cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اردو
تریخ
عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد وسطی ایشیا دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے فارسی زبان نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان محمود غزنوی قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک فارسی بولی نے جنوبی ایشیا وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔
اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ ممتاز محقق حافظ محمود شیرانی دے نزدیک ایہ بولی محمود غزنوی دے حملہ ہندوستان دے ادوار وچ پنجاب وچ پیدا ہوئی جدو‏ں فارسی بولنے والے سپاہی پنجاب وچ بس گئے ہور انہاں دے نزدیک ایہ فارسی متکلمین دو سو سال تک دہلی فتح کرنے تو‏ں پہلے اوتھ‏ے آباد رہ‏ے، ایويں پنجابی تے فارسی زباناں دے اختلاط نے اردو نو‏‏ں جنم دتا فیر اک آدھ صدی بعد جدو‏ں اس نويں بولی دا ادھا گندھا خمیر دہلی پہنچیا تب اوتھ‏ے اس نے مکمل بولی د‏‏ی صورت اختیار کيتی اس حوالے تو‏ں انھاں نے پنجابی تے اردو بولی وچ کئی مماثلتاں وی پیش کيت‏‏ی نيں۔ (سندھ جسنو‏ں مسلماناں نے اس تو‏ں وی پہلے فتح کيتا دے متعلق انہاں دا خیال اے کہ اوتھ‏ے مسلماناں نے مقامی بولی نئيں اپنائی)۔ شیرانی دے ايس‏ے نظریہ نو‏‏ں "پنجاب وچ اردو" نامی مقالے وچ لکھیا گیا جس نے اردو بولی داناں وچ کافی شہرت پائی تے ايس‏ے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بوہت سارے محققاں نے مسلماناں د‏‏ی آمد تو‏ں اردو دے آغاز نو‏‏ں جوڑنا شروع کيتا اس طرح "دکن وچ اردو"، "گجرات وچ اردو"، "سندھ وچ اردو"، "بنگال وچ اردو "حتیٰ کہ "بلوچستان وچ اردو" دے وی نظریات سامنے آئے۔ (حقیقتاً شیرانی تو‏ں پہلے وی بعض محققاں جداں سنیت کمار چترجی، محی الدین قادری زور اردو پنجابی تعلق دے بارے وچ ایداں دے خیالات رکھدے سن البتہ اسنو‏ں ثابت کرنے وچ اوہ دوسرےآں تو‏ں بازی لے گئے) حافظ شیرانی دے نظریہ د‏‏ی مخالفت کرنے والےآں وچ مسعود حسین خان تے سبزواری جداں محققاں شامل نيں جنہاں نے انہاں دے نظریے نو‏‏ں غلط ثابت کيتا۔ اک نظریہ ایہ وی مشہور اے کہ اردو مغل بادشاہ اکبر دے لشکر وچ وجود آئی لیکن بوہت سارے ماہرین لسانیات اس د‏ی نفی کردے نيں۔
برطانوی راج وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی مصحفی نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،گلزار، گوپی چند نارنگ ،آزاد اوروغیرہ نيں)
اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔
اردو ویروا
اردو ہند آریائی بولیاں دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی ہند ایرانی شاخ دی اک ہند آریائی بولی اے اس دی ابتدا جنوبی ایشیا چ سلطنت دلی تے مغلیہ سلطنت دے دوران ایتھے دی مقامی ہندی بولی (پراکرت) تے عربی ، فارسی تے ترکی زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے پاکستان، ھندستان تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے بھارت چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 کروڑ لوکاں دی ماں بولی اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو ترک بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' لشکر ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ اردو دا بعض اوقات ہندی نال موازنہ کیتا جاندا اے ۔ اردو تے ہندی چ بنیادی فرق ایہہ وے کہ اردو عربی لپی (رسم الخط ) چ لکھی جاندی اے تے عربی تے فارسی دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ، جدونکہ ہندی دیوناگری لپی چ لکھی جاندی اے تے سنسکرت دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ۔ حالانکہ ایہہ دونے زباناں بولن والے عام لوکاں چ الفاظ دا کوئی خاص فرق نئیں تے تے دونے تقریبا اک ای قسم دی بولی بولدے نیں ، پر سیاسی مقاصد تے تعصب دی وجہ توں ہندی چ پرانے ، قدیم ، متروک تے عام بول چال توں بہت زیادہ مختلف سنسکرت دے الفاظ ، عام بول چال دے عربی تے فارسی دے لفظاں دی جگہ استعمال کیتے جاندے نیں ، جنہاں نوں ہندی بولن والے عام لوک تے سمجھ وی نئیں سکدے ۔ جے شمالی ہندستان دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی دیوناگری لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی ہندی زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے سنسکرت لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی سنسکرت نما ہندی نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ کجھ ماہرین لسانیات اردو تے ہندی نوں اک ای بولی دیاں 2 معیاری صورتاں سمجھدے نیں ۔ تے کجھ اینہاں نوں اپنے ادھار لئے ہوئے لفظاں دی وجہ توں الگ سمجھدے نیں ۔
اردو اتے پنجابی
ڈاکٹر سید محی الدین قادری زور اپنے اک لیکھ وچ لکھدے ہن:
اصل وچ اردو دے سبھ توں نیڑے دی زبان پنجابی اے۔" جس زمانے وچ اردو پنجاب وچ بنی اس ویلی پنجابی اتے دوابا تے گنگا-جمنا دیاں زباناں وچ بہت گھٹ فرق پایا جاندا سی۔ برج بولی، کھڑی بولی اتے نوین پنجابی زباناں مگروں ہوند وچ آئیاں۔" اردو دی جم زمین اس زمانے دا پنجاب ہی اے، اس بارے شاید ہی کسے نوں بھلیکھا ہووے۔
اردو بولن والیاں دی گنتی
اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) دنیا دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ پاکستان دی قومی زبان اے، جدوں کہ بھارت دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔
بھارت وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ شہر جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ اتر پردیش دے حصے (خاص کر لکھنؤ)، دلی، بھوپال، حیدرآباد دکن، بنگلور، کلکتہ، میسور، پٹنا، اجمیر اتے احمدآباد شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔
بولنے والے تے جُغرافیائی پھیلاؤ
250px|thumb|کھبے|[[بھارت تے پاکستان وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ چینی زباناں، انگریزی تے ہسپانوی زبان دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔
اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولنے والے اک دوسرے نو‏‏ں عموماً سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دونے زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی دے حصّے سمجھدے نيں۔ پر، ایہ معاشی و سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی مادری زبان سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس۔
پاکستان وچ اردو
اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ اِس نے کروڑاں اُردو بولنے والے پیدا کردیے نيں جنہاں د‏‏ی بولی پنجابی، پشتو، سندھی، بلوچی، کشمیری، براہوی، چترالی وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو اخباراں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ روزنامہ جنگ، روزنامہ نوائے وقت تے ملّت شامل نيں۔
8 ستمبر 2015ء بروز منگل نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔
بھارت وچ اردو
بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً لکھنؤ)، دہلی، بھوپال، حیدرآباد، بنگلور، کولکتہ، میسور، پٹنہ، اجمیر تے احمد آباد بھٹکل شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاندے نيں، اُنہاں دا اپنا خاکۂ نصاب تے طریقۂ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے
حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اسنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔
۔
ملکاں جتھ‏ے اُردو اصل بولنے والے وڈی تعداد وچ آباد نيں
کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ۔ کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]]
درج بالا لسٹ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشاء د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب ریاستاں (متحدہ عرب امارات، بحرین) وچ اے، جتھ‏ے اُنہاں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔
دکھنی ایشیا توں باہر اردو زبان فارس دی کھاڑی اتے سعودی عرب وچ دکھنی ایشیائی مزدور مہاجر بولدے ہن۔ ایہہ زبان برطانیہ، امریکہ، کینیڈا، جرمنی، ناروے اتے آسٹریلیا وچ وسے دکھنی ایشیائی مہاجرین بولدے ہن۔
اُردو پنجاب چ
1859 چ انگریزآں دے ہتھوں پنجابیاں دی ہار دے مگروں پنجاب چ انگریزی تے اردو بولی دا ورتن ٹریا۔
پاکستان وچ
اُردو پاکستان د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ تعلیم، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔
بھارت وچ
اُردو بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، جموں‏ و کشمیر، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دار الخلافہ دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔
فقرہ د‏‏ی ساخت
لاطینی ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو صرف و نحو وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-مفعول-فعل انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔
بولیاں
اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛
پاکستان وچ اردو اُتے پشتو، پنجابی،سرائیکی، بلوچی، سندھی زباناں دا اثر پایا جاندا اے, مقامی زباناں دے اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں اردو دے حروف تہیجی عربی تے فارسی تو‏ں زیادہ نيں بنیادی طور اُتے پاکستان د‏‏ی اردو اُتے فارسی تے عربی دا زیادہ اثر پایا جاندا ا‏‏ے۔
ادب
thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔
مذہبی
دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔
ادبی
thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]]
غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔
ہور اصناف نيں۔
نظم
کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب د‏‏ی اک یادگار تصویر۔]] thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔
نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں :
سافٹ ویئر
کمپیوٹر دے ذریعے اردو بولی دی لکھت تے نستعلیق دا کم سب توں پہلاں اردو اخبار روزنامہ جنگ نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔
ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر ان پیج دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔
لپی
اردو مکھ طور اُتے نستعلیق لپی وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-عربی لپی دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو دیوناگری لپی وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ * بھارتی مول دے شبداں وچ استعمال
بارلے جوڑ
اردو گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں گٹھ:اردو زبان اردو د‏‏ی بولیاں گٹھ:اشتقاقی زباناں گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں گٹھ:بہار (بھارت) د‏‏یاں بولیاں گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:تریخ بولی اردو گٹھ:تلنگانہ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جموں‏ و کشمیر د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جھاڑکھنڈ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ گٹھ:زباناں گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں گٹھ:گجرات (بھارت) د‏‏یاں بولیاں گٹھ:معیاری زباناں گٹھ:مغربی بنگال د‏‏یاں بولیاں گٹھ:مہاراشٹر د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ہندوستانی زبان گٹھ:ہند۔آریائی زباناں گٹھ:ہندی د‏‏ی بولیاں
گٹھ:بولیاں گٹھ:بھارت دیاں بولیاں گٹھ:پاکستان دیاں بولیاں
گٹھ:اردو دیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ہندستان گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چک 710 گ ب
چک 710 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل کمالیہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل کمالیہ چ وس رہیا اے ۔
ڈنکلن کاؤنٹی،مسوری
ڈنکلن امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
ٹراورس کاؤنٹی
ٹراورس امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
یوجین وگنر
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
بالا شارک
بالا شارک مہاشیر ٹبر ٹبر دی اک مچھی اے۔ ایہ مچھی چڑھدے دکھنی ایشیاء دی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مہاشیر ٹبر
ماریا گوپرٹ مائر
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
فاراب ،ترکمانستان
فاراب  ترکمانستان دا شہر تے صوبہ لب آب دے ضلع فاراب دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
فرینکلن کاؤنٹی،مسوری
فرینکلن امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:مسوری دیاں کاؤنٹیاں
شہرستان عسلویہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان عسلویہایران دے صوبہ بوشہر دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز عسلویہ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بوشہر
دیۉ کھڈی کلاں والا
دیۉ کھڈی کلاں والا پنجابی گیت کار اے ، جسنے مذہبی گیت اتے دوگانے رچے ہن ۔
جیونی
دیۉ دا جم 20 مئی 1950 نوں جیمل سنگھ دے گھر ہویا ۔ اس دی ماں دا ناں گلاب کور سی ۔ دیۉ نوں بچپن توں ہی سمیت، لیکھن اتے گاؤن دا شوق سی، پر انا وچوں دیۉ نے گیت کاری نوں پرمکھتا دتی گیت کاری دے نال - نال سکھیا دے کھیتر وچّ ادھیاپن سیوا وی کیتی ۔
حوالے
گٹھ:پنجابی گیت کار گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:جم 1950
ذوالفقار مرزا
ڈاکٹر ذوالفقار مرزا اک سندھی سیاستدان اے جیدا جوڑ پاکستان پیپلز پارٹی نال اے۔ ذوالفقار مرزا سند دا وزیر داخلہ سی۔ اودی ٹبری فہمیدہ مرزا پاکستان دی فومی اسمبلی دی سپیکر اے۔ اوہ کیڈٹ کالج پٹارو توں پڑھیا اے۔ اوہ مرزا شوگر ملز بدین سند دے بورڈ دا وی ڈائریکٹر اے۔
20 فروری 2011 نوں اونے اے گل آکھی جے اوہ سند چ مسلم لیگ دا کوئی دفتر نیں رین دیوے گا اگر پاکستان پیپلز پارٹی نوں پنجاب سرکار توں بار کڈیا گیا۔
28 اگست 2011 نوں ایم کیو ایم تے کراچی چ ہون والی وڈاٹکی دا الزام اک پریس کانفرنس چ لایا۔ ایدے انل اے سارے عہدیاں نوں چھڈن دی دس وی دتی۔
ہور ویکھو
گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی
سُغد
thumb|230px|300 قبل مسیح وچّ سُغد داعلاقہ thumb|230px|اک چینی شلپ وستو تے سُغدی لوکاں دا چترن thumb|230px|سُغدی ویوپاری بھگوان بدھ نوں بھینٹ دندے ہوئے (کھبے دی تصویر دے نچلے حصے نوں سجی طرف بڑا کر کے دکھایا گیا ہے) سُغد یا سغدا، سوگدیا جاں سوگدیانا (تاجک: Суғд, سُغد ؛ ترکی: Soğut, سوغت) وسطی ایشیا وچّ واقع اک پرانی رہتل سی۔ ایہہ اج دے ازبکستان دے سمرقند، بخارا، خجند تے شہر سبز دے نگراں دے علاقے وچّ پھیلی ہوئی سی۔ سُغد دے لوک اک  سوگدائی ناں دی بولی بولدے سن جو چڑھدی ایرانی بولی سی اتے ویلے دے نال لوپ(ختم) ہو گئی۔ منیا جاندا ہے کہ موجودہ تاجک، پشتون تے یگنوبی لوکاں وچوں بہت ایہناں سوگدائی لوکاں دی نسل ہن۔
تریخ
سُغد دے لوک ازادی پسندی تے لڑاکے منے جاندے سن تے اوہناں دا دیس ایران دی ہخامنشی سلطنت اتے سک لوکاں دے وچّ واقع سی۔ جدوں 327 عیسیٰ قبل وچّ سکندر اعظم دی اگوائی وچ یونانی فوجاں اتھے پہنچیاں تاں اوہناں نے اتھے دے مشہور سوگدائی شلا ناں دے قلعے اتے قبضہ کر لیا۔ اوہناں نے باختر اتے سوگدا(سُغد ) نوں اک ہی راج وچ شامل کر دتا۔ اس نال سُغدی آزادی اجیہی مری کہ پھر کدے واپس نہ آ پائی۔ پھر اتھے اک یونانی راجےآں دا سلسلہ چلیا۔ 248 قبل مسیح وچّ دیودوتوس پہلا (Διόδοτος Α) نے اتھے یونانی باختری راج دی نیہہ رکھی۔ اگے چلکے یوتھدموس (Ευθύδημος) نے اتھے سکے گڑے جنہاں دی نقل سارے علاقائی حکمراناں نے کیتی۔ یوکراتیدیس پہلا (Ευκρατίδης Α) نے باختر نالوں وکھ ہوکے کجھ عرصے سُغد  وچّ اک وکھ یونانی راج چلایا۔ 150 ق م وچّ ساکا تے ہور بنجارا قبیلے حملہ کرکے اس علاقے وچ بس گئیاں تے اتھے پھر اوہناں دا راج شروع ہو گیا۔
وپار دا دور
چین نے وی اس علاقے اتے نگاہاں لیاں ہویا سی۔ اسنوں لہندے علاقے دا حصہ منیا جاندا سی اتے چینی کھوجیاتریاں نے سوگدا نوں کانگجو (康居) دا نام دتا۔ 36 ق م وچّ چین نے اس علاقے اتے حملہ کیتا۔ اس علاقے توں پھر چین اتے لہندے دے علاقیاں (جویں کہ ایران، بحیرہ روم دا علاقہ، رومی سلطنت، اتادِ) دے وچّ وپار ودھن لگا۔ سوگدا شاہراہ ریشم اتے آ گیا اتے سوگدائی لوک زور-شور نال وپار وچّ لگّ گئے۔ سوگدائی بولی وچکارلے ایشیا وچّ وپار دی بولی بن گئی اتے بہت سارے غیر سوگدائی وی اسنوں سکھن بولن لگے۔ ممکن ہے کہ اس ویلے دے چین اتے بھارت دے وچّ دے وپار دا وڈا حصہ سوگدائی لوک ہی چلاؤندے سن۔ کجھ اتہاسکاراں دا مننا ہے کہ ویلے دے نال سوگدا وچّ کافی سیاسی پتن ہویا اتے گلی اتے خوتان وچ عورتاں دی ویچ-خرید ہندی سی۔ دسویں صدی عیسوی وچّ سوگدا نوں ائیگر لوک وچ شامل کر لیا گیا۔ اس سمیں دے آسپاس اسلام وی سوگدا وچّ پہنچ گیا اتے اس علاقے دا اسلامیکرن شروع ہون لگا۔
حوالے
گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:ترکستان گٹھ:ترکستان دی تریخ گٹھ:تاجکستان گٹھ:تاجکستان دی تریخ گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دی تریخ گٹھ:تریخی علاقے
انٹرنیشنل کرکٹ کونسل
بین الاقوامی کرکٹ کونسل (International Cricket Council) کرکٹ د‏‏ی انتظامیہ دا ناں ا‏‏ے۔ جو ۱۹۰۹ء وچ برطانیہ، آسٹریلیا تے جنوبی افریقہ دے نمائندگان د‏‏ی طرف تو‏ں امپیرئیل کرکٹ کانفرنس دے ناں تو‏ں شروع کيتی گئی۔ ۱۹۶۵ء وچ اس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے انٹرنیشنل کرکٹ کانفرنس رکھیا گیا فیر ۱۹۸۹ء وچ اس دا ناں فیر تو‏ں تبدیل ک‏ر ک‏ے بین الاقوامی کرکٹ کونسل رکھیا گیا۔
بین الاقوامی کرکٹ کونسل دے ۱۰۴ ارکان نيں۔ جنہاں وچو‏ں ۱۲ ارکان اوہ نيں جو ٹیسٹ کرکٹ کھیلنے د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں انہاں نو‏‏ں فل ارکان دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ۹۲ ارکان ایسوسی ایٹ ارکان نيں۔ انٹرنیشنل کرکٹ کونسل ہر قسم دے کرکٹ دے ٹورنامنٹ یا مقابلےآں نو‏‏ں ترتیب دیندی ا‏‏ے۔
بین الاقوامی کرکٹ کونسل دا صدر مقام دبئی وچ واقع ا‏‏ے۔
انٹرنیشنل کرکٹ کونسل کرکٹ دی انتظامی سنگت دا ناں اے اے سنگت جگ چ کرکٹ دی پردھان اے تے کرکٹ بارے ہر طرح دے معاملے ویکھدی اے ۔ ایس کونسل دے کل ۱۰۵ سنگی دیس ھیگے نیں جناں چوں ۱۰ پورے سنگی نیں۔ جیڑے بقاعدہ ٹیسٹ میچ کھیڈدے نیں ۔
ارکان
ارکان انٹرنیشنل کرکٹ کونسل
انٹرنیشنل کرکٹ کونسل دے ارکان نو‏‏ں تن گروہ وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فل رکن (Full Members) (ٹیسٹ کرکٹ کھیلنے والے ملکاں)، ایسوسی ایٹ رکن (Associate Members) تے افیلی ایٹ رکن (Affiliate Members)۔
لٹل بٹ کریک
لٹل بٹّ کریک اک 17 میل لمبی امریکا دے اوریگن راج وچ روگ ندی دی معاون ندی اے۔ اس دے ڈرینیج بیسن تقریباً 354 mi2 جیکسن کاؤنٹی اتے ہور 19 mi2 کلاماتھ کاؤنٹی اے۔اسدے دو کانٹے، اتری پھورک اتے دکھنی فورک، دوویں ماؤننٹ میکلوپھلن اتے براؤن ماؤنٹین دے نیڑے کیسکیڈ رینج وچ اچے شروع ہندے ہن۔ ااوہ دونونں عامَ طور تے پچھم ول وہِ جاندے ہن جد تک کہ اوہ کریک جھیل دے نیڑے ننیں ملدے۔ مکھ سٹیم پچھم ول جاری اے، جو براؤنسبرو، ایگل پوائنٹ اتے وھائیٹ سٹی دے گروہاں وچوں لنگھدا اے، اخیر وچ روگ ندی وچ خالی ہون توں پہلاں لگبھگ 3 mi ایگل پوائنٹ دے دکھنپچھم وچ اے۔
انٹرنیشنل کرکٹ کونسل
ارکان
انٹرنیشنل کرکٹ کونسل دے ارکان ملکاں د‏‏ی تعداد ۱۰۴ ا‏‏ے۔ جنہاں وچو‏ں ۱۲ فل رکن، ۹۲ ایسوسی ایٹ رکن نيں۔
فل رکن
مکمل ممبران-ٹیماں د‏‏ی بارہ گورننگ باڈیز جنہاں نو‏ں انٹرنیشنل کرکٹ کونسل دے اندر رائے دہندگی دے مکمل حق حاصل نيں تے اوہ ٹیسٹ دے باضابطہ میچ کھیلدے نيں۔ ایسوسی ایٹ ممبر-ان ملکاں وچ ۹۲ گورننگ باڈیز جتھے کرکٹ مضبوطی تو‏ں قائم تے منظم اے، لیکن انہاں نو‏ں حالے تک مکمل رکنیت نئيں دتی گئی ا‏‏ے۔
لٹل بٹ کریک
لٹل بٹّ کریک دا واٹر شیڈّ اصل وچ ٹیکلما ولوں قائم کیتا گیا سی، اتے سمبھاوت طور اُتے مول امریکناں دے شست گوت ولوں کیتا سی۔50 دے دہادے دے روگ رور وارز وچ، بہتے مول امریدی جاں تاں مارے گئے جاں بھارتی راکھوانکرن لئی مجبور ہوئے۔ مڈھلے نواسیاں نے لٹل بٹّ کریک اتے نیڑلے بگ بٹّ کریک دا ناں ماؤنٹ میکلوپھلن نال نیڑتا دے بعد رکھیا، جو کہ برفیلے بٹّ وجوں جانیا جاندا سی۔ 19 ویں صدی دے اخیر وچ، واٹر شیڈّ مکھ طور تے کھیتی باڑی اتے لکڑ دے پیداوار لئی ورتیا جاندا سی۔ایگل پوائنٹ شہر نوں 1911 وچ شامل کیتا گیا سی، اتے واٹرشیڈّ دیاں حداں وچ اکلوتا شہر بنیا ہویا اے۔
انٹرنیشنل کرکٹ کونسل
آئی سی سی ورلڈ درجہ بندی
مرداں د‏‏ی ٹیماں د‏‏ی درجہ بندی ('' ۲۲ جون ۲۰۲۱ تک، ٹاپ ۱۲ ملکاں  )
لٹل بٹ کریک
سنچائی، پانی بھنڈارن اتے بجلی پیداوار لئی پانی دی وڈی مقدار لٹل بٹّ کریک توں موڑ دتی جاندی اے۔ نہری نظام پانی نوں نیڑلے ہاورڈ پریری جھیل اتے کلیمتھ ندی دے واٹر شیڈّ، ایگیٹ جھیل اتے روگ ویلی وچ پہنچاؤندی اے۔
انٹرنیشنل کرکٹ کونسل
آئی سی سی ورلڈ درجہ بندی
سوانیاں د‏‏ی ٹیم د‏‏ی درجہ بندی  ('' ۳۰ مئی ۲۰۲۱ ء تک، ٹاپ ۱۲ ملکاں )
حوالے
گٹھ:۱۹۰۹ء وچ قائم ہوݨ والی کھیلاں د‏‏یاں تنظیماں گٹھ:انٹرنیشنل کرکٹ کونسل گٹھ:بین الاقوامی کھیلاں دے فیڈریشنز گٹھ:دبئی وچ قائم تنظیماں گٹھ:کرکٹ گٹھ:کرکٹ انتظامیہ گٹھ:Short description is different from Wikidata
لٹل بٹ کریک
درمیانی پرآلودہ ہون دے باو جود، کریک روگ ندی دی سبھ توں ودھیا سلمن پیدا کرن والیاں معاون ندی اے۔ کوہو اتے چنوک سیلمن ہر سال اپسٹریم پرواس کردے ہن ؛ حالانکہ، کئی ڈیم اوہناں دی ترقی وچ رکاوٹ ہن۔ اک مچھی دی پوڑی 2005 وچ 1880 دے دہادے وچ ایگل پوائنٹ وچ بنے ڈیم دے پچھلے پاتوں مچھی تیرادی کرن وچ مدد لئی بنائی گئی سی، مگر اس دے محض تن مہینیاں بعد ہڑ نال تباہ ہو گئی سی۔ ایہہ 2008 وچ دوبارہ بنائی گئی سی۔ 1.3 mi بحالی 1.3 mi ڈینمین وائیلڈ لائیپھ ایریا وچ ندی دا نقلی روپ نال سدھا کیتا گیا حصہ 2011 وچ پورا کیتا گیا سی۔
ڈسچارج
alt=A large stream about 15 feet (4.5 m) across، spanned by a concrete bridge (not Antelope Creek Bridge) with metal pipes underneath it. Sparse vegetation grows along the creek's banks.|thumb| اینٹیلوپ کریک برجّ توں چھوٹا بٹّ کریک۔ امریکہ دے بھو-سائنسی سرویکھن نے ستّ وکھ-وکھ سٹریم گیجاں تے لٹل بٹّ کریک دے پرواہ دی نگرانی کیتی۔ دو دکھن کنڈے تے، تن اتری کانٹے تے اتے دو مکھ سٹیم تے سٹریم گیج لائے گئے۔سبھ توں پہلاں 1908 وچ اتری کنڈے تے نویں بنے پھش لیک ڈیم وکھے گیج کھولھیا گیا سی، جدوں کہ آخری وار 1927 وچ دکھنی کانٹے تے وڈے ایلک رینجر سٹیشن دے نیڑے کھولھیا گیا سی۔ 1989 تک، سارے ستّ بند ہو گئے سن۔ دوواں فورکس اتے مکھ سٹیم دے سبھ توں ہیٹھلے گیجاں ولوں درج کیتا ڈاٹا ہیٹھاں درسایا گیا اے۔
اتہاس
لٹل بٹّ کریک کھیتر اصل وچ ٹیلما، اتے ممکن طور اُتے مول امریکناں دی شست گوت ولوں سیٹل کیتی گئی سی۔ پہلے غیر- دیسی وسنیک 1852 وچ ایگل پوائنٹ کھیتر وچ پہنچے۔  شروعاتی سیٹلرز ولوں لٹل بٹّ کریک دا نام میکلوپھلن (جس نوں برفی بٹّ وی کیہا جاندا اے) دے نیڑلے لئی دتا گیا سی، جویں کہ بگّ بٹّ نیڑے سی کریک۔ روگ رور انڈیئنز نال ٹکراء دے کارن، میجر جیئے لوپٹن نے 35 اکٹھے کیتے  ؛ 8 اکتوبر 1855 نوں جیکسنول توں آئے آدمیاں نے لٹل بٹّ کریک دے منہ نیڑے مول امریکیاں اتے حملہ کے دتا اتے اوہناں وچوں 30 لوکاں دی موت ہو گئی۔ لوپٹن وی ماریا گیا سی، اتے اسدے گیاراں آدمی زخمی ہوئے سن۔ اتوں سال 24 دسمبر نوں، کپتان مائیلاں ایلکورن نے اتری کانٹے اتے اک نیٹو امریدی کیمپ دی بھال کیتی اتے حملہ کے دتا، جس وچ اٹھ ویکتیاں دی موت ہو گئی۔  کرسمس دے اگلے دن، لٹل بٹّ کریک دے منہ دے نیڑے نیٹو امریکناں دے اک ہور سماوہ اتے حملہ کیتا گیا؛ کجھ بھجّ گئے، جدوں کہ باقی جاں تاں پھڑے گئے جاں مار دتے گئے۔
1850 دے دہادے دے اخیر تک، زمین مکھ طور تے وڈے کھیتراں وچ کھیتی باڑی اتے لکڑ لئی ورتی جاندی سی۔ 1870 دے دہادے وچ اتری کانٹے اتے اک عاری ملی دا اساری کیتا گیا سی۔  1901 وچ، سنیسائیڈ ہوٹل ایلپھریڈ ہاولیٹ نے ایگل پوائنٹ وچ ندی دے بنھ بنائے سی۔  بعد وچ ایگل پوائنٹ نوں 1911 وچ شامل کے لیا گیا سی، اتے واٹر شیش وچ اکلا اکلا شہر ہی رہا۔  1917 وچ، دکھنی پھورک لٹل بٹّ کریک اتے اسدی معاون لاسٹ کریک دے سنگم دے نیڑے مینگنیز دا تند لبھیا گیا سی۔ گنومائین nodules لگبھگ 55 فیصدی کھنج دے سن اتے 50 lbs تک دا تولیا 50 lbs سی۔سنبر نوں اس کھیتر وچ وی لبھیا گیا سی۔ 1922 وچ، 58 ft اینٹیلو ٹریک اُتے اینٹیلوپ کریک کورڈ برج دا اساری کیتا گیا سی۔ اسنوں 1987 وچ ایگل پوائنٹ وچ لٹل بٹّ کریک وچ بھیجیا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:امریکہ
واباشا کاؤنٹی
واباشا امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
ہانز جنسن
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
گاسکونیڈ کاؤنٹی،مسوری
گاسکونیڈ امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
کیڈٹ کالج پٹارو
کیڈٹ کالج پٹارو پٹارو صوبہ سند پاکستان چ اک کیڈٹ کالج اے۔ ایدی نیو 1957 چ میر پور خاص ج رکھی گئی تے 1959 چ اینوں پٹارو لیایا گیا۔
گٹھ:پاکستان گٹھ:پاکستان وچ تعلیم
دوآب
دوآب جنوبی ایشیا وچ اک اصطلاح اے ۔ دوآب دی اصطلاح زمین دے اس ٹکڑے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جیہڑا دو دریاواں دے درمیان وچ ہوووے ۔
پنجاب دے دوآب
پنجاب وچ موجود سارے دوآباں دے مخصوص ناں ني‏‏‏‏ں ۔ ایہناں دے ناں مغلیہ سلطنت دے بادشاہ جلال الدین محمد اکبر دے وزیر راجا ٹوڈرمل نے رکھے سی ۔
انڈس ساگر دوآب
اِنڈس ساگر دوآب دریائے انڈس تے دریائے جہلم دے درمیان دے علاقے اُتے مُشتمل دوآب اے ۔
چج دوآب
چَج دوآب دریائے چناب تے دریائے جہلم دے درمیان دے علاقے اُتے مُشتمل دوآب اے ۔
رچنا دوآب
رچنا دوآب دریائے راوی تے دریائے چناب دے درمیان دے علاقے اُتے مُشتمل دوآب اے ۔
باری دوآب
باری دوآب دریائے ستلج تے دریائے راوی دے درمیان دے علاقے اُتے مُشتمل دوآب اے ۔
دوآبہ
ایہ دوآبہ دریائے بیاس تے دریائے ستلج دے درمیان وچ ا‏‏ے ۔
بھارت دے دوآب
دوآب دا علاقہ دریائے گنگا تے دریائے جمنا دے درمیان د‏‏ی جگہ نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ ایہ سلسلہ کوہ شیوالک تو‏ں شروع ہو کے الہ آباد اُتے ختم ہُندا اے جِتھ‏ے گنگا تے جمنا اک دوسرے وچ ضم ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ گنگا و جمنا دے دوآب دا کل رقبہ تقریباً 23,360 مربع میل (60,500) مربع کلو میٹر ا‏‏ے۔ دوآب د‏‏ی کل لمبائی تقریباً 500 میل (805 کلو میٹر) تے اس د‏ی چوڑائی تقریبن 60 میل (97 کلو میٹر) ا‏‏ے ۔
اوپری دوآب
• اتراکھنڈ ضلع دہرہ دون تے ضلع ہردوار
• اتر پردیش ضلع سہارنپور، ضلع شاملی، ضلع مظفرنگر، ضلع باگپت، ضلع میرٹھ، ضلع غازی آباد، بھارت، ضلع ہاپوڑ، ضلع گوتم بدھ نگر تے ضلع بلند شہر
•دہلی
درمیانی دوآب
ضلع ایٹہ، ضلع کانسی رام نگر، ضلع علی گڑھ، ضلع آگرا، ضلع ہاتھرس، ضلع فیروز آباد، ضلع فرخ آباد، ضلع قنوج، ضلع مین پوری، ضلع اٹاوا، ضلع اوریا تے ضلع متھرا خطہ برج دا جمنا دا علاقہ
حوالے
گٹھ:جغرافیا گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:جنوبی ایشیا گٹھ:پنجاب دا جغرافیا گٹھ:قدرتی علاقہ جات
کارل زیگلر
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
رنگلی شارک
رنگلی شارک مہاشیر ٹبر ٹبر دی اک مچھی اے۔ ایہ مچھی چڑھدے دکھنی ایشیا دی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مہاشیر ٹبر
چک 126 اے مراد
چک 126 مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
پنجکنت
اتہاس
722 عیسوی وچّ عربی فوجاں نے ہلاّ بولکے پنجکنت اتے قبضہ کر لیا۔ شہر دا آخری حکمران زرفشان دریا دے اپر والے حصیاں دی طرف بھجّ گیا لیکن پھڑ کے مار دتا گیا۔ آؤن والے 50 سالاں تکّ حملہ آوراں نے نگر اتے راج کیتا جس دوران شہر دا اپری حصہ لوکاں کولوں خالی کروا لیا گیا اتے اجاڑ ہو گیا۔ نگر دے اس حصے وچّ پائے گئے کھنڈراں توں پتہ چلدا ہے کہ اتھے دے لوکاں دا رہن-سہن، ریتی-رواج اتے کلا رہتلی (تہذیبی) سی۔ عرب جغرافیہ داناں دے مطابق ،پنجکنت وچّ 10ویں صدی وچّ اک رسمی جمعہ مسجد سی، جو اسنوں اک نگر دے طور تے پنڈ نالوں وکھ کردا سی۔ ایہہ سُغد   دے سرے دے مشرقی حصے دا شہر ہے اتے اپنے اخروٹ دے رُکھاں لئی جانیا جاندا ہے۔
حوالے
گٹھ:تاجکستان دے شہر گٹھ:تاجکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:تاجکستان
گنٹری کاؤنٹی،مسوری
گنٹری امریکی صوبے مسوری دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 712 گ ب
چک 712 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل کمالیہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل کمالیہ چ وس رہیا اے ۔
خٹک
خٹک اک پٹھان قبیلے دا ناں اے جیڑا پاکستان دے صوبہ سرحد چ سند دریا دے لیندے کنڈیاں تے وس ریا اے۔ اے کرک توں مالاکنڈ تک وکھریا ہویا اے ایدا گڑھ اکوڑھ خٹک اے جیڑا پشاور توں چڑدے پاسے 50 کلومیٹر دے پینڈے تے اے۔
گیولیو نٹا
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
جان لینن
جان لینن (9 اکتوبر 1940- 8 دسمبر 1980) اک انگریز موسیقار، گلوکار تے گانے لکھن آلا سی۔ او دنیا وچ اپنے بینڈ بیٹلز دی وجہ توں مشہور سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:موسیقی گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
سپیس ٹائیم
فزکس وچ، سپیسٹائیم (سپیس-ٹائم، سپیس ٹائم جاں سپیس-ٹائم تسلسل) اک گنتl ماڈل اے جو سپیس اتے ٹائم نوں اکو اندرونی طور تے بنے ہوئے تسلسل وچ ملاؤندا اے۔ ساڈے کائنات دا سپیسٹائیم عامطور تے اک اقلیدسی سپیس نظریہ توں لیا جاندا اے، جو سپیس تھری ڈامینشنل دی بنی ہوئی، اتے ٹائم نوں اک ڈمیرنشن دا بنیا ہویا چوتھے ڈمینشن دے روپ وچ درساؤندا اے۔ سپیس اتے ٹائم نوں منکووسکی سپیس دے روپ وچ اک سنگل مینیفولڈ وچ میلدے ہوئے، طبیعاتی سائنسداناں نے اہم طریقے نال بہت ساریاں طبیعاتی تھیوریاں آسان بنائیاں ہن، اتے سپرگلیکٹک (اکاشی) اتے سوخم، دوہاں پدھراں اتے کائنات دے کار نظام دا اک ہور اکسار طریقے نال تذکرہ دتا اے۔
1908 وچ، ہرمان مکووسکی نے آئینسٹائین دے کم نوں ہور پھیلاؤندے ہوئے، سپیسٹائیم دی اک جیؤمیٹریکل تشریح پیش کیتی، جس وچ اسنے آئینسٹائین دے ماڈل نوں اک سنگل چار-ڈمینشنل نرنترتا دے سپیسٹائیم واقعے دی اک ایکیکرت ویکٹر سپیس وچ گھول دتا جس نوں ہن منکووسکی سپیس دے طور تے جانیا جاندا ہے- جو اوس چیز دی اداہرن اے جسنوں ریاضی دان ہن اک 4‑ڈمینشنل مینیفولڈ پکاردے ہن۔ اس ماڈل دا جیؤمیٹریکل لچھن سپیسٹائیم وقفہ دی دھارنا وچ جڑیا اے، جو مینیفولڈ اتے دوری نوں ناپدا اے۔ آئینسٹائین نے ہور اگے جنرل رلیٹیوٹی دی تھیوری وچ وکرت سپیسٹائیم دی اپنی جان-پچھان نال سپیسٹائیم دی دھارنا ترقی یافتہ کیتی ۔ ہور اجوکے کم نے وی کوانٹائزیشن راہیں سپیسٹائیم نوں اک ڈسکریٹ (اجاری) لچھن دتا اے۔
تشریحاں
[[سپیسٹائیم#پربولیاں سارانش|اک مختصر سارانش حصے لئی اتھے کلکّ کرو
نوٹ: موبائیل ورتونکاراں نوں پہلی وار مختصر حصہ سارانشاں نوں فنکشنل کرن واسطے اندرونی وکیلنکاں دے چنگی طرحاں کم کرن توں پہلاں-پہلاں اک نواں ٹیب کھولن واسطے دب کے رکھن دی ضرورت پے سکدی اے۔ ]] غیر-ریلیٹیوسٹک کلاسیکل مکینکس ویلے نوں ناپ دی اک مکمل مقدار وجوں ماپدا اے جو کہ ساری تھاں تے اکسار اے اتے جو سپیس توں وکھری اے۔ کلاسیکل مکینکس مندا اے کہ سماں بیتن دی اک ستھر در اے جو کسے نریکھک دی رفتار جاں اس توں باہرلی کوئی چیز توں آزاد ہندی اے اس توں علاوہ، ایہہ مندا اے کہ سپیس یوکلڈن اے، یعنی، ایہہ مندا اے کہ سپیس عامَ سمجھ دی ریکھا-گنت دی پالنا کردی اے۔ سپیشل ریلیٹیوٹی دے حوالہ وچ، سماں سپیس دے تن کھیتراں توں وکھ نہیں کیتا جا سکدا، کیونکہ جس در ولوں اک وستو دے لئی گزردا اے، اوہ آبجیکٹ دے رفتار اتے انحصار کردی اے جو درشک دے ساپیکھک ہندی اے
شروعاتی فلاسفی
پرانے انکا سمیاں دوران، جو ملٹیپل صدیاں تک پھیلدے ہن، انکاواں نے سپیس اتے ٹائم نوں اکو سنگل دھارنا دے طور تے پکاریا، جس نوں پاچا (pacha، pacha) کیہا جاندا اے۔ آندے دے لوکاں نے اک ملدی جلدی سمجھ قایم رکھی۔
اتہاس
اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو
مدھ-1800ویں دہاکے توں، آراگو سپوٹ اتے ہوا بنام پانی وچ پرکاش دی سپیڈ دے ڈپھرینشیئل ناپاں دے معائنہ دے روپ وچ کیتے گئے کئی پریوگاں ولوں کورپیوسکیولر تھیوری توں الٹ پرکاش دی ترنگ پھترت سدھ کیتی گئی منی جاندی رہی سی۔ ترنگاں توں مطلب سی کسے زریعہ دی ہوند جو ترنگاں بناؤندا سی، پر ایہناں پریوگاں دے نتیجیاں وجوں نظریاتی چمکدار ایئتھر دیاں خاصیتاں نوں ناپن دے یتناں نے ورودھابھاس والے نتیجے مہیا کروائے۔ اداہرن دے طور تے، 1851 دے پھزیاؤ استعمال نے ثابت کیتا کہ وہِ راے پانی اندر پرکاش دی سپیڈ ہوا وچ پرکاش دی سپیڈ اتے پانی دی سپیڈ دے جوڑ نالوں پانی دے رپھریکشن انڈیکس اتے مشتمل مقدار جنی گھٹ سی۔
ہور مثلیاں وچکار، ریپھریکشن (جو ویولینتھ اتے انحصار اے) دے انڈیکس اتے اس استعمال دے نتیجیاں وجوں ملی انشک ایئتھر-ڈریگنگ دی نربھرتا نے سخت نتیجے ول لجاندا کہ ایئتھر تتدور طور تے پرکاش دے وکھرے رنگاں واسطے وکھریاں سپیڈاں نال وہندا اے۔
1887 دے مشہور مائیکلسن-مورلیسن استعمال (Fig. 1‑2) نے دھرتی دیاں گتیاں دے اتے کوئی ڈپھرینشیئل اثر نہیں دکھایا، بھاویں پرکاش دی سپیڈ اتے نظریاتی ایئتھر، اتے سبھ توں زیادہ ممکن وضاحت، مکمل ایئتھر ڈریگنگ، ستھیلر ابیریشن دے معائنہ نال میل نہیں کھاندی سی۔ (Fig. 1‑3)۔
1889 وچ جورج پھرانسس پھٹزگرالڈ اتے 1892 وچ ہینڈرک لورنٹز نے آزاد طور تے تجویز رکھیا کہ ستھر کیتے ہوئے ایئتھر راہیں سفر کردیاں پدارتھک وستواں بھوتکی طور تے اپنے لانگھے ولوں متاثر ہندیاں ہن، انی کو مقدار جنا رفتار دی سمت دا خلاف کردا اے، جو مائیکلسن-مورلیسن استعمال دے نیگٹو نتیجیاں نوں سمجھاؤن لئی لازمی سی۔ (رفتار دی سمت دے سمکون والیاں سمتاں وچ کوئی لمبائی تبدیلی نہیں واپردی۔) 1904 توں، لورنٹز نے اپنی تھیوری وچ اسطراں پھلار کیتا کہ اسنے اوہناں اکئیشناں نال رسمی طور تے ملدیا جلدیاں اکئیشناں دی حصول کیتی جہناں نوں بعد وچ آئینسٹائین نے ویونتبند کیتا (یانِ کہ، لورنٹز ٹرانسپھورم)، پر بنیادی طور تے ذرا وکھری وضاحت نال ویونتبند کیتا۔
ڈائنامکس (پھورساں اتے ٹورکاں ایے رفتار اتے ایہناں دے پرجذبات دے مطالعہ) دی اک تھیوری دے طور تے، اسدی تھیوری نے مادہ دے بھوتکی رچنہاریاں دے اصلی بھوتکی تروڑ-مروڑ نوں منیا، اتے اسنے معائنہ کیتے جا سکن یوگ وکھ وکھ بھوتکی پرجذبات دا اندازا لگایا۔ اداہرن دے طور تے، زیادہتر بھوتک سائنسداناں دا مننا سی کہ لورنٹز کنٹریکشن ٹرؤٹن-نوبلن ایکسپیریمینٹ جاں ریلیگھ اتے بریس دے استعمالاں ورگے اجیاے پریوگاں ولوں پچھانمیوگ ہو سکدا ہونا چاہیدا اے۔  پھیر وی، اسدے نیگٹو نتیجے ملے، اتے الیکٹرون دی اسدی 1904 دی تھیوری اندر، لورنٹز نے ایہناں نیگٹو نتیجیاں بارے سمجھایا کہ ایہہ اسدیاں ٹرانسپھورماں دے اک لازمی نتیجے وجوں سن۔ پوآئنکیئر نے، لورنٹز تجزیہ وچ کجھ غلطیاں سدھاردیاں ثابت کیتا کہ ایئتھر پچھانیا نہیں جا سکدا، پر اسنے اپنی زندگی دے رہندے وقت دوران لورنٹز ٹرانسپھورم دی ڈائنیمیکل وضاحت وچ یعقین کرنا جاری رکھیا۔
فزکس وچ حال ترقی یافتہ سمجھ، 20ویں-صدی دے مکن دی لمبے ویلے توں حاصل کیتی جا رہی تھاں ول جھکاؤ رکھدی جاندی اے جو مائیکلسن اتے مورلے استعمال اتے اے۔ پر آئینسٹائین لئی، اسدی آخری پریرنا اوہ بیمیلتاواں رہیاں ہن جو اسنے اوس انداز وچ سمجھیاں سن جس وچ الیکٹرومیگنٹزم دی میکسویلّ دی تھیوری ویاکھئت کیتی گئی سی۔ بھاویں 1905 وچ، آئینسٹائین نے رفتار شیل چمبک اتے کنڈکٹر مسئلہ بارے لکھیا جسنوں عامطور تے اسمروپتاواں وال لجاندا سمجھیا گیا سی، پھیر وی ایہہ اسمروپتاواں ہرٹز، لورنٹز، اتے خود میکسویلّ سمیت، میکسویلّ دی تھیوری دے پرمکھ سپوٹراں وچوں کسے ولوں منگی جاندی وضاحت منگدے اک اہم مصلے دے طور تے نوٹ کیتیاں جاندیاں نہیں لگدیاں۔
آئینسٹائین دی سپیشل رلیٹیوٹی دی تھیوری، جو 1905 وچ پیش کیتی گئی سی، نے ایہناں اتے ہور وڈے فزکس رازاں دا اک مکمل حل مہیا کروایا، اتے اسنے اجہیاں بھوکھبانیاں شروع کیتیاں جو وار وار ثابت ہندیاں رہیاں ہن۔ آئینسٹائین نے اپنا تجزیہ کائنامیٹکس (پھورساں دی ریپھرینس توں بغیر رفتار شیل چیزاں دے مطالعہ) دی بولی وچ کیتا نہ کہ ڈائنامکس دی بولی وچ۔ ایہہ لگدا ہو سکیگا کہ اسنے سپیسٹائیم بارے پہلاں جیؤمیٹریکل طور تے نہیں سوچیا سی۔ ایہہ آئینسٹائین دا پہلا گنت پروپھیسر حرمن منکووسکی سی، جسنے سپیشل رلیٹیوٹی دی اک جیؤمیٹریکل وضاحت مہیا کرواؤنی سی۔
آئینسٹائین شروع وچ سپیشل رلیٹیوٹی دی جیؤمیٹریکل وضاحت نوں خارج کردا رہا سی تے اسنوں überflüssige Gelehrsamkeit (ضرورت توں زیادہ علم) پکاردا رہا سی۔ پھیر وی، سپیشل رلیٹیوٹی دی جیؤمیٹریکل وضاحت نے جنرل رلیٹیوٹی دے آئینسٹائین دے بعد دے ترقی پرتِ اہم رول نوں ثابت کرنا سی، اتے 1916 وچ، آئینسٹائین نے پوری طرحاں منکووسکی پرتِ اپنی اہسانمندی قبول کیتی، جسدی وضاحت نے جنرل رلیٹیوٹی پرتِ پرورتن نوں وڈے پدھر تے مدد کیتی۔ سپیشل رلیٹیوٹی دا سپیسٹائیم ادوں توں منکووسکی سپیسٹائیم دے طور تے جانیا جاندا رہا اے۔
اک اہم اداہرن ہینری پوآئنکیئر اے، جسنے 1898 وچ ترک دتا کہ دو واقعے دی تتکالینتا اک پرمپرا دا مصلیٰ اے۔ 1900 وچ، اسنے پچھانیا کہ لورنٹز دا لوکل ٹائم دراصل اوہ سماں ہندا اے جو پرکاش دی سپیڈ نوں ستھر مندے ہوئے کلوک سنکرونائزیشن دی اک واضع عملی تشریح لاگوُ کردے ہوئے رفتار شیل کلوک دندے ہن۔ 1900 اتے 1904 وچ، اسنے اوس چیز دی پرمانکتا تے زور دندے ہوئے ایئتھر دی جنمجات پچھان-ااہلیت سجھائی، جس نوں اسنے رلیٹیوٹی دا اصول کیہا، اتے 1905/1906 وچ اسنے گنتک طور تے رلیٹیوٹی دے سوے-سدھ اصول مطابق کرن واسطے الیکٹروناں دی لورنٹز تھیوری نوں مکمل بنایا۔ لورنٹز انویریئنٹ گریویٹیشن اتے وکھ وکھ پرکلپناواں دی چرچہ کردے وقت، اسنے پھور-پجیسن، پھور-ولوسٹی، اتے پھور-فورس نامک وکھ وکھ فور-ویکٹراں نوں متاثر کردے ہوئے اک 4-ایامی سپیسٹائیم دا نوین تجزیہ پیش کیتا۔ اسنے، پھیر وی، اگلے پیپراں وچ 4-ایامی فارمولا ویونتبندی دا پچھا نہیں کیتا، تے کیہا کہ ریسرچ دی ایہہ لائن “محدود لابھ واسطے وڈی تکلیف ضروری” کردی لگدی اے، تے انت نوں ایہہ نتیجہ کڈھیا کہ تنّ-ایامی بولی ساڈے دنیا دے ویروے پرتِ سبھ توں زیادہ ڈھکویں لگدی اے۔ ہور اگے، 1909 جنی دیر بعد، پوآئنکیئر نے لورنٹز ٹرانسپھورم دی گتیشیلاتمک وضاحت وچ وسواس رکھنا جاری رکھیا۔  ایہناں اتے ہور کارناں کرکے، سائنس دے زیادہتر اتہاسکار ترک کردے راے ہن کہ پوآئنکیئر نے اوہ نہیں کھوجیا جس نوں ہن سپیشل رلیٹیوٹی کیہا جاندا اے۔
1905 وچ، آئینسٹائین نے سپیس اتے ٹائم دی اک تھیوری دے طور تے اسدی اجوکی سمجھ مطابق سپیشل رلیٹیوٹی پیش کیتی (بھاویں سپیسٹائیم فارمولا ویونتبندی دیاں تکنیکاں ورتیں بغیر)۔ جدونکھ اسدے نتیجے گنتک طور تے لورنٹز اتے پوآئنکیئر دے نتیجیاں نال ملدے ہن، پھیر وی ایہہ آئینسٹائین ہی سی۔ جسنے ثابت کیتا کہ لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں مادہ اتے ایئتھر درمیان پرسپر کریاواں دا نتیجہ نہیں ہن، سگوں خود سپیس اتے ٹائم دی قدرت نال متعلق ہن۔ آئینسٹائین نے اپنا وسلیشن ڈائنامکس نالوں کائنامیٹکس دی بولی وچ کیتا۔ اسنے اپنے سارے نتیجے ایہہ پچھاندے ہوئے حاصل کیتے کہ ساری دی ساری تھیوری دو سوے-سدھ نظریات اتے بنائی جا سکدی اے: رلیٹیوٹی دا اصول اتے پرکاش دی سپیڈ دی استحکام دا اصول۔ اسدے نال نال، آئینسٹائین نے 1905 وچ سرو عام پنج اتے توانائی برابری پیش کردے ہوئے اک الیکٹرومیگنیٹک پنج-توانائی تعلق دے پچھلے یتناں نوں دبا دتا، جو 1907 وچ برابری اصول دی اسدی اگلی فارمولا ویونتبندی واسطے معاون رہا سی۔، جسنے انرسیئل اتے گریویٹیشنل پنج اعلان کیتا۔ پنج-توانائی برابری ورتدے ہوئے، اسدے نال نال، آئینسٹائین نے دکھایا، کہ کسے وستو دا گریویٹیشنل پنج اسدی توانائی سامان دے انوپات وچ ہندا اے، جو جنرل رلیٹیوٹی ترقی یافتہ کرن وچ شروعاتی نتیجیاں وچوں اک نتیجہ سی۔ جدونکھ ایہہ دسدا ہو سکدا اے کہ اسنے سبھ توں پہلاں جیؤمیٹریکل طور تے سپیسٹائیم بابت نہیں سوچیا سی،  پھیر وی جنرل رلیٹیوٹی دے ہور اگے ترقی وچ آئینسٹائین نے سپیسٹائیم فارمولا ویونتبندی نوں پوری طرحاں سامل کر لیا سی۔
جدوں آئینسٹائین نے 1905 وچ چھاپیا، تاں اکہور پرتییوگی، اسدا پہلا گنت پروپھیسر حرمن منکووسکی، وی سپیشل رلیٹیوٹی دے زیادہتر بنیادی تتاں اتے اپڑیا سی۔ میکس بورن نے منکووسکی دا ودیارتھ-سہویوگک ہون واسطے منکووسکی نال اک میٹنگ دا پنر-پربندھ کیتا: I کولوگنِ گیا، منکووسکی نوں ملیا اتے 2 ستمبر 1908 نوں اسدا دتا جا رہا لکچر “سپیس اتے ٹائم” سنیا۔ […] اسنے مینوں بعد وچ دسیا کہ اسنوں اودوں وڈا جھٹکا لگا جدوں آئینسٹائین نے اپنا اوہ پیپر چھاپیا جس وچ اک دوجے پرتِ ساپیکھک رفتار شیل اؤبزروراں دے وکھرے لوکل وقتاں دی برابری اچاری گئی سی؛ جس واسطے اس ایہی نتیجیاں اتے آزاد طور تے پہنچیا سی۔ پر اسنے چھپوایا نہیں کیونکہ اوہ پہلاں اسنوں ہریک طریقے نال شاندار طور تے گنتک بنتر کڈھکے پیش کرنا پسند کردا سی۔ اسنے کدے وی پہل دا دعوہ نہیں کیتا اتے ہمیشاں ہی مہان کھوج وچ اسدی پوری سانجھ آئینسٹائین نوں دندا رہا۔
منکووسکی 1905 دیاں گرمیاں توں مائیکلسن دے ہانیکار پریوگاں توں بعد الیکٹروڈائنامکس دی حالت نال متعلق رہا سی، جدوں منکووسکی اتے ڈیوڈ ہلبرٹ نے لورنٹز، پوآئنکیئر اتے ہوراں دے پیپراں دا مطالعہ کرن واسطے سمکالین مشہور بھوتک سائنسداناں ولوں اک اڈوانسڈ سیمینار دی حاضری بھرن دی اگوائی کیتی سی۔ پھیر وی، ایہہ پوری طرحاں واضع نہیں اے کہ کدوں منکووسکی نے سپیشل رلیٹیوٹی دی جیؤمیٹریکل فارمولا ویونتبندی نوں ویونتبند کرنا سرو کیتا سی جسنے اسدا نام پیدا کرنا سی، جاں اوہ لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں دی پوآئنکیئر دی چار-ایامی وضاحت توں کنا کو متاثر ہویا سی۔ ناں ہی ایہہ ہی واضع ہویا اے کہ جیکر اسنے کدے لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں پرتِ سمجھ پرتِ آئینسٹائین دے تنقیدی یوگدان دی ایہہ سوچدے ہوئے پوری طرحاں تعریف وی کیتی ہووے، کہ آئینسٹائین دا کم لورنٹز دے کم دی اک شاخاں ہووے۔
اپنی موت توں سال کو توں تھوڑا چر پہلاں، منکووسکی نے نومبر 5, 1907 نوں “دی رلیٹیوٹی پرنسپل” (Das Relativitätsprinzip) سرلیکھ ماتحت گوٹنگٹن میتھیمیٹیکل سوسائٹی نوں دتے اک لیچکر وچ سپیسٹائیم دی اپنی جیؤمیٹریکل وضاحت جنتا اگے پرسعنصر کیتی۔ اس لکچر دے مول ورژن وچ، منکووسکی نے ایئتھر ورگے پرانے شبداں دی ورتوں جاری رکھی، پر “انالز آف پھزکس” (Annalen der Physik) وچ اس لکچر دے 1915 والے اسدے مرنوصوبہ پرکاشن نوں اس شبد نوں ہٹاؤن لئی سومرفیلڈ نے ایڈٹ کیتا سی۔ سومرفیلڈ نے اس لکچر دے شائع روپ نوں وی ایڈٹ کیتا، تاں جو منکووسکی دی آئینسٹائین والی ججمینٹ دوہرائی جا سکے جس وچ رلیٹیوٹی دے اصول دا آئینسٹائین نوں صرف سپشٹکرتا ہی کیہا گیا سی، جو اسدا مکھ ویاکھیاکار سی۔
دسمبر 21, 1907 نوں، منکووسکی نے پھیر توں گوٹنگٹن سینٹیپھک سوسائٹی موہرے بولیا، اتے ستمبر 21, 1908 نوں، منکووسکی نے اپنی مشہور گل بات، سپیس اینڈ ٹائم (Raum und Zeit)، جرمن سوسائٹی آف سائنٹسٹس اینڈ پھزیشیئنز اگے پیش کیتی۔
“سپیس اتے ٹائم” دے شروعاتی سبد منکووسکی دی مشہور بیانبازی سامل کردا اے کہ “اسلئی، سپیس اپنے آپ وچ، اتے ٹائم اپنے آپ وچ صرف کسے پرچھاویں تک پوری طرحاں گھٹ کے محدود ہو جانگے، اتے دوواں دی یونین دی کوئی قسم آزادی سرکھات رکھیگی۔”
سپیس اتے ٹائم نے سپیسٹائیم چتراں (Fig. 1‑4) دی پہلی عوامی پیش کش شامل کیتی سی، اتے اک اہم مظاہرہ شامل کیتا سی۔ کہ “ستھر انترال” دی دھارنا، اس انوبھوَ-سدھو معائنہ نال کہ پرکاش دی سپیڈ محدود ہندی اے، سپیشل رلیٹیوٹی دی سمپورنتا دی ویونتبندی دی آگیا دندی اے۔
آئینسٹائین، اپنے ولوں، سپیشل رلیٹیوٹی دی منکووسکی دی جیؤمیٹریکل وضاحت نوں پہلاں خارج کردا سی۔، تے اسنوں überflüssige Gelehrsamkeit (ضرورت توں زیادہ علم) کہندا سی۔ پھیر وی، 1907 وچ سرو کیتی جان والی جنرل رلیٹیوٹی واسطے اسدی ریسرچ نوں پوری کرن دے چکر وچ، رلیٹیوٹی دی جیؤمیٹریکل وضاحت اہم ہونی ثابت ہو گئی، اتے 1916 وچ، آئینسٹائین نے منکووسکی پرتِ اپنی شنکا پوری طرحاں قبول کر لئی، جسدی وضاحت نے جنرل رلیٹیوٹی پرتِ تبدیلی نوں بہت سودھا حاصل کیتی۔ کیونکہ سپیسٹائیم دیاں ہور قسماں وی ہندیاں ہن، جویں جنرل رلیٹیوٹی دا وکرت سپیسٹائیم، اسلئی سپیشل رلیٹیوٹی دا سپیسٹائیم اجکل “منکووسکی سپیسٹائیم” دے نامک نال جانیا جاندا اے۔ جان-پچھان ول پرتو
سپیسٹائیم عرصے
[[#سپیسٹائیم عرصہ سارانش|اک مختصر حصہ سارانش لئی اتھے کلکّ کرو
نوٹ: اندرونی وکیپیڈیا-سمپرکاں والے نیویگیشن مثلیاں توں بچن لئی، موبائیل فون ورتونکاراں نوں چاہیدا اے کہ حصہ شارانشاں توں سارے حصیاں نوں جان-پچھان تک واپس پہلاں توں ہی پھیلا لین ۔ ]]
تنّ-ایاماں اندر، دو نقطےآں درمیان دوری نوں پائیتھاگوریئن تھیورم ورتدے ہوئے متاثر کیتا جا سکدا اے: بھاویں دو درشک، وکھرے “کو-آرڈینیٹ سسٹم” ورتدے ہوئے دو نقطےآں دی x,y, اتے z پوزیشن نوں ناپ سکدے ہن، پھیر وی نقطےآں درمیان دوری دوواں ناظرین واسطے اکو جہی رہیگی (ایہہ مندے ہوئے کہ اوہ اکو جہیاں یونٹاں ورت کے ناپ راے ہن)۔ دوری "انویریئنٹ (ستھر) رہندی اے۔
سپیشل رلیٹیوٹی اندر، پھیر وی، دو نقطےآں درمیان دوری، لورنٹز کنٹریکسن صدقہ اکو جہی نہیں رہندی جیکر دو ناظرین ولوں، ادوں ناپی جاوے جدوں اک درشک رفتار کر رہا ہووے۔ پرحالت ہور وی زیادہ گنجھل دار بن جاندی اے جیکر دوویں نقطہ وقت دے نال نال سپیس وچ وی وکھرے وکھرے ہون۔ اداہرن دے طور تے، جیکر اک درشک کسے ستھان اتے واپر رہیاں دو واقعے نوں اکو ستھان تے دیکھدا اے، پر وکھرے وکھرے وقت تے دیکھدا اے، تاں پہلے درشک دے حوالہ وچ رفتار شیل کوئی دوجا انسان دوویں واقعے نوں وکھرے ستھاناں تے واپردا دیکھیگا، کیونکہ (اوہناں دے نظرئیے توں) اوہ سٹیشنری ہندے ہن، اتے گھٹنا دی پجیسن نیڑے آ رہی جاں دور جا رہی ہندی اے۔ اسطراں، دو واقعے درمیان پربھاوی دوری نوں ناپن واسطے اک وکھرا ناپ ورتیا جانا ضروری ہو جاندا اے۔
چار-ایامی سپیسٹائیم اندر، دوری دا تلّ عرصہ ہندا اے۔ بھاویں ٹائم اک چوتھے ایام دے روپ وچ آؤندا اے، پھیر وی اسنوں مقامی ایاماں توں وکھرے طریقے نال ورتیا جاندا اے۔ منکووسکی سپیس اسے کارن چار-ایامی یکلڈن سپیس توں اہم پہلوآں وچ وکھری ہندی اے۔ سپیس اتے ویلے نوں سپیسٹائیم وچ جڑ دین دا بنیادی کارن ایہہ اے کہ سپیس اتے ٹائم وکھرے طور تے انویریئنٹ نہیں ہندے، دوجے شبداں وچ، ڈھشاعراں حالتاں وچ، وکھرے درشک دو واقعے درمیان وقت دی لمبائی اتے (ٹائم ڈلیشن کارن) جاں دوویں واقعے درمیان دوری اتے (لینتھ کنٹریکسن کارن) اسہمت رہنگے۔ پر سپیشل رلیٹیوٹی سپیسٹائیم عرصہ نامک اک نواں انویریئنٹ مہئیا کرواؤندی اے، جو سپیس وچ اتے ٹائم وچ دوریاں نوں ملاؤندا اے۔ ساودھانی نال وقت اتے دوری ناپن والے سارے درشک کسے وی دو واقعے درمیان اکو جیہا سپیسٹائیم عرصہ کھوجنگے۔
منّ لؤ اک اؤبزرور اجہیاں دو واقعے ناپدا اے جو وقت وچ \Delta t اتے اک مقامی دوری \Delta x راہیں وکھریاں ہندیاں ہن۔ پھیر دوویں واقعے درمیان سپیسٹائیم عرصہ سپیس وچ اک دوری \Delta{x} اتے وقت وچ اک عرصہ \Delta{t} راہیں وکھریاں واپردیاں ہن:
ستھرانک \textrm{c}، پرکاش دی سپیڈ، دوری ناپن واسطے ورتیاں جاندیاں یونٹاں (میٹراں) نوں، وقت نوں ناپن واسطے ورتیاں جاندیاں یونٹاں (سکنٹاں) وچ تبدیل کردا اے۔
بھاویں سنکھیپیؤ لئی، عرصہ سمیکرناں نوں ڈیلٹیاں توں بغیر ہی دیکھیا جاندا اے، جو اگے دی جئداتر چرچہ وچ وی سامل اے، پھیر وی سرو عام طور تے ایہہ سمجھ لینا بندا اے کہ، x دا مطلب اے \Delta{x}، وغیرہ۔ ساڈا واسطہ ہمیشاں ہی دو واقعے نال متعلق امستقل نردیشانک ملاں جاں ستھاناں دے انتراں نال پیندا اے، اتے کیونکہ کوئی وی ترجیح والا مول نقطہ (ارجن) نہیں ہندا، اسلئی اکلوتا نردیشانک ملّ کوئی لازمی مطلب نہیں رکھدا۔
اپر درسائی اکئیشن پائیتھاگوریئن تھیورم نال ملدی جلدی اے، صرف اتے x^2 رقماں درمیان اک مائینس دے چنہ دا ہی فرق اے۔ ایہہ وی نوٹ کرو کہ سپیسٹائیم عرصہ مقدار s^2 ہندی اے، نہ کہ خود s। کارن ایہہ اے کہ یکلڈن جیؤمیٹری وچ دوریاں توں الٹ، منکووسکی سپیسٹائیم اندر عرصے نیگٹو وی ہو سکدے ہن۔ نیگٹو سنکھیاواں دے ورگمولاں نال ورتن دی جگہ، بھوتک سائنسدان رسمی طور تے s^2 نوں کسے چیز دے طبقہ ہون نالوں، اپنے آپ وچ اک نرالا چنہ مندے ہن۔
مائینس چنہ دے کارن، دو وکھریاں واقعے درمیان سپیسٹائیم عرصہ زیرو ہو سکدا اے۔ جیکر s^2 پوزٹو ہووے، تاں سپیسٹائیم عرصہ ٹائیملائیک کہاؤندا اے، جسدا مطلب اے کہ دو واقعے سپیس نالوں ٹائم راہیں زیادہ وکھریاں ہن۔ جیکر s^2 نیگٹو ہووے، تاں سپیسٹائیم عرصہ سپیسلائیک کیہا جاندا اے، جسدا مطلب اے کہ دو واقعے وقت نالوں سپیس راہیں زیادہ نکھڑویاں ہن۔ دوجے شبداں وچ، دو واقعے درمیان سپیسٹائیم عرصہ پرکاش دی سپیڈ اتے رفتار شیل کسے چیز دی دنیا ریکھا اتے زیرو ہندا اے۔ اجیاے عرصے نوں لائیٹلائیک جاں نلّ کیہا جاندا اے۔ کسے دور واقع تارے توں ساڈی اکھ وچ پہنچے اک پھوٹون دی بالکل عمر نہیں بیتی ہندی، بھاویں اسدے لانگھے وچ اسنے (ساڈے نظریہ توں) سالاں بتائے ہندے ہن۔
صرف اکو سپیس اتے اکو ٹائم نردیشانک والا اک سپیسٹائیم چتر وشیستور تے واہیا جاندا اے۔ چتر 2‑1 اکو گھٹنا توں پیدا ہو راے اتے الٹیاں سمتاں وچ جا راے دو پھوٹوناں A اتے B دیاں ورلڈ لائیناں (یانِ کہ، سپیسٹائیم وچ رستے) سمجھاؤندا اک سپیسٹائیم چتر پیش کردا اے۔ اسدے نال نال، C لائن، پرکاش دی سپیڈ توں دھیمی رفتار نال سفر کردی کسے چیز دی دنیا ریکھا نوں سمجھاؤدی اے۔ ورٹیکل ٹائم نردیشانک \textrm{c} ولوں اسطراں سکیلبدھّ کیتا گیا اے تاں جو اسدیاں اوہی یونٹاں ہون (میٹراں وچ) جو ہوریزونٹل سپیس نردیشانک دیاں ہن۔ کیونکہ پھوٹون پرکاش دی سپیڈ نال سفر کردے ہن، اسلئی ایہناں دیاں دنیا ریکھاواں دی ڈھلان 1 دی ہندی اے۔ دوجے شبداں وچ، کسے پھوٹون ولوں سفر کیتا گیا کھبے جاں سجے پاسے ول دا ہریک میٹر، تقریباً وقت دے 3.3 نینوسکنٹ لیندا اے۔
نیون ٹیٹرا
نیون ٹیٹرادکھنی امریکہ دے سجرے پانیاں دی اک نکی مچھی اے۔ کالے پانی وچ ایہدے تیز رنک لشکدے نیں تے ایسے باہجوں ایہنوں مچھی گھراں وچ رکھیا جاندا اے۔