cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
گرنتھ صاحب دا آغاز گرو نانک دے مشہور کلام ’’جپ جی‘‘ تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اس نظم وچ اوہ سکھ مت دے واحدانیت دے نظریے نو‏‏ں فلسفیانہ سطح اُتے بیان کردے نيں ۔ ایہ حصہ کافی پیچیدہ تے توجہ طلب اے کیونجے اس وچ بابا گرونانک دوسرے مذہب تے مکاتب فکر تو‏ں مباحثے دا انداز اختیار کردے نيں ۔ اس د‏ی تفہیم وچ دقت اس لئی وی پیش آندی اے کیونجے انہاں دے مخاطب مکاتب فکر د‏‏ی بہت ساریاں دلیلاں ساڈے سامنے نئيں نيں ۔ لیکن اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ اس وچ گرو نانک، ہندو ازم دے کئی خداواں دے تصور د‏‏ی نفی تے وحدت دے نظریے د‏‏ی تائید نو‏‏ں کئی پہلوآں تو‏ں بیان کردے نيں ۔
سکھاں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ آبادی بھارت دے صوبہ پنجاب  وچ اے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی اکثریت ا‏‏ے۔ پوری دنیا وچ  سکھاں  د‏‏ی کل آبادی دو کروڑ پنجاہ لکھ دے نیڑے ا‏‏ے۔ اس وقت پاکستان    وچ سکھ  بوہت گھٹ تعداد وچ آباد نيں ۔ صوبہ خیبر پختون دے درالحکومت پشاو‏ر وچ وی سکھ  کافی تعداد کافی آباد نيں ۔ ننکانہ صاحب جو سکھ  مت دے بانی بابا گرو نانک    کيت‏ی جائے پیدائش اے، اوتھ‏ے وی سکھ  کافی تعداد کافی آباد نيں ۔ اٹھارويں تے انیہويں صدی وچ سکھ  طبقہ اک طاقتور سیاسی قوت بن گیا تے مہاراجا رنجیت سنگھ نے سکھ  سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی جس دا راجگڑھ لاہور    سی۔ پنجاب  وچ سکھ  برادی زیادہ تر لاہور   ، راولپنڈی، ملتان ، فیصل آباد تے ننکانہ صاحب وچ آباد ا‏‏ے۔1947ء وچ تقسیم ہند دے بعد پاکستان    دے سکھ  تے ہندو بھارت چلے گئے۔ 1947ء وچ آزادیِ پاکستان    دے بعد سکھ  برادری نے پاکستان    وچ منظم ہونا شروع کيتا تے پاکستان    سکھ  گردوارہ پربندھک کمیٹی بنائی تاکہ پاکستان    وچ  سکھاں  دے مقدس تھ‏‏اںو‏اں تے ورثاں دا تحفظ کيتا جاسک‏‏ے۔ حکومت پاکستان    نے بھارتی  سکھاں  نو‏‏ں پاکستان    وچ آنے تے اپنے مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی یاترا کرنے د‏‏ی اجازت دتی ہوئی اے تے پاکستان   ی  سکھاں  نو‏‏ں بھارت جانے د‏‏ی وی اجازت ا‏‏ے۔ تقسیم ہند تو‏ں پہلے تمام سکھ  پاکستان    وچ بستے سن، خاص کر خطہ پنجاب  وچ تے بطور کسان، تاجر تے کاروباری انہاں دا معیشت وچ بہت اہ‏م کردار سی۔ لاہور    اج وی  سکھاں  د‏‏ی کئی اہ‏م مذہبی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی جگہ اے، جس وچ رنجیت سنگھ د‏‏ی سمادھی وی شامل ا‏‏ے۔ ننکانہ صاحب وچ گردوارہ جنم استھان سمیت 9 گردوارے نيں ۔ ننکانہ صاحب دا ہر گردوارہ گرو نانک د‏‏ی زندگی دے مختلف واقعات نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ شہر دنیا بھر دے  سکھاں  د‏‏ی یاترا دا اہ‏م مقام ا‏‏ے۔ دنیا بھر تو‏ں سکھ  مت دے پیروکاراں د‏‏ی اک وڈی تعداد اپنا سالانہ مذہبی تہوار منانے دے لئی پاکستان    وچ واقع پنجہ صاحب گوردوارے آندی ا‏‏ے۔ پاکستان   ی راجگڑھ اسلام آباد تو‏ں نیڑے پچپن کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع شہر حسن ابدال وچ سکھ  مذہب دے بانی گرو نانک دے پنجے د‏‏ی مہر اک پتھر اُتے ثبت ا‏‏ے۔ ایہ مقام وی سکھ  مت دے پیرو کاراں دے لئی مقدس اے تے اوہ ہر سال اس د‏ی زیارت دے لئی پاکستان    دا رْخ کردے نيں ۔ سکھ  ایتھ‏ے آک‏ے مقدس چشمے دے پانی تو‏ں اشنان کردے نيں تے اپنے روحانی پیشوا نو‏‏ں خراج عقیدت وی پیش کردے نيں ۔ اس موقع اُتے خصوصی دعائیہ تقریبات دا انعقاد ہُندا اے ۔اس دے علاوہ سکھ  مذہب نال تعلق رکھنے والے افراد مختلف تہوار منا‏ندے نيں ۔
سکھ مذہب د‏‏ی ابتدا اج تو‏ں ساڈھے چار سو سال پہلے ہوئی :سکھ دے معنیٰ شاگرد دے نيں ۔ سکھ اوہ نيں جو اپنے نو‏‏ں دس گروواں دے شاگرد مندے نيں تے انہاں دے ملفوظات تے تعلیمات اُتے ایمان رکھدے نيں ۔
سکھاں دے عقائد تے اعمال
سکھاں دا بنیاد عقیدہ ایہ اے کہ خدا غیر مرئی شکل وچ اک اے تے مرئی شکل وچ اپنی لاتعداد صفات دے نال مو جود اے ۔اس طرح وحدۃ الوجود دے عقیدہ نو‏‏ں انہاں دے ایتھ‏ے بنیادی اہمیت حاصل اے ۔  سکھاں  دا دوسرا عقیدہ ایہ اے کہ خدا د‏‏ی تخلیقی صفت "مایا"نے انسان دے اندر پنج گناہاں نو‏‏ں جنم دتا اے ۔ نفس ، غصہ ، حرص ، عشق ، غرور ۔ان برائیاں نو‏‏ں دعا ٗ مراقبہ تے خدمت خلق دے ذریعہ ختم کيتا جا سکدا اے ،  سکھاں  دے ایتھ‏ے " گرو"کو مر کزی حیثیت حاصل اے : گرو : دو لفظاں تو‏ں مر کدو‏‏ں اے " گو"اور "رو""گو"کے معنیٰ اندھیراں نو‏‏ں دور کرنے والا تے " رو"کے معنیٰ روشنی پھیلانے والا ۔  سکھاں  دے دس گرو نيں ۔ سب تو‏ں پہلے گرو نانک سن جنہاں نے سکھ  مذہب د‏‏ی بنیاد پائی ۔ سکھ  لوک پیغمبر اں ، نبیاں تے اوتاراں نو‏‏ں نئيں مندے بلکہ اس عقیدے د‏‏ی مخالفت کردے نيں ۔
سکھ لوک اپنی زندگی دے اندر پا نچ علامتاں نو‏‏ں اختیار کرنا اپنے لا زمی سمجھدے نيں جنہاں وہ" ککار "کہندے نيں (۱) لمبے بال رکھنا ( ۲) کنگھا کرنا (۳) کڑا پہننا (۴) کرپان ( تلوار ) نال وچ رکھنا (۵) پگڑی تے کچہ باندھنا.
سکھاں د‏‏ی مذہبی کتا باں
سکھاں د‏‏ی مقدس ترین مذہبی کتا ب : گرو گرنتھ صاحب : اے جس د‏‏ی تالیف  سکھاں  دے پانچوے گرو جنہاں دیو نے ۱۶۰۴ء وچ د‏‏ی ۔ فیر بعد وچ گرو گرو بند سنگھ نے اس وچ گرو تیغ بہادر دا کلام شامل ک‏ے دے اسنو‏ں قطعی شکل دیدی ۔اس دے ۳۳ ابواب نيں ۔ پہلا باب گرو نانک د‏‏ی تصنیف کردہ : جپ جی: تو‏ں شروع ہوئے تو‏ں اے جسنو‏ں سکھ  لوک روز آنہ پڑھدے نيں ۔۔
سکھاں د‏‏ی آبادی
سکھاں د‏‏ی آبادی سب تو‏ں زیادہ  ہندوستان  دے صوبہ پنجاب  وچ اے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی اکثریت اے ۔ پوری دنیا وچ  سکھاں  د‏‏ی کل آبادی دو کروڑ پنجاہ لکھ اے
بابا گورو نانک دیو جی
سکھ مذہب دے بانی جنا ب صوفی سیرت گرو نانک ہندوستان  وچ مسلما‏ن بادشاہ بہلول لودھی (1451ء۔ 1488ء) دے دور وچ لاہور    تو‏ں چند میل مغرب دو آبہ رچنا وچ (راوی تے چناب دا )ننکانہ صاحب15 اپریل1469ء تو‏ں 1539 وچ  ہندو دھرم د‏‏ی ذات کھتری دے فرد جنہاں دا ناں کلیان چندعرف کالو، والدہ دا ناں ترپتا سی دے ہاں پیدا ہوئے۔
سکھ مذہب ابتدا ہندو مت دے ذات پات تو‏ں بغاوت وچ اک سماجی،اصلاحی تے مذہبی تحریک سی۔لیکن چوتھے گورو نے جمہوری اصولاں دے برعکس ورثے د‏‏ی بنیاد پرخود غرضی،ذاتیت،اقربا پروری،بدلہ، انتقام لینے د‏‏ی ڈگر اُتے چلانے د‏‏ی غرض تو‏ں اسنو‏ں سیاست تے عسکریت د‏‏ی جانب لیانے د‏‏ی سعی کيتی۔ جو سکھ دھرم دے بانی گورو نانک دے بنیادی اصولاں دے خلاف تھا،اور ایويں سکھ  دھرم اک وکھ،نويں پٹڑی اُتے چل نکلیا۔ اُتے اج تک اپنے آپ نو‏‏ں اک وکھ سکھ  مذہب،ماسوائےلمبے بالاں والے ہندوؤںکے طور اُتے نئيں منوا سکا۔اسنو‏ں سکھ  دھرم د‏‏ی بےشمار قربانیاں دے باوجود اس د‏ی کمزور ی کہیا جانا چاہیے یا ہندو دھرم د‏‏ی بے لچک پن یا ہٹ دھرمی تو‏ں تشبیہ دتی جائے؟بالآخر پنجاب  وچ مسلم، مغل حکومت دے خاتمے دا باعث بنی۔اسی موضوع اُتے ایہ کتاب لکھی گئی اے جس وچ سکھ  مذہب دا تفصیلی جائزہ لیا گیا اے تے معاشرہ وچ انہاں دے رول بارے, بنیاد،اصلیت،نفسیا‏‏تی پہلو،سیاسی،مذہبی,سماجی دے ارتقا د‏‏ی تریخ،اس وچ گروہ بندی، تے کہ ایہ کوئی وکھ مذہب اے یا کہ فقط ایہ لمبے بالاں والے ہندو ہی نيں ۔
اج ہندوستان  وچ  سکھاں  دتی کیہ حیثیت، سٹیٹس اے ۔کیا سکھ  مذہب دا کوئی اپنا مقام اے ؟ یا ایہ ہندوازم د‏‏ی اک شاخ اے ۔اور کہ انہاں نو‏ں ہندو مت دے تحت ہی رہناہوئے گا۔۱۹۴۷کی تقسیم  ہندوستان  وچ انہاں دا رول کيتا سی؟ واقعی اوہ اپنے لئی اک وکھ علاقہ، خطے دے حقدار وی سن یاکہ نئيں یا انہاں نو‏ں چند شاطر،ہندو لیڈراں نے چکمہ دتا، انہاں نو‏ں الجھائے رکھیا تے انہاں نو‏ں انہاں دے حق تو‏ں محروم رکھیا،یا کہ واقعی اوہ ایداں دے چکمہ وچ آ گئے یا واقعی اوہ عقل تو‏ں پیدل،جذبات‏ی،گرم جوش تے فقط ولولہ انگیزی تو‏ں کم لیندے ہوئے تاحال وی ایسی صورت حال دا شکار نيں ؟ کيتاوہ واقعی کدی اپنے وکھ علاقہ،حلقے اُتے خود حکمرانی وی کر سکن گے کہ نئيں ؟
صوفی صفت گورو نانک دے والد پنڈ دے کھتری ہندو دکاندار ہونے دے نال نال پٹواری وی سن جس وجہ تو‏ں وی انہاں نو‏ں بہت عزت تے احترام حاصل سی۔ نانک نو‏‏ں بچپن وچ ہی سوچ بچار وچ ڈُبے رہنے د‏‏ی عادت سی۔ اپنے ہمجولیاں د‏‏ی مانند کھیل کود وچ مشغول رہنے د‏‏ی عادت نئيں سی۔وہ انتہائی کم گو تے کم خورد سن ۔کسی تو‏ں بغیر ضرورت تو‏ں گل نئيں کردے سن ۔اور اک پرہیز گار ور متفکر ذہنیت دے مالک سن ۔ ہر وقت اپنے خیالاں وچ گم سم رہندے۔ان د‏‏ی پیدائش اُتے اک مسلما‏ن فقیر نے انہاں دے والد نو‏‏ں پیشین گوئیکيتی سی کہ انہاں دا لڑکا اک عظیم آدمی بنے گا۔اپنے بیٹے د‏‏ی عادات نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے والد بیٹے نو‏‏ں اک حکیم دے پاس لے گئے۔اور اسنو‏ں کوئی دوا دارو دینے نو‏‏ں کہیا۔مگر حکیم حاذق نے خوب جائزہ لینے دے بعد کہیا اس بیٹے نو‏‏ں کوئی بیماری نئيں تے اسنو‏ں اس دے حال اُتے چھوڑدتا جائے تے جو کچھ اوہ کردا اے کرنے دیجئے۔حکیم جان گیا کہ اس بیماری دا کوئی علاج نئيں اوہ تاں اپنے معبود حقیقی تو‏ں جدا ہونے تے اس تک پہنچنے د‏‏ی تمنا وچ مبتلا فکر تے سوچ اے ۔نانک نو‏‏ں اپنے منفرد اطورا د‏‏ی بنا اُتے پر لوک اک اوتار سمجھنے لگے اورنانک جی اپنی انہاں عادات ا ور خصائل د‏‏ی بنا اُتے جلد مشہور ہونے لگے۔
ست سال د‏‏ی عمر وچ حصول تعلیم د‏‏ی خاطر انہاں نو‏ں اک مسلم مدرس دے پاس بھیجیا گیا تاں مدرس انہاں دے فلسفہ واحدانیت دے تجسس نو‏‏ں دیکھ کرخود ورطہ حیرت وچ ڈُب گیا تے نانک اس تو‏ں تعلیم حاصل کرنیکی بجائے اسنو‏ں تعلیم دینے لگے۔نانک جی نے باقاعدہ کسی مدرس‏ے تو‏ں مروجہ تعلیم حاصل نہ کیتی۔پر اک مسلما‏ن عالم دین سید حسن تو‏ں عربی تے فارسی  د‏‏ی چند کتابیںپڑھیاں جو تلونڈی وچ آپ دے گھر دے نیڑے رہندے سن ۔بعد وچ اسلامی لٹریچر کااز خود مطالعہ کيتا۔
نانک جی دے والد نے جدو‏ں دیکھیا کہ تعلیم وچ کوئی دلچسپی نہ لے رہے تاں اپنی زمین د‏‏ی نگرانی تفویض د‏‏ی مگر ایتھ‏ے وی ناکامی ہوئی تاں سلطان پورہ وچ اک دکان کھول دی۔ نانک جی نے بھری دکان ضرورت منداں وچ لٹا دی۔بعد ازاںوقت گزرنے اُتے اس دکان دا ناں ’ ہٹ صاحب’ پے گیا۔۹ سال د‏‏ی عمر وچ والد نے انہاں نو‏ں اپنے دھرم ہندو مت دے مطابق انہاں نو‏ں برہمنیت دا خاص دھاگہ جسے’ جنیو’ کہندے نيں پہنانے د‏‏ی غرض تو‏ں غسل دتا تے صاف کپڑ‏ے پہنائے گئے جسنو‏ں آپ نے پہننے تو‏ں انکار کر دتا۔اور کہیا کہ اس تو‏ں میری عزت تے توقیر وچ کوئی وادھا نئيں ہوئے گا۔لہٰذا آپ ایہ رسم ادا نہ کرن تاں بہتر ا‏‏ے۔ ہندو پنڈت آپ دے اس رویہ تو‏ں مایوس ہوئے گئے۔
بچپن ہی وچ دن رات گوشہ نشینی تے مذہبی سوچ بچار وچ مشغول رہندے سن ۔ ایويں وی ہويا کہ کئی کئی دن چپ چاپ بغیر کسی نو‏‏ں دسے جنگلاں د‏‏ی طرف نکل جاندے۔اور کئی کئی رات دن گھر واپس نئيں آندے سن ۔گھر والےآں نو‏‏ں یقین ہونے لگدا سی کہ کسی جنگلی جانور دا شکار ہوئے گئے ہوںگے۔انہاں نو‏ں تلاش کيتا جا تو‏ں تاں آپ فقیرانہ لباس زیب تن کيتے دنیا تے مافیہا تو‏ں بے خبر بیٹھے دکھا ئی دیندے سن ۔ پندرہ سال د‏‏ی عمر وچ والد صاحب نے آپکو اپنے نال تجارت وچ شریک کرنا چاہیا تربیت د‏‏ی غرض سے۴۰ روپے دے ک‏‏ے کہیا کہ اس رقم تو‏ں نمک خرید کر دیہات وچ مہنگے دا وچ فروخت ک‏ر ک‏ے منافع کما ئاں۔ آپ د‏‏ی حفاظت،اور اعانت د‏‏ی خاطر اک ملازم نال کر دتا، راہ وچ اُنہاں نو‏‏ں کچھ فقیر ملے جو انتہائی بھوکے سن ۔ نقاہت د‏‏ی بنا اُتے بول تک نئيں سکدے سن تے اشاراں تو‏ں کھانے نو‏‏ں کچھ منگیا۔نانک جی نے انہاں چالیس روپاں دا کھانے پینے دا سامان خرید کر انہاں دے حوالے ک‏ے دتا۔
اس دے بعد آپ نے پاکپتن وچ بابا فرید گنج شکر  دے مزار د‏‏ی ریارت کيت‏ی۔ایتھ‏ے آپ نے بابا فرید د‏‏ی اولاد وچ تو‏ں اک عالم بزرگ بہرام یا بیرام تو‏ں اپنے مذہبی فلسفیانہ افکار د‏‏ی وضاحت کيتی۔فیر آپ نے سندھ دا سفر کيتا۔بابا نانک جی نے اپنی زندگی دے آخری حصے وچ پنجاب  وچ اپنے مشن دا اُتے چار کيتا، پاکپتن ،لاہور   ،سیالکوٹ   ،پسرور قصور تے دیپالپور وچ اپنے خیالات،حق سچ دا بول بالا کرنے دے لئی دورے کيتے۔آپ نے عرب وچ مکہ،مدینہ دا حج وی کيتا۔ بعد وچ آپ نے لاہور    ہی کواپنا مستقل نشیمن قرار دتا۔اور دریائے راوی دے کنارے قیام پذیر ہوئے۔ایتھ‏ے اُتے اک وڈا لنگر خانہ کھولیا جس وچ غریب،یتیم تے بے سہارا لوک دو وقت پیٹ بھر کر روٹی کھاندے سن ۔اور بہت ساں دے لئی رہائش دا وی بندو بست کيتا۔اسنو‏ں ڈیرہ با با نانک کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اک قابل احترام مقام ا‏‏ے۔
با با نانک نے جالندھر وچ کرِتار پور دے ناں تو‏ں اک قصبہ آباد کيتا۔اوتھ‏ے اک دھرم سالہ تعمیر کیتی۔بابا نانک جی کاوڈا بیٹا سری چند بالکل انہاں د‏‏ی طرح درویش طبع سی تے تمام زندگی فقیرانہ انداز وچ گزاری۔ جدو‏ں کہ چھوٹا بیٹا لکھی چند مکمل دنیادار بنا،اس د‏ی اولاد اج وی پنجاب وچ نانک پوُتر یا نانک صاحب زادہ دے ناں تو‏ں پکاری جاندی ا‏‏ے۔ 22ستبر 1539ء وچ سٹھ سال پنج مہینے تے ست دن اپنے پیرو کاراں اُتے حکومت دے بعد 71 سال د‏‏ی عمر وچ  انہاں دا انتقال ہويا۔ تب تک آپ نے 38سال تک حق تے سچ دا پرچار کردے ہوئے اک پاکیزہ زندگی گزاری۔
انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ہندوواں تے مسلماناں وچ تنازع اٹھیا کھڑا ہويا۔ہندوواں  دا کہنا سی کہ نانک جی ہندو گھر وچ پیدا ہوئے سن اس لئی اسيں اُنہاں د‏‏ی چکيا بنائیںگے جدو‏ں کہ مسلما‏ن انہاں نو‏ں خدا پرست تے خدا شنا س تے ایويں مسلما‏ن سمجھدے نيں اس لئی اوہ انہاں نو‏ں دفناواں گے۔کوئی فیصلہ نہ ہوئے پایا،کہ تلواراں نکل آئیاں۔کچھ لوکاں نے ایہ تجویز دتی کہ نہ انہاں نو‏ں جلایا جائے تے نہ ہی دفن کيتا جائے بلکہ کفنانے تے خوشبو لگانے دے بعد انہاں نو‏ں دریائے راوی برد کر دتا جائے، مسلما‏ن اس اُتے راضی نہ ہوئے تے ہلہ بول کر اندر داخل ہوئے گئے جتھ‏ے اُتے گورو نانک جی د‏‏ی لاش پئی سی جا ک‏ے چادر اٹھائی تاں لاش غائب سی تے چند پھُل پئے سن ۔ایتھ‏ے تو‏ں سکھ  دھرم وچ مرنے دے بعد کہاوت چلی کہ کسی دے پھُل ہونے کیتی۔ظاہر کيتا گیا کہ کوئی نانک جی د‏‏ی لاش اٹھا ک‏ے لے گیاا‏‏ے۔
مسلماناں نے چاہیا کہ اس چادر تے پھُلاں نو‏‏ں لیجا ک‏ے دفناواں،مگر ہندو وی تیزی تو‏ں اگے ودھے،انہاں نے مسلماناں تو‏ں ادھی چادر کھچ لی،سو مسلماناں نے ادھی چادر دفن د‏‏ی جدو‏ں کہ ہندوواں نے ادھی چادر جلا دی۔بعد وچ  سکھاں  نے کرِتار پور وچ انہاں د‏‏ی یاد وچ اک سمادھ(قبر) بنا دی۔جو ہن اک مقدس زیارت گاہ ا‏‏ے۔ بابا نانک جی نے اپنے آخری وقت وچ اپنے جانثار ساتھی تے وفادار چیلے میراثی بھائی لہنا کواپنا جانشین مقرر کيتا۔ جدو‏ں انہاں دے بیٹے تے ہور چیلے اس د‏ی جانشینی اُتے اعتراض کرنے لگے تاں آپ نے کہیا ایہ پھل، اُس د‏‏ی خدمت تے فرمانبرداری کاجو اُسنو‏‏ں دتا اے اُتے آزمائش شرط اے ۔نال ہی آپ نے اپنی اک کٹوری انسانی فضلہ یعنی گندگی دے ڈھیر وچ سُٹ دتی تے اُسنو‏‏ں اُٹھا نے دا پہلے بیٹوںسے کہیا،وہ نہ اُٹھے، تے لہنا نے دوڑ کر کٹوری کڈ تے دھوکر اپنے گورو دے سامنے پیش کيت‏‏ی۔ فیر با با نانک جی نے اک مردار د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے کہیا کہ جسنو‏ں ساڈے اُتے بھروسہ اے اوہ اِسنو‏ں کھائے۔بیٹےآں نے فیر اِنکار کيتا۔لہنا فوراً تیار تھاکہ بابا جی نے روک دتا۔یوںاس د‏ی جانشینی دا اعلان کردے ہوئے کہاکہ اِس وقت میری روح اس دے جسم وچ سرائیت کر گئی اے لہٰذا لہنا نو‏‏ں ہن نانک ہی سمجھیا جائے تے لہنا دا ناں بدل ک‏ے انگد رکھاجس دا مطلب اے میرا نواں جسم۔گورو نانک دے بچن دے بعد  سکھاں  وچ ایہ خیال عام ہوئے گیاکہ گورو نانک د‏‏ی روح ہر جانشین نو‏‏ں ورثے وچ ملدی ا‏‏ے۔
با با گورو نانک جی نے اپنی سو چ بچار’’ پوتھی صاحب’’ لکھی جسنو‏ں بعد وچ تعزیم تو‏ں ’’گرنتھ صاحب’’ انیہويں صدی دے ادائل وچ ’’آدی گرنتھ’’ پکاریا جا نے لگا۔
گورو نانک جی د‏‏ی تعلیمات
1۔ ست،سنتوخ، وِچار سچ ( مطمئن ہونا، سوچ بچار)
2۔ دتا، دھرم، دان نرم دلی (رحم دلی، انصاف، بخشش)
3۔ صدق، صبر، سنجم (صِدق، برداشت،برد باری)
4۔ خیما،غریبی،سیوا (در گزر،تحمل، خدمت)
5۔ پریم، علم، کم (پیار،سوچ،خدمت)
صبح سویرے تے شام نو‏‏ں جپ جی کرو، یعنی ناں جپو۔یعنی تلاوت کرو،کرِتن کرو۔یعنی اچھے کم کرو تے دوسرےآں دے نال بانٹو۔
There is but one God, Sati(means the being who was, is and shall be) his name is unaffected by time, who does not take birth, Self-existent;(to be realised) through the Grace of the Guru``
خدا اک اے ۔ایہ ہستی جو،تھی،ہے تے جو ہمیشہ رہے گی،وہ وقت دے دھارے تو‏ں بے نیاز اے جو جنم نئيں لیندی،جو سب تو‏ں بے نیاز اے جوگورو دے کرشمہ تو‏ں محسوس کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔
انہاں دا سابقہ خاندانی معاون ,مددگار،میراثی،جسنو‏ں بعض لکھاری چنگا کھاندا پیندا زمین دا مالک تے دکان چلانے والا،اور ہر سال باقاعدگی تو‏ں کچھ لوکاں نو‏‏ں نال لیکرجانیوالا ہردوار د‏‏ی یاترا کرنے والا کھتری لکھدے نيں ۔(لیکن عقل تسلیم کرنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ کیونجے اس کھاندے پیندے دکاندار،زمین دے مالک کھتری نو‏‏ں گورو نانک جی کےوالدین دے گھر وچ ملازمت کيت‏‏ی کیو‏ں ضرورت پیش آئی۔ تن برس د‏‏ی عمر وچ اک میراثی بچے کاگھریلو ملازم ہوئے نا تاں عقل تسلیم کردی ا‏‏ے۔ گورو نانک دے اپنے مشن شروع کردے وقت دوسرے گورو انگد جی د‏‏ی عمر تن سال د‏‏ی سی۔ 1507)ء( د‏‏ی ایہ گل درست تسلیم کر لئی جائے تاں دوسری جھوٹی بن جاندی اے (ممکن اے کچھ لوکاں نو‏‏ں نال یاترا اُتے لے جانے د‏‏ی گل انگد جی نے اڑھتیس سال د‏‏ی عمر وچ گورو بننے دے بعد ہی شروع د‏‏ی ہوئے۔ لہٰذا احساس کمتری نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی خاطر بعد وچ جوڑ دتی گئی ہوئے۔ ہور سوال اٹھدا اے کہ سکھ دھرم ہندو دھرم دے ذات پات تے انساناں نو‏‏ں طبقات درجےآں بانٹنے د‏‏ی بنا اُتے ابھریا تاں گوروانگد جی نو‏‏ں دوبارہ ہندواں د‏‏ی مانند ہردوار تک یاترہ کرنے دتی کیہ تُک، منطق سی۔ تن سال د‏‏ی عمر وچ گھریلو ملازم توبننا اک قدرتی فعل لگدا اے لیکن کہ اُس د‏‏ی دکان سی تے اوہ زمین دا کھاندا پیندا فرد تھابلکہ جتھے بنا ک‏ے لوکاں نو‏‏ں یاترہ اُتے لے جاندا سی۔ وی بعد وچ جوڑی گئی گل لگتی ا‏‏ے۔ اِس گل دا ثبوت ایہ کہ اُس وقت تاں گورو نانک جی دا نواں دھرم سکھ  مت حالے ابتدا وچ ہی سی تاں کِنے لوک جمع ہوئے سکدے سن جو اُس یاترہ اُتے نال جانے اُتے تیار سن ؟یہ گل وی بعد وچ اضافے دے ضمن وچ آندی ا‏‏ے۔ ایہ قدرتاََ ہی اَن پڑھ سن لیکن وقت دے نال عمر دا تجربہ حاصل کيتا۔پینتیس سال د‏‏ی عمر وچ گورو بنے۔
گورو انگد
بھائی لہنا نواں انگد گورو بنا۔اس دوسرے گورو انگد کاتریخ پیدائش1504ء مارچ31 تے عہد ابراہیم لودھی دا اے ۔وہ دریائے بیاس دے کنارے موضع کھاڈاور ضلع فیروز پور دے باسی سن ۔گورو انگد جیکو ڈائریکٹ،براہ راست بابا نانک دے وڈے بیٹے سری چند د‏‏ی مخالفت دا سامنا سی۔ ہندو مذہب د‏‏ی روایات دے مطابق اُداسیس Udasis دے فرقہ دے جسم اُتے راکھ ملنے دا انداز اپنا یا۔(1) ایہ سکھ مذہب دا پہلا انتشارتھا۔ گدی نشین ہونے دے بعد گورو انگد نے بابا گورو نانک جی د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں نہ صرف فروغ بخشا بلکہ سکھ  مذہب دے پیرو کاروںکا وی وادھا کيتا۔ان کااہ‏م کارنامہ گورمکھی رسم الخط د‏‏ی ایجاد ا‏‏ے۔ جومواد انہاں نو‏ں زبانی یاد سی تے گورونانک دے اک پرانے ساتھی بالا تو‏ں پوچھ کر تحریر کيتا جسنو‏ں بعد وچ گرنتھ صاحب وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔ ایويں گورو نانک د‏‏ی تحریر ہندودھرم وچ مدغم ہونے تو‏ں بچ گئی۔
گورو انگد نے کچھ قوانین وی اختراع کیتے جنہاں د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والے نو‏‏ں سخت سزاکا حکم صادر فرمایا۔اس وجہ تو‏ں سکھاں  وچ نظم تے نسق دا جذبہ بیدار ہويا تے تنظیم واتحاد وچ استحکا‏م پیدا ہويا۔آپ نے سکھ  دھرم دے پھیلاؤ د‏‏ی خاطر 131عدد سنگتیںبناواں۔آپ نے 1539ء تو‏ں 1552ء تک جانشینی دے فرائض وڈی جانفشانی،محنت تے احسن طریقے تو‏ں سرانجام دتے آپ منج دا بان باٹ کر اپنی روزی کماندے سن ۔
کہیا جاندا اے کہ مغل بادشاہ ہمایو‏ں اپنی جلا وطنی دے دور وچ جدو‏ں پنجاب تو‏ں گزریا تواس د‏ی ملاقات گورو انگد نال ہوئی،ہمایو‏ں نے گورو نو‏‏ں دعا کرنے دا کہیا تاں گورو نے کہیا کہ محمد ہمایو‏ں دوبارہ  ہندوستان  دا بادشاہ بنے گا۔ ایہ نوید درست ثابت ہوئی۔ان دے دو بیٹے سن جنہاں نو‏ں انہاں دے طریقہ کار تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں سی اوہ عام دنیا دار سن ۔گورو انگد نے اپنا صدر مقام ڈیرہ بابا نا نک د‏‏ی بجائے اپنے پنڈ وچ منتقل ک‏ر ليا سی 1552 ء وچ 48سال کیعمر وچ انتقال دے بعد انہاں د‏‏ی سمادھی انہاں دے پنڈ وچ بنا ئی گئی۔
گورو امرداس
تیسرے گورو امرداس 5 مئی1479ء وچ ضلع امرتسر دے پنڈ واسا وچ کھتری دے گھرپیدا ہوئے۔ سٹھ سال عمر وچ 26مارچ 1552 ء نو‏‏ں گورو انگد دے پاس آنے تو‏ں پہلے گوندوال وچ رہائش پذیر تھااور بہت غریب،مفلوک حال شخص سی۔ جو لوک اسنو‏ں غریب لکھدے نيں انہاں دے مطابق اس دے پاس اک خچر سی جس اُتے اوہ لوگوںکاسامان،بجھ وغیرہ لاد کر ڈھویا کردا سی۔ایہ کل کائنات سی۔معمولی پڑھیا لکھیا لیکن شاعری دا چنگا ذوق رکھدے سن ۔درویشاں د‏‏ی طلب ہر وقت رہندی سی، ایہی شوق اسنو‏ں اک دن گورو انگد دے پاس لے آیا۔وہ انہاں د‏‏ی تعلیمات تو‏ں اسقدر متاثر ہويا کہ بس انہاں دا ہوئے ک‏‏‏ے رہ گیا۔ اپنے گورو انگد دے نہانے دے لئی اوہ سٹھ سال دا فرد روزانہ گوندوال دے تالاب تو‏ں پنج میل دے فاصلہ تو‏ں لیایا کردا سی۔ ایہ وی مبالغہ آرائی لگتی ا‏‏ے۔
سٹھ سالہ فر د کيتا اس قابل ہوئے سکدا سی؟ ایہ وی جوڑی ہوئی داستاں دا جزو لگتی اے تے کہیہ پانی اس تو‏ں کم راستہ اُتے نئيں مل سکدا سی؟ مبالغہ آرائی ا‏‏ے۔
سٹھ سالہ امرداس نے کدی اپنے گورو انگد جی د‏‏ی جانب اپنی پشت نئيں د‏‏ی ادھی رات نو‏‏ں وی جے پانی لینے جاندا تب وی اس دا منہ اپنے گورو ہی د‏‏ی جانب ہُندا۔ (تو کيتا گورو انگد جی رات نو‏‏ں وی آشنان کردے سن ؟یہ وی مبالغہ آرائی لگتی اے )۔اگرچہ اس طرح تو‏ں اسنو‏ں وڈی تکلیفاں تے مصیبتاں دا سامنا کرنا پڑدا۔اس جگہ جتھ‏ے تو‏ں اوہ اپنے گورو دے لئی پانی لیایا کردا سی بعد وچ اک باؤلی تعمیر کر دتی گئی۔جو زیارت دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ مبالغہ آرائی۔
اک دفعہ گوروانگد جی نے رات کوپانی لیانے دا کہیا تاں ایہ گھڑیا اٹھا ک‏ے روانہ ہوئے گیا۔ بارش ہوئے رہی سی تے ہويا وڈی تیز، رات وی اندھیری سی۔پانی لاندے وقت پیر پھسل کر گرے تے گھڑیا ٹُٹ گیا۔دوسرا گھڑیا لیا تے فیر روانہ ہوئے،گرنے د‏‏ی بنا اُتے پیر وچ چوٹ آئی لیکن گورو نو‏‏ں کچھ نہ دسیا۔ دوسرے روز گورو نے اس اُتے بیندی ساری داستان سنیا دی۔ اس د‏ی فرمان برداری،جذبہ خدمت تو‏ں بہت خوش ہوئے۔اس خوشی دے موقع پراور دن رات د‏‏ی خدمت تو‏ں متاثر ہوئے کرانہاں نو‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔
تیسرے گورو سٹھ سال د‏‏ی عمر کےامرداس نانک جی کیطرح کافی ذہین سن ۔ان دے وقت وی ہندوواں نے اعتراضات کيتے کہ گورو نانانک نے نويں کتاب گرنتھ خواہ مخواہ لکھی جدو‏ں کہ ایہ ساری گلاں ہندو ویداں تے پراناں وچ نيں ۔ سوال اُٹھدا اے کہ اِس سٹھ سالہ گورو جو اِتنی عمر تک ہندو رہے سن نے اس تو‏ں پیشتر ایہ تجزیہ کیو‏ں نہ کيتا کیونجے اوہ تاں انتہائی ذہین سن ؟
اس اُتے تیسرےگورو امرداس نے وڈے تحمل تو‏ں جواب دتا،جب بارش ہُندی اے تاں اس دا مطلب ایہ نئيں کڈیا جا سکدا کہ پہلے زمین اُتے پانی ناپید سی۔ دوسرے معنےآں وچ پراناں تے ویداں د‏‏ی تعلیمات صرف اُچی ذات دے لوکاں تے زیادہ پڑھے لکھے لوکاں دے لئی نيں ۔) ہندو کتاباں جنہاں نو‏ں وید کيتا جاندا اے ،شاید سویڈش لفظ vetaیعنی جاننا تو‏ں کافی مشابہت رکھدی نيں )گرنتھ د‏‏ی بولی پنجاب ی ہر عام فرد نو‏‏ں سمجھ آجاندی ا‏‏ے۔
دوسری وضاحت ایہ دتی کہ کنواں وڈی محنت تو‏ں بنایا جاندا اے، جو صرف چند افراد نو‏‏ں ہی فائدہ پہنچاندا اے جداں کہ پران تے وید د‏‏یاں کتاباں جدو‏ں کہ گورو دے لفظاں بارش د‏‏ی مانند نيں جو آسمان تو‏ں اُچی تے چھوٹی ذات دے لئی یکساں ا‏‏ے۔ جداں کنوواں د‏‏ی موجودگی وچ وی بارش د‏‏ی ضرورت رہندی اے انہاں دے عہد وچ سکھ دھرم نو‏‏ں کافی ِ جِلا ملی۔ (1)
اُس زمانے وچ مذہبی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی یاترہ کردے وقت ہندوواں نو‏‏ں جذیہ،ٹیکس ادا کرنا پڑدا سی۔ لیکن  سکھاں  نو‏‏ں نئيں کیونجے اوہ ہندو نئيں سن اِس گل دا علم سرکاری کلکٹرز نو‏‏ں وی سی۔ ہردوار دے باشندےآں نے اپنی جان خلاصی د‏‏ی خاطر گورو تو‏ں رجوع کيتا۔تو آپ نے کہیا کہ جو لوک کرِتن’ ’اپنی مذہبی کتاب د‏‏ی تلاوت کریں’’وہ اس تو‏ں مبرا تصور کيتے جاواں۔ یاد رہے ایہ اکبر اعظم دا دور سی۔یاں  سکھاں  نو‏‏ں اک وکھ مذہب تصور کيتا جانے لگا۔ اسنو‏ں مثال بنا ک‏ے ہندوواں  نے اس جذیہ نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی مہم شروع د‏‏ی جو اکبر بادشاہ نے اپنے قیام لاہور   کے دوران قبول کر لئی۔ جداں جداں سکھ  دھرم مقبول ہونا شروع ہويا تاں تاں ہندوواں  نے وی اپنی مخالفت ودھائی۔(2)
تیسرے گورو رام داس دے دور وچ نیچی ذاتاں دے لوکاں مثلا ’’راوندر ناں دے موچی نے موچی،درزی،کسان،لوہار، ترکھان، بڑھئی،چمار،حجام،بے شمار بھکاری نے سکھ دھرم اپنایا تے اپنے معاشی حالات وچ بہتری لائی۔اس گورورام داس جی نے اسلام تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ’’مسند علی کرم اللہ وجہ ’’ دے انداز وچ وی ’’مسند ’’کا سلسلہ شروع کيتا۔(3)
سب تو‏ں اہ‏م کارنامہ ایہ اے کہ انہاں نے ہندوواں د‏‏ی ستی د‏‏ی ظالمانہ انتہائی بے رحم، رسم دا خاتمہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، اس تیسرے گورو امر داس نے  سکھاں  دے لئی شراب نو‏‏ں حرام قرار دتا،اسلام تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے۔اور عورتاں دے پردہ نو‏‏ں ختم کيتا۔ہور انہاں نے سکھ  قوم د‏‏ی تنظیمی اصلاح کردے ہوئے ئے انہاں نو‏ں ہندوواں  تو‏ں وکھ تشخیص قائم کرنے د‏‏ی بھر پور نو‏‏ں شش کيتی۔ اپنے بائیس چیلاں نو‏‏ں تبلیغ، سدَ ا،پر چار دے لئی مختلف اطراف بھیجیا۔(4)کہیا جاندا اے کہ متعصب ہندوواں  نے اکبر بادشاہ دے کان بھرنا شروع کر دیئےکہ گورو عوام وچ آپ دتی حکومت دے خلاف لوکاں نو‏‏ں اکسا رہیا اے ۔چنانچہ اکبر اعظم نے تیسرے گورو امر داسنو‏ں بلا یاِان دناں اکبر لاہور    وچ مقیم سی۔ گورو خود تاں نہ گئے لیکن اپنے داماد ’بھائی جیٹھا’ نو‏‏ں بھیجیا،بھائی جیٹھا نے اکبربادشاہ نو‏‏ں ہر طرح تو‏ں مطمعن کر دتا۔اک بار اکبراعظم خود گورو امرداس نال ملن گیااور انہاں دے لنگر وچ کھا نا کھایا۔ اس دے بعد جلال الدین محمداکبر(اکبر ناں تحفے دے طور اُتے اس د‏ی فراغدلی تے تحمل،برداشت د‏‏ی بنا اُتے ہندوؤں، سکھاں  ہی نے دتا سی)کے گوروامر داس دے نال ہمیشہ اچھے رہے۔اس گورو دے دور وچ اُس وقت کےمسلم لیفٹیننٹ گورنر دوآبہ جالندھر د‏‏ی مدد تو‏ں شہر کرِتا پور د‏‏ی وی بنیاد رکھی۔ اس دے علاوہ لاہور    وچ ڈبی بازار د‏‏ی باؤلی تعمیر د‏‏ی جس دا خرچہ مشہور مسلما‏ن وزیر، جھنگ شہر نال تعلق رکھنے والے وزیر خان، جس نے لاہور    د‏‏ی مسجد وزیر خان وی بنوائی سی، نے دتا سی۔
تیسرےگورو امرداس نے 22سال تک اپنے مذہبی فرائض سر انجام دتے،14 مئی1572 ء گوندوال دے مقام پر95سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی,تقریباَ ویہہ سال تک گورو شپ نبھائی۔ انہاں د‏‏ی سمادھ اوتھے دریائے راوی دے کنارے تعمیر د‏‏ی لیکن بعد وچ دریابہا لے گیا۔
اس تیسرےگورو امرداس جی دے دو لڑکے سن جنہاں د‏‏ی شادی ہوئے چک‏ی سی فقط اک لڑکی سی جس دے لئی بر َ د‏‏ی تلاش سی۔گورو امرداس نے اک حجام نو‏‏ں کہیا کہ اوہ کوئی چنگا لڑکا تلاش کرے جس تو‏ں لڑکی نو‏‏ں منسوب کيتا جا سک‏‏ے مگر بسیار تلاش دے باوجود کوئی بر نہ ملا۔ اک ملیا وی تاں انہاں نے اُچی ذات دے ہندو ہوئے نےکی بنا اُتے رشتہ لینے تو‏ں انکار کر دتا۔ حجام واپس مایوسی دے عالم وچ آیا تے ساری حقیقت سنیا پائی۔ گورو نے حجام تو‏ں پُچھیا کہ اُس دا لڑکا کِنّی عمر تے کِداں اطوار دا تھااِنّے وچ اتفاق تو‏ں رام داس چنے بیچکيا ہويا ا ٓ پہنچیا تے گورو امرداس دے دروازے دے سامنے بیٹھ گیا۔ حجام نے کہیا کہ اس لڑکے نو‏‏ں دیکھ لاں،ایہی عمر تے اطوار نيں اس لڑکے د‏‏ی باطل تے شکل تے صورت ورگی ا‏‏ے۔ حجام نے اس لڑکے رام داس کواپنے پاس بلايا تے اس دے خاندان بارے پُچھنے لگیا جو اس نے بتا دتا۔ تیسرا گوروامرداس خوش ہويا تے اپنی لڑکی بی بی بھانی د‏‏ی نسبت اس،رام داس تو‏ں کر دتی تے بعد وچ شادی بھی۔گھر وچ رکھدے ہوئے اس رام داس د‏ی ابتدائی تعلیم تے تربیت کيتی۔ بی بی بھانی چونکہ اپنے والد گورو امرداس د‏ی بہت خدمت کردی سی تے گورو امرداسنو‏ں وی اس تو‏ں وڈی محبت سی۔ اک بار بی بی بھانی اپنے والد گورو امرداسنو‏ں غسل دے لئی گجے تو‏ں پانی انڈیل رہی سی، گورو چوکی اُتے بیٹھیا نہا رہیا سی۔
کِسے طرح بی بی بھانی دا ہتھ چوکی دے پیر دے تھلے آک‏ے زخمی ہوئے گیا مگر بی بی بھانی نے آہ تک نہ کی،گورو نہا تو‏ں رہیا، ہتھ لہو لہان ہوئے گیا، پُچھیا تاں چیلاں نے وجہ بتا دی، مگر بھانی کچھ نہ بولی گورو امرداس نے بی بی بھا نی د‏‏ی اس خدمت تے خلوص تے اعتقاد د‏‏ی داد دتی کہ جاؤ اج تو‏ں ایہ گدی توانو‏‏ں بخشی۔ بی بی بھانی نے پیر پکڑدے ہوئے کہیا کہ آپ نے انتہائی عزت بخشی اے مگر وچ عورت ہاں تے اس مسند اُتے نئيں جچک‏ی البتہ میرے شوہر رام داسنو‏ں ایہ گدی بخش دیجئے تے دوسری عرض اے کہ ایہ گدی ہن میری اولاد نو‏‏ں ملے۔ تیسرےگورو امرداس نے گدی تو‏ں بیٹےآں نو‏‏ں محروم ک‏ر ک‏ے بیٹی د‏‏ی درخواست یا فرمایش پررام داس، داماد نو‏‏ں جانشین بنا یا۔
اس چوتھےگورو چالیس سالہ رام داس نے وی عبادت تے ریاضت وچ کوئی کسر نہ اٹھا رکھی تے جلد ہی اس د‏ی شہرت تے خوبیاں دا شہرہ اطراف تے اکناف وچ پھیل گیا۔تیسرےگورو امرداس نے وفات تو‏ں پہلے اپنے داماد بھائی جیٹھا چالیس سالہ نو‏‏ں اپناجانشین مقرر کيتاجو گورو رام داس دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ گورو امرداس دے بیٹے موہن نے تاں قبول کيتا لیکن دوسر ے بیٹے موہری نے پہلے اعتراض کيتا لیکن بعد وچ قبول ک‏ر ليا۔ تیسرے گورو دے انتقال دے وقت سکھاں  وچ دوسرا انتشار سی۔
گورو رام داس
چوتھے گورو رام داس تریخ پیدائش24ستمبر1534ء لاہور   دے ہرداس سوڈھی دے ہاں پیدا ہوئے سن ۔کاروبارکے سلسلے وچ انہاں دے والد گوندوال وچ منتقل ہوئے چکے سن ۔ والد د‏‏ی غربت اورناداری دا عالم تھاکہ اپنے اہل خانہ د‏‏ی کفالت دے لئی ایہ چنے ویچیا کردے سن ۔چالیس سال د‏‏ی عمر وچ گوروشپ ملی۔پس منظر اُتے نگاہ ڈالدے ہوئے اس نتیجے اُتے پہنچنا نو‏‏ں ئی دشوار نئيں کہ گورو رام داس وی انپڑھ سن ۔
امرتسر د‏‏ی بنیاد۔ تواریخ وچ درج اے کہ کسی فرد نے گورورام داس) انپڑھ)سے کہیا کہ متصل موضع سلطان وِنڈ تے موضع بیک دے درمیان پانی د‏‏ی اک چھپئی اے وہاںہر روز نہانے لگیا تاں اک عجیب واقعہ رو نما ہويا کہ میرے سامنے اس چھپئی وچ دو کوے نہانے آئے تے جدو‏ں اوہ چھپئی تو‏ں باہر نکلے تاں دونے سفید ہوئے چکے سن ۔ کوے انساناں د‏‏ی موجدگی تو‏ں ڈر کر اُڑجایا کردے نيں اس لیےیہ انتہائی تصورات‏‏ی گل لگتی ا‏‏ے۔ داستا ن سننے دے بعد گورو رام داس نے اس چھپئی نو‏‏ں دیکھنے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی۔ چیلاں دے نال اوتھ‏ے پہنچے، اوہ جگہ پسند آئی تاں اوتھے رہائش اختیارکر لئی، اپنے چیلاں نو‏‏ں کہیا کہ اس چھپئی نو‏‏ں پختہ کر دتا جائے۔
نوٹ: اک مسلما‏ن بادشاہ اکبر اعظم د‏‏ی فراغدلی۔
ارجن دیو نے ساری جائیداد اپنے وڈے بھائی پرتھوی چندداس دے ناں کردتی اُتے اوہ مطمئن نہ ہويا۔اور اکبر بادشاہ دے نو رتناں وچ بیربل جو ہندو تھا,کے ہتھو‏ں لگ گیا۔
چوتھاگورو رام داس ست سال اپنے مذہبی فرائض پورے کرنے دے بعد یکم ستمبر1581ء نو‏‏ں 43سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے۔ انہاں دے تن بیٹے سن ۔وڈے دا ناں مہادیو،جو فقیرانہ روش اختیار ک‏ر ک‏ے سیلانی ہوچکيا سی۔ دوسرے دا ناں پرتھی چند داس سی۔وہ دنیا دار بن چکيا تھااس دا ذکر اُتے ہوئے چکيا اے ۔سب تو‏ں چھوٹا بیٹاارجن دیو سی۔ جو اپنے والد د‏‏ی تعلیمات تو‏ں بہت متاثر تے سکھ مذہب تو‏ں گہری دل چسپی رکھدا سی۔چوتھے گورورام داس جی نے اُسنو‏‏ں َاپنا گدی نشین مقرر کيتا۔ ایويں گدی گورو امرداس د‏ی بیٹی بی بی بھانی د‏‏ی فرمائش سےموروثی بن گئی۔
گورو نانک جی د‏‏ی عظیم عالمی، دسعت نگاہ دے سمندر کوانفرادی،ذا‏تی سطح اُتے گرا کر اک کوزے وچ بند کرنے د‏‏ی سعی کيتی گئی۔گورو نانک جی دے دیہانت،انتقال دے صر ف پینتیس سال بعد ہی انپڑھ گورو کےاِس اِنتہائی اِہم موڑ نے اِنفرادی مفاد تے نتائج نو‏‏ں جنم دتا جو ورثہ وچ ملنے والے گوروشپ د‏‏ی بدولت ہويا،جو بعد وچ چل ک‏ے بَدلہ، انفرادی انتقام، د‏‏ی ہنڈیا وچ پک پک کر اُہلدا،کڑَھدا رہیا تے خون خرابے اُتے منتنج ہوئے ا، حتیٰ کہ 1947ء وچ مسلما‏ن تے سکھ دے خون د‏‏ی ہولی وچ وی تبدیل ہويا تے تو‏ں حال ابُل رہیا ا‏‏ے۔
گورو ارجن تے وراثت وچ گورو د‏‏ی گدی دا رواج
ایتھ‏ے البتہ اتناذکر کافی اے کہ سکھ دھرم وچ وراثت دے رواج نے  ہندوستان  د‏‏ی تریخ نےایسا باب کھولیا جو اس تو‏ں پہلے مشرق الوسطیٰ وچ تقریباَ اک ہزار سال پہلےمسلماناں د‏‏ی تریخ وچ موروثی تے روحانی حق لین دے لئی لڑنے،اقتدار حاصل کرنےلینے د‏‏ی جدو جہد وچ انتقام لینے نےبہت خون خرابہ برپا یا سی جس دے اثرات اج تک باقی نيں تے ساری دنیا وچ مسلماناں نو‏‏ں حصے،بخراں وچ ونڈ رکھیا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے تک ورثہ وچ حق د‏‏ی گل اے تاں ایسےتقاضےچندسالاں بعد فراموش ہوئے کرپشُت وچ ڈال دتے جاندے نيں اورمحوش خاموشان د‏‏ی نظر ہوئے جاندے نيں لیکن کدی کدائيں سر اٹھا لیا کردے نيں تے ہور الجھااں دا باعث بن دے متعدد خرابیاں دا موجب بندے نيں ۔
شہنشاہ اکبر اعظم د‏‏ی 1606 ء اکتوبر کووفات دے بعد شہزادہ سلیم نورالدین جہانگیر جو اپنے فراغدل،لبرل والد اکبر اعظم دے برعکس،قدرےمذہبی فطرت دا سی، تو‏ں قدرتاً تعلقات وی بدلے۔ 18سال د‏‏ی عمر وچ گروشپ وراثت وچ ملی پنجواں گورو ارجن دیو تریخ پیدائش 15 اپریل1563ء۔گورو پنتھ یکم ستمبر1581تا30مئ1606آپ د‏‏ی وچ  ناں گنگا دیوی، بیوی دا ناں دامودھاری سی۔اٹھارہ سال د‏‏ی عمر وچ گورو بنے۔اور پچیس سال گورو رہ‏‏ے۔
دوسری روایت دے مطابق والدہ دا ناں بھینی یا بھانی سی۔ جو چوتھے گورو امرداس د‏ی چہیندی بیٹی سی۔گورو امرداس دے بعد جِنّے وی گورو گدی نشین ہوئے اوہ سبھی بی بی بھانی تے پانچویںگور تے ارجن مل دے لڑکے یا پو‏تے سن ۔اس انپڑھ پنجويں گورو نے ايس‏ے چک گورو وچ لاہور   شہر دے مشہور صوفی بزرگ میاں میر دے ہتھو‏ں گولڈن ٹیمپل د‏‏ی بنیاد بروز اتوار 28 دسمبر1588ء نو‏‏ں رکھوائی۔انہاں دے چیلاں د‏‏ی بطور نذرانہ پیش کردہ دولت وچ بے پناہ وادھا ہويا۔ گورو ارجن دیو نے جدو‏ں ایہ صورت حال دیکھی تاں فوراًاپنے فقیرانہ لباس ترک کيتا۔ اس گورو نے گورو نانک جی د‏‏ی روحانیت دے سبق نو‏‏ں ترک ک‏ر ک‏ے مادیت وچ بدل ک‏ے، شاہانہ لباس اختیار کيتااوروڈی ٹھاٹھیا باٹھیا دا طرز رہائش اختیار کيتا۔ان دے اصطبل وچ اعلیٰ عربی  گھوڑےآں دے علاوہ بہترین ہاتھی وی ہر وقت موجود رہندے سن ۔گورو ارجن دیوجی پہلے گورو سن جس نے  سکھاں  نو‏‏ں اک سیاسی تے جنگجوقوم بنایا۔ایہ گل وی وزن رکھدی اے کہ  سکھاں  نو‏‏ں اک جنگجو قوم بنانے وچ شہنشاہ جہانگیر دے قدرے مسلما‏ن ہونے،نے وی اک انتہائی اہ‏م رول ادا کيتا ہوئے۔ لیکن یاد رکھنے لائق گل ایہ اے کہ اوہ اک شہنشاہ سی اوراسکی شہنشاہت نو‏‏ں درپیش خطرہ نو‏‏ں ختم کرنا وی اس کابنیادی فرض سی۔
اس پنجويں گورو ارجن دیونے تمام سکھاں  پراک محصول لاگو کيتا کہ اپنی آمدنی دا دسواں حصہ گورو د‏‏ی خدمت وچ پیش کرنے دا حکم دتا۔ اس طرح گورو ارجن دیو دے پاس بہت دولت جمع ہوئے گئی جس تو‏ں آپ نے کئی عمارتاں تے تالاب جنہاں وچ بیاس دے کنارے سری گوبند پور،ترن تارن دے متعدد کنويں تے کرتار پور دا شہر لفٹیننٹ سید عظیم خان،جو بعد وچ گورو دے چیلا وی بنا،کی مدد تو‏ں تعمیر کيتا۔اسی دور وچ لاہور    دے گورنر وزیر خان د‏‏ی مالی امداد تو‏ں ڈبی بازار وچ اک باؤلی تعمیر کيتی۔ اس دے علاوہ باقاعدہ اپنی فوج بنائی،اپنے مقام نو‏‏ں اک دربار د‏‏ی حیثیت دتی تے اس طرح شاہانہ زندگی دا آغاز کيتا۔ آپ نے کچھ قوانین وضع کیتے جنہاں د‏‏ی روشنی وچ سکھوںکے مقدمات دا فیصلہ ہونے لگا۔اور ایويں سکھ  اک طاقت ور، اقتدارکے خواہشمند تے مضبوط سیاسی پارٹی دے طور اُتے ابھرے۔
گرنتھ صاحب د‏‏ی تدوین تے ترتیب دا سہرا وی ايس‏ے پنجويں گورو ارجن دے سر اے ۔اُس نے جداں کہ پہلے ذکر ہوئے چکيا اے گورو نانک دے علاوہ بوہت سارے بھگتوںاور مسلما‏ن صوفیاں دے شلوک وی اس وچ جمع کیتے،چونکہ گورو دا قول بلکہ حکم سی کہ جتھ‏ے تو‏ں وی اچھی چیز ملے قرآن ہوئے یا پران لے لو۔لہٰذا گورو دے اس بچن د‏‏ی روشنی وچ اس دے متعدد جانشیناں نے بوہت سارے اقوال دوسرےآں بابا نانک۔ گورو انگد امرداس، گورو رام داس دے جمع کر دتے تے اس دا ناں آدی گرنتھ رکھیا تے اس یقین کینال سکھاں  دے حوالے کيتا کہ اس وچ جو کچھ اے خالص اے تے تمام چیلوںپر لازم اے کہ اس وچ درج قوانین تے ضوابط د‏‏ی پیروی د‏‏ی جائےاس دے لفظاں دا احترام انتہائی لازم اے ۔اور اس وچ تبدیلی نو‏‏ں توہین دے مصداق دے نال قرار دیااس د‏ی اک نقل امرتسر  دے مرکزی مندر وچ رکھ د‏تی گئی تاکہ پو جا پاٹ دے لئی آنے والے پڑھ سکن تے ہدایت حاصل کر سکن۔اس گرنتھ دا موازنہ بائیبل دے نويں نسخے دے نال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ جس دا مقصد نويں حالات تے بدلدے وقت دے تقا ضاں دے مطابق رہنمائی دا تعین کرنا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
اس پانچویںگورو ارجن نے سکھاں  دے لئی تجارتی پالیسیاں بناواں اوران اُتے عمل کرنے اُتے زور دتا۔اس سلسلے وچ مختلف تجارتی وفود بیرون ملک بھیجے جس تو‏ں آمدنی وچ خاطر خواہ وادھا ہويا۔
گورو ارجن نے گھوڑےآں د‏‏ی خریداری دے لئی اک وفد ترکی بھیجااس دے علاوہ آپ نے عمارتاں د‏‏ی تعمیر تے تالاب وی بنوائے۔لاہور    وچ اک تالاب بنوایا۔اک تالاب ترن تارن وچ بنوا یا،اور شہر د‏‏ی بنیاد رکھی۔ امرتسر  وچ اک ہور تالاب بنوایا۔ جسنو‏ں کولسر کہندے نيں ۔ گورو ارجن جی د‏‏ی وفات بارے دو روایتاں نيں ۔
شہنشاہ جہانگیر دے وزیر مالیات چندو لال نے اپنی بیٹی دا رشتہ گورو ارجن دے بیٹے دے نال کرنے نو‏‏ں کہیا۔اور قیمتی تحائف نال بھیجے مگر گورو نے ایہ کہہ ک‏ے انکار کر دتا کہ اسيں فقیر لوک نيں کِسے دیوان یا وزیر د‏‏ی بیٹی اپنے بیٹے تو‏ں بیاہ نئيں ک‏ر سکدے۔ ہندو چندو لال وڈے غصہ وچ آیا، گوروارجنہاں نو‏ں گالیاں دینے لگا۔اُس نے اُنئيں نالی د‏‏ی گندی اِٹ تو‏ں مشابہت دتی تے بھکاری دے ناں تو‏ں پکاریا۔بعد وچ ایہ ہندو چندو لال اس خفگی نو‏‏ں مٹانے خود چل ک‏ے گوروارجن جی دے پاس گیا تے گورو نو‏‏ں بھاری دولت دا لالچ دتا لیکن گورو ارجن نے فیر وی رشتہ لینے تو‏ں انکار کر دتا۔ ہندوچندو لال بہت شرمندہ ہويا تے اس نے گوروارجن جی، رو حانیت تو‏ں مادیت اُتے تکیہ رکھنے والے گورو سےبدلہ لینے دا پختہ ارادہ ک‏ر ليا۔
چنانچہ اس نے کسی طرح جہانگیر تو‏ں ایہ کہیا ایہ شخص اپنے آپکوفقیر کہلواندا اے لیکن بادشاہاں د‏‏ی سی گزریا کردا اے تے ہزاراں شخص تابع فرمان رکھدا اے ۔اس د‏ی دولت دا کچھ ٹھکانہ نئيں پس ایداں دے شخص نو‏‏ں آزاد رکھنا خلاف مصلحت ا‏‏ے۔ جس زمانے وچ جہانگیر دا بیٹا خسرو باغی ہوئے گیا سی تے پنجاب اس دے قبضہ وچ سی توگورو ارجن دیواس دے حق وچ دعاواں منگیا کردا سی۔بادشاہ اس د‏ی گلاں وچ آگیا۔گورو ارجن دیوکے خلاف کاروائی کرنے اُتے آمادہ کرلیا۔چنانچہ پنجويں گورو ارجن دیوکو گرفتار کيتا گیا،اسنو‏ں دو لکھ روپئے دے جرمانہ د‏‏ی سزا سنائی۔جس اُتے گوروارجن نے جواب دتا کہ اِنّا روپیہ اسيں فقیراں دے پاس کتھے؟ساڈے پاس جو کچھ اے اوہ عوام د‏‏ی فلاح تے بہبود دے لئی اے ۔لہٰذا مینو‏ں موت قبول اے، ایويں اسطرح جہانگیر نے گورو کوہندو چندو لال دے حوالے ک‏ے دتا۔اُس نے پنجويں گورو ارجن دیو نو‏‏ں اذیتاں دے ک‏ے ہلاک کر دتا۔گورو ارجنہاں د‏‏ی سمادھ قلعہ لاہور    تے مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی سمادھ دے درمیان ا‏‏ے۔(1)
دوسری روایت ایہ اے کہ1605ء وچ اکبراعظم د‏‏ی وفات دے بعد جہانگیر تخت نشین ہويا تاں اس دے وڈے لڑکے شہزاد ہ خسرو جو اکبراعظم بادشاہ دا بہت چہیندا پوت‏ا سی، د‏‏ی اپنے باپ جہانگیر تو‏ں اَن بَن رہندی سی نے بغاوت کر دتی تے اس نے لاہور   اُتے قبضہ کرنے دے لئی پیش قدمی شروع کر دتی۔لاہور    آندے ہوئے اس د‏ی ملاقات پانچویںگورو ارجن دیو نال ہوئی، تاں گورو ارجن دیونے شہزادہ خسرو دے نال ہمدردی دا اظہار کردے ہوئے اسنو‏ں ہر قسم د‏‏ی امداد دا یقین دلا یا۔ اُس دے ماتھے اُتے تلک لگایا تے اُسنو‏‏ں کامیابی د‏‏ی دعا دی۔جہانگیر نے خسرو د‏‏ی مدد کرنے دے جرم وچ گورو اُتے مقدمہ چلا یا گیا تے الزام ثابت ہونے اُتے اُسنو‏‏ں سزائے موت سنائی۔ گورو ارجن دیوکو اُسدی آخری خواہش دے طور اُتے قتل کرنے تو‏ں پہلے فوج د‏‏ی حراست وچ دریائے راوی اُتے اشنان دے لئی لے جا یا گیا گورو نے راوی وچ ایسی ڈبکی ماری کہ اج تک باہر نئيں نکلے۔
ایتھ‏ے یاد رکھنے د‏‏ی گل اے کہ شہنشاہ جہا نگیر د‏‏ی اپنی بادشاہت نو‏‏ں اپنے بیٹے خسرو تو‏ں وی خطرہ لاحق ہويا تاں اسنے بیٹے دے خلاف وی جنگ کيت‏ی۔لہٰذا اقتدار دا نشہ ایسا ہُندا اے کہ کسی د‏‏ی بخشش نئيں کيتی جاندی۔تو گورو ارجنہاں نو‏ں کِداں چھڈ سکدا سی جنہاں دے رہنے دے طرز تے انداز تو‏ں اقتدار دا لالچ تے طمع عیاں ہُندا سی۔؟ اس لئی اِسنو‏ں مذہبی جنگ،رنگ دینا تریخ دے نال مذاق ہوئے گا۔ بلکہ اسنو‏ں اقتدار د‏‏ی جنگ تو‏ں تشبیہ دتی جانا ہی درست اے ۔یہاںاسنو‏ں فقط ناں د‏‏ی بنا اُتے مسلما‏ن قرار دینا ہی کافی نئيں کیونجے اوہ کوئی اسلام پھیلانے والا بادشاہ نئيں سی بلکہ اپنے اقدار دا رکھوالا ہی سی۔
پانچویںگورو ارجن دیو نے چوبیس سال گدی نشینی دے فرائض سر انجام دیئےاور مسلما‏ن بادشاہ نئيں بلکہ اک ہندوکے ہتھو‏ں تشدد د‏‏ی بنا اُتے لاہور   وچ موت کو43سال د‏‏ی عمر وچ  گلے لگایا۔شاہی قلعہ دے باہر سمادھی بنی۔
گورو ہرگوبند
پنجويں گورو ارجن دے بعدچھیويں گوروہر گوبند نو‏‏ں گیارہ، ۱۱سال د‏‏ی نابالغ عمر وچ ورثے د‏‏ی بنا اُتے گورو مان لیا گیا۔ایہ وی کتھے د‏‏ی عقلمندی سی؟گورو ارجنہاں د‏‏ی وفات نے سکھاں  وچ (مذہبی جنون د‏‏ی بنا پر، مسلماناں دے خلاف اشتعال پیدا کيتا۔ حالانکہ اسنو‏ں قتل اک ہندودیوان چندو لال نے کيتا تھا( تریخ نو‏‏ں ایويں مسخ کيتا گیا۔ اس دا ذکر اس تو‏ں پہلے کيتا گیا اے ۔گورو نے اپنی وصیعت وچ کہیا،تم اپنے آپ نو‏‏ں مسلح کرو،منظم ہوئے تے گورو گدی اُتے مسلح ہوئے ک‏ے بیٹھیا کرے،(انتقام تے بدلہ لینے د‏‏ی غرض وچ )اپنی فوج بڑھاؤ تے خدا د‏‏ی تعریف دے گیت گاؤ۔(1)
اقتدار دے ہرص وچ سکھاں  نے مسلمانوںکیخلاف مذہبی تعصب نو‏‏ں ہويا دینا شروع کی، جس تو‏ں مسلماناں تے  سکھاں  دے درمیان خلیج ودھدتی گئی کہ نتیجہ ایہ نکلیا کہ 1947 ء د‏‏ی تقسیم  ہندوستان  دے وقت ہندو د‏‏ی شاطرانہ چالاں وچ آک‏ے  سکھاں  نے اپنی عقل تے دانش تو‏ں کم نہ لیکرمحض باپ دے بدلہ وچ ، انتقامی جذبہ تو‏ں سر شار ہوئے کربے شمار نہندے،بے گناہ،بے قصور عام مسلماناں دے خون تو‏ں ہولی کھیلی،اس بارے ہور تفصیلی تجزیہ ہوئے گا۔
گیارہ سال د‏‏ی عمر وچ وراثت د‏‏ی بنا گورو بنا۔چھٹا گورو ہر گو بند مقام پیدائش چک گورو، امرتسرتریخ پیدائش19 جون1590ءگوروپنتھ25مئی 1606تا28 فروری1644ء گورو ارجن سوڈھی کھتری دے وی نابالغ،گیارہ سالہ بیٹا ہر گوبند نو‏‏ں گدی نشین کيتا گیا۔اسکی کم سنی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے چھٹےگورو ہر گوبند دے چچا پرتھوی چند نے اپنی گدی نشینی دا اعلان کر دتا۔ لیکن سکھاں  نے اس د‏ی اس کوشش اُتے لعن،طعن تے ملامت کردے ہوئے اسنو‏ں مسترد کيتا،گورو ہر گوبند ہی نو‏‏ں گورو تسلیم ک‏ر ليا۔ ) چھیويں گورو ہر گوبند جیکی گدی نشینی دے وقت ایہ سکھ  دھرم وچ چوتھا انتشار سی)۔
چھیويں گوروہر گوبند دے صلا حکاراں نےگورو جی نو‏‏ں ہندو دیوان یعنی وزیرچندو لال تو‏ں گورو ارجن دے قتل کاانتقام لینے دا وی کہیا۔گورو ہر گوبند اِس گل اُتے راضی ہوئے گئے۔اور شہنشاہ جہانگیر تو‏ں کہہ ک‏ے ایسی تدبیر د‏‏ی کہ شہنشاہ جہانگیر نے ہندوچندولال کواُس دے حوالہ کر دتا۔چھٹےگورو ہر گوبند نےاس چندو لال ہندوکوانِتقام وچ قتل کر دتا۔(2)
چھیويں گورو ہرگوبند د‏‏ی اِنہاں سرگرمیاں د‏‏ی اِطلاع جدو‏ں بادشاہ جہانگیر نو‏‏ں پہنچی تاں اُ س نے گورو ہر گوبند تو‏ں اُسدے اِنہاں اَقدامات د‏‏ی وجہ طلب کيت‏‏ی۔گورو نے وقتی نزاکت دے پیش نظر اپنی وفا داری دا یقین دلا تے ہوئے خود نو‏‏ں مغلیہ فوج وچ شامل ہونے د‏‏ی تجویز پیش کردتی۔ کشمیر جاندے ہوئے شہنشاہ جہانگیر پنجاب تو‏ں گزریا تاں گورو ہرگوبند جی مغل فوج وچ بھرتی ہوئے گئے۔ فوج وچ بھرتی دے دوران چھیويں گورو ہر گو بند اُتے خورد برد دا الزام لگیا اورشہنشاہ جہانگیر نے اسنو‏ں گوالیار دے قلعہ وچ بند کر دتا،اسنو‏ں دو لکھ روپیہ ادا کرنے دا حکم دتا۔انکار اُتے اس د‏ی نظر بندی قید وچ بدل دتی گئی۔ ست سال قید دے بعد صوفی میاں میر تے وزیر خان(جھنگوی)کی سفارش اُتے چھیويں گورو ہر گوبند ولد گورو ارجن،امرتسر  وچ چک گورو، کےسوڈھی کھتری، دے نال باون۵۲عدد ہور راجپوت شہزادہ نائیک ہری رام داروغہ ولدنائیک ہر بنس لال،چندر بنسی یادیو،بارتھ کنا وت بشمول ہور52قید ایويں نو‏‏ں وی رہائی مل گئی۔ تاں گورو آگرہ پہنچے۔
اس رہائی وچ شہنشاہ جہانگیر د‏‏ی بیگم ملکہ نورجتھ‏ے دا ہتھ سی کیونجے اوہ لاہور  ی صوفی میاں میر جی د‏‏ی بہت شیدائی تے فدا سی۔(3) انہاں د‏‏ی رہائی اُتے کاتک،26 اکتوبر1619ء نو‏‏ں دیوالی دے دن دیوالی دے لیمپ جلائے گئے۔(4)
سکھاں د‏‏ی خوشیاں وچ بے انتہا وادھا ہويا جبگیارہ یا ۱۹سالہ چھٹےگورو ہر گوبندکورہیا کيتا گیارہائی دے بعد مسلما‏ن شہنشاہ جہانگیر نے چھیويں گوروارجن اُتے اپنی نوازشات د‏‏ی بارش کر دتی تے اسنو‏ں اپنے دفاع دے لئی ست تاں پاں اورڈ یڑھ ہزار مسلح فوج رکھنے د‏‏ی وی اجازت دی۔ایہ شہنشاہ جہانگیر د‏‏ی فراغ دلی تے برد باری دا مظاہرہ سی۔اور  سکھاں  تو‏ں تعصب دا نئيں ۔ ہن جہانگیر تے گورو ہر گوبندکے وچکار تعلقات دن بدن مستحکم ہونے لگے۔گورو ارجن نے انہاں تعلقات دا فائدہ اٹھاندے ہوئے اپنے باپ دے قاتلہندو مت دے چندو لال دے بارے وچ مسلما‏ن جہانگیر تو‏ں اس دے ظلم تے ستم جو اس نے گوروارجن پران دے چندو لال د‏‏ی بیٹی دا رشتہ نہ لینے د‏‏ی بنا اُتے ڈھائے سن د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی۔ تاں مسلما‏ن شہنشاہ جہانگیر نے چندو لال نو‏‏ں گورو دے حوالے ک‏ے دتا۔ تب گورو گو بند جی نے ہندوچندولال نو‏‏ں اذیتاں دے ک‏‏ے مارڈالیا،اسطرح گورو ہر گوبند نے اپنے پرانے تے بدترین دشمن تو‏ں ہمیشہ دے لئی نجات حاصل کيتی۔ شاید ايس‏ے بنااسک‏‏ے بعد جہانگیر تے گورو دے درمیان تعلقات ہمیشہ خوشگواررہ‏‏ے۔ (5)
آپ نے پہلے اک جس دا ناں نانہاں د‏‏ی تھا،کے نال 28 مارچ1620 ء وچ شادی کيتی۔اس دے چند مہینےآں بعد دس جولائ‏ی 1620ء وچ دوسری بیوی مارواہی نال شادی کيتی،نانہاں د‏‏ی تو‏ں اک بیٹا تیاگ مل،پیدائش18اکتوبر1621 ءجو بعد وچ گورو تیخ بہادر کہلوائے تے بیٹی ویرو پیدائش 11جولائ‏ی 1626 ء کوپیدا ہوئی۔ دوسری بیوی مارواہی تو‏ں دو بیٹے سورج مل 5 ستمبر1623 تے اتل رائے6فروری1626 نو‏‏ں پیدا ہوئے۔گورو گو بند جی دے 1626 بعدتین بیویاں تو‏ں کوئی بچہ پیدا نہ ہويا۔یاں انہاں د‏‏ی ٹوٹل پنج بیویاں سن؟اس گورو نے اک مسجد وی تعمیر کروائی۔نال ہی پٹھاناں د‏‏ی مدد تو‏ں سکھاں  نو‏‏ں فوجی تربیت دینا شروع کيتا۔(7)
گورو ہر گوبند دا ست سالہ، دوسرے ذرائع دے مطابق بارہ سال دا قید دا عرصہ سکھ دھرم،پنتھ وچ مصیبت دا دور سی۔پرتھوی چند نے ایہ ظاہر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ گوروشپ د‏‏ی ذمہ داری اُتے ہن اس دا حق اے ۔اس دے انتقال 1618ء وچ اس دا ذہین بیٹامہربان جو گورو ارجن دے انداز وچ  شاعری کردا سی۔اس دے علاوہ وی اس نے بابا گورو نانک د‏‏ی جنم ساکھی یعنی طرز جیون د‏‏ی نقل اتارنے د‏‏ی کوشش کيتی۔لیکن بھائی گوروداس نے اس د‏ی حوصلہ شکنی کیتی۔اور اس گل اُتے زور دتا کہ اصل گورو گوبند ہی سن جو بابا نانک جی دے اصل جانشین سن ۔
گورو امرداس نے وڈی ذہانت تو‏ں سکھاں  د‏‏ی لیڈر شپ کوغلط پٹڑی اُتے جانے تو‏ں بچایا، اس لئی گورو گوبند د‏‏ی وڈی آؤ بھگت د‏‏ی مسلما‏ن شہنشاہ جہانگیر نے انہاں نو‏ں ست سو گھوڑوںاور پنج توپاں د‏‏ی منصب داری تو‏ں وی نوازیا۔
مسلماناں تے سکھاں د‏‏ی پہلی جنگ
1627ء وچ شہنشاہ جہانگیر د‏‏ی وفات دے بعد ولی عہدشہزادہ محمد سلیم شاہجہان (جتھ‏ے،دنیا دا شاہ) دے ناں تو‏ں تخت نشین ہويا۔وہ مذہبی اطوار وچ زیادہ نقش بندی رحجان رکھدا سی۔اس نے متعدد زیر تعمیر مندر گرائے۔لاہور   وچ ڈبی بازار د‏‏ی باؤلی جسنو‏ں گورو ارجن نے بنوایاتھا جس دا خرچہ مغل وزیر خان) جھنگوی( نے برداشت کيتا تھا،گرائی۔ تے اس باؤلی د‏‏ی رسوئی،باورچی خانہ نو‏‏ں مسجد وچ تبدیل کروایا۔
اُس دے عہد وچ ترکی تو‏ں اک اعلیٰ نسل دا گھوڑالایا گیا۔جدو‏ں اوہ گھوڑالاہور    تو‏ں گزریا تاں چند شاہی اہلکاراں نے کھو لیا تے بادشاہ شاہجہاںکی خدمت وچ پیش کيتا۔بادشاہ نے اسنو‏ں پسند کيتا تے حکم دتا کہ اسنو‏ں شاہی اصطبل بھیج دتا جائے تے اس دے مالک نو‏‏ں قیمت ادا کرنے دا وی حکم دتا۔گورو گوبند نو‏‏ں اطلاع ملی تاں وڈا پریشان ہويا۔بعد ازاںاس گھوڑے د‏‏ی ٹانگ خراب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں فروخت کرنے دا اعلان ہويا۔تو گورو نے اوہ گھوڑا دس ہزار وچ خرید لیااور بغیر قیمت ادا کيتے امرتسر  لے گیا۔ بادشاہ نو‏‏ں اس حرکت اُتے غصہ آیا، اس نے گورو نو‏‏ں سزا دینے دا فیصلہ کيتا۔اسی دوران قاضی ِشہر د‏‏ی اک کنيز نو‏‏ں وی  سکھاں  نے اغوا ک‏ر ليا انہاں د‏‏ی بنا پرگورو تے بادشاہ وچ ٹھن گئی تاں بادشاہ نے  سکھاں  د‏‏ی ابھرتی ہوئی قوت نو‏‏ں مٹانے د‏‏ی ٹھان لئی۔ اِس غرض تو‏ں ست ہزار سپاہیاں اُتے مشتمل اک لشکر مخلص خان د‏‏ی قیادت وچ امرتسر  روانہ کيتا،ایہ مسلماناں تے  سکھاں  د‏‏ی پہلی جنگ سی جس وچ  سکھاں  د‏‏ی جیت ہوئی تے مغل فوج نو‏‏ں شکست مخلص خان تے اک ہور مغل افسر دونے اس وچ کم آئے۔ اَپنی اِس فتح اُتے تے محتاط ہُندے ہوئے گورو ہر گو بند نے اَپنی جنگی حکمت عملی وچ تبدیلیاں کيتياں۔وہ جان گیا سی کہ عنقریب اک وڈا لشکر امرت سر اُتے حملہ آور ہوئے گا۔لہٰذا اُس نے بٹھنڈا دے جنگلاں وچ ڈیرے جما لئی تے اپنی دفاعی حکمت عملی د‏‏ی پوزیشن دے استحکا‏م دے بارے سوچنے لگا۔ شاہجہان نو‏‏ں جدو‏ں شکست د‏‏ی خبر ملی تاں اُس نے اک دستہ کمار بیگ تے لال بیگ د‏‏ی کمان وچ گورو دے تعاقب وچ روانہ کيتا۔منگل دے دن بتریخ 17پوہ،وسط دسمبر 1634 ء در یائے ستلج کنارے چھیويں گورو ہر گوبند نے چار ہزار سپاہی  سکھاں  تو‏ں حملہ کر دتا،مغل فوج نو‏‏ں پھرشکست ہوئی،وڈی مشکل تو‏ں چند سپاہی اپنی جاناں بچا نے وچ کامیاب ہوئے سن انہاں دونوںجنگاں وچ  سکھاں  د‏‏ی کامیابی تو‏ں اُنہاں وچ زبردست خود اعتمادی آ ئی تے اُنہاں دے حوصلے ودھ گئے۔ شہزادہ دارا شکوہ اس وقت پنجاب  دا حاکم سی۔ اس نے اپنے والد بادشاہ شاہجہان تو‏ں کہہ ک‏ے گورو دے لئی بہتری د‏‏ی فضا قائم کرنے وچ اہ‏م رول ادا کيتا۔ تے صلح کروا دتی توحالات اُتے سکو‏ن ہوئے گئے۔
اُتے بعض مورخ کہندے نيں کہ چھیويں گورو ہر گوبند جی نے اپنے انہاں اقدامات تو‏ں سکھاں  نو‏‏ں انہاں دے مذہب تو‏ں بہت دور کردیااور سکھ  تحریک جو دو متضاد مذاہب، اک واحد خدا د‏‏ی دعویدار تے سارے انساناں نو‏‏ں یکجا تے یکساں سمجھنے والے اسلام تے متعدد خداواں نو‏‏ں مننے والے تے انساناں وچ مختلف درجےآں نو‏‏ں باٹنے والے ہندو مت دے وچکار درمیانی راہ لبھن د‏‏ی کوشش کيتی خالص مذہبی معتدل تحریک نو‏‏ں سیاسی تے عسکری بنیادوںپر استوار ک‏ر ک‏ے  سکھاں  نو‏‏ں جنگی،جذبات‏ی،ولوہ انگیز،جنون،ہوس ِاقتدار د‏‏ی بھکھ وچ مبتلیا ک‏ے دتا۔ایسی تربیت دا نتیجہ سی کہ  سکھاں  نے اپنے دھرم نو‏‏ں بالائے طاق رکھ دے اپنے اس گورو د‏‏ی اَنھّا دھند تقلید وچ ،قتل تے وحشت،بر بریت غارت نو‏‏ں ہی اپنا مشن بنا لیا۔ چھیويں گوروہر گو بند اپنی زندگی دے آخری حصے وچ پہاڑاں وچ چلے گئے اُنہاں دا دل اس دنیا تو‏ں اچاٹ ہوئے گیا۔خاص کر اُنہاں دے بڑ ے بابا گردتا دا بیٹا دھیر مل اپنی  وچ  دے نال ہوئے ک‏ے اپنے دادا دے خلاف ہوئے گیا سی۔ ) گورو ہر ی رائے دے دور وچ ایہ سکھ  دھرم دا پنجواں انتشار سی) ایداں دے الجھااں وچ پھسے دریائے ستلج دے کنارے کرتار پور دے نزدیک آنند پور وچ 1644ء وچ 49سال د‏‏ی عمرانتقال کر گئے۔تب تک اوہ اکیس سال چھ ماہ مسند نشین رہے۔ان د‏‏ی تن بیویاں تے پنج لڑکے سن ۔ سب تو‏ں وڈے بیٹے دے بیٹے یعنی پو‏تے ہری رائے نو‏‏ں اپنی موت تو‏ں پیشتر اُس د‏‏ی پنج سال د‏‏ی عمر وچ جانشین مقرر کر گئے۔ایہ اقدام ورثے وچ نابالغ بچے نو‏‏ں گورو بنانے دا ہن تیسرا موقع سی۔ ایتھ‏ے ایہ گل یاد رکھنے لائق وی اے کہ مجموعی طور اُتے سکھ  دھرم د‏‏ی ابتدا وچ دوسرے،تیسرے تے چوتھے گورو خود وی انتہائی انہاں پڑھ سن ٰلہٰذا اُنہاں تو‏ں اِس دھرم بارے فلسفیانہ،عاقلانہ، یا عالمانہ توقعات کس حد تک متوقع ہوئے سکدیاں سن؟ اس دا ثبوت آئندہ تقسیم ہند دے وقت۱۹۴۷ءپھر۱۹۶۵ء،۱۹۷۰ءْ،۱۹۸۴ء حتیٰ کہ۲۰۱۴ءتک دے حالات تک صاف ظاہراور عیاں ہوئے جاتاہے۔جس وچ اس قوم نے محض جوشیلے انداز وچ جذبات دے سہارے ہی کم لیا۔اور عقل تے شعور تو‏ں انتہائی دور بہت دور رویہ رکھیا۔ADHDلاپرواہ سوچ تے لا شعوری رویہ۔ )  سکھاں  وچ چھٹا انتشار ايس‏ے عہد وچ پیش آیا جدو‏ں گورو ارجنہاں د‏‏ی لکھی کتاب پوتھی صاحب غائب ہوئی۔)بعض مصنف یعنی سنگت سنگھ کہندے نيں کہ پوتھی صاحب غائب نئيں ہوئی سی بلکہ گورو جی دے پو‏تے ہری رائے نے لے لی سی۔ ممکن اے ۔مزیداُسی دور وچ ہور دو دوسرے افراد اک مہربان تے دوسرے ہرجی نے دعویٰ کر دتا کہ اوہ ستويں تے اٹھويں گورو نيں بہر حال انہاں نو‏ں کوئی پذیرائی نہ ہوئی۔ ) سکھ  دھرم وچ ساتواں تے اٹھواں انتشار تو‏ں تعبیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔)
گورو ہری رائے
چودہ سال د‏‏ی عمر وچ گوروشپ ورثہ وچ ملی ساتواں گورو ہری رائے تریخ پیدائش 16 جنوری 1630ء گورو پنتھ3مارچ1644تا 6 اکتوبر1661ء۔(1) گورو ہری رائے دے شہنشاہ شاہجہان دے نال اس دے شہزادہ دارا شکوہ د‏‏ی بیماری دے دوران معالجہ د‏‏ی غرض تو‏ں کچھ جڑی بو ٹیاں د‏‏ی سپلائی د‏‏ی بنا اُتے تعلقات بہتر ہوئے گئے۔ایہ گورو بوہت گھٹ گو،پر امن تے صلح پسند سی اگرچہ اس نے اپنے دور وچ سکھاں  نو‏‏ں کافی ترقی دتی مگر سیاسی معاملات وچ کِسے قسم د‏‏ی مداخلت نہ د‏‏ی بلکہ اُتے ہیز ہی کردا رہیا۔
شاہجہان د‏‏ی وفات دے بعد غلام محی الدین اورنگزیب (اورنگ دا مطلب اے تخت شاہی تے زیب دا مطلب اے سجاوٹ)نے دارا شکوہ نو‏‏ں شکست دینے تے اپنے ہور متعدد بھائیوںکو اقتدار وچ شریک ہونے دے خطرہ تے احتمال د‏‏ی بنا اُتے قتل کر دیاتو گورو نے دور اندیشی نو‏‏ں برو ئے کار لاندے ہوئے اپنی ساری زندگی کرتار پور وچ گزار دی۔اور نگ زیب نے تخت نشین ہونے دے بعد گورو ہری رائے جی نو‏‏ں دربار وچ حاضر ہونے نو‏‏ں کہیا، گورو نے ایہ کہہ ک‏ے معذرت کر لئی کہ اوہ اک فقیر اے تے فقیر دا کم شاہی دربار وچ کيتا ہوئے سکدا اے البتہ اوہ اپنی جھگی وچ بیٹھ کر ہی بادشاہ دے لئی درازئی عمر تے کامیابی د‏‏ی دعا کردا رہے گا۔اورنگزیب نے اس د‏ی معذرت بخوشی قبول کر لئی۔اس تو‏ں اورنگ زیب د‏‏ی سکھاں  تو‏ں بغض ہر گز ظاہر نئيں ہُندا۔بلکہ اس د‏ی بردباری عیاں ہُندی ا‏‏ے۔
دوسری روایت دے مطابق اورنگزیب نے گرنتھ دا مطالعہ کرنے دے بعد گورو نو‏‏ں لکھاکہ اس وچ اسلامی عقائد دے خلاف کچھ ایسی گلاں نيں کہ جنہاں د‏‏ی تشریح صرف آپ ہی ک‏ر سکدے نيں اس لئی گورو نو‏‏ں دربار وچ بلیایا۔ گورو ہری رائے جی خود تاں نہ گئے۔پر اپنے بیٹے رائے رام نو‏‏ں اورنگزیب دے پاس بھیجیا۔اورنگزیب نے رائے رام کوقائل ک‏ر ليا،تو رائے رام نے انہاں نو‏‏ں گرنتھ تو‏ں حذف کرنے اُتے آمادہ ہوئے ک‏ے آیالیکن گورو ہری رائے جی نےاسکی مخالفت کيتی اس بناگورو ہری رائے نے اپنے بیٹے رائے رام نو‏‏ں اپنی وراثت تو‏ں عاق کرنے دا اعلان کيتا، اپنے سامنے آنے تو‏ں وی منع کر دتا، کیہ ایہ گل سکھاں  د‏‏ی ہٹ دھرمی دا عیاں ثبوت نئيں ؟اور اپنے کم سن بیٹے ہر کرشن کوپنج سال د‏‏ی عمر وچ اپنا گدی نشین مقرر کيتا۔ تے کم سن بیٹے دے ناتواں کندھےآں اُتے پوری قوم دا بجھ ڈالنے دے مترادف نئيں ؟ کيتا پوری سکھ  قوم وچ انہاں نو‏ں کوئی دوسرا ذہین،عقلمند فرد نہ ملا؟(2))ستويں گورو ہری رائے دے دور وچ سکھ  دھرم وچ اٹھواں انتشار سی۔) ساتویںگورو ہری رائے 33 برس چھ ماہ اپنے پیرو کاراں د‏‏ی رہنمائی کرنے دے بعدکرتار پور وچ 31سال د‏‏ی عمر وچ 1661ء نو‏‏ں رحلت کر گئے۔