cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سپیس ٹائیم
سپیسٹائیم عرصے
نامکرن اتے نوٹ: رلیٹیوٹی ساہت اندر ورتوں وچ دو چنہ پرمپراواں ہن:
ایہہ چنہ پرمپراواں میٹرک سگنیچراں (+ − − −) اتے (− + + +)۔ نال جڑیاں ہن۔ ٹائم نردیشانک نوں پہلے نالوں اخیرلے ستھان تے رکھن دا چھوٹا جیہا بدلاؤ وی موجود اے۔ مطالعہ دے کھیتر اندر دوویں پرمپراواں وڈے پدھر تے ورتیاں جاندیاں رہیاں ہن۔ جان-پچھان ول پرتو
ریپھرینس فریماں
اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو وکھریاں ریپھرینس فریماں اندر ساپیکھک طور تے رفتار شیل اؤبزروراں ولوں لئے گئے ناپاں دی تلنا کرن ویلے، کسے معیاری بنتر وچ فریماں سمیت کم کرنا فائدہ مند رہندا اے۔ چتر۔ 2‑2 وچ، دو گیلیلیئن ریپھرینس فریماں (یانِ کہ، پرمپرک 3-سپیس فریماں) نوں ساپیکھک رفتار وچ دکھایا گیا اے۔ فریم S پہلے اؤبزرور O نال متعلق اے، اتیپھریم S’ (جسنوں "S پرائیم" اچاریا جاندا اے) دوجے اؤبزرور O′ نال واسطہ رکھدی اے۔
x′ دھرا وی x دھرے توں گھما دتا جاندا اے۔ اس موڑ دے کین نوں مقرر کرن واسطے، اسیں پھیر توں یاد کردے ہاں کہ کسے پرکاش دی ترنگ دی دنیا ریکھا دی ڈھلان ہمیشاں ہی ±1. Fig. 2‑3c اؤبزرور O’ دے نظرئیے توں اک سپیسٹائیم چتر پیش کردی اے۔ گھٹنا P, x′ = 0, ct′ = −a اتے کسے پرکاش ترنگ دا نکاس پرسعنصر کردی اے۔ ترنگ، پرکاش دے سومے (گھٹنا Q) توں کسے دوری a جنی دور ستھر کسے درپن توں پرورعنصر ہندی اے، اتے پرکاش دے سومے ول x′ = 0, ct′ = a (گھٹنا R) اتے پرط جاندی اے۔
ایہی واقعے P, Q, R چتر۔ 2‑3b وچ اؤبزرور O دی فریم اندر واہیاں گئیاں ہن۔ پرکاش دے رستیاں دیاں ڈھلاناں = 1 and −1 ہن تاں جو ΔPQR اک سمکون والی تکون رچدی اے۔ کیونکہ OP = OQ = OR, اسلئی x′ اتے x درمیان کون ضرور ہی θ ہونا چاہیدا اے۔
لائیٹ کون
اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو
چتر۔ 2-4 وچ، گھٹنا O کسے سپیسٹائیم چتر دے مول نقطہ تے اے، اتے دو ترچھیاں ریکھاواں مول گھٹنا دے حوالہ وچ زیرو سپیسٹائیم عرصہ رکھن والیاں ساریاں واقعے پرسعنصر کردیاں ہن۔ ایہہ دو ریکھاواں اوہ چیز رچدیاں ہن جسنوں گھٹنا O دی لائیٹ کون کیہا جاندا اے، کیونکہ اک دوجی سپیشیئل ڈائمینشن (چتر۔ 2‑5) جوڑن نال ایہہ دکھّ بن جاندی اے کہ دوویں سمکون چکراکار کوناں اپنے اپائیساں O اتے ملدیاں ہن۔ اک کون مستقبل (t>0) ول پھیلدی اے، تے دوجی کون بھوتدور (t<0) ول جاندی اے۔
اک پرکاش (دوہری) کون سپیسٹائیم نوں اسدے اپیکس دے حوالہ وچ وکھرے کھیتراں وچ وبھاجت کردی اے۔ مستقبل لائیٹ کون دا اندرونی حصہ اوہناں ساریاں واقعے دا بنیا ہندا اے جو لائیٹسپیڈ اتے اوہناں دے سپیشیئل ڈسٹینس نوں پار کرن واسطے لازمی وقت نالوں ودھ ٹائم (امستقل دوری) راہیں اپیکس توں وکھریاں ہندیاں ہن؛ ایہہ واقعے گھٹنا O دے ٹائیملائیک مستقبل رچدیاں ہن۔ اسیتراں، بھوتدور لائیٹ کون دیاں اندرونی واقعے ٹائیملائیک بھوتدور ولوں رچیاں جاندیاں ہن۔ اسلئی ٹائیملائیک ارسیاں وچ Δct، Δx توں زیادہ وڈا ہندا اے، جو ٹائیملائیک ارسیاں نوں پوزیٹو بنا دندا اے۔ لائیٹکون دا باہری کھیتر اجہیاں واقعے دا رچیا ہندا اے جو گھٹنا O توں کسے دتے ہوئے ویلے وچ پرکاش دی سپیڈ اتے پار کیتی جان والی سپیس توں زیادہ سپیس راہیں وکھریاں ہندیاں ہن۔ ایہہ واقعے گھٹنا O دا سپیسلائیک کھیتر کیہا جان والا کھیتر رچدیاں ہن، جو چتر۔ 2‑4. وچ “ہور سبھ باقی کسے جگہ” ولوں درسایا جاندا اے۔ خود لائیٹ کون اتے واقعے نوں O توں لائیٹلائیک (جاں “نلّ سیپریٹڈ”) کیہا جاندا اے۔ سپیسٹائیم عرصے دی استحکام صدقہ، سارے اؤبزرور (نریکھک) کسے دتے ہوئی گھٹنا نوں اکو جہی لائیٹ کون حاصل کرنگے، اتے اس کرکے سپیسٹائیم دی اس ونڈ اتے سہمت ہونگے ۔ لائیٹ کون کارناتمکتا دی دھارنا اندر اک لازمی کردار نبھاؤندی اے۔ O دے پوزیشن اتے ویلے توں D (چتر۔ 2‑4) دے پوزیشن اتے ویلے تک لائیٹ-سپیڈ-توں-دھیمی رفتار نال کسے اشارہ ولوں سفر کرنی ممکن اے۔ اس کرکے گھٹنا O واسطے گھٹنا D اتے اک کارناتمک اثر کرنا ممکن ہو جاندا اے۔ مستقبل دی لائیٹ کون ساریاں اجہیاں واقعے رکھدی اے جو O راہیں کارناتمک طور تے اثر پوا سکدیاں ہن۔ اسے طرحاں، A دی پوزیشن اتے ویلے توں O دے پوزیشن اتے ویلے تک کسے سگنل ولوں پرکاش دی سپیڈ توں گھٹ سپیڈ تے سفر کرنا ممکن اے۔ بھوتدور لائیٹ کون O اتے اک کارناتمک اثر پا سکن والیاں سبھ واقعے دی بندی اے۔ اسدی تلنا وچ، ایہہ مندے ہوئے کہ سگنل پرکاش دی سپیڈ توں تیز سفر نہیں کر سکدے، کوئی وی گھٹنا، جویں اداہرن دے طور تے B or C, جو سپیسلائیک کھیتر وچ اے (باقی کسے ستھان تے)، نہ گھٹنا O نوں متاثر کر سکدی اے، اتے نہ ہی گھٹنا O توں اجیہی سگنل نظام اپنا کے متاثر ہو سکدی اے۔ اس مانتا ماتحت، گھٹنا O اتے کسے لائیٹ کون دے سپیسلائیک کھیتر وچ ہندی کسے گھٹنا درمیان کوئی وی کارناتمک تعلق وچ شامل نہیں کیتا جاندا اے۔ جان-پچھان ول پرتو
تتکالینتا دی ساپیکھکتا
اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو
سارے اؤبزرور سہمت ہونگے کہ کسے دتی ہوئی گھٹنا واسطے، دتی ہوئی گھٹنا دی مستقبل لائیٹ کون اندر کوئی گھٹنا، دتی ہوئی گھٹنا توں بعد واپردی اے۔ اسیتراں، کسے وی دتی ہوئی گھٹنا واسطے، بھوتدور لائیٹ کون اندر کوئی گھٹنا، دتی ہوئی گھٹنا توں پہلاں واپردی اے۔ ٹائم-لائیک-وکھریاں کیتیاں واقعے واسطے، پہلاں-بادلاں تعلق تبدیل نہیں ہندے، اس گل نال کوئی فرق نہیں پیندا کہ اؤبزرور دی ریپھرینس فریم کہڑی اے، یانِ کہ، اؤبزرور کسے وی طرحاں رفتار کر رہا ہووے۔ ایہہ پرحالت سپیسلائیک-وکھریانک کیتیاں واقعے واسطے بہت وکھری ہندی اے۔ v = 0 اتے رفتار شیل کسے اؤبزرور دی ریپھرینس فریم توں چتر۔ 2‑4 واہیا گیا اے۔ اس ریپھرینس فریم توں، گھٹنا C, گھٹنا O, توں بعد واپردی اے اتے گھٹنا B, گھٹنا O توں پہلاں واپردی دیکھی جاندی اے۔ کسے وکھری ریپھرینس فریم توں، ایہناں غیر-کارناتمک-سبندھتتمک واقعے دا کرم الٹ ہو سکدا اے۔ خاص کرکے، ایہہ نوٹ کیتا جاندا اے کہ جیکر دو واقعے کسے خاص ریپھرینس فریم اندر اوس ویلے دے ہندیاں ہون، تاں اوہ لازمی طور تے، کسے سپیسلائیک عرصے ولوں وکھریاں ہندیاں ہن اتے اسطراں غیر-کارناتمک طور تے متعلق ہندیاں ہن۔ معائنہ کہ تتکالینتا خالص نہیں ہندی، سگوں اؤبزرور دی ریپھرینس فریم اتے انحصار کردی اے، نوں تتکالینتا دی رلیٹیوٹی کیہا جاندا اے۔
چتر۔ 2-6 تتکالینتا دی رلیٹیوٹی دے تجزیہ اندر سپیسٹائیم چتراں دی ورتوں سمجھاؤندا اے۔ سپیسٹائیم اندرلیاں واقعے انویریئنٹ ہندیاں ہن، پر “کو-آرڈینیٹ فریماں” بدل جاندیاں ہن جویں چتر۔ 2‑3 واسطے اپر درسایا گیا اے۔ تنے واقعے (A, B, C)، v = 0 اتے رفتار شیل کسے اؤبزرور دی ریفرینس فریم توں اوس ویلے دے ہندیاں ہن۔ v = 0.3 c اتے رفتار شیل کسے اؤبزرور دی ریفرینس فریم توں، ایہہ واقعے، کرم v = 0.3 c وچ واپردیاں دسدیاں ہن۔ v = −0.5 c اتے رفتار شیل کسے اؤبزرور دی ریفرینس فریم توں، ایہناں واقعے دے واپردے دسن دا کرم A, B, C ہندا اے۔ چٹی ریکھا اؤبزرور دے مستقبل ول اؤبزرور دے پاسٹ توں رفتار شیل ہندی ہوئی “تتکالینتا دی ستہِ” نوں اس اتے روشن ہندیاں پرسعنصر کردی اے۔ بھورا کھیتر اؤبزرور دی لائیٹ کون ہندی اے، جو ستھر (انویریئنٹ) رہندا اے۔
