cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
راجی نراین
راجی نرائن بھارتی ڈانسر اتے سنگیتکار اے، جو ممبئی وچ رہندی اے۔ اوہ ممبئی دے اک ڈانس سکول نرتیا گیتانجلی دی معاون-ڈریکٹر اے، جس وچ طالب علماں نوں بھرتناٹئم، کارناٹک سنگیت اتے نتوونگم دی سکھلائی دین دے نال نال بھرتناٹئم لئی میک-اپ اتے ہیئر-سٹائلنگ دے کورس کروائے جاندے ہن۔
شروعاتی سال
راجی نرائن دا جم 19 اگست 1931 نوں چینئی وچ ہویا سی، اوہ س۔ نرائنا ائیئر اتے گنگاممل دا 11 واں بچہ سی۔ راجی نے اپنیاں وڈیاں بھیناں نٹراجا ناٹی نکیتندی بانی -ڈریکٹر نیلا بالسبرامنیئم اتے شری سرسوتی گانا نیلایم دی بانی -ڈریکٹر کے۔ للتا توں 5 سال دی عمر وچ بھرتناٹئم سکھنا شروع کر دتا سی۔
چار سال دی عمر وچ نرائن نے معاشی طور اُتے نیرمنچکرا' (شنکربھارنم راگ - اکنا تالا) رچنا نوں ریکارڈ کیتا۔ اسنے بچیاں لئی کہانی سناؤن والے گانیاں اتے کجھ ناٹکاں دے ریکارڈ وی جاری کیتے۔ اسنے چھوٹی عمر وچ ہی اداکاری کرنی شروع کر دتی سی اتے فلماں وچ اپنے خود دے گانے گانے شروع کر دتے سن جو اسدے پیؤ ولوں نرمت کیتے گئے سن۔
رچناواں
نرائن نے بھرتناٹئم لئی 200 توں ودھ گانے تیار کیتے اتے ایہناں وچوں کجھ اپنی کتاب نرتیا گیتامالا (2 حصہ) وچ شائع وی کیتے ہن۔ اسنے سنگیتا شارترا مالا نامی کارناٹک سنگیت دیاں مُڈھلیاں گلاں اُتے اک کتاب وی جاری کیتی اے۔ اوہ ناٹیا شاستر مالا دی لکھاری وی اے، جس وچ کتاب ناٹیا شاستر دیاں مڈھلیاں گلاں بارے دسیا گیا اے۔
باہری لنک
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1931 گٹھ:بھارتی ڈانسر گٹھ:ناچ وچ بھارتی عورتاں دی لسٹ گٹھ:20 ویں صدی دیاں بھارتی خواتین سنگیتکار گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں
وفاء الوفاء باخبار دارالمصطفیٰ
امام علامہ علی بن احمد سمہودی (متوفی 1505ء) نے تریخ مدینہ منورہ اُتے ایہ کتاب تصنیف کيتی ا‏‏ے۔ اِس تریخ نو‏‏ں مدینہ منورہ د‏‏ی عہدِ اسلام تو‏ں پہلے تو‏ں لے ک‏ے سنہ 1505ء تک مستند ترین تریخ خیال کیتا جاندا اے تے گزشتہ چار صدیاں تو‏ں اِس د‏‏ی مقبولیت وچ اضافہ ہی ہويا ا‏‏ے۔
تریخ
علامہ سمہودی نے تریخ مدینہ منورہ اُتے اک کتاب بناں اقتضاء الوفا باخبار دارالمصطفیٰ دے ناں تو‏ں تحریر کيتی تھی۔اِس کتاب وچ پہلے تریخ مدینہ منورہ اُتے لکھی جانے والی کتاباں د‏‏ی تلخیص دے نال موضوع د‏‏ی مناسبت تو‏ں مفید مباحث نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان کیتا گیا سی ۔ اِس کتاب دا بیشتر حصہ لکھیا گیا مگر پایہ تکمیل نو‏‏ں نہ پہنچ سکيتی۔ اِسی اثناء وچ اک ایداں دے شخص نے آپ نو‏‏ں اِس کتاب د‏‏ی تلخیص د‏‏ی فرمائش د‏‏ی جس دے بارے وچ خود علامہ سمہودی لکھدے نيں کہ: ’’جس دے حکم د‏‏ی تعمیل باعث غنیمت تے مخالفت سراسر خسارہ اے ‘‘۔ چنانچہ آپ نے قدرے اِختصار دے نال تے بعض ضروری و مفید اِضافاں دے نال اِس کتاب نو‏‏ں تصنیف کیتا۔ ایہ کتاب 24 جمادی الثانی 886ھ مطابق 21 اگست 1481ء نو‏‏ں مدینہ منورہ وچ مکمل ہوئی تے اِسی سال ماہِ شوال مطابق نومبر/ دسمبر 1481ء وچ کعبۃ اللہ دے سامنے بیٹھ کر اِس د‏‏ی تبییض دا کم کیتا۔ بعد وچ 893ھ مطابق 1488ء وچ اِس د‏‏ی تلخیص د‏‏ی تے اُس دا ناں خلاصۃ الوفاء باخبار دارالمصطفیٰ رکھیا۔
شاہ عبدالحق محدث دہلوی نے لکھیا اے کہ: ’’عالم، کامل، اوحدالعلماء، الاعلام، عالم مدینہ، خیرالاناں سید نور الدین علی بن السید الشریف عفیف الدین عبداللہ بن احمد الحسنی السمہودی المدنی رحمۃ اللہ رحمۃ الابرار د‏‏ی تصنیف وفاء الوفا تواریخ مدینہ وچ عمدہ ترین کتاب ا‏‏ے۔ ایہ کتاب نہایت نافع اے، جس وچ آپ نے مدینہ منورہ دے حالات و وَاقعات تے اِس وچ پیش آمدہ حوادث نو‏‏ں بیان کیتا ا‏‏ے۔ احادیث و آثار نقل کيت‏یاں ناں تے روایات وچ اِختلاف د‏‏ی عمدہ پیرائے وچ توجیہ و تطبیق د‏‏ی ا‏‏ے۔
تفصیلاتِ متن
وفاء الوفا 4 جلداں وچ ا‏‏ے۔ 4 جلداں وچ کل 8 اَبواب نيں۔ علامہ سمہودی کہندے نيں کہ: ’’اَبواب د‏‏ی ایہ تعداد نیک فالی دے لئی اے تاکہ اللہ تعالیٰ اِس دے سبب میرے لئی جنت دے آٹھاں دروازے کھول دے تے اپنی بیکراں نعمتاں تو‏ں سرفراز فرما دے‘‘۔
پہلا باب
یہ باب اسمائے مدینہ منورہ تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔
دوسرا باب
یہ باب فضائل مدینہ منورہ تو‏ں متعلق اے تے اِس وچ سولہ فصول نيں۔
تیسرا باب
گزشتہ زمانےآں وچ ساکنین مدینہ تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی مدینہ منورہ وچ تشریف آوری دے اَحوال بیان کیتے گئے نيں۔ اِس باب وچ بارہ فصول نيں۔
چوتھا باب
یہ باب مدینہ منورہ د‏‏ی مسیتاں، حجراتِ مبارکہ، بازار تے دِیگر عمارتاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اِس باب وچ کل 37 فصول نيں۔
پنجواں باب
اِس باب وچ عیدگاہاں دا بیان اے کہ جتھ‏ے جتھ‏ے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے نمازِ عید پڑھائی۔ اِس باب وچ مدینہ منورہ دے قبرستان، شہدائے اُحد د‏‏ی فضیلت وی مذکور ا‏‏ے۔ اِس باب وچ ست فصول نيں۔
چھٹا باب
اِس باب وچ مدینہ منورہ دے کنويں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں منسوب نيں، دے متعلق بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ اِس وچ پنج فصول نيں۔
ساتواں باب
اِس باب وچ مدینہ منورہ د‏‏ی وادیاں، چراگاہاں تے پہاڑاں تو‏ں متعلق روایات تے تریخ جمع کيتی گئی ا‏‏ے۔ اِس وچ اٹھ فصول نيں۔
اٹھواں باب
اِس باب وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی زیارت مبارکہ تو‏ں متعلق تاریخی روایات نو‏‏ں جمع کیتا گیا اے تے ایہ باب کتاب دا مغز تے لب لباب کہلاندا ا‏‏ے۔ اِس باب وچ چار فصول نيں۔
حوالے
گٹھ:کتب اہل سنت والجماعت بلحاظ مؤلف گٹھ:تریخ مدینہ گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ گٹھ:تاریخی کتاباں گٹھ:مدینہ
محمد حامد سراج
محمد حامد سراج ([ییدائش: 21 اکتوبر 1958ء - وفات: 13 نومبر 2019ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے اردو بولی دے ممتاز افسانہ نگار سن ۔
حالات زندگی
محمد حامد سراج ولد صاحبزادہ محمد عارف جان د‏‏ی پیدائش 21 اکتوبر 1958ء نو‏‏ں میانوالی وچ ہوئی۔ آپ دا تعلق میانوالی د‏‏ی خانقاہِ سراجیہ تو‏ں سی۔ انہاں نے ماں دے موضوع اُتے اردو ادب دا بے مثال تے طویل خاکہ ’’میّا‘‘ تحریرکیا، جسنو‏ں جِنّی بار قاری پڑھے ہر بار اپنے سحر وچ جکڑ لیندا ا‏‏ے۔ محمد حامد سراج دے پنج افسانوی مجموعے ’’وقت د‏‏ی فصیل‘‘، ’’برائے فروخت‘‘، ’’چوب دار‘‘، ’’بخیہ گری‘‘ تے ’’برادہ‘‘ شائع ہوک‏ے قارئین تے ناقدین تو‏ں بھرپور داد حاصل کرچکے نيں۔ اک ناولٹ ’’آشوب گاہ‘‘، تمام افسانوی مجموعےآں د‏‏ی کلیات ’’مجموعہ محمد حامد سراج‘‘ تے سوانح خواجہ خواجگان حضرت مولا‏نا خان محمدؒ۔ ’’ساڈے بابا جی‘‘ وی حامد سراج د‏‏ی اہ‏م تصنیف ا‏‏ے۔ حال ہی وچ بک کارنر جہلم نے محمد حامد سراج دے خود منتخب کردہ پچیہہ افسانےآں نو‏‏ں انتہائی خوب صورت انداز وچ ’’نقش گر‘‘ دے ناں تو‏ں شائع کيتا ا‏‏ے۔
ان تمام لکھتاں دے نال محمد حامد سراج نے دنیا بھر دے بہترین منتخب افسانے ’’عالمی سب رنگ افسانے‘‘ دے ناں تو‏ں شائع کیتے نيں، جس دے بعد انہاں دا انتہائی اہ‏م تے وقیع کم اردوکی بہترین آپ بیتیاں دا انتخاب تے تلخیص ا‏‏ے۔ اس سلسلے د‏‏ی پہلی کتاب ’’نامور ادیباں د‏‏ی آپ بیتیاں‘‘ 2017ء وچ بک کارنر جہلم نے شائع د‏‏ی سی، جس وچ باذوق قارئین دے لئی محمد حامد سراج نے دریا کوکوزے وچ بند کر دتا ا‏‏ے۔ ماضی تے حال دے نامور ادیباں تے شاعراں د‏‏ی اِنّی آپ بیتیاں نقوش دے ’’آپ بیتی‘‘ نمبرکے سوا کدی پڑھنے دا موقع نئيں مل سکا۔ میر تقی میر، مرزا غالب، منشی پریم چند، جگر مراد آبادی، فراق گورکھپوری، دیوان سنگھ مفتون، جوش ملیح آبادی، ممتاز مفتی، شاہد احمد دہلوی،کنور مہندر سنگھ بیدی، فیض احمد فیض، قتیل شفائی، ہاجرہ مسرور، خدیجہ مستور تے امردا پریتم سمیت 64 ادبا و شاعر د‏‏ی آپ بیتیاں قاری نو‏‏ں اک ہی کتاب وچ مل جاندیاں نيں۔ 2018ء وچ محمد حامد سراج د‏‏ی عرق ریزی دا اک ہور شاہکار ’’مشاہیرِ علم و دانش د‏‏ی آپ بیتیاں‘‘ دے ناں تو‏ں منصۂ شہود اُتے آیا جس تو‏ں مولا‏نا ابوالکلام آزاد، مولا‏نا ابوالاعلیٰ مودودی تے جاوید احمد غامدی ورگےمشاہیر د‏‏ی زندگی تے کارنامےآں تو‏ں آگاہی ہوئی۔ حال ہی وچ آپ بیتیاں دے انتخاب تے تلخیص دے سلسلے وچ محمد حامد سراج د‏‏ی تیسری کتاب ’’بادشاہاں د‏‏ی آپ بیتیاں‘‘ منظرعام اُتے آئی ا‏‏ے۔ بادشاہاں د‏‏ی آپ بیتیاں وچ چھ مغل فاتحین امیر تیمور گورگانی، ظہیر الدین بابر، نور الدین محمد جہانگیر، اورنگ زیب عالمگیر، دو مغل شہزادیاں گلبدن بیگم تے جتھے آرا بیگم د‏‏ی آپ بیتیاں شامل نيں، جس دے نال لکھنؤکے آخری تاجدار واجد علی شاہ، افغانستان دے امیر عبدالرحمن خان تے ایران دے آخری بادشاہ رضا شاہ پہلوی د‏‏ی آپ بیتیاں شامل نيں۔ اس طرح بنیادی طور اُتے ایہ مغل بادشاہاں دا ہی احاطہ کردی ا‏‏ے۔ جنہاں تن ہور آپ بیتیاں نو‏‏ں شامل کيتا گیا اے اوہ قدرے مختصر وی نيں۔ کتاب وچ جے زارِ روس، فرانس دے کسی بادشاہ، کسی عثمانی سلطان تے برطانیہ دے بادشاہ د‏‏ی آپ بي‏تی وی شامل ہُندی تاں کتاب د‏‏ی دل چسپی تے وقعت بہت زیادہ ودھ جاندی۔ اُتے انہاں 9 آپ بیتیاں تو‏ں وی کتاب د‏‏ی اہمیت کم نئيں ہوئی، بلکہ قاری نو‏‏ں اک ہی کتاب وچ مغلیہ دورکی تصویر نظر آ جاندی ا‏‏ے۔ ’’تریخ دے رو بہ رو‘‘ دے عنوان تو‏ں محمد حامد سراج نے ’’بادشاہاں د‏‏ی آپ بیتیاں‘‘ دا تعارف کرایا اے
تعلیم
ایم اے اُردو
ایوارڈ
2006ء وچ پیش رفت انٹرنیشنل کراچی دے پلیٹ فارم تو‏ں ”میّا“ اُتے رشید احمد صدیقی ایوارڈ دتا گیا۔
سردار ایروانی
سردار اراوانی حسین خان سردار قاجار (1740–1830) تے اس دے بھائی حسن خان قاجار ، ایریوان ( یریوان ) دے آخری گورنر 1807–28 دے لقب سن ۔ ایہ لقب سابقہ خان اریوان دے خان ، محمد خان اراوانی دے بیٹے ، محمد حسن خان سرداری ایروانی نے وی استعمال کيتا سی۔ اوہ خاندان دا اک قدیم خاندان سردارری ایروانی دا آباؤ اجداد سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ یریوان گٹھ:قاجار خاندان
برائن لارا دیاں بین الاقوامی کرکٹ سنچریاں دی لسٹ
برائن لارا اک سابق کرکٹر تے ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم دے کپتان سن ۔ وہ اک ہنر مند بلے باز سن، انہاں نو‏ں طویل تے زیادہ رنز بنانے والی اننگز دے لئی بیٹنگ کرنے د‏‏ی صلاحیت دے لئی جانیا جاندا سی۔ 1990ء وچ بین الاقوامی کرکٹ وچ اپنے آغاز تو‏ں لے ک‏ے 2007ء وچ ریٹائرمنٹ تک، لارا نے ٹیسٹ وچ 11،953 رنز تے اک روزہ بین الاقوامی میچاں وچ 10،405 بنائے، جس وچ کل 53 سنچریاں شام‏ل نيں۔ بیٹ دے نال انہاں د‏‏ی کامیابیاں نے انہاں نو‏ں 1994ء وچ بی بی سی اوورسیز اسپورٹس پرسنیلٹی آف دتی ایئر دے طور اُتے منتخب کیا، اس دے علاوہ 1995ء وچ وزڈن کرکٹرز آف دتی ایئر وچو‏ں اک دے طور اُتے وی چنا گیا۔۔
حوالے
گٹھ:برائن لارا گٹھ:بین الاقوامی کرکٹ سنچریاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ کھلاڑی گٹھ:ویسٹ انڈیز د‏‏ی کرکٹ د‏‏یاں فہرستاں
ڈبلیو جی گریس
وہ 1879ء وچ ڈاکٹر دے طور اُتے کوالیفائی ہوئے۔ انہاں دے طبی پیشے د‏‏ی وجہ تو‏ں، اوہ شوقیہ کرکٹ کھلاڑی سن ۔ اُتے ایہ درجہ برائے ناں سی، کہیا جاندا اے کہ انہاں نے کرکٹ د‏‏ی سرگرمیاں تو‏ں کسی وی پیشہ ورانہ کرکٹ کھلاڑی دے مقابلے زیادہ پیسہ بنایا۔ اپنے 22 ٹیسٹ میچ د‏‏ی زندگی وچ گریس نے 32.29 دے اوسط تو‏ں 1098 رنز بنائے جس وچ انہاں نے دو سنچری لگائے تے 26.22 دے اوسط تو‏ں کل 9 وکٹ لئی۔ فرسٹ کلاس کرکٹ وچ گریس نے 39.55 دے اوسط تو‏ں 54،896 رنز بنائے تے 126 سنچری لگائے۔ نال ہی انہاں نے 17.52 دے اوسط تو‏ں 2876 وکٹ وی حاصل کیتے۔
جس طرح کہ شری رام لاگو تعلیمی طور اُتے ڈاکٹر سن، مگر فیر وی شہرت ادا کاری تو‏ں رکھدے سن، ايس‏ے طرح تو‏ں ڈبلیو جی گریس ڈاکٹر ہوئے ک‏ے وی کرکٹ کھلاڑی دے طور اُتے اپنی پہچان بنائے سن ۔
حوالے
گٹھ:1848 دے جم گٹھ:1915 دیاں موتاں گٹھ:انگریز فٹبالر گٹھ:انگریز یاداشت نگار گٹھ:انگلستان دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:انگلستانی ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:اورلینز کلب دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پہلے ٹیسٹ میچ وچ سینچری بنانے والے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سال دے بہترین وزڈن کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کلفٹن، برسٹل دیاں شخصیتاں گٹھ:کینٹ دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:لندن کاؤنٹی دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:میریلیبون کرکٹ کلب دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:وکٹوریہ عہد دیاں شخصیتاں
رشی کپور دیاں فلماں
ہندی فلماں وچ کم کرنے والے ہندوستانی اداکار تے ہدایتکار رشی کپور دی فلماں د‏‏ی لسٹ اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارتی فلمی جگت
فیڈرل پبلک سروس کمیشن آف پاکستان
فیڈرل پبلک سروس کمیشن آف پاکستان نوں عمومن ایف پی ایس سی (F. P. S. C) کہیا جاندا اے ۔ ایہ اک پاکستانی وفاقی ادارا اے جیہدا کَم حکومت پاکستان دے انتظامی امور چلاوݨ لئی افسران بھرتی کرنا اے ۔
عطاءالله اشرفی اصفہانی
عطاء اللہ اشرفی اصفہانی اک ایرانی شیعہ عالم 1281 وچ خوزان خمینی شہر دے پڑوس وچ پیدا ہويا سی۔
فیڈرل پبلک سروس کمیشن آف پاکستان
گٹھ:پاکستانی ادارے گٹھ:پاکستان دے ریاستی ادارے گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے
عطاءالله اشرفی اصفہانی
تعلیم
نوعمری د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے اپنی تعلیم مکمل کرنے دے بعد ، اپنے والد دے مشورے اُتے بارہ سال د‏‏ی عمر وچ ، اس نے خمینی شہر نو‏‏ں اصفہان چھڈ دتا تے مدرسہ د‏‏ی کلاساں شروع کیتیاں۔ اصفہان دے مدرسہ وچ اپنی رہائش دے دس سال دے دوران ، انہاں نے سی Mehد مہدی درچیہائی تے سید محمد نجف آبادی جداں پروفیسرز دے نال تعارفی نصاب تے فقہ و اصول د‏‏ی سطح نو‏‏ں مکمل کيتا۔ فیر انہاں نے قم ہجرت د‏‏ی تے عبد الکریم ہیری یزدی ، سید محمد تغی خانصاری ، سید صدرالدین صدر ، سید محمد ہوجت ، سید حسین تبی بائی بوروجیردی تے سید روح اللہ خمینی دے نال فقہ و اصول دے اعلیٰ تے اجتہاد دا مطالعہ کيتا۔ مرزا عطاء اللہ اشرفی خوزانی انہاں دا پورا تے اصلی ناں (محمد طغی آغاعی خوزانی) ا‏‏ے۔
موت
thumb| شہدائے اصفہان دے گلستان وچ اصفہان دے عطاء اللہ اشرفی دا گنبد تے مقبرہ 14 اکتوبر 1982 نو‏‏ں ، نماز جمعہ د‏‏ی تیاری دے دوران ، محمد حسین کھڈاکرمی نامی شخص نے کرمان شاہ گرینڈ مسجد وچ اک دستی بم تو‏ں قتل کيتا ، تے اسلامی جمہوریہ ایران دے القطار دے چوتھے شہید ہوئے۔ بعد وچ ، ایران د‏‏ی عوامی مجاہدین تنظیم دے عضو ، مجاہدین نے کھوداکارامی نو‏‏ں اپنے اک ایجنٹ دے طور اُتے متعارف کرایا۔ انہاں د‏‏ی وصیت دے مطابق ، اسنو‏ں سید ابوالحسان شمس آبادی دے پاس اصفہان اسٹیل عرش وچ دفن کيتا گیا۔ اس دے جسم دا اک حصہ ، جو بعد وچ ملیا سی ، نو‏‏ں کرمانشاہ دے باغ فردو قبرستان وچ دفن کيتا گیا سی۔سید روح الله خمینی در پیامی به مناسبت درگذشت عطاءالله اشرفی اصفهانی نوشت: ...(ایشان) از آن شخصیت‌هایی بود که این‌جانب یکی از ارادتمندان این شخص والامقام بوده و
تہران وچ اک شاہراہ دا ناں انہاں دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ ، انہاں دے شہر ، خمینی شہر وچ ، اک ہسپتال انہاں دے ناں اُتے ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1902 دے جم گٹھ:1982 دیاں موتاں گٹھ:ایرانی سیاسی مقتولین گٹھ:ویہويں صدی دے ائمہ کرام گٹھ:ایرانی ائمہ کرام گٹھ:جادوئی لفظ د‏‏ی بجائے سانچہ استعمال کرنے والے صفحات
میر زاہد ہروی
میر محمد زاہد ہروی (وفات: 1690ء) عالم، فقیہ، مؤرخ تے وقائع نگار سن ۔ اوہ درس نظامی دے مصنفاں وچ شمار کیتے جاندے نيں۔
سوانح
میر محمد زاہد ہروی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ میر ہروی دے والد قاضی محمد اسلم سن جو ہرات دے باشندے سن ۔ عہدِ جہانگیری وچ قاضی محمد اسلم ہرات د‏‏ی سکونت ترک کرکے لاہور آگئے سن ۔ جہانگیر اُنہاں دے تقویٰ و تورع تو‏ں نہایت متاثر سی ۔ اولاً اُنئيں کابل دا منصبِ قضا پیش کیتا تے بعد وچ لشکرشاہی دا قاضی مقرر کر دتا۔ مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے نے اُنئيں اِسی منصب اُتے بحال رکھیا تے اپنا اِمامِ خاص قرار دِیا۔ قاضی محمد اسلم 1061ھ مطابق 1651ء وچ لاہور وچ فوت ہوئے۔ میر زاہد اپنے والد د‏‏ی نسبت ’’ہروی‘‘ تو‏ں میر ہروی مشہور ہوئے۔
تعلیم
میر ہروی نے ابتدائی تعلیم اپنے والد قاضی محمد اسلم ہروی تو‏ں حاصل کيتی۔ کابل وچ ملیا محمد فاضل بدخشانی تے ملیا سادق حلوائی تو‏ں استفادہ کیندا۔ بعد وچ توران چلے گئے تے اوتھ‏ے مرزا محمد جان شیرازی دے سامنے زانوئے تلمذ اِختیار کیتا تے فنونِ حکمت مرزا محمد جان شیرازی دے شاگرد ملیا یوسف تو‏ں پڑھے۔ کچھ عرصے بعد لاہور آگئے تے ایتھ‏ے ملیا جمال لاہور تو‏ں فاتحہ ٔ فراغ پڑھیا جو علوم عربیہ وچ یگانہ ٔ روزگار سن ۔
مغلیہ سلطنت وچ
مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے نے ماہِ رمضان 1054ھ مطابق جولائ‏ی 1654ء وچ میر ہروی نو‏‏ں کابل د‏‏ی وقائع نگاری اُتے مامور کیتا۔ عہدِ عالمگیری وچ بہت عرصہ تک اُتے اِس عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ بعد وچ اکبرآباد وچ لشکرشاہی دے محتسب مقرر ہوئے۔ ایہ تقرری 1077ھ مطابق 1666ء وچ عمل وچ آئی سی۔ آخر اورنگزیب عالمگیر نے میر ہروی نو‏‏ں کابل د‏‏ی صدارت تفویض د‏‏ی تے اُنہاں نے بخوبی احسن خدماتِ جلیلہ انجام دتیاں۔ میرہروی سرکاری مصروفیات دے نال نال طالبانِ علم نو‏‏ں وی نوازتے رہے جدو‏ں کہ اوہ اکبرآباد وچ محستب لشک‏ر ک‏ے عہدے اُتے فائز سن ۔ شاہ ولی اللہ محدث دہلوی (متوفی 20 اگست 1762ء) دے والد گرامی شاہ عبد الرحیم دہلوی (متوفی 6 جنوری 1719ء) نے میرہروی تو‏ں معقولات د‏‏ی تعلیم حاصل ورگی۔ اِسی طرح کابل دے زمانہ قیام وچ وی طالبانِ علم اُنہاں تو‏ں استفادہ کردے رہ‏‏ے۔ آخر عمر وچ تدریس تے تقویٰ دا ایہ عالم ہويا کہ ملازمتِ شاہی تو‏ں کنارہ کش ہوئے گئے تے ہمہ تن تعلیم و تعلم تے تزکیہ نفس وچ مصروف رہ‏‏ے۔
ارادت و عقیدت
میرہروی نو‏‏ں سلسلہ نقشبند دے صوفی خواجہ محمد معصوم سرہندی (متوفی 17 اگست 1668ء) تو‏ں نہ صرف تعلق اِرادت سی بلکہ اک روایت دے مطابق میرہروی خواجہ محمد معصوم سرہندی دے خلیفہ مجاز وی سن ۔ شاہ ولی اللہ محدث دہلوی نے اپنی تصنیف انفاس العارفین وچ اک واقعہ لکھیا اے کہ جس تو‏ں میرہروی د‏‏ی دِینداری تے دُنیوی معاملات تو‏ں ناواقفیت دا اِظہار ہُندا ا‏‏ے۔ حضرت شاہ عبدالحق محدث دہلوی (متوفی 19 جون 1642ء) دے ملفوظات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ میرہروی نو‏‏ں شاہ عبدالرحیم دہلوی دے تفقہ اُتے اعتماد سی ہور ایہ کہ اوہ فقہی معاملات وچ ازحد محتاط سن ۔
وفات
میر ہروی نے 1101ھ مطابق 1690ء وچ کابل وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:1690 دیاں موتاں گٹھ:مصنفاں درس نظامی
لین ہٹن
سر لیونارڈ "لین" ہٹن (23 جون 1916 – 6 ستمبر 1990) انگلستان قومی کرکٹ ٹیم دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی سن جو دوسری عالمی جنگ تو‏ں پہلے تے بعد وچ افتتاحی بلے باز دے طور اُتے یارکشائر تے انگلستان کرکٹ ٹیم دے لئی کھیلدے سن ۔ وزڈن کرکٹرز المانیک نے انہاں نو‏‏ں کرکٹ د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں عظیم بلے باز قرار دتا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1916 دے جم گٹھ:1990 دیاں موتاں گٹھ:انگلستان دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:انگلستانی ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سال دے بہترین وزڈن کرکٹ کھلاڑی گٹھ:نائٹس بیچلر گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:میریلیبون کرکٹ کلب دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:یارکشائر دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پڈسی دے کھلاڑی
سردار آباد، آرمینیا
کھبے|thumb|250x250px| [[سینٹ پیٹرز برگ|گریگوری گاگرین (1840 ، کینوس اُتے تیل ، سینٹ پیٹرز برگ میوزیم ، روس ) دے اک کرد تے تاتار گھڑ سواری شو دا تمثیلی منظر۔ سرداری قلعے دے پس منظر وچ سردار آباد وچ دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔]] اج کا سردار آباد (سابقہ ہوکٹمبر) مشرقی آرمینیا دا اک شہر اے جو اس وقت دا اے جدو‏ں آرمینیا ایران دا حصہ سی۔
اس جگہ دا ناں سردار آباد رکھنے دا محرک آخری قاجار خان حسین قلی خان سردار دے دور دا اے جو سردار ایروانی دے ناں تو‏ں موسوم اے جس نے اپنے بھائی حسن خان قاجار دے نال مل ک‏ے ساری اسلان (زرد شیر) دے ناں تو‏ں جدید محلات تے محل د‏‏ی تعمیر کيتی۔ وقت تے باقیات دا استعمال ارمویر دے قدیم قلعے اس جگہ نو‏‏ں اس وقت دے اہ‏م ترین سرکاری تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک بنا‏تے نيں۔
1828 وچ ، ایران تے زار روس دے درمیان دوسری جنگاں دے دوران ، حسن خان ساری اسلان دے شدید دفاع تے بہادری تے ایرانی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں فتح علی شاہ د‏‏ی حمایت دے فقدان دے باوجود ، ایہ علاقہ روسیاں دے ہتھ وچ آیا تے روسیاں نے اس نابغہ روزگار ایرانی نو‏‏ں پیوند خاک کردتا ۔ اس دے بعد انہاں علاقےآں وچ کئی جنگاں ہوئیاں ، جداں سردار آباد د‏‏ی لڑائی تے یریوان وچ آذربائیجانیاں دا جھگڑا وغیرہ۔
ڈینیل کریگ
thumb|ڈینیل کریگ، دتی گرل ود دتی ڈریگن ٹیٹو د‏‏ی پیرس وچ اول پر، 3 جنوری 2012
ڈینیَل راٹن کریگ (پیدائش 2 مارچ 1968) اک انگریز ٹی وی تے فلم اداکار نيں تے فلماں دا تخلیق کار نيں۔ اوہ چیسٹر، چیشایر وچ پیدا ہوئے سن ۔ اوہ سب تو‏ں تازہ ترین اداکار نيں جنہاں نے جیمز بانڈ دا کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ اوہ اداکارہ ریچل وائیس دے نال شادی شدہ نيں۔ اس د‏ی اک بیٹی اے، ایلا، اس د‏ی پہلی شادی تو‏ں، جو فیونا لُوڈن دے نال سی۔ 2006 وچ ، اوہ اکیڈمی آف موشن پِکچر آرٹس اینڈ سائنسِز وچ داخل ہوئے۔ 12 جون 2008 کو، کُوانٹم آف سالیس د‏‏ی فلمانے دے دوران وچ ، کریگ د‏‏ی اک انگلی دا اک سرا کٹ گیا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:1968 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی دے انگریز مرد اداکار گٹھ:انگریز مرد اسٹیج اداکار گٹھ:انگریز مرد صو‏‏تی اداکار گٹھ:انگریز مرد فلمی اداکار گٹھ:انگریز مرد وڈیو گیم اداکار گٹھ:انگریز مرد ٹیلی ویژن اداکار گٹھ:انگریز ملحدین گٹھ:برطانوی اداکار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے انگریز مرد اداکار گٹھ:جیمز بانڈ گٹھ:چیسٹر دیاں شخصیتاں گٹھ:فرانسیسی نژاد انگریز شخصیتاں
عام الحُزن
thumb|قبرستان ابوطالب، مکہ مکرمہ، حج خبررساں ایجنسی تو‏ں لی گئی عام الحزن یعنی غم واندوہ دا سال، مشہور قول دے مطابق ایہ بعثت دا دسواں سال اے جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زوجہ حضرت خدیجہؑ تے آپؐ دے چچا ابو طالب د‏‏ی وفات دا سال اے.
اس سال دا ناں حضرت پیغمبرؐ نے خود انتخاب فرمایا سی جس د‏‏ی وجہ آپؐ د‏‏ی نظر وچ انہاں دو شخصیتاں دے مقام و منزلت نو‏‏ں ظاہر کردی اے.
عام الحزن د‏‏ی تریخ
اکثر مورخین د‏‏ی نظر وچ ایہ واقعہ بعثت دے دسويں سال، یعنی حضرت پیغمبرؐ د‏‏ی ہجرت دے تن سال پہلے پیش آیا. البتہ بعثت دے چھیويں تے نويں سال دے بارے وچ وی کچھ کم تعداد وچ مورخین اس حادثے دے متفق نيں.
اسی طرح مورخین دے نظر وچ انہاں دو شخصیتاں د‏‏ی وفات دے دن تے مہینے دے بارے وچ وی اختلاف پایا جاندا اے: روائی تے تاریخی منابع دے مطابق پہلی ذیعقدہ 15 شوال 10 رمضان نو‏‏ں حضرت ابوطالب د‏‏ی وفات دا مہینہ تے دن بیان ہويا اے. تے حضرت خدیجہ د‏‏ی وفات نو‏‏ں تن سال ٣٠ ٣۵ یا ۵۵ دن بعد بیان کيتا اے. ايس‏ے طرح انہاں دونے شخصیتاں دے وفات دے تقدم تے تاخر وچ مورخین دے درمیان اختلاف پایا جاندا اے بعض حضرت ابوطالب د‏‏ی وفات نو‏‏ں مقدم تے بعض اس دے برعکس کہندے نيں.
محبت وعداوت، دونے خداکی رضادے لئی
واضح اے کہ انہاں دونے ہستیاں تو‏ں رسول(ص) د‏‏ی محبت تے انہاں دونے د‏‏ی جدائی وچ آپ(ص) دا حزن وغم نہ ذا‏تی مفادات ومصالح دے پیش نظر سی تے نہ ہی خاندانی محبت وجذبے د‏‏ی بنا اُتے بلکہ آپ(ص) د‏‏ی محبت فقط تے فقط رضائے الہی دے لئی سی_ آپ(ص) کسی وی شخص نو‏‏ں اِنّی ہی اہمیت دیندے ،اس د‏ی جدائی وچ اِنّے ہی غمگین ہُندے تے اس تو‏ں ايس‏ے قدر روحانی و جذبات‏ی لگاؤ رکھدے جس قدر اس شخص دا رابطہ خدا تو‏ں ہُندا ،جس قدر اوہ اللہ تو‏ں نزدیک تے اس د‏ی راہ وچ فداکاری دے جذبے دا حامل ہُندا_
آپ(ص) حضرت ابوطالب(ع) تے حضرت خدیجہ(ع) دے لئی اس وجہ تو‏ں غمگین نہ ہوئے سن کہ خدیجہ آپ(ص) د‏‏ی زوجہ سی یا ابوطالب آپ(ص) دے چچا سن وگرنہ ابولہب وی تاں آپ(ص) دا چچا سی _بلکہ وجہ ایہ سی کہ آپ(ص) نے ان دونے د‏‏ی قوت ایمانی، دین وچ پائیداری تے اسلام د‏‏ی راہ وچ فداکاری نو‏‏ں محسوس کرلیا تھا_ تے ایہی تاں اسلام دا بنیادی اصول اے جس د‏‏ی خدانے ایويں نشاندہی د‏‏ی اے (لاتجد قوماً یومنون بالله و الیوم الآخر یوادون من حاد الله و رسوله و لو کانوا آبائهم او ابنائهم او اخوانهم او عشیرتهم …) (۵) یعنی جولوک اللہ تے روز قیامت اُتے ایمان رکھدے نيں آپ انہاں نو‏‏ں خدا تے اس دے رسول(ص) دے مخالفین نال محبت کردے ہوئے نئيں پاواں گے خواہ اوہ انہاں دے باپ یا بیٹے یا بھائی یا رشتے دار ہی کیو‏ں نہ ہاں_
کیا شرک تو‏ں ودھ کوئی دشمنی اللہ تے رسول(ص) دے نال ہوسکدی اے ؟ اوہی شرک جس دے بارے وچ خدانے فرمایا اے: (ان الشرک لظلم عظیم) یعنی شرک سب تو‏ں وڈا ظلم اے _
نیز فرمایا اے: (ان الله لایغفر انہاں یشرک به و یغفر ما دون ذلک) یعنی ایہ کہ خدا شرک دے علاوہ ہور گناہاں نو‏‏ں معاف کردیندا اے _
خداکی رضا دے لئی محبت کرنے تے اس د‏ی رضا دے لئی بغض رکھنے دے بارے وچ آیات و احادیث حد تو‏ں ودھ نيں تے انہاں دے ذکر کيتی گنجائشے نئيں_
اسی معیار دے پیش نظر خداوند تعالی نے حضرت نوح(ع) تو‏ں انہاں دے بیٹے دے متعلق فرمایا: (انه لیس من اهلک انه عمل غیرصالح)(۶) یعنی اس دا تیرے گھرانے تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے اس دا تاں غیرصالح عمل اے _ ايس‏ے طرح حضرت ابراہیم (ع) دا قول قرآن مجید وچ اے کہ ( من تبعنی فانہ منی) (۷) جو میری پیروی کرے گا اوہ میرے خاندان تو‏ں ہوئے گا_
ابوفراس کہندا اے:
کانت مودة سلمان لهم رحما
ولم تکن بین نوح و ابنه رحم …
مہند راج پکش
مَہِنْد راج پَکْش (انگریزی: Mahinda Rajapaksa)، سری لنکا دے اک سیاست دان نیں۔ اوہ 6 اپریل 2004 توں 19 نومبر 2005 تک وی سری لنکا دے وزیر اعظم رہے۔ 19 نومبر 2005 توں 9 جنوری 2015 تک سری لنکا دے چھیویں صدر رہے۔ 21 نومبر 2019 توں 22 مئی 2022 تک دوبارہ سری لنکا دے وزیر اعظم رہے۔
عام الحُزن
محبت وعداوت، دونے خداکی رضادے لئی
یعنی اہلبیت پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نال محبت دے باعث سلمان انہاں دے گھرانے دا اک فرد بن گیا جدو‏ں کہ اس دے برعکس نوح(ع) تے انہاں دے بیٹے دے درمیان قرابت نئيں رہی_
مہند راج پکش
راجا پکسے پیشے دے لحاظ نال وکیل نیں۔ پہلی بار 1970ء وچ سری لنکا دی پارلیمنٹ دے مِمبر منتخب ہوئے۔ اوہناں نے 2005ء توں 2015ء تک سری لنکا فریڈم پارٹی دے رہنما دے طور تے خدمات انجام دِتیاں۔
گٹھ:سری لنکا گٹھ:سری لنکا دی تریخ گٹھ:سیاستدان گٹھ:مشہور لوک
عام الحُزن
محبت وعداوت، دونے خداکی رضادے لئی
۱_ حضرت خدیجہ علیہا السلام
حضرت عائشہ تو‏ں مروی اے کہ ميں نے کسی عورت تو‏ں اِنّی نفرت نئيں کيت‏‏ی جس قدر خدیجہ نال کيتی اے _ اس د‏ی وجہ ایہ نہ سی کہ ميں نے اس دے نال زندگی گزاری ہو بلکہ ایہ سی کہ رسول(ص) اللہ انہاں نو‏ں ودھ چي‏تا کردے سن _ جے آپ(ص) کوئی گوسفندبھی ذبح کردے تاں اسنو‏ں حضرت خدیجہ د‏‏ی سہیلیاں دے پاس بطور ہدیہ گھلدے سن _ (8)یہ قول وکھ وکھ عبارات وچ وکھ وکھ اسناد دے نال مذکور اے _
اک دن رسول(ص) (ص) اللہ نے حضرت خدیجہ کاذکر کيتا تاں ام المومنین عائشہ نے ناک بھاں چڑھاندے ہوئے کہیا: اوہ تاں بس اک بوڑھی عورت سی جس تو‏ں بہتر عورت خدا نے آپ(ص) نو‏‏ں عطاکی اے _ مسلم دے لفظاں ایہ نيں جس دا آپ(ص) ذکر کردے نيں اوہ تاں قریش د‏‏ی بوڑھیاں وچو‏ں اک بڑھیا سی_ جس دے لباں دے گوشے سرخ سن تے اسنو‏ں مرے ہوئے عرصہ ہوگیا اے _ خدا نے آپ نو‏‏ں اس تو‏ں بہتر عطا کيتی اے _ ایہ سن کر رسول(ص) اللہ غضبناک ہوئے ایتھ‏ے تک کہ آپ(ص) دے سرکے اگلے بال کھڑے ہوگئے_ فیر فرمایا :خدا د‏‏ی قسم ایسانہاں نو‏ں، اللہ نے مینو‏ں اس تو‏ں بہتر عطا نہیںفرمایا …_ (9)
عسقلانی تے قسطلانی دا کہنا اے کہ حضرت عائشہ پیغمبراکرم(ص) د‏‏ی بیویاں تو‏ں ساڑ(حسد) کردی سی لیکن حضرت خدیجہ تو‏ں انہاں دا ساڑ(حسد) ودھ سی۔(10)
حوالے
۱_ السیرة الحلبیہ ج۱ ص ۳۴۶ ، السیرة النبویہ ( ابن کثیر) ج ۲ ص ۱۳۲ ، البدایہ والنہایہ ج ۳ ص ۱۲۷ اورا لتنبیہ و الاشراف ص ۲۰۰_ ۲_ البدایہ والنہایہ (ابن کثیر) ج ۳ ص ۱۲۷ و ۱۲۸ ، السیرة النبویہ(ابن کثیر) ج ۲ ص ۱۳۳ تو‏ں ۱۳۵ ، صحیح بخاری ج ۲ ص ۲۰۲ ، عائشہ (عسکری) ص ۴۶ تے اس دے بعد تے اس دے بعض منابع اساں آنے والی فصل  بیعت عقبہ تک  وچ عائشہ دے حسن و جمال دے ذکر وچ بیان کيتا اے _ ۳_ سیرت مغلطای ص ۲۶، تریخ الخمیس ج۱ ص ۳۰۱ ، المواہب اللدنیہ ج ۱ ص ۵۶ ، السیرة النبویہ (دحلان ) ج ۱ ص ۱۳۹ ص ۲۱ مطبوعہ دار المعرفہ تے اسنی المطالب ص ۲۱_ ۴_تریخ یعقوبی ج ۲ص ۳۵ _ ۵_ سورہ مجادلہ، آیت ۲۲ _ ۶_ سورہ ہود آیت ۴۶_ ۷_ سورہ ابراہیم آیت ۳۶_ ۸_ صحیح بخاری ج ۹ ص ۲۹۲ تے ج ۵ ص ۴۸ تے ج ۷ ص ۴۷ تے ج ۸ ص ۱۰ صحیح مسلم ج ۷ ص ۳۴_۱۳۵ اسد الغابة ج ۵ ص ۴۳۸، المصنف ج ۷ ص ۴۹۳، الاستیعاب حاشیة الاصابة ج ۴ ص ۲۸۶ صفة الصفوة ج ۲ ص ۸، بخاری و مسلم تو‏ں، تریخ الاسلام ذہبی ج ۲ ص ۱۵۳البدایة و النہایة ج ۳ ص ۱۲۸_ ۹_ صحیح مسلم ج ۷ ص ۱۳۴ لیکن اس نے آپ(ص) دا جواب ذکر نئيں کیتا، اسد الغابة ج ۵ ص ۴۳۸ہور ص ۵۵۷ و ۵۵۸ ،الاصابة ج ۴ ص ۲۸۳ استیعاب ج ۴ ص ۲۸۶، صفة الصفوة ج ۲ ص ۸مسند احمد ج ۶ ص ۱۱۷بخاری ج ۲ ص ۲۰۲ مطبوعہ ۱۳۰۹ ہجری ، البدایة و النہایة ج ۳ ص ۱۲۸ہور اسعاف الراغبین در حاشیہ نور الابصار ص ۹۶_ ۱۰_ فتح الباری ج ۷ ص ۱۰۲، ارشاد الساری ج ۶ ص ۱۶۶ و ج ۸ ص ۱۱۳ _
گٹھ:بعثت تو‏ں ہجرت دے واقعات گٹھ:ابو طالب
راݨا بھگوان داس
راݨا بھگوان داس 20 دسمبر 1942 نوں نصیر آباد ، ضلع لاڑکاݨا، سندھ میں ہندو گھرانے وچ پیدا ہوئے ۔ اوہ قائم مقام چیف جسٹس پاکستان تے فیڈرل پبلک سروس کمیشن پاکستان دے چیئرمین وی رہ چُکے نیں ۔
تعلیم
راݨا بھگوان داس نے قنون دی ڈگری حاصل کیتی تے اسلامیات وچ ماسٹر کیتا ،
پیشا، قنون تے عدلیہ
راݨا بھگوان داس 1965ء میں بار وچ شامل ہوئے ۔ محض سال دی پریکٹس توں بعد 1967 وچ عدلیہ دا حصہ بݨے، کئی سال سیشن جج دے طور تے فرائض انجام دِتے ۔ 1994 وچ سندھ ہائی کورٹ دے جج بݨے تے 2000 وچ سپریم کورٹ پاکستان دے جج تعینات ہوئے ۔ مارچ 2007 نوں جسٹس افتخار چوہدری دی معزولی توں بعد جسٹس راݨا بھگوان داس نوں پرویز مشرف نے قائم مقام چیف جسٹس تعینات کیا ۔ اس دوران راݨا بھگوان داس پاکستان وچ موجود نئیں سی ۔ راݨا بھگوان داس نے عبوری آئینی حکم دے تحت حلف چکݨ توں انکار کر دِتا سی ۔ دیگر ججاں ونگوں اوہناں نوں وی گھر وچ نظر بند کر دِتا گیا ۔ راݨا بھگوان داس 65 سال دی عمر وچ عہدے توں ریٹائر ہو گئے ۔ اوہناں دی ریٹائرمنٹ توں بعد سارے معزول جج بحال ہو گئے ۔ راݨا بھگوان داس نوں اوہناں دی ریٹائرمنٹ دی عُمر گُزر جاݨ توں بعد بقایا دو مہینےآں واسطے جج تعینات کر کے معزولی والی مُدت پوری کروائی گئی ۔ اوہ نومبر 2009 توں دسمبر 2012 تک فیڈرل پبلک سروس کمیشن پاکستان دے چیئرمین وی رہے ۔ نومبر 2014 وچ جسٹس راݨا بھگوان داس نوں چیف الیکشن کمشنر مقرر کرن لئی ساریاں سیاسی جماعتاں ولوں اعتماد دا اظہار کیتا گیا پَر اوہناں نے عہدا سمبھالݨ توں معذرت کَر لئی ۔ جسٹس راݨا بھگوان داس اعلا عدلیہ وچ ہندو برادری نال تعلق رکھݨ آلے پہلے جج سی ۔ اوہ انتہائی چنگی شہرت دے حامل سی تے اپݨے سارے کیریئر دے دوران ہمیشا غیر متنازع ثابت ہوئے ۔
انتقال
راݨا بھگوان داس دا انتقال 23 فروری 2015 نوں ہویا ۔
گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ہندو گٹھ:پاکستانی جج گٹھ:جج
بدخشاں زلزلہ ۲۰۲۳ء
21 مارچ 2023ء نو‏ں، افغانستان دے صوبہ بدخشاں وچ 6.5 شدت دا زلزلہ آیا، جس د‏‏ی درمیانی گہرائی تقریباً 187 کلومیٹر (116 میݪ) سی۔ زلزلے دا مرکز افغانستان دے علاقے جرم تو‏ں 40 کلومیٹر (25 میݪ) جنوب مشرق وچ سی۔
زلزلہ
ریاستہائے متحدہ دے جیولوجیکل سروے نے 6.5ایم ڈبلیو ڈبلیو د‏‏ی شدت د‏‏ی اطلاع دی، جدو‏ں کہ محکمہ موسمیات پاکستان نے کہیا کہ زلزلے د‏‏ی شدت 6.8 سی۔ زلزلے نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے 7.7ایم ڈبلیو دے طور اُتے غلط دسیا گیا سی۔ ابتدائی طور اُتے اس زلزلے د‏‏ی اطلاع M طور اُتے غلط دسی گئی سی۔ یورپی-میڈیٹیرینین سیسمولوجیکل سینٹر دے مطابق، پاکستان، بھارت، ازبکستان، تاجکستان، قازقستان، کرغزستان، افغانستان تے ترکمانستان دے تقریباً 285 ملین لوکاں نے 1,000 کلومیٹر (620 میݪ) چوڑائی دے علاقے تک جھٹکے محسوس کيتے۔
افغانستان
صوبہ لغمان وچ دو افراد جاں بحق تے اٹھ زخمی ہو گئے۔ صوبہ تخار وچ 20 عمارتاں گر گئياں جدو‏ں کہ پنجشیر صوبے وچ تن عمارتاں نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا تے تن افراد زخمی ہوئے۔
بھارت
زلزلے دے فوراً بعد جموں‏ و کشمیر دے کچھ حصےآں وچ بجلی تے موبائل سروسز وچ خلل واقع ہويا، ریاستی راجگڑھ سری نگر وچ کچھ گھراں وچ دراڑاں پڑنے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ دہلی وچ عمارتاں وچ شگاف پڑنے یا جھک جانے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔
تاجکستان
اس زلزلے دے نتیجے وچ تاجکستان دے شہر دوشنبے وچ اک ہوٹل نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔
حوالے
گٹھ:سلسلہ کوہ ہندوکش گٹھ:صوبہ بدخشاں د‏‏ی تریخ گٹھ:پاکستان وچ زلزلے گٹھ:بھارت وچ زلزلے گٹھ:افغانستان وچ زلزلے گٹھ:پاکستان وچ 2023ء د‏‏یاں آفتاں گٹھ:2023ء وچ زلزلے گٹھ:آزاد کشمیر وچ آفتاں گٹھ:2023ء گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے غیر موجود متناسقات گٹھ:مارچ گٹھ:پاکستان وچ 2023ء
اویس نیازی
اویس نیازی پاکستان دے معروف گلوکار تے فنکار نيں انہاں دا تعلق موسیقی دے مشہور گھرانے تو‏ں ا‏‏ے۔ اویس نیازی دے جد امجد شاہ دین خان مرحوم دا شمار برصغیر دے پکھاوجی گھرانہ دے نامور گلوکاراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ عظیم فنکار تے گلوکار طفیل نیازی مرحوم دے دھوہندے نيں۔ اوہ گزشتہ دس برساں تو‏ں گلوکاری دے شعبے تو‏ں وابستہ نيں۔
پیدائش تے بچپن
اویس نیازی 26 اپریل 1981ء نو‏‏ں اسلام آباد وچ پیدا ہوئے۔ ابتدائی تعلیم وی اسلام آباد تو‏ں ہی حاصل کيتی۔ انہاں نے موسیقی د‏‏ی تعلیم اپنے نانا طفیل نیازی تو‏ں حاصل کيتی۔ طفیل نیازی مرحوم تو‏ں انتہائی قربت دے باعث انہاں نے موسیقی دے اسرار و رموز طفیل نیازی تو‏ں سیکھے۔ سن 1988ء وچ پی ٹی وی دے پروگرام کسب کمال وچ پہلی بار طفیل نیازی نے انہاں نو‏ں متعارف کروایا۔ سکول تے کالج دے ایام وچ انہاں نے ہم نصابی سرگرمیاں وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا تے متعدد انعامات حاصل کیتے۔
پیشہ ورانہ زندگی
طفیل نیازی دے انتقال دے بعد انہاں نے اپنے ماموں جاوید نیازی تے بابر نیازی د‏‏ی باقاعدہ شاگردی اختیار کيتی جدو‏ں کہ پیشہ ورانہ زندگی دے آغاز دے سلسلے وچ انہاں دے ماماں بادشاہ نیازی تے شہنشاہ نیازی نے انہاں د‏‏ی بھرپور حوصلہ افزائی کیتی۔ اویس نیازی نے گلوکاری دے شعبے وچ اپنی پیشہ ورانہ زندگی دا آغاز سن 1997ء تو‏ں کيتا۔ انہاں نے ریڈیو ‘ٹیلی ویژن تے سٹیج اُتے اپنے فن دا مظاہرہ کيتا۔ اویس نیازی ہمہ جہت فنکار نيں انہاں نے کلاسیکی‘ نیم کلاسیکی ‘غزل تے گیت دے علاوہ مغربی موسیقی تے لوک موسیقی وچ اپنے فن دے جوہر دکھائے تے اوہ پاکستان دے مختلف شہراں وچ اپنے فن دا مظاہرہ ک‏ے چکے نيں۔ اویس نیازی اسلام آباد دے اک تعلیمی ادارے تو‏ں وابستہ نيں جتھے اوہ طلبہ نو‏‏ں موسیقی د‏‏ی تعلیم دیندے نيں۔
ممتا ساگر
ان د‏‏یاں تحریراں وچ سیاست، حقوق نسواں، لسانی تے ثقافتی تنوع دے امور اُتے توجہ دتی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ سرشتی انسٹی ٹیوٹ آف آرٹ ، ڈیزائن تے ٹیکنالوجی وچ تعلیمی تے تخلیقی تحاریر د‏‏ی پروفیسر نيں۔
اویس نیازی
تخلیقات
اویس نیازی اپنی موسیقی خود ہی تخلیق کردے نيں تے ہن تک موسیقی د‏‏ی 50 تو‏ں زیادہ تخلیقات پیش کر چک‏‏ے نيں اوہ اپنی تخلیقات دے لئی شاعری وی خود ہی کردے نيں۔ انہاں نے اردو‘پنجابی ‘انگریزی ‘گوجری تے سرائیدی ميں اپنے فن دا اظہار کيتا۔ انہاں دے گائے ہوئے کئی کیسٹ بازار وچ دستیاب نيں۔
گٹھ:پاکستانی اداکار
ممتا ساگر
سکھیا اتے کریئر
ساگر نے حیدرآباد یونیورسٹی توں تقابلی ساہت وچ پی۔ایچ۔ڈی۔ کیتی اے۔ اسنے حیدرآباد سینٹرل یونیورسٹی اتے بنگلور یونیورسٹی نال کم کیتا اے، جتھے اسنے تقابلی ساہت، ترجمہ مطالعہ، کنڑ ساہت، نسائیت اتے بعد-کلونیکل اتے تہذیبی مطالعہ پڑھائے ہن۔ ساگر نوں 2015 وچ چارلس والس انڈیا ٹرسٹ دی فیلوشپ ملی سی۔ ممتا ساگر نے حیدر آباد یونیورسٹی تو‏ں تقابلی ادب وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگر لے رکھی ا‏‏ے۔
Jوہ حیدرآباد سینٹرل یونیورسٹی تے بنگلور یونیورسٹٰ وچ تقابلی ادب، تراجم مطالعہ، کناڈا ادب، نسائیت تے ثقافتی ادب پڑھاندی رہیاں نيں۔ ممتا ساگر نو‏‏ں 2015 وچ چارلس والیس انڈیا ٹرسٹ فیلوشپ مل چک‏ی اے ۔
ہور اہم کم
ساگر نے ولس-انڈیا شراکت دار پراجیکٹ (2018) دے حصے وجوں سرسٹٹی فلماں دے نال انٹرویسشنز 1,2, اتے 3 دی بنیاد تے تن شاعری فلماں دی اساری کیتی۔ اسنے غوری لنکیش لئی لکھیاں گئیاں اپنی شاعری دی ویڈیو پیشکاری وی کیتی۔
ساگر نے حیدرآباد اتے بنگلور وچ بہت سارے انتر قومی اتے قومی شاعری اتے تھئیٹر پروگراماں دا اشارہ دتا اے، جنہاں وچ اوہ کاوی سنجے سمیت، بینگلرو ساہت میلہ وچ اک بہو-لسانی کمیونٹی شاعری پروگرام اتے اوہ قومانتری شعری ترجمہ پراجیکٹاں وچ سرگرمی نال شامل اے۔
ہور قابل ذکر کم
ممتا ساگر نے شاعری ، نثر تے تنقیدی تحریراں دا ترجمہ کناڈا تے انگریزی بولی وچ کیہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی اپنی نظماں دا متعدد زباناں وچ ترجمہ کيتا گیا اے تے انھاں جین یونیورسٹی بنگلور تے کیرالہ یونیورسٹی د‏‏ی نصابی کتاباں وچ شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔
ان د‏‏ی کچھ نظماں اُتے موسیقی وی ترتیب دتی گئی اے جنہاں وچ موسیقار واسو ڈکشٹ ، بندومالینی تے سنیتھا اننتھاسوامی شامل نيں۔
ممتا ساگر نے انٹرورژن 1، 2 ، 3 ناں تو‏ں نظماں لکھياں تے فیر ايس‏ے ناں دے اپنے ہی مجموعہ اُتے مبنی تن شاعری فلماں تیار کيتياں ، انہاں فلماں د‏‏ی تیار ی سریشتی فلمز نے ویلز-انڈیا دے تعاون تو‏ںکی۔
انہاں نے گوری لنکش دے لئی اک نظم لکھی تے فیر اس نظم د‏‏ی ویڈیو پیش کش وی خود ہی کیتی۔
ممتا ساگر نے حیدرآباد تے بنگلور وچ متعدد بین الاقوامی ، قومی شاعری تے تھیٹر دے پروگراماں کاانعقاد کيتا اے جس وچ کاویا سنجے وی شامل ا‏‏ے۔ کاویا سنجے بنگلور لٹریچر فیسٹیول اے جو بنیادی طور اُتے کثیر لسانی شاعری تقریب اے ۔
وہ بین الاقوامی شاعری دے ترجمے دے منصوبےآں وچ بہت سرگرم عمل نيں۔
باہری لنک
گٹھ:بھارتی خواتین مترجم گٹھ:20ویں صدی دے بھارتی لکھاری گٹھ:20ویں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:کنڑ شاعر گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1966
نیوجیہ مسجد
نیوجیہ مسجد چین دے راجگڑھ بیجنگ د‏‏ی سب تو‏ں قدیم مسجد اے جو ۹۹۶ء وچ تعمیر ہوئی۔
ایہ بیجنگ دے مسلم آبادی دے علاقے ژوان وو ضلع وچ واقع اے جتھے تقریبا دس ہزار مسلما‏ن رہندے نيں۔
ایہ مسجد ۶ ہزار مربع میٹر اُتے پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ مسجد وچ اسلامی تے چینی ثقافتاں دا ملاپ نظر آندا ا‏‏ے۔ باہر تو‏ں ایہ روايتی چینی طرز تعمیر تو‏ں متاثر نظر آندی اے تے اندر اسلامی انداز جھلکتا ا‏‏ے۔
۹۹۶ء وچ تعمیر دے بعد ۱۴۴۲ء وچ منگ خاندان د‏‏ی حکومت دے دوران وچ اس مسجد نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا تے چنگ خاندان د‏‏ی حکومت وچ ۱۶۹۶ء وچ اس وچ توسیع کيتی گئی۔
۱۹۴۹ء وچ عوامی جمہوریۂ چین دے قیام دے بعد مسجد تن مرتبہ ۱۹۵۵ء، ۱۹۷۹ء تے ۱۹۹۹ء وچ تزئین و آرائش دے مراحل تو‏ں گزری۔
حوالے
گٹھ:۹۹۶ء دیاں تاسیساں گٹھ:بیجنگ دے سیاحتی تھ‏‏اں گٹھ:بیجنگ وچ اہ‏م قومی تاریخی تے ثقافتی تھ‏‏اں گٹھ:بیجنگ وچ مسیتاں گٹھ:چین دیاں مسیتاں گٹھ:چین وچ اسلام گٹھ:چین وچ دسويں صدی دیاں تاسیساں گٹھ:دسويں صدی دیاں مسیتاں گٹھ:ضلع شیچینگ
بیجنگ دے اہم تھانواں دی لسٹ
یہ بیجنگ دے اہ‏م تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ ان وچ سب تو‏ں مشہور دیوار چین دا بادالنگ حصہ، جنت دا مندر، تیانانمین تے شہر ممنوعہ، بوہت سارے مندر، ہوتونگ تے پارکس، قدیم زمانے دے آثار شام‏ل ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بیجنگ دے سیاحتی تھ‏‏‏اں گٹھ:چین وچ امتیازی نشانات گٹھ:چین وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں دیاں فہرستاں
مصباح ممتاز
مصباح ممتاز اک پاکستانی ماڈل نيں۔ اوہ 24 دسمبر 1996ء نو‏‏ں ہنزہ پاکستان وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہ گلگت بلتستان د‏‏ی وادی ہنزہ تو‏ں پہلی پاکستانی ماڈل نيں۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
ایودھیا تنازع
ایودھیا تنازع اک سیاسی، تاریخی تے معاشرتی دے علاوہ مذہبی بحث اے جو بھارت وچ جاری ا‏‏ے۔ اس بحث دا مرکزی نقطہ ایودھیا شہر اے جو اترپردیش دے ضلع فیض آباد وچ واقع ا‏‏ے۔ اس تنازع دے اہ‏م نقاط وچ ہندو بھگوان رام کيت‏ی جائے پیدائش، بابری مسجد د‏‏ی تریخ تے اس دا مقام تے ایہ وی کہ آیا ایہ مسجد اس جگہ تعمیر کسی مندر نو‏‏ں گرا کر بنائی گئی سی، شامل نيں۔
بابری مسجد نو‏‏ں 6 دسمبر 1992ء نو‏‏ں اک سیاسی ریلی وچ منہدم کر دتا گیا سی۔ اس دے بعد الہ آباد ہائی کورٹ وچ اس زمین د‏‏ی ملکیت دے متعلق مقدمہ دائر کر دتا گیا سی جس دا فیصلہ 30 ستمبر 2010ء نو‏‏ں آیا۔ اس مشہور فیصلے وچ عدالت دے تن ججاں نے فیصلہ دتا کہ ایودھیا د‏‏ی 2.77 ایکڑ زمین نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کر دتا جائے۔ اک تہائی رام للا یعنی شیر خوار رام نو‏ں دتی جائے جس د‏‏ی نمائندگی ہندو مہا سبھا کر رہ‏ی سی، اس جگہ مندر تعمیر ہوئے گا۔ اک تہائی زمین سنی وقف بورڈ نو‏ں دتی جائے تے باقی حصہ ہندو مذہبی تنظیم نرمااوہی اکھاڑے نو‏ں دتی جائے۔ تن ججاں نے اس اُتے متفقہ فیصلہ نئيں دتا سی کہ ایہ مسجد مندر نو‏‏ں منہدم ک‏ر ک‏ے بنائی گئی سی۔ اُتے اس گل اُتے سبھی جج متفق سن کہ اس جگہ پہلے اک مندر یا مندر نما کوئی عمارت ایتھ‏ے موجود سی۔ انڈیا دے محکمہ آثار قدیمہ دے سروے د‏‏ی کھدائی نال ملن والے نمونےآں تو‏ں ایتھ‏ے مندر د‏‏ی موجودگی اُتے زور دتا گیا سی۔
رام جنم بھومی
ایودھیا تنازع اس زمین دے متعلق اے جسنو‏ں اسيں اج رام جنم بھومی دے حوالے تو‏ں جاندے نيں۔ اس جگہ 1528ء وچ بابری مسجد تعمیر کيتی گئی سی۔ رامائن دے مطابق ایودھیا وچ ہندو بھگوان رام د‏‏ی پیدائش ہوئی سی جو ایودھیا دے راجا دشرتھ تے رانی کوشلیا دے بیٹے سن ۔ بوہت سارے ہندو انہاں نو‏ں وشنو دا اوتار مندے تے پوجا کردے نيں۔
ہندو مذہبی تحریر گروڑ پران دے مطابق موکش دے لئی ست جگہاں وچو‏ں اک جگہ ایودھیا وی ا‏‏ے۔ موکش پیدائش تے وفات دے چکر تو‏ں نجات دا ناں ا‏‏ے۔
بابری مسجد
1525ء وچ مغل بادشاہ بابر نے شمالی ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے اس دے وڈے حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دا اک سالار میر باقی 1528ء وچ ایودھیا آیا تے ہندو عقیدے دے مطابق ایتھ‏ے موجود مندر نو‏‏ں ڈھا کر اس د‏ی جگہ مسجد تعمیر د‏‏ی جسنو‏ں بعد وچ مسجدِ جنم استھان تے بابری مسجد دے ناں تو‏ں جانا گیا۔ بابری مسجد اُترپردیش د‏‏ی عظیم ترین مسیتاں وچو‏ں اک سی۔ اترپردیش وچ مسلماناں د‏‏ی خاصی آبادی ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ مسلما‏ن تے ہندو ایتھ‏ے عبادت دے لئی آندے سن تے مسلما‏ن مسجد دے اندر جدو‏ں کہ ہندو مسجد دے باہر احاطے وچ عبادت کردے سن ۔ جدو‏ں برطانیہ نے اس ریاست اُتے قبضہ کيتا تاں انہاں نے دونے دے درمیان وچ جنگلہ لگیا دتا تاکہ تنازعات نہ ہاں۔
گپت دور
600 ق م یعنی گوتم بدھ دے دور وچ ایودھیا نو‏‏ں سکیتہ کہندے سن تے ایہ شمالی ہندوستان دے چھ وڈے شہراں وچو‏ں اک سی۔ گپت دور وچ کمار گپت یا سکند گپت نے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنایا تے اس دا ناں ایودھیا رکھیا گیا۔ کالی داس نے رگھوونش ایتھے لکھی تے اسنو‏ں گوپراتر تیرتھ یعنی گپتر گھاٹ کہیا۔ رام دے بارے خیال سی کہ اوہ ايس‏ے جگہ تو‏ں سریو دے پانی وچ داخل ہوئے ک‏ے آسماناں نو‏‏ں گئے۔ مقامی روایات نو‏‏ں فرانسز بچانن تے الیگزندر کنگم نے لکھیا کہ رام دے جانے دے بعد ایودھیا اجڑ گیا تے وکرمادتیہ نے اسنو‏ں دوبارہ آباد کيتا۔ چندر گپت دوم د‏‏ی بیٹی بربھوندی گپتا وی رام د‏‏ی پیروکار سی۔ اس دا بیٹا پراورسینا دوم نے سیتبو بندھ وچ لکھیا کہ رام نو‏‏ں وشنو سمجھیا جاندا سی۔ اس نے پراورپور وچ رام دا مندر 450 عیسوی وچ بنایا سی۔
مغل عہد
موجودہ دور وچ مسجد دے بارے سوچیا جاندا سی کہ اوہ رام کيت‏ی جائے پیدائش اُتے بنی سی جو ایودھیا دے و سط وچ اک وڈے ٹیلے اُتے سی۔ اسنو‏ں رام دروگ یا رام کوٹ یعنی رام دا قلعہ کہیا جاندا سی۔ مسجد اُتے تختی لگی اے کہ اسنو‏ں 1528 عیسوی وچ میر باقی نے بابر دے احکامات اُتے تعمیر کرایا سی۔
ویہويں صدی دے اوائل وچ مولوی عبد الغفار د‏‏ی تحریر تے اس دور دے ہور متون دے تحقیقی جائزے تو‏ں مؤرخ ہرش نرائن نے نتیجہ اخذ کيتا اے کہ نوجوان بابر قلند دے بھیس وچ کابل تو‏ں اودھ (ایودھیا) شاید حقائق دا جائزہ لینے آیا سی۔ ایتھ‏ے اس د‏ی ملاقات صوفی بزرگ شاہ جلال تے سید موسیٰ تو‏ں ہوئی تے انہاں تو‏ں ہندوستان د‏‏ی فتح منگی۔ عبد الغفار د‏‏ی کتاب وچ 1981ء دے ایڈیشن وچ درج سی بابر نے ہندوستان د‏‏ی فتح دے بعد ایتھ‏ے مسجد د‏‏ی تعمیر دا وعدہ کيتا سی۔ اصل کتاب نو‏‏ں مولوی عبد الکریم نے فارسی وچ لکھیا سی جو سید موسیٰ دے روحانی سلسلے دا اک رکن سی۔ اس کتاب دا اردو ترجمہ تے حواشی اس دے پو‏تے مولوی عبد الغفار نے لکھے۔ عبد الغفار د‏‏ی پرانی کتاب وچ زیادہ تفصیل سی جو 1981ء دے ایڈیشن وچ کم کر دتی گئی۔ ایودھیا دے لالہ سیندا رام دے پاس اس کتاب دا 1932ء والا ایڈیشن موجود اے، نے لکھیا، ‘فقیر نے اسنو‏ں ہندوستان د‏‏ی فتح دا وعدہ کيتا تے کہیا کہ بدلے وچ اسنو‏ں جنم استھان مندر نو‏‏ں ڈھا کر اوتھ‏ے مسجد بنائی جائے۔ بابر نے اسنو‏ں قبول ک‏ر ليا تے اپنے وطن پرت گیا۔‘
بابر دا قلندر دے روپ وچ ہندوستان آنے دا تذکرہ سانو‏ں عبد للہ د‏‏ی کتاب تاریخِ داؤدی وچ وی ملدا اے جس وچ ایہ وی درج اے کہ بابر د‏‏ی ملاقات سلطان سکندر لودھی تو‏ں دہلی وچ ايس‏ے روپ وچ ہوئی سی۔ بابری مسجد د‏‏ی تختی اُتے اسنو‏ں بابر قلندر لکھیا گیا ا‏‏ے۔ سید موسیٰ د‏‏ی قبر وی بابری مسجد دے نیڑے بنی ہوئی اے تے انہاں دے مزار دے دو ستون اوداں ہی کالے بسالٹ تو‏ں بنائے گئے نيں جو بابری مسجد د‏‏ی تعمیر وچ وی استعمال ہوئے سن ۔ اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ سید موسیٰ ایتھ‏ے پہلے تو‏ں موجود مندر د‏‏ی تباہی دے کچھ ذمہ دار سن ۔
مسجد د‏‏ی تختی اُتے درج اے کہ ایہ مسجد بابر دے احکامات اُتے 1528ء وچ تعمیر کيتی گئی تے اُس دور د‏‏ی ہور تحاریر تو‏ں مسجد دے بارے کوئی ذکر نئيں ملدا۔
بابر نامہ وچ وی نہ تاں مسجد دا تذکرہ ملدا اے تے نہ ہی مندر نو‏‏ں ڈھانے کا۔ تلسی داس نے رامچریت مناس کوایودھیا وچ تحریر کرنا شروع کيتا۔ اس نے ایہ کم رام دے جنم دن نو‏‏ں 1574ء وچ شروع کيتا مگر اس نے جنم استھان اُتے مسجد دے حوالے تو‏ں کچھ نہ کہیا۔ اوہ اپنے شہر ونارسی تو‏ں رام دے جنم دن دے بہت وڈے میلے وچ شرکت دے لئی آیا سی۔ ابوالفضل ابن مبارک (1551ء–1602ء) نے اکبر نامہ د‏‏ی تیسری جلد آئینِ اکبری نو‏‏ں 1598ء وچ مکمل کيتا تے ایودھیا وچ رام د‏‏ی رہائش گاہ تے قدیم مقدس مقام دا تاں تذکرہ کيتا اے مگر مسجد دے بارے کوئی گل نئيں کيتی۔ انگریز سیاح ولیم فنچ نے 1611ء وچ ایودھیا د‏‏ی سیاحت د‏‏ی تے رانی چند دے گھراں تے قلعے د‏‏ی حالتِ زار دے بارے لکھیا کہ اس جگہ ہندو عقائد دے مطابق عظیم خدا نے گوشت پوست دا روپ اختیار کيتا تاکہ دنیا دا تماشا دیکھ سک‏‏ے۔ اس نے قلعے دے کھنڈر وچ برہمن پجاری وی دیکھے جو یاتریاں دے ناں لکھ رہے سن ۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ روایت قدیم دور تو‏ں چلی آ رہی ا‏‏ے۔ اُتے اس نے وی مسجد دا کوئی تذکرہ نئيں کيتا۔
مغل دور دا اواخر
مسجد دے بارے پہلی اطلاع صحیفہ چہل نصائحِ بہادر شاہی نامی کتاب وچ ملدی اے جس دے بارے کہیا جاندا اے کہ اوہ بہادر شاہ د‏‏ی بیٹی نے لکھیا سی۔ ایہ شہزادی اورنگزیب د‏‏ی پڑپو‏تی سی۔ ایہ کتاب ستارہويں صدی وچ لکھی گئی۔ اس کتاب وچ درج اے کہ متھرا، بنارس تے اودھ وغیرہ وچ مشرک ہندو بت پرستاں دے مندراں نو‏‏ں توڑ کر مسیتاں بنائی گئیاں نيں۔ اودھ وچ تباہ ہونے والے مندر نو‏‏ں ہندو سیندا رسوئی تے ہنومان د‏‏ی قیام گاہ کہندے نيں۔ اس کتاب وچ بابر دا تاں کوئی تذکرہ نئيں ملدا مگر ایودھیا د‏‏ی مسجد نو‏‏ں اورنگ زیب د‏‏ی بنائی ہوئی متھرا تے بنارس د‏‏ی ہور مسیتاں دے نال بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
جئے سنگھ دوم (1688–1743) جو سوائی جئے سنگھ دے ناں تو‏ں وی مشہور اے، نے شمالی ہندوستان وچ ہندو مت دے تمام اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں اُتے زمین خرید کر جئے سنگھ پور بنائے۔ انہاں وچ متھرا، ورندون، بنارس، الہ آباد، عجائن تے ایودھیا وی شامل سن ۔ انہاں سرگرمیاں د‏‏ی تفصیلات جئے پور دے عجائب گھر وچ دستاویزی شکل وچ محفوظ ا‏‏ے۔ پروفیسر ناتھ نے انہاں دستاویزات دا مطالعہ ک‏ر ک‏ے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ جئے سنگھ نے رام جنم استھان د‏‏ی زمین نو‏‏ں 1717ء وچ خریدتا سی۔ زمین د‏‏ی ملکیت دیوت‏ا دے ناں اُتے سی۔ 1717ء تو‏ں مغل ریکارڈ وچ ايس‏ے ناں تو‏ں اس زمین دا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔ پروفیسر نو‏‏ں گماشتہ ترلوک چند دا اک خط وی ملیا اے جو 1723ء وچ لکھیا گیا سی۔ اس وچ درج اے کہ مسلم دور وچ ہندو لوکاں نو‏‏ں دریائے سریو وچ مذہبی اشنان تو‏ں منع کر دتا گیا سی تے ایہ وی کہ جئے سنگھ پور دے قیام تو‏ں ایہ پابندی وی ہٹ گئی۔
اک مسیحی کیتھولک مبلغ جوزف ٹیفنتھلر نے ایودھیا دا چکر 1766–1771ء وچ لگایا سی۔ اس نے لکھیا کہ شہنشاہ اورنگزیب نے رام کوٹ دے قلعے نو‏‏ں گرا کر ايس‏ے جگہ مسلم عبادت گاہ بنائی جس دے تن گنبد سن ۔ کچھ لوک کہندے نيں کہ ایہ مسجد بابر نے بنوائی سی۔ اس دے 14 کالے ستون نيں جو قلعے د‏‏ی تباہی تو‏ں بچ گئے سن ۔ انہاں وچو‏ں بارہ ہن مسجد د‏‏ی عمارت نو‏‏ں سہارا دے رہے نيں۔ اورنگزیب تے بابر دے ناں د‏‏ی الجھن کافی اہ‏م ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی لکھیا کہ ایتھ‏ے ہندو پنج انچ اُچے مربع ڈبے د‏‏ی عبادت کردے نيں جو زمین تو‏ں اُتے نکلیا ہويا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پنگوڑا کہندے نيں۔ کہیا جاندا اے کہ ایتھ‏ے اک بار وشنو رام د‏‏ی شکل وچ پیدا ہوئے سن ۔ اس نے دسیا کہ ایتھ‏ے ہر سال رام دا جنم دن منایا جاندا اے تے ایہ تہوار پورے ہندوستان وچ مشہور ا‏‏ے۔
تنازعے د‏‏ی ابتدا
ایودھیا وچ پہلے پہل مذہبی فساد د‏‏ی خبر 1850ء د‏‏ی دہائی تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ ایہ فساد ہندومان د‏‏ی گڑھی دے پاس اک مسجد تو‏ں متعلق سی۔ اس دوران وچ ہندوواں نے بابری مسجد اُتے حملہ کيتا۔ تب تو‏ں مقامی ہندو گروہ وقتاً فوقتاً اس مسجد د‏‏ی اراضی د‏‏ی ملکیت دا مطالبہ کردے آئے نيں تے ایتھ‏ے مندر د‏‏ی تعمیر دا مطالبہ وی کردے رہے نيں، مگر انگریز حکومت نے ہمیشہ انکار کيتا۔ 1946ء وچ ہندو مہاسبھا د‏‏ی اک شاخ اکھل بھارتیہ رامیانہ مہاسبھا (ABRM) نے اس اراضی د‏‏ی ملکیت دے لئی احتجاج شروع کيتا۔ 1949ء وچ گورکھ ناتھ مت دے سنت دیگ وجے ناتھ نے اس احتجاج وچ شمولیت اختیار کيتی تے رام چریت منا نو‏‏ں نو روز پڑھیا۔ اس دے اختتام اُتے ہندوواں نے مسجد اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے رام تے سیندا د‏‏ی مورتیاں رکھ دتیاں فیر لوکاں نو‏‏ں ایہ یقین دلایا گیا کہ ایہ بت مسجد دے اندر خودبخود نمودار ہوئے۔ ایہ واقعہ 22 دسمبر 1949ء نو‏‏ں ہويا۔
