cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جون آف آرک
انگریزاں دا ستم
ڈوفن فرانس دے بادشاہ ویلس چارلس دا جانشین سی تے اس وقت دے رواج دے مطابق اسنو‏ں بادشاہ بننا سی لیکن اک دوسرا شخص وی سی جو فرانس دا بادشاہ بننا چاہندا سی ۔ ایہ سی ڈیوک آف برگنڈی فلپ۔ اسنو‏ں انگریزاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ فلپ دے فوجی دستےآں نے انگریزاں د‏‏ی مدد کرکے ایسی بے امنی پھیلائی کہ باپ دے مرنے دے بعد پنج برس گزرنے دے باوجود وی اسنو‏ں تاج نئيں پہنایاجا سکیتا۔ کیونکہ رمس (Reims) اوہ اہ‏م ترین جگہ سی جتھ‏ے تاج پوشی د‏‏ی رسم ادا کيتی جاندی سی تے اوہ انگریزاں دے قبضے وچ سی۔ جون دا پنڈ ریمز دے علاقے دے قریب سی ۔ اس دے اک طرف انگریز تے دوسری طرف فرانس دے فوجی سن ۔ جون دے پنڈ دے لوگ انگریزاں دے ظلم و ستم تو‏ں تنگ آ کے پنڈ چھوڑنے لگے سن کیونکہ انگریز آئے دن انہاں د‏‏ی جھونپڑیاں جلا دیندے، فصلاں تباہ کے دیندے تے مال مویشی لے جاندے۔ انہاں حالات وچ جون نو‏‏ں اپنے مظلوم بادشاہ تے انگریزاں دے ظلم و ستم دا بہت خیال سی ۔ اوہ اکثر کہیا کردی کہ اسنو‏ں خواب آندے نيں۔ کوئی مقدس روح اسنو‏ں پکارتی ا‏‏ے۔ فیر اک ایسا واقعہ ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جون نے ایہ فیصلہ ک‏ر ليا کہ اوہ ضرور فرانس دے لوگاں د‏‏ی مدد کرے گی۔
ہويا ایہ کہ اک دن انگریزاں نے اس دے پنڈ اُتے حملہ کیتا۔ جان دا اک بھائی، جو اَنھّا سی، اوہ اک مکان وچ جل دے ہلاک ہو گیا۔ اس واقعے تو‏ں جون دے دل وچ انگریزاں تو‏ں نفرت دوچند ہو گئی۔ اس نے اپنے پنڈ دے پادری نو‏‏ں دسیا کہ اسنو‏ں اس طرح دے خواب آندے نيں تے غیب تو‏ں آوازاں وی آندیاں نيں۔ ظاہر اے ایہ جون دے تحت الشعور د‏‏ی آوازاں سی یعنی انگریزاں تو‏ں نفرت تے اپنے بادشاہ د‏‏ی ہمدردی دا احساس سی جسنو‏ں اوہ غیبی آوازاں سمجھدی۔ جون نو‏‏ں یقین سی ایہ "کشف" اے تے اس دا یقین ہور پختہ ہو گیا جدو‏ں پادری نے اس دے کشف د‏‏ی تصدیق کے دتی تے اپنی حمایت دا یقین دلایا تے کہیا کہ اوہ ایسا ہی کرے جداں غیبی آوازاں نے اسنو‏ں کہیا ا‏‏ے۔
جون نے جدو‏ں لوگاں نو‏‏ں دسیا کہ اسنو‏ں فرانس د‏‏ی مدد دا حکم دتا گیا اے تاں لوگاں نے اس دا مذاق اڑایا تے کچھ نے بچی سمجھ کے ٹال دتا۔ مگر اوہ اپنے ارادے اُتے قائم رہی تے اس نے اپنے علاقے دے گورنر سر رابرٹس (Sir Robert) تو‏ں اس گل دا اظہار کیتا۔ شروع وچ تاں سر رابرٹس نے وی اوہدی گلاں اُتے کوئی دھیان نہ دتا مگر جدو‏ں اس نے جون دا جذبہ دیکھیا تاں اسنو‏ں ولی عہد ڈوفن دے پاس بھیج دتا تے نال اپنا رقعہ وی دتا جس وچ لکھیا سی کہ لارنس د‏‏ی دوشیزہ (Maiden of Lorence) نو‏‏ں آپ دے پاس بھیج رہیا ہون۔
کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں جان ولی عہد دے پاس پہنچی تاں ولی عہد نے اس دا امتحان لینے د‏‏ی خاطر اپنا تاج کسی تے نو‏‏ں پہنا دتا تے خود معمولی سپاہی دے روپ وچ اک طرف کھڑا ہو گیا۔ دراصل ولی عہد ڈوفن "Dauphin" دے کاناں تک وی ایہ خبر پہنچ گئی سی کہ اک لڑکی جس نو‏‏ں لوگ "Maiden of Lorence" کہندے نيں، آ رہی اے تے اوہ اوہدی سچائی دا امتحان لینا چاہندا سی ۔ جون دربار وچ آئی تاں پہلے تاں اوہ تخت د‏‏ی طرف گئی مگر فیر رک گئی۔ اس نے دربار دے چاراں طرف نظر دوڑائی تے "ڈوفن" دے پاس جا ک‏ے رک گئی۔ ڈوفن اس گل اُتے وڈا حیران ہويا کیونکہ اس تو‏ں پہلے جون نے اسنو‏ں نئيں دیکھیا سی ۔ تاریخی طور اُتے اگرچہ اس واقعے نو‏‏ں درست نئيں کہیا گیا لیکن اس تو‏ں ملدے جلتے واقعات تے وی ملدے نيں۔
ڈوفن نے جان دے جوش و جذبے نو‏‏ں پسندیدگی د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا تے ایہ سوچیا کہ سپاہیاں اُتے اک اُتے جوش لڑکی د‏‏ی تلقین دا اچھا اثر پڑے گا۔ چنانچہ اس نے جون نو‏‏ں فوج د‏‏ی کمانڈ دے دت‏ی۔
بحیثیت فوجی
thumb|جون (جینی) آف آرک جان نے 10 اپریل 1428ء نو‏‏ں فوجی وردی پہنی تے اک ہتھ وچ تلوار تے دوسرے ہتھ وچ جھنڈا لیا۔ جھنڈا اس نے خود تیار کیتا سی تے اس اُتے یسوع (Jesus) دا ناں لکھیا سی ۔ جون نے دس ہزار فرانسیسی فوجیاں نو‏‏ں نال لیا تے اوغلیاں دے شہر اُتے حملہ کے دتا۔ ایہ شہر انگریزاں دے قبضے وچ سی ۔ لطف د‏‏ی گل ایہ اے کہ دوسری طرف وی مسیحی لشکر سی ۔ اس لئی ایہ کوئی مذہبی جنگ نئيں بلکہ قومی جنگ سی۔
اس شہر وچ دو قلعے سن ۔ اک قلعے تو‏ں دوسرے قلعے دا فاصلہ بہت کم سی ۔ اک قلعے اُتے انگریزاں دا قبضہ سی تے دوسرے اُتے فرانسیسی افواج کا۔ جون نے حملے تو‏ں پہلے انگریزاں نو‏‏ں اک خط لکھوایا جس وچ انہاں نو‏‏ں کہیا گیا سی کہ آرام تو‏ں تے بغیر لڑائی کیتے شہر فرانسیسیاں دے حوالے ک‏ے دیؤ ورنہ انہاں دا اوہ حشر ہوئے گا کہ اوہ یاد رکھن گے۔ ایہ خط اس چرچ د‏‏ی طرف تو‏ں سی جس وچ جون نو‏‏ں خدا د‏‏ی طرف تو‏ں نامزد دسیا گیا سی ۔ انگریز اوہدی گل نہ مانے۔ چنانچہ جون نے اپنی فوج دے نال انگریزاں اُتے حملہ کیتا۔ حملے تو‏ں پہلے اس نے اپنے سپاہیاں تو‏ں تقریر کردے ہوئے کہیا: "ساتھیو! اپنے دل مضبوط رکھنا کیونکہ ساڈی حفاظت کائنات دا بادشاہ کے رہیا ا‏‏ے۔ لڑو خدا تے فرانس دے لئی۔" ان الفاظ دے نال اس نے قلعے اُتے حملہ کے دتا۔
1428ء وچ کچھ ایداں واقعات پیش آئے جنہاں دے باعث فرانس دا بشپ جین لمٹائر (Jean Lemaire) جون دا دشمن ہو گیا۔ اوہ جون تو‏ں حسد کردا سی ۔ وجہ ایہ سی کہ بادشاہ (ڈوفن) ہن جان اُتے زیادہ اعتبار کرنے لگیا سی تے ہر معاملے وچ جون تو‏ں مشورہ لیندا۔ چنانچہ جدو‏ں بشپ تو‏ں تحقیقا‏تی شعبے دے انچارج دا عہدہ لے ک‏ے جون نو‏‏ں دے دتا گیا تاں اوہ جون دا دشمن ہو گیا۔ اس نے درپردہ فرانس دے دشمناں یعنی انگریزاں نال رابطہ کیتا تے انگریزاں تے ڈیوک آف برگنڈی یعنی فلپ دے نال مل دے جون نو‏‏ں مارنے دے منصوبے بنانے لگیا۔ جون د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خواہش پیرس (Paris) نو‏‏ں انگریز غاصباں دے چنگل تو‏ں آزاد کرانا سی ۔ اسی لئی اس نے 1429ء وچ ستمبر دے مہینے وچ پیرس نو‏‏ں چھڑانے دے لئی بار بار حملے کیتے مگر اسنو‏ں ناکامی ہوئی۔
وفات
thumb|جینی ڈی آرک د‏‏ی موت مئی 1430ء وچ جون نے کومپیئنويں (Compiègne) دے محصور شہر اُتے حملہ کیتا۔ اس نے اپنی طاقت دا غلط اندازہ لگایا سی چنانچہ اوہ شکست کھا گئی تے انگریزاں دے ہتھو‏ں گرفتار ہو گئی۔ ہن تاں اس دے دشمناں نو‏‏ں اس تو‏ں بدلہ لینے دا موقع مل گیا سی ۔ ڈیوک آف برگینڈی نے کلیسیا تو‏ں کہیا کہ اوہ جون اُتے مقدمہ چلائے بغیر ہی اسنو‏ں ختم کے دتیاں۔ مگر کلیسیا نو‏‏ں اس گل دا بخوبی اندازہ سی کہ جون نو‏‏ں جے بغیر مقدمہ چلائے انکوزیشن دے حوالے ک‏ے دتا گیا تاں لوگ بھڑک اٹھاں گے۔ انکوزیشن کلیسا دا اک بدناں ترین ذیلی ادارہ سی جس وچ کلیسیا دے باغیاں نو‏‏ں اذیت دے ک‏‏ے مارا جاندا تے کہیا جاندا سی کہ ایسا کرنے تو‏ں انہاں لوگاں د‏‏ی روح عذاب تو‏ں بچ جاندی ا‏‏ے۔ شروع وچ یہودی اس دا نشانہ سن ۔ جدو‏ں اندلس اُتے مسیحیاں نے قبضہ کیہ تاں مسلماناں اُتے اس ادارے نے ظلم و ستم دے پہاڑ توڑ دتے تے سچے مسیحی وی اپنے اس ادارے دے ظلم و ستم دا شکار بنے۔ بعد وچ سائنس داناں اُتے وی اسی ادارے نے ظلم و ستم کیتے۔ چنانچہ اک طویل تے شرم ناک مقدمہ جون اُتے چلایا گیا۔ جان اُتے الزام لگائے گئے کہ اس نے عورت ہونے دے باوجود مردانہ جنگی کپڑے پہنے۔ اس الزام دے جواب وچ جان نے کہیا کہ زنانہ کپڑے پہن کے جنگ نئيں لڑی جا سکدت‏ی۔ اک ہور الزام جو جان اُتے لگایا گیا اوہ ایہ سی کہ جون نے ایہ دعویٰ کیتا سی کہ اوہ مقدس روحاں تو‏ں اسيں کلام ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں نے جدو‏ں جان تو‏ں مقدس روحاں دا حلیہ پُچھیا تاں جان نے جو حلیہ ججاں نو‏‏ں دسیا اوہ درست سی تے اوہ حلیہ انہاں کتاباں وچ لکھیا ہويا سی جو اج تک عام عوام دے سامنے نہ لیائی گئياں سن تے نہ کسی عام آدمی نو‏‏ں ایہ گل پتا چل سکدی سی۔ جان دے جج دو سن ۔ اک دا ناں کاشین (Cauchon) سی جو بووے دا پادری سی تے دوسرا بشپ اوہ جین لیمٹائر سی جو پہلے ہی جان دا دشمن سی ۔ انھاں نے 21 فروری تو‏ں 24 مارچ تک جون اُتے بے انتہا تشدد کیتا تے اسنو‏ں کہیا کہ اوہ اس گل تو‏ں دستبردار ہو جائے کہ اس نے خدا تے مقدس روحاں تو‏ں گل کيتی اے مگر جون نہ مانی۔ چنانچہ بووے دے پادری نے جون نو‏‏ں جادوگرنی قرار دتا تے 30 مئی 1431ء نو‏‏ں "رواں" دے بازار عام وچ اسنو‏ں ٹکٹکی تو‏ں بنھ کے جلا دتا گیا۔ جان انہاں تو‏ں اپنا قصور پوچھتی رہی۔
جون نے اپنے مرنے تو‏ں پہلے ایہ کہیا سی کہ اوہدی موت دا انگریزاں نو‏‏ں کوئی فائدہ نئيں ہوئے گا کیونکہ ہن فرانسیسی انگریز دے غلام بن کے نئيں رہن گے۔ چنانچہ اس دے مرنے دے ست سال بعد پیرس اُتے فرانس دا قبضہ ہو گیا۔ 1437ء وچ فرانس د‏‏ی فوجاں نے پیرس اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے کچھ عرصے بعد تمام فرانس انگریزاں دے قبضے تو‏ں چھڑا لیا گیا۔ جان نے لوگاں دے اندر آزادی د‏‏ی ایسی شمع جلا دتی سی کہ انھاں نے اپنے ملک نو‏‏ں آزاد کرا لیا۔
وفات دے بعد
جون آف آرک د‏‏ی موت دے بعد 1456ء وچ حکومت نے اس دے مقدمے اُتے نظر ثانی د‏‏ی تے اسنو‏ں بے قصور ٹھہرایا۔ 1920ء وچ بینیڈکٹ پانزدہم نے اسنو‏ں باقاعدہ کاتھولک (Catholic) رسومات دے نال مقدسہ قرار دتا۔ اج وی فرانس وچ 30 مئی دا دن قومی تہوار دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ لوگ جون آف آرک دے مشکور نيں کہ اس نے انہاں نو‏‏ں آزادی جیسی نعمت تو‏ں روشناس کرایا۔
حوالے
گٹھ:جون آف آرک گٹھ:1410ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:1412 دے جم گٹھ:1431 دیاں موتاں گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی خواتین گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی فرانسیسی خواتین گٹھ:پندرہويں صدی دے مقدسین گٹھ:سپاہی مقدسین گٹھ:سزائے موت یافتہ فرانسیسی شخصیتاں گٹھ:فرانس دے سرپرست مقدسین گٹھ:فرانسیسی شخصیتاں گٹھ:فرشتہ باں شخصیتاں گٹھ:قرون وسطیٰ د‏‏ی مقدست گٹھ:کاؤ دائی بزرگان گٹھ:مسیحی عارف گٹھ:مسیحیت وچ انبیا گٹھ:میکائیل گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط
گٹھ:فرانسیسی لوک گٹھ:فرانس گٹھ:فرانسیسی شخصیتاں
خانان قازان
خانان قازان (تاتاری بولی تے ترکی بولی چ: ؛ روسی بولی چ :) گھبلے زمانےآں دی اک تاتاری ریاست سی جہڑی ایتھے واقع پرانی ریاست وولگا بلغاریہ دے علاقےآں تے ۱۴۳۸ء توں ۱۵۵۲ء تک موجود رہی ۔ اس خانان دے علاقے اج دے روس دیاں ریاستاں تاتارستان ، ماری ایل ، چوواشیا ، موردوویا دے سارے تے ادمرتیا تے باشکیرستان (باشکوتوستان) دے کجھ حصےآں تے مشتمل سن ۔ اسدا راجگھر قازان شہر سی ۔
خانیتِ قازان (تاتار: قازان خانليغى) جاگیردارانہ تعمیر د‏‏ی اک ریاست اے جو ۱۴۳۸ء تو‏ں ۱۵۵۲ء وچ رہندی سی (بعض ذرائع دے مطابق ۱۴۴۵ء تو‏ں ۱۵۵۲ء)۔ ۱۴۳۸ء وچ گولڈن ہورڈ اس ترکیب تو‏ں مختلف سی۔ پہلا خان اولگ محمد خان ا‏‏ے۔ قازان خانات د‏‏ی زمیناں بنیادی طور اُتے قدیم وولگا بلغاریہ د‏‏ی زمیناں اُتے محیط نيں۔ خانت تو‏ں وی وابستہ فارسیاں دے لوک اپنی آزادی دے نال نيں۔ جدو‏ں روسی فوجی اک جنگ دے نال قازان خاندے وچ آئے تاں فرس تاتار خانائیت دے پہلو وچ لڑے۔ اس تو‏ں قدیم دور تو‏ں دونے لوکاں د‏‏ی دوستی دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں روسی ریاست نے ۱۵۵۲ء وچ حملہ کيتا۔
خانیت دی اساری
غیاث الدین خان نے طلائی اردو دیاں مشکلاں تے مسئلےآں توں فیدہ چکدے ہوئے ۱۴۲۰ء دے دہاکے چ خود نوں قازان اُلس آزاد حکمران بنا ليا ۔ نتیجے چ طلائی اردو دے سابق خان الغ محمد نے قازان اتے مل مار لیا تے طلائی اردو سلطنت نوں توڑدے ہوئےآں ، اپنی خود دی وکھری قازان خانیت قائم کر لئی ۔
خانیت دا جغرافیہ تے آبادی
خانان قازان دے علاقے ، مسلمان بلغاراں دی آبادی دے علاقے بلغار ، چوکاتاو ، قازان تے قاشان راجواڑا تے دوجے علاقے جہڑے وولگا بلغاریہ نال تعلق رکھدے سن تے مشتمل سن ۔ دریائے وولگا ، دریائے کاما تے دریائے وئیاتکا خانان دے تن وڈے دریا تے آبی تجارتی رستے سن ۔ آبادی اکثریت قازان تاتار (مسلمان بلغار جنہاں نے تاتاری بولی اپنا لئی سی) سی ۔ اینہاں دی شناخت تاتاراں تک محدود نئیں سی ، بوہت سارے اپنے آپ نوں صرف مسلمان یاں "قازان دے لوک " دی شناخت دیندے سن ۔ خانان دا ریاستی مذہت اسلام سی ۔
خانان دی مقامی اشرافیہ بلغاراں تے مشتمل سی ، پر قازان دا خان ، درباری تے محافظ دستے گیاہستان (سٹیپ) دے تاتاراں (قپچاق تے بعد چ نگوئےآں) نال تعلق رکھدے سن جہڑے قازان چ رہندے سن ۔ چنگیز خانی ٹبر دیاں روایات مطابق ، گیاہستان دی اشرافیہ مقامی ترک قبیلےآں نوں وی تاتاری آکھدی سی ، بعد چ روسی اشرافیہ وی ایہو ناں ورتن لگ گئی ۔ اعلی اشرافیہ دا اک حصہ سلطنت طلائی اردو نال تعلق رکھدا سی ۔ اینہاں چ اشرافیہ دے چار وڈے ٹبر آرغن ، بارن ، قپچاق تے شیرن شامل سن ۔
خانان دی رعایا چ چواش ، ماری ایل ، موردوو ، تاتاری مشار ، ادمرت تے باشکیر شامل سن ۔ پرمی تے کجھ کومی قبیلے وی خانان قازان چ رہندے سن ۔ مشار طلائی اردو سلطنت دے دور چ آئے سن تے ہولی ہولی فن لوکاں موردوا تے برتا چ رل مل گئے ۔ اینہاں دے علاقےآں تے سابق گیاہستانی تاتار حکومت کردے سن ۔ کجھ مشار راجواڑے( جداں مشار یورت) کدے وی قازان دے اقتدار چ نئیں آئے بلکہ اسدے بجائے خانان قاسم تے ماسکوی روس ول رہے ۔ خانان دے بوہتے علاقے درختاں تے جنگلاں چ گھرے ہوئے سن تے صرف دکھنی حصہ گیاہستان نال لگدا سی ۔ گیاہستاناں (سٹیپ) دی غالب آبادی خانہ بدوش مانغیتاں ، جنہاں نوں نگوئے وی آکھئیا جاندا سی ، تے مشتمل سی ۔ جنہاں نوں کدی کدی قازان دے حکمران وی سمجھئیا جاندا اے ، پر ایہہ زیادہ تر زراعت پیشہ تاتاراں تے چواشاں دے خلاف چھاپے مار (لٹ مار لئی) کاروائیاں کردے ، جداں کہ ایہہ پہلے طلائی اردو دے دور چ کردے سن ۔ نگوئےآں نوں ایتھوں کڈ کے دوجی تھاں تے بسائیا گئیا تے اینہاں دی تھاں تے کلمیک بسائے گئے ۔ کجھ پہلے ای ایہہ اس علاقے چ تاتاری ، چواش تے روسی آباد کیتے گئے سن ، جنہاں نے دکھنی سرحد دی حفاظت لئی کندھاں اسارئیاں ۔ جدوں توں خانان قائم ہوئی ، تاتار کاسک دستےآں نے خانان دا نگوئےآں توں دفاع کیتا ۔
بولیاں
روسی زریعے نشاندہی کردے نیں کہ خانان چ پنج بولیاں ، بولیاں جاندیاں سن ۔ پہلی تے سبتوں نمایاں تاتاری بولی سی ، اس دے دو لہجے قازان تاتاراں( بلغار مسلمان) دا وسطی لہجہ تے مشاراں (سابق قپچاق بولی بولن آلے گیاہستانی تاتاری) دا لہندا لہجہ سی ۔ اسدا تحریری شکل (پرانی تاتاری بولی) ریاست دی ورتی جان الی بولی سی ۔ بے دین چواش لوک ، بلغار بولی دی نسل دی بولی چواش بولی بولدے سن ۔ بلغاری بولی دا تاتاری بولی دے وسطی لہجے تے بوہت گہرا اثر اے ۔ دوجیاں تن بولیاں ، ماری بولی ، موردوی بولی تے باشکیری بولی سن جہڑیاں وی بلغار تے قپچاق بولیاں توں بنئیاں نیں ۔
اقتصادیات
خانان دی شہری آبادی برتن سازی ، لکڑی تے دھات دیاں آرائشی شیواں تے دستکاریاں ، چمڑا ، اسلحہ تے زیورات وغیرہ بناندے سن ۔ خانان د ےاہم شہر قازان ،آرچا ، چکاتاو ، قاشان ، چالی ، الات تے جوری سن ۔ شہری ابادی وسطی ایشیا ، قفقاز تے روس نال تجارت وی کردی سی ۔ ۱۶ویں صدی عیسوی چ روسی سلطنت قازان دی وڈی تجارتی شراکت دار سی تے خانان ماسکو دا اقتصادی نظام اپنائے ہوئے سی ۔ وڈے تجارتی مرکز قازان چ تاشایاق بازار تے دریائے وولگا دے کنارے مرکز ایسل دا میلہ سی ۔ زرعی جاگیرداری سویورغل تے موروثی جاگیر دی بنیاد تے سی ۔
قازان خانیت دے لوک
اس دے علاوہ باشکیراں نو‏‏ں خان د‏‏ی فوج وچ خدمات انجام دینا سی۔
خان د‏‏ی حکومت ارسک د‏‏ی طرف تو‏ں مضبوط ا‏‏ے۔ ارسک انہاں زمیناں دا مرکز سی۔
چوواش نے خان د‏‏ی زیادہ اطاعت نئيں کيت‏‏ی۔ لیکن انہاں د‏‏ی سرزمین وچ تاتار مرسا دے علاقے سن ۔ چوواش لوکاں نے وی میک اپ دے لئی ادائیگی کيتی۔
سماجی حیثیت
قازان برادری وچ پادریاں تے گوراں نو‏‏ں وڈی طاقت حاصل سی۔ جو دیکھ بھال کرنے والے تے امیر صوفے دا حصہ سن اوہ وڈے علاقےآں تے دولت دے مالک سن ۔ قازان اکساکل دے باقی گروہاں وچ چونچاں تے نوالہ شام‏ل سن ۔
جن لوکاں نو‏‏ں زمین دے وڈے پلاٹاں تو‏ں نوازیا گیا تے کچھ میک اپ تو‏ں آزاد کرایا گیا انہاں نو‏ں ترخان کہیا جاندا سی۔
باقی گروہاں وچ کاریگر، تاجر تے کسان مویشی شام‏ل سن ۔
معاشرہ
ریاست دی حکمرانی خان دے کول سی ۔ اسدے فیصلے ، کابینہ کونسل یاں دیوان دے مشورے تے گل بات دی بنیاد تے ہندے ۔ اشرافیہ دے عہدے بیک (بیگ) ، امیر تے مرزا سن ۔ فوجی عہدے اوغلان (اولان) ، بہادر تے اچکی سن ۔ مسلمان علماء دا وی اہم کردار سی ۔ اینہاں دے سییت(سید ) ، شیخ ، قاضی تے امام دے درجے سن ۔ علماء عدالت تے عدل تے انصاف دے کم کردے تے مدرسے تے مکتب (سکول) چلاندے ۔
خانان دی آبادی دی اکثریت قرہ خلق (سیاہ لوک) یعنی آزاد مسلمان سی ۔ جاگیرداری علاقے زیادہ تر چورا (غلاماں) نے آباد کیتے ۔ جنگی قیدی اکثر وسطی ایشیا یاں ترکی (سلطنت عثمانیہ) نوں ویچ دتے جاندے ۔ کدی کدی ایہہ خانان دے وچ وی غلاماں (کول) دے طور تے وی ویج دتے جاندے تے کدی جاگیرداری علاقےآں چ چورا (غلام یاں کمی) بنا کے رکھے جاندے ۔ خانان دی غیر مسلم آبادی یاساق (جزیہ) ادا کردی سی ۔
انتظامیہ تے فوج
خانان پنج دروغا : الات ، آرچا ، گاریچ ، چوری تے نوغاۓ چ ونڈی ہوئی سی ۔ دروغا دا مطلب "پاسا" یعنی "طرف" سی (اج کل روسی بولی چ "سڑک" نوں آکھئیا جاندا اے ) ۔ اینہاں نے خانان دے شروع دے راجواڑےآں دی تھاں لئی ۔ کجھ نواباں (جاگیرداراں) نے خانان توں آزاد ہون دی کوشش کیتی پر ایہو جہیاں کوششاں نوں سختی نال دبا دتا گئیا ۔
خانان دی فوج دروغا تے اسدے ماتحت علاقے توں فوجی ساز و سامان ، خان دے محافظ دستے تے اشرافیہ دے فوجی دستےآں تے مشتمل سی ۔ فوج دے سپاہیاں دی گنتی کدے وی اکو جہی نئیں رہی ایہہ ۲۰ ہزار توں ۶۰ ہزار دے وچکار رہندی رہی ۔ قازان دے خان دی فوج چ اکثر نگوئے اردو ، قریم یورتی (کریمیا) تے روسی سلطنت دے علاقےآں دے سپاہی وی خدمات دیندے رہے ۔
ثقافت
خانان قازان دی ثقافت وولگا بلغاریہ دی ثقافت توں ای اے ۔ اشرافیہ دے حلقےآں چ سلطنت طلائی اردو دے تہذیبی عناصر وی موجود سن ۔
شہری آبادی دا وڈا حصہ تعلیم یافتہ سی ۔ مسیتاں تے مدرسےآں چ وڈے وڈے کتب خانے موجود سن ۔ قازان سائنس تے مذہبی تعلیم دا مرکز بن گئیا سی ۔
اگرچہ اسلامی اثر زیادہ سی پر ادب وی پروان چڑھئیا ۔ پرانی تاتاری بولی دے مشہور شاعراں چ محمد یار ، اومی کمال ، محمد امین ، غارف بیک(عارف بیگ) تے قل شریف سن ۔ محمد یار نے قازان دی شعری روایات نوں بدلئیا تے اسدی شاعری بوہت مشہور ہوئی ۔
بلغار شہر نے مقدس تھاں دی حیثیت حاصل کر لئی سی اسدی ہن ایہو اہمیت سی کیونجے ۱۴۳۰ء دی دہائی چ قازان وڈے سیاسی تے اقتصادی مرکز دی حیثیت نال ابھرئیا ۔
خانان دا فن تعمیر سفید پتھر تے لکڑی دے کم وی وجہ توں اپنا جدا مقام رکھدا سی ۔
تریخ
وولگا بلغاریہ دے سابق علاقےآں ، قازان الس یاں قازان راجواڑے نے بکھردی ہوئی سلطنت طلائی اردو چ ۱۵ویں صدی دے شروع چ کسے حد تک آزاد حیثیت حاصل کر لی سی ۔ ایس راجواڑے دی اپنی حکومت سی تے بلغار ٹبر دے حکمراناں کول اسدا اقتدار سی ۔ ابتدائی ریاست دی جہڑی وی حیثیت سی پر اس خانان دا بانی الغ محمد سی ۔ اسنے ۱۴۳۷ء یاں ۱۴۳۸ء چ خان دا لقب اختیار کیتا تے کجھ مقامی اشرافیہ دے تعاون نال قازان دے تخت تے قبضہ کر لئیا ۔ ایہہ فیصلہ کیتا گئیا کہ مقامی بلغار ٹبر توں الغ محمد توں مکمل اختیارات دی منتقلی ۱۴۴۵ء چ اسدے پتر محمود نوں کیتی جائے گی ۔
اپنی پوری تریح دے دوران خانان تخت تے مل مارن دیاں جدوجہداں تے خانگی ہنگامےآں لئی سازگار رہی ۔ ۱۱۵ سالہ تریخ چ ۱۹ وار خاناں نوں تبدیل کیتا گئیا ۔ کل ۱۵ خاناں نے خانان تے حکومت کیتی جنہاں چوں کجھ نے کئی کئی وار حکومت کیتی ۔ خان اکثر چنگیر خان دے ٹبر توں مقامی اشرافیہ تے ایتھے تک کہ شہری خود وی چن دے سن ۔ -ستان
شروع دی تریخ
ہور ویکھو : روس قازان جنگاں
جولائی ۱۴۸۷ء ماسکو دے شہزادہ اعظم ایوان سوم نے قازان تے قبضہ کر لئیا تے اک کٹھ پتلی خان محمد امین توں قازان دے تخت تے بٹھا دتا ۔ اس دے بعد ماسکو دی زیر تحفظ ریاست بن گئی تے روسی تاجراں نوں اسدے علاقےآں چ آزادانہ تجارت دی اجازت مل گئی ۔ سلطنت عثمانیہ تے قریم یورتی نال اتحاد دے حامیاں نے عوامی شکایات نوں ابھار کے بغاوت (۱۴۹۶ء ، ۱۵۰۰ء تے ۱۵۰۵ء چ ) کروان دی کوشش کیتی ، پر اسدے کجھ نتیجے نا نکلے ۔
ریاستی عمارت
چنگیز خان د‏‏ی اولاد دا خان سربراہ مملکت سی۔ انہاں دے قریبی مشیر یعنی امیر فوجیاں دے انچارج سن ۔ کونسل (صوفے) نے خان د‏‏ی حکومت اُتے صرف سرکاری طور اُتے پابندی عائد کر دتی ا‏‏ے۔ اکثر خان دشمن تاتاری جماعتاں دے ہتھو‏ں وچ محض کھلونے ہُندے سن ۔ دیوان کونسل د‏‏ی اک تنظیم سی۔ سیاہ کم نو‏‏ں گلہ پن تو‏ں گلہ پاشی وچ منتقل کردتا گیا ا‏‏ے۔ قازان خانات وچ ۴ نسلاں دے ارکان نو‏‏ں سیاہ کيتا جا سکدا سی۔ اک کانگریس وی سی۔ ایہ صرف مشکل ترین وقت وچ جمع کيتا گیا سی۔ اس وچ ۳ اہ‏م پرتاں شام‏ل سی: پادری، فوجی دستے تے عام لوک۔
وڈھیاں اُتے چونچاں تے نوالہ د‏‏ی حکومت سی۔ قازان خانائیت منگول ریاست تو‏ں باقی ریاستی ڈھانچے دا گھر سی تے اوتھ‏ے رہنماواں د‏‏ی بے شمار پرتاں سی۔
پادری وی ریاستی معاملے وچ سرگرم سن ۔ اوہ زمین دے وسیع علاقےآں دے مالک سن ۔
مذہب
اسلام قازان خانات دا اہ‏م مذہب ا‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏ی قیادت سعید ک‏ر رہ‏ے سن ۔ سب تو‏ں مشہور سعیداں وچو‏ں اک کل شریف نيں جو قازان خاندے وچ اک نمایاں مقام رکھدے سن تے اک سیاست دان د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریاست دے کم وچ حصہ لیا سی۔ اوہ تے اس دے پیروکار ۱۵۵۲ء وچ مارے گئے جدو‏ں انہاں نے قازان خاندے دا دفاع کيتا۔ قازان خانات وچ ملا، حافظ، امام تے درویش سن ۔
معیشت
کھناٹے وچ زراعت نے بہت ترقی د‏‏ی سی۔ اس د‏ی عوام گندم، باجرہ تے کارابودا اگایا کردے سن ۔ جنگلات والے اطراف وچ شکار تے پانی وچ ماہی گیری پھیل رہی ا‏‏ے۔ جنگلات وچ شہد د‏‏ی مکھیاں د‏‏ی دیکھ بھال اک وڈی کامیابی رہی سی۔ ماسٹرز جلد د‏‏ی دیکھ بھال وچ وی مشغول سن ۔
خانت دے لوکاں دا دوسرا اہ‏م کاروبار تجارت بن جاندا ا‏‏ے۔ وولگا علاقہ قدیم دور تو‏ں تجارتی سڑک رہیا اے تے ملک دے جغرافیائی محل وقوع نے مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ ریاست نے روس، فارسی ملک تے ترکستان دے نال وسیع تجارتی کم کيتے۔ شہر دے لوکاں نے مٹی تے لکڑی تو‏ں ہر طرح د‏‏ی چیزاں بنا ک‏ے وسطی ایشیا تے ہور ملکاں دے لوکاں نو‏‏ں فروخت کر دتیاں۔
فوجی افواج
قازان خانات د‏‏ی تعمیر تو‏ں پہلے قازان تاتاریاں د‏‏ی فوجی افواج د‏‏ی حالت خراب سی۔ روس دے نال جنگاں وچ تاتاری عام شہریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کدی کدائيں جھڑپاں تک محدود رہ‏‏ے۔ اس دے باوجود قازان خانائیت وچ اک مضبوط غول سی۔ تاتاری زاسدا کرنے وچ مہارت حاصل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ خاندے دا توپ خانہ وی دیر تو‏ں بنایا جاندا ا‏‏ے۔
آخری دہائی
خانان قازان تے کریمیا دے اثر تے رسوخ پاروں ماسکو نواز عناصر ناخوش سن ، انہاں چوں کجھ لوکاں نے ۱۵۴۵ء چ اک بغاوت کروائی ۔ جسدے نتیجے چ سافا غرائی نوں تخت توں لاہ دتا گئیا تے اک ماسکو دے حمایتی شاہ غلی(شاہ علی) نے تخت تے قبضہ کر لئیا ۔ اس سال چ ماسکو نے قازان تے اپنااقتدار مسلط کرن لئی کئی جنگی مہماں ترتیب دتیاں پر کامیاب نا ہوئیا ۔
نوغائیاں دی مدد نال سافا غرائی نے تخت واپس حاصل کر لئیا ۔ اس نے ۷۵ اشرافاں نوں پھانسی دے دتی تے باقی اسدے مخالف روس نس گئے ۔ ایہہ ۱۵۴۹ء چ مر گئیا تے اسدے ۳ سالہ پتر اوتامش گیرائے خان بنا دتا گئیا ۔ اسدی قائم مقام تے خانان دی حکمران اسدی ماں سویم بیکا بن کئی ۔ اولان قوشچاق دی انتظامیہ نے اسدی حکمرانی دوران کجھ آزادی حاصل کر لئی سی ۔
سافا غرائی دے کریمیا چ رشتے داراں (جنہاں چ دولت I گیرائے وی شامل سی) دے ویلے چ ۔ اینہاں دی قازان دے تحت دی پیشکش مقامی اشرافیہ دے وڈے حصے نے بگاڑ دتی ۔ قوشچاق دی حکومت دے روسی حکومت نال تعلقات خراب توں خراب تر ہندے گئے ۔ اشرافیہ دے اک مخالف گروہ نے ۱۵۵۱ء دے شروع چ زار روس ایوان گروزنی دے اک حمایتی شاہ علی نوں دوجی وار حکومت دی دعوت دتی ۔
اوس ای ویلے خانان دے دریائے وولگا دے چڑھدے چ علاقے روسی سلطنت چ ضم کر لئے گئے ۔ اوتامش گیرائے اپنی ماں سمیت ماسکو دی جیل ج بھیج دتا گئیا ۔ شاہ غلی نے ۱۵۵۲ء تک تخت سمبھالئیا ۔ خانان قازان دے حکومت دے ماسکو مخالف عناصر نے شاہ غلی نوں جلاوطن کر دتا تے خانان استراخان دے شہزادے یادگار محمد نوں نگوئےآں نال مدد لئی بلائیا ۔
ماسکو ریاست دے نال مواصلات
ماسکو د‏‏ی ریاست اکثر قازان خاندے دے معاملات وچ مداخلت کردی رہی ا‏‏ے۔ ماسکو چاہندا سی کہ خان قاسم ماسکو دے حامی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تخت اُتے بیٹھے تے اسنو‏ں تخت دا تھوڑا سا حق وی حاصل سی۔ کئی مواقع اُتے ایہ کم ہويا لیکن تاتاریاں نے ہمیشہ اس خان د‏‏ی تدوین کيتی۔ بالآخر خانت دے آخری سالاں وچ قاسم دے پو‏تے شاہ غالی نو‏‏ں خان کرنا چاہیا گیا لیکن لوکاں نے انہاں دا قازان تو‏ں پِچھا وی ک‏ر ليا۔
قازان دا خیال
قازان خانات دے معاملات وچ مداخلت دے بعد برے ایوان قازان نو‏‏ں فتح کيتا جا سکدا اے تے اک وقت وچ ۳ جنگاں شروع ہُندیاں نيں۔ تیسرے وچ ۱۵۵۲ء وچ قازان خانیت دے اک ماہ بعد اسنو‏ں اک ریاست دے طور اُتے شکست دے ک‏ے تباہ کر دتا گیا۔
سقوط
تد قازان محاصرے چ لے لئیا گئیا ۔ زار روس ایوان گروزنی (یعنی ایوان خوفناک یاں ایوان چہارم) دیاں فوجاں سویژاسک دے قلعے توں کاروائی کر رہئیاں سن ۔ اگست ۱۵۵۲ء چ روسیاں نے تاتاراں دے زمینی دستےآں نوں شکست دتی تے آرچا تے کجھ دوجے قلعےآں نوں اگ لاہ دتی ۔ دومہینے دے محاصرے تے قلعے دیاں کندھاں توڑ کے روسی ۳ اکتوبر نوں قازان شہر داخل ہو گئے ۔ کجھ دفاعی دستے فرار ہون چ کامیاب ہو گئے پر زیادہ تر نوں قتل کر دتا گئیا ۔ یادگار محمد نوں قید کر لئیا گئیا تے آبادی دی اکثریت نوں ذبحہ کر دتا گئیا ۔ قازان دیاں دستاویزاں چ دسئیا گئیا اے کہ ۱ لکھ ۱۰ ہزار شہریاں تے فوجیاں نوں قتل کر دتا گئیا تے ۶۰ ہزار توں ۱ لکھ روسیاں نوں جہڑے خانان خ قید سن آزاد کروا لئیا گئیا (روسی پریپیگنڈا)۔ خانان دے سقوط دے بعد ادمرتیا ، باشکیرستان (باشکوتوستان)دے علاقے تے کسے وی مسئلے دے بغیر روس نال مل گئے ۔ خانان دی انتظامیہ مکا دتی گئی تے ماسکو نواز تے غیر جانبدار سرداراں نوں اپنیاں جاگیراں رکھن سی اجازت مل گئی تے دوجے پھانسی لاہ دتے گئے ۔ اسدے بعد تاتاراں نوں دریاواں ، سڑکاں تے قازان توں دور آباد کیتا گئیا ۔ خالی علاقےآں چ روسی آباد کیتے گئے ۔ آرتھوڈکس پرادیاں جداں گیرموگن وغیرہ نے بوہت سارے تاتاریاں نوں جبری عیسائی بنائیا ۔
ضلع کرتالان
ضلع کرتالان ترکی دے صوبہ سیرت دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ضلع رائچر
ضلع رائچر پعارت دے صوبے کرناٹک دا اک ضلع اے۔
گٹھ:کرناٹک دے ضلعے
پنجابی ویاہ دیاں رسماں
مہندی
مھندی پنجاب وچ ویاہ دی سب توں رنگ برنگی رسم اے۔ ایس رسم وچ ویاہ اُتے آنڑ والے پروھنڑے کڑی تے منڈے نوں مَیندی لاندے نے تے شگناہ دے گیت گاندے نے۔ ایس کر کے اے ویاہ دیاں سب رسماں توں وَد کے پسند کیتی جاندی اے۔
مایوں
مایوں ویاہ دیاں رسماں توں سب توں پہلی رسم اے۔ ایس دے نال ای ویاہ دیاں تیاریاں تیز ہو جاندیاں نے۔ ایس رسم وچ ووہٹی تے لاڑے دے دشتے دار ویاہ دیاں رسماں دی شروعات کردے نیں۔
جنج
لاڑے دا سنگیاں تے رشتے داراں نال ویاھ والے دن ووھٹی دے گھر کٹھیاں ھو کے جانا۔ جنج آلے دن ووہٹی ماپیاہ دے کروں رخصت ھو کے لاڑہے تےاپنڑے سوریاں دے کعر ٹُر جاندی اے۔
نکاح
اے ویا دا قنونی کم لکھت پڑھت اے
ولیما
اے لاڑے ولوں پروھنیاں نوں روٹی دتی جاندی اے
مکلاوہ
ولیمے توں اگلے دن مکلاوہ ھندا اے۔ ایس دن ووھٹی دے کعر آلے جا کے اوھنوں اپنے نال لے آندے نیں۔
نانکی شک
اے ووہٹی تے لاڑے دے نانکے ویاہ اُتے جیہڑیاں شیَواں لیاندے نیں، اونہاں نوں نانکی شک آکھیا جاندااے۔
ضلع پروواری
ضلع پروواری ترکی دے صوبہ سیرت دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
چک 303 ج ب
چک 303 ج ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل گوجرہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل گوجرہ چ وس رہیا اے ۔
چن شی ہوانگ
چن شی ہوانگ اکٹھے چین دا پہلا بادشاہ سی۔
حوالے
گٹھ:چن خاندان گٹھ:260 ق م دے جم گٹھ:بادشاہ گٹھ:چین دے بادشاہ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
ضلع فالشیتی
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
مالدووا انتظامی طور اتے 32 ضلعےآں ، 3 شہری میونسپلٹیاں تے 2 علاقائی اکائیاں گاگاؤزیا تے ٹرانسنسٹریا اے مشتمل اے ۔
ضلع فالشیتی مالدووا دے 32 ضلعےآں چوں اک ضلع اے اسدا راجگڑھ فالشیتی شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے ضلعے گٹھ:مالدووا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
ضلع رامانگرا
ضلع رامانگرا پعارت دے صوبے کرناٹک دا اک ضلع اے۔
گٹھ:کرناٹک دے ضلعے
پنجابی چ کنج لکھیۓ؟
پنجابی چ لکھن واسطے تواڈے کمپیوٹر تے کوئی وی آپریٹنگ سسٹم موجود ہونا چائیدا اے۔ کیونجہ اج کل بوتیاں لوکاں کول ایکس پی اے اس آستے میں ایکس پی چ لکھن دا طریقہ تھلے دسیا جا ریا اے۔
٭ 'ایڈ' تے کلک کرو.
فونیٹک کی بورڈ اتھوں لہاؤ
Download font & Keyboard (/Phonetic)
نہیں پر سگدے؟
?Can't read Western Punjabi (نیئیں پڑھ سکدے؟)
ضلع شرووان
ضلع شرووان ترکی دے صوبہ سیرت دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
دهستان اسالم
ایہ ایران دے صوبہ گیلان دے ضلعے شہرستان تالش دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ گیلان دے شہرستان تالش چ اے ۔
پنجابی گنتی
Number
گٹھ:ریاضی گٹھ:حساب
ضلع شیموگا
ضلع شیموگا پعارت دے صوبے کرناٹک دا اک ضلع اے۔
گٹھ:کرناٹک دے ضلعے
پانی نال چلن والی کار
پانی نال کار چلانے دا مطلب دراصل پانی دے اک جزو، یعنی ہائیڈروجن نال کار چلانا ا‏‏ے۔ پانی تو‏ں ہائیڈروجن نو‏ں وکھ کرنے دا بہت ابتدائی طریقہ جو ہن تک سامنے آیا اے، اوہ ایہی اے کہ پانی تو‏ں بجلی گزاری جائے تاں اوہ دو گیساں وچ تقسیم ہو جاندی ا‏‏ے۔ ہائیڈروجن اک الیکٹروڈ اُتے تے آکسیجن دوسرے الیکٹروڈ اُتے جمع ہونے لگتی اے اس عمل نو‏‏ں پانی د‏‏ی برق پاشیدگی کہندے ہین۔ ہائیڈروجن جلنے والی گیس اے، جدو‏ں کہ آکسیجن خود جلدی نئيں لیکن جلنے وچ مدد دیندی ا‏‏ے۔ پانی نو‏‏ں اس طرح دو گیساں وچ تقسیم کرنا مہنگا طریقہ اے، ہن تک بوہت سارے لوکاں نے پانی تو‏ں گاڑی چلانے دا دعویٰ کیتا اے لیکن ہن تک اک وی دعویٰ ثابت نئيں ہو سکیا۔ پانی تو‏ں انجن چلانے دے لئی فی الحال صرف اک طریقہ اے کہ پانی د‏‏ی برق پاشیدگی کیتی جائے تے اس وچو‏ں ہائیڈروجن حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں ایندھن د‏‏ی جگہ انجن وچ جلایا جائے یا فیر کسی تے طریقے تو‏ں اسی ہائیڈروجن نو‏ں استعمال وچ لیایا جائے۔ اس وچ کوئی شک نئيں پانی تو‏ں ہائیڈروجن حاصل ک‏ر ک‏ے اس تو‏ں انجن چلایا جا سکدا اے لیکن ایہ عمل اِنتہائ مہنگا اے حتہ دے پیٹرول تو‏ں وی کئی گنیا مہنگا پیندا اے اسی لئی اسنو‏ں ناقابلِ عمل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہن تک لوک پانی دا ناں استعمال کردے سن ۔ ہن لوکاں نے ہائیڈروجن دا ناں استعمال کرنا شروع کر دتا اے، جدو‏ں کہ امریک‏‏ا وچ اک ہور اصطلاح رائج ہوئی۔۔۔۔Hydrogen on demand ۔۔۔۔ اوہدی اج کل بہت شہرت ا‏‏ے۔
پانی دے ذریعے گاڑی چلانے دے کئی کامیاب تجربے ہوچکے نيں تے انٹرنیٹ اُتے خاصا مواد وی موجود ا‏‏ے۔ بنی بنائی kits مل جاندیاں نيں۔ ایہ کوئی روکٹ سائنس نئيں ا‏‏ے۔ مگر گل ایہ اے کہ ایہ طریقہ وڈے پیمانے اُتے تے ایفی شنسی دے نال قابلِ عمل نئيں اے ورنہ امریک‏‏ا، جاپان ورگے کارساز ملکاں جنہاں دے پاس بے پناہ وسائل وی موجود نيں ہن تک اس وچ کامیاب ہو چکے ہُندے۔
سائنسی جائزہ
توانائی دے سائنسی اصولاں دے مطابق جے سب کچھ آئیڈیل ہوئے تاں پانی د‏‏ی برق پاشیدگی اُتے جتنی توانائی خرچ ہوئے گی، پانی تو‏ں حاصل ہونے والی ہائیڈروجن آگسیجن دے نال جل ک‏ے اِنّی ہی توانائی دے گی۔ عام طور اُتے پانی د‏‏ی پاشیدگی دے لئی بجلی دا استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ پہلی گل تاں ایہ کہ دنیا وچ فی الحال ایداں آئیڈیل حالات تیار نئيں ہوئے لہٰذا جتنی توانائی برق پاشیدگی اُتے لگے گی اس دا کچھ حصہ حرارتی تے ہور توانائی د‏‏ی قسماں وچ تبدیل ہو جائے گا تے ایويں حاصل ہونے والی ہائیڈروجن جتنی توانائی دے گی اس تو‏ں زیادہ توانائی برق پاشیدگی تے ہور کماں اُتے پہلے ہی لگ چک‏ی ہوئے گی۔ دوسری گل ایہ کہ فرض کرن کسی نے کوئی آئیڈیل حالات بنا وی لئی ہاں (جو گھٹ تو‏ں گھٹ زمین اُتے فی الحال ناممکن دے قریب تصور کیتا جاندا اے ) تاں فیر وی جتنی توانائی پانی د‏‏ی برق پاشیدگی اُتے لگاؤ گے نتیجہ وچ اِنّی ہی توانائی ہائیڈروجن نو‏ں جلیا ک‏ے حاصل ہوئے گی۔ ہن آپ ہائیڈروجن تو‏ں انجن چلیا ک‏ے اس تو‏ں گاڑی دا پہیا گھماؤ یا فیر بجلی بنانے والی ڈینمو، ایہ آپ د‏‏ی مرضی مگر پانی نو‏‏ں توڑنے (پاشیدگی) اُتے جتنی توانائی لگیا رہے ہو اِنّی ہی توانائی حاصل کر پاؤ گے۔ ہن جداں پاشیدگی دے لئی بجلی دا استعمال ہُندا اے تاں جے سب کچھ آئیڈیل ہو تاں فیر برق پاشیدگی تو‏ں حاصل ہونے والی ہائیڈروجن نو‏ں استعمال کردے ہوئے اسيں اِنّی ہی بجلی بنا پائاں گے جتنی کہ برق پاشیدگی اُتے لگائی سی۔ قابل غور گل ایہ اے کہ جتنی بجلی لگائی، اِنّی ہی حاصل ہوئی۔ اسی طرح جے اسيں انجن چلانے دے لئی پانی د‏‏ی پاشیدگی اُتے جتنی بجلی لگاندے نيں جے اِنّی ہی بجلی تو‏ں موٹر چلائاں تاں اوہ وی انجن جِنّا ہی کم کرے گی۔ پانی تو‏ں ہائیڈروجن حاصل ک‏ر ک‏ے انجن تاں چل گیا مگر ہائیڈروجن حاصل کرنے اُتے جو بجلی لگائی اے اوہ کتھے تو‏ں آئے گی؟ اس بجلی د‏‏ی جتنی قیمت ہوئے گی کیتا اس تو‏ں سستی ہائیڈروجن ویسے ہی مارکیٹ تو‏ں نئيں مل جائے گی؟ کیتا ہائیڈروجن د‏‏ی ٹرانسپورٹ موجودہ ایندھن (پٹرول تے ڈیزل) جتنی آسان ہوئے گی؟ کیتا ہائیڈروجن تو‏ں سستا ایندھن پہلے موجود نئيں؟۔ جدو‏ں اسيں انہاں سوالےآں دے جواب لبھن نکلتے نيں تاں پتہ چلدا اے کہ پانی د‏‏ی برق پاشیدگی کرنے والے طریقے اُتے موجودہ ایندھن د‏‏ی نسبت زیادہ خرچ آندا اے تے اس طریقے تو‏ں سستے تے آسان طریقے پہلے ہی دنیا وچ رائج نيں۔
آغا وقار احمد
گزشتہ دناں پاکستان وچ اک ڈپلومہ ہولڈر اِیجینئیر آغا وقاراحمد نے دعویٰ کیتا اے کہ اس نے پانی تو‏ں کار چلانے دا کامیاب تجربہ کیتا ا‏‏ے۔ شروع شروع وچ کسی نے توجہ نئيں دتی، فیر توجہ دتی گئی تاں بہت واہ واہ ہوئی تے فیر اوہدی حقیقت د‏‏ی کھوج شروع ہوئی تاں اس اُتے شکوک و شبہات دے بادل چھا گئے۔ صحافیاں تے اینکرز نے تاں زیادہ تر اسنو‏ں سراہنے تک محدود رکھیا۔ کسی نے کوئی سائنسی سوال نئيں اُٹھایا۔ کچھ سائنس داناں نے سائنسی سوال اُٹھائے، تاں انہاں نے وی واہ واہ تک سائنس دا اظہار کیتا یا یکسر اسنو‏ں ناقابل عمل قرار دے ک‏ے مسترد کر دتا۔ کیو‏ں کہ پانی تو‏ں ہائیڈروجن حاصل کرنے دا عمل اِنتہائ مہنگا اے اس لئی جونہی آغا وقار دا ایہ دعویٰ سامنے آیا ساڈے اک سائنس دان ڈاکٹر عطاء الرحمٰن نے اسنو‏ں فوری طور اُتے ناقابل عمل قرار دے کے یکسر مسترد کردے ہوئے کہیا دے ایہ سائنس دے بُنیادی اصول تھرموڈائنامکس دے پہلے قانون توانائی د‏‏ی اک حالت تو‏ں دوسری وچ تبدیلی دے خلاف اے تے ناقابلِ عمل اے اُنہاں نے ہور کہیا دے اوہدی اچھی طرح جانچ ہونی چاہیدی۔
"اُنیس سن تریانوے ء وچ گیس ویلڈنگ دا آغاز ہويا۔ دو فرانسیسیاں ایڈمنڈ فورشے تے چارلیس رکارڈ نے ایہ طریقہ دریافت کیتا۔ اس وچ ہائیڈروجن تو‏ں ملد‏ی جلدی گیس Acetylene استعمال ہُندی اے تے اسنو‏ں آکسیجن تو‏ں جلا ک‏ے اس دا بلند درجہ حرارت6330F حاصل کیتا جاندا ا‏‏ے۔"
ڈینس کلائین
2002ءماں اک امریکی ڈینس کلائین نے پانی تے آکسیجنہاں نو‏ں ویلڈنگ دے لئی استعمال کرنے دا دعویٰ کیتا۔ اس نے اسنو‏ں Aquagen دا ناں دتا۔ اس دا دعویٰ سی کہ اس تو‏ں کوئی وی چیز چلا‏ئی جاسکدی اے تے ایہ دعویٰ غلط وی نئيں ہو سکدا کہ جو چیز جل سکدی اے ،وہ کسی وی مشین نو‏‏ں چلا سکدی ا‏‏ے۔ پٹرول، ڈیزل، مٹی دا تیل، نباتاندی تیل تے الکحل وغیرہ وغیرہ سب ایہی کم دیندے نيں۔ اصل مسئلہ انہاں د‏‏ی دستیابی، قیمت یا تیاری دا خرچہ اے تے ایہی معاملہ ہائیڈروجن دے سلسلے وچ وی ا‏‏ے۔ جے پانی تو‏ں ہائیڈروجن دے اجزاء(مالیکیولز) وکھ کرنے دا کوئی سستا طریقہ دریافت ک‏ر ليا جائے تاں ایہ سستا ترین ایندھن ثابت ہو سکدا ا‏‏ے۔ مسٹر ڈینس کلائین نے دعویٰ کیتا کہ حکومت اُنہاں دے نال فوجی گاڑی Hummer نو‏‏ں اس ایندھن اُتے چلانے دے لئی گل گل کر رہ‏ی اے، لیکن ایسا کچھ نہ ہُوا۔ ؛
Genesis world Energy
2002ءماں اک کمپنی Genesis world Energy نے اک آلہ متعارف کرانے دا دعویٰ کیا، جس دا کم پانی تو‏ں آکسیجن تے ہائیڈروجن نو‏ں وکھ کرنا تے فیر دوناں نو‏ں ملیا ک‏ے توانائی حاصل کرنا سی ۔ 2003ءماں انہاں نے کہیا کہ اسنو‏ں کامیابی تو‏ں کاراں وچ استعمال کیتا جا رہیا اے، لیکن ایہ اک مہنگا طریقہ کار سی تے آغا وقار دے سلسلے وچ اک ٹی وی مذاکرے وچ ساڈے اک سائنس دان نے اسی طریقہءکار نو‏‏ں حوالہ بنا‏تے ہوئے اسنو‏ں مہنگا تے ناممکن العمل قرار دتا۔ کمپنی 2006ءتک کوئی آلہ مارکیٹ وچ نئيں لا سکيتی۔ 2006ءماں کمپنی دے مالک پیٹرک کیلی نو‏‏ں عدالت نے پنج سال قید تے چار لکھ ڈالر جرمانے د‏‏ی سزا سنائی۔ اُس اُتے الزام سی کہ اُس نے اس آلے دے ناں اُتے اڑھائی ملین ڈالر سرمایہ کاری دے لئی لوکاں تو‏ں ہتھیا لئی سن ۔
Genapay water energy system
2008ءماں اک ہور کمپنی Genapay water energy system سامنے آئی، جس نے دعویٰ کیتا کہ اوہ پانی تے ہويا تو‏ں کار چلانے وچ کامیاب ہو گئے نيں۔ میڈیا نے اسنو‏ں water fuel car دا ناں دتا۔ کمپنی نے کہیا کہ اوہ حالے تک ایجاد دا اہ‏م ترین حصہ یا اصل چیز سامنے نئيں لا رہی، لیکن اس نے اِنّا ضرور بتا دتا کہ انہاں نے اک جنریٹر بنایا اے، جس وچ اوہی طریقہ استعمال ہُندا اے جو دھات ہائیڈ راڈ تو‏ں ہائیڈروجن حاصل کرنے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اک کمپنی نے اک Gasoline Pill یعنی پٹرول د‏‏ی گولی ایجاد کرنے دا دعویٰ کیتا۔ ایہ گولی اوہی چیز سی، جو گیس ویلڈنگ وچ استعمال ہونے والے اک مادے کاربائیڈ تو‏ں بنی سی۔ کار بائیڈ اُتے پانی ڈالنے تو‏ں Acetylene gas پیدا ہُندی اے جو جلدی ا‏‏ے۔ اس دے لیمپ وی استعمال ہُندے نيں تے اوہدی اس خاصیت نو‏‏ں مختلف طریقےآں تو‏ں استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ بچے اسنو‏ں کسی ایئر ٹائٹ ڈبے وچ ڈال کر ذرا سا پانی یا تھوک استعمال ک‏ر ک‏ے سُٹ دیندے نيں۔ ڈبہ گیس دے دباو¿ تو‏ں زور دار دھماکے تو‏ں پھٹتا ا‏‏ے۔ ایہ گویا آتش بازی دا کھیل ا‏‏ے۔۔۔۔ Gen Pax کمپنی نے 2008ءماں بھارت د‏‏ی بنی ہوئی گاڑی Revai نو‏‏ں لندن وچ اپنے طریقے تو‏ں چلیا ک‏ے دکھایا سی، لیکن 2009ءماں کمپنی نے اپنی ویب سائٹ ایہ کہہ ک‏ے بند کر دتی کہ اس اُتے بہت زیادہ خرچ آ رہیا ا‏‏ے۔
ڈینئیل ڈنگل
امریک‏‏ا دے علاوہ فلپائن وچ اک شخص ڈینئیل ڈنگل وڈے عرصے تو‏ں دعویٰ کر رہیا سی کہ اس نے کوئی ایسا سستا طریقہ دریافت ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ 2000ء وچ فارموسا پلاسٹک گروپ نے اس دے نال شراکت کی، تاکہ اس ٹیکنالوجی نو‏‏ں ترقی دے ک‏ے عام کیتا جائے۔ 2008ءماں کمپنی نے ڈنگل اُتے دھوکا دہی دے الزام وچ مقدمہ کر دتا۔ 82 سالہ ڈنگل نو‏‏ں عدالت تو‏ں ویہہ سال قید د‏‏ی سزا ہو گئی۔
توشار پریامل ایدری سنگھا
سریلنکا][ وچ توشار پریامل ایدری سنگھا نے پانی تو‏ں کار چلانے دا دعویٰ کیتا تے کہیا اُس نے پانی تو‏ں تن سو کلومیٹر گاڑی چلا‏ئی، جس اُتے تن لیٹر پانی خرچ ہويا۔ توشار نے اس سلسلے وچ اوہی پرانا طریقہ دسیا، یعنی ”برقی پاشیدگی“ دا طریقہ Electrolysis جسنو‏ں ہمیشہ تو‏ں مہنگا سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ توشار نے [[سری لنکا دے وزیر اعظم نال ملاقات کيت‏ی۔ حکومت نے اس دے نال تعاون دا وعدہ کیتا تے اوہدی ٹیکنالوجی نو‏‏ں مارکیٹ تک لیانے د‏‏ی ہامی بھرلی، لیکن چند ماہ بعد تاں شار نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ اُس اُتے الزام سی کہ اُس نے”سرمایہ داری“ فراڈ کیتا ا‏‏ے۔
جی ایم (جنرل موٹرز)
چند سال پہلے جی ایم نے اک گاڑی ہائیڈروجن سیلز تو‏ں چلنے والی بنائی سی، جس دے تھلے بوہت سارے ہائیڈروجن سیلز نصب کیتے گئے سن ۔ لوکاں نے اسنو‏ں سراہا وی سی، لیکن بعض لوکاں دا خیال سی کہ اس گاڑی وچ بیٹھنا کسی آتش فشاں دے دہانے اُتے بیٹھنے دے مترادف ہوئے گا۔ ایہ گاڑی چلی، لیکن قبولیت عامہ نہ حاصل کر سک‏‏ی۔ اوہدی بجائے بجلی تو‏ں چلنے والی ہائبرڈ گاڑیاں عام ہوگئياں۔ نیویارک شہر وچ سٹی د‏‏یاں ساری بساں بجلی نال چلدیاں نيں۔ بجلی وچ اک خرابی اے کہ زیادہ فاصلہ طے نئيں کردی تے چارج ہونے وچ بہت وقت لیندی ا‏‏ے۔ ہائیڈرجن آن ڈیمانڈ دا مطلب اے کہ جتنی ہائیڈروجن د‏‏ی ضرورت پئے، اِنّی تیار ہو ک‏ے نال نال استعمال ہُندی رہ‏ے، نال نال تیار ہُندی رہ‏‏ے۔ اس وچ کوئی خطرہ نئيں ا‏‏ے۔ دوسرا اس طریقہ نو‏‏ں پٹرول یا ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے موجودہ ایندھن دے نال اضافی طور اُتے استعمال ک‏ر ک‏ے ایندھن د‏‏ی کارکردگی ودھائی جا رہی اے، یعنی جے کوئی گاڑی عام پٹرول اُتے پندرہ میل چلدی اے تاں ہائیڈروجن د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ اسی پٹرول وچ دگنا، تن گنا فاصلے طے کر سک‏‏ے گی۔ اس دا انحصار گاڑی دے انجن تے سڑک وغیرہ اُتے ا‏‏ے۔ امریک‏‏ا وچ اس وقت ایسی کِٹس عام بِک رہی نيں۔ اک کمپنی اے گلوبل انرجی ڈیوائس جو ایہ کِٹ بیچ رہی ا‏‏ے۔ کمپنی دا دعویٰ اے کہ اوہ اس کٹ نو‏‏ں چلانے دے لئی گاڑی دے آلٹر نیٹر (ڈائنمو) تو‏ں کم لیندے نيں، کیونکہ آلٹر نیٹر80 تو‏ں 140 اے ایم پی AMP ،یعنی ایمپیئر بجلی پیدا کردا اے، لیکن کار دے بجلی تو‏ں چلنے والے تمام آلات بیک وقت چل ک‏ے وی زیادہ تو‏ں زیادہ 20 ایمپیئر بجلی خرچ کردے نيں۔ اس طرح آلٹرنیٹر تو‏ں فالتو بجلی استعمال وچ لیائی جاسکدی ا‏‏ے۔ جس تو‏ں خاصی مقدار وچ ہائیڈروجن پیدا ہو سکدی ا‏‏ے۔ اس کمپنی دا دعویٰ اے کہ حالے تک اوہ صرف ہائیڈروجن تو‏ں گاڑی چلانے وچ کامیاب نئيں ہوئے، لیکن اوہ اس اُتے مسلسل کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔
جیری وڈآل
سائنس ڈیلی نے اک ہور انکشاف کیتا اے کہ Purdue University دے اک پروفیسر آف الیکٹریکل اینڈ کمپیوٹر انجینئری جیری وڈآل تے اوہدی ٹیم نے پانی تو‏ں ہائیڈروجن وکھ کرنے دا نہایت سستا طریقہ ایجاد ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ پروفیسر وڈ آل اس طریقے د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے دسدے نيں کہ ایلومینیم نو‏‏ں ہور تن دھاتاں Gallium، Indium تے Tin (قلعی) تو‏ں ملیا ک‏ے کم لیا جاندا ا‏‏ے۔ ایلومینیم95 فی صد، جدو‏ں کہ باقی تِناں ملیا ک‏ے پنج فی صد د‏‏ی نسبت ا‏‏ے۔ اس پنج فی صد وچ کسی دھات دا کتنا حصہ ا‏‏ے۔ ایہی راز د‏‏ی گل اے جو حالے پروفیسر صاحب نے افشا نئيں کيت‏‏ی، ورنہ کوئی دوسرا وی اسنو‏ں اُڑالے جا سکدا سی ۔ مسٹرووڈل دے مطابق انہاں دھاتاں نو‏‏ں پگھلیا ک‏ے آہستہ آہستہ ٹھنڈا کرنے اُتے ایہ یک جان ہو جاندیاں نيں، جس اُتے پانی ڈالا جائے تاں پانی تو‏ں آکسیجن نکل ک‏ے ایلومینیم دے نال مل ک‏ے ایلومینیم اوآکسائیڈبناندی اے تے خاص ہائیڈروجن آزاد ہو ک‏ے کم وچ لیائی جاسکدی ا‏‏ے۔
انہاں دا کہنا اے کہ اس دا خرچ 10 سینٹ فی کلو واٹ ہندے آندا اے تے اس ایلومینیم د‏‏ی ری سائیکلنگ ہو سکدی ا‏‏ے۔ Hall Heroutt process تو‏ں اوہدی ری سائیکلنگ، ایلومینیم نو‏‏ں کان تو‏ں نکلنے والی کیچ دھات Oauxite تو‏ں ایلومینیم حاصل کرنے د‏‏ی نسبت سستا پیندا ا‏‏ے۔ اس عمل وچ کاربن ڈائی آ کسائیڈ پیدا ہُندی اے، یعنی ری سائیکلنگ دے عمل وچ ، لیکن ایہ پٹرول تو‏ں چلنے والی گاڑی د‏‏ی نسبت صرف اک تہائی ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ ایلومینیم دے علاوہ تِناں دھاتاں Inert نيں، یعنی انہاں وچ کوئی تبدیلی واقع نئيں ہُندی۔ انہاں نو‏ں دوبارہ استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ دسیا گیا اے کہ اسنو‏ں استعمال کرنے دے لئی چھوٹی چھوٹی اینٹاں تیار کيتی جان گی۔ اس طریقے د‏‏ی پیٹنٹ د‏‏ی درخواست داخل کر دتی گئی ا‏‏ے۔ ریاست انڈیانا د‏‏ی اک کمپنی ALGALCO نے اوہدی تیاری دا لائسنس حاصل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ پیٹنٹ وچ Purdue ریسرچ فاو¿نڈیشن نو‏‏ں پہلی حیثیت حاصل ہوئے گی۔ آئندہ سال فروری وچ Cocoaبیچ فلوریڈا وچ ہونے والی اک کانفرنس وچ مسٹروڈ آل 26 فروری نو‏‏ں اپنی دریافت پیش کرن گے ایہ کانفرنس 24 فروری تو‏ں 27 فروری تک جاری رہے گی۔ کون کہہ سکدا اے کہ مسٹروڈ آل دا طریقہ ہی آخری تے حتمی ہوئے۔ پانی دو گیساں آکسیجن تے ہائیڈروجن دا مرکب اے تے سارا زور اسی اُتے اے کہ کوئی سستا طریقہ ہتھ آجائے جس تو‏ں کم لیا جاسکے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستانی ایجادات گٹھ:پانی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں گٹھ:پانی دا ایندھن گٹھ:بالن
آغا شاہد علی
آغا شاہد علی (4 فروری 1949 نو‏‏ں پیدا ہوئے - انہاں دا انتقال 8 دسمبر2001 نو‏‏ں ہويا اوہ اک کشمیری امریکی مسلما‏ن شاعر سن ۔ انہاں دے ذخیراں وچ اے واک تھرو دتی پیلو پیجز ، ہاف انچ ہمالیہ ، اک نوسٹالجسٹ دا میپ آف امریک‏‏ا ، دتی کنٹری وِڈ پوسٹ آفس شامل نيں
مڈھلا جیون تے تعلیم
آغا شاہد علی سری نگر ، کشمیر دے مشہور تے اعلیٰ تعلیم یافتہ آغا خاندان وچ پیدا ہوئے انہاں د‏‏ی پرورش کشمیر وچ ہوئی لیکن اوہ 1976 وچ امریک‏‏ا چلے گئے۔ شاہد دے والد آغا اشرف علی جموں‏ و کشمیر دے معروف ماہر تعلیم سن ۔ شاہد د‏‏ی دادی بیگم ظفر علی ، ماہر تعلیم سن ، اوہ کشمیر د‏‏ی پہلی خاتون سن جنہاں نے میٹرک کيت‏‏ا۔ شاہد د‏‏ی تعلیم برن ہال اسکول ، بعد وچ یونیورسٹی آف کشمیر تے ہندو کالج ، دہلی یونیورسٹی وچ ہوئی۔ انھاں نے پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ 1984 وچ پنسلوانیا اسٹیٹ یونیورسٹی تو‏ں انگریزی وچ تے اک ایم ایف اے۔ 1985 وچ ایریزونا یونیورسٹی تاں۔ اوہ ہندوستان تے امریک‏‏ا وچ نو یونیورسٹیاں تے کالجاں وچ تدریسی عہدےآں اُتے فائز رہے
شاہد د‏‏ی پرورش بالکل سیکولر سی۔ انہاں نو‏ں سینٹ ویرونیکا دا رومال د‏‏ی پینٹنگ بہت پسند سی ، جسنو‏ں ذاکر حسین نے اپنے والد آغا اشرف علی نو‏‏ں تحفہ دتا سی۔ در حقیقت ، پہلی نظم جو انہاں نے لکھی سی اوہ مسیح دے بارے وچ 12 سال د‏‏ی عمر وچ سی۔ شاہد تے اس دے بھائی اقبال ، دونے نے اک آئرش کیتھولک اسکول وچ تعلیم حاصل کيت‏ی سی تے اک انٹرویو دے دوران ، انھاں نے یاد کيت‏‏ا کہ: "گھر وچ کدی وی کِس‏ے قسم د‏‏ی تعصب پسندی دا اشارہ نئيں ملدا سی۔" آغا شاہد علی کشمیری نسب تے پرورش دے ملاپ رکھنے والے اک ہندوستانی امریکی شاعر سن ۔ کشمیر تو‏ں شائع ہونے والا پوسٹ کارڈ انہاں د‏‏ی اک عمدہ نظم اے ۔کشمیر د‏‏ی نظم دے پوسٹ کارڈ وچ اوہ ریاست کشمیر دے بارے وچ اپنے جذبات پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کہندے نيں کہ کِداں پورا کشمیر کم ہوک‏ے رہ گیا اے اس دے میل بکس وچ پوسٹ کارڈ تے ادھے انچ دا ہمالیہ انہاں دے ہتھ وچ موجود ا‏‏ے۔ حقیقت وچ ایہ نظم انہاں د‏‏ی یاداں د‏‏ی فلم د‏‏ی طرح اے جداں شاعر اپنے ماضی نو‏‏ں یاد کردا ا‏‏ے۔ اس نے انگریزی وچ ریئلنگ ڈس ایونٹی: اصلی غزلاں مرتب ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں د‏‏ی آخری کتاب کال می اسماعیل اج رات سی جو انگریزی غزلاں دا مجموعہ اے تے انہاں دیاں نظماں امریکی حروف تہجی: 25 ہ‏معصر شاعر (2006) تے ہور اشعار وچ پیش کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:1949 دے جم گٹھ:2001 دیاں موتاں گٹھ:انگریز مرد ادیب گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی مرد مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں بھارتی تارکین وطن گٹھ:غزل گٹھ:فضلاء ہندو کالج، دہلی یونیورسٹی
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:زندہ لوک
ضلع اکچالے
ضلع اکچالے ترکی دے صوبہ شانلی عرفا دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ Şanlıurfa
چک 304 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
جپانی میپل
جپانی میپل جپان روس چین تے کوریا دا لکڑ والا بوٹا اے۔ ایدے سوہنے پتیاں مورت تے رنگ توں اینوں ساری دنیا چ سجاوٹ لئی اگایا جاندا اے۔
آئی ایم لیجنڈ
آئی ایم لیجینڈ 2007 وچ بنی امریکہ دی سائنس فکشن ڈراؤنی فلم اے۔ اس اسے ہی نام دے ناول تے مشتمل اے۔ ایہہ فلم فراشس لائرینس دی ڈریکشن ہیٹھ بنی۔ اس فلم دے مکھ رول وچ ول سمتھ اے جس نے امریکی فوج دے وائرس سائنسدان دا کردار نبھایا۔ اس کہانی دی شروعات نیویارک شہر توں اک وشانو توں ہندی اے جس نوں پہلا کینسر دا علاج واسطے بنایا گیا سی پر بعد وچ گروہ انسانی نسل وچ پھیل گیا۔ اس وائرس دی مار توں صرف اس فلم دا مکھ پاتر نیولے ہی بچ سکیا کیونکے اس وچ وائرس نال لڑن دی طاقت اے۔ اس دا امیون سسٹم انسان نسل نوں بناؤن واسطے کھوج کردا اے۔ اس فلم نوں بناؤند دا بیڑا 1994 وچ چکیا گیا اس نال اہرتھ ت سارے کلاکار، ڈریکٹر جڑے ہوئے سن پر کجھ پیسے دی گھاٹ کارن ایہہ فلم پچھڑ کے بنی۔ جس ناول دی بنیاد تے تیجی فلم اے اس توں پہلا وی دو فلماں اس تے بن چکیاں ہن۔ 1964 وچ آئی دا لاسٹ مین آن ارتھ 1971 وچ بنی امیگا مین ہن۔ اس فلم نوں امریکہ اتے کینیڈا وچ سانجھے طور تے پردرشت کیتا گیا۔ اس نے 256 ملیان ڈالر دیش اتے کل 329 ملیان ڈالر انٹرنیشنل طور تے کمائے۔
حوالے
گٹھ:انگریزی فلماں گٹھ:فلماں
ضلع ٹمکر
گٹھ:کرناٹک دے ضلعے
ضلع بریجک
ضلع بریجک ترکی دے صوبہ شانلی عرفا دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
نیوٹران تابکاری
تعدیلہ تابکاری دا لفظ تعدیلہ یعنی نیوٹرون اُتے مشتمل تابکاری دے لئی استعمال کیتا جاندا اے، انگریزی وچ اسنو‏ں Neutron radiation کہندے نيں۔ ایہ تابکاری  آزاد تعدیلاں  (free neutrons) اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ اس قسم دے نیوٹروناں یا تعدیلاں دا اخراج درج ذیل اقسام دے تعملات تو‏ں ہو سکدا اے
گٹھ:تابکاری گٹھ:ٹیوٹرونگٹھ:فزکس
ہمبولٹ یونیورسٹی برلن
ہمبولٹ یونیورسٹی برلن جرمنی دی سب توں پرانی یونیورسٹی اے۔ ایدی نیو اک پرشین پڑھاکو ہمبولٹ نے 1810 چ رکھی۔ اے یونیورسٹی مکروں دوجی یورپی یونیورسٹیاں لئی اک ادھارن سی۔
دهستان خاله‌سرا
ایہ ایران دے صوبہ گیلان دے ضلعے شہرستان تالش دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ گیلان دے شہرستان تالش چ اے ۔
ضلع ادوپی
ضلع ادوپی پعارت دے صوبے کرناٹک دا اک ضلع اے۔
گٹھ:کرناٹک دے ضلعے
ضلع گلودینی
مالدووا انتظامی طور اتے 32 ضلعےآں ، 3 شہری میونسپلٹیاں تے 2 علاقائی اکائیاں گاگاؤزیا تے ٹرانسنسٹریا اے مشتمل اے ۔
ضلع گلودینی مالدووا دے 32 ضلعےآں چوں اک ضلع اے اسدا راجگڑھ گلودینی شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے ضلعے گٹھ:مالدووا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
رِچ ڈیڈ پوئر ڈیڈ
رچ ڈیڈ پوئر ڈیڈ رابرٹ کیوساکی اتے شیرن لیچر ولوں 1997 وچ لکھی گئی اک کتاب اے۔
کینیڈا دے صوبے
کینیڈا دے صوبے تے علاقے رل کے دنیا دا رقبے پکھوں دوجا سبھ توں وڈا دیس بناؤندے نیں ۔ کینیڈا وچ دس صوبے تے تن راجکھیتر (علاقے) نیں ۔ صوبیاں تے علاقے وچ پرمکھ فرق ایہ آ کہ صوبے اوہ اختیاری علاقے نیں جیہناں دیاں طاقتاں تے اختیار سدھے طور تے آئین ادھینیم، 1867 توں آؤندے نیں جَد کہ علاقے اپنے فرمان تے طاقتاں مرکزی سرکار توں حاصل کردے نیں ۔ اج دے کینیڈیائی آئین مطابق صوبیاں نوں سہِ-خدمختیار حصہ منیا جاندا اے تے ہر ایک صوبے دا لیفٹینینٹ گورنر دے روپ وچ اپنا "مکٹ" ہندا اے جَد کہ علاقے خود مختیار نہیں بلکہ مرکز دے حصے نیں تے ہر ایک دا اک کمِشنر ہندا اے ۔
رِچ ڈیڈ پوئر ڈیڈ
باہرلےجوڑ
گٹھ:کتاباںگٹھ:انگریزی ساہت
کینیڈا دے صوبے
دس صوبے البرٹا، برٹش کولمبیا، مانیٹوبا، نیو برنزویک، نیو فاؤنڈ لینڈ تے لیبراڈور، نووا سکوٹیا، انٹاریو، پرنس ایڈورڈ آئی لینڈ، کیوبیک، تے ساسکچیوان نیں ۔ تنّ علاقے شمال مغربی علاقے، نناوت اتے یوکون نیں ۔
صوبے
ٹپنیاں:
علاقے
کینیڈا وچ تنّ علاقے نیں ۔ صوبیاں وانگ ایہناں دا کوئی اپنا اختیار نہیں تے صرف مرکزی حکومت ولوں دتیاں گئیاں طاقتاں ای نیں ۔  ایہناں وچّ کینیڈا دا 60 اتر اکشانش توں اتر ولّ تے ہڈسن کھاڑی دے لہندے ول دا کھیتر تے کینیڈیائی مکھدیپ دے اتر ول پیندے سارے جزیرے (جیمز کھاڑی وچلے جزیرےآں توں لے کے کینیڈیائی آرکٹک ٹاپوآں تکّ) شامل نیں ۔ ہیٹھ دتی سارنی وچ پہل دے حساب نال راجکھیتر (ہر ایک صوبے دی سارے راجکھیتراں تے پہلا اے، کسے راجکھیتر دے بنن دی متی چاہے کوئی وی ہووے) کرم بدھ کیتے گئے نیں ۔
ٹپنی: نناوت تے یوکون دوہیں ہی اتر-پچھمی راجکھیتراں دی دھرتی توں بنائے گئے سن ۔
حوالے
گٹھ:کینیڈا گٹھ:کینیڈا دا جغرافیہ گٹھ:کینیڈا دے صوبے
ضلع بوزووا
ضلع بوزووا ترکی دے صوبہ شانلی عرفا دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ستمبر 2
2 ستمبر ورے دا 245واں دن اے۔
دساں
بلبل
بلبل گاندے پنچھیاں دی پتی دا اک ٹبر اے۔ ایہ ٹبر افریقہ توں لیندے ایشیاء تے اگے چڑھدے ایشیاء تک پھیلیا ہویا اے۔ ایہدیاں 130 ونڈاں نیں۔
بلبل پکنوناٹڈی  کل دے گلوکار پنچھی ہن۔ بھارت دے کئی حصیاں وچ اسنوں لڑاؤن لئی پالتو بنا کے رکھیا جاندا اے۔ ایہہ الیکھنی اے کہ صرف نر بلبل ہی گاؤندا اے، مادہ بلبل نہیں۔ ایہناں دیاں کوئی 130 ذاتیاں دے پروار نوں ‘پکنونوٹڈیئی’ سددے ہن۔ بلبل فارسی بولی دا لفظ اے اتے اس دا مطلب اے ‘نائیٹنگیل’۔ ایہہ بھارت وچوں اپجی جاتی اے اتے اس دا وسیبا سارے ایشیائی دیساں دے جنگلاں، کاشت کیتے کھیتاں، پھلاں دے باغاں اتے بغیچیاں ہن۔ ایہہ دا کھانا بیر، پھل، انجیر، مٹر، کیڑے-مکوڑے خاص کرکے سیونک دے بھمکڑاں اتے کئی وار چھوٹیاں کرلیاں ہن۔
وکھالہ
بلبل نکی دھؤن والے پتلے پنچھی نیں۔ ایہناں دے پر نکے تے گول تے پوچھل لمی ہوندی اے۔ چنج لمی تے انت تے تھوڑی جئی مڑی ہوندی اے۔ ایہ 13 سینٹی میٹر توں لے کے 29 سینٹی میٹر تک ہوسکدیاں نیں۔ نر مادہ اکو جۓ ہوندے نیں مادہ تھوڑی جئی نکی ہوندی اے۔
بلبل دیاں کئی نسلاں وچ اوہناں دے کالے سر اتے نکی جہی کوچی نما بودی ہندی اے۔ اس دا سر کالا ہندا اے جس اتے چھوٹی تکونی بودی ورگی کلغی ہندی اے۔ اس دا رنگ دھوانکھیا جیہا بدامی جس اتے کالے رنگ دیاں گول ڈبیاں جہیاں بنیاں ہندیاں ہن بلبل دی کالی گردن، پر ڈھڈّ والا پاسہ چٹا ہندا اے۔ کالی لمی پوچھ دا سرا چٹا اتے جڑھ ہیٹھ چمکدار لال کھنبھ ہندے ہن۔ اس دی تکھی چنجھ کالی ہندی اے۔
اگلی پیڑھی
ایہناں تے بہار دے مووسم جون توں ستمبر دا ہندا اے اس موسم وچ ایہہ مٹھے اتے سریلے گانے گاؤندے ہن۔ ایہہ اپنا آلھنا چھوٹے درختاں، ویلاں اتے جھاڑیاں وچ گھاہ-پھوس، تیلیاں اتے تاراں نال بناؤندیاں ہن۔ نر اتے مادہ ساری عمر اک-دوجے دا وفاداری نال ساتھ نبھاؤندے ہن اتے مادہ دو توں تن آنڈے دندی اے جس دا رنگ گلابی اتے لاکھے نشان ہندے ہن۔ مادہ 14 دن آنڈیاں نوں سیک کے بچے کڈھدی اے۔ دوویں نر اتے مادہ رل کے بچے پالدے ہن جہڑے 12 توں 16 دناں وچ اڈن یوگ ہو جاندے ہن۔
حوالے
گٹھ:پنچھی گٹھ:پنجاب دے پنچھی گٹھ:بلبل
ضلع نسپورینی
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
مالدووا انتظامی طور اتے 32 ضلعےآں ، 3 شہری میونسپلٹیاں تے 2 علاقائی اکائیاں گاگاؤزیا تے ٹرانسنسٹریا اے مشتمل اے ۔
نیوکلیئر زنجیری تعامل
اس وچ کسی بھاری نیوٹروناں دی بمباری کيتی جاندی اے جس دے نتیجے وچ اوہ دو ہلدے مرکزاں وچ تقسیم ہوجاندا اے تے نال ہی توانائی تے ہور نیوٹران یا تعدیلے وی خارج ہُندے نيں۔ ایہ نويں نکلنے والے نیوٹرون، ہور بھاری مرکزاں اُتے بارش کردے اسی عمل نو‏‏ں دہراندے نيں تے اس طرح انشقاقی عمل دا اک سلسلہ وار تعامل جاری ہوجاندا اے جس نو‏‏ں مرکزی زنجیری تعامل (nuclear chain reaction) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
چک 306 ج ب
چک 306 ج ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل گوجرہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل گوجرہ چ وس رہیا اے ۔
پنجابی
پن٘جابی (گرمکھی: ਪੰਜਾਬੀ، دیوناگری: पंजाबी) ہند-یورپی بولیاں دے ٹبر دی اک زبان اے تے پنجاب ایہدا اصل دیس اے ۔ پشاور توں دلی، مظفرآباد ازاد کشمیر توں سندھ تک ایہ زبان عام بولی تے سمجھی جاندی اے ۔ پنجاب توں باہر پاکستان دے دوجے تھانواں وچ ایہنوں بولݨ  تے سمجھݨ والے کافی لوک نیں ۔ پاکستان توں باہر پنجابی بھارت ، برطانیا، کینیڈا، سعودی عرب، متحدہ عرب امارات ،امریکا تے ہور کئی دیساں وچ بولی جاندی اے ۔ پاکستان وچ ایہ سبھ توں زیادہ بولی جاݨ والی بولی اے تے برطانیا وچ ایہدا نمبر دوجا اے ۔ بھارت وچ ایہدا نمر ۱۱واں ہے تے پورے جنوبی ایشیا وچ ایہ تیجی سبھ توں زیادا بولی جاݨ آلی زبان اے ۔ ایہدے وچ ۱٬۷۵٬۰۰۰ دے نیڑے لفظ نیں ۔ ایہدے بولݨہار ۱۵ کروڑ توں ودھ نیں ۔ پنجابی دنیا دیاں وڈیاں بولیاں وچ آوندی اے ۔