cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 2
پیش کيت‏‏ی ، تے بعض نے کہیا اے کہ جنگ حیرہ دے بعد خالد ” فلالج “ وچ آیا ۔ اوتھ‏ے اُتے کچھ عجمی جمع ہوئے سن تے اوہ خالد نو‏‏ں دیکھ ک‏ے پراکندہ ہوئے اس لئی خالد دے لشکر د‏‏ی اوتھ‏ے اُتے کسی تو‏ں مڈ بھیڑ نئيں ہوئی تے اوہ کسی نو‏‏ں قتل کيتے بغیرحیرہ د‏‏ی طرف واپس لُٹیا۔ حیرہ وچ خالد نو‏‏ں اطلاع ملی کہ شہر شوشتر وچ ”جابان “ نے کچھ لوکاں نو‏‏ں اپنے گرد جمع کيتا اے تے مسلماناں نال جنگ کرنے د‏‏ی تیاری کررہاہے ايس‏ے لئے مثنی تے حنظلہ بن ربیع نو‏‏ں جابان د‏‏ی طرف روانہ کيتا جدو‏ں ایہ افراد شوشتر پہنچے تاں جابان نے ”انبار“ د‏‏ی طرف فرار کيتا تے شوشتر دے لوکاں نے قلعےآں وچ پنا لے لی خالد نے جدو‏ں روداد نو‏‏ں اس صور ت وچ پایا تاں مثنی نو‏‏ں چند سپاہیاں دے ہمراہ بغداد دے قدیمی بازار د‏‏ی طرف بھیج دتا کہ اسنو‏ں پرت لاں مثنی دے سپاہیاں نے بغداد دے بازار اُتے حملہ کيتا تے سونا ، چاندی ، تے ہلکی مگر قیمتی اشیاء انہاں تو‏ں غنیمت دے طور اُتے لے لاں ، اس دے بعد ” انبار ‘ د‏‏ی طرف رخ کيتا ، جتھے اُتے خالد وی موجود سی ،خالد دے حکم تو‏ں انبار نو‏‏ں اپنے محاصرہ وچ لے لیا تے اس دے اطراف وچ اگ لگادی انبار دے باشندےآں نے جزیہ تے مختصر حقِ صلہ ادا کرکے خالد تو‏ں صلح کرلئی-
بعض مؤرخین نے کہیا اے کہ ” انبار “ دے لوکاں د‏‏ی صلح عمر دے زمانے وچ جریر نال ہوئی اے ،
خلاصہ ایہ کہ مؤرخین دے کہنے دے مطابق عراق وچ خالد دیاں جنگاں اس صورت وچ سن کہ اوہ بعض اوقات چند سوار فوجیاں نو‏‏ں اک پنڈ وچ گھلدا سی تے اس پنڈ دے لوک صلح کيت‏‏‏ی تجویز دے نال جزیہ تے ٹیکس ادا کرکے انہاں دا استقبال کردے سن یا مختصر مقابلہ تے تیر اندازی دے بعد دشمن نو‏‏ں شکست دیندے سن یا بازار وچ دشمن دے اجتماع اُتے حملہ کرکے انھاں متفرق کر دیندے سن تے انہاں دے اموال نو‏‏ں بازار تو‏ں غنیمت دے طور اُتے پرت لیندے سن تے بعض اوقات اک شہر یا پنڈ اُتے حملہ کردے سن تے اوتھ‏ے دے غنڈےآں تے طاغوتیاں تو‏ں لڑدے سن یا انہاں اُتے حملہ کردے سن جو مسلماناں دے خلاف اسلحہ اٹھائے ہوئے سن تے انہاں وچو‏ں بعض بعض نو‏‏ں قتل کردے سن تے ضمناً انہاں واقعات دے دوران بعض افراد نو‏‏ں اسیر بنا‏تے سن تے غنائم جنگی اُتے وی قبضہ کرلیندے سن ۔
البتہ اس قسم د‏‏ی پراکندہ تے چھوٹی جنگاں خالد دے لشکر د‏‏ی تعداد تو‏ں مطابقت رکھدی نيں کہ بلاذری خالد دے فوجیاں د‏‏ی تعداد دے بارے وچ کہندا اے :
خالد بن ولید ۱۳ ھء ربیع الاول دے مہینہ وچ شام د‏‏ی طرف روانہ ہويا تو‏ں کہ اوتھ‏ے اُتے مسلما‏ن فوجیاں د‏‏ی مدد کرے شام جاندے ہوئے راستے وچ عراق وچ ایہ چھوٹے حملے وی انجام دتے ۔
بعض نے کہیا اے کہ اس دا لشکر ست سو افراد اُتے مشتمل سی ،اور بعض راویاں نے کہیا اے کہ اس دے چھ سو سپاہی سن تے بعض دوسرےآں نے اس دے سپاہی د‏‏ی تعداد پنج سو افراد نقل کيتی اے ۔
واضح اے کہ اٹھ سو یا پنج سو افراد اُتے مشتمل اک فوج ایہ طاقت نئيں رکھدی کہ لکھاں افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار سک‏‏ے جداں کہ سیف د‏‏ی روایتاں وچ بتایاگیا اے ۔
گزشتہ مباحث دا خلاصہ تے نتیجہ
هدف سیف من وضع هذا التریخ الاسائة الی الاسلام
اس داستان سازی تو‏ں سیف دا مقصد اسلام نو‏‏ں نقصان پہچانا سی ۔
گزشتہ فصلاں وچ اساں ملاحظہ کيتا کہ سیف د‏‏ی روایتاں دے مطابق خالد بن ولید جنگ ِ ذات السلاسل وچ ایرانی فوجیاں نو‏‏ں جنہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں زنجیراں تے سلاسل وچ جکڑا سی ،سب افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا اے ۔
” ثنی “ د‏‏ی جنگ وچ ایسا قتل عام کردا اے کہ میدان کارزار وچ مقتولین د‏‏ی تعداد تِیہہ ہزار تک پہنچک‏ی اے اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی اک تعداد پانی وچ غرق ہوجاندی اے ۔
اس دے علاوہ خالد بن سید ” الیس “ د‏‏ی جنگ وچ قسم کھاندا اے کہ دشمن دے خون تو‏ں اک نہر جاری کرے تے اس مقصد دے لئی مسلسل تن دن تک سرزمین ” الیس “ دے باشندےآں نو‏‏ں پھڑ پھڑ کر لاندا اے تے ندی دے کنارے انہاں دا سر قلم کردا اے ، ایتھ‏ے تک اس جنگ وچ مقتولین د‏‏ی تعداد ستر ہزار تک پہنچ جاندی اے ۔
اس دے بعد ’ ’ امغیشیا “ نو‏‏ں ویران کردا اے ۔
جنگ حیرہ وچ ” آزادبہ “ دے لشکر نو‏‏ں نابود کردا اے ۔
سیف دے کہنے دے مطابق اوہ فیر ” ثنی “ واپس آندا اے تے اوتھ‏ے دے باشندےآں اُتے تن جانب تو‏ں حملہ کردا تے تمام لوکاں نو‏‏ں تہہ تیغ کردا اے ایتھ‏ے تک کہ انہاں وچو‏ں اک آدمی وی موت تے مسلماناں د‏‏ی تلوار تو‏ں نجات نئيں پاندا تو‏ں کہ اپنے قبیلے نو‏‏ں اس روداد د‏‏ی خبر دیندا ۔
سیف دے کہنے دے مطابق مسلمانو ن نے تن طرف تو‏ں ” زمیل “ دے باشندےآں اُتے اک سخت حملہ کرکے اک ایداں دے قتل عام دا بازار گرم کيتا کہ گزشتہ جنگاں وچ اس د‏ی مثال نئيں ملدی ،کیونجے خالد بن ولید نے اس جنگ وچ وی قسم کھادی سی کہ انہاں اُتے شب خون مار دے انہاں سب نو‏‏ں نابود کردے گا۔
فیر خالد حکم دیندا اے کہ ” فراض“ دے باشندےآں اُتے شکست دے بعد سختی کرن ، لہذا مسلما‏ن سوار انھاں گروہ گروہ د‏‏ی صورت وچ پھڑ کر لاندے تے اک جگہ کرکے سب دے سر قلم کردے سن اس جنگ وچ مقتولین د‏‏ی تعداد اک لکھ تک پہنچی ۔
یہ نيں سیف د‏‏ی اوہ فتوحات او رجنگاں جنہاں دے گیت اوہ اسلام و مسلماناں دے لئی گاندا اے انہاں المناک واقعات نو‏‏ں سننے دے بعد کس انسان دے رونگٹے کھڑے نئيں ہون گے ؟ کيتا مغل ، تاتار تے تریخ دے ہور لٹیراں تے غارتگراں دے ظلم تے خونریزی د‏‏ی داستاں اس تو‏ں زیاد سن کہ انہاں افسانوی فتوحات وچ ذکر ہوئیاں نيں او ر اس سلسلہ د‏‏ی تاریخی روایتاں وچ منعکس ہوئیاں نيں ؟
