cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وینس (سیارا)
مدار تے گردش
جے سورج دے شمالی قطب تو‏ں دیکھیا جائے تاں تمام سیارے سورج دے گرد گھڑیال مخالف رخ گھمدے نيں ۔ ايس‏ے طرح انہاں تمام سیارےآں د‏‏ی اپنے محور دے گرد گردش گھڑیال مخالف سمت ہُندی اے اُتے زہرہ د‏‏ی گردش گھڑیال موافق ا‏‏ے۔
زہرہ 243 زمینی دناں وچ اک بار گھمدا ا‏‏ے۔ خط استوا اُتے اس د‏ی حرکت د‏‏ی رفتار ساڈھے چھ کلومیٹر فی گھنٹہ اے جو ساڈے نظام شمسی دے وڈے سیارےآں وچ سب تو‏ں کم ا‏‏ے۔ زمین اُتے ایہی رفتار 1٫670 کلومیٹر فی گھنٹہ ہُندی ا‏‏ے۔ زہرہ اُتے سورج مغرب تو‏ں نکلدا تے مشرق وچ غروب ہُندا ا‏‏ے۔ زہرہ دا اک دن زمینی اعتبار تو‏ں 116.75 دناں دے برابر ا‏‏ے۔ اس طرح زہرہ دا اک سال 1.92 دناں اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ thumb|۲۰۰۴ مین سورج دے سامنے تو‏ں کرہ زہرہ دا مرور۔ دلچسپ امر ایہ اے کہ زہرہ دا مدار تے اس د‏ی گردش کچھ اس طرح د‏‏ی اے کہ ہر 584 زمینی دناں وچ زہرہ زمین دے نیڑے آ جاندا ا‏‏ے۔ ایہ مدت زہرہ دے 5 دناں دے برابر ا‏‏ے۔
اس وقت زہرہ دا اپنا کوئی چاند نئيں۔
سورج گرد پھیرا تے گھمنا
وینس سورج گرد 108 ملین کلومیٹر دی دوری تے کمدا اے۔ ایدا اک ورہ 224۔65 دناں دا ہوندا اے۔ سورجی نظام دے سارے پاندھیاں دے پھیرے ٹیڑھے نیں مگر وینس دا سب توں بوتا ٹھیک گول اے۔ وینس ہر 584 دناں بعد زمین تے سورج دے وشکار آندا اے تے اس ویلے وینس زمین دے قریب ترین ہوندا اے، ایناں دوواں پانھدیاں دے وشکار صرف 41 ملین کلومیٹر ہوندا اے۔ زمین تے وینس دے پھیرے دے ٹیڑھے ہون دی وجہ توں اے کدی کدی زمین دے زیادہ نیڑے وی آ جاندا اے، ایدی دوری صرف 38.2 ملین کلومیٹر ہوندی اے۔
سورجی نظام دے سارے پاندھی اپنے گرد کھبے پاسے (Counter-Clockwise) کمدے نیں۔ مگر وینس سجے پاسے کمدا اے تے ایدا اک دن زمین دے 243 دناں برابر ہوندا اے، ایدا دن سارے پاندھیاں توں لما اے۔ وینس اتنے سورج لیندے پاسیوں چڑھے گا تے چڑھدے پاسے ڈلے گا۔ وینس دا کوئی چن نئیں۔ کیلیفورنیا انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی نے حساب لایا اے کہ وینس دا بوت وریاں پہلاں اک چن سی۔ اے چن ایدے اتے آ وجیا تے اینوں دوجا پاسے کما دتا۔
وینس دی کھوج
12 فروری 1961 چ سوویت یونین نے ونیرا 1 پروب وینس ال پیجی۔ اے جگ دی پہلی پروب سی جیڑی کسے دوجے پاندھی نوں ویکھن واسطے پیجی گئی سی۔ سوویت یونین دا ونیرا پروگرام دی پہلی پروب زمین توں 2 ملین کلومیٹر دی دوری تے گواچ گئی۔ ایدا نال رابطہ مک گیا سی۔ امریکہ نے مارینر 1 پروب پیجن دی کوشش کیتی مگر اوہ اڑن ویلے خراب ہوگئی۔ امریکی پروب مارینر 2 109 دناں بعد وینس اتوں 34،833 کلومیٹر دی دوری تے لنگی تے وینس دے بدلاں دا تے اودی کھل دا گرمی ناپ دسیا۔ مارینر 2 نے وینس دا وزن وی نپیا تے اونوں کوئی تابکاری تے مقناطیسی فیلڈاں نئیں لبیاں۔
سوویت یونین دی اک ہور پروب ونیرا 3 1 مارچ 1966 نوں وینس دی کھل اتے آ وجی۔ ایدے توں رابطہ مک گیا جیدی وجہ توں اے وینس دی کھل دے بارے چ کج نا دس سکی۔ ونیرا 3 پہلی پروب سی جیڑی کسے دوجے پاندھی دی ہوا چ وڑی تے اودے کھل اتے وجی۔ اک ورے بعد 1967 چ ونیرا 4 وینس دی ہوا چ آئی تے اونے سینسی تجربے کیتے جیناں توں پتہ چلیا کہ وینس دی کھل دا گرمی ناپ 500 ڈگری سینٹی گریڑ دے نیڑے اے تے ایدی ہوا چ 90-95٪ کاربن ڈائی آکسائڈ گیس اے۔ ونیرا 4 بنان آلے مستریاں نوں وینس دی ہوا دے گوڑے پن دا ایناں پتہ نئیں سی اس لئی ونیرا 4 وینس دی کھل تے نئیں پونچ سکی، کیونجے اودے پیراشوٹ نے اونوں بوت دیر تک تھلے لایا تے اودیاں بیٹریاں مک گئیاں۔ 24.96 کلومیٹر دی اچائی تے ونیرا 4 دا آخری سنیعہ وینس دی ہوا دا زور سی جیڑا زمین توں 18 گنا بوتا سی۔
سوویت یونین نے دو مزید پروباں ونیرا 5 تے ونیرا 6 بنائیاں جیناں دی کھل 25 بار دا زور سہن واسطے بنائیاں گئیاں سن، وینس ال پیجیاں۔ ونیرا 5 تے ونیرا 6 16 تے 17 مئی 1969 چ وینس دی ہوا چ آئیاں تے تقریبا 50 منٹ تک اوہ وینس دی ہوا دے بارے چ دسدیاں رئیاں جس توں بعد اوہ 20 کلومیٹر دی اچائی تے تباہ ہو گئیاں تے وینس دی کھل اتے آ وجیاں۔
ونیرا 7 وینس دی کھل اتے اترن واسطے خاص طور تے ڈیزائن کیتا گیا۔ اے پروب 180 بار دا زور برداشت کر سکدی سی تے ایدا پیراشوٹ اینوں 35 منٹ چ تھلے لان واسطے بنایا گیا سی۔ 15 دسمبر 1970 نوں جدوں ونیرا 7 وینس دی ہوا چ آیا ایدا پیروشوٹ تھوڑا جیا پھٹ گیا جیدی وجہ توں اے زور نال آکے وینس اتے آوجیا۔ مگر پروب مکمل خراب نئیں ہوئی تے اے 23 منٹاں واسطے زمین تک وینس اتے گرمی ناپ دسدی رئی۔
اس توں بعد ونیرا 8، ونیرا 9 تے ونیرا 10 کھل تے اترے تے ایدے بارے چ دسیا تے ونیرا 10 نے پہلی واری کھل دیاں فوٹواں پیجیاں۔ امریکی پروب نیں وینس دیاں 400 فوٹواں کچھیاں جدوں اوہ زحل ال ٹردیاں ہوئیاں وینس کولوں لنگی۔ امریکی پروب پائونیئر وینس 13 ورہ تک وینس گرد کمدی رئی تے اودی ہوا دے بارے چ دسدی رئی۔
مشاہدہ
زہرہ ہمیشہ ہور ستارےآں تو‏ں زیادہ روشن دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ روشن ایہ تب دکھادی دیندا اے جدو‏ں زمین دے نیڑے ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں سورج زہرہ دے عقب وچ ہوئے تاں اس د‏ی روشنی کچھ ماند پڑ جاندی ا‏‏ے۔ ایہ سیارہ اِنّا روشن اے کہ عین دوپہر دے وقت جدو‏ں مطلع صاف ہوئے تاں اسنو‏ں دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اُتے طلوع آفتاب یا غروب آفتاب دے وقت زہرہ دا مشاہدہ زیادہ آسانی تو‏ں کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں زہرہ د‏‏ی آب و تاب عروج اُتے ہوئے تاں کئی لوک اسنو‏ں غلطی تو‏ں اڑن طشتری سمجھ لیندے ني‏‏‏‏ں۔
اپنے مدار اُتے گردش دے دوران زہرہ وی چاند د‏‏ی طرح گھٹتا بڑھدا دکھادی دیندا اے جو دوربین د‏‏ی مدد تو‏ں دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
زہرہ دا مدار کچھ اس طرح دا اے کہ ایہ بوہت گھٹ سورج دے سامنے تو‏ں گذردا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ اُتے اس وقت زہرہ دا مدار کچھ اس نوعیت دا اے کہ ہر 243 سال وچ اک بار سورج دے سامنے تو‏ں گذردا ا‏‏ے۔ موجودہ حساب دے مطابق زہرہ ہر 105.5 یا 121.5 سال بعد گذردا ا‏‏ے۔ حال ہی وچ جون 2004 وچ زہرہ سورج دے سامنے تو‏ں گذرا سی تے اس دا اگلا چکر جون 2012 وچ لگے گا۔ اس تو‏ں پہلے ایہ واقعہ دسمبر 1874 تے دسمبر 1882 وچ پیش آیا سی۔ اگلی بار ایہ واقعہ دسمبر 2117 تے دسمبر 2125 وچ پیش آئے گا۔ تاریخی اعتبار تو‏ں زہرہ دا سورج دے سامنے تو‏ں گزرنا بہت اہ‏م سمجھیا جاندا سی کیونجے اس تو‏ں سائنسداناں نو‏‏ں فکلیاندی اکائی د‏‏ی پیمائش کرنے دا موقع ملدا سی جو نظام شمسی د‏‏ی پیمائش دے لئی اہ‏م سی۔ آسٹریلیا دے مشرقی ساحل د‏‏ی مہم جوئی تو‏ں پہلے کیپٹن جیمز کک 1768 وچ تاہیندی وچ زہرہ دے سورج دے سامنے تو‏ں گذرنے دا مشاہدہ کيتا سی۔
قدیم مطالعہ جات
زہرہ نو‏‏ں قدیم تہذیباں وچ صبح تے شام دے ستارے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ اُتے انہاں دناں صبح دا ستارہ تے شام دا ستارہ دو وکھ وکھ ستارے منے جاندے سن ۔ قدیم بابلی تحریراں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اہل بابل صبح تے شام دے ستارے نو‏‏ں اک ہی ستارہ مندے سن تے اسنو‏ں اپنی کتاباں وچ آسمان د‏‏ی چمکدار ملکہ کہندے سن ۔ یونانی اسنو‏ں دو وکھ وکھ ستارے سمجھدے سن لیکن فیثا غورث نے چھیويں صدی ق م وچ اسنو‏ں اک ستارہ ثابت کيتا۔
1032 وچ پہلی بار ایرانی ستارہ شناس ابن سینا نے زہرہ دے سورج دے سامنے تو‏ں گذرنے دا مشاہدہ کيتا۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ زہرہ سورج د‏‏ی نسبت زمین تو‏ں زیادہ نیڑے اے تے ایہ وی کہ زہرہ بعض اوقات سورج دے تھلے وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ 12واں صدی وچ ابو بجاہ نے سورج اُتے دو دھبے دیکھے جو بعد وچ 13واں صدی وچ مراغا کےستارہ شناس قطب الدین شیرازی نے ثابت کيتا کہ ایہ دھبے زہرہ تے عطارد دے سورج دے سامنے تو‏ں گذرنے د‏‏ی علامت سن ۔
جب اطالوی طبعیات دان گلیلیو گلیلی نے پہلی بار 17واں صدی وچ زہرہ دا مشاہدہ کيتا تے دسیا کہ چاند د‏‏ی طرح زہرہ وی گھٹتا بڑھدا ا‏‏ے۔ انہاں نے ثابت کيتا کہ اس طرح گھٹنے ودھنے تو‏ں واضح ہُندا اے کہ زہرہ سورج دے گرد چکر لگاندا ا‏‏ے۔ اس طرح پہلی بار کسی نے سائنسی بنیاداں اُتے بطلیموس دے اس دعوے نو‏‏ں رد کيتا کہ نظام شمسی زمین دے گرد گردش کردا ا‏‏ے۔
1761 وچ پہلی بار روسی شخص میخائل لومونوسوف نے زہرہ د‏‏ی فضاء دریافت کيتی۔ زہرہ د‏‏ی فضاء دا مشاہدہ 1790 وچ جرمن ستارہ شناس جان شروٹر نے وی کيتا۔ شروٹر نے دیکھیا کہ ہلال د‏‏ی شکل دا زہرہ سی تے اس دے دونے سرے 180 ڈگری تو‏ں زیادہ پھیلے ہوئے سن ۔ اس نے اس مشاہدے تو‏ں درست اندازہ لگایا کہ اس د‏ی وجہ زہرہ د‏‏ی فضاء وچ روشنی دا بکھرنا ا‏‏ے۔
زمین تو‏ں تحقیق
20واں صدی تو‏ں پہلے تک زہرہ دے متعلق بوہت گھٹ معلومات سن۔ اس وقت تک دے مشاہدات دے مطابق سیلی نما شکل اُتے کوئی خاص آثار نئيں سن ۔ اُتے سپیکٹرو سکوپ، ریڈار تے بالائی بنفشی دوربیناں تو‏ں سانو‏ں زہرہ دے رازاں دے بارے پتہ چلا ا‏‏ے۔ پہلی بار بالائے بنفشی مطالعہ 1920 وچ کیہ گیا جدو‏ں فرینک روس نے بالائے بنفشی تصاویر د‏‏ی مدد تو‏ں زہرہ دے اوہ خد و خال دیکھے جو عام روشنی تے زیريں سرخ روشنی تو‏ں دکھادی نئيں دیندے سن ۔
1900 د‏‏ی دہائی وچ ہونے والے سپیکٹرو سکوپ تو‏ں مشاہدے تو‏ں زہرہ دے گردش دے بارے معلوم ہويا۔ ویسٹو سلیفر نے زہرہ تو‏ں آنےو الی روشنی د‏‏ی ڈاپلر شفٹ مطالعہ کرنے تو‏ں جانا کہ زہرہ اپنے محور دے گرد بالکل نئيں گھوم رہیا۔ اس نے اپنی رائے ظاہر کیت‏‏ی کہ شاید زہرہ دا مدار بہت وڈا ا‏‏ے۔ بعد وچ 1950 د‏‏ی دہائی دے مشاہدات تو‏ں واضح ہويا کہ زہرہ د‏‏ی محور اُتے حرکت گھڑیال موافق رخ اُتے ا‏‏ے۔ 1960 وچ ریڈار تو‏ں ہونے والے مشاہدات تو‏ں ہور معلومات ملیاں۔
1970 وچ ریڈار تو‏ں مطالعہ ہونا شروع ہويا۔ اس سلسلے وچ 300 میٹر د‏‏ی ریڈیو دوربین استعمال کیت‏‏ی گئی سی۔ اس تو‏ں زہرہ اُتے دو روشن تھ‏‏اںو‏اں دیکھے گئے۔ انہاں نو‏ں الفا تے بیٹا دے ناں دتے گئے۔ اس طرح اک پہاڑی علاقہ وی دریافت ہويا جسنو‏ں میکسوئل مونٹس دا ناں دتا گیا۔ زہرہ اُتے ایہ صرف تن تھ‏‏اںو‏اں ایداں دے نيں جنہاں نو‏ں مذکر ناں دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔
ابتدائی کوششاں
12 فروری 1961 نو‏‏ں زہرہ نو‏‏ں پہلی بار خلائی جہاز بھیجیا گیا جو کسی وی دوسرے سیارے نو‏‏ں بھیجیا جانےو الا پہلا جہاز سی۔ اس دا ناں وینیرا اول سی۔ اُتے ست دن بعد جدو‏ں ایہ جہاز زمین تو‏ں 20 لکھ کلومیٹر دور سی تاں اس دا رابطہ منقطع ہوئے گیا تے اندازہ اے کہ زہرہ تو‏ں وسط مئی وچ اک لکھ کلومیٹر دے فاصلے تو‏ں گذرا۔
امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں وی زہرہ د‏‏ی ابتدائی مہم جوئی د‏‏ی ناکا‏م ابتداء ہوئی۔ میرینر اول جہاز بھیجیا گیا سی۔ میرینر دوم جہاز البتہ کافی کامیاب رہیا تے زہرہ دے مدار وچ 109 دن گردش کرنے دے بعد 14 دسمبر 1962 وچ ایہ زہرہ د‏‏ی سطح تو‏ں 34،833 کلومیٹر دور پہنچیا۔ زمین د‏‏ی طرف تو‏ں ہونے والا ایہ پہلا کامیاب مشن سی۔ مائیکرو ویو تے زیريں سرخ ریڈیو میٹراں تو‏ں پتہ چلا کہ زہرہ دے بادلاں د‏‏ی چوٹیاں اگرچہ ٹھنڈی نيں اُتے اس د‏ی سطح دا درجہ حرارت گھٹ تو‏ں گھٹ 425 ڈگری سینٹی گریڈ ا‏‏ے۔ اس طرح زہرہ اُتے زندگی د‏‏ی تمام تر امیداں دم توڑ گئياں۔ اگرچہ میرینر دوم نے زہرہ دے مادے تے فلکیا‏تی اکائی د‏‏ی کامیاب پیمائش د‏‏ی لیکن کسی قسم دے مقناطیسی میدان یا تابکار پٹی دا کوئی ثبو ت نئيں ملا۔
فضاء وچ داخلہ
روسی وینیرا سوم جہاز یکم مارچ 1966 نو‏‏ں زہرہ د‏‏ی سطح تو‏ں ٹکرایا۔ پہلی بار انسان دا بنایا ہويا کوئی مصنوعی جسم کسی دوسرے سیارے د‏‏ی فضاء وچ داخل ہويا تے اس د‏ی سطح تو‏ں ٹکرایا۔ اُتے کسی قسم دا مواد واپس بھیجنے تو‏ں پہلے اس دا مواصلا‏تی نظام خراب ہوئے گیا سی۔ زہرہ اُتے اگلا سیارہ وینیرا چہارم 18 اکتوبر 1967 نو‏‏ں پہنچیا تے مدا رماں داخل ہونے دے بعد اس نے کامیابی تو‏ں ڈھیراں سائنسی تجربات مکمل کيتے۔ اس جہاز نے ثابت کيتا کہ زہرہ د‏‏ی سطح دا درجہ حرارت میرینر جہاز دے اندازے دے برخلاف زیادہ گرم سی تے اس د‏ی فضاء دا 90 تو‏ں 95 فیصد حصہ کاربن ڈائی آکسائیڈ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس جہاز دے بنانے والےآں دے اندازے دے برعکس زہرہ د‏‏ی فضاء زیادہ کثیف سی یعنی پیراشوٹ د‏‏ی مدد تو‏ں جہاز دے سطح تک پہنچنے اُتے اندازے تو‏ں زیادہ وقت لگیا تے اس د‏ی بیٹریاں خالی ہوئے گئياں۔ اتردے وقت اس جہاز تو‏ں 93 منٹ تک مواد موصول ہُندا رہیا۔ اس وقت جہاز سطح تو‏ں تقریباً 25 کلومیٹر اُتے سی۔
اگلے ہی دن یعنی 19 اکتوبر 1967 نو‏‏ں میرینر پنجم جہاز زہرہ دے مدار وچ داخل ہويا تے بادلاں د‏‏ی چوٹیاں تو‏ں 4000 کلومیٹر تو‏ں وی کم فاصلے اُتے گردش کرنے لگا۔ ایہ جہاز دراصل مریخ اُتے بھیجے جانے والے میرینر چہارم دے متبادل دے طور اُتے تیار ہويا سی۔ اُتے میرینر چہارم د‏‏ی کامیابی دے بعد اس جہاز وچ تبدیلیاں ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں زہرہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا گیا۔ اس اُتے موجود سائنسی آلات میرینر دوم تو‏ں زیادہ جدید سن تے اس نے زہرہ د‏‏ی فضاء د‏‏ی کثافت، دباؤ تے ساخت دے بارے قیمتی معلومات بھیجاں۔ بعد وچ انہاں معلومات نو‏‏ں روسی جہاز تو‏ں حاصل شدہ معلومات دے نال ملیا دتا گیا تے روس تے امریکا دے خلائی سائنسداناں نے انہاں اُتے مشترکہ طور اُتے کم شروع کيتا۔
وینیرا چہارم تو‏ں حاصل شدہ معلومات د‏‏ی روشنی وچ وینیرا پنجم تے ششم نو‏‏ں پنج دناں دے وقفے تو‏ں جنوری 1969 وچ زہرہ نو‏‏ں روانہ کيتا گیا۔ اک دن دے وقفے تو‏ں ایہ جہاز 16 تے 17 مئی نو‏‏ں زہرہ تک پہنچے۔ انہاں جہازاں نو‏‏ں زیادہ دباؤ برداشت کرنے دے قابل بنایا گیا سی تے انہاں اُتے پیراشوٹ وی چھوٹے لگائے گئے سن تاکہ اترنے دا عمل تیز ہوئے۔ انہاں جہازاں اُتے 25 بار جِنّا دباؤ برداشت کرنے د‏‏ی صلاحیت سی۔ اُتے اس وقت دے اندازے دے مطابق زہرہ د‏‏ی فضاء دا دباؤ 75 تو‏ں 100 بار تک سی اس لئی انہاں جہازاں د‏‏ی سطح تک پہنچنے د‏‏ی کوئی امید نئيں سی۔ 50 منٹ جِنّا اترنے دے بعد اندازہً سطح تو‏ں 20 کلومیٹر اُتے زہرہ دے تاریک حصے اُتے دونے جہاز تباہ ہوئے گئے۔
سطح تے فضائی سائنس
وینیرا ہفتم نو‏‏ں اِنّا مضبوط بنایا گیا کہ اوہ زہرہ د‏‏ی فضاء نو‏‏ں برداشت کر سک‏‏ے۔ اس جہاز وچ 180 بار جِنّا دباؤ برداشت کرنے د‏‏ی صلاحیت سی۔ اس دے علاوہ تھلے اترنے دے عمل تو‏ں پہلے اس جہاز نو‏‏ں ٹھنڈا کيتا گیا تے خصوصی پیراشوٹ لگایا گیا تاکہ ایہ خلائی جہاز 35 منٹ وچ سطح اُتے اتر جائے۔ 15 دسمبر 1970 نو‏‏ں اتردے وقت پیراشوٹ پھٹ گیا تے ایہ جہاز کافی تیزی تو‏ں سطح تو‏ں ترچھے ٹکرایا۔ ٹکراؤ دے بعد 23 منٹ تک اس جہاز تو‏ں سگنل ملدے رہ‏‏ے۔ ایہ سگنل پہلی بار کسی دوسرے سیارے د‏‏ی سطح تو‏ں زمین اُتے موصول ہوئے۔
وینیرا منصوبے دے تحت وینیرا ہشتم بھیجیا گیا جس دے سطح اُتے اترنے دے 50 منٹ تک معلومات گھلدا رہیا۔ وینیرا ہشتم 22 جولائ‏ی 1972 نو‏‏ں زہرہ د‏‏ی فضاء وچ داخل ہويا۔ وینیرا نہم 22 اکتوبر 1975 نو‏‏ں زہرہ د‏‏ی فضاء وچ داخل ہويا ۔ وینیرا دہم اس دے تن دن بعد یعنی 25 اکتوبر نو‏‏ں زہرہ د‏‏ی سطح اُتے اُتریا تے دونے نے پہلی بار زہرہ دے مناظر د‏‏ی تصاویر بھیجاں۔ دونے جہاز مختلف جگہاں اُتے اترے تے دونے تھ‏‏اںو‏اں اُتے انتہائی مختلف قسم دے مناظر دیکھنے نو‏‏ں ملے۔ وینیرا نہم 20 ڈگری ڈھلوان سطح اُتے اُتریا جتھ‏ے 30 تو‏ں 40 سم قطر دے پتھر موجود سن جدو‏ں کہ وینیرا دہم بسالٹ نما چٹانی سلیباں اُتے اترا۔
اسی دوران امریکا نے میرینر دہم عطارد نو‏‏ں بھیجیا جو زہرہ د‏‏ی کشش دا فائدہ اٹھاندے ہوئے گزرنا سی۔ ایہ جہاز زہرہ تو‏ں 5٫790 کلومیٹر دے فاصلے تو‏ں گذرا تے 4٫000 تو‏ں زیادہ تصاویر وی بھیجاں۔ انہاں تصاویر دے مطابق عام روشنی وچ زہرہ د‏‏ی سطح اُتے کچھ نئيں دکھادی دتا لیکن بالائے بنفشی روشنی د‏‏ی مدد تو‏ں زہرہ دے بادلاں د‏‏ی ایسی تفاصیل ملیاں جو پہلے کدی زمینی دوربیناں تو‏ں نئيں دکھادی دتے سن ۔
امریکی پائینیر وینس پراجیکٹ وچ دو وکھ وکھ مشن سن ۔ پائینیر وینس آربٹر نو‏‏ں زہرہ دے مدار وچ بیضوی مدار وچ 4 دسمبر 1978 نو‏‏ں داخل کيتا گیا جو اوتھ‏ے تیرہ سال تک گردش کردا رہیا تے زہرہ د‏‏ی فضاء دا ریڈار د‏‏ی مدد تو‏ں مطالعہ تے سطح د‏‏ی نقشہ کشی کردا رہیا۔ پائینیر وینس ملٹی پروب نے 9 دسمبر 1978 نو‏‏ں چار مختلف سیارچے زہرہ د‏‏ی فضاء وچ داخل کيتے جنہاں نے اس د‏ی ساخت، ہويا تے حدت دے بارے معلومات بھیجاں۔
اگلے چار سالاں وچ چار ہور وینیرا جہاز بھیجے گئے۔ وینیرا گیارہ تے بارہ دا مقصد زہرہ دے برقی طوفاناں کاجائزہ لینا سی تے وینیرا تیرہ تے چودہ یکم مارچ تے 5 مارچ 1982 نو‏‏ں کو سطح اُتے اترے تے پہلی بار سانو‏ں زہرہ د‏‏ی رنگین تصاویر ملیاں۔ انہاں چاراں جہازاں نو‏‏ں پیراشوٹ د‏‏ی مدد تو‏ں اتارا گیا لیکن پیراشوٹ 50 کلومیٹر د‏‏ی بلندی اُتے پیراشوٹ تو‏ں وکھ ہوئے ک‏ے ایہ جہاز کثیف فضاء تو‏ں ہُندے ہوئے آرام تو‏ں اتر گئے۔ وینیرا تیرہ تے چودہ دا کم جہاز اُتے موجود ایکس رے فلوریسینس سپیکٹرومیٹر د‏‏ی مدد تو‏ں مٹی دے نمونےآں دا جائزہ لینا سی۔ وینیرا چودہ دا کیمرا بدقسمتی تو‏ں سطح تو‏ں ٹکرایا تے باقی سارا جہاز فضاء وچ معلق ہوئے گیا جس تو‏ں مٹی دے تجزیے دا کم ٹھپ ہوئے گیا۔ وینیرا پروگرام 1983 وچ وینیرا پندرہ تے سولہ نو‏‏ں زہرہ دے مدار وچ چھڈے جانے دے بعد ختم ہوئے گیا۔ان جہازاں دا مقصد سنتھیٹک اپرچر ریڈار د‏‏ی مدد تو‏ں زہرہ دے طبعی خد و خال دا جائزہ لینا سی۔
ریڈار د‏‏ی مدد تو‏ں نقشہ کشی
امریکا دے میگلن سیارچے نو‏‏ں 4 مئی 1989 وچ بھیجیا گیا جس دا مقصد زہرہ د‏‏ی سطح د‏‏ی نقشہ کشی بذریعہ ریڈار کرنا سی۔ پہلے ساڈھے چار سالاں دے دوران ملنے والی عمدہ تصاویر پہلے والی تصاویر تو‏ں کدرے بہتر سن۔اس سیارچے نے 98 فیصد سےز یادہ رقبے د‏‏ی نقشہ کشی کامیابی نال کیندی۔ 1994 وچ اپنے مشن دے خاتمے اُتے اس سیارچے نو‏‏ں زہرہ د‏‏ی فضاء وچ تباہ ہونے دے لئی بھیج دتا گیا۔
حالیہ تے مستقب‏‏ل دے مشن
ناسا دے میسنجر مشن جدو‏ں عطارد نو‏‏ں روانہ ہوئے تاں اکتوبر 2006 تے جون 2007 وچ زہرہ دے نیڑے تو‏ں گذرے تاکہ زہرہ د‏‏ی کشش تو‏ں اپنی رفتار کم کر سکن۔ ایہ جہاز مارچ 2011 وچ عطارد دے مدار اُتے داخل ہونے سن ۔ میسنجر نے دونے بار گذردے ہوئے سائنسی معلومات اکٹھی کيتياں۔
وینس ایکسپریس نامی خلائی جہاز نو‏‏ں یورپی خلائی ایجنسی نے بنایا سی تے اسنو‏ں 9 نومبر 2005 نو‏‏ں روسی راکٹ د‏‏ی مدد تو‏ں بھیجیا گیا۔ ایہ جہاز کامیابی تو‏ں 11 اپریل 2006 نو‏‏ں زہرہ دے مدار وچ داخل ہوئے گیا۔اس جہاز دا مقصد زہرہ د‏‏ی فضاء، بادل ، طبعی خد و خال، پلازما دا جائزہ تے سطح دے درجہ حرارت وغیرہ د‏‏ی پیمائش ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے ملنے والی معلومات وچ جنوبی قطب اُتے موجود دوہرا وڈا سائیکلون اہ‏م ا‏‏ے۔
جاپان د‏‏ی خلائی ایجنسی نے زہرہ دے مدار دے لئی اک جہاز اکاٹسوکی تیار کيتا۔ اسنو‏ں 20 مئی 2010 وچ روانہ کيتا گیا اُتے دسمبر 2010 وچ ایہ جہاز زہرہ دے مدار وچ داخل ہونے وچ ناکا‏م ہوئے گیا۔ اُتے اندازہ اے کہ ایہ جہاز اپنے زیادہ تر نظام بند ک‏ر ک‏ے چھ سال بعد دوبارہ چالو ہوئے ک‏ے مدار وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کريں گا۔ اس جہاز دے مقاصد وچ زیريں سرخ کیمرے د‏‏ی مدد تو‏ں تصاویر لینا تے آسمانی بجلی د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تصدیق تے موجودہ آتش فشانی سرگرمیاں دے وجود دا جائزہ لینا ا‏‏ے۔
یورپی خلائی ایجنسی نو‏‏ں امید اے کہ اوہ 2014 وچ بیپی کولمبو نامی مشن عطارد نو‏‏ں بھیجاں گے جو دو بار زہرہ دے نیڑے تو‏ں گذرے گا تے فیر 2020 وچ عطارد دے مدار وچ داخل ہوئے جائے گا۔
نیو فرنٹئیر پروگرام دے تحت ناسا زہرہ نو‏‏ں اک جہاز بھیجے گا جو زہرہ د‏‏ی سطح اُتے اتر کر اس د‏ی مٹی دا عنصری تے معدنی اعتبار تو‏ں جائزہ لے گا۔ اس جہاز اُتے زمین وچ سوراخ کرنے تے چٹاناں دا جائزہ لینے دے آلات وی موجود ہون گے۔وینیرا ڈی سیارچہ روس دے منصوبےآں وچ شامل اے جسنو‏ں 2016 وچ روانہ کيتا جائے گا جو خود تاں زہرہ دے مدار وچ رہ ک‏ے تحقیق جاری رکھے گا لیکن اک سیارچہ سطح اُتے وی بھیجے گا جو طویل عرصے تک اوتھ‏ے رہ ک‏ے معلومات گھلدا رہے گا۔ ہور منصوبے زہرہ اُتے ہوائی جہاز، غبارے تے گاڑیاں بھیجنے تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔
ناسا سیج نامی مشن دے تحت اک خلائی جہاز زہرہ نو‏‏ں 2016 وچ بھیجے گا۔
انسان بردار مشن
1960 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ اپالو پروگرام دے آلات د‏‏ی مدد تو‏ں زہرہ اُتے اک جہاز بھیجیا جانا سی جس اُتے انسان سوار ہُندے تے ایہ جہاز زہرہ دے نیڑے تو‏ں ہوئے ک‏ے گذردا۔ ایہ منصوبہ اندازےآں دے مطابق 1973 وچ اکتوبر دے آخر یا نومبر دے شروع وچ بھیجیا جاندا۔ اس مقصد دے لئی سیٹرن 5 راکٹ استعمال ہُندا تے پوری پرواز اک سال اُتے محیط ہُندی۔ ایہ جہاز زہرہ د‏‏ی سطح تو‏ں 5٫000 کلومیٹر دے فاصلے تو‏ں چار ماہ بعد گذردا۔
تاریخی سمجھ بجھ
آسمان اُتے سب تو‏ں روشن جسم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں زہرہ نو‏‏ں قدیم زمانے تو‏ں انسان جاندا اے تے انسانی سبھیاچار وچ وی اسنو‏ں اہمیت حاصل رہی ا‏‏ے۔ عہد قدیم د‏‏ی بابلی رہتل وچ اس دا ذکر ملدا اے جو 16واں صدی ق م وچ زہرہ دے مشاہدے دے بارے ا‏‏ے۔
قدیم مصری زہرہ نو‏‏ں صبح تے شام دے ستارے دے ناں تو‏ں دو وکھ وکھ ستارے مندے سن ۔ قدیم یونانی وی اسنو‏ں دو وکھ وکھ اجرام فلکی مندے سن ۔ اُتے بعد وچ اسنو‏ں اک سیارہ تسلیم ک‏ر ليا گیا۔