اک سپیسلائیک سپیسٹائیم عرصہ انا ہی ڈسٹینس دندا اے جنا کوئی اؤبزرور ناپیگا جیکر واقعے نوں اؤبزرور پرتِ اوس ویلے دے ناپیا جاوے۔ اسطراں کوئی سپیسلائیک سپیسٹائیم عرصہ “پروپر ڈسٹینس”، یانِ کہ، خالص دوری = دا اک ناپ مہیا کرواؤندا اے۔ اسیتراں، اک ٹائیملائیک سپیسٹائیم عرصہ اونا ہی ویلے دا ناپ دندا اے جنا کسے دتی ہوئی دنیا ریکھا دے نال نال رفتار شیل کوئی کلوک ودھدی جاں گھٹدی ہوئی ٹکّ کردا ہویا پرسعنصر کریگا۔ اسطراں کوئی ٹائیملائیک سپر عرصہ پروپر ٹائم = \sqrt{s^2} دا اک ناپ مہیا کرواؤندا اے۔ جان-پچھان ول پرتو
انویریئنٹ ہائیپربولا
اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو
عام یکلڈن سپیس اندر، کسے مول نقطہ توں برابر دوری تے واقع نقطہآں دا سیٹ، کوئی چکر (دو ایاماں وچ)، جاں کوئی سپھیئر (تنّ-ایاماں وچ) رچدا اے۔ منکووسکی سپیسٹائیم وچ، مول نقطہ توں کسے ستھر سپیسٹائیم عرصے اتے نقطہ، ہیٹھاں لکھی اکئیشن ولوں دتی جاندی اک کرو (وقر) رچدے ہن؛
وادینا کاؤنٹی
وادینا امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
سپیس ٹائیم
انویریئنٹ ہائیپربولا
اپرلی اداہرن اک x–ct سپیسٹائیم ڈائگرام اندر کسے ہائیپربولے دی اکئیشن اے، جسنوں انویریئنٹ ہائیپربولا کیہا جاندا اے۔ چتر۔ 2-7a وچ، گلابی رنگ والا ہائیپربولا مول نقطہ توں برابر سپیسلائیک وکھریویں والیاں واقعے نوں جوڑدا اے، جدونکھ ہرے رنگا والے ہائیپربولے مول نقطہ توں اک سامان ٹائیملائیک وکھریویں والیاں واقعے نوں جوڑدے ہن۔
جان اکلس
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
سپیس ٹائیم
انویریئنٹ ہائیپربولا
نامکرن بارے نوٹ: گلابی ہائیپربولے، جو x دھرے نوں پار کردے ہن، ٹائیملائیک (سپیلائیک نہیں) ہائیپربولے کاے جاندے ہن کیونکہ ایہہ ہائیپربولے اوہ اصلی رستے پرسعنصر کردے ہن جہناں نوں سپیسٹائیم اندر کناں نوں پرویگت کرکے کٹیا جا سکدا اے۔ دوجے پاسے، ہرے ہائیپربولے، جو ct دھرا پار کردے ہن، سپیسلائیک ہائیپربولے کاے جاندے ہن کیونکہ ہائیپربولیاں دے نال نال دی سمت والے سارے عرصے سپیسلائیک عرصے ہندے ہن۔
چتر۔ 2‑7b دکھاؤندا اے کہ جدوں سپیس دی کسے وادھو ڈائمینشن اندر دیکھیا جاندا اے، تاں ٹائیملائیک انویریئنٹ ہائیپربولے اک شیٹ دے ہائیپربولوآئڈ رچدے ہن، جدونکھ سپیسلائیک انویریئنٹ ہائیپربولے دو شیٹاں دے ہائیپربولوآئڈ رچدے ہن۔ جان-پچھان ول پرتو
ٹائم ڈلیشن اتے لینتھ کنٹریکشن
اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو چتر۔ 2-8 اوہناں ساریاں واقعے واسطے انویریئنٹ ہائیپربولے سمجھاؤندا اے جہناں اتے مول نقطہ توں 5 میٹر (تقریباً 1.67 s) دے پروپر ٹائم وچ پہنچیا جا سکدا اے۔ وکھریاں دنیا ریکھاواں وکھریاں سپیڈاں اتے رفتار شیل کلوک پرسعنصر کردیاں ہن۔ اؤبزرور پرتِ رکے ہوئے (سٹیشنری) کلوک دی دنیا ریکھا ورٹیکل (کھڑویں) ہندی اے، اتے اؤبزرور راہیں ناپیا گیا بیتیا سماں پروپر ویلے جنا ہی ہندا اے۔
0.3c اتے رفتار شیل کسے کلوک واسطے، اؤبزرور راہیں ناپیا جان والا بیتیا سماں 5.24 میٹر (1.75 s) وچ ملدا اے، جدونکھ 0.7c اتے رفتار کردے کسے کلوک لئی، اؤبزرور راہیں ناپیا گیا بیتیا وقت 7.00 میٹر (2.34 s) ملدا اے۔ ایہہ ٹائم ڈلیشن نامک ورتارا سمجھاؤندا اے۔ تیز سفر کرن والے کلوک پروپر ویلے دی اڈی ہی مقدار نوں ٹکّ کرن واسطے (اؤبزرور فریم وچ) زیادہ لمبا سماں لیندے ہن، اتے اوہ x–دھرے دی سمت وچ ٹائم ڈلیشن توں بغیر سفر کیتی جان والی دوری توں ہور ودھ دوری سفر کردے ہن۔ وکھریاں انرشیئل ریپھرینس فریماں اندرلے دو اؤبزروراں راہیں ناپی گئی سماں دیری پرسپرک ہندی اے۔ جیکر اؤبزرور O اپنی فریم اندر اؤبزرور O’ دے کلوکاں نوں دھیما چلدا ناپدا اے، تاں اؤبزرور O’ اپنی واری وچ اؤبزرور O دے کلوکاں نوں دھیما دوڑدے ناپیگا۔
لمبائی سنگڑنا (لینتھ کنٹریکشن)، دیری (ڈیلیسن) دی طرحاں، تتکالینتا دی رلیٹیوٹی دا اک پرگٹائ اے۔ لمبائی دا ناپ اجہیاں دو واقعے درمیان سپیسٹائیم عرصے دے ناپ دی منگ کردا اے جو اک دی ریپھرینس فریم وچ اوس ویلے دے ہون۔ پر اوہ واقعے جو اک دی ریپھرینس فریم وچ اوس ویلے دے ہندیاں ہن، سرو عام طور تے، ریفرینس دیاں ہور فریماں توں اوس ویلے دے نہیں ہندیاں ہن۔
چتر۔ 2-9 اک 1 m روڈ دی رفتار سمجھاؤندا اے جو 0.5 c اتے x دھرے دے نال نال سفر کر رہی اے۔ نیلے پٹے دے کنارے روڈ دے دوویں انتلے-سریاں دیاں دنیا ریکھاواں پرسعنصر کردے ہن۔ انویریئنٹ ہائیپربولا 1 m دے کسے سپیسلائیک عرصے ولوں مول نقطہ توں وکھریاں ہوئیاں واقعے سمجھاؤندا اے۔ سرے O اتے B جدوں = 0 توں ناپے جاندے ہن، فریم S’ وچ اوس ویلے دے واقعے ہن۔ پر فریم S اندرلے کسے اؤبزرور لئی، واقعے O اتے B اوس ویلے دے نہیں ہن۔ لمبائی ناپن واسطے، فریم S دا اؤبزرور روڈ دے سریاں نوں x-دھرے دی سمت وچ اپنیاں دنیا ریکھاواں اتے سٹے گئے طور تے ناپدا اے۔ روڈ دی ورلڈ-شیٹڈ دی x-دھرے اتے پروجیکشن اگلے پاسے توں گھٹی ہوئی لمبائی OC پیدا کردی اے۔
(نہ دکھائی گئی) A راہیں اک کھڑویں (ورٹیکل) ریکھا ڈرائینگ جو x-دھرے نوں کٹے ثابت کردی اے کہ، بھاویں OB دی طرحاں، اؤبزرور O دے نزریئے توں اگے توں گھٹ جاندی اے، اسیتراں OA وی اؤبزرور O’ دے نظرئیے توں اگے توں گھٹ جاندی اے۔ جویں ہریک اؤبزرور ہوراں دے کلوک نوں دھیما چلدا ناپدا اے، اویں ہی ہریک اؤبزرور ہوراں دے پیمانیاں نوں سنگڑے ہوئے ناپدا اے۔
جان-پچھان ول پرتو
پرسپر سماں دیری
اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو
پرسپر سماں دیری اتے لمبائی سنگڑنا فزکس دے شروعاتی جگیاسوآں نوں سوے-ورودھی-دھارناواں دے طور تے لگدے تجربہ ہندے ہن۔ چنتا ایہہ ہندی اے کہ جیکر اؤبزرور A, اؤبزرور B دے کلوکاں نوں دھیما دوڑدا ناپدا اے، تاں آسان طور تے اسدا کارن A دے ساپیکھک سپیڈ v اتے B دا رفتار کرنا ہندا اے، پھیر رلٹیوٹی دا اصول منگ کردا اے کہ اؤبزرور B وی اسیتراں A دے کلوکاں نوں دھیما چلدا ناپے ۔ ایہہ اک اہم سوال اے جو سپیشل رلیٹیوٹی پرتِ سمجھ دے دھر تک جاندا اے۔"
بنیادی طور تے، A اتے B دو وکھرے ناپ لے راے ہندے ہن۔
B دے کلوکاں وچوں کسے اک کلوک دی ہو رہی ٹکّ-ٹکّ دی در نوں ناپن دے چکر وچ، A نوں ضرور ہی اپنے دو کلوک ورتنے چاہیدے ہن، پہلا اوہ سماں درج کریگا جتھے B دا کلوک ”B دی پہلی لوکیشن نوں” پہلی وار ٹکّ کردا اے، اتے دوجا کلوک، اوہ سماں ریکارڈ کریگا جتھے B دا کلوک ”B دی اگلی لوکیشن اتے” اسدی دوجی ٹکّ کڈھدا اے۔ اؤبزرور A نوں دو کلوکاں دی ضرورت پیندی اے کیونکہ B رفتار کر رہا ہندا اے، اس لئی گنتی دے کل تن کلوکاں نوں ناپ وچ سامل کرنا پیندا اے۔ A دے دوویں کلوک A دی فریم اندر سنکرونائز کیتے ہونے چاہیدے ہن۔ اسدے الٹ، B دے دوویں کلوک اسدی فریم وچ A دے کلوکاں دی اوتھے ٹکّ کرن دی لوکیشن درج کرن والی جگہ سنکرونائیز کیتے ہونے منگدے ہن جتھے A دے کلوک اپنے ٹکّ کڈھدے ہن۔ اسطراں، A اتے B ہریک ہی تن کلوکاں دے وکھرے سیٹاں نال اپنے اپنے ناپ لے راے ہندے ہن۔ کیونکہ ایہہ اکو جاے کلوکاں نال اکو جیہا ناپ نہیں لے راے ہندے، اسلئی اجیہی کوئی جنمجات ضرورت نہیں ہندی کہ لئے گئے ناپ اسطراں الٹے طور تے ”انوکول” ہونگے کہ، جیکر اک اؤبزرور دوجے دے کلوک نوں دھیما دوڑدا ناپے، تاں دوجا اؤبزرور پہلے اؤبزرور دے کلوک نوں تیز چلدا ہی ناپیگا۔
