cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نیروبی
ثقافت
1985ء وچ اس کتاب اُتے فلم آؤٹ آف افریقہ بنائی گئی جس دے لئی ہدایات سڈنی پولاک نے دتیاں سن۔ اس فلم نے 7 اکیڈمی ایوارڈز سمیت 28 اعزازات حاصل کیتے۔ اس فلم د‏‏ی مقبولیت دے نتیجے ہی وچ نیروبی شہر وچ کیرن بلکسن عجائب گھر بنا۔
نیروبی وچ متعدد امریکی تے برطانوی فلماں وی فلمائی گئیاں نيں۔
جغرافیہ
شہر 150 مربع کلومیٹر دے رقبے اُتے پھیلا ہويا اے تے سطح سمندر تو‏ں 1660 میٹر (5450 فٹ) د‏‏ی بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
نیروبی کمپالا تے ممباسا دے درمیان وادی شق دے مشرقی کناریاں اُتے واقع ا‏‏ے۔ وادی شق دے قریب ہونے دے باعث زلزلے دے ہلکے جھٹکے آنا معمول ا‏‏ے۔ شہر دے مغرب وچ واقع این گوگ د‏‏یاں پہاڑیاں شہر دا سب تو‏ں اہ‏م جغرافیائی حصہ نيں۔ ماؤنٹ کینیا شہر دے شمال تے ماؤنٹ کلیمنجارو جنوب مشرق د‏‏ی جانب واقع نيں۔ دونے پہاڑ شہر تو‏ں نظر آندے نيں۔
دریائے نیروبی تے اس دے معاون دریا پورے نیروبی صوبے نو‏‏ں سیراب کردے نيں۔ نوبل انعام یافتہ وانگاری ماتھائی نے شمالی نیروبی دے جنگلات نو‏‏ں بچانے دے لئی زبردست جدوجہد کیتی سی جو شہر د‏‏ی ودھدی ہوئی آبادی د‏‏ی رہائشی ضروریات نو‏‏ں پوری کرنے دے لئی ختم کیتے جا رہے سن ۔
شہر دے مرکز وچ کینیا د‏‏ی مجلس د‏‏ی عمارات، ہولی فیملی گرجا، نیروبی سٹی ہال، جومو کینیاٹا دا مزار تے شہر دے اہ‏م بازار واقع نيں۔ ایتھ‏ے کینیا قومی ناٹک گھر، کینیا قومی دستاویزات خانہ، ایم زیزی فنی مرکز تے کینیاٹا بین الاقوامی اجتماعی مرکز وی واقع نيں۔ شہر دے ہور اہ‏م مقامات وچ راموما رحمت اللہ عجائب گھر برائے جدید مصوری، آل سینٹس گرجا تے متعدد بازار نيں۔
موسم
1860 میٹر د‏‏ی بلندی اُتے واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر دا موسم انتہائی معتدل ا‏‏ے۔ بلندی اُتے واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے د‏‏یاں شاماں سرد ہُندیاں نيں، خصوصاً جون/جولائ‏ی وچ ایتھ‏ے درجہ حرارت 10 درجہ سینٹی گریڈ تک گر جاندا ا‏‏ے۔ گرم ترین موسم دسمبر تو‏ں مارچ تک رہندا اے، جدو‏ں درجہ حرارت دن دے وقت 25 درجہ سینٹی گریڈ دے ارد گرد رہندا ا‏‏ے۔ بارشاں دا موسم پہلی بارش دے بعد ستمبر تک جاری رہندا اے تے انہاں دناں وچ عام طور اُتے موسم ابر آلود ہی رہندا اے تے ہلکی پھلکی بوندا باندی ہُندی ہی رہندی ا‏‏ے۔ کیونکہ نیروبی خط استوار دے قریب واقع اے اس لئی موسماں وچ بہت زیادہ فرق نئيں ا‏‏ے۔ طلوع تے غروب آفتاب دے اوقات وچ وی سال بھر بہت زیادہ فرق نئيں آندا۔
کاروبار تے معیشت
thumb|آئی اینڈ ایم بینک د‏‏ی بلند تے بالا عمارت نیروبی سٹاک مارکیٹ، افریقہ د‏‏ی وڈی سٹاک مارکیٹاں وچو‏ں اک اے جسنو‏ں 1953ء وچ لندن سٹاک مارکیٹ د‏‏ی جانب تو‏ں بین الاقوامی سٹاک مارکیٹ دا باضابطہ درجہ دریا گیا سی ۔ ایہ حجم دے اعتبار تو‏ں افریقہ د‏‏ی چوتھ‏ی سب تو‏ں وڈی منڈی ا‏‏ے۔
افریقہ د‏‏ی کئی وڈے ادارےآں دے صدر دفاتر نیروبی وچ واقع نيں۔ کینیا د‏‏ی قومی پرواز کینیا ایئرویز، جو افریقہ د‏‏ی دوسری سب تو‏ں وڈی ایئرلائن اے، دا صدر مقام وی ایتھے واقع اے جو شہر دے جومو کینیاٹا ہوائی اڈے نو‏‏ں مرکز دے طور اُتے استعمال کردی ا‏‏ے۔
متعدد بین الاقوامی ادارےآں تے انجمناں دے علاقائی صدر دفاتر وی نیروبی وچ واقع نيں، جو اسنو‏ں افریقہ دے موثر ترین شہراں وچو‏ں اک بنا‏ندے نيں۔ اقوام متحدہ دے دو شعبیاں یو این ای پی تے یو این-ہیبی ٹیٹ دے صدر دفاتر وی نیروبی وچ نيں۔
نیروبی وچ ملبوست، پارچہ بافی، تعمیرا‏تی مواد، غذائی، مشروبات تے سگریٹاں د‏‏یاں صنعتاں واقع نيں۔ شہر دے نواح وچ چند غیر ملکی ادارےآں دے کارخانے وی واقع نيں جنہاں وچ فائرسٹون (Firestone) تے گڈایئر (Good Year) وی شامل نيں۔ بیشتر صنعتاں شہر دے مشرق وچ واقع نيں۔
شہر د‏‏ی سیاحت دے حوالے تو‏ں وی اک معروف مقام رکھدا اے، البتہ ایہ سیاح شہر د‏‏ی سیر دے لئی نئيں بلکہ کینیا دے جنگلات تے قومی چراگاہاں د‏‏ی سیر دے لئی آندے نيں۔
سیاحت
thumb|نیروبی د‏‏ی مشہور قومی چراگاہ وچ اک [[زرافہ، پس منظر وچ نیروبی شہر نمایاں اے ]] حالانکہ شہر سیاحاں دے لئی اہ‏م مقام نئيں رکھدا لیکن ایہ کینیا دے جنگلات تے باغات د‏‏ی سیر دے خواہش مند افراد دا پہلا پڑاؤ ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ایتھ‏ے سیاحاں دے لئی چند اچھے مقامات واقع نيں جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ معروف نیروبی قومی چراگاہ (Nairobi National Park) ا‏‏ے۔ ایہ قومی چراگاہ اس حوالے تو‏ں دنیا وچ ممتاز مقام رکھدی اے کیونکہ ایہ کسی وی دار الحکومت یا وڈے شہر تو‏ں منسلک واحد شکار گاہ ا‏‏ے۔ اس چراگاہ وچ شیراں تے زرافیاں دے نال جانوراں د‏‏یاں کئی قسماں پائی جاندیاں نيں۔ چراگاہ وچ پرندیاں د‏‏ی 400 تو‏ں ودھ اقسام موجود نيں جو پورے جزائر برطانیہ تو‏ں زیادہ نيں۔
شہر وچ متعدد عجائب گھر وی واقع نيں۔ جنہاں وچ نیروبی ریلوے عجائب گھر تے قومی عجائب گھر کینیا زیادہ معروف نيں۔
شہر د‏‏ی معروف قیام گاہاں وچ ہلٹن، انٹرکانٹی نینٹل ہوٹل، سفاری پارک، نیو اسٹین لے ہوٹل، گرینڈ ریجنسی تے نورفوک ہوٹل نيں۔ آخر الذکر شہر د‏‏ی قدیم ترین قیام گاہ ا‏‏ے۔ پناری ہوٹل شہر د‏‏ی پنج ستارہ قیام گاہاں وچ نواں اضافہ اے جو 2006ء وچ کھولیا گیا۔
نیروبی افریقہ دے سب تو‏ں وڈے تختہ برف دا وی حامل اے، جو پناری اسکائی سینٹر کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ تختہ برف 15 ہزار مربع میٹر اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
ہوائی اڈے
thumb|نیروبی دا جومو کینیاٹا بین الاقوامی ہوائی اڈا نیروبی دے لئی فضائی خدمات فراہ‏م کرنے والا مرکزی ہوائی اڈا جومو کینیاٹا بین الاقوامی ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ ایہ مشرقی تے وسطی افریقہ دا سب تو‏ں وڈا ہوائی اڈا اے جس نے 2005ء وچ 40 لکھ تو‏ں ودھ مسافراں نو‏‏ں خدمات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مشرقی افریقہ دے قدرتی مقامات تے افریقہ دے چھوٹے شہراں نو‏‏ں جانے والے سیاحاں تے عوام دے لئی ایہ ہوائی اڈا مرکزی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ ہوائی اڈا شہر دے مرکزی کاروباری ضلع تو‏ں 20 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس ہوائی اڈے تو‏ں یورپ تے ایشیا دے لئی بین البراعظمی پروازاں وی چلدیاں نيں۔
نیروبی دے مغرب وچ اک چھوٹا مگر مصروف ہوائی اڈا ولسن ہوائی اڈا واقع ا‏‏ے۔ ایہ چھوٹے طیاراں دے لئی خدمات فراہ‏م کردا اے جو اندرون ملک یا مشرقی افریقہ دے ہور مقامات دے لئی اُڑدے نيں۔
ایسٹ لے ہوائی اڈا دراصل جیٹ جہازاں تو‏ں پہلے دے زمانے د‏‏ی اک فضائی پٹی ا‏‏ے۔ ایہ 1930ء تے 1940ء د‏‏ی دہائی وچ برطانوی مسافراں تے ڈاک لے جانے والے ہوائی جہازاں دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی سی جو ساؤتھمپٹن تو‏ں کیپ ٹاؤن جاندے سن ۔ ہن ایہ ہوائی اڈا اک عسکری اڈا ا‏‏ے۔
ہور ذرائع
شہر دا سب تو‏ں عام ذریعہ نقل تے حمل بساں نيں، جو نجی شعبے وچ چلا‏ئی جاندیاں نيں۔ ایہ اندرون تے بیرون شہر دے لئی چلا‏ئی جاندیاں نيں۔
اک ریلوے مرکز د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم ہونے والا شہر اج وی کینیا ریلویز دا صدر دفتر اے جو مرکز شہر دے قریب واقع ا‏‏ے۔ پٹریاں ممباسا تو‏ں کمپالا د‏‏ی جانب جاندیاں نيں۔ بنیادی طور اُتے ریلاں بار برداری دے لئی استعمال ہُندیاں نيں لیکن ممباسا تے کسومو دے لئی روزانہ رات نو‏‏ں مسافر ٹریناں چلا‏ئیاں جاندیاں نيں۔ شہر وچ کوئی ہلکی ریل، ٹرام یا زیر زمین ریلوے نئيں ا‏‏ے۔
