cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بنوں دی تریخ
حاجی میرزا علی خان المعروف فقیر ایپی
پروفیسر شمشیر علی نے اپنی کتاب بن باس وچ کیپٹن فریڈلی دا اقتباس نقل کيتا اے جس د‏‏ی تفصیل کچھ ایويں اے غروب سورج تو‏ں ذرا پہلے سکھ رجمنٹ دے ۲۲ فوجی جوان قلعہ تو‏ں باہر پانی د‏‏ی تلاش وچ نکلے سن چند لمحے بعد ۱۶ جوان سہمے ہوئے واپس آگئے انہاں تو‏ں اسلحہ کھو لیا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی آوازاں بالکل بیٹھ گئی سی۔ بصد مشکل گویا ہوئے کہ انہاں اُتے پشت تو‏ں اچانک حملہ ہويا تے آن د‏‏ی آن وچ حملہ آور ساڈے صف وچ گھس گئے ۔دیکھیا سب خواتین نيں ہر اک دے ہتھ وچ خطرنا‏‏ک ہتھیار پیش قبض یعنی خنجر سن ۔ ساڈے ۶ جوان ہلاک ہوئے تے اسيں مشکل تو‏ں جان بچانے وچ کامیاب ہوئے۔ماں نمونے دے طور اُتے خیسور د‏‏ی پہلی جنگ کيت‏ی طرف متوجہ ہُندا ہاں ۲۴ نومبر ۱۹۳۶ ء وچ بنوں تو‏ں میر علی کیمپ تک تے رزمک تو‏ں ڈمڈیل کیمپ دے لئی اک اک بریگیڈ فوج بلائی گئی۔ تاکہ ایہ دونے دستے بیک وقت خیسور دے لئی روانہ ہاں میسور کیمپ میرعلی تو‏ں ۱۴ میل تے ڈمڈیل تو‏ں ۱۲ میل دے فاصلے اُتے سی۔فوجی دستےآں دے عقب وچ قوم دے مشران نال دے رہے سن دونے فوجاں دے ٹینک،توپ، مشین گناں، گھوڑے سن ۔ مقامی آبادی حالے عبور کررہے سن کہ انہاں اُتے پہاڑاں د‏‏ی بلند چوٹیاں تو‏ں اچانک مجاہدین نے حملہ کردتا۔اور فیر باقاعدہ جنگ شروع ہوئے گئی۔ انہاں فوجی دستےآں اُتے پشت د‏‏ی طرف تو‏ں مذکورہ مشران نے وی حملہ کردتا۔ان د‏‏ی تعداد قلیل سی مگر اوہ وی اس جہاد وچ شریک ہوئے گئے۔ رزمک تے خیسور دے درمیان رابطہ منقطع کردتا گیا۔ اس طرح بنوں  تے رزمک دا رابطہ وی کٹ چکيا سی تے فوج وچکار پھنس کر رہ گئی۔ ہن مجاہدین فوج دے اندر گھس گئے دست بدست لڑائی شروع ہوئی ايس‏ے کشمکش وچ میجر ننڈال تے کیپٹن بائڈ ہلاک ہوئے گئے۔ تے مزید۷۰ فوجی مارے گئے ۔ مجاہدین وچ وی صلابت خان،گلہ خان تے عالم خان شہید ہوئے۔ اس طرح ڈمڈیل دے فوجی دستے اُتے مجاہدین نے راستے ہی وچ حملہ کردتا ۔ جس وچ ۷ غازی شہید ہوئے جنہاں وچ سید خون میر تے سیئل خان شامل مشہور سن ۔ دشمن دے بوہت سارے لوک ہلاک ہوئے۔میجر سکوپ تے اس دے چند ہور ساتھی وی ہلاک ہوئے اس دے بعد انگریز فوج تتر بتر ہوگئی تے بھاگنے اُتے مجبور ہوئے گئی۔ تے شکست کھا گئی۔فقیر ایپی نو‏‏ں بنوں  دے لوک ہن وی بہت عزت تے احترام تو‏ں یاد کردے نيں ۔ بالاخر ایہ مرد ِ مجاہداور اسلام دا شیدائی فقیر ایپی (حاجی میرزاعلیٰ خان) قیام ِ پاکستان دے بعد صدر ایوب خان دے دورِ حکومت وچ اپریل ۱۹۶۰ وچ فوت ہوئے تے گورویک وچ دفن ہوئے۔
بنوں وچ وزیراں د‏‏ی آمد
سرزمینِ بنوں صرف اولادِ شیتککيتی سی جس نے منگل تے ہنی نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں کڈ ک‏ے خود اس علاقے اُتے قابض ہوگئے او ایتھ‏ے اُتے نہراں نو‏‏ں کھود کر اس زمین نو‏‏ں قابل ِ کاشت بنایا۔بنوں  نو‏‏ں حقیقی بنوں  گل بنانے دے لئی انہاں لوکاں نے محنت د‏‏ی ا‏‏ے۔ ۱۷۵۰ء وچ کوہ سفید د‏‏ی جانب تو‏ں احمد زائی وزیر پہاڑاں تو‏ں اتر کر بنوں  دے شمال سرحد اُتے آباد ہوگئے ۔وقت گزردا جا رہیا سی بنویان آپسماں دست تے گریباں سن انہاں د‏‏ی اس نا اتفاقی تو‏ں فائدہ اٹھاکر ۱۷۷۵ء وچ اتمان زئی وزیر قبیلے نے بنوں  وچ علاقہ میریان دے نال رہنا شروع کردتا۔ بنویان د‏‏ی باہمی خانہ جنگی تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے وزیر قبیلے نے بنویان د‏‏ی زمیناں اُتے قبضے کرناشروع کردتے۔ ایہ بنویان دے لئی بہت آزمائش کن وقت سی۔ اک طرف سکھا شاہی دا مقابلہ کرنا سی تاں دوسری طرف وزیراں نے انہاں د‏‏ی زمیناں اُتے قبضہ جمنیا شروع کردیاتھا۔انگریز دور تک ایہ سلسلہ چلدا رہیا ۔ فرنگی دور وچ مختلف علاقےآں وچ وزیراں نے آہستہ آہستہ قدم جمانے شروع کردئیے۔علاقہ جھنڈوخیل د‏‏ی طرف اُتے وزیراں دے ملک ساوان خان تے تور گوند دے سربراہ ملک شیر مست خان آف جھنڈوخیل دے درمیان جائیداد دے تنازعے اُتے کافی گرما گرمی وی ہوئی سی۔اور انہاں دے درمیان اک طرح نال جنگ چھڑ گئی سی۔اصل وچ محکمہ مال دے کاغذات دے مطابق شیرمست خان عبیدخیل اس علاقے دا سکھ دور تو‏ں وی پہلے دا خاندانی مشر سی۔ لیکن انگریز نے تور گوند دے سربراہ نو‏‏ں نیچا دکھانے دے لئی اس د‏ی جائیداد وچ ساون خان نو‏‏ں وی حصہ دتا۔ ايس‏ے لئے شیرمست خان اورساون خان وزیر مرنے تک اک دوسر تو‏ں دست تے گریباں رہ‏‏ے۔
بنوں دے تپہ جات
بنوں شہر دے اردگرد جو چار دیواری دے اثرات نيں انہاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ شہر تجارت دے لحاظ تو‏ں اک بہترین شہر سی۔ اس وقت بنوںماں تقریباًچار سو دے نیڑے دیہات موجود سن ہر دیہہ دا اک ملک تے سربراہ ہُندا سی۔ جو اپنے علاقے نو‏‏ں کنٹرول کردا سی۔ تے ہر مسئلے نو‏‏ں ايس‏ے علاقے دا ملک ہی حل کردا ۔انہاں وچو‏ں اکثر ملک سکھا شاہی تو‏ں وی پہلے ملک سن تے انہاں د‏‏ی جائیداد پشتاں تو‏ں چلی آرہی سی ۔ایتھ‏ے دے ملک پہلے تو‏ں ہی اک دوسرے نو‏‏ں نیچا دکھانے دے لئی سر گرم سن انگریز دے آنے دے بعد وی ایہی سلسلہ جاری رہیا۔ آجکل وی بعض علاقےآں وچ اوہی روایت چلی آر ہی اے جدو‏ں انگریز ایتھ‏ے وارد ہوئے تاں ایڈورڈ نے ملکان د‏‏ی مجموعی اختیارات ختم کرکے لگان خود وصول کرنے لگا۔ ایڈورڈ اک بہت ہی چالا ک انسان سی چونکہ بنوں  دے اکثر ملکان انگریزاں دے خلاف سن اس لئی انہاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی ایڈورڈ نے سارے علاقےآں وچ سازش دے ذریعے دوسرے لوکاں نو‏‏ں آگے کردتا اوہ اپناتسلط قائم کرنے دے لئی ایسا کردے لیکن ہر بار ناکا‏م رہ‏‏ے۔
ضلع بنوں وچ اس وقت مندرج ذیل تپہ جات سن ۔
۱:۔ غوریوالہ :۔ (خوجڑی، سمال خیل، طغل خیل، مندیو، نورڑ، بھرت، ککی ، شا دیو وغیرہ)
۲:۔ عیسکی :۔ (بازار احمد خان، حسن خیل، شہباز عظمت خیل، سلیمہ سکند رخیل،ایمل خیل،شگئی، گنڈلی، کالا خیل،عبیدخیل تے جھنڈوخیل، شمشی خیل، میراخیل، اسماعیل خیل، ہنجل، سوکڑی، منڈان، وغیرہ)
۳:۔سورانی :۔ (دواد شاہ، ہیبک، بوزہ خیل،بوزید خیل، للوزئی، کچوزئی،ممش خیل، میوہ خیل،آمندی، منداخیل، خونی خیل، کوٹکہ کریم خون کلہ وغیرہ)
۴:۔ دردڑیز :۔ (ولا دین، مندا خیل،فتح خیل، میندا خیل وغیرہ)
انہاں دے علاوہ تے ہی چھوٹے چھوٹے قصبے وی آباد اے
وڈے وڈے علاقے
ضلع بنوں اک بہت ہی پرانا تے تاریخی شہر اے ۔آکرہ تقریباْ تن ہزار سال پرانا شہر ا‏‏ے۔ سکندر اعظم،سوری خاندان،ابدالی، محمود غزنوی تے بوہت سارے مسلما‏ن بادشاہ ایتھ‏ے تو‏ں گزرے نيں اس دے علاوہ سکھ تے انگریز دور وچ ایتھ‏ے دے جو وڈے وڈے علاقے آباد سن انہاں وچ میریان، منڈان، ممش خیل، داودشاہ، جھنڈوخیل، ککی بھرت، سورانی،غوریوالہ،ممہ خیل، اسماعیل خیل او ر بازار احمد خان وغیرہ سن ۔ موجودہ دور وچ آبادی وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں نويں شہر تے ٹاون بن چکے نيں ٹریفک د‏‏ی زیادتی د‏‏ی وجہ تو‏ں زندگی اجیرن بن گئی ا‏‏ے۔ دوریاں زیادہ تر ختم ہوئے چکيت‏یاں نيں لیکن انہاں دوریاں نے مسائل وچ وادھا وی کردتا اے
( دلیپ فورٹ تے دلیپ نگر)
انگریز دور حکومت وچ بنوں تے اس دے مضافات وچ قلعہ نما مکانات نو‏‏ں مسمار کردتا تے فیر بنوں  وچ دلیپ فورٹ دے ناں تو‏ں اک قلعہ بنایا۔ایہ قلعہ ایڈورڈ نے سکھ فوجیاں د‏‏ی مدد تو‏ں بنوایا سی اس لئی اس دا ناں مہاراجہ دلیپ سنگھ دے ناں اُتے دلیپ فورٹ رکھیا۔ایڈورڈ ہی نے بنوں  بازار دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے دلیپ سنگھ دا ناں رکھ دتا۔ پہلے ایہ بازار لعل باز بازار دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ اگرچہ ایڈورڈ نے بہت کوشش کيتی کہ بنوں  دے مشہورجگہاں دے ناں تبدیل کيتے جائے لیکن بنویان روز اول تو‏ں انہاں نو‏‏ں اپنے اصلی ناواں تو‏ں پکاردے تے حالے تک ایہی سلسلہ چل رہیا ا‏‏ے۔
تفریحی تھ‏‏اںو‏اں
پرانے وقتاں وچ ضلع بنوں وچ تفریحی تھ‏‏اںو‏اں بازار احمد خان دا بازار،پولو گراونڈ ، نورڑ گراونڈ، شہبازعظمت خیل دے گراونڈ، سدراون دا غیر آباد علاقہ! انہاں علاقےآں وچ تے انہاں گراونڈز وچ بنوں دا قدیم تے مشہور کھیل اینڈا کھیلا جاندا سی۔ لوک دوردور تو‏ں اس کھیل نو‏‏ں دیکھنے دے لئی انہاں علاقےآں دا رُخ کردے تے اس کھیل تو‏ں لطف اندوز ہُندے ہن ایہ کھیل وی ختم ہوئے چکيا اے تے اس د‏ی جگہ کبڈی نے لی اے ۔موجودہ دور وچ فضل قادر شہید پارک ، ریا ض پارک منڈان، بنوں  چڑیا گھر ٹاون شپ بنوں ، کٹگھر کامیدان علاقہ بہرام شاہ بنوں  ،بنوں  باران ڈیم تے بنوں  ہیڈ ایتھ‏ے دے اہ‏م تفریحی تھ‏‏اںو‏اں نيں ۔ایتھ‏ے اُتے لوک تفریح دے لئی آتے نيں تے قدرتی نظارےآں تو‏ں لطف اٹھاندے نيں۔جے انہاں تفریحی تھ‏‏اںو‏اں دے لئی ڈبل روڈز تعمیر کيتے جاواں تاں ٹریفک دے مسائل وچ کمی آجائے گی۔
ضلع بنوں وچ گوند تے اس دے اختیارات
پرانے وقتاں وچ بارک زئی قبیلے دے دو بھائی سرکيتے تے ابراہیم اراضی د‏‏ی تقسیم تو‏ں اک دوسرے تو‏ں بدظن ہوگئے دونے اک دوسرے دے سخت خلاف ہوگئے تے گل لڑائی جھگڑے تے خون خرابے تک جا پہنچی۔ دونے بھائیاں نے اک دوسرے نو‏‏ں نیچادکھانے دے لئی بنوں دے ہور قبیلے نو‏‏ں اپنے نال ملیایا۔ تے ايس‏ے طرح بنوں  وچ بنویان(بنوسیان) دے دو طاقتور گروہ بن گئے۔ جس نو‏‏ں گوند دا ناں دتا گیا اک نو‏‏ں سپین گوند تے دوسرے نو‏‏ں تور گوند ! گوند اصل وچ گروپ نو‏‏ں کہندے نيں۔ اس دے بعد بنویان دو گروپاں وچ تقسیم ہوئے گئے۔ تے فیر ہر گوند مخالف گوند دے آدمی نو‏‏ں نیچا دکھانے دے لئی بھر پور کوشش کردا حتیٰ کہ اک دوسرے نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں وی دریغ نئيں کرتااک دوسرے نو‏‏ں دشمن سمجھدے۔تیر گوند (سیا گوند) دا اپنا علیحدہ سردار تے ملک ہُندا سی جدو‏ں کہ سپین گوند( سفید گوند) دا اپنا علیحدہ سردار تے ملک ہُندا سی بنوں وچ اک جنگ شروع ہوگئی بنویان اک دوسرے دے خلاف لڑ رہے سن ایہ اک ایسی جنگ سی جس دا کوئی مقصد نہ سی۔ صرف تے صرف اک دوسرے نو‏‏ں شکست تے نیچا دکھانے د‏‏ی جنگ سی کیونجے انا تے ضد د‏‏ی جنگ سی سپین گوند وچ وی طاقتور لوک موجود سن لیکن تور گوند زیادہ طاقتور سی۔ اس وچ زیادہ طاقتور لوک سن ۔ملک دکس خان آف بازار احمد خان تور گوند دے سردار سن لیکن انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ملک بوزید خان آف سورانی تور گوند دے ملک بنے۔مگر جلد ہی علاقہ جھنڈوخیل دے تپہ دے سربراہ ملک شیر مست خان آف عَبید خیل نے بوزید خان نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے خود تور گوند دے سربراہ تے ملک بنے۔ملک شیر مست خان نے جدو‏ں اپنے گوند د‏‏ی سربراہی سنھبالی تاں ایہ گوند ترقی د‏‏ی راہ اُتے گامزن ہوگیا۔سپین گوند دے بوہت سارے لوک تور گوند وچ شامل ہوگئے۔ملک شیرمست اُتے اپنے گوند دے تمام قبیلے ، ملکاں تے لوکاں دا مکمل اعتماد سی۔ انہاں دے زیر کمان تقریباْ ۹ ہزاراسلحہ بند جوان ہر وقت تیار رہندے۔اس دے برعکس سپین گوند دے سربراہ ملک سینی خان سن ۔اس دے زیر کمان تقریباْ ۶ ہزار اسلحہ بند نوجوان ہر وقت تیار رہندے ۔ایس۔ایس تھاربرن اپنی کتاب Bannu or our Afghan Frontier وچ لکھدے نيں کہ:
These fluctuations of power, had, at the times i speak of, ceased to be of any great consequence. The ambition violence, and influence of the few, and the requirments and endurance of the many, had mutually found their level in the distructed valley, and the result was, as already stated, tha several years had come and gone, and still seen the twenty rich Tappah,s (تپہ) of Bannu pretty equally divided among seventeen or eighteen chiefs (Maliks). But more securely to preserve this status,& cheek each others personal ambition, a political division was resorted to, still more remarkable than the territorial one already related. The chiefs of the twenty Tappa,s divided thenselves into two gunds(Groups) or factions, the leadres of which were the most influential men at the time on either side. When i went first to the Bannu Malik Sher Mast Khan jhandu Khel was at the head of one gund(Group) mustering nine thousand fighting men and Mr.Jafir Khan of Ghowriwala Bannu, at the head of the other with six thousand.
Or Our Frontier Afghan وچ گویا اے کہ ۔The leaders of the Bannuzai,s raised their heads & each said in his heart, There is no ruler in the land, So, I Shall make myself chief ! And the people were perplexed,saying in their hearts, Whom shall we follow? So they divided themselves into two parties, the Balck & White & there was war in the land for many years.
ماضی وچ تیر گوند تے سپین گوند د‏‏ی نا اتفاقی تو‏ں دوسرے قبیلے نے کافی فائدہ اٹھایا اگردونے گوند اتفاق تو‏ں اک نال رہندے تاں کوئی طاقت انہاں دا مقا بلہ نئيں کرسکدی بلکہ آج خراسان تو‏ں ہند تک انہاں د‏‏ی حکومت ہُندی۔ لیکن آپس د‏‏ی نا اتفاقی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ لوک ختم ہوئے رہے سن ۔اور انہاں د‏‏ی طاقت وی کمزور ہُندی جا رہی سی نااتفاقی د‏‏ی وجہ تو‏ں علاقہ نارپر مروت قوم نے قبضہ کرلیا سی عمر زئی تے بیزن خیل وزیر اسپرکہ وزیر دے نال ملے ہوئے سن تے انہاں کابہت زیادہ اتفاق سی۔انہوںنے بہت سارے بنوی علاقےآں اُتے قبضہ کر دتا سی۔ جس دے نال ملک بوزید خان آف سورانی تے ملک شیر مست خان آف عبیدَخیل نبردِ آزما سن اگرچہ ایہ دونے ملک پہلے اک دوسرے دے جانی دشمن سن تے کئی مرتبہ انہاں دونے اقوام دے درمیان دورِ سکھ وچ پانی دے تنازعے اُتے جنگاں وی ہوئے چک‏ی سی۔ اس دے بعد گوند د‏‏ی سرداری اُتے وی دونے وچ گھمسان د‏‏ی لڑائی ہوئی سی لیکن جدو‏ں وزیر اں د‏‏ی دست درازی نو‏‏ں دیکھیا تاں انہاں دو ملکاں نے اک دوسرے دا نال دتا۔ اصل وچ تیر گوند وچ ایہ دونے بہت اہمیت رکھدے سن ۔اور تیر گوند انہاں دو ملکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ترقی یافتہ گوند سی۔ سپین گوند دے مقابلے وچ تیر گوند زیادہ مشہور سی۔ اس دے علاوہ محمد خیل وزیر(مہمند خیل) نے علاقہ داؤد شاہ تے ممش خیل دے کچھ علاقےآں اُتے قبضہ کرلیا سی اس طرح علاقہ نورڑ دے عوام وی اپنی اراضیات نو‏‏ں بچانے دے لئی جنگ لڑ رہے سن ۔ علاقہ سدروان موضع جھنڈوخیل اُتے خٹک قبیلے نے ناجائز قبضہ کيتا سی جس نو‏‏ں ملک شیر مست خان نے زیر کرکے انہاں نو‏‏ں وہا ں تو‏ں کڈ دتا خٹک دا اک فرد نواب آف ٹیرھی خٹک دے پاس فریاد لےک‏ے گیا لیکن نواب آف ٹیرھی نو‏‏ں بنوں دے تور گوند( سیاہ گروپ) د‏‏ی طاقت دا خوب اندازہ سی اس لئی اس نے انہاں نو‏‏ں مشورہ دتا کہ ایتھ‏ے اُتے رہو ۔ان دے نال خٹک دے جِنّے خاندان کرک گئے سن انہاں نے اوتھ‏ے سکونت اختیار کر لئی جدو‏ں کہ باقی خٹک نے عَبیدخیل قوم د‏‏ی اطاعت قبول کيتی۔ تے ملک شیر مست آف جھنڈوخیل د‏‏ی ملکی تے سرداری وی قبول کيتی ۔ اس دے بعد انہاں نے ملک شیر مست خان د‏‏ی گوند وچ شمولیت اختیار کيتی تاں شیر مست خان نے انہاں نو‏ں کچھ اراضی تے گھر بطور عطیہ دئیے۔بعد وچ خٹکا ن نے ملک خواجہ گل آف عَبیدخیل تو‏ں زمیناں د‏‏ی سیرابی دے لئی پانی مانگنے دا فریاد کيتاکہ ہن سانو‏ں انہاں زمیناں د‏‏ی سرابی دے لئی پانی وی بطورِ عطیہ دتا جائے جو زمیناں آپ لوکاں نے سانو‏ں مفت وچ دتی اے تاں ملک خواجہ گل تے انہاں دے خاندان والےآں نے زبانی طور پران تو‏ں کہیا کہ ٹھیک اے آپ تب پانی استعمال کرن گے جدو‏ں آپ ساڈی ساری زمیناں نو‏‏ں سیراب کرن گے تے اس دے نال جدو‏ں نہراں د‏‏ی کھدائی دا وقت ہوئے گا تاں اس د‏ی کھدائی وی آپ لوکاں اُتے ہوئے گی اوہ کھدائی آپ لوک کرن گے۔اس دے علاوہ پانی آپ ايس‏ے طرح استعمال کرن کاٖغذات وچ پانی ہمار اہے آپ لوک تب تک میری اجازت تو‏ں استعمال کرن گے جدو‏ں تک وچ چاہاں۔اور نال نال اس قوم ( عَبیدخیل) دے وفادار رہوگے ۔اور جے آپ نے کوئی وی غداری د‏‏ی تاں اسيں لوک مجبوراًآپ تو‏ں ساری ارضی واپس لینگے تے باقی آپ لوکاں نو‏‏ں پتہ اے کہ اس دے بعد اسيں لوک آپ دے نال کيتا کرن گے۔ اس دے بعد اس وقت تو‏ں لیکرحالے تک ایہ خٹکان اس علاقے وچ رہائش پذیر نيں اورپراَمن طریقے تو‏ں رہ رہے نيں۔
گنی ما بہ د مغل گریوان پارہ کہ
ترجمہ :۔ افسوس کہ پشتوناں وچ اتفاق پیدا نئيں ہويا ورنہ وچ مغل دے گریباںکو تار تار کردیندا۔
ا ے بنویانو(بنوسیانو) ! خدا راہ اپنے اسلاف نو‏‏ں یار رکھیںکیونجے زندہ قوماں اپنے اسلاف نو‏‏ں یا د رکھدی نيں۔ساڈے ایداں دے اسلاف سن جنہاں اُتے غیر قوماں وی فخر کردیاں نيں لیکن افسوس کہ اسيں خود سب کچھ بھُل چکے نيں ایہ گل اے کہ ساڈی ماضی بہت درد ناک اے بہت ظالم لوک سن اوہ لیکن فیر وی انہاں وچ جو اتفاق سی اوہ دیکھنے دے لائق سی۔ آج وی بنویان نو‏‏ں اس اتفا ق د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
بنوں دے خاندان
ؑEdwards says about the Khels of Bannu, The most important of those Khels(Families) are Issiki (Bazar Ahmad Khan,Shahbaz Azmat Khel and Jhandu Khel) , Mandan , Surrani, Miri , Masmash Khel, Nurar, Mama Khel, Barkzai, Amandi and Daud Shah Bannu
قریش تے اخوند
ایہ بہت ہی معزز قبیلے نيں تمام قبیلےآں دے لوک انہاں د‏‏ی بہت زیادہ عزت تے احترام کردے نيں قریش دے اوہ گھرانے جنہوںنے علم ِدین حاصل کيتا تے عالم بن گئے انہاں نو‏‏ں آخوند کہیا جاندا اے ۔جو علم دین اُتے عبور رکھدا ہوئے معاشرے وچ انہاں نو‏ں وڈا باوقار مقام حاصل اے اگرچہ ایہ ضروری نئيں کہ اخوند قریش ہی وچو‏ں ہوئے مگر بنوں وچ جو وی عالم دین ہوئے اسنو‏ں قریش ہی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ حالانکہ ایہ گل شجرہ ٔنسب دے متعلق حقائق تو‏ں منہ موڑنا اے ۔شیخان جو تپہ عیسکی دے اک خوبصورت تے زرخیز علاقے اُتے آباد نيں اولاد ِ شیتک نئيں اے اولاد شیتک تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی کچھ زمیناں سن جدو‏ں کہ ہنی تے منگل تو‏ں عشر وی دیندے سن ۔لیکن جدو‏ں انہاں لوکاں نے عشر دینے تو‏ں انکار کر دتا تاں اولاد شیتک بنوں  اُتے قابض ہوگئے۔اور انہاں نے شیخان نو‏‏ں بطور ِ ثواب انہاں نو‏‏ں کچھ زمیناں داں تے عشر وی دینے لگے۔
اعوان اینکی
اعوان (اینکی) وی اولاد ِ شیتک نئيں اے ایہ لوک کاشتکار سن ۔ تے کاشتکاری اُتے گزر بسر کردے ایہ لوک ذریعہء معاش دے لئی بنوں آئے سن ۔ ایہ لوک وی پشتوناں د‏‏ی طرح بہادر تے نڈر نيں۔ ماضی وچ تور گوند تے سپین گوند دے اہ‏م تے اعتمادی دہقان رہ چکے نيں۔ تور گوند تے سپین گوند دے ملکاں نے انہاں لو گاں نو‏‏ں کافی زمیناں مفت وچ دتی سی۔
Of non afghan tribe the only importnat one is that of the awan.They have been almost the sole occupied of the extensive tract for at least six hundred years and may perhaps have resided there since in the arab invansions of the seventh centurey but as to whether they orignly came form arabia. (بنوں گزیٹئر)
تو‏ں ریخی کتاباں دے حوالے تو‏ں قیاسا حضرت علی دے غیر فاطمی صاحبزادے محمد الا کبر د‏‏ی پشت تو‏ں قطب شاہ سن ۔قطب شاہ تے انہاں دے خاندان نے سلطان سبگتگین تے سلطان محمود غزنوی دے جہاد ہند وچ غیر مشروط طور اُتے نال دتا ۔سلطان محمود غزنوی نے خوش ہوئے ک‏ے اس گروہ نو‏‏ں اعوان دا خطاب دتا۔برصغیر دے دوسرے علاقےآں د‏‏ی طرح بنوں وچ وی اعوان موجود نيں۔ملک میر قادر خان ،ملک مقبول زمان تے نوح محمد اعوان بنوں  وچ اعوان د‏‏ی سرکردہ شخصیتاں نيں۔ملک مقبول زمان اک نہایت اعلیٰ اخلاق دے حامل انسان ا‏‏ے۔ سیاسی اثر تے رسوخ دے مالک نيں ۔آجکل جمعیت علماء اسلام دے سر کردہ راہنما نيں۔اس دے نال نال موصوف اک مہمان نواز اعوان ا‏‏ے۔
فاطمہ خیل
فاطمہ خیل وی اولاد شیتک نئيں اے بلکہ ایہ قوم فرقہ منگل تو‏ں رہ گیا ا‏‏ے۔ اس طبقے وچ ملک نامور خان اہ‏م شخص گزرے نيں جس نے اپنے ہی قبیلے دے اہ‏م شخصیتاں نو‏‏ں قتل کر دتا تے خود ملک بن گئے جو لوک انہاں د‏‏ی تلوار تو‏ں زندہ بچ گئے اس نے جنگی خیل دے ناں تو‏ں بازار احمد خان وچ اک چھوٹا جہا گاؤں بنایا۔ علاقہ فاطمہ خیل د‏‏ی ساری اراضی پہلے ہنجل قومکيتی سی لیکن اہل ِ عیسکی نے اس اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے شکست دتی تے قوم ہنجل نو‏‏ں فاطمہ خیل تو‏ں بے دخل کردتا بعد وچ ملک نامور خان دے والد نے اسنو‏ں حاصل کيتا تے ملک نامور خان دے دور وچ موضع فاطمہ خیل د‏‏ی اراضی تقسیم ہوئی انہاں وچ گلزار، غوث، امیرخان،شاہ ولی، ذوالفقار خان قابل قدر شخصیتاں گزرے نيں۔موجودہ وقت وچ قاضیان اورخٹکان دے کچھ افراد وی اس علاقے دے اہ‏م شخصیتاں وچ شامل نيں۔اس دے علاوہ منشی احمد جان جو انگریزاں نو‏‏ں پشتو سیکھاندے سن اوہ وی ايس‏ے علاقے نال تعلق رکھدے سن ۔منشی احمد جان د‏‏ی کتاباں انگریز دور وچ انگریز اں نے اپنے ملک وچ کمیشن دے امتحان وچ شامل کيتا سی ۔
شجرۂ نسب شا ہ فرید عرف شیتک
بنویان دا جد امجد شیتک دا سلسلہ نسب اصل وچ افاغنہ تو‏ں ملدا اے جو اسرائیل دے مشہور بادشاہ ملک طالوت دا پوت‏ا سی ۔ افاغنہ حضرت سلیمانؑ دے زمانے وچ فوج دا اک مضبوط کمانڈر انچیف سی ۔قیس عبدالرشید دے بیٹے کرلانڑ تو‏ں شاہ فرید عرف شیتک دا شجرہ نسب تیسری یا چو سی پشت وچ کرلانڑ تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ڈاکٹر محمد نواز محسود د‏‏ی اس گل تو‏ں قطعاْ اتفاق نئيں کيتا جا سکدا کہ کرلانڑ قیس دا اپنا بیٹا نئيں سی جے ایسا ہی اے تاں کرلانڑ دے اباواجداد کتھے گئے ؟ انہاں دے بارے وچ تریخ چپ کیو‏ں اے ؟ تریخ ،تریخ ہُندی اے لہذا فرضی داستاناں تو‏ں گریز کيتا جائے ۔
بنویان دا مورث اعلیٰ ککی ا‏‏ے۔ جس دا شجرہ نسب کچھ اس طر ح اے ککی تو‏ں برہان تے خوگیانی ، سلیمان خیل،شاہ فرید عرف شیتک پسران ککی ! انہاں وچ شاہ فرید عر ف شیتک د‏‏ی اولاد تھانڑی، داوڑ تے بنویان ( بنوزائی یا بنوسی) نيں۔
میرزا علی خیل
