cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مصنوعی چند
اوکڑاں تے اندیشے
پہلاں والا چن تاں اک تجربہ ہی ہووےگا پر اس توں بعد بھیجے گئے چن ودھیرے طاقتور ہونگے اتے اوہناں نال چین دیاں وڈیاں آساں جڑیاں ہونگیاں ۔ 500 کلومیٹر تک دی اچائی اُتے واقع ایہہ نقلی چن اک شیشے دی طرحاں کم کریگا جو سورج دی روشنی نوں دھرتی اُتے بھیجیگا ۔ دھرتی دے اصلی چن دی دوری 3 لکھ، 80 ہزار کلومیٹر اے ۔ چین دا دعوہ اے کہ اس دا بنایا چن 10 کلومیٹر توں 80 کلومیٹر دے دائرے وچ اصلی چن دے مقابلے 8 گنا ودھیرے روشنی دیویگا ۔ پورا شہر اکو جہی روشنی وچ جگمگائیگا ۔ سٹریٹ لائیٹ اتے ہور ساریاں پرکاش ووستھاواں اتے اس دے پربندھ دا جھنجٹ ختم ہوئےگا اتے چین دے عرباں روپئے بچ جانگے ۔
وڈی گل تاں ایہہ اے کہ بھچال، سنامی جاں ہڑھاں ورگے حالات وچ وی نقلی چن برابر چمک کھنڈاؤندا رہے گا ۔ اک واری دا کیتا نویش کئی سالاں دے جھنجٹاں توں مکت کر دیویگا ۔ پر کی ایہہ اینا وہارک اتے سکھالا اے؟ اپ-سیارہ جو دھرتی دے اک خاص حصے اُتے مرتکز ہو کے کم کردے ہن، اوہ جیو سٹیشنری آربٹ وچ قائم کیتے جاندے ہن ۔ ایہہ ستھان گھٹو توں گھٹ 22000 میل جاں کہہ لؤ 37 ہزار کلومیٹر دور اے ۔ جیکر اس جگہ اُتے اپ-سیارہ قائم کر کے دھرتی تک سورج دی روشنی نوں بدل کے بھیجے جا سکن دی انتظام وی سائز لے لوے تاں دھرتی تک ایہہ روشنی کدوں اتے کنی پہنچیگی، ایہہ سوعدہ والی گل اے ۔ چن دا ستھر رہنا فلحال ناممکن اے ۔ منّ لئیے ایہہ کسے طرحاں ہو وی جاوے تاں جیکر 10 کلومیٹر تک دے علاقے نوں چمکاؤنا اے تاں اس دے لئی بہت ٹکاؤپن چاہیدا اے ۔ جے اک ڈگری دا 100واں حصہ وی اک پاسے جھک گیا تاں اس چن دی روشنی اپنے نشانے توں بھٹک جاوے گی ۔ رہی گل 300 میل جاں 500 کلومیٹر دی اچائی اُتے قائم کرن دی تاں اتھے ایہہ اپ-سیارہ متعلق گھنٹہ کئی ہزار میل دی رفتار نال چکر کٹ رہا ہووےگا ۔ جیکر ایہہ پرکاش پرورتن کرے وی تاں دھرتی دے کسے اک حصے وچ اس دی اک جھلک محض سیکنڈ توں وی بہت گھٹ ہوویگی ۔ سبھ توں وڈی گل ایہہ اے کہ اپ-سیارہ نوں ڈھکویں روشنی دین دے لئی جس اچائی اُتے قائم ہونا چاہیدا اے، اوہ زیادہ اے اتے اس توں بہت ہیٹھاں لیاؤنا ممکن نہیں ۔ جیکر گھٹ اچائی اُتے سیٹیلائیٹ کسے اک شہر اُتے گھمدا رہے، ایہہ ممکن بناؤن لئی اجے بہت پاپڑ ویلنے پینگے ۔ 300 میل تاں کی 300 کلومیٹر وی ایہہ کرنا اجے اسمبھو اے ۔ جیکر کسے راکیٹ اُتے رکھ کے 300 میل دی اچائی اُتے اس طرحاں دا اپ-سیارہ پہنچایا جائے اتے اس نوں راکیٹ دی مدد نال اک نسچت کھیتر اُتے گھماؤندے رہن دا انتظام کیتا جاوے تاں اس نال مشکل ایہہ ہوویگی کہ اس وچ لگاتار بالن دی لوڑ ہوویگی اتے ایہہ اس مقصد دے الٹ ہووےگا جس دے تحت اس نال سٹریٹ لائیٹ اُتے خرچ ہون والی بجلی نوں بچاؤن اتے اس دے خرچ نوں ختم کرن دا ٹیچا اے ۔
دھرتی دا چکر کٹن والے اپ-گرہیاں لئی لوڑ اے کہ اوہ پوری رات روشنی بنائی رکھن ۔ ایہہ اس لئی وی ضروری اے کہ اس دے اپروں دی لنگھن والے اپ-گرہیاں نوں اشارہ ملدے رہن تے اوہناں نوں توانائی وی ملدی رہے ۔ اس لئی ایہہ اپنے پرتیاورتی (رپھلیکٹو) کم نوں کردے رہن ۔ اپگرہِ تھکّ کے سست نہ پے جان اس لئی اوہناں نوں توانائی دی ودھیرے لوڑ ہندی اے ایہہ چااے چھوٹے توں چھوٹا اپ-سیارہ ہی کیوں نہ ہووے اتے کنی وی ہیٹھلی سطح اُتے کیوں نہ قائم ہووے، ایہہ کسے وی پرتکنیک نال اپنے لئی ضروری توانائی پیدا کردا اے ۔ انٹرنیشنل سپیس سٹیشن جو 250 میل دی اچائی اُتے واقع اے، اس نوں اس لئی لگاتار توانائی دینی پیندی اے کہ اوہ مقرر اچائی توں ہیٹھاں نہ آ جاوے ۔ کل ملا کے ایہہ اک عامَ مسئلہ لئی بے حدّ مشکل حل اے ۔ جتھوں تک سڑکاں اُتے روشنی دین دی گل اے، تاں پورے شہر نوں روشنی دین دی کی ضرورت اے، اجیاے وچ اس شہر دے لوک رات نوں آسمان وچ کدی وی تارے نہیں دیکھن سکنگے ۔
بھاویں نویں چن نال 8 گنا روشنی دا دعوہ کیتا جا رہا اے، پر سائنسداناں دا کہنا اے کہ ایہہ نقلی چن دھندلا جیہا دکھیگا ۔ لوک شکایت کر سکدے ہن کہ اینا خرچ کر کے روشنی اینی گھٹ کیوں؟ پھر جیکر روشنی تیز ہوئی تاں پھر وی شکایتاں گھٹ نہیں ہونگیاں؟ اس نال انسانی جیون اُتے الٹ اثر پویگا، اوہناں دی نیند اتے دن-رات دا چکر متاثر ہون نال کئی جسمانی، دماغی پریشانیآں جم لینگیاں ۔ ایہی نہیں رات نوں جاگن اتے شکار کرن والے جانوراں اُتے وی اثر پویگا ۔ چین ویسے وی رات نوں غیر-ضروری روشنی توں پریشان اے، دنیا وچ روشنی آلودگی لگاتار ودھدا جا رہا اے ۔
دنیا دے جو شہر روشنی دے آلودگی نال گرست ہن، اوہ چاہندے ہن کہ راتاں زیادہ کالیاں ہون، ہنیریاں ہون نہ کہ زیادہ روشنی والیاں ۔ چین کہندا اے کہ اس بناؤٹی چن دی روشنی نوں منچااے تیرکے نال قابو وی کیتا جا سکدا اے ۔ جیکر اسیں روشنی دے بہتر حل کڈھن ول ترنا اے تاں سانوں زیادہ زمینی ڈھنگ لبھنے پینگے ۔ ایہہ طریقہ تاں قدرت دے چکر نوں وی متاثر کریگا ۔ پہلاں وی اس طرحاں دے نقلی چن بناؤن دیاں یوجناواں بن چکیاں ہن پر کدی پروان نہیں چڑھیاں ۔ اس وار وی سمبھاوناواں ایہی کہندیاں ہن ۔ ویسے وی ایہہ کم ایل۔ای۔ڈی۔ لائیٹ دی ورتوں نال جاں اس وچ کھپت توانائی وچ سدھار لیا کے آسانی نال کیتا جا سکدا اے ۔ پر چین دی چاہت کوئی وی کم اینی آسانی نال کرن دی کدوں ہندی اے ۔ ہن دیکھنا اے کہ اس دے چن نوں حاصل کرن دی چاہت کویں اتے کدوں پوری ہندی اے؟
باہرلے جوڑ
2۔ https://www.express.pk/story/1384894/509/
3۔ http://www.trt.net.tr/urdu/sht-sy-ns-w-ttykhnlwjy/2018/10/18/chyn-khl-myn-msnw-y-chnd-bhyj-rh-hy-1071288
5۔ http://www.technologyreview.pk/a-chinese-city-plans-to-replace-street-lights-with-its-own-moon/?lang=ur
6۔ https://www.bbc.com/urdu/science-45901326
7۔ http://urdu.abbtakk.tv/%DA%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7-%D9%85%D8%B5%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%DA%86%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7-%DA%A9%D8%B1-%D8%AE%D9%84%D8%A7-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A8%DA%BE%DB%8C%D8%AC%D9%86%DB%92/ n-made-moon/]
گٹھ:چین گٹھ:سائنس
دهستان ریوند
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان نیشاپور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نیشاپور ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
مصنوعی سورج
thumb|مصنوعی سورج
تعارف
جرمنی دے بعد ہن چین دے ہیفائی انسٹی ٹیوٹ آف فزیکل سائنسز دے محقق وی مصنوعی سورج بنانے وچ مصروف نیں۔ مصنوعی سورج دراصل اک ایٹمی ری ایکٹر اے جو بالکل اسے انداز نال کم کردا اے جداں سورج کم کدتا اے۔ اِنہاں دا دعویٰ اے کہ ایہ زمینی سورج(مطلب بیسڈ سن اسٹیمیولیٹر) 10 کروڑ ڈگری سینٹی گریڈ دا درجہ حرارت پیدا کرنے دی صلاحیت رکھدا اے جو حقیقی سورج نال چھ گُنا زیادہ گرم ہوئے گا۔
زمین تے نیوکلیئر فیوژن دا عمل شروع کرنے دے لئی کم از کم 10 کروڑ ڈگری سینٹی گریڈ درجہ حرارت دی ضرورت ہوندی اے تے ایہ مصنوعی سورج اس قدر توانائی پیدا کرنے دی مکمل صلاحیت دا حامل اے۔تاہم ایہ امر دلچسپی نال خالی نہیں کہ چین نیوکلیئر فیوژن نال متعلق اپنے تجربات دے لئی مصنوعی سورج دی اصطلاح استعمال کر رہا اے۔لیکن اسنوں مصنوعی چاند دی طرح خلا وچ نہیں بھیجیا جائے گا۔
طریقہ کار
چینی محققاں نے2006 وچ ایکسپیری مینٹل ایڈوانسڈ سپرکنڈکٹنگ ٹوداماک(ایسٹ) فیوژن ری ایکٹر قائم کیتا سی۔ نیو کلئیر فیوژن دے اس طریقہ کار وچ دو ہائڈروجن ایٹمز اک دوسرے دے نال مل کے ماحول دوست توانائی پیدا کردے نیں۔ماہرین دا کہنا اے کہ مذکورہ طریقے نال پیدا ہونے والی توانائی روز بروز توانائی دے ختم ہوندے ذخائر دا مناسب حل ثابت ہوگی۔محققاں نے جاری کییے گئے حالایہ بیان وچ کہا کہ نیوکلیئر فیوژن توانائی دے حصول دا بہترین طریقہ اے۔ انہاں نے دسیا کہ نیوکلئیر فیوژن وچ خام مال دے طور تے درکار ڈی ٹیریم تے ٹریٹیم سمندر وچ وافر مقدار وچ موجود نیں۔نیوکلئیر فیوژن دے علاوہ ڈی ٹیریم تے ٹریٹیم کوئی تابکاری مواد پیدا نہیں کردے اس لئی ایہ ماحول دوست نیں۔
مقاصد
ماہرین دے مطابق ایہ مصنوعی سورج مستقبل وچ نیوکلیئر فیوژن دا زبردست تے سستا ترین ذریعہ ثابت ہوئےگا۔ایہ ایجاد اس پراجیکٹ دا حصہ اے جس دے تحت جوہری فیوژن نال صاف تے اچھی توانائی حاصل کیتی جاسکے۔ منیا جا رہیا اے کہ اس مصنوعی سورج نال فوسل ایندھن تے انحصار گھٹ ہوئےگا۔ ایہ وی منیا جا رہیا اے کہ اِس سورج وچ پیدا کیتی گئی جوہری توانائی نوں خاص تکنیک نال ماحول دوست سبز توانائی تے بجلی پیدا کیتی جا سکے گی۔ ماہرین دا کہنا اے کہ مذکورہ طریقے نال پیدا کیتی جانے والی روز بروز ختم ہوندے ذخائر دا مناسب حل ثابت ہوئےگی۔ دنیا بھر دے سائنسداناں دے درمیان دنیا دا پہلا فعال نیوکلئیر فیوژن ری ایکٹر بنانے دا مقابلہ جاری اے۔
حوالے
https://futurism.com/pentagon-darpa-intercepting-hypersonic-nukes
http://english.hf.cas.cn/new/news/rn/201811/t20181113_201186.html
https://radiichina.com/chinas-artificial-sun-just-hit-100-million-degrees-celsius/
https://interestingengineering.com/china-develops-artificial-sun-that-reaches-100-million-degrees-celsius
https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/how-china-s-artificial-sun-is-an-efficient-alternative-to-our-sun-1392273-2018-11-20
https://weather.com/news/trending/video/chinas-artificial-sun-reaches-180-million-degrees-fahrenheit/
https://www.scmp.com/news/china/science/article/2173666/chinas-artificial-sun-galaxies-away-solving-earths-energy-needs
گٹھ:چین گٹھ:سائنس
جاوا
جاوا لیندے دکھنی ایشیاء دے دیس انڈونیشیا دا اک جزیرہ اے۔ 128,297 مربع کلومیٹر تھاں تے ایہ پھیلیا ہویا اے تے ایس تے 138 ملین لوک وسدے نیں۔
سیمیرو ایدا سب توں اچا پہاڑ اے۔ thumb|left|270px|میربابُو پہاڑ جوالامکھی
جاوا جزیرہ انڈونیشیا دا سبھ توں زیادہ آبادی والا جزیرہ اے۔ انڈونیشیا دے پرانے دور وچ اس دا نام یو جزیرہ سی اتے اس دا ذکر بھارت دے گرنتھاں وچ بہت آؤندا اے۔ اتھے لگبھگ 2000 سال تک ہندو رہتل دا مرکز رہا۔ ہن وی اتھے ہندواں دیاں بستیاں کئی ستھاناں اتے ملدیاں ہن۔ خاص طور اتے پوربی جاوا وچ مجاپہت  راج دی آل اولاد  ٹینگر لوک رہندے ہن جو ہن وی ہندو ہن۔لگبھگ 139,000 مربع  کلومیٹر (54,000 مربع میل) اُتے، ایہہ جزیرہ انگلینڈ، امریکی ریاست [[شمالی کیرولینا، جاں روس  دے اومسک اوبلاست نال موازنہ یوگ جزیرہ اے۔141 ملیان دی زیادہ آبادی (اپنے آپ جزیرہ) جاں 145 ملیان (انتظامی علاقہ ) دی آبادی دے نال، جاوا، انڈونیشیا دی آبادی دا 56.7 فیصد گھر اے اتے دنیا دا سبھ توں ودھ آبادی والا جزیرہ اے ।انڈونیشیا دے راجگڑھ جکارتا، مغربی جاوا تے واقع اے۔زیادہ تر انڈونیشیائی اتہاس جاوا تے ہوئے ہن ۔ایہہ جزیرہ طاقتور ہندو-بودھ   راج، اسلامی سلطنت اتے کلونیکل ڈچ ایسٹ انڈیز دا مکھ مرکز سی۔جاوا انڈونیشیا تے، سیاسی، معاشی اتے تہذیبی طور تے اثر پاؤندا اے۔
جاوا جزیرہ دی جغرافیائی حالت
جاوا لہندے وچ سماٹرا اتے مشرق ول بالی دے وچکار واقع اے۔بورینو جاوا جزیرہ دے شمال ول اے اتے کرسمس جزیرہ]] دکھن ول اے۔ایہہ دنیا دا 13 واں سبھ توں وڈا جزیرہ اے۔جاوا شمال وچ جاوا سمندر نال گھریا ہویا اے، لہندے ول سندر ابنائے، دکھن وچ بحر ہند  اتے مشرق وچ بالی آبنائے اتے مدرا آبنائے اے۔جاوا لگبھگ جوالامکھی کھیتر وچ اے۔ اس وچ اٹھاراں-اٹھ پہاڑ ہن جو اک مشرقی-مغربی ریڑھ دی ہڈی بناؤندے ہن جو اک ویلے جاں کسے ہور ویلے سرگرم جوالامکھی سن۔جاوا وچ سبھ توں وڈا جوالامکھی پہاڑ سیمرو اے۔جہڑا پہاڑ 3,676 میٹر (12,060فٹ)دا اے۔جاوا دا کھیتر لگبھگ 150,000 مربع کلومیٹر (58,000 مربع میل) اے۔ایہہ تقریباً 1,000 کلومیٹر (620 میل) لمبا اتے 210 کلومیٹر (130 میل) چوڑا اے۔ ।اس جزیرہ دی سبھ توں لمبی ندی سولو ندی اے۔جسدی لمبائی 600 میٹر لمبی اے۔ایہہ ندی مرکزی جاوا دے سروت توں لے کے جاوا جوالامکھی تک اٹھدی اے،پھر اتری اتے مشرق ول سورج دے شہر دے نیڑے جاوا سمندر وچ جاندی اے۔
اتہاس
جزیرہ دی بے مثال زرخیز طاقت اتے بارش نے کھیتاں وچ چولاں دی کاشت دی ترقی وچ مدد کیتی۔ جس لئی پنڈاں دے آپس وچ تعاون دے ودھیا پدھر دی لوڑ سی۔ایہناں پنڈاں دیاں گٹھجوڑاں وچوں، چھوٹے راجاں نے ترقی کیتا۔جوالامکھی پہاڑاں اتے جاوا دی لمبائی نوں چلاؤن والے جڑے ہوئے پہاڑاں دی لڑی نے اسدے اندرونی کھیتراں نوں رکھیا حاصل کیتی اتے لوکاں نوں وکھرا اتے مقابلتاً الگ بنایا۔ ایہہ منیا جاندا اے کہ سڑکاں، مستقل بلاں اتے ٹول گیٹاں دا اک نظام جاوا وچ گھٹو-گھٹو 17 ویں صدی دے مدھ وچ قائم کیتی گئی سی۔مقامی طاقتاں روٹاں نوں وگاڑ سکدیاں ہن جویں اوٹم سیزن اتے سڑک دی ورتوں لگاتار جاری نگرانی تے انحصار سی۔اس توں بعد، جاوا دی آبادی دے وچکار کمیونیکیشن کرنا مشکل سی۔ مغربی جاوا دے ترما اتے سندرا راج ترتیب وار چوتھی اتے 7 ویں صدی وچ ظاہر ہوئے جدوں کہ کلنگا راج نے 640 وچ چین توں آؤن والے سفارت خانےآں نوں بھیجیا سی ।حالانکہ جاوا دی، پہلی وڈی ریاست اک میڈانگ راج سی جس دا قیام 8 ویں صدی دی شروعات وچ مرکزی جاوا وچ کیتا گئیا سی۔تقریباً 10 ویں صدی طاقتاں دا مرکز مچکار مشرقی جاوا توں بدلیا گیا۔ مشرقی جاوا دے راجاں وچ لوک مکھ طور اُتے چاول دی کھیتی' تے انحصار سن،مگر اسنے انڈونیشیائی علاقےآں دے اندر وپار وی کیتا۔16 ویں صدی دے انت وچ اسلام جاوا وچ پرمکھ دھرم بن گیا۔یورپیئن بستیوادی طاقتاں نال جاوا دا رابطہ 1522 وچ سبارا راج اتے ملکہ دے پورتگالی وچالے معاہدے نال شروع ہویا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:جزیرہ گٹھ:جزیرے
کین (شہر)
کین (, اوکسیتی وچّ کاناس) فرانسیسی رویئیرا وچّ وسیا اک شہر ہے۔ ایہہ اک مشہور سیلانی جگہ اتے سلانہ کین فلم تیوہار دا میزبان ہے۔ ایہہ فرانس دے آلپ-تٹورتی ڈیپارٹمنٹ وچّ واقع اک کمیون ہے۔
حوالے
گٹھ:فرانس دے شہر
سینٹرونائسٹرس میکسیملیانی
سینٹرونائسٹرس میکسیملیانی، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تھیلی پر چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
نیپال دی جنگلی حیات
نیپال دے وائیلڈلائیف ونسٹی نیپال دی اک انوکھی خاصیت اے۔ جلوایو وچ وبھنتا دے کارن، آرکٹک تک، نیپال وچ پودیاں اتے جانوراں دا اک وڈا پرکار اے۔ جنگلی-جیو-وہار دا سیر-سپاٹہ دیش وچ سیر-سپاٹہ دا وڈا سروت اے۔ کجھ جانور سپیسیز ہن جو نیپال لئی ولکھن ہن، جویں کہ سپائینی ببلر نیپال دے جنگلی جیواں وچ پرجاتی اتے پرجاتی شامل ہن۔ نیپال وچ اوہناں کول کوئی قدرتی آواس نہیں اے۔ نیپال نے اپنے کئی جیواں دی سرکھیا لئی کئی نیشنل پارک اتے ریزرو قائم کیتے ہن نیپال نوں اک جیو گرم چٹاک اے، جو کہ مکمل پہاڑی آئیکوجئن اے، جو کہ، سرنا اتے گھاہ (تل)، اتے قومی رستہ لاکے آئیکوجئن بہت سارے خطرے سپیسیز دے وسے میدانی اے۔
قانونی سرکھیا
نیپال قومی پارک اتے بھنڈار دے اک نمبر دے قومی پارک اتے جنگلی جیو سنبھال ایکٹ نال 1973 تک اس دے وکھ-وکھ جیوا دی رکھیا کرن لئی قائم کیتا اے۔ نیشنل پارک اتے جنگلی اتے شکار دے بھنڈار دے سبھاء بھنڈار چار وکھ-وکھ سرکھیا دے "کلاس" ہن۔ 1992 تک، نیپال ستّ قومی پارک قائم کیتا گیا سی، زمین دی 893.200 ہیکٹیئر (3،449 طبقہ میل) اٹھ۔ 2002 دے ہون دے ناطے اتھے ایہہ دھارا 23 سرکھات کھیتر سن: نوں قومی پارک، ​​تن جنگلی بھنڈار، تن سنبھال کھیتر، اک شکار رزرو، تن وادھو رامسر سائیٹ، اتے چار ہور وادھو دی ورلڈ ہیریٹیج سائیٹس سن
جیوانوآں
208 تھندھاری سپیسیز اے، جو کہ 28 سپیسیز لئی سرکھات کھیتر دی سیما دے باہر نوں کور کردا اے، پر چار جانیا دسدے سپیسیز نوں چھڈّ کے۔ تھندھاری دے کئی سپیسیز نیپال وچ پایا وچ دھیان دین یوگ اے، بنگال لومبڑی، بنگال ٹائیگر، بدل چیتا، پھاکس، اک آئیبیکس کوریڈور، ایشیائی ہاتھی، پتھر بلی، بھارتی پینگلوئن، چینی پینگلوئن، لال پانڈا، برف دی چیتا، تبتی لواے، پابلو اتے تبتی ولپھ۔ ایہہ دے کجھ، بنی مانتا حاصل قومانتری برف چیتا، خطرے اتے دسدے وی شامل اے۔
ڈسبینز
ڈسبینز کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
نیپال دی جنگلی حیات
پنچھی سپیسیز
دیش دے بارے 27 اہم پنچھی کھیتر اے۔ اتے ودھ 900 پنچھی سپیسیز (2012) گلوبل سمیت 30 سپیسیز، دھمکی، نیپال وچ موجود ہون لئی جانیا اے نوں دتا گیا اے، 1 سپیسیز خطرے ہن اتے 1 سپیسیز پیش کر راے ہن۔ ڈینپھے (نیپالی پنچھی نام)، قومی پنچھی، دی اک قسم اے۔ اس دے نال، اٹھ سپیسیز دے پنج ہور جاتی سپیسیز اے۔ (نیپالی پنچھی دا نام)۔
ڈسبینز
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
نیپال دی جنگلی حیات
نیپالی پھلّ
پھلّ اک قومی پرتیک ہن اتے دیش دے تہذیبی اتے مذہبی نمونے دا حصہ ہن۔ ایہہ اتے "قومی ایکتا اتے لوک دی پربھوستا دی پرتیک اے" "لوکتنتر (جمہوریہ) دا روح نوں ظاہر شامل اے اتے لنگ برابری نال مارک کیتا گیا سی۔" لال روڈڈینڈرن اے، جو کہ پھلّ نیپال، پہاڑ ایوریسٹ، ہری ، پیلے زرخیز زرخیز ترائی کھیتر '(ہمالیائی تلہٹی کھیتر') اتے ہتھ دی اک نمائندے نال نیپال دے قومی پرتیک مرد دے دوآلے اک پشپاجلی طور سجاوٹی رنگ کر عورت نوں اکٹھے لنگ برابری اے، اتے پٹھزمین وچ نیپال دے اک دا نقشہ دی ریکھا دی نمائندگی نال شامل ہو گئے۔
حوالے
گٹھ:نیپال
تل ابیب
تل ابیب اسرائیل دا دوسرا وڈا شہر ہے۔ اس دی آبادی دا تخمینہ تقریباً 3 لکھ 91 ہزار نفوس ہے۔ اس شہر دا کل رقبہ 51.8 مربع کلومیٹر ہے تے ام البلد وچ کل 31 لکھ توں ودھ افراد آباد نیں (بمطابق 2008ء)۔ تل ابیب یافو بلدیہ ایتھے دے انتظام دی ذمہ داری نبھاندی ہے، جس دے سربراہ رون ہلدائی نیں۔ تل ابیب دی بنیاد 1909ء وچ تاریخی ساحلی شہر یافا دے باہر بحیرہ روم دے ساحلےآں تے رکھی گئی سی۔ اس شہر دی آبادی وچ اضافے دے نال ہی یافا دی اہمیت کم ہوندی گئی، جو عرباں دا اس علاقے وج سب توں وڈا مرکز منیا جاندا سی۔ 1950ء وچ ، اسرائیل دے معرض وجود آن آنے دے دو سال بعد تل ابیب تے یافا نوں اک ہی بلدیہ وچ ضم کر دتا گیا۔ تل ابیب دا "سفید شہر" یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثے دا حصہ ہے جو 2003ء وچ شامل کیتا گیا۔
تل ابیب دا شمار عالمی شہراں وچ کیتا جاندا ہے، جو اسرائیلی معیشت دا وڈا مرکز تے ملک دا امیر ترین شہر ہے۔ ایتھے بین الاقوامی اہمیت دے حامل دفاتر تے تحقیق دے شعبہ جات واقع نیں۔ ایتھے دے خوبصورت ساحل، شراب خانے، چائے خانے، ریستوراں، تجارتی مراکز، موسمی حالات تے نہایت جدید طرز زندگی نے اسنوں اک معروف سیاحتی مرکز دا درجہ دوایا ہے۔ ایہ اسرائیلی معیشت دی ریڑھ تصور کیتا جاندا ہے تے اس دی خاصیت فنون تے تجارتی مرکز دے طور تے عیاں ہے۔ 2008ء وچ فارن پالیسی جریدے نے بین الاقوامی اہمیت دے شہراں دی فہرست وچ تل ابیب نوں 42 واں درجہ دتا۔ تل ابیب دنیا دا 17 واں مہنگا ترین شہر ہے۔
جڑواں شہر
تل ابیب نوں دنیا بھر دے 27 شہراں دے نال جڑواں قرار دتا گیا ہے جدونکہ دے نال ایہ شراکت دار شہر ہے۔ جڑواں شہرں دی فہرست درج ذیل ہے:
گٹھ:تل ابیب ضلع گٹھ:سابقہ قومی دار الحکومت گٹھ:اسرائیل دے شہر گٹھ:مشرق وسطی دے شہر
چڑھدا کلسرا گبن
چڑھدا کلسرا گبن گبن دے ٹبر دا اک سنگی اے۔
بارلے جوڑ
Nomascus concolor
ڈیوکس مونٹیجنس
ڈیوکس مونٹیجنس کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
آریئن ہجرت تھیوری
آریئن ہجرت نظریہ' ( انگریزی– Indo – Aryan Migration Theory ) مکھت: برٹش - جرمن اتہاسکاراں دی مانتا سی کہ بھارتی آریا لوکاں دا یورپی آریا نسل نال تعلق اے ۔ بھارت وچ آریاوں دی یورپی دیساں جاں وچکار - ایشیا ولوں آمد ہوئی اتے بھارت وچ وی اپنی رہتل قائم کیتی ۔ ایہہ اوہناں دے ولوں کیتے گئے جانچ ولوں قائم کیتا گیا ۔
اپروکت اصول دا پرتیپادن 19ویں صدی دے انت وچ تدّ کیتا گیا جدوں یورپی بولی - پروار دے اصول دا قیام ہوئیا ۔ جسدے مطابق ، بھارتی بولیاں وچ یوروپی بولیاں ولوں کئی شبدی یکسانیت دکھیاں ۔ جویں گھوڑے نوں یونانی وچ اکوس eqqus ، فارسی وچ اسپ اتے سنسکرت وچ گھوڑا کہندے ہن ۔ اس طرحاں ، بھرا نوں لاطینی- یونانی وچ فریٹر ( اس ولوں انگریزی وچ فریٹرنٹی ، Fraternity ) ، فارسی وچ بردر اتے سنسکرت وچ بھراتر کہندے ہن ۔ اس اصول دی تنقید - سویکاریاتا دونھوں ہوئی - اس ویلے یعنی 1870 دے ویلے وی ۔ نال ہی استوں بھارتی - سیاست وچ بولی دے بنیاد اتے بھید آنا شروع ہو گیا - جو پہلاں بھارتی اتہاس وچ نہیں ویکھیا گیا سی ۔
مکھ نظریہ
غیرملکی ودواناں دے مطابق آریئن 1800 ولوں 1500 ق م وچکار ایشیا ولوں بھارتی بھوکھنڈ وچ وارد ہوئے ۔ [ 1 ] انگریزی دور وچ انگریز  اتہاسکاراں نے بھارتی سنسکرت وغیرہ بولیاں اتے ویداں دی پڑھائی کیتی ۔ جسدے نال اوہناں نوں لگا کہ بھارت دے مول نواسی کالے رنگ دے لوک سن ۔ اسی دور وچ ویدک آریا بھارت آ گئے اتے اپنی رہتل دا پرسار شروع کیتا ۔ اوہ رگوید نامی گرنتھ وی بھارت لیائے جو اوہناں دا سبھتوں پرانا گرنتھ سی ۔ [ 2 ] انگریزی ودوان ولئم جونس دے مطابق سنسکرت ، یونانی، لاطینی، فارسی ، جرمن وغیرہ بولیاں دا مول اک ہی اے ، حالانکہ سنسکرت اوہناں توں کتے ترقی یافتہ اے ۔ [ 3 ]
گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:قوم قبیلے
کولیورا افرا
کولیورا افرا، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
شہرستان بردسیر
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان بردسیر ایران دے صوبہ کرمان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز بردسیر شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان
چک 113 گ ب چڑھدا
چک 113 گ ب چڑھدا ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
دسریلی
دسریلی کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
لیبراڈر ریٹریور
لیبراڈر ریٹریور یا لیبراڈر، کتیاں دی اک ونڈ اے۔ ایدے پنجیاں وچ چلی ہوندی اے جیہڑی اینون تیراندی اے۔ ایہ کتا شکار نوں شکاری تک لیاں چ تیز اے تے ایسے لئی ایہنوں پسند کیتا جاندا اے۔
کینیڈا دے صوبے نیو فاؤنڈلینڈ تے لیبراڈر دے جزیرے نیو فاؤنڈلینڈ وچ ایدی نسل دا مڈ رکھیا کیا سی تے ایس تون ایدا ناں لیبراڈر پیا۔
لیبراڈور ریٹریور، جاں صرفلیبراڈور، ریٹریور گن ڈوگ دی اک قسم اے۔ لابراڈور کینیڈا وچ، برطانیہ اتے امریکہ سبھ توں ودھ کتیاں دی قسماں وچوں اک اے۔
کئی ملکاں وچ اک پسندیدہ اپنگتا معاون نسل، لیبراڈوراں نوں اکثر انھیاں، اؤٹزم والے لوکاں دے مددگار وجوں، تھیریپی کتے وجوں کم کرن جاں قانون لاگوُ کرن اتے ہور سرکاری ایجنسیاں لئی سکریننگ اتے کھوج دا کم کرن لئی سکھلائی دتی جاندی اے۔ اس توں علاوہ، اوہ کھیڈاں لئی اتے شکاری کتے دے طور تے قیمتی ہن۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کتے
شہرستان رودبار جنوب
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان رودبار جنوبایران دے صوبہ کرمان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز رودبار جنوب شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان
کھٹی گلانوالا گبن
سیامانگ گبن دے ٹبر دا اک سنگی اے۔
دهستان عشق اباد
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان نیشاپور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نیشاپور ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران دے دہستان گٹھ:ایران دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دے دہستان گٹھ:ضلع نیشاپور دے دہستان
قلعہ مبارک
تریخ
تریخ داناں موحب بٹھنڈہ دا قلعہ راجا ونے پال نے بنایا سی اتے اس دا نام وکرمگڑ قلعہ رکھیا۔ اس پچھوں راجا جے پال نے قلعے دا جاں جیپالگڑ کر دتا۔ مدھ-کال وچّ بھٹی راؤ راجپوت نے قلعے نوں نویں سریو بنایا تے قلعے دا نام بھٹی ونڈا رکھیا۔ اس کرکے شہر دا ناں پہلاں بھٹنڈا اتے پھر بٹھنڈہ پیا۔ جدوں 1707 وچّ گورو گوبند سنگھ جی قلعے وچّ آئے تاں قلعے دا نام قلعہ گوبندگڑھ پے گیا۔ موجودہ سمیں اس نوں قلعہ مبارک آکھیا جاندا ہے۔ پررنتو سیر سپاٹا وبھاگ پنجاب ولوں ہن اس قلعے دا نام بدل کے رضیہ قلعہ رکھ دتا گیا ہے۔
رانی محل
قلعہ مبارک وچلا رانی محل بہت خوبصورت ہے جس تے چترکاری دی دکھّ وی دیکھن والی ہے۔ دلی دے تخت تے بیٹھن والی پہلی زنانی رضیہ سلطان دی بٹھنڈہ وچّ رانی محل اکلوتی یادگار ہے۔ رضیہ سلطان جدوں 1239 وچّ گورنر ملک التونیا دی بغاوت دباؤن واسطے بٹھنڈہ آئی تاں اس نوں ملک التونیا نے بٹھنڈہ قلعے وچّ قید کر لیا سی۔ قریب دو مہینے اوہ اتھے قلعے وچلے رانی محل وچّ قید رہی سی۔ اتہاسکاراں انوسار رضیہ سلطانہ رانی محل دی کھڑکی وچّ بیٹھ کے سام وقت مینا بازار دا نظارہ تکیا کردی سی۔ رضیہ سلطانہ بٹھنڈہ دی مسجد وچّ نماز پڑھن جایا کردی سی۔
ویلہ ونڈ
قلعہ مبارک دا اتہاس
حوالے
گٹھ:بھارت دے قلعے گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:قلعے
اتر پردیش دے ضلعے
گٹھ:اترپردیش دے ضلعے گٹھ:بھارت دے ضلعے
پال میٹشی
پال میٹشی (1861 - 1926) اک جرمن فطرت دا کھوجی سی۔ اوہ برانڈنبرگ آن ڈیر ہاول جرمنی وچ جمیا۔ ہمبولٹ یونیورسٹی برلن توں پڑھیا۔ برلن جرمنی وچ اک میوزیم وچ کم کیتا۔
کولیورا سشلنسز
کولیورا سشلنسز، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
چک 113 گ ب لہندا
چک 113 گ ب لہندا ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
ناگورنو-کاراباخ مسئلہ دی تریخ
ناگورنو-کاراباخ اک بار فیر ساڈے لئے انتباہ اے کہ تریخ کسی تجریدی ماضی دا قصہ نئيں بلکہ ساڈے درمیان موجود اک ٹھوس حقیقت ا‏‏ے۔
1980ء د‏‏ی دہائی وچ قوم پرستی تے پروپیگنڈہ اوہ چابک سی جس دے ذریعے یوگوسلاویہ تے سوویت یونین د‏‏ی غلاظت وچ لتھڑی انحطاط شدہ بیوروکریسی نے مختلف ریاستاں وچ اقتدار تے نجی ملکیت حاصل کرنے دا راستہ ہموار کيتا۔ ناگورنو۔کاراباخ وچ وی ایہی کچھ ہويا۔
جنگ دا ارتقاء
کاراباخ وچ مسلحہ جدوجہد د‏‏ی تریخ وچ مضبوط جڑاں موجود نيں۔ کئی صدیاں تو‏ں ایہ علاقہ آرمینی، آذیری تے کرد عوام دا اُتے امن گہوارہ سی۔ انیہويں صدی دے پہلے حصے وچ کمزور ہُندے فارس نو‏‏ں روسی سامراج دے دباؤ وچ 1826-28ء د‏‏ی جنگ وچ اس علاقے تو‏ں ہتھ دھونا پئے۔ کاکیشیا تے ٹرانس کاکیشیا د‏‏ی عوام روسی تے عثمانی سلطنتاں دے درمیان سیاسی، معاشی تے ثقافتی بالادستی دا ایندھن بن گئی۔ اس دوران متضاد عوامل وی کارفرما سن ۔ اک طرف شہراں وچ تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے ٹرانس کاکیشیا دے سب تو‏ں وڈے صنعتی مرکز باکو وچ (اک پرولتاری ماحول وچ ) مختلف نسلی گروہ تے ثقافتاں اک دوسرے وچ مدغم ہوئے رہیاں سن جدو‏ں کہ دوسری طرف دیہات وچ سرحدی حد بندیاں نسلی تے قومی بنیاداں اُتے ہی شروع تے ختم ہودیاں سن۔
اس وقت سلطنت عثمانیہ جسنو‏ں ”یورپ دا بیمار بڈھا“ وی کہیا جاندا سی، انہدام د‏‏ی نہج اُتے پہنچ چکيا سی۔ بلقان علاقےآں تے سلطنت دے مشرق وچ گریٹر آرمینیا (Greater Armenia) وچ قومی آزادی د‏‏ی تحریکاں شدت اختیار کر چکیاں سن۔ حریت پسندی د‏‏ی اس جنگ دا اک قائد آندرانک اوزانیان سی جسنو‏ں ٹراٹسکی نے اپنی اک جنگی رپورٹ وچ ”گیت تے داستان دا ہیرو“ قرار دتا سی۔ پہلی عالمی جنگ وچ عثمانی سلطنت شامل ہوئے چک‏ی سی تے حالات جِنّے زیادہ خراب ہُندے گئے آرمینی اقلیت دے لئی بربریت اِنّی ہی زیادہ خوفناک شکل اختیار کردی گئی۔ 1909ء وچ سلیسیا وچ قتلِ عام ہويا تے 1915ء وچ سلطنت وچ موجود آرمینی عوام دا اک دیو ہیکل حصہ ینگ ترکس د‏‏ی جانب نال کيتی گئی نسل کشی د‏‏ی بھینٹ چڑھ گیا۔
اس سارے عرصے وچ ترکی تے فارس تو‏ں آرمینی تارکینِ وطن آرمینی ہائی لینڈز دے چٹیل پہاڑاں اُتے آ ک‏ے بستے گئے جس تو‏ں علاقے د‏‏ی نسلی تے مذہبی ساخت تبدیل ہوئے گئی تے اک دھماکہ خیز صورتحال نے جنم لے لیا۔
اکتوبر انقلاب دے قائدین نو‏‏ں بھرپور ادراک سی کہ اس مسئلے نو‏‏ں کِداں حل کرنا ا‏‏ے۔ ٹراٹسکی نے خود اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا سی کہ بالقانی عوام صدیاں تو‏ں اکٹھے رہ رہی سی لیکن وقت آنے اُتے کس طرح اوہ اک دوسرے دے خون دے پیاسنو‏ں ہوئے گئے۔ اس لئی اس نے بالقانی سوشلسٹ فیڈریشن دا نعرہ دتا جس دا بھرپور اطلاق کاکیشیا تے ٹرانس کاکیشیا اُتے کيتا گیا۔ باکو دے کثیر النسل پرولتاریہ نے باکو کمیون بنائی جس دے 26 کمیسار سن تے انہاں وچ آرمینی شاؤمیان، جیورجیائی جاپاریدز تے آذیری عوامی کمیسار برائے زراعت ویزیروف شامل سن ۔ اپنی مختصر تریخ وچ کمیون نے کامیابی تو‏ں ٹرانس کاکیشیا وچ بورژوازی د‏‏ی نسلی قوم پرستی د‏‏ی بنیاداں اُتے جنگ چھیڑنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنایا۔
اگست 1918ء وچ برطانوی سامراجیاں نے باکو اُتے قبضہ ک‏ر ليا جو باکو آئل فیلڈز اُتے قبضہ کرنے دیاں کوششاں ک‏ر رہ‏ے سن ۔ باکو کمیساراں نو‏‏ں انہاں دے کٹھ پتلی وسطی کیسپین تو‏ں سوشلسٹ انقلابیاں تے منشویکاں نے گرفتار ک‏ر ليا۔ ظاہر اے برطانوی سامراجیاں نو‏‏ں ٹرانس کاکیشیا د‏‏ی عوام تو‏ں کوئی غرض نئيں سی بلکہ انہاں نے اپنا پرانا طریقہ کار ”تقسیم کرو تے حکمرانی کرو“ لاگو کرنے د‏‏ی پوری کوشش کيتی۔ 14 ستمبر نو‏‏ں باکو اُتے ترک افواج نے قبضہ ک‏ر ليا تے شہر وچ آرمینی نسل کشی تے قتلِ عام دے پروگرام شروع کر دتے۔
ان تمام واقعات دا نتیجہ 1918-1920ء د‏‏ی آرمینی۔آذیری جنگ کيت‏ی صورت وچ نکلیا جس وچ دونے فریقاں نے کھلے عام نسل کشی تے جنگاں کيتياں جنہاں وچ وقفے وقفے تو‏ں برطانوی تے امریکی سامراجی ”امن پسندوں“ د‏‏ی منظم کردہ بانجھ امن کانفرنساں وی منعقد ہوئیاں۔ جنگ دے نتیجے وچ جنوبی ٹرانس کاکیشیا دے کئی علاقے، سب تو‏ں ودھ ک‏ے ناگورنو-کاراباخ دا علاقہ، آذیری تے آرمینی علاقائی تفریق دا مرکز بن گئے۔
جنگ دا اختتام 1920ء دے موسمِ گرما وچ اس وقت ہويا جدو‏ں سرخ فوج نے ٹرانس کاکیشیا دے علاقے وچ داخل ہوئے ک‏ے اقتدار تو‏ں موساواتستاں (Musavatists) تے داشناکس (Dashnaks) نو‏‏ں بے دخل کر دتا۔ لیکن 1916ء دے مقابلے وچ قومی سوال زیادہ خوفناک شکل اختیار کر چکيا سی۔ سالہا سال د‏‏ی نسل کش جنگاں تے قتلِ عام تو‏ں نہ صرف عوام اک دوسرے د‏‏ی جانی دشمن بن چک‏ی سی بلکہ علاقائی طور اُتے بٹ وی گئی سی۔ 1922ء وچ فیڈریٹیو یونین آف سوشلسٹ سوویت ریپبلکس آف ٹرانس کاکیشیا دے بانیاں دے سامنے سوویت ٹرانس کاکیشیا دے ٹکڑےآں نو‏‏ں اک فیڈریشن وچ تبدیل کرنے دا کٹھن مسئلہ شدت اختیار کر چکيا سی۔
لینن تے ٹراٹسکی د‏‏ی حکمتِ عملی بالکل درست سی لیکن ٹھوس بنیاداں اُتے اس کاوش اُتے عمل درآمد کروانا سٹالن د‏‏ی عوامی کمیساریت برائے اقوام دا کم سی جو اک سوالیہ نشان ا‏‏ے۔ یقینا موضوعی عناصر تے سوویت یونین دے ”دوست“ ترک جمہوریہ دے قائد مصطفیٰ کمال دے مجموعی دباؤ دا ایتھ‏ے کلیدی کردار بندا ا‏‏ے۔ معاہداں تے سمجھوتاں دے نتیجے وچ آرمینی عوام دا علاقہ ناگورنو-کاراباخ خودمختارعلاقہ آذربائیجان دا حصہ بن گیا۔
گلاسنوسٹ (مغرب دے لئی منڈی دے ”کھلنے“ دا عہد) گورباچیف د‏‏ی پرسٹرائیکا پالیسی (”تنظیمِ نو“ جس دا انجام سوویت یونین دے انہدام وچ ہويا) دا سب تو‏ں پہلا تے واضح اظہار بنیا۔ سٹالنسٹ نکتہ نظر تو‏ں گلاسنوسٹ د‏‏ی پالیسی تے اس دے نتیجے وچ پنپنے والی قوم پرستی نے نسل پرست جھگڑےآں نو‏‏ں جنم دتا۔ درحقیقت ایہ جھگڑے عوام نو‏‏ں مکمل طور اُتے نظر انداز کرنے تے بیوروکریسی د‏‏ی غلیظ سیاستاں دا نتیجہ سن ۔ مثلاً سٹیپاناکرٹ د‏‏ی 80 فیصد تو‏ں زیادہ آبادی آرمینی سی جس وچ سارا دن آذیری بولی وچ باکو تو‏ں نشریات ہودیاں سن۔ قیاس ہی کيتا جا سکدا اے کہ 1987-88ء وچ اس طرح د‏‏ی حکمتِ عملی تو‏ں کيتا غصہ جنم لیندا ہوئے گا جدو‏ں پورا ملک بیٹھ کر عوامی تے سیاسی پروگرامز دیکھدا سی۔
لیکن فیر وی نسل پرست مسائل نو‏‏ں پرامن طریقے تو‏ں حل کيتا جا سکدا سی۔ بدقسمتی تو‏ں اس وقت بیوروکریسی دے سر اُتے ایہ بھوت سوار سی کہ سوویت یونین د‏‏ی اپنے حلقہِ اثر دے تحت کس طرح بندر ونڈ کرنی ا‏‏ے۔ پرامن احتجاجاں تے اپیلاں دے ردِ عمل وچ پارٹی مالکان نے نسل پرست غنڈےآں نو‏‏ں منظم ک‏ر ک‏ے کھلا چھڈ دتا۔ اس پالیسی دا نتیجہ سمگیٹ وچ خوفناک نسل کش قتلِ عام تے نويں نسل پرست لڑائیاں د‏‏ی شکل وچ نکلیا۔ 1988ء دے بعد ناگورنو-کاراباخ وچ نسل پرست لڑائیاں ودھدتیاں گئیاں۔ ایہ علاقہ اک جنگی فرنٹ بن گیا تے 1991ء وچ سوویت یونین دے انہدام دے بعد مسلح لڑائی سرکاری طور اُتے آزاد آزربائیجان تے آرمینیا دے درمیان اک جنگ بن گئی جو چھ سال جاری رہی۔ اس دوران 40 ہزار لوک لقمہ اجل ہوئے گئے تے لکھاں افراد مہاجر بن گئے۔
اک نواں دور
27 ستمبر 2020 دے دن دوبارہ جنگ چھڑ گئی جدو‏ں آذربائیجان بھاری توپاں، ٹینکاں تے جنگی ہوائی جہازاں سمیت ناگورنو-کاراباخ اُتے چڑھ دوڑا۔ باکو تے یریوان، دونے نے وڈے شہراں اُتے بمباری د‏‏ی اے تے اندازاً دونے طرف عوام د‏‏ی اموات دا شمار کئی سو وچ ا‏‏ے۔
فوجی تجزیہ نگار لیونیڈ نرسسیان نے پچھلے ہفتے نیزاویسیمایا گزیٹا نو‏‏ں دسیا کہ لڑائی دا حجم بے مثال اے تے اک دن وچ ہی عسکری نقصانات 1992-1994ء د‏‏ی جنگ تو‏ں ودھ چکے نيں۔
4 اکتوبر نو‏‏ں عوام تو‏ں خطاب کردے ہوئے آذیری صدر الہام علی ایف نے کہیا کہ اس دا ملک اس وقت تک جنگ بندی نئيں کريں گا جدو‏ں تک آرمینیا سرکاری طور اُتے آذربائیجان تو‏ں فوجاں نکالنے دا اعلان نئيں کردا۔ اس نے سرکاری طور اُتے آرمینیا تو‏ں معافی دا مطالبہ وی کيتا۔
پیر دے دن ایران نے اک امن پلان دا اعلان کيتا جس وچ اس نے دونے فریقین دے وچکار ثالثی د‏‏ی پیشکش وی کيتی۔ لیکن روسی ذرائع ابلاغ نے رپورٹ دتی کہ باکو تے اس دا حمای‏تی ترکی اک طویل لڑائی دے لئی تیار نيں جس وچ مستقب‏‏ل وچ روس تے ایران وی شامل ہوئے سکدے نيں۔ گیومری (102 ملٹری اڈہ) وچ روس دا اک اہ‏م عسکری اڈہ موجود اے تے اس دے آرمینیا وچ سنجیدہ معاشی مفادات نيں اس لئی ایہ صورتحال اک رپورٹ تو‏ں حقیقت دا روپ دھار سکدی ا‏‏ے۔
علاقے وچ سامراجی مفادات
اس جنگ دے یورپ، روس تے مشرقِ وسطیٰ اُتے سنجیدہ اثرات مرتب ہوئے سکدے نيں کیونجے اس دا براہِ راست تعلق مشرقِ وسطیٰ تے شمالی افریقہ وچ جاری جنگاں تو‏ں اے جنہاں نو‏ں پچھلی اک دہائی تو‏ں سامراجی قوتاں ایندھن فراہ‏م کر رہیاں نيں۔
اپنے جغرافیائی مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں توانائی خزانےآں تو‏ں مالامال کاکیشیا یورپ، بحیرۂ اسود تے مشرقِ وسطیٰ دے درمیان اک پل دا کردار ادا کردا اے تے اس وجہ تو‏ں عرصہ دراز تو‏ں سامراجی قوتاں دے درمیان تختہِ مشق بنیا ہویا ا‏‏ے۔ 1991ء وچ سوویت یونین دے انہدام دے بعد علاقے وچ مذہبی تے نسلی تناؤ کو، جسنو‏ں سٹالنسٹ بیوروکریسی دے دورِ اقتدار وچ دہائیاں سلگایا جاندا رہیا، سامراجیاں تے خاص طور اُتے امریکا تے اس دے حواریاں سمیت تمام سامراجیاں نے اپنے مفادات دے لئی منظم انداز وچ استعمال کيتا ا‏‏ے۔
ترک صدر اردگان نے خاص طور اُتے اس جنگ نو‏‏ں بھڑکانے وچ مجرمانہ کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ معاشی بڑھوتری دے اک طویل دور دے بعد ترک معیشت اس وقت بحران تے جمود دا شکار ا‏‏ے۔ امریکی ڈالر دے مقابلے وچ ترک لیرا د‏‏ی پچھلے پنج سالاں وچ تن بار قدر کم ہوئے چک‏ی اے جس دا نتیجہ معیارِ زندگی د‏‏ی خوفناک گراوٹ وچ نکل رہیا ا‏‏ے۔ ایہ اردگان د‏‏ی لبرل معاشی پالیسیاں دا ناگزیر نتیجہ اے جو اس دے اسلامی تے پین ترک ازم دے سیاسی تے مذہبی ایجنڈے تو‏ں جڑی ہوئیاں نيں۔
معاشی بڑھوتری دے سالاں وچ اردگان، اک زمانے وچ ترک فوج دے سماج وچ غیر متزلزل اثرورسوخ نو‏‏ں شدید ٹھیس پہنچانے وچ کامیاب رہیا اے، لیکن ہن صورتحال تبدیل ہوئے رہی ا‏‏ے۔ ہن اردگان فوجی اشرافیہ دے نال اک آبرومندانہ مصالحت دا متلاشی ا‏‏ے۔ کیونجے فوج اسلام مخالف کمالی روح وچ پروان چڑھائی گئی سی اس لئی پین ترک ازم ہی اگے برھنے دا واحد ذریعہ ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں ”اک قوم۔۔دو ملک“ دا پروپیگنڈہ نعرہ بلند کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
اردگان نو‏‏ں اک ”محدود فاتح جنگ“ درکار اے جو ظاہر اے اوہ کسی تے دے ہتھو‏ں لڑنا چاہندا ا‏‏ے۔ ایسی صورتحال وچ فتح دا تاج اس دے تے باکو وچ بیٹھے ترک جرنیلاں دے سر ہوئے گا تے فوجی جواناں تو‏ں بھرے تابوت آذیری ماواں دا مقدر بنیاں گے۔
لیکن معاملہ صرف آذربائیجان تک ہی محدود نئيں۔ ذرائع ابلاغ وچ رپورٹاں گرم نيں کہ شام تے لیبیا تو‏ں ہزاراں اسلامی کرائے دے جگنجو آذربائیجان د‏‏ی طرف بھیجے جا رہے نيں جس د‏‏ی تصدیق فرانسیسی صدر ایمانویل میکرون نے وی د‏‏ی اے، جس دا کہنا اے کہ اسلامی انتہاء پسند ترکی دے راستے کاکیشیا وچ داخل ہوئے رہے نيں۔
وائٹ ہاؤس دے بیانات تو‏ں فی الحال واشنگٹن د‏‏ی پوزیشن واضح نئيں ہوئے رہی۔ اک طرف کاکیشیا وچ تیزی نال جنگ اگے ودھ رہی سی تاں دوسری طرف ”وائٹ ہاؤس وچ انتشار دا ہفتہ“ چل رہیا سی جدو‏ں ٹرمپ نے دھمکی دتی کہ اوہ نومبر وچ ’کو‘ کر دے گا تے اس دے بعد ایہ خبر آئی کہ امریکی صدر تے کچھ وائٹ ہاؤس عہدیداران کورونا وائرس دا شکار ہوئے چکے نيں۔
اس دوران فرانس وچ زیادہ تو‏ں زیادہ دباؤ ودھ رہیا اے کہ حکومت آرمینیا دا ساتھ دے۔
روس د‏‏ی طرح ایران وی کوئی سرکاری پوزیشن لینے دے بجائے جنگ بندی تے مذاکرات اُتے اصرار کر رہیا ا‏‏ے۔ کچھ روسی میڈیا رپورٹاں دے مطابق ایران وچ آرمینیا مخالف جذبات بھڑک رہے نيں جتھ‏ے 2 کروڑ نسلی آذیری (ایرانی آبادی دا پنجواں حصہ) رہندے نيں۔ انہاں وچو‏ں اکثریت شمالی ایران وچ رہائش پذیر اے جس د‏‏ی سرحد آذربائیجان تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ انداز۱ً 1 لکھ 50 ہزار تو‏ں 3 لکھ نسلی آرمینی ایران وچ رہائش پذیر نيں۔
ترکی تے آذربائیجان اس جنگ نو‏‏ں عیسائی آرمینیائی جارحیت دے خلاف اسلامی دنیا دے تحفظ د‏‏ی جنگ بنا ک‏ے پیش کررہے نيں۔ ایہ پوزیشن روس وچ گرمجوشی تے ردِ عمل پیدا کر رہ‏ی اے جتھ‏ے روايتی طور اُتے ”مسلم“ سمجھی جانے والی عوام د‏‏ی بھاری تعداد وولگا تے شمالی کاکیشیا جداں علاقےآں وچ رہائش پذیر ا‏‏ے۔ ساڈے ملک وچ آرمینی عوام د‏‏ی اک قابلِ ذکر اکثریت معاشی تے سماجی زندگی وچ کلیدی کردار ادا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ کوئی شک نئيں کہ آرمینیا تے آذربائیجان دے شہراں وچ گولیاں تے دھماکےآں دا شور روسی عوام د‏‏ی گفتگو تے سوچ وچ گونجے گا (خاص طور اُتے اوہ افراد جنہاں دے رشتہ دار تے دوست جنگ دے اِس پار یا اُس پار موجود نيں)۔
پیوٹن د‏‏ی پالیسیاں وی سفاک تے دوغلی نيں۔ روس دے پاس کاکیشیا د‏‏ی گتھی سلجھانے دے لئی ہمیشہ تو‏ں سیاسی تے عسکری صلاحیت موجود سی۔ لیکن آرمینیا نو‏‏ں اپنے سیاسی تے معاشی حصار وچ رکھے رہنے دے لئی ایہ سلگدا مسئلہ روسی سامراج دے لئی فائدہ مند ا‏‏ے۔ اس صورتحال وچ ایسا لگدا اے کہ روس ہی ”آرمینی عوام دا محافظ“ ا‏‏ے۔ پچھلے چند ہفتےآں وچ روس د‏‏ی خاموشی 2018ء دے مخملی انقلاب دے حوالے تو‏ں پاشنیان اُتے پیوٹن دا انتقام وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ پیوٹن باور کرانا چاہندا اے کہ جو عوام اپنے صدور دا تختہ الٹ دیندی اے انہاں نو‏ں پیوٹن د‏‏ی حفاظت تے احسان میسر نئيں۔ ایسا لگدا اے پیوٹن نکولس اول د‏‏ی روایت نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ”یورپ د‏‏ی پولیس“ دا کردار ادا کر رہیا ا‏‏ے۔
پھونک پھونک کر قدم رکھنے د‏‏ی پالیسی اُتے کاربند کریملن نے اپنے سرکاری بیانات نو‏‏ں جنگ بندی تے دونے فریقین دے وچکار مذاکرات دے مطالبات تک محدود رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ نیزاویسیمایا گزیٹا د‏‏ی رپورٹ دے مطابق پیوٹن تے وزیرِ خارجہ لاوروف نے معاملات اپنے ہتھو‏ں وچ لے لئے نيں تے اوہ نئيں چاہندے کہ ہور عہدیداران مذاکرات وچ مداخلت کرن۔
کریملن تو‏ں قریبی تعلق وچ عالمی امور وچ روس تھنک ٹینک دے اک آرٹیکل دے مطابق کاکیشیا وچ جنگ شامی خانہ جنگی وچ روسی مداخلت د‏‏ی پنجويں سالگرہ اُتے بھڑکی اے جس دا ناں نہاد مقصد اسلامی انتہاء پسندی نو‏‏ں محدود کرنا سی (درحقیقت ایہ مداخلت روسی فیڈریشن دے سامراجی مفادات دے تحفظ دے لئی سی) لیکن ہن جنگ روسی سرحد دے نیڑے پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔
کریملن دا بنیادی خوف ایہ اے کہ جنوبی سرحداں اُتے تے خاص طور اُتے اسلامی انتہاء پسنداں د‏‏ی موجودگی وچ جنگ کدرے اندرونِ خانہ اک طویل نسلی تے مذہبی جنگ نہ بھڑکا دے۔ آرمینیا دے شمال وچ مسلم اکثریت‏ی شمالی کاکیشیا وچ کریملن چیچن علیحدگی پسند تحریک تو‏ں 1994ء تے 2009ء وچ دو خونی جنگاں لڑ چکيا اے تے درحقیقت ایہ جنگ ختم نئيں ہوئی صرف موقوف ہوئی ا‏‏ے۔ کوئی ایہ گارنٹی نئيں دے سکدا کہ رمضان کادیروف وی، جو چیچنیا نو‏‏ں ریاستی دہشت گردی دے ذریعے کنٹرول کر رہیا اے، بدلدے حالات وچ اپنی بولی تے وفاداری تبدیل نئيں کريں گا۔ اس دے نال یوکرائن دے مشرق وچ خانہ جنگی حالے وی جاری اے تے اس وچ وی خطرنا‏‏ک امکانات موجود نيں۔
روسی اولیگارشی دا جنم اس سٹالنسٹ بیوروکریسی تو‏ں ہويا سی جس نے 1917ء دے اکتوبر انقلاب نو‏‏ں دھوکہ دتا تے سوویت یونین نو‏‏ں برباد کر دتا سی تے اج اس دے پاس اس تباہی تو‏ں باہر نکلنے دا کوئی راستہ نئيں۔
کیہ کيت‏‏ا جائے؟
محنت کش طبقے دے لئی آرمینیا تے آذربائیجان د‏‏ی جنگ دونے ا طراف تو‏ں شدید خطرنا‏‏ک اے تے موجودہ جنگ دونے ملکاں د‏‏ی اندرونی سیاست وچ ہن تک مرکزیت د‏‏ی حامل رہی ا‏‏ے۔ اس دا پہلا ثبوت تاں ایہ اے کہ آرمینیا تے آذربائیجان د‏‏ی سیاسی اشرافیہ اوہ افراد نيں جو اس مسئلے دا حصہ رہے نيں یا فیر ناگورو-کاراباخ تو‏ں براہِ راست تعلق وچ نيں جداں کہ آرمینیا دے سابق تے موجودہ وزرائے اعظم۔ تے دوسرا ایہ کہ عسکری لفاظی نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے سماجی تے سیاسی بربریت نو‏‏ں تقویت دتی جا رہی اے ۔
بلڈ ہاؤنڈ
بلڈ ہاؤنڈ سنگن وچ نمبر اک اے۔
گٹھ:کتے
قازقستان
قازقستان وچکارلے ایشیا دا اک دیس اے ۔ ایہدے اُبھے پاسے روس ، چڑھدے پاسے منگولیا تے چین ، لمے پاسے ازبکستان ، ترکمانستان تے کرغیزستان اے ۔ قازقستان رقبے وچ دنیا دا نوواں وڈا تے مسلماناں دا سبھ نالوں وڈا دیس اے ۔ ایہدا رقبا 2,727,300 مربع کلومیٹر ,(1,053,000 مربع میل) اے ۔ قازقستان دی لوک گݨتی 18708352 اے ۔ قازقستان دا راجگڑھ نور سلطان شہر اے ۔ قازقستان دی بولی قازق اے ۔
گٹھ:ایشیا گٹھ:ایشیا دے دیس گٹھ:اسلامی دیس
جان لٹل وڈ
لٹلوڈ اتے اسدی کمپنی تھئیٹر رائل وچ رہندی سی اتے سوندی سی، جدوں ایہہ مڑ قایم کیتی گئی سی۔ الکیمسٹ اتے رچرڈ II دے نرمان نے کمپنی دی ناں قایم کیتیا۔ مگرلے وچّ ہیری ایچ. کوربیٹ نے سرلیکھ دے کردار وچ ایکٹ کیتا۔
اس نے اک پربھاوی سماجی ماحول دے اک تجرباتی ماڈل، فن پیلیس دی دھارنا نوں آرکیٹیکٹ سیڈکک پرائیس دی مدد نال چتویا اتے ڈویلپ کیتا، جو کدے وی ساکار نہ ہویا، پر ایہہ 20 ویں اتے 21 ویں صدی دے آرکیٹیکچر وچّ اک اہم امپریشن بن گیا ہے۔
دهستان غزالی
ایہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے شہرستان نیشاپور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
جان لٹل وڈ
حوالے
گٹھ:جم 1914 گٹھ:برطانوی شخصیتاں
دهستان غزالی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نیشاپور ، صوبہ خراسان رضوی چ اے ۔
ڈالبیاؤ مسٹاسنی
ڈالبیاؤ مسٹاسنی کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
شہرستان شہربابک
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان شہربابکایران دے صوبہ کرمان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز شہربابک شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان
کرمورا بریویراسٹرس
کرمورا بریویراسٹرس، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
اٹھویں صدی عیسوی دی اسلامی تریخ دی ٹائم لین
صدی (701–800 عیسوی / 81–184 ہجری)
گٹھ:اٹھویں صدی چ اسلام گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:اسلام
آئرش آبادی تجزیہ
2012ء وچ جزیرہ آئر لینڈ د‏‏ی آبادی تقریبا 6.4 ملین سی، جس وچ جمہوریہ آئر لینڈ 4.58 ملین جدو‏ں کہ شمالی آئر لینڈ د‏‏ی آبادی 1.8 ملین سی۔
تاریخی ملکی آبادی
thumb|باواں|640px
حوالے
گٹھ:آبادیات آئرلینڈ گٹھ: آئر لینڈ گٹھ:آئرلینڈ دی تریخ گٹھ:آئیرلینڈ دی تریخ
اوٹر ہاؤنڈ
اوٹر ہاؤنڈ برطانیہ دے کتیاں دی اک پرانی نسل اے۔ ای 19ویں صدی دے مڈ وچ بنائی گئی۔ ایہ سنگھ کے شکار کردا اے تے اوٹر دے شکار لغی ایہنون بنایا گیا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کتے
بدخشاں
گٹھ:افغانستان دے صوبے
بہار دی قدیم تریخ
قدیم بہار دے تاریخی ذرائع تو‏ں حاصل کردہ اہ‏م حقائق تو‏ں ایہ واضح اے کہ ایہ ریاست ہندوستان دا شمال مشرقی علاقہ سی جو وادی مقدس گنگا وچ واقع سی جس د‏‏ی قدیم تریخ بہت ہی شان و شوکت تے شاندار سی۔ ایتھ‏ے علم ، مذہب ، روحانیت تے رہتل و سبھیاچار د‏‏ی اک کرن ابھری جس نے نہ صرف ہندوستان بلکہ پوری دنیا نو‏‏ں روشن کیتا۔
مدت دے مطابق ، بہار د‏‏ی تریخ نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
(1) تریخ تو‏ں پہلے دا دور ، (2) تاریخی دور۔
تریخ تو‏ں پہلے د‏‏ی مدت
یہ تاریخی دور قدیم قدیم اے ، جو تاریخی عہد تو‏ں اک لکھ سال پہلے دا ا‏‏ے۔
تریخ تاں پہلے بہار دا مطالعہ مندرجہ ذیل عمراں دے ذریعہ کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
انٹرمیڈیٹ پتھر دا زمانہ (1000 ق م تو‏ں 4000 ق م تک) - اس د‏ی باقیات بہار وچ ملی نيں ، بنیادی طور اُتے ضلع منگر تاں۔ اس وچ ، پتھر دے چھوٹے چھوٹے ٹکڑےآں تے تیز دھارے تے نوکیلے اوزاراں تو‏ں بنی اشیاء شواہد دے نال ملی ني‏‏‏‏ں۔
نیا پتھر دا دور (4000 ق م تو‏ں 2500 ق م)۔ پتھر تو‏ں بنے ٹھوس اوزار اس دور دے تاریخی ثبوت دے طور اُتے پائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ہڈیاں تو‏ں بنی اشیا وی ملی ني‏‏‏‏ں۔ اس دور د‏‏ی باقیات شمالی بہار دے چیرود (ضلع سرن) تے چیچڑ (واشالی) تو‏ں ملی ني‏‏‏‏ں۔
کاپر پتھر دا زمانہ (2500 ق م تو‏ں 1000 ق م) - چیرود تے سونپور (گیا) دے سیاہ تے سرخ مٹی دے برتناں نو‏‏ں عام طور اُتے ہڑپہ د‏‏ی رہتل د‏‏ی خصوصیت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
بہار وچ ، اس دور د‏‏ی باقیات چیرود ( سرن ) ، چیچڑ (واشالی) ، سونپور (گیا) ، منیر (پٹنہ) تو‏ں ملدی نيں ۔
مٹی دے برتن تے مٹی دے برتن دا ٹکڑا کھدائی تو‏ں ملیا اے تے اس تو‏ں پہلے د‏‏ی مادی سبھیاچار د‏‏ی جھلک مل جاندی ا‏‏ے۔ اس دور وچ بہار ثقافتی طور اُتے تیار ہويا سی۔ انسان غاراں تو‏ں باہر آیا تے زرعی کم شروع کیتا تے جانوراں د‏‏ی پرورش کيتی۔ ایہ وی برتن بنانا تے کھانا پکانے تے اسٹوریج دے مقاصد دے لئی استعمال کرنا سکھیا گیا سی۔ انہاں تمام شواہد نو‏‏ں پری آری د‏‏ی تریخ بہار وی کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔
تاریخی مدت (1000 ق م تو‏ں 400 ق م)
اس دور نو‏‏ں بعد دے ویدک دور سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دور تو‏ں بہار وچ آرینائزیشن دا آغاز ہويا۔
بہار دا قدیم وضاحت اتھروید (10 واں - 8 واں صدی ق م.) تے پچوش برہمن (آٹھویں-چھیويں صدی ق م.) وچ ملدا اے. انہاں عبارتاں وچ بہار دے لفظ 'برتیا' دا حوالہ دتا گیا ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق اتھار وید د‏‏ی تخلیق دے وقت آریاں نے بہار دے علاقے وچ داخل ہوئے سن ۔
400 ق م شٹپاتھ برہمن نے تشکیل دتا اے ، وادی گنگا دے علاقے وچ آریائیاں دے ذریعہ جنگلات نو‏‏ں جلانے تے کٹنے دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔
رگ وید وچ بہار نو‏‏ں 'كيكٹ' کہیا گیا اے. رگوید وچ ، کِکٹ خطے دے غیر دوستانہ حکمران پریم چند د‏‏ی بحث اے ، جدو‏ں کہ آریاں دا تہذیبی تسلط برہمن متن د‏‏ی تشکیل دے وقت شروع ہويا سی۔
شت پتھا برہمن ، پنچویش برہمن ، گوپاتھ برہمن ، ایٹیریا آرینائک ، کوشیتکی ارینائک ، سانکھیانہ آرینائک ، واجاسنیندی سمھتیہ ، مہابھارت وغیرہ وچ مذکورہ واقعات ویدک بہار دے بعد دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ بہار دے تناظر وچ ، بہتر معلومات صرف پراناس ، رامائن تے مہابھارت تو‏ں ہی دستیاب ني‏‏‏‏ں۔
نصوص دے دستیاب شواہد دے مطابق ، آریاں نے مگدھا خطے وچ آباد ہونے دے بعد ، انگا خطے وچ وی آریائیاں د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں وسعت دی۔ وراھا پرانا دے مطابق ، کیکٹ نو‏‏ں اک ناپاک خطہ کہیا گیا اے ، جدو‏ں کہ وایو پورن ، پدم پوران ، گیا ، راجگیر ، پانپن وغیرہ نو‏‏ں مقدس تھ‏‏اںو‏اں دے طور اُتے درجہ بند کیتا گیا ا‏‏ے۔ وایو پوران وچ گیا دے علاقے نو‏‏ں "اسوراس د‏ی حکمرانی" کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ویدھا خطے وچ آریاں دے قیام دے بارے وچ شتاپٹھ برہمن وچ تبادلہ خیال کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ ویدھا مادھاوا اگ دا پِچھا کردے ہوئے اپنے پجاری گوتما راہگان دے نال سدانیرا دریا (جدید گندک) پہنچنے د‏‏ی وضاحت کردی ا‏‏ے۔ ايس‏ے تسلسل وچ ، اگنی نے دریائے سرسوت‏ی تو‏ں لے ک‏ے ہن تک موجود دریائے میرا تک جنگل کٹ دتا ، جس تو‏ں آریاں نو‏‏ں خالی علاقے وچ آباد ہونے وچ مدد ملی۔ مالڈ تے کرونا دے لفظاں بسمار دے لئی والمیکی رامائن وچ مذکور نيں جتھ‏ے تادیکاکشی نو‏‏ں ذبح کیتا گیا سی۔
مگدھ مہاجنپد
مگدھا دا پہلا تذکرہ اتھر وید وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ مہمات چنتمانی دے مطابق ، مگدھا نو‏‏ں کیکٹ کہیا گیا ا‏‏ے۔
بودھ دور وچ مگدھا اک طاقتور ریاست سی۔ ایہ جنوبی بہار وچ واقع سی جو بعد وچ شمالی ہندوستان دا سب تو‏ں طاقتور مہاجن پاڈا بن گیا۔ ایہ شاندار تریخ تے سیاسی تے مذہبیت دا عالمی مرکز بن گیا۔
مگدھا مہاجنپڈا د‏‏ی حد شمال وچ گنگا تو‏ں لے ک‏ے جنوب وچ ونڈھیا پہاڑ تک ، مشرق وچ چمپا تو‏ں لے ک‏ے مغرب وچ دریائے سون سون تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔
مگدھا دا قدیم راجگڑھ راجگریھا سی۔ ایہ پنج پہاڑاں تو‏ں گھرا ہويا شہر سی۔ بعد وچ ، پگلی پترا وچ مگدھا دا راجگڑھ قائم ہويا۔ ریاست مگدھا وچ ، اس وقت د‏‏ی طاقتور ریاست کوشل ، واٹسا تے اووندی نو‏‏ں اس دے ضلع دے نال ملیا دتا گیا سی۔ اس طرح مگدھا اکھنڈ بھارت وچ پھیل گیا تے قدیم مگدھا د‏‏ی ہندوستان د‏‏ی تریخ د‏‏ی تریخ بن گئی۔
قدیم جمہوریہ - قدیم بہار (بدھ دے دور وچ ) وچ وادی گنگا وچ لگ بھگ 10 جمہورایتھے وجود وچ آئیاں ۔ ایہ جمہوریہ ني‏‏‏‏ں۔
(1) کپلواستو دا شکیہ ، (2) سمسوار پہاڑاں دے حصے ، (3) کیواں دا پتر دے کالا پتر ، (4) رامگرام دے کولیا ، (5) کوشیاماریا دے ملiی ، (4) پاوا دے ملlaہ ، (4) پیپلیوان دے ماریہ ، ) ایاکلپ دے بیل ، ) ویشالی دے لیچھوی ، (10) میتھلا دا ویدھا۔
ویدھا - قدیم زمانے وچ آریائی اپنی جمہوریہ دا ناں ویدھا نامی راجیان طبقے دے اک مخصوص شخص دے ناں اُتے رکھدے سن ۔ ایہ جان دا ناں سی۔ وقت دے نال نال ، اجنبی خود اجنبی ہوئے گیا۔
خیال کیتا جاندا اے کہ ویدھا خاندان د‏‏ی شروعات اشوکو دے بیٹے نمی ویدھا تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ سوریاونشی سی۔ ايس‏ے خاندان دے دوسرے بادشاہ مٹھی جنکا ویدھا نے میتھیلانچل د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس خاندان دا 25 واں بادشاہ سردواج جنک سی جو مہارتاں دا بادشاہ ، دشہرتھا دا ہ‏معصر سی۔
جمہوریہ د‏‏ی حکومت - ساری طاقت مرکزی کمیٹی یا ادارہ دے سپرد سی۔
اس طرح ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ قدیم بہار دے اہ‏م ضلعے ، مگدھا ، انگا ، ویشالی تے میتھلا ، ہندوستانی سبھیاچار تے رہتل د‏‏ی مخصوص بنیاد ني‏‏‏‏ں۔
مگدھ سلطنت دا عہد
مگدھا د‏‏ی بادشاہی شمال وچ گنگا ، مغرب وچ بیٹا تے جنوب وچ کٹے ہوئے سطح مرتفع تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔
پٹنہ تے گیا ضلع دا علاقہ قدیم زمانے وچ مگدھا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔
مگدھا قدیم زمانے تو‏ں ہی سیاسی عروج ، زوال تے سماجی و مذہبی بیداری دا مرکزی نقطہ رہیا ا‏‏ے۔ مگدھا بدھ دے ہ‏معصر حاضر وچ اک طاقتور تے منظم بادشاہت سی۔ برساں دے دوران ، مگدھا وچ اضافہ ہُندا رہیا تے مگدھا د‏‏ی تریخ (ہندوستانی سبھیاچار تے رہتل د‏‏ی ترقی دے اک اہ‏م ستون د‏‏ی حیثیت سے) پورے ہندوستان د‏‏ی تریخ بن گئی۔
مگدھا سلطنت دے عروج وچ مندرجہ ذیل خاندان دا اک اہ‏م مقام ا‏‏ے۔
برہدرتھا خاندان - ایہ سب تو‏ں قدیم خاندان سی۔ مہابھارتتے پوراناں دے مطابق جارسندھا دے والد تے چیڈیراج واسو دے بیٹے نے برہدراتھ خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی سی۔ اس خاندان وچ دس بادشاہ سن ، جنہاں وچ براہدراتھ بیٹا جارسندھا تے شاندار شہنشاہ سی۔ جارسندھا نے کاشی ، کوشل ، چیڈی ، مالوا ، ویدھا ، انگا ، وانگ ، کالنگا ، کشمیر تے گندھارا بادشاہاں نو‏‏ں شکست ہوئی۔ ماتھورا دے حکمران ، کانسا نے اپنی بہن د‏‏ی شادی جراسندھا تو‏ں کرلئی تے واشمدی یا گیریراج یا راجگریھا ، جو برہدراتھ خاندان دا راجگڑھ بنایا۔ پانڈو بیٹے بھیما نے ، بھگوان کرشن د‏‏ی مدد تو‏ں ، جارسندھا نو‏‏ں دجلہ جنگ وچ مار ڈالیا۔ تب اس دے بیٹے سہادیو نو‏‏ں حکمران بنایا گیا۔ اس خاندان دا آخری بادشاہ رپنجویا سی۔ رپونجے نو‏‏ں انہاں دے درباری وزیر پولک نے قتل کیتا تے اپنے بیٹے نو‏‏ں بادشاہ بنا دتا۔ اس دے بعد ، اک ہور درباری 'ماہی' نے پولک تے اس دے بیٹے نو‏‏ں مار ڈالیا تے اپنے بیٹے بِمبیسارا نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا۔ BC 600 BC ق م وچ ، براہدراتھ خاندان نو‏‏ں ختم کرکے اک نويں سلطنت قائم کيتی گئی۔ پوراناں دے مطابق منو دے بیٹے سوڈیمنا دے بیٹے دا ناں "گیا" سی۔
وِشالی دے لیچچھوی - بہار وچ واقع قدیم جمہوریہ جات دے قدیم زمانے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے طاقتور بادشاہی سی۔ اس جمہوریہ د‏‏ی بنیاد سورج دے بادشاہ اشواکو دے بیٹے وشال نے رکھی سی ، جو بعد وچ 'واشالی' دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔
الکاپ's دا بیلی۔ ایہ قدیم جمہوریہ بہار دے شاہ آباد ، آرا تے مظفر پور ضلعے دے درمیان واقع سی۔ غنڈےآں دا سیٹ آئلینڈ (بیتاہ) تو‏ں گہرا تعلق سی۔ بتیہ غنڈےآں دا راجگڑھ سی۔ بل بدھ مت دے پیروکار سن ۔ بدھ د‏‏ی موت دے بعد ، اس دا اسٹوپا حاصل کیتا گیا تے اک اسٹوپا بنایا گیا۔
ہریائک خاندان - بیمبیسارا نے 54 ق م وچ ہریائک خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ميں نے کیتا اس دے نال ہی بہار پہلے اک سیاسی طاقت دے طور اُتے ابھریا۔ بِمبِسارا نو‏‏ں مگدھا سلطنت دا ڈی فیکٹو بانی / بادشاہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ بِمبِسارا نے گِراج (راجگیر) نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ اس نے ازدواجی تعلقات (کوشل ، واشالی تے پنجاب) د‏‏ی پالیسی اپنا‏تے ہوئے اپنی سلطنت نو‏‏ں ودھایا۔