cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
واحد علی سلطانوف
فوجی خدمات
آذربائیجانی فوج دے اک سارجنٹ، واحد علی سلطانوف، نے ۲۷ ستمبر ۲۰۲۰ نو‏‏ں شروع ہونے والی محب وطن جنگ دے دوران فزولی تے گوبادلی د‏‏ی آزادی دے لئی لڑیا ، جس دا آغاز آرمینیا دے زیر قبضہ علاقےآں نو‏‏ں آزاد کرانے تے آذربائیجان د‏‏ی علاقائی سالمیت نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی ہويا۔ واحد علیسولتنوف ۲۴ اکتوبر نو‏‏ں گوبادلی وچ لڑائی دے دوران ماریا گیا سی۔ انہاں نو‏ں بالاکان وچ شہداء د‏‏ی گلی وچ سپرد خاک کيتا گیا۔
آذربائیجان دے صدر الہام علییف دے مورخہ ۱۵٫۱۲٫۲۰۲۰ دے حکم دے مطابق، واحد علی سلطانوف نو‏‏ں آذربائیجان د‏‏ی علاقائی سالمیت نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی فوجی کارروائیاں وچ حصہ لینے تے اپنے فرائض د‏‏ی انجام دہی دے دوران باعزت طریقے تو‏ں انجام دینے دے لئی مرن مگراں تمغہ "مادر وطن دے لئی" دتا گیا۔ فوجی یونٹ نو‏‏ں تفویض کيتا گیا ا‏‏ے۔
اوہ آذربائیجان د‏‏ی علاقائی سالمیت د‏‏ی بحالی دے دوران فوجی آپریشنز دے رہنما سن تے دشمن د‏‏ی افواج نو‏‏ں تباہ کرنے وچ جرات دا مظاہرہ کیا، آذربائیجان دے صدر الہام علیئیف دے مورخہ ۱۵٫۱۲٫۲۰۲۰ دے حکم دے مطابق، واحد علیسولتنوف نو‏‏ں انہاں دے فرائض د‏‏ی شاندار تے دیانتداری تو‏ں انجام دہی دے لئی مرن مگراں تیسری ڈگری "فادر لینڈ د‏‏ی خدمت دے لئی" تو‏ں نوازیا گیا۔
واحد علی سلطانوف نو‏‏ں آذربائیجان دے صدر الہام علیئیف دے حکم تو‏ں ۲۵٫۱۲٫۲۰۲۰ نو‏‏ں مرن مگراں تمغہ "فضولی د‏‏ی آزادی دے لئی" انہاں د‏‏ی ذا‏تی ہمت تے بہادری دے لئی دتا گیا جو آذر دے علاقے فزولی د‏‏ی آزادی دے لئی جنگی کارروائیاں وچ حصہ لے رہے سن ۔
السدس
السدس (عربی: السدس  - انگریزی: Sextans) اک مجمع النجوم دا ناں ا‏‏ے۔ اسنو‏ں خاندان مجمع النجوم جاثی وچ شام‏ل کيتا جاندا ا‏‏ے۔
بنیادی خصوصیات
اس دا مشاہدہ آسمانِ جنوب دوم وچ کیہ جا سکدا ا‏‏ے۔ اس مجمع النجوم دا رقبہ 313.515 مربع ڈگری ا‏‏ے۔ جو کل آسمان دا 0.76 فی صد بندا ا‏‏ے۔ مطلع مستقیم 10 گھینٹے 16.29 منٹ ا‏‏ے۔ تے میݪ 02 ڈگری 36.88 منٹ جنوب ا‏‏ے۔ اس مجمع النجوم وچ ایداں دے ستارےآں د‏‏ی تعداد ،جن دے اک یا ودھ سیارے دریافت کيتے جاچکے نيں، 2 ا‏‏ے۔
قریبی مجمع النجوم
اس دے اردگرد اسد،حیدرہ،پیالہ واقع نيں۔
متعلقہ مضامین
گٹھ:مجمع النجوم گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
سوانیاں اک روزہ بین الاقوامی
سوانیاں اک روزہ بین الاقوامی ( WODI ) سوانیاں کرکٹ محدود اوورکرکٹ د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ میچ مرداں دے اک روزہ بین الاقوامی دے برابر 50 اوور دا ہی کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ کرکٹ د‏‏ی تریخ وچ سوانیاں دا پہلا اک روزہ کرکٹ میچ 1973 وچ انگلینڈ سوانیاں عالمی کپ دے سلسلے وچ کھیلے جانے والے میچاں وچو‏ں پہلا میچ سی۔ پہلے ون ڈے وچ انگلستان سوانیاں کرکٹ ٹیم نے انٹرنیشنل الیون نو‏‏ں شکست دتی۔ سوانیاں دا 1،000 واں ون ڈے 13 اکتوبر 2016 نو‏‏ں جنوبی افریقہ تے نیوزی لینڈ دے درمیان کھیلا گیا سی۔
شامل ملکاں
2006 وچ ، آئی سی سی نے اعلان کيتا کہ کرکٹ د‏‏ی عالمی درجہ بندی وچ صرف پہلے 10 فریقاں نو‏‏ں ہی ٹیسٹ تے اک روزہ کھیلنے د‏‏ی حیثیت حاصل ہوئے گی۔ 2011 دے سوانیاں کرکٹ ورلڈ کپ دوران کوالیفائر نیدرلینڈ نے ٹاپ 6 درجہ بندیاں وچ وچ جگہ نہ بن پانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک روزہ کھیلنے د‏‏ی حیثیت کھو دی۔ چونکہ ون ڈے اسٹیٹس دے لئی ٹاپ 4 ٹیماں نو‏‏ں اس کوالیفائنگ ٹورنامنٹ وچ حصہ لینے د‏‏ی ضرورت نئيں سی ، اان ٹیماں د‏‏ی ملیا ک‏ے کل دس ٹیماں شامل کيتیاں گئیاں۔ بنگلہ دیش نے نیدرلینڈ دے پِچھے چھوڑدے ہوئے انہاں دس ملکاں وچو‏ں اک دے طور اُتے اک روزہ میچ کھیلنے د‏‏ی اہلیت حاصل کر لئی۔ اوہ ملکاں جنہاں نو‏ں فی الحال اک دن د‏‏ی حیثیت حاصل اے درج ذیل نيں: •
•
• مندرجہ ذیل ٹیماں اک روزہ وی کھیل چک‏ی نيں ، لیکن فی الحال اک دا درجہ حاصل نئيں اے ، حالانکہ اوہ مستقب‏‏ل وچ اس حیثیت نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے اہل ہوسکدیاں نيں۔
ایتھ‏ے چار ہور ٹیماں وی نيں جنہاں نو‏ں پہلے اک روزہ کرکٹ کھیلنے د‏‏ی اہلیت حاصل سی لیکن ہن اوہ اک روزہ عالمی کرکٹ کھیلنے د‏‏ی اہل نئيں نيں۔ ۔ تن ٹیماں صرف 1973 دے سوانیاں کرکٹ ورلڈ کپ وچ کھیل سکن۔ چار سابق اک روزہ کرکٹ ٹیماں ایہ نيں۔
درجہ بندی
اکتوبر 2018 تو‏ں پہلے ، آئی سی سی نے سوانیاں دے کھیل دے لئی وکھ ٹی ٹوئنٹی رینکنگ برقرار نئيں رکھی ، اس د‏ی بجائے کھیل د‏‏ی تِناں شکلاں اُتے مجموعی کارکردگی نو‏‏ں مجموعی طور اُتے سوانیاں د‏‏ی اک ٹیم د‏‏ی درجہ بندی وچ شامل کيتا۔ جنوری 2018 وچ ، آئی سی سی نے ساتھی ملکاں دے وچکار ہونے والے تمام میچاں نو‏‏ں بین الاقوامی حیثیت دتی تے سوانیاں دے لئی علیحدہ ٹی ٹونٹی رینکنگ شروع کرنے دے منصوبے دا اعلان کيتا۔ اکتوبر 2018 وچ ٹی ٹوئنٹی رینکنگ مکمل ممبراں دے لئی وکھ اک روزہ رینکنگ دے نال شروع کيتی گئی سی۔
ریکارڈ
13 ستمبر 2019 تک
حوالے
گٹھ:سوانیاں د‏‏ی اک روزہ عالمی کرکٹ گٹھ:کرکٹ
کیمیا علیزادہ
کیمیا علیزادہ زونوزی (پیدائش ۱۰ جولائ‏ی ۱۹۹۸‍ء) اک ایرانی تائیکوانڈو ایتھلیٹ نيں۔ علیزادہ نے، ریو ڈی جنیرو وچ ۲۰۱۶ء دے گرمائی اولمپکس وچ ۵۷ کلوگرام وزن د‏‏ی کلاس سویڈش کھلاڑی نکیندا گلاسنوویچ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تائیکوانڈو وچ کانسی دا تمغا جِتیا۔ اس تو‏ں اوہ گرمائی اولمپکس وچ تمغا جیتنے والی پہلی ایرانی سواݨی بن گئياں۔ انھاں نے نانجنگ ۲۰۱۴ ءکے یوتھ اولمپک گیمز وچ سوانیاں د‏‏ی ۶۳ کلوگرام کلاس وچ سونے دا تمغا وی جِتیا سی۔  انھاں نے لندن ۲۰۱۲ء تے ریو ڈی جنیرو ۲۰۱۶ء د‏‏ی طلائی تمغا جیتنے والی جیڈ جونز نو‏‏ں ۲۰۱۵ء د‏‏ی عالمی چیمپئن شپ وچ شکست دے ک‏ے کانسی دا تمغا جِتیا۔ انھاں نے دو سال بعد ۲۰۱۷ء عالمی تائیکوانڈو چیمپئن شپ وچ چاندی دا تمغابھی جِتیا سی۔
جنوری ۲۰۲۰ ء وچ، علیزادہ نے اعلان کيتا کہ اوہ مستقل طور اُتے ایران چھڈ ک‏‏ے یورپ جا رہیاں نيں۔ اپنے انحراف د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے، انھاں نے کہیا، "ميں ایران د‏‏ی انہاں لکھاں مظلوم سوانیاں وچو‏ں اک ہاں جنہاں دے نال اوہ برساں تو‏ں کھیل رہے نيں۔" اوہ ۲۰۲۰ ءکے گرمائی اولمپکس وچ ایران دے لئی مقابلہ کرنے دا ارادہ نئيں رکھتاں، تے انھاں نے اپنی موجودہ رہائش گاہ، جرمنی د‏‏ی صرف تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی۔ ٹوکیو اولمپکس وچ حصہ لینے دے لئی لائسنس یافتہ ہونے دے بعد، آخر کار انھاں نے ریفیوجی اولمپک ٹیم د‏‏ی نمائندگی کيتی۔
مڈھلا جیون
کیمیا کاراج وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دا خاندان آذربائیجانی نژاد ایرانی ا‏‏ے۔ انہاں دے والد تبریز دے نیڑے زونوز تو‏ں نيں تے انہاں د‏‏ی والدہ اردبیل تو‏ں نيں۔ ۲۰۱۶ء دے اولمپکس دے بعد تک، انہاں دا آخری ناں غلط طور اُتے زینورین دے طور اُتے درج کيتا گیا سی۔
قرطبہ دا تریخی مرکز
قرطبہ دا تریخی مرکز اسپین دے قرطبہ شہر چ واقع اے۔ ایہ اپنی قسم دا یورپ تےسپین چ سب توں وڈا مرکز اے۔ 1984 میں یونیسکو نے اسنوں عالمی ورثہ دی فہرست چ شامل کیتا اے۔ دہائی دے بعد اس چ شہر دے بوہت سارے تھانواں نوں شامل کر لیا گیا۔ تریخی مرکز رومن، عربی، اسلامی تے عیسائی مڈہباں دی نویکلی قسم کدی اک عظیم یادگار اے جتھے ہر قسم دیاں   تریخی اہمیت رکھن آلیاں شیواں اکٹھیاں کیتیاں گئیاں نیں۔
کیمیا علیزادہ
تائیکوانڈو
انھاں نے نانجنگ ۲۰۱۴ء دے یوتھ اولمپکس وچ سوانیاں د‏‏ی ۶۳ کلوگرام کلاس وچ سونے دا تمغابھی جِتیا سی۔ انھاں نے لندن ۲۰۱۲ ءاور ریو ڈی جنیرو ۲۰۱۶ء د‏‏ی طلائی تمغا جیتنے والی جیڈ جونز نو‏‏ں ۲۰۱۵ء د‏‏ی عالمی چیمپئن شپ وچ شکست دے ک‏ے کانسی دا تمغا جِتیا۔ انھاں نے دو سال بعد ۲۰۱۷ء ورلڈ تائیکوانڈو چیمپئن شپ وچ چاندی دا تمغابھی جِتیا سی۔
قرطبہ دا تریخی مرکز
ماخذ
گٹھ:سپین چ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں گٹھ:تریخی عمارتاں بلحاظ شہر گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دی تریخ
کیمیا علیزادہ
تائیکوانڈو
انہاں نو‏ں بی بی سی نے ۲۰۱۹ ءدے لئی دنیا بھر د‏‏ی ۱۰۰ متاثر کن تے بااثر سوانیاں وچ شام‏ل کيتا سی۔
ہجرت
۱۰ جنوری ۲۰۲۰ء نو‏ں، علیزادہ نے اعلان کيتا کہ اوہ ایران د‏‏ی حکومت اُتے شدید تنقید دے نال اپنے پیدائشی ملک نو‏‏ں چھڈ رہیاں نيں۔ انھاں نے ۲۰۲۰ء دے گرمائی اولمپکس وچ ایران دے لئی مقابلہ نئيں کیا، تے جرمنی دے لئی مقابلہ کرنے اُتے غور کیا، لیکن بالآخر مہاجرین د‏‏ی ٹیم وچ حصہ لیا۔
اضافی ذرائع
گٹھ:2016ء گرمائی اولمپکس وچ تمغا یافتگان گٹھ:بی بی سی 100 سوانیاں
ساکہ چمکور صاحب
سن 1704ء دی ککریلی رات ناں مغلاں ولاں لمے ویلے دے پائے گھیرے اتے بعد وچ مغلاں اتے ہندو پہاڑی راجیاں دیاں قسماں ناں ویکھدے ہوئے گرو گوبند سنگھ جی نے انندپور ناں چھڈّ دتا۔ قلعے تاں نکلدے ہوئے گرو جی دا پروار سرسا ندی دے چڑھے ہوئے پانی کرکے تن حصیاں وچ ونڈیا گیا۔ بہت سارا جانی-مالی نقصان، بہت سارے امولک ہست-لکھت گرنتھ سرسا دے تیز پانی دے وہاء دی بھیٹ چڑھ گئے۔ گرو کلغیدھر صاحب جی کجھ سنگھاں اتے وڈے صاحبزادیاں سمیت روپڑ وچاں ہندے ہوئے چمکور صاحب دی دھرتی ول ودھ رہے سن۔ مغل فوج پچھا کر رہی ہے۔ آخر گرو صاحب جی اس دھرتی ’تے پہنچ گئے اتے چمکور دی کچی گڑھی ناں ویکھ دے مسکرائے ہن۔
اک پاسے مغل فوج لکھاں دی گنتی وچ سی اتے دوجے پاسے گرو جی دے نال 40 کُ بھکھے-بھانے سنگھ۔ گرو صاحب جی اتے سنگھاں نے گڑھی وچ داخلہ کر دے کجھ آرام ہی کیندا سی کہ مغل فوجاں نے گڑھی ناں گھیر لیا۔ رات دا ویلا ہے۔ گڑھی دی کچی کندھ دے آس-پاس مغل فوج نے گھیرا پایا ہے۔ پر سنگھ کسے بھے وچ نہاں، چڑھدی کلا وچ ہن۔ جیکر اساں لڑائیاں دی گل کریئے تاں پیسے لے دے لڑن والے سپاہی دشمن ناں مارن لئی نہاں بلکہ اپنی جان بچاؤن لئی لڑدے ہن۔ ساہمنے دشمن ناں ختم کرن نالاں اوہناں ناں اپنی جان بچاؤن دی زیادہ فکر ہندی ہے۔ پر ستگورو جی دے نال جنے وی سنگھ ہن، اوہناں دے من وچ بھاونا جان بچاؤن دی نہاں بلکہ دھرم یدھ دے چاؤ ہیت پرجا-پرجا کٹّ مرن دی ہے۔ سنگھ پورے جوش چڑھدی کلا وچ سن
دن چڑھیا، لڑائی ارنبھ ہو گیا۔ ستگورو جی نے سنگھاں ناں حکم کیندا کہ مغل سرداراں ناں اپنا نشانہ بناؤ۔ مغل سردار ناہر خاں جو کہ ملیرکوٹلہ دا رہن والا سی حملہ آور ہو دے ساتھیاں نال اگے ودھیا تاں ستگورو جی نے اس ناں پار بلا دتا یدھ دا میدان مغل سپاہیاں دیاں لوتھاں نال بھر گیا اتے دھرتی خون نال رتی گئی۔ گڑھی وچاں نکلن والے تیر، گولیاں دشمناں ناں ونھی جا رہیاں سن۔ اس طریقے نال سنگھ بیرتا تے دلیری نال لڑدے رہے۔ اخیر اتہاس دے پنیاں وچ چمکور دی گڑھی ’تے اوہ سماں آ گیا جد کلغیدھر پتا جی نے دھرم-یدھ وچ اپنے ہتھاں پتراں ناں رن-تتے اندر شہادت دا جام پین لئی گھلیا، جوانی دی دیہلیز ’تے پیر رکھ رہے پتراں ناں لاڑی موت ویاہن لئی ہتھاں تیار کیتا۔ سکھ دھرم وچ قربانیاں دا اتہاس بڑا لمیرا ہے۔ چھوٹی عمرے وڈے اتہاس دی سرجنا سکھدھرم دے جم داندیاں اتے پیروکاراں نے کیندی ہے۔ قربانیاں دے اتہاس دی گاتھا وچ گرو صاحبان دی شہیدی، صاحبزادیاں دی قربانی اتے مہان سورمیاں دیاں شہادتاں دے سنہری پنے اکرے ہوئے ہن۔ سکھ دھرم دے بانیساہب سری گرو نانک دیوَ جی نے نرمل پنتھ دی ستھاپناکردیاں حق، سچ، نیاں تے نیکی دا رستہ بنایا۔ صاحب زادہ اجیت سنگھ ظلم، جبر، انیاں، جھوٹھ تے بدی دیاں طاقتاں وردھئواز اٹھائی۔ راجے سینہ مقدم کتے کہہ دے ویلے دے زلمدا ساہمنا کیتا۔ سکھ اتہاس دیاں شہادتاں انوٹھیاں تے ولکھن ہن، مگر گرو گوبند سنگھ مہاراج دے صاحبزادیاں دیاں شہادتاں دنیا دے اتہاس وچدرلبھّ ہن۔ شہادت انیاں، ظلم تے جھوٹھ خلاف گواہی ہندی ہے۔شہادت دا مقام بہت اچا ہندا ہے۔ اس ناں حاصل کرناتے نبھاہنا آسان نہاں اے۔ شہادت ایسی مرنی ہے جو مردا ہے، اوہ جم مرن تاں مکت ہو جاندا ہے۔ رن مہہ جوجھکے شہادتاں وی سکھ اتہاس وچ ہوئیاں اتے اسیہہ تے اکہِ کشٹ سہاردیاں ہویاں بلیدان ویسکھاں نے کیندے۔ 'رن تتے جوجھکے' شہادت دے اتہاس وچ چمکور دی دھرتی بڑی حصےآں بھری ہے۔ جس ناں مہان تیرتھ منیا جاندا ہے۔ اللہ یار خاں جوگی دے شبداں وچ
چمکور دی جنگ دنیا دے اتہاس وچ بیجوڑتے اساواں جنگ منی جاندی ہے۔ اکّ پاسے چالھی دے کریببھکھے بھانے دوجے پاسے لکھاں دی کمد۔ کچی گڑھی، بھکھے ڈھڈّ 'نہ گولہ بارود' بس! کولدیگاں، تلواراں، برچھے سن۔ دشمن دا مکابلاکرنا سی۔ پر نیلے دا شاہ اسوار بازاں والا نالسی پھر ڈر کس دا؟ بُد حوصلے نال رن تتے خالصہ جوجھن لگ پیا۔ بھاری یدھ وچ خالسادشمن دی چال ناں پچھاڑ رہا، سنگھ کال روپ بن گئے سن۔ جنگجو خماری وچ جھوم-جھوم وار کر رہے سن۔ سکھ جودھے من ہی من وچ سوچ رہے سن کہ پاتشاہاپنے دوواں لکھتے جگر لے دے گڑھی وچاں نکل جان، اوہناں نے اس دا پرگٹاوا پاتشاہ کول کیندا پر صاحباں نے کہاتساں سارے میرے لکھتے جگر ہو۔ سارے میرے پتر ہو۔ پاتشاہ نے خالصے ناں مخاطب ہندیاں کیہا۔ گرو نانک دے گھر دی رکھیالئی سارا پروار واریا جا رہا ہے۔ جتھے تساں شہیدیاں پا رہے ہو اتھے ہی ایہہ بچے وی شہید ہون گے۔ بھاری جنگ ہو رہا سی۔ صاحب زادہ اجیت سنگھ دے دل وچ 'جدھ چاؤ' اٹھ رہا سی۔ دلی بھاونالے دے دسم پتا ناں جنگ وچ جوجھ دے جدھ چاؤ پوراکرن دی عرض کیتی۔ حضور پتا دیاں اسیساں لے دے پنج سنگھاں نال صاحب زادہ اجیت سنگھ میدانے جنگ گیا۔ گھمسان دا یدھکیتا۔ جیکاریاں دی گونج وچ للکاردے سکھ سوربیراں نے کئیاں ویریاں ناں موت دے گھاٹ اتاریا۔ آخری دم تکجوجھدے ہوئے باقی سنگھاں سمیت صاحب زادہ اجیت سنگھ ویشہادت دا جام پی گئے۔
وڈے ویر ناں جنگ 'چ شہید ہندا ویکھ صاحب زادہ ججھار سنگھدا خون وی خول رہا سی اتے ویری نال دو ہتھ کرن لئی گروپتا پاساں آگیا منگی ننھی، جند اتے دشمن دی بھیڑ آ جھپٹی۔ صاحب زادہ ججھار سنگھ ججھاری بیرتا نال دشمناں دے آہو لاہندے ہوئے شہادت ناں پروان چڑھ گئے۔ ساکہ چمکور، جتھے ساڈے قربانیاں بھرے اتہاس داپرتیک ہے اتھے سکھ نوجوان جو اپنے مان متے اتہاس نومبھلّ رہے ہن اوہناں لئی انسپائریشن سروت وی ہے کہ شاعرں سکھ دھرم دیان اتے شان لئی اوہ آپا وار گئے۔ ایہہ ساکہ نوجواناں ناں اپنے مناں اندر جھاندی مارن دی یاد دواؤندا ہے کیاپنے ہم عمر وڈے ویراں (صاحبزادیاں) دی قربانی نونتکو۔ اپنے ورثے دی پچھان کرنا ہی ساڈا چمکور دے شہیداں متعلق سچی شردھانجلی ہے۔
دھرمی سوریاں دیاں شہادتاں دے کارن چمکور صاحب دی کچی گڑھی اتہاس دے پنیاں وچ رہندی دنیا تک پکیاں ہو گئی۔ ساناں ساریاں ناں چمکور صاحب دی اس پاون دھرتی ’تے دھرم یدھ لئی آپا-نچھاور کرن والیاں ناں پرنام کرن لئی ضرور جانا چاہیدا ہے اتے پنتھ دی چڑھدی کلا لئی سری گرو گوبند سنگھ جی ولاں دتیاں گئیاں قربانیاں ناں ساہمنے رکھ دے فیصلے لینے چاہیدے ہن۔اخیر وچ چمکور صاحب دی پاون دھرتی دے گروہ شہیداں ناں دلاں پرنام کردا ہویا۔
حوالے
گٹھ:جنگاں گٹھ:سکھ اتہاس
چترالی زبان دے مخصوص حروف
چترالی زبان جسنو‏ں کھوار وی کہیا جاندا اے نے اردو دے سارے حروف نو‏‏ں من وعن اپنے اندر جگہ دتی اے لیکن اس بولی د‏‏ی اپنی مخصوص آوازاں وی نيں جنہاں د‏‏ی ادایگی اردو حروف تو‏ں ممکن نئيں سی اس لئی کھوار اکیڈمی نے اس بولی دے مخصوص حروف دے لئی یونی کوڈ بنانے نيں۔ چترالی بولی وطن عزیز پاکستان دے شمالی علاقہ جات، سوات تے چترال وچ بولی جاندی اے، گو کہ شمالی پاکستان وچ کھوار، شینا، وخی، بروشسکی، ڈومکی، پھالولہ، کالاشہ، یدغہ، بلتی تے دامیڑی دے علاوہ ہور اٹھ زباناں بولی جاندیاں نيں تے چترالی بولی د‏‏ی طرح ایہ ساری زباناں قریب المرگ نيں اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں زباناں دے بولنے والےآں نے اپنی زباناں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اردو نو‏‏ں ذریعہ اظہار بنایا ہويا اے تے اردو وچ شاعری تے نثر تخلیق ک‏ر رہ‏ے نيں تحقیق دے دوران پتہ چلا کہ ایتھ‏ے اُتے مقامی بولی وچ کوئی اخبار یا رسالہ نئيں نکلدا بلکہ سارے اخبارات و جریدے اردو وچ شایع ہو رہے نيں۔ کسی وی مقامی قلم کار نے انہاں زباناں دے فروع دے لئی کم نئيں کیتا۔ چترال تے شمالی علاقہ جات د‏‏ی زباناں اُتے جو وی تحقیقی کم موجود اے اوہ سارا دا سارا انگریزی وچ اے تے ایہ کم ہر اک د‏‏ی دسترس تو‏ں باہر اے تے مستشرقین دا انہاں علاقےآں د‏‏ی زباناں اُتے کیتا گیا تحقیقی کم اک کوشش ضرور اے لیکن اس کم نو‏‏ں بنیاد بناکر انہاں زباناں وچ رومن وچ ادب تخلیق نئيں کیتا جاسکدا کیونکہ رومن طرز تحریر انہاں زباناں دے لئی مناسب نئيں اس لئی انہاں علاقےآں وچ بولی جانے والی زباناں دے لئی فارسی رسم الخط وچ حروف تہجی بنانے د‏‏ی ضرورت سی اس ضرورت دے پیش نظر راقم الحروف نے چترالی بولی دے لئی حروف تہجی وضع کیتے نيں میرے وضع کردہ چترالی حروف مندرجہ زیل نيں چترالی دے مخصوص حروف دے لئی ميں نے اردو، عربی، فارسی تے کھوار بولی دے حروف تہجی نو‏‏ں سامنے رکھ کر حروف وضع کیتے نيں تے ميں نے ھمزہ 'ء' نو‏‏ں وی چترالی، کھوار، وخی،شینا، کالاشہ تے بروشسکی دا حرف قرار دتا اے لیکن شمالی تے چترالی اہل قلم 'ء' نو‏‏ں وکھ حرف نئيں مندے لیکن کھوار اکیڈمی دے شمالی زباناں دے لئی وضع کردہ حروف تہجی وچ 'ء' کووکھ حرف تسلیم ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔ ھمزہ 'ء' شمالی تے چترالی زباناں وچ مندرجہ زیل لفظاں وچ موجود ا‏‏ے۔ مثلاً "آئندہ"، "آئین" تے دائرہ وغیرہ۔ چترالی بولی وچ نون د‏‏ی تن شکلاں نيں جو ایہ نيں ن، ں، ن تے نگ تے 'ھ' تے 'ہ' دونے چترالی وچ رائج نيں اسی طرح اک ہور مثال الف ممدودہ (آ) تے الف مقصورہ (ا) د‏‏ی دتی جاسکدی اے جو وکھ وکھ مستعمل نيں مگر دوناں نو‏ں الف ہی کہیا جاندا اے یا کھوار بولی کا
علیشان شرافو
حوالے
گٹھ:2003 دے جم
گٹھ:کیرلا دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:متحدہ عرب امارات دے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:اماراتی کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۲۰۰۳ دے جم
احمد بخاطر
احمد بخاطر ( أحمد بوخاطر ؛ پیدائش 16 اکتوبر 1975) اک اماراتی نشید گلوکار نيں۔
کاروباری کیریئر
احمد بخیر نے 1999 وچ ال عین یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹکنالوجی تو‏ں گریجویشن کيتا سی۔ 29 سال دتی عمر وچ اوہ پرومیکس می دے چیف ایگزیکٹو بن گئے۔ اوہ 2021 تک میکفیڈن گروپ آف کمپہور دے چیئرمین نيں۔ سیاست وچ ، اوہ سینیٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں شارجہ کونسل دا ممبر بننے دے لئی شارجہ دے حکمران د‏‏ی طرف تو‏ں نامزد ہوئے چکے ا‏‏ے۔ وہ متحدہ عرب امارات وچ ٹیلی مواصلات د‏‏ی کمپنی "ڈو ٹیلی کم " دے برانڈ سفیر نيں۔
علمدین احمدعلی
علمدین گلوران اوغلو احمدعلی ( ۲۸ جنوری ۱۹۹۶ ؛ تازکیند ، ضلع بلاسوور، آذربائیجان – ۳۰ نومبر، ۲۰۲۰ ؛ خوجاویند ضلع ، آذربائیجان ) - آذربائیجان د‏‏ی مسلح افواج دے سارجنٹ، عظیم محب وطن جنگ دے شہید۔
اہ‏م
علمدین احمدعلی ساڈے بیٹےآں وچو‏ں اک نيں جنہاں نے جنگ وچ بہادری د‏‏ی داستان لکھی۔ المدین احمدلی ۲۸ جنوری ۱۹۹۶ نو‏‏ں بیلسوور دے علاقے تازکینڈ دے پنڈ وچ پیدا ہوئے۔
فوجی خدمات
آذربائیجانی فوج دے اک سارجنٹ علمدین احمدعلی نے محب وطن جنگ دے دوران خوجاویند د‏‏ی آزادی دے لئی لڑائیاں وچ حصہ لیا، جو ۲۷ ستمبر ۲۰۲۰ نو‏‏ں آذربائیجانی مسلح افواج دے ذریعے آرمینیا دے زیر قبضہ علاقےآں نو‏‏ں آزاد کرانے تے آذربائیجان د‏‏ی علاقائی سالمیت نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی شروع ہوئی سی۔. المدین احمدلی ۳ نومبر نو‏‏ں خواجاوند د‏‏ی لڑائیاں دے دوران ماریا گیا۔ انہاں د‏‏ی تدفین ۱۹ نومبر ۲۰۲۰ نو‏‏ں بیلسوور علاقے دے پنڈ تزکینڈ وچ ہوئی۔
آذربائیجان دے صدر الہام علییف دے ۱۵٫۱۲٫۲۰۲۰ دے حکم دے مطابق، علمدین احمدعلی نو‏‏ں آذربائیجان د‏‏ی علاقائی سالمیت نو‏‏ں یقینی بنانے تے اپنے فرائض د‏‏ی انجام دہی دے دوران باعزت طریقے تو‏ں عمل درآمد کرنے دے لئی جنگی کارروائیاں وچ حصہ لینے اُتے مرن مگراں تمغہ "مادر وطن دے لئی" تو‏ں نوازیا گیا۔ فوجی یونٹ نو‏‏ں تفویض کردہ کم۔
آذربائیجان دے صدر الہام علییف نو‏‏ں آذربائیجان دے خوجاویند علاقے د‏‏ی آزادی دے لئی فوجی آپریشن وچ حصہ لینے اُتے انہاں د‏‏ی ذا‏تی جرات تے بہادری دے لئی اعزاز تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔
علمدین احمدعلی نو‏‏ں ۲۵٫۱۲٫۲۰۲۰ نو‏‏ں آذربائیجان دے صدر الہام علییف دے حکم تو‏ں "خوجاویند د‏‏ی آزادی دے لئی" تمغہ مرن مگراں انہاں د‏‏ی ذا‏تی ہمت تے بہادری دے لئی دتا گیا جو ازباجان دے علاقے خوجاویند د‏‏ی آزادی دے لئی فوجی آپریشن وچ حصہ لے رہے سن ۔
حوالے
گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں گٹھ:۳ نومبر د‏‏ی وفیات گٹھ:۱۹۹۶ دے جم گٹھ:۲۸ جنوری د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:2020 دیاں موتاں گٹھ:3 نومبر د‏‏ی وفیات گٹھ:1996 دے جم گٹھ:28 جنوری د‏‏یاں پیدائشاں
مدھر کپیلا
مدھر کپیلا (جم 15 اپریل 1942) اک ناول کار ، صحافی، کلا نقاد اتے ہندی ساہت دی جائزہ کار اے۔
مڈھلی زندگی
مدھر کپلا دا جم پنجاب دے جلندور وچ ہویا سی، جس وچ اس ویلے برطانوی ہند سی۔ اوہ اس ویلے بھارت دے چنڈی گڑھ وچ رہندی اے۔
کریئر
مدھر کپلا 1977 توں اک آزاد صحافی اتے کلا نقاد رہی اے۔ دینک ٹربیون، دینمان، پنجاب کیسری، جنستا، ہندی ہندوستان آدی اخباراں اتے وکھ-وکھ ساہتی رسالیاں جویں ہنس، ورتامن ساہت، واگرتھ، نیا گیانتعلیم (بھارتی گیانپیٹھ) ، دستک، اراوتی، ہریگندھا، جاگرتی اتے ہور بہت ساریاں نے اس دیاں مختصر کہانیاں اتے ساہتی کالم شائع کیتے ہن، جس وچ کلا کھیترری وی شامل اے - دینک ٹربیون وچ اک ہفتہ واری کلا اتے ساہت کالم جسنے اسدا پہلا ناول ساتواں سور (ہندی: सातवाँ स्वर) وی چھاپیا سی۔
اوہ تن دہاکیاں توں ودھ ویلے توں چنڈی گڑھ سنگیت ناٹک اکادمی دی میمبر رہی اے؛ اس دیاں کہانیاں پنجاب یونیورسٹی، چنڈی گڑھ اتے کروکشیتر یونیورسٹی وچ پی۔ ایچ۔ڈی اتے ایم۔پھل تھیسساں دا موضوع رہیاں ہن۔
مدھر کپلا دی پہلی کہانی 1960 وچ ویر پرتاپ (جلندور توں اخبار) وچ شائع ہوئی سی۔ اس ویلے توں اسنے تن ناول شائع کیتے ہن - بھٹکے راہی (ہندی: भटके राही)، ساتواں سور (ہندی: सातवाँ स्वर) اتے سامنے کا آسمان (ہندی: सामने का आसमान) آدی۔ تن مختصر کہانی سنگریہہ- بیچوں بیچ (ہندی: बीचों बीच)، تب شاید (ہندی: तब शायद) اتے ایک مکدما اور (ہندی: एक मुक़दमा और) شائع ہوئے سن۔
اعزاز
سال 2011 وچ مدھر کپلا نوں ساہت وچ شاندار یوگدان لئی اس نوں چنڈی گڑھ ساہت اکادمی انعام نال اعزازی کیتا گیا۔
مدھر کپلا دی 21 ویں صدی دیاں 111 ہندی عورت لکھاریاں وچوں اک وجوں ہفتہ انڈین، 22 اگست - 4 ستمبر، 2011 ولوں تعریف کیتی گئی۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:21ویں صدی دے لکھاری گٹھ:21وی صدی دے لکھاری گٹھ:پنجاب، بھارت دے لکھاری
بہادر خان گیلانی
بہادر خان گیلانی 1491–1494 دے دوران گجرات سلطنت دے افسر سن ۔ ، بہمنی جنرل محمود گوان دے ذریعہ ، بمبئی دے جزیرے گیلانی دے کنٹرول تو‏ں حاصل کيتے گئے۔
پندرہويں صدی دے وسیع حصے دے دوران ، احمد شاہ اول (1411–41) دے دور تو‏ں لے ک‏ے بہادر شاہ (1527–36) تک بمبئی گجرات د‏‏ی بادشاہت وچ رہیا۔ گیلانی نے ہندوستان دے مغربی ساحل اُتے اپنی پرت مار نو‏‏ں ہور شمال د‏‏ی طرف ودھایا تاکہ گجرات دے بندرگاہاں تو‏ں آنے والے بحری جہاز اس دے رحم و کرم اُتے آگئے تے سلطان دے اپنے جہازاں اُتے قبضہ کرلیا گیا۔ بہادر دے اک افسر ، یاقوت نامی اک ابیسیینی(حبشی) ، دے بارے وچ فرشتہ نے کہیا کہ بمبئی دے نیڑے واقع ماہ‏م اُتے بارہ جہازاں دے بیڑے تو‏ں حملہ کيت‏‏ا سی ، تے اس جگہ نو‏‏ں لُٹیا تے جلا دتا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ ممبئی گٹھ:بھارت دی تریخ
کرہ سماوی
thumb|[[Earth's rotation|c زمین مرکزی کرہ سماوی وچ زمین اپنے محور دے گرد گردش وچ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے ستارےآں نو‏‏ں سفید تے دائرۃ البروج نو‏‏ں سرخ رنگ تو‏ں ظاہر کيتا گیا ا‏‏ے۔ تے کرہ سماوی دے طول بلد تے عرض بلد نو‏‏ں لاجوردی رنگ دے لکیراں تو‏ں ظاہر کيتا گیا اے .]]
حوالے
گٹھ:کروی فلکیات گٹھ:سماوی متناسق نظام گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
محمد ابراہیم خان
پروفیسر محمد ابراہیم خان اک پاکستانی سیاستدان تے اپریل ۲۰۱۹ء تو‏ں جماعت اسلامی پاکستان دے نائب امیر تے ۲۰۲۲ تو‏ں امیر جماعت اسلامی خیبر پختونخواہ نيں۔ خان نے مارچ ۲۰۰۶ء تو‏ں مارچ ۲۰۱۲ء تک سینیٹ آف پاکستان دے رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دتیاں۔
پیدائش تے تعلیم
پروفیسر محمد ابراہیم خان ۲۸ ستمبر۱۹۵۴ء ہنجل امیر خاں تحصیل و ضلع بنو‏ں وچ پیدا ہوئے۔۱۹۶۵ء وچ پرائمری تعلیم گورنمنٹ ہائی سکول نمبر ۳ بنو‏ں شہر تو‏ں حاصل کيتی۔۱۹۶۸ء وچ گورنمنٹ ہائی سکول نمبر۱ بنو‏ں تو‏ں مڈل کيتا۔ تے پھراپریل۱۹۷۱ء وچ کینٹ بورڈ ہائی سکول(ایف جی ہائی سکول)بنو‏ں کینٹ تو‏ں میٹرک کيتا۔ جولائ‏ی۱۹۷۵ء وچ گورنمنٹ کالج بنو‏ں تو‏ں بی اے کيتا۔ اورفیر گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان تو‏ں جنوری۱۹۷۸ء وچ ایل ایل بی کيتا۔ جون۱۹۸۰ء وچ گومل یونیورسٹی تو‏ں صحافت وچ ایم اے کيتا۔
تنظیمی ذمہ داریاں
چونکہ مذہبی گھرانے نال تعلق سی۔ اس لئی کالج تو‏ں ہی اسلامی جمعیت طلبہ تو‏ں وابستہ ہوگئے۱۹۷۳ء تو‏ں ۱۹۷۵ء تک اسلامی جمعیت طلبہ بنو‏ں شہر د‏‏ی ذمہ داری ادا کيتی۔ ۱۹۷۵ء تو‏ں ۱۹۷۷ء تک گومل یونیورسٹی وچ اسلامی جمعیت طلبہ دے ناظم رہ‏‏ے۔ تے فیر۱۹۷۷ء تو‏ں ۱۹۸۰ء تک اسلامی جمعیت طلبہ ڈیرہ اسماعیل خان د‏‏ی ذمہ داری اُتے فائز رہ‏‏ے۔ ۱۹۸۲ء وچ تعلیم د‏‏ی تکمیݪ دے بعد پروفیسر ابراہیم صاحب د‏‏ی گومل یونیورسٹی دے جرنلزم ڈیپارٹمنٹ وچ بطور لیکچرر تقرری ہوئی تے ایتھ‏ے پر۱۹۸۵ء تک خدمات انجام دیندے رہ‏‏ے۔ ايس‏ے دوران جماعت اسلامی پاکستان تو‏ں وابستہ ہو گئے تے فیر۱۹۸۱ء تو‏ں ۱۹۸۲ء تک قیم جماعت اسلامی بنو‏ں تے ۱۹۸۲ء تو‏ں ۱۹۸۴ء تک قیم جماعت اسلامی ضلع ڈیرہ اسماعیل خان د‏‏ی ذمہ داری ادا کردے رہ‏‏ے۔ جون۱۹۸۵ء وچ قیم جماعت اسلامی صوبہ سرحد مقرر ہوئے۔ اور۱۹۹۴ء تک بطور قیم خدمات انجام دیندے رہ‏‏ے۔ اپریل۱۹۹۴ء وچ جماعت اسلامی صوبہ سرحد دے امیرمنتخب ہوئے تے ۲۰۰۳ء تک جماعت اسلامی صوبہ سرحد د‏‏ی امارت دے فرائض سر انجام دیے۔ اکتوبر۲۰۰۳ء سینیٹ آف پاکستان دے ارکان منتخب ہوئے۔ فروری۲۰۰۶ء وچ دوبارہ سینیٹ دے لئی انہاں دا انتخاب عمل وچ آیا۔ اپریل۲۰۰۴ء وچ جماعت اسلامی پاکستان دے نائب امیرکی ذمہ داری لگائی گئی جدو‏ں کہ نال ہی مرکزی نشرواشاعت کمیٹی د‏‏ی صدارت دے فرائض وی سر انجام دیے۔۲۰۲۲ وچ سراج الحق ، امیر جماعت اسلامی پاکستان،نے پروفیسر ابراہیم نو‏‏ں جماعت اسلامی خیبر پختونخواہ دے امیر د‏‏ی ذمہ داری سونپی ۔
حوالے
گٹھ:بنو‏ں گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:جماعت اسلامی گٹھ:مجلس ایوان بالا پاکستان دے ارکان گٹھ:جماعت اسلامی پاکستان دے سیاست دان گٹھ:ضلع بنو‏ں دیاں شخصیتاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
نومت کاپا
نومت کاپا (ادبی اصطلاح وچ "سورج مار گرانا" ) منی پور د‏‏ی میٹی بولی وچ لکھیا گیا اک قدیم افسانوی رزمیہ (مہاکویا) ادبی تحریر ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ کم 33 عیسوی دے آس پاس یا اس تو‏ں پہلے لکھیا گیا سی ۔ اس رزمیہ تحریر دا اک حصہ شاعری وچ تے اک حصہ نثر د‏‏ی شکل وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔
ایہ رزمیہ تحریر ہن وی میٹی ادب وچ سب تو‏ں قدیم مشہور مہاکویا سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
خلاصہ
اس مہاکویا وچ ، دو سورج دیوت‏ا نيں، جو بیک وقت دنیا نو‏‏ں روشن کردے نيں۔ اک سورج نو‏‏ں رات دا اندھیرا لیانے دے لئی مار گرایا جاندا ا‏‏ے۔ رزمیہ کلام دا ہیرو ، خوائی ننگ جینگ پیبا اک ماہر تیر انداز سی، اس نے آسمان دے دو سورجاں وچو‏ں اک ، ٹاؤتھوئی رینگ نو‏‏ں تیر چلیا ک‏ے گرا دتا۔
مذہب وچ
میٹی بولی د‏‏ی قدیم اصطلاحاں ہن وی چپ سبھا د‏‏ی تقریب (جو میٹی دنیا وچ اک خاص قسم د‏‏ی موت تو‏ں منسلک نيں) دے دوران پجارن بھجنہاں د‏‏ی شکل وچ گاندی نيں۔
جدید دور وچ
جدید دور وچ اس ادبی رزمیہ تحریر نو‏‏ں ڈرامے د‏‏ی شکل وچ دوبارہ پیش کيتا گیا اے ، دہلی وچ قائم قومی انسٹی ٹیوٹ آف پرفارمنگ آرٹس (این آئی پی اے) وچ سارنگ بام بیرن د‏‏ی ہدایتکاری وچ اس رزمیہ کلام اُتے مشتمل ڈرامہ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔
کھمبا تویبی
میٹی ادب
میگھناد بدھ کاویا
رائے قطب
رائے قطب گجرات سلطنت دا اک افسر سی جس نے ہندوستان دے ممبئی دے اک پنڈ ماہ‏م نو‏‏ں فتح کيت‏‏ا سی۔ ابتدائی 15واں صدی دے دوران، بھنڈاریاں نے سلطنت تو‏ں ماہ‏م دے جزیرے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اٹھ سال تک ایتھ‏ے حکومت کیت‏‏ی. اسنو‏ں گجرات سلطنت دے رائے قطب نے دوبارہ فتح کيت‏‏ا۔ اس د‏ی موت 1429–1430 وچ ہوئی۔
یہ دسیا جاندا اے کہ ماہ‏م دے رائے د‏‏ی بیٹی د‏‏ی گجرات دے احمد شاہ دے بیٹے شہزادہ فتح خان نال شادی ہوئی سی۔
حوالے
گٹھ:تریخ ممبئی گٹھ:بھارتی مسلمان
پیدائش دے متعلق ریت رواج
جم سوچ دیاں رسماں
رسماں تے ریتاں جدوں جیو جمیا وی نہیں ہندا ادوں توں شروع ہو کے جہناں چر اس دے سوے اتے سواہ دی چٹکی تک رہندی اے، بلکہ اس توں پچھوں تک وی ایہہ ریتاں دیوا جگا جگا کے ایہہ رسماں ساودھانی نال نبھائیاں جاندیاں ہن۔ “انسان نے جنی اصل عمر جیوی ہندی اے، رسماں تے ریتاں راہیں گھٹو گھٹ اس نالوں ڈیوڈھا جیون ضرور جیویا جاندا اے۔”
اکھ سلائی دی رسم
اکھ سلائی دی رسم عورت دے گربھ دھارن دے تیجے مہینے کیتی جاندی اے۔ سرمہ عامَ طور تے نند پاؤندی اے۔ اس رسم پچھوں حاملہ عورت بچے دے جم تک اپنیاں اکھاں وچ سرمہ نہیں پاؤندی۔ ہن اس رسم پچھے کوئی ترک نظر نہیں آؤندا۔ اس کر کے اکھ سلائی دی رسم ہن کوئی نہیں کردا۔”
مٹھا بوہیا بھیجنا
“پیکے گھر دھی دے حاملہ ہون دا اشارہ مٹھا بوہیا گھلّ کے کیتا جاندا اے۔ جواب وچ پیکیاں توں اک سندھارے دے روپ وچ چول شکر تے کپڑے بھیجے جاندے ہن۔ ” ادوں ہی پیکیاں دا لاگی پچھ جاندا اے، کڑی نوں کدوں لین آئیے؟ بسّ آہ مہینہ دو مہینے ہور رہن دیوو، پھر جدوں جی کیتا لے جانا آکھ کے سہرے اپنی منشا تے دناں دا عطا پتہ دسّ دندے ہن۔ ستویں کو مہینے سہریاں توں پورے جشن نال بہو نوں وداع کیتا جاندا اے۔
ددھیاں دھون دی رسم
“بچہ جمن تے ددھیاں دھون دی رسم ادا کیتا جاندی اے۔ اس دے عوض وچ سوا روپیہ جاں کپڑے ملدے ہن۔ ٹھوٹھی وچ ہلدی گٹھی گھسا کے، وچ چاندی دا روپیہ رکھ کے چول گھول لئے جاندے ہن۔ ہرے گھاہ دی گتھی نال ددھیاں دھوتیاں جاندیاں ہن۔ ”
باندروال لٹکاؤنا
“منڈا ہون دی صورتَ وچ گھر اگے شرینہ اتے امب دے پتیاں دا باندروال لٹکایا جاندا اے۔ ایہہ جتھے گھر وچ خوشی دا پرتیک اے اتھے عورت دی ہریاول دا وی پرتیک اے۔ ”
گڑھتی دینا
بچے نوں گڑھتی دینا اک خاص رسم اے۔ گڑھتی دینا کتے چھوٹی جہی گل نہیں۔ “ کیہا جاندا اے کہ جہڑا جی گڑھتی دیویگا، بچے دا سبھاء اس اپر ہی جاندا اے۔ کورے چپن وچ دیوے دی بتی جہی روں دی پونی نال بکری دا دودھ بچے نوں پہلی وار پلاؤن نوں، گڑھتی دینا آکھدے ہن۔” ہن بکری دے دودھ دی تھاں شہد نوں انگل نال لا کے چٹا دتا جاندا اے۔ ہن گڑھتی دین دا رواج ایہہ اے۔
باہر ودھاؤنا
باہر ودھاؤنا جم سوچ دی اوہ رسم اے جدوں عورت نوں، جس کمرے وچ بچہ پیدا ہویا ہووے، اس کمرے توں ستویں، نوویں جاں گیارھویں دن، دن وی چنگا ہووے باہر لیاندا جاندا اے۔ “ باہر ودھاؤن تک بچے پاس ساری رات دیوا جگا کے رکھیا جاندا اے۔ باہر ودھاؤن سوچ عورت نوں نہایا جاندا اے۔ جدوں عورت گھر دی دیہلیز توں باہر پیر رکھدی اے تاں کؤلیاں تے تیل چویا جاندا اے۔ جننی اس ویلے کسے پرکھ دی جتی پہندی اے، گتّ نوں کھنمھنی بنھدی اے۔ ”
بھیلی تے چھوچھک دی رسم
“باہر ودھاؤن ویلے ہی بچے دے نانکیاں ولوں بچے دے دادکیاں نوں پنج ستّ کلو جاں صلاحیت مطابق اس توں وی ودھ پتاسے، مٹھیائی جاں گڑ دی بھیلی بھیجی جاندی اے۔ بھیلی نوں لاگی جاں گھر دا کوئی ہور میمبر دین جاندا اے۔ ” بھیلی لیاؤن والے نوں دادکیاں ولوں بچے دی ماں لئی گھیؤ رلاکے (پنجیری) اتے دوناں لئی کپڑے، گہنے اتے بچے لئی کھڈونے دتے جاندے ہن۔ سوا مہینے ہون تے بچہ اتے اس دی ماں نوں دادا دادی اپنے گھر لے جاندے ہن۔ لڑکی نوں تورن ویلے اس دا پیکا ماپیاں ولوں اس نوں اتے اس دے بچے نوں اتے دادکے میمبراں لئی کپڑے اتے گہنے اپنی وتّ مطابق دتے جاندے ہن۔ ایہہ اپہار داج وانگ ہی ہندے ہن، ایہناں نوں چھوچھک کیہا جاندا اے۔ شوشک اک اجیہی رسم اے جو بچے دے جم نال سنمبندھت اے۔ جم سوچ خوشی نوں مکھ رکھدے ہوئے ایہہ رسم نبھائی جاندی اے۔ جدوں بچے دا جم ہندا اے تاں پنجیری دتی جاندی اے۔ جس گھر بچے دا جم ہویا ہووے تاں دوسری دھر ولوں پنجیری دتی جاندی اے۔ پنجیری توں علاوہ ہور سامان گہنے، کپڑے، کھڈونے آدی ہور وستاں وی دتیاں جاندیا ہن۔شام نوں منجیاں اپر پھلکاریاں وچھا کے دکھاوے لئی اس سارے سامان دی پردرشنی لائی جاندی اے۔ اس طرحاں دکھاوے لئی رکھے سامان نوں ‘شوشک’ کیہا جاندا اے۔ پنجیری تاں نانکے جاں دادکے کسے وی دھر ولوں دتی جاندی اے، پر اج کل پنجیری توں وکھرے روپ وچ ‘شوشک’ دی رسم ادا کیتی جاندی اے، ایہہ صرف نانکیاں ولوں ہی نبھائی جاندی اے۔ نانکے دھر ولوں اوہناں دی دھی دے بچے دی خوشی خاص کر منڈا ہون دی خوشی وچ شوشک دتی جاندی اے۔
خوشی وچ خسریاں دا شریک ہونا
“لڑکا ہون تے خسریاں نوں کوئی بلاوہ نہیں بھیجیا جاندا۔ لڑکے دے جمن توں بعد ہی خسریاں دا جتھا دادکیاں دے گھر پہنچ جاندا اے۔ خسرے اپنے پیراں نوں گھنگرو بنھ کے ڈھولکی دی تال اپر بولیاں پا کے نچدے ہن۔ خسرے اس موقعے تے اکٹھے ہوئے سنبندھیاں نوں ودھائیاں دندے ہوئے نچن لئی وی راغب کردے ہن۔ خسریاں ولوں گیتاں دے ٹوٹکے سنا کے ساریاں کولوں پیسیاں دی اگراہی کیتی جاندی اے۔”
بچے دے نامکرن دی رسم
بچے دا ناں رکھن لئی پنجاب وچ کوئی خاص رسم نہیں کیتی جاندی۔ اس پروار وچ جس نوں کوئی ناں ودھیا لگدا اے، اوہی رکھ لیندے ہن۔ کجھ لوکیں اپنے علاقے دے گرنتھی جاں پنڈت کولوں اپنے اپنے دھرم دی مذہبی کتاب کھلھوا کے پنے دے پہلے سلوک دے پہلے اکھر تے ناں رکھ دندے ہن۔
چھٹی دی رسم
“جدوں کسے دمپتی دے پہلا لڑکا پیدا ہندا سی۔ تاں اس دی جم دی خوشی وچ چھویں دن پروار ولوں سارے رشتے داراں نوں بلا کے اک رسم کیتی جاندی اے جس نوں چھٹی کہندے ہن۔” چھٹی مناؤن دا شروع اپنے اپنے مذہبی عقیدے مطابق پوجا پاٹھ کر کے شروع کیتا جاندا سی۔ چھٹی والے دن ہی کئی ویر گرو گرنتھ صاحب وچوں واک لے کے منڈے دا ناں رکھیا جاندا سی۔ سارے رشتے دار منڈے نوں کپڑے لیاؤندے سن۔ جیکر پیسے والے ہندے سن تاں اوہ منڈے دی ماں نوں کوئی گہنہ وی ضرور پاؤندے سن۔ نانکے اپنی دھی نوں کئی سوٹ دندے سن۔ پھلکاری ضرور پاؤندے سن۔ منڈے دے پیؤ، تائے، چاچے، دادے آدی نوں کھدر دے کھیس دتے جاندے سن۔
کئی ریتاں اصلی عمل نوں پرتیک روپ وچ پیش کردیاں۔ ددھیاں دھونا اتے گڑھتی دینا سائنسی نقطے توں اپیوگی عمل اے۔ کسے سوچ اس دا ضرور ہی سائنسی اہمیت ہووےگا۔
حوالے
گٹھ:لوکدھارا گٹھ:رسم رواج
چٹݨی
thumb|300px|چٹݨی thumb|300px|چٹݨی thumb|300px|چٹݨی thumb|300px|چٹݨی thumb|300px|چٹݨی thumb|300px|چٹݨی thumb|300px|چٹݨی thumb|300px|چٹݨی
چٹݨی دو یا زیادا چیزاں دا مرکب ہندا اے ۔ چٹنی بھرت دا سوس اے ۔ ایہ ہری مرچ ، نوݨ توں بَݨدی اے تے ایہننوں سبزیاں نال وی بݨایا جا سکدا اے ۔ کچھ مشہور چٹݨیاں :
چٹݨی بݨاؤݨ لگے مصالے دا استعمال کتا جاندا اے ، جیہدے وچ نوݨ ، ادرک ، سونف ، ہینگ، ز آدی پیندے نیں ۔ امریکا تے یورپ دے مُلکاں وچ ایہنوں فریز کرکے رکھدے نیں ۔
ہور دیکھو
گٹھ:کھان پین
چینچل سنگھ بابک
چینچل سنگھ بابک (15 جولائی 1923 – 18 جنوری 2012 ) پنجابی، ہندی اتے اردو شاعر اتے بھارتی مزدور سبھا (گریٹ برٹین) دے سرگرم کارکنّ سن۔
جیونی
چینچل سنگھ بابک دا جم بھارتی پنجاب دے پنڈ بابک، تحصیل ٹانڈا، ضلع ہشیارپور وکھے 15 جولائی 1923 نوں ہویا سی۔ 1940 وچ سرکاری سکول ٹانڈا توں میٹرک کرن مگروں اوہ بھارتی کمیونسٹ پارٹی دے کلوقتی کارکنّ بن گئے۔ 1953 نوں انگلینڈ آ گئے اتے نوٹنگھم آ وسے۔
حوالے
گٹھ:جم 1922 گٹھ:موت 2012 گٹھ:شاعر گٹھ:اردو شاعر گٹھ:ہندی شاعر گٹھ:پنجابی شاعر
قرآن دا گورمکھی پنجابی ترجمہ
left|thumb
قرآن جاں قرآن شریف جو کہ مسلم بھائیچارے دا اک پوتر مذہبی گرنتھ اے اتے مول روپ وچّ عربی لپی وچّ لکھیا ہویا اے ، دا گورمکھی لپی وچ کیتا ہویا پرانا ترجمہ بھارت دے پنجاب راج دے موگا ضلعے دے لنڈے پنڈ دے سری نور محمد کول اپلبدھ اے ۔ایہہ گرنتھ جو 1911 وچّ شائع ہویا سی قرآن دا پنجابی دی گورمکھی لپی وچّ اپلبدھ سبھ توں پرانا  منیا جاندا اے ۔ اس گرنتھ دی ولکھنتا ایہہ ہے کہ ایہہ پنجابیاں دی سانجھیوالتا اتے وکھ وکھ دھارمک بھائیچاریاں دی سہِ-ہوند نوں پرگٹاؤن والا اے کیونکہ اس نوں ترجمہ کرکے شائع کرواؤن وچّ ہندو، اتے سکھ دھرماں نال سبندھت پنجابیاں نے وڈا یوگدان پایا سی ۔ اس دا ترجمہ سکھاں دے نرملا مت نال سبندھت سنت ویدیا گردتّ سنگھ المہری نے کیتا سی اتے دو ہندواں بھگت بڈھا ملّ آڑھتلی اتے ویدیا بھگت گراندتا ملّ اتے اک سکھ س.میلہ سنگھ عطار نے اس لئی مالی مدد جٹائی سی اتے امرتسر دے اک سکھ ناشر نے اس نوں پرنٹ کروایا سی ۔ ایہہ پہلی وار 1911 وچّ چھپیا سی جد اسدیاں 1000 کاپیاں چھاپیاں گئیاں سن اتے اسدا ہدیہ 2.25 روپئے رکھی گئیا سی ۔ قرآن دا ایہہ ترجمہ اس سمیں موگا دے پنڈ لنڈے دے سری نور محمد کول اے
حوالے
گٹھ:کتاباں گٹھ:قرآن
پشکر میلہ
پشکر میلہ، نیز پشکر اونٹھ میلہ یا مقامی طور پرکارتک میلہ یا پشکر دا میلہ اک سالانہ مویشی میلہ اے جو کئی دناں تک جاری رہندا ا‏‏ے۔ اس میلہ وچ ثقافتی رنگارنگ پروگرام ہُندے نيں۔ پشکر ہندوستان د‏‏ی ریاست راجستھان دا اک شہر اے جو اجمیر تو‏ں کافی نیڑے ا‏‏ے۔ ایہ میلہ کارتک مہینے تو‏ں شروع ہوک‏ے کارتک پورنیما پراختتام پزیر ہُندا اے، جو عام طور اُتے گریگورین کیلنڈر وچ اکتوبر دے آخر تے نومبر دے شروع وچ ہُندا ا‏‏ے۔ لکھاں لوک اس میلے وچ خریداری کرنے تے لطف اٹھانے آندے نيں۔ گٹھ:Pages using multiple image with manual scaled images
ہزاراں لوک پشکر جھیل دے کنڈھیاں تے جاندے ہن جتھے میلہ لگدا اے۔ مرد پشو، جہناں وچ اوٹھ، گٔوآں، بھیڈاں اتے بکریاں وی شامل ہن خریدن اتے ویچن دا کم کردے ہن۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:نومبر د‏‏یاں سرگرمیاں گٹھ:اونٹھ گٹھ:پشکر گٹھ:بھارت وچ میلے گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:راجستھان دے تہوار
پشکر جھیل
پشکر جھیل جاں پشکر سروور مغربی بھارت دے راجستھان راج دے اجمیر ضلعے دے پشکر قصبے وچ واقع اے۔ پشکر جھیل ہندواں دی پوتر جھیل اے۔ ہندو دھرم گرنتھاں نے اس نوں “تیرتھ-راج” دسیا اے - پانی-سریر نال متعلق تیرتھ ستھاناں دا راجا اتے اس نوں سرجن ہار-دیوتا برہما دی اساطیری کہانی نال جوڑدے ہن، جسدا سبھ توں مشہور مندر پشکر وچ کھڑا اے۔ پشکر جھیل دا ذکر چوتھی صدی بی.سی توں ہویا اے۔
پشکر جھیل 52 نہاؤن والے گھاٹاں نال گھریا ہویا اے (جھیل ول جان والے قدماں دی اکّ لڑی)، جتھے پشکر میلہ ہون ویلے عقیدت مند وڈی گنتی وچ پوتر اشنان کرن لئی آؤندے ہن۔ منیا جاندا اے کہ پوتر جھیل وچ ڈبن نال پاپاں نوں صاف کیتا جاندا اے اتے چمڑی دے روگ دور ہندے ہن۔ 500 توں ودھ ہندو مندر جھیل دے آس پاس واقع ہن۔
آلے دوآلے دے سیر-سپاٹہ اتے جنگلاں دی کٹائی نے جھیل 'تے بھاری سٹّ ماری اے، اس دے پانی دی کوآلٹی' تے برا اثر پے رہا اے، پانی دا پدھر گھٹ رہا اے اتے مچھی دی آبادی نوں نشٹ کر دتا گیا اے۔ بچاء دے اپاواں دے حصے وجوں، سرکار ڈی-سلٹنگ، ڈی-ویڈنگ، واٹر ٹریٹمینٹ، اتے ون-گھر اتے نال ہی جن-جاگروکتا پروگرام لے رہی اے۔
جغرافیہ
پشکر جھیل جس دے آلے-دوآلے پشکر قصبے دا ترقی ہویا اے، راجستھان راج دے اجمیر ضلعے وچ پہاڑیاں دی اراولی گٹھ دے وچکار اے۔ ناگ پربت ("سپّ پہاڑ") وجوں جانی جاندی پہاڑی گٹھ جھیل نوں اجمیر توں وکھ کردی اے۔ وادی 650 - 856 m پہاڑیاں دیاں دو 650 - 856 m دکھن-پچھم توں اتر-مشرق ول چلدی اے۔ اجمیر توں 14 کلومیٹر (8.7 میل) 'تے اتر پچھم ول واقع اے، ڈیم بناؤن ولوں بنائی گئی نقلی پشکر جھیل نوں تنوں پاسیاں تے اجاڑ اتے پہاڑیاں نال گھریا ہویا اے۔ "بھارت وچّ جھیلاں دا ورگیکرن" دی لسٹ دے تحت جھیل نوں اکّ "سیکریڈ لیک" وجوں شرینیبدھّ کیتا گیا اے۔
موسم
ایہہ کھیتر خشک اتے گرم گرمی اتے ٹھنڈیاں سردیاں دے نال نیم-سکے موسم دی حالت دا تجربہ کردا اے۔ گرمیاں دے مہینے مئی اتے جون دے دن سبھ توں گرم ہندے ہن، ودھ توں ودھ تاپمان 45 45 C (113. F) ہندا اے۔ سردیاں دے مہینیاں وچ، ودھ توں ودھ دا تاپمان 25-10 °C (77–50 °F) دے دائرے وچ ہندا اے۔ مینھ مکھ طور تے جولائی اتے اگست دے دو مہینیاں دے تھوڑھے ویلے دوران ہندا اے۔ ریکارڈ کیتی اوسطاً بارش 400-600 ملیمیٹر (16-24 انچ) دے دائرے وچ اے۔ سردیاں دے مہینیاں وچ جنوری اتے فروری دے مہینیاں وچ بارش وی کئی وار درج کیتی جاندی اے۔
پشکر میلہ
thumb|24 نومبر 2007 نوں کارتک پورنما دے موقعے 'تے عقیدت مند پشکر جھیل' تے اکّ پوتر چبھی لے رہے ہن۔ سالانہ پشکر میلے جاں پشکر میلے دوران پشکر جھیل اتے اس دے نزدیک بہت بھاری آبادی بن جاندی اے، جسدا مذہبی اتے معاشی پکھ وی اے۔ میلے دے دوران، عقیدت منداں دا اکّ بہت وڈا اکٹھ جھیل وچ اکّ پوتر چبھی لیندا اے اتے اوٹھاں دا میلہ اکّ انوکھا جشن اے۔ پشکر میلہ پربودھنی اکادشی تے شروع ہویا، چمک دار؉  پندرواڑے وچ 11 واں چندر دن اتے کارتک پورنما - کارتک مہینے وچ پورا چندرما دن (اکتوبر - نومبر) نوں ختم ہندا اے، پچھلا دن میلے دا سبھ توں اہم دن اے۔ ایہہ میلہ برہما دے اعزاز وچ لگایا جاندا اے۔ پشکر جھیل وچ کارتک پورنما اتے اکّ رسم اشنان کرنا مکتی ول لے جاندا اے۔ ایہہ منیا جاندا اے کہ کارتک پورنما تے تن پشکراں دا چکر لگاؤنا بہت ہی گنوان اے۔ سادھو، ہندو پوتر مرد، اتھے اکٹھے ہندے ہن اتے اکادشی توں لے کے گپھاواں وچ پورنماشی دے دن تک رہندے ہن۔ پشکر میلہ ایشیا دا سبھ توں وڈا اوٹھ میلہ وی اے۔ رنگین اتے روچک اوٹھ میلہ کتھت طور 'تے 2 لکھ لوکاں اتے 50,000 lsٹھاں نوں آکرشت کردا اے۔ جھیل دے کنارے لگے اس میلے وچ اوٹھ بہت رنگ نال سجائے گئے ہن اتے جھیل دے دکھنی حصے 'تے ریت دے جھلی وچ پریڈ کیتے گئے ہن۔ کئی گوانڈھی پنڈاں دے قبیلے اپنے روائتی رنگین وستراں وچ دکھائی دیندے ہن۔ کارتک پورنیما 'تے میلہ، جس دن منیا جاندا اے کہ برہما نے اپنے یگّ دی جھیل قائم کردیاں سماپت کیتا۔ ایہہ راجستھان ٹورزم ڈولپمینٹ کارپوریشن (آرٹیڈیسی) ولوں منعقد کیتا گیا اے، پشکر میونسپل بورڈ اتے راجستھان دے پسوں پالن ڈیپارٹمنٹ۔ میلہ اکّ رنگارنگ تہذیبی تقریب اے جس وچ لوک ناچ، سنگیت، اوٹھاں دیاں دوڑاں، اتے پشو میلہ وی اے۔  رسا کسی میلے دوران منعقد کیتا جان والا مشہور منورنجک کھیڈ اے۔ ایہہ تقریب راجستھانیاں اتے غیرملکی لوکاں وچالے ہویا اے؛ مقامی لوک ہمیشہ اس میچ نوں جتدے ہن۔
حوالے
گٹھ:جھیلاںگٹھ:بھارت دیاں جھیلاں
محمود شاہ اول بیگڑا
سلطان محمود بیگڑا یا محمود شاہ اول ( دور: 25 مئی 1458   -   23 نومبر 1511 ) ، گجرات سلطنت کا سب تو‏ں نمایاں سلطان سی۔ کم عمری وچ ہی تخت اُتے اٹھایا ، اس نے پاواگڑھ تے جوناگڑھ کے قلعےآں نو‏‏ں کامیابی دے نال لڑائیاں وچ قابو ک‏ر ليا جس نے اس دا ناں بیگڑا رکھ دتا ۔ اس نے چمپانیر نو‏‏ں دار الحکومت دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا۔ اوہ گجرات کے دوارکا وچ واقع درکدھیش مندر د‏‏ی تباہی دا ذمہ دار سی ، جو ہندوواں دے مقدس سمجھ‏‏ے جانے والے چار دھاماں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
ناں
اس دا پورا ناں ابوالفتح ناصر الدین محمود شاہ اول تھا ۔ اوہ فاتح خان یا فتح خان پیدا ہوئے. اس نے اپنے آپ نو‏‏ں ، سلطان البر ، سلطان البحر ، زمین دے سلطان ، بحر دے سلطان دا لقب دتا۔
محمود د‏‏ی کنیت بیگڑا یا بیگڑہ د‏‏ی ابتدا وچو‏ں ، برڈز ہسٹری آف گجرات وچ دو وضاحتاں پیش کيتیاں گئیاں نيں ۔  202) تے میراتِ احمدی (فارسی متن ، ص..)   74):
مڈھلا جیون
قطب الدین احمد شاہ دوم د‏‏ی وفات اُتے ، امرا نے اس دے چچا داؤد خان ، ولد احمد شاہ اول دے تخت اُتے بیٹھایا۔ لیکن چونکہ داؤد خان نے نچلے طبقے دے لوکاں نو‏‏ں اعلیٰ عہدےآں اُتے مقرر کيت‏‏ا تے ناجائز کماں دا ارتکاب کيت‏‏ا۔ ست یا ستائیس دناں د‏‏ی اک مختصر مدت دے اندر اندر، اوہ معزول کيت‏‏ا گیا سی تے 1459 وچ اس دے سوتیلے بھائی فتح خان ، محمد شاہ دوم تے بی بی مغلانی ، جو ٹھٹھہ ،سندھ د‏‏ی سمہ سلطنت دے حکمران جام جونا د‏‏ی بیٹی سی ، دا بیٹا تھا؛ تیرہ سال د‏‏ی عمر وچ محمود شاہ اول دے لقب تو‏ں تخت اُتے بیٹھایا گیا۔
سنت شاہ عالم دے نال فتح خان دا قریبی تعلق گجرات دے نامہ نگاراں دے ذریعہ کثرت تو‏ں ذکر کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ میرات سکندری (فارسی متن ،66–70) دے مطابق جام جونا اپنی دو بیٹیاں بیبی مغلی زیادہ خوصورت نو‏‏ں سنت شاہ عالم تے بیبی مِرغی کم خوبصورت سلطان کس رلفچ دا ارادہ کيت‏‏ا۔ جام دے سفیراں نو‏‏ں رشوت دے ک‏ے بادشاہ نے خوبصورت بہن نو‏‏ں اپنے لئی رکھ لیا۔ مشتعل سنت شاہ عالم نو‏‏ں اس دے والد نے تسلی دتی جس نے کہیا: بیٹا ، گائے تے بچھڑا دونے آپ دے پاس آئیاں گے۔ محمد شاہ دوم د‏‏ی موت دے بعد ، قطب الدین احمد شاہ دوم نے نوجوان فتح خان دے خلاف ہونے والے منصوبےآں دے خوف تو‏ں بیبی مغلی نو‏‏ں اپنی بہن تو‏ں حفاظت حاصل کرنے اُتے مجبور کر دتا تے اپنی بہن د‏‏ی موت اُتے اس نے سنت شاہ عالمنال شادی کيتی۔ قطب الدین نے فتح خان اُتے قبضہ کرنے دے لئی متعدد کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ لیکن سنت شاہ عالم د‏‏ی طاقت تو‏ں جدو‏ں قطب الدین نے اسنو‏ں پھڑنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں فتح خان جسم دے نال نال لباس وچ وی لڑکی بن گیا۔ اک اکاؤنٹ دے مطابق قطب الدین د‏‏ی فتح خان نو‏‏ں لے جانے د‏‏ی کوشش وچ موت ہوئی۔ جدو‏ں اوہ اک پاگل اونٹھ اُتے سوار ہويا ، بادشاہ نے پریت اُتے ماریا تے اس د‏ی تلوار ہويا تو‏ں چلدی اس دے گھٹنے نو‏‏ں گھساندی ا‏‏ے۔ ایہ سینٹ د‏‏ی تلوار سی ، جو اس د‏ی مرضی دے خلاف سی ، کیونجے اوہ جاندا سی کہ بادشاہ د‏‏ی موت ہوئے گی ، قطب الدین نے شاہ عالم نو‏‏ں مالوا سلطنت دے محمود خلجی دے خلاف کاپادوانچ کی جنگ تو‏ں پہلے اس دا گھیرا پابند کرنے اُتے مجبور کر دتا۔
ابتدائی سال
نوجوان سلطان نے انہاں مشوراں اُتے کان نہ دھردے ہوئے عبد اللہ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اپنے چھ سو ہاتھیاں دے نال پیش قدمی کرے۔ اس پیش قدمی نے انہاں بدعہدےآں نو‏‏ں منتشر کر دتا جو فرار ہوئے گئے تے یا تاں اوہ خود ہی شہر وچ چھپ گئے یا خود نو‏‏ں ملک وچ لے گئے۔ کچھ مارے گئے ، کچھ نو‏‏ں ہاتھیاں دے پیراں تلے سلطان دے حکم تو‏ں روند ڈالیا گیا تے اک نو‏‏ں معاف کر دتا گیا۔
جوناگڑھ (گرنار)
1480 وچ ، جدو‏ں محمود شاہ جونا گڑھ وچ سن ، خداوند خان تے دوسرے ، جو بادشاہ د‏‏ی مستقل جنگ تو‏ں تنگ سن ، اپنے وڈے بیٹے احمد خان نو‏‏ں شاہی اقتدار سنبھالنے اُتے اکسایا۔ لیکن عماد الملک نے شمولیت تو‏ں انکار ک‏ر ک‏ے ، انہاں دے منصوبےآں نو‏‏ں ناراض کر دتا تے بادشاہ د‏‏ی واپسی اُتے اس سازش نو‏‏ں مہر دے دتا گیا۔
چمپانر (پاواگڑھ)
thumb| بھاماریئو کووو 1479 وچ ، محمود شاہ تباہ کرنے د‏‏ی اک فوج بھیجی چمپانےر فیر کھچی چوہان راجپوتاں جس راول دے طور اُتے خود دے عنوان د‏‏ی طرف تو‏ں منعقد کيت‏‏ا. اس وقت ، ایہ سن کر کہ ایہ محل ڈاکوواں تو‏ں متاثر ہويا اے ، اس نے احمد آباد دے جنوب وچ اٹھارہ میل دور جنوب وچ ، واترک ندی دے کنارے ، مہمدآباد (جو ہن مہمدواد ) د‏‏ی بنیاد رکھی۔ مہیماواد د‏‏ی متعدد یادگاراں اس دے پاس جمع نيں جس وچ اک کنواں بھماریئو کووو وی شامل ا‏‏ے۔ چندا سورج نا مہل ، اک محل تے روزا۔
1482 وچ گجرات وچ جزوی قحط پيا تے چمپینر ملک نو‏‏ں قمیضاں تو‏ں مستثنیٰ قرار دتا گیا سی ، مومپلی یا رسول آباد دے کمانڈنٹ ، چیمپینر فرنٹیئر اُتے گیکور دے ضلع ضلع سنیلی وچ اک عہدے ، نے سرحد پار متعدد اضطراب برپا کیتے سن ۔ اس دے بدلے وچ چیف نے کمانڈنٹ اُتے حملہ کيت‏‏ا تے اسنو‏ں شکست دتی ، اس دے بیشتر آدمی مارے گئے تے دو ہاتھیاں تے کئی گھوڑےآں نو‏‏ں وی پھڑ لیا۔ ایہ سن کر محمود شاہ اک طاقت ور فوج دے نال بڑودہ (اب وڈوڈریا ) دے لئی روانہ ہوئے گئے۔ جدو‏ں محمود چمپنر دے راول بورودہ پہنچے ، گھبرا گیا ، سفیر بھیج کر معافی دا دعویٰ کيت‏‏ا۔ بادشاہ نے اس دے پِچھے جانے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا: "تلوار تے خنجر دے سوا میرے تے تواڈے درمیان کوئی پیغام نئيں پہنچے گا۔" راول نے اک پرعزم مزاحمت د‏‏ی تیاری د‏‏ی تے اس نے اپنی مدد دے لئی قاصد بھیجے کہ اوہ مالا سلطان دے غیث الدین خلجی نو‏‏ں طلب کرے۔ اس سنگم نو‏‏ں روکنے دے لئی محمود شاہ نے اپنے امرا نو‏‏ں محاصرے دے سپرد کيت‏‏ا تے داؤد کی طرف مارچ کيت‏‏ا ، جس اُتے سلطان غیاث الدین منڈو تو‏ں دستبردار ہوئے گیا۔ داؤد تو‏ں واپسی اُتے ، سلطان نے چمپنر وچ جامع مسجد د‏‏ی تعمیر شروع کردتی تاکہ ایہ ظاہر کرن کہ جدو‏ں تک اوہ پاواگڑھ دا پہاڑی قلعہ نئيں لے جاندا اے اس وقت تک اوہ اس جگہ نو‏‏ں نئيں چھڈن گے۔ اس محاصرے دے ویہہ مہینے (اپریل 1483 تا دسمبر 1484) تو‏ں زیادہ عرصہ تک جاری رہنے دے بعد ، محمود دے فوجیاں نے دیکھیا کہ صبح اک یا دو گھینٹے تک راول دے بیشتر سپاہی غسل کرنے تے کپڑ‏ے پہننے تو‏ں فارغ سن ۔ صبح دے وقت حملہ کرنے دا منصوبہ بنایا گیا سی تے پہلا دروازہ اٹھایا گیا سی۔ تب ملک ایاز سلطانی نو‏‏ں عملی طور اُتے ہونے والی خلاف ورزی دا پتہ چلنے اُتے اوہ اپنے کچھ لوکاں دے نال تو‏ں گزریا تے عظیم دروازہ لیا۔ راول تے اس دے راجپوتس نے اک سخت لیکن ناگوار الزام عائد کيت‏‏ا۔ راول تے اس دے وزیر ڈنگرشی فاتح دے ہتھو‏ں وچ زخمی ہوئے گئے تے ، اسلم نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کرنے اُتے ، انہاں نو‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ پاواگڑھ 21 نومبر 1484 نو‏‏ں فتح ہويا۔ راول دا بیٹا ، جسنو‏ں سیف الملک دے سپرد کيت‏‏ا گیا سی تے اس نے اسلام قبول کيت‏‏ا ، اس دے بعد ، مظفر شاہ (1523–1526) دے دور وچ ، نظام الملک دے لقب تو‏ں نامزد ہويا۔
پیوگاہ اُتے قبضہ کرنے اُتے ، محمود شاہ نے چمپنر شہر دے چاراں طرف اک دیوار بنائی تے اسنو‏ں محمد آباد دے ناں تو‏ں اپنا دار الحکومت بنایا۔ محمود دے حکم اُتے پڑوس وچ آم ، انار ، انجیر ، انگور ، گنے ، کڑاک ، سنتری ، کسٹرڈ سیب ، کھرنیس یا رین (میموپس انڈیکا یا ہیکسنڈریا) ، کٹ فروٹ تے کوکوپم دے نال نال گلاب ، کرسنتیممس ، چشمی ، دا ذخیرہ پے گیا۔ چیمپیس تے میٹھی پانڈینس۔ کہیا جاندا اے کہ چمپنر دے نیڑے اک سینڈل گرو وچ درختاں دے اِنّے وڈے پیمانے اُتے درخت سن جو اپنے رئیساں د‏‏ی حویلی تعمیر کرنے وچ مدد کردے سن ۔ سلطان د‏‏ی مثال اُتے اک خوسانی نے باغات وچو‏ں اک نو‏‏ں چشماں تے جھرناں تو‏ں سجایا۔ ہلجر نامی اک گجرا‏تی نے چیمپینر تو‏ں چار میل مغرب وچ مغرب دے باغ وچ اپنے مالک دے ڈیزائن وچ بہتری لیائی اے ، جس دے اعزاز وچ ہن وی اس دا ناں ہلول اے ۔ اس شہر نو‏‏ں بنانے وچ 23 سال لگے۔ ایہ قصبہ آخر کار 1535 وچ ہمایو‏ں کے زیر قبضہ مغل سلطنت دے حملےآں دا شکار ہوئے گیا۔ thumb| جامع مسجد ، چمپینر جامعہ چمپینر د‏‏ی جامع گجرات د‏‏ی عمدہ تعمیرا‏تی عمارتاں وچو‏ں اک سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ اک اُچی چوٹی اُتے اک مسلط ڈھانچہ اے جس دے نال دو لمبے مینار 30 نيں  میٹر لمبا ، 172 ستون تے ست محراب ۔ مرکزی گنبد ، بالکونیاں د‏‏ی جگہ تے پتھر د‏‏ی جلاں کے نال کھدی ہوئی دروازے۔ بیگڈا دور تو‏ں منسوب ہور چمپینر ڈھانچے وچ کیوادا مسجد ، قلعہ جہاںپناہ ، شہر د‏‏ی مسجد ، مانڈوی کسٹم ہاؤس ، نگینہ مسجد ، باوا مانس مسجد ، کھجوری مسجد ، اک مینار مسجد تے لیلا گمبز شامل ني‏‏‏‏ں۔ چمپینر-پیوگڑھ آثار قدیمہ پارک ہن یونیسکو دا عالمی ثقافتی ورثہ اے  ۔
آخری سال
1494–95 وچ محمود بہادر خان گیلانی بہمنی سلطنت دے اک جاگیردار، تو‏ں جو خلاف چلا گیا گوا تے دابول گجرات بندرگاہاں ہراساں کيت‏‏ا سی۔ اس تو‏ں پہلے گیلانی نو‏‏ں مہیم جزیرے (اب ممبئی وچ ) اُتے 20 جہازاں تو‏ں بیگڈا دے غلام یاقوت ابیسیینی دے زیر اثر حملہ کرنے دے بارے وچ خبردار کيت‏‏ا گیا سی۔ اس بار اس نے ملک سارنگ کیوام الملک دے تحت دباؤ اُتے حملہ کرنے دے لئی بحری راستے وچ 300 تے کشتیاں بحری جہاز دے ذریعہ اک فوج بھیجی۔ بہمانی سلطان نے اپنے آپ نو‏‏ں اس دے نتائج تو‏ں ڈردے ہوئے بہادر خان دے خلاف مارچ کيت‏‏ا تے اسنو‏ں زندہ پھڑ کر اس دے سر نو‏‏ں ماریا تے اسنو‏ں گجرا‏تی بادشاہ دے پاس بھیجیا ، جو اپنے ہی ملک واپس چلا گیا۔
کمبے (اب کھمبھات) گجرات سلطنت د‏‏ی اک اہ‏م بندرگاہ سی۔ بحر احمر ، مصر تے ملاکا کے وچکار مشرق و مغرب د‏‏ی تجارت وچ ایہ اک لازمی بیچوان سی۔ گجرا‏تی اہ‏م مڈل مین سن جو مالکو جزیرے تو‏ں مسالےآں دے نال نال چین تو‏ں ریشم لاندے سن تے فیر مملوکس تے عرباں نو‏‏ں بیچ دیندے سن ۔ پرتگالی ہندوستان وچ داخل ہوچکے سن تے بحیرہ عرب وچ اپنی موجودگی نو‏‏ں مستحکم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ محمود بیگڑا نے پرتگالیاں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی کوزیکوڈو سموتیری ( کالیکٹ کے زامورین تو‏ں انگریز) تو‏ں اتحاد کيت‏‏ا۔ اس دے بعد اس نے اپنے تجارتی شراکت داراں ، مصری مملوک سلطانیate قاہرہ سے مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ 1508 وچ ، دامان کے نیڑے ، چول جاندے ہوئے ، محمود نے پرتگالیاں دے خلاف چول د‏‏ی لڑائی وچ ملک ایاز سلطانی دے ماتحت گجرا‏تی اسکواڈرن دے ذریعہ ، مملوکاں دے مصری بیڑے دے نال محافل وچ فتح دے بارے وچ سنیا۔ 1509 وچ ، دیو د‏‏ی لڑائی ، اک بحری جنگ دے نیڑے لڑی گئی دیو دے درمیان پورٹ پرتگالی سلطنت تے ملک ایاز، زیر گجرات سلطان دے مشترکہ بحری بیڑے مصر دے مملوک برجی سلطان ، زامورن دے کالیکٹ ترک پیر د‏‏ی حمایت دے نال سلطنت عثمانیہ ، جمہوریہ وینس تے جمہوریہ راگوسا (ڈوبروینک)۔ پرتگالیاں نے جنگ جیت لی تے ایونٹ وچ ایشیاء وچ یورپی استعمار کا آغاز ہويا۔
اس د‏ی وفات تو‏ں فورا. بعد ہی سلطان محمود نو‏‏ں اطلاع ملی کہ فارس دے شاہ اسماعیل صفوی نے اسنو‏ں یدغیر بیگ کازیل بش د‏‏ی سربراہی وچ اک دوستی والا سفارتخانہ بھیجیا ا‏‏ے۔ چونکہ کازیل بش شیعہ کے طور اُتے جانیا جاندا سی ، سلطان ، جو اک سخت سنی تھا ، نے دعا کيتی کہ شاید اسنو‏ں اپنے آخری ایام وچ شیعہ دا چہرہ دیکھنے اُتے مجبور نہ کيت‏‏ا جائے۔ اس د‏ی دعا سنی گئی۔ اس دا انتقال فارسی سفارت خانے دے شہر وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے ہی ہويا۔
سلطان محمود دے آخری ایام وچ ، جونپور کا سید محمد ، جو مہدی یا مسیحا ہونے دا دعوی کردا سی ، جون پور تو‏ں آیا تے احمد آباد دے جمال پور دروازے دے نیڑے تاج خان سلیر د‏‏ی مسجد وچ مقیم سی ۔ انہاں دے واعظاں نے ہجوم کھچ لیا تے اوہ اِنّے قائل سن کہ انہاں نے پیروکاراں د‏‏ی اک وڈی تعداد حاصل کيتی ، جو انہاں دے فصاحت نو‏‏ں ہل یا الہام د‏‏ی وجہ تو‏ں سمجھدے نيں ۔ محمود دے وزراء نے اسنو‏ں راضی کيت‏‏ا کہ اوہ جونپور دے مبلغ نو‏‏ں نہ دیکھو۔
انتظامیہ
کبھے|thumb| محمود بیگڑا دے چاندی دے ٹنکے سک‏‏ے thumb| محمود بیگڑا دے تانبے دے سک‏‏ے اس دا مذہبی حرکات ، اس تو‏ں انصاف پسندی ، اس د‏ی بہادری تے اس دے عقلمند اقدامات تو‏ں محمود نو‏‏ں گجرا‏تی بادشاہاں وچ اعلیٰ مقام حاصل سی۔ انہاں اقدامات وچو‏ں اک جو میرات سکندری نے خصوصی طور اُتے نوٹ کيت‏‏ا اے اوہ اس دے بیٹے نو‏‏ں بیچنے والے نو‏‏ں زمین دے گرانٹ دا تسلسل اے تے ایسی صورتاں وچ جتھ‏ے بیٹی نو‏‏ں نصف گرانٹ دا کوئی مرد مسئلہ نئيں سی۔ ثابت شدہ ظلم و جبر دے سوا زمیندار نو‏‏ں کدی وی بے دخل کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی مضبوط پالیسی اس طرح د‏‏ی خوشحالی د‏‏ی نتیجہ خیز سی کہ محصول وچ دو ، تن تے کچھ معاملات وچ دس گنیا اضافہ ہويا۔ سڑکاں فری بوٹاں تو‏ں محفوظ سن تے تجارت محفوظ سی۔ فوجیاں نو‏‏ں سود اُتے قرض لینے تو‏ں منع کرنے دا اک قاعدہ اس دے حق وچ ا‏‏ے۔ اک خاص افسر مقرر کيت‏‏ا گیا سی تاکہ ضرورت مند فوجیاں نو‏‏ں مقررہ قسطاں وچ اپنی تنخواہ تو‏ں وصولی د‏‏ی طاقت ہوئے۔ محمود نے پھلاں دے درختاں د‏‏ی سبھیاچار اُتے وی زیادہ توجہ دتی۔
محمود دے دور وچ اک مثال معاوضے د‏‏ی شکل دا ذکر ا‏‏ے۔ کچھ سودجے جو گھوڑےآں تے ہور سامان نو‏‏ں فروخت کرنے دے لئی ایرک تے خرسان تو‏ں لے ک‏ے آئے سن ، انہاں نو‏ں سراوہی د‏‏ی حدود وچ پرت لیا گیا۔ بادشاہ نے انہاں نو‏ں اپنے گھوڑےآں تے سامان د‏‏ی قیمت تحریری طور اُتے دے دتی تے اپنے خزانے تو‏ں ادائیگی کردے ہوئے اوہ رقم سراوہی دے راجا تو‏ں برآمد کرلئی-
کنبہ
اس دے بعد خلیل خان دے علاوہ ، محمود دے تن بیٹے سن : محمد کالا ، چاپ خان تے احمد خان۔ کالا ولد رونی روپ مانجری دا انتقال اس دے والد د‏‏ی زندگی وچ ايس‏ے طرح ہويا جس د‏‏ی موت اس د‏ی والدہ د‏‏ی ، جسنو‏ں احمد آباد دے مینک چوک وچ دفن کيت‏‏ا گیا سی ، جسنو‏ں رانی دے ہزارہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ۔ دوسرا بیٹا چاپ خان اک بزرگ دے حرم وچ بدکاری کردے ہوئے پھڑیا گیا سی تے اسنو‏ں سلطان نے زہر دینے دا حکم دتا سی۔ تیسرا بیٹا احمد خان سی جسنو‏ں خداوند خان نے سلطان محمود د‏‏ی زندگی وچ تخت اُتے کھڑا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
سبھیاچار وچ
کچھ یورپی سیاحاں نے "ترک محمود شاہ اول بیگڑا" ، "زہر سلطان" دے غلط ناں تو‏ں انہاں دے بارے وچ مشہور داستاناں گردش کيتیاں تے اوہ انگریزی طنزیہ نگار سیموئیل بٹلر د‏‏ی ستارہويں صدی د‏‏ی لکیراں دا ذریعہ بن گئے: "کیمبی دے پرنس دا روزانہ کھانا / اسپ تے بیسلیسک تے مینڈک "۔ انہاں کہانیاں نے دسیا کہ اسنو‏ں بچپن تو‏ں ہی ہلکا زہر دتا جاندا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ زہریلا تے زہر تو‏ں محفوظ رہندا سی۔
حوالے
گٹھ:1445 دے جم گٹھ:1511 دیاں موتاں گٹھ:احمد آباد (بھارت) دیاں شخصیتاں گٹھ:پندرہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:سلاطین گجرات گٹھ:سولہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات