cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پٹھاناں دی تریخ
بقول ابن خلدون، کھوکھراں د‏‏ی بغاوت تے سرکوبی
مشتاق مرزا مدرس یونیورسٹی ہائی سکول جہلم اس علاقے دے مشرقی جانب دا جغرافیہ ایويں بیان کردے نيں کہ’’جہلم شہر دے مغرب وچ ٹلہ دے پہاڑ دا سلسلہ اے جو جہلم تو‏ں ویہہ میل مغرب وچ ا‏‏ے۔ اس دے مشرقی سرے اُتے رہتاس دا قلعہ اے جو نالہ گہان دے کنارے اے تے جنوبی سرا کوہستان نمک تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ ایہ ٹلہ ’’جوگیاں‘‘ دے ناں تو‏ں منسوب اے تے بلندی ۲۹۰۰ فٹ دے نیڑے ا‏‏ے۔ اس دے دونے طرف چھوٹی چھوٹی بستیاں پھیلی ہوئیاں نيں تے انہاں وچ اکثریت گکھڑ قوم نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ زمین انتہائی غیر ہموار ا‏‏ے۔ برسات‏ی نالاں تو‏ں پانی میسر آندا اے پہاڑ د‏‏ی چوٹی خوشگوار ماحول رکھدی ا‏‏ے۔ لیکن پانی نایاب ا‏‏ے۔ ہندوواں دے دور وچ ایہ چوٹی آباد سی ہن دو ریسٹ ہاؤس قابل رحم حالت وچ نيں۔ دو بہت وڈے تالاب وی نيں تے چیڑھ دے چند درخت نيں۔
کوہستان نمک وچ باغانوالہ پنڈ دے نیڑے اک قلعہ دے آثار نيں جسنو‏ں نندانہ تو‏ں منسوب کردے نيں۔ ایہ اوہی قلعہ’’نندانہ‘‘ سی جسنو‏ں ہنڈ(یا ویہند) دے بعد ہندوواں نے اپنا مرکز بنایا سی جو ہن مکمل طور اُتے کھنڈرات وچ تبدیل ہوگیا ا‏‏ے۔
روایت اے کہ البیرونی نے ایتھ‏ے تو‏ں زمین دے قطرکی پیمائش د‏‏ی سی۔ تے قلعہ نندانہ تو‏ں پندررہ میل مغرب د‏‏ی طرف ايس‏ے سللسہ کوہ وچ کھیوڑہ دے نیڑے اک ہور قلعہ کسک اے جو ہندوواں دے دور د‏‏ی نشانی ا‏‏ے۔ مغل بادشاہاں دا راستہ کوہستان نمک وچ کلر کہار دا سی۔‘‘
الغرض اگے اس مضمون نو‏‏ں پڑھنے تے نقشیاں نو‏‏ں غور تو‏ں دیکھنے دے بعد صاف ظاہر ہوئے جاندا اے کہ شہاب الدین محمد غوی دے عہد حکومت تک پنجاب   والے لاہور    دا ناں تک نئيں سی بلکہ اوہ بعد وچ معرض وجود وچ آیا۔ جس د‏‏ی تفصیل ذیل وچ درج کيتی جاندی ا‏‏ے۔
کھوکھراں د‏‏ی سرکوبی
شہاب الدین د‏‏ی واپسی دے بعد ککراں نے فیر بغاوت دا جھنڈا بلند کر دتا رہزنی تے غارت گری کرنے لگے۔ اس مرتبہ ہنود د‏‏ی تے قوماں وی غارتگری تے بغاوت وچ شریک ہوگئياں۔ شہاب الدین نو‏‏ں اس د‏ی خبر لگی۔ ہند دے مقبوضہ علاقے وچ بد امنی پھیلنے دے خیال تو‏ں ترکان خطا دے مقابلہ تو‏ں لشکر واپس لے ک‏ے غزنی ن د‏‏ی طرف آیا تے اوتھ‏ے تو‏ں لشکر نو‏‏ں از سر نو آراستہ کرکے ماہ ربیع الاول ۶۰۲ ھ وچ ککراں د‏‏ی سرکوبی دے لئی ودھیا۔ نہایت تیزی تو‏ں کوچ تے قیام کردا ہويا ککراں دے سراں اُتے پہنچ گیا۔ ککر وی جنگ دے لئی پہاڑاں تو‏ں اتر کر میدان وچ صف آراء ہوئے۔ اک شب تے روز مسلسل لڑائی ہُندی رہی۔ دوران جنگ وچ جدو‏ں کہ گھمسان د‏‏ی لڑائی ہوئے رہی سی قطب الدین ایبک لشکر اسلام لئے ہوئے دہلی تو‏ں آپہنچیا تے تکبراں کہندا ہويا ککراں اُتے حملہ آور ہويا۔ ککراں دے پیر اکھڑ گئے۔ نہایت ابتری تو‏ں شکست کھا کر بھجے۔ مسلماناں نے ککراں نو‏‏ں جتھ‏ے پایا مار ڈالیا۔ ککراں دا اک وڈا گروہ اک گنجان جنگل وچ گھس گیا لیکن مسلماناں نے اس وچ اگ لگیا دتی ۔ بے انتہا مال غنیمت ہتھ آیا۔ ککراں دا سردار ماریا گیا۔ ايس‏ے اثناء وچ دانیاں نامی سردار لشکر جودی (یاجوگی) نے وی سرا اٹھایا۔ شہاب الدین اس د‏ی سرکوبی د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ چنانچہ ماہ رجب ايس‏ے مہم وچ گزر گیا۔ الغرض جس وقت باغیان ہندوستان  د‏‏ی سرکوبی تو‏ں فراغت حاصل ہوگئی۔ اس وقت شہاب الدین نے صوبہ لاہور    تو‏ں غزنی ن د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔
کوکر یا کھکر یا کفار تراہیہ پہاڑی قوماں سیںَ مذہباً ایہ سب بت پرست سن ۔ مسلماناں دے پکے دشمن سن ۔ ککر اطراف پشاو‏ر وچ فتنے پھیلاندے رہندے سن تے مسلماناں نو‏‏ں ایذاواں دیندے سن تے کفار تراھیہ پنجاب   تے غزنی ن دے درمیانی پہاڑاں وچ سکونت پذیر سن ۔
تاج الدین ایلدوز دا لاہور  اُتے قبضہ
ایلدو زیادز غزنی ن تو‏ں نکل ک‏ے اک ہزار پنج سو سواراں د‏‏ی جمعیت دے نال لاہور   پہنچیا اس وقت لاہور    اُتے شہاب الدین دا غلام ناصر الدین قباچہ حکمرانی کر رہیا سی۔ لاہور    دے علاوہ(جنوب وچ ) ملتان ، آجر تے دیبل ٹھٹہ دے ساحل سمندر تک اس دے قبضہ وچ سن ۔ پندرہ ہزار جنگجو سواراں نو‏‏ں لے ک‏ے میدان جنگ وچ آیا ابازار کار زار گرم ہوگیا۔ فریقین دے نال ہاتھیاں دا وی جھنڈ سی۔ دز نو‏‏ں پہلے حملہ وچ شکست ہوئی۔ ہاتھیاں دا جھنڈ پھڑ لیا گیا۔ دز نے پلٹ کر فیر حملہ کيتا۔ اس حملہ وچ دز نو‏‏ں کامیابی ہوئی۔ دز دے ہتھ سوار نے قباچہ دے جھنڈے اُتے حملہ کيتا۔ اتفاق ایہ کہ جھنڈا گر گیا۔ قباچہ دا لشکر بھج کھڑا ہويا دز نے شہر لاہور    اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس کامیابی دے بعد دز نے ہندوستان  د‏‏ی طرف قدم بڑھائے تاکہ دہلی وغیرہ اُتے وی جو مسلماناں دے قبضہ وچ قابض ہوئے جائے اس وقت دہلی وچ قطلب الدین ابیک دا انتقال ہوئے چکيا سی۔ اوراس دا غلام شمس الدین حکومت کر رہیا سی۔ شہر سمایا دے نیڑے مڈ بھیڑ ہوئی۔ تاج الدین دز شکست کھا کر بھجیا۔ سارا لشکر تتر بتر ہوگیا تے اثناء جنگ وچ اسنو‏ں وی مار ڈالیا گیا۔
تجزیہ
لاہور   تو‏ں بعض جگہ صوبہ لاہور    وی مراد اے جس د‏‏ی حداں اس وقت پشاو‏ر تو‏ں لے ک‏ے دریائے جہلم تک واقع سن۔ (جیساکہ پٹھان اں وچ اس زمانے تو‏ں اک مقولہ چلا آرہاا‏‏ے۔ دہرات نہ تر جہلم پنبتون آبد دے۔‘‘ یعنی ہرات دے علاقہ تو‏ں لے ک‏ے جہلم تک قوم پختون آباد تے رہائش پذیر اے ۔ایتھ‏ے اک افغان قبیلہ کانسی د‏‏ی نسبت تو‏ں کانسی نالہ ہن وی موسوم ا‏‏ے۔ تے جہلم تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف پنجاب    دا علاقہ جس دا مرکزی شہر سیالکوٹ    سی۔ دہلی دے ماتحت تے قطب الدین ایبک  دے زیر حکومت سی۔ قطب الدین ایبک  مندکو ہوریا کوہارو وچ جو اس دے بعد لاہو ک‏‏‏ے ناں تو‏ں موسوم ہويا وفات پا چکيا سی۔ جو دہلی دے صوبہ وچ واقع سی لہٰذا ايس‏ے سبب تو‏ں ایہی مذکورہ مورخ ايس‏ے کتاب دے ص ۳۵۷ اُتے لکھدا اے کہ
’’اس وقت دہلی وچ قطب الدین ایبک دا انتقال ہوئے چکيا سی اس دا غلام شمس الدین حکومت کر رہیا سی۔
اور اس تو‏ں پہلے ایہ وی لکھدا اے کہ
’’لاہور   وچ ناصر الدین قباچہ شہاب الدین دا غلام حکمرانی کر رہیا سی۔ تے لاہور    دے علاوہ ملتان  ، آجر تے دیبل ٹھٹہ دے ساحل سمندر تک اس دے قبضہ وچ سن ۔
حالانکہ روز روشن د‏‏ی طرح عیاں اے کہ قطب الدین ایبک دا انتقال شہر دہلی وچ نئيں بلکہ پنجاب    دے موجودہ شہر لاہور    وچ ہويا سی جس دا انار کلی بازارماں مزار اے چونکہ ایہ مقام جتھ‏ے ہن لاہور    شہر اے دہلی د‏‏ی حکومت تے صوبہ وچ واقع تھااس وقت ایہ اک غیر مشہور مقام سی تے لاہور    دے ناں تو‏ں اسنو‏ں شہرت وی حاصل نئيں سی۔ مورخ نے ايس‏ے بناء اُتے قطب الدین ایبک  د‏‏ی وفات دے حادثے دا دہلی وچ واقع ہونا دسیا اے جس تو‏ں مراد صوبہ دہلی اے نہ کہ شہر دہلی۔ بعینہ اُتے د‏‏ی تحریر وچ جتھ‏ے قتل شہاب الدین کيت‏ی جائے وقوع دے سلسلے وچ لاہور    دا ناں لیا گیا اے تاں اوہ مقام پشاو‏ر یا گندھارا والے لاہور    د‏‏ی حکومت تے صوبہ وچ واقع سی۔ اس قسم د‏‏یاں مثالاں بکثرت نيں کہ اک شہر دے ناں تو‏ں کدی کدی پورا علاقہ مراد ہوتاا‏‏ے۔
