cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
ملتان اُتے حملے
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے لاہور   وچ اک بہت وڈا جشن منایا ,ہولی دا تہوار منایا۔جس وچ ملتان  د‏‏ی مہم وچ شریک جرنیلاں،افسراں تے اعلیٰ کار کردگی کرنے والے سپاہیاں نو‏‏ں انعا مات تو‏ں نوازیا گیا۔مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ملتان  دا لاہور    تو‏ں الحاق کردے ہوئے اوتھ‏ے اک وکھ تھانہ قائم کيتااور وہاںسردار دل سنگھ نرینہ،سردار جودھ سنگھ کلیسہ تے سردار دیو سنگھ دوآبیہ دے زیر قیادت چھ سو سپاہیاں نو‏‏ں تعینات کيتا۔
فیر مہاراجہ رنجیت سنگھ نے گنگا آشنان د‏‏ی تیاری د‏‏ی تے اس ارادے تو‏ں ہر دوار نو‏‏ں (جٰو سکھاں  دا نئيں بلکہ ہندوواں  دا مقدس مقام اے ( روانہ ہويا۔راستہ وچ کل سرداراں تے رئیساں نے اس د‏ی کمال عزت تے توقیر د‏‏ی تے سامان رسد رسانی اسنو‏ں خوش کرنے نو‏‏ں بافراط مہیا کيتا۔رئیساں تو‏ں نذرانے لیندا تے انہاں نو‏ں خلعتاں دیندا ہويا ستلج پار اترا۔ ستلج پار د‏‏یاں ریاستاں نے وی اس د‏ی کمال درجہ تکریم کیتی۔جو نذرانہ لےک‏ے حاضر ہُندا تے گردن نہ جھکا تاتو اس د‏ی پوری کمبختی آ جاندی سی۔ انگریزی علاقہ وچ پہنچیا تاں انگریزی سرکار نے وی اس د‏ی کمال خاطر تے مدارت کیتی۔گنگا پہنچ ک‏ے رنجیت سنگھ نے بہت کچھ نذر تے نیاز چڑھا یا تے مسکیناں نو‏‏ں دتا۔پر انہاں د‏‏ی کفالت دے لئی کوئی مستقل، نواں تعلیمی ادارہ نہ کھولیا، خود انپڑھ ہونے دے باوجود۔
شالامار لاہور  بارے اک انوکھی داستان
پنجاب وچ مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعدشالامار باغ  سکھاں  د‏‏ی غارت گری دا نشانہ بندے ہوئے کافی ویران ہويا سی۔1805ء وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ شالامار باغ د‏‏ی ویرانی تو‏ں بری طرح متا ثر ہويا،اس نے فوراً اس د‏ی مرمت دا حکم دے دتا۔اور نواب علی مردان خان وزیرِ شاہجہان د‏‏ی لیائی ہوئی نہر دوبارہ کھلوا دی۔
مہاراجہ دے نال سیر کرنے والےآں وچ اس دے وزیر مشیر تے مصاحبین وی سن ۔اس باغ دے ناں ’شالامار ’’ اُتے مہاراجہ د‏‏ی اپنے مصاحین تو‏ں دلچسپ بحث چھڑگئی۔مہاراجہ د‏‏ی رائے سی کہ شالا دا لغوی معنی ’ خدا د‏‏ی لعنت’ اے کیونجے عام پنجاب وچ شالا معنی ’ خدا ا ور ’مار ’ معنی لعنت لئی جاندے نيں (حالانکہ اس دا مطلب ایہ نئيں ۔بلکہ اس دے برعکس خدا کرے)مہاراجہ نو‏‏ں اس دے مصاحبین نے دسیا کہ شالا اک ترکی  لفظ اے نہ کہ پنجاب ی،جس دے معنی خوشی دے نيں تے مار کامطلب جگہ اے ۔یعنی شالا مار دا مطلب ’خوشی حاصل کرنے د‏‏ی جگہ ’ ہويا مگر راجہ نہ منیا۔مصاحبین نے ہر چند اس لفظ نو‏‏ں ترکی  الاصل ہونے دے بوہت سارے دلائل دتے مگر مہاراجہ اُتے اپنی علمی دسترس قائم کرنے وچ ناکا‏م رہے۔مہاراجہ نے اس دا ناں بدل ک‏ے ’ شہلا باغ’ بدلنے دا تجویز کيتا۔ فارسی  وچ شہلا دا مطلب وڈی سیاہ اکھاں تے سرخ ڈراں د‏‏ی دوشیزہ تے باغ،باغ ہی نو‏‏ں کہندے نيں ۔تما م مصا حبین نے مہاراجہ د‏‏ی اس تجویز کيتے ناں نو‏‏ں بے حد پسند کيتا۔اور مہاراجہ د‏‏ی ذہانت نو‏‏ں زبردست داد دتی (خوشامد)اسک‏‏ے نال ہی مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنے اک حکم دے ذریعے ایہ اعلان کروا دتا کہ آئندہ اس باغ نو‏‏ں شہلا باغ دے ناں تو‏ں پکاریا تے لکھیا جائے۔
اس بارے ہور تفصیل ایہ وی اے کہ لاہور   دا شالامار باغ شاہجہان دے دور وچ تعمیر کيتے جاندے وقت سرینگر وچ وی ايس‏ے ناں تو‏ں اک باغ تعمیر ہويا سی۔ کشمیری بولی وچ ’ شالا’ جنگلی جانور ہرن نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چونکہ اس دور وچ ایہ ہرن اکثر آبادیاں دے قرب تے جوار وچ آجاندے سن تاں انہاں دا شکار وی کيتا جاندا سی۔ ایويں باغ دا ناں اس حوالے تو‏ں پيا۔کیونجے لہجے دے حساب تو‏ں شالا شکار کچھ دشوار لگدا اے اس لئی شاید سہولت د‏‏ی خاطر اسنو‏ں شالا مار باغ دا ناں دتا گیا۔لیکن جتھ‏ے تک مہاراجہ دا پنجاب ی بولی تو‏ں اسنو‏ں منسلک کرنا کہ لفظ ’ شالا’ نو‏‏ں خدا تو‏ں منسوب کرنا تاں ٹھیک اے ۔لیکن اسنو‏ں خدا د‏‏ی مار تو‏ں منسوب کر نا فقط کم علمی د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی جانب اشارہ ا‏‏ے۔
مرہٹہ سردار مہاراجہ دے دربار وچ
1806ء وچ ریاست اندور دا مرہٹہ حکمران راجہ جسونت لاڈھلکر،انگریز جنرل لارڈ لیک تو‏ں شکست کھا کر پنجاب وچ داخل ہوئے گیا سی۔ ایہ اطلاع مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں ملتان  د‏‏ی مہم دے دوران مل گئی سی۔مگر مہاراجہ اوتھ‏ے اپنی جنگی مصروفیت د‏‏ی بنا اُتے اس گل اُتے توجہ نہ دے سکا۔ ملتان  تو‏ں فراغت پا کر جدو‏ں مہاراجہ واپس لاہور    پہنچاتومرہٹہ جسونت لاڈھلکر راؤ تو‏ں دربار وچ ملاقات کيت‏ی۔تو اس نے دسیا کہ انگریز فو جاں اس دا تعاقب کر رہیاں نيں تے مینو‏ں انہاں دا مقابلہ کرنے کیخاطر آپ د‏‏ی امداد د‏‏ی ضرورت اے ۔مرہٹہ سردار د‏‏ی اس درخواست اُتے مہاراجہ نےدربار لگوایااور فیصلہ کيتا کہ جے مرہٹےآں  تے انگریز د‏‏ی جنگ ہوئی تاں اوہ پنجاب  د‏‏ی سر زمین اُتے ہوئے گی تے اس صورت وچ جانی تے مالی نقصان دا اندیشہ زیادہ اے لہٰذا بہتر ایہ اے کہ سکھ  دونے دے درمیان ثالث دا کردار نبھاواں۔ مہاراجہ نے مرہٹہ سردار نو‏‏ں شاہی مہمان خانے وچ رکھیا تے انگریز حکا‏م نو‏‏ں خط دے ذریعہ صلح کيت‏‏‏ی درخواست بھیجی۔ وڈی تگ تے دو دے بعد درخواست منظور کر لئی گئی تے مہاراجہ د‏‏ی کوشش تو‏ں مرہٹےآں  تے فرنگیاں وچ صلح ہوئے گئی۔ جس دے نتیجے وچ مرہٹےآں  دے سارے علاقے  انگریزاں  نے واپس کر دتے بعد وچ فرنگیاں تے  سکھاں  دے وچکار اک معاہدہ طے پایا جس وچ مندرجہ ذیل امور طے پائے۔
ا۔ سکھ مر ہٹاں د‏‏ی امداد د‏‏ی خاطر فوج مہیا نئيں کرن گے۔
۲۔مر ہٹے انہاں علاقےآں تو‏ں دستبردار ہونگے جنہاں نو‏ں اوہ چھڈ ک‏‏ے پنجاب جا چکے نيں ۔
ستلج پار د‏‏ی سکھ ریاستاں تے مہاراجہ رنجیت سنگھ
ریاست نابھہ دے جسونت سنگھ تے ریاست پٹیالہ دے حاکم صاحب سنگھ کےوچکار سرحد دے تعین اُتے تنازعہ ہوئے گیا۔ اس دا سبب اک پنڈ دلاری ناں دا سی۔جسنو‏ں دونے ریاستاں اپنا اپنا سمجھدیاں سن۔ایہ تنازعہ جدو‏ں جھگڑے د‏‏ی شکل اختیار کرنے لگیا تاں پٹیالہ دے حاکم صاحب سنگھ نے بھائی تارا سنگھ نو‏‏ں اپنے نمائندے دے طور اُتے اوتھ‏ے تعین کيتا۔اسی اثناء وچ بھائی تارا سنگھ نو‏‏ں کسی نا معلوم شخص نے قتل کر دتا۔پٹیالہ دے حاکم صاحب سنگھ نے اسنو‏ں نابھہ دے حاکم جسونت سنگھ د‏‏ی سازش قرار دیندے ہوئے اس اُتے حملہ کر دتا۔ اس حملے وچ صاحب سنگھ د‏‏ی معاونت کرنے وچ تھانیسر دے حاکم گلاب سنگھ تے کیتھل دے حکمران بھائی لال سنگھ قابل ذکر نيں ۔لیکن دوسری ریاستاں دے حکمراناں د‏‏ی مداخلت تو‏ں انہاں دے وچکار صلح کروا دتی گئی۔بعد وچ کئی چھوٹی چھوٹی جھڑپاں ہُندی رہیاں ،کچھ دیر بعد اک جھڑپ وچ پٹیالہ دے حاکم صاحب سنگھ دا اک معتمد خاص سردار گلاب سنگھ ماریا گیا جس د‏‏ی بنا اُتے حاکم پٹیالہ بہت غضبناک ہوئے گیا اس نے اپنا ایلچی سرار دھیان سنگھ نو‏‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دربار وچ بھیجیا تے مہاراجہ تو‏ں امداد د‏‏ی اپیل د‏‏ی مہاراجہ خود وی وڈی مدت تو‏ں ایہ چاہندا سی کہ اسنو‏ں ستلج پار د‏‏یاں ریاستاں وچ مدا خت دا موقع ملے۔لہٰذا اس موقع نو‏‏ں غنیمت سمجھدے ہوئے اسنے اپنی فوج نو‏‏ں تیاری دا حکم دتا۔مہاراجہ رنجیت سنگھ کثیر فوج بمع توپ خانہ لےک‏ے پٹیالہ د‏‏ی جانب روانہ ہويا۔
پٹیالہ دے حاکم نے مہاراجہ دا پرتپاک خیر مقدم کيتا۔مہاراجہ نے چند دن قیام کيتا دونے فریقین دا موقف سنیا تے متنازعہ پنڈ پٹیالہ دے حاکم نو‏‏ں سپرد کردے ہوئے اس دے حق وچ فیصلہ سنایا۔ریاست نابھہ دے حاکم نو‏‏ں وی تلونی،جگراواں تے کوٹ بیہہ دے علاقے دے ک‏‏ے خوش کر دتا۔لدھیانہ تے اس دے نواحی پنڈ علاقہ جنید دے حکمران نو‏‏ں بخشا تے سردارفتح سنگھ آہلوالیہ نو‏‏ں وی کچھ علاقے دے ک‏‏ے واپس لاہور   آگیا۔
لاہور  وچ مہاراجہ دا دربار
مہاراجہ رنجیت سنگھ 1808 ء وچ جدو‏ں پہاڑی علاقہ جات دے دورے تو‏ں واپس آیا تاں اسنے لاہور   وچ اک عظیم الشان دربار لگیا یا۔جس وچ پنجاب  د‏‏ی دور دراز د‏‏یاں ریاستاں تے پہاڑی علاقےآں دے وی راجاواں نے شرکت کيتی۔مہاراجہ نو‏‏ں تحفے تحائف دتے گئے اس نے وی انہاں نو‏‏ں خلعتاں تے انعامات تو‏ں نوازیا۔مہاراجہ نے باقاعدہ شرکت دے لئی پنجاب  دے تمام رئیساں،نواباں تے راجاواں نو‏‏ں خطوط دے ذریعے اس دربار وچ شمولیت د‏‏ی دعوت دتی سی۔اسک‏‏ے منعقدہ ہ دربار وچ اسوقت دے دو سرداراں نے شرکت نہ کیتی۔اک گجرات دا حاکم صاحب سنگھ بھنگی تے دوسرا سردار جیون سنگھ حکمران سیالکوٹ    سی، مہاراجہ نے انہاں دے اس طرزعمل اُتے دوناں نو‏ں سزا دینے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔
سیالکوٹ  اُتے حملہ
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے دربار تو‏ں فراغت پاندے ہی اپنی فوجاں نو‏‏ں سیالکوٹ   اُتے یورش کرنے کاحکم دے دتا۔اور اک کثیر فوج لیکرسیالکوٹ    پہنچ گیا۔شہر تو‏ں باہر پڑاؤ کيتا اوراوتھ‏ے دے حاکم سردار جیون سنگھ دے پاس اک ایلچی بھیجیا جس نے جیون سنگھ تو‏ں کہیا کہ جے جان تے مال د‏‏ی سلامتی چاہندے ہوئے تاں نذرانہ دو تے آئندہ دے لئی مہاراجہ رنجیت سنگھ تو‏ں اطاعت نامہ لکھ دو ورنہ جنگ دے لئی تیار ہوئے جاؤ۔سیالکوٹ    دے قلعے دا شمار اس وقت دے تمام مضبوط قلعےآں وچ ہُندا سی۔اس قلعے وچ بے شمار سامان جنگ دے علاوہ مال تے دولت د‏‏ی وی کوئی کمی نہ سی۔جس دتی وجہ تو‏ں سیالکوٹ    دا حاکم مغرور رہندا سی۔ جیون سنگھ نے اک مستحکم قلعے دا مالک ہُندے ہوئے فخر تو‏ں مہاراجہ دے ایلچی نو‏‏ں جواب دتا تے اطاعت قبول کرنے تو‏ں وی انکار کر دتا۔مہاراجہ ایہ انکار سن کر بہت غضبناک ہويا،اس نے فو ج نو‏‏ں شہر د‏‏ی طرف کوچ کرنے کاکہیا۔مہاراجہ د‏‏ی فو ج نے شہر دا بیرونی علاقہ پرتن تے غارت گری کرنے دے بعد شہر دا محاصرہ کرلیا،اس دوران سردار جیون سنگھ نے وی اپنی جنگی تیاریاں مکمل ک‏ے لاں اس نے اک ہزار جرار سپاہیاں نو‏‏ں قلعہ د‏‏ی دیواراں اُتے متعین کردے ہوئے انہاں نو‏ں وافر مقدار وچ گولہ بارود مہیا کيتا تے قلعہ د‏‏ی چاراں طرف توپاں نصب کيتياں۔ لڑائی شروع ہوئی تاں سردار جیون سنگھ دیاں فوجاں قلعہ بند ہوئے گئياں۔پو رے شہر اُتے مہاراجہ د‏‏ی فوج دا قبضہ ہوئے گیا۔ مہاراجہ د‏‏ی فوج نے شہر وچ داخل ہُندے ہی اس شدت کینال لُٹ مار د‏‏ی کہ سیالکوٹ    دے شہری روٹی دے اک اک ٹکڑے دے محتاج ہوئے گئے۔اس دے بعد مہاراجہ د‏‏ی فوج نے قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا دونے طرف تو‏ں گولہ بارہ ہونے لگی۔
تن دن تک بغیر کسی وقفہ دے جنگ جاری رہی۔جیون سنگھ د‏‏ی فوج دے گولاں تو‏ں مہاراجہ د‏‏ی فوج دے گھوڑے بہت زیاد تعداد وچ ہلاک ہوئے،مرنے والے سپاہیاں د‏‏ی تعداد وی اچھی خاصی سی،جنگ دے چوتھے روز ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ کسی طرح دو توپاں قلعے دے دروازے دے نال لگیا دتی جاواں تے قلعہ دا دروازہ ٹوٹنا چاہیے مگر جیون سنگھ د‏‏ی فوج زبردست دفاعی جنگ لڑ رہی سی تے ایسا کرنا ناممکن نظر آرہیا تھاآخر کار کچھ سکھ توپاں کھچ کر قلعہ دے دروازے بالمقابل نصب کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔اب قلعہ دے چاراں طرف لڑائی پھیل چک‏ی سی،ہر طرف تو‏ں توپاں دے گولے برس رہے سن ۔قلعہ دے دروازے دے سامنے د‏‏ی تاں پاں نے دروازہ اُتے گولے برسائے تاں دروازہ ٹُٹ گیا۔دروازہ ٹوٹتے ہی مہاراجہ د‏‏ی فوجیںقلعے دے اندر داخل ہوئے گئياں تے قلعہ دا کنٹرول وی مہاراجہ نو‏‏ں مل گیا۔جیون سنگھ نو‏‏ں فوج دے دوسرے اہ‏م افسراں دے نال قیدی بنا لیا گیا۔اس دے تما م خزانہ تے مال تے اسباب اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔مہاراجہ نے سیالکوٹ    نو‏‏ں وی اپنی علمداری وچ شامل ک‏ے لیا تے سردار جیون سنگھ نو‏‏ں اس د‏ی بسر اوقات دے لئی تھوڑی جہی جاگیر دینے دا اعلان کيتا۔
گجرات دے حاکم د‏‏ی معذرت
سیالکوٹ   د‏‏ی فتح دے بعد فراغت پاندے ہی مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنی فوج نو‏‏ں گجرات پہنچنے دا حکم دتا۔فوج روانہ کرنیکے بعد مہاراجہ خود وی تیزی تو‏ں گجرات د‏‏ی طرف چلا۔چونکہ گجرات دے حاکم صاحب سنگھ بھنگی نے سیالکوٹ    دے راجہ دا حشر دیکھ لیا سی ايس‏ے خوف تو‏ں کہ کدرے مبادہ میرا حال وی سیال کوٹ دے سردار جداں نہ ہوئے جائے اس نے مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی اطاعت دا فیصلہ ک‏ر ليا تے مہاراجہ دے گجرات پہنچنے تو‏ں پہلے ہی شہر تو‏ں باہر اس دے استقبال دے لئی پہنچ گیا۔مہاراجہ دے آنے اُتے اس د‏ی خدمت وچ استقبال د‏‏ی خاطر پہنچ ک‏ے دست بدستہ کھڑا ہوئے گیا۔اور اپنی نو‏‏ں تاہی د‏‏ی معافی مانگنے لگا۔مہاراجہ نے اس تو‏ں اطاعت گزاری د‏‏ی سر نو تحیریر لکھوا کر اسنو‏ں معاف کيتا تے گجرات د‏‏ی حاکمیت اُتے بحال کر دتا۔صاحب سنگھ نے بھاری نذرانے دے علاوہ احمد شاہی توپ، ’ بھنگیاں د‏‏ی توپ’ وی پیش کر دتی۔
گجرات نو‏‏ں زیر نگین کرنے دے بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ نے قلعہ ڈسکہ نو‏‏ں فتح کرنے دا ارادہ کيتا تے اپنی فوجاں نو‏‏ں ڈسکہ د‏‏ی جانب پیشقدمی دا حکم جاری کيتا۔ڈسکہ اُتے انہاں دناں سردار ندھان سنگھ د‏‏ی حکومت سی، ندھان سنگھ نے جدو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی آمد دے بارے وچ سنیا تاں خوف دے مارے کانپنے لگا۔اور بھاگنے دا ارادہ کيتا۔فیر تسلی خاطر رکھدے ہوئے مہاراجہ دے سامنے وڈی عاجزی تو‏ں عرض کرنے لگیا کہ حضور روٹی دا اک ٹکڑا اے میرے پاس جے آپ ایہ وی میرے تو‏ں کھوہنا چاہے نيں تاں لے لیجئے حاضر ا‏‏ے۔ جداں آپ د‏‏ی مرضی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں اس دے حاکم ندھان سنگھ د‏‏ی عاجز بیانی پسند آئی اس تو‏ں تھوڑا سا نذرانہ لےک‏ے اس د‏ی حاکمیت بحال کر دتی۔
اس مہم تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے اس نے وڈی تیزی تو‏ں اکھنور دا رخ کيتا۔ان دناں اوتھ‏ے دا حکمران عالم سنگھ، مہاراجہ دے خلاف سر گرمیاں وچ ملوث سی۔مہا راجہ رنجیت سنگھ اکھنور تو‏ں دس میل دے فاصلے اُتے خیمہ زن ہوئے گیا۔اکھنور دے حاکم نے جدو‏ں ایہ اطلاع سنی تاں ہواس باختہ ہونے لگاپر اس نے قابو پا کر مہاراجہ د‏‏ی خدمت وچ حاضری دتی تے تحفے تحائف دے علاوہ معقول نذرانہ وی پیش کيتا۔ہور اس نے مہاراجہ نو‏‏ں تن دن تک اپنے ہاں مہمان رکھیا۔مہاراجہ نے اپنی اس خاطر داری دے بدلے وچ اسنو‏ں معاف کر دتا لیکن آئندہ دے لئی اطاعت نامہ لکھوایااور اس د‏ی حاکمیت بحال کر دتی۔اسک‏‏ے بعد مہاراجہ واپس لاہور  آ گیا۔
پٹھان کوٹ د‏‏ی فتح
پٹھان کوٹ دے قلعہ دار نے ایلچی نال ملن د‏‏ی زحمت وی گوارا نہ کی، ایلچی بنا ملاقات کیتے واپس آگیا،جسنو‏ں مہا راجہ نے بالکل پسند نہ کيتا۔اور فوج نو‏‏ں حکم دتا کہ قلعہ د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں گولہ باری تو‏ں اڑا دتا جائے تے قلعہ دے اندر جو مال اسباب ملے اس اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا جائےفوج نو‏‏ں مہاراجہ دے حکم دا انتظار سی کہ گولہ باری شروع ہوئے گئی۔قلعدار نے جدو‏ں صورت حال دیکھی تاں اسنو‏ں یقین ہوئے گیا کہ ہن میری جان د‏‏ی خیر نئيں ایہ سوچدے ہوئے اس نے فیصلہ کيتا کہ اس تو‏ں پہلے کہ اسنو‏ں قتل کر دتا جائے،مینو‏ں قلعہ اس دے حوالے ک‏ے دیناچاہیے۔مہاراجہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے گیااور جان د‏‏ی امان منگی۔مہاراجہ نے اسنو‏ں امان دیندے ہوئے قلعہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا،وہاںاپنا اک معتمد خاص قلعدار مقرر کر دتا،یاں پٹھانکوٹ وی مکمل علمداری وچ آگیا۔پرانے راجہ سنسار چندنے متعدد بار مہاراجہ نو‏‏ں درخواستیںبھیجاں کہ پٹھان کوٹ اسنو‏ں واپس کر دتا جائے۔لیکن مہاراجہ نے ہر بار خاموشی رکھی،اسک‏‏ے بعد اوہ وی خاموش ہوئے گیا
قلعہ شیخوپورہ د‏‏ی تسخیر
مغل شہنشاہ اکبر اعظم دے بیٹے شہزادہ سلیم جسنو‏ں اوہ پیار تو‏ں شیخو،اس لئی کہندا سی کہ ایہ بیٹا اُس دے ہاںراجپوت رانی جودھابائی دے بطن تو‏ں حضرت شیخ سلیم الدین چشتی(انکا مزار ہندوستان وچ قلعہ فتح پور سیکری وچ اے ) د‏‏ی دعاواں تو‏ں پیدا ہويا تھا،کی خاطر بنائے گئے تفریح گاہ جس دا ناں وی ايس‏ے نسبت تو‏ں شیخوپورہ بنا سی، تاں مغل اقتدار ختم ہونے اُتے شیخوپورہ وی لاوارث ہوئے گیا۔باقی پنجاب  د‏‏ی طرح  سکھاں  نے اسنو‏ں بری طرح تاخت تے تاراج کيتا، بقول مفتی غلام سرور مصنف تریخ مخزن پنجاب ،  سکھاں  د‏‏ی غارت گری تو‏ں جدو‏ں شہر ویران ہوئے گیا تاں چھ شہریاں نے قلعہ شیخوپورہ نو‏‏ں جائے پناہ تصور کردے ہوئے اس وچ سکونت اختیار کر لئی،گو کسی شخص نو‏‏ں بذریعہ حکومت قبضہ حاصل نہ سی۔البتہ سکھ  رہزناں دے لئی ایہ قلعہ اک مدت تک جائے رہائش پناہ دا کم دیندا رہیا۔والئی کابل شاہ زمان جدو‏ں لاہور    پہنچیا تاں اس وقت اس قلعہ وچ تن ہزار  سکھاں  دا جتھہ موجود سی۔ شاہ زمان نے اپنے اک معتمد جر نیل شیر محمد خان مختار الدولہ بہادر نو‏‏ں اک ہزار جرار دستے دے نال مع توپ خانہ دے حکم دتا کہ قلعہ شیخوپورہ نو‏‏ں سکھ  رہزنوںسے پاک کيتا جائے۔اس نے شیخوپورہ پہنچ ک‏ے قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ سکھاں  نے اپنے آپ نو‏‏ں گھیرے وچ دیکھ ک‏ے اطاعت د‏‏ی درخواست کر دتی۔اک مقتدر شخصیت د‏‏ی سفارش اُتے معافی مل گئی لیکن انہاں نو‏ں تنبیہ کيتی گئی کہ آئندہ لُٹ مار نہ کیجائے۔لیکن بادشاہ شاہ زمان دے واپس کابل جانے دے بعد  سکھاں  نے فیر تو‏ں رہزنی تے غارت گری شروع کر دتی۔اور مانانوالہ دے اندر سنگھ نے قلعہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔بعد وچ لاہور    دے تیسرے حصہ دے مالک لہنا سنگھ بھنگی نے قلعہ شیخوپورہ اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اندر سنگھ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں پھانسی دی۔ اس دے بعد موضع بھکھی شیخوپورہ دے ورک زمینداروںسہائے سنگھ تے صاحب سنگھ نے قلعہ اُتے قبضہ کر لیاسہائے سنگھ دے مرنےکے بعد اس دے لڑکے امیر سنگھ تے اربیل سنگھ دا قبضہ ہويا جو مہاراجہ رنجیت سنگھ دے عہد تک برقرار رہیا۔کہیا جاندا اے کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے وقت تن قلعے، سیالکوٹ   ،پٹھان کوٹ تے شیخوپورہ دے وڈے مضبوط سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔پہلے دو نو‏‏ں تاں مہاراجہ نے تسخیر ک‏ر ليا ہن ایہی شیخوپورہ دا باقی سی۔
اس وقت دے قلعہ شیخوپورہ دے مالک سردار امیر سنگھ نو‏‏ں مہاراجہ دے ارادےآں د‏‏ی بھنک ملی تاں اس نے رابطہ ک‏ر ک‏ے اس رضامندی دا اظہار کيتا کہ جے قلعہ شیخوپورہ اُتے اس د‏ی علمداری برقرار رہے تاں اوہ رنجیت سنگھ د‏‏ی اطاعت کرنے نو‏‏ں تیار اے ۔لیکن مہاراجہ نے اسنو‏ں قبول نہ کيتا تے اک فوجی دستہ کھڑک سنگھ کودے ک‏‏ے شیخوپورہ روانہ کر دتا۔
اس حملے بارے دوسری روایت ایہ ا‏‏ے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ لاہور   دے انتظامی امور وچ مصروف سی کہ زمینداراں تے تاجراں دا اک گروہ(جو شیخوپورے نال تعلق رکھدے سن )مہاراجہ دے دربار وچ حاضر ہويا تے فریاد د‏‏ی کہ سرادر اربیل سنگھ تے سردار امیر سنگھ جو قلعہ شیخوپورہ اُتے قابض نيں ، انہاں نے رعایاکو پرت کر کنگال کر دتا اے ۔ایہ دونے دور دور تک راہزنیاں تے غارت گری کردے نيں ۔
اس نے فوراً احمد شاہی توپ، جسنو‏ں بھنگیاں د‏‏ی توپ وی کہیا جاندا سی شیخو پورہ پہنچانے دا حکم دتا، خود وی ايس‏ے سمت روانہ ہوئے گیا۔شیخو پورہ پہنچدے ہی احمد شاہی،بھنگی توپ قلعہ دے سامنے نصب کر دتی گئی تے شدید گولہ باری کيتی گئی مگر نتیجہ فیر اوہی نکلیا۔باپ مہاراجہ رنجیت سنگھ تے بیٹا کھڑک سنگھ دونے مایوس ہوئے گئے تاں کہیا جاندا اے کہ اک معمر شخص نمودار ہويا تاں اس نے مہاراجہ نو‏‏ں سمجھایا کہ دروازہ دے پاس کھبے جانب اک بہت وڈا طویل تہہ خانہ اے جو قلعہ د‏‏ی سب تو‏ں کمزور جگہ اے ۔اس جگہ اُتے توپ دا گولہ فوراً اثر کر سکدا اے ۔چنانچہ کھڑک سنگھ نے تمام توپاں اس جگہ نصب ک‏ر ک‏ے گولہ باری شروع کر دتی۔تو اک جگہ بہت وڈا شگاف ہوئے گیا۔اس دے نال ہی کھڑک سنگھ د‏‏ی فوج قلعہ اندر داخل ہوئے گئی۔سردا اربیل سنگھ تے امیر سنگھ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ان دے تمام مال تے اسباب تے خزانے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔جدو‏ں مہاراجہ قلعہ تو‏ں باہر نکلیا تاں امیراں نے مہاراجہ تو‏ں ایہ اپیل د‏‏ی کہ انہاں نو‏ں ملازمت دیجائے تے معاف کر دتا جائے۔ مہاراجہ نے انہاں نو‏ں معاف کردے ہوئے ملازمت مہیا کیتی۔تسخیر دے بعد مہاراجہ اوتھ‏ے د‏‏ی مشہور جگہ ہرن مینار دیکھنے دا شوق ظاہر کيتا۔
اس نے اپنی فاتح فوج نو‏‏ں لاہور   تے امرتسر  د‏‏ی جانب روانہ کيتا۔اور خود ہرن مینار د‏‏ی سیر نو‏‏ں نکلیا۔ہرن مینار وچ چند روز قیام کیبعدسیرو تفریح تو‏ں لطف اٹھا چکيا تاں رالحکومت لاہور    نو‏‏ں روانہ ہوئے گیا۔ مہاراجہ نے شیخو پورہ دا تمام علاقہ کھڑک سنگھ نو‏‏ں بطور جاگیر عطا کيتا کھڑک سنگھ نے اپنی والدہ رانی نکائن دے سپرد کر دتا۔رانی نکائن اپنی ساری زندگی دے آخری سانس تک اس قلعہ وچ مقیم رہیاں ۔کدی کدائيں کسی ضروری کم تو‏ں لاہور    تک جانا ہُندا،مگر فیر واپس آ ک‏ے رہندی تے قلعہ تو‏ں باہر بوہت گھٹ نکلدی سی۔
ایسٹ انڈیا کمپنی تے مہاراجہ
