cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد حنفیہ
عبدالملک دا دور
عبدالملک نو‏‏ں ایہ خط ملیا تاں اس نے اپنے مشیراں قبیصہ بن ذویب اورروع بن ذنباع جذامی تو‏ں مشورہ کیتا، انہاں نے کہیا، ابن حنفیہ اُتے اج وی آپ نو‏‏ں کوئی قابو نئيں حاصل اے، اوہ جس وقت چاہن جنگ وفساد برپا کرسکدے نيں، ایسی حالت وچ جداں کہ انہاں نے آپ د‏‏ی خلافت تسلیم کرکے بیعت کرلئی اے، میری رائے وچ آپ فوراً انہاں نو‏‏ں جان بخشی وامان دا عہد وپیمان لکھ دیجئے تے انہاں دے ساتھیاں دے لئی وی وعدہ کرلیجئے انہاں دے اس مشورہ اُتے عبدالملک نے ایہ جواب لکھیا، آپ میرے نزدیک لائق ستائش، مینو‏‏ں ودھ محبوب اورابن زبیرؓ تو‏ں ودھ میرے نیڑے عزیز نيں، اس لئی وچ خدا اوررسول نو‏‏ں حاضر وناظر جا ن کر وعدہ کردا ہاں کہ آپ اورآپ دے تمام ساتھیاں نو‏‏ں کسی ایداں دے طرز عمل تو‏ںجسنو‏ں آپ ناپسند کردے نيں پریشان نہ کيتا جائے گا، آپ اپنے شہر واپس جایے تے جتھے دل چاہے اطمینان دے نال رہیے، وچ جداں تک زندہ رہواں گا عزیز داری دا پورا لحاظ رکھاں گا اورآپ د‏‏ی مدد تو‏ں کدی دست کش نہ ہواں گا۔
اس خط دے نال ہی حجاج دے ناں علیحدہ انہاں دے نال حسن جوار اوران دے اعزاز واحترام ملحوظ رکھنے دا حکم بھیجیا، اس خوش آیند مصالحت دے بعد ابن حنفیہ مدینہ واپس گئے تے اطمینان وسکو‏ن دے نال انہاں نو‏‏ں رہنے دا موقع ملا۔
(نوٹ: ویکیپیڈیا عربی نے مروان دے دور حکومت دا آغاز 80ھ تے محمد بن حنفیہ د‏‏ی وفات بھی 80 ھ لکھی اے، تاں کِداں ممکن اے کہ اس مروان د‏‏ی یا اس دے بعد حکمران بننے والے عبدالملک د‏‏ی بیعت محمد بن حنفیہ نے د‏‏ی سی)
شام دا سفر تے عبدالملک دا حسن سلوک
چند برساں دے بعد ابن حنفیہ نے عبدالملک نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے اس دے پاس جانے د‏‏ی اجازت چاہی، اس نے نہایت خوشی تو‏ں منظور کیا؛چنانچہ انہاں نے 78ھ وچ شام دا سفر کیتا،[حوالہ درکار] (غلط اے کیونجے آپ د‏‏ی وفات 73ھ د‏‏ی اے )
سے وی پڑھیاں) عبدالملک نے وڈی خندہ پیشانی تو‏ں انہاں دا استقبال کيتا اوران دے شایانِ شان انہاں د‏‏ی پزیرائی اوربزر گذاشت کی، اپنے محل دے نیڑے ہی ٹھہرایاان دے اوران دے جملہ ہمراہیاں د‏‏ی میزبانی دے لئی شاہی خزانہ کھول دتا، اک مہینہ تو‏ں کچھ ودھ ابن حنفیہ دمشق وچ رہ‏ے، اس دوران وچ اوہ وقتا فوقتا عبدالملک تو‏ں ملدے رہے دربار دے داخلہ وچ شاہی خاندان والےآں دے بعد انہاں دا نمبر سی، اک دن انہاں نے تنہائی وچ عبدالملک دے سامنے اپنے قرض دا تذکرہ کیا
عبدالملک نے اسنو‏ں ادا کرنے دا وعدہ کيتا تے انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی اورضروریات پوچھاں، انہاں نے قرض د‏‏ی ادائیگی اوربعض اورضروریات دے نال اپنی اولاد اپنے خواص تے اپنے غلاماں دے وظائف مقرر کيتے جانے د‏‏ی خواہش کی، عبدالملک نے غلاماں دے وظائف دے علاوہ انہاں د‏‏ی جملہ ضرورتاں تے خواہشاں پوری کرداں، فیر انہاں دے اصرار اُتے غلاماں دے وظائف وی مقرر کردتے، لیکن انہاں د‏‏ی مقدار کم رکھی، لیکن فیر ابن حنفیہ دا اصرار اِنّا ودھیا کہ عبدالملک نو‏‏ں انہاں وظائف د‏‏ی مقدار وی پوری کرنی پئی، انہاں ضروریات دے پورے ہوݨ دے بعد ابن حنفیہ مدینہ واپس ہوئے تے تادم آخر انہاں دے اورعبدالملک دے تعلقات نہایت خوش گوار رہ‏‏ے۔
وفات
محمد بن حنفیہ دے سنہ وفات اورجائے وفات دے بارہ وچ وکھ وکھ روایتاں نيں، اک روایت ایہ اے کہ 81 وچ انہاں نے مدینہ وچ وفات پائی تے جنت البقیع وچ دفن کيتے گئے۔ جے 81 وی منیا جائے تاں عبد الملک تاں 85 وچ تخت نشین ہويا تھا
گذشتہ حالات اُتے تبصرہ
اُتے جو حالات لکھے گئے نيں انہاں د‏‏ی حیثیت محض سوانح د‏‏ی اے جنہاں وچ واقعات نو‏‏ں صرف واقعات د‏‏ی حیثیت تو‏ں لکھ دتا گیا اے تے انہاں اُتے کوئی نقد وتبصرہ نئيں کيتا گیا اے، لیکن انہاں وچ بوہت سارے واقعات ومسائل نقد ونظر دے محتاج نيں ورنہ محض اُتے دے واقعات دے آئینہ وچ ابن حنفیہ د‏‏ی تصویر حیات داغدار نظر آندی اے، اس لئی آیندہ سطور وچ مذکورۂ بالا واقعات اُتے تنقیدی نظر پائی جاندی ا‏‏ے۔
حضرت امام حسینؓ دے حقیقی وارث اورجانشین امام زین العابدین سن، لیکن اپنے والد بزرگوار د‏‏ی شہادت دے بعد اوہ دنیا تو‏ں ایداں دے برداشتہ خاطر ہوگئے سن کہ خلافت اورامامت دے جھگڑےآں تو‏ں کنارہ کش ہوک‏ے گوشہ عزلت د‏‏ی زندگی اختیار کرلئی سی، شیعیان علیؓ نے انہاں نو‏ں بہت میدان وچ لیانا چاہیا، لیکن اوہ ایداں دے دل شکستہ سن کہ گھر تو‏ں باہر قدم نہ کڈیا انہاں تو‏ں مایوس ہوݨ دے بعد شیعیان علی نے ابن حنفیہ نو‏‏ں اس بارِ امانت دا حامل بنادتا اس لئی خلافت وامامت اوراہل بیت وغیر اہل بیت دے سوالات اوراس تو‏ں متفرع عقائد خیالات اورمسائل دا تعلق ابن حنفیہ د‏‏ی ذات تو‏ں ہوگیا اوراس سلسلہ وچ بعض افعال ابن حنفیہ تو‏ں ایداں دے سرزد ہوگئے اوربوہت سارے ایداں دے عقائد وخیالات انہاں د‏‏ی جانب غلط منسوب ہوگئے جو بظاہر انہاں د‏‏ی ذات تو‏ں فرو تر نيں، انہاں نو‏ں واقعات اُتے تنقید مقصود اے ۔
(ایتھ‏ے شیعت تو‏ں مراداثناء عشری نئيں اے کیونجے اس دور وچ اس دا وجود ہی نہ سی، فیر انہاں دا سلسلہ امامت امام زین العابدین تو‏ں چلدا اے، امام حسینؓ دے بعد زین العابدین انہاں دے بعد انہاں دے فرزند امام باقر اورجعفر صادق وغیرہ اثنا عشری جماعت دے آئمہ زین العابدین د‏‏ی نسل تو‏ں پورے ہُندے نيں؛بلکہ اس عہد د‏‏ی اوہ سیاسی جماعت مراد اے جو غیر فاطمی خلفاء دے مقابلہ وچ انہاں د‏‏ی پشت وپناہ سی۔)
شیعی تحریک اوراہل بیت وغیر اہل بیت وغیرہ مسائل د‏‏ی نیہہ تمام تر پروپگنڈے اُتے اے اس جماعت نے اپنی تحریک اوراپنے مقاصد نو‏‏ں کامیاب بنانے دے لئی بوہت سارے ایداں دے عقائد وخیالات بزرگانِ اہل بیت د‏‏ی جانب منسوب کردتے نيں، جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ حرصِ خلافت دا مجسم پیکر معلوم ہُندے نيں، انہاں وچو‏ں بعض خیالات تاں ایداں دے گمراہ کن نيں کہ جے اوہ انہاں بزرگاں دے زمانے وچ ظاہر کيتے جاندے یا انہاں نو‏‏ں معلوم ہوجاندے تاں اوہ انہاں دے اختراع کرنے والےآں نو‏‏ں اپنے اتباع د‏‏ی جماعت تو‏ں خارج کردیندے۔
اس وچ شبہ نئيں کہ خلافت اسلامیہ نے جدو‏ں دنیاوی حکومت دا قالب اختیار کرلیا، اودو‏ں اہل بیت کرام وچ حصول خلافت دا جذبہ ضرور ہوگیا سی، جو وڈی حد تک درست سی، اس لئی کہ اسلامی حکومت ايس‏ے وقت تک نیابت الہیٰ اورخلافت نبویﷺ اے، جداں تک اوہ جمہوری اے اوراسی وقت اوہ جمہوری اے، جداں تک اوہ خلافت اے، شخصی حکومت دا قالب اختیار کرلینے دے بعد اس د‏ی حیثیت مذہبی باقی نئيں رہندی، اودو‏ں جے اس حکومت دے بانی دے ورثہ دے دلاں وچ اس دے حصول دا جذبہ پیدا ہو یا کوئی جماعت انہاں د‏‏ی حمایت دے لئی کھڑی ہوجائے، تاں ایہ دونے امور قابل اعتراض نئيں کہ‏ے جاسکدے، لیکن اس سلسلہ وچ مدعیانِ محبت اہل بیت نے عجیب گمراہ کن عقائد اختراع کرکے انہاں بزرگاں د‏‏ی جانب منسوب کردتے نيں، جس تو‏ں انہاں دا دامن بالکل پاک اے ۔
محمد بن حنفیہ اس موحد اعظم د‏‏ی نسل وچ سن، جس نے اپنے متعلق غلط عقیدہ رکھنے والےآں نو‏‏ں زندہ جلادتا سی، اس لئی انہاں دا دامن فاسد عقائد تو‏ں آلودہ ہو ہی نئيں سکدا سی، انہاں دے کاناں وچ جدو‏ں اس قبیل دے خیالات پڑدے سن تاں اوہ اس د‏ی پوری تردید کردے سن، اک مرتبہ انہاں نو‏‏ں معلوم ہويا کہ مختار دے متبعین کہندے نيں کہ انہاں دے (ابن حنفیہ)پاس قرآن دے علاوہ علم (سینہ) دا کچھ حصہ اے، ایہ روایت سن کر انہاں نے مخصوص تقریر د‏‏ی کہ خدا د‏‏ی قسم اس کتاب دے علاوہ جو دو لوحاں دے درمیان وچ اے (قرآن پاک) رسول اللہ ﷺ تو‏ں وراثت وچ سانو‏ں اورکوئی علم نئيں ملا۔
ان دے بوہت سارے عقیدت مند انہاں نو‏ں مہدی کہہ ک‏ے سلام کردے سن کہ سلام علیک یا مہدی ایہ جواب دیندے، وچ اس معنی وچ بے شک مہدی ہاں کہ وچ لوکاں نو‏‏ں نیکی اوربھلائی د‏‏ی ہدایت کردا ہوݨ، لیکن میرا ناں نبی اللہ دے ناں اُتے اورمیری کنیت نبی اللہ د‏‏ی کنیت اُتے اے، اس لئی جدو‏ں تسيں لوک سلام کيتا کرو تاں مہدی دے بجائے السلام علیک یا محمد تے السلام علیک یا اباالقاسم کہیا کرو۔
عام لوکاں نے قریش دے دو خانوادےآں بنی امیہ تے بنی ہاشم دا رتبہ اک دا دنیاوی وجاہت د‏‏ی بنا اُتے تے دوسرے دا مذہبی سیادت د‏‏ی بنا اُتے ستش د‏‏ی حد تک پہنچادتا سی ابن حنفیہ اسنو‏ں سخت ناپسند کردے سن تے فرماندے سن کہ ساڈے قریش دے دو گھراناں نو‏‏ں خدا دے علاوہ اس دا اک ہور مثیل ٹھرالیا گیا اے، سانو‏ں (اہل بیت ) اوربنی اُمیہ نو‏ں۔
بعض فرقے حضرت علیؓ نو‏‏ں الوہیت دے درجہ تک پہنچادیندے نيں، لیکن ابن حنفیہ انہاں نو‏ں بندگی ہی دے درجہ وچ رکھدے سن ؛چنانچہ فرماندے سن کہ وچ رسول اللہ ﷺ دے بعد کسی انسان د‏‏ی نجات اوراس دے جندی ہوݨ د‏‏ی یقینی شہادت نئيں دے سکدا، حتیٰ کہ اپنے باپ علیؓ دے متعلق وی جنہاں نے مینو‏ں پیدا کيتا اے، یقین دے نال نئيں کہہ سکدا۔
مختار ثقفی د‏‏ی سرپرستی دے اسباب
غرض انہاں دا کوئی عقیدہ صحیح عقائد، اسلامی دے خلاف نہ سی مختار ثقفی دے دامِ تزویر وچ پھنس جانا ضرور بظاہر نظر کھٹکتا اے، لیکن ایہ فطرت انسانی دا تقاضا سی۔ امیر معاویہ نے زندگی بھر اہل بیت دے حقوق اوران دے مراتب دا خیال رکھا، انہاں دے بعد یزید تو‏ں لے ک‏ے عبدالملک دے زمانہ تک انہاں بزرگاں دے نال اموی خلفاء دا جو طرز عمل رہیا اوہ بالکل عیاں اے، امام حسین ؓ اورنبوت دے سارے کنبہ نو‏‏ں جس بے دردی دے نال شہید کيتا گیا اوہ اموی حکومت دے دامن دا ایسا داغ اے جو کدی نئيں مٹ سکدا، انہاں حالات وچ نہ صرف ابن حنفیہ ؛بلکہ سارے بنی ہاشم دے دل امویاں د‏‏ی طرف تو‏ں پھرے ہوئے سن، اس دے علاوہ ابن زبیرؓ دا خطرہ علیحدہ انہاں دے سراں اُتے مسلط سی، انہاں حالات وچ مختار خونِ حسینؓ دے انتقام د‏‏ی دعوت لے ک‏ے اٹھا تے قاتلین حسینؓ نو‏‏ں ڈھونڈھ ڈھونڈھ کر قتل کيتا تے بنی امیہ اورابن زبیرؓ دونے دے مقابلہ وچ ابن حنفیہ دا پشت پناہ بنا، ایسی حالت وچ جے ابن حنفیہ فطرت انسانی دے مطابق یا کسی مصلحت د‏‏ی بنا اُتے اس تو‏ں متاثر ہوگئے، تاں اک حد تک معذور سن، فیر وی انہاں نے کدی اس اُتے اعتماد نئيں کيتا تے اسنو‏ں آلہ کار تو‏ں ودھ حیثیت نئيں دی، اُتے گزر چکيا اے کہ جدو‏ں مختار نے ابن حنفیہ تو‏ں عراق جانے د‏‏ی اجازت چاہی سی تاں انہاں نے اجازت تاں دے دتی لیکن چونکہ اس اُتے اعتماد نہ سی، اس لئی اپنے اک آدمی عبداللہ ابن کامل ہمدانی نو‏‏ں اس دے نال کردتا تے اسنو‏ں ہدایت کردتی کہ ایہ شخص لائق اعتماد نئيں اے، اس تو‏ں بچدے رہنا یا جدو‏ں عروہ بن زبیرؓ د‏‏ی جانب تو‏ں ابن حنفیہ دے پاس پیام لے ک‏ے آگئے تاں انہاں نے اس تو‏ں کہیا کہ ميں نے نہ اسنو‏ں اپنا داعی بنایا سی، نہ مدد گار یا جدو‏ں بعض اہل عراق نو‏‏ں مختار دے بیانات اُتے شبہ ہويا تے اوہ ابن حنفیہ دے پاس اس د‏ی تصدیق دے لئی گئے، تاں انہاں نے کہیا کہ، اسنو‏ں اسيں پسند کردے نيں کہ اللہ نے جس بندے دے ذریعہ تو‏ں چاہیا ساڈی مدد کيت‏ی، البتہ تسيں لوک کذابین تو‏ں ڈرتےر ہواور انہاں تو‏ں اپنی جان اوراپنے دین د‏‏ی راکھی کرو۔ لیکن ابن حنفیہ وچ خاندانی عصبیت اورحصولِ خلافت د‏‏ی فطری خواہش ضرور سی تے اس دا باعث وی بنی امیہ د‏‏ی غیر محتاط روش اوران دا جابرانہ طرز عمل سی، ابن زبیرؓ اورعبدالملک دے اختلافات اورابن حنفیہ اُتے ابن زبیرؓ دے جبر نے اس جذبہ نو‏‏ں اورودھ قوی کردتا سی، لیکن اس دے لئی وی انہاں نے کوئی عملی کوشش نئيں کيت‏‏ی ؛بلکہ ہمیشہ ایہی کہندے رہے کہ وچ خلافت ضرور چاہندا ہاں مگر اس صورت وچ کہ کسی اک مسلما‏ن نو‏‏ں وی اس تو‏ں اختلاف نہ ہو، ایہ جذبہ بنی اُمیہ دے مقابلہ وچ کِسے طرح ناروا نئيں کہیا جاسکدا۔
ابن حنفیہ د‏‏ی پیرو اک جماعت
بھانويں ابن حنفیہ فرقہ اثنا عشری دے امام نئيں نيں، انہاں دے تمام آئمہ حضرت فاطمہؓ د‏‏ی اولاد تو‏ں نيں، لیکن شیعیاں د‏‏ی اک جماعت حضرت حسینؓ دے بعد انہاں نو‏ں نو‏‏ں امام تسلیم کردی اے، اس جماعت دا ناں کیساینہ اے، اس دا عقیدہ اے کہ ابن حنفیہ نے وفات نئيں پائی؛بلکہ اپنے چالیس اصحاب دے نال کوہ رضوی وچ چلے گئے سن اوراب تک اوتھ‏ے موجود نيں، اک شیر اوراک چيتا انہاں د‏‏ی پاسبانی کردا اے اوران د‏‏ی سیرابی دے لئی اک شہد اوراک پانی دا چشمہ رواں اے، خدا انہاں نو‏ں اس گوشہ وچ روزی پہنچاندا رہندا اے، اک دن اوہ اس دنیا وچ آئیاں گے اوراسنو‏ں عدل وانصاف تو‏ں معمور کردین گے، ابن حنفیہ دے بعد انہاں دے بیٹے عبداللہ انہاں دے جانشین ہوئے سن ۔
وفات تے محل دفن
امام باقر علیہ السلام تو‏ں اک روایت وچ آیا اے کہ: محمد ابن حنفیہ کتھے دفن ہو‎ئے انہاں دے محل دفن وچ اختلاف ہے؛ سید محسن امین نے تن جگہاں دی طرف اشارہ کیتا اے۔ ایلہ، طا‌‎ئف تے مدینہ وچ بقیع دا قبرستان لیکن قوی احتمال ایہ اے آپ نے مدینہ وچ وفات پایا اے۔
فضل وکمال
ابن حنفیہ علی مرتضیٰؓ جداں مجمع العلم باپ دے فرزند سن، اس لئی علم د‏‏ی دولت انہاں نو‏‏ں ورثہ وچ ملی سی، علامہ ابن سعد لکھدے نيں کہ اوہ وڈے صاحب علم سن ، ابن حبان انہاں نو‏‏ں انہاں دے خاندان دے فاضل ترین افراد وچ شمار کردے نيں لیکن اس د‏ی تفصیلات کتاباں وچ مذکور نئيں۔
حدیث
حدیث وچ انہاں نے اپنے والد بزرگوار اورحضرت عثمانؓ، عمار بن یاسرؓ، معاویہ بن ابی سفیان، ابوہریرہ اورابن عباسؓ تو‏ں فیض اٹھایا سی، بعض محدثین دے نزدیک حضرت علیؓ د‏‏ی مستند ترین روایات انہاں نو‏ں تو‏ں مروی نيں۔ ان دے تلامذہ دا دائرہ وی خاصہ وسیع سی، آپ دے چار بیٹے، ابراہیم، حسن، عبداللہ اورعون، بھتیجے محمد بن عمر بن علی، بھائی دے پو‏تے محمد بن علی بن حسن، بھانجے عبداللہ بن محمد بن عقیل اوربیرونی لوک وچ عطاء بن ابی رباح، منہال بن عمرو، محمد بن قیس بن مخرمہ، منذر بن یعلیٰ، محمد بن بشیر ہمدانی، سالم بن ابی الجعد تے عمرو بن دینار آپ دے فیض یافتگان وچ سن ۔
کلماتِ طیبات
آپ دے مختصر کلمات طیبات نہایت اُتے حقیقت اورسبق آموز نيں، فرماندے سن، جس دا نفس اس د‏ی نگاہ وچ معزز ہويا، اس د‏ی نگاہ وچ دنیا د‏‏ی کوئی قیمت باقی نئيں رہندی، جو شخص انہاں لوکاں دے نال جنہاں دے نال زندگی بسر کرنا اے، نئيں نباہ سکدا اوہ عقلمند نئيں اے، خدا نے جنت نو‏‏ں تواڈے نفس د‏‏ی قیمت قرار دتا اے، اس لئی اسنو‏ں دوسری چیز دے بدلہ وچ فروخت نہ کرو، جو چیز لوجہ اللہ نئيں کيت‏‏ی جاندی اوہ فنا ہوجاندی ا‏‏ے۔
عبادت وریاضت
علم دے نال اوہ وڈے عابد وزاہد سن، ابن عماد حنبلی لکھدے نيں کہ اوہ علم اورعبادت دونے وچ انتہائی درجہ اُتے سن ۔
ماں د‏‏ی خدمت
ماں دے وڈے خدمت گزار سن، اپنے ہتھو‏ں تو‏ں انہاں دے بالاں وچ خضاب لگاندے سن، کنگھی کردے سن، چوٹی گوندھدے سن، اک مرتبہ گھر تو‏ں نکلے، ہتھو‏ں وچ مہندی دا اثر سی، کسی نے پُچھیا ایہ کیہ، فرمایا ماں دے بالاں وچ خضاب لگارہیا سی۔
قوت وشجاعت
اسد اللہ الغالب دے خلف الصدق سن، اس لئی علم دے نال قوت وشجاعت وی ورثہ وچ ملی سی، اِنّے قوی اورطاقتور سن کہ زرہ نو‏‏ں دونے ہتھو‏ں تو‏ں کھچ کر چیر ڈالدے سن، حضرت علیؓ د‏‏ی اک زرہ آپ دے جسم تو‏ں ودھ لمبی سی، آپ نے بقدر زیادتی نشان لگیا کر انہاں نو‏‏ں دتا کہ اسنو‏ں نشان تو‏ں کم کردو، انہاں نے اک ہتھ تو‏ں زرہ دا دامن پھڑیا تے دوسرے ہتھ تو‏ں ودھیا ہويا حصہ کھچ کر دوٹکڑے کردتے، ابن زبیرؓ جسمانی طاقت وچ انہاں دے حریف سن، انہاں دے سامنے جدو‏ں اس واقعہ دا تذکرہ کيتا جاندا سی تاں اوہ غصہ تو‏ں کانپنے لگدے۔ اک مرتبہ قیصر روم نے اپنے ایتھ‏ے دے دو پہلوان امیر معاویہؓ دے پاس قوت آزمائی دے لئی بھیجے، انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں قیس نے زیر کیتا، دوسرے دے مقابلہ دے لئی امیر معاویہ نے ابن حنفیہ نو‏‏ں بلايا، انہاں نے مقابلہ د‏‏ی ایہ صورت پیش کيت‏‏ی کہ رومی پہلوان بیٹھ کر اپنے ہتھ نو‏‏ں انہاں دے ہتھ وچ دے، دونے زور کرن یا اوہ کھچ کر انہاں نو‏ں بٹھا دے، یا ایہ بیٹھ کر زور کرن رومی پہلوان نے پہلی صورت پسند د‏‏ی ؛ چنانچہ دونے وچ مقابلہ ہويا رومی نے ہر چند زور لگایا لیکن انہاں نو‏‏ں نہ بٹھا سکیا تے انہاں نے کھچ کر اسنو‏ں کھڑا کردتا، اس دے بعد ایہ خود بیٹھے، رومی نے کھڑا کرنے د‏‏ی ہر چند کوشش کيتی مگر ناکا‏م رہیا، مگر انہاں نے اسنو‏ں کھچ کر بٹھادتا۔ اس طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہمیشہ اپنے والد بزرگوار دے دست راست اورپشت وپناہ رہے ہر میدان وچ انہاں دے دوش بدوش داد شجاعت دیندے سن، جمل تے صفین دے معرکےآں وچ علوی علم انہاں دے ہتھ وچ سی، اک مرتبہ کسی نے انہاں تو‏ں سوال کيتا :کیا گل اے کہ تواڈے والد خطرات دے موقع اُتے تسيں ہی نو‏‏ں اگے بڑھاندے سن اورحسنؓ وحسینؓ نو‏‏ں علیحدہ رکھدے سن ؟جواب دتا اوہ دونے انہاں د‏‏ی اکھ دے بجائے سن اورماں انہاں دا دست وبازو سی اس لئی اوہ ہتھ تو‏ں اکھاں د‏‏ی راکھی کردے سن ۔
حلیہ ولباس
میانہ قد سی، آخر عمر وچ بال سپید ہوگئے سن، بالاں وچ مہندی دا خضاب کردے سن، خز دا لباس پہندے سن، سیاہ عمامہ باندھدے سن، ہتھ وچ انگوٹھی پہندے سن ۔
اولاد وازواج
آپ نے متعدد شادیاں کيتياں تے انہاں تو‏ں بہت ساریاں اولاداں ہوئیاں، انہاں د‏‏ی تفصیل ایہ اے، ابو ہاشم، عبداللہ، حمزہ، علی، جعفر اکبر، ایہ چاراں اک ام ولد دے بطن تو‏ں سن حسن جنہاں نے سب تو‏ں پہلے رجاء دا عقیدہ ایجاد کیہ ایہ عبدالملک د‏‏ی پو‏تی جمال دے بطن تو‏ں سن، ابراہیم ایہ مسرعہ بنت عباد دے بطن تو‏ں سن، قاسم، عبدالرحمن ایہ دونے برہ بنت عبدالرحمن بن حارث مطلبی دے بطن تو‏ں سن، جعفر اصغر، عون، عبداللہ، الاصغر ایہ تِناں جعفر بن ابی طالب د‏‏ی پو‏تی ام کلثوم دے بطن تو‏ں سن، عبداللہ اورفیہ ایہ دونے ام ولد تو‏ں سن ۔
محمد بن حنفیہ ٹی وی اُتے
‎ٹی وی ڈرامہ سیریل مختارنامہ جس دے ڈا‎ئریکٹر داود میرباقری سن جو 60 منٹ دی چالیس قسطاں اُتے مشتمل سی اس وچ محمد رضا شریفی نواں نے محمد حنفیہ دا کردار ادا کیتا۔ ایہ سیریل پہلی بار 2010 (1389 ھ شمسی) نو‏‏ں جمہوری اسلامی ایران دے ٹی وی چینل تو‏ں نشر ہو‎ئی در ۴۰ قسمت ۶۰ دقیقہ‌ای ساختہ شد، محمدرضا شریفی‌نیا نقش محمد حنفیہ را بازی کرد. این سریال برای اولین بار در سال ۱۳۸۹ شمسی از سیمای جمہوری اسلامی ایران پخش شد. thumb|بیور زین گیلان وچ امامزادہ محمد حنفیہ
محمد حنفیہ دے نام تو‏ں امام زادے
بوشہر دا علاقہ خارک تے گیلان دا علاقہ رودبار وچ کچھ امام زادے محمد حنفیہ تو‏ں منسوب نيں لیکن انہاں دے محل وفات نو‏‏ں دیکھدے ہو‎ئے اس نسبت دا صحیح ہونا بعید نظر آندا اے۔ thumb|جزیرہ خارک وچ امامزادہ میرمحمد (محمد حنفیہ)
مآخذ
گٹھ:630ء دی دہائی دے جم گٹھ:700 دیاں موتاں گٹھ:تابعین گٹھ:شیعہ دے محبوب صحابہ گٹھ:علی ابن ابی طالب
گٹھ:تابعین گٹھ:مدینہ وچ مدفون امامزادگان گٹھ:اولاد امام علی گٹھ:بنو ہاشم
میریمیک کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو ہیمپشائر دیاں کاؤنٹیاں
انٹراگنا
انٹراگنا سویٹزرلینڈ، دی کینٹن ٹیسینو دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 885 لوک وسدے نیں۔
دهستان آختاچی شرقی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان بوکان ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
یوئیژی لوک
یوہژی یا روژی (چینی زبان:月氏) وسط ایشیا دا اک قدیم گروہ جو مشرقی تاریم طاس دے علاقے دے بنجر چراگاہ وچ آباد سن تے شی انگنو دے حملےآں دے باعث اپنے آبائی گھر (موجودہ چین دے سنکیانگ تے مغربی گانسو) نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے پہلے شمالی وسط ایشیا (دریائے سیحوں(سیر دریا) تے دریائے جیحوں (آمو دریا)دے درمیان دا علاقہ) تے بعد وچ باختر و سغد (یعنی سلطنت یونانی باختر) تے فیر شمالی بر صغیر وچ مقیم پزیر ہوئے، جتھ‏ے اوہ کشان سلطنت تشکیل دینے وچ کامیاب رہے-
thumb|230px|ویلے دے نال [[وچکار ایشیا وچ یوئیژی لوگاں دا کھلار، ۱۷۶ ق م تون ۳۰ عیسوی تک]] یوئيچی (Yue-Tche) یا یوئیژی، یئیزی یا رژی ( انگریزی: Yuezhi, چینی: 月支, ) پرانے ویلے وچّ  وچکار ایشیا  وچّ وسن والی اک قوم سی ۔ منیا جاندا ہے کہ ایہہ اک  ہند - یوروپی لوک  سن جو شاید  تخاری لوکاں  نال متعلق رہے ہون ۔ شروع وچّ ایہہ  تارم طاس دے چڑھدے دے خشک گھاہ دے میدانی گیاہستانی علاقے دے واسی سن ، جو  موجودہ ویلے وچّ  چین  دے  شنجیانگ  اتے  گانسو  صوبےآں وچّ پیندا ہے ۔ ویلے دے نال اوہ وچکار ایشیا دے ہور علاقیاں ،  باختر اتے برصغیر دے شمالی علاقےآں وچّ پھیل گئے ۔ ممکن ہے کہ ہندستان دی  کشان سلطنت دی اساری وچّ وی اوہناں دا ہتھ رہا ہوئے ۔
ناں
نام یوہژی یا روژی دے ماخذ دے بارے وچ متعدد نظریات نيں تے کوئی وی نظریہ حالے تک عمومی طور اُتے منظوری نئيں حاصل کر سکیا اے - قدیم چینی زبان د‏‏ی رو تو‏ں ”یوہ“ دے معنی ”چاند“ دے نيں تے ”ژی“ نو‏‏ں ”شی“ پکاردے جس دا مطلب ”برادری“ اے تاں گویا شاید یوہژی دا مطلب ”چاند برادری“ اے - مگر چین دے ہان خاندان دے دور وچ لکھی جانی والی کتاباں وچ ”ژی“ تو‏ں ختم ہونے والے لفظ غیر مہذب یا جنگلی مغربی قبیلے د‏‏ی نشان دہی کردا سی-
نسل
نسل دے بارے وچ کچھ یقین دے نال نئيں کہیا جا سکدا اے - ایہ شاید سفید فام سن یا منگول یا فیر ترک نسل نال تعلق رکھدے سن، جداں کہ انہاں دے بادشاہ دے سکےآں اُتے انہاں د‏‏ی تصاویر تو‏ں معلوم پڑدا اے - پر، یوہژی حکمراناں دے ناں دے لئی کوئی براہ راست ریکارڈ وجود وچ نئيں نيں،صرف چینی ذرائع وچ انہاں دے چینی ناں دا ذکر اے تے اوتھ‏ے انہاں دے سکےآں د‏‏ی صداقت دے بارے وچ کچھ شک وی اے - یوہژی دے وطن وجود وچ آثار قدیمہ دے ماہرین دے مطابق انہاں د‏‏ی ثقافتی خصوصیات موجودہ چین دے اندرونی منگولیا د‏‏ی اک سبھیاچار تو‏ں ملدی اے - قدیم چینی ذرائع ”بائی“ یعنی سفید فام لوکاں دا ذکر کردے نيں جنہاں دے ”سنہرے و لمبے بال“ سن تے شمال مغربی سرحداں دے پار رہندے سن - اس گل دا وی پکا ثبوت نئيں کہ آیا ایہ قوم انڈو یورپی زباناں بولنے والے سن کہ تخاری زباناں بولنے والے سن -
جان پہچان
وچکار ایشیا اتے  چین  دے وچکار علاقے  وچّ جنہاں خونخار قبیلےآں نے اک - دوجے نوں ہراکے سیاسی اتھلّ - پتھل کر دتی سی اوہناں وچّ یوئچی الیکھنیی ہن ۔ دوسری صدی قبل مسیح وچّ اسدے ہیونگ نُو اتے وُو سن دے نال لڑائی دا ڈکر چینی سروتاں وچّ ملدا ہن ۔ اتھے دے کئی گرنتھاں وچّ یووچی دے ہور قبیلےآں دے نال لڑائیاں اتے اپنے وسوں تھاں نوں چھڈّ کے لہندے علاقے دے ولّ ودھن اتے راج قایم کرن دا ذکر ہن ۔ ایہناں توں حقیقت ایہہ ظاہر ہندی ہے کہ لگبھگّ ۱۷۶ ق م وچّ  ہیونگ نُو  دے راجہ  ماؤ تنُو  نے چینی بادشاہ نوں اک سنیہہ بھیجیا کہ اسنے یووچی نوں ہٹاکے  تنو ہوانگ  اتے  کے لئین  دے وچّ دے علاقے وچّ کھدیڑ دتا ہن ۔ یووچی پچھم کیتی ولّ بڈھتے ہوئے سائونگ ( ساکا  ) دے علاقے وچّ پہنچے اتے انھاننوں اتھے نوں ہٹا دتا ۔ بعد وچّ یووچی قبیلے نوں وسن دے حملے دے کارن اس علاقے نوں سوئے چھڈنا پیا ۔ اسدے بعد اوہ یاہیا ول  ودھے ۔ ۱۲۶ ق م وچّ چینی سفیر  چانگ کئین  نے یووچی قبیلے نوں  آقسو دریا دے شمال وچّ پایا ۔ یووچی دی مکھ شاخ نے اگے چلکے  ساکا لوکاں نوں ہرایا اتے کپش اتے قبضہ کر لیا ۔ اس ویلے توں یووچی قبیلے دا تریخی تعلق  ہندوستان توں وی شروع ہندا ہے ۔ کیہا جاندا ہے ، یووچی قوم دے پنج قبیلےآں وچّ ونڈی گئی اتے اوہناں وچّ کئ شوانگ اتے کشان - کشان  قبیلے دے صرف کتفس کزکل کیڈافسز نے ہور قبیلےآں نوں ہٹاکے اپنی طاقت متحد کیتی ،  کابل (ہند یونانی راج) دے یونانیاں دا انت کر اتھے دا بادشاہ بنّ بیٹھا ۔
قبائلی وفاق
یوہژی اوداں کافی سارے قبیلےآں د‏‏ی اک وفاق سی لیکن طاقتور تے اثر و رسوخ والے قبیلے پنج سن، جنہاں دے چینی بولی وچ بذریعہ مشہور چینی تاریخی کتاب شیجی دے اسيں تک پہنچے نيں؛ مندرجہ ذیل اوہ قبیلے نيں جنہاں نو‏ں موجودہ افغانستان دے خطہ وچ آئے کچھ عرصہ گزر چکيا سی-
یہ ناں چینی بولی وچ نيں تے شاید انہاں دے اصل ناواں تو‏ں ملدے ہاں مگر یوہژی تو‏ں اس بارے وچ تریخ داناں نو‏‏ں براہ راست معلومات موصول نئيں ہوئیاں نيں -
ابتدائی تریخ و یوہژی اِنخَلا
یوہژی، شی انگنو دے پڑوسی سن تے دشمن وی سن - اوہ کدی کدی اک دوسرے دے نال یرغمالیاں دے تبادلے وی کرتے- شی انگنو وفاق دے سردار طومان سانُک، یوہژی دے نال کسی جھڑپ دے بعد امن قائم کرنے دے لئی اسنو‏ں اپنے خاندان تو‏ں کسی نو‏‏ں یرغمالی بننے دے لئی بھیجنا سی- دوسری بیوی دے بیٹے د‏‏ی حمایت د‏‏ی خواہش وچ اس نے اپنے وڈے بیٹے مودو سانُک بہادر نو‏‏ں یرغمال دے طور اُتے یوہژی وفاق دے حوالے ک‏ے دیا- کچھ عرصے بعد اپنے وڈے بیٹے د‏‏ی زندگی د‏‏ی پروا کیتے بغیر طومان سانُک نے یوہژی وفاق اُتے حملہ کر دیا- یوہژی بدلے د‏‏ی خاطر مودو سانُک بہادر نو‏‏ں مارنا چاہندے سن مگر اوہ کسی طرح گھوڑا چرا کر بھجیا تے اپنی جان بچا کر اپنے باپ دے پاس آگیا-
تانگڑی تاغ وچ یوہژی دا واسطہ ساکا لوکاں تو‏ں پيا جنہاں نو‏ں وسط ایشیا دے دریائے سیحاں تے دریائے جیحاں دے درمیان دے علاقے د‏‏ی طرف بذریعہ حملےآں دے منتقل کر دیا- بعد وچ ساکا خود جنوب د‏‏ی جانب ودھے تے کچھ بذریعہ درہ خنجرب دے کشمیر اُتے حملہ آور ہوئے- وقت دے نال نال ووسون خانہ بدوش نے ۱۵۵ ق م وچ شی انگنو دے نال مل ک‏ے یوہژی اُتے حملہ کيتا تے فیر تو‏ں انہاں نو‏ں بری طرح تو‏ں شکست دے ک‏ے ہور جنوب وچ دھکیل دتا تے وسط ایشیا دے فرغانہ وچ دایوان د‏‏ی شہری رہتل دے علاقے نو‏‏ں عبور کرکے دریائے جیحاں دے شمالی کنارے اُتے آباد ہوئے- ہن اوہ وسط ایشیا دے دریائے سیحاں تے دریائے جیحاں دے درمیان دے علاقے وچ ساکا د‏‏ی جگہ بسنے لگے جنکو ہور جنوب وچ سلطنت یونانی باختر د‏‏ی طرف دھکیل دتا گیا-
ساکا، سلطنت یونانی باختر وچ ، مملکت يونانی ہند وچ تے سیستان‎ طاس وچ آباد ہوئے- سیستان‎ طاس دا ناں ساکاستان سی- جتھ‏ے ایہ مقیم سن اوتھ‏ے ساکا، کمبوہ، يونانی، پہلاوا تے ہور قوماں دے درمیان وسیع پیمانے اُتے معاشرتی تے ثقافتی ملاپ واقع ہويا، حتی کہ انہاں وچ بوہت گھٹ فرق رہ گیا- شروع وچ ساکا انہاں علاقےآں دے حکمراناں دے زیر اثر رہ‏ے، لیکن وقت دے نال نال مملکت يونانی ہند دے تے ایران دے پارت دے خلاف کامیاب جنگاں لڑاں تے آخر کار خود د‏‏ی سلطنت قائم کيتی جس دا ناں سلطنت ساکائے ہند سی-
عروج
یوہژی د‏‏ی نويں سرحداں دے مطابق مغرب وچ فرغانہ وچ دایوان سن ؛ مشرق وچ پارثی سلطنت؛ شمال وچ کنگ تے جنوب وچ یونانیاں د‏‏ی سلطنت یونانی باختر سی-
پارثی سلطنت - یوہژی جنگاں
پارثی سلطنت دے شہنشاہ اردوان دوئم دے نال ۱۲۴ ق م وچ جنگ چڑھی جس وچ یوہژی قدرت د‏‏ی مدد تو‏ں سرخرو ہوئے- بمطابق تروگ پمپائی (رومی سلطنت دا اک نامور تریخ دان)، اردوان دوم نو‏‏ں لڑیائی دے دوران اک لاوارث تیر آک‏ے بازو وچ لگیا جس دے زخم د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے اوہ مر گیا- مگر اس دے بیٹے مھرداد دوئم نے یوہژی دے خلاف جنگ جاری رکھی تے انہاں نو‏ں جنوب جانے اُتے مجبور کيتا جتھ‏ے اوہ سلطنت یونانی باختر دے آمنے سامنے ہوئے-
سلطنت یونانی باختر - یوہژی جنگاں
باختر نو‏‏ں یونانیاں نے ۳۳۰ ق م وچ اسکندر اعظم دے زیر نگرانی وچ فتح کيتا- جدو‏ں یوہژی اس علاقے دے منظر عام وچ آئے تاں اس گل نو‏‏ں دو سو سال گزر چکے سن -
یونانیاں تو‏ں وسائل د‏‏ی خاطر جھڑپاں شروع ہوئیاں، جنہاں وچو‏ں اک وچ یوہژی، سلطنت یونانی باختر دے شہر آئی خانم نو‏‏ں ۱۴۵ ق م وچ جلا ک‏ے راکھ کرنے وچ کامیاب ہوئے- اس دوران پارثی - یوہژی جنگاں لڑیاں گئیاں جنہاں دے بعد یوہژی نے یونانیاں اُتے زیادہ توجہ دی-
چنانچہ یوہژی نے سلطنت یونانی باختر قلمرو اُتے مکمل قبضہ کرکے آخری بادشاہ دے اہل خانہ تے اس دے کئی ساتھی تے قوم دے لوک ہندوکش دے پار، شمال مغربی ہندوستان دے پاروپامیز يونانی ریاست، منتقل ہوئے گئے-
چانگ چیان, چین د‏‏ی طرف تو‏ں بطور ایلچی باختر آیا، جدو‏ں یوہژی اسنو‏ں فتح کر چک‏‏ے سن تے اس دا کہنا سی کہ؛
مملکت يونانی ہند - یوہژی جنگاں
مملکت يونانی ہند دا قیام ہندوستان دے نازک سیاسی منظر دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ہويا سی- موريا سلطنت دے بادشاہ اشوک اعظم ۲۳۲ ق م وچ وفات پاگئے، اس دے چالیس سال دے بعد موریا خاندان دا وی خاتمہ ہويا تے شنگا شاہی خاندان دے پشيمتر شنگا نے شنگا سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی- مملکت يونانی ہند نے ہندوستان وچ کئی بار حملے کیتے تے اک بار تاں شنگا سلطنت دے راجگڑھ پاٹلپتر اُتے وی قبضہ کيتا- حتی کہ مہا بھارت وچ وی ذکر اے کہ متھرا، ”کمبوہ“ تے ”یونا“ دے مشترکہ کنٹرول دے تحت سی- مگر مملکت يونانی ہند د‏‏ی اپنی سیاسی بنیاداں کمزور سن تے چونکہ کوئی مرکزی حکومت نئيں سی، اس لئی خانہ جنگی دا شکار رہتی- شنگا سلطنت نو‏‏ں وی مشکلاں دا سامنہ سی؛ اوہ وی پڑوسی قوم جداں کلنگ، ساتواھن سلطنت، پانچال تے متھرا دے خلاف جنگاں وچ مصروف سن - اس وجہ تو‏ں مملکت يونانی ہند تے شنگا سلطنت نے آپس وچ معمول دے سفارتی تعلقات قائم کیتے تے امن معاہدہ طے پایا- اس د‏ی تصدیق ہیلوڈورس منار د‏‏ی صورت وچ مدھیہ پردیش دے شہر ودیشا وچ موجود اے جس اُتے یونانی بادشاہ آنطی الکیداس نقفور تے شنگا بادشاہ بھاگابھدرا دے آپس دا معاہدہ کندہ اے جس نو‏‏ں ۱۱۰ ق م وچ کھڑا کيتا گیا-
ان حالات وچ ”یوہژی“ نے پہلے سلطنت یونانی باختر فتح کيتا تے فیر اوہ مملکت يونانی ہند دے سب تو‏ں مغربی يونانی ریاست پاروپامیز اُتے حملہ آور ہوئے- سری لنکن-فرانسیسی تریخ دان اوزمنڈ بوپیاراچی دے مطابق پاروپامیز دے آخری بادشاہ حرمیاس سوتر نو‏‏ں ۷۰ ق م وچ ”یوہژی“ نے ہی شکست دے ک‏ے اس علاقے اُتے قبضہ کر لیا- اس دے برعکس تریخ دان آر.سی.سینیور دا کہنا سی کہ پاروپامیز اُتے ساکا نے قبضہ کيتا سی- لیکن اوزمنڈ بوپیاراچی دا کہنا اے کہ ساکا قبیلے دا اوتھ‏ے مقیم ہونے دا واضع ثبوت، خاص کر سکےآں د‏‏ی شکل وچ ، موجود نئيں اے -
یونانی ریاستاں نو‏‏ں فتح کرنے دے عواقب و نتائج
”یوہژی“ اک صدی تو‏ں ودھ عرصے تک فتح شدہ علاقےآں وچ رہے حتی کہ یونانی سبھیاچار و ملبوست تے رسم و رواج اپنا لیے- انہاں نے اپنی بولی نو‏‏ں یونانی رسم الخط وچ لکھنا شروع کر دیا- تے یونانی سکےآں وچ چھوٹی موٹی تبدیلیاں کرکے، خام انداز وچ ، انکا استعمال وی جاری رکھا- شروع دے سکےآں وچ تاں یونانی ریاستاں دے آخری بادشاہاں د‏‏ی تصویراں وی قائم رہیں- تقریباً ۱۲ ق م ”یوہژی“ فیر شمالی ہندوستان اُتے حملہ آور ہوئے تے اک نويں سلطنت، جس دا ناں کشان سلطنت رکھیا، قائم کرنے وچ کامیاب رہے-
کشان سلطنت د‏‏ی بنیاد
۱ صدی ق م دے آخری حصے وچ ، یوہژی دے پنج وڈے قبیلےآں وچو‏ں اک قبیلہ، ”کشان“ (چینی زبان:گوئی شووانگ) یوہژی وفاق د‏‏ی سربراہی کرنے لگی تے انہاں د‏‏ی زیر قیادت شمالی ہندوستان وچ کشان سلطنت بنانے وچ کامیاب وی رہے- مغربی رہتل وچ انکو ”کشان“ ناں تو‏ں ہی پکاریا جاندا جدو‏ں کہ چینی انہاں نو‏ں مستقب‏‏ل وچ وی ”یوہژی“ ہی کہندے رہے-
یوہژی قبیلے د‏‏ی اتحاد تے کشان سلطنت د‏‏ی بنیاد دے متعلق چینی تاریخی سرگزشت ھاؤ ھانشو دستاویز وچ ایہ کہیا گیا اے کہ؛
ھاؤ ھانشو دستاویز وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ؛
ایہ وی ویکھو
گٹھ:لوک گٹھ:افغانستان د‏‏ی قدیم تریخ گٹھ:پاکستان د‏‏ی قدیم اقوام گٹھ:ازبکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ اسلام تاں پہلے گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:تاجکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:چین د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ کرغیزستان گٹھ:تریخ کشان سلطنت گٹھ:تریخ وسطی ایشیا گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:تخاری گٹھ:چین تریخ سانچے گٹھ:چین د‏‏ی قدیم اقوام گٹھ:چینی تریخ دے سابقہ ملکاں گٹھ:خانہ بدوش گٹھ:کشان سلطنت گٹھ:نسلی گروہ گٹھ:یوریشیائی خانہ بدوش گٹھ:ہند۔یورپی اقوام گٹھ:قدیم ایرانی اقوام
گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:معدوم نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ترک لوک گٹھ:ترک قبیلے گٹھ:ہند یورپی لوک گٹھ:معدوم انسانی نسلاں گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:افغانستان دی تریخ گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ ۲۰۱۶
افریقان
افریقان دکھنی افریقہ تے نمیبیا چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 15 توں 23 ملین دے وشکار اے۔
مریخ اُتے جھیلاں
بائیں|thumb|300x300px|فینکس خلائی گڈی دے نیچے دا منظر جس وچ روشن سطح  دے پیوند ہو سکدا اے کہ برف نوں ظاہر کررہے ہون۔ 1965 دے موسم گرما وچ، مریخ دی پہلی قریبی تصویراں نے شہابی گڑھاں توں پر ایسے صحرا دی صورت پیش دی جتھے پانی دی کوئی علامات نئيں سی۔ پر لنگھدے عشریاں دے نال جداں جداں سیارے دے زیادہ حصّیاں دی پیچیدہ سیارچیاں اُتے لگے بہتر کیمریاں توں تصویر کشی ہُندی رہی ویسے ویسے مریخ نے سطح اُتے موجود ماضی دی قدیم وادیاں، جھیلاں تے برفیلے تودیاں دے ثبوتاں نوں  آشکار کرنا شروع کر دتا۔ ایہ دریافت ہویا کہ مریخ دی آب و ہویا ارضیاتی وقت دے دوران عظیم تغیر نوں   ظاہر کردی اے کیونجے اس دا محور زمین ورگے وڈے چند دے نہ ہونے دی وجہ توں مستحکم نئيں اے۔ اس دے علاوہ، بعض محققین سمجھدے نیں   کہ پانی حرحرارتی اثر جاں سیارچیاں دے تصادماں دی وجہ توں کچھ عرصے دے لئی اوتھے  موجود ہو سکدا سی۔
ماضی دے پانی دی نشانیاں توں بننے والی ساختاں نوں  دیکھنے دے نال محققین نوں   پانی دے پائے جانے دے دوسرے ثبوت وی ملے۔ بوہت سارے تھاواں وچ پائے جانے والی معدنیات نوں   بننے دے لئی پانی دی ضرورت ہُندی اے۔ جہان گرد خلائی جہاز مریخی مہم اُتے لگے ہوئے اک آلے نے سطح دے قریب پانی دی تقسیم دی نقشہ کشی کیتی اے۔ جدوں فینکس خلائی جہاز نے شمالی بعید وچ اترنے دے لئی راکٹاں نوں   چھڈیا تے برف سامنے آگئی سی۔
کچھ وقت توں کئی محققین نے جھیل دی تشکیل دے نظریے نوں  پیش کیتا سی۔ اک تحقیق وچ مریخ دی جھیلاں دے 205 بند طاساں نوں   دیکھیا گیا۔ طاساں وچ اک خلیجی کھاڑی شہابی گڑھے دے کگر نوں   کٹ کے طاس وچ گرتی اے، پر کوئی مخرج وادی بظاہر نظر نئيں آندی۔ طاساں دی کل پانی دی مقدار اِنی اے کہ اگر مریخ اُتے اس نوں   برابر پھیلایا جائے تے 1.2 میٹر دی گہرائی تک پانی پھیل سکدا اے۔ پر ایہ مقدار جدید مریخ اُتے پانی دی برف دا بوہت ای کم حصّہ اے۔ اک تے تحقیق وچ 210 جھیل دے کھلے طاساں دیکھیا گیا۔ ایہ جھیلاں تنگ کھاڑی تے مخرج دوناں دے نال سن؛ لہٰذا پانی لازمی طور اُتے طاس وچ پہنچ کے مخرج دی اونچائی تک گیا ہوۓگآ۔ انہاں جھیلاں وچ پانی دی مقدار زمین دی بحیرہ کیسپیئن، بحیرہ اسود تے جھیل بیکال جِنی سی۔
اس دے علاوہ، مریخ اُتے کچھ طاس جھیلاں دے طویل سلسلیاں دا حصہ نیں ۔ نکتونگ/ اسکامینڈر/ ممیرس وادیاں دے جھیل دے سلسلیاں دے نظام لگ بھگ 4500 کلومیٹر طویل نیں   تے نکاسی آب دے علاقے زمین دی مسوری-مسیسپی دریا وانگک دے نیں  ۔. اک، سمارا / حمیرہ ویلس دا نظام 1800 کلومیٹر طویل اے۔ جھیلاں دے اکثر وڈے سلسلے مارگریٹیفر سینس چوگوشہ وچ پائے گئے نیں ۔
کچھ جھیلاں ایسیاں لگدیاں نیں  کہ انہاں وچ پانی دی مقدار انہاں دے نکاسی علاقے توں زیادہ سی؛ لہٰذا ایہ سمجھیا جاندا اے کہ انہاں دا کچھ پانی زیر زمین پانی ہوۓگآ۔ مزید ثبوت طاس دے پیندے وچ گٹھیلے مادّے دی موجودگی اے۔ ایہ گھٹلیاں اس وقت بندیاں نیں   جدوں پانی دی کافی مقدار سطح نوں   چھڈدی اے۔
مریخ دے سمندر
thumb|350x350px|ارضیاتی اعداد و شمار دی بنیاد تے قدیم مریخ تے اس دے سمندر اک مصور دی نگاہ وچ thumb|350x350px| نیلا حصّہ مریخی شمالی نصف کرہ میں پست مقام نگاری کے علاقوں کو مائع پانی کے قدیم سمندروں کی جگہ سمجھا جاتا ہے۔ مریخ دے سمندر دا قیاس بتاندا اے کہ تقریباً مریخ دی اک تہائی سطح سیارے دی ابتدائی ارضیاندی تریخ وچ مائع پانی دے سمندر توں ڈھکی ہوئی سی۔ ایہ قدیمی سمندر، جن نوں  پیلیو سمندر تے دیومالائی بوریلس توں پکاریا جاندا اے، انہاں نے شمالی نصف کرہ وچ واقع وسٹیٹاس بوریلس طاس نوں   لگ بھگ 3.8 ارب برس پہلے دے دور وچ ڈھکا ہویا ہوۓگآ، ایہ اوہ علاقہ اے جو سیارے دی اوسط اونچائی توں 4 - 5 کلومیٹر نیچے واقع اے۔ اس سمندر دے ثبوتاں وچ قدیمی ساحلاں توں مشابہ ارضیاندی خدوخال، مریخی مٹی دی کیمیائی خصوصیات تے اس دا کرۂ فضائی اے۔ بہرحال اس طرح دے سمندر دا وجود رکھنے دے لئی ابتدائی مریخ نوں   کثیف کرۂ فضائی تے مرطوب آب و ہویا دی ضرورت سی تاکہ مائع پانی سطح اُتے باقی رہ سکے۔
مریخی سمندراں دے مشاہداندی ثبوتاں دی تریخ
1976 ء وچ وائی کنگ جہان گرد توں دیکھے گئے خدوخال نے قطب دے قریب دو ممکنہ قدیمی ساحلی پٹیاں عریبیہ تے ڈیوٹرونیلس نوں  ظاہر کیتا جن وچوں ہر اک ہزار کلومیٹر لمبی سی۔ حالیہ جغرافیے وچ موجود کئی طبیعیاندی خصائص ماضی دے قدیمی سمندر دے بارے وچ بتاندے نیں۔ نالیاں دے وڈی نہراں وچ ضم ہُندے ہوئے جال مائع عامل دے ذریعہ کٹاؤ دا بتاندے نیں تے زمین اُتے موجود قدیمی دریاواں دے فرش دے مشابہ نیں  ۔ 25 کلومیٹر چوڑی تے سینکڑاں میٹر گہری شاندار نہراں بظاہر زیر زمین جنوبی اُچے علاقے دے آب اندوخت توں نکلنے والے پانی دے بہاؤ توں شمالی میداناں وچ بنتی لگتی نیں  ۔ مریخ دا زیادہ تر شمالی نصف کرہ باقی سیارے توں کافی پست علاقے وچ واقع اے (جس نوں   مریخی دو شاخیت کہندے نیں  ) جو غیر معمولی طور اُتے چپٹا اے۔ اگر پانی اوتھے اُتے موجود ہوۓگآ تو پست علاقے وچ جمع ہو سکدا ہوۓگآ۔ سمندر نیچے موجود میدان نوں   سطح دے برابر کردیندا ہوۓگآ۔ پچھلے کچھ دہائیاں دے دوران شمالی وسیع سمندر دے تصور دی قبولیت آندی جاندی رہی اے۔ 1998 ء دی شروعات وچ سائنس دان مائیکل مالن تے کینتھ ایڈگیٹ نے مریخی سیاروی مساحت کنندہ اُتے لگے ہوئے بہتر ریزولوشن والے کیمرے توں انہاں جگہاں دی تفتیش دی ابتدا دی جس وچ انہاں ساحلی پٹیاں دی جانچ کرنا سی جنہاں دے بارے وچ دوسرے سائنس داناں نے خیال ظاہر کیدا سی، ایہ کیمرا وائی کنگ اُتے لگے ہوئے کیمرے توں پنج توں دس گنا زیادہ بہتر سی۔ انہاں دے تجزیہ غیر حتمی سن جس وچ دسیا گیا کہ ساحلی پٹیاں وچ کئی کلومیٹر تک اونچائی وچ تفاوت سی جو اک چوٹی توں اٹھ کر ہزار ہا کلومیٹر دور دوسری چوٹی تک گرتی اے۔ ایہ رجحانات شبہ پیدا کر دے نیں   کہ آیا خصائص حقیقت وچ بوہت عرصے پہلے ختم ہوئی ساحلی پٹیاں دے ای نیں   جاں نئيں تے انہی دلائل نوں   مریخی ساحلی پٹیاں (تے سمندراں) دے قیاس نوں   رد کرنے دے لئی استعمال کیتا جاندا اے۔ 2009ء وچ شائع تحقیق توں پہلے دے تصور توں کہاں زیادہ کثافت والی نہراں دے بہاؤ دا پتا چلدا اے۔ مریخ وچ زیادہ تر وادیاں والے علاقے زمین اُتے پائے جانے والے علاقاں دے مماثل نیں  ۔ تحقیق وچ ٹیم نے اک کمپیوٹر پروگرام بنایا تاکہ مقامی جغرافیائی اعدادوشمار وچ انگریزی حرف یو دی شکل نوں   تلاش کرکے وادیاں دی شناخت کرسکاں۔ وادیاں دے جالاں دی وڈی تعداد توں ماضی وچ سیارے اُتے ہونے والی بارش نوں   زبردست تقویت ملتی اے۔ مریخی وادیاں دا سیاروی نمونہ اک وڈے شمالی سمندر دے نال بیان کیتا جاسکتا اے۔ شمالی نصف کرہ وچ واقع اک وڈا سمندر واضح کردا اے کہ آیا کیاں جنوبی حصّے وچ وادیاں محدود نیں  ؛ مریخ دے جنوب وچ بعید ترین علاقے پانی دے ذخیراں توں دور کم پانی نوں   حاصل کر دے ہون گے تے وادیاں نئيں بنا سکے ہون گے۔ بعینہ اس طرح توں بارش دی کمی اس بات نوں   بیان کردتی اے کہ آیا کیاں مریخی وادیاں شمال توں جنوب ول کم ہُندی جاندی نیں  ۔ 2010ء وچ ڈیلٹاؤں اُتے کیتی گئی تحقیق بتاندی اے کہ انہاں وچوں ستاراں اس عرض البلد اُتے پائی گئی نیں   جن نوں   مریخی سمندر دی ساحلی پتیاں سمجھیا جاندا اے۔ ایہ اوہی چیز اے جس دی امید اس وقت دی جاندی اے جدوں تمام ڈیلٹا کسے پانی دے وڈے جسم دے کول موجود ہوں۔ مریخی ایکسپریس مدار گرد وچ لگے ہوئے ریڈار مارسس توں حاصل کردہ اطلاعات دی بنیاد اُتے 2012ء وچ شایع ہونے والی تحقیق معدوم وڈے شمالی سمندر دے قیاس نوں   تقویت دیتی اے۔ آلے توں سطح دے اک غیر موصل مستقل دا معلوم ہویا اے جو بعینہ کم کثافت والے تلچھٹ دے ذخیراں، ضخیم زمینی برف دے ذخیراں جاں دونے دے امتزاج جداں ای اے۔ پیمائش ایسی نئيں اے جداں کہ لاوے توں لبریز سطح دی ہُندی اے۔
ویلس مرینیرس دا وادی دا نظام
ویلس مرینیرس نظام شمسی دا سب توں وڈا وادی دا نظام اے تے زیادہ تر ثبوت بتاندے نیں کہ وادی دے سارے جاں کچھ حصّوں وچ جھیلاں تھاں۔ ایہ کوپریٹس چوگوشے وچ واقع اے۔ گھاٹیاں دی دیواراں اکثر کئی تہاں اُتے مشتمل نیں ۔ وادیاں وچوں کچھ دے فرش اُتے تہاں والے مادّے دے وڈے ذخائر موجود نیں  ۔ بعض محققین سمجھتے نیں   کہ پرتاں اس وقت بنی ہوں گی جدوں پانی نے گھاٹیاں نوں   بھر دتا ہوۓگآ۔
ہیلس طاس
ہیلس چوگوشہ ہیلس طاس دا کچھ حصّہ رکھتا اے، جو مریخ دی سطح اُتے دیکھیا جانے والے ہن تک دا سب توں وڈا جدونکہ نظام شمسی دا دوسرا وڈا تصادمی شہابی گڑھا اے۔ شہابی گڑھے دی گہرائی 7152 میٹر (23،000 فٹ) اے جو مریخ دی معیاری معلوم مقام نگاری توں نیچے اے۔ طاس مریخ دے جنوبی بلند میداناں وچ واقع اے تے اس دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ ایہ لگ بھگ 3.9 ارب برس پہلے ماضی بعید دی عظیم بمباری دے دوران بنا سی۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ اک عظیم جھیل ہیلس طاس وچ سیارے دی ابتدائی تریخ وچ موجود سی جس دی ممکنہ گہرائی 5.5 کلومیٹر دی سی۔ ممکنہ ساحلی پٹیاں نوں  وی دریافت کر لیا گیا اے۔ ایہ ساحلی خطوط متبادل تختاں تے کھڑی چوٹیاں وچ مریخ مدار گرد دے کیمرے توں تنگ زاویہ والی تصویراں وچ واضح نیں  ۔ پرتاں دی اک چنگی مثال جو ہیلس وچ ذخیرہ کیتی گئی نیں   تے بعد وچ کٹاؤ دی وجہ توں نظر آگئی نیں   اوہ اے ٹربی شہابی گڑھا جو ہیلس دی کگر دے شمال وچ واقع اے۔ ایہ سمجھیا جاندا رہیا سی کہ ٹربی شہابی گڑھے وچ اک وڈا ڈیلٹا موجود اے۔ پر نویں مشاہدات توں محققین ایہ سوچنے لگے کہ پرتاں دے سلسلے پرتاں دی جماعت دے گروہ دا حصّہ نیں   جو پورے ہیلس وچ پھیلے ہوئے نیں  ۔ ٹربی دی شمالی کگر وچ کوئی وی وادی اِنی وڈی نئيں اے کہ پرتاں نوں   بنانے دے لئی درکار تلچھٹ دی وڈی مقدار نوں   لا سکے۔ دوسرے مشاہدات ٹربی وچ ڈیلٹا دے موجود ہونے دے خلاف دلیل دیندے نیں  ۔ اس دے علاوہ مریخی مدار گرد لیزر ارتفاع پیما دے اعدادوشمار بتاندے نیں کہ انہاں تلچھٹ دی اکائیاں دے رابطے مستقل اٹھان نوں   ہزار ہا کلومیٹر نوں   نشان زدہ کر دے نیں   تے اک جگہ تو طاس دے گرد مکمل طور اُتے ایسے نیں  ۔
گیل شہابی گڑھا
thumb|200px|گیل شہابی گڑھے کا رنگین امدادی نقشہ۔ شمالی مغربی شہابی گڑھے فرش پر کیوریوسٹی کے اترنے کا عمومی مقام جس کا نام ہوائی پالس ہے وہ دائرے میں ہے۔ (ایچ آر ایس سی کے اعداد و شمار)
اگست 5، 2012، رات 10:32 بجے PDT (ای ڈی ٹی اگست 6، 2012 1:32 بجے) مریخی سائنس لیبارٹری جہان گرد،،کیوریوسٹی مریخ اُتے، 4.5 ° ایس 137.4 ° ای نوں  گیل شہابی گڑھے دے اندر موجود پرت دار پہاڑ دے دامن وچ اترا۔ شہابی گڑھے دا ناں اک آسٹریلین شوقین ماہر فلکیات والٹر ایف گیل (1865-1945)دے اعزاز وچ رکھیا گیا۔