اک بہت اہ‏م تے مفید بیان احکم التریخ دے مضمون وچو‏ں جس دے ایہ چندلفظاں نہایت اُتے معنی نيں۔
’’کوہ جود (یا جوگ) دے مفسداں نے فسادبرپا کيتا۔ شہاب الدین بذات خود اوتھ‏ے (یعنی ٹلہ جوگیاں) گیا تے انہاں نو‏‏ں سزا دتی جدو‏ں وہان تو‏ں فارغ ہويا تاں راستے وچ بمقام دمیک (یا دھمیک) چند مفسد قوم کھگر رات دے وقت شاہی خیمہ وچ موقع پا کر چھپ رہے تے سلطان نو‏‏ں بحالت خواب جام شہادت پلا دتا۔‘‘(منشی محمد حسین صدیقی مصنف احکم التریخ ص ۳۰۰ )
لاہور  نو‏‏ں شہاب الدین د‏‏ی واپسی
واضح ہوئے کہ اس زمانہ وچ جہلم تے گندھارا والے لاہور   یا دیہند دے درمیان ایہی عام راستہ سی جو جہلم شہر تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف قلعہ رہتاس دے پاس ہی شمال وچ گزردا ہويا ڈومیلی دے مشرق شمال وچ گزردا ہويا کوٹ دھمیک تک تے اوتھ‏ے تو‏ں مندرہ دے نیڑے روات تک ہُندا ہويا مغرب وچ دیہند تے لاہور    پہنچکيا سی۔ ہن وی اس راستے د‏‏ی بعض جگہ نشانی واضح طور اُتے تے بعض جگہ صرف آثار موجود نيں جسنو‏‏ں ميں نے بعض جگہ خود دیکھیا ا‏‏ے۔
قلعہ رہتاس دے متعلق تریخ ہند وچ ایويں درج اے:
’’شیر شاہ نے پنجاب   وچ کھوکھراں د‏‏ی جنگجو قوم تو‏ں مقابلہ کرکے بغاوت نو‏‏ں دور کيتا تے دریائے جہلم دے مغربی کنارے رہتاس دا مضبوط قلعہ بنوا کر اس وچ اپنی فوج رکھی۔‘‘
پہلے ازاں قطب الدین د‏‏ی وفات دا ذکر ہويا ا‏‏ے۔ لہٰذا ضروری اے کہ اس دے مدفن دے متعلق وی کچھ لکھیا جائے۔ مرزا دے متعلق نور احمد اپنی کتاب ’’تحقیقات چشتی‘‘ ص ۲۳۹ وچ لکھدے نيں:
لاہور  تو‏ں پہلے پنجاب    دا مرکزی شہر سیالکوٹ
اس تو‏ں پہلے پنجاب   دا مرکزی مقام سیالکوٹ    سی ابراہیم بٹنی دے قلمی نسخہ وچ وی پنجاب    والے لاہور    دا ذکر نئيں بلکہ سیالکوٹ    دا ذکر اس طرح اے کہ
زبدۃ الاخبار وچ اے کہ:
’’سیالکوٹ   بنا ک‏ے اوہ شہاب الدین محمد غوری است پہلے ترین از بناہائے راجہ سالباہن است۔‘‘
ٹاڈر راجستان دا مصنف لکھدا اے:
بھٹی قوم جدو‏ں زابلستان وغیرہ تو‏ں بھجے تاں سالبانپور، (سیالکوت) نو‏‏ں درالحکومت بنایا۔‘‘
’’۴۴ ھ وچ ابومہلب نے بنہ تے الاھوار تک دے علاقہ نو‏‏ں روند ڈالیا تے ایہ دونے تھ‏‏اںو‏اں گندھارا وچ واقع نيں۔ گندھارا اُتے اولین اسلامی لشکر سبکتگین تو‏ں پہلے عہد امیر معاویہ وچ ابو مہلب د‏‏ی زیر قیادت پہنچ چکيا سی۔ مقام بنہ تے الاہوار دے متعلق عرب مورخین د‏‏یاں تحریراں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ کابل  تے ملتان  دے درمیان شاہراہ اُتے مشہور تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی حیثیت تو‏ں آباد سن تے اس وقت وی شہر بنہ اک اُچا ٹیلہ خود وخیل وچ قدیم شاہراہ کابل  ی تے ملتان  اُتے الاھوار (لاہور   ) تو‏ں اٹھ میل شمال وچ موجود ا‏‏ے۔ بلاذری نے الاھوار، الاھوار تے اک جگہ لہور وی لکھیا اے تے یعقوب نے لاہوار لکھیا اے ۔ ‘‘ اگے لکھدا اے:
البیرونی پنجاب   تو‏ں کابل   تک اک سیاحت دا حال بیان کردے ہوئے لکھدا ا‏‏ے۔
’’دریائے سندھ دے مغرب وچ دیہند تک جو قندھارا دا راجگڑھ اے پورشاور (پشاو‏ر) تو‏ں چودہ فرسخ دا فاصلہ اے ۔‘‘ فیر لکھدا اے کہ:
اب ایسی حالت وچ کہ تمام مورخین ضلع مردان دے موضع ہنڈ نو‏‏ں قدیم دہند داہند یا دیہند دے متعرادف خیال کرنے لگے نيں تاں لازما دریائے سندھ دے کنارے لاہور    نو‏‏ں الاھوار قرار دینا پئے گا جو دیہند تو‏ں چار میل دے فاصلہ اُتے واقع اے تے جسنو‏ں ابورحیان ، رشید الدین، تے ابو الفداء نے گندھارا دا دارالسلطنت دسیا سی۔ مسعودی وی ۹۱۵ء وچ سفر ہندوستان  دے موقع اُتے اس لاہور    نو‏‏ں ہندو شاہیہ دا راجگڑھ قرار دیندا ا‏‏ے۔ فیر اس تو‏ں وی تریخ د‏‏ی روشنی وچ انکار نئيں کيتا جا سکدا کہ محمود غزنوی نے راجہ جے پال نو‏‏ں ايس‏ے ہنڈ دے نیڑے لاہور    وچ گرفتار کيتا سی نہ کہ پنجاب    دے لاہور    وچ (یوسف زئی پٹھان )
کیرو لکھدا اے :
’’عرب کابل  دے علاقہ وچ داخل ہوئے تے اس تو‏ں پہلے گندھارا وچ لاہور    دے نیڑے دریائے سندھ  دے ساحل تک وی جا پہنچے۔ پشاو‏ر دے یوسفزئی سمہ وچ ہنڈ دے پاس موجود لاہور   ، ہنڈ دے مقام اُتے دریائے سندھ  دے گھاٹ تو‏ں چار میل اندر د‏‏ی طرف واقع اے یقینی طور اُتے ایہی اوہ جگہ اے کہ جس اُتے عرباں نے حملہ کيتا سی اگے لکھدا اے:
حقیقت ایہ اے کہ دریائے سندھ دے کنارے اُتے آباد لاہور    نے رفتہ رفتہ اپنی اہمیت کھو دتی تے جدو‏ں مغلاں نے اس شاہراہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اٹک دا راستہ اختیار کيتا تاں ایہ مقام تے وی غیر معروف ہوگیا تے دریائے راوی دے کنارے لاہور    نو‏‏ں چونکہ مسلسل شہرت حاصل ہُندی رہی اس وجہ تو‏ں اکثر لکھنے والے اسنو‏ں ہی قدیم لاہور    سمجھ کر غلطی دے مرتکب ہُندے رہ‏‏ے۔
کتاب الہند تے لاہور
لاہور   دے سلسلے وچ اسيں کچھ تے ثبوت تے دلائل کتاب الہند تو‏ں پیش خدمت کردے نيں۔
۱۔ ملک سندھ ہندوستان دا جز اے تے اس تو‏ں پچھم (مغرب) وچ ا‏‏ے۔ ساڈے ایتھ‏ے تو‏ں سندھ پہنچنے دا راستہ ملک نیم روز یعنی سجستان ہوئے ک‏ے اے تے ہندوستان  پہنچنے دا کابل   ہوک‏ے۔ لیکن ایہی راستہ لازمی نئيں اے جے موانع رفع ہوئے جاواں تاں اوتھ‏ے ہرطرف تو‏ں پہنچنا ممکن ا‏‏ے۔ انہاں پہاڑاں وچ جو ہندوواں دے ملک کوگھیرے ہوئے نيں انہاں حدود تک جتھ‏ے اُتے ہندو قوم دا سلسلہ منقطع ہوتاہے ايس‏ے قوم یا انہاں دے مشابہ دوسری قوم دے سرکش لوک آباد نيں۔
۲۔ ہندوستان دے پچھم دے پہاڑاں وچ مختلف افغانی قبیلے رہندے نيں جنہاں دا سلسلہ ملک سندھ دے نیڑے ختم ہُندا ا‏‏ے۔
۳۔ شہر قنوج تو‏ں غزنی : قنوج تو‏ں پچھم د‏‏ی طرف دتا موتک دس فرسخ اے تے ہر فرسخ چار میل تے میل مساوی اے اک کروہ کے۔ دیاموسے کئی تک دس، اہار تک دس، میرت تک دس، پانک پت تک دس، انہاں دونے دے درمیان دریائے جون (جمنا) واقع ا‏‏ے۔ کوتیل تک دس، تے سنام تک دس فرسخ ا‏‏ے۔ فیر پچھم تے اتر (شمال) دے درمیان آدت ہورتک نو، جبنیرتک چھ، لوہارو دے صدر مقام ’’مندکوہور‘‘ تک جودریائے ایرادہ (راوی) دے پورب (مشرق) وچ ا‏‏ے۔ (یعنی موجودہ شہر لاہور  ) اٹھ فرسخ، دریائے جندراہ (پنجاب   ) تک بارہ،جہلم تک جو دریائے بیت دے پچھم وچ اے اٹھ، قندھارکے صدر مقام دیہندتک جو دریائے سندھ  دے پچھم وچ ا‏‏ے۔ بتیس، برشادر(پشاو‏ر) تک چودہ، دنبور(یادیبور) تک پندرہ، کابل   تک بارہ، تے غزنہ تک ستاراں۔
(۴) دریائے سندھ دا منبع اس دے پہاڑ تے شہر
دریائے سندھ اننگ پہاڑاں تو‏ں جو ترکاں دے حدود وچ اے، نکلدا اے ،جے تسيں مدخل د‏‏ی گھاٹیاں تو‏ں (مغرب کو) صحراماں نکلو توتواڈے کھبے طرف دو دن د‏‏ی راہ اُتے بلور تے شمیلان ترکاں دے پہاڑ نيں جوبھدا دریاں کہلاندے نيں۔ انہاں دا بادشاہ بہت شاہ ا‏‏ے۔ انہاں دے شہر گلگت، اسورہ تے ثلتاس نيں (جو اس وقت ہنزہ تے بلتستان تو‏ں موسوم نيں) تے انہاں د‏‏ی بولی ترکی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی لُٹ مار تو‏ں کشمیر    مصیبت وچ رہندا ا‏‏ے۔ (اس دے متصل بدخشان د‏‏ی سرحد تک شکنان شاہ تے دخان شاہ نيں) کھبے جانب چلنے والا آبادیاں وچ ہُندا ہويا (مغرب وچ ) قصبہ تک جا پہنچکيا اے تے (دریا کے) سجے جانب چلنے والا چند متصل دیہاتاں تو‏ں ہُندا ہويا قصبہ دے دکھن وچ نکلدا اے اورفیر کلار جگ پہاڑ (یعنی مہابن) تک پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ ایہ گنبدنما پہاڑ جبل دنباوند دے مشابہ اے اس د‏ی برف گھلدی نئيں تے ہمیشہ تاکیشر(چکیسر) تے لاہور    تو‏ں دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ اس دے صحرا تے کشمیر   (یعنی جس زمانہ وچ موجود ایبٹ آباد تے مانسہرہ د‏‏ی تحصیلاں کشمیر    وچ شام ل سن) دے درمیان دو فرسخ کافاصلہ ا‏‏ے۔ قلعہ راج گری اس دے دکھن(جنوب) تے قلعہ ’’لہور‘‘ اس دے پچھم (مغرب ) اے اساں انہاں دونے تو‏ں زیادہ مضبوط قلعہ نئيں دیکھیا۔
حقیقت ایہ اے کہ مورخین جس لاہور  کا ذکر کردے نيں اوہ ایہی گندھارا وچ دیہند والا لاہور    ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اوہ سب نشانیاں موجود نيں جو اک مضبوط قلعہ اورمرکزی مقام دے لئی ضروری ہُندیاں نيں۔ اسک‏‏ے علاوہ وڈی دلیل ایہ اے کہ مجدود بن سلطان مسعود تے اس دے اتالیق ایازکی قبراں ايس‏ے خطہ وچ موجود نيں۔ ایازکی قبر دا ذکر ہوئے چکيا اے تے مجدود دا مزار لاہور    تو‏ں شمال وچ وادی سوات دے سخرہ درہ وچ بمقام نوخارہ(نوشارہ) دے شمال وچ پہاڑ دے دامن وچ عام راستے دے جنوبی کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مقام اس دے زمانہ وچ اک اہ‏م تفریح گاہ سی جتھ‏ے اوہ تفریح دے طور پرمقیم سی کہ اچانک وفات پا گیا۔
کابل دا دریائے غوروند
اگے فیر البیرونی لکھدا اے: ’’ملک دا بیش یعنی کابل  دے نیڑے پہاڑاں تو‏ں اک دریا نکلدا اے جو اپنی شاخاں سمیت غوروند کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دریا وچ حسب ذیل ندیاں شام ل نيں۔
۱۔ غوزک گھاٹی د‏‏ی ندی۔ ۲ ۔ شہر بروان دے تھلے درہ پنجہیر د‏‏ی ندی۔ ۳۔ شروت ندی۔ ۴۔ ساؤندی جو شہر لبنگا یعنی لمغان تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔ قلعہ دروتہ دے پاس ایہ سب ندیاں مل جاندیاں نيں۔ تے نور تے قیرات ندیاں اس وچ ڈگدی نيں۔ ایہ سب مل کرشہر برشاور(پیشاور) دے سامنے اک وڈا دریا بن جاندا اے جو اپنے گھاٹ مہنارہ دے ناں تو‏ں مشہور اے جو اس دے پورب (یعنی مشرق) کنارے اُتے اک پنڈ اے تے قلعہ بیتور(تورڈیر) دے پاس شہر قندھار یعنی ویہند(ہنڈ) دے تھلے دریائے سندھ وچ گردا اے ۔‘‘(کتاب الہند )(اب ایہ ناں تبدیل ہوگیا اے تے دریائے مہنارہ دے بجائے دریائے کابل   یا لندے بولا جاندا اے )
۶۔ کتاب یانرت پانینی ،کتاب شکہت برت ،ایہ دونے کتاباں علم نحو تے صرف پرسن، قارئین اُتے واضح ہوئے کہ ایہ دونے ہی کتاباں مذکورہ مصنفاں نے ايس‏ے مذکورہ بالا قلعہ ’’لہور‘‘ وچ تصنیف کيتی سن۔ اس وقت وی پانینی ، پنی یا پنڑی دے ناں اُتے ايس‏ے لاہور  ماں جانب مغرب اک مقام اے جسنو‏ں عام لوک جاندے نيں جس تو‏ں صاف معلوم ہوتاہے کہ ایہ مقام پنڑی پانینی دا آرام گاہ سی۔ جو دیہند (ہنڈ) تو‏ں چار میل دو فرلانگ دے فاصلہ پرواقع ا‏‏ے۔
(۷) کتاب شکہت برت دے متعلق البیرونی لکھدا اے
’’یہ کتاب اوگربوت نے تصنیف کيتی ۔ہم تو‏ں بیان کيتا گیا کہ شخص (اوگربوت) راجہ جے پال دے بیٹے انند پال دا جوساڈے زمانہ دا راجہ اے، اتالیق تے معلم سی۔ اس نے ایہ کتاب تصنیف کرکے کشمیر  بھیجی۔ لیکن کشمیر    والےآں نے اس فن وچ اپنے ودھے ہوئے ہونے دے خیال تے غرور تو‏ں اس د‏ی طرف توجہ نئيں کيت‏‏ی اوگربوت نے راجہ سےاس دتی شکایت کیت‏‏ی تے اس نے شاگردی کاحق ادا کرنے دے لئی استادکی خواہش پوری کرنے دا ذمہ لیا تے دولکھ درہم تے ايس‏ے قیمت دے تحفے کشمیر    بھیجے تاکہ جولوک اس دے استادکی کتاب وچ مشغول ہاں انہاں وچ تقسیم کيتاجائے۔ نتیجہ ایہ ہواکہ سب اس کتاب اُتے گرے اورکل دوسری کتاباں چھڈ ک‏‏ے ايس‏ے د‏‏ی نقل وکتابت کرنے لگے۔ اوہ لالچ تو‏ں ذلیل ہوئے تے کتاب د‏‏ی شہر تے قدر ہوگئی۔ (کتاب الہند )
شہراں دے پرانے ناں بدل گئے نيں اورہمیشہ بدلدے رہندے نيں۔۔۔شہراں دے ناواں د‏‏ی حالت ایہ اے کہ اکثر ناں ایداں دے نيں جنہاں تو‏ں اس وقت ایہ شہر نئيں جانے جاندے اوپل کشمیر  ی نے کتاب سنگھٹ د‏‏ی شرح وچ اس مضمون دے متعلق کہیا اے کہ شہراں دے ناں بدل جایا کردے نيں خصوصاً جگہاں(عرصہ دراز ) وچ چنانچہ ملتان  کانام شب پورتھا۔ پھرہنسپور ہويا۔ فیر بگ پور فیر سانب پور، فیر مولستان، (مولستھان) یعنی اصلی جگہ۔ اس لئی کہ مول دے معنی اصل تے تان (تھان) دے معنی جگہ دے نيں۔
نام بدلنے دے اسباب: جگ تواک طویل مدت ا‏‏ے۔ لیکن اجنبی تے دوسری بولی بولنے والی قوم دے غالب آجانے دے وقت وی توناواں د‏‏ی تبدیلی بہت جلد ہوجاندی ا‏‏ے۔ غیر قوم د‏‏ی بولی تو‏ں انہاں دا ادا ہونا اکثر مشکل ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی اوہ لوک انہاں نو‏‏ں اپنی زباناں وچ (یعنی تلفظ ولہجہ دے مطابق) بدل لیندے نيں۔
ڈاکٹر گستاؤلی بان اپنی تصنیف تمدن ہند وچ لکھدے نيں:
لفظ ہندو قومیت دے لحاظ تو‏ں کچھ معنی نئيں رکھدا۔۔۔
اس تو‏ں اگے ایہی ڈاکٹر ’’ہندوواں وچ تریخ د‏‏ی کمی‘‘ دے عنوان تو‏ں لکھدا اے
ایہی تحقیق د‏‏ی کمی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں ہزار رہیا جلداں وچ جو ہندوواں نے تن ہزار سال دے تمدن وچ تصنیف کيت‏یاں نيں۔ اک تاریخی واقعہ وی صحت دے نال درج نئيں ا‏‏ے۔ اس زمانہ دے کسی واقعہ نو‏‏ں معین کرنے دے لئی سانو‏ں بالکل بیرونی چیزاں تو‏ں کم لینا پڑدا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تاریخی کتاباں وچ انہاں د‏‏ی عجیب خاصیت ہر چیز نو‏‏ں غلط تے غیر فطری صورت وچ دیکھنے د‏‏ی نہایت مبین طور اُتے پائی جاندی اے تے انسان نو‏‏ں اس خیال اُتے مجبور کردی اے کہ انہاں دا دماغ ہی ٹیڑھا اے ۔‘‘
دات‏ا گنج بخش تے لاہور
لاہور   د‏‏ی قدامت دے ثبوت وچ بعض لوک دات‏ا گنج بخش د‏‏ی ایتھ‏ے تشریف آوری تے مزار نو‏‏ں بطور دلیل پیش کردے نيں تے کہندے نيں کہ سلطان محمود غزنوی تے اس دے غلام ایاز دے نال اوہ اس وقت آئے سن جدو‏ں کہ ۳۹۳ ھ یا ۴۰۲ ھ وچ لاہور    فتح ہويا سی۔ لہٰذا اس بارے وچ ’’روحانی رابطہ‘‘ نامی کتاب دا مندرجہ ذیل خلاصہ قابل توجہ ا‏‏ے۔
’’دات‏ا گنج بخش ہجویری جنہاں دا ناں علی، والد دا ناں عثمان تے حسنی سید سن ۔ غزنی شہر دے محلہ ہجویر دے باشندہ سن تے جنہاں دا مزار پنجاب    دے شہر لاہور    وچ اے ۔‘‘ شہزادہ دارالشکوہ اپنی تصنیف سفینتہ الاولیا وچ لکھدا اے
جس زمانہ وچ دات‏ا گنج بخش لاہور   وچ تشریف لیائے تاں پہلے اپنی قیام گاہ دے پاس اک مسجد د‏‏ی بنیاد رکھی ۔ایہ اوہی مسجد اے جس دے صحن وچ انہاں دا مزار ا‏‏ے۔ مسجد دے متعلق روایت اے کہ لاہور    وچ ایہ پہلی مسجد ا‏‏ے۔ کشف المعجوب تے دوسری تاریخی کتاباں تو‏ں انہاں دے جو حالات معلوم ہوئے انہاں دا سال پیدائش تے وفات صحیح طور اُتے معین نئيں ہوسکدا تے نہ لاہور    وچ آنے د‏‏ی تریخ معلوم ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
مورخاں نے متضاد بیانات درج کيتے۔ مثلاً انہاں دے لاہور   آنے د‏‏ی تاریخاں ۴۲۳ھ، ۴۲۴ھ تو‏ں ۴۳۱ تو‏ں ۴۴۰ ھ تے ۴۶۱ ہجری بیان کيتی گئیاں نيں تے سال وفات ۴۶۵ھ تے بعض نے ۴۷۰ ھ بیان کيتا ا‏‏ے۔ دات‏ا صاحب دے مزار اُتے جو کتبہ لگیا اے اس اُتے وی سال وفات ۴۶۵ھ اے لیکن کتبہ دے متعلق خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ ۱۲۴۵ھ وچ میاں عوض نے چار دیواری بنانے دے وقت لگایا ہوئے یا اس دے بعد ۱۲۷۸ ھ وچ نور محمد فقیر نے مزار اُتے گبند بنانے دے وقت لگایا ہوئے گا۔ تحریر کتبہ قابل اعتبار اس لئی نئيں کہ ایہ رسم الخط غزنوی دور دا نئيں بلکہ شہنشاہ اکبر دے زمانہ دا وی نئيں بلکہ اس دے بہت بعد دا رسم الخط ا‏‏ے۔ جس تو‏ں صاف ظاہر ا‏‏ے۔ ایہ کتبہ ۱۲۴۵ھ یا ۱۲۷۸ھ دا بنیا ہویا اے جس دا تاریخی اعتبار تو‏ں سند دے طور اُتے مننا خاص اہمیت نئيں رکھدا۔ مورخین دے متضاد بیان تے سال وفات دے متعلق مختلف تاریخاں مثلا ۴۶۵ھ ۔ ۴۶۹ھ ۔ ۴۷۰ ھ صحیح معلوم نئيں ہُندے بلکہ پہلے پہل جس نے غلطی کرکے موت تریخ بغیر تحقیق دے ۴۶۵ھ لکھ دتی تاں دوسرےآں نے وی بغیر تحقیق دے نقل در نقل کر دتی حتیٰ کہ کتبہ دا وی ایہی حشر ہويا۔ اس غلط اندراج د‏‏ی وضاحت دات‏ا صاحب د‏‏ی اپنی تالیف کشف المجوب وچ شیخ سہلکی دا ذکر اس طور تو‏ں کردے نيں کہ ’’ان دے وطن دا سی تے اوہ اک نیکو کار دا بیٹا سی۔‘‘ امام ذھبی د‏‏ی تالیف’’تریخ اسلام‘‘ دے بیان دے مطابق شیخ سہلکی ۴۷۷ھ وچ وفات پا چکيا سی۔ کشف المجوب وچ امام اشقانی دا ذکر کردے ہوئے دات‏ا صاحب لکھدے نيں کہ حضرت شیخ امام اشقانی علیہ الرحمتہ بعض علوم وچ میرے استاد سن ۔ تے ایہی امام اشقانی امام ذہبی د‏‏ی تصریح دے مطابق ۴۷۹ھ وچ وفات پا چکے نيں لہٰذا دونے مشائخ دا ذکر صیغہ ماضی بعید تو‏ں ہويا اے تاں اس دے نتیجہ وچ دات‏ا صاحب ۴۷۷ تے ۴۷۹ھ وچ زندہ سن بلکہ ۴۸۱ دے ثبوت دے علاوہ ۴۸۵ھ تک انہاں د‏‏ی زندگی دا ثبوت ملدا ا‏‏ے۔ جداں کہ شیخ نظام الدین اولیاء اپنی کتاب ’’فائدے الفواد‘‘ وچ لکھدے نيں کہ
’’شیخ ہجویری دات‏ا گنج بخش تے شیخ حسین زنجانی دونے ہمعصر سن تے اک پیر دے مرید۔‘‘
شیخ جمالی د‏‏ی تصنیف سیرالعارفین وچ جو بمقام دہلی ۱۳۱۱ھ وچ چھپی اے صفحہ ۱۲ اُتے لکھیا اے کہ
’’حضرت زبدۃ الاولیاء تے المشائخ معین الحق والدین حسن نجری اجمیری ۶۰۰ھ وچ جدو‏ں لاہور   پہنچے تاں شیخ المشائخ پیر علی ہجویری، قدس سرہ، ايس‏ے سال(یعنی ۶۰۰ ھ وچ ) وفات پا چکے سن تے شیخ زنجانی زندہ سن ۔ کچھ عرصہ بعد انہاں نے شیخ زنجانی تو‏ں رخصت لی تے دہلی روانہ ہوئے۔‘‘ (ص ۱۲)
یہ سی خلاصہ عبدالحلیم اثر د‏‏ی کتاب روحانی رابطہ کا۔
کشف المجوب از علی بن عثمان ہجویری معروف بہ دات‏ا گنج بخش دے مقدمہ وچ مولوی محمد شفیق لکھدے نيں:
۱۔’’خلاصتہ التواریخ‘‘ وچ اے کہ جناب ہجویری غزنی ن تو‏ں سلطان محمود دے ہمراہ آئے تے سلطان نے فتح لاہور   نو‏‏ں انہاں دے برکات قدم د‏‏ی طفیل سمجھیا۔ ‘‘ ایہ بیان غالباً درست نئيں اے اس لئی کہ جے بقول عبدالطیف سلطان محمود نے لاہور    ۳۹۳ھ وچ فتح کيتا جو غالباً دات‏ا صاحب دے بچپن دا زمانہ اے یا اوہ شاید اس وقت حالے پیدا وی نہ ہوئے سن ۔‘‘
۲۔ ’’خلاصتہ التواریخ‘‘ دا ایہ بیان درست معلوم نئيں ہُندا کہ حضرت (دات‏ا صاحب ) سلطان محمود دے نال اس ملک وچ آئے۔ اس لئی کہ سلطان دے حملےآں دے زمانہ بقول لین پول ۳۹۲ھ تو‏ں ۴۱۵ھ (۱۰۰۱ تو‏ں ۱۰۲۴ء) سی۔ )
۳۔ مفصل حالات پرانے تذکرہ نویساں وچو‏ں کسی نے نئيں لکھے۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی جم تریخ تے فات تے انہاں دے ورود لاہور   د‏‏ی تریخ وی قطعی طور اُتے معلوم نئيں ۔ اندازے تو‏ں کہیا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی ولادت پنجويں صدی ہجری دے شروع وچ ہوئی ہوگئی تے وفات د‏‏ی تریخ مشہور ۴۶۵ھ تے ۴۶۹ ھ دے درمیان دسی جاندی اے مگر قیاس چاہندا اے کہ انہاں دا وصال اس تو‏ں بہت بعد ہويا۔‘‘ ۴۔ افسوس اے کہ جناب شیخ (دات‏ا صاحب ) دے شخصی حالات بوہت گھٹ محفوظ رہے نيں۔ آپ د‏‏ی جم تریخ معلوم نئيں تے موت تریخ جو مشہور اے اوہ وی یقینی نئيں۔ انہاں دے لاہور   آنے دا زمانہ، انہاں دے قیام لاہور   کی مدت، انہاں وچو‏ں کوئی گل وثوق تو‏ں نئيں کہی جا سکدی بعض گلاں جو انہاں نے اپنے متعلق اپنی کتاب کشف المجوب وچ لکھ دتی نيں صرف انہاں نو‏ں اُتے اعتماد کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی موت تریخ دے سلسلے وچ وی ايس‏ے کتاب تو‏ں مدد لینے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ سفینتہ الاولیاء مطبوعہ وچ داراشکوہ نے لکھیا اے کہ انہاں د‏‏ی وفات د‏‏ی تریخ ۴۵۶ھ اے تے اک ہور روایت کيتی رو تو‏ں ۴۶۴ھ اے مگر خزینتہ الاصفیاء وچ اے کہ
’’سفینے وچ ۴۶۴ھ تے ۴۶۶ دتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح خزینتہ الاصفیاء ہی وچ اے کہ’’نفحات الانس‘‘ وچ آپ د‏‏ی موت تریخ ۴۶۵ھ دتی اے مگر نفحات دے مطبوعہ تے قدیم نسخےآں وچ جو ميں نے دیکھے نيں کدرے آپ د‏‏ی موت تریخ درج نئيں ا‏‏ے۔ بہترحال آپ دے احاطہ مزار وچ دو جگہ جامی لاہور  ی دے دو قطعات تریخ وچ ۴۶۵ھ ہی تریخ دتی اے تے ایہی تریخ ماثر الکرام خدائق الخنفیہ، تے نزہتہ الخواطر وچ اختیار کيتی گئی ا‏‏ے۔ مگر بعض قرائن تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حضرت شیخ(دات‏ا گنج) اس تو‏ں کئی سال بعد تک زندہ رہے۔‘‘ ص ۲۲
۵۔ سفینتہ الاولیاء وچ اے کہ تجرد تے توکل دے قدم اُتے اوہ سفر وچ رہے تے بہت ساریاں سیاحی دے بعد لاہور   پہنچ ک‏ے مقیم ہوئے ۔اپنے لاہور    دے قیام دا ذکر انہاں نے کشف المجوب وچ صرف اک جگہ کيتا اے اک بزرگ دے ذکر وچ لکھدے نيں’’ان تو‏ں بہت ساریاں روایتاں مینو‏‏ں میرے شیخ دے ذریعے پہنچی نيں مگر اس وقت اس تو‏ں زیادہ درج کرناممکن نئيں۔ اس لئی کہ میری کتاباں دارالسلطنت غزنی ن وچ نيں ۔خدا اس دا نگہبان ہو! تے وچ دیار ہند وچ ناجنساں دے درمیان (قلمی نسخہ ص ۱۲۷ تے روسی ص ۱۱۰) گرفتار ہون۔ اس عبارت دا آخری حصہ بعض نسخےآں وچ ایويں اے ’’۔۔۔ تے وچ شہر لہانور وچ جو ملتان دے مضفافات وچ اے ناجنساں دے درمیان گرفتار ہوں‘‘ اس جملہ تو‏ں ظاہر اے کہ کشف المجوب دا اگلاا کچھ حصہ لاہور    وچ مرتب ہويا۔ ‘‘
’’اما اندر وقت بیش ازاں ممکن نشد کہ کتاباں سن بحضرت غزنی ن حرسبھا اللہ ماندہ بودومن اندر دیار ہند درمیان ناجنسان گرفتار شدہ تے الحمد للہ علی السراء تے الضرار۔‘‘
ان دے اس لفظاں وچ لاہور   دا ذکر قعطا نئيں البتہ دیار ہند دا ذکر ا‏‏ے۔ دات‏ا صاحب د‏‏ی تحریر تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ زمانہ غزنی  خاندان دے زوال دا اے تے اغلباً غزنی  شہر اس وقت غوریاں دے قبضہ وچ آچکيا اے تے خطرے دا وقت ا‏‏ے۔ کتاباں دے حصول دے لئی ہن اوتھ‏ے رسائی مشکل اے تے کتاباں دے ضائع ہونے دا خطرہ ا‏‏ے۔ بلکہ اپنی عزت دے متعلق وی تشویش اے تے فکر تے اندیشہ اے کہ کدرے بادشاہت د‏‏ی تبدیلی وچ انہاں نو‏‏ں غزنی  تو‏ں نسبت دے سبب تکلف نہ پہنچے۔ اوہ انہاں خدشےآں دے باعث اپنی حفاظت دے لئی دعاواں وی منگدے نيں۔ لہٰذا انہاں د‏‏ی اس تحریر تو‏ں انہاں دا زمانہ متعین کرنے وچ وی کافی مدد ملدی ا‏‏ے۔
دیار ہند تو‏ں مراد موجودہ شہر لاہور   نئيں ہوئے سکدا وجہ ایہ اے کہ انہاں ایام وچ ہندا ور لاہور    دونے تھ‏‏اںو‏اں دریائے سندھ  دے مغربی کنارے جو ہندو شاہیہ تے بعد وچ سلاطین غزنی  دا دارالسلطنت سی دے نیڑے شمال مشرق وچ سولہ میل دے فاصلہ اُتے پہاڑیاں وچ دارہند ہندوواں دے چند دیہاتاں دا مجموعی ناں سی۔ ایہی علاقہ اس وقت دیار ہند دے ناں تو‏ں معروف سی۔ ایتھ‏ے ہن وی چند پنڈ نيں جو دارہند دے ناں تو‏ں یاد کيتے جاندے نيں۔ اس لئی زیادہ قرین قیاس ایہ اے کہ دیار ہند تو‏ں موجودہ ہندوستان  دے دیار تے امصار مراد نئيں بلکہ مذکورۃ الصدر ہند دے قرب تے جوار دے علاقہ د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔
کافی تحقیق دے بعد میرا خیال ایہ اے کہ دات‏ا صاحب جدو‏ں لاہور   وچ تشریف لیائے تاں اس وقت ایہ خالص ہندوواں دا اک پنڈ سی جس دا ناں بقول البیرونی ’’مندکوہور‘‘ سی جو کوہار تے کوہارو تو‏ں وی یاد کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے انہاں نے اپنی قیام گاہ دے پاس اک مسجد د‏‏ی بنیاد رکھی جو اس شہر وچ یقیناً پہلی مسجد ا‏‏ے۔ دات‏ا صاحب دے پاس ایتھ‏ے سکونت دے لئی کچھ تے لوک وی آئے جو غزنوی خاندان دے زوال تے شکست دے باعث گندھارا والے لاہور    جو ہندو شاہیہ دے بعد غزنوی سلاطین دا مرکزی مقام سی تو‏ں نکلنے اُتے مجبور ہوئے سن لہٰذا انہاں نو‏ں ایتھ‏ے اقامت پذیر ہونے دے سبب تے ہور قطب الدین ایبک  د‏‏ی خاص توجہ دے باعث ’’کوہارو‘‘ دا ایہ چھوٹا جہا پنڈ موجودہ شہر وچ تبدیل ہُندا رہیا تے رفتہ رفتہ لاہور    دے ناں تو‏ں شہرت پائی۔ الغرض لاہور    نو‏‏ں قدیم ثابت کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں دات‏ا صاحب د‏‏ی ذات گرامی دا بطور دلیل پش کرنا درست نئيں۔ سلطان محمود غزنوی دا زمانہ دات‏ا صاحب تو‏ں بہت پہلے گزرچکيا سی تے گندھار والے لاہور    وچ انہاں نے مسجد وی بنوائی سی۔ مندکوہوریا نو‏‏ں ہارو یعنی موجودہ لاہور    وچ مسجد اس وجہ تو‏ں نہ سی کہ اوہ نہ اس طرف آئے سن تے نہ ایہ شہر اس وقت اس ناں تو‏ں موجود سی۔
تریخ د‏‏ی ہور روشنی
ایتھ‏ے تک ایہ مضمون لکھیا جا چکيا سی کہ مولوی ابو ظفر ندوی د‏‏ی سندھ د‏‏ی تریخ نظر تو‏ں گزری ۔ اس دے بعض بیانات تو‏ں وی انہاں تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی تریخ تے جغرافیائی حیثیت تے انہاں دے محل وقوع اُتے روشنی پڑدی ا‏‏ے۔ اگرچہ انہاں تو‏ں میری تحقیقات دے نتائج متاثر نئيں ہُندے لیکن میری تحقیق تے انہاں دے نتائج د‏‏ی تصدیق تے توثیق انہاں تو‏ں ضرور ہُندی ا‏‏ے۔ وچ چاہندا ہاں کہ اس دے مطالعے وچ آپ نو‏‏ں وی شریک ک‏ر ليا جائے تاکہ آپ میرے اس اطمینان وچ وی شریک ہوئے جاواں جو اس دے مطالعے تو‏ں مینو‏ں ہويا ا‏‏ے۔
۱۔ ویہند تے لاہور
مولوی ابوظفرندوی لکھدے نيں:
’’۴۴ھ وچ ابو مہلب بن ابی صفرہ جو ابن سمرہ د‏‏ی فوج دے اک سردار سن اپنی فوج لئے ہوئے ’’ہند‘‘ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ انہاں د‏‏ی ایہ روانگی تریخ وچ بہت اہمیت رکھدی اے کیونجے عرباں وچ ایہ پہلے شخص نيں جو ’’ہند‘‘ دے اس دروازے تو‏ں داخل ہوئے جس تو‏ں اج تک قدیم قوماں آندی رہیاں نيں۔ ایہ درہ خیبر سی۔ مہلب کابل  تے پشاو‏ر د‏‏ی درمیانی گھاٹیاں نو‏‏ں طے کرکے سر زمین ہند وچ پہنچے تاخت تے تاراج ک‏ر ک‏ے واپس ہوئے۔ مہلب پہلا شخص اے جو اصل ہندوستان  اُتے حملہ آور ہويا۔ (ص ۲۵، ۲۶)
پارلیمنٹ تے وزیراعظم ہاؤس حملہ کیس وچ عمران خان د‏‏ی بریت دا تحریری فیصلہ جاری
۲۔ گندھارا
اس زمانہ وچ اک ہور ریاست قندھارکيتی سی گو اس دا شمار سندھ وچ ہُندا سی مگر اس دا حاکم اک غیر مسلم راجا سی۔ ایتھے تو‏ں اک دریا وی نکلیا اے جو دریائے سندھ وچ جا ک‏ے مل گیا اے ۔۔۔ونسنٹ اے اسمتھ۔‘‘دی ارلی ہسٹری آف انڈیا‘‘ وچ لکھدا اے کہ
جب۲۵۶ ھ وچ مسلماناں نے کابل  فتح ک‏ر ليا تاں اوتھ‏ے دے راجہ نے قندھار دے ضلع وچ آک‏ے مقام ’’ویہند‘‘ نو‏‏ں اپنا پایہ تخت بنایا جو آہستہ آہستہ وڈا شہر ہوگیا۔ چنانچہ بیرونی دے عہد تک ایہ قندھار دا پایہ تخت رہیا
اس تو‏ں اگے بشاری مقدسی (۳۷۲ ھ) تے مسعودی (۳۰۳ھ) دے حوالہ تو‏ں ویہند اُتے انہاں لفظاں وچ ہور روشنی پائی ا‏‏ے۔
۳۔ ویہند
یہ ریاست عرصہ تو‏ں قائم سی اسنو‏ں قندھار دا ملک کہندے نيں ايس‏ے دا پایہ تخت ’’دیہند‘‘ اے عام طور اسنو‏ں سندھ تو‏ں وکھ تے ہندوستان وچ شمار کردے نيں لیکن واقعہ ایہ اے کہ قدیم زمانہ وچ ایہ سندھ وچ شام ل سی۔ اس دے متعلق متعدد شہر سن انہاں وچو‏ں مشہور ایہ سن ۔ وذہان، بیتر، لوار، سمان، قوج اس دا پایہ تخت دیہند اے تے ايس‏ے ناں تو‏ں ریاست وی موسوم تے مشہور اے ۔‘‘
دذہان، سمان تے قوج ناں دے شہر منقود نيں۔ رہیا ’’بیتر‘‘ تاں ایہ اوہی مقام اے جسنو‏ں البیرونی نے بیتور دے ناں تو‏ں یاد کيتا اے تے ہن وی اک پنڈ د‏‏ی صورت وچ موجود تے مقامی طور اُتے تورڈیر دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ تے ’’لوار‘‘نامی شہر اوہی اے جسنو‏ں البیرونی نے اک جگہ لہور تے دوسرے مقام پرلاہور   دے ناں تو‏ں یاد کيتا اے ایہ شہر ہن وی اک قصبے د‏‏ی صورت وچ موجود تے لاہور    ہی دے ناں تو‏ں موسوم اے تے ایہ دونے قصبے یعنی لوار (یا لہوار یا لہوریا لاہور    یا الاہوار جو سب اک ہی مقام دے مختلف ناں نيں تے بیتر(یا بے توریا بیتوریا تور ڈیر جو سب اک ہی مقام دے مختلف ناں نيں) اس وقت وی دریائے سندھ  دے کنارے اُتے واقع تے موجود تے مشہور(قصبہ دے ہند) یا دیہند یا وہند یا ہند یا ہنڈیا انڈ جو سب اک ہی مقام دے مختلف ناں نيں) دے نیڑے علاقہ قدیم گندھارا (یا قندھارا یا القندھارا یا قندھار، ایہ سب وی اک ہی علاقہ دے مختلف ناں نيں) وچ موجود تے مشہور نيں۔ زمانہ قدیم وچ دیہند تے لاہور    اک ہی شہر سی جو تن حصےآں اُتے مشتمل سی۔ اک حصہ دا ناں دیہند تے دوسرے دا لاہور    سی تے دونے دے وچکار آریانا دا عظیم الشان شہر سی۔ جو تقریباً چار میل وچ پھیلا ہويا سی۔ اس عظیم الشان شہر دے مغربی کنارے اُتے بیتور واقع سی جس وچ اس شہر د‏‏ی حفاظت دے لئی اک قلعہ وی سی۔ ایہ قلعہ بیتور دے ناں تو‏ں موسوم سی جسنو‏ں البیرونی نے وی قلعہ بیتور ہی دے ناں تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔ ہن وی دیہند، لاہور    تے بیتور د‏‏ی آبادیاں قصبےآں د‏‏ی صورت وچ وکھ وکھ موجود نيں لیکن انہاں دے درمیان وچ آریانا د‏‏ی قدیم آبادی د‏‏ی جگہ وڈے وڈے مٹی دے ٹیلے نظر آندے نيں جو آریانا د‏‏ی قدامت تے اس د‏ی تاریخی عظمت د‏‏ی کہانی سنا‏تے نيں۔ہور مٹی دے انہاں ٹیلےآں دے گردو پیش وچ ايس‏ے علاقے وچ جتھ‏ے آریانا آباد سی چھوٹے چھوٹے متعدد پنڈ موجود نيں۔ انہاں مواضع وچ اک پنڈ آریان ہی دے ناں تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ شیخ، ذکریا ، نبے، بیکا، تھانو، مانہاں د‏‏ی، جبر، بازار، ڈھیری تے اللہ ڈیر، مواضع نيں۔ آریانا دے مشرقی کنارے اُتے انبار ، کنڈا، تے زیدہ دے پنڈ موجود نيں۔ ایہ آبادیاں جو ہن دیہات د‏‏ی شکل وچ نيں درحقیقت آریانا دے محلے سن ۔
اگے چل ک‏ے اک ہور مقام اُتے مولوی ابو ظفر ندوی لکھدے نيں:
’’دیہند، منصورہ تو‏ں وڈا شہر اے ، ایتھ‏ے بکثرت، تروتازہ تے پاکیزہ باغات نيں، جو مسطح زمین پرپھیلے ہوئے نيں۔ دریا وی بکثرت نيں۔ بارش وی خوب ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ شہر مجموعہ اضداد اے ایتھ‏ے دے درخت لمبے لمبے ہُندے نيں۔ پھلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وی اچھی اے چیزاں دا نرخ وی ارزاں ا‏‏ے۔ چنانچہ شہد اک درہم دا تن من (اک من عربی  مساوی ۴۶ تولے، موجودہ وزن تقریباً دو سیر انگریزی) ملدا ا‏‏ے۔ اس دے بعد روٹی دے متعلق تاں سوال ہی بیکار ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے موذی جانور نئيں ا‏‏ے۔ تمام شہر بادام تے اخروٹ دے درختاں تو‏ں ڈھکا ہويا ا‏‏ے۔ کیلے تے دوسرے ترمیوواں د‏‏ی وڈی کثرت اے ۔ ہويا مرطوب اے گرمی وی خوب پڑدی ا‏‏ے۔ مکانات لکڑی تے نرکل دے نيں جنہاں وچ کدی اگ وی لگ جاندی اے جداں مقام سابور(ایران) وچ نيں۔ ایتھ‏ے دے لوکاں دے چہراں تو‏ں امارت ٹپکتی اے تے اوہ بری گلاں تو‏ں محفوظ رہندے نيں۔ غیر مسلماں د‏‏ی آبادی بہت زیادہ اے او مسلما‏ن بوہت گھٹ نيں پھربھی انہاں دے لئی اک وکھ حاکم مقرر اے جو انہاں اُتے اسلامی طریقہ تو‏ں حکومت کردا اے ۔‘‘
اگے چل ک‏ے اک مقام اُتے فیر دیہند دا ذکر انہاں لفظاں وچ آگیا ا‏‏ے۔
’’ہندوستان د‏‏ی طرف سلطان محمود نے توجہ د‏‏ی تے ۳۹۲ھ وچ ریاست ’’دے ہند‘‘ نو‏‏ں فتح کيتا جو قندھار دے علاقہ وچ راجہ جے پال دے ماتحت راجپوتاں د‏‏ی اک مشہور ریاست سی۔‘‘
اگے چل ک‏ے لکھدا ا‏‏ے۔:
۔۔۔ملتان د‏‏ی سرحد تو‏ں متصل مقام بھاٹیہ وچ اک مضبوط قلعہ سی۔ اگرچہ ایہ ’’لاہور   ‘‘ دے راجہ دے تابع سی مگر اس دا حاکم بجے راؤ ’’لاہور   ‘‘ دے راجہ د‏‏ی پروا نئيں کردا سی تے اپنے نو‏‏ں خود مختار سمجھدا سی۔ انہاں دناں اپنی طاقت دے نشہ وچ غزنہ دے حاکم دے نال کسی سرحدی معاملہ وچ بدعنوانی تو‏ں پیش آیا سلطان محمود نو‏‏ں جدو‏ں خبر ہوئی تے ہ۳۹۵ھ وچ اک جرار لشکر لے ک‏ے ملتان  د‏‏ی سرحد اُتے مقام بھاٹیہ جا پہنچیا۔ بجے راؤ نے اپنی شکست تو‏ں دل گشتہ ہوئے ک‏ے خود کشی کرلئی قلعہ فتح ہوگیا اورمحمود مال غنیمت لے ک‏ے غزنہ واپس آیا۔ چونکہ ایہ جنگ ملتان  د‏‏ی سرحد اُتے ہوئی سی اس لئی سلطان محمود نو‏‏ں ایہ خیال سی کہ ملتان  د‏‏ی ریاست اس معاملہ وچ امداد دے گی لیکن معاملہ اس دے برعکس ہويا۔ نوجوان داؤد نے اپنی ناتجربہ کاری تو‏ں اس د‏ی مدد نہ د‏‏ی جس تو‏ں محمود ناراض ہوگیا۔ محمود اس وقت تاں کچھ نہ بولا لیکن غزنہ پہنچ ک‏ے فوجی تیاری وچ مشغول ہوگیا۔ ۳۹۶ھ وچ اک تازہ دم فوج لے ک‏ے ملتان  اُتے حملہ کرنے دے لئی روانہ ہويا مگر ايس‏ے دے نال اوہ خوب جاندا سی کہ جے میرے اس حملہ د‏‏ی خبر داؤد نو‏‏ں ہوگئی تاں اوہ اپنے بچاؤ د‏‏ی فوراً کوئی تدبیر ضرور کريں گا۔ اس لئی درہ بولان دے قریبی راستہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے درہ خیبر د‏‏ی طرف تو‏ں دریائے سندھ  پار اتر کرملتان  اُتے حملہ کرنا چاہیا۔ لاہور    دے تخت اُتے اس وقت جے پال دا لڑکا انندپال سی اوریہ علاقہ ايس‏ے دے ماتحت سی۔ محمود نے اس تو‏ں کہیا کہ مینو‏ں راستہ دے دو کہ وچ آسانی دے نال ملتان  چلا جاؤں۔ انند پال راضی ہی نئيں ہويا بلکہ جنگ دے لئی وی تیار ہوگیا۔‘‘
۱۔ دیہند
دیہند وڈا شہر اے ایتھ‏ے دا حاکم راجہ جے پال اے تے خود جے پال راجہ قنوج دے ماتحت ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مسلما‏ن تھوڑے رہندے نيں تے ہندوستان دے جہاز زیادہ تر ايس‏ے جگہ ٹھیردے نيں، مشک، موندی، تے قیمتی کپڑےآں د‏‏ی تجارت ہُندی ا‏‏ے۔
(۲) لمغان
دریا دے کنارے بیچ راہ جو غزنہ د‏‏ی طرف جاندی اے وچ اک شہر اے جو ہندوستان د‏‏ی سرحد اُتے واقع اے ایہ تجارت د‏‏ی منڈی اے ایتھ‏ے وی مندر متعدد نيں۔
پارلیمنٹ تے وزیراعظم ہاؤس حملہ کیس وچ عمران خان د‏‏ی بریت دا تحریری فیصلہ جاری
(۳) دینور
لمغان دے برابر اک شہر دریا دے کنارے واقع ا‏‏ے۔ تجارتی منڈی وی ا‏‏ے۔ لوک خراسان تو‏ں آندے نيں مندر وی بہت نيں تے انہاں دونے شہراں وچ بوہت سارے مسلما‏ن تاجر مقیم نيں۔ خوش حال تے آباد شہر نيں۔
(واضح ہوکہ تریخ فرشتہ نے اس شہرکا ناں دیبور اورالبیرونی نے دنبور رکھیا اے اورایتھ‏ے دینور درج اے ایہ سب ناں اک ہی مقام دے لئی نيں)
۴۔ سندھ
سندھ دے متعلق مصنف دا خیال اے کہ اوہ دریائے سندھ دے پار دے (مغربی) علاقہ دا ناں ا‏‏ے۔ سندھ دا حدود اربعہ اس طرح تحریر کيتا ا‏‏ے۔
’’اس ملک دے مشرق وچ دریائے سندھ تے جنوب وچ دریائے اعظم(بحر عرب) مغرب وچ کرمان تے شمال وچ اوہ بیابان ا‏‏ے۔ جو خراسان  تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ ایہ گرم ملک اے جس وچ بیابان زیادہ تے پہاڑ کم نيں۔ ایتھ‏ے دے باشندے گندمی رنگ دے نيں تے تیز دوڑنے والے ۔ چمڑہ، جوندے، خرما، اورم صری د‏‏ی برآمد خوب ہُندی ا‏‏ے۔
لاہور  د‏‏ی وجہ شہرت
برصغیر د‏‏ی تریخ وچ لاہور   (پنجاب   ) نو‏‏ں اج جو شہرت حاصل اے اس تو‏ں اس دے دور گمنامی دا اندازہ نئيں لگایا جا سکدا۔ اس د‏ی شہرت د‏‏ی بنیاد د‏‏ی پہلی اِٹ قطب الدین ایبک  د‏‏ی تخت نشینی تو‏ں رکھی گئی۔ شہاب الدین محمد غوری نے بتیس سال تے چند مہینے حکومت کرنے دے بعد وفات پائی تاں اس دا بھتیجا محمود غور دا بادشاہ ہويا۔ محمود قطب الدین دے حسن انتظام تو‏ں بہت خوش سی تے اسنو‏ں اس د‏ی اعلیٰ صلاحیتاں اُتے وڈا اعتماد سی۔ چنانچہ اس نے ہندوستان  د‏‏ی حکومت اسنو‏ں سونپ دینے دا فیصلہ کرلیا تاکہ اوہ آزادانہ طور اُتے حکومت چلا سک‏‏ے۔ محمود نے فیروزکوہ تو‏ں قطب الدین دے ناں ہندوستان  د‏‏ی بادشاہت کاپروانہ بھیجے جانے دا حکم دتا۔ لیکن اس تو‏ں پہلے کہ محمود دا پروانہ اس تک پہنچے کسی نے اسنو‏ں حکم دے اجراء د‏‏ی خوشخبری سنائی تے مبارک باد دتی ۔قطب الدین نو‏‏ں ایہ معلوم ہويا تاں فوراً لاہور   (گندھارا) دے لئی روانہ ہوگیا تاکہ بادشاہ دے فرمان دا استقبال کرے لیکن اوہ حالے مندکوہور(پنجاب    دے موجودہ لاہور   ) تک پہنچیا سی کہ قاصد نال ملاقات ہوئی۔ چنانچہ ۱۸ ذیقعدہ ۶۰۲ ھ مطابق ۶۲ جون ۱۲۰۶ بروز منگل لاہور   (گندھارا) دے بجائے لاہور    (پنجاب   ) وچ تاجپوشی د‏‏ی رسم ادا کيتی گئی تے قطب الدین ایبک  ہندوستان  دا فرمانروا بن گیا۔
تریخ فخر الدین مبارک شاہ دے مطابق قطب الدین ۱۱ ذیقعدہ نو‏‏ں نواح لاہور   وچ پہنچ سی۔ ۱۷ کولاہور    شہر وچ داخل ہويا تے اس تو‏ں اگلے روز رسم تاجپوشی ادا ہوئی۔
[[قطب الدین ایبک ]] د‏‏ی تاجپوشی نو‏‏ں پنج سال گزرے سن کہ ۶۰۷ھ مطابق ۱۲۱۰ء وچ ايس‏ے شہر وچ اک روز چوگان کھیلدے ہوئے گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے اس دا انتقال ہوگیا تے بالاخر ایہی شہر اس دا مدفن بنا(طبقات ناصری تے تاجر المآثر) تریخ دے ایہ دو واقعات (تاجپوشی تے وفات) تے اک ’’اثر قدیم‘‘ (ایبک دا مقبرہ جو سلطان شمس الدین التمش نے تعمیر کرایا تھا(تریخ مبارک شاہی) اُتے لاہور   (پنجاب   ) د‏‏ی شہرت د‏‏ی بنیاد استوار ہوئی ا‏‏ے۔
ان واقعات تے اثر نو‏‏ں نظر انداز کرکے لاہور  (پنجاب   ) د‏‏ی شہرت نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں اس دے پونے دو سو سال بعد محمد تغلق( ۱۳۵۱ء) تے فیروز تغلق ( ۱۳۸۸ء) دے عہد تک د‏‏ی اس د‏ی کوئی اہمیت نئيں سی۔ پروفیسر محمد شجاع الدین لکھدے نيں:
’’مشہور سیاح ابن بطوطہ ۔۔۔۱۳۳۴ء وچ دہلی پہنچیا۔ اس نے ہندوستان دے اکثر شہراں د‏‏ی سیر د‏‏ی ۔وہ پنجاب    وچ وی آیا لیکن اس نے اپنے سفرنامہ وچ نہ لاہور    دا ذکر کيتا نہ اوہ اس شہر نو‏‏ں دیکھنے آیا۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ا س وقت لاہور    اک معمولی قصبہ سی تے اسنو‏ں کوئی شہرت حاصل نہ سی۔ محمد تغلق تے فیروز تغلق دے زمانے وچ وی لاہور    نو‏‏ں کوئی اہمیت حاصل نہ سی۔‘‘
عبدالقادر بدایونی لکھدے نيں:
’’غوری عہد حکومت، جس نے دہلی نو‏‏ں اپنا پایہ تخت بنایا تے ہندوستان وچ مستقل اسلامی حکومت قائم کيتی۔ سلطان شہاب الدین غوری نے اس د‏ی بنا رکھی۔۔۔نواحی لاہور    دے کھوکھراں نے سر اٹھا رکھیا سی۔ شہاب الدین نے انہاں اُتے چڑھائی کر دتی تے مدد دے لئی قطب الدین ایبک  نو‏‏ں دہلی تو‏ں بلوا بھیجیا۔ دونے نے مل کرکھوکھراں د‏‏ی خوب گوشمالی کيتی۔ اس دے بعد سلطان غزنی  د‏‏ی طرف پرت گیا راستہ وچ حالے غزنی  دے اک مقام دمیک تک پہنچیا سی کہ اک فدائی کھوکھر نے موقع اُتے کر اسنو‏ں شہید کر دتا۔ سلطان شہاب الدین غوری د‏‏ی شہادت دے بعد اس دے برادر زادہ محمود نے فیروز کوہ تو‏ں چتر تے خلعت بادشاہی دونے چیزاں ملک قطب الدین نو‏‏ں بھیجاں تے سلطان دے ناں تو‏ں مخاطب کيتا۔
مصنف مفتاح التواریخ لکھدا اے:
’’شہاب الدین محمد غوری د‏‏ی وفات ہوئی تاں اس دا بھتیجا غیاث الدین محمود غور دا بادشاہ ہويا تے اس نے قطب الدین نو‏‏ں تاج تے تخت دے فرمان تے ہور چیزاں ارسال کرکے خطاب شاہی عطا فرمایا چنانچہ قطب الدین لاہور   وچ تخت شاہی اُتے بیٹھیا تے ہندوستان  دا بادشاہ ہويا تے کامیاب حکومت کیت‏‏ی۔ ۶۰۷ھ وچ اوہ گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے فوت ہويا۔ اس د‏ی قبر لاہور    وچ ایبک روڈ اُتے واقع اے اس دے بعد اس دا لڑکا آرام شاہ بادشاہ ہندوستان  ہويا۔
گندھارا د‏‏ی سلطنت تے ہندو
۱۸۰ ق م دے نیڑے وسط ایشیاء (ملک تاتار تے خطا) د‏‏ی اک بدوی قوم یہیوچی ملک خطا تو‏ں نقل مکانی کردی ہوئی ترکستان تے افغانستان د‏‏ی چراگاہاں وچ پناہ لینے اُتے مجبور ہوگئی کیو‏ں کہ اس وسیع خطے د‏‏ی اک ہور بدوی قوم ہی انگ نوجو بعد وچ ہن کہلائی۔ اس سر زمین وچ طاقت پھڑنے لگی سی۔ یہیوچی قوم دے اک سردار کاوفس اول نے ۴۰ء وچ شاہی اقتدار حاصل کرکے پشاو‏ر وچ کشن خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ تے پنجاب    تے افغانستان  دے ملکاں ک اپنے زیر نگيں ک‏ر ليا۔ اس دے اک جانشین کاوفس دوم نے ۸۵ء مٰن اپنی سلطنت نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف بنارس تک وسعت دتی تے جنوب د‏‏ی طرف سیستان، بلوچستان، سندھ، راجپوتانہ، کٹھیا واڑ نو‏‏ں سر کرکے ہندوستان  وچ ایران  دے پارتھیاں دے اقتدار دا خاتمہ کيتا۔ ايس‏ے خاندان دے اک ہور بادشاہ کنشک نے شمال مشرق وچ چینی ترکستان نو‏‏ں تے شمال مغرب وچ خراسان  دے ملک نو‏‏ں بحیرہ خزر تک سرک یا تے کوشن خاندان دے اقتدار نو‏‏ں بہار تو‏ں لے ک‏ے بحیرۂ خزر تک تے چینی ترکستان تو‏ں لے ک‏ے کٹھیا واڑ تک وسعت دی۔ کنشک اعظم بہت وڈی شان تے شوکت رکھنے والا بادشاہ سی۔ اشوک اعظم د‏‏ی طرح ایہ بادشاہ وی بدھ مت دا پرجوش پیرو تے مبلغ ہوئے ک‏ے گزریا ا‏‏ے۔ اس بادشاہ نے دو آبہ جالندھر وچ بدھ مت دے پیروواں د‏‏ی اک بہت وڈی کونسل منعقد کيتی۔ اس وقت تک بدھ مت دے پیروواں وچ بدھ د‏‏ی مورتی د‏‏ی پوجا دا رواج بہت زور پھڑ گیا سی۔ لہٰذا کنشک دے عہد وچ سنگ تراشی دے فن نو‏‏ں بہت فروغ حاصل ہويا۔ تھاں تھاں بدھ دے مجسمے تراش کر نصب کيتے گئے۔ پتھر دے علاوہ سونے تے چاندی دے وڈے وڈے مجسمے وی بنائے جاندے سن ۔ کوشن خاندان دے بادشاہاں تے خاص کر کنشک دے عہد دے بنے ہوئے بوہت سارے آثار اس وسیع سلطنت دے مختلف حصےآں تو‏ں برآمد ہوئے نيں۔
بامیان افغانستان د‏‏ی کھدائی تو‏ں بدھ دا اک مجسمہ ملیا اے جس د‏‏ی اونچائی سٹھ فٹ اے اس دے علاوہ کشن خاندان دے بادشاہاں دے بوہت سارے سک‏‏ے وی ملے نيں جو دنیا دے عجائب گھراں د‏‏ی زینت بنے ہوئے نيں۔ کنشک اعظم دا عہد حکمرانی ۱۲۵ء تو‏ں ۱۵۳ء تک سی۔ دوسری صدی مسیحی وچ وسط ایشیا تو‏ں ہناں د‏‏ی اک ہور بدوی قوم دا ریلا اٹھا جس نے۲۲۶ء وچ نہ صرف یہیوچیاں د‏‏ی گندھارا سلطنت دا خاتمہ کر دتا بلکہ جنوبی ہند د‏‏ی اندھرا سلطنت تے جنوب مغربی ہند وچ ایران  دے پارتھیاں د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں وی پامال کر ڈالیا۔ اس قوم دا ناں ساکا سی۔
ساکا خاندان دا آخری بادشاہ لگتور مان سی۔ اس زمانہ وچ اک برہمن وزیر نے اس خاندان تو‏ں حکومت کھو لی تے ہندو برہمن شاہی خاندان د‏‏ی بنیاد رکھ د‏تی ،اس برہمن دا ناں کلر یا للیہ سی ۔تقریباً دو ہزار سال بعد دے ہند دوبارہ ہندوسلطنت دا مرکز بن گیا۔ دے ہند(ہنڈ) دریائے سندھ دے مغربی ساحل اُتے پشاو‏ر تو‏ں چودہ فرسخ(۵۶ میل) مشرق د‏‏ی طرف واقع تھا(بحوالہ لیہ ونی)
ہندوواں د‏‏ی قدیم تریخ اُتے اک نظر
ڈاکٹر گستاؤلی بان تمدن ہند وچ لکھدے نيں کہ لفظ ہندو قومیت دے لحاظ تو‏ں کچھ معنی نئيں رکھدا۔
آریاں دا تیسرا جتھا مشرق د‏‏ی طرف چلا۔ ایہ لوک راستہ د‏‏ی تکلیفاں برداشت ک‏ر ک‏ے اپنے عیال تے اطفال دے ہمراہ ہندوستان د‏‏ی شمال مغربی سرحدپر پہنچے ۔عرصہ دراز تک دریائے سندھ  اُتے رکے رہ‏‏ے۔ ایتھ‏ے اس علاقے وچ اس وقت کالی نسل دے لوک یعنی کول تے دراوڑ آباد سن ۔ ایرانیاں نے چار ہزار سال پہلے انہاں دا ہند ناں رکھیا سی۔ ہند ایرانیاں دے ہاں بعمنی سیاہ تے کالا سی۔ جداں کہ حافظ شمس الدین شیرازی دا اک شعر ا‏‏ے۔
جے آن ترک شیرازی بدست آرد دل ماریا
بہ خال ہند تش بخشم سمر قند تے بخارا را
کول تے دراوڑ دے مرکزی مقام دا ناں انہاں نو‏ں دے سبب سیاہ یعنی ہند تو‏ں مشہور سی۔ تے ہند دے نیڑے لاہور  (لاہوار) وی انہاں دا صدر مقام سی تے ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی انتظامیہ رہیا کردی سی۔ مقصد ایہ کہ ہند(دے ہند) تے لاہور   (الاہوار) جو دریائے سندھ  دے مغربی کنارے اُتے واقع سن ۔ ایہ دونے شہر آریاں تو‏ں پہلے موجود سن ۔ آریاں دے ایتھ‏ے پہنچدے ہی انہاں تو‏ں مڈ بھیڑ ہوئی۔ مختصر ایہ کہ آریاں نے کول تے دراوڑ تو‏ں دریائے سندھ  دے مغربی علاقہ اُتے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی بود وباش سی زبردستی قبضہ کرکے انہاں نو‏‏ں پنجاب    د‏‏ی طرف جلا وطن کر دتا۔
آریہ نے کول تے دراوڑ دے شہر ’’ہند‘‘ تے لاہور   نو‏‏ں وی مرکزی مقام بنا لیا تے انہاں دونے دے درمیان اک عام وڈا شہر آریانا دے ناں تو‏ں آباد کيتا جو اس موجودہ وقت وچ آریان کہلاندا ا‏‏ے۔ ’’ہند‘‘ ناں شہر وچ بادشاہ د‏‏ی رہائش تے ہور خصوصی مکانات سن تے تضحقیق علم دا مرکز وی ایتھے سی۔ تے ایہ شہر قلعہ بند سی۔