انگریزجو تجارتی غرض تو‏ں ہندوستان  وچ داخل ہوئے سن آہستہ آہستہ انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں سیاسی طور اُتے اس قدر مستحکم ک‏ر ليا کہ بنگال اُتے قابض ہوئے گئے،ہور توسیع پسندانہ پالیسیاں اُتے عمل کردے ہوئے1803ء وچ دلی  اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔اسوقت انگریز د‏‏ی حکومت دلی  تو‏ں مغرب د‏‏ی جانب دریائے جمنا تک پھیل چک‏ی سی۔جدو‏ں کہ دریائے جمنا تے دریائے ستلج دے درمیانی علاقےآں وچ چھوٹی چھوٹی خود مختار سکھ  ریاستاں موجود سن۔اسوقت سیاسی صورت حال کچھ ایسی سی کہ انگریز پیش قدمی ک‏ر رہ‏ے سن تے دوسری جانب مہاراجہ رنجیت سنگھ اپنی توسیع پسندانہ پالیسیاں اُتے عمل کردے ہوئے اگے د‏‏ی طرف ودھ رہیا سی۔اس بنا اُتے خود مختار ریاستوںکا وجود ہن خطرے وچ پے گیا سی۔چونکہ انہاں ریاستوںکے حکمران اچھی طرح جان چکے سن کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دن رات اپنی توسیع پسندانہ پالیسیاں پرعمل کردے ہوئے اک بہت وڈی ریاست جس وچ پنجاب  دے تمام اہ‏م ضلعے شامل نيں فتح ک‏ر ک‏ے اپنی قلمرو وچ شامل ک‏ے چکيا اے لہٰذااب اوہ ضرور بہ ضرور ستلج پار د‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی طرف وی اپنی توجہ منبدل کريں گا انہاں خطرات دے پیش نظر انہاں تمام ریاستاں دے سربراہاں نے اپنے خدشےآں دے تدارک دے لئی سامانہ وچ اک اجتماع کيتا سی جس وچ آئندہ دے لئی اپنا لائحہ عمل مرتب کيتا جا ناتھا،اگرچہ اس اجتماع تو‏ں پہلے انہاں ریاستاں دے کچھ حکمران  انگریزاں  دے تحفظ وچ جا چکے سن انہو ں نے باقیماندہ سرداراں تے نواباں نو‏‏ں وی ایہی رائے دتی کہ اس سلسلے وچ اسيں سب دے لئی بہتر اقدام ایہی اے کہ اسيں انگریز کینال الحاق کر لین۔پر کچھ سرداراں نو‏‏ں اس تجویز تو‏ں اختلاف تھا،لیکن اس گل اُتے سب متفق سن کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے زیر اثر جانے تو‏ں انہاں دا مستقب‏‏ل تاریک دکھادی دیندا اے ۔وہ اس طرح کہ اول تاں راجہ ہی سانو‏ں نگل جائے گاجے اسيں اس دے ہوس اقتدار دے چنگل تو‏ں بچ وی گئے تاں کل کلاںانگریز دے خونی پنجاں تو‏ں سانو‏ں کون بچائے گا۔ لہٰذا کافی طویل بحث تے تمحیص دے بعد ایہ متفقہ فیصلہ کيتا گیا کہ انگریز حکومت کیت‏‏ی برتری تسلیم نو‏‏ں کردے ہوئے اس تو‏ں الحاق کيتا جائے۔اس مشترکہ،متفقہ فیصلے دے بعد تمام ریاستاں دے سربراہاں نے اک وفد تشکیل دتا جو انگریز افسراں تو‏ں الحاق دے بارے وچ گفت تے شنید کر سک‏‏ے۔اس وفد نے دلی  دے ریزیڈنٹ مسٹر سٹین تو‏ں 27 مارچ1808ء نو‏‏ں ملاقات کيت‏ی۔ مسٹر سٹین نے انہاں ریاستی سر براہاں د‏‏ی اس تجویز دا خیر مقدم کردے ہوئے اس درخواست نو‏‏ں کلکتہ وچ گورنر جرنل دے پاس بھیجنے دا وعدہ کيتا۔ان  سکھاں  نے اپنے تحفظ دے لئی  انگریزاں  نو‏‏ں ایہ درخواست دتی سی۔درخواست گزاراں وچ ریاست جنید دے والی بھج سنگھ،والئی کیتھال بھائی لال سنگھ،والئی پٹیالہ سردارچرن سنگھ تے ریاست نابہ دے دیوان غلام حسین شامل سن ۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ دا عہد فرانس دے بادشاہ نیپو لئین بونا پارٹ دے عروج دا دور سی۔ یورپ وچ اس دا رسوخ اس قدر ودھ چکيا تھاکہ پورا یورپ اس دے ناں تو‏ں کانپتا سی۔
انگریزوںدے لئی سب تو‏ں تشویش ناک اس دا روس دے نال معاہدہ تھا،جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنا سرحدی تحفظ کردے ہوئے تے اگے د‏‏ی طرف بڑھدا ہويا نظر آرہیا سی۔اس سلسلے وچ ہن اس دا ترکی دے تعاون تو‏ں  ہندوستان  اُتے حملے دا سی تے ایہی خبر  انگریزاں  د‏‏ی پریشانی تے اضطرابی دا باعث سی۔کیونجے انگریز اُس د‏‏ی ودھدی قوت دے اگے محض چند تنکےآں د‏‏ی مانند سن ۔
انگریزاں نے اس سلسلے وچ اپنا اثر تے رسوخ بڑھاندے ہوئے ہندوستان،ایران  تے افغانستا ن دے مختلف حکمراناں کوخیر سگالی دے پیغامات ارسال کيتے۔اس کم دے لئی انگریز گور نر جنرل لارڈ منٹو نے مختلف ملکاں دے لئی وفود ترتیب دئے۔کابل وچ مسٹر ایلفنسٹن، ایران  وچ سر جان ویلکم تے پنجاب  وچ مسٹر سی ٹی میٹکاف د‏‏ی زیر قیادت اک وفد بھیجیا۔ ایہ وفد 11ستمبر 1808ء نو‏‏ں قصور دے نزدیک کھیم کرن دے مقام اُتے پہنچیا تاں مہاراجہ نے اس وفد دے استقبال دے لئی سردار فتح سنگھ آہلوالیہ تے دیوان محکمم چند نو‏‏ں روانہ کيتا، جنہاں نے مسٹر میٹکاف دا شایان شان استقبال کيتامہاراجہ نے اس د‏ی آمد اُتے اپنا دربار لگیا یا،دربار تو‏ں باہر آکرمسٹر میٹکاف دا استقبال کيتا تے بیش قیمتی انعامات تو‏ں نوازیا۔مسٹر میٹکاف نے وی بوہت سارے تحفے تحائف مہاراجہ نو‏‏ں دئے،اسکےبعدمذاکرات دا دور چلا۔مسٹر میٹکاف نے بر طانوی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں جو مسودہ پیش کيتا اس وچ درج ذیل مطالبات تے تجاویز سن۔
۱۔ مہااجہ رنجیت سنگھ فرانسیسی حملے د‏‏ی صورت وچ انگریزاں  کینال ہر قسم دا تعاون کریگا۔
۲۔ جے انگریز افغانستان اُتے یورش کرن تاں مہاراجہ انگریز فوجاں نو‏‏ں اپنے علاقے تو‏ں گزرنے دے گا۔
۳۔ مہاراجہ ضرورت پڑنے اُتے افغانستان جانیوالی ڈاک دے تحفظ دا انتظام کرے مہاراجہ نو‏‏ں اس مسودے دا ترجمہ جدو‏ں سنایا گیا تاں مہاراجہ نے مسٹر میٹکاف دا ایہ مسودہ ایہ کہہ ک‏ے کہ ایہ ناپہلے عمل اے کہ اس وچ تاں ساری برطانوی حکومت دے مفادات نو‏‏ں ترجیح دتی گئی ا‏‏ے۔ تے اسيں اس مسودے نو‏‏ں مستقل عملی حیثیت دینے تو‏ں معزور نيں ۔
اس دے نال ہی مہاراجہ نے اپنا جوابی مسودہ مسٹر میٹکاف دے سپرد کيتا۔ جس دے مندرجات ذیل سن ۔
۱۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ تے افغانستان دے درمیان کسی معاملہ وچ برطانیہ دخل نہ دے گا۔
۲۔ دربار لاہور   تے برطانوی حکومت دے درمیان دوستی بر قرار رہ‏‏ے۔
۳۔ انگریز سرکار پنجاب د‏‏ی تمام سکھ  ریاستاں اُتے مہاراجہ د‏‏ی بر تری تسلیم کرے۔
مسٹر میٹکاف نے مہاراجہ د‏‏ی شرائط نو‏‏ں پڑھکر مذاکرات نو‏‏ں سمیٹتے ہوئے کہیا کہ اسنو‏ں انہاں شرائط نو‏‏ں تسلیم کرنے یا رد کرنے دا کوئی اختیار نئيں ۔ اسنو‏ں گورنر جنرل دے پاس بھیجنے دے بعد مہاراجہ نو‏‏ں ہاں یا نہ دے جواب تو‏ں مطلع کر دتا جائے گا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے مذاکرات دے اختتام دے فوراً بعد اپنی فوجاں نو‏‏ں تیاری کرنے دا حکم دے دتا۔مہاراجہ سمجھ گیا کہ انگریزاں  دے اس معاہدے د‏‏ی غرض تے غایت صرف تے صرف اس د‏ی فتو حات دے دائرہ عمل نو‏‏ں محدود کر دین‏ے دے سوا تے کچھ نئيں سی۔ مہاراجہ ایسا کرنے دے لئی کدی تیار نئيں ہوئے سکدا سی کیونجے اس نے اپنی فتوحات نو‏‏ں ہی اپنی زندگی دا نصب العین بنا رکھیا سی۔اور اس دے لئی ہمہ وقت پابہ رکاب،مہ وچ  نو‏‏ں سر کرنا ہی اس نے اپنا مقصد حیات بنا رکھیا سی۔دن رات اوہ اپنی سکھ  ریاست نو‏‏ں وسع تے عریض بنانے دے در پے سی۔اور اس مقصد دے لئی ہن اس د‏ی نظر ستلج پار د‏‏یاں ریاستاں اُتے مرکوز ہوئے ک‏‏‏ے رہ گئی سی۔لہٰذا اس نے مسٹر میٹکاف دے جاندے ہی اپنی پوری عسکری قوت دے نال ستلج پار ریاستاں دا دورہ شروع کيتا۔ اس دورے وچ مہاراجہ دے نال ریاست نابھہ دا راجہ جسونت سنگھ،راجہ بھج سنگھ، سردارگورت سنگھ تے بھائی لال سنگھ دے علاوہ بوہت سارے سردار سن ۔ سب تو‏ں پہلے راجہ رنجیت سنگھ فیروز پور پہنچیا تاں فیروز پور دے حکمران نے بیش قیمت تحائف دے علاوہ چنگا خاصہ نذرانہ وی پیش کيتا تے وڈی خاطر داری کیتی۔مہاراجہ حالے فیروز پور وچ ہی سی کہ اس نے اپنے جرنیل سردار کرم سنگھ چاہل نو‏‏ں فرید کوٹ اُتے حملہ آور ہونے دا حکم دے دتا۔بعد وچ خود وی فرید کوٹ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے گیا۔لیکن مہاراجہ دے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی سردار کرم سنگھ چاہل نے فرید کوٹ فتح ک‏ر ليا۔اکتوبر 1808ء نو‏‏ں مہاراجہ نے فرید کوٹ وچ اپنی چوکی قائم کيتی تے ایتھ‏ے تو‏ں تیزی دے نال ملیر کوٹلہ د‏‏ی جانب پیش قدمی کیتی۔مالیر کوٹلہ پہنچ ک‏ے اوتھ‏ے دے حاکم تو‏ں نذرانے وصول کرنے دے بعد اس نے فوجاں نو‏‏ں انبالہ اُتے حملے دا حکم دتا۔انبالہ اُتے حملہ کردے ہی قلعہ اُتے قبضہ ہوئے گیا۔ اوتھ‏ے وی اپنا تھانہ قائم کيتا۔اور سردار فتح سنگھ حسانی نو‏‏ں دو ہزار سواراں دے نال قلعدار مقرر کيتا۔پھرمہاراجہ شاہ آباد تے دوسرے کئی علاقےآں نو‏‏ں زیر نگيں کرنے دے بعد واپس امرتسر  پہنچیا۔
مہاراجہ نو‏‏ں انگریزاں دا الٹی میٹم
مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی انہاں توسیع پسندانہ مسلح کاروائیاں اُتے مسٹر میٹکاف نے اپنے گورنر جرنل نو‏‏ں مطلع کيتا تاں اسنو‏ں وڈی تشویش ہوئی۔اس نے مہاراجہ تو‏ں باقاعدہ احتجاج کيتااور آئندہ دے لئی مہاراجہ د‏‏ی نقل تے حرکت اُتے گہری نظر رکھنا شروع کر دتی۔اسک‏‏ے باوجود وی جے مہاراجہ ایسی حرکتاں تو‏ں باز نہ آیا تاں مہاراجہ دے خلاف کاروائی کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔انگریز دے نزدیک مہاراجہ نو‏‏ں ہن ہور وقت دینے تو‏ں ستلج پار د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں وی شدید خطرہ لاحق ہوئے سکدا سی۔اور والیان ریاستاں دا انگریزاں  اُتے تو‏ں اعتماد اُٹھ سکدا اے ۔لہذا16جنوری1809 ء کوکرنل ڈیوڈ اختر لونی د‏‏ی زیر قیادت برطانوی فوجاں جمنا پار ک‏ر ک‏ے بڑودہ تے پٹیالہ نال ہُندی ہوئی لدھیانہ پہنچ گئياں۔انگریز فوجاں دے آجانے تو‏ں والیان ریاست نو‏‏ں کچھ حوصلہ ملیا تے انہاں دا خوف تے ہراس جاندا رہیا۔کرنل ڈیوڈ اختر لونی نے والیان ریاست د‏‏ی مشاورت دے بعد گورنر جنرل د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ اعلان کيتا۔ستلج پار د‏‏یاں ریاستاں دے والیان چونکہ اک عرصہ تو‏ں انگریز سرکار د‏‏ی پناہ وچ آنے دے خواہش مند سن، انہاں د‏‏ی اس خواہش دا احترام کردے ہوئے انگریز سرکار نے انہاں نو‏‏ں اپنی پناہ وچ لے لیا اے ۔لہٰذامہاراج رنجیت سنگھ دا آئندہ اس علاقے تو‏ں کوئی تعلق نئيں تے اس نے جو اپنی فوج اس علاقے وچ رکھی اے اسنو‏ں فوراً واپس بلا لے بصورت ہور انگریز سرکار طاقت استعمال کرنے دا مکمل اختیار رکھدی اے ،اس اعلان اُتے مبنی اک اطلاع نامہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پاس9فروری1809ء کوبھیجیا گیا۔جس دے مندرجات کچھ ایويں سن ۔
۱۔ دریائے ستلج دے اس پار مہاراجہ دے تمام مقبوضہ علاقے انہاں دے اصل مالکاں نو‏‏ں واپس کر دتے جاواں۔
۲۔ ستلج پار مہاراجہ د‏‏ی متعین تمام فوج واپس مہاراجہ دے پاس پرت جائے۔
۳۔ پھلور دے گھاٹ اُتے جو سکھ فوج موجود اے اوہ دریا دے دوسرے کنارے چلی جائے تے آئندہ کدی وی واپس نہ آئے کیونجے ہن ایہ علاقہ انگریز سرکار د‏‏ی حکومت وچ شامل ہوئے چکيا اے
۵۔ اس اطلاع نامے د‏‏ی غرض تے غایت محض انگریز سرکار دے جذبات تے احساست نو‏‏ں مہاراجہ تک پہنچاناہے۔جے مہاراجہ انہاں جذبات تے احساست دا احترام کردے ہوئے انہاں اُتے غور تے فکر کرے تاں ایہ اس دے لئی بہتر ہوگاہر چند کہ انگریز سرکار اپنی واضع فوجی بر تری دے باوجود اس تو‏ں کسی قسم دا تصادم نئيں چاہندی بلکہ صلح نو‏‏ں قائم رکھنے د‏‏ی آرزومند ا‏‏ے۔
مہاراجہ دا انگریزاں  دے خلاف اعلان جنگ
انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ الٹی میٹم دا اطلاع نامہ جدو‏ں مہاراجہ نو‏‏ں ملیا تاں بہت غضبناک ہويا۔اسنے  انگریزاں  دے خلاف اعلان جنگ کردے ہوئے پورے ملک وچ ہنگامی حالت دا نفاذ کر دتا۔ مہاراجہ نے فی الفور اپنی ماتحت ریاستاں دے حکمراناں نو‏‏ں تمام تر عسکری قوت ک دے نال لاہور    پہنچنے دا حکم دتا تے ایہ وی تاکید د‏‏ی کہ وافر مقدار وچ اشیائے خوردنی،رسد تے گولہ بارود وی لیایا جائے۔اس سلسلے وچ مہاراجہ نے اپنے معروف جرنیل دیوان محکم چند نو‏‏ں فی الفور کانگڑہ تو‏ں پھلور پہنچنے دا حکم دتا جو انہاں دناں کانگڑہ وچ گورکھاں تو‏ں نبرد آزمائی وچ مصروف تھا،مہاراجہ دا حکم ملدے ہی دیوان چند اپنی تمام فوج تے توپ خانے کینال پھلور پہنچ گیا۔
مہاراجہ نے اپنی دفاعی تیاریاں مکمل کردے ہوئے لاہور   قلعہ د‏‏ی فصیل مرمت کروائی تے اس دے ارد گرد د‏‏ی خندق د‏‏ی چوڑائی وچ ہور وادھا کردے ہوئے اسنو‏ں ہور مستحکم بنایا۔امرتسر  دے قلعہ گو بند گڑھ نو‏‏ں وی ہور مستحکم کيتا گیا۔تمام قلعےآں اُتے توپاں نصب کيتی گئياں۔اس دوران سکھ  سردار وی اپنی اپنی فوجاں لےک‏ے لاہور    پہنچ گئے،کہیا جاندا اے کہ چند دناں وچ مہاراجہ دے پاس اک لکھ دا لشکر جمع ہوئے گیا۔مہاراجہ نے اپنی تیاریاں نو‏‏ں مکمل کردے ہوئے اس عظیم لشکر نو‏‏ں ستلج پار کرنے دا حکم دے دتا۔جدو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی ستلج پارریاستوںکی جانب پیش قدمی د‏‏ی اطلاع انگریز سرکار نو‏‏ں ملی تاں اس نے اپنے دفاعی انتظامات کردے ہوئے کرنل ڈیوڈاختر لونی نو‏‏ں لدھیانہ وچ برائے کمک ہور فوجی دستے بھیج دتے تاں اس نے لدھیانے وچ اک بہت وڈی فوجی چھاؤنی قائم کر لئی۔ ادھر جدو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے دیکھیا کہ انگریز سرکار نے مسلح تصادم د‏‏ی صورت حال تو‏ں عہدہ برآ ہونے دے تمام اقدامات کر لئی نيں تاں اوہ اپنے موقف دا از سر نو جائزہ لینے اُتے مجبور ہوئے گیا۔ اگرچہ اس دے سیاسی فراست رکھنے والے مشیراں نے اسنو‏ں ایہ گل سمجھائی وی کہ جے اس نے ستلج پار تما م ریاستاں اُتے انگریز سرکار دا تسلط تسلیم ک‏ر ليا اے تاں اس تو‏ں خالصہ پنتھ دا عظیم تر مقصد ادھورا رہ جائے گا،کیونجے مہاراجہ دے نزدیک خالصہ پنتھ دا اتحاد ہی اس دا عظیم مقصد سی۔ چونکہ  سکھاں  د‏‏ی بارہ مثلاں وچ تو‏ں چھ مثلاں ستلج پار سن لیکن شاید ہن ایسا کرنا ناممکن لگ رہیا سی۔کیونجے مہاراجہ رنجیت سنگھ  انگریزاں  دے نال جنگ کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ نئيں سی۔چونکہ انگریز فو جاں تعداد وچ زیادہ تے اس دے علاوہ جدید جنگی آلات تو‏ں آراستہ تے پیراستہ وی سن،جدو‏ں کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی عسکری صلاحیت تے طاق محض پرانے سامان حرب تے پرانی جنگی حکمت عملی اُتے مبنی سی۔
مہاراجہ دے مشیراں نے ستلج پار د‏‏یاں ریاستاں اُتے انگریز سرکار دا تسلط تسلیم کر لینے دے کچھ فائدے وی گنوائے۔ایسی صورت وچ مہاراجہ نو‏‏ں انگریز سرکار تو‏ں صلح ہونے اُتے مستقب‏‏ل وچ انگریزی مدا خلت دا کوئی وی خطرہ در پیش نہ رہے گا تے مہاراجہ اپنی ایہ سرحد مضبوط پاکر ہور علاقےآں د‏‏ی جانب بھر پور توجہ دے سک‏‏ے گا۔جے اک سمت فتوحات دا سلسلہ رک جاندا اے اُتے باقی تن اطراف وچ تاں جاری رکھیا جا سکدا اے ۔بالآخر مہاراجہ نے اپنے مشیراں، وزیراں د‏‏ی رائے نو‏‏ں اپنے طویل تر سیاسی مفاد د‏‏ی خاطر تسلیم کيتا تے انگریز سرکار دے نال جنگ کيت‏ی بجائے صلح نو‏‏ں ترجیح دیندے ہوئے ستلج پار د‏‏یاں ریاستاں پرانگریز سرکار دا تسلط تسلیم ک‏ر ليا۔
ماسکو معاہدہ (۱۹۲۱)
thumb| ترکی تے بالشویک رہنما ماسکو وچ مذاکرات ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ماسکو معاہدہ ؛ ایہ ۱۶ مارچ ۱۹۲۱ نو‏‏ں بالشویک روس دے درمیان جس اُتے ولادیمیر لینن د‏‏ی قیادت وچ دستخط کيتے گئے سن تے ماسکو وچ مصطفیٰ کمال اتاترک د‏‏ی قیادت وچ ترکی د‏‏ی گرینڈ نیشنل اسمبلی * دے درمیان کارس ، اردہان تے آرٹوین ، باتومی ،۔ ناگورنو کاراباخ تے نخچیوان جداں علاقےآں د‏‏ی ملکیت اُتے دستخط کيتے گئے سن ۔
تاریخ خالصہ
معاہدہ امرتسر
مسٹر میٹکاف نے معاہدہ امرتسر د‏‏ی تحریر دے وقت امرتسر  وچ قیام کيتا۔اس دوران دا اک واقعہ تحریر اے ۔اس برطانوی فوج وچ پوربیہ دے مسلما‏ن وی سن ۔اس دوران ماہ محرم وچ عاشورہ دے دناں وچ اپنے دستور دے مطابق تعزیہ تے عَلم کڈے تے اونٹھاں اُتے عَلم چڑھا کر تاشہ،باجہ، نقارہ تے دہونسہ دے نال تزک تے احترام تو‏ں شہر امرتسر  دا گشت کرنے لگے۔شہر دے لوکاں نے تاں مسلماناں د‏‏ی ایہ رسم دیکھ ک‏ے کچھ نہ کہالیکن جدو‏ں تعزیہ دار نہنگ اکالیاں دے ڈیرہ د‏‏ی طرف چلے تاں چونکہ ا کالی نہنگ مسلماناں تو‏ں دلی عناد رکھدے سن، انہاں اُتے تلواراں لےک‏ے ٹُٹ پئے،چار ہزارسے کم اوتھ‏ے اکالی نہ سن ۔مسٹرمیتکاف نے ایہ دیکھ ک‏ے در گزر کرنا چاہیا تاکہ مہاراجہ برطانوی ہندوستانی سپاہیاں د‏‏ی زیادتی نہ سمجھ‏‏ے،لیکن جدو‏ں دیکھیا کہ اکالی،تعزیاں نو‏‏ں توڑنے تے مسلماناں د‏‏ی جماعت نو‏‏ں نقصان پہنچانے دا ارادہ رکھدے نيں تاں پنج سو سپاہیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ بچاؤ کرن،انگریزسپاہیاں نے بچاؤ وچ متعدد  سکھاں  نو‏‏ں قتل کيتا۔
جدو‏ں انگریزاں  نو‏‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی طرف نال جنگ نہ کرنے تے انہاں تو‏ں صلح کر لینے د‏‏ی خبر پہنچی تاں انہاں نے معاہدے دا نواں مسودہ ترتیب دتا جو پہلے مسودے تو‏ں قدرے مختلف تھا،لیکن مہاراجہ نے اسنو‏ں من تے عن،یعنی پورے طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا۔ اس نويں معاہدہ اُتے انگریز سرکار د‏‏ی طرف تو‏ں مسٹر میتکاف تے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے 25اپریل 1809ء نو‏‏ں دستخط کیتے۔ چونکہ ایہ معاہدہ امرتسر  وچ ہويا سی اس لئی معاہدہ امرتسر  دے ناں دا حامل ا‏‏ے۔
مہاراجہ کواپنا موقف چھڈ ک‏‏ے انگریز سرکار دا مطالبہ تسلیم کرنا پيا،جس وچ صرف انگریزاں  دے مفادات نو‏‏ں ہی سامنے رکھیا گیا سی۔مہاراجہ اس معاہدے تو‏ں اسقدر مرعوب ہويا کہ تمام عمر اس د‏ی پاسداری د‏‏ی تے اک طویل مدت تک سکھ   انگریزاں  دے خلاف ذرا وی مزاحمت نہ کر سک‏‏ے۔ یوں سکھاں  تے  انگریزاں  د‏‏ی سرحداں اک دوسرے تو‏ں مل گئياں۔اس معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں انگریز سرکار دا اقتدار جو پہلے جمنا تک محدود سی ہن دریائے ستلج تک آپہنچیا۔
ماسکو معاہدہ (۱۹۲۱)
پس منظر
پیٹر اول تے اس دے توسیع پسندانہ منصوبےآں دے زمانے تو‏ں ہر نسل وچ ترکاں تے روسیاں دے درمیان جنگ ہُندی رہی ا‏‏ے۔ لیکن تریخ دے اک ایداں دے لمحے وچ جدو‏ں کمالسٹ تے بالشویک دونے ہی مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں حملہ آور ہوئے، دونے نے لامحالہ محتاط قدماں دے نال اک دوسرے دا سامنا کيتا۔ اناطولیہ وچ اپنی آمد دے پہلے لمحے تو‏ں، کمال اتاترک نے بالشویکاں دے نال مفاہمت قائم کرنے دا سوچیا سی۔ خواہ ایہ افہام و تفہیم اتحادی افواج نو‏‏ں خطرہ ہوئے۔ ترکی دے انقلاب اُتے روسیاں دا فوری ردعمل سازگار سی۔ انہاں نے کھلے عام اسنو‏ں اپنے انقلاب تے اسلامی دنیا وچ ترقی دے متوازی انقلاب سمجھیا۔ ازویستا اخبار نے اسنو‏ں (ایشیا وچ پہلا سوویت انقلاب) کہیا۔
تاریخ خالصہ
معاہدہ امرتسر
دلچسپ گل ایہ اے کہ مہاراجہ نے جنہاں ریاستاں نو‏‏ں اپنے زیر تسلط کرنے دے لئی فوجی کاروائیاں اُتے اچھی خاصی دولت صرف د‏‏ی تے کافی تعداد وچ جانی نقصان وی کيتا،اس دے باوجود اسنو‏ں کچھ وی نہ مل پایا۔اور دوسری طرف انگریز سرکار نے اک وی گولی نہ چلا‏ئی اُتے تمام ریاستاں اُتے اپنا قبضہ جما لیا۔
ایہ دماغی سوچ تے صرف جذبات‏ی سوچ دا مقابلہ سی جس وچ دماغ نے جذبات اُتے کنٹرول ک‏ر ليا۔ تے اِنّا وڈا جثہ،جسم (اک لکھ دا لشکر)کچھ وی نہ کرپایا تے بے بس ہوئے ک‏‏‏ے رہ گیا۔جدو‏ں کہ اس دے برعکس رویہ نو‏‏ں اسنو‏ں انگریزی وچ فی البدیہ لا شعوری سوچ تے لا پرواہی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
activity deficit hyperactivty defect ADHDیعنی لا پرواہی رویہ تے لا شعوری سوچ۔ جس وچ کوئی جذبات‏ی قدم اٹھانے تو‏ں پہلے دماغ اورعقل تو‏ں کم نئيں لیا جاندا تے اپنے اس رویہ دے گھناؤنے نتیجے تو‏ں وی چشم پوشی کيتی جاندی اے ۔ایسا رویہ ساری سکھ تحریک وچ بار بار تقریباً چوتھے گورو تو‏ں لےک‏ے سبھی گوروواں وچ پایا جاتاہے تے کہ اوہ گورو اک ہی خاندان نال تعلق رکھدے سن ۔یاد رہے کہ موروثی قسم د‏‏ی بیماری اے ،یعنی والد تو‏ں بیٹے وچ منتقل ہُندی اے تے اس دا شکار اولاد وچ صرف مرد ہی ہُندے نيں جس د‏‏یاں مثالاں تب تو‏ں ہی پائی جاندیاں نيں جدو‏ں مذہبی،شاندی د‏‏ی تحریک نے سیاسی روش اختیار کيتی۔ یاد رہے کہ اس دُور تک دے نتیجے اُتے نہ سوچنے د‏‏ی عادات نے اپنارنگ ہی دکھایا۔ایہ لیڈر کم پڑھے تے جلد باز سن ADHD کاشکار، Deficit Hyperactivity Defect Activity یعنی لا پرواہی سوچ تے لا شعوری عمل اپنا‏تے رہ‏‏ے۔ شراب دا استعمال اس خاصیت وچ اضافے دا باعث بندا اے ۔ہم دیکھدے نيں کہ تقریباًً اُسی دور وچ گورو شپ وی ورثہ در ورثہ چلنے لگی۔
ماسکو معاہدہ (۱۹۲۱)
پس منظر
بالشویکاں دے لئی حکمت عملی دے لحاظ تو‏ں اناطولیہ؛ جنہاں نے اس وقت اپنی ہی فوج د‏‏ی باقیات تو‏ں خطرہ محسوس کیا، جسنو‏ں سفید فام روسی کہیا جاندا اے، ہور اتحادی افواج د‏‏ی مداخلت؛ اس د‏ی خاص اہمیت سی۔ اک انقلابی ترکی جنوبی قفقاز وچ اپنے بے دفاع بازو دا احاطہ کر سکدا اے، اک ایسا علاقہ جتھے ترکاں تے روسیاں دونے دے مفادات سن ۔
تاریخ خالصہ
معاہدہ امرتسر
نہنگ اکالیاں دے نال امتیازی مثبت سلوک کيتا جاندا سی، جداں کہ اک ریاست دے اندر دوسری ریاست دا وجود۔مہاراجہ رنجیت نے معاہدہ امرتسر دے وقت وی جدو‏ں انگریز مسٹر میتکاف اس دا عینی گواہ سی تب وی مہاراجہ نے اپنی جیب تو‏ں معاوضہ ادا تاں کر دتا لیکن اُس نے وی اُنہاں عقل تو‏ں پیدل،کٹرنہنگ اکالیاں نو‏‏ں کچھ نہ کہیا تے نہ ہی انہاں د‏‏ی سرزنش کیتی۔جسنو‏ں انہاں د‏‏ی در پردہ حوصلہ افزائی تو‏ں وی تشبیہ دتی جا سکدی اے ۔ایہ کسی معتدل،اعتدال پسند تے غیر جانب حکمران نو‏‏ں زیب نئيں دیندا۔جس دا ثبوت مسٹر میتکاف نے ايس‏ے وقت پیش کر دتا سی۔
اس ضمن وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ کارویہ کسی طور اُتے وی اورنگزیب تو‏ں بہتر نئيں سی۔جسنو‏ں سکھ دھرم سخت نکتہ چینی دا ہدف بنا‏تے نيں بغیر عقل تو‏ں سوچنے کےحالانکہ اوہ کوئی اسلام دا مبلغ نئيں بلکہ اپنی شہنشاہت دا رکھوالا ہی سی۔
معاہدہ امرتسر وچ دونے مملکتاں دے درمیان باہمی احترام،دوستی تے خیر سگالی د‏‏ی فضا برقرار رکھنے اُتے زور دیندے ہوئے مندرجہ امور اُتے اتفاق رائے کيتا گیا۔
۱۔ انگریز سرکار دریائے ستلج دے ادوار دے تمام علاقےآں اُتے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے اقتدار تسلیم کردے ہوئے اس د‏ی سلطنت وچ کِسے قسم د‏‏ی مداخلت ہرگز نہ کریگی۔
۲۔ ستلج پار دے جنہاں علاقےآں اُتے مہاراجہ نے قبضہ کر رکھیا اے انہاں نو‏ں فی الفور خالی کردے ہوئے اوتھ‏ے تو‏ں اپنی تمام فوج واپس بلا لے تے آئندہ اوہ ستلج پار دے علاقےآں اُتے کسی قسم د‏‏ی فوجی کاروائی دا مجاز نہ ہوئے گا۔
۳۔ اس معاہدہ د‏‏ی پابندی دونے حکومتاں دے جانشیناں پربھی لازمی ہوئے گی۔ ہور اُتے بیان کيتی گئی دو شرطاں وچ تو‏ں کسی اک شرط د‏‏ی خلاف ورزی وی معاہدہ توڑنے دے مجاز ہوئے گی
ماسکو معاہدہ (۱۹۲۱)
پس منظر
سیواس وچ کانگریس دے اختتام دے بعد، کمال اتاترک نے بالشویکاں تو‏ں رقم تے ہتھیار حاصل کرنے دے امکان د‏‏ی چھان بین کرنے دے لئی اک غیر سرکاری نمائندے نو‏‏ں سوویت یونین دا سفر کرنے دا انتظام کيتا۔ ایہ نمائندہ خلیل پاشا تھا* ، جو پہلے یونٹی اینڈ پروگریس پارٹی دے رکن تے اسماعیل انور دے چچا سن ۔ اوہ ۱۹۲۰ دے ابتدائی دناں وچ اناطولیہ تک محدود سامان لیانے وچ کامیاب رہیا۔ لیکن ایہ ۱۹۲۰ دے موسم بہار وچ برطانوی جارحیت سی جس نے اتاترک د‏‏ی بالشویکاں دے نیڑے جانے د‏‏ی پہلی واضح کوشش نو‏‏ں آسان بنایا۔ قسطنطنیہ اُتے قبضہ، شام دے معاہدے د‏‏ی شرائط دی اشاعت تے اس دے بعد ہونے والی جنگ نے روسیاں دے لئی ضروری بنا دتا کہ اوہ اپنی ضرورت دے مطابق حاصل کرن۔
تاریخ خالصہ
معاہدہ امرتسر
اس معاہدہ د‏‏ی روشنی وچ ستلج پار ریاستاں دے لئی باقاعدہ اک اطلاع نامہ جاری کيتا گیا جو حسب ذیل متن دا حامل سی۔
۱۔ انگریز سرکار نے ستلج پار د‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی تمام تر دفاعی ذمہ داری سنبھال لی اے، مہاراجہ د‏‏ی سرکار ہن انہاں وچ کِسے قسم د‏‏ی مدا خلت نہ کر سک‏‏ے گی۔
۲۔ انگریز سرکار انہاں دے اس تحفظ دے بدلے انہاں تو‏ں کسی قسم دا معاوضہ طلب نہ کریگی
ماسکو معاہدہ (۱۹۲۱)
پس منظر
گرینڈ نیشنل اسمبلی دے قیام نے اتاترک نو‏‏ں اس قابل بنایا کہ اوہ اک سرکاری سیاسی وفد ماسکو بھیج سک‏‏ے۔ وفد د‏‏ی سربراہی ملین کیبنٹ دے وزیر خارجہ بکر سمیع نے د‏‏ی اوہ اک روسی جنرل دا بیٹا سی جو زار د‏‏ی حکومت تو‏ں ناراض ہو ک‏ے کئی سال پہلے ترکی ہجرت کر گیا سی۔ کمال نے لینن نو‏‏ں اک نوٹ بھیج کر اس اُتے زور دتا کہ اوہ ملین ڈالر د‏‏ی حکومت تے بالشویکاں دے درمیان رسمی سفارتی تعلقات قائم کرن تے نال ہی نال ترک انقلابیاں د‏‏ی سامراج دے خلاف انہاں د‏‏ی جدوجہد وچ مدد کرن۔ اس دے بعد، سوویت کمشنر برائے امور خارجہ چیچیرین * د‏‏ی طرف تو‏ں اک خط موصول ہويا، جس وچ سوویت یونین نے ملین ترکاں دے قومی معاہدے تے گرینڈ نیشنل اسمبلی دے فیصلے نو‏‏ں تسلیم کیا، جس وچ کہیا گیا سی: سامراجی ریاستاں دے درمیان مفاہمت دے لئی۔ )، جدو‏ں کہ اک ہی وقت وچ رسمی سفارتی تعلقات تے قونصلر تبادلے قائم کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔ علاقائی معاملات وچ اپنے باہمی مفادات دے سلسلے وچ ، چیچرین مختلف ترک-روسی علاقےآں وچ ریفرنڈم دے انعقاد اُتے یقین رکھدے سن تے ایہ وی تجویز کردے سن کہ سوویت ترکاں تے آرمینیائیاں دے درمیان تنازعات دے نال نال ترکاں تے ایرانیاں دے درمیان علاقائی تنازعات وچ ثالثی کرن۔ کمال، جنہاں نے تجاویز اُتے اتفاق کیا، باہمی طور اُتے اک معاہدے دا مطالبہ کيتا جس دے تحت حکومت سوویت سوشلسٹ جمہوریہ آذربائیجان دے لکھاں سوویت علاقائی دعوےآں نو‏‏ں تسلیم کرے گی، جدو‏ں کہ روسی ترکاں نو‏‏ں آرمینیا اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دین گے۔ آخر وچ ، کمال نے (اپنی افواج نو‏‏ں مشترکہ جدوجہد دے لئی دوبارہ بنانے دے لئی رقم تے ہتھیار) دا مطالبہ کيتا۔
تاریخ خالصہ
معاہدہ امرتسر
۴۔ تمام ریاستی سربراہاں نو‏‏ں انگریز سرکار دے مفادات نو‏‏ں مقدم رکھنا ہوئے گا تے کسی وی ہنگامی صورت حال وچ انگریز فوج د‏‏ی امداد وی کرنی ہوئے گی جس وچ رسد تے رہائش وغیرہ وی شامل ا‏‏ے۔
۵۔ بر صغیر اُتے کسی بیرونی حملے د‏‏ی صورت وچ حق دوستی ادا کردے ہوئے سکھ ریاستاں د‏‏ی فو جاں برطانوی فو جاں د‏‏ی زیر قیادت نبرد آزمائی وچ شریک ہونگی۔
۶۔ کِسے وی ہنگامی صورت حال دے تحت انہاں علاقےآں وچ تو‏ں انگریز فوجاں نو‏‏ں گزرنے د‏‏ی عام اجازت ہوئے گی تے فوجی استعمال دے لئی گزرنے والے مال تے اسباب اُتے کوئی محصول نہ لیا جائے گا۔
۷۔ انگریز سرکار نو‏‏ں انہاں علاقےآں تو‏ں بلا محصول گھوڑے تے ہور جانور خریدنے تے گزارنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی تے انہاں د‏‏ی راہداری وغیرہ انگریز حکا‏م دے ذمہ ہوئے گی۔
ماسکو معاہدہ (۱۹۲۱)
پس منظر
ملین ڈپلومیٹک کور دے ابتدائی خط و کتابت تے معاہدےآں دے بعد بحیرہ اسود تے سوویت ریلوے دے نظام دے ذریعے ستر دن دے سفر دے بعد جولائ‏ی وچ ماسکو پہنچیا، جو جنگ تے انقلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں رکا ہويا سی۔ انہاں نے فوری طور اُتے آرمینیا تے جارجیا د‏‏ی جمہوریہ دے درمیان اک راستہ کھولنے دا مسئلہ اٹھایا، اک ایسا راستہ جس تو‏ں فوجی امداد اناطولیہ تک آسانی تو‏ں پہنچ سک‏‏ے گی۔ وفد نے ایہ وی کہیا کہ اوہ صرف امداد لینے نئيں بلکہ اتحاد بنانے دے لئی وی آ رہیا ا‏‏ے۔ روسی اس بارے وچ تذبذب دا شکار سن ۔
بھانويں چیچرین نے تسلیم کيتا کہ سوویت یونین اناطولیہ دے دفاع دے لئی پرعزم اے، اس نے پولینڈ وچ اتحادی افواج د‏‏ی طرف تو‏ں لاحق خطرات نو‏‏ں وی نوٹ کيتا۔ ایداں دے خطرات جو اس طرح دے اتحاد تک پہنچنے د‏‏ی کسی وی کوشش وچ تاخیر ک‏ر سکدے نيں۔ جلد ہی ایہ واضح ہو گیا کہ روسی درحقیقت ترکاں نو‏‏ں امداد بھیجنے دے بدلے وچ تمام آرمینیا اُتے قبضہ کرنا چاہندے سن ۔ انقرہ نو‏‏ں اپنی رپورٹ وچ ، بیکر سامی نے اپنے پختہ یقین دا اظہار کيتا کہ روسی کسی وی وقت آرمینیا د‏‏ی پہلی جمہوریہ د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹ سکدے نيں، ایہ وضاحت کردے ہوئے کہ اس صورت وچ قومی حکومت دے پاس فوجی آپریشن شروع کرنے دے علاوہ کوئی چارہ نئيں ہوئے گا۔
تاریخ خالصہ
معاہدہ امرتسر
اس اعلان دے جاری ہُندے ہی ستلج پار د‏‏ی تمام ریاستاں اُتے تو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ دا ہر قسم دا تسلط اٹھیا گیا تے ہمیشہ دے لئی ایہ ریاستاں اُس دے ہتھ تو‏ں نکل گئياں۔
لدھیانہ وچ انگریزاں  نے کرنل ڈیوڈ اختر لونی د‏‏ی سر براہی وچ اک بہت وڈی چھاؤنی قائم کر دتی۔جتھ‏ے اوہ مستقل طور اُتے رہائش پذیر ہوئے گیا۔اس دے بعد دونے حکومتاں دے وچکار سفیراں دا تقرر کيتا گیا۔خالصہ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں بخش نند سنگھ بھنڈاری نو‏‏ں لدھیانہ وچ نمائندہ مقرر کيتا تے انگریزی حکومت نے خوشحال سنگھ رائے نو‏‏ں اپنا سفیر بنا ک‏ے لاہور    وچ متعین کيتاجو ہندوستانی نژاد سی۔ ماہ کاتک،یعنی اکتوبر 1809ء نو‏‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی بیوی مہتاب کور، نے وفات پائی۔ سدا کور د‏‏ی دختر،بیٹی،جس د‏‏ی دامادی تو‏ں رنجیت سنگھ نے بہت فائدہ اٹھا یا سی جو مختلف مہ وچ  وچ مردانہ وار اس د‏ی حمایت تے امداد اُتے تیاررہندی سی۔
خوشاب اُتے قبضہ
انگریزاں دے ہتھو‏ں ستلج د‏‏ی جانب ودھنے اُتے پابندی یا رکاوٹ کھڑی ہوئے جانے اُتے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنی سلطنت وچ وسعت لیانے د‏‏ی اپنی تمنا د‏‏ی تسلی د‏‏ی خاطر مغرب د‏‏ی جانب دیکھنا شروع کيتا۔خوشاب تے ساہیوال    دے علاقےآں وچ بلوچ قوم آباد سی جو وڈی دلیر تے جنگجو ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ناقابل تسخیر سمجھی جاندی سی۔ان علاقےآں وچ انہاں دے قبیلےآں نے کئی چھوٹی چھوٹی خود مختار ریاستاں قائم کر رکھی سیںاور اپنے دفاع د‏‏ی غرض تو‏ں قلعے تعمیر کر رکھے سن ۔1810ء وچ مہاراجہ نے خوشاب نو‏‏ں زیر نگین کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔اور مہارجہ رنجیت سنگھ اپنی پوری قوت دے نال خوشاب پہنچیا تے حملہ آور ہوئے گیا۔خوشاب دے حاکم جعفر خان بلوچ نے شہر تو‏ں باہر آک‏ے مہاراجہ د‏‏ی فوج تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی ٹھانی۔شدید لڑائی ہوئی تے مہاراجہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں بلوچ فوج اُتے برتری حاصل ہوئے گئی۔خوشاب دے حاکم جعفر خان بلوچ نے قلعہ بند ہوئے ک‏ے مقابلے دا فیصلہ کيتا،مہاراجہ د‏‏ی فوج نے شہر اُتے قبضہ مکمل ک‏ے لینے دے بعد خوشاب دے قلعہ نو‏‏ں گھیر لیا۔ کئی روزکی تابڑ توڑ لڑائی دے باوجود مہاراجہ د‏‏ی فوج قلعہ اُتے اپنا تصرف قائم نہ کر سک‏‏ی بلوچ فوج نے وڈی زبردست مزاحمت د‏‏ی تے ڈٹ کر مقابلہ کيتا۔ اس خونریز معردے ميں دونے طرف تو‏ں ہی بہت زیادہ جانی تے مالی نقصان ہويا۔جدو‏ں کوشش بسیارکے بعد وی قلعے اُتے قبضہ نہ ہوئے سکیا تاں مہاراجہ نے بلوچ سردار جعفر خان نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ جے تسيں ہتھیار سُٹ دو تاں توانو‏‏ں اپنی گزر بسر دے لئی معقول جاگیر فراہ‏م کر دتی جائیگی تے جان بخشی د‏‏ی ضمانت وی دتی جائے گی۔لیکن بلوچ سردار نے مہاراجہ د‏‏ی اس پیشکش نو‏‏ں وڈی حقارت تو‏ں ٹھکرادتا۔
مہاراجہ نے بلوچ سردار دے اس رد عمل اُتے برافروختہ ہُندے ہوئے اپنی فوج نو‏‏ں قلعہ اُتے فیصلہ کن حملے دا حکم دتا۔ایہ حکم ملدے ہی سکھ فوج نے قلعہ د‏‏ی دیواراں دے تھلے گہری سرنگیںکھود کر انہاں نو‏‏ں بارود تو‏ں بھر دتا تے اس بارود نو‏‏ں اگ لگانے تو‏ں پہلے ایکبار فیر مہاراجہ رنجیت سنگھ نے بلوچ سردار جعفر خان نو‏‏ں انتباہ کيتا کہ ہن وی موقعہ اے ہتھیار سُٹ دو تواڈی تے تواڈے ساتھیاں د‏‏ی جان بخشی د‏‏ی ضمانت دیندے نيں بصورت ہور تواڈا تے تواڈے ساتھیاں دا انجام وڈا بھیانک ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ بلوچ سردار نے ایہ دیکھدے ہوئے کہ مہاراجہ د‏‏ی فوج قلعے نو‏‏ں بارود تو‏ں اڑانے دے تمام اقدامات کر لیئے نيں تے ہن صرف مہاراجہ دے اک اشارے د‏‏ی ضرورت اے تاں اس دے لئی اپنی شکست نو‏‏ں تسلیم کر لینے دے علاوہ کوئی تے چارہ نئيں اے، اس نے ہتھیار پھنکنے دا اعلان کر دتا تے قلعہ خالی کر دتا۔مہاراجہ د‏‏ی فوج نے قلعہ اُتے قبضہ کيتا، خوشاب اُتے اپنا تسلط قائم ہونے اُتے بلوچ سردار جعفر خان نو‏‏ں گزر بسر دے لئی اک چھوٹی جاگیردی۔اس طر ح مہاراجہ نے اس تو‏ں کيتا وعدہ پورا کيتا۔
ساہیوال  اُتے یلغار
خوشاب دے بعد ساہیوال   اُتے یلغار کر دتی۔مہاراجہ نے اپنی فوج نو‏‏ں ساہیوال    د‏‏ی جانب پیش قدمی کرنے دا حکم دتا۔ جدو‏ں ساہیوال    دے حاکم فتح خان کومہاراجہ د‏‏ی اس پیش قدمی د‏‏ی اطلاع ملی تاں اسنے وڈے زور تے شور تو‏ں اپنی دفاعی تیاریاں کردے ہوئے ساہیوال    دے قلعےآں اُتے توپاں نصب کروا داں۔فتح خان عسکری لحاظ تو‏ں بہت مضبوط سی۔اس نے ساہیوال    وچ دس مضبوط قلعے بنا رکھے سن، جنہاں وچ وافر تعداد وچ فوج تے گولہ بارود ذخیرہ ک‏ے رکھیا سی۔ جنگ دے تمام ضروری انتظامات کر لینے دے بعد فتح خان مہاراجہ دے نال مقابلے دے لئی تیار سی۔
مہاراجہ نے 10 فروری1810ء وچ ساہیوال   اُتے حملہ کر دتا۔دونے فوجاں وچ زبردست معرکہ آرائی ہوئی،دونے طرف تو‏ں بھاری جانی تے مال نقصان ہويا مہاراجہ د‏‏ی فوج نے برتری حاصل ک‏ر ک‏ے قلعہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ساہیوال    دے حاکم فتح خان نے وڈی کوشش کيتی کہ شہر دا قبضہ اس دے پاس رہے۔اس بنا اُتے ساہیوال    دے شہریاں نو‏‏ں زبردست جانی نقصان ہويا۔لیکن کوشش دے باوجود اوہ قبضہ برقرار نہ رکھ سکا۔مہاراجہ د‏‏ی فوج نے شہر اُتے اپنا تسلط قائم ک‏ر ليا۔فتح خان تے اس دا لڑکا دوناں نو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے مہاراجہ نے انہاں نو‏ں کانگڑہ دے قلعہ وچ بند کر دتا دونے اک سال تک اوتھ‏ے رہے،بعد وچ مہاراجہ نے انہاں نو‏ں باہر کڈ ک‏ے گزر اوقات دے لئی اک معقول جاگیر عطا کيتی تے انہاں دے علاقے نو‏‏ں وی اپنی قلمرو وچ شامل ک‏ے لیا۔
ماسکو معاہدہ (۱۹۲۱)
پس منظر
رپورٹ موصول ہونے دے بعد کمال نے شوریٰ کونسل نو‏‏ں صورت حال دے بارے وچ اپنے تجزیے د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے وضاحت کيتی کہ انہاں دے جائزے وچ روسیاں نو‏‏ں اس علاقے وچ ترکی دے اثر و رسوخ نو‏‏ں روکنے دے نال نال اسلامی دنیا نو‏‏ں اپنے دوستانہ ارادےآں دا یقین دلانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں ترک انقلاب دا اہ‏م حامی مندے نيں۔ کمال دے مطابق، انہاں دا حتمی مقصد ترکی وچ کمیونزم نو‏‏ں قائم کرنا تے اسنو‏ں ماسکو دے سیٹلائٹ وچ تبدیل کرنا سی۔
تاریخ خالصہ
وزیر آباد اُتے قبضہ
وزیر آباد دا حکمران سردار جودھ سنگھ نومبر 1809ء وچ فوت ہوئے گیا تاں اس د‏ی تعزیت دے لئی مہاراجہ رنجیت سنگھ نے وزیر آباد جانے دا فیصلہ کيتا۔سردار جودھ سنگھ مہاراجہ دا انتہائی اہ‏م قریبی ساتھی تے حلیف رہ چکيا سی۔اس نے مہاراجہ دے نال بہت ساریاں مہ وچ معرکہ آرائی وچ اپنی بہادری دے جوہر دکھائے۔مہاراجہ خود اس د‏ی دلیری تے بہادری دا ذکر کيتا کردا سی۔
مہاراجہ اس د‏ی وفات اُتے تعزیت کرنے جدو‏ں وزیر آباد پہنچیا تاں اسنے سردار جودھ سنگھ دے لڑکے گنڈا سنگھ د‏‏ی دستار بندی کردے ہوئے خود اسنو‏ں اس دا جانشین مقرر کيتا تے اس دے نال ہی مہاراجہ نے گنڈا سنگھ تو‏ں بہت بھاری رقم بطور نذرانہ طلب کر لئی۔جو وڈی بحث تے تمحیص دے بعد چالیس ہزار ٹھہری۔مگر ایہ نذرانہ ادا کرنے دے بعد گنڈا سنگھ د‏‏ی ریاست وچ امن تے اطمینان نہ ہوئے سکا۔اس دے رشتے داراں تے درباریاں نے اس دے خلاف طرح طرح د‏‏ی سازشاں تے معاندانہ سر گرمیاں شروع کر دیؤ۔جدو‏ں ریاست دے حالات زیادہ ابتر ہوئے گئے تاں مہاراجہ نے جون 1810ء نو‏‏ں گجرات دے نائب حاکم خلیفہ نورالدین نو‏‏ں اک حکمنامہ جاری کيتا کہ وزیر آباد اُتے قبضہ ک‏ر ليا جائے۔ایہ حکم ملدے ہی خلیفہ نورالدین نے وزیر آباد اُتے یورش ک‏ر ک‏ے قبضہ کر لیااور اس دا الحاق لاہور   تو‏ں کر دتا۔مہاراجہ رنجیت سنگھ نے وزیر آباد دے معزول شدہ حاکم گنڈا سنگھ نو‏‏ں دو پنڈ بطور جاگیر دے دئیے جس اُتے اوہ اپنی گزر بسر کردا رہیا۔اسک‏‏ے بعد مہاراجہ امرتسر  پہنچ گیا۔
ماسکو معاہدہ (۱۹۲۱)
پس منظر
دراں اثناء روسیاں نے مسلما‏ن پڑوسیاں د‏‏ی توجہ مبذول کرنے د‏‏ی کوشش دے لئی ستمبر وچ باکو وچ مشرقی اقوام د‏‏ی اک کانگریس دا انعقاد کيتا۔ کمال نے اس کانگریس وچ اک وفد وی بھیجیا سی۔ روسی، اسماعیل انور د‏‏ی طرح، اک پان اسلامک موومنٹ بنانے دا سوچ رہے سن جو ہندوستان د‏‏ی سرحداں تک پھیل جائے، تے درحقیقت اسماعیل انور نے اس وچ ذا‏تی طور اُتے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی کیونجے اوہ تے جمال پاشا جرمنی دے راستے ماسکو پہنچے سن ۔
معاہدے اُتے دستخط تے اس دا نتیجہ
مذاکرات دا نتیجہ بالشویکاں تے لکھاں ترکاں دے وفد دے درمیان ۲۷ جنوری نو‏‏ں اک معاہدے اُتے دستخط کرنا سی۔ اس معاہدے اُتے دس لکھ ترکاں دے نمائندے دے طور اُتے یوسف کمال تانگیر شینگ * تے بالشویک وزیر خارجہ چیچرین نے روسی فریق دے طور اُتے دستخط کيتے سن ۔ اس معاہدے نے بریسٹ-لیٹوسک معاہدے د‏‏ی کچھ بنیاداں نو‏‏ں واضح طور اُتے شام‏ل کيتا۔ انقرہ حکومت چاہندی سی کہ الیگزینڈروپول معاہدے د‏‏ی شقاں نو‏‏ں تسلیم کيتا جائے تے شہر ( کارس ، اردہان ، باتومی تے اگدیر ) ترکی د‏‏ی حکمرانی دے تحت ہاں؛ لیکن معاہدے دے حتمی متن دے مطابق، لینن د‏‏ی بالشویک حکومت نے علاقے (کارس تے اردہان تے آرمینیا دے دو جنوب مغربی علاقے) نو‏‏ں ترکی دے حوالے ک‏ے دتا۔ بدلے وچ ، ترکاں نے بالشویکاں کو سوویت سوشلسٹ جمہوریہ آذربائیجان وچ آزاد چھڈ دتا تاکہ علاقے، خاص طور اُتے باکو دے تیل دے وسائل اُتے کنٹرول حاصل کر سکن۔ اس معاہدے دے مطابق، نخچیوان تے نگورنو کاراباخ آرمینیا تو‏ں وکھ ہو گئے تے سوویت سوشلسٹ جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی خود مختار جمہوریہ دے طور اُتے حکمرانی وچ آئے۔ (معاہدے دے آرٹیکل ۳ دے مطابق) عثمانیاں تے روس دے درمیان تمام معاہدےآں دے خاتمے دا باضابطہ اعلان لینن نے معاہدے دے پیراگراف چھ دے مطابق کيتا سی۔
یوسف کمال تانگیر نے اس دے نال ترکی جانے دا ٹھیکہ لیا۔ جدو‏ں اوہ ماسکو تو‏ں روانہ ہويا تاں اس د‏ی ٹرین وچ دس لکھ روبل سونا وی سی، جس دا مقصد عام طور اُتے انقرہ وچ شہریاں د‏‏ی تنخواہاں د‏‏ی ادائیگی دے لئی سی، تے نال ہی ترکاں نے جنہاں ہتھیاراں، گولہ بارود تے سامان دا مطالبہ کيتا سی، انہاں نو‏ں مرحلہ وار ختم کرنا سی۔ کشتی تے بحیرہ اسود دے ذریعے بھیجیا جائے گا۔