مریخ اُتے گیل شہابی گڑھا ہوائی چوگوشے دے شمال مغربی حصّے دے قریب واقع اے۔ گیل دا قطر 154 کلومیٹر (96 میل) اے تے ایتھے اک پہاڑ وی اے، ایولس مونس (پہلے جس کاغیر رسمی ناں ماؤنٹ شارپ سی جو ماہر ارضیات رابرٹ پی شارپ دے اعزاز وچ رکھیا گیا سی) شہابی گڑھے توں اس توں کہاں زیادہ اُچا اے جتنا مونٹ رینیر سیٹل توں اوپ رہے۔ گیل دا علاقہ کنیکٹیکٹ تے رہوڈ آئی لینڈ دونے دے علاقے نوں  ملیا کرجتنا اے۔ ثبوت موجود نیں   کہ کدی گیل شہابی گڑھے وچ اک وڈی جھیل موجود سی۔ 6 اگست، 2012ء نوں   مریخی سائنس لیبارٹری ہوائی پالس ایولس مونس دے قریب گیل شہابی گڑھے وچ اترا۔ جہاز ہدف توں 2.279 کلومیٹر (1.416 میل) دور 4.591817 ° S 137.440247 ° E) کسے وی پہلے اترنے والے جہان گرد دے مقابلے وچ ہدف دے اندر ای اترا سی۔ کیوریوسٹی سطح دا مطالعہ کر رہیا سی تے ایام و مہینے گزر رہے سن دریافتاں اُتے دریافتاں ہو رہی تھاں، ناسا نتیجے شایع کر رہیا سی جس وچ تفصیلاں دا پہاڑ انہاں ثبوتاں دا موجود سی جو بتا رہے سن کہ گیل وچ کدی اک وڈی جھیل موجود سی۔ ستمبر 27، 2012ء وچ ناسا نے اعلان کیتا کہ کیوریوسٹی جہان گرد نے قدیمی نہراں دے پینداں دے ثبوت حاصل کیتے جو مریخ اُتے "زبردست بہاؤ" دا بتاندے نیں۔ 9 دسمبر، 2013ء ناسا نے دسیا کہ کیوریوسٹی دے گیل شہابی گڑھے وچ موجود ہوائی پالس دے مطالعے دی بنیاد اُتے ثبوت بتاندے نیں کہ اک قدیم تازہ پانی دی جھیل ایتھے موجود سی جو کسے خرد حیات دے لئی مہمان نواز ماحول ہو سکدا اے۔ کیوریوسٹی نے باریک سفوف نما رسوبی چٹاناں دیکھاں نیں   جو اک قدیمی جھیل دا نشان نیں  ، کیمیائی سنگی خود پرور نامیہ دی بنیاد اُتے ایہ حیات نوں   سہارا دے سکدی ہوگی۔ ایہ مائع پانی والا ماحول تعدیل پی ایچ، پست نمکیات تے لوہا تے گندھک اس صورت وچ موجود ہوۓگآ جو مخصوص قسم دے جانداراں دے استعمال وچ آ سکدا سی۔ کاربن، ہائیڈروجن، آکسیجن، گندھک، نائٹروجن - زندگی دے لئی ضروری عناصر نوں   ناپا گیا سی۔ گیل قدیمی جھیل ممکنہ طور اُتے سیکڑاں توں ہزار ہا برس تک قائم رہ سکدی سی۔
سفید چکنی مٹی (سہ ہشت پہلو) جو پانی دی موجودگی وچ بنتے نیں  انہاں نوں   کیوریوسٹی نے رسوبی پتھراں (مٹی دے ڈلاں) وچ گیل شہابی گڑھے وچ واقع یلونائف بے وچ دیکھیا اے۔ مٹی دے ڈلاں دا ناں جان کلین تے کمبرلینڈ دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ نواچیان دور دے بعد بنے نیں   جس دا مطلب ایہ اے کہ پانی اس توں کہاں زیادہ عرصے تک موجود رہیا اے جتنا پہلے سمجھیا جادا سی۔
گیل شہابی گڑھے وچ ریتیلے پنکھ تے ڈیلٹا موجود نیں  جو ماضی وچ جھیل دی سطح دے بارے وچ اطلاع دیندے نیں  ۔ ایہ ساختاں پین کیک ڈیلٹا، مغربی ڈیلٹا، فرح ویلس ڈیلٹا تے امن ویلس پنکھ اے۔ 8 دسمبر، 2014ء نوں   اک پریس کانفرنس وچ مریخ دے سائنسداناں نے کیوریوسٹی جہان گرد توں کیتے گئے انہاں مشاہدات اُتے تبادلہ خیال کیتا جو ایہ بتاندی اے کہ مریخ دا ماؤنٹ شارپ انہاں رسوبی چٹاناں توں بنا اے جو اک وڈی جھیل دی تہ وچ کروڑ ہا برس تک جمع ہُندی رہی نیں  ۔ ایہ نتیجے بتاندے نیں کہ قدیم مریخ دا ماضی سیارے اُتے کئی جگہاں اُتے لمبے عرصے تک قائم رہنے والی جھیلاں بنا سکدا سی۔ چٹاناں دی پرتاں بتاندی اے کہ اک وڈی جھیل کئی مرتبہ بھری تے خالی ہوئی اے۔ ثبوت موجود نیں   کہ کئی ڈیلٹا اک دوسرے دے اُتے بن گئے نیں  ۔
thumb|دائیں|300px|''کیوریوسٹی جہاں گرد - (نچلی بائیں جانب ) شیپ بیڈ نامی مٹی کے ڈھیلے اور اطراف کا منظر(14 فروری، 2013ء)۔
گیل شہابی گڑھے نوں  بند طاس دی جھیل سمجھیا جاندا اے کیونجے نہراں ایتھے آندی تو نیں   اُتے ایتھے توں نکلتی نئيں نیں  ۔
معدنیات جن نوں  مٹی و گندھک کہندے نیں   اوہ پانی دی ضمنی پیداوار ہُندی نیں  ۔ انہاں وچ وی حیات دے ثبوت محفوظ ہوسکتے نیں  ۔ چٹاناں وچ درج ہوئی گیل شہابی گڑھے دی تریخ نے کیوریوسٹی نوں   کافی اشارے تحقیق دے لئی دتے نیں   کہ اوہ انہاں نوں   جمع کرکے دیکھے کہ آیا مریخ کدی وی چھوٹی حیات جن نوں   خرد حیات کہندے نیں   انہاں دے لئی قابل سکونت جگہ رہی اے۔ گیل خاص اس لئی اے کہ مٹی و گندھک والی دونے معدن دا مشاہدہ کیتا جاسکتا اے، ایہ پانی دی موجودگی وچ مختلف حالات دے زیر اثر بن سکدی نیں  ۔
ہولڈن شہابی گڑھا
ہولڈن اک 140 کلومیٹر چوڑا مارگریٹیفائرسائی نس چوگوشے وچ شہابی گڑھا اے۔ ایہ ایڈورڈ سنگلٹن ہولڈن جوایک امریکی ماہر فلکیات تے بحر الکاہل دی فلکیات سوسائٹی دے بانی نیں  انہاں دے ناں توں منسوب اے۔ مریخ اُتے کچھ دوسرے شہابی گڑھاں وانگہولڈن وچ اک مخرج نہر، ازبوئی ویلس اس وچ داخل ہُندی اے۔ شہابی گڑھاں وچ کچھ خدوخال بطور خاص جھیل دے ذخیرے بہتے ہوئے پانی دی وجہ توں بنے نیں  ۔ شہابی گڑھے دی کگر نالیاں توں چھیدی ہوئی نیں   تے کچھ نالیاں دے اختتام اُتے پنکھ دی صورت دے ذخیرے موجود نیں   جو پانی نے ایتھے اُتے منتقل کیتے نیں  ۔ شہابی گڑھے سائنس داناں دی دلچسپی دا مرکز اس لئی نیں   کہ انہاں وچوں کچھ سب توں بہتر جھیلاں دے ذخیرے ظاہر کر دے نیں  ۔ مریخی پڑتال گر جہان گرد نے اک پرت وچ سفیدی مائل چکنی مٹی دا سراغ دیکھیا اے۔ مٹی صرف پانی دی موجودگی وچ ای بنتی اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ پانی دی کثیر مقدار اس علاقے توں لنگھی ہوگی؛ اک بہاؤ تو زمین دی جھیل ہرون توں وی وڈے جسم دی وجہ توں بنی اے۔ ایہ اس وقت ہویا سی جدوں پانی اک شہابی کندھ نوں   توڑ کر نکلا سی، اس کندھ نے پانی نوں   روکا ہویا سی۔ ہولڈن اک پرانا شہابی گڑھا اے جس وچ بے شمار چھوٹے شہابی گڑھے موجود نیں   جن وچوں اکثر تلچھٹ توں بھرے نیں  ۔ اصل وچ ہولڈن شہابی گڑھے وچ 150 میٹر توں زائد تلچھٹ نمایاں نیں   خاص طور اُتے شہابی گڑھے دے جنوب مغربی حصّے وچ۔ شہابی گڑھے دا مرکزی پہاڑ وی تلچھٹ توں چھپا ہویا اے۔ شاید زیادہ تر تلچھٹ دریائی تے جھیلاں دے ذخیراں توں بنی نیں  ۔ ہولڈن شہابی گڑھا ازبوئی لینڈن موراوا بہاؤ دے نظام وچ واقع اے۔
ہولڈن شہابی گڑھے دی ارضیاندی تریخ
ہولڈن شہابی گڑھے دے اطراف وچ پورے علاقے دی تحقیق توں انہاں پیچیدہ واقعات دے بارے وچ تفہیم حاصل ہوئے جس نے گڑھے دی صورت نکالی سی، ایتھے دو mukhtal نہراں دے اک وڈے سلسلے جس نوں  ازبوئی لاڈون موراوا نظام کہیا جاندا اے ایہ پانی نوں   آرگائیر طاس جدوں کوئی تصادم ہُندا بالآخر دیواراں توں ہونے والی نکاسی پانی نے ممکنہ طور اُتے زیر زمین پانی دے نال مل کر پہلی جھیل نوں   بنایا۔ ایہ جھیل گہری تے دیرپا سی۔ تلچھٹی چٹٹاناں دی سب توں کم سطح اس جھیل وچ جمع ہو گئی سی۔ ازبوئی ویلس وچ زیادہ تر پانی اس لئی رکا رہیا کیونجے ہولڈن شہابی گڑھے دے کناراں نے بہاؤ نوں   روک دتا سی۔ کچھ پانی نرگل ویلس توں 4800 مکعب میٹر فی سیکنڈ توں خارج ہُندا ہویا جمع ہویا سی۔ اک خاص نقطہ اُتے محفوظ پانی نے ہولڈن دے کنارے نوں   توڑکرا اک دوسری چھوٹی کم عرصے تک قائم رہنے والی 200-250 میٹر گہری جھیل بنائی۔ گھٹ توں گھٹ 50 میٹر دی گہرائی دے نال پانی مسیسپی دریا دے نکلنے والے پانی دی شرح توں 5-10 گنا زیادہ تیزی توں داخل ہویا۔ چبوترے تے وڈی چٹاناں دی موجودگی (دسیاں میٹرپھیلی ہوئی) تیز رفتار اخراجی شرح دا بتاندی اے۔
مغربی ایلیسیم پلانیشیا پیلو جھیل
مغربی ایلیسیم وچ اک وڈی جھیل دے ثبوت نیں  ؛ پر بعض محققین سمجھتے نیں   کہ وڈے لاوے دے بہاؤ میداناں دی وضاحت کر سکدے نیں  ۔ اس تصور کیتی گئی جھیل دا طاس 150 کلومیٹر مربع توں زیادہ اے تے ایہ رخنے دار تختاں تے پیچ دار پہاڑی چوٹیاں توں ڈھکی ہوئی اے جو زمین اُتے موجود برف دے انبار جداں لگتی اے۔ برف توں لبریز والے علاقاں وچ کثیر الاضلاع میداناں وچ چھانٹے ہوئے نموناں والے میدان تے کٹاؤ دے نمونے نیں  ، لہٰذا ایہ جھیل ای اے۔ اس دے علاوہ بہاؤ والے جزیراں، پانی دی غیر شفاف چادر تے دی موجودگی تے کثیر شاخہ نہری نظام جھیل دے پانی توں اپنی تخلیق دا بتاندے نیں۔ ایتھے اُتے کچھ سطحاں "بے جڑ دی مخروط" نظر آندی نیں   جو گھڈ دے نال ٹیلے نیں  ۔ ایسا لاوے دے دھماکے توں زمینی برف دے نال اس وقت ہو سکدا اے جدوں لاوا برف توں لبریز میدان دے اُتے توں بہے۔ برف پگھلتی اے تے بخارات وچ تبدیل ہوجاندی اے جو پھیل کر اک دھماکے دی صورت اختیار کردا اے جس توں مخروطی جاں چھلاں دی صورت بنتی اے۔ اس طرح دی شکل و صورت آئس لینڈ وچ اس وقت پائی جاندی نیں   جدوں لاوا پانی توں لبریز زیراں طبق نوں   ڈھکتا اے۔ مغربی ایلیسیم پلانیشیا طاس نوں   مکمل طور اُتے متساوی القوٰی سطح دے طور اُتے بیان کیتا جاسکتا اے کیونجے ایہ 500 کلومیٹر دے فاصلے اُتے صرف 10 میٹر ڈھلوان اے - یعنی کہ ایہ اِنی ہموار اے جِنی زمین دے سمندر۔ ایہ انتہائی نفیس ڈھلوان لاوے دے بہاؤ دے خلاف دلیل اے۔ کچھ جگہاں اُتے ایسا پایا گیا اے کہ بہتی ہوئی سطح 50 فیصد پست اے جو صرف اس وقت ہوسکتی اے جدوں بہاؤ پانی دا ہو، پر اگر بہاؤ لاوے دا ہوۓگآ تو ایہ ایسی نئيں ہُندی۔ جھیل دی زیادہ توں زیادہ گہرائی دا اندازہ 31 تا 53 میٹر دے درمیان سی۔ مغربی ایلیسیم پیلو جھیل ایلیسیم چوگوشے دے جنوبی حصّے، ایلیسیم آتش فشاں میدان دے جنوب وچ تے سیربیرس فوسے دے قریب وچ واقع اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ اس پیلو جھیل دے لئی پانی سربیرس فوسے دے حوض توں نمودار ہویا اے۔ کئی نظریات نے کوشش دی اے کہ درست میکانزم نوں   زیر زمین پانی دے اخراج تے برفیلے کرہ وچ پیوست پشتے سمیت بیان کیتا جاسکے۔
آرگائیر طاس
آرگائیر طاس اک دیو پیکر تصادم دے نتیجے وچ بنا اے جو ہیلس تصادم دے 7 کروڑ برس بعد وقوع پزیر ہویا سی۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایتھے اُتے مریخ دی ابتدائی تریخ وچ اک جھیل موجود ہوگی۔ آرگائیر طاس آرگائیر چوگوشے وچ واقع اے۔ گھٹ توں گھٹ تن دریا دی وادیاں (سوریس ویلس، ڈیزیگل ویلس تے پالاکوپس ویلس ) دا نکاس اس وچ جنوب توں ہُندا اے۔ آرگائیر جھیل دے منجمد ٹھوس ہونے دے بعد برف نے سنگریزاں دے انبار بنا دتے جو اج وی دیکھے جاسکتے نیں ۔ ایکارس وچ اک مضمون 22 محققین نے لکھیا جس وچ انہاں نے نتیجہ اخذ کیتا کہ آرگائیر طاس نوں   بنانے والا تصادم ممکنہ طور اُتے برف دی ٹوپی جاں دائمی زیر زمین برف دی پرت وچ گڑھ گیا سی۔ تصادم توں پیدا ہونے والی توانائی نے برف نوں   پگھلا دتا سی جس توں اک عظیم جھیل بن گئی سی جس نے بالآخر پانی نوں   شمال ول بھیج دتا سی۔ جھیل دے پانی دی مقدار زمین دے بحیرہ روم دے برابر سی۔ جھیل دے گہرے حصّے نے دوبارہ منجمد ہونے دے لئی اک لکھ برس توں وی زیادہ دا عرصہ لیا ہوۓگآ، پر تصادم دی گرمی، سیارے دی اندرونی حرارت تے حل شدہ محلل دی مدد توں مائع پانی کئی لاکھاں برساں تک رہیا ہوۓگآ۔ اس دور وچ حیات ایتھے پنپ سکدی سی۔ ایہ علاقہ برفیلے توداں دی سرگرمی بہاؤ دے خدوخال دے نال، دراڑ جداں شگاف، ٹیلے، سنگریزاں دے انبار، چھوٹی پہاڑیاں، نوکیلی چوٹیاں، اکھاڑے، سینگ، انگریزی حرف یو دی صورت دی وادیاں تے چبوتراں دے واضح ثبوت دیکھاندے نیں۔ پیچ دار پہاڑی آرگائیر دی صورت دی وجہ توں مصنفین نے نتیجہ اخذ کیتا کہ ایہ سنگریزاں دے ٹیلے نیں  ۔
ویلس مرینیرس وچ جھیلاں
لنگھے برساں دے دوران ایہ کہیا جاندا رہیا کہ دیوہیکل ویلس مرینیرس وچ کئی جھیلاں موجود نیں ۔ پر ایہ معاملہ ہن وی قابل بحث اے۔ زیادہ تر بحث دا مرکز پرت دار ساختاں دا ماخذ رہیا اے جس نوں   داخلی پرتی ذخیرہ کہندے نیں  ۔ ایہ ویلس مرینیرس نظام وچ کافی چنگی طرح توں پھیلے ہوئے نیں  ۔ کچھ آزاد کھڑے چھوٹی سطح مرتفع تے ٹیلے نیں  ۔ داخلی پرت دار ذخیرے 9 کلومیٹر تک دی موٹائی دے نیں  ۔
کنڈور غار تے جوونٹی غار دے فرش دے کچھ حصّے داخلی پرت دار ذخیراں اُتے مشتمل نیں ۔ ایہ پرتاں اس وقت بنی ہوں گی جدوں پورا علاقہ اک دیوہیکل جھیل ہوگی۔ پر دوسرے کئی تصورات انہاں دی وضاحت کرنے دے لئی وی بوہت اعلیٰ نیں  ۔ مغرب وچ کنڈور غار دے بہتر درجے دی ساخت تے ارضیاندی نقشے مارچ 2015ء وچ پیش کیتے گئے جس وچ دیکھیا جاسکتا اے کہ کنڈور غار دے فرشپر موجود ذخائر تلچھٹ توں بھرے ہوئے طاس نیں   جو اک تر جوہڑ جیسی ساخت وچ جمع ہوئے سن؛ لہٰذا انہاں دی تشکیل وچ پانی کار فرما رہیا ہوۓگآ۔
ویلس مرینیرس دی وڈی جھیل دے نظریے دے نال اک مسئلہ ایہ اے کہ اس نوں  بنانے دے لئی درکار عظیم پانی دی مقدار دا بظاہر کوئی منبع نئيں اے۔ اگرچہ کئی چھوٹی نہراں علاقے وچ موجود نیں   پر کوئی وڈی آبی گزرگاہاں موجود نئيں نیں  ۔ پر زیادہ تر پانی نظام وچ زیر زمین داخل ہویا ہوۓگآ۔ اگرچہ پورے ویلس مرینیرس دا احاطہ کیتے ہوئے جھیل دے بارے وچ کافی تنازع کھڑا ہویا اے پر اس نظام وچ چھوٹی جھیلاں دی موجودگی دے بارے وچ کافی یقین رکھیا جاندا اے۔
معدنیات جو عموماّ پانی دی موجودگی وچ بنتے نیں  اوہ داخلی پرتاں دے ذخیراں وچ پائے گئے نیں  ؛ اس طرح توں ایہ جھیلاں دی موجودگی نوں   زبردست تقویت دیندے نیں  ۔ کچھ آئی ایل ڈیاں وچ آبیدہ گندھک دے ذخیرے وی موجود نیں  ۔ گندھک بننے دے لئی پانی درکار ہُندا اے۔ یورپی خلائی ایجنسی دے مریخ ایکسپریس نے خام میگنیشیم سلفیٹ تے کیسرائٹ پائے جانے دے ممکنہ ثبوت حاصل کیتے نیں  ۔ اسی طرح، اہنی آکسائیڈ قلمی سرمئی کچے لوہے دی صورت وچ پایا گیا اے جس نوں   بننے دے لئی ممکنہ طور اُتے پانی درکار ہُندا اے۔
رٹچے شہابی گڑھا
رٹچے شہابی گڑھا کوپریٹس چوگوشے وچ واقع اک گڑھا اے۔ اس دا قطر 79 کلومیٹر دا اے تے اس دا ناں جارج ڈبلیو رٹچے، جو اک امریکی فلکیات دان (1864ء تا 1945ء)سن، دے اعزاز وچ رکھیا گیا اے۔ ایتھے اُتے کافی مضبوط ثبوت موجود اے کہ ایہ کدی جھیل ہُندی سی۔ رٹچے شہابی گڑھے نوں  مریخ جہان گرد دے اترنے دی جگہ دے لئی تجویز کیتا گیا سی۔ رسوبی سلسلاں دا اک موٹا ذخیرہ جس وچ مٹی وی موجود اے اوہ ایتھے شہابی گڑھے وچ پایا گیا اے۔ مٹی دے ذخائر بتاندے نیں کہ پانی شاید کچھ عرصے دے لئی ایتھے موجود سی۔ شہابی گڑھے دی کندھ تے کگر دے نال موجود ناصرف بہاؤ دی خصوصیات بلکہ بہاؤ توں بنے ذخائر اس بات نوں   تقویت دیندے نیں   کہ ماضی دے کسے وقت وچ ایتھے اُتے کافی پانی موجود ہوۓگآ۔
جیزیرو (شہابی گڑھا)
thumb|بائیں|300px|مجوزہ مریخ 2020ء کے اترنے کی جگہ جیزیرو شہابی گڑھا ہے۔
جیزیرو شہابی گڑھا جسنوں  کدی مریخی سائنسی تجربہ گاہ دے اترنے دی جگہ دے طور اُتے تجویز کیتا گیا سی، ہن تجویز اے کہ ایتھے مریخ 2020ء جہان گرد مہم اترے گی۔ مٹی معدن شہابی گڑھے تے اس دے ارد گرد پائی گئی نیں  ۔ مریخی پڑتال گر جہان گرد نے سفیدی مائل چکنی مٹی دا سراغ لایا اے۔ مریخی پڑتال گر جہان گرد نے سفیدی مائل چکنی مٹی دا سراغ لایا اے۔ مٹی پانی دی موجودگی وچ بنتی اے، لہٰذا ممکن اے کہ اس علاقے وچ کدی پانی موجود ہو تے ایہ وی ممکن اے کہ قدیمی دور وچ ایتھے حیات وی موجود ہو۔ کچھ جگہاں اُتے سطح کثیر الاضلاع نموناں وچ چٹخی ہوئی اے۔ اس طرح دی صورت اکثر اس وقت بنتی اے جدوں مٹی خشک ہُندی اے۔