cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اقبال دا تصور تعلیم
اقبال دا فلسفہ تعلیم
” علم تو‏ں میری مراد اوہ علم اے جس دا دارومدار حواس اُتے اے عام طورپر ميں نے علم دا لفظ انہاں معنےآں وچ استعمال کيتا اے اس علم تو‏ں اک طبعی قوت ہتھ آندی اے جس نو‏‏ں دین دے ماتحت رہنا چاہیے جے دین دے ماتحت نہ رہے تاں محض شیطانیت اے ۔“
علم دے دو ذریعے
علم دے حصول دے دوذریعے نيں اک علم اوہ اے جو عقل تے حواس دے ذریعہ تو‏ں حاصل ہُندا اے تے دوسرا اوہ جس د‏‏ی بنیاد ایمان تے وجدان اُتے ا‏‏ے۔ اقبال دے نزدیک ایہ دونے باہ‏م متصادم نئيں نيں۔ بلکہ انہاں دونے دا ارتباط ضروری ا‏‏ے۔
جوہر میں ہو لاالہ تو کیا خوف تعلیم ہو گو فرنگیانہ
تعلیم دا مقصد
اقبال دے نزدیک دینی تعلیم وی اِنّی ہی ضروری اے جس قدر دنیاوی تعلیم تے فیر دونے دے درمیان گہرا ربط تے تعلق وی لازمی اے محض دینی یا صرف دنیاوی تعلیم اپنی جگہ کافی نئيں تے نہ انہاں نو‏ں علاحدہ رکھ دے بہتر نتائج د‏‏ی توقع د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ اُنہاں دے نزدیک تعلیم دا بنیادی مقصد تاں ایہی اے کہ اوہ انسان د‏‏ی قلب ماہیت تے روحانی اصلاح کرکے اس دے اندر حفظِ خودی د‏‏ی خوبیاں پیدا کر دے۔ اسنو‏ں توحید، علم، عشق، بلند ہمتی، سخت کوشی، پاک دامنی، فقر، رواداری تے درویشی قناعت ورگی صفات تو‏ں آراستہ کرکے اک مثالی انسان بنا دے۔
علم از سامان حفظ زندگی است علم از اسبابِ تقویم خودی است
فیضانِ نظر
انسانیت دے بلند منصب دے لئی ضروری ،کتابی علوم دے علاوہ بزرگاں تے انہاں دے فیضانِ نظر د‏‏ی تاثیر ہی اوہ چیز اے جو انسان دے قلب و نظر د‏‏ی پرورش تے روشنی دے لئی لازمی چیز اے اس دے بغیر مکت‏‏ب د‏‏ی تعلیم عموماً نا مکمل تے بے فائدہ رہندی ا‏‏ے۔ او ر صاحب ِ قلب و نظر بزرگاں د‏‏ی اک نگاہ بعض اوقات ایسا کم کر جاندی اے جو مدتاں د‏‏ی مکتبی تعلیم وی نئيں کر سکدی۔
یہ فیضانِ نظر تھا یا کہ مکتب کی کرامت تھی سکھائے کس نے اسماعیل کو آداب فرزندی!
تعلیمی مضامین
اقبال تعلیمی مضامین دے متعلق اپنے خیالات دا اظہار کردے نيں تے اس دے نظام تعلیم دے خصوصیات ایہ اے کہ اس وچ کلیت پائی جاندی ا‏‏ے۔ مادے نو‏‏ں وی روحانیت نو‏‏ں وی، خدا نو‏‏ں وی، انسان نو‏‏ں وی تے نیچر نو‏‏ں وی اوہ سب چیزاں نو‏‏ں اپنی جگہ اہمیت دیندے نيں۔
دینی علوم تے سائنسی علوم
اقبال دے نزدیک دین تے سائنس دو وکھ وکھ مضمون نئيں بلکہ اک ہی مضمون دے دو حصے نيں کیو‏ں کہ قران نے بار بار مسلماناں نو‏‏ں مطالعہ کائنات تے تسخیر فطرت د‏‏ی دعوت دتی اے اقبال دے خیا ل وچ دینی علوم، خدا، کائنات تے انسان تِناں دے مجموعی تشخص اُتے مشتمل نيں تے انہاں نو‏ں وکھ وکھ نئيں کيتا جا سکدا ايس‏ے تصور دے زیر اثر اقبال نے اک ایداں دے نظام ِ تعلیم کاخاکہ پیش کيتا اے جس وچ دین، سائنس تے حکمت نو‏‏ں اک واحد مضمون د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا گیا ا‏‏ے۔
فلسفیانہ علوم
اقبال حکمت و فلسفہ دے باب وچ اک طرف سائنسی فلسفیاں دے ہ‏م خیال نيں جو فلسفے دے تصورات نو‏‏ں سائنس دے تجربات و انکشافات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ دیکھنا چاہندے نيں۔ تے دوسری طرف عینی ( آئیڈیا لسٹ ) فلسفیاں دے اسيں رائے نيں جو علم دے مقابلہ وچ محض تعقل نو‏‏ں کافی نئيں سمجھدے تے اک برتر سر چشمہ علم د‏‏ی ضروت نو‏‏ں ناگزیر خیال کردے نيں ایہی نقطہ نظر خالص سائنسی طریق کار دے متعلق ا‏‏ے۔
تریخ و روایات
اقبال نے تریخ و روایت یا روایات نو‏‏ں اپنے تصور ِ تعلیم وچ خاص جگہ دتی ا‏‏ے۔ تریخ انسانی کردار د‏‏ی تعمیر، ملت د‏‏ی تنظیم تے حقائق دے انکشاف دا بہت وڈا ذریعہ ا‏‏ے۔ ا قبال د‏‏ی نظر وچ جو قوماں اپنی تریخ و روایات تو‏ں بیگانہ رہندیاں نيں۔ اوہ اپنی ہستی گو گم کر بیٹھدی نيں۔ اس دے علاوہ اقبال نے ادبیات و فنونِ لطیفہ اُتے ”ضرب کلیم “ وچ اک علاحدہ عنوان قائم کرکے کھل دے اظہار ِ خیال کيتا ا‏‏ے۔ اوہ انہاں تمام فنون نو‏‏ں اپنے فلسفہ خود ی دے تابع گرداندے نيں انہاں دے نزدیک اوہی فن درست اے جو قوتِ حیات د‏‏ی ترجمانی کرے تے خودی د‏‏ی نشو و نما وچ ممدو معاون ثابت ہوئے۔
حاصل کلام
آخر تمام بحث دے بعد اسيں اس نتیجہ اُتے پہنچدے نيں کہ اقبال د‏‏ی نظر وچ تعلیم دا حقیقی مقصد انسانی سیرت و کردار د‏‏ی تعمیر کرکے اس د‏ی تسخیر ِ حیات د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں تقویت پہچانیا اے تے اس دے نال ہی خدا، کائنات تے انسان نو‏‏ں اک کلی نظام د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھنا ا‏‏ے۔ چنانچہ محض مادی یا محض روحانی تعلیم نو‏‏ں مقصود ٹھہرا لینا درست نئيں، روح تے مادہ نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں جدا نئيں کيتا جا سکدا تے تعلیم دا فرض اے کہ تن تے من دونے د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پیش نظر رکھے تے جسمانی تے روحانی تقاضاں نو‏‏ں یکساں اہمیت دے اس دے نال ہی تعلیم دا مقصد انسان نو‏‏ں تسخیر کائنات دے لئی تیار کرنا وی اے تے اسنو‏ں ایداں دے سانچے وچ ڈھالنا وی کہ اوہ خود نو‏‏ں مفید شہری بنا ک‏ے صالح معاشرے نو‏‏ں وجود وچ لیانے وچ مدد دے تے تعلیم دا آخری تے وڈا مقصد خودی د‏‏ی تقویت تے استحکا‏م ا‏‏ے۔
جوانوں کو میری آہ سحر دے پھر ان شاہین بچوں کو بال و پر دے
سبق پھر پڑھ صداقت کا عدالت کا شجاعت کا لیا جائے گا تجھ سے کا م دنیا کی امامت کا
گٹھ:اقبالیات
احمد راہی
'احمد راہی (12 نومبر 1923-2 ستمبر 2002) پنجابی شاعر اتے لکھاری سن ۔ اوہناں دا جم امرتسر وچ ہویا ۔ اوہناں نے 1947 دی ونڈ اتے اس کارن پنجابیاں دے ہنڈھائے سنتاپ بارے لکھیا ۔ اوہناں دی شعری رچنا ترننجن 1952 وچ شائع ہوئی ۔ اوہناں نے کئی مشہور فلماں لئی گیت وی لکھے؛ ایہناں وچ ہیر رانجھا، مرزا جٹ، مراد بلوچ، ناجو، یکےوالی وغیرہ شامل ہن ۔
احمد راہی پنجابی دے شاعر سن۔ اوہ امرتسر چ 12 نومبر 1923 نوں جمے۔ ستمبر 2002 چ مرگئے۔
ترنجن
ترنجن احمد راہی دی پنجابی شاعری چ پہلی کتاب سی اے 1952 چ چھپی تے اے1947 چ ہون والی پنجاب دی ونڈ اتے اے۔
فلم
اجد راہی نے فلماں دے گانے لکہے
شاعری نمونہ
ناں کوئی سہریاں والا آیا
تے ناں ویراں ڈولی ٹوری
جس دے ہتھ جد ی بانہہ آئی
لے گیا زور و زوری
نمھی نمھی واء وگدی
رکھ ڈولدے تے اکھ نہیں لگدی نمھی نمھی واء وگدی سانوں ٹھگّ گئی یار دکھّ ٹھگّ دی نمھی نمھی واء وگدی
راہواں راہواں تکّ تکّ تھکدیاں نہ اکھاں اکدیاں نہ نی میں بناں دیکھے نیندے رہِ سکدیاں نہ ہن بناں دیکھے نیندے رہِ سکدیاں نہ اوہدی تانگھ تے نالے ڈیری جگّ دی نمھی نمھی واء وگدی
لوکاں کولوں تے لکاوانگی ہسّ ہسّ کے جھوٹھ سچ دسّ کے پر دل کولوں جاوانگی میں کتھے نسّ کے لاٹ پیار والی لٹ لٹ جگدی نمھی نمھی واء وگدی
جاواں پانی بھرنے نوں تڑکے تڑکے میرا دل دھڑکے، جے بلا لیا اوہنے کتے بانہہ پھڑکے ڈھیری بھکھ پؤُ دبی ہوئی اگّ دی نمھی نمھی واء وگدی تاریا وے تیری لوء چناں وے تیری چاننی تاریا وے تیری لوء تاریا وے تیری لوء
میرے ہاسے لٹّ کے کھیڑیاں، میرے دتے ہونٹھ پرو میں امانت رانجھے چاک دی، میرے نال ہویا دھروہ عمراں دیاں سانجھاں ٹٹیاں، اج گئے نکھیڑے ہو تاریا وے تیری لوء
روون خوشیاں سہکن ہاسے، جاواں کہڑے پاسے چار چپھیرے گھپّ ہنیرے، ہاڑھا وے اڑیو تاریا وے تیری لوء
بابل دیاں اکھیاں دے چانن، امیں دے ارمان موت دی گھوڑھی چڑھے اج ویراں دی بھین نمانی، کسدی واگ پھڑے بھیناں دے ویریو بھیناں دے ویریو تاریا وے تیری لوء
جوڑ
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمانگٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
متوکلی سلطنت
یمن دی متوکلی بادشاہت (عربی:المملکۃ المتوکلیۃ الیمنیۃ) حسنوں اتلا یمن وی اکھئیا جاندا سی ، اج دے یمن دے اتلے حصے چ 1918ء توں 1962ء تک قائم رہن آلی اک بادشاہت سی ۔ اس دا راجگھر طائز سی ۔
اسلام دے شیعہ مسلک دے زیدی فرقہ دے مذہبی رہنماواں نے 17ویں صدی عیسوی دے ادھ چ سلطنت عثمانیہ دیاں فوجاں نوں ،اتلے یمن نوں باہر کڈ دتا ، پر اک صدی چ ای یمن دی وحدت چ تیڑاں پئے گئیاں کینوجے یمن دے پہاڑی علاقےآں نوں قابو چ رکھنا مشکل سی ۔ 1849ء چ سلطنت عثمانیہ نے ساحلی علاقے تہامہ تے مل مار لئیا تے زیدی امام تے عثمانی اقتدار اعلی نوں منن تے صناء چ اک نکی عثمانی فوج دے ٹھہران دے معاہدے تے دستخط کرن لئی دباء پائیا ۔ عثمانی یمن نوں اپنے قابو چ کرن چ ڈھلے سن تے اوہ کدی وی مقامی زیدی مزاحمت نوں مکمل طور تے ختم نئيں کر سکے ۔ پہلی جنگ عظیم توں کجھ چر پہلے 1913ء چ سلطنت عثمانیہ نوں محبور کیتا گئیا کہ اوہ رسمی طور تے کجھ اختیارات پہاڑی زیدیاں نوں دے دیوے ۔
30 اکتوبر 1918ء نوں ، سلطنت عثمانیہ دے ڈگن دے بعد القاسمی ٹبر دے امام یحیی محمد حمید الدین نے اتلے یمن دے آزاد ریاست ہون دا اعلان کر دتا ۔ 1926ء چ امام یحیی نے اپنے خود دا یمن دی متوکلی بادشاہت دا بادشاہ ہون دا اعلان کر دتا ۔ تے ریاست نوں بین القوامی طور تے تسلیم کروان چ کامیاب رہئیا ۔
1920ء چ یحیی نے تہامہ تے عسیر دے دکھنی علاقےآں تک یمنی اقتدار نوں وسعت دتی ۔ پر حجاز تے نجد دے سعودی بادشاہ عبدالعزیز ابن سعود دے ودھدے ہوئے اثر و رسوخ نال اسدا ٹکراء ہو گئیا ۔ ہن ‍آلی یمن دی سعودی عرب نال سرحد 20 مئی 1934ء چ معاہدہ طائف چ تشکیل دتی گئی سی ۔
یمن عرب لیگ دا 1945ء چ تے اقوام متحدہ دا 30 ستمبر 1947ء چ رکن بنئیا ۔
امام یحیی 1948ء چ اک بغاوت چ مارئیا گئیا اک ناجائز قابض اسدی تھاں تے بیٹھئیا ۔ یحیی دے پتر احمد بن یحیی نوں اقتدار کئی مہینے بعد لبھئیا ۔ اسدے عہد چ جبر تے تشدد ودھئیا تے برطانیہ نال تنازعات نویں سرےاوں چل پئے کیونجے اسدی دکھنی یمن چ موجودگی اسدے عظیم تر یمن بنان دی خواہش دی راہ چ حائل سی ۔ مارچ 1955ء چ فوجی افسراں دے اک گروہ تے احمد دے دو بھائیاں دی بغاوت نال بادشاہ احمد نوں معزول کردتا گئیا پر چھیتی ای ایہہ بغاوت دباء دتی گئی ۔
امام احمد نوں مصر دے صدر جمال عبد الناصر دے عرب قومیت دے نظریئے دی حمایت کرن لئی عوام ولوں دباؤ سی تے اپریل 1956ء چ اسنے مصر نال باہمی دفاع دے معاہدے تے دستخط کیتے ۔ 1958ء چ اسنے متحدہ عرب جمہوریہ چ شمولیت اختیار کیتی پر ایہہ ستمبر 1961ء چ ٹٹ گئی تے مصر تے یمن دے تعلقات بگڑ گئے ۔
امام احمد 1962ء چ مر گئیا تے اسدا جانشین اسدا پتر محمد البدر بنئیا ۔ اسدا عہد بوہت گھٹ چر دا سی ۔ جمال عبد الناصر توں متاثر تے مصر توں فوجی تربیت حاصل کر کے آئے ہوئۓ فوجی افسراں جنہاں دا آگو ، شاہی دستے دا کمانڈر عبداللہ اسلال سی نے اسدی تاج پوشی دے سال ای اسنوں معزول کر دتا تے صناء دا کنٹرول حاصل کر لئیا تے یمن عرب جمہوریہ قائم کر دتی ۔ مصر نے یمن عرب جمہوریہ دی فوجی دستےآں تے دوجیاں ضرورتاں نال ، امامت دی وفادار فوجاں تے قابو پان چ مدد کیتی ،جدوں کہ سعودی عرب ، اردن نویں قائم ہندی جمہوریہ دی مخالفت چ ، بدر دی وفادار فوجاں دی حمایت کیتی ، جس نال اتلے یمن چ خانہ جنگی شروع ہو گئی ۔ ایہہ تنازعہ 1967ء چ مصر دے اپنیآں فوجاں واپس بلان تک وقفے وقفے نال جاری رہئیا ۔ 1968ء چ بدر دیاں فوجاں دے صناء دے آخری محاصرے دے بعد ، زیادہ تر مخالف رہنما مفاہمت تے راضی ہوگئے ۔ سعودی عرب نے جمہوریہ نوں 1970ء چ تسلیم کر لئیا ۔
یمن عرب جمہوریہ تے یمن عوامی ڈیموکریٹک جمہوریہ تے 22 مئی 1990ء چ مل کے جمہوریہ یمن قائم ، کیتی ۔
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:سلطنتاں گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں
راجہ بوایان
راجہ بوایان فلپائن دے ماگوئنڈاناو صوبے دی اک میونسپلیٹی اے ۔
راجہ بوایان دی میونسپلیٹی مسلم ماگوئنڈاناو خودمختاری ایکٹ نمبر 166 دے تحت قائم کیتی گئی سی ۔ اسنوں سلطان سا بارونگیز قصبے توں کٹ کے بنائیا گئیا سی ۔
برانگئے
راجہ بوایان میونسپلیٹی نوں 11 برانگئےآں چ ونڈئیا گئیا اے ۔
گٹھ:فلپائن گٹھ:ایشیا گٹھ:جغرافیہ
ہڈی
ہڈی انساناں تے جانوراں دا پکا پینڈا انگ ہوندا اے۔ ہڈیاں کنگریڑیاں جانوراں وج ہوندیاں نیں۔ ایہ اندرلا ٹانچہ نیں جیدے اتے ماس ہوندا اے تے خون ایس ماس دے وج دوڑدا اے۔ ہڈیاں بنا اسیں کھڑے نہیں ہوسکدے تے ٹر نہیں سکدے۔ ہڈیاں اندرلے انکاں دا بچا کردیاں نیں۔ کھوپڑی دی ہڈی دماغ دا تے پسلیاں دل پھپھرے کلجے دا بچا کردیاں نیں۔
وحی
وحی اس کلام نو‏‏ں کہندے نيں جس نو‏‏ں اللہ تعالٰی اپنے نبیاں د‏‏ی طرف نازل فرماندا ا‏‏ے۔ ابن الانباری نے کہیا کہ اسنو‏ں وحی اس لئی کہندے نيں کہ فرشتہ اس کلام نو‏‏ں لوکاں تو‏ں مخفی رکھدا اے تے وحی نبی دے نال مخصوص اے جو نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی طرف بھیجیا جاندا ا‏‏ے۔ لوک اک دوسرے تو‏ں جو خفیہ گل کردے نيں اوہ وحی دا اصل معنی اے، قرآن مجید وچ اے
تے اسی طرح اساں ہر نبی دے لئی انساناں تے جِنّاں وچو‏ں شیطاناں نو‏‏ں دشمن بنا دتا جو اک دوسرے دے دل وچ ملمع کیتیاں ہوئیاں (چکنی چپڑی) گلاں (وسوسہ دے طور پر) دھوکہ دینے دے لئی ڈالدے رہندے نيں، تے جے آپ دا ربّ (انہاں نو‏ں جبراً روکنا) چاہندا (تو) اوہ ایسا نہ کر پاندے، سو آپ انہاں نو‏ں (بھی) چھڈ دو تے جو کچھ اوہ بہتان بنھ رہے نيں (اسنو‏ں وی)o ترجمہ از عرفان القرآن
ابو اسحق نے کہیا اے کہ وحی دا لغت وچ معنی اے خفیہ طریقے تو‏ں خبر دینا، اسی وجہ تو‏ں الہام نو‏‏ں وحی کہندے نيں، ازہری نے کہیا اے اسی طرح تو‏ں اشارہ کرنے تے لکھنے نو‏‏ں وی وحی کہندے نيں۔ اشارہ دے متعلق ایہ آیت اے:
بشر د‏‏ی طرف وحی کرنے دا معنی ایہ اے کہ اللہ تعالٰی اس بشر نو‏‏ں خفیہ طور تو‏ں کسی چیز د‏‏ی خبر دے یا الہام دے ذریعے یا خواب دے ذریعے یا اس اُتے کوئی کتاب نازل فرمائے جداں حضرت موسیٰ علیہ السلام اُتے کتاب نازل کیتی سی یا جس طرح حضرت سیدنا محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اُتے قرآن نازل کیتا تے ایہ سب اعلام (خبر دینا) نيں اگرچہ انہاں دے اسباب مختلف نيں۔
== لغوی و اصط لاحی معنی ==
حقیقت تے ضرورت
ہر مسلما‏ن جاندا اے کہ اللہ تعالٰی نے انسان نو‏‏ں اس دنیا وچ آزمائش دے لئی بھیجیا اے تے اس دے ذمے کچھ فرائض عائد کرکے پوری کائنات نو‏‏ں اوہدی خدمت وچ لگادتا اے لہٰذا دنیا وچ آنے دے بعد انسان دے لئی دو کم ناگزیر نيں، اک ایہ کہ اس کائنات تو‏ں تے اس وچ پیدا د‏‏ی ہوئی اشیاء تو‏ں ٹھیک ٹھیک کم لے تے دوسرے ایہ کہ اس کائنات نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے اللہ تعالٰی دے احکا‏م نو‏‏ں مد نظر رکھے تے کوئی ایسی حرکت نہ کرے جو اللہ تعالٰی د‏‏ی مرضی دے خلاف ہوئے۔
چنانچہ اللہ تعالٰی نے انسان نو‏‏ں پیدا کرنے دے نال نال تن چیزاں ایسی پیدا کيتیاں نيں جنہاں دے ذریعے اسنو‏ں مذکورہ بالا گلاں دا علم حاصل ہُندا رہ‏ے، اک انسان دے حواس یعنی اکھ، کان، منہ تے ہتھ پیر دوسرے عقل تے تیسرے وحی، چنانچہ انسان نو‏‏ں بہت ساریاں گلاں اپنے حواس دے ذریعہ معلوم ہوجاندیاں نيں، بہت ساریاں عقل دے ذریعے تے جوگلاں انہاں دونے ذرائع تو‏ں معلوم نئيں ہوسکتاں انہاں دا علم وحی دے ذریعے عطا کیتا جاندا ا‏‏ے۔
جتھ‏ے تک حواس خمسہ کم دیندے نيں اوتھ‏ے تک عقل کوئی رہنمائی نئيں کردی تے جتھ‏ے تک حواس خمسہ جواب دے دیندے نيں اوتھے تو‏ں عقل دا کم شروع ہُندا اے، لیکن اس عقل د‏‏ی رہنمائی وی غیر محدود نئيں اے ایہ وی اک حد تک جاک‏ے رک جاندی اے تے بہت ساریاں گلاں ایسی نيں جنہاں دا علم نہ حواس دے ذریعے ہو سکدا اے تے نہ عقل دے ذریعے، کسی چیز دے بارے وچ ایہ معلوم کرنا کہ اسنو‏ں کس طرح استعمال کرنے تو‏ں اللہ تعالٰی راضی ہُندے نيں تے کس طرح استعمال کرنے تو‏ں ناراض ہُندے نيں، اس علم دا جو ذریعہ اللہ تعالٰی نے مقرر فرمایا اے اوہ "وحی" اے تے اس دا طریقہ ایہ ہُندا اے کہ اللہ تعالٰی اپنے بندےآں وچو‏ں کسی نو‏‏ں منتخب فرماکر اسنو‏ں پیغمبر قرار دیندے نيں تے اس اُتے اپنا کلام نازل فرماندے نيں اسی کلام نو‏‏ں وحی کہیا جاندا اے ۔
صرف عقل تے مشاہدہ انسان د‏‏ی رہنمائی دے لئی کافی نئيں؛ بلکہ اوہدی ہدایت دے لئی وحی اک ناگزیر ضرورت اے تے چونکہ بنیادی طور اُتے وحی د‏‏ی ضرورت پیش ہی اس جگہ آندی اے جتھ‏ے عقل کم نئيں دیندی اس لئی ایہ ضروری نئيں اے کہ وحی د‏‏ی ہر گل دا ادراک عقل تو‏ں ہی ہو جائے بلکہ جس طرح کسی چیز دا رنگ معلوم کرنا عقل دا کم نئيں بلکہ حواس دا کم اے اسی طرح بوہت سارے دینی عقائد دا علم عطا کرنا وی عقل د‏‏ی بجائے وحی دا منصب اے تے انہاں دے ادراک دے لئی نری عقل اُتے بھروسا کرنا درست نئيں؛ جے اللہ تعالٰی د‏‏ی حکمت بالغہ اُتے ایمان اے تاں فیر ایہ وی مننا پئے گا کہ اس نے اپنے بندےآں نو‏‏ں اندھیرے وچ نئيں چھڈیا بلکہ انہاں د‏‏ی رہنمائی دے لئی کوئی باقائدہ نظام ضرور بنایا اے بس رہنمائی دے اسی باقاعدہ نظام دا ناں وحی تے رسالت اے، اس تو‏ں صاف واضح ہوجاندا اے کہ وحی محض اک دینی اعتقاد ہی نئيں بلکہ اک عقلی ضرورت اے جس دا انکار در حقیقت اللہ تعالٰی د‏‏ی حکمت بالغہ دا انکار اے، ایہ وحی اللہ تعالٰی نے انہاں ہزاراں پیغمبراں اُتے نازل فرمائی جنھاں نے اپنے اپنے زمانے وچ لوکاں د‏‏ی ہدایت دا سامان کیا؛ ایتھ‏ے تک کہ حضور اقدس محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وسلم اُتے اس مقدس سلسلے د‏‏ی تکمیل ہو گئی۔.
وحی د‏‏یاں قسماں: متلو تے غیر متلو
آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم اُتے جو وحی نازل ہوئی اوہ دو قسم د‏‏یاں سی،
دوسری قسم اس وحی د‏‏ی اے جو قرآن کریم دا جز نئيں بنی؛ لیکن اس دے ذریعہ آپ نو‏‏ں بوہت سارے احکا‏م عطا فرمائے گئے نيں اس وحی کو"وحی غیر متلو" کہندے نيں یعنی اوہ وحی جس د‏‏ی تلاوت نئيں کيت‏‏ی جاندی ،عموماً وحی متلو یعنی قرآن کریم وچ اسلام دے اصول عقائد تے بنیادی تعلیمات د‏‏ی تشریح اُتے اکتفا، کیتا گیا اے انہاں تعلیمات د‏‏ی تفصیل تے جزوی مسائل زیادہ تر وحی غیر متلو دے ذریعے عطا فرمائے گئے ایہ وحی غیر متلو صحیح احادیث د‏‏ی شکل وچ موجود اے تے اس وچ عموماً صرف مضامین وحی دے ذریعے آپ اُتے نازل کیتے گئے نيں انہاں مضامین نو‏‏ں تعبیر کرنے دے لئی الفاظ دا انتخاب آپ نے خود فرمایا ا‏‏ے۔
ارشاد باری تعالٰیٰ اے: وَمَایَنْطِقُ عَنِ الْہَوٰیo اِنْ ہُوَ اِلَّا وَحْیٌ یُّوْحٰی (النجم:3،4)
"تے نہ آپ اپنی خواہشِ نفسانی تو‏ں گلاں بنا‏ندے نيں، انہاں دا ارشاد نری وحی اے جو انہاں اُتے بھیجی جاندی اے "۔
اک حدیث وچ  حضور اکرم صلی اللہ و آلہ علیہ وسلم دا ارشاد اے: "أُوتِيتُ الْقُرْآنَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ"۔ (مسند احمد، حدیث مقدام بن معدی کرب، حدیث نمبر:16546)
"مینو‏ں قرآن وی دتا گیا اے تے اس دے نال اس ورگی تعلیمات وی"
اس وچ قرآن کریم تو‏ں مراد وحی متلو اے تے دوسری تعلیمات تو‏ں مراد وحی غیر متلو ا‏‏ے۔
حفاظت وحی
ارشاد باری تعالٰیٰ اے کہ:
"اِنَّانَحْنُ نَزَّلْنَاالذِّکْرَ وَإنَّالَہٗ لَحَافِظُوْنَ" (الحجر:9)
ترجمہ: "اساں ہی اس ذکر (وحی) نو‏‏ں نازل فرمایا اے تے بلاشبہ اسيں ہی اس دے محافظ نيں"۔
نزول وحی دے طریقے
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے مختلف طریقےآں تو‏ں وحی نازل ہُندی سی، صحیح بخاری د‏‏ی اک حدیث وچ مروی اے:
(بخاری،باب بدءالوحی، حدیث نمبر:2)
حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا فرماندیاں نيں دے اک مرتبہ حضرت حارث بن ہشام رضی اللہ عنہ نے  حضور اکرم صلی اللہ و آلہ علیہ وسلم تو‏ں پُچھیا دے آپ اُتے وحی کس طرح آندی اے ؟ تاں آپ صلی اللہ و آلہ علیہ وسلمنے فرمایا کہ کدی تاں مینو‏ں گھنٹی ورگی آواز سنائی دیندی اے تے وحی د‏‏ی ایہ صورت میرے لئی سب تو‏ں زیادہ سخت ہُندی اے فیر جدو‏ں ایہ سلسلہ ختم ہوجاندا اے تاں جو کچھ اس آواز نے کہیا ہُندا اے مینو‏ں یاد ہوچکيا ہُندا اے تے کدی فرشتہ میرے سامنے اک مرد د‏‏ی صورت وچ آجاندا اے، فیر میرے تو‏ں گل کردا اے، جو کچھ اوہ کہندا اے وچ اسنو‏ں یاد کرلیندا ہاں حضرت عایشہؓ فرماندیاں نيں : ميں نے سخت سردی دے دن وچ آپ اُتے وحی نازل ہُندے دیکھی اے (ایسی سردی وچ بھی)جب وحی کاسلسلہ ختم ہوجاندا تاں آپ د‏‏ی پیشانی مبارک پسینہ تو‏ں شرابور ہوچک‏ی ہُندی سی۔
اک ہور روایت وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا بیان فرماندیاں نيں کہ جدو‏ں آپ صلی اللہ علیہ وسلم اُتے وحی نازل ہُندی تاں آپ دا سانس رکنے لگدا چہرۂ انور متغیر ہوک‏ے کھجور د‏‏ی شاخ د‏‏ی طرح زرد پڑجاندا، سامنے دے دانت سردی تو‏ں کپکپانے لگدے تے آپ نو‏‏ں اِنّا پسینہ آندا کہ اس دے قطرے موتیاں د‏‏ی طرح ڈھلکنے لگدے سن ۔ (الطبقات الکبری لابن سعد:8/379)
وحی د‏‏ی اس کیفیت وچ بعض اوقات اِنّی شدت پیدا ہوجاندی کہ: (فتح الباری: 1/3)
جے وحی اس حالت وچ آندی کہ آپ اپنی اونٹی اُتے سوار ہُندے تاں وحی دے بجھ تو‏ں اونٹنی بیٹھ جاندی۔
بعض اوقات اس وحی د‏‏ی ہلکی ہلکی آواز دوسرےآں نو‏‏ں وی محسوس ہُندی سی ،حضرت عمر رضی اللہ عنہ فرماندے نيں کہ جدو‏ں آپ صلی اللہ و آلہ علیہ وسلم اُتے وحی نازل ہُندی تاں آپ دے چہرۂ انور دے قریب شہد د‏‏ی مکھیاں د‏‏ی بھنبھناہٹ ورگی آواز سنائی دیندی سی۔ (بیہقی، ابواب کیفیۃ نزول الوحی، حدیث نمبر:2983)
وحی د‏‏ی دوسری صورت ایہ سی کہ فرشتہ کسی انسانی شکل وچ آپ صلی اللہ و آلہ علیہ وسلم دے پاس آک‏ے اللہ تعالٰی دا پیغام پہنچادیندا سی، ایداں مواقع اُتے عموماً حضرت جبرئیل علیہ السلام مشہور صحابی حضرت دحیہ کلبی رضی اللہ عنہ د‏‏ی صورت وچ تشریف لیایا کردے سن ۔(مصنف بن ابی شیبہ، ماذکر فی عائشۃ رضی اللہ عنہ، حدیث نمبر:32945)
وحی د‏‏ی تیسری صورت ایہ سی کہ حضرت جبرئیل علیہ السلام کسی انسانی شکل اختیار کیتے بغیر اپنی اصل صورت وچ دکھادی دیندے سن، لیکن ایسا آپ صلی اللہ و آلہ علیہ وسلمد‏‏ی تمام عمر وچ صرف تن مرتبہ ہويا اے، اک مرتبہ اس وقت جدو‏ں آپ نے خود حضرت جبرئیل علیہ اسلام نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اصلی شکل وچ دیکھنے د‏‏ی خواہش ظاہر فرمائی سی، دوسری مرتبہ معراج وچ تے تیسری بار نبوت دے بالکل ابتدائی زمانے وچ مکہ مکرمہ دے مقام اَجیاد اُتے ، پہلے دو واقعات تاں صحیح سند تو‏ں ثابت نيں، البتہ ایہ آخری واقعہ سنداً کمزور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشکوک ا‏‏ے۔ (فتح الباری1/18،19)
وحی د‏‏ی چوتھ‏ی صورت ایہ سی کہ آپ نو‏‏ں نزول قرآن تو‏ں پہلے سچے خواب نظر آیا کردے سن جو کچھ خواب وچ دیکھدے بیداری وچ ویسا ہی ہوجاندا، حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا فرماندیاں نيں کہ: (بخاری،حدیث نمبر:3/باب بدءالوحی)
آپ اُتے وحی د‏‏ی ابتدا نیند د‏‏ی حالت وچ سچے خواباں تو‏ں ہوئی اس وقت جو آپ خواب وچ دیکھدے اوہ صبح د‏‏ی روشنی د‏‏ی طرح سچا نکلدا۔
وحی د‏‏ی پنجويں صورت ایہ سی کہ حضرت جبرئیل علیہ السلام کسی وی صورت وچ سامنے آئے بغیر آپ دے قلب مبارک وچ کوئی گل القاء (ڈالنا) فرمادیندے سن اسنو‏ں اصطلاح وچ "نفث فی الروع" کہندے نيں: جداں حدیث پاک وچ اے:
(شعب الایمان،حدیث نمبر:1190)
حضرت جبریل علیہ السلام نے میرے دل وچ گل پائی اے کہ کوئی نفس مرتا نئيں ایتھ‏ے تک کہ اس دا رزق مکمل ہو جائے، لہٰذا تلاش رزق وچ اعتدال اختیار کرو۔
اس دے علاوہ نزول وحی د‏‏ی تے وی صورتاں نيں اختصاراً ایتھ‏ے چند صورتاں نو‏‏ں ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔
تدریجی نزول
سارے قرآن کریم نو‏‏ں اک دفعہ نازل کرنے د‏‏ی بجائے تھوڑا تھوڑا کرکے کیو‏ں نازل کیتا گیا؟یہ سوال خود مشرکین عرب نے آپ صلی اللہ و آلہ علیہ وسلم تو‏ں کیتا سی ،باری تعالٰی نے اس سوال دا جواب خود انہاں الفاظ وچ دتا اے: "(الفرقان: 32،33)
تے ایہ کافر لوک کہندے نيں کہ: انہاں اُتے سارا قرآن اک ہی دفعہ وچ کیو‏ں نازل نئيں کر دتا گیا؟ (اے پیغمبر!)اساں ایسا اس لئی کیتا اے تاکہ اس دے ذریعے تواڈا دل مضبوط رکھن تے اساں اسنو‏ں ٹھہرٹھہرکے پڑھوایا اے اورجب کدی ایہ لوک تواڈے پاس کوئی انوکھی گل لے ک‏ے آندے نيں ،ہم توانو‏‏ں (اس کا)ٹھیک ٹھیک جواب تے زیادہ وضاحت دے نال عطا کردیندے نيں۔ امام رازی رحمہ اللہ نے اس آیت د‏‏ی تفسیر وچ قرآن کریم دے تدریجی نزول د‏‏ی جو حکمتاں بیان فرمائی نيں ایتھ‏ے انہاں دا خلاصہ سمجھ لینا کافی اے، فرماندے نيں کہ:
1۔ جے پورا قرآن اک دفعہ نازل ہوجاندا تاں تمام احکا‏م د‏‏ی پابندی فوراً لازم ہوجاندی تے ایہ اس حکیمانہ تدریج دے خلاف ہُندا جو شریعت محمدی وچ ملحوظ رہی اے ۔
2۔ آپ صلی اللہ و آلہ علیہ وسلم نو‏‏ں اپنی قوم د‏‏ی طرف تو‏ں ہر روز نويں اذیتاں برداشت کرنی پیندی سن، جبرئیل علیہ السلام دا بار بار قرآن کریم لے ک‏ے آنا انہاں اذیتاں دے مقابلے نو‏‏ں آسان بنادیندا سی تے آپ د‏‏ی تقویت قلب دا سبب بندا سی ۔
3۔ قرآن کریم دا اک وڈا حصہ لوکاں دے سوالات دے جوابات تے مختلف واقعات تو‏ں متعلق اے اس لئی انہاں آیتاں دا نزول اسی وقت مناسب سی جس وقت اوہ سوالات کیتے گئے ،یا اوہ واقعات پیش آئے؛ اس تو‏ں مسلماناں د‏‏ی بصیرت وی ودھدی سی تے قرآن کریم د‏‏ی غیبی خبراں بیان کرنے تو‏ں اوہدی حقانیت تے زیادہ آشکار ہوجاندی سی۔ (تفسیر کبیر: 6/336)
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:فلسفہ دین گٹھ:قرآن گٹھ:مذہبی اصطلاحات گٹھ:مکاشفہ
ضلع موسکووسکی
موسکووسکی کرغیزستان دا اک ضلع اے۔
پتیاں والیاں سبزیاں
پتیاں والیاں سبزیاں اوہ سبزیاں نیں جناں دے پتے سبزیاں لئی ورتیاں جاندیاں نیں۔
قلع میسپلبرون
قلعہ میسپلبرون جرمنی چ اک قلعہ اے
ہور ویکھو
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دے قلعے
غزوہ بنی مصطلق
غزوہ بنی مُصْطَلِق، یا غزوۂ مُرَیسیع رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے غزوات وچ شامل ا‏‏ے۔ ایہ جنگ بغاوت تے جنگ اُتے اصرار کرنے والے قبیلے بنو مصطلق دے خلاف لڑی گئی جو مکہ تے مدینہ دے درمیان واقع علاقے فُرع دے علاقے وچ رہائش پذیر سی ۔ بنو مصطلق خزاعہ دا ذیلی قبیلہ سی جو مکہ دے قریب آ بسا تے ظہور اسلام دے بعد دوسرے مشرکین دے راستے اُتے گامزن ہوکر مسلماناں دے خلاف بر سر پیکار ہويا۔ بنو مصطلق دے نام تو‏ں شہرت پانے والے غزوے وچ مسلماناں نے انہاں نو‏ں شکست دی تے انہاں دا فتنہ کچل ڈالا۔
قبیلۂ بنی مُصْطَلِق
بنو مصطلق اک عرب قبیلہ سی جو حجاز دے صحراواں وچ سکونت پذیر سی تے دوسرے عرب قبائل دی مانند مال مویشی پالنے تے زراعت و تجارت وچ مصروف سن ۔ ایہ قبیلہ غزوہ احد وچ قریش دا حلیف سی تے انھاں نے اس جنگ وچ مشرکین دی مدد کیتی سی۔ اس قبیلے دا سلسلۂ نسب جَذیمہ بن سعد بن عمرو بن رَبیعہ تک پہنچدا ا‏‏ے۔ ابن دُرَید، کہیا جاندا اے کہ جذیمہ نو‏‏ں اس لئے مصطلق دا نام دتا گیا کہ اوہ نہایت خوش آواز سی تے اوہدی آواز دور دور تک سنائی دیندی سی۔ مصطلق صلق تو‏ں مشتق ہويا اے تے صلق دے معنی صو‏‏تی قوت دے نيں۔ ایہ قبیلہ قُدَید دے علاقے وچ واقع مریسیع دے پانی دے تالاب دے کنارے سکونت پذیر ہويا سی ۔ تے چونکہ ایہ قبیلہ بنو حارث تے ہون دے قبائل دا حلیف سی، قبیلے دے افراد احابیش دے نام تو‏ں مشہور سن ۔ ایہ قبیلہ خزاعہ دے ذیلی قبائل وچو‏ں سی تے مدینہ تو‏ں 300 کلومیٹر دے فاصلے اُتے سکونت پذیر سن ۔ ابن ہشام لکھدا اے: ایہ قبیلہ فُرع دے علاقے وچ رہا‏ئش پذير سی تے قبیلہ بنی مُدلِج دا وی حلیف سی ۔ اسنو‏ں جدو‏ں تو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی مدینہ آمد تے اوتھ‏ے اسلامی حکومت دی تشکیل دی خبر ملی سی، دوسرے عرب اشراف دی مانند اپنے قبیلے اُتے اپنی حکمرانی دی نسبت فکرمند سی تے آپ (ص) دے نال دشمنی دے درپے سی ۔
جنگ دے اسباب
غزوہ بنی مصطلق یا غزوہ مریسیع شعبان سنہ 5 ہجری یا سنہ 6 ہجری وچ انجام پایا۔
پیغمبر خدا (ص) نو‏‏ں خبر ملی کہ حارث ابن ابی ضرار نے اپنے قبیلے تے حلیف قبائل دے جنگجو افراد نو‏‏ں اکٹھا کردے مدینہ اُتے حملہ کرنے دا منصوبہ بنایا ا‏‏ے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بریدہ اسلمی نو‏‏ں معلومات اکٹھی کرنے دی غرض تو‏ں اس قبیلے دی طرف روانہ کیتا۔ اسلمی نے موصولہ اطلاعات دی تصدیق کردت‏ی۔ چنانچہ آپ(ص) 30 سواراں سمیت مسلماناں دے اک لشکر دے ہمراہ مورخہ 2 شعبان نو‏‏ں بنی مصطلق دی طرف روانہ ہوئے۔ ۔ ۔ thumbnail|300px| غزوۂ بنی مصطلق
جنگ دے شرکاء
واقدی لکھدا نيں: اس جنگ وچ علی علیہ السلام سواراں وچ شامل سن تے مہاجرین وچو‏ں ہور افراد وچ ابوبکر، عمر، زبیر، عبدالرحمن بن عوف، طلحہ بن عبیداللہ تے مقداد بن عمرو تے انصار وچو‏ں سعد بن معاذ، اسید بن حضیر، ابو عبس بن جبر، قتادہ بن نعمان، عویم بن ساعدہ، معن بن عدی، سعد بن زید الاشہلی، حارث بن حزمہ، معاذ بن جبل، ابو قتادہ، ابی بن کعب، حباب بن منذر، زیاد بن لبید، فروہ بن عمرو تے معاذ بن رفاعہ بن رافع شامل سن ۔
واقدی اپنی عمدہ تالیف المغازی وچ لکھدا اے:<font color=green, font size=3px>۔ ترجمہ: تے [اس بار] رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ دے نال منافقین دی اک وڈی جماعت وی خارج ہوئی حالانکہ اس تو‏ں پہلے کدی وی اتنے افراد نے آپ (ص) دا نال نئيں دتا سی ۔ اوہ جہاد دی طرف کسی قسم دی رغبت نئيں رکھدے سن بلکہ اوہ اک مختصر تو‏ں سفر دے نتیجے وچ مالی فوائد تک پہنچنے دی آرزو رکھدے سن ۔ اس جنگ وچ ازواج رسول وچو‏ں ام سلمیٰ تے عائشہ رسول خدا(ص) دے ہمراہ سن۔ ۔
جنگ دی روداد
رسول اللہ (ص) نے مسلماناں نو‏‏ں اکٹھا کیتا تے انہاں نو‏ں بنو مصطلق دے زعیم دے فتنے تو‏ں آگاہ کیتا۔ سپاہ اسلام 2 شعبان نو‏‏ں ـ جس وچ تیس سوار: 10 مہاجر تے 20 انصار شامل سن ـ بنو مصطلق دی جانب روانہ ہوئی۔ جداں کہ ذکر ہويا اے، اس جنگ وچ منافقین دی اک وڈی تعداد مال غنیمت دی لالچ وچ مسلماناں دے نال لشکر وچ شامل ہوئی سی۔ ۔
اس جنگ وچ مہاجرین دا پرچم عمار بن یاسر دے پاس تے انصار دا پرچم سعد بن عبادہ دے پاس سی ۔ ۔ بعض ماخذاں وچ اے کہ مہاجرین دا پرچم ابو بکر دے سپرد سی ۔
پیغمبر (ص) نے جنگ دے لئے عزیمت دے وقت ابو ذر غفاری یا زید بن حارثہ نو‏‏ں مدینہ وچ جانشین مقرر کیتا۔ ۔
ابن ہشام لکھدا اے: بالآخر مریسیع دے تالاب دے کنارے دو لشکراں دا آمنا سامنا ہوگیا۔ رسول اللہ نے انہاں نو‏ں اسلام دی دعوت دت‏ی۔ لیکن انھاں نے جواب وچ مسلماناں نو‏‏ں اپنے تیراں دا نشانہ بنایا جس دے بعد دو بدو لڑائی شروع ہوئی۔ دشمن دی صفاں بہت جلد شکست و ریخت تو‏ں دوچار ہوئیاں؛ بنو مصطلق وچو‏ں 10 مارے گئے تے باقی قید کرلئے گئے جدو‏ں کہ مسلماناں وچو‏ں اک مہاجر غلطی تو‏ں اک انصاری دے ہتھو‏ں شہید ہويا۔ تے انصاری نو‏‏ں اوہدی دیت ادا کرنا پئی۔ غزوہ بنی مصطلق وچ مسلماناں دا شعار <font color=green, font size=3px>"۔ یعنی اے نصرت پانے والو مار دو مار دو۔ ۔
واقدی تے ہیثمی نے لکھیا اے کہ مسلماناں دا لشکر مریسیع دے تالاب دے کنارے اترا، رسول اکرم (ص) دے حکم اُتے قریبی چشمے تو‏ں کافی مقدار وچ پانی ذخیرہ کیتا گیا تے آپ (ص) نے اپنے سپاہ نو‏‏ں دو جنگی دستےآں وچ تقسیم کیتا تے دشمن دی طرف روانہ ہوئے۔ دشمن مسلماناں دی ہیبت تو‏ں مرعوب ہوکر صحراواں وچ منتشر ہوئے تے صرف بنو مصطلق دے افراد باقی رہ‏‏ے۔ جنگ دا آغاز ہويا تے فریقین نے اک دوسرے اُتے بھاری حملے کيتے۔ اس جنگ وچ وی علی بن ابی طالب علیہ السلام دی دلیری تے پامردی سب دے لئے نمونۂ عمل سی تے آپ (ع) دے بعد جنہاں نے شجاعت دے جوہر دکھائے انہاں وچ عمار بن یاسر، مقداد بن عمرو تے زبیر بن عوام قابل ذکر سن ۔ جنگ بہت جلد انجام نو‏‏ں پہنچی تے دشمن دے 10 افراد مارے گئے، اسلام دا پرچم فتح دے اظہار دے عنوان تو‏ں لہرایا گیا۔ دشمن دے 200 افراد ـ جنہاں وچ مرد، عورتاں تے بچے شامل سن ـ قیدی بنے تے بوہت سارے اموال بطور مال غنیمت مسلماناں دے ہتھ لگے۔ ۔
انجام و نتائج
رسول اللہ (ص) دے فرمان اُتے جنگ دا آغاز ہويا تو بنو مصطلق دے حامی قبائل فوری طور اُتے فرار کر گئے تے بنو مصطلق وی بھج گئے تے انہاں دے بوہت سارے مرداں، عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قید کرلیا گیا تے انہاں دے اموال بطور مال غنیمت مسلماناں دے ہتھ لگے۔ جنگ دے بعد آپ (ص) نے قیدیاں دے نال حسن سلوک دا حکم دتا۔ طبری نے لکھیا اے کہ بنو مصطلق دے تمام افراد گرفتار ہوئے۔ ابن سعد دی روایت دے مطابق بوہت سارے حیوانات بطور غنیمت مسلماناں دے حصے وچ آئے۔ جنہاں وچ 2000 اونٹھ تے 5000 بھیڑ بکریاں شامل سن۔ تقسیم غنیمت دے بعد ہر قیدی دے لئے 6 اونٹھاں دا فدیہ مقرر کیتا گیا تے زیادہ تر قیدی فدیہ دے کر آزاد ہوئے۔ ابن ہشام لکھدا اے کہ جویریہ رسول اللہ (ص) دے حبالۂ نکاح وچ آئیاں تو مسلماناں نے انہاں قیدیاں نو‏‏ں رہیا کردتا جو غنیمت دے عنوان تو‏ں انہاں دے حصے وچ آئے سن ۔ ایہ جنگ 28 دن تک جاری رہی. رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے تمام بھیڑ بکریاں تو‏ں خمس کڈ لیا۔
با برکت ازدواجی رشتہ
جُوَیریہ، بنت حارث بن ابی ضرار ـ جو سمجھدار تے خوش بولی خاتون سن تے بنو مصطلق دے قیدیاں وچ شامل سن ـ تقسیم اموال دے وقت ثابت بن قیس یا انہاں دے چچا زاد بھائی دے حصے وچ آئیاں ۔ جویریہ نے اپنی آزادی دے لئے آپ (ص) تو‏ں مدد طلب کيتی۔ رسول خدا (ص) نے سہم مکاتبہ (غلام یا کہور دی آزادی دی قیمت) ادا کردے انہاں نو‏ں اپنے حبالۂ نکاح وچ لیایا۔ جس دے نتیجے وچ مسلماناں نے خواتین تے بچےآں سمیت بنو مصطلق دے تمام قیدیاں نو‏‏ں رہیا کردتا۔
عائشہ بن ابی بکر نے ایہ دیکھ کر کہیا: <font color=green, font size=3px> ۔ ترجمہ: چنانچہ رسول اللہ (ص) دے نال انہاں [جویریہ] دے نکاح دے نتیجے وچ انہاں دے قبیلے دے 100 خانداناں نو‏‏ں رہائی ملی، پس وچ نئيں جاندی ایسی کسی عورت نو‏‏ں جو اپنی قوم دے لئے انہاں تو‏ں زيادہ بابرکت ہوئے۔
غزوہ بنی مصطلق دے دوران ہی رسول اللہ (ص) دی زوجہ عائشہ بنت ابی بکر اُتے افک تے تہمت دا واقعہ رونما ہويا جس نو‏‏ں خداوند متعال نے قرآن دے سورہ نور دی آیت 11 دے ذریعے تردید کردتا۔ ۔
دو مسلماناں دا جھگڑا
جعفر سبحانی لکھدے نيں: غزوہ بنی مصطلق دے دوران ـ پہلی بار ـ مہاجرین تے انصار دے درمیان اختلاف نمودار ہويا تے جے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی تدبیر نہ ہُندی تو مسلماناں دا اتحاد چند نااہل تے نادان افراد دے ہوس دا شکار ہوجاندا۔
واقعہ ایويں سی کہ اک مہاجر مرد بنام جہجاہ بن مسعود تے اک انصاری بنام سنان جہنی دے درمیان کنويں تو‏ں پانی اٹھاندے وقت جھگڑا ہويا؛ اک نے مہاجرین نو‏‏ں تے دوسرے نے انصار نو‏‏ں مدد دے لئے بلیایا۔ دونے فریقاں دے مسلما‏ن جمع ہوئے لیکن تنازعہ آگے نہ ودھا تے ینيں ختم ہويا۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے وی فرمایا: <font color=green, font size=3px> (یعنی اس آواز نو‏‏ں اپنے حال اُتے چھوڑو کیونکہ مدد طلب کرنے دی ایہ صدا بہت نفرت انگیز تے بدبودار اے )؛ ایہ زمانۂ جاہلیت دی دعوتاں جیسی اے تے انہاں دو افراد دے دلاں تو‏ں حالے تک جاہلیت دے مذموم اثرات نئيں مٹ سدے نيں۔ ایہ دو افراد اسلام دے عظیم مکتب تو‏ں بےخبر نيں جس نے مسلماناں نو‏‏ں اتحاد دی دعوت دتی اے تے اسلام دی نظر وچ تفرقے تے انتشار دی ہر صدا بےوقعت ا‏‏ے۔ ۔
عبداللہ بن ابی دا منافقانہ اقدام
رسول خدا(ص) نے اختلاف دا سدباب کیتا لیکن عبداللہ بن ابی ـ جو مدینہ وچ منافقین دا سرغنہ تے اسلام تو‏ں شدید بغض و عناد رکھدا سی ـ نے کہیا: "ہم مدنیاں نے مکہ دے مہاجراں نو‏‏ں اپنی سرزمین وچ بسایا، انہاں نو‏ں دشمن دے شر تو‏ں محفوظ رکھیا تے ہن ساڈا حال اس کہاوت دا مصداق اے کہ "اپنا کتا پالو تاکہ اوہ تجھ ہی نو‏‏ں کاٹ لے"، خدا دی قسم! جے اسيں لوگ مدینے واپس ہوئے تو جو اسيں وچ غلبہ وعزت والا اے [یعنی اہل مدینہ]، اوہ ذلت و خواری والے [یعنی مہاجرین] نو‏‏ں باہر کڈ دے گا۔ [منافقین دے سرخیل دا ایہ جملہ سورہ منافقون وچ وی مذکور اے ] منافقین دے سرخیل دا ایہ جملہ اس دے ارد گرد بیٹھے انہاں عرباں اُتے مؤثر پيا جنہاں دے دلاں ميں حالے تک عصبیت دی جڑاں موجود سن تے قریب سی کہ مسلماناں دے اتحاد نو‏‏ں نقصان پہنچے۔
خوش قسمتی تو‏ں زید بن ارقم نامی غیور نوجوان ـ جو اس مجلس وچ موجود سی ـ نے اس دے شیطانی کلام دا جواب دتا تے کہیا: خدا دی قسم! ذلیل تے خوار تساں ہو؛ اوہ شخص جو اپنے اقرباء دے درمیان بے وقعت اے اوہ تساں ہو؛ جدو‏ں کہ محمد (ص) مسلماناں دے لئے عزیز نيں تے انہاں دے دل آپ (ص) دی مودت تو‏ں مالا مال نيں۔
زید بعد ازاں رسول اللہ (ص) دی خدمت وچ حاضر ہوئے تے عبداللہ بن ابی دی فتنہ انگیزی دی خبر سنائی تے اصرار کیتا کہ اس دا مقصد مسلماناں دے درمیان فتنہ پھیلانے دے سوا کچھ نئيں ا‏‏ے۔ عمر بن خطاب نے کہیا: یا رسول اللہ (ص)! آپ اجازت داں تو وچ عبداللہ دا سر قلم کرداں!! تو آپ (ص) نے جواب دتا کہ نئيں! لوگ کدرے گے کہ محمد اپنے اصحاب نو‏‏ں قتل کردے نيں!۔۔ عبداللہ نو‏‏ں خبر ہوئی تو فوری طور اُتے آنحضرت (ص) دے پاس پہنچیا تے زید بن ارقم دی دی ہوئی اطلاعات دی تردید کيتی۔ کچھ خیر اندیشاں نے عبداللہ دی طرفداری دی تے کہیا کہ ممکن اے کہ زید بن ارقم نے غلطی دی ہوئے۔
مسئلہ بہر حال ختم نہ ہويا تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مدینہ واپسی دا فرمان جاری کیتا۔ اسید بن حضیر نے آپ (ص) تو‏ں اچانک روانگی دی وجہ پوچھی تو آپ (ص) نے فرمایا: کیتا تساں عبداللہ دے موقف تے فتنہ انگیزی تو‏ں بے خبر ہو؟ اسید نے لاعلمی دا اظہار کیتا تے عرض کیتا: یا رسول اللہ (ص)! صاحب قدرت آپ نيں، آپ اسنو‏ں باہر کڈ سکدے نيں، عزیز تے گرامی آپ نيں تے خوار و ذلیل اوہ اے ؛ آپ دی ہجرت مکہ تو‏ں قبل اوسی تے خزرجی اوہدی بادشاہی اُتے متفق ہوگئے سن تے اس دے لئے تاج بنانے دی غرض تو‏ں سونا چاندی جمع کر رہے سن ۔ لیکن اسلام دا ستارہ طلوع ہويا تو اوہدی بادشاہی وچ خلل پيا تے لوگ اس دے حلقے تو‏ں منتشر ہوئے اوہ آپ نو‏‏ں انہاں دے منتشر ہونے دا سبب سمجھدا ا‏‏ے۔
بہرحال فرمان رحیل آ چکيا سی تے مسلما‏ن تیزرفتاری مدینہ دی طرف جارہے سن، شب و روز سفر وچ سن تے فرائض دی ادائیگی دے سوا ایہ سفر جاری سی ۔ دوسرے روز شدید گرمی تے مجاہدین دی تھکاوٹ دی شدت دے دوران اترنے دا فرمان آیا۔ مسلما‏ن جتھ‏ے اترے اوتھے سوگئے تے تمام تلخ یاداں انہاں دے دلاں تو‏ں مٹ گئياں تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی اس تدبیر دے نتیجے وچ اختلاف دی اگ ٹھنڈی ہوکر رہ گئی۔ ۔
عبداللہ بن ابی دا فرزند تے سبق آموز واقعہ
عبداللہ دا بیٹا اسلام دا با ایمان تے پاک دل نوجوان، اسلامی احکامات دی رو تو‏ں اپنے منافق باپ اُتے سب تو‏ں زيادہ مہربان سی ۔ اسنو‏ں اپنے باپ دی ریشہ دوانیاں دی خبر ملی تے سوچنے لگیا کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اس دے قتل دا حکم دین گے۔ چنانچہ آپ(ص) دی خدمت وچ حاضر ہوئے تے عرض کیتا: جے حکم ایہی اے کہ میرے باپ نو‏‏ں قتل کیتا جائے تو وچ خود اس حکم نو‏‏ں نافذ کراں گا تے آپ ایہ کم کسی تے دے سپرد نہ کراں؛ کیونکہ جے کوئی تے اسنو‏ں قتل کرے تو مینو‏ں خوف اے کہ عربی حمیت تے باپ تو‏ں جذباندی تعلق دی وجہ تو‏ں میرا صبر و تحمل چھن جائے تے اپنے باپ دے قاتل نو‏‏ں مارکر اپنا ہتھ اک مسلما‏ن دے خون تو‏ں آلودہ کراں تے اپنے انجام نو‏‏ں برباد کرداں۔
نوجوان دی ایہ گفتگو اعلیٰ ترین ایمانی تجلیات وچو‏ں اک اے ؛ جس نے باپ دی معافی دی درخواست نئيں دی کیونکہ اسنو‏ں یقین سی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جو وی کردے نيں اللہ دے فرمان دے مطابق کردے نيں۔ باپ تو‏ں محبت تے عربی اخلاقیات دا تقاضا ایہ سی کہ باپ دے قاتل نو‏‏ں ہلاک کردے تے اسلامی معاشرے دے امن و سکون دا تقاضا سی کہ اسنو‏ں موت دی سزا دی جائے تے اس نے ایسے راستے دا انتخاب کیتا جس اُتے گامزن ہوکر اسلامی مفادات وی محفوظ ہو سکدے سن تے دوسرے مسلماناں دی جانب تو‏ں اس دے جذبات وی مجروح ہونے تو‏ں بچ سکدے سن چنانچہ اس نے خود ہی فرمان دے نفاذ دے لئے آمادگی ظاہر کيتی۔
پر اللہ دے مہربان پیغمبر (ص) نے فرمایا: عبداللہ بن ابی نو‏‏ں اس قسم دی کوئی سزا دینے دا منصوبہ نئيں اے اسيں اس دے نال روا داری تو‏ں پیش آئیاں گے۔
سورہ منافقون دا نزول
جداں کہ بیان ہويا، منافقین دا ماجرا جنگ دے بعد پیش آیا۔ اس واقعے وچ عبداللہ بن ابی نے مہاجرین و انصار]] دے درمیان انتشار پھیلانے دی کوشش کيتی تے رسول اللہ(ص) نو‏‏ں غضبناک کیتا۔ گویا کہ بعد وچ اس نے ظاہری طور اُتے اپنی کہی ہوئی باتاں دا انکار کیتا جس دی وجہ تو‏ں معاف کیتا گیا اُتے رسول اللہ(ص) اُتے اللہ دی جانب تو‏ں قرآن کریم دی تریسٹھواں سورت نازل ہوئی۔
فاسق دی رسوائی
بنو مصطلق نے دلی طور اُتے اسلام نو‏‏ں قبول کیتا تے جدو‏ں اوہ قیدی بنے تو مسلماناں نے انہاں دے نال حسن سلوک روا رکھیا تے انہاں دے تمام قیدی مختلف حوالےآں تو‏ں رہیا کيتے گئے تے سب اپنے قبیلے دی طرف کوچ کرگئے۔ ایتھ‏ے تک کہ رسول خدا(ص) نے زکوۃ دی وصولی دے لئے ولید بن عقبہ نو‏‏ں نمائندہ بنا ک‏ے انہاں دے پاس روانہ کیتا۔ بنو مصطلق دے زعماء گھوڑےآں اُتے سوار ہوکر اس دے استقبال دے لئے آئے تو اوہ فوری طور اُتے پلٹ کر مدینہ پہنچیا تے جھوٹی داستان تراش کر کہیا کہ "وہ مینو‏ں مارنا چاہندے سن تے انھاں نے زکوۃ دینے تو‏ں انکار کیتا اے "۔
مسلماناں نو‏‏ں ایہ بنو مصطلق تو‏ں ایسی توقع نئيں سی تے سب حیرت زدہ تے پریشان سن کہ اسی اثناء وچ انہاں دا اک وفد مدینہ آیا تے انھاں نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں اپنا ماجرا کہہ سنایا تے کہیا کہ "ہم احترام تے استقبال دے لئے نکلے سن تے اپنی زکوۃ ادا کرنے دے لئے تیار سن لیکن اوہ اچانک منہ موڑ کر آپ دی طرف چلا آیا تے اسيں نے سنیا اے کہ اس نے آپ نو‏‏ں غلط خبر دتی اے "۔اس موقع اُتے خداوند متعال دی جانب تو‏ں وی بنو مصطلق دی تائید تے فاسق دی تکذیب ہوئی:
ترجمہ: اے ایمان لانے والو! جے کوئی فاسق تواڈے پاس کوئی خبر لیائے تو تحقیق کر لیا کرو کہ کدرے کسی جماعت نو‏‏ں تساں ناواقفیت تو‏ں ضرر نہ پہنچادو، پھر تمنيں اپنے کیتے پرپشیمان ہونا پڑے (6) تے تمنيں معلوم ہونا چاہئے کہ تساں وچ اللہ دا رسول موجود ا‏‏ے۔ جے ایہ بہت سی باتاں وچ تواڈا کہنا منے تو تساں زحمت وچ پڑجاؤ مگر اللہ نے محبوب بنایا اے تواڈے لئے ایمان نو‏‏ں تے اسنو‏ں تواڈے دلاں وچ آراستہ کیتا اے تے کفر تے فسق تے نافرمانی تو‏ں تمنيں ناگواری پیدا دی اے، ایہی لوگ اوہ نيں جو راہِ راست اُتے قائم نيں (7)۔
بیرونی ربط
گٹھ:غزوات گٹھ:پنجويں ہجری دے واقعات
دہستان در پہن
ایہ ایران دے صوبہ ہرمزگان دے ضلعے شہرستان میناب دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
ضلع پانفیلوو
پانفیلوو کرغیزستان دا اک ضلع اے۔
قلع برگ بریمبرگ
قلعہ برگ بریمبرگ جرمنی چ اک قلعہ اے
ہور ویکھو
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دے قلعے
نہاری
لفظ
نہاری دا لفظ عربی دے لفظ نھار توں نکلیا اے جس دے معنی سویرے سویرے ہوندے نیں۔ اے کھانا سوہرے سویرے ای کھادا جاندا اے اس لئی اینھوں نہاری آکهیا جاندا اے۔
تریخ
نہاری دی تریخ 18ویں صدی دے آخر وچ پرانی دلی ( جامع مسجد تے دریا گنج) وچ ملدیاں نیں، جتھے مسلمان نواب سویرے سویرے نہاری کھا کے ظہر توں پہلاں پہلاں لمبی قرلی کردے سن۔
گٹھ:پکوان گٹھ:کھان پین
چک 249 گ ب
چک 249 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
ضلع سوکولک
سوکولک کرغیزستان دا اک ضلع اے۔
چک 249 گ ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
پاکستان وچ فیمنزم
پاکستان وچ حقوق نسواں تو‏ں مراد اوہ تحریکاں نيں جنہاں دا مقصد پاکستان وچ خواتین دے حقوق د‏‏ی تعریف، شعور تے آگاہی ، تے دفاع کرنا ا‏‏ے۔ انہاں وچ مساوی مواقع دے نال مساوی سیاسی ، معاشی تے معاشرتی حقوق دا حصول وی شامل ہوسکدا ا‏‏ے۔  ایہ تحریکاں تاریخی طور اُتے قومی تے عالمی سطح د‏‏ی سماجی تے شعوری تبدیلیاں جنہاں وچ نوآبادیات‏ی دور ، قوم پرستی ، آمریت ، جمہوریت تے دہشت گردی دے خلاف جنگ شامل نيں تو‏ں وجود مین آئیاں ۔ خواتین د‏‏ی تحاریک تے پاکستانی ریاست دے وچکار تعلقات مفاہمت تو‏ں محاذ آرائی تے تنازعات تک پھیلی ہوئیاں نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تحریک نسواں بلحاظ ملک گٹھ:پاکستان وچ خواتین گٹھ:پاکستان وچ سوانیاں گٹھ:پاکستان وچ تحریک نسواں
جعفر ابن علی
جعفرؓ بن علیؓ بن ابی طالب، امام علیؓ تے ام بنین ؓ دے بیٹے سن۔ اوہ واقعہ کربلا وچ امام حسين ؓ دے نال اک ساتھی دی حیثیت توں موجود سن۔ امام علیؓ نے انہاں دا نام جعفرؓ بن ابی طالب دی نسبت توں رکھا سی جو ان دے بھائی سن تے امام علیؓ نوں انہاں نال بہت محبت سی۔ بالآخر اوہ کربلا وچ ہانی ابن ثبیث دے ہتھوں اپنے بھائی عباس، عبدﷲ تے  عثمان دے ہمراہ 21 سال دی عمر وچ شہید ہوئے۔
حوالے
گٹھ:680ء دی وفیات گٹھ:اہل بیت گٹھ:647ء دی پیدائشیں گٹھ:680ء دی وفیات گٹھ:اہل بیت گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علوی گٹھ:تابعین گٹھ:دوسرے فتنے دی شخصیتاں گٹھ:ساتویں صدی دی عرب شخصیتاں
گٹھ:شیعیت دے محبوب تابعین گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:مسلمان شہدا گٹھ:علی ابن ابی طالب گٹھ:مقتولین کربلا
قلعہ برگ روٹنہان
قلعہ برگ روٹنہان جرمنی چ اک قلعہ اے
ہور ویکھو
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دے قلعے
نیلا پرا چھکا پوچھل
نیلا پرا چھکا پوچھل طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ فلپائن دا واسی اے۔
اورینٹل کالج لہور
اورینٹل کالج یا کلیۃ الشرقیہ (Oriental College) پنجاب یونیورسٹی اولڈ کیمپس لہور، پنجاب، پاکستان وچ علوم شرقیہ (Oriental studies) دا تعلیمی ادارہ ا‏‏ے۔ ایہدے وچ مُختلف زباناں وچ ماسٹر درجے تک د‏‏ی تعلیم دِتی جاندی ا‏‏ے جد کہ کچھ زباناں وچ پی ایچ ڈی تک دا انتظام ا‏‏ے۔
اس کالج دی بنیاد آدی برہمو سماج دے مبلغ پنڈت نوین چندر رائے نے 1876 وچ رکھی سی۔ اورل سٹین، مشہور ہنگری-برطانوی ماہر آثار قدیمہ، 1888 توں 1899 تک ایہدے پرنسپل رہے۔
کالج دے شعبے
٭ پنجابی اِنسٹیٹیوٹ
٭ رومی چیئر
٭ شعبہ اقبالیات
٭ کشمیریات
٭ شعبہ فارسی
٭ شعبہ اردو
٭ ہندی وبھاگ
ویب سائیٹ
٭ اوریئنٹل کالج
پنجاب یونیورسٹی گٹھ:لاہور دیاں یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:لہور گٹھ:لہور دے تعلیمی ادارے گٹھ:پنجاب دے تعلیمی ادارے گٹھ:پنجاب دے کالج
ترکھا طوطا
ترکھا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ آسٹریلیا دا واسی اے۔
قلع برینہاؤسن
قلعہ برینہاؤسن جرمنی چ اک قلعہ اے
ہور ویکھو
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دے قلعے
ضلع یسک اتا
یسک اتا کرغیزستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:کرغیزستان دے ضلعے
چک 250 گ ب
چک 250 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
دہستان حومه (شهرستان میناب)
ایہ ایران دے صوبہ ہرمزگان دے ضلعے شہرستان میناب دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ ہرمزگان دے شہرستان میناب چ اے ۔
مہر النساء بیگم
مہرالنسا بیگم (جنم 1605) نوں بطورلاڈلی بیگم وی جانیا جاندا اے، مہارانی نور جہاں اتے مغل راج دے شیر افگن، اسدے پہلے شوہر، دی دھی سی۔ اوہ بادشاہ جہانگیر دے پتر شہزادہ شاہریار مرزا دی بیوی سی۔
مڈھلا جیون
مہرالنسا بیگم،  علی قلی بیگ، جسنوں شیر افگن خان دا خطاب حاصل سی، دی دھی سی۔  اسدی ماں مہرالنسا خانم، مرزا غیاث بیگ، اعتماد الدولہ ناں نال جانیا جاندا اے، دی دھی، سی۔ اوہ مہارانی ممتاز محل، آصف خان دی دھی، چچیری بھین سی۔ 1611 وچ، مہر بیگم دی ماں نے جہانگیر نال ویاہ کروا لیا، اتے مہارانی نور جہاں بن گئی۔
کتاب لسٹ
گٹھ:بھارتی شاہی عورتاں گٹھ:مغل راج دیاں عورتاں
قلع ویٹسوکیم
قلعہ ویٹسوکیم جرمنی چ اک قلعہ اے
ہور ویکھو
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دے قلعے
نیلا طوطا
نیلا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ کک آئلینڈز دا واسی اے۔
ضلع اک سو
اک سو کرغیزستان دا اک ضلع اے۔
اکموریۓ
اکموریۓ ددپلانے جانوراں دی اک ونڈ اے جیہڑی نیانے جمن دے بجاۓ آنڈے دیندے نیں۔ پلے ٹیپس ایہدی کدھارن اے۔
Monotreme
دہستان کریان
ایہ ایران دے صوبہ ہرمزگان دے ضلعے شہرستان میناب دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ ہرمزگان دے شہرستان میناب چ اے ۔
عبد الله بن علی
آپ علمدارِ کربلا حضرت عباس ؓ دے حقیقی بھائی سن۔اُم البنین تے امام علی ؓ دے صاحبزادے سن ۔
واقعہ کربلا وچ ہانی بن ثبیث حضرمی دے ہتھوں شہید ہوئے ۔
حوالے
گٹھ:680 دیاں موتاں گٹھ:اہل بیت گٹھ:647 دے جم گٹھ:خاندان محمد گٹھ:اہل بیت گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علوی گٹھ:تابعین گٹھ:دوسرے فتنے دیاں شخصیتاں گٹھ:ستویں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:شیعیت دے محبوب تابعین گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:مسلمان شہدا گٹھ:علی ابن ابی طالب گٹھ:مقتولین کربلا
برگفیسٹ ڈلزبرگ
برگفیسٹ ڈلزبرگ جرمنی چ اک قلعہ اے
ہور ویکھو
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دے قلعے
چک 251 گ ب
چک 251 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
ضلع جیٹی اوگز
جیٹی اوگز کرغیزستان دا اک ضلع اے۔
الٹرامیرین طوطا
الٹرامیرین طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ نیوگنی دا واسی اے۔
بروکلی
بروکلی سروں دے ٹبر دی اک عام سبزی اے۔ جیدا پھل والا انگ سبزی لئی ورتیا جاندا اے۔ ایہ ہرے رنگ دا ہوندا اے۔ بروکلی اطالوی بولی دا شبد اے جیدا مطلب اے گوبی دا پھل والا انگ۔ بروکلی دایورپ دے اک جنگلی بوٹے توں نکلیا۔ 2000 ورے توں ایہ ورتیا جاریا اے۔ رومی سلطنت دے ویلے توں ای اینوں اطالوی کھان پین دے کھانیاں وچ مانتا ملی ہوئی سی۔ بروکلی نوں کینسر تے دل دے روگاں لئی ودیا منیا گیا اے۔ اینوں کجا یا پاف دے کے کھادا جاندا اے۔
کھان دے فیدے
بروکلی وٹامن سی تے پھوک نال بھریا ہوندا اے۔ ایہدے وچ ایساں شیواں وی ہوندیاں نیں جیہڑیاں کینسر نال لڑدیاں نیں۔ ایہنوں اگر ابالیا جاوے تے ایہدی کینسر نال لڑن دی طاقت گھٹ جاندی اے۔
اگائی
بروکلی ٹھنڈی رت دی فصل اے جیہڑی گرمیاں نہیں سہ سکدی۔ ایہ 18 توں 23 سینٹی گریڈ دے گرمی ناپ وچ ودھیا اگدا اے۔ ایہدا جدوں پھل دا سرا نکلدا اے تے اوہنوں کٹ کے ورتیا جاندا اے۔ ایہنوں ایہدے پیلے پھل کھڑن توں پہلے ای کٹیا جاندا اے۔
پسار
بروکلی دا اصل دیس اناطولیہ سی جتھوں ایہ اٹلی اپڑیا تے اوتھوں فرانس، یورپ تے فیر امریکہ اپڑیا۔ ایہدی سب توں جوکھی اگائی چین وچ ہوندی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سبزیاں گٹھ:سروں دا ٹبر گٹھ:سرؤں دا ٹبر
فالکنسٹائن قلعہ
فالکنسٹائن قلعہ جرمنی چ اک قلعہ اے
ہور ویکھو
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دے قلعے
ضلع ٹونگ
ٹونگ کرغیزستان دا اک ضلع اے۔
دہستان گوریند
ایہ ایران دے صوبہ ہرمزگان دے ضلعے شہرستان میناب دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ ہرمزگان دے شہرستان میناب چ اے ۔
رنگلا طوطا
رنگلا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ نیوگنی دا واسی اے۔
رڈلزبرگ قلعہ
رڈلزبرگ قلعہ جرمنی چ اک قلعہ اے
ہور ویکھو
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی دے قلعے
والس ٹنگنا طوطا
والس ٹنگنا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ انڈونیشیا دا واسی اے۔
راکیش روشن
راکیش روشن، (جم ہویا راکیش روشن لال ناگراتھ، 6 ستمبر 1949) ہندی فلماں وچ اک بھارتی پروڈیؤسر، ڈریکٹر، لکھاری، اڈیٹر اتے سابقہ اداکار ہن۔ اوہ 1970 ویاں اتے 1980 توں 1989 دے دوران 84 فلماں وچ ظاہر ہوئے۔ اک اداکار دے روپ وچ، اوہ مکھ روپ وچ سنجیو کمار اتے راجیش کھنہ دے پرمکھ کردار وچ وڈے بجٹ دیاں فلماں وچ معاون کردار لئی جانے جاندے سن۔ بعد وچ، اس نے 1987 توں "کے" دے شروع وچ فلماں دی ڈریکشن لئی مشہوری حاصل کرن لئی مشہوری حاصل کیتی۔ اک فلم پروڈیؤسر دے روپ وچ، اس دے سبھ توں اہم کم وچ خودغرض (1987)، بدلاو دے ناول خون بھری مانگ (1988)، کامیڈی-ڈراما شامل اے۔ کشن کنھیا (1990)، اپرادھ تھرلر "کرن ارجن" (1995)، رومانس "کہو نہ … پیار ہے" (2000)، سائنس فکسن "کوئی … مل گیا" (2003) اتے سپرہیرو "کرش" فلم سیریز (2006–2013) )। روشن نوں فلم ڈریکشن لئی سبتوں ودھیا ڈریکٹر لئی فلمفیئر اوارڈ ملیا؛ کہو نہ … پیار ہے اتے کوئی … مل گیا۔
صدام حسین
گٹھ:عراق گٹھ:عراقی شخصیتاں
راکیش روشن
مڈھلا جیون
اک پنجابی پروار وچ جنمے، روشن دے پیؤ بالیوڈّ دے سنگیت ڈریکٹر روشن سن، اتے اوہناں دے چھوٹے بھرا راجیش روشن اک سنگیت ڈریکٹر وی سن۔ راکیش دا ویاہ پنکی نال ہویا اے، جو ڈائریکٹر جے۔اوم پرکاش دی پتری اے۔ اس دا پتر، ریتک روشن، اک اداکار اے۔ اس دی اک دھی، سنینا وی اے۔ اس نے فوجی سکول، ستارا، مہاراشٹر وچ پڑھائی کیتی۔
1970–1990
روشن نے اپنے کریئر نوں اک اداکار دے طور اُتے شروع کیتا، جس نے 1970 دے دشک وچ' گھر گھر کی کہانی 'وچ اپنی شروعات کیتی، جس وچ اس نوں معاون کردار ملی۔ اس نے اپنے کریئر وچ بہت گھٹ اکو جہیاں ہیرو فلماں بنائیاں اس نے ہور مہلاواں-مکتواں فلماں وچ اکو جہی کرداراں حاصل کیتیاں، جس وچ پھوکس نائرہ اُتے زیادہ سی، جویں کہ ہیما مالنی نال پریا دھن، بھروسے نال آکھ مچھولی، ریکھا دے نال کھبسورت اتے جیا پردا نال کامیچر۔ اوہناں دیاں کجھ کامیاب سولاں ہیرو فلماں، جو کہ ہیرو اتے نائرنا دوناں اُتے اکو جاے پھوکس دے نال سن، نوں راکھی، ناتیپھٹ، ننترا، یوگیتا بالی، اک کونوڑی ایک کنورا نال لینا چندورکر، ہاماری بہک القا، بیتییو گومالک اتے شبھ کامنا نال رتی اگنیہوتری نال سن۔ جے۔اوم پرکاش نے انکون انکھون مین نوں راکیش دی اگوائی وچ پیش کیتا۔ بعد وچ، جے۔اوم پرکاش نے آکاشمن دی اگوائی سنجیو کمار نال کیتی، اتے راکیش نوں اک معاون کردار وچ کم کیتا، اتے پھر اخیر کیون پیش کیتا، راجیش کھنہ دے نال مکھ وچ راکیش اتے اک معاون کردار وچ۔ راکیش نے کجھ شاندار فلماں جویں کہ مان مندر وچ معاون کرداراں دی کردار نبھایا، جس وچ سنجیو کمار دے کردار وچ سینئر کھڈاری، کھیل کھیل مین، رشی کپور دی اگوائی وچ، بولیٹ (1976) وچ دیوَ انند دے نال ہیرو، ہسفر ونود کھنہ، رندھیر کپور دے نال دھونگی، جیتیندر اتے نیت نال کھنڈین ششی کپور دے نال مکھ ہیرو دے طور تے۔ اوہناں نے راجیش کھنہ نال مکھ کرداراں وچ لگاتار کرداراں دی کردار نبھایا اتے اوہناں دے چلیت پرزہ اک اسپھلتا سی اتے باقی تن فلماں - دھنوان (1981 دی فلم)، آواز اتے اخیر کیون سن۔ کجھ بہو-ستاریاں دیاں فلماں اوہ مکھ ہیرو سن جو 1977 توں 1986 درمیان کامیاب رہیاں سن، اوہناں وچ دیوتا، سرین شرما اتے ہٹھکدی سن، جنہاں وچ سنجیو کمار نوں مکھ لیڈر اتے جیگ اتا انسان اتے اک اور سکندر، جس وچ متھن چکرورتی مکھ کردار وچ سی اتے ہور ہٹ جویں کہ دل اور دوار، کھٹا میٹھا، یونس-بیسس (1980) اتے مکر (1986)। 1973 توں 1990 دے درمیان اوہناں دیاں دوجیاں لیڈ نائکاں جاں اکلے ہیرو فلماں وجوں باکس آفس سن۔
روشن نے اپنی خود دی پروڈکشن کمپنی فلمکراٹ 1980 وچ قائم کیتی اتے اوہناں دا پہلا اتپاد آپ کے دیوانے (1980) سی، جو کہ باکس آفس پھلوپ سی۔ اس دا اگلا ادم کامیچر سی، جو اس ولوں تیار کیتا گیا سی، جو کہ اک ہٹ بن گیا، پراس فلم دی سفلتا اسدے سنگیت اتے نایین نوں دتی گئی سی۔ کے۔ وشوناٹ ولوں ڈاریکٹ اس دی اگلی اکو جہی ہیرو فلم شبوکامن، اک ہٹ سی۔ اس نے اپنے آپ نوں بھگوان دادا (1986) دے نال اک مکھ ہیرو وجوں دوبارہ شروع کرن دی کوشش کیتی، جو جے اوم پرکاش ولوں نردیست کیتی گئی سی اتے رجین سوچ وچار دی اگوائی مکھ لیڈ دے روپ وچ ہوئی سی اتے دوجی لیڈ وچ سی۔ پر بھگوان دادا اک پھلاپ سی۔ 1984 اتے 1990 دے درمیان اوہ بہارانی دے اپواد دے نال صرف معاون کرداراں حاصل کر سکے۔ ملٹی سٹار فلماں جتھے اوہ دوجا لیڈر سی، جویں کہ مکار اتے اک اور سکندر کامیاب سن۔ اوہناں دی آخری فلم بہورانی سی، جو کہ عورت دی اگوائی والی فلم سی جس وچ ریکھا دی اگوائی کیتی گئی سی، جس دا ڈریکشن مانک چیٹرجی نے کیتا سی اتے 1989 وچ رلیز کیتا سی۔
1990–ہن تک
thumb|روشن اپنے بیٹے رتک روشن اتے ٹھاکر ڈولٹانی نال