cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام حسین علیہ السلام
میں آپ وچ ایہ جملہ صفات پاندا ہاں اس لئی منگ رہاہاں آپ شریف عرب نيں آپ دے ناناعربی نيں آپ کریم نيں ،کیونجے آپ د‏‏ی سیرت ہی کرم اے، قرآن پاگ آپ دے گھر وچ  نازل ہواہے آپ صبیح وحسین نيں، رسول خداکاارشاد اے کہ جومینو‏ں دیکھناچاہے اوہ حسن تے حسین نوں دیکھے، لہذا عرض اے کہ مینو‏ں عطیہ تو‏ں سرفرازفرمائیے، آپ نے فرمایاکہ جدنامدارنے فرمایاہے کہ ”المعروف بقدرالمعرفة“ معرفت دے مطابق عطیہ دیناچاہیدا، تومیرے سوالات کاجواب دے ۔ بتا:
سب تو‏ں بہترعمل کيتاہے؟اس نے کہااللہ پرایمان لیانا۔ ۲ ۔ ہلاکت تو‏ں نجات کاذریعہ اے ؟ اس نے کہااللہ پربھروسہ کرنا۔ ۳ ۔ مردکی زینت کيتاہے؟ کہیا ”علم معہ حلم“ ایساعلم جس دے نال حلم ہو، آپ نے فرمایادرست اے اس دے بعدآپ ہنس پئے۔ ورمی بالصرةالیہ تے اک بڑاکیسہ اس دے سامنے ڈال دتا۔ ۔
امام حسین د‏‏ی نصرت دے لئی رسول کریم کاحکم
انس بن حارث کابیان اے جوکہ صحابی رسول تے اصحاب صفہ وچو‏ں کہ ميں نے دیکھاکہ حضرت امام حسین علیہ السلام اک دن رسول خداکی گود وچ سن تے وہ انہاں نوں پیاررکررہے سن ،اسی دوران وچ فرمایا، انہاں ابنی ہذا یقتل بارض یقال لہاکربلاء فمن شہدذالک منکم فلینصرہ“ کہ میرا ایہ فرزندحسین اس زمین پرقتل کيتاجائے گاجس کانام کربلاہے دیکھوتم وچو‏ں اس وقت جوبھی موجودہو، اس دے لئی ضروری اے کہ اس د‏ی مددکرے۔
راوی کابیان اے کہ اصل راوی تے چشم دیدگواہ انس بن حارث جوکہ اس وقت موجودتھے اوہ امام حسین دے ہمراہ کربلا وچ شہیدہوگئے سن ( ، ، ، ) ۔
امام حسین علیہ السلام د‏‏ی عبادت
علماء ومورخین کااتفاق اے کہ حضرت امام حسین علیہ السلام زبردست عبادت گزارتھے آپ شب وروز وچ بے شمارنمازاں پڑھدے سن تے انواع وقس وچ  عبادات تو‏ں سرفرازہُندے سن آپ نے پچس حج پاپیادہ کيتے تے یہ تمام حج زمانہ قیام مدینہ منورہ وچ فرمائے سن، عراق وچ قیام دے دوران آپ نوں اموی ہنگامہ آرائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی حج کاموقع نئيں مل سکا۔  ۔
امام حسین د‏‏ی سخاوت
مسندامام رضا ص ۳۵ وچ اے کہ سخی دنیا دے لوکاں دے سرداراورمتقی آخرت دے لوکاں دے سردارہُندے نيں امام حسین سخی ایداں دے سن جنہاں د‏‏ی نظیرنئيں تے متقی ایداں دے سن کہ جنہاں د‏‏ی مثال نئيں، علماء کابیان اے کہ اسامہ ابن زیدصحابی رسول علیل سن امام حسین انھاں دیکھنے دے لئی تشریف لے گئے توآپ نے محسوس کيتاکہ اوہ بے حدرنجیدہ نيں، پُچھیا،ائے میرے نانا دے صحابی کيتابات اے ”واغماہ“ کیو‏ں کہندے ہو،عرض کيتی مولا، سٹھ ہزاردرہم کامقروض ہاں آپ نے فرمایاکہ گھبراو نئيں اسنو‏‏ں ميں اداکرداں گا چنانچہ آپ نے انہاں د‏‏ی زندگی وچ ہی انہاں نو‏ں قرضے دے بارسے سبکدوش فرمادتا۔
اک دفعہ اک دیہا‏تی شہر وچ آیا تے اس نے لوکاں تو‏ں دریافت کيتاکہ ایتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ سخی نوں ن اے ؟ لوکاں نے امام حسین کانام لیا، اس نے حاضر خدمت ہوکربذریعہ اشعارسوال کيتا،حضرت نے چارہزاراشرفیاں عنایت فرماداں،اس نے شعیب خزاعی کاکہناہے کہ شہادت امام حسین دے بعدآپ د‏‏ی پشت پرباربرداری دے گھٹے دیکھے گئے جس د‏‏ی وضاحت امام زین العابدین نے ایہ فرمائی سی کہ آپ اپنی پشت پرلادکراشرفیاں تے غلاں دے گٹھربیواواں تے یتی وچ  دے گھررات دے وقت پہنچایاکردے سن کتاباں وچ اے کہ آپ دے اک غیرمعصوم فرزندکوعبدالرحمن سلمی نے سورہ حمدکی تعلیم دی،آپ نے اک ہزاراشرفیاں تے اک ہزارقیمتی خلعتاں عنایت فرماواں  ۔
جنگ صفین وچ امام حسین د‏‏ی جدوجہد
لیکن علامہ شیخ مہدی مازندرانی د‏‏ی تحقیق دے مطابق آپ نے بندش آپ توڑنے دے لئی مقام صفین وچ نبرآزمائی فرمائی تھی( ئھ وب )۔
علامہ باقرخراسانی لکھدے نيں کہ اس موقع پرامام حسین دے ہمراہ حضرت عباس وی سن ۔
حضرت امام حسین علیہ السلام گرداب مصائب وچ
واقعہ کربلاکاآغاز
حضرت امام حسین علیہ السلام جدو‏ں پیغمبراسلام حضرت محمدمصطفیٰ صلعم د‏‏ی زندگی دے آخری لمحات تو‏ں لے کرامام حسن د‏‏ی حیات دے آخری ایام تک بحرمصائب وآلام دے ساحل تو‏ں کھیلدے ہوئے زندگی دے اس عہد وچ داخل ہوئے جس دے بعدآپ دے علاوہ پنجتن وچ کوئی  باقی نہ رہاتوآپ کاسفینہ حیات خود گرداب مصائب وچ آگیاامام حسن د‏‏ی شہادت دے بعدسے معاویہ د‏‏ی تمام ترجدوجہپینڈو رہی کہ کسی طرح امام حسین کاچراغ زندگی وی ايس‏ے طرح گل کردے، جس طرح حضرت علی تے امام حسن د‏‏ی شمع حیات بجھاچکاہے تے اس دے لئی اوہ ہرقسم کاداواں کرتارہااوراس تو‏ں کامقصدصرف ایہ تھاکہ یزیدکی خلافت دے منصوبہ نوں پروان چڑھائے ،بالآخراس نے ۵٦ ء وچ اک ہزارکی جمیعت سمیت یزیددے لئی بیعت لینے د‏‏ی غرض تو‏ں حجازکاسفراختیارکیا تے مدینہ منورہ پہنچیا۔
اوتھ‏ے امام حسین نال ملاقات ہوئی اس نے بیعت یزیدکاذکرکیا،آپ نے صاف لفظاں وچ اس د‏ی بدکرداری کاحوالہ دے کرانکارکردتا،معاویہ نوں آپ کاانکار کھلاتوبہت زیادہ لیکن چندالٹے سِدھے لفظاں کہنے دے سوااورکچھ کرنہ سکیا اس دے بعدمدینہ تے پھرمکہ وچ بیعت یزید لے کرشام نوں واپس چلاگیا۔ علامہ حسین واعظ کاشفی لکھدے نيں کہ امیرمعاویہ نے جدو‏ں مدینہ وچ بیعت کاسوال اٹھایاتوحسین بن علی، عبدالرحمن بن ابی بکر،عبداللہ بن عمر، عبداللہ بن زبیرنے بیعت یزید تو‏ں انکارکردتا اس نے وڈی نوں شش کيتی لیکن ایہ لوک نہ منے تے رفع فتنہ دے لئی امام حسین دے علاوہ سب مدینہ تو‏ں چلے گئے ۔
معاویہ انہاں دے پِچھے مکہ پہنچااوراوتھ‏ے انہاں پردباؤڈالیا لیکن کامیاب نہ ہويا،آخرکار شام واپس چلاگیا ۔
معاویہ وڈی تیزکی نال بیعت لیتارہیا تے بقول علامہ ابن قتیبہ اس سلسلہ وچ اس نے ٹکاں وچ لوکاں دے دین وی خریدلئی، الغرض رجب ٦۰ ھ وچ معاویہ رخت سفر بنھ کر دنیا تو‏ں چلاگیا،یزیدجواپنے باپ دے مشن نوں کامیاب کرناضروری سمجھتاتھا سب تو‏ں پہلے مدینہ د‏‏ی طرف متوجہ ہوگیا تے اس نے اوتھ‏ے دے والی ولیدبن عقبہ نوں لکھیا کہ امام حسین ،عبدالرحمن بن ابی بکر،عبداللہ بن عمر، عبداللہ بن زبیرسے میری بیعت لے لے ،اوراگریہ انکارکرن توان دے سرکاٹ کرمیرے پاس بھیج دے ،ابن عقبہ نے مروان تو‏ں مشورہ کيتااس نے کہاکہ سب بیعت کرلاں گے لیکن امام حسین ہرگزبیعت نہ کرن گے تے تینو‏ں انہاں دے نال پوری سختی کابرتاؤ کرناپئے گا۔
صاحب تفسیرحسینی علامہ حسین واعظ کاشفی لکھدے نيں کہ ولیدنے اک شخص (عبدالرحمن بن عمربن عثمان) نوں امام حسین تے ابن زبیرکوبلانے دے لئی بھیجیا، قاصد جس وقت پہنچادونے مسجد وچ محوگفتگوتھے آپ نے ارشادفرمایاکہ تسيں چلوہم آندے نيں، قاصدواپس چلاگیااوریہ دونے آپ وچ بلانے دے سبب پرتبادلہ خیالات کرنے لگے امام حسین نے فرمایاکہ ميں نے اج اک خواب دیکھاہے جس تو‏ں ميں ایہ سمجھتاہوںکہ معاویہ نے انتقال کيتااوریہ سانو‏ں بیعت یزیددے لئی بلارہاہے حالے ایہ حضرات جانے نہ پائے سن کہ قاصدپھرآگیا تے اس نے کہاکہ ولیدآپ حضرات دے انتظار وچ  اے امام حسین نے فرمایاکہ جلدی کيتاہے جاکرکہہ دوکہ اسيں تھوڑی دیر وچ  آجاواں گے ۔
اس دے بعدامام حسین دولت سرا وچ تشریف لیائے تے ۳۰ بہادراں نوں ہمراہ لے کرولیدنال ملن کاقصد فرمایا آپ داخل دربارہوگئے تے بہادران بنی ہاشم بیرون خانہ درباری حالات کامطالعہ کردے رہے ولیدنے امام حسین د‏‏ی مکمل تعظیم د‏‏ی تے خبرمرگ معاویہ سنانے دے بعدبیعت کاذکرکیا ،آپ نے فرمایاکہ مسئلہ سوچ بچارکاہے تسيں لوکاں نوں جمع کرواورمینو‏ں وی بلالو وچ  ”علی روس الاشہاد“ یعنی عام مجمع وچ اظہارخیال کراں گا۔
ولیدنے کہابہترہے ،پھرکل تشریف لائیے گا حالے آپ جواب وی نہ دینے پائے سن کہ مروان بول اٹھا اے ولیداگرحسین اس وقت تیرے قبضہ تو‏ں نکل گئے توپھرہتھ نہ آئیاں گے انہاں نوں اسی وقت مجبورکردے تے حالے حالے بیعت لے لے تے اگریہ انکارکرن توحکم یزید دے مطابق سرتن تو‏ں اتارلے ایہ سننا سی کہ امام حسین نوں جلال آگیاآپ نے فرمایا”یابن الزرقا“ کس وچ دم اے کہ حسین نوں ہتھ لگاسک‏‏ے، تینو‏ں نئيں معلوم کہ اسيں آل محمد نيں فرشتے ساڈے گھراں وچ آندے رہندے نيں سانو‏ں کِداں مجبورکیاجاسکتاہے کہ اسيں یزید جداں فاسق وفاجراورشرابی د‏‏ی بیعت کرلاں، امام حسین د‏‏ی آوازکابلند ہونا تھاکہ بہادران بنی ہاشم داخل دربار ہوگئے تے قریب تھاکہ زبردست ہنگامہ برپاکرداں لیکن امام حسین نے انہاں نو‏ں سمجھابجھاکرخاموش کردتا اس دے بعدامام حسین واپس دولت سراتشریف لے گئے ولیدنے ساراواقعہ یزیدکولکھ کربھیج دیااس نے جواب وچ لکھاکہ اس خط دے جواب وچ امام حسین کاسربھیج دو،ولیدنے یزید کاخط امام حسین دے پاس بھیج کر کہلابھیجیا کہ فرزندرسول ، وچ یزید دے کہنے پرکسی صورت تو‏ں عمل نئيں کرسکدا لیکن آپ نوں باخبرکرتاہاں تے دسنیا چاہتاہاں کہ یزیدآپ دے خون بہانے دے درپے اے _
امام حسین نے صبر دے نال حالات پرغورکیااورنانا دے روضہ پرجاکردرددل بیان فرمایااوربے انتہاروئے ،صبح صادق دے نیڑے مکان واپس آئے دوسری رات نوں پھرروضہ رسول پرتشریف لے گئے تے مناجات دے بعد روندے روندے سوگئے خواب وچ آنحضرت نوں دیکھاکہ آپ حسین د‏‏ی پیشانی کابوسہ لے رہے نيں تے فرمارہے نيں کہ اے نورنظرعنقریب امت توانو‏‏ں شہیدکردے گی بیٹاتم بھو دے پیاسنو‏ں ہوگے تسيں فریادکردے ہوگے تے کوئی تواڈی فریادرسی نہ کريں گا امام حسین د‏‏ی اکھ کھل گئی آپ دولت سراواپس تشریف لیائے تے اپنے اعزا نوں جمع کر دے فرمانے لگے کہ ہن اس دے سواکوئی چارہ کارنئيں اے کہ وچ مدینہ نوں چھوڑداں ،ترک وطن کافیصلہ کرنے دے بعدروضہ امام حسن تے مزارجناب سیدہ پرتشریف لے گئے بھائی تو‏ں رخصت ہوئے  وچ  نوں سلام کيتاقبرسے جواب سلام آیا، نانا دے روضہ پررخصت آخری دے لئی تشریف لے گئے روندے روندے سوگئے سرورکائنات نے خواب وچ صبرکی تلقین د‏‏ی تے فرمایا بیٹاہ‏م تواڈے انتظار وچ  نيں۔
آپ دے نال تمام مخدرات عصمت وطہارت تے چھوٹے چھوٹے بچے سن البتہ آپ د‏‏ی اک صاحبزادی جنہاں کانام فاطمہ صغری سی تے جنہاں د‏‏ی عمراس وقت ٧/ سال سی بوجہ علالت شدیدہ ہمراہ نہ جاسکن امام حسین نے آپ د‏‏ی تیمارداری دے لئی حضرت عباس د‏ی وچ  جناب ام البنین نوں مدینہ وچ ہی چھوڑدیاتھا تے کچھ فریضہ خدمت ام المومنین جناب ام سلمہ دے سپردکردیاسی، آپ ۳/ شعبان ٦۰ ھ یوم جمعہ نوں مکہ معظمہ پہنچ گئے آپ دے پہنچدے ہی والی مکہ سعیدابن عاص مکہ تو‏ں بھج کرمدینہ چلاگیا تے اوتھ‏ے تو‏ں یزیدکومکہ دے تمام حالات لکھے تے بتایاکہ لوکاں کارجحان امام حسین د‏‏ی طرف اس تیزی تو‏ں ودھ رہاہے جس کاجواب نئيں ،یزیدنے ایہ خبرپاندے ہی مکہ وچ قتل حسین د‏‏ی سازش پرغورکرناشروع کردتا۔
امام حسین مکہ معظمہ وچ چارماہ شعبان،رمضان،شوال،ذیقعدہ مقیم رہے یزیدجوبہرصورت امام حسین نوں قتل کرناچاہتاتھا اس نے ایہ خیال کردے ہوئے کہ حسین اگرمدینہ تو‏ں بچ کرنکل گئے نيں تومکہ وچ قتل ہوجاواں تے اگرمکہ تو‏ں بچ نکلاں توکوفہ پہنچ کرشہیدہوسکن، ایہ انتظام کيتاکہ نوں فے تو‏ں ۱۲ ہزارخطوط دوران قیام مکہ وچ بھجوائے کیونجے دشمناں نوں یہ یقین تھاکہ حسین نوں فہ وچ آسانی تو‏ں قتل کيتے جاسکن گے ،نہ ایتھ‏ے دے باشندےآں وچ عقیدہ کاسوال اے تے نہ عقیدت دا ایہ فوجی لوک نيں انہاں د‏‏ی عقلاں وی موٹی ہُندیاں نيں ایہی وجہ اے کہ شہادت حسین تو‏ں پہلے جدو‏ں تک جِنّے افسر بھیجے گئے اوہ محض اس غرض تو‏ں بھیجے جاندے رہے کہ حسین نوں گرفتارکر دے نوں فہ لے جاواں (کشف الغمہ ص ٦۸) ۔
اوراک عظیم لشکر مکہ وچ شہیدکيتے جانے دے لئی ارسال کيتااور ۳۰ / خارجیاں نوں حاجیاں دے لباس وچ خاص طورپربھجوادیاجس کاقائد عمرابن سعد سی( ، ، ) ۔
عبدالحمید خان ایڈیٹر رسالہ مولوی دہلی لکھدے نيں کہ ”اس دے علاوہ اک سازش ایہ وی کيتی گئی کہ ایام حج وچ تن سوشامیاں نوں بھیج دیاگیاکہ اوہ گروہ حجاج وچ شامل ہوجاواں تے جہاں جس حال وچ وی حضرت امام حسین نوں پاواں قتل کرڈالاں ۔
خطوط جوکوفہ تو‏ں آئے سن انہاں نو‏ں شرعی رنگ دیاگیا سی تے وہ ایداں دے لوکاں دے ناں تو‏ں بھیجے گئے سن جنہاں تو‏ں امام حسین متعارف سن شاہ عبدالعزیز دہلوی کاکہناہے کہ ایہ خطوط ”من کل طائفة وجماعة“ ہرطائفہ تے جماعت د‏‏ی طرف تو‏ں بھجوائے گئے سن (سرالشہادتین ص ٦٧) ۔ علامہ ابن حجرکاکہناہے کہ خطوط بھیجنے والے عام اہل نوں فہ سن (صواعق محرقہ ص ۱۱٧) ابن جریرکابیان اے کہ اس زمانہ وچ نوں فہ وچ اک دوگھر دے علاوہ کوئی شیعہ نہ سی (طبری) حضرت امام حسین علیہ السلام نے اپنی شرعی ذمہ داری تو‏ں عہدہ برآہونے دے لئی تفحص حالات د‏‏ی خاطرجناب مسلم ابن عقیل نوں کوفہ روانہ کردتا۔
مکہ معظمہ وچ امام حسین د‏‏ی جان نہ بچ سکی
یہ واقعہ اے کہ امام حسین مدینہ منورہ تو‏ں اس لے عازم مکہ ہوئے سن کہ ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی جان بچ جائے گی لیکن آپ د‏‏ی جان لینے پرایساسفاک دشمن تلاہواتھا جس نے مکہ معظمہ تے کعبہ محترمہ وچ وی آپ نوں محفوظ نہ رہنے دتا تے وہ وقت آگیاکہ امام حسین مقام امن نوں محل خوف سمجھ کر مکہ معظمہ چھڈنے پرمجبورہوگئے تے قریب تھاکہ آپ نوں عالم حج وطواف وچ قتل کردتیاں
امام حسین نوں جداں ہی سازش کاپتہ لگا،آپ نے فوراحج نوں عمرہ منفردہ تو‏ں بدلااور ۸/ ذی الحجہ ٦ ۰ ھ نوں جناب مسلم دے خط پربھروسہ کر دے عازم نوں فہ ہوگئے حالے آپ روانہ نہ ہونے پائے سن کہ اعزاء واقربانے کمال ہمدردی دے نال التوائے سفر نوں فہ د‏‏ی درخواست کيتی ،آپ نے فرمایا کہ گرچیونٹی دے بل وچ وی چھپ جاواں توبھی ضرورقتل کيتاجاواں گا تے سنومیرے نانا نے فرمایاہے کہ حرمت مکہ اک دنبہ دے قتل تو‏ں بربادہوئے گی وچ ڈرتاہاں کہ اوہ دنبہ وچ ہی نہ قرارپیر میری خواہش اے کہ وچ مکہ تو‏ں باہرچاہے اک ہی بالشت پرکیو‏ں نہ ہاں قتل کيتاجااں گا( ، ، ) ۔
یہ واقعہ اے کہ کہ یزیدکاارادہ بہرصورت امام حسین نوں قتل کرنااوراستیصال بنی فاطمہ سی۔ ۔
ایہی وجہ اے کہ جدو‏ں امام حسین دے مکہ معظمہ تو‏ں روانہ ہونے د‏‏ی اطلاع والی مکہ عمربن سعیدکوہوئی تواس نے پوری طاقت تو‏ں آپ نوں واپس لیانے د‏‏ی سعی د‏‏ی تے اسی سلسلہ وچ ايس‏ے نے یحی بن سعیدابن العاص نوں اک گروہ دے نال آپ نوں روکنے دے لئی بھیج دیا”فقالوا لہ انصرف این تذہب“ انہاں لوکاں نے آپ نو‏‏ں روکااورکہاکہ آپ ایتھ‏ے تو‏ں کتھے نکلے جارہے نيں فورالوٹیے ،آپ نے فرمایاایساہرگز نئيں ہوئے گا،ایہ روکنامعمولی نہ سی بلکہ ایساتھاجس وچ مارپیٹ د‏‏ی وی نوبت آئی (دمعةساکبة ص ۳۱٦) مقصدیہ اے کہ والی مکہ ایہ نئيں چاہتاتھاکہ امام حسین ا سک‏‏ے حدوداقتدارسے نکل جاواں تے یزید دے منشاء نوں پورانہ کرسک‏‏ے کیونجے اس دے پیش نظروالی مدینہ د‏‏ی برطرفی یاتعطل تھا،وہ دیکھ چکاتھا کہ حسین دے مدینہ تو‏ں سالم نکل آنے پروالی مدینہ برطرف کردیاگیاتھا۔
امام حسین د‏‏ی مکہ تو‏ں رونگی
الغرض امام حسین اپنے جملہ اعزاء واقرباء تے انصارجان نثار نوں ہمراہ لے کرجنہاں د‏‏ی تعدادبقول امام شبلنجی ۸۲ سی مکہ تو‏ں روانہ ہوگئے آپ جس وقت منزل صفاح پرپہنچے توفرزدق شاعرنال ملاقات ہوئی اوہ نوں فہ تو‏ں آرہاتھا استفساربراس نے بتایاکہ لوکاں دے دل آپ دے نال ہاں لیکن انہاں د‏‏ی تلواراں آپ دے خلاف نيں آپ نے اپنی روانگی دے وجوہ بیان فرمائے تے آپ اوتھ‏ے تو‏ں اگے ودھے پھرمنزل حاجز دے اک چشمہ پراترے اوتھ‏ے عبداللہ ابن مطیع نال ملاقات ہوئی انہاں نے وی نوں فیاں د‏‏ی بے پروائی کاذکرکیا،اسک‏‏ے بعد آپ منزل بطن الرمہ پہنچے تے اوتھ‏ے تو‏ں منزل ذات العرق وچ ڈیرہ ڈالیا،وہاںشخص بشیربن غالب نال ملاقات ہوئی اس نے وی نوں فیاں د‏‏ی غداری کاتذکرہ کيتا۔
پھرآپ اوتھ‏ے تو‏ں اگے ودھے اک مقام پراک خیمہ نصب دیکھیا پوچھااس جگہ نوں ن ٹہراہے معلوم ہوکہ زبیرابن ایقین ،آپ نے انہاں نو‏ں بلوابھیجیا،جب اوہ آئے توآپ نے اپنی حمایت کاذکرکیاانہاں نے قبول کر دے اپنی بیوی نوں بروائتے اپنے بھائی دے ہمراہ گھرروانہ کردیااورخودامام حسین دے نال ہوگئے ، پھراوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوک‏ے منزل ”زبالہ“ وچ پہنچے اوتھ‏ے آپ نوں حضرت مسلم وہانی تے محمدبن کثیراورعبداللہ بن یقطرجداں دلیراں د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبرملی آپ نے اناللہ واناالیہ راجعون فرمایا تے داخل خیمہ ہوکرحضرت مسلم د‏‏ی بچیاں نوں کمال محبت دے نال پیارکیا تے بے انتہاروئے اس دے بعد ارشادفرمایا کہ میراقتل یقینی اے ، وچ تسيں لوکاں د‏‏ی گردناں تو‏ں طوق بیعت اتارے لیتاہاں تمہاراجدھرجی چاہے چلے جاؤ،دنیادارتوواپس ہوگئے ،لیکن سب دیندارہم رکاب ہی رہ‏‏ے۔
اس دے بعدآپ نے منزل قطقطانیہ پرخطبہ دیااوراوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوکرقبیلہ بنی سکو‏ن وچ ٹہرے آپ د‏‏ی ایتھ‏ے سکونت د‏‏ی اطلاع ابن زیادہ نوں دتی گئی اس نے اک ہزاریادوہزار دے لشکرسمیت حربن یزیدریاحی نوں امام حسین د‏‏ی گرفتاری دے لئی روانہ کردیاامام حسین اپنی قیام گاہ تو‏ں نکل کرکوفہ د‏‏ی طرف بدستورروانہ ہوگئے راستے وچ بنی عکرمہ کااک شخص ملا، اس نے کہاقادسیہ تو‏ں غدیب تک ساری زمین لشکرسے پٹی پئی اے آپ نے اسنو‏ں دعائے خیردی تے خوداگے ودھ کر”منزل شراف“ پرقیام کيتااوتھ‏ے آپ نے محرم ٦۱ ئھ کاچانددیکھیا تے آپ رات گذارکر علی الصباح روانہ ہوگئے۔
حربن یزیدریاحی
صبح کاوقت گزرادوپہرآئی لشکر حسین بادیہ پیمائی کررہاتھا کہ ناگاہ اک صحابی حسین نے تکبیرکہی لوکاں نے سبب پُچھیا،اس نے جواب دیاکہ مینو‏ں نوں فہ د‏‏ی سمت خرمے تے کیلے دے درخت جداں نظرآرہے نيں ایہ سن کرلوک ایہ خیال کردے ہوئے کہ س جنگل وچ درخت کسن، اس طرف غورسے دیکھنے لگے ،تھوڑی دیر وچ گھوڑےآں د‏‏ی کنوتیاں نظرآئیاں امام نے فرمایاکہ دشمن آرہے نيں لہذا منزل ذوخشب یاذوحسم د‏‏ی طرف مڑچلو، لشکرحسین نے رخ بدلا تے لشکرحرنے تیزرفتاری اختیارکی بالآخرسامنے آپہنچیا تے بروایندے لجام فرس پرہتھ ڈال دتا ایہ دیکھ کرحضرت عباس اگے ودھے تے فرمایاتیری  وچ  تیرے ماتم ماتم وچ بیٹھے ”’ماترید“ کيتاچاہتاہے  ۔
مورخین کابیان اے کہ چونکہ لشکرحرپیاس تو‏ں بے چین سی اس لے ساقی نوں ثر دے فرزندنے اپنے بہادراں نوں حکم دیاکہ حر دے سواراں تے سواری دے جانوراں نوں اچھی طرح سیراب کردو، چنانچہ اچھی طرح سیرابی کردتی گئی اس دے بعدنمازظہرکی اذان ہوئی حرنے امام حسین د‏‏ی قیادت وچ نمازاداکی تے یہ بتایاکہ سانو‏ں آپ د‏‏ی گرفتاری دے لئی بھیجاگیاہے تے ساڈے لئی ایہ حکم اے کہ اسيں آپ نوں ابن زیاد دے دربار وچ حاضرکرن، امام حسین نے فرمایاکہ میرے جتے جی ایہ ناممکن اے کہ وچ گرفتارہوکرخاموشی دے نال نوں فہ وچ قتل کردیاجاؤں۔
پھراس نے تنہائی وچ رائے دتی کہ چپ دے تو‏ں رات دے وقت کسی طرف نکل جائیے آپ نے اس د‏ی رائے نوں پسندکیا تے اک راستے پرآپ چل پئے جدو‏ں صبح ہوئی توپھرحرکوتعاقب کردے دیکھے تے پوچھاکہ ہن کيتابات اے اس نے کہامولاکسی جاسوس نے ابن زیادسے غمازی کردتی اے چنانچہ ہن اس کاحکم ایہ آگیاہے کہ وچ آپ نوں بے آب وگیاہ جنگل وچ روگ لاں گفتگو دے نال نال رفتاربھی جاری سی کہ ناگاہ امام حسین دے گھوڑے نے قدم روکے، آپ نے نے لوکاں تو‏ں پوچھااس زمین نوں کیاکہندے نيں کہاگیاکربلا آپ نے اپنے ہمراہیاں نوں حکم دیاکہ ایتھے پرڈیرے ڈال دواورایتھے خیمے لگادوکیونجے قضائے الہی ایتھے ساڈے گلے ملے گی( ، ، ، ، ، ، ، ، ) ۔
۲/ محرم الحرام ٦۱ ھ یوم پنجشنبہ نوں امام حسین علیہ السلام واردکربلاہوگئے نورالعین ص ۴٦ حیواة الحیوان جلد ۱ ص ۵۱ مطالب السؤل ص ۲۵۰ ، ارشادمفید،دمعة ساکبة ص ۳۲۱ ۔
واعظ کاشفی تے علامہ اربلی کابیان اے کہ جداں ہی امام حسین نے زمین کربلاپرقدم رکھیا زمین کربلازردہوگئی تے اک ایساغباراٹھاجس تو‏ں آپ دے چہرئہ مبارک پرپریشانی دے آثارنمایاں ہوگئے ،ایہ دیکھ ک‏ے اصحاب ڈرگئے تے جناب ام کلثوم رونے لگياں ۔
صاحب مخزن البکالکھدے نيں کہ کربلاپرورود دے فورابعد جناب ام کلثوم نے امام حسین تو‏ں عرض کيتی ،بھائی جان ایہ کِداں د‏ی زمین اے کہ اس جگہ ساڈے دل دھل رہے نيں امام حسین نے فرمایابس ایہ اوہی مقام اے جتھے باباجان نے صفین دے سفر وچ خواب دیکھاتھا یعنی ایہ اوہ جگہ اے جتھے ہماراخون بہے گا ،کتاب مائین وچ اے کہ ايس‏ے دن اک صحابی نے اک بیری دے درخت تو‏ں مسواک دے لئی شاخ کٹی تواس تو‏ں خون تازہ جاری ہوگیا۔
امام حسین کاخط اہل نوں فہ دے نام
عبیداللہ ابن زیادکاخط امام حسین دے نام
علامہ ابن طلحہ شافعی لکھدے نيں کہ امام حسین دے کربلاپہنچنے دے بعدحرنے ابن زیادکوآپ د‏‏ی رسیدگی کربلاکی خبردی اس نے امام حسین نوں فورااک خط ارسال کيتاجس وچ لکھاکہ مینو‏ں یزیدنے حکم دیاہے کہ وچ آپ تو‏ں اس دے لئی بیعت لے لاں، یاآپ نوں قتل کرداں ،امام حسین نے اس خط کاجواب نہ دتا ”القاه من یده “ تے اسنو‏ں زمین پرسُٹ دتا( ، ) ۔
اس دے بعد آپ نے محمدبن حنفیہ نوں اپنے کربلاپہنچنے د‏‏ی اک خط دے ذریعہ تو‏ں اطلاع دتی تے تحریرفرمایاکہ ميں نے زندگی تو‏ں ہتھ دھولیاہے تے عنقریب عروس موت تو‏ں اسيں کنارہوجاواں گا ۔
حضرت امام حسین میدان جنگ وچ
جب آپ دے بہتراصحاب وانصاراوربنی ہاشم قربان گاہ اسلام پرچڑھ چ دے توآپ خوداپنی قربانی پیش کرنے لئی میدان کارزار وچ آپہنچے ،لشکر یزیدجوہزاراں د‏‏ی تعداد وچ  تھا،اصحاب باوفااوربہادران بنی ہاشم دے ہتھو‏ں واصل جہنم ہوچکاتھا امام حسین جدو‏ں میدان وچ پہنچے تودشمناں دے لشکر وچ  تیس ہزارسواروپیادے باقی سن ،یعنی صرف اک پیاسنو‏ں نوں تیس ہزاردشمناں تو‏ں لڑناتھا (کشف الغمہ)۔میدان وچ پہنچنے دے بعدآپ نے سب تو‏ں پہلے دشمناں نوں مخاطب کر دے اک خطبہ اراشادفرمایاآپ نے کہیا:
”ائے ظالمو! میرے قتل تو‏ں بازآؤ،میرے خون تو‏ں ہتھ نہ رنگو،تم جاندے ہو وچ تواڈے نبی کانواسہ ہون، میرے باباعلیٰ سابق الاسلام نيں، میری  وچ  فاطمة الزہراتواڈے نبی د‏‏ی بیٹی نيں تے تم جاندے ہوکہ میرے نانا رسول اللہ نے مینو‏ں تے میرے بھائی حسن نوں سردارجوانان بہشت فرمایاہے،افسوس تسيں اپنے نبی د‏‏ی ذریت تے اپنے رسول د‏‏ی آل دا خون بہاندے ہواورمیرے خون ناحق پرآمادہ ہُندے ہو،حالانکہ نہ ميں نے کسی نوں قتل کيتاہے نہ کسی کامال چھیناہے کہ جس دے بدلے وچ تسيں مجھ نوں قتل کردے ہو، وچ  تودنیاسنو‏ں بے تعلق اپنے نانارسول د‏‏ی قبرپرمجاوربیٹھاتھا تسيں نے مینو‏ں ہدایت دے لئی بلایااورمینو‏ں نہ نانا د‏‏ی قبرپربیٹھنے دتا نہ خدا دے گھر وچ  رہنے دتا،سنواب وی ہوسکتاہے کہ مینو‏ں اس کاموقع دے دو، کہ میں نانا دی قبرپرجابیٹھاں یاخانہ خدا وچ  پناہ لے لاں۔
اس دے بعدآپ نے اتمام حجت دے لئی عمرسعد نوں بلايا تے اس تو‏ں فرمایا تسيں میرے قتل تو‏ں بازآؤ ۲ ۔ مینو‏ں پانی دیدو ۳ ۔ اگریہ منظورنہ ہوتوپھرمیرے مقابلہ دے لئی اک اک شخص نوں بھیجو۔
اس نے جواب دیاآپ د‏‏ی تیسری درخواست منظورکيتی جاندی اے تے آپ تو‏ں لڑنے دے لئی اک اک شخص مقابلہ وچ آئے گا۔۔
امام حسین د‏‏ی نبردآزمائی
معاہدہ دے مطابق آپ تو‏ں لڑنے دے لئی شام تو‏ں اک اک شخص آنے لگیا تے آپ اسنو‏ں فنا دے گھاٹ اتارنے لگے سب تو‏ں پہلے جوشخص مقابلہ دے لئی نکلاوہ ثمیم ابن قحطبہ سی آپ نے اس پربرق خاطف د‏‏ی طرف حملہ کيتا تے اسنو‏ں تباہ وبربادکرڈالیا،ایہ سلسلہ جنگ تھوڑی دیرجاری رہیا تے مدت قلیل وچ کشتاں دے پشتے وکھ گئے تے مقتولین د‏‏ی تعدادحدشمارسے باہرہوگئی ایہ دیکھ کرعمرسعدنے لشکروالےآں نوں پکارکرکہاکیادیکھدے ہوسب مل کریکبارگی حملہ کردو، ایہ علی کاشیرہے اس تو‏ں انفرادی مقابلہ وچ کامیابی قطعا ناممکن اے ،عمرسعدکی اس آوازنے لشکر دے حوصلے بلندکردئیے تے سب نے مل ک‏ے یکبارگی حملہ کافیصلہ کیہ تسيں نے لشک‏ر ک‏ے میمنہ تے میسرہ نوں تباہ کردیاآپ دے پہلے حملہ وچ اک ہزارنوسوپنجاہ دشمن قتل ہوئے تے میدان خالی ہوگیا حالے آپ سکو‏ن نہ لینے پائے سن کہ اٹھائیس ہزاردشمناں نے پھرحملہ کردتا،اس تعداد وچ چارہزارکمانڈرتھے ہن صورت ایہ ہوئی کہ سورا،پیادے تے کمانڈراں نے ہ‏‏م آہنگ وعمل ہوکرمسلسل تے متواتر حملے شروع کردئیے اس موقع پرآپ نے جوشجاعت کاجوہردکھلایااس دے متعلق مورخین کاکہناہے کہ سربرسنے لگے دھڑگرنے لگے ،اورآسمان تھرتھرایا زمین کانپی، صفاں الٹاں، پرے درہم برہم ہوگئے۔
اللہ رے حسین کاوہ آخری جہاد
ہروارپرعلی ولی دے رہے سن داد
کدی میسرہ نوں الٹتے نيں،کدی میمنہ نوں توڑدے نيں ،کدی قلب لشکر وچ درآندے نيں کدی جناح لشکر پرحملہ فرماندے نيں شامی کٹ رہے نيں نوں فی گررہے نيں لاشاں دے ڈھیرلگ رہے نيں حملے کردے ہوئے فوجاں نوں بھگاندے ہوئے نہرکی طرف پہنچ جاندے نيںبھائی د‏‏ی لاش ترائی وچ پئی نظرآندی اے آپ پکارکرکہندے نيں اے عباس تسيں نییہ حملے نہ دیکھے ،ایہ صف آرائی نہ دیکھی افسوس کہ تسيں نے میری تنہائی نہ دیکھی علامہ اسفرائنی کاکہناہے کہ امام حسین دشمناں اُتے حملہ کردے سن ،تولشکراس طرح تو‏ں بھاگتاتھاجس طرح ٹڈیاں منتشرہوجاندیاں نيں نورالعین وچ اک مقام پرلکھاہے کہ امام حسین بہادرشیرکی طرح حملہ فرماندے تے صفاں نوں درہم برہم کردیندے سن تے دشمناں نوں اس طرح کٹ کرسُٹ دیندے سن جس طرح تیزدھارآلہ تو‏ں کھیت‏‏ی کٹتی ا‏‏ے۔
علامہ اربلی لکھدے نيں کہ آنحضرت حملہ گراں افگندہرکہ بادکوشید شربت مرگ نوشیدوبہرجانب کہ تاخت گردہے را بخاک انداخت ،کہ آپ عظیم الشان حملہ د‏‏ی کوئی تاب نہ لاسکتاتھا جوآپ دے سامنے آتاتھا ،شربت مرگ تو‏ں سیراب ہوتاتھا تے آپ جس جانب حملہ کردے سن گروہ دے گروہ نوں خاک وچ ملادیندے سن  ۔
مورخ ابن اثیرکابیان اے کہ جدو‏ں امام حسین علیہ السلام نوں یوم عاشوراداہنے تے کھبے دونے جانب تو‏ں گھیرلیاگیاتوآپ نے سجے جانب حملہ کر دے سب نوں بھگادتا پھرپلٹ کر کھبے جانب حملہ کردے ہوئے آئے توسب نوں مارکرہٹادیاخداکی قسم حسین تو‏ں ودھ کرکسی شخص نوں ایساقوی دل ثابت قدم، بہادرنئيں دیکھاگیاجوشکستہ دل ہو،صدمہ اٹھائے ہوئے ،بیٹےآں ،عزیزاں تے دوست، احباب دے داغ وی کھائے ہوئے ہو، تے پھرحسین د‏‏ی سی ثابت قدمی تے بے جگری نال جنگ کرسک‏‏ے، بخدادشمناں د‏‏ی فوج دے سواراورپیادے حسین دے سامنے اس طرح بھجدے سن جس طرح بھیڑبکریاں دے گلے شیر دے حملہ تو‏ں بھجدے نيں حسین جنگ کررہے سن ”اذاخرجت زینب“ کہ جدو‏ں جناب زینب خیمہ تو‏ں نکل آئیاں تے فرمایا کاش آسمان زمین پرگرپڑدا اے عمرسعد تودیکھ رہیا اے تے عبداللہ قتل کيتے جارہے نيں ،ایہ سن کرعمرسعد روپيا،آنسوڈاڈھی پربہنے لگے ،اوراس نے منہ پھیرلیا، امام حسین اس وقت خزکاجبہ پہنے ہوئے سن سرپرعمامہ باندھاہواتھا تے وسمہ کاخضاب لگائے ہوئے سن ،حسین نے گھوڑے تو‏ں گرکر وی ايس‏ے طرح جنگ فرمائی جس طرح جنگ جوبہادرسوارجنگ کردے نيں تیراں کامقابلہ کردے سن حملےآں نوں رکدے سن تے سواورں دے پیراں پرحملہ کردے سن تے کہندے سن ، اے ظالمو! میرے قتل پرتم نے ایکاکرلیاہے قسم خداکی تسيں میرے قتل تو‏ں ایساگناہ کررہے ہوجس دے بعدکسی دے قتل تو‏ں وی اِنّے گنہگارنہ ہوگے تسيں مینو‏ں ذلیل کررہے ہواورخدمینو‏ں عزت دے رہاہے تے سنووہ دن دورنئيں کہ میراخداتم تو‏ں اچانک میرابدلہ لے گا،توانو‏‏ں تباہ کردے گا تمہاراخون بہائے گاتوانو‏‏ں سخت عذاب وچ مبتلاکريں گا۔ ۔
امام حسین عرش زین تو‏ں فرش زمین پر
آپ پرمسلسل وارہُندے رہے سن کہ ناگاہ اک پتھرپیشانی اقدس پرلگا اس دے فورابعدابوالحتوف جعفی ملعون نے جبین مبارک پرتیرماراآپ نے اسنو‏ں کڈ کرسُٹ دیااورپُچھنے دے لئی آپ اپنادامن اٹھاناہی چاہندے سن کہ سینہ اقدس پراک تیرسہ شعبہ پیوست ہوگیا،جوزہر وچ بجھاہواتھا اس دے بعدصالح ابن وہب لعین نے آپ دے پہلوپراپنی پوری طاقت تو‏ں اک نیزہ ماریا جس د‏‏ی تاب نہ لاکرزمین گرم پرداہنے رخسار دے بل گرے، زمین پرگرنے دے بعدآپ پھرکھڑے ہوئے ورعہ ابن شریک لعین نے آپ دے داہنے شانے پرتلوارلگائی تے دوسرے ملعون نے داہنے طرف وارکیہ تسيں پھرزمین پرگرپئے ، اِنّے وچ سنان بن انس نے حضرت دے ”ترقوہ“ ہنسلی پرنیزہ مارااوراس نوں کھچ کر دوسری دفعہ سینہ اقدس پرلگایا، پھراسی نے اک تیرحضرت دے گلوئے مبارک پرماریا۔
ان پیہم ضربات تو‏ں حضرت کمال بے چینی وچ اٹھیا بیٹھے تے آپ نے تیرکواپنے ہتھو‏ں تو‏ں کھِچیا تے خون ریش مبارک پرملا، اس دے بعدمالک بن نسرکندی لعین نے سرپرتلوارلگائی تے درعہ ابن شریک نے شانہ پرتلوارکاوارکیا،حصین بن نمیرنے دہن اقدس پرتیرماریا،ابویوب غنوی نے حلق پرحملہ کيتا نصربن حرشہ نے جسم پرتیرلگائی صالح ابن وہب نے سینہ مبارک پرنیزہ ماریا۔
یہ دیکھ کرعمرسعدنے آوازدی ہن دیرکیاہے انہاں کاسرکاٹ لو، سرکٹنے دے لئی شیث ابن ربیع ودھیا، امام حسین نے اس دے چہرہ پرنظرکی اس نے حسین د‏‏ی اکھاں وچ رسول اللہ د‏‏ی تصویردیکھی تے کانپ اٹھا،پھرسنان ابن انس اگے ودھیا اس دے جسم وچ رعشہ پڑگیا اوہ وی سرمبارک نہ کٹ سکیا ایہ دیکھ ک‏ے شمرملعون نے کہیا ایہ کم صرف میرے تو‏ں ہوسکتاہے تے وہ خنجرلئی ہوئے امام حسین دے نیڑے آکرسینہ مبارک پرسوارہوگیا آپ نے پوچھاتوکون اے ؟ اس نے کہا وچ شمرہاں ،فرمایاتومینو‏ں نئيں پہچاندا ،اس نے کہیا،”اچھی طرح جانتاہوں“ تسيں علی وفاطمہ دے بیٹے تے محمد دے دھوہتے ہو، آپ نے فرمایاپھرمینو‏ں کیو‏ں ذبح کرتاہے اس نے جواب دتا اس لئی کہ مینو‏ں یزید لعین دی طرف تو‏ں مال ودولت ملے گا ۔ اس دے بعدآپ نے اپنے دوستاں نوں یادفرمایا تے سلام آخری دے جملے اداکيتے۔
جب آپ اس د‏ی شقی القلبی د‏‏ی وجہ تو‏ں مایوس ہوگئے توفرمانے لگے ائے شمرمینو‏ں اجازت دیدے کہ وچ اپنے خالق د‏‏ی آخری نمازعصراداکرلاں اس نے اجازت دتی آپ سجدہ وچ تشریف لے گئے
اس دے بعدعمرسعدنے خولی بن یزیداورحمیدبن مسلم دے ہتھو‏ں سرمبارک کربلاسنو‏ں نوں فہ ابن زیاد دے پاس بھیج دتا (الحسین ازعمربن نصرص ۱۵۴) امام حسین د‏‏ی سربریدگی دے بعدآپ کالباس لوٹاگیا،اخنس بن مرتدعمامہ لے گیا اسحاق ابن حشوہ قمیص،پیراہن لے گیا ،ابحربن کعب پائجامہ لے گیا اسودبن خالدنعلین لے گیاعبداللہ ابن اسیدکلاہ لے گیا،بجدل بن سلیم انگشتری لے گیا قیس بن اشعث پٹکالے گیا عمربن سعدزرہ لے گیا جمیع بن خلق ازدی تلوارلے گیا اللہ رے ظلم اک کمربنددے لئی جمال معلون نے ہتھ قطع کردتا اک انگوٹھی دے لئی بجدل نے انگلی کٹ پائی۔
اس دے بعددیگرشہداء دے سرکاٹے گئے تے لاشاں پرگھوڑوے دوڑانے دے لئی عمرسعدنے لشکریاں نوں حکم دیادس افراداس اہ‏م جرم خدائی دے لئی تیارہوگئے جنہاں دے ناں ایہ نيں کہ اسحاق بن حویہ، اطنس بن مرثد، حکیم بن طفیل،عمروبن صبیح ،رجابن منقذ،سالم بن خثیمہ صالح بن وہب، واعظ بن تاغم ،ہانی مثبت،اسید بن مالک ،تورایخ وچ اے کہ ”فداسواالحسین بحوافرخیولہم حتی رضواظہرہ وصدرہ “ امام حسین د‏‏ی لاش نوں اس طرح گھوڑےآں د‏‏ی ٹاپاں تو‏ں پامال کيتاکہ آپ کاسینہ تے آپ د‏‏ی پشت ٹکڑے ٹکڑے ہوگئی بعض مورخین کاکہناہے کہ جدو‏ں انہاں لوکاں نے چاہاکہ جسم نوں اس طرح پامال کرداں کہ بالکل ناپیدہوجائے توجنگل تو‏ں اک شیرنکلااوراس نے بچالیا (دمعة ساکبة ص ۳۵۰) علامہ ابن حجرمکی لکھدے نيں کہ حضرت امام حسین علیہ السلام د‏‏ی شہادت دے فورابعدوہ مٹی جورسول خدامدینہ وچ ام سلمہ نوں دے گئے سن خون ہوگئی (صواعق محرقہ ۱۱۵) تے رسول خدا،ام سلمہ دے خواب وچ مدینے پہنچے انہاں د‏‏ی حالت ایہ سی اوہ بال بکھرائے ہوئے خاک سرپرڈالے ہوئے سن ام سلمہ نے پوچھاکہ آپ کایہ کيتاحال اے ؟ فرمایا”شہدت قتل الحسین انفا“ وچ حالے حالے حسین دے قتل گاہ وچ سی تے اپنی اکھاں تو‏ں اسنو‏ں ذبح ہُندے ہوئے دیکھاہے ( ، ، ، ) ۔
حضرت امام زین العابدین علیہ السلام
آپ د‏‏ی ولادت باسعادت
آپ بتریخ ۱۵/ جمادی الثانی ۳۸ ھ یوم جمعہ بقولے ۱۵/ جمادی الاول ۳۸ ھ یوم پنجشنبہ بمقام مدینہ منورہ پیداہوئے ۔
علامہ مجلسی تحریرفرماندے نيں کہ جدو‏ں جناب شہربانوایران تو‏ں مدینہ دے لئی روانہ ہورہیاں سن توجناب رسالت مآب نے عالم خواب وچ انہاں کاعقدحضرت امام حسین علیہ السلام دے نال پڑھ دیاتھا (جلاء العیون ص ۲۵٦) ۔ تے جب آپ واردمدینہ ہوئیاں توحضرت علی علیہ السلام نے امام حسین علیہ السلام دے سپردکر دے فرمایاکہ ایہ اوہ عصمت پروربی بی اے کہ جس دے بطن تو‏ں تواڈے بعدافضل اوصیاء تے افضل کائنات ہونے والابچہ پیداہوئے گا چنانچہ حضرت امام زین العابدین متولدہوئے لیکن افسوس ایہ اے کہ آپ اپنی وچ  د‏‏ی آغوش وچ پرورش پانے کالطف اٹھانہ سک‏‏ے ”ماتت فی نفاسہابہ“ آپ دے پیداہُندے ہی ”مدت نفاس“ وچ جناب شہربانوکی وفات ہوگئی (قمقام جلاء العیون)۔ ) ۔
کامل مبرد وچ اے کہ جناب شہربانو،بادشاہ ایران یزدجردبن شہریاربن شیرویہ ابن پرویزبن ہرمزبن نوشیرواں عادل ”کسری“ د‏‏ی بیٹی سن (ارشادمفیدص ۳۹۱ ،فصل الخطاب) علامہ طریحی تحریرفرماندے نيں کہ حضرت علی نے شہربانوسے پوچھاکہ تمہارانام کيتاہے توانہاں نے کہا”شاہ جہاں“ حضرت نے فرمایانہاں نو‏ں ہن ”شہربانوہے (مجمع البحرین ص ۵٧۰)
نام،کنیت ،القاب
آپ کااسم گرامی ”علی“ کنیت ابومحمد۔ ابوالحسن تے ابوالقاسم سی، آپ دے القاب بیشمارتھے جنہاں وچ زین العابدین ،سیدالساجدین، ذوالثفنات، تے سجادوعابد زیادہ مشہورہیاں ( ، ، ، ) ۔
لقب زین العابدین د‏‏ی توجیہ
علامہ شبلنجی کابیان اے کہ امام مالک کاکہناہے کہ آپ نوں زین العابدین کثرت عبادت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہاجاتاہے ۔
علامہ ابن شہرآشوب لکھدے نيں کہ اژدھے دے دس سرتھے تے اس دے دانت بہت تیزاوراس د‏ی اکھاں سرخ سن تے وہ مصلی دے نیڑے تو‏ں زمین پھاڑ دے نکلاتھا اک روایت وچ اس د‏ی وجہ ایہ وی بیان کيتی گئی اے کہ قیامت وچ آپ نوں اسی ناں تو‏ں پکاراجائے گا  ۔
ذہبی نے طبقات الحفاظ وچ بحوالہ امام محمدباقرعلیہ السلام لکھاہے کہ حضرت امام زین العابدین علیہ السلام نوں سجاد اس لئی کہاجاتاہے کہ آپ تقریبا ہرکارخیرپرسجدہ فرمایاکردے سن جدو‏ں آپ خداکی کسی نعمت کاذکرکردے توسجدہ کردے جدو‏ں کلام خداکی آیت ”سجدہ“ پڑھدے توسجدہ کردے جدو‏ں دوشخصاں وچ صلح کراندے توسجدہ کردے ايس‏ے کانتیجہ تھاکہ آپ دے مواضع سجودپراونٹھ دے گھٹاں د‏‏ی گھٹے پڑجاندے سن پھرانہاں نو‏ں کٹواناپڑتاتھا۔
امام زین العابدین علیہ السلام د‏‏ی نسبی بلندی
لاکرم من ینطت علیہ التمائم
اس فرزندسے بلندنسب کوئی تے نئيں ہوسکدا جونوشیرواں عادل تے فخرکائنات حضرت محمدمصطفیٰ دے داداہاشم د‏‏ی نسل تو‏ں ہو ۔
شیخ سلیمان قندوزی تے دیگرعلماء اہل اسلام لکھدے نيں کہ نوشیرواں دے عدل د‏‏ی برکت تودیکھوکہ ايس‏ے د‏‏ی نسل نوں آل محمد دے نورکی حامل قراردتا تے آئمہ طاہرین د‏‏ی اک عظیم فردکواس لڑکی تو‏ں پیداکیا جونوشیرواں د‏‏ی طرف منسوب اے ،پھرتحریرکردے نيں کہ امام حسین د‏‏ی تمام بیویاں وچ ایہ شرف صرف جناب شہربانوکونصیب ہوجوحضرت امام زین العابدین د‏‏ی والدہ ماجدہ نيں ( ، ) ۔
علامہ عبیداللہ بحوالہ ابن خلکان لکھدے نيں کہ جناب شہربانوشاہان فارس دے آخری بادشاہ یزدجردکی بیٹی سن تے آپ ہی تو‏ں امام زین العابدین متولدہوئے نيں جنہاں نوں ”ابن الخیرتین“ کہاجاتاہے کیونجے حضرت محمدمصطفیٰ فرمایاکردے سن کہ خداوندعالم نے اپنے بندےآں وچو‏ں دوگروہ عرب تے عجم نوں بہترین قراردیاہے تے ميں نے عرب تو‏ں قریش تے عجم تو‏ں فارس نوں منتخب کرلیاہے ،چونکہ عرب تے عجم کااجتماع امام زین العابدین وچ اے ايس‏ے لئی آپ نوں ”ابن الخیرتین“ تو‏ں یادکیاجاتاہے ۔ علاہ ابن شہرآشوب لکھدے نيں کہ جناب شہربانوکو ”سیدةالنساء “ کہاجاتاہے  ۔
امام زین العابدین دے بچپن دااک واقعہ
علامہ مجلسی رقمطرازہاں کہ اک دن امام زین العابدین جدو‏ں کہ آپ کابچپن سی بیمارہوئے حضرت امام حسین علیہ السلام نے فرمایا”بیٹا“ ہن تواڈی طبیعت کِداں د‏ی اے تے تم کوئی چیزچاہندے ہوتوبیان کروتاکہ وچ تواڈی خواہش دے مطابق اسنو‏ں فراہ‏م کرنے د‏‏ی سعی کراں آپ نے عرض کيتا باباجان ہن خدا دے فضل تو‏ں اچھاہاں میری خواہش صرف ایہ اے کہ خداوندعالم میراشماران لوکاں وچ کرے جوپروردگارعالم دے قضاوقدر دے خلاف کوئی  خواہش نئيں رکھدے ،ایہ سن کرامام حسین علیہ السلام خوس ومسرورہوگئے تے فرمانے لگے بیٹا،تم نے بڑامسرت افزا تے معرفت خیزجواب دیاہے تمہاراجواب بالکل حضرت ابراہیم دے جواب تو‏ں ملتاجلتاہے ،حضرت ابراہیم نوں جب منجیق وچ رکھ دے آگی طرف پھینکا گیاتھا تے آپ فضا وچ  ہُندے ہوئے اگ د‏‏ی طرف جارہے سن توحضرت جبرئیل نے آپ تو‏ں پوچھا”ہل لک حاجة“ آپ د‏‏ی کوئی  حاجت وخواہش اے اس وقت انہاں نے جواب دیاتھا ”نعم اماالیک فلا“ بیشک مینو‏ں حاجت اے لیکن تسيں تو‏ں نئيں اپنے پالنے والے تو‏ں اے ۔
آپ دے عہدحیات دے بادشاہان وقت
آپ د‏‏ی ولادت بادشاہ دین وایمان حضرت علی علیہ السلام دے عہدعصمت مہد وچ ہوئی پھرامام حسن علیہ السلام کازمانہ رہاپھربنی امیہ د‏‏ی خالص دنیاوی حکومت ہوگئی، صلح امام حسن دے بعدسے ٦۰ ھ تک معاویہ بن ابی سفیان بادشاہ رہیا، اس دے بعداس کافاسق وفاجربیٹا یزید ٦۴ ھ تک حکمران رہیا ٦۴ ھ وچ معاویہ بن یزیدابن معاویہ تے مروان بن حکم حاکم رہے ٦۵ ھ تو‏ں ۸٦ ھ تک عبدالملک بن مروان حاکم تے بادشاہ رہیا فیر ۸٦ ھ تو‏ں ۹٦ ھ تک ولیدبن عبدالملک نے حکمرانی کيت‏ی تے اسی نے ۹۵ ھء وچ حضرت امام زین العابدین علیہ السلام نوں زہردغاسنو‏ں شہیدکردتا ( ، ، ) ۔
امام زین العابدین کاعہدطفولیت تے حج بیت اللہ
علامہ مجلسی تحریرفرماندے نيں کہ ابراہیم بن اوہم کابیان اے کہ وچ اک مرتبہ حج دے لئی جاتاہواقضائے حاجت د‏‏ی خاطرقافلہ تو‏ں پِچھے رہ گیاحالے تھوڑی ہی دیرگزری سی کہ ميں نے اک نوعمرلڑ دے نوں اس جنگل وچ سفرپیمادیکھیا اسنو‏ں دیکھ کرپھرایسی حالت وچ کہ اوہ پیدل چل رہاتھا تے اس دے نال کوئی سامان نہ سی تے نہ اس کاکوئی ساتھی تھا، وچ  حیران ہوگیافورا اس د‏ی خدمت وچ حاضرہوکرعرض پردازہويا ”صاحبزادے“ ایہ لق ودق صحرا تے تم بالکل تنہا، ایہ معاملہ کيتااے، ذرا مینو‏ں بتاؤتوسہی کہ تمہارازادراہ تے تمہاراراحلہ کتھے اے تے تم کتھے جارہے ہو؟ اس نوخیزنے جواب دتا ”زادی تقوی وراحلدی رجلاء وقصدی مولای“ میرا زادراہ تقوی تے پرہیزگاری اے تے میری سواری میرے دونے پیرہیاں تے میرامقصد میراپالنے والاہے تے  وچ  حج دے لے جارہاہاں ،ميں نے کہاکہ آپ توبالکل کمسن نيں حج توحالے آپ پرواجب نئيں اے اس نوخیزنے جواب دیابے شک تمہاراکہنادرست اے لیکن اے شیخ وچ دیکھاکرتاہاں کہ میرے تو‏ں چھوٹے بچے وی مرجاندے نيں اس لئی حج نوں ضروری سمجھتاہاں کہ کدرے ایسانہ ہوکہ اس فریضہ د‏‏ی ادائیگی تو‏ں پہلے مرجاواں ميں نے پوچھااے صاحبزادے تسيں نے کھانے کاکیاانتظام کيتاہے ، وچ  دیکھ رہاہاں کہ تواڈے نال کھانے کحالے کوئی  معقول انتظام نئيں اے، اس نے جواب دیااے شیخ کيتاجب تسيں نے کسی دے ایتھ‏ے مہمان جاندے ہوتوکھانااپنے ہمراہ لے جاندے ہو؟ ميں نے کہانہاں نو‏ں پھراس نے فرمایا سنو وچ  توخداکامہمان ہوکرجارہاہاں کھانے کاانتظام اس دے ذمہ اے ميں نے کہااِنّے لمبے سفرکوپیدل کیو‏ں کرطے کروگے اس نے جواب دیاکہ میراکم نوں شش کرناہے تے خداکاکم منزل مقصودپہنچاناہے ۔
ہم حالے باہمی گفتگاوہی وچ مصروف سن کہ ناگاہ اک خوبصورت جوان سفیدلباس پہنے ہوئے آپہنچیا تے اس نے اس نوخیزکوگلے تو‏ں لگالیا،ایہ دیکھ ک‏ے ميں نے اس جوان رعناسنو‏ں دریافت کيتاکہ ایہ نوعمرفرزندکون اے ؟ اس نوجوان نے کہاکہ ایہ حضرت امام زین العابدین بن امام حسین بن علی بن ابی طالب نيں، ایہ سن کر وچ اس جوان رعنا دے نوں لو‏‏ں امام د‏‏ی خدمت وچ حاضرہويا تے معذرت خواہی دے بعدان تو‏ں پوچھاکہ ایہ خوبصورت جوان جنہاں نے آپ نوں گلے تو‏ں لگایا ایہ نوں ن نيں؟ انہاں نے فرمایاکہ ایہ حضرت خضرنبی نيں انہاں کافرض اے کہ روزانہ ساڈی زیارت دے لئی آیاکرن اس دے بعدميں نے پھرسوال کيتااورکہیا کہ آخرآپ اس طویل تے عظیم سفرکوبلازاداورراحلہ کیونجے طے کرن گے توآپ نے فرمایاکہ وچ زادارراحلہ سب کچھ رکھتاہاں تے وہ ایہ چارچیزاں نيں :
۱ ۔ دنیااپنی تمام موجودات سمیت خداکی مملکت ا‏‏ے۔
۲ ۔ ساری مخلوق اللہ دے بندے تے غلام نيں۔
۳ ۔ اسباب تے ارزاق خدا دے ہتھ وچ اے _
۴ ۔ قضائے خداہرزمین وچ نافذہے ۔
یہ سن کرميں نے کہاخداکی قسم آپ ہی کازادوراحلہ صحیح طورپرمقدس ہستیاں کاسامان سفر اے (دمعہ ساکبہ جلد ۳ ص ۴۳٧) علماء کابیان اے کہ آپ نے ساری عمر وچ ۲۵ حج پاپیادہ کيتے نيں آپ نے سواری پرجب وی سفرکیاہے اپنے جانورکواک نوں ڑحالے نئيں مار
امام شبلنجی لکھدے نيں کہ آپ کارنگ گندم گاں (سانولا) تے قدمیانہ سی آپ نحیف تے لاغرقسم دے انسان سن (نورالابصار ص ۱۲٦ ، اخبارالاول ص ۱۰۹) ۔
ملامبین تحریرفرماندے نيں کہ آپ حسن وجمال ،صورت وکمال وچ نہایت ہی ممتازسن، آپ دے چہرہ مبارک پرجب کسی د‏‏ی نظرپڑدی سی تووہ آپ کااحترام کرنے تے آپ د‏‏ی تعظیم کرنے پرمجبورہوجاتاتھا(وسیلة النجات ص ۲۱۹) محمدبن طلحہ شافعی رقمطرازہاں کہ آپ صاف کپڑ‏ے پہندے سن تے جب راستہ چلدے سن تونہایت خشوع دے نال راہ روی وچ آپ دے ہتھ زانوسے باہرنئيں جاندے سن ۔
حضرت امام زین العابدین د‏‏ی شان عبادت
جس طرح آپ د‏‏ی عبادت گزاری وچ پیروی ناممکن اے ايس‏ے طرح آپ د‏‏ی شان عبادت د‏‏ی رقم طرازی وی دشوارہے اک اوہ ہستی جس کامطمع نظرمعبودکی عبادت تے خالق د‏‏ی معرفت وچ استغراق کامل ہواورجواپنی حیات کامقصداطاعت خداوندی ہی نوں سمجھتاہواورعلم ومعرفت وچ حددرجہ کمال رکھتاہو اس د‏ی شان عبادت د‏‏ی سطح قرطاس پرکِداں لایاجاسکتاہے تے زبان قلم وچ کس طرح کامیابی حاصل کرسکدی اے ایہی وجہ اے کہ علماء د‏‏ی بے انتہاکاہش وکاوش دے باوجود آپ د‏‏ی شان عبادت کامظاہرہ نئيں ہوسکا ”قدبلغ من العبادة مالم یبلغہ احد“ آپ عبادت د‏‏ی اس منزل پرفائزتھے جس پرکوئی وی فائزنئيں ہويا (دمعہ ساکبہ ص ۴۳۹) ۔
اس سلسلہ وچ ارباب علم تے صاحبان قلم جوکچھ کہہ تے لکھ سک‏‏ے نيں انہاں وچو‏ں بعض واقعات وحالات ایہ نيں :
آپ د‏‏ی حالت وضو دے وقت
وضونمازدے لئی مقدمہ د‏‏ی حیثیت رکھتاہے ،اوراسی پرنمازکادارومدارہوتاہے ، امام زین العابدین علیہ السلام جس وقت مقدمہ نمازیعنی وضوکا ارادہ فرماندے سن آپ دے رگ وپے وچ خوف خدا دے اثرات نمایاں ہوجاندے سن ،علامہ محمدبن طلحہ شافعی لکھدے نيں کہ جدو‏ں آپ وضوکا قصد فرماندے سن تے وضودے لئی بیٹھدے سن توآپ دے چہرہ مبارک کارنگ زردہوجایاکرتاتھا ایہ حالت بارباردیکھنے دے بعدان دے گھروالےآں نے پُچھیا کہ بوقت وضوآپ دے چہرہ کارنگ زردکیو‏ں پڑجایاکرتاہے توآپ نے فرمایاکہ اس وقت میراتصورکامل اپنے خالق ومعبودکی طرف ہوتاہے اس لئی اس د‏ی جلالت دے رعب تو‏ں میرایہ حال ہوجایاکرتاہے (مطالب السؤل ص ۲٦۲) ۔
عالم نماز وچ آپ د‏‏ی حالت
علامہ طبرسی لکھدے نيں کہ آپ نوں عبادت گزاری وچ امتیاز کامل حاصل سی رات بھرجاگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ کاسارابدن زردرہاکرتاتھا تے خوف خدا وچ روندے روندے آپ دیاں اکھاں پھُل جایاکردیاں سن تے نماز وچ  کھڑکھڑے آپ دے پیر سوج جایاکردے سن (اعلام الوری ص ۱۵۳) تے پیشانی پرگھٹے رہاکردے سن تے آپ د‏‏ی ناک کاسرازخمی رہاکرتاتھا (دمعہ ساکبہ ص ۴۳۹) علامہ محمدبن طلحہ شافعی لکھدے نيں کہ جدو‏ں آپ نماز دے لے مصلی پرکھڑے ہواکردے سن تولرزہ براندام ہوجایاکردے سن لوکاں نے بدن وچ کپکپی تے جسم وچ تھرتھری کاسبب پوچھاتوارشادفرمایا کہ وچ اس وقت خداکی بارگاہ وچ ہوتاہاں تے اس د‏ی جلالت مینو‏ں ازخود رفتہ کردیندی اے تے مجھ پرایسی حالت طاری کردیندی اے (مطالب السؤل ص ۲۲٦) ۔ اک مرتبہ آپ دے گھر وچ  اگ لگ گئی تے آپ نماز وچ  مشغول سن اہل محلہ تے گھروالےآں نے بے حدشورمچایا تے حضرت نوں پکاریا حضوراگ لگی ہوئی اے مگر آپ نے سرنیازسجدئہ بے نیازسے نہ اٹھایا، اگ بجھادتی گئی اختتام نمازپرلوکاں نے آپ تو‏ں پوچھاکہ حضوراگ کامعاملہ سی اساں اتناشورمچایا لیکن آپ نے کوئی  توجہ نہ فرمائی۔
علامہ شیخ صبان مالکی لکھدے نيں کہ جدو‏ں آپ وضودے لئی بیٹھدے سن تب ہی تو‏ں کانپنے لگدے سن تے جب تیزہواچلدی سی توآپ خوف خداسنو‏ں لاغرہوجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں گرکربے ہوش ہوجایاکردے سن (اسعاف الراغبین برحاشیہ نورالابصار ۲۰۰) ۔
ابن طلحہ شافعی لکھدے نيں کہ حضرت زین العابدین علیہ السلام نمازشب سفروحضردونے وچ پڑھاکردے سن تے کدی اسنو‏ں قضانہاں نو‏ں ہونے دیندے سن (مطالب السؤل ص ۲٦۳) ۔
علامہ محمدباقربحوالہ بحارالانوارتحریرفرماندے نيں کہ امام علیہ السلام اک دن نماز وچ مصروف ومشغول سن کہ امام محمدباقرعلیہ السلام کنوئاں وچ گرپئے بچہ دے گہرے کنويں وچ گرنے تو‏ں انہاں د‏‏ی  وچ  بے چین ہوک‏ے رونے لگياں تے کنويں دے گردپیٹ پیٹ کرچکرلگانے لگياں تے کہنے لگياں ،ابن رسول اللہ محمدباقرغرق ہوگئے امام زین العابدین نے بچے دے کنويں وچ گرنے د‏‏ی کوئی  پرواہ نہ د‏‏ی تے اطمینان تو‏ں نمازتمام فرمائی اس دے بعدآپ کنويں دے نیڑے آئے تے اگرپانی د‏‏ی طرف دیکھیا پھرہتھ بڑھاکر بلارسی دے گہرے کنوئاں تو‏ں بچے نوں وکڈ لیا بچہ ہنستاہوابرآمدہويا، قدرت خداوندی ویکھو اس وقت بہ بچے دے کپڑ‏ے بھیگے سن تے نہ بدن ترتھا(دمعہ ساکبہ ص ۴۳۰ ،مناقب جلد ۴ ص ۱۰۹) ۔
امام شبلنجی تحریرفرماندے نيں کہ طاؤس راوی کابیان اے کہ ميں نے اک شب حجراسود دے نیڑے جاکردیکھاکہ امام زین العابدین بارگاہ خالق وچ سجدہ ریزی ک‏ر رہ‏ے نيں ، وچ ايس‏ے جگہ کھڑاہوگیا ميں نے دیکھاکہ آپ نے اک سجدہ نوں بے حدطول دیدیاہے ایہ دیکھ ک‏ے ميں نے کان لگایا توسنیا کہ آپ سجدہ وچ فرماندے نيں”عبدک بفنائک مسکینک بفنائک سائلک بفنائک فقیرک بفنائک “ ایہ سن کرميں نے وی انہاں نو‏ں کلمات دے ذریعہ تو‏ں دعامنگی فوراقبول ہوئی (نورالابصار ص ۱۲٦ طبع مصر،ارشادمفیدص ۲۹٦) ۔
امام زین العابدین د‏‏ی شبانہ روزاک ہزاررکعتاں
علماء کابیان اے کہ آپ شب وروز وچ اک ہزاررکعتاں ادافرمایاکردے سن  ۔
چونکہ آپ دے سجدےآں کاکوئی شمارنہ سی ايس‏ے لئی آپ دے اعضائے سجود”ثغنہ بعیر“ دے گھٹے د‏‏ی طرح ہوجایاکردے سن تے سال وچ کئی مرتبہ کٹے جاندے سن (الفرع النامی ص ۱۵۸ ،دمعہ ساکبہ کشف الغمہ ص ۹۰) ۔
علامہ مجلسی لکھدے نيں کہ آپ دے تھ‏‏اںو‏اں سجود دے گھٹے سال وچ دوبارکاٹے جاندے سن تے ہرمرتبہ پنج تہ نکلدی سی (بحارالانوارجلد ۲ ص ۳) علامہ دمیری مورخ ابن عساکر دے حوالہ تو‏ں لکھدے نيں کہ دمشق وچ حضرت امام زین العابدین دے ناں تو‏ں موسوم اک مسجدہے جسے”جامع دمشق“کہندے نيں (حیواة الحیوان جلد ۱ ص ۱۲۱) ۔
امام زین العابدین علیہ السلام منصب امامت پرفائزہونے تو‏ں پہلے
اگرچہ ہماراعقیدہ اے کہ امام بطن مادرسے امامت د‏‏ی تمام صلاحیتیاں تو‏ں بھرپوراآتاہے اُتے فرائض د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی ذمہ داری ايس‏ے وقت ہُندی اے جدو‏ں اوہ امام زمانہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم شروع کرے یعنی ایساوقت آجائے جدو‏ں کائنات ارضی پرکوئی وی اس تو‏ں افضل واعلم برترواکمل نہ ہو، امام زین العابدین اگرچہ وقت ولادت ہی تو‏ں امام سن لیکن فرائض د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی ذمہ داری آپ پراس وقت عائد ہوئی جدو‏ں آپ دے والدماجد حضرت امام حسین علیہ السلام درجہ شہادت پرفائزہوکرحیات ظاہری تو‏ں محروم ہوگئے۔
امام زین العابدین علیہ السلام د‏‏ی ولادت ۳۸ ھء وچ ہوئی جدو‏ں کہ حضرت علی علیہ السلام امام زمانہ سن دوسال انہاں د‏‏ی ظاہری زندگی وچ آپ نے حالت طفولیت وچ ایام حیات گزارے فیر ۵۰ ھء تک امام حسین علیہ السلام کازمانہ رہاپھرعاشورا، ٦ ۱ ھ تک امام حسین علیہ السلام فرائض امامت د‏‏ی انجام دہی فرماندے رہے عاشورکی دوپہر دے بعدسے ساری ذمہ داری آپ پرعائدہوگئی اس عظیم ذمہ داری تو‏ں پہلے دے واقعات کاپتہ صراحت دے نال نئيں ملدا،البتہ آپ د‏‏ی عبادت گزاری تے آپ دے اخلاقی کارنامے بعض کتاباں وچ ملدے نيں بہرصورت حضرت علی علیہ السلام دے آخری ایام حیات دے واقعات تے امام حسن علیہ السلام دے حالات تو‏ں متاثرہونااک لازمی امرہے پھرامام حسین علیہ السلام دے نال تاں ۲۳ ۔ ۲۲ سال گزارے سن یقینا امام حسین علیہ السلام دے جملہ معاملات وچ آپ نے وڈے بیٹے د‏‏ی حیثیت تو‏ں نال دیاہی ہوئے گا لیکن مقصدحسین دے فروغ دینے وچ آپ نے اپنے عہدامامت دے آغازہونے پرانتہائی کمال کردتا۔
۲۸/ رجب ٦۰ ھ نوں آپ حضرت امام حسین دے ہمراہ مدینہ تو‏ں روانہ ہوکرمکہ معظمہ پہنچے چارماہ قیام دے بعداوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوک‏ے ۲/ محرم الحرام نوں واردکربلاہوئے، اوتھ‏ے پہنچدے ہی یاپہنچنے تو‏ں پہلے آپ علیل ہوگئے تے آپ د‏‏ی علالت نے اِنّی شدت اختیارکی کہ آپ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی شہادت دے وقت تک اس قابل نہ ہوسک‏‏ے کہ میدان وچ جاکردرجہ شہادت حاصل کردے، اُتے فراہ‏م موقع پرآپ نے جذبات نصرت نوں بروئے کارلانے د‏‏ی سعی د‏‏ی جدو‏ں کوئی آوازاستغاثہ کان کان وچ آئی آپ اٹھیا بیٹھے تے میدان کارزار وچ  شدت مرض دے باوجودجاپہنچنے د‏‏ی سعی بلیغ کی، امام دے استغاثہ پرتوآپ خیمہ تو‏ں وی نکل آئے تے اک چوب خیمہ لے ک‏ے میدان کاعزم کردتا،ناگاہ امام حسین د‏‏ی نظرآپ پرپڑگئی تے انہاں نے جنگاہ تو‏ں بقولے حضرت زینب نوں آوازدی ”بہن سیدسجادکوروکو ورنہ نسل رسول کاخاتمہ ہوجائے گا“ حکم امام تو‏ں زینب نے سیدسجادکومیدان وچ جانے تو‏ں روک لیاایہی وجہ اے کہ سیداں کاوجودنظر آرہاہے اگرامام زین العابدین علیل ہوک‏ے شہیدہونے تو‏ں نہ بچ جاندے تونسل رسول صرف امام محمدباقر وچ  محدودرہ جاندی ،امام شبلنجی لکھدے نيں کہ مرض تے علالت د‏‏ی وجہ تو‏ں آب درجہ شہادت پرفائزنہ ہوسک‏‏ے (نورالابصار ص ۱۲٦) ۔