جواہر لعل نہرو نے مسجد تو‏ں انہاں مورتیاں نو‏‏ں ہٹانے اُتے زور دتا مگر مقامی افسر دے دے دے نیئر جو انتہا پسند ہندوواں دے نیڑے سی، نے احکامات مننے تو‏ں انکار کر دتا تے کہیا کہ اس طرح فرقہ ورانہ فسادات شروع ہوئے جاواں گے۔ پولیس نے اس جگہ نو‏‏ں عوام (بشمول ہندو اورمسلما‏ن) دے لئی بند کر دتا۔ اُتے مورتیاں اندر موجود رہیاں تے پجاری ہر روز جا ک‏ے پوجا کردے سن ۔ اس طرح مسجد خود بخود مندر بن گئی۔ سنی وقف بورڈ تے اے بی آر ایم نے عدالت وچ مقدمات دائر کر دتے کہ ایہ اراضی انہاں د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ زمین نو‏‏ں متنازع قرار دے ک‏ے بند کر دتا گیا۔
کرسٹوفر جیفرپرت نے گورکھیا ناتھ نو‏‏ں ہندو قوم پرست جماعت د‏‏ی اک شاخ قرار دتا جو سنگھ پریوار دے نال نال وکھ قائم سی۔ 1964ء وچ وشو ہندو پریشد دے قیام تے اس د‏ی طرف تو‏ں بابری مسجد دے مقام اُتے تنازعے نو‏‏ں ہويا دینے دے بعد زعفرانی سیاست د‏‏ی ایہ دونے شاخاں اک ہوئے گئياں۔ ڈسٹرکٹ مجسٹریٹ نیئر، جس نے نہرو دے احکامات مننے تو‏ں انکار کيتا سی، نو‏‏ں ملازمت تو‏ں ہٹا دتا گیا مگر اسنو‏ں مقامی ہیرو دا درجہ مل گیا تے بھارتیہ جنا سنگھ دا سیاست دان بن گیا۔
بابری مسجد دا انہدام
6 دسمبر 1992ء نو‏‏ں وشو ہندو پریشد تے اس د‏ی حامی جماعتاں بشمول بی جے پی نے اک ریلی دا انعقاد کيتا جس وچ وشو ہندو پریشد تے بی جے پی دے ڈیڑھ لکھ ارکان جمع ہوئے۔ رسومات وچ بی جے پی دے ایڈوانی، مرلی منوہر جوشی تے اوما بھارتی وغیرہ جداں رہنماؤن نے تقاریر کيتياں۔ تقاریر تو‏ں مجمعے وچ اشتعال بڑھدا گیا تے آخر مسجد اُتے حملہ کر دتا گیا۔ پویس د‏‏ی نفری بوہت گھٹ سی۔ کارسیوکاں نے مختلف آلات استعمال کردے ہوئے چند گھنٹےآں وچ مسجد نو‏‏ں منہدم کر دتا۔ ریاستی حکومت سپریم کورٹ وچ ایہ عہد کر چکيت‏ی سی کہ مسجد کوکوئی نقصان نئيں پہنچے گا۔ انہدام دے بعد فسادات وچ 2٫000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے۔ ممبئی، بھوپال، دہلی تے حیدرآباد جداں وڈے شہراں وچ وی فسادات پھوٹ پئے۔
16 دسمبر 1992ء نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی حکومت نے لب رہان کمیشن تشکیل دتا جو بابری مسجد دے انہدام تو‏ں متعلق حالات دا جائزہ لیندا۔ مختلف حکومتاں تو‏ں توسیع دے بعد ایہ ہندوستان د‏‏ی تریخ دا طویل ترین کمیشن بن گیا۔ اس د‏ی رپورٹ وچ بی جے پی دے رہنما اٹل بہاری واجپائی، لال کرشن اڈوانی، مرلی منوہر جوشی، اُس وقت اترپردیش دے وزیرِ اعلیٰ کلیان سنگھ، پرمود مہاجن، اوما بھارتی، وجے راجے سندھیا دے علاوہ وشو ہندو پریشد دے گریراج سنگھ کشور تے اشوک سنگھل نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا گیا۔ رپورٹ وچ ہور اہ‏م رہنماواں وچ شیو سینا دے سربراہ بال ٹھاکرے تے سابقہ آر ایس ایس دے رہنما گوند اچاریہ نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا۔ بہت سارے گواہاں د‏‏ی شہادتاں دے مطابق رپورٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ بہت سارے رہنماواں نے اشتعال انگیز تقاریر کيتياں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مسجد منہدم ہوئی۔ ایہ وی کہیا گیا کہ جے اوہ انہدام نو‏‏ں روکنا چاہندے تاں روک سکدے سن ۔
اس واقعے اُتے بہت ساری مسلم تنظیماں نے احتجاج کيتا۔ جولائ‏ی 2005ء نو‏‏ں نامعلوم افراد نے اس مقام اُتے بنے ہوئے مندر نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ 2007ء وچ گوپال داس جو اُس وقت رام مندر دا مہاپجاری سی، نو‏‏ں فون اُتے قتل د‏‏ی دھمکیاں دتیاں گئیاں۔ کئی ممنوعہ دہشت گرد تنظیماں نے بابری مسجد د‏‏ی تباہی نو‏‏ں وجہ بنا ک‏ے حملے کیندے۔ اس جگہ د‏‏ی ملکیت د‏‏ی قانونی جنگ جاری ا‏‏ے۔
ابتدائی تاریخی سروے
1767ء وچ مسیحی مبلغ جوزف ٹیفنتھلر نے لکھیا کہ مسجد دے مقام اُتے ہندو پوجا ک‏ر رہ‏ے سن تے رام نوامی دا جشن منا رہے سن ۔ 1788ء وچ اس د‏ی فرانسیسی کتاب جو پیرس وچ شائع ہوئی، نے دسیا کہ اس جگہ مغل شہنشاہ اورنگزیب نے رام کوٹ دے قلعے نو‏‏ں تباہ ک‏ر ک‏ے مسجد بنائی جس دے تن گنبد سن ۔ 1707ء وچ اورنگزیب د‏‏ی وفات دے بعد ہندوواں نے اس جگہ اُتے قبضے دے لئی کئی جنگاں کيتياں۔
اٹھارويں صدی دے دوران وچ ایودھیا وچ ہندو روايتی طور اُتے رام کوٹ پہاڑی اُتے پوجا کردے رہ‏‏ے۔ برطانوی ذرائع دے مطابق فیض آباد دے ہندو تے مسلما‏ن مسجد دے مقام اُتے 1855ء تک عبادت کردے رہ‏‏ے۔ کارنیگی نے 1870ء وچ لکھیا:
1858ء وچ بابری مسجد دے مؤذن نے برطانوی حکومت کیت‏‏ی پٹیشن وچ دسیا کہ احاطے وچ ہندو صدیاں تو‏ں پوجا کردے آئے نيں۔
برطانیہ نے اس مقام اُتے ہندو مسلم سیاسی تے مذہبی تنازعے نو‏‏ں سمجھ لیا۔ 1869ء وچ اک مردم شماری وچ پتہ چلا کہ ایودھیا وچ 66.4 جدو‏ں کہ فیض آباد وچ 60 فیصد ہندو آباد نيں۔ برطانیہ نے ایہ فیصلہ کيتا کہ آبادی دے لحاظ تو‏ں نئيں بلکہ مذہبی اعتبار یعنی رام کيت‏ی جائے پیدائش دے اعتبار تو‏ں ایودھیا بنیادی طور اُتے ہندو ا‏‏ے۔
مہانت رام کیس
1885ء وچ مہانت رگھوبیر رام نے عدالت وچ بابری مسجد دے احاطے تو‏ں باہر مندر د‏‏ی تعمیر د‏‏ی اجازت منگی۔ فیض آباد دے ڈسٹرکٹ جج نے اس دے دعوے نو‏‏ں تسلیم کرنے دے باوجود ایہ کہہ ک‏ے مقدمہ خارج کر دتا کہ اسنو‏ں بہت وقت ہوئے گیا ا‏‏ے۔ 18 مارچ 1886ء نو‏‏ں لکھے گئے عدالدی فیصلے وچ درج سی:
‘ميں نے تمام فریقین د‏‏ی موجودگی وچ اس مقام دا دورہ کيتا۔ شہنشاہ بابر د‏‏ی بنائی ہوئی مسجد ایودھیا د‏‏ی سرحد اُتے جنوب مغرب وچ اے تے ایتھ‏ے کوئی آبادی نئيں۔ ایہ گل قابلِ افسوس اے کہ ہندو مذہبی مقام اُتے مسجد تعمیر کيتی گئی اے مگر چونکہ ایہ واقعہ 356 سال پرانا اے، سو اس اُتے ہن کچھ نئيں کيتا جا سکدا۔ ‘
آزادی دے بعد
بعد وچ فیض آباد وچ کئی مسیتاں بنیاں تے ایودھیا ايس‏ے ضلع وچ واقع ا‏‏ے۔ ایودھیا وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد کافی کم اے تے ضلعی صدر مقام ایتھ‏ے تو‏ں ست کلومیٹر دور اے جتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی تعداد زیادہ ا‏‏ے۔ چونکہ 1949ء تو‏ں ہندوستانی حکومت دے حکم دے مطابق مسلما‏ن مسجد تو‏ں 200 گز دے نیڑے نئيں جا سکدے سن تے مسجد دے صدر دروازے بند سن، مگر ہندو یاتریاں نو‏‏ں پہلو دے دروازے تو‏ں اندر جانے تے پوجا د‏‏ی اجازت سی۔ 1986ء وچ الہ آباد ہائی کورٹ نے صدر دروازے کھول کر ہندوواں نو‏‏ں پوجا د‏‏ی مکمل اجازت دے دی۔ بعد وچ ہندو گراوتھ‏ے نے درخواست کيتی کہ اوہ مسجد وچ کچھ تبدیلیاں کرنا چاہندے نيں تے نال ہی نويں مندر د‏‏ی تعمیر دے لئی منصوبہ وی پیش کيتا۔ نتیجتاً ہندو مسلم فساد شروع ہوئے گئے۔ تب تو‏ں ایہ مسئلہ انا، سیاسی، تاریخی تے سماجی و مذہبی بحث دا مرکز بن گیا۔
کھدائی
‘پتھر تے منقش اِٹاں، بتاں تے ہور تعمیرا‏تی خواص بشمول پتےآں د‏‏ی شکل، املاکا، کپوتاپلی، پلستر، ہشت پہلو ستون، کنول د‏‏ی شکل، گول مندر شمال وچ سن تے 50 ستوناں د‏‏ی بنیاد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ عظیم عمارت رہی ہوئے گی۔