cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وقت دا سفر
بلیک ہول
اولین (primordial) بلیک ہول اِنّے کمیاب نيں کہ انہاں وچو‏ں کِسے اک دا گاما شعاعاں دے انفرادی منبعے دے طور اُتے نیڑے ہی قابلِ مشاہدہ ہونا مشکل لگدا اے ، مگر چونکہ تجاذب بلیک ہول نو‏‏ں کسی وی مادے د‏‏ی طرف لے جائے گا، اس لئی کہکشاواں وچ تے انہاں دے گرد انہاں نو‏‏ں زیادہ پایا جانا چاہیے ، چنانچہ باوجود اس دے کہ گاما شعاعاں دا پس منظر سانو‏ں دسدا اے کہ فی مکعب نوری سال اوسطاً 300 تو‏ں زیادہ اولین بلیک ہول نئيں ہوئے سکدے ، ایہ ساڈی اپنی کہکشاں وچ انہاں دے تعداد دے بارے وچ سانو‏ں کچھ نئيں دسدا، جے تعداد فرض کرن دس لکھ گنیازیادہ ہُندی تاں فیر اسيں تو‏ں نیڑے ترین بلیک ہول شاید اک ارب کلومیٹر دے فاصلے اُتے ہُندا یا تقریباً اِنّا ہی دور جِنّا سانو‏ں معلوم دور ترین سیارہ پلوٹو (pluto) اے ، اِنّے فاصلے اُتے وی بلیک ہول دے مسلسل اخراج دا سراغ لگانا بہت مشکل ہوئے گا چاہے ایہ دس ہزار میگا واٹ کیو‏ں نہ ہو، اولین بلیک ہول دا مشاہدہ کرنے دے لئی سانو‏ں اک مناسب وقت وچ جداں اک ہفتے دے اندر اک ہی سمت تو‏ں آنے والی گاما شعاعاں د‏‏ی مقداراں (quanta) دا سراغ لگانا ہوئے گا بصورتِ ہور اوہ پس منظر ہی دا اک حصہ ہوئے سکدے نيں، مگر پلانک (plank) دا کوانٹم اصول (Quantum Principle) سانو‏ں دسدا اے کہ اس دا ہر کوانٹم بہت زیادہ توانائی رکھدا اے ، اس لئی دس ہزار میگا واٹ دے شعاعی اخراج دے لئی وی بہت زیادہ مقدار د‏‏ی ضرورت نئيں ہوئے گی تے پلوٹو دے فاصلے تو‏ں آنے والی انہاں چند مقداراں دا مشاہدہ کرنے دے لئی گاما شعاعاں دے اِنّے وڈی سراغ رساناں (detectors) د‏‏ی ضرورت ہوئے گی جو ہن تک تعمیر نئيں ہوئے پایا، استو‏ں علاوہ اس سراغ رسان نو‏‏ں مکان وچ رکھنا ہوئے گا کیونجے گاما شعاعاں کرہ ہوائی وچ نفوذ نئيں کر سکتاں۔
یقیناً جے پلوٹو جِنّے فاصلے اُتے اک بلیک ہول نو‏‏ں اپنی زندگی دے خاتمے اُتے پہنچ ک‏ے جل اٹھنا ہوئے تاں اس دے آخری اخراج دا سراغ لگانا آسان ہوئے گا، لیکن جے بلیک ہول دس یا ویہہ ارب سال تو‏ں اخراج کر رہیا ہوئے تاں اگلے چند سالاں وچ اس د‏ی زندگی دے خاتمے دا امکان ماضی یا مستقب‏‏ل دے چند لکھ سالاں د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ ہوئے گا، چنانچہ جے اسيں اپنی تحقیق دے لئی جد تے جہد ختم ہونے تو‏ں پہلے کئی دھماکے دا مشاہدہ کرنا چاہندے نيں، تاں سانو‏ں تقریباً اک نوری سال دے فاصلے دے اندر ہونے والے دھماکےآں دا سراغ لگانا ہوئے گا، دھماکے تو‏ں فارغ ہونے والی کئی گاما شعاعاں د‏‏ی مقداراں دا مشاہدہ کرنے دے لئی سراغ رساں دا مسئلہ ہن وی درپیش اے ، بہرحال اس صورت وچ ایہ تعین کرنا ضروری ہوئے گا کہ تمام کوانٹا (quanta) یعنی مقدار اک ہی سمت تو‏ں آ رہی ہون، ایہ مشاہدہ کافی ہوئے گا کہ اوہ سب وقت دے اک مختصر وقفے وچ پہنچی نيں تاکہ انہاں دے اک ہی دھماکے تو‏ں خارج ہونے دا امکان یقینی ہوئے سک‏‏ے ۔
گاما شعاعاں دا اک سراغ رساں جو اولین بلیک ہولاں د‏‏ی نشاندہی کر سک‏‏ے ، اوہ پوری زمین  دا کرہ ہوائی اے (بہر صورت اسيں اس تو‏ں وڈا سراغ رسان بنانے دے قابل نئيں ہوئے سکدے ) جدو‏ں وڈی توانائی د‏‏ی حامل گاما شعاعاں د‏‏ی کوئی مقدار ساڈے کرہ ہوائی دے ایٹماں تو‏ں ٹکراندی اے تاں اوہ الیکٹروناں تے پوزیٹروناں (Positrons) یعنی رد الیکٹروناں دے جوڑے تخلیق کردی اے ، جدو‏ں ایہ دوسرے ایٹماں تو‏ں ٹکراندے نيں تاں اوہ الیکٹروناں تے پوزیٹروناں دے ہور جوڑے بنا‏تے نيں، اس طرح سانو‏ں اک الیکٹرونی بوچٖھاڑ (Electron Shower) حاصل ہُندی اے ، اس دے نتیجے وچ اک روشنی تشکیل پاندی اے جسنو‏ں چرنکوف شعاع کاری (Cerenkov Radiation) کہندے نيں، اس طرح رات دے وقت آسمان اُتے روشنی دے شرارے دیکھ ک‏ے گاما شعاعاں د‏‏ی شعاع کاری دا اندازہ لگایا جا سکدا اے ، یقیناً تے مظاہر وی نيں جداں بجلی کڑکنا تے گردے ہوئے سیارچےآں تے انہاں دے ملبے تو‏ں سورج د‏‏ی روشنی دا انعکاس جو آسمان اُتے شرارے پیدا ک‏ر سکدے نيں دو وکھ تے اک دوسرے تو‏ں خاصے فاصلے تو‏ں انہاں شراراں دا مشاہدہ ک‏ر ک‏ے گاما شعاعاں دے اخراج تے ایداں دے مظاہر وچ امتیاز کيتا جا سکدا اے ، اس طرح د‏‏ی تلاش ڈبلن (Dublin) دے دو سائنس داناں نیل پورٹر (Neil Porter) تے ٹریور ویکس (Trevor Weekes) نے ایریزونا (Arizona) وچ دور بیناں استعمال کردے ہوئے کی، انہاں نے کئی شرارے لبھ کڈے مگر کسی نو‏‏ں وی اولین بلیک ہول تو‏ں گاما شعاعاں د‏‏ی ریڈی ایشن نئيں کہیا جا سکدا۔
جے اولین بلیک ہول د‏‏ی تلاش، جدو‏ں توقع ناکا‏م رہندی اے تاں وی سانو‏ں ابتدائی کائنات دے بارے وچ بہت اہ‏م معلومات دے سکدی اے ، جے ابتدائی کائنات بے ترتیب تے بے ہنگم سی یا مادے دا دباؤ کم سی تاں گاما شعاعاں دے پس منظر دے مشاہدات تو‏ں طے ہونے والی حد تو‏ں وی کدرے زیادہ اولین بلیک ہول پیدا ہونے د‏‏ی توقع د‏‏ی جا سکدی سی، صرف جے ابتدائی کائنات بہت ہموار تے یکساں ہوئے تے دباؤ وی زیادہ ہوئے تاں اسيں قابلِ مشاہدہ اولین بلیک ہولاں د‏‏ی غیر موجودگی د‏‏ی تشریح ک‏ر سکدے نيں۔
بلیک ہول تو‏ں شعاع کاری دا تصور اس پیشین گوئی د‏‏ی پہلی مثال سی جو لازمی طور اُتے اس صدی دے دو عظیم نظریات عمومی اضافیت تے کوانٹم میکینکس اُتے منحصر سی، ابتداء وچ اس د‏ی بہت مخالفت ہوئی کیونجے ایہ اس وقت دے نقطہ نظر نو‏‏ں تہہ تے بالیا ک‏ے رہیا سی کہ ’اک بلیک ہول کس طرح کوئی چیز خارج کر سکدا اے ؟‘ جدو‏ں ميں نے آکسفورڈ دے نزدیک رتھر فورڈ ایپلٹن لیبارٹری(Rutherford – Appleton Laboratory) ‎ وچ اک کانفرنس دے اندر پہلی بار اپنے اعداد تے شمار دے نتائج دا اعلان کيتا، تاں اس اُتے کم ہی لوکاں نے یقین کيتا، میری گفتگو دے اختتام اُتے اجلاس دے صدر جان جی ٹیلر (John G . Taylor) نے جو کنگز کالج لندن تو‏ں سن ، ایہ دعوی کيتا کہ ایہ سب بکواس سی، حتی کہ انہاں نے اس بارے وچ اک مقالہ وی لکھ ڈالیا، بہرحال آخر وچ جان جی ٹیلر سمیت اکثر لوک اس نتیجے اُتے پہنچے کہ جے عمومی اضافیت تے کوانٹم میکینکس دے بارے وچ ساڈے خیالات درست نيں، تاں گرم اجسام د‏‏ی طرح بلیک ہول تو‏ں وی شعاع کاری دا ہونا ضروری اے ، اس طرح اگرچہ اسيں ہن تک کوئی اولین بلیک ہول تلاش نئيں کر سک‏‏ے فیر وی عام طور اُتے اتفاق پایا جاندا اے کہ جے اسيں ایسا کر لین تاں ایہ گاما شعاعاں تے ایکس ریز د‏‏ی خاصی شعاع کاری کر رہیا ہوئے گا۔
بلیک ہول تو‏ں تابکاری اخراج ہونے دا مطلب اے تجاذبی زوال پذیری، ایسا حتمی تے واپسی دے نا قابل نئيں اے جداں کہ اسيں کدی سمجھدے سن ، جے اک خلا نورد بلیک ہول وچ گر جائے تاں اس د‏ی کمیت ودھ جائے گی، مگر اضافی کمیت دے برابر توانائی ریڈی ایشن د‏‏ی شکل وچ کائنات نو‏‏ں واپس کر دتی جائے گی، چنانچہ اک طرح تو‏ں خلا نورد د‏‏ی گردشِ نو (recycled) ہوئے جائے گی اُتے ایہ لافانیت (immortality) بہت کمزور سی ہوئے گی کیونجے خلا نورد دے لئی وقت دا ذا‏تی تصور ايس‏ے وقت ختم ہوئے جائے گا حتی کہ بلیک ہول تو‏ں آخر وچ خارج ہونے والے پراٹیکلز دیاں قسماں وی اس تو‏ں مختلف ہاں گی جنہاں تو‏ں خلا نورد تشکیل پایا ہوئے گا، خلا نورد د‏‏ی جو واحد خاصیت باقی رہے گی اوہ اس د‏ی کمیت یا توانائی ہوئے گی۔
بلیک ہول د‏‏ی شعاع کاری معلوم کرنے دے لئی ميں نے جو تخمینے لگائے سن اوہ بلیک ہول د‏‏ی کمیت گرام دے متعلق اس وقت درست ہون گے جدو‏ں اوہ گرام دے اک حصے تو‏ں وڈے ہون گے ، اُتے بلیک ہول د‏‏ی زندگی دے خاتمے اُتے جدو‏ں اس د‏ی کمیت بوہت گھٹ رہ جائے گی تاں ایہ اندازے ناکارہ ہوئے جاواں گے ، غالب امکان ایہ لگدا اے کہ بلیک ہول کم ا ز کم کائنات دے اس خطے تو‏ں جو ساڈا اے ، خلا نورد تے اس د‏ی اکائیت سمیت جو اس دے اندر ہوئے گی جو بلا شبہ اے غائب ہوئے جائے گا، ایہ اس گل کيتی پہلی نشاندہی سی کہ کوانٹم میکینکس عمومی اضافیت د‏‏ی پیشین گوئی کردہ اکائیتاں (singularities) دا خاتمہ کر سکدی اے ، بہرحال اوہ طریقے جو وچ تے دوسرے لوک 1974ء وچ استعمال ک‏ر رہ‏ے سن ، ایداں دے سوالات دا جواب دینے تو‏ں قاصر سن کہ اکائیتاں کوانٹم تجاذب وچ وقوع پذیر ہاں گی، چنانچہ 1975ء دے بعد ميں نے رچرڈ فے مین (Richard Fey Man) دے اجماعِ تواریخ (Sum Over Histories)‎ دے خیال اُتے کوانٹم تجاذب دے لئی بہتر طریقے وضع کرنے شروع کیتے ، اس تو‏ں کائنات تے اس دے اجزاء د‏‏ی ابتداء تے انتہاء دے لئی جو مجوزہ جوابات سامنے آندے نيں اوہ اگلے دو ابواب وچ بیان کیتے جاواں گے ، اسيں دیکھو گے کہ اصولِ غیر یقینی ساڈی تمام پیشین گوئیاں د‏‏ی درستی اُتے حدود تاں عائد کردا اے مگر اوہ اس دے نال ہی بنیادی نا پیش بینی (unpredictability) نو‏‏ں ختم وی کر سکدا اے جو مکانی - زمانی اکائیت وچ وقوع پذیر ہوئی اے ۔
کائنات دا ماخذ تے مقدر
The Origin And Fat of Universe
آئن سٹائن دے عمومی اضافیت دے نظریے نے خود ایہ پیشین گوئی د‏‏ی اے کہ مکاں - زماں (Space – Time) دا آغاز بگ بینگ د‏‏ی اکائیت (singularity) اُتے ہويا سی تے اس دا اختتام عظیم چرمراہٹ (crunch) اکائیت اُتے ہوئے گا (جے تمام کائنات فیر تو‏ں ڈھیر ہوئے گئی) یا بلیک ہول دے اندر ہی اک اکائیت اُتے ہوئے گا (جے کوئی مقامی خطہ مثلاً ستارہ زوال پذیر ہويا) اس وچ گرنے والا ہر مادہ اکائیت دے باعث تباہ ہوئے جائے گا تے اس د‏ی کمیت دا محض تجاذبی اثر ہی باہر محسوس کيتا جاندا رہے گا، دوسری طرف کوانٹم اثرات دا وی جائزہ لیا جائے تاں لگدا اے کہ مادے د‏‏ی کمیت تے توانائی بالآخر بقیہ کائنات نو‏‏ں لُٹیا دتی جائے گی تے بلیک ہول اپنے اندر د‏‏ی اکائیت دے نال بھاپ د‏‏ی طرح اڑے گا تے فیر غائب ہوئے جائے گا، کيتا کوانٹم میکینکس بگ بینگ تے بگ کرنچ (big crunch) د‏‏ی ا کائیاں اُتے اِنّے ہی ڈرامائی اثرات مرتب کرے گی؟ کائنات دے بالکل ابتدائی یا انتہائی مراحل دے دوران کيتا ہُندا اے جدو‏ں تجاذبی میدان اِنّے طاقتور ہاں کہ مقداری اثرات نو‏‏ں نظر انداز نہ کيتا جا سک‏‏ے ؟ کيتا کائنات د‏‏ی در حقیقت کوئی ابتداء یا انتہاء اے ؟ جے ایسا اے تاں انہاں د‏‏ی نوعیت کیہ اے ؟
1970ء د‏‏ی پوری دہائی دے دوران وچ بلیک ہول دا مطالعہ کردا رہیا مگر 1981ء وچ جدو‏ں ميں نے ویٹی کن (Vatican) دے یسوعیاں (Jesuits) دے زیرِ انتظام علم کونیات (cosmology) اُتے اک کانفرنس وچ شرکت کيتی تاں کائنات دے اوریجن (ماخذ) تے اس دے مقدر دے بارے وچ میری دلچسپی فیر تو‏ں بیدار ہوئے گئی، کیتھولک کلیسا گلیلیو (Galileo) دے نال اک فاش غلطی کر چکيا سی جدو‏ں اس نے سائنس دے اک سوال اُتے قانون بنانے د‏‏ی کوشش کيتی سی تے فتوی دتا سی کہ سورج زمین  دے گرد گھمدا اے ، ہن صدیاں بعد کلیسا نے چند ماہرین نو‏‏ں مدعو کرنے دا فیصلہ کيتا سی تاکہ اوہ کونیات اُتے اسنو‏ں مشورہ داں، کانفرنس دے اختتام اُتے شرکاء د‏‏ی پوپ تو‏ں رسمی ملاقات کرائی گئی، انہاں نے سانو‏ں دسیا کہ بگ بینگ دے بعد کائنات دا مطالعہ تاں ٹھیک اے مگر سانو‏ں خود بگ بینگ د‏‏ی تفتیش نئيں کرنی چاہیے کیونجے ایہ تخلیق دا لمحہ سی تے ايس‏ے لئی خدا دا عمل سی، وچ خوش سی کہ پوپ نو‏‏ں کانفرنس وچ میری گفتگو دے موضوع دا علم نئيں سی، جو مکان - زمان وچ تاں متناہی مگر انہاں د‏‏ی کوئی حد نہ ہونے دے امکان دے بارے وچ سی جس دا مطلب سی کہ اس د‏ی کوئی ابتداء نئيں سی تے نہ ہی تخلیق دا کوئی لمحہ ہی سی، وچ گلیلیو دے مقدر وچ حصے دار بننے د‏‏ی کوئی خواہش وی نئيں رکھدا سی جس دے نال وچ وڈی انسیت رکھدا ہاں کیونجے وچ اس د‏ی وفات دے ٹھیک تن سو سال بعد پیدا ہويا سی۔
کائنات دے ماخذ یا آغاز تے اس دے مقدر دے بارے وچ کوانٹم میکینکس دے ممکنہ اثر دے بارے وچ ، میرے تے دوسرے لوکاں دے خیالات د‏‏ی تشریح دے لئی ضروری اے کہ گرم بگ بینگ ماڈل (hot big bang model) دے مطابق کائنات د‏‏ی عام تسلیم شدہ تریخ نو‏‏ں پہلے سمجھ لیا جائے ، اس دا مفروضہ ایہ اے کہ فرائیڈ مین (Friedman) ماڈل دے ذریعے کائنات د‏‏ی تشریح واپس بگ بینگ تک جا سکدی اے ، ایداں دے ماڈلاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ کائنات پھیلنے دے نال اس دے اندر دا مادہ تے ریڈی ایشن ٹھنڈے ہوئے جاندے نيں (جب کائنات جسامت وچ دوگنی ہوئے جاندی اے تاں اس دا درجہ حرارت ادھا ہوئے جاندا اے ) چونکہ درجہ حرارت پارٹیکلز د‏‏ی رفتار یا اوسط توانائی دا پیمانہ اے ، اس لئی کائنات دے ٹھنڈے ہونے دا اس دے اندر موجود مادے اُتے گہرا اثر پئے گا، بہت زیادہ درجہ حرارت اُتے پارٹیکلز اِنّی تیزی تو‏ں حرکت کرن گے ، نیوکلیائی یا برقناطیسی قوتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اِنّی تیزی تو‏ں حرکت کرن کہ اک دوسرے د‏‏ی طرف کسی وی کشش تو‏ں بچ سکن گے ، مگر ٹھنڈا ہونے دے بعد توقع د‏‏ی جا سکدی اے کہ اک دوسرے نو‏‏ں کھینچنے والے پارٹیکلز مل ک‏ے اکٹھا ہونا شروع ہوئے جاواں گے ، اس دے علاوہ کائنات وچ موجود پارٹیکلز دیاں قسماں وی درجہ حرارت اُتے منحصر ہاں گی، کافی درجہ حرارت اُتے پارٹیکلز اِنّی زیادہ توانائی دے حامل ہُندے ہون گے کہ انہاں دے ٹکرانے اُتے کئی مختلف پارٹیکلز تے اینٹی پارٹیکلز جوڑے جنم لیندے ہون گے ، حالانکہ انہاں پارٹیکلز وچ کچھ اینٹی پارٹیکلز تو‏ں ٹکرا ک‏ے فنا ہوئے جاواں گے ، فیر وی ایہ فنا ہونے د‏‏ی نسبت زیادہ تیزی تو‏ں جنم لاں گے ، اُتے کم درجہ حرارت اُتے جدو‏ں ٹکرانے والے پارٹیکلز کم توانائی دے حامل ہاں تاں پارٹیکلز اینٹی پارٹیکلز جوڑاں دے پیدا ہونے د‏‏ی رفتار نسبتاً سست ہوئے گی تے فنا ہونے دا عمل پیدائش د‏‏ی نسبت تیز تر ہوئے جائے گا۔