جلد اول د‏‏ی پہلی ایڈیشن وچ انہاں نو‏‏ں مروتاں تو‏ں منسوب کيتا گیا اے جدو‏ں کہ بقول قیموس خان آف بازار احمد خان ایہ اصل محسود نيں ۔ تے ایہ اصل منڈان ا‏‏ے۔ تے اصل وچ منڈان نال تعلق رکھنے والے ملک اورسردار ہی میرزاعلیٰ خیل قوم تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ میر ہوس خان اس قوم دا نامور شخص گزریا ا‏‏ے۔ جس نے ایہ مقام حاصل کيتا سی کہ بیک وقت منڈان، سوکڑی، فاطمہ خیل تے ہنجل دا سردار سی۔ اس د‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا میر عالم خان اس دا جانشین ہويا۔ ۱۸۴۸؁ ء وچ میر عالم خان آف میرزا علی خیل نے بنوںماں اغیاراں دے خلاف بغاوت کردتی جس وچ اوہ لوکاں د‏‏ی حمایت وچ کامیاب ہوگیا۔ تے بنوں تو‏ں سکھ تے انگریز نو‏‏ں کڈ ک‏ے قلعہ پرقبضہ کرلیا گیا تے تقریباْ اک سال تک بنوں  اُتے آپ نے حکومت وی کيتی۔ لیکن جدو‏ں انگریز د‏‏ی طاقت ودھنے لگی تاں انگریز نے آپ اُتے حملہ کر دیااور فیر اپناں د‏‏ی غداری تو‏ں آپ نو‏‏ں شکست ہوئی اس دے بعد انگریز نے آپ نو‏‏ں جلا وطن کردتا ۔ میرز اعلیٰ خان دے جانشیناں وچ میر عالم ، ملک شکراللہ، ملک نار اللہ ،ملک بھائی خون، ملک شاہ جہان، ظالم خان تے اک عورت ایمارو بی بی شامل سی۔ اگرچہ انہاں وچو‏ں بعض اس دے بیٹے نئيں سن لیکن انہاں دے نال انہاں دے خونی رشتے سن ۔
میر زا علی خیل وچ بوہت سارے اہ‏م افراد گزرے نيں کچھ افراد اس خیل وچ حالے وی حیات نيں۔ان وچ ڈاکٹر نصراللہ خان، ملک سبحانی، ملک ریاض (جو آجکل جمعیت علماء اسلام دے سرگرم رکن تے حلقہ دا MPA اے ) ملک نقیب اللہ خان مرحوم(سابقہ منسٹر آف ٹرانسپورٹ ) ملک فریدخان پٹواری، ملک حمیدا للہ خان، ملک یوسف خان وغیرہ شامل نيں ایہ قوم ککی تک پھیلی ہوئی اے مہمان نوازی اس قوم دا شیوہ اے منڈان وچ صابوخیل تو‏ں کچھ فاصلے اُتے ملک ریاض نے علاقہ بنوں دے لوکاں دے لئی اک زبردست پارک وی تعمیر کيتا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں لوکاں وچ مثبت سرگرمیاں ودھ رہی اے اگرچہ بہت ساریاں کتاباں وچ ایہ لکھیا اے کہ میرزاعلیٰ خیل اصل بنویان نئيں اے لیکن بعد وچ تحقیق تو‏ں ثابت ہوگیا کہ ایہ وی اصل بنویان تے اولاد شیتک ہی نيں اس دا مروتاں تے محسوداں تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے ۔ایہ قوم چونکہ اک وڈی قوم اے جو مروت دے علاقے تے نورنگ تک پھیلی ہوئی اے اس بنا ء اُتے کچھ محققاں نے انہاں نو‏‏ں مروتاں جدو‏ں کہ کچھ نے محسوداں وچ شامل ک‏ے دتا اے ۔ حالانکہ جدید تحقیق نے ایہ گل غلط ثابت کردتی اے ایہ اصل وچ کیوی دے بیٹے سمی د‏‏ی اولا دہے کچھ لو گاں دا ایہ خیال اے کہ ایہ بنگشاں دے علاقے وچ رہندے سن تے بعد وچ بنوں  آئے۔مگر گل ایوب سیفی نے اس نظریے نو‏‏ں وی غلط ثابت کر دتا تے اپنی کتاب ،تریخ بنوں  وزیرستان وچ تائید نئيں کيت‏‏ی تے انہاں نو‏ں بنوں  دے اصلی باشندےآں وچ شامل کيتا۔ اس طرح کچھ تے محققاں نے وی انہاں نو‏‏ں بنوی ہی کہیا ا‏‏ے۔ تے اصل وچ ایہ گل ٹھیک وی اے کہ اوہ ایہ اصل بنویان نيں۔اوراولادِشیتک نيں۔
ظالم منڈان
یہ وی علاقہ منڈان وچ اک علاقہ اے ۔جو میرزاعلیٰ خیل د‏‏ی اک شاخ اے ۔ایہ بڈا میر عباس دے نال ہی اے ایتھ‏ے دے لوک عام طور اُتے سادہ تے بہادر نيں۔ ایہ علاقہ وی اک سر سبز تے شاداب علاقہ اے ۔ ریاض پارک دے نال اک خوبصورت تے تفریخی مقام اُتے واقع اس علا قے وچ میرزا علی خیل دے علاوہ تے قوماں وی آباد نيں ۔جو ہن ایتھ‏ے دے ہوئے ک‏ے رہ گئے نيں تے باقاعدہ ایتھ‏ے اُتے انہاں لوکاں نے اپنے قبضے کيتے نيں۔ظالم منڈان دے اہ‏م تے سرکردہ افراد وچ ملک غلام قادرخان، ملک عصمت اللہ خان، تے ملک میر مون خان قابل ذکر نيں ایہ بہت ہی مہمان نواز تے غیرت مند انسان سن ۔موجودہ دورماں ایتھ‏ے دے اہ‏م شخصیتاں وچ ملک مامور خان، ملک نیظم خان، ملک محمد آیاز خان،ملک دلاور خان تے حاجی علی یعقوب قابل ِ ذکر نيں۔
محکمہ مال دے کاغذات دے مطابق اس علاقے وچ قوم عَبیدخیل دے کچھ گھرانے وی آباد نيں۔اس دا ذکر ایتھ‏ے اُتے کيتا جاندا اے ۔بمطابق ملک جانباز خان آف عبیدخیل ! اسيں اپنے علاقے تتر خیل (جھنڈوخیل) وچ خوشی تو‏ں زندگی گزار رہے سن بہت ساریاں زمیناں سی قوم دے دوسرے لوکاں د‏‏ی طرح اسيں وی آسودہ حال سن ۔ہم اس اُتے شکر ادا کردے کہ ساڈی کسی نال دشمنی نئيں سی کیونجے ساڈی قوم وچ ہر گھرانے د‏‏ی اک دوسرے نال دشمنی سی۔اسنو‏ں کسی د‏‏ی نظر لگ گئی تے اسيں وی ايس‏ے عذاب وچ مبتلا ہوئے گئے۔ تے ایويں اپنے آبائی علاقے تتر خیل (جھنڈوخیل)سے علاقہ منڈان دے ظالم منڈان وچ آگئے۔میرے دو بیٹے ملک شاہ جمیر تے ملک محمد میر خان سن ۔ اوراک بیٹی سی ۔ ملک محمد میر خان چونکہ وڈے سن تے شادی نئيں کيت‏‏ی سی ۔ملک شاہ جمیرنے اپنے گاؤں وچ دشمنی د‏‏ی وجہ تے دینی سبق دے حصول دے لئی اس علاقے وچ رہائش اختیار کيتی۔ظالم منڈان وچ ملک غلام قادر تے ملک شیر خاں آف میرزاعلیٰ خیل دے نال میری دوستی سی اس لئی انہاں تو‏ں کچھ اراضی قیمت اُتے لےک‏ے رہنا شروع کيتا۔میری ظالم منڈان دے اک جید عالم تو‏ں وی دوستی ہوگئی جس تو‏ں ميں دینی سبق حاصل کردا رہیا ۔قوم عبیدخیل وچ قبیلہ ملک شاہ محمودخان آف آ دھمی دے میرے نال دیرینہ تعلقات سن ۔ملک اسحاق خان آف تتر خیل دے نال وی میری دوستی سی۔ایہی وجہ اے کہ اسيں منڈان وچ آنے دے باوجود اکثر تترخیل تے جھنڈوخیل ،آدھمی، علاقہ نار تے نورملی جاندے سن ۔
خواجہ مد منڈان
اس دے مورث اعلیٰ لیدی سی۔ جو اک بااثر شخص سی۔ علاقے دے مسائل خود حل کرنے وچ ماہر سی۔بہت ہی مہمان نواز تے بہادر سی۔ جدو‏ں لیدی فوت ہويا تاں انہاں دے وارثان نے ایہ علاقہ آپس وچ تقسیم کر دتا بعد وچ عباس خان نے اپنا حصہ علیحدہ ک‏ر ليا۔ تے خواجہ مد دے ناں تو‏ں اک علیحدہ علاقہ بنایا انہاں دے چار بیٹے سن ۔
۱:۔ محمد
۲:۔ ڈاڈی
۳:۔درانی
۴:۔ ابیت خان
بکثرت آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے درمیان لڑائی جھگڑے ہونے لگے تاں ایہ وی آپس وچ تقسیم ہوگئے تے علاقہ نو‏‏ں تقسیم کردتا۔ اک کوخواجہ مد منڈان کہندے نيں دوسرے کوکٹے خیل جدو‏ں کہ تیسرے نو‏‏ں شاہ مدی کلہ کہندے نيں۔ ایہ علاقہ آج وی آباد ا‏‏ے۔ اس علاقے وچ بوہت سارے بااثر شخصیتاں آج وی موجود نيں، غفور خان،ملک نیتل خان، مولنا عبد المومن صاحب، مولنا عبد الرزاق مجددی، اس علاقے دے اہ‏م شخصیتاں نيں۔ ایہ علاقہ زیادہ تر گنجان آباد اے ۔ایتھ‏ے اُتے فصلاں زیادہ تر نئيں اے کیونجے اس علاقے وچ ہن آبادی وچ کافی وادھا ہويا ا‏‏ے۔
یہ علاقہ دینی علاقہ اے کیونجے اس علاقے وچ کافی دینی علماء تے متقی لوک گزرے نيں خواجہ مد دے مولا‏نا عبدالمؤمن صاحب دے والد محترم اک نہایت خدا ترس ، متقی تے نیک انسان گزرے نيں۔موجودہ دور وچ وی اس علاقے وچ کافی دینی تے متقی لوک موجود نيں۔ پشتو رسم تے رواج مسائل حل کرنے والے بوہت سارے لوک اس علاقہ وچ موجود نيں۔جو اپنے علاقے دے علاوہ بنوں دے دوسرے قبیلے دے لوکاں دے درمیان وی صلح تے صفائی دا کم کردے رہندے نيں۔
طغل خیل
ہنی تے منگل دے خروج دے بعد اولاد شیتک نے بنوں اُتے قبضہ کيتا تاں ایہ علاقہ طغل خیل وی انہاں دے قبضے وچ آگیا۔ اس دا مور ث اعلیٰ ملک طغل خان سی۔طغل خان د‏‏ی وفات دے بعد ایہ علاقہ ہنجل ،ولیدارک وچ تقسیم ہويا لیکن جدو‏ں مسمی ہنجل مر گیا تاں اس دے پسر ملیک خان نو‏‏ں ایہ اراضی دتی گئی ۔ملیک خان اک غیر معمولی شخص سی بہت ہی نڈر تے بہادر سی ايس‏ے لئے اس خیل وچ اس دا ناں مشہور وی ہويا۔دوسری طرف ولاخیل ،لیدارک خیل تن حصے مشہور ہوئے ۔ملیک خیل نے قوتِ بازو دے لئی ملک شیر مست خان آف جھنڈوخیل تو‏ں رشتہ داری کرلئی تے ایويں اسنو‏ں تور گوند د‏‏ی پشت پناہی وی حاصل ہوئے گئی۔
