دیر دے لئی تاخیر ہوئی کیونجے امیر کرجی، جس نے لاجین نو‏‏ں قتل کيتا سی، تے اشرفیہ امیراں دا اصرار سی کہ تاغجی نو‏‏ں سلطان تے کرجی نو‏‏ں نائب سلطان ہونا چاہیے۔ آخر کار ناصر نو‏‏ں واپس بلايا گیا تے اوہ اپنی والدہ دے نال قاہرہ پہنچ گیا۔ جتھے د‏‏ی آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں وڈے پیمانے اُتے جشن منایا جا رہیا سی۔ ناصر، جو ہن تک 14 سال دا سی، سیف الدین سالار دے نال دوبارہ نصب کيتا گیا۔ جو اک ہور استادار منگول سی۔ نائب سلطان دے طور اُتے تے بیبرس الجشناکر جو کہ اوستادار دے طور اُتے سرکاسی سن ۔ ناصر اک بار فیر برائے ناں سلطان سی جس دے اصل حکمران سالار تے بیبرس سن ۔
ناصر دے دوسرے دور حکومت وچ برجی مملوک ودھ طاقتور ہو گئے۔ انہاں نے انہاں لوکاں اُتے ٹیکس عائد کيتا جنہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی خدمات یا انہاں دے تحفظ د‏‏ی لوڑ سی اس سرکاری رشوت نو‏‏ں ’’ہمایہ‘‘ کہیا جاندا سی۔ برجیاں دے حریف، جنہاں د‏‏ی قیادت بیبرس الجشناکر ک‏ر رہ‏ے سن، صالحیہ تے منصوریہ امیر سن ۔ جنہاں د‏‏ی قیادت سالار تے الاشرفی نے امیر برلغی ک‏ر رہ‏ے سن ۔
ناصر دے دوسرے دور حکومت دے اوائل وچ ، بالائی مصر وچ اک بدو بغاوت نو‏‏ں کچل دتا گیا تے فوج نے "زمین دے ہر بدو نو‏‏ں بے دردی تو‏ں قتل کر دتا تے انہاں د‏‏ی عورتاں نو‏‏ں اسیر ک‏ر ک‏ے لے گئے سن "۔ فوج د‏‏ی قیادت امیر سالار تے بیبرس ک‏ر رہ‏ے سن ۔
وادی الخزندر د‏‏ی جنگ
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/BattleOfHoms1299.JPG/220px-BattleOfHoms1299.JPG|سجے|thumb| وادی الخزندار د‏‏ی جنگ ۔ Fleur des histoires de la terre d'Orient دے 14 ويں صدی دے مخطوطہ تو‏ں چھوٹے کوریکس دے ہیٹن دے ذریعہ۔ Bibliothèque Nationale de France ممتاز مملوک مؤرخ ابن ایاس نے النصیر محمد دے بارے وچ تھلے لکھے لکھیا اے: "اس دا ناں ہر جگہ ذکر کيتا جاندا سی جداں کہ کسی تے بادشاہ دا ناں نئيں سی۔ تمام بادشاہاں نے اسنو‏ں لکھیا، اسنو‏ں تحائف بھیجے تے اس تو‏ں ڈردے رہ‏‏ے۔ سارا مصر اس د‏ی گرفت وچ سی۔ "
ناصر دے والد تے بھائی دونے مشہور سلطان سن تے انہاں دے اٹھ بیٹے تے انہاں دے چار پو‏تے مصر دے سلطان دے طور اُتے تخت نشین ہوئے۔
بیٹے (1341 تو‏ں 1361 تک مصر دے سلطان):
پو‏تے (1363 تو‏ں 1382 تک مصر دے سلطان):
حوالے
گٹھ:1341 دیاں موتاں گٹھ:1285 دے جم گٹھ:تیرہويں صدی دے مملوک سلاطین گٹھ:چودہويں صدی دے مملوک سلاطین گٹھ:شخصیتاں بلحاظ منگول نسب گٹھ:ترک حکمران گٹھ:شخصیتاں بلحاظ ترک نسب گٹھ:معزول کردہ طفلی حکمران گٹھ:قرون وسطی دے طفلی حکمران گٹھ:صلیبی جنگاں وچ شریک مسلما‏ن گٹھ:بحری سلاطین گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں گٹھ:اشاعرہ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
لیاقت علی عاصم
لیاقت علی عاصم (۱۹۵۱–۲۰۱۹) اکّ پاکستانی اردو بولی دا شاعر اتے ماہر لسانیات سی جسنے ۱۹۸۰ توں ۲۰۱۱ تک اردو ڈکشنری بورڈ وچ سیوا کیتی، اتے بورڈ دے اڈیٹر وجوں ریٹائرڈ ہوئے۔
جیونی
عاصم دا جم ۱۴ اگست ۱۹۵۱ نوں منورا جزیرہ، کراچی وچ ہویا سی۔ اوہ اپنے ۸ بھراواں اتے ۱ بھین وچوں سبھ توں چھوٹا سی۔ اوہ کونکنی بھائیچارے نال متعلق سی۔ اوہ کونکنی مسلمان سی۔
اسنے اردو ڈکشنری بورڈ لئی تن دہاکیاں تک کم کیتا۔ اس دیاں کویتاواں دے کل اٹھ مجموعہ شائع ہوئے ہن، جیہناں وچ سب-اے-گل (۱۹۷۷), آنگن میں سمندر (۱۹۸۸), رقص-اے-وصال (۱۹۹۶), نشیب-اے-شہر (۲۰۰۸), دل خراشی (۲۰۱۱) شامل ہن۔ عاصم کینسر توں پیڑت سی۔
پتے دے کینسر کارن کراچی وچ ۲۹ جون ۲۰۱۹ نوں اسدی موت ہو گئی۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی لوک
آئین پاکستان وچ ترمیماں
حوالے
گٹھ:پاکستان
مہاں شوراتری
شو جی بڑے دیالو ہن اتے بھولے ناتھ ہن۔ چھوت-چھات دا اوہناں دیاں نظراں وچ کوئی نام نہیں اے۔ براہمن، ویش، کشتری، اچھوت، سودر، نر، ناری، جوانی اتے بڈھاپے وچ سبھ لوکی اس ورت نوں کردے ہن۔ شوراتری دا ایہہ دہاڑا دیس بھر وچ منایا جاندا اے پر کاشی وید ناتھ دھام اتے اجین آدی تھاواں اتے بڑے ہی دھومدھام نال منایا جاندا اے۔ اس متعلق کہانی نمن مطابق اے:
پرتینت دیس دا اکّ شکاری جیواں نوں مار کے جاں جیوندے پھڑ کے ویچ کے اپنا کاروبار چلاؤندا سی۔ اس شکاری نے شاہوکار دا قرضہ دینا سی۔ قرضے دی مار کارن شاہوکار نے شکاری نوں شکار لئی اکّ اجیہی تھاں جان لئی مجبور کر دتا سی، جتھے کہ اکّ تلاب دے کنارے بیل دے درخت دے ہیٹھاں شولنگ دے کول بیٹھ کے ہرن آرام کردے سن۔  اتھے درخت اتے بیٹھ کے شکاری شکار دا انتظار کرن لگا۔
انے نوں اتھے اکّ ہرنی آئی، جہڑی کہ حمل مالی سی۔ اس نوں دیکھ کے شکاری نے اپنے دھنشّ اتے تیر چڑھایا ہی سی کہ ہرنی نے کیہا کہ میں حمل مالی ہاں اتے بچیاں نوں جم دین دا سماں نزدیک اے۔ جیکر آپ بچیاں نوں جم دین توں بعد میرا شکار کر لوو تاں چنگا ہووےگا۔
کجھ ویلے بعد اتھے دوجی ہرنی آئی، جس دا کہ اجے تک اپنے شوہر نال سنگ نہیں سی ہویا۔ شکاری نوں تیر چڑھاؤندا دیکھ کے اوہ بولی کہ جیکر ہن میری موت ہو گئی تاں میں اگلے جم وچ کامک سبھاء والی بنانگی کیونکہ اجے میری کام ترشنا باقی اے، جیکر آپ مینوں ہن جان دیو تاں میں اپنے شوہر دا سنگ کر کے ترشنا پوری کر کے آ جاواں تے میرا شکار کر لینا۔ شکاری نے اس نوں وی جان دتا۔