کیا اسلام دے دشمناں نو‏‏ں ایہ فرصت نئيں ملی اے کہ انہاں ہی جعلی تاریخی واقعات نو‏‏ں تاریخی وقائع دے روپ وچ شائع کرکے انھاں اسلام دے خلاف اک حربہ د‏‏ی صورت وچ استعمال کرن تے ایہ کدرے کہ اسلام تلوار دے زور اُتے پھیلا اے ؟ کیہ انہاں جعلی حوادث دے مطالعہ دے بعد کوئی شک کرسکدا اے کہ سیف اسلام دے بارے وچ بد نیندی رکھدا سی ؟
کیا سیف دے انہاں جعلی داستاناں تے جھوٹھ گڑھنے وچ دانشوراں دے بقول اسک‏‏ے ،کافر و زندیق ہونے دے علاوہ کوئی تے محرک ہوسکدا اے ؟
تعجب تے حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ کیہ سیف دے ایہ سب جھوٹھ تے بہتان امام المؤرخین طبری تے اس دے علامہ ابن اثیر تے اس دے ترجمان ابن کثیر تے مؤرخین دے فلاسفر ابن خلدون تے دسیاں دوسرے تریخ دان حضرات جداں : ابن عبد البر ، ابن عساکر ، ذہبی تے ابن حجر کےلئے واضح نئيں سن ؟ کہ انہاں نے کسی تحقیق تے جانچ پڑتال دے بغیر انھاں اپنی کتاباں وچ درج کیہ اے ؟
قطعی تے یقینی طور اُتے کہیا جاسکدا اے کہ ایہ سب حضرات سیف کوبخوبی جاندے سن تے اس دے کفر و زندقہ تے فاسد و ناپاک عزائم دے بارے وچ پوری اطلاع رکھدے سن ، کیونجے ایہی مورخین نيں جنہاں نے اسنو‏ں جھوٹھ بولنے والا اورافواہ بازمعرفی کيتا اے تے اس اُتے کافر وزندقہ ہونے دا الزام لگایا اے لیکن اس دے باوجود کیو‏ں انھاں نے اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں نقل کرکے شیر و شک‏ر ک‏ے مانند انھاں آپس وچ ملایا اے ؟ ایہ واقعی طور اُتے تعجب و حیر دا مقام اے تے اس سلسلہ وچ دقت و تفکر انتہائی سر سام آور تے پریشان کن اے ۔
اساں جنگ ” ذات السلاسل“ وچ طبری ، ابن اثیر تے ابن خلدون دے بیان دا ذکر کيتا کہ اوہ کہندے نيں کہ اس جنگ دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت اس حقیقت دے خلاف اے کہ اہل تریخ و سیرت نے اس سلسلہ وچ بیان کيتا اے لہذا ایہ سب مؤرخین سیف دے جھوٹھے تے زندقہ ہونے دے بارے وچ اطلاع رکھدے سن تے اطلاع و آگاہی دے باوجود اس د‏ی روایتاں اُتے اعتماد کرکے اس دے جھوٹھ نقل کيتے نيں تے اوہ اس جھوٹھ اُتے اعتماد کرنے دے لئی وی محرک رکھدے سن تے انہاں دے ايس‏ے محرک نے اس عمل نو‏‏ں محکم بنادتا اے اس نے اپنے جھوٹھ نو‏‏ں انہاں دے فضائل و مناقب د‏‏ی تشہیر تو‏ں مزین کيتا اے ایہی وجہ اے کہ علماء تے مؤرخین نے انہاں روداد تے حوادث دے بہتان ہونے دے باوجود انہاں د‏‏ی اشاعت وچ کوشش کيتی اے تے انہاں د‏‏ی ترویج وچ سعی و کوشش کيتی اے ۔
مثلاً سیف نے فتوح عراق وچ اپنے جھوٹھ نو‏‏ں خالد بن ولید دے مناقب د‏‏ی اشاعت نو‏‏ں پردہ وچ چھپا دتا اے الیس د‏‏ی جنگ وچ شہر امغیشیا د‏‏ی تخریب دے سلسلے وچ اس دے بارے وچ ایويں ذکر کيتا اے :
” ابوبکر نے کہیا:اے گروہ قریش ! تواڈے شیر نے کسی دوسرے شیر اُتے حملہ کيتا اے تے اس دے ہتھ تو‏ں لقمہ نو‏‏ں کھو لیا اے دنیا د‏‏ی عورتین خالد جداں نو‏‏ں جنم دینے تو‏ں بے بس تے بانجھ نيں “
اس دے علاوہ مرتدین دیاں جنگاں نو‏‏ں وی ابوبک‏ر ک‏ے مناقب تو‏ں مزین کيتاہے تے فتوحات شام و ایران وچ وی (کہ اس دے کہنے دے مطابق عمر دے زمانے وچ واقع ہوئیاں نيں ) ايس‏ے روش اُتے عمل کيتا اے ۔
لیکن ، اس نکتہ اُتے وی توجہ کرنی چاہیدا کہ اگرچہ سیف نے اپنی روایتاں نو‏‏ں صحابہ دے فضائل دے ذریعہ پردہ پوشی د‏‏ی اے لیکن حقیقت وچ ایہ اے کہ ایہ داستاناں نہ صرف اصحاب دے لئی کسی قسم د‏‏ی فضیلت نئيں بندیاں نيں بلکہ حقیقت وچ انہاں دے لئی ملامت اورمذمت دا باعث نيں ۔
ماں ایہ سمجھنے تو‏ں قاصر ہاں کہ انہاں مؤرخین نے کیو‏ں اس نکتہ د‏‏ی طرف توجہ نئيں کيت‏‏ی کہ خالد دے لکھاں انساناں نو‏‏ں قتل کرنے تے خون د‏‏ی ندی بہانے دے لئی ندی دے کنارے انہاں دا سر قلم کرنے وچ خالد کےلئے کیہڑی فضیلت اے ؟ اس دے علاوہ ویرانیاں ہور شہراں تے آبادیاں نو‏‏ں مسمار کرنے وچ خالد د‏‏ی کوئی تعریف و فضیلت نئيں ہوسکدی ، مگر بے عقیدہ افراد تے زندیقیاں دے نظریہ دے مطابق کہ زندگی و حیات نو‏‏ں نور کےلئے اک زندان تصور کردے نيں اورکہندے نيں زندگی دے اس زندان نو‏‏ں منہدم کرنے دے لئی بیشتر تلاش و کوشش کرنی چاہیدا تو‏ں کہ اوہ نور نجات پائے(۱)
بہر حال سیف دے بے مصرف متاع نے تریخ دے بازار وچ اس طرح شہرت پائی اے کہ اک طرف تو‏ں خود سیف نے زورآور اصحاب دے مناقب تو‏ں اسنو‏ں رنگ آمیزی د‏‏ی اے کہ ہر مطلب
و داستان جو بظاہر ایداں دے اصحاب دے لئی اک فضیلت شمار ہُندی اے اگرچہ حقیقت وچ ایہ فضیلت نئيں اے
۱۔ملاحظہ ہوئے موضوع بحث الزندقہ و الزنادقہ کتاب ”خمسون وماة صحابی مختلق “
فیر وی اسنو‏ں لوکاں وچ تشہیر کرکے اسنو‏ں رواج دیاگیا اے ۔
اس تو‏ں بدتر ایہ اے کہ سیف نے صرف ايس‏ے اُتے اکتفاء نئيں کيتاکہ بعض روایتاں تے داستاناں نو‏‏ں جعل کرکے جو بظاہر اصحاب پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کےلئے فضیلت شمار ہاں تے انہیفضائلکےپس پردہ اپنیچاہت دے مطابق اسلام نو‏‏ں ضربہ پہچانے دے لئی انہاں د‏‏ی اشاعت کی، بلکہ سیف نے پیغمبر کےلئے ایداں دے اصحاب وی خلق کيتے نيں کہ خداوند عالم نے انھاں پیدا نئيں کيتا اے اس دے بعد اپنی مرضی دے مطابق انہاں دے لئی شرف ، کرامت ، فتوحات ، اشعار تے فضائل و مناقب قلم بند کيتے نيں اس کے، اس کم دا محرک ایہ سی کہ اوہ بخوبی جاندا سی کہ بعض مسلما‏ن جو کچھ وی اصحاب د‏‏ی مدح و ثناء تے منقبت وفضیلت وچ ہو، اس دا دل کھول کر استقبال کردے نيں تے اسنو‏ں اکھاں بند کرکے قبول کرنے دے لئی تیار نيں اس نے وی ايس‏ے عقیدہ اُتے اعتماد و تکیہ کرکے اسلام نو‏‏ں تخریب تے منہدم کرنے دے لئی جو کچھ مناسب سمجھیا اسنو‏ں جعل کرکے مضحکہ خیز مسکراہٹ دے نال مسلماناں دے حوالہ کيتا اے ،اور ایہ سادہ لوح تریخ دان سیف د‏‏ی خواہش تے مقصد د‏‏ی پیروی کرکے گزشتہ تیرہ صدیاں تو‏ں اس دے جھوٹھ تے بہتاناں نو‏‏ں رواج دینے د‏‏ی اشاعت کررہے نيں الحمد اللہ اسيں انہاں دے منحوس منصوبےآں نو‏‏ں ناکا‏م بنا ک‏ے تریخ دے حقیقی چہرے تو‏ں توہمات تے باطل دے ضخیم پردےآں نو‏‏ں اٹھانے وچ کامیاب ہوئے نيں ۔
ہم ايس‏ے اُتے اکتفاء کردے نيں کیونجے جو نمونے اساں پیش کيتے اوہ سیف د‏‏ی تمام روایتاں د‏‏ی قدر و منزلت جاننے دے لئی کافی نيں ، جو اس نے مسلماناں د‏‏ی فتوحات تے مرتدداں تو‏ں جنگاں دے بارے وچ نقل کيتی نيں تو‏ں کہ ایہ ثابت کرے کہ اسلام تلوار دے زور پرپھیلا اے “
اگر اسيں صحابہ دے زمانے وچ اسلامی فتوحات دے بارے وچ سیف دے نقل کيتے گئے جعلیات تے بہتاناں وچو‏ں ہر اک اُتے وکھ وکھ تحقیق و جانچ پڑتال کرنا چاہن تاں بحث و تحقیق دا دامن ہور وسیع تے طولانی ہوئے گا تے موضوع تھکن تے خستگی دا سبب بن جائے گا اسلئی سیف دے برے عزائم نو‏‏ں دکھانے دے لئی کہ جو اسلام نو‏‏ں خون و تلوار دا دین معرفی کردا اے ، ايس‏ے قدر سیف د‏‏ی جھوٹی جنگاں تے فتوحات اُتے اکتفاء کردے نيں تے اسک‏‏ے علاوہ محققاں دے ذمہ چھڈ دیندے نيں اسيں اس کتا ب دے اگلے حصہ وچ سیف د‏‏ی توہمات اُتے مشتمل روایتاں اُتے بحث کرن گے ۔
اس حصہ تو‏ں مربوط مطالب دے مآخذ
جنگِ ابرق دے مآخذ
۱ ۔ مرتدین دیاں جنگاں دا مقدمہ ، تریخ طبری ۱/ ۱۸٧۱ ۔ ۱۸٧۲
۲ ۔ غطفان دے ارتدادکا سبب ، تریخ طبری ۱/ ۱۸۱۱ ۔ ۱۸۹۴
سیف د‏‏ی روایتاں دے مطابق جنگِ ابرق د‏‏ی داستان:
۳ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۱۸٧۳ ۔ ۱۸۸۵
۴ ۔ تریخ ابن اثیر ، ۲/ ۲۳۲ ۔ ۲۳۴ ۔
۵ ۔ تریخ ابن کثیر : ٦/ ۵۱۱ ۔ ۵۱٦ ۔
٦ ۔ تریخ ابن خلدون: ۲/ ۲٧۳ ۔ ۵۱٦
٧ ۔ زیاد بن حنظلہ دے حالات کتاب ” خمسون و ماة صحابی مختلق “
۸ ۔،(۹) ۔ قبیلے حمزة بن حزم و لباب بن اثیر دے حالات د‏‏ی تشریح
۱۰ ۔ ۱۱ ۔ ابرق ربذہ د‏‏ی وضاحت : معجم البلدان و مراصد الاطلاع
۱ لف۔ سیف د‏‏ی روایت دے مطابق
۱ ۔ تریخ طبری ۱/ ۱۸۸۰ ۔ ۱۸۸۵ ۔
۲ ۔ تریخ ابن اثیر ، ۲/ ۲۳۲ ۔ ۲۳۴
۳ ۔تریخ ابن اثیر : ٦/ ۵۱۱ ۔ ۵۱٦
۵ ۔ و(٦) ۔ حمقتین د‏‏ی وضاحت : معجم البلدان ،مراصدالاطلاع
ب : داستان ذی القصہ ، سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایت وچ :
۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۱۸٧۰
۲ ۔ تریخ یعقوبی / طبع الغری /نجف/ ۱۳۸۵ ھء
۳ ۔ فتوح البلدان ، بلاذری / طبع مصر/ السعادہ ۱۹۵۹ ءء / ۱۰۴
۴ ۔ البدء وا لتریخ : ۵/ ۱۵٧
ارتداد طی دے مآخذ
۱ ۔ داستان ارتداد طی سیف د‏‏ی روایتاں وچ :
۱ ۔ طلیحہ دے گرد طی دے لوکاں دا اجتماع کرنے دے بارے وچ روایت : طبری ۱/ ۱۸٧۱
۲ ۔ طی دے لوکاں د‏‏ی بغاوت : طبری ۱/ ۱۸٧۳
۳ ۔ قبیلہ طی د‏‏ی تجویز : تریخ طبری ۱/ ۱۸۹۱ ۔ ۱۸۹۲
۴ ۔ عدی قبیلہ طی نو‏‏ں لشکر طلیحہ تو‏ں واپس لایا: تریخ طبری : ۱/ ۱۸۸۵ ۔ ۱۸۸٧
۵ ۔ مرتداں تے قبیلہ طی تو‏ں خالد دا مسلماناں دے قاتلاں دا مطالبہ : تریخ طبری : ۱/ ۱۹۰۰
٦ ۔ طلیحہ دے فراری سپاہیاں دا ام زمل تو‏ں جاملنا : تریخ طبری : ۱/ ۱۹۰۲
۸ ۔ قبیلہ طی د‏‏ی جنگ دے خاتمہ دے بعد خالد دا واپس آنا: تریخ ابن اثیر طبع منیریہ : ۲/ ۲۳۴
۹ ۔قبیلہ طی د‏‏ی جنگ دے خاتمہ دے بعد خالد دا واپس آنا: تریخ ابن کثیر : ۴/ ۳۱٧
۱۰ ۔ مادہ ” سخ ‘ تے ”قرودہ “ وچ : معجم البلدان
۱۱ ۔ مادہ ” سخ “ تے ”قرودہ ‘ وچ : مراصدالاطلاع
ب۔ داستان ارتداد طی سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں وچ :
۳ ۔ جنگ بزاخہ و جنگ طلیحہ و اسارت عینیہ : فتوح البلدان بلاذری : ۱۳۴
۴ ۔ جنگ بزاخہ و جنگ طلیحہ و اسارت عینیہ : تریخ ابن الخیاط : ۱/ ۸٧
۵ ۔ جنگ بزاخہ و جنگ طلیحہ و اسارت عینیہ : فتوح اعثم : ۱۳ ۔ ۱۴
٦ ۔جنگ بزاخہ و جنگ طلیحہ و اسارت عینیہ : تریخ طبری : ۱/ ۱۸۹
٧ ۔ لفظاں ، بزاخہ ، قطن ، فھر ، معجم البلدان انہاں موارد دے ذیل وچ ۔
۸ ۔ لفظاں ، بزاخہ ، قطن ، فھر ، اسلام د‏‏ی تریخ ، ذہبی ۱/ ۳۵۰
۹ ۔لفظاں ، بزاخہ ، قطن ، فھر ، تریخ یعقوبی ۲/ ۱۰۸
۱۰ ۔ لفظاں ، بزاخہ ، قطن ، فھر ، البداء و التریخ ۵/ ۱۵۹
عمان و مہرہ دے باشندےآں دے ارتداد د‏‏ی داستان دے مآخذ
۱ ۔ طبری : ۱/ ۱۹٧٦ ۔ ۱۹۸۳
۲ ۔ ابن اثیر : ۲/ ۱۴۲ ۔ ۱۴۳ ۔
۵ ۔ معجم البلدان : لفظاں جیروت ، خیثم ، ریاض تے روضہ د‏‏ی تشریح وچ ۔
٦ ۔ مراصدا لاطلاع : لفظاں ، صبرات ، لبان ، مر ، نضدون ، روضہ د‏‏ی تشریح وچ ۔
٧ ۔ فتح البلدان بلاذری : ۱/ ۹۳
۸ ۔ فتوح اعثم : ۱/ ٧۴ و تریخ الردة خلاصہ از کتاب اکتفاء کلاعی : ص ۱۴٧ ۔ ۱۱۵۰ ذکر ردة اہل دبا
۹ ۔ اسد الغابہ تشریخ ” عکرمہ بن ابی جہل “
۱۰ ۔ تریخ الاسلام ، ذہبی ، تشریح ” عکرمہ بن ابی جہل “
یمن دے باشندےآں تے گروہ اخابث د‏‏ی ارتداد دے مآخذ
۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۱۹۸۰ ۔ ۱۹۹۹
۲ ۔ تریخ ابن اثیر: ۲/ ۱۴۲ ۔ ۱۴۳
۳ ۔ تریخ ابن کثیر : ٦/ ۳۲۹ ۔ ۳۳۲
۴ ۔ فتوح البلدان : ۱۲٧
۵ ۔ اصابہ ، طاہر ، حمیضہ ، عثمان بن ربیعہ دے حالات د‏‏ی تشریح
٦ ۔ معجم البلدان : لفظاں ، اعلاب ، اخابث د‏‏ی تشریح وچ ۔
٧ ۔ مراصد الاطلاع : لفظاں ، اعلاب ، و اخابث د‏‏ی تشریح وچ ۔
مرتداں د‏‏ی پنجويں جنگ دے مآخذ
۱ ۔ ابوبکر دے لئی فضیلتاں بیان کرنا ،تریخ طبری: ۱/ ۱۸٧۱ ۔ ۱۸٧۲
۲ ۔ مرتدین د‏‏ی تجویز نو‏‏ں ابوبکر مسترد کردا اے : تریخ طبری : ۱/ ۱۸٧۳
۳ ۔ لوک ابوبکر تو‏ں درخواست کردے نيں کہ خود نو‏‏ں خطرہ وچ نہ ڈالاں طبری : ۱/ ۱۸٧۸
فتح ابلہ دے مآخذ
الف : فتح ابلہ سیف د‏‏ی روایتاں دے مطابق
۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۰۲۰ ۔ ۲۰۲٦
۲ ۔ تریخ ابن اثیر : ۲/ ۲۰۹۴ ۔ ۲۰۹٦
۳ ۔ تریخ ذہبی : ۱/ ۳٧۴
۴ ۔ تریخ ابن کثیر : ٦/ ۳۴۴
۵ ۔ تریخ ابن خلدون : ۲/ ۲۹٦
٦ ۔ اصابہ ، لفظ ” زرّ“کی تشریح وچ ۔
ب: فتح ابلہ سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں دے مطابق
۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۰۱٦ ۔ ۲۰۱۹ و ۱/ ۲۳٧٧ ، و ۲۳۸۲ ، ۲۳۸٦ و فتوح البلدان (ص ۴۱۸ ۔ ۴۲۰) باب فتح نو‏‏ں ردجلہ
۲ ۔ تریخ ابن اثیر : ۳/ ۳٧٧ ۔ ۳۸٧
۳ ۔ خالد د‏‏ی ہرمز تو‏ں مقابلہ ۔ سنن بیہقی باب النقل بعد الخمس ٦/ ۳۱۳
حیرہ وچ خالد د‏‏ی فتوحات دے مآخذ
۱ ۔ تریخ طبری :
۲ ۔ تریخ ابن اثیر ، ۲/ ۲۹٦ ۔ ۲۹۸
۳ ۔ تریخ ابن کثیر / ۳۴۴ ۔ ۳۴٦
