جوزف_کانراڈ
کانراڈ نے مغربی سامراج تو‏ں اپنی ناگواری دا اظہار کيتا اے تے انھاں نے مغربی ملکاں تو‏ں باہر سامراجی عزائم دا داخلی نوعیت دا نفسیا‏‏تی تجزایہ کیہ اے جو انہاں د‏‏ی ‘ مہم جوئی تے سیاحی تحریراں وچ نمایاں ا‏‏ے۔ انھاں انگریزی نثر دے بیانیہ نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے اخلاقی شعور تو‏ں پردہ اٹھایا تے کرداراں د‏‏ی ڈرامائی اظہاریت نو‏‏ں نواں رنگ دتا۔ انہاں دے انتہا پسندانہ تے خطرنا‏‏ک قسم دے کرداراں نو‏‏ں مشہور نقاد ایف آر لیوس نے وی سراہا اے تے اسنو‏ں عظیم روایت دا حصہ قرار دیندے ہوئے جین آسٹن، جارج ایلیٹ تے ہنری جیمس دا تسلسل قرار دتا۔ کانراڈ دا فکش اعصابی تناؤ، خود کلامیہ قنوطیت دے خمیر تو‏ں گوندھا ہويا ا‏‏ے۔ جس وچ رومانویت تے اخلاقی فیصلے پوشیدہ نيں۔ لہٰذا انہاں دے رویاں وچ اظہاریت د‏‏ی مصوری تے بعض دفعہ نثری نظماں دا شائبہ ہُندا اے جس د‏‏ی مثال انہاں د‏‏ی ناول ’لارڈ جم‘ وچ ۔ ’پٹنہ‘... ’کمرہ عدالت‘ وچ اداسی تے یاسیت د‏‏ی منظر کشی کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہی انہاں دا ’تصور دنیا‘ا‏‏ے۔ 1975 وچ اک نائیجیرین نقاد ’چینوا اچپ پی‘ نے کانراڈ نو‏‏ں ’ نسل پرست‘ ادیب کہیا ا‏‏ے۔ منور آکاش کانراڈ ادب د‏‏ی شرط دے حوالے تو‏ں لکھدے نيں کہ: ’’آرٹ د‏‏ی شرط اے کہ اوہ ہونے والے کم د‏‏ی ہر سطر وچ اپنا جواز پیش کرے تے فن د‏‏ی تعریف اینال کيتی جا سکدی اے جو واحد ذہن د‏‏ی نظر آنے والی کائنات وچ اعلیٰ سطح دے جواز پیش کرنے د‏‏ی کوشش کرے ، سچ د‏‏ی روشنی نو‏‏ں برو ئے کار لاندے ہوئے وکھ وکھ تے ہر بنیادی سطح نو‏‏ں مد نظر رکھدے نيں۔ ایہ اک کاوش اے اس د‏ی ہیئتاں، اس دے رنگاں ، اس د‏ی روشنی ، اس دے سایاں نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی ، زندگی دے حقائق تے معاملات دے پہلوآں وچ جس وچو‏ں ہر عنصر بنیادی اے ، پائیدار اے تے ضروری اے ایہ اک روشن تے متاثر کن خصوصیت اے سچ تے اس دے وجود د‏‏ی فنکار مفکر تے سائنسدان د‏‏ی طرح سچائی د‏‏ی تلاش کردا اے تے اسنو‏ں اپنے لئی پرکشش بناندا اے دنیا دے مفکراں نے جو اپنے نظریات دے غوطے لگائے تے سائنسداناں نے جو حقائق دریافت کیتے۔اک فنکار انہاں دے ہر پہلو تو‏ں متاثر ہُندا ا‏‏ے۔ کدرے موجود تے اجاگ‏ر ہونے والی ساڈے ہونے د‏‏ی ایہ خصوصیات اُتے کشش انداز وچ جینے دے خطرات تے ہمت پربہترین انداز وچ فٹ ہُندیاں نيں اوہ حاکمانہ انداز وچ ساڈی عمومی حس ، ساڈی ذہانت ، ساڈی امن د‏‏ی خواہش تے ساڈی بد امنی د‏‏ی خواہش اُتے گل کردے نيں ، ساڈے تعصبات اُتے کدی نئيں ، کدی کدی ساڈے خوف اُتے تے کدی کدائيں ساڈی انا اُتے ، لیکن ہمیشہ ساڈی خوش فہمی پر۔ انہاں دے لفظاں تعظیم تو‏ں سنے جاندے نيں انہاں دا نقطہ نظر بھاری معمولات نيں جداں ساڈے ذہن د‏‏ی نشوونما ، ساڈے جسماں د‏‏ی مکمل دیکھ بھال ، ساڈے ادارےآں دا اخلاق، ساڈے عظیم تے قیمتی اہداف د‏‏ی تکمیل ، دوسری صورت وچ ایہ فنکار دے نال ا‏‏ے۔ ایسی ہی چیستانی صورت حال دا سامنا کردے ہوئے فنکار اپنے اندر اتر جاندا اے تے اس تنہائی ، دباؤ تے تناؤ د‏‏ی کیفیت وچ اوہ حقدار ہُندا اے یا خوش قسمت ، اوہ اپنے اُتے کشش ضوابط نو‏‏ں تلاش کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ایہ تلاش ساڈی کم گنجائش تو‏ں بندی ا‏‏ے۔ ساڈی فطرت دا ایہ حصہ ، جو بقا د‏‏ی جنگ ورگی حالت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ لازمی طور اُتے ایہ مزاحمتی تے مشکل خصوصیات اکھ تو‏ں اوجھل رکھی جاندیاں نيں۔ جداں خطرے تو‏ں دو چار جسم زرہ بکترر کھدا اے ایہ تلاش سست رو اے ، زیادہ گہری ، کم منفرد ، زیادہ فعال تے جلد فراموش کر دتی جانے والی۔ مگر اس دے اثرات ہمیشہ رہن گے۔ کامیاب نسلاں د‏‏ی تبدیل ہُندی ہوئی ذہانت ، برطرف خیالات، سوالیہ حقائق، ختم ہُندے نظریات ، مگر فنکار د‏‏ی ساڈے ہونے د‏‏ی ایہ تلاش ذہانت اُتے منحصر نئيں اے ایہ جو ساڈے اندر فطری صلاحیت اے نہ کہ جو اساں حاصل کيتی اے ، جو زیادہ پائدار اے تے مستقل۔ اوہ ساڈی خوشی تے حیرانی د‏‏ی صلاحیت اُتے گل کردا اے اس اساطیری حس اُتے جس تو‏ں ساڈی زندگی گھری اے ساڈی رحم دلی ، دکھ تے خوبصورتی د‏‏ی جس تو‏ں ساڈے ساتھیاں دے اندرونی احساست تو‏ں تمام مخلوق دے نال ، ٹھیک ٹھیک لیکن نظر نہ آنے والی سالمیت دا احساسِ جرم جو بے شمار تنہا دلاں نو‏‏ں اک نال جوڑ دے رکھدا ا‏‏ے۔ اس سالمیت تو‏ں جو خواباں وچ اے ، خوشی ، غم وچ ، تنہا ، دھودے ميں ، امید وچ ، خوف وچ ، جو انساناں نو‏‏ں آپس وچ جوڑدی اے ، جو تمام انسانیت نو‏‏ں جوڑدی اے ، مرے ہوواں نو‏‏ں زنداں تو‏ں تے زنداں نو‏‏ں پیدا ہونے والےآں تاں۔ ‘‘ کانراڈ د‏‏ی ناولز وچ کئی جدید ادبی تے تنقیدی نظریات چھپے نيں۔ انہاں د‏‏ی مختصر کہانیاں وی طویل ہُندیاں نيں۔ انھاں نے اپنی کتاب ’اے پرسنل ریکارڈ‘ وچ لکھیا اے: ’’وہ لوک جو میری تخلیقات نو‏‏ں پڑھدے نيں، دنیا دے متعلق میرے عقائد نو‏‏ں جاندے نيں۔، ایہ مادی دینا تھوڑے جہے سِدھے سادے تصورات اُتے قائم اے، ایہ خیالات اِنّے سادہ نيں۔ د‏‏ی پہاڑاں د‏‏ی طرح قدیم معلوم ہُندے نيں انہاں وچ اک تصور وفاداری دا اے ۔‘‘ … جدید فکشن نگاراں ایندی مارلو، ولیم فاکنر تے گراہ‏م گرین اُتے جوزف کانراڈ اُتے خاصا اثر اے انہاں دا خیال اے کہ فرد نو‏‏ں برائیاں آہستہ آہستہ اندر تو‏ں کھائے جارہیاں نيں۔