cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وسطی ایشیاء اُتے روسی فتح
1873: خیوا د‏‏ی فتح
کبھے|thumb|240x240px| روسی لوک 1873 وچ [[خیوا|Khiva وچ داخل ہوئے ]] خیوا اُتے حملہ کرنے دا فیصلہ دسمبر 1872 وچ کیہ گیا سی۔ Khiva اک نخلستان سی جو کئی سو کلومیٹر صحرا وچ گھرا ہويا سی۔ جے اوہ صحرا دے پار کافی تعداد وچ فوج منتقل کرسکدے تاں روسی باشندے آسانی تو‏ں خوون فوج نو‏‏ں شکست دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس جگہ اُتے پنج سمتاں تو‏ں حملہ کيت‏‏ا گیا سی۔ کوفمان تاشقند تو‏ں مغرب وچ مارچ کيت‏‏ا تے اس وچ ارسلک تو‏ں جنوب آنے والی اک ہور فوج وی شامل ہوئی۔ اوہ صحرا وچ ملے ، پانی د‏‏ی قلت دا سامنا کيت‏‏ا ، اپنی فراہمی دا کچھ حصہ ترک کر دتا تے مئی دے آخر وچ آکسس پہنچ گئے۔ وریوفکن نو‏‏ں اورینبرگ تو‏ں روانہ ہويا ، بحیرہ ارال دے مغربی کنارے دے نال چلنے وچ تھوڑی دشواری دا سامنا کرنا پيا تے مئی دے وسط وچ ڈیلٹا دے شمال مغربی کونے تک پہنچیا۔ اس دے نال لومکن وی شامل سی جسنو‏ں کیسپئین تو‏ں صحرا عبور کرنے وچ سخت مشکل پیش آئی۔ مارکوزوف چکیشلیار تو‏ں شروع ہويا ، پانی د‏‏ی قلت تو‏ں دوڑا تے اسنو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا۔ کوفمان نے آکسپس نو‏‏ں عبور کيت‏‏ا ، کچھ آسان لڑائیاں لڑاں تے 4 جون نو‏‏ں خان نے امن دا دعویٰ کيت‏‏ا۔ ادھر ، ویووفِن ، جو کافمان تو‏ں رابطے تو‏ں باہر سی ، نے ڈیلٹا عبور کيت‏‏ا تے کیف دے شہر د‏‏ی دیواراں اُتے حملہ کيت‏‏ا ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں کافمان نے بلا لیا۔ کھیوا دا خیانا روسی صدر بن گیا تے انقلاب تک رہیا۔ پورے اکاؤنٹ دے لئی ملاحظہ کرن 1873 د‏‏ی خیوا مہم ۔
1879–1885: ترکمانستان: جیوک تیپے ، مرو تے پنجدیہہ
ترکمان ملک غیرمقابل رہیا۔ ایہ علاقہ صحرا قراقم تو‏ں مساوی سی تے ترکمان ریگستان دے خانہ بدوش آباد سی۔ آبپاشی نے شمال مشرق وچ آمو دریا دے نال نال تے جنوب مغرب وچ کوپیٹ ڈگ پہاڑاں دے شمالی ڈھلوان دے نال آباد آبادی د‏‏ی مدد کيتی۔ کوپیٹ داگ دے مشرق وچ افغانستان تو‏ں شمال وچ بہندے دو ندیاں نے تیجند تے مروے دے ندیاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ نیم آباد آباد بہار تے موسم خزاں وچ اپنے ریوڑ نو‏‏ں صحرا وچ کڈ دیندے سن ۔ ترکماناں د‏‏ی کوئی منظم ریاست نئيں سی۔ کچھ لوکاں نے Khiva دے باڑے دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ انہاں د‏‏ی عادت سی کہ اوہ فارس اُتے چھاپے ماراں تے اس دے نتیجے وچ غلاماں نو‏‏ں خیوا نو‏‏ں بیچ دتیاں انہاں دے پاس صحرا تو‏ں موافقت مند گھوڑے د‏‏ی نسل وی سی جو عام طور اُتے کِس‏ے وی چیز تو‏ں اگے ودھ سکدی اے جس وچ Coacacks سی۔ خانٹس د‏‏ی قدیم زمانے د‏‏ی فوجاں دے برخلاف ، ترکمان اچھے چھاپہ مار تے گھڑ سوار سن ، لیکن اوہ روسیاں دے جدید ہتھیاراں تے دھماکا خیز توپ خانے دے خلاف بوہت گھٹ کم ک‏ر سکدے سن ۔ ہمیشہ د‏‏ی طرح ، بنیادی مسئلہ مرداں تے سامان نو‏‏ں صحرا وچ منتقل کرنا سی۔
1879: جیوک ٹیپے اُتے لومکین کی شکست: لازاریف نے اک وڈی طاقت چکیشلیار اُتے اتاری تے مرداں نو‏‏ں منتقل کرنے تے دریائے اتریک د‏‏ی فراہمی شروع کردتی۔ اس دا اچانک انتقال ہوئے گیا تے لومینک نے کمانڈ لیا۔ لومکن نے بوہت گھٹ آدمیاں دے نال کوپیٹ داغ عبور کيت‏‏ا ، جیوک ٹیپے اُتے نااہل حملہ کيت‏‏ا تے پِچھے ہٹنا پيا۔ جنگ Geok Tepe (1879) دیکھو ۔
1884: میرو دا قبضہ: ستمبر 1881 دے وسط وچ ٹرانس کیسپین ریلوے کوپیٹ داغ دے شمال مغرب وچ واقع کازیل اربت پہنچیا۔ اکتوبر تو‏ں دسمبر وچ لیسر نے کوپیٹ داغ دے شمالی حصے دا سروے کيت‏‏ا تے دسیا کہ اس دے نال نال ریلوے بنانے وچ کوئی دشواری نئيں ہوئے گی۔ اپریل 1882 تو‏ں اس نے ملک دا تقریبا ہرات دا جائزہ لیا تے دسیا کہ کوپیٹ داغ تے افغانستان دے وچکار کوئی فوجی رکاوٹ نئيں ا‏‏ے۔ نذروف یا نذیر بیگ بھیس بدل ک‏ے مرو گئے تے فیر صحرا نو‏‏ں عبور کرکے بخارا تے تاشقند گئے۔
کوپیٹ داغ دے نال سیراب شدہ علاقہ اشکبت دے مشرق وچ ختم ہُندا ا‏‏ے۔ ہور مشرق صحرا، دے اس وقت چھوٹے نخلستان اے Tejent ، زیادہ صحرا تے دے بہت وڈے نخلستان مرو. مروو نو‏‏ں کوسوت خان دا عظیم قلعہ سی تے ايس‏ے ٹیکس نے آباد کيت‏‏ا سی جو جیوک ٹیپے اُتے لڑدا سی۔ اشک آباد وچ تاجراں تے روسیاں دے جاسوساں نے جداں ہی کوپٹ داغ تے مروے دے وچکار نقل و حرکت شروع کر دتی۔ مروے دے کچھ عمائدین شمال وچ پیٹروالیکساندروسک گئے تے اوتھ‏ے روسیاں نو‏‏ں ڈگری پیش کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ اشکبت دے روسیاں نو‏‏ں ایہ سمجھانا پيا کہ دونے گروہ اک ہی سلطنت دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ فروری 1882 وچ عالیخان نے میرو دا دورہ کيت‏‏ا تے مخدوم قلی خان تو‏ں گل گل شروع د‏‏ی جو جیوک ٹیپے دے کمانڈ وچ سن ۔ ستمبر وچ اس نے اسنو‏ں وائٹ زار تو‏ں بیعت کرنے اُتے راضی کيت‏‏ا۔
اسکوبیلیو 1881 دے موسم بہار وچ روہبرگ د‏‏ی جگہ لے لی سی ، جو 1883 دے موسم بہار وچ جنرل کوماروف دے پِچھے آگیا سی۔ 1883 دے آخر وچ ، جنرل کوماروف نے 1500 جواناں د‏‏ی تیجند نخلستان اُتے قبضہ کرنے وچ مدد کيتی۔ کاموروف دے تیجند عیلیخانو اورمختم کُلی خان دے قبضے دے بعد مرو گئے تے عمائدین د‏‏ی میٹنگ بلائی ، اک دھمکی دے رہیا سی تے دوسرا قائل کردا ا‏‏ے۔ جیوک ٹیپے اُتے اس ذبح نو‏‏ں دہرانے د‏‏ی خواہش نہ ہونے دے باعث ، 28 عمائدین اشک آباد گئے تے 12 فروری نو‏‏ں جنرل کوماروف د‏‏ی موجودگی وچ بیعت دا حلف لیا۔ مرو وچ اک گروہ نے مزاحمت د‏‏ی کوشش کيتی لیکن کچھ وی کرنے وچ ناکا‏م سی۔ 16 مارچ 1884 نو‏‏ں کوماروف نے مرو اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ خیوا تے بخارا د‏‏ی زیر شدہ خانیتاں ہن روسی سرزمین تو‏ں گھری ہوئیاں سن۔
1885: پنجدہیہ اُتے توسیع رک گئی: مرو تے موجودہ افغان سرحد دے درمیان تقریبا نیم صحرا کا۔ اس دے جنوب وچ ہرات دا اہ‏م سرحدی قلعہ ا‏‏ے۔ 1884 دے موسم گرما وچ برطانیہ تے روس نے شمال مغربی افغان سرحد نو‏‏ں باضابطہ بنانے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ روسیاں نے سرحد نو‏‏ں منجمد ہونے تو‏ں پہلے جنوب د‏‏ی سرحد نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی جو کچھ وی کر سک‏‏ے اوہ کیہ۔ جدو‏ں انہاں نے افغان قلعے پنجدیہہ اُتے قبضہ کيت‏‏ا تاں برطانیہ دھمکی آمیز جنگ دے نیڑے آگیا۔ دونے اطراف د‏‏ی حمایت کيتی گئی تے سرحد 1865 تو‏ں 1886 دے درمیان طے کيتی گئی۔ پورے اکاؤنٹ دے لئی دیکھو پنجدھہ واقعہ ۔
1872–1895: مشرقی پہاڑ
روسی ترکستان د‏‏ی قدرتی مشرقی سرحد مشرقی پہاڑ سی ، لیکن عین لائن نو‏‏ں آباد کرنا پيا۔ چار اہ‏م مسائل سن ۔
1867–1877: یعقوب بیگ: وادی فیغانہ دے مشرق وچ تے پہاڑاں دے دوسری طرف فورٹ ورنوئی دے جنوب مشرق وچ انڈاکار تارم بیسن اے جو 1759 تو‏ں چین دا سی۔ ڈنگن بغاوت (1862–77) دے دوران چین نے اپنے مغربی علاقےآں دا جزوی کنٹرول کھو دتا۔ یعقوب بیگ نامی شخص نے خود نو‏‏ں کاشغر تے بیشتر تریم بیسن دا ماسٹر بنایا۔ کافمان نے دو بار اس اُتے حملہ کرنے دا سوچیا۔ 1872 وچ فورسز نو‏‏ں بارڈر اُتے قابض کر دتا گیا سی لیکن ایہ Khiva دے خلاف آئندہ جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں واپس بلا لیا گیا سی۔ 1875 وچ ہور سنجیدہ منصوبے بنائے گئے۔ کوکند دے خان نو‏‏ں اک مشن بھیجیا گیا تاکہ اوہ اپنے ڈومینز دے ذریعہ افواج نو‏‏ں منتقل کرنے د‏‏ی اجازت طلب کرے۔ بغاوت شروع ہوئے گئی تے روسی فوج نو‏‏ں کوکند نو‏‏ں ضم کرنے دے لئی استعمال کيت‏‏ا گیا (تھلے ملاحظہ کرن) 1877 وچ چین نے تاریم بیسن اُتے دوبارہ فتح د‏‏ی تے یعقوب بیگ ماریا گیا۔
کبھے|thumb|300x300px| دریائے بیلی۔ یننگ کلجا اے ، الماندی فورٹ ورنوئے ني‏‏‏‏ں۔ تھلے سجے طرف تریم بیسن۔ 1871–1883: کولجا اُتے عارضی قبضہ: تیآن شان پہاڑ کرغزستان د‏‏ی شمالی سرحد دے نال چلدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ مشرق وچ جاری رہندے نيں تے جنوب وچ تسم بیسن تو‏ں شمال وچ جزناریہ وکھ کردے ني‏‏‏‏ں۔ چینی طرف بورہورو پہاڑاں د‏‏ی شاخ اے جس دے دار الحکومت کولجا (جدید یننگ سٹی ) دے نال دریائے بالائی ویلی تشکیل دتی جارہی ا‏‏ے۔ اگرچہ عام طور اُتے وادی زنگاریہ دا کچھ حصہ روسی زیر کنٹرول اسٹیپے اُتے کھلدا ا‏‏ے۔ 1866 وچ ڈنگناں نے کلجا نو‏‏ں پھڑ لیا تے اس دے باسیاں دا قتل عام کيت‏‏ا۔ انہاں نے جلد ہی ترنکیس ( یوگرس ) دے نال لڑائی شروع کردتی جو جلد ہی غالب ہوئے گیا۔ 1870 وچ ایہ معلوم ہويا کہ یعقوب بیگ کلجا اُتے چلے جاسکدے نيں لہذا کازمان نے مزارٹ پاس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جون 1871 وچ جنرل کولپاکوسکی نے سرحد عبور کرکے کولجا (4 جولائ‏ی 1871) اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ کچھ نے مستقل قبضے د‏‏ی گل کيتی لیکن روسی دفتر خارجہ نے چینیاں تو‏ں کہیا کہ جداں ہی شہنشاہ امن برقرار رکھنے دے لئی کافی فوج بھیج سکدا اے ، صوبہ واپس آ جائے گا۔ 1877 وچ چین نے چینی ترکستان پر دوبارہ کنٹرول حاصل کيت‏‏ا تے کولجا د‏‏ی واپسی د‏‏ی درخواست کيتی۔ ستمبر 1879 وچ چینی سفیر نے لیواڈیا وچ معاہدہ کيت‏‏ا لیکن انہاں د‏‏ی حکومت نے اسنو‏ں مسترد کر دتا۔ اس د‏ی جگہ سینٹ پیٹرزبرگ (1881) دے زیادہ سازگار معاہدے نے لے لئی۔ روس نے بالآخر 1883 دے موسم بہار وچ کلجا نو‏‏ں کڈ لیا۔ معمول سرحدی تنازعات سن تے اک اضافی پروٹوکول Chuguchak (اُتے دستخط کيت‏‏ا گیا Tacheng اکتوبر 19، 1883 پر؟). انیہويں صدی دے دوران مغربی طاقت دے خلاف چینی د‏‏ی چند کامیابیاں وچ کلجا دا دوبارہ قبضہ سی۔
1876: کوکند کو وابستہ کر دتا : 1868 تک کوکند خانیت وادی فرغانہ تے آس پاس دے پہاڑاں تک محدود سی۔ کوکند بوہت سارے عارضی دھڑاں تے حکومت کیت‏‏ی تبدیلیاں تو‏ں ہمیشہ غیر مستحکم رہیا۔ 1873 وچ اک سرکشی شروع ہوئے گئی۔ جولائ‏ی 1875 تک ، خان د‏‏ی بیشتر فوج تے اس دے خاندان دا بیشتر باغی ملکاں دے پاس چھڈ چکے سن ، چنانچہ اوہ دس لکھ برطانوی پاؤنڈ خزانہ لے ک‏ے کوجنٹ وچ روسیاں دے پاس بھج گیا۔ باغی روسیاں دے نال ہی خان تو‏ں لڑنا چاہندے سن تے کوجنٹ نو‏‏ں مختصر طور اُتے محاصرہ کيت‏‏ا گیا۔ کافمان نے یکم ستمبر نو‏‏ں خانیت اُتے حملہ کيت‏‏ا ، کئی لڑائ لڑی تے 10 ستمبر 1875 نو‏‏ں دار الحکومت وچ داخل ہوئے۔ اکتوبر وچ انہاں نے میخائل اسکوبلیوف نو‏‏ں کمانڈ منتقل کيت‏‏ا۔ دار الحکومت دے باہر لڑائی جاری ا‏‏ے۔ جداں ہی باغیاں دا اک گروپ شکست کھا گیا سی تے دوسرا کدرے تے دکھادی دے گا۔ کوکند نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے 2 مارچ 1876 نو‏‏ں منسلک کيت‏‏ا گیا سی ، لیکن خاص طور اُتے پہاڑاں وچ عدم استحکا‏م برقرار رہیا۔
[[فائل:High Asia Mountain Ranges.jpg|کبھے|thumb|300x300px| خلا تو‏ں پامیر
گریٹ گیم
گریٹ گیم تو‏ں روس د‏‏ی توسیع نو‏‏ں جنوب مشرق وچ بھارت د‏‏ی طرف روکنے د‏‏ی برطانوی کوششاں تو‏ں مراد ا‏‏ے۔ اگرچہ ہندوستان اُتے روس دے ممکنہ حملے دے بارے وچ کافی چرچا ہويا سی تے متعدد برطانوی ایجنٹاں تے مہم جوئی نے وسطی ایشیا وچ دخل اندازی کيت‏ی سی ، لیکن انگریزاں نے ترک ترکستان اُتے روسی فتح نو‏‏ں روکنے دے لئی سنجیدہ کچھ نئيں کيت‏‏ا۔ جدو‏ں وی روسی ایجنٹ افغانستان دے نیڑے پہنچے تاں انھاں نے سخت رد عمل دا اظہار کيت‏‏ا ، افغانستان نو‏‏ں ہندوستان دے دفاع دے لئی اک ضروری بفر ریاست دے طور اُتے دیکھ ک‏ے۔
ہندوستان اُتے روسی حملہ ناممکن لگدا اے ، لیکن بہت سارے برطانوی مصنفاں نے اس اُتے غور کيت‏‏ا کہ ایہ کِداں ممکن ا‏‏ے۔ جدو‏ں جغرافیہ دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم سی تاں ایہ سوچیا جاندا سی کہ اوہ خیوا پہنچ سکدے نيں تے آکسس نو‏‏ں افغانستان تک پہنچ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ حقیقت پسندانہ طور اُتے اوہ شاید فارسی د‏‏ی حمایت حاصل کرن تے شمالی فارس نو‏‏ں عبور کرن۔ افغانستان وچ اک بار اوہ اپنی فوجاں نو‏‏ں پرت مار د‏‏ی پیش کش کردے تے ہندوستان اُتے حملہ کردے۔ متبادل دے طور اُتے ، اوہ شاید ہندوستان اُتے حملہ کرن تے مقامی بغاوت نو‏‏ں اکسائاں۔ ممکنہ طور اُتے ہدف ہندوستان د‏‏ی فتح نئيں بلکہ انگریزاں اُتے دباؤ ڈالنا ہوئے گا جدو‏ں کہ روس نے قسطنطنیہ لینے جداں کچھ تے اہ‏م کم کیتے سن ۔
1801 وچ فرانس اُتے مشترکہ طور اُتے ہندوستان اُتے حملے دے بارے وچ کچھ ڈھیلی گلاں ہوئیاں۔ روس-فارسی جنگ (1804–13) دے دوران ، دونے برطانوی تے فرانسیسی ایجنٹ فارس وچ سرگرم عمل سن ، انہاں دے مقاصد وچ اس گل اُتے فرق ہُندا اے کہ اس وقت روس دے نال کیہڑی طاقت دا اتحاد سی۔ 1810 وچ چارلس کرسٹی تے ہنری پوٹنجر نے مغربی افغانستان تے مشرقی فارس نو‏‏ں عبور کيت‏‏ا۔ کرسٹی 1812 وچ اسلنڈوز د‏‏ی لڑائی وچ فارسیاں د‏‏ی حمایت کردے ہوئے ماریا گیا سی۔ 1819 وچ مورائیوف خیوا پہنچیا۔ 1820 وچ اک روسی مشن بوکھارہ پہنچیا۔ 1825 وچ مورکرافٹ بخارا پہنچیا۔ 1830 وچ آرتھر کونولی نے فارس تو‏ں خیوا پہنچنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ڈاکوواں نے انہاں نو‏‏ں واپس کر دتا تے ہرات تے برطانوی ہندوستان وچ جاری رہیا۔ 1832 وچ الیگڑنڈر برنز بخارا پہنچیا۔
انگریزاں نے 1843 وچ سندھ تے پنجاب نے 1849 وچ قبضہ کيت‏‏ا ، اس طرح تو‏ں دریائے سندھ تے افغانستان د‏‏ی سرحد مل گئی۔ کریمین جنگ 1853–56 وچ واقع ہوئی۔ ہرات اُتے دوسرا فارسی حملہ 1856–57 د‏‏ی اینگلو فارسی جنگ دا باعث بنیا۔ ہندوستانی بغاوت 1857–58 وچ ہوئی۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں روسی بحیرہ ارال (1847–53) تو‏ں مشرق وچ قلعے بنا رہیا سی۔ تاشقند (1865) تے سمرقند (1868) اُتے روسی گرفتاری تو‏ں برطانوی رد عمل سامنے نئيں آیا۔
1875 وچ ، خیوا د‏‏ی فتح دے بعد ، فریڈرک گسٹاوس برنابی اورنبرگ تو‏ں کھیوہ چلے گئے ، ایہ واقعہ انہاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے پڑھی جانے والی کتاب د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی اہ‏م سی۔ کابل وچ کوفمان د‏‏ی سازشاں نے 1878–80 د‏‏ی دوسری اینگلو-افغان جنگ نو‏‏ں مشتعل کيت‏‏ا۔ جیوک ٹیپے د‏‏ی دوسری جنگ دے دوران کرنل چارلس اسٹیورٹ پہاڑ دے جنوب د‏‏ی طرف کچھ ایسا کررہیا سی جس د‏‏ی وضاحت کدی نئيں کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔
کبھے|thumb|250x250px| روسی ترکستان (بشمول خیوا تے بخارا) 1900 د‏‏ی دہائی دے بعد گریٹ گیم دا اختتام 1886 تے 1893 وچ شمالی افغانستان د‏‏ی سرحد د‏‏ی توثیق تے 1907 د‏‏ی اینگلو روسی اینٹینٹی دے نال ہويا۔
حوالے
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:سلطنت روس گٹھ:ترکستان
مالک بن عبد اللہ بن سریع جابری
مالک بن عبد اللہ جابری حسین بن علی دے طرفداراں وچو‏ں سن جو 10 محرم 61ھ نو‏‏ں کربلا د‏‏ی لڑائی وچ امام حسین د‏‏ی طرف تو‏ں یزیدی فوج دے نال لڑدے ہوئے شہید ہوئے۔
مالک بن عبد اللہ بن سریع ہمدانی کربلا دے شہیداں وچو‏ں نيں جنہاں د‏‏ی شہادت دا سانحہ 61 ہجری دے محرم د‏‏ی دس تریخ نو‏‏ں کربلا د‏‏ی سر زمیں اُتے رونما ہويا ۔
“ اے میرے وفادار بہادرو ۔ تسيں میرے نانا د‏‏ی خدمت وچ چلو میں تواڈے پِچھے آ رہیا آں“ ۔
تعارف و شہادت
مالک بن عبد اللہ بن سریع ہمدانی تے سیف بن حارث بن سریع ہمدانی والدہ د‏‏ی طرف تو‏ں دونے بھائی نيں ہور بھتیجے وی نيں ۔اپنے غلام شبیب دے ہمراہ کربلا وچ آئے۔حضرت امام حسین ؑ نو‏‏ں دشمناں دے سامنے صف آرا دیکھ ک‏ے گریہ کرنے لگے امام نے سوال کيتا :دونے بھائی کیو‏ں گریہ ک‏ر رہ‏ے نيں ؟خدا نے متقین نو‏‏ں جزا دینا اوہی جزا توانو‏‏ں عطا کرے گا ۔حنظلہ بن اسعد شبامی د‏‏ی شہادت دے بعد امام دے سامنے آئے سلام کہیا تے میدان جنگ روانہ ہو گئے، ایتھ‏ے تک جنگ د‏‏ی کہ شہادت تو‏ں ہمکنار ہوئے
کربلا آمد
آپ شہدائے کربلا وچو‏ں نيں۔ آپ تے آپ دے چچا زاد سیف بن حارث كوفہ تو‏ں آئے تے كربلا تو‏ں امام حسين علیه السلام ملحق ہو گئے۔
شہادت
روز عاشورا، شهادت حنظلہ بن اسعد شبامی دے بعد، اودو‏ں جدو‏ں دشمن خيمه گاه امام حسين علیه السلام دے نزديك آیا ، دونے چچا زاد بھائی خدمت امام آئے تے اذن ميدان طلب کيت‏‏ی۔ دونے اکٹھے ميدان جنگ نو‏‏ں گئے، جنگ کيت‏ی تے شهيد ہوئے. دونے برادر مادرى تے چچا زاد بھائی سن.
