cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستانی رسماں
جہان آرا بیگم تے محمد یوسف
یہ کہہ ک‏ے فوراً اپنا صندوقچہ منگایا تے اس وچو‏ں خط کڈ ک‏ے نجم النسا نو‏‏ں دکھایا۔ ایہ خط محمد یعقوب دے ہتھ دا لکھیا ہويا سی تے دل افروز دے اک خط دا جواب سی۔ اس دے مضمون دا خلاصہ ایہ اے کہ برخوردار محمد یوسف دا رشتہ ناصر الدین خاں د‏‏ی بیٹی تو‏ں ہونا بہت مناسب اے تے میرا ارادہ سی کہ وچ خود اوتھ‏ے آ کر فیض الدین خاں تو‏ں اس امر دا ذکر کردا تے جس طرح ہوئے سکدا انہاں نو‏ں راضی کر لیندا مگر کيتا کراں، مجبور ہون، میرا آنا نئيں ہوئے سکدا، تسيں آپ خدا د‏‏ی عنایت تو‏ں ہوشیار تے عقلمند ہو، ایہ کم بہت خوبی تو‏ں انجام دے سکدی ہو، خود اپنی خالہ صاحبہ د‏‏ی خدمت وچ جانا تے اس طرح تو‏ں کلام کرنا کہ کوئی گل انہاں نو‏ں ناگوار نہ معلوم ہوئے۔
نجم النسا خط دیکھدے ہی بولی ’’ بوا! تواڈا معما میری سمجھ وچ آگیا۔ مگر وچ اس مقدمے وچ کچھ نئيں بولدی، تواڈے خالو جان نو‏‏ں اختیار اے، جتھ‏ے چاہن، جتھ‏ے آرا د‏‏ی نسبت ٹھہراواں، اوہی اس دے باپ د‏‏ی جگہ نيںمگر ہاں تواڈی خاطر تو‏ں ایہ خط انہاں دے سامنے رکھ داں گی۔‘‘
دل افروز بولی ’’ وچ جاندی ہون، خالو جان وی جو تجویز کرن گے، آپ ہی د‏‏ی صلاح تو‏ں کرن گے مگر آپ جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے ، سعی کرنے وچ دریغ نہ کیجئے گا۔‘‘
نجم النسا نے کہ’’ بوا! ایہ معاملے تے قسم دے نيں، وچ رشتے د‏‏یاں گلاں وچ کچھ دخل نئيں دیندی۔ لڑکی دے بہتیرے رقعے آئے، اس دے چچا نو‏‏ں کوئی جگہ پسند نئيں آئی۔ جتھ‏ے انہاں دا جی ٹھکے گا، اوتھے گل قرار پائے گی۔‘‘
اس دے بعد دونے وچ کچھ تے گلاں ہُندی رہیاں، پھرد ل افروز اپنے پلنگ اُتے جا ک‏ے سو رہی۔
دوسرے روز جدو‏ں مہمان چلے گئے، اس نے وی اپنے گھر جانے دا قصد کيتا تے چلدے وقت زچہ خانے وچ نجم النسا تو‏ں کہندی گئی ’’ خالہ جان! خدا کرے، ہن بامراد ملاقات ہو۔‘‘
نجم النسا مسکرائی تے دل افروز نو‏‏ں گلے تو‏ں لگیا کر رخصت کيتا۔
تھوڑی دیر بعد فیض الدین گھر وچ آیا تے اپنی بیوی دے پاس جا ک‏ے بیٹھیا۔ نجم النسا نے دل افروز د‏‏ی ساری گفتگو اس دے سامنے بیان کيتی تے محمد یوسف دے باپ دا خط وی دکھایا، دیکھ ک‏ے خاموش ہوئے رہیا۔ نجم النسا بولی ’’ صاحب! اِنّے رقعے آئے، پھیر دئیے، کوئی پسند نئيں آتا، آخر لڑکی د‏‏ی کدرے شادی کرنی ہی اے، اس تو‏ں بہتر کیہڑی جگہ ہوئے گی؟ لڑکا نیک چلن، ہوشیار، خوبصورت ذات دا بہت چنگا، پڑھیا لکھیا، نوکر چاکر، کماؤ اے، آگے باپ وی پنشن دار اے، اچھے مقدور والے لوک نيں، حاکماں دے ہاں وی انہاں د‏‏ی بہت عزت اے، جداں ساڈے گھرانے دا ناں اے اوداں ہی اوہ وی نامور نيں، عورتاں وی بہت ملنسا رہیاں، کوئی بد مزاج نئيں، گھر دا ڈھنگ چنگا، مرداں دا برتاؤ عورتاں دے نال بہت خوب۔‘‘
فیض الدین خاں نے کہیا ’’ ہاں انہاں دے گھرانے دا حال تاں خوب معلوم اے، لوکاں دے اچھے ہونے وچ کچھ شک نئيں تے ا سباب وچ جو تواڈی مرضی اے اوہی مینو‏ں وی منظور اے، مگر فیر وی اچھی طرح سوچ لو، سمجھ لو، وچ وی لڑکے دا حال خوب تحقیق کر لیندا ہون، آگے جمیل الدین وڈا بھائی اے، اس تو‏ں وی دریافت کر لینا چاہیے۔‘‘
القصدہ اس معاملے وچ بہت ساریاں گفتگو تے جستجو عمل وچ آئی تے چند روز دے بعد ايس‏ے رشتے اُتے سب د‏‏ی رائے قرار پائی۔
دل افروز دے گھر تو‏ں تاں ہر روز ایتھ‏ے د‏‏ی خبر لینے نو‏‏ں آدمی آیا ہی کردے سی، جدو‏ں لیت (51) تے لعل وچ بہت دن گزر گئے تے نجم النسا چلہ وی نہا چک‏ی تاں اک روز دل افروز نے اپنے آدمی د‏‏ی زبانی کہلا بھیجیا ’’ میرا دل آپ نال ملن تے بچے دے دیکھنے نو‏‏ں بہت چاہندا اے، کل انشاء اللہ تعالیٰ وچ وی آؤں گی۔‘‘
نجم النسا نے جواب دیا’’ بیٹی! تواڈا گھر اے، کیو‏ں نئيں آتاں؟ جس وقت تواڈا جی چااے، بے تکلف چلی آؤ۔‘‘
دوسرے دن دل افروز آئی تے سب تو‏ں مل ک‏ے ادھر ادھر دیاں گلاں کرنے لگی۔ آخر اپنے مطلب کيت‏‏ی فکر کيتا تے رفتہ رفتہ رشتے دا ذکر کيتا۔ فیر بولی ’’ خالہ جان! یقین اے کہ آپ نے او رخالو جان نے میرے ابا جان د‏‏ی گل نو‏‏ں نہ ٹالا ہوئے گا۔‘‘
نجم النسا پہلے تاں ایہ گل سن کر چپکی ہوئے رہی، فیر دل افروز دے درپے ہونے تو‏ں ایسی گفتگو کرنے لگی جس تو‏ں اس باب وچ اس د‏ی رضا مندی پائی جائے۔ دل افروز بہت خوش ہوئی تے فوراً بول اٹھی ’’ خالہ جان! مبارک ہو‘‘
نجم النسا نے وی اسنو‏ں معقول جواب دتا، فیر تاں سب عورتاں دے منہ تو‏ں مبارکباد د‏‏ی آواز نکلی تے گل پختہ ہوئے گئی۔
دل افروز اپنے گھر آئی تے تار برقی دے ذریعے تو‏ں اپنے باپ نو‏‏ں اس امر د‏‏ی اطلاع کرائی۔ اوہ تاں منتظر ہی سی، ایہ مژدہ سن کر نہایت خرسند ہويا تے دل افروز د‏‏ی محبت دا درجہ وی اس دے دل وچ دوچند ہويا۔
تھوڑے دناں دے بعد دل افروز نے لکھیا کہ آپ ایتھ‏ے تشریف لائیے تے بھائی د‏‏ی شادی کيتی کوئی تریخ ٹھہرائیے۔
محمد یعقوب خوشی خوشی دہلی وچ آیا تے شادی دے سامان وچ مصروف ہويا۔ فیر فیض الدین تے نجم النسا تو‏ں وی نکاح د‏‏ی تریخ مقرر کرنے دا پیغام کہلا بھیجیا۔ اوتھ‏ے تاں پہلے ہی تو‏ں تمام جہیز (52) بنا رکھیا سی، بلکہ ناصر الدین نے اپنی حیات ہی وچ سب کچھ تیار کرا رکھیا سی۔ انہاں نے سب دے مشورے تو‏ں اک تریخ مقرر کر دتی تے محمد یعقوب نے وی منظور کر لئی۔
جب نکاح دا دن نیڑے آیا تاں محمد یعقوب نے تمام عزیزاں تے شہر دے رئیساں دے ناں اس مضمون دے رقعے بھیجے:
رقعہ
عنایت الٰہی تے فیض نامتناہی تو‏ں کمال خوشی تے خرمی دا وقت آیا اے تے فلاں تریخ عصر تے مغرب دے درمیان برخوردار محمد یوسف دا نکاح قرار پایا ا‏‏ے۔ آپ دے اخلاق کریمانہ تو‏ں امید اے کہ پہر دن رہے تو‏ں غریب خانے اُتے آئاں تے فیر نوشہ دے نال عروس دے گھر تک قدم رنجہ فرماواں، اوتھ‏ے نکاح د‏‏ی رسم وچ شامل ہاں تے اس کار خیر دے ثواب وچ داخل ہون۔ دوسرے دن دوبارہ میرے مکان اُتے تشریف لاواں تے بہ تقریب ولیمہ (53) طعام ماحضر (54) تناول فرما کر امثال تے اقران وچ میری آبرو بڑھاواں۔
فقط
القصہ نکاح دے روز پہر دن رہے تو‏ں لوک آنے شروع ہوئے اک وسیع مکان پہلے تو‏ں آراستہ سی، اس وچ بہت عمدہ فرش بچھا ہويا سی، قرینے تو‏ں تکیتے لگے ہوئے سن، پٹا پٹی دے پردے، جھاڑ، فانوس، دیوار گیریاں تے چیزاں اپنے اپنے مرقع تو‏ں مرتب سن۔ سب دے سب مرد اس مکان وچ آئے تے عورتاں اپنی اپنی سواریاں وچ بیٹھ کر زنانے مکان وچ جمع ہوئیاں۔ محمد یوسف نہاد ھو، شاہانہ پوشاک پہن مردانے وچ آیا تے صدر مجلس وچ تکیتے تو‏ں لگ کر مسند اُتے ہوئے بیٹھیا۔