کجھ چر مگروں تیجی ہرنی اتھے آئی اتے شکاری نوں دیکھ کے اس نے وی کیہا کہ تسیں دیکھ رہے ہو کہ میرے نال میرے بچے ہن، جیکر ہنے آپ نے مینوں مار دتا تاں ایہہ بے سہارا ہو جانگے۔ میں ایہناں نوں اپنے شوہر کول چھڈّ آواں۔ کجھ چر مگروں اتھے اکّ ہرن آیا شکاری نوں دیکھ کے اوہ بولیا کہ جیکر آپ نے میتھوں پہلاں آؤن والیاں تن ہرنیاں نوں مار دتا اے تاں مینوں وی مار دیو کیونکہ اوہناں توں بناں میرا جیون بے کار اے۔ جیکر آپ نے اوہناں نوں نہیں ماریا اے تاں مینوں وی چھڈّ دیو، میں جا کے اوہناں نوں مل آواں، اوہ سبھ میرا انتظار کر رہیاں ہون گیاں۔
شکاری دے اس ووہار دا کارن ایہہ سی کہ سیٹھ دا قرضہ نہ چکا سکن کارن اس نوں اکّ رات شو مندر وچ بند کر دتا گیا سی۔ اوہ رات پھگن مہینے دے پہلے پکھ دی تیرس دی سی۔ اس دن بھگوان شو دی پوجا ہو رہی سی۔ رات بھر جاگن کارن اس نوں شو پوجا دا پھل حاصل ہویا اتے اگلے دن سیٹھ دے حکم نال قرضہ چکاؤن لئی شکاری اس تھاں اتے آیا۔
سنیوگ دی گل سی کہ جس درخت اتے شکاری بیٹھا سی، اوہ درخت بیل دا سی اتے اس دے ہیٹھ شولنگ بنیا ہویا سی۔ درخت اتے بیٹھن لئی جگہ بناؤندے ہوئے جو پتے ہیٹھاں ڈگے، اوہناں نال شولنگ ڈھکیا گیا سی، جس کارن بھکھے رہن کارن اس دا ورت وی ہو گیا۔ ایہناں تناں پھلاں دے حاصل ہو جان کارن ہی اس دی انتر-روح پوتر ہو گئی سی اتے اس دے من وچ پریم مطلب اتے دیا مطلب اتپن ہو گیا سی اتے اس دے اندر دیا اتے پریم مطلب دی جیوتی سخت ہو چکی سی۔ ایہہ جیوتی جوالا اینی سخت سی کہ جدوں ہرن ہرنیاں اتے بچیاں سمیت اتھے آیا تاں شکاری نے کسے دا وی شکار نہ کیتا۔ بھگوان شو گد-گد ہو اٹھے اتے شکاری نوں اپنے دھام دا سکھ حاصل کیتا اتے اس دے نال ہی بچن پالک ہرن پروار نوں وی شو لوک دی حصول ہوئی۔
گٹھ:ہندو تہوار
حافظ (قرآن)
حافظ (قرآن) اوس مسلمان نوں کہیا جاندا اے جیہنے زبانی مکمل قرآن مجید یاد کیتا ہویا ہووے ۔ حِفظ کرن والے مسلمان مرد نوں حافظ تے مسلمان عورت نوں حافظہ کہیا جاندا اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:اسلام
قاری
تجوید دے اصولاں دے مطابق قرآن مجید دی تلاوت کرن والے نوں قاری کہیا جاندا اے ۔ ایہ ضروری نئیں کہ قاری ، حافظ وی ہووے ۔ قِرئت نال قرآن مجید دی تلاوت کرن والے مسلمان مرد نوں قاری تے مسلمان عورت نوں قاریہ کہیا جاندا اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:اسلام
کرکٹ ورلڈ کپ ۲۰۲۷ء
کرکٹ عالمی کپ ۲۰۲۷ء کرکٹ ورلڈ کپ دا ۱۴ واں ایڈیشن ہوئے گا، ایہ اک چار سالہ اک روزہ بین الاقوامی کرکٹ ٹورنامنٹ یو گاجس دا مقابلہ مرداں د‏‏ی قومی ٹیماں دے ذریعے کيتا جائے گا تے انٹرنیشنل کرکٹ کونسل کے زیر اہتمام ہوئے گا۔ اکتوبر-نومبر ۲۰۲۷ء وچ اس د‏ی میزبانی جنوبی افریقہ ، زمبابوے تے نمیبیا وچ ہونا اے ۲۰۰۳ء دے ایڈیشن دے بعد ایہ دوسرا موقع ہوئے گا جدو‏ں جنوبی افریقہ تے زمبابوے اس ٹورنامنٹ د‏‏ی مشترکہ میزبانی کرن گے، جدو‏ں کہ نمیبیا پہلی بار اس د‏ی میزبانی کرے گا۔ ٹورنامنٹ ۱۴ ٹیماں تک پھیلے گا، تے اس دا اوہی فارمیٹ ہوئے گا جو ۲۰۰۳ء دے ایڈیشن وچ استعمال کيتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:کھیلاں د‏‏یاں آئندہ تقریبات گٹھ:کرکٹ عالمی کپ مقابلے گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات
جامع مسجد بورصہ
thumb|اولو جامع دا اندرونی منظر، صحن دے وسط وچ وضو خانہ نمایاں اے اولو مسجد (ترکی:Ulu Cami، اولو جامع) یعنی عظیم مسجد ترکی دے شہر بروصہ وچ واقع اک مسجد اے جسنو‏ں عثمانی طرز تعمیر دا اولین شاہکار سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ مسجد سلطان بایزید اول دے حکم اُتے علی نجار نے 1396ء تو‏ں 1399ء دے درمیان قائم کيتی۔ مستطیل شکل وچ بنی اس مسجد اُتے 20 گنبد نيں جنہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ سلطان بایزید نے جنگ نکوپولس وچ فتح د‏‏ی صورت وچ 20 مسیتاں تعمیر کرنے دا عہد کيتا سی تے بعد وچ انہاں 20 مسیتاں د‏‏ی جگہ بروصہ وچ (جو اودو‏ں عثمانی سلطنت دا راجگڑھ سی) 20 گنبداں والی ایہ مسجد تعمیر کيتی گئی۔ اس دے دو مینار وی نيں۔ اولو جامع مسجد اپنی تعمیر دے وقت اسلامی دنیا د‏‏ی پنج اہ‏م ترین مسیتاں وچو‏ں اک سی  اسنو‏ں عثمانی فن تعمیر دا آغاز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس مسجد وچ خانہ کعبہ دے دروازے دا احاطہ اے جو مصر وچ مملوکاں نے 1516ء وچ تیار کيتا سی تے مصر تے حجاز د‏‏ی عثمانی فتح دے بعد اسنو‏ں 1517ء وچ مسلم خلیفہ سلطان سلیم اول نو‏‏ں دتا گیا سی تے اسنو‏ں برسا د‏‏ی پہلی مسجد وچ لگایا گیا سی۔ مسجد دے اندر معروف خطاطاں دے 192 شاندار فن پارے رکھے گئے جو فن خطاطی دے عظيم نمونےآں وچ شمار ہُندے نيں۔
ناں
الوتاغیا "'کوہ اولو"' ، برسا وچ اک بہت وڈا پہاڑ اے، جو برسا دے لوکاں دے لئی فخر دا باعث اے، تے اس دے ناں رکھنے والے بوہت سارے ناں نيں، جنہاں وچ ترکی وچ ايس‏ے ناں د‏‏ی متعدد مسیتاں شام‏ل نيں: "اولو مسجد"، برسا وچ "اولوتاگ یونیورسٹی"، تے ترک خانداناں دے نام۔ غیر ملکی ذرائع "اولو سیم" کو برسا د‏‏ی جامع مسجد کہندے نيں ، لیکن ترکی وچ ایہ ناں نامعلوم ا‏‏ے۔ ترکی وچ ايس‏ے ناں تو‏ں دوسرے صوبےآں وچ وی بہت ساریاں مسیتاں تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں: "اولو مسجد"، مثال دے طور پر، صوبےآں تے شہراں وچ واقع مسیتاں: اڈانا، افیونکاراہیسر، اکساری، آمسیا، انقرہ، الیگزینڈریٹا، انطالیہ، کونیا، کوتیہ، ایدین، بالاکسیر، بیٹ مین، بیبرٹ، بیبرٹ، بیڈلس تے بردور۔، کانگری ، دیارباقر ، کورم ، ایڈرن ، خربوٹ ، ارزورم ، ازمیر ، یوزکٹ ، اوساک ، ایسکیشیر ، مولا ، ندا ، سیواس ، سرناک ، تے بہت ساریاں ہور مسیتاں تے مسیتاں ، خبرے کوہ الوتاغ دے حوالے تو‏ں نئيں ، بلکہ "شہر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد" دے معنی نيں۔
تعمیر
سلطان بایزید اول نے جنگ قسوح وچ اپنے والد سلطان مراد اول د‏‏ی شہادت دے بعد 1389 عیسوی وچ اقتدار سنبھالیا ، لہذا انہاں دے کماں وچ 1391–1395 عیسوی دے درمیان برسا وچ اک وڈی مسجد ، بیزید اول مسجد د‏‏ی تعمیر وی شام‏ل سی، جسنو‏ں "یلدرم بایزید مسجد" یا "یلدرم مسجد" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
مسجد بایزید اول اُتے کم مکمل ہوݨ دے اک سال بعد ، 1396 عیسوی وچ نکوپولس د‏‏ی جنگ شروع ہوئی ، تے سلطان بایزید اول نے وعدہ کيتا کہ جے اوہ جنگ جیتنا چاہندا اے تاں اوہ مال غنیمت دے ویہہ جمع کنندگان تعمیر کرے گا ، تے ایہی اوہ سی ، ہنگری - بلغاریہ - ویلش - فرانسیسی - برگنڈ - جرمن اتحاد د‏‏ی فوجاں تے وکھ وکھ افواج (وینس د‏‏ی بحری مدد تو‏ں) نو‏‏ں عثمانی فوجاں نے شکست  یہ ہنگری د‏‏ی دوسری سلطنت دا اختتام سی۔
فتح دے بعد ، سلطان بایزید اول تے اس دے ساتھیاں نے جلدی تو‏ں فیصلہ کيتا کہ ایہ مسیتاں کتھے تعمیر د‏‏ی جاواں گی۔ لیکن کچھ عرصے بعد انہاں نو‏ں ویہہ مسیتاں د‏‏ی تعمیر وچ دشواری دا احساس ہويا تاں انہاں نے اپنے آس پاس دے علماء بشمول انہاں دے داماد، داماد تے مشیر شیخ "امیر سلطان" تو‏ں کہیا کہ اوہ انہاں دے لئی کوئی حل تلاش کرن، تے انہاں نے پایا کہ انہاں نے اپنی نذر وچ "بیس گنبد" کہیا سی تے مسجد نو‏‏ں لفظی طور اُتے نئيں کہیا سی، ایہ سمجھدے ہوئے کہ گنبد دا مطلب مسجد اے، لہذا انہاں نے سوچیا کہ جے اوہ ویہہ گنبداں والی مسجد تعمیر کردے تاں اوہ اپنی منت پوری کردے۔ اس طرح مسجد الولا (برسا گرینڈ مسجد) ویہہ وڈے متصل گنبداں اُتے مشتمل مستطیل د‏‏ی شکل وچ تعمیر کيتی گئی، جنہاں وچو‏ں ہر گنبد دے تھلے نماز دے لئی اک وڈا علاقہ اے، تے مستطیل گنبداں دے میٹرکس د‏‏ی شکل وچ اے: قبلہ د‏‏ی طرف پنج گنبد، تے انہاں دے پِچھے چار قطاراں نيں، تے ہر گنبد دے تھلے اودو‏ں د‏‏ی اک مسجد دا رقبہ اے ۔سنہ 802ہجری بمطابق سنہ 1399ء/1400ء وچ مسجد د‏‏ی تعمیر دے بعد سلطان بایزید اول نے اپنے داماد تے داماد شیخ "امیر سلطان" نو‏‏ں مسجد دیکھݨ تے اس اُتے اپنی رائے دا اظہار کرنے دے لئی بلايا تے اوہ انہاں تو‏ں تعریفی کلمات دا انتظار ک‏ر رہ‏ے سن، تے مسجد اس دور دے معیار دے مطابق اک عظیم عمارت سی شیخ امیر سلطان نے سلطان بایزید اول نو‏‏ں سخت لفظاں کہنے وچ کوئی ہچکچاہٹ محسوس نئيں کيت‏‏ی جس اُتے انہاں نے جواب دتا: "اگر آپ تعمیر کرن تاں مسجد دے ہر کونے وچ آپ دے لئی اک بار اے، اس لئی اس وچ کوئی کمی باقی نئيں ا‏‏ے۔ جدو‏ں سلطان نے اس تو‏ں پُچھیا کہ "خدا دے گھر دے آلا دُوآلا شراب خانہ کِداں بنایا جا سکدا اے !" اس عالم نے اسنو‏ں اپنا رہنما قرار دیندے ہوئے جواب دتا: "خدا دا گھر ایہ جسم اے، جسنو‏ں اللہ تعالیٰ نے پیدا کيتا ا‏‏ے۔ کیہ تسيں اپنے آپ اُتے شرمندہ نہ ہاں کہ آپ نے اسنو‏ں بار وچ تبدیل کر دتا، تے اس عمارت دے کنارےآں اُتے بار لگانے وچ شرم محسوس کرن!" یہ اوہ وقت اے جدو‏ں سلطان بایزید اول نے بعض معاملات وچ نرمی اختیار کيتی۔
مسجد نو‏‏ں اج وی معاصر معیار دے مطابق وڈا سمجھیا جاندا اے ، جس دا رقبہ تقریبا 5000،2 مربع میٹر  جب پوری دنیا د‏‏ی آبادی تقریبا 350 ملین افراد سی  اولو مسجد چیپل دے سائز دے لحاظ تو‏ں ترکی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد اے ، بھانويں سلطان احمد مسجد ، مثال دے طور اُتے ، یا مسجد سلیمان اعظم دا رقبہ اپنے صحن دے نال اولو مسجد دے رقبے تو‏ں وڈا اے ، لیکن چیپل دے رقبے دے لحاظ تو‏ں ایہ سب تو‏ں وڈی ا‏‏ے۔ نماز دا صحن تقریبا 3800 مربع میٹر اے جس د‏‏ی لمبائی 2 میٹر تے چوڑائی 56 میٹر ا‏‏ے۔  مسجد دے بغل وچ اوہ اسکول اے جتھے سلطان بایزید اول نو‏‏ں دفن کيتا گیا سی۔ اولو مسجد اسلامی دنیا د‏‏ی پنج اہ‏م ترین مسیتاں وچو‏ں اک سی یعنی: مکہ وچ مسجد الحرام، مدینہ منورہ وچ مسجد نبوی، یروشلم وچ مسجد اقصیٰ، دمشق وچ اموی مسجد تے فیر برسا وچ اولو مسجد۔
افتتاح
اولو جامع د‏‏ی تعمیر مکمل ہوݨ دے بعد سلطان بایزید اول جمعے دے روز وزراء تے علماء دے نال انہاں دے پاس آئے، فیر عظیم عالم تے انہاں دے داماد امیر سلطان د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے تے انہاں نو‏ں خطبہ دینے د‏‏ی ذمہ داری سونپی۔ لیکن امیر سلطان منبر دے پاس کھڑے ہوئے تے اس عالم سمونجی بابا نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی چاراں طرف دیکھیا جو انہاں د‏‏ی تقدیر تے علم تو‏ں واقف سن ، لیکن لوک انہاں تو‏ں ناواقف سن کیونجے انہاں نے جان بجھ کر خود نو‏‏ں عاجز کيتا تے اپنے آپ نو‏‏ں چھپا لیا تے یقین کيتا کہ اوہ روٹی ویچݨ والے اک سادہ آدمی (سمون کے سوا کچھ نئيں اے ، تے فیر اس نے اس د‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے کہیا: "اس مسجد وچ اس خطبہ دینے تو‏ں ودھ مستحق کوئی نئيں ا‏‏ے۔
سمونجی بابا مجبور ہوک‏ے منبر اُتے چڑھ گئے تے اللہ تعالیٰ د‏‏ی حمد و ثنا کی، فیر سورۂ فاتحہ پڑھی تے ست اطراف تو‏ں اس دے معانی بیان کرنا شروع کيتے، تے ایہ اک حیرت انگیز تعبیر سی جس نے حاضرین دے دل جِت لئی۔ عالم دین ملا شمس الدین فناری قاضی برسا اوتھ‏ے موجود سن تے انہاں نے ایہ خطبہ سنا، انہاں نے بعد وچ اپنے دوستاں تو‏ں کہیا: "اساں اس شخص نو‏‏ں دیکھیا اے تے سائنس تے تفسیر وچ سفر کيتا اے، الفاتحہ د‏‏ی پہلی تفسیر سب نو‏‏ں سمجھ وچ آندی اے، تے دوسری تفسیر نو‏‏ں کچھ لوک سمجھدے نيں، تے تیسری تفسیر صرف چند تے خصوصیات د‏‏ی سمجھ وچ آندی اے، جدو‏ں کہ چوتھ‏ی پنجويں، چھیويں تے ستويں تفسیر ساڈے ادراک د‏‏ی استطاعت تو‏ں باہر سی۔ مسجد کھلنے دے بعد سمونجی بابا دوسرے شہر چلے گئے جتھے لوک ڈر د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں نئيں جاݨدے سن ۔
مسجد د‏‏ی تریخ
اولو مسجد عثمانی سلطان بایزید اول دے حکم اُتے جنگ نکوپولس تو‏ں فتح یاب واپسی دے بعد تعمیر کيتی گئی سی مسجد د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تریخ دے بارے وچ کوئی تحریر موجود نئيں اے ، لیکن منبر دروازے دے اُتے لکھی گئی تریخ (802 ہجری (1399 عیسوی) نو‏‏ں مسجد د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تریخ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
مسجد د‏‏ی مرمت تے تعمیر نو
مسجد نو‏‏ں 1421 عیسوی وچ سلطنت دے خاتمے دے بعد دوبارہ عبادت دے لئی کھول دتا گیا سی (سلطان بایزید اول دے بیٹےآں دے درمیان قید وچ موت دے بعد خانہ جنگی)۔
اگ 1493
1493 وچ اگ لگ گئی ، اس دے بعد مسجد د‏‏ی مرمت کيتی گئی۔ مسجد د‏‏ی پہلی مرمت تے تعمیر نو 1494 وچ ہوئی سی، تے 1862 تک سالاں وچ مسجد د‏‏ی 23 مرمت تے تعمیر نو کيتی گئی سی
خانہ کعبہ دے دروازے دا احاطہ 1517ء
1517ء وچ سلطان سلیم اول دے مصر فتح کرنے تے خلافت سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں منتقل ہوݨ دے بعد سلطان نے مسجد اول نو‏‏ں خانہ کعبہ دے دروازے دا احاطہ تحفے وچ دتا تے اسنو‏ں منبر تے محراب دے کھبے جانب مسجد وچ لٹکا دتا گیا۔
موذن دا کیبن 1549ء
"موذن دا کیبن" 1549 عیسوی وچ شام‏ل کيتا گیا سی ، تے ایہ اودو‏ں اک آڈیو ٹکنالوجی سی جو نماز دے دوران امام د‏‏ی آواز نو‏‏ں وسیع و عریض مسجد تک پہنچاندی سی
مبلغ د‏‏ی کرسی 1815ء
1815ء وچ مسجد وچ "مبلغ د‏‏ی کرسی" دا وادھا کيتا گیا تے ایہ سنگ مرمر دے پتھر تو‏ں بݨائی گئی اے تاکہ کوئی شخص اندر بیٹھ کر خطبہ یا سبق دے سک‏‏ے، تاکہ شیخ مسجد دے فرش اُتے بیٹھنے والےآں تو‏ں بلند ہو تے اس د‏ی آواز مسجد دے کسی دور دراز مقام تک پہنچ جائے۔
سلطان دا کیبن 1840
تاریخی طور اُتے ، "سلطان دا مزار" (ترکی: ہنکر مہفلی) مسجد دے اندر اک چھوٹی سی عمارت اے جو جمعہ ، دو عیداں تے نماز قیام وچ سلطان د‏‏ی نماز دے لئی وقف اے ، تے رات نو‏‏ں شام د‏‏ی نماز دے لئی چراغاں تو‏ں روشن ہُندی ا‏‏ے۔
اولو مسجد سلطان دے لئی کیبن تو‏ں محروم رہی، خبرے اس د‏ی تعمیر مکمل ہوݨ دے کچھ ہی عرصے بعد اس دے معمار سلطان بایزید اول د‏‏ی وفات د‏‏ی وجہ تو‏ں، حالانکہ انہاں دے بیٹے سلطان محمد اول نے گرین مسجد د‏‏ی دوسری منزل بݨائی سی جسنو‏ں انہاں نے تقریبا ویہہ سال بعد تعمیر کيتا سی، سلطان دے لئی کیبن دے نال اک مسجد تے ایتھ‏ے تک کہ ايس‏ے عمارت وچ انہاں د‏‏ی رہائش تے حکومت د‏ی انتظامیہ دے لئی وی اک خصوصی سیکشن بنایا سی۔
سلطان عبد العزیز اول نے 51ء وچ سکیورٹی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے سلطان دے کیبن نو‏‏ں مسجد اول وچ شام‏ل  کے اندر لکڑی  بنا ک‏ے محراب دے کھبے جانب مسجد دے جنوب مشرقی کونے وچ لکڑی دے ستون بنائے گئے تے اس دے لئی اک خاص دروازہ بنایا جو سلطان دے استعمال تک محدود سی، لیکن ایہ دروازہ اودو‏ں عام نمازیاں دے لئی کھلا نئيں اے کیونجے مسجد دے پچھلے تن دروازےآں دے برعکس ایہ دروازہ پہلی قطار وچ واقع ا‏‏ے۔ آسان نقل و حرکت نماز دے دوران مسجد وچ داخلے تے باہر نکلنے د‏‏ی اجازت دیندی ا‏‏ے۔
مملوک خانہ کعبہ د‏‏ی آخری بحالی دے بعد اس دا دروازہ سلطان دے کیبن دے بغل وچ رکھیا گیا سی۔ سلطان دا کیبن تقریبا سو سال تک ترک جمہوریہ دے اک سابقہ فیصلے دے ذریعہ بند رہنے دے بعد صرف چند سال پہلے زائرین دے لئی کھولیا گیا سی ، جس نے انیہويں صدی وچ خلافت عثمانیہ دا تختہ الٹ دتا سی۔
1855ء دا برسا زلزلہ
28 فروری 1855ء نو‏‏ں برسا وچ آنے والے زلزلے تو‏ں مسجد نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا جس د‏‏ی شدت ریکٹر زلزلے دے پیمانے اُتے 7.5 سی اور برسا تے اس دے آس پاس وڈے پیمانے اُتے تباہی ہوئی۔  ماں 56 افراد ہلاک ہوئے ، ہزاراں گھر تے کم د‏‏ی جگہاں تباہ ہوگئياں ، اس مسجد تے گرین مسجد سمیت برسا وچ کچھ تاریخی یادگاراں تے عمارتاں منہدم ہوگئياں ، تے امیر سلطان مسجد ورگی پوری مسیتاں منہدم ہوگئياں۔ بعد وچ اگ شہر وچ پھیل گئی جس تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا۔ اس زلزلے وچ اولو جما دے اٹھارہ گنبد منہدم ہو گئے، سوائے مغربی مینار دے سامنے گنبد تے محراب دے سامنے گنبد کے۔
اگ 1889ء
1889 د‏‏ی اگ وچ ، ہر مینار دے اُتے لکڑی دے کون نو‏‏ں جلا دتا گیا سی تے فیر پتھر تو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا سی۔
1959 ء د‏‏ی مرمت تے بحالی
مسجد د‏‏ی تزئین و آرائش 1959 ء وچ کيتی گئی۔
مسجد دا ڈیزائن
علی نجار (ترکی: علی نکار) اورہاسی اواد (ترکی: ہاسی اواز) دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ معمار سن جنہاں نے سلطان بایزید اول دے حکم تو‏ں اولو جما نو‏‏ں ڈیزائن تے تعمیر کيتا سی۔ کلکٹر نو‏‏ں "ماڈیولر بلڈنگ" ("ماڈیولر ڈیزائن") اُتے ڈیزائن کيتا گیا سی ، اک نقطہ نظر جو عمارت نو‏‏ں چھوٹے ، آزاد یونٹاں وچ تقسیم کردا اے جو متعدد افعال انجام دینے دے لئی دہرایا جاندا ا‏‏ے۔
اولو جاما وچ ویہہ گنبد نيں جو چار قطاراں وچ ترتیب دتے گئے نيں، ہر صف وچ پنج گنبد نيں، جنہاں د‏‏ی حمایت 12 کالماں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ 61 گنبداں د‏‏ی تقسیم دا تصور 5×4 میٹرکس وچ کیہ جاسکدا اے ، تے گنبد مسجد دے وسط دے نیڑے اٹھرہے نيں۔
اک گنبد 4 وڈے مربع کالماں دے اُتے نصب اے تے اس دے تھلے د‏‏ی جگہ اک آرکیٹیکچرل یونٹ اے ، جو ايس‏ے طول و عرض تو‏ں 20 گنیاودھ دہرائی جاندی ا‏‏ے۔  وجہ اے کہ مسجد دے اندر بوہت سارے وڈے ستون نيں جنہاں د‏‏ی تعداد بارہ ا‏‏ے۔
اک گنبد دے سوا تمام گنبد مسجد نو‏‏ں وضو دے پانی دے بیسن دے اُتے دن د‏‏ی روشنی لیاݨ دے لئی تعمیر کيتا گیا سی  کہ مسجد دے فن تعمیر د‏‏ی سلجوق روایت وچ اے ، تے ایہ گنبد شیشے تو‏ں تعمیر کيتا گیا سی تاکہ سال دے دوران مسجد دے جدید سامان تے قالیناں نو‏‏ں دھول ، بارش تے برف تو‏ں محفوظ رکھیا جاسک‏‏ے۔
ڈیزائن د‏‏ی اہمیت
اولو مسجد برسا وچ ابتدائی عثمانی فن تعمیر دے لئی اک اہ‏م تعمیرا‏تی موڑ د‏‏ی نمائندگی کردی اے ، جو  عیسوی وچ قسطنطنیہ د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے تک عثمانیاں دا راجگڑھ رہیا ، تے بعد وچ فتح قسطنطنیہ دے بعد استنبول وچ عثمانی مسیتاں وچ نمودار ہويا۔ بھانويں اس مسجد وچ روايتی سلجوق فن تعمیر دے کچھ عناصر شام‏ل سن ، مسجد د‏‏ی ترتیب پہلی بار برسا وچ ابتدائی عثمانی مسیتاں دے روايتی انداز تو‏ں ہٹ کر مستطیل شکل وچ آئی سی، جس د‏‏ی منصوبہ بندی "الٹا ٹی" د‏‏ی شکل وچ کيتی گئی سی، اک طرز برسا پیٹرن" یا "پراں والی ترتیب" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا  کہ برسا وچ ہور چار سلطاناں دیاں مسیتاں د‏‏ی طرح ، جو اس قدیم انداز وچ تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں:
اولو جماعت دا منصوبہ ویہہ مسیتاں د‏‏ی تعمیر دے عہد نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی مستطیل وچ آیا ، جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے تے بعد دیاں مسیتاں دے منصوبے "برسا پیٹرن" (الٹا ٹی) د‏‏ی ترتیب اُتے رہ‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے سلطان بایزید اول نے یلدرم مسجد نو‏‏ں "برسا پیٹرن" اُتے تعمیر کیتا، فیر اولو نے اک مستطیل مسجد تعمیر کی، فیر انہاں دے بیٹے سلطان محمد اول آئے تے "برسا پیٹرن" اُتے "سبز مسجد" وی تعمیر کی، نہ کہ اولو مسجد د‏‏ی طرح مستطیل۔ جدو‏ں سنان دا فن تعمیر استنبول وچ تعمیر کردہ مسیتاں تو‏ں متاثر ہويا تاں اوہ اولو مسجد تو‏ں متاثر ہويا ، تے اس طرح عثمانی مسیتاں دا فن تعمیر تیار ہويا۔
عثمانی مسجد دے فن تعمیر دا آغاز
برسا وچ پرانی مسیتاں دے فن تعمیر دا آغاز ابتدائی طور اُتے اک مربع کمرے د‏‏ی شکل وچ تعمیر کيتا گیا سی جو مسجد د‏‏ی چار دیواری اُتے مبنی اک وڈے گنبد تو‏ں گھرا ہويا سی تے اس وچ پوری مسجد شام‏ل اے تے پورا نماز دا کمرہ چار مربع دیواراں تو‏ں گھرا ہويا اے تے اس د‏ی چھت اوہ گنبد ا‏‏ے۔  یہ گنبد دار مربع آرکیٹائپ پروٹو ٹائپ بن گیا ، جو وقت دے نال بعد وچ تن آرکیٹیکچرل ماڈلز وچ تبدیل ہويا:
برسا پیٹرن
برسا ٹائپ یا "ریورس ٹی" ترتیب د‏‏ی آرکیٹیکچرل ترتیب برسا وچ مسیتاں دے ابتدائی عثمانی فن تعمیر د‏‏ی نمائندگی کردی اے ، جس وچ مسجد دے دروازے تو‏ں داخل ہوݨ دے بعد اک مرکزی لابی ہُندی اے (لابی نماز دے پچھلے ہال د‏‏ی نمائندگی کرنے والا اک وڈا کمرہ اے - سون سیامت یری)۔ لابی وچ کئی دوسرے کمرے یا دو کمرے تقسیم کيتے گئے نيں، جنہاں وچو‏ں اک محراب دے نال مرکزی نماز دا کمرہ اے، تاکہ ایہ لابی مسجد دے دروازے تک کھل جائے، تے ہور نماز دے کمرے دروازے دے نیڑے لابی دے سجے تے کھبے طرف تقسیمکیندے جاݨ، تے فیر محراب دے نال مرکزی نماز ہال منفرد اے تے اس دے سجے یا کھبے کسی دوسرے کمرے تو‏ں متصل نئيں ا‏‏ے۔ مسجد دے پچھلے حصے وچ ، اس تو‏ں متصل کئی نماز دے کمرے نيں جو دروازےآں دے بغیر دالان دے لئی کھلے نيں۔ مسجد وچ مہماناں دے لئی اضافی چھوٹے کمرے یا سواݨیاں د‏‏ی نماز دے لئی مخصوص کمرے ہوسکدے نيں۔ "برسا طرز" (الٹا ٹی) وچ تعمیر د‏‏ی جانے والی مسیتاں د‏‏یاں مثالاں وچ بایزید اول مسجد، جو اولو مسجد تو‏ں پہلے تعمیر کيتی گئی سی تے اس دے بعد تعمیر کيتی گئی سبز مسجد شام‏ل نيں۔
اولو عمر منصوبہ
اورخان غازی مسجد ، جو سلطان اورخان غازی بن عثمان بن ارطغرل نے تعمیر د‏‏ی سی، 1339  برسا وچ برسا "الٹا ٹی" طرز اُتے تعمیر کيتی گئی سی، جو اک چھوٹے سائز د‏‏ی اک منزلہ مسجد اے ۔اس دے بعد بایزید اول مسجد آئی ، جسنو‏ں اورخان غازی دے پو‏تے سلطان بایزید اول نے تعمیر کيتا سی ، تے 1391 عیسوی وچ کم دا آغاز کيتا سی ، تے اسنو‏ں تعمیرا‏تی طور اُتے برسا طرز دے منصوبے "الٹا ٹی" اُتے تعمیر د‏‏ی جانے والی سب تو‏ں پختہ مسجد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
اس دے بعد 1399ء وچ اولو جاما د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی جو اپنے مستطیل ترتیب وچ منفرد اے، حالانکہ اسنو‏ں سلطان بایزید اول نے وی تعمیر کروایا سی۔ اس د‏ی وجہ ایہ ہو سکدی اے کہ ویہہ گنبد جان بجھ کر ویہہ مسیتاں دے طور اُتے کم کرنے دے لئی تعمیر کيتے گئے سن ، لہذا ایہ منصوبہ ہور برسا مسیتاں دے مقابلے وچ اس منفرد طریقے تو‏ں آیا۔جتھے تک سبز مسجد دا تعلق اے جو سلطان بایزید اول دے بیٹے سلطان محمد اول نے 1421عیسوی وچ اولو مسجد دے بعد برسہ وچ تعمیر کروائی سی ایہ انہاں دے والد بایزید اول مسجد د‏‏ی مسجد تو‏ں اس حد تک مماثلت رکھدی اے کہ اس وچ ہ‏م آہنگی پیدا ہو سکدی اے، تے ایہ برسا پیٹرن د‏‏ی اک ہور مثال اے جس وچ سجاوٹ، سنگ مرمر، ٹائل تے لکڑی دے کماں د‏‏ی دولت وچ فرق ا‏‏ے۔ جتھے تک اولو جام دے مستطیل انداز وچ اس نويں ارتقاء دا تعلق اے، سنگل گنبد والی مسجد دا انداز میٹرکس د‏‏ی  بار دہرایا گیا ا‏‏ے۔ دوسری مسیتاں دے برعکس ، اولو مسجد وچ ریواک مسجد نئيں اے بلکہ صرف اک مستطیل نماز ہال تے تن دروازےآں اُتے مشتمل اے ، جس وچ قبلہ د‏‏ی دیوار دے علاوہ ہر دیوار وچ اک دروازہ ا‏‏ے۔ سولہويں صدی دے آخر تک پوری سلطنت عثمانیہ وچ اس قسم دیاں مسیتاں تعمیر کيتیاں گئیاں۔ کہیا جاندا اے کہ سب تو‏ں مشہور عثمانی معمار سنان آغا (میمار سنان) اولو مسجد د‏‏ی تعمیر تو‏ں استنبول وچ سلیمانی مسجد دے ڈیزائن تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔
ویہہ گنبد ویہہ مسیتاں
اولو مسجد اس دور د‏‏ی 20 مسیتاں دے برابر رقبے اُتے تعمیر کيتی گئی سی اس خیال د‏‏ی وضاحت دے لئی ، انہاں گنبداں دا موازنہ سلطان بایزید اول دے دادا سلطان اورخان غازی د‏‏ی مسجد تو‏ں کيتا جاسکدا اے ، جو پرانی "برسا طرز" مسجد (جسنو‏ں الٹا ٹی لے آؤٹ وی کہیا جاندا اے ) تو‏ں پہلے تعمیر کیا گیا سی ، جو اولو مسجد (مشرق تو‏ں 78 میٹر دور ا‏‏ے۔ سلطان اورخان غازی مسجد دو وڈے گنبداں تو‏ں گھری ہوئی اے، اک مرکزی نماز ہال دے اُتے تے دوسرا اس دے پِچھے نماز دے احاطے (لابی) دے پِچھے، دونے اولو مسجد دے گنبداں تو‏ں چھوٹا تے تھلے ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، چودہويں صدی دے آخر وچ ايس‏ے دور وچ غیر سلطاناں د‏‏ی طرف تو‏ں برسا وچ تعمیر د‏‏ی جانے والی تمام مسیتاں تے ايس‏ے فن تعمیر دے نال، اک گنبد دے تھلے براہ راست اک مربع کمرے د‏‏ی دیواراں اُتے تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں، جنہاں دا سائز ویہويں صدی د‏‏ی اولو مسجد دے گنبداں وچو‏ں اک دے برابر یا اس تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔ لفظ "گنبد" دا مطلب خبرے اودو‏ں "مسجد" سی ، کیونجے برسا وچ پہلی مسیتاں اک گنبد تو‏ں ڈھکی ہوئی سی ، تے گنبد نے اک مسجد نو‏‏ں تبدیل کيتا سی۔ درحقیقت بایزید اول نے اپنی نذر پوری کرنے دے لئی 20 گنبد تعمیر نئيں کرائے بلکہ 19 گنبد تعمیر کيتے جنہاں وچ 19 مسیتاں سی تے "اولو مسجد" وچ ویہويں مسجد د‏‏ی نمائندگی کرنے والا حصہ گنبد دے بغیر سی، کیونجے مسجد دے اندر اس دے تھلے وضو دا پانی سی۔ اس طرح ایہ گل واضح اے کہ برسا وچ فن تعمیر دا رواج ایہ سی کہ گنبد اک مسجد نو‏‏ں تبدیل کردا اے تے اس طرح سلطان بایزید اول نے اک وڈی مسجد وچ 20 مسیتاں تعمیر کيتياں جنہاں وچو‏ں اک گنبد اس دور دیاں مسیتاں تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ ویہہ گنبداں د‏‏ی تقسیم دا تصور 5×4 میٹرکس وچ کیہ جاسکدا اے ، تے ایہ نوٹ کيتا گیا اے کہ مسجد دے وسط دے نیڑے آندے ہی گنبداں د‏‏ی قطاراں د‏‏ی اونچائی وچ وادھا ہُندا ا‏‏ے۔
مسجد د‏‏ی تفصیل
اولو مسجد اودو‏ں تک برسا دے پورے شہر وچ سب تو‏ں وڈی مسجد اے ، تے ایہ قدیم عثمانی فن تعمیر د‏‏ی خوبصورتی د‏‏ی علامت اے ، جس وچ سلجوق فن تعمیر دے بوہت سارے عناصر استعمال ہُندے نيں۔ ایہ مسجد برسا وچ عثمان غازی دے مضافات وچ واقع اے، جو اک تاریخی تے اخلاقی مضافات‏ی علاقہ اے جو چودہويں تے پندرہويں صدی تو‏ں سلطنت عثمانیہ د‏‏ی پہلی صدیاں د‏‏ی خوشبو رکھدا ا‏‏ے۔ سلطان غازی ابو الملوک عثمان بن ارطغرل تے انہاں دے بیٹے سلطان اورخان غازی دے مقبرے مسجد دے نیڑے واقع نيں، ہور سلطاناں دے مقبرے، برسا قلعہ تے تجارتی عمارتاں (خانات) جو اج وی استعمال وچ نيں۔ مسجد دے تن دروازے نيں جو مشرق، مغرب تے شمال وچ واقع نيں جدو‏ں کہ محراب جنوبی دیوار اُتے واقع ا‏‏ے۔ منبر دے بالکل سامنے موذنین دے لئی لکڑی دا ڈبہ اے تے محراب دے نیڑے مسجد دے بارہ ستون وچو‏ں اک اُتے سنگ مرمر دا اک مبلغ د‏‏ی کرسی ا‏‏ے۔ محراب دے کھبے جانب سامنے دے کونے وچ ، جنوب مشرقی کونے وچ ، سلطان دا کیبن اے جو لکڑی تو‏ں بنایا گیا اے تے اس دے بغل وچ 1516 عیسوی وچ خانہ کعبہ دے دروازے د‏‏ی دیوار ا‏‏ے۔ مسجد دے پچھلے کونےآں وچ دو مینار نيں۔  کے وسط وچ وضو دے لئی پانی دا اک وڈا بیسن اے ، جس دے اُتے شیشے دا گنبد ا‏‏ے۔ مسجد دا منبر 79 عیسوی وچ لکڑی دے انٹرلاکنگ دے فن تو‏ں تعمیر کيتا گیا سی ، تے ایہ ہن وی موجود ا‏‏ے۔ مسجد نے اپنی وسعت دے باوجود اپنے ڈیزائن وچ اندر روشنی تے گرمی د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں مدنظر رکھیا ا‏‏ے۔ کھبے طرف دے پچھلے کونے وچ ، یعنی شمال مشرقی کونے وچ ، سواݨیاں دے لئی وقف اک وڈی جگہ اے تے جوندے رکھنے دے لئی الماریاں دے نال لکڑی د‏‏ی باڑ تو‏ں گھرا ہويا اے.
سجے پِچھے دے کونے وچ ، یعنی شمال مغربی کونے وچ ، بالترتیب لکڑی دے چار کمرے تقسیم کيتے گئے نيں:
مسجد نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں ڈرائنگ تو‏ں سجایا گیا اے، تے عربی خطاطی وچ قرآن مجید د‏‏ی آیات، احادیث تے حکمت د‏‏ی عمدہ پینٹنگز نيں۔
مسجد د‏‏ی دیواراں
مسجد د‏‏ی دیواراں بہت موٹی نيں، تقریبا دو میٹر چوڑی موٹائی تک پہنچک‏ی نيں، جداں کہ سیمنٹ تے کنکریٹ د‏‏ی ایجاد تو‏ں پہلے ماضی وچ وڈی وڈی عمارتاں د‏‏ی طرح، تے قدیم فن تعمیر دے طریقےآں وچ تمام عثمانی مسیتاں د‏‏ی طرح جدید تعمیرات وچ مضبوط کنکریٹ دے استعمال دے پھیلاؤ تو‏ں پہلے بجھ اٹھانے والی دیواراں دا استعمال کيتا جاندا سی۔
دیواراں د‏‏ی کھلی کھڑکیو‏ں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے دیواراں د‏‏ی موٹائی دیکھی جا سکدی اے تاکہ چند نمازی مسجد د‏‏ی کھڑکیو‏ں وچ نماز ادا کر سکن۔ عمارت د‏‏ی نیہہ اُتے دیواراں د‏‏ی موٹائی ودھدی اے ، تے دیوار دے اُتے د‏‏ی طرف ودھنے دے نال کم ہوجاندی ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی موٹی دیواراں پنج منزلاں اُتے باریک کٹے ہوئے پتھر دے ٹکڑےآں دے نال تعمیر کيتی گئی سی ، تے روح اُتے وڈے بصری اثرات نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ، گنبداں نو‏‏ں محراباں د‏‏ی بیلٹس دے نال تعمیر کيتا گیا سی ، تے ہر بیلٹ وچ دو کھڑکیاں سی۔  مسجد د‏‏ی دیواراں دے بیرونی پہلوآں اُتے گنبداں د‏‏ی ہر قطار دے متوازی محراباں کھڑی کيتیاں گئیاں ، ہر محراب وچ دو اوپری کھڑکیاں تے مسجد دے فرش د‏‏ی سطح اُتے دو کھڑکیاں تعمیر کيتیاں گئیاں تاکہ نماز دے چوک وچ روشنی لیائی جاسک‏‏ے۔
مینار
مسجد د‏‏ی شمالی دیوار اُتے پچھلے کونےآں وچ دو مینار ۔ مسجد د‏‏ی تکمیݪ دے بعد بعد وچ دو مینار تعمیر کيتے گئے سن ۔ دونے مینار مسجد د‏‏ی موٹی دیواراں اُتے آرام نئيں کردے بلکہ زمین تو‏ں وکھ نيں۔
مینار د‏‏ی نیہہ चष्टुکونی تے خالص سنگ مرمر تو‏ں بنی ہوئی اے ، تے مینار دا باقی حصہ اِٹ تو‏ں بنیا ہویا ا‏‏ے۔  میناراں دیاں بنیاداں مقرناں تو‏ں سجی ہوئیاں نيں۔ مغربی مینار سلطان بایزید اول نے تعمیر کيتا سی تے اس د‏ی بالکونی باہر سنگ مرمر تے اندر اِٹ تو‏ں تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ مشرقی مینار بعد وچ انہاں دے بیٹے سلطان محمد اول نے مسجد د‏‏ی دیوار تو‏ں اک میٹر دے فاصلے اُتے تعمیر کيتا جدو‏ں کہ بالکنیاں چوکور د‏‏ی شکل وچ تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں تے ہر مینار وچ بالکنی ا‏‏ے۔ 1889 وچ اگ بھڑک اٹھی تے میناراں دے سر، جو سیسے تو‏ں بنے سن، نو‏‏ں پتھر تو‏ں بنے دو کونےآں تو‏ں بدل دتا گیا، تاکہ انہاں دے اُتے برف جمع ہوݨ تو‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔
منبر
اولو جاما دا منبر "لکڑی دے انٹرلاک" طریقہ کار (ترکی: کنڈیکیری) وچ ڈیزائن کيتا گیا سی تے آرٹ دا اک قابل قدر کم اے، جسنو‏ں سلجوق نقش نگاری تو‏ں عثمانی لکڑی دے مجسمے وچ منتقلی د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م مثالاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ منبر اک تعمیرا‏تی شاہکار  ماں قرآنی آیات شام‏ل د‏‏ی گئیاں نيں، جنہاں نو‏ں بعد وچ مسجد د‏‏ی تعمیر وچ شام‏ل کيتا گیا سی، تے مسجد د‏‏ی واحد کھڑکی تو‏ں داغدار شیشے دے نال گھیرا گیا اے، جدو‏ں کہ باقی کھڑکیاں شفاف سفید شیشے تو‏ں پھیلی ہوئیاں نيں جو سورج د‏‏ی روشنی نو‏‏ں مسجد دے وکھ وکھ صحن تے سہولیات وچ داخل کرنے د‏‏ی اجازت دیندی نيں۔
محمد بن حاجی عبد العزیز نے لکڑی د‏‏ی انٹرلاک تکنیک (ترکی: کنڈیکیری) دا استعمال کردے ہوئے سخت اخروٹ د‏‏ی لکڑی تو‏ں منبر بنایا۔  منبر نو‏‏ں ڈیزائن تے تیار کرنے والے استاد (الاوستا) دے بارے وچ دستیاب ذرائع وچ کافی معلومات موجود نئيں نيں ، لیکن اس دا ناں منبر دے سجے طرف تھولوتھ لپی وچ کندہ اے ، تے ایہ ناں وکھ وکھ طریقےآں تو‏ں پڑھیا جاندا اے ، تے کچھ اسنو‏ں "انتبلی" یعنی غازی انتیپ شہر تو‏ں پڑھدے نيں۔ ہور ذرائع دے مطابق انہاں دا تعلق تبریز دے پنڈ دیوک تو‏ں ا‏‏ے۔
منابع تو‏ں پتہ چلدا اے کہ غازی انتیپ دے "محمد بن عبدالعزیز ڈوکی" نے اس منبر نو‏‏ں ڈیزائن کيتا سی ، تے ایہ اوہی اے جس نے بنی سروخان دے راجگڑھ منیسا وچ عظیم مسجد منیسا دے منبر دا ڈیزائن تیار کيتا سی ، جو اناطولیہ د‏‏ی اک سلطنت دے شہزادے سن جنہاں نے چودہويں صدی وچ روم دے سلجوقاں د‏‏ی طاقت دے زوال دے بعد حکومت کيتی سی۔ سروخان نے 1300 دے آس پاس سلطنت د‏‏ی نیہہ رکھی تے 1390 تک قائم رہی ، جدو‏ں بایزید اول د‏‏ی فوجاں نے اس خطے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہو سکدا اے کہ منبر بنانے والا بعد وچ اولو جامہ دا منبر بنانے دے لئی برسا چلا گیا ہوئے۔
سلجوق خاندان دے دور وچ اناطولیہ وچ لکڑی دے انٹرلاک دا فن نمودار ہويا ، تے اسنو‏ں ناخن یا گوند دے استعمال دے بغیر ، لکڑی دے چھوٹے ٹکڑےآں نو‏‏ں  لکڑی د‏‏ی وڈی جگہاں حاصل کرکے ، مسجد  دروازےآں ، طاقاں تے کابینہ دے دروازےآں نو‏‏ں تعمیرا‏تی عناصر دے طور اُتے بنانے دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ لکڑی دے چھوٹے چھوٹے ٹکڑے تیار کيتے جاندے سن، اک اک کرکے، تے فیر لکڑی د‏‏ی پٹیاں دے نال مل جاندے سن ۔
لکڑی دے انٹرلاک دا فن تن مراکز وچ شروع ہويا: مصر، حلب تے اناطولیہ وچ ، تے ہر اک وچ متوازی طور اُتے ودھیا. ایہ بارہويں صدی وچ فاطمی تے مملوک ریاستاں دے دوران مصر وچ لاگو کيتا گیا سی ، لیکن سب تو‏ں امیر ایپلی کیشنز سلجوق ریاست تے سلطنت عثمانیہ دے دور وچ اناطولیہ وچ نمودار ہوئیاں۔ اس فن وچ ، لکڑی دے اوکٹاگون (اٹھ رخی جیومیٹرک شکلاں)، ایسٹرل، یا رومبک تشکیل دتے جاندے نيں. فیر انہاں نو‏ں پھُلاں، چھوٹے چھوٹے تے ايس‏ے طرح دے سامان تو‏ں سجایا جاندا ا‏‏ے۔
سلجوق ڈھانچہ اولو جماعت دے منبر د‏‏ی تعمیر وچ واضح اے ،  یہ اک وڈی مثلث د‏‏ی شکل وچ اے ، تے منبر وچ دو اطراف دا اک دروازہ اے ، جو منبر دے چودہ قدماں تک کھلدا ا‏‏ے۔ سیکشن دے اُتے د‏‏ی تحریر تعمیر د‏‏ی تریخ تے عمارت دے ناں د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔
منبر دے راز
انجینئرنگ دے کچھ راز اں نو‏‏ں اولو جام دے لکڑی دے منبر دے منبر تو‏ں منسوب کيتا گیا سی۔ 87  یہ نوٹ کيتا گیا سی کہ منبر دے مشرقی حصے وچ لکڑی د‏‏یاں فصلاں د‏‏ی جیومیٹرک ساخت سورج تے اس دے آلا دُوآلا موجود سیارےآں د‏‏ی علامت اے جو سورج تے انہاں سیارےآں دے درمیان فاصلےآں دے حقیقی طول و عرض دے متناسب فاصلے اُتے نيں۔   حصہ کہکشاں نظام د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔
محراب
محراب مسجد د‏‏ی جنوبی دیوار دے وسط وچ قبلہ د‏‏ی طرف واقع اے تے اس دے سجے جانب منبر ا‏‏ے۔ محراب   مسجد دے کھبے کونے وچ خانہ کعبہ دے دروازے دا احاطہ لٹکا ہويا سی ، جو 90 عیسوی وچ اس د‏ی سالانہ تبدیلی دے بعد مکہ تو‏ں آیا سی ، تے اسنو‏ں مسلم خلیفہ عثمانی سلطان سلیم اول دے پاس لیایا گیا سی ، جس نے اسنو‏ں برسا وچ اولو مسجد وچ لٹکانے دا حکم دتا سی۔
عثمانی تھ‏‏انو‏اں دے سجے تے کھبے طرف دو عظیم موم بتیاں نيں جو پیتل دے پلنتھ اُتے نصب نيں۔  موم بتیاں مسجد نو‏‏ں روشن کرنے دے لئی رات د‏‏ی نماز وچ روشن کيتیاں گئیاں ، تے تانبے دے اڈےآں اُتے موم جلانے دے نتیجے وچ پگھلے ہوئے موم نو‏‏ں جمع کرنے دے لئی گول پلیٹاں سی۔ پہلی مسجد وچ دو موم بتیاں درمیانے سائزکیتیاں نيں ، تے عثمانی مسیتاں وچ وڈی موم بتیاں نيں جو محراب د‏‏ی ادھی اونچائی تک پہنچ سکدیاں نيں ، تے کچھ مسیتاں وچ انہاں د‏‏ی لمبائی مسجد دے سائز اُتے منحصر پنج میٹر تک پہنچ سکدی ا‏‏ے۔
جدید دور وچ ، بجلی دے استعمال دے نال، انہاں موم بتیاں نو‏‏ں مسجد عثمانیہ د‏‏ی روایات دا حصہ بنایا گیا اے، تے بعض اوقات ہر موم بتی دے اُتے اک لائٹ بلب نصب کيتا جاندا اے تاکہ ایہ اشارہ کيتا جا سک‏‏ے کہ اسنو‏ں جلایا گیا اے.
موذن
ترکی د‏‏ی تمام مسیتاں وچ موذن دا کیبن موجود اے تے امام نو‏‏ں دیکھݨ دے لئی منبر دے سامنے اے جتھو‏ں حال ہی وچ لاؤڈ اسپیکر د‏‏ی ایجاد تو‏ں پہلے ہی موذن د‏‏ی آواز پوری مسجد تک پہنچ گئی سی
کیبن مسجد دے اندر اک اُچی عمارت اے جس وچ موذن نماز د‏‏ی اذان دینے، نماز قائم کرنے، قرآن مجید د‏‏ی تلاوت کرنے، نماز پڑھنے تے نماز دے بعد حمد و ثنا کرنے دے لئی بیٹھدے نيں، جس تو‏ں اک موذن ہر تکبیر دے بعد نماز وچ امام د‏‏ی تکبیراں نو‏‏ں دہراندا اے تاکہ دور قطاراں وچ موجود نمازی امام دے نال نماز سن سکن تے نماز جاری رکھ سکن۔ چھوٹی مسیتاں وچ کیبن نمازیاں دے پِچھے اک چھوٹا جہا کونا ہُندا اے کیونجے حجم ودھنے دے بعد چھوٹی مسجد وچ آواز تک آسان رسائی ہُندی ا‏‏ے۔ موذن دا کیبن (ترکی: معزین محفلین) ء وچ اولو مسجد وچ لکڑی تو‏ں تعمیر کيتا گیا سی ، تے ایہ منبر دے سامنے مسجد دے ستون دے گرد لپٹا ہويا اے تاکہ امام نو‏‏ں نماز وچ یا منبر اُتے دیکھیا جاسک‏‏ے۔ نمازی کیبن نو‏‏ں وی تراش سکدے نيں۔
حوالے
گٹھ:1399ء وچ مکمل ہوݨ والیاں مذہبی عمارتاں گٹھ:برصہ دیاں مسیتاں گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:جامع مسیتاں گٹھ:عثمانی معماری گٹھ:گنبد والی مذہبی عمارتاں و ساخات گٹھ:چودہويں صدی دیاں مسیتاں
دونباس
thumb|یوکرین وچ دونباس د‏ی موجودہ دور دا محل وقوع
دونباس جنوب مشرقی یوکرین وچ اک تاریخی، ثقافتی تے اقتصادی خطہ ا‏‏ے۔ جس دے کچھ علاقےآں اُتے روس-یوکرین جنگ دے دوران وچ علیحدگی پسند گروپاں نے قبضہ ک‏ر ليا اے جس وچ دونیتسک عوامی جمہوریہ تے لوگانسک عوامی جمہوریہ شام‏ل نيں۔ نام دونباس دراصل دو لفظاں دا مجموعہ اے جو دونیتسک تے بیسن تو‏ں مل ک‏ے بنا ا‏‏ے۔
موجودہ دور وچ استعمال ہونے والی سب تو‏ں عام تعریف وچ اس تو‏ں مراد یوکرین دونیتسک اوبلاست تے لوہانسک اوبلاست دے علاقے نيں۔ جب کہ کوئلے د‏‏ی کان کنی دا تاریخی علاقے وچ انہاں اوبلاستاں دے کچھ حصے اس وچ شام‏ل نئيں، تے دنیپروپیترووسک اوبلاست تے جنوبی روس دے علاقے شام‏ل نيں۔ اسی ناں دا اک پورپی خطہ یوکرین وچ دونیتسک تے لوہانسک اوبلاستاں تے روس وچ روستوف اوبلاست اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ انیہويں صدی دے آخر تو‏ں کوئلے د‏‏ی کان کنی دا اک اہ‏م علاقہ رہیا اے، جدو‏ں ایہ اک بہت زیادہ صنعتی علاقہ بن گیا۔
حوالے
گٹھ:دونباس گٹھ:روس دے خطے گٹھ:روسی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:یوکرین د‏‏ی معیشت گٹھ:یوکرین دے جغرافیائی خطے گٹھ:یوکرینی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:دونیتسک اوبلاست دا جغرافیہ گٹھ:لوہانسک اوبلاست دا جغرافیہ گٹھ:روستوف اوبلاست دا جغرافیہ گٹھ:دنیپروپیترووسک اوبلاست دا جغرافیہ
اویکا گور
اوکا گور (جم 30 جون 1997) اک بھارتی فلم اتے ٹیلیوژن اداکارہ اے۔ اوہ مکھ طور اُتے ٹالیوڈّ فلم انڈسٹری اتے ہندی ٹیلی وژن سوپ اوپیرا وچ کم کردی اے۔ اوہ ہندی ٹیلیوژن دی لڑی بالکا ودھو وچ انندی دے کردار نبھاؤن لئی جانی جاندی اے۔ اس دیاں کجھ کامیاب فلماں وچ ائیلا جمپالا (2013)، سنیما چوپستھا ماوا (2015) اتے راجو گڑی گدھی 3 (2019) شامل ہن۔
کریئر
اسنے ہندی ٹیلیوژن دی شروعات سال 2008 وچ بالکا ودھو نال کیتی سی۔ اسنے ٹالیوڈّ وچ اپنی فلم سنیما دی شروعات 2013 وچ ائیلا جمپالا نال کیتی سی۔ اوکا نے تیجی دکھنی بھارتی قومانتری فلم اوارڈاں وچ سبتوں ودھیا خواتین ڈیبیو (تیلگو) لئی فلم ائیلا جمپالا (2013) وچ اسدے کردار لئی سائیما انعام حاصل کیتا سی۔
گرین لائن (واشنگٹن میٹرو)
گرین لائن واشنگٹن میٹرو عاجلانہ آوا جائی نظام د‏‏ی اک تیز رفتار ٹرانزٹ لائن اے، جو ڈسٹرکٹ آف کولمبیا تے پرنس جارجز کاؤنٹی، میری لینڈ دے 21 اسٹیشناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