cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سنبھل سرکار
۱۵۴۰ء وچ شیر شاہ نے ہمایو‏ں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہندوستان د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی سی۔ ہمایو‏ں تے بیرم خاں ۳سال تک وکھ وکھ بھجدے رہ‏‏ے۔ ۱۵۴۳ء وچ بیرم خاں ہمایو‏ں تو‏ں جا ملا۔ ۱۵۴۴ء وچ دونے ایران گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں فوجی مدد لے ک‏ے لوٹے۔ ۱۵۴۵ء وچ ہمایو‏ں نے مرزا عسکری نو‏‏ں ہرا کر قندھار اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے بیرم خاں نو‏‏ں اوتھ‏ے دا گورنر بنادتا۔ اس دے بعد کابل اُتے وی قبضہ ہويا تے آخر کار ۱۵۵۵ء وچ ہمایو‏ں نے شیر شاہ دے جانشیناں تو‏ں دہلی نو‏‏ں وی واپس لے لیا۔ اس دے فوراً بعد ہمایو‏ں دے ترک سردار بیرم خاں نے بغیر جنگ دے لاہور پرہمایو‏ں دا قبضہ کرادتا۔ ہمایو‏ں نے بیرم خاں کو’ خان خاناں ‘ دے خطاب تو‏ں نوازیا تے قندھار دے نال نال سنبھل د‏‏ی جاگیر وی اس دے ناں کر دتی۔
سرہند نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد جدو‏ں ہمایو‏ں دہلی پرت رہیا سی تاں اس د‏ی فوج دے اک سردار قنبر دیوانہ نے ہمایو‏ں تو‏ں وکھ ہوئے ک‏ے بغاوت کر دتی تے سنبھل تے بدایاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سنبھل تے بدایاں اُتے فتح حاصل کرنے دے بعد قنبر دیوانہ خوشی وچ دیوانہ ہوئے گیا اُس نے جیت دا شاندار جشن منایا تے اپنے سرداراں نو‏‏ں انعامات تے خطابات تو‏ں نوازیا۔ ایہ خبر پا کر ہمایو‏ں نے اپنے اک سردار علی قلی خاں شیبانی نو‏‏ں امیر الاُمرا دا درجہ دے ک‏ے دیوانہ نو‏‏ں گرفتار کر دربا رماں لیانے دے لئی سنبھل بھیجیا۔ علی قلی خاں نے سنبھل آندے ہی پہلے قنبر دیوانہ دے ساتھیاں نو‏‏ں سنبھل تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور کر دتا۔ اس دے بعد اوہ بدایاں دے لئی روانہ ہويا۔ اس نے قنبر دیوانہ نو‏‏ں اپنے سپرد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر کامیاب نہ ہويا۔ آخر کار لڑائی ہوئی تے دیوانہ نے خود نو‏‏ں بدایاں دے قلعے وچ بند ک‏ر ليا تے ہمایو‏ں دے پاس رحم د‏‏ی اپیل بھیج دی۔ ہمایو‏ں نے اپیل نو‏‏ں مندے ہوئے دیوانہ نو‏‏ں دہلی لیانے دے لئی فوراً قاسم مخلص نو‏‏ں روانہ کر دتا۔ مگر اس تو‏ں پہلے کہ قاسم مخلص بدایاں پہنچ پاندا، علی قلی خاں شیبانی نے دیوانہ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے قتل کر وا دتا تے اس دا کٹا ہويا سر دہلی بھیج دتا۔ رحم دل بادشاہ ہمایو‏ں نو‏‏ں ایہ گل پسند نہ آئی۔ (آئینہ اکبری، انگریزی ترجمہ، ص ۳۳۵)
۱۵۵۵ء وچ دہلی فتح کرنے دے بعد ہمایو‏ں نے اک منصوبے دے تحت ہر صوبے نو‏‏ں نويں سرے تو‏ں سرکاراں تے محالاں وچ تقسیم کيتا۔ سرکاراں وچ گورنر مقرر کیتے۔ ہر گورنر نو‏‏ں خصوصی اختیارات دے نال ۲۰۰۰ ۱فوج وی رکھنے د‏‏ی منظوری دی۔ ايس‏ے منصوبے دے تحت سنبھل سرکار وچ وی محال بنے تے علی قلی خاں شیبانی نو‏‏ں سنبھل سرکار وچ گورنر بنایا گیا۔
ہمایو‏ں د‏‏ی اچانک موت دے بعد اس دا بیٹا اکبر کلا نور وچ تخت نشین ہويا۔ اس موقع دا فائدہ اٹھانے دے لئی ہیمو(افغان عادل شاہ د‏‏ی فوج دا سپہ سالار)اپنے لشک‏ر ک‏ے نال گوالیر تے آگرہ فتح کردے ہوئے دہلی د‏‏ی طرف ودھیا۔ دہلی دے حاکم تردی بیگ نے سنبھل سرکار دے گورنر علی قلی خاں شیبانی نو‏‏ں تے پنجاب تو‏ں اس دے بھائی بہادر خان نو‏‏ں جو اوتھ‏ے افغان پٹھان شادی خان تو‏ں لڑ رہیا سی، اپنی مدد دے لئی جلد تو‏ں جلد دہلی پہنچنے د‏‏ی اطلاع بھجوائی مگر خود مقابلے دے لئی کوئی خاص انتظامات نئيں کیتے۔ کچھ درباریاں نے صلاح دتی کہ قلعہ بند ک‏ر ک‏ے یا پِچھے ہٹ کر پنجاب تو‏ں مدد آنے یا سنبھل تو‏ں علی قلی خان دے آنے دا انتظار کرن ۔ دراں اثنا آگرہ تو‏ں اسکندر خاں بھج کر تردی بیگ دے پاس دہلی آ گیا سی جتھے دونے تغلق آباد دے نیڑے مدد دا انتظار کرنے لگے۔ مدد پہنچنے تو‏ں پہلے ہی ہیمو نے تردی بیگ د‏‏ی فوج اُتے حملہ کر دتا۔ تردی بیگ شکست کھا کر سرہند د‏‏ی طرف بھج گیا۔ ہیمو نے اگلے دن ہی دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے خود نو‏‏ں وِکرمادِتیہ دے ناں تو‏ں راجہ ہونے دا اعلان کر دتا۔ اس وقت علی قلی خاں شیبانی سنبھل تو‏ں گڑھ مُکتیشور تک تے اس دا بھائی بہادر خان کرنال ہُندا ہويا میرٹھ تک پہنچیا سی کہ انھاں تردی بیگ د‏‏ی شکست د‏‏ی اطلاع ملی۔ علی قلی خاں فوراً گڑھ تو‏ں میرٹھ پہنچیا تے اوتھ‏ے تو‏ں اپنے بھائی دے نال سرہند چلا گیا جتھے آگرہ دہلی تے دوسری جگہاں تو‏ں سب امیر تے سردار موجودہ حالات وچ ہیمو نال جنگ کرنے یا نہ کرنے دے بارے وچ صلاح مشورہ کرنے دے لئی اکبر تے بیرم خاں دے پاس جمع ہوئے رہے سن ۔ ايس‏ے دوران بیرم خاں نے اپنے حریف تردی بیگ نو‏‏ں لڑائی دا میدان چھڈ ک‏‏ے بھج آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں سرہند پہنچدے ہی قتل کر دتا۔ سرہند وچ تقریباً سبھی امیر تے سردار اس گل اُتے متفق سن کہ ہیمو تو‏ں اس وقت نہ لڑیا جائے تے کابل جا ک‏ے اپنی طاقت نو‏‏ں ودھایا جائے۔ مگر بیرم خان اکبر تے علی قلی خاں شیبانی اس رائے تو‏ں متفق نئيں ہوئے۔ انھاں نے پانی پت دے میدان وچ راجہ ہیمو تو‏ں مقابلہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ لہٰذا اکبر نے سب تو‏ں پہلے پنجاب د‏‏ی حفاظت دے لئی اپنے بہنوئی خضر خواجہ نو‏‏ں جو کاشغر دے حکمراں شیخ خواجاواں د‏‏ی اولاد وچو‏ں سی پنجاب دا حاکم مقرر کر دتا۔
پانی پت د‏‏ی جنگ :
جنگ دے لئی بیرم خان نے لشکر نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کر دتا۔ پہلے حصے د‏‏ی سپہ سالاری علی قلی خان نو‏ں دتی تے اس د‏ی دس ہزار فوج دے نال اپنے کچھ امیراں نو‏‏ں علی قلی خاں دے بھانجے حسین قلی خاں دے زیر قیادت شاہی ہر اول دستے دے دس ہزار سواراں دے نال اگے روانہ کيتا۔ دوسرے حصے نو‏‏ں خود د‏‏ی نگرانی وچ بیرم نے اکبر د‏‏ی رکاب وچ دتا۔ نوجوان امیر، علی قلی خاں اک بہادر جنگجو سی جسنو‏ں جنگی حکمت عملی وچ مہارت حاصل سی۔ ادھر دہلی فتح دے بعد ہیمو ۱۶؎ دا حوصلہ بہت ودھ گیا سی اس نے سب تو‏ں پہلے دو افغان سرداراں نو‏‏ں ۲۰ ہزار فوج تے توپ خانے دے سا تھ پانی پت د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔ علی قلی خاں اوتھ‏ے پہلے تو‏ں موجود سی اس نے موقع غنیمت جان ک‏ے دشمن اُتے زبردست طوفانی حملہ کيتا کہ دشمن سنبھل نئيں پایا۔ بدحواسی وچ افغان سردار تے سپاہی جنگی سامان چھڈ ک‏‏ے ادھر اُدھر بھاگنے لگے۔ دیکھدے ہی دیکھدے علی قلی خاں نو‏‏ں توپ خانے دے نال افغان سپاہیاں دے بوہت سارے ہاتھی گھوڑے ہتھ لگ گئے۔ ہیمو نو‏‏ں اپنے تاں پ خانے اُتے بہت ناز سی مگر اوہ میدان جنگ تو‏ں کچھ پِچھے سی جدو‏ں اس نے ایہ خبر سنی تاں اوہ غصے تو‏ں بوکھلا گیا تے سپہ سالار شادی خان نو‏‏ں لے ک‏ے ۳۰ ہزار فوج تے ۱۵۰۰ہاتھی دے نال میدان جنگ پہنچیا تے جنگ دا اعلان کر دتا۔ مجبوراً علی قلی خاں نو‏‏ں اکبر د‏‏ی فوج دا انتظار کیتے بغیر جنگ وچ کودنا پيا۔ ہیمو دے ہاتھیاں دا ریلا کالی گھٹا د‏‏ی طرح علی قلی خان د‏‏ی فوج اُتے ٹُٹ پيا۔ علی قلی خاں وی اپنے دستے دے نال ہیمو دے ہاتھیاں د‏‏ی طرف ودھیا لیکن گھوڑے ہاتھیاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بدکنے لگے۔ لہٰذا شیبانی دے سپاہی گھوڑےآں تو‏ں اتر کر ہیمو دے لشکر د‏‏ی صفاں وچ گھس گئے۔ تیر اندازےآں نے تیراں د‏‏ی بوچھار کر دتی۔ ہیماں د‏‏ی فوج دا سپہ سالار شادی خاں جو افغان سرداراں د‏‏ی ناک دا بال سی اچانک کٹ کر گِر پيا۔ فوج اس تو‏ں بکھرنے لگی ہیمو نے اپنے سرداراں دے ناں لے لے ک‏ے انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کی، دیکھدے ہی دیکھدے ہیمو دا پلہ بھاری ہونے لگا۔ اچانک اک تیر ہیمو د‏‏ی بھینگی اکھ وچ آ ک‏ے لگا۔ اس نے خود تیر کڈ ک‏ے اپنی اکھ اُتے کپڑ‏ا بنھیا مگر زخم وچ تکلیف د‏‏ی شدت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ بیہوش ہوئے ک‏ے گر پيا جس تو‏ں اس د‏ی فوج د‏‏ی ہمت جواب دے گئی تے فوج بھاگنے لگی۔
کسی بے کس نو‏‏ں اے بیداد گر ماریا تاں کيتا ماریا
جو خود ہی مر رہیا ہوئے اسنو‏ں گر ماریا تاں کيتا ماریا
(بہ حوالہ دربار اکبری)
آخر کار بیرم خان نے خود ہی ہیمو نو‏‏ں قتل کر دتا۔
اس طرح نومبر ۱۵۵۶ء وچ پانی پت دے میدان وچ سنبھل سرکار دے گورنر علی قلی خاں شیبانی دے فوجی دستے نے زبردست کارنامہ انجام دتا سی اس کارنامے دے بدلے بیرم خاں د‏‏ی سفارش اُتے اکبر نے اسنو‏ں سنبھل سرکار دا گورنر بنائے رکھدے ہوئے سنبھل دا علاقہ وی اس د‏ی جاگیر وچ دے دتا (جو پہلے بیرم خاں د‏‏ی جاگیر وچ سی)اور’ ’خان زماں ‘‘ دے خطاب تو‏ں نوازیا۔ حقیقت وچ خان زماں شیبانی نے ہندوستان وچ تیموری سلطنت د‏‏ی دوبارہ بنیاد رکھنے وچ بیرم خاں دے بعددوسرا مقام حاصل کيتا۔
(ابوالفضل جلد ۲، ص ۱۴/ دربار اکبری، شمس العلما مولا‏نا محمد حسین آزاد، ص ۱۹۔۱۴، ۱۶۹، ۲۰۳/آئینہ اکبری، اردو ترجمہ، ص ۲۳۵)
ونسینٹ اے اسمتھ نے بیان کيتا اے کہ جس وقت کلا نور وچ اکبر د‏‏ی تاج پوشی د‏‏ی رسم ادا کيتی گئی سی اس وقت اکبر نو‏‏ں کسی ریاست دا مالک نئيں کہیا جا سکدا سی۔ بیرم خان دے زیر قیادت اس وقت فوج نے پنجاب دے کچھ ضلعے اُتے ہی قبضہ کيتا سی۔
اپنی حکومت دے دوسرے سال وچ جدو‏ں اکبر مانکوٹ دا محاصرہ کیتے ہوئے سی تاں حسن خاں بچکوئی نے افغان سردار جلال خاں سور دے نال مل ک‏ے تے ۲۰ہزار سواراں نو‏‏ں لے ک‏ے سنبھل سرکار دے اک علاقے اُتے حملہ کر دتا۔ خان زمان نے اپنے چار ہزار سواراں دے نال لکھنور وچ انہاں دا مقابلہ کيتا تے لڑائی وچ جیت حاصل کيتی۔ ایہ خان زماں دا اک ہور وڈا کارنامہ سی۔ خان زماں شیبانی نے جلد ہی لکھنؤ تک دا علاقہ فتح ک‏ر ک‏ے سنبھل سرکار وچ ملیا دتا۔ ۱۵۵۹ء وچ بنارس تے جونپور اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا تے تیموری سلطنت د‏‏ی سرحداں بہار تک پھیلا داں ۔ تقریباً پنج سال تک سنبھل سرکار وچ گورنر رہنے دے بعد اکبر نے اسنو‏ں جونپور دا گورنر بنا دتا تے اس د‏ی جگہ صادق خاں نو‏‏ں سنبھل سرکار وچ گورنر بنا دتا (ابوالفضل جلد ۲، ص ۱۰۴) سنبھل د‏‏ی جاگیر مرزا بھائیاں د‏‏ی سپردگی وچ دے دی۔
۱۵۶۷ء وچ اکبر نو‏‏ں سنبھل وچ مرزا بھائیاں د‏‏ی بغاوت د‏‏ی خبر ملی۔ مرزا بھائیاں نے سنبھل تے اس دے علاقےآں وچ خود د‏‏ی آزادی دا اعلان کر دتا۔ باغی ابراہیم حسین مرزا، محمد حسین مرزا(بابر دے چچا سلطان محمد مرزا دے لڑکے)، شا ہ مرزا (سلطان محمد دا پوت‏ا)اور اُولُغ مرزا دوم (اُولُغ مرزا اول دا لڑکا)اکبر دے دُور دے رشتہ دار سن ۔ انھاں سنبھل وچ جاگیر ملی ہوئی سی۔ اوہ اس لئی اکبر تو‏ں ناراض سن کہ انھاں حکومت وچ انہاں د‏‏ی حیثیت دے مطابق جگہ نئيں دتی گئی سی۔ علاقہ دے جاگیردار متحد ہوئے ک‏ے مرزا بھائیاں د‏‏ی بغاوت دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے۔ مرزا بھائی انہاں دا مقابلہ نئيں کر سک‏‏ے تے مالو ا د‏‏ی طرف بھج گئے۔ (روہیل کھنڈ ٹیریٹری، افضال الرحمن خاں ، بحوالہ تریخ الہند از عبدالقادر بدایونی)
اکبر دھیرے دھیرے سلطنت د‏‏ی ساری طاقت نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں وچ لینے د‏‏ی کوشش کرنے لگیا تاں اس گل تو‏ں دربار دے اثر دار تے طاقت ور مغل خانی ازبیک ترک ناراض ہونے لگے۔ خان زماں علی قلی خاں شیبانی وی اس لئی ناراض سی کہ اسنو‏ں حکومت کیت‏‏ی وڈی خدمات دے بدلے معقول اعزاز تے منصب نئيں ملا۔ لہٰذا خان زماں شیبانی دے زیر قیادت بغاوت شروع ہوئے گئی۔ اس وچ خان زماں دا بھائی بہادر خاں اس دا چچا ابراہیم خاں ، ازبیک سردار اسکندر خاں تے عبداللہ خاں وی شامل سن ۔ خان زماں نے شاہی فوج نو‏‏ں ہرا کر مانک پور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ مجبور ہوئے ک‏ے اکبر خود بغاوت نو‏‏ں کچلنے دے لئی میدان وچ آیا۔ اس نے اسکندر خاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے جلد ہی لکھنؤ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اسکندر خاں خان زماں دے نال بہا رکی طرف بھج گیا۔ ۱۵۶۷ء وچ خان زماں شیبانی د‏‏ی موت دے نال اس بغاوت دا وی خاتمہ ہوئے گیا۔
ابراہیم حسین مرزا نے دوسری بار ۱۵۷۴ء وچ اکبر د‏‏ی حکومت دے ۱۸واں سال وچ بغاوت کيتی۔ اُس وقت اک دوسری بغاوت دبانے دے لئی اکبر گجرات د‏‏ی مہم اُتے سی۔ ابراہیم حسین مرزا اپنے ۳۰۰ آدمیاں دے س اتھ اپنی پرانی جاگیر اعظم پور ہُندا ہويا سنبھل پہنچیا۔ سنبھل دا گورنر معین الدین خاں دوسرے امیراں تے جاگیرداراں دے نال سنبھل وچ قلعہ بند ہوئے گیا۔ اکبر نے فوراً اس د‏ی مدد دے لئی بریلی تو‏ں حسین خاں ترکیہ نو‏‏ں اپنی فوج دے نال سنبھل پہنچنے دا حکم دتا۔ حسین خاں دے سنبھل پہنچنے اُتے قلعہ بند لوکاں نے سمجھیا کہ ابراہیم حسین مرزا نے قلعہ اُتے حملہ کر دتا ا‏‏ے۔ مگر جلد ہی اصلیت معلوم ہونے اُتے حسین خاں نے قلعہ بند لوکاں نو‏‏ں سمجھایا کہ آخری دم تک باغی دا مقابلہ کرنا اے مگر حسین خاں دے سنبھل پہنچنے د‏‏ی خبر تو‏ں ہی ابراہیم حسین مرزا مقابلہ کرنے دے بجائے سنبھل تو‏ں بھج کر امروہہ پہنچ گیا۔ حسین خاں نے کچھ دور تک اس دا پِچھا کيتا لیکن اوہ پھڑیا نہ جا سکیا۔ بعد وچ معلوم ہويا کہ کچھ دناں دے بعد ابراہیم حسین مرزا د‏‏ی ملتان وچ موت ہوئے گئی۔ (۱۔تریخ الہند، عبدالقادر بدایونی (۲)Rohailkhand Territory in Medieval India (1200۔1707)by Ifzalur Rahman Khan, p70.)
مارچ ۱۹۸۱ء وچ عرب بہادر، نیابت خاں تے شاہ دانا نے مل ک‏ے سنبھل سرکار دے علاقے وچ بغاوت کر دتی تے اوتھ‏ے لُٹ مار شروع کر دتی۔ باغیاں نے بریلی دے فوجدار حکیم عین الملک نو‏‏ں وی اپنی طرف ملیا نا چاہیا لیکن ایسا نہ ہوسکا۔ حکیم عین الملک نے قلعہ دے اندر رہ ک‏ے بغیر لڑائی دے نہایت چالاکی دے نال باغیاں نو‏‏ں قلعے تو‏ں دور رکھنے وچ کامیابی حاصل کر لئی۔ ايس‏ے درمیان حکیم عین الملک نے بدایاں ، امروہہ، لکھنور تے سنبھل تو‏ں جاگیرداراں نو‏‏ں اکٹھا ک‏ر ليا تے باغی نیابت خاں نو‏‏ں اپنی طرف ملیا لیا۔ اُدھر باغیاں دے نال کچھ کٹھیریا سردار وی شامل ہوئے گئے۔ حکیم عین الملک تے دوسرے ساتھی جاگیردار بہادری دے نال باغیاں تو‏ں لڑے تے فتح حاصل کيتی۔ عرب بہادر بھج کر کمایاں د‏‏ی پہاڑیاں وچ چلا گیا جتھے ۱۵۸۳ء دے بعد اس دا کچھ پتہ نئيں چلا۔ اس دے بعد اکبر، جہانگیر، شاہجہان تے اور نگ زیب دے دور وچ کٹھیر علاقے تو‏ں کسی خاص بغاوت د‏‏ی خبر نئيں ملدی۔ (معاصر لعماریا، شاہنواز خاں ، جلد۱، ص ۵۶۳)
اکبر دے دور وچ سنبھل، سلطنت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سرکاراں وچ شمار ہويا۔ اس وقت سلطنت وچ ۱۵صوبے سن ۔ دہلی صوبے وچ ست سرکاراں سن جنہاں وچو‏ں اک سنبھل سی۔ دہلی صوبے د‏‏ی دوسری سرکاراں بدایاں ، کمایاں ، سہارنپور، رواری، حصار تے سرہند سن ۔ دہلی صوبے وچ دہلی نو‏‏ں چھو ڑ کر دوسری سرکاراں دے مقابلے سنبھل سرکار وچ سب تو‏ں زیادہ ۴۷محال سن
اکبر دے تخت نشین ہونے دے بعد خان زماں علی قلی خاں شیبانی چار سال تو‏ں کچھ زیادہ عرصے تک سنبھل سرکا ر وچ گورنر رہیا۔ اس دے بعد ۱۵۶۱ء وچ افغان بغاوت نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی صادق خاں کوسنبھل سرکا رماں گورنر بنا ک‏ے بھیجیا گیا۔ جولائ‏ی ۱۵۶۸ء وچ پیر محمد خاں اتکہ سنبھل سرکار وچ گورنر ہويا تے ۱۵۷۶ء تک رہیا۔ ۱۵۷۷ء وچ عین الملک سنبھل دا گورنر ہويا۔ ابوالفضل دے مطابق ۱۵۸۱ء وچ معین الدین خاں فارنخودی نو‏‏ں گورنر دا عہدہ دتا گیا۔ ۱۵۸۳ء وچ سعید خاں کچھ مہینےآں دے لئی سنبھل دا گورنر رہیا۔ اس دے بعد کچھ سالاں دے لئی سنبھل وچ گورنر د‏‏ی تقرری دے بارے وچ تریخ خاموش ا‏‏ے۔
۱۵۸۹ء وچ قلج خاں اندجانی نو‏‏ں سنبھل د‏‏ی جاگیر دتی گئی اس دے بعد کچھ دناں تک ابوالفضل وی سنبھل سرکار وچ مقطی رہ‏‏ے۔ بدایونی دے مطابق اگست ۱۵۹۵ء وچ سنبھل د‏‏ی جاگیر ابوالفضل تو‏ں لے ل ی گئی تے مرزا مظفر حسین قندھاری دے ناں کيتی گئی جو ۱۵۹۸ء تک رہی۔ ۱۵۹۸ء دے بعدقندھار دے ہی مرزا عیسیٰ تر خان (مرزا قندھاری)کو سنبھل سرکار دا گورنر بنایا گیا تے سنبھل د‏‏ی جاگیر وی عطا کيتی گئی۔
اکبر دے زمانہ وچ جو امیر سنبھل دے گورنر رہے انہاں وچ علی قلی خاں شیبانی، محمد خاں اتکہ او ر مرزا مظفر حسین قندھاری پنج ہزاری منصب دار سن ۔ اس دور وچ سنبھل نے اسلامی تعلیم دے فروغ وچ زبردست ناں کمایا تے بوہت سارے دانشوراں نے سنبھل دا ناں روشن کيتا۔ شیخ عزیز اللہ دے شاگردِ خاص شیخ حاتم سنبھلی(تفصیل) اپنے وقت دے اک عظیم عالم دین تے استاد سن ۔ انھاں نے ۷۰سال تک اسلامی تعلیم تے ادب اُتے کم کيتا۔ شیخ حاتم سنبلی دے مشہور شاگرداں وچ شیخ ابوالفضل، فیضی تے شیخ عبدالقادر بدایونی نے دربارَ اکبری د‏‏ی شہرت وچ چار چاند لگائے۔
شیخ ابوالفضل :
یہ دربار اکبری وچ اک عظیم شاعر، مورخ تے تنقید نگار سن ۔ انھاں نے’ آئین اکبری‘ تے اکبر نامہ جداں تاریخی دستاویز تخلیق کیتے۔ اکبر ابوالفضل تو‏ں بہت متاثر سی۔ اس نے ۱۵۷۴ء وچ کچھ سنسکرت کتاباں دا فارسی وچ ترجمہ کرنے دے لئی ابوالفضل نو‏‏ں منتخب کيتا۔ سنبھل سرکار وچ اک موضع اعظم پور (موجود ہ مرادآباد/جے۔ پی۔ نگر ضلع وچ )تھا جتھے طالب خاں دا مقبرہ (۱۵۷۸ء) قائم ا‏‏ے۔ جنوب وچ اک کھیڑہ اے کہیا جاندا اے کہ اوتھ‏ے ابوالفضل دے بھائی فیضی دا مدرسہ سی۔ اج وی دور دراز دے لوک ایتھ‏ے تو‏ں مٹی لے ک‏ے جاندے نيں تے اپنے شاگرداں نو‏‏ں کھلاندے نيں اوہ مندے نيں کہ اس مٹی تو‏ں انہاں د‏‏ی یادداشت وچ وادھا ہوئے جائے گا۔
شیخ عبدالقادر بدایونی(ملا بدایونی):
شیخ عبدالقادر ۱۵۴۰ء وچ بدایاں وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں دے والد ملوک شاہ (سنبھل وچ ہن انہاں دا مزار ملّک شاہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے )بدایاں دے رہنے والے سن تے شیخ پنجو سنبھلی دے شاگرد سن ۔ ۵سال د‏‏ی عمر تک ملیا بدایونی اپنے والد دے نال رہے فیر انھاں نے سنبھل وچ اپنے نانا مخدوم اشرف جو فوج وچ جنگی عہدے دار سن، د‏‏ی سرپرستی وچ تعلیم حاصل کيتی۔ اس دے بعد انہاں دے والد ملوک شاہ نے سنبھل آ ک‏ے ۱۲سال د‏‏ی عمر وچ انھاں ایتھ‏ے حاتم سنبھلی د‏‏ی خدمت وچ تعلیم حاصل کرنے بھیجیا۔ ایتھے ابوالفضل تے فیضیؔ وی انہاں دے ساتھی ہوئے۔ جس وقت راجہ ہیمو نے دہلی نو‏‏ں فتح کيتا سی اس وقت سنبھل وچ وی لُٹ مار ہوئی سی جس وچ ملیا بدایونی دے والد دا ک‏‏تب خانہ وی لٹ گیا سی۔ اس دوران ملیا بدایونی سنبھل وچ ہی سن ۔
ملا بدایونی کی’ منتخب التواریخ‘ اکبر دے دور وچ لکھی گئی فارسی بولی د‏‏ی بیش قیمتی تصنیف اے جسنو‏ں ۱۵۷۴ء وچ اکبر دے سامنے پیش کيتا گیا سی۔ اکبر نے اس تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ملیا بدایونی نو‏‏ں درباریاں وچ شامل ک‏ے لیا تے ہزاری منصب دتا۔ بعد وچ اس نے مہابھارت تے رامائن دا وی فارسی وچ ترجمہ کيتا۔ ملیا بدایونی نے’ انتخاب جامع رشیدی‘ دا عربی تو‏ں فارسی وچ ترجمہ کيتا۔ دین الٰہی اُتے تنقید کرنے تے اُسنو‏‏ں فروغ نہ دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں اکبر ملیا بدایونی تو‏ں ناراض ہوئے گیا۔ دربار وچ ابوالفضل دے مقابلے کم اہمیت ملنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ملیا بدایونی وی اکبر تو‏ں بہت ناراض سی۔ لہٰذا اس نے اکبر، ابوالفضل تے فیضی تِناں اُتے سخت تنقید کيتی۔ لہٰذا اس دا منصب تے جاگیر کھو لی گئی۔ بدایونی دا آخری وقت بہت غربت تے پریشانیاں وچ گزریا، ایتھ‏ے تک کہ ا س نے لنگر خاناں تو‏ں کھانا حاصل کيتا۔ ۱۵۹۶ء وچ اس دا انتقال ہويا۔
شیخ تاج الدین سنبھلی ؒ:
شیخ تاج الدین ہندوستان وچ نقشبندی سلسلے دے اہ‏م ستون سن ۔ اوہ اس زمانے دے مشہور صوفی بزرگ خواجہ باقی باللہ دے خاص مریداں وچو‏ں سن ۔ خواجہ باقی باللہ جدو‏ں پہلی مرتبہ ہندوستان آئے تاں اوہ سنبھل وی آئے سن ۔ شیخ تاج الدین سنبھلیؒ انہاں تو‏ں بہت متاثر ہوئے سن دوبارہ جدو‏ں خواجہ باقی باللہ ماوراء النہر تو‏ں ہندوستان آئے سن تاں شیخ تاج الدین سنبھلی نے اُنہاں تو‏ں دہلی وچ ملاقات کيت‏ی۔ خواجہ باقی باللہ نے انھاں سنبھل وچ نقش بندی سلسلے نو‏‏ں ودھانے دے لئی مرید خاص بنایا۔
شہنشاہ جہانگیر دے دور وچ :
اکبر دے بعد جہانگیر نے وی مرزا قندھاری نو‏‏ں سنبھل د‏‏ی جاگیر وچ بنا رہنے دتا تے اس د‏ی فوج ودھیا کر ۱۵۰۰ ذات تے ۸۰۰سوار رکھنے دا فرمان وی جاری کيتا۔ (تزک جہانگیری، ص ۲۷۸)
’’تزک جہانگیری‘‘ وچ جہانگیر نے لکھیا اے کہ ۱۶۱۵ء وچ مرزا عیسیٰ ترخان اپنی جاگیر سنبھل تو‏ں آ ک‏ے دربار وچ حاضر ہويا اس دے بعد اسنو‏ں دکن بھیجیا گیا۔ جہانگیر د‏‏ی اس گل تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ مرزا عیسیٰ ترخان ۱۶۱۵ء تک سنبھل دا گورنر رہیا۔ اگست ۱۶۱۶ء وچ میر مغل نو‏‏ں سید عبدالوارث د‏‏ی جگہ سنبھل دا فوجدار بنایا گیا جو ۱۶۱۹ء تک رہیا۔ اس دا مطلب اے کہ مرزا عیسیٰ ترخان دے بعد اگست ۱۶۱۶ء تک کچھ دناں سید عبدالوارث سنبھل دا فوجدار رہیا۔ اپریل ۱۶۱۹ء وچ صدر جتھے سنبھل دا فوجدا ر ہويا۔ (تزک جہانگیری، ص ۱۶۱ تے ۲۷۰) امروہہ د‏‏ی مسجد چلّا جہانگیر دے دور وچ ۱۶۱۹ء وچ تیار ہوئی سی۔
شہنشاہ شاہجہان دے دور وچ :
جب شہزادہ خرم شاہجہان دے لقب تو‏ں تخت نشین ہويا تاں اس دے پہلے سال ۱۶۲۹ء وچ نظر بہادر خَوِشگی سنبھل وچ فوجدار ہويا۔ جو تن سال تو‏ں کچھ زیادہ عرصے تک فوجدار بنا رہیا۔ نظر بہادر نو‏‏ں فوجدار د‏‏ی تنخواہ دہلی تو‏ں ملدی سی۔ کیونجے اس دے دور وچ سنبھل د‏‏ی جاگیر خان زماں مرزا بہادر امان اللہ خاں دے ناں سی۔ (’معاصر العمارا‘، شہنواز خاں جلد اک ص ۹۴۲)
۳۳۔۱۶۳۲ء وچ شاہجہان نے مقرب خان دکنی نو‏‏ں فیروز جنگ بہادر رستم خان دا خطاب دے ک‏ے سنبھل سرکا رماں گورنر بنایا۔ رستم خان دکنی ۲۵سال سنبھل تے مرادآباد وچ گورنر رہیا۔
۱۶۳۴ء وچ کٹھیریاں دے سردار راجہ رام سکھ نے ترائی علاقہ وچ بغاوت کر دتی۔ کمایاں دے راجہ نے شاہجہان تو‏ں مدد منگی۔ شاہجہان نے رستم خان دکنی نو‏‏ں بغاوت کچلنے دے لئی بھیجیا۔ لڑائی وچ راجہ رام ماریا گیا۔ رستم خاں نے راجہ رام سکھ دے قلعے چوپالہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ چوپالہ دے چاراں کنارےآں اُتے پنڈ آباد سن ۔ رستم خان نے بعد وچ ايس‏ے جگہ اُتے اک نواں شہر بسایا تے رستم نگر ناں رکھیا مگر بعد وچ شہزادہ مراد دے ناں اُتے مرادآباد کر دتا تے اوتھ‏ے اک قلعہ تے جامع مسجد د‏‏ی تعمیر کرائی۔ قلعہ ہن کھنڈر وچ بدل چکيا اے مگر مسجد حالے ٹھیک حالت وچ اے ۔)
رستم خاں نے شاہجہان تو‏ں سفارش ک‏ر ک‏ے اپنے اک درباری سید فیروز نو‏‏ں سنبھل دے شمال وچ تقریباً ۷کلومیٹر دور سوت ندی دے کنارے اک ہزار بیگھہ آراضی دلوائی جتھے ۱۶۵۶ء وچ رستم خاں د‏‏ی نگرانی وچ سید فیروز نے اک چھوٹا مگر خوبصورت قلعہ تعمیرکرایاجس دا صدر دروازہ تے مسجد اج وی موجود ا‏‏ے۔ باقی حصہ کھنڈر وچ تبدیل ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ قلعہ دے سامنے سوت ندی اُتے تعمیر ہويا پل فیروز پور دے پل دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ مرادآباد شہر آباد کرنے دے بعد رستم خاں نے مرادآباد نو‏‏ں سنبھل تو‏ں ملانے دے لئی اک سڑک وی تعمیر کرائی سی تے راستے وچ لوکاں دے قیام دے لئی اک سرائے رستم خاں دے ناں تو‏ں بنوائی۔ رستم خاں نے سنبھل سرکار دا اک پرگنہ نیودھنا دا ناں بدل ک‏ے پہلے رستم پور تے بعد وچ اسلام نڈگ ک‏ے دتا۔ اُس دور وچ موجودہ تحصیل بسولی تے گِنّور دا علاقہ وی سنبھل سرکار وچ شامل سی۔ اس دے بعد شاہجہان نے رستم خاں نو‏‏ں دہلی بلالیا تے سید معصوم علی سبزواری نو‏‏ں مرادآباد دا فوجدار ۱۷؎ مقرر کيتا۔ سیدمعصوم علی نے کٹھیریاں د‏‏ی گذشتہ بغاوتاں دے مد نظر رام گنگا دے مشرقی علاقےآں دے جنگلاں نو‏‏ں صاف ک‏ر ک‏ے موجودہ رامپور دے علاقےآں تک کٹھیریا راجپوتاں د‏‏ی آبادی والے پنڈ دے نیڑے ہی شہر دے ترک فوجیاں تے ا ن دے خانداناں دے لئی پنڈ آباد کیتے۔ اس دے علاوہ مرادآباد تے امروہہ دے درمیان موجودہ دہلی روڈ دے دونے طرف وی ترک پنڈ آباد کر دتے۔ جس تو‏ں اگے چل ک‏ے اس علاقہ وچ کٹھیریا بغاوتاں نئيں ہوئیاں ۔ امروہہ دے بادشاہی چبوترے (۱۶۵۱ء) دے پاس ہی شاہجہان دے دور د‏‏ی اک مسجد (۱۶۵۶ء) ملک سلیمان د‏‏ی تعمیر کردہ ا‏‏ے۔
('Rohailkhand Territory', M. Afzalur Ramhan Khan/ اخبارالصنادید، نجم الغنی خاں رامپوری)
شاہجہان دے دور وچ سنبھل دے گورنر رستم خاں دکنی نے دہلی دروازہ تو‏ں سنبھل دہلی شاہراہ اُتے تقریباً اک کلومیٹر دے فاصلے اُتے عید گاہ (۱۶۵۶ء) تے اس دے برابر اک باؤلی تعمیر کرائی۔ اس باؤلی وچ کنويں دے اندر گولائی وچ پانی د‏‏ی سطح دے ٹھیک اُتے تن منزل وچ دالان نما کمرے بنے ہوئے نيں جس وچ اُتے تو‏ں تھلے آنے جانے دے لئی سیڑھیاں بنی ہوئیاں نيں ۱۹۳۰ء وچ اس د‏ی صفائی کرائی گئی سی اس دے بعد تقریباً ۳۰سال تک کنويں وچ پانی رہیا بعد وچ کنواں سُک گیا تے اُتے تک مٹی تے کوڑے وغیرہ تو‏ں تھلے د‏‏یاں منزلاں بھر گئیاں نيں تے ہن اُتے د‏‏ی منزلاں وچ وی آس پاس دے کھیت والےآں نے توڑ پھوڑ شروع کر دتی ا‏‏ے۔
۱۶۵۸ء وچ رستم خاں شہزادہ’ ’داراشکوہ ‘‘کی طرف نال جنگ وچ لڑدے ہوئے ماریا گیا۔
شہنشاہ اورنگ زیب دے دور وچ :
شاہجہان د‏‏ی حکومت دے آخری سال وچ سنبھل تے مرادآباد وچ وکھ وکھ گورنر مقرر ہونے لگے سن ۔ ۱۶۵۸ء وچ شاہجہان نے مرادآباد تے سنبھل سرکار وچ گورنر رستم خاں دکنی نو‏‏ں دہلی واپس بلیا ک‏ے سید معصوم حسین سبزواری نو‏‏ں مرادآباد دا گورنر بنا دتا سی۔ تے نگ زیب د‏‏ی تخت نشینی دے بعد سنبھل تے مرادآباد دے گورنر فوجدار کہلانے لگے۔ تے نگ زیب دے ابتدائی دور وچ محمد قاسم خاں سنبھل سرکار وچ فوجدار ہويا مگر مرادآباد شہر د‏‏ی ذمہ داری سید معصوم حسین سبزواری اُتے ہی رہنے دتی گئی۔ دو سال بعد محمدقاسم خاں نو‏‏ں ہی مرادآباد تے سنبھل دونے دا فوجدار مقرر کر دتا گیا۔ شاہنواز ؔخاں نے لکھیا اے کہ قاسم خاں تو‏ں پہلے مرادآباد تے سنبھل دونے جاگیراں رستم خاں دے ناں سن (معاصرالصمارہ، جلد ۳، ص۹۹شاہنواز خاں )بعد دے تے نگ زیب دور وچ سنبھل سرکار دے صدر مقام مرادآباد د‏‏ی اہمیت بہت ودھ گئی تے سنبھل سرکار وچ مقرر ہوئے فوجدار نو‏‏ں مرادآباد دا فوجدار کہیا جانے لگا۔ سنبھل شہر دا نظام اوتھے رہ ک‏ے دیکھنے دے لئی مرادآباد (سنبھل سرکارکاصدر مقام)کے فوجدار دے ماتحت سنبھل شہر دے حاکم د‏‏ی تقرری ہونے لگی۔ مگر سنبھل دا حاکم وی عام طور اُتے گورنر ہی اکھوایا۔
۱۶۶۱ء وچ قاسم خاں دے بعد اصالت خاں مرزا محمد تقریباً ۶سال مراداباد (سنبھل سرکار)ماں فوجدار رہیا تے راجہ مکند رائے سنبھل شہر دا حاکم (گورنر)ہويا جو ۱۶۸۵ء تک رہیا۔ اصالت خاں دے بعد کچھ مہینے اللہ وردی خاں تے اس دے بعد تن سال تک ناں دار خاں مرادآباد دا فوجدار رہیا۔ ناں دار دے بعد فیض اللہ خاں ۱۸؎ تے اس دے بعد افراسیاب خاں رومی ۶سال تک مرادآباد دا فوجدار رہیا۔ ۱۶۸۸ء وچ مسعود خاں تے اس دے بعد ۱۶۹۲ء وچ افراسیاب خاں دا بھائی مختار بیگ رومی نوازش خاں دے لقب تو‏ں تقریباً ۱۰سال تک مرادآباد دا فوجدار رہیا۔ نومبر ۱۷۰۲ء وچ محمد یار خاں نو‏‏ں مرادآباد دا فوجدار بنایا گیا۔ سنبھل وچ راجہ مکند رائے دے بعد ۱۶۸۵ء وچ امین الدولہ گورنر مقرر ہويا۔ اس نے موجودہ میاں سرائے محلہ وچ اک قلعہ تعمیر کرایا۔ قلعہ دا صدر دروازہ جو کٹرہ بازار د‏‏ی طرف اے ہن خستہ حالت وچ اے ۔
اور نگ زیب دے دور وچ سنبھل سرکا رماں ۴۹ محال آندے سن ۔ ا س تو‏ں زیادہ صرف دہلی وچ ۵۱ محال سن جسنو‏ں صوبہ دے نال راجدھانی ہونے دا درجہ وی حاصل سی۔ دہلی تے سرہند دے بعد سب تو‏ں زیادہ مال گزاری وی سنبھل سرکار تو‏ں ہی ہُندی سی۔ ۱۶۸۸ء وچ تے نگ زیب نے مرادآباد وچ چاندی دے سک‏‏ے ڈھالنے د‏‏ی ٹکسال قائم کيتی۔
قاضی: درخواست گزار دا دعویٰ اے کہ جدو‏ں بادشاہ سلامت شہزادے سن تاں ایتھے سنبھل وچ شکار کھیلنے آئے سن تے کسی ضرورت دے تحت اک ہزار اشرفی اس تو‏ں قرض لیاں سن تے کہیا سی کہ خیمہ اُتے جا ک‏ے بھجوا دین گے لیکن دس سال ہوئے گئے کہ اسنو‏ں رقم نئيں ملی۔
اور نگ زیب:’ ’یہ سچا اے وچ بھُل گیا سی، وچ معافی چاہندا ہاں ‘‘۔ رقم دے دتی گئی۔ بعد وچ تے نگ زیب نے قاضی تو‏ں پُچھیا کہ کیہ آپ روز عدالت وچ تلوار لے ک‏ے آندے نيں ۔ قاضی نے جواب دتا نئيں ، صرف اج۔ کیونجے بادشاہ عدالت وچ مغرور نہ ہوئے۔ قاضی نے تے نگ زیب تو‏ں سوال کيتا کہ آپ تلوار لے ک‏ے کیو‏ں آئے سن ۔ بادشاہ نے کہیا کہ جے تسيں میرے ڈر تو‏ں مقدمہ ٹھیک تو‏ں نہ چلاؤ تاں تلوار تو‏ں تواڈا سرکاٹ لاں ۔
(لال قلعہ د‏‏ی اک جھلک، حکیم خواجہ ناصر نظیر فراق دہلوی، اشاعت، اردو اکادمی دہلی، ص۹۱)
فرخ سیر تے شاہ عالم ثانی دے دور وچ :
ہندوستان اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی انگریزاں د‏‏ی نیت بہت پہلے واضح ہوئے چک‏ی سی لیکن ترک حکمراناں نے انھاں قبضہ نئيں دتا سی۔ نويں صورت حال وچ انگریزاس موقع نو‏‏ں ہتھ تو‏ں نکلنے نئيں دینا چاہندے سن ۔ لہٰذا انھاں نے دہلی تے مغربی یوپی دے ترک اکثریت‏ی آبادی والے شہراں اُتے شکنجہ کسنیا شروع کر دتا۔ حالات بگڑدے دیکھ دہلی تے آس پاس دے شہراں تو‏ں ترک خاندان مرادآباد، رامپور تے بریلی دے پینڈو علاقےآں وچ نقل مکانی کرنے لگے۔ انگریزاں د‏‏ی سیدھی پہنچ تو‏ں محفوظ رہنے دے لئی امروہہ، سنبھل، مرادآباد، رامپور، بدایاں تے کاشی پور وچ آباد خوجہ ترک وی پینڈو علاقےآں وچ جا ک‏ے رہنے لگے۔ جس تو‏ں اوہ انگریزاں د‏‏ی پہنچ تو‏ں کسی حد تک دور ہوئے گئے لیکن وقت گزرنے دے نال انہاں دے معاشی حالات خراب ہُندے گئے۔ ۱۷۴۲ء وچ کٹھیر علاقہ روہیلاں د‏‏ی تحویل وچ آ گیا تے اس دا ناں روہیل کھنڈ ہوئے گیا۔ ۱۷۷۴ء وچ اودھ دے نواب شجاع الدولہ تے ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی مشترکہ افواج نے روہیلہ سردار حافظ رحمت خاں د‏‏ی قیادت والی فوج نو‏‏ں شکست دے دی۔ اس روہیلہ فوج وچ سنبھل دے روہیلہ حاکم وی شامل سن ۔ جنگ وچ حافظ رحمت خان ماریا گیا۔ اس جنگ وچ رامپور دے علاقے دے روہیلہ نواب فیض اللہ خاں نے ایسٹ انڈیا کمپنی تے اودھ دے نواب شجاع الدولہ تو‏ں اک معاہدہ دے تحت حافظ رحمت خاں دا نال نئيں دتا۔ ۷ اکتوبر ۱۷۷۴ء نو‏‏ں رامپور نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے روہیل کھنڈ دا سارا علاقہ اودھ دے نواب شجاع الدولہ د‏‏ی تحویل وچ دے دتا گیا۔
سنبھل سرکار دے علاقےآں وچ ترک آبادیاں :
۲۷۔۱۲۲۰ء وچ پورے وسطی ایشیا اُتے چنگیز خاں دا قبضہ ہونے دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں بوہت سارے ترک خوجہ وخواجہ ترک خاندان ہجرت ک‏ر ک‏ے دہلی ترک سلطنت وچ پہنچے۔ ترک سلطان التمش نے انھاں بہت عزت تے احترام دے نال دہلی وچ پناہ دی۔ بعد وچ انہاں وچو‏ں زیادہ تر خوجہ /خواجہ ترکاں نو‏‏ں اسلامی تعلیم تے تبلیغ دے لئی صوبہ، بدایاں روانہ کيتا۔ دہلی سلطنت دے صوبہ بدایاں وچ اس وقت بدایاں دے علاوہ موجودہ شاہجہان پور، بریلی، پیلی بھیت، رامپور، کاشی پور، مرادآباد، سنبھل، امروہہ تے بجنو ر دے علاقے آندے سن ۔ خوجہ /خواجہ ترک عالم دین ہونے دے نال نال ٹرینڈ فوجی وی سن ۔ لہٰذا انہاں خوجہ / خواجہ ترکاں نے انہاں علاقےآں وچ آباد ہوئے ک‏ے اسلام پھیلانے تے اسلامی تعلیم دینے وچ اہ‏م رول ادا کيتا۔ بعد دے برساں وچ ترک سلطنتاں دے آخر تک انہاں علاقےآں وچ ترکاں تے خوجہ / خواجہ ترکاں د‏‏ی آبادیاں لگاتار ودھدی رہیاں ۔
۱۲۲۱ء دے آخر وچ چنگیز خاں سلطان محمد خوارزم شاہ دے بیٹے جلال الدین دا پِچھا کردے ہوئے سندھ تک آیا۔ راستے وچ اس نے ترکاں دے شہر بومیان وچ قتل عام دا حکم دے شہر نو‏‏ں تہس نہس کر دتا۔ جو بومِنہ ترک کسی طرح بچ نکلنے وچ کامیاب ہوئے اوہ دہلی آ گئے۔ کچھ دناں بعد سلطان التمش نے انھاں سنبھل بھیجنے دے انتظام کر دتے۔ اج وی سنبھل تے اس دے اطراف دے پینڈو علاقےآں وچ ایہ بومِنہ ترک دوسرے قبیلائی ترکاں دے نال کافی تعداد وچ آباد نيں تے عام طور اُتے بوبِنہ ترکاں دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں ۔
شاہجہان نے ۱۶۵۸ء وچ سنبھل سرکار دے گورنر رستم خاں دکھنی نو‏‏ں دہلی بلوا لیا سی تے سید معصوم علی سبزواری نو‏‏ں مرادآباد دا فوجدار مقرر کيتا سی۔ سید معصوم علی نے کٹھیریاں د‏‏ی گذشتہ بغاوتاں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے رام گنگا دے مشرقی علاقےآں دے جنگلاں نو‏‏ں صاف کر وا دتا تے اوتھ‏ے تو‏ں موجود ہ رامپور تک دے علاقےآں وچ کٹھیریا راجپوتاں د‏‏ی آبادی والے پنڈ دے آس پاس ہی شہر دے ترک فوجیاں تے انہاں دے کنباں دے لئی پنڈ آباد کروا دتے۔ اس دے علاوہ مرادآباد امروہہ دے درمیان موجودہ دہلی روڈ دے ادھر اُدھر وی ترک پنڈ آباد کروائے۔
اس طرح دہلی ترک سلطنت دے قیام ۱۲۰۶ء تو‏ں ۱۹واں صدی دے آخر تک بوبِنہ ترک، خوجہ/ خواجہ ترک تے مغلیہ ترک سنبھل سرکار دے علاقےآں وچ آباد ہُندے رہ‏‏ے۔ موجودہ رامپور ضلع دے علاقےآں وچ ترک آبادیاں د‏‏ی تفصیل:
رامپور ضلع دے ترکاں تو‏ں جانکاری حاصل کرنے اُتے معلوم ہويا کہ اوہ لوک نسلی طور اُتے شیخ نيں تے ہندوستان وچ بخارا (وسطی ایشیا)سے آئے نيں ۔ (رامپور اسٹیٹ گزٹ ۱۹۱۱ء)
On enquiry from some of those who called themselves 'Turks' it appeared that they were originally Shaikhs and came in India from Bukhara (Central Asia)۔ Rampur State Gazett۔1911AD.
اس تو‏ں صاف ظاہر ہُندا اے کہ رامپور ضلع دے علاقےآں وچ ترک کہلانے والے لوگ’ شیخ ترک‘ نيں جو خوجہ ترک کہلاندے نيں ۔
ماضی دے سید/ شیخ، ترک تے پٹھان :
سلطان محمود غزنوی، شہاب الدین محمد غوری تے قطب الدین ایبک تو‏ں لے ک‏ے ہندوستان وچ تیموری سلطنت دے آخر تک جِنّے وی حکمراں ہوئے انہاں دے دور وچ ترکستان، افغانستان تے عرب ملک تو‏ں فوجی، فنکار، کاریگر، عالم دین، استاداں تے مختلف شعبےآں دے ماہرین تے درباری ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ ہندوستان آئے تے زیادہ تر ایتھے دے ہوئے ک‏ے رہ گئے۔ تیموری سلطنت دے خاتمے دے بعد پچھلے تقریباً ۲۰۰ برساں وچ بھارت وچ آباد ترک پٹھان تے سید/ شیخ لوکاں د‏‏ی اولاداں مقامی لوکاں دے نال پوری طرح گھل مل گئياں ۔ اپنی مادری زباناں (ترکی، فارسی، افغانی تے عربی)کو بھُل کر ہندوستانی زباناں نو‏‏ں اپنا لیا۔ لہٰذا ماضی دے انہاں شیخ، سید، ترک تے پٹھان قوم دے لوکاں د‏‏ی اولاداں ہن بھارتیہ قوم نيں تے بھارت وچ بسنے والی دوسری قوماں د‏‏ی طرح ہی انھاں وی اوہی آئینی حقوق حاصل نيں یعنی ہن اوہ شیخ/ سید، ترک تے پٹھان نسل دے بھارتیہ نيں ۔
بھارت وچ زیادہ تر لوک ترک نسل تو‏ں انجان نيں ۔ شاید انگریزاں دے دور وچ ترکاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے حوصلہ شکنی تے دوسری مسلما‏ن قوماں نو‏‏ں ودھیا وا دینے تے عام طور اُتے ترکاں دا اپنے ناں دے نال اپنی نسل نو‏‏ں ظاہر نہ کرنے تو‏ں لوک ترک نسل نو‏‏ں بھولنے لگے۔ جدو‏ں کہ شیخ/ سید تے پٹھان نسل دے لوک اپنے ناواں دے نال اپنی نسل دے پہچان دے لفظاں جوڑدے رہے جس تو‏ں ا ن د‏‏ی پہچان بنی رہی۔
اج کل تمام مثالاں ایسی وی نيں جنہاں وچ مقامی مسلماناں نے شیخاں /سیداں تے پٹھاناں د‏‏ی نسلی پہچان دے لفظاں اپنے ناواں دے نال جوڑ لئی تے اوہ ايس‏ے نسل وچ شمار ہونے لگے۔ ايس‏ے طرح بوہت سارے مقامی ترکیہ لوک (ہندوستانی نژاد نیچی تے پچھڑی ذاتاں دے اوہ لوک جو ابتدائی ترک دور وچ مسلما‏ن ہوئے گئے سن )بھی خود نو‏‏ں خود ساختہ’ ’ترکیہ قبیلے ‘‘ دے ترک کہنے لگے مگر حقیقی ترک نسل دے لوکاں د‏‏ی پہچان ختم ہونے لگی۔
کارل فان اوسیتسکی
کارل فان اوسیتسکی (3 اکتوبر 1889 -4 مئی 1938) اک جرمن امن پسند سی۔ اونہوں 1935 اچ امن دا نوبل انعام دتا گیا۔
سنبھل سرکار
٭٭٭
۱۔ وسطی ایشیا دے ترک قبیلےآں دے لوک اپنے پیشے د‏‏ی بنیاد اُتے اُچی نیچی ذاتاں وچ منقسم نئيں سن ۔ اوہ اپنی اپنی قابلیت دے مطابق سبھی طرح دے چھوٹے وڈے کماں نو‏‏ں انجام دیندے سن ۔ فوج دے نال رہ ک‏ے وی انھاں انہاں د‏‏ی قابلیت د‏‏ی بنیاد اُتے ہی وکھ وکھ کم دتے جاندے سن مگر انہاں سب د‏‏ی قوم ترک ہی سی۔
کارل فان اوسیتسکی
کارل فان اوسیتسکی اک جرمن امن پسند سی، اوہ 3 اکتوبر 1889ء نو‏‏ں جرمنی دے شہر ہیمبرگ وچ پیدا ہوئے۔ انھاں جرمنی د‏‏ی پوشیدہ ہتھیار بندی دا راز فاش کرنے اُتے 1935ء وچ نوبل امن انعام تو‏ں نوازیا گیا۔ اوسی ایتسکی اُتے جرمنی دے معاہدۂ ورسائے د‏‏ی خلاف ورزی کرنے د‏‏ی تفصیلات شائع کرنے اُتے مقدمہ چلایا گیا۔ اوسی ایتسکی د‏‏ی بیٹی نے 1990ء وچ دوبارہ مقدمہ کھلوانا چاہیا، لیکن عدالت نے پرانا فیصلہ بحال رکھیا۔
سنبھل سرکار
۲۔ دہلی وچ تخت نشین ہونے تو‏ں پہلے سلطان التمش بدایاں دا صوبیدار رہیا سی اس زمانے وچ سنبھل بدایاں صوبے وچ آندا سی تے بدایاں۔دہلی دے راستے وچ پڑدا سی۔ لہٰذا سلطان انہاں علاقےآں تو‏ں پوری طرح واقف سی۔
۳۔ (ہندوستان دے ترکیہ بنجارے تے دوسری ترکیہ اقوام)۔ترکاں دے ابتدائی دور وچ شمالی ہندوستان د‏‏ی پسماندہ ذاتاں وچو‏ں جدو‏ں بنجاراں نو‏‏ں مسلما‏ن کيتا گیا تاں انھاں مسلما‏ن بنجارے کہنے دے بجائے ’ترکیہ‘ (مذہبی طور اُتے ترکاں تو‏ں متعلق )بنجارے کہیا گیا۔ چونکہ اس وقت مسلما‏ن لفظ رائج نئيں سی۔ لہٰذا علاقہ دے اوہ بنجارے جو اس وقت مسلما‏ن نئيں ہوئے سن خود وچ تے اپنی ہی ذات دے مسلما‏ن ہوئے بنجاراں وچ فرق رکھنے دے لئی انھاں ترکیہ بنجارے کہنے لگے۔ سیکڑاں سالاں دے بعد ایہ ترکیہ بنجارے خودساختہ طور اُتے خود نو‏‏ں ترکیہ قبیلے دے ترک کہنے لگے ۔ (رامپور گزٹ ۱۹۱۱)
The Turkish Banjaras state that they came from Multan and their first settlement in Rampur was 'Tanda Badli'. In the state (Rampur), according to the 1901 census report Banjara traditions indicate that all banjaras were orignally HIndus (Gazat Rampur State 1911AD)
ترکیہ بنجاراں دے مطابق اوہ ملتان تو‏ں آئے تے سب تو‏ں پہلے رامپور دے ٹانڈہ بادلی مقام اُتے آباد ہوئے۔ رامپور اسٹیٹ د‏‏ی ۱۹۰۱ء د‏‏ی سینسس (Census)رپورٹ دے مطابق بنجاراں دے رسم تے رواج تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اوہ اصلاً سارے ہندو سن ۔ (رامپور اسٹیٹ گزٹ،۱۹۱۱ء)
کارل فان اوسیتسکی
حالات زندگی
کارل فان اوسیتسکی ہیمبرگ شہر دے اک اسٹینوگرافر دے ہاں پیدا ہوئے جو اک وکیل دے دفتر وچ نوکری کردا سی۔ کارل دا باپ انھاں اک پادری بنانا چاہندا سی۔ لیکن کارل د‏‏ی عمر حالے دو سال سی کہ، باپ دا انتقال ہوئے گیا۔ کارل نے اک صحافی دے طور اُتے اپنی پیشہ ورانہ زندگی دا آغاز کيت‏‏ا۔ تحریک نسواں، تھیٹر تے معاشرے وچ بڑھدے ہوئے مشینی آلات انہاں دے پسندیدہ موضوع سن ۔ ولیم دوم دے دور حکومت وچ جرمنی د‏‏ی فوجی تیاریاں تے ودھدی ہوئی ہتھیار بندی نے کارل نو‏‏ں امن پسند بنا دتا۔ ايس‏ے دوران کارل نے بادشاہت د‏‏ی بجائے جمہوریت دے اُتے جوش داعی دے طور اُتے شہرت پائی۔
سنبھل سرکار
حکیم غلام احمد شوق فریدی د‏‏ی کتاب ’’احسن التواریخ‘‘ دے صفحہ۱۰۳ اُتے ’’سنبھل دے پرانے باشندے‘‘ عنوان دے تحت آخری سطراں وچ وحشی ترک مسلما‏ن لکھیا ا‏‏ے۔ شاید مصنف نے ’’ترک تے ترکیہ‘‘ لفظ وچ فرق نہ کر پانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسا لکھ دتا اے ۔ ایہ سچ اے کہ ہندوستان دے ابتدائی ترک دور وچ ترک دربار تے فوج وچ کِسے وی مذہب قوم یا قبیلے دے لوکاں نو‏‏ں ترک دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ۔مگر جنگلاں وچ رہنے والے ایتھ‏ے دے پرانے باشندے غیر مہذب آدی واسی تے بنجارے اسلام مذہب وچ شامل ہونے دے بعد ترکیہ (مذہبی طور اُتے ترکاں تو‏ں متعلق)کے ناں تو‏ں جانے گئے کیونجے اس وقت لفظ ’’مسلمان‘‘رائج نئيں سی۔ ترکیہ لوک ترک نئيں سن ۔وہ مقامی ہندو ذاتاں تو‏ں نويں مسلما‏ن ہوئے لوک سن ۔چونکہ ایہ لوک صدیاں تو‏ں جنگلی زندگی گزار تے آئے سن لہٰذا مسلما‏ن ہونے دے بعد وی انہاں نو‏ں مہذب ہونے وچ طویل وقت گزر گیا۔
۴۔ ۱۲۲۰ء وچ ترکاں تے مونگولاں دے درمیان ہوئی جنگاں وچ وسطی ایشیا تے خراسان اُتے چنگیز خان دا قبضہ ہوئے گیا۔ لیکن اک جنگ وچ ترک سلطان محمد خوارزم شاہ دا اک بیٹا جلال الدین مونگولاں تو‏ں بچ کر غزنی آگیا جتھے اس نے جلد ہی اپنے ساتھیاں د‏‏ی تعداد ودھیا لئی۔ مونگولاں د‏‏ی فوج وی ايس‏ے علاقہ وچ جگہ جگہ پھیلی ہوئی سی ۔ بامیان د‏‏ی جگہ اُتے جلال الدین تے مونگول فوجو ں وچ اچانک جھڑپ ہوگئی جس وچ چنگیز خاں دا پوت‏ا (جوجی خاں دا لڑکا)ماریا گیا تے جلال الدین نو‏‏ں فتح ملی۔ مونگول فوج د‏‏ی ہار د‏‏ی خبر ملدے ہی چنگیز خاں بامیان پہنچیا اوراوتھ‏ے قتل عام دا حکم دے دتا۔ کچھ لوک کسی طرح بچ کر آس پا س دے گائاں دے ترکاں دے نال بھج کر ہندوستان آگئے جتھے ترکاں د‏‏ی سلطنت (سلطان شمش الدین التمش د‏‏ی دہلی سلطنت )مستحکم ہوئے چک‏ی سی ۔بعد وچ دہلی تو‏ں نکل ک‏ے بامینا ترک سنبھل شہر تے اطراف دے علاقو ں وچ آباد ہوگئے ۔ سنبھل علاقہ وچ رہندے ہوئے پہلے ایہ ترک ’’بامینا ترک‘‘ تے بعد وچ ’’بابینا ترک‘‘ کہلانے لگے (۲۰واں صدی وچ ایہ لفظ بدل ک‏ے بوبینا تے بعد وچ ’’بوبنا ‘‘ ہوئے گیا)
۵۔ بدایاں علاقہ دے شمال وچ کٹیہار(کٹھیریا) راجپوتاں دے ٹھکانے سن تے اہ‏م مرکز اہیچھتر سی۔ باغی کٹیہار بدایاں تے سنبھل وچ ہنگامہ آرائی کردے رہندے سن ۔ (مدھیہ کالین بھارت، ستیش چندرا، ص۵۱)
۶۔ ملک نائب پہلے سمنیا تے سُنام دا حاکم رہ چکيا سی۔
۷۔ 'Sambhal ۔ A Historical Survey ' کتاب دے مصنف بی ایم شنکھدھر نے اپنی کتاب وچ ۱۳۸۰ء وچ فیروز تغلق دے دور وچ سلطان دے حکم تو‏ں کٹھیر علاقے وچ ہندوواں دا قتل عام کروانے د‏‏ی گل لکھی ا‏‏ے۔ اس بارے وچ مصنف دا کہنا اے کہ :جہاں تک کٹھیر علاقے وچ ہندوواں دا قتل عام کروانے یا ہندو سرداراں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی گل اے تاں اُس وقت کٹھیر علاقہ وچ سنبھل دے تحت مشرق تے جنوب وچ نرولی تے مَجھولہ دو ہندو بڑ گوجر راجپوتاں د‏‏یاں ریاستاں سن۔ بڑ گوجر راجپوت سلطاناں دے وفادار رہے لہٰذا انہاں نو‏‏ں سلطاناں د‏‏ی طرف تو‏ں بھاری رعایتاں ملیاں تے اوہ سلطاناں دے معاون ہوئے ک‏ے صدیاں تک اپنے اپنے علاقےآں اُتے راج کردے رہے۔بڑگوجر راجپوتاں د‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی سرحداں دے بعد چاراں طرف کٹھیریا راجپوتاں دے ٹھکانے سن جو سلطاناں دے خلاف کھڑے ہوئے ک‏ے لگاتار بغاوتاں کردے رہندے سن ۔لہٰذا سلطاناں د‏‏ی کارروائی اُنہاں باغی کٹھیریا راجپوتاں د‏‏ی آبادیاں تے انہاں دے سرداراں تک ہی محدود رہندی سی۔ حملہ آوراں دے خلاف اپنے خطے د‏‏ی حفاظت دے لئی لڑنے مرنے والے قوم پرست سردار تے عوام اُنہاں د‏‏ی نظر وچ باغی ہی کہلاندے سن ۔تریخ گواہ اے کہ باغی چاہے حکمراناں د‏‏ی اولاداں ہاں یااُنہاں دے عزیز تے اقارب،ہندو ہاں یا مسلما‏ن یا کسی تے مذہب دے انہاں دے نال باغیاں د‏‏ی طرح ہی سلوک کيتا گیا ا‏‏ے۔
کارل فان اوسیتسکی
حالات زندگی
1921ء وچ جرمن حکومت نے اک خفیہ گروہ د‏‏ی تشکیل د‏‏ی جس دا مقصد جرمن فوجاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ تے ہور ہتھیار بندی کرنا سی جو سراسر معاہدۂ ورسائے د‏‏ی خلاف ورزی دے زمرے وچ آندا سی۔ ايس‏ے خفیہ گروہ دے ذمہ سی کہ اوہ ہر اس فرد نو‏‏ں قتل کر دیؤ جس اُتے اتحادی کنٹرول کمیشن دے مخبر ہونے دا شک ا‏‏ے۔
سنبھل سرکار
۸۔ شرقی سلطنت جونپور دا بانی فیروز تغلق دا اک خاص امیر ملک سرور سی جسنو‏ں ’’ملک الشرق دے خطاب‘‘ تو‏ں نوازیا گیا سی۔ بعد وچ اس دے وارث شرقی سلطان اکھوائے جانے لگے۔ شرقی سلطاناں نے جونپور نو‏‏ں دارالسلطنت بنایا تے اُسنو‏‏ں شاندار محلےآں مسجدےآں تے مقبراں تو‏ں سجایا۔اپنی بلندی دے دور وچ ایہ سلطنت بندیلکھنڈ تو‏ں علی گڑھ نیپال تے دربھنگہ تک پھیلی ہوئی سی۔کچھ دناں تک سنبھل وی شرقی سلطنت دا حصہ رہیا۔
۹۔ شیخ حاتم سنبھلی دے والد خواجہ محمد اپنے وڈے بھائی شیخ ہلالی بنی اسرائیل دے نال سکندر لودھی دے دور وچ کنان تو‏ں ہندوستان آئے سن ۔ شیخ ہلالی د‏‏ی شادی بنی اسرائیل قوم دے سردار شیخ لال د‏‏ی لڑکی تو‏ں سنبھل وچ ہوئی سی۔ (دربارِ اکبری،مولا‏نا محمد حسین آزاد، ص۴۲۴)
شیخ حاتم سنبھلی نے مولا‏نا عثمان (جو بنگال دے رہنے والے سن تے سنبھل وچ آباد ہوئے گئے سن )اور کچھ عرصے دہلی دے علاء الدین چشتی د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے وی تعلیم حاصل کيتی۔ پوشیدہ روحانی طاقتاں د‏‏ی جانکاری د‏‏ی خاطر تقریباً ۱۰سال تک سنبھل تے امروہہ دے علاقےآں وچ ننگے سر تے ننگے پیر گھوم کر راہِ سلوک وچ لگے رہے۔۱۵۵۳ء وچ ملیا عبدالقادر بدایونی شیخ حاتم سنبھلی تو‏ں تعلیم حاصل کرنے سنبھل آئے تے انہاں تو‏ں ’قصیدۂ بردہ‘ تے کنزِ فقہ (Kanze Fiqah)پڑھیاں۔۶۲۔۱۵۶۱ء وچ حاتم سنبھلی دا انتقال ہويا۔ (منتخب التواریخ از ملیا بدایونی جلد ۳،ص ۲و ۳)
۱۰۔ امیر تیمور دے بعد اس د‏ی چوتھ‏ی نسل وچ ’سلطان عمر شیخ مرزا‘ بابر دا باپ سی تے چنگیز خاں دے بیٹے چغتائی خاں دے بعد وسطی ایشیا وچ اس د‏ی ۱۱واں نسل وچ ’یونس خاں ‘ د‏‏ی بیٹی بابر د‏‏ی ماں سی۔ اس طرح بابر د‏‏ی ماں قِتلق نگار خانم چغتائی خانی ترک‘ تے باپ عمر شیخ مرزا تیموری مغلیہ ترک سی۔
(Historians of Medieval India 1968, Prof. Mohibbul Hasan)
کارل فان اوسیتسکی
موت تے اعزازات
عالمی دباؤ دے تحت 1936ء وچ گسٹاپو د‏‏ی زیر نگرانی علاج د‏‏ی خاطر کارل نو‏‏ں ہسپتال بھیج دتا گیا لیکن اوہ اس موذی مرض تو‏ں جانبر نہ ہوئے سک‏‏ے تے 4 مئی 1938ء نو‏‏ں ہسپتال دے اندر انہاں د‏‏ی موت واقع ہوئی۔ 1990ء وچ کارل د‏‏ی بیٹی نے اپنے باپ دا مقدمہ فیر اٹھایا تاکہ موت دے بعد اسنو‏ں انصاف مل سک‏‏ے لیکن عدالت نے اس بنیاد اُتے پرانا فیصلہ بحال رکھیا کہ کِس‏ے وی حالت وچ شہریاں نو‏‏ں مادر وطن دے نال وفاداری کردے ہوئے حساس نوعیت د‏‏ی معلومات افشا نئيں کرنی چاہیے۔
سنبھل سرکار
۱۲۔ قاسم حسین سلطان عائشہ بیگم سلطان دا لڑکا سی۔بدایاں ا سک‏‏ے حصہ وچ سی۔ قاسم خاں لودھی (میاں قاسم سنبھلی) سنبھل دا گورنر سی۔ملک قاسم بابا قشقاش پانی پت د‏‏ی لڑائی وچ بابر دے نال سی۔
کارل فان اوسیتسکی
موت تے اعزازات
کارل د‏‏ی موت دے بعد انھاں انٹرنیشنل لیگ فار ہیومن رائٹس دا اعزاز دتا گیا۔ اس دے علاوہ اک یونیورسٹی دا ناں انہاں دے ناں اُتے کر دتا گیا۔ پین انٹرنیشنل د‏‏ی نارویجن شاخ دا آزادی گفتار دا انعام وی کارل دے ناں اُتے اوسی ایتسکی رکھ دتا گیا۔
سنبھل سرکار
۱۳۔ کٹھیریا سردار مترسین سنبھل دے اک محال لکھنور (موجودہ شاہ باد ضلع رامپور)کا راجہ سی۔ جدو‏ں کٹھیر دا علاقہ شیر شاہ د‏‏ی حکومت دے تحت آیا تاں اوہ راجہ مترسین تو‏ں مل ک‏ے بہت متاثر ہويا تے اسنو‏ں سنبھل دا گورنر بنا دتا۔جدو‏ں دہلی اُتے دوبارہ ہمایو‏ں دا قبضہ ہويا تب وی کچھ دناں تک راجہ مترسین ہی سنبھل دا صوبے دار (گورنر) رہیا۔(روہیل کھنڈ،گرراج نندن،ص ۴۶)
۱۴۔ شیرشاہ دے دور وچ سرکاراں دے ہیڈ دے طور اُتے فوجداراں دا تقرر کيتاگیا جو سِدھے سلطاناں دے ماتحت ہُندے سن ۔(History of Shershah, Dr. I.H.Siddiqui, p.119)
الایاروی
الایاروی فن لینڈ دا اک بلدیہ تے قصبہ جو جنوبی اوستروبوثنیہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ۔ 31 اگست 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی 8٫980 نفوس اُتے مشتمل اے تے اس دا رقبہ 1056.74 مربع کلومیٹر بندا اے جس وچو‏ں 47.99 مربع کلومیٹر آبی ا‏‏ے۔ آبادی د‏‏ی گنجانیت 9.8 افراد فی مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔
سنبھل سرکار
۱۵۔ گورنر مسندِ عالی عیسیٰ خاں کالکاپوری نو‏‏ں سنبھل سرکار د‏‏ی منصفی دا چار ج دیاگیا تاکہ اوہ لوکاں نو‏‏ں انصاف دلا سک‏‏ے۔ ناصر خاں نو‏‏ں فوجدار دے طور اُتے پولس تے فوج دے انتظام د‏‏ی ذمہ داری دتی گئی۔
۱۶۔ ہیم چند(ہیمو): کچھ مورخین دے مطابق ہیم چند ریواڑی کادھوسر بنیا سی تے کچھ دے مطابق بہار دا رونیار سی۔ عادل شاہ نے اپنے دور وچ ہیمو د‏‏ی قابلیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اسنو‏ں سپہ سالار بنا یاتھاجسنو‏ں ہیمو نے وڈی قابلیت دے نال نبھایا۔
۱۷۔ کٹھیریا سردار مترسین سنبھل دے اک محال لکھنور (موجودہ شاہ باد ضلع رامپور) دا راجہ سی۔ جدو‏ں کٹھیر دا علاقہ شیر شاہ د‏‏ی حکومت دے تحت آیا تاں اوہ راجہ مترسین تو‏ں مل ک‏ے بہت متاثر ہويا تے اسنو‏ں سنبھل دا گورنر بنادتا ۔جدو‏ں دہلی اُتے دوبارہ ہمایوںکا قبضہ ہويا تب وی کچھ دناں تک راجہ مترسین ہی سنبھل دا صوبے دار (گورنر) رہیا۔(روہیل کھنڈ،گرراج نندن ،ص ۴۶)
۱۸۔ مئی ۱۶۷۰ء وچ گورنر پرنس محمد اعظم دے نائب دے طور اُتے جہانگیر قلی خاں نو‏‏ں سنبھل بھیجیا گیا۔ اگست ۱۶۷۰ء وچ فیض اللہ خاں نو‏‏ں جہانگیر قلی خاں د‏‏ی جگہ سنبھل دا فوجدار مقرر کيتاگیا۔ شاہنواز خاں دا کہنا اے کہ اگست ۱۶۷۰ء وچ فیض اللہ خاں نو‏‏ں مرادآباد دا فوجدار بنایاگیا (معاصر الصماریا،جلد ۳،ص ۲۹)حقیقت وچ فیض اللہ خاں نو‏‏ں پہلے پرنس محمد اعظم خاں دے نائب جہانگیر قلی خاں د‏‏ی جگہ سنبھل دا فوجدار مقرر کيتاگیا سی مگر اُسی دوران مرادآباد دے فوجدار نامدار خاں د‏‏ی جگہ خالی ہوئی لہٰذا فیض اللہ خاں نو‏‏ں مرادآباد دا چار ج دیاگیا۔ (معاصر الصماریا،شاہنواز خاں ، جلد ۳، ص ۸۳۱)
کارل فان اوسیتسکی
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:1889 دے جم گٹھ:1938 دیاں موتاں گٹھ:تپ دق تو‏ں اموات گٹھ:جرمن زیر حراست تے قیدی شخصیتاں گٹھ:جرمن فری میسن گٹھ:جرمن لوتھری شخصیتاں گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی وچ وبائی مرض اموات گٹھ:دوسری جنگ عظیم گٹھ:لوتھری امن پسند شخصیتاں گٹھ:نوبل امن انعام یافتہ شخصیتاں گٹھ:نوبل انعام یافتہ جرمن شخصیتاں گٹھ:ہم برک دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی وچ تپ دق تو‏ں اموات
الایاروی
قصبے د‏‏ی بولی فِنّش اے تے ایتھ‏ے چند ہی تارکینِ وطن آباد ني‏‏‏‏ں۔
یکم جنوری 2009 نو‏‏ں لیہندی میکی د‏‏ی بلدیہ نو‏‏ں الا یروی نال ملا دتا گیا۔
حوالے
گٹھ:1869ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں گٹھ:فن لینڈ دے شہر تے قصبے گٹھ:مقالے جنہاں وچ فن لینڈی بولی دا متن اے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:فن لینڈ
چٹا دروازہ
چٹا دروازہ (لغوی معنی سفید دروازہ) اندرون لاہور، پاکستان وچ وزیر خان چوک اتے اک دروازہ اے جو ۱۶۵۰ وچ تعمیر ہويا۔ ایہ دروازہ لاہور دا اصل دہلی دروازہ تے شہر د‏‏ی مرکزی داخلی دروازہ سی۔
حوالے
گٹھ:لاہور دے دروازے
قلعہ التیت
thumb|قلعہ التیت دا گنبد
قلعہ التیت گلگت بلتستان، پاکستان د‏‏ی وادی ہنزہ وچ بالائی کریم آباد اُتے اک قدیم قلعہ ا‏‏ے۔ ایہ اصل وچ ریاست ہنزہ دے آبائی حکمراناں دا گھر سی جنہاں دے ناں دے نال میر لگایا جاندا سی اگرچہ تن صدیاں دے بعد اوہ کسی قریبی چھوٹے قلعے بلتیت وچ چلے گئے۔ التیت قلعہ تے خاص طور اُتے شکاری ٹاور دے تقریبا 900 سال پرانی جگہاں نيں، ایہ گلگت بلتستان وچ سب تو‏ں قدیم یادگار ا‏‏ے۔
تریخ
لفظ التیت اک تبتی لفظ اے جس دا مطلب اس طرف تھلے اے اگرچہ زیادہ تحقیق نئيں ہوئی اُتے التیت لوکاں دا کہنا اے کہ انہاں دا تعلق سفید ہنز تو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ کہیا جاندا اے کہ اوتھ‏ے د‏‏ی موجودہ بولی بروچسکی 47ء وچ سفید ہنز لیائے سن ۔ التیت دا پہلا ناں ہونوکوشل سی جس دا مطلب ہنز دا پنڈ ا‏‏ے۔ ہنز چین د‏‏ی ہوانگ-ہو وادی تو‏ں اس طرف آئے سن ۔ گااں دا ناں بعد وچ تبدیل کرکے بروشل معنی بروچسکی بولنے والا پنڈ۔ اوہ روح د‏‏ی عبادت کرنے والے یعنی شامانیت مذہب دے پیروکار سن 15واں صدی وچ اسلام متعارف کرایا گیا۔ 1830ء دے نیڑے بوہت سارے لوکاں نے اسلام قبول ک‏ر ليا
بحالی
قلعہ التیت مکمل طور اُتے غائب ہوئے گیا لیکن حال ہی وچ آغا خان ٹرسٹ برائے تاریخی سبھیاچار تے حکومت ناروے د‏‏ی مدد تو‏ں بحال کيتا گیا۔ اس وچ لکڑی دے چھوٹے کمرے تے حصے نيں جنہاں پرعمدہ کشیدہ کاری کيتی گئی ا‏‏ے۔ جاپان نے پرانے پنڈ تے ارد گرد د‏‏ی ترقی تزئین و آرائش وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ التیت قلعہ 2007 تو‏ں عوام دے لئی کھلا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سیاحاں دا مرکز ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
التیت گٹھ:گلگت-بلتستان وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:گلگت بلتستان د‏‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:ہنزہ گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
تیاگ راج
تیاگراج یا تیاگ راج (ولادت: 4 مئی 1767ء - وفات: 6 جنوری 1847ء) کارناٹک موسیقی دے مشہور موسیقار سن ۔ کارناٹک موسیقی،  ہندوستانی کلاسیکی موسیقی د‏‏ی اک شکل ا‏‏ے۔
thumb تیاگراج بھگتیمارگی کوی اتے کرنٹک سنگیت دے مہان سنگیتکار سی۔ اس نے سماج اتے ساہت دے نال-نال کلا نوں وی خوش حال کیتا۔ اوہ بہمکھی پرتبھا دا دھنی سی۔ اسنے سینکڑے بھگتی گیتاں دی رچنا کیتی جو بھگوان رام دی وڈیائی وچّ سن اتے اس دے سبھ توں اتم گیت پنچرتن کرتی اکثر دھارمک آیوجناں وچّ گائے جاندے ہن۔
جیونی
تنجاور ضلعے دے تیروورور وچّ 4 مئی 1767 نوں پیدا ہوئے تیاگراج دی ماں دا نام سیتاما اتے پتا دا رامبرہم سی۔ اوہ اپنی اک رچنا وچّ کہندا ہے- سیتاما مایاما شری رامدُ ما تندری (سیتا میری ماں اتے شری رام میرے پتا ہن)۔ اس دے گیت دے ذریعے شاید اوہ دو گلاں کہنا چاہندا ہے۔ اک طرف اصلی ماتا=پتا دے بارے وچّ دسدا ہے، دوجے پاسے پربھو رام دے پرتی اپنی شردھا پرگٹ کردا ہے۔ اک چنگے سسنسکرت پروار وچّ پیدا ہوئے اتے پلے ودھے تیاگراج چوٹی دا ودوان اتے کوی سی۔ اوہ سنسکرت جوتش اتے اپنی مات بھاشا تیلگُ دا جانکار سی۔
تیاگراج لئی سنگیت ربّ نال ملن دا رستہ سی اتے اس دے سنگیت وچّ بھگتی بھاوَ وشیش بھانت ابھر کے ساہمنے آیا ہے۔ سنگیت دے پرتی اس دا لگاؤ بچپن توں ہی سی۔ گھٹّ عمر وچّ ہی اوہ وینکٹرمنیا دا چیلا بن گیا اتے کشور اوستھا وچّ ہی اسنے پہلے گیت نمو نمو راگھو دی رچنا کیتی۔
حوالے
گٹھ:1767 دے جم گٹھ:1847 دیاں موتاں گٹھ:تمل ناڈو دے موسیقار گٹھ:تیلگو شخصیتاں گٹھ:ضلع تھانجاور دیاں شخصیتاں
قیام امام حسین دا ساتھ دین والیاں خواتین
قیام امام حسین دا نال دینے والی سوانیاں اوہ نيں جنہاں نے وکھ وکھ تھانواں اُتے کسی نہ کسی طرح اس عظیم تحریک دا نال دتا تے باطل دے سامنے حق د‏‏ی حقانیت ثابت کرنے دے لئی اپنا کردار ادا کيتا۔
حضرت زینبؓ دے علاوہ تے وی سوانیاں کربلا دے میدان وچ اپنا کردار ادا کردی نظر آندیاں نيں۔ انہاں وچ حضرت ام کلثومؓ، حضرت رقیہ بنت الحسینؓ، حضرت سکینہ بنت الحسینؓ، حضرت فضہؓ، جناب ربابؓ، جناب رملہؓ، جناب ام لیلیؓ، جناب ام وہبؓ، جناب بحریہ بنتِ مسعودؓ، جناب خزرجیہؓ، جناب ہانیہؓ تے حضرت وہب د‏‏ی منکوحہ وغیرہ قابل ذکر نيں۔
کربلا وچ موجود ہاشمی سوانیاں
کربلا وچ کئی رشتہ دار سوانیاں موجود سن۔
حضرت زینب سلام اللہ علیہا عصر عاشور تک معمار کربلا امام حسین علیہ السلام د‏‏ی مشاور سن۔ اس دے بعد مقصد کربلا د‏‏ی محافظ تے پیغام کربلا د‏‏ی مبلغہ نيں۔
کربلا در کربلا می ماند جے زینب نبود
مدینہ تو‏ں نال سن
1۔کَبشَہ، کنيز امامِ حسینؑ: انہاں د‏‏ی کنیت ام سُلَیمان ا‏‏ے۔ امام حسینؑ د‏‏ی کنيز جنہاں نو‏ں آنحضرت نے 1000 درہم (چاندی دے سک‏‏ے) وچ خریدیا تے امامؑ د‏‏ی زوجہ ام اسحاق (فاطمہ صغریٰ د‏‏ی والدہ) دے گھر وچ خدمت کيتا کردیاں سن۔ فیر ابو رَزِّین دے نال عقد نکاح کيتا تے انہاں دے بطن تو‏ں سلیمان نامی فرزند متولد ہوئے۔ سلیمان امام حسینؑ دے غلام سن ۔ سلیمان نو‏‏ں امام حسینؑ نے اپنا قاصد بنا ک‏ے بصرہ دے رؤسا و اشراف د‏‏ی طرف بھیجیا سی کہ عبید اللہ ابن زیاد دے حکم تو‏ں قتل کر دتا گیا۔
یہ اوہی سلیمان نيں جنہاں دا ناں زیارت ناحیہ مقدسہ وچ آیا ا‏‏ے۔ ام سلیمان نے اپنے مولا حسینؑ دے ہمراہ کربلا دا سفر کيتا۔ آپ دے شوہر وی امام حسینؑ دے صحابی سن ۔ ام سلیمان عالمہ، فاضلہ، صالحہ و متقی سواݨی سن کہ جو اپنے آقا حسینؑ دے نال راہی کربلا ہوئیاں تے بعد عاشورا اہلبیتؑ حرم دے نال قیدی بنیاں۔ انہاں نے تمام مصائب نو‏‏ں راہ خدا وچ تحمل وی کيتا۔
2۔ فُکہیہ، زوجہ عبد اللہ: عبد اللہ ابن اریقط د‏‏ی بیوی سن۔ جناب رُباب، زوجہ امام حسینؑ دے گھر وچ خدمت کيتا کردیاں سن۔ عبد اللہ تو‏ں اک فرزند اس دنیا وچ آیا جنہاں دا ناں قارب سی جو کربلا وچ درجہ شہادت اُتے فائز ہوئے۔
فکہیہ وی جناب ربابؑ دے نال کربلا وچ آئیاں تے اہلبیت ؑ دے نال اسیر ہو ک‏ے شام دے قید خانہ تک گئياں۔
3۔حُسنِیہ مادر مُنجحؑ: حضرت سید الشہداءؑ د‏‏ی آزاد کردہ کنيز نيں، امام حسینؑ نے انہاں نو‏ں نوفل بن حارث بن عبد الملک تو‏ں خریدا۔ انہاں دا عقد نکاح "سہم" نامی شخص تو‏ں کر دیااور انہاں دے بطن تو‏ں منجح متولد ہوئے۔ حسنیہ امام زین العابدینؑ د‏‏ی خدمت کيتا کردیاں سن ایتھ‏ے تک کہ سید الشہداءؑ تے اپنے فرزند منجح دے نال کربلا آئیاں ۔ منجح کربلا وچ درجہ شہادت اُتے فائز ہوئے۔ حسنیہ اہلبیتؑ دے مصائب وچ شریک رہیاں ہور انہاں د‏‏ی یاور و غمخوار وی بنی رہیاں۔
بعد وچ ملحق ہونے والی سوانیاں
مدینہ تو‏ں کربلا دے درمیان وچ قافلہ امامؑ تو‏ں ملحق ہونے والی سوانیاں ایہ نيں۔
قومی عجائب گھر پاکستان
قومی عجائب گھر پاکستان کراچی دے ریڈزون وچ واقع پرانی تفریح گاہاں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ بلاشبہ آثار قدیمہ بالخصوص گندھارا رہتل دے نادر و نایاب زخیرہ د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ پاکستانی عوام آثارقدیمہ وچ نہایت کم دلچسپی لیندے نيں ايس‏ے باعث ایتھ‏ے اسکول طالبعلماں دے مطالعات‏ی دورے ہی زیادہ منعقد ہُندے نيں۔ اک حساس علاقے وچ واقع ہونے دے باعث ایتھ‏ے قانون نافذ کرنے والے ادارےآں د‏‏ی جانب تو‏ں کڑی نگرانی دے باعث کراچی دے عام شہری عموما ایتھ‏ے دا رخ نئيں کردے۔
قیام امام حسین دا ساتھ دین والیاں خواتین
بعد وچ ملحق ہونے والی سوانیاں
1- ام وہب کلبی: زوجہ عبد اللہ بن حباب کلبیؑ: ام وہب شجاع، و بہادر سواݨی سن انہاں دا اصل ناں قمر بنت عبد اے جو قبیلہ بنی فمر بن قاسم تے زوجہ عبد اللہ بن عُمَیر نال تعلق رکھدیاں سن جو بنی عُلیم دے قبیلہ تو‏ں متعلق سن جداں ہی انہاں دے شوہر نے کوفہ تو‏ں کربلا امام حسینؑ د‏‏ی مدد دے لئی نکلنے دا ارادہ کیا، ام وہب نے وی اصرار کيتا انہاں نو‏ں وی اپنے ہمراہ لے چلياں۔
ارض الله
حوالے
گٹھ:مدینہ
قیام امام حسین دا ساتھ دین والیاں خواتین
بعد وچ ملحق ہونے والی سوانیاں
عاشورا دے روز جدو‏ں عبد اللہ ابن عمیر میدان جنگ وچ گئے تاں انہاں نے وی اپنے ہتھ وچ اک لکڑی لیا تے میدان جنگ کيت‏ی طرف دوڑاں لیکن امام حسینؑ نے منع کيتا تے فرمایا: عورتاں تو‏ں وظیفۂ جہاد ساقط ا‏‏ے۔" لیکن اپنے شوہر د‏‏ی شہادت دے بعد اس دے سرہانے پہنچیاں تے انہاں دے چہرے نو‏‏ں صاف کردے ہوئے کہدیاں سن: "توانو‏‏ں بہشت مبارک ہو!" خدا تو‏ں درخواست کردی ہاں کہ مینو‏ں تواڈے ہمراہ قرار دے کہ شمر نے اپنے غلام رستم نو‏‏ں اس د‏ی طرف بھیجیا تاں اس غلام نے اک ستون خیمہ تو‏ں اس سواݨی دے سر اُتے ضرب مار دے سر شگافتہ کر دتا جس تو‏ں اوہ درجہ شہادت اُتے فائز ہوئیاں۔ ام وہب عاشور دے روز سب تو‏ں پہلی شہید ہونے والی سواݨی سن۔
قومی عجائب گھر پاکستان
باہرلے جوڑ
٭1-وکٹوریہ میوزیم د‏‏ی تلاش
قیام امام حسین دا ساتھ دین والیاں خواتین
بعد وچ ملحق ہونے والی سوانیاں
بعض کتاباں منابع وچ اس تو‏ں مشابہ مضامین تھوڑے جہے اختلاف دے نال وہب بن عبد اللہ بن عمیر دے سلسلہ وچ نقل ہوئے نيں تے کربلا وچ شہید ہونے والی سواݨی نو‏‏ں زوجہ وہب دسیا ا‏‏ے۔
منجملہ علامہ مجلسیؒ اپنی کتاب بحار الانوار وچ تحریر کردے نيں:
قومی عجائب گھر پاکستان
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان دے عجائب گھر گٹھ:پاکستان وچ 1950ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے تے وکالات گٹھ:قومی عجائب گھر گٹھ:کراچی دے تفریحی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:کراچی وچ عجائب گھر تے نگارخانے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
قیام امام حسین دا ساتھ دین والیاں خواتین
بعد وچ ملحق ہونے والی سوانیاں
"وہب بن عبد اللہ کلبی شہدائے کربلا وچو‏ں نيں۔ انہاں د‏‏ی والدہ تے زوجہ وی کربلا وچ موجود سن تے شہید ہونے ولی سواݨی وچو‏ں سن۔"