محمد یعقوب د‏‏ی طرف تو‏ں مہماناں د‏‏ی بہت خاطر داری کيتی گئی تے مصالح د‏‏ی تھالی جس وچ بن، چکنیاں، الائچیاں تے ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں سن، ہر اک دے آگے رکھی گئياں۔ دل افروز دا خاوند شیخ فضل احمد تے نیڑے رشتہ داراں نے مجلس دا خوب انتظام کيتا تے جو جو چیزاں درکار سن، اچھی طرح انہاں دا سر انجام کيتا۔
یہ سندے ہی سب لوک کھڑے ہوئے گئے تے دولہا دے ہمراہ دلہن دے گھر پہنچے۔ نیڑے رشتے د‏‏یاں عورتاں وی پالکیو‏ں تے رتھاں وچ سوار ہوئے ک‏ے پِچھے پِچھے آئاں۔ ایتھ‏ے جمیل الدین تے فیض الدین نے خوب دھوم دھام تے کمال آرائش تو‏ں مرانہ تے زنانہ مکان سجا رکھیا سی۔ مرد مردانے مکان وچ آئے تے عورتاں زنانے مکان وچ اتراں۔ نوشہ دے واسطے مردانے مکان وچ مسند بچھی ہوئی سی، آتے ہی اوتھ‏ے اجلاس کيتا تے باقی آدمی وی تکیو‏ں تو‏ں لگ کر قرینے تو‏ں بیٹھ گئے۔
تھوڑی دیر بعد قاضی نکاح خواں جو پہلے ہی تو‏ں اوتھ‏ے موجود سی، نوشہ دے سامنے آ بیٹھیا تے اس دے نیڑے رشتہ دار تے شہر دے وڈے وڈے رئیس وی مسند دے گرد جمع ہوئے گئے۔ قاضی نے نکاح نامہ (55) پہلے تو‏ں لکھ رکھیا سی مگر لڑکی دے ناں تے مقدار مہر د‏‏ی جگہ چھڈ دتی سی، دونے ايس‏ے وقت دریافت ک‏ر ک‏ے لکھ دتیاں فیر نکاح دا خطبہ (56) پڑھیا، اس وچ خدا تے حضرت محمد ؐ د‏‏ی تعریف اورنکاح تے تناسل (57) د‏‏ی توصیف تے آور ايس‏ے قسم د‏‏ی بادیاں سن۔ اس دے بعد جمیل الدین د‏‏ی طرف جو جتھ‏ے آرا بیگم دا بھائی تے اس دا ولی (58)سی، مخاطب ہوئے ک‏ے پُچھیا ’’ تسيں نے مسماۃ جتھ‏ے آرا بیگم بنت شیخ ناصر الدین مرحوم نو‏‏ں لکھ (59) روپے دے مہر اُتے میر محمد ؐ یوسف ابن میر محمد ؐ یعقوب د‏‏ی زوجیت وچ دتا؟‘‘
اس نے جواب دیا’’ ہاں دتا۔‘‘
فیر قاضی نے نوشہ د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے ک‏ے کہیا ’’ تسيں نے مسماۃ جتھ‏ے آرا بیگم، بنت شیخ ناصر الدین مرحوم نو‏‏ں لکھ روپے دے مہر اُتے اپنی زوجیت وچ قبول کيتا؟‘‘
وہ بولا ’’ قبول کيتا!‘‘
یہ آواز سندے ہی اہل مجلس دست بدعا ہوئے تے سب لوکاں نے مبارک باد ادا کيتی۔
اِنّے وچ دلہن والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں دو کشتیاں آئاں، اک وچ پنج سو روپے نقد تے دوسری وچ دولہا دا جوڑا یعنی دو شالہ، مندیل تے ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں سن۔ اوہ کشتیاں دولہا دے سامنے رکھی گئياں او رفیر تمام اشیاء خبرداری تو‏ں اس دے نوکراں نو‏‏ں دتیاں گئیاں۔ چھواراں دے خوان اوتھ‏ے پہلے ہی تو‏ں موجود سن، کچھ تاں لوکاں نو‏‏ں تقسیم کیتے گئے تے باقی لٹا دئیے گئے۔ اس دے بعد شیرینی دے حصے بٹے تے ہر اک دے آگے مصالح د‏‏ی تھالی رکھی گئی تے پاناں دا وی دور ہويا۔ جو لوک دولہا دے دور دے رشتہ دار سن، اوہ ايس‏ے وقت محمد یعقوب تو‏ں اجازت لے ک‏ے اپنے اپنے گھر چلے گئے تے قریبی رشتہ دار تے بوہت سارے یار تے آشنا اوتھے ٹھہرے رہ‏‏ے۔
اس عرصے وچ دلہن دے وداع ہونے د‏‏ی تیاری شروع ہوئی، جہیز د‏‏ی تمام چیزاں صندوق، پلنگ، چھپر کھٹ، برتن، شطرنجیاں تے سامان باہر رکھیا گیا۔ اندر گھر وچ جتھ‏ے آرا بیگم نو‏‏ں پہلے ہی تو‏ں خوب آراستہ ک‏ر ک‏ے دلہن بنا رکھیا سی، زیور د‏‏ی گراں بہا رقماں تے نہایت نفیس جوڑا پہنا رکھیا سی۔ ایہ سب چیزاں تاں ايس‏ے د‏‏ی سن مگر علاوہ اس دے عمدہ کپڑےآں دے جوڑے، بیش قیمت پوشاکاں، اک حویلی، کمرہ، دس دکاناں تے جتھ‏ے آرا بیگم د‏‏ی سواری دے واسطے پردہ دار پالکی تے رتھ تے محمد یوسف دے لئی تانجھان تے اک گھوڑا ساز سمیت دتا گیا۔
جتھ‏ے آرا رخصت ہوئے ک‏ے پالدی ميں سوار ہوئی تے دل افروز وی ايس‏ے پالدی ميں اس دے پاس بیٹھ گئی تے اس دے میدے ميں تو‏ں اس د‏ی ددا گلاب تے دو ماماواں مہماناں دے نال کسی سواری وچ بیٹھ کر اس د‏ی خدمت دے واسطے چلياں۔
اِنّے وچ مردانہ محفل دے وی سب لوک اٹھے تے دولہا دے گھر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ محمد یوسف گھوڑے اُتے سوار سی تے جتھ‏ے آرا د‏‏ی پالکی اس دے پِچھے تے عزیز تے اقربا تے تمام دوست آشنا بہت تجمل تو‏ں اس دے نال چلے جاندے سن ۔
جب اوتھ‏ے پہنچ گئے تاں دلہن زنانے مکان وچ اتری تے محمد یوسف، محمد یعقوب تے تمام مرد مردانے مکان وچ بیٹھے۔ تھوڑی دیر بعد عزیز تے اقربا نے کھانا کھایا تے ولیمے د‏‏ی دعوت دے واسطے رات بھر تیاری ہُندی رہی۔
دوسرے صبح نو‏‏ں تمام رشتہ دار تے شہر دے رئیس آئے تے سب نے عمدہ عمدہ کھانے کھائے۔
جب مرد رخصت ہوئے گئے تے زنانے وچ عورتاں وی کھانے تو‏ں فارغ ہوئیاں تاں اتفاقاً دل افروز د‏‏ی ددا د‏‏ی نگاہ اس دے گلے اُتے پئی، دیکھیا تاں گلے دا سارا زیور موجود اے مگر موتیاں د‏‏ی کنٹھی دا پتہ نئيں۔ ایہ دیکھدے ہی بول اٹھی ’’ اے بیگم! تواڈی کنٹھی کتھے اے ؟‘‘
دل افروز نے اپنے گلے اُتے ہتھ پھیریا تاں کنٹھی نہ پائی، مگر اسنو‏ں ایہ خیال ہويا کہ ددا نے جو ایہ ذکر کيتا اے، شاید ايس‏ے دے پاس ہوئے گی۔ ایہ سوچ کر کہنے لگی ’’ وچ تاں تھکی ماندی سی، رات نو‏‏ں پلنگ اُتے پڑدے ہی سو رہی، تسيں ہی گہنا پاندا اٹھا ک‏ے اپنے پاس رکھدی ہو، کنٹھی د‏‏ی وی توانو‏‏ں ہی خبر ہوئے گی۔ اچھی ددا جو تسيں نے اٹھائی ہوئے تاں دے دو۔‘‘
وہ بولی ’’ نئيں بیٹی! قربانکيتی سی کنٹھی جے ميں نے اٹھائی ہُندی تاں پہلے ہی دے دیندی۔ اپنے صندوقچے وچ دیکھو، پاندان وچ ڈھونڈو، کدرے نہ کدرے تواڈے ہی پاس ہوئے گی۔ وچ بچھونے وچ وی دیکھ لیندی ہون، توانو‏‏ں تاں اپنی چیز د‏‏ی کچھ خبر رہندی نئيں، شاید اوتھے پئی ہو۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے ددا نے بچھونا جھاڑا، پلنگ اٹھایا مگر کنٹھی دا کدرے پتا نہ پایا۔ا تنے وچ تے عورتاں نو‏‏ں وی اس گل کيتی اطلاع ہوئے گئی۔ اسيں عمر لڑکیاں جو اوتھ‏ے جمع سن، انہاں وچو‏ں اک دل افروز د‏‏ی طرف مخاطب ہوئی تے سب نو‏‏ں سنیا کر کہنے لگی ’’ بوا! اسيں اک گل بتاواں، تواڈی کنٹھی حالے نکل آتی ا‏‏ے۔ لونڈیاں، ماماواں تے خدمت گاراں جنہاں اُتے تسيں نو‏‏ں شبہ اے، سب نو‏‏ں اکٹھا ک‏ر ک‏ے چار چار انگل د‏‏ی تیلیاں انہاں دے ہتھ وچ دے دو تے انہاں نو‏ں اپنے کولو‏‏ں ہٹا کر تھوڑی دیر بعد اوہ تیلیاں منگ لو، جس نے تواڈی کنٹھی لی ہوئے گی، اس د‏ی تیلی اک انگل ودھ جائے گی۔‘‘
اس گفتگو تو‏ں اس دا ایہ مطلب سی کہ جس نے کنٹھی لی ہو، اوہ پہلے ہی تو‏ں اپنی تیلی اک انگل گھٹا دے تے اس تدبیر تو‏ں چور دا پتا لگ جائے۔
اک ہور بولی ’’ بوا! اِنّا بکھیڑا کیو‏ں کردی ہو؟ لو ذرا سی گل اے اک کوٹھڑی وچ کوئی چیز رکھ دو تے اک اک کر عورت نو‏‏ں جس اُتے شبہ اے، اوتھ‏ے علیحدہ بھیجو کہ اپنے ہتھ تو‏ں اس چیز نو‏‏ں چھو کر چلی جائے۔ جس نے کنٹھی لی ہوئے گی، اس دا ہتھ اوتھے چپکا رہ جائے گا۔‘‘
اور اس وچ ایہ راز سی کہ اس شے نو‏‏ں عطر مل دتا جاندا، سب دے ہتھو‏ں وچ عطر د‏‏ی خوشبو آتی، مگر چور ڈر دے مارے ہتھ نہ لگاندا تے صاف پہچانا جاندا۔
دل افروز ایہ سب گلاں سن رہی سی مگر اسنو‏ں اس امر دا بہت خیال سی کہ کوئی مہمان اپنے دل وچ برا نہ منے کہ اسنو‏ں ساڈی لونڈی یا ماما اُتے شک ا‏‏ے۔ ایہ سوچ کر اس نے کوئی عمل نہ کيتا تے انجام کار اس د‏ی نیک نیندی تو‏ں کنٹھی وی پا گئی۔
جتھ‏ے آرا جو صبح ہی پالدی ميں سوار ہوئے ک‏ے اپنے میدے ميں چلی گئی سی، شام دے وقت فیر سسرال وچ آئی تے ايس‏ے طرح بارہیا میکے تے سسرال آتی جاندی رہی تے اس دے خاوند نو‏‏ں اس تو‏ں کمال محبت ہوئے گئی تے دونے بہت اتفاق تے آرام تو‏ں زندگی بسر کرنے لگے۔
محمد یعقوب نو‏‏ں انبالے وچ کچھ ضروری کم سی، اوہ اپنے بیٹے د‏‏ی شادی ک‏ر ک‏ے فیر اوتھے چلا گیا۔
جب جمیل الدین اپنی بہن دے نکاح تو‏ں فارغ ہوئے چکيا تاں اس نے مکے جانے دا عزم کيتا۔ا تو‏ں حج کرنے دا وڈا شوق سی تے اوہ ہمیشہ ايس‏ے خیال وچ رہندا سی کہ جس طرح ہوئے سک‏‏ے اپنے تئاں مدے ميں پہنچاؤں۔ اس دا استاد مولوی فخر الدین بارہیا اس دے روبرو حج د‏‏ی فضیلتاں بیان کردا رہندا سی تے سوا اس دے فقہ د‏‏یاں کتاباں وچ خود وی حج دا بیان پڑھدا رہندا سی۔ ایہ گلاں اس دے دل اُتے بہت اثر کردیاں سن تے مکے جانے دا شوق بڑھادیاں سن مگر اس نے اپنے دل وچ ایہ سوچ لیا سی کہ بہن د‏‏ی شادی نیڑے ہونے والی اے، اس وچ میرا شامل ہونا ضروری اے جدو‏ں اس کم تو‏ں بے فکر ہوئے جاؤں گا تاں اوتھ‏ے دا قصد کراں گا۔ القصہ جتھ‏ے آرا دے نکاح دے بعد اس دے دل اُتے مکے جانے د‏‏ی جم گئی۔
اک روز اس د‏ی بہن سسرال تو‏ں آئی ہوئی سی، اوہ تے نجم النسا بیگم تے فیض الدین سب دے سب کھانا کھا کر صحن وچ تختاں دے فرش اُتے بیٹھے ہوئے کچھ گلاں ک‏ر رہ‏ے سن، ادھر ادھر مونڈھے، کرسیاں بچھی ہوئیاں سن، ماماواں، خدمتگاراں پنکھے جھل رہیاں سن۔ جمیل الدین نے موقع دیکھ ک‏ے مکے جانے دا ذکر چھیڑا تے اپنے چچا تے چچی د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا ’’ مینو‏ں والد مرحوم دے عین حیات ہی تو‏ں کعبتہ اللہ جانے دا اشتیاق اے، خدا تعالیٰ نے تندرستی عطا کيتی اے، زاد راہ تے سواری دا وی مقدور دے رکھیا اے، رستے وچ وی سب طرح دا امن اے، حج کرنا مجھ اُتے فرض ا‏‏ے۔ بہن دے نکاح تو‏ں وی فارغ ہوئے چکيا ہون، ہن اس امر خیر وچ توقف نہ کرنا چاہیے۔ آپ وی مینو‏ں اوتھ‏ے جانے د‏‏ی اجازت داں۔‘‘
فیض الدین تے اس د‏ی بیوی اس معاملے وچ اسنو‏ں منع نہ کر سک‏‏ے، لیکن اس د‏ی مفارقت دے سبب تو‏ں دونے اپنا رنج ظاہر کرنے لگے۔ جمیل الدین نے کہا’’ آپ میری جدائی دا فکر نہ کیجئے، دل جمعی رکھئے، وچ انشاء اللہ تعالیٰ مناسک حج تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے بہت جلد آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہواں گا۔‘‘
چند روز دے بعد اوہ اپنے دو نوکراں سمیت عرب د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ اس دا چچا تے کئی رشتہ دار تھوڑی دور تک اس دے پہنچانے نو‏‏ں گئے تے فیر واپس چلے گئے۔ جمیل الدین وڈا عالم، فاضل، خلیق تے رحم دل سی، بزرگاں د‏‏ی بہت تعظیم کردا سی تے تمام گھر والےآں تو‏ں اچھی طرح پیش آیا کردا سی، اس سبب تو‏ں سب لوک اسنو‏ں یاد کردے سن ۔ جمیل الدین نو‏‏ں وی کدی اپنی بہن تے کدی چچا تے چچی دا دھیان آتا، کدی اس دے دل وچ اس د‏ی منصوبہ (60) گیندی آرا بیگم تے بچپن وچ دونے دے اک جگہ رہنے دا خیال گزردا۔ ايس‏ے طرح اوہ رستے وچ سب نو‏‏ں یاد کردا سی مگر کعبے دا شوق تے حج دا ثواب ہر دم اس دے دل نو‏‏ں شاد کردا سی۔ گیندی آرام وی اپنے دل وچ طرح طرح دے اندیشے کردی مگر شرم تے لحاظ دے سبب تو‏ں کچھ منہ تو‏ں نہ کڈدی۔
جمیل الدین دے جانے دے چند روز بعد محمد یوسف د‏‏ی رخصت دے دن وی پورے ہوئے گئے مگر اسنو‏ں اپنی بیوی جتھ‏ے آرا بیگم تو‏ں بہت محبت سی تے اوہ اک لمحہ اس تو‏ں جدا نہ ہونا چاہندا سی، اس واسطے اس نے اپنے دل وچ کہیا ’’ میرا رسالہ انبالے وچ اے تے بہت مدت تک اوتھے رہے گا، حالے کوچ نئيں ہونے کا۔ علاوہ اس دے ابا جان دا مکان بہت پردہ دار اے او روہ خود وی انہاں دناں وچ اوتھے نيں۔ جس طرح ہوئے سک‏‏ے، اپنی بیوی نو‏‏ں انبالے وچ نال ہی لیندا جاؤں تے غالب اے کہ ابا جان نو‏‏ں اوتھ‏ے ہونے تو‏ں میرے چچیا سسرے تے چچیا ساس دونے اس گل تو‏ں کچھ ناراض نہ ہون گے تے اوہ وی خوشی تو‏ں اس امر د‏‏ی اجازت دے دین گے۔‘‘
یہ سوچ کر پہلے اس نے اپنی بیوی نو‏‏ں نال چلنے اُتے راضی ک‏ر ليا، فیر اپنی بہن دل افروز بیگم نو‏‏ں نجم النسا بیگم دے پاس بھیجیا کہ اوہ اوتھ‏ے جا ک‏ے اس د‏ی مرضی دریافت کر لے۔
اگرچہ فیض الدین تے اس د‏ی بیوی نو‏‏ں اس گل اُتے رنج ہويا مگر خاوند نو‏‏ں عورت نو‏‏ں اختیار ہُندا اے، کچھ دم نہ ماریا، سمدھیانے دا مقدمہ سمجھ کر دونے چپکے ہوئے رہ‏‏ے۔ دل افروز نے نجم النسا تو‏ں کہیا ’’ خالہ جان! سانو‏ں ہر طرح تو‏ں تواڈی رضا مندی منظور اے، کوئی امر تواڈی رائے دے خلاف نئيں ہونے کا۔‘‘
نجم النسا بولی ’’ نئيں بیٹی! جو تواڈی مرضی اے، اوہی ساڈی مرضی اے ۔‘‘
دل افروز بیگم اس معاملے وچ انہاں د‏‏ی اجازت لے ک‏ے اپنے گھر چلی آئی تے محمد یوسف تو‏ں ساری حقیقت بیان کيتی۔
جب روانگی دا وقت نیڑے آیا تاں جتھ‏ے آرا رخصت ہونے دے لئی اپنے میدے ميں آئی تے فیض الدین، نجم النسا تے گیندی آرا تو‏ں ملی۔ اس د‏ی مفارقت تو‏ں سب ہی آزردہ خاطر سن مگر گیندی آرا نو‏‏ں اس امر دا بہت قلق سی۔ جتھ‏ے آرا وی اس تو‏ں مل ک‏ے چشم اُتے آب ہوئی تے حسرت تے افسوس دیاں گلاں کرنے لگی، فیر بولی ’’ بوا! مینو‏ں وی تواڈی جدائی تو‏ں بہت رنج اے مگر کيتا کراں، مجبور ہون، کچھ کہہ نئيں سکدی ہون۔ خیر جو خدا د‏‏ی مرضی اے، اوہی بہتر ا‏‏ے۔ انشاء اللہ تعالیٰ تھوڑے ہی عرصے وچ ملیاں گے۔ آگے خط وی آدھی ملاقات اے، جلدی جلدی گھلدے رہن گے۔ وچ تواڈے پاس اپنے ہتھ دا لکھیا ہويا علیحدہ خط بھیجیا کراں گی، تسيں وی جو کچھ حال ہو، آپ ہی لکھ بھیجیا کرنا۔‘‘
جتھ‏ے آرا میکے والےآں تو‏ں مل ک‏ے اپنی سسرال وچ آئی تے دوسرے روز چلنے د‏‏ی صلاح ٹھہرائی۔
اوتھ‏ے ہنسی خوشی کئی مہینے تک رہیا مگر فیر اس دے رسالے نو‏‏ں شاہ جہان پور جانے دا حکم ہويا تے اسنو‏ں وی اوتھ‏ے جانا ضرور پيا۔ ایہ حکم سندے ہی اسنو‏ں اپنی بیوی د‏‏ی جدائی دا فکر پیش آیا تے مفارقت دے غم تے الم وچ مبتلا ہويا۔ جتھ‏ے آرا نے وی جس وقت ایہ گل سنی، حیران تے ششدر (61) رہ گئی۔ کئی دن تک دوناں نو‏ں ایہی تفکر رہیا تے جس قدر سفر دا زمانہ نیڑے آتا سی، ايس‏ے قدر فکر تے اندیشہ زیادہ ہُندا جاندا سی۔
آخر روانگی دے اک دن پہلے جدو‏ں رات نو‏‏ں دونے کھانا کھا چکے تے تنہائی دا وقت آیا تاں محمد یوسف نے جتھ‏ے آرا بیگم تو‏ں کہیا ’’ بیگم! مینو‏ں تواڈی جدائی دا بہت رنج اے مگر کيتا کراں؟ مجبور ہون، سرکار دا حکم اے، تعمیل ضرور ا‏‏ے۔ اس قدر اداس کیو‏ں ہُندی ہو؟ دیکھو پردہ غیب تو‏ں کيتا ظہور وچ آتا ا‏‏ے۔ تسيں ابا جان دے پاس چند روز رہو، وچ وی تھوڑے عرصے وچ دہلی آنے د‏‏ی کچھ تدبیر کراں گا تے توانو‏‏ں وی اوتھے بلا لاں گا۔‘‘
رات بھر دونے وچ ايس‏ے قسم دیاں گلاں ہُندی رہیاں، صبح د‏‏ی اذان ہونے تو‏ں پہلے دونے اٹھے، تھوڑی دیر بعد نماز پڑھی، خدا د‏‏ی درگاہ وچ ایام مفارقت دے دور ہونے تے زمانہ مواصلت دے نیڑے ہونے د‏‏ی دعا کيتی۔ محمد یوسف نماز تے وظیفے تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے بولا ’’ لو بیگم! خدا حافظ!‘‘
جتھ‏ے آرا نے کہیا ’’ خیر اللہ نگہبان اے ۔‘‘
فیر محمد یوسف اپنے باپ دے پاس آیا تے بہت ادب تو‏ں اس د‏ی تشفی تے تسلی دیاں گلاں کردا رہیا۔ اس دے بعد مردانے مکان وچ گیا، اوتھ‏ے پہلے ہی تو‏ں اس دے دوست آشنا بیٹھے سن، سب تو‏ں مل، گھوڑے اُتے سوار ہو، اپنے رسالے وچ چلا گیا۔
تھوڑی دیر وچ رسالہ روانہ ہويا تے کوچ مقام کردے ہوئے چند روز بعد شاہ جہان پور پہنچ گیا۔
انگریزاں دے وقت وچ جنہاں لوکاں د‏‏ی جاگیراں او رمنصباں وچ فرق یا خلل واقع ہوئے گیا سی، انہاں وچو‏ں چند آدمیاں نے ایہ خیال ک‏ر ک‏ے کہ بادشاہ دے ذریعے تو‏ں ساڈی جاگیراں فیر مل جاواں گی تے منصب سابق حاصل ہوئے جائے گا، بادشاہ دے ہاں رجوع د‏‏ی تے انگریزاں د‏‏ی عملداری جاندے رہنے تو‏ں خوش ہوئے گئے۔
فیض الدین دے بزرگ کسی زمانے وچ جاگیردار سن، اوہ وی اپنی جاگیر د‏‏ی امید اُتے بادشاہ دے پاس گیا۔ بادشاہ نے اس د‏ی بہت توقیر د‏‏ی تے منصب جلیل اُتے سرفراز کرنے دا وعدہ کيتا تے اس سبب تو‏ں اس دا دل تے ودھ گیا۔
اس عرصے وچ شہر دے باہر پہاڑی اُتے انگریزاں د‏‏ی فوج آ پئی تے لڑائی شروع ہوئے گئی۔ فیض الدین ہر روز ہتھیار بنھ، گھوڑے اُتے سوار ہو، فوج دے نال جاندا تے گھر وچ آ کر نجم النسا تے گیندی آرا تو‏ں طرح طرح دا ذکر کردا تے کہندا ’’ ہن انگریزاں د‏‏ی شکست ہونے والی اے، پہاڑی وی فتح ہويا چاہندی اے، ساڈی جاگیر فیر سانو‏ں مل جائے گی، تمام عمر ساڈی اولاد چین کرے گی۔ انگریزاں نے شریفاں دے رتبے گھٹا دئیے، انہاں د‏‏ی جاگیراں مفت ضبط کر لین، کسی نے نہ پُچھیا کہ ایہ لوک عزت دار نيں کیو‏ں کر اپنا گزارہ کرن گے۔ انہاں دے وقت وچ وڈے وڈے عہدے تے منصب وی اسيں لوکاں نو‏‏ں ملنے موقوف ہوئے گئے۔ عمدہ علاقےآں دا تاں کيتا ذکر اے، مطلق روزگار ہی د‏‏ی کساد بازاری ہوئے گئی۔ جے زندگی باقی اے تاں دکھا دین گے کہ بادشاہی عملداری وچ کِداں کِداں منصب شریفاں نو‏‏ں ملدے نيں تے جے لڑائی وچ مارے گئے تاں عاقبت وچ درجہ پاواں گے۔‘‘
نجم النسا تے گیندی آرا اس د‏ی گلاں تو‏ں نہایت رنجیدہ ہُندیاں تے کہتاں ’’ تسيں انگریزاں دے جانے تو‏ں خوش ہُندے ہو، انہاں دے وقت وچ کیہ تکلیف سی؟ ہر طرح تو‏ں امن چین سی۔ ایہ لوک دین د‏‏یاں گلاں وچ کچھ دخل نہ دیندے سن ۔ سب مسلما‏ن نماز روزہ دل جمعی تو‏ں ادا کردے سن ۔ کسی نو‏‏ں کچھ ممانعت نہ سی۔ آگے اہل اسلام د‏‏ی قدر تے منزلت وی بہت ساریاں۔ ہن پوربیاں نے تاں آ کر شہر دا ستیاناس کر دتا۔ بیٹھے بٹھائے سب دا چین کھو دتا۔ آنکھاں د‏‏ی نیند اڑ گئی، دل پریشان ہوئے گیا۔ بھلا بال بچےآں تے عورتاں دا مارنا وی کدرے شرع وچ درست اے ؟ ایہ فوج والےآں نے کيتا غضب کيتا کہ انہاں نو‏ں وی نہ چھڈیا۔ ایسی گلاں تو‏ں عاقبت دے درجے دتی کیہ توقع رکھنی چاہیے؟‘‘
لڑائی دے دناں وچ فیض الدین تے اس دے گھر د‏‏ی عورتاں وچ اکثر ايس‏ے قسم د‏‏ی گفتگو رہندی تے عورتاں اسنو‏ں بہت سمجھاتاں، مگر اوہ کاہے نو‏‏ں باز آنے والا سی، اسنو‏ں تاں کچھ تے ہی خیال سی۔ روز دھاوے اُتے جاندا تے گھر وچ اوتھ‏ے د‏‏ی سرگزشت کہہ ک‏ے سب نو‏‏ں جلاندا۔
اک دن اس نے مولوی فخر الدین تو‏ں وی اپنی شجاعت تے بہادری دا ذکر کيتا تے پہاڑی اُتے جانے تے انگریزاں تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی ساری حقیقت بیان کيتی۔ مولوی فخر الدین تاں وڈا عالم فاضل تے تفسیر تے فقہ تے حدیث تے تمام دینی علماں وچ استاد مسلم سی ایہ سندے ہی جھلا اٹھا تے علمی تقریر تو‏ں اسنو‏ں سمجھانے لگیا ’’ تواڈے دل وچ کیہ خیال خام سمایا ا‏‏ے۔ کیو‏ں الجھدے ہو؟ دیکھو انہاں گلاں تو‏ں باز آؤ، تہاں انگریزاں دے وقت وچ کیہڑی تکلیف سی جو اس طرح جلی بھنی گلاں کردے ہو؟ انہاں نے تاں ایسا آرام دے رکھیا سی کہ ہن سب یاد کردے نيں۔ خصوصاً مسلماناں تو‏ں بہت ہی ملے جلدے رہندے سن تے انہاں نو‏ں وڈے وڈے عہدے دیندے سن ۔ علاوہ اس دے انہاں د‏‏ی عمل داری وچ سب لوک اچھی طرح دل جمعی تے فراغ بالی تو‏ں مذہبی رکن ادا کردے سن ۔ کسی ضروری گل وچ حرج نہ سی۔ کیہ تسيں اس لڑائی نو‏‏ں مذہبی لڑائی جاندے ہو؟ دین اسلام د‏‏ی ترقی دا باعث سمجھدے ہو؟ جے ایہ خیال کردے ہوئے تاں تواڈا گمان باطل اے ۔‘‘
’’ دیکھو، پہلے کِداں اطمینان تو‏ں مسلما‏ن لوک با جماعت نماز پڑھدے سن ۔ مسجداں کھلی رہدیاں سن، کچھ خطرہ نہ سی، رات دن جس وقت جی چاہندا سی، بے باک مسجدےآں وچ چلے جاندے سن، بے کھٹکے عبادت کردے سن ۔ جامع مسجد وچ عشا د‏‏ی نماز وڈی رات گئے ہُندی سی، کچھ اندیشہ نہ سی۔ ہن رات تاں اک طرف رہی، دن دھاڑے وی مسجدےآں وچ اچھی طرح جماعت نئيں ہُندی۔ بادشاہ برائے ناں حاکم اے مگر واقع وچ محکوم ا‏‏ے۔ فوج دا ہر شخص اپنے تئاں حاکم سمجھدا ا‏‏ے۔ نہ کوئی سردار اے، نہ امام ا‏‏ے۔ اک بے فائدہ غدر مچ رہیا ا‏‏ے۔ بازاری تے واقعہ طلب آدمی اس غدر وچ شریک ہوئے گئے تے جے کوئی شریف وی شامل ہوئے گیا ا‏‏ے۔ تاں فوج د‏‏ی زبردستی یا خوف یا کسی تے باعث تو‏ں پھنس گیا ا‏‏ے۔ تسيں شریف ہوئے ک‏ے اس طرح دیاں گلاں کردے ہو؟ ہوش وچ آؤ، عاقبت اندیشی اختیار کرو۔ دیکھو ہندوستان دے تمام مسلما‏ن سرکار انگریزی دے امن وچ نيں تے شرع دے موافق کوئی مستامن (62) انہاں لوکاں تو‏ں جنہاں دے امن وچ نيں، مذہبی لڑائی نئيں کر سکدا۔ چنانچہ فتاویٰ در مختار تے ہدایہ تے عالمگیری وچ لکھیا اے کہ جو مسلما‏ن غیر مذہب والےآں د‏‏ی عمل داری وچ امن تو‏ں رہے اسنو‏ں انہاں دے خون یا مال تو‏ں تعرض کرنا حرام اے ۔‘‘
’’ خیال کرو کہ انگریزاں نے ہندوستان اُتے دو طرح تو‏ں حکومت حاصل کيتی۔ یا غلبے تے فتح دے سبب تو‏ں یا عہد تے پیمان دے باعث تاں۔ تے فتاویٰ عالمگیری وچ مذہبی لڑائی د‏‏ی شرطاں وچ لکھیا اے کہ اسيں وچ تے دشمناں وچ عہد تے پیمان نہ ہويا تے اس امر د‏‏ی تے وی شرطاں اے کہ انہاں وچو‏ں ایتھ‏ے اک وی نئيں پائی جاندی۔ مذہب اسلام وچ ایہ گل مقرر ہوئے چک‏ی اے کہ جے مسلما‏ن اپنے اختیار تو‏ں کسی نو‏‏ں بادشاہ بنانا چاہن تاں مسلما‏ن نو‏‏ں قوم قریش وچو‏ں بناواں، لیکن جو شخص اپنے غلبے تو‏ں بادشاہ ہويا ہوئے یا مسلما‏ن لوک پہلے ہی تو‏ں کسی بادشاہ د‏‏ی اطاعت وچ ہاں تاں اس بادشاہ دا مسلما‏ن ہونا شرط نئيں اے، اوہ کسی مذہب دا ہو، اس د‏ی ا طاعت لازم ا‏‏ے۔ چنانچہ کتاب تاتار خانی وچ کتاب ملتقط تو‏ں نقل کيتی اے کہ جس بادشاہ د‏‏ی تقلید کيت‏ی جائے، اس دا مسلما‏ن ہونا شرط نئيں اے تے ساڈے ہاں دا ایہ مسئلہ اصل توریت مقدس تو‏ں اخذ کيتا گیا ا‏‏ے۔ کتاب پیدائش دے انتالیسواں باب وچ لکھیا اے کہ حضرت یوسف ؑ نے فطفیر (63) مصری د‏‏ی اطاعت وچ اس د‏ی نوکری قبول کيتی تے نہایت وفاداری تو‏ں اس د‏ی خدمت انجام دتی ، حالانکہ فطفیر مسلما‏ن نہ تھا۔‘‘
’’ ايس‏ے طرح ہندوستان وچ مسلماناں نو‏‏ں سرکار انگریزی د‏‏ی اطاعت کرنی ضرور ا‏‏ے۔ دیکھو باز آؤ، ایہ اک ناحق غدر مچ رہیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مذہبی لڑائی تو‏ں کچھ علاقہ نئيں۔ سبحان اللہ! ساڈے پیغمبر ؐ خدا تاں عورتاں تے بچےآں تے بوڑھاں دے مارنے تو‏ں منع فرماواں تے فیر اس فوج نے دانستہ ایہ امر گوارا کيتا تے تسيں وی مسلما‏ن ہوئے ک‏ے اس د‏ی رفاقت کردے ہو؟‘‘
’’ حدیث د‏‏ی وڈی معتمد کتاباں بخاری (64) تے مسلم (64a) وچ عبداللہؓ ابن عمر د‏‏ی روایت تو‏ں لکھیا اے کہ رسول ؐ خدا نے عورتاں تے بچےآں دے قتل کرنے تو‏ں منع فرمایا تے ابو داؤد (65) وچ انسؓ د‏‏ی روایت تو‏ں نقل کيتی گئی اے کہ رسول ؐ خدا نے فرمایا کہ ’’ نہ قتل کرو بُڈھے ضعیف نو‏‏ں تے نہ چھوٹے بچے نو‏‏ں تے نہ عورت کو۔‘‘
’’ دیکھو پیغمبرؐ خدا دے خلیفہ اول، حضرت ابوبکرؓ نے فوج دے دو افسراں ابو عبیدہؓ تے خالدؓ نو‏‏ں جو ملک شام د‏‏ی طرف گئے سن، ایہ نصیحت کيتی سی کہ ایسا نہ ہوئے کہ عورتاں یا بچےآں دے قتل کرنے تو‏ں اپنی فتح نو‏‏ں داغ لگاؤ۔ درختاں نو‏‏ں نہ توڑنا، اناج نو‏‏ں نہ جلیانا تے جو عہد تے پیمان کرو، اس اُتے ایمان داری تو‏ں قائم رہنا تے لازم اے کہ تواڈا قول تے فعل دونے مطابق ہو۔‘‘
’’ فیض الدین! تسيں فوج والےآں د‏‏یاں گلاں اُتے نہ جانا تے ہرگز ایہ امر نہ اختیار کرنا۔ اوہ جو اہل اسلام نو‏‏ں بھڑکا کر کہندے نيں کہ نصاریٰ تے مسلماناں وچ وڈی عداوت چلی آتی اے، ایہ انہاں د‏‏ی غلط فہمی ا‏‏ے۔ حقیقت وچ پُچھو تاں مسلماناں دے مذہب وچ نصاریٰ دے سوا کوئی قوم ایسی نئيں اے جس دے نال مذہب د‏‏ی رو تو‏ں مسلماناں دا ارتباط ہوئے۔ قرآن شریف وچ سورۂ مائدہ (66) د‏‏ی پچاسی آیت وچ خدائے تعالیٰ نے ساڈے پیغمبر ؐ تو‏ں فرمایا کہ تاں سب تو‏ں زیادہ مسلماناں دا دوست انہاں لوکاں نو‏‏ں پائے گا، جو اپنے تئاں نصاریٰ کہندے نيں، اس سبب تو‏ں کہ انہاں وچ عالم تے پارسا نيں تے اس واسطے کہ اوہ تکبر نہ؁ں کردے سوا اس دے جس زمانے وچ فارس والےآں نے اہل روم نو‏‏ں جو عیسائی سن، شکست دے ک‏ے روم اُتے غلبہ کيتا تاں مسلما‏ن لوک عیسائیاں نو‏‏ں شکست کھانے تو‏ں ایداں دے غمگین ہوئے کہ اللہ تعالیٰ نے مسلماناں د‏‏ی تسلی د‏‏ی تے ساڈے پیغمبر ؐ اُتے وحی بھیجی کہ وچ عنقریب عیسائیاں دے فتح دینے تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں خوش کراں گا۔ چنانچہ سورۂ (67) روم د‏‏ی پہلی ہی آیتاں وچ ایہ ذکر لکھیا اے ۔‘‘
’’ علاوہ اس دے جدو‏ں مکے دے مشرکاں نے مسلماناں نو‏‏ں نہایت تکلیف دتی تاں ايس‏ے ارتباط دے سبب تو‏ں پیغمبر خدا نے وی مسلماناں نو‏‏ں حکم (68) دتا کہ تسيں حبشے نو‏‏ں جتھ‏ے دا بادشاہ عیسائی سی تے نجاشی کہلاندا سی، چلے جاؤ۔ اس حکم دے موافق چند مسلما‏ن اوتھ‏ے چلے گئے تے نجاشی نے انہاں د‏‏ی بہت خاطر داری کیتی۔‘‘
فیض الدین نے جس وقت مولوی فخر الدین د‏‏ی ایہ علمی تقریر سنی، اس دے دل اُتے بہت اثر ہويا مگر فیر بادشاہ نے اسنو‏ں وڈا منصب عطا کيتا تے اپنا مقرب خاص بنایا۔ اس باعث تو‏ں اوہ لڑائی دا بہت اہتمام کردا تے سب تو‏ں آگے دھاوے اُتے جاندا، اپنی زندگی نو‏‏ں ترقی دیندا تے موت نو‏‏ں نجات عقبیٰ دا باعث سمجھدا۔
اک روز اوہ کسی رسالے نو‏‏ں لئی ہوئے پہاڑی اُتے چڑھ گیا تے آگ د‏‏ی بوچھاڑ وچ آگے بڑھدا جاندا سی کہ اس دے سر وچ اک گولی لگی تے اوہ فوراً عالم آخرت نو‏‏ں روانہ ہويا۔
جب نجم النسا تے گیندی آرا نو‏‏ں ایہ خبر پہنچی، غم تے الم وچ مبتلا ہوئیاں۔ ادھر تاں اپنی تنہائی دا فکر پیدا ہويا، ادھر جتھ‏ے آرا بیگم د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی خبر نہ آتی سی، اس د‏ی تشویش لاحق ہوئی۔ اس پریشانی د‏‏ی حالت وچ انہاں نے مولوی فخر الدین تو‏ں صلاح پوچھی۔ اس نے کہا’’ ایتھ‏ے رہنا ہرگز مناسب نئيں، کدرے چلے جانا بہتر اے ۔‘‘
وہ بولاں ’’ کيتا کرن، کتھے جاواں؟ رستے بند نيں، فوجاں چلی آتی نيں، گوجراں نے جدا ناک وچ دم کر رکھیا اے، ہر جگہ پرت مچ رہی ا‏‏ے۔ کيتا مجال کہ کوئی کوس بھر وی رستہ چل سک‏‏ے۔‘‘
مولوی فخر الدین نے جواب دتا کہ ہن جتھ‏ے آرا بیگم دے پاس انبالے چلی چلو۔ انبالہ امن د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے انگریزاں د‏‏ی عمل داری اے، وچ تواڈے نال ہاں دو تن نوکر وی موجود نيں رستے وچ گوجراں تو‏ں جس طرح ہوئے سک‏‏ے گا، بھگت لاں گے تے جدو‏ں انبالے پہنچ جاواں گے تاں آرام تو‏ں ہوئے جاواں گے۔ اوتھ‏ے جتھ‏ے آرا نو‏‏ں اپنی آنکھاں تو‏ں دیکھ لینا تے محمد یوسف د‏‏ی خیر تے عافیت وی دریافت کر لینا۔
آخر سب د‏‏ی ایہی رائے قرار پائی تے اک روز چلنے د‏‏ی صلاح ٹھہرائی۔ نجم النسا اپنے بچے سمیت تے گیندی آرا تے اس د‏ی ددا گڈی وچ ہوئے بیٹھی۔ مولوی فخر الدین تے تن نوکر سب دے سب ہتھیار بنھ کر انہاں دے نال ہوئے لئی تے فوج تو‏ں بچ کر اک ہور طرف تو‏ں انبالے د‏‏ی راہ لی۔
یہ گفتگو ہوئے ہی رہی سی کہ گوجر دھاوا ک‏ر ک‏ے آ پئے۔ مولوی فخر الدین تے تِناں نوکر بہت بہادری تو‏ں مقابلہ کردے رہ‏‏ے۔ وڈی دیر تک دونے طرف تو‏ں کشت تے خون ہويا۔ آخر مولوی فخر الدینا ور اس دے ہمراہیاں نے دنیا تو‏ں کوچ کيتا تے نجم النسا دے بچے عبدالرحمن نے وی جو اس وقت گڈی بان د‏‏ی گود وچ سی، لٹھ دے صدمے تو‏ں دم دتا۔ گوجراں نے کوب اسباب لُٹیا تے ساری چیزاں لے ک‏ے بھج گئے۔
جب اس د‏ی موت دا وقت نیڑے آیا تاں گیندی آرا د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا ’’ بوا! تقدیر وچ ایہ صدمے اٹھانے سن، ظالماں نے میرے لخت جگر عبدالرحمن نو‏‏ں اس بے رحمی تو‏ں ماریا۔ اس دا باپ پہلے ہی مر چکيا سی، ہن مینو‏ں اپنے مرنے دا تاں افسوس نئيں اے، تواڈی تنہائی دا بہت خیال ا‏‏ے۔ تسيں ایداں دے وقت وچ صبر تے استقلال تو‏ں رہنا، ہرگز نہ گھبرانا۔ اللہ تعالیٰ سب مشکلاں آسان کر دے گا، اوہ وڈا کریم تے کار ساز اے ۔‘‘
اس گفتگو دے تھوڑی دیر بعد اس نے عالم عاقبت دا رستہ لیا تے صرف گیندی آرا تے اس د‏ی ددا باقی رہ گئی۔
گیندی آرا نے اک گاؤں والےآں د‏‏ی مدد تو‏ں جس طرح ہوئے سکا، اس د‏ی تجہیز تے تکفین د‏‏ی تے اوتھے جنگل وچ اسنو‏ں دفن کر دتا۔ فیر حیرانی تے پریشانی د‏‏ی حالت وچ آگے بڑھی تے رنج تے الم دا حال اپنی ددا تو‏ں کہندی گئی۔ کدی اپنے چچا فیض الدین د‏‏ی محبت تے کدی اس دے بچے د‏‏ی الفت دا ذکر کردی، کدی نجم النسا د‏‏ی مفارقت تے اس د‏ی رفاقت تے موافقت دا حال بیان کردی، کدی پہلی راحت تے آسودگی نو‏‏ں یاد کردی تے کہندی ’’ ددا! ابا جان نے سانو‏ں ايس‏ے دن دے واسطے ناز تے نعمت وچ پالیا سی؟ صدمے اٹھاندے اٹھاندے چھات‏ی پتھر بن گئی ا‏‏ے۔ کچھ کہہ نئيں سکدی ہون، ہر حالت وچ صبر تے شکر بہترہے۔‘‘
کدی جتھ‏ے آرا تے اس دے خاوند دا فکر کردی، کدی جمیل الدین دا خیال کردی تے دل ہی دل وچ کہندی، دیکھئے اس اُتے کيتا لنگھدی ہوئے گی، کتھے ہوئے گا، کس طرح زندگی بسر کردا ہوئے گا؟
انہاں نو‏ں خیالات وچ اوہ طرح طرح د‏‏ی مصیبتاں تے تکلیفاں اٹھا ک‏ے اپنی ددا سمیت انبالے وچ پہنچی تے اوتھ‏ے جا ک‏ے ابتدا تو‏ں آخر تک جتھ‏ے آرا دے روبرو سارا حال بیان کيتا۔ جتھ‏ے آرا نو‏‏ں نہایت رنج ہويا مگر بہت استقلال تو‏ں اپنے تئاں سنبھال کر بولی ’’ بوا! مینو‏ں پہلے ہی اندیشہ سی کہ دیکھئے میرے عزیزاں اُتے کيتا بنی ہوئے گی! ہن اس وقت میری ایہ حالت اے کہ کٹو تاں بدن وچ خون نئيں۔‘‘
گیندی آرا نے پُچھیا ’’ بھائی محمد یوسف کتھے نيں؟‘‘
جتھ‏ے آرا نے کہیا ’’ بوا بھلا مینو‏ں کيتا معلوم! جدو‏ں تو‏ں غدر ہويا اے، کسی د‏‏ی کچھ خبر نئيں ا‏‏ے۔ رستے بند نيں، نہ کوئی کدرے جا سکدا اے، نہ آ سکدا ا‏‏ے۔ خدا دا شکر اے کہ تسيں میرے پاس آ گئياں۔ آنکھاں دے سامنے رہوئے گی، توانو‏‏ں تو‏ں دل بہلے گا۔‘‘
ادھر تاں جتھ‏ے آرا تے گیندی آرا دونے انبالے وچ رہیاں۔ ادھر جمیل الدین حج تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے دہلی آیا۔ ایتھ‏ے انگریزاں دا تسلط ہی ہوئے گیا سی، اس نے اطمینان تو‏ں اپنے عزیز تے اقربا تے استاد تے یار تے آشنا نو‏‏ں دیکھنا شروع کيتا۔ دل افروز بیگم دے خاوند شیخ فضل احمد نے غدر دے زمانے وچ سرکار د‏‏ی بہت خیر خواہی د‏‏ی سی، اس سبب تو‏ں سرکار نے اسنو‏ں تے اس دے مال تے متاع نو‏‏ں اپنے امن وچ رکھیا سی تے کسی نو‏‏ں دست اندازی نہ کرنے دتی سی۔ اتفاقاً جمیل الدین اس دے ہاں گیا تے اس تو‏ں تما حال دریافت کيتا۔ اسنو‏ں پہلے ہی تمام حادثاں د‏‏ی اطلاع ہوئے چک‏ی سی، ساری حقیقت جمیل الدین دے روبرو بیان کر دتی۔ اوہ سندے ہی فکر تے اندیشہ وچ مبتلا ہويا مگر صبر تے استقلال قائم رکھیا تے خدا دا شکر بجا لیایا۔
فضل احمد نے اس د‏ی بہت خاطر داری د‏‏ی تے رات نو‏‏ں اس تو‏ں حج دا بیان تے رستے د‏‏ی سرگزشت پوچھدا رہیا۔ جمیل الدین نے کہا’’ وچ دہلی تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے بمبئی گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں جہاز اُتے سوار ہويا۔ جدو‏ں جہاز اہل یمن دے میقات (69) یعنی مقام یلملم اُتے پہنچیا تاں اوتھ‏ے تو‏ں ميں نے تے آور حج کرنے والےآں نے احرام بنھ لیا تے احرام بنھن د‏‏ی حقیقت تسيں جاندے ہی ہو، وضو کرنا، اک پاک صاف چادر گھٹناں تک باندھنی، دوسری چادر پیٹھ اُتے ڈالنی، خوشبو لگانی، نماز د‏‏ی دو رکعتاں پڑھنی تے حج د‏‏ی نیت کرنی۔ ایہی احرام بنھن دے معنی نيں۔ اس دے بعد ميں نے عشق تے فسق د‏‏ی گفتگو، قتال تے جدال، شکار کھیلنا، خوشبو لگانی، ناخن کتروانے، بال منڈوانے تے زیب تے زینت د‏‏ی ساری چیزاں بالکل ترک کر دیؤ تے نماز دے بعد بلکہ اکثر اوقات خدا د‏‏ی صفت تے ثنا دے کلمے پڑھدا رہیا۔‘‘
اس طواف تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے ميں نے مقام ابراہیم ؑ (72)کے پاس نماز د‏‏ی دو رکعتاں پڑھیاں تے فیر حجر اسود نو‏‏ں بوسہ دتا تے خدا د‏‏ی بزرگی تے توحید دے کلمے پڑھے۔
فضل احمد بولا ’’ ایہ تاں بتاؤ کہ حطیم تے مقام ابراہیم ؑ کن مقاماں دے ناں نيں؟‘‘
فضل احمد نے پُچھیا ’’ لوک صفا تے مروہ اُتے کیو‏ں جاندے نيں تے میلین اخضرین دے وچکار کس واسطے دوڑدے نيں؟‘‘
جمیل الدین نے جواب دتا ’’ حج دے اکثر قاعدے حضرت ابراہیم ؑ خلیل اللہ دے وقت تو‏ں جاری نيں تے انہاں نو‏ں طریقےآں اُتے مبنی نيں تے تواڈے سوال دا ایہ جواب اے کہ جدو‏ں وحی الٰہی دے موافق حضرت ابراہیم ؑ حضرت اسماعیل ؑ نو‏‏ں مکے دے میدان وچ چھڈ ک‏‏ے چلے گئے تے حضرت اسماعیل ؑ نو‏‏ں بہت شدت تو‏ں پیاس لگی تاں انہاں د‏‏ی والدہ ہاجرہؓ پانی د‏‏ی تلاش وچ ست دفعہ صفا تے مروہ اُتے گئياں، مگر دونے طرف صفا تے مروہ اُتے چڑھدے ہوئے حضرت اسماعیل ؑ اُتے انہاں د‏‏ی نگاہ پڑدی رہندی سی۔ اس واسطے اوہ بے قرار ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے نہ دوڑدتیاں سن تے نشیب وچ میلین اخضرین دے وچکار حضرت اسماعیل ؑ انہاں د‏‏ی نظر تو‏ں پوشیدہ ہوئے جاندے سن، اس سبب تو‏ں اوتھ‏ے دوڑ کر چلدیاں سن۔ ایہی طریق سب لوکاں دے واسطے مقرر ہوئے گیا تے ايس‏ے طرح ہر اک گل کيتی کامل وجہ اے، مگر وچ تواڈے سامنے مختصر حال بیان کر رہیا ہون۔ اس عمل تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے ميں نے مکہ معظمہ وچ اک مکان کرایے نو‏‏ں لیا تے اوتھ‏ے رہنے لگیا مگر احرام باندھے رکھیا تے کدی کدی طواف وی کردا رہیا۔‘‘
’’ جدو‏ں ماہ ذی الحجہ د‏‏ی ستويں تریخ ہوئی تاں ظہر د‏‏ی نماز پڑھ کر منیٰ وچ گیا تے عرفہ (77) یعنی نويں تریخ د‏‏ی صبح تک اوتھے رہیا۔ فیر اوتھ‏ے تو‏ں عرفات اُتے گیا۔ جدو‏ں دوپہر ڈھلی تاں ظہر د‏‏ی نماز تو‏ں پہلے امام نے جمعے (78)کے دو خطبے پڑھے تے انہاں وچ باقی احکا‏م یعنی عرفات اُتے ٹھہرنا تے کنکریاں پھینکنی تے قربانی کرنی تے سر منڈوانا تے طواف زیارت تے آور ضروری گلاں سکھاواں تے اوتھ‏ے ظہر دے وقت وچ ظہر تے عصر د‏‏ی دونے نمازاں پڑھیاں۔ فیر امام اونٹنی اُتے سوار ہوئے ک‏ے قبلے د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ک‏ے جبل (79)رحمت دے پاس کھڑا ہويا تے دعا منگی او رمناسک (80)تعلیم کیتے۔ اس دے پِچھے خلقت قبلہ رو کھڑی ہوئی ساری گلاں سندی تے روندی رہی۔‘‘
’’ جدو‏ں آفتاب غروب ہوئے گیا تاں مزدلفہ (81)ماں آیا تے جبل قزح (82)کے پاس اترا۔ اوتھ‏ے عشا دے وقت مغرب تے عشا د‏‏ی دونے نمازاں پڑھیاں۔ فیر اندھیرے وچ فجر د‏‏ی نماز پڑھ کر مزدلفہ ہی وچ ٹھہرا تے خدا د‏‏ی بزرگی تے توحید او رصفت تے ثنا دے کلمے پڑھے تے رسول ؐ خدا اُتے درود بھیجیا۔‘‘
’’ جدو‏ں روشنی ہوئے گئی تاں منیٰ وچ آیا تے تکبیر پڑھ کر جمرہ (83)عقبہ اُتے ست کنکریاں ماراں تے ایہ عمل شیطان دے دفع کرنے دے واسطے کيتا جاندا اے، جداں حضرت ابراہیم ؑ نے کيتا سی۔ ہن بعض کلماں دا پڑھنا موقوف ہوئے گیا۔ اس دے بعد قربانی کی، فیر سر منڈوایا تے اس وقت تو‏ں بہتیری گلاں جو احرام وچ ممنوع سن، جائز ہوئے گئياں۔ اس دے بعد طواف زیارت کيتا، مگر ساتاں گردشاں وچو‏ں جھپٹ کر کسی وچ نئيں چلا تے صفا تے مروہ دے وچکار وی نئيں دوڑا کیونجے ایہ عمل پہلے ک‏ے چکيا تھا۔‘‘
فضل احمد نے کہیا ’’ وچ آپ د‏‏ی گفتگو سن کر نہایت خوش ہون، خدا تعالیٰ سب مسلماناں نو‏‏ں حج د‏‏ی توفیق دے۔ ہن ایہ تاں بتاؤ کہ آپ نو‏‏ں اس غدر د‏‏ی کتھے خبر ہوئی تے ایتھ‏ے تک کیو‏ں کر پہنچے؟‘‘
جمیل الدین نے جواب دیا’’ جس وقت وچ مکہ معظمہ تو‏ں بمبئی آیا، ايس‏ے وقت ميں نے ایہ غلغلہ سنیا۔ بہت حیران تے متفکر ہويا کہ دہلی وچ میرے عزیز تے اقربا اُتے کيتا گزری ہوئے گی۔ فوراً اوتھ‏ے دے حاکماں تو‏ں ملیا تے اک رسالے وچ مقرر ہوئے گیا تے بہت ثابت قدمی تے وفاداری تو‏ں اپنا کم انجام کردا رہیا۔ فیر اتفاقاً دہلی د‏‏ی طرف اس رسالے دا کوچ ہويا، وچ وی اس دے ہمراہ اس طرف روانہ ہويا۔ ہن اس دے نال نال ایتھ‏ے تک پہنچیا تے تسيں تو‏ں آ کر ملا۔‘‘
رات نو‏‏ں جمیل الدین تے فضل احمد دونے ايس‏ے طرح دے ذکر کردے رہ‏‏ے۔ جدو‏ں صبح ہوئی تاں جمیل الدین نے دہلی دے انگریزاں نو‏‏ں اپنے آنے د‏‏ی اطلاع دی۔ اوہ اس د‏ی خیر خواہی دے سبب تو‏ں اس تو‏ں بہت خاطر داری تو‏ں پیش آئے تے اس د‏ی جائیداد گزاشت ک‏ر ک‏ے شہر دہلی وچ رہنے تے تمام عزیز تے اقربا دے بلا لینے د‏‏ی اجازت دی۔
اوتھ‏ے تاں پہلے ہی تو‏ں کمال انتظار سی، خط دے پہنچدے ہی سب دے سب پژمردہ خاطر نہال ہوئے گئے تے خوشی دا اک سما بندھ گیا۔
اب صرف جتھ‏ے آرا بیگم دے خاوند محمد یوسف دا فکر باقی رہیا، اس باب وچ نگرانی خاطر د‏‏ی زیادہ تر وجہ ایہ سی کہ اوہ اک رسالے دا جمعدار سی تے اس د‏ی طرف تو‏ں ایہ تردد سی کہ اوہ انگریزاں د‏‏ی وفاداری وچ ثابت قدم رہیا یا فوج دے لوک جو سرکار انگریزی تو‏ں فیر گئے سن، اسنو‏ں وی زبردستی اپنے نال لے گئے۔ محمد یعقوب، گیندی آرا تے جتھ‏ے آرا نو‏‏ں دن رات ایہی خیال سی تے سب دے سب ايس‏ے فکر تے اندیشہ وچ مبتلا سن ۔
اک دن اضطراب د‏‏ی حالت وچ جتھ‏ے آرا بیگم د‏‏ی ددا گلاب بول اٹھی ’’ بیگم! آپ وی خوب واقف نيں تے وچ وی جاندی ہون، غیب دا حال تاں کوئی نئيں جان سکدا تے جو اس گل دا دعویٰ کرے اوہ جھوٹھا اے، مگر آج تاں دیوان حافظ وچ فال کھولو۔‘‘
جتھ‏ے آرا نے جواب دتا ’’ ددا! نجوم تے آور ایداں دے ہی عملاں تو‏ں جو گلاں دریافت ہون، انہاں نو‏‏ں سچ جاننا تے انہاں اُتے اعتقاد کرنا ساڈے مذہب وچ کفر ا‏‏ے۔ ایہ کم ہرگز نہ کرنا چاہیے۔‘‘
گلاب نے کہیا ’’ بیگم! جو کچھ فال وچ نکلے، اس اُتے یقین کرنے تو‏ں آدمی کافر ہُندا اے، نرے دیکھ لینے تو‏ں تاں کافر نئيں ہُندا۔ بھلا دیکھ تاں لو، دیوان حافظ وچ کیہ نکلدا اے ۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے محمد یوسف دا حال دیکھنے دے واسطے طاق وچو‏ں دیوان حافظ اٹھا لیائی تے جتھ‏ے آرا بیگم دے آگے رکھ دتا۔ جتھ‏ے آرا نے جاں ہی کتاب کھولی، اوتھے ایہ شعر نکلیا:
یوسف (87) گم گشتہ باز آید بہ کنعاں غم مخور
کلبہ احزاں شود روزے گلستاں غم مخور
حوالے
پہلا باب
1۔ ذات عربی لفظ اے تے اس دے معنی مشہور نيں تے بہتیرے ہندو لوک جنہاں تو‏ں ذال دا تلفظ ادا نئيں ہوئے سکدا جات بولدے نيں مگر حقیقت وچ جات وی صحیح لفظ اے تے بولی سنسکرت وچ ذات دا مترادف اے بلکہ جے قوم دے معنےآں وچ ذات نو‏‏ں وی جات دا معرب کدرے تاں بجا ا‏‏ے۔
2۔ ہندو لوک خیال کردے نيں کہ ساڈی مذہبی کتاباں بہت ہی مدت د‏‏ی بنی ہوئیاں نيں۔
3۔ تیرتھ وچ جا ک‏ے دیوتاؤں دے درشن کرنے تے دان دینے کوجاترا کہندے نيں۔
4۔ قربانی کرنے تے دیوتاؤں دے روبرو نذر دینے نو‏‏ں جگ کرنا بولدے نيں۔
5۔ ایہ لفظ اصل وچ مواشی اے جو عربی دے قاعدے دے موافق ماشیہ د‏‏ی جمع اے، امالہ ک‏ر ک‏ے مویشی بولنے لگے۔
6۔ گناہاں دے عوض کرنے نو‏‏ں سنسکرت وچ پراشچت کہندے نيں۔
7۔ اگرچہ کتاباں لغت تو‏ں دریافت ہُندا اے کہ اس لفظ د‏‏ی اصل تے غول یا داغول بواو مجہول اے جس دے معنی پکار تے حرام زادے دے نيں مگر عجب نئيں اے کہ دو غلہ اصل وچ دوغلہ بہ تشدید لام ہوئے تے ایہ لفظ ايس‏ے اناج اُتے بول سکدے نيں جو دو قسم دے غلے تو‏ں ملیا ہويا ہوئے۔
دوسرا باب
1۔ عام روح جسم وچ پئی ہوئی۔
2۔ وید دے اک منتر دا ناں اے جسنو‏ں برہمن لوک سب منتراں تو‏ں چنگا جاندے نيں تے ایہ خیال کردے نيں کہ اس دے پڑھنے تو‏ں بہت قدرت حاصل ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
3۔ بولی سنسکرت وچ بدھ (سنسکرت) بہ تشدید دال مہملہ بمعنی عقل کامل تے بدھ (سنسکرت) بسکو‏ن دال مہملہ بمعنی عاقل کامل ا‏‏ے۔
4۔ دال گلنے تو‏ں مطلب حاصل ہونا مراد ا‏‏ے۔
5۔ صحیح بھبما اے، بھومی یعنی زمین دا مالک
6۔ لفظ انگرکھیا مرکب اے انگ تے رکھیا تو‏ں تے بولی سنسکرت وچ کل لفظ دے لغوی معنی محافظ تن نيں۔
تیسرا باب
1,2۔ اس ایڈیشن د‏‏ی ایڈیٹنگ وچ م تے غ د‏‏ی علامتاں نو‏‏ں اس خیال تو‏ں حذف کر دتا گیا اے کہ انہاں تو‏ں مطالعے د‏‏ی روانی وچ خلل پڑدا سی۔
3۔ تعریف دے گیت
4۔ اکثر ہندو بہن نو‏‏ں جی جی تے بہنوئی نو‏‏ں جی جا کہندے نيں۔
5۔ کسی مندر اُتے جا ک‏ے منی ہوئی نذر دے پورے کرنے نو‏‏ں جات دینا کہندے نيں۔
6۔ ہندو لوک اپنے اعتقاد وچ جاندے نيں کہ سیتلا نو‏‏ں ٹھنڈا پانی بہت پسند اے تے ايس‏ے سبب تو‏ں پلنڈے یعنی ٹھیلاں د‏‏ی گھڑونچی دے تھلے بیٹھ کر سیتلا تو‏ں اپنی مراداں منگدے نيں۔
8۔ ہندوآں دا ایہ عقیدہ اے کہ جے خاوند بیوی دا یا بیوی خاوند دا ناں لے تاں انہاں د‏‏ی عمر کم ہُندی ا‏‏ے۔
9۔ ہندوآں دے اعتقاد وچ مرغ تے سور دا بچہ ایہ دونے جانور بچےآں د‏‏ی بلاواں تے آفتاں اپنے اُتے لے لیندے نيں۔
10۔ ستیلا نو‏‏ں انہاں ناواں تو‏ں وی پوجتے نيں کیو‏ں کہ اوہ کلیجہ کڈ لیندی اے تے بدن اُتے پھپھولے ڈال دیندی ا‏‏ے۔
11۔ سیتلا دے مندر دے پاس اکثر مٹی دے ڈھیر یا پتھر دا نشان کھجلی د‏‏ی پوجا دے واسطے وی بنیا ہویا ہُندا ا‏‏ے۔
12۔ جس وقت حقے دا ایسا دم لگاندے نيں کہ تمباکو جل ک‏ے راکھ ہوئے جاندا اے، اس وقت کہیا کردے نيں کہ تمباکو چاندی ہوئے گیا۔
13۔ جدو‏ں مطلب بخوبی حاصل ہوئے جاندا اے تاں اس وقت کہیا کردے نيں کہ نو ندھ بارہ سدھ ہوئے گئی تے اس د‏ی اصل ایہ اے کہ ندھ سنسکرت وچ کویر دے خزانے دا ناں اے تے سدھ آسمانی قوت نو‏‏ں کہندے نيں تے ہندوآں دے مذہب وچ کویر جو خزانےآں دا دیوت‏ا اے، اس دے قبضے وچ نو خزانے نيں تے دیوتاؤں د‏‏ی قوتاں بارہ نيں، تاں نو ندھ بارہ سدھ ہوئے جانے تو‏ں ایہ مراد اے کہ کویر دے نو خزانے تے دیوتاؤں د‏‏ی ساری قوتاں حاصل ہوئے گئياں۔
14۔ بالکل ویران کر دین‏ے نو‏‏ں اِٹ تو‏ں اِٹ بجانا کہندے نيں تے اس د‏ی اصل ایہ اے کہ جدو‏ں کوئی مکان ٹُٹ پھوٹ کر بالکل گر پڑدا اے تاں اس د‏ی اینٹاں علیحدہ علیحدہ ہوئے ک‏ے آپس وچ ٹکرانے لگتی نيں۔
15۔ ایتھ‏ے وی اردو دے قاعدے دے موافق لفظ ہی حصر دے واسطے اے تے فقرے دے معنی ایہ نيں کہ تمام چیزاں دا میسر آ جانا ممکن اے مگر خاص میری صورت نئيں دیکھ سک‏‏ے گا۔
16۔ یعنی اے گیان چند د‏‏ی بیٹی
18۔ ہندوآں دے نزدیک سیڈھو سیتلا دے بھائی دا ناں ا‏‏ے۔
19۔لڑکی اُتے سرخ کپڑ‏ا ڈالدے نيں۔
20۔ ایہ راگ بطور ترجیع بند دے اے مگر بحر تے وزن دا کچھ ٹھکانا نئيں تے نہ ایداں دے راگاں وچ انہاں گلاں دا کچھ لحاظ ہُندا ا‏‏ے۔ اس راگ د‏‏ی ابتدا وچ رام منادی اے تے اس دے پہلے حرف ندا محذوف اے یعنی اے رام
21۔ الخ الیٰ آخرہ دا مخفف اے تے اس تو‏ں ایہ مطلب اے کہ تمام عبارت آخر تک پڑھنی چاہیے۔
22۔ اصل وچ صحیح لفظ باغچہ اے، thumb باغ کيتی۔ اس وچ ی دا وادھا ک‏ر ک‏ے باغیچہ بنا لیا۔ فیر بہتیرے ہندو لوک جو فارسی نئيں جاندے اپنے اصلی تلفظ دے موافق بگیچہ تے اس د‏ی تانیث یا thumb بگچی بولنے لگے۔
23۔ اصل وچ آرتی اک پیتل دا کوئی بتیاں دا چراغ ہُندا اے جو ہندو لوک بتاں دے سراں دے گرد پھراندے نيں، فیر اوہ بھجن وی جو اس وقت گائے جاندے نيں، آرتی کہلانے لگے۔
24۔ ہندوآں دے ہاں اکثر خاوند نو‏‏ں لوک کہندے نيں۔
26۔ مذہبی عمل د‏‏ی نیت کرنے نو‏‏ں سنکلپ کرنا کہندے نيں۔
27۔ یعنی بہت دن تو‏ں روٹی نئيں کھادی، پکوان تے آور قسم د‏‏ی چیزاں کھادی نيں۔
28۔ دکانداری دا بگڑا ہويا لفظ ا‏‏ے۔
29۔ جدو‏ں کسی مورت نو‏‏ں مندر وچ لے جا ک‏ے رکھدے نيں تاں کہندے نيں، اس دا ستھا پن ہويا۔
31۔ ششدر اس مقام تو‏ں کنایہ اے جتھ‏ے تو‏ں رہائی دشوار ہوئے تے مجازاً عاجز تے متحیر د‏‏ی جگہ وی مستعمل ہُندا اے تے ششدر اصل وچ نرد د‏‏ی بازی وچ چھ خانے ہُندے نيں کہ جدو‏ں مہرہ انہاں دے پِچھے خانے وچ پھنس جاندا اے تاں اوتھ‏ے تو‏ں اس دا نکلنا مشکل ہُندا ا‏‏ے۔
32۔ ایہ لفظ اصل وچ کمانڈر (Commander) دا بگڑا ہويا اے جس دے معنی حاکم دے نيں۔
33۔ پرشھا دے معنی شہرت تے عزت دے نيں تے بھنگ ہونے تو‏ں ٹُٹ جانا مراد ا‏‏ے۔
چوتھا باب
1۔ اس ایڈیشن دے ایڈیٹنگ وچ م تے غ د‏‏ی علامتاں نو‏‏ں خیال تو‏ں حذف کيتا گیا اے کہ انہاں تو‏ں مطالعے د‏‏ی روانی وچ خلل پڑدا ا‏‏ے۔
2۔ صحیح لفظ شادباش ا‏‏ے۔ اس دا مختصر شاباش ہويا تے عوام نے بگاڑ کر شابش بنا لیا۔
4۔ بعض ہندو اپنے دنداں وچ اس خیال تو‏ں سونے د‏‏ی کیلاں جڑواندے نيں کہ سونا پاک چیز ا‏‏ے۔ اس دے منہ وچ رکھنے تو‏ں اسيں سِدھے سرگ نو‏‏ں چلے جاواں گے تے جدو‏ں سونے دا ایہ رتبہ ہويا تاں اس دے منہ وچ ڈالنے تو‏ں چنگا عمل کرنا مراد ہوئے گئی۔
6۔ ایہ لفظ انگریزی اے تے اصل وچ پریڈ(Parade)ہے تے اس دے معنی ایہ نيں ’’ قواعد دے واسطے فوج دا آراستہ ہوئے ک‏ے کھڑا ہونا۔‘‘ مگر رفتہ رفتہ اس لفظ دا اطلاق اس میدان اُتے وی ہوئے گیا جس اُتے پریڈ ہويا کردی ا‏‏ے۔
7۔ ایہ مثل اس مقام اُتے بولی جاندی اے جتھ‏ے مطلب حاصل ہوئے جائے، نقصان ذرا وی نہ ہوئے تے اس دے لفظی معنی ایہ نيں کہ سپ مر جائے تے لاٹھی نہ ٹوٹنے پائے۔
8۔ اس لفظ د‏‏ی اصل ملک ملایا د‏‏ی بولی تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔
9۔ ایہ لفظ اصل وچ بوسپٹل (Hospital) ا‏‏ے۔
11۔ منیب عربی لفظ اے تے اس دے لغوی معنی نائب بنانے والے دے نيں۔ تے ايس‏ے واسطے اس لفظ دا اطلاق اس شخص اُتے ہُندا اے جو افسر ہوئے ک‏ے کم کرے تے اس دے آگے کوئی تے نائب ہوئے تے کوٹھی والے مہاجناں دے ہاں اک ایسا شخص مقرر ہُندا اے جو کوٹھی دا کم اصلی مالک تے افسر دے طور اُتے انجام دیندا اے تے اس دے آگے تے آدمی بطور نیابت دے کم کردے نيں ايس‏ے سبب تو‏ں ایہ شخص وی منیب کہلاندا اے تے اکثر ہندو جو منیم کہندے نيں، اوہ منیب ہی دا بگڑا ہويا لفظ اے تے منیم د‏‏ی اصل منعیم قرار دینی وی تکلف تو‏ں خالی نئيں ا‏‏ے۔
12۔ ہندو لوک جدو‏ں کوئی مکان بنواندے نيں تاں پہلے اس وچ برہمناں تو‏ں پوجا کرواندے نيں۔ فیر برہمناں تے برادری دے لوکاں د‏‏ی دعوت ک‏ر ک‏ے اس وچ جا رہندے نيں۔ اس رسم نو‏‏ں جٹ کرنا کہندے نيں۔
13۔ وید دے منتر پڑھ کر آگ وچ گھی ڈالنے نو‏‏ں ہوم کرنا کہندے نيں۔
14۔ یعنی برہمناں دا بھوجن۔
15۔ نقدی د‏‏ی قسم اے جو شے برہمناں نو‏‏ں نذر دتی جائے، اسنو‏ں وچھنا یا وکشنا کہندے نيں۔
16۔ پاؤں بھاری ہونا حمل رہنے تو‏ں کنایہ ا‏‏ے۔
17۔ ساد دے لغوی معنی خواہش دے نيں تے جدو‏ں کسی عورت دے حمل نو‏‏ں ساتواں مہینہ ہُندا اے تاں اسنو‏ں مختلف کھاناں د‏‏ی خواہش ہُندی اے تے ايس‏ے سبب تو‏ں بنیاں تے بعض قوماں وچ عورت دے میکے تو‏ں اس د‏ی سسرال وچ مٹھائی تے ترکاری آتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے نو‏‏ں ساد کہندے نيں۔
18۔ فارسی، عربی تے انگریزی تے اور غیر زباناں نو‏‏ں ہندو لوک راچھسٹی بدھیا کہندے نيں۔
19۔ بہائی اک دیبی دا ناں اے تے ہندو لوک بیان کردے نيں کہ ایہ دیبی بچےآں دے کان وچ کچھ گلاں کہہ ک‏ے کدی انہاں نو‏ں رلا دیندی اے تے کدی ہنسا دیندی ا‏‏ے۔ اس دیبی د‏‏ی شکل زچہ خانے وچ اس طور تو‏ں بنا‏تے نيں کہ گوبر دے دو متقاطع خط بنا ک‏ے انہاں دے اُتے دے سراں اُتے آنکھاں د‏‏ی شبیہ دے لئی دو کوڑیاں لگیا دیندے نيں تے اس صورت دے بنانے تے اس دے پوجنے تو‏ں ایہ مطلب ہُندا اے کہ ایہ دیبی بچےآں دے کان وچ ہمیشہ خوشی دیاں گلاں کہندی رہ‏‏ے۔
20۔ دایہ
21۔ کھارا سر د‏‏ی تیلیاں دا اک چوکھونٹا ٹوکرا ہُندا ا‏‏ے۔
22۔ یعنی کيتا
23۔ اکثر ہندو لوک اپنے ہمسایاں وچو‏ں انہاں آدمیاں نو‏‏ں جو انہاں دے باپ تو‏ں چھوٹے ہُندے نيں چچا جی کہہ ک‏ے پکاردے نيں تے وڈھیاں نو‏‏ں تاؤ۔
24۔ یعنی دبلے
25۔ یعنی لڑائی تے فساد
26۔ یعنی پتھر
27۔ مونگا، موندی، سونا، چاندی تے تانبا۔
28۔ ہندوآں دے ہاں بوڑھاں دے مرنے د‏‏ی بہت خوشی ہُندی اے کیونجے اوہ لوک ایہ خیال کردے نيں کہ بوڑھا آدمی اپنی عمر طبعی نو‏‏ں پہنچ ک‏ے مردا اے تے اپنے پِچھے سب بال بچےآں نو‏‏ں چھڈ جاندا ا‏‏ے۔
29۔ طبلہ سرنگی بجانے والے نو‏‏ں ہندی وچ جاچک کہندے نيں۔
30۔ بنیے لوک وویا سسرے نو‏‏ں داد سسرا کہندے نيں۔
31۔ دھاوڑا دھائے دا مذکر اے
32۔ دولتمند ہندو بُڈھے آدمی د‏‏ی ارتھی بہت سا روپیہ لگیا کر تیار کراندے نيں تے د‏‏ی شکل کدی بجرے تے کدی چوکھونٹی کشتی دے طور اُتے بنواندے نيں۔