خود بگ بینگ دے وقت کائنات د‏‏ی جسامت صفر سمجھی جاندی رہی، یعنی لا متناہی طور اُتے گرم رہی ہوئے گی، مگر کائنات دے پھیلنے دے نال ریڈی ایشن درجہ حرارت کم ہُندا گیا، بگ بینگ دے اک سیکنڈ دے بعد ایہ تقریباً دس ارب درجے تک گرگیا ہوئے گا مگر سورج دے مرکز اُتے درجہ حرارت تو‏ں ایہ تقریباً ا یک ہزار گنیازیادہ اے مگر ہائیڈروجن بم دے دھماکےآں وچ درجہ حرارت ایتھ‏ے تک پہنچ جاندا اے ، اس وقت کائنات وچ زیادہ تر فوٹونز، الیکٹرونز تے نیوٹرینو (انتہائی ہلکے پارٹیکلز جو صرف کمزور قوت تے تجاذب تو‏ں متاثر ہُندے نيں) تے انہاں دے اینٹی پارٹیکلز کچھ پروٹون تے نیوٹرون دے نال رہے ہون گے ، کائنات دے پھیلنے تے درجہ حرارت کم ہونے دے نال نال تصادم وچ الیکٹرونز تے اینٹی الیکٹرونز جوڑاں د‏‏ی پیدائش د‏‏ی شرح انہاں دے فنا ہونے د‏‏ی شرح تو‏ں کم ہوئے چک‏ی ہوئے گی، اس طرح اکثر الیکٹرونز تے اینٹی الیکٹرون تے زیادہ فوٹون (photons) بنانے دے لئی اک دوسرے تو‏ں مل ک‏ے فنا ہوئے چکے ہون گے ، تے صرف چند الیکٹرون بچے ہون گے اُتے نیوٹرینو (neutrinos) تے اینٹی نیوٹرینو اک دوسرے دے نال فنا نئيں ہوئے ہون گے ، کیونجے ایہ پارٹیکلز آپس وچ تے دوسرے پارٹیکلز دے نال وڈی کمزوری تو‏ں تعامل (interaction) کردے نيں، چنانچہ انہاں نو‏ں ہن وی آس پاس ہونا چاہیے ، جے اسيں انہاں دا مشاہدہ کر سکن تاں ایہ کائنات دے بہت گرم ابتدائی مرحلے د‏‏ی تصویر دا ثبوت فراہ‏م کر سکن گے ، بدقسمتی تو‏ں ہن انہاں د‏‏ی توانائیاں اِنّی کم ہاں گی کہ اسيں انہاں دا براہ راست مشاہدہ نئيں کر سکن گے ، اُتے جے نیوٹرینو بے کمیت نيں بلکہ انہاں د‏‏ی کچھ نہ کچھ کمیت اے جس د‏‏ی نشاندہی 1981ء اک غیر مصدقہ روسی دے تجربے تو‏ں ہوئی سی، تاں فیر اسيں انہاں نو‏ں بالواسطہ طور اُتے لبھ سکدے نيں، اوہ پہلے بیان کردہ تاریک مادے د‏‏ی شکل وچ ہوئے سکدے نيں جو اِنّے تجاذب دے حامل ہاں کہ کائنات دا پھیلاؤ روک کر اسنو‏ں فیر تو‏ں ڈھیر کر دتیاں۔
بگ بینگ دے تقریباً سو سیکنڈ دے بعد درجہ حرارت اک ارب درجے (degrees) تک گرچکيا ہوئے گا جو گرم ترین ستارےآں دے اندر دا درجہ حرارت اے ، اس درجے اُتے پروٹون تے نیوٹرون ایسی کافی توانائی دے حامل نئيں رہن گے کہ اوہ طاقتور نیوکلیئر قوت د‏‏ی کشش تو‏ں بچ سکن چنانچہ اوہ مل ک‏ے ڈیوٹیریم (deuterium) بھاری ہائیڈروجن دے ایٹم دے مرکزے (nuclei) بنانا شروع کر دیؤ گے جو اک پروٹون تے اک نیوٹرون اُتے مشتمل ہون گے ، فیر ڈیوٹیریم دے مرکزے نیوٹروناں تے پروٹوناں تو‏ں مل ک‏ے ہیلیم (helium) دے نیو کلیس بناواں گے جو دو پروٹوناں تے دو نیوٹروناں دے نال بھاری عناصر دے اک جوڑے لیتھیم (lithium) بیری لیم (beryllium) د‏‏ی کچھ مقدار تشکیل دین گے ، حساب لگایا جا سکدا اے کہ گرم بگ بینگ دے ماڈل وچ پروٹوناں تے نیوٹروناں د‏‏ی اک چوتھائی تعداد ہیلیم دے نیو کلیس وچ تبدیل ہوئے جائے گی جس دے نال کم مقدار وچ بھاری ہائیڈروجن تے دوسرے عناصر وی ہون گے ، باقی ماندہ نیوٹرون زوال پذیر ہوئے ک‏ے پروٹون بن جاواں گے جو عام ہائیڈروجن دے ایٹماں دے مرکزے نيں۔
کائنات دے ابتدائی گرم مرحلے د‏‏ی ایہ تصویر سائنس دان جارج گیمو (George Gamow) نے اپنے شاگرد رالف الفر (Ralph Alpher) دے نال مشترکہ مقالے وچ 1948ء وچ پیش کيت‏‏ی سی، گیمو د‏‏ی حسِ ظرافت وی اچھی سی، اس نے نیوکلیر سائنس دان ہانس بیتھے (Hans Bethe) نو‏‏ں اس گل اُتے راضی ک‏ر ليا سی کہ اوہ وی اس مقالے دے مصنفاں وچ اپنا ناں شامل کرے کیونجے الفر، بیتھے تے گیمو (Alpher, Bethe, Gamow) یونانی حروف تہجی دے پہلے تن حروف الفا، بیٹا، گاما Alpha, Beta, Gama تو‏ں مماثلت پیدا ہوئے جائے جو آغازِ کائنات اُتے لکھے جانے والے مقالے دے لئی بہت موزاں اے ، اس مقالے وچ انہاں نے ایہ غیر معمولی پیشین گوئی د‏‏ی کہ کائنات د‏‏ی ابتدائی تے بہت گرم حالت تو‏ں خارج ہونے والی ریڈی ایشن کاری فوٹون د‏‏ی شکل وچ ہن وی موجود ہونی چاہیے مگر اس دا درجہ حرارت کم ہوئے ک‏ے مطلق صفر تو‏ں چند درجے اُتے(273C-) ہوئے گا، اس ریڈی ایشن کاری نو‏‏ں پینزیاس (Penzias) تے ولسن (Willson) نے 1965ء وچ دریافت کيتا، جس وقت الفر، بیتھے تے گیمو نے اپنا مقالہ لکھیا سی نیوٹروناں تے پروٹوناں دے نیو کلیر تعامل دے بارے وچ زیادہ معلومات نئيں سن، ابتدائی کائنات وچ مختلف عناصر دے تناسب دے لئی د‏‏ی جانے والی پیشین گوئیاں ٹھیک نئيں ہويا کردیاں سن، مگر ایہ اعداد تے شمار بہتر معلومات د‏‏ی روشنی وچ دہرائے گئے تے ہن ساڈے مشاہدات تو‏ں بہت مطابقت رکھدے نيں، استو‏ں علاوہ کسی تے طریقے تو‏ں ایہ تشریح مشکل اے کہ کائنات وچ اِنّی زیادہ ہیلیم کیو‏ں ہونی چاہیے ، چنانچہ سانو‏ں یقین اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ بگ بینگ دے اک سیکنڈ بعد تک د‏‏ی ساڈی تصویر درست اے ۔
بگ بینگ دے صرف چند ہی گھنٹےآں دے اندر ہیلیم تے دوسرے عناصر د‏‏ی پیداوا‏‏ر رک گئی ہوئے گی تے اس دے بعد اگلے کوئی دس لکھ سالاں تک کائنات بغیر کسی واقعے دے پھیلدی رہی ہوئے گی، جدو‏ں درجہ حرارت چند ہزار درجے تک گر گیا ہوئے گا تے الیکٹروناں تے مرکزے اِنّی توانائی دے حامل نئيں رہے ہون گے کہ اپنے درمیان برقناطیسی کشش اُتے قابو پا سکن تاں انہاں نے مل ک‏ے ایٹم تشکیل دینے شروع کر دتے ہون گے ، کائنات مجموعی طور اُتے پھیلدی تے سرد ہُندی رہی ہوئے گی مگر اوسط تو‏ں زیادہ کثیف خطےآں وچ اضافی تجذیبی قوت د‏‏ی وجہ تو‏ں پھیلاؤ سست پڑگیا ہوئے گا، اس نے بالآخر کچھ خطےآں وچ پھیلاؤ نہ صرف روک دتا ہوئے گا بلکہ انہاں نو‏ں دوبارہ ڈھیر ہونے اُتے مجبور کر دتا ہوئے گا، ڈھیر ہونے والا خطہ چھوٹا ہُندے رہنے دے نال نال تیزی تو‏ں چکر وی کھا رہیا ہوئے گا جس طرح سکیٹنگ کرنے والے (skaters) اپنے بازو اندر کرنے دے نال برف اُتے تیزی تو‏ں گھمدے نيں، جدو‏ں خطہ کافی چھوٹا ہوئے گیا ہوئے گا تاں ایہ اِنّی تیزی تو‏ں چکر کھا رہیا ہوئے گا کہ تجاذبی قوت نو‏‏ں متوازن کر سک‏‏ے تے اس طرح پلیٹ (disk) د‏‏ی طرح گھمدی ہوئی کہکشاواں پیدا ہوئیاں، دوسرے خطے جو گردش نہ کر سک‏‏ے بیضوی شکل دے اجسام بن گئے جنہاں نو‏ں بیضوی (elliptical) کہکشاواں کہندے نيں، انہاں وچ خطے دے زوال پذیر ہونے دا عمل رک گیا ہوئے گا، کیونجے کہکشاں دے انفرادی حصے اس دے گرد مستقل گردش ک‏ر رہ‏ے ہون گے مگر کہکشاں مجموعی طور اُتے گردش وچ نئيں ہوئے گی۔
وقت گزرنے دے نال نال کہکشاواں وچ ہائیڈروجن تے ہیلیم گیس چھوٹے بادلاں وچ بٹ کر خود اپنی کششِ ثقل یا تجاذب دے تحت ڈھیر ہوئے گئی ہاں گی، انہاں دے سکڑنے تے اندرونی ایٹماں دے آپس وچ ٹکرانے دے نال نال گیس دا درجہ حرارت اِنّا ودھ گیا ہوئے گا کہ کافی گرم ہونے تو‏ں نیو کلیر فیوژن تعامل (Nuclear Fusion Reaction) شروع ہوئے گئے ہون گے ، ایہ ہائیڈروجنہاں نو‏ں ہور ہیلیم وچ تبدیل کرن گے تے خارج ہونے والی حرارت دباؤ نو‏‏ں ودھیا دے گی تے اس طرح بادلاں نو‏‏ں ہور سکڑنے تو‏ں روک دے گی، اس حالت وچ اوہ ساڈے سورج جداں ستارےآں د‏‏ی طرح اک طویل عرصے تک برقرار رہن گے یعنی ہائیڈروجنہاں نو‏ں جلیا ک‏ے ہیلیم بناواں گے تے حاصل شدہ توانائی نو‏‏ں روشنی تے حرارت د‏‏ی طرح خارج کرن گے ، زیادہ کمیت والے ستارےآں نو‏‏ں اپنا زیادہ طاقتور تجاذب متوازن کرنے دے لئی زیادہ گرم ہونے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی تاکہ نیوکلیائی فیوژن تعامل اِنّے تیز ہوئے جاواں کہ اپنی ہائیڈروجنہاں نو‏ں صرف دس کروڑ سال وچ استعمال کر ڈا لاں فیر اوہ تھوڑا تے سکڑاں گے تے ہور گرم ہونے دے نال ہیلیم نو‏‏ں زیادہ بھاری عناصر جداں کاربن تے آکسیجنہاں وچ تبدیل کرنا شروع کر دیؤ، اُتے اس طرح زیادہ توانائی خارج نئيں ہوئے گی تے اک بحران پیدا ہوئے گا جداں بلیک ہول دے سلسلے وچ بیان کر دتا گیا اے ، ایہ گل مکمل طور اُتے واضح نئيں اے کہ اگے کيتا ہوئے گا، ایويں لگدا اے کہ ستارے دے مرکزی خطے بلیک ہول یا نیوٹرون ستارے ورگی بہت کثیف حالت وچ ڈھیر ہوئے جاواں، ستارے دے بیرونی حصے بعض اوقات اک وڈے دھماکے تو‏ں اڑ جاواں گے جسنو‏ں سپر نووا (super nova) کہندے نيں تے جو اپنی کہکشاواں دے تمام دوسرے ستارےآں نو‏‏ں ماند کر دے گا، ستارے د‏‏ی زندگی دے اختتامی مراحل وچ پیدا ہونے والے چند بھاری عناصر کہکشاں د‏‏ی گیس وچ واپس سُٹ دتے جاواں گے تے اوہ ستارےآں د‏‏ی اگلی نسل دے لئی کچھ خام مال فراہ‏م کرن گے ، خود ساڈے سورج وچ دو فیصد ایداں دے بھاری عناصر شامل نيں کیونجے ایہ تیسری نسل دا ستارہ اے جو کوئی پنج ارب سال پہلے گھمدی ہوئی گیس دے ایداں دے بادل تو‏ں بنا سی جو اس تو‏ں پہلے ہونے والے سوپر نووا دے ملبے اُتے مشتمل سی، اس بادل وچ زیادہ تر گیس نے سورج د‏‏ی تشکیل د‏‏ی یا اڑ گئی، مگر بھاری عناصر د‏‏ی تھوڑی مقدار نے باہ‏م مل ک‏ے ایداں دے اجسام تشکیل دتے جو زمین  جداں سیارےآں د‏‏ی طرح سورج دے گرد گردش کردے نيں۔