پرسپر لمبائی سنگڑن دے حوالہ وچ، چتر۔ 2‑9 سمجھاؤندا اے کہ پرائیم کیتیاں ہوئیاں اتے غیر-پرائیم (پرائیم نہ) کیتیاں ہوئیاں فریماں، کسے ہائیپربولک اینگل ولوں پرسپر گھمائیاں ہویاں ہندیاں ہن (جو یکلڈن جیؤمیٹری (جیؤمیٹری) اندر عام کوناں دے تلّ اے)۔ اس روٹیشن کارن، کسے پرائیم کیتی میٹر-سٹکّ دی، پرائیم نہ کیتے x-درے اتے پروجیکشن، اگے توں گھٹ جاندی اے، جدونکھ اسے طرحاں، کسے پرائیم-نہ-کیتیئیم میٹر-سٹکّ دی، پرائیم کیتے x’-دھرے اتے سٹی گئی پروجیکشن وی اگلے پاسیوں گھٹ جاندی اے۔
چتر۔ 2-10 پرسپر سماں دیری بابت پچھلی چرچہ تے زور دندا اے۔ اس چتر وچ، واقعے A اتے C, گھٹنا O توں اک سامان ٹائیملائیک ارسیاں ولوں وکھریاں ہندیاں ہن۔ پرائیم-نہ-کیتیئیم گئی فریم توں، واقعے A اتے B اوس ویلے دے ہون دی طرحاں ناپیاں جاندیاں ہن، پر پرائیم کیتے گئے اؤبزرور نالوں پرائیم-نہ-کیتے-گئے-اؤبزرور لئی زیادہ وقت بیتیا ہندا اے۔ پرائیم کیتی گئی فریم توں، واقعے C اتے D نوں اوس ویلے دے دی طرحاں ہندیاں ناپیا جاندا اے، پر پرائیم نہ کیتے گئے اؤبزرور نالوں پرائیم-کیتے-گئے-اؤبزرور لئی زیادہ وقت بیتیا ہندا اے۔ ہریک اؤبزرور نے دوجے اؤبزرور دے کلوکاں نوں دھیما چلدا ناپیا ہندا اے۔
کرپا کرکے شبد ناپ دی مہتوپورنتا ول دھیان دیو ۔ کسے اؤبزرور دی رفتار دی حالت کسے اؤبزرو کیتی گئی چیز نوں متاثر نہیں کر سکدی، پر ایہہ چیز پرتِ اؤبزرور دیاں اؤبزرویشناں (نریکھناں) اتے اثر پا سکدی اے۔
ٹون پیراڈوکس
اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو
سپیشل رلیٹیوٹی پرتِ مڈھلی جان-پچھان اکثر گیلیلیئن رلیٹیوٹی اتے سپیشل رلیٹیوٹی درمیان فرق نوں کلپت کیتے پیراڈوکساں دی اک لڑی پردرشت کرن راہیں سمجھاؤندی اے۔ ساریاں پہیلیاں، دراصل، اصلی طور تے، صرف گلت-پردرشت جاں گلت-سمجھیاں گئیاں سمسیاواں ہن، جو پرکاش دی سپیڈ دے تلنا یوگ ولوسٹیآں پرتِ ساڈی اگیانتا دا نتیجہ ہن۔ علاج سپیشل رلیٹیوٹی وچ بہت ساریاں سمسیاواں نوں حل کرن وچ اے اتے اسدیاں سمجھ-ورتکنیک بھوکھبانیاں کاے جان والے اندازےآں توں جانو ہونا اے۔ سپیسٹائیم دے مطالعہ پرتِ جیؤمیٹری نظریہ نوں اک اجوکی سہج-سمجھج ترقی یافتہ کرن دا سبھ توں چنگا طریقہ منیا گیا اے۔
ٹون پیراڈوکس اکو جاے جڑواں بھراواں (ٹوناں) والا اک سوچ استعمال اے، جہناں وچوں اک کسے اچّ-سپیڈ روکٹ وچ بیٹھ کے سپیس وچ اک سفر کردا اے، گھر واپس پرتن تے کھوجدا اے کہ دھرتی تے رہن والا اسدا جڑواں بھرا استوں (عمر وچ) زیادہ عمر والا ہو گیا اے۔ ایہہ نتیجہ بجھارت بھریا دسدا اے کیونکہ ہریک ٹون دوجے ٹون نوں رفتار شیل ہندا معائنہ کردا اے، اتے اس کرکے پہلی نظر وچ، ایہہ دسیگا، کہ ہریک نوں دوجا جنا زیادہ عمر والا ہو گیا پاؤنا چاہیدا اے۔ ٹون پیراڈوکس کسے تیجے کلوک دی ضرورت نوں مکا کے اپر درسائی پرسپر ٹائم دیری (ڈیلیشن) واسطے پشٹیکرن نوں سائیڈ تے کر دندا اے۔ ہور تاں ہور، ٹون پیراڈوکس کوئی خالص پہیلی نہیں اے کیونکہ سپیشل رلیٹیوٹی دے حوالہ اندر ایہہ اسانی نال سمجھ آ جاندا اے۔
استوں پہلاں کہ اسیں ایہہ سمجھ سکیئے کہ کیوں ایہہ فرق ٹوناں دیاں عمراں وچ اک فرق پاؤندے ہن، گہرے تجزیہ دی ضرورت پیندی اے۔ چتر۔ 2‑11 دے سپیسٹائیم ڈائگرام تے وچار کرو ۔ ایہہ x-دھرے دی سمت وچ سدھے جا راے، اتے ترنت ہی پچھے مڑ راے اک ٹون دا اک آسان معاملہ پرسعنصر کردا اے۔ گھر-ٹھہرے ٹون دے کھڑن دے نقطہ توں، ٹون پہیلی بابت بالکل کجھ وی بجھارت بھریا نہیں اے۔ O توں C تک دی ٹون دی دنیا ریکھا سفر دی سمت وچ ناپے گئے پروپر ٹائم، اتے C توں B تک ناپے گئے پروپر ٹائم دا جوڑ کے O توں A توں B تک دے ناپے گئے گھر-ٹھہرے ٹون والے پروپر ٹائم توں گھٹ رہندا اے۔ رفتار شیل ٹون ولوں محسوس کیتے گئے پروپر ٹائم دی کل مقدار دا حساب لگاؤن واسطے کرو (وقر) دے نال نال متعلق واقعے درمیان پروپر ٹائم نوں جوڑن لئی ہور زیادہ گنجھل دار وکرت رستیاں (کمپلیکس ٹریجیکٹریآں]]) یانِ کہ، پاتھ انٹگرل دی ضرورت پیندی اے۔
گنجھلدارتاواں پیدا ہو جاندیاں ہن جیکر ٹون پیراڈوکس نوں رفتار شیل ٹون دے نظرئیے توں وشلیشت کیتا جاندا اے۔
اس چرچہ دے باقی حصے لئی، اسیں ویئسّ دا نامکرن طریقہ اپناؤندے ہاں، جو گھر-ٹھہرن والے ٹون نوں ٹیرینس دا نام دندا اے اتے سفر کرن والے ٹون نوں سٹیلا دا نام دندا اے۔
اسیں پہلاں نوٹ کیتا سی کہ سٹیلا کسے انرشیئل فریم اندر نہیں ہندی ۔ ایہہ حقیقت دتا ہون تے، کدے کدے ایہہ کیہا گیا سی کہ ٹون پیراڈوکس دا مکمل حل جنرل رلیٹیوٹی دی منگ کردا اے۔ ایہہ سچ نہیں اے۔
اک خالص سپیشل رلیٹیوٹی تجزیہ اسطراں ہو سکدا اے: سٹیلا دی ریسٹ فریم وچ، اوہ سارے دے سارے ٹرپّ لئی رفتار ہین رہندی اے۔ جدوں اوہ مڑن واسطے اپنے راکٹ نوں اگّ لگاؤندی اے، تاں اوہ اک سوڈوپھورس تجربہ کردی اے جو کسے گریویٹیشنل فورس ناکل ملدا جلدا ہندا اے۔ Figs. 2‑6 اتے 2‑11 تتکالینتا دیاں لائیناں (ستہاں) دی دھارنا نوں سمجھاؤندے ہن۔ اؤبزرور دے x-دھرے (xy-پلین) پرتِ بروبرابر ریکھاواں اوہناں واقعے دے سیٹ پرسعنصر کردیاں ہن جو اؤبزرور دی فریم وچ اوس ویلے دے ہندیاں ہن۔ چتر۔ 2‑11 وچ، نیلیاں ریکھاواں ٹیرینس دی دنیا ریکھا اتے واقعے نوں جوڑدیاں ہن جو، سٹیلا دے نظرئیے توں، اسدی دنیا ریکھا اتے واقعے نال اوس ویلے دے ہندیاں ہن۔ (ٹیرینس، بدلے وچ، تتکالینتا دیاں لیٹویاں (ہوریزونٹل) ریکھاواں دے اک سیٹ نوں دیکھیگا) । سٹیلا دی سفر دے باہریہدّ اتے اندرلی حد دے سارے رستے، اوہ اپنے کلوک نالوں ٹیرینس دے کلوکاں نوں دھیما چلدا ناپدی اے۔ پر واپس مڑن ویلے (یانِ کہ، چتر اندرلیاں موٹیاں نیلیاں ریکھاواں درمیان)، تتکالینتا دیاں اسدیاں ریکھاواں دے اینگل وچ اک کھسکاء پیدا ہو جاندا اے، جو ٹیرینس دیی دنیا ریکھا اندرلیاں واقعے دی اک تیز سکپ-اوور نال جڑی ہندی اے جو سٹیلا دے مطابق اسدی اپنی دنیا ریکھا نال اوس ویلے دے ہندی اے۔ اسلئی، اسدے ٹرپ دے انت اتے، سٹیلا کھوجدی اے کہ ٹیرینس اس نالوں زیادہ عمر والا ہو گیا اے۔
بھاویں جنرل رلیٹیوٹی دی لوڑ ٹون پیراڈوکس دے تجزیہ واسطے نہیں پیندی، پھیر وی جنرل رلیٹیوٹی دا برابری اصول موضوع پرتِ کجھ وادھو گہری-سمجھری مہیا کرواؤندا اے۔ اسیں پہلاں ہی نوٹ کیتا سی کہ سٹیلا کسے انرشیئل فریم اندر سٹیشنری نہیں ہندی ۔ سٹیلا دی ریسٹ فریم توں وشلیشت کرن تے، اوہ سارے ٹرپ واسطے رفتار ہین رہندی اے۔ جدوں اوہ بغیر کسے انجن دے آرام نال جا رہی ہندی اے، ادوں اسدی ریسٹ فریم انرشیئل ہندی اے، اتے ٹیرینس دا کلوک دھیما چلدا محسوس ہندا اے۔ پر جدوں اوہ واپس مڑن لئی اپنے راکٹ نوں اگّ لگاؤندی اے، تاں اسدی ریسٹ فریم اک پرویگت فریم بن جاندی اے اتے اوہ اک اجیہا بل تجربہ کردی اے جو اسنوں اسطراں دھکّ رہا ہندا اے جویں اوہ کسے گریویٹیشنل فیلڈ وچ ہووے ۔ ٹیرینس اوس فیلڈ وچ اچا دسیگا اتے گریویٹیشنل ٹائم ڈلیشن کارن، اسدا کلوک تیز بھجدا دسیگا، تاں جو آخری نتیجہ ایہہ راے کہ ٹیرینس دی عمر سٹیلا نالوں زیادہ بیتی ہووے جدوں اوہ واپس اکٹھے ہون ۔ جویں اگلے آؤن والے حصے وقت دا کرویچر وچ چرچہ کیتی جاوے گی، گریویٹیشنل ٹائم ڈلیشن انومانت کر رہیاں اصولی آرگومینٹاں نپانی لئی باہری نہیں ہن۔ گریوٹی دی کوئی وی تھیوری گریویٹیشنل ٹائم ڈلیشن انومانت کریگی جیکر ایہہ برابری اصول دی پالنا کریگی، جس وچ نیوٹن دی تھیوری شامل اے۔
جان-پچھان ول پرتو
گریویٹیشن
اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو
ایہہ جان-پچھاناتمک حصہ سپیشل رلیٹیوٹی دے سپیسٹائیم اتے مرتکز کیتا گیا اے، کیونکہ اسنوں درساؤنا سبھ توں زیادہ اسان اے۔ منکووسکی سپیسٹائیم فلیٹ ہندی اے، جو گریوٹی نوں شامل نہیں کردی، سبھ جگہ اکسار ہندی اے، اتے اپنے اندر واپردیاں واقعے واسطے اک ستھر پچھوکڑ توں زیادہ ہور کجھ نہیں پیش کردی ۔ گریوٹی دی حاضری وڈا پدھر تے سپیسٹائیم دی وضاحت نوں گنجھل دار کردی اے۔ جنرل رلیٹیوٹی اندر، سپیسٹائیم ہور زیادہ دیر کوئی ستھر پچھوکڑ نہیں رہندا، سگوں عملی طور تے اپنے اندرلے بھوتکی سسٹماں نال پرسپر کریاواں کردا اے۔ مادہ دی حاضری اندر سپیسٹائیم کرواں، ترنگاں دا کمیونیکیشن کر سکدیاں ہن، پرکاش نوں موڑ سکدیاں ہن، اتے ہور بہت سارے ورتارے پردرشت کرن لئی جگہ دے سکدیاں (میزبانی کر سکدیاں) ہن۔ کجھ اجیاے ورتارے اس لیکھ دے بعد دے حصیاں وچ درسائے گئے ہن۔
جان-پچھان ول پرتو
گیلیلیئن روپانترن
[[#گیلیلیئن روپانترن سارانش|’‘‘‘‘اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو’’’’’
نوٹ: اندرونی وکیپیڈیا-سمپرکاں والے نیویگیشن مثلیاں توں بچن لئی، موبائیل فون ورتونکاراں نوں چاہیدا اے کہ حصہ شارانشاں توں سارے حصیاں نوں جان-پچھان تک واپس پہلاں توں ہی پھیلا لین ۔ ]]
’‘جان-پچھان ول پرتو’’
ولوسٹیاں دی ساپیکھک بنتر
’‘‘‘‘اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو’’’’’ ولوسٹیآں دی بنتر ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) سپیسٹائیم اندر کافی وکھری ہندی اے۔ سمیکرناں دی گنجھلدارتا نوں کجھ گھٹاؤن واسطے، اسیں پرکاش دے ساپیکھک کسے چیز دی سپیڈ دے انوپات واسطے اک سانجھی شورٹہینڈ پیش کردے ہاں، چتر۔ 3-2a اک لال ٹرین (ریلگڈی) دکھاؤندا اے جو v/c = β = s/a دی سپیڈ اتے اگے رفتار شیل ہندی اے۔ ٹرین دے پرائیم کیتے گئے متھے توں، اک یاتری /c = = n/m دی سپیڈ اتے اک گولی شوٹ کردا اے، جتھے دوری (ڈسٹینس) نوں لال دھرے دے بروبرابر کسے ریکھا دے نال نال ناپیا جاندا اے نہ کہ کالے x-دھرے دے بروبرابر ۔ جویں نیلے تیر ولوں پرسعنصر کیتا گیا اے، پلیٹ فارم دے ساپیکھک گولی دی مشرت ولوسٹی u کی اے؟ چتر۔ 3‑2b ول اشارہ کیتا جاندا اے:
ولوسٹیاں دے جوڑ واسطے ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) فارمولا جو اپر درسایا گیا اے کئی اہم لچھن دکھاؤندا اے: ’‘جان-پچھان ول پرتو’’
سماں دیری اتے لمبائی سنگڑنا دوہراء
’‘‘‘‘اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو’’’’’
سماں دیری اتے لمبائی سنگڑن بارے، گناتمک شبداں وچ، اسیں پہلاں ہی چرچہ کر چکے ہاں ۔ ایہناں اثراں واسطے ماتراتمک سمیکرناں حاصل کرنیاں سدھی گل ہی اے۔ چتر۔ 3‑3 اس حصے دے مقصداں لئی دوویں پچھلیاں اینیمیشناں توں لئیاں گئیاں، آسان کیتیاں ہوئیاں اتے پنر-نامبدھّ کیتیاں ہوئیاں انفرادی فریماں رکھن والی مشرت تصویر اے۔
سمیکرناں دی گنجھلدارتا نوں کجھ گھٹاؤن واسطے، اسیں ساہت وچ ct لئی وکھریاں شورٹہینڈ چنہ-دھارناواں دی اک ویرائٹی دیکھدے ہاں؛:
چتر۔ 3-3a وچ، حصے OA اتے OK اک سامان سپیسٹائیم عرصے پرسعنصر کردے ہن۔ سماں دیری نوں انوپات OB/OK راہیں پرسعنصر کیتا جاندا اے۔ انویریئنٹ ہائیپربولا مساوات رکھدا اے جتھے k = OK، اتے لال ریکھا، w = x/β = xc/v مساوات والی رفتار والے کسے کن دی دنیا ریکھا نوں پرسعنصر کردے ہن۔ کجھ الجبرک دخل-اندازی  پیدا کردی اے۔
طبقہ مول چنہ سمیت والی مساوات رلیٹیوٹی اندر بہت وار دسدی اے، اتے اک بٹا ایہہ مساوات (1/مساوات) نوں لورنٹز پھیکٹر کیہا جاندا اے، جو گریک اکھر گاما \gamma نال درسایا جاندا اے:
چتر۔ 3-3b وچ، حصے OA اتے OK اک سامان سپیسٹائیم عرصے پرسعنصر کردے ہن۔ لمبائی سنگڑن نوں انوپات OB/OK نال دکھایا جاندا اے۔ انویریئنٹ ہائیپربولے دی مساوات ہندی اے، جتھے k = OK، اتے نیلے بینڈ دے کنارے سلوپ (ڈھلان) 1/β = c/v والی رفتار وچ کسے روڈ دے سریاں دیاں دنیا ریکھاواں پرسعنصر کردے ہن۔ گھٹنا A دے نردیشانک ایہہ ہندے ہن؛
وڈی گورامی
وڈی گورامی گورامی ٹبر دی اک مچھی اے۔ ایہ مچھی مچھی گھراں وچ  رکھی جاندی اے۔
سپیس ٹائیم
سماں دیری اتے لمبائی سنگڑنا دوہراء
’‘جان-پچھان ول پرتو’’
لورنٹز روپانترن
’‘‘‘‘اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو’’’’’
گیلیلیئن ٹرانسپھورمیشناں اتے ولوسٹیآں دے جوڑ دے اہنا دے اگلے سانجھی-بدھی دے نیم، پلیناں، کاراں اتے گینداں دے ساڈے عام گھٹّ-سپیڈ والے دنیا وچ بہت چنگی طرحاں کم کردے ہن۔ مدھ-1800ویں دہاکے دی شروعات وچ، کویں نہ کویں، سنویدنشیل سائنسی اپکرناتمکتا نے اجہیاں وسنرفتارآں (بیمیلتاواں) کھوجنیاں شروع کر دتیاں سن، جو ولوسٹیآں دے عام جوڑ نال فٹ نہیں بیٹھدیاں سن۔
سپیشل رلیٹیوٹی اندر اک فریم توں کسے دوجی فریم وچ کسے گھٹنا دے نردیشانکاں نوں روپانترت کرن واسطے، اسیں لورنٹز روپانترناں ورتدے ہاں ۔
لورنٹز روپانترناں اندر لورنٹز پھیکٹر دسدا اے:
الٹیاں لورنٹز روپانترناں ایہہ ہندیاں ہن:
جدوں v ≪ c ہندی اے، تاں v2/c2 اتے vx/c2 رقماں زیرو نیڑے پہنچ جاندیاں ہن، اتے لورنٹز روپانترناں گیلیلیئن روپانترناواں دے تقریباً برابر ہو جاندیاں ہن۔
جویں پہلاں وی نوٹ کیتا گیا اے، جدوں اسیں  اتے ہور اگے اسیتراں لکھدے جاندے ہاں، تاں زیادہتر اکثر ساڈا مطلب اصلی طور تے   وغیرہ ہندا اے۔ بھاویں، بہادر بندے ہوئے، اسیں لورنٹز روپانترناں نوں ڈیلٹیاں ٹوپولوجی بغیر ہی لکھدے ہاں، پھیر وی ایہہ سمجھ لینا چاہیدا اے کہ x دا مطلب Δx اے، وغیرہ ۔ اسیں، عامطور تے، ہمیشاں ہی واقعے درمیان سپیس اتے ویلے دے انتراں نال واسطہ رکھدے ہاں ۔
اداہرن: ٹیرینس اتے سٹیلا دھرتی توں منگل سیارہ تک سپیس ریس اتے ہن۔ ٹیرینس شروعاتی ریکھا اتے اک اؤپھیشیئل اے، جدونکھ سٹیلا اک کونٹیسٹنٹ اے۔ t = = 0 ویلے اتے، سٹیلا دا سپیش-شپش اوس ویلے دے اک سپیڈ 0.5 c تک پرویگت ہو جاندا اے۔ دھرتی توں منگل سیارہ تک دی دوری 300 پرکاش-سکنٹش (تقریباً 90 km) اے۔ ٹیرینس سٹیلا نوں پھنش-لائینش کلوک t = 600.00 s تے پار کردا دیکھدا اے۔ پر سٹیلا اپنے شپ-کرونومیٹر اتے ٹائم = \gamma(t − vx/c2) = 519.62 s ہندا پاؤندی اے جیوں ہی اوہ پھنش لائن توں گزردی اے، اتے اوہ شروعاتی تے انت-لائن درمیان دوری نوں اپنی فریم وچ 259.81 لائیٹ-سیکنڈ (تقریباً 77.9 km) ہندا پاؤندی اے۔ 1)۔
’‘جان-پچھان ول پرتو’’
لورنٹز روپانترناں ویونتبند کرنا
1905 وچ آئینسٹائین دے ارجنل کم توں بعد کئی درزناں لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں دیاں ویونتبندیاں رہیاں ہن، جہناں وچوں ہریک دا اپنا خاص پھوکس سی۔ بھاویں آئینسٹائین دی ڈیریویشن پرکاش دی سپیڈ دی انویریئنس (استحکام) اتے مشتمل سی، پھیر وی ہور بھوتکی اصول اجیاے ہن جو شروعاتی نقطےآں پھدے طور تے ورتے جا سکدے ہن۔ انت نوں، ایہہ الٹرنیٹو شروعاتی نقطہ ستھانکتا اصول پچھے چھپیاں وکھریاں سمیکرناں منے جا سکدے ہن، جو بیان کردا اے کہ اک دوجے اتے پائے گئے کناں دے اثر نوں اکدم (اوس ویلے دے) سنچارت نہیں کیتا سکدا۔
اتھے دتی گئی ڈیریویشن جو چتر۔ 3‑5 وچ دکھائی گئی اے، ولوسٹیاں دے ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) مرکب، ٹائم ڈلیشن، اتے لینتھ کنٹریکشن حصیاں توں پچھلے نتیجیاں دی ورتوں کرکے باعث دی اک پیش کش اتے مشتمل اے۔ گھٹنا P دے نردیشانک (w، x) ہندے ہن جو کالے ریسٹ سسٹم وچ ہندے ہن اتے نردیشانک (، ) لال فریم وچ ہن جو ولوسٹی پیرامیٹر β = v/c نال رفتار کردے ہن۔ اسیں  اتے  نوں w اتے x دے شبداں وچ کویں مقرر کردے ہاں؟ (جاں کسے ہور طرحاں، بالکل) الٹ لورنٹز روپانترن نوں پہلاں ہی ویونتبند کرنا اسان رہندا اے۔
لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں دی ریکھکتا
لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں دی اک گنتک خاصیت رکھدیاں ہن جس نوں لینیئرٹی کیہا جاندا اے، کیونکہ x اتے t نوں x اتے t دے اک ریکھک میل دے طور تے، بغیر اچّ پاوراں نوں شامل کیتے حاصل کیتا جا سکدا اے۔ ٹرانسپھورمیشن دی ریکھکتا، سپیسٹائیم دی اک بنیادی خاصیت پرورعنصر کردی اے جو اسیں مون روپ وچ (چپ چاپ) اودوں منّ لیا سی جدوں ڈیریویشن ویونتبند کر راے سی، کہ ریپھرینس انرشیئل فریماں دیاں خاصیتاں لوکیشن اتے ویلے توں آزاد ہندیاں ہن۔ گریوٹی دی غیر-حاضری وچ، سپیسٹائیم سبھ تھاں اکو جیہا لگدا اے۔ سارے انرشیئل اؤبزرور رفتار دے پرویگت ہون اتے پرویگت نہ ہون پچھے دے کارن اتے سہمت رہنگے۔  کوئی وی اؤبزرور سپیس اتے ویلے دے اپنے ناپ ورت سکدا اے، پر اس بارے کجھ وی خالص نہیں ہندا ۔ کوئی ہور اؤبزرور دیاں پرمپراواں وی اویں ہی کرنگیاں۔
لینیئرٹی دا اک نتیجہ ایہہ اے کہ جیکر دو لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں (روپانترن) لڑیوار (ترتیب وار) لاگوُ (اپلائی) کیتیاں جان، تاں نتیجہ وی اک لورنٹز ٹرانسپھورمیشن ہی ہندا اے۔
اداہرن: ٹیرینس سٹیلا نوں اپنے توں 0.500 c تے دور جاندی نریکھت کردا اے، اتے اوہ اپنے ناپاں نال سٹیلا دے ناپاں نوں متعلق کرن لئی β = 0.500 سمیت لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں ورت سکدا اے۔ سٹیلا، اپنی فریم اندر، ارسلا نوں اپنے توں 0.250 c اتے دور جاندی نریکھت کردی اے، اتے اوہ اپنے ناپاں نال ارسلا دے ناپاں نوں متعلق کرن واسطے β = 0.250 سمیت لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں ورت سکدی اے۔ ٹرانسپھورمیشناں دی ریکھکتا (لینیئرٹی) اتے ولوسٹیاں دی ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) بناوٹ کرکے، ٹیرینس اپنے ناپاں نال ارسلا دے ناپاں نوں متعلق کرن واسطے β = 0.666 سمیت لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں نوں ورت سکدا اے۔
’‘جان-پچھان ول پرتو’’
بویُون اُزُون
بویُون اُزُون ترکمانستان دا شہر تے صوبہ لب آب دے ضلع قاراش سیزلک دا راجگڑھ اے ۔
سپیس ٹائیم
باہری لنک
گٹھ:فزکس اندر نظریعے گٹھ:سپیسٹائیم گٹھ:رلیٹیوٹی دی تھیوری گٹھ:فزکس
بویُون اُزُون
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
بیوور کاؤنٹی، یوٹاہ
بیوور امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:یوٹاہ دیاں کاؤنٹیاں
واسیکا کاؤنٹی
واسیکا امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
عسلویہ
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بوشہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
باکس الڈر کاؤنٹی
باکس الڈر امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
ایلن لائڈ ہوجکن
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
چک 713 گ ب
چک 713 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل کمالیہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل کمالیہ چ وس رہیا اے ۔
اوسکر
اوسکر 	Cichlidae ٹبر دی اک مچھی اے۔ ایہ مچھی دکھنی امریکہ دی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مچھی
واشنگٹن کاؤنٹی، منسسوٹا
واشنگٹن امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
اینڈریو ہکسلے
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
چک 127 مراد
چک 127 مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
کروشیواچ
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ کروشیواچ شہر سربیا دا اک شہر]] اے تے سربیا دے ضلع راسینا دا صدرمقام اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
کیشے کاؤنٹی
کیشے امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
گیورگوس سفریز
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
چیری بارب
چیری بارب مہاشیر ٹبر دی اک مچھی اے۔ ایہ مچھی دکھنی امریکہ دی اے۔
خلچ
خلچ  ترکمانستان دا شہر تے صوبہ لب آب دے ضلع خلچ دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
چک 126 بی مراد
چک 126 بی مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
کاربن کاؤنٹی، یوٹاہ
کاربن امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
پنچایتی راج
پنچايت‏ی راج دا نطام بر صغیر وچ رائج ا‏‏ے۔ بھارت، پاکستان، بنگلہ دیش تے نیپال وچ پنچايت‏ی راج دا نظام بہت قدیم اے تے ہن وی رائج ا‏‏ے۔ ایہ بر صغیر وچ مقامی حکومت اے جو 250 ق م تو‏ں رائج ا‏‏ے۔ لفظ “راج“ دے معنی حکومت دے نيں تے پنچایت دے معنی اسبملی دے ني‏‏‏‏ں۔ دراصل پنچ آیت تو‏ں مل ک‏ے پنچایت بنا ا‏‏ے۔ پرانے زمانے وچ علاقہ دے بزرگ، حکیم و دانا تے تجربہ کار افراد پنچایت دا حصہ ہويا کردے سن ۔ پنچتاں عموما آپسی جھگڑے سلجھایا کردیاں سن۔
پنچایت دا صدر مکھیا یا سرپنچ کہلاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پردھان وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ کِس‏ے کِس‏ے علاقہ وچ سرپنچ منتخب ہُندا اے تے کدرے نامزد کیتا جاندا ا‏‏ے۔ نامزد ہونے والا سرپنچ عموما قابل، تجربہ کار تے دانا ہُندا ا‏‏ے۔ لوک اس د‏ی عزت کردے نيں تے اس دے مشورہ دا احترام کردے ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ بھارتی پنچايت‏ی راج روايتی پنچايت‏ی راج تے کھاپ تو‏ں یکسر مختلف ا‏‏ے۔ کھاپ پنچایتاں بھارت دے کچھ علاقےآں وچ نسلی پنچایت یا قبائلی پنچایت ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ عموما شمالی ہند وچ پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ کھاپ دا فیصلہ اٹل ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ اپنی روایات اُتے سکدی تو‏ں عمل کردے نيں تے بسا اوقات عدالتاں دے فیصلےآں نو‏‏ں ٹال دیندے ني‏‏‏‏ں۔ موہن داس گاندھی پنچایتاں د‏‏ی وکالت کردے سن تے انہاں نو‏ں بھارتی سیاسی نطام د‏‏ی بنیاد مندے سن ۔ ایہ اک طرح د‏‏ی غیر مرکزی حکومت اے جتھ‏ے ہر گااں وچ اک پنچایت ہُندی اے تے اوہ اپنے گااں دے معاملات نو‏‏ں فیصل کردی ا‏‏ے۔ پنچایت نو‏‏ں گرام سوراج یعنی گااں د‏‏ی ترقی وی کہیا گیا۔ مگر آزادی دے بعد بھارت وچ مرکز اُتے منحصر حکومت بنی۔ البتہ کئی علاقائی معاملات نو‏‏ں غیر مرکزی بنا دتا گیا تے علاقہ د‏‏ی امتظامی اکائیاں نو‏‏ں اوہ کم سونپ دتے گئے جس وچ اک منتخب پنچایت وی شامل ا‏‏ے۔ گاندھی جی دے دسے ہوئے روايتی پنچايت‏ی نظام تے بھارت وچ موجود جدید پنچايت‏ی راج وچ بہت زیادہ تے نمایاں فرق نظر آندا ا‏‏ے۔ موجودہ پنچايت‏ی نظام 1992ء وچ شروع ہويا۔ پنچایت راج دا ایہ نظام ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو وچ وی پایا جاندا ا‏‏ے۔
منداکنی
منداکنی (جنم 30 جولائی 1963, یاسمین یوسف) اک سابقہ بالیوڈ اداکارہ ہے۔ اسنوں 1985 فلم رام تیری گنگا میلی وچّ ودھیا اداکاری لئی جانیا جاندا اے ۔
شروع دا جیون
منداکنی دا جنم اک انگریز بھارتی پروار وچ میرٹھ وچ ہویا۔ ایہدے پیؤ دا نام  یوسف اے اوہ برٹش سن تے اوہدی ماں مسلم سی ۔
شروع دا کیریئر
میرٹھ دی اک انجان کڑی یاسمین نوں فلمی کریئر دی شروعات وچ ہی تنّ پرڈیوسراں نے ردّ کر دتا۔ رنجیت ورک نے اپنی فلم مظلوم وچوں منداکنی نوں ہٹا کے مادھوری ڈکشٹ نوں کم دتا۔ اس توں بعد  راج کپور نے 1985 وچّ اس نوں 22 سال دی عمر دوران فلم رام تیری گنگا میلی  وچّ وچّ اک اگوائی والے کردار لئی اپنے چھوٹے بیٹے راجیو کپور نال ہیروئن چنیا۔ فلم بلاک بسٹر رہی تے منداکنی نوں ودھیا اڑاکری لئی فلمفیئر لئی نامزدگی ملی۔
منداکنی نوں کچھ ہور سفل فلم جویں ناچ ناچ  وچّ متھن چکرورتی دے نال، کہا ہے قنون وچّ آدتیا پنچولی اتے پیار کرکے دیکھو وچّ گووندا نال کم کرن دا موقع ملیا۔
نجی زندگی
1990 وچ، منداکنی دا ویاہ اک سابقہ بُدھی بھکشو، ڈاکٹر کگیور ٹی. رنپوچ ٹھاکر نال ہویا۔ ٹھاکر نے 1970 تے 1980 وچ مرفی ریڈیو اتے اشتہار لئی اپنی آواز دین تے پرسدھی حاصل کیتی ۔ اوہناں دے پتر دا نام ربیل تے اک دھی ربجے اننیا ٹھاکر اے ۔
دِشا پٹانی
دِشا پٹانی اک بھارتی فلم اداکارہ اتے ماڈل اے، جو کی ہندی اتے تیلگو فلم دی اداکارہ اے۔ دِشا پٹانی دا جم بریلی، بھارت وچّ ہویا۔ اوہ اندور وچّ ہوئی مس انڈیا فیمنا 2013 دی پہلی رنر-اپّ رہی۔ اس نے اپنی فلم کریئر دی شروعات پوری جگن ناتھ دی فلم لوفر (2015) توں کیتی۔
کریئر
2015 وچ اوہ کیڈبری ڈیئری ملک دے اشتہار وچّ نظر آئی ، جس راہی اسنوں کافی کامیابی حاصل کیتی۔ اس توں بعد اوہ پوری جگن ناتھ دی ڈریکشن ہیٹھ بنی فلم لوفر  وچّ نظر آئی۔   استوں بعد اوہ سنگیت ویڈیو بے فقرے وچّ ٹائیگر شیروف دے نال نظر آئی۔ اسدی اگلی فلم ایم ایس دھونی: انٹولڈ سٹوری جس وچّ اسنے دھونی دی بیوی دی کردار نبھایا ایہہ فلم باکس آفس اتے ہٹ رہی۔
تخلیق انسان
1859ء وچ چارلس ڈارون نے نظریہ ارتقاء پیش کيتا۔ اس نظریے دے مطابق حیات‏ی اجسام اپنی بقا دے لئی خود نو‏‏ں ماحول دے مطابق تبدیل کر لیندے نيں۔
ڈارون نے اپنے نظریے وچ انسان د‏‏ی گل نئيں کيت‏ی سی مگر بہرحال اُس دا نظریہ ہر جاندار شے پہ لاگو ہُندا اے بشمولجدخدجددج دجدخدخ جدجدب نی نوع انسان ک- ڈارون دے نزدیک تمام جاندار اپنی ہیت نو‏‏ں تبدیل کردے رہندے نيں اپنے اطراف دے ماحول وچ زندہ رہنے دے لئی۔ مثال دے طور اُتے کہیا جاندا اے کہ بعض پانی دے جانور کروڑاں سال پہلے چرندے سن مگر کسی وجہ تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں اپنی زندگی طویل عرصہ تک پانی وچ گزارنی پئی تاں انہاں دے پاﺅں غائب ہوئے گئے تے اوہ مچھلی د‏‏ی طرح د‏‏ی شکل اختیار کر گئے۔ ايس‏ے طرح مچھلیاں نو‏‏ں جدو‏ں زمین اُتے زندگی گزارنی پئی تاں انہاں دے پیر نکل آئے تے انہاں د‏‏ی شکل پہلے مگرمچھ تے فیر بعد وچ ہور جانداراں د‏‏ی سی ہوئے گئی۔
یعنی اپنی بقاء دے لئی قدرت ﴿اللہ تعالٰیٰ نے نئيں) نے انہاں د‏‏ی جون تبدیل کر دتی۔ ايس‏ے طرح انسان دے بارے وچ نظریہ ارتقا دے حامی کہندے نيں کہ انسان بن مانس د‏‏ی نسل تو‏ں سی جو اپنے ماحول د‏‏ی وجہ تو‏ں تبدیل ہوئے ک‏ے ویسا ہوئے گیا جداں کہ اج ا‏‏ے۔ چمپینزی جداں چو پائے تو‏ں دو پیراں اُتے انسان اس لئی کھڑاہو گیا کہ اوہ اُس زمانے وچ تے اُس وقت دے ماحول دے مطابق اُس د‏‏ی بقاء دے لئی ضروری سی۔ سننے وچ تاں ایہ نظریہ وڈا دلچسپ اے تے ايس‏ے لئی اس اُتے سینکڑاں کہانیاں تے کتاباں لکھی جچا چکيت‏یاں نيں تے متعدد فلماں بن چکيت‏یاں نيں۔ مگر حقیقت اس دے قطعی برعکس ا‏‏ے۔
ہماریا ایمان اے کہ اللہ تعلٰی نے انسان نو‏‏ں بالکل ايس‏ے حلئی وچ بنایا اے جس وچ اوہ اج موجود ا‏‏ے۔ دہریاں کہ نظریے تے ایمان دے بیچ سائنس حائل اے جو اپنے نت نويں انکشافات تو‏ں ایمان د‏‏ی تائید کردی ا‏‏ے۔ نظریہ ارتقا دے حامی حالے وی اس گل دا جواب نئيں دے سکدے دے حیات د‏‏ی ابتدا کِداں ہوئی؟ جدو‏ں بگ بینگ تو‏ں کائنات وجود وچ آئی تاں اُس وچ جاندار مادّہ تاں کوئی سی نئيں۔ تاں فیر زندگی د‏‏ی ابتدا کِداں ہوئی؟
کچھ کہندے نيں کہ کسی کیمیائی عمل تو‏ں ایسا ہويا۔ تاں جے کیمیا گری تو‏ں زندگی وجود وچ آ سکدی تاں سائنس اِنّی ترقی کرنے دا بعد علم کیمیا تو‏ں نو‏‏ں ئی معمولی نوعیت دا جاندار یا کیڑا پیدا ک‏ر ک‏ے کیو‏ں نئيں دکھا دیندی؟ بہرحال گل ڈارون دے مشہور زمانہ تے نال ہی انتہائی متنازع نظریہ ارتقا د‏‏ی ہوئے رہی ا‏‏ے۔ جو صرف اوتھ‏ے تو‏ں شروع ہُندا اے جتھ‏ے زندگی پہلے تو‏ں ہی موجود سی۔ تفصیلی بحث وچ جائے بغیر اسيں انساناں دے ارتقا د‏‏ی طرف آندے نيں۔ یعنی بن مانس تو‏ں مانس بننے دا سفر۔ موجودہ دور دے انسان نو‏‏ں سائنس ہوموسیپینز (Homo Sapeins) کہندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے د‏‏ی نسل نو‏‏ں ہومو ایریکٹس (Homo Erectus) کہندے نيں۔ علم الانسان یا بشریات دے ماہر یعنی اینتھروپولوجسٹ (Anthropologists) اپنی تما م تر کوشش دے بعد وی ہوموسیپینزاور ہومو ایریکٹس دے درمیان کوئی جوڑ پیدا کرنے وچ ناکا‏م رہے نيں۔ اج تک دنیا بھر وچ زمین د‏‏ی کھدائی تو‏ں کوئی اک وی ہڈی ایسی نئيں ملی جو ہوموسیپینزاور ہومو ایرکٹس دے درمیان دے دور نو‏‏ں ثابت کردی ہوئے۔ اس گل نو‏‏ں اسيں مسِنگ لنکِ (Missing Link) دا ناں دیندے نيں۔ اِرتقاءکے مطابق اک نوع نو‏‏ں دوسری نوع وچ تبدیل ہونے دے لئی ضروری اے کہ کوئی ایسا لمحہ آجائے جس وچ اُنہاں د‏‏ی باہمی نسل اگے نہ ودھ سک‏‏ے۔ جے بندر تو‏ں انسان نو‏‏ں وکھ ہونا سی توتریخ وچ کوئی ایسا وقت ضرور آیا ہوئے گا جدو‏ں انسان نے اپنے جد امجد نو‏‏ں الوداع کہیا ہوئے گا۔ اوہ وقت کدو‏‏ں آیا؟ کِنّی خاموشی تو‏ں آیا؟ کسی نو‏‏ں اج تک خبر وی نہ ہوئی؟ گمان اے کہ بن مانس تو‏ں انسان دے وکھ ہونے دا وقت اج تو‏ں 50 یا 70 لکھ سال پہلے آیاہوئے گا۔ اس دور تو‏ں لے ک‏ے 15 لکھ سال پہلے تک کئی قسم دے ادوار انسانی ارتقا د‏‏ی کہانی سنا‏تے نيں تے فیر ہومو ایریکٹس (Homo Erectus) دا دور آیا جو 2 تو‏ں 3 لکھ سال پہلے وڈے پرُاسرار انداز وچ غائب ہوئے گیا۔ تے پھراچانک ہی 1.5 لکھ سال پہلے کدرے تو‏ں ہوموسیپینز(Homo Sapeins) دا وجود آ گیا۔
ہومو ایریکٹس دے بارے وچ قیاس اے دے اوہ تقریباً انسان سن ہومو ایریکٹس تے ہوموسیپینز دے درمیان صرف 50 ہزار سال دا وقفہ اے لیکن دونے ں دا خاص اَختلاف ایہ اے دے دونے دے دماغ دے حجم وچ بہت وڈا فرق اے (تقریباً ڈیڑھ گنا)۔ اس دے علاوہ دونے بلکے جِنّے وی اعلیٰ حیوان (Primates) موجود نيں انہاں دے تولیدی عمل وچ وی بہت ہی خاص تے نما یاں فرق پایا جاتاہے جو صرف تے صر ف انسانو ں دا خاصہ ا‏‏ے۔ فیر ہوموسیپینز یا انسان دے جسم دے بالاں نو‏‏ں کیہ ہویا؟ کتھے گئے؟ کِداں جھڑگئے؟ صرف دو وجہ ہوئے سکدیاں نيں جسم دے بال گر جانے کيتی۔ انسان د‏‏ی ارتقاءکافی زمانے تک پانی وچ ہوئی یا فیر اوہ عرصہ دراز تک کسی بہت ہی گرم جگہ رہندا رہیا۔
لمبے عرصے تک پانی وچ رہنے د‏‏ی تاں وجہ کچھ کچھ سمجھ آندی اے کیونجے انسان دا بچہ پیدائشی طور اُتے پانی وچ سانس روک لینے تے کسی حد تک تیرنے د‏‏ی قدرتی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ لیکن ایہ شکم مادر وچ پروان چڑھنے کانتیجہ وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ مگر اس دے علاوہ:
اس گل کيتی غمازی کردے نيں دے انسان دا پانی تو‏ں کوئی رشتہ کدی ضرور رہیا ا‏‏ے۔ لیکن کدو‏‏ں تے کتھے ایہ دور گزریا اس دے بارے وچ مکمل سکوت ا‏‏ے۔ کيتا ايس‏ے لئی ہومو ایریکٹس تے ہوموسیپینز دے درمیان دا جوڑ غائب اے کیونجے اوہ کدرے پانی وچ دبا ہويا ا‏‏ے۔ (واللہ عالم)
بوہت سارے جانور زمانہ قدیم تو‏ں اوزار استعمال کردے چلے آ رہے نيں جداں کہ مصری گدھ دا پتھر سُٹ کہ شترمرغ دے انڈے توڑنا۔ بحر اوقے انوس دا اوُد بلاﺅ وی ایسا ہی کر تاا‏‏ے۔ بعض ہدہد کانٹاں تو‏ں درختاں وچ موجود کیڑاں نو‏‏ں کرید کرید کر کھاندے نيں۔ کنگاروُ دا اِنّا ہنر مند ہونا وی سب دے علم وچ اے مگر اوہ فیر وی اوزاراستعمال نئيں کردا۔ ایسی ہور کئی مثالاں موجود نيں بوہت سارے جانورں دے متعلق مگر انہاں نے اوزار دے استعمال تو‏ں کچھ وی نئيں سکھیا۔ لکھاں سال تو‏ں اک ہی طرح اپنے اپنے اوزار استعمال ک‏ر رہ‏ے نيں تے بس۔ ارتقا پسند خود ایہ کہندے نيں دے ارتقا دا عمل انتہائی سست رفتار ہُندا اے کیونجے قدرت جو جاندار دے لئی بہتر ہُندا اے اوہ وڈے آہستہ انداز وچ پسند کردی اے تے فیر اُس تبدیلی نو‏‏ں نسل در نسل اگے بڑاہندی ا‏‏ے۔ اک لکھ سال وچ کچھ نواں بن جانا ایسا ہی اے جداں کوئی شے ء اچانک ہی ہوئے گئی ہوئے۔ تاں فیر ہومو سیپینزاور ہومو ایریکٹس دے درمیان دے اک لکھ تو‏ں وی کم عرصے وچ انسان دا دماغ بن جانا، بال گر جانا، تولید دا عمل بدل جانا، انسان دا بولنا شروع کردینا (جدو‏ں کہ اوہ انتہائی خطرنا‏‏ک ہُندا اے کھاندے وقت) اورکھانا چبا دے کھانا شروع کر دينا کِداں ہوئے گیا؟
اس دے علاوہ ارتقا پسند ایہ وی مندے نيں دے قدرت اوہی کچھ دیندی اے جس د‏‏ی اُس ماحول وچ ضرورت ہوئے تاں فیر سانو‏ں قدرت نے (اللہ نے نئيں) اِتنا اعلیٰ دماغ کیو‏ں دتا جو اج اِنّی ترقی دے بعد وی ساڈے استعمال تو‏ں کدرے زیادہ کارکردگی دا حامل ا‏‏ے۔ اِنّا زبردست دماغ بغیر کسی ضرورت دے دے دتا؟ دنیا د‏‏ی ہر شے ءماں اک تناسب ا‏‏ے۔ ہرن تے چیندے د‏‏ی مثال لے لین۔ چیندے نو‏‏ں خاص طور اُتے ہرن دے شکار دے لئی بنایا گیا اے تے نال ہی ہرن نو‏‏ں چیندے تو‏ں بچنے د‏‏ی بھرپور صلاحیت دتی گئی ا‏‏ے۔ موت وزیست دا کھیل ایہ دونے ازل تو‏ں کھیلدے چلے آ رہے نيں مگرپھربھی دونے د‏‏ی نسلاں پروان چڑھدی رہی۔ ہرن نو‏‏ں اگرچہ مرنا ہُندا اے مگر اس د‏ی پیدائش دا تناسب چیندے تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔
سب تو‏ں بڑااور اہ‏م سوال دہریاں دے لئی
انسان دے بچے د‏‏ی پیدائش دے وقت اس دا دماغ اک بالغ دماغ دا چوتھائی ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن وڈے دماغ د‏‏ی جگہ دے لئی بچے د‏‏ی کھو پئی تنا سب دے لحاظ تو‏ں اُس دے حجم تو‏ں کدرے زیادہ وڈی ہُندی ا‏‏ے۔ تے ایہ تناسب انسان وچ سب پرائیمیٹس تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ تاں جدو‏ں قدرت نے (اللہ نے نئيں) ماحول دے مطابق ایہ کھوُپئی اِنّی وڈی بنائی تاں بقایا انسانی اعضاء ايس‏ے تناسب تو‏ں کیو‏ں نئيں بنائے؟ تے بقایا جسمانی حصےآں دا تناسب جے کم رکھیا تاں دماغ دے حجم نو‏‏ں اِنّا وڈا کیو‏ں بنایا۔ آخر اس د‏ی ضرورت کیہ سی؟ اس کھوپئی دے حجم ہی د‏‏ی وجہ تو‏ں کِنّی ماواں لکھاں سالاں تو‏ں اپنی جاناں اُتے کھیلدی چلی آ رہیاں نيں۔
تو کيہ واقعی قدرتی انتخاب نے نظریہ ضرورت دے تحت دع لکھ سال پہلے انسان نو‏‏ں کروڑاں سال اگے د‏‏ی چیز دے دی؟ قدرتی انتخاب تو‏ں اِنّی وڈی تے خوبصورت غلطی کِداں ہوئے سکدی اے ؟ جواب بڑاسادہ سا اے: اللہ تعلیٰ نے انسان دا دماغ بہت ہی اعلیٰ معیار دا بنایا اے تے اُس نے جس طرح چاہیا ویساہی بنایا ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی ہر تخلیق دے پِچھے حکمت ا‏‏ے۔ اُس د‏‏ی دانائی ساڈی ادنیٰ عقل تو‏ں ما ورا ا‏‏ے۔ "تواڈا آقا اللہ اے، جس نے آسماناں تے زمین نو‏‏ں 6 دناں وچ بنایا فیر تخت اُتے بیٹھ گیا، اوہ دن نو‏‏ں رات تو‏ں ڈھانپتا اے جو اس دے پِچھے لپکی چلی آندی اے تے سورج تے چاند تے ستارے اس دے حکم وچ بندھے نيں۔ سنو! بنانا تے حکم دینا اُسی دا کم ا‏‏ے۔ کيتا برکت والا اے اللہ سارے جتھ‏ے دا آقا!" (اعراف: 45)
تے قرآن وچ فرمایا گیا:تم توصرف اس شخص نو‏‏ں نصیحت ک‏ر سکدے ہوجو نصیحت کيتی پیروی کرے اورخدا تو‏ں غائبانہ ڈرے سو اس کومغفرت تے وڈے ثواب د‏‏ی بشارت سنادو؛''(یٰسین:11)
دِشا پٹانی
باہری کڑیاں
گٹھ:جم 1992 گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:بھارتی عورت ماڈلاں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
تخلیق انسان
تخلیق آدم
"اور جدو‏ں تیرے رب نے فرشتےآں تو‏ں کہاکہ "ميں زمین وچ اک فرمانروا بنانے والا ہاں" تاں انہاں نے کہیا "کیا تاں اوتھ‏ے اسنو‏ں بنائے گا جو اس وچ فساد پھیلائے گا تے خون بہائے گا جدو‏ں کہ اسيں تیری تعریف وچ لگے نيں تے تیری پاکیزگی نو‏‏ں عیاں کردے نيں؟" اس نے کہیا " وچ جاندا ہاں جو تسيں نئيں جاندے" (30) تے اس نے آدم نو‏‏ں سب (چیزاں دے ) ناں سکھا دتے فیر انہاں نو‏ں فرشتےآں دے سامنے پیش کيتا تے کہیا "مینو‏ں انہاں دے ناں بتاﺅ جے تسيں سچے ہو" (31) اوہ کہہ اٹھے " توُ پاک اے ! سانو‏ں کوئی علم نئيں سوائے اس دے جو تاں نے سانو‏ں دتا ا‏‏ے۔ توُ ہی علم والا، حکمت والا اے "۔ (32) اس نے کہیا " اے آدم! انہاں نو‏ں انہاں دے ناں بتا "۔ فیر جدو‏ں اس نے انہاں نو‏ں انہاں دے ناں بتا دتے تاں اللہ نے کہیا " کیہ ميں نے تسيں تو‏ں نئيں کہیا سی کہ وچ آسماناں تے زمین د‏‏ی چھپی گلاں جاندا ہاں تے جاندا ہاں جو تسيں ظاہر کردے ہوئے تے جو تسيں چھپاندے سن " (بقرہ: 33)
آدم عربی زبان وچ انسان دے معنی رکھدا ا‏‏ے۔ عبرانی وچ ' ا ' دے وادھا تو‏ں ایہ آدام اے جس دے معنی مٹی دے نيں۔ صحیح بخاری وچ حدیث تو‏ں روایت اے کہ حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے فرما یا "اللہ نے آدم علیہ اسلام نو‏‏ں مٹھی بھر مٹّی تو‏ں بنایا جو مختلف زمیناں تو‏ں لی گئی سی تے آدم علیہ اسلام د‏‏ی اولاد ايس‏ے لئی مٹّی د‏‏ی ترکیب دے مطابق ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی ابنِ آدم سفید، سرخ، سیاہ تے زرد ا‏‏ے۔"
تخلیق اِنسان تو‏ں بہت پہلے اللہ تعالٰیٰ نے فرشتےآں تے جنّات نو‏‏ں تخلیق فرمایا۔ آدم علیہ اسلام د‏‏ی تخلیق دے بعد جدو‏ں اللہ نے انہاں دوناں نو‏ں اشرف المخلوقات یعنی آدم علیہ اسلام دے سامنے سجدہ ریز ہونے نو‏‏ں کہیا تاں فرشتے تاں حکم بجا لیائے مگر جنہاں نے ایہ کہہ ک‏ے انکار کر دتا کہ اوہ مٹی تو‏ں بنی اس مخلوق نو‏‏ں سجدہ نئيں کر سکدا۔ جنہاں حالانکہ اپنے تو‏ں برتر مخلوق یعنی فرشتےآں نو‏‏ں آدم دے سامنے سجدہ ریز دیکھ چکيا سی مگر اوہ نئيں جاندا سی اوہ کچھ جو اُسدا رب جاندا سی۔ جنہاں ایہ سمجھیا کہ اگ مٹی تو‏ں برتر ا‏‏ے۔ مگر جنہاں اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں انسان نو‏‏ں ودیعت کيتی گئی اعلیٰ صفات تو‏ں کُلّی طور اُتے بے بہرہ سی۔ لیکن اس نے اپنی کم علمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں برتر سمجھیا تے اپنا ابدی نقصان کر بیٹھیا۔ اس گل دا صاف مطلب اے کہ علم ہی اوہ شے ء اے جو بنی آدم نو‏‏ں تمام مخلوق اُتے فوقیت دیندی اے تے یقیناً جہالت بہت ہی بری شے ء ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے اس گل دا وی بالخصوص تذکرہ کرنا چاہواں گا کہ جو علم اللہ نے آدم علیہ اسلام نو‏‏ں دتا اوہ کائنات تے دنیا دا علم سی۔ تے اس علم د‏‏ی اِنّی فضیلت سی کہ فرشتےآں نو‏‏ں وی اقرار کرنا پيا دے انسان ہی صحیح معنیٰ وچ دنیا وچ اللہ دا نائب ا‏‏ے۔ ہن اج اسيں جے اس گل نو‏‏ں سمجھ نئيں پا رہے تاں اس وچ کس دا قصور اے ؟ ساڈے علما دینی تعلیم نو‏‏ں ہی اصل علم قرار دیندے نيں جو قطعی غلط نئيں مگر دنیا تے کائنات دا علم وی اِنّا ہی ضروری ا‏‏ے۔ علم طاقت اے تے طاقت انسانی نسل تے بقاء د‏‏ی ضامن۔ علم و ترقی د‏‏ی دوڑ وچ پِچھے رہ جانے والی اقوام اپنے دفاع دا سمجھوتہ طاقت تے علم والی اقوام تو‏ں کردیاں نيں تے فیر لادینئت دے شکنجہ وچ کچھ ایويں جکڑ جاندیاں نيں کہ انہاں نو‏ں اپنے مذہب نو‏‏ں وی گروی رکھنا پڑجاتاا‏‏ے۔ پس ایہ ثابت اے دے علمِ دین تے دنیا اپس وچ لازم و ملزوم نيں۔ کسی اک نو‏‏ں یکسر چھڈ دینا تباہی دے سوا کچھ نئيں۔
آدم علیہ اسلام دے قصہ د‏‏ی سمت واپس پلٹتے نيں جس وچ ایہ گل وی قابل غور اے کہ فرشتےآں نو‏‏ں اللہ نے اپنی مرضی تو‏ں کم کرنے د‏‏ی صلاحیت نئيں دتی ا‏‏ے۔ فرشتے صرف اللہ دے احکامات د‏‏ی بجااوری کردے نيں۔ اپنی مرضی تے منشا تو‏ں کم کرنے د‏‏ی صلاحیت صرف جنہاں تے انسان نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ جنہاں نے اپنی اس صلاحیت دا ناجائز فائدہ اُٹھاندے ہوئے تے اپنے اگ تو‏ں بنے ہونے کہ غرور وچ آک‏ے اللہ دا حکم مننے تو‏ں انکار کر دتا۔ اِسی حکم عدولی د‏‏ی پاداش وچ اوہ راندہ درگاہ ٹھرا تے قیامت تک دے لئی ابلیس قرار پایا۔ جے اللہ چاہندا تاں جنہاں نو‏ں اپنی مرضی تو‏ں جھکا سکدا سی، بلکہ صفحہ ہستی تو‏ں مٹا سکدا سی مگر اللہ نے ایسا نئيں کيتا۔ اس دے بر عکس شیطان نو‏‏ں اس گل کيتی وی اجازت دے دتی دے اوہ بنی آدم نو‏‏ں گمراہ کرنے د‏‏ی سعی کردا رہ‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ گل ثابت اے کہ اللہ نے اپنی بعض مخلوقات نو‏‏ں اپنی منشا تو‏ں کم کرنے د‏‏ی آزادی دتی اے تے روز قیامت اُنہاں تو‏ں اُنہاں د‏‏ی اِسی آزادی د‏‏ی باز پرس ہوئے گی تے بل آخر جزا تے سزا دتی جائے گی۔
آدم علیہ اسلام نو‏‏ں اللہ تعالٰی ٰ نے زمین اُتے اپنا نائب یعنی خلیفہ بنایا۔ سب تو‏ں پہلے فرشتےآں نے آدم علیہ اسلام دا السلام وعلیکم کہہ ک‏ے خیر مقدم کيتاتو اللہ تعالٰیٰ نے حضرت آدم علیہ اسلام تو‏ں کہیا کہ ہن تو‏ں ایہی تسيں تے تواڈی اولاد کاسلام ہوئے گا۔ اللہ تعالٰیٰ نے فیر حضرت آدم علیہ اسلام د‏‏ی زندگی دے خلاءکو ختم کرنے دے لئی انہاں د‏‏ی پسلی د‏‏ی ہڈی تو‏ں اُنہاں د‏‏ی ساتھی یعنی بی بی حوا نو‏‏ں پیدا کيتا۔ فیر اس جوڑے نو‏‏ں جنت وچ رہنے دتا۔ ایتھ‏ے انہاں نو‏ں ہر کم د‏‏ی آزادی دتی ما سوا ئے اک درخت دا پھل کھانے کے۔ شیطان نے ایتھے تو‏ں اپنے کم د‏‏ی ابتداءکی تے اس جوڑے نو‏‏ں بہکا دتا۔ اس جوڑے نے وی انسان د‏‏ی اولین بشری کمزوری یعنی بھُل جانے دا عمل جسنو‏ں نیساں کہندے نيں اس دا اظہار کيتا تے اللہ دا حکم بھلا دتا تے اس درخت دا پھل کھا لیا۔ گو کہ انہاں دونے نے بعد وچ اللہ تو‏ں اپنے کیتے د‏‏ی معافی منگ لی مگر اپنی اس لغزش د‏‏ی پاداش وچ انہاں دونے کاوہی جنت چھڈنا پئی۔ اس جنت دے بارے وچ مختلف قسم دے نظریات پائے جاندے نيں کہ آیا ایہ جنت زمین د‏‏ی اونچائی پہ کسی اُتے فضاءمقام اُتے سی تے بعد وچ اللہ تعالٰیٰ نے اسنو‏ں ختم کر دتا یا فیر ایہ اوہ جنت اے جس دا قرآن وچ مومناں تو‏ں وعدہ کيتا گیا اے یا فیر ایہ جنت کوئی تیسری جنت سی۔ میرے خیال وچ ایہ اک بے معنی بحث اے جس دا اس واقعہ د‏‏ی روح تو‏ں قطعی کوئی تعلق نئيں۔
جنت چھڈنے تو‏ں پہلے آدم علیہ اسلام تے حوّا نو‏‏ں اپنے برہنہ ہونے دا احساس نہ سی مگرخلد بدری دے نال ہی انہے ں اپنے برہنہ ہونے دا احساس ہويا تے انہاں نے فوراً ہی پتّاں تو‏ں ستر پوشی کيتی۔ ے ہاں مے ں اس گل دا وی تذکرہ کردا چلاں کہ اسرائیلے ات مے ں انہاں دونے دے گناہ د‏‏ی سزا اللہ تعالٰیٰ نے اس طرح دتی دے تو‏ں ابد مرد نو‏‏ں روزگار د‏‏ی مشقت تے عورت نو‏‏ں بچہ جننے د‏‏ی صعوبت برداشت کرنی پوے گی۔ ساڈے مذہب د‏‏ی روشنی وچ ایہ گل قطعی غلط ا‏‏ے۔
حضرت آدم علیہ اسلام دے بعد د‏‏ی دنیا
حضرت آدم علیہ اسلام دے بعد انہاں د‏‏ی اولاد تو‏ں دنیا آباد ہونی شروع ہوئی تے اللہ نے انساناں د‏‏ی نسل پروان چڑھائی جو دنیا وچ چہار سوُ پھیل گئی۔ حضرت آدم علیہ اسلام دے بیٹےآں ہابیل و قابیل وچو‏ں قابیل نے ہابیل نو‏‏ں قتل کر دتا سی ( ایتھ‏ے ایہ گل قابل غور اے کہ قران وچ ایہ دونے ناں یعنی ہابیل یا قابیل درج نئيں نيں۔ قران وچ صرف آدم دے بیٹےآں کہیا گیا اے )۔ایہ توراة تو‏ں اخذکردہ معلومات اے ، ایہ وی کہیا جاندا اے کہ مرُدے نو‏‏ں زمین وچ دفن کرنا قابیل نے اک کوّے تو‏ں سیکھااس دا تذکرہ قرآن کریم وچ وی اے اللہ تعالی دا ارشاد اے فَبَعَثَ اللّٰہ غُرَبًا یَبحَثُُ فی الارض...الآیۃ (سورہ مائدۃ آیت: 31) ۔ ۔
اک صحیح حدیث دے مطابق اُس وقت تو‏ں دنیا وچ جِنّے وی قتل ہوئے نيں انہاں دے گناہ دا اک حصہ حضرت آدم د‏‏ی پہلی اولا د دے کھاندے وچ وی جا تو‏ں ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی کہندے نيں دے انسان نو‏‏ں اپنی زندگی وچ گناہاں تو‏ں تاں بچنا چاہیے مگر خاص طور اُتے ایسا کوئی کم نئيں کرنا چاہیے جو ایجاد دے زمرے وچ آندا ہوئے تے اُسدا گناہ جاریہ بن جائے تے روز قیامت اپنے گناہاں دے بار دے علاوہ ایداں دے شخص نو‏‏ں دوسرےآں دا کیہ وی بھگتنا پئے۔ کہیا جا تو‏ں اے کہ قتل دا ایہ واقع دمشق وچ ہويا سی مگر اس د‏ی صحت دے بارے وچ کوئی تاریخی یا اسلامی ثبوت نئيں ملدا۔