راولپنڈی
تریخ
راولپنڈی شہر قدیم تریخ دا حامل علاقہ اے۔ اسلام آباد توں ملحقہ راولپنڈی دا اک علاقہ پنڈورا اے جو اک یونانی ناں اے۔ کہیا جاندا اے کہ سکندر مقدونی نے راولپنڈی دے پرانے شہر دے سامنے اسی مقام اُتے پڑائو پایا تھاا۔اسی مناسبت توں اس علاقے دا نام پنڈورہ پے گیا ۔ ایتھے توں راستا سِدھا قدیم شہر دے اک دروازے بنی ول جاندا اے۔ راولپنڈی محمود غزنوی دے اک حملے وچ تباہ کر دتا گیا۔ وسطی ایشیا، افغانستان توں آؤن والے حملہ آوراں دی وجہ توں راولپنڈی دی آبادی باقاعدہ منظم علاقہ نہ بن سکیا۔ منگولاں دے حملے وچ وی راولپنڈی تباہ ہویا۔ 15واں صدی وچ راولپنڈی از سر نو تعمیر ہویا تے اس دا ناں راول رکھیا گیا جو اسی حوالے توں راول پنڈ (پنجابی وچ پنڈ) تے فیر راولپنڈی کہلایا۔ 2005ء دے تباہ کن تے ہلاکت خیز زلزلے توں پہلے دا راولپنڈی اج دے راولپنڈی توں قطعی مختلف اے۔ زلزلے توں بعد مختلف علاقاں توں لوکاں دی نقل مکانی وچ تیزی آگئی۔ ملک وچ شہریاں دے حوالے توں امن وامان دی بدتر صورت حال دی وجہ توں ملک دے ہر صوبے توں راولپنڈی، اسلام آباد منتقل ہون دا رجحان اے اس دے نال ای خیبر، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر توں وڈی تعداد وچ لوکاں نے راولپنڈی، اسلام آباد نقل مکانی کیتی اے۔ راولپنڈی اسلام آباد دے عقب وچ مارگلا دا پہاڑی سلسلہ اک خوبصورت منظر پیش کردا اے تے ایہی پہاڑ اس علاقے نوں ہزارا توں جدا کردا اے۔ مغلاں تے سکھاں دے دور توں ای صدر علاقے وچ پرانی آبادی دے نال، فوجی چھائونی دا علاقہ وی قائم سی۔ پنجاب دی سکھ ریاست تے انگریزاں دی جنگ وچ انگریزاں نے سکھ فوج نوں شکست دی تو سکھاں دا بچیا کھچیا لشکر میدان جنگ دے علاقے منڈی بہائوالدین، گجرات دے قریب دے علاقے توں راولپنڈی دے راستے صوبہ سرحد ول بھج گیا۔ انگریز فوج انہاں دا پِچھا کردے کردے صوبہ سرحد تک علاقاں تک قابض ہو گئی۔ سکھ لشکر دے تعاقب وچ انگریز فوج راولپنڈی پہنچی جتھے مارچ 1849 نوں سکھ سلطنت دے سردار چھتار سنگھ تے راجا شیر سنگھ نے جنرل گلبرٹ دے سامنے ہتھیار ڈالے تے اطاعت قبول کیتی۔ اس موقع اُتے راولپنڈی وچ موجود سکھ فوج نے انگریز فوج نوں موجودہ ریس کورس گرائونڈ وچ سلامی پیش کیتی گئی۔ انگریزاں نے 1867 نوں راولپنڈی وچ میونسپلٹی قائم کیتی۔ 1868 دی مردم شماری دے مطابق راولپنڈی دی آبادی 19 ہزار228 جدکہ کنٹونمنٹ دی 9 ہزار 358 سی۔ 1880 وچ راولپنڈی ریلوے نظام دے ذریعے پشاور تے ہندوستان دے علاقاں توں منسلک ہو گیا۔ انگریزاں نے تمام خطے لئی راولپنڈی وچ ای فوجی کنٹونمنٹ قائم کیتا۔تجارتی مال دے حوالے توں راولپنڈی نوں اہمیت حاصل ہُندی گئی تے 1885 وچ ریاست کشمیر دی 14 فیصد برآمدات تے باقی 27 فیصد برآمدات راولپنڈی توں ہو کے جاندی سی۔1883ماں سردار سبحان سنگھ نے راولپنڈی وچ اک وڈی مارکیٹ تعمیر کرائی۔ کنٹونمنٹ دے علاقے صدر دا تجارتی علاقہ بریگیڈیئر جنرل میسی نے تعمیر کرایا۔ انگلستان توں آنے والے فوجیاں نوں پہلے مرحلے وچ راولپنڈی دی فوجی چھائونی وچ رکھیا جادا سی۔ 1921 وچ راولپنڈی پنجاب دے ست وڈے شہراں وچ شامل سی۔ 1947 وچ راولپنڈی وچ مسلم آبادی 42.79 فیصد جدکہ ضلع راولپنڈی وچ مسلم آبادی 80 فیصد سی۔ راولپنڈی وچ ہندو 33.72 فیصد تے سکھ آبادی 17.32 فیصد سی۔ قیام پاکستان توں بعد ہندوستان توں مہاجر ہون والے، کشمیری راولپنڈی وچ آباد ہوئے۔ چند ای عشرے پہلے راولپنڈی دے کنٹونمنٹ علاقے وچ صبح دے وقت فوجی افسران سائیکلاں اُتے جی ایچ کیو جاندے نظر آؤندے سن۔ اس وقت سائیکل نوں اوہ مقام حاصل سی جو اج دی گڈی نوں وی حاصل نہ ہووے۔ موٹر سائیکل تے گاڑیاں بوہت ای کم ہُندی سن۔مصروف سڑکاں دے چوراہاں اُتے چاک و چوبند ٹریفک پولیس دا سپاہی ہاتھاں دے مخصوص اشاریاں توں ٹریفک نوں کنٹرول کر رہیا ہُندا سی تے شہری اس دی اس مہارت نوں تحسین دی نظراں توں دیکھدے سن۔تفریح دے لئی سینما تے میلے ہُندے سن۔ لڑکپن تک معمول رہیا کہ عید دے دوسرے دن فلم دیکھنے سینما جاندے تے اوتھے آلو دے نمک و مرچ لگے خشک چپس تے چاء دے نال پیٹیز دے مزے لیندے۔ عید دے موقع اُتے میلا لگدا تاں اوہ دیکھن وی جاندے۔ راولپنڈی دا شہر اج دے پرانے شہر اُتے مشتمل سی۔ صرافا بازار، کتاباں، سٹیشنری دا اردو بازار، ادویات تے ڈاکٹراں دی دکاناں کابوہڑ بازار، موتی بازار، راجا بازار، سبزی منڈی، کنک منڈی، گنج منڈی، پرانا قلعہ، باڑا بازار، کوہاٹی بازار، پرانے شہر توں ملحقہ آبادیاں ،کرشن پورہ،آریہ محلہ،اکال گڑھ، موہن پورہ، امر پورہ، کرتار پورہ، باغ سرداراں تے انگت پورہ قائم سن جو اج وی انہاں ناماں توں موجود نیں۔ تقریبن تن چار عشرے پہلے تک بنی توں پنڈورہ تے نیو کٹاریاں ایف بلاک دے لئی الگ الگ ٹانگے چلدے سن۔بنی توں ای ٹانگے دا اک روٹ راجا بازار سی۔راجا بازار دے اک طرف فوارہ چوک توں سٹی صدر روڈ دے راستے صدر تے اسی چوک توں لیاقت روڈ توں مری روڈ تک وی ٹانگے چلدے سن۔ایہ پرانے شہر توں اگے نوں جان لئی ٹانگیاں دے مرکزی روٹ سن،اس دے علاوہ وی کئی راستاں اُتے ٹانگے چلیا کر دے سن۔ گورنمنٹ ٹرانسپورٹ سروس (GTS) ناں دا ٹرانسپورٹ نظام سی جس دی بساں مختلف شہراں نوں جاندی سن۔ جی ٹی ایس دا اڈہ صدر وچ اسی مقام اُتے سی جسنوں بعد وچ واران بس سروس دے لئی سیاسی مفادکے طور اُتے دے دتا گیا۔اندرون شہر وی جی ٹی ایس دی بساں چلا کردتی سن تے شہریاں دی اکثریت انہاں بساں اُتے سفر کیتا کردتی سی۔جی ٹی ایس دی اربن ٹرانسپورٹ سروس دا وڈا اڈہ وی صدر وچ ای سی،ایتھے توں اک روٹ بکرا منڈی ول وی سی۔ سبھ توں وڈا روٹ صدر توں اسلام آباد دے مقام آبپارہ تک سی۔ آبپارہ وچ وی جی ٹی ایس دا اڈہ قائم سی۔ راولپنڈی توں مختلف شہراں ول جان لئی قدیم اڈہ گنج منڈی وچ قائم سی، بعد وچ لیاقت باغ دے عقب توں وی مختلف شہراں دے لئی بساں چلنے لگاں تے بعد وچ اسی بس اڈے نوں مرکزی حیثیت حاصل ہو گئی۔ تقسیم برصغیر توں پہلے راولپنڈی توں سرینگر تک بساں چلدیاں سن۔سرینگر تک جانے دے لئی براستہ مظفر آباد بیل گاڑیاں وی چلتی سن۔ 1977ء وچ اس وقت دے وزیر اعظم ذو الفقار علی بھٹو نے پبلک ٹرانسپورٹ دے اڈے نوں لیاقت باغ دے عقب توں پیر ودھائی منتقل کیتا تاں لوکاں نے اس اُتے احتجاج کیتا کہ بساں دے اڈے نوں شہر توں باہر منتقل کر دتا گیا اے جس توں لوکاں نوں اِنی دور جانے آنے وچ مشکلات دا سامنا ہووے گا۔ اس وقت واقعی پیر ودھائی دا علاقہ شہر توں دور تصور ہُندا سی۔پنڈورہ دے قریب توں اک نہایت چھوٹی توں سڑک پیر ودھائی ول جاندی سی لیکن اس اُتے کدی کوئی ٹریفک چلدی نئی‏‏ں دیکھی گئی۔اس تنگ توں سڑک دے دوناں جانب اتنے گھنے درخت سن کہ دن دے وقت وی سڑک اُتے اندھیرا چھایا رہندا سی۔ نالا لئی وچ اک طرفوں آنے والے پاݨی وچ کھاد فیکٹری دا گندہ پانی پایا جادا سی جدکہ ذرا اگے چل کے کٹاریاں پل دے مقام اُتے اسلام آباد توں آنے والے نالے وچ صاف پانی ہُندا سی۔ پرانے شہر دے گھراں دی تمام گندگی نالا لئی وچ ای ڈالی جاندی سی۔ساڈے بچپن وچ ٹیکسی والے سیٹلائٹ ٹائون دے اسلام آباد توں ملحقہ آخری علاقے ایف بلاک تک نئی‏‏ں آندے سن کہ اوتھے دی پرانی مقامی آبادیاں دے لوک انہاں لوٹ لیندے نیں،اسی طرح فیض آباد وی ایسا ویران علاقہ سی کہ ٹیکسی والے اس طرف جانے توں گریز کر دے ۔اس وقت رکشا، چنگی جی تو کیتا سزوکیاں وی نئی‏‏ں آئی سن۔ ۔ٹانگے سن، ٹیکسیاں سن تے گورنمنٹ ٹرانسپورٹ دیاں بساں۔ وڈے شہراں دے وڈے مسائل ہُندے نیں جن وچ سڑکاں، پاݨی، بجلی، گیس، امن و امان صحت تے تعلیم دے امور وی شامل ہُندے نیں۔ انہاں وچ اک وڈا مسئلہ ٹریفک اے جس دا سامنا شہریاں نوں راولپنڈی وچ اے۔ہن روات توں لیکر براستہ آئی جے پی روڈ،پشاور روڈ تک دی سڑک اندرون شہر دی سڑک بن چکی اے تے بیرون شہر آنے والے ہیوی ٹریفک وی اسی راستے توں لنگھدی اے۔ راولپنڈی وچ روات توں موٹر وے (ترنول) تک رنگ روڈ دی تعمیر راولپنڈی دی اہم ضرورت اے۔ ہن راولپنڈی، اسلام آباد اہم تجارتی علاقے بن چکے نیں۔ ایتھے دی صرف نجی تعلیمی ادارے تے نجی و سرکاری ہسپتال ای نئی‏‏ں بلکہ صوبہ خیبر، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر تک دے لوکاں لئی ایہ وڈا تجارتی مرکز وی بن چکیا اے۔ نویں مردم شماری دے مطابق راولپنڈی ضلع دی آبادی 54 لکھ توں تجاوز کر چکی اے جدکہ خاص راولپنڈی دی آبادی تقریبن ساڈھے 32 لکھ دسی جاندی اے۔ اج دا راولپنڈی چند عشرے پہلے تک دے راولپنڈی توں قطعی مختلف اے ۔ پہلے راولپنڈی وچ دو تن دن گرمی پئے تو چوتھے دن لازمی بارش ہو جاندی سی لیکن ہن گنجان آبادیاں دے پھیلائو توں شہر وچ موسمیاتی تبدیلیاں وی رونما ہو چکی نیں۔ راولپنڈی شہر وچ 1968 وچ برف پئی سی جدونکہ اسلام آباد آخری بار 1979 وچ برف دی سفیدی توں ڈھک گیا سی۔