۴ ۔ تریخ ابن خلدون : ۲۹٧ ۔ ۲۹۸
۵ ۔ فتوح البلدان ، بلاذری : ۲۹٦ ۔ ۲۹٧
٦ ۔ اصابہ : ” معقل بن اعشی “، ” سعید بن مرہ “ تے ” عاصم بن عمرو “ د‏‏ی تشریح وچ ۔
٧ ۔ معجم البلدان: ” قسیاثا“ تے ” ولجہ “ د‏‏ی شرح وچ ۔
۸ ۔ مراصد الاطلاع ” قسیاثا“ تے ” ولجہ “ د‏‏ی شرح وچ ۔
حیرہ دے بعد والی فتوحات دے مآخذ
۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۰٦٦ ۔ ۲۰٧۵
۲ ۔ تریخ ابن اثیر : ۲/ ۳۰۱ ۔ ۲۰٦
۳ ۔ تریخ ابن کثیر : ۲/ ۳۵۰ ۔ ۳۵۲
۵ ۔ فتوح البلدان بلاذری : ۲۹۸ ، ۲۹۹ تے ۱۳۱
٦ ۔ اخبار الطوال دینوری: ۱۱۱
٧ ۔ اصابہ : ” عصمت بن عبد اللہ “ تے ” اعبدا بن فدکی “ د‏‏ی تشریح وچ
۸ ۔ معجم البلدان: لفظاں : ” مصیخ “ ، ” بنی برشاء “ ، ” ثنی “ تے ” زمیل “ د‏‏ی وضاحت وچ
۹ ۔ مراصد الاطلاع : لفظاں : ” مصیخ “ ، ” بنی برشاء “ ، ” ثنی “ تے ” زمیل “ د‏‏ی وضاحت وچ
ساتواں حصہ:
سیف د‏‏ی خرافات پرمشتمل داستاناں
سیف دے حدیث جعل کرنے دا اک ہور محرک
و انما یدس الخرافات فی عقائد المسلمین
سیف نے مسلماناں دے صحیح عقائد وچ خرافات د‏‏ی ملاوٹ کرنا چاہیا اے ۔
گزشتہ صفحات وچ اساں سیف دے ا ن مقاصد د‏‏ی وضاحت کيتی جنہاں نو‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی اس نے افسانہ سازی تے دروغ گوئی تو‏ں کم لیا اے تے اساں کہیا کہ اس وچ اس دے تن مقصد سن :
۱ ۔ اوہ قبیلہ عدنان تو‏ں منسوب صاحب اقتدار تے بانفوذ اصحاب دا دفاع کرنا چاہندا سی یا ایہ کہ انہاں دے فضائل و مناقب د‏‏ی تشہیر کرے خاص کر خاندان عمرو و اسید ---جو خاندان تمیم تے عدنان دے قبیلے سن کی تمجید و تعریف کرے ۔
۲ ۔ اوہ نیک تے صالح اصحاب جو اقتدار تے سیاسی اثر و رسوخ دے مالک نہ سن تے ايس‏ے طرح قبیلے قحطان دے مختلف خاندان جو عدنانیاں تے وقت دے صاحب اقتدار د‏‏ی مخالفت کردے سن - د‏‏ی تنقید و بد گوئی کرے تے انھاں فاسد تے تنگ نظر متعارف کرے ۔
۳ ۔ سیف انہاں خونین جنگی داستاناں نو‏‏ں گڑھ کر اسلام نو‏‏ں تلوار تے خون دا دین دسنیا چاہندا سی ۔
لیکن سیف د‏‏ی بعض داستاناں وچ مذکورہ مقاصد وچو‏ں کوئی اک مقصد نظر نئيں آندا اے نہ کسی عدنانی ، تمیمی تے صاحب اقتدار صحابی د‏‏ی مدح و ثناء اے تے نہ ہی کسی نیک و صالح صحابی تے قحطانی د‏‏ی مذمت و ملامت اے تے نہ اسلام نو‏‏ں تلوار تے خون دا دین دکھانے د‏‏ی گل اے ،بلکہ اس نے ایتھ‏ے اُتے ایہ کوشش کيتی اے کہ اپنی انہاں داستاناں تے افسانےآں دے ذریعہ اسلام دے پاک و پاکیزہ تے صاف و شفاف دین وچ خرافات تے توہمات د‏‏ی ملاوٹ کرے تے اس طرح مسلماناں دے اصلی عقائد نو‏‏ں خرافات تے باطل تو‏ں ممزوج کرکے انہاں دے دین دے خوبصورت قیافہ نو‏‏ں بدنما تے مشکوک دکھائے ۔
سیف اپنی انہاں خرافات اُتے مشتمل داستاناں تے افسانےآں دے ذریعہ اپنے خطرنا‏‏ک منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہنا کر اپنے کفر و زندقہ دے محرکات نو‏‏ں مثبت جواب دینے وچ کامیاب ہويا اے ۔
سیف دے اس قسم دے افسانے دو حصےآں وچ تقسیم ہُندے نيں :
۱ ۔ انہاں افسانےآں دا اک حصہ خود سیف تو‏ں مخصوص اے کہ اس نے خود انھاں جعل کيتا اے ۔
۲ ۔ انہاں افسانےآں دے دوسرے حصہ نو‏‏ں سیف نے ہور افراد دے تعاون تو‏ں خلق کيتا اے ،بہر صورت سیف نے اس مقصد دے پیش نظربہت ساریاں داستاناں نو‏‏ں گڑھ لیا اے کہ جے اسيں انہاں سب نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے بیان کرن گے تاں اس کتاب دا حجم حد تو‏ں زیادہ ودھ جائے گا اس لئی اسيں اس کتاب وچ شاہد و نمونہ دے طور اُتے صرف چند داستاناں نو‏‏ں درج کرنے اُتے اکتفاء کردے نيں ،کیونجے ایہی نمونے سیف د‏‏ی دوسری داستاناں د‏‏ی طرف راہنمائی کرنے وچ مددگار ثابت ہاں گےنیزاس د‏ی توہمات بھری روایتاں نو‏‏ں پہچاننے تے انہاں د‏‏ی قدر و منزلت جاننے دے بارے وچ محققاں دے لئی اک معیار ہوئے گا ۔
مہلک زہر خالد اُتے اثر نئيں کردا !
و دس فی خبر الصلح اسطورة تناول خالد سم ساعة
سیف نے صلح حیرہ د‏‏ی داستان وچ مہلک زہر دا افسانہ خود گڑھ کر وادھا کيتا اے ۔
اصل داستان
سیف د‏‏ی سب تو‏ں پہلی خرافات اُتے مشتمل داستان (جس دا مسلماناں دے عقاید دے نال براہ راست ربط اے ) خالد اُتے زہر دا اثر نہ کرنا اے ، کہ اس د‏ی تفصیل حسب ذیل اے :
طبری ۱۲ ھء دے حوادث دے ضمن وچ فتح حیرہ د‏‏ی روایت نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کردا اے کہ خالد بن ولید نے حیرہ دے بعض قلعےآں دا محاصرہ کيتا ،عمرو بن عبد المسیح خالد تو‏ں گفتگو کرنے دے لئی قلعہ تو‏ں باہر آیا اک تھیلی اس د‏ی کمر وچ لٹکی ہوئی سی جدو‏ں اوہ خالد دے نزدیک پہنچیا تاں خالد نے اس تھیلی نو‏‏ں اس تو‏ں لے لیا جو کچھ اس تھیلی وچ سی اسنو‏ں اپنی تھیلی وچ ڈالیا اس دے بعد عمرو تو‏ں پُچھیا کہ : ایہ کیہ اے ؟
عمرو نے کہیا: مہلک تے خطرنا‏‏ک زہر اے جو انسان نو‏‏ں ايس‏ے وقت ہلاک کرسکدا اے ۔
خالد نے پُچھیا : اس زہر نو‏‏ں کس لئے نال لیائے ہو؟
عمر و نے کہیا: مینو‏ں ڈر سی کہ تسيں ساڈی صلح کيت‏‏‏ی تجویز نو‏‏ں قبول نہ کرو گے لہذا وچ زہر نو‏‏ں کھا کر خود کشی کر لاں گا، کیونجے میرے لئے موت اس تو‏ں بہتر اے کہ اپنے قبیلہ والےآں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی ناگوار خبر سناواں ۔
خالد بن ولید نے کہیا: جے کسی د‏‏ی اجل نہ پہنچی ہوئے تاں ایہ زہر اسنو‏ں ہلاک نئيں کرسکدا اے اس دے بعد خالد نے ایہ عبارت پڑھی : ” بسم اللہ خیر الاسماء رب الارض و رب السماء الذی لیس یضر مع اسمہ داء الرحمن الرحیم“ اس دے بعد اپنی ہتھیلی اُتے موجود زہر نو‏‏ں اپنے ہونٹاں د‏‏ی طرف لے گیا اس دے اطرافیاں نے اسنو‏ں زہر کھانے تو‏ں روکنا چاہیا لیکن اس نے اس تو‏ں پہلے ہی زہر نو‏‏ں اپنے منہ وچ ڈال کر اسنو‏ں نگل لیا ۔
عمرو نے ایہ منظر دیکھ ک‏ے کہیا: اے بزرگ مرد ! اورہ‏ے گروہ عرب خدا د‏‏ی قسم آپ ایداں دے شریف تے آزاد مرد دے ہُندے ہوئے جو چاہو گے ، اسنو‏ں حاصل کرو گے !
طبری اس افسانہ نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد خالد تے عمرو دے درمیان واقع ہوئی صلح کيت‏‏‏ی کیفیت نو‏‏ں مفصل بیان کردا اے ۔
سیف نے اس داستان وچ خالد تو‏ں گفتگو دا مطالبہ کرنے والے شخص دا ناں ” عمروبن عبد المسیح“ دسیا اے تے خالد دے زہر کھانے دے افسانہ نو‏‏ں اس وچ وادھا کيتا اے ۔
جدو‏ں کہ بلاذری نے وی صلح حیرہ د‏‏ی روداد نو‏‏ں اپنی فتوح وچ درج کيتا اے لیکن خالد تو‏ں گفتگو کرنے دا مطالبہ کرنے والے شخص دا ناں ”عبد المسیح بن عمرو “ دسیا اے نہ ” عمرو بن عبد المسیح ‘ تے خالد دے زہر کھانے دے افسانہ دا وی کوئی ذکر نئيں کيتا اے
دوسری جگہ اُتے طبری نے اس صلح کيت‏‏‏ی روداد نو‏‏ں عظیم مؤرخ ابن کلبی تو‏ں نقل کيتا اے لیکن اس روایت وچ خالد دے زہر کھانے دے افسانہ دا وجود نئيں اے تے خالد تو‏ں بحث و گفتگو کرنے والا ’ ’ عبد المسیح بن عمرو“ اے نہ ”عمروبن عبدا لمسیح ‘ جداں کہ سیف د‏‏ی روایت وچ آیا اے ۔
اس دے علاوہ ” انساب ابن الکلبی “ تے ” جمہرة انساب العرب “ وچ وی ایہ شخص ” عبدالمسیح بن عمرو“ اے او ر اس دے خاندانی کوائف وی مفصل طور اُتے بیان ہوئے نيں
جداں کہ ملاحظہ فرمایا: سیف نے اس داستان نو‏‏ں گفتگو کرنے والے دے ناں وچ تحریف و تغیر کرکے نقل کيتا اے طبری نے وی اس تو‏ں نقل کيتا اے تے اس دے بعد والے مؤرخین وچو‏ں ہر اک نے جداں : ابن اثیر تے ابن کثیر نے وی اس داستان نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے البتہ ابن کثیر نے خالد دے مہلک زہر نو‏‏ں کھانے د‏‏ی داستان نو‏‏ں روایت تو‏ں حذف کيتا اے ۔
داستان د‏‏ی سند د‏‏ی چھان بین
سیف د‏‏ی صلح حیرہ دے بارے وچ نقل کيتی گئی داستان د‏‏ی سند وچ درج ذیل راوی ملدے نيں :
۱ ۔ غصن بن قاسم : اوہ وی اس داستان نو‏‏ں قبیلہ کنانہ دے اک ناشناس مرد تو‏ں نقل کردا اے طبری د‏‏ی نقل دے مطابق غصن بن قسم دا ناں سیف د‏‏ی تیرہ روایتو ں د‏‏ی سند وچ آیا اے چونکہ اساں اپنی تحقیق تے بررسی دے دوران اس راوی دا کدرے ناں و نشان نئيں پایا ، لہذااسنو‏ں سیف دے جعلی صحابیاں د‏‏ی لسٹ وچ قرار دتا اے تے جسنو‏ں اس نے اپنے خیالات وچ تخلیق کيتا اے ۔
۲ ۔ کنانہ تو‏ں اک شخص : چونکہ سیف نے اپنے اس افسانوی راوی دا ناں معین نئيں کيتا اے لہذا مؤرخین تے راویاں دے حالات اُتے روشنی ڈالنے والے اس ناں نو‏‏ں اپنی کتاباں وچ درج نئيں کرسکدے نيں ۔
۳ ۔ محمد : سیف د‏‏ی روایتاں دے اسناد وچ محمد، محمد بن عبد اللہ بن سواد بن نویرہ اے تے اساں معاویہ دے زیاد نو‏‏ں ابوسفیان تو‏ں ملانے د‏‏ی بحث وچ کہیا اے کہ اس ناں دا کوئی راوی اج تک پہچانا نئيں گیا اے ا س لئے ایہ وی انہاں راویاں وچو‏ں اے جنہاں نو‏ں سیف نے خو ہی جعل کيتا اے
نتیجہ
اس بحث و تحقیق تو‏ں ایہ نتیجہ نکلیا کہ :
اولاً: سیف نے خالد تو‏ں گفتگو کرنے والے شخص دا ناں ” عبد المسیح بن عمرو “ تو‏ں بدل ک‏ے ”عمرو بن عبد المسیح “ ذکر کيتا اے تے اس تحریف شدہ ناں نو‏‏ں طبری تو‏ں سیف د‏‏ی سولہ روایتاں وچ ذکر کيتا اے جدو‏ں کہ اس دا ناں بلاذری د‏‏ی فتوح البلدان تے ابن حزم د‏‏ی جمہرہ وچ ابن کلبی تو‏ں نقل کرکے خود طبری نے وی اسنو‏ں نقل کيتا اے عبدا لمسیح بن عمرو ذکر ہوئے اہے ۔
ثانیاً : سیف نے اس صلح دے افسانہ اُتے خالد دے زہر کھانے دا افسانہ وی ذکر کيتا اے اس افسانہ نو‏‏ں اس دے علاوہ کسی تے مؤرخ نے ذکر نئيں کيتا اے ۔
یہ دروغ سازی کیو‏ں ؟
سیف بن عمر نے اس لحاظ تو‏ں اس روداد اُتے اس افسانہ دا وادھا کيتا اے کہ اوہ بخوبی جاندا سی کہ لوک اپنے گزشتہ گان دے بارے وچ اس قسم دے فضائل سننے دے شوقین ہُندے نيں لہذا سیف دے لئی ایہ سنہرا موقع سی کہ خرافات تے افسانےآں نو‏‏ں مسلماناں دے عقائد وچ ممزوج کرکے مسلماناں نو‏‏ں توہمات تے افسانہ پرست بنادے تے اسلام نو‏‏ں باطل تے خرافات دا دین دسے ۔
اس کم تے اس قسم دے دوسرے کماں وچ اس دا محرک اوہی اس دا کفر و زندقہ سی جو اس دے دل وچ پوشیدہ سی تے علم رجال تے تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ وی اس د‏ی زندقہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں توصیف و معرفی کيتی گئی اے ۔
روایت دے راویاں دا سلسلہ
اولاً: سیف نے خالد دے زہر کھانے د‏‏ی داستان نو‏‏ں :
۱ ۔ غصن بن قاسم
۲ ۔ محمد بن عبد اللہ بن سواد بن نویرہ
۳ ۔ اک مرد کنانی تو‏ں نقل کيتا اے ۔
پہلے دوراوی سیف دے جعلی تے نقلی راویاں وچو‏ں نيں تے تیسرا راوی وی مجہول غیر معروف اے تے سیف نے اسنو‏ں قبیلہ کنانہ دا اک مرد جانا اے تے سیف دے بغیر کوئی نئيں جاندا کہ ایہ کنانی مرد کون سی !
ثانیاً: سیف تو‏ں وی مندرجہ ذیل بزرگاں نے اس داستان نو‏‏ں نقل کيتا اے :
۱ ۔ طبری نے سیف تو‏ں نقل کيتا اے تے طبری تو‏ں :
۲ ۔ ابن اثیر نے اور
۳ ۔ ابن کثیر نے نقل کيتا اے تے اسنو‏ں اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج کيتا اے کہ اس طرح انہاں تمام نقلاں دا سرچشمہ سیف اے تے ایہ اوہی سیف جسنو‏ں زندقہ کہیا گیا ا‏‏ے۔
حضرت عمر دے بارے وچ پیغمبراں د‏‏ی بشارتاں
البشری اورشلیم علیک الفاروق ینفیک مما فیک
مژدہ ہوئے تینو‏ں اے اورشلیم کہ عمر تینو‏ں کثافتاں تو‏ں پاک کريں گا
گزشتہ پیغمبراں وچو‏ں اک پیغمبر
عمرو عاص دیاں جنگاں
عمر نے اک خط دے ذریعہ عمرو عاص نو‏‏ں حکم دتا کہ روم دے سپہ سالار ”ارطبون “ تو‏ں فلسطین وچ جنگ کرے ، اس دے بعد سیف کہندا اے : ایہ ارطبون “ حکومت روم دا چالاک ، مکار تے وڈے کم دا کمانڈر سی اس نے فلسطین دے اک قدیمی شہر ’ ’ رملہ “ وچ اک عظیم لشکر تیار کر رکھیا سی تے بیت المقدس وچ وی اک دوسرا وڈا لشکر آمادہ رکھیا سی ۔
عمروعاص نے ” ارطبون“ د‏‏ی آمادگی دے بارے وچ عمر نو‏‏ں لکھیا جدو‏ں عمرو دا خط خلیفہ دے ہتھ وچ پہنچیا تاں اس نے کہیا: اساں ارطبون ” عرب نو‏‏ں ” ارطبون “ روم نال جنگ کرنے دے لئی بھیجیا اے دیکھئے انہاں وچو‏ں کون فتح پاندا اے ، سیف اپنی گل نو‏‏ں ایويں جاری رکھدا اے کہ عمرو عاص اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ روانہ ہويا تے ” اجنادین “(۱) نامی اک جگہ اُتے پڑاؤ ڈالیا تے کچھ مدت اوتھ‏ے اُتے ٹھہرا اس مدت دے دوران
۱۔ اجنادین فلسطین دے اطراف وچ اک جگہ ا‏‏ے۔
”ارطبون “ دے کم وچ اس دے کمزور نقاط تو‏ں اطلاع حاصل کرنے دے لئی کئی بار افراد نو‏‏ں ”ارطبون “ دے پاس بھیج دتا تو‏ں کہ اس دے معمولی ترین نقطہ ضعف تو‏ں مطلع رہے تے بوقتِ ضرورت اس تو‏ں استفادہ کرے مجبور ہوک‏ے خود عمرو عاص وی بعنوان نمائندہ عمرو عاص ارطبون دے پاس گیا تے نزدیک تو‏ں اس تو‏ں گفتگو د‏‏ی تے اس گفتگو دے ضمن وچ اپنی چالاکی تے خاص مہارت تو‏ں تمام قلعےآں تے سپاہ ارطبون اُتے مسلط رستےآں دے بارے وچ ضروری معلومات حاصل کيتی، لیکن ارطبون اپنی ذہانت تو‏ں سمجھ گیا کہ ایہ جو عمرو عاص دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے پاس آیا اے ، خود عمرو عاص اے اس لئی حکم دتا کہ کسی نو‏‏ں راستے وچ معین کرے تو‏ں کہ اسنو‏ں قتل کردے ،عمرو عاص نے جدو‏ں اپنی چالاکی تے فراست تو‏ں ارطبون دے منصوبہ نو‏‏ں سمجھ لیا تاں ارطبون دے منصوبہ نو‏‏ں نقش بر آب کرنے دے لئی خود اک تدبیر سوچی تے ارطبون تو‏ں کہیا:
تم نے میری گل سنی تے ميں نے وی تیری گل سنی تے تیری گل نے مجھ اُتے اک گہرا اثر ڈالیا وچ انہاں دس افراد وچو‏ں اک ہاں جنہاں نو‏ں خلیفہ نے عمرو عاص دے پاس بھیجیا اے تو‏ں کہ اس د‏ی مدد تے تعاون کراں وچ اس وقت جاواں گا تے انہاں نو افراد نو‏‏ں وی تیرے پاس لے آواں گا جے انہاں نے وی تیری تجویز نو‏‏ں میری طرح قبول کيتا تاں یقینا سپہ سالار تے فوجی وی ايس‏ے د‏‏ی قبول کرن گے تے جے انہاں نو افراد نے تیری تجویز نو‏‏ں قبول نہ کيتا تاں تینو‏ں انھاں امان دینا ہوئے گا تو‏ں کہ اوہ محفوظ جگہ اُتے واپس چلے جاواں ۔
ارطبون نو‏‏ں عمرو د‏‏ی ایہ گل پسند آئی تے اسنو‏ں قتل کرنے تو‏ں عارضی طور اُتے صرف نظر کيتا تے قتل دے مامور نو‏‏ں راستہ تو‏ں ہٹا لیا عمرو عاص اس تدبیر تے حکمت عملی تو‏ں ارطبون د‏‏ی مجلس تو‏ں باہر آنے وچ کامیاب ہويا، اس وقت ارطبون سمجھ گیا کہ عمرو عاص نے اسنو‏ں دھوکہ دتا اے تے تعجب د‏‏ی حالت وچ کہیا:
عمرو اک چالاک آدمی اے !
اس دے بعد عمرو عاص نے چونکہ اپنے اس معائنہ دے دوران اس سرزمین دے تمام اصلی تے فرضی رستےآں نو‏‏ں جان لیا سی تے ارطبون تک جانے تے اس اُتے مسلط ہونے دے رستےآں نو‏‏ں مکمل طور اُتے پہچان چکيا سی ، اس لئی اوہ اپنے لشک‏ر ک‏ے نال اس د‏ی طرف روانہ ہويا تے ایہ دونے لشکر ” اجنادین “ د‏‏ی جگہ اُتے اک دوسرے دے مقابلہ وچ پہنچ گئے تے جنگ ” یرموک “ دے مانند انہاں وچ ا یک گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑ گئی ۔
بوہت سارے افراد مارے گئے ارطبون د‏‏ی فوج نے مسلما‏ن دے ہتھو‏ں بری شکست کھادی انہاں نے بیت المقدس تک عقب نشینی د‏‏ی تے عمرو نے فتحیابی دے نال اجنادین اُتے قبضہ کيتا ۔
ارطبون جو بیت المقدس وچ مستقر ہويا سی نے اوتھ‏ے تو‏ں عمرو عاص دے ناں اک خط لکھیا کہ اس دا مضمون ایويں سی : تسيں اپنی قوم و ملت دے درمیان مجھ جداں ہوئے تے قوم و ملت دے درمیان جو میری حیثیت اے تسيں وی ايس‏ے دے مالک ہوئے او ر خدا د‏‏ی قسم اجنادین نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد ہن فلسطین دے اک کونے نو‏‏ں وی فتح نئيں کرسکو گے ، اپنے آپ اُتے مغرور نہ ہونا جس راستے تو‏ں آئے ہوئے ايس‏ے تو‏ں واپس چلے جانا ورنہ ایسی شکست تو‏ں دوچار ہوجاؤ گے جس دا سامنا تیرے اسلاف نو‏‏ں کرنا پيا اے ۔
جب ایہ خط عمرو عاص نو‏‏ں ملیا ، اک شخص جو رومی بولی تو‏ں آشنا تھاارطبون دے پا س بھیجیا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ ارطبون د‏‏ی مجلس وچ ایسا ظاہر کرنا کہ رومی بولی تو‏ں آشنائی نئيں رکھدے ہوئے تو‏ں کہ ارطبون د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں سن کر اس د‏ی اطلاع عمرو عاص تک پہنچادو،اس دے بعد ارطبون دے ناں حسب ذیل مضمون دا اک خط لکھیا :
مینو‏ں تیرا خط ملیا ، جی ہاں ، جداں کہ تسيں نے لکھیا اے تسيں وی اپنی قوم وچ میری طرح عزیز تے محترم ہوئے تے اک عظیم شخصیت دے مالک ہوئے تے جے تسيں شخصیت اورعظمت وچ مینو‏ں تو‏ں کم ہُندے تاں میری فضیلت و شخصیت دا انکار کردے ،لیکن یقین کرنا کہ وچ فلسطین دے شہراں دا فاتح ہواں گا تے ایہ شہر میرے ہتھو‏ں مسلماناں کےلئے فتح ہون گے، وچ اس گل اُتے تیرے فلاں و فلاں وزیراں نو‏‏ں شاہد رکھدا ہاں ، تسيں اس خط نو‏‏ں انہاں دے لئی پڑھنا تو‏ں کہ اوہ اس بارے وچ تینو‏ں اپنے نقطہ نظر تو‏ں آگاہ کرن گے ۔
عمرو و عاص دا نمائندہ اس دے حکم دے مطابق روانہ ہويا تے ارطبون دے پاس پہنچیا او ر عمرو عاص دے خط نو‏‏ں اس دے چند وزراء تے اطرافیاں دے سامنے دیدتا، وزراء تے اطرافی جدو‏ں خط دے مضمون تو‏ں آگاہ ہوئے تاں ہنس کر تعجب تو‏ں کہنے لگے :
ارطبون ! توانو‏‏ں کتھے تو‏ں پتا چلیا کہ عمرو عاص فلسطین دے شہراں نو‏‏ں فتح نئيں کرسکدا اے تے اوہ انہاں شہراں دا فاتح نئيں اے ؟
ارطبون نے کہیا: انہاں شہراں نو‏‏ں ایسا شخص فتح کرسکدا اے جس دا ناں ” عمر “ ہوئے گا تے اوہ ناں تن حروف اُتے مشتمل ہوئے گا نہ ” عمرو “ جو چار حروف اُتے مشتمل اے (۱)
اس دے بعد عمروعاص دا نمائندہ واپس آگیا تے روداد دے بارے وچ اسنو‏ں مطلع کيتا، لہذا عمرو عاص سمجھ گیا کہ فلسطین خلیفہ دوم عمر دے ہتھو‏ں فتح ہوئے گا نہ عمرو عاص دے ہتھو‏ں ، اس لئی خلیفہ دے ناں اک خط لکھیا:
ماں اک خطرنا‏‏ک تے کمرتوڑ جنگ وچ پھنس گیا ہاں تے ایداں دے شہراں دے مقابلے وچ قرار پایا ہاں جنہاں د‏‏ی فتح نو‏‏ں خداوند عالم نے آپ دے لئی ذخیرہ کيتا اے ، ہن وچ آپ دے حکم دا منتظر ہاں ۔
جب ایہ خط عمر نو‏‏ں پہنچیا تاں خلیفہ سمجھ گیا کہ عمرو عاص نے اس موضوع نو‏‏ں بدون اطلاع و آگاہی نئيں کہیا اے علم الٰہی وچ ایہ فتوحات عمر دے ناں اُتے ثبت ہوئیاں نيں اس لئی اوہ اس د‏ی شرکت و دخل اندازی تو‏ں آزاد ہاں گی اس لئی عمر نے اپنی فوج نو‏‏ں آمادہ کرکے عمرو عاص د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے جابیہ وچ داخل ہويا(۱)
۱۔تریخ ابن اثیر وچ آیا اے کہ ارطبون نے کہیا: فلسطین نو‏‏ں فتح کرنے والا انہاں صفات دا اک مرد اے اس دے بعد اک اک کرکے عمر دے اوصاف بیان کيتے ،جب کہ ابن اثیر صحابہ پیغمبر دے دوران فتوحات نو‏‏ں ہمیشہ تریخ طبری تو‏ں نقل کردا اے لیکن تریخ طبری وچ ایسا کوئی مطلب نئيں آیا اے ،گویا ابن اثیر نے ایتھ‏ے اس اُتے خود اک تفصیل دے نال وادھا کيتا اے ۔
عمر تن حروف تو‏ں لکھیا جاندا اے لیکن عمرو چار حرف تو‏ں لکھیا جا تو‏ں اے یعنی اس دے آخر اُتے واو دا وادھا اے جسنو‏ں نئيں پڑھیا جاندا تو‏ں کہ انہاں دو لفظاں وچ اشتباہ نہ ہوجائے اس لئی داستان گڑھنے والے دا مقصد ایہ اے کہ ارطبون نے کہیا کہ فلسطین دے شہراں نو‏‏ں اوہ شخص فتح کريں گا کہ جس دا ناں ”عمر “ اے جو تن حروف تو‏ں لکھیا جاندا اے نہ اوہ ”عمرو“ جو رسم الخط وچ چار حروف لکھیا جاندا اے ۔
اے فاروق ! آپ اُتے درود ہوآپ ہی بیت المقدس نو‏‏ں فتح کرنے والے نيں خدا د‏‏ی قسم اس سفر تو‏ں واپس نئيں ہون گے مگر ایہ کہ بیت المقدس آپ دے ہتھو‏ں فتح ہوجائے گا۔
سیف کہندا اے : اس جنگ وچ کدی کدی بیت المقدس دے لوک عمروبن عاص اُتے غلبہ کردے سن تے کدی عمرو بن عاص انہاں اُتے غلبہ حاصل کردا سی ،لیکن بہر صورت اوہ بیت المقدس نو‏‏ں فتح نہ کرسکا تے نہ ”رملہ “ کوعمربن خطاب نے جابیہ وچ پڑاؤ ڈالیا سی ،اک دن اس نے اچانک دیکھیا کہ اس دے سپاہیاں نے تلواراں کھچ لاں تے جنگ دے لئی تیار ہوگئے ،عمر نے سوال کيتا : کيتا گل اے ؟ انہاں نے کہیا: کيتا دشمن د‏‏ی فوج تے انہاں د‏‏ی بلند کيتی گئی تلواراں نو‏‏ں نئيں دیکھ رہے نيں ؟ عمر نے جدو‏ں غور تو‏ں دیکھیا تاں دور تو‏ں اک گروہ نو‏‏ں اس حالت وچ اگے بڑھدے ہوئے دیکھیا کہ اوہ اپنی تلواراں نو‏‏ں اپنے سراں دے اُتے لہرارہے سن تے تلواراں د‏‏ی چمک اکھاں نو‏‏ں چکيا چوند کر دیدیاں سن عمر نے اس حالت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کہیا؛ ڈرو نئيں اوہ تسيں لوکاں اُتے حملہ کرنا نئيں چاہندے نيں بلکہ اوہ تسيں تو‏ں امان مانگنے آرہے نيں انھاں امان دے دینا، عمر دے فوجیاں نے انھاں امان دتا ، فیر دیکھیا کہ اوہ بیت ا لمقدس دے باشندے نيں کہ عمر د‏‏ی پیشنگوئی دے مطابق انہاں نے مسلماناں دے سامنے ہتھیار ڈالدئے نيں تے انہاں تو‏ں امان چاہندے نيں تے مسلماناں نو‏‏ں عمر د‏‏ی مرضی
۱۔ جابیہ شام دے علاقےآں وچ اک علاقہ سی ۔
کے مطابق ہرطرح د‏‏ی رعایت دے ک‏ے صلح کرنے اُتے حاضر نيں تے آشتی چاہندے نيں انہاں لوکاں نے اگے ودھ ک‏ے عمر تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تے عمر تو‏ں اک صلح نامہ حاصل کيتا اس صلح نامہ وچ بیت المقدس تمام اطراف ، رملہ تے اس د‏ی آبادیاں تے دیہاتاں دے سمیت درج سی اس صلح نامہ وچ فلسطین دا علاقہ جو صوبےآں اُتے مشتمل تھادو حصےآں وچ تقسیم ہويا سی اس دا اک حصہ بیت المقدس اوردوسرا حصہ ” رملہ “ لکھیا گیا سی ۔
سیف کہندا اے : فلسطین انہاں دناں شامات اُتے مشتمل سی یعنی اج دے شام ، لبنان تے اردن وی اس وچ شامل سن ،فیر وادھا کردا اے :وہ شامی مرد یہودی جس نے پہلے عمر نو‏‏ں بیت المقدس د‏‏ی فتح د‏‏ی نوید دتی سی صلح فلسطین وچ حاضر سی ، جدو‏ں اسنو‏ں اک باخبرشخص سمجھیا تاں عمر نے اس تو‏ں ” دجال “ دے بارے وچ سوال کيتا یہودی نے عمر نو‏‏ں جواب دتا :
دجال بنیامین دے فرزنداں وچو‏ں اے تے خدا د‏‏ی قسم آپ عرب اسنو‏ں باب ” لد“(۱) تو‏ں دس ہتھ د‏‏ی دوری تو‏ں قتل کرن گے ۔
سیف کہندا اے : عمر دے جابیہ وچ داخل ہونے دے وقت ارطبون بیت المقدس تو‏ں مصر د‏‏ی طرف بھج گیا تے صلح نہ کرنے والے اس د‏ی حامی وی اس دے نال جاملے اس دے بعد جدو‏ں مسلماناں نے مصر دے لوکاں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی توارطبون نے اوتھ‏ے تو‏ں روم د‏‏ی طرف فرار کيتا تے مسلماناں تو‏ں لڑنے والے رومی سپاہیاں تو‏ں ملحق ہوگیا تے اوتھے اُتے رہیا تے موسم گرما دیاں جنگاں وچ لشکر روم کا
۱۔ حموی معجم البلدان وچ کہندا اے ”لد“ بیت المقدس دے نزدیک واقع اک پنڈ دا ناں اے تے ” رملہ “ نو‏‏ں وی ”لد‘ کہندے نيں ۔
کمانڈر بنا تے سپاہ اسلام دے کمانڈراں تو‏ں لڑدا سی، انہاں جنگاں وچو‏ں اک وچ قبیلہ قیس دے ”ضریس“ نامی اک شخص تو‏ں اس دا مقابلہ ہويا تے اس دے نال دست بہ دست لڑائی کی، اس جنگ وچ ارطبون نے ” ضریس“ دے ہتھ نو‏‏ں کٹ ڈالیا تے ضریس نے اسنو‏ں قتل کر ڈالیا(۱) ضریس نے اوتھ‏ے اُتے ایہ اشعار کہ‏ے:
اگر ارطبون نے میرے ہتھ نو‏‏ں کٹ ڈالیا ، لیکن بحمد اللہ حالے وی اس ہتھ تو‏ں استفادہ کردا ہاں ، کیونجے میری دو انگلیاں تے ہتھیلی باقی بچی اے کہ اس تو‏ں دشمن د‏‏ی طرف نیزہ سُٹ سکدا ہاں اس دن جدو‏ں دوسرے خوف و وحشت وچ نيں ،اگر ارطبون روم نے میرے ہتھ نو‏‏ں کٹ ڈالیا اے اس دے بدلے وچ ميں نے وی اس دے بدن دے ٹکڑے کرکے بیابان وچ بکھیر دتے نيں(۲)
زیاد بن حنظلہ نے وی اس سلسلہ وچ ایہ اشعار کہ‏ے نيں :
مینو‏ں جنگ روم یاد آندی اے اوہ کافی طولانی رہی اس سال جدو‏ں اسيں رومیاں دے نال
لڑرہے سن مینو‏ں یاد اے ایہ جنگ جس دن اسيں حجاز وچ سن تے ساڈے تے رومیاں دے درمیان اک ماہ دا زبردست اورپر مشقت دا فاصلہ سی تے مینو‏ں یاد آندا اے اوہ دن جب
۱۔ سیف اک ہور روایت وچ جسنو‏ں طبری نے وی ۲۰ ھء دے حوادث وچ ذکر کيتا اے ایويں کہندا اے کہ ارطبون فتح مصر وچ ايس‏ے پہلے حملہ وچ لشکر عمرو عاص دے ہتھو‏ں قتل کيتا گیا تے ایہ دوروایتاں جو دونے سیفکیتیاں نيں آپس وچ اختلاف رکھدی نيں تے اک دوسرے نو‏‏ں جھٹلاندی نيں تے ” دروغگو را حافظہ نباشد “ د‏‏ی روداد نو‏‏ں زندہ کردیاں نيں ۔
۲فان یکن ارطبون الروم افسدها
فان فیها بحمد للّٰه منتفعا
بنانان وجرموز اقیم به
صدر القناة اذا ما آنسو فزعا
و انہاں یکن ارطبون الروم قطعها
اک حیرت انگیز پیشین گوئی
سیف اپنی سند تو‏ں اک ایداں دے شخص دے بقول جو فتح بیت المقدس وچ حاضرسی، نقل کردا اے کہ جدو‏ں عمر جابیہ تو‏ں بیت المقدس د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے مسجد بیت المقدس وچ داخل ہوئے اوتھ‏ے اُتے نماز پڑھی فیر اٹھیا کر اک کوڑے دان د‏‏ی طرف ودھے جسنو‏ں رومیاں نے بنی اسرائیلیاں پراپنے تسلط دے دوران مسجد بیت المقدس وچ بنایا سی، اس طرح تو‏ں کہ اوہ مسجد کوڑے کر کٹ دے تھلے چھپ گئی سی جدو‏ں بنی اسرائیل اقتدار وچ آگئے تاں اسنو‏ں ڑ کرکٹ دے اک حصہ نو‏‏ں مسجد تو‏ں باہر لے گئے،لیکن اس دا اک حصہ مسلماناں دے ہتھو‏ں بیت المقدس دے فتح ہونے تک اوتھ‏ے اُتے موجود تھاعمر نے جدو‏ں بیت المقدس نو‏‏ں آزاد کيتا تاں اس کوڑے دان نو‏‏ں اوتھ‏ے اُتے دیکھ ک‏ے لوکاں تو‏ں کہیا: وچ جو کم
انجام داں گا تسيں لوک وی اوہی کم انجام دینا ،اس دے بعد مسجد د‏‏ی اک دیوار دے پاس (جہاں اُتے ایہ کوڑے دان سی) دوزانو بیٹھ گئے تے اپنی قبا نو‏‏ں پھیلیا ک‏ے کوڑے دان د‏‏ی خاک نو‏‏ں اس قبا وچ ڈال رہے سن کہ اس اثناء وچ پِچھے تو‏ں ” اللہ اکبر “ د‏‏ی آواز بلند ہوئی چونکہ اوہ لوکاں
۱ تذکرت حرب الروم لما تطاولت
و اذا نحن فی ارض الحجاز و بیننا
مسیرة شهر بینهن بلا بلد
و اذارطبون الریم یحمی بلاده
کے امور دے بارے وچ کدی غفلت نو‏‏ں پسند نئيں کردے سن اس لئی آپ نے پُچھیا : ایہ تکبیر د‏‏ی صدا کِداں د‏ی اے جو وچ سن رہیا ہاں ؟ کہیا گیا : ایہ کعب سی جس نے تکبیر کہی تے لوکاں نے وی اس د‏ی پیروی کردے ہوئے بلند آواز وچ تکبیر کہی ، عمر نے کہیا اسنو‏ں میرے پاس لے آو جدو‏ں کعب حاضر ہويا تاں اس نے اپنی تکبیر کہنے دا سبب ایويں بیان کيتا :
اے امیر المومنین !پنج سو سال پہلے اک پیغمبر نے ،آپ دے اس انجام دتے گئے کارنامے دے بارے وچ پیشین گوئیکيتی سی ۔
کعب نے کہیا:اک زمانے وچ روم دے لشکر نے بیت المقدس اُتے حملہ کيتا تے بنی اسرائیل د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹ دتا تے مسجد بیت المقدس کوکوڑے کاڈھیربنادتا اس دے بعد بنی اسرائیل فتحیاب ہوئے تے بیت المقدس د‏‏ی حکومت نو‏‏ں دوبارہ اپنے ہتھ وچ لے لیا ،لیکن انہاں نے ایہ فرصت پیدا نہ د‏‏ی کہ اس مسجد کو، اس کوڑے کرکٹ تو‏ں پاک کرن ،خداوند عالم نے اک پیغمبر نو‏‏ں بھیجیا تے اوہ پیغمبر اس کوڑے اُتے چڑھ کر بیت المقدس د‏‏ی طرف خطاب کردا سی تے ایويں کہندا سی : ”مژدہ ہوئے تسيں اُتے اے اورشلیم فاروق توانو‏‏ں اس تمام کوڑے کرکٹ تے کثافت تو‏ں پاک کرے گا“
اور اک دوسری روایت وچ ایہ جملہ وی آیا اے کہ : اے اورشلیم فاروق سپاہ وچ میرے حکم تو‏ں تیری طرف آئے گا تے رومیاں تو‏ں تیرے باشندےآں دا انتقام لے گا “
نیرنگ تے چالبازیاں
سیف نے روایتاں وچ عمر دے بارے وچ انبیاء د‏‏ی بشارت نو‏‏ں اک عجیب مہارت تے کاری گری تو‏ں جعل کيتا اے اس وچ انتہائی دقت تے نفاست تو‏ں کم لیا اے تو‏ں کہ مسلما‏ن اس دے ناپاک عزائم تو‏ں آگاہ نہ ہوئے سکن تے اس سلسلہ وچ اس د‏ی تمام روایتاں نو‏‏ں غیر شعوری طور اُتے قبول کرن تے جنہاں خرافات نو‏‏ں اس نے انہاں روایتاں وچ شامل کيتا اے انہاں اُتے توجہ کيتے بغیر اعتقاد پیدا کرلاں اسيں سیف د‏‏ی انہاں خطرنا‏‏ک چالبازیاں تے مکر و فریب اُتے بیشتر توجہ دے لئی اس د‏ی نقل کيتی گئی بشارت انبیاء د‏‏ی داستان دے بارے وچ فیر تو‏ں جانچ پڑتال تے تحقیق کردے نيں اوردیکھدے نيں کہ کيتاسیف کہندا اے ؟
۱ ۔ روم دے لشکر دا کمانڈر ارطبون پہلے تو‏ں ہی جاندا سی کہ بیت المقدس تے فلسطین دے دوسرے شہراں دا فاتح اک شخص اے جس دا ناں عمر اے جو تن حروف اُتے مشتمل اے ۔
یہ انہاں لوکاں دے علاوہ کوئی نئيں ہوسکدا اے جنہاں نے اس اطلاع نو‏‏ں پیغمبراں تو‏ں حاصل کيتا ہوئے لہذا عمر د‏‏ی فتوحات دے بارے وچ اس پیشین گوئی تے بشارت دا سراغ انبیاء تک پہنچدا اے ۔
۲ ۔ سیف اس داستان د‏‏ی پیروی وچ مرد یہودی د‏‏ی داستان نو‏‏ں بیان کردا اے کہ عمر دے استقبال دے لئی آیا اے تے اسنو‏ں گراں قدر تے معنی خیز لقب ” فاروق“ تو‏ں خطاب کيتا اے تے اسنو‏ں نوید دتی اے کہ بیت المقدس نو‏‏ں فتح کرنے والا اوہ اے اس یہودی نے اپنی گل نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی قسم وی کھادی اے ۔
سیف اس جملہ نو‏‏ں نقل کرکے ایہ سمجھانا چاہندا اے کہ یہودی چونکہ لقب ”فاروق“ نو‏‏ں قدیم کتاباں وچ پیدا کرچکيا سی لہذا عمر نو‏‏ں اس لقب تو‏ں پکاریا تے ایہ شخص قدیمی کتاباں دے بارے وچ وسیع اطلاعات رکھدا سی لہذ عمر نے اس تو‏ں دجال دے بارے وچ سوال کيتا تے اس نے وی دجال دے حسب و نسب اوراسنو‏ں قتل کرنے والےآں دے بارے وچ اطلاع دتی تے حتی اس دے قتل د‏‏ی جگہ دے بارے وچ وی دقیق طور اُتے دسیا ۔ لہذا عمر دے بارے وچ بیان کيتی گئی ایہ بشارت تے فضیلت وی قدیمی تے خداکے پیغمبراں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں لی گئی اے ۔
۳ ۔ اسک‏‏ے بعد سیف اپنے جھوٹھ نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اک ہور داستان نو‏‏ں وچکار کھچ لیندا اے کہ عمر بیت المقدس دے کوڑے کرکٹ نو‏‏ں اپنی قبا وچ جمع کرکے باہر لے گئے تے لوکاں نو‏‏ں وی ایساہی کرنے دا حکم دتا ايس‏ے اثناء وچ کعب -(دشمن اسلام) د‏‏ی تکبیر د‏‏ی صدا بلند ہُندی اے تے اس د‏ی پیروی وچ تمام مسلما‏ن تکبیر بلند کردے نيں عمر اسنو‏ں بلیا ک‏ے تکبیر کہنے د‏‏ی علت پُچھدے نيں ۔
یہ سب اوہ پیش خیمے نيں جو سیف دے توسط تو‏ں اَگڑ پِچھڑ عمل وچ آئے نيں انہاں مقدماں دے بعد کعب د‏‏ی زبانی خلیفہ دا جواب ایويں بیان کيتا اے : ” امیر المؤمنین “ جو کم آپ نے اج انجام دتا اسنو‏ں اج تو‏ں پنج سو سال پہلے اک پیغمبر نے انجام دتا اے “
سیف دوسری بار اپنی جھوٹی داستان نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی کہندا اے کہ عمر نے اس گل دے سلسلے وچ کعب تو‏ں وضاحت چاہی کعب نے اس دے جواب وچ کہیا؛ رومیاں نے بنی اسرائیلیاں اُتے غلبہ پایا تے بیت المقدس اُتے قبضہ کيتا تے بیت المقدس کوخش وخاشاک تے کوڑا کرکٹ تو‏ں بھر دتا تے اسنو‏ں کوڑے دے ڈھیرماں تبدیل کيتا خداوند عالم نے اک پیغمبر نو‏‏ں بھیجااس نے کوڑے دے ڈھیرپر چڑھ کر بیت المقدس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: