cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجابی دی سیاسی تریخ
انگریزی دی ورتوں
انگریز چاہندے سن پئی جو اہمیتاں ہند، سندھ وچ فارسی نوں حاصل نیں اوہی تھاں ہن انگریزی زبان لے لے۔ اس ویلے فارسی وسط ایشیا، ایران، کابل تے لاہور دربار دی تھاواں تے بولی جاندی سی۔ ایہہ گل آکھی جا سکدی ہے پئی فارسی راہیں وسط ایشیا، مغربی ایشیا تے جنوبی ایشیا وچ رشتے بڑے تگڑے سن اتے ایتھے وڈی تجارتاں وی ہوندیاں سن۔ 1810 توں بعد ساڈی تھاواں تے پھرن والے جرمن نژاد آسٹرین برائن ہیوگل سمیت بہوں لکھاریاں تجارتاں دے بھنڈار دا ذکرکیتا ہے۔ فارسی مکاون دامطلب کارویہار دے ایس بندوبست نوں توڑنا سی۔ بنگالیاں نوں انگریزاں آکھیا پئی تسی بنگالہ لکھو پڑھو،ےوپی، بہار، گجرات وغےرہ دے ہندواں نوں آکھیا تسی ہندی لکھو پڑھو، تے اینج ہی شمالی انڈیا دے مسلماناں نوں آکھیا تسی اُردو لکھو پڑھو تے ، سندھیاں نوں آکھیا تسی سندھی لکھو پڑھو، سکھاں نوں آکھیا تسی پنجابی پڑھو پر رسم الخط گورمکھی ورتو۔
نیشنل عوامی پارٹی دا مطالبہ
1957 وچ پاکستان وچ قومیتی حقاں تے ترقی پسندی دے دلدادیاں رَل کے نیشنل عوامی پارٹی (نیپ ) دی بنیاد رکھی۔ ایس پارٹی نے 1957 توں 1975 تیک عمر پائی اتے سپریم کورٹ دے فیصلے پاروں ایس تے پابندیاں لادِتیاں گئیاں۔ 18ورہے دی ایس پارٹی نیں زباناں تے صوبیاں دی آزادیاں دے ٹیچے نوں بڑی تھاں دِتی پراینہاں پالیسیاں وچ وی ابہاماں دی چڑھتل سی۔ نیپ نیں آپدے پارٹی منشوروچ اس کا نگرسی قرارداد نوں اپنایا جس نوں خود کا نگرس نیں وی 1947 توں بعدوں چھڈ دِتاسی۔ 1920 وچ منظور کیتی کانگرس پارٹی دی ایس قرار داد وچ صوبیاں نوں زباناں دے حساب نال مُڑ اُسارنا سی ۔ اگست 1947 توں بعد جداں بھارتی آئین بناون دا ویلہ آیا تے اک پرانے کانگرسی نے پنڈت نہرو، سردار پٹیل، ابوالکلام آزاداتے آئین بناون والی کمیٹی دے لیڈر امبیدکر ہوراں نوںکانگرس دی 1920 والی قرارداد یاد دلائی۔ ایس دے جواب وچ امبیدکر ہوراں زباناں دی بنیاد تے صوبے بناون دے مسئلہ تے اُٹھن والے سوالاں تے اوکڑاں بارے چوکھی روشنیاں پائیاں اتے 1920 والی قرارداد نوں ناقابل عمل قرار دے چھڈیا۔ ایہہ گل زبان دے پردھاناں نیں بھلا دِتی یا فیر اوہ پاکستان وچ آپدی سیاست نوں ودھان لئی زباناں دے مسئلیاں نوں ورتنا چاہندے سن جِنج انگریز حکمران ورتدے رہے سن۔ ذراغور کرو نیشنل عوامی پارٹی وچ سندھی، بلوچی، براہوی، پٹھان، بنگالی تے پنجابی رَلتی سن۔ پنجاب توں ملتان، بہالپور، ڈیرہ غازی خان، لیل پور، گجرات ، پنڈی لہور دے لوک وی سن اتے پورے 18 ورہے کسے اک بندے نیں وی سرائیکی داناں نہیں لِتا۔ ایہہ مسئلہ 1971بعدوں ساڈی سیاستاں وچ آیا کیونجے ہن پنجابی سب توں وڈی زبان سی اتے بیوروکریسی بنگالی وانگ سب توں وڈی زبان دے خلاف۔ یحییٰ خان دے دور وچ جداں ون یونٹ توڑن دا فیصلہ ہورہیا سی تاں صوبیاں نوں زباناں دے حوالے مڑ اُسارن دے نیپ دے فارمولے تے وی گل چھڑ گئی۔ بلوچستان دے عبدالصمد اچکزائی (محمود خان اچکزئی دے پیو) ہوراں پشتو بولن والے صوبہ سرحد تے بلوچستان دی تھاواں نوں رلا کے اک صوبہ بناون دی گل کیتی۔ اس ویلے ایہہ گل وی ہوئی پئی صوبہ سرحد دے جیہناں ضعلیاں وچ پنجابی دے لہجے لہندی، گوجری، ہندکو، پہاڑی (ہزارہ وغیرہ) بولی جاندی ہے اوہ پشتو والے صوبے وچ نہیں رہن گے۔ ایہہ ویکھ کے صوبہ سرحد دے ولی خان ”در وٹ“ لتا تے پرانے صوبہ سرحد نوں بحال کرن اتے سوات ریاست نوں صوبہ سرحد وچ شامل کرن نوں منیندے ہوئے زباناں پاروں صوبے مڑ اسارن دے مطالبے توں پچھے ہٹ گئے۔وچلی گل ایہہ سی پئی ولی خان ہوری پشور تے ہزارہ دے پنجابیاں دے مقابلیاں وچ بلوچستان دے پٹھاناں نوں ماڑا سمجھدے سن۔ایس توں بعد عبدالصمد یا انہاں دی اولاد کدی وی ولی خان وغیرہ نال پارٹی نہیں بنائی۔ ایہہ گل تاں لکھی ہے پئی تہانوں ایہہ وی چیتے رہوے کہ زباناں دی سیاستاں نریاں حکمراناں نہیں کیتیاں سگوں قوم پرستاں وی ایس وچ وگاڑ پیدا کرن وچ پچھے نہیں رہے۔ 1957 توں 1971 تک سرکاری پدر تے آون والی چار تعلیمی رپورٹاں وچ وی اُردو، انگریزی تے بنگلہ دی تکرار ہی مِلدی ہے۔ دوجی قومی زبان دا تمغہ دین توں بعدوں بنگلہ زبان نوں اوہ تکریماں نہ ملیاں جیہڑا ایس گل دا ثبوت سی پئی جے مجبوریاں وچ فیصلے ہون گے تاں اوہ پالیسی دا حصہ نہیں بن دے۔ 1971 تیک پاکستان دی اسٹیبلشمنٹ سب توں وڈی زبان بنگالی نال لڑدی رہی اتے 16دسمبر 1971توں بعد نویں پاکستان دی سب توں وڈی زبان پنجابی نوں نشانہ بنایا کیونجے 1972 دے پاکستان وچ پنجابی سب توں وڈی زبان سی۔ اج دے پاکستان وچ وسن والے 20کروڑ پاکستانیاں وچوں 12 کروڑ توں وادھو عوام پنجابی بولدے نیں۔ اینہاں وچ پاڑ پانا کس، کس دے مفاداں وچ ہے ایہہ دسن دی لوڑ نہیں۔ بیوروکریسیاں تے عوامی لہراں وچ اٹ کھڑکا لگا رہندا ہے۔
جد دی دنیا بنی ہے اس ویلے توں چرند پرند دے نال نال آوازاں دی کہانی وی شروع ہوگئی سی۔ بندے نیں آوازاں کد کڈھیاں ایس بارے تے ٹُلا ہی لایا جاسکدا ہے ۔ آوازاں کڈن توں پہلاں ہواواں ، پانیاں تے رُکھا ں دی آوازاں لمیرے چِر توں ہر کوئی سن رہیا سی۔ بندیاں پہلاں اشاریاں وچ گل کیتی یا فیر آوازاں کڈھدے ہوئے” سُر“ بنائے پر جے تسی ذرا غور کرو تا ںآواز، سُرتے ڈانس سب رل کے بولی نوں جمن دا سبب بنے۔ تاں مارے دنیا دی ساریاں بولیاں وچ ”مٹھاس “وی ہے ،” سُر“ وی تے” آرٹ“ وی۔ جیہڑا بندہ بولیاں وچ فرق رکھدا ہے، کسے بولی نوں ماڑا ، کسے نوں ودھیا، کسے نوں تہذیباں والی تے کسے نوں گنوار آکھدا ہے اوس بارے نرا ایہو آکھیاجاسکدا ہے پئی اوہ نہ تے بولیاں دے پچھوکڑنوں سیاندا ہے تے نہ ہی بولیاں دے ورتاریاں دی کہانی جاندا ہے ۔ تہذیباں تے اسارے گئے تفاخراں نوں سینے لاون والے کُوڑ مغزاں نوں بس ایہہ گل سمجھنی چاہیدی ہے پئی کوئی وی زبان یا بولی ودھیایا گھٹیا نہیں ہوندی اتے ہر بولی دا اک پچھوکڑ ہوندا ہے۔ کیونجے اوہ بولی گواچ جائے یا لکھن ، پڑھن بولن دے ورتاریاں وچ نہ رہوے تاں فیر اوہ پچھوکڑ، اوہ علم اوہ تجربے سب گو اچ جاندے نیں۔ آہندے نیں بولیاں تے رُکھ دھرتی نال جڑت تے پلدے۔ چےتے رہوئے ، پئی کسی گملے وچ رُکھ نہیں لگدا۔ بھلا ساڈے پنجابیاں توں وادھو کون ایس کہانی نو ں سمجھ سکداہے جیہڑے آپدی بولی بولدے تے ہیگے نیں پر لکھائی پڑھائی وچ ایہہ بولی انگریز دَور توں پرچلت نہیں۔ لاہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ اینڈ سائنسز (LUMS) دے پروفیسرڈاکٹر فرخ ہوراں لمز دے منڈیاں کڑیاں نال مل کے پنجابی بارے سروے کیتا ہے۔ ایس وچ بہوں سارے پنجابیاں دسیا ہے پئی اسی پنجابی بولدے تے سمجھدے ضرور ہاں پر لکھ، پڑھ نہیں سکدے۔
پنجابی دیاں تریخی لپیاں
انگریزاں دے مَل مارن توں پہلاں پنجابی زبان لُنڈا، صرافہ، مہاجنی، دیوناگری، گورمکھی، شاہ مکھی لِپیّاں یعنی رسم الخطاں وچ بہوں تھاواں تے پرچلت سی اتے لائٹنر نیں تے 1882 وچ چھپی آپدی رپورٹ نما کتاب ”پنجاب وچ دیسی تعلیم“ وچ انہاں رسم الخطاں دی فوٹواں وی چھاپیاں نیں۔حیران نہ ہونا، لائٹنرایہہ وی لکھیا ہے پئی لُنڈا، صرافہ، مہاجنی پنجابی زبان دے ترے ”کمرشل “ رسم الخط سن جیہڑا ثبوت ہے پئی ایتھے انگریزاں توں پہلاں وڈی تجارتاں ہوندیاں سن۔ کیونجے پنجابی اک وڈی زبان ہے تاں مارے ایس دے رسم الخطاں تے لہجیاں دی گنتری وی وادھو ہے۔ زباناں دے اک وڈے روسی ماہر گینگوسکی نیں آپدی کتاب ”پاکستان دے لوک“ وچ گوجری، سرائیکی (لہندی)، پوٹھوہاری، جانگلی، ہندکو، پہاڑی، ماجھی، سمیت پنجابی دے بہوں سارے لہجے دسے نیں۔ اوہ زباناں دا ماہر سی اتے اس گرائمر تے زبان دانی دے اصولاں پاروں ایہہ گل لکھی ہے پئی ایہہ سب پنجابی زبان دے لہجے نیںتے انہاں دی گرائمر اک ہی ہے۔ کسے وی وڈی زبان دے بہوں رنگ ہوندے نیں اتے ایہہ زبان دی طاقتاں ہوندے نیں۔ جیہڑا پنجابی لہجہ دِلّی تیک دی تھاواں تک بولیا جاندا سی اوہ ہندی اُردو نال رَلیا مِلیا سی تے سندھ ول بولی جاون والی پنجابی، سندھی، بلوچی نال رَلدی سی۔ ایس نوں جانگلی تے لہندی آکھیا جاندا سی۔ ہماچل توں لے کے کشمیر، پیرپنجال،مری، گلیات، مارگلہ، تربیلہ تے کاغان تک بولی جاون والی پنجابی تے پہاڑی رنگ چڑھیا سی اتے ہندکو، گوجری دا رنگ وکھرا سی ساڈی ماں بولی دا۔ وڈی زبان دا کھلار وی وڈا ہوندا ہے۔
نواں
2۔          پہلی گل نوں چیتے رکھدے ہوئے انگریزی زبان اس دیہاڑ تک سرکاری کماں لئی ورتی جائے گی جد تیک اُردو نوں ایس قابل نہ تھی لیا جائے۔
پاکستان وچ دوجیاں بولیاں نال امتیازی سلوک
بنگلہ نوں تخت تے بٹھاندے ہوئے پنجابی ، پشتو، بلوچی، براہوی بارے در”وٹ“ لیا۔فارسی نال آپدا پرانا رشتہ مڑ بناون دی گل نہ تے بھارت کیتی نہ ہی پاکستان اتے نہ ہی ایس بارے بنگلہ دیش غور کیتا۔ البتہ مشرقی پنجاب وچ 1947توں بعدوں پٹیالہ یونیورسٹی والیاں فارسی دا شعبہ تگڑا کیتا۔ فارسی پڑھاندے ہوئے پنجاب بارے فارسی کتاباں نوں پنجابی، انگریزی وچ لکھوایا۔ جداں پاکستان بنیا سی اس ویلے پرانی انگریز پالیسی پاروں مشرقی بنگال تے سندھ وچ مادری زباناں یا ماں بولیاں پرچلت سن۔ قائداعظم دی ڈھاکہ وچ کیتی1948دی تقریر نوں اُردو والے بڑا چکدے نیں اتے اس نوں توڑ مڑوڑ کے آپدا مطلب پورا کردے نیں۔ اک تے قائداعظم اُردو لئی” رابطے دی زبان“ دی ٹرم ورتی سی۔ دوجا اسے تقریر وچ قائداعظم آکھیا سی پئی جے تہاڈی اسمبلی منظوریاں دے تاں تسی مشرقی بنگال وچ آپدی زبان نوں لا سکدے ہو۔ میکا لے وانگ تسی اک وار ڈھاکے والی تقریر اتے علامہ اقبال دا خطبہ آلہ آباد مڑ پڑھ لو تہانوں آپدے خیالاں نوں بدلنا پئے جاسی۔ خطبہ آلٰہ آباد تے1948والی تقریر دوناں وچ زباناں دی رنگا رنگی نوں منن دی گل شامل ہے۔ پر قراردادِ مقاصد دے ”مامے“ زباناں دی رنگارنگی والی گل نوں چیتے نہیں رکھنا چاہندے سن۔ آپدے دادا فیروزالدین منصور ہوراں 1952 وچ مضمون وی لکھیا پئی تسی پنجابی، بنگالی، سندھی ، پشتو، بلوچی تے براہوی نوں وی قومی زباناں من لو تاں زباناں دا مسئلہ پاکستان وچ حل ہو جا سی تے ایس نوں کوئی وَرت نہیں سکے گا۔ ایہو گل نومبر 1947 وچ ہون والی پہلی تعلیمی کانفرنس وچ پالیسی بیان دیندے ہوئے آپدی تقریر وچ پاکستان دے پہلے وزیرتعلیم تے بنگالی لیڈر فضل الرحمن ہوری وی کر چکے سن۔ فضل الرحمن ہوراں آکھیا سی پئی پاکستانی قوم پرستی پاکستان بناون والے صوبیاں دی زباناں، رہتلاں تے تواریخی پچھوکڑاں نوں منیندے ہوئے بن سکدی ہے۔ ایہو اک سمجھدار پالےسی سی پر قائداعظم بعدوں ایس پالیسی نوں وطنی تشکیلاں(Nation Building) توں کڈھ دتا گےا۔ 1949 توں بعدوں ساڈی پالیسیاں تے قراردادِ مقاصد والے چھا گئے سن جیہناں اک مذہب، اک زبان تے اک ریاست دے اصول نوں جِن جپھا پایا سی۔ پاکستانی تے بھارتی قوم پرستی تے مرکزیت پسندیاں دا سایہ نو آبادیاتی دور دا تسلسل ہی سی۔ 1954 وچ جداں بنگلہ نوں دُوجی قومی زبان من لِتا گیا تے مسئلہ حل ہون دی تھاں ہور چوڑ ہوگیا۔ بابائے اُردو مولوی عبدالحق ورگیاں اُردو دے مامیاں کراچی وچ بنگالی نوں دوجی قومی زبان بناون دے خلاف جلوس کڈھ کے آپدی انتہا پسندیاں نوں ریکارڈ کروایا تے دوجے پاسے عوامی پدر تے ایہہ پیغام گیا پئی جیہڑی زبان لڑسی اس نوں تخت نشینی مل جاسی۔ ایس نیں پاکستان وچ زباناں دے مسئلہ نوں توڑ مروڑ دِتا۔
نواں
3۔          قومی زبان دی حیثیتاں متاثر کیتے بغیر کوئی وی صوبائی اسمبلی قومی زبان دے نال نال کسی وی صوبائی زبان نوں تعلیم، ترقی اتے ہور استعمال لئی ورتن دا کم کر سکدی ہے۔
ہن مقدمہ کرن والے حضرت نیں تے آرٹیکل دی نری شق(1) نوں ہی گلے پاکے ڈھول وجایا سی پر خواجہ ہوراں آرٹیکل دی شق(3) نوں وی جن جپھا پا دتا تے صوبائی سرکاراں نوں پچھیا پئی اوہناں نیں251آرٹیکل دی شق(3) بارے ہن تیک کیہ کم کیتا ہے۔ بس فیر تے دوڑاں گیاںلگ تے پئے بھرتو گئے۔ پہلاں بلوچستان اتے فیر پنجاب نیں وی ڈرافٹ بل عدالت نوں گھل دتے۔ پنجاب نیں تے آپدے بل وچ پنجابی زبان نوں پہلی توں 5ویں تیک لازمی مضمون بناون دی گل کر دِتی اتے ایہہ وی لکھیا جتھے کسے نوں کوئی ہور صوبائی زبان پڑھنی ہو سی، پنجاب سرکار اس دا وی بندوبست کر دے گی۔ ایہہ وی لکھیا ہے پئی سرکاری تے نجی سارے سکول پنجابی لازمی پڑھاون گے۔ سندھ تے خیبر پی کے عدالتاں نوں کیہ آکھیا ہے ایس بارے پتہ نہیں۔ پر سندھ وچ سندھی نری سرکاری سکولاں وچ لگی ہے اتے تاں مارے اُردو والیاں کراچی، حیدرآباد، سکھر وچ سندھی توں بچن لئی 1950 توں بعد پرائیویٹ سکوں کالج بنائے سن۔ سندھ سرکار ایہناں پرائیویٹ سکولاں اگے بے بس ہے۔ خیبر پی کے وچ عوامی نیشنل پارٹی نیں آپدے ولوں بڑی اُستادیاں کردے ہوئے زباناں دے حوالے نال اجہیا بل بنایا سی جس وچ پنجابی دے لہجیاں نوں زباناں بنادتاسی۔ اوہ چایندے سن پئی پشتودے مقابلیاں وچ پنجابی نظر ہی نہ آوے۔ میرے کول 1931دی مانو گنتری (Census) ہے جس وچ صوبہ سرحد دی زباناںدا خانہ وی ہے۔ اتھے لکھیا ہے پئی ایتھے پنجابی تے پشتو بولن والیاں دی تعداد بربر ہے۔ پرچلو خواجہ ہوراں جہیڑی گل چکی ہے اس نال مادری زباناں دی گل اگے تے ودھ رہی ہے پر مسئلہ ہلے وی”وِنگی کھیر “ہی ہے۔ تاں مارے سانوںسب نوں زباناں دی سیاستاں بارے بھرویں جھات پان دی لوڑ ہے۔ گٹھ:پنجابی گٹھ:پنجابی بولی
بھٹو دور وچ
جے 1973دے آئین وچ نویں صوبیاں بارے صوبے توں پچھن دی شق نہ ہوندی تاں ہن پاکستان وچ وی بھارت وانگ نویاں لڑائیاں شروع ہو چکیاں ہوندیاں۔زباناں تے لہجیاں دی ایس لڑائی بارے نویں گل سپریم کورٹ کیتی جداں جج جواد ایس خواجہ ریاست پاکستان نوں انہاں دی زباناں بارے پالیسی پچھی۔ پتہ چلیا پئی ایتھے اُردو نوں وی کمّی سمجھیا جاندا ہے تے پاکستانی مادری زباناں نوں وی کسے گنتی وچ شمار نہیں کیتا جاندا۔ انگریزی دی لوڑ اپنی تھاں تے اہمیتاں دی حامل ہے پرجے تسی اُردو نوں قومی زبان آکھیا ہے تاں فیر اس نوں انگریزی دے تھلے کیوں لایا ہے؟ ویسے تے اصل سوال ایس توں وی وڈ ا ہے پئی پاکستان دی پنج قومی زباناں کیوں نہیں ہو سکدیاں؟ کیہہ دُنیا وچ اجہے ملک نہیں ہیگے جیہناں دیاں اک توں ودھ قومی زباناں نیں؟ کینیڈا وچ فرانسیسی تے انگریزی سرکاری زباناں نیں، سوئٹزرلینڈ دِیاں تے چار قومی زباناں نیں تے انگریزی اتھے اک وکھری زبان ہے ۔ بیلجیم دی ترے اتے سنگاپور دی چار قومی زباناں نیں۔ پاکستان وچ بولی جاون والی ساریاں زباناں وچ جیہڑی وی زبان بولن والے 5ہزارتوں ودھ ہون انہاں لئی پرائمری تیک اس زبان وچ تعلیم حاصل کرن دا بندوبست کرنا سرکاری ذمہ داری کیوں نہ ہوئے۔اینہاں زباناں نوں سرکاری تے نجی سکولاں وچ کیوں نہ پڑھایا جائے؟ 18ویں ترمیم وچ 25-A دے اضافہ پاروں ایہہ ریاست دا فرض ہے پئی اوہ اجہے کم کرے جس پاروں سکول جاون والا کوئی وی بچہ زبان یا غربت پاروں سکول جاون توں ڈکیا نہ جائے۔ لہجیاں تے لڑائیاں کرن دی تھاں اس بارے کمیشن تحقیقاں کرے اتے پارلیمنٹ بحثاں ودھائے اتے صوبائی اسمبلیاں نال رَل مِل کے فیصلے کرے تاں مسئلیاں داحل نکل سی۔
جج ہوراں گل تے صحیح چکی ہے پر گل نوں توڑ لانا ججاں، صحافیاں یا جرنیلاں دا کم نہیں سگوں چونویں سرکاراںدا کم ہے ۔ ملک نوں اجہیے جھیڑیاں توں کڈھن دا پربندھ کر کے اسمبلیاں وی عزتاں کماون گیاں تاں لوکاں دا وی لوک راج بارے دھیان ودھے گا اتے کوئی ”باہر لا“ ایس وِتھ نوں آپدے مفاداں پاروں وَرت وی نہیں سکے گا۔
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
بیرم خان خان خانان
جس وقت شہنشاہ اکبر خود اختیار صاحب دربار ہويا اس وقت ایہ امیر ملک گیر دربار وچ نہ رہیا سی۔ لیکن اس وچ کِسے نو‏‏ں انکار نئيں کہ اکبر بلکہ ہمایوں د‏‏ی بنیاد سلطنت وی اس نے دوبارہ ہندوستان وچ قائم کيتی۔ فیر وی وچ سوچکيا سی کہ اسنو‏ں دربار اکبری وچ لاواں یا نہ لاواں ۔ یکاک اس د‏ی جانفشاں خدمتاں تے بے خطا تدبیراں سفارش نو‏‏ں آئیاں ۔ نال ہی شیرا نہ حملے تے رستمانہ دا ر نامے مدد نو‏‏ں آپہنچے۔ اوہ شاہانہ جاہ جلال دے نال اسنو‏ں لائے۔ دربار اکبری وچ درجہ اول اُتے جگہ دتی تے نعرہ شیر ا نہ د‏‏ی آواز وچ کہیا۔ ایہ اوہی سپہ سالار رہے جو اک ہتھ اُتے نشان شاہی لئے سی کہ خوش نصیبی اس د‏ی جس دے پہلو وچ چاا‏‏ے۔ سایہ ک‏ر ک‏ے قائم ہوئے جائے۔ دوسرے ہتھ وچ تدابیر تے زارت دا ذخیرہ سی کہ جس د‏‏ی طرف چاہے نظام سلطنت دا رخ پھیر دے۔ نیک نیندی دے نال نیکو کاری اسنو‏ں مصاحب سی تے اقبال خدا داد مددگار سی کہ اوہ فیروز مند جس دا م اُتے ہتھ ڈالدا سی پورا پڑدا سی۔ ایہی سبب اے کہ تمام مورخاں د‏‏یاں بولیاں اس د‏ی تعریفاں وچ خشک ہُندیاں نيں۔ تے کسی نے برائی دے نال ذکر نئيں کيتا۔ ملیا صاحب نے تاریخی حالات دے ذیل وچ بہت جگہ اس دے ذکر کيتے نيں۔ آخر کتاب وچ شاعر دے نال وی شامل کيتا اے اوتھ‏ے اک سنجیدہ تے مختصر عبارت وچ اس دا برگزیدہ حال لکھیا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں بہتر کوئی کیفیت خان خاناں دے خصائل تے اطوار کيتی۔ تے سند اس دے اوصاف کمالات د‏‏ی نئيں ہوئے سکدیاں نيں ۔ بعینہ اس دا ترجمہ لکھدا ہاں دیکھنے والے دیکھو گے۔ کہ ایہ اجمالی لفظاں اس دے تفصیلی حالات تو‏ں کِداں د‏ی مطابقت کھاندے نيں ۔ تے سمجھاں گے کہ ملیا صاحب وی حقیقت شناسی وچ کس رتبہ دے شخص سن عبارت مذکور ہ دا ترجمہ ایہ ا‏‏ے۔
وہ مرزا جتھ‏ے شاہ د‏‏ی اولاد وچ سی۔ رموز دانش ۔ سخاوت ۔ راستی حسن خلق ۔ نیاز تے خاکساری وچ سب تو‏ں سبقت لے گیا سی ۔ ابتدائے حال وچ بابر بادشاہ د‏‏ی خدمت وچ وچکار ہمایوں بادشاہ دے حضور وچ رہ ک‏ے ودھیا چڑھا تے خان خانان دے خطاب تو‏ں سرفراز ہويا۔ فیر اکبر نے وقت بوقت القاب وچ ترقیاں دتیاں نہایت فقیر دوست۔ صاحب حال تے نیک اندیش سی۔ ہندوستان جو دوبارہ فتح وی ہويا تے آباد وی ہويا۔ ایہ اس د‏ی کوشش تے بہادری تے حسن تدبیر د‏‏ی برکت تو‏ں ہويا۔ دنیا دے فاضل اطراف تے جوانب سےاس دتی درگاہ د‏‏ی طرف رخ کردے سن ۔ تے دریا مثال ہتھ تو‏ں شاداب ہوئے ک‏ے جاندے سن ۔ اس د‏ی بارگاہ آسمان جاہ ارباب فضل تے کمال دے لئی قبلہ سی۔ تے زمانہ اس دے وجود شریف تو‏ں فخر کردا سی۔ اخیر عمر وچ بسبب اہل نفاق د‏‏ی عداوت دے بادشاہ دا دل اس تو‏ں فیر گیا۔ تے اوتھ‏ے تک نوبت پہنچی ۔ جس دا ذکر حالات سالانہ وچ لکھیا گیا۔
شیخ داود جہنی وال دے ذکر وچ لکھدے نيں : ۔ درعہد بیرم خاں کہ بہترین عہد ہابود تے ہند حکم عروس داشت جامع اوراق درآگرہ طالب علمی میکرد۔