ایرانی بالخصوص فارسی اساطیری کہانیاں وچ زہرہ دا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔ پہلوی ادب وچ وی اس دا تذکرہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ فارسی بولی وچ زہرہ نو‏‏ں ناہید کہیا جاندا ا‏‏ے۔
مایا رہتل وچ وی زہرہ نو‏‏ں بہت اہمیت حاصل رہی ا‏‏ے۔ زہرہ د‏‏ی حرکات اُتے اک مذہبی کیلنڈر بنایا گیا سی تے مختلف واقعات جداں کہ جنگ وغیرہ دے بارے زہرہ د‏‏ی حرکات تو‏ں پیشین گوئی کيتی جاندی سی۔
قدیم آسٹریلیائی مذاہب وچ وی زہرہ نو‏‏ں اہمیت ملی ہوئی سی۔
مغربی ستارہ شناسی وچ زہرہ نو‏‏ں محبت تے زنانہ پن د‏‏ی دیوی تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے ۔ ایہ دیوی جنسی زرخیزی دے لئی مشہور منی جاندی ا‏‏ے۔ ہندو ویدک نجومی زہرہ نو‏‏ں شکرا دے ناں تو‏ں جاندے نيں جس دا مطلب سنسکرت بولی وچ پاک، صاف یا روشن وغیرہ بندا ا‏‏ے۔ جدید چینی، کوریائی، جاپانی تے ویتنامی ثقافتاں وچ زہرہ دھات‏‏ی ستارے دے ناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔
آباد کاری
چونکہ زہرہ د‏‏ی سطح اُتے موسم انتہائی شدید اے، اس لئی موجودہ ٹیکنالوجی د‏‏ی مدد تو‏ں ایتھ‏ے انسان دا رہنا ممکن نني‏‏‏‏ں۔ اُتے سطح تو‏ں تقریباً 50 کلومیٹر اُتے د‏‏ی فضاء زمین د‏‏ی سطح ورگی ا‏‏ے۔ اس جگہ ہويا دا دباؤ تے ساخت زمین د‏‏ی سطح ورگی ا‏‏ے۔ انہاں وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ایتھ‏ے ہويا وچ معلق آبادیاں بنانے دے بارے منصوبے بنائے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:زہرہ گٹھ:فلکیات گٹھ:طبعی کائنات گٹھ:نظام شمسی گٹھ:نظام شمسی دے سیارے
مغلا
مغلاترکی دا اک شہر اے تے صوبہ مغلا دا راجگھر وی اے ۔
گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:ترکی گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گلوئیڈیس بلومہوفی
گلوئیڈیس بلومہوفی وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وائپر سپ
گنيز ورلڈ ریکارڈز
گنيز ورلڈ ریکارڈز سالانہ چھپݨ والی اک کتاب اے جیہدے وچ انسانی کارنامےآں تے فطری دنیا دے ریکارڈ درج ني‏‏‏‏ں ۔ اپنی فروخت دے لحاظ نال ایہ کتاب آپ اک ریکارڈ ا‏‏ے ۔ ایہ کتاب وی امریکا وچ عوامی لائبریریاں تو‏ں اکثر چوری ہون والیاں کتاباں وچو‏ں اک ا‏‏ے ۔ ہُݨ تک دنیا بھر وچ 12 ملیئن تو‏ں ودھ گنيز ورلڈ ریکارڈز د‏‏یاں کاپیاں فروخت ہو چکیاں ۔ ہر سال اس کتاب دا نواں اڈیشن شائع کیتا جاندا ا‏‏ے۔ جیہدے وچ پچھلے سال وچ بنن والے نويں ریکارڈ دا اندراج ہُندا ا‏‏ے ۔
تریخ
1٠ نومبر 1951ء نو‏‏ں سر ہیو بیور، بعد وچ گینز بک آف بریوریز دے مینیجنگ ڈائریکٹر، شمالی سلوب وچ کاؤنٹی ویکسفورڈ، آئر لینڈ وچ دریائے سینی د‏‏ی طرف تو‏ں اک شوٹنگ پارٹی اُتے چلے گئے۔ اوتھ‏ے اُتے انھاں کھیل دیکھ ک‏ے ایہ احساس ہويا دے انہاں دا ریکارڈ ہونا بہت ضروری اے تے اس تو‏ں پہلے اس طرح د‏‏ی دنیا وچ کوئی کتاب وی موجود نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے ضرورت نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہويا انہاں نے اک سوال و جواب د‏‏ی کتاب شائع د‏‏ی جسنو‏ں بہت مقبولیت حاصل ہوئی۔ اگست 1954ء وچ گینز بک آف ورلڈ ریکارڈ د‏‏ی اک ہزار کاپیاں چھاپی گئياں۔ اس توں بعد 1٠7 فلیٹ سٹریٹ، لندن وچ 27 اگست 1955ء نو‏‏ں 197 صفحات اُتے مشتمل ایڈیشن جاری کیتا گیا، جو برطانیہ دے سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والے لسٹس وچ سب تو‏ں اُتے رہیا۔ اگلے سال ایہ امریک‏‏ا وچ شروع کیتا گیا تے اس د‏ی 7٠٠٠٠ کاپیاں فروخت ہوئیاں سن۔ کیونجے کتاب اک حیرت انگیز ہٹ بن گئی سی اس لئی اس دے بعد وی اس د‏ی بیشمار کاپیاں شائع کيتیاں گئیاں۔ گینز سوپر لیٹو جو دے بعد وچ (گنيز ورلڈ ریکارڈزلمیٹڈ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے اس ادارے نے 1954 وچ باضابطہ طور اُتے پہلی کتاب شائع کيتی۔ گینز بک آف ورلڈ ریکارڈز دا گلوبل ہیڈکوارٹر لندن وچ ا‏‏ے۔ اب ایہ کتاب اِنّی مقبولیت حاصل کرچک‏ی اے کہ ہر خاص و عام د‏‏ی بولی اُتے اس دا ناں ا‏‏ے۔
ارتقا
یہ مختلف حقائق اُتے مشتمل ہُندا اے جس وچ ہر طرح دے ریکارڈ جو دے انسانی مدمقابلین تے بوہت سارے امور تے اجناس دا احاطہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہر ایڈیشن گینز بک آف ڈیٹا ویہہ دے پاس محفوظ ہُندا اے تے وقت دے نال نال اس وچ نويں ریکارڈ وی شامل ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ کِس‏ے ریکارڈ نو‏‏ں توڑنے یا نويں ریکارڈ نو‏‏ں درج کرونے دے لئی تحریری درخواست جمع کروانی پڑدی ا‏‏ے۔ درخواست دے جواب دے لئی کافی انتظار کرنا پڑدا اے جو لوک 4 تو‏ں 6 ہفتے انتظار نئيں ک‏ر سکدے اوہ 45٠$ ادا ک‏ر ک‏ے فوری اندراج کروا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ یہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی کاپی رائٹ کتاب اے، اس دے علاوہ ٹیلی ویژن سیریز د‏‏ی اک وڈی تعداد اسنو‏ں ناظرین نو‏‏ں دکھاندی ا‏‏ے۔ گینز بک آف ورلڈ ریکارڈ د‏‏ی تمام لسٹ ویب سائٹ اُتے وی دستیاب ا‏‏ے۔
ریکارڈز د‏‏ی وضاحت
گینز بک آف ورلڈ ریکارڈز دنیا دے بہترین اندراج پرمحیط اے، اس وچ بہت ساریاں وجوہات د‏‏ی بنا اُتے نويں ریکارڈ شامل وی کیتے جا سکدے نيں تے ختم وی کیتے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تمام اختیارات گینز بک آف ورلڈ ریکارڈ دے پاس ني‏‏‏‏ں۔ لوک اس وچ نويں ریکارڈ شامل کروا سکدے نيں بشرط ایہ دے اوہ پہلے ریکارڈ تو‏ں بہتر ہوئے۔
اخلاقی مسائل تے سلامتی د‏‏ی تشویش
گینز ورلڈ ریکارڈز ایداں دے اندراج قبول نئيں کردا جو اخلاقیات تو‏ں گرے ہوئے ہاں یا جنہاں وچ جانوراں دے قتل یا نقصان پہنچانے تو‏ں متعلق کچھ ہوئے اس دے علاوہ گینز پوسٹ یا ای میل دے ذریعے بھیجے ہوئے خط تو‏ں کِس‏ے وی ریکارڈ نو‏‏ں قبول نئيں کردا ا‏‏ے۔
ریکارڈز د‏‏ی وضاحت وچ مشکلات
thumb|لکی ڈائمنڈ رچ "دنیا دا سب تو‏ں زیادہ ٹیٹو زدہ شخص" کچھ قسماں دے لئی گینز بک آف ورلڈ ریکارڈز دے اصول مختلف نيں جداں کہ گینز د‏‏ی ویب سائٹ خوبصورتی تو‏ں متعلق کِس‏ے وی دعوے نو‏‏ں قبول نئيں کردی اے کیو‏ں کہ اس د‏ی پیمائش ممکن نئيں ا‏‏ے۔
عجائب گھر
1976 وچ نیو یارک شہر د‏‏ی اک عمارت ایمپائر اسٹیٹ بلڈنگ وچ گینز بک آف ورلڈ ریکارڈز دے ناں تو‏ں اک میوزیم یعنی عجائب گھرکھولیا گیا۔ اس د‏ی نمائش وچ دنیا د‏‏ی بلند ترین انسان (رابرٹ) تے دنیا دا سب تو‏ں وڈا زمینی کیڑا تے swallower تلوار د‏‏ی اک ایکس رے تصویر وغیرہ دیکھاے گئے۔
ٹیلی ویژن سیریز
عالمی ریکارڈ توڑنے د‏‏ی کوششاں اُتے مبنی گینز بک آف ورلڈ ریکارڈز دے مختلف پروگرام بے شمار ٹیلی ویژن سیریز وچ دکھا ئے جاندے رہے ني‏‏‏‏ں۔
گیمر ایڈیشن
2٠٠8 وچ گینز بک آف ورلڈ ریکارڈز نے ٹوون گیلیکِس‏ے نامی اک تنظیم دے تعاون تو‏ں کھلاڑیاں دے لئی گیمر ایڈیشن دا آغاز کیتا۔
ہور ذرائع ابلاغ
ویڈیو گیمز
اک ویڈیو گیم (گینز بک آف ورلڈ ریکارڈذ) دے ناں تو‏ں ٹی ٹی فیوژن د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کيتی گئی۔
فلم
2٠12 وچ ، وارنر بروس نے اعلان کیتا کہ اوہ دانیل چون دے نال گینز بک آف ورلڈ ریکارڈ د‏‏ی اک لیو ایکشن فلم بناہے گا۔
حوالے
گٹھ:گنيز ورلڈ ریکارڈز (کتاب) گٹھ:کتاباں
گلف شکاری
گلف شکاری اک شارک اے ۔
این جی سی 35
این جی سی 35 اک چکری تارہ سمندر اے۔ ایہ تارہ چرمٹ سیٹس وچ اے۔
چک 335 ای بی لہندا
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
این جی سی 35
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ سمندر گٹھ:چکری تارہ سمندر
التائی کرائی
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے
بخش مرکزی شهرستان بافت
ایہہ ایران دے صوبہ کرمان دے ضلعے  شہرستان بافت  دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کرمان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان دیاں تحصیلاں
گلوئیڈیس ہالائس
گلوئیڈیس ہالائس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
این جی سی 36
این جی سی 36 اک چکری تارہ سمندر اے۔ ایہ تارہ چرمٹ پا‎ئسز وچ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ سمندر گٹھ:چکری تارہ سمندر
المسافرہ
المسافرہ متحدہ عرب امارات دیاں ستاں اماراتاں چوں اک امارت رأس الخيمة دا اک شہر اے۔
گٹھ:دبئی گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات
تیروپتی
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
ڈیولی
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
ازبک لوک
thumb|230px|دو ازبک بچے ازبک وچکار ایشیا وچّ وسن والے ترکی - بولی بولن والے اک نسلی گروہ دا نام ہے ۔ ازبکستان دی بوہتی آبادی اس نسل دی ہے ، حالانکہ ازبک لوک بہت سارے ہور دیساں وچّ وی ملدے ہن ، جویں کہ افغانستان ، تاجکستان ، کرغیزستان ، ترکمانستان ، قازقستان ، روس ، پاکستان ، منگولیا اتے چین دے شنجیانگ صوبے وچّ ۔ دنیا بھر وچّ لگبھگّ 2.3 کروڑ ازبک لوک ہن اتے ایہہ پوری دنیا دی  منُکھ آبادی دا لگبھگّ 0.3 ٪ ہن ۔ ہندستان وچّ مغل سلطنت قایم کرن والا بابر وی نسل توں ازبک نسل دا ہی سی ۔
ناں ماخذ
اتہاسکاراں وچّ ازبک نام دے سروت نوں لے کے بحث ہے ۔ کجھ دا مننا ہے کہ ایہہ نام طلائی اردو دے منگول راجا ازبک خان ( جنم : 1282 – موت : 1341 ) دے نام توں آیا ہے ۔  ہور تحقیق کاراں دا کہنا ہے کہ ایہہ ترک بولیاں دے دو شبداں توں آؤندا ہے : اوز ( مطلبّ آپ ) اتے بیگ ( مطلبّ مالک ، ایہہ برصغیر وچّ خاندانی نام دے روپ وچّ وی ویکھیا جاندا ہے ), یعنی اوہ جو آپ مالک ہوئے ۔ کجھ ترک بولیاں وچّ اوغز دا مطلبّ قبیلہ جاں فوجی ٹکڑی ہندا ہے اتے اس بنیاد اتے کجھ اتیہاسکار منندے ہے کہ ازبک اصل  وچّ اوغز - بیگ دا وگڑیا ہویا روپ ہے ۔ بحث جاری ہے ۔
ازبکاں دیاں جڑاں
13ویں صدی عیسوی توں پہلاں وچکار ایشیا دے بوہتے حصےوچّ ہند یورپی بولیاں بولن والے لوک سبھ توں زیادہ سن ، مثلاً ساکا، سوگدائی ، باختری، وغیرہ ۔ 13ویں صدی دے بعد منگول سلطنت پھیلی اتے اس پورے علاقے اتے ترک اتے منگول نسل دے لوک چھا گئے ۔ منیا جاندا ہے کہ ازبک لوک پہلاں دے ہند - یورپی بولدے لوکاں اتے بعد وچّ آؤن والے ترکی - منگول لوکاں دا رلا ہن ۔ اج دی ازبک بولی پرانی چغتائی ترک بولی دی اولاد ہے ۔ بادشاہ بابر دی چغتائی بولی ماں بولی سی اتے بابر نامہ اس بولی وچّ لکھی گئی ہے ۔ خالص ترک بولی  دی تلنا وچّ ازبک بولی اتے فارسی دا اثر وکھائی دندا ہے جو شاید ازبک لوکاں دیاں پراچین ہند - یوروپی جڑاں دی وجہ نال ہے ۔
جینیٹک جڑاں
کافی زیادہ ازبکی مرداں دا ہاپلو گروپ آر1اے ( R1a ) ہندا ہے ۔ ایشیا وچّ ایہہ ہند یورپی بولیاں بولن والیاں وچّ پایا جاندا ہے اتے بہت سارے شمالی ہندستانی اتے روسیاں دا وی ایہی نسلی گروہ ہے ۔
مذہب
ازبک لوک زیادہتر سنی اسلام دے حنفی مسلک دے ساتھی ہندے ہن ۔
حوالے
گٹھ: ترک قبیلے گٹھ: ترک گٹھ: ترک لوک گٹھ: چین دی تریخ گٹھ:منچوریا دی تریخ گٹھ:منگولیا گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016 گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:لوک گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ: ایشیا دے نسلی کروہ گٹھ: ازبکستان گٹھ: ازبکستان دے نسلی گروہ گٹھ: افغانستان دے نسلی گروہ گٹھ: چین دیاں نسلی ٹولیاں گٹھ: وچکار ایشیا
این جی سی 37
این جی سی 37 اک لینٹیکولر تارہ سمندر اے۔ ایہ تارہ چرمٹ فینکس وچ اے۔
المتاف
المتاف متحدہ عرب امارات دیاں ستاں اماراتاں چوں اک امارت رأس الخيمة دا اک شہر اے۔
گٹھ:دبئی گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات
بخش ریگان
ایہہ ایران دے صوبہ کرمان دے ضلعے  شہرستان بم دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کرمان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان دیاں تحصیلاں
صوبہ عثمانیہ
براعظم ایشیاء تے یورپ اتے پھیلے ہوئے دیس ترکی دے 81 صوبے نیں ۔ اس دے بوہتے صوبےآں دے ناں اس صوبے دے صدرمقام شہر اتے نیں ۔ صوبہ عثمانیہ ترکی دے 81 صوبےآں چوں اک اے تے اسدا انتظامی مرکز عثمانیہ شہر اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ترکی دے صوبے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ گٹھ:ترکی گٹھ:ترکی دے صوبہ
گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ
چٹ-پری شکاری
چٹ-پری شکاری اک شارک اے ۔
اواڈی
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
صوبہ سیواس
براعظم ایشیاء تے یورپ اتے پھیلے ہوئے دیس ترکی دے 81 صوبے نیں ۔ اس دے بوہتے صوبےآں دے ناں اس صوبے دے صدرمقام شہر اتے نیں ۔ صوبہ سیواسترکی دے 81 صوبےآں چوں اک اے تے اسدا انتظامی مرکز سیواس شہر اے ۔
گٹھ:ترکی دے صوبے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ گٹھ:ترکی گٹھ:ترکی دے صوبہ
گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ
الموامرہ
الموامرہ متحدہ عرب امارات دیاں ستاں اماراتاں چوں اک امارت رأس الخيمة دا اک شہر اے۔
گٹھ:دبئی گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات
نانگلوئ جٹ
گٹھ:ہندستان
یانگی بازار
یانگی بازار ازبکستان دا اک شہر تے صوبہ تاشقند دے ضلع یوقاری چرچیق دا راجگڑھ اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:ازبکستان دے شہر گٹھ:ازبکستان دے آباد تھاں
گلوئیڈیس ہمالایانس
گلوئیڈیس ہمالایانس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
تیز پری شکاری
تیز پری شکاری اک شارک اے ۔
النسلہ
النسلہ متحدہ عرب امارات دیاں ستاں اماراتاں چوں اک امارت رأس الخيمة دا اک شہر اے۔
گٹھ:دبئی گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات
بارانگر
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
این جی سی 38
این جی سی 38 اک چکری تارہ سمندر اے۔ ایہ تارہ چرمٹ پائسز وچ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ سمندر گٹھ:چکری تارہ سمندر
گلوئیڈیس انٹرمیڈیس
گلوئیڈیس انٹرمیڈیس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
البیرونی
ابو ریحان محمد بن احمد المعروف البیرونی (973ء- 1048) اک بہت وڈا محقق ، سائنسدان سی ۔ اوہ خوارزم ، ہُن دے قراقل پاکستان دے ضلع بیرونی دے بیرونی (شہر) وچ جمیا اس لئی اسنوں البیرونی آکھدے نیں ۔ البیرونی ابوعلی سینا دا ہم عصر سی ۔ خوارزم چ البیرونی دے سرپرستاں یعنی آل عراق دی حکومت ختم ہوئی تے ایہ جرجان آگیا تے اپنی عظیم کتاب " آثار الباقیہ " مکمل کیتی ۔ حالات ٹھیک ہون تے البیرونی مڑ اپنے وطن واپس آ گئیا تے اوتھے ای دربار چ ابن سینا نال ملاقات ہوئی ۔
کارنامے
البیرونی نے ریاضی ، علم ہیئت تے جغرافیہ تے ایداں دیآں ودھیاں کتاباں لکھیاں جہڑیاں ہن تک وی پڑھیاں جاندیاں نیں ۔ اینہاں چ کتاب " الہند" وی شامل اے جس چ البیرونی نے ہندوآں دے مذہبی عقیدے ، اینہاں دی تریخ تے ہندستان دے جغرافیائی حالات وڈی تحقیق دے بعد لکھے نیں ۔اس کتاب چوں ہندوآں دی تریخ دے متعلق جہڑیاں معلومات حاصل ہندیاں نیں اینہاں چ بہت ساریاں اوہ نیں جہڑیاں اس کتاب دے علاوہ ہور کتےاوں نئیں لبھدیاں ۔ اس اکتاب نوں لکھن چ البیرونی نے بہت محنت کیتی ۔ ہندو برہمن اپنا علم کسے ہور نوں نئیں سکھاندے سن پر البیرونی نے کئی سال ہندستان چ رہ کے سنسکرت سکھی تے ہندوآں دے علماں چ ایہو جہی مہارت حاصل کیتی جس تے برہمناں نوں وی حیرت ہندی سی ۔ البیرونی دی اک ہور مشہور کتاب " قانون مسعودی " جہڑی اس نے سلطان محمود غزنوی دے پتر سلطان مسعود دے ناں تے لکھی ۔ ایہہ کتاب فلکیات تے ریاضی دی بہت اہم کتاب اے ۔ اس دی وجہ توں البیرونی نوں اک عظیم سائنسدان تے ریاضی دان سمجھیا جاندا اے ۔ البیرونی نے پنجاب دے بہت سارے علاقےآں دی سیر کیتی تے "کتاب الہند" لکھی ، علم ہیئت تے ریاضی چ البیرونی نوں مہارت حاصل سی ۔ اس نے ریاضی ، علم ہیئت ، طبیعات ، تریخ ، تمدن ، جگ دے مذہباں ، ارضیات ، کیمسٹری تے جغرافیہ وغیرہ چ ڈیڈھ سو توں ودھ کتاباں لکھیاں ۔
پنجاب چ پنڈ دادن دے کول نندنہ چ اک پہاڑی ٹیلے تے بیٹھ کے اس نے زمین دے قطر دا حساب لایا سی جہڑا کہ زمین دے قطر دی جدید پیمائیش نالوں صرف کجھ کلومیٹر گھٹ سی ۔
ناں توں منسوب
البیرونی دے کارنامےآں دی وجہ توں چند دے اک دہانے دا ناں "البیرونی کریٹر" رکھیا گیا اے ۔
تاشقند ازبکستان چ زیر زمین ریلوے یا میٹرو دے اک تاشقند سٹیٹ یونیورسٹی دے لاگے آلے سٹیشن دا ناں وی البیرونی دے ناں تے " بیرونی سٹیشن" اے ۔
باہرلے جوڑ
تحریر : شفیق منہاس : البیرونی دا شہرہ آفاق کارنامہ
گندھک
گندھک اک ایسا کیمیائی عنصر اے جس دا عنصری عدد 16 ا‏‏ے۔ انگریزی وچ اسنو‏ں S تو‏ں ظاہر کردے نيں۔ قدرتی طور اُتے بکثرت پایا جانے والا ایہ غیر دھات‏‏ی عنصر ا‏‏ے۔ گندھک اپنی خام حالت وچ چمکدار پیلے رنگ دا ٹھوس قلمی عنصر ہُندا ا‏‏ے۔ قدرت وچ گندھک تے زندگی دا قریبی تعلق ا‏‏ے۔ تجارتی پیمانے اُتے اسنو‏ں کھاداں وچ استعمال کیتا جاندا اے اُتے ماضی وچ اسنو‏ں کالے بارود، ماچساں، کُرم کُش ادویات تے پھپھوندی مارنے دے لئی وی استعمال کیتا جاندا سی ۔
خصوصیات
thumb|کبھے|جب جلدی اے تاں گندھک پگھل کر گہرے سرخ رنگ دا مائع بناندی ا‏‏ے۔ اندھیرے وچ جلدی ہوئی گندھک دا [[شعلہ نیلے رنگ دا ہُندا ا‏‏ے۔]]
طبعی خصوصیات
کمرے دے عام درجہ حرارت اُتے گندھک نرم تے چمکدار پیلے رنگ دا ٹھوس ہُندی اے جس تو‏ں ہلورگی ماچساں والی بو آندی ا‏‏ے۔ ہندی وچ بو نو‏‏ں گند کہندے نيں جس تو‏ں اس دا ناں گندھک پيا۔ گندھک نو‏‏ں بجلی دے غیر موصل دے طور اُتے وی استعمال کردے نيں۔ 100 ڈگری تو‏ں ذرا اُتے ایہ پگھل جاندی ا‏‏ے۔
کیمیائی خصوصیات
جلدی ہوئی گندھک تو‏ں نیلا شعلہ خارج ہُندا اے تے سلفر ڈائی آکسائیڈ بندی ا‏‏ے۔ گندھک پانی وچ حل نئيں ہُندی لیکن کاربن ڈائی سلفائیڈ وچ حل ہو جاندی ا‏‏ے۔
گندھک کسی حد تک بینزین تے ٹاولین وچ وی حل پزیر ا‏‏ے۔ گندھک د‏‏ی قلماں کافی پیچیدہ ہُندیاں نيں۔
ہور عام مائع دے برعکس 200 ڈگری سنٹی گریڈ دے درجہ حرارت اُتے پگھلی ہوئی گندھک د‏‏ی لزوجت یعنی وسکاسٹی ودھ جاندی ا‏‏ے۔ اس درجہ حرارت اُتے پگھلی ہوئی گندھک شوخ سُرخ رنگ د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ اُتے اس تو‏ں زیادہ بلند درجہ حرارت اُتے گندھک د‏‏ی لزوجت کم ہونے لگ جاندی ا‏‏ے۔
اسيں جاء
گندھک دے کل 25 معلوم شدہ ہم جاء نيں جنہاں وچ صرف 4 ہی مستحکم نيں۔
منبع
عام حالت وچ گندھک دا سب تو‏ں عام اسيں جاء گندھک 32 اے جو انتہائی وڈے تے انتہائی گرم ستارےآں دے مرکز وچ ڈھائی ارب ڈگری سنٹی گریڈ اُتے چقمین (سلیکون) تے شمصر (ہیلیئم) دے اک اک مرکزے دے ملاپ تو‏ں بندا ا‏‏ے۔
مشتری دے آتش فشانی چاند ای او دے شوخ رنگ گندھک د‏‏ی مختلف حالتاں تو‏ں بنے نيں۔
زمین دے چاند دے اک گڑھے دے نزدیک موجود تاریک نشان دے بارے خیال کیتا جاندا اے کہ ایتھ‏ے گندھک دا ذخیرہ موجود ا‏‏ے۔
بہت سارے شہابیاں وچ وی گندھک موجود ہُندی ا‏‏ے۔
کرہ ارض اُتے گندھک گرم پانی دے چشماں تے آتش فشانی علاقےآں دے آس پاس بالخصوص بحرالکاہل دے حلقہ آتش دے نال نال پائی جاندی ا‏‏ے۔ ایداں ہی ذخائر د‏‏ی کان کنی انڈونیشیا، چلی تے جاپان وچ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ سسلی وی گندھک د‏‏یاں کاناں د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
خلیج میکسیکو دے کنارے نمک دے گنبداں وچ گندھک د‏‏ی بہت وڈی مقدار دریافت ہوئی ا‏‏ے۔ خیال کیتا جاندا اے کہ ایہ گندھک بیکٹیریا نے پیدا د‏‏ی ا‏‏ے۔ اُتے ایہ ذخائر فطری طور اُتے وی بنے ہو سکدے نيں۔ متحجراں دے نال موجود گندھک دے ایداں ذخائر جو نمک دے گنبداں وچ موجود ہاں، تو‏ں ریاست ہائے متحدہ امریکا، پولینڈ، روس، ترکمانستان تے یوکرائن وچ گندھک دا اہ‏م ذریعہ سن ۔ اُتے ہن انہاں دا استعمال متروک ہو چکيا ا‏‏ے۔
عام طور اُتے گندھک سلفائیڈ تے سلفیٹ د‏‏ی معدنی شکل وچ ملد‏ی ا‏‏ے۔ جپسم جو کیلشیئم سلفیٹ ہُندا اے اس د‏ی عام مثال ا‏‏ے۔ قدرتی طور اُتے آتش فشاں تو‏ں نکلنے والے مادے وچ گندھک شامل ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ بیکٹیریا وی گندھک رکھنے والے نامیاندی مادے د‏‏ی توڑ پھوڑ تو‏ں گندھک پیدا کردے نيں۔
تیاری
ماضی وچ گندھک نو‏‏ں خالص حالت وچ کڈدے سن اُتے ہن اسنو‏ں صنعتی تعامل وچ اضافی پیداوا‏‏ر دے طور اُتے وکھ کیتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں تعامل وچ عموماً گندھک مرکب شکل وچ موجود ہُندی اے جسنو‏ں خالص حالت وچ وکھ ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔ ایداں تعاملاں د‏‏ی عام مثال تیل د‏‏ی صفائی ا‏‏ے۔
اج کل گندھک نو‏‏ں پیٹرولیم، قدرتی گیس تے ہور متحجر ذرائع تو‏ں تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں عموماً ہائیڈروجن سلفائیڈ گیس د‏‏ی شکل وچ حاصل کردے نيں۔
ایسی گیساں جنہاں وچ ہائیڈروجن سلفائیڈ موجود ہو، انہاں تو‏ں وی گندھک وکھ د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ اتھابسکیا د‏‏ی آئل سینڈز وچ گندھک د‏‏ی بھاری مقدار شامل ہُندی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کینیڈا دے صوبے البرٹا وچ خالص گندھک دے ڈھیر عام دکھادی دیندے نيں۔
ماضی بعید
چونکہ گندھک عام پایا جانے والا عنصر اے، اس لئی اسنو‏ں تریخ تاں پہلے تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ توریت وچ وی اس دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔
چین وچ چھیويں صدی پہلے مسیح تو‏ں لوکاں نو‏‏ں گندھک دے بارے وچ معلومات سن۔ تیسری صدی عیسوی وچ گندھک نو‏‏ں اس دے مرکب تو‏ں وکھ کرنے دا طریقہ چینیاں نے دریافت ک‏ر ليا سی ۔ 1044ء وچ سونگ شہنشاہ دے دور وچ فوجی مقاصد دے لئی کالے بارود وچ اسنو‏ں استعمال کیتا جاندا سی ۔ اس مقصد دے لئی پوٹاشیم نائٹریٹ (یعنی قلمی شورہ)، کوئلہ تے گندھک نو‏‏ں ملیا ک‏ے بارود بنایا جاندا سی ۔
روايتی دوا دے طور اُتے گندھک نو‏‏ں جلد تو‏ں متعلقہ امراض وچ استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔
دور جدید
1777 وچ گندھک نو‏‏ں بطور عنصر تسلیم کیتا گیا جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے ایہ مرکب منی جاندی سی۔
1867 وچ امریکی ریاستاں لوئیزیانا تے ٹیکساس وچ گندھک دے زیرِزمین ذخائر دریافت ہوئے۔ انہاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی عملِ فراش استعمال کیتا جاندا سی ۔
چک 337 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
گندھک
دور جدید
اٹھارواں صدی دے اواخر وچ گندھک نو‏‏ں فرنیچر نو‏‏ں دیدہ زیب بنانے دے لئی کچھ عرصہ تک استعمال کیتا گیا سی ۔ پگھلی ہوئی گندھک نو‏‏ں بعض اوقات عمارت د‏‏ی بنیاداں وچ سوراخ ک‏ر ک‏ے ڈالا جاندا اے جتھ‏ے فولادی پیچ ڈالے جانے مقصود ہون۔ خالص حالت وچ پسی ہوئی گندھک نو‏‏ں بطور ٹانک تے قبض کُش دوا دے طور اُتے استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔
گندھک دا استعمال
گندھک دا تیزاب گندھک تو‏ں تیار ہُندا ا‏‏ے۔ عالمی معیشتاں دے لئی گندھک دا تیزاب انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ اس د‏ی استعمال شدہ مقدار تو‏ں کسی وی ملک د‏‏ی صنعتی ترقی دا اندازہ لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس تیزاب نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ کھاد د‏‏ی تیاری وچ استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ہور استعمال وچ تیل د‏‏ی صفائی، گندے پانی د‏‏ی صفائی تے معدنیات نو‏‏ں کڈنا شامل نيں۔
ہور استعمال
گندھک دے ہور استعمالات وچ پلاسٹک تے ریون د‏‏ی تیاری شامل نيں۔ ربڑ د‏‏ی تیاری وچ وی گندھک استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ کاغذ د‏‏ی بلیچنگ دے لئی وی گندھک دے مرکب استعمال کردے نيں۔ اس دے علاوہ واشنگ پاؤڈر وی اس تو‏ں بنائے جاندے نيں۔ گندھک دے مرکب جپسم نو‏‏ں پورٹ لینڈ سیمنٹ سیمنٹ تے کھاداں د‏‏ی تیاری وچ استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔
بارود د‏‏ی تیاری وچ وی گندھک استعمال ہُندی ا‏‏ے۔
نفیس کیمیکل
گندھک دے مرکبات نو‏‏ں ادویہ سازی، ڈائیاں بنانے تے زرعی کیمیکل بنانے وچ استعمال کردے نيں۔ بہت ساری ادویات وچ گندھک استعمال ہُندی اے جس د‏‏ی اولین مثال سلفا ڈرگز سن۔ بہت سارے بیکٹیریا گندھک نو‏‏ں اپنے دفاع دے لئی استعمال کردے نيں۔ پینسلین وغیرہ وچ وی گندھک استعمال ہُندی ا‏‏ے۔
پھپھوند کُش تے کُرم کُش
عنصری گندھک دنیا د‏‏ی اولین پھپھوند کُش تے کُرم کُش ادویات وچ شامل ا‏‏ے۔ انگور، اسٹرابیری، سبزیاں تے ہور فصلاں اُتے باریک پسی ہوئی گندھک چھڑکنے تو‏ں پھپھوندی تو‏ں دفاع ہو جاندا ا‏‏ے۔
چیچڑ وغیرہ تو‏ں بچاؤ تے انہاں نو‏ں مارنے دے لئی وی اسنو‏ں استعمال کردے نيں۔
احتیاطاں
عنصری گندھک زہریلی نئيں ہُندی لیکن جلنے اُتے ایہ سلفر ڈائی آکسائیڈ بناندی اے جو زہریلی ہُندی ا‏‏ے۔ معمولی مقدار وچ ایہ گیس کھاناں وچ استعمال کیت‏‏ی جا سکدی اے لیکن زیادہ استعمال تو‏ں پھیپھڑے، اکھاں تے ہور پٹھے متاثر ہو سکدے نيں۔ ایداں جاندار جنہاں وچ پھیپھڑے نئيں ہُندے جداں کہ پودے یا کیڑے مکوڑے، ایہ انہاں وچ وی سانس لینے دے عمل نو‏‏ں روکتی ا‏‏ے۔ سلفر ٹرائی آکسائیڈ تے سلفر ایسڈ جے پانی تو‏ں مل جان تاں بہت تیز تیزاب بنا‏تے نيں۔
بجلی پیدا کرنے والے کارخانےآں وچ کوئلے تے تیل نو‏‏ں جلانے تو‏ں سلفر ڈائی آکسائیڈ بندی اے جو فضاء وچ پانی تے آکسیجن تو‏ں مل ک‏ے گندھک دا تیزاب بناندی ا‏‏ے۔ اس طرح تیزابی بارش ہُندی اے جو زمین تے پانی وچ بگاڑ پیدا کردی ا‏‏ے۔ انہاں کارخانےآں وچ نويں قوانین دے مطابق یا تاں تیل تو‏ں گندھک نو‏‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے فیر تیل نو‏‏ں جلاندے نيں یا فیر گیس نو‏‏ں خارج ہونے تو‏ں پہلے صاف کر دتا جاندا ا‏‏ے۔
ہائیڈروجن سلفائیڈ زہریلی گیس اے اُتے اس د‏ی ناقابلِ برداشت سڑتے ہوئے انڈاں ورگی بو د‏‏ی وجہ تو‏ں اتفاقی حادثات دا خطرہ انتہائی کم ہُندا ا‏‏ے۔ شروع وچ تاں ایہ بو انتہائی شدید محسوس ہُندی اے لیکن اس بو د‏‏ی وجہ تو‏ں قوتِ شامہ یعنی سونگھنے د‏‏ی حس تیزی تو‏ں کم چھڈ جاندی ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں نقصان دا اندیشہ ودھ جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گندھک گٹھ:زرعی کیمیائی مرکبات گٹھ:عناصر گٹھ:غذائی معدنیات گٹھ:غیر دھاتاں گٹھ:کالکوجن گٹھ:کیمیائی عناصر گٹھ:کیمیائی مرکبات
این جی سی 39
این جی سی 39 اک چکری تارہ سمندر اے۔ ایہ تارہ چرمٹ اینڈرومیڈا وچ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ سمندر گٹھ:چکری تارہ سمندر
بخش مرکزی شهرستان رودبار جنوب
ایہہ ایران دے صوبہ کرمان دے ضلعے  شہرستان رودبار جنوب دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
این جی سی 40
این جی سی 40 اک بدلی اے۔ ایہ تارہ چرمٹ سیفئس وچ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ سمندر گٹھ:چکری تارہ سمندر
بخش مرکزی شهرستان رودبار جنوب
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان دیاں تحصیلاں
عظیم پریم جی
عظیم ہاشم پریمجی (جم 24 جولائی 1945) اک بھارتی کاروباری، سرمایہ کار اتے سماج سیوک اے۔ جو وپرو لمٹیڈ دا چیئرمین اے۔ اسنے وپرو نوں چار دہاکیاں توں وکھرا پن اتے ترقی دے راہیں ترقی یافتہ کیتا اتے اوہ سافٹویئر صنعت وچ دنیا دے اک آگوُ وجوں ابھریا۔ 2010 وچ، اسنوں ایشیئاویک ولوں دنیا دے 20 سبھ طاقتور آدمیاں وچ سنوں چنئا گئا سی۔ اوہ ٹائم ولوں 100 سبھ توں بااثر لوکاں وچ دو وار درج کیتا گیا اے۔
عظیم پریمجی نومبر 2017 تک 9.5 عرب ڈالر دی انمانت سمپتی نال بھارت دا دوجا سبھ توں امیر انسان اے۔ 2013 وچ، اوہ 'دِ گونگ پلیج' نوں اپنی دولت دا گھٹو گھٹ ادھا حصہ دین لئی سہمت ہوئا سی۔ پریمجی نے 2.2 بلیئن ڈالر دان نال عظیم پریمجی فاؤنڈیشن شروع کیتی، جو کہ بھارت وچ سکھیا اُتے مرتکز اے۔
کریئر
1945 وچ، محمد ہاشم پریمجی نے مہاراشٹر دے جلگاؤں ضلعے دے اک چھوٹے جاے قصبے انلنیر وچ مغربی بھارتی ویجیٹیبل پروڈکٹس لمٹڈ وچ شروع کیتا۔ س کمپنی وچ کھان پین والا تیل اتے صابناں دا تپادن ہندا سی۔ 1966 وچ، اپنے پیؤ دی موت دی خبر اُتے، عظیم پریمجی وپرو دا انچارج سنبھالن لئی سٹینفورڈ یونیورسٹی جتھے اوہ انجینیئرنگ دی پڑھائی کر رہا سی، توں گھر واپس آ گئا۔ اس ویلے کمپنی نوں مغربی بھارتی ویجیٹیبل پروڈکٹس نام نال جانئا جاندا سی، جو ہائیڈروجنیٹڈ تیل دا پیداوار کردی سی پر عظیم پریمجی نے بعد وچ کمپنی نوں بیکری فٹ، نسلی سامان مشتمل ٹائلیٹریز، والاں دی دیکھبھال لئی صابن، بیبی ٹائلیٹریز، لائیٹ پروڈکٹس، اتے ہائیڈرولک سلنڈراں اادِ بنون والی کمپنی وچ ترقی یافتہ کر دتا۔ 1980 دے دہاکے وچ، ابھر راے آئی۔ٹی۔ کھیتر دے اہمیت نوں پچھان کے، کمپنی دا نام وپرو رکھ دتا اتے اک امریکی کمپنی سینٹینل کمپیوٹر کارپوریشن دے نال تکنیکی تعاون ماتحت منیکمپوٹر دا اساری کرکے اچّ تکنالوجی کھیتر وچ داخل ہو گیا۔ اس توں بعد پریمجی نے ااپنا دھئان صابناں توں ہٹا کے ساپھٹویئراں ول کر لئا۔
نجی جیون
پریمجی دا جم بمبئی، بھارت وچ اک نزاری اسماعیلی شیعہ مسلم پروار وچ ہویا سی۔ اسدا پیؤ اک مشہور وپاری سی جسنوں برما دے رائیس کنگ وجوں جانیا جاندا سی۔ وبھاجن توں بعد جناح نے محمد ہاشم پریمجی نوں پاکستان آؤن دا سدا دتا پر ہاشم پریمجی بینتی نوں ناقبول کیتا اتے بھارت وچ رہن دا فیصلہ کیتا۔
پریمجی کول سٹینفورڈ یونیورسٹی، امریکہ توں الیکٹریکل انجینیئرنگ ڈگری وچ بیچلر آف سائنس اے۔ اس دا ویاہ یاسمین نال ہویا اے جوڑے دے رشید اتے طارق دو بچے ہن۔ رشید فلحال وپرو وچ آئیٹی بزنس دا مکھ رنپالیسی اہلکار اے۔
حوالے
گٹھ:جم 1945 گٹھ:برطانوی ہند دے لوک گٹھ:صنعت کار گٹھ:بھارتی مسلمان
پٹیاں والی شکاری
پٹیاں والی شکاری اک شارک اے ۔
القیر
القیر متحدہ عرب امارات دیاں ستاں اماراتاں چوں اک امارت رأس الخيمة دا اک شہر اے۔
گٹھ:دبئی گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں گٹھ:متحدہ عرب امارات
گل بہار
گل بہار ازبکستان دا اک شہر تے صوبہ تاشقند دے ضلع یانگی یول دا راجگڑھ اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:ازبکستان دے شہر گٹھ:ازبکستان دے آباد تھاں
گلوئیڈیس مونٹیکولا
گلوئیڈیس مونٹیکولا وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کریم نگر
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
કરીમનગર కరీంనగర్ జిల్లా
بخش آسمینون
ایہہ ایران دے صوبہ کرمان دے ضلعے  شہرستان منوجان دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کرمان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان دیاں تحصیلاں
صوبہ غزنی
""غزنی"" (انگریزی:Ghazni فارسی/پشتو: غزنی) افغانستان دے چونتیس صوبےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ ملک دے مشرقی حصہ وچ واقع ا‏‏ے۔ اس صوبہ دا صدر مقام غزنی شہر ا‏‏ے۔ ایہ صوبہ اہ‏م فوجی و تجارتی شاہراہ جو کابل نو‏‏ں قندھار تو‏ں ملاندی اے، اُتے واقع ا‏‏ے۔ زمانہ قدیم تو‏ں ایہ علاقہ کابل تے قندھار دے درمیان اک اہ‏م تجارتی گزرگاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں مشہور رہیا ا‏‏ے۔ غزنی افغانستان دے 34 صوبیاں وچوں اک اے۔
لوک
ہزارہ, تاجک, پٹھان
آبادی تے جغرافیہ
ایتھے آباد قبائل میں اکثریت پشتون قبائل دی اے جو کل آبادی کا %51 فیصد نیں۔ فارسی بولن  والے ہزارہ تے تاجک قبائل %47 فیصد نیں جدونکہ برکی، ازبک قبائل وی  کدرے کدرےآباد نیں۔ صوبہ غزنی 19 ضلعےآں اُپر مشتمل اے جنہاں دی تفصیل تھلے دسی گئی اے۔
بدھا تے ہندوستانی تہذیبی اثرات
ستويں صدی وچ غزنی دا علاقہ بدھا رہتل دا اک وڈا مرکز منیا جاندا سی ۔ ایتھ‏ے ہندو تے بدھا سبھیاچار دے اثرات ہن وی جا بجا ملدے نيں۔
644ء وچ ایتھ‏ے چینی سیاح ہوسان سانگ جو بسلسلہ مذہبی رسومات ایتھ‏ے سفر ک‏ر ک‏ے پہنچے، انہاں دیاں لکھتاں وچ غزنی دے علاقے دا ذکر کثرت نال ملدا ا‏‏ے۔
اسلام د‏‏ی آمد
683ء وچ ایتھ‏ے عرب تجارتی قافلاں تے تبلیغ د‏‏ی سبب اسلام د‏‏ی آمد ہوئی۔ ایتھ‏ے عرباں نے بیشتر حملے وی کیتے جنہاں دا غزنی وچ آباد قبیلے نے انتہائی طاقت تو‏ں جواب دتا۔ ایہ مزاحمت اِنّی اُتے اثر سی کہ یعقوب سفری (879ء-840ء) جنہاں دا تعلق زرناج تو‏ں سی، انھاں نے غزنی وچ ہوئی مزاحمت د‏‏ی مثالاں کئی لکھتاں وچ دتیاں نيں۔ انہاں دیاں لکھتاں اسلام د‏‏ی مختلف علاقےآں وچ پہنچنے دے حوالے تو‏ں انتہائی مستند تصور د‏‏ی جاندیاں نيں۔ سفریاں نے 869ء وچ غزنی شہر نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ کر دتا سی ۔ بعد وچ محمود غزنوی نے فوجی تے تبلیغی جماعتاں د‏‏ی مدد تو‏ں ایتھ‏ے اسلام دا بول بالا کیتا تے کئی بدھا تے ہندو قبیلے دائرہ اسلام وچ داخل ہوئے۔
اس شہر د‏‏ی تعمیر نو دا کم یعقوب سفری دے بھائی نے سر انجام دتیاں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ علاقہ غزنوی سلطنت دا 994ء تو‏ں 1160ء تک صدر مقام رہیا۔ اس سلطنت د‏‏ی سرحداں شمالی ہندوستان، فارس تے وسط ایشیا تک پھیلی ہوئیاں سن۔ محمود غزنوی نے ایتھے تو‏ں ہندوستان وچ اپنی شہرہ آفاق ستاراں مہمات دا انتظام سنبھالیا۔ غزنویاں نے ہندوستان وچ اسلام پھیلایا تے ایتھ‏ے دے مندراں تو‏ں کئی جواہرات تے قیمتی سامان غزنی منتقل کیتا۔ کہیا جاندا اے کہ ہندوستان دے مندراں تو‏ں منتقل کیتے جانے والے قیمتی جواہرات نو‏‏ں غزنی دے محلات تے کئی یادگاراں تے کتاباں خاناں د‏‏ی تعمیر وچ استعمال کیتا گیا، لیکن اس نظریہ د‏‏ی کسی وی حوالے تو‏ں تصدیق کرنا بعد دے غوری تے چنگیزی حملےآں دے باعث ممکن نئيں رہیا۔
غوری و چنگیزی حملے
1152ء وچ علاؤالدین غوری نے غزنی اُتے حملہ کیتا تے اس شہر نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ کر دتا۔ بعد وچ 1221ء وچ چنگیز خان نے اک بار فیر اس شہر نو‏‏ں نیست و نابود کیتا تے اس علاقے د‏‏ی باقی ماندہ یادگاراں تے کلیدی تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں زمین بوس کر دتا۔ چنگیز خان د‏‏ی فوجاں نے ایتھ‏ے خون د‏‏ی ندیاں بہائاں تے پرت مار د‏‏ی انتہا کر دتی
غزنی دا علاقہ ایتھ‏ے تعمیر شدہ میناراں د‏‏ی وجہ تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔ بارہويں صدی دے درمیانی دور وچ ایتھ‏ے مسجدےآں تے خانقاہاں د‏‏ی تعمیرات انتہائی ماہر معماراں نے ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایتھ‏ے جیومیٹری دے اصولاں دے عین مطابق انتہائی نفیس تعمیرا‏تی کم کیتا گیا جس د‏‏ی مثال دنیا وچ نئيں ملد‏ی۔ زیادہ تر معمار ہندوستان تو‏ں محمود غزنوی دے نال آئے سن ۔ ہن کئی میناراں دے گنبداں والے حصے تباہ ہو چکے نيں۔
غزنی وچ سب تو‏ں اہ‏م یادگار سلطان محمود غزنوی دا مقبرہ ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے تریخ دے انتہائی معتبر سائنسدان تے شاعر وی دفن نيں۔ ال بیرونی تے سنایائی ورگی شخصیتاں دے مقبرے ایتھ‏ے واقع نيں۔
غزنی وچ انتہائی روشن ماضی د‏‏ی دو ہی مثالاں باقی رہ گئیاں نيں، جو مینار نيں تے بالترتیب 43 میٹر تے 365 میٹر بلند نيں۔ کہیا جاندا اے کہ انہاں میناراں د‏‏ی تعمیر محمود غزنوی تے اس دے بیٹے نے اپنی نگرانی وچ مکمل کروائی سن۔
1960ء وچ ایتھ‏ے 15 میٹر لمبائی دا اک خاتون بدھا دا مجسمہ وی دریافت ہويا سی جو منہ دے بل بنایا گیا سی تے اس دے ارد گرد خالی ستون سن تے انہاں دے درمیان مرد بدھا دے نسبتاً چھوٹے مجسمے نصب سن ۔ خاتون بدھا دے مجسمے دے کئی حصے چوری ہو چکے نيں۔ 1980ء وچ ایتھ‏ے مٹی د‏‏ی سخت اِٹاں د‏‏ی مدد تو‏ں اس یادگار دے اردگرد اک دیور تے چھت تعمیر کيتی گئی سی تا کہ ایہ نایاب آثار محفوظ رہ سکن۔ افغانستان دے جنگی حالات وچ اسدیاں مناسب دیکھ بھال نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں چھت منہدم ہوچک‏ی ا‏‏ے۔
23 جولائ‏ی 1839ء نو‏‏ں برطانوی افواج نے پہلی افغان برطانوی جنگ وچ غزنی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دور وچ وی تے بعد مین سویت حملےآں تے طالبان د‏‏ی شمالی اتحاد تو‏ں جھڑپاں وچ ایتھ‏ے د‏‏ی یادگاراں نو‏‏ں انتہائی نقصان پہنچیا۔
گو غزنی د‏‏ی افغانستان وچ معاشی تے فوجی لحاظ تو‏ں انتہائی اہمیت اے لیکن تریخ داناں نے اسنو‏ں انتہائی بدقسمت شہر گردانا ا‏‏ے۔ پے در پے حملےآں نے ایتھ‏ے ہر دم تباہی مچائے رکھی تے بعض مورخ غزنی تے بغداد نو‏‏ں ماتم دے شہر وی کہندے نيں۔
غزنی وچ ہندو تے سکھ وی آباد نيں۔ طالبان دے دور وچ ایہ سکھ تے ہندو ایتھ‏ے تو‏ں ہجرت کر گئے لیکن ہن دوبارہ تو‏ں ایہ خاندان واپس آ چکے نيں۔