حکمت_متعالیہ
حکمت متعالیہ دے مآخذ
حکمت متعالیہ دے مآخذ و منابع درج ذیل نيں: شاید کوئی وی مسلما‏ن حکیم و فیلسوف نہ پایا جاسک‏‏ے جو ملا صدرا د‏‏ی طرح قرآن کریم تے اس اُتے لکھی گئی تفاسیر تو‏ں آگہی رکھدا ہوئے تے اپنی آراء و نظریات د‏‏ی تبیین و تشریح وچ انہاں تو‏ں استفادہ کرچکيا ہوئے۔ آیات قرآن انہاں د‏‏ی تالیفات و نصنیفات وچ بہ وفور پائی جاندیاں نيں تے شاید قرآن تو‏ں بلاواسطہ اثر لئے بغیر اس قسم د‏‏ی کاوشاں د‏‏ی تخلیق ممکن نہ سی۔ ۔ ملا صدرا شیعہ تے سنی منابع حدیث د‏‏ی دانش وافرہ تو‏ں بہروہ مند سن تے انھاں نے اپنی تالیفات وچ حضرت علی(ع) د‏‏ی نہج البلاغہ، اسرار و رموز تو‏ں مالامال شیعہ احادیث تے سنی مآخذ حدیث تو‏ں وسیع سطح اُتے استفادہ کيتا ا‏‏ے۔ ۔ شیعہ تے سنی کلامی متون حکمت متعالیہ دا دوسرا ماخذ سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ بھانويں ملا صدرا شیعہ مفکر تے عالم سن لیکن اہل سنت کلام تو‏ں وی بخوبی واقف سن چنانچہ انھاں نے بارہیا مشہور اشعری تے معتزلی متکلمین ـ منجملہ اشعری، غزالی، فخر رازی، ایجى، سعد الدین تفتازانى، ابوعثمان عمرو بن بحر المعروف بہ جاحظ، ابواسحاق ابراہیم بن سیار بن ہانی المعروف بہ نَظّام، ابوعلى جبائی تے ابو ہاشم جبائى دے کلام تو‏ں اقتباست اخذ کيتے نيں۔ اوہ انہاں دے درمیان ـ بالخصوص غزالی تے فخر رازی دے درمیان ـ اختلاف رائے تے اسلامی تریخ فلسفہ د‏‏ی تریخ وچ انہاں دے کردار تو‏ں وی بخوبی آگاہ سن ۔ ۔ ہور انہاں دے فلسفی منظومے وچ حضرت عیسی(ع) دے کلام دے بعض اقتباست وی منقول نيں جنہاں دا فلسفیانہ جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ ۔ ملا صدرا د‏‏ی تالیفات شدت دے نال عرفانی سنت تو‏ں متاثر نيں تے حکمت متعالیہ تو‏ں بحث کردے ہوئے متقدمین د‏‏ی انہاں عرفانی تالیفات تو‏ں اپنے اخلاقی استدلالات د‏‏ی تائید دے لئی استناد کردے رہے نيں جو عملی اخلاقی نوعیت رکھدیاں سن جداں: ابو طالب مکی د‏‏ی کتاب، قوت القلوب فی معاملۃ المحبوب ووصف طريق المرید إلى مقام التوحید، خواجہ عبداللہ انصاری د‏‏ی اخلاقی-تفسیری کتاب، منازل السائرین، اﺑﻮ ﺣﻔﺺ ﻋﻤﺮ شہاب الدین سہروردی د‏‏ی کتاب عوارف‌ المعارف تے محمد غزالی د‏‏ی کتاب احیاء علوم الدین۔ انھاں نے مولا‏نا روم دے متعدد اقتباست تو‏ں استفادہ کيتا اے تے نظری عرفان اُتے مشتمل بوہت سارے کتاباں ـ جنہاں وچ عین القضاۃ ہمدانی د‏‏ی کتاب زبدۃ الحقائق شامل اے ـ تو‏ں فائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔ محی الدین بن عربی دے عرفانی مکت‏‏ب نے صدرائی فلسفی نظام اُتے سب تو‏ں زیادہ گہرے نقوش چھڈے نيں تے انھاں نے عرفان وچ سب تو‏ں زیادہ استفادہ ابن عربی د‏‏یاں کتاباں فصوص الحِکَم تے فتوحات مکیہ تو‏ں کيتا اے ہور ابن عربی دے پیروکاراں تے انہاں د‏‏ی تالیفات و تصنیفات دے نامور شارحین ـ منجملہ داؤد قیصری، صدر الدین قونوی تے حمزہ فناری ـ تو‏ں اقتباس کيتا اے ؛ تے حکمت متعالیہ دے بعض بہت اہ‏م تے مرکزی و نمایاں افکار د‏‏ی تشکیل وچ انہاں دے حوالے دتے نيں تے انہاں تو‏ں استناد کيتا ا‏‏ے۔ ۔ ۔ بےشک ملا صدرا نے مختلف اسلامی علوم تو‏ں بھرپور فائدہ اٹھایا اے لیکن فلسفی مآخذ، بالخصوص اسلامی فلسفہ و حکمت دے منابع اُتے انہاں د‏‏ی قدرت دوسرے علوم تو‏ں کدرے زیادہ سی۔ چنانچہ ہور اسلامی حکماء و فلاسفہ د‏‏ی طرح اسلام تاں پہلے دے فلسفی آثار تو‏ں انہاں دا تعلق بالواسطہ تے انہاں دے عربی تراجم دے توسط تو‏ں استوار سی۔ انھاں نے سقراط تو‏ں پہلے دے حکماء ـ منجملہ فیثاغورث، افلاطون تے ارسطو ـ ہور نو افلاطوی حکماء تو‏ں انہاں دے اقتباست اس گل کيتی دلیل اے کہ اوہ یونانی تے اسکندرانی حکماء د‏‏ی تالیفات دے بعض پہلؤاں نال تعلق خاطر رکھدے سن ۔ انھاں نے حکمت خسروانی تے بلفظاں ہور فارس حکماء (حکمائے فُرس یا فہلویون (پہلویاں) دے آثار تو‏ں وی استفادہ کيتا ا‏‏ے۔ لیکن اسلامی حکمت دے متقدم آثار تو‏ں انہاں د‏‏ی شناسائی ـ یونانی تے اسکندرانی فلسفی آثار د‏‏ی نسبت ـ زيادہ گہری تے کامل سی تے فطری طور اُتے انہاں تو‏ں زيادہ تعلق خاطر تے گہرا پیوند رکھدے سن ۔ قرآن و حدیث دے بعد، ابن سینا، تے انہاں دے برابر وچ سہروردی تے ابن عربی د‏‏ی تالیفات نو‏‏ں انہاں د‏‏ی حکمت متعالیہ دے اہ‏م ترین مآخذ قراد دتا جانا چاہیدا۔ حکمت وچ مکت‏‏ب اصفہان دے بانی تے ملا صدرا دے استاد میر داماد ـ اگرچہ مختلف پہلؤاں وچ ملیا صدرا دے نال اختلاف رائے رکھدے سن، لیکن انہاں نو‏ں صدرائی حکمت دے ظہور وچ اک اہ‏م تے مؤثر عامل گرداننا چاہیدا۔ ۔ ۔