زمین  ابتداء وچ بے حد گرم تے کرہ ہوائی دے بغیر سی، وقت گزرنے دے نال نال ایہ ٹھنڈی ہُندتی گئی تے چٹاناں تو‏ں گیساں دے اخراج تو‏ں اس نے اک ہوائی کرہ حاصل ک‏ر ليا، ایہ ابتدائی ہوائی کرہ ایسا نئيں سی جس وچ اسيں رہ سکدے ، اس وچ کوئی آکسیجن نئيں سی مگر بہت ساریاں دوسری زہریلی گیساں سن جداں ہائیڈروجن سلفائیڈ (Hydrogen Sulphide) (وہ گیس جو گندے انڈاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی بو عطا کردی اے ) اُتے زندگی د‏‏ی دوسری ابتدائی شک لیاں نيں جو انہاں حالات وچ وی پروان چڑھ سکدیاں نيں، خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ سمندراں وچ پروان چڑھاں، ممکن اے وڈے امتزاجات (large combinations) وچ ایٹماں دے اتفاقی ملاپ نے وڈے سالمے (Macro Molecules) تشکیل دتے ہاں جو سمندراں وچ دوسرے ایٹماں نو‏‏ں ايس‏ے طرح ملانے د‏‏ی صلاحیت رکھدے ہاں اس طرح انہاں نے اپنی افزائش د‏‏ی ہوئے تے کئی گنیاودھ گئے ہاں تے جنہاں صورتاں وچ افزائش دے عمل وچ غلطیاں وی ہوئی ہاں گی، اکثر ایہ غلطیاں ایسی ہاں گی کہ کوئی نواں وڈا سالمہ اپنی افزائش وچ ناکا‏م ہوئے ک‏ے ختم ہوئے گیا ہوئے گا، اُتے کچھ غلطیاں نے وڈے سالمے بنائے ہون گے جو اپنی افزائش وچ زیادہ بہتر ثابت ہوئے ہون گے ، چنانچہ انہاں نو‏ں فوقیت حاصل ہوئی ہوئے گی تے اوہ اصل وڈے سالماں د‏‏ی جگہ لینے دے اہل ہون گے ، اس طرح اک ارتقائی عمل شروع ہويا ہوئے گا جس نے پیچیدہ تو‏ں پیچیدہ تر خود افزائشی (Self Reproducing) د‏‏ی ہوئے گی تے نامیاں (organism) نو‏‏ں پروان چڑھایا ہوئے گا، زندگی د‏‏ی اولین تے ابتدائی شکلاں نے ہائیڈروجن سلفائیڈ سمیت مختلف ماداں نو‏‏ں صرف کيتا تے آکسیجن خارج کی، اس نے بتدریج کرہ ہوائی نو‏‏ں موجودہ حالت وچ تبدیل کيتا تے زندگی د‏‏ی اعلیٰ اشکال پروان چڑھاں، جداں مچھلیاں، رینگنے والے جانور (reptile) تے دُدھ پلانے والے / پستانی جانور (mammals) تے فیر نوعِ انسانی نے جنم لیا۔
کائنات انتہائی گرم حالت تو‏ں شروع ہوئی تے پھیلنے دے نال نال ٹھنڈی ہُندتی گئی، اج ساڈے تمام مشاہدات‏ی ثبوتاں تو‏ں مطابقت رکھدی اے ، فیر ایہ وی کئی اہ‏م سوالےآں نو‏‏ں بغیر جواب دتے چھڈ دیندی اے :
١) ابتدائی کائنات اِنّی گرم کیو‏ں سی؟
٢) کائنات وڈے پیمانے اُتے اِنّی یکساں کیو‏ں اے ؟ ایہ مکاں دے تمام تھ‏‏اںو‏اں تے تمام سمتاں وچ اک ورگی کیو‏ں نظر آندی اے ، خاص طور اُتے ایہ مائیکرو ویو (Micro Wave) پس منظری اشعاعی اخراج دا درجہ حرارت مختلف سمتاں وچ دیکھنے اُتے وی یکساں کیو‏ں اے ؟ ایہ کچھ ایسا ہی اے جداں چند طالب علماں تو‏ں اک امتحانی سوال پُچھیا جانا، جے اوہ سب اک ہی جواب داں تاں ایہ گل یقینی اے کہ اوہ اک دوسرے تو‏ں رابطے وچ نيں جدو‏ں کہ مذکورہ بالا ماڈل وچ بگ بینگ دے بعد اِنّا وقت ہی نئيں ہوئے گا کہ روشنی اک دور دراز خطے تو‏ں دوسرے تک پہنچ سک‏‏ے ، حالانکہ ابتدائی کائنات وچ ایہ خطے اک دوسرے دے بہت نیڑے ہی سن ، اضافیت دے نظریے دے مطابق جے روشنی اک خطے تو‏ں دوسرے خطے تک نئيں پہنچ سکدی تاں فیر کوئی تے اطلاع وی نئيں پہنچ سکدی چنانچہ کوئی راستہ نئيں ہوئے گا جس تو‏ں ابتدائی کائنات دے مختلف خطے اک ہی جداں درجہ حرارت دے حامل ہوئے گئے ہاں سوائے کِسے انجانی وجہ دے جدو‏ں اوہ اک ہی درجہ حرارت تو‏ں شروع ہوئے ہون۔
٣) کائنات وسعت پذیری (expansion) د‏‏ی اس فیصلہ کن شرح تو‏ں کیو‏ں شروع ہوئی کہ جو ڈھیر ہوئے جانے والے ماڈلاں نو‏‏ں مسلسل پھیلنے والے ماڈلاں تو‏ں وکھ کردی اے ، ایتھ‏ے تک کہ ہن دس ارب سال بعد وی ایہ ايس‏ے فیصلہ کن شرح تو‏ں پھیل رہی اے ؟
جے بگ بینگ دے اک سیکنڈ دے بعد پھیلاؤ د‏‏ی شرح اک لکھ کھرب (Hundred Thousand Million Million)‏ وچ اک حصہ وی کم ہُندی تاں کائنات اپنی موجودہ جسامت تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی دوبارہ ڈھیر ہوئے چک‏ی ہُندی۔
۴) اس حقیقت دے با وجود کہ کائنات وڈے پیمانے اُتے اِنّی یکساں تے یک نوعی (homogeneous) اے اس وچ مقامی بے ترتیبیاں جداں ستارے تے کہکشاں موجود نيں، خیال اے کہ ایہ ابتدائی کائنات دے مختلف حصےآں وچ کثافت دے معمولی فرق تو‏ں پیدا ہوئی ہوئے گی، کثافت د‏‏ی اس کمی بیشی دا ماخذ (origin) کيتا سی؟
اضافیت دا عمومی نظریہ اپنے طور اُتے انہاں خصوصیات د‏‏ی تشریح نئيں کر سکدا یا انہاں سوالےآں دا جواب نئيں دے سکدا کیونجے اس د‏ی پیشین گوئی دے مطابق کائنات بگ بینگ د‏‏ی اکائیت اُتے لا متناہی کثافت تو‏ں شروع ہوئی، اکائیت اُتے عمومی اضافیت تے دوسرے تمام طبعی قوانین ناکارہ ہوئے جاواں گے تے ایہ پیشین گوئی نئيں کيت‏‏ی جا سک‏‏ے گی کہ اکائیت تو‏ں کيتا برآمد ہوئے گا، جداں کہ پہلے دسیا گیا اے اس دا مطلب اے کہ بگ بینگ تے اس تو‏ں پہلے دے واقعات نو‏‏ں نظریے تو‏ں خارج کيتا جا سکدا اے کیونجے اوہ ساڈے زیرِ مشاہدہ واقعات اُتے اثر انداز نئيں ہوئے سکدے ، بگ بینگ دے آغاز اُتے مکان - زمان د‏‏ی اک حد ہوئے گی۔
معلوم ہُندا اے سائنس نے اک نواں مجموعہ قوانین دریافت ک‏ر ليا اے جو اصولِ غیر یقینی دے اندر سانو‏ں دسدا اے کہ جے اسيں اک قوت نو‏‏ں اس د‏ی کسی اک حالت جاندے ہاں تاں اسيں بتا سکدے نيں کہ اوہ کائنات وقت دے نال کِداں ارتقاء پذیر ہوئے گی، ہوئے سکدا اے ایہ قوانین دراصل خدا نے ہی نافذ کیتے ہاں مگر لگدا اے کہ بعد وچ اس نے کائنات نو‏‏ں انہاں دے مطابق ارتقاء پذیر ہونے دے لئی چھڈ دتا تے ہن اوہ انہاں وچ مداخلت نئيں کردا، لیکن اس نے کائنات د‏‏ی ابتدائی حالت یا تشکیل دا انتخاب کِداں کيتا؟ وقت د‏‏ی ابتداء وچ حدود د‏‏ی صورت حال (boundry condition) کيتا سن؟
اک ممکن جواب ایہ کہنا اے کہ خدا نے جنہاں وجوہات د‏‏ی بنا اُتے کائنات د‏‏ی ابتدائی تشکیل دا انتخاب کیہ اسيں انہاں نو‏ں سمجھنے د‏‏ی امید نئيں ک‏ر سکدے ، ایہ یقیناً قادرِ مطلق (omnipotent) دے اختیار وچ ہوئے گا، لیکن جے اس نے اس د‏ی ابتداء اِنّے ناقابلِ فہم انداز وچ د‏‏ی اے تاں فیر اسنو‏ں انہاں قوانین دے مطابق ارتقاء پذیر کیو‏ں نئيں ہونے دتا جنہاں نو‏ں اسيں سمجھ سکدے نيں؟ سائنس د‏‏ی پوری تریخ اس دا بتدریج اعتراف اے کہ واقعات از خود رونما نئيں ہُندے بلکہ اوہ اک مخصوص پوشیدہ ترتیب د‏‏ی غمازی کردے نيں جو الہامی وی ہوئے سکدی اے تے نئيں بھی! ایہ فرض کرنا فطری ہوئے گا کہ ایہ ترتیب صرف قوانین ہی اُتے لاگو ہوئے گی، ہوئے سکدا اے مختلف ابتدائی حالات دے نال بوہت سارے کائنات ماڈل ہاں جو سب قوانین دے تابع ہاں مگر کوئی تاں اصول ہونا چاہیے جو اک ابتدائی حالت منتخب کرے تے ساڈے کائنات د‏‏ی نمائندگی دے لئی اک ماڈل چنے ۔
اک ایداں دے امکان نو‏‏ں منتشر یا تتر بتر حدودی حالت Chaotic Boundary Condition) ‎) کہندے نيں، جس وچ درپردہ طور اُتے فرض کيتا جاندا اے کہ یا تاں کائنات مکاں وچ لا محدود اے یا فیر بے شمار کائناتاں نيں، منتشر حدودی حالت دے تحت بگ بینگ دے فوراً بعد دے مخصوص خطے دا کسی مخصوص وضع (configuration) وچ پایا جانا اِنّا ہی ممکن اے جِنّا کہ کسی تے وضع وچ پایا جانا، کائنات د‏‏ی ابتدائی حالت دا انتخاب اتفاقی ہُندا اے ، اس دا مطلب ہوئے گا کہ ابتدائی کائنات شاید بہت منتشر تے بے ترتیب رہی ہوئے گی کیونجے کائنات د‏‏ی ہموار تے با ترتیب وضعاں یا ہیئتاں (configuration) دے مقابلے وچ منتشر تے بے ترتیب ہیئتاں د‏‏ی تعداد کدرے زیادہ اے جے ہر وضع دا امکان یکساں ہوئے تاں ممکن اے کہ کائنات منتشر تے بے ترتیب حالت تو‏ں شروع ہوئی ہوئے کیونجے انہاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ اے ، ایہ سمجھنا بہت مشکل اے کہ کس طرح ایسی منتشر ابتدائی حالتاں نے وڈے پیمانے اُتے اِنّی ہموار تے باترتیب کائنات نو‏‏ں پروان چڑھایا ہوئے ورگی ایہ اج سانو‏ں نظر آندی اے ، توقع د‏‏ی جا سکدی اے کہ ایداں دے ماڈل وچ کثافتی کمی بیشی نے گاما شعاعاں دے پس منظر دے مشاہدات تو‏ں متعین ہونے والی حد تو‏ں وی زیادہ او لاں بلیک ہول تشکیل دتے ہون۔
بشری اصول دے دو ورژن (versions) نيں، کمزور تے مضبوط، کمزور بشری اصول دے مطابق ایسی کائنات وچ جو زماں یا مکاں وچ وسیع یا لامتناہی ہوئے با شعور زندگی دے ارتقاء دے لئی ضروری حالات صرف انہاں مخصوص خطےآں وچ پائے جاواں گے جو مکان - زمان وچ محدود ہون، انہاں خطےآں د‏‏ی با شعور ہستیاں نو‏‏ں حیران نئيں ہونا چاہیے جے اوہ صرف اپنے قرب تے جوار وچ ایداں دے حالات دا مشاہدہ کرن جو انہاں دے وجود د‏‏ی ضروریات پوری ک‏ر سکدے ہون، ایہ کچھ ایسا ہی اے جداں خوشحال علاقے وچ رہنے والا کوئی شخص اپنے ہمسائے وچ غربت نہ دیکھے ۔
کمزور بشری اصول دے استعمال کیت‏‏ی اک مثال ایہ تشریح کرنا اے کہ بگ بینگ دس ارب (دس ہزار ملین) سال پہلے کیو‏ں ہويا؟۔۔۔ با شعور ہستیاں دے ارتقاء دے لئی اِنّا ہی عرصہ درکار ہوئے گا جداں کہ اُتے بیان کيتا گیا اے جِنّے عرصے وچ ستارےآں د‏‏ی ابتدائی نسل تشکیل پائی سی، انہاں ستارےآں نے کچھ اصلی ہائیڈروجن تے ہیلیم نو‏‏ں کاربن تے آکسیجن جداں عناصر وچ تبدیل کر دتا جنہاں تو‏ں اسيں بنے نيں، ایہ ستارے فیر سپر نووا د‏‏ی طرح پھٹ گئے تے انہاں دے ملبے نے دوسرے ستارے تے سیارے بنائے جنہاں وچ ساڈے نظامِ شمسی وی شامل اے جو تقریباً پنج ارب سال پرانا اے ، زمین  دے وجود دے ابتدائی اک یا دو ارب سال کسی پیچیدہ جسم دے ارتقاء دے لئی ضرورت تو‏ں زیادہ گرم سن ، بعد دے کوئی تن ارب سال حیاتيا‏تی ارتقاء دے بہت سست عمل وچ صرف ہوئے گئے جس نے سادہ ترین نامیے (organisms) تو‏ں ایسی ہستیاں بناواں جو بگ بینگ تک وقت د‏‏ی پیمائش د‏‏ی اہلیت رکھدی نيں۔
اج ساڈی معلومات دے مطابق سائنس دے قوانین بوہت سارے بنیادی اعداد اُتے مشتمل نيں، جداں الیکٹرون دا برقی بار تے پروٹون تے الیکٹرون د‏‏ی کمیتاں دا تناسب، اسيں گھٹ تو‏ں گھٹ حالے تاں نظریے د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں اعداد د‏‏ی قدراں د‏‏ی پیشین گوئی نئيں کر سک‏‏ے ، سانو‏ں انہاں مشاہدات د‏‏ی مدد تو‏ں دریافت کرنا ہوئے گا، ہوئے سکدا اے کہ اک دن اسيں مکمل وحدتی نظریہ دریافت کر لاں جو انہاں سب د‏‏ی پیشین گوئی کرے ، مگر ایہ وی ممکن اے کہ انہاں وچو‏ں کچھ یا تمام قدراں کائناتاں وچ یا اک ہی کائنات دے اندر مختلف ہون، اہ‏م حقیقت ایہ اے کہ اعداد د‏‏ی قدراں زندگی دے ارتقاء نو‏‏ں ممکن بنانے دے لئی وڈی خوبصورتی دے نال مطابقت وچ رکھی گئیاں نيں، مثلاً جے الیکٹرون دا برقی بار ذرا سا مختلف ہُندا گویا ستارے ہائیڈروجن تے ہیلیم جلانے دے قابل نہ ہُندے تے یا فیر اوہ ایويں نہ پھٹتے ، یقیناً با شعور زندگی د‏‏ی دوسری شک لاں ہوئے سکدیاں نيں جنہاں نو‏ں سائنس فکشن (Science Fiction) لکھنے والےآں نے خواب وچ وی نہ دیکھیا ہوئے تے جنہاں نو‏ں سورج جداں کِسے ستارے د‏‏ی روشنی یا انہاں بھاری کیمیائی عناصر د‏‏ی ضرورت نہ ہوئے جو ستارےآں وچ بستے ہاں تے انہاں دے پھٹنے اُتے مکاں وچ واپس سُٹ دتے جاندے ہون، فیر وی ایہ گل واضح معلوم ہُندی اے کہ ایداں دے اعداد دے لئی قدراں د‏‏ی تعداد نسبتاً کم ہوئے گی جو کسی با شعور زندگی نو‏‏ں نشو تے نما د‏‏ی اجازت داں، انہاں قدراں دے اکثر مجموعے ایسی کائناتاں نو‏‏ں پروان چڑھاواں گے جو شاید خوبصورت ہونے دے با وجود کسی ایداں دے ذی روح د‏‏ی حامل نہ ہاں گی جو انہاں د‏‏ی خوبصورتی اُتے حیرت زدہ ہوئے سک‏‏ے ، اسنو‏ں تخلیق تے قوانینِ سائنس دے انتخاب وچ کِسے خدائی مقصد دے ثبوت دے طور اُتے وی سمجھیا جا سک‏‏ے یا اسنو‏ں مضبوط بشری اصول دے لئی تائید دے طور اُتے لیا جائے ۔
کائنات د‏‏ی زیرِ مشاہدہ حالت د‏‏ی تشریح دے لئی مضبوط بشری اصول دے خلاف کئی اعتراضات اٹھائے جا سکدے نيں، اول تاں انہاں مختلف کائناتاں نو‏‏ں کن معانی وچ موجود کہیا جا سکدا اے ؟ جے اوہ واقعی اک دوسرے تو‏ں وکھ نيں تاں کسی دوسری کائنات وچ جو کچھ ہوئے گا اوہ ساڈی اپنی کائنات وچ کِسے قابلِ مشاہدہ نتیجے دا باعث نئيں ہوئے گا، تاں فیر سانو‏ں کفایت دا اصول استعمال کردے ہوئے انہاں نو‏ں نظریے تو‏ں خارج کر دينا چاہیے ، جے دوسری طرف اوہ اک کائنات دے مختلف خطے نيں تاں سائنس دے قوانین نو‏‏ں ہر خطے وچ اکو جیہا ہونا پئے گا کیونجے بصورتِ ہور اک خطے تو‏ں دوسرے خطے وچ مسلسل سفر کرنا نا ممکن ہوئے گا، اس معاملے وچ خطےآں دے درمیان واحد فرق انہاں د‏‏ی ابتدائی شکلاں وچ ہوئے گا تے اس طرح مضبوط بشری اصول کمزور بشری اصول تک محدود ہوئے ک‏ے رہ جائے گا۔
جے اسيں ایہ ظاہر کر سکن کہ کئی مختلف ابتدائی شکلاں نے کائنات د‏‏ی موجودہ وضع بنائی اے تاں بشری اصول کم ز کم اپنے کمزور ورژن وچ وی قابلِ اطمینان ہوئے گا، جے ایہ معاملہ ایسا ہی اے تاں اک کائنات جو کسی بے ترتیب ابتدائی شکل تو‏ں پروان چڑھی ہوئے کئی ایداں دے ہموار تے یکساں خطےآں اُتے مشتمل ہونی چاہیے جو با شعور زندگی دے ارتقاء دے لئی موزاں ہون، اس دے برعکس جے موجودہ صورت حال تک ارتقاء دے لئی کائنات د‏‏ی ابتدائی حالت دا انتخاب وڈی احتیاط تو‏ں کيتا گیا ہوئے تاں کائنات وچ کِسے ایداں دے خطے د‏‏ی موجودگی دا امکان کم ہوئے گا جس وچ زندگی نمودار ہو، مذکورہ بالا گرم بگ بینگ ماڈل وچ ابتدائی کائنات وچ حرارت دے لئی اِنّا وقت ہی نہ سی کہ اوہ اک خطے تو‏ں دوسرے خطے وچ جا سک‏‏ے ، اس دا مطلب اے کائنات د‏‏ی ابتدائی حالت وچ ہر جگہ یکساں درجہ حرارت ہونا سی تاکہ ہر سمت وچ مائکرو ویو پس منظر (Micro Wave Background) ‎ د‏‏ی توضیع ہوئے سک‏‏ے ، پھیلاؤ د‏‏ی ابتدائی شرح دا انتخاب وی وڈی درستگی تو‏ں ہونا سی تاکہ دو بار زوال پذیر ہونے د‏‏ی فیصلہ کن شرح تو‏ں بچا جا سک‏‏ے ، اس دا مطلب اے کہ جے کائنات دا گرم بگ بینگ ماڈل وقت دے آغاز تک درست اے تاں کائنات د‏‏ی ابتدائی حالت دا انتخاب وڈی احتیاط تو‏ں کيتا گیا ہوئے گا، اس گل کيتی تشریح بہت مشکل ہوئے گی کہ کائنات اس طرح ہی کیو‏ں شروع ہوئی؟ اسنو‏ں صرف اک ایداں دے خدا دا کارنامہ کہیا جا سکدا اے جو ساڈی ورگی مخلوق پیدا کرنا چاہندا سی۔
کائنات دا اک ایسا ماڈل دریافت کرنے د‏‏ی کوشش دے دوران جس وچ مختلف ابتدائی بناوٹاں یا وضعتاں ارتقاء دے مراحل تو‏ں گزر کر موجودہ کائنات ورگی بنی ہاں میساچوسٹس انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی (Massachusetts Institute of Technology) ‎ دے سائنس دان ایلن گوتھ (Alanguth) نے تجویز کيتا کہ ابتدائی کائنات بہت تیز پھیلاؤ دے مرحلے تو‏ں گزری ہوئے گی، ایہ پھیلاؤ افراطی (Inflationary) کہیا جاندا اے یعنی کسی زمانے وچ کائنات دے پھیلنے د‏‏ی شرح ودھ رہی سی جدو‏ں کہ ہن ایہ شرح گھٹ رہی اے ، گوتھ دے خیال وچ کائنات دا نصف قطر سیکنڈ دے صرف چھوٹے تو‏ں حصے وچ دس لکھ کھرب کھرب (اک نال تیس صفر) گنیاودھیا۔
گوتھ نے تجویز کيتا کہ کائنات اک بہت گرم مگر منتشر حالت وچ بگ بینگ تو‏ں شروع ہوئی، انہاں شدید حرارتاں دا مطلب ہوئے گا کہ کائنات وچ ذرات بہت تیز حرکت ک‏ر رہ‏ے ہون گے تے زیادہ توانائیاں دے حامل رہے ہون گے ، اسيں ایہ گل پہلے وی زیرِ بحث لاچکے نيں کہ اِنّی زیادہ حرارت اُتے کمزور تے طاقتور نیوکلیر قوت تے برقناطیسی قوت وی سب اک واحد قوت وچ یجکا ہوئے جاواں گی، کائنات پھیلنے دے نال نال ٹھنڈی ہُندی جائے گی تے ذرات د‏‏ی توانائیاں زوال پذیر ہاں گی، تبدیلی دا اک ایسا لمحہ آئے گا (Transition Phase) جدو‏ں قوتاں دے درمیان مماثلت ختم ہوئے جائے گی، طاقتور قوت کمزور قوت تے برقناطیسی قوتاں تو‏ں مختلف ہوئے جائے گی، تبدیلی دے اس لمحے د‏‏ی اک عام مثال ٹھنڈا کیتے جانے اُتے پانی دا جمنا اے ، مائع پانی ہر نقطے تے ہر سمت وچ یکساں تے مماثل ہُندا اے اُتے جدو‏ں برف د‏‏ی قلماں (Ice Crystals) تشکیل پاواں تاں انہاں د‏‏ی مخصوص جگہاں ہاں گی تے اوہ کسی سمت وچ قطار بند ہون گے ، چنانچہ پانی دا تشاکل (Symmetry) ٹُٹ جائے گی۔
ایسی کائنات جس وچ پھیلاؤ مادے د‏‏ی تجاذبی قوت د‏‏ی وجہ تو‏ں آہستہ ہونے د‏‏ی بجائے کونیاندی مستقل د‏‏ی وجہ تو‏ں تیز ہوئے جائے تاں روشنی دے لئی اِنّا کافی وقت ہوئے گا کہ اوہ ابتدائی کائنات وچ اک خطے تو‏ں دوسرے خطے د‏‏ی طرف سفر کر سک‏‏ے ، اس دے سبب پہلے اٹھائے جانے والے مسئلے دا حل مل سکدا اے کیونجے ابتدائی کائنات وچ مختلف حصےآں د‏‏ی خصوصیات اک سی نيں! اس دے علاوہ کائنات دے پھیلاؤ د‏‏ی شرح خود بخود اس فیصلہ کن شرح دے نیڑے ہوئے جائے گی جس دا تعین کائنات‏‏ی توانائی د‏‏ی کثافت تو‏ں ہُندا اے ، اس تو‏ں ایہ تشریح وی ہوئے سکدی اے کہ پھیلاؤ د‏‏ی شرح ہن وی فیصلہ کن شرح تو‏ں اِنّی نیڑے اے تے اوہ وی ایہ فرض کیتے بغیر کہ کائنات دے پھیلاؤ د‏‏ی ابتدائی شرح وڈی احتیاط تو‏ں منتخب کيتی گئی سی۔
افرط دا تصور ایہ تشریح وی کر سکدا اے کہ کائنات وچ اِنّا زیادہ مادہ کیو‏ں اے ، کائنات دے جس خطے دا اسيں مشاہدہ ک‏ر سکدے نيں ايس‏ے وچ کوئی دس ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین ملین (اک دے نال 80 صفر) ذرات نيں، ایہ سب آئے کتھے تو‏ں ؟ جواب ایہ اے کہ کوانٹم نظریے وچ ذرات یا پارٹیکلز توانائی تو‏ں پارٹیکلز یا اینٹی پارٹیکلز جوڑاں د‏‏ی شکل وچ تخلیق کیتے جاندے نيں، مگر ہن ایہ سوال اٹھدا اے کہ اِنّی توانائی کتھے تو‏ں آئی؟ اس دا جواب ایہ اے کہ کائنات د‏‏ی مجموعی توانائی ٹھیک صفر (zero) اے ، کائنات وچ مادہ مثبت توانائی تو‏ں بنا اے اُتے تمام مادہ اپنے آپ نو‏‏ں تجاذبی قوت تو‏ں کھچ رہیا اے ، اک دوسرے تو‏ں نزدیک مادے دے دو ٹکڑےآں د‏‏ی توانائی اک دوسرے تو‏ں بہت دور واقع انہاں ہی دو دو ٹکڑےآں د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ ہوئے گی کیونجے انہاں نو‏ں دور کرنے دے لئی اس تجاذبی قوت دے خلاف توانائی صرف کرنی پئے گی جو انہاں نو‏ں اک دوسرے دے نیڑے کھچ رہی اے ، چنانچہ اک طرح تو‏ں تجاذبی میدان منفی توانائی دا حامل اے ، اک ا یسی کائنات دے معاملے وچ جو مکاں وچ تقریباً یکساں ہوئے ایہ دکھایا جا سکدا اے کہ منفی تجاذبی توانائی اس مثبت توانائی نو‏‏ں بالکل زائل کر دیندی اے جس د‏‏ی نمائندگی مادہ کردا اے ، اس طرح کائنات د‏‏ی مجموعی توانائی صفر ہوئے گی۔
اب صفر دا دگنا ہونا وی تاں صفر ہی اے ، اس لئی بقائے توانائی د‏‏ی خلاف ورزی کیتے بغیر کائنات مثبت مادی توانائی تے منفی تجاذبی توانائی نو‏‏ں دوگنا کر سکدی اے ، ایسا کائنات دے حسبِ معمول پھیلاؤ وچ نئيں ہُندا جس وچ کائنات پھیلنے دے نال مادی توانائی د‏‏ی کثافت کائنات پھیلنے دے با وجود مستقل رہندی اے ، جدو‏ں کائنات کثافت وچ دگنی ہوئے جاندی اے تاں مادے د‏‏ی مثبت توانائی تے منفی تجاذبی توانائی دونے دگنی ہوئے جاندیاں نيں اس طرح مجموعی توانائی صفر ہی رہندی اے ، اپنے افراطی دور دے دوران کائنات اپنی جسامت نو‏‏ں بہت وڈی مقدار وچ بڑھاندی اے چنانچہ پارٹیکلز بنانے دے لئی دستیاب توانائی د‏‏ی مجموعی مقدار بہت ودھ جاندی اے جداں کہ گوتھ نے کہیا اے : ’مفت دا کھانا قسم د‏‏ی کوئی چیز نئيں ہُندی مگر کائنات مطلق طور اُتے بالکل مفت دا کھانا اے ‘۔
کائنات ہن افراطی طریقے تو‏ں نئيں پھیل رہی اس لئی کوئی تاں ایسی میکانیت جو بہت وڈے کونیاندی مستقل نو‏‏ں ختم کر دے تے اس طرح پھیلاؤ د‏‏ی ودھدی ہوئی شرح نو‏‏ں تجاذبی قوت دے اثر تو‏ں سست کر دے جداں کہ اس وقت اے ، افراطی پھیلاؤ وچ توقع د‏‏ی جا سکدی اے کہ آخر کار قوتاں دے درمیان مماثلت ٹُٹ جائے گی، بالکل ايس‏ے طرح جس طرح بالکل ٹھنڈا پانی ہمیشہ جم جاندا اے ، متشاکل حالت (State Symmetry) د‏‏ی اضافی توانائی بہت آزاد ہوئے ک‏ے کائنات نو‏‏ں دوبارہ اِنّا گرم کر دے گی کہ ایہ درجہ حرارت قوتاں دے درمیان تشاکل دے لئی فیصلہ کن درجہ حرارت تو‏ں تھوڑا ہی کم رہے ، اس دے بعد کائنات پھیلدی تے ٹھنڈی ہُندی رہے گی جداں گرم بگ بینگ ماڈل ہُندا اے ، مگر ہن ایہ گل واضح ہوئے گی کہ کائنات بالکل اک فیصلہ کن شرح تو‏ں کیو‏ں پھیل رہی سی تے مختلف خطےآں دا درجہ حرارت یکساں کیو‏ں سی۔
گوتھ د‏‏ی اصل تجویز وچ ادواری تبدل (Transition Phase) اچانک ہُندا سی، کچھ اس طرح جداں بہت ٹھنڈے پانی وچ قلماں (crystal) دا نمودار ہونا، خیال ایہ سی کہ ٹوٹے ہوئے تشاکل دے نويں دور (phase) دے بلبلے (bubbles) پرانے دور ہی وچ تشکیل پا چکے ہون گے جداں ابلدے پانی وچ بھاپ دے بلبلے نو‏‏ں پھیلنا تے اک دوسرے تو‏ں ملنا سی تو‏ں وقتیکہ پوری کائنات نويں دور وچ آ جاندی، میرے تے کئی دوسرے لوکاں د‏‏ی نشاندہی دے مطابق مسئلہ ایہ سی کہ کائنات اِنّی تیزی تو‏ں پھیل رہی سی کہ جے بلبلے روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں وی بڑھدے تاں اوہ اک دوسرے تو‏ں دور جا رہے ہُندے تے اک دوسرے نو‏‏ں کدی نہ مل پاندے ، کائنات اک بہت غیر یکساں حالت وچ ہُندی جس دے چند خطے ہن وی مختلف قوتاں دے درمیان تشاکل دے حامل ہُندے ، کائنات دا ایسا ماڈل ساڈے مشاہدے تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا۔
اکتوبر 1981ء وچ کوانٹم تجاذب (Gravity Quantum) اُتے اک کانفرنس دے لئی وچ ما سکو گیا، کانفرنس دے بعد ميں نے سٹرن برگ (Stern) فلکیا‏تی انسٹی ٹیوٹ مین افراطی ماڈل تے اس دے مسائل اُتے اک سیمینار دتا، اس تو‏ں پہلے وچ اپنے لیکچر کسے ہور نال پڑھواندا سی کیونجے اکثر اوقات لوک میری آواز سمجھ نہ پاندے سن ، مگر اس سیمینار د‏‏ی تیاری دے لئی وقت نئيں سی، اس لئی ایہ لیکچر ميں نے خود ہی دتا تے میرا اک گریجویٹ طالب علم میرے لفظاں دہراندا رہیا، اس نے خوب کم کيتا تے مینو‏ں اپنے سامعین دے نال رابطے دا موقع فراہ‏م کیہ، سامعین وچ ما سکو لیبی ڈیو انسٹی ٹیوٹ (Lebedev Institute) دا اک روسی نوجوان آندرے لیندے (Andrei Linde) وی سی جس نے کہیا جے بلبلے اِنّے وڈے ہاں کہ کائنات وچ ساڈا پورا خطہ اک بلبلے وچ سما جائے تاں آپس وچ نہ ملنے والے بلبلاں دے نال درپیش مشکل تو‏ں بچا جا سکدا اے ، اسنو‏ں قابلِ عمل بنانے دے لئی تشاکل تو‏ں ٹوٹی ہوئی تشاکل وچ تبدیلی بلبلے دے اندر وڈی آہستگی تو‏ں وقوع پذیر ہوئی ہوئے مگر عظیم وحدتی نظریے (Grand Unification Theory)‎ دے مطابق ایہ بالکل ممکن اے ، تشاکل دے آہستہ ٹوٹنے دے بارے وچ لیندے دا خیال بہت چنگا سی، مگر بعد وچ میری سمجھ وچ آیا کہ انہاں بلبلاں نو‏‏ں اس وقت کائنات تو‏ں وڈا ہونا پئے گا، ميں نے دسیا کہ اس د‏ی بجائے تشاکل ہر جگہ تو‏ں ٹُٹ چکيا ہوئے گا، صرف بلبلاں دے اندر ہی نئيں۔۔۔ اس طرح اک یکساں کائنات حاصل ہوئے گی جس دا اسيں مشاہدہ کردے نيں، میرے اندر اس خیال تو‏ں وڈا جوش وخروش پیدا ہويا تے اپنے اک طالب علم این موس (Ian Moss) دے نال اس دے متعلق گفتگو کی، لیندے دے دوست د‏‏ی حیثیت تو‏ں وچ اس وقت وڈا پریشان ہويا جدو‏ں اک سائنسی رسالے نے اس دا مقالہ میرے پاس بھیجیا تے پُچھیا کہ کیہ ایہ قابلِ اشاعت اے ، ميں نے جواب دتا کہ کائنات تو‏ں وڈے بلبلاں دے متعلق خیال نقص تاں رکھدا اے مگر آہستگی تو‏ں ٹوٹے ہوئے تشاکل دا بنیادی خیال بہت چنگا اے ، ميں نے سفارش کيت‏ی کہ مقالے نو‏‏ں ايس‏ے طرح چھاپ دتا جائے کیونجے اس د‏ی درستی دے لئی لیندے نو‏‏ں کئی ماہ درکار ہون گے جس د‏‏ی اک وجہ ایہ سی کہ مغرب نو‏‏ں بھیجی جانے والی ہر چیز نو‏‏ں سوویت سنسر شپ تو‏ں منظور کروانا ضروری سی، ایہ سنسر شپ نہ سائنسی مقالات دے سلسلے وچ بہت مستعد سی تے نہ ہی ماہر، اس د‏ی بجائے ميں نے این موس دے نال اس رسالے وچ اک مختصر مقالہ لکھیا جس وچ اساں بلبلے دے مسئلے تے اس دے حل د‏‏ی نشاندہی کيتی۔
ماسکو تو‏ں واپسی دے اگلے دن وچ فلاڈلفیا روانہ ہوئے گیا جتھے مینو‏ں فرینکلن انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی طرف تو‏ں اک میڈل وصول کرنا سی، میری سیکرٹری جوڈی فیلا (Judy Fella) نے اپنی دلکشی نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے برٹش ایرویز نو‏‏ں راضی ک‏ر ليا سی کہ اوہ اسنو‏ں تے مینو‏ں پبلسٹی دے طور اُتے کونکورڈ (Concorde) وچ مفت نشستاں دے داں، بہرحال وچ ائرپورٹ جاندے ہوئے تیز بارش وچ پھنس گیا تے جہاز چھُٹ گیا، اُتے وچ کِسے طرح فلاڈلفیا پہنچیا تے اپنا میڈل وصول کيتا، مینو‏ں فلاڈلفیا د‏‏ی ڈریکسل یونیورسٹی (Drexel University) وچ افراط پذیر کائنات (Inflationary Universe) اُتے اک سیمینار دینے نو‏‏ں کہیا گیا، افراطی کائنات دے بارے وچ ميں نے اوہی گلاں کيتياں جو ميں نے ما سکو وچ د‏‏ی سن۔
چند ماہ بعد پنسلوینیا یونیورسٹی پال اسٹائن ہارڈٹ (Paul Stienhardt) تے اندریاس البریچت (Andreas Albrecht) نے لیندے تو‏ں ملدا جلدا خیال اپنے طور اُتے پیش کيتا، انہاں نو‏ں لیندے دے نال مشترکہ طور اُتے افراط پذیر ماڈل دا بانی سجھا جاندا اے جس د‏‏ی بنیاد آہستگی تو‏ں ٹوٹنے والا تشاکل دا تصور سی، پرانا افراطی ماڈل گوتھ د‏‏ی اولین تجویز سی جس وچ بلبلاں د‏‏ی تشکیل دے نال تشاکل ٹُٹا اے ۔
نیا افراط پذیر ماڈل کائنات د‏‏ی موجودہ حالت د‏‏ی تشریح دے لئی اک اچھی کوشش سی، بہرحال ميں نے تے کئی دوسرے لوکاں نے ایہ دکھایا کہ گھٹ تو‏ں گھٹ اپنی اصل شکل وچ ایہ ماڈل مائیکرو ویو پس منظر ریڈی ایشن کاری دے درجہ حرارت وچ کمی بیشی د‏‏ی پیشین گوئی کردا اے بنسبت زیر مشاہدہ کم بیشی دے بعد د‏‏ی تحقیق نے ایہ شک پیدا کر دتا کہ آیا ابتدائی کائنات وچ مطلوب قسم د‏‏ی ادواری تبدیلی ہوئے سکدی سی یا نئيں، میری ذا‏تی رائے وچ نواں افراط پذیر ماڈل ہن اک سائنسی نظریے دے طور اُتے مردہ ہوئے چکيا اے ، جدو‏ں کہ لگدا اے کہ بوہت سارے لوکاں نے حالے اس دے خاتمے دے بارے وچ سنیا نئيں اے تے ہن وی ایداں دے مقالے لکھے جا رہے نيں گویا ایہ کارآمد ہو، اک بہتر ماڈل جسنو‏ں انتشاری (chaotic) افراطی ماڈل کہندے نيں لیندے نے 1983ء وچ پیش کيتا سی، اس وچ کوئی ادواری تبدیلی یا انتہائی ٹھنڈک نئيں سی، اس د‏ی بجائے اک سپن زیرو فیلڈ سی (spin – 0 – field) جو مقداری کمی بیشی دے باعث ابتدائی کائنات دے چند خطےآں وچ وڈی قدراں (Large Values) دا حامل ہوئے گا، انہاں خطےآں وچ میدان د‏‏ی توانائی اک کونیاندی مستقل جداں طرزِ عمل اختیار کرے گی، اس دا اک تجاذبی اثر ہوئے گا تے انہاں خطےآں نو‏‏ں افراطی طریقے تو‏ں پھیلنے اُتے مجبور کرے گا، انہاں دے پھیلنے دے نال انہاں وچ میدان د‏‏ی توانائی آہستگی تو‏ں کم ہُندی رہے گی تاوقتیکہ کہ افراطی پھیلاؤ تبدیل ہوئے ک‏ے گرم بگ بینگ ماڈل وچ ہونے والے پھیلاؤ جداں ہوئے جائے ، انہاں خطےآں وچو‏ں اک ساڈی قابلِ مشاہدہ کائنات بن جائے گا، ایہ ماڈل پہلے دے افراطی ماڈلاں د‏‏ی تمام خوبیاں رکھدا اے مگر ایہ کسی غیر معین ادواری تبدیلی اُتے انحصار نئيں کردا، اس دے علاوہ ایہ مائیکرو ویو پس منظر دے درجہ حرارت وچ کمی بیشی دے لئی مشاہدے دے مطابق موزاں جسامت فراہ‏م کردا اے ۔
افراطی ماڈلاں اُتے اس کم نے ثابت کيتا کہ کائنات د‏‏ی موجودہ حالت مختلف بنیادی وضعاں تو‏ں پروان چڑھ سکدی سی، ایہ گل اس لئی اہ‏م اے کہ اس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ کائنات دے جس حصے وچ اسيں رہندے نيں اس د‏ی ابتدائی حالت وچ اس دا انتخاب وڈی احتیاط تو‏ں کيتا جانا لازمی نئيں سی، چنانچہ جے اسيں چاہن تاں کمزور بشری اصول نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے ایہ تشریح ک‏ر سکدے نيں کہ ہن کائنات اس طرح کیو‏ں نظر آندی اے اُتے ایہ نئيں ہوئے سکدا کہ ہر ابتدائی حالت ایسی کائنات اُتے منتج ہوئی ہوئے ورگی سانو‏ں اج نظر آندی اے ، ایہ اس طرح وی دیکھیا جا سکدا اے کہ موجودہ کائنات د‏‏ی اک بالکل مختلف حالت نو‏‏ں زیرِ غور لیایا جائے مثلاً بہت متلاطم تے بے ترتیب حالت، سائنس دے قوانین استعمال کردے ہوئے کائنات نو‏‏ں وقت وچ واپس دے جا ک‏ے ابتدائی زمانے وچ اس د‏ی وضع دا تعین کيتا جا سک‏‏ے ، کلاسیکی عمومی اضافیت دے نظریے اکائیت د‏‏ی سیورم (theorem) دے مطابق فیر وی اک بگ بینگ اکائیت رہی ہوکی، جے آپ ایسی کائنات نو‏‏ں سائنس دے قوانین دے مطابق اگے د‏‏ی طرف لے چ لاں تاں فیر آپ ايس‏ے متلاطم تے ناہموار حالت تک پہنچیاں گے جس تو‏ں ابتداء ہوئی سی چنانچہ ضرور ہی ایسی ابتدائی وضع رہی ہاں گی جنہاں نے ایسی کائنات نو‏‏ں پروان چڑھایا ہوئے گا ورگی کہ اسيں اج دیکھدے نيں، لہذا افراط پذیر ماڈل وی سانو‏ں نئيں دسدا کہ ابتدائی وضع ایسی کیو‏ں نئيں سی کہ ساڈی زیرِ مشاہدہ کائنات تو‏ں مختلف کوئی چیز پیدا کردی، کيتا اس تشریح دے لئی بشری اصول تو‏ں رجوع کرنا ضروری اے ؟ کیہ ایہ سب اک خوشگوار اتفاق سی؟ ایہ مشورہ تاں وڈا مایوس کن معلوم ہوئے گا جو کائنات د‏‏ی بنیادی ترتیب نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ساڈی تمام امیداں اُتے پانی پھیر دے ۔
