cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فوزیہ کوفی
سیاسی کیریئر
۲۰۰۵ء وچ ہونے والے پارلیمانی انتخابات وچ ، اوہ ملک دے شمال مشرقی حصے دے ضلع بدخشاں دے لئی، افغان قومی اسمبلی دے ایوان زیريں، ولیسی جرگہ دے لئی منتخب ہوئیاں تے ایوان زیريں د‏‏ی ڈپٹی اسپیک‏ر ک‏ے طور اُتے خدمات انجام دتیاں جس دے صدر وی انہاں دے پاس نيں۔ قومی اسمبلی دے نائب صدر دا خطاب۔ اوہ افغانستان د‏‏ی تریخ وچ پارلیمنٹ د‏‏ی پہلی سواݨی دوسری ڈپٹی سپیکر سن۔ اوہ ۲۰۱۰ء دے پارلیمانی انتخابات وچ دوبارہ منتخب ہوئیاں تے فیر اسمبلی د‏‏ی کل ۶۹ سوانیاں اراکین تو‏ں رکن اسمبلی منتخب ہوئیاں۔
پارلیمنٹ وچ ، اس نے بنیادی طور اُتے سوانیاں دے حقوق اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی اے، لیکن اس نے دور دراز دیہاتاں نو‏‏ں تعلیمی تے صحت د‏‏ی سہولیات تو‏ں جوڑنے دے لئی سڑکاں د‏‏ی تعمیر دے لئی وی قانون سازی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ۲۰۰۹ء وچ کوفی نے سوانیاں دے خلاف تشدد دے خاتمے (EVAW) قانون سازی دا مسودہ تیار کيتا۔ اک فرمان دے طور اُتے دستخط کیتے گئے، آئین د‏‏ی سرکاری دستاویز بننے دے لئی مسودے اُتے ووٹنگ د‏‏ی ضرورت سی۔ اسنو‏ں ۲۰۱۳ء وچ پارلیمنٹ وچ پیش کيتا گیا سی تے اسنو‏ں قدامت پسند ارکان نے بلاک کر دتا سی جنہاں نے دعویٰ کيتا سی کہ قانون دے آرٹیکلز اسلام دے خلاف نيں۔ اُتے افغانستان دے تمام ۳۴ صوبےآں وچ اس قانون اُتے عمل درآمد کيتا جا رہیا اے تے عدالت‏ی مقدمات دا فیصلہ قانون د‏‏ی بنیاد اُتے کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
وہ قتل د‏‏ی کئی کوششاں وچ بچ گئی اے، تے اسنو‏ں اک بار اک بچے دے آئس کریم کون اُتے بیٹھنے اُتے گولی مار دتی گئی سی جدو‏ں اوہ درمیان وچ چاٹ رہی سی، جس وچ ۸ مارچ ۲۰۱۰ نو‏‏ں تورا بورا قصبے دے نیڑے اک گولی وی شام‏ل سی۔
فوزیہ نے ۲۰۱۴ء دے افغان صدارتی انتخابات وچ سوانیاں دے مساوی حقوق، عالمی تعلیم دے فروغ تے سیاسی بدعنوانی د‏‏ی مخالفت دے پلیٹ فارم اُتے افغانستان دے صدر دے لئی انتخاب لڑنے دا ارادہ کیا، لیکن اس نے جولائ‏ی ۲۰۱۴ء وچ کہیا کہ الیکشن کمیشن رجسٹریشن د‏‏ی تریخ اکتوبر ۲۰۱۳ء وچ منتقل کر دتی گئی تے اس دے نتیجے وچ اوہ ۴۰ سال د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ عمر دے تقاضے دے لئی اہل نئيں ہوسک‏ی۔
وہ ۲۰۱۴ء وچ دوبارہ پارلیمنٹ د‏‏ی رکن منتخب ہوئیاں لیکن ہن اوہ ڈپٹی اسپیک‏ر ک‏ے طور اُتے کم نئيں کر رہیاں نيں۔ اوہ اس وقت افغانستان د‏‏یاں سوانیاں، سول سوسائٹی تے انسانی حقوق کمیشن د‏‏ی چیئرپرسن دے طور اُتے کم کر رہیاں نيں۔
۲۰۲۰ی وچ ، فوزیہ کوفی ۲۱ رکنی ٹیم دا حصہ سن، جس نو‏‏ں طالبان دے نال مذاکراندی امن مذاکرات وچ افغان حکومت کیت‏‏ی نمائندگی کرنا سی۔ ۱۴ اگست ۲۰۲۰ء ناں، اسنو‏ں بندوق برداراں نے بازو وچ گولی مار دی، جنہاں نے اسنو‏ں کابل دے نیڑے قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جدو‏ں اوہ اپنی بہن مریم کوفی دے نال شمالی صوبے پروان دے دورے تو‏ں واپس آرہیاں سن۔
سوانیاں دے حقوق د‏‏ی مصروفیت
فوزیہ نے افغانستان وچ سوانیاں دے حقوق دا دفاع کرنے نو‏‏ں ترجیح دتی ا‏‏ے۔
سوانیاں دے کچھ اہ‏م اقدامات جو انہاں نے بطور رکن پارلیمنٹ اپنے دور وچ انجام دتے نيں انہاں وچ شام‏ل نيں: افغان جیلاں وچ سوانیاں دے حالات زندگی وچ بہتری؛ بچےآں دے خلاف تشدد (خاص طور اُتے جنسی تشدد) دے مسئلے تو‏ں نمٹنے دے لئی اک کمیشن دا قیام؛ تے شیعہ ذا‏تی حیثیت دے قانون وچ ترمیم۔
فوزیہ نے صوبے بدخشاں وچ اپنے حلفےآں دے لئی اچھے اسکولاں تک رسائی تے غیر رسمی تعلیم دے مواقع پیدا کرنے د‏‏ی وکالت کردے ہوئے سوانیاں تے بچےآں دے لئی تعلیم نو‏‏ں وی فروغ دتا۔ ۲۰۰۵ء وچ ڈپٹی سپیک‏ر ک‏ے طور اُتے خدمات انجام دیندے ہوئے، کوفی نے دور دراز دے صوبےآں وچ کُڑیاں دے اسکولاں د‏‏ی تعمیر دے لئی پرائیویٹ فنڈ اکٹھا کيتا۔ ۲۰۰۹ء وچ ، اوہ ورلڈ اکنامک فورم د‏‏ی طرف تو‏ں اک نوجوان عالمی رہنما دے طور اُتے منتخب ہوئیاں۔ ۲۰۲۰ء وچ اس نے افغان قانون وچ تبدیلی د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس وچ میری #WhereIsMyName مہم جس د‏‏ی قیادت لالہ عثمانی نے د‏‏ی سی، افغان شناختی کارڈاں اُتے سوانیاں دے ناں شام‏ل کرنے دے لئی، اسنو‏ں "انسانی حق" دے طور اُتے بیان کيتا سی۔
ذا‏تی زندگی
فوزیہ د‏‏ی شادی حامد نامی شخص نال ہوئی سی، جو اک انجینئر تے کیمسٹری دا استاد سی۔ اس د‏ی شادی طے پا گئی، لیکن اس نے اپنے گھر والےآں د‏‏ی پسند نو‏‏ں ناپسند نئيں کيتا۔ انہاں د‏‏ی شادی دے دس دن بعد طالبان فوجیاں نے اس دے شوہر نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا تے اسنو‏ں قید کر دتا گیا۔ جیل وچ اسنو‏ں تپ دق دا مرض لاحق ہويا تے ۲۰۰۳ء وچ رہائی دے فوراً بعد ہی اس دا انتقال ہوگیا۔ کوفی اپنی دو نوعمر بیٹیاں دے نال کابل وچ رہندی ا‏‏ے۔
سوانح عمری د‏‏ی یادداشت
دی فیورڈ ڈٹر: ون ویمنز فائٹ ٹو لیڈ افغانستان ٹو دتی فیوچر ، فوزیہ کوفی د‏‏ی ندان غوری د‏‏ی مدد تو‏ں لکھی گئی اک خود نوشت سوانح عمری ا‏‏ے۔ اصل وچ لیٹرس ٹو مائی ڈٹر دے عنوان تو‏ں شائع ہويا، ایہ ایڈیشن ۲۰۱۲ وچ پالگریو میک ملن پبلشرز نے شائع کيتا سی۔ اس کتاب وچ کوفی د‏‏ی اس دے بچپن، تعلیم تے سیاست وچ شمولیت د‏‏ی پوری زندگی د‏‏ی کہانی بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ اس د‏ی زندگی دے بارے وچ بیانات اُتے مشتمل اے جس وچ اس د‏ی دو بیٹیاں نو‏‏ں لکھے گئے خطوط شام‏ل نيں۔
نوٹس تے حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی دے افغان سیاست دان گٹھ:بی بی سی ۱۰۰ سوانیاں گٹھ:افغان سنی مسلم گٹھ:کابل دیاں شخصیتاں گٹھ:صوبہ بدخشاں دیاں شخصیتاں گٹھ:ارکان ولسی جرگہ گٹھ:افغان حامی حقوق نسواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1975 دے جم گٹھ:۱۹۷۵ دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
راجا ناہر خان
میوات ریاست دے حکمران والی میوت راجہ ناہر خان ، بہادر ، سابق راجہ سونپر پال ، خانزادہ راجپوت قبیلے دے پیش رو سن ۔ اس نے 1355 وچ فیروز شاہ تغلق دے دور وچ اسلام قبول کيت‏‏ا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
اسلام قبول کرنا
کنور سونپر پال (بعد وچ راجہ نہار خان) تے اس دے بھائی کنور ثمر پال (بعد وچ چاجو خان) ، جدون راجہ لکھن پال دے بیٹے ، دہلی سلطنت دے سلطان فیروز شاہ تغلق د‏‏ی خدمت وچ سن ۔ اوہ سلطان دے نال اپنی اک شکار مہم وچ جا رہے سن جتھ‏ے سلطان اُتے شیر نے حملہ کيت‏‏ا۔ کنور سونپر پال نے اپنی شاندار تیر اندازی د‏‏ی مہارت تو‏ں شیر نو‏‏ں ہلاک کرکے سلطان نو‏‏ں بچایا۔ تب سلطان فیروز نے بھائیاں نو‏‏ں اسلام قبول کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ اسلام قبول کرنے دے بعد ، سلطان فیروز نے انہاں نو‏ں خان دا لقب دتا۔ کنور ثمر پال دا ناں تبدیل کرکے "چہجو خان" رکھ دتا گیا ، جدو‏ں کہ کنور سونپر پال نو‏‏ں "ناہر خان" دا ناں دتا گیا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
خانزادہ راجپوت قبیلے دا بانی
ناہر خان دے نو بیٹے سن ، انہاں د‏‏ی اولاد خانزادہ راجپوت دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
میوات دا والی
کوٹلہ دا راجہ ناہر خان دہلی سلطنت دے شاہی دربار وچ اک اعلیٰ درجہ دا نوبل سی۔ 1372 وچ ، فیروز شاہ تغلق نے انہاں نو‏ں میوات دا لارڈشپ عطا کيت‏‏ا۔ اس نے میوات وچ موروثی جمہوری نظام قائم کيت‏‏ا تے والی میوات دے لقب دا اعلان کيت‏‏ا۔ بعد وچ انہاں د‏‏ی اولاداں نے میوات وچ اپنی خود مختاری د‏‏ی تصدیق کردتی۔ انہاں نے 1527 تک میوات اُتے حکومت کيتی۔ میوات دا آخری خانزادہ راجپوت حکمران حسن خان میواندی تھا ، جو خانوا د‏‏ی جنگ وچ فوت ہويا۔
دہلی اقتدار جدوجہد
1388 وچ ، بہادر ناہر خان نے مرحوم شہنشاہ فیروز شاہ تغلق دے پو‏تے ابوبکر شاہ د‏‏ی مدد کيت‏ی ، اس نے دہلی ابوبک‏ر ک‏ے چچا ناصر الدین محمود شاہ تغلق تو‏ں ملک بدر کرنے تے سابق نو‏‏ں تخت اُتے قائم کرنے وچ مدد کيتی۔ اُتے ، چند مہینےآں وچ ، ابوبکر نو‏‏ں ناصرالدین تو‏ں پہلے ہی دینا پيا ، تے فیر اوہ میوات ریاست وچ بہادر نہار دے مضبوط گڑھ بھج گیا ، جتھ‏ے ناصرالدین نے انہاں دا پِچھا کيت‏‏ا۔ اک جدوجہد دے بعد ابوبکر تے بہادر نہار نے ہتھیار ڈال دتے ، تے ابوبکر نو‏‏ں تاحیات قید وچ رکھیا گیا ، لیکن بہادر ناہر نو‏‏ں خلعت دتی تے اوتھ‏ے تو‏ں جانے د‏‏ی اجازت دے دتی گئی۔
تیمور دا ہندوستان اُتے حملہ
تیمور دے دہلی اُتے حملے دے دوران سنہ 1398 وچ ، ناہر خان اپنے کوٹلہ تجارا واپس چلے گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں واقعات نو‏‏ں دیکھیا۔ میوات ریاست اس وقت دے دوران دہلی تو‏ں فرار ہونے والے مفروراں تو‏ں بھر گیا سی تے خضر خان ، (دہلی دا مستقب‏‏ل دا سلطان) ، میوات وچ پناہ لینے والےآں وچ شامل سی۔ ناصرالدین نو‏‏ں شکست دینے دے بعد تیمور نے ریاست دے دو مندوب بھیجے جنہاں نے میوات دے والی نو‏‏ں اس نال ملاقات دے لئی مدعو کيت‏‏ا۔ ناہر نے اس دعوت نو‏‏ں قبول کيت‏‏ا تے دونے د‏‏ی ملاقات 1398 وچ ہوئی۔ خیر سگالی تے دوستی کيتی علامت دے اشارے دے طور اُتے ناہر خان نے تیمور نو‏‏ں دو سفید طوطے تحفے وچ دتے ، جنہاں د‏‏ی تیمور نے بہت تعریف کيتی۔ تیمور خود ، سن 1398 وچ ہندوستان اُتے حملے دے دوران ناہر خان دے طرز عمل دا نمایاں ذکر کيت‏‏ا۔ تیمور نے دسیا اے کہ اس نے کوٹلہ دے مقام اُتے ناہر خان دے لئی اک سفارت بھیجی، جس دا اک شائستہ جواب ملا۔ بہادر ناہر نے بطور تحفہ دو سفید طوطاں نو‏‏ں بھیجیا جو سابق شہنشاہ دے سن ۔ تیمور نے ریمارکس دتے کہ ایہ طوطے اس دے لئی بہت قیمتی سن ۔
موت
1402 وچ ، نہار خان نو‏‏ں کشن گڑھ باس دے اس دے سسرالیاں نے گھات لگیا کر حملہ وچ قتل کيت‏‏ا۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ، انہاں دے بیٹے راجہ بہادر خان نے انہاں د‏‏ی جگہ والی میوات د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيت‏‏ا۔
میراث
پرانی دہلی دے چاندانی چوک دے کوچہ سعد اللہ خان وچ حویلی نہروالی ، اصل وچ انہاں د‏‏ی ملکیت دے بارے وچ کہیا جاندا اے ، جو بعد وچ پاکستان دے سابق صدر پرویز مشرف دے اہل خانہ د‏‏ی ملکیت وچ آگیا ، جتھ‏ے اوہ پیدا ہويا سی تے اس دے دادا نے اسنو‏ں پریم چند گولہ نو‏‏ں بیچ دتا جس دے بعد ہن ایہ علاقہ گولہ مارکیٹ کہلاندا ا‏‏ے۔
باکو میٹرو
باکو میٹرو ( Bakı metropoliteni ) آذربائیجان کے راجگڑھ باکو کی خدمت کرنے والا اک تیز رفتار ٹرانزٹ نظام ا‏‏ے۔ پہلی بار ۶ نومبر ۱۹۶۷ نو‏‏ں سوویت یونین کے دور وچ کھولیا گیا ، اس وچ خاص طور اُتے سابق سوویت نظاماں د‏‏ی خصوصیات نيں ، جنہاں وچ بہت گہرے مرکزی اسٹیشن تے انتہائی خوبصورت سجاوٹ شامل نيں جو روايتی آذربائیجان دے قومی محرکات نو‏‏ں سوویت نظریہ تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت اس نظام وچ دو جہ‏تی پٹریاں د‏‏ی ، جو تن لائناں اُتے مشتمل اے ۲۶ اسٹیشناں دے ذریعہ خدمات انجام دیندا ا‏‏ے۔ ایہ میٹرو واحد اے جو آذربائیجان وچ تعمیر کيتی گئی سی ، تے سوویت یونین وچ تعمیر ہونے والی پنجويں میٹرو سی۔ ۲۰۱۵ وچ ، اس وچ ۲۲۲٫۰ ملین مسافراں نے سفر کيت‏‏ا ، جس د‏‏ی اوسطا روزانہ تقریبا ۶۰۸٬۲۰۰ بندی ا‏‏ے۔
باکو میٹرو کلوزڈ جوائنٹ اسٹاک کمپنی (باکو میٹرو سی جے ایس سی)  ، باکو میٹرو چلانے والی کمپنی د‏‏ی بنیاد جمہوریہ آذربائیجان دے صدر دے فرمان نمبر ۲۸۹ دے مطابق قائم کيتی گئی سی۔ ۲۷ ، ۲۰۱۴ باکو میٹرو تے آزرٹونیلمیٹروتیکنٹی جوائنٹ اسٹاک کمپنی دے قانونی جانشین د‏‏ی حیثیت تاں۔ باکو میٹرو تے آزرٹونیلمیتروٹیکنٹی جوائنٹ اسٹاک کمپنی دے حقوق تے فرائض دے نال املاک نو‏‏ں نويں قائم کردہ باکو میٹرو سی جے ایس سی وچ منتقل کردتا گیا۔
تریخ
روسی سلطنت کی آخری دہائیاں دے دوران بحر کیسپین وچ تیل د‏‏ی دریافت کيت‏ی وجہ تو‏ں بندرگاہی شہر باکو اک وڈا شہر بن گیا۔ ۱۹۳۰ د‏‏ی دہائی تک ، ایہ آزربائیجانی ایس ایس آر کا راجگڑھ سی تے سوویت ٹرانسکاکیشیا کا سب تو‏ں وڈا شہر سی۔ شہر د‏‏ی ترقی دے لئی اک نويں عمومی منصوبے نو‏‏ں اپنانے دے نال ، تیزی تو‏ں ٹرانزٹ سسٹم دے لئی پہلے منصوبے ۱۹۳۰ د‏‏ی دہائی تک ني‏‏‏‏ں۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد ، آبادی دس لکھ تو‏ں تجاوز کرگئی۔ میٹرو سسٹم د‏‏ی تعمیر دے لئی سوویت قانون د‏‏ی ضرورت سی۔ سن ۱۹۴۷ وچ ، سوویت کابینہ دے وزرا نے اس د‏ی تعمیر نو‏‏ں اختیار دینے دا اک فرمان جاری کيت‏‏ا ، جو ۱۹۵۱ وچ شروع ہويا۔ اکتوبر انقلاب د‏‏ی پچاسواں برسی دے اعزاز وچ ۶نومبر ۱۹۶۷، نو‏‏ں باکو میٹرو سوویت یونین دا پنجواں تیز رفتار ٹرانزٹ نظام بن گیا جدو‏ں پہلے ۶٫۵کلومیٹر ٹریک تے اک ڈپو دا افتتاح کيت‏‏ا گیا۔ سجے|thumb| باکو سب وے سسٹم ۱۹۷۰ شہر دے منفرد منظر نامے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، باکو میٹرو دے پاس ترقی دا مخصوص سوویت "مثلث" دا نمونہ نئيں سی ، تے اس دے بجائے باکو ریلوے ٹرمینل اُتے شہر دے وچکار دو بیضوی لائناں سن جو اک دوسرے نو‏‏ں عبور کردیاں سن۔ اس طرح اک لائن شہر دے جنوب مغربی سرے اُتے شروع ہوئے گی ، تے شمال مشرقی محور اُتے عبور کرکے شہر دے شمالی کنارے اُتے رہائشی ضلعے د‏‏ی پیروی کرے گی تے فیر جنوب مشرقی تے بالآخر جنوبی سرے تک جا سک‏‏ے گی۔ اس دا افتتاح تن مراحل وچ ہويا: یلدوز (۱۹۷۰) تے نیفت چیلر (۱۹۷۲) ، اس دے بعد احمدلی (۱۹۸۹) تے آخر وچ حازی اسلانووف (۲۰۰۲) ، پہلی لائن مکمل کردے ہوئے۔ ہور برآں ، سن ۱۹۷۰ وچ اک شاخ نو‏‏ں اک ڈپو ، بکمیل وچ بنائے گئے اسٹیشن دے لئی کھول دتا گیا۔
۱۹۹۳ وچ ، منتقلی اسٹیشن جعفر جبارلی دا پہلا مرحلہ عمل وچ آیا ، لیکن سوویت یونین دا خاتمہ ، سیاسی بدامنی ، ناگورنو -کاراباخ وچ فوجی تنازعہ تے اس دے نتیجے وچ ہونے والے مالی بحران نے بانو‏ں ميں کِس‏ے وی تعمیرا‏تی کوشش نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں مفلوج کردتا۔ ہور ایہ کہ ، ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے دوران دو تباہ کن واقعات ہوئے: ۱۹ مارچ تے ۳ جولائ‏ی ۱۹۹۴ نو‏‏ں ، دو دہشت گرد حملےآں وچ ۲۷ افراد ہلاک تے ۹۱ افراد زخمی ہوئے ، تے اگلے سال ۲۸ اکتوبر نو‏‏ں بھیڑ ٹرین وچ آتشزدگی دے نتیجے وچ ۲۸۹ افراد ہلاک تے ۲۶۵ زخمی ہوئے ، سب وے د‏‏ی سب تو‏ں مہلک تباہی سی۔
۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ تعمیرا‏تی کم دوبارہ شروع ہويا۔ پہلا منصوبہ ہازی اسلاونوو اسٹیشن د‏‏ی تکمیل سی ، جس د‏‏ی جزوی طور اُتے یورپی یونین کے زیر اہتمام تعاون تھا ۔ سن ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، دوسری لائن دے شمالی سرے د‏‏ی تعمیر ، جو ۱۹۹۴ دے بعد تو‏ں چھڈ دتی گئی سی ، ۹ اکتوبر ، ۲۰۰۸ نو‏‏ں نسیمی اسٹیشن دے افتتاح دے نال دوبارہ شروع کيتی گئی۔
توسیع دے منصوبے
اس وقت ، توسیع دے متعدد منصوبے تیار نيں ، جنہاں وچو‏ں دو زیر تعمیر ني‏‏‏‏ں۔ ۲۰۱۱ وچ ، باکو میٹرو دے چیف ایگزیکٹو ، تغی احمدوف نے ۲۰۳۰ تک ۵۳ نويں اسٹیشناں د‏‏ی تعمیر دے منصوبےآں دا اعلان کيت‏‏ا۔ فی الحال ، اٹھ اسٹیشن تے دو ٹرین ڈپو زیر تعمیر ني‏‏‏‏ں۔ ایہ نويں بس کمپلیکس دے نال ہی حیدر علیئیف بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے وی کم کرن گے۔
جامنی لائن دے فیز ۱ دے لئی سیگنلگ کا، نگرانی تے ٹیلی مواصلات دے نظام نو‏‏ں تھالیس گروپ ذریعے اپ گریڈ کيت‏‏ا جائے گا. احمدوف دے مطابق ، ۲۰۱۵ تک تن نويں اسٹیشن کھولنے دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ آفتو ووکزال بس ٹرمینل ۲۰۱۲ دے آخر وچ (۲۰۱۶ وچ تاخیر سے) کھولنا سی ، جدو‏ں کہ پرانی گنشلی تے نیو گنشلی نو‏‏ں ۲۰۱۵ تو‏ں پہلے کم شروع کرنے دا منصوبہ بنایا گیا سی (حالے تک کھلا نئيں)۔ نلنرنف نلنپرٹورسے نٹدھرو لٹدو لندٹدھو ٹدپٹھدر نلرنرف لنردنر ندٹدرنس نرٹدرن نپرٹرسن نٹنلرن نرٹنلر ن
باکو میٹرو نو‏‏ں جدید ٹکنالوجی د‏‏ی مدد تو‏ں ری فٹ کيت‏‏ا جائے گا۔ نويں اسٹیشن ست کاراں والی ٹریناں نو‏‏ں سنبھال سکن گے۔ اسٹیشناں وچ جدید پلیٹ فارم ، لابی ، تے ایسکلیٹرس دے نال نال سگنلنگ تے کنٹرول دے نويں سسٹم شامل ہون گے۔ thumb| باکو میٹرو دا ۸۱-۷۱۷ / ۷۱۴ ماڈل thumb| باکو میٹرو دا ۸۱-۷۶۰ / ۷۶۱ ماڈل
ساختی اکائیاں
باکو میٹرو بند مشترکہ اسٹاک کمپنی جداں سب وے آپریشن تے تعمیر جداں اہ‏م علاقےآں نو‏‏ں اپنانے والی کمپنی دے پاس مندرجہ ذیل ساختی یونٹ نيں:
آپریشن
باکو میٹرو دے پاس دو لائناں نيں ، اُتے کیفر کببرلی دے دوسرے حصے نو‏‏ں کھولنے وچ دشواریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، باکو اس دے بجائے اک وڈی چار برانچ سسٹم دے طور اُتے کم کردا اے ، جس وچ ٹریناں حازی اسلوانوف تو‏ں یا تاں ارویر یا دارنگول جاندے نيں ، جو ۲۸ مئی نو‏‏ں برانچ ہوئے رہیاں نيں۔ ٹرین سٹیشن). دارنگول تے یریغر دونے د‏‏ی نایاب خدمات باکمیل وچ وی ختم ہُندیاں نيں لیکن فی گھنٹہ وچ صرف دو بار۔ ایتھ‏ے اک اسٹاپ سیکنڈ لائن اے  جو کیفر کبارلی (بنیادی طور اُتے ايس‏ے اسٹیشن دے اندر ۲۸ مئی دے طور اُتے مختلف پلیٹ فارم) دے درمیان وکھ تو‏ں کم کردی ا‏‏ے۔ دوسرا انٹرچینج اسٹیشن " میمر اکیمی " اے جتھ‏ے گرین تے وایلیٹ لائناں عبور ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
شہر د‏‏ی ناہمواری زمین د‏‏ی تزئین د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ اسٹیشن بہت گہرے نيں ، جو ایٹمی جنگ دے حملے د‏‏ی صورت وچ بم پناہ گاہاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دگنیا ہوسکدے نيں ، ایہ دیکھدے ہوئے کہ ایہ نظام ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی یا ابتدائی ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی وچ سرد جنگ کے عروج اُتے بنایا گیا سی۔ انہاں ساتاں گہرے سطح دے اسٹیشناں اُتے معیاری پائلون ڈیزائن اے ۔ اس نظام دے زیادہ تر اسٹیشن ، ۱۳ ، اتھلیئے ہوئے نيں ۔ اس دے علاوہ اک اسٹیشن ، باکمل ، اک واحد پلیٹ فارم زمین د‏‏ی سطح اُتے اے ۔لنہلرن نہرلنہ لنہلنش لدنلر لٹدپٹلر لدٹنر لہنلرن لہلرہنلر لنہرلنو لہنرلنرف لہرلنر لہلنہرے لنہلنسف نہلہنل لہلہنل نلنہلرہنلر لنہرلہنل لنہرلن لنہلر
بوہت سارے دوسرے سابقہ سوویت نظاماں د‏‏ی طرح اس نظام دے زیادہ تر اسٹیشناں نو‏‏ں انتہائی خوبصورتی تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔ بہت سارے فن پارے وچ سوویت محرکات (جس وچ موزیک ، مجسمہ تے ویہہ ریلیف شامل نيں) تے فن تعمیر جداں بین الاقوامی سبھیاچار ، تے ہور روايتی آذری سبھیاچار تے تریخ اُتے فوکس کردے ني‏‏‏‏ں۔ سوویت یونین دے خاتمے دے بعد ، متعدد اسٹیشناں دا ناں تبدیل کردتا گیا ، تے انہاں دے کچھ سجاوٹ نو‏‏ں نويں نظریہ د‏‏ی تعمیل دے لئی تبدیل کردتا گیا۔
ٹکٹنگ
نظام نو‏‏ں ۳۰ کاپیک دے اک فلیٹ کرایہ اُتے کم کردا اے ۱ اگست، ۲۰۱۸ نو‏‏ں اک د‏‏ی قیمت وچ اضافے دے بعد فی ٹرپ. مبینہ طور اُتے باکو دے کچھ باشندے میٹرو نظام دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی عمر دا حوالہ دیندے ہوئے قیمتاں وچ اضافے تو‏ں ناخوش سن ۔ 2006 تک ، میٹرو استعمال کنندہ دھات (بعد وچ پلاسٹک) والے ٹوکن دے نال اسٹیشناں تک رسائی حاصل کردے سن ۔ 2006 وچ باکو میٹرو نے ریچارج ایبل فریئر کارڈز دا استعمال کردے ہوئے اک آریفآئڈی کارڈ سسٹم متعارف کرایا ، جس وچ 2 منات ڈپازٹ (علاوہ ٹریول کریڈٹ) د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔
باکو کارڈ باکو میٹرو تے اُتے ادائیگی دے لئی اک واحد اسمارٹ کارڈ اے BakuBus. انٹرسیٹی بساں تے میٹرو اس قسم دے کارڈ اُتے مبنی کرایہ ادائیگی دے نظام دا استعمال کردی ني‏‏‏‏ں۔
وائی فائی تے موبائل فون کوریج
کوروالو اسٹیشن اُتے مفت وائی فائی سروس انسٹال کرنے دا کم ہن جاری ا‏‏ے۔ نپٹشس ٹدٹدنرس ہپرٹدر پٹپدٹدن سنپٹر لنرلن لٹرلن ٹدپٹد ٹپدٹدل ٹپٹدش
مقامی موبائل سروس فراہ‏م کرنے والے نار موبائل نے 28 مئی ، ساحل ، نوسمی ، میمر سکیمی ، آزادلک پروسٹیٹی تے ڈارنگل وچ تھری جی کوریج فراہ‏م کرنا شروع کردتی ا‏‏ے۔ سروس مئی تک تمام اسٹیشناں دے نال نال سرنگاں تک پھیل جائے گی۔ ہنلنےس نرلنل ے
رولنگ اسٹاک
باکو د‏‏ی خدمت اک واحد ڈپو دے ذریعہ کيتی جاندی اے ، جو باکمل سطح دے اسٹیشن دے نال ہی واقع اے ، تے ايس‏ے ناں د‏‏ی ا‏‏ے۔ جنوری 2005 تک ، اس سسٹم وچ 228 کاراں سن ، جنہاں وچو‏ں 43 پنج کاراں والی ٹریناں تشکیل دتیاں گئیاں ، باقی ماندہ ماہر فرائض دے لئی استعمال ہوئیاں سن۔ ماڈلز دے ابتدائی سیٹ وچ پرانی E, EZ, EZ1، EZ3 تے Em-508T قسماں شامل نيں، جو 1960 تے 1970 د‏‏ی دہائی وچ تعمیر کيتیاں گئیاں جدو‏ں کہ زیادہ تر 81-717 / 714 نيں تے انہاں وچ ترمیم جو باکو 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں ہی مل رہی ا‏‏ے۔
باکو میٹرو نے ماسکو دے نزدیک واقع میٹرو ویگنماش ریل کار پلانٹ تو‏ں اپنی آخری تیسری لائن اُتے کم کرنے دے لئی 2012 دے آخر وچ نويں ٹریناں خریدنے دا منصوبہ بنایا۔ اُتے ، حالے تک صحیح رقم دا پتہ نئيں چل سکيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ایہ ٹریناں سٹینلیس سٹیل تو‏ں بنی ہاں گی تے ایئر کنڈیشنر تو‏ں لیس ہاں گی۔ 81-760 / 761 قسم دا پہلا رولنگ اسٹاک میٹروگونماش تے السٹوم نے تیار کيت‏‏ا سی جو 2014 وچ پہنچیا سی تے اس وقت پرانے ماڈل د‏‏ی جگہ 81-717 / 714 لے رہیا ا‏‏ے۔ باکو میٹرو نے ویگناں د‏‏ی اوور ہال تے جدید کاری دے بارے وچ اپنی ورکشاپ دا آغاز کيت‏‏ا۔
ریٹرو گاڑیاں
6 نومبر 2017 نو‏‏ں ، باکو میٹرو د‏‏ی 50 واں سالگرہ دے موقع اُتے ریٹرو کیریجاں دا اک اجتماع دتا گیا۔ انہاں گڈیاں د‏‏ی ، جو 1934 دے آخر وچ تیار کيتیاں گئیاں ، اس وچ 52 سیٹاں تے 120 کھڑے تھ‏‏اںو‏اں سن ۔ اس قسم د‏‏ی گاڑیاں ماسکو ، لیننگراڈ ، کیف ، تبلیسی ، تے باکو سمیت پنج شہراں وچ بھیجی گئياں ، جنہاں نو‏ں اس قسم د‏‏ی 47 گاڑیاں موصول ہوئیاں سن۔
1994 د‏‏ی بمبنگ
19 مارچ تو‏ں 3 جولائ‏ی 1994 نو‏‏ں دو سیریز بماں وچ 27 افراد د‏‏ی ہلاکت تے 91 دے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ اس واقعے دے سلسلے وچ تن آرمینی باشندےآں نو‏‏ں بعد وچ گرفتار کيت‏‏ا گیا ، انہاں اُتے الزام لگایا گیا تے انہاں نو‏ں قید کردتا گیا۔
1995 د‏‏ی اگ
28 اکتوبر 1995 نو‏‏ں یلدوز تے نریمان نریمنونوف اسٹیشناں کے درمیان اگ بھڑک اٹھی ، جس وچ 289 افراد ہلاک تے 265 زخمی ہوئے۔ ایہ خیال کيت‏‏ا گیا سی کہ ایہ اگ بجلی د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی اے لیکن جان بجھ کر تخریب کاری دے امکان نو‏‏ں وی خارج نئيں کيت‏‏ا گیا۔ اگ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں مہلک سب وے وچ  تباہی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:۱۹۶۷ء وچ بننے والی ریلوے لائناں گٹھ:آذربائیجان وچ عاجلانہ آوا جائی گٹھ:آذربائیجان وچ آوا جائی عمارتاں و ساخات گٹھ:آذربائیجان
نامعلوم سپاہی دی یادگار (صوفیہ)
thumb|250x250px| شیر دا مجسمہ نامعلوم سپاہی د‏‏ی یادگار ، جسنو‏ں نامعلوم سپاہی دا مقبرہ وی کہیا جاندا اے، سینٹ صوفیہ دے صدیاں پرانے چرچ د‏‏ی منتقلی دے جنوبی اگواڑے دے نال تعمیر کيتا گیا سی، جس نے صوفیہ دا ناں دتا سی، جس دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ بلغاریہ تے اس د‏ی علامت۔
یہ اک پختہ یادگار کمپلیکس اے، جس وچ مرکزی مقام نامعلوم بلغاریائی جنگجو دے علامتی مقبرے نو‏‏ں تفویض کيتا گیا اے، نامعلوم جنگجو دے پہلے تے تباہ شدہ مقبرے دے تخلیق کاراں دے اصل خیال دے مطابق، لیکن اک مدت دے بعد وی جاری رہیا۔ احترام تے احترام دے نال انکار دا نکولا نکولوف دا پروجیکٹ - انہاں لکھاں بلغاریائی فوجیاں د‏‏ی یاد جو بلغاریہ د‏‏ی ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں لڑی جانے والی جنگاں وچ وطن دے لئی جان تو‏ں گئے۔
میموریل کمپلیکس وچ "ابدی اگ"، ستارہ زگورا د‏‏ی جنگ تے شپکا د‏‏ی جنگ کيت‏ی مٹی نو‏‏ں ملایا گیا اے، جو ۱۸۷۷–۱۸۷۸ د‏‏ی روس-ترک جنگ وچ سب تو‏ں اہ‏م لڑائیاں وچو‏ں اک اے، پرانے وقت تو‏ں ٹیک لگائے ہوئے شیر دا مجسمہ یادگار - بلغاریہ دا قومی نشان۔ مجسمہ ساز آندرے نکولوف ، بلغاریہ دے جھنڈے دے نال پائلن تے اک پتھر د‏‏ی سلیب جس اُتے لکھیا اے :
تریخ
۱۹۱۸ وچ بلغاریہ وچ یادگار د‏‏ی تعمیر دے لئی اک کمیشن قائم کيتا گیا۔ دسمبر ۱۹۲۲ وچ ، عوامی تعلیم دے وزیر سٹوئان اومارچیوسکی نے بلغاریہ دے فوجیاں د‏‏ی یادگار د‏‏ی تعمیر دے لئی اک فنڈ بنانے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی جو وطن دے لئی گرے۔ ۱۴ دسمبر ۱۹۲۶ نو‏‏ں وزیر جنگ کيت‏ی سربراہی وچ اک خصوصی کمیشن بنایا گیا۔ ایوان والکوف نے یادگار بنانے دے لئی دنیا دے مشہور بلغاریہ دے مجسمہ ساز آندرے نکولوف دے منصوبے نو‏‏ں تفویض کيتا تے اس جگہ دا تعین کيتا - چرچ "سینٹ صوفیہ" دے جنوب وچ ، تمام معلوم تے نامعلوم بلغاریائی فوجیاں د‏‏ی علامتی قبر بننے دا فیصلہ۔ جو بلغاریہ د‏‏ی آزادی، اتحاد تے دفاع د‏‏ی جدوجہد وچ گرے۔ ۸ جولائ‏ی، ۱۹۳۱ نو‏ں، یادگار تیار سی، لیکن زیادہ ہجوم د‏‏ی وجہ تو‏ں منظور نئيں کيتا گیا سی - ۱۷ مجسمہ سازی دے اعداد و شمار. نکولوف نے تنقید نو‏‏ں قبول کيتا تے ۶ ماہ بعد دسمبر ۱۹۳۱ وچ نواں ورژن اپنایا گیا۔
۱۹۳۳ وچ منصوبہ تیار سی، اک ماڈل بنایا گیا سی، علاقے نو‏‏ں بورڈ دے نال باڑ دتا گیا تھا. مجسمہ سازی دا کمپلیکس بالآخر ۱۴ ستمبر ۱۹۳۶ نو‏‏ں مکمل ہويا، لیکن اسنو‏ں ۱۹۴۱ تک باضابطہ طور اُتے نئيں کھولیا گیا سی۔ اس د‏ی ساخت ایہ اے: اک ۴ میٹر لمبا کانسی دا شیر، جو ہن یادگار دے نیڑے اے، جس اُتے گرینائٹ دے سرکوفگس پیڈسٹل دا تاج اے، ۳ میٹر چوڑا تے اُچی ۲٫۵۵ میٹر دے نال کانسی د‏‏ی ریلیف تے دو دھات‏‏ی کراس "ہمت دے لئی" تحریر دے نال "مادر وطن دے لئی مرنے والےآں دے لئی - ابدی شان! بساں تو‏ں لیس - دونے طرف غمزدہ سوانیاں د‏‏ی راحتاں: اک طرف - روندی ہوئی ولو (غم د‏‏ی علامت) تے دو بلغاریائی سوانیاں ڈوبرودزا تے تھریسیئن ملبوست وچ ، تے دوسری طرف - دو بلغاریائی سوانیاں جو مقدونیائی تے موراویائی ملبوست وچ موم بتیاں رکھدی نيں، تباہ غم تو‏ں تے جھکے ہوئے سراں دے دوپٹے دے نال۔
۱۹۶۵ وچ صوفیہ وچ Paisii Hilendarski د‏‏ی یادگار اس جگہ اُتے تعمیر کيتی گئی سی، جسنو‏ں کچھ عرصے دے بعد اس دے موجودہ مقام اُتے منتقل کر دتا گیا سی، اس دے سامنے پدرانہ چرچ "سینٹ. الیگزینڈر نیوسکی ۔
اج
نامعلوم فوجی د‏‏ی یادگار اوہ جگہ اے جتھے کچھ اہ‏م ترین سرکاری تقریبات ہُندیاں نيں۔ ایتھ‏ے تو‏ں بلغاریہ د‏‏ی قومی تعطیل دا سالانہ جشن شروع ہُندا اے - ۳ مارچ، باضابطہ طور اُتے بلغاریہ دے قومی ترنگے نو‏‏ں بلند کردے ہوئے، ایتھ‏ے فوج دے لئی اک تہوار ایپی فینی تے یوم جرات تے بلغاریہ د‏‏ی فوج د‏‏ی چھیويں دے موقع اُتے اک فوجی پریڈ ا‏‏ے۔ ۶ مئی سینٹ جارج ڈے. ایتھ‏ے اک بار فیر ریاستی تے سفارتی پروٹوکول دے تحت تمام سرکاری غیر ملکی وفود پھُلاں د‏‏ی چادر چڑھا رہے نيں۔
وہ صوفیہ - بلغاریہ مارچ (۱۹۱۹ وچ بلغاریہ دے ٹوٹنے دے موقع پر) دے تمام سالانہ حب الوطنی مارچاں وچ ہمیشہ اک اہ‏م نقطہ دے طور اُتے موجود رہندا ا‏‏ے۔ Neuilly معاہدے دے نال )، Lukovmarsh (عوام دے بیداراں دے دن اُتے ٹارچ لائٹ دا جلوس)، وغیرہ۔
۲۰۱۴ وچ صوفیہ دے شہریاں نے یادگار دے شیر نو‏‏ں گھاہ دے کنارے لیٹنے تو‏ں روکنے تے اسنو‏ں اس د‏ی مستند جگہ اُتے رکھنے دے لئی پہل کی، جداں کہ ایہ جنگ تو‏ں پہلے اپنی اصلی شکل وچ سی۔
نوٹس
گٹھ:بلغاریہ
بھوریاں والے راجے
(باقی اگلے سوموار دے انک 'چ) (لڑی جوڑن لئی پچھلے سوموار دا انک دیکھو) ایسٹ انڈیا کمپنی دے ادھیکاری سمجھدے سن کہ ستلج توں پورب ولّ دا علاقہ گنتی دیاں سکھ ریاستاں وچ ونڈیا ہویا ہے پر جد اس علاقے نال واہ پیا تاں پتہ لگا کہ کہ راجیاں دی گنتی دے مقابلے چھوٹے-وڈے ہور سرداراں دی گنتی کتے ودھ ہے۔ اس لئی انگریزی سینا دے سیناپتی نے سکھ سرداراں نوں کمپنی سرکار دے نیڑے لیاؤن لئی مارچ 1805 وچ انگریزاں ورودھ لڑن والے سرداراں سمیت سبھناں واسطے عام معافی دا اعلان کیتا۔ شرط کیول ایہہ سی کہ دوویں دھراں آپس وچ شانتی نال رہن اتے نہ لڑن دا عہد کرن۔ ایہہ اعلان گردتّ سنگھ لاڈوا توں بناں ساریاں ریاستاں اتے سکھ سرداراں نوں بھیجیا گیا۔ اپریل وچ انگریزاں نے گردتّ سنگھ توں کرنال دا قبضہ کھوہ لیا۔ کجھ سمیں پچھوں گردتّ سنگھ لاڈوا نوں ایہہ سنیہا پجدا کیتا گیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دیاں ستلج توں پورب ولّ جتاں مہاراجہ رنجیت سنگھ 1806 وچ پہلی وار ستلج دے پورب ولّ دے علاقے وچ آیا۔ کارن ایہہ سی کہ ریاست پٹیالہ اتے نابھہ درمیان اک پنڈ دلدی دی مالکی نوں لے کے جھگڑا چل رہا سی۔ رنجیت سنگھ نوں اس جھگڑے وچ سالسی کرن واسطے سدیا گیا۔ اگلے سال اوہ پٹیالے دے راجے صاحب سنگھ اتے اس دی رانی آس کور وچ چل رہے جھگڑے دے نپٹارے واسطے آیا۔ ایوں ہی 1808 وچ اس نے تیجی وار اس علاقے دا دورہ کیتا۔ ہر دورے سمیں رنجیت سنگھ نے راہ وچ پیندے جو علاقے ملے اوہناں وچوں بہتے اس نے اپنے حمایتیاں وچ ونڈ دتے۔ اس نے رائیکوٹ والے مسلمان حاکماں دا علاقہ اپنے قبضے وچ لیا ہی، کئی سکھ سرداراں نوں وی نہ بخشیا جس کارن ستلج توں پورب ولّ دے سردار اس توں ڈرے ہوئے سن۔ انگریزاں دی رنجیت سنگھ پرتی پہلی نیتی وچ تبدیلی 1807 وچ ایہہ افواہ گرم سی کہ فرانس اتے روس ہندوستان اتے چڑھائی کرن دی تیاری کر رہے ہن۔ اس ستھتی نال نپٹن واسطے کمپنی سرکار نے رنجیت سنگھ نال نیڑتا بناؤنی ضروری سمجھی۔ اس منورتھ لئی مسٹر میٹکاپھ نوں کمپنی دا پرتیندھ تھاپ کے لاہور بھیجیا گیا۔ رنجیت سنگھ نے مسٹر میٹکاپھ نوں باہری حملے سمیں سہیوگ دین دی حامی بھری، پر نال ہی کمپنی سرکار ولوں ستلج توں پورب ولّ دے سکھ علاقیاں اتے اس دی پربھوستا نوں پروان کرن دی شرط رکھ دتی۔ میٹکاپھ ولوں ایہہ کہے جان اتے کہ اجیہی پروانگی دینی اس دے ادھیکار وچ نہیں، گلّ بات اتھے ہی ختم ہو گئی۔ جیوں ہی فرانس اتے روس دے حملے دا ڈر ختم ہویا کمپنی نے رنجیت سنگھ پرتی اپنا رویہ بدل لیا۔ 12 دسمبر 1808 نوں رنجیت سنگھ نوں سپشٹ دسّ دتا گیا کہ مسٹر میٹکاپھ دے لاہور آؤن پچھوں اس نے ستلج توں پورب ولّ جو علاقہ ملیا ہے اوہ اس نوں خالی کرنا پویگا۔ دسمبر دے انت وچ رنجیت سنگھ نوں دسّ دتا گیا کہ انگریز لدھیانے وچ فوجی چوکی ستھاپت کر رہے ہن اتے اس نال گل بات اگے ودھاؤن واسطے کرنل آکٹرلونی نوں بھیجیا جا رہا ہے۔ آکٹرلونی نے انگریز سرکار نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ توں ودھ شکتی شالی درسا کے سکھ سرداراں نوں انگریزی سرکھیا لین لئی تیار کرن لئی ڈھکواں واتاورن پیدا کرن دی نیت نال دلی توں لاہور نوں جاندیاں 9 فروری نوں، جد اس نے ملیرکوٹلے پڑاء کیتا ہویا سی، اک اطلاع نامہ جاری کیتا، جس وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں ہدایت کیتی گئی سی کہ اوہ ستلج توں پورب ولّ سکھ سرداراں دے علاقیاں وچوں اپنے سہیوگیاں دوارا بنائے تھانے اٹھوا دیوے اتے اپنیاں سینا ٹکڑیاں نوں واپس بلا لوے۔ ٹیڈھے ڈھنگ نال ستلج توں پورب ولّ دے سکھ مسلداراں نوں ایہہ سنیہا دتا گیا سی کہ انگریز اوہناں نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ ولوں ہڑپے جان توں بچا سکدے ہن، اس لئی اوہناں دا بھلا انگریزاں نال رل کے چلن وچ ہے۔
نواں
اس لمے چوڑے اطلاع نامے نوں پچھوں اک ہور سنکھیپ اطلاع نامے دے روپ وچ، بناں کوئی متی درج کیتیاں، جاری کیتا گیا جو اس پرکار سی: 'اس توں پہلاں ستلج دے اس پاسے کھرڑ، خان پور؉ ، فریدکوٹ اتے ہور تھاواں نوں خالی کر دین دے وشے بارے 9 فروری 1809 مطابق 23 جی ہجے 1223 نوں اک اطلاع نامہ جاری کیتا گیا سی۔ بے شکّ کیول کھرڑ، خان پور؉   اتے فریدکوٹ اتوں ترنت قبضہ ہٹائے جان دی لوڑ ہے، مہاراجے دے آشرتاں دے ہتھاں وچ اس توں پہلاں لئے ہور علاقیاں بارے حالے حکم پراپت نہیں ہوئے۔ اس مطابق مہاراجے دے آشرت مکھیاں دے من دی تسلی واسطے ایہہ اطلاع نامہ جاری کیتا جاندا ہے۔ دوواں دھراں وچ دوستی بنائی رکھن نوں دسیاں جان والیاں شرطاں وچ درج کیتا گیا ہے:- کہ مہاراجے دے آشرت مکھی ترنت کھرڑ، خان پور؉  اتے فریدکوٹ دے ستھان توں اپنے تھانے اٹھا کے ایہناں تھاواں نوں اوہناں دے پوربلے مالکاں دے حوالے کرن۔ کہ بھوکھ وچ مہاراجے دی سینا دریا دے اس پاسے دے مکھیاں، جیہناں نے اپنے بچاء اتے سرکھیا واسطے برطانوی سرکار نوں تھانے ستھاپت کرن لئی آکھیا ہے، دے ملک وچ داخل نہیں ہوویگی۔ کہ گنڈا سنگھ دی اگوائی وچ گھوڑ سوار اتے پیدل سینا، جو اس پاسے آئے ہن، نوں ترنت دوجے پاسے مہاراجے دے اپنے ملک وچ واپس بلایا جاوے گا۔ کہ پھلور دے گھاٹ اتے بٹھائی سینا اوتھوں چل کے ستلج دے دوجے پاسے مہاراجے دے ملک وچ جاوے گی۔ کہ اس ہی طرحاں جویں برتانویاں نے چھوٹے تھانے بنائے ہن، اویں ہی مہاراجہ کیول پھلور دے ستھان اتے تھانا بنا کے اس وچ لوڑ انوسار سینا رکھیگا۔ اجہیاں کاروائیاں صدقہ ہی دوواں سرکاراں درمیان بنی دوستی جاری رہن دی آس کیتی جا سکدی ہے۔ ایہناں شرطاں دی پالنا نہ کیتے جان دی صورت وچ ایہہ دکھائی دیویگا کہ دوواں سرکاراں درمیان دوستی بنائے رکھنا مہاراجے دے دلی تانگھ نہیں ہے۔' سکھ ریاستاں اتے سردار انگریزاں دی سرکھیا ادھین جد کمپنی نے مہاراجہ رنجیت سنگھ نال 25 اپریل، 1809 نوں دوستی دی سندھی کر لئی تاں اس نے ستلج توں پورب ولّ دیاں ریاستاں لاڈوا، بوڑیا اتے تھانیسر دے راجیاں اتے باقی سکھ سرداراں نوں اپنے نال گنڈھن دی ویونت بنائی۔ اس منورتھ لئی 3 مئی، 1809 نوں اطلاع نامہ جاری کیتا گیا جو اس پرکار سی: 'دریا ستلج دے اس پاسے مالوا اتے سرہند دے مکھیاں نوں سنبودھت اطلاع نامہ، 3 مئی 1809 ایہہ سورج نالوں ودھ سپشٹ ہے اتے بیتے کلھ دی ہوند نالوں ودھ پرمانت ہے کہ برطانوی سینا ٹکڑیاں پوری طرحاں مکھیاں دے منت ترلا کرن اتے اوہناں دی رضامندی نال ستلج دے اس پاسے اوہناں نوں اپنیاں جائیداداں وچ بنے رہن دین اتے اوہناں دی آزادی بنائی رکھن لئی برتانویاں دے دوستانہ سوچ وچار پچھوں آئیاں ہن۔ گورنر جنرل-ان-کونسل دے حکماں دی لوء وچ برطانوی سرکار ولوں مسٹر میٹکاف اتے مہاراجہ رنجیت سنگھ درمیان 5 اپریل، 1809 نوں سندھی ہون دے فلسروپ میں سرکار دی خوشی اتے درڑہتا انوسار مالوا اتے سرہند علاقے دے مکھیاں دی سنتشٹی لئی ہیٹھ لکھیاں 7 دھاراواں پرکاشت کرن دی خوشی لیندا ہاں:
دھارا 1 : مالوا اتے سرہند علاقے دے مکھیاں ولوں برطانوی سرکھیا ادھین آ جان کارن مہاراجہ رنجیت سنگھ نال ہوئی سندھی دیاں شرطاں انوسار بھوکھ وچ اس علاقے نوں اس دی عمل داری؉  اتے نینترن توں سرکھیا پردان کیتی جاوے گی۔ دھارا 2 : اس طرحاں سرکھیا ادھین لئے گئے مکھیاں دا علاقہ برطانوی سرکار نوں آرتھک کر دی ادائیگی توں مکت ہووےگا۔ دھارا 3 : مکھیاں نوں اپنے علاقیاں وچ اوہ سارے حق اتے ادھیکار پراپت ہون گے جہڑے اوہ برطانوی سرکھیا ہیٹھ آؤن توں پہلاں ماندے سن۔ دھارا 4 : جد وی عام بھلائی دے منورتھ لئی برطانوی سینا دا ایہناں مکھیاں دے علاقے وچ دی لنگھنا ضروری سمجھیا جاوے گا تاں ہر مکھی آپو اپنے علاقے وچ سہائتا کرن اتے منگے گئے راشن اتے ہور لوڑاں دی پورتی کرن وچ اپنی پوری سمرتھا ورتیگا۔ دھارا 5 : جے کدی اس علاقے نوں جتن لئی کوئی دشمن کسے وی پائیوں آوے تاں مترتا اتے سانجھے ہت منگ کردے ہن کہ مکھی اپنی سینک شکتی نال برطانوی سینا نال کھڑے ہون اتے ضبط اتے اگیاکاری دی پالنا کردیاں دشمن نوں باہر کڈھ دین واسطے پوری ٹلّ لاؤین۔ دھارا 6 : (برطانوی) سینا دی ورتوں لئی ونجکاراں دوارا پوربی ضلعیاں توں لیاندی جان والی کوئی وی یورپی وستو مکھیاں نال سنبندھت سارے ضلعیاں دے تھانیداراں اتے سرداراں ولوں کر دی منگ جاں چھیڑخانی کیتے بناں لنگھاؤن دی آگیا دتی جاوے گی۔ دھارا 7 : (برطانوی) رسالیاں دی ورتوں واسطے سرہند جاں ہور کدھروں خریدے گھوڑے، گھوڑے لیاؤن والے ولوں دلی ستھت ریزیڈینٹ جاں سرہند ستھت جرنیل ولوں جاری موہربند راہ داری پیش کیتے جان اتے سارے سردار اجیہے گھوڑیاں نوں کر دی منگ جاں چھیڑخانی کیتے بناں لنگھاؤن دی آگیا دینگے۔' باہری حملیاں توں نسچنتتا اٹھارویں صدی دے انتلے دہاکیاں دوران پہلاں مغلاں اتے پھر مرہٹیاں دے حملیاں دا ٹاکرا کرن واسطے سکھ ریاستاں اتے سکھ سرداراں نے آپسی سانجھ بنائی ہوئی سی۔ انھینویں صدی دے شروع وچ ستلج توں پورب ولّ دیاں سکھ ریاستاں اتے سرداراں نے مغلاں اتے مرہٹیاں دی طاقت نوں سیمت کرن والے انگریزاں دی سرپرستی حاصل کر لئی تاں باہروں ہون والے کسے حملے دا ڈر ختم ہو گیا۔ اوہ پچھلے چار دہاکیاں توں آپو اپنے علاقے وچ پربھوستا دا انند مان رہے سن، اوہ پیداوار دے روپ وچ منمرضی انوسار مالیا اگراہندے سن، علاقے وچ ہون والے لڑائی-جھگڑے دا نپٹارا اوہ کردے سن اتے دوشی نوں منمرضی دی سزا دین دا ادھیکار اوہناں کول سی۔ اس بے اتھاہ وتی، فوجداری؉  اتے عدالتی شکتی نے اوہناں دے سکھی چرتر نوں ڈھاہ لائی سی۔ اک سماں سی جد کسے کمزور توں کمزور سکھ ولوں ملے گئے پنڈ اتے کوئی زوراوار سکھ اکھ بھر کے نہیں سی ویکھدا پر ہن آپو اپنے علاقے نوں ودھاؤن دی ہوڑ لگی ہوئی سی۔ اس صورت وچ تکڑیاں نے ماڑیاں دے علاقے کھوہنے شروع کر دتے، پربندھ وچ کمزوری آ گئی اتے جرم وچ وادھا ہو گیا۔
جد اس پرکار دیاں رپورٹاں انگریز افسراں کول گئیاں تاں اجیہی بدامنی پھیلن نوں روکن واسطے 1811 وچ گورنر جنرل دے ایجنٹ ولوں 22 اگست 1811 نوں ہیٹھ لکھیا ایلانناما جاری کیتا گیا: سکھ سرداراں نوں سنبودھت ایلانناما، 22 اگست 1811 جو گورنر جنرل دے ایجنٹ ڈی. آکٹرلونی ولوں لدھیانے توں جاری کیتا گیا: 'برطانوی سرکار دے حکم نال 3 مئی 1809 نوں 7 دھاراواں والا اک اطلاع نامہ ایہہ دسن لئی جاری کیتا گیا سی کہ سرہند اتے مالوے دے سرداراں دا ملک کمپنی دی سرکھیا ہیٹھ آ جان کارن مہاراجہ رنجیت سنگھ نال ہوئی سندھی دی لوء وچ اس دا اپروکت سرداراں دے علاقیاں نال کوئی تئلک نہیں رہے گا۔ ایہہ کہ برطانوی سرکار پیش کش جاں نذرانہ لین دی اچھا نہیں رکھدی اتے ایہہ سردار آپو اپنے علاقے وچ پورن ادھیکار رکھدیاں انند مانن۔ اپروکت اطلاع نامہ ایہناں سرداراں نوں ایہہ بھروسہ داؤن لئی جاری کیتا گیا سی کہ اوہناں (انگریزاں) دی پربندھ سنبھالن دی کوئی اچھا نہیں اتے اوہ (سردار) آپو اپنے علاقے وچ پورن انند اتے امن چین نال رہن۔ جدوں کہ اس ملک دے کئی مکھیاں دے ذمینداراں اتے ہور بشندیاں نے برطانوی سرکار دے افسراں کول شکائتاں کیتیاں ہن جہڑیاں اپروکت اطلاع نامے دی روح انوسار سنیاں نہیں گئیاں اتے نہ ہی بھوکھ وچ دھیان وچ لیاندیاں جانگیاں۔ اداہرن وجوں 15 جون 1811 نں سمانے دے دلاور خان نے دلی ستھت ریزیڈینٹ کول راجا صاحب سنگھ دے ادھیکاریاں دوارا اس پاسوں ہیرے اتے ہور جائیداد کھوہ لین دی شکایت کیتی جس دے جواب وچ راجا صاحب سنگھ نے کیہا کہ 'سمانا قصبہ راجا صاحب سنگھ دی عمل داری؉  وچ ہون کارن ایہہ شکایت اس پاس کیتی جانی چاہیدی سی۔' ایوں ہی 12 جولائی 1811 نوں دسوندھا سنگھ اتے گرمکھ سنگھ نے جائیداد وغیرہ وچ اپنے حصے بارے گورنر جنرل دے دلی ستھت ریزیڈینٹ کرنل آکٹرلونی کول چڑھت سنگھ ورودھ شکایت کیتی۔ اتر وچ عرضی دے پچھے لکھیا گیا کہ 'کیوں جو تنّ سال دے سمیں اندر چڑھت سنگھ دے کسے وی بھرا ولوں کوئی دعوہ نہیں منگیا گیا اتے اتھوں تکّ کہ کسے بھائیوال دے ناؤں دا ذکر نہیں کیتا گیا؛ اتے کیوں جو سرداراں نوں بھیجے گئے اطلاع نامے وچ ایہہ سپشٹ کر دتا گیا سی کہ ہر سردار اپنے علاقے وچ پورے ادھیکار اتے امن نال رہے اس لئی اوہناں دی درخواست ولّ دھیان نہیں سی دتا گیا۔'
شکایتاں دے اتر وچ کیتا گیا ایہہ وادھا اداہرن دین دی اچھا وجوں ہے، اتے ایہہ بھی کہ ذمینداراں اتے ہور بشندیاں دے من وچ ایہہ صاف ہو جاوے کہ کیول سنبندھت مکھیاں دے راہیں ہی انصاف پراپتی دی آس کیتی جانی چاہیدی ہے، کہ اوہناں نوں ادھینگی دی پالنا کرن توں بھورا بھر وی لامبھے نہیں جانا چاہیدا۔ اس لئی دریا ستلج دے اس پاسے راجیاں اتے سارے سرداراں لئی اتینت لازمی ہو جاندا ہے کہ اس بارے آپو اپنی پرجا نوں اس بارے جانکاری دین اتے اوہناں دا بھروسہ جتن۔ اوہناں نوں ایہہ سپشٹ کر دتا جاوے کہ برطانوی سرکار دے افسراں کول شکایتاں کرن دا کوئی لابھ نہیں ہووےگا اتے اوہ اپنے ہی سرداراں نوں انصاف دا سوما سمجھن، اتے اوہناں دی مرضی اتے رضامندی دی اکسار پالنا کرن۔ جد کہ پہلے اطلاع نامے انوسار برطانوی سرکار دی اس ملک دے راجیاں دیاں مالکیاں وچ دخل اندازی کرن دا ارادہ نہیں، پھر بھی جن سموہ دی حالت، وشیش کر کے عام جانکاری دین اتے سدھار کرن واسطے ایہہ دسنا بندا ہے کہ راجا رنجیت سنگھ دے پچھلے حملے پچھوں کئی سرداراں نے دوجیاں دیاں ملکھاں کھوہیاں ہن اتے اوہناں نوں قانونی جائیداداں دی مالکی توں وروا کیتا ہے اتے اونی دیر اوہناں دی واپسی نہیں کیتی جنی دیر برطانوی سینا دیاں ٹکڑیاں نے واپسی لئی مجبور نہیں کیتا۔ زیرے دی رانی، چولیاں دے سکھاں، کرالی اتے چھلوندی دے تئلکیاں، اتے چیبا پنڈ دے معاملے وچ ایوں ہویا۔ اجیہی دیری اتے ٹالمٹول دا کارن مالیئے دا عارضی طور اتے انند ماننا ہے جس دا نتیجہ مالک دے نہ پورے جا سکن والے نقصان وچ نکلدا ہے۔ اس لئی برطانوی سرکار دے حکم نال ایہہ اعلان کیتا جاندا ہے کہ جے کسے وی سردار جاں کسے ہور نے دوجیاں دی ملکھ اتے زبردستی قبضہ کیتا ہے جاں قانونی طور اتے مالکاں دے ہتاں نوں نقصانیا ہے، ایہہ ضروری ہے کہ شکایت کیتے جان توں پہلاں مالک دی تسلی کروائی جاوے اتے کسے وی طریقے نال اجیہی جائیداد دی واپسی وچ کتاہی نہ ورتی جاوے۔ جس معاملے دے نپٹارے وچ دیری ہون کارن برطانوی ادھیکاریاں دی دخل اندازی ضروری ہو گئی، اس جائیداد اتوں قانونی حقدار نوں ہٹائے جان دی متی توں بندا مالیا سمیت اس ہرجانے دے جو اس تھاں دے وسنیکاں نوں سینا دی آمدو رفت کارن سہنا پوے، نرسنکوچ قصوروار پارٹی توں منگیا جاوے گا اتے ورتمان حکماں دی پالنا نہ کرن دے دوش وچ برطانوی سرکار دی سہمتی نال معاملے اتے قصوروار دے حالات انوسار جرمانہ وی لایا جاوے گا۔'
6/19
سکھاں وچ وراثتی ونڈ دے نیم مالکی دی درشٹی توں ایہہ ملکھاں تنّ ورگاں وچ ونڈیاں ہوئیاں سن: سکھاں وچ وراثتی ونڈ لئی کئی روایتاں پرچلت سن۔ اک روایت، جو کیول وڈے گھرانیاں وچ پرچلت ہوئی، جائیداد دا مالک وڈے پتر نوں منن اتے چھوٹیاں، جے ہون تاں، نوں گزارا دین دی سی۔ پٹیالہ دے راجے اعلیٰ سنگھ دی اولاد تنّ پتر سردول سنگھ، بھوما سنگھ اتے لال سنگھ، اتے اک بیٹی پردھان کور سی۔ بدقسمتی نال ایہہ تنے پتر اعلیٰ سنگھ دے جیوندیاں ہی سرگواس ہوئے۔ پردھان کور ودھوا ہون کارن پیکیں رہندی سی۔ سردول سنگھ دے پہلے ویاہ وچوں بیٹا امر سنگھ سی اتے دوجے ویاہ، جو چاچے دے پتر دی ودھوا نال ہویا جاں چادر پاؤن دی رسم دوارا ہویا سی، وچوں ہمیر سنگھ۔ عمر پکھوں ہمیر سنگھ وڈا سی پر جد 1765 وچ اعلیٰ سنگھ سرگواس ہویا تاں گدی اتے بال امر سنگھ نوں بٹھایا گیا اتے ہمیر سنگھ نوں گزارے واسطے کجھ پنڈ سونپے گئے۔ । نابھہ ریاست وچ وی ایوں ہی ہویا۔ گردتّ سنگھ دا پتر صورت سنگھ عرف سورتیا پتا دے جیوندیاں چڑھائی کر گیا اس لئی جد 1754 وچ گردتّ سنگھ دا دہانت ہویا تاں گدی دا حقدار سورگی صورت سنگھ دے وڈے پتر ہمیر سنگھ نوں منیا گیا۔ کیتھل ریاست وچ وی بھائی دیسو سنگھ دے دہانت پچھوں اگلیاں پیڑھیاں وچ وڈے پتر نوں گدی دتی جاندی رہی۔ اس روایت دی پالنا کردیاں جہڑے گھرانیاں وچ ملکھ-مکھی دے وڈے پتر نوں ملکھ دا مکھی منّ کے اس نوں ملکھ دا وڈا بھاگ اتے دوجے حقداراں نوں گزارے لئی کجھ علاقہ دے دتا گیا اوہ ملکھاں ریاست دا روپ دھارن کر گئیاں۔ کیتھل توں بناں لاڈوا، کلسیا، منیماجرا آدی اس پرکار دیاں ملکھاں سن۔ سکھاں وچ وراثتی ونڈ دی دوجی روایت چونڈا-ونڈڈا دی سی جس انوسار ملکھ دی ونڈ ویکتی دیاں ساریاں پتنیاں وچ اکسار کیتی جاندی سی۔ اس وچ ہر پتنی دے پیٹوں پیدا ہوئے مرد بچیاں دی گنتی نوں مہتو نہیں سی دتا جاندا۔ نتیجہ ایہہ نکلدا کہ جس پتنی دی اولاد ودھ لڑکے ہندے، اس دا حصہ اونے ہی چھوٹے حصیاں وچ تقسیم ہو جاندا اتے اک ہی باپ دے پتراں دی مالکی وچ اساوانپن آ جاندا۔ ایہہ روایت دی پالنا سیمت پریواراں تکّ ہی املیوگ رہی۔ جائیداد ونڈن دی اک ہور روایت 'بھائی-ونڈ' اکھواؤندی سی۔ اس انوسار ملکھ مکھی دے سارے پتراں نوں ملکھ وچ اکسار بھائیوال منیا جاندا۔ عام پرچلت روایت ایہو سی۔ وراثت دی اپروکت روایتاں انوسار ونڈ نے سکھ ملکھاں دے مالکاں نوں تنّ ورگاں وچ ونڈ دتا۔ پہلے ورگ وچ وڈیاں ملکھاں والے سن جیہناں نوں جاگیردار دی سنگیا دتی گئی سی۔ وڈی ملکھ منے جان لئی کسے ملکھ وچ کنے پنڈ ہون، اس دا کوئی ماپ دنڈ نسچت نہیں سی۔ ایہہ اپنی ملکھ وچ شامل پنڈاں دے مالیئے دے حقدار سن اتے اپنے ادھین پنڈاں دے سموہاں توں معاملہ اگراہندے سن ۔ 1809 وچلی پروارک بنتر انوسار پرش وارث دے نہ ہون دی صورت وچ ملکھ انگریز سرکار دے کھاتے چلی جاندی سی۔
دوجا ورگ پتی دار؉  جاگیرداراں دا سی۔ ایہہ بھاویں چھوٹیاں ملکھاں دے مالک سن پر جاگیرداراں والے سارے ادھیکار اوہناں نوں پراپت سن۔ ایہہ پنڈ اوہناں نے آپ قبضے وچ لئے جاں کسے جتھےدار؉   نے اوہناں نوں سونپے ہو سکدے سن۔ پتی دے اندر کسے دی نرسنتان موت ہون دی صورت وچ اس دا حصہ 1809 سمیں دے خون دے رشتے پکھوں نزدیکی دوجے پتیداراں نوں چلا جاندا سی۔ کسے وڈی ملکھ دے مالک پیڑھی در پیڑھی ونڈ ہون کارن وی اس ورگ وچ آ گئے سن۔ معاملے وجوں اگراہی راشی بندے حصے انوسار سارے حصےدار آپس وچ ونڈ لیندے سن۔ پیڑھی-در-پیڑھی پتیداراں دی گنتی وچ وادھا ہندا گیا اتے اوہناں دی حصہ-راشی گھٹدی گئی۔ اداہرن وجوں 1855 وچ امبالے ضلعے وچ 1671 پتی دار؉   جاگیرداراں دی مالکی دے 293 پنڈ سن جیہناں وچ حصیاں دی گنتی 5374 سی۔ ایہناں وچوں کیول 111 پریواراں کول پنج سو روپئے توں ودھ ملّ دے 96 حصے، اتے 503 پریواراں کول اک سو توں پنج سو روپئے تکّ دے ملوالے حصے سن۔ 323 پریواراں کول 685 حصے (پرتی حصہ ملّ 50 توں 100 روپئے) اتے 221 پریواراں کول 965 حصے (پرتی حصہ ملّ 25 توں 50 روپئے)، 217 پریواراں کول 1289 حصے (پرتی حصہ ملّ 10 توں 25 روپئے)، 72 پریواراں کول 703 حصے (پرتی حصہ ملّ 5 توں 10 روپئے) اتے 127 پریواراں کول 746 حصے (پرتی حصہ ملّ 1 توں 5 روپئے) سی۔ اتھے ہی بسّ نہیں ہوئی کجھ معاملیاں وچ تاں حصہ ہاسوہینی حدّ تکّ نگونا سی۔ اپروکت وچوں 65 پریواراں کول 241 حصے اجیہے سن جیہناں دا ملّ چار آنے توں اک روپئے تکّ سی اتے 148 حصے، جو 32 پریواراں دی مالکی سن، دا ملّ چار آنے توں وی ہیٹھاں سی۔ تیجے ورگ دے زمیندار؉  ذیل دار؉   اکھواؤندے سن۔ جاگیر دی پشت-در-پشت ونڈ ہون کارن بہت چھوٹے حصے دے مالک جاں کسے وڈی ملکھ دے رجھیویاں کارن چھوٹی ملکھ ولّ دھیان نہ دے سکن والے اپنی تھاں اپنے کسے وشواس پاتر نوں ایہہ کم سونپ دیندے سن۔ عام طور اتے اجیہے ویکتی نوں ذیل دار؉  -جاگیردار سدیا جاندا سی۔ ذیل دار؉   جاگیردار دے لاوارث مرن پچھوں اس دی زمین ملکھ مالک دے ادھیکار وچ چلی جاندی سی۔ 1845 وچ انگریزاں دے لاہور دربار نال ہوئے یدھ تکّ ستلج توں پورب ولّ دیاں ریاستاں اتے ملکھاں وچ کجھ وشیش نہیں بیتیا۔ 1844 وچ شاہاباد ملکھ وچ اک دوشی نوں موت دی سزا سنائی گئی۔ محسوس کیتا گیا کہ دوش دے مقابلے سزا بہت وڈی سی۔ اس دی شکایت ایسٹ انڈیا کمپنی دے بورڈ آف ڈائریکٹرز تکّ پہنچی۔ اس بارے ہوئی وچار دے فلسروپ بھوکھ وچ اجیہی بے انصافی ہون توں روکن واسطے ملکھ مالکاں نوں دوشی نوں موت دی سزا دین دے ادھیکار توں وانجھا کر دتا گیا۔ انگریز سرکار نے اس علاقے اتے اپنا ادھیکار مضبوط کرن واسطے 1923 وچ انبالہ وچ کمپنی سرکار دے پرتیندھّ 'سکھ اتے پہاڑ دے معاملیاں لئی ڈپٹی سپرڈینٹ' وجوں کیپٹن ڈبلیو. مرھے دیے نیوکتی کیتی۔ 1927 وچ اس پدوی دا ناں بدل کے 'پلٹیکل ایجنٹ' کر دتا گیا۔ 1831 وچ مرھے دی تھاں جارز رسل کلارک نے ایہہ ستھان لیا۔ انبالہ صدر مقام والا ایہہ ادھیکاری اس سارے علاقے اتے باز اکھ رکھدا سی۔ اس دا بہتا سماں ایہناں ملکھ مالکاں دے آپسی جھگڑے نپٹاؤن، انگریز سرکار دے کنٹرول توں مکت رہن لئی ملکھ مالکاں ولوں کیتے 'ترکہین' داعویاں، اتے اوہناں ولوں اپنے ادھیکار ہیٹھلے پنڈاں وچ ذمینداراں نال ورتدیاں اوہناں کولوں ودھ توں ودھ کھوہن اتے ظلم کرن آدی دی پڑتال کرن وچ گزردا پر اس دے دھیان دا سبھ توں ودھ کیندر بندیاں سن اوہ ملکھاں جیہناں وچ اترادھکاری دی انہوند کارن اوہناں نوں انگریزی راج وچ شامل کیتا جانا ہندا سی۔ 7/3
محمد عثمان ڈیپلائی
محمد عثمان ڈیپلائی (پیدائش: 13 جون، 1908ء - وفات: 7 فروری، 1981ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے سندھی تے اردو زبان دے مشہور و معروف ناول نگار، افسانہ نگار، مترجم، ڈراما نویس تے صحافی سن جنہاں نے سندھی زبان وچ شہرۂ آفاق ناول سانگھڑ تحریر کيتا۔
حالات زندگی
محمد عثمان ڈیپلائی 13 جون، 1908ء نو‏‏ں ڈیپلو، ضلع تھر پارکر، سندھ، برطانوی ہندوستان (موجودہ پاکستان) وچ پیدا ہوئے۔ اوہ کسی درس گاہ دے فارغ التحصیل نئيں سن لیکن بچپن ہی تو‏ں انہاں نو‏ں علم حاصل کرنے د‏‏ی لگن سی۔
ادبی خدمات
محمد عثمان ڈیپلائی نے بچپن ہی تو‏ں سندھی تے اردو بولی وچ کہانیاں لکھنی شروع کر دتیاں۔ انہاں نے لاتعداد علمی تے ادبی مضامین تے سو دے لگ بھگ تاریخی ناول تحریر کيتے جنہاں وچ انہاں دا ناول سانگھڑ شہرۂ آفاق حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ اس ناول وچ صوبہ سندھ وچ انگریز سامراج دے خلاف پیر صبغت اللہ شاہ راشدی تے انہاں دے حواریاں د‏‏ی آزادی دے لئی جدوجہد نو‏‏ں موضوع بنایا گیا ا‏‏ے۔
محمد عثمان ڈیپلائی سندھی دے اک کثیر الاشاعت اخبار روزنامہ عبرت دے بانی سن ۔ انہاں نے آزادی صحافت د‏‏ی خاطر قید و بند د‏‏ی صعوبت وی برداشت کيتی۔ اپنے آخری زمانے وچ اوہ اک ماہوار ادبی جریدے سانٹریہہ (وطن) دے نال انگریزی روزنامہ سندھ ٹائمز دے مدیر وی سن ۔
اعزازات
محمد عثمان ڈیپلائی نو‏‏ں حکومت پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں د‏‏ی وفات دے بعد صدارتی اعزاز برائے حسن کارکردگی دے اعزاز تو‏ں نوازیا گیا۔
وفات
محمد عثمان ڈیپلائی 7 فروری، 1981ء نو‏‏ں وفات پا گئے۔
حوالے
گٹھ:1908 دے جم گٹھ:1981 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے مترجمین گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار گٹھ:پاکستانی اخبار مدیران گٹھ:پاکستانی افسانہ نگار گٹھ:پاکستانی ماہرین سندھیات گٹھ:پاکستانی مترجمین گٹھ:پاکستانی مرد افسانہ نگار گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ناول نگار گٹھ:پاکستانی ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:سندھی مصنف گٹھ:1908 دے جم گٹھ:1981 دیاں موتاں گٹھ:ضلع تھرپارکر دیاں شخصیتاں گٹھ:Short description is different from Wikidata
پاکستان انٹرنیشنل سکول، الخبر
پاکستان انٹرنیشنل اسکول ، الخبر ، سابقہ پاکستانی طالب علماں تے پاکستانی تدریسی عملے د‏‏ی وجہ تو‏ں سعودی عرب انٹرنیشنل اسکول (پاکستانی سیکشن) (ایس اے آئی ایس) دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ایہ اسکول سعودی عرب دے مشرقی صوبے دے شہراں الخبر، دمام، ظہران، ثقبہ، راس تنورہ، بقیق ، جبیل تے صفوی سٹی د‏‏ی پاکستانی کمیونٹی د‏‏ی خدمت کر رہیا ا‏‏ے۔ اس اسکول دا مطالعہ نصاب پاکستانی تعلیم دے معیار اُتے مبنی ا‏‏ے۔
اسکول وچ بوائز تے گرلز سیکشن ہُندا ا‏‏ے۔ 2014 تک ، طلباء د‏‏ی آبادی 5 تو‏ں 20 سال د‏‏ی عمر دے 3000 تو‏ں زیادہ بچےآں اُتے مشتمل سی۔ ایہ اک کے-12 تعلیمی ادارہ اے جس وچ مصدقہ نصاب ( فیڈرل بورڈ آف انٹرمیڈیٹ اینڈ سیکنڈری ایجوکیشن ، اسلام آباد) د‏‏ی طرف تو‏ں لاگو اے جو کچھ سالاں دے دوران آہستہ آہستہ اپ گریڈ ہويا ا‏‏ے۔ اسکول 06.45–11.30 تے 1.30–5.30 گھنٹےآں د‏‏ی دو وکھ شفٹاں وچ کم کردا ا‏‏ے۔ اس اسکول د‏‏ی بنیاد عباس حسین ملک نے 1966 وچ اک چھوٹے تو‏ں کمرے والے اسکول دے طور اُتے رکھی سی۔
تریخ
سٹھ د‏‏ی دہائی وچ تیل د‏‏ی عروج دے نال ، سعودی عرب تجارت تے تجارتی سرگرمیاں دا اک مرکز بندا جارہیا سی۔ پاکستانی انجینئرز ، ڈاکٹراں تے ہر شعبہ ہائے زندگی نال تعلق رکھنے والے پیشہ ور افراد داخل ہوئے رہے سن ۔ لیکن کِس‏ے وی پاکستانی تعلیمی ادارے د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنے کنبے نو‏‏ں الخبر وچ نئيں رکھ سکدے سن ۔ اس علاقے وچ اک پاکستانی اسکول د‏‏ی اشد ضرورت سی۔ ايس‏ے موقع اُتے جناب عباس حسین ملک نے پاکستان کمیونٹی ہائی اسکول (پی سی ایچ ایس) د‏‏ی بنیاد رکھی۔
اسکول دے 2014 وچ 2 کیمپس تے 52 استاداں سن ۔
شریک نصابی سرگرمیاں
تمام مانیٹر سرگرمیاں وچ مسابقت نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی اکٹھے ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ مانیٹر نو‏‏ں درج ذیل سرگرمیاں وچ حصہ لینے د‏‏ی ترغیب دتی جاندی ا‏‏ے۔
سوسائٹی ، جداں مباحث سوسائٹی ، کمپیوٹر کلب تے لٹریری سوسائٹی ، اسيں نصابی سرگرمیاں چلاندی ني‏‏‏‏ں۔
اکیڈیمکس
پاکستان انٹرنیشنل اسکول دے دو ونگ ني‏‏‏‏ں۔ ابتدائی کورس گرلز ونگ تو‏ں شروع ہُندا اے جتھ‏ے بچے علم د‏‏ی تلاش دے لئی اپنا سفر شروع کردے ني‏‏‏‏ں۔ لڑکے تے لڑکیاں اک ہی ونگ وچ کنڈرگارٹن تو‏ں کلاس 3 تک تعلیم حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ چہارم کلاس وچ ترقی دے بعد ، لڑکے تے لڑکیاں اپنے اپنے ونگ وچ وکھ وکھ ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان انٹرنیشنل اسکول ، الخبر دے مجموعی طور اُتے جونیئر اسکول نو‏‏ں مرکزی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ تعلیمی سال دے اختتام اُتے جونیئر اسکول دے طلباء دا داخلی طور اُتے اندازہ تے تشہیر کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اُتے ، ایتھ‏ے ایہ امر قابل ذکر اے کہ سالانہ امتحان ہی واحد معیار نئيں ہُندا اے جس دے ذریعہ طلبہ د‏‏ی ترقی تے تعلیمی ترقی دا اندازہ کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ ماہانہ پیشرفت د‏‏ی رپورٹ ہر ماہ دے آخر وچ بھیجی جاندی ا‏‏ے۔ استاداں د‏‏ی تشخیص ، ماہانہ ٹیسٹ تے امتحانات ٖلئے جاندے نيں جنہاں دے ذریعے ہر طالب علم د‏‏ی حیثیت اندازہ کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ والدین / استاداں د‏‏ی میٹنگاں تعلیمی سال وچ دو بار منعقد د‏‏ی جاندیاں نيں تاکہ والدین اپنے بچے د‏‏ی تعلیمی ترقی اُتے تبادلہ خیال کرسکن۔
غیر نصابی سر گرمیاں
غیر نصابی سرگرمیاں وچ ماڈل بنانے ، تقریر ، نعت ، قرات (قرآن خوانی) ، مضمون نویسی دے مقابلے شامل ني‏‏‏‏ں۔ النہدی کلب (سعودی عرب) وچ ہر سال موسم سرما دے دوران کھیلاں دا دن منایا جاندا اے ۔ اسپورٹس ڈے وچ میوزیکل چیئرز تے بہت ساریاں سرگرمیاں شامل نيں جداں دستاویزی فلماں دے ذریعے سیکھنا وغیرہ۔
حوالے
گٹھ:سعودی عرب وچ 1966ء دیاں تاسیساں گٹھ:سعودی عرب وچ پاکستانی بین الاقوامی اسکول گٹھ:الخبر وچ بین الاقوامی اسکول گٹھ:1966ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:سعودی عرب وچ تعلیم
انٹرنیٹ ٹی وی
انٹرنیٹّ ٹیلیویین (جسنوں آئیٹیٹیوی جاں انٹرنیٹ ٹی وی وی کہندے ہن) انٹرنیٹّ راہیں براڈکاسٹ کیتی اک دورفلسفہ سیوا اے۔ ایہہ سیوا 21 ویں صدی وچ کافی مشہور ہو گئی اے۔ اس دیاں اداہرناں ہن امریکہ وچ ہلُ اتے بیبیسی آئیپلیئر، نیدرلینڈز وچ نیدرلینڈز وچ 24 سیوا۔ اسدے لئی، اک تیز رفتار بروڈبینڈ کنیکشن دی ضرورت اے، جس ولوں تسیں انٹرنیٹّ اُتے مہیا ٹیوی چینلاں نوں سٹریم کرکے لائیو خبراں اتے ہور سامان نوں دیکھ سکدے ہو۔ ہن تک گاہک سدھے سیٹیلائیٹ، پھر کیبل ٹی وی اتے پھر ڈیٹیئیچ مطلب ڈائریکٹ ٹو ہوم ڈش ذریعے ٹیوی ویکھ رہے ہن۔ انٹرنیٹّ ہن اک نواں زریعہ اے جس اُتے ٹی ​​وی ویکھیا جا سکدا اے۔ ایہہ دیس اتے دنیا دی خبراں اتے منورنجن سامان عامَ آدمی تک پہنچاؤن دا اک نواں ڈھنگ اے اتے باقی زریعہ دی طرحاں۔ بھارت وچ، اس ساری عمل دی شروعات نوں انٹرنیٹ پروٹوکول ٹیلیوژن (آئیپیٹیوی) دے طور تے سمجھیا جا سکدا اے۔ اس وچ، بروڈبینڈ دی مدد نال، ٹیلیوژن پروگرام گھراں وچ پہنچایا جاندا اے۔ اس خالص یوجنابدھّ نظام وچ، ٹیلیویین پروگراماں نوں ڈیٹیئیچ جاں کیبل نیٹورکس دی بجائے کمپیوٹر نیٹورک دی تکنیکی مدد نال ویکھیا جاندا اے۔
شاید ایبیسی دا ورلڈ نیوز ہن دنیا دا پہلا ٹیوی پروگرام اے جو انٹرنیٹ تے براڈکاسٹ ہندا اے۔ انٹرنیٹ لئی اک ویڈیو اتپاد بنایا گیا سی، جسدا نام آئی ٹی ٹی وی اے۔ پر سبھ توں پہلاں ٹیلیوژن دے پروگراماں نوں انٹرنیٹ براڈبینڈ ولوں براڈکاسٹ کیتا گیا، پھر اس پھارمیٹ نوں آئیپیٹیوی دا نام وی دتا گیا۔ بھارت سرکار نے وی اس نوں منظوری دے دتی اے اتے ایہہ سیوا بھارت دے کئی شہراں وچ شروع کیتی گئی اے۔
Iptv
انٹرنیٹ پروٹوکول ٹیوی وچ، دورفلسفہ دے پروگراماں نوں کسے وی ویبسائیٹ تے ویبپیجاں تے کلک کرکے نہیں ویکھیا جاندا، بلکہ ایہہ اک بہت ہی سرکھات نیٹورکنگ زریعہ اے جس وچ ٹیلی وژن پروگرام انٹرنیٹ براڈبینڈ دی مدد نال اک ٹیوی جاں کمپیوٹر تک پہنچدا اے۔ ایہہ ٹیلیکام پرداتا کمپنیاں (جویں کہ ایمٹیئینئیل، بھارتی ایئرٹیل، رلائنس انڈسٹریز آدی) ولوں حاصل کیتی سیوا ولوں ممکن ہویا اے، جسدی ورتوں ڈجیٹل کیبل جاں سیٹیلائیٹ سیواواں دی تھاں تے کیتی جا سکدی اے۔ اس وچ، ٹیوی نشریاتی ستھر آئیپی دی ورتوں لئی اک سیٹ ٹاپ باکس ولوں حاصل کیتا جاندا اے۔ دوجے پاسے، انٹرنیٹ ٹیوی آپشن (آئیٹیوی) اس ویلے مہیا ہن جس وچ ریکارڈ کیتے پروگرام اکثر کسے وی سائیٹ تے ویکھے جاندے ہن۔ ہن 3 جی موبائیل سیوا دا آپشن آ رہا اے، ٹیوی سیوا دا وی انٹرنیٹ دے ذریعے پھلار کیتا جاویگا۔ ایہہ ایہہ وی حاصل کردا اے کہ جدوں ٹیوی نوں اک آئیپیٹیوی براڈبینڈ کنیکشن نال جوڑدے ہو، تاں ویڈیو آن ڈمانڈ (ویؤڈی) اتے انٹرنیٹ سیوا (ویبّ پہنچ، وائس اوور انٹرنیٹ پروٹوکول-ویؤائیپیول، انٹرنیٹ ٹیوی) دا لابھ لیا جا سکدا اے۔ ایہہ ڈجیٹل ویڈیو دی پیش کش کردا اے اتے روائتی سیواواں نالوں اہم آڈیؤ گنوتا۔
اسدی سبھ توں وڈی خاصیت ایہہ اے کہ ایہہ خاصیت انٹرئیکٹو اے۔ کرکٹ میچ دیکھدے ہوئے، جے تسیں میچ دے مدھ وچ اپنے کھڈاری دا اتہاس جاننا چاہندے ہو، تاں ایہہ آپشن اس وچ وی مہیا اے، جس دی مدد نال متعلق کھڈاری دا پچھلا ریکارڈ ساہمنے آ سکدا اے۔ اسے طرحاں کسے وی چینل، نشریاتی ویلے اتے مستقبل دے نشریاتی لسٹ دے پروگراماں بارے جانکاری وی مہیا اے۔ جے تسیں کسے پروگرام دا نشریاتی کرن ویلے رجھے ہو، تاں بعد وچ تسیں اپنی سہولت مطابق ٹیوی اُتے رزروڈ اس دی رکارڈنگ ویکھ سکوگے۔ اس توں علاوہ، ویڈیو آن ڈمانڈ (ویؤڈی) سیوا دی مدد نال، تسیں اؤنلائین فلم انڈیکس توں چون کر سکدے ہو۔ [2] ایہہ ہور نیٹورکنگ سیواواں نالوں وی سستا اے۔ اس توں علاوہ، منگ اُتے ویڈیو، انٹرئیکٹو گیماں، ٹائم شفٹ کیتے ٹیوی، اکھاں دے کنٹرول اتے یوٹِ ۔ب ویڈیو اس وچ مہیا ہو سکدے ہن۔