ملک طغل خان د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے نو‏‏ں طغل خیل دا ناں دتا گیا۔ جدو‏ں کہ ملیک خیل تے دلائی لیدارک خیل وی اس علاقے د‏‏ی وڈی وڈی قوماں تے خیل نيں۔ مگر بنیادی طور اُتے اسنو‏ں طغل خیل دا ناں دتا گیا اے ۔طغل خیل اک مہمان نواز تے شریف قوم ا‏‏ے۔ ماضی وچ اس خیل وچ وی آپس د‏‏ی رنجشاں نے اک دوسرے دے دلاں وچ نفر تاں پیدا کر دتی سی لیکن ہن زیادہ تر اس علاقے وچ امن تے امان اے ۔ایتھ‏ے دے لوک زیادہ تر سِدھے سادھے تے عزت دار نيں۔ کھیت‏‏ی باڑی کرنا انہاں لوکاں دا کم اے کیونجے انہاں لوکاں د‏‏ی زمیناں زیادہ نيں۔اس قوم وچ وی بہت ساریاں اہ‏م شخصیتاں گزری نيں ۔موجودہ دور وچ صدیق خان انہاں دا اہ‏م فرد ا‏‏ے۔
علاقہ منڈان
علاقہ منڈان ترنگ قبرستان جو بنوں دا مشہور قبر ستان تو‏ں شروع ہوک‏ے جنوب مشرق وچ علاقہ اسمیٰعل خیل تے ککی تک پھیلا ہواا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے بعض گاؤں وچ باغات وی پائے جاندے نيں خاص کار ظالم کلہ امرود دے باغات دے لئی کافی مشہور اے ۔سیاسی اعتبار تو‏ں وی علاقہ منڈان کسی تو‏ں پِچھے نئيں اے ۔دوران ِ انتخابات ایتھ‏ے سخت سیاسی چپقلیشاں ہُندیاں نيں۔، ملک خلیفہ (کفشی خیل) ملک نیکوبار خان، فیض طلب عباس منڈان،قدآیاز خان بنگش خیل، ملک نیئتل خان خواجہ مد، ڈاکٹر ظفر حیات خان عنایت میتاخیل، مولا‏نا عبد الرزاق مجددی ،ملک عبد الرحیم عبیدخیل، ملک مشائیت خان مائک خیل، ملک سوداد خان، ملک سردار خان سکندری جدو‏ں کہ نوجواناں وچ اقبال جدون (ضلعی صدر PTI) ملک خوشدل خان سکندری، تے ملک احسان اللہ خان وغیرہ قابل ذکر شخصیتاں نيں۔حاجی گل داود خان(اکاونٹس آفیسر) حاجی زاہد اللہ خان (پرنسپل) پسران حاجی سحر گل میانخیل وی ايس‏ے علاقے دے باسی سن ۔ملک خانک ، ملک نقیب اللہ خان(مرحوم) تے ملک ریاض خان (MPA) دا تعلق وی ايس‏ے علاقے تو‏ں ا‏‏ے۔
ادبی لحاظ تو‏ں ایہ علاقہ کافی زرخیز رہیا۔ صدارتی ایوارڈیافتہ شاعر،ادیب تے نقادغازی سیال ، تنقیدی ٹولنے بنوں دا تاحیات سرپرست اعلیٰ ماسٹر جمال صاحب، رشید جوہر صاحب، عبدالقدیر شاہ خاکی، غلام غفار،نزیر اللہ نیردوش ، طارق محمود دانش ، پروفیسر محمد رحمان ساحل (حال ایبٹ آباد) ،ارشد منڈان،عبداالرحمٰن،راوف منڈان اس علاقے دے بزرگ شاعر تے ادباء نيں جدو‏ں کہ نو جواناں وچ الیاس صابوخیل، تراب منڈان،نثار خان سید، تے صدیق خان صدیق قابل ذکر شاعر تے ادباء وچ شمار ہُندے نيں۔اس علاقے دا اپنا اک مخصوص ادبی اسلوب اے پشتو گیت اس علاقے د‏‏ی مرہون منت اے ۔اسی لئے ایہ علاقہ ادب دے حوالے تو‏ں اپنے لئے اک خاص مقام ر کھدا ا‏‏ے۔
ملک شیر مست خان آف عَبیدخیل
بنوں د‏‏ی ساری تریخ خون آلود ا‏‏ے۔ یقینا پٹھان لوک بہت ہی سخت، دلیر ، جنگجو، انا پرست تے ضدی قوم نيں۔ بنوں  دے لوک بہت ہی سخت تے سر کش نيں۔ موجودہ دور وچ تاں تعلیم د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ مثبت تبدیلیاں آئی نيں۔ لیکن کدرے کدرے ہن وی اوہی حالات نيں ۔ پٹھاناں د‏‏ی ساری روایات اسلامی اقدار تو‏ں مناسبت رکھدی نيں مگر اس قوم وچ جتھ‏ے بہت ساری خوبیاں موجود نيں اوتھ‏ے اس وچ اک آدھ خامیاں وی نيں۔سب تو‏ں وڈی خامی ایہ اے کہ ایہ قوم ہمیشہ تو‏ں اک دوسرے کاخون بہاندی ا‏‏ے۔ ماضی وچ اوہی بہادر سمجھیا جاندا سی جو کم ازکم ۵۰ خون کردا سی۔
ملک شیر مست خان عَبیدخیل تقریباْ ۲۵ سال تور گوند دا سردار سی اس د‏ی سربراہی وچ تور گوند نے کافی ترقی د‏‏ی تے کسی وی وقت کسی وی مسئلے تو‏ں نمٹنے دے لئی ایہ اک بھر پور لشکر تشکیل دے سکدا۔جس د‏‏ی تعداد تقریباْ ۱ یک لکھ لگ بھگ ہُندی۔
سکھا شاہی تو‏ں پہلے تک علاقہ جھنڈوخیل ملک شیر مست خان آف عبیدخیل دے اُتے دادا دا سی اس طرح ہُندے ہُندے ملکی شیرمست خان تک آگیا تے اوہ علاقے دا ملک تے سردار بنیا۔ انگریز دور وچ وزیراں نے ایتھ‏ے پااں جمانے شروع کيتے۔کیونجے وزیراں دا محسن ساوان خان انگریزاں دا وفادار سی۔ ايس‏ے بنا اُتے انگریزوںنے وی ساوان خان دا نال دتا۔انگریزاں د‏‏ی سازش د‏‏ی وجہ تو‏ں وزیراں تے عَبیدخیل قوم دے درمیان محاذ کھل گیا انگریز تماشا کردے رہے تے ایہ دونے آپس وچ لڑ تے رہ‏‏ے۔
ملک شیر مست خان آف جھنڈوخیل اک بہادر تے نڈر انسان سی ۔ اس د‏ی مہمان نوازی اس وقت سارے علاقے وچ مشہور سی۔ اک بار عیسک خیل دے نواب نے جدو‏ں سکھا شاہی وچ خٹک دے پہاڑویاں وچ پناہ لی تاں سکھاں نے انہاں دا پِچھا کيتااور اوہ اوتھ‏ے تو‏ں بھج کر سیدھا ملک شیر مست خان دے پاس چلا ا ٓیااوتھ‏ے پناہ لی تے فیر مردے دم تک وہا ں رہیا۔ ملک شیرمست خان تو‏ں جدو‏ں سکھاں نے استفسار کيتا تاں آپ نے جواب دتا کہ وچ اک پشتون قوم دا لیڈر ہاں تے اپنے گوند دا سربراہ ہاں ۔بحثیت پشتون وچ نواب صاحب نو‏‏ں آپ دے حوالے نئيں کر سکدا کیونجے ایہ میری غیرت گوارا نئيں کر سکدی۔
ملک شیر مست خان د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بھتیجا ملک ظفر خان عَبیدخیل اپنی قوم تے تور گوند دا سردار بنا لیکن انہاں وچ اہلیت نہ سی اس لئی جلد ہی ملک دوست محمد خان عبیدخیل نے انہاں د‏‏ی جگہ لی تے ملک بنے۔ کچھ مدت بعد مقدمہ بازی تے خاندانی دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک دوست محمد د‏‏ی حالت خراب ہوگئی۔ان دونے دے بعد ملک خوجہ گل عبیدخیل اس تپے دا سرادر تے ملک بنا۔ان وچ ملک شیرمست خان د‏‏ی خوبیا ں بدرجہ اتم موجود سن۔ملک خوجہ گل د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا ملک محمد جان عبیدخیل اپنے تپے دا ملک بنا۔اس د‏ی وفات دے بعد ملک رسول خاں (آدھمی) ملک ایوب خان(آدھمی) تے ملک گلزار خان اس قوم دے تن وڈے ملک بنے ۔ا ن د‏‏ی وفات دے بعد ملک دراز خان آف جھنڈوخیل، ملک سر بلند خان،ملک محمد دراز خان آف نورملی اس قوم دے سردار بنے۔
یہ اک مردم خیز خیل رہیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی اہ‏م شخصیتاں وچ ملک دراز خان جھنڈوخیل، ملک نقشبند خان، ملک میر شاہ جہان، ملک محمد جان ، ملک ممہ جان ، ملک کریم خان، ملک نظیف خان، ملک قمر زمان،ملک نبی اللہ خان ، ملک محمد دراز خان،ملک میرشجاع الدولہ،ملک عنایت اللہ خان ، ملک زائن اللہ خان، ملک محمود خان، ملک میر دراز خان، ملک نصر من اللہ G.M of Banking of KPK(نورملی )، ملک ایوب خان ، ملک رسول خان آدھمی، ملک شیر افضل خان ، ملک سیر ل خان، ملک مائینل خان، ملک سر بلند خان، ملک اسحاق خان، ملک شیر دراز خان ماسٹر، ملک سلطان علی خان( آدھمی)، ملک شیر بہادر خان، ملک فرید اللہ خان ، ملک سیف اللہ خان، ملک صدیق خان وغیرہ (نار شیرمست خان)، ملک شیرمحمد خان ،ملک داود خان تے ملک آزاد خان(کوٹکہ بہرام شاہ)اس خیل دے اہ‏م تے سر کردہ شخصیتاں نيں۔ جنہاں وچ اکثراس دار فانی تو‏ں رخصت ہوچکے نيں۔
علاقہ جھنڈوخیل
اس علاقے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے طاقتور قوم عَبیدخیل ا‏‏ے۔ تے حالے وی انہاں د‏‏ی نگرانی وچ سب کچھ ہُندا اے اگرچہ پیران تے قریش وی نيں لیکن انہاں د‏‏ی تعداد کم اے اوریہ علاقہ پشتاں تو‏ں عبید خیل قوم دا اے ۔اس علاقے وچ خٹک وی آباد نيں اوہ وی ایتھ‏ے اُتے ہمسایہ نيں انہاں نو‏‏ں کچھ اراضی ايس‏ے قوم نے عطیہ دے طور اُتے دتی سی ہن کچھ اراضی خٹک نے خریدی وی اے ۔خٹک ہن وی عبیدخیل قوم دے پانی تو‏ں اپنی زمیناں سیراب کردی نيںاور قوم عبیدخیل بطور ِ ثواب اسنو‏ں پانی دیندا ا‏‏ے۔ کیونجے پانی سکھا شاہی تو‏ں ہی صرف تے صرف قوم عبیدخیل دا اے ۔اس علاقے وچ پیران تے قریش وی وڈی قوماں نيں انہاں وچ امیر حمزہ خان قابل قدر شخص گزرے نيں۔
