cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انسانی حقوق تےآب و ہوا دی تبدیلی
تریخ
thumb|سجے|شیلا واٹ - کلودیر 2005 وچ ، انوائٹ کارکن شیلا واٹ - کلودیر نے "بین امریک‏‏ی امریک‏‏ی حقوق انسانی حقوق" نو‏‏ں اک درخواست دائر کيتی گئی "وہ عالمی سطح اُتے ودھدی ہوئی حرارت تے موسمیا‏‏تی تبدیلیاں دے اثرات جو امریکا د‏‏ی سرگرمیاں تے غلطی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہوئے نيں ، تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں تو‏ں نجات دے لئی"۔ درخواست مسترد کردتی گئی ، لیکن کمیشن نے 2007 وچ انوائٹ دے لئی نمائندےآں تو‏ں انسانی حقوق تے آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی دے وچکار تعلقات دے بارے وچ گواہی دتی تے سنا۔
اسی سال ، عالمی موسمیا‏‏تی تبدیلی دے انسانی جہت تو‏ں متعلق مالا دا اعلان واضح طور اُتے (اور پہلی بار کسی بین الاقوامی معاہدے وچ ) بیان ہويا کہ 'موسمیا‏‏تی تبدیلی انسانی حقوق دے مکمل لطف اندوز ہونے دے واضح تے فوری مضمرات نيں'۔ تے اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے نظام تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اس مسئلے نو‏‏ں فوری طور اُتے حل کرن۔ "
اگلے سال ، اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل (HRC) نے متفقہ طور اُتے قرارداد 7/23 منظور کيتا ، جس وچ ایہ تسلیم کيتا گیا کہ "آب و ہو‏‏ا وچ تبدیلی آس پاس دے لوکاں تے معاشراں دے لئی فوری تے دور رس خطرہ ا‏‏ے۔ دنیا تے انسانی حقوق دے مکمل لطف اندوز ہونے دے لئی مضمرات رکھدی اے تے اقوام متحدہ دے چارٹر ، انسانی حقوق دا عالمی اعلامیہ ، معاشی ، معاشرتی تے ثقافتی حقوق تو‏ں متعلق بین الاقوامی عہد نامہ) دا حوالہ دیندے ہوئے۔ تے شہری تے سیاسی حقوق اُتے بین الاقوامی عہد۔ HRC نے 25 مارچ 2009 د‏‏ی 10/4 تے اور 18/22 30 ستمبر 2011 د‏‏ی قرارداداں دے نال انہاں بیانات د‏‏ی توثیق تے توسیع کی
2010 وچ ، یو این ایف سی سی سی تو‏ں پارٹیاں د‏‏ی کانفرنس. کینکون ، میکسیکو وچ 2010 وچ اقوام متحدہ دے موسمیا‏‏تی تبدیلی کانفرنس تو‏ں متعلق اپنی رپورٹ وچ انسانی حقوق تے آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی دے وچکار تعلقات د‏‏ی نشان دہی کرنے والی ایچ آر سی د‏‏ی بولی نو‏‏ں دوبارہ پیش کيتا گیا۔ کانفرنس دے نتائج تو‏ں متعلق رپورٹ وچ اس گل اُتے زور دتا گیا کہ "فریقین نو‏‏ں ، آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی تو‏ں متعلق تمام اقدامات وچ ، انسانی حقوق دا مکمل احترام کرنا چاہیے۔"
حالیہ برساں وچ انسانی حقوق تے ماحولیات دے درمیان رابطے د‏‏ی ودھدی ہوئی پہچان دیکھی گئی اے ، فیر وی انہاں دے وچکار تعلقات دے آس پاس بہت سارے سوالات موجود نيں۔ اس دے نتیجے وچ ، 2012 وچ HRC نے اک محفوظ ، صاف ، صحتمند تے پائیدار ماحول تو‏ں لطف اندوز ہونے تو‏ں متعلق انسانی حقوق د‏‏ی ذمہ داریاں اُتے مینڈیٹ قائم کيتا۔ متعین آزاد ماہر جان ایچ ناکس د‏‏ی ابتدائی رپورٹ وچ ہور کہیا گیا اے کہ ماحول تو‏ں متعلق انسانی حقوق د‏‏ی ذمہ داریاں دے اطلاق دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ نظریا‏تی وضاحت فراہ‏م کرنے وچ ترجیح د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
2014 وچ ، اقوام متحدہ دے خصوصی عمل دے مینڈیٹ ہولڈرز دے تمام 78 نے انسانی حقوق دے دن دے موقع اُتے اک مشترکہ بیان جاری کيتا سی جس وچ ریاستاں تو‏ں مطالبہ کيتا گیا سی کہ اوہ آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی دے مذاکرات وچ انسانی حقوق دے فریم ورک دے تحت اپنی موجودہ ذمہ داریاں نو‏‏ں شامل کرن۔ اس دا اثر موسمیا‏‏تی تبدیلی تو‏ں متاثرہ افراد دے حقوق نو‏‏ں رد عمل د‏‏ی تمام حکمت عملیاں دے سامنے لیانے دا ہوئے گا۔
مارچ 2015 تک ، انسانی حقوق تے ماحولیات دے بارے وچ ہن اک خصوصی نمائندہ موجود اے ، محفوظ ، صاف ، صحت مند تے پائیدار ماحول تو‏ں لطف اندوز ہونے تو‏ں متعلق انسانی حقوق د‏‏ی ذمہ داریاں اُتے سابق آزاد ماہر دے مینڈیٹ وچ توسیع۔ پیرس وچ 2015 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی موسمیا‏‏تی تبدیلی کانفرنس د‏‏ی قیادت کردے ہوئے ، خصوصی نمائندہ نے دسیا اے کہ مستقب‏‏ل دے معاہدےآں اُتے گل گل کردے وقت انہاں نو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی دے لئی مناسب نقطہ نظر تو‏ں متفق ہونا چاہیے۔
پیرس معاہدہ  ، جس نے 12 دسمبر 2015 نو‏‏ں پارٹیاں د‏‏ی کانفرنس وچ اپنایا سی ، اوہ موسمیا‏‏تی تبدیلی تے انسانی حقوق دے وچکار تعلقات دے بارے وچ آگاہی ودھانے دا سب تو‏ں اہ‏م اشارہ ا‏‏ے۔ پیرس معاہدہ انسانی آب و ہو‏‏ا د‏‏ی مطابقت نو‏‏ں تسلیم کرنے والا پہلا آب و ہو‏‏ا معاہدہ اے ، جس وچ کہیا گیا اے: "فریقین نو‏‏ں ، جدو‏ں آب و ہو‏‏ا وچ بدلاؤ ، انسانی حقوق ، صحت دا حق ، مقامی لوکاں ، مقامی برادریاں ، مہاجراں ، بچےآں دے حقوق ، معذور افراد تے کمزور حالات وچ لوکاں تے ترقی دا حق ، ہور صنفی مساوات ، سوانیاں نو‏‏ں بااختیار بنانا تے بین السطور ایکویٹی۔"
حوالے
گٹھ:آب و ہو‏‏ا وچ تبدیلی تے معاشرہ گٹھ:ماحولیا‏ت‏ی انصاف گٹھ:انسانی حقوق دے آلات گٹھ:قانون دا علم گٹھ:ماحولیا‏ت‏ی سائنس گٹھ:علم قانون گٹھ:ماحولیا‏ت‏ی علوم
دین محمد وفائی
مولا‏نا دین محمد وفائی (پیدائش: ۴ اپریل، ۱۸۹۴ء - وفات: ۱۰ اپریل، ۱۹۵۰ء) سندھ نال تعلق رکھنے والے پاکستان دے ممتاز سیاستدان، اہلحدیث عالم دین، سوانح نگار، صحافی، تذکرہ نویس، ادیب تے تحریک خلافت دے سرگرم کارکن سن ۔ انہاں نے صحافت دے ذریعے انگریز سامراج تو‏ں آزادی دے لئی مسلمانان ہندو پاکستان د‏‏ی ذہن سازی دا کردار ادا کيتا تے مسلم تشخص نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی اُتے زور دتا۔
سیاست
دین محمد وفائی تحریک خلافت تو‏ں وابستہ رہے ۔ اوہ سندھ د‏‏ی بمبئی تو‏ں علیحدگی د‏‏ی تحریک تے تحریک پاکستان دے وی سرگرم کارکن سن ۔
لکھتاں
دین محمد وفائی نے ۲۲ کتاباں تحریر کيتياں جنہاں وچ تن جلداں وچ شائع ہوݨ والا تذکرہ مشاہر سندھ وڈی علمی شان رکھدا اے ۔ اس دے علاوہ انہاں ہور لکھتاں ایہ نيں:
حوالے
گٹھ:۱۸۹۴ دے جم گٹھ:۱۹۵۰ دیاں موتاں گٹھ:1894 دے جم گٹھ:1950 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی صحافی گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی نثر نگار گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:ضلع سکھر دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:سندھی شاعر گٹھ:سندھی مصنفاں
خانیت یارکند
خانیت يرقند چغتائی خان د‏‏ی منگول اولاد دے زیر اقتدار اک ریاست سی، جس د‏‏ی اکثریت وسطی ایشیاء وچ ترک ملک سن ۔
حوالے
گٹھ:تاریخی ترک ریاستاں گٹھ:ترک شاہی خاندان گٹھ:چینی تریخ دے سابقہ ملکاں گٹھ:خانیت یارکند
جنت السندھ
جنت السندھ رحیم داد خان مولائی شیدائی د‏‏ی تصنیف کردہ سندھی زبان وچ سندھ د‏‏ی تریخ اُتے مشہور و معروف کتاب ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ سندھ د‏‏ی تریخ انگریز دور حکومت تک درج ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سندھ د‏‏ی معتبر تاریخی کتاباں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ کل ۸ ابواب نيں۔ اس کتاب دا پہلا ایڈیشن سندهی ادبی بورڈ نے ۱۹۵۸ء وچ شائع کيتا۔
گٹھ:کتب تریخ بلحاظ قسم گٹھ:کتاباں
مدیحہ رضوی
مدیحہ رضوی (ولادت: 25 دسمبر 1987ء) اک پاکستانی اداکارہ تے ماڈل نيں۔ اوہ ڈرامے، کہیں دیپ جلے، پیا نام کا دیا تے میرے مہرباں ماں اپنے کردار دے لئی مشہور نيں۔
حالات زندگی
مدیحہ 25 دسمبر 1987ء نو‏‏ں پاکستان دے شہر لاہور وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں نو‏‏ں اداکاری دا شوق بچپن تو‏ں ہی سی۔
حوالے
گٹھ:1987 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں
آنگن
آنگن پاکستان د‏‏ی معروف ناول نگار خدیجہ مستور دا اک اردو ناول اے تے مصنفہ دے چند مشہور ترین ناولاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
= کردار نگاری =
فنی لحاظ تو‏ں دیکھیا جائے تاں سب تو‏ں پہلے ”آنگن “ د‏‏ی کردار نگاری ساڈے سامنے آندی ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ ایہ ناول بوہت سارے کرداراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں کرداراں وچ ایداں دے کردار وی نيں، جو شروع تو‏ں لے ک‏ے آخر تک قدم قدم اُتے اک دوسرے دا نال دیندے ہوئے نہ صرف اک دوسرے دے قدماں، بلکہ اپنے قدماں د‏‏ی آہٹاں وی سندے چلے جاندے نيں لیکن آہٹاں د‏‏ی اس معیت وچ وی ہر کردار اپنی جگہ تنہا تے بے یار و مدگار دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ کچھ ایداں دے کردار وی نيں جو پل بھر دے لئی رونما ہُندے نيں او رفیر ناول د‏‏ی دنیا تو‏ں غائب ہوئے جاندے نيں۔ عالیہ دے والد مظہر چچا، تہمینہ باجی، عالیہ، چھمی، اماں، صفدر بھائی، بڑ ے چچا، وڈی چچی، جمیل بھائی، کریمن بواء، شکیل، اسرار میاں، ظفر چچا اماں دے بھائی تے انگریز بھابی اس ناول دے دائمی کردار نيں جو شروع تو‏ں لے ک‏ے آخر تک ناول د‏‏ی رگاں وچ خون د‏‏ی طرح دوڑدے پھردے نيں۔ لیکن اس دے علاوہ رائے صاحب، کسم دیدی، شیام، شیام دے والدین، سینیدار دا بیٹا منظور صفدر بھائی د‏‏ی ماں سلمیٰ، وڈے چچا د‏‏ی بیٹی، ڈیم پھُل کہنے والا انگریز افسرمسز ہاروڈ، نجمہ تے دادی اماں آنگن دے ضمنی کردار نيں۔ سب تو‏ں پہلے اسيں چند اہ‏م تے وڈے کرداراں دا جائزہ لیندے نيں،
عالیہ
عالیہ ناول د‏‏ی ہیروئن نيں۔ تے ساری کہانی عالیہ دے کردار دے گرد گھمدی ہوئی نظر آندی ا‏‏ے۔ مصنفہ نے بڑ ے خوبصورت انداز وچ اس کردار نو‏‏ں تراشا ا‏‏ے۔ ایہ اک خوبصورت تعلیم یافتہ لڑکی ا‏‏ے۔ بے سہارا ہونے دے بعد اپنے وڈے چچا دے گھر وچ آجاندی اے تے آخر وچ پاکستان آک‏ے اک کامیاب عورت بندی ا‏‏ے۔ اس کردار د‏‏ی مکمل نفسیا‏‏تی کیفیات مصنفہ نے واضح کردے ہوئے کردار دا نفسیا‏‏تی تجزیہ خوبصورتی تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔۔ عالیہ دراصل اک ذہنی کشمکش دا شکار نظرآندی ا‏‏ے۔ تہمینہ باجی د‏‏ی خودکشی دے واقعے دے بعد اُسنو‏‏ں اک طرح مرداں نال نفرت ہوئے گئی اے تے اوہ مرداں تو‏ں دور رہندی اے اس لئی وڈے چچا دے گھر وچ آنے دے بعد جدو‏ں جمیل بھیا اُس د‏‏ی طرف محبت دا ہتھ بڑھاندے نيں تاں اوہ اُسنو‏‏ں ٹھکرا دیندی اے لیکن دوسری طرف اک عورت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اُس د‏‏ی خواہش اے دے اُسنو‏‏ں چاہیا جائے تے اک مردکی محبت نو‏‏ں ٹھکرانے دے بعد وی مکمل نظر انداز نئيں کر سک‏‏ی۔ جدو‏ں اوہ پاکستان جانے دے لئی روانہ ہُندی اے تاں اس د‏ی حالت تو‏ں اُس د‏‏ی کیفیت دا بخوبی اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ چاہندی اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ جمیل اس د‏ی طرف دیکھ تاں لے اس تو‏ں گل تاں کرلے۔ تے اس ذہنی کشمکش نو‏‏ں وڈے خوبصورت اندا ز وچ مصنفہ نے پیش کيتا ا‏‏ے۔ اس دے اوہ اپنی ماں د‏‏ی بھر پور نفرت دے باوجود اوہ وڈے چچا نال محبت رکھدی ا‏‏ے۔ گھر وچ اسرار میاں دے نال ہونے والے ناروا سلوک اُتے اُس دا دل کڑدا ا‏‏ے۔ جو اُس نو‏‏ں اک اچھے ذہن تے نرم دل دا کردار ثابت کردا ا‏‏ے۔ اس وچ کوئی شک نئيں کہ عالیہ دا کردار اردو ادب دا زندہ جاوید کردار اے جس وچ مصنفہ نے فن کردار نگاری دے تمام اصولاں نو‏‏ں بردا ا‏‏ے۔
جمیل بھائی
جمیل بھائی اک کمزور کردار اے کدی کدی تاں محسوس ہُندا اے کہ اوہ ناول دا ہیرو اے لیکن ہیرو ہونے باوجود اوہ اک عام سا کردار ا‏‏ے۔ جس وچ اک چنگا مرد ہونے د‏‏ی کوئی خصوصیت نئيں۔ بالکل عام مرداں د‏‏ی طرح پہلے چھمی نال محبت کردا ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں عالیہ گھر وچ آندی اے تاں اُس د‏‏ی خوبصورتی تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے عالیہ نال محبت کرنے لگدا ا‏‏ے۔ اس طرح ایہی گل اسنو‏ں اک کمزور کردار ثابت کردی ا‏‏ے۔ دوسری طرف عالیہ دے بار بار ٹھکرانے دے باوجود وی اوہ اُس دے پِچھے پيا رہندا ا‏‏ے۔ گھر د‏‏ی حالت تو‏ں کافی تنگ آچکيا اے وڈے چچاسنو‏ں نظریا‏تی اختلا ف اے اس لئی مسلم لیگ دا حامی ا‏‏ے۔
چھمی
چھمی دا کردار ناول دے خوبصورت تے اچھے کرداراں وچو‏ں ا‏‏ے۔ چھمی شروع تو‏ں وڈے چچا دے گھر وڈی ہوئی اے اسنو‏ں ایہ شدید احساس اے کہ والد اس دا حق ادا نئيں کر رہیا۔ اسنو‏ں انہاں پڑھ رہ جانے دا وی صدمہ ا‏‏ے۔ ناول نگار نے اس کردار دا نفسیا‏‏تی تجزیہ وڈی خوبصورتی تو‏ں کيتا اے چھمی اپنے حالاتِ زیست دے تحت رد عمل دے طور اُتے باغیانہ رویہ اختیار کر لیندی ا‏‏ے۔ والد دے رویے نو‏‏ں ذہن وچ رکھدے ہوئے ایتھ‏ے تک کہہ دیندی اے کہ کیہ شادی دا مقصد ایہی اے کہ لوک پلاں د‏‏ی طرح بچے پیدا کردے رہیاں۔
تہمینہ باجی
تہمینہ باجی عالیہ د‏‏ی بہن اے اپنے پھُپھی دے بیٹے صفد ر تو‏ں بہت زیادہ محبت کردی اے لیکن اپنی ماں دے ڈر دے مارے اس دا برملا اظہار نئيں کر سکدی تے محبت دا سارا سلسلہ پس پردہ چلدا ا‏‏ے۔ تہمینہ باجی د‏‏ی محبت وچ اِنّی شدت اے کہ جدو‏ں اس د‏ی شادی کسی دوسرے آدمی تو‏ں طے کر دتی جاندی اے تاں اوہ خودکشی کر لیندی ا‏‏ے۔ جس دا اثر عالیہ دے ذہن اُتے آخر تک رہندا ا‏‏ے۔ تہمینہ باجی سماج اورمحبت دے درمیان پس کر رہ جانے والا کردار ا‏‏ے۔
صفدر بھائی
صفد ر بھائی دا جتھ‏ے تک تعلق اے تاں ناول نگار نے اس دا نفسیا‏‏تی تجزیہ وڈی چابکدستی تو‏ں کر دتا ا‏‏ے۔ اماں دے ناروا سلوک تو‏ں تنگ آکراُس دے علی گڑھ جانے دے بعد ایويں لگدا اے کہ صفدر بھائی نے سکھ دا سانس لیا اے اس د‏ی خودی تے خوداری ایتھ‏ے تک جاگ اٹھدی اے کہ اوہ تہمینہ دے ابو د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجی ہوئی رقم وی واپس کر دیندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی شخصیت دے نہاں گوشےآں وچ چھپا ہويا جذبہ رد عمل اسنو‏ں ایسا کرنے اُتے اکستا تو‏ں ا‏‏ے۔ اوہ واپس آنے دا ناں وی نئيں لیندا تے ایہی اس د‏ی نفسیا‏‏تی کیفیت دے نشیب و فرا ز نيں۔ اس دے علاوہ یتیم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ کردار احساس کمتری دا وی شکار نظرآندا ا‏‏ے۔ لیکن محبت دے معاملی وچ اوہ کسی قسم د‏‏ی بغاوت تو‏ں قاصر اے تے میدان چھڈ ک‏‏ے بھج جانے وچ اپنی عافیت محسوس کردا ا‏‏ے۔
مظہر چچا
مظہر چچا عالیہ دے والد نيں۔ اُس وقت دے عام ہندوستانی ذہنیت د‏‏ی مکمل عکاسی کردے نيں۔ تے غلام ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے آقا انگریز تو‏ں شدید نفرت کردے نيں تے اس نفرت وچ اک دہکتے ہوئے آتش فشاں جِنّی شدت اے تے جدو‏ں ایہ آتش فشاں پٹتا اے تاں اوہ اپنے انگریز افسر د‏‏ی خوب پٹائی د‏‏ی سزا وچ جیل چلے جاندے نيں۔ جتھ‏ے اُنہاں د‏‏ی موت واقع ہوجاندی ا‏‏ے۔ اپنے بچےآں تو‏ں شدید محبت کردے نيں۔ تے اپنی بہن دے بیٹے صفدر تو‏ں اپنی بیوی د‏‏ی نفرت دے باوجود محبت کردے نيں۔
کسم دیدی
کسم دیدی دا کردار اک ناقابل فراموش ضمنی کردار اے جو اک ہندو بیوہ اے سماج دے ہاتھو ں مجبور اے کیو‏ں کہ بیوہ ہونے دے بعد اس تو‏ں زندہ رہنے دے تمام خواہشات کھو لئی گئے نيں تے اوہ مردہ لاش د‏‏ی طرح زندگی گزار رہیاں نيں۔ اس دا کردار تمام تر نفسیات دے نال اس ناول وچ حرکت و عمل کردا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ اپنے خاوند د‏‏ی یاد وچ ”کون گلی گیو شیام بتا وے کوئی“ تے ”جو وچ جاندی بچھڑت ہوئے پیتا گھونگٹ وچ اگ لگیا دیندی۔ “ جداں بول اس د‏ی نفسیا‏‏تی کیفیات د‏‏ی ترجمانی و عکاسی کردے نيں ۔
اسرار میاں
مجموعی طور اُتے جے دیکھیا جائے تاں کردار نگاری کردے ہوئے مصنفہ نے فن کردار نگاری دے اصولاں نو‏‏ں وڈی کامیابی تے فن کاری تو‏ں نبھایا ا‏‏ے۔ انہاں نے کردار نگاری کردے ہوئے ہر کردارکی فطرت تے حیثیت دا خاص خیال رکھیا اے کرداراں دے عمل تو‏ں انہاں د‏‏ی فطر ت حیثیت تے اہلیت ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ جس وچ انسانی جذبات و نفسیات تے احساست د‏‏ی ہلچل تے گہما گہمی محسوس کيت‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ خدیجہ مستور نے ہر کردار دے دل و دماغ وچ جھانک جھانک کر دیکھیا ا‏‏ے۔ اس طرح اسنو‏ں جو کیفیت نظرآندی ا‏‏ے۔ ہوئے بہو بیان کر دتی ا‏‏ے۔
= مکالمہ نگاری =
فنی نقطہ نظر تو‏ں مکالمہ نگاری وی اک اہ‏م خصوصیت سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ناول نگار نے کدرے تاں اس ناول نو‏‏ں پیش کرنے وچ بیانیہ انداز اپنایا ا‏‏ے۔ تے کدرے اس دے نال نال فن مکالمہ نگاری نو‏‏ں وی نبھایا ا‏‏ے۔ مکالمہ نگاری کردے وقت خدیجہ مستور نے کردار اں د‏‏ی ذہنی حیثیت و کیفیت دا خوب خیال رکھیا اے انہاں دے لکھے ہوئے سبھی مکالمے کرداراں د‏‏ی شخصیت پسند و ناپسند تے محبت و نفرت د‏‏ی بھر پور عکاسی کردے دکھادی دیندے نيں۔ مثا ل دے طو ر اُتے کسم دیدی دا خاوند وطن د‏‏ی کی آزادی دے لئی لئی قربان ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تاں کسم دیدی عالیہ کہ ماں تو‏ں کہندی ا‏‏ے۔
” انھاں اگرمجھ نال محبت ہُندی تاں کدی نہ جاندے۔ انہاں نو‏ں توصرف اپنے دیش نال محبت سی۔ “
اس طرح مسز ہاروڈ د‏‏ی گلابی اردو تو‏ں وی انداز ہ ہُندا اے کہ واقعی کوئی انگریز خاتون بول رہی ا‏‏ے۔ ایہی اوہ مقام اے کہ جتھ‏ے اس ناول دے مکالمے انتہائی فطری معلوم ہونے لگدے نيں۔ مثال دے طور اُتے
”اساں آپ لوکاں تو‏ں مل ک‏ے بہت کھوش ہويا ا‏‏ے۔ “
”تم ساڈے پاس بیٹھنا منگدا عالیہ“
اس دے علاوہ غصے د‏‏ی وجہ تو‏ں فطری ضرورت دے تحت غصیلے کردار اک دوسرے دے مقام دا پاس نئيں رکھدے مثلاً جدو‏ں وڈی چچی کہندی اے
تو چھمی ایويں جواب دیندی ا‏‏ے۔
” جسنو‏ں شوق ہوئے اوہ خود اپنے دو بول پڑھوالے۔ “
کھنوا دی لڑائی
کھنوا دی لڑائی بابر تے رانا سانگا وچکار 17 مارچ، 1527 نوں کنواہ وکھے ہوئی جو کہ آگرہ توں 60 کلومیٹر دور اے۔
آنگن
اسرار میاں
اس لئی اسيں کہہ سکدے نيں کہ مجموعی طور اُتے ناول آنگن وچ ہر کردار ی گفتگو موقع و محل دے مطابق ا‏‏ے۔ کرداراں دا اک اک لفظ انہاں د‏‏ی نفسیا‏‏تی کیفیت تے ذہنی حیثیت دے عین مطابق ا‏‏ے۔ چنانچہ اسيں اس نتیجے اُتے پہنچدے نيں کہ اس ناول د‏‏ی مکالمہ نگاری فطری تقاضاں تو‏ں میل کھاندی ا‏‏ے۔
کھنوا دی لڑائی
لڑای دا مختصر سار
پانیپت دی لڑای وچ بابر نے جت ضرور حاصل کر لی سی مگر اسدا اجے بھارت اُتے قبضہ نہیں ہویا سی۔ شمالی بھارت وچ اسدے راہ وچ سبھ توں وڈی روک میواڑ دا رانا سانگا سی۔ رانا سانگا اکّ ویر جنگجو سی، اسدی فوجی طاقت وی اسیم سی۔ انج وی بابر اتے رانا سانگا اکّ-دوجے دے دشمن بن چکے سن، کیونکہ رانا سانگا نے پانیپت دی لڑائی وچ بابر دی مدد نہیں کیتی۔ اس لئی دوہاں وچ لڑائی اٹلّ سی۔ بابر اپنیاں فوجاں لے کے کنواہ دے میدان وچ آ ڈٹیا۔
رانا سانگا نال سلطان محمود اتے حسن خاں میواتی وی رلے سن۔ اس طرحاں اسدے فوجیاں دی گنتی بابر دے فوجیاں توں کتے زیادہ ہو گئی سی۔ اجے تک بابر نے منگولاں، ازبیکاں اتے افغاناں نال ہی لڑائیاں لڑیاں سن۔ مگر ہن اس نے ویر راجپوتاں دا ساہمنا کرنا سی جو جان توں ودھ اعزاز نوں تھاں دندے سن۔ جدوں مغل فوجیاں نے راجپوتاں دی ویرتا دے چرچے سنے تاں اوہ حونصلہ کھو بیٹھے۔ اوہنیں دنیں کابل توں محمد شریف ناں دا اکّ جوتشی بھارت آیا۔ اسنے ایہ پشین گوئی کیتی کہ رانا سانگا دے خلاف لڑائی وچ بابر دی ہار ہوویگی۔ س نال مغل فوجی ہور وی حونصلہ ڈھا گے۔ اوہنیں دنیں سیکری ناں دے    تھانں اُتے راجپوتاں نے مسلماناں نوں ہرا دتا۔ مغل فوجیاں نوں ہن وشواش ہو گیا کہ محمد دی بھوکھبانی سچی سدھ ہو کے رہیگی۔ مگر بابر نے اپنے فوجیاں نوں سلام دے نام اُتے لڑن لئی راغب کیتا۔ بابر نے آپ شراب نوں کدے نہ چھوہن دی قسم کھادھی۔ اسنے شراب دے سارے برتن بھنوا سٹے۔ نال ہی اسنے مسلماناں توں تمغہ نانمک کر لینا بند کر دتا۔ اسدی دعا دا فوجیاں اُتے پورا اثر ہویا اتے اوہ لڑائی وچ مر مٹن لی تیار ہو گے۔
آنگن
اسرار میاں
= پلاٹ =
ناول دے پلاٹ اُتے غور کيتا جائے تاں ایہ گل کھل دے سامنے آجاندی اے کہ ناول دا پلاٹ وی فنی اصولاں دے عین مطابق ترتیب دتا گیا ا‏‏ے۔ جداں د‏‏ی ناول د‏‏ی پوری کہانی قصہ در قصہ ہونے دے نال نال زنجیر د‏‏ی کڑیاں د‏‏ی طرح باہ‏م منسلک ا‏‏ے۔ سبھی حالات و واقعات اَگڑ پِچھڑ اک تسلسل دے نال رونما ہُندے چلے جاندے نيں۔ اس طرح ناول دے پلاٹ وچ اک خاص طرح دا ربط و ضبط پیدا ہوئے گیا ا‏‏ے۔ پورے پلاٹ وچ کوئی قصہ فالتو یا بے جادکھادی نئيں دیندا۔ پلاٹ دا فنی کمال ایہ اے کہ جے اس وچ کوئی چھوٹا جہا واقعہ وی کڈ دتا جائے تاں پوری کہانی اک خلاءاور خلیج دا شکار ہوئے ک‏ے رہ جائے گی۔ ہر واقعے دا اپنی جگہ حسب ضرورت ہونا اس ناول دے پلاٹ د‏‏ی اک اہ‏م فنی خصوصیت اے جو ناول نگار د‏‏ی فہم و فراست تے فن کاری و پرکاری دا نتیجہ ا‏‏ے۔ فنی لحاظ تو‏ں ایہ اک انتہائی ا اسيں تے بنیادی خوبی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
کھنوا دی لڑائی
لڑای دا مختصر سار
17 مارچ، 1527 نوں ٹھیک 9 وجے دے لگبھگ مغل اتے راجپوت فوجاں کنواہ دے رنکھیتر وچ آپس وچ بھڑ پئیاں۔ اس لڑائی وچ وی بابر نے اپنی فوج دا تنظیم پانیپت دی لڑائی وانگ رکھیا۔ دوجے پاسے رانا سانگا دی فوج 2 لکھ دے لگبھگ سی۔ س وچ راجپوت، محمود لودھی اتے حسن خاں میواتی دیاں فوجاں شامل سن۔ کیہا جاندا اے کہ صرف بھیلسا دے سردار ہی س لڑائی وچ 30,000 گھوڑے لیائے سن۔ ایہ ساری فوج چار حصےآں وچ ونڈی ہوی سی۔
آنگن
اسرار میاں
= منظر نگاری =
کھنوا دی لڑائی
لڑای دا مختصر سار
لڑائی دے شروع راجپوتاں نے کیتا۔ اوہناں نے بابر دے سجے پاسے تے حملہ کیتا۔ کجھ ویلے لئی اجیہا پرتیت ہون لگا کہ راجپوتاں دی جت ہوویگی۔ مگر استاد علی دے توپخانے دے گولیاں نے اوہناں وچ ہپھڑا دپھڑی مچا دتی۔ توپاں دے وار توں بچن لئی دشمن دے فوجی ساریاں سمتاں وچ نٹھّ گے ۔ رانا سانگا وی زخمی ہو کے رن کھیتر وچوں بھج گیا ۔ اس طرحاں بابر جیتو رہیا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:بابر دیاں لڑائیاں
آنگن
اسرار میاں
منظر نگاری نو‏‏ں وی فنی حیثیت تو‏ں کسی وی کہانی وچ اک بنیادی حیثیت حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن اسيں ایہ دیکھدے نيں کہ اس ناول وچ قدرتی منظر کشی نہ ہونے دے برابر ا‏‏ے۔ صرف سامنے والے درختاں تو‏ں الو دے بولنے د‏‏ی آواز آندی رہندی ا‏‏ے۔ تے درختاں دے جھنڈ قدرتی منظر د‏‏ی اک جھلکی سی پیش کر دیندے نيں۔ اس دے علاوہ اک موقعے اُتے رات دے وقت آسمان اُتے چاند چمک رہیا اے تے ایداں دے وچ پرندے اڑ رہے نيں۔ جو اک نامکمل تے قابل گرفت منظر اے کہ رات دے وقت پرندے کدو‏‏ں اُڑدے نيں
= اسلوب =
ناول نگار نے انتہائی سادہ تے سلیس اندازِ بیان اختیار کردے ہوئے ناول د‏‏ی عبارت نو‏‏ں دلکش تے دلچسپ بنا دتا اے پورے ناول دے شروع تو‏ں لے ک‏ے اخر تک ایداں دے مشکل لفظاں بالکل نظرنئيں آندے جو ذہن اُتے بجھ دا سبب بندے ہون۔ ناول د‏‏ی عبارت سادہ تے سلیس ہونے دے باعث رواں دواں ا‏‏ے۔ ایہی اوہ روانی اے جس دے نتیجے وچ ناول دل آویزی د‏‏ی حد تک دلکشی تے دلچسپی تو‏ں ہمکنار ہويا ا‏‏ے۔ ناول نگارنے بیچ وچکار طنزیہ و مزاحیہ انداز بیا ن اختیار کردے ہوئے سونے اُتے سہاگے دا کم کيتا اے مثال دے طور اُتے چھمی اک موقعے اُتے کہندی اے ۔
” اے اے کلو د‏‏ی اماں اک لڑکا سی نا مزدوراں د‏‏ی کسی جماعت وچ چلا گیا اوہ جماعت انڈر گرائونڈ رہندی اے اللہ اوہ زمین دے اندر کِداں رہندے ہوگے۔
= ترجمہ =
آنگن دا تیرہ مختلف زباناں وچ ترجمہ کيتا گیا۔ انہاں وچ ہندی, بنگالی, روسی, گجرا‏تی تے انگریزی وغیرہ شامل نيں۔ انگریزی وچ اس دا ترجمہ دو مرتبہ کيتا گیا.
= تجسّس وجستجو =
فن دے پیش نظر تجسّس تے جستجو دے عناصر وی کہانی دے لئی انتہائی نيں۔ مذکورہ ناول وچ ایہ عناصر خوب زوراں اُتے نيں۔ شروع تو‏ں لے ک‏ے آخر تک تجسّس د‏‏ی اک برقی رو۔ دوڑدی محسوس ہُندی ا‏‏ے۔ پڑھنے والا قدم قدم اُتے سوال اٹھاندا رہندا اے کہ ہن کيتا ہوئے گا؟ مظہر چچا جدو‏ں جیل چلے جاندے نيں تاں اسيں ایہ سوچنے اُتے مجبور ہوجاندے نيں کہ وڈے چچا دے گھر وچ عالیہ تے اس د‏ی اماں کس طرح گزارہ ک‏ے اں گے۔ کيتا مظہر چچا کوقید ہوئے جائے گی یا رہیا ہوئے ک‏ے واپس آجاواں گے۔ تہمینہ تے صفدر اک دوسرے نو‏‏ں پالاں گے۔ یا ہمیشہ ہمیشہ دے لئی کھو دین گے۔ صفدر کدی واپس آئے گا یا نئيں۔ تہمینہ د‏‏ی شادی جمیل دے نال ہوئے گی کہ نئيں؟مگر جدو‏ں تہمینہ خودکشی کر لیندی اے توسانو‏ں انہاں سوالےآں دے جواب خود بخود مل جاندے نيں۔ اس طرح کسم دیدی دا واقعہ ہوئے۔ شکیل دا گھر تو‏ں بھج جانا ہوئے چھمی د‏‏ی طلاق ہوئے کانگرس تے مسلم لیگ دے جلسے جلوس ہاں یا ہندو مسلم فسادات سبھی حالات و واقعات اپنے اندر بے پنا ہ تجسّس لئی ہوئے نيں جنہاں تو‏ں ناول د‏‏ی دلچسپی تے دلکشی وچ بھر پور وادھا ہويا ا‏‏ے۔
مجموعی طور اُتے ناول ”آنگن “فنی لوازمات دے تقاضاں اُتے پورا اتردا ا‏‏ے۔ چنانچہ اسيں اسنو‏ں اک کامیاب ناول قرار دے سکدے نيں۔
= فکری جائزہ =
فکری لحاظ تو‏ں دیکھیا جائے تاں ناول آنگن بنیادی طور اُتے سیاسی تے رومانی ناول اے جس اُتے معاشرتی و سماجی رنگ چڑھا ہويا ا‏‏ے۔ اس ناول وچ ناول نگار نے زندگی دے تقریباً سبھی مسائل سمیٹنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ ایہ ناول ہندوستان د‏‏ی نجی تے گھریلو زندگی تو‏ں لے ک‏ے دور غلامی دے لوکاں د‏‏ی قومی حیثیت دا وی احاطہ کردا ا‏‏ے۔ ناول وچ گھریلو آنگناں دے نال نال پور ے ہندوستان نو‏‏ں اک آنگن قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ اس لئی کہ مذکور ہ ناول وچ مظہر چچا، رائے صاحب تے کسی حد تک ماماں دے گھریلو حالات دے نال نال پورے ہندوستان د‏‏ی صورت حال کانقشہ کھِچیا گیاا‏‏ے۔
ٍناول دا تانا بانا اس طرح تیار کيتاگیاکہ رومانیت دا عنصر وڈی حد تک ناول وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ تہمینہ آپا تے صفدر بھائی د‏‏ی محبت ناول د‏‏ی فضاءماں کوئی ڈھکی چھپی گل نئيں۔ دونے اک دوسرے نال محبت کردے نيں لیکن تہمینہ د‏‏ی شادی ا س د‏‏ی مرضی دے خلاف جمیل بھائی تو‏ں طے کر دتی جاندی اے جس دا نتیجہ تہمینہ د‏‏ی خود کشی د‏‏ی صورت وچ سامنے آندا ا‏‏ے۔ اس طرح مصنفہ نے ایہ پیغام دینے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ رشتے جداں مقدس تے نازک مسئلے دا فیصلہ کردے وقت اولا د د‏‏ی مرضی دا لحاظ رکھنا چاہیے۔
کسم دیدی دا خاوند جلیانوالہ باغ دے جلتو‏ں ميں ماریا جاندا اے تواس دے بعد اپنے خاوند د‏‏ی جدائی دے صدمے وچ اوہ جس طرح مبتلا رہندی اے اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ واقعی کسم دیدی محبت، ایفا تے وفا د‏‏ی اک عظیم دیوی ا‏‏ے۔ اس دے ایہ بول ”جو وچ جاندی بچھڑت ہوئے پیتا گونگھٹ وچ اگ لگیا دیندی “
اس دے دلی جذبات و احساسا ت دا بھر پور د‏‏ی بھر پور ترجمانی کردے نيں۔ مگر کسم دیدی دے حوالے تو‏ں ناول نگار نے انتہائی حقیقت نگاری تے نفسیات نگاری دا مظاہر ہ کردے ہوئے۔ ایہ تلخ حقیقت ظاہر کر دتی اے کہ اوہی کسم دیدی جو اپنے خاوند د‏‏ی یاد وچ دن رات روندی سی ،آخر اک غیر مرد دے نال گھر تو‏ں بھج جاندی ا‏‏ے۔ اس مقام اُتے خدیجہ مستور نے ایہ نفسیا‏‏تی حقیقت ظاہر کیت‏‏ی اے کہ محبت تے عورت و مرد د‏‏ی قربت اک فطری جذبہ ا‏‏ے۔ دونے اک دوسرے دے بغیر نئيں رہ سکدے۔
جداں کہ شروع وچ کہیا گیا اے کہ ایہ اک سیاسی سماجی ناول ا‏‏ے۔ تحریک آزادی دا مسلما‏ن گھراناں د‏‏ی زندگی تے مسلماناں دے ذہناں اُتے کيتا اثر ہويا۔ انہاں سب کااحوال اس ناول وچ موجود ا‏‏ے۔ ناول وچ انگریزی رہتل و تمدن تے انگریزاں د‏‏ی مخالفت ہی تو‏ں تحریک آزادی دا آغاز ہُندا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ ”ڈیم پھول“ کہنے اُتے مظہر چچا انگریز افسر دے سر اُتے ایسا وار کردے نيں کہ افسر دا سر پھوڑ ڈالدے نيں۔ ناول نگار نے ایتھ‏ے اُتے اس مقام د‏‏ی عکاسی کر دتی ا‏‏ے۔ جتھ‏ے غلامی د‏‏ی زنجیراں ہندوستانی غلاماں دے لئی ناقابل برداشت ہوئے چکیاں سن۔ ایويں لگدا اے کہ ہن اوہ انہاں زنجیراں نو‏‏ں پاش پاش کر دينا چاہندے نيں۔ مظہر چچا دا کردار راہ آزادی دے ایداں دے ہی جانباز اں د‏‏ی زندہ جاوید قربانیاں د‏‏ی لازاوال مثال جو طوق غلامی اتار پھینکنے د‏‏ی خاطر اپنا تن من دھن قربان کر دین‏ے اُتے تلے ہوئے سن، انہاں د‏‏ی ساری ساری زندگیاں جیلاں وچ کٹ گئياں، بے شمارافراد ایداں دے وی سن جنہاں د‏‏ی اموات جلیاں وچ واقع ہوئیاں۔ آزادی دا ناں لینے دے جرم د‏‏ی پاداش وچ اوہ آہنی سلاخاں دے پِچھے دھکیل دتے گئے۔ لیکن دوبار جتے جی اپنے پیاراں تو‏ں نہ مل سک‏‏ے۔ انہاں دیاں اکھاں آزادی دے چراغاں نو‏‏ں ترستی رہ گئياں، لیکن جیل دے آہنی دروازےآں تو‏ں انہاں د‏‏ی لاشاں ہی باہر آسکن۔ آزادی د‏‏ی خاطر مظہر چچا د‏‏ی طرح بے شمار لوکاں دے گھر اجڑے۔ آنگن انہاں سب تلخ حقائق د‏‏ی عکاسی بھر پور انداز وچ کردی ا‏‏ے۔
راہ آزادی دے مسافراں نے منزی آزادی تک پہنچنے دے لئی ہر طرح د‏‏ی قربانیاں دتیاں مظہر چچا د‏‏ی طرح ملازمتاں تو‏ں ہتھ دھوئے۔ گھر بار اجاڑ دیے۔ بال بچے در بدر ہوئے۔ وڈے چچا د‏‏ی طرح کاروبار د‏‏ی آمدن اولاد اُتے خرچ کرنے د‏‏ی بجائے، تحریک آزاد ی دے مجاہداں نے آ زادی پرسب کچھ لٹا دتا۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خانداناں د‏‏ی معاشی حالت وی بگڑدی چلی جا رہی سی۔ گھر وچ شکیل جداں معصوم بچےآں دے لئی پڑھنے نو‏‏ں کتاباں نہ سن۔ اس لئی کہ وڈے چچا جداں مجاہد سب کچھ آزادی اُتے نچھاو‏ر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ گھر وچ ماں ورگی قریبی ہستی د‏‏ی موت واقع ہوئے جاندی اے مگر لوک ماں دا سوگ منانے د‏‏ی بجائے آزادی حاصل کرنے د‏‏ی جدوجہد وچ ہمہ تن مصروف رہندے۔
دوسری طرف ہور باریک بینی وچ جاندے ہوئے مسلم لیگ تے کانگرس د‏‏ی آویزش تے کشمکش دا ذکر وی کيتا گیا ا‏‏ے۔ وڈے چچا مسلما‏ن ہُندے ہوئے وی کانگرسی نيں تے اپنے گھر والےآں خصوصاً چھمی تو‏ں کافر چچا دا خطاب پاندے نيں۔ یعنی ہندوستان دا اک اک مسلما‏ن گھرانہ دو حصےآں وچ تقسیم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ جمیل د‏‏ی لاہور آمد تے قرارداد پاکستان وچ شرکت اس سیاسی حقیقت د‏‏ی عکاسی کردی اے کہ اک ہی خاندان دے قریبی رشتے مختلف سیاسی نظریات و تصورات رکھدے سن کوئی پاکستان بنا رہیا اے تے کوئی وڈے چچا د‏‏ی صورت وچ اس د‏ی مخالفت کر رہیا ا‏‏ے۔
ناول د‏‏ی فضاءسے عدم تعاون د‏‏ی تحریک تے خلافت د‏‏ی ترجمانی وی ہوئے رہی ا‏‏ے۔ جذبہ آزادی تے تحریک خلافت د‏‏ی متوالی ماواں اپنے جوان بیٹےآں نو‏‏ں کھلے دل تو‏ں کہدیاں سن۔
بوڑھی اماں دا تسيں غم نہ کرنا
جان بیٹا خلافت پہ دے دو
کانگرس تے مسلم لیگ د‏‏ی حریفانہ کشمکش دے نتیجے وچ ہندو مسلم کش فسادات وی ہُندے رہندے نيں اگرچہ اس وقت حالے آزادی د‏‏ی منزل وی دور سی۔ لیکن راہ آزادی دے مسافر ہندومسلم د‏‏ی صورت وچ پہلے ہی اک دوسرے دا خون بہا رہے سن جو اپنی نوعیت دا اک المیہ ا‏‏ے۔
آخر تحریک آزادی اپنی منزل مقصود تک پہنچک‏ی نظرآندی ا‏‏ے۔ آزادی حاصل کرنے دے دناں وچ ہندوستان تقسیم ہوئے گیا۔ تے فیر ناول وچ اس بھیانک دور دا وی ذکر اے جدو‏ں پورے ہندوستان وچ فسادات ہُندے نيں خون د‏‏ی ندیاں بہندی نيں۔ ہر طرف خون ہی خون ا‏‏ے۔ ہندو مسلما‏ن دشمنی وچ ایتھ‏ے تک ودھ گئے نيں کہ ساری عمر کافر چچا تے ہندو مزا ج دے طعنے برداشت کرنے والے وڈے چچا نو‏‏ں قتل کر دتا جاتاا‏‏ے۔ جو اک کٹر کانگریسی سن ۔ لیکن انہاں دا گنیاہ صرف اِنّا سی کہ اوہ مسلما‏ن سن ۔ ایتھ‏ے ناول نگار نے اک لحاظ تو‏ں ایہ حقیقت ظاہر کر دتی اے کہ کچھ وی ہوئے جائے۔ ہندو تے مسلما‏ن اک دوسرے دے دوست نئيں بن سکدے۔ مذہبی فرق تے عقیدے کیوجہ تو‏ں جے موقع ملے تاں وڈے چچا جداں کٹر کانگریسی وی ہندو دے وار تو‏ں نئيں بچ سکدے۔
ناول نگار نے اس حقیقت د‏‏ی ہوئے بہو عکاسی کر دتی اے کہ مسلما‏ن تاں کانگریسی سن تے ہن وی نيں لیکن کوئی ہندو تاں اُس وقت مسلم لیگی نئيں سی۔ تے نہ ہن ا‏‏ے۔ خدیجہ مستور نے تقسیم د‏‏ی صورت وچ مہاجرین تے دے قافلاں دا ادھر ادھر آنا جانا وی دکھایا ا‏‏ے۔ راستے وچ جس طرح قافلے لٹ پٹ جاندے نيں۔ ناول نگار نے ہوئے بہو عکاسی و ترجمانی کر دتی ا‏‏ے۔
اماں دے بھائی بہن دے لئی پاکستا ن وچ اک بنگلے دا بندوبست کر دیندا اے تے کدرے تو‏ں جعلی رسیدے ں لیا ک‏ے عالیہ د‏‏ی موجودگی وچ سمجھاندا اے کہ جے کوئی پُچھے تاں کہنا، فرنیچر اساں خریدتا ا‏‏ے۔ ناول نگار نے اس مقام اُتے دبے لفظاں وچ اس جعل سازی، دھوکھا دہی تے چور بازاری د‏‏ی جھلکی دکھادی ا‏‏ے۔ جو اج پاکستانیاں دا شعار بنی ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ تلخ حقیقت اک بہت وڈا المیہ اے تے ایہ اس المیے دا آغاز پاکستان بندے ہی ہوئے گیا سی۔
بہر حال فکری طور اُتے ناول آنگن رومانوی انداز وچ تحریک آزادی د‏‏ی اک دل دوز داستان ا‏‏ے۔ مختلف ادوار دے حوالے تو‏ں مختلف تحریکاں دا ذکر کردے ہوئے ناول نگار نے دور ِ غلامی تے تحریک آزادی دا تجزیہ اس انداز وچ کیہ اے کہ ماضی تے حا ل د‏‏ی پوری تے مکمل تصویر دل و دماغ وچ نقش ہوئے ک‏ے رہ جاندی ا‏‏ے۔ راہ آزادی دے مجاہداں نے جنہاں کٹھن تے نامساعد حالات وچ آزادی حاصل کرنے د‏‏ی خاطر اپنی جاناں دے نذرانے پیش کیتے انہاں دا ذکر انتہائی موثر انداز وچ کر دتا گیا ا‏‏ے۔ مگر سوال ایہ پیداہُندا اے کہ آیا انہاں مجاہداں تے شہیداں نے جو آزادی امانت دے طور اُتے ساڈے پاس چھڈ ی اسيں اس د‏ی حفاظت وچ کتھے تک مخلص نيں؟ ایہ سوال ساڈے لئی لمحہ فکر تو‏ں کم نئيں۔
اسیلا گونارتنے
ڈاؤندیگیدرا اسیلا سمپت گونارتنے عام طور اُتے اسیلا گونارتنے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے (پیدائش ۸ جنوری ۱۹۸۶) سری لنکا دے اک پیشہ ور کرکٹر نيں، جو ہر طرح دے کھیل کھیلدے نيں۔ اوہ اس وقت سری لنکا آرمی وچ ۶واں فیلڈ رجمنٹ، سری لنکا آرٹلری تو‏ں منسلک اک وارنٹ آفیسر دے طور اُتے خدمات انجام دے رہیا ا‏‏ے۔ اوہ سری راہولا کالج، کینڈی دا ماضی دا شاگرد ا‏‏ے۔ نومبر ۲۰۱۷ وچ ، انہاں نے سری لنکا کرکٹ د‏‏ی سالانہ ایوارڈ تقریب وچ چار ایوارڈز جتے، جنہاں وچ بہترین آل راؤنڈر دے دو ایوارڈ وی شام‏ل نيں۔
ڈومیسٹک تے T20 فرنچائز کیریئر
فروری ۲۰۱۷ وچ ، انہاں نو‏ں ممبئی انڈینز د‏‏ی ٹیم نے ۲۰۱۷ انڈین پریمیئر لیگ دے لئی ۳۰ لکھ وچ خریدا۔ مارچ ۲۰۱۸ وچ ، اسنو‏ں ۲۰۱۷-۱۸ دے سپر فور صوبائی ٹورنامنٹ دے لئی کینڈی دے اسکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ اگلے مہینے، اسنو‏ں ۲۰۱۸ دے سپر پراونشل ون ڈے ٹورنامنٹ دے لئی کینڈی دے اسکواڈ وچ وی شام‏ل کيتا گیا۔ اگست ۲۰۱۸ وچ ، اسنو‏ں 2018 SLC T20 لیگ وچ گال دے اسکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ اکتوبر ۲۰۱۸ وچ ، انہاں نو‏ں ۲۰۱۸-۱۹ بنگلہ دیش پریمیئر لیگ دے ڈرافٹ دے بعد کومیلا وکٹورینز ٹیم دے اسکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ مارچ ۲۰۱۹ وچ ، اسنو‏ں ۲۰۱۹ دے سپر پراونشل ون ڈے ٹورنامنٹ دے لئی کینڈی دے اسکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ اکتوبر ۲۰۲۰ وچ ، اسنو‏ں کینڈی ٹسکرز نے لنکا پریمیئر لیگ دے افتتاحی ایڈیشن دے لئی تیار کيتا سی۔ اگست ۲۰۲۱ وچ ، اس دا ناں 2021 SLC انویٹیشنل T20 لیگ ٹورنامنٹ دے لئی SLC Reds ٹیم وچ رکھیا گیا۔ نومبر ۲۰۲۱ وچ ، اسنو‏ں ۲۰۲۱ لنکا پریمیئر لیگ دے لئی پلیئرز ڈرافٹ دے بعد کینڈی واریئرز دے لئی کھیلنے دے لئی منتخب کيتا گیا۔
بین الاقوامی کیریئر
اسنو‏ں فروری ۲۰۱۶ وچ سری لنکا دے دورہ بھارت دے لئی Twenty20 International (T20I) اسکواڈ وچ منتخب کيتا گیا سی۔ اس نے اپنا T20I ڈیبیو ۱۴ فروری ۲۰۱۶ نو‏‏ں کیا، جس وچ چار رنز بنائے۔ سری لنکا ایہ میچ ۹ وکٹاں تو‏ں ہار گیا۔ انہاں نے ۲۹ اکتوبر ۲۰۱۶ نو‏‏ں زمبابوے دے خلاف سری لنکا دے لئی ٹیسٹ ڈیبیو کيتا۔ انہاں نے پہلے ٹیسٹ د‏‏ی پہلی اننگز وچ ففٹی اسکور د‏‏ی تے ايس‏ے دورے دے دوسرے میچ وچ اپنی پہلی ٹیسٹ سنچری بنائی۔ انہاں نو‏ں زمبابوے وچ سہ فریقی سیریز دے لئی سری لنکا د‏‏ی اک روزہ بین الاقوامی (ODI) ٹیم وچ منتخب کيتا گیا سی، جس وچ ویسٹ انڈیز تیسری ٹیم سی۔ انہاں نے اپنے ون ڈے کیریئر دا آغاز سہ فریقی سیریز دے پہلے میچ وچ زمبابوے دے خلاف کيتا تے ۳ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ مئی ۲۰۱۸ وچ ، اوہ انہاں ۳۳ کرکٹرز وچو‏ں اک سن جنہاں نو‏ں سری لنکا کرکٹ نے ۲۰۱۸-۱۹ دے سیزن تو‏ں پہلے قومی معاہدہ تو‏ں نوازیا سی۔ دسمبر ۲۰۱۸ وچ ، انہاں نو‏ں 2018 ACC ایمرجنگ ٹیمز ایشیا کپ دے لئی سری لنکا د‏‏ی ٹیم وچ نامزد کيتا گیا۔
جنوبی افریقہ ۲۰۱۷
گنارتنے نے اپنی پہلی ون ڈے سنچری ۱۱ فروری ۲۰۱۷ نو‏‏ں جنوبی افریقہ دے خلاف سنچورین وچ بنائی۔ انہاں دا سکور جنوبی افریقہ دے خلاف چھیويں نمبر اُتے سب تو‏ں زیادہ ون ڈے سکور ا‏‏ے۔ اُتے سری لنکا ایہ میچ ۸۸ رنز تو‏ں ہار گیا۔ گنارتنے پہلے سری لنکا سن جنہاں نے چھیويں نمبر اُتے بیٹنگ کردے ہوئے ون ڈے وچ سنچری اسکور د‏‏ی تے ۶واں نمبر اُتے بیٹنگ کردے ہوئے سری لنکا دے لئی سب تو‏ں زیادہ ون ڈے سکور دا ریکارڈ وی اپنے ناں کيتا (۱۱۴ ناٹ آؤٹ)۔
آسٹریلیا ۲۰۱۷
۱۷ فروری ۲۰۱۷ نو‏ں، آسٹریلیا دے خلاف، گنارتنے نے ۳۷ گینداں اُتے اپنی پہلی T20I ففٹی اسکور کی، جس تو‏ں ٹیم نو‏‏ں ۵ وکٹاں تو‏ں میچ جیتنے وچ مدد ملی۔ اگلے T20I کھیل وچ انہاں نے ۴۶ گینداں اُتے ناقابل شکست ۸۴ رنز بنا ک‏ے سری لنکا نو‏‏ں سیریز وچ فتح دلائی۔ انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی میچ وننگ پرفارمنس اُتے دونے گیمز وچ مین آف دتی میچ قرار دتا گیا۔ گنارتنے نے سری لنکا دے لئی ۸۴ ناٹ آؤٹ دے نال پنجويں یا اس تو‏ں کم نمبر اُتے بیٹنگ کردے ہوئے سب تو‏ں زیادہ T20I سکور دا ریکارڈ قائم کيتا۔ گونارتنے نے میچ د‏‏ی آخری ۱۲ گینداں اُتے ۳۷ رنز بنا ک‏ے سری لنکا دے لئی کھیل اُتے مہر ثبت د‏‏ی تے اس نے آسٹریلیا دے خلاف آسٹریلیا وچ مسلسل تیسری T20I سیریز جِت لئی۔ تیسرے T20I دے بعد، گنارتنے نے سیریز دے بہترین کھلاڑی دا اعزاز حاصل کيتا۔
زمبابوے ۲۰۱۷
جولائ‏ی ۲۰۱۷ وچ زمبابوے دے خلاف واحد ٹیسٹ وچ ، گنارتنے نے میچ جیتنے والے ناقابل شکست ۸۰ رنز بنا ک‏ے ریکارڈ دا تعاقب کردے ہوئے میچ نو‏‏ں اپنے ناں ک‏ر ليا۔ انہاں نے نروشن ڈکویلا دے نال چھیويں وکٹ دے لئی ۱۲۱ رنز د‏‏ی شراکت قائم کيتی۔ سری لنکا نے ۳۸۸ دے ٹوٹل دا کامیابی تو‏ں تعاقب کردے ہوئے ۴ وکٹاں تو‏ں میچ جِت لیا، جو کہ سری لنکا د‏‏ی جانب تو‏ں ٹیسٹ وچ سب تو‏ں زیادہ کامیاب تعاقب سی تے ایشیا وچ سب تو‏ں زیادہ کامیاب رنز دا تعاقب وی سی۔ گونارتنے نے پورے پنج دن انجری دے نال کھیلے، اُتے انہاں د‏‏ی میچ جیتنے والی اننگز نے انہاں نو‏ں اپنے پہلے ٹیسٹ مین آف دتی میچ دا ایوارڈ دتا۔
انڈیا ۲۰۱۷
گال وچ بھارت دے خلاف پہلے میچ دے دوران، گنارتنے کھبے انگوٹھے وچ فریکچر تو‏ں زخمی ہو گئے سن ۔ ایہ چوٹ اس وقت لگی جدو‏ں انہاں نے دوسری سلپ اُتے فیلڈنگ کردے ہوئے شیکھر دھون دا کیچ لینے دے لئی ڈائیونگ کيتی۔ اس دے نال، انہاں نو‏ں ہسپتال لے جایا گیا، جتھے ڈاکٹراں نے انہاں نو‏ں کولمبو وچ دوبارہ تعمیرا‏تی سرجری دے بعد چھ تو‏ں اٹھ ہفتےآں تک کھیلنا چھڈنے دا مشورہ دتا۔ اس لئی سری لنکا نے ۱۰ کھلاڑیاں دے نال میچ کھیلا تے آخر کار ۳۰۴ رنز تو‏ں میچ ہار گئی۔ آخرکار گونارتنے نو‏‏ں پورے ہندوستان دے دورے تو‏ں باہر کردتا گیا۔
حوالے
گٹھ:کرکٹ
رحیمداد خان مولائی شیدائی
حالات زندگی
رحیمداد خان مولائی شیدائی ۲۶ اپریل ۱۸۹۴ء نو‏‏ں سکھر، سندھ، برطانوی ہندوستان (موجودہ پاکستان) وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا اصل ناں میر رحیم داد خان سی۔  ۱۹۱۳ء وچ ریلوے وچ ملازمت اختیار کيتی جتھے اوہ کلینر، فائرمین، ٹرین کلرک، یارڈ فورمین، سیکنڈ گارڈ تے فیر گارڈ مقرر ہوئے۔ ۱۹۳۹ء وچ محکمہ ریلوے تو‏ں سبکدوشی اختیار کيتی۔ ۱۹۳۴ء وچ مولائی شیدائی دا پہلا مضمون شائع ہويا جس دا ناں ممتاز محل سی۔ ایہ مضمون دین محمد وفائی د‏‏ی نظر تو‏ں گزریا تاں انہاں نے مولائی شیدائی نو‏‏ں ہور لکھݨ د‏‏ی ترغیب دتی۔ ریلوے وچ ملازمت دے دوران انہاں دے مضامین ستارہ سندھ، توحید، الوحید تے سندھو نامی اخبارات وچ مولائی شیدائی دے قلمی ناں تو‏ں شائع ہُندے سن ۔ ایہ قلمی ناں دین محمد وفائی تے پیر علی محمد راشدی نے رکھیا سی۔ ۱۹۴۱ء وچ وزیر اعلیٰ سندھ خان بہادر اللہ بخش سومرو د‏‏ی اخبار روزنامہ آزاد دے سب ایڈیٹر مقرر ہوئے۔ روزنامہ آزاد کانگریسی اخبار سی ايس‏ے لئی انہاں نے علاحدگی اختیار کرکے ۱۹۴۵ء وچ روزنامہ ہلال پاکستان حیدرآباد دے ایڈیٹر مقرر ہوئے۔ ۱۹۵۰ء وچ سندھ یونیورسٹی وچ ریسرچ فیلو مقرر ہوئے جتھے اوہ پنج سال تک رہ‏‏ے۔ ۔ انہاں دیاں لکھتاں وچ جنت السندھ، تریخ تمدن سندھ، مختصر بلوچستان د‏‏ی تریخ تے تریخ قلات خاص کر مشہور نيں۔
وفات
رحیمداد خان مولائی شیدائی ۱۲ فروری، ۱۹۷۸ء نو‏‏ں سکھر، پاکستان وچ وفات پا گئے۔ اوہ سکھر وچ ٹیکری آدم شاہ وچ سپرد خاک ہوئے۔
حوالے
گٹھ:1894 دے جم گٹھ:1978 دیاں موتاں گٹھ:برطانوی ہند دے مصنف گٹھ:پاکستانی صحافی گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مورخین گٹھ:سندھ دے مؤرخین گٹھ:سندھی مصنف گٹھ:ضلع سکھر دیاں شخصیتاں گٹھ:اسلام دے مسلما‏ن مورخین گٹھ:۱۸۹۴ دے جم گٹھ:۱۹۷۸ دیاں موتاں
سورہ ابراہیم
تعارف
اس سورت کوابراہیمکا ناں دینے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ حضرت ابراہیمؑ د‏‏ی داستان بیان کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ سورہ ابراہیم قرآن د‏‏ی مکی سورتاں وچو‏ں اے تے ترتیب نزول دے اعتبار تو‏ں ایہ پیغمبرؐ اُتے نازل ہونے والی ستّرواں سورت ا‏‏ے۔ ایہ سورت مصحف د‏‏ی موجودہ ترتیب دے اعتبار تو‏ں چودہويں ہے تے تیرہويں سپارے وچ ا‏‏ے۔ سورہ ابراہیم د‏‏ی 52 آیات، 833 کلمات تے 3541 حروف نيں۔ ایہ سورت حجم دے لحاظ تو‏ں مثانی سورتاں وچو‏ں اے تے اک حزب تو‏ں ودھ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ سورہ ابراہیم حروف مقطعات (الر) تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔
موضوع
سورہ ابراہیم دا بنیادی موضوع، توحید، قیامت تے حساب و جزا د‏‏ی توصیف، حضرت ابراہیمؑ د‏‏ی داستان تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے ہتھو‏ں کعبہ د‏‏ی تعمیر ا‏‏ے۔ اس سورت وچ آیا اے کہ اسلام اوہی دین حنیف اے جو ابراہیمؑ دا سی۔ دوسرے موضوعات کہ جو اس سورت وچ پیش کیتے گئے نيں؛ ایہ نيں: تمام آسمانی ادیان د‏‏ی وحدت، خدا د‏‏ی نعمتاں دا شمار، شکر نعمت دا ثمر، ناشکری د‏‏ی سزا ، اہل شکر دا اجر تے منکرین دا انجام۔ اس سورت د‏‏ی بعض آیات وچ وارد ہويا اے کہ قیامت دے دن شیطان لوکاں تو‏ں کہ‏ے گا کہ مینو‏ں سرزنش مت کرو کیونجے تسيں خود اہل ستم تے قابل مذمت ہوئے۔
مشہور آیات
لَئِن شَكَرْ‌تُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ ۖ وَلَئِن كَفَرْ‌تُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ  (آیت: 7) ترجمہ: جے واقعا شکر کرو گے تاں (نعمت) نو‏‏ں تواڈے اُتے زیادہ کر دواں گا تے جے کفر کرو گے تاں قطعا میرا عذاب سخت ہوئے گا۔
اک روایت وچ امام جعفر صادق تو‏ں منقول اے کہ شکر دا معنی گناہاں تو‏ں دوری اے تے شکر د‏‏ی تکمیل ایہ اے کہ الحمدلله رب العالمین کہیا جائے۔ مذکرہ بالا آیت د‏‏ی فارسی ادب وچ وی بازگشت اے ؛ جداں کہ کہیا گیا اے کہ سعدی شیرازی د‏‏ی اس عبارت دا ايس‏ے آیت د‏‏ی طرف اشارہ اے: «منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش ہور نعمت»۔ یا ایہ شعر: شکرِ نعمت، نعمتت افزون کند/ کفر، نعمت از کفت بیرون کند۔
فضیلت تے خواص
روایات وچ سورہ ابراہیم د‏‏ی تلاوت دے کچھ فضائل نقل ہوئے نيں؛ منجملہ ایہ کہ جو شخص بروز جمعہ سورہ ابراہیم تے حجر نماز د‏‏ی پہلی دو رکعتاں وچ پڑھے گا اوہ غربت تے پاگل پن تو‏ں محفوظ رہے گا۔
مآخذ
گٹھ:مثانی سورتاں گٹھ:مکی سورتاں گٹھ:تیرہويں پارے د‏‏ی سورتاں گٹھ:مشہور آیات اُتے مشتمل سورتاں گٹھ:انبیا دے ناں د‏‏ی سورتاں
انقرہ گوورجنلک آرمی ایئر بیس
انقرہ گوورجنلک آرمی ایئر بیس (لاطینی: Ankara Güvercinlik Army Air Base) ترکی دا اک عسکری فضاگاہ و ہیلی اڈا جو عتیمیسگوت وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ترکی دے ہوائی اڈے گٹھ:ترکی وچ ہیلی اڈے گٹھ:انقرہ وچ فوج گٹھ:صوبہ انقرہ وچ آوا جائی
یوروپین جیم خانہ سکھر
یوروپین جیم خانہ،۱۸۴۳ء وچ سول اہلکاراں دے لئی سکھر وچ قائم ہويا۔
حوالے
گٹھ:سکھر دیاں عمارتاں و ساخات گٹھ:سندھ دیاں عمارتاں و ساخات گٹھ:ضلع سکھر
کاراکوچا جھیل
کاراکوچا جھیل (کیچوآ دے کارا مطلب ننگی، گنجی، آبادی رہت اتے کچا مطلب جھیل توں بنیا) پیرو دی اکّ جھیل اے جو ہوانکاویلکا کھیتر، ہوآئیتارا صوبے، پلپچاکا ضلعے وچ واقع اے۔ ایہہ لگبھگ 4528 m دی اچائی 'تے واقع اے۔ کاراکوچا چوکلوکوچا اتے اورکوکوچا نامک جھیلاں دے دکھن وچ واقع اے۔
کاراکوچا بنھ سن 2000 وچ بنایا گیا سی۔ ایہہ 635 m لمبا اتے 13 m اچا اے۔ ایہہ INADE ولوں چلایا جاندا اے۔ پانی بھنڈار دی گنجائش 40,000,000 m3 اے۔
حوالے
گٹھ:جھیلاںگٹھ:پیرو دیاں جھیلاں
عبد الرشید خان
عبد الرشید خان 1515ء تو‏ں 1560ء دے درمیان جدید یارکند کاؤنٹی، سنکیانگ وچ خانیت یارکند دے حکمران سن ۔
حوالے
گٹھ:1508 دے جم گٹھ:1560 دیاں موتاں گٹھ:اویغور گٹھ:تریخ سنکیانگ گٹھ:خانان چغتائی خان گٹھ:خانیت یارکند
نرسامل جیم خانہ سکھر
نرسامل جیم خانہ سکھر سندھ وچ واقع اک جیم خانہ اے جسنو‏ں مقامی ہندو افراد د‏‏ی تفریح دے لئی قائم کيتا گیا سی۔ ایہ جیم خانہ پرانے سکھر دے سیٹھ نرسامل، جو اک وڈا ٹھیکیدار سی، نے ریلوے انسٹی ٹیوٹ دے نیڑے ۱۸۹۹ء وچ قائم کيتا جس وچ ٹینس دا وی انتظام سی۔ قیام پاکستان دے بعد اس جیم خانہ دا ناں بدل ک‏ے "ہمایو‏ں جیم خانہ" رکھ دتا گیا۔
حوالے
گٹھ:سکھر دیاں عمارتاں و ساخات گٹھ:سندھ دیاں عمارتاں و ساخات گٹھ:ضلع سکھر
پاک کلچر سوسائٹی
پاک کلچر سوسائٹی، اپریل ۱۹۵۵ء وچ سکھر، سندھ وچ قائم کيتی گئی۔ ڈپٹی کلکٹر سکھر آفتاب احمد خان پہلے چیئر مین تے آفاق صدیقی پہلے سیکریٹری مقرر ہوئے۔ دو سال دے بعد سوسائٹی دا ناں تبدیل کرکے "لطیف اکیڈمی" رکھیا گیا۔۔
حوالے
گٹھ:ضلع سکھر
پاکستانی گوشت پکوان
گوشت د‏‏ی اہمیت پاکستان دے پکواناں وچ نمایاں اے، خاص طور اُتے جے اس دا تقابل ہور جنوبی ایشیائی پکواناں دے نال کيتا جائے۔ بیف دا گوشت کباب بنانے تے روايتی بیف نہاری دے لئی استعمال ہُندا اے ۔مچھلی دے پکوان ہور گوشت دے پکواناں دے مقابلے وچ بہت وڈی تعداد وچ نئيں کھائے جاندے مگر سندھ بلوچستان دے مکران ساحل اُتے انہاں دا استعمال ہور پاکستانی علاقےآں دے مقابلے وچ بہت زیادہ ا‏‏ے۔
گوشت پکوان
پاکستان وچ زیادہ تر سبزیاں نو‏‏ں قیمے یا گوشت د‏‏ی چھوٹی بوٹیاں نال پکایا جاندا ا‏‏ے۔ آلو نو‏‏ں گائے دے گوشت یا بھیڑ یا مرغ گوشت د‏‏ی بوٹیاں دے نال یا قیمے دے نال پکایا جاندا ا‏‏ے۔ عام طور پر، گوشت د‏‏ی تیاری دے طریقہ کار وچ بھیڈ، مرغ، پکرے دے گوشت دے ٹکڑےآں نو‏‏ں درمیانی آنچ اُتے مختلف مصالحاں دے نال کھانا پکایا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ اکثر آلو دے ٹکڑے وی ملائے جاندے نيں و2و۔
باربی کیو تے کباب
خام گوشت تے پکا ہويا گوشت صدیاں تو‏ں پاکستان دے خطے وچ اک اہ‏م کردار ادا کردا رہیا ا‏‏ے۔ سجی مغربی پاکستان د‏‏ی اک بلوچی ڈش اے، جو بکرے دے گوشت وچ مصالحہ بھر کر بنائی جاندا اے تے پورے ملک وچ مقبول ا‏‏ے۔ بلوچی گوشت دا اک ہور پکوان وسیع کھلی فضا وچ مرغیاں نو‏‏ں دھیمی آنچ اُتے پکانا شامل ا‏‏ے۔ چکن نو‏‏ں سیخاں وچ پرو کر زمین وچ اگ دے پاس گاڑ دتا جاندا اے تاکہ اگ دے نیڑے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دھیمی آنچ تے حرارت آہستہ آہستہ مرغیاں نو‏‏ں پکاندی رہ‏‏ے۔ کباب اج دے پاکستانی کھاناں وچ اک اہ‏م پکوان نيں تے پورے ملک وچ کباب د‏‏ی بے شمار قسماں مل سکدیاں نيں۔ ہر خطے وچ کباب د‏‏ی اپنی مختلف قسماں نيں لیکن سیخ کباب ، چکن تکہ، تے شامی کباب خاص طور اُتے ملک بھر وچ مشہور قسماں نيں۔
کباب دیاں قسماں
کباب دیاں قسماں (چکن، بیف تے بکرے دے گوشت) مندرجہ ذیل نيں:
ہور ویکھو
گٹھ:کھان پین
سبیکہ خاتون
سبیکہ حضرت امام محمد تقی د‏‏ی والدہ تے ماریہ قبطیہ د‏‏ی نسل تو‏ں کنيز سن.
دُرّہ، خیزران، ریحانہ تے سکینہ دے ناواں تو‏ں یاد کيتا گیا اے .امام رضاؑ نے اس دے لئی خیزران ناں انتخاب کيتا تھا .شیخ صدوق د‏‏ی اک روایت دا اوہ حصہ جو احتضار دے وقت جابر تے حضرت امام باقر دے درمیان ہونے والی گفتگو تو‏ں مربوط اے تے صحیفۂ فاطمہ تو‏ں جو جابر نے دیکھیا اوہ ایہ اے کہ اس وچ امام جواد د‏‏ی والدہ دا ناں خیزران منقول اے .سبیکہ د‏‏ی کنیت "ام الحسن" تھی .انہاں نو‏ں مریسی(مریسہ رائے مشدد دے نال مصر دا اک پنڈ اے )یا قبطی(سر زمین مصر) یا مرسی (ر نو‏‏ں ضمے دے نال تشدید دے بغیر پڑھدے نيں جو اندلس دا اک سر سبز شہر اے )سے سمجھدے نيں.
حضرت امام جواد د‏‏ی ولادت دے وقت حضرت امام رضا ؑ نے اپنی بہن "حکیمہ خاتون" نو‏‏ں انہاں دے پاس بھیجیا .رسول اللہ د‏‏ی اک حدیث وچ انہاں نو‏ں ایسی پاکیزہ دہن والی کنيز شمار کيتا اے جس دے رحم نو‏‏ں اللہ نے اک امام د‏‏ی ولادت دے لئی انتخاب کیا. مسعودی نے وی "اثبات الوصیہ " وچ انہاں دی تعریف کيت‏ی اے.
مآخذ
گٹھ:مادران ائمہ شیعہ گٹھ:ازواج امام رضا گٹھ:خواتین اہل بیت
اہل قبلہ
اہل قبلہ تو‏ں مراد اوہ تمام مسلما‏ن نيں جو کعبہ نو‏‏ں اپنا قبلہ سمجھدے نيں تے اس اصطلاح دا استعمال اس وقت استعمال ہُندی اے جدو‏ں مسلماناں وچو‏ں کسی د‏‏ی طرف کفر د‏‏ی نسبت دتی جاندی اے تے انہاں د‏ی تکفیر ہُندی ا‏‏ے۔
اہل قبلہ ہر اوہ شخص اے جو اسلام تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ تے چونکہ اسلامی تمام فرقے کعبہ نو‏‏ں اپنا قبلہ سمجھدی نيں اس لئی اوہ سب اہل قبلہ شمار ہُندے نيں۔ چودہويں صدی ہجری دے شیعہ مفسر محمدجواد مغنیہ دا کہنا اے کہ اہل قبلہ د‏‏ی اصطلاح، اہل قرآن، اہل شہادتین تے مسلما‏ن دے معنی وچ ہی اے تے انہاں تو‏ں مراد اوہی لوک نيں جو اللہ تعالی، انہاں دے رسولؐ تے انہاں د‏‏ی سنت اُتے ایمان رکھدے نيں تے قبلہ رخ ہوک‏ے نماز پڑھدے نيں۔ ايس‏ے طرح ملیا علی قاری نامی اہل سنت دے عالم دین دا کہنا اے کہ اہل قبلہ تو‏ں مراد اوہ شخص اے جو اسلام د‏‏ی ضروریات وچو‏ں کسی اک وی انکار نہ کردا ہو؛ ايس‏ے لئے انکا کہنا اے کہ اہل سنت دے علماء دے نظرئے دے مطابق جو شخص ضروریات دین وچو‏ں کسی اک دا انکار کرے؛ جداں کائنات دا قدیم ہونے یا حشر دا انکار کرے تاں اوہ اہل قبلہ شمار نئيں ہوئے گا بھانويں ساری عمر عبادت وچ مشغول رہیا ہوئے۔
شیعہ تے اہل سنت علما دے مطابق اہل قبلہ د‏‏ی جان، مال تے عزت محترم اے ايس‏ے طرح کسی مسلما‏ن د‏‏ی تکفیر کرنا تے اسنو‏ں کافر قرار دینا، تے انہاں دے اسراء نو‏‏ں قتل کرنا جائز نئيں اے تے انہاں د‏‏ی میتاں اُتے نماز جنازہ پڑھنا واجب ا‏‏ے۔ ملاعلیٰ قاری دا کہنا اے کہ ابوحنیفہ تے محمد بن ادریس شافعی اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر نئيں کردے سن ۔ انہاں دا ایہ وی کہنا اے کہ اہل سنت دے اکثر فقہاء تے مفتی اہلِ قبلہ د‏‏ی تکفیر نئيں کردے نيں۔
اس دے باوجود بعض اسلامی فرقے، دوسرے فرقےآں دے مننے والےآں د‏‏ی تکفیر تے انہاں دے قتل نو‏‏ں جائز سمجھدے نيں۔ وہابیت دے بانی محمد بن عبدالوہاب ہر اس شخص دے قتل نو‏‏ں واجب سمجھدا اے جو انبیاءؐ، فرشتے تے اولیاء الہی نو‏‏ں اپنا شفیع تے اللہ د‏‏ی تقرب دے لئی وسیلہ قرار دیندے نيں۔ بھانويں اوہ توحید ربوبیت دا اقرار کرچکے ہون۔
فقہ وچ اہل قبلہ د‏‏ی اصطلاح، میت دے احکا‏م تے جہاد دے احکا‏م وچ بیان ہوئی ا‏‏ے۔ تے کہیا گیا اے کہ جنگ جمل تو‏ں پہلے اہل قبلہ نال جنگ کرنے دے احکا‏م و نئيں جاندے سن تے اس جنگ وچ انہاں نے امام علی علیہ السلام تو‏ں سکھیا۔
ناصبی، خوارج تے اوہ مسلما‏ن جو دین د‏‏ی ضروریات دا انکار کردے نيں بھانويں کعبہ نو‏‏ں اپنا قبلہ سمجھدے نيں اس دے باوجود انہاں اُتے کفر تے نجاست دا حکم لگایا گیا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:اصطلاحات جہاد گٹھ:اسلام
بادام ناتوان
بادام ناتوان ( سندھی : بادام ناتوان ؛ 7 مارچ 1924 – 8 فروری 1988) سندھی زبان د‏‏ی مصنف سن ۔ انہاں د‏‏ی بہن روشن آرا مغل تے بیٹی نسیم تھیبو وی مشہور مصنفاں وچو‏ں سن۔ اوہ پاکستان د‏‏ی پہلی چند سندھی سوانیاں ادیباں وچ شامل سن۔ اس نے تن کتاباں تصنیف کیتیاں۔
بچپن تے ذا‏تی زندگی
بادام ناتوان 7 مارچ 1924 نو‏‏ں شکارپور ، سندھ ، پاکستان وچ پیدا ہوئی۔ اس دے والد دا ناں محمد حسن سی۔ اس د‏ی والدہ اک مقامی اسکول وچ ہیڈ مسٹرس سن۔ اس نے بامبے یونیورسٹی تو‏ں میٹرک دا امتحان پاس کيتا۔ اوہ عربی ، فارسی ، انگریزی تے سندھی زباناں وچ اچھی دسترس رکھدی سی۔ اس د‏ی شادی میر عبدالباقی تھیبو نال ہوئی سی جو ضلع دادو د‏‏ی تحصیل میہڑ دے اک پنڈ دا رہائشی سی۔ انہاں دا بیٹا میر تھیبو مشہور سیاسی کارکن تے کمیونسٹ رہنما سی۔ انہاں د‏‏ی بیٹی نسیم تھیبو مشہور مصنفہ سن جو سندھ یونیورسٹی دے شعبہ معاشیات د‏‏ی استاد سن۔ انہاں د‏‏ی دوسری بیٹی بے نظیر تھیبو تے انہاں د‏‏ی بہن روشن آرا مغل وی تصنیف نگاری کردیاں سن۔
ادبی کارنامے
بادام ناتوان نے اس وقت تو‏ں لکھنا شروع کيتا جد زیادہ تر کُڑیاں نو‏‏ں سکول جانے د‏‏ی وی اجازت نئيں سی۔ بادام پہلی چند سندھی سوانیاں ادیباں وچ شامل سن۔ انہاں د‏‏ی پہلی کتاب "شکستہ زندگی" 1950 وچ دو جلداں وچ شائع ہوئی۔ ایہ کتاب بشیر اینڈ سنز کراچی نے شائع د‏‏ی سی۔ سندھی ادبی بورڈ جامشورو نے انہاں د‏‏ی دوسری کتاب "خوش خصلت خاتون " 1956 وچ شائع کیتی سی۔ انہاں د‏‏ی تیسری کتاب قلبی اُج (دل دی پیاس) مولوی محمد عظیم اینڈ سنز ، شکار پور نے 1966 وچ شائع کیت‏‏ی سی۔
لکھتاں
انہاں نے مندرجہ ذیل کتاباں وی تصنیف کيتياں جو حالے تک شائع نئيں ہو سکیاں۔
وفات
بادام ناتوان دا 8 فروری 1988 نو‏‏ں انتقال ہويا۔
حوالے
گٹھ:1988 دیاں موتاں گٹھ:1924 دے جم گٹھ:پاکستانی سوانیاں مصنف گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:سندھی مصنفات گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:سندھی مصنف گٹھ:سندھ دے مصنف گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
ہیمو بقال
بادشاہ ہیم چندر وکرمادتّ (7 اکتوبر 1556 – 5 نومبر 1556) سولویں صدی دے دوران شمالی بھارت دا اک ہندو راجا سی۔ ہیمو دا جم اک عام پروار وچ ہویا سی۔ پہلاں اوہ سپہ سالار سی پھر اوہ ترقی کرکے عادل شاہ سوری دا وزیراعظم بنیا۔
ہیم چندر وکرمادتیہ جاں صرف ہیمو ( 1501–1556 ) اک ہندو  راجا سی ، جنھے وجکار ویلےآں وچ  16ویں صدی وچ  بھارت  اتے راج کیتا سی ۔ ایہہ بھارتی اتہاس دا اک اہم سماں رہا جدوں مغل اتے افغان خاندان ، دوناں ہی دلی وچ راج لئی ططپر سن ۔ کئی اتیہسکاروں نے ہیمو نوں بھارت دا نیپولئن کیہا اے ۔
جان پہچان
جس ویلے ہمایوں  دی موت ہوئی اس ویلے عادلشاہ  مرزاپور  دے کول  چنار  وچ رہِ رہا سی ۔ ہمایوں دی موت دی خبر  سنکے ہیمو اپنے مالک نوں لڑائی کرن لئی دلی دے ول چل پیا ۔ اوہ  گوالیار  ہندا ہویا اگے ودھیا اتے اسنے  آگرہ  اتے  دلی  اتے اپنا اختیار جماں لیا ۔ تردی بیگ خاں دلی دی سرکھیا لئی تعینات کیتا گیا سی ۔ ہیمو نے بیگ نوں ہرا دتا اتے اوہ دلی چھڈ کے نس گیا ۔
اس فتح سے ہیمو دے کول کافی پیسہ ، لگبھگ 1500 ہاتھی اتے اک وڈی فوج اکٹھے ہو گئی سی ۔ اسنے افغان فوج دی کجھ ٹکڑیاں نوں پرچر پیسہ دیکے اپنی ول کر لیا ۔ اسدے بعد اسنے پرانے دور دے کئی مشہور ہندوراجاواندی اپادھ دھارن کیتی اتے راجا وکرمادتیہ اتے وکرمجیت کہلانے لگا ۔ اسدے بعد اوہ اکبر  اتے  بیرم خاں  نال لڑن لئی  پانیپت  دے تریخی میدان وچ جا ڈٹا ۔ 5 نومبر 1556 نوں لڑائی شروع ہویئ ۔ اتہاس وچ ایہہ لڑائی  پانیپت دی دوجی لڑائی  دے نام سے مشہور اے ۔ ہیمو دی فوج گنتی وچ زیادہ سی اتے اسدا توپ خانا وی اچھا سی پر اک تیر اسدی اکھ وچ لگ جان سے اوہ بے ہوش ہو گیا ۔ اس اتے اسدی فوج تیتر - بتر ہو گئی ۔ ہیمو نوں پھڑکے  اکبر  دے ساہمنے لیایا گیا اتے  بیرم خاں  دے حکم سے مار دتا گیا ۔
شہر دے کتوپر واقع عام پورنداس سناڈھئ پروار وچ جمے آخری ہندو بادشاہ ہون دا گرو حاصل کرن والے اگرونشی  راجا ہیمچند وکرمادتء 7 اکتوبر 1556 نوں مغلاں نوں ہراکے دلی دی گدی اتے وراجمان ہوئیا سی ۔ ہیمو نوں لے کے لگاتار شودھ کر رہی  ہیمچندر وکرمادتیہ فانؤنڈیشن  دے مطابق بھارتی قرون وسطی اتہاس وچ  پرتھوی راج چوہان  دی سن 1192 وچ ہار دے بعد بھارتی رہتل اتے شہریت نوں مکمل ٹھوکر لگی سگوں مقامی لوکاں وچ حملہ آوراں دا مقابلہ کرن دی خواہش طاقت وی کمزور ہو گئی سی ۔ 16 ویں صدی دے شروع  وچ بابر دے حملیاں سے ترست اپنے مندراں اتے سانسکرتیک ستمبھوں نوں دھوست ہندے ویکھ جنتا بیچین اتے مجبور حالات وچ سی ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارت دی تریخ
پانڈۋ راجٹبر
حوالے
گٹھ:بھارت دی تریخ
لکھومل گوپالداس کلب
لکھومل گوپالداس کلب سکھر سندھ وچ واقع اک کلب اے جسنو‏ں ایتھ‏ے دے مقامی ہندو افراد نے ۱۹۳۶ء وچ تعمیر کروایا سی۔ قیام پاکستان دے بعد اس عمارت وچ سرکاری دفتر قائم کيتا گیا۔ ہن کسٹوڈین دا دفتر ا‏‏ے۔
سوامی آچل پرساد آشرم سکھر
سوامی آچل پرساد آشرم سکھر، سندھ وچ واقع ہندو آشرم ا‏‏ے۔ ایہ آشرم ہندو سیٹھ دولت رام نے ۱۹۱۲ء وچ اپنے سجݨ سوامی آچل پرساد (جو اودو‏ں دے وڈے سیٹھو اں وچ شمار ہُندے سن جنہاں دا کاروبارپورے سندھ وچ پھیلا ہويا سی) دے لئی تعمیر کرایا۔ ایہ آشرم سادھ بیلے دے سامنے دریائے سندھ دے کھبے کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سکھر دیاں عمارتاں و ساخات گٹھ:سندھ دیاں عمارتاں و ساخات گٹھ:ضلع سکھر
پوبلیات خانقاہ
پوبلیت خانقاہ  (کاتالان بولی: Reial Monestir de Santa Maria de Poblet) اکّ سسترسیئن خانقاہ اے۔ اسدی نیہ 1151 ایپو. وچ رکھی گئی۔ ایہہ پاردیس دیاں پہاڑیاں دے پیراں وچ، کاتالونیا سپین وچ واقع اے۔ ایہہ سسترسیئنا ولوں بنایا گیا جہڑے فرانس دے سن اتے اہنا نے ایہہ علاقہ مسلماناں توں جتیا۔ ایہہ خانقاہ اہنا تن سسترسیئن مٹھاں وچوں اکّ جہنا نوں سسترسیئن تکون کیہا جاندا اے۔
اہمیت
ارگون دے جیمس پہلے توں پوبلیت مٹھ' راجیاں دا شاہی مٹھ رہا۔
کتاب لسٹ
گٹھ:سپین
ڈولی بندرا
ڈولی بِندرا اک بھارتی اداکارہ نيں ،جنہاں نو‏ں 2010 وچ بھارتی ٹیلیویژن د‏‏ی اک ریئلٹی ٹی وی سیریز بگ باس 4 وچ شرکت ، جارح مزاج تے تصادم آمیز سلوک دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
کیریئر
بندرا نے بالی ووڈ وچ 18 سال د‏‏ی عمر تو‏ں کم کرنا شروع کيتا۔ ڈولی نے اس دے بعد "ہم سب اک نيں" وچ اداکاری کیتی۔ اس دے علاوہ ڈولی نے "غدر" تے اس دے علاوہ کچھ فلماں وچ وی اداکاری کیتی۔ ڈولی نے سٹیج شوز وی کيتے۔ انہاں د‏‏ی حال ہی وچ ریلیز ہونے والی فلماں وچ تارا رم پم ، ممی جی ، دھن دھنا دھن تے کریزی 4 شامل نيں۔ ڈولی نے رئیلٹی ٹی وی شو بگ باس دے چوتھے سیزن وچ وی حصہ لیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں گٹھ:پنجابی سوانیاں گٹھ:پنجابی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1970 دے جم گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:بھارتی اسٹیج اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
واٹر ٹربائن
پن ٹربائین اک گھمن والی مشین ہندی اے جہڑی کہ پانی دی کائینیٹک توانائی  اتے پوٹینشل توانائی  نوں مکینیکل توانائی جاں مکینیکل کم وچ بدلدی اے۔
پانی والیاں ٹربائیناں دی اساری 19ویں صدی وچ کیتی گئی سی اتے ایہناں دا استعمال بجلئی گرڈاں وچ صنعتی کماں لئی کیتا جان لگا سی۔ اجکلھ ایہناں دا استعمال مکھ طور تے بجلئی توانائی دے اساری لئی کیتا جاندا اے۔
پن ٹربائیناں پن بجلی بناؤن والے ڈیماں وچ ورتیاں جاندیاں ہن جہڑیاں کہ پانی دی پوٹینشل اتے کائینیٹک توانائی  توں بجلی پیدا کرن وچ مکھ کردار ادا کردیاں ہن۔
حوالے
گٹھ:الیکٹریکل انجنیئرنگ گٹھ:مکینیکل انجنئرنگ گٹھ:پاور پلانٹ گٹھ:ٹربائیناں گٹھ:ٹیکنالوجی