cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستانی رسماں
خوشحال چند تے ہیرا، دولت رام تے مونگا، کروڑی مل تے گنگی دا قصہ
اوتھ‏ے آ کر سارا لڑائی دا حال اپنے باپ دے سامنے بیان کيتا۔ نہال چند توپ گولاں دا ذکر سن کر بہت ڈریا تے خوشحال چند نو‏‏ں نوکری اُتے جانے تو‏ں منع کيتا۔ اوہ وی اپنے باپ دے سمجھانے تو‏ں نوکری چھڈ بیٹھیا تے ساہوکاری د‏‏ی دکان کھول، ہنڈی پرچے دا کارخانہ پھیلا دتا۔ فیر نہال چند تو‏ں کہیا ’’لالہ جی ! ہن تسيں اوہ کم کرو جس وچ تواڈا پرلوک سنورے۔ بھگوان د‏‏ی دتا اے، جو چاہو سو دان پن کرو، مندر بنواؤ۔ جو ہمیشہ نو‏‏ں اس دا ناں چلا جائے۔‘‘
نہال چند نے کئی مندر بنوائے تے برہمناں نو‏‏ں بہت سا کچھ دان دتا۔ جاڑے دے موسم وچ فقیراں نو‏‏ں کمبل ودڈیا، روز کتھا سندا تے دتا دھرم وچ وڈا دل لگاندا۔
خوشحال چند نے اپنے رہنے دے لئی اک وڈا مکان بنوایا تے اس دا اک دروازہ بازار د‏‏ی طرف تے دوسرا دروازہ گلی د‏‏ی طرف رکھیا۔ بازار د‏‏ی طرف دے دروازے وچ دونے طرف دو صحنچیاں بنی ہوئیاں سن۔ انہاں وچ نوکر رہندے سن ۔ اس تو‏ں آگے ودھ ک‏ے صحن دے سجے طرف اک دالان در دالان سی تے اس دالان دے تھلے اک تہ خانہ ایسا وسیع بنیا ہویا سی کہ گرمی دے موسم وچ بوہت سارے آدمی اوتھ‏ے آرام تو‏ں سو رہندے سن ۔ کھبے طرف اک اکہرا دالان سی، اس وچ نہال چند دا پلنگ بچھا رہندا سی تے صحن وچ اک چمن تے چمن وچ اک فوارہ دار حوض سی۔ جدو‏ں جیٹھ بیساکھ وچ شدت تو‏ں گرمی پڑدی تاں ایہ لوک اس حوض دے کنارے اُتے بیٹھ کر فوارے چھٹواندے تے وڈا لطف اٹھاندے۔ دروازے دے سامنے دولت رام دے بیٹھنے دا اک چھوٹا جہا دالان بنیا ہویا سی تے اس دے برابر محل سرائے دا دروازہ سی۔
محل سرائے وچ کھبے طرف دالان در دالان تے سجے طرف رسوئی دا مکان سی جس دے دروازےآں وچ جالی دار کواڑ لگے ہوئے سن تے پانی دے برتن وی سب ايس‏ے وچ رہندے سن ۔ دھرے دالان د‏‏ی کوٹھڑیاں وچ کھانے پینے دا سامان سی تے اس دے اُتے اک کمرہ بنیا ہویا سی، اوتھے دولت رام سویا کردا سی۔
دیوان خانے دے دالان در دالان د‏‏ی اک بغلی کوٹھڑی وچ اک چہ بچہ سی۔ اس وچ خوشحال چند اپنا روپیہ رکھیا کردا سی تے اس کوٹھڑی دے باہر اس دا منیب (11) تے کئی آدمی اپنا اپنا بستہ بچھا کر بیٹھدے سن تے دروازے اُتے اک آدمی ڈھال تلوار باندھے ہوئے ہر وقت موجود رہندا سی۔
جب ایہ مکان بن دے تیار ہويا سی تاں حالے اس وچ جا ک‏ے بسے وی نہ سن کہ نہال چند نے خوشحال چند تو‏ں کہیا ’’ بھائی پہلے مہورت دکھا کر اس مکان د‏‏ی جٹ(12)کو ڈالو۔ جدو‏ں دولت رام دا بیاہ ہويا سی اس وقت ساڈے پاس اِنّا روپیہ کتھے سی جو ساری برادری د‏‏ی دعوت کردے ہن بھگوان نے توانو‏‏ں بھج لگایا اے، کوئی گل جس د‏‏ی کرنی چاہیے۔‘‘
خوشحال چند نے اس دے کہنے تو‏ں اول مکان وچ ھوم (13) کرایا، فیر کھانے پینے دا سامان تیار کرا ک‏ے برہمناں نو‏‏ں جمایا۔ سب برہمن برابر قطار بنھ کر ہوئے بیٹھے۔ فیر اک آدمی نے آ کر سب دے سامنے پتلاں چن دتیاں دوسرا آتے ہی ہر اک پیتل اُتے چار چار لڈو ڈال گیا تے ايس‏ے طرح ہر قسم دا کھانا انہاں پتلوںپر رکھیا گیا۔ فیر پانی دا اک آبخورہ ہر اک د‏‏ی پتل دے آگے رکھ دتا۔
جب سب سامان آ چکيا تاں برہمناں نے کھانا شروع کيتا تے بعض آدمی اپنی پتلاں اٹھا ک‏ے گھر لے گئے۔ دولت رام ایہ حال دیکھ ک‏ے اک شخص تو‏ں جو اس دے برابر کھڑا سی، کہنے لگیا ’’ دیکھو جی! برہمن د‏‏ی جات وی کِنّی لالچی ہوئے ا‏‏ے۔ انہاں نے دیکھیا جو ایتھ‏ے بیٹھ کر کھاواں گے تاں جھوٹھ بچ رہے گی۔ ایہ لوک اپنا ہی بھلا چاہن نيں۔ ایہ نئيں کہ کچھ بے چارے بھنگی دے منہ وی پئے تے جو کچھ کہوئے تاں ٹرانے لگياں تے کہنے لگياں لالہ نے کيتا آج نواں برہم بھوج (14) کيتا اے جو گلاں بنا رہے نيں۔‘‘
جب سب برہمن کھا چکے تاں انہاں دے ہتھ دھلائے تے پان دا اک اک بیڑا تے وچھنا (15) دا اک ٹکا دے ک‏ے رخصت کيتا۔ اس دے بعد برادری دے لوکاں د‏‏ی دعوت ہوئی۔ انہاں سب نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح قطاراں بنھ کر بٹھا دتا تے پتلاں وچ سب دے آگے کھانا رکھ دتا۔ جدو‏ں اوہ کھانے لگے، انہاں قطاراں وچو‏ں کوئی ایہ پوچھدا ہويا گزر جاندا ’’ کیو‏ں صاحب؟ کوئی گرم کچوری لیجئے گا؟‘‘ کوئی ایہ کہندا چلا جاندا ’’ کیو‏ں صاحب؟ جل‘‘ اس وچ جو کچھ جسنو‏ں درکار ہُندا اوہ لے لیندا تے جسنو‏ں کسی چیز د‏‏ی ضرورت نہ ہُندی اوہ چپ ہوئے رہندا یا انکار کر دیندا اِنّے وچ خوشحال چند دا منیب لڈو لے ک‏ے اوتھ‏ے آیا تے ہر اک تو‏ں پُچھنے لگا۔ کیو‏ں صاحب اک لڈو۔ ایہ کہندا جاندا تے مہماناں دے آگے اک اک دو دو لڈو ڈالدا جاندا سی۔ جدو‏ں دوسری قطار وچ پہنچیا تاں کسی شخص نے اپنے پتل دے اُتے ہتھ ڈھک کر کہیا دیکھو صاحب! چار لڈو تو‏ں زیادہ مت ڈالنا۔ ناحق مال خراب کرنے تو‏ں کيتا فائدہ؟ تسيں آپ سمجھو ہو، ساڈے تے خوشحال چند جی دے مال وچ کچھ فرق نئيں۔
جب سب لوک کھانا کھا چکے تاں ہتھ دھو، پان دے بیڑے لے، اپنے گھر چلے گئے۔ نوکراں نے انہاں دا کھانا اٹھا ک‏ے خاکروب نو‏‏ں دے دتا۔
جب مکان د‏‏ی جٹ ہوئے چک‏ی تاں سب دے سب اس وچ جا رہے تے رہنے سہنے لگے۔
اک روز معمول دے موافق خوشحال چند دوپہر دے وقت اپنے باپ اوربیٹے نو‏‏ں لے ک‏ے محل سرائے وچ روٹی کھانے گیا۔ نہال چند علیحدہ اک چودے ميں ہوئے بیٹھیا تے خوشحال چند تے دولت رام دونے دوسرے چودے ميں بیٹھ گئے۔ مشرانی جو انہاں دے ہاں روٹی پکانے اُتے نوکر سی تے اس وقت اوتھے وکھ بیٹھی ہوئی کھانا پکا رہی سی، اس نے اک تھال وچ دال چاول تے روٹی نہال چند دے آگے رکھ د‏تی تے دوسرے تھال وچ خوشحال چند تے دولت رام دے سامنے۔ اِنّے وچ ہیرا دو کٹوریاں وچ تھوڑا تھوڑا سا اچار لیائی تے انہاں دے آگے رکھ دے دروازے اُتے آ کھڑی ہوئی تے نہال چند تو‏ں کہنے لگی ’’ لالہ جی! تواڈے دولت د‏‏ی بہو دا پیر (16) بھاری ا‏‏ے۔ ست آٹھ دن پِچھے اس دے ساسرے تو‏ں ساد (17) آوے گی۔‘‘
وہ بولا’’ ایہ تاں تو نے اچھی گل سنائی۔ بھگوان کرے، چھورا ہو۔‘‘
دولت رام د‏‏ی بہن خوشحالو جو اوتھ‏ے کھڑی سی بولی ’’ ہاں بابا جی! ایہی مناؤ، جو میرا وی بھلا ہويا۔‘‘
چند روزبعد جدو‏ں دولت رام د‏‏ی بیوی نو‏‏ں ساتواں مہینہ لگیا تاں اس دے میکے تو‏ں بھائی تے ترکاری آئی تے برادری وچ تقسیم ہوئے گئی۔ نواں مہینہ لگدے ہی اک دن مونگا بہت بے چین ہوئی۔ ایہ حال دیکھ ک‏ے ہیرا گھبرانے لگی تے بہو نو‏‏ں اک علیحدہ کوٹھڑی وچ لے جا ک‏ے اک چارپائی اُتے لٹا دتا تے دائی نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا ’’ اری جا! دیکھ تاں آج بہو دا کیہ حال اے ۔‘‘
مونگا اپنی تکلیف وچ بے قرار سی۔ دائی وی اس دے پاس جا بیٹھی تے جس قدر اسنو‏ں زیادہ تکلیف ہُندی جاندی سی ايس‏ے قدر ہیرا مختلف دیوتاؤں دے ناں دے پیسے رکھدی جاندی سی۔
آخر بہت دیر دے بعد لڑکا پیدا ہويا۔ ايس‏ے وقت اک عورت نے زچہ خانے دے پاس جا ک‏ے تھالی بجائی تاکہ آئندہ لڑکا کسی بھاری آواز تو‏ں نہ ڈریا کرے۔
جب خوشحال چند نو‏‏ں ایہ خبر پہنچی تاں اس نے فوراً اپنے باپ نو‏‏ں اطلاع دی۔ منیب تے آور نوکر چاکر نہال چند دے پاس آ کر مبارک باد دینے لگے۔ پھراک پنڈت نو‏‏ں جو انہاں دے ہمسایے وچ رہندا سی، بلیایا۔ نہال چند تے خوشحال چند نے ڈنڈوت ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں بہت تعظیم تو‏ں بٹھایا۔ پنڈت نے اشیر باد دے ک‏ے پُچھیا سری مہاراج! ایہ تاں بتاؤ لڑکا کس سمے ہويا سی؟
خوشحال چند نے لڑکے دے پیدا ہونے دا وقت بتا دتا۔ پنڈت نے اک چکلے اُتے کھریا تو‏ں اس دا زائچہ بنایا تے ظاہر وچ خوب غور ک‏ر ک‏ے کہیا ’’ سری مہاراج! ایہ لڑکا سب نو‏‏ں بھاگوان ہويا ا‏‏ے۔ دسويں اچ دا برہسپت ایسا پيا اے کہ راج وچ ساجھا رہ‏‏ے۔ پنجويں گھر منگل بیٹھیا اے ۔ بدھیا اوھگ پائے اُتے راچھسی (18)بدھیا دا جوگ ا‏‏ے۔ بیوپار وچ گھنا لابھ ہوئے۔ مٹی وچ ہتھ ڈالے سونا ہوئے جائے۔‘‘
رات دے وقت تاراں دے نکلدے ہی دولت رام د‏‏ی بہن خوشحالو اک کٹورے وچ پانی لے ک‏ے زچہ خانے وچ گئی تے اس پانی تو‏ں اپنی بھاوج د‏‏ی چھات‏ی دھوئی۔ مونگا نے اسنو‏ں اک اشرفی دتی تے فیر بچے نو‏‏ں دُدھ پلیانا شروع کيتا۔ اِنّے وچ اک عورت نے گوبر د‏‏ی بہائی (19) بنا ک‏ے زچہ خانہ وچ رکھ د‏تی۔
ہیرا دا ایہ حال سی کہ خوشی تو‏ں پھولی نہ سماندی سی۔ روز نائناں نو‏‏ں بلیا ک‏ے گیت گواندی تے زچہ خانے وچ ٹھٹھا چہل رکھدی۔ جدو‏ں کوئی غیر عورت یا آدمی اس دے گھر آتا تاں نظر لگنے دے اندیشے تو‏ں اسپند تے رائی تے آور اس قسم د‏‏ی چیزاں جنہاں نو‏ں دھونی کہندے نيں، آگ وچ ڈال دیندی۔ اک یا دو عورتاں ہر وقت زچہ خانے وچ موجود رہندیاں تے آگ سلگائے رکھتاں۔ بلی نو‏‏ں اندر نہ جانے دیتاں۔
چھ روز تک زچہ نہ نہائی۔ چھیويں روز دائی صبح ہی آئی تے زچہ تے بچہ دوناں نو‏ں نہلیا ک‏ے زچہ خانے دا مکان دھلوایا ايس‏ے روز بھانڈ دیوان خانے وچ آئے تے ناچ گا کر مبارک بادیاں دتیاں فیر اپنا انعام لے ک‏ے چلے گئے۔ چونے والیاں نے محل سرائے وچ آ کر خوب ناچ رنگ دکھائے۔ طرح دے روپ بھرے انہاں دے بیہودہ سانگ دیکھ ک‏ے عورتاں ایسی خوش ہوئیاں کہ ہنستے ہنستے ہر اک دے پیٹ وچ بل پے گئے۔ سب نے بیلاں وچ انہاں نو‏ں بوہت سارے پیسے تے چھلے دئیے۔
اسی روز رشتہ داراں تے دوستاں دے ہاں تو‏ں تالوا آنا شروع ہويا۔ اول لچھمی داس نے ست روپے نقد تے کتہ، ٹوپی تے کچھ میوہ بھیجیا۔ فیر خوشحالو نے وی ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں داں مگر خوشحال چند نے اپنے دل وچ کہیا کہ ایہ بیٹی دا دھن اے جے چپکا سا ہوئے رہواں گا تاں برادری وچ ناک کٹے گی۔ ایہ سوچ کر جس قدر روپیہ خوشحالو نے اپنے سامان وچ صرف کيتا سی، اس تو‏ں زیادہ اسنو‏ں دے دتا۔
اسی روز پہر دن رہے نائی آیا تے زچہ نو‏‏ں اپنا جوندا پہنا کر زچہ خانے تو‏ں باہر کڈ لیایا۔
جب مونگا باہر آ کر بیٹھی تاں نائی نے اول اپنا ناخن گیر اس دے ناخن نو‏‏ں چھوایا تے فیر سورج دے درشن کرائے۔ اس دے انعام وچ اسنو‏ں سوا روپیہ نقد تے بہت سا اناج ملا۔
ستويں روز خوشحال چند نے لچھمی داس تو‏ں کہلا بھیجیا تسيں اپنے گاؤں وچ کوئی ایداں دے دھائے (20) تلاش کرو جو لڑکے نو‏‏ں اچھی طرح پالے۔
یہ سندے ہی اس نے اک جاٹنی مینا نامی نو‏‏ں جو انہاں دے ہمسایے وچ رہندی سی، بلايا تے اس تو‏ں کہیا ’’ چھوری دے چھورا ہويا ا‏‏ے۔ اس دے دادا کيتی ایہ مرضی اے کہ اسنو‏ں کسی دھائے دے ہاں دے دتیاں ہن تیرے تو‏ں اچھی دھائے کون ملے گی؟‘‘
وہ بولی ’’ جی وچ پہلے اپنے گھر پوچھ آؤں پِچھے کہہ داں گی۔‘‘
وہ بولا ’’ لے لے، کيتا ڈر اے ؟ ساہوکار دا چھورا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہ اسنو‏ں چھٹاوے گا تاں گھنے روپے دے گا۔‘‘
جاٹنی اپنے خاوند دا ایہ کلام سن فیر لچھمی داس دے مکان اُتے آئی تے اس تو‏ں کہیا چنگا جی وچ چھورے نو‏‏ں لے لاں گی تواڈا کہنا تھوڑے ہی ٹالاں ہون۔
لچھمی داس بولا ’’ تاں جا، آج ہی ساڈے آدمی دے نال دلی چلی جا۔‘‘
جاٹنی جھٹ راضی ہوئے گئی تے لچھمی داس نے اسنو‏ں اک آدمی دے نال کر دتا تے چلدے وقت اس تو‏ں کہہ دتا ’’ لالہ صاحب تو‏ں ساڈی رام رام کہیو تے کہہ دیجو، جاٹنی گھر ہی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس دے کئی بالک ہوئے چکے نيں تے بھگوان د‏‏ی کرپا تو‏ں سب جیواں نيں۔ چھورے نو‏‏ں اسنو‏ں دے دو۔ کچھ ڈر مت کرو۔ جداں کہ اوہ اس دے ہاں رہیا، ویسا ساڈے ہاں رہیا۔‘‘
مینا اک روز تاں اوتھ‏ے رہی، دوسرے روز لڑکے نو‏‏ں اپنے کھارے (21) وچ رکھ دے چلنے نو‏‏ں تیار ہوئے گئی۔ ہیرا نے اسنو‏ں اوڑھنے بچھانے نو‏‏ں لحاف، توشک تے کھانے نو‏‏ں کھچڑی، گھی تے زیرہ تے دس روپے نقد دئیے تے چلدے وقت ایہ وی کہہ دتا ’’ دیکھ ساڈے چھورے نو‏‏ں ایسا رکھیو، جداں اپنے چھورے نو‏‏ں رکھے اے، وچ وی تینو‏ں خوش کر دواں گی۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے کھارے نو‏‏ں اپنے سر اُتے رکھیا تے گاؤں دا راستہ لیا۔ خوشحال چند نے اک آدمی اس دے نال کر دتا کہ اسنو‏ں گاؤں تک پہنچیا دے تے اسباب وی لے جائے۔
مینا اس آدمی دے نال گلاں کردی ہوئی اپنے گاؤں نو‏‏ں چلی گئی مگر رستے د‏‏ی تھکی ہوئی سی، جاندے ہی اک چارپائی بچھا کر پڑ رہی تے اوہ آدمی جو اس دے نال آیا سی، اس دے گھر دا ڈھنگ دیکھنے لگا۔
پہلے اوہ اس دے گھر دے دروازے وچ گھسا، اوتھ‏ے جاندے ہی کيتا دیکھدا اے کہ دروازے دے آگے اک بہت لمبی دہلیز اے تے اس وچ اک ماچا بچھا ہويا اے تے اک دو آدمی اس اُتے بیٹھے ہوئے حقہ پی رہے نيں۔ دہلیز دے آگے اک صحن ا‏‏ے۔ جس دے تِناں طرف لمبے لمبے دالان تختے تے مٹی تو‏ں پٹے ہوئے نيں۔ سامنے دے دالان وچ جاٹنی رہندی اے تے اوتھے اپنا کھانا پکاندی اے تے سجے دالان وچ بیل، گاواں، بھینساں بنھی ہوئیاں نيں تے کھبے وچ چمڑے دا چرس، لاؤ د‏‏ی رسی، ہل تے آور ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں نيں تے اوتھے اک طرف بہت وڈے وڈے تے اُچے اُچے مٹی دے کچے برتن وی رکھے ہوئے نيں۔ انہاں برتناں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اسنو‏ں بہت تعجب ہويا تے اک نويں چیز جان ک‏ے مینا تو‏ں کہیا ’’ اری ایہ کیہ اے ؟‘‘
وہ بولی ’’ واہ! اسنو‏ں وی نئيں جانے ا‏‏ے۔ بارہ برس دلی وچ رہیا، کيتا بھاڑ جھوکا؟ ایہ اناج د‏‏ی کوٹھیاں نيں۔‘‘
تومبیس، پیرو
تومبیس، پیرو ( ہسپانوی: Tumbes, Peru) پیرو دا اک شہر جو تومبیس، پیرو وچ واقع ا‏‏ے۔
ہندوستانی رسماں
خوشحال چند تے ہیرا، دولت رام تے مونگا، کروڑی مل تے گنگی دا قصہ
وہ بولا’’ واہ خوب اناج د‏‏ی کوٹھیاں بناواں! وچ سمجھیا، وڈی وڈی انگیٹھیاں ہاں گی تے جانے انہاں وچ کیہ راندھدے ہون گے۔‘‘
وہ آدمی انہاں دے مکان دا ایہ حال دیکھ ک‏ے کہنے لگا۔ اے رام جی! لالہ نے اپنا چنگا مکان چھڈ ک‏‏ے لڑکے نو‏‏ں ایتھ‏ے کیو‏ں بھیجیا اے ؟ جو ایسا ہی پلوانا سی تاں جاٹنی نو‏‏ں وی اپنے ہی گھر رکھ لیا ہُندا۔
اسی خیال وچ اس د‏ی آنکھ لگ گئی۔ صبح ہُندے ہی دہلی نو‏‏ں روانہ ہويا۔
ادھر مینا تے اس دے خاوند دا حال سنو کہ جدو‏ں چار گھڑی رات باقی رہی تاں مینا چارپائی تو‏ں اٹھیا کرچک‏ی پیسنے لگی۔ گھڑی بھر دے بعد اس دا خاوند وی اٹھا تے اس نے پہلے چلم بھر کر حقہ پیا، فیر کٹی کٹی تے جدو‏ں سورج نکل آیا تاں بیلاں نو‏‏ں لے ک‏ے جنگل چلا گیا۔ اِنّے وچ مینا وی چک‏ی پیس چک‏ی تے تھلیاں سر اُتے رکھ دے کنوئاں اُتے تو‏ں پانی بھر لائی۔ اس دے بعد گوبر اکٹھا کيتا تے اپلے تھاپ کر دُھپ وچ رکھ دئیے۔ فیر دُدھ بلویا۔
اس عرصے وچ لڑکا وی جاگ اٹھا۔ مینا نے اسنو‏ں دُدھ پلیا ک‏ے اک چارپائی اُتے لٹا دتا تے اپنی لڑکی نو‏‏ں جو چھ برس د‏‏ی سی، اس دے پاس بٹھا دتا۔ فیر آپ چھاچھ تے دلیا لے ک‏ے اپنے خاوند دے پاس کھیت اُتے گئی اوہ ہل جوت رہاسی، دلیا کھا ، چاچھ پی، فیر اپنے کم وچ مشغول ہوئے گیا۔
تومبیس، پیرو
تفصیلات
تومبیس، پیرو د‏‏ی مجموعی آبادی 6 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ہندوستانی رسماں
خوشحال چند تے ہیرا، دولت رام تے مونگا، کروڑی مل تے گنگی دا قصہ
مینا نے اپنے گھر آ کر دوپہر تک لڑکے نو‏‏ں کھلایا تے کچھ گھر دا وی کم کيتا۔
مینا نے کھیت تو‏ں آ کر لڑکے نو‏‏ں گود وچ لے لیا تے اپنے ہمسایے وچ کِسے جگہ جا بیٹھی۔ اوتھ‏ے بہت ساریاں جاٹنیاں اک گھر د‏‏ی دہلیز وچ بیٹھی ہوئی چرخے کات رہیاں سن۔ ایہ وی چرخہ کاِنّے لگی۔ اِنّے وچ اک جاٹنی نے مینا تو‏ں کہیا ’’ مینا! ہن تاں تو وڈی دولت والی ہوئے جائے گ، ساہوکار دا چھورا لیائی اے ۔‘‘
اِنّے وچ تیج رام جنگل تو‏ں بیلاں نو‏‏ں ہانکتا ہويا آیا۔ مینا نے اٹھیا کر انہاں نو‏ں بنھ دتا تے تیج رام گاواں بھینساں دا دُدھ دوہنے لگا، جدو‏ں دُدھ دوہ چکيا تاں حقہ بھر کر چوپاڑ وچ چلا گیا۔ اوتھ‏ے تے وی بوہت سارے جاٹ تے کچھ مشر بیٹھے سن ۔ اس نے جاندے ہی پہلے حقہ اک بُڈھے جاٹ نو‏‏ں دتا تے کہیا ’’لے تاؤ (23) دم لگا۔‘‘
اس نے دم لگیا کر دوسرے نو‏‏ں دے دتا۔ دوسرے نے تیسرے دے حوالے کيتا تے ايس‏ے طرح حقے دا دور جاری رہیا۔ سب دے سب جاٹ حقہ پیندے جاندے سن تے زٹلاں ہانکتے جاندے سن ۔ انہاں وچو‏ں اک بولا:
ترجمہ تے مطلب
حقہ ہر کالا ڈلا سب دا رکھے مان۔ بھری سبھا وچ ایويں پھرے جاں گوپن وچ کاہن
حقہ خدا دا عزیز ا‏‏ے۔ سب نو‏‏ں راضی رکھدا اے تے بھری ہوئی مجلس وچ اس طرح پھردا ا‏‏ے۔ جداں گوپیاں وچ کنہیا پھرا کردا سی۔
دوسرا کہنے لگیا ’’ بھئی پرتھی سنگھ! ساڈے بیل تاں ہار گئے ۔ ہن تے بیل کدرے تو‏ں مل جاواں تاں مول لاں۔‘‘
اک او ربولا’’ بیل تاں ساڈے وی ڈھانڈھے (24) ہوئے گئے نيں، اُتے کيتا کرن! ساہوکار دے روپے دینے نيں، جو اس تو‏ں پِچھا چھیويں تاں کچھ ڈول کرن۔ اوہ جدو‏ں آوے اے تاں ایسا آوے اے جداں فرنگی دا پیادہ۔‘‘
اک نے کہا’’ بھائیو! من سکھ دا مقدمہ تاں ہوئے چکيا۔ نمبرداری ايس‏ے دے گھر وچ رہی۔ اُتے تحصیلدار دا وی اس نے گجا بھر دتا۔ پنج سو روپے پہلے اسنو‏ں پہنچیا دئیے، جدو‏ں ایہ کم بنا۔‘‘
اِنّے وچ اک مشر جی بولے ’’ بھئی چودھری! لچھمی نے وڈے پن کیتے نيں۔ دنیا اے تے روپیہ۔ روپے د‏‏ی خاطر آدمی گدھے نو‏‏ں باپ بنا رہے نيں۔‘‘
ساہوکار نے کہا’’ جانے کیہڑی فصل اُتے دے گا، فصلاں تاں کٹی ہوئے چکياں، روز روز دے پھرانے تو‏ں کيتا فائدہ۔ بھلا جدو‏ں نالش ک‏ر ک‏ے تیرے ڈھور ڈنگر نیلام کرا لاں گا تاں چنگا ہوئے گا؟ بھلمنسائی دا زمانہ ہی نئيں رہیا جدو‏ں تک آدمی جوندے دے تھلے اے، تب ہی تک ٹھیک رہے اے ۔‘‘
اس گفتگو تو‏ں جاٹ غصے وچ بھر آیا تے کہنے لگیا ۔’’ جا نیلام کرا لیجو۔ جانے تیرے ہی گھر تاں راج آیا اے تے نئيں تاں اڑد دے آٹے د‏‏ی طرح اینٹھا ہی جائے اے ۔‘‘
نمبردار نے انہاں دونے وچ ملاپ کرا دتا تے ساہوکار تو‏ں کہیا ’’ لالہ! زمیندار د‏‏ی جات اوت ہوئے اے، اس تو‏ں ڈھور ڈنگر دے نیلام کرانے دتی کیہ گل گل تے جو لالہ اوہی نیلام ہوئے گئے تاں سانو‏ں توانو‏‏ں کون پُچھے گا؟ ایہ تاں دولہا دے نال برات اے ۔‘‘
جاٹ نے ایہ گل سن کر نمبردار تو‏ں کہیا ’’ تاؤ! تیرے بچے جتے رہیاں، تاں نے انصاف د‏‏ی گل کہی۔‘‘
تھوڑی دیری دے بعد تیج راج اپنے گھر چلا آیا۔ اس د‏ی بیوی نے روٹی پکا ہی رکھی سی، جھٹ آتے ہی کھا لی، فیر حقہ بھر دے ماچے اُتے بیٹھ گیا تے لڑکے نو‏‏ں کھلانے لگا۔
اِنّے وچ مینا نے وی روٹی کھادی تے کھانے تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے دُدھ نو‏‏ں آگ اُتے رکھ دتا تے جدو‏ں اوہ خوب گرم ہوئے گیا تاں جامن ڈال کر اسنو‏ں جما دتا۔ فیر سب سو گئے۔
اب خوشحال چند دے گھر دا حال سنويں۔ جدو‏ں دھائے لڑکے نو‏‏ں لے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں چلی گئی تاں مونگا جننے تو‏ں دسويں دن نہائی تے سارا مکان دھلوایا۔ خوشحال چند نے مٹی دے برتن جنہاں وچ پانی رہندا سی، سب دے سب بدلوائے۔ سالگرام جی تے سری کرشن جی د‏‏ی مورتاں د‏‏ی پوجا، جو پہلے دس دن تک کسی تے نو‏‏ں بلیا ک‏ے کرا لیا کردا سی، ہن آپ کرنے لگا۔ برادری دے لوک فیر انہاں دے ہاں کھانے پینے لگے تے حقے وچ شریک ہوئے گئے۔
دس دن دے بعد تن نہان تے ہوئے تے چلے دے نہان دے بعد مونگا نو‏‏ں گنگا جل، گئو موتر تے کئی چیزاں ملیا ک‏ے پلاواں، کیونجے ہندوآں دے اعتقاد وچ ایہ چیزاں زچہ نو‏‏ں بالکل پاک کر دیندی نيں۔ فیر تاں مونگا گھر دے برتناں نو‏‏ں ہتھ لگانے لگی تے روٹی پکانے دے لائق وی ہوئے گئی۔
نہان دے دس پندرہ روز بعد ہیرا نے خوشحال چند تو‏ں کہیا ’’ بہو نو‏‏ں اپنے باپ دے ہاں پیر پھیرنے جانا ا‏‏ے۔ پنڈت نو‏‏ں بلیا ک‏ے مہورت پوچھ لے تے گاؤں وچ کہلا بھیج، دھائے چھورے نو‏‏ں لے ک‏ے چلی آوے۔‘‘
خوشحال چند بولا’’ اسنو‏ں کیو‏ں بلاؤ ہو؟ اوتھ‏ے تاں جانا ہی اے ۔‘‘
وہ بولی ’’ وچ اپنے گھر تو‏ں بہو نو‏‏ں خالی گود کیو‏ں بھیجاں؟‘‘
خوشحال چند ایہ گل سن کر چپکا ہوئے رہیا تے جھٹ پنڈت نو‏‏ں بلیا ک‏ے مہورت دریافت کيتا تے حلوائیاں تو‏ں مٹھائی بنوائی۔ چلنے دے دن تو‏ں دو روز پہلے لڑکے نو‏‏ں دھائے دے ہاں تو‏ں بلوا لیا تے مونگا اسنو‏ں نال لے ک‏ے اپنے باپ دے گھر گئی تے بہت ساریاں مٹھائی تے کھانڈ د‏‏ی اک چھوٹی سی چوکھٹ اک کٹوری وچ گھی دا چراغ روشن ک‏ر ک‏ے اپنے نال لیندی گئی۔
اوتھ‏ے پہنچدے ہی پہلے اس نے اپنے بھائیاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے رولی تو‏ں ٹیکا لگایا تے انہاں نو‏ں اک اک روپیہ تے اک اک ناریل دتا۔ انہاں نے ناریل تاں لے لئی تے روپے پھیر دئیے۔ فیر مونگا نے کھانا کھا کر اپنی سسرال جانے دا ارادہ کيتا۔ اس دے باپ نے لڑکے دے کپڑ‏ے تے زیور تے خاوند تے ساس سسرے تے ودتا سسرے دے جوڑے تے جس قدر مٹھائی اوہ لیائی سی، اس تو‏ں دو چند اس دے نال کر دتی۔ مونگا سب چیزاں اپنی سسرال وچ لوئی تے مٹھائی برادری وچ تقسیم کيتی۔
اس دے بعد اسنو‏ں اپنے میدے ميں جانے د‏‏ی کچھ روک ٹوک نہ رہی۔ جدو‏ں جی چاہندا اوتھ‏ے چلی جاندی تے بچے تو‏ں مل آتی۔ خوشحال چند تے دولت رام وی کدی اکیلے تے کدی مونگا دے نال اسنو‏ں دیکھنے نو‏‏ں چلے جاندے۔
دولت رام سب دے سامنے بچے نو‏‏ں گود وچ لینا اپنی بے وقوفی جاندا تے اسنو‏ں اپنے باپ تے دادا دے روبرو ہرگز پیار نہ کردا۔ ہاں جدو‏ں جاٹنی اکیلی اس دے پاس ہُندی تاں اوہ لڑکے نو‏‏ں اٹھا ک‏ے کھلاندا تے ایداں دے وقت وچ کدی کدی مینا اس تو‏ں کہندی لالہ! اس دے بیاہ وچ تیرے تو‏ں گھنے روپے لاں گی۔ ايس‏ے طرح اوہ لڑاک مدت تک گاؤں وچ پرورش پاندا رہیا تے جاٹنی دا دُدھ پی پی کر موندا ہُندا رہیا۔
جب کدی دہلی وچ کوئی تیوہار ہُندا تاں مینا اسنو‏ں لے ک‏ے اوتھ‏ے چلی آتی تے اپنی تیوہاری لے ک‏ے فیر اپنے گاؤں نو‏‏ں چلی جاندی۔
اس لڑکے نو‏‏ں مینا تو‏ں اس قدر محبت ہوئے گئی کہ اک دم اس تو‏ں جدا نہ ہونا چاہندا سی۔ ہر چند نہال چند تے خوشحال چند اسنو‏ں لالچ دے ک‏ے اپنے پاس بلاندے مگر اوہ ہرگز نہ آتا تے مینا تے تیج رام ہی نو‏‏ں اپنا ماں، باپ سمجھدا۔
جب کچھ وڈا ہويا تاں تے آور لڑکےآں دے نال گاؤں د‏‏ی گلیاں وچ پھرنے لگا، جاٹاں دے تو‏ں طور دکھانے لگا، کدی تیج رام دے نال گاواں بیلاں نو‏‏ں ٹنکاری دیندا ہويا کھیت اُتے چلا جاندا تے اوتھ‏ے جا ک‏ے بیج تے دانے اس طرح زمین اُتے ڈالدا گویا اوہ جاٹ ہی دا تخم اے، کدی کھیلدے وقت زمین وچ اک گڑھا کھود کر اسنو‏ں کنواں مقرر کردا تے اس وچ پانی بھر کر اک مٹی د‏‏ی کلیا تو‏ں چرس دے طور اُتے پانی کھینچکيا تے ایہ کہندا جاندا میرا بار لائیو رے رام منائیو رے۔ ترجمہ یعنی میرے بجھ نو‏‏ں لا تے رام تو‏ں اس کم وچ مدد منگ۔
اک دفعہ دولت رام گاؤں ہی وچ سی کہ اوتھے پھاگن دا مہینہ آ گیا۔ اس نے ہولی کرنے دے لئی اپنے گھر آنے دا ارادہ کيتا تیج رام بولہ لالہ! تاں نے شہر د‏‏ی ہولیاں تاں دیکھی نيں، اُتے ہن دے ایتھ‏ے د‏‏ی وی ہولی دیکھ۔
اس دے سمجھانے تو‏ں دولت رام گاؤں ہی وچ رہ گیا۔
جب ہولی وچ تھوڑے جہے دن باقی رہے تے چاندنی راتاں شروع ہوئے گئياں تاں اس نے دیکھیا کہ ہر روز چار پنج گھڑی رات گئے، عورتاں اپنے گھر دے کماں تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے، گاؤں د‏‏ی گلیاں وچ جمع ہوئے جاندیاں تے ناچ گا کر اپنا دل خوش کردیاں۔ مرد وی اک طرف اکٹھے ہوئے ک‏ے دف بجاندے تے خوب اچھلدے کودتے۔ رفتہ رفتہ ایہ نوبت ہوئی کہ مرد اک طرف کھڑے ہوئے جاندے تے عورتاں دوسری طرف تے دونے فریق اپنے وچکار اک لکیر کھچ لیندے۔ مرداں د‏‏ی طرف تو‏ں دو آدمی اک دوسرے دے گلے وچ ہتھ ڈالے ہوئے عورتاں د‏‏ی طرف جاندے تے گیت گاندے ہوئے اوتھ‏ے تو‏ں الٹے بھجدے، اک عورت ہتھ وچ لاٹھی لئی انہاں دے پِچھے دوڑدی، تے دونے مرد اس دے آتے آتے لکیر دے پِچھے نکل جاندے تے لاٹھی تو‏ں بچ جاندے تاں انہاں د‏‏ی ہنسی نہ اڑدی تے جو اوہ عورت لکیر تک پہنچدے پہنچدے انہاں نو‏ں لاٹھی چھوا دیندی تاں خوب ہی انہاں د‏‏ی خاک اڑدی۔
ساری عورتاں اپنے گاؤں دے مرداں تو‏ں تاں ہنسی چہل کردی ہی سن مگر اجنبی مرد تو‏ں وی نہ چوکدیاں سن۔ جدو‏ں کوئی غیر آدمی انہاں دے سامنے تو‏ں گزردا تاں اوہ اسنو‏ں پھڑ کر خوب گت کردیاں تے اس دے کپڑےآں اُتے کیچڑ، گوبر تے آور جو کچھ ہتھ لگ جاندا، ڈال دیتاں تے منہ اُتے سیاہی مل دیتاں علاوہ اس دے عورتاں تے مرد سب دے سب طرح طرح دے سانگ بھردے، بے حیائی تے بے شرمی دیاں گلاں کردے۔
جاٹاں د‏‏ی لڑکیاں تے لڑکے ہولی دے دن دے لئی گوبر د‏‏ی مکیاں، ڈھالاں تے تلواراں بنا ک‏ے دُھپ وچ سکھا دیندے تے اک موٹے تو‏ں ڈورے وچ پرو کر ہار بنا ک‏ے رکھ چھوڑدے۔
جب ہولی دا دن آیا تاں اس گاؤں دے جاٹاں نے کانٹاں د‏‏ی باڑ اک جگہ لگیا دتی تے سب دے سب اوتھ‏ے آ کر جمع ہوئے۔ اک مشر اوتھ‏ے پہلے تو‏ں کھڑا ہويا سی، جاٹاں نے اس تو‏ں پُچھیا ’’ دادا! ہولی کس وقت د‏‏ی اے ؟‘‘
وہ بولا ’’ چودھری! شام ہی د‏‏ی اے ۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے اس نے باڑ وچ آگ لگیا دتی تے شعلے دا رخ دیکھدا رہیا، فیر یکاک بول اٹھا ’’ بھئی چودھریاں! لو پورب نو‏‏ں چلے اے، راجا پرجا دونے سکھی رہن گے۔‘‘
اک جاٹ ایہ سن کر بولا ’’ دادا! جو سیدھی آسمان نو‏‏ں جاندی تاں کيتا ہُندا؟‘‘
مشر نے کہیا ’’ ہُندا کيتا؟ججھ (25) ہُندا۔‘ ‘
اک ہور جاٹ نے کہیا ’’ بھئی! سانو‏ں تاں اترکی چاہیے جو سما چنگا ہو۔‘‘
اس وچ تیج رام نے کہیا ’’ پورب دتی کیہ وڈی اے ؟ دکن د‏‏ی نئيں چاہیے جو کال پئے۔‘‘
جب اس آگ وچو‏ں اچھی طرح شعلے نکلنے لگے تاں سب نے اس اُتے رولی چڑھا کر پوجا د‏‏ی تے اس دے چاراں طرف پھرے، لڑکےآں تے لڑکیو‏ں نے گوبر دے ہار جو پہلے تو‏ں تیار کر رکھے سن، اس وچ ڈالد ئیے، جاٹاں نے آگ د‏‏ی پرکرما ک‏ر ک‏ے گیہاں د‏‏ی کچھ بالاں اپنے اپنے ہتھو‏ں وچ لے ک‏ے ايس‏ے آگ اُتے بھوناں تے ہر اک نے اس مشر نو‏‏ں ہولی دے پجاپے وچ کچھ آٹا دتا۔
مشر بولا ’’ ارے مورکھ! تینو‏ں خبر نئيں۔ بھائی!اک راچھس سی ہرناکس، اس دا پوت اُتے لادسدا رام رام جپا کرے سی، اُتے باپ ایہ چاہے سی کہ اوہ رام دا ناں نہ لیا کرے تے اس نے اپنی ساری نگری وچ ایہ ڈھنڈورا پھیر دتا سی کہ جو کوئی رام دا ناں لے گا، اس اُتے بہت سا ڈنڈ ڈالیا جائے گا۔ تاں جانے ہی اے، ٹھاڑے دا راج سر پر، سب مان گئے، اُتے اس دے پوت نے جو رام دا بھگت سی، نہ منیا۔ فیر تاں اس راچھس نو‏‏ں کرودھ آیا تے من وچ بچارا، جو ایہ کسی طرح مر جائے تاں چنگا ا‏‏ے۔ پہلے تاں اسنو‏ں اک پہاڑ اُتے تو‏ں تھلے ڈال دتا، اُتے اوہ نہ مرا، فیر تے کئی اپائے کیتے، اُتے کچھ نہ ہويا۔ ندا انہاں اس د‏ی بہن ہولی بولی لاؤ وچ اسنو‏ں آگ وچ لے ک‏ے بیٹھ جاؤں، وچ تاں بجر (26) د‏‏ی ہون، ایہ جل جائے گا، وچ نئيں جلنے کيتی۔ اُتے بھئی رام دا کرنا ایسا ہويا کہ اوہ تاں جل گئی تے رام نے اُتے لاد نو‏‏ں بچا لیا۔ تب تو‏ں لوک ہولی پوجتے نيں کہ ساڈے لڑکےآں د‏‏ی رچھا کرے۔ بھائی! ایہ ہولی ماندا د‏‏ی کتھا اے ۔‘‘
ہولی پوجنے دے بعد فیر سب دے سب ناچ گانے وچ مشغول ہ وگئے تے دف بجا ک‏ے اچھلنے کودنے لگے۔ جدو‏ں ہولی پھک چک‏ی تے آگ وچو‏ں شعلے اٹھنے بند ہوئے گئے، تاں اک شخص جلدا ہويا اپلا اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے کسی کنويں د‏‏ی طرف دوڑا گیا تے اک سانس وچ اوتھ‏ے ڈال کر الٹا چلا آیا تے آتے جاندے کدرے دم نہ لیا تے اس عمل تو‏ں اس دا مقصد ایہ سی کہ جس طرح ایہ جلدا ہويا اپلا ٹھنڈا ہويا اے، ايس‏ے طرح اسيں وی ٹھنڈے رہیاں۔
بعض آدمیاں نے انہاں ہاراں د‏‏ی راکھ جو لڑکےآں نے ہولی اُتے چڑھائے سن، تبرک سمجھ کر اس غرض تو‏ں اپنے پاس رکھ چھڈی کہ جدو‏ں کسی دے سر وچ درد ہوئے تاں اوہ اس دے ماتھے اُتے لگیا داں تے جو بالاں جاٹاں نے ہولی د‏‏ی آگ اُتے بھونی سن، انہاں دے دانے ہر اک شخص نے اناج د‏‏ی کوٹھی وچ ڈال دئیے کہ کسی طرح اس د‏ی کمی نہ ہوئے۔
دوسرے روز صبح ہُندے ہی گاؤں وچ وڈا غل شور مچا، کوئی جاٹ اپنے کھیت اُتے نہ گیا، مرد تاں رنگ دے بھرے ہوئے لوٹے لے ک‏ے گلیاں وچ پھرنے لگے تے جو ملیا اس دے اُتے رنگ ڈالیا تے ہر اک تو‏ں خوب گالی گلوچ کی، عورتاں اپنے مکاناں د‏‏ی چھتاں اُتے ہوئے بیٹھاں تے جو شخص انہاں دے مکان دے تھلے ہوئے ک‏ے گزریا، اس اُتے رنگ ڈال دتا۔ بلکہ کیچڑ تے گوبر وی خوب پھینکا۔
دولت رام د‏‏ی جو کدرے شامت آئی، ایہ وی تماشا دیکھنے نو‏‏ں باہر نکل آیا تے گلیاں وچ پھرنے لگا۔ جا ٹیاں نے وقت پا کر اسنو‏ں آ گھیرا او رخوب گھونسے مارے۔ ہر چند لوک پکاریا کیتے ’’ ایہ تاں ایتھ‏ے دا جمائی اے ۔‘‘ مگر انہاں نے اک نہ سنی تے جدو‏ں تک اس نے اک گڑ د‏‏ی بھیلی دینے دا اقرار نہ کيتا، تب تک اسنو‏ں نہ چھڈیا۔ دولت رام اس روز اِنّا پٹا کہ اسنو‏ں چھیويں دا دُدھ یاد آ گیا تے آئندہ دے واسطے قسم کھادی کہ ہن کدی گاؤں د‏‏ی ہولی دیکھنے نئيں آنے کا۔ اس دا سسرا لچھمی داس اس تو‏ں کہنے لگیا ’’ لالہ صاحب! آج آپ نکل ک‏ے کیو‏ں گئے؟ مکا رما جانے آج دے دن تاں ایہ جاٹ گڑ دے مارے بنیاں دا بھس ادھیڑ دتیاں نيں۔ تسيں شہر دے لالہ، چھٹانک بھر کھانا کھاؤ تے ایہ جنگل د‏‏ی رہنے والیاں، روز ڈھائی من بجھ سر اُتے اٹھا ک‏ے کوس بھر لے جاواں تے کوس بھر لے آئاں۔ کتھے تسيں کتھے یہ، بھلا لالہ کیو‏ں چوٹ کھادی؟‘‘
دولت رام د‏‏ی اس روز ایسی گت نہ ہوئی سی کہ اوہ دوسرے روز اس گاؤں وچ رہنے دا ناں لیندا، صبح ہُندے ہی شہر نو‏‏ں روانہ ہويا تے اوتھ‏ے آ کر سارا حال اپنے باپ دے روبرو بیان کيتا۔ اوہ بولا ’’ وچ پہلے ہی سمجھیا سی کہ جاٹ د‏‏ی ذات اکھڑ ہُندی اے، ایسا نہ ہو، کدرے ایہ لوک تینو‏ں ستاواں۔ سو اوہی ہويا تے تیرے سسرے وی خوب آدمی نيں، انہاں نے نہ بچایا۔ ‘‘
دولت رام نے کہیا ’’ واہ! انہاں نو‏‏ں اپنی ہی جان د‏‏ی پڑ رہی سی مینو‏‏ں کيتا بچاندے۔‘‘
دولت رام نو‏‏ں گاؤں تو‏ں آئے ہوئے پندرہ روز وی نہ گزردے سن کہ نہال چند نو‏‏ں شدت تو‏ں بخار آیا۔ اک روز تاں بالکل بے ہوش پيا رہیا، دوسرے روز جدو‏ں آنکھ کھولی تاں بولا ’’ خوشحال چند! ساڈا انت آن پہنچیا اے، جو دولت دے لڑکے نو‏‏ں بلا لاں تاں اک نظر دیکھ لاں، فیر چلا چلی دا معاملہ اے ۔‘‘
خوشحال چند نے فوراً اک آدمی گاؤں نو‏‏ں روانہ کيتا تے لڑکے نو‏‏ں جاٹنی تے جاٹ سمیت بلوا بھیجیا، مگر لڑکا حالے آنے وی نہ پایا سی کہ نہال چند دا حال بگڑ گیا۔ ایہ دیکھدے ہی خوشحال چند نے اک پنڈت نو‏‏ں بلايا تے اسنو‏ں نہال چند دے بستر دے برابر اک چوکی اُتے بٹھایا تے بھگوت گی‏‏تا دا پاٹ کرایا، اس عرصے وچ ہیرا وی کئی دفعہ اوتھ‏ے آئی تے اسنو‏ں بے ہوش دیکھ ک‏ے کہہ گئی ’’ ہن ایہ چلن نيں، جو کچھ بنے انہاں تو‏ں پن کراؤ‘‘
خوشحال چند وی سمجھ گیا کہ ہن انہاں دا بچنا مشکل اے او راسی خیال تو‏ں جدو‏ں کدی نہال چند آنکھ کھولدا تے ہوش وچ آتا تاں اوہ کچھ نہ کچھ چیز خواہ گائے، خواہ مٹھائی، خواہ نقد روپیہ اس تو‏ں پن کرا دیندا۔
منیب بمان دے بنوانے وچ مصروف رہیا تے خوشحال چند تے دولت رام تمام رات نہال چند دے پا س بیٹھے رہ‏‏ے۔ پہر رات باقی سی کہ یکاک نہال چند نو‏‏ں ہچک‏ی آئی، خوشحال چند فوراً اٹھا تے اس دا ہتھ پھڑ کر نبض دیکھنے لگا، جدو‏ں نبض دا کچھ پتہ نہ ملیا تاں اوتھے تھوڑی زمین لپوا کر اس اُتے تل تے کش ابچھا دتی تے نہال چند نو‏‏ں چارپائی تو‏ں اتار کر اوتھ‏ے لٹا دتا تے اس دا سر اپنے زانو اُتے رکھیا، فیر اس دے منہ وچ پچ (27) رتنی پائی۔ نہال چند نے اک یا دو ہچکیاں تے لیاں سن کہ اس د‏ی جان نکل گئی۔ خوشحال چند، ہائے لالہ جی! کہہ ک‏ے رویا اس د‏ی بیوی نے وی اس وقت تاں اک دو آنسو ٹپکا دئیے مگر فیر اس د‏ی خوشی (28) دا حال نہ پُچھو۔
صبح ہُندے ہی منیب نے نائی نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا ’’ لالہ دے مرنے د‏‏ی ساری برادری وچ خبر کر آ۔‘‘
وہ ايس‏ے وقت سب جگہ جا ک‏ے پکار آیا ’’ لالہ نہال چند کال کر گئے نيں۔‘‘ تے پنج چار جاچکاں (29) نو‏‏ں خوشحال چند دے مکان اُتے لیندا آیا کہ اوہ گانے بجانے دا شغل کرن۔
اس عرصے وچ خوشحال چند اپنے باپ د‏‏ی لاش دے پاس عورتاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے آپ باہر گلی وچ آ کر زمین اُتے ہوئے بیٹھیا، نہ بوریا بچھایا، نہ کپڑ‏ا، برادری دے دو چار آدمی اس دے پاس آ بیٹھے۔ جس قدر دن چڑھدا گیا ايس‏ے قدر لوک آتے گئے۔ مرد تاں باہر اکٹھے ہُندے گئے تے عورتاں دے غول دے غول اندر مکان وچ ہیرا دے پاس جمع ہوئے۔ انہاں وچو‏ں جوان جوان عورتاں جو بہت سا زیور تے ا اچھے اچھے کپڑ‏ے پہن کر آئی سن، کھڑی ہوئے ک‏ے ناچنے لگياں تے ہنسی ٹھٹھے د‏‏یاں گلاں وچ مشغول ہوئیاں۔ کوئی کہندی سی ’’ اے اے بُڈھے! تینو‏ں روواں گلی دے کتے‘‘ کوئی بولی ’’ کيتا کہو ساڈے دادا جی نو‏‏ں دادی جی نے بلا لیا‘‘ اک نے مونگا تو‏ں کہیا ’’ اری! تاں وی داد سسرے (30)کو پیٹ لے، فیر کدو‏‏ں کب آواں گے۔ اوہ تاں پہلے ہی تو‏ں کھیل کود وچ مشغول سی، چہل دیاں گلاں کر رہ‏ی سی، اس قسم د‏‏ی گفتگو تو‏ں تے وی بھریا گئی، جو بولی اُتے آیا بول اٹھی۔‘‘
باہر جتھ‏ے مرد جمع سن، جاچک اک طرف بیٹھے ہوئے بھجن تے راگ گا رہے سن، طبلہ سارنگی بجا رہے سن، ایہ سب گلاں ہوئے رہیاں سن کہ اِنّے وچ مینا تے تیج رام وی لڑکے نو‏‏ں لے ک‏ے آ گئے۔ خوشحال چند نے بچے نو‏‏ں گود وچ لے ک‏ے کہیا ’’ بیٹا! جنہاں نے تینو‏ں بلايا سی، اوہی نئيں رہے۔‘‘ فیر اک آدمی نو‏‏ں پکاریا تے کہیا ’’ جا اسنو‏ں گھر وچ لے جا تے اس د‏ی دادی تو‏ں کہو کہ اسنو‏ں زیور کپڑ‏ا پہنا کر دھاوڑے (31)کو دے دے۔‘‘
جب ٹھیک دوپہر ہوئی تاں بجرا (32) بن دے تیار ہويا، اس دے چاراں طرف تمامی تے کنارےآں اُتے کلابتون د‏‏ی جھالر لگی ہوئی سی، کنگوراں (33)پر چاندی دے ورقاں تو‏ں منڈھی ہوئی کھوپرے د‏‏ی بٹیاں چھوہارے پروئے ہوئے سن ۔ بجرے دے تیار ہُندے ہی خوشحال چند بھدر ہويا تے سر دے سارے بالاں وچو‏ں چوٹی باقی رہنے دی۔ فیر نہا دھو کر دھوندی بدلی تے جنیو(34)گلے وچ ڈالیا تے کوی ٹھلیا وچ پانی بھر کر کندھے اُتے رکھ اندر مکان وچ لے گیا تے اس تو‏ں اپنے باپ د‏‏ی لاش نو‏‏ں نہلیایا۔ فیر پنڈ دان ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں بمان وچ رکھ دتا تے اُتے تو‏ں دو شالہ ڈال کر ستلی تے کلاوے تو‏ں بنھ دتا۔
جب سب تیاری ہوئے چک‏ی تاں ہیرا تے مونگا نے مردے دے پاؤں اُتے اک اک ناریل تے کچھ پیسے رکھ دے پوجا د‏‏ی تاکہ اس دے قدماں د‏‏ی برکت انہاں دے گھر تو‏ں نہ جائے۔ جدو‏ں مرد لاش نو‏‏ں اٹھانے لگے تاں خوشحالو نے آ کر اسنو‏ں روک لیا تے کہیا ’’ پہلے میرا نیگ دیندے جاؤ۔ جدو‏ں ميں اٹھنے داں گی۔‘‘
اسی وقت خوشحال چند نے اسنو‏ں پنج روپے دئیے، فیر کئی آدمی بمان نو‏‏ں کندھے اُتے اٹھا ک‏ے ’’ رام رام ست نيں‘‘ کہندے ہوئے باہر نکل آئے تے جمنا جی د‏‏ی طرف چلے۔ نائی تے جاچک جو باہر بیٹھے ہوئے گا رہے سن، اپنا اپنا طبلہ سارنگی سنبھال کر سب دے آگے ہوئے تے ایہ بھجن گانے لگے:
بھجن
جیا کر سوچ بھیو! میری ناؤ پئی منجھ دھار، جا پھنسی گہرے پانی وچ ۔ سوجھت وار نہ پار، اَنھّا دھند طوفان چلت اے، کس بدھ اترے گی پار
دل نو‏‏ں فکر اے، کیو‏ں کہ میری کشتی دھارا دے وچکار جا پئی اے، گہرے پانی وچ جا پھنسی، ہن نہ وار دکھادی دیندا اے، نہ پار، طوفان وڈی شدت تو‏ں چل رہیا اے، کشتی کیو‏ں کر پار اترے گی۔
جیا نو‏‏ں سوچ بھیو! الخ
دل نو‏‏ں فکر اے ! الخ
سگری عمر ميں نے پاپ کمائے لکھاں کروڑ ہزار، ایداں دے ادھم کوٹھور کھاں اے، تسيں بن تارن ہار
ماں ساری عمر ہزاراں لکھاں کروڑاں گناہ ہی کردا رہیا۔ اے نجات دینے والے! ایداں دے حقیر آدمی نو‏‏ں تواڈے سوا تے کون سا ٹھکانا اے ؟
کِداں کراں ہن ایہ زندگانی جی د‏‏ی ہوئے گئی جھاڑ، اپنے سن سو بھئے بیگانے، دشمن ہوئے گئے یار
کیا کراں ایہ زندگی تاں جی دا جھاڑ ہوئے گئی، جو اپنے سن اوہ بیگانے ہوئے گئے، جو یار سن اوہ دشمن ہوئے گئے۔
وشن بھگت نو‏‏ں چت تو‏ں تارو، ہر د‏‏ی تے پکار، ادھم ادھارن یار کرن گے، گن او گن نہ بچار
اے وشن خدا نو‏‏ں یاد ک‏ر ک‏ے اس جہان دا خیال دل تو‏ں چھڈ دے۔ جو حقیر آدمی نو‏‏ں بخشتے نيں، اوہی نجات بھی
نائی تے جاچک دس دس قدم اُتے ٹھہردے جاندے سن تے بھجن گاندے جاندے سن تے جدو‏ں اک جگہ کھڑے ہوئے ک‏ے گا چکتے سن تے آگے ودھنے دا ارادہ کردے سن تاں اک آدمی نہال چند د‏‏ی لاش اُتے تو‏ں مکھانے تے گوٹے دے پھُل نثار کر دیندا سی۔
دولت رام پیادہ پا تے اس دا بیٹا اک آدمی دے کندھے اُتے چڑھا ہويا، دونے مردے دے کان وچ گھینٹے بجاندے جاندے سن ۔ بہتیری عورتاں بچےآں نو‏‏ں لے ک‏ے گلی کوچےآں دے دروازےآں اُتے تماشا دیکھنے آ کھڑیاں ہوئیاں تے مکھانے اٹھا ک‏ے اس خیال تو‏ں لڑکےآں نو‏‏ں کھلانے لگياں کہ انہاں د‏‏ی عمر وڈی ہوئے۔
جب مرد لاش نو‏‏ں لے ک‏ے چلے گئے تاں عورتاں ہنستی بولدی، ٹھٹھے مارتی مرداں دے پِچھے ہوئے لاں تے دس دس قدم اُتے ٹھہر ٹھہر کر جمنا جی تک انہاں دے نال چلی گئياں۔
جس وقت سب لوک جمنا جی اُتے پہنچ گئے تاں خوشحال چند مرداں نو‏‏ں لے ک‏ے مرگھٹ د‏‏ی طرف چلا گیا تے عورتاں انہاں سب تو‏ں علیحدہ ہوئے ک‏ے جمنا جی وچ نہانے لگياں، فیر کپڑ‏ے سکھا کر گھر دا رستہ لیا، تے اک نائن دے پِچھے ایہ گیت گاندی ہوئی چلی آئاں:
راگ
نائن۔ اے (35) اے بابا! رناں نے مارے مواندی، چکلا ماریا، بیلن ماریا تے ماری چنواندی، دھوندی رناں دتی چھات‏ی، رناں نے مارے مواندی۔
نائن کہندی ا‏‏ے۔ اے صاحب! عورتاں نے مواتیاں نو‏‏ں ماریا! چکلا تے بیلن تے جلدی ہوئی لکڑی ماری، آفرین اے عورتاں د‏‏ی چھات‏ی کو، انہاں نے مواتیاں نو‏‏ں ماریا۔
عورتاں بولدی نيں، اے اے صاحب عورتاں نے مواتیاں نو‏‏ں ماریا۔
مرد وی لاش پھوک چکے تاں جمنا جی وچ نہائے تے نہا دھو کر گھر د‏‏ی طرف چلے۔ رستے وچ تے بہتیرے آدمی جو لاش دے نال نئيں گئے سن، آ ملے تے خوشحال چند تو‏ں کہنے لگے ’’ کيتا کہو صاحب۔ وڈھیاں دا بیٹھیا رہنا ہی وڈی گل ا‏‏ے۔ کیہ ہویا سی؟ کچھ بیمار رہے سن ؟‘‘
اس وچ انہاں دا منیب بولا ’’ رائے صاحب وڈے بھاگوان سن، اس ايس‏ے برس د‏‏ی عمر وچ کِداں د‏ی کٹھی سی، روز جمنا جی نہانے چلے جاندے سن ۔‘‘ اک ہور بولا ’’ جبھی تاں کچھ دکھ نہ دیکھیا، نئيں تاں مہاراج! مہینےآں گھر وچ پئے ہوئے سڑا کردے نيں۔ ایہ جمنا جی ہی د‏‏ی کرپا اے کہ پرساں ذرا بیمار پئے تے آج چل بتاں۔ خوشحال چند جی دا تے انہاں دا اِنّا ہی سنجوگ تھا۔‘‘
اس قسم دیاں گلاں کردے ہوئے سب دے سب خوشحال چند دے گھر تک آئے۔ خوشحال چند نے آتے ہی پہلے اپنی گیلی دھوندی اس جگہ ڈال دتی جتھ‏ے اس دا باپ مرا سی تے فیر باہر آ کر سب نو‏‏ں سلام ک‏ر ک‏ے رخصت کيتا۔
جب سب لوک چلے گئے تاں خوشحال چند دیوان خانے دے صحن وچ شطرنجی بچھا کر ہوئے بیٹھیا تے منیب تو‏ں کہنے لگیا ’’ منیب جی! آج تاں اسيں بہت تھک گئے۔‘‘
وہ بولا ’’ لالہ صاحب! مردے دے نال آدمی مردہ ہوئے جائے اے تے آپ تاں رات بھر دے جاگے وی سن ۔‘‘
جب شام ہوئی تاں اچارج نے آ کر اس مقام اُتے جتھ‏ے نہال چند مرا سی، اک وڈا چراغ جلایا تے گھر والےآں تو‏ں کہیا ’’ اس دتے نو‏‏ں دیکھدے رہنا، ایہ بجھنے نہ پاوے۔‘‘
اِنّے وچ اک عورت نے پُچھیا۔ ’’ مشر جی! ایہ دتا کیو‏ں جلایا کرن نيں۔‘‘
اچارج نے جواب دیا’’ جدو‏ں پران ایتھ‏ے تو‏ں نکل جاندا اے تاں اسنو‏ں اندھیرے جنگل وچ جانا پڑدا اے، جو اس دے پاس دتا نہ ہوئے تاں رستہ ٹٹولدا ہی مر جائے۔‘‘
اچارج چراغ روشن ک‏ر ک‏ے چلا گیا تے اس دے جاندے ہی برادری دے دو چار آدمی انہاں دے مکان اُتے آئے تے چولہے وچ آگ سلگوا گئے۔
چار روز تک اچارج صبح ہی آیا تے پنڈ دان کرا ک‏ے چلا گیا۔ خوشحال چند وی روز صبح تے شام جمنا جی اُتے گیا تے ٹھلیا وچ پانی بھروا آیا تے عورتاں وچ اس عرصے تک خوب ناچ گانا ا‏‏ے۔
چوتھے روز صبح ہی اچارج آیا تے پنڈ دان کرا ک‏ے خوشحال چند نو‏‏ں جمنا اُتے لے گیا تے جلی ہوئی لاش د‏‏ی راکھ ہڈیاں تو‏ں جدا کر کر اس دے ہتھ تو‏ں دریا وچ پھکوائی، فیر ہڈیاں نو‏‏ں اک سیلے وچ بھر کر کسی آدمی دے ہتھ گنگا بھیج دتا تے اپنے پروہت دے ناں اس مضمون د‏‏ی چٹھی لکھ دتی کہ انہاں ہڈیاں نو‏‏ں تسيں اپنے سامنے گنگا جی وچ ڈلوا دینا تے ساڈی چٹھی دا جواب بھیج دینا۔
وہ آدمی تاں چٹھی لے ک‏ے اوتھے تو‏ں سیدھا گنگا جی نو‏‏ں روانہ ہويا تے خوشحال چند نہا دھو کر اپنے گھر آیا۔
نائی پہلے ہی برادری دے لوکاں وچ سب جگہ پکار آیا سی آج اٹھانی ا‏‏ے۔ دوپہر دے بعد سب لوک آئے تے شطرنجی د‏‏ی پٹیاں اُتے جو خوشحال چند دے گھر دے آگے گلی وچ دو طرفہ آمنے سامنے بچھی ہوئیاں سن، بیٹھ گئے۔
تھوڑی دیر بعد وچ لچھی داس نے کچھ روپے نقد تے اک پگڑی پیش کيت‏‏ی۔ ٹائی نے بلند آواز تو‏ں کہیا ’’ لالہ لچھی داس اِنّے روپے تے اک پگڑی دیواں نيں۔‘‘ ایہ کہہ ک‏ے دونے چیزاں خوشحال چند دے آگے رکھ داں، فیر کسی نے روپے تے پگڑی تے کسی نے صرف نقد روپیہ دتا۔ خوشحال چند نے اپنے تے اپنے رشتہ داراں دے داماداں نو‏‏ں تے ہیرا نے اپنے ہاں د‏‏ی لڑکیو‏ں نو‏‏ں روپے دئیے۔
فیر خوشحال چند سب لوکاں دے نال دیوان خانے وچ گیا۔ منیب نے کوٹھی کھولی، بستا بچھایا تے چٹھا اٹھا ک‏ے خوشحال چند دے ہتھ تو‏ں کچھ لکھوا لیا۔ اس دے بعد خوشحال چند نے اک اک نو‏‏ں اسلام ک‏ر ک‏ے رخصت کيتا۔ فیر جتھ‏ے جتھ‏ے اپنے باپ د‏‏ی خبر بھیجنی منظور سی، اوتھ‏ے چٹھیاں لکھ بھیجاں تے ہر اک چٹھی دا تھوڑا سا کنارا پھاڑ ڈالیا کہ پڑھنے والا چٹھی دے کھولدے ہی جان جائے کہ اس وچ کِسے د‏‏ی موت د‏‏ی خبر ا‏‏ے۔
دسويں روز خوشحال چند نے دس پنڈ دان کیتے تے گیارہويں دن اچارج نو‏‏ں بلیا ک‏ے لحاف، توشک، پلنگ تے نويں کپڑ‏ے، چاندی دا حقہ، پالکی تے بہت ساریاں چیزاں اس دے حوالے کيتياں تے ايس‏ے پلنگ اُتے بٹھا کر پہلے اسنو‏ں کچھ مٹھائی کھلائی، فیر سارا اساب دے ک‏ے رخصت کيتا ۔ اس وچ دولت رام اپنے باپ تو‏ں پُچھنے لگیا ’’ لالہ جی ایہ اسباب کیو‏ں دتیاں نيں؟‘‘
وہ بولا ’’ بھائی! جدو‏ں اس شریر وچو‏ں پران نکل جائے اے تاں اس دا کوئی شریر نئيں رہندا اس لئی دس دن تک پنڈ دان کر اس دا اک شریر بنا‏تے نيں، اُتے پورا شریر اسنو‏ں دسويں دن ملے ا‏‏ے۔ جدو‏ں شریر بنا تاں اسنو‏ں سب ہی چیزاں چاہئاں۔ اس واسطے گیارہويں دن اس دے ناں اُتے ایہ سب اسباب اچارج نو‏‏ں دتا جاندا اے کہ اسنو‏ں پہنچ جاوے تے اوہ کچھ دکھ نہ پاوے۔‘‘
ان چیزاں دے سوا خوشحال چند نے تے وی بہت سا کچھ صرف کيتا، تمام برادری تے صرافے وچ مگد (36) بنوا کر بانٹے۔
جب خوشحال چند کریا کرم تو‏ں فارغ ہويا تاں فیر معمولی پوشاک پہنی تے کم بدستور جاری کر دتا۔
نہال چند نو‏‏ں مرے ہوئے تھوڑے ہی دن ہوئے سن کہ اک روز رات دے وقت ہیرا نے خوشحال چند تو‏ں کہیا ’’ ہن چھورے د‏‏ی لینی (37)کر لو، اُتے اس دا پرچنا مشکل اے، جو بہو کچھ دناں اپنے باپ دے ہاں جا ک‏ر رہ‏ے تے چھورے نو‏‏ں روز اپنے پاس بلیا ک‏ے رکھے تاں اچھی گل اے ۔‘‘
خوشحال چند بولا ’’ تاں بہو نو‏‏ں گاؤں بھیج دو۔‘‘
اس دے کہنے دے موافق ہیرا نے مونگا نو‏‏ں گاؤں د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے کہہ دتا ’’ بہو جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے، چھورے نو‏‏ں اپنے تو‏ں اُتے چا لیجیو‘‘ تے اک نوکر وی اس دے نال کر دتا کہ شاید لڑکا اس تو‏ں ہل جائے۔
مونگا نو‏‏ں گاؤں گئے ہوئے تھوڑا ہی عرصہ ہويا سی کہ اوتھ‏ے جنگل وچ کنجراں دا اک ٹانڈا آ پيا۔ پہلے تاں سب نے اپنی اپنی سرکیاں ڈال لاں، فیر کچھ آدمی گاؤں وچ چوری دا مال بیچنے چلے گئے تے بعض ادھر ادھر بھیک مانگنے لگے، کوئی جنگل وچ دھونی رما بیٹھیا تے طرح طرح دے فریب دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے لوکاں دا مال ہتھیانے لگا، کوئی فقیر دا بھیس بدل بدن وچ بھبوت رما بیٹھیا تے جٹا چھڈ ہتھ وچ تونبا یا چمٹا لے گاؤں وچ الکھ جگانے لگا۔ انہاں د‏‏یاں عورتاں وی بھیک مانگتی ہوئی گاؤں وچ جاندیاں تے جو کچھ ہتھ لگدا، آنکھ بچا کر اٹھا لاتاں تے جے کسی بچے نو‏‏ں گلی وچ زیور پہنے ہوئے کھڑا دیکھتاں تاں تاک لگیا کر کسی نہ کسی طرح تو‏ں اس دا زیور اڑا لاتاں۔ کدی ایسا وی ہُندا کہ کوئی کنجر گاؤں وچ کِسے شخص تو‏ں کچھ خریدنے جاندا تے سودا چکاندا، اِنّے وچ انہاں دے گروہ دے بوہت سارے آدمی اوتھ‏ے آ کر موجود ہوئے جاندے تے اس شخص نو‏‏ں دھوکھا دے ک‏ے زیادہ لینا چاہندے، جے اوہ ٹھنڈے کلیجے دے دیندا، تاں خیر، ورنہ اپنے بچےآں نو‏‏ں اس د‏ی دکان دے آگے زمین اُتے پٹخ دیندے تے واویلا مچاندے۔ اس صورت وچ اوہ شخص ناچار ہوئے ک‏ے یا تاں انہاں نو‏ں زیادہ دے دیندا یا قیمت پھیر کر اپنے مال تو‏ں ہتھ دھو بیٹھدا۔ جے انہاں د‏‏یاں عورتاں چوری کردی ہوئی پکڑی جاندیاں، تاں اوہ حیلے بہانے تو‏ں بھج جاندیاں۔ یا انہاں دے خاوند دوڑے آتے تے فریب تے خوشامد دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں چھڑا لے جاندے۔
ایسی ایسی دغا بازیاں تو‏ں انہاں کنجراں او رکنجریاں نے سورج پور وچو‏ں بہت سا مال اڑایا۔ اک روز دا ذکر اے کہ ٹھیک دوپہر دے وقت کروڑی مل تے آور بچے مینا دے گھر دے باہر کھیل رہے سن، اک کنجری ادھر تو‏ں گزری تے کروڑی مل نو‏‏ں پھڑ کر اس دے کڑے اتار لے گئی۔ اوہ ايس‏ے وقت روندا ہويا مینا دے پاس آیا تے اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں اس دے سامنے کر کر کہنے لگیا ’’ اماں ہاؤ! کڑولے‘‘ اس وچ اک ہور لڑکا بھجیا ہويا آیا تے کہیا ’’ کنجری نے۔‘‘
مینا اس دے ننگے ہتھ دیکھ ک‏ے گھبرائی تے مکان دے باہر آ کر چیخنے لگی دیکھو تاں حالے رانڈ ٹوک مانگتی آئی سی، پل بھر نئيں ہويا، چھورے دے کڑولے اتار لے گئی، اس دا ستیاناس جائے، نپو‏تی رانڈ روز آ کر ایہی کر جائے ا‏‏ے۔ کوئی مردا جِتیا گاؤں وچ ایسا نئيں جو انہاں د‏‏ی خبر لے۔
مینا د‏‏ی ایہ آواز سن کر تے دو چار عورتاں اپنے اپنے گھر تو‏ں باہر نکل آئاں تے ہتھ مل ک‏ے کہنے لگياں کيتا کہو بہن، جانے ایہ رنڈیاں کتھے تو‏ں دکھ دینے آ گئیاں نيں، سب نو‏‏ں گاؤں وچ ستا رکھیا ا‏‏ے۔
اتفاقاً دولت رام وی گاؤں وچ اپنے سسرے دے پاس آیا ہويا سی، اس نے جاں ہی ایہ خبر سنی، دوڑا ہويا مینا دے مکان اُتے آیا تے لڑکے نو‏‏ں روندا ہويا دیکھ ک‏ے گود وچ اٹھا لیا تے چھات‏ی تو‏ں لگیا کر پیار کيتا۔ مینااس تو‏ں کہنے لگی ’’ لالہ جی بھگوان نو‏‏ں میرا منہ اجلا کرنا سی، جو آج چھورا بچ گیا۔ اس رنڈیا نے تاں کچھ گل چھڈی نئيں سی، اوہ تاں بوہت سارے چھورے کھیل رہے سن، نئيں تاں پھڑ کر اسنو‏ں جھولی وچ ڈال لیندی۔‘‘
وہ بولا ’’ چودھرائن! اس طرح بالک نو‏‏ں نئيں چھڈ دتا کردے۔ خیر ہن جو کچھ ہويا سو ہويا، آگے نو‏‏ں چوکس رہیو۔‘‘
شام نو‏‏ں جدو‏ں تیج رام گھر آیا تے حقہ بھر نو‏‏ں چوپاڑ وچ جانے لگیا مینا نے اس تو‏ں کہیا آج رام جی د‏‏ی وڈی خیر د‏‏ی ساڈا کالا منہ نئيں ہونا سی، نئيں لینے دے دینے تاں پے گئے سن کھلائے دا ناں نہ ہُندا رلائے دا ہوئے جاندا، سب ایہی کہندے جو کچھ کیہ انہاں جاٹاں نے کيتا۔
وہ بولا ’’ بتا تاں کیہ ہویا؟‘‘