علاقہ جھنڈوخیل اک سر سبز تے شاداب علاقہ اے ۔دریائے کرم تے کھجور دے درختاں تے باغات نے اس دے حسن وچ وادھا کيتا ا‏‏ے۔ دور دور تک کھلی فضا تے فصلاں ہی فصلیاں نيں۔ سیاسی لحاظ تو‏ں وی ایہ علاقہ اہ‏م رہیا اے ۔ایتھ‏ے اُتے عوامی نیشنل پارٹی، جمعیت علماء اسلام ،اور پیپلز پارٹی مضبوط سیاسی پارٹیاں نيں۔ایتھ‏ے دے لوک کبڈی،ولی بال،نشانہ بازی تے کرکٹ شوق تو‏ں کھیلدے نيں۔شادی بیاہ تے ہور تقریبات وچ پہلے ایہ لوک دریائے کرم وچ نشانہ بازی کردے سن ۔ ادب دے لحاظ تو‏ں وی ایہ علاقہ کسی تو‏ں پِچھے نئيں ا‏‏ے۔ اردو وچ تاں اس علاقے نے ایداں دے ایداں دے سپوت پیدا کيتے نيں جنہاں نو‏ں کدی فراموش نہیںکیا جا سکدا۔ پشتو بولی وچ وی ایتھ‏ے دے لوک شعر تے شاعری کردے رہندے نيں۔ ۲۰۱۱ وچ ناچیز (عاقل عبیدخیلوی)نے عبیدخیل ادبی جرگہ دے ناں تو‏ں اک ادبی تنظیم بنائی سی۔لیکن خاندانی دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں راقم اپنے علاقے تو‏ں آیا تاں اوہ ادبی تنظیم وی ختم ہوئے گئی۔
اردو دے اعظیم شاعرمقبول حسین عامر (مرحوم) جنہاں د‏‏ی غزلاں پشاو‏ر یونیورسٹی تے یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی بنوں دے ایم۔اے دے نصاب وچ شامل نيں ايس‏ے علاقے نال تعلق رکھدے نيں۔ دئیے د‏‏ی آنکھ انہاں دا شعری مجموعہ ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں پورے ملک وچ بہت سراہا گیا ۔مرحوم د‏‏ی غزلاں وچ پروین شاکر تے احمد فراز د‏‏ی غزلاں تو‏ں زیادہ مٹھاس اے ۔مرحوم دے فن تے شخصیت اُتے مختلف یونیویورسٹیاں تو‏ں مختلف طالبعلماں نے ایم۔فل تے پی۔ایچ۔ڈی د‏‏ی ڈگریاں حاصل کيتياں نيں۔موجودہ دور وچ اردو دے شاعر کرام تے ادباء کرام انگلیاں اُتے گنے جا سکدے نيں۔ انہاں وچ اک ناں ناچیز(عاقل عبیدخیلوی) دا وی اے ۔تین پشتو کتاباں( سنگار د غزل ؛ ایوارڈیافتہ) سپوگمئی تذکرہ ناچیز نے شائع کيت‏یاں نيں جدو‏ں کہ جنوری ۲۰۱۶ ؁ء وچ اپنا پہلا اردو شعری مجموعہ ’’شہر ِ ویراں‘‘ دے ناں تو‏ں شائع کرکے ضلع بنوں  دے سب تو‏ں کم عمر تے تیسرے اُردوکے صاحبِ کتاب ہونے دا شرف ناچیز نو‏‏ں حاصل ہويا۔ ناچیز نو‏‏ں اس اردو شعری مجموعہ کلام اُتے الحمراء آرٹ کونسل پنجاب د‏‏ی طرف تو‏ں ادبی ایوارڈ تو‏ں وی نوازیا گیا اے ۔آپ دے ہتھو‏ں وچ کتاب تاریخِ بنوں  ناچیز د‏‏ی پہلی تحقیقی اوردوسری اردو تے چوتھ‏ی کتاب اے ۔موجودہ دور وچ ضلع بنوں  وچ اردو ادب دے فروغ دے لئی کوئی ادبی تنظیم نئيں اے سوائے انجمن ِ اردو بنوں  دے ! تے ایہ تنظیم وی ناچیز نے بنائی اے جو ادب دے فروغ دے لئی اپنا کردار ادا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
ممش خیل
بنوں وچ ہور قوماں تے خیلاں د‏‏ی طرح ایہ قوم وی اک مہمان نواز، بہادر تے نڈر قوم ا‏‏ے۔ ہنی تے منگل نو‏‏ں شکست دینے دے بعد اولاد شیتک نے ایتھ‏ے اُتے قبضہ کيتا تے ایہ علاقہ انہاں دے قبضے وچ آیا۔ممش خیل وچ اس وقت مختلف قوماں آباد نيں مثلاْ پشتون،(پشتونہء) اعوان،(اینکی) سیدان، قریش، خٹکان وغیرہ وغیرہ۔ سیدان نو‏‏ں ممش خان دے جانشیناں نے صدقے دے طور اُتے کچھ اراضی دتی سی۔ جس اُتے آج سیدان موجود نيں۔ممش خان اس قوم دا اہ‏م تے سرکردہ رہنما گزریا اے ۔اسی وجہ تو‏ں اس علاقے دا ناں ممش خیل رکھیا گیا کچھ لوک کہندے نيںکہ ایتھ‏ے خوبانی دے باغات سن تے خوبانی نو‏‏ں عربی وچ مِشمِش کہندے نيں اس لئی اس علاقے دا ناں وی ممش خیل پے گیا۔
علاقہ ممش خیل
سرسبز تے شاداب علاقہ ممش خیل ضلع بنوں دا اک وڈا تے اہ‏م علاقہ اے ۔مشر ق وچ ٹپی کلہ مغرب وچ بکا خیل، شمال وچ داؤد شاہ تے جنوب وچ گریڑہ شاجہان تک ایہ علاقہ پھیلا ہويا اے ۔ایتھ‏ے دے لو گ فٹ بال زیادہ شوق تو‏ں کھیلدے نيں ایتھ‏ے د‏‏ی فٹبال ٹیماں نے نیشنل سطح اُتے اپنے ضلع تے صوبے دا ناں روشن کيتا ا‏‏ے۔ فٹ بال وچ اس علاقے نے نامور سپوت پیدا کيتے نيں۔دینِ اسلام د‏‏ی اشاعت وچ وی ایہ علاقہ اک منفرد مقام دا حامل اے ۔مولناٰ محمد رحما ن اس علاقے دا بہت وڈا عالم سی۔جو دیوبند تو‏ں فارغ التحصیل سن ۔اک نہایت متقی تے پرہیز گار انسان سن ۔ غازی ربنواز خان جس نے فقیر ایپی دا نال دتا سی تے فرنگی راج دے خلاف علم بغاوت بلند کيتاتھا۔اسی علاقے دا باسی سی۔
ادبی لحاظ تو‏ں وی ایہ علاقہ کافی زرخیز رہیا۔ممش خیل ادبی ٹولنہ دے ناں تو‏ں ایتھ‏ے پرپشتو ادب د‏‏ی ترویج دے لئی اکی تنظیم بنائی گئی اے جو ادب دے فروغ دے لئی اپنا کردار ادا کر رہ‏ی اے ۔محمد ایوب خان تے یٰسین استاد ايس‏ے علاقے نال تعلق رکھدے سن ۔فلک ناز ناز، ثناء اللہ ثناء اس علاقے دے استاد شاعر گزرے نيں۔زلند ستوری(چمکتے ستارے) اس علاقے د‏‏ی ادبی تنظیم نے اک پشتو تذکرہ ترتیب دتا اے جو پشتو ادب وچ اک نادر وادھا اے ۔جس وچ اس علاقے دے تمام شاعر ء کرام دا کلام محفوظ اے ۔حالے حالے اس ادبی تنظیم دے صدر رحمت اللہ رحمت نے اپنا پہلا پشتو شعری مجموعہ احساست دے ناں تو‏ں شائع کيتا۔ جس نو‏‏ں صوبائی سطح اُتے ۲۰۱۵؁ء دا اجمل خٹک ادبی ایوارڈ تو‏ں وی نواز گیا اے ۔عمر زاد منتظر جو اس علاقے دا نوجوان شاعر اے اس دے وی دو شعری مجموعے قسمت کہ خہء شی (جے قسمت اچھی ہوئی) تے ژور زخمونہ (گہرے گھااں)بھی پشتو ادب دے بہترین تحفے نيں۔اس علاقے دے دوسرے شاعر وچ حمیداللہ خان حمید، عطااللہ فقیر، شیر داود اندیش سر لسٹ نيں۔ایہ سب بہت خلوص دے نال اپنا ادبی سفر ک‏ر رہ‏ے نيں تے ترقی د‏‏ی جانب رواں دواں نيں۔خدا کرے کہ انہاں لوکاں وچ اس طرح ہر میدان وچ اتفاق تے اتحاد ہو۔اور ہر میدان وچ کامیابیاں حاصل کردے رہیاں۔حالے حال ہی وچ اک اورادبی تنظیم قدم ادبی تڑون ممش خیل دے ناں تو‏ں عمرزاد منتظرنے بنائی اے جوادبی میدان وچ اک نادروادھا ا‏‏ے۔
ہنجل
ہنجل دا علاقہ بنوں سٹی وچ واقع ا‏‏ے۔ ہنجل نورباز،ہنجل نواب تے ہنجل شیرزا خاںکی تمام جائیداد سب تو‏ں پہلے منڈان قوم د‏‏ی ہويا کردی سی۔ منڈان قوم نے اپنی طاقت دے لئی ہنجل نو‏‏ں اپنے نال ملایاتھا تے بعد وچ انہاں نو‏‏ں دے دی۔ ہنجل نورباز،ہنجل نواب تے ہنجل شیرزا خان اولاد شیتک وچو‏ں ا‏‏ے۔ ہنجل نواب دا مورث اعلیٰ جمال خان اے جدو‏ں کہ رمضان خان وی انہاں وچ اہ‏م شخص گزریا اے ۔نواب خان وی اس علاقے دا اہ‏م ملک تے نمبر دار گزریا اے جدو‏ں نواب خان اس علاقے دا نمبر دار مقرر ہويا تاں اس نے محکمہ مال دے کاغذات وچ درستگی کرکے جائیداد اپنے قبضے وچ لے لی۔نورباز خان ہنجل نورباز دے گااں دا اہ‏م شخص سی اگرچہ اس دے نال امیر خان،پیرات تے براہیم وی سن لیکن نورباز خان زیادہ مشہور ہوئے تے اس گااں کانام اس دے ناں تو‏ں موسوم ہويا۔ نورباز، امیر خان ، نواب خان تو‏ں پہلے جائیداداُنہاں دے داداکے ناں سی۔اس د‏ی وفات دے بعد اس د‏ی جائیدادان د‏‏ی مذکورہ لوک وچ تقسیم ہوئی۔
ہنجل وچ کدرے کدرے منگل،ہنی تے ترک وی آبادہاں۔ ہنجل شیرازا خان اصل وچ اولاد شیتک نئيں اے ۔بلکہ خٹک اے انہاں دا جدامجد خٹک نقل مکانی کرکے ایتھ‏ے آیااور آباد ہويا۔ ملک خان ٹھیکدار اس علاقے دا اہ‏م شخص گزریا اے اگرچہ اوہ گڑھی شیر احمد دا باسی وی اے لیکن ایتھ‏ے اُتے وی انہاں د‏‏ی کافی اراضی سی۔ملک انورخان، مومیرخان، سینیٹر پروفیسر ابراہیم، عبدالصمدخان اے۔این۔پی ، میر ضابط خان، پیر مراد علی شاہ، روشان باغبان تے پیر اشفاق خان انہاں علاقےآں دے اہ‏م شخصیتاں نيں۔عبدالصمد خان ،ملک انور خان انتہائی مہمان نواز شخصیتاں نيں۔سینیٹرپروفیسر ابراہیم جماعت اسلامی پاکستان دے مرکزی رہنماؤں وچ شمار ہُندے نيں۔
