cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مزڈا آر ایکس 8
مزڈا آر ایکس 8 جپان دی کمپنی مزڈا دی اک کھیڈ کار اے۔ کوپے کھیڈ کاراں دا اک مسئلا ہوندا اے کہ اوناں دی پجھلی سیٹاں کھلیاں نئیں ہوندیاں تے ڈگی بوت نکی ہوندی اے مطلب گڈی دا سارا مل اودی ٹوور دا ہوندا اے مگر آر ایکس 8 تھوڑی وکھری اے۔ اے جگ دی سب توں سوہنی گڈی وی نئیں اے بلکہ اینوں ویکھ کہ لگدا اے کہ مزڈا آلیاں نیں مشوریاں دا اک ڈبہ رکھیا جیدا وچ ہر کسے نیں اپنے خیال پاۓ تے مزڈا دے مستریاں نیں کیا اے ٹھیک اے کہ ایناں سارے خیالاں نوں من لیندے نیں ! اس گڈی دے ڈیزائن وچ تکوناں، گول چکر تے فورڈ فیئسٹا ورگے پچھلے شیشے ہیگیاں نیں۔ مزڈا آر ایکس 8 اک کوپے وی نئیں نا ای 4 دروازیاں آلی سالون گڈی اے: ایدے اگلے بوۓ کھولو تے کھیڈ کار آلیاں سیٹاں دسدیاں نیں تے پچھلے نکے دروازے نیں جیناں نوں کھولو تے پچھلیاں سیٹاں وی ہیگیاں نیں۔ جس نال اے کوپے تے سیلون دوواں دے کم کردی اے۔
ضلع تناہو
گٹھ:نیپال دے ضلعے
مزڈا آر ایکس 8
کھیڈ کاراں دے حساب نال اے سستی وی اے۔ پاکستان وچ اے گڈی 13 توں 17 لکھ دی وکدی اے۔ مزڈا دی پچھلی کھیڈ کار آر ایکس 7 دی قیمت پورشے دے برابر دی ہوندی سی۔ اس دا ایہ مطلب بلکل نئیں کہ اوناں نیں گڈی وچ کوالٹی کٹ کیتی اے: ایدے وچ اے سی، سیٹلائٹ راہ دس، سٹیریو وغیرہ سب کج اے۔ اس قسم دیاں گڈیاں دے بوت وڈے انجن ہوندے نيں مگر آر ایکس 8 دے بونٹ تھلے اک 1.3 لٹر انجن اے۔ اے 1.3 لٹر ہون دے باوجود 228 ہارس پاؤر بناندا اے، اس دی وجہ ایہ وے کہ اے انجن وینکل ڈیزائن دا اے۔ ایہ انجن بوت ہموار ٹردا اے۔ ایدے اندر اک الارم جیا ہوندا اے جیڑا توانوں دسدا اے کہ گیئر بدلو۔
اینوں تیز چلانا دوجیاں کھیڈ کاراں دے حساب نال بوت سوکھا اے تے ایہی اسدی سب توں خاص گل اے۔
مائیکل ڈل
مائیکل ڈل اک امریکی کاروباری اے جینے کمپیوٹر بنان والی ڈل کمپنی دی نیو رکھی۔ اودا دنیا دے امیر بندیاں چ 44واں نمبر اے۔
گٹھ:امریکی کاروباری گٹھ:ڈل
ضلع تاپلجنگ
ضلع تاپلجنگ نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
ادیگیا
جمہوریہ ادیگیا روس دی اک وفاقی اکائی اے ۔ جہڑی کراسنودر کرائی چ واقع اے ۔ اس دا رقبہ 7،600 مربی کلومیٹر اے تے آبادی ساڈھے 4 لکھ اے ۔ اے جمہوریہ دا راجکھر مائیکوپ شہر اے ۔
جغرافیہ
ادیگیا چڑھدے دکھنی یورپ چ کوہ قفقاز دے اتلے اخیرلے حصے چ واقع اے ۔ اس دے اتلے چ میدانی علاقہ تے دکھن چ پہاڑ نیں ۔ اس دے کل رقبے دے 40 فیصد حصے تے جنگلات نیں ۔
دریا
دریائے کوبان قفقاز دے علاقے دا اک اہم دریا اے تے جہازرانی دے قابل اے۔ ایہہ ادیگیا تے کراسنادر کرائی دی اتلی سرحد دا کجھ حصہ تشکیل دیندا اے ۔
قدرتی وسائل
جمہویہ قدرتی وسائل نال مالامال اے ، جس چ قدرتی گیس تے معدنی تیل شامل اے ۔ دوجے معدنیات چ سونا ، چاندی ، ٹنگسٹن تے لوہا شامل اے ۔
موسم
ادیگیا چ سردیاں چ جنوری چ اوسط درجا حرارت منفی 5 ڈگری سینٹی گریڈ رہندا اے تے گرمیاں چ جولائی دا اوسط درحہ حرارت 23 ڈگری سینٹی گریڈ رہندا اے ۔
تریح
ادیگے لوک اتلے لہندے قفقاز دے قدیم باسی نیں ، اینہاں نوں 13ویں صدی عیسوی توں گئی وار چرکیسی وی آکھیا جاندا اے ۔
چرکیس (ادیگے) خودمختار اوبلاست ، روسی ایس ایف ایس آر چ ادیگے لوکاں دے اکثریتی علاقے کوبان کالا سمندر اوبلاست چ 27 جولائی 1922ء چ قائم کیتا گیا ۔ اوس ویلے اسدا انتظامی مرکز کراسنادر شہر سی ۔ اس دا ناں 24 اگست 1922ء چ بدل کے ادیگے (چرکیس) خودمختار اوبلاست رکھ دتا گیا ۔ اپنے قیام دے پہلے دو سال ایہہ خودمختار صوبہ روسی ایس ایف ایس آر دا حصہ رہیا ، پر 17 اکتوبر 1924ء اسنوں آر ایس ایف ایس آر (روسی اشتراکی جمہوریہ) چ نویں بنائی گئی 'اتلا قفقاز کرائی چ شامل کر دتا گیا ۔
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے گٹھ:سویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:خودمختار جمہوریاواں گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:علاقے گٹھ:روس دے مسلمان علاقے گٹھ:روس دیاں مسلم ریاستاں
دهستان میزدج علیا
ایہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دے ضلعے شہرستان فارسان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان فارسان ، صوبہ چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
بیٹل ہیم آف دی ٹائیگر مدر
بیٹل ہیم آف دتی ٹائیگر مدر دے عنوان تو‏ں اک کتاب نو‏‏ں امریکی مصنفہ تے وکیل ایمی چؤا لکھی سی جو 2011ء وچ چھپی سی۔  اس کتاب نے بہت جلد "شیر نما ماں" دے تصور نو‏‏ں مقبول کر دتا سی جدو‏ں کہ ایہ کئی لوکاں دے لئی متاثر کن وی تھی۔ تے اس د‏ی وجہ تو‏ں 2014–2015 دا سنگاپور دا ٹی وی شو منظر اُتے آیا۔ 2015ء وچ سر زمین چین دا ڈراما ٹائیگر مام دا موضوع ایہی سی ۔ ايس‏ے طرح 2017ء د‏‏ی ہانگ کانگ سیریز ٹائیگر مام بلوز ايس‏ے اُتے مبنی سی۔
خلاصہ
اس کتاب دے سرورق دا متصلہ حصہ ایويں اے: "یہ کہانی اک ماں تے اس د‏ی دو بیٹیاں تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ ایہ سمجھیا گیا تھا کہ ایہ کہانی اس گل اُتے مبنی اے کہ کِداں چینی والدین بچےآں د‏‏ی پرورش وچ اپنے مغربی اسيں منصباں تو‏ں بہتر نيں۔ مگر اس دے بر عکس ایہ کھٹاس بھرے ثقافتاں دے تصادم تے شان و شوکت دے غیر مستحکم ذوق دے بارے وچ ا‏‏ے۔"
دی وال اسٹریٹ جرنل وچ اک مضمون کیا وجہ اے کہ چینی مائاں بہتر نيں دے عنوان دے چھپا 8 جنوری، 2011ء نو‏‏ں چھپا سی ۔ اس وچ کتاب دے اقتباست موجود سن جنہاں وچ چؤا اپنی انہاں کوششاں نو‏‏ں بیان کردی اے کہ اوہ کِداں اپنے خود دے بچےآں نو‏‏ں اپنے خود دا بیان کردہ ضابطاں د‏‏ی پابند "چینی پرورش" دے رہی ا‏‏ے۔ ایہ مضمون اپنے آپ وچ متنازع سی ۔ کئی قارئین جنہاں نے مفروضہ ظرافت تے خود نو‏‏ں گراکر پیش کرنے والے مزاح اُتے غور نئيں کیتا جو اس عنوان تے مضمون وچ سی تے ایہ یقین کرنے لگے سن کہ چؤا پرورش تو‏ں متعلق اک مخصوص، ضابطاں دے پابند، نسلی طور اُتے تعریف کردہ طریقے د‏‏ی "بر تری" د‏‏ی وکالت کر رہیاں نيں۔ در حقیقت چؤا نے خود ایہ بیان لکھ چکيت‏یاں ناں کہ ایہ کتاب کوئی "کس طرح کرن" دا دستاویز نئيں اے بلکہ اک خود دا مذاق اڑانے والا واقعات دا مجموعہ ا‏‏ے۔ انہاں سب دے باوجود چؤا نے "چینی ماں" د‏‏ی تعریف بہت ہی وسیع پیش د‏‏ی اے، جس وچ ہور نسلیت دے والدین وی شامل نيں جو روايتی، سخت گیر پرورش اُتے عمل کردے نيں، جدو‏ں کہ اوہ ایہ وی اعتراف کردی اے کہ "مغربی والدین سبھی قسماں نال تعلق رکھدے نيں" تے سبھی نسلی چینی والدین سخت گیر پرورش اُتے عمل پیرا ہون، ایہ کچھ ضروری نئيں ا‏‏ے۔
چؤا نے ایہ وی اطلاع دتی کہ 48 چینی تارک وطن ماواں دے اک مطالعے وچ بیش تر نے کہیا کہ اوہ ایقان رکھدی نيں کہ انہاں دے بچے بہترین طلبہ ہوئے سکدے نيں، تعلیمی کامیابی کامیاب پرورش د‏‏ی عکاسی کردی اے تے جے بچے اسکول وچ اگے نئيں بڑھدے تاں 'کوئی مسئلہ' اے تے والدین 'اپنا کم ٹھیک تو‏ں نئيں ک‏ر رہ‏ے نيں'۔ چؤا اس گل دا تضاد اس خیال تو‏ں کردی اے جسنو‏ں اوہ "مغربی" دے لیبل دے تحت بیان کردی اے –  ایہ کہ بچے د‏‏ی خود د‏‏ی تعظیم سب تو‏ں اہ‏م ا‏‏ے۔
اک انتہا درجے د‏‏ی مثال وچ چؤا ایہ بیان کردی اے کہ اوہ اپنے کِس‏ے بچے نو‏‏ں "کچرا" پکار چک‏ی سی، جو اس اصطلاح دا ترجمہ سی جو خود اس دے والد نے اسنو‏ں کِس‏ے موقع اُتے خاندان دے ہوکین بولی دے لب و لہجے وچ کہیا سی ۔ اس وچ خاص طور اُتے 'چھوٹے سفید بندر' د‏‏ی کہانی متنازع سی، جتھ‏ے چؤا ایہ بیان کردی اے کہ اوہ کِداں اپنی چھوٹی لڑکی نو‏‏ں خلاف مرضی اک مشکل پیانو دے دھن نو‏‏ں سیکھنے اُتے مجبور کردی ا‏‏ے۔ چؤا دے لفظاں وچ : "ميں نے لولو دے گڑیا گھر نو‏‏ں کار وچ منتقل کیتا تے اس تو‏ں کہیا کہ وچ اسنو‏ں نجات دہندہ فوج نو‏‏ں اک اک ک‏ر ک‏ے دے داں گی جے اوہ 'دی لٹل وائٹ ڈانہاں دی' نو‏‏ں اگلے دن تک مہارت تو‏ں یاد نہ کرے۔ جدو‏ں لولو نے کہیا، 'ميں نے سمجھیا کہ آپ نجات دہندہ فوج دے پاس جانے والی نيں، آپ ایتھ‏ے کیو‏ں نيں؟' ميں نے اسنو‏ں دو پہر دے تے رات دے کھانے دے نہ دینے، کرسمس یا ہنوکہ تحائف، سالگرہ د‏‏ی دعوتاں دے اگلے دو، تین، چار سال تک نہ دینے د‏‏ی دھمکی دتی۔ جدو‏ں اوہ اس دے باوجود غلط طرز اُتے ساز بجا رہی سی، ميں نے کہیا کہ اوہ جان بجھ کر خود پاگل بنا رہی اے کیو‏ں کہ اوہ راز داری وچ ایہ ڈر رکھدی اے کہ اوہ ایسا نئيں کر پائے گی۔ ميں نے اس تو‏ں کہیا اوہ کاہل، بزدل، خود د‏‏ی دھن وچ مگن تے قابل رحم بننا چھڈ دے۔ اس دے بعد "وہ عشائیے تک کم کردی اے " جدو‏ں کہ اپنی بیٹی نو‏‏ں "اٹھنے، پانی لینے یا بیت الخلا جانے تک د‏‏ی اجازت نئيں دی۔" اس کہانی دے ختم تک ایہ بیان موجود اے کہ کِداں اس د‏ی بیٹی "دمکنے لگی" جدو‏ں اوہ مہارت حاصل کرچک‏ی سی تے "بار باز اسنو‏ں بجاک‏ے دکھانا چاہندی سی۔"
حوالے
گٹھ:2011ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:2011ء دے نزاعات گٹھ:امریکی یاداشتاں گٹھ:ایشیائی امریکی مسائل گٹھ:تعلیم وچ 2011ء گٹھ:کتاباں
چک 20 ج ب
چک 20 ج ب ضلع فیصل آباد دی تصیل چک جھمرہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  جھنگ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (G.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل چک جھمرہ چ وس رہیا اے ۔
گیندا
گيندا پھلوالے بوٹیاں دے تارہ ٹبر دا اک ٹوکرا اے۔ ایہ امریکہ دا واسی اے تے ایس دیاں 56 ونڈاں نیں۔
کولوراڈو کاؤنٹی، ٹیکساس
کولوراڈو امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
سِسواں ڈیم
سِسواں ڈیم بھارت دے پنجاب صوبے دے ضلع موہالی دے پنڈ سِسواں  وچّ بنیا ہویا اک ڈیم ہے۔ ایہہ چنڈی گڑھ دے نزدیک  بدی-کرالی سڑک  اتے پیندا ہے۔ ایہہ اک نیواں ڈیم ہے جس دی اچائی 24 میٹر ہے۔ اس دا مکھ مقصد سنچائی کرنا ہے اتے اس نال 950 ہیکٹر رقبے دی آبپاشی ہندی ہے۔ ।  اس ڈیم وچّ لگبھگ سارا سال کافی پانی رہندا ہے اتے اتھے ہر سال کافی پرواسی پنچھی آؤندے ہن۔
پرواسی پنچھی
اس ڈیم تے سردیاں وچّ وڈی گنتی وچّ پرواسی پنچھی آؤندے ہن ۔ ایہناں وچّ وڈی گنتی وچّ مرغابیاں (lesser whistling ducks), جل کاں (Cormorants), وغیرہ اتے کئی ہور پرندے شامل ہن ۔
سیر سپاٹا مرکز وجوں ترقی دین دی سکیم
ایہہ علاقہ سخنا جھیل وانگ پہاڑیاں نال گھریا ہے اتے کافی وڈی جلگاہ وی ہے اس لئی اسنوں سیر سپاٹا اتے سیلانی مرکز وجوں ڈیولپ کرن دیاں کافی امکان ہن ۔ راج سرکار دی اسنوں قومانتری سیر سپاٹا مرکز وجوں ڈیولپ کرن دی سکیم ہے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے ڈیم گٹھ:پنجاب دے ڈیم گٹھ:پنجاب دیاں پرواسی پنچھی رکھاں گٹھ:پنجاب دیاں جلگاہاں گٹھ:پنجاب وچ آبپاشی زریعے گٹھ:ڈیم گٹھ:پنجاب دے جل سومے گٹھ:پنجاب دیاں جلتھاواں
ہیولٹ-پیکرڈ
ہیولٹ-پیکرڈ کمپیوٹر تے ایدیے نال رلدیاں شیوان بنان والی سب تون وڈی کمپنی اے۔ ایدی نیو بل ہیولٹ تے ڈیوڈ پیکرڈ نے 1939 چ اک کار گیراج ج رکھی۔
دهستان میزدج سفلی
ایہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دے ضلعے شہرستان فارسان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان فارسان ، صوبہ چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
ولیم بیرنٹس
ولیم بیرنٹس (جنم:1550ء ، مغربی فریسین جزیرے ، انتقال :20 جون 1597ء ، نووایا زیملیا ، روس) اک ولندیزی جہازران تے مہم جو سی ، جہڑا زمین دے انتہائی اتلے علاقےآں ول شروع کیتیاں گئیاں پہلیاں مہماں دے رہبر سی ۔
مہماں
1594ء چ اس نے سائبیریا دے شمال توں مشرقی ایشیاء جانہہ لئی دنیا دے شمال مشرقی رستے دے تلاش دا آغاز کیتا تے ایمسٹرڈیم توں دو جہازاں دے نال ٹرئیا ۔ اوہ جزیرہ نووایا زیملیا دے مغربی ساحل تے اپڑئیا تے فیر شمال ول سفر شروع کیتا  پر اس نوں جزیرے دے انتہائی شمالی علاقے تک اپڑ کے مجبورا پرتنا پئیا ۔
اگلے ورہے اسنے ست جہازاں نال نویں مہم دا آغاز کیتا جہڑی سائبیریا دے ساحل تے جزیرہ ویگاج دے وچکار آبنائے دی تلاش لئی سی ، پر اس نوں پہنچن چ کافی دیر ہوگئی تے آبنائے دا پانی جم چکئیا سی تے جہازاں دے سفر دے قابل نا رہی سی ۔ اس دا تیجا سفر وی ناکام رہئیا جہڑا اس دی موت دا کارن بنئیا ۔ سفر دے دوران اسنے بیورنویا تے سوالبارد دے جزیرے دی دریافت کیتے  ۔ جتھے جہازاں دے قافلے نوں دو حصیاں چ ونڈئیا گئیا  ۔ بیرنٹس دا جہاز نووایا زیملیا  دا چکر لؤن دے مگروں شمال چ برف چ پھس گئیا  تے عملے دے ارکان نووایا زیملیا چ سردی دا موسم گزارن تے مجبور  ہوگئے ۔ اس دوران اوہناں نے جہاز دے ڈھانچے چوں لکڑیاں کڈ کے رہن دے قابل مکان بنائے ۔ 1597ء دے شروع چ  وی جہاز برف چوں کڈے جان مگروں عملے دے ارکان نے 13 جون نوں دو کشتیاں راہیں علاقے توں نکلن دی مہم دا آغاز کیتا ۔ عملے دے اکثر ارکان تے جان بچان چ کامیاب ہوگئے جنہاں نوں جزیرہ نما کولا دے لاگے اک بحری جہاز نے بچا لئیا  پر بیرنٹس 20 جون نوں مر گئیا ۔
نووایا زیملیا چ لنگھائے بھیڑے دناں دی داستان گیرت دی ویر دی ڈائری دے طور تے شا‏ئع ہوئی ، جہڑا جہاز چ ترکھان سی تے سفر دے دوران ماحولیاتی اثرات دا شکار ہون آلے پہلا فرد سی ،جسنوں نووایا زیملیا اثر آکھئیا جاندا اے ۔
1871ء چ بیرنٹس تے اسدے عملے دی ارکان دی بنائی گئی رہائش گاہ صحیح سلامت مل گئی ، جس چوں اینہاں دیاں کئی شیواں وی لبھیاں ، جنہاں نوں دی ہیگ چ محفوظ ک ر لئیا گئیا تے 1875ء چ اسدا اصل روزنامچہ وی لبھ گئیا ۔
بحیرہ بیرنٹس تے بیرنٹس خطہ وی اسدے ناں توں موسوم اے ۔
گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ضلع ٹیراٹھم
ضلع ٹیراٹھم نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
نووایا زیملیا
جغرافیہ
نووایا زیملیا 2 وڈے جزیرےآں تے مشتمل اے جہڑا اک پتلے آبی لانگے آبنائے ماتوچکن دے راہیں اک دوجے نال جدا نیں ۔ 2 موکزی جزیرے سیورنی (مطلب:شمالی) تے یوزنی (مطلب:جنوبی) نیں ۔ نووایا زیملیا بحیرہ بیرنٹس نوں بحیرہ کارا نالوں جدا کردا اے ۔ نووایا زیملیا دا کل رقبہ 90 ہزار 650 مربع کلومیٹر اے ۔
اہمیت
سرد جنگ دے دوران نووایا زیملیا اک حساس عسکری علاقہ سی جتھے جزیرے دے جنوبی علاقے چ  سویت فضائیہ نے اک ہوائی اڈا قائم کر رکھئیا سی ۔  اس عرصے وچکار سویت یونین ایتھے مختلف جوہری تجربے وی کردا رہئیا ۔ اس عرصے چ ایتھے 224 جوہری دھماکے کیتے گئے ، ایتھے آخری جوہری تجربہ 1990ء چ کیتا گئیا ۔
ولیم بیرنٹس
مشہور ولندیزی بحری مہم جو ولیم بیرنٹس اک مہم دے دوران نووایا زیملیا چ پھس گئیا  سی تے ایپی جان توں ہتھ دھو بیٹھا ۔
انجمن ترقی اردو
1936ء وچ انجمن نوں دلی منتقل کرنے دا فیصلہ ہویا۔ تے 1938ء وچ انجمن مع مولوی عبد الحق دلی آگئی۔ تقسیم ہند دے ہنگامےآں وچ انجمن دے کتب خانے دیاں بیشتر کتاباں ضائع ہوگئیاں۔ مولوی صاحب کراچی آ گئے تے اکتوبر 1948ء توں انجمن دا مرکز کراچی بن گیا۔ سر شیخ عبدالقادر انجمن دے صدر تے مولوی صاحب سیکرٹری سن۔ 1950ء وچ مولوی صاحب صدر منتخب ہوئے۔ 1949ء وچ انجمن نے اردو کالج قائم کیتا۔ جتھے ذریعہ تعلیم اردو اے۔ مولوی صاحب دے انتقال (1961) دے بعد جناب اختر حسین صدر تے جمیل الدین عالی اعزازی سیکرٹری بنائے گئے۔ انجمن دیاں شاخاں پاکستان دے تمام وڈے شہراں وچ قائم نیں۔ ہندوستان وچ وی ایہ اوی تک زندہ اے۔
تریخ
انجمنِ ترقّیٴ اُردو دی تریخ برّصغیر پاک و ہند وچ خلوص، لگن، جدّوجہد تے سعی و عمل دی تریخ اے۔ سرسیّد احمد خاں دے عہد وچ مسلمان 1857ء دی ہزیمت توں سہمے ہوئے سن۔ ہندواں نوں بھاری اکثریت دے نال نال فرنگی حکمراناں دی سرپرستی وی حاصل سی۔ چناں چہ انھاں نے اس توں فائدہ اٹھا کے ایہ آواز بلند کیتی کہ عدالتاں دی ساری کارروائی ہندی زبان وچ ہونا چاہیے۔ اس نعرے نے اک تحریک دی شکل اختیار کرلی تے اس سلسلے وچ قوّت تے اکثریت دے دباؤ دوناں توں کم لیاگیا۔ سرسیّد نوں اس تحریک دے نقصان دہ اثرات دا اندازہ ہو گیا سی۔ انھاں نے ایہ صورتِ حال دیکھ کے اپنے آپ نوں صرف مسلماناں دے قومی کمں دے لئی وقف کر لیا تے دو قومی نظریے دی ترویج و اشاعت کیتی۔
سرسیّد نے اپنی زندگی دے آخری لمحے تک وڈے زور و شور نال اردو زبان دی مدافعت جاری رکھی۔ اُنہاں دے بعد اُنہاں دے لائق جانشیناں نواب محسن الملک تے نواب وقار الملک نے ایہ خدمت انجام دتی۔ سرسیّد نے مسلماناں دی تعلیمی ترقّی دے لئی اک ادارہ ”مسلم ایجوکیشنل کانفرنس“ دے ناں توں قائم کیتا سی۔ مسلم ایجوکیشنل دے سالانہ جلسے ساڈی قومی تے تعلیمی تریخ وچ اہمیت دے حامل نیں۔ ترقّیٴ اردو وی مسلم ایجوکیشنل کانفرنس دا اک مقصد سی جس دے حوالے توں کم ہُندا رہندا سی۔ مگر ایہ بات شدّت دے نال محسوس کیتی جا رہی سی کہ ترقّیٴ اردو تے اردو دی مدافعت دے لئی اک ہمہ جہت فعّال تے مستعد ادارے دی ضرورت اے۔
1903ء وچ مسلم ایجوکیشنل کانفرنس دا سالانہ جلسہ دلّی وچ منعقد ہویا۔ اس جلسے وچ کانفرنس دے مختلف شعبے قائم کیتے گئے۔ اِنہاں شعبےآں وچ اک شعبہ ترقّیٴ اردو دا وی سی۔ ایہی شعبہ’ انجمنِ ترقّیٴ اُردو‘دی بنیاد سی۔
درج ذیل حضرات انجمن دے عہدیدار نامزدہوئے :
صدر پروفیسر ٹامس آرنلڈ (علی گڑھ کالج دے پرنسپل سن، اس وقت جامعہ ننیں بنی سی)
نائب صدر شمس العلماء مولوی نذیر احمد
نائب صدر شمس العلماء مولانا الطاف حسین حالی
نائب صدر شمس العلماء مولوی ذکاء اللہ
سیکریٹری شمس العلماء مولانا محمد شبلی نعمانی
1912ء وچ ایجوکیشنل کانفرنس دا اجلاس پھر دلّی وچ منعقد ہویا۔ اجلاس وچ انجمن دی کارگزاری تے حالات اُتے وی غور ہویا۔ ایہ طے ہویا کہ مولوی عبد الحق (اس وقت صدر مہتمم تعلیمات اورنگ آباد) نوں سیکریٹری مقرر کیتا جائے۔ مولوی صاحب سرسیّد دے تربیت یافتہ سن محسن الملک دے نال کام کرچدے سن۔ مولانا حالی دے عقیدت مند تے علمی، ادبی کاموں توں دلچسپی رکھدے سن۔ مولوی صاحب انجمن دے سیکریٹری مقرر ہو گئے۔ انجمن نوں اپنے نال اورنگ آباد لے آئے تے رفتہ رفتہ اس صدی وچ اردو زبان و ادب دی ترقّی دی سب توں وڈی انجمن دا سب توں اہم حوالہ بن گئے۔ مولوی عبد الحق انجمنِ ترقّیٴ اُردو دے سیکریٹری ہی ننیں مجسّم ترقّی اردو سن۔ اُنہاں دا سونا جاگنا، اُٹھنا بیٹھنا، کھانا پینا، پڑھنا لکھنا، آنا جانا، دوستی، تعلقات، روپایہ پیسہ غرض کہ سب کچھ انجمن دے لئی سی۔ ساری تنخواہ انجمن دی نذر کردیتے (بعد وچ پینشن وی انجمن اُتے ہی خرچ کردے راے) لکھنے پڑھنے توں جو آمدنی ہُندی اوہ وی انجمن دے کھاتے وچ جاندی۔ زندہ راے تو اردو دے لئی تے ایہ وی ریکارڈ اُتے اے کہ کراچی دے جناح اسپتال وچ بسترمرگ اُتے سن مگر لیٹے لیٹے ”قاموس الکتب“ (جلد اوّل) دا معرکہ آرا مقدمہ لکھ دتا۔ مولوی عبد الحق نے جنھیں انجمن دے حوالے تے اردو دی خدمت توں خواص و عوام نے ”بابائے اردو“ دا خطاب دتا انجمن نوں غیر معمولی ترقّی دی۔ اس دی خدمات دا دائرہ وسیع کیتا۔ وقت دے جدید تقاضوں دے مطابق علمی تے ادبی منصوبے مرتّب کیتے تے ان اُتے وڈی دل جمعی توں کام کیتا انجمن دے کاموں دی ایسی شہرت ہوئی کہ نظام دکن میر عثمان علی خاں نے اک ذاتی فرمان دے ذریعے توں اس دی سرپرستی منظور دی تے اس دے لئی مستقل امداد جاری کردی۔
ہندی اردو تنازع تے انجمن
برطانوی اقتدار قائم ہونے دے بعد برصغیر دے بیشتر کھلے طور اُتے متعصب تے بعض متعصب نہ ظاہر ہونے والے ہندو رہنماؤں نے اس بات اُتے پورا زور صرف کیتا سی کہ دیوناگری رسم الخط الفاظ تے ہندی زبان نوں سرکاری حیثیت حاصل ہو جائے تے ہندی نوں برّصغیر دی واحد مشترک زبان تسلیم کر لیا جائے۔ ”اردو نوں جو قرآنی حروف وچ لکھی جاندی اے۔ “ یک قلم خارج کر دتا جائے۔ انڈین نیشنل کانگریس دے بااثر عناصر تے دوسری ہندو جماعتوں نے ہندی نوں رواج دینے دی وڈی کوشش دی تے اس سلسلے وچ وڈی پیچیدہ، چالاک سیاست توں کام لیا لیکن انجمن تے بابائے اردو دی اَن تھک محنت، حوصلے تے مقابلے دی وجہ توں انھیں کامیابی حاصل ننیں ہوئی۔ انجمن نے ہندی اردو تنازعے وچ اردو زبان دی سلامتی تے تحفّظ دے لئی وڈی گراں قدر خدمات انجام دی نیں۔ انجمن دے ایہ کارنامے تحریکِ پاکستان تے قومی تریخ دا اہم حصّہ نیں۔
اردو زبان دی ترویج و اشاعت۔ مخالفتاں تے مشکلاں دا دور
انجمن نے اک مرحلہ وار پروگرام دے تحت جنوبی ایشیا دے اُنہاں علاقوں وچ جتھے اردو دا رواج برائے ناں سی، اردو نوں رواج دتا۔ اس مقصد دے لئی اسکول تے شبینہ مدارس قائم کیتے، تعلیم بالغان دا انتظام کیتا، چھوٹا ناگپور دے علاقے وچ جو مراکز قائم کیتے گئے سن انھیں وڈی کامیابی ہوئی۔ جنہاں علاقوں دے اسکولوں وچ اردو اساتذہ دی کمی سی اوتھے انجمن نے اردو اساتذہ دے تقرّر دا بندوبست کیتا، درسی کتابیں شائع کیتیاں، ناقص درسی کتابوں دی درستی دے لئی بھرپور جدّوجہد دی۔ بابائے اردو نے سارے ملک دے متعدد دورے کیتے۔ انجمن دے معاونوں تے حامیانِ اردو دا اک بہت وڈا حلقہ مرتّب کیتا جس وچ ملک دے تمام مقتدر اہلِ علم شامل سن۔ بے شمار رضاکاروں نے شہر شہر قرایہ قرایہ شاخیں تے ذیلی شاخیں کھولیں، باقاعدگی تے تواتر دے نال وڈے چھوٹے مذاکرے، جلتوں تے منصوبے منعقد و مرتّب ہونے لگے ۔
اصطلاحاتِ علمیہ تے انگریزی اردو ڈکشنری
اردو زبان نوں ہر سطح اُتے ذریعہ تعلیم بنانے تے علوم و فنون دے جدید سرمائے نوں اردو زبان وچ منتقل کرنے دے لئی انجمن نے اصطلاحاتِ علمایہ دے ترجموں دا کام کیتا تے ترجموں وچ سہولت پیدا کرنے دی غرض توں ایک’ اسٹینڈرڈ انگریزی اردو ڈکشنری‘ مرتّب دی۔ ایہ کام بابائے اردو دی سرکردگی وچ ماہرین دی اک جماعت نے انجام دتا۔ انجمن دی ایہ ڈکشنری اب تک متعدد بار شائع ہوچدی اے۔ بعض علوم دی اصطلاحات دی فرہنگیں علاحدہ توں وی شائع دی گئیں۔ انجمن دے اس کام توں اصطلاحات دے ترجموں ول توجہ عام ہوئی۔ اسی ذخیرے توں اسّی ہزار اصطلاحات اردو بورڈ (اب اردو سائنس بورڈ لاہور) نوں ہدایہ دی گئیں جو اس دے منصوبے وچ شامل نیں۔
علمی تے ادبی کتاباں دے ترجمے
انجمن نے دنیا دی اہم علمی تے ادبی کتابوں نوں اردو وچ منتقل کرنے دے لئی اک مرحلہ وار پروگرام دے تحت کام شروع کیتا تے ایسی بے شمار کتابوں دے ترجمے شائع کیتے۔ جنھیں اُمہات الکتاباں وچ شمار کیتا جاندا اے۔ بعض اہم ترجمے ایہ نیں : نمبر نام مصنّف سر راس مسعود، ڈاکٹر یوسف حسین خاں اور ڈاکٹر حمید اللہ انجمن نے 1921ء وچ جنوبی ایشیا دا وقیع سہ ماہی ”اردو“، 1928ء وچ رسالہ ”سائنس“ تے 1939ء وچ اخبار ”ہماری زبان“ جاری کیتا۔ اردو دا مقصد و منشا اردو ادب،تے اعلیٰ تحقیق نوں فروغ دینا سی۔ ”سائنس“ دے ذریعے توں اردو وچ جدید دَور دے سائنسی افکار دی اشاعت ہوئی۔ ”ہماری زبان“ ”اردو زبان“ دے بارے وچ تازہ ترین خبروں دا مجموعہ ہُندا سی۔
املا دے قاعدے
انجمن نے اعراب، اوقاف تے املا دے قواعد مرتّب کیتے تے اصلاحِ زبان دی کوشش دی۔ ایہ اک وڈا اہم تے کامیاب ترجمان ثابت ہویا۔
قدیم کتابوں دی اشاعت
انجمن نے اردو دی قدیم کتابوں نوں جو مخطوطوں دی شکل وچ مختلف افراد دے ذاتی تے عام کتاباں خانوں وچ بکھری ہوئی سن مرتّب کردے شائع کیتا تے ان اُتے مستند اہلِ علم توں مقدمے لکھوائے۔ دکن دے قدیم اردو ادیبوں تے شاعروں نوں منظرعام اُتے لانا انجمن دا بہت وڈا عملی کارنامہ اے۔
اردو زبان دے سلسلے وچ انجمن دی تندہی
انجمن نے اردو دے خلاف اُٹھنے والی ہر تحریک دا پامردی توں مقابلہ کیتا تے مخالفین اردو دے عزائم نوں کامیاب ننیں ہونے دتا۔ مسلمانوں وچ قومی یک جہتی بذریعہ اردو دی طویل کامیاب تحریک تریخ دے ریکارڈ اُتے اے۔ ڈاکٹر فرمان فتح پوری دی کتاب ”اُردو قومی یکجہتی تے پاکستان“ اسی موضوع اُتے، پوری کہانی سناتی اے۔۔. 1938ء وچ انجمن دا دفتر اورنگ آباد توں دلّی منتقل ہو گیا مگر 1947ء دے فسادات وچ انجمن دا سارا اثاثہ برباد ہو گیا۔ عمارت اُتے اک بیمہ کمپنی نے قبضہ کر لیا۔ انجمن دا نادر تے قیمتی کتاباں خانہ لُٹ گیا۔ مطبوعات ردّی وچ فروخت کردی گئیں تے کام کرنے دی کوئی گنجائش ننیں چھوڑی گئی۔ دلّی وچ انجمن دی تباہی تے بربادی دے بعد بابائے اردو کراچی چلے آئے۔ ایتھے ازسرِنو انجمن دے کاموں دا آغاز ہویا۔ بے سروسامانی دے باوجود انجمن نے پاکستان وچ نئے عزم تے حوصلے توں کام شروع کیتا۔ مشہور ادیب تے ادیب گر سر شیخ عبد القادر صدر منتخب ہوئے۔ قائد اعظم محمد علی جناح نوں انجمن دے افتتاح دی دعوت دی گئی۔ قائد اعظم نے ایہ دعوت منظور کرلی تے لکھیا کہ وچ اپریل دے بعد کسی دن بخوشی انجمن دا افتتاح کروں گا لیکن اُنہاں دی مصروفیت تے پھر وفات دی وجہ توں ایہ ممکن نہ ہو سدا۔ شہید ملّت نوابزادہ لیاقت علی خاں، سردار عبد الرّب نشترتے دوسرے اکابرین وقت نے انجمن توں تعلق جاری رکھیا۔۔. سر شیخ عبد القادر وی جلد ہی انتقال فرماگئے۔ اب بابائے اردو انجمن دے صدر منتخب ہوئے تے اپنی وفات تک ایہ خدمت انجام دیتے راے۔ بابائے اردو دے بعد اختر حسین نے صدارت دی ذمے داری قبول دی تے اپنی وفات تک صدر راے اُنہاں دے بعد قدرت اللہ شہاب صدر منتخب ہوئے، اُنہاں دے انتقال دے بعد جناب نورالحسن جعفری انجمن دے صدر راے تے ان دے انتقال دے بعدجناب آفتاب احمد خان انجمن دے صدر نیں تے خدمات انجام دے راے نیں۔ پاکستان وچ انجمن دے معتمدین وچ وی وڈے ناں شامل نیں۔ ڈاکٹر محمود حسین، ڈاکٹر معین الحق! جمیل الدّین عالی بابائے اردو دی حیات ہی وچ رکن منتظمہ سن۔ ان دے انتقال دے بعد معتمدِاعزازی مقرر ہوئے۔ اوہ ایہ خدمت تاحال اعزازی طور اُتے انجام دے راے نیں۔
انجمن ترقی اردو ہند دے عہدے داران
ڈاکٹر اطہر فاروقی جنرل سیکریٹری انجمن ترقی اردو ہند صدیق الرحمن قدوائ صدر انجمن ترقی اردو ہند زمرد مغل موجودہ ایڈوائزر انجمن ترقی اردو ہند سہ ماہی پرچہ "اردو ادب" ہفتہ واری اخبار "ہماری زبان" آج وی جاری نیں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:اردو ادارے گٹھ:بھارت وچ اردو گٹھ:بھارت وچ قائم اسلامی تنظیماں] [[گٹھ:اردو گٹھ:تحریک پاکستان گٹھ:علی گڑھ
کلالہ (اسلام)
قرآن وچ
کلالہ اسنو‏ں کہندے نيں جس دے اصول وفروع وچو‏ں کوئی نہ ہو اس دا اک خاص حکم قرآن مجید وچ موجود ا‏‏ے۔ (اے پیغمبر) لوگ تساں تو‏ں (کلالہ دے بارے وچ ) حکم (خدا) دریافت کردے نيں۔ کہہ دو کہ خدا کلالہ دے بارے وچ ایہ حکم دیندا اے کہ جے کوئی ایسا مرد مرجائے جس دے اولاد نہ ہو (تے نہ ماں باپ) تے اس دے بہن ہو تو اس دے بہن نو‏‏ں بھائی دے ترکے وچو‏ں آدھا حصہ ملے گا تے جے بہن مرجائے تے اس دے اولاد نہ ہو تو اس دے تمام مال دا وارث بھائی ہوئے گا تے جے (مرنیوالے بھائی کی) دوبہناں ہاں تو دونے نو‏‏ں بھائی دے ترکے وچو‏ں دو تہائی۔ تے جے بھائی تے بہن یعنی مرد تے عورتاں ملے جلے وارث ہاں تو مرد دا حصہ دو عورتاں دے حصے دے برابر ا‏‏ے۔ (یہ احکم) خدا تساں تو‏ں اس لئی بیان فرماندا اے کہ بھٹکتے نہ پھرو۔ تے خدا ہرچیز تو‏ں واقف ا‏‏ے۔
لغت وچ
کلالۃ ہر اس وارث نو‏‏ں کہندے نيں جو اولاد دے علاوہ ہوئے۔ آنحضرت تو‏ں کلا لۃ دے متعلق در یافت کیتا گیا تو آپ نے فرمایا :۔ من مات ولیس لہ ولد ولا والد کہ کلالۃ ہر اس میت نو‏‏ں کہندے نيں جس دا باپ تے اولاد زندہ نہ ہون۔ گویا کلالہ یا تو اس لئی کہندے نيں کہ سلسلہ نسب اس تک پہنچنے تو‏ں عاجز ہو گیا اے تے یا اس لئی کہ اوہ نسب کسی اک جانب یعنی جانب اصل یا جانب فرع تو‏ں اس دے نال با لواسطہ پہنچدا اے تے ایہ یعنی دو احتمال اس لئی نيں کہ نسبی تعلق دو قسم اُتے اے امتساب با لعمق ( یعنی بارہ راست تعلق ) جداں باپ بیٹے دا باہمی تعلق نسبت بالعرض یعنی بالواسطہ جداں بھائی یا چچا دے نال ( ر شتے دی نسبت )
حدیث وچ
حضرت علی تے حضرت ابن مسعود نے ایہی فرمایا : گویا دونے طرف اس دے نسبی ستون کمزور نيں ۔
سعید بن جبیر نے کہیا کلالہ اوہ وارث اے جو میت دا نہ والد (باپ دادا اُتے دادا وغیرہ) ہو نہ اولاد۔ ایسے ورثاء میت نو‏‏ں اپنے گھیرے وچ لے لیندے نيں لیکن بیچ وچ کوئی نسبی ستون نئيں ہُندا جداں سر اُتے بندھی ہوئی شاہی پٹی کہ سر نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں محیط ہُندی اے مگر سر دا درمیانی حصہ خالی ہُندا اے ۔
حضرت جابر والی حدیث وچ کلالہ دا ایہی مطلب اے آپ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے کہیا سی کہ میرے وارث کلالہ نيں یعنی نہ میری نرینہ اولاد اے نہ والد۔
حضرت ابو بکر تو‏ں کلالہ دے متعلق دریافت کیتا گیا۔ فرمایا : وچ اپنی رائے تو‏ں کہندا ہاں جے صحیح ہوئے گا تو اللہ دی طرف تو‏ں تے غلط ہوئے گا تو میری طرف تے شیطان دی طرف تو‏ں ہوئے گا، میرے خیال وچ کلالہ اوہ اے جو نہ (کسی کا) والد ہو تے نہ اولاد۔
جب حضرت عمر خلیفہ ہوئے تو فرمایا : ابو بکر نے جو کچھ کہیا مینو‏ں انہاں دی تردید کرنے تو‏ں جھجک آندی اے (یعنی ٹھیک اے ) (رواہ البیہقی عن الشعبی) ابن ابی حاتم نے وی اپنی تفسیر وچ اسنو‏ں نقل کیتا اے تے حاکم نے صحیح اسناد دے نال حضرت عمر دے اس قول نو‏‏ں حضرت ابن عباوہدی روایت تو‏ں لکھیا اے ۔
حضرت ابوہریرہ دی مرفوع حدیث اے کہ کلالہ دی تشریح وچ آپ نے فرمایا : اوہ ایسا شخص اے جو نہ (میت کا) والد ہو نہ مولود۔ (رواہ الحاکم)
ابو الشیخ نے حضرت براء دا قول نقل کیتا اے کہ ميں نے رسول ﷲ تو‏ں کلالہ دے متعلق دریافت کیتا فرمایا : (میت دے ) والد تے اولاد دے سوا (جو وارث ہو وہ) کلالہ ا‏‏ے۔
ابو داؤد نے مراسیل وچ ابو سلمہ بن عبد الرحمن دی روایت تو‏ں بیان کیتا اے کہ حضور (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے فرمایا : جو والد نو‏‏ں چھڈے نہ اولاد نو‏‏ں اس دے وارث کلالہ ہُندے نيں وچ کہندا ہاں کہ کلالہ دی تشریح وچ والد تے ولد تو‏ں مراد نيں مذکر اصول و فرع پس جے میت دی ماں یا بیٹی موجود ہو تے باپ تے بیٹا نہ ہو تو اوہ کلالہ اے اس قول دا ثبوت حضرت جابر دی حدیث تو‏ں ملدا اے کیونکہ نزول آیت دے وقت حضرت جابر دی اک لڑکی موجود سی، والد نہ سن آپ دے والد عبد اللہ بن حرام دا انتقال احد دے دن ہوچکيا سی ۔
وضاحت۔ جے مرنے والا مرد تے پسماندگان وچ صرف اک بہن اے تو اسنو‏ں نصف ملے گا۔ تے جے کلالہ عورت اے تے پسماندگان وچ صرف اک بھائی اے تو اسنو‏ں کل ترکہ ملےگا۔ بہناں اک تو‏ں ودھ ہاں تو ثلثان ملےگا۔
تے جے کئی بھائی بہن ہاں تو مرد نو‏‏ں دو عورتاں دے برابر ملےگا۔
تاریخی شواہد
حضرت عمر بن خطاب رضی اللہ تعالٰی عنہ دے سامنے جو مشکل مسائل آئے سن، انہاں وچ اک ایہ مسئلہ وی سی ۔ چنانچہ بخاری و مسلم وچ اے کہ آپ نے فرمایا تن چیزاں دی نسبت میری تمنا رہ گئی کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم انہاں وچ ساڈی طرف کوئی ایسا عہد کردے کہ اسيں اسی دی طرف رجوع کردے دادا دی میراث، کلالہ تے سود دے ابواب تے روایت وچ اے، آپ فرماندے ینيں کہ کلالہ دے بارے وچ ميں نے جس قدر سوالات حضور صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں کیتے، اتنے کسی تے مسئلہ وچ نئيں کیتے ایتھ‏ے تک کہ آپ نے اپنی انگلی تو‏ں میرے سینے وچ کچوکا لگیا کر فرمایا کہ تینو‏ں گرمیاں دی اوہ آیت کافی اے، جو سورہ نساء دے آخر وچ اے تے حدیث وچ اے جے ميں نے حضور صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں ہور اطمینان کر لیا ہُندا تو اوہ میرے لئی سرخ اونٹھاں دے ملنے تو‏ں زیادہ بہتر سی ۔ حضور صلی اللہ علیہ وسلم دے اس فرمان دا مطلب ایہ اے کہ ایہ آیت موسم گرما وچ نازل ہوئی ہوئے گی واللہ اعلم تے چونکہ حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے اس دے سمجھنے دی طرف رہنمائی دی سی تے اسی نو‏‏ں مسئلہ دا کافی حل دسیا سی، لہذا فاروق اعظم اس دے معنی پوچھنے بھول گئے، جس اُتے اظہار افسوس کر رہے نيں۔
ابن جریر وچ اے کہ جناب فاروق نے حضور تو‏ں کلالہ دے بارے وچ سوال کیتا پس فرمایا “کیتا اللہ نے اسنو‏ں بیان نئيں فرمایا۔ ” پس ایہ آیت اتری۔ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ تعالٰی عنہ اپنے خطبے وچ فرماندے نيں جو آیت سورہ نساء دے شروع وچ فرائض دے بارے وچ اے، اوہ ولد و والد دے لئی اے تے دوسری آیت میاں بیوی دے لئی اے تے ماں زاد بہناں دے لئی تے جس آیت تو‏ں سورہ نساء نو‏‏ں ختم کیتا اے اوہ سگے بہن بھائیاں دے بارے وچ اے جو رحمی رشتہ عصبہ وچ شمار ہُندا اے (ابن جریر) اس آیت دے معنی ھلک دے معنی نيں مر گیا، جداں فرمان اے حدیث(کل شے ھالک) الخ، یعنی ہر چیز فنا ہونے والی اے سوائے ذات الٰہی دے جو ہمیشہ باقی رہنے والا ا‏‏ے۔ جداں تے آیت وچ فرمایا آیت (کل من علیھا فان ویبقی وجہ ربک ذوالجلال والا کرام) یعنی ہر اک جو اس اُتے اے فانی ایہ تے تیرے رب دا چہرہ ہی باقی رہے گا جو جلال و اکرام والا ا‏‏ے۔ پھر فرمایا اس دا ولد نہ ہو، اس تو‏ں بعض لوگاں نے دلیل لی اے کہ کلالہ دی شرط وچ باپ دا نہ ہونا نئيں بلکہ جس دی اولاد نہ ہو اوہ کلالہ اے، بروایت ابن جریر حضرت عمر بن خطاب تو‏ں وی ایہی مروی اے لیکن صحیح قول جمہور دا اے تے حضرت صدیق اکبر رضی اللہ تعالٰی عنہ دا فیصلہ وی ایہی اے کہ کلالہ اوہ اے جس دا نہ ولد ہو، نہ والد تے اوہدی دلیل آیت وچ اس دے بعد دے الفاظ تو‏ں وی ثابت ہُندی اے جو فرمایا آیت (ولہ اخت فلھا نصف ما ترک) یعنی اوہدی بہن ہو تو اس دے لئی کل چھڈے ہوئے، مال دا آدھاں آدھ اے تے جے بہن باپ دے نال ہو تو باپ اسنو‏ں ورثہ پانے تو‏ں روک دیندا اے تے اسنو‏ں کچھ وی اجماعاً نئيں ملدا، پس ثابت ہويا کہ کلالہ اوہ اے جس دا ولد نہ ہو جو نص تو‏ں ثابت اے تے باپ وی نہ ہو ایہ وی نص تو‏ں ثابت ہُندا اے لیکن قدرے غور دے بعد، اس لئی کہ بہن دا نصف حصہ باپ دی موجودگی وچ ہُندا ہی نئيں بلکہ اوہ ورثے تو‏ں محروم ہُندی ا‏‏ے۔
لیکن جمہور انہاں دے خلاف نيں اوہ کہندے نيں کہ اس صورت وچ وی آدھا لڑکی نو‏‏ں ملے گا تے بہ سبب فرض تے عصبہ آدھا بہن نو‏‏ں وی ملے گا۔ ابراہیم اسود کہندے نيں اسيں وچ حضرت معاذ بن جبل رضی اللہ تعالٰی عنہ نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے زمانے وچ فیصلہ کیتا کہ آدھا لڑکی دا تے آدھا بہن کا۔
پھر فرمان اے کہ ایہ اس دا وارث ہو گا جے اوہدی اولاد نہ ہو، یعنی بھائی اپنی بہن دے کل مال دا وارث اے جدو‏ں کہ اوہ کلالہ مرے یعنی اوہدی اولاد تے باپ نہ ہو، اس لئی کہ باپ دی موجودگی وچ تو بھائی نو‏‏ں ورثے وچو‏ں کچھ وی نہ ملے گا۔ ہاں جے بھائی دے نال ہی تے کوئی مقررہ حصے والا تے وارث ہو جداں خاوند یا ماں جایا بھائی تو اسنو‏ں اس دا حصہ دے دتا جائے گا تے باقی دا وارث بھائی ہوئے گا۔
صحیح بخاری وچ اے حضور علیہ السلام فرماندے نيں فرائض نو‏‏ں انہاں دے اہل تو‏ں ملیا دو، پھر جو باقی بچے اوہ اس مرد دا اے جو سب تو‏ں زیادہ قریب ہوئے۔ پھر فرماندا اے جے بہناں دو ہاں تو انہاں نو‏ں مال متروکہ دے دو ثلث ملیاں گے۔ ایہی حکم دو تو‏ں زیادہ بہناں دا وی اے، ینيں تو‏ں اک جماعت نے دو بیٹیاں دا حکم لیا ا‏‏ے۔ جداں کہ دو تو‏ں زیادہ بہناں دا حکم لڑکیو‏ں دے حکم تو‏ں لیا اے جس آیت دے الفاظ ایہ نيں آیت (فان کن نساء فوق اثنتین فلھن ثلثا ما ترک) پھر فرماندا اے جے بہن بھائی دونے ہاں تو ہر مرد دا حصہ دو عورتاں دے برابر اے، ایہی حکم عصبات دا اے خواہ لڑکے ہاں یا پو‏تے ہاں یا بھائی ہاں، جدو‏ں کہ انہاں وچ مرد و عورت دونے موجود ہون۔ تو جتنا دو عورتاں نو‏‏ں ملے گا اِنّا اک مرد کو۔ اللہ اپنے فرائض بیان فرما رہیا اے، اپنی حداں مقرر کر رہیا اے، اپنی شریعت واضح کر رہیا ا‏‏ے۔ تاکہ تساں بہک نہ جاؤ۔ اللہ تعالٰی تمام کاماں دے انجام تو‏ں واقف تے ہر مصلحت تو‏ں دانا، بنداں دی بھلیائی برائی دا جاننے والا، مستحق دے استحقاق نو‏‏ں پہچاننے والا ا‏‏ے۔
ابن جریر دی روایت وچ اے کہ حضور صلی اللہ علیہ وسلم تے صحابہ کنيں سفر وچ جا رہے سن ۔ حذیفہ دی سواری دے دوسرے سوار دے پاس سی جو ایہ آیت اتری پس حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے حضرت حذیفہ نو‏‏ں سنائی تے حضرت حذیفہ نے حضرت فاروق اعظم نو‏‏ں اس دے بعد پھر حضرت عمر نے جدو‏ں اس دے بارے وچ سوال کیتا تو کہیا واللہ تساں بے سمجھ ہو، اس لئی کہ جداں مینو‏ں حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے سنائی ویسے ہی ميں نے آپ نو‏‏ں سنیا دی، واللہ وچ تو اس اُتے کوئی زیادتی نئيں کر سکدا، پس حضرت فاروق فرمایا کردے سن الٰہی اگرچہ تو نے ظاہر کر دتا ہو مگر مجھ اُتے تو کھلا نئيں۔ لیکن ایہ روایت منقطع اے
اسی روایت کيتی تے سند وچ اے کہ حضرت عمر نے دوبارہ ایہ سوال اپنی خلافت دے زمانے وچ کیتا سی تے حدیث وچ اے کہ حضرت عمر نے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں پُچھیا سی کہ کلالہ دا ورثہ کس طرح تقسیم ہو گا؟ اس اُتے اللہ تعالٰی نے ایہ آیت اتاری لیکن چونکہ حضرت دی پوری تشفی نہ ہوئی سی، اس لئی اپنی صاحبزادی زوجہ رسول صلی اللہ علیہ وسلم حضرت حفصہ تو‏ں فرمایا کہ جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم خوشی وچ ہاں تو تساں پوچھ لینا۔ چنانچہ حضرت حفصہ نے اک روز ایسا ہی موقع پا کر دریافت کیتا تو آپ نے فرمایا شاید تیرے باپ نے تینو‏ں اس دے پوچھنے دی ہدایت دی اے میرا خیال اے کہ اوہ اسنو‏ں معلوم نہ کر سکن گے۔ حضرت عمر نے جدو‏ں ایہ سنیا تو فرمانے لگے جدو‏ں حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے ایہ فرما دتا تو بس وچ ہن اسنو‏ں جان ہی نئيں سکدا تے روایت وچ اے کہ حضرت عمر دے حکم اُتے جدو‏ں حضرت حفصہ نے سوال کیتا تو آپ نے اک کنگھے اُتے ایہ آیت لکھوا دی، پھر فرمایا کیتا عمر نے تساں تو‏ں اس دے پوچھنے نو‏‏ں کہیا سی ؟ میرا خیال اے کہ اوہ اسنو‏ں ٹھیک ٹھاک نہ کر سکن گے۔ کیتا انہاں نو‏ں گرمی دی اوہ آیت جو سورہ نساء وچ اے کافی نئيں؟ اوہ آیت (وان کان رجل یورث کلالتہ) اے پھر جدو‏ں لوگاں نے حضور صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں سوال کیتا تو اوہ آیت اتری جو سورہ نساء دے خاتمہ اُتے اے تے کنگھی پھینک دت‏ی۔ ایہ حدیث مرسل ا‏‏ے۔ اک مرتبہ حضرت عمر نے صحابہ نو‏‏ں جمع کرکے کنگھے دے اک ٹکڑے نو‏‏ں لے ک‏ے فرمایا وچ کلالہ دے بارے وچ اج ایسا فیصلہ کر دواں گا کہ پردہ نشین عورتاں تک نو‏‏ں معلوم رہ‏ے، اسی وقت گھر وچو‏ں اک سانپ نکل آیا تے سب لوگ ادھر ادھر ہو گئے، پس آپ نے فرمایا جے اللہ عزوجل دا ارادہ اس کم نو‏‏ں پورا کرنے دا ہُندا تو اسنو‏ں پورا کر لینے دیندا۔ اوہدی اسناد صحیح اے،
حوالے
گٹھ:اسلام گٹھ:قنون
سندھ وچ تصوف
سرزمین سندھ وچ تصوف د‏‏ی جڑاں خاصی پرانی تے گہری ني‏‏‏‏ں۔ سندھ د‏‏ی صوفیانہ روایت کيتی قدامت دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ خطہ سندھ نو‏‏ں صوفیا دا علاقہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ متعدد عظیم صوفیا تے پیران طریقت دا مرکز ارشاد رہیا اے جتھ‏ے انہاں صوفیا نے امن و بھائی چارے د‏‏ی تعلیم دتی۔ عوامی روایت دے بموجب سندھ دے شہر ٹھٹہ وچ واقع مکلی قبرستان 125000 صوفیا د‏‏ی آخری آرام گاہ ا‏‏ے۔ انہاں صوفیا دے سندھ وچ طویل قیام دے باعث سندھی زبان دا صوفی ادب وی خاصا مضبوط تے توانا ا‏‏ے۔
تریخ
بعض محققاں دے مطابق سندھ وچ تصوف دے اصل بانی تیرہويں صدی عیسوی دے بزرگ عثمان مروندی سن جو لعل شہباز دے ناں تو‏ں معروف ني‏‏‏‏ں۔ انہاں محققاں دا خیال اے کہ سندھ وچ تصوف ہرات، قندھار تے ملتان دے رستےآں تو‏ں پہنچیا۔ اٹھارویں صدی عیسوی وچ سندھی تصوف اپنے عروج اُتے سی جس دے واضح اثرات شاہ عبد اللطیف بھٹائی تے سچل سرمست درازائی جداں صوفیا د‏‏ی شاعری وچ ملدا ا‏‏ے۔
مشہور صوفی حسین بن منصور حلاج جو "انا الحق" نعرہ دے موجد نيں، سنہ 905ء وچ گجرات تو‏ں ہُندے ہوئے سندھ پہنچے۔ اس سفر وچ انہاں نے پورے سندھ دا دورہ کیتا تے مقامی صوفیا تو‏ں الہیاتی امور اُتے مکالمے کیتے۔ مقامی شاعر تے موسیقاراں اُتے منصور حلاج دے اس دورے دا خاصا اثر پيا۔ سچل سرمست منصور حلاج دے وڈے مداح سن تے اپنی شاعری وچ اکثر انہاں نو‏ں خراج عقیدت پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔
ہور پڑھو
گٹھ:پاکستان وچ تصوف گٹھ:سندھ وچ مذہب گٹھ:سندھ وچ تصوف گٹھ:پاکستان وچ مذہب
اوزبیگ خان
سلطان محمد ازبیگ خان (1282ء توں 1341ء : دور حکومت 1313ء توں 1341ء) طلائی اردو دا سبتوں بوہتے چر تک حکومت کرن آلا خان سی ، جس دے ویلے چ سلطنت اپنے عروج دی بلندیاں تے پہنچی ۔ اسدے بعد سلطنت دا جانشین اسدا پتر جانی بیگ بنیا اودے تین پتر سن ولی محمد تے باقی محمد تے دین محمد دے دو پتر سن امام قلی تے نادر محمد
اوزبیگ خان توغریلچا دا پتر تے منگو تیمور دا پوتا سی ، جہڑا طلائی اردو دا 1267ء توں 1280ء تک خان سی ۔
تخت نشینی تے اردو دا اسلام چ لیانا
اوزبیگ خان دا پیؤ توغریلچا چنگیز خان دی نسل دا اک شہزادہ سی ، جس نے تودے منگو (دور حکومت:1280ء توں 1287ء) نوں تخت توں لایا سی ۔ بعد چ اسنوں توختا (دور حکومت:1291ہ توں 1312ء) نے قتل کروا دتا سی ۔ توختا نے توغریلچا دی بیوی لے لئی تے اسدے پتر اوزبیگ نوں طلائی اردو دے دور دے علاقےآں خوارزم یاں چرکیسیا چ بھیج دتا ۔
بخارا دے اک سید تے یساوی سلسلے دے اک شیخ ابن عبدالحمید دے ہتھ تے اسلام قبول کرن دے بعد ، خان دے اک سابق مسلمان وزیر تیمور قتلق تے بولاغان خاتون دی مدد نال جنوری 1313ء چ توختا دے مرن مگروں طلائی اردو سلطنت دا تخت حاصل کر لیا ۔ پہلے تے منگول اشرافیہ اسدے خلاف سی تے نویں خان قتل دا منصوبہ بنایا ۔ ازوبیگ نے قتل دے منصوبے دا پتا لا لیا تے باغیاں نوں کچل دتا ۔ اس دے اسلام نوں سرکاری مذہب قرار دین تے بدھ متی تے شمانزمی شہزادےآں نے اک شازشی اتحاد قائم کر لیا ، جسنوں سختی نال ختم کردتا گیا ۔ اوزبیگ نے طلائی اردو چ اسلام نوں پھیلا دتا تے مبلغاں تے تبلیغی سرگرمیاں نوں نالدے علاقےآں چ وی پھیلا دتا ۔ اوزبیگ نوں پتا لگا کہ اسدے حریفاں دی وڈے خان ایوربارواتا بویانتو دے سفیر مدد کر رہے نیں تے اس نال اسدے یوآن سلطنت نال تعلقات خراب ہو گئے ۔ اسدا آخری باغی رشتہ دار چٹا اردو دا شمانزم دا منن آلا خان الباسان سی ، جسنوں 1320ء چ مروا دتا گیا ۔ اوزبیک خان نے اک مسلمان مبارک خواجہ نوں چٹااردو دے تخت تے بٹھا دتا پر اسنے اوزبیگ نوں مایوس کیتا ۔ اسلام نے خان نوں طلائی اردو چ لسانیات تے قبیلےآن وچکار اک دوجے نوں تھلے لان دیاں جدوجہداں نوں ختم کرن تے ریاستی ادارےآں توں مضبوط کرن دے قابل بنا دتا ۔ اینچ بقول روسی سکالر لیو گومیلیف خانان سلطنت چ بدل گئی ۔
اس نے منگول اشرافیہ دے اسلام قبول کرن دی حمایت کیتی ، پر اوسے ای ویلے اسنے سلطنت سعائی تے بے دین جداں روسی چرکیسی ، الانی بلغاری ، فن اوگری لوک ، کریمیا دےیونانیاں نوں تحفظ وی دتا ۔
thumb| اوز بیگ خان دے دور وچ [[اردوئے زريں|گولڈن ہارڈ دا جھنڈا۔ ]] اوزبیگ دے والد توغریلچہ انہاں چنگیزی شہزادےآں وچو‏ں اک سن جنہاں نے تودا - مینگو (دور حکومت: 1280–1287) دا تختہ الٹ دتا سی۔ بعد وچ ، توختا (1291–1312) نے اس قتل کر دتا۔ توختا نے توغریلچہ د‏‏ی بیوی نو‏‏ں لے لیا تے اس دے بیٹے اوز بیگ نو‏‏ں اردوئے زريں کے اک دور دراز علاقے : خورازم یا چرکیسیا دے علاقےماں جلاوطنی دے لئی بھیجیا۔
یسووی سلسلےکے شیخ تے صوفی بخاری سید ابن عبد الحمید دے ذریعہ اسلام قبول کيتا گیا ، اوزبیک چان نے جنوری 1313 وچ اپنے چچا توختا د‏‏ی وفات اُتے سابق خان دے وزیر تیمور قتلغ تے بلغانخاتون د‏‏ی مدد تو‏ں تخت سنبھال لیا۔. پہلے تاں بہت سارے منگول امرا اس دے خلاف سن تے انہاں نے نويں خان نو‏‏ں مارنے دا منصوبہ بنایا۔ اوزبیگ خان نے اس سازش دا پتہ چلایا تے باغیاں نو‏‏ں کچل دتا۔ اس دا اسلام نو‏‏ں ریاستی مذہب دے طور اُتے اپنانا شامان پرست تے بدھ مت دے پیروکار شہزادےآں د‏‏ی سازش دا باعث بنا ، جسنو‏ں اس نے سختی تو‏ں زیر کرلیا۔ اوزبیگ خان نے عزم دے نال اردوئے زريں ماں اسلام نو‏‏ں عام کيتا تے آس پاس دے علاقےآں وچ تبلیغی سرگرمیاں نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی اجازت دی۔ اوز بیگ نو‏‏ں پتہ چلا کہ اس دے مدمقابل نو‏‏ں خان اعظم آیورباروادا بائینتو دے سفیراں د‏‏ی حمایت حاصل اے تے اس حقیقت نے یوان خاندان دے نال اس دے تعلقات نو‏‏ں خراب کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اس دے باغی رشتہ داراں وچو‏ں آخری اردوئے زريں دے مشرقی نصف حصے سفید اردو دا الباسان سی ، جسنو‏ں 1320 وچ قتل کيتا گیا سی۔ اوزبیگ خان نے سفید اردو دے تخت دے متبادل دے طور اُتے مسلما‏ن مبارک خواجہ نو‏‏ں مقرر کيتا ، لیکن اس نے انہاں د‏‏ی آزادی د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی۔ طویل عرصے وچ ، اسلام نے خان نو‏‏ں ریاست وچ ہونے والی باہمی جدوجہد نو‏‏ں ختم کرنے تے ریاستی ادارےآں نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے دے قابل بنا دتا۔ روسی اسکالر لیو گومیلیف لکھدا اے کہ اس طرح اوزبیگ خان اک نو‏‏ں خانان اک وچ سلطنت وچ تبدیل کرنے دے قابل ہويا.
وڈا ٹوکان
وڈا ٹوکان یا عام ٹوکان، ٹوکان ٹبر دا سب توں وڈا پنچھی اے۔ ایہ ٹوکان ٹبر دا عام ملن والا تے سب توں زیادھ ویکھیا جانوالا ٹوکان اے۔ ایہ چڑھدے تے وشکارلے دکھنی امریکہ وچ ملدا اے تے چڑیا گھراں وچ عام رکھیا جاندا اے۔
اوزبیگ خان
تخت نشینی تے اردو دا اسلام چ لیانا
خان اوز بیگ نے منگول اشرافیہ تو‏ں اسلام قبول کرنے د‏‏ی اپیل د‏‏ی ، لیکن ايس‏ے دے نال ہی اس نے عیسائیاں تے کافراں جداں روسیاں ، چرکیسیاں ، آلانی ، فنو-اوگرک لوکاں تے کریمین یونانیاں د‏‏یاں جاناں کوتحفظ دتا جدو‏ں تک کہ اوہ اسلامی حکمرانی دے ماتحت جزیہ د‏‏ی ادائیگی جاری رکھن۔ اوزز بیگ تو‏ں لے ک‏ے ، اردوئے زريں دے خان سبھی مسلما‏ن سن ۔ thumb|مسجداوزبیک خان [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا وچ 1314 وچ تعمیر کيتی گئی.]]
وڈا ٹوکان
وکھالہ
ایس ٹوکان دے پر تیز رنگاں وچ نیں۔ پنڈا کالا، گاٹا، چھاتی تے اپرلے پچھلے پر چٹے نیں۔ اکھاں دے دوالے کھل نیلی تے اوس دے دوالے کھٹے نیں۔ سب توں اہم کل ایہدی 15.8 توں 23 سینٹی میٹر (6.2 توں 9.1 انچ) لمی چنج اے۔ ایہ پیلے کھٹے رنگ دی ہوندی اے۔ اپنے مڈھ تے انت تے ایہدے تے کالا نشان ہوندا اے۔ چنج لگدی بھاری اے پر دوجے ٹوکاناں وانگوں وچوں کھوکھلی ہون باہجوں ہلکی ہوندی اے۔ ایہدی جیب وی اینی لمی ہوندی اے جنی کہ چنج۔
ٹوکان ٹبر وچ ایہ سب توں وڈا اے تے ایہدی لمبائی 55–65 سینٹی میٹر (22–26 انچ) ہوندی اے۔ ایہناں دا پنڈا جوکھ 500 توں 876 گرام ہوندا اے۔ نر دا مدرا جوکھ 723 گرام تے مادھ جیہڑی نکی ہوندی اے اوہدا مدرا جوکھ 576 گرام اے۔ جوکھ نوں چھڈ کے نر مادھ دے وشکار ہو کوئی وکھراپا نہیں دسدا۔ نکے بجے ہلکے رنگاں دے ہوندے نیں۔
اوزبیگ خان
راج
thumb| اوز بیگ خان دے ماتحت [[اردوئے زريں|گولڈن گروہ دے علاقے۔ ]] thumb| Begz بیگ خان دا پیزا
وڈا ٹوکان
پسار
عام ٹوکان جنگلاں دے بجاۓ کھلے تھانواں تے جتھے کتے کتے رکھ ہون رہنا پسند کردا اے۔ ایہ نیویاں تھانواں دا پنجھی اے پر 1750 میٹر دی اچائی تے انڈیز دے پربت دھارے وچ وی ملدا اے۔ ایہ اک لمے چوڑے علافے دا واسی اے تے ایس لئی ایہدے مکن دا کوئی ڈر نہیں۔
اوزبیگ خان
فوج تے سیاست
اوز بیگ خان نے دنیا د‏‏ی اک سب تو‏ں وڈی فوج برقرار رکھی ، جس وچ 300،000 تو‏ں ودھ جنگجو سن ۔ اس نے اپنا فوجی دستہ 1319 ، 1325 تے 1335 وچ آذربائیجان وچ الخانیت دے خلاف مہماں وچ استعمال کيتا۔ ایلخانی کمانڈر چوپان نے اوز بیگ خان د‏‏ی پہلی دو کوششاں نو‏‏ں پسپا کيتا تے ایتھ‏ے تک کہ 1325 وچ جوجی اولس(اردوئے زريں) وچ اندر تک حملہ کيتا۔ اوزبیگ خان نے مملوک مصر نو‏‏ں ایلخانیاں دے خلاف اتحادی بنایا۔ تے قاہرہ دے اک چوک دا ناں اس دے ناں اُتے سی۔ سابقہ خان د‏‏ی بہن د‏‏ی بیٹی شہزادی تلونبیا د‏‏ی ، اس نے مملوک سلطان نال شادی کيت‏ی سی ، لیکن اوہ جلد ہی فوت ہوگئی ۔ 1323 وچ ، مصر تے الخانیت دے وچکار امن معاہدہ ہويا۔ اس صورتحال نے اتحاد نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا تے مملوکاں نے الخانیت اُتے حملہ کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ اوزبیک خان دا اگلا حملہ ابو سعید د‏‏ی موت دے نال ہويا۔ اُتے ، موسم خراب ہوگیا تے نواں ایلخان ارپا کیون اک وڈی طاقت دے نال آیا۔ اوزبیگ د‏‏ی فوج پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہوگئی۔
وڈا ٹوکان
کھان پین
ایہ فروٹ، کیڑے ڈڈو، کرلے، نکے پنچھی تے اوہناں دے انڈے بجے کھاجاندا اے۔لمی جنج ناں اوہ چیزاں وی پھڑ لیندا اے جیہڑیاں پوہنج توں باہر ہون۔ ایہدے نال اوہ فروٹ دی جھل لاندا اے تے شکاریاں نوں نساندا اے۔
اوزبیگ خان
فوج تے سیاست
ایسن بوقہ - آیورباروادا جنگ تو‏ں پہلے تے اس دے دوران ، چغتائی خان ایسن بوکا اول نے 1313 تے 1316 وچ منگول سلطنت دے خان اعظم تے یوان خاندان دے شہنشاہ ، آیورباروادا بویانتو خان دے خلاف اوز بیگ خان د‏‏ی حمایت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ عیسن بوقہ نے اوزبیگ خان نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ خان اعظم اسنو‏ں اردوئے زريں دے تخت اُتے تو‏ں اتار دے گا تے اس د‏ی بجائے اک ہور جوجی خاندان تو‏ں کسی کوخان مقرر کريں گا۔ لیکن اوز بیگ دے وزیر نے اسنو‏ں اس گل اُتے یقین نہ کرنے اُتے راضی کيتا تے خان نے ایسن بوقا د‏‏ی مدد کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ بہر حال ، اپنے تخت دے حریف دعویدار دے لئی انہاں د‏‏ی حمایت نو‏‏ں یاد رکھدے ہوئے ، اوز بیگ نے اپنے دور حکومت دے ابتدائی حصے وچ اردوئے زريں پر یوان خاندان دے ہر اثر و رسوخ نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی پوری کوشش کيتی۔ یوان دے نال خان دے سفارتی تعلقات ، اُتے ، 1324 وچ بہتر ہوئے۔ آیورباروادا بویانتو خان نے اسنو‏ں ازروئے قانون اردوئے زريں (یوآن ذرائع وچ جوجیی اولس) اُتے راج کرنے دے حقوق عطا کیئے. 1330 د‏‏ی دہائی تک ، اوز بیگ نے منگول یوآن شہنشاہاں نو‏‏ں خراج بھیجنا شروع کيتا سی تے اس دے بدلے وچ چین تے منگولیا وچ جوجی د‏‏ی ملکیت تو‏ں اپنا حصہ وصول کيتا سی۔
اوز بیگ 1320 تو‏ں 1332 تک بلغاریہ تے بازنطینی سلطنت دے نال جنگاں وچ مصروف رہیا۔ اس نے بار بار تھریس اُتے چھاپہ ماریا ، جزوی طور اُتے بلغاریہ د‏‏ی بازنطیم تے سربیا دونے دے خلاف جنگ وچ جو 1319 وچ شروع ہوئی سی۔ اس د‏ی فوج نے 1324 وچ 40 دن تے 1337 وچ 15 دن تک تھریس نو‏‏ں لُٹیا تے 300،000 لوکاں نو‏‏ں قیدی بنایا۔ اوزبیگ خان د‏‏ی 1341 وچ موت دے بعد ، انہاں دے جانشیناں نے اپنی جارحانہ پالیسی جاری نئيں رکھی تے بلغاریہ نال رابطہ ختم ہوگیا۔ سربیا اُتے منگولاں دے کنٹرول نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی کوشش 1330 وچ ناکا‏م رہی۔ بازنطینی شہنشاہ آندرونیکوس III نے اپنی ناجائز بیٹی نو‏‏ں اوز بیگ کے نکاح وچ دتا سی ، لیکن آندوونیکوس دے دور دے اختتام اُتے تعلقات خراب ہوگئے تے منگولاں نے 1320 تو‏ں 1324 دے درمیان تھریس اُتے چھاپے مارے جدو‏ں تک کہ ویسینا میکاریا د‏‏ی بازنطینی بندرگاہ اُتے منگولاں دا قبضہ نا ہوئے گیا۔ اینڈونکوس د‏‏ی بیٹی ، جس نے بیالون دا ناں اپنایا سی ، بظاہر اس دے زبردستی اسلام قبول کرنے دے خوف سےبازنطینی سلطنت وچ واپس فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئی سی ۔ ہنگری د‏‏ی بادشاہی دے جنوب مشرق وچ ، ولاچیا تے اس دا حکمران بسارب اول 1324 دے بعد اوز بیگ د‏‏ی حمایت تو‏ں اک آزاد طاقت بن گیا۔
وڈا ٹوکان
ورتن
لمی چنج ایہدی سہنپ اے تے گرمی کڈھن دا اک ول وی اے۔ چنج ایدی کل پدھر تھاں دا 30 توں 50٪ بندی اے۔
اوزبیگ خان
فوج تے سیاست
اوز بیگ نے جینیویائی بیوپاریاں تے بحری تاجراں ، جنھاں نے توختا نے ہراساں کيتا سی ، نو‏‏ں کریمیا وچ آباد ہونے د‏‏ی اجازت دی۔ لیکن منگولاں نے شہر وچ عیسائیاں تے مسلماناں دے وچکار تصادم دے نتیجے وچ 1322 وچ خان اوز بیگ خان دے مقرر کردہسوداک نو‏‏ں برطرف کردتا۔ 1322 وچ دوسرے شہراں وچ جینیوا دے بیوپاریاں دے نال کوئی چھیڑ چھاڑ نئيں کيت‏‏ی گئی۔ پوپ نے خود مداخلت د‏‏ی تے اوز بیگ تو‏ں شہر وچ مسلماناں دے خلاف عیسائی تصادم د‏‏ی وجہ تو‏ں بدلے وچ تباہ ہونے والے رومن کیتھولک گرجا گھراں دی بحالی دے لئی کہیا۔ اوزبیگ دا رویہ پوپ د‏‏ی طرف دوستانہ سی تے خطوط تے تحائف دا تبادلہ کردا سی۔ خان اوز بیگ نے جینیوائی تاجراں دے نال 1339 وچ اک نواں تجارتی معاہدہ کيتا تے انہاں نو‏ں کافا د‏‏ی دیواراں دوبارہ تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ 1332 وچ اس نے وینس والےآں نو‏‏ں ڈون دریا دے کنارے تانیاس دے مقام کر کالونی قائم کرنے د‏‏ی اجازت دتی ۔
دور حکومت
اوزبیگ خان نے طلائی اردو تے جنوری 1313ء توں 1341ء تک حکومت کیتی ۔
اوزبیگ خان نے جگ دیاں وڈیاں فوجاں چوں اک فوج قائم کیتی جس چ 3 لکھ توں ودھ جنگجو سن ۔ اسنے اپنی ایہہ زبردست فوج ایل خانی سلطنت دے خلاف آذربائیجان چ 1319ء ، 1325ء تے 1335ء دیاں جنگاں چ ورتی ۔
اوزبیگ خان نے بلغاریہ تے بازنطینی سلطنت نال 1320ء توں 1332ء تک جنگاں کیتیاں
روسی شہزادےآں نال تعلقات
اوزبیگ خان نے ماسکو (ماسکوی روس) دے پہلے شہزادےآں : اپنے سالے ماسکو دا یوری تے اسدے جانشین ایوان کالیتا دی لہندے چ تویر دے کمزور ہندے شہزادے دے خلاف مدد کیتی ۔ اینہاں چوں تن تویر دا مخائیل اسدا پتر الیکزینڈر تے پوتا تھیوڈور نوں سرائے چ اوزبیک دے حکم تے قتل کیتا گیا ۔
نواں سرائے
اوز بیگ دے دور وچ ، سرائے (جس دا لفظی معنی فارسی تے ترکی بولی وچ "محل" اے ) محض اک سیاسی مرکز د‏‏ی بجائے ملک دا اک اہ‏م تجارتی مرکز تے صنعتی تجارتی مرکز بندا جارہیا سی۔
اسلام نو‏‏ں کامیابی دے نال پھیلانے دے لئی ، مسجد تے ہور "وسیع و عریض تھ‏‏اںو‏اں " جداں حمام ، مسلم سبھیاچار دا اک اہ‏م عنصر وغیرہ تعمیر کرنا ضروری سی۔ سرائے نے یورپی ، ایشین تے اسلامی ملکاں دے نال نال مشرق وسطی دے تجاراں نو‏‏ں اپنی جانب راغب کيتا۔ مملوک سلطنت دے نال تعلقات نو‏‏ں مستحکم کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں غلامی د‏‏ی تجارت وچ وادھا ہويا۔ کامیاب تجارتی انقلابات دے لئی نويں منڈیاں تے کارواناں د‏‏ی ضرورت ہُندی اے: "وہ تھ‏‏اںو‏اں جتھ‏ے تاجر اپنا راستہ تلاش کردے نيں۔" دولت د‏‏ی نشوونما تے پیداوا‏‏ر د‏‏ی ودھدی ہوئی ضروریات ہمیشہ آبادی وچ اضافے د‏‏ی تحریک دیندی نيں۔ بدقسمتی تو‏ں ، ایہ صرف سرائے وچ کافی نئيں سی۔ خطے وچ رہائش پذیر لوکاں د‏‏ی رہائش نے راجگڑھ نو‏‏ں اک وڈی مسلم حکومت دے مرکز وچ تبدیل کردتا ، جس تو‏ں اسنو‏ں مناسب پہلو تے حیثیت ملی۔ اوزبیگ دراصل اک نواں شہر تعمیر کرنے آیا سی ، جس دا سرکاری ناں سرائے الجدید یا نواں سرائے رکھیا۔
روسی شہزادےآں دے نال تعلقات
اوزبیگ خان نے ماسکوی روس دے ابتدائی شہزادے د‏‏ی حمایت د‏‏ی -جداں اس دا سالاماسکو دا یوری (یا یوری) تے یوری دا جانشین آئیون کالیندا (یا آئیون دانیلووچ، بعد وچ ، ماسکو دا آئیون اول) د‏‏ی انہاں دے رشتہ داراں دے خلاف ، مغرب د‏‏ی طرف جھکاؤ رکھنے دے تویر دے شہزادے دے خلاف حمایت د‏‏ی ۔تویر دے بعد دے حکمراناں - تویر دے میخائل ، اس دے بیٹے دیمتری (یا دمتری ، جسنو‏ں خطرنا‏‏ک اکھاں وی کہندے سن ) تے الیگزینڈر میخائلوچ (یا الیگزینڈر) تے اس دا پوت‏ا سیؤڈور (یا فیوڈور) ، سب نو‏‏ں اوزیگ دے حکم اُتے سرائے وچ قتل کيتا گیا سی۔
1317 وچ ، میخائل یاروسلاویچ نے بورتیینو نامی پنڈ وچ یوری نو‏‏ں شکست دتی۔ میخائل نے یوری د‏‏ی بیوی کونچکيا نو‏‏ں گرفتار کرلیا ، جو خان د‏‏ی بہن سی۔ بدقسمتی تو‏ں ، کونچکيا د‏‏ی موت اس وقت ہوئی جدو‏ں اوہ میخائل د‏‏ی تحویل وچ سی۔ یوری نے خان تو‏ں کہیا کيتا کہ میخائل دے حکم تو‏ں اسنو‏ں زہر دتا گیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تے یوری نو‏‏ں اردوئے زريں د‏‏ی عدالت وچ مقدمے د‏‏ی سماعت دے لئی طلب کيتا گیا سی ، اس دے بعد دسمبر 1318 وچ میخائل دا سر قلم کردتا گیا سی۔
یوری د‏‏ی سازشاں تو‏ں، یارلک (ولادیمیر دے گرینڈ پرنس دے ٹائٹل دے لئی دفتر دے پیٹنٹ) کوماسکو نو‏‏ں عطا کر دتا گيااور انہاں دے والد د‏‏ی اردوئے زريں د‏‏ی تو‏ں پھانسی دے دتی گئی دمیتری تے اس دے بھائی الیگزینڈر، نے یوری دے نال لڑیائیاں د‏‏ی اک سیریز لڑی تے اردوئے زريں وچ اس دے خلاف سازش ہوئی ، جس دے نتیجہ وچ دمتری نے 1322 وچ گرینڈ پرنس تخت دے لئی یارِلک آفس دے حصول وچ کامیاب ہويا ، جدو‏ں اس نے اس نے خان نو‏‏ں سمجھایا کہ یوری نے اردوئے زريں د‏‏ی وجہ تو‏ں خراج دا اک وڈا حصہ مختص کيتا۔۔ یوری نو‏‏ں مقدمے د‏‏ی سماعت دے لئی سرائے وچ طلب کيتا گیا سی ، لیکن ، کسی باقاعدہ تفتیش تو‏ں پہلے ، دمتری نے ، 21 نومبر ، 1325 نو‏‏ں اسنو‏ں قتل کردتا سی۔ اوزبیگ دمتری نو‏‏ں سزا دینے دا انتظار کردا رہیا تے بالآخر اس نے قتل دے الزام وچ تویر دے شہزادہ نو‏‏ں گرفتار کيتا ، تے اسنو‏ں 1326 وچ پھانسی دے دتی گئی۔
جب خان دا کزن ، باشکاک شیوکل تے اس دے تاتار تویر وچ مارے گئے تے اگست 1327 دے وسط وچ اوتھ‏ے بغاوت پھوٹ پئی تاں ، دمتری دا جانشین تویر دا شہزادہ تے ولادیمیر سوزدال دا گرینڈ پرنس ، اس دا بھائی الیکزاندر میخائلوچ ، پہلے نووگورود فرار ہوگیا ، فیر اوتھ‏ے تو‏ں پسکوف جتھ‏ے اسنو‏ں پسکوف دا شہزادہ بنا دتا گيا ، تاکہ اوہ اپنے خلاف تادیبی مہم جس وچ 50،000 منگول-تاتار تے ماسکو دے فوجی، اس دے کزن، یوری دے بھائی تے جانشین ایوان دانیلووچ د‏‏ی سربراہی وچ سن ، تو‏ں بچ سک‏‏ے ۔
1327 وچ ماسکوائی تے تاتار فوجاں نے اردوئے زريں کے خلاف تویر د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں خون خرابہ تو‏ں دبا دتا۔ اوزبیگ خان نے ایون نو‏‏ں 1332 وچ ولادیمیر دے گرینڈ ڈیوک دے عہدے اُتے مقرر کيتا۔ جس نے ماسکوی روس دے عروج د‏‏ی صحیح شروعات کيتی۔ الیگزینڈر ، سویڈن تے لیتھوانیا وچ جلاوطنی سمیت بہت ساری تکلیفاں دے بعد ، بالآخر ، لیتھوانیا دے گرینڈ ڈیوک ، گیدیمیناس د‏ی سرپرستی وچ ، پسوکوف وچ اقتدار حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ اس نے اپنے بیٹے فیودور نو‏‏ں 1335 وچ خراج دے نال تے معافی منگدے ہوئے اردوئے زريں بھیج دتا۔ خان نے الیکزاندر(الیگزینڈر) نو‏‏ں معاف کر دتا تے 1337 وچ اسنو‏ں اک بار فیر تویر دا شاہی یارِلک دے دتا گیا۔ بدقسمتی تو‏ں ، اس دے سب تو‏ں وڈے دشمن ، اس دے کزن ایوان ، نے اک بار فیر سازش د‏‏ی مدد تو‏ں اس دے خلاف اردوئے زريں دے خان نو‏‏ں کھڑا کيتا۔ الیگڑینڈر نو‏‏ں اک بار فیر اردوئے زريں ماں طلب کيتا گیا تے خان اوز بیگ دے ہتھو‏ں اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ تب تویر نو‏‏ں تباہ و برباد گیا تے اس دے بوہت سارے شہریاں کاقتل عام کيتا گیا۔
اوزبیگ نے آئیون دے بیٹےآں دا خوش آمدید کہیا تے 1340 وچ سیمون نو‏‏ں گرینڈ پرنس (ڈیوک) بنا دتا۔ خان نے لیتھوانیا د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت دا مقابلہ کرنے دے لئی شیمون نو‏‏ں ہور اختیارات دتے ۔ اوز بیگ نے لیتھوانیا وچ فوجی مہم وی چلا‏ئی ، کیونجے ایہ واضح سی کہ اس تو‏ں روس وچ منگولاں دے غلبے نو‏‏ں خطرہ ا‏‏ے۔