محمد قاسم فرشتہ نے نسب نامہ نو‏‏ں زیادہ تفصیل دتی اے تے ہفت اقلیم وچ اس تو‏ں وی زیادہ اے جس دا خلاصہ ایہ اے کہ ایران دے قرا قوئیلو ترکماناں وچ بہار لو قبیلہ تو‏ں علی شکر بیگ ترکمان اک سردار نامی گرامی خاندان تیموری تو‏ں وابستہ سی۔ ولایت ہمدان ۔ دینور ۔ کردستان ۔ تے اس دے متعلقات وغیرہ دا حاکم سی۔ کتاب ہفت اقلیم اکبر دے عہد وچ تصنیف ہوئی اے اس وچ لکھیا ا‏‏ے۔ کہ ہن تک اوہ علاقہ قلمرو علی شکر مشہور ا‏‏ے۔ علی شکر د‏‏ی اولاد وچ شیر علی بیگ اک سردار سی۔ جدو‏ں سلطان حسین بالقیرا دے بعد سلطانت برباد ہوئی تاں شیر علی بیگ کابل د‏‏ی طرف آیا ۔ تے سیستان وغیرہ تو‏ں جمعیت پیدا ک‏ر ک‏ے شیراز اُتے چڑھ گیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں شکست کھا کر پھرا۔ فیر وی ہمت نہ ہارا۔ ادھر ادھر تو‏ں سامان سمیٹنے لگا۔ آخر بادشاہی لشکر آیا تے انجام نو‏‏ں شیر علی میدان وچ قضا دا شکار ہوئے گیا۔ اس دا بیٹا اورپ وندا یار علی بیگ تے سیف علی بیگ فیر افغانستان وچ آئے ۔ یار علی بیگ بابر د‏‏ی یاوری وچ پہنچ ک‏ے غزنی دا حاکم ہوئے گیا مگر چند روز بعد مر گیا۔ سیف علی بیگ باپ دا قائم مقام ہويا۔ مگر عمر نے وفا نہ کيتی۔ اس دا بیٹا ۔ خرد سال با اقبال سی جو بیرم خاں دے ناں تو‏ں نامی ہويا۔ سیف علی بیگ د‏‏ی موت نے عیال دے ایداں دے دل توڑ دتے کہ کچھ نہ کر سک‏‏ے۔ چھوٹے تو‏ں بچے نو‏‏ں لےک‏ے بلخ وچ چلے آئے۔ ایتھ‏ے اس دے خاندان دے کچھ لوک رہندے سن ۔ چند روز انہاں وچ رہیا۔ کچھ پڑھیا لکھیا تے ذرا ہوش سنبھالیا۔
جب بیرم خاں نوکری دے قابل ہويا۔ ہمایوں انہاں دناں وچ شہزادہ سی ۔ خدمت وچ آک‏ے نوکر ہويا۔ علوم معمولی تو‏ں تھوڑا تھوڑا بہرہ حاصل سی۔ ملنساری ۔ حسن اخلاق ۔ آداب محفل ۔ طبع د‏‏ی موزونی تے موسیقی وچ وی اچھی آگاہی رکھدا سی۔ خلوت وچ خود وی گاندا بجا تو‏ں سی۔ اس لئی اسيں عمر آقا دے مصاحباں وچ داخل ہوئے گیا ۔ اک لڑائی وچ اس تو‏ں ایسا کار نمایاں بن پيا کہ دفعتہ شہرہ ہوئے گیا۔ اس وقت 16برس د‏‏ی عمر سی۔ بابر بادشاہ نے بلايا خود گلاں ک‏ر ک‏ے حال پُچھیا تے چھوٹے تو‏ں بہادر دا بہت سادل ودھیا یا ۔وضع ہونہار پیشانی اُتے اقبال دے آثار دیکھ ک‏ے قدر دانی د‏‏ی تے کہیا کہ شہزادہ دے نال دربار وچ حاضر ہويا کرو۔ فیر اپنی خدمت وچ لے لیا۔ سعادتمند لڑکا کار گزاری تے جاں نثاری دے بموجب ترقی پانے لگا۔ ہمایوں  بادشاہ ہويا تاں پھراس دتی حضور ی وچ رہنے لگا۔
اس شفیق آقا تے وفا دار نوک‏ر ک‏ے حالات تے معاملات دیکھ ک‏ے معلوم ہُندا اے کہ دونے اے کہ دونے وچ فقط محبت نہ سی بلکہ اک قدرتی اتحاد سی۔ جس د‏‏ی کیفیت بیان وچ نئيں آسکدی ۔ ہمایوں دکن د‏‏ی مہم وچ جانپانیر دے قلعہ نو‏‏ں گھیرے پيا سی۔ ایہ قلعہ ایسی کڈھب جگہ اُتے سی کہ ہتھ آاا بہت مشکل سی۔ بنانے والےآں نے ایداں دے ہی وقت دے لئی عمودی پہاڑاں د‏‏ی چوٹی اُتے بنایا سی۔ تے گرد اس دے جنگل تے درختاں دا بن رکھیا سی۔ اس وقت دشمن بہت ساکھانا دانا بھر کر خاطر جمع تو‏ں اندر بیٹھ رہے سن ۔ ہمایوں  قلعہ نو‏‏ں گھیرے باہر پيا سی عرصہ دے بعد پتہ لگیا کر اک طرف تو‏ں جنگل دے لوک رسد د‏‏ی ضروری چیزاں لےک‏ے آندے نيں۔ قلعہ والے اُتے تو‏ں رسے ڈال کر کھچ لیندے نيں۔ ہمایوں  نے بہت ساریاں فولادی تے چوبی میخاں بنواواں اک رات ايس‏ے چوراستہ د‏‏ی طرف گیا۔ پہاڑ وچ تے قلعہ د‏‏ی دیوار وچ گڑوا کر رسے ڈلوائے ۔ سیڑھیاں لگواواں تے اور طرف تاں۔ لڑائی شروع کيتی۔ قلعہ والے تاں ادھر جھکے ۔ ادھر تو‏ں پہلے 39بہادر جاناں اُتے کھیل کر رساں تے سیڑھیاں اُتے چڑھے جنہاں وچ چالیسواں دلاور خود بیرم خاں سی۔ لطیفہ ۔ اس نے کمند دے پیچ وچ عجیب لطیفہ سر کيتا۔ اک رسی د‏‏ی گرہ اُتے ہمایوں  نے قدیم رکھیا کہ اُتے چڑھے۔ بیرم خاں نے کہیا ٹھیریے ذرا وچ اس اُتے زور دے ک‏ے دیکھ لاں رسی مضبوط ا‏‏ے۔ ہمایوں  پِچھے ہٹا ۔ اس نے جھٹ حلقہ وچ پیر رکھیا تے چارق دم مار دے دیوار قلعہ نظر آیا۔ غرض صبح ہُندے ہُندے تن سو جانباز تے پہنچ گئے اورخود بادشاہ وی جا پہنچیا۔ صبح دا دروازہ حالے بند سی جو قلعہ فتح ہوئے ک‏ے کھل گیا۔
946ھ وچ جو سہ دے مقام اُتے شیر شاہ د‏‏ی پہلی لڑائی وچ بیرم خاں نے سب تو‏ں پہلے ہمت دکھادی اپنی فوج لےک‏ے ودھ گیا دشمن اُتے جا پيا۔ حملہ ہائے مردانہ تے چپقلش ہائے ترکانہ تو‏ں غنیم د‏‏ی صف نو‏‏ں تہ تے بالیا ک‏ے دتا۔ تے اس دے لشکر نو‏‏ں الٹ کر سُٹ دتا۔ مگر امرئ اے ہمراہی کوتاہی کر گئے اس لئی کامیاب نہ ہويا تے لڑائی نے طول کھِچیا۔ انجام ایہ ہويا کہ غنیم نے فتح پائی تے ہمایوں شکست کھا کر آگرہ بھج آیا ایہ وفا دار کدی تلوار بن دے آقا دے اگے ہويا کدی سپر بن دے پشت اُتے رہیا۔ دوسری لڑائی نواح قنوج وچ ہوئی ہمایوں  د‏‏ی قسمت نے ایتھ‏ے وی وفا نہ د‏‏ی بدحالی تو‏ں شکست کھادی امرا تے فوج اس طرح پریشان ہوئی کہ اک نو‏‏ں اک دا ہوش نہ رہیا۔ مارے گئے باندھے گئے۔ ڈُب گئے۔ تے بیابان مرگ ہوئے ؎
بیاباں مرگ اے مجناں خاک آلودہ تن کس کا؟
انہاں وچ اوہ جاں نثار وی بھجیا تے سنبھل د‏‏ی طرف جا نکلیا۔ میاں عبدالوہاب رئیس سنبھل تو‏ں اس کا
1 ؎ دیکھو تریخ شیر شاہی جو اکبر دے حکم تو‏ں لکھی گئی سی ۔
پہلے دا اتحاد سی تے انہاں نے اپنے گھر وچ رکھیا مگر ایسا نامی آدمی چھپے کتھے ۔ اس لئی مترسین لکھنو دے راجہ پاس بھیج دتا کہ علاقہ جنگل وچ ہی چند روز تسيں رکھو مدت تک اوتھ‏ے رہیا۔ نصیر خاں ساکم سنبھل نو‏‏ں حکم ہوئے گئی۔ اس نے مترسین دے پاس آدمی بھیجیا ۔ مترسین دتی کیہ تاب سی کہ شیر شاہی امیر دے آدمیو نکو ٹال دے۔ ناچار بھیج دتا۔ نصیر خاں نے قتل کرنا چاہیا ایتھ‏ے مسند عالی جداں خاں کہ کہن سال امیر زادہ افغاناں نو‏‏ں سی شیر شاہ دا بھیجیا ہويا آیا سی۔ اس د‏ی تے میاں عبدالوہاب د‏‏ی سکندر لودی دے وقت تو‏ں دوستی سی میاں نے عیسی خاں تو‏ں کہیا کہ نصیر خاں ظالم اییس نامور تے عالی ہمت سردار نو‏‏ں قتل کرنا چاہندا اے ہوئے سک‏‏ے تاں کچھ مدد کرو۔ میاں دا تے انہاں دے خاندان د‏‏ی بزرگی دا سب لحاظ کردے سن ۔ عیسیٰ خان گئے تے قید تو‏ں چھڑا کر اپنے گھر لے آئے۔
شیر شاہ نے عیسے خاں نو‏‏ں اک مہم اُتے بلