cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صوبا دورس
البانیا براعظم یورپ دا مسلمان دیساں دیس اے ۔ ایہدا راجگڑھ تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے وچ ایڈریاٹک سمندر دے کنڈھے اٹلی دے سامݨے واقع اے ۔
البانیا انتظامی طور اتے 12 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جیہناں نوں سرکاری طور تے البانوی بولی وچ چارک آکھیا جاندا اے ، پر عام طور اتے اینہاں نوں پریفیکتورا یعنی پریفیکچر آکھیا جاندا اے ۔ ہر صوبہ ہور اگے کئی ضلعےآں وچ ونڈیا ہویا اے ۔ البانیا دی ایہہ موجودہ انتظامی ونڈ 1938ء وج کیتی گئی سی تے ہن تک ایہ برقرار اے ۔
صوبا دورس البانیا دے 12 صوبےآں چوں اک صوبا اے ۔ ایہدا راجگڑھ دورس شہر اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ
مذہبی متون
مختلف مذاہب دے مقدس نصوص
مندرجہ ذیل لسٹ وچ اہ‏م مذاہب دے مرکزی متون دے روابط دتے گئے نيں، جنہاں اُتے جا ک‏ے ہور تفصیل جانی جا سکدی ا‏‏ے۔
بہائی
بہاء اللہ د‏‏ی کتاباں
بدھ مت
thumb|The Chinese [[Diamond Sutra، the oldest known dated printed book in the world, printed in the 9th year of Xiantong Era of تانگ خاندان، or 868 CE. British Library۔]]
مسیحیت
thumb|Cover page of [[مورمن د‏‏ی کتاب from an original 1830 edition, by جوزف سمتھ (Image from the U.S. Library of Congress Rare Book and Special Collections Division۔)]]
قدیم مصری مذہب
thumb|[[ہرمی ادب from Teti I's pyramid.]]
Etruscan religion
thumb|[[Cippus Perusinus|Cippus of Perugia, 3rd or 2nd century BCE]]
اسلام
thumb|گیارہويں صدی دا شمالی افریقا دا [[قرآن|قرآنی نسخہ، برٹش میوزیم]]
یہودیت
thumb|A [[Sefer Torah opened for liturgical use in a شول service]]
New Age religions
Various New Age religions may regard any of the following texts as inspired:
سکھ مت
thumb|Illuminated Guru Granth folio with [[Mul Mantar(basic religion mantra) with signature of گرو گوبند سنگھ۔]]
زرتشتیت
thumb|''[[Yasna 28.1 (Bodleian MS J2)]]
باہرلے جوڑ
گٹھ:مذہبی متون گٹھ:مذہب متعلقہ فہرستاں گٹھ:مذہبی کتابیات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
تلمسان
تلسمان اتلے لہندے الجزائر دا شہر تے صوبہ تلسمان دا صدر مقام اے ۔ اس دی آبادی اندازا 1 لکھ تے 30 ہزار اے ۔ ایہہ ایسے خطے چ واقع اے جہڑا زیتون تے انگوراں دی کاشت دے خوالے نال جانیا جاندا اے ۔ اس شہر چ چمڑا ، قالین تے کپڑا تیار کرن دیاں صنعتاں موجود نیں ۔
خاص گل
اپنی شاندار تریخ دے پاروں اس شہر چ عرب ، بربر تے فرانسیسی ثقافتاں دا ملاپ نظر آندا اے ۔ تے ایہہ ملاپ ایتھے دے کپڑےآں تے گھریلو مصنوعات چ صاف نظر آندا اے ۔ اپنے ٹھنڈے موسم دی وجہ توں ایہہ سیاحت دا مرکز وی اے ۔
تریخ
اس شہر نوں سن 4ء چ رومیاں نے تعمیر کیتا سی جس دا ناں اوہناں نے پوماریا رکھئیا سی ۔ 708ء چ اسنون عرباں نے فتح کر کے مسلم حکومت چ شامل کر لئیا ۔ ایہہ 8وین تے 9ویں صدی چ خارجیاں دا مرکز رہئیا ۔ 11ویں صدی چ دولت موحدین دے انتظام ہیٹھ اس شہر نے شاندار ترقی کیتی ۔
سلطنت عثمانیہ دا دور
ایہہ شہر بنو عبدالوداد دی سلطنت (زیانی سلطنت) دا راجگھر سی جہڑی 1282ء چ قائم ہوئی تے 15ویں صدی چ اپنے عروج تے پہنچی ۔ 16ویں صدی چ ایہہ شہر ہسپانویاں دے حملے دا نشانہ بنئیا ،پر سلطنت ہسپانیہ تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار جنگاں چ عثمانی ترکاں نوں فتح ملی تے 1553ء چ تلسمان سلطنت عثمانیہ دے انتظام ہیٹھ آ گئیا ۔
1671ء چ ایہہ سلطنت عثمانیہ دے اثر توں نکل گئیا تے اسدی راجگھر دی حثیت وی مک گئی تے راجگھر الجزیرہ بن گئیا ۔
فرانس دا مل
1834ء چ فرانس نے الجزائر تے مل مار کے اپنی نوآبادی بنا لئیا ۔ الجزائر دی آزادی دے وڈے رہنما عبدالقادر الجزائری نے دیس دی آزادی لئی جنگ لڑی تر 1844ء چ اسدی شکست دے نال آزادی دا خاب وی ٹٹ گئیا ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ دے شہر گٹھ:افریقہ
ضلع بھڈرک
ضلع بھڈرک پعارت دے صوبے اوڑیسہ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اوڑیسہ دے ضلعے
ٹھمکنیاںوالی چمگادڑ
ٹھمکنیاںوالی چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
حبشی راسخ الاعتقاد توحیدی کلیسیا
حبشی راسخ الاعتقاد توحیدی کلیسیا (የኢትዮጵያ:ኦርቶዶክስ:ተዋሕዶ:ቤተ:ክርስቲያን) اورینٹل راسخ الاعتقاد مسیحیاں د‏‏ی اک بہت وڈی کلیسیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:حبشی راسخ الاعتقاد توحیدی کلیسیا گٹھ:عالمی مجلس برائے کلیسیا دے اراکین گٹھ:غیر خلقیدونیت گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ایتھوپیا
راکی ماؤنٹین نیشنل پارک
راکی ماؤنٹین نیشنل پارک امریکہ دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ
فوکوکا
فوکوکا (Fukuoka) (جپانی: 福岡市) ضلع فوکوکا دا راجگڑھ تے جپان چ کیوشو جزیرے دے اتلے کنڈے تے واقع اک شہر اے۔ عالمی بہترین رہن دے قابل شہراں دی لسٹ چ اسدا بارواں نمبر اے۔
حوالے
گٹھ:جپان دے شہر گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
Fukuoka
شتو شیورنی
شتو شیورنی فرانس دی لوائر وادی دے صوبے سنٹر دے ضلعے لوآره شر وچ اک شتو اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوائر وادی دے شتو گٹھ:فرانس دے شتو
عتیق علی پاشا مسیت
عتیق علی پاشا مسیت استنبول دے فاتح پاسے چ اک مسیت اے۔ اینوں 1496 چ تلک سلطان بایزید دے وزیر عتیف علی پاشا نے بنوایا۔
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں
ایڈون آرمسٹرانگ
ایڈون آرمسٹرانگ اک امریکی انجینیئر تے موجد سی۔ اونے ایف ایم ریڑیو ایجاد کیتا اوہ نیو یارک شہر چ 18 دسمبر 1890 نوں جمیا تے کولمبیا یونیورسٹی چ پڑدا ریا۔ اونے 1914 چ جدوں اوہ انڈر کریجیوٹ سی ریجینریٹو سرکٹ ایجاد کیتا تے سپر-ریجینریٹو سرکٹ ایجاد کیتا 1922 چ۔ اونے سپرہیٹروڈائن رسیور 1918 چ ایجاد کیتا۔ اونے 1935-1937 چ ایف ایم ریڑیو ایجاد کیتا۔ اوہ 31 جنوری 1954 چ مینہیٹن, نیو یارک چ مر گیا۔
گٹھ:موجد
مظفر الدین شاہ قاجار
مظفر الدین شاہ قاجار فارس دے قاجار خاندان دا پنجواں شاہ سی
باہرلے جوڑ
گٹھ:1853 دے جم گٹھ:1907 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ گٹھ:فارس دے شہنشاہ گٹھ:قاجار شاہان
مختار ثقفی
مختار بن ابی عبید ثقفی (1۔67 ھ)، امام حسین علیہ السلام دے انتقام دے لئی ہونے والے اک قیام دے رہبر، تابعی تے طائف دے رہنے والے سن ۔ مسلم بن عقیل جدو‏ں امام حسینؑ دے سفیر دے عنوان تو‏ں کوفہ آئے تاں مختار نے انہاں د‏‏ی میزبانی د‏‏ی لیکن مسلم بن عقیل د‏‏ی شہادت دے وقت مختار عبید اللہ بن زیاد جو اس وقت دے کوفہ دا والی سی، دے زندان وچ قید سن ۔
مختار ثقفی تاریخِ اسلامی دے انہاں چند حکمراناں وچو‏ں اک نيں، انھاں نے بنو امیہ دے خلاف تلوار اٹھائی تے کربلا وچ حسین ابن علی دی شہادت دا بدلہ لیا تے سینکڑاں قاتلانِ حسین نو‏‏ں قتل کیتا۔ جس وچ شمر وی شامل سی جس نے امام حسین دا سر جسم تو‏ں علٰیحدہ کرکے نیزے اُتے دمشق بھجوایا سی تے حرملہ وی جس نے امام حسین دے چھ ماہ دے بیٹے علی اصغر نو‏‏ں تیر تو‏ں شہید کیتا سی ۔ اوہ محبان اہلِ بیت تو‏ں سن ۔ مثلاً جدو‏ں امیر مختار نے عمر سعد تے ابنِ زیاد دے سر امام زین العابدین علیہ السلام نو‏‏ں بھیجے تو انہاں نے امیر مختار دے حق وچ دعائے خیر کيتی۔ اسی طرح امام محمد باقر علیہ السلام نے بعض نکتہ چیناں نو‏‏ں کہیا کہ مختار نو‏‏ں گالی نہ دو کیونکہ اس نے ساڈے قاتلاں نو‏‏ں قتل کیتا تے ساڈے خون دا قصاص لیا۔
نورعثمانیہ مسیت
نورعثمانیہ مسیت استنبول دی اک مسیت اے۔ اے 1749 تے 1755 دے وشکار بنی۔ مصطفا آغا تے سمعون ایدے مستری سن۔ سلطان محمود نے اینوں ٹوریا۔ تے اگلے سلطان نے اینوں پورا کیتا۔ اے عتیق علی پاشا مسیت تے وڈے بزار دے کول اے۔
مختار ثقفی
نسب تے لقب
مختار بن ابی عبیدہ بن مسعود بن عمرو بن عمیر بن عوف بن عقدہ بن غیرۃ بن عوف بن ثقیف ثقفی، جنہاں د‏‏ی کنیت ابو اسحاق تے لقب کیسان سی۔
نورعثمانیہ مسیت
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں گٹھ:ترکی
مختار ثقفی
نسب تے لقب
مختار اہل طائف تے قبیلہ ثقیف تو‏ں سی۔ انہاں دے دادا مسعود ثقفی حجاز دے بزرگانہاں وچو‏ں سی تے عظیم القریتین دے لقب تو‏ں مشہور سی۔
مختار دے والد ابو عبید پیغمبر اکرمؐ دے وڈے صحابہ وچو‏ں سن ۔ پیغمبر اکرمؑ د‏‏ی رحلت دے بعد عمر بن خطاب دے دور خلافت وچ جنگ قادسیہ وچ شہید ہوئے۔
انہاں د‏‏ی ماں ددومہ بنت عمرو بن وہب سن۔ ابن طیفور نے انہاں نو‏ں بلاغت و فصاحت دا حامل قرار دتا ا‏‏ے۔
انہاں دے چچا سعد بن مسعود ثقفی، امام علیؑ د‏‏ی طرف تو‏ں مداین دے والی منصوب ہوئے سن ۔
ان دے بھائی وہب، مالک تے جبر اپنے والد دے نال جنگ قادسیہ وچ شہید ہوئے گئے سن ۔
ابتدائی حالات
مختار ثقفی یکم ہجری وچ طائف وچ پیدا ہوئے مگر پرورش مدینہ وچ ہوئی۔ نام مختار تے کنیت ابواسحاق سی۔ تعلق بنی ہوازن دے قبیلہ ثقیف تو‏ں سی ۔ اسی لئی انہاں نو‏ں مختار ثقفی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے والد دا نام ابو عبید ہ ثقفی سی جنہاں نو‏ں حضرت عمر نے عراق دی اک مہم وچ سپہ سالار بنا کر بھیجیا سی جتھ‏ے اوہ شہید ہو گئے۔ مختار ثقفی دے بچپن وچ اک بار حضرت علی کرم اللہ وجہہ نے آپ نو‏‏ں کھیلتے ہوئے دیکھیا تو شفقت تو‏ں آپ دے سر اُتے ہتھ پھیرا تے انہاں نو‏ں زیرک و دانا کہ کر پیار فرمایا تے فرمایا ایہ میرے حسین دے قاتلاں تو‏ں انتقام لے گا ۔
زندگی‌ نامہ تے فعالیتاں
مختار ہجرت دے پہلے سال متولد ہوئے۔ مختار د‏‏ی بچپن دے زمانے دے بارے وچ کوئی دقیق معلومات تریخ وچ ثبت نئيں اے تے انہاں دے بارے وچ جو معلومات ثبت اے انہاں وچو‏ں اکثر دا تعلق امام حسینؑ دا انتقام د‏‏ی خاطر چلانے والی انہاں د‏‏ی تحریک دے دوران تو‏ں ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں د‏‏ی شخصی زندگی تو‏ں متعلق بہت ہی کم روایات نقل ہوئیاں نيں۔
جنگاں وچ شرکت
کہیا جاندا اے کہ مختار نے 13 سال د‏‏ی عمر وچ جنگ جسر وچ شرکت کيتی جسماں انہاں نو‏ں اپنے والد تے تن بھائیاں تو‏ں ہتھ دھونا پيا۔ کم عمری دے باوجود مختار اس جنگ وچ میدان وچ جانا چاہندے سن لیکن انہاں دے چچا سعد بن مسعود نے انہاں نو‏ں اس کم تو‏ں روکے رکھیا۔
مدائن د‏‏ی زندگی
مختار دے چچا سعد بن مسعود جو حضرت علیؑ د‏‏ی طرف تو‏ں مدائن وچ گورنر منصوب ہوئے سن، نے خوارج دے نال جنگ وچ مختار نو‏‏ں مدائن وچ اپنا جانشین مقرر کيتا تے خود جنگ دے لئی نہروان د‏‏ی طرف چلے گئے۔
امام علیؑ د‏‏ی شہادت دے بعد امام حسنؑ معاویہ دے نال جنگ وچ اپنے بعض سپاہیاں د‏‏ی خیانت تے غداری دے سبب اپنے بعض اصحاب دے نال مدائن تشریف لائے۔ امام حسنؑ مدائن وچ سعد بن مسعود ثقفی دے ہاں ٹہرے چونکہ اوہ امام د‏‏ی طرف تو‏ں مدائن دے حاکم سن ۔ بعض مورخین دے مطابق مختار نے اپنے چچا تو‏ں کہیا:
آیت اللہ خویی اس حدیث دے مرسل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں قبول نئيں کردے تے فرماندے نيں کہ جے حدیث صحیح وی ہوئے تاں ممکن اے مختار نے واقعی طور اُتے نہ کہیا ہوئے بلکہ شاید اوہ اپنے چچا نو‏‏ں آزمانے چاہندے سن ۔ سید محسن امین ہور اس عقیدے تو‏ں متفق نيں تے کہندے نيں کہ مختار اپنے چچا دا امتحان لینا چاہندے سن کہ اوہ کس قدر امامؑ دے نال دوستی تے محبت کردے نيں۔
معاویہ دا دور
شمس الدین ذہبی اپنی کتاب سیر اعلام النبلاء وچ لکھدے نيں کہ معاویہ دے دور وچ مختار امام حسینؑ دے حق وچ فعالیتاں انجام دیندے سن ۔ ذہبی دے بقول معاویہ دے دور وچ مختار بصرہ جا ک‏ے بصرہ والےآں نو‏‏ں امام حسینؑ دے حق وچ آمادہ کردے سن ۔ اس وقت عبید اللہ بن زیاد معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں بصرہ وچ بعنوان گورنر منصوب سی، اس نے مختار نو‏‏ں گرفتار کرکے 100 کوڑے لگائے جس دے بعد مختار طائف واپس آگئے۔
قیام امام حسینؑ
مختار دے واقعہ کربلا وچ شریک نہ ہونے د‏‏ی بارے وچ تاریخی منابع وچ مختلف شایعات موجود نيں لیکن جو چیز یقینی تے زیادہ اطمینان بخش نظر آندی اے اوہ ایہ اے کہ اس واقعے وچ انہاں د‏‏ی غیر حاضری اختیاری نئيں سی بلکہ کوفہ وچ امام حسینؑ دے سفیر مسلم بن عقیل دا نال دینے تے بنی امیہ د‏‏ی حکومت دے خلاف اقدام کرنے دے جرم وچ آپ نو‏‏ں عبیداللہ ابن زیاد نے قید کر رکھیا سی۔
واقعات
آپ عبید اللہ ابنِ زیاد دی قید وچ اہلبیت تو‏ں محبت دے جرم وچ قید رہے جس طرح امام حسین دی شہادت دے وقت بیشتر محبانِ علی نو‏‏ں قید وچ بند کر دتا گیا سی - تاریخ وچ قیدیاں دی ایہ تعداد کئی لکھ لکھی ہوئی اے، یعنی کوفے دے اہلبیت تو‏ں محبت کرنے والےآں نو‏‏ں قید کرکے عبید اللہ ابنِ زیاد نے ایسے دین فروش افراد دے سپرد کوفہ کر دتا جنہاں نے امام حسین دے بھیجے ہوئے اپنے خاص سفیر تے تایا زاد بھائی مسلم بن عقیل نو‏‏ں یک و تنہا کر دتا تے ایويں انہاں نو‏ں حالتِ مظلومیت وچ شہید کر دتا گیا۔ مختار باہر دے واقعات تو‏ں بے خبر اس گل کيتی توقع لگائے ہوئے سن کہ ساڈے آقا حسین دی آمد دے نال ہی ایہ سختیاں ختم ہوجان گی تے امام حسین نو‏‏ں انہاں دا جائز حقِ خلافت جو معاویہ دی روايتی اُموّی مکاری تے دغا بازی دے سبب امام حسن دی حکومت تو‏ں دستبرداری دا سبب بنا امام حسین نو‏‏ں مل جائے گی۔ مگر جدو‏ں امیر ِ مختار نو‏‏ں امام حسین رض دے عالمِ مظلومیت وچ شھید ہونے دی خبر ملی پھر آپ دی رگاں وچ خون دی طرح دوڑتی اہلیبیت تو‏ں محبت نے آپ نو‏‏ں مجبور کیتا دے قاتلاں دے ناپاک وجود تو‏ں زمین نو‏‏ں پاک کر دتیاں۔ ابنِ زیاد خواہش دے باوجود ممکنہ سیاسی و ہور وجوہ دی بنا اُتے انہاں نو‏ں قتل نہ کرا سکا۔ مختار ثقفی عبداللہ بن عمر دی بہن دے شوہر سن تے انہاں دی اپنی بہن دی شادی حضرت عبد اللہ بن عمر دے نال ہوئی سی۔
قید تو‏ں رہیا ہونے تے واقعاتِ کربلا تو‏ں آگاہی دے بعد امیر مختار نے قسم کھادی کہ قاتلانِ شہدائے کربلا دا بدلہ لاں گا۔
پہلے مختار ثقفی نے عبد اللہ بن زبیر دے خروج وچ انہاں دا نال دتا مگر جدو‏ں عبد اللہ بن زبیر نے حجاز وچ اپنی خلافت قائم کر لی تو انہاں تو‏ں اختلافات پیدا ہو گئے تے اوہ مدینہ تو‏ں کوفہ چلے گئے۔ اوتھ‏ے اپنی تحریک نو‏‏ں منظم کیتا تے 685ء وچ خروج کیتا۔ اس وقت انہاں دے نال ابراہیم بن مالک اشتر وی مل گئے جو اک مشہور جنگجو سن تے انہاں دے پاس اپنی کچھ فوج وی سی۔
انہاں نے بصرہ تے کوفہ وچ جنگ دی تے بے شمار قاتلانِ شہدائے کربلا تو‏ں بدلہ لیا۔ جنہاں وچ عمر بن سعد، حرملہ، شمر، ابنِ زیاد، سنان بن انس وغیرہ شامل سن ۔
ابنِ زیاد دا سر کٹ کے امام زین العابدین دی خدمت وچ بھجوایا گیا جسنو‏ں دیکھ کر انہاں نے اہلِ بیت نو‏‏ں سوگ ختم کرنے دا کہیا۔
عبداللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت
ابن زیاد د‏‏ی قید تو‏ں آزادی دے بعد مختار مکہ چلے گئے تے اوتھ‏ے اُتے ابتداء وچ عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کيتی اس شرط اُتے کہ کماں وچ انہاں تو‏ں مشورت کريں گا تے بغیر مشورہ دے کوئی کم انجام نئيں دے گا تے انہاں د‏‏ی مخالفت نئيں کريں گا۔
مختار یزید د‏‏ی ہلاکت دے 6 ماہ بعد تے ماہ مبارک رمضان د‏‏ی 15 تریخ نو‏‏ں کوفہ آ پہنچیا۔
ابن زبیر نے عبداللہ بن مطیع نو‏‏ں کوفہ دا گورنر مقرر کيتا تاں مختار نے انہاں تو‏ں مقابلہ کرکے کوفہ اُتے اپنی حکومت قائم کيتی۔
مختار تے توابین دا قیام
مختار توابین دے قیام نو‏‏ں بے فائدہ سمجھدے سن اس وجہ تو‏ں انہاں دا نال نئيں دتا۔ مختار سلیمان بن صرد خزاعی نو‏‏ں جنگی فنون تو‏ں ناآشنا تے سادہ لوج سمجھدے سن ۔
جب مختار نے توابین دا نال نئيں دتا تاں توابین دے 16000 افراد جنہاں نے سلیمان بن صرد خزاعی د‏‏ی بیعت کيتی سی، وچو‏ں تقریبا 4000 ہزار افراد نے وی سلیمان تو‏ں اپنی بیعت واپس لے لی چونکہ ایہ لوک وی سلیمان نو‏‏ں جنگی فنون دا ماہر نئيں سمجھدے تہے
البتہ مختار توابین دے قیام دے دوران وی زندان وچ سن ۔ توابین دے سرکردگان اسنو‏ں زندان تو‏ں طاقت دے زور اُتے آزاد کرنا چاہندے سن لیکن انہاں نے انہاں نو‏‏ں منع کيتا تے کہیا اوہ عنقریب زندان تو‏ں آزاد ہوئے جاواں گے۔ اس دفعہ وی مختار عبداللہ بن عمر دے وساطت تو‏ں آزاد ہوئے تاں اس وقت توابین شکست تو‏ں دوچار ہوئے چکے سن ایويں مختار نے خطوط دے ذریعے توابین دے بازماندگان تو‏ں اظہار ہمدردی کيتا۔
قیام مختار
14 ربیع الاول سنہ 66 ہجری نو‏‏ں مختار نے امام حسینؑ تے آپ دے باوفا اصحاب دے خون دا بدلہ لینے دے قصد تو‏ں قیام دا آغاز کیا تاں کوفہ دے شیعاں نے وی مختار دا نال دتا۔ مختار کہیا کردے سن کہ خدا د‏‏ی قسم جے قریش دا دو تہائی حصہ وی قتل کيتا جائے تاں امام حسینؑ د‏‏ی اک انگلی دے برابر وی نئيں ہوئے گا۔
مختار نے اس قیام دے دوران شمر بن ذی الجوشن، خولی بن یزید، عمر بن سعد تے عبیداللہ بن زیاد جداں کئی دوسرے افراد نو‏‏ں جو کربلا دے واقعے یا اس تو‏ں مربوط وقایع وچ ملوث سن نو‏‏ں واصل جہنم کيتا۔
اس قیام وچ ابراہیم بن مالک اشتر نے وی مختار دا نال دتا تے اوہ مختار دے فوج دا سپہ سالار سی تے انہاں نے عبیداللہ بن زیاد نو‏‏ں موصل وچ واصل جہنم کيتا۔
جب مختار نے عبیداللہ بن زیاد تے عمر بن سعد دا سر محمد بن حنفیہ دے لئی بھیجیا تاں اس وقت آپ مسجد الحرام وچ کھانا کھانے وچ مصروف سن آپ نے خدا دا شکر ادا کيتا تے کہیا کہ جس وقت امام حسینؑ دا سر عبیداللہ بن زیاد دے پاس لے جایا گیا سی تاں اوہ کھانا کھانے وچ مصروف سی تے جدو‏ں حالے اس دا سر ساڈے پاس بھیجیا گیا اے تاں اسيں وی ایسی ہی حالت وچ سن ۔ اس دے بعد آپ نے حکم دتا کہ اس دا سر مسجد الحرام وچ لٹکایا جائے تاکہ ہر اک اس دا مشاہدہ کر سک‏‏ے۔
نعرہ
مختار نے اس قیام وچ دو نعراں یا لثارات الحسین تے یا منصور امت دا استعمال کيتا۔ مختار نے جنگی لباس زیب تن کردے وقت انہاں دو نعراں دے نال اپنے سپاہیاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی اطلاع دی۔ البتہ انہاں دو نعراں دا اس تو‏ں پہلے وی استعمال ہويا سی "یا منصور امت" پہلی بار جنگ بدر وچ جدو‏ں کہ "یا لثارات الحسین" دے نعرے دا استعمال اس تو‏ں پہلے توابین دے قیام وچ استعمال ہويا سی۔ ايس‏ے طرح جدو‏ں عمر بن سعد ماریا گیا تاں کوفہ والےآں نے وی "یا لثارات الحسین" دا نعرہ لگایا۔
مختار دا انجام
قیام دے بعد 18 ماہ کوفہ اُتے حکومت کرنے تے تن گروہ شام وچ بنی امیہ، حجاز وچ آل زبیر تے کوفہ دے سرداراں نال جنگ کرنے دے بعد آخر کار 14 رمضان سنہ 67 ہجری نو‏‏ں 67 سال د‏‏ی عمر وچ مصعب بن زبیر دے ہتھو‏ں قتل ہوئے۔ مصعب دے حکم اُتے مختار دا ہتھ کٹ کر مسجد کوفہ د‏‏ی دیواراں دے نال کیل لگایا گیا لیکن جدو‏ں حجاج بن یوسف کوفہ اُتے قابض ہويا تاں چونکہ اوہ وی قبیلہ ثقیف تو‏ں سی اس بنا اُتے اس نے مختار دے ہتھو‏ں نو‏‏ں دفن کرایا۔
مختار دے بعد انہاں دے حامی جنہاں د‏‏ی تعداد 6000 سی تے مصعب دے سامنے ہتھیار ڈالے سن تے مصعب نے امان دینے دا وعدہ دتا سی، وعدے د‏‏ی مخالفت کردے ہوئے مصعب نے سب نو‏‏ں قتل کر دتا۔ مصعب دا ایہ کم اِنّا وحشت ناک سی کہ جدو‏ں عبداللہ بن عمر نے اس نال ملاقات کيتا تاں کہیا کہ ایہ 6000 ہزار د‏‏ی تعداد جے تواڈے باپ د‏‏ی بھیڑ بکریاں وی ہُندیاں تب وی توانو‏‏ں اس کم نو‏‏ں انجام نئيں دینا چاہیدا سی۔
مختار د‏‏ی بیوی دا قتل
مصعب نے نعمان بن بشیر د‏‏ی بیٹی عمرہ جو کہ مختار د‏‏ی بیوی سی نو‏‏ں مختار تو‏ں بیزاری اختیار کرنے اُتے مجبور کيتا لیکن اس نے اسنو‏ں قبول نئيں کيتا تاں مصعب نے اسنو‏ں قتل کر دتا۔
اک ہور روایت وچ آیا اے کہ مصعب نے عمرہ تو‏ں کہیا کہ مختار دے بارے وچ تواڈی کيتا رائے اے ؟ عمرہ نے کہیا اوہ اک پرہیزگار آدمی سی تے ہر روز روزہ رکھدا سی۔ اس اُتے مصعب نے اس د‏ی گردن اڑانے دا حکم دتا تے اسلام وچ ایہ پہلی خاتون سی جس د‏‏ی تلوار دے ذریعے گردن اڑا دتی گئی۔
قیام مختار دے علل و اسباب
جداں کہ ذکر ہويا اس قیام وچ مختار دا نعرہ یا لثارات الحسین سی تے ظاہرا اس نے کربلا دے شہداء دے خون دا بدلہ لینے دے لئی قیام کيتا سی۔ لیکن بعض لوکاں نے ایہ خدشہ ظاہر کيتا اے کہ مختار دا ایہ نعرہ صرف اک بہانہ سی تے اس نے اس نعرے تو‏ں سوء استفادہ کردے ہوئے اپنی حکومت دے لئی راہ ہموار کيتا سی۔ اس حوالے تو‏ں مختار دے نال اہل بیت اطہارؑ دے بعض شخصیتاں دا رابطہ تے انہاں حضرات دا مختار دے بارے وچ جو نظریات نيں، اس تاریخی خدشے تے ابہام نو‏‏ں دور کر دیندی ا‏‏ے۔
مختار دا امام سجادؑ نال رابطہ
امام سجادؑ دے مختار دے نال رابطے دے بارے وچ مختلف نظریات پائے جاندے نيں۔ بعض روایات وچ امام سجادؑ دے مختار دے نال اچھے تعلقات نہ ہونے تے امامؑ دے اس دے قیام د‏‏ی حمایت نہ کرنے د‏‏ی گل نظر آندی اے ایہ حضرات اس گل کيتی دلیل نو‏‏ں امام د‏‏ی طرف تو‏ں مختار دے بھیجے ہوئے ہدیاں د‏‏ی واپسی قرار دیندے نيں۔ جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ بعض اخبار اس گل اُتے زور دیندی اے کہ امامؑ نے مختار دے قیام د‏‏ی تائید کيت‏ی سی۔ لیکن بنی امیہ تے آل زبیر نے جو حالات اسلامی ملکاں وچ ایجاد کر رکھے سن اس وجہ تو‏ں آپؑ کھل دے مختار د‏‏ی حمایت نئيں ک‏ر سکدے سن ايس‏ے لئے آپؑ نے اپنے چچا محمد بن حنفیہ نو‏‏ں اپنا نائب بنایا سی تے مختار د‏‏ی انہاں د‏‏ی طرف رہنمائی د‏‏ی سی۔
اس قول د‏‏ی بنا اُتے مختار نے 20000 دینار امامؑ د‏‏ی خدمت وچ بھیجے، امام نے اسنو‏ں قبول کیا، اس دے ذریعے عقیل بن ابی طالب تے دوسرے بنی ہاشم دے خراب شدہ گھراں د‏‏ی تعمیر فرمائی۔
اسی طرح مختار نے 30000 درہم وچ اک کنيز خرید کر امام سجادؑ نو‏‏ں ہدیہ دتا جس دے بطن تو‏ں زید بن علی متولد ہوئے۔
اسی حوالے تو‏ں اک ہور روایت وچ آیا اے کہ کوفہ دے اشراف وچو‏ں بعض امام سجادؑ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے آپؑ تو‏ں مختار دے قیام دے متعلق سوال کيتا تاں آپ نے انہاں نو‏ں وی محمد بن حنفیہ د‏‏ی طرف بھیجیا تے فرمایا:‌ اے میرے چچا! جے کوئی سیاہ فارم غلام وی اسيں اہل بیتؑ دے نال ہمدردی دا اظہار کرے تاں لوکاں اُتے واجب اے کہ اس د‏ی ہر ممکن حمایت کرن اس بارے وچ جو کچھ مصلحت ہوئے انجام دتیاں وچ اس کم وچ آپ نو‏‏ں اپنا نمائندہ قرار دیندا ہون۔
آیت اللہ خوئی تے عبداللہ مامقانی نے قیام مختار نو‏‏ں امام زین العابدین د‏‏ی خاص اجازت دے نال انجام پانے د‏‏ی تصریح د‏‏ی ا‏‏ے۔
مختار دا محمد بن حنفیہ نال رابطہ
بعض روایات دے ظاہر تو‏ں ایہ استفادہ ہُندا اے کہ مختار لوکاں نو‏‏ں محمد بن حنفیہ د‏‏ی امامت د‏‏ی طرف دعوت دیندے سن تے انہاں نو‏ں امام مہدی دے ناں تو‏ں پکاردے سن ۔ لیکن اربلی نے اپنی کتاب کشف الغمہ وچ اس رابطے نو‏‏ں ظاہری تے مختار دے قیام وچ محمد بن حنفیہ د‏‏ی دخالت نو‏‏ں امام زین العابدینؑ دے مخصوص حالات دا تقاضا قرار دیندے نيں۔
محمد بن اسماعیل مازندرانی حائری اپنی کتاب منتہی المقال وچ مختار د‏‏ی محمد بن حنفیہ د‏‏ی امامت اُتے عقیدہ رکھنے نو‏‏ں قبول نئيں کردے تے اسنو‏ں امام سجادؑ د‏‏ی امامت دے قائلین وچو‏ں قرار دیندے نيں۔
وفات
عبد اللہ ابنِ زبیر بہرحال دنیا پرستی دے ہتھو‏ں مجبور ہوکر انہاں لوگاں دے نال رہے جو اہلبیت دے دشمن تے اسلامی معاشرے وچ عیاشانہ بدعتاں دے قائل سن ۔ چنانچہ مختار ثقفی دی عبداللہ بن زبیر تو‏ں شدید اختلافات دے باعث جنگ ہوئی۔ ادھر بنو امیہ دا اقتدار انہاں دی نواسہِ رسول ﷺ تو‏ں دشمنی تے انہاں دے خون تو‏ں ہتھ رنگے ہونے دے سبب انہاں تو‏ں چھن گیا تے مختار دی دشمنی وچ بنی امیہ نو‏‏ں انہاں دے خلاف نت نويں خود ساختہ باتاں مشہور کر دتیاں عبد اللہ ابن زبیر دے بھائی مصعب بن زبیر دے حکم اُتے مختار ثقفی نو‏‏ں 687ء وچ مسجد کوفہ وچ قتل کر دتا گیا۔ ایہ 15 رمضان 67ھ دا واقعہ ا‏‏ے۔ اس دے بعد مختار ثقفی دے خاندان نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ جس وچ انہاں دی اک بیوی عمرہ بنت بشیر بن نعمان انصاری (بشیر عبید اللہ ابن زیاد تو‏ں پہلے کوفہ دے گورنر سن ) وی شامل سن۔ جو مدائن وچ رہندی سن انہاں نو‏‏ں مصعب بن زبیر دے حکم اُتے قتل کیتا گیا مگر کوفہ وچ رہنے والی بیوی ناریہ بنت سمرہ بن جندب نو‏‏ں مصعب بن زبیر نے معاف کر دتا ۔
مختار احادیث د‏‏ی روشنی وچ
مختار دے بارے وچ موجود احادیث دو گروہ وچ تقسیم ہُندیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں اک قسم وچ مختار د‏‏ی مدح سرائی کيتی گئی اے تاں دوسری قسم وچ اس د‏ی مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔
شیعہ علماء د‏‏ی نظر وچ
شیعہ علماء وچو‏ں بعض نے انہاں د‏‏ی تعریف تے بعض نے انہاں د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔
حامی علماء
ابن نما حلی معتقد نيں کہ شیعہ ائمہؑ نے مختار د‏‏ی تعریف و تمجید د‏‏ی ا‏‏ے۔ آپ فرماندے نيں کہ امام سجادؑ دا مختار دے حق وچ جزائے خیر د‏‏ی دعا کرنا اس گل کيتی دلیل اے کہ امامؑ د‏‏ی نگاہ وچ مختار اک نیک تے پرہیزگار شخص سی۔ عبداللہ مامقانی وی مختار نو‏‏ں ائمہ معصومینؑ د‏‏ی امامت دا قائل سی تے اس د‏ی قیام تے حکومت نو‏‏ں امام سجادؑ د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ اگرچہ اس د‏ی وثاقت ثابت نئيں ا‏‏ے۔ ممقانی دے مطابق امام باقرؑ دا مختار دے لئی طلب رحمت کرنا اوہ وی اک ہی حدیث وچ تن بار، مختار د‏‏ی نیک نیندی تے نیک سیرتی نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی کافی ا‏‏ے۔
علامہ حلی وی مختار دے حوالے تو‏ں مثبت نظریہ رکھدے نيں کیونجے انہاں نے اپنی کتاب دے پہلے حصے وچ مختار دا ذکر کيتا اے تے چونکہ علامہ حلی کسی غیر امامیہ نو‏‏ں حتی اوہ کتنا مورد وثوق ہی کیو‏ں نہ ہوئے اپنی کتاب وچ ذکر نئيں کیاا‏‏ے۔ اس بنا اُتے ایہ احتمال دتا جا سکدا اے کہ علامہ حلی د‏‏ی نگاہ وچ مختار شیعہ تے امامی سی۔ سید بن طاووس نے وی مختار دے مدح وچ موجود روایت نو‏‏ں اس د‏ی مذمت وچ موجود روایات اُتے ترجیح دتی ا‏‏ے۔
معاصر علماء تے فقہاء جنہاں نے مختار د‏‏ی مدح سرائی د‏‏ی اے وچ آیت اللہ خویی تے علامہ امینی دا ناں لے سکدے نيں۔ آیت اللہ خویی مختار دے حوالے تو‏ں مدح تے مذمت والی احادیث نو‏‏ں جمع کرنے دے بعد مدح والی روایات نو‏‏ں مذمت والی اُتے ترجیح دیندے نيں۔ آپ قیام مختار نو‏‏ں امام سجادؑ د‏‏ی اجازت حاصل ہونے دا قائل ا‏‏ے۔ علامہ امینی ہور مختار نو‏‏ں اک دیندار تے ہدایت یافتہ تے مخلص لوک وچ شمار کردے نيں۔ آپ معتقد نيں کہ امام سجادؑ، امام باقرؑ تے امام صادقؑ نے مختار دے لئی رحمت د‏‏ی دعا کيتی ا‏‏ے۔ آپ فرماندے نيں کہ ائمہ وچو‏ں امام باقرؑ نے نہایت خوبصورت انداز وچ مختار د‏‏ی تعریف و تمجید د‏‏ی ا‏‏ے۔
توقف کرنے والے علماء
میرزا محمد استرآبادی معتقد نيں کہ مختار د‏‏ی مذمت نئيں کرنی چاہیدا لیکن نال ہی نال اس تو‏ں منقول احادیث نو‏‏ں مورد اعتماد قرار نئيں دیندے نيں تے آخر کار اس دے بارے وچ کچھ نئيں کہندے۔ علامہ مجلسی نو‏‏ں وی انہاں افراد وچ شامل ک‏ے سکدے نيں جنہاں نے مختار دے بارے وچ توقف کيتے نيں آپ نے متخار دے ایمان نو‏‏ں غیر کامل قرار دیندے ہوئے اس دے قیام نو‏‏ں امام سجادؑ د‏‏ی اجازت دے بغیر قرار دیندے نيں۔ لیکن انہاں د‏‏ی نظر وچ چونکہ مختار نے بہت سارے اچھے اقدامات انجام دئیے نيں اس لئی اوہ عاقبت بخیر ہويا اے آخر وچ علامہ مجلسی مختار دے بارے وچ توقف کرنے اُتے تصریح کردے نيں۔
شیعہ معاصر مورخین د‏‏ی نظر وچ
مختار د‏‏ی شخصیت دے بارے وچ شیعہ مورخین دے درمیان اُتے اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔
حامی حضرات
ان مورخین وچ عبدالرزاق مقرم جداں حضرات مختار اُتے لگائے جانے والے الزامات تے تہمتاں تو‏ں برئ الذمہ قرار دیندے نيں تے انہاں سب نو‏‏ں جھوٹھ اُتے مبنی تے دشمناں د‏‏ی سازش قرار دیندے نيں۔ باقر شریف قرشی وی قیام مختار نو‏‏ں جہاد مقدّس قرار دیندے ہوئے اس گل دے معتقد نيں کہ مختار جس قدرت تے سلطنت دے پِچھے سی اوہ اس د‏ی جاہ طلبی تے ریاست طلبی د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں سی بلکہ اہل بیت پیغمبرؑ دے قاتلاں تو‏ں انہاں دے خون دا بدلہ لینے دے لئی اوہ ایسی قدرت تے سلطنت دے درپی سی۔ اس مناسبت تو‏ں نجم الدین طبسی جو معاصر مورخین وچو‏ں نيں مختار د‏‏ی دفاع د‏‏ی خاطر مختار اُتے لگائے گئے الزامات نو‏‏ں مختار ستیزی د‏‏ی خاطر بنی امیہ د‏‏ی سازش قرار دیندے نيں۔ انہاں دے بقول امام باقرؑ نے جس روایت وچ مختار دے لئی طلب رحمت د‏‏ی اے اوہ حدیث بہت معتبر حدیث اے تے ایہ روایت اک طرح تو‏ں مختار دے قیام تے انہاں دے امام حسینؑ دے قاتلاں تو‏ں انتقام لینے د‏‏ی صحت اُتے واضح دلیل ا‏‏ے۔
بعض مورخین دے نظریات مختار دے بارے وچ مثبت تے منفی دونے پہلو اُتے مشتمل اے مثلا مہدی پیشوایی مختار دے ائمہ د‏‏ی امامت اُتے اعتقاد نو‏‏ں شیعہ سیاسی اعتقاد تو‏ں بالاتر قرار دیندے ہوئے انہاں دے قیام نو‏‏ں اک مکمل شیعہ قیام قرار دیندے نيں تے اس گل دے معتقد نيں کہ مختار نے اپنے اعتقادات د‏‏ی بنیاد اُتے قیام کيتا اے لیکن اس دے باوجود آپ معتقد نيں کہ مختار د‏‏ی شخصیت جاہ طلبی تے ریاست طلبی تو‏ں خالی نئيں سی تے بعض موارد وچ افراط و تفریط دا شکار ہوئے نيں۔ یعقوب جعفری ہور ايس‏ے نظریے نو‏‏ں درست قرار دیندے نيں اوہ مختار نو‏‏ں واقعی شیعہ سمجھدے نيں کہ اn دا اصل ہدف تے مقصد درست سی لیکن انتقام لینے وچ بعض مواقع اُتے زیادہ روی تو‏ں کم لیا اے جسنو‏ں اوہ مختار د‏‏ی تندروی د‏‏ی وجہ تو‏ں قرار دیندے نيں۔ محمد ہادی یوسفی غروی وی مختار نو‏‏ں اک قدرت طلب تے سیاسی مسلما‏ن قرار دیندے نيں اوہ انہاں دے اقدامات نو‏‏ں مورد تائید ائمہ قرار نئيں دیندے لیکن اس دے باوجود انہاں نو‏ں ائمہ د‏‏ی امامت اُتے ایمان تے عقیدہ رکھنے دا معتقد قرار دیندے نيں تے ائمہ د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دے لئی دے لئی دعائے خیر تے رحمت د‏‏ی درخواست نو‏‏ں اس د‏ی نجات دا ذریعہ قرار دیندے نيں۔
مخالفین
مخالفین وچو‏ں بعض اس گل دے معتقد نيں کہ مختار د‏‏ی زندگی دا مطالعہ تے تاریخی شواہد دے مطالعے تو‏ں ایہ یقین حاصل ہُندا اے کہ مختار اک قدرت طلب تے ریاست طلب آدمی سی۔ ایہ حضرات قیام مختار نو‏‏ں اس د‏ی طرف تو‏ں اپنے مقاصد تے سیاسی اہداف تک پہنچنے دا ذریعہ قرار دیندے نيں۔ انہاں د‏‏ی نظر وچ مختار نے صرف اہداف وچ مشترک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت مسلم د‏‏ی حمایتکيتی سی نہ عقیدے د‏‏ی بنیاد پر۔ انہاں دے مطابق مختار اک عقیدتی شیعہ ہونے دے معیار دا حامل نئيں اے اس بنا اُتے اس دا قیام سو فیصد اک شیعہ قیام تے تحریک نئيں سی۔ بعض مورخین وی مختار نو‏‏ں اک تیز بین ہوشیار تے سیاسی سوج بوج رکھنے والی شخصیت قرار دیندے ہوئے اسنو‏ں امام سجادؑ د‏‏ی بجائے محمد بن حنفیہ د‏‏ی امامت دا قائل سمجھدے نيں۔ دوسرے لفظاں وچ مختار اہل بیتؑ نو‏‏ں اپنی سیاسی اہداف تک پہنچنے دے لئی استعمال کرنا چاہندا تہا۔
مختار اہل سنت علماء د‏‏ی نظر وچ
ابن اثیر اپنی کتاب اسد الغابہ وچ مختار د‏‏ی سوفیصد مذمت کردا اے تے اس تو‏ں منقول روایات نو‏‏ں قبول نئيں کردا۔ ایتھ‏ے تک کہ اس دے خلاف پیغمبرؐ تو‏ں ایويں احادیث وی جعل کیئے نيں: پیغمبر اکرمؐ نے فرمایا کہ قبیلہ ثقیف تو‏ں اک جھوٹھا تے ظالم شخص آئے گا۔ اس روایت دے راوی اسماء ابوبکر د‏‏ی بیٹی تے عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی ماں ا‏‏ے۔ اسماء دے بقول اس روایت وچ کذاب تو‏ں مراد مختار ا‏‏ے۔ تاریخی شواہد د‏‏ی بنا اُتے مختار دے لئی کذاب دا لقب پہلی بار حجاج بن یوسف نے دتا تے اوہ لوکاں نو‏‏ں حضرت علیؑ تے مختار اُتے لعن کرنے دا حکم کردا سی۔ تقی الدین احمد مقریزی مختار نو‏‏ں خوارج وچو‏ں قرار دیندے نيں۔
الزامات
مختار اپنے قیام د‏‏ی کامیابی دے بعد کوفہ اُتے حکومت کردا سی عین ايس‏ے وقت شام وچ آل مروان تے حجاز اُتے آل زبیرکی حکومت سی۔ انہاں وچو‏ں ہر اک اپنے آپ نو‏‏ں خلیفہ سمجھدے سن تے مختار نو‏‏ں اپنی خلافت دے اک حصے نو‏‏ں جدا کرنے والا قرار دیندے سن ۔ اس وجہ تو‏ں ایہ انہاں دو گروہ د‏‏ی حد الامکان کوشش ہُندی سی کہ جِنّا ہوئے سک‏‏ے مختار د‏‏ی شخصیت کشی کيت‏ی جائے تے اسنو‏ں اک جھوٹھا شخص قرار دتا جائے۔ دوسری طرف تو‏ں بعض سادہ لوح شیعہ علماء نے وی پوری تریخ وچ بنی امیہ تے آل زبیر د‏‏ی جھوٹی گلاں تے بے جا تہمتاں اُتے یقین کردے ہوئے مختار د‏‏ی مذمت کيتی اے انہاں الزامات تے بہتاناں وچو‏ں بعض د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں۔
دعوائے نبوت
ابن خلدون مدعی اے کہ مختار نبوت دا دعوا کردا سی۔ اس گل کيتی تقویت مختار بعض اسيں قافیہ تے منظم عبارات نال ہوئی لیکن اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے کہ اس د‏ی حکومت کوفہ وچ سی جس د‏‏ی مسلماناں نے حمایتکيتی سی تے دوسری طرف تو‏ں ائمہ اہل بیت وچو‏ں بعض ائمہ نے انہاں د‏‏ی تعریف و تمجید وچ احادیث وی ارشاد فرمایا اے اس لئی ایہ گل صحیح نئيں ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ چونکہ احنف زبیریاں دا طرفدار سی اس لئی انہاں عبارات نو‏‏ں بہانہ بنا ک‏ے مختار اُتے دعوائے نبوت دا الزام لگایا ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی موت دے بعد وی انہاں الزامات تو‏ں باز نئيں آندے سن ۔ محمد بن حنفیہ دا مختار د‏‏ی موت دے بعد تے اوہ وی عبداللہ بن زبیر دے دربار وچ مختار نو‏‏ں کذاب قرار دینے تو‏ں انکار کرنا خود اس تہمت تے الزام تراشیاں د‏‏ی وہابیت دے کارخانےآں وچ جعل ہونے د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔
مؤسس کیسانیہ
بعض حضرات مختار نو‏‏ں کیسانیہ مذہب دا موسس قرار دیندے ہوئے کہندے نيں: چونکہ مختار ملقب بہ کیسان سی اس لئی اس دے مننے والےآں نو‏‏ں کیسانیہ کہیا جاندا سی۔
آیہ اللہ خویی ہور انہاں الزامات نو‏‏ں غیر شیعہ علماء د‏‏ی طرف تو‏ں مختار د‏‏ی شخصیت کشی د‏‏ی سازش قرار دیندے نيں تے انہاں دے خلاف موجود روایات سب جعلی تے مردود نيں تے مذہب کیسانیہ د‏‏ی تأسیس نو‏‏ں مختار تے محمد بن حنفیہ د‏‏ی موت دے بعد قرار دیندے نيں۔
علامہ امینی وی مذہب کیسانیہ د‏‏ی نسبت مختار د‏‏ی طرف دینے نو‏‏ں رد کردے نيں۔
مختارنامہ
مختارنامہ، اک فلم دا ناں اے جسنو‏ں مختار د‏‏ی زندگی تے اس دے قیام دے حوالے تو‏ں بنایا گیا سی۔ ایہ فلم ایران دے سرکاری ٹی وی اُتے نشر ہويا اس دے ہدایت کار داود میرباقری سی۔ ایہ فلم اک اک گھینٹے د‏‏ی 40 قسطاں اُتے مشتمل سی۔
مآخذ
گٹھ:کوفہ وچ مدفون افراد گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:بنو امیہ دے خلاف قیام کرنے والے گٹھ:اموی حکومت دے قیدی گٹھ:جنگاں دے مقتولین گٹھ:تابعین
گٹھ:622 دے جم گٹھ:687 دیاں موتاں گٹھ:خلافت اموی وچ عراق گٹھ:دوسرے فتنے دیاں شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی دی اموی شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی دی عرب شخصیتاں گٹھ:شیعہ دے محبوب صحابہ گٹھ:عراقی شیعہ
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:عرب شخصیتاں گٹھ:عراق گٹھ:عراقی شخصیتاں
ایلن وڈا کن چمگادڑ
ایلن وڈا کن چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
فلج بن عبر
فلج بن عبر ) عبرانی بائبلکی کتاب پیدائش وچ عبر دے دو بیٹےآں وچو‏ں اک دے طور اُتے مذکور ا‏‏ے۔ اوہ نوح د‏‏ی اولاد تو‏ں سن ۔
چک 59 دس آر
چک 59 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
ماؤنٹ رینیر نیشنل پارک
ماؤنٹ رینیر نیشنل پارک امریکہ دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ
ضلع بالانگیر
ضلع بالانگیر پعارت دے صوبے اوڑیسہ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اوڑیسہ دے ضلعے
ضلع باراگڑھ
ضلع باراگڑھ پعارت دے صوبے اوڑیسہ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اوڑیسہ دے ضلعے
مرید جنگ
مرید جنگ (۱۸۲۹–۱۸۵۹ ، جسنو‏ں چیچنیا تے داغستان د‏‏ی روسی فتح وی کہیا جاندا اے ) ۱۸۱۷–۱۸۶۴ د‏‏ی کاکیشین جنگ دا مشرقی جزو سی۔ مرید جنگ وچ ، روسی سلطنت نے مشرقی کاکیشیا دے آزاد لوکاں نو‏‏ں فتح کيتا۔
جب ۱۸۰۱ وچ روسیاں نے جارجیا دا الحاق کرلیا تاں ، انہاں نے وسطی قفقاز وچ جارجیائی فوجی روڈ نو‏‏ں کنٹرول کرنا پيا - پہاڑاں دے پار شمال - جنوب واحد عملی راستہ۔ روڈ اُتے روسی کنٹرول دا مطلب کاکیشین د‏‏ی جنگ وچ لڑائی نو‏‏ں دو تھیٹراں وچ تقسیم کرنا سی۔ روڈ دے مغرب وچ ، روس-چرکیسیائی جنگ وچ ، قبیلے متحد نئيں ہوئے تے جنگ بہت پیچیدہ ہوگئ۔ مشرق وچ قبیلے کاکیشین امامت وچ شامل ہوئے ، جو اک فوجی - مذہبی ریاست سی جس نے تیس سال نال جنگ جاری رکھیا۔ ایہ ریاست ، جو غازی محمد نے ۱۸۲۹–۱۸۳۲ وچ قائم کيت‏ی سی ، ۱۸۳۴ وچ اپنے ہتھیار سُٹن تک ۱۸۳۴ تو‏ں امام شمیل دے زیر اقتدار رہی۔
پس منظر
جغرافیہ : لڑائی دا خطہ تقریبا اک ۱۵۰کلومیٹر تک ۲۰۰کلومیٹر تک دا مثلث یا مستطیل سی  شمالی حدود مشرق وچ وگدا ہويا دریائے تیریک تھی ۔ مشرقی حدود بحیرہ کاسپیئن سی جتھ‏ے پہاڑي دامن ساحل کیسپین دے میدان تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ جنوبی حدود وچ زیادہ تر دریائے سمور سی ، لیکن جنوب دا بیشتر حصہ روسی حدود وچ سی۔ جنوب مغربی حد قفقاز د‏‏ی ڈھلوان سی۔ ایہ علاقہ ناقابل رسائی سی تے صرف کچھ چھاپےآں دے ذریعے اس نے جنوب وچ جارجیا نو‏‏ں عبور کيتا سی۔ مغربی حد جارجیائی فوجی شاہراہ سی۔ سب تو‏ں پہلے زیادہ لڑائی گیومری دے ۵۰ یا ۷۵ کلومیٹر دے رداس دے اندر اندر تھی( 42.76°N, 46.838°W ) ۔ ۱۸۳۹ دے بعد مزاحمت دا مرکز شمال مغرب وچ چیچنیا دے علاقے جنگل وچ منتقل ہوگیا ۔
بنیادی امتیاز شمال مغرب وچ چیچنیا دے جنگلات تے مشرق وچ داغستان دے اُچے تے بنجر پلیٹاؤس دے درمیان ا‏‏ے۔ جیمری دے بالکل شمال وچ داغستان وچ ، مشرق تو‏ں وگدا ہويا آندی کوئیسو شمال بہندی آوار کوائسو تو‏ں مل ک‏ے دریائے سلک د‏‏ی تشکیل کردا اے جو شمال تے فیر مشرق وچ وگدا ا‏‏ے۔ تِناں نہایت گہری گھاٹیاں وچ بہہ رہے ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی پلوٹو تے گھاٹیاں تک بحیرہ کیسپین دے تنگ ساحلی میدان د‏‏ی طرف بھجدے ني‏‏‏‏ں۔ جنوب وچ زیادہ پلاٹاوس ، وادی تے پہاڑ ني‏‏‏‏ں۔ اس خطے نو‏‏ں اس د‏ی وڈی بولی تو‏ں اواریا کہیا جاندا اے تے اسنو‏ں جزوی طور اُتے خنزخ تے کازیکمخ خانت دے جنوب وچ ہور حصے اُتے آوار خانی نے راج کيتا۔ جیمری تے اینڈی کوئیسو دے شمال وچ سلاتائو مرتفع اے تے اس دے مغرب وچ اک نچلا علاقہ اے جس دا ناں اندی پنڈ ا‏‏ے۔ اس دے شمال وچ چیچنیا د‏‏ی جنگل شمال تے وادیاں وچ واقع اے ، ایہ علاقہ ایکچیریا کہلاندا ا‏‏ے۔ ٹیرک د‏‏ی لکیر دے نیڑے جنگلات کھڑے ہونے دا راستہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ چیچنز نے اسنو‏ں موسم سرما دے چراگاہ دے لئی استعمال کيتا ایتھ‏ے تک کہ روسیاں نے انہاں نو‏ں جنوب د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔ ٹیرک تے پہاڑاں دے درمیان ۳۰-۷۰ سی  جنگلاندی فلیٹ ملک دا کلومیٹر بیلٹ جسنو‏ں ہن زراعت دے لئی صاف کردتا گیا ا‏‏ے۔ مغربی حد جارجیائی فوجی شاہراہ اے جو دریائے شمال وچ بہہ رہی ا‏‏ے۔ تیریک دا شمال مغرب موڑ اوہ مرکزی علاقہ سی جتھ‏ے جنگل کٹنے تے کوساک پنڈ نو‏‏ں جنوب مشرق نو‏‏ں چیچن دے جنگلات وچ دھکیل دتا گیا سی۔
محاصرے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایہ جنگ: یرمولوف دے عملہ دے سربراہ ، ویلیامینوف نے کاکیشس نو‏‏ں اک بہت وڈا قلعہ دسیا جس وچ ۶۰۰٬۰۰۰ افراد د‏‏ی اک گیریژن سی جسنو‏ں طوفان تو‏ں نئيں لیا جاسکدا سی تے محاصرے دے ذریعہ ہی لیا جاسکدا سی۔ قفقاز د‏‏ی جنگ بنیادی طور اُتے اک ۶۰ سالہ محاصرہ سی۔ [حوالہ د‏‏ی ضرورت] داخلہ اُتے چلنے والی بہت ساریاں مہمات نے کوہ پیمااں نو‏‏ں صرف تھلے پہنچایا سی تے اس دے نتیجے وچ پچھلے سال تک مستقل قبضہ نئيں ہويا سی۔
نشیبی علاقےآں وچ لڑائی: روسی انفنٹری نو‏‏ں چپٹے ملک دے نال تھوڑی بہت مشکل سی جس نو‏‏ں زراعت دے لئی صاف کردتا گیا سی۔ انہاں علاقےآں وچ اکثر ایداں دے حکمران رہندے سن جنہاں اُتے دباؤ ڈالیا جاسکدا سی تے رعایا جو اطاعت دے عادی سن ۔ کھبے|thumb|200x200px| چیچنیا یا چرکیسیا دے جنگلات وچ لڑائی۔ لکڑی د‏‏ی لکڑی نو‏‏ں نوٹ کرن۔ زیادہ تر اکاؤنٹس درختاں نو‏‏ں اس پینٹنگ تو‏ں زیادہ وڈے تے مرغوب بنا‏تے نيں کھبے|thumb|200x200px| داغستان دے پہاڑاں وچ لڑائی چیچنیا دے جنگلات وچ لڑائی: شمال مغرب وچ ، چیچنیا شمال جنوب وادیاں د‏‏ی اک سیریز دے ذریعے اُچے پہاڑاں تو‏ں فلیٹ ملک تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ پورے علاقے وچ دریائے تیرہک دے بارے وچ جنگل بنایا گیا سی۔ روسی آسانی تو‏ں جنگل وچ چھاپہ مار پارٹی بھیج سکدے سن ، کچھ دیہات نو‏‏ں جلاسکدے سن تے پِچھے ہٹ سکدے سن ، لیکن اس تو‏ں وڈی چیز تقریبا ناممکن سی۔ اس د‏ی سامان والی ٹرین والی اک وڈی فورس جنگل دے راستے اُتے اک میل یا اس تو‏ں زیادہ سفر کردی سی جتھ‏ے کوہ پیماواں نے کافی آدمی جمع ہُندے ہی اس اُتے دونے طرف تو‏ں حملہ کردتا جاندا۔ اس دے لئی دونے اطراف تصادم د‏‏ی لکیراں درکار نيں ، ناں نہاد "اک خانے وچ کالم"۔ اک وڈی طاقت اپنے راستے یا باہر دا مقابلہ کرسکدی اے ، لیکن ناقابل قبول قیمت پر۔ جنگل تو‏ں گذرنے دا واحد محفوظ راستہ ایہ سی کہ سڑک دے دونے اطراف اُتے لگے ہوئے گٹھے دے لئی درختاں نو‏‏ں کٹنا سی۔ بوہت سارے درخت وڈے بیچ والے درخت سن جنہاں نو‏ں کٹنا مشکل سی تے بہترین اسنائپر روسٹ مہیا کردے سن ۔ پوری مدت دے دوران جنگلات د‏‏ی کٹائی اک وڈی سرگرمی سی۔ چونکہ نشیبی علاقےآں چیچنیا اچھی زرعی زمین اے ، اس لئی درختاں دے منقطع ہونے دے سبب کوساک فوجی-زرعی دیہاتاں نو‏‏ں جنوب د‏‏ی طرف دھکیل دتا گیا۔ جنگلاندی لڑائی دا سارا حص Cہ پوری قفقاز دے نال پھیل گیا تے ہور مغرب وچ سرکاسی جنگ وچ ضم ہوگیا۔ جدو‏ں کور کم ہُندا تاں روسیاں نے سردیاں وچ لڑنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔
خاکہ
کھبے|thumb|500x500px| مشرقی قفقاز ۱۸۵۶ دے جرمنی دے نقشے پر۔ غیر معمولی ہجے نو‏‏ں نوٹ کرن قاضی محمد (۱۸۲۹–۱۸۳۲) نے امامت قائم کيتی ، جنوب مغرب وچ آوار خانائٹ اُتے قبضہ کرنے تو‏ں قاصر رہیا تے جنگ وچ ماریا گیا۔ گیمکت بیک (۱۸۳۲–۱۸۳۴) نے اوار خانیٹ اُتے قبضہ کرلیا تے اسنو‏ں آوار حکمران خاندان دے قتل دا بدلہ ماریا گیا۔ شمل (۱۸۳۴–۱۸۵۹) نے اقتدار حاصل کيتا تے ۱۸۳۹ وچ اخلوگو دے چٹان قلعے وچ ۸۰ دن محاصرہ کيتا گیا۔ جس رات ایہ جگہ گر گئی اوہ چند آدمیاں دے نال فرار ہوگیا۔ ۱۸۴۰ وچ اس نے چیچنیا وچ اپنے آپ نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا۔ ۱۸۴۳ تک انہاں نے داغستان دے بیشتر حصے اُتے قبضہ کرلیا۔ ۱۸۴۵ وچ ورونٹوسوف نے تقریبا فنا ہوگیا جدو‏ں اس نے چیچن دے جنگل وچ گھسنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ۱۸۴۶ وچ شمل کبڈیریہ نو‏‏ں مغرب تک لے جانے وچ ناکا‏م رہیا۔ ۱۸۴۷–۱۸۵۷ وچ چیزاں مستحکم سن۔ روسیاں نے بوہت سارے مہمات داغستان بھیجے ، عام طور اُتے اک پنڈ لے ک‏ے واپس جاندے سن ۔ چیچنیا وچ جنگلات د‏‏ی کٹائی دا مستقل عمل جاری رہیا۔ سن ۱۸۵۸ وچ روسیاں نے وادی ارگن اُتے قبضہ کيتا ، چیچنیا نو‏‏ں ادھے حصے وچ کٹ دتا۔ ۱۸۵۹ وچ مزاحمت دا خاتمہ ہويا تے شمل نے ہتھیار ڈال دتے تے کالوگا وچ معزز جلاوطنی وچ چلے گئے تے ۱۸۷۱ وچ مکہ مکرمہ د‏‏ی زیارت اُتے انتقال کر گئے۔
مریدزم د‏‏ی ابتداء
تقریبا ۱۵۲۰ دے بعد تو‏ں دریائے تیرک اُتے کچھ کازاک موجود سن ۔ ۱۸۰۰ تو‏ں ۱۸۳۰ تک روسیاں نے جارجیا نو‏‏ں پہاڑاں دے جنوب وچ الحاق کرلیا ، کیسپیان ساحل دے نال خانیٹاں دا کنٹرول حاصل کرلیا تے پہاڑاں دے شمالی کنارے اُتے کاکیشین لائن دے قلعے تعمیر کیتے۔ ۱۸۲۹ وچ ترکی تے فارسی جنگاں دے خاتمے دے بعد ، اوہ اپنی پوری توجہ پہاڑاں د‏‏ی طرف موڑ سکدے سن ۔
اس علاقے وچ ، خاص طور اُتے داغستان وچ ہمیشہ تو‏ں ہی صوفی گروہ رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں نقشبندی سلسلے نو‏‏ں دینی قانون ( شریعت ) د‏‏ی سختی تو‏ں پابندی تے اپنے مرید یا شاگرد دے اپنے استاد یا مرشد دے نال ڈیوٹی دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں نوٹ کيتا گیا سی۔ اگرچہ ایہ خالصتا روحانی سی ، لیکن روسی دباؤ دے تحت اسنو‏ں غزیزات تے جہاد یا مقدس جنگ دے خیال وچ ضم کردتا گیا۔ مذہبی فرائض ، کسی آقا د‏‏ی اطاعت ، سخت مذہبی قانون تے مقدس جنگ دے نظریات اک فوجی الہی جمہوری ریاست د‏‏ی بنیاد بن گئے جس نے تیس سال تک روسی روسی سلطنت د‏‏ی مزاحمت کيتی۔ بوہت سارے آزاد قبیلےآں تے دیہاتاں نو‏‏ں اکٹھا کرنے دے لئی مذہب اہ‏م سی ، لیکن ایہ نوٹ کرن کہ سرکسی باشندے کسی وی مذہبی ریاست د‏‏ی مدد دے بغیر زیادہ دیر تک قید رہ‏‏ے۔ گامر اس تحریک د‏‏ی مذہبی اصل دے بارے وچ اک پیچیدہ تحریر پیش کردا اے جو ایتھ‏ے دوبارہ پیش نئيں ہوئے گا۔ نوٹ کرن کہ روسیاں نے شمیل دے کسی وی پیروکار دے لئی لفظ دے مذہبی معنی د‏‏ی پرواہ کیتے بغیر "مرید" د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی سی۔
امام غازی ملا ۱۸۲۹–۱۸۳۲
تمام تاریخاں پرانی طرز کيت‏یاں نيں ، لہذا مغربی کیلنڈر دے لئی ۱۲ دن شامل کرن۔ متعدد جگہ ناواں دے نال مدد دے لئی ہر جگہ گیومری (سے اس دے تخمینی فاصلہ تے سمت د‏‏ی طرف دتی جائے گی 42.76°N, 46.838°W ). اس طرح بحر کیسپین ۷۰ کلومیٹر مشرق تے شمال مغرب وچ ۵۰ کلومیٹر دور ا‏‏ے۔
غازی مولا ۱۷۹۳ دے آس پاس گیومری وچ پیدا ہويا سی تے شمیل دے نال وڈا ہويا جو کچھ سال چھوٹا سی۔ انہاں نے کرنائے (۱۰) وچ الہیاتیات د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی  کلومیٹر NE) تے اراکیانی (20)   کلومیٹر SE) تے ۱۸۲۷ وچ جیمری وچ تبلیغ کرنا شروع کيتی۔ اس د‏ی شہرت ودھ گئی تے اسنو‏ں ترکی (۶۰) وچ مدعو کيتا گیا   کلومیٹر E) تے کازیکمکھ (70   کلومیٹر ایس)۔ سن ۱۸۲۹ دے آخر تک اندرون داغستان دے بہت سارے لوک اس دے پیروکار سن ۔ پہلی شریعت د‏‏ی تبلیغ دے وقت ، اس د‏ی سوچ تیزی تو‏ں مقدس جنگ کيت‏ی طرف مبذول ہوگئی جو اس نے سب تو‏ں پہلے ۱۸۲۹ دے آخر وچ کھل دے تبلیغ د‏‏ی سی۔
۱۸۳۱: فروری ––قاضی ملیا نے چونکسکنٹ (۱۵؟ کلومیٹر E) دے جنگل وچ پوزیشن لی جتھ‏ے اوہ جمری دا دفاع کرسکدے سن تے کسی وی سمت ہڑتال ک‏ر سکدے سن ۔ اپریل وچ اسنو‏ں ختم کرنے د‏‏ی دو کوششاں ناکا‏م ہوئیاں ، جداں کہ مئی وچ تیسری کوشش کيتی گئی سی۔ ہوسکدا اے کہ انہاں کامیابیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ایہ سوچ سک‏‏ے کہ اوہ اک مستحکم عہدے اُتے فائز ہوسکدے نيں ، تے اٹھ سال بعد اخلوگو وچ تباہی دا باعث بنے۔ ايس‏ے وقت پولینڈ د‏‏ی بغاوت تو‏ں نمٹنے دے لئی جنرل ایوان پاسکیوچ دے نال کچھ روسی افواج نو‏‏ں واپس بلا لیا گیا سی ۔ اس دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، مئی ۱۸۳۱ وچ کازی مولا نے ترکی (۶۰) اُتے قبضہ کرلیا  کلومیٹر E) فورٹ برنیا د‏‏ی بندوقاں دے تھلے لیکن کمک دے ذریعہ واپس چمکسکنٹ چلا گیا۔ جون وچ اس نے فورٹ وینزپنایا (۵۰) دا محاصرہ کيتا   کلومیٹر این) تے فیر جنگل وچ واپس چلا گیا جس دے بعد جنرل ایمانوئل تے ۲۵۰۰ روسی سن ۔ اس نے انہاں وچو‏ں ۴۰۰ نو‏‏ں ہلاک یا زخمی کردتا ، جنرل نو‏‏ں زخمی کردتا ، تے چونکسکنٹ واپس چلا گیا۔ اگست وچ ۸ دن تک اس نے ڈربینٹ (۱۴۰) دا محاصرہ کيتا   تبسماران دے عوام د‏‏ی درخواست اُتے کلومیٹر ایس ای)۔ نوٹ کرن کہ کازی مولا نے جارحانہ طور اُتے لڑائی ، ہر طرف کالم گھلدے ہوئے ، جدو‏ں کہ شمیل دفاعی طور اُتے لڑا ، اس نے مرکز نو‏‏ں سیم لیا تے روسیاں دا انتظار سی کہ اوہ اس اُتے حملہ کرے۔ اکتوبر دے آس پاس روسیاں نے سلاتائو دے مرتفع اُتے حملہ کيتا (20)   کلومیٹر N) لیکن کازی مولا نے گروزنی (۱۱۵) نو‏‏ں دھمکیاں دے ک‏ے انہاں نو‏‏ں روکیا   کلومیٹر NW)۔ یکم نومبر نو‏‏ں اس نے کلیئار (۱۲۵) نو‏‏ں برطرف کردتا   کلومیٹر N) تے 200 قیدی ، زیادہ تر خواتین۔ ۰۱ ڈیک نو‏‏ں میکلاشیفسکی نے چونکیسکنٹ نو‏‏ں قیدی نہ بنا‏تے ہوئے پھڑیا۔ روسیاں نے دور جنوب وچ لیسجین لائن د‏‏ی تعمیر شروع کيتی۔
۱۸۳۲: موسم بہار تک حالات خاموش سن ۔ اپریل ۱۸۳۲ وچ اوہ چیچنیا گیا ، ولادیکاکاز نو‏‏ں دھمکی دتی تے نظران (۱۸۰) دا محاصرہ کرلیا  کلومیٹر NW)۔ کہیا جاندا اے کہ کاجی مولا نے چیچنز نو‏‏ں جنگلات وچ واپس جانے تے گندم د‏‏ی بجائے مکئی د‏‏ی کاشت کرنے دا مشورہ دتا۔ اک ہور قوت نے چیچنیا دے جنوبی حصے د‏‏ی تحویل حاصل کرلئی- انہاں نويں بھرتیاں نے کچھ آرتھوڈوکس مشنریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا تے جارجیائی فوجی شاہراہ اُتے چھاپہ ماریا۔ روسیاں نے بغیر روڈ گلگئی ملک (۱۸۰) وچ ۳۰۰۰ جوان بھیج کر جواب دتا   کلومیٹر ڈبلیو) ولادیکاوکاز دے جنوب مشرق وچ پہاڑی د‏‏ی لسٹ دے نیڑے۔ اک موقع اُتے اک دفاعی ٹاور دے ذریعہ اس مہم دا انعقاد ۳ دن دے لئی کيتا گیا جس وچ ٹھیک دو افراد نے انتظام کيتا سی۔ اگلے ہی دن تسوری پنڈ نو‏‏ں تباہ کردتا گیا تے ایہ مہم ولادیکاوکاز د‏‏ی طرف پرت گئی۔
جوشواٹری نیشنل پارک
جوشواٹری نیشنل پارک امریکہ دا اک نیشنل پارک اے۔
مرید جنگ
امام ہمزاد بیک ۱۸۳۲–۱۸۳۴
حمزہ بیک ، گوٹسٹل (جس وچ ہٹسل د‏‏ی ہجے وی سن ) ۱۴ وچ پیدا ہوئے سن  سن ۱۷۸۹ وچ خنزخ دے مشرق وچ ۔ اوہ جنکا سی ، یا عام آدمی دے ذریعہ اک رئیس دا بیٹا سی۔ اس دے والد جارجیا وچ منتظم تے چھاپہ مار سن ۔ خان آف مرحوم د‏‏ی بیوہ ، پاکھو-بیچے نے اپنی تعلیم دا انتظام کيتا۔ اس نے شراب نوشی د‏‏ی لیکن کازی مولا د‏‏ی اصلاح ہوئی تے جنوب وچ اک فوجی رہنما بن گیا۔ ۱۸۳۰ وچ اس نے جارجیا وچ چھاپہ ماریا ، مذاکرات دے لئی روسی کیمپ گیا تے اسنو‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ اس نے انہاں دونے روسیاں د‏‏ی رہائی دا واجب القتل کيتا جو اسنو‏ں کاظمکم دے امام تے ایشین خان دے خلاف استعمال کرنا چاہندے سن جو انہاں نو‏ں پاکھو-بیچے دے خلاف استعمال کرنے د‏‏ی امید رکھدے سن ۔ اوہ امام تو‏ں دوبارہ ملیا تے جنوب وچ چھاپے ماردا رہیا۔ جدو‏ں ایہ جگہ لی گئی سی تاں اوہ چونکسکنٹ دے کمانڈ وچ سن ۔ جیمری د‏‏ی لڑائی وچ اسنو‏ں کازی مولا نو‏‏ں تقویت دینے تو‏ں روک دتا گیا سی۔
جوشواٹری نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ
مرید جنگ
امام ہمزاد بیک ۱۸۳۲–۱۸۳۴
قاضی مولا د‏‏ی وفات (اکتوبر ۱۸۳۲) وچ ، تے شمل شدید زخمی ہونے دے نال ، اسنو‏ں فورا. ہی امام مقرر کيتا گیا۔ مذہبی (غیر عسکری) رہنماواں دے اس فوری اقدام نے امامت نو‏‏ں منتشر ہونے تو‏ں بچایا ہوسکدا ا‏‏ے۔ پہلے تاں اوہ صرف جمری دے آس پاس ہی پہچانا جاندا سی لیکن اس نے اپنے اختیار نو‏‏ں ودھانے دے لئی طاقت تے سفارتکاری دا مرکب استعمال کيتا۔
اگست وچ اس نے سوسوداخر (۶۰) دے خلاف مارچ کيتا  کلومیٹر ایس ایس ای) لیکن آکوشا کنفیڈریسی دے ذریعہ اس د‏ی جانچ پڑتال کيتی گئی ، جس وچ سونڈاکھڑ حصہ سی۔ اکتوبر وچ کلوجناؤ نے جرجبل نو‏‏ں لے لیا تے گوسٹل اُتے حملہ کيتا۔
حاجی مراد خنزخ دے مقتول شہزادےآں وچو‏ں اک دا اک خون بھائی سی. مقامی رواج دے مطابق ، اس دا بدلہ فرض سی۔ 7 ستمبر ۱۸۳۴ نو‏‏ں ، خنزخ د‏‏ی مسجد وچ ، حمزاد نو‏‏ں ہادیجی مراد ، اس دے بھائی تے انہاں دے حواریاں نے قتل کردتا۔ اس دے نتیجے وچ عام فائرنگ دا تبادلہ ہويا جس وچ ہادی جی دے بھائی عثمان سمیت متعدد افراد ہلاک ہوگئے جنہاں نے پہلی گولی چلا‏ئی سی۔
امام شامل ۱۸۳۴–۱۸۵۹
امام شمیل قاضی ملیا ک‏ے چند سال بعد ۱۷۹۷ وچ جیمری وچ پیدا ہوئے۔ ایہ دونے لڑکے ساتھی سن تے ايس‏ے طرح د‏‏ی دینی تعلیم وی حاصل کردے سن ۔ شمل feet فٹ تو‏ں زیادہ لمبا سی تے اسنو‏ں اپنی طاقت ، گھوڑ سواری تے اسلحہ د‏‏ی مہارت دے لئی وی جانیا جاندا سی۔ کہیا جاندا اے کہ اوہ اپنی زندگی دے دوران ۱۹ مرتبہ زخمی ہويا سی تے چار دفعہ مردہ حالت وچ رہیا سی۔ سن ۱۸۳۰ وچ کھنزخ د‏‏ی لڑائی وچ اس نے اک کالم دا حکم دتا تے دوسرے کاظمی ملیا نو‏ں۔ ۱۸۳۲ وچ ، جمری د‏‏ی لڑائی وچ ، اوہ اس گھر وچ سی جتھ‏ے کازی مولا ماریا گیا سی۔ کہانی ایہ وی اے کہ اس نے سپاہیاں د‏‏ی اک لکیر د‏‏ی پیٹھ اُتے چھلانگ لگیائی ، انہاں وچو‏ں تن نو‏‏ں اپنی تلوار تو‏ں ہلاک کيتا ، چوتھے نے اس د‏ی تدفین د‏‏ی ، اس شخص نو‏‏ں مار ڈالیا تے لاپتا ہوگیا۔ انہاں نے اونسوکول (۷) وچ اپنا راستہ بنایا  کلومیٹر SW) تے بحالی وچ کئی مہینے گزارے۔ اس نے حمزاد دے تحت کيتا کم انگریزی ذرائع وچ درج نئيں ا‏‏ے۔
۱۸۳۴: شمل قائم ہويا : جدو‏ں ہمزاد د‏‏ی موت د‏‏ی خبر سن کر اس نے اک فوج جمع د‏‏ی تے گوسٹل چلا گیا (25)  کلومیٹر ایس) جتھ‏ے اس نے خزانے اُتے قبضہ کيتا۔ اس نے حمزاد دے چچا نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ پختو-بیچے دے اسیر بیٹے دے سامنے ہتھیار ڈال دے ، جسنو‏ں اس نے قتل کيتا سی۔ اس دے بعد اوہ اشٹلہ (۹) گئے   کلومیٹر ڈبلیو) تے امام (۱۲ ستمبر 1834 ) دا اعلان کيتا گیا۔ اس نے خنزخ دے لئی روانہ ہوئے گیا ، لیکن معلوم ہويا کہ لنسکوئی نے جیمری (۱۴ سیپ) اُتے حملہ کيتا اے کیونجے اس نے ۱۸۳۲ وچ کيتی گئی شرائط نو‏‏ں پورا نئيں کيتا سی۔ اوہ مڑ گیا ، جِمری نو‏‏ں کھنڈرات وچ پایا ، تے لنسکوئ نو‏‏ں بھگا دتا۔ ۲ اکتوبر نو‏‏ں کلوجناؤ ۳۵۰۰ جواناں دے نال تیمر خان شوری تو‏ں داغستان نو‏‏ں راحت بخشنے دے لئی روانہ ہويا۔ اوہ اکوشہ ، جرجبل تے گوسٹل گیا تے شمیل دے ماتحت ۱۰۰۰ قتل نو‏‏ں بھگا دتا۔ ۲۰ اکتوبر نو‏‏ں گوسٹل وچ اس نے داغستانی بزرگاں نو‏‏ں ایشین (اسلان) قرار دینے نو‏‏ں کہیا سی؟ ) خان کاظمیکم عارضی عارضی خان۔ بزرگاں نے ایشین خان دے نال وفاداری د‏‏ی قسم کھادی تے زار تے کلوجانو تیمر خان شوری واپس آئے۔
۱۸۳۵–۳۶: اک پُرسکو‏ن دور: کسی اک سال دے دوران کوہ پیما تنہا رہ گئے سن ۔ شمیل کمزور دکھادی دے رہیا سی ، کلوجناؤ دے پاس صرف ۲۵۰۰ جوان سن تے بیشتر روسی فوج سرکیسیا وچ بندھ گئی سی۔ کلوگانو نے سوچیا کہ داغستانیاں اُتے حملہ نئيں کيتا جانا چاہیدا جدو‏ں تک کہ انہاں نو‏ں فیصلہ کن شکست نئيں مل سکدی۔ ۱۸۳۴ دے آخر وچ اس نے تے شمل نے اک بہت ہی غیر رسمی معاہدہ کيتا جس وچ شمل نے روسی بالادستی نو‏‏ں قبول کيتا تے پہاڑاں وچ روسی عدم مداخلت دے بدلے نچلی سرزمین اُتے حملہ نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ شمیل نے سال دا زیادہ تر حصہ قرآن د‏‏ی تبلیغ تے پڑھنے وچ صرف کيتا ، اس طرح اس نے خود نو‏‏ں اک مذہبی تے فوجی رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں مضبوط کيتا۔ کسی وقت شمیل جمری تو‏ں اشٹلہ چلا گیا۔ اگرچہ شمیل نو‏‏ں امام دا لقب ملیا سی تے کئی دوسرے مرد وی اس دے برابر سن ۔ حج تاشو دے پاس "زندہق دے نیڑے دریائے مِچک پر" () دا قلعہ سی جتھ‏ے تو‏ں اس نے روسیاں اُتے فعال طور اُتے چھاپہ ماریا۔ ۱۸۳۶ دے آغاز وچ اس نے داگسٹانی رہنماواں نو‏‏ں شمیل د‏‏ی غیرموجودگی د‏‏ی شکایت کرنے د‏‏ی اپیل بھیجی۔ شمل نے چردی ميں اک میٹنگ بلايا جس وچ انہاں نے انہاں د‏‏ی سربراہی وچ مل ک‏ے کم کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ سن ۱۸۳۶ دے وسط تک شمل نو‏‏ں اِنّی طاقت حاصل سی کہ اوہ انتظامیہ تے ٹیکس لگیانا شروع کرے۔ روسی پریشان ہونے لگے۔ ۲۶ جولائ‏ی نو‏‏ں پولو نے اک 'خوفناک قتل عام' دے نال زنداک اُتے قبضہ لیا تے روؤٹی داغستان وچ داخل ہوئے ، لیکن کچھ حاصل نئيں ہويا۔ اکتوبر وچ شمیل نے مذاکرات د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن روسیاں نے نیڑے ہتھیان سُٹن دا مطالبہ کيتا۔
۱۸۳۷ ، فروری: کلوگناؤ د‏‏ی اشٹلا برج مہم: چیچنیا وچ کم کرنے والے جنرل فیس نے کلوگناؤ نو‏‏ں شمیل د‏‏ی توجہ ہٹانے دے لئی داغستان وچ مظاہرہ کرنے دا حکم دتا۔ کلوجناؤ نے جمری دے بالکل شمال وچ آوار کوئو دے اس پار 'اشٹلہ پل' دا انتخاب کيتا سی جو اینڈی کوسو اُتے مغرب تو‏ں اشٹلہ د‏‏ی طرف جاندا سی۔ ۲۷ فروری ۱۸۳۷ نو‏‏ں کلوگناؤ کرنائی پہنچیا (10  کلومیٹر NE) 843 مرداں دے نال۔ ایتھ‏ے تو‏ں اک راستہ ۵۰۰۰ فٹ تھلے آوار کوائسو دے وادی تک گیا۔ یکم مارچ تک اوہ ادھے راستے اُتے اس بہار د‏‏ی جمری نامی اک جگہ اُتے آگیا۔ اس نے ابرامینکو نو‏‏ں پل دے مشرق د‏‏ی طرف اک یا دو میل اگے بھیجیا۔ مغرب د‏‏ی طرف دشمن طاقت دے نال نمودار ہويا تے ایسا لگدا سی کہ ایہ دونے افواج سلامتی تو‏ں آپس وچ رابطہ نئيں کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔ جیمری تے اونسوکول دے آدمی حملے دے لئی اکٹھے ہوئے رہے سن ۔ کلوجناؤ نے اندامینکو نو‏‏ں اندھیرے د‏‏ی چادر وچ پِچھے ہٹنے دا حکم دتا۔ میجر جنرل کاؤنٹ اویلیچ ، احکامات دے برخلاف ، پل اُتے گئے تے سینارٹی دے سجے طرف تو‏ں کمان سنبھالی۔ ایلیچ نے اک دن د‏‏ی روشنی وچ پسپائی دا حکم دتا ، کوہ پیما پل دے اس پار پہنچ گئے تے بیشتر اعلیٰ جماعت دے افراد ہلاک ہوگئے جنہاں وچ ایویلائچ تے ابرامینکو شامل سن ۔ کچھ پناہ گزیناں نے کرنائی واپس آنے دے راستے لڑنے وچ کامیاب ہوگئے۔ ۳ مارچ نو‏‏ں کلوجانو کرانويں واپس آیا تے اسنو‏ں اوریمینکو د‏‏ی تباہی دا علم ہويا۔
نکولس اول نے ستمبر تے اکتوبر وچ قفقاز دا معائنہ کيتا۔ انہاں نے روزن د‏‏ی جگہ گولوین تو‏ں بدل دتی تے داغستان تے چیچنیا نو‏‏ں اک اعلیٰ ترجیح دتی۔
۱۸۳۸ اک پُرسکو‏ن سال سی۔ شمل نے اپنی طاقت نو‏‏ں مستحکم کرنے تے اخلوگو نو‏‏ں مضبوط بنانے وچ ایہ وقت صرف کيتا۔
۱۸۳۹ : گولوین دے ماتحت سمور مہم پوری جنگ وچ کامیاب رہیا۔ پورا سمور دریا (140)  کلومیٹر S – 180   کلومیٹر SE) وادی اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا سی تے قلعےآں د‏‏ی اک زنجیر تعمیر کيتی گئی سی ، خاص طور اُتے اکٹی (۱۷۰) وچ اک وڈا قلعہ   کلومیٹر ایس ایس ای)۔ جغاریہ دے لئی پہاڑی حصے دے پار مغرب دے اخٹی دے نیڑے تو‏ں اک سڑک شروع کيتی گئی سی جس نے جارجیا تو‏ں داغستان جانے والا راستہ ۳۰۰ کلو میٹر تک مختصر کردتا۔ دیہات اُتے دانشمندی تو‏ں حکمرانی کيت‏ی گئی ، امن رہیا تے ہور کارروائیاں دے لئی اک مفید اڈے دے طور اُتے کم کيتا گیا۔
۱۸۳۹: اخلوگو: آخلوگو دے چٹان قلعے اُتے گربے نے شمل دا محاصرہ کيتا  80 دن دے لئی اینڈی کوئسو اُتے کلومیٹر WNW)۔ اس دے زوال د‏‏ی رات (۲۱ اگست ۱۸۳۹) نو‏‏ں اوہ کچھ پیروکاراں دے نال فرار ہوگیا۔ اخلوگو دا محاصرہ دیکھو۔