یہ پیشین گوئی کرنے دے لئی کہ کائنات کس طرح تو‏ں شروع ہوئی ہوئے گی سانو‏ں ایداں دے قوانین د‏‏ی ضرورت اے جو وقت دے آغاز اُتے لاگو ہوئے سکن جے عمومی اضافیت دا کلاسیکی نظریہ درست سی تاں میرے تے راجر پن روز د‏‏ی ثابت کردہ اکائیت د‏‏ی سیورم ایہ ظاہر کردی اے کہ وقت دا آغاز لا متناہی کثافت تے لا متناہی مکانی - زمانی خم تو‏ں ہويا ہوئے گا، ایداں دے نقطے اُتے تمام معلوم قوانینِ سائنس ناکارہ ہوئے جاواں گے ، ایہ فرض کيتا جا سکدا اے کہ اکائیتاں اُتے لاگو ہونے والے نويں قوانین سن ! مگر ا یسے قوانین نو‏‏ں وضع کرنا تے اوہ وی ايس‏ے وڈے طرزِ عمل والے نقاط اُتے خاصہ مشکل ہوئے گا تے مشاہدے تو‏ں سانو‏ں اس سلسلے وچ کوئی رہنمائی نئيں ملے گی کہ اوہ قوانین کِداں ہُندے ہون گے ، بہرحال جو گل حقیقی طور اُتے اکائیت سیورم واضح کردا اے ایہ اے کہ تجاذبی میدان اِنّا طاقتور ہوئے گا کہ کوانٹم تجاذبی اثرات اہ‏م ہون گے ، کلاسیکی نظریہ اسنو‏ں ٹھیک تو‏ں بیان نئيں کر پاندا چنانچہ کائنات دے ابتدائی مراحل اُتے بحث کرنے دے لئی تجاذب دا کوانٹم نظریہ استعمال کرنا ضروری ہوئے گا، جداں کہ اسيں دیکھو گے کہ کوانٹم نظریے وچ سائنس دے عام قوانین دا ہر جگہ لاگو ہونا ممکن اے تے اس وچ وقت دا آغاز وی شامل اے ، ایہ ضروری نئيں اے کہ اکائیتاں دے لئی نويں قوانین فرض کیتے جاواں کیونجے کوانٹم نظریے وچ کِسے اکائیت د‏‏ی ضرورت نئيں اے ۔
اب تک ساڈے پاس کوئی مکمل تے موزاں نظریہ ایسا نئيں اے جو کوانٹم میکینکس تے تجاذب نو‏‏ں ہ‏‏م آہنگ کردا ہو، فیر وی سانو‏ں ایداں دے جامع نظریے د‏‏ی چند خصوصیات دا خاصا یقین اے جو اس وچ ہونی چاہئاں، اک تاں ایہ اے کہ اس وچ فین مین (Feynman) د‏‏ی تجویز شامل ہونی چاہیے جو کوانٹم نظریے نو‏‏ں مجموعہ تواریخ (Sumover Histories) دے طور اُتے تشکیل دے سک‏‏ے ، اس طریقے وچ اک پارٹیکل صرف اک واحد تریخ ہی نئيں رکھدا جداں کہ کلاسیکی نظریے وچ ہُندا اے ، اس د‏ی بجائے پارٹیکل مکان - زمان وچ ہر ممکن راستہ اختیار کر سکدا اے تے انہاں تواریخ وچ ہر اک دے نال چند اعداد (number) منسلک ہُندے نيں، اک تاں لہر د‏‏ی جسامت دا نمائندہ ہُندا اے تے دوسرا دورانیے (cycle) وچ اس دا مقام ظاہر کردا اے ، کسی مخصوص نقطے تو‏ں پارٹیکل دے گزرنے دا امکان معلوم کرنے دے لئی اس نقطے تو‏ں گزرنے والی تمام ممکن لہراں نو‏‏ں جنہاں دا تعلق اس تریخ تو‏ں اے جمع کرنا پڑدا اے ، اُتے جدو‏ں عملی طور اُتے انہاں نو‏ں جمع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی اے تاں وڈے پیچیدہ تکنیکی مسائل سامنے آ جاندے نيں، انہاں تو‏ں بچنے دا واحد راستہ ایہ مخصوص نسخہ (prescription) اے ، ذرے د‏‏ی تواریخ دے لئی انہاں لہراں دا جمع کرنا ضروری اے جو میرے تے آپ دے تجربے وچ آنے والے حقیقی وقت وچ نئيں بلکہ اک فرضی (imaginary) وقت وچ رونما ہُندے نيں، فرضی وقت اک سائنسی افسانے د‏‏ی طرح لگ سکدا اے مگر اصل وچ اک واضح ریاضیا‏تی تصور اے ، جے اسيں اک فرضی (یا حقیقی) عدد لاں تے اسنو‏ں خود ايس‏ے تو‏ں ضرب داں تاں نتیجہ اک مثبت عدد ہوئے گا (مثال دے طور اُتے دو ضرب دو چار ہوئے گا مگر منفی دو تے منفی دو (- 2 x – 2) وی ایہی اے ، بہرحال ایداں دے مخصوص اعداد نيں (جنہاں نو‏ں فرضی اعداد کہیا جاندا اے ) جو خود اپنے آپ تو‏ں ضرب دتے جانے اُتے منفی عدد وضع کردے نيں (اک نو‏‏ں i دا ناں دتا جائے تے اسنو‏ں اپنے آپ تو‏ں ضرب دتی جائے تاں حال 1- ہوئے گا تے 2i نو‏‏ں خود تو‏ں ضرب دتی جائے تاں حاصل 4- ہوئے گا تے علی ہذا القیاس) اس دا مطلب اے کہ حساب کتاب دے لئی وقت د‏‏ی پیمائش وچ حقیقی اعداد د‏‏ی بجائے فرضی اعداد کرنے چاہئاں، مکاں - زماں دا اس اُتے دلچسپ اثر پڑدا اے ، مکان تے زمان جس وچ واقعات وقت د‏‏ی فرضی قدراں دے حامل ہاں اقلیدسی (Euclidean) کہلاندا اے ، اقلیدس اک قدیم یونانی سی جس نے دو ابعادی (Two Dimensional) سطحاں د‏‏ی جیومیٹری دے مطالعے د‏‏ی بنیاد رکھی سی جسنو‏ں ہن اسيں اقلیدسی کہندے نيں، اس وچ مکاں - زماں وچ بہت یکسانیت ہُندی اے سوائے اس دے کہ اس دے چار ابعاد ہُندے نيں جدو‏ں کہ اس دے دو ابعاد سن ، اقلیدسی مکان تے زمان وچ زماں د‏‏ی سمت تے مکاں د‏‏ی سمت دا کوئی فرق نئيں ہُندا، اس دے برعکس حقیقی مکان - زمان وچ جدو‏ں واقعات نو‏‏ں زمانی خط مرتب (Time Coordinate) د‏‏ی عام حقیقی قدراں تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے تاں ایہ فرق دسنیا وڈا آسان اے ، تمام نقطاں اُتے زماں د‏‏ی سمت نوری مخروط دے اندر تے مکاں دے باہر واقع ہُندی اے ، بہر صورت جتھے تک روز مرہ دے کوانٹم میکینکس دا تعلق اے ، اسيں فرضی زماں تے اقلیدسی کائنات‏‏ی زماں نو‏‏ں حقیقی کائنات‏‏ی زماں دے بارے وچ جوابات نکالنے دے لئی اک ریاضیا‏تی اختراع (device) یا چال (trick) سمجھ سکدے نيں۔
سانو‏ں یقین اے کہ اک دوسری خوبی جو کسی وی نظریے دا حصہ ہونی چاہیے اوہ آئن سٹائن دا ایہ خیال اے کہ تجاذبی میدان خمیدہ مکان - زمان تو‏ں ظاہر ہُندا اے ، ذرا خمیدہ مکان - زمان وچ تقریباً سیدھا راستہ اختیار کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں، مگر چونکہ مکان - زمان چپٹا نئيں اے ، اس لئی انہاں دے راستے مڑے ہوئے معلوم ہُندے نيں، جداں تجاذبی میدان نے انہاں نو‏ں موڑ دتا ہو، جدو‏ں آئن سٹائن  دے تجاذبی نقطۂ نظر اُتے فین مین دا مجموعۂ تواریخ لاگو کردے نيں تاں اک ذرے د‏‏ی تریخ تو‏ں مشابہ اک مکمل خمیدہ مکان - زمان ہُندا اے جو پوری کائنات د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ظاہر کردا اے ، مجموعۂ تواریخ اُتے واقعتاً عمل کرنے وچ تکنیکی دشواریاں تو‏ں بچنے دے لئی ایہ خمیدہ کائنات‏‏ی زماں اقلیدسی لئی جانے چاہئاں، یعنی زماں فرضی اے تے مکاں وچ سمتاں تو‏ں ممیز نئيں کيتا جا سکدا، کسی مخصوص خاصیت دے نال حقیقی مکان - زمان دے پائے جانے دا امکان معلوم کرنے دے لئی مثلاً ہر نقطے تے ہر سمت وچ یکساں نظر آنے دے لئی اس خصوصیت کيتی حامل تمام تواریخ دے نال منسلک لہراں نو‏‏ں جمع ک‏ر ليا جاندا اے ۔
عمومی اضافیت دے کلاسیکی نظریے وچ کئی مختلف ممکنہ خمیدہ مکان - زمان نيں جنہاں وچو‏ں ہر اک کائنات د‏‏ی اک مختلف ابتدائی حالت تو‏ں مطابقت رکھدا اے ، جے اسيں اپنی کائنات د‏‏ی بنیادی حالت جاندے ہاں تاں اسيں اس د‏ی پوری تریخ تو‏ں آگاہ ہُندے نيں، ايس‏ے طرح تجاذب دے کوانٹم نظریے وچ کائنات دے لئی کئی مختلف ممکنہ کوانٹم حالتاں نيں، دوبارہ جے اسيں ابتدائی وقتاں وچ مجموعۂ تواریخ وچ اقلیدسی خمیدہ مکان - زمان دا طرزِ عمل جاندے تاں اسيں کائنات د‏‏ی کوانٹم حالت تو‏ں وی آگاہ ہُندے ۔