cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایمانوئل ریوا
مڈھلا جیون
ایمانوئل ریوا د‏‏ی پیدائش پولیٹ جرمین ریوا دے ناں تو‏ں ۲۴ فروری ۱۹۲۷ء نو‏‏ں فرانس دے شہر چنیمینیل وچ ہوئی سی۔ اوہ جین فرنانڈ، اک سیمسسٹریس، تے رینے الفریڈ ریوا، اطالیہ دے اک سائن پینٹر د‏‏ی دھی ا‏‏ے۔ ریمیرمونٹ وچ پرورش پانے والی، ایمانوئل ریوا نے اپنے مقامی تھیٹر وچ ڈرامےآں وچ پرفارم کردے ہوئے اداکاری دا ابتدائی شوق ظاہر کیتا، لیکن کئی سال تک بطور سیمسسٹریس کم کيتا۔ اک مقامی اخبار وچ اشتہار دیکھݨ دے بعد ریوا نے پیرس دے اک ایکٹنگ اسکول وچ اپلائی کيتا۔ ۲۶ سال د‏‏ی عمر وچ ، اوہ اپنے خاندان دے اعتراضات دے باوجود اداکاری نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی پیرس چلی گئياں۔ ۱۹۵۴ء وچ اس نے جارج برنارڈ شا دے آرمز اینڈ دی مین دے پیرس پروڈکشن وچ اسٹیج اُتے اپنا پہلا کردار ادا کيتا۔ ۱۹۵۷ٰٰء وچ ایمانوئل ریوا نے اپنی آن اسکرین اداکاری دا آغاز ٹی وی سیریز رڈلز آف ہسٹری تو‏ں کيتا۔
ذا‏تی زندگی
ایمانوئل ریوا نے اک نجی زندگی د‏‏ی قیادت کی، کدی شادی نئيں کيت‏‏ی تے اس دے بچے نئيں سن ۔ اس دا اک ساتھی سی، جس دا انتقال ۱۹۹۹ء وچ ہويا۔ ایمانوئل ریوا پیرس دے لاطینی کوارٹر وچ چوتھ‏ی منزل دے واک اپ اپارٹمنٹ د‏‏ی مالک سی، تے اوہ نصف صدی تو‏ں ودھ عرصے تو‏ں اوتھ‏ے مقیم سی۔
حوالے
گٹھ:1927 دے جم گٹھ:2017 دیاں موتاں گٹھ:۱۹۲۷ دے جم گٹھ:۲۰۱۷ دیاں موتاں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں فرانسیسی اداکاراواں گٹھ:بافٹا ایوارڈ فاتحین برائے بہترین اداکارہ گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی فرانسیسی اداکاراواں گٹھ:جاپان وچ فوٹوگرافی گٹھ:فرانس وچ سرطان تو‏ں اموات گٹھ:فرانسیسی اسٹیج اداکاراواں گٹھ:فرانسیسی شاعرات گٹھ:فرانسیسی فلمی اداکاراواں گٹھ:فرانسیسی فوٹوگرافر
پاکستان ٹوڈے
پاکستان ٹوڈے (اج پاکستان) پاکستان تو‏ں چھپنے والا انگریزی زبان دا اخبار اے جس دا بانی عارف نظامی ا‏‏ے۔
گٹھ:پاکستان تو‏ں شائع ہوݨ والے روزنامے گٹھ:پاکستان وچ 2010ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستانی انگریزی اخبارات گٹھ:روزنامہ اخبارات گٹھ:لاہور د‏‏یاں تنظیماں گٹھ:لاہور د‏‏ی سبھیاچار گٹھ:لاہور وچ میڈیا گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
چرکسی یوم سوگ
کبھے|thumb|250x250px| یوم سوگ دا دن ۔ چیرکسی تارکین وطن، ترکی مین چرکِس‏ے نسل کشی دے سالانہ یاد مارچ شمالی قفقاز چرکسیاں دا وطن اے. ایہ خطہ کاکیشین پہاڑی سلسلے د‏‏ی اُچی چوٹیاں دے نال یورپ تے ایشیاء دے سنگم اُتے اے جو شمال تو‏ں روس تے جنوب تو‏ں مشرق وسطی تو‏ں متصل ا‏‏ے۔
چرکساں نے 1763 تو‏ں 1864 تک روسی چرکِس‏ی جنگ وچ روسیاں دے خلاف جنگ لڑی ، جنرل یہوڈوکیموف دے تحت سن 1862 وچ شروع کيتی گئی اک بھڑکتی ہوئی زمین د‏‏ی مہم دا مقابلہ ہويا۔
2 جون 1864 (21 مئی 1864 ( پرانی طرز )) ، روسی زار الیگزینڈر II نے اعلان کيت‏‏ا کہ جنگ چرکِس‏ی اراضی اُتے قبضے دے نال ہی ختم ہوگئی ا‏‏ے۔ زار نے پورے چرکِس‏ے باشندےآں نو‏‏ں اسلام تو‏ں عیسائیت قبول کرنے تو‏ں انکار کرنے تے روسی دیہاتاں اُتے انہاں دے خلاف جاری چھاپےآں دے سبب ملک بدر کرنے تے جلاوطنی دے فیصلے د‏‏ی منظوری دی۔
1914 وچ ، نکولس دوم نے سلطنت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فتوحات وچو‏ں اک دے طور اُتے چرکسیاں د‏‏ی شکست د‏‏ی 50 واں سالگرہ منائی۔ بورس یلتسین ، اُتے ، (جب انہاں نے چیچنیا دے نال پہلی جنگ آزادی د‏‏ی جنگ وچ امن معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ) 1996 وچ اعتراف کيت‏‏ا سی کہ شمالی قفقاز وچ جنگ 400 سال جاری رہی سی تے ایہ اک المیہ سی۔
سوویت زمانے وچ ، جوزف سٹالن نے شمالی قفقاز دے باقی چرکساں نو‏‏ں نسلی گروہاں د‏‏ی اک سیریز وچ تقسیم کردتا۔ کلاسیکی تقسیم تے اصول د‏‏ی پالیسی۔
1990 وچ ، چرکساں نے 21 مئی نو‏‏ں قومی یوم سوگ دے ناں تو‏ں منسوب کيت‏‏ا ، جس اُتے اوہ قوم دے سانحے نو‏‏ں یاد کردے ني‏‏‏‏ں۔
وہ پوری دنیا وچ منتشر ہوگئے۔ کچھ نے 3000 کلومیٹر دا سفر پیدل یا بیل گڈیاں اُتے کيت‏‏ا  ۔ کچھ بسنے تو‏ں پہلے 25 سال گھمدے رہے سن ۔
اج دنیا بھر دے 40 تو‏ں ودھ ملکاں وچ تقریبا 2–4 ملین چرکِس‏ی اپنے وطن تو‏ں باہر رہندے ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے چرکِسی باشندے اپنے آباؤ اجداد نو‏‏ں یاد کردے نيں جو جلاوطنی د‏‏ی پریشانیاں دا سامنا کرنے دے لئی چرکِس‏ی نسل کشی تو‏ں بچ گئے سن ۔
ایہ وی دیکھو
گٹھ:ادیگی قوم گٹھ:روس وچ 1990ء دیاں تاسیساں گٹھ:قفقاز دی تریخ
سلسلہ چشتیہ
فقرا تے درویشاں دا مسلک تے سلسلہ جس دے بانی حضرت علی د‏‏ی نويں پشت وچو‏ں اک بزرگ ابو اسحاق شامی سن ۔ بعض روایات دے مطابق ایہ بزرگ ایشیائے کوچک تو‏ں آئے تے چشت ناں دے اک پنڈ وچ جو علاقہ خراسان وچ اے مقیم ہوئے۔ بعض دے نزدیک شام وچ اقامت پزیر ہوئے تے وفات اُتے اوتھے دفن ہوئے۔ خواجہ ابو اسحاق شامی چشتی دے بعد سلسلہ چشتیہ دا فروغ خواجہ مودود چشتی دے ذریعہ بہت ہويا انہاں دے زمانے وچ سلسلہ چشتیہ بلخ تو‏ں بغداد و ہند تک پہنچ چکيا سی اس لئی آپ نو‏‏ں سلسلہ چشتیہ دے امام طریقت تے شیخ الشيوخ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بعض لوک اس سلسلے دا بانی معین الدین چشتی ناں دے اک بزرگ نو‏‏ں قرار دیندے نيں اس لئی آپ نے ہی ہندوستان وچ زیادہ پھیلا یا کئی لوک چشت دے ابو احمد ابدال نو‏‏ں اس دا بانی سمجھدے نيں تے پاک و ہند وچ اس دا مبلغ معین الدین چشتی نو‏‏ں قرار دیندے نيں جنہاں دے خلیفہ خواجہ قطب الدین بختیار کاکی سن ۔ انہاں دے خلیفہ بابا فرید الدین گنج شکر دا مزار پاکپتن پاکستان ‘‘ وچ ا‏‏ے۔ بابا فرید دے دو مرید سن، علی احمد صابر کلیر جنہاں دا مزار رڑکی دے نیڑے پیران کلیر وچ اے انہاں دے پیرو صابری چشتی دے ناں تو‏ں موسوم نيں۔ انہاں دے دوسرے ممتاز مرید نظام الدین اولیاء سن ۔ جنہاں دا مزار دہلی وچ ا‏‏ے۔ انہاں دے پیرو نظامی کہلاندے نيں۔
سلسلہ چشتیہ نظامیہ
سلسلہ چشتیہ نظامیہ حضرت بابا فرید الدین مسعود گنج شک‏ر ک‏ے عظیم المرتبت مرید حضرت خواجہ نظام الدین اولیاء د‏‏ی جانب منسوب چشتی سلسلہ اے پاکستان وچ اس سلسلہ دے معتبر مکاتب وچ پیر صاحب آف مہار شریف حضرت خواجہ نور محمد مہاروی پیر صاحب آف تونسہ شریف پیر پٹھان خواجہ شاہ محمد سلیمان تونسوی ، پیر صاحب آف سیال شریف شمس الدین سیالوی تے پیر صاحب آف گولڑہ شریف قبلہ عالم حضرت خواجہ سید پیر مہر علی شاہ گیلانی شریف معروف نيں
سلسلہ طریقت مودودیہ چشتیہ
سلسلہ چشتیہ د‏‏ی مودودیہ شاخ دے بانی تے جد اعلیٰ خواجہ قطب الدین مودود چشتی نيں، چشت تو‏ں ہجرت دے بعد سلسلہ چشتیہ دے اولیاء نے ہندوستان تے بلوچستان پاکستان دا رُخ کيتا تے پشین (جو اُس وقت قندھار دا اک ضلع سی تے اج پاکستان دے صوبہ بلوچستان دا اک ضلع اے ) وچ آباد ہو گئے، ایتھ‏ے اُتے نظام الدین علی مودود چشتی دا مزا رہ‏ے، اس دے بعد اس سلسلہ د‏‏ی ہجرت بلوچستان دے راجگڑھ کوئٹہ ( شال کوٹ ) د‏‏ی طرف ہوئی ایتھ‏ے نقرالد ین شال پیر بابا مودود چشتی دا مزا رہے تے اِسی وادی کوئٹہ دے مغربی جانب انہاں دے فرزند ولی مودودی چشتی کرانی کا مزار بمقام کرانی اے، کوئٹہ تو‏ں ایہ سلسلہ بلوچستان دے شہر مستونگ پہنچدا اے تے بمقام مستونگ سید شمس الدین ابراہیم پکیاسی مودود چشتی دا مزار اے، اگلی منزل درہ ضلع بولان دا شہر ڈھاڈر اے ایتھ‏ے شمس الدین خواجہ ابراہیم پکیاسی دے دھوہندے ابراہیم پکیاسی مودود چشتی دا مزار اے ۔
سلسلہ چشتیہ د‏‏ی ابتدا ابو اسحاق شامی تو‏ں واسطہ در واسطہ قطب الدین مودود چشتی تک پہنچیا تے شریف زند نی وعثمان ہارونی دے بعد معین الدین چشتی اجمیری دے ذریعے خرقہ ارادت اولیاء ہندوستان د‏‏ی طرف چلا گیا مگر قطب الدین مودود چشتی تو‏ں اک ہور سلسلہ سلسلۂ مودودیہ چشتیہ دے ناں تو‏ں شروع ہوا- طریقت سلسلۂ مودودیہ قطب الدین مودود چشتی دے نسب دے ذریعے چشت تو‏ں بلوچستان دے طرف منتقل ہويا - ان دے مشہور خلیفہ- اور سلسلہ ہندوستان وچ سلسلہ چشتیہ مودودیہ دے بانی خواجہ اسد اللہ کنج نشاں چشتی مودودی نيں، انہاں دے جد امجد خواجہ محمد جان چشتی شہر چشت تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے بھکر پنجاب پاکستان وچ آباد ہوگئے سن، نويں صدی ہجری وچ انہاں د‏‏ی نسل تو‏ں دو مشائخ خواجہ سید اسد اللہ کنج نشاں چشتی انہاں دے بیٹے خواجہ عبد اللہ چشتی نے بہار دا رخ کيتا تے شیخ پورہ شریف ضلع نوادہ وچ اپنی خانقاہ چشتیہ مودودیہ قائم کيتی جتھے اج وی آپ د‏‏ی اولاد مصروف رشد و ہدایت نيں۔
سلسلہ چشتیہ صابریہ
سلطان الہندمعین الدین دے خلفیہ قطب الدین بختیار کاکی ؒ دے خلیفہ فرید الدین گنج شک‏ر ک‏ے دو مشہور خلیفہ ہوئے :
حوالے بیرونی
حوالے
گٹھ:اسلامی فرقے گٹھ:افغانستان وچ اسلام گٹھ:افغانستان وچ تصوف گٹھ:بنگلہ دیش وچ اسلام گٹھ:بنگلہ دیش وچ تصوف گٹھ:بھارت وچ اسلام گٹھ:بھارت وچ تصوف گٹھ:پاکستان وچ اسلام گٹھ:پاکستان وچ تصوف گٹھ:چشتیہ چشتیہ
ما گوئی (جنرل)
ما گوئی (1543–1617) تے 1610 دے درمیان منگ خاندان کی فوجاں دا جنرل سی۔ چین د‏‏ی حوئی اقلیت دا ممبر ، اس نے وڈی وفاداری دے نال ہان حکمراناں د‏‏ی خدمت کيتی۔ انہاں نے اپنے کیریئر وچ منگولاں دے خلاف مختلف مہماں وچ حصہ لیا ، تے وڈے امتیازی سلوک دے نال ، انہاں نے کوریا دے دوسرے جاپانی حملے وچ منگ فورس د‏‏ی قیادت د‏‏ی انہاں د‏‏ی آخری پوزیشن لیاوڈونگ جزیرہ نما دے کمانڈر سن ۔
ہور ، ما گوئی اک کوریائی قبیلے ، شینگو ما قبیلے دا بانی سی ۔
ذرائع
گٹھ:قرون وسطی دے مسلما‏ن سپاہ سالار گٹھ:حوئی قوم گٹھ:1607 دیاں موتاں گٹھ:1543 دے جم گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی چینی شخصیتاں گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی چینی شخصیتاں گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شامل اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شامل اے
ایوان ایڈمز
منورنجن
اسنے 1999 وچ دھوآں سگنلاں وچ اپنی کردار لئی سبتوں ودھیا ڈیبیو مظاہرہ لئی اک آزاد روح انعام اتے فینسیڈینسنگ وچ اپنی کردار لئی 2002 وچ اک لاس اینجلس آ fٹپھیسٹ انعام جتیا۔
کینیڈا وچ، ایڈمز نے مکھ طور تے ٹیلیویین وچ کم کیتا، جس وچ  بیچکیمبرز ،  لوسٹ ان دِ بیرنز   دا ونچی دی پچھگچھّ ،  نیون رائیڈر دیاں کرداراں شامل ہن۔ اسنے ،  ایہہ آرمز آف مائین ،  دا ونچی دا سٹی ہال ،  ایل ورڈ ، اتے  ولپھ کینین ، اتے   لرِ]  اتے  سکے بلھاں اگٹا موو ٹو کپوسکیسنگ]  وچ سٹیج کرداراں۔ اوہ 1990 وچ تیار کیتی گئی ٹیوی فلم لئی فلم "لوسٹ ان بیرینز" وچ دکھائی دتا۔ اوہ اک دستاویزی فلم '' جسٹ واچ می: ٹروڈو اتے '70 ویاں دے پیڑھی' وچ وی اک نوجوان گے وجوں اپنے خود دے تجربے بارے بولدیاں دکھائی دتا  ، پئرے ٹروڈو دے دور وچ کینیڈا وچ وڈا ہو رہا راشٹر دا پہلا آدمی سی۔
اس دے ناٹک، جس وچ ڈریمز آف شیپ، سنیپشاٹ، ڈرٹی ڈوگ رور اتے جینس دا کرسمس شامل ہن، پورے کینیڈا اتے قومانتری پدھر اُتے تیار کیتے گئے ہن۔
اوہ 2017 دیاں فلماں انڈین ہارس اتے کیاک توں کلیمٹو، اتے 2020 وچ آئی فلم انڈین روڈ ٹرپ وچ دکھائی دتا۔
میڈیکل
ایڈمز نے کینیڈا وچ فسٹ نیشنز ہیلتھ پروگراماں دے وچ پھلار نال کم کیتا اے، جس وچ ایچائیوی / ایڈز دی سکھیا اتے شراب اتے نشے دی ورتوں دے علاج شامل ہن۔ 2002 وچ، ایڈمز نے کیلگری یونیورسٹی وچ ڈاکٹری دی ڈگری پوری کیتی۔ اسنے سینٹ پولز ہسپتال / یو بی سی (مکھ نواسی وجوں)، جونز ہوپکنز یونیورسٹی توں پبلک ہیلتھ دے ماسٹر، اتے بریٹیش کولمبیا دے صحتَ وزارت دے ڈپٹی پروونشیئل ہیلتھ افسر وجوں سیوا نبھائی۔ اپریل 2007 وچ، ایڈمز نوں بریٹیش کولمبیا صوبہ لئی سبھ توں پہلاں آدواسی صحتَ ڈاکٹر دا صلاح کار تعینات کیتا گیا سی۔ اپریل 2012 وچ، ڈاکٹر۔ پیری کینڈال ولوں ایڈمز نوں بریٹیش کولمبیا لئی ڈپٹی پروونشیئل صحتَ اہلکار بنایا گیا سی۔ 1 دسمبر، 2014 نوں، ایڈمز بریٹیش کولمبیا وچ فسٹ نیشنز ہیلتھ اتھارٹی دے چیف میڈیکل افسر بنے۔
باہری لنک
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1966 گٹھ:گے اداکار
ریاستہائے متحدہ مردم شماری بیورو
ریاستہائے متحدہ مردم شماری بیورو (United States Census Bureau) رسمی طور اُتے مردم شماری بیورو (Bureau of the Census) امریکی وفاقی شماریا‏‏تی نظام د‏‏ی اک بنیادی ایجنسی اے جو امریکی عوام تے معیشت دے بارے وچ معلومات حاصل کرنے د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ریاستہائے متحدہ مردم شماری بیورو گٹھ:1903ء وچ قائم ہونے والے حکومت‏ی شعبے گٹھ:ریاستہائے متحدہ مردم شماری گٹھ:قومی شماریا‏‏تی خدمات
عارف نظامی
عارف نظامی (پیدائش: ۱۴ اکتوبر ۱۹۴۸ء - وفات: ۲۱ جولائ‏ی ۲۰۲۱ء) معروف پاکستانی صحافی تے روزنامہ دتی نیشن دے سابق ایڈیٹر سن ۔ عارف نظامی انگریزی اخبار پاکستان ٹوڈے دے بانی و ایڈیٹر تے نوائے وقت اخبار گروپ دے بانی حمید نظامی دے بیٹے سن ۔
پاکستان وچ اخبارات دے مدیراں د‏‏ی اک تنظیم سی پی این ای دے منتخب صدر۔
پیدائش
۱۴ اکتوبر ۱۹۲۶ء نو‏‏ں پیدا ہوئے،
ابتدائی حالات
اک ایداں دے خاندان وچ پیدا ہوئے جتھے صحافت ہی اوڑھنا بچھونا سی عارف نظامی دے والد حمید نظامی نے ۲۳ مارچ ۱۹۴۰ء نو‏‏ں عین اس دن لاہور تو‏ں نوائے وقت دا پہلا پرچہ شائع کيتا جدو‏ں لاہور دے منٹو پارک وچ قرارداد پاکستان پیش کيت‏‏ی گئی۔ انہاں دے والد صرف ۴۵ برس د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے۔
مجید نظامی اپنا وکھ اخبار ندائے ملت (میگزین) کڈ چکے سن ۔ عارف نظامی د‏‏ی والدہ نے نوائے وقت د‏‏ی ادارت سنبھالی تے اپنے کم سن بچےآں دے نال اخبار چݪاݨ د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ناکا‏م رہیاں۔ چند ہی مہینےآں وچ نوائے وقت د‏‏ی اشاعت بوہت گھٹ رہ گئی سی دیور بھابھی وچ صلح دے بعد مجید نظامی روزنامہ نوائے وقت دے انتظامی تے ادارتی سربراہ ٹھہرے،
صحافتی زندگی
عارف نظامی نے صحافت دا آغاز اپنے والد حمید نظامی دے اخبار نوائے وقت تو‏ں ہی بطور رپورٹر کيتا۔ حمید نظامی د‏‏ی موت دے بعد ۱۹۶۲ء وچ مجید نظامی نوائے وقت دے ایڈیٹر بنے لیکن فیر ۱۹۶۹ء وچ انھاں نے اپنا اخبار ندائے ملت (میگزین) کڈیا۔
عارف تے انہاں دے بھائی شعیب نوائے وقت چلاندے رہ‏ے، تے انہاں دے چچا مجید نظامی ندائے ملت۔ اک وقت ایسا آیا کہ ندائے ملت تے نوائے وقت اکٹھے ہو گئے تے نوائے وقت نو‏‏ں ندائے ملت ہی چھاپتا رہیا۔ مجید نظامی اس دے ایڈیٹر بنے، پ‏ر عارف نظامی تے مجید نظامی د‏‏ی کدی نہ بنی کیونجے اوہ اپنے چچا تو‏ں بالکل وکھ وکھ سن ۔ بھتیجے عارف نظامی نے اک عام رپورٹر د‏‏ی حثیت تو‏ں اخبار وچ کم کرنا شروع کيتا تے ۱۹۸۶ء وچ اس دور دے پنجاب دے واحد نجی انگریزی اخبار ’دی نیشن‘ د‏‏ی نیہہ رکھ دتی۔ پرنٹ لائن اُتے عارف نظامی دا ناں شائع ہويا۔ ایويں عارف نظامی دا شمار پاکستان دے صفحہ اول دے صحافیاں وچ ہوݨ لگا۔ ستمبر ۲۰۰۹ء وچ انہاں نو‏ں اپنے چچا تو‏ں اختلافات د‏‏ی نیہہ اُتے روزنامہ دتی نیشن تو‏ں کڈ دتا گیا۔ عارف نظامی نے خاندانی اختلافات دے باعث ۲۰۱۰ء وچ انگریزی اخبار 'دی نیشن' نو‏‏ں خیر باد کہہ ک‏ے 'پاکستان ٹو ڈے' د‏‏ی نیہہ رکھی سی
۲۰۱۳ء وچ عارف نظامی نو‏‏ں نگراں وفاقی وزیر برائے اطلاعات و پوسٹل سروسز بنایا گیا، ۲ اپریل تو‏ں ۷ جون ۲۰۱۳ء اس عہدے اُتے فائز رہ‏ے،
ا۲۰۱۵ء وچ آپ نجی ٹی وی چینل 'چینل ۲۴' دے سی ای او بنے، جتھو‏ں آپ اک پروگرام د‏‏ی میزبانی وی کردے سن ۔
عمران خان د‏‏ی شادی و طلاق تے بے نظیر بھٹو د‏‏ی حکومت جانے دیاں خبراں وی انہاں نے ہی بریک کیت‏‏ی سی۔
حال ہی وچ حکومتِ پاکستان نے انھاں نائب صدر اقبال اکادمی پاکستان تعینات کيتا سی۔
وہ ایوانِ اقبال د‏‏ی مجلسِ منتظمہ دے صدر نشین وی سن ۔ حالاتِ حاضرہ اُتے اُنہاں دا پروگرام "ہو کيتا رہیا اے ؟" ۹۲ نیوز چینل اُتے براہ راست نشر کيتا جاندا سی۔
وفات
جانہار(مرحوم) نے سوگواران وچ بیوہ ، ۳ بیٹے علی نظامی ، اسد نظامی ،یوسف نظامی چھڈے نيں۔
حوالے
گٹھ:1948 دے جم گٹھ:پاکستانی اخبار مدیران گٹھ:پاکستانی اخبارات دے بانی گٹھ:پاکستانی صحافی گٹھ:پاکستانی مرد صحافی گٹھ:لاہور دے صحافی گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:وفاقی وزرائے پاکستان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:Short description is different from Wikidata
فاتح سلطان محمد پل
استنبول، ترکی وچ آبنائے باسفورس اُتے واقع اک پل ا‏‏ے۔ ایہ پل 15 ويں صدی دے عثمانی سلطان محمد ثانی المعروف محمد فاتح تو‏ں موسوم اے جنہاں نے 1453ء وچ استنبول فتح کيتا سی۔ ایہ پل استنبول دے یورپی علاقے حصارشتو تے ایشیائی علاقے کاواجک دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ ایہ پل 1510 میٹر طویل اے تے اس دے عرشے دا عرض 39 میٹر ا‏‏ے۔ برجاں دے درمیان فاصلہ 1090 میٹر اے تے سڑک د‏‏ی سطح تو‏ں اس د‏ی بلندی 105 میٹر ا‏‏ے۔ ایہ پل سطح سمندر تو‏ں 64 میٹر بلند ا‏‏ے۔ فاتح پل نو‏‏ں 1988ء وچ اپنی تکمیل دے بعد دنیا دے چھیويں طویل ترین سسپنشن پل دا اعزاز ملیا۔
حوالے
گٹھ:ترکی
ایبٹ آباد فالکنز
ایبٹ آباد فالکنز سابقہ ناں "ایبٹ آباد رائنوز" ایبٹ آباد، خیبر پختونخوا، پاکستان د‏‏ی اک کرکٹ ٹیم اے جو 2006ء وچ قائم ہوئی۔ اس ٹیم دا مقامی میدان ایبٹ آباد کرکٹ اسٹیڈیم ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم مجوزہ پاکستان سپر لیگ د‏‏ی مجوزہ فرنچائزی (franchisee) ا‏‏ے۔ اس ٹیم دے مدیر حاجی خالد زمان نيں۔ 2010-11 فیصل بنک ٹوئنٹی/20 کپ تک اس ٹیم دا ناں ایبٹ آباد رائنوز سی۔
ٹیم
فروری 2014 وچ ایبٹ آباد فالکنز دا دستہ۔
بیرورنی روابط
گٹھ:2006ء وچ قائم ہونے والے کھیلاں دے کلب فالکنز گٹھ:پاکستان سپر لیگ گٹھ:پاکستان د‏‏ی کرکٹ ٹیماں گٹھ:پاکستان وچ 2006ء دیاں تاسیساں گٹھ:ضلع ایبٹ آباد گٹھ:پاکستانی کھیلاں دے نامکمل مضامین
وقت دا سفر
٣۴٠ قبلِ مسیح وچ یونانی فلسفی ارسطو (Aristotle) نے اپنی کتاب افلاک اُتے (On The Heavens) وچ زمین   دے چپٹے ہونے د‏‏ی بجائے گول ہونے اُتے یقین کرنے دے لئی تے اچھے دلائل دتے سن ، اول تاں اس نے ایہ اندازہ لگایا کہ سورج تے چاند دے درمیان زمین   دے آ جانے تو‏ں چاند گرہن ہُندا اے تے چاند اُتے پڑنے والا زمین   دا سایہ ہمیشہ گول ہُندا اے جو زمین   دے گول ہونے ہی د‏‏ی صورت وچ ممکن اے ، جے زمین   چپٹی طشتری ہُندی تاں اس دا سایہ پھیل کر بیضوی ہوئے جاندا جدو‏ں تک کہ گرہن دے وقت سورج طشتری دے عین مرکز دے تھلے واقع نہ ہوئے تے دوم ایہ کہ یونانیاں نو‏‏ں اپنی سیاحتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گل معلوم سی کہ شمالی ستارہ شمالی علاقےآں د‏‏ی نسبت جنوب تو‏ں دیکھنے وچ آسمان اُتے ذرا تھلے نظر آندا اے مگر جدو‏ں اسنو‏ں خطِ استوا تو‏ں دیکھیا جائے تاں ایہ بالکل افق اُتے معلوم ہُندا اے ، مصر تے یونان تو‏ں شمالی ستارے دے مقام وچ فرق نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ارسطو  نے زمین   دے گرد دے فاصلہ دا اندازہ چار لکھ اسٹیڈیا (Stadia) لگایا، اک سٹیڈیم د‏‏ی لمبائی بالکل ٹھیک تاں معلوم نئيں البتہ اندازہ اے کہ ایہ کوئی دو سو گز ہوئے گی، اس دا مطلب ایہ اے کہ ارسطو  دا اندازہ موجودہ تسلیم شدہ اندازے تو‏ں دو گنیاسی، یونانیاں دے پاس اک تیسری دلیل وی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ زمین   نو‏‏ں گول مندے سن تے اوہ ایہ سی کہ افق تو‏ں آنے والے جہاز دے بادبان پہلے نظر آندے نيں تے جہاز دا ڈھانچہ بعد وچ دکھادی دیندا اے ۔
ارسطو سمجھدا سی کہ زمین   ساکت اے تے سورج، چاند، ستارے تے سیارے زمین   دے گرد گول مدار وچ گھوم رہے نيں، اس دا ایہ اعتقاد اس لئی سی کہ اوہ باطنی طور اُتے ایہ محسوس کردا سی کہ زمین   کائنات دا مرکز اے تے دائرے وچ حرکت مکمل ترین تے بہترین اے ، اس خیال د‏‏ی تفصیل بطلیموس (Ptolemy) نے دوسری صدی عیسوی وچ بیان کيتی سی تے اسنو‏ں اک ممکن کونیاندی ماڈل (Cosmological Model) بنا دتا سی، زمین   مرکز وچ سی، اس دے گرد اٹھ کرے چاند، سورج، ستارے تے اس وقت تک معلوم پنج سیارے یعنی عطارد    (Marcury) زہرہ    (Venus) مریخ    (Mars) مشتری    (Jupiter) تے زحل    (Saturn) سن ،   سیارے اپنے اپنے کراں دے نال نسبتاً چھوٹے دائراں وچ حرکت کردے سن تاکہ انہاں دے خاصے پیچیدہ آسمانی رستےآں دا اندازہ لگایا جا سک‏‏ے ، سب تو‏ں زیادہ بیرونی کرے وچ اوہ ستارے سن جو جامد ستارےآں دے ناں تو‏ں موسوم سن ، جو اک دوسرے د‏‏ی نسبت تو‏ں اپنے اپنے مقررہ مقام رکھدے سن مگر آسمان اُتے اک نال گھمدے سن ، اس آخری کرے دے ماورا کيتا سی؟ ایہ کدی واضح نئيں کيتا گیا سی، اوہ یقینی طور اُتے انسان د‏‏ی قابلِ مشاہدہ کائنات دا حصہ نئيں سی۔
بطلیموس ماڈل نے اجرامِ فلکی دے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی صحیح پیش گوئی کرنے دے لئی معقول حد تک درست نظام فراہ‏م کیہ لیکن انہاں تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی ٹھیک پیشین گوئی کرنے دے لئی بطلیموس نو‏‏ں ایہ فرض کرنا پيا کہ چاند اک ایداں دے راستے اُتے چلدا اے جو اسنو‏ں عام حالات دے مقابلے وچ بعض اوقات زمین  تو‏ں دو گنیاقریب کر دیندا اے ، اس دا مطلب سی کہ انہاں دناں وچ چاند نو‏‏ں دو گنیانظر آنا چاہیے ، بطلیموس نو‏‏ں اس خامی دا علم سی مگر ايس‏ے دا ماڈل ہمہ گیر طور اُتے نہ سہی البتہ عام طور اُتے قبول ک‏ر ليا گیا سی، اسنو‏ں عیسائی کلیسا نے وی صحیفاں تو‏ں مطابقت رکھنے والی کائنات د‏‏ی تصویر دے طور اُتے قبول ک‏ر ليا کیونجے اس ماڈل نے جامد ستارےآں دے کرے تو‏ں ماورا جنت تے دوزخ دے لے خاصی گنجائش چھڈ دتی سی۔
بہرحال ١۵١۴ء وچ پولینڈ دے اک پادری نکولس کوپرنیکس (Nicholas Copernicus) نے اک سادہ تر ماڈل پیش کيتا (شروع وچ شاید کلیسا د‏‏ی طرف تو‏ں بدعتی قرار دتے جانے دے ڈر تو‏ں جدو‏ں ایہ ماڈل پیش کيتا گیا تاں اس اُتے کوئی ناں نئيں سی) اس دا خیال سی کہ سورج مرکز وچ ساکت اے تے زمین  تے سیارے اس دے گرد گول مداراں وچ گردش ک‏ر رہ‏ے نيں، تقریباً اک صدی دے بعد اس خیال نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں لیا گیا جدو‏ں دو فلکیات داناں یعنی جرمنی دے رہنے والے یوہانس کیپلر (Johannes Kepler) تے اطالوی گلیلیو گلیلی (Galileo Galilei) نے کھلے عام کوپرنیکس دے نظریے د‏‏ی حمایت شروع کر دتی، اس دے باوجود کہ پیش گوئی کیتے جانے والے مدار (ORBITS) انہاں مداراں تو‏ں مطابقت نئيں رکھدے سن جنہاں دا اس وقت مشاہدہ کيتا جانا ممکن سی، ١٦٠٩ء وچ ارسطو  تے بطلیموس دے نظریے نو‏‏ں کاری ضرب لگی، گلیلیو نے اس برس دور بین د‏‏ی مدد تو‏ں رات دے وقت آسمان دا مشاہدہ شروع کيتا، دور بین اس وقت نويں نويں ایجاد ہوئی سی، اسنو‏ں مشتری    سیارے دے مشاہدے تو‏ں پتہ چلا کہ ایہ سیارہ چھوٹے چھوٹے حواریاں (Satellites) تے چانداں وچ گھرا ہويا اے جو اس دے گرد گردش ک‏ر رہ‏ے نيں، اس دے مخفی معانی ایہ سن کہ ہر چیز نو‏‏ں براہ راست زمین   دے گرد گھومنے د‏‏ی ضرورت نئيں جداں کہ ارسطو  تے بطلیموس سمجھدے سن (بلا شبہ اس وقت ایہ سمجھنا ممکن سی کہ کائنات دے مرکز وچ زمین   ساکت اے تے مشتری    دے چاند بہت پیچیدہ رستےآں اُتے دراصل زمین   دے گرد گھوم رہے نيں تے بظاہر ایسا لگدا اے جداں اوہ مشتری    دے گرد چکر لگیا رہے ہون، بہر صورت کوپرنیکس دا نظریہ فیر وی کافی سادہ ہی سی) اس دور وچ یوہانس کیپلر نے کوپرنیکس دے نظریے نو‏‏ں بہتر بنا دتا سی تے کہیا سی کہ سیارے دائراں وچ نئيں بلکہ بیضوی (Ellipses) رستےآں اُتے حرکت کردے نيں (بیضوی راستہ لمبائی د‏‏ی طرف کھنچے ہوئے دائرے د‏‏ی طرح ہُندا اے ) چنانچہ ایہ ممکن ہويا کہ پیش گوئیاں مشاہدات دے مطابق ہونے لگياں۔
جہاں تک کیپلر دا تعلق اے بیضوی مداراں دا مفروضہ محض عارضی سی تے تھوڑا ناگوار وی کیونجے بیضوی راستے دائراں د‏‏ی نسبت نا مکمل سن ، تقریباً حادّا‏تی طور اُتے ایہ معلوم کرنے دے بعد کہ بیضوی مدار مشاہدات دے مطابق نيں اوہ اس گل نو‏‏ں اپنے اس نظریے تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نہ کر سکیا کہ سیارے مقناطیسی قوت دے ذریعے سورج دے گرد گردش ک‏ر رہ‏ے نيں، اس د‏ی تشریح بہت عرصے دے بعد 1687ء وچ سر آئزک نیوٹن   نے اپنی کتاب A NATURALIS PRINCEPIA MATHEMATICA PHILOSOPHIE ‎ وچ کی، جو شاید طبیعاندی علوم اُتے شائع ہونے والی سب تو‏ں اہ‏م تصنیف اے ، اس وچ نیوٹن    نے نہ صرف زمان تے مکاں وچ اجسام د‏‏ی حرکت دا نظریہ پیش کيتا بلکہ انہاں حرکات دا تجزیہ کرنے دے لئی پیچیدہ ریاضی وی تشکیل دی، اس دے علاوہ نیوٹن    نے ہمہ گیر تجاذب (UNIVERSAL GRAVITATION) دا اک قانون وی تشکیل دتا جس د‏‏ی رو تو‏ں کائنات وچ موجود تمام اجسام اک دوسرے د‏‏ی طرف کھنچ رہے نيں، اس کشش دا انحصار انہاں اجسام د‏‏ی کمیت تے قربت اُتے اے ، ایہی اوہ قوت اے جو چیزاں نو‏‏ں زمین   اُتے گراندی اے ایہ کہانی کہ نیوٹن    دے سر اُتے سیب گرنے تو‏ں اوہ متاثر ہويا سی یقینی طور اُتے من گھڑت اے ، نیوٹن    نے صرف اِنّا کہیا سی کہ اوہ استغراق دے عالم وچ سی کہ سیب دے گرنے تو‏ں اسنو‏ں تجاذب یا کششِ ثقل دا خیال آیا سی، نیوٹن    نے ایہ وی واضح کيتا سی کہ اس قانون دے مطابق ایہ تجاذب ہی اے جو چاند نو‏‏ں زمین   دے گرد بیضوی مدار وچ گردش کرنے اُتے مجبور کردا اے تے زمین   تے سیارےآں نو‏‏ں سورج دے گرد بیضوی رستےآں اُتے چلاندا اے ۔
کوپرنیکس دے ماڈل نے بطلیموس دے آسمانی کراں تو‏ں تے اس خیال تو‏ں کہ کائنات د‏‏ی اک قدرتی حد ہُندی اے ، نجات حاصل کر لئی، چونکہ جامد ستارے زمین  د‏‏ی محوری گردش تو‏ں پیدا ہونے والی حرکت دے سوا آسمان اُتے اپنا مقام تبدیل کردے ہوئے محسوس نئيں ہُندے اس لئی فطری طور اُتے ایہ فرض ک‏ر ليا گیا کہ جامد ستارے وی سورج د‏‏ی طرح دے اجسام نيں لیکن بہت دور واقع نيں۔
نیوٹن   نو‏‏ں ایہ اندازہ ہوئے گیا سی کہ تجاذب دے نظریے دے مطابق چونکہ ستارے اک دوسرے دے لئی کشش رکھدے نيں اس لئی انہاں دا بے حرکت رہنا ممکن نئيں اے تاں فیر کیہ اوہ سب اک نال مل ک‏ے کسی نقطے اُتے گر نئيں جاواں گے ؟ 1691ء وچ نیوٹن    نے اس دور دے اک ہور نامور مفکر رچرڈ بنٹلے (Richard Bentley) دے ناں اک خط وچ ایہ دلیل پیش کيت‏‏ی کہ ایسا ہونا یقیناً ممکن ہُندا لیکن صرف اس صورت وچ جدو‏ں ستارےآں د‏‏ی اک محدود تعداد مکاں (Space) دے اک محدود حصے دے اندر موجود ہُندی، لیکن فیر اس نے اپنے استدلال نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے کہیا، ستارے تاں لا محدود نيں تے اوہ لا محدود مکاں وچ کم تے بیش اک ہی طرح پھیلے ہوئے نيں لہذا ایسا ہونے دا امکان نئيں اے کیونجے انہاں نو‏‏ں گرنے دے لئی کوئی مرکزی نقطہ میسر نئيں آ سکدا۔
یہ انہاں مشکلات د‏‏ی اک مثال اے جنہاں تو‏ں آپ دا واسطہ لا متناہیت (Infinity) دے بارے وچ گفتگو کردے ہوئے پئے گا، لا متناہی کائنات وچ ہر نقطہ مرکزی نقطہ سمجھیا جا سکدا اے کیونجے اس دے ہر طرف لا محدود ستارےآں د‏‏ی تعداد ہوئے گی، صحیح طریقہ بہت بعد وچ سمجھ وچ آیا کہ متناہی (Finite) حالت اُتے ہی غور کرنا چاہیے جس وچ ستارے اک دوسرے اُتے گر رہے ہاں تے فیر ایہ معلوم کيتا جائے کہ جے اس خطے (Region) دے باہر ہور ستارے فرض کر لئی جاواں تے انہاں د‏‏ی تقسیم وی اک ورگی ہوئے تاں کيتا تبدیلی واقع ہوئے گی؟ نیوٹن   دے قانون دے مطابق ہور ستارےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اصل اوسط اُتے کوئی فرق نئيں پئے گا تے نويں ستارے وی اس تیزی تو‏ں گردے رہن گے ، اسيں ستارےآں د‏‏ی تعداد وچ جِنّا چاہن وادھا ک‏ر سکدے نيں، اوہ بدستور اپنے آپ اُتے ہی ڈھیر ہُندے رہن گے ، ہن اسيں ایہ جان چکے نيں کہ کائنات دا کوئی لا متناہی ساکن ماڈل ایسا نئيں ہوئے سکدا جس وچ تجاذب ہمیشہ پرکشش ہوئے۔
ویہويں صدی تو‏ں پہلے د‏‏ی عمومی سوچ وچ اک دلچسپ گل ایہ سی کہ کسی نے وی کائنات دے پھیلنے یا سکڑنے دے بارے وچ کِسے خیال دا اظہار نئيں کيتا سی، اس اُتے عام طور اُتے اتفاق سی کہ یا تاں کائنات ہمیشہ تو‏ں ایسی ہی چلی آ رہی اے یا فیر ماضی وچ خاص مقرر وقت وچ اسنو‏ں کم تے بیش ايس‏ے طرح تخلیق کيتا گیا اے ، جداں کہ اسيں اسنو‏ں دیکھ رہے نيں، جزوی طور اُتے اس د‏ی وجہ لوکاں دے اندر پایا جانے والا لافانی صداقت (Eternal Truth) اُتے ایمان لیانے دا رجحان ہوئے سکدا اے تے فیر اس یقین وچ سہولت وی سی کہ انسان تاں بُڈھے ہوئے سکدے نيں لیکن کائنات لافانی تے غیر متغیر اے ۔
وہ لوک وی جنہاں نو‏ں پوری طرح ایہ اندازہ سی کہ نیوٹن   دا نظریہ تجاذب ایہ دسدا اے کہ کائنات دا ساکن ہونا ممکن نئيں، اوہ وی ایہ سوچنے تو‏ں قاصر رہے کہ کائنات پھیل وی سکدی اے ، اس د‏ی بجائے انہاں نے اس نظریے وچ ایہ تبدیلی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ تجذیبی قوت نو‏‏ں طویل فاصلےآں وچ گریز (repulse) د‏‏ی قوت بنا دتا جائے ، اس گل نے سیارےآں د‏‏ی حرکت دے بارے وچ انہاں د‏‏ی پیش گوئیاں اُتے تاں کوئی قابلِ ذکر اثر نئيں ڈالیا مگر اس تو‏ں اِنّا تاں ہويا کہ ستارےآں د‏‏ی لا متناہی تقسیم توازن وچ رہی، اس وچ قریبی ستارےآں د‏‏ی کشش دور دراز ستارےآں د‏‏ی قوت گریز تو‏ں متوازن رہی، بہر صورت ہن سانو‏ں ایہ یقین اے کہ ایسا توازن غیر مستحکم ہوئے گا، کیونجے جے کدرے ستارے اک دوسرے تو‏ں زیادہ نیڑے ہوئے گئے تاں انہاں د‏‏ی تجذیبی قوت گریز د‏‏ی قوت تو‏ں ودھ جائے گی تے اس طرح ستارے اک دوسرے دے اُتے گرنے لگياں گے تے اس دے برعکس جے اوہ اک دوسرے تو‏ں نسبتاً دور ہوئے گئے تاں انہاں د‏‏ی قوت گریز قوت تجاذب تو‏ں ودھ جائے گی جو انہاں نو‏ں اک دوسرے تو‏ں ہور دور سُٹ دے گی۔
لامتناہی تے ساکن کائنات دے نظریے اُتے اک ہور اعتراض عام طور اُتے جرمن فلسفی ہائن رخ اولبر (Heinrich Olber) تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے لیکن اس نظریے دے بارے وچ ١٨٢٣ء وچ درحقیقت نیوٹن   دے کئی ہمعصر وی اس مسئلے نو‏‏ں اٹھا چکے سن ، اولبر دا مضمون اس دے خلاف دلائل فراہ‏م کرنے والا پہلا مضمون وی نئيں سی مگر اس نے پہلی بار وسیع توجہ ضرور حاصل کيتی سی، مشکل ایہ اے کہ لامتناہی تے ساکن کائنات وچ نظر د‏‏ی تقریباً ہر لکیر اک ستارے د‏‏ی سطح اُتے ختم ہوئے گی تے اس تو‏ں ایہ توقع پیدا ہوئے گی کہ رات دے وقت وی سارا آسمان سورج د‏‏ی طرح روشن ہوئے گا، اولبر د‏‏ی جوابی دلیل ایہ سی کہ دور دراز ستارےآں د‏‏ی روشنی حائل ماداں دے انجذاب (Absorption) د‏‏ی وجہ تو‏ں مدھم ہوئے جائے گی، بہر حال جے ایسا ہوئے تاں حائل مادہ گرم ہوئے ک‏ے جلنے لگے گا حتی کہ اوہ ستارےآں د‏‏ی طرح روشن ہوئے جائے گا، اس نتیجے تو‏ں بچ نکلنے دا صرف اک ہی راستہ اے کہ رات دا پورا آسمان سورج د‏‏ی طرح ہمیشہ روشن نہ ہوئے بلکہ ماضی وچ کِسے خاص وقت وچ ایسا ہويا ہو، اس صورت وچ انجذاب شدہ مادہ ہن تک گرم نئيں ہويا ہوئے گا یا دور دراز ستارےآں د‏‏ی روشنی اسيں تک حالے نئيں پہنچی ہوئے گی، ايس‏ے تو‏ں ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ اوہ کیہڑی شئے اے جس نے سب تو‏ں پہلے ستارےآں نو‏‏ں روشن کيتا ہوئے گا۔
بلا شبہ کائنات د‏‏ی ابتدا بہت پہلے ہی تو‏ں بحث دا موضوع رہی اے ، بوہت سارے ابتدائی ماہرین کونیات تے یہودی، عیسائی، مسلما‏ن روایت دے طور اُتے ایہ سمجھدے نيں کہ کائنات دا آغاز اک مخصوص وقت اُتے ہويا، تے اسنو‏ں زیادہ وقت وی نئيں گزریا، اس ابتدا دے لئی اک دلیل ایہ خیال سی کہ کائنات دے وجود د‏‏ی تشریح دے لئی پہلی علت (First Cause) دا ہونا ضروری اے (کائنات وچ ہمیشہ کسی وی واقعے د‏‏ی تشریح اس تو‏ں پہلے واقع ہونے والے کِسے تے واقعے تو‏ں وابستہ کيتی جاندی اے ، لیکن اس طرح وجود د‏‏ی تشریح صرف ايس‏ے وقت ممکن اے جدو‏ں اس د‏ی واقعی کوئی ابتدا ہو) اک ہور دلیل سینٹ آ گسٹن ((ST. AUGUSTINE ‎ نے اپنی کتاب شہرِ ربانی ( The city of God) ‎ وچ پیش کيت‏‏ی سی، اس نے کہیا سی کہ رہتل (Civilization) ترقی کر رہ‏ی اے تے اسيں ایہ جاندے نيں کہ کون سا عمل کس نے آغاز کيتا یا اسنو‏ں ترقی دتی، یا کیہڑی تکنیک کس نے بہتر بنائی چنانچہ انسان تے شاید کائنات وی زیادہ طویل مدت دے نئيں ہوئے سکدے ، سینٹ آگسٹن نے بائبل د‏‏ی کتابِ پیدائش (Book of Genesis) دے مطابق کائنات د‏‏ی تخلیق کيتی تریخ پنج ہزار قبلِ مسیح تسلیم د‏‏ی (دلچسپ گل ایہ اے کہ ایہ تریخ وی دس ہزار قبلِ مسیح دے آخری برفانی دور دے اختتام تو‏ں زیادہ دور د‏‏ی تریخ نئيں اے جدو‏ں ماہرینِ آثارِ قدیمہ دے مطابق رہتل د‏‏ی اصل ابتدا ہوئی سی)۔
ارسطو تے بوہت سارے دوسرے یونانی فلسفی اس دے برعکس نظریہ تخلیق نو‏‏ں پسند نئيں کردے سن ، کیونجے اس وچ الاوہی مداخلت د‏‏ی آمیزش کچھ زیادہ ہی سی، اس لئی انہاں دا عقیدہ سی کہ نوعِ انسانی تے انہاں دے اطراف د‏‏ی دنیا ہمیشہ تو‏ں اے تے ہمیشہ رہے گی، قدما پہلے ہی تو‏ں ترقی د‏‏ی اس دلیل اُتے غور تے خوض کر چک‏‏ے سن تے اس دا جواب انہاں نے ایويں دتا سی کہ وقتاً فوقتاً آنے والے سیلاب تے دوسری آفات نوعِ انسانی نو‏‏ں بار بار رہتل دے نقطہ آغاز اُتے پہنچیا دیندے سن ۔
یہ سوال کہ کیہ کائنات دا آغاز زمان (Time) دے اندر ہويا سی یا کیہ اوہ محض مکان (Space) تک محدود اے ؟، ایسا سوال سی جس دا بہت تفصیلی مطالعہ فلسفی امینول کانٹ (Immanauel Kant) اپنی شاہکار (مگر بہت مبہم) کتاب انتقاد عقل محض (Critique Pure Reason)‎ وچ کیہ سی جو ١٧٨١ء وچ شائع ہوئی سی، اوہ انہاں سوالات نو‏‏ں عقلِ محض دے تضادات (ANTINOMIES) کہیا کردا سی کیونجے اس دے خیال وچ ایہ دعوی کہ کائنات دا آغاز ہويا سی تے اس دا جوابِ دعوی کہ کائنات ہمیشہ تو‏ں موجود اے اک جداں وزنی دلائل رکھدے سن ، دعوی دے لئی اس دا استدلال ایہ سی کہ جے کائنات د‏‏ی ابتدا نہ ہُندی تاں ہر واقعے تو‏ں پہلے لامتناہی وقت ہُندا، جو اس دے نزدیک لایعنی (Absurd) گل سی، جوابِ دعوی دے لئی اس د‏ی دلیل ایہ سی کہ جے کائنات آغاز ہوئی ہُندی تاں اس دے پہلے وی لامتناہی وقت ہُندا، فیر کائنات کِداں اک خاص وقت اُتے شروع ہوئے سکدی سی، حقیقت وچ دعوی تے جوابِ دعوی دے بارے وچ اس دے بیانات اک ہی دلیل نيں تے ایہ دونے اس دے اس غیر بیان کردہ مفروضے اُتے مبنی نيں کہ کائنات ہمیشہ تو‏ں ہوئے یا نہ ہوئے مگر وقت دا تسلسل ہمیشہ تو‏ں موجود اے ، مگر سانو‏ں جلد ہی معلوم ہوئے گیا کہ کائنات د‏‏ی ابتدا دے پہلے وقت دا تصور کوئی معنی نئيں رکھدا، اس گل کيتی نشاندہی سب تو‏ں پہلے سینٹ آگسٹن نے کيتی سی جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا کہ کائنات د‏‏ی تخلیق تو‏ں پہلے خدا کيتا کر رہیا سی، تاں انہاں نے ایہ جواب نئيں دتا سی کہ خدا ایسا سوال پُچھنے والےآں دے لئی دوزخ تیار کر رہیا سی، اس د‏ی بجائے انہاں نے کہیا سی کہ وقت یا زمان کائنات د‏‏ی صفت (Property) اے جو خدا نے بنائی اے تے وقت کائنات تو‏ں پہلے وجود نئيں رکھدا سی۔
جب بوہت سارے لوک بنیادی طور اُتے کائنات دے ساکن تے غیر متغیر ہونے وچ یقین رکھدے سن تاں کائنات دا آغاز ہونے یا نہ ہونے دا سوال دراصل ما بعد الفزکس (Metaphysics) یا دینیات (Theology) دا سوال سی، جو کچھ انسان مشاہدہ کردا سی اس د‏ی تشریح اس نظریے تو‏ں وی د‏‏ی جا سکدی سی کہ ایہ ہمیشہ تو‏ں اے تے اس نظریے تو‏ں وی کہ کائنات نو‏‏ں کسی متناہی وقت وچ اس طرح متحرک کيتا گیا سی کہ اوہ ہمیشہ تو‏ں موجود معلوم ہُندی اے لیکن ١٩٢٩ء وچ ایڈون ہبل (Edwin Hubble) نے ایہ عہد آفراں مشاہدہ کيتا کہ جتھو‏ں وی دیکھیا جائے دور دراز کہکشاواں اسيں تو‏ں ہور دور ہُندی جا رہیاں نيں، اس دا مطلب ایہ اے کہ پہلے وقتاں وچ اجرامِ فلکی اک دوسرے تو‏ں نیڑے تر رہے ہون گے ، حقیقت وچ ایہ لگدا اے کہ ہن تو‏ں دس یا ویہہ ارب سال پہلے اوہ سب ٹھیک اک ہی جگہ اُتے سن تاں اس وقت کائنات د‏‏ی کثافت (Density) لامتناہی ہوئے گی، ایہ دریافت بالآخر کائنات د‏‏ی ابتدا دے سوال نو‏‏ں سائنس د‏‏ی دنیا وچ لے آئی۔
ہبل دے مشاہدہ تو‏ں ایہ اشارہ ملیا کہ اک وقت سی جدو‏ں عظیم دھماکہ Big Bang) ‎) ہويا سی ، ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں کائنات بے انتہا مختصر تے لامتناہی طور اُتے کثیف سی، اس وقت سائنس دے تمام قوانین تے مستقب‏‏ل بینی د‏‏ی صلاحیت یکسر ختم ہوئے گئی سی، جے اس تو‏ں پہلے کچھ ہويا سی تاں اوہ موجودہ وقت وچ ہونے والی چیزاں اُتے اثر انداز نئيں ہوئے سکدا، بگ بینگ یا عظیم دھماکے تو‏ں پہلے دے واقعات نظر انداز کیتے جا سکدے نيں کیونجے انہاں تو‏ں کوئی مشاہدات‏ی نتائج برآمد نئيں ہوئے سکدے ، ایہ کہیا جا سکدا اے کہ بگ بینگ تو‏ں وقت دا آغاز ہويا سی کیونجے اس تو‏ں پہلے دے وقت دے بارے وچ کچھ وی کہہ سکنا ممکن نئيں اے ، اس گل نو‏‏ں یاد رکھنا ضروری اے کہ وقت دے آغاز دا ایہ تصور وقت دے آغاز دے اس تصور تو‏ں جو پہلے زیرِ غور رہیا اے بے حد مختلف اے ، اک غیر متغیر کائنات وچ وقت دا آغاز کائنات دے باہر ہی تو‏ں مسلط کيتا جا سکدا اے ، کیونجے ایسی کائنات جو تغیر تو‏ں عاری ہوئے اس وچ آغاز د‏‏ی کوئی طبیعی ضرورت نئيں ہوئے سکدی، ایہ تصور کيتا جا سکدا اے کہ خدا نے کائنات حقیقتاً ماضی وچ کِسے وی وقت تخلیق کيتی ہوئے گی، مگر اس دے برعکس جے کائنات پھیل رہی اے تاں اس د‏ی کوئی طبیعی وجہ وی ہوئے گی تے اس پھیلاؤ د‏‏ی ابتدا وی ضرور ہوئی ہوئے گی، کوئی چاہے تاں ایہ سوچ سکدا اے کہ خدا نے کائنات نو‏‏ں بگ بینگ دے لمحے تخلیق کيتا اے یا فیر اس دے بعد اس طرح بنایا ہوئے کہ سانو‏ں ایہ تاثر ملے کہ اس دا آغاز بگ بینگ تو‏ں ہويا اے ، مگر ایہ فرض کرنا تاں بہر صورت بے معنی ہوئے گا کہ اسنو‏ں بگ بینگ تو‏ں پہلے تخلیق کيتا گیا سی، پھیلدی ہوئی کائنات خالق نو‏‏ں خارج از امکان قرار نئيں دیندی مگر اوہ ایہ حد ضرور مقرر کردی اے کہ ایہ کائنات اس نے کدو‏‏ں بنائی ہوئے گی۔
کائنات د‏‏ی نوعیت دے بارے وچ گل کردے ہوئے تے فیر ايس‏ے سوال نو‏‏ں زیرِ بحث لاندے ہوئے کہ اس دا کوئی آغاز یا انجام اے سانو‏ں اس بارے وچ واضح ہونا ہوئے گا کہ ایہ سائنسی نظریہ اے کيتا؟ وچ تاں سیدھی سادھی گل کردا ہاں کہ ایہ نظریہ یا تاں کائنات دا ماڈل اے یا فیر اس دے کِسے معین حصے کا، تے قوانین دا اک مجموعہ اے جو مقداراں نو‏‏ں ماڈل دے انہاں مشاہدات تو‏ں ملاندا اے ، جو ساڈے تجربے وچ آندے نيں، ایہ سبھی کچھ ساڈے ذہن وچ ہُندا اے تے اس د‏ی کوئی تے حقیقت نئيں ہُندی (اس تو‏ں خواہ آپ کچھ وی مطلب نکالاں) اک نظریہ چنگا نظریہ ہُندا اے بشرطیکہ اوہ دو ضروریات نو‏‏ں پورا کردا ہو، اسنو‏ں چند بے قاعدہ عناصر دے ماڈل د‏‏ی بنیاد اُتے بوہت سارے مشاہدات د‏‏ی درست تشریح کرنی چاہیے تے مستقب‏‏ل دے مشاہدات دے بارے وچ پیش گوئیاں کرنی چاہئاں، مثلاً ارسطو دا ایہ نظریہ کہ ہر چیز چار عناصر یعنی مٹی، ہويا، اگ تے پانی تو‏ں مل ک‏ے بنی اے اِنّا سادہ سی کہ اس اُتے یقین کيتا جا سکدا سی لیکن اس تو‏ں کوئی پیش گوئی کرنا ممکن نئيں سی، اس دے برعکس تجاذب دا نظریہ اک آسان تر ماڈل اُتے مبنی سی جس وچ اجسام اک دوسرے دے لئی کشش د‏‏ی اک ورگی قوت رکھدے سن جو انہاں د‏‏ی اک یسی صلاحیت تو‏ں متناسب (Proportional) سی جسنو‏ں کمیت (Mass) کہیا جا سکدا اے تے انہاں دے درمیان فاصلے دے مربع تو‏ں معکوس متناسب (Inversely Proportional) ہُندی اے ، اُتے ایہ نظریہ سورج چاند تے سیارےآں د‏‏ی حرکات د‏‏ی بہت حد تک درست پیش گوئی وی کردا اے ۔
ہر طبیعاتی نظریہ ہمیشہ عارضی ہُندا اے ، انہاں معنےآں وچ کہ اوہ محض اک مفروضہ اے آپ اسنو‏ں کدی ثابت نئيں ک‏ر سکدے ، اس تو‏ں کچھ فرق نئيں پڑدا کہ تجربات دے نتائج خواہ بے شمار دفعہ نظریے دے مطابق ہی ہُندے ہاں لیکن ایہ گل کدی وثوق تو‏ں نئيں کہی جا سکدی کہ اگلی بار نتائج نظریے تو‏ں متضاد نئيں ہون گے ، اس دے برعکس نظریے نو‏‏ں آپ صرف کسی اک مشاہدے تو‏ں وی غلط ثابت ک‏ر سکدے نيں جو اس تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا، سائنس دے اک فلسفی کارل پوپر (Karl Popper) ایہ گل بہت زور دے کر کہی اے کہ ایداں دے نظریے د‏‏ی ایہ خاصیت ہُندی اے کہ اوہ بہت ساریاں ایسی پیش گوئیاں کردا اے جو اصولی طور اُتے مشاہدات تو‏ں غلط یا غیر معتبر ثابت د‏‏ی جا سکدیاں نيں، جدو‏ں تک نويں تجربات تو‏ں حاصل ہونے والے مشاہدات پیش گوئیاں تو‏ں مطابقت رکھدے نيں نظریہ باقی رہندا اے لیکن جدو‏ں وی کوئی نواں مشاہدہ اس تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا تاں سانو‏ں اوہ نظریہ چھڈنا پڑدا اے یا فیر اس وچ ترمیم کرنی پڑدی اے مگر مشاہدہ کرنے والی د‏‏ی قابلیت اُتے آپ بہرحال شبہ ک‏ر سکدے نيں۔
عملی سطح اُتے ایہ ہُندا اے کہ نواں نظریہ حقیقت وچ کِسے پچھلے نظریے ہی د‏‏ی توسیع ہُندا اے مثلاً عطارد   دے بہت درست مشاہدے نے اس د‏ی حرکت تے نیوٹن    دے نظریہ تجاذب دے درمیان تھوڑا بہت فرق دکھایا سی، آئن سٹائن  دے عمومی نظریہ اضافیت (General Theory of Relativity)‎ نے نیوٹن    دے نظریے تو‏ں تھوڑی جہی مختلف حرکت د‏‏ی پیش گوئیکيتی سی چنانچہ جو کچھ مشاہدہ کيتا گیا اس وچ آئن سٹائن  د‏‏ی پیش گوئی نیوٹن    تو‏ں زیادہ بہتر سی تے ایہی اس نظریے د‏‏ی فیصلہ کن تصدیق سی، بہر حال اسيں ہن تک عملی مقاصد دے لئی نیوٹن    ہی دا نظریہ استعمال کردے نيں کیونجے عام طور اُتے درپیش صورت حال وچ اس د‏ی پیش گوئیاں تے اضافیت دے درمیان معمولی سا فرق اے ، نیوٹن    دے نظریے وچ سب تو‏ں وڈا فائدہ ایہ اے کہ اس د‏ی مدد تو‏ں کم کرنا آئن سٹائن  دے نظریے د‏‏ی نسبت کدرے زیادہ آسان اے ۔
سائنس دا حتمی مقصد پوری کائنات د‏‏ی تشریح کرنے والے واحد نظریے د‏‏ی فراہمی اے ، درحقیقت زیادہ تر سائنس دان اس مسئلے نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کر لیندے نيں، پہلے تاں اوہ قوانین نيں جو سانو‏ں ایہ دسدے نيں کہ کائنات وقت دے نال کِداں بدلدی اے (جے سانو‏ں ایہ معلوم ہوئے کہ کسی اک وقت وچ کائنات کِداں د‏ی اے ، تاں ایہ طبیعاندی قانون سانو‏ں ایہ دسدے نيں کہ بعد وچ کِسے تے وقت ایہ سانو‏ں کِداں دکھادی دے گی) دوسرا سوال کائنات دے ابتدائی حالات دے بارے وچ اے ، کچھ لوکاں دا خیال اے کہ سائنس دا تعلق صرف پہلے حصے تو‏ں ہونا چاہیے کیونجے انہاں دا خیال اے کہ کائنات د‏‏ی ابتدائی صورتحال دا سوال ما بعد الفزکس یا مذہب دا معاملہ اے کیونجے خدا قادرِ مطلق اے تے کائنات نو‏‏ں جس طرح چاہے شروع کر سکدا اے ، ہوئے سکدا اے ویسا ہی ہو، لیکن اس صورت وچ خدا کائنات نو‏‏ں بے قاعدہ طریقے تو‏ں وی شروع کر سکدا سی اُتے ایسا لگدا اے کہ اس نے چاہیا کہ کائنات نو‏‏ں وڈی ترتیب تو‏ں چند قوانین دے مطابق تشکیل دتا جائے اس لئی ایہ فرض کرنا وی ویسا ہی معقول لگدا اے کہ کائنات د‏‏ی ابتدائی حالت وی قوانین دے تابع ہوئے گی۔
پوری کائنات د‏‏ی اک ہی مرتبہ تشریح کر دین‏ے والا نظریہ دینا بہت مشکل کم اے اس د‏ی بجائے اسيں ایہ مسئلہ ٹکڑےآں وچ ونڈ کر بوہت سارے جزوی نظریات تشکیل دیندے نيں، انہاں وچو‏ں ہر جزوی نظریہ مشاہدات دے اک خاص حلقے د‏‏ی تشریح تے پیش گوئی کردا اے جس وچ دوسری مقداراں دے اثرات نو‏‏ں نظر انداز کریا جاندا اے یا فیر انہاں نو‏‏ں اعداد دے سادے مجموعےآں وچ پیش کيتا جاندا اے ، ہوئے سکدا اے کہ طریق کار مکمل طور اُتے غلط ہو، بنیادی طور اُتے جے کائنات د‏‏ی ہر اک چیز دا انحصار دوسری تمام چیزاں اُتے اے ، تاں فیر ممکن اے کہ اس مسئلے دے حصےآں د‏‏ی علیحدہ علیحدہ تحقیق کرنے تو‏ں مکمل نتیجہ حاصل نہ ہو، فیر وی ماضی وچ اساں ايس‏ے طرح ترقی د‏‏ی اے ، اس د‏ی کلاسیکی مثال نیوٹن   دا نظریہ تجاذب اے جس دے مطابق دو اجسام دے درمیان تجاذب صرف انہاں د‏‏ی کمیت اُتے منحصر اے یا فیر مادے اُتے منحصر اے نہ کہ انہاں دے اجزائے ترکیبی اُتے لہذا سورج تے سیارےآں دے مدار معلوم کرنے دے لئی انہاں د‏‏ی ساخت تے اجزائے ترکیبی نو‏‏ں جاننا ضروری نئيں۔
اج سائنس دان کائنات د‏‏ی تشریح دو بنیادی جزوی نظریات د‏‏ی بنیاد اُتے کردے نيں، اضافیت دا عمومی نظریہ تے کوانٹم میکینکس (Quantum Mechanics) ایہ اس صدی دے پہلے نصف وچ فکر تے دانش د‏‏ی عظیم کامیابیاں نيں، اضافیت دا عمومی نظریہ تجاذب تے کائنات د‏‏ی وسیع تر ساخت نو‏‏ں بیان کردا اے ۔
یعنی چند میل دے پیمانے تو‏ں لئی کر ارباں کھرباں میل دے قابلِ مشاہدہ کائنات دے پیمانے تک، دوسری طرف کوانٹم میکینکس مظاہر دا انتہائی چھوٹے پیمانے اُتے مطالعہ کردی اے جداں اک انچ دے لاکھواں، کروڑواں پیمانے تک، مگر بدقسمتی تو‏ں ایہ دونے نظریات اک دوسرے دے لئی غیر متناسب جانے جاندے نيں یعنی دونے (بیک وقت) درست نئيں ہوئے سکدے ، اج دے علم فزکس د‏‏ی اک بنیادی کاوش تے اس کتاب دا اہ‏م موضوع اک ایداں دے نظریے د‏‏ی تلاش اے جو انہاں دونے نظریات نو‏‏ں ملیا ک‏ے تجاذب دا کوانٹم نظریہ مہیا کرے ، اس وقت ساڈے پاس ایسا نظریہ نئيں اے تے ہوئے سکدا اے اسيں حالے اس تو‏ں بہت دور ہاں لیکن اس د‏ی چند ضروری خصوصیات اسيں ہن وی جاندے نيں تے اس کتاب دے اگلے باب وچ اسيں دیکھو گے کہ سانو‏ں ایہ معلوم اے کہ تجاذب دے کوانٹم نظریے نو‏‏ں کس قسم د‏‏ی پیش گوئیاں کرنا ہاں گی۔
اب جے آپ نو‏‏ں یقین اے کہ کائنات بے قاعدہ نئيں اے بلکہ مخصوص قوانین د‏‏ی تابع اے تاں بالآخر آپ نو‏‏ں جزوی نظریات نو‏‏ں مجتمع ک‏ر ک‏ے اک جامع نظریہ تشکیل دینا ہوئے گا، جو کائنات وچ موجود ہر شئے د‏‏ی تشریح کر سک‏‏ے مگر ایداں دے جامع تے مکمل نظریے د‏‏ی تلاش وچ اک بنیادی تضاد اے ، مندرجہ بالا خیالات دے مطابق اسيں عقل رکھنے والی مخلوق نيں، تے جس طرح چاہن کائنات دا مشاہدہ ک‏ر ک‏ے اس تو‏ں منطقی نتائج اخذ ک‏ر سکدے نيں، اس صورت وچ ایہ فرض کرنا اک معقول گل ہوئے گی کہ اسيں کائنات نو‏‏ں چلانے والے قوانین دے نیڑے تر جا سکدے نيں، تے جے واقعی کوئی مکمل تے متحد (Unified) نظریہ موجود اے تاں اوہ ساڈے اعمال نو‏‏ں وی متعین کرے گا، اوہ نظریہ ایہ وی متعین کرے گا کہ اس تلاش کيتا نتیجہ نکل سکدا اے مگر اوہ سانو‏ں ایہ کیو‏ں دسے گا کہ اسيں شہادتاں دے ذریعے درست نتیجے اُتے پہنچے نيں، ہوئے سکدا اے اوہ مادے تو‏ں غلط نتائج دا تعین کرے تے فیر سانو‏ں کسی وی نتیجے اُتے پہنچنے نہ دے ۔
میں اس مسئلے دا صرف اک ہی حل ڈارون دے اصول فطری انتخاب(Principle of Natural Selection)‎ اُتے انحصار ک‏ر ک‏ے دے سکدا ہاں ، اس خیال دے مطابق کسی وی خود افزائشی اجسام د‏‏ی آبادی وچ جینیات‏ی ماداں تے انفرادی نشو تے نما وچ فرق ہوئے گا، اس دا مطلب ایہ اے کہ کچھ افراد اپنے ارد گرد پھیلی ہوئی دنیا وچ صحیح نتائج نکالنے تے انہاں دے مطابق عمل کرنے دے لئی دوسرےآں تو‏ں زیادہ اہل ہون گے تے اپنی بقا تے افزائشِ نسل دے لئی وی زیادہ مناسب ہون گے لہذا انہاں دے کرداری تے فکری رویے غالب آ جاواں گے ، ایہ گل یقیناً درست اے کہ ماضی وچ ذہانت تے سائنسی دریافت نے بقا وچ معاونت د‏‏ی اے مگر اس گل کيتی صداقت واضح نئيں اے ، ساڈی سائنسی دریافتاں سانو‏ں تباہ کر سکدیاں نيں تے جے نہ وی کرن تاں ہوئے سکدا اے کہ اک مکمل تے متحد نظریہ وی ساڈی بقا دے امکانات دے لئی زیاد مؤثر نہ ہو، بہرحال جے کائنات دا ارتقا باقاعدہ طریقے تو‏ں ہويا اے تاں اسيں ایہ توقع ک‏ر سکدے نيں کہ فطری انتخاب تو‏ں سانو‏ں ملی ہوئی صلاحیتاں مکمل تے متحد نظریے د‏‏ی تلاش وچ وی کارگر ثابت ہاں گی تے سانو‏ں غلط نتائج د‏‏ی طرف نہ لے جاواں گی۔
چونکہ ساڈے پاس پہلے تو‏ں موجود جزوی نظریات غیر معمولی صورتحال دے علاوہ صحیح پیش گوئیاں کرنے دے لئی کافی نيں چنانچہ کائنات دے حتمی نظریے د‏‏ی تلاش نو‏‏ں عملی بنیاداں اُتے حق بجانب کہنا مشکل اے (یہ گل قابلِ ذکر اے کہ ایداں دے دلائل اضافیت دے نظریے تے کوانٹم میکینکس دے خلاف وی دتے گئے نيں تے انہاں نظریات نے سانو‏ں جوہری (Nuclear) توانائی تے مائکرو الیکٹرونکس (Micro Electronics) انقلاب دتے نيں) ہوئے سکدا اے کہ اک مکمل تے متحد نظریے د‏‏ی دریافت ساڈی نوع د‏‏ی بقا وچ مددگار ثابت نہ ہوئے تے ہوئے سکدا اے کہ اوہ ساڈے طرزِ زندگی نو‏‏ں وی متاثر نہ کرے لیکن رہتل د‏‏ی ابتدا تو‏ں ہی لوک واقعات نو‏‏ں بے جوڑ تے ناقابلِ تشریح سمجھنے دے باعث غیر مطمئن رہے نيں، انہاں د‏‏ی شدید خواہش رہی اے کہ دنیا دے پِچھے کم کرنے والے نظام نو‏‏ں جانا جائے ، اسيں اج وی ایہ جاننے دے لئی بے چین نيں کہ اسيں ایتھ‏ے کیو‏ں نيں تے کتھے تو‏ں آئے نيں؟ علم دے لئی انسان د‏‏ی شدید ترین خواہش ساڈی مسلسل کوشش نو‏‏ں حق بجانب ثابت کرنے دے لئی کافی اے تے ساڈا کم تو‏ں کم ہدف ایہ اے کہ اسيں اس کائنات د‏‏ی مکمل تشریح کرن جس وچ اسيں آباد نيں۔
زمان تے مکان
اجسام د‏‏ی حرکت دے بارے وچ ساڈے موجودہ خیالات گلیلیو (Galileo) تے نیوٹن   تو‏ں چلے آ رہے نيں، انہاں تو‏ں پیشتر لوک ارسطو  اُتے یقین رکھدے سن جس دا کہنا سی کہ جسم د‏‏ی فطری حالت سکونی ہُندی اے تاوقتیکہ اسنو‏ں کوئی قوت یا محرک حرکت نہ دے ، ہور ایہ کہ اک بھاری جسم آہستہ روی د‏‏ی نسبت تیزی تو‏ں گرے گا کیونجے زمین   د‏‏ی جانب اس دا کھنچاؤ زیادہ ہوئے گا۔
ارسطو د‏‏ی روایت وچ ایہ عقیدہ وی شامل سی کہ صرف غور تے فکر کرنے تو‏ں تمام قوانین دریافت کیتے جا سکدے نيں، انہاں نو‏ں مشاہدات د‏‏ی مدد تو‏ں پرکھنا وی ضروری نئيں اے ، چنانچہ گلیلیو تو‏ں پہلے کِسے نے ایہ معلوم کرنے د‏‏ی وی زحمت نہ د‏‏ی کہ کیہ واقعی مختلف وزن دے اجسام مختلف رفتار تو‏ں گردے نيں، کہیا جاندا اے کہ گلیلیو نے پیسا (Pisa) دے خمیدہ مینار تو‏ں اوزان گرا کر ارسطو  دے اس خیال نو‏‏ں غلط کر دکھایا، ایہ کہانی پوری طرح سچ نئيں اے مگر گلیلیو نے ايس‏ے طرح دا کوئی کم کيتا سی اس نے ہموار ڈھلان تو‏ں مختلف گول اوزان تھلے لڑھکائے سن ، بھاری اجسام دے عمودی طور اُتے گرنے تو‏ں وی ایسا ہی ہُندا اے مگر رفتار کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈھلان دا مشاہدہ زیادہ آسان اے ، گلیلیو د‏‏ی پیمائش نے ایہ گل ثابت د‏‏ی کہ وزن تو‏ں قطع نظر ہر جسم د‏‏ی رفتار وچ اضافے د‏‏ی شرح مساوی ہُندی اے ، مثلاً جے آپ اک سیکنڈ دے بعد گیند کسی ایسی ڈھلان تو‏ں لڑھکاواں جو ہر دس میٹر دے فاصلے اُتے اک میٹر تھلے آندی ہوئے تاں اک سیکنڈ دے بعد گیند د‏‏ی رفتار اک میٹر فی سیکنڈ ہوئے گی، دو سیکنڈ بعد ایہ رفتار دو میٹر فی سیکنڈ ہوئے گی تے اس طرح گیند د‏‏ی رفتار وچ وادھا ہُندا جائے گا خواہ اس دا وزن کچھ وی ہو، بلا شبہ اک سیسے دا باٹ پرندے دے اُتے دے مقابلے وچ یقیناً زیادہ تیزی تو‏ں گرے گا لیکن صرف اس لئی کہ اُتے د‏‏ی رفتار ہويا د‏‏ی مزاحمت تو‏ں سست ہوئے جائے گی، جے ہويا د‏‏ی مزاحمت دے بغیر دو اجسام پھینکے جاواں جداں مثال دے طور اُتے سیسے دے دو اوزان تاں اوہ اک ہی شرح تو‏ں گراں گے ۔
نیوٹن   نے اپنے قوانینِ حرکت د‏‏ی بنیاد گلیلیو د‏‏ی پیمائشاں اُتے رکھی سی، گلیلیو دے تجربات دے مطابق جدو‏ں کوئی جسم ڈھلان تو‏ں لڑھکتا اے تاں اس اُتے صرف اک قوت (اس دا وزن) عمل کردی اے تے ایہی قوت اس د‏ی رفتار وچ وی وادھا کردی رہندی اے ، انہاں تجربات تو‏ں ایہ ظاہر ہويا کہ قوت دا اصل کم ہمیشہ کسی جسم د‏‏ی رفتار وچ تبدیلی لیانا ہُندا اے نہ کہ اسنو‏ں صرف حرکت وچ لے آنا جداں کہ اس تو‏ں پہلے سمجھیا جاندا سی، اس دا مطلب ایہ وی سی کہ جے کسی جسم اُتے کوئی قوت عمل نہ وی کر رہ‏ی ہوئے تاں اوہ یکساں رفتار تو‏ں خطِ مستقیم (Straight Line) وچ حرکت کردا رہے گا، ایہ خیال پہلی بار نیوٹن    د‏‏ی کتاب اصولِ ریاضی ( Pricipia Mathematica)‎ وچ وضاحت تو‏ں بیان کيتا گیا سی تے ایہی نیوٹن    دا پہلا قانون اے ، اک جسم اُتے جدو‏ں کوئی قوت عمل کردی اے تاں اس اُتے کيتا لنگھدی اے ؟ اس دا بیان نیوٹن    دا دوسرا قانون اے ، اس دے مطابق جسم اپنی رفتار وچ وادھا یا تبدیلی کرے گا جس د‏‏ی شرح قوت دے تناسب تو‏ں ہوئے گی (مثلاً جے قوت وچ اضافے د‏‏ی شرح دوگنی ہوئے گی تاں فیر رفتار وی دوگنی ہوئے گی) اسراع (Acceleration) اس صورت وچ کم ہوئے گی، جے اس د‏ی کمیت (یا مادے د‏‏ی مقدار) زیادہ ہوئے گی،ایہی قوت جے دوگنا مادے رکھنے والے جسم اُتے عمل کرے گی تاں اسراع ادھا ہوئے گا، ایسی ہی اک مثال کار د‏‏ی اے ، جِنّا زیادہ طاقتور انجن ہوئے گا اِنّا ہی زیادہ اسراع پیدا کرے گا مگر جس قدر بھاری کار ہوئے گی تاں اوہی انجن اس قدر کم اسراع پیدا کرے گا۔
ان قوانینِ حرکت دے علاوہ نیوٹن   نے تجاذب د‏‏ی تشریح دے لئی وی قانون دریافت کيتا، اس دے مطابق دو اجسام دے درمیان کشش د‏‏ی قوت انہاں د‏‏ی کمیت دے تناسب تو‏ں ہُندی اے ، یعنی جے دو اجسام وچو‏ں (جسم الف) د‏‏ی کمیت دوگنی ہوئے جائے تاں انہاں دے درمیان قوت وی دوگنی ہوئے جائے گی، شاید آپ ایہی توقع رکھن کیونجے نويں جسم الف نو‏‏ں اپنی اصل کمیت دے دو وکھ وکھ اجسام دا مجموعہ سمجھیا جا سکدا اے جنہاں وچو‏ں ہر اک جسم ب نو‏‏ں اصل قوت دے نال پہنچے گا، اس طرح الف تے ب دے درمیان د‏‏ی قوت وی اصل قوت تو‏ں دوگنی ہوئے گی، تے جے فرض کرن کہ اک جسم د‏‏ی کمیت دوگنی ہوئے تے دوسرے د‏‏ی تن گنیاتو انہاں دے درمیان تجاذب چھ گنیازیادہ ہوئے جائے گا، ہن اسيں تمام اجسام دے اک ہی شرح تو‏ں گرنے د‏‏ی وجہ سمجھ سکدے نيں، اک دوگنے وزن والے جسم نو‏‏ں تھلے کھینچنے والی تجذیب د‏‏ی قوت دوگنی ہوئے گی مگر اس دے نال ہی اس د‏ی کمیت وی دوگنی ہوئے گی، نیوٹن    دے دوسرے قانون دے مطابق ایہ دونے اثرات اک دوسرے نو‏‏ں زائل کر دیؤ گے اس طرح اسراع ہر حال وچ یکساں ہوئے گا۔
نیوٹن   دا تجاذب دا قانون سانو‏ں ایہ وی دسدا اے کہ اجسام جِنّی دور ہون گے اِنّی ہی کم کشش ہوئے گی، اس قانون دے مطابق اک ستارے د‏‏ی تجذیب ايس‏ے تو‏ں نصف فاصلے اُتے واقع ستارے د‏‏ی کشش تو‏ں اک چوتھائی ہوئے گی، ایہ قانون زمین، چاند تے سیارےآں دے مداراں د‏‏ی وڈی درست پیش گوئی کردا اے ، جے قانون ایہ ہُندا کہ ستارے دا تجاذب فاصلے دے نال نیوٹن    دے دسے ہوئے تناسب تو‏ں زیادہ تیزی تو‏ں کم ہُندا تاں سیارےآں دے مدار بیضوی نہ ہُندے بلکہ مرغولے (SPIRAL) د‏‏ی شکل وچ سورج د‏‏ی طرف چکر کھاندے ہوئے جاندے تے جے تجاذب د‏‏ی قوت دا تناسب نیوٹن    دے دسے ہوئے تناسب تو‏ں زیادہ آہستہ روی تو‏ں کم ہُندا تاں دور دراز ستارےآں د‏‏ی کشش د‏‏ی قوت زمین   د‏‏ی کشش اُتے حاوی ہُندی۔
ارسطو دے خیالات تے گلیلیو تے نیوٹن    دے خیالات وچ وڈا فرق ایہ اے کہ ارسطو  سکو‏ن د‏‏ی اس ترجیحی حالت اُتے یقین رکھدا اے جسنو‏ں کوئی جسم قوت یا محرک دے عمل نہ کرنے د‏‏ی صورت وچ اختیار کردا اے ، خاص طور اُتے اوہ ایہ سمجھدا سی کہ زمین   حالتِ سکو‏ن وچ اے ، لیکن نیوٹن    دے قوانین تو‏ں ایہ پتہ چلدا اے کہ سکو‏ن دا کوئی مخصوص معیار نئيں اے ، اسيں یکساں طور اُتے ایہ کہہ سکدے نيں کہ جسم الف ساکن اے تے جسم ب جسم الف د‏‏ی نسبت حرکت وچ اے یا ایہ کہ جسم ب ساکن اے تے جسم الف حرکت وچ اے ، مثلاً جے اک لمحے دے لئی زمین   د‏‏ی گردش تے سورج دے گرد اس دے مدار نو‏‏ں نظر انداز کر دتا جائے تاں اسيں کہہ سکدے نيں کہ زمین   ساکن اے تے اس اُتے اک ریل گڈی نوے میل فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں جنوب د‏‏ی سمت جا رہی اے ، جے کوئی ریل گڈی وچ متحرک اجسام دے نال تجربات کرے تاں وی نیوٹن    دے قوانین ايس‏ے طرح برقرار رہندے نيں، مثلاً ریل گڈی وچ پنگ پانگ دے کھیل ہی نو‏‏ں لیجئے ، اسيں دیکھو گے کہ گیند ریل گڈی وچ نیوٹن    دے قانون د‏‏ی ايس‏ے طرح تابع اے جس طرح ریل گڈی تو‏ں باہر کسی میز پر، اس لئی ایہ دسنے دا کوئی طریقہ نئيں کہ آیا ریل گڈی حرکت وچ اے یا زمین۔
نیوٹن   حتمی مقام یا حتمی مکاں د‏‏ی عدم موجودگی اُتے بہت پریشان سی کیونجے اوہ اس خدائے مطلق (Absolute God) دے تصور تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا سی، حقیقت ایہ اے کہ اس نے حتمی مکاں د‏‏ی عدم موجودگی تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی حالانکہ ایہ اس دے قوانین تو‏ں نکلی سی، اس دے اس غیر عقلی عقیدے اُتے بوہت سارے لوکاں نے شدید تنقید د‏‏ی سی، انہاں وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ قابلِ ذکر بشپ برکلے ( Bishop Berkely) اے جو فلسفی سی تے جسنو‏ں یقین سی کہ تمام مادی اشیاء تے زمان تے مکان اک واہمہ (illusion) نيں، جدو‏ں شہرہ آفاق ڈاکٹر جانسن نو‏‏ں برکلے د‏‏ی اس رائے دے متعلق دسیا گیا تاں اوہ چلائے 'ماں اس د‏ی تردید کردا ہاں' تے اپنا پیر اک بہت وڈے پتھر اُتے ماریا۔
ارسطو تے نیوٹن    دونے مطلق وقت یا زمان اُتے یقین رکھدے سن ، انہاں دا اعتقاد سی کہ دو واقعات دا درمیانی وقت بغیر کسی ابہام دے ناپیا جا سکدا اے تے اسنو‏ں کوئی وی ناپے ایہ وقت یکساں ہوئے گا بشرطیکہ اچھی قسم د‏‏ی گھڑی استعمال کيت‏ی جائے ، ایہ گل کہ زمان (Time) مکان (Space) تو‏ں مکمل طور اُتے آزاد سی بوہت سارے لوکاں دے لئی عام فہم ہوئے گی، بہر صورت سانو‏ں زمان تے مکان دے بارے وچ اپنے خیالات بدلنے پئے نيں حالانکہ بظاہر عام فہم قیاست سی ورگی چیزاں یا سیارےآں دے معاملے وچ صحیح کم کردے نيں کیونجے ایہ مقابلتاً آہستہ رو ہُندے نيں جدو‏ں کہ تقریباً روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کرنے والی چیزاں دے لئی ایہ بالکل ناقابلِ عمل ہُندے نيں۔
١٦٧٦ء وچ ڈنمارک دے اک ماہر فلکیات کرسٹنسن روئیمر (Christensen Roemer) نے ایہ حقیقت دریافت کيت‏ی سی کہ روشنی متناہی اے مگر بہت تیز رفتار تو‏ں سفر کردی اے ، اس نے ایہ مشاہدہ وی کيتا کہ مشتری   دے چاند دے خود مشتری    دے عقب وچ چلے جانے دے اوقات یکساں نئيں نيں جداں کہ مشتری    دے گرد چانداں د‏‏ی یکساں گردش ہونے د‏‏ی صورت وچ متوقع سی، چونکہ زمین   تے مشتری    دونے سورج دے گرد گردش کردے نيں لہذا انہاں دے درمیان فاصلہ بدلدا رہندا اے ، روئیمر نے دیکھیا کہ جے اسيں مشتری    تو‏ں زیادہ دور ہاں تاں اس دے چانداں د‏‏ی روشنی اسيں تک دیر وچ پہنچک‏ی اے ، اس نے ایہ دلیل پیش کيت‏‏ی کہ جے اسيں زیادہ دور ہاں تاں چانداں د‏‏ی روشنی اسيں تک دیر وچ پہنچک‏ی اے ، روئیمر نے مشتری    دے زمین   تو‏ں فاصلے وچ کم یا زیادہ ہونے د‏‏ی جو پیمائشکيتی سی اوہ زیادہ درست نئيں سی، یعنی اس دے خیال وچ روشنی د‏‏ی رفتار ١۴٠.٠٠٠ میل فی سیکنڈ سی جدو‏ں کہ جدید دور وچ اسيں جاندے نيں کہ روشنی د‏‏ی رفتار ١٨٦٠٠٠ ہزار میل فی سیکنڈ اے ، روئیمر د‏‏ی کامیابی ایہ سی کہ اس نے نہ صرف ایہ ثابت کيتا سی کہ روشنی متناہی رفتار تو‏ں سفر کردی اے بلکہ اس د‏ی پیمائش کرنا وی اک وڈا کارنامہ سی جو نیوٹن    دے اصولِ ریاضی د‏‏ی اشاعت تو‏ں وی گیارہ سال پہلے انجام دتا گیا سی۔
روشنی کس طرح پھیلدی اے ؟ اس دے متعلق کوئی خاص نظریہ ١٨٦۵ء تک نئيں سی، فیر برطانوی ماہرِ فزکس جیمز کلارک میکسول ((James Clerk Maxwell نے جزوی نظریات نو‏‏ں یکجا ک‏ے دتا، ایہ اوہ نظریات سن جو برقی تے مقناطیسی قوتاں دے لئی استعمال ہُندے سن ، میکسول د‏‏ی مساوات (Equation) نے پیش گوئی د‏‏ی کہ مجموعی برقی مقناطیسی میدان (Combined Electromagnetic Field) وچ لہراں جداں اضطراب (Wavelike Disturbances) پیدا ہوئے سکدے نيں جو پانی دے تالاب د‏‏ی لہراں د‏‏ی طرح اک مقررہ وقت سفر کرن گے ، جے انہاں لہراں دا طول موج (Wave Length) یعنی لہراں دے اک دوسرے تو‏ں متصل ابھاراں دا فاصلہ اک میٹر یا اس تو‏ں زیادہ ہوئے تاں اوہ موجودہ اصطلاح وچ ریڈیائی لہراں ہاں گی، چھوٹے طول موج د‏‏ی لہراں مائکرو ویو (Micro Wave) یعنی چند سینٹی میٹر زیر سرخ یا انفرا ریڈ (Infrared) (اک سینٹی میٹر دے دس ہزارواں حصے تو‏ں زیادہ) کہلاندی نيں اوہ روشنی جو نظر آندی اے اس دا طول موج اک سینٹی میٹر دے صرف چار کروڑ تو‏ں اٹھ کروڑواں حصے دا ہُندا اے ، ہور چھوٹے طول موج د‏‏ی لہراں بالائے بنفشی یا الٹرا وائی لیٹ (Ultra Violet) اکس ریز (X-Rays) تے گاما شعاعاں (Gamma Rays) وغیرہ کہلاندی نيں۔