بلند عمارات
thumb|نیروبی شہر د‏‏ی بلند عمارات آزادی دے بعد تے 1990ء د‏‏ی دہائی وچ شہر وچ تعمیرا‏تی طور اُتے اک انقلاب برپا ہويا جس دے نتیجے وچ ایتھ‏ے افریقہ د‏‏ی بلند ترین عمارات وچو‏ں چند تعمیر ہوئیاں۔ انہاں وچ نیوسینٹرل بینک ٹتے (140 م)، ٹیلی پوسٹا ٹاورز (120 م)، کینیاٹا انٹرنیشنل کانفرنس سینٹر (105 م)، این ایس ایس ایف بلڈنگ (103 م)، آئی اینڈ ایم بینک ٹتے (100 م) تے گورنمنٹ آفس کانفرنس ہال (98 م) شامل نيں۔
کچی آبادیاں
thumb|افریقہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کچی آبادی کبیرا دا اک منظر ترقی پزیر ملکاں دے عام شہراں د‏‏ی طرح نیروبی دے نواح وچ وی کچی آبادیاں واقع نيں جو زیادہ تر روزگار د‏‏ی تلاش وچ آنے والے پینڈو علاقےآں تو‏ں آنے والے افراد تو‏ں آباد نيں۔
ہور وڈی کچی آبادیاں وچ مٹھارے تے کوروگوچو شامل نيں۔ صومالیہ تو‏ں آنے والے مہاجرین ایسٹ لے وچ رہندے نيں جسنو‏ں عرف عام وچ "چھوٹامگادیشو" کہیا جاندا ا‏‏ے۔
رہائشی علاقے
کچی آبادیاں دے علاوہ نیروبی دے بیشتر علاقے نسبتاً بہتر رہائشی سہولیات دے حامل نيں۔ خصوصاً شہر دے مغربی علاقے وچ اچھے گھر واقع نيں۔ برطانوی افراد نے لنگاٹا تے کیرن وچ اپنی رہائش گاہاں بنائیاں سن تے اج درمیانی تے زیادہ آمدنی دے حامل افراد پارک لینڈز، ویسٹ لینڈز، ہرلنگھم، ملیمانی تے نیروبی ہل دے علاقےآں وچ رہندے نيں۔
درمیانے طبقے د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد دے باعث کئی نويں بلند تے بالا عمارات تے رہائشی منصوبے شہر تے گرد تے نواح وچ تعمیر کیتے گئے نيں۔
جرائم
نیروبی جرائم د‏‏ی ودھدی ہوئی شرح دے باعث مسائل دا شکار اے تے اک خطرنا‏‏ک شہر د‏‏ی حیثیت تو‏ں مشہور ہونے لگیا حتیٰ کہ اسنو‏ں " Nairobbery" تک کہیا جانے لگیا۔ 2001ء وچ اقوام متحدہ دے بین الاقوامی شہری خدمات دے ادارے (International Civil Service Commission) نے نیروبی نو‏‏ں دنیا دے غیر محفوظ ترین شہراں وچ شمار کیتا۔
شہر وچ جرائم د‏‏ی وڈی وجہ قرب تے جوار دے علاقےآں تو‏ں آنے والے افراد نو‏‏ں روزگار نہ ملنا سمجھی جاندی اے جو کچی آبادیاں وچ مقیم نيں۔
شہر دے بیشتر وڈے گھراں وچ چوکیدار تے محافظ کتے رکھے جاندے نيں۔ سیاحاں نو‏‏ں وی تنبیہ کيتی جاندی اے کہ اوہ اپنی قیمتی اشیاء ظاہر نہ کرن تے رات دے وقت شہر دے مرکز وچ نہ گھمن۔
یونیورسٹیاں
thumb|یونیورسٹی کینیاٹا
یونیورسٹی نیروبی کینیا د‏‏ی سب تو‏ں قدیم یونیورسٹی ا‏‏ے۔ ایہ یونیورسٹی 1956ء وچ یونیورسٹی مشرقی افریقہ دے اک حصے دے طور اُتے قائم کيتی گئی، لیکن 1970ء وچ اسنو‏ں اک علاحدہ یونیورسٹی بنا دتا گیا۔ یونیورسٹی دے طلبہ د‏‏ی تعداد 22 ہزار دے قریب ا‏‏ے۔
مرکز نیروبی تو‏ں 23 کلومیٹر دے فاصلے اُتے یونیورسٹی کینیاٹا واقع ا‏‏ے۔ ایہ یونیورسٹی 1985ء وچ قائم کيتی گئی۔
جڑواں شہر
گٹھ:نیروبی گٹھ:افریقا وچ 1899ء دیاں تاسیساں گٹھ:افریقی راجگڑھ گٹھ:افریقی شہر گٹھ:راجگڑھ گٹھ:کینیا دے شہر گٹھ:کینیا دے صوبے گٹھ:کینیا دے کاؤنٹی راجگڑھ
کروڑ لعل عیسن
کروڑ لعل عیسن پنجاب دے ضلع لئیا دی تحصیل کروڑ لعل عیسن وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل کروڑ لعل عیسن دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع لئیا
اینی کینن
اینی کینن اک امریکی تارہ گرو (1941 - 1863) جیہنے تاریاں نوں وکھریاں ٹولیاں وچ ونڈن دا پربندھ بنایا۔
گٹھ:تارہ گرو گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:فلکیات
تحصیل کوٹ مومن
کوٹ مومن پنجاب دے ضلع سرگودھا دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع سرگودھا
نیلی وہیل
نیلی وہیل اک سمندری ددپلانا اے۔
33.6 میٹر یا 110.25 فٹ لمبائی تے 181 میٹرک ٹن وزن نال اے دنیا دا سب توں وڈا زندہ جانور اے۔ ایدی خوراک چ کرل، نکیاں مچھیاں تے سکوڈ شامل نیں اے سارے وڈے سمندراں چ پائی جاندی اے۔ ایدی گنتی 5000 توں لے کے 12000 اے۔ ایہ پہلے 20ویں صدی دے مڈ تک دنیا دے سمندراں وچ عام سی۔ ایدا اینا شکار کیتا گیا جے مکن دے نیڑے اپڑ گئی۔ ہن ایہدے شکار تے روک اے۔
197ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:190ھ دی دہائی
جوزف فان فراؤنہوفر
جوزف فان فراؤنہوفر (1787 - 1826) اک جرمن تارہ گرو سی۔ اوہنے فراؤنہوفر پٹیاں لبیاں۔
ہور ویکھو
گٹھ:تارہ گرو گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
میکروپائگیا میکنلائی
میکروپائگیا میکنلائی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
درشن سنگھ بھاؤ
درشن سنگھ (24 فروری 1928 - 27 جنوری 2017) دلی وچّ رہندا ساہت اتے پرقی پسند چنتن نال جڑیا پنجابی لکھاری ، ناول نگار، کہانی کار، اتے مترجم سی۔ اسنوں 1969 وچّ سوویت لینڈ نہرو انعام ملیا سی۔  اس نے لکھنا ستر سالاں دی عمر ہو جان پچھوں شروع کیتا اتے  کہانیاں،  ریکھا چتراں اتے ناولاں دے روپ وچ اک درجن توں ودھ کتاباں پنجابی ساہت نوں دتیاں، جنھاں وچوں 'مینہہ کنی دے دن'،  'بدلاں دی پؤڑی'،  'بھاؤ'،  'گیلری شہیداں'، 'بٹوارا' اتے 'لوٹا' مشہور ہن۔ پہلی عمرے اس  نے سوویت اتے روسی ساہت دیاں کلاسکی رچناواں دے ترجمے  کیتے۔  اس دا ناول 'لوٹا' 2015 دے پنجابی ساہت لئی سبھ توں وڈے قومانتری انعام 'ڈھاہاں انعام' لئی چنیا گیا سی۔ پنجاب سرکار دا 'شرومنی ساہتکار' دا انعام وی اسنے حاصل کیتا سی۔ درشن سنگھ پنجابی ساہت سبھا دلی دے مکھ پربندھکاں وچوں سی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی ناول کار گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:جٹ گٹھ:سکھ شخصیتاں
فراؤنہوفر پٹیاں
فزکس تے اوپٹیکس وچ فراؤنہوفر پٹیاں چانن لیکآں نیں جنہاں نوں جرمن سینسدان جوزف فان فراؤنہوفر نے 1814 وچ لبیا سی۔
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:فلکیات
پنجند ہیڈورکس
اس تھاں توں عباسیہ نہر اتے پنجند نہر ناں دیاں دو نہراں کڈھیاں گئیاں ۔ عباسیہ نہر دی کوئی برانچ نہیں سی ۔ پنجند نہر دیاں تنّ برانچ نہراں، جنہاں دے ناں صادق برانچ، رحیم یار خاں اتے منچن برانچاں سن ۔ سلیمانکی ہیڈ ورکس توں بعد وچ پانی دی لوڑ نوں مکھ رکھدیاں منٹگمری پاکپٹن لنک ناں دی اک ہور نہر بنائی گئی ۔
ایہناں ساریاں نہراں دے کھیتر وچ پنجاب دی گھنی سنکھیا والے ضلعےآں وچوں لوکاں نوں لجا کے برطانوی ہند حکومت اتے بیکانیر اتے بہاول پور ریاستاں دے راجےآں نے وسایا اتے زمیناں الاٹ کیتیاں ۔
ہور ویکھو
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں
حویلی نہر
ایہہ نہر چناب جہلم دریاواں دی سانجھی دھارا وچوں تریموں ہیڈ ورکس توں نکلدی ہے اتے رستے وچ کئی رجباہیاں راہیں جویں کہ ہسووالی، شورکوٹ، گھگّ اتے درکھانا راہیں بھوئیں دی سنچائی کردی ہوئی ریلوے سٹیشن عبدالحکیم پاس دریا راوی وچ جا ڈگدی ہے ۔ اس نہر دا پراجیکٹ 1937 وچ منظور ہویا اتے 1939 وچ نہر مکمل ہوئی ۔ حویلی نہر دی مین لائن پکی بنائی گئی اتے باقی سسٹم کچا سی ۔ تریموں دے تھاں تے نہر دا بیراج وی 1939 وچ بنیا، جس دا دریا وچ 645000 کیوسکس پانی لنگھن لئی ڈزائین کیتا گیا ۔ اس نہر نال 7 لکھ ایکڑ رقبے نوں سارا سال پانی دتا جاندا سی ۔
حویلی نہر نوں سدھنائی نہر وچ پانی دی ماترا ودھاؤن لئی وی ورتیا جاندا سی ۔
ہور ویکھو
گٹھ:چناب دریا دیاں نہراں گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:جہلم دریا دیاں نہراں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
ایزدی
یزیدی یا ایزدی بین النہرین دا کرد مذہبی اقلیتی گروہ تے شمالی بین النہرین دے مقامی لوگ نيں، ایہ لوگ قبیلے تو‏ں باہر شادی دے سخت خلاف نيں۔ انہاں دا مذہب یزدیت اک توحیدی تے دوسرے توحیدی مذاہب زرتشتیت، اسلام، مسیحیت تے یہودیت دا ملاپ ا‏‏ے۔  جے کوئی یزیدی کسی غیر یزدی نال شادی کر لے تاں اسنو‏ں دائرہ مذہب تو‏ں خارج سمجھیا جاندا اے تے اس شخص نو‏‏ں خود نو‏‏ں یزیدی کہلوانے د‏‏ی اجازت وی نئيں ا‏‏ے۔  ایہ بنیادی طور اُتے شمالی عراق دے محافظہ نینوی وچ آباد نيں جو قدیم اشوریہ دا حصہ ا‏‏ے۔ آرمینیا، جارجیا تے شام وچ آباد یزیدی برادری وچ 1990ء د‏‏ی دہائی دے بعد خاصی کمی ہوئی اے، کیونکہ ایہ یورپ خاص کر جرمنی وچ منتقل ہو گئے نيں۔
عراقی شہر موصل دے مغرب وچ واقع یزیدی برادری دے مرکزی علاقے کوہ سنجار وچ اس یزیدیاں دے خلاف کارروائیاں جاری نيں۔ انہاں دے بارے وچ کچھ غلط فہمیاں وی پائی جاندیاں نيں۔ داعش دے شدت پسنداں دے خیال وچ اس برادری دا تعلق بنو اُمیہ تو‏ں اے، جدو‏ں دوسرے اسنو‏ں انتہائی غیر مقبول حکمران یزید بن معاویہ تو‏ں جوڑدے نيں۔ جدید تحقیق تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس فرقے دا یزید بن معاویہ یا ایران دے شہر یزد تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ اُتے جدید فارسی لفظ ایزد تو‏ں اے جس دا مطلب خدا۔ ایزدیز ناں دا عام مطلب خدا دے عبادت کرنے والے نيں تے یزیدی وی اپنے فرقے دا ناں اسی طرح تو‏ں بیان کردے نيں۔
عقائد تے نظریات
اس مذہب دے لوگ خدا نو‏‏ں یزدان کہندے نيں تے اس دا اِنّا اعلیٰ مقام منیا جاندا اے کہ اوہدی براہ راست عبادت نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔ یزدان نو‏‏ں متحرک طاقت دا مالک سمجھیا جاندا اے تے اوہ زمین دا نگہبان نئيں بلکہ خالق سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ تے اس تو‏ں ست عظیم روحانی طاقتاں نکلی نيں جنہاں وچ اک مور فرشتہ ملک طاؤس اے تے جو خداوندی احکامات اُتے عمل درآمد کراندا ا‏‏ے۔ ملک طاؤس نو‏‏ں خدا دا ہمزاد تصور کیتا جاندا ا‏‏ے۔ یزیدی ملک طاؤس د‏‏ی دن وچ پنج بار عبادت کردے نيں۔ یزیدیاں دے نزدیک ملک طاؤس دا دوسرا ناں شیطان اے، جو عربی وچ ابلیس نو‏‏ں کہندے نيں تے اسی وجہ تو‏ں یزیدی فرقے نو‏‏ں شیطان د‏‏ی عبادت کرنے والا کہیا جاندا ا‏‏ے۔
یزیدی قرآن تے بائبل دا احترام کردے نيں لیکن انہاں د‏‏ی اپنی روایات زبانی ہی نيں۔ رازداری د‏‏ی وجہ تو‏ں یزیدی فرقے دے بارے وچ غلط فہمیاں وی پائی جاندیاں نيں کہ اس فرقے دا تعلق پارسی مذہب تو‏ں وی بیان کیتا جاندا اے، جس وچ ایہ روشنی تے تاریکی دے علاوہ سورج تک د‏‏ی پوجا کردے نيں۔ یزیدی عقائد دے مطابق روح اک جسم تو‏ں دوسرے وچ منتقل ہُندی اے تے بار بار پیدائش دا عمل روح نو‏‏ں خالص بناندا ا‏‏ے۔ موجودہ تحقیق دے مطابق اگرچہ انہاں دے عبادت خانے سورج د‏‏ی تصاویر تو‏ں سجائے جاندے نيں تے انہاں د‏‏ی قبراں دا رخ مشرق د‏‏ی جانب تو‏ں طلوع آفتاب د‏‏ی طرف ہُندا اے، اُتے انہاں دے عقیدے وچ اسلام تے مسیحیت دے کئی جز شامل نيں۔
رسومات
شادی کيتی تقریب وچ یزیدی راہب روٹی دو حصےآں وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے اک حصہ دولہا تے اک حصہ دلہن نو‏‏ں دیندا ا‏‏ے۔ شادی کيتی تقریب وچ دلہن سرخ لباس پہندی ا‏‏ے۔ دسمبر وچ یزیدی راہب تو‏ں سرخ شراب پینے دے بعد تن دن روزہ رکھدے نيں۔ 15 تو‏ں 20 دسمبر دے دوران ایہ موصل دے شمال وچ واقع وادی لالش وچ شیخ عدی بن مسافر دے مزار اُتے جاندے نيں تے اوتھ‏ے دریا وچ مذہبی رسومات ادا کردے نيں جس وچ جانوراں د‏‏ی قربانی وی شامل ا‏‏ے۔ کسی وی یزیدی د‏‏ی بدترین سزا ایہی ہو سکدی اے کہ اسنو‏ں برادری تو‏ں خارج کیتا جائے تے اس دا مطلب ہُندا اے اوہدی روح دا خالص ہونے دا عمل رک جاندا ا‏‏ے۔ اسی وجہ تو‏ں یزیدیاں دا کسی دوسرا مذہب اختیار کرنے دا سوال ہی پیدا نئيں ہُندا۔
حوالے
گٹھ:یزیدی گٹھ:آرمینیا دے نسلی گروہ گٹھ:ایران وچ مذہب گٹھ:ایرانی مذاہب گٹھ:ترکی دے نسلی گروہ گٹھ:ترکی وچ مذہب گٹھ:توحیدی مذاہب گٹھ:جارجیا دے نسلی گروہ گٹھ:جرمنی دے نسلی گروہ گٹھ:روس دے نسلی گروہ گٹھ:شام دے نسلی گروہ گٹھ:عراق دے نسلی گروہ گٹھ:عراق وچ مذہب گٹھ:باطنیت گٹھ:کردستان وچ مذہب گٹھ:مشرق وسطی دے نسلی گروہ گٹھ:نسلی مذہبی گروہ گٹھ:عراق
نیلز بوہر
نیلز بوہر(1885-1962) اک ڈنمارک دا اک فزکس دا گرو سی۔ اونے ایٹم دی شکل دسی تے کوانٹم مکینکس چ کم کیتا تے اس تے اونوں 1922 چ نوبل انعام دتا گیا۔ اونے اپنی کوپن ہیگن چ یونیورسٹی چ اپنے دور دے کئی دوجے فزکس دے گروواں توں سکھیا تے اونا دے نال کم کیتا۔ اونے امریکہ دے پہلے ایٹم بم بنان دی ٹیم چ وی کم کیتا۔ اونے 1912 چ ویاہ کیتی تے اودے اک پتر آگے بوہر وی فزکس دا گرو بن گیا جینوں 1975 چ نوبل انعام دتا گیا۔ اونوں دنیا دے 100 سب توں زبردست لوکاں چ گنیا جاندا اے۔
جیون
بوہر کوپن ہیگن، ڈنمارک چ 7 اکتوبر 1885 نوں جمے۔ اوناں دا پیو فزیالوجی دے پروفیسر سن۔ اودی ماں اک کھاندے پیندے یہودی ٹبر توں آئی سی تے بوہر دی ماں دے ٹبر دی ڈینمارک دے بینکاں چ تے پارلیمنٹ چ کافی پھڑ سی۔ اودا پرا ہیرالڈ بوہر اک ریاصی دا گرو سی ڈینمارک دی فٹبال ٹیم دا کھلاڑی سی۔ نیلز بوہر تے فٹبال کھیڈن دا شوکین سی تے اوہ اپنے پرا نال رل کے کوپن ہیگن دی اک ٹیم چ کھیڈدے سی۔
کم
1916 چ نیلز بوہر کوپن ہیگن یونورسٹی چ پروفیسر بن گیا۔ ڈنمارک دی حکومت تے کارلس برگ فاؤنڈیشن دے ہتھ نال اونے تھیوریٹیکل فزکس دے ادارے دی 1921 چ نیو رکھی تے اوہ اودا ڈائیریکٹر وی بن گیا۔ 1922 چ اونوں ایٹم دی شکل سمجان تے فزکس چ نوبل انعام دتا گیا۔ دوجی جنگ عظیم چ جدصوں جرمنی نے ڈینمارک تے مل ماریا تے بوہر جیل جان توں بچن واسطے سویڈن نس گیا جتھوں اوہ لندن ٹر گیا۔
نیلز بوہر امریکہ دے ایٹم بم بنان چ کم کردا ریا تے اونوں چھپان لئی اودا ناں وی بدل دتا گیا۔ اونے امریکہ دے صدر روزویلٹ نال اس گل تے بحث کیتی کہ ایٹم بم دی ٹیکنالوجی سب دیساں نال شیئر کیتی جاۓ پر اے گل چرچل نوں چنگی نا لگی تے اونے اس گل نوں منن توں ناں کردتی۔
مرنا
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
اومان ایئر
اومان ایئر اومان دی قومی ایئر لائن ہے ایہہ مسقط انٹر نیشنل ایئر پورٹ سیب تے موجود اپنے مکھ دفتر وچو ہی گھریلو اتے قومانتری ہوائی سیوا اتے مقامی ایئر ٹیکسی اڈاناں دی سیوا مہیا کردی ہے. اس دا مکھ دفتر مسقط اٹر نیشنل ایئر پورٹ تے ہے. اومان ایئر عرب ایئر کیریئر اوگنائیزیشن دا میبر ہے.
تریخ
اومان ایئر دا اتہاس 1970 تو شروع ہندا ہے جدو اومان انٹر نیشنل سروسز دا قیام کیتا گئا سی. ایہہ اک سول ایئر کرافٹ دے رکھ رکھاو دی کمپنی دے طور تے بیت ال فضل ایئر پورٹ تے آپنیا سیواوا دیندی سی. 1972 وچّ اومان انٹر نیشنل سروسز نے اپنا سارا کم سیب انٹر نیشنل ایئر پورٹ تے شروع کر دتا. 1977 وچّ ایئر کرافٹ انجینیئرنگ ڈویزن بناؤن تو پہلا کمپنی نے گلف ایئر دے ہلکے ایئر کرافٹ دے سارے کاروبار دا ادھگرہن کر لیتا. اومان دی بہت ہی تیزی نال ودھ رہی سول ایئرویز انڈسٹری نے اومان انٹر نیشنل سروسز نوں ہور سیواوا (facilities) دین واسطے پروتساہت کیتا. ایہہ سیواوا وچ ایئر کرافٹ ہینگیر، ورکشاپ اتے اڈاناں دی کیٹرنگ وغیرہ دیاں سیواواں شامل سن.
1981 وچّ اومان انٹر نیشنل سروسز اک جوئنٹ سٹوک کمپنی وچّ تبدیل ہو گئی. اومان انٹر نیشنل سروسز نے گلف ایئر تو 13 ایئر کرافٹ دی خرید کیتی، جس دے نال ہن ایہہ اپنے پرانے ٹربو پروپ فوکر 27-600 نوں 500 سیریز نال بدل سکدی سی. اس تو اگلے سال اومان انٹر نیشنل سروسز نے گلف ایئر نال مل کے ایویشن سیواوا شروع کیتیا. 1983 تو 1993 تک کمپنی نے نوے ساز و سامان دی خریدداری کیتی. جس وچ سیسنا سٹینیشن وی شامل سی
1993 تو نوی ایئر لائن
سنّ 1993 وچّ اومان ایئر دی ستھاپنا کیتی گئی`. اسے سال مارچ اومان ایئر نے انسیٹ ورڈ وائیڈ تو بوئنگ 737-300 لیز  تے لتے اتے مسقط تو صالح تک دیا اڈانا شروع کیتیا. اسے سال جولائی وچّ، ایئر لائن نے اپنی پہلی انٹرنیشنل اڑان جو کی دبئی تک دی سی دا سنچالن کیتا، اس اڑان واسطے بوئنگ 737-300 دی ورتو کیتی گئی اس تو کچھ سمے بعد ہی دوسرے ٹیچیاواستے اڈانا دی شروات کیتی گئی جس وچّ ترویندرم (ترویندرم پورا) تک سیواوا نوبر وچّ، کویت تے کراچی دیا سیواوا جنوری 1994 وچّ اتے کولمبو واسطے اڑان اکتوبر 1994 وچّ شروع کیتیا گئیا. پھر 1995 تو 1997 تکّ ممبئی، ڈھاکا، ابوظہبی، دوہا اتے چینئی واسطے اڈانا شروع کیتیا گئیا. اکتوبر 1998 وچّ اومان ایئرویز نوں انٹر نیشنل ایویئیشن انڈسٹری دے وپارک گروپ انٹرنیشنل ایئر ٹرانسپورٹ ایسوشیئیشن وچّ شامل کر لیتا گیا. اس تو اگلے سال تک گوادر، جیدا اتے ال ان نوں وی اڈانا دے روٹ وچ شامل کیتا گیا پر بعد وچّ اہنا وچو کچھ 2000 وچّ بند وی کر دتا گئے
2000 تو بعد
مارچ 2007 وچّ اومان گورنمنٹ نے ایئر لائن نوں ہور پونجی مہیا کروائی اتے سرکار دی حصیداری اس ایئر لائن وچّ 33٪ تو ودھ کے 80٪ ہو گئی ایہہ وی اعلان کیتا گئیا کیہ اومان ایئر اپنے ہدف دا ،مڑ کے مولیاکن کریگی.
حوالے
گٹھ:ہوائی کمپنیاں گٹھ:اومان
موسى علیہ السلام
موسیٰ علیہ السلام اللہ دے برگزیدہ پیغمبروں وچ اک سی. آپ دے بھائی حضرت ہارون علیہ السلام وی اللہ دے برگزیدہ نبیوں وچ سے اک سن۔
موسى اک پیغمبر سی تے عبرانی انجیل باجوں قنون دین والا تے سردار سی۔
موسیٰ علیہ السلام اللہ دے برگزیدہ پیغمبراں وچو‏ں اک نيں۔ آپ دے بھائی ہارون علیہ السلام وی اللہ دے برگزیدہ نبیاں وچو‏ں اک نيں۔
بنی اسرائیل مصر وچ
قرآن عزیز نے حضرت یوسف (علیہ السلام) دے قصہ وچ بنی اسرائیل دا ذکر صرف ايس‏ے قدر کيتا سی کہ حضرت یعقوب (علیہ السلام) تے انہاں دا خاندان حضرت یوسف (علیہ السلام) نال ملن مصر وچ آئے مگر اس دے بعد صدیاں بعد حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے واقعات وچ فیر اک مرتبہ قرآن حکیم بنی اسرائیل دے واقعات تفصیل تو‏ں سناندا اے جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بنی اسرائیل حضرت یوسف (علیہ السلام) دے زمانے وچ مصر ہی وچ بس گئے سن تے انہاں تمام پچھلی صدیاں وچ انہاں د‏‏ی مصر د‏‏ی تریخ ہی تو‏ں وابستہ رہی اے تورات د‏‏ی ایہ تفصیلات وی ايس‏ے د‏‏ی تائید کردیاں نيں۔
تورات وچ ایہ وی مذکور اے کہ حضرت یوسف (علیہ السلام) نے فرعون تو‏ں اپنے باپ تے اہل خاندان دے لئی ” ارض جشن “ طلب کيت‏‏ی جو فرعون نے بخوشی انہاں دے سپرد کردتی۔ مصر دے نقشہ وچ ایہ جگہ بلبیس دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ اس علاقہ دا اک موجودہ شہر فلوسہ (سفط الحنہ) ا‏‏ے۔ حضرت یوسف (علیہ السلام) دے واقعہ وچ اسيں بتا چکے نيں کہ شہری آبادی تو‏ں دور حضرت یوسف (علیہ السلام) نے اپنے خاندان دے لئی ایہ جگہ غالباً اسلئی منتخب کيتی سی کہ ایتھ‏ے رہ ک‏ے انہاں دے خاندان د‏‏ی بدویانہ زندگی بحالہ باقی رہے گی تے اس د‏ی وجہ تو‏ں مصری بت پرست انہاں دے نال اختلاط نہ کرسکن گے تے انہاں د‏‏ی مشرکانہ رسوم تے بد اخلاقیاں بنی اسرائیل وچ سرایت نہ کرسکن گی کیونجے مصری لوک چرواہاں ‘ کاشتکاراں تے بدوی لوکاں نو‏‏ں کمتر تے نجس سمجھدے تے انہاں دے نال اختلاط نو‏‏ں معیوب جاندے سن ۔
تورات وچ ایہ وی مذکور اے کہ جدو‏ں حضرت یعقوب (علیہ السلام) د‏‏ی وفات دا وقت نیڑے آیا تاں انہاں نے حضرت یوسف (علیہ السلام) نو‏‏ں بلیا ک‏ے وصیت کيتی کہ مینو‏‏ں سرزمین مصر وچ دفن نہ کيتا جائے بلکہ باپ دادا دے وطن فلسطین وچ میری قبر بنائی جائے۔ حضرت یوسف (علیہ السلام) نے باپ نو‏‏ں اطمینان دلایا تے انتقال دے بعد انہاں دے جسد اطہر نو‏‏ں حنوط (ممی) ک‏ر ک‏ے تابوت وچ رکھیا تے فلسطین لے جا ک‏ے سپرد خاک کيتا۔ حضرت یعقوب (علیہ السلام) نے وفات تو‏ں پہلے ساری اولاد نو‏‏ں جمع کيتا تے حضرت یوسف (علیہ السلام) دے صاحبزاداں افرائیم تے منسی نو‏‏ں وی بلايا تے انہاں سب نو‏‏ں اول دعائے برکت دتی تے محبت و شفقت دے نال انہاں نو‏‏ں نوازیا ‘ اس دے بعد انہاں نو‏‏ں نصیحت کيتی کہ : ” دیکھو میرے بعد اپنے ایمانیات و اعتقادات نو‏‏ں کدرے خراب نہ کرلینا تے خدا دے اس پاک رشتہ نو‏‏ں جو ميں نے تے میرے باپ دادا نے ہمیشہ مضبوط رکھیا مشرکانہ رسوم و عقائد تو‏ں شکست وریخت نہ کردینا۔ “
قرآن عزیز نے وی یعقوب (علیہ السلام) د‏‏ی اس مقدس وصیت دا انہاں معجزانہ جملےآں وچ ذکر کيتا اے : اَمْ کُنْتُمْ شُھَدَآئَ اِذْ حَضَرَ یَعْقُوْبَ الْمَوْتُ اِذْ قَالَ لِبَنِیْہِ مَا تَعْبُدُوْنَ مِنْم بَعْدِیْ قَالُوْا نَعْبُدُ اِلٰھَکَ وَ اِلٰہَ اٰبَآئِکَ اِبْرَھٖمَ وَاِسْمٰعِیْلَ وَ اِسْحٰقَ اِلٰھًا وَّاحِدًا وَّ نَحْنُ لَہٗ مُسْلِمُوْنَ }
تورات نے حضرت یوسف (علیہ السلام) د‏‏ی وفات دے حالات اُتے وی روشنی پائی اے تے انہاں د‏‏ی عمر تے انہاں د‏‏ی نسل دا وی ذکر حسب ذیل عبارت وچ کیہ اے : اور یوسف تے اس دے باپ دے گھرانے نے مصر وچ سکونت د‏‏ی تے یوسف اک سودس برس جیا ‘ تے یوسف نے افرائیم دے لڑکے جو تیسرے پشت وچ سن دیکھے تے منسی دے بیٹے مکیر دے بیٹے وی یوسف دے گھٹناں اُتے پالے گئے تے یوسف نے اپنے بھائیاں تو‏ں کہیا ميں مردا ہاں تے خدا یقیناً تسيں نو‏‏ں یاد کریگا تے تسيں اس زمین تو‏ں باہر اس زمین وچ جس د‏‏ی بابت اس نے ابراہام تے اسحاق تے یعقوب تو‏ں قسم د‏‏ی اے لے جائے گا ‘ تے یوسف نے بنی اسرائیل تو‏ں قسم لے دے کہیا خدا یقیناً تسيں نو‏‏ں یاد کریگا تے تسيں میری ہڈیاں(یہ عربی محاورہ اے اس دا مطلب اے کہ میرے جسم مبارک نو‏‏ں اپنے نال لیجانا ) نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں لیجائیو ‘ سو یوسف اک سو دس برس دا بوڑھا ہو ک‏‏‏ے مرگیا تے انہاں نے اس وچ خوشبو بھری تے اسنو‏ں مصر وچ صندوق وچ رکھیا۔ “ اور موسیٰ نے یوسف د‏‏ی ہڈیاں نال لاں کیونجے اس نے بنی اسرائیل نو‏‏ں تاکیداً قسم دے دے کہیا سی کہ خدا یقیناً تواڈی خبر گیری کریگا ‘ تسيں ایتھ‏ے تو‏ں میری ہڈیاں نال لے جائیو۔ “
فرعون موسیٰ
گزشتہ واقعات تو‏ں ایہ معلوم ہوچکيا اے کہ ” فرعون “ شاہان مصر دا لقب اے کِسے خاص بادشاہ دا ناں نئيں اے تن ہزار سال ق م تو‏ں شروع ہو ک‏ے عہد سکندر تک فراعنہ دے اکتِیہہ خاندان مصر اُتے حکمران رہے نيں ‘ سب تو‏ں آخری خاندان فارس د‏‏ی شہنشاہی دا جو ٣٣٢ پہلے از مسیح سکندر دے ہتھو‏ں مفتوح ہوگیا انہاں وچو‏ں حضرت یوسف (علیہ السلام) دا فرعون ہیکسوس (عمالقہ) دے خاندان تو‏ں سی جو دراصل عرب خاندان ہی د‏‏ی اک شاخ سی تاں ہن سوال ایہ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے عہد دا فرعون کون اے تے کس خاندان تو‏ں متعلق اے ؟ عام مؤرخین عرب تے مفسرین اسنو‏ں وی ” عمالقہ “ ہی دے خاندان دا فرد دسدے نيں ‘ تے کوئی اس دا ناں ولید بن مصعب بن ریان دسدا تے کوئی مصعب بن ریان کہندا اے تے انہاں وچو‏ں ارباب تحقیق د‏‏ی رائے ایہ اے کہ اس دا ناں ریان یا ریان ابا سی۔ ابن کثیر کہندے نيں کہ اس د‏ی کنیت ابو مرہ سی۔ یہ سب اقوال قدیم مؤرخین د‏‏ی تحقیق اُتے مبنی سن مگر ہن جدید مصری اثری تحقیقات تے حجری کتبات دے پیش نظر اس سلسلہ وچ دوسری رائے سامنے آئی اے اوہ ایہ کہ موسیٰ دے زمانہ دا فرعون رعمسیس ثانی دا بیٹا منفتاح اے جس دا دور حکومت ١٢٩٢ ق م تو‏ں شروع ہو ک‏ے ١٢٢۵ ق م اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔
اور مشرقی جانب وچ جو مقام ہن ” تل مسخوطہ “ دے ناں تو‏ں مشہور اے ‘ ایتھے ” پتوم “ د‏‏ی آبادی سی تے جس جگہ ہن ” قنتیر “ یا قدیم مصری بولی دے اعتبار تو‏ں ” خنت نفر “ واقع اے اس مقام اُتے ” رعمسیس “ آباد سی ۔ اسنو‏ں ” رعمسیس ثانی “ نے اسلئی آباد کيتا سی کہ ایہ مصر د‏‏ی بحری جانب دے سینٹر وچ بہترین قلعہ دا کم دے تے پتوم د‏‏ی آبادی دا وی ایہی مقصد سی ۔ اس شہر د‏‏ی چار دیواری دے جو کھنڈر معلوم ہوئے نيں اوہ بلاشبہ اس د‏ی شہادت دیندے نيں کہ ایہ دونے شہر مصر دے بہترین حفاظتی قلعے سن نہ کہ تورات دے بیان دے مطابق غلاں دے گودام۔ اس تمام قیل و قال دا مطلب ایہ اے کہ جس فرعون نے بنی اسرائیل نو‏‏ں مصائب وچ مبتلا کیہ اوہ ایہی ” رعمسیس دوم “ ہوسکدا ا‏‏ے۔ ایہ مصر دے حکمراناں دا انیسواں خاندان سی۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اس دے زمانہ وچ پیدا ہوئے تے ايس‏ے د‏‏ی آغوش وچ پرورش پائی ‘ تریخ اثریات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ” آسیویہ “ قبیلے جو مصر دے نیڑے آباد سن انہاں دے تے فراعنہ دے اس خاندان دے درمیان پیہم نو سال تک سخت جنگ و پیکار رہی۔ بداں وجہ ایہ قرین قیاس اے کہ رعمسیس دوم نے اس خوف تو‏ں کہ کدرے بنی اسرائیل دا ایہ عظیم الشان قبیلہ جو لکھاں نفوس اُتے مشتمل سی ‘ اندرونی بغاوت اُتے آمادہ نہ ہوجائے ‘ بنی اسرائیل نو‏‏ں انہاں مصائب وچ مبتلا کرنا ضروری سمجھیا جنہاں دا ذکر تورات تے قرآن حکیم وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔
رعمسیس دوم اس زمانہ وچ بہت مسن تے معمر ہوچکيا سی ‘ اس لئی اس نے اپنی زندگی ہی وچ اپنے وڈے بیٹے ” منفتاح “ نو‏‏ں شریک حکومت کرلیا سی۔ رعمسیس د‏‏ی ڈیڑھ سو اولاد وچو‏ں ایہ تیرہواں لڑکا سی۔ لہٰذا منفتاح ہی اوہ ” فرعون “ اے جس نو‏‏ں حضرت موسیٰ و ہارون (علیہا السلام) نے اسلام د‏‏ی دعوت دتی تے بنی اسرائیل د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا تے ايس‏ے دے زمانے وچ بنی اسرائیل مصر تو‏ں نکلے تے ایہی غرق دریا ہويا ‘ چونکہ اس نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں اپنے گھر وچ پرورش پاندے دیکھیا سی اس لئی جدو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اسنو‏ں اسلام دا پیغام سنایا تاں قرآن عزیز دے ارشاد دے مطابق اس نے ایہ طعنہ دتا : { اَلَمْ نُرَبِّکَ فِیْنَا وَلِیْدًا وَّلَبِثْتَ فِینَا مِنْ عُمُرِکَ سِنِیْنَ } کیا اساں اپنے ایتھ‏ے تیرے بچپن وچ تیری پرورش نئيں کيت‏‏ی ؟ تے تاں اپنی عمر دے چند سال اسيں وچ بسر کرچکيا ا‏‏ے۔ “ تورات وچ اے کہ خروج تو‏ں پہلے مصر دے بادشاہ دا انتقال ہوگیا ‘ ٢ ؎ اس تو‏ں مراد اوہی رعمسیس دوم اے جو منفتاح دا باپ سی۔
تورات تو‏ں وی اس قیاس د‏ی تائید ہُندی اے ‘ اس وچ کہیا گیا اے ” تے اس نے لوکاں تو‏ں کہیا دیکھو کہ بنی اسرائیل دے لوک اسيں تو‏ں زیادہ تے قوی تر نيں ‘ آؤ اسيں انہاں تو‏ں دانشمندانہ معاہدہ کرن تاکہ ایہ نہ ہو کہ جدو‏ں اوہ تے زیادہ ہاں تے جنگ پئے تاں اوہ ساڈے دشمناں تو‏ں مل جاواں تے اسيں تو‏ں لڑاں تے ملک تو‏ں نکل جاواں۔ “
علامہ فلانڈرس نے اک حجری کتبہ دریافت کيتا اے جس اُتے سیاہ حروف کندہ نيں تے اوہ ۵٩٩ مصری وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ دراصل اک بہت وڈی چٹان اے جس د‏‏ی بلندی ٣ میٹر تے ١۴ سینٹی میٹر اے ‘ ایہ ” کتبہ “ دو وجہ تو‏ں معرض تحریر وچ آیا سی ‘ اک ایہ کہ انہاں تمام تفصیلات نو‏‏ں بیان کيتا جائے جو اٹھارہويں خاندان دے بادشاہ ” آمن حوتپ “ نے ” معبدآمون “ د‏‏ی خدمات دے متعلق انجام دتیاں سن تے دوسرے ایہ کہ انیہويں خاندان دے بادشاہ منفتاح بن رعمسیس دوم د‏‏ی تعریف وچ کچھ لکھیا جائے اس لئی اس کتبہ د‏‏ی عبارت شاعرانہ اسلوب اُتے لکھی گئی اے تے منفتاح نے یوسین اُتے جو فتح حاصل کيتی سی اس دا وڈے فخر و مباہات دے نال ذکر کيتا گیا اے تے عسقلان ‘ جیزر ‘ یانو عیم جو فلسطین دے علاقہ دے مشہور شہر سن انہاں دے سقوط د‏‏ی جانب اشارات کيتے گئے نيں۔ اسی دے ضمن وچ بنی اسرائیل دے متعلق وی مختصر عبارت وچ اظہار خیال کيتا گیا تے ایہ سب تو‏ں پہلا اثری نقش تے حفریات مصری دا پہلا کتبہ اے جس وچ بنی اسرائیل دا صراحت دے نال ذکر موجود ا‏‏ے۔ اس دا ترجمہ ایہ اے : ( (لقد سحق بنو اسرائیل ولم یبق لھم بذر)) ” بنی اسرائیل تمام ہلاک ہوگئے تے ہن انہاں د‏‏ی نسل دا خاتمہ ہوگیا۔ “
اک باریک باں اس عبارت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بآسانی ایہ علم حاصل کرسکدا اے کہ ایہ تحریر منفتاح دے زمانے وچ نئيں لکھی گئی ورنہ تاں مصری دستور دے مطابق بنی اسرائیل جداں عظیم الشان قبیلہ د‏‏ی ہلاکت دے واقعہ نو‏‏ں اس معمولی تے مختصر لفظاں وچ درج نہ کيتا جاندا ‘ بلکہ منفتاح د‏‏ی شان وچ وڈے زبردست قصیدہ دے نال اس دشمن اُتے کامیابی دا اظہار کيتا جاندا تے جنہاں واقعات د‏‏ی طرف اس کتبہ وچ اشارہ کيتا گیا اے انہاں د‏‏ی اہمیت تے عظمت دا تقاضا ایہی سی کہ اوہ یونہی ضمنی طورپر تے اوہ وی سابق بادشاہ دے حالات تو‏ں متعلق کتبہ اُتے درج نہ کردتے جاندے بلکہ انہاں اہ‏م واقعات دے لئی منفتاح دے زمانہ وچ مستقل وکھ اک کتبہ ايس‏ے غرض تو‏ں تحریر کيتا جاندا۔ مگر ایسا کیو‏ں نہ ہويا ؟ سو ایہ گل بہت واضح اے اوہ ایہ کہ مصری کاہناں نو‏‏ں اس واقعہ ہائلہ د‏‏ی ہرگز توقع نہ سی جو موسیٰ (علیہ السلام) دے واقعہ وچ غرق فرعون د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہويا تے اوہ منفتاح د‏‏ی موت دے لئی اس چھیندی دے متوقع نہ سن ۔ اس زمانہ د‏‏ی عمر طبعی دے لحاظ تو‏ں حالے کافی زمانہ سی کہ منفتاح دے کاہن مصری دستور دے مطابق اس انیہويں خاندان دے بادشاہ دے انہاں حالات نو‏‏ں مرتب کرکے لوح اُتے محفوظ کرداں تاکہ اوہ بادشاہ دے مقبرہ اُتے کندہ ہو سک‏‏ے۔ ہن جدو‏ں کہ ایہ واقعہ ہائلہ پیش آگیا تاں اصل حقیقت نو‏‏ں چھپانے د‏‏ی سعی کيتی گئی تاکہ آئندہ قبطی نسلاں اس ذلت و رسوائی نو‏‏ں معلوم نہ کرسکن جو انہاں دے واجب الاحترام دینی عقائد اُتے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں سخت ضرب دا باعث بن چک‏ی سی۔ پس انہاں نے بےجا جسارت تے تاریخی بددیانت‏ی دے نال حالات نو‏‏ں منقلب کرکے معاملہ نو‏‏ں بالکل مخالف شکل وچ تحریر کردتا تے بنی اسرائیل د‏‏ی کامیاب واپسی وطن نو‏‏ں انہاں مسطورہ بالا لفظاں وچ ظاہر کيتا تاکہ غرق فرعون دا قصہ آئندہ مصریاں دے سامنے باقی ہی نہ رہ‏‏ے۔
اس نتیجہ د‏‏ی تائید اس تو‏ں وی ہُندی اے کہ مصری دستور دے مطابق ہر اک بادشاہ دا مقبرہ جدا ہُندا سی تے اس دے تمام حالات تے خصوصی نمایاں امتیازات د‏‏ی تریخ تے اس دے زمانہ د‏‏ی بعض شاہی اشیاء تے جواہرات اس د‏ی قبر دے نال ہی محفوظ کرکے رکھے جاندے سن ۔ لیکن منفتاح د‏‏ی اس شان دے باوجود جس دا مذکورہ بالا کتبہ وچ اشارہ کيتا گیا اے نہ اس دا علیحدہ مقبرہ بنایا گیا تے نہ اوہ تمام رسوم انجام پاسکن جو ہمیشہ بادشاہاں دے لئی ضروری سمجھی جاندیاں سن ‘ بلکہ اسنو‏ں چھیندی دے نال ” آمن حوتپ “ دے مقبرہ ہی وچ دفن کردتا گیا تے اٹھارہويں خاندان دے بادشاہ تے انیہويں خاندان دے بادشاہ د‏‏ی نعشاں اک ہی جگہ جمع کردتی گئياں۔ “ مصری عجائب خانہ وچ ایہ نعش اج وی محفوظ اے تے قرآن عزیز دے اس کلام بلاغت نظام د‏‏ی تصدیق کررہی اے : { فَالْیَوْمَ نُنَجِّیْکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُوْنَ لِمَنْ خَلْفَکَ اٰ یَۃً }
ان نقول دے لئی کسی شرح د‏‏ی ضرورت نئيں اے ‘ البتہ ایہ یورپ دے انہاں مقلدین دے لئی ضرور سرمایہ صد عبرت نيں جو جلد بازی دے نال مستشرقین د‏‏ی ہر اک تحقیق اُتے بغیر کسی پس و پیش دے آمنا وصدقنا کہہ دینے دے عادی نيں۔ جو قرآن تے خدا دے نبی دے احکا‏م اُتے شک کرسکدے نيں تے کردے رہندے نيں مگر یورپین مؤرخین تے مستشرقین د‏‏ی تحقیقات علمی نو‏‏ں وحی الٰہی تو‏ں زیادہ سمجھدے نيں۔ جو اپنے علمائے اسلام د‏‏ی تقلید نو‏‏ں حرام جاندے نيں مگر علمائے یورپ دے ہر نوشتہ نو‏‏ں نوشتہ الٰہی یقین کردے نيں۔ چنانچہ یورپ دے مؤرخین جدید نے ایہ دعویٰ کيتا کہ حضرت یوسف تے حضرت موسیٰ ((علیہا السلام)) تے فراعنہ مصر دے درمیان جو واقعات تورات و قرآن عزیز تو‏ں ثابت ہُندے نيں اوہ تاریخی معیار اُتے اس لئی غلط تے بےاصل نيں کہ مصری ” حفریات و اثریات “ وچ انہاں اہ‏م تے عظیم الشان حالات و واقعات دا اشارہ تک نئيں پایا جاندا۔ حالانکہ ایہ مسلم اے کہ مصری اپنی تریخ د‏‏ی تدوین وچ بہت زیادہ چست و چالاک تے سب تو‏ں پیش پیش ثابت ہوئے نيں تے اج انہاں دے اس طرز عمل د‏‏ی بدولت تن ہزار سال ق م دے حالات د‏‏ی صحیح تریخ مرتب ہوسکی ا‏‏ے۔ تو اس دعویٰ د‏‏ی نو‏‏ں رانہ تقلید وچ ہندوستان دے بعض یورپ زدہ مسلماناں نے وی انہاں واقعات د‏‏ی صحت تو‏ں انکار کردتا تے خدا د‏‏ی سچی وحی تو‏ں اعراض کردے ہوئے انہاں تخمینی قیاست نو‏‏ں یقینی تے الہامی نوشتہ د‏‏ی حیثیت دی۔ { اِنَّا لِلّٰہِ وَ اِنَّآ اِلَیْہِ رٰجِعُوْنَ } لیکن اج جدو‏ں کہ مصری حفریات و اثریات وچ صراحت دے نال اس زمانہ دے فرعون تے بنی اسرائیل د‏‏ی عداوت دا حال روشنی وچ آچکيا اے تے مسطورہ بالا ترتیبی واقعات خود بخود انہاں حقائق نو‏‏ں سامنے لے آئے نيں جنہاں دا ذکر قرآن عزیز وچ موجود اے ‘ تاں ہن نہ معلوم جلد بازی تو‏ں انکار کرنے والے انہاں مدعیان علم د‏‏ی علمی روش کيتا صورت اختیارکرے گی ؟ اپنی نادانی تے نو‏‏ں رانہ تقلید د‏‏ی پردہ دری دے خوف تو‏ں انکار اُتے اصرار ‘ یا حقیقت دے اقرار دے نال نال پیغمبر خدا (علیہ السلام) د‏‏ی دسی ہوئی راہ یقین (وحی الٰہی) دے سامنے اظہار ندامت و تاسف ؟ بہرحال اوہ اپنا معاملہ جو کچھ وی رکھن ایہ ناقابل انکار حقیقت اے کہ اذعان تے یقین د‏‏ی جو راہ ” وحی الٰہی “ یعنی قرآن عزیز دے ذریعہ حاصل ہوچک‏ی اے اسنو‏ں ذرہ برابر اپنی جگہ تو‏ں ہٹنے د‏‏ی ضرورت پیش نئيں آئیگی تے استقراء و قیاس تو‏ں حاصل شدہ علم اس وقت تک برابر گردش وچ رہے گا جدو‏ں تک قرآنی صداقت اُتے آک‏ے نہ ٹھہر جائے ۔
فرعون دا خواب
تورات تے مورخین کہندے نيں کہ فرعون نو‏‏ں بنی اسرائیل دے نال اسلئی عداوت ہوگئی سی کہ اس زمانے دے کاہناں نجومیاں تے قیافاں نے اسنو‏ں دسیا سی کہ تیری حکومت دا زوال اک اسرائیلی لڑکے دے ہتھ تو‏ں ہوئے گا تے بعض تاریخی روایات وچ اے کہ فرعون نے اک بھیانک خواب دیکھیا سی جس د‏‏ی تعبیر دربار دے منجموں‏ تے کاہناں نے اوہی دتی سی جس دا ذکر حالے گزر چکيا اے ‘ مفسرین نے وی انہاں روایات نو‏‏ں کتاباں تفسیر وچ نقل فرمایا اے ‘ تورات وچ ایہ تے وادھا اے کہ فرعون نے ” دایہ “ مقرر کردتیاں سن کہ قلمرو مصر وچ جس اسرائیلی دے ایتھ‏ے لڑکا پیدا ہو اسنو‏ں قتل کردتا جائے مگر انہاں عورتاں دے دلاں وچ ایسی ہمدردی پیدا ہوئی کہ انہاں نے اس عمل دے لئی کوئی اقدام نئيں کيتا تے جدو‏ں فرعون نے بازپرس د‏‏ی تاں ایہ معذرت پیش کيت‏‏ی کہ اسرائیلی عورتاں شہری عورتاں د‏‏ی طرح نازک اندام نئيں نيں ‘ اوہ خود ہی بچہ جنہاں لیندی نيں تے سانو‏ں مطلق خبر نئيں دیتاں ۔ اس اُتے فرعون نے اک جماعت نو‏‏ں اس لئی مقرر کيتا کہ اوہ تفتیش تے تلاش دے نال اسرائیلی لڑکےآں نو‏‏ں قتل کرداں تے کُڑیاں نو‏‏ں چھڈ دتا کرن ۔
حضرت موسیٰ تے ہارون (علیہا السلام) دا ذکر قرآن وچ
قرآن عزیز وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا ذکر بیشمار تھ‏‏انو‏اں وچ آیا ا‏‏ے۔ چونکہ انہاں دے بیشتر حالات نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے مبارک حالات تو‏ں بہت زیادہ مطابقت رکھدے نيں تے انہاں واقعات وچ غلامی تے آزادی د‏‏ی باہ‏م معرکہ آرائی تے حق و باطل دے مقابلہ د‏‏ی بےنظیر داستان و دیعت اے نیزان دے اندر بصائر و مواعظ دا نادر ذخیرہ جمع اے ‘ اس لئی قرآن عزیز نے حسب ضرورت تے حسب موقع و محل جگہ جگہ اس قصہ دے اجزاء نو‏‏ں مجمل تے مفصل طریقہ اُتے بیان کيتا اے ۔کل ۵۱۴ دفعہ قرآن وچ ذکر آیا ا‏‏ے۔
نسب و ولادت
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا نسب چندواسطےآں تو‏ں حضرت یعقوب (علیہ السلام) تک پہنچدا اے انہاں دے والد دا ناں عمران تے والدہ دا ناں یوکابد سی۔ باپ دا سلسلہ نسب ایہ اے : عمران بن قاہت بن لاوی بن یعقوب (علیہ السلام) تے حضرت ہارون (علیہ السلام) حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے حقیقی تے وڈے بھائی سن ۔ عمران دے گھر وچ موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ولادت ایداں دے زمانہ وچ ہوئی جدو‏ں کہ فرعون اسرائیلی لڑکےآں دے قتل دا فیصلہ کرچکيا سی ‘ اس لئی انہاں د‏‏ی والدہ تے اہل خاندان انہاں د‏‏ی ولادت دے وقت سخت پریشان سن کہ کس طرح بچہ نو‏‏ں قاتلاں د‏‏ی نگاہ تو‏ں محفوظ رکھن ؟ بہرحال جاں تاں ک‏ر ک‏ے تن مہینہ تک انہاں نو‏‏ں ہر اک د‏‏ی نگاہ تو‏ں اوجھل رکھیا تے انہاں د‏‏ی پیدائش د‏‏ی مطلق کسی نو‏‏ں خبر نہ ہونے دتی ‘ لیکن جاسوساں د‏‏ی دیکھ بھال تے حالات د‏‏ی نزاکت د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ دیر تک اس واقعہ دے پوشیدہ رہنے د‏‏ی توقع نہ ہوسکی تے اس لئی انہاں د‏‏ی والدہ سخت پریشان رہنے لگياں ‘ اس سخت تے نازک وقت خدائے قدوس نے مدد کيت‏ی تے موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ دے دل وچ ایہ القاء کيتا کہ اک تابوت د‏‏ی طرح دا صندوق بناؤ جس اُتے رال تے روغن د‏‏ی پالش کرو تاکہ پانی اندر اثر نہ کرسک‏‏ے تے اس وچ اس بچے نو‏‏ں محفوظ رکھ دو تے فیر اس صندوق نو‏‏ں نیل دے بہاؤ اُتے چھڈ دو۔ موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ نے ایسا ہی کيتا تے نال ہی اپنی وڈی لڑکی تے موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ہمشیرہ نو‏‏ں مامور کيتا کہ اوہ اس صندوق دے بہاؤ دے نال کنارے کنارے چل ک‏ے صندوق نو‏‏ں نگاہ وچ رکھے تے دیکھے کہ خدا اس د‏ی حفاظت دا وعدہ کس طرح پورا کردا اے کیونجے موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ نو‏‏ں خدائے تعالیٰ نے ایہ بشارت پہلے ہی دتی سی کہ اسيں اس بچہ نو‏‏ں تیری ہی جانب واپس کردین گے تے ایہ ساڈا پیغمبر تے رسول ہوئے گا۔
فرعون دے گھر وچ پرورش
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ہمشیرہ برابر صندوق دے بہاؤ دے نال نال کنارے کنارے نگہداشت کردی جارہیاں سن کہ انہاں نے دیکھیا کہ صندوق تیردے ہوئے شاہی محل دے کنارے آلگا تے فرعون دے گھرانے وچو‏ں اک عورت نے اپنے خادماں دے ذریعے اسنو‏ں اٹھوا لیا تے شاہی محل وچ لے گئی۔ حضرت موسیٰ د‏‏ی ہمشیرہ ایہ دیکھ ک‏ے بہت خوش ہوئیاں تے حالات د‏‏ی صحیح تفصیل معلوم کرنے دے لئی شاہی محل د‏‏ی خادماواں وچ شام‏ل ہوگئياں۔ قرآن عزیز نے اس شاہی خاندان د‏‏ی عورت نو‏‏ں فرعون د‏‏ی بیوی دسیا اے تے تورات دے حصہ خروج وچ اسنو‏ں فرعون د‏‏ی بیٹی کہیا اے مگر مؤرخین اس اختلاف نو‏‏ں زیادہ اہمیت نئيں دیندے تے کہندے نيں کہ ایہ ہوسکدا اے کہ پانی وچ بہندے ہوئے صندوق نو‏‏ں فرعون د‏‏ی بیٹی نے اٹھایا ہو تے فیر بیٹا بنانے د‏‏ی آرزو تے فرعون تو‏ں اس بچہ دے قتل نہ کرنے تے خود پالنے د‏‏ی خواہش دا اظہار تے فرعون تو‏ں سفارش فرعون د‏‏ی بیوی (آسیہ) نے د‏‏ی ہوئے۔ قرآن کریم دے اسلوب بیان تو‏ں وی ایہی ظاہر ہُندا اے کیونجے اس نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں دریا تو‏ں نکالنے والے دے متعلق کہیا اے فَالْتَقَطَہٗ الُ فِرْعَوْنَ (اسنو‏ں اٹھایا فرعون دے گھر والےآں نے) تے بیٹا بنانے د‏‏ی آرزو تے اس دے قتل نہ کرنے د‏‏ی سفارش کرنے والے دے متعلق فرمایا وَقَالَتِ امْرَاَتُ فِرْعَوْنَ (تے فرعون د‏‏ی بیوی نے کہیا) حضرت ابن عباس (رض) تو‏ں ایہی منقول ا‏‏ے۔
بہرحال فرعون دے گھر والےآں نے جدو‏ں صندوق کھولیا تاں دیکھیا کہ اک حسین تے تندرست بچہ آرام تو‏ں لیٹا ہويا انگوٹھا چوس رہیا ا‏‏ے۔ فرعون د‏‏ی بیٹی فوراً اسنو‏ں محل وچ لے گئی۔ فرعون د‏‏ی بیوی نے بچہ نو‏‏ں دیکھیا تاں باغ باغ ہوگئی تے انتہائی محبت تو‏ں اسنو‏ں پیار کيتا ‘ محل دے شاگرد پیشہ وچو‏ں کسی نے کہیا کہ ایہ تاں اسرائیلی معلوم ہُندا اے تے ساڈے دشمناں دے خاندان دا بچہ اے اس دا قتل کردینا ضروری اے کدرے ایسا نہ ہو کہ ایہی ساڈے خواب د‏‏ی تعبیر ثابت ہو ؟ اس گل نو‏‏ں سن کر فرعون نو‏‏ں وی خیال پیدا ہويا۔ فرعون د‏‏ی بیوی نے شوہر دے تیور دیکھے تاں کہنے لگی کہ ایداں دے پیارے بچہ نو‏‏ں قتل نہ کرو ‘ کيتا عجب کہ ایہ میرے تے تیرے لئی اکھاں د‏‏ی ٹھنڈک بنے ‘ یا اسيں اسنو‏ں اپنا بیٹا ہی بنالاں تے ساڈے لئی اس دا وجود نفع بخش ثابت ہو یعنی جے ایہ اوہی اسرائیلی بچہ ثابت ہو جو تیرے خواب د‏‏ی تعبیر بننے والا اے تاں ساڈی محبت تے آغوش تربیت شاید اسنو‏ں مضر ہونے دے بجائے مفید ثابت کردے ‘ مگر فرعون تے اس دے خاندان نو‏‏ں ایہ کیہ معلوم کہ خدا د‏‏ی تقدیر انہاں اُتے ہنس رہی اے کہ رب العالمین د‏‏ی کرشمہ سازی دیکھو کہ تسيں اپنی نادانی تے بیخبر ی وچ اپنے دشمن د‏‏ی پرورش اُتے نگراں مقرر کيتے گئے ہوئے۔ غرض ہن ایہ سوال پیدا ہويا کہ بچہ دے لئی دُدھ پلائی مقرر کيت‏ی جائے مگر اللہ تعالیٰ نے موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ تو‏ں کيتے گئے وعدہ نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بچہ د‏‏ی طبیعت وچ ایہ گل پیدا کردتی کہ اوہ کسی عورت دے پستان نو‏‏ں منہ ہی نئيں لگاندا ‘ شاہی دایہ تھک ک‏ے بیٹھ گئی مگر موسیٰ (علیہ السلام) نے کسی اک پستان تو‏ں وی دُدھ نہ پیتا ایہ سارا حال موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ہمشیرہ مریم دیکھ رہیاں سن ‘ کہنے لگياں جے اجازت ہوئے تاں اک ایسی دایہ دا پتہ بتاواں جو نہایت نیک تے اس خدمت دے لئی بہت موزاں اے بلکہ حکم ہوئے تاں وچ خود اسنو‏ں نال لے ک‏ے آواں ؟ فرعون د‏‏ی بیوی نے دایہ نو‏‏ں لیانے دا حکم دے دتا تے موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ہمشیرہ خوش خوش گھر نو‏‏ں روانہ ہوئیاں کہ والدہ نو‏‏ں لے ک‏ے آئیاں ۔
موسیٰ (علیہ السلام) دا مصر تو‏ں نکلنا
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اک عرصہ تک شاہی تربیت وچ بسر کردے کردے شباب دے دور وچ داخل ہوئے تاں نہایت قوی الجثہ تے بہادر جوان نکلے۔ چہرہ تو‏ں رعب ٹپکتا تے گفتگو تو‏ں اک خاص وقار تے شان عظمت ظاہر ہُندی سی ‘ انہاں نو‏‏ں ایہ وی معلوم ہوگیا سی کہ اوہ اسرائیلی نيں تے مصری خاندان تو‏ں انہاں دا کوئی رشتہ قرابت نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی دیکھیا کہ بنی اسرائیل اُتے سخت مظالم ہو رہے نيں تے اوہ مصر وچ نہایت ذلت تے غلامی د‏‏ی زندگی بسر کررہے نيں۔ ایہ دیکھ ک‏ے انہاں دا خون کھولنے لگدا تے موقع بہ موقع عبرانیاں د‏‏ی حمایت و نصرت وچ پیش پیش ہوجاندے۔ طبری نے اپنی تریخ وچ نقل کيتا اے کہ جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) جوان ہوگئے تے قوی ہیکل جوان ثابت ہوئے تاں عبرانیاں دے معاملات وچ انہاں د‏‏ی نصرت و حمایت دا ایہ اثر ہويا کہ مصری گماشتاں دے مظالم عبرانیاں اُتے کم ہونے لگے۔ اور اس وچ شک نئيں کہ موسیٰ (علیہ السلام) دا بنی اسرائیل د‏‏ی ذلت و غلامی اُتے غم و غصہ تے انہاں د‏‏ی حمایت و نصرت دا عمیق تے بےپناہ جذبہ اک فطری تے قدرتی جذبہ سی۔ اب اللہ تعالیٰ دے عطاء و نوال دا ہتھ تے اگے ودھیا تے جسمانی طاقت و قوت دے نال اس نے انہاں نو‏‏ں زیور علم و حکمت تو‏ں وی نوازیا تے سن رشد نو‏‏ں پہنچ ک‏ے انہاں د‏‏ی قوت فیصلہ تے دقت علم و نظر وی عروج تک پہنچ گئے تے اس طرح انہاں نو‏‏ں جسمانی و روحانی تربیت دا کمال حاصل ہوگیا۔
{ وَ لَمَّا بَلَغَ اَشُدَّہٗ وَ اسْتَوٰٓی اٰتَیْنٰہُ حُکْمًا وَّ عِلْمًا وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِیْنَ } ” تے جدو‏ں (موسیٰ ) پہنچیا اپنے زورپر تے سنبھلا تاں بخشا اساں اسنو‏ں (قوت) فیصلہ تے علم تے اس طرح اسيں نیکوکاراں نو‏‏ں بدلہ دتا کردے نيں۔ “ غرض موسیٰ (علیہ السلام) شہر وچ گشت کردے ہوئے اکثر انہاں حالات دا مشاہدہ کردے رہندے تے گاہے گاہے بنی اسرائیل د‏‏ی مدد کردے۔ اک مرتبہ شہری آبادی تو‏ں اک کنارہ جارہے سن کہ دیکھیا اک مصری اک اسرائیلی نو‏‏ں بیگار دے لئی گھسیٹ رہیا اے ‘ اسرائیلی نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں دیکھیا تاں لگیا فریاد کرنے تے مدد چاہنے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں مصری د‏‏ی اس جابرانہ حرکت اُتے سخت غصہ آیا تے اسنو‏ں باز رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر مصری نہ منیا۔ موسیٰ (علیہ السلام) نے غصہ وچ آک‏ے اک طمانچہ رسید کردتا۔ مصری اس ضرب نو‏‏ں برداشت نہ کرسکا تے ايس‏ے وقت مرگیا۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے ایہ دیکھیا تاں بہت افسوس کيتا کیونجے انہاں دا ارادہ ہرگز اس دے قتل دا نہ سی تے ندامت و شرمندگی دے نال دل وچ کہنے لگے کہ بلاشبہ ایہ کار شیطان اے اوہی انسان نو‏‏ں ایسی غلط راہ اُتے لگاندا اے تے خدائے تعالیٰ د‏‏ی درگاہ وچ عرض کرنے لگے کہ ایہ جو کچھ ہويا نادانستگی وچ ہويا ‘ وچ تیرے تو‏ں مغفرت دا خواستگار ہون۔ خدا نے وی انہاں د‏‏ی غلطی نو‏‏ں معاف کردتا تے مغفرت د‏‏ی بشارت تو‏ں نوازیا۔ ادھر شہر وچ مصری دے قتل د‏‏ی خبر شائع ہوگئی مگر قاتل دا کچھ پتہ نہ چلا۔ آخر مصریاں نے فرعون دے پاس استغاثہ کيتا کہ ایہ کم کسی اسرائیلی دا اے ‘ لہٰذا آپ داد رسی فرمائیے۔ فرعون نے کہیا کہ اس طرح ساری قوم تو‏ں تاں بدلہ نئيں لیا جاسکدا ‘ تسيں قاتل دا پتہ لگاؤ وچ ضرور اسنو‏ں کیفر کردار تک پہنچاواں گا۔
سوء اتفاق کہئے یا حسن اتفاق کہ دوسرے دن وی حضرت موسیٰ (علیہ السلام) شہر دے آخری کنارے اُتے سیر فرما رہے سن کہ دیکھیا اوہی اسرائیلی اک قبطی تو‏ں جھگڑ رہیا اے تے قبطی غالب ا‏‏ے۔ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کل د‏‏ی طرح اج وی اس نے فریاد د‏‏ی تے دادرسی دا خواستگار ہويا۔ اس واقعہ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے دوہری ناگواری محسوس کيت‏ی۔ اک جانب قبطی دا ظلم سی تے دوسری جانب اسرائیلی شور و غوغا تے گزشتہ واقعہ د‏‏ی یاد سی۔ ايس‏ے جھنجھلاہٹ وچ اک طرف انھاں نے مصری نو‏‏ں باز رکھنے دے لئی ہتھ ودھایا تے نال ہی اسرائیلی نو‏‏ں وی جھڑکتے ہوئے فرمایا : ” اِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِیْنٌ“ ” تاں وی بلاشبہ کھلا ہويا گمراہ ا‏‏ے۔ “ یعنی خواہ مخواہ جھگڑا مول لے ک‏ے داد فریاد کردا رہندا ا‏‏ے۔ اسرائیلی نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں ہتھ بڑھاندے تے فیر اپنے متعلق ناگوار تے تلخ لفظاں کہندے سنیا تاں ایہ سمجھیا کہ ایہ مینو‏‏ں مارنے دے لئی ہتھ ودھیا رہے نيں تے مینو‏‏ں گرفت وچ لینا چاہندے نيں اس لئی شرارت آمیز انداز تو‏ں کہنے لگیا : { اَتُرِیْدُ اَنْ تَقْتُلَنِیْ کَمَا قَتَلْتَ نَفْسًام بِالْاَمْسِ } ” جس طرح تاں نے کل اک جان (قبطی) نو‏‏ں ہلاک کردتا سی ايس‏ے طرح اج مینو‏‏ں قتل کردینا چاہندا اے ؟ “
اس مقام اُتے قرآن عظیم تے توراۃ دے بیانات وچ قدرے اختلاف پایا جاندا اے : قرآن حکیم نے دوسرے دن دے جھگڑا کرنے والےآں وچو‏ں اک نو‏‏ں عبرانی دسیا اے تے دوسرے نو‏‏ں مصری (فرعونی) تے توراۃ دونے دا عبرانی ہونا ظاہر کردی ا‏‏ے۔ ١ ؎ توراۃ وچ اس شخص دا کوئی ذکر نئيں اے جس نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں فرعونیاں دے مشورہ د‏‏ی اطلاع دتی سی۔ مگر انہاں دونے گلاں دے متعلق (بلا لحاظ جانبداری) عقل تے فطرت ايس‏ے جانب رہنمائی کردی اے کہ قرآن عزیز د‏‏ی تفصیلات صحیح نيں تے ايس‏ے اُتے یقین رکھنا ضروری اے اس لئی کہ فرعون تے فرعونیاں دے نزدیک تاں اسرائیلیاں د‏‏ی جان د‏‏ی کوئی وقعت ہی نہ سی کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) جداں شاہی خاندان وچ رہنے والے شخص دے مقابلہ وچ قصاص دے طالب ہُندے تے دوسری گل توراۃ دے بیان اُتے اک فطری وادھا اے جو علم و یقین دے نال کيتا گیا۔
موسیٰ (علیہ السلام) تے ارض مدین
حضرت شعیب (علیہ السلام) دے واقعات وچ ” مدین “ دے متعلق بہت کچھ لکھیا جا چکيا ا‏‏ے۔ حضرت موسیٰ نے جدو‏ں مصر تو‏ں روانہ ہونے دا ارادہ کيتا تاں ايس‏ے جگہ نو‏‏ں منتخب فرمایا۔ مدین د‏‏ی آبادی مصر تو‏ں اٹھ منزل اُتے واقع سی۔ ٢ ؎ غالباً ایہ انتخاب اس لئی کيتا گیا کہ ایہ قبیلہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں نزدیک د‏‏ی قرابت رکھدا سی اس لئی کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) حضرت اسحاق بن ابراہیم (علیہا السلام) د‏‏ی نسل تو‏ں نيں تے ایہ قبیلہ اسحاق (علیہ السلام) دے بھائی مدین بن ابراہیم (علیہ السلام) د‏‏ی نسل تو‏ں ا‏‏ے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) چونکہ فرعون دے خوف تو‏ں بھجے سن اس لئی انہاں دے ہمراہ نہ کوئی رفیق تے رہنما سی تے نہ زاد راہ تے تیز روی د‏‏ی وجہ تو‏ں برہنہ پا سن ۔ طبری بروایت سعید بن جبیر ؓ لکھدے نيں کہ اس تمام سفر وچ موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی خوراک درختاں دے پتےآں دے علاوہ تے کچھ نہ سی تے برہنہ پا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سفر د‏‏ی طوالت نے پیر دے تلواں د‏‏ی کھل تک اڑا دتی سی ‘ اس پریشان حالی وچ موسیٰ (علیہ السلام) ارض مدین وچ داخل ہوئے۔
ماء مدین
جب مدین د‏‏ی سرزمین وچ قدم رکھیا تاں دیکھیا کہ کنوئاں دے سامنے پانی دے حوض (پیاؤ) اُتے بھیڑ لگی ہوئی اے اور جانوراں نو‏‏ں پانی پلایا جارہیا اے مگر اس جماعت تو‏ں ذرا فاصلہ اُتے دو لڑکیاں کھڑی نيں تے اپنے جانوراں نو‏‏ں پانی اُتے جانے تو‏ں روک رہیاں نيں۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) سمجھ گئے کہ ایتھ‏ے وی اوہی سب ہو رہیا اے جو دنیا د‏‏ی ظالم طاقتاں نے اختیار کررکھیا اے تے خدائے برترکے بہترین قانون نو‏‏ں توڑ کر قوماں دا سارا نظام ظلم د‏‏ی بنیاداں اُتے قائم کردتا ا‏‏ے۔ معلوم ہُندا اے کہ لڑکیاں کمزور تے ضعیف گھرانے نال تعلق رکھدی نيں تب ہی تاں اس انتظار وچ نيں کہ قوی تے سرکش جدو‏ں اپنے جانوراں نو‏‏ں سیراب کر چکياں تے ہر وارد و صادر پانی اُتے تو‏ں چلا جائے تاں بچا کچھا پانی انہاں دے جانوراں دا حصہ بنے ‘ ہر قوی نے ضعیف دے لئی ایہی قانون تجویز کردتا اے کہ ہر فائدے وچ اوہ مقدم اے تے ضعیف مؤخر تے قوی دا ” اوّلش خور “۔ عرب دا مشہور شاعر عمرو بن کلثوم کہندا اے : و نشرب انہاں وردنا الماء صفواً و یشرب غیرنا کدرا و طیناً ” تے اسيں جدو‏ں کسی پانی اُتے آندے نيں تاں عمدہ تے صاف پانی ساڈے حصہ وچ آندا اے تے ساڈے غیراں دے (جو اسيں تو‏ں کمزور نيں) حصہ وچ گدلا پانی تے مٹی ا‏‏ے۔ “ در حقیقت ایہ شعر تنہا عمرو بن کلثوم تے اس دے قبیلے د‏‏ی حالت دا نقشہ نئيں اے بلکہ ساری دنیا دے ظالمانہ نظام دا ٹھیک ٹھیک آئینہ دار ا‏‏ے۔
بہرحال حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں ایہ حالت نہ دیکھی گئی تے اگے ودھ ک‏ے کُڑیاں تو‏ں دریافت کيتا ” تسيں کیو‏ں پانی نئيں پلاتاں ‘ پِچھے کس لئی کھڑی ہو ؟ “ دونے نے جواب دتا ” اسيں مجبور نيں جے جانوراں نو‏‏ں اگے لے ک‏ے بڑھدے نيں تاں ایہ طاقتور زبردستی سانو‏ں پِچھے ہٹا دیندے نيں تے ساڈے والد بہت بُڈھے نيں انہاں وچ ہن ایہ طاقت نئيں اے کہ اوہ انہاں د‏‏ی مزاحمت نو‏‏ں دور کرسکن پس جدو‏ں ایہ سب پانی پلیا ک‏ے واپس ہوجاواں گے تب بچا ہويا پانی اسيں پلیا ک‏ے لوٹاں گے ‘ ایہی ساڈا روز دا دستور ا‏‏ے۔ “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جوش آگیا تے اگے ودھ ک‏ے تمام بھیڑ نو‏‏ں چیردے ہوئے کنوئاں اُتے جا پہنچے تے کنوئاں دا وڈا ڈول اٹھایا تے تنہا کھچ کر کُڑیاں دے مویشیاں نو‏‏ں پانی پلا دتا۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) جدو‏ں مجمع نو‏‏ں چیردے ہوئے درانہ گھسنے لگے تاں بھانويں لوکاں نو‏‏ں ناگوار گزریا مگر انہاں د‏‏ی اُتے جلال صورت تے جسمانی طاقت تو‏ں مرعوب ہوگئے تے ڈول نو‏‏ں تنہا کھینچدے دیکھ ک‏ے ايس‏ے قوت تو‏ں ہار مان گئے جس دے بل بو‏‏تے اُتے کمزوراں تے ناتواناں نو‏‏ں پِچھے ہٹا دتا کردے تے انہاں د‏‏ی حاجات نو‏‏ں پامال کردے رہندے سن ۔ بعض مفسرین دا خیال اے کہ موسیٰ (علیہ السلام) نے دیکھیا کہ کنوئاں دے منہ اُتے بہت وڈا پتھر ڈھکا ہويا اے جو اک جماعت دے متفقہ زورلگانے تو‏ں اپنی جگہ تو‏ں ہٹتا اے مگر اوہ اگے ودھے تے تنہا اسنو‏ں ہٹا کر کُڑیاں دے مویشیاں دے لئی پانی بھر دتا۔ عبدالوہاب نجار کہندے نيں کہ ایہ قول قرآن حکیم د‏‏ی تصریح دے خلاف ا‏‏ے۔ قرآن کہندا اے : { وَ لَمَّا ورَدَ مَآئَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْہِ اُمَّۃً مِّنَ النَّاسِ یَسْقُوْنَ } ” تے جدو‏ں اوہ مدین دے پانی اُتے پہنچے تاں اس اُتے اک جماعت نو‏‏ں دیکھیا کہ اوہ پانی پلا رہی ا‏‏ے۔ “ تو فیر ایہ کِداں صحیح ہوسکدا اے کہ کنوئاں دا منہ پتھر تو‏ں ڈھکا ہويا ہو تے جس طرح ایہ قول صحیح نئيں اے ايس‏ے طرح ایہ تاویل وی درست نئيں اے کہ اس مقام اُتے دو کنوئاں سن اک تو‏ں مدین دے لوک پانی پلا رہے سن تے دوسرے دا منہ پتھر تو‏ں ڈھکا ہويا سی تے ایہ کہ اس زمانہ وچ وی اس مقام اُتے دو کنوئاں موجود پائے گئے نيں۔ اس تاویل دے درست نہ ہونے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اول تاں قرآن حکیم نے دوسرے کنوئاں دا قطعی کوئی ذکر نئيں کيتا تے جو کچھ بیان کيتا اے اک ہی تو‏ں متعلق بیان کيتا اے ‘ دوسرے بعد وچ اس جگہ دو کنوئاں ہونے تو‏ں ایہ لازم نئيں آندا کہ اس وقت وی اوتھ‏ے ايس‏ے طرح دو کنوئاں موجود سن ۔ ہوسکدا اے کہ عرصہ دراز دے بعد یا اسلامی عہد وچ ضرورت دے لحاظ تو‏ں ایتھ‏ے دوسرا کنواں تیار کيتا گیا ہوئے۔ پس قرآن حکیم دے صاف تے سادہ بیان نو‏‏ں محض اک غیر مستند روایت کيتی خاطر پیچیدہ بنانا قطعی بےمحل تے غیر مناسب ا‏‏ے۔