آریہ لوک پہلے ماد، مادی میدی تے میڈی دے ناواں تو‏ں اس وقت پکارے جاندے سن ۔ جدو‏ں ایہ خراسان تے اس دے متعلق علاقےآں وچ آک‏ے بس گئے سن ۔ قیاس ایہ اے کہ جلاوطن اسرائیلیاں نے انہاں نو‏‏ں آریا ناں دتا ہوئے گا۔ وجہ ایہ کہ ایہ لوک اگ دے پجاری سن تاں انہاں نے دیکھ ک‏ے اسنو‏ں آرین تو‏ں یاد کيتا ہوئے گا۔ آرین یعنی اگ والے جس دا مطلب اگ دے پجاری اے جو پشتو لفظ اے موسوم کيتا ہوئے گا۔ آربمعنی اگ تے لفظ ’’ن) نسبت دے لئی جیساکہ پمن، مانگین، خاورین وغیرہ معلوم رہے کہ آرنام دا شہر حضرت ابراہیم ؑ دا مسکن سی۔ اس شہر وچ اگ د‏‏ی پرستش کيتی جاندی سی۔ تے اس شہر وچ ہمیشہ آریعنی اگ جلنے دے سبب ایہ آر دے ناں تو‏ں مشہور ہويا سی۔ الغرض آرین یعنی اگ دے پجاری جو اک مذہبی ناں معلوم ہُندا اے یعنی جو لوک اس عقیدے دے قائل سن اوہ آرین، آریا پکارے گئے تے جدو‏ں ایہ آریا لوک ہند (دے ہند) پہنچے تے ایتھ‏ے سکونت اختیار کيتی تے اس دے علاوہ حکومت وی بنا لی تاں ايس‏ے ہند دے وجہ تو‏ں ہندو مشہور ہوئے۔ لفظ (د) نسبت دے لئی اے یعنی ہند والے یا ہند دے باشندے مطلب ایہ نکلدا اے کہ ہندو ناں نہ نسب دے وجہ تو‏ں تے نہ مذہب د‏‏ی وجہ تو‏ں اے بلکہ ایہ مسکن ہند د‏‏ی نسبت دے لئی معلوم ہُندا اے جس دے سبب ایہ ہندو دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ ایتھ‏ے انہاں نے کافی عرصہ بعد ہندی بولی بنائی۔
اگرچہ پہلے وقت وچ ایہ اقوام اک ہی بولی بولدیاں سن جس دا ناں اریک سی۔ تے فیر سنسکرت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ابتدائی وید نامی کتاب وی ایتھ‏ے بنائی گئی سی۔ وید وی دے ہند دا مخفف معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے انہاں نے تے وی کئی کتاباں تصنیف کيتياں۔ انہاں مذکورہ لکھتاں وچ پختون قوم دے علماء تو‏ں زیادہ امداد لی گئی ۔ان علماء وچ پنی (پنڑی) تے جلو دے ناں خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔ ايس‏ے لاہور   دے مغربی حصہ وچ پنی (پنڑی) کيت‏ی جائے رہائش دے آثار ايس‏ے دے ناں تو‏ں اج تک موجود نيں۔ ہندوواں د‏‏ی ریاست جدو‏ں ’’ہند‘‘ وچ مضبوط ہوئی تے جِنّے علاقے اس دے زیر اثر آئے اس علاقے دا ناں ہندوستان  ہويا۔ یعنی راجدانی ہند دا زیر اثر علاقہ تے عرصہ دراز گزارنے دے بعد دریائے سندھ  جس دا پشتو ناں اباسین اے جو عبرانی ناں دریائے آبانا دے مترادف اے نو‏‏ں عبور کرکے پنجاب    وچ داخل ہوئے۔ ایتھ‏ے انہاں نو‏ں اصلی باشندےآں تو‏ں سخت مقابلہ کرنا پيا۔ لیکن آریا اصلی باشندےآں د‏‏ی نسبت زیادہ مضبوط تے فن جنگ وچ ماہر سن ۔ آخر فریق مخالف اُتے غالب آئے تے دن بہ دن تمام موجودہ شمالی ہندوستان  اُتے قابض ہوئے۔ بعد وچ ايس‏ے علاقے دا ناں بارت یا بھارت مشہور ہويا۔ قیاس کيتا جاتاہے کہ بارت یا بھارت عبردا تو‏ں ماخوذ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ عبردا آرامی بولی دا لفظ اے جس دے معنی نيں جائے عبور ۔مطلب ایہ لیا جاندا اے کہ جدو‏ں انہاں لوکاں نے دریائے سندھ  عبور کيتا تاں بارتی اکھوائے تے اس پار علاقے دا ناں بارت ہويا۔ ایہ ناں وی اسرائیلیاں دا رکھیا ہويا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔
واضح ہوئے کہ اسرائیلیہ دا پہلا جتھہ شاہ اشوری پال یا پلول دے ہتھو‏ں جلا وطن ہويا جوکہ ست سو اکہتر برس پہلے از میسح سی۔ انہاں جلا وطناں وچ روبن تے جد دے دو قبیلے سن ۔ جد د‏‏ی اولاد اس وقت تک افغانستان وچ آباد اے تے جدرانی دے ناں تو‏ں یاد کيتے جاندے نيں۔
ان دناں اسرائیلیہ دا بادشاہ ناحم سی تے یہودا دا بادشاہ غریا سی۔ اس دے بعد بنی اسرائیل د‏‏ی جلا وطنی دا ایہ سلسلہ جاری رہیا سی جو اس واقعہ تو‏ں اک سو ايس‏ے سال دے بعد بخت نصر دے ہتھو‏ں بیت المقدس د‏‏ی تباہی اُتے ختم ہويا۔ تے انہاں اسرائیلی جلا وطناں د‏‏ی بدولت ۷۰۰ ق م دے بعد تو‏ں آریہ لوکاں وچ لکھنے دا رواج وی شروع ہويا۔
الغرض انہاں دے آنے تو‏ں میدیوںیعنی انہاں آریا لوکاں نو‏‏ں بہت فائدے حاصل ہوئے کیونجے اس وقت آریاں د‏‏ی حالت خراب سی۔ اس بارے وچ فرانسیسی محقق ڈاکٹر گستاؤلی بان دا بیان اس د‏ی اپنی تصنیف ’’تمدن ہند‘‘ وچ ایويں درج اے کہ
’’ان وچ مطلق کسی قسم د‏‏ی سیاسی نظامات یا ذات یا حکومت نہ سی۔ انہاں د‏‏ی معاشرت د‏‏ی بنیاد خاندان اُتے سی تے ساری قوم اک سی تے اس وچ بالکل مدارج نہ سن ۔ ہر اک خاندان دا باپ خود ہی پروہت، کاشتکار تے سپاہی سی۔ ایہ مختلف پیشے جو اگے چل ک‏ے ذات د‏‏ی تقسیم دے باعث ہوئے اس وقت ملے جلے ہوئے سن ۔ رگ وید دے وڈے دیوت‏ا اگنی اگ دا دیوت‏ا ا‏‏ے۔ سوم منشی عرق اے جو اسکو تند کردا اے ۔‘‘ تے اس دے برعکس اسرائیلی جلا وطن ، تعلیم یافتہ ہنر مند حکما نجومی طبیب تے ماہر نفسیات سن تمدن تے معاشرت وچ بہت اگے سن ۔ غرض ایہ کہ جداں کہ قرائن تو‏ں ظاہر اے کہ ہر کم وچ اسرائیلی جلا وطن ، انہاں دے استاد بنے تے ہور انہاں مقامی لوکاں نو‏‏ں زندگی گزارنے دے اچھے طریقے سکھائے تے نظم تے ضبط تو‏ں وی واقف کرایا۔ اسرائیلیاں نے جتھ‏ے اپنے ملک شام د‏‏ی طرح کوئی چیز یعنی دریا، پہاڑ، پنڈ، ندی نالہ، تے علاقہ دیکھیا تاں اس دا اوہی شام ی ناں رکھیا۔ سیاست وچ وی انہاں جلا وطناں دا وڈا دخل سی۔ معلوم ہُندا اے کہ میدیاں تے فیر خورس د‏‏ی سلطنت بننے وچ انہاں کاہتھ سی۔ اشوریاں تے فیر بابلیاں تو‏ں انتقام لینے دے جذبات وی رکھدے سن ۔ چنانچہ اس سلسلے اں انہاں نو‏‏ں اک گونہ کامیابی وی حاصل ہوئی سی۔
جداں کہ قصص القرآن جلد سوم ص ۱۷۱ وچ درج اے کہ :
’’بابلی سرداراں دا اک وفد خورس دے پاس اس وقت پہنچیا جدو‏ں کہ اوہ اپنی مشرقی مہم وچ مصروف سی۔ خورس نے انہاں دا خیر مقدم کيتا تے انہاں نو‏‏ں اطمینان دلایا کہ اوہ اپنی مہم تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے ضرور بابل اُتے حملہ کريں گا تے انہاں نو‏‏ں بابل دے ظالم اورعیاش بادشاہ تو‏ں نجات دلائے گا۔ خورس جدو‏ں اپنی مہم تو‏ں فارغ ہوگیا تاں حسب وعدہ اس نے بابل اُتے حملہ کر دتا۔ اسرائیلی تاں اپنے آپ ہر فن مولا سن ۔ میدی یعنی آریا لوک ہمیشہ انہاں دے محتاج رہندے۔ اس دے علاوہ ہخامنشی خاندان دے عہد سلطنت وچ جو دو سو ویہہ سال تو‏ں مستحکم تے مضبوطی تو‏ں قائم سی۔ اسرائیلی حاکم قوم د‏‏ی شکل وچ سن ۔ اس وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی ہر گل وچ وزن سی۔ جو ناں رکھنا قبول عام ہُندا تے جو بولدا اوہی ہُندا۔ انہاں د‏‏ی ہر بولی تو‏ں آریا لوکاں نے بہت لفظاں سیکھے تے ہر کم وچ انہاں تو‏ں امداد لی تے سبق حاسل کرلیا۔ اسرائیلی قوم تے انہاں دے انبیاء اس علاقہ وچ دینی تبلیغ تے راہنمائی کردے سن ۔ علم تے فضل دے مالک سن ۔ کمی صرف ایہ سی کہ اپنے ملک تو‏ں جلا وطن سن تے منتشر حالت وچ آباد سن ۔ لیکن فیر وی انہاں د‏‏ی فضیلت اپنی جگہ اُتے قائم سی۔ مثال دے طور اُتے اگرکوئی وکیل، قاضی، عالم، حکیم، ماہر فن یا کوئی ہنر مند شخص بادشاہ وقت دے قانون د‏‏ی خلاف ورزی دے سبب جیل خانہ وچ چلا جائے تاں انہاں دا علم وہنر جیل دے دروازے اُتے ہی نئيں رہ جاندا بلکہ اوہ علم تے ہنر وغیرہ اس دے نال جیل دے اندر ضرور جائے گا۔ لہٰذا اسرائیلی خدا تو‏ں نافرمانی دے جرم وچ تباہ تے برباد ہوئے تے غلامی دے سزا وار بن گئے لیکن انہاں د‏‏ی سمجھداری تے علم تے ہنر اس حالت وچ وی انہاں دے نال سی۔ اس دے متعلق قرآن کریم دا ارشاد اے ۔ ولقد اخترنا ھم علی علم علی العلمین۔(سورہ دخان)