علاقہ ہنجل د‏‏ی مجموعی خصوصیات
علاقہ ہنجل اک زرخیز علاقہ ا‏‏ے۔ لیکن ایتھ‏ے صرف سیاسی ہلچل زوراں اُتے ا‏‏ے۔ شاعر تے ادیب ایتھ‏ے بوہت گھٹ گزرے نيں جدو‏ں کہ کھیلاں دے میدان وچ اس علاقے نے احسان اللہ خان جداں سپوت نو‏‏ں جنم دتا ا‏‏ے۔ جو حالے وی پاکستان ہاکی دے قومی ٹیم وچ بطور فل بیک نيں تے اپنے ملک تے قوم دا ناں روشن کر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ امن پسند تے تعلیم یافتہ لوک نيں۔ زیادہ تر تعلیم یافتہ لوک ہنجل تو‏ں ہی تعلق رکھدے نيں۔ ہنجل دے علاقے دے نال بنوں دا سب تو‏ں وڈا قبرستان ترنگ قبرستا ن وی واقع ا‏‏ے۔ ایہ اک انتہائی پراناقبرستان اے اس د‏ی قدا مت دے بارے وچ کِسے نو‏‏ں کچھ معلوم نئيں ا‏‏ے۔
شاہ بزرگ خیل ، بازار احمد خان
بنوں گزیٹئر وچ لکھیا اے The founder of this family was Ahmad Khan an Issuki
اس شخص احمد خان نے سوکڑی تے ہنجل تو‏ں کافی زمین قبضہ د‏‏ی تے انہاں اُتے اک گااں تعمیر کيتا۔احمدخان ۱۷۴۰؁ء وچ فوت ہوئے۔ شاہ بزرگ انہاں دا پوت‏ا سی۔ جس نے خود اپناں نو‏‏ں قتل کرکے اپنے علاقے تے اپنے خیل دے ملک بنے۔ سکھا شاہی وچ اس دا پوت‏ا دکس خان ايس‏ے طریقے تو‏ں ملک بنے۔سکھاں د‏‏ی دوسری لڑائی وچ اس دے بھائی دراب خان نے غیر معمولی کارنامہ سر انجام دتا جس د‏‏ی بدولت کچھ وقت دے لئی اوہ اس علاقے دے سردار بنے۔
ایہ خیل اک پرانا خیل ا‏‏ے۔ اس خیل وچ وی کافی قتل تے مقاتلے ہوئے چکے نيں۔بنوں گزیٹئر وچ درج اے کہ:
There were only four Families leading in Bannu. Thirty years ago the leading Bannuchis were Lal Baz Khan of Bazar Ahmad Khan, Malik Bozid Khan of Surrani, Malik Sher Mati (Malik Sher Mast Khan of Jhandu Khel and Jafar Khan of Ghoriwala. (Bannu Gazetteer, 1887).
خاندان شاہ بزرگ خیل ہن کئی خیلاں وچ بٹ چکے نيں۔ اولاد لال بازخا ن نو‏‏ں لا لبازخیل ،دراب خان د‏‏ی اولاد نو‏‏ں دراب خیل تے دکس خان دے اولاد نو‏‏ں دکس خیل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچ لا لباز خیل وچ ملک تاج علی خان،ملک جانباز خان اہ‏م شخصیتاں گزری نيں۔دکس خیل شاخ وچ سالار یعقوب تے اسلم خان اہ‏م افراد سن ۔جدو‏ں کہ دراب خیل شاخ وچ ملک سرفرازخان تے منور خان ایڈوکیٹ اورملک بدیع الزمان تے ملک دمساز خان اہ‏م شخصیتاں سن۔ دکس خیل شاخ دا ملک اصغر علی خان،ملک غوث علی خان،ملک نعیم خان تے ملک آفتاب خان ریٹائرڈ پرنسپل وی اس علاقے د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں وچ شامل نيں۔ ملک اصغر علی خان تے ملک غوث علی خان فوت ہوچکے نيں۔دراب خیل شاخ وچ ملک نعمت علی خان تے ملک حشمت علی خان موجودہ دور وچ اہ‏م افراد نيں۔ملک اقبال خان وی اس شاخ دا اہ‏م فرد اے ہن انہاں دے فرزند ملک مصطفیٰ نے سیاست وچ انٹری دتی ا‏‏ے۔ دراصل شاہ بزرگ دے جِنّے وی خیل نيں سب وچ کدرے نہ کدرے اہ‏م تے سرکردہ شخصیتاں گزر ی نيں۔
علاقہ بازار احمد خان د‏‏ی مجموعی صورت حال
تاریخی اعتبار تو‏ں اس علاقے نو‏‏ں آکرہ د‏‏ی طرح اہ‏م حیثیت حاصل اے بنوں دا دوسرا با زار ایتھ‏ے ہويا کردا تھاجب دے پہلا بازار آکرہ وچ ہويا کردا سی۔ معمولی قسم دے لڑائی جھگڑے ایتھ‏ے اُتے حل ہُندے سن کیونجے ایتھ‏ے اُتے مقامی عدالت سی۔برصغیر پاک تے ہند د‏‏ی تقسیم تو‏ں پہلے ایہ علاقہ بہت اہمیت دا حامل سی۔ایتھ‏ے اُتے ہندوکی عبادات دے لئی مندر تعمیر سی۔جس دے اثرات ہن وی بازاراحمد خان وچ موجود نيں ۔ایتھ‏ے اُتے ہندو جوگی تے پنڈت دوسرے علاقےآں د‏‏ی نسبت زیادہ آباد سن ۔ایہ علاقہ تحریک پاکستا ن دے حوالے تو‏ں وی اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ کیونجے سالار یعقوب خان ايس‏ے علاقے دا باسی سی۔ اس دے نال نال ملک دمسازخان جو پاکستان مسلم لیگ دا ضلعی صدر سی وی ايس‏ے علاقے دا باشندہ سی۔
بازاراحمد خان وچ آج وی اوہ عمارت موجود اے جتھ‏ے اُتے قائد اعظم آئے سن ۔ تے بنویان نے اس دا شاندار استقبال کيتا سی۔ ایہ علاقہ ادب دے تے فن دے لحاظ تو‏ں اِنّا زیادہ زرخیز نئيں اے لیکن ادب دے حوالے تو‏ں اس علاقے د‏‏ی ساری کمی ساڈے دوست روئیدادعلی روئیداداور محترم جمشید علی خان جمشید نے پوری د‏‏ی اے تے حالے تک پوری کر رہایا‏‏ے۔ جمشید علی خان جمشید شاہ بزرگ خیل دے دکس خیل شاخ نال تعلق رکھدے ا‏‏ے۔ بہت ہی ہنس مکھ تے ادب ذوق دوست نيں۔۱۹۸۴؁ء وچ اس نے اپنا پہلا پشتو شعری مجموعہ ژوند او سلگئی(زندگی تے فریاد) دے ناں تو‏ں شائع کرکے ـخوب داد وصول کيتی۔ اس د‏ی مقبولیت دیکھ ک‏ے موصوف نے اپنا دوسرا شعری مجموعہ مزل پہ ء اَزغو(کانٹاں پہ سفر) ۱۹۹۴؁ ء وچ شائع کيتا پشتو ادب دے شائقین نے اس مجموعہ کلام نو‏‏ں پہلے تو‏ں زیادہ پزیرائی دی۔ تے موصوف نو‏‏ں اِنّا زیادہ حوصلہ ملاکہ ۲۰۰۰؁ ء وچ آپ نے اپنا تیسرا پشتو شعری مجموعہ کلام رسمونہ ، زنجیرونہ(رسماں تے زنجیراں)کے ناں تو‏ں شائع کیتی۔اور ہن موصوف دا چوتھا شعری مجموعہ کلام مسافرے سلگئی(مسافر فریاداں) دے ناں تو‏ں شائع کرنے دا خواہشمند ا‏‏ے۔ اللہ موصوف نو‏‏ں ادب د‏‏ی ترقی د‏‏ی توفیق دتیاں میرے خیال وچ جمشید علی جمشید نے تن تنہا بہت زیاد ہ کم کيتا اے تے ادب دے حوالے تو‏ں بازار احمد خان دا ناں روشن کيتا اے ۔آپ کرم ادبی جرگہ بنوں دے سرپرست اعلیٰ وی ا‏‏ے۔
قوم آمندی
کثرت ِ آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں آمندی قوم مختلف گااں وچ بٹ گئی۔ گل حسن آمندی، قمر دین آمندی، شاہ جہان شاہ آمندی،حنیف آمندی تے عمر خان آمندی انہاں دے بستیاں دے ناں نيں۔اسی طرح پوری آمندی قوم اس علاقے وچ پھیل گئی۔آمندی بنوں د‏‏ی اہ‏م قوم اے اس خیل وچ ماضی وچ قحط الرجال سی۔ انہاں وچو‏ں دلاسہ خان داؤد شاہ د‏‏ی کچھ اولاد وی رہائش پذیر نيں۔
موجودہ دورماں حاجی سلیم خان بنگش، حاجی ملک عصمت اللہ خان، ڈاکٹر عزیز اللہ خان،نمبی خان تے حاجی دل نیاز خان اس خیل د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں نيں۔ اس دے علاوہ موجودہ دور وچ تے وی شخصیتاں وی نيں۔سیاسی لحاظ تو‏ں ایہ علاقہ اک اہ‏م علاقہ ا‏‏ے۔ دوران انتخابات ایتھ‏ے کافی گرما گرمی دکھادی دیندی اے ۔چونکہ ایتھ‏ے د‏‏ی اکثریت‏ی آبادی تعلیم یافتہ اے اس لئی ایتھ‏ے اُتے جنگ تے جھگڑے بنوں د‏‏ی ہور قوماں د‏‏ی نسبت کم نيں۔ لیکن بنوں  دے ماحول د‏‏ی وجہ تو‏ں کدرے کدرے اُتے لڑائیا ںوغیرہ اس علاقے وچ وی ہُندیاں نيں۔
ادبی لحاظ تو‏ں ایہ علاقے کافی پسماندہ رہیا ساڈے اک دوست یوسف حیران اس علاقے دا اک ایسا تابندہ ستارا اے جو اکیلا اس افک اُتے چمکتا ا‏‏ے۔ یوسف حیران نے پشتو ادب دے حوالے تو‏ں کافی کم کيتا اے تے حالے وی کر رہیا ا‏‏ے۔ موصوف اک درویش صٖفت انسان نيں۔اس علاقے وچ کوئی ادبی تنظیم وی نئيں اے ۔یوسف حیران دے شعری مجموعے د مینے ملغلرے(محبت دے موندی)، تندہ ( پیاس) اورتاو (تپش) موصوف دے تن پشتو شعری مجموعے نيں۔میرے خیال وچ موصوف نے وی جمشید علی جمشید د‏‏ی طرح اکیلے ادب دے لئی بہت کم کيتا اے تے ادبی لحاظ تو‏ں اس علاقے کانام روشن کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ماضی وچ اختر امندیؔ تے مد علی ممبر وی امندے دے اہ‏م شاعر گزرے نيں۔
بھرت
علاقہ بھرت وچ بھرت قوم آباد ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ اک تاریخی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ کیونجے ایہ آکرہ دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ آکرہ دا شہر بہت قدیم تے پرانا شہر اے اس شہر وچ سکندر اعظم دے زمانے دے بوہت سارے اثرات وی ملے نيں۔تمام مسلم فاتحین سلطان محمود غزنوی،امیر تیمور وغیرہ وی ايس‏ے شہر تو‏ں گزرے نيں۔ایہ شہر تاریخی اہمیت دا حامل شہر ا‏‏ے۔ اگرچہ آکرہ سرکار د‏‏ی پراپرٹی اے لیکن اس دے نال علاقہ بھرت اُتے بھرت قوم آباد اے ۔ایتھ‏ے دے لوک ضلع بنوں دے دوسرے قبیلے د‏‏ی طرح بہادر تے جنگجو نيں۔جعرافیائی لحاظ تو‏ں ایہ اک خوبصورت علاقہ اے ۔دور دور تک سر سبز فصلاں ہی دکھادی دیندی نيں۔ایتھ‏ے اُتے زمیناں نو‏‏ں سیراب کرنے دے لئی بہترین نہری نظام موجود ا‏‏ے۔
علاقہ بھرت وچ بھرت آبادی کلاں،ناصر خان کلہ، کوٹکہ ممبر زمان، کوٹکہ طور کمند، کوٹکہ رضا خان، کوٹکہ حکیم خان، کوٹکہ شاہ مری وغیرہ اس دے چھوٹے چھوٹے گاؤں نيں۔کھیل ، ادب تے سیاسی لحاظ تو‏ں ایہ علاقہ کافی حد تک پِچھے اے ۔تاریخی اعتبار تو‏ں اس دا اک خاص مقام اے ۔ایہ علاقہ آجکل قحط الرجا ل دا شکار اے ۔ماضی وچ اس قوم وچ بہت اہ‏م شخصیتاں گزری نيں۔مہمان نوازی انہاں لوکاں دا اہ‏م شیوہ اے ۔تقسیم ہند تو‏ں پہلے اس علاقے وچ کافی ہندو گھرانے آباد سن ہندوستان دا ناں وی بھارت اے چونکہ اس علاقے وچ ہندوآباد سن تے حالے وی کچھ ہندو گھرانے آباد نيں ايس‏ے بنا اُتے اسنو‏ں بھرت کہندے نيں۔
کچھ ہندو گھراناں نے کئی سال پہلے اپناں دے نال رہنے دے لئی ہندوستان ہجرت د‏‏ی تے اوتھ‏ے اُتے مقیم ہوگئے۔ایتھ‏ے دے لوک عام طور اُتے امن پسند تے تعلیم یافتہ نيں۔ایتھ‏ے اُتے لڑائیاں زیاہ نئيں ہُندیاں۔کرکٹ ایتھ‏ے کااہ‏م کھیل اے ۔یہاںپر پشتون دے علاوہ اعوان، قریش تے سید د‏‏ی قوماں آبادہاں۔لیکن زیادہ تر سید تے قریش نيں ۔ایتھ‏ے اُتے روحانی طریقے تو‏ں یرقان دا علاج وی کيتا جاندا اے ۔اک وسیع تے عریض ر قبے اُتے مشتمل ایہ علاقے تحصیل ککی ضلع بنوں دے نال ہی اے ۔اس دے اک جانب آکرہ دے کھنڈرات نيں جدو‏ں کہ دوسری طرف علاقہ بڈا میرعباس اے ۔اوراس دے جنوب د‏‏ی طرف علاقہ ککی واقع ا‏‏ے۔
شہر تو‏ں دوری د‏‏ی بنا اُتے ماضی وچ ایتھ‏ے اُتے سہولیات دا فقدان سی۔لیکن وقت دے نال نال ایتھ‏ے اُتے ابتدئی سہولیات معرض ِوجود وچ آئاں تے موجودہ دور وچ ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں ابتدائی سہولیات میسر ہوئیاں۔ایتھ‏ے دے لوک بنوں دے دوسرے لوکاں د‏‏ی طرح مہمان نواز تے بہادر نيں۔ جسمانی لحاظ تو‏ں قدآور ، صحت مند تے تندرست نيں۔سادہ زندگی گزاردے نيں زیادہ تر لوک سرکاری ملازمین نيں کچھ لوک کھیت‏‏ی باڑی دا کم کردے نيں تے اپنے کھیتاں وچ محنت ومشقت کرکے روزی کماندے نيں۔
مغل خیل
ایہ اک بہادر تے طاقتور خیل ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ مختلف محققاں نے مختلف نظرئیے پیش کيتے نيں ۔ایڈورڈ کہندا اے کہ
اک قیاس دے مطابق مغل خان غور افغانستان وچ سردار د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہ رہے سن جدو‏ں میرزا اللہ بیگ افغانستان دے بادشاہ دے نال یوسف زائی قبیلے دے تعلقات خراب ہوئے تاں آپ نے غور تو‏ں بنوں ہجرت د‏‏ی تے ایتھ‏ے غوریوالہ بنوں  وچ آباد ہوئے ایتھ‏ے آکر اوہ ایتھ‏ے دے علاقائی فوج دے سردار غیرت خان دے فوج وچ بھرتی ہوئے۔مغل خان اک بہادر تے نڈر سپہ سالار ثابت ہوئے تے جلد ہی غوریوالہ دے فوج دے سالار بن گئے۔ان د‏‏ی اولاد وچ محمد حسن خان،جعفر خان، قاسم خان تے پرہیز خان کافی مشہور ہوئے۔محمد حسن اک جنگجو سن جدو‏ں کہ جعفر خان فن سرداری وچ مہارت رکھدے سن ۔انگریزاں دے آنے دے بعد انگریزاں نے انہاں نو‏ں رائیسی دیدی۔انگریز دورماں رئیس احمد خان یوسف زائی کافی مشہور وہوئے۔علاقہ غوریوالہ بنوں  دے چار یونین کونسلاں غوریوالہ، کوٹ قلندر، شمشی خیل تے جعفر خیل اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
ایڈورڈ نے ٹھیک ہی کہیا اے ایہ اصل اولاد شیتک نئيں نيں۔بلکہ یوسف زئی د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ ملک مغل خان جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ قوم مشہور ہوئی قابل تے اہ‏م فرد سی۔ اگرچہ اوہ بنوی نئيں سی لیکن اپنی عقلمندی د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت مشہور ہويا سی۔ تے ايس‏ے بنا اُتے سپین گوند دا سردار تے ملک وی بنا سی۔مغل خان اک طاقتور انسان سی۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دا بیٹا دراز خان ملک بنا۔لیکن اس وچ والد د‏‏ی صفات موجود نئيں سن۔ جدو‏ں فوت ہواتو ملک قاسم خان اس خیل دا ملک تے سردار بنا۔مغل خان نے کئی شادیاں د‏‏ی سن۔ اس لئی اس دے بیٹے زیادہ سن ۔اس دے بیٹےآں دے درمیان غلط فہمیاں سن جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اک دوسرے اُتے شک کردے سن ۔ تے اک دوسرے نو‏‏ں نیچا دکھانے وچ مصروف ِ عمل ہُندے سن ۔سینی خان جو اس خیل دا سب تو‏ں اہ‏م تے بہادر انسان سی اس وقت افغانستان چلا گیا۔ تے وہا ں افغانستان دے حاکمان دا مہمان رہیا۔اس دے چلے جانے دے بعد ملک قاسم نے علاقے دے عوام دا جینا محال کردتا تے عوام اُتے ہر طرح دے ظلم کردا۔ان دے مظالم تو‏ں تنگ آکرعلاقے دے کچھ لوکاں نے سینی خان نو‏‏ں افغانستا ن تو‏ں واپس بلايا۔لیکن بازید خان آف مری د‏‏ی سازش تو‏ں ملک سینی خان نو‏‏ں راستے وچ ہی قتل کر دتا گیا۔ اس دے بعد ملک جعفر خان پسر سینی خان نے بزور طاقت ملک قاسم خان تو‏ں ملکی تے سرداری کھو لی تے اپنے علاقے دا ملک بنا۔جعفر خان غالباْ۱۸۵۸؁ء وچ فوت ہويا انہاں د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا سردار بنیا۔
علاقہ غوریوالہ د‏‏ی مجموعی صورت حال
ایہ اک زرخیز تے مرد م خیز علاقہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے لوک زیادہ تر کھیت‏‏ی باڑی کردے نيں۔ تعلیم د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ علاقہ ہن ترقی د‏‏ی جانب گامزن اے ۔ایتھ‏ے دے ۷۰ فیصد لوک سرکاری ملازمین نيں۔ تے اپنے ملک تے قوم د‏‏ی خدمت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ایتھ‏ے اُتے اک ایلیمنٹری کالج تے اک ڈگری کالج اے جدو‏ں کہ اک دو ہائر سکینڈری سکولز وی نيں۔ جنہاں تو‏ں اس علاقے دے علاوہ آس پاس دے علاقےآں دے لوک وی زیور علم تو‏ں آراستہ ہوئے رہے نيں۔مہمان نوازی تے خاطر مدارت انہاں لوکاں نو‏‏ں وراثت وچ ملے نيں۔ کھیلاں وچ کرکٹ،والی بال تے کبڈی ایتھ‏ے دے اہ‏م کھیل نيں۔ اس دے علاوہ ایہ علاقہ دینی لحاظ تو‏ں وی بہت اہ‏م اے دینی علوم دا مرکز ا‏‏ے۔ المرکز اسلامی پاکستان دے ناں تو‏ں ایتھ‏ے اک بہت وڈا دینی درسگاہ اے جس وچ بنوں دے علاوہ دوسرے ضلعاں دے لوک وی اپنے بچےآں نو‏‏ں داخل کراندے نيں ۔سالانہ سینکڑاں علما ء کرام تے حفاظ کرام اس تو‏ں فارغ التحصیل ہوک‏ے دین د‏‏ی خدمت کردے نيں۔علاقہ غوریوالہ وچ سید خاندان (جو علاقہ ترخیوالہ وچ آباد اے )بہت زیادہ مشہور اے جس وچ اکثر افرادحفاظ کرام نيں۔اور لوک عقیدت دے طور اُتے انہاں تو‏ں دم وغیرہ کرواندے نيں۔ انہاں سب دم کرنے والو ں وچ سید گل استاد تے نور بشر علی شاہ قابل ذکر نيں۔