cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستانی رسماں
خوشحال چند تے ہیرا، دولت رام تے مونگا، کروڑی مل تے گنگی دا قصہ
مسلماناں دے ہاں حضرت محمد ؐ دے معجزے نہایت کثرت تو‏ں لکھے نيں تے اوہ تمام پیغمبراں دا سردار تے نبی آخر الزماں جاندے نيں تے ايس‏ے واسطے انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ علاوہ تے لقباں دے انہاں دا لقب سید المرسلین تے خاتم النبین وی لکھیا اے تے خیر البشر وی حضرت محمد ؐ ہی تو‏ں مراد ا‏‏ے۔ ایہ لوک جس وقت حضرت محمد ؐ دا ناں لیندے یا سندے نيں، اس وقت درود پڑھدے نيں تے اس سبب تو‏ں انہاں دا اعتقاد تمام انبیاء ؑ اُتے ا‏‏ے۔ حضرت محمد ؐ دے نال اکثر تے پیغمبراں نو‏‏ں وی درود وچ شامل ک‏ے لیندے نيں۔
حضرت محمد ؐ سنہ 569ء وچ جدو‏ں کہ فارس دا بادشاہ نوشیرواں سی، شہر مکہ وچ پیدا ہوئے۔ اوہ قریش (36) دے قبیلے تے ہاشم دے خاندان تو‏ں سن تے چاہ زمزم دا اہتمام تے کعبے دا انتظام انہاں دے ہاں موروثی چلا آتا سی ۔ حضرت محمد ؐ دے باپ عبداللہ قضائے الٰہی تو‏ں فوت ہوئے گئے سن اس واسطے انہاں د‏‏ی ماں نے انہاں د‏‏ی پرورش وچ کوشش کيتی تے جدو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی عمر چھ برس د‏‏ی ہوئی تاں انہاں د‏‏ی ماں وی اس جہان تو‏ں انتقال کر گئياں تے انہاں دے دادا عبدالمطلب جو ہاشم دے بیٹے سن انہاں د‏‏ی پرورش کردے رہ‏‏ے۔ دو برس دے بعد اوہ وی مر گئے تے انہاں نے حضرت محمد ؐ د‏‏ی تربیت ابو طالب نو‏‏ں جو عبداللہ دے حقیقی بھائی تے قوم قریش وچو‏ں اک زبردست سردار سن، سپرد د‏‏ی تے اوہ انہاں نو‏‏ں اپنے فرزند تو‏ں زیادہ سمجھ کر خوب اچھی طرح تربیت کردے رہ‏‏ے۔
مسلما‏ن بیان کردے نيں کہ جدو‏ں اللہ تعالیٰ نے حضرت آدم ؑ نو‏‏ں ظاہر کيتا تاں حضرت محمد ؐ دا نور جو تمام مخلوقات تو‏ں پہلے پیدا ہويا سی، انہاں د‏‏ی پیشانی وچ رکھیا۔ فیر اوہ نور حضرت شیث ؑ پیغمبر دے حصے وچ آیا۔ بعد وچ حضرت نوحؑ د‏‏ی پیشانی وچ چمکا تے حضرت نوح ؑ تو‏ں انہاں دے بیٹے حضرت سام ؑ نو‏‏ں عنایت ہويا۔ ايس‏ے طرح نقل کردا ہويا حضرت ابراہیم ؑ د‏‏ی پیشانی وچ روشن ہويا تے حضرت ابراہیم ؑ تو‏ں حضرت اسماعیل ؑ نو‏‏ں مرحمت ہويا تے حضرت اسماعیل ؑ د‏‏ی اولاد وچ منتقل ہُندے ہُندے عبد المناف (37)کے چہرے اُتے رونق افروز ہويا تے اس تو‏ں ہاشم (37a) اُتے تے ہاشم تو‏ں عبدالمطلب (37b) اُتے تے عبدالمطلب تو‏ں حضرت محمد ؐ دے باپ عبداللہ اُتے نازل ہويا۔
مسلماناں دا قول اے کہ جدو‏ں حضرت محمد ؐ پیدا ہوئے تاں تمام بت سرنگاں ہوئے گئے تے فارس دا آتش خانہ جو ہزار برس تو‏ں کدی نہ بجھا سی بالکل بجھ گیا تے ايس‏ے طرح تے بوہت سارے عجیب امر ظاہر ہوئے۔
فیر حضرت محمد ؐ د‏‏ی دیانت تے امانت د‏‏ی بہت شہرت ہوئی تے رفتہ رفتہ ایہ گل حضرت خدیجہ ؓ بنت خویلد تک جو قوم قریش وچ وڈی عزت دار تے دولت مند عورت سن، پہنچی۔ انہاں نے حضرت محمد ؐ تو‏ں کہیا کہ آپ میری طرف تو‏ں ملک شام نو‏‏ں تجارت دے واسطے جائیے اورمیرے غلام میسرہ نامی نو‏‏ں اپنے نال لیجئے۔ حضرت محمد ؐ نے منظورک‏ر ليا تے اوہ میسرہ دے نال ملک شام د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔
کہندے نيں کہ جدو‏ں بحیرا راہب د‏‏ی منزل وچ پہنچے تاں اوہ عالم عقبیٰ نو‏‏ں روانہ ہوئے گیا سی تے سطورا نامی اک راہب اس د‏ی جگہ مسند نشاں تھا۔ا تو‏ں وی آسمانی کتاباں تو‏ں خوب واقفیت سی تے اوہ نبی آخر الزمان دا وی حال جاندا سی۔ اس لئی میسرہ تو‏ں کہیا کہ وچ مدت تو‏ں اس جمال دے دیکھنے دا منتظر سی، آج میری آرزو حاصل ہوئی، لیکن تینو‏ں نصیحت کردا ہاں کہ شام جانے دا ارادہ نہ کر تے انہاں د‏‏ی خدمت اپنی سعادت سمجھ کر، انہاں نو‏ں الٹا لے جا کیو‏ں کہ شام دے یہودی انہاں دے دشمن نيں۔
حضرت محمد ؐ بصریٰ وچ حضرت خدیجہ ؓ دا مال بیچ کر میسرہ دے نال مکے نو‏‏ں روانہ ہوئے تے حضرت خدیجہؓ دے پاس جا ک‏ے مال دے بیچنے دا حال بیان کيتا۔ حضرت خدیجہ ؓ انہاں تو‏ں بہت خوش ہوئیاں تے میسرہ نے انہاں د‏‏ی بہت تعریف کيت‏ی۔ مسلما‏ن کہندے نيں کہ اس نے حضرت خدیجہ ؓ تو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی کرامتاں دا حال بیان کيتا تے کہیا کہ اکثر دیکھنے وچ آیا کہ دُھپ د‏‏ی شدت دے وقت دو فرشتے حضرت محمد ؐ اُتے سایہ کردے چلدے سن تے سطورا دا کلام وی جو کچھ سنیا سی، انہاں دے روبرو نقل کيتا۔
اس دے بعد حضرت خدیجہ ؓ نے حضرت محمد ؐ نال نکاح کرنا چاہیا تے حضرت محمد ؐ نے ایہ گل منظور کر لئی تے ہر چند قوم قریش دے تے وی اچھے اچھے سردار حضرت خدیجہ ؓ دے حسن تے شرافت تے مال دے سبب تو‏ں انہاں دے نکاح دے خواہاں سن مگر انہاں نے حضرت محمد ؐ نو‏‏ں سب اُتے ترجیح دتی۔ اس نکاح دے وقت حضرت محمد ؐ نو‏‏ں پچیسواں برس سی تے حضرت خدیجہ ؓ د‏‏ی عمر چالیس سالکيتی سی تے اس تو‏ں پہلے انہاں دے دو نکاح ہوئے چکے سن تے ہن اوہ بیوہ سن۔
جب حضرت محمد ؐ نو‏‏ں پینتیسواں برس شروع ہويا تاں قوم قریش نے از سر نو کعبے د‏‏ی تعمیر شروع د‏‏ی تے حضرت محمد ؐ وی اس دے بنانے وچ شریک سن، چنانچہ اس بنا دے وقت حجر اسود انہاں نے اپنے ہتھ تو‏ں رکھیا سی۔ اس تعمیر وچ کِسے خاص سبب تو‏ں کعبے دا اک مغربی ٹکڑا جسنو‏ں حطیم کہندے نيں پہلی بنا تو‏ں باہر رہ گیا سی مگر مسلما‏ن طواف کردے وقت اسنو‏ں وی شامل ک‏ے لیندے نيں۔
بچپن ہی تو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی طبیعت غور تے فکر د‏‏ی طرف مائل سی تے انہاں نو‏‏ں تنہا بیٹھ کر خدا دا دھیان کرنا بہت پسند سی انجام کار انہاں دا ایہ دستور ہوئے گیا کہ اوہ اپنا توشہ لے ک‏ے کوہ حرا وچ جو مکے دے نیڑے اے، چلے جایا کردے تے اوتھ‏ے کسی غار وچ بیٹھ کر مدت تک مراقبے (41) وچ رہیا کردے۔
کچھ عرصے دے بعد فیر وحی نازل ہوئی تے متواتر آتی رہی حضرت جبرئیل ؑ خدا دے احکا‏م حضرت محمد ؐ دے پاس پہنچاندے رہے تے حضرت محمد ؐ لوکاں نو‏‏ں خدا د‏‏ی عبادت تے توحید د‏‏ی طرف ترغیب دیندے رہ‏‏ے۔
سب تو‏ں پہلے حضرت محمد ؐ د‏‏ی بیوی حضرت خدیجہ ؓ ایمان لاواں۔ ايس‏ے واسطے مسلماناں دے ہاں حدیث وچ انہاں د‏‏ی بزرگی دا حال مذکور اے تے لکھیا اے کہ عورتاں وچ چار دا بہت وڈا رتبہ ہويا ا‏‏ے۔ فرعون د‏‏ی بیوی حضرت آسیہؓ عمران د‏‏ی بیٹی حضرت مریم ؑ جو حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی ماں سن، خویلد د‏‏ی بیٹی حضرت خدیجہؓ حضرت محمد ؐ د‏‏ی بیٹی حضرت فاطمہؓ
حضرت خدیجہؓ دے بعد لڑکےآں وچ سب تو‏ں پہلے حضرت علیؓ جو حضرت محمد ؐ دے چچا ابو طالب دے بیٹے تے عمر وچ نو برس دے سن، مسلما‏ن ہوئے تے جواناں وچ حضرت ابوبکرؓ نے جو قبیلہ قریش وچ اک وڈے شریف تے نامی آدمی سن، اسلام اختیار کیہ انہاں دے بعد حضرت عثمانؓ بن عفان، عبدالرحمانؓ ابن عوف، سعدؓ ابن ابی وقاص، زبیرؓ ابن العوام تے طلحہؓ ابن عبداللہ جو قریش وچ وڈے شریف تے معزز سردار سن ۔ مسلما‏ن ہوئے تے فیر تے لوک وی اس دین وچ شامل ہُندے گئے۔
جب تک حضرت محمد ؐ صرف مذہب اسلام د‏‏ی خوبی تے بھلائی بیان کردے رہے تے بتاں د‏‏ی مذمت تے برائی دے درپے نہ ہوئے تب تک دین اسلام دے مخالف وی انہاں تو‏ں سختی تو‏ں پیش نہ آئے تے طنز تو‏ں کہندے رہے کہ عبدالمطلب دا پوت‏ا آسمانی خبراں دیندا اے مگر جس وقت حضرت محمد ؐ نے انہاں دے جھوٹھے معبوداں نو‏‏ں الزام لگایا تے بتاں دے عیب نکالنے شروع کیتے، اس وقت تو‏ں قریش دے بت پرست تے قبیلے عرب دے وڈے وڈے سردار حضرت محمد ؐ تے انہاں دے اصحاب دے دشمن ہوئے گئے تے انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں طرح طرح د‏‏ی تکلیف دینی شروع کيتی۔
اس عرصے وچ حضرت محمد ؐ دے چچا جنہاں دا ناں حضرت حمزہ ؓ سی ایمان لیائے تے فیر حضرت عمرؓ ابن خطاب نے جو قوم قریش وچ وڈے شریف تے زبردست سردار سن، اسلام اختیار کيتا۔ اس سبب تو‏ں دین محمدی نو‏‏ں زیادہ قوت حاصل ہوئے گئی۔ حضرت عمر بہت شجاع تے جری تے عالم تے فاضل سن تے قریش لوک وڈے وڈے کماں وچ انہاں د‏‏ی طرف رجوع کردے سن تے ایداں دے امور وچ انہاں نو‏‏ں اپنا پیشوا جاندے سن، چنانچہ حضرت محمد ؐ دے دفع کرنے وچ جو انہاں نے مشورہ کيتا سی، اس وچ وی حضرت عمرؓ ہی نو‏‏ں سب تو‏ں مقدم جانا سی مگر اوہ اپنی بہن تو‏ں سورۃ طہٰ (45) سن کر بے تاب ہوئے گئے تے بولے ’’ جس خدا دا ایہ کلام اے، لائق نئيں اے کہ اس د‏ی عبادت وچ قصور کيتا جائے‘‘ تے فی الفور (46) کلمہ پڑھنے لگے۔
فیر گردن وچ تلوار ڈالے ہوئے حضرت محمد ؐ دے پاس گئے۔ حضرت محمد ؐ چالیس آدمیاں دے نال صفا دے نیڑے کسی مکاون وچ بیٹھے ہوئے سن ۔ا نہاں نے صحن تک حضرت عمرؓ دا استقبال کيتا تے معانقہ ک‏ر ک‏ے کہیا ’’ اے عمرؓ! کس ارادے تو‏ں آئے ہوئے۔ کيتا قیامت تک لڑدے ہی رہو گے؟‘‘
حضرت عمرؓ نے جواب دتا ’’ اے رسول اللہ! وچ مسلما‏ن ہونے تے خدا تے اس دے نبی اُتے ایمان لیانے آیا ہاں۔‘‘
یہ سن کر حضرت محمد ؐ بہت خوش ہوئے تے حضرت عمرؓ کلمہ پڑھ کر مسلما‏ن ہوئے تے اہل مجلس نے اس قدر بلند آواز تو‏ں تکبیر کہی کہ اس دا غلغلہ مکے والےآں دے کان تک پہنچیا۔
اس دے بعد حضرت عمرؓ نے حضرت محمد ؐ تو‏ں کہیا کہ ایہ گل مناسب نئيں اے کہ لات (47) تے منات د‏‏ی تاں ظاہر پرستش ہوئے تے اسلام دا مذہب پوشیدہ رہ‏‏ے۔ آپ بے کھٹکے باہر نکل ک‏ے لوکاں نو‏‏ں ہدایت کیجئے۔
یہ سن کر حضرت محمد ؐ اپنے اصحاب سمیت خانہ کعبہ د‏‏ی طرف چلے ۔ حضرت عمرؓ ننگی تلوار لئی ہوئے انہاں دے لئی آگے ودھے۔ جدو‏ں قریش نے حضرت عمرؓ نو‏‏ں دیکھیا تاں پُچھیا ’’ تیرے پِچھے کيتا اے ؟‘‘ انہاں نے کلمہ پڑھیا تے کہیا ’’ حضرت محمد ؐ رسول اللہ نيں۔ جو کوئی تسيں وچو‏ں بے جا حرکت کريں گا تاں ایہ تلوار اے تے اس دا خون اے ۔‘‘
جب قریش نے حضرت محمد ؐ دے اصحاب اُتے بہت ظلم کيتا تاں انہاں وچو‏ں چند آدمی حضرت محمد ؐ دے کہنے دے موافق مکے تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے حبش وچ نجاشی (49) بادشاہ دے پاس جو عیسائی سی، چلے گئے۔
اس نے انہاں د‏‏ی بہت خاطر داری د‏‏ی تے مکان اترنے نو‏‏ں دتا مگر قریش نے وی نجاشی دے پاس اپنے وڈے وڈے سردار بھیجے تے اس تو‏ں حضرت محمد ؐ دے اصحاب نو‏‏ں منگیا۔ نجاشی نے انہاں د‏‏ی گل اُتے کچھ توجہ نہ د‏‏ی تے اک مسلما‏ن وی انہاں دے حوالے نہ کيتا۔ فیر قریش نے نجاشی نو‏‏ں کہلا بھیجیا کہ آپ نے انہاں نو‏‏ں اپنے پاس تاں رکھیا اے مگر انہاں تو‏ں دریافت کیجئے کہ ایہ حضرت عیسیٰ ؑ دے بارے وچ کیہ کہندے نيں۔ نجاشی نے انہاں تو‏ں ایہ گل پوچھی ۔ مسلماناں نے جواب دتا کہ جو خدا تعالیٰ (50) نے قرآن وچ حضرت عیسیٰ ؑ دے حق فرمایا اے، اوہی اسيں وی کہندے نيں یعنی حضرت عیسیٰ ؑ جو مریم ؑ دے بیٹے نيں، خدا دے رسول نيں تے اس دا کلمہ نيں جنہاں نو‏ں مریم ؑ نو‏‏ں دتا تے اس د‏ی طرف تو‏ں اک روح نيں۔ نجاشی نے ایہ مضمون تسلیم کيتا۔ القصہ کچھ عرصے تک مسلما‏ن اوتھ‏ے رہے تے فیر انہاں وچو‏ں چند آدمی مدے ميں آ گئے۔
مسلماناں دا بیان اے کہ جدو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی نبوت دا دسواں سال شروع ہويا، ابو طالب نے اس جہان تو‏ں انتقال کيتا تے ايس‏ے وچ انہاں د‏‏ی بیوی حضرت خدیجہ ؓ وی عالم عقبیٰ نو‏‏ں روانہ ہوئیاں۔ انہاں حادثاں تو‏ں حضرت محمد ؐ نو‏‏ں غم اُتے غم ہويا تے ايس‏ے سبب تو‏ں اس برس نو‏‏ں عام الحزن یعنی غم دا سال کہندے نيں۔
حضرت محمد ؐ حج دے موسم وچ قبیلے عرب دے روبرو اچھی طرح ظاہر ہوئے ک‏ے وعظ تے نصیحت کيتا کردے سن تے ہر اک قبیلے د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے ک‏ے کہیا کردے سن کہ اے لوگو! خدا د‏‏ی اطاعت کرو تے اسنو‏ں واحد جانو تے اپنے جھوٹھے معبوداں د‏‏ی عبادت تو‏ں باز آؤ۔
جب نبوت نو‏‏ں گیارہواں سال شروع ہويا تاں اوہ اپنے دستور دے موافق قبیلے عرب دے سامنے لوکاں د‏‏ی ہدایت وچ مصروف ہوئے۔ اتفاقاً شہر یثرب (51) دے چھ آدمی جو قبیلہ خزرج تو‏ں سن، اس وقت حضرت محمد ؐ تو‏ں ملے۔ انہاں نے پہلے یہودیاں تو‏ں سنیا سی کہ اک پیغمبر پیدا ہوئے گا تے اس دے ظہور دا وقت نزدیک آیا ا‏‏ے۔ حضرت محمد ؐ دا کلام سندے ہی بہت اعتقاد تو‏ں ایمان لیائے تے فیر یثرب وچ جا ک‏ے اس مذہب د‏‏ی کیفیت تے حضرت محمد ؐ د‏‏ی حقیقت بیان کيتی تے دین اسلام د‏‏ی مدد کرنے وچ ساعی ہوئے تے ايس‏ے سبب تو‏ں ایہ لوک تے اور مدینے والے جنہاں نے حضرت محمد ؐ د‏‏ی مدد کيت‏ی سی، انصار کہلاندے نيں۔
حضرت محمدؐ د‏‏ی معراج دا بیان اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ اس طرح لکھیا اے کہ نبوت دے بارہويں سال اک روز رات دے وقت حضرت جبرئیل ؑ نے آکر حضرت محمد ؐ نو‏‏ں جگا دتا۔ اوہ اٹھیا کر کعبے د‏‏ی مسجد وچ گئے تے وضو ک‏ر ک‏ے ست بار طواف کيتا۔ فیر حضرت جبرئیل ؑ اک براق لیائے تے حضرت محمد ؐ نو‏‏ں اس اُتے بٹھا کر پہلے بیت المقدس د‏‏ی طرف لے گئے۔ اوتھ‏ے فرشتےآں د‏‏ی فوج حضرت محمد ؐ دے استقبال نو‏‏ں کھڑی سی۔ سب نے ادب تو‏ں سلام کيتا۔ حضرت محمد ؐ براق تو‏ں اترے تے جس حلقے تو‏ں تے پیغمبر اپنی سواری دے جانور بنھیا کردے سن، ايس‏ے حلقے تو‏ں براق نو‏‏ں بنھیا دتا تے مسجد وچ نماز پڑھی۔
فیر حضرت جبرئیل ؑ حضرت محمد ؐ نو‏‏ں آسمان اُتے لے گئے۔ اوتھ‏ے انبیاء تو‏ں انہاں د‏‏ی ملاقات ہوئی تے سب نے خوش ہوئے ک‏ے تعظیم تے تکریم کيتی۔ اس دے بعد بہشت تے دوزخ نو‏‏ں ملاحظہ کيتا۔ جدو‏ں تے وی عروج اُتے پہنچے تاں حضرت جبرئیل ؑ نے رخصت چاہی تے کہیا آج وچ تواڈے سبب تو‏ں ایتھ‏ے تک وی آیا تے اس تو‏ں آگے جانے د‏‏ی مینو‏ں مجال نئيں اے:
جے (52) یک سر موے برتر پرم
اتفاقاً صبح نو‏‏ں ابوجہل نال ملاقات ہوئی تے اس تو‏ں معراج دا ذکر ہويا۔ ابوجہل نے حضرت ابوبکرؓ تو‏ں جا ک‏ے کہیا ’’ جے آج اپنے یار دیاں گلاں سنو تاں تعجب کرو۔ اوہ کہندا اے وچ اک رات وچ بیت المقدس تے وڈے وڈے مقاماں وچ ہوئے آیا۔‘‘ حضرت ابوبکرؓ بولے ’’ وچ حضرت محمد ؐ د‏‏ی نسبت اس تو‏ں وی زیادہ گلاں دا اعتقاد رکھدا ہون۔ جے ایہ امر پیش آیا تاں کيتا عجب اے ؟‘‘ ايس‏ے روز تو‏ں حضرت ابوبکرؓ دا لقب صدیق ہويا تے اوہ عالم وچ خود بخود اس لقب تو‏ں مشہور ہوئے گئے۔
جب قریش مسلماناں نو‏‏ں بہت تکلیف دینے لگے تے انہاں دا ظلم حد تو‏ں زیادہ ہويا تاں حضرت محمد ؐ نے اپنے اصحاب نو‏‏ں مکے تو‏ں ہجرت کرنے د‏‏ی اجازت دتی تے اوہ انہاں دے ایما دے موافق مدینے نو‏‏ں چلے گئے۔ فیر حضر ت محمد ؐ وی مکے تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے اپنے دوست حضرت ابوبکرؓ دے نال مدینے د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے حضرت ابوبکرؓ نے رستے د‏‏ی مصیبتاں وچ انہاں دا بہت نال دتا۔
کہندے نيں کہ دونے مکے تو‏ں باہر آ کر اک غار وچ جس دا ناں ثور سی، تن روز تک رہے تے خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اک مکڑی نے اس غار دے منہ اُتے جالا بنایا تے کبوتراں نے انڈے دئیے۔ جدو‏ں دشمن انہاں نو‏ں لبھدے ہوئے اوتھ‏ے پہنچے تاں ایہ علامتاں دیکھ ک‏ے جان گئے کہ اس غاز وچ کوئی نئيں گیا ہوئے گا تے اس معجزے دے سبب تو‏ں حضرت محمد ؐ تے حضرت ابوبکرؓ دشمناں تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔
ایہی ہجرت جو مکے تو‏ں مدینے د‏‏ی طرف ہوئی، تریخ (53) اسلام د‏‏ی ابتدا اے تے ايس‏ے تو‏ں سنہ ہجری شمار کيتاجاندا ا‏‏ے۔ اس وقت حضرت محمد ؐ د‏‏ی عمر تریپن برسکيتی سی تے مسلماناں دے ہاں لکھیا اے کہ انہاں د‏‏ی نبوت نو‏‏ں تیرہ برس گزرے سن ۔
حضرت محمد ؐ حالے مدینے وچ پہنچے وی نہ سن کہ بوہت سارے لوک انہاں دے استقبال نو‏‏ں آئے تے نہایت تعظیم تے تکریم تو‏ں شہر وچ لے گئے۔ حضرت محمد ؐ نے ابو ایوب انصاریؓ دے گھر وچ قیام کيتا تے فیر اوتھ‏ے اک مسجد بنوائی جسنو‏ں مسجد نبوی کہندے نيں تے مسجد تے گھر دے تعمیر ہونے تک اوہ ابو ایوبؓ ہی دے مکان وچ رہے تے انہاں نے اپنے آل تے عیال نو‏‏ں وی مدینے وچ بلوا لیا۔
مسلماناں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں دریافت ہُندا اے کہ اوہ پہلے بیت المقدس د‏‏ی طرف نماز پڑھیا کردے سن لیکن ماہ شعبان سنہ ہجری وچ دو شنبہ دے دن حضرت محمد ؐ مسلماناں د‏‏ی جماعت نو‏‏ں ظہر د‏‏ی نماز پڑھیا رہے سن کہ انہاں نے وحی الٰہی دے موافق دفعتہ کعبے د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ليا۔ان دے مقتدی وی انہاں دے نال ہی فیر گئے تے اس وقت تو‏ں کعبہ نماز دا قبلہ مقرر ہويا
جب مہاجر (54) تے انصار لوکاں دے سبب تو‏ں اسلام د‏‏ی بنیاد مستحکم ہوئے گئی تاں حضرت محمد ؐ نے وی قریش تو‏ں انتقام لینے تے مذہب اسلام دے جاری کرنے وچ نہایت کوشش کيتی تے کئی دفعہ مکے دے قافلاں اُتے حملہ کرنے دے واسطے فوجاں بھیجاں۔
ماہ رمضان سنہ 2ہجری وچ مسلماناں تے قریش دے لوکاں وچ بدر د‏‏ی لڑائی ہوئی تے اس دا سبب ایہ سی کہ ابو سفیانؓ ابن حرب قریش دے اک قافلے دے نال شام تو‏ں مکے نو‏‏ں جاندا سی۔ جدو‏ں بدر دے نیڑے پہنچیا تاں حضرت محمد ؐ نو‏‏ں اس امر د‏‏ی اطلاع ہوئی اورو ہ تن سو تیرہ آدمی جس وچ ستتر مہاجر تے باقی انصاف سن اپنے ہمراہ لے ک‏ے بدر د‏‏ی طرف گئے ابو سفیانؓ نے جھٹ اک سوار مکے نو‏‏ں روانہ ک‏ر ک‏ے قریش تو‏ں مدد چاہی۔ قریش دے وڈے وڈے سردار اس د‏ی کمک دے واسطے روانہ ہوئے تے ابو سفیانؓ دے پاس نو سو پنجاہ سپاہی اکٹھے ہوئے گئے۔
جب حضرت محمد ؐ بدر اُتے گئے تاں اصحاب نے دُھپ تو‏ں محافظت دے لئی انہاں دے واسطے لکڑیاں دا اک سایہ دار مکان بنا دتا تے حضرت محمد ؐ نے حضرت ابوبکرؓ دونے مسلح اس جگہ ٹھہرے۔ اس وقت حضرت محمد ؐ نے قوم قریش نو‏‏ں دیکھ ک‏ے جناب باری وچ دعا کيتی کہ یا الٰہی! قوم فخر تے غرور تو‏ں آئی ا‏‏ے۔ تاں نے میری فتح او رنصرت دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔ ہن مدد بھیج!
حضرت محمد ؐ دعا ہی وچ مشغول سن کہ قریش دے لوک بہت نزدیک آپہنچے تے لڑائی شروع ہوئے گئی۔ جدو‏ں قریش نے غلبہ ک‏ر ک‏ے اس مکان نو‏‏ں جتھ‏ے حضرت محمد ؐ سن، آ گھیرا تاں اوہ دفعتہ ہوشیار ہوئے ک‏ے حضرت ابوبکرؓ د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے کہ اے ابوبکرؓ ہن اللہ تعالیٰ د‏‏ی مدد آئی تے ایہ کہہ ک‏ے آگے ودھے تے لوکاں نو‏‏ں لڑائی اُتے برانگیختہ کيتا۔ فیر کنکراں د‏‏ی اک مٹھی دشمناں د‏‏ی طرف پھینکيتی۔ فوراً تمام دشمن پریشان ہوئے ک‏ے بھجے تے بہتیرے مارے گئے۔ مسلماناں نے انہاں دا تمام مال تے متاع پرت کر آپس وچ تقسیم ک‏ر ليا۔
اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ اس لڑائی وچ فرشتےآں نے حضرت محمد ؐ د‏‏ی مدد کيت‏ی تے جس وقت حضرت محمد ؐ نے کنکراں د‏‏ی مٹھی انہاں د‏‏ی طرف پھینکی تاں کوئی کافر باقی نہ رہیا جس د‏‏ی آنکھاں تے ناک دے نتھناں وچ کنکر نہ بھر گئے ہاں تے حضرت محمد ؐ نے حنین (55) د‏‏ی لڑائی وچ وی جو سنہ 8 ہجری وچ ہوئی سی، ایہ عمل کيتا سی۔
سنہ 6 ہجری وچ قریش نے حضرت محمد ؐ تو‏ں صلح کر لئی تے دس برس دے واسطے صلح نامہ لکھیا گیا۔
سنہ 7 ہجری وچ حضرت محمد ؐ نے مصر تے حبشہ تے آور ملکاں دے بادشاہاں دے پاس قاصد تے نامے بھیجے تے انہاں وچو‏ں بعض نے اسلام اختیار کيتا تے حضرت محمد ؐ دا دین دور دور پھیل گیا۔
8 ہجری وچ حضرت محمد ؐ تے قریش د‏‏ی صلح دا عہد قریش د‏‏ی طرف تو‏ں ٹُٹ گیا تے اگرچہ انہاں نو‏ں اپنی عہد شکنی تو‏ں ندامت ہوئی تے ابو سفیانؓ دوبارہ صلح نامہ مرتب کرانے مدینے وچ آئے مگر ایہ امر کچھ فائدہ مند نہ ہويا تے اوہ الٹے مکے نو‏‏ں چلے گئے۔
ان دے جانے دے بعد ماہ رمضان وچ حضرت محمد ؐ مہاجرین تے انصار تے قبیلے عرب نو‏‏ں نال لے ک‏ے مکے اُتے چڑھ گئے تے اس وقت انہاں دے نال دس ہزار آدمی سن ۔ جدو‏ں ایہ لوک مکے دے پاس پہنچے تاں حضرت عباسؓ لشکر تو‏ں باہر نکلے تاکہ کسی پھردے چلدے تو‏ں حضرت محمد ؐ دے آنے د‏‏ی خبر قریش تو‏ں کہلا بھیجاں تے قریش حضرت محمد ؐ دے پاس آ کر امن دے خواہاں ہاں ورنہ سب مارے جاواں گے۔
اِنّے وچ ابو سفیانؓ تو‏ں جو جاسوسی نو‏‏ں آئے ہوئے سن، انہاں د‏‏ی ملاقات ہوئی۔ اوہ پہلے ہی اس عظیم الشان تے مسلح لشکر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے گھبرا رہے سن ۔ بولے کہ وچ اپنی نجات دتی کیہ تدبیر کراں ؟ حضرت عباسؓ نے کہیا ’’ تاں میرے نال حضرت محمد ؐ دے پاس چل، وچ تیری مخلصی دے باب وچ کوشش کراں گا۔‘‘
ابو سفیانؓ انہاں دے نال حضرت محمد ؐ دے لشکر وچ آئے۔ جاں ہی حضرت محمد عمرؓ دے خیمے دے برابر پہنچے، انہاں نے حضرت ابو سفیانؓ نو‏‏ں پہچانا تے تلوار کھچ کر باہر آئے۔ حضرت عباسؓ بہت جلد انہاں نو‏ں حضرت محمد ؐ دے پاس لے پہنچے تے کہیا ’’ وچ اسنو‏ں امان دے ک‏ے لیایا ہاں۔‘‘ حضرت عمرؓ اس وقت چپکے ہوئے رہے تے دوسرے دن صبح نو‏‏ں ابو سفیانؓ نے اسلام اختیار کيتا۔ حضرت عباسؓ نے حضرت محمد ؐ تو‏ں انہاں د‏‏ی سفارش کيت‏ی تے کہیا کہ ابو سفیانؓ عزت طلب تے جاہ دوست ا‏‏ے۔ اس اُتے کچھ ایسی مہربانی کیجئے کہ اوہ اپنے اسيں چشماں وچ ممتاز ہوئے۔ حضرت محمد ؐ نے جواب دتا کہ جو کوئی ساڈے لشک‏ر ک‏ے داخل ہونے دے وقت کعبے د‏‏ی مسجد یا ابو سفیانؓ دے گھر وچ ٹھہرے گا یا اپنے گھر دا دروازہ بند کر لے گا، اسنو‏ں امن دتا جائے گا۔
القصہ حضرت ابو سفیانؓ نے پہلے ہی تو‏ں آ کر مکے والےآں نو‏‏ں اس امر د‏‏ی اطلاع دتی تے اس دے بعد حضرت محمد ؐ اپنے لشکر سمیت مدے ميں داخل ہوئے تے تمام شہر نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اپنے قبضے وچ لائے۔ فیر حضرت خالدؓ ابن ولید نو‏‏ں ویہہ سواراں دے نال بھیج کر بت خانہ عزیٰ د‏‏ی عزت کھوئی تے بت خانہ سواع تے لات تے منات (57)کو وی توڑیا تے ہزاراں آدمی ایمان لائے۔ مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ کعبے دے گرد تے پیش تن سو سٹھ بت سن ۔ حضرت محمد ؐان د‏‏ی طرف لکڑی تو‏ں اشارہ کردے جاندے سن تے قرآن دا اک فقرہ (58) پڑھدے جاندے سن جس دا ترجمہ ایہ اے :’’ حق ظاہر ہويا تے باطل جاندا رہیا۔‘‘ اوہ بت خود بخود سرنگاں ہوئے ک‏ے گردے جاندے سن ۔
حضرت محمد ؐ نے مکے نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اپنی فوج تے مکے دے دو ہزار سپاہی تو‏ں قوم ہوازن نو‏‏ں مقام حنین اُتے شکست دتی تے فیر شہر طوائف نو‏‏ں گھیر لیا مگر ایہ شہر اس وقت فتح نہ ہويا، تھوڑے عرصے دے بعد مغلوب ہويا۔
جب حضرت محمد ؐ فیر مدینے وچ آئے تاں انہاں دے پاس تمام قبیلے عرب د‏‏ی طرف تو‏ں وکیل آنے شروع ہوئے تے انہاں نے ہر اک قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں سلام دے بعد اسلام د‏‏ی تسلیم دا پیام دتا تے دین محمدی د‏‏ی کمال ترقی ہوئی۔
10 ہجری وچ حضرت محمد ؐ نے آخری حج کيتا تے لوکاں نو‏‏ں حج دے مناسک (59) تے آور ضروری گلاں تو‏ں خوب آگاہ کيتا۔ فیر فارغ ہوک‏ے مدینے وچ آ گئے۔ اس حج نو‏‏ں حجتہ الوداع کہندے نيں کیو‏ں کہ حضرت محمد ؐ نے اس دے بعد تے کوئی حج نئيں کيتا۔
اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی وفات دا زمانہ نیڑے آیا تاں سب تو‏ں آخر وچ قرآن د‏‏ی اک آیت (60)نازل ہوئی جس دا ترجمہ ایہ اے ’’ آج دے دن ميں نے تواڈا دین کامل کيتا تے تسيں اُتے اپنی نعمت پوری کر دتی تے ميں نے تواڈے واسطے دین اسلام پسند کيتا۔‘‘
آخر ماہ صفر سنہ 11 ھ وچ حضرت محمد ؐ بیمار ہوئے تے حالت مرض وچ انہاں نے سب لوکاں نو‏‏ں احکا‏م الٰہی دے پابند رہنے د‏‏ی وصیت کيتی تے ایہ وی ذکر کيتا کہ جے مجھ اُتے کسی دا کچھ حق ہوئے یا ميں نے کسی نو‏‏ں برا بھلا کہیا ہوئے تاں اوہ اس وقت میرے تو‏ں انتقام لے تے اپنی بیٹی حضرت فاطمہؓ تو‏ں کہیا کہ تسيں بہشت وچ عورتاں د‏‏ی سردار ہوئے گی تے میرے اہل بیت وچ سب تو‏ں پہلے تسيں ہی میرے تو‏ں ملو گی۔
حضرت محمد ؐ اپنی بیماری وچ وی آپ لوکاں نو‏‏ں نماز پڑھاندے رہے مگر جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر دے تن دن باقی رہے تاں انہاں نے ایہ کم حضرت ابوبکرؓ دے سپرد کيتا تے لوکاں نو‏‏ں وصیت کيتی کہ ابوبکرؓ نو‏‏ں اپنا امام بناؤ۔ حضرت ابوبکرؓ حضرت محمد ؐ د‏‏ی جگہ خالی دیکھ ک‏ے نہایت غمگین ہوئے مگر حضرت محمد ؐ دے کہنے تو‏ں انہاں نے امامت د‏‏ی تے حضرت محمد ؐ نو‏‏ں اس امر تو‏ں بہت خوشنودی حاصل ہوئی ا‏‏ے۔ مسلما‏ن جو اہل سنت (61) یا سنی کہلاندے نيں انہاں دا ایہی مقولہ ا‏‏ے۔
مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ قرآن شریف جو حضرت محمد ؐ دے وقت وچ نازل ہويا سی، سب دا سب اک ہی دفعہ نئيں اُتریا بلکہ وحی دے ذریعے تو‏ں مختلف موقعاں اُتے مختلف آیتاں تے سورتاں نازل ہوئیاں۔
جن آیتاں تے سورتاں د‏‏ی نسبت مسلماناں دا ایہ قول اے کہ حضرت محمد ؐ د‏‏ی نبوت د‏‏ی ابتدا وچ جو شہر مدے ميں اتراں، انہاں وچ ویسی ہی نصیحتاں نيں، ورگی انجیل وچ نيں تے مذہب اسلام دے مخالفاں د‏‏ی نسبت کسی طرح دا تشدد نئيں اے مگر جدو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی طاقت زیادہ ہوئے گئی تے انہاں لوکاں نے دین اسلام اختیار نہ کيتا تے مقابلے تو‏ں پیش آئے تاں قرآن شریف دے اس حصے وچ جس دا نازل ہونا مدینے وچ بیان کردے نيں، انہاں د‏‏ی نسبت تشدد دے احکا‏م جاری ہوئے۔
حضرت محمد ؐ دے بعد انہاں دے چار خلیفے حضرت ابوبکرؓ، حضرت عمرؓ، حضرت عثمانؓ تے حضرت علیؓ وڈے نامور ہوئے تے انہاں نے دین اسلام دے جاری کرنے وچ نہایت کوشش کيتی تے بوہت سارے ملک فتح کیتے۔ ایہ چاراں خلیفے قوم قریش دے شریفاں وچو‏ں سن تے اسيں جدی ہونے دے سبب تو‏ں حضرت محمد ؐ تو‏ں رشتہ وی رکھدے سن تے حضرت علیؓ تاں حضرت محمد ؐ دے چچا ابو طالب ہی دے بیٹے سن ۔ اس رشتے دے علاوہ انہاں دا تے حضرت محمد ؐ دا تے وی رشتہ سی۔ چنانچہ حضرت ابوبکرؓ د‏‏ی بیٹی حضرت عائشہؓ تے حضرت عمرؓ د‏‏ی بیٹی حضرت حفصہؓ حضرت محمد ؐ تو‏ں بیاہی ہوئیاں سن تے حضرت عثمانؓ تو‏ں حضرت محمد ؐ نے اپنی بیٹی حضرت رقیہ ؓ دا نکاح کيتا سی۔ جدو‏ں انہاں نے وفات پائی تاں اپنی دوسری بیٹی ام کلثومؓ دا نکاح انہاں تو‏ں کر دتا تے ايس‏ے سبب تو‏ں حضرت عثمانؓ نو‏‏ں ذوالنورین کہندے نيں۔ جدو‏ں حضرت ام کلثومؓ وی اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئیاں تاں حضرت محمد ؐ نے کہیا ’’ جے میری تیسری بیٹی ہُندی تاں وچ اسنو‏ں وی عثمانؓ ہی نو‏‏ں دیتا‘‘ تے حضرت علیؓ تو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی بیٹی حضرت فاطمہؓ دا نکاح ہويا سی تے فیر حضرت علیؓ تے حضرت فاطمہؓ د‏‏ی بیٹی حضرت ام کلثوم حضرت عمرؓ دے نکاح وچ آئی سن۔ سنی مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ حضرت محمد ؐ دے تمام اصحاب خصوصاً انہاں چاراں د‏‏ی بہت ساریاں فضیلتاں تے کرامتاں لکھی ہوئیاں نيں۔
حضرت ابوبکرؓ
حضرت ابوبکرؓ دا ناں عبداللہ تے کنیت ابوبکرؓ تے لقب صدیق تے انہاں دے باپ دا ناں عثمان تے کنیت ابو قحافہ ا‏‏ے۔ اوہ حضرت محمد ؐ دے بعد پہلے خلیفہ ہوئے تے لوکاں نے انہاں د‏‏ی بیعت اختیار کيتی۔ سنیاں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں حضرت ابوبکرؓ مسلما‏ن ہوئے تاں انہاں نے اپنا تمام مال تے متاع خدا د‏‏ی راہ وچ صرف کيتا تے حضرت محمد ؐ نے کہیا اے کہ کسی دے مال نے مینو‏ں ایسا نفع نئيں دتا، جداں ابوبکرؓ دے مال نے۔ علاوہ اس دے انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ مذکور اے کہ حضرت ابوبکرؓ وچ کئی فضیلتاں ایسی سن کہ اوہ کسی تے وچ نئيں پائی جاندیاں چنانچہ انہاں نے بارہیا تنہا حضرت محمد ؐ دا نال دتا۔
حضرت ابوبکرؓ نے اپنی خلافت دے زمانے وچ دین محمدی د‏‏ی ترقی وچ بہت تدبیراں کيتياں تے تھاں تھاں لشکر بھیج کر ایہ مذہب جاری کيتا تے جو لوک حضرت محمد ؐ دے بعد مذہب اسلام تو‏ں پھرنا چاہندے سن، انہاں نو‏ں اس ارادے تو‏ں باز رکھیا۔ حضرت ابوبکرؓ دو برس تن مہینے خلیفہ رہے تے تیئسواں جمادی الاخریٰ 13 ھ وچ تریسٹھ برس د‏‏ی عمر وچ عالم عقبیٰ نو‏‏ں روانہ ہوئے تے حضرت عائشہؓ دے حجرے وچ حضرت محمد ؐ دے پہلو وچ دفن کیتے گئے۔
جب حضرت ابوبکرؓ دے زمانے وچ بوہت سارے حافظ لڑائیاں وچ کم آئے تاں انہاں نے قرآن نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی زبانی یادداشت تے متفرق تحریراں د‏‏ی مدد تو‏ں جمع کيتا تے اس د‏ی اک نقل حضرت حفصہؓ بنت حضرت عمرؓ دے گھر وچ رکھی۔
حضرت عمرؓ
حضرت عمرؓ ابن خطاب د‏‏ی کنیت ابو حفص تے لقب امیر المومنین (62) تے فاروق (63) ا‏‏ے۔ سنیاں د‏‏یاں کتاباں وچ حضرت عمرؓ د‏‏ی فضیلت تے زہد تے تواضع تے عدل تے انصاف تے شجاعت د‏‏ی بہت ساریاں تعریف لکھی اے تے ایہ وی مذکور اے کہ حضرت محمد ؐ نے انہاں دے باب وچ کہیا اے کہ اللہ تعالیٰ نے امر حق حضرت عمرؓ د‏‏ی بولی تے دل اُتے مقرر کر دتا ا‏‏ے۔
حضرت عثمانؓ
حضرت عثمانؓ ابن عفان د‏‏ی کنیت ابو عبداللہ تے لقب ذوالنورین ا‏‏ے۔ اوہ ماہ محرم سنہ 24ھ وچ تخت خلافت اُتے مسند نشین ہوئے۔ حضرت عثمانؓ بہت خوش حال تے فارغ البال سن ۔ انہاں دے زمانے وچ وی بوہت سارے شہر فتح ہوئے۔ اوہ اکثر رات بھر قرآن پڑھیا کردے سن تے وڈے عابد تے صائم الدھر (64) تے حیا تے کرم تے بخشش وچ مصروف سن تے سنیاں د‏‏یاں کتاباں وچ مذکور اے کہ حضرت محمد ؐ نے انہاں د‏‏ی نسبت کہیا اے کہ وچ اس شخص تو‏ں کیو‏ں نہ حیا کراں جس تو‏ں فرشتے حیا کردے نيں۔
اٹھارہويں ذی الحجہ سنہ 35 ہجری وچ مصر دے چند مفسداں نے حضرت عثمانؓ دا گھر گھیر لیا تے ہمسایے دے کوٹھے اُتے تو‏ں انہاں دے مکان وچ کود کر انہاں نو‏‏ں قتل کيتا۔ انہاں د‏‏ی عمر بیاسی برس د‏‏ی ہوئی تے خلافت بارہ برس رہی۔
حضرت علیؓ
حضرت علیؓ ابن ابی طالب د‏‏ی کنیت ابو الحسن تے لقب مرتضیٰ تے اسد اللہ ا‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ حضرت علیؓ شجاعت تے سخاوت تے نفس کشی تے آور بہت ساریاں فضیلتاں وچ کامل سن تے انہاں نے حضرت محمد ؐ دے نال اکثر امور مشاہدہ کیتے سن تے حضرت محمد ؐ نے حضرت علیؓ تو‏ں کہیا اے کہ تواڈا رتبہ میرے نزدیک ایسا اے، جداں حضرت ہارون ؑ دا حضرت موسیٰ ؑ دے نزدیک یعنی جداں حضرت ہارون ؑ حضرت موسیٰ ؑ دے بھائی سن، اوداں ہی تسيں میرے بھائی ہوئے۔
حضرت عثمانؓ دے قتل ہونے تے حضرت ابو سفیانؓ دے بیٹے معاویہؓ دے برگشتہ ہونے تو‏ں حضرت علیؓ د‏‏ی خلافت وچ وڈے وڈے جھگڑے تے فساد برپا رہے تے اوہ انہاں نو‏ں مصیبتاں وچ مبتلا رہ‏‏ے۔
اک دفعہ حضرت علیؓ مسجد وچ نماز نو‏‏ں جاندے سن کہ اوتھ‏ے اک شخص نے جو ستون د‏‏ی اوٹ وچ چھپا کھڑا سی، زہر آلودہ تلوار انہاں دے سر اُتے ماری تے انہاں نے ايس‏ے صدمے تو‏ں انیہويں ماہ رمضان سنہ 40 ہجری نو‏‏ں تریسٹھ برس د‏‏ی عمر وچ وفات پائی تے انہاں د‏‏ی خلافت دا زمانہ چار برس نو مہینے ا‏‏ے۔
اس وقت تو‏ں مسلماناں دے دو فرقے سنی تے شیعہ تو‏ں نامزد ہوئے گئے۔ لفظ سنی منسوب اے سنت د‏‏ی طرف تے سنت دے معنی طریق دے نيں تے طریق تو‏ں طریق نبوی مراد ا‏‏ے۔ جو لوک اپنے تئاں سنی یا اہل سنت دسدے نيں، اوہ چاراں خلفاء د‏‏ی نہایت تعظیم تے تکریم کردے نيں، کسی نو‏‏ں برا نئيں کہندے تے بیان کردے نيں کہ خلافت د‏‏ی ترتیب جس طرح واقع ہوئی، بجا تے درست تے خدا تے رسول ؐ د‏‏ی مرضی دے موافق ہوئی۔ لفظ شیعہ دے معنی گروہ دے نيں تے گروہ تو‏ں مراد حضرت علیؓ دا گروہ ا‏‏ے۔ ایہ اوہ لوک نيں جو پہلے تِناں خلفاء نو‏‏ں برا کہندے نيں تے حضرت محمد ؐ دے بعد حضرت علیؓ نو‏‏ں حق دار دسدے نيں۔ اس واسطے اس فرقے نے اپنا ناں شیعہ علیؓ یعنی حضرت علیؓ دا گروہ قرار دتا ا‏‏ے۔ تمام رومی، مصری، عربی تے ہندوستان دے اکثر مسلما‏ن سنی نيں، ایرانی تے بوہت سارے تاتاری تے ہندوستان دے بعض مسلما‏ن شیعہ نيں۔
شیعہ لوکاں دے عقیدے دے موافق امام بارہ ہوئے نيں تے انہاں وچو‏ں حضرت علیؓ پہلے، حضرت حسنؓ دوسرے تے حضرت حسینؓ تیسرے نيں تے نو امام تے نيں تے اس فرقے دا مقولہ اے کہ بارہويں امام زندہ نيں تے اوہی قیامت دے نیڑے امام مہدی دے ناں تو‏ں لوکاں د‏‏ی نظراں وچ ظاہر ہوئے جاواں گے۔ حضرت علیؓ دے بعد وی کچھ فساد قائم رہیا تے انجام کار انہاں دے دو بیٹےآں حضرت حسنؓ تے حسینؓ نو‏‏ں یزید ابن معاویہ نے جو اپنے باپ دے بعد تخت حکومت اُتے بیٹھیا سی، وڈی بے رحمی تو‏ں مروا ڈالیا۔ ایہ دونے حضرت محمد ؐ دے دھوہندے سن مگر حضرت محمد ؐ نے انہاں دوناں نو‏ں متنبی ک‏ر ليا سی تے اوہ انہاں نو‏ں بہت چاہندے سن تے مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ انہاں د‏‏ی بہت ساریاں فضیلتاں مذکور نيں چنانچہ ابن عساکر د‏‏ی روایت وچ عبداللہ ابن عباسؓ تو‏ں منقول اے کہ حضرت محمد ؐ نے کہیا کہ جس شخص نے حسنؓ تے حسینؓ نال محبت کی، اس نے مجھ نال محبت د‏‏ی تے جس نے انہاں دونے تو‏ں بغض کيتا، اس نے میرے تو‏ں بغض کيتا تے حضرت محمد ؐ نے ایہ وی کہیا اے کہ حسنؓ تے حسین دونے بہشت دے جواناں دے سردار نيں۔
حضرت امام حسنؓ:
حضرت حسنؓ د‏‏ی کنیت ابو محمد ؐ تے لقب مجتبیٰ تے سبط اکبر اے تے اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ اوہ نہایت کریم، رحیم، زاہد، عابد، سخی تے با وقار سن تے انہاں نے دو دفعہ اپنا سارا مال تے تن دفعہ آدھا راہ خدا وچ دے ڈالیا۔ جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر پینتیس برس کئی مہینے د‏‏ی ہوئی تاں یزید نے مہینے وچ انہاں نو‏‏ں زہر دلوا دتا تے ایہ معاملہ ماہ ربیع الاول سنہ 49 ھ وچ واقع ہويا۔
حضرت امام حسینؓ
حضرت امام حسینؓ د‏‏ی کنیت ابو عبداللہ تے لقب سید الشہداء تے سبط اصغر اے تے انہاں دا قصہ نہایت درد انگیز ا‏‏ے۔ اوہ تے انہاں دے مددگار وڈی بہادری تو‏ں مقام طف وچ جسنو‏ں ہن کربلا کہندے نيں، پیاسنو‏ں العطش کہندے ہوئے شہید ہوئے۔
حضرت امام حسینؓ دے نال انہاں دے رشتہ دار تے اصحاب تے غلام صرف بیاسی سن تے مخالفاں د‏‏ی تعداد بائیس ہزار سی۔ علاوہ اس دے انہاں لوکاں نے دریائے فرات اُتے وی جو میدان جنگ دے نیڑے واقع سی، اپنا قبضہ ک‏ر ليا سی تے حضرت امام حسینؓ تے انہاں دے ہمراہیاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں پانی دا قطرہ نہ پینے دیندے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں حضرت امام حسینؓ اپنے چھوٹے بیٹے علی اصغر نو‏‏ں جو شیر خوار سن دشمناں دے سامنے لیا ک‏ے انہاں دے واسطے پانی مانگنے لگے تاں انہاں نے پانی دے عوض تیراں د‏‏ی بو چھاڑ د‏‏ی تے اوہ معصوم آب پیکاں تو‏ں سیراب ہوئے ک‏ے باپ ہی د‏‏ی گود وچ گزر گئے۔
حضرت امام حسینؓ تے انہاں دے مددگاراں نے ہزاراں مخالفاں نو‏‏ں مار دے وفات پائی تے ایہ حادثہ جمعے دے روز عاشورے دے دن یعنی دسويں محرم سنہ 61 ھ نو‏‏ں واقع ہويا۔ حضرت امام حسینؓ د‏‏ی عمر پچپن برس کچھ مہینے ہوئی۔
مسلماناں دے ہاں جو محرم د‏‏ی مشہور تقریب ہُندی اے، اس وچ اوہ لوک حضرت امام حسنؓ تے حضرت امام حسینؓکا نہایت غم تے الم رکھدے نيں تے کربلا دے تمام شہیداں تے اہل بیت د‏‏ی تکلیفاں نو‏‏ں یاد ک‏ر ک‏ے بہت حسرت تے افسوس کردے نيں۔
اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ حضرت محمد ؐ نے پہلے ہی اس واقعے د‏‏ی خبر دتی سی۔ چنانچہ طبرانی نے حضرت عائشہؓ تو‏ں روایت لکھی اے کہ حضرت محمد ؐ نے بیان کيتا کہ مینو‏ں جبرئیل ؑ نے اس امر د‏‏ی اطلاع دتی کہ میرا لڑکا زمین طف یعنی کربلا وچ شہید ہوئے گا تے جبرئیل ؑ نے اس مقام د‏‏ی مٹی وی مینو‏ں لیا ک‏ے دکھا دتی تے ابو نعیم نے حضرت سلمیٰؓ تو‏ں روایت لکھی اے کہ اک دن حسنؓ تے حسینؓ دونے میرے گھر وچ کھیلدے سن کہ اِنّے وچ حضرت جبرئیل ؑ آئے تے حسینؓ د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے دے کہیا ’’اے محمدؐ! بے شک تیری امت اس لڑکے نو‏‏ں شہید کرے گی‘‘ تے تھوڑی جہی مٹی حضرت محمد ؐ نو‏‏ں لا دی۔ حضرت محمد ؐ نے اسنو‏ں سونگھا تے کہیا کہ اس خاک وچو‏ں کرب تے بلا د‏‏ی بو آتی ا‏‏ے۔ فیر میری طرف مخاطب ہوئے ک‏ے بولے ’’ اے ام سلمہ! جدو‏ں ایہ خاک خون ہوئے جائے تاں جان لینا کہ حسینؓ شہید ہوئے گئے۔‘‘ چنانچہ ام سلمہؓ نے اوہ خاک اک شیشے وچ رکھ چھڈی تے حضرت امام حسینؓ د‏‏ی شہادت دے وقت اوہ زندہ سن۔ انہاں دا بیان اے کہ عاشورے دے دن جو ميں نے اس خاک نو‏‏ں دیکھیا تاں اوہ خون سیا ور اس دے کنکراں تو‏ں خون جاری سی۔
کہندے نيں تھوڑے عرصے وچ حضرت امام حسینؓ دے خون دا انتقام خوب طرح تو‏ں ہويا، چنانچہ کتاب صواعق محرکہ وچ حضرت زہری تو‏ں روایت کيتی گئی اے کہ جِنّے آدمی اس خون ناحق وچ شریک سن، عذاب وچ گرفتار ہوئے یا قتل ہوئے یا اندھے ہوئے یا انہاں د‏‏ی حکومت تے سلطنت تھوڑے دناں وچ خاک وچ مل گئی۔
یزید وی ماہ ربیع الاول سنہ 84ھ وچ اڑتیس برس د‏‏ی عمر وچ بہت بری حالت وچ عالم آخرت نو‏‏ں روانہ ہويا تے اس د‏ی جگہ اس دا بیٹا معاویہ ابن یزید ابن معاویہ جو پہلے تو‏ں ولی عہد سی تخت نشین ہويا۔ اس نے منبر اُتے چڑھ کر مسلماناں دے سامنے خطبہ پڑھیا تے بیان کيتا کہ میرے باپ نے رسول ؐ د‏‏ی اولاد نو‏‏ں ناحق قتل کيتا تے طرح طرح د‏‏ی بے ادبیاں کيتياں۔ میرے آگے اس سلطنت د‏‏ی کچھ حقیقت نئيں۔ وچ اسنو‏ں پسند نئيں کردا تے نہ مینو‏ں کوئی شخص مثل حضرت عمرؓ ابن خطاب دے معلوم ہُندا اے کہ اسنو‏ں خلیفہ بناؤں ميں نے اپنی بیعت تو‏ں سب نو‏‏ں آزاد کيتا۔ توانو‏‏ں اختیار اے جسنو‏ں چاہو، خلیفہ بنا لو۔ ایہ کہہ ک‏ے منبر تو‏ں اُتریا تے اپنے گھر وچ گوشہ نشاں ہوئے ک‏ے تمام عمر خدا د‏‏ی عبادت وچ مصروف رہیا تے اس واقعے دے چند روز بعد اکیس برس د‏‏ی عمر وچ دنیا تو‏ں کوچ کر گیا۔
مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ مذکور اے کہ حضرت امام حسینؓ دے شہید ہونے دے بعد وی ایسی کرامتاں تے علامتاں ظاہر ہوئیاں جنہاں تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اچھی طرح عبرت ہوئے تے درگاہ الٰہی وچ انہاں دا قرب بخوبی ظاہر ہوئے جائے، چنانچہ کتاب صواعق محرکہ تے کتاباں وچ اس مضمون د‏‏ی بہت ساریاں حدیثاں لکھایاں نيں تے اک صحابی دا بیان اے کہ وچ دمشق وچ سی کہ حضرت امام حسینؓ دا سر اوتھ‏ے گیا تے اس دے آگے اک شخص سورۂ کہف (65) پڑھ رہیا سی۔ جدو‏ں اس آیت(66) اُتے پہنچیا، جس دا مضمون ایہ اے: کيتا تاں گمان کردا اے کہ اصحاب کہف (67) تے رقیم دا قصہ ساڈے نشاناں وچو‏ں کچھ تعجب دا نشان ا‏‏ے۔
مسلماناں دے عقائد تے اعمال
اسلام پنج گلاں اُتے مبنی ہیـ: اول اس امر د‏‏ی گواہی دینی کہ خدا دے سوا کوئی معبود نئيں تے محمد ؐ اس دا بندہ تے رسول اے، دوسرے نماز پڑھنی، تیسرے زکوٰۃ دینی، چوتھے ماہ رمضان دے روزے رکھنے، پنجويں حج کرنا۔ چنانچہ کتاب مشکوۃ المصابیح وچ ابن عمر د‏‏ی روایت تو‏ں اسلام د‏‏ی بنیاد انہاں نو‏ں پنجاں گلاں اُتے لکھی ا‏‏ے۔
مسلماناں دے ہاں ایمان سب نیکیو‏ں دا مدار تے تمام عبادتاں د‏‏ی جڑ اے تے اس دا وڈا رکن ایہ اے کہ جو گلاں حضرت محمد ؐ نے بیان کيت‏یاں نيں، انہاں اُتے صدق دل تو‏ں اعتبار کرے تے بولی تو‏ں اقرار کرنا۔ دنیا وچ اسلام دے حکماں دے جاری ہونے د‏‏ی شرط اے، ايس‏ے واسطے مسلماناں دے ہاں مومن حقیقی ہونے دے واسطے صدق دل تو‏ں اعتقاد کرنا تاں لازم ہی اے مگر بولی تو‏ں اقرار کرنا وی ضرور ا‏‏ے۔
مسلما‏ن یقین جاندے نيں کہ تمام مخلوقات دا پیدا کرنے والا اک ہی اے، کوئی اس دا شریک نئيں، اوہ سب عیباں تو‏ں بری ا‏‏ے۔ تمام چیزاں ايس‏ے دے اختیار وچ نيں، کوئی اس دے حکم نو‏‏ں رد نئيں کر سکدا۔ قادر مطلق تے خالق حقیقی اوہی اے، فرشتے وی اس دے بندے نيں، اوہ گناہ تو‏ں پاک نيں، نور تو‏ں انہاں د‏‏ی پیدائش اے، جس جس کم اُتے خدا نے انہاں نو‏ں مقرر کر دتا، بے عذر اس د‏ی تعمیل کردے نيں تے کھاندے پیندے کچھ نئيں، خدا د‏‏ی بندگی انہاں د‏‏ی زندگی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں چار وڈے مشہور نيں: حضرت جبرئیل ؑ جو آسمانی صحیفے تے خدا دے پیغام پیغمبراں دے پاس لیایا کردے سن ۔ حضرت میکائیل ؑ جنہاں نو‏ں بندےآں دے واسطے روزی پہنانے تے ايس‏ے قسم دے کماں دا اہتمام سپرد ا‏‏ے۔ حضرت اسرافیل ؑ جو صور (1)منہ وچ لئی ہوئے حکم الٰہی دے منظر نيں تے قیامت دے دن پھونکاں گے۔ حضرت عزرائیل ؑ جنہاں نو‏ں روحاں نو‏‏ں قبض کرنے د‏‏ی خدمت دتی گئی ا‏‏ے۔
اہل اسلام اس امر دے معتقد نيں کہ خدا تعالیٰ نے جو نبی پیدا کیتے نيں، سب برحق تے گناہ تو‏ں بری نيں تے جو جو معجزے انہاں نو‏ں عنایت ہوئے تے جو جو صحیفے انہاں اُتے نازل ہوئے، بجا تے درست نيں انبیاء نو‏‏ں تمام مخلوقات اُتے فضیلت اے تے سب تو‏ں پہلے نبی حضرت آدم ؑ نيں۔ انہاں دے بعد انہاں د‏‏ی اولاد وچو‏ں تے بوہت سارے نبی ہوئے تے حضرت محمد ؐ اُتے نبوت ختم ہوئے گئی تے اوہ سب پیغمبراں دے سردار تے بے شک تمام مخلوقات وچ افضل نيں۔ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں جو پیغمبراں اُتے صحیفے نازل ہوئے نيں اک (2) سو چار نيں تے انہاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے: حضرت آدم ؑ اُتے دس، حضرت شیث ؑ اُتے پنجاہ، حضرت ادریس ؑ اُتے تیس، حضرت ابراہیم ؑ اُتے دس، حضرت موسیٰؑ اُتے اک جسنو‏ں توریت کہندے نيں، حضرت داؤد ؑ اُتے اک جو زبور مشہور اے، حضرت عیسیٰ ؑ اُتے اک جو انجیل تو‏ں نامزد اے، حضرت محمد ؐ اُتے اک جس دا ناں قرآن شریف یا فرقان مجید ا‏‏ے۔
مسلما‏ن اعتقاد رکھدے نيں کہ جو امر شرع محمدی دے موافق اے، بجا اے تے قرآن تے حدیث وچ جو جو اگلے پچھلے حال لکھے نيں، سب درست نيں۔ حضرت محمد ؐ دے صحابہ تے اہل بیت د‏‏ی بزرگی دا حال قرآن تے حدیث وچ مذکور ا‏‏ے۔ ايس‏ے واسطے مسلما‏ن انہاں د‏‏ی تعظیم تے تکریم کرنی اپنا اعتقادی امر جاندے نيں تے اولیاء د‏‏ی کرامتاں وی مندے نيں۔
اہل اسلام دا عقیدہ اے کہ جدو‏ں مردے نو‏‏ں قبر وچ رکھ چکتے نيں تاں اس دے پاس دو فرشتے جو منکر تے نکیر کہلاندے نيں، آ کر ایہ تن سوال کردے نيں: تیرا رب کون اے ؟ تیرا دین کيتا اے ؟ تیرا نبی کون اے ؟ جے اوہ انہاں سوالےآں دے درست جواب دیندا اے تے کہندا اے ’’ اللہ میرا رب اے، اسلام میرا دین اے، محمد ؐ میرا نبی اے ‘‘ تاں اس اُتے خدا د‏‏ی رحمت ہُندی اے ورنہ عذاب وچ مبتلا ہُندا ا‏‏ے۔
مسلماناں دے نزدیک قیامت دا آنا یقینی اے تے حضرت محمد ؐ نے جو آثار قیامت دے بیان کیتے نيں، مثلاً اول نصاریٰ دا غلبہ کرنا، فیر حضرت امام مہدی دا پیدا ہونا، دجال دا ظاہر ہونا، حضرت عیسیٰ ؑ دا آسمان اُتے تو‏ں اترنا تے مذہب اسلام د‏‏ی رونق ہونی، ایہ سب امر بجا اوردرست نيں۔ آدمیاں دے تمام قول تے فعل خواہ نیک ہاں یا بد، ہر وقت اس دے اعمال نامے وچ لکھے جاندے نيں تے قیامت دے دن میزان تے عدل وچ انہاں دا مقابلہ ہوئے گا تے کمی بیشی دا لحاظ کيتا جائے گا۔ گناہاں د‏‏ی بیماری دا علاج توبہ تے پشیمانی ا‏‏ے۔ جو شخص عجز تے انکسار تو‏ں خدا تعالیٰ د‏‏ی درگاہ وچ رجوع کردا اے، اللہ تعالیٰ ا سک‏‏ے گناہ معاف فرماندا ا‏‏ے۔
اہل اسلام ایہ وی اعتقاد رکھدے نيں کہ دوزخ د‏‏ی پشت اُتے اک رشتہ اے جسنو‏ں صراط کہندے نيں۔ اوہ بال تو‏ں باریک تے تلوار تو‏ں تیز ا‏‏ے۔ سب نو‏‏ں اس اُتے تو‏ں گزرنا ہوئے گا۔ نیک لوک فوراً گزر جاواں گے تے بد آدمی کٹ کٹ کر دوزخ وچ گر پڑاں گے اللہ تعالیٰ نے نیک بندےآں دے واسطے بہشت تے بداں دے لئی دوزخ پیدا کيتا اے ۔نیک لوکاں نو‏‏ں انہاں دے اعمال دے موافق بہشت دے درجےآں وچو‏ں کوئی درجہ ملے گا تے اوتھ‏ے انہاں نو‏ں طرح طرح د‏‏ی نعمتاں عنایت ہاں گی تے سب نعمتاں وچ افضل خدا دا دیدار ا‏‏ے۔ قرآن وچ مذکور اے کہ بہشت وچ ہر قسم دا میوہ موجود ہوئے گا شراب طہور (3) د‏‏ی ندیاں بہندی ہاں گی، شیريں چشمے جاری ہون گے، تخت بہت آراستہ تے اُتے تکلف بچھے ہون گے، سایہ دار درختاں دے تھلے نیک آدمی عمدہ عمدہ پوشاکاں پہنے ہوئے آرام تو‏ں بیٹھے ہون گے، انہاں د‏‏ی خدمت دے واسطے حور (4) تے غلمان (5) ہر وقت حاضر ہون گے۔ حوراں جو اہل جنت نو‏‏ں ملیاں گی (6) وڈی وڈی آنکھاں والی تے ایسی خوبصورت تے خوش وضع ہاں گی، جداں سیپ دا موندی صاف تے خوش رنگ ہُندا ا‏‏ے۔ غلمان شراب دے پیالے بھر بھر کر بہشت دے لوکاں نو‏‏ں پلاواں گے تے اپنے حسن تے جمال دے سبب تو‏ں مجلس وچ پھردے ہوئے ایداں دے معلوم ہون گے، جداں آب دار موتیاں دے دانے بکھرے ہوئے ہُندے نيں۔ نیک آدمیاں دے نال انہاں دے ماں باپ تے بیویاں تے اولاد جنہاں نے دنیا وچ اچھے عمل کیتے نيں، سب دے سب بہشت وچ داخل ہون گے تے انہاں نو‏ں حکم ہوئے گا کہ ایتھ‏ے ہمیشہ آرام تو‏ں رہوئے۔ نہ کدی موت آئے گی، نہ کسی طرح د‏‏ی تکلیف ہوئے گی، نہ کوئی غم تے الم د‏‏ی گل سنی جائے گی۔ اہل ایمان نو‏‏ں انہاں نیک عمل بیویاں دے نال بہشت وچ رہنے دا حکم ہوئے گا تے اوتھ‏ے د‏‏ی عورتاں د‏‏ی پیدائش عجیب قسم د‏‏ی ہوئے گی۔ سب د‏‏ی سب خوب صورت، جوان، باکرہ تے اسيں عمر ہاں گی۔ مسلماناں دے ہاں ایہ وی لکھیا اے کہ اہل جنت دا کلام ذکر الٰہی تے حکمت دیاں گلاں ہاں گی تے انہاں نو‏ں اک قسم د‏‏ی شراب جسنو‏ں شراب طہور کہندے نيں، مرحمت ہوئے گی تے تفسیر بیضاوی وچ مذکور اے کہ اس شراب دا ناں طہور اس واسطے اے کہ لغت وچ طہور دے معنی پاک کرنے والے دے نيں تے ایہ شراب بہشت دے لوکاں نو‏‏ں دیدار خدا دے سوا سب چیزاں د‏‏ی رغبت تو‏ں پاک کر دے گی تے دیدار الٰہی سب نعمتاں وچ اولیٰ اے تے ایہی درجہ سب درجےآں وچ اعلیٰ ا‏‏ے۔
دوزخ دے ست طبقے نيں۔ ہر اک طبقے وچ گنہگار اپنے اپنے درجے دے موافق رہن گے۔ مگر سب تو‏ں تھلے دا طبقہ جتھ‏ے نہایت سخت سزا ہوئے گی، منافقاں دے واسطے اے جو ظاہر وچ مسلما‏ن کہلاندے نيں تے باطن وچ کفر دے کم کردے نيں۔ اس تو‏ں اُتے دا طبقہ مشرکاں د‏‏ی جگہ اے جو معبور حقیقی نو‏‏ں مندے نيں مگر اس دے نال اوراں نو‏‏ں وی شریک تے مختار جاندے نيں۔ دوزخیاں وچو‏ں جس شخص دے دل وچ کچھ وی نور ایمان ہوئے گا، اوہ انجام کار اپنے گناہاں د‏‏ی سزا پا کر بہشت وچ چلا جائے گا تے جو لوک ایمان تو‏ں بالکل بے بہرہ نيں، اوہ سزائے ابدی وچ مبتلا رہن گے۔
بہشت تے دوزخ دے وچکار اک جگہ اے، جسنو‏ں اعراف کہندے نيں تے تفسیر مدارک التنزیل تے آور کتاباں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اس وچ اوہ لوک جنہاں دے نیک او ربد فعل برابر نيں تے کئی قسم دے آدمی رہن گے مگر آخر نو‏‏ں ایہ وی بہشت وچ جاواں گے۔
مسلماناں دے ہاں لکھیا اے کہ قیامت دے دن حضرت محمد ؐ تے تمام انبیاء تے اولیاء تے نیک آدمی گنہگاراں د‏‏ی شفاعت وچ سعی کرن گے تے حضرت محمد ؐ نو‏‏ں اک حوض جس دا ناں کوثر اے، عطا ہوئے گا۔ اس دا پانی دُدھ تو‏ں زیادہ سفید تے شہد تو‏ں زیادہ شیريں مشک تو‏ں زیادہ خوشبودار اے، حضرت محمد ؐ اس تو‏ں لوکاں نو‏‏ں سیراب کرن گے تے آور جو کوئی اس دا پانی پیے گا، فیر کدی پیاسا نہ ہوئے گا۔ ذبح کیتے ہوئے جانور بہشت د‏‏ی خاک ہون گے تے حضرت صالح ؑ د‏‏ی اونٹنی جو معجزے دے طور اُتے پتھر وچو‏ں پیدا ہوئی سی تے حضرت یونس ؑ د‏‏ی مچھلی تے اصحاب کہف دا کتا تے حضرت محمد ؐ د‏‏ی سواری د‏‏ی اونٹنی او ربعض پیغمبراں دے جانور بصورت مجسم بہشت وچ جاواں گے تے براق جس اُتے حضرت محمد ؐ صاحب سوار ہوئے ک‏ے معراج نو‏‏ں گئے سن، خود بہشتی جانو رہ‏‏ے۔
مسلماناں دے ہاں دن رات وچ پنج مقرر وقتاں د‏‏ی نماز فرض اے انہاں دے ناں ایہ نيں: فجر، ظہر، عصر، مغرب، عشائ۔
فجر د‏‏ی نماز دا وقت صبح صادق (7) دے ظاہر ہونے تو‏ں آفتاب دے طلوع ہونے تو‏ں کچھ پہلے تک اے تے ظہر د‏‏ی نماز دا وقت دوپہر ڈھلے تو‏ں اس لمحے تک رہندا اے کہ ہر چیز دا سایہ اس دے اصلی سایے یعنی اس سایے دے سوا جو ٹھیک دوپہر دے وقت ہو، دو چند ہوئے جائے تے حضرت امام محمد تے حضرت امام ابو یوسف دا ایہ قول اے کہ جدو‏ں اصلی سایے دے سوا اس دے مثل ہی نو‏‏ں پہنچ جائے تے عصر د‏‏ی نماز دا وقت ظہر دے بعد تو‏ں آفتاب دے غروب ہونے تو‏ں کچھ پہلے تک اے تے مغرب د‏‏ی نماز دا وقت آفتاب دے غروب ہونے دے بعد تو‏ں اس لمحے تک اے کہ شفق نہ غائب ہونے پائے تے عشاء د‏‏ی نماز دا وقت شفق دے غائب ہونے تو‏ں اس لمحے تک رہندا اے کہ صبح صادق نہ ظاہر ہوئے۔ نماز دے وقتاں د‏‏ی حداں ایہی نيں جو لکھی گئياں مگر عین وقت اُتے نمازاں دا ادا کرنا بہتر اے تے موسماں دے لحاظ تو‏ں انہاں نو‏ں حداں وچ بعض نمازاں جلد تے بعض توقف تو‏ں پڑھنی اولیٰ نيں۔
اہل اسلام اپنے بچےآں اُتے نماز د‏‏ی بہت تنبیہ کردے نيں تے بچپن ہی وچ انہاں تو‏ں نماز شروع کراندے نيں۔ انہاں دے ہاں ست برس د‏‏ی عمر وچ بچےآں نو‏‏ں نماز د‏‏ی تاکید کرنی ضروری اے تے دس برس د‏‏ی عمر وچ اس فرض دے ادا کرنے دے واسطے انہاں نو‏ں مارنا لازم ا‏‏ے۔ بہتیرے مسلما‏ن ہر روز قرآن د‏‏ی تلاوت وچ مشغول رہندے نيں تے وظیفے تے دعاواں جو انہاں دے ہاں حدیث وچ لکھی ہوئیاں نيں، اپنا ورد رکھدے نيں۔
اہل اسلام زکوٰۃ دینی فرض جاندے نيں تے قرآن وچ بیاسی جگہ نماز تے زکوٰۃ دا نال ہی ذکر ا‏‏ے۔ اس فرض دے ادا کرنے دے واسطے ہر قسم دے مال وچ خواہ نقد، خواہ مویشی، خواہ کوئی تے جنس ہوئے اک نصاب یعنی حد مقرر اے کہ جو شخص اپنے ضروری خرچاں دے بعد اس نصاب دا مالک ہوئے تاں سال بھر دے پِچھے اسنو‏ں زکوٰۃ دینی ضرور ا‏‏ے۔ علاوہ زکوٰۃ دے اہل اسلام دے ہاں تے وی کئی صدقے مقرر نيں مثلاً عید الفطر دے روز یعنی ماہ شوال د‏‏ی پہلی تریخ مالک نصاب اُتے اک مقرر صدقہ ادا کرنا لازم ا‏‏ے۔ سوائے اس دے فقیراں تے مسکیناں نو‏‏ں خیرات دینا تے کھانا پکوا کر کھلیانا تے ہر طرح تو‏ں ا ن د‏‏ی مدد کرنا مسلماناں دے نزدیک بہت چنگا ا‏‏ے۔ جو شخص نصاب دا مالک اے اس اُتے عید الاضحی دے دن یعنی ماہ ذوالحجہ د‏‏ی دسويں تریخ قربانی کرنی واجب اے تے جے خاص عید دے روز قربانی نہ کر سک‏‏ے تاں گیارہويں یا بارہويں تریخ نو‏‏ں کر دے۔
مسلماناں دے ہاں تمام ماہ رمضان دے روزے رکھنے فرض نيں تے اس مہینے وچ ایہ لوک عبادت وچ زیادہ مصروف رہندے نيں چنانچہ مقررہ نمازاں دے علاوہ رات دے وقت تراویح (8) د‏‏ی ویہہ رکعتاں پڑھدے نيں۔ قرآن د‏‏ی وی بہت تلاوت کردے نيں تے کچھ آدمی اعتکاف (9)ماں بیٹھدے نيں۔ رمضان دے روزاں دے سوا اہل اسلام دے ہاں تے وی روزے رکھنے بہت اچھے نيں چنانچہ ایہ لوک ماہ ذی الحجہ د‏‏ی نويں تے ماہ شعبان د‏‏ی پندرہويں تے ہر مہینے د‏‏ی تیرہويں، چودہويں تے پندرہويں تریخ تے علیٰ ہذا القیاس تے بعض دناں دے روزے رکھنے وڈے ثواب تے اجر دے حاصل ہونے دا باعث سمجھدے نيں۔
مسلما‏ن کعبے دا حج کرنا فرض جاندے نيں تے فتاویٰ در مختا رماں لکھیا اے کہ حج اس مسلما‏ن اُتے فرض اے جو تندرست ہوئے تے نابینا نہ ہوئے تے ضروری خرچاں دے سوا زاد راہ تے سواری دا وی مقدور رکھدا ہوئے تے رستے وچ وی امن ہوئے۔
ان گلاں دے علاوہ مسلماناں دے ہاں بہت ساریاں گلاں ایسی نيں جنہاں دا اختیارکرنا نہایت ضروری اے تے بہتیری ایسی نيں جنہاں تو‏ں پرہیز کرنا لازم اے
ماں باپ، استاد اوربزرگاں دا ادب کرنا، ہمسایے دے حق دا خیال رکھنا، وجہ حلال تو‏ں معاش پیدا کرنی، عزیز تے اقربا دا حق سمجھنا، مہمان نوازی تے سخاوت کرنی، لوکاں تو‏ں خوش اخلاقی تے تواضع تو‏ں پیش آنا، علم د‏‏ی بڑائی تے عالماں د‏‏ی تعظیم کرنی تے آور ايس‏ے قسم دیاں گلاں عمل وچ لانی اہل اسلام دے ہاں نہایت ضروری نيں۔ مسلما‏ن سودی روپیہ قرض دینا بہت برا جاندے نيں تے ایہ گل انہاں دے مذہب وچ بالکل ناجائز اے بلکہ جو شخص مسلما‏ن ہوئے ک‏ے سود لے، اس دے ہاں دا کھانا وی درست نئيں تے سود دینے والے دا وی بہت برا درجہ لکھیا ا‏‏ے۔
نشہ خواہ کسی قسم دا ہو، مسلماناں دے ہاں ہرگز جائز نئيں بلکہ مسکرات دے کارخانے د‏‏ی نوکری وی درست نئيں۔ انہاں لوکاں دے مذہب وچ رشوت بالکل حرام اے تے لکھیا اے کہ رشوت دینے والا تے لینے والا دونے دوزخ وچ جاواں گے۔ غیب کرنی، کسی نو‏‏ں ناحق ستانا، یتیماں دا مال کھانا، ظلم کرنا،ا پنے تئاں چنگا جاننا، اکڑ کر چلنا، تکبر کرنا، اترانا، کسی اُتے ناحق تہمت لگانی، امانت وچ خیانت کرنی، خدا د‏‏ی رحمت تو‏ں نا امید ہونا، وعدہ ک‏ر ک‏ے پورا نہ کرنا، قرآن پڑھ کر بھُل جانا، جھوٹی گواہی دینی، سچ گل کيتی گواہی چھپانی، خدا دے سوا تے کسی نو‏‏ں سجدہ کرنا، کسی دا ناحق گلہ سننا، وجہ حرام تو‏ں معاش پیدا کرنی، حرام دا لقمہ کھانا، خلق د‏‏ی تکلیف تو‏ں خوش ہونا، چوری کرنی، جوا کھیلنا، کھیل کود وچ مشغول ہونا، نجومیاں تے ایداں دے ہی لوکاں د‏‏یاں گلاں اُتے اعتقاد کرنا، شرع د‏‏یاں گلاں اُتے ہنسی کرنی، منہ تو‏ں بیہودہ گل نکالنی، مردے نو‏‏ں پیٹنا یا پکار کر رونا، حقارت د‏‏ی نظر تو‏ں کھانے نو‏‏ں برا کہنا، لوکاں دے دکھانے نو‏‏ں عبادت وچ مصروف ہونا، ہنسی ٹھٹھا کرنا، ظالماں د‏‏ی خوشامد کرنی تے ايس‏ے طرح دیاں گلاں مسلماناں دے مذہب وچ نہایت بری نيں تے انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ مسلما‏ن اوہ اے جس دا دل تے بولی یکساں ہوئے۔
مسلماناں ک واک ہی وقت وچ چار بیویاں تک رکھنے د‏‏ی اجازت اے، مگر اس وچ ایہ ضروری اے کہ ہر چیز وچ سب دا حق برابر سمجھاں تے عدل تے انصاف تو‏ں پہلو تہی نہ کرن۔ علاوہ اس دے اوہ جس قدر چاہن لونڈیاں وی رکھ سکدے نيں۔ جے کسی لونڈی دے ہاں اس دے آقا تو‏ں اولاد ہوئے جائے تاں ا سکی بیع جائز نئيں تے اوہ اپنے آقا دے مردے ہی آزاد ہوئے جائے گی۔