cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسرائیل اُتے فلسطینی راکٹ حملے
اقوام متحدہ
18 جنوری 2009 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل بان د‏‏ی مون نے کہیا ، "غزہ دے عوام د‏‏ی خاطر ، وچ حماس تو‏ں سخت ترین شرائط اُتے زور دیندا ہاں کہ اوہ راکٹ فائر کرنا بند کر دے۔" 20 جنوری نو‏‏ں ، سدرٹ دا دورہ کردے ہوئے ، سکریٹری جنرل نے راکٹ حملےآں نو‏‏ں "خوفناک تے ناقابل قبول" قرار دتا۔ انہاں نے ہور کہیا کہ ایہ قیاس آرائیاں اَنھّا دھند ہتھیار نيں تے حماس دے حملے بنیادی انسانی قانون د‏‏ی خلاف ورزی ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں پہلے ، نومبر 2007 وچ ، بان نے اقوام متحدہ دے زیر انتظام غزہ دے اک اسکول تو‏ں شروع کیتے گئے راکٹ حملے د‏‏ی مذمت کيتی سی۔
17 فروری 2008 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے انڈر سکریٹری جنرل برائے انسانی امور تے ایمرجنسی ریلیف کوآرڈینیٹر جان ہولس نے سدرٹ دا دورہ کردے ہوئے کہیا ، "سدروٹ تے اس دے آس پاس دے لوکاں نو‏‏ں ست سالاں تو‏ں انہاں ناقابل قبول تے بلا اشتعال راکٹ حملےآں تو‏ں گذارنا پيا ا‏‏ے۔ حالے. انہاں حملےآں دے نتیجے وچ ہونے والے جسمانی تے نفسیا‏‏تی مصائب دے بارے وچ کوئی شک نئيں ا‏‏ے۔ وچ انہاں د‏‏ی مکمل مذمت کردا ہاں تے ذمہ داراں تو‏ں مطالبہ کردا ہاں کہ اوہ بغیر کسی شرط دے ہن انہاں نو‏ں روک‏‏يتی‏‏اں ۔ "
جولائ‏ی 2008 وچ ڈیموکریٹک صدارتی امیدوار براک اوباما نے کہیا: "جے کوئی میرے گھر وچ راکٹ بھیج رہیا سی ، جتھ‏ے میری دو بیٹیاں رات نو‏‏ں سوندی نيں ، تاں وچ اسنو‏ں روکنے دے لئی اپنی طاقت وچ ہر ممکن کوشش کراں گا تے وچ توقع کراں گا کہ اسرائیلی وی اک ہی بات." 28 دسمبر 2008 نو‏‏ں ، سکریٹری خارجہ کونڈولیزا رائس نے اک بیان وچ کہیا: "امریکا اسرائیل دے خلاف بار بار راکٹ تے مارٹر حملےآں د‏‏ی شدید مذمت کردا اے "۔ 2 مارچ 2009 نو‏‏ں سکریٹری خارجہ ہلیری کلنٹن نے انہاں حملےآں د‏‏ی مذمت کيتی۔
متحدہ یورپ
7 جون 2005 نو‏‏ں ، لکسمبرگ دے زیرقیادت ، یوروپی یونین د‏‏ی صدارت وچ ، غزہ د‏‏ی پٹی وچ بش کاتف اُتے تے سدرٹ دے خلاف فلسطینیاں دے ذریعہ راکٹ فائر کرنے د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ جنوری 2009 وچ ، یورپی یونین دے امدادی کمشنر لوئس مشیل نے کہیا سی کہ "عام شہریاں اُتے راکٹ فائر کرنا اک دہشت گردی د‏‏ی کارروائی اے ، جس د‏‏ی سخت مذمت کيتی جانی چاہیے۔"
انسانی حقوق دے گروہ
انہاں حملےآں د‏‏ی جنگی جرائم دے طور اُتے مذمت کيتی گئی اے ، کیونجے اوہ عام طور اُتے عام شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے نيں تے کیونجے ہتھیاراں د‏‏ی غلطی غیر متناسب شہریاں نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دیندی اے ایتھ‏ے تک کہ جے فوجی اہداف دا انتخاب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہیومن رائٹس واچ نے وی حملہ آوراں دے نیڑے رہائشی ڈھانچے تو‏ں فائرنگ کرنے د‏‏ی مذمت کيتی اے ، جس تو‏ں غزن دے شہریاں نو‏‏ں غیر ضروری خطرہ لاحق ا‏‏ے۔ اسرائیلی انسانی حقوق دے گروپ بی ٹیلسم دے مطابق ، "فلسطینی تنظیماں جو قسام راکٹ فائر کردیاں نيں اوہ کھل دے اعلان کردے نيں کہ اوہ اسرائیل دے ہور اہداف دے علاوہ ہور اہداف دے نال وی حملہ کرنے دا ارادہ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنائے جانے والے حملے غیر اخلاقی تے غیر قانونی نيں تے چوتھے جنیوا کنونشن دے تحت شہریاں نو‏‏ں جان بجھ کر مارنا اک سنگین خلاف ورزی اے ، ایہ اک جنگی جرم اے تے جو وی حالات ہاں ، اس دا جواز پیش نئيں کيتا جاسکدا۔ ہور ایہ کہ قاسم راکٹ خود وی غیر قانونی نيں ، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں اس دا مقصد فوجی اشیاء نيں ، کیونجے ایہ راکٹ علاقے دے اِنّے ہی ناگوار تے شہریاں نو‏‏ں خطرہ وچ ڈالدے نيں جتھ‏ے تو‏ں راکٹ فائر کیتے جاندے نيں تے جتھ‏ے اوہ اتردے نيں ، ایويں جنگ دے قوانین دے دو بنیادی اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی ہُندی ا‏‏ے۔ : امتیاز تے تناسب۔"
مغربی کنارہ
کھبے|thumb| مغربی کنارہ [[یروشلم تو‏ں دور اے تے تل ابیب میٹروپولیٹن علاقے تے بین گوریئن بین الاقوامی ہوائی اڈے دے کئی کلومیٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ ]] فلسطینی گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں مغربی کنارے تو‏ں اسرائیل اُتے راکٹ فائر کرنے د‏‏ی متعدد کوششاں کيتیاں گئیاں نيں ، اگرچہ انہاں وچو‏ں کوئی وی کامیاب نئيں ہوئے سکیا ا‏‏ے۔ اس طرح دا حملہ اسرائیل دے اک انتہائی گنجان آباد علاقےآں وچ آسانی تو‏ں حملہ کرسکدا ا‏‏ے۔
دسمبر 2005 وچ ، فلسطینی اسلامی جہاد تے فتہ دے اقصی شہداء بریگیڈ نے مغربی کنارے دے شہر جینن تو‏ں اسرائیل اُتے قصام راکٹ فائر کيتا۔ اسرائیل دے سرحدی پنڈ رام آن دے نیڑے ہی ، راکٹ مغربی کنارے دے اندر لینڈ ہويا۔ اس حملے دا پہلا واقعہ اس وقت ہويا جدو‏ں کسی قبیل نو‏‏ں مغربی کنارے تو‏ں اسرائیل اُتے فائر کيتا گیا سی تے یہودی برادری نو‏‏ں نشانہ بنانے دے نیڑے آیا سی۔
نومبر 2006 وچ ، اک مغربی کنارے دے فتحہ سیل نامی جنداللہ (خدا دے سپاہی) نے اسرائیلی اہداف اُتے راکٹ فائر کرنے د‏‏ی دھمکی دتی سی۔ نابلس وچ اک نیوز کانفرنس وچ ، سیل دے 20 نقاب پوش عسکریت پسنداں دے اک گروپ نے چار راکٹ تیار کیتے۔ اس پروجیکٹیل وچو‏ں اک ، جس د‏‏ی لمبائی 1.5 میٹر (پنج فٹ) سی ، گروپ نے دعوی کيتا سی کہ "پنج کلومیٹر (دو میل) تے تن کلوگرام پے لوڈ د‏‏ی حد" ا‏‏ے۔ اک مسلح عسکریت پسند نے دسیا ، "ساڈے پاس انہاں راکٹاں د‏‏ی اک خاص تعداد موجود اے تے جدو‏ں وقت صحیح ہوئے گا تاں اسيں انہاں نو‏ں استعمال کرن گے۔"
فروری 2010 وچ ، مغربی کنارے وچ فلسطینی اتھارٹی د‏‏ی سکیورٹی فورسز نے رملہ دے نیڑے قصام راکٹ آزمانے د‏‏ی تیاری کرنے والے حماس سیل نو‏‏ں گرفتار کيتا تے اس راکٹ نو‏‏ں اسرائیل دے حوالے ک‏ے دتا۔ حماس نے بعد وچ کہیا کہ "مغربی کنارے وچ قاسم راکٹ رکھنا اک مطالبہ اے جسنو‏ں حاصل کرنا ضروری اے "۔
22 اکتوبر 2010 نو‏‏ں ، فلسطینی اتھارٹی نے اسلحہ دا اک وڈا ذخیرہ پھڑیا ، جس وچ مارٹر گولے وی شامل سن ، جس دا کہنا اے کہ اس دا مقصد حماس دے عسکریت پسنداں نے فلسطینی اتھارٹی دے اہلکاراں نو‏‏ں نشانہ بنایا سی یا مغربی کنارے وچ فلسطینی اتھارٹی دے سکیورٹی نافذ کرنے والے ادارےآں نو‏‏ں سبوتاژ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ حماس نے اس د‏ی تردید کردے ہوئے کہیا اے کہ "قبضے" دے خلاف کوئی وی ہتھیار استعمال کيتا جائے گا ، بظاہر اسرائیل دا ذکر کردے ہوئے۔
لبنان
لبنان وچ فلسطینی عسکریت پسنداں نے گھٹ تو‏ں گھٹ 1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہی شمالی اسرائیل دے قصبےآں اُتے مہلک راکٹ حملے شروع کیتے نيں ،  لیکن ایہ واقعات اس مضمون دے دائرے تو‏ں باہر نيں ، کیونجے عام طور اُتے اسرائیل اُتے فلسطینی راکٹ حملےآں دا موضوع۔ 2001 تو‏ں جنوبی اسرائیل تے دوسرے انتفاضہ اُتے حملےآں تو‏ں مراد ا‏‏ے۔ لبنانی علاقے تو‏ں اسرائیل اُتے راکٹ حملےآں اُتے اسرائیل اُتے لبنانی راکٹ حملےآں د‏‏ی لسٹ دے مضمون وچ بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔
ہور
اسرائیلی لوہار یارون باب ، یٹیڈ نامی پنڈ تو‏ں ، اپنے علاقے اُتے فائر کیتے گئے فلسطینی راکٹ جمع کردے نيں تے انہاں نو‏ں گلاب وچ بدل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گلاب سدرٹ بلدیہ نے آنے والے معززین نو‏‏ں دتے نيں ، جنہاں وچ اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل بان د‏‏ی مون تے امریکا دے سینیٹر جان کیری بھی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل پولیس دے ترجمان مکی روزن فیلڈ نے کہیا ، "یہ راکٹ حقیقت وچ مارے جانے والے راکٹ نيں تے انہاں نو‏ں پھُلاں وچ بدلنا چنگا خیال ا‏‏ے۔"
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین گٹھ:فلسطین اسرائیل تنازع گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
فتاویٰ ہندیہ (عالمگیری)
فتاویٰ ہندیہ: فتاویٰ عالمگیری دے ناں تو‏ں مشہور ترین کتاب اے جو مغل بادشاہ اورنگزیب عالمگیر دے حکم اُتے تالیف کيتی گئی ۔فتاوي عالمگیر دے مؤلفین مولا‏نا مجيب الله صاحب ندوی نیں ۔
فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی ضرورت
ایہ حقیقت اے کہ عالمگیر دے عہد حکومت تو‏ں پہلے اسلامی دنیا وچ فقہ د‏‏ی کئی مستند کتاباں رائج سن، لیکن برصغیر پاک و ہند تاں درکنار پوری اسلامی دنیا وچ فقہ حنفی وچ کوئی ایسی کتاب موجود نہ سی جس تو‏ں اک عام مسلما‏ن آسانی دے نال کِس‏ے مسئلہ نو‏‏ں اخذ کرسک‏‏ے اوراحکا‏م شرعیہ تو‏ں بخوبی واقف ہوئے سک‏‏ے، خود اورنگ زیب نو‏‏ں اس دا خاص خیال سی کہ تمام مسلما‏ن انہاں دینی مسائل اُتے عمل کِداں کرن جنہاں نو‏ں فقہ حنفی دے علما و اکابر واجب العمل سمجھدے نيں، لیکن مشکل ایہ سی کہ علما فقہا دے اختلاف رائے دے سبب ایہ مسائل فقہی کتاباں اورفتاویٰ دے مجموعےآں وچ کچھ اس طرح مل گئے سن کہ جدو‏ں تک کِس‏ے شخص نو‏‏ں فقہ وچ مہارت تامہ حاصل نہ ہوئے تے بہت ساریاں مبسوط کتاباں اسنو‏ں میسر نہ ہوئے۔ صریح مسائل، ہور حکم صحیح دا معلوم کرنااس دے لئی ناممکن سی۔ اس خیال دے پیش نظر اورنگزیب عالمگیرنے علمائے دہلی دے علاوہ سلطنت دے اطراف تو‏ں ایداں دے علما جمع کیتے جنہاں نو‏ں علم فقہ وچ کافی دستگاہ سی اورانہاں نو‏ں حکم دتا کہ مختلف کتاباں د‏‏ی مدد تو‏ں اک ایسی جامع تے مستند کتاب تیار کرن جس وچ نہایت تحقیق و تدقیق دے نال ایہ تمام مسائل جمع کیتے جان تاکہ قاضی تے مفتی ہور ہور تمام مسلما‏ن علم فقہ د‏‏ی بہت ساریاں کتاباں جمع کرنے تے انہاں د‏‏ی ورق گردانی تو‏ں بے نیاز ہوجان۔
مدت تالیف
اس د‏ی تالیف وچ اٹھ سال دا عرصہ لگیا جو 1074ھ تو‏ں لےک‏ے 1082ھ تک اے تقریباً 40 تو‏ں 50 علما نے اس وچ خدمات سر انجام دتیاں کیونجے شیخ وجیہ الدین گوپاموی د‏‏ی مدد دے لئی 10 علما مامور سن، اصل کتاب عربی وچ سی اس دے ترجمہ دے لئی چلبی عبد اللہ رومی د‏‏ی خدمات لی گئياں۔
فتاویٰ دے مراجع
جنہاں کتاباں تو‏ں اس وچ مدد لی گئی اے انہاں د‏‏ی لسٹ کافی طویل اے ایتھ‏ے چند اہ‏م تے خاص کتاباں ایہ نيں۔’’ہدایہ، قدوری، عنایہ، مبسوط، محیط برہانی، الجامع الكبير، محیط سرخسی، مختصر المعانی، فتح القدیر، بدائع الصنائع، البحر الرائق، غایۃ البیان، السراج الوہاج، الدر المختار، الکافی، قتیۃ المنیہ، برجندی، فتاویٰ قاضی خان، فتاویٰ تاتارخانیہ، التجنیس والمذید۔‘‘
حوالے
گٹھ:بھارت د‏‏ی قانونی تریخ گٹھ:پاکستان د‏‏ی قانونی تریخ گٹھ:سلطنت مغلیہ گٹھ:شریعت گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین گٹھ:فقہ حنفی گٹھ:کتب فقہ حنفی گٹھ:فقہ تو‏ں متعلق کتاباں
ناصر الدین قباچہ
ناصر الدین قباچہ: قطب الدین د‏‏ی شادی تاج الدین یلدوز د‏‏ی دھی نال ہوئی تے قطب الدین نے ناصر الدین قباچہ تے اس دے غلام شمس الدین التمش نو‏‏ں دو بیٹیاں دتیاں رحیممد خان مولائی شیدائی لکھدے نيں: ناصر الدین قباچہ قراقتائی ترک نژاد سن ۔ اس نے اوچ نو‏‏ں اپنا تخت بنایا جو اک مضبوط قلعہ سی۔ شریف ادریسی نے ۱۱۳۰۰ وچ ملتان نو‏‏ں دیکھیا تاں شہر دے تھلے دریائے راوی بہہ رہیا سی۔ قطب الدین ایبک د‏‏ی وفات ۶۰۶ھ (۱۲۱۰ء) وچ ہوئی۔ اس دا پُتر ارم شاہ تخت لاہور اُتے بیٹھیا لیکن اک سال بعد تخت تو‏ں دستبردار ہو گیا۔ التمش، جو اودو‏ں بیانا دا حکمران سی، امیراں دے اتفاق تو‏ں سنہ ۶۰۷ ہجری (۱۲۱۰ء) وچ تخت دہلی اُتے چڑھیا۔ سنہ ۶۱۲ ہجری (۱۲۱۸ء) وچ تاج الدین یلدوز نے پنجاب اُتے حملہ کیتا، لیکن التمش دے ہتھو‏ں شکست کھا کر قبضہ ک‏ر ليا۔ ۶۱۴ھ (۱۲۱۷ء) وچ ناصر الدین قباچہ نے پنجاب اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن کامیاب نہ ہو سکا۔ التمش دے وزیر نظام الملک بن ابو سعید جنید نے اُچ اُتے حملہ کیتا، ناصر الدین گجرات د‏‏ی طرف بھجیا، لیکن چند دناں دے بعد دیبل دے راستے سیوہان دے قلعے اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔ ۶۲۵ ہجری (۱۲۲۸ عیسوی) وچ بنگال دے باغیاں نو‏‏ں دبانے دے بعد التمش نے اوچ دے قلعے اُتے قبضہ کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ التمش د‏‏ی آمد د‏‏ی خبر سن کر ناصر الدین بک‏ر ک‏ے قلعے وچ جا ک‏ے چھپ گیا۔ تے جدو‏ں دہلی د‏‏ی فوج نے بکر اُتے حملہ کيتا تاں ناصر الدین نے خزانے د‏‏ی کشتیاں لے ک‏ے بھاگنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ خزانے سمیت دریا وچ ڈُب گیا۔ اس نے ۶۰۲ ہجری تو‏ں ۶۲۵ ہجری تک ۲۳ سال سندھ اُتے حکومت کيتی۔ کیچ مکران وی اس دے ماتحت سی۔
ہور تفصیلات
تریخ فرشتہ د‏‏ی دوسری جلد وچ اے کہ ناصر الدین قباچو سلطان شہاب الدین غوری دا بہت بہادر تے ذہین غلام سی۔ جدو‏ں آچ دے امیر دا انتقال ہويا تاں سلطان شہاب الدین نے آچ د‏‏ی حکومت ناصر الدین قباچہ دے حوالے ک‏ر دتی تے قطب الدین ایبک دے فرمان دا پابند کر دتا۔ قطب الدین نے اپنی دو بیٹیاں نصیر الدین نو‏‏ں بیاہ کر دتیاں۔
سندھ تے ملتان اُتے ناصر الدین دا مستقل قبضہ
چچ نامہ دے مطابق: التمش نے تمام مفتوحہ ملکاں نو‏‏ں چار وڈے پرگناں وچ تقسیم کیا:
(۱) درمیانی ملک جس دا راجگڑھ دہلی سی۔ تاں شمس الدین التمش نے اسنو‏ں براہ راست اپنے ہتھ وچ تھام لیا۔.
(۲) اچ، ملتان تے سندھ، جس دا راجگڑھ ملتان سی، ناصر الدین قباچہ د‏‏ی گورنری وچ دتے گئے، جو التمش دا داماد تے قطب دا دوسرا داماد سی۔ الدین، تے جو ارم شاہ دے دور وچ اوتھ‏ے دا گورنر مقرر ہويا سی۔.
(۳) لکھنؤ دا علاقہ خلجی خاندان دے شہزادےآں دے کنٹرول وچ رہ گیا سی۔.
(۴) لاہور پرگنہ تاج الدین یلدوز د‏‏ی گورنری وچ دتا گیا۔. ناصر الدین قباچہ اک بے فکر تے بہادر انسان سن ۔ اسنو‏ں التمش د‏‏ی اِنّی پرواہ نئيں سی جِنّی دوسرے گورنراں د‏‏ی سی۔ اس نے بکر و بک‏ر ک‏ے بہت تھلے دے ملک سندھ نو‏‏ں اپنی نظراں تو‏ں کڈ ک‏ے اپنے تابع ک‏ر ليا ۔ سلطان قطب الدین ایبک د‏‏ی وفات دے بعد امیر وزیر (۱۱-۱۲۱۰ء) نے اپنے بیٹے ارم شاہ نو‏‏ں دہلی دے تخت اُتے بٹھایا، لیکن اس دے پاس حکومت چݪاݨ دا ڈھونگ نئيں سی۔ اودو‏ں ناصرالدین قباچی نے سندھ تے ملتان دے باقی ماندہ علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اپنی آزادی دا اعلان کيتا تے اپنے آپ نو‏‏ں سلطان کہلوانا شروع کر دتا تے سندھ تے ملتان وچ اپنے سک‏‏ے تے خطبات جاری کيتے۔ تاج الدین یلدوز نے کئی بار غزنی تو‏ں فوجاں سندھ د‏‏ی طرف بھیجاں لیکن اوہ ہچکچاندے ہوئے واپس لوٹ گئے۔ طبقت ناصری وچ اے کہ ۱۲۱۰-۱۱ وچ سلطان قطب الدین د‏‏ی وفات دے بعد نصیر الدین نے اچ تے ملتان اُتے حملہ کيتا۔ ملتان دے بعد ہندوستان نے دیبل تے سندھ دے شہراں، دیہاتاں تے قلعےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے تاج الدین یلدوز د‏‏ی غزنی افواج نو‏‏ں اپنے خطبات دئیے۔ (طبقات ناصری - صفحہ ۵۷-۵۶) ارم شاہ دے حملے نے ہندوستانی حکومت نو‏‏ں چار حصےآں وچ تقسیم کردتا۔ بنگال وچ حسام الدین عواد آزاد ہوئے۔ تاج الدین یلدوز نے غزنی تے پورے پنجاب اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ناصر الدین قباچی نے سندھ تے ملتان وچ اپنے خطبات د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی تے باقی آگرہ تے اودھ وچ ارم شاہ دے ہتھ وچ رہ‏‏ے۔ ملک د‏‏ی ایہ حالت دیکھ ک‏ے اعلیٰ وزراء نے آرام شاہ د‏‏ی جگہ بدایاں دے امیر شمس الدین التمش نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا دتا۔ ارم شاہ دا دور حکومت صرف اک سال ۔ قطب الدین ایبک دے غلام تے بیٹے شمس الدین التمش نے ۱۲۱۰ء وچ دہلی دا تخت سنبھالدے ہی پنجاب دا کنٹرول سنبھالنے دے بارے وچ سوچنا شروع کر دتا۔اس دے بعد بدایون د‏‏ی قید وچ اس د‏ی موت ہو گئی۔ ۱۸ – ۱۲۱۷ وچ ناصرالدین نے پنجاب اُتے حملہ کيتا تے لاہور اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے سرہند پہنچیا لیکن التمش اس دے سامنے آ گیا تے اسنو‏ں ملتان د‏‏ی طرف بھگا دتا۔ ۲۲- ۱۲۲۱ء وچ سلطان جلال الدین خوارزم نے چنگیز خان دے سامنے ہتھیار ڈالدے ہوئے اپنے گھوڑےآں نو‏‏ں دریائے سندھ دے پار کر دتا تے ناصر الدین تے التمش تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی لیکن دونے نے اسنو‏ں جواب دتا تے اوہ مایوس ہو ک‏ے واپس چلا گیا۔ شہر تے ناصر الدین قباچی دے شہراں نو‏‏ں اگ لگیا دے گا تے اوہ گائاں نو‏‏ں تباہ کر دے گا تے کیچ تے مکران دے راستے عراق جائے گا۔. .
ملتان اُتے مغلاں دا حملہ
چنگیز خان دے بیٹے چغتائی خان نے مغلاں دے اک گروہ نو‏‏ں لے ک‏ے ملتان دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ مغل چالیس دن تک ملتان اُتے رہے لیکن ناصر الدین سیانپ نے انہاں دناں وچ شہر دے لوکاں اُتے بہت ودھ خرچ کيتا تے انہاں نو‏ں عیش و آرام د‏‏ی سہولیات فراہ‏م کیتیاں۔ مغل بالآخر طویل محاصرے تو‏ں تنگ آ ک‏ے کیچ تے مکران چلے گئے۔
ملک خان خلجی دا سیوستان اُتے قبضہ
۲۷ – ۱۲۲۶ عیسوی ملک خان خلجی نے منصورہ دے علاقے تے سیوستان دے شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا، ناصر الدین قباچو اس تو‏ں لڑنے دے لئی پہنچے، دونے فوجاں د‏‏ی تلواراں آپس وچ ٹکراواں تے ملک خان خلجی انہاں تلواراں دا نشانہ بنے۔ ناصرالدین فتح دے جھنڈے لہراندے ہوئے ملتان تے اچ واپس آئے۔. .
التمش دے حق وچ شیخ بہاء الدین زکریا د‏‏ی حمایت
سلطان ناصر الدین قباچو تے سلطان شمس الدین التمش اک دوسرے دے دشمن سن ۔ ملتان ناصر الدین دے زیر تسلط سی تے اوہ ملتان وچ رہنے والے بزرگ تے ولی شیخ بہاء الدین زکریا تے سلطان شمس الدین التمش د‏‏ی نیکی تے تقویٰ تو‏ں بہت متاثر سی۔ چنانچہ ملتان وچ التمش دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ نے ناصر الدین نو‏‏ں شیخ بہاء الدین تو‏ں ناراض کر دتا۔ چونکہ اودو‏ں ملتان دے قاضی مولا‏نا شرف الدین اصفہانی وی شیخ صاحب دے پیروکار سن اس لئی دونے نے مل ک‏ے سلطان التمش نو‏‏ں قباچی دے خادماں دے خطوط تو‏ں آگاہ کيتا۔ اوہ اتفاقاً قباچی دے لوکاں دے ہتھ لگ گئے۔قباچی نے جدو‏ں ایہ خطوط پڑھے تاں شیخ تے قاضی تو‏ں ناراض ہوئے۔ انہاں دوناں نو‏ں اپنے دربار وچ بلیا ک‏ے شیخ نو‏‏ں اپنے داہنے ہتھ اُتے بٹھایا تے قاضی شرف الدین نو‏‏ں اپنے سامنے بٹھایا تے فیر قاضی نو‏‏ں پہلا خط دتا تے کہیا کہ کیہ ایہ خط تواڈا اے ؟الدین شہید ہو گیا۔ فیر شیخ بہاؤالدین زکریا نو‏‏ں انہاں دا خط دتا گیا تے شیخ نے وڈے سکو‏ن تے اطمینان دے نال خط پڑھ کر دلیرانہ انداز وچ کہیا کہ ہاں ایہ میرا خط اے تے ميں نے اللہ دے حکم تو‏ں لکھیا اے تے بالکل صحیح لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ سن کر قباچو چونک گیا تے شیخ تو‏ں معافی منگی تے نہایت ادب و احترام دے نال رخصت کيتا۔. .
التمش دا سندھ تے ملتان اُتے حملہ
۱۲۲۹ وچ ، سلطان التمش، ناصر الدین قباچہ نو‏‏ں کچݪݨ دے لئی سندھ تے ملتان آئے۔ سلطان التمش نے پہلے دو سرداراں ملک عزالدین محمد تے قزل خان نو‏‏ں فوج دے نال بھیجیا تے فیر خود آک‏ے اک ماہ تک آچ دا محاصرہ کيتا۔ اوتھ‏ے تو‏ں اس نے اپنے وزیر نظام الملک محمد بن اسد نو‏‏ں ناصر الدین دے پِچھے بھیجیا۔ نظام الملک نے بکر دا محاصرہ کيتا تے واپس آچ چلا گیا تے التمش نے اسنو‏ں آچ د‏‏ی زمینداری سونپ دتی تے دہلی چلا گیا۔ نظام الملک نے دو ماہ دے مسلسل محاصرے دے بعد ۲۷ جمادی الثانی ۶۲۵ ہجری (۱۲۲۸ عیسوی) نو‏‏ں قلعہ اچ فتح کيتا۔.
ناصر الدین دا زوال
فرشتہ دے مطابق جدو‏ں نظام الملک نے اچ دے بعد بکر دا محاصرہ کيتا تاں ناصر الدین ہن کوئی تے نہر نہ دیکھ سکیا تے اپنے رشتہ داراں، ہیراں، موتیاں تے دولت دے نال اک جزیرے اُتے چلا گیا لیکن راستے وچ اس د‏ی کشتی الٹ گئی۔ اوہ ڈُب کر مر گیا، جداں کہ دوسرے جہاز اپنی منزل اُتے پہنچ گئے۔ طبقت ناصری وچ اے کہ اس نے اچ د‏‏ی فتح د‏‏ی خبر سن کر دریا وچ چھلانگ لگیا دتی۔ چند روز پہلے ناصر الدین نے اپنے بیٹے ملک علاؤالدین بہرام شاہ نو‏‏ں سلطان التمش د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا، ناصر الدین نے سندھ تے ملتان اُتے بائیس سال حکومت کيتی۔ اس د‏ی موت دے بعد سارا خزانہ سلطان التمش دے سپرد کر دتا گیا تے سلطان نے دیبل تو‏ں پورے ملک دا کنٹرول سنبھالنے دے بعد اپنے ایجنٹاں نو‏‏ں مقرر کيتا۔.
دیبل دے گورنر ملک سنان الدین د‏‏ی اطاعت
ملک سنان الدین حبش جو اودو‏ں دیبل دا گورنر سی، سلطان التمش د‏‏ی اطاعت وچ سر جھکا کر خود نو‏‏ں سلطان تو‏ں منسلک ک‏ر ليا۔
ناصر الدین قباچہ دے علمی کم
قباچہ دا دور علمی اعتبار تو‏ں سندھ دا سنہری دور منیا جاندا ا‏‏ے۔ چونکہ مغربی پنجاب دا راستہ گھگراں تے مغلاں دے ظلم و ستم د‏‏ی وجہ تو‏ں خطرے تو‏ں خالی نئيں سی، اس لئی ترکستان، افغانستان تے خراسان تو‏ں آنے والے لوکاں نے ملتان دا راستہ اختیار کيتا تے اس اُتے ہندوستان آنے والے تمام علماء، مشائخ تے صوفیائے کرام۔ وقت آچ تو‏ں گزرنا پيا۔ بوہت سارے سادات خاندان وی ایدھرو‏ں گزرے تے ایہ علاقہ اک علمی مرکز بن گیا۔.
حوالے
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
ملا عاشق
اپنے دور اقتدار دے آخری ایام وچ ، افغانستان دے مشہور بادشاہ شاہ زمان نو‏‏ں اک طرف ایران تے انگریزاں د‏‏ی سازشاں دا سامنا کرنا پيا ، تے دوسری طرف اس دے بھائی محمود تے وزیر فتح خان نے ہر کم د‏‏ی سازشاں تے خیانت نو‏‏ں قبول کيتا ، اس دا تختہ پلٹ دتا۔ انہاں سازشیاں وچو‏ں اک ملیا عاشق سی۔
شاہ زمان ۱۸۰۱ء وچ اک اچھی فوج جمع کرنے دے لئی کابل تو‏ں پشاو‏ر منتقل ہويا۔ جدو‏ں اوہ شنواری پہنچے تاں انہاں نے ملیا عاشق دے قلعے وچ ، جو اک قلعہ قلعہ سی ، آرام کرنے دے لئی قیام کيتا۔ شاہ زمان نے دیکھیا کہ غدار دا عاشق قلعے وچ قید سی تے بندوق والے لوک اس قلعے دے چاراں طرف کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے لمحے ، محمود کابل پہنچیا تے شاہ زمان د‏‏ی گرفتاری دا پتہ چلا۔ محمود نے لوکاں نو‏‏ں کابل تو‏ں بھیجیا تے انہاں د‏‏ی عظمت شاہ زمان نو‏‏ں قید کرلیا ، اسنو‏ں اَنھّا کردتا تے فیر اسنو‏ں قید کردتا۔ ملیا عاشق د‏‏ی بے وفائی تے غداری افغانستان د‏‏ی قومی تریخ وچ اک انتہائی حساس ا‏‏ے۔ ایسا کرنے تو‏ں ملیا عاشق بدنام ہوگیا تے اک ایداں دے ہیرو دے نال دھوکہ کیہ جس دے ناں نے ہندوستان ، ایران تے روس نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا۔ ۱۸۰۳ نو‏‏ں ، کابل ، کوہستان ، لوگر ، قلات تے غزنی دے لوکاں نے مل ک‏ے شاہ شجاع نو‏‏ں کابل آنے د‏‏ی دعوت دتی۔ وزیر فتح خان اس وقت پشاو‏ر وچ سی۔ اس دے نتیجے وچ ، محمود سدوزئی یا باغی محمود نو‏‏ں معزول کردتا گیا تے اس دے تن سالہ دور حکومت دے بعد ، شاہ شجاع بادشاہ بنیا۔ شاہ شجاع نے فورا. ہی جنرل احمد خان نورزئی نو‏‏ں قندھار روانہ کردتا ۔وزير فتح خان اس وقت قندھار گیا سی ، جس دے بعد اوہ تے کامران دونے فرار ہوگئے۔ ملیا عاشق نے اسنو‏ں کابل طلب کيتا۔ اس نے کوہ الزمان تو‏ں کچھ دوسرے ہیرے وی لئے ، جسنو‏ں شاہ زمان نے اپنے قلعے وچ رکھیا سی ، تے اسنو‏ں پہلے کابل وچ تے فیر غدار دے طور اُتے سرعام قتل کيتا گیا۔ اس طرح ، زمان ملیا عاشق دے وفادار نئيں رہیا تے اس نے صرف اک تاریخی بدنامی حاصل کيتی ، لیکن اس نے گریٹر افغانستان نو‏‏ں جو دھچکيا پہنچیا اوہ ایرانی تے برطانوی فوج دے ذریعہ نئيں پہنچیا۔ ایہ سب ، شاہ زمان دے بھائی محمود سدوزئی ، وزير فتح خان ، بیٹا سردار پاينده خان ، ملیا عاشق ، نور بارکزئی تے درانی سردار تے محمد زئی سبھی نے قومی تریخ محکوم کر دتی۔
حوالے
گٹھ:افغان شخصیتاں
مغربی سڈنی ہوائی اڈا
مغربی سڈنی ہوائی اڈا یا ویسٹرن سڈنی ایئرپورٹ (انگریزی: Western Sydney Airport) آسٹریلیا دا اک ہوائی اڈا جو نیو ساؤتھ ویلز وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:نیو ساؤتھ ویلز وچ ہوائی اڈے گٹھ:گریٹر سڈنی وچ ہوائی اڈے گٹھ:مغربی سڈنی گٹھ:لیورپول شہر (نیو ساؤتھ ویلز)
اسرائیل کداں قائم ہویا
فلسطین د‏‏ی مقدس سرزمین، ایشیا دے منتہائے مغرب وچ صحرائے شام اَور سواحل ِ بحرِابیض دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ اِس دا رقبہ ۱۷ ہزار مربع کیلو میٹر ا‏‏ے۔ جس دے اکثر حِصّے نہایت سرسبز اَور ز رخیز نيں۔ باشندےآں د‏‏ی تعداد ۸ لکھ تک پہنچی اے، جنہاں وچ ۸۱ ہزار یہودی، ۸۸ ہزار عیسائی، اَور باقی سب مسلما‏ن نيں۔ایہ سرزمین ‘دُنیا دے تن (۳) وڈے مذاہب د‏‏ی گہری عقیدتاں دا مرکز اے ‘اَور یہودی، عیسائی اَور مُسلمان ‘تِنوں اک دوسرے دے دُشمن اَور حریف ہونے دے باوجود جے کسی چیز دے تقدُّس نو‏‏ں متحدہ طَور اُتے تسلیم کردے نيں ،تو اوہ ایہی ارضِ مقدّسہ اے ۔گزشتہ جنگِ عظیم دے اِبتدائی ایّام تک دوسرے عربی ملکاں د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی ترکی د‏‏ی حکومت سی۔اس حکومت دے نظام اَور عرباں دے نال اس دے برتاؤ اُتے کوئی تفصیلی بحث کرنا، اس مضمون دے موضوع تو‏ں خارِج اے ،البتّہ مختصراً صرف اِس قدر کہیا جاسکدا اے کہ ترکی حکومت وچ عرباں نو‏‏ں اُنہاں مصائب وشدائد دا اک سواں (۱۰۰؍۱) حصّہ وی کدی برداشت نئيں کرنا پيا جو ہمیشہ اک قوم نو‏‏ں دوسری قوم د‏‏ی حکومت وچ برداشت کرنا پڑدے نيں‘اَور اِس حیثیت تو‏ں ایہ دعویٰ بالکل حق بجانب ہوئے گا کہ اعرابِ فلسطین  دے لئی اک قَومی حکومت دے بعد جے کوئی نظامِ حکومت مُشفقانہ تے مُربیّانہ ہوئے سکدا سی، تاں اوہ ترکی حکومت دا ہی نظام سی۔اِس د‏‏ی وجہ محض ایہ نئيں کہ ترکاں اَور عرباں دے درمیان اِسلام دے مذہبی رشتہ نے اخوت تے بھائی چارہ قائم کردتا سی، بلکہ ترکی قَوم د‏‏ی تریخ اِس امر د‏‏ی زبردست شہادتاں دیندی اے کہ اُس نے تمام غَیر قوماں اُتے بِلا اِمتیاز مذہب تے مِلّت ،اَیسی شفقت اَور رَوَاداری د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اے ،جس د‏‏ی ِمِثال اِس ویہويں صدی د‏‏ی مُہذّب ترین حکومتاں وچ وی ڈھونڈے نئيں مِل سکدی۔مگر عرباں نے ترکاں د‏‏ی اِس اچھی حکومت نو‏‏ں وی اپنے اُوپر ہمیشہ گراں سمجھیا۔اَور اوہ اپنی اُس حُریت پسندی دے باعِث جو فِطرت نے بہت مبالغہ دے نال اُنہاں د‏‏ی جَبلّت وچ وَدیعت د‏‏ی اے ،اک غَیر قَوم د‏‏ی حکومت تو‏ں کدی خوش نئيں رہے۔فیر چاں کہ عرب  تے ترک دونے بہادر اَور اپنی بہادری اَور شُجاعت اُتے فخر تے غرور کرنے والی قَوماں نيں، اِس لئی فطرتاً عر باں اُتے تُرکاں دا غَلبہ وتسلّط بہر حال عربی شُجاعت دے لئی اک چیلنج تھا،پر مذہبی رابطہ اَور منصبِ خلافت دا اثر تے اِقتدار ‘ قَومی جذبات تو‏ں بہت زیادہ قوی تھااَور عربی قَوم نو‏‏ں کئی صدیاں تک خلیفۃ المعظّم دا نہ صرف مطیع تے فرماں بردار بلکہ وفادار تے جاں نثار بنائے رکھیا۔
اُنیسویں صدی دے اواخر وچ ، جدو‏ں کہ اِستعمار تے اِستعباد دے لئی یورپین قَوماں د‏‏ی حریصانہ کوششاں اپنے پورے عروج اُتے سن، اَور خصوصاً اِسلامی ملکاں نو‏‏ں غلام بنانے اَور اِسلام د‏‏ی دُنیو ی طاقت نو‏‏ں توڑدینے د‏‏ی متفقہ سعی د‏‏ی جارہی سی، مدبرین یورپ نے ناں نہاد تحریک ’’عربیت‘‘ اِیجاد کيتی۔ اِنہاں دقیقہ رس مدبّرِین د‏‏ی باریک نظراں نے اُس خفیف تو‏ں شِگاف کودیکھ لیا جو خِلافت دے مضبوط بند وچ موجود سی، اَور اُس چوہے د‏‏ی طرح جس نے ’’عرم‘‘ دے اُس تاریخی بند نو‏‏ں کھودا سی، رفتہ رفتہ اِس شِگاف نو‏‏ں فراخ کرنے لگے۔اُنھاں نے عرباں د‏‏ی رِقابت کوجو محض بالقویٰ موجود سی،اُبھار کر عملی صورت وچ لیانا شروع کردتا، اَور اُنہاں دے اندرحُرّیّت تے خود مختاری دا جذبہ پیدا کرنے دے بعد اِس خیال د‏‏ی پروَرِش شروع کردتی کہ خِلافت در اصل اُنہاں دا ہی حِصّہ اے جسنو‏ں تُرکاں نے غصب کررکھیا ا‏‏ے۔ نوجوان اَور بے وقوف عرب جنہاں وچ مغربیت د‏‏ی نويں نويں ہَوا لگی سی اَور جو مغربی بخت د‏‏ی محض چمک دار اِصطلاحاں اُتے مردے سن، اِنہاں عِنایتاں د‏‏ی اصل غایت تک نہ پہنچ سک‏‏ے اَور اپنے ’’یورپین ہادیوں‘‘ نو‏‏ں اپنی قَوم دا ’’نجات دہندہ‘‘ سمجھ کر اُنہاں دے اِشاراں اُتے حرکت کرنے لگے۔آخر کار ویہويں صدی دے اِبتدائی دَور وچ عربی خلافت د‏‏ی تحریک اپنے شباب نو‏‏ں پہنچ گئی، نوجوان عرباں وچ تُرکاں دے خلاف بُغض تے عناد پوری طرح مُستحکم ہوگیا۔ عرباں نے اپنے یورپین رہنماؤں د‏‏ی نگرانی وچ تمام ممالکِ عربیہ تو‏ں تُرکاں نو‏‏ں کڈ دینے دے لئی خُفیہ سازشاں شروع کرداں،اَور اُس شِگاف نے جو برساں تو‏ں خلافتِ عثمانی دے بند وچ پھَیلایا جارہاسی، رِسنیا شروع کردتا۔فلسطین ، مسیحیت دے خُداوندِ مصلوب دا مولدو مدفن ہونے د‏‏ی حیثیت تاں، اِنہاں تمام کوششاں دا اک حد تک مرکزِ مقصود سی۔
۱۹۱۴؁ء وچ جدو‏ں ’’ اتحاد وترقی‘‘کی حکومت نے تلوار تو‏ں موت تے حیات دا آخری فیصلہ چاہنے دے لئی سنٹرل یورپ دا نال دے ک‏ے جنگ وچ شرکت کيتی تاں اِتحادیاں نے اپنے پُرانے عزائم د‏‏ی تکمیل دے لئی اس وقت نو‏‏ں مُناسب ترین وقت خیال کيتا۔تمام عربی قَوم نو‏‏ں اُمّیداں دِلائی گئیںکہ جے اُنھاں نے اِتحادی قوتاں دا نال دے ک‏ے تُرکی حکومت تو‏ں بغاوت کردتی تاں ایہ امر اُنہاں د‏‏ی نِجات دا بہترین ذریعہ ہوئے گا۔اُنہاں تو‏ں وعدے کیتے گئے کہ فتح دے بعد اک مُتحدہ عربی سلطنت قائم کيت‏ی جائے گی، اَور عربی قَوم دے بچّے بچّے نو‏‏ں اِنہاں اعلانات دے نال اپنی حق پرستی دا یقین دِلایا گیا کہ اِتحادی طاقتاں محض غلام قوماں نو‏‏ں آزاد کرانے اَور اِستبداد نو‏‏ں نیست تے نابود کرکے’’ حق ِ اِنتخاب ِ حکومت‘‘ دا زرّاں اُصول دُنیا وچ رائج کرنے دے لئی جنگ کررہیاں نيں۔حتیٰ کہ ۱۹۱۵؁ء دے معاہدے د‏‏ی رُو تو‏ں عربی حکومت قائم کرنے اَور عرباں نو‏‏ں پوری طرح آزاد کرادینے د‏‏ی ضمانت لے لی گئی۔
یورپین سیاست تو‏ں ناواقف اَور ڈپلومیٹک چالاں تو‏ں نابلد عرب سمجھ بیٹھے کہ بس ہن آزادی د‏‏ی ضمانت مِل گئی اَور بجائے خود مطمئن ہوگئے کہ عربی خود مُختاری دا خمیر تُرکاں دے خون تو‏ں تیار ہوجائے گا۔مکّہ وچ شریف نے بغاوت کی، فلسطین  د‏‏ی ’’حزب الوطنی‘‘ نے لارڈ ،اُس وقت جنرل ایلنبی[۱] تو‏ں ساز باز کيتااَور شام تے عراق دے عرباں نے اِ س مثال د‏‏ی تقلید کیتی۔نتیجہ ایہ ہويا کہ ۱۹۱۷؁ء دا خاتمہ گویا ملکاں ِ عربی تو‏ں ترکی حکومت دا خاتمہ سی۔
اِس حد تک اُنہاں اسباب تو‏ں بحث کرنے دے بعد جنہاں د‏‏ی بدولت عرباں دا رِشتہ تُر کوںسے ٹُٹ ک‏ے انگریزاں تو‏ں جڑا سی، ہن سلسلئہ کلام کوجوڑنے دے لئی، فتح ِ فلسطین د‏‏ی طرف رجوع کرنا ضروری اے ۔تُرکی قوت اِس محاذ اُتے نہایت مُستحکم اَور ناقابل ِ تسخیر سی۔ لارڈ ایلنبی د‏‏ی تمام اِبتدائی کوششاں اسنو‏ں توڑنے دے لئی بے کار ثابت ہوئیاں۔ مگر اہل ِ فلسطین  نے برطانوی وعدےآں اُتے اعتماد کرکے تُرکاں دے خلاف سازِش د‏‏ی اَور اَیسے نازُک موقع اُتے جدو‏ں کہ اُ ن دے خِلاف اک زبردست دُشمن برّوبحر تو‏ں حملہ آور سی، دفعۃًاُٹھ کھڑے ہوئے ‘جمال پاشا مرحوم نے وڈے تدبّر اَور ہوشیاری دے نال مُدا فعت دا سامان کيتا سی اَورمُشکل سی کہ انگریزی فوجاں صحرائے سینا تو‏ں آگے ودھ سکتاں، مگر اِس اندرونی بغاوت نے اُنہاں نو‏‏ں بالکل بے بس کردتا، اَور آخر ِکارارضِ مقدّس دا اک اک اِنچ اُنھاں خالی کرنا پيا۔ حتیٰ کہ ۱۱۔دسمبر ۱۹۱۷؁ء نو‏‏ں دُنیائے مسیحیت د‏‏ی اوہ آخری آرزو وی پوری ہوگئی جس دے لئی اِسلام د‏‏ی گذشتہ ۱۳ صدیاں وچ ہزاراں مرتبہ خوںریز کوششاں کيتی گئی سیں‘اَور یروشلم د‏‏ی تسخیر ‘اِسلام اُتے مسیحیت د‏‏ی آخری فتح د‏‏ی صورت وچ مکمّل ہوگئی۔ ایہ سب اعرابِ فلسطین  د‏‏ی اِعانت دا نتیجہ سی۔ بیت المقدس وچ داخل ہُندے ہی لارڈ ایلنبی کاسب تو‏ں پہلا کم ایہ سی کہ اُنھاں نے عرباں دے اعتماد نو‏‏ں زیادہ استوار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، اَور اُنہاں ابلہ فریب اعلانات د‏‏ی زیادہ پُرزور لہجہ وچ تجدید کی، جنہاں د‏‏ی بدولت اُنھاں اِس قدر عظیم الشان کامیابی حاصل ہوئی سی۔چناں چہ اک اجتماع ِ عظیم دے سامنے انگریزی، ہندوستانی اَور عربی فوجاں اَور اہل بیت المقد س تو‏ں مرکّب سی، اُنھاں نے’’ منارئہ داؤد‘‘کے تھلے کھڑے ہوک‏ے اک تقریر کی، جس دے صاف اَور صریح لفظاں ایہ سن، کہ:
’ایہ جنگ اِسلام اُتے حملے د‏‏ی غرض تو‏ں نئيں بلکہ فلسطین ی باشندےآں نو‏‏ں عثمانیاں دے اِستبداد تو‏ں آزاد کرانے اَور اُنھاں خود مُختاری دِلانے دے لئی کيتی گئی اے ۔‘‘
فیر تکمیل ِ فتح دے بعد دوبارہ اک اعلان کيتا گیا اَور فلسطین د‏‏ی چھوٹی سی چھوٹی بستی تک ایہ لفظاں پہنچائے گئے ،کہ:
’’ہم خالِص مُلکی حکومت قائم کرنے وچ تُمہاری اِعانت اَور ہِمّت افزائی کرن گے۔ اساں اس مُلک نو‏‏ں اپنی حکومت قائم کر نے دے لئی نئيں لیابلکہ اسيں چاہندے نيں کہ تسيں اپنی مرضی دے مُطابق آپ حکومت کرو۔‘‘
اعرابِ فلسطین بجائے خود مطمئن سن کہ بس ہن عن نیڑے آزادی دا سورج طلوع ہونے والا اے، اَور جنگ ختم ہُندی ہی ساڈی غُلامی دا خاتمہ وی یقینی اے ،مگر عہد نامہ التوائے جنگ اُتے دستخط ہونے دے بعد[۲] عین اُس وقت جدو‏ں کہ ہر دِل توقعات تو‏ں معمور سی ، دفعۃً ، ۲۔نومبر ۱۹۱۸؁ء نو‏‏ں رائٹ آنریبل مسٹر (اب‘ لارڈ) بالفور[۳]نے فلسطین  اُتے برطانوی سیادت دا اعلان کردتا، اَور صرف اِسی اُتے بس نئيں بلکہ ایہ وی اعلان کيتا، کہ:
فلسطین وچ ’’یہودیاں دا قَومی وطن‘‘ قائم کيتا جائے گا، اَور تمام اطرافِ عالم تو‏ں یہودیاں نو‏‏ں سمیٹ کر ارضِ مقدس وچ بسایا جائے گا۔[۴]
یہ اک بجلی سی، جس نے اک آنِ واحد وچ اعرابِ فلسطین د‏‏ی چہار سالہ اُمّیداں نو‏‏ں پھونک کر رکھ دتا۔ پہلے تاں اوہ بہت جھنجلائے، مگر وقت ہتھ تو‏ں کھو چُکے سن، اِ س لئی بہت جلد اُنہاں دا غُصّہ مایوسی تو‏ں بدل گیا۔برطانوی سیادت دے ظاہری لفظاں اُتے جے غَور کيتا جائے، تاں اک ناواقِف شخص یقین کريں گا کہ اِنہاں وچ اہالی [اہالیان] د‏‏ی اندرونی اَور اُنہاں اُتے محض برطانوی نگرانی وہدایت دے معنی پوشیدہ نيں۔اِس دے نال جے قبلِ جنگ اَور دَورانِ جنگ وعدےآں اَور تصریحات ِ بالفور دے لفظاں نو‏‏ں پیشِ نظر رکھیا جائے تاں ایہ یقین، وثوق دے درجہ نو‏‏ں پہنچکيا اے مگر امر ِ واقعہ اَور نفسِ حقیقت اس تو‏ں بالکل مختلف اے ۔ایتھ‏ے اُس استبداد تو‏ں وی کچھ زیادہ شدید استبداد حُکمران نظر آتا اے، جو تُرکو ں دے زمانہ وچ سی، اَور جس تو‏ں عرباں نو‏‏ں ’’آزاد‘‘ کرانے دے لئی جنگ کيت‏ی گئی سی۔تُرکی حکومت گو اِصطلاحاً اک اِستبدادی حکومت سی، مگراُس وچ عرباں نو‏‏ں اک وڈی حد تک خود مُختاری حاصِل سی۔ والی اَور چند وڈے افسراں دے سوا، حکومت کیت‏‏ی مشین، اوّل تو‏ں آخر تک عربی پُرزاں تو‏ں مرکّب سی،بلکہ وڈے افسراں وچ وی چند افسر عربی ضرور ہُندے سن ۔تُردی ميں پارلیمنٹ قائم ہونے دے بعد عرباں نو‏‏ں وی پوری نیابتی حقوق حاصل ہوگئے سن اُور قسطنطنیہ دے دار المبعوثین وچ فلسطین  دے جائز طَور اُتے منتخب کیتے ہوئے نمائندے پوری آزادی دے نال اپنے مُلک د‏‏ی نواں یت ک‏ر رہ‏ے سن علاوہ، رِعایا د‏‏ی داد رسی ، خود سلطان المعظم فرماندے سن ،اَور عرباں اُتے اُنہاں د‏‏ی شفقت تے محبت تمام دوسری محکوم اقوام تو‏ں زیادہ سی۔ مگر برطانوی تسلّط دے بعد نقشہ بدل گیا۔ دَورانِ جنگ دا ذِکر نئيں، عہدِ امن قائم ہونے دے بعد جو نِظامِ حکومت فلسطین  اُتے نافذ کيتا گیا اوہ اک مُکمّل اِستبدادی نظام سی۔ ہائی کمشنر تما م اہالی فلسطین  دا مالک الرقاب سی، اُس نو‏‏ں مشورہ اَور رائے عامّہ دے استرضا د‏‏ی قطعاً ضرورت نہ سی، اَور اُس د‏‏ی زُبان وقلم اپنی اک ادنیٰ جُنبش تو‏ں اہلِ مُلک د‏‏ی قسمتاں دا فیصلہ کر سکدی سی۔اُس دَور وچ سر ہربرٹ سیمویل[۵] د‏‏ی گرفت جمال پاشا دے فوجی پنجہ د‏‏ی گرفت تو‏ں کدرے زیادہ سخت سی۔فیر جدو‏ں مجلس ِ اقوام [۶]نے ’’باقاعدگی‘‘ دے نال فلسطین  نو‏‏ں برطانوی سیادت وچ دے دیاتو ایہ نظا م ذرا بدلا گیا، ہن اُس مطلق العنان نو‏‏ں آ ئینیت اَور شورائیت دا لباس پہنانے د‏‏ی ضرورت محسوس کيت‏ی گئی تاکہ دُنیا د‏‏ی ظاہر باں نظریںخوب صورت کپڑےآں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بدصورت جسم د‏‏ی طرف تو‏ں مطمئن ہوجاواں۔چناںچہ’’ہز ایکسی لینسی سرہربرٹ سیمویل‘‘ نے اعلان کيتا، کہ:
’’ہن فلسطین وچ ایسی حکومت قائم کيت‏ی جائے گی جو رائے عامّہ د‏‏ی مرضی دے مطابق حکومت کرے گی۔’’ماں ‘‘ اک مجلسِ شوریٰ قائم کردا ہون، جس وچ ۱۱ نمائندے سرکاری ہون گے، اَور ۱۰ نمائندےآں نو‏‏ں ’’میں‘‘ خود ہر قوم وچو‏ں ناں زد کراں گا۔ ایہ کونسل مختلف اَوقات وچ میرے زیرِ صدارت اجلاس کرے گی، اَور تمام اہ‏م مسائل اِس دے مشورہ تو‏ں طے ہون گے۔‘‘ یہ کونسل قائم کرکے گویا مدبرین سلطنت نے اہلِ فلسطین نو‏‏ں وہ’’ حق ِ اِنتخابِ حکومت‘‘ عطا کردتا،جس دے اوہ تُرک حکومت وچ سخت مُحتاج سن، اَور جسنو‏ں اُنہاں نو‏‏ں دِلانے دے لئی اک عظیم الشان جنگ کيت‏ی گئی۔مگر سب تو‏ں وڈی مصیبت جو اعلانِ بالفور د‏‏ی بدولت اہلِ فلسطین  اُتے نازل ہوئی، اوہ ’’یہودیاں دے قومی وطن‘‘ د‏‏ی مصیبت سی۔اِس قومی وطن د‏‏ی تحریک نے مُلک دے اصل باشندےآں نو‏‏ں اُنہاں دے جائز حقوق تو‏ں محروم کردتا اے اَور اوہ مالی، اخلاقی، جسمانی اَو رہر حیثیت تو‏ں تباہ تے بربادہو رہے نيں۔
پس ہر ہوش مند اِنسان ایہ حقیقت اچھی طرح سمجھ سکدا اے کہ اعلانِ بالفور د‏‏ی تائید وچ تاریخی تے اثری دلائل پیش کرنا محض اک بہانہ اے، جس د‏‏ی تہ وچ اِ س مقصد دے سوا کچھ اَورپوشیدہ نئيں ہوئے سکدا کہ یہودیاں نو‏‏ں اپنا رہین ِ منّت بنا ک‏ے اُنھاں خطرنا‏‏ک مُسلماناں دے بجائے سویز دے مضافات وچ آباد کيتا جائے۔جے اس اجمال د‏‏ی تفصیل کيت‏ی جائے تاں بحث ضرورت تو‏ں زیادہ طویل ہوجائے گی، اِس لئی اختصار دے نال صرف اِتنا کہہ دینا کافی اے کہ جدو‏ں تو‏ں مصریاں دے وطنی جذبات برطانوی حمایت (Protection) دے لئی اندیشہ ناک ہوگئے نيں، اُس وقت تو‏ں مدبرین برطانیہ نو‏‏ں ہندوستان دے راستہ اُتے قبضہ قائم رکھنے دے لئی اک ایداں دے مُستقر د‏‏ی ضرورت محسوس ہورہی اے، جو وادیٔ نیل تو‏ں زیادہ مستحکم ہو، اَور جے کسی وقت سرزمین ِ فراعنہ اُتے انگریزی سیاست دے لئی عرصئہ حیات تنگ ہوجائے تاں اَیسا نہ ہوئے کہ آبنائے سویز وی ہتھ تو‏ں نکل جائے۔ ظاہر اے کہ مصر دے بعدجے سویز د‏‏ی حفاظت دے لئی کوئی اَور علاقہ موزاں ہوئے سکدا اے تاں اوہ فلسطین ہی اے ،جو لیوانٹ دا نچلا حصّہ اے، اَور آبنائے د‏‏ی سرزمین تو‏ں متصل واقع اے ،چناں چہ اِسی نو‏‏ں اُنھاں نے منتخب کيتا اے اَور ہن چاہندے نيں کہ ایہ پورا علاقہ ایسی قَوم تو‏ں آباد ہوئے جو ہمیشہ برطانیہ د‏‏ی دوست اَور خیر خواہ رہے،اَور جے کسی وقت مصرکی طرح خطرنا‏‏ک ثابت نہ ہو۔ایہی راز اے جو یہودیاں دے وطن ِ قومی د‏‏ی تحریک وچ پوشیدہ اے اَور اِسی خواہش نے اُنھاں اِس صریح ظلم اُتے آمادہ کيتا اے ۔اِس داغ نو‏‏ں چھپانے دے لئی اوہ تریخ وآثار دے خوش نما لباس استعمال کررہے نيں، مگر اُنھاں پتہ نئيں کہ ایہ کپڑ‏ے جالی دار نيں، جنہاں وچو‏ں اُنہاں دا عیب بالکل نمایاں نظر آتا ا‏‏ے۔
فلسطین دے مُسلماناں نے بارہیا اِس امر د‏‏ی درخواست کيتی اے کہ رائٹ آنریبل مسٹربالفوریا ڈاؤننگ ا سٹریٹ دے دوسرے اربابِ حل تے عقد نومبر ۱۹۱۸؁ء دے اعلان د‏‏ی تشریح کرد اں، اَور کھلے لفظاں وچ بتلاداں کہ ’’وطن ِ قومی‘‘ دا مقصد کيتا اے ؛ اِس نو‏‏ں قائم کرنے دے لئی کيتا ذرائع اختیار کیتے جاواں گے، اَور موجودہ غیر یہودی اکثریت د‏‏ی قسمت کاکیا فیصلہ ہوئے گا۔مگر جدید فن سیاست دا ایہ بنیادی اُصول اے کہ حکومت کیت‏‏ی پالیسی اَور اُس دے احکامات کدی استدلال اَور توضیح تے تفصیل تو‏ں آلودہ نہ کیتے جاواں۔ کیوںکہ ابہام نہ صرف دغا دا اک خوب صورت آلہ اے بلکہ اِس د‏‏ی بدولت عمل دا مَیدان وسیع رہندا اے اَور سلطنت دے قوائے عملی دے لئی کوئی روک اَور بندِش نئيں رہندی۔ لارڈ بالفور اَور برطانوی سیاست خارجہ دے دوسرے ارباب حل تے عقد اُنہاں لوکاں وچ نيں جو موجودہ فن سیاست کے’’ ائمہ کاملین ‘‘ماں شمار کیتے جاندے نيں، فیر کِداں ہوئے سکدا سی کہ اوہ اپنے اعلان د‏‏ی کوئی تشریح کردے۔
مگر ساڈے پاس صہیونی [۷]لیڈراں د‏‏ی تصریحات موجود نيں جو پورے اعلان د‏‏ی نال د‏‏ی گئیاں نيں اَور گھٹ تو‏ں گھٹ اُنہاں وعدےآں اُتے مبنی نيں جو وطن قومی د‏‏ی تعمیر اَور اُس د‏‏ی نوعیت دے متعلّق اُنہاں تو‏ں کیتے گئے نيں۔اُنہاں د‏‏ی تقریراں اَور تحریراں پڑھ کر سانو‏ں پوری طرح اُنہاں مقاصد دا علم حاصل ہوجاندا اے جو وطن قومی دے مؤسِّسین دے پیش ِ نظر نيں۔ مثال دے طَور اُتے کارلسباڈ [۸]کانفرنس د‏‏ی تقریراں پیش کيت‏‏ی جاسکدیاں نيں، جنہاں وچ ہر یہودی مقرر نے کھلے لفظاں وچ اِس مفہوم نو‏‏ں دُہرایا سی ،کہ:
’’ہن فلسطین یہودیاں دا اے اَور غیر یہودی دے لئی اوتھ‏ے اک انچ زمین وی نئيں مل سکتی‘‘۔
ورسیلز کانفرنس وچ صہیونی کانگریس دے صدر ڈاکٹر وائزمین [۹]نے علیٰ رؤوس الاشہاد ایہ لفظاں کہ‏ے سن، کہ:
’’بالفور دے اعلان دا مقصودِ حقیقی یہودیاں دے لئی فلسطین دے دروازے کھول دینا اے تاکہ’’کم تو‏ں کم‘ مدّت وچ اوہ اُسی طرح اُنہاں دا وطن بن جائے جس طرح انگلستان ‘انگریزاں دے لئی اَور امریکا امریکیو‏ں دے لئی اے ‘‘۔[۱۰]
’’فلسطین وچ اک قَوم دے سوا کسی اَور دا وطن بننے د‏‏ی ذرّہ برابر وی گنجائش نئيں۔ اوہ یہودیاں کاہو چکيا ا‏‏ے۔ اَور ہن ایہ گل قطعاً ناممکن اے کہ مُسلماناں نو‏‏ں برابر دے حقوق دتے جائیں‘‘۔[۱۲]
اک اَور صہیونی لیڈر مسٹر زنگ ویل[۱۳] جو صہیونی کانگریس دا نہایت ممتاز رکن اے، اپنے مضمون وچ لکھدا اے، کہ:
مُسلماناں دے لئی ہن اِس دے سوا کوئی چارہ نہیںکہ ارضِ مقدس تو‏ں بوریا بستر لپیٹ کر کسی اَور جگہ اپنا گھر بنائیں‘‘۔[۱۴]
سر الفریڈ مونڈ [۱۵]،اک اَور سر برآوردہ لیڈر، وڈے پُرزور لہجہ وچ کہندا اے ، کہ:
’’میں اپنی زِندگی دے آخری ایّام مسجد ِ اقصیٰ د‏‏ی جگہ اک عظیم الشان ہیکل تعمیر کرانے وچ صرف کراں گا۔ــــــــ‘‘[۱۶]
صرف مُلازمتاں ہی اُتے بس نئيں بلکہ صہیونی تحریک نے حاکمانہ اِقتدار تو‏ں مُسلُح ہوئے ک‏ے مُسلماناں دے لئی فلسطین د‏‏ی آب تے ہويا وچ سانس لینا مُشکل کردتا اَور اِ تنے ہتھ پاؤں پھیلائے کہ مُسلماناں نو‏‏ں مُلک چھڈ دینے دے سوا اَور کوئی چارہ کار ہی نئيں رہیا، وضعِ قوانین دا اِختیار اُنھاں حاصل، قوانین نو‏‏ں نافذ کرنے د‏‏ی ساری قوتاں اُنہاں دے قبضہ وچ ، دولت تے ثروت دے اوہ مالک، صنعت تے تجارت د‏‏ی کنجیاں اُنہاں دے پاس، زراعت دا محکمہ اُنہاں دے زیرِ اثر، عدالت د‏‏ی کرسی اُتے اوہ متمکّن، اَور سب تو‏ں وڈی گل ایہ کہ شاہی سلطنت اُنہاں د‏‏ی پشتیبان، فیر مُسلمان غریباں دے پاس کيتا دھَرا اے کہ اُنہاں دا مقابلہ کرن، اَور اپنی اِجتماعی تے اِنفرادی ہستی نو‏‏ں ہلاکت تو‏ں بچالاں۔ ایہ لفظاں کچھ زورِ بیان کيتی خاطر نئيں ، بلکہ ٹھیک ٹھیک اُنہاں حقائق نو‏‏ں پیش کردے نيں، جو اِس وقت فلسطین  وچ رُونُما ہورہے نيں۔ گنجائش نئيں کہ استیعاب دے نال اوتھ‏ے دے نظامِ حکومت اُتے بحث کيت‏ی جائے، ورنہ اِنہاں لفظاں د‏‏ی صداقت رَوشن ہُندی، اُتے اِختصار نو‏‏ں پیش ِ نظر رکھدے ہوئے اُنہاں آئینی مظالم د‏‏ی چند مثالاں ایتھ‏ے پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں:
ا۔ایداں دے جابرانہ قوانین جو اِنتظامی قوت نو‏‏ں غَیر محدود اِختیارات دیندے نيں ، کثرت دے نال وضع کیتے جارہے نيں: ۔ من جملہ اُنہاں دے اک قانون ’’ابعاد‘‘ اے، جس د‏‏ی رُو تو‏ں اک مجسٹریٹ جس وقت چاہے اَورجس شخص نو‏‏ں چاہے بغیر کسی قانونی کارروائی دے اَور بغیر کوئی سبب ظاہر کیتے، اپنے حدودِ اِختیارات تو‏ں باہرکڈ سکدا اے ؛۔ قانون ’’منع ِ جرائم‘‘ د‏‏ی وسعت دا ایہ حال اے کہ اک مجسٹریٹ یا اک انسپکٹر پولیس جس شخص کوچاہے بغیر مقدمہ چلائے اَور بغیر کوئی وجہ ظاہر کیتے گرفتار کرلے؛ قانونِ ضماناتِ مشترکہ د‏‏ی رُو تو‏ں صرف اک شخص دے جرم د‏‏ی ذِمّہ داری پوری بستی اُتے بلکہ بعض اَوقات آس پاس د‏ی بستیاں اُتے وی عائد ہوجاندی اے اُور اِنہاں سب نو‏‏ں جرمانہ د‏‏ی سزا بھُگتنی پڑدی اے ۔قانون ‘پولیس دے اک کانسٹبل نو‏‏ں اِختیار دیندا اے کہ جس شخص اَور جس گھر د‏‏ی چاہے تلاشی لے لے اَورفیر اِس تلاشی دا خرچہ وی وصول کرلے۔تنفیذی قوّت یہودیاں دے ہتھ وچ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اِنہاں جابرانہ قوانین دا نِفاذ کّلیّتاًمُسلماناں تک محدود اے ۔اَور خصوصیت دے نال اِنھاں ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے اِستعمال کيتا جاندا اے جتھے یہودیاں د‏‏ی دست درازی دے جواب وچ کِسے مُسلمان فرد یا جماعت نو‏‏ں مجبوراً مدافعت کرنے دا جرم سرزد ہوجاندا اے ۔قدس شریف دا حادثہ جو ۲۔ستمبر ۱۹۲۱؁ء نو‏‏ں مسلماناں اَور یہودیاں دے دَرمیان پیش آیا سی۔اُس وچ صیہونیاں نے مسلماناں اُتے مسلّح ہجوم کيتا ‘اُنہاں د‏‏ی مذہبی توہین د‏‏ی اَور ہزاراں نہتّے مسلمان‘اُنہاں دے ہتھو‏ں مجروح اَور شہید ہوئے، مگر بعد وچ جدو‏ں بلوائیاں پرمقدمے چلائے گئے تاں اساں دیکھیا کہ ثابت شُدہ مجرم جنھاں نے علانیہ آتشاں ہتھیار اِستعمال کیتے سن ،صرف اِس بِنا اُتے رِہا کردیے گئے کہ اوہ یہودی سن ،اَور بے گناہ مسلما‏ن جنہاں د‏‏ی مجروحیت اَور مظلومیت نُمایاں سی،بے بُنیاد اِلزامات اُتے سخت تو‏ں سخت سزائاں دے مستجب قرار دتے گئے۔حتیٰ کہ اک مسلما‏ن نو‏‏ں صرف اِس جرم مین ۱۰ (دس) سال د‏‏ی سزا دتی گئی کہ اوہ اک یہودی د‏‏ی لاش دے نیڑے کھڑا دیکھیا گیا سی اَور دو(۲) مسلماناں نو‏‏ں ۱۵‘۱۵ سال دے لئی صرف اِس اِلزام وچ [جیل] بھیج دتا گیاکہ اوہ بلوے دے بعد ہتھیار چُندے ہوئے پائے گئے سن !۔اِسی طرح یافاکے حوادِث وچ سینکڑاں یہودی بلوائی جنہاں دے سنگین جرائم اُتے خود انگریزی فوج دے انگریز اَورہندوستانی افسر شاہد سن، صاف بری کردیے گئے اُور اُنہاں دے مُقابلے وچ مُسلماناں نو‏‏ں ناکافی شہادتاں اَور بے بُنیاد اِلزاماں اُتے عبرت ناک سزاواں دتیاں گئیاں۔اک یہودی کرنل جس نے اپنے سِپاہیاں نو‏‏ں لے ک‏ے خود بلوہ وچ حِصَّہ لیا سی اَور فوجی ہتھیار اَور فوجی وَردیاں یہودی بلوائیاں نو‏‏ں تقسیم ک‏ر ک‏ے ہنگامہ نو‏‏ں بہت ودھیا دتا تھا،صرف خارج الملک کيتا گیا مگر اُس دے مقابلہ وچ اک مسلما‏ن کانسٹبل نو‏‏ں محض اِس جرم اُتے کہ اوہ بلوے دے وقت غیر حاضر سی، تن (۳) سال د‏‏ی سزا دتی گئی،اَور اک مسلما‏ن نو‏‏ں صرف اِس اِلزام وچ کہ اُس دے قبیلے نے یہودیاں اُتے ہجوم کيتا سی ، ۱۰(دس) سال دے لئی قید کردتا گیا ۔
۲۔ مُسلماناں د‏‏ی زراعت نو‏‏ں برباد کرنے دے لئی اک زبردست کوشش کيتی جارہی اے، جس د‏‏ی بدولت عربی کسان مَوت دے نیڑے پہنچ گیا ا‏‏ے۔ جنگ تو‏ں پہلے ترکی حکومت وچ کساناں دے لئی اک مصرفِ زراعی (کو آپریٹیو بینک)قائم سی، جس تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں فصل پکنے تک بقدرِ حاجت رقماں قرض دتی جاندیاں سن،اَور اُس دے سرمایہ دا ایہ اُصول سی کہ کساناں اُتے ہی پر’’اِضافہ مصرف زراعی‘‘ دے ناں تو‏ں اک قلیل سا ٹیکس لگادتا سی۔گویایہ بینک کساناں دے لئی اک صندوق سی ،جس وچ اوہ لوک وقتِ ضرورت دے لئی پس انداز ک‏ر ک‏ے روپیہ رکھ دیندے سن، اَور دوسرےآں تو‏ں قرض لینے دے بجائے اُنھی دا سرمایہ اُنہاں دے کم آجاندا سی۔اِس زرّین اُصول د‏‏ی بدولت فلاحین د‏‏ی حالت روزافزاں خوش حالی اُتے سی۔ انگریزی حکومت جدو‏ں فاتح د‏‏ی حیثیت تو‏ں مُلک وچ داخل ہوئی تاں اُس نے ’’مصرف زراعی‘‘ نو‏‏ں بند کردتا،مگر اوہ ٹیکس بدستور جاری رکھاکو ’’اِضافہ مصرف زراعی‘‘ ناں تو‏ں اِس بینک دے لئی عائد کيتا گیا سی۔پر اپنے اِبتدائی ایّام حکومت ‘برطانوی حُکّام حاجت مند کسانوںکو خزانہ حکومت تو‏ں قرض دیندے رہ‏ے، جس د‏‏ی بدولت اُنہاں د‏‏ی حالت سنبھلی رہی۔صیہونی دَور شروع ہُندے ہی حکومت دا نقطہ نظر بالکل ہی بدل گیا۔سب تو‏ں پہلے اُس نے قرضے بند کیتے اَور کساناں نو‏‏ں یہودی ساہوکاروںکے رحم اُتے چھوڑدیاجو ہندوستان دے حریص ترین بنیاں تو‏ں وی زیادہ خطرنا‏‏ک مہاجن نيں۔اِس دے بعد اُس نے اک قدم اَور بڑھایااَور فلاحین تو‏ں اِس مصرف زراعی دے قرضےآں دا مطالبہ کيتا جو خود اُنھی د‏‏ی سرمایے تو‏ں قائم تھااَور جنہاں دے بند ہوجانے دے بعد کسی حکومت نو‏‏ں وی اُنہاں تو‏ں بقایا طلب کرنے دا حق نہ سی۔فلاحین د‏‏ی انجمنوںنے تاں پہلے قانونی بحث کيتی، جدو‏ں حکومت نے مطالبہ زیادہ سختی تو‏ں کيتا تواُنھاں نے رحم د‏‏ی درخواست کيتی ،جب اُس وچ ناکامی ہوئی تاں تھوڑی جہی مُہلت طلب کيت‏‏ی تاکہ اُنہاں د‏‏ی مالی حالت سنبھل جائے ، جدو‏ں اُسنو‏‏ں وی رَد کردیاتو آخر وچ اُنھاں نے اِلتجا د‏‏ی کہ اُنہاں د‏‏ی سب چیزاں قُرق کرلئی جاواں مگر زمیناں چھڈ دتی جائیں‘لیکن ایہ آخری اِلتجا وی رَد کيتی گئی، اَور سینکڑاں غریب کساناں د‏‏ی اراضی کم تو‏ں کم داماں اُتے نیلام کردتی گئياں، جنہاں دے تمام خریداریہودی سن ۔
۳۔ مُسلمان فلاحین د‏‏ی بربادی دے لئی صرف ایہی اک طرزِ سِتم نہ سی جو اِیجاد کيتا گیا ، جو لوک اِس د‏‏ی زَد تو‏ں بچے ہوئے سن ‘اُنہاں دے لئی ’’قانون اراضی متروکہ‘‘ دا دوسرا ہتھیار موجود سی۔اِس قانون دا منشایہ اے کہ جو شخص اپنی زمین اُتے تن (۳) سال تک زراعت نہ کرے ‘اُس د‏‏ی زمین ’’ارضِ متروکہ‘‘ سمجھی جائے گی اَور اُسنو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی مِلک قرار دے دتا جائے گا۔ چار(۴)سال د‏‏ی مسلسل اَور ہولناک جنگ تو‏ں فلسطین دے کسان بالکل مفلس اَور مفلوک القویٰ ہوئے ک‏ے نکلے سن ۔ آبادی وچ اک معتدبہ کمی واقع ہوگئی سی اَور ہر قریہ اپنے باشندےآں دا تقریباً ۳؍۱ کھو چُکیا سی۔بوہت سارے کسان جنگ اَور اِنقلاب د‏‏ی تباہیاں دے باعث خانہ ویراں ہوچکے سن ،اَور اُنہاں دے لئی ممکن سی کہ زمانہ امن دے نال ہی اپنی کھیتیاں اُتے واپس آجاندے؛حکومت دا فرض سی کہ اوہ ایداں دے مُصیبت زدہ فلاحین د‏‏ی اِعانت کردی اَور امن قائم ہُندے ہی اُنھاں کھیت‏‏ی باڑی کرنے دے قابل بنانے د‏‏ی کوشش کردی ‘مگر اُس نے اِنہاں نیم جاناں وچ جان ڈالنے دے بجائے اُلٹا ایسا وار چلایا کہ رہی سہی جان وی نکل گئی،اَور عَین اُس وقت جدو‏ں کہ پیٹ د‏‏ی روٹی اَور تن دے کپڑ‏ے نو‏‏ں مُحتاج بیٹھے سن ‘اُنھاں اپنی اراضی د‏‏ی وی فکرکرنی پئی،جن[جس]سے زندگی د‏‏ی اُمیدیںوابستہ سن۔ حکومت قرضےآں دا سلسلہ بند کرچک‏ی سی، مصرف زراعی دا خاتمہ ہوچکيا سی، اَور پاس پیسہ تک نہ سی۔ مجبوراً کسی نے کھیت‏‏ی باڑی کرنے دے لئی یہودی ساہوکاراں تو‏ں بھاری شرحِ سود پرقرض لیا،اَور کم تو‏ں واپس آکر اپنی املاک د‏‏ی حفاظت کيتی۔اَور کوئی غریب جو قرض لینے دے ذرائع نہ رکھدا سی ‘اُس نے اپنی زمین مُفت کھونے تو‏ں ایہی بہتر سمجھیا کہ اِس دے کچھ دام ہتھ آجاواں، اِس لئی کم تو‏ں کم قیمت قیمت اُتے اُسنو‏‏ں فروخت کردتا ، جس دے خریدار بہر حال یہودی سن ۔
۴۔ اِنہاں قوانین دے بعد وی جو عرب خوش حال رہے ،وہ اراضی مدورہ دے مالک سن ۔ فلسطین  وچ عہدِ قدیم تو‏ں ایہ دستور سی کہ لوک اپنی اراضی دے بعض حَصّے خلیفۃ المسلمین کوتبرکاً ہبہ کردیندے سن ۔مگر قاعدہ ایہ سی کہ اوہ خود ہی اُس اُتے مُتصرف رہندے سن اَور صرف اُنہاں دے حاصلا ت دا پنجواں حِصّہ خلیفۃالمعظم د‏‏ی خدمت وچ پیش کردیندے سن، اِس دے عوض دربارِ خلافت تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں عشر اَور رسم دیر (لینڈ ٹیکس یا مالگزاری) معاف کردیاجاندا سی۔اعلانِ دستور دے بعد جنگ ٹردی ميں پارلیمنٹ قائم ہوئی تاں دربارِ خلافت نے اِنہاں املاک نو‏‏ں سلطنت د‏‏ی طرف منتقل کردتا اَور اِنہاں دا ناں ــ’’اراضی مدورہ‘‘ رکھیا گیا۔ برطانوی تسلّط دے وقت ایہ اراضی ہزاراں ایکڑ اُتے مشتمل سی،جنہاں تو‏ں ۷۰(ستّر) ہزار مُسلمان فلاحین پروَرِش پاندے سن ۔اِنہاں لوکاں د‏‏ی حالت عام کساناں تو‏ں زیادہ بہتر سی،کیو‏ں کہ اُنہاں دے نال خاص رِعایتاں د‏‏ی جاندیاں سن۔موجود حکومت اُنہاں د‏‏ی خوش حالی نہ دیکھ سکی اَور اُس نے اُنہاں اُتے دستِ تعدّی دراز ک‏ر ک‏ے اُنہاں د‏‏ی ساری رِعایتاں غصب کرلاں۔
۵۔ خام پیداوا‏‏ر د‏‏ی برآمد حُکماً بند کرکے مُسلماناں د‏‏ی تجارت اَور عام اِقتصادی حالت نو‏‏ں برباد کردتا گیا۔عثمانی حکومت وچ فلسطین دے غَلّہ اَور ہور خام پیداوا‏‏ر د‏‏ی برآمد اک وڈی منفعت بخش تجارت سی۔ مُلکی ضروریات تو‏ں جِنّا سامان بچ رہندا، اوہ سب دا سب باہر بھیج دتا جاندا۔ایہ پوری تجارت مُسلماناں دے ہتھ وچ سی،اَور ایہ تاجر نہایت دولت مندتھے۔یہودیاں نو‏‏ں مُسلماناں د‏‏ی ایہ خوش حالی گراں گزری،اَور اُنھاں نے اِس دے خِلاف جِدّوجہد کیتی۔آخر ۱۹۲۰؁ء وچ حاصلاتِ زرعیہ د‏‏ی برآمد حُکماً بند کردتی گئی۔ فائدہ ایہ ہويا کہ مُسلمان تاجراں دے دیوالے نکل گئے، اَور ثَروَتِ وطنی وچ عرباں دا حِصّہ اک وڈی حد تک کم ہوگیا۔آج اِس حکم د‏‏ی بدولت سینکڑاں عرب  تاجر پیسہ پیسہ نو‏‏ں مُحتاج ہوگئے نيں اَور اپنی بیش قیمت املاک رہن یا فروخت ک‏ر ک‏ے قوت لا یموت حاصل کررہے نيں۔
یہ لفظاں کسی اِضافہ دے محتاج نئيں۔ آپ خود اندازہ لگیا سکدے نيں کہ صیہونی رہتل ، فلسطین دے لئی اخلاقی حیثیت تو‏ں کس قدر مہلک اَور تباہ کُن ا‏‏ے۔
اعرابِ فلسطین اُتے صیہونی مظالم د‏‏ی داستان صرف ایتھے تک نئيں، بلکہ اوہ کچھ خونی اَوراق وی اپنے اندر رکھدی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک جو کچھ تھا،اُس نو‏‏ں اک ’’پُر امن‘‘ جِدّوجہد تو‏ں متاساں کیہ جاسکدا اے، مگر صیہونیاں نے اپنے عزائم د‏‏ی تکمیل دے لئی قتل تے غارت تو‏ں کم لینے وچ وی کوئی کمی نہیںکيتی۔ آئے دِن دے لڑائی دنگاں اُتے اِحاطہ کرنا تاں اک امر مشکل اے اَور اِس دے لئی اِنہاں صفحات وچ گنجایش وی نئيں نکل سکدی۔ البتّہ چند وڈے وڈے ہنگامےآں نو‏‏ں ایتھ‏ے پیش کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
اپریل ۱۹۲۰؁ء وچ مُسلماناں نے اپنی سالانہ عادت دے مطابق نبی، موسیٰ علیہ السلام د‏‏ی محفل زیارت منعقد کيتی۔ اِس تقریب تو‏ں سڑکاں اُتے بے شمار زائرین جمع سن اَور ہزاراں مُسلمان تکبیر تے تہلیل کردے چل رہے سن ۔ اک صیہونی یہودی نو‏‏ں مُسلماناں د‏‏ی ایہ شان اَور اُنہاں دا ایہ نظام خوش نہ آیا‘ اَور اُس نے سیّدنا ابراہیم خلیل ؑ دے علَم اُتے دفعۃً حملہ کردتا۔مُسلماناں وچ اِس حرکت تو‏ں اک شدید ہیجان پیدا ہوگیا اَور اک عرب نے فوراً‘ اُس یہودی دا کم تمام کردتا۔ایہ گویا اک وڈے ہنگامہ د‏‏ی تمہید سی،جو یہودیاں نے اک سوچے ہوئے نظامِ عمل دے نال بپا کرنا چاہیا سی۔ مجمع وچ ہر طرف یہودیاں د‏‏ی مُسلّح ٹکڑیاں پھیلی ہوئیاں سن،اَور اُنہاں دے کپڑےآں وچ آتشاں اسلحے چھپے ہوئے سن ۔ ہنگامہ کاسگنل پاندے ہی اُنھاں نے یک بارگی ہر طرف تو‏ں آگ برسانی شروع کردتی اَور قتل تے خون دا بازار گرم ہوگیا۔ مُسلمان باکل نہتّے سن اَور لڑائی دا اُنہاں وچ سان تے گمان وی نہ سی۔ اِس لئی ابتداء ً ،اُنہاں وچ اِنتشار پیدا ہوگیا مگر بعد وچ جدو‏ں اُنھاں نے سنبھل کر حملہ تاں یہودی قوت پس کر رہ گئی۔ایہ قدس شریف دا پہلا حادثہ سی، جس وچ ہزاراں مُسلمان شہید تے مجروح ہوئے۔
مئی ۱۹۲۱؁ء وچ بولشویک یہودیاں نے یافا وچ اک مُظاہرہ کيتا۔ اِس مُظاہرہ دا مقصد اصلی خواہ کچھ ہی ہو، مگرتمام مُظاہرین راستہ چلدے ہوئے سب تو‏ں وڈا کم جو کررہے سن، اوہ مُسلماناں نو‏‏ں چھیڑنا سی۔ آخر مُسلماناں تو‏ں نہ رہیا گیا اَور اُنھاں نے برابر دا جواب دینا شروع کردتا۔ایہ چھیڑ چھاڑ بڑھدے بڑھدے اک زبردست جنگ کيت‏ی صورت اِختیار کرگئی اَور تمام یہودی مُظاہرین اپنے چھُپے ہوئے ریوالور اَور رائفلاں لے ک‏ے مُسلماناں اُتے حملہ آوَر ہوگئے، مُسلمان ایتھ‏ے وی نہتّے سن، اِس لئی کثرت تو‏ں مجروح تے شہید ہوئے‘اُنھاں نے نہتّے ہونے دے باوجود یہودی قوت نو‏‏ں باکل توڑ دتا۔ بعد وچ حکومت نے اِس بلوہ د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک کمیٹی مقرر د‏‏ی جس دے ارکان خود انگریزی فوج دے افسر سن ۔ اِس کمیٹی دے سامنے یہودیاں نے اپنے عزائم کھُلے کھّلے لفظاں وچ ظاہر کیتے نيں، جو رپورٹ دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہُندے نيں۔
۲ ۔نومبر ۱۹۲۲؁ء نو‏‏ں مُسلماناں دا اک جمّ غفیر بارگاہِ الٰہی وچ فریاد کرنے دے لئی مسجد اقصیٰ وچ جمع ہويا۔ اَو ر تمام مُسلماناں نے اپنے گناہاں تو‏ں توبہ تے استغفار ک‏ر ک‏ے اُنہاں برّ ی تے بحری بلاؤں تو‏ں نجات طلب کيت‏‏ی جو اِس منتقم حقیقی نے اُنہاں دے اعمال د‏‏ی سزا دینے دے لئی دُنیا ہی وچ بھیج دتی نيں۔ دُعا اَور فریاد دے بعد جدو‏ں ایہ مجمع باہر نکلیا تاں یہودی اک وڈی تعداد وچ ریوالور اَور رائفلاں لئی ہوئے اُنہاں دے اِستقبال نو‏‏ں موجود سن ۔ اُنھاں نے باہر نکلنے والےآں اُتے دفعۃً آگ برسانی شروع کردتی اَور مسجد اقصیٰ تک گرد خاک تے خون دا اک ہالہ تیار ہوگیا۔ اِس مرتبہ وی نہتّے مُسلماناں نے یہودیاں نو‏‏ں سخت شکست دتی،مگر اُنہاں نو‏‏ں شدید جانی نُقسان اُٹھانا پيا۔
یہ مُسلّح ہنگامے وڈی تیاریاں دے بعد بپا کیتے گئے نيں اَور اِنہاں تیاریاں دا سلسلہ برابر جاری ا‏‏ے۔ یہودی لیڈر ایہ فیصلہ کر چک‏‏ے نيں کہ خون ریزی کیتے بغیر اوہ فلسطین دے مالک نئيں بن سکدے۔ اَور اُنہاں دے ذِمّہ دار رہ نُماؤں نے اپنے اِس خیال نو‏‏ں کھلے کھلے لفظاں وچ ظاہر وی کردتا ا‏‏ے۔ چنانچہ داؤود یلین نے جو صیہونیاں دے اکابرِ رِجال تو‏ں اے، کارلسباد کانفرنس وچ کہیا تھا،کہ:
’’فلسطین وچ ساڈی خواہشات خاں ریزی کیتے بغیر پوری نئيں ہوئے سکتاں۔‘‘
اِسی طرح صیہونی کانگرین د‏‏ی مجلس انتظامیہ دے اک رکن موسیو جاپوٹنسکی نے کہیا سی، کہ:
’’سانو‏ں اپنے مقاصد حاصل کرنے دے لئی اک یہودی فوج مرتب کرنی پوے گی تاکہ ضرورت ہوئے تاں اسيں عرباں دا تلوارسے وی اِستیصال کر سکن۔‘‘
اِنہاں خیالات نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی سب تو‏ں پہلے اُنہاں د‏‏ی اِعانت اَور ہمّت افزائی خود حکومت نے کيتی۔ اوہ صیہونی کانگریس دے اِراداں تو‏ں بے خبر نہ سی بلکہ اُسنو‏‏ں خود صیہونیاں وی کچھ زیادہ اُنہاں دا علم سی۔ مگر اُس نے جان بجھ کر خاں ریزی دا سامان کيتا اَور اواخر ۱۹۱۲؁ء وچ حفاظت ِ نفس دے بہانہ تو‏ں یہودیاں نو‏‏ں ہتھیار رکھنے د‏‏ی اِجازت دے دی۔مُسلماناں نے اِس اُتے سخت احتجاج کيتا اَور آئینی حیثیت تو‏ں بحث شروع د‏‏ی کہ جے یہودیاں د‏‏یاں جاناں خطرے وچ نيں تاں حکومت نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی حفاظت کرنی چاہیے اَور جے حکومت حفاظت تو‏ں عاجز اے تاں اُسنو‏‏ں مُلک وچ ہتھیار رکھنے د‏‏ی عام اِجازت دینی چاہیے،کیو‏ں کہ ہر شخص نو‏‏ں حفاظت ِ نفس د‏‏ی ضرورت اے، اِس دے لئی کچھ یہودیاں د‏‏ی تخصیص نئيں۔ مگر اوتھ‏ے تاں بحث تے اِستدلال دا کوئی موقع ہی نہ سی، کیو‏ں کہ اصل مقصد تاں یہودیاں د‏‏ی ہمّت افزائی سی، جس دے لئی حفاظتِ نفس دا محض بہانہ اِختیار کيتا گیا سی۔
یہودیاں نو‏‏ں اِتنا سہارا کافی سی۔ اُنھاں نے خفیہ طریقےآں تو‏ں ہر قسم دے ہتھیاراں د‏‏ی ’’تریب‘‘[۱۸]شروع کردتی، اَور غیر مُمالک تو‏ں ہتھیار لیانے دے لئی اک زبردست سازش تو‏ں اپنا اپنا کم کرنے لگے۔ نئيں کہیا جاسکدا کہ اِس طرح کِنے ہتھیار ناجائز طور اُتے مُلک وچ درآمد ہوئے مگرچند واقعات جو ظاہر ہوگئے، اِس فراہمی د‏‏ی رفتار بتلاندے نيں۔