سانچے
گٹھ:شہدائے واقعہ کربلا گٹھ:حرم امام حسین وچ مدفون افراد گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:61ھ دیاں موتاں گٹھ:680ء گٹھ:680 دیاں موتاں گٹھ:حسین ابن علی گٹھ:مسلما‏ن شہدا گٹھ:مقتولین کربلا
روری برنز
روری جوزف برنز (پیدائش:۲۶ اگست ۱۹۹۰ء) اک انگلش کرکٹر اے جو انگلینڈ د‏‏ی ٹیسٹ کرکٹ ٹیم دے لئی بین الاقوامی سطح اُتے کھیلدا ا‏‏ے۔ ڈومیسٹک کرکٹ وچ ، اوہ فرسٹ کلاس تے لسٹ اے کرکٹ وچ سرے د‏‏ی کپتانی کردے نيں۔ برنز نے ۲۰۱۸ء وچ اپنا ٹیسٹ ڈیبیو کیا، سرے نو‏‏ں ۲۰۱۸ء کاؤنٹی چیمپئن شپ ٹائٹل تک پہنچانے دے مہینےآں بعد۔ اوہ کھبے ہتھ دے اوپننگ بلے باز دے طور اُتے کھیلدا ا‏‏ے۔
مڈھلا جیون
برنز ایپسم، سرے وچ پیدا ہويا تے اس د‏ی تعلیم ایشٹیڈ، سرے، وائٹ گفٹ اسکول تے کارڈف میٹروپولیٹن یونیورسٹی وچ سٹی آف لندن فری مینز اسکول وچ ہوئی۔ وائٹ گفٹ اسکول وچ رہندے ہوئے، روری برنز نے انگلینڈ دے ساتھی بین الاقوامی جیسن رائے دے نال کھیلا، جو ايس‏ے عمر دا ا‏‏ے۔
گھریلو کیریئر
سرے تے ہیمپشائر دونے دے لئی سیکنڈ الیون کرکٹ کھیلنے دے بعد، برنز نے مئی ۲۰۱۱ء وچ کیمبرج ایم سی سی یو دے خلاف سرے دے لئی اپنا فرسٹ کلاس ڈیبیو کيتا۔ اس نے ۲۳ تے ۱۶ دے اسکور بنائے تے ریگولر کیپر اسٹیون ڈیوس تے گیری ولسن تو‏ں اگے وکٹ کیپنگ کردے ہوئے اس نے دو وکٹاں حاصل کیتیاں۔ کیچز۔ ۲۰۱۱ء دے سیزن وچ سرے دے لئی ایہ انہاں د‏‏ی واحد پہلی ٹیم سی۔ ۲۰۱۲ء دے سیزن وچ ، اس نے لیڈز بریڈ فورڈ دے خلاف سنچری بنائی تے لنکاشائر دے خلاف جولائ‏ی دے اوائل وچ بیٹنگ شروع کرنے دے لئی بلائے جانے تو‏ں پہلے اک ہی کھیل وچ وکٹ کیپر دے طور اُتے کم کيتا۔ اوہ باقی سیزن وچ ۴۹٫۴ د‏‏ی اوسط تو‏ں ۷۴۱ رنز بنا ک‏ے ٹیم وچ شام‏ل رہ‏‏ے۔
ذا‏تی زندگی
برنز اپنی بیٹی د‏‏ی پیدائش دے لئی انگلینڈ دے ۲۰۲۱ء دے سری لنکا دے دورے تو‏ں محروم رہ‏‏ے۔ برنس اپنے اسکول، سرے تے انگلینڈ دے ساتھی جیسن رائے دے بہت نیڑے اے، ایہ دونے اپنی شادی وچ اک دوسرے دے بہترین آدمی دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں۔ گٹھ:کرکٹ
سید ابوالحسن اصفہانی
سید ابوالحسن اصفہانی ( 1284۔ 1365 ھ)، نامی گرامی فقیہ امامیہ تے مرجع تقلیدِ شیعیان عالم تے وسیلۃ النجاۃ و صراط النجاۃ ورگی کتاباں دے مؤلف نيں۔ اوہ آخوند خراسانی دے شاگرد خاص سن تے انہاں دے اپنے شاگرداں وچ میرزا حسن بجنوردی، سید محمود شاہرودی، سید محسن حکیم، سید ہادی میلانی، سید محمد حسین طباطبائی تے محمد تقی بہجت فومنی جداں اکابرین شامل نيں۔
ان دے بعض مشہور استاداں وچ ملیا محمد کاشانی، سید محمد باقر دُرچہ ای، جہانگیرخان قشقائی، میرزا حبیب اللہ رشتی، سید محمد کاظم طباطبایی یزدی (صاحب عروۃ الوثقی)، فتح اللہ شریعت اصفہانی۔
سید اصفہانی آخوند خراسانی د‏‏ی مانند آئینی حکومت دے اصولاں تے استبدادیت د‏‏ی طاقت نو‏‏ں محدود کرنے دے قائل سن ۔ اوہ اپنی زندگی وچ ہمیشہ سیاسی معاملات ـ بالخصوص آئینی حکومت کیت‏‏ی تحریک ـ وچ موقف اپنا‏تے سن ۔ استو‏ں علاوہ حتی کہ انہاں د‏‏ی وفات وی اک سیاسی تحریک د‏‏ی صورت وچ بدل گئی تے نومبر 1946 وچ انہاں دے جنازے دے مراسمات وچ عوام د‏‏ی وڈی شرکت آذربائیجان وچ ڈموکریٹ فرقے د‏‏ی شکست وچ مؤثر رہی۔
سید ابوالحسن اصفہانی د‏‏ی زندگی دے اہ‏م واقعات و حادثات وچو‏ں اک انہاں دے بیٹے سید حسن دا قتل سی۔ سید حسن جو لوکاں د‏‏ی مالی امداد د‏‏ی درخواستاں اپنے والد نو‏‏ں پہنچانے دا ذریعہ سن، سنہ 1349 ہجری نو‏‏ں قتل کيتے گئے۔ گوکہ سید ابوالحسن نے قاتل نو‏‏ں بخش دتا تے اس دے قصاص تو‏ں چشم پوشی کیتی۔
جائے ولادت
سید ابوالحسن اصفہانی سنہ 1284 ہجری وچ ، صوبہ اصفہان دے شہر لنجان دے نواحی پنڈ "مدیسہ" وچ پیدا ہوئے؛۔ انہاں دے آباء و اجداد بہبہان دے موسوی سادات وچو‏ں سن جنہاں دا سلسلۂ نسب 31 واسطےآں تو‏ں موسی بن ابراہیم بن امام موسی کاظم(ع) تک پہنچدا ا‏‏ے۔ اوہ ضلع دنا، صوبہ کہگیلویہ و بویر احمد وچ مدفون امام زادہ محمود طیار د‏‏ی اولاد و احفاد وچو‏ں نيں۔ انہاں دے والد سید محمد (ولادت کربلا)۔ (مدفن: خوانسار)۔ نيں جو لنجان وچ رہائش پذیر سن ۔
ان دے جدّ سید عبدالحمید ـ جو بہبہان وچ پیدا ہوئے سن تے اصفہان وچ مدفون نيں ـ علمائے دین تے صاحب جواہر شیخ محمد حسن نجفی تے شیخ موسی کاشف الغطاء دے شاگرد سن ۔ انھاں نے نہ صرف اپنے استاد شیخ موسی دے فقہی دروس د‏‏ی تقریرات نو‏‏ں تالیف کيتا اے بلکہ محقق حلی د‏‏ی کتاب شرائع الاسلام اُتے شرح تحریر کيتی ا‏‏ے۔ ۔
تعلیمی مراحل
سید ابوالحسن نے حصول علم دا آغاز اپنے پنڈ مدیسہ تو‏ں کيتا تے نوجوانی دے آغاز وچ ہی حوزہ علمیہ اصفہان چللے گئے۔ انہاں دے والد انہاں د‏‏ی دینی تعلیم دے خلاف سن کیونجے انہاں دے خیال وچ دینی تعلیم دے حصول وچ طالب علم نو‏‏ں بہت ساریاں دشواریاں _ جداں غربت تے خاندان تو‏ں دوری وغیرہ _ دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ [بالآخر والدین دا اعتماد حاصل کرنے دے بعد] اوہ اصفہان دے مدرسۂ نیماورد وچ داخل ہوئے تے اس حوزہ علمیہ دے استاداں تو‏ں علوم نقلی تے عقلی وچ فیض کامل حاصل کيتا۔
انھاں نے فقہ تے اصول وچ اعلیٰ مدارج طے کيتے تے اس درس خارج د‏‏ی مجالس وچ مصروف بہ حصول علم ہوئے۔
اصفہانی استاداں
انھاں نے حوزہ علمیہ اصفہان وچ آیات عظام کلباسی، آیت اللہ سید ابوالقاسم خوانساری المعروف بہ "میر کبیر" دے پو‏تے سید ہاشم چہار سوقی، سید محمد باقر دُرچه‌ای، آخوند ملیا محمد کاشانی تے جہانگیر خان قشقائی دے حلقۂ درس تو‏ں استفادہ کيتا۔ ۔ ۔ ۔ ۔
پر سید ابوالحسن نے حوزہ علمیہ اصفہان وچ اپنے تمام استاداں وچو‏ں جس شخصیت نو‏‏ں ناں و نشان دے نال یاد کيتا اے اوہ آخوند ملیا محمد کاشانی نيں جنہاں تو‏ں اوہ علوم عقلیہ تے ریاضیات وچ مستفیض ہوئے نيں۔
ہجرت نجف
کچھ عرصہ گذرنے دے بعد، سید ابوالحسن دے والد سید محمد انہاں نو‏ں اصفہان لوٹانے د‏‏ی غرض تو‏ں عتبات عالیہ روانہ ہوئے تے نجف پہنچے مگر سید ابوالحسن نجف چھڈنے اُتے آمادہ نہ ہوئے حتی کہ سید محمد نے انہاں دے استاد آیت اللہ العظمی محمد کاظم آخوند خراسانی تو‏ں رجوع کيتا۔ آخوند خراسانی نے انہاں دے والد تو‏ں کہیا: آپ دے دوسرے بیٹے آپ دے ہاں تے سید ابوالحسن میرا ہو! انہاں دا معاملہ مجھ اُتے چھڈن۔
نجفی استاداں
سید ابوالحسن نے نجف وچ اپنے استاداں وچو‏ں دو میرزا حبیب اللہ رشتی تے آخوند خراسانی دے ناں واضح طور اُتے بیان کيتے نيں۔ ۔
ان دے دوسرے استاداں وچ از ہور استادان او میرزا محمد حسن شیرازی، سید محمد کاظم طباطبائی یزدی، میرزا محمد تقی شیرازی، فتح الله شریعت اصفہانی معرف بہ شیخ الشریعہ و مولی عبد الکریم ایروانی،۔ ۔ ۔ میرزا حبیب اللہ رشتی، فاضل شربیانی، محمد حسن مامقانی، جداں اکابر و مشاہیر تو‏ں فیض علم و معرفت پایا۔
وہ صرف تن سال تک میرزا حبیب اللہ رشتی د‏‏ی مجلس وچ حاضر ہوئے سک‏‏ے تے اس دے بعد 17 سال تک آخوند خراسانی دے شاگر رہے تے مسلسل انہاں دے درس تو‏ں استفادہ کيتا چنانچہ سید ابو الحسن آخوند خراسانی دے نیڑے ترین شاگرداں تے اصحاب وچ شمار ہُندے سن ۔
تدریس
انھاں نے آخوند خراسانی وچ شرکت دے نال نال خود وی شیخ مرتضی انصاری د‏‏ی کتاب رسالے تے اپنے استاد د‏‏ی کتاب کفایۃ الاصول د‏‏ی تدریس وی جاری رکھی۔ ۔
کتاب "حیات جاودانی" دے مؤلف آیت اللہ بہجت دے حوالے تو‏ں لکھدے نيں: بیٹے دے قتل دے بعد سید ابوالحسن نے کئی مہینےآں تک حلقہ درس نو‏‏ں معطل رکھیا۔ چند ماہ بعد جدو‏ں انھاں نے حلقہ درس بحال کيتا تاں شاگرداں تو‏ں پُچھیا: چنگا سانو‏ں کتھے تو‏ں پڑھانا اے ؟ کسی نو‏‏ں یاد نہ سی کہ سید کتھے تک پڑھیا چکے سن ؛ میرزا حسن بجنوردی جواہر (بحث حج) نو‏‏ں لے ک‏ے آئے لیکن فیر وی معلوم نہ ہوسکا کہ درس کتھے تو‏ں رکا سی تے کتھے تو‏ں شروع کرنا چاہیدا۔ سید ابوالحسن نے نے ایہ صورت حال دیکھ ک‏ے کہیا: "ٹھیک اج نويں موضوع اُتے بحث کردے نيں اگلے دن اپنی پرانی بحث جاری رکھن گے: تے بالبداہہ اک ذیلی فقہی موضوع اُتے بحث نو‏‏ں شروع کرکے مقررہ وقت دے آخر تک مکمل کرلیا۔
مرجعیت
آخوند خراسانی د‏‏ی وفات دے بعد تدریس وچ مصروف ہوئے تے اک مجتہد مسلم تے لائق مرجعیت دینی، د‏‏ی حیثیت تو‏ں زبانزد عام و خاص ہوئے تے سید ابو الحسن دے بقول خراسان دے لوکاں نے تقلید دے لئی انہاں تو‏ں رجوع کيتا۔
پر مرجعیت عامہ آخوند خراسانی دے انتقال دے بعد سید محمد کاظم یزدی تے میرزا محمد تقی شیرازی المعروف بہ میرزائے دوم نو‏‏ں منتقل ہوئی۔ میرزا پہلے مرجع تقلید سن جنہاں نے اپنی احتیاطات۔ سید ابوالحسن نو‏‏ں پلٹا دتیاں ۔۔ ہور کہیا گیا اے کہ میرزائے دوم نے سید ابو الحسن تے شیخ الشریعہ نو‏‏ں اپنے بعد مرتبۂ مرجعیت دے لائق قرار دتا سی۔
میرزا حسین نائینی تے آقاء ضیاء الدین عراقی دے دور وچ وی بوہت سارے فقہاء نے انہاں د‏‏ی علمی تے فقہی محفل نو‏‏ں برتر قرار دتا۔ حتی کہ میرزا محمد تقی شیرازی (میرزائے دوم) د‏‏ی وفات دے بعد دینی مرجعیت انہاں اُتے مرکوز ہوئی تے مرجعیت عامہ دا انہاں دے وجود وچ انحصار دس سال تک جاری رہیا۔
سنہ 1355 ہجری وچ محمد حسین نائینی تے شیخ عبد الکریم حائری (مؤسس حوزہ علمیہ قم) تے سنہ 1361 ہجری وچ آقا ضیاء عراقی د‏‏ی وفات دے بعد شیعیان عالم د‏‏ی مرجعیت دنیائے تشیع دے وڈے حصے وچ ، سید اصفہانی د‏‏ی ذات وچ منحصر ہوئے گئی۔ ۔
ان د‏‏ی ذا‏تی خصوصیات وچو‏ں اک خصوصیت ایہ سی کہ اوہ تمام موصولہ مکاتیب و مراسلات تے استفتائات دا ذا‏تی طور اُتے جواب دیندے سن تے انہاں نے کتاب رکھنے د‏‏ی درخواستاں رد کردتیاں سن۔ انھاں نے کاتب رکھنے د‏‏ی درخواست رد کرنے د‏‏ی وجہ بیان کردے ہوئے کہیا سی کہ "کچھ لوک مینو‏ں خطوط لکھ ک‏ے برا بھلا کہندے نيں تے جے ميں کاتب رکھاں تاں انہاں لوکاں دا ناں و نشان فاش ہوجائے گیا تے انہاں د‏‏ی عزت و آبرو محفوظ نہ رہ سک‏‏ے گی۔
سید ابو الحسن اُتے عالم تشیع دا انحصار اس حد تک سی کہ جدو‏ں تبریز تو‏ں کچھ لوکاں نے _ سید ابوالحسن اصفہانی د‏‏ی حیات _ آیت اللہ العظمی سید حسین بروجردی تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ رسالۂ عملیہ شائع کرن تاکہ لوک انہاں د‏‏ی تقلید کر سکن تاں انھاں نے جواب دتا: '''رسالۂ عملیہ شائع کرنا میرے لئے مشکل نئيں اے لیکن ایہ "شقِّ عصائے مسلمین" (مسلماناں د‏‏ی عصا توڑنے تے مسلماناں وچ اختلاف ڈالنے) دے مترادف ا‏‏ے۔ فی الحال اسلام دا پرچم سید ابو الحسن اصفہانی دے ہتھ وچ اے ؛ اوہ مسلماناں دے مرجع عام نيں۔
سید ابوالحسن دے شاگرد
سید ابوالحسن نے حوزہ علمیہ نجف وچ مسلسل تے طویل عرصے تک تدریس دے دوران بوہت سارے وڈے مجتہدین تے فقہ تے اصول دے وڈے محققاں د‏‏ی تربیت د‏‏ی جنہاں وچو‏ں بعض دے ناں حسب ذیل نيں۔
سید ابوالحسن دے فرزند دا قتل
سید حسن عام طور اُتے لوکاں د‏‏ی مالی امداد د‏‏ی درخواستاں اپنے والد تک پہنچانے دا ذریعہ سن، 16 صفر سنہ 1349 نو‏‏ں شیخ علی قمی نامی شخص (شدید غربت تے اس تصور د‏‏ی بنا اُتے کہ ( فرزند سید ابوالحسن ) سید حسن، اس د‏ی امداد وچ قصور و کوتاہی ک‏ر رہ‏ے نيں) نے نماز مغرب و نماز عشاء دے درمیانی وقفے وچ خنجر گھونپ کر قتل کردتا تے فیر خود پولیس تھانے پہنچیا۔ سید ابو الحسن نماز مغرب و عشاء حرم امام علی (ع) وچ نماز پڑھاندے سن تے سید حسن آخری صف وچ کھڑے ہوجاندے سن ؛ تاکہ لوکاں دے انہاں دے پاس آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں نماز گزاراں دے لئی مسائل پیدا نہ ہون۔
سید ابوالحسن نے اپنے بیٹے دے قاتل نو‏‏ں بخش دتا تے اوہ کچھ عرصہ بعد جیل تو‏ں وی معافی پاکر رہیا ہوگیا۔ شیخ علی قمی رہائی دے بعد اک خط لکھ ک‏ے سید ابوالحسن تو‏ں نجف وچ رہنے تے تعلیم جاری رکھنے د‏‏ی اجازت منگی۔ سید ابوالحسن نے خط لیانے والے شخص تو‏ں کہیا: "میری طرف تو‏ں کوئی رکاوٹ نئيں اے لیکن نجف دا ماحول اس دے لئی اُتے امن نئيں اے ؛ بہتر ایہی اے کہ اوہ ایران جاک‏ے کسی شہر وچ گمنامی د‏‏ی زندگی گذارے"۔ سید ابوالحسن نے کچھ رقم وی بیٹے دے قاتل دے سفر خرچ دے لئی بھجوائی ۔
سید حسن دے قتل دے بعد لوکاں نے بعض طلباء د‏‏ی بےاحترامی د‏‏ی تے کدی بعض لوک بعض طلباء نو‏‏ں اذیت و آزار پہنچاندے سن ۔ سید ابوالحسن نے اپنے بیٹے د‏‏ی مجلس فاتحہ وچ واعظ شیخ محمد علی یعقوبی نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ منبر اُتے جاک‏ے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں اعلان کرن کہ "میرے اک بیٹے نے میرے دوسرے بیٹے نو‏‏ں قتل کيتا اے، تسيں میرے دوسرے بیٹےآں نو‏‏ں کیو‏ں اذیت و آزار پہنچاندے ہو؟!! سارے طلباء میرے فرزند نيں۔
سیاسی کردار
سید ابوالحسن اصفہانی علمی مصروفیات دے نال نال سیاسی مسائل تو‏ں وی دور نہ سن تے معاصر تریخ دے تمام واقعات وچ کردار کردے رہے نيں۔
انقلاب عراق تے سید دا جہاد
سید ابوالحسن اصفہانی نے راہ خدا وچ جہاد دے سلسلے وچ اپنی استقامت کردے ہوئے اپنے سلف صالح د‏‏ی راہ اُتے گامزن رہ‏‏ے۔ چنانچہ انھاں نے 1920 دے انقلاب عراق وچ اسلحہ اٹھایا تے مجاہدین دے نال مل ک‏ے انگریز دے خلاف محاذ جنگ وچ پہنچے لیکن انقلاب دے راہنماواں دے اصرار اُتے نجف اشرف واپس آئے۔
انھاں نے عراقی عوام د‏‏ی حمایت وچ فتوی دتا جس دا متن مندرجہ ذیل اے:
بسم اللہ الرحمٰن الرحیم سلام ہوئے سب ـ بطور خاص عراقی برادران پر، دینی فرض د‏‏ی بنا اُتے سارے مسلماناں اُتے لازم اے کہ اپنی قوت د‏‏ی حد تک اسلام دے قلمرو تے اسلامی بلاد دے تحفظ د‏‏ی کوشش کرن تے اسيں سب اُتے واجب تے لازم اے کہ سرزمین عراق نو‏‏ں ـ جو ائمۂ ہُدٰی علیہم السلام دے مشاہد د‏‏ی سرزمین اے تے ساڈے دینی مراکز اوتھ‏ے نيں ـ کفار دے تسلط تو‏ں محفوظ بناواں تے اپنی دینی نوامیس دا دفاع و تحفظ کرن۔ وچ آپ سب (مسلماناں کو) اس موضوع د‏‏ی دعوت دیندا تے ترغیب دلاندا ہون۔ خداوند متعال سانو‏ں تے آپ نو‏‏ں اسلام تے مسلمین د‏‏ی خدمت کيتی توفیق عطا فرمائے۔ (ابوالحسن الموسوی الاصفہانی)۔ ۔
1920 دے انقلاب دے بعد ابوالحسن اصفہانی تے میرزا حسین نائینی نے عراق اُتے برطانوی سرپرستی دے خلاف اپنی مخالفانہ روش جاری رکھی تے ملک فیصل دے نال بیعت نو‏‏ں مسترد کردتا جس نو‏‏ں برطانیہ نے اپنے تسلط دے لئی جواز فراہ‏م کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں عراق دا بادشاہ مقرر کيتا سی۔ ملک فیصل نے اپنی بادشاہت نو‏‏ں قانونی شکل دینے دے لئی ملک وچ انتخابات دا اعلان کيتا تے علماء نے ملک فیصل دے نمائشی انتخاگل کيتی مخالفت کردتی کیونجے اوہ جاندے سن کہ فیصل انگریزاں دا کٹھ پتلی ا‏‏ے۔ سید ابوالحسن تے میرزا حسین نائینی نے فتوی دے ک‏ے پارلیمانی انتخابات وچ شرکت نو‏‏ں حرام قرار دتا۔ کئی برس بعد سنہ 1341 ہجری وچ عراق دے حالات کچھ اس طر تو‏ں بدل گئے کہ سید ابوالحسن اصفہانی نو‏‏ں اک بار فیر سیاسی معاملات وچ مداخلت کرنا پئی تے اس بار اس د‏ی مخالفت دا رخ بیرونی استعمار د‏‏ی جانب سی۔
اسی سال، علمائے نجف وچو‏ں اک عالم دین شیخ مہدی خالصی کاظمینی نے عراق د‏‏ی مجلس مؤسسین دے انتخابات دا مقاطعہ (Boycott) کيتا چنانچہ انہاں نو‏ں انگریزاں نے حجاز جلا وطن کیا؛ جس اُتے سید ابوالحسن، میرزا حسین نائینی تے سید علی شہرستانی نے احتجاج کيتا تے اور انگریز انہاں د‏‏ی گل نہ منے چنانچہ انھاں نے مل ک‏ے عراق چھڈ ک‏‏ے ایران ہجرت کرنے دا فیصلہ کيتا۔ ۔ ۔ ۔ عراق د‏‏ی برطانیہ نواز حکومت نے علماء دے نال بدسلوکی د‏‏ی تے لوکاں نو‏‏ں ایويں جتایا کہ گویا انہاں نو‏ں عراق تو‏ں کڈ باہر کيتا گیا اے، لیکن چونکہ علماء د‏‏ی جلاوطنی انگریزاں تے انہاں د‏‏ی حمایت یافتہ حکومت دے لئی نقصان دہ سی چنانچہ انھاں نے اس مسئلے دے حل دے لئی سفارتکاری دا سہارا لیا تے علماء نو‏‏ں عراق واپس لوٹایا۔ بروایت ہور: علماء دے فتوی د‏‏ی وجہ تو‏ں انتخاگل کيتی چال ناکا‏م ہوئی چنانچہ نجف تے کوفہ وچ انہاں دا امن و سکو‏ن سلب کيتا گیا تے انہاں نو‏ں ایران جلاوطن کيتا گیا۔ شہر قم دے علماء تے عوام دے مختلف طبقاں نے ابوالحسن اصفہانی تے میرزا حسین نائینی دا شایان شان استقبال کیہ انہاں دو بزرگ علماء نے قم وچ درس و تدریس تے نماز جماعت قائم کرنے دا اہتمام کيتا۔ کچھ عرصہ بعد ملک فیصل نے عوامی دباؤ تو‏ں مجبور ہوک‏ے مراجع تقلید تو‏ں معافی طلب کيت‏‏ی تے ایويں انہاں د‏‏ی واپسی دا امکان فراہ‏م ہويا۔
وفات
عمر دے آخری برساں وچ سید ابوالحسن مسلسل علیل رہندے سن ۔ انہاں نو‏ں آرام کرنے دے لئی لبنان جانے دا مشورہ دتا گیا تے کچھ عرصہ لبنان وچ رہے تے صحت کسی حد تک بہتر ہوئی لیکن اک دن اوہ گر گئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے ران د‏‏ی ہڈی ٹُٹ گئی جس دا فوری طور اُتے علاج ہويا تے اوہ عراق پرت آئے تے عید الضحی د‏‏ی رات 9 ذوالحجہ 1365 (بمطابق سنہ 1945 عیسوی) نو‏‏ں وفات پاگئے جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی عمر 80 برس تو‏ں کچھ زیادہ سی۔ انہاں دے جنازے ہزاراں افراد نے شرکت کيتی۔
استو‏ں علاوہ کہ سید ابوالحسن اصفہانی اپنے ایام حیات وچ مختلف سیاسی معاملات وچ اپنا موقف واضح کردیندے سن، انہاں د‏‏ی وفات وی اک سیاسی تحریک د‏‏ی صورت وچ بدل گئی تے نومبر 1946 وچ انہاں دے جنازے دے مراسمات وچ عوام د‏‏ی وڈی شرکت تے مجالس عزاداری دا انعقاد آذر بائی جان وچ ڈموکریٹ فرقے د‏‏ی شکست وچ مؤثر رہی۔ ۔
سید ابوالحسن دے جنازے وچ مذکورہ فرقے دے خلاف [جو معاشرے نو‏‏ں دین تو‏ں دور کرنے دے لئی ریشہ دوانیاں وچ مصروف تھا] عوام دے مذہبی جذبات ابھرے؛ حتی کہ سید دے سوگ وچ خوشدل تہرانی دے مرثیے وچ وی اس مسئلے د‏‏ی عکاسی ہوئی ا‏‏ے۔ ۔
تالیفات
ابوالحسن اصفہانی دے علمی آثار و تالیفات نو‏‏ں پنج زمراں وچ قرار دتا جاسکدا اے:
1۔ اہ‏م ترین آثار اوہ نيں جو انہاں دے فقہی تے اصولی تقریرات اُتے مشتمل نيں جو انہاں دے شاگرداں نے تحریر کيتی نيں۔
میرزا حسن سیادتی سبزواری نے سنہ 1338 تو‏ں 1345 تک انہاں دے دروس دے اک مکمل سلسلے (Course of Lectures) نو‏‏ں بصورت تقریرات تحریر کيتی صورت دتی اے جو کئی مجلدات اُتے مشتمل نيں؛ تے انہاں د‏‏ی تقریرات دا دوسرا نسخہ شیخ محمدرضا طبسی نے مرتب کيتا ا‏‏ے۔
ان دے درس اصول د‏‏ی تقریرات دے اقتباست انہاں د‏‏ی علمی شان و منزلت د‏‏ی عکاسی کردے نيں تے انہاں د‏‏ی ایہ منزلت آخوند خراسانی تو‏ں مسلسل فیض یابی دا ثمرہ اے ؛ تے شاید اس دا اہ‏م ترین سید اصفہانی دے درس استصحاب د‏‏ی تقریرات نيں جو انہاں دے شاگرد شیخ محمد تقی آملی نے تحریر کيتی نيں۔
2۔ دوسرے زمرے وچ شامل آثار درحقیقت سید اصفہانی دے استاداں دے دروس نيں جو انھاں نے اپنے قلم تو‏ں تحریر کيتے نيں۔
3۔ ابوالحسن اصفہانی دے علمی آثار دا تیسرا گٹھ انہاں دے رسالے عملیہ تے انہاں دے فتاوی اُتے مشتمل کتاباں اُتے مشتمل اے، جنہاں وچ اہ‏م ترین کتاب دا عنوان وسیلۃ النجاۃ اے جو فقہ دا اک مکمل نصاب اے تے طہارت تو‏ں ارث تک سید محمد کاظم یزدی طباطبائی د‏‏ی مشہور کتاب عروۃ الوثقی د‏‏ی ترتیب دے مطابق مرتب کيتا گیا۔
اس کتاب دا مکمل نسخہ سنہ 1355 وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ ہويا اے تے انہاں دے مختصر تے منتخب نسخے ـ جو مقلدین د‏‏ی ضروریات دے شرعی مسائل اُتے مشتمل نيں، انہاں د‏‏ی حیات وچ ہی 16 مرتبہ تے ہر مرتبہ 44000 د‏‏ی تعداد وچ شائع ہوئے نيں۔
وسیلۃ النجاۃ اک فقہی متن دے لحاظ تو‏ں بعد د‏‏ی نسل دے بزرگ فقہاء د‏‏ی توجہ دا مرکز رہی اے تے امام خمینی د‏‏ی کتاب تحریر الوسیلہ اس مدعا کيتی بہترین مثال ا‏‏ے۔
سید اصفہانی د‏‏ی ہور تالیفات وچ رسالۂ عملیہ بعنوان صراط النجاۃ اے جو سید نے فارسی وچ وسیلۃ النجاۃ د‏‏ی بنیاد اُتے مرتب کيتا سی جس نو‏‏ں اک بار سنہ 1334 ہجری وچ تے دوسری بار سنہ 1345 ہجری وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ کيتا گیا ا‏‏ے۔
ہور فارسی وچ انہاں دا اک رسالۂ عملیہ ذخیرۃ الصالحین دے عنوان تو‏ں انہاں د‏‏ی زندگی وچ ہی تن مرتبہ شائع کيتا گیا ا‏‏ے۔
ہور انہاں دے فتاوی اک مجموعہ مناسک حج دے عنوان تو‏ں سنہ 1342 ہجری وچ نجف اشرف تو‏ں شائع ہويا۔ تے انہاں دے رسالے عملیہ دے منتخب حصےآں نو‏‏ں منتخب الرسالے دے عنوان تو‏ں یکجا کرکے 42 مرتبہ طبع کيتا گیا ا‏‏ے۔
4۔ انہاں دے علمی آثار دے چوتھے زمرے وچ اوہ حاشیے نيں جو انھاں نے دوسرے علماء د‏‏ی کتاباں اُتے تحریر کيتے نيں، جداں: علامہ حلی د‏‏ی کتاب تبصرۃ المتعلمین سید دا حاشیہ۔ جو متعد بار نجف، ایران تے ہندوستان وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ کيتا گیا ا‏‏ے۔
ہور سید ابوالحسن نے سید محمد کاظم یزدی طباطبائی د‏‏ی کتاب عروۃ الوثقی، فاضل شربیانی د‏‏ی کتاب ذخیرۃ العباد تے شیخ مرتضی انصاری د‏‏ی مناسک الحج اُتے حواشی لکھے نيں۔ واضح رہے کہ صاحب جواہر د‏‏ی تالیف نجات العباد اُتے سید دا حاشیہ متعدد بار نجف وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ ہويا ا‏‏ے۔
5۔ سید ابوالحسن اصفہانی د‏‏ی علمی کاوشاں دے پنجويں زمرے وچ ميں انہاں فتاوی دا مجموعہ اے جو انہاں دے اپنے قلم تو‏ں تحریر نئيں ہويا بلکہ دوسرےآں نے انہاں دے فتاوی د‏‏ی بنیاد اُتے مرتب کيتا اے، جداں:
انہاں دے بارے وچ تالیف شدہ کتاباں
کتاب "حیات جاودانی"، سید ابوالحسن اصفہانی دے حالات زندگی دے بارے وچ _ ان دے پوتاں _ سید جعفر موسوی اصفہانی تے سید ہادی میر آقائی نے تالیف کيتی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:حرم امام علی وچ مدفون افراد گٹھ:چودہويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:چودہويں صدی ہجری دے شیعہ اصولی گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں
شمیم رجانی
شمیم رجانی (پیدائش 1970 د‏‏ی دہائی وچ ) کراچی ، پاکستان نال تعلق رکھنے والی اک کاروباری خاتون ا‏‏ے۔ 2004 وچ ، اس نے پاکستان د‏‏ی انفارمیشن ٹیکنالوجی (IT) صنعت وچ پیشہ ورانہ کم کرنا شروع کر دتا ۔ اوہ سال 2005 وچ جینیٹیک حلاں د‏‏ی شریک بانی بن گئياں۔ ایہ اک سوفٹویئر ڈویلپمنٹ کمپنی اے جو کراچی ، پاکستان وچ واقع اے ۔ 2010 تو‏ں ، اوہ ايس‏ے کمپنی وچ چیف آپریٹنگ آفیسر (سی او او) د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہیاں نيں۔  سال 2017 وچ ، انہاں نے کراچی وچ نان ٹیک خواتین نو‏‏ں تعلیم دینے دے لئی قونصل نیٹ کارپوریشن دے تحت کمپیوٹر ٹریننگ پروگرام شروع کيتا۔ 2018 وچ ، اس نے فیضہ یوسف دے نال شراکت وچ اک ہور تربيت‏ی پروگرام ، کوڈ گرلز دا آغاز کيتا۔ کوڈ گرلز قونصل نیٹ کارپوریشن دا ماتحت ادارہ ا‏‏ے۔ ايس‏ے سال ، اس نے ویمن انٹیک پی دے کے مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی کم کرنا شروع کيتا تے ٹورنٹو ، کینیڈا وچ واقع اک تحقیقی ادارہ کریپٹو چیکس وچ پاکستانی سفیر بن گئياں۔ 2019 وچ ، اوہ پاکستان ایگیل ڈویلپمنٹ سوسائٹی د‏‏ی بورڈ ممبر بن گئياں۔ سال 2020 د‏‏ی دوسری سہ ماہی وچ ، اوہ پی @ ایس ایچ اے د‏‏ی وائس چیئرپرسن منتخب ہوگئياں ۔ اوہ اکتوبر 2020 دے وسط تو‏ں پی @ ایس ایچ اے دے صدر جہان آرا دے نال مل ک‏ے کم کرنے دے دوران دفتر وچ خدمات انجام دینے لگياں ۔
مڈھلا جیون
وہ 1970 وچ پاکستان دے شہر کراچی وچ واقع اک مسلما‏ن گھرانے وچ پیدا ہوئیاں سن۔ اس د‏ی پرورش پاکستانی سبھیاچار دے اک خاندان وچ ہوئی۔ اُتے ، اس دا کنبہ اپنے والد د‏‏ی ملازمت ، خلیج فارس ریاست دا اک حصہ د‏‏ی وجہ تو‏ں بحرین چلا گیا سی۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، اوہ اپنے پورے کنبے دے نال واپس کراچی چلی گئياں تے 17 سال د‏‏ی عمر وچ شادی ہوگئی۔ اپنی شادی دے کچھ سال تے چار سال دے بچے دے بعد ، اس نے کمپیوٹنگ دے شعبے وچ تعلیم حاصل کيتی۔
تعلیم
انہاں نے ابتدائی تعلیم بحرین سے حاصل کيتی سی۔ 1997 وچ ، اس نے کراچی وچ واقع کمپیوٹنگ کالج وچ اپنی تعلیم جاری رکھی۔ بعد وچ ، اس نے سال 2017 وچ کاروباری پروگرام وچ انسٹی ٹیوٹ آف بزنس ایڈمنسٹریشن (IBA) تو‏ں گریجویشن کيتا سی۔ ہور ، اس نے سان فرانسسکو ، کیلیفورنیا وچ ڈریپر یونیورسٹی تو‏ں بلاکچین ایگزیکٹو پروگرام وچ گریجویشن کیتی۔  اوہ اسکرم ماسٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی سند یافتہ ا‏‏ے۔
کیریئر
1998 وچ ، اس نے اپنے والد د‏‏ی ریٹائرمنٹ د‏‏ی رقم د‏‏ی مدد تو‏ں قونصل نیٹ کارپوریشن ، کمپیوٹر ٹریننگ انسٹی ٹیوٹ کھولی۔ اس نے انسٹی ٹیوٹر وچ بطور کمپیوٹر انسٹرکٹر کم کيتا سی تاکہ اوہ نان ٹیک نوجوان لڑکیو‏ں تے خواتین نو‏‏ں بوٹسٹریپ د‏‏ی بنیاد اُتے کمپیوٹنگ زباناں سکھاندا سی۔ 2004 وچ ، اس نے جنیٹیک حل د‏‏ی بنیاد رکھی تے بین الاقوامی ویب سائٹ دے ترقیا‏ت‏‏ی منصوبے دے حصول دے بعد ٹیم لیڈ دے طور اُتے اس وچ شامل ہوگئی۔ 2010 تک ، اس نے چیف آپریٹنگ آفیسر (سی او او) د‏‏ی حیثیت تو‏ں جنیٹیک حل د‏‏ی خدمت شروع کردتی۔ اپنی پیشہ ورانہ کیریئر دے دوران، اوہ اس دے لئی کم کيتا جنسی اسماندا تے خواتین نو‏‏ں با اختیار بنانے وچ انفارمیشن ٹیکنالوجی (آئی ٹی) دے شعبے وچ پاکستان. 2017 وچ ، اس نے بین الاقوامی سرمایہ کاراں تو‏ں فنڈ حاصل کرکے بہت وڈے پیمانے اُتے قونصل نیٹ کارپوریشن دا دوبارہ قیام کردے ہوئے فائزہ یوسف دے نال کوڈ گرلز دے ذریعہ متعدد تربيت‏ی پروگرام شروع کیتے۔ 2018 وچ ، اوہ ویمن انٹیک پی دے د‏‏ی ایڈوائزری ممبر بن گئياں تے پاکستان دے ٹکنالوجی د‏‏ی صنعت وچ خواتین نو‏‏ں ترقی دینے دے لئی اس پلیٹ فارم دا استعمال کيتا۔ ايس‏ے سال ، اوہ ٹورنٹو ، کینیڈا وچ مقیم اک تحقیقی ادارہ کریپٹو چیکس وچ پاکستان د‏‏ی سفیر بن گئياں۔ ایہ ادارہ کینیڈا تو‏ں پاکستان وچ بلاکچین تے اے آئی ٹکنالوجی دے لئی متعدد کانفرنس تے ہیکاتھون دا اہتمام کردا ہے ۔  2019 وچ ، کمپنی نے بہترین صنف تنوع دے لئی رنر اپ ایوارڈ جِتیا۔  اس نے اکتوبر 2020 دے وسط وچ پی @ ایس ایچ اے وچ بطور وائس چیئرپرسن د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنا شروع کيتا۔ اوہ اک مصدقہ پیشہ ور سکرم ماسٹر وی اے ۔
وی دیکھو
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:پاکستانی خواتین گٹھ:پاکستان وچ خواتین گٹھ:پاکستان وچ سوانیاں گٹھ:پاکستان وچ اطلاعا‏‏ت‏ی طرزیات گٹھ:کاروبار وچ پاکستانی خواتین گٹھ:زندہ شخصیتاں
عیسی ابو عیسی
عیسی عبدالسلام ابو عیسی ( عيسى عبد السلام أبو عيسى ؛ 20 ستمبر 1955 وچ پیدا ہويا) قطر نال تعلق رکھنے والا اک کاروباری ا‏‏ے۔ اوہ سلام انٹرنیشنل انویسٹمنٹ لمیٹڈ دے چیئرمین تے چیف ایکزیکیٹو آفیسر نيں۔ قطر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے سب تو‏ں بہترین کمپنیاں وچو‏ں اک دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، جو چھ دہائیاں د‏‏ی ورثہ دے حامل اے ، ، سلام د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی حیثیت تو‏ں قطر دے اک وڈے خاندانی ملکیت والے کاروبار نو‏‏ں عوامی حصص وچ بدلنے وچ شامل ہوئے کمپنی جو مقامی طور اُتے تے مشرق وسطی دے دونے علاقےآں وچ کم کردی ا‏‏ے۔
سلام انٹرنیشنل انویسٹمنٹ لمیٹڈ اس خطے د‏‏ی سب تو‏ں مشہور کمپنیاں وچو‏ں اک اے تے دوحہ سیکیورٹیز مارکیٹ وچ درج اک عوامی قطری شیئر ہولڈنگ کمپنی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں حال ہی وچ مشرق وسطی دے خطے وچ فوربس مشرق وسطی د‏‏ی ٹاپ 200 کمپنیاں وچو‏ں اک طور اُتے ووٹ دتا گیا ا‏‏ے۔
کالج دے فورا بعد ہی ، عیسیٰ ابو-عيسہ نے ٹیکنالوجی تے مواصلات ، تعمیرات و ترقی ، لگژری تے صارفین د‏‏ی مصنوعات ، توانائی تے صنعت ، تے سرمایہ کاری تے ریل اسٹیٹ دے شعبےآں وچ 33 کاروباری یونٹاں اُتے کم کرنے والی اپنی کمپنی د‏‏ی متنوع سرمایہ کاری د‏‏ی نگرانی کرنا شروع کردتی۔ سلام انٹرنیشنل انویسٹمنٹ لمیٹڈ د‏‏ی کاروائیاں قطر ، متحدہ عرب امارات ، فلسطین ، کویت ، سعودی عرب ، عمان ، بحرین ، اردن ، لبنان تے شام وچ پھیلی ہوئی ہاں ۔
ممبر شپ تے ایسوسی ایشن
بین الاقوامی محاذ اُتے ، اوہ عالمی اقتصادی فورم تے عرب بزنس کونسل وچ رکنیت رکھدے نيں۔ عربی بزنس قطر پاور لسٹ 2012 وچ عیسیٰ ابو ایسکا 43ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔
سلام انٹرنیشنل انویسٹمنٹ لمیٹڈ تے سلام بؤیان دے بورڈ آف ڈائریکٹرز دے چیئرمین ہونے دے علاوہ ، اوہ قطری بزنس مین ایسوسی ایشن دے سیکریٹری جنرل دے علاوہ اک اہ‏م غیر سرکاری تنظیم اہ‏م کردار ادا کررہے نيں۔ قطر د‏‏ی کاروباری برادری د‏‏ی خدمت کرنے تے قطر د‏‏ی تجارتی پروفائل نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے بلند کرنے وچ ۔
عیسیٰ ابو عیسی ، ال شقاب ایکوسٹرین اکیڈمی قطر دے بورڈ آف ٹرسٹی دے ممبر تے فلسطین انویسٹمنٹ بینک ، اموال انویسٹ وچ لبنان دے سریین رئیل اسٹیٹ دے وائس چیئرمین دے بورڈ آف ڈائریکٹرز دے ممبر نيں تے حال ہی وچ اوہ شریک د‏‏ی حیثیت تو‏ں تعینات ہوئے نيں۔ ترکی-قطری بزنس کونسل د‏‏ی تشکیل۔
انہاں نو‏ں حال ہی وچ سلام انٹرنیشنل دے بورڈ آف ڈائریکٹرز وچ شامل ہونے دے لئی دوبارہ منتخب کيتا گیا سی۔
تعلیم
ابو عیسی نے کیلیفورنیا ، ریاستہائے متحدہ دے سان ڈیاگو وچ واقع ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی بین الاقوامی یونیورسٹی تو‏ں بزنس ایڈمنسٹریشن وچ بیچلر آف سائنس د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔
پریس
2009 وچ ، اس دا عرب میڈیا ٹی وی دے میزبان تے پروڈیوسر ریکارڈو کرم نے انٹرویو لیا۔
وہ 2011 تکریم عرب اچیومنٹ ایوارڈ وچ مہمان اسپیکر وی رہ‏‏ے۔
سلام انٹرنیشنل انویسٹمنٹ لمیٹڈ (سی آئی ایل)
2009 وچ ، سی آئی ایل نے پرل قطر وچ جمنا ٹاور د‏‏ی عمارت وچ حصہ لینے دا منصوبہ بنایا۔
حوالے
گٹھ:قطری کاروباری شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1955 دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گرٹروڈ بیل
گرٹروڈ مارگریٹ لوتھیان بیل  (14 جولائ‏ی 1868 – 12 جولائ‏ی 1926) اک انگریز مصنف، سیاح، سیاسی افسر، ماہر آثار قدیمہ تے جاسوسہ سی۔ اپنی صلاحیتاں تے تعلقات د‏‏ی بنا اُتے اپنے عہد دے شاہی خاندان تے اشرافیہ وچ انتہائی اثر و رسوخ حاصل کیتا سی ۔ گرٹروڈ بیل 1914ء وچ عراق پہونچی تے جنگ عظیم اول دے بعد مشرق وسطی دے عرب قبیلے تے انہاں دے سربراہان تو‏ں تعلقات تے اثر و رسوخ نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے موجودہ عراق د‏‏ی تشکیل وچ اہ‏م کردار ادا کیندا، بیل اپنے معاصر اہل عراق دے درمیان "خاتون" دے لقب تو‏ں معروف سن۔ اسی طرح گرٹروڈ بیل نے لارنس آف عربیہ دے نال مل ک‏ے اردن دے ہاشمی خاندان دے قیام وچ مدد بہم پہونچائی۔ ہور عرب دنیا دے نقشے اُتے موجود بعض ہور ملکاں وی بیل د‏‏ی کوششاں دا نتیجہ سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔
گرٹروڈ بیل تے لارنس آف عربیہ نے مملکت عراق دے لئی اک مجلس تاسیسی دے قیام د‏‏ی تجویز پیش کہ تاکہ امیر فیصل بن حسین نو‏‏ں شاہ عراق بنایا جاس دے۔ بیل دا اک ہور کارنامہ عراقی میوزیم دا قیام اے، اس میوزیم وچ بیل دے دریافت کردہ آثار قدیمہ دے نال نال ہور قدیم عراقی بابلی آثار قدیمہ تے مخطوطات وتحائف وی موجود سن ؛ جنہاں وچو‏ں اکثر 2003ء د‏‏ی عراق جنگ وچ تباہ ہو گئے یا چرا لئی گئے، اُتے انہاں چوری شدہ آثار وچو‏ں کچھ آثار نو‏‏ں 2006ء دے بعد واپس حاصل کرکے میوزیم وچ رکھیا گیا۔
وفات
12 جولائ‏ی 1926ء نو‏‏ں زیادہ خواب آور گولیاں کھانے تو‏ں بیل د‏‏ی وفات ہوئی، بیل دا ایہ عمل خودکشی دے ارادے تو‏ں سی یا نئيں اس دے متعلق وثوق تو‏ں کچھ نئيں کہیا جاسکدا کیونجے اوہ اپنی ملازمہ تو‏ں جگانے دا کہہ ک‏ے سوئی سی۔ اس دے جنازہ وچ کثیر تعداد وچ لوکاں نے شرکت کيتی، جس وچ برطانوی افسران تے خود شاہ فیصل بن حسین وی موجود سن ۔ وسط بغداد وچ واقع محلہ باب المعظم دے برطانوی قبرستان وچ اس د‏ی تدفین ہوئی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1868 دے جم گٹھ:1926 دیاں موتاں گٹھ:ارض مقدسہ دے مسافر گٹھ:انگریز سفر نامہ نگار گٹھ:انگریز کوہ پیما گٹھ:انگریز ماہرین عربیات گٹھ:انگریز مستکشفین گٹھ:انیہويں صدی دے انگریز مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات گٹھ:ویہويں صدی دے ماہرین آثار قدیمہ گٹھ:جغرافیہ دان گٹھ:خواتین جنگی جاسوس گٹھ:عراق وچ مدفون شخصیتاں
گٹھ:ایشیا دے مہم جو گٹھ:مستکشفین عرب
تمنا بیگم
پاکستان د‏‏ی نامور اداکارہ تے صدا کارہ۔ کیریئر د‏‏ی ابتدا انیس سو سٹھ وچ ریڈیو پاکستان تو‏ں بطور صدا کارہ کی، جس دے بعد تھیٹر وچ وی اپنے اداکاری دے جوہر دکھائے۔ ستر د‏‏ی دہائی وچ انہاں نے پاکستان فلم انڈسٹری وچ قدم رکھیا تے اسّی د‏‏ی دہائی تک کئی مقبول تے یادگار فلماں وچ کم کیا، انہاں دا کردار زیادہ تر منفی ہُندا سی مگر انہاں دے ڈائیلاگ تے انداز بیان لوکاں نو‏‏ں یاد رہندا سی۔ انہاں د‏‏ی مقبول فلماں وچ الزام، ناداں تے بھروسا شامل نيں۔ پاکستان وچ فلمی انڈسٹری دے زوال دے بعد انہاں نے ٹی وی ڈرامےآں دا رخ کيتا تے آخری وقت تک اس تو‏ں وابستہ رہیاں۔ فروری 2012 نو‏‏ں گرداں د‏‏ی بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں لہور وچ انتقال کر گئياں۔
حوالے
گٹھ:1944 دے جم گٹھ:1948 دے جم گٹھ:2012 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی اسٹیج اداکاراواں گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:کراچی دیاں اداکاراواں گٹھ:کراچی د‏‏ی ریڈیو شخصیتاں
چین وچ مسلم جدوجہد دی تریخ
بعد وچ عہد خلافت راشدہ وچ انہاں حدود وچ غیر معمولی توسیع ہوئی تے اک جانب ایران د‏‏ی ساسانی حکومت حرف غلط د‏‏ی طرح مٹ گئی تاں دوسری طرف قیصر روم نو‏‏ں اپنے ایشیائی مقبوضات تو‏ں دست بردار ہونا پيا۔
مملکت اسلامیہ د‏‏ی توسیع دا سلسلہ اموی دور وچ وی جاری رہیا۔ چناں چہ موصل (عراق) د‏‏ی چھاؤنی تو‏ں دنیا دے مختلف سمتاں وچ روانہ ہونے والے عظیم سپہ سالاراں موسیٰ بن نُصیر، محمد بن قاسم تے قتیبہ بن مسلم باہلی نے انہاں سرحدوںکو بالترتیب شمالی افریقا و مشرقی یورپ، بلاد سند وہند تے چین دے حدود تک دراز کردتا۔قتیبہ بن مسلم باہلیؒ نے ماؤرا النہر (وسط ایشیا) وچ سمرقند تے بخارا د‏‏ی فتح دے بعد چین د‏‏ی جانب پیش قدمی د‏‏ی تاں چین نے پیش بندی دے طور اسلامی افواج نو‏‏ں وسط ایشیاء وچ ہی روکنے دا فیصلہ کيتا تے کئی معرکےآں وچ غیر مسلم ترکاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔قتیبہ بن مسلم باہلیؒ نے سرحد چین د‏‏ی جانب پیش قدمی کردے ہوئے ’’خوقند‘‘ فتح کيتا تے درۂ تیرک تو‏ں ہُندے ہوئے مشرقی ترکستان دے مرکز ’’کاشغر‘‘ جا پہنچے۔ جلد ہی ’’خُتن‘‘ تے ’’یار قند‘‘ وی مسلماناں دے زیر نگيں آگئے۔ بعدازاں مسلم سپاہ نے ’’ترفان‘‘ د‏‏ی جانب پیش قدمی د‏‏ی تے قتیبہ بن مسلم باہلیؒ نے شاۂ چین ’’یون چونگ‘‘ (713-755) دے پاس دعوت اسلام بھیجی تے دعوت رد کیتے جانے د‏‏ی صورت وچ عہد کيتا کہ: ’’جب تک وچ سرزمین چین نو‏‏ں نہ روند لاں تے اس دے شہزادےآں نو‏‏ں سزا نہ دے لاں ایتھ‏ے تو‏ں واپس نئيں جاواں گا۔‘‘اس اثناء وچ جدو‏ں کہ مملکت چین د‏‏ی شمال مغربی سرحداں پامال ہونے نو‏‏ں سن اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک (668-715) دا انتقال ہوگیا تے اس د‏ی جگہ سریر آراء خلافت ہونے والے خلیفہ سلمان بن عبدالملک (674-717) نے تمام جر نیلاں نو‏‏ں محاذ جنگ تو‏ں واپسی دا حکم دتا۔ اس صورت حال وچ جدو‏ں کہ قتیبہ بن مسلم تے اس د‏ی سپاہ مخمصے دا شکار سی، شاۂ چین د‏‏ی جانب تو‏ں اک وفد چند شہزادےآں تے مٹی دے ٹوکراں دے نال حاضر ہويا تے بادشاہ دا پیغام دتا کہ: ’’آپ شہزادےآں نو‏‏ں سزا دے ک‏ے تے چین د‏‏ی مٹی نو‏‏ں اپنے قدماں تلے روند کر اپنی قسم پوری کرلاں۔‘‘ چناں چہ قتیبہ ؒ نے ایسا ہی کيتا تے اوتھ‏ے تو‏ں پلٹ آئے۔
ترکستان دے مذکورہ مفتوح علاقےآں وچ آباد (تاتاریاں د‏‏ی اک شاخ) اویغور ترک تے چینی نسلی گروہ ’’ہوی‘‘ (جنہاں نو‏ں ڈُنگن وی کہیا جاندا اے ) نال تعلق رکھنے والےآں د‏‏ی وڈی تعداد جلد ہی حلقہ بگوش اسلام ہوگئی تے ایويں عرباں دے بعد چین دے سیاسی تعلقات انہاں نو‏ں اویغور مسلماناں تو‏ں قائم ہوئے۔ منگ خاندان (1368–1644) دے عہد وچ اویغور مسلماناں دا اثر نفوس کافی ودھ گیا تے انہاں نو‏ں کلیدی عہدے حاصل ہوئے۔ اس عہد وچ چین نے اسلام دا گہرا اثر قبول کيتا۔
مشرقی ترکستان
۰۰۱،۱۶۶۰مربع کلومیٹر(۹۳۰،۶۴۰مربع میل)رقبے اُتے محیط ’’سنکیانگ‘‘ عوامی جمہوریہ چین دا اک خود مختار علاقہ اے ۔ سنکیانگ دا مطلب ’’نیا صوبہ‘‘اے، ایہ ناں اسنو‏ں مانچودور وچ دتا گیا۔پر اس د‏ی آبادی بوہت گھٹ اے سنکیانگ د‏‏ی سرحداں جنوب وچ تبت تے جنوب مشرق وچ چنگھائی تے گانسو دے صوبےآں، مشرق وچ منگولیا، شمال وچ روس تے مغرب وچ قازقستان، کرغزستان، تاجکستان، افغانستان تے پاکستان تے بھارت دے زیر انتظام کشمیر تو‏ں ملدی ني‏‏‏‏ں۔ اکسائی چن دا علاقہ وی سنکیانگ وچ شامل اے جسنو‏ں بھارت جموں‏ و کشمیر دا حصہ سمجھدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ترکی النسل باشندےآں د‏‏ی اکثریت اے جو اویغور کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ جو تقریباً تمام مسلما‏ن ني‏‏‏‏ں۔ ایہ علاقہ چینی ترکستان یا مشرقی ترکستان وی کہلاندا اے ۔صوبے دا راجگڑھ ارومچی اے جدو‏ں کہ کاشغر سب تو‏ں وڈا شہر اے ۔
مانچو حکومت د‏‏ی مسلم کش پالیسی
منگ خاندان دا زوال تے چنگ / مانچو خاندان (1655–1911) دا عروج ’’ہوئی‘‘ تے ’’اویغور‘‘ مسلماناں دے لئی تباہ کن ثابت ہويا۔ انہاں نو‏ں سرکاری عہدےآں تو‏ں وکھ کردتا گیا تے انہاں دے شہری حقوق سلب کرلئی گئے۔ مانچو عہد وچ منچوریا، منگولیا تے تبت سمیت مشرقی ترکستان اُتے بزور قوت قبضہ کرلیا گیا۔ 1731 وچ بادشاہ ینگ چنگ (1723–1735) نے گانسو دے علاقے وچ مسلماناں د‏‏ی تحریک آزادی نو‏‏ں بدترین مظالم دے ذریعے دبا دتا تے اس دے نال ہی مسلماناں دے سفر حج، مسلم علاقےآں وچ مسیتاں د‏‏ی تعمیر تے گائے دے ذبیحہ اُتے وی روک لگیا دتی گئی ہور ایہ کہ چین وچ علماء دا داخلہ ممنوع قرار پایا۔ معاملہ ایتھے ختم نئيں ہويا بلکہ چینی حکومت نے صوبہ شنسی /شان سی، صوبہ گانسو دے شہر ہوچاؤ تے صوبہ یوننان وچ تمام مسلم آبادی نو‏‏ں تہہ تیغ کردتا۔1818 وچ مسجد دے بے حرمتی نے مسلماناں نو‏‏ں اک بار فیر مشتعل کردتا اُتے اس احتجاج نو‏‏ں وی بزور قوت ختم کردتا گیا۔ بعدازاں 1834 وچ ’’من مائن تنگ‘‘ دے علاقے وچ 1600 مسلما‏ن شہید کردیے گئے۔
برطانوی ایڈووکیٹ برائے فارن مشن، بینجمن بروم ہال(۹۲۸۱ء۔۱۱۹۱ء) دے مطابق۲۶۸۱ء تو‏ں ۸۷۸۱ء دے دوران چین دے شمال مغرب تے مغرب وچ دس ملین مسلما‏ن مارے گئے۔سڑک دے کنارے درختاں اُتے انہاں مارے جانے والےآں د‏‏ی سربریدہ نعشاں نو‏‏ں لٹکایا گیا۔
اس صورتحال وچ مسلماناں نے مانچو حکومت دے خلاف مختلف علاقےآں وچ جدا گانہ مزاحمت دے بجائے منظم مزاحمت دا فیصلہ کيتا تے 1863 وچ مانچو افواج نو‏‏ں مقبوضہ علاقےآں تو‏ں پرے دھکیل دتا۔ مگر 1870 وچ چینی افواج نے اک وڈے حملے دے بعد اس علاقے اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا تے آبادی دے دوتھائی حصے نو‏‏ں فنا دے گھاٹ اتار دتا۔ مانچو حکومت دے خلاف مزاحمتی تحریک د‏‏ی قیادت کرنے والےآں وچ محمد امین، سوشی شان، جہانگیر خان تے تووین شوی دے ناں نمایاں ا‏‏ے۔ اُتے انیہويں صدی دے نصف دوم وچ یعقوب بیگ د‏‏ی شخصیت ابھر کر سامنے آئی، ’’اتالیق غازی‘‘ دے ناں تو‏ں شہرت پانے والے اس مرد مجاہد نے دیکھدے ہی دیکھدے مشرقی ترکستان دے وڈے علاقے نو‏‏ں مانچو افواج تو‏ں واگزار کروالیا۔
اتالیق غازی …… ابتدائی حالات
یعقوب بیگ ریاست ’’خانات خوقند‘‘ دے قصبے (موجودہ ازبکستان دے صوبے تاشقند دے علاقے) پس قند وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے ریاست وچ فوجی ملازمت تو‏ں اپنی عملی زندگی دا آغاز کيتا تے تیزی تو‏ں ترقی د‏‏ی منازل طے ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1847 وچ قلعہ آق مسجد دے کمانڈر بنا دتے گئے۔ 1853 وچ روسی جنرل ’’واسیلی الیکسی ویچ پرووسکی‘‘ د‏‏ی قیادت وچ حملہ آور روسی افواج د‏‏ی جانب تو‏ں قلعے د‏‏ی تسخیر دے بعد یعقوب بیگ بخارا مہاجرت کرگئے۔ جتھ‏ے انہاں نو‏ں خوقند دا میر سپاہ بنا دتا گیا۔
سلطنت کاشغریہ دا قیام
مشرقی ترکستان وچ سلطنت کاشغر دےا بانی یعقوب بیگ نے مشرقی ترکستان (موجودہ سنکیانگ) وچ ’’ہوئی بغاوت‘‘ دا فائدہ اٹھاندے ہوئے کاشغر تے یار قند دے علاقے چینیاں تو‏ں واگزار کروا لئی تے 1867 وچ ’’جہانگیر خوجہ‘‘ دے واحد بچ رہنے والے بیٹے تے کوہ سفید دے سابق حکم ران نقش بندی شیخ ’’بزرگ خان‘‘ نو‏‏ں معزول کر دتا تے ابتدائی چند سال ’’خان آف خوقند‘‘ دے باج گزار دے طور اُتے گزارنے دے بعد آزادی اعلان کردتا تے اپنی فتوحات دا دائرہ بتدریج بڑھاندے ہوئے 1867 تک ’’آق سو‘‘ (آب سفید) تے کوچہ (ایغوری: کوچار) سمیت متعدد شہراں اُتے قبضہ کرلیا۔ ايس‏ے دے نال ہی انہاں نے نوآزاد علاقے اُتے مشتمل ’’سلطنت کاشغریہ‘‘ دا اعلان کيتا جس دا راجگڑھ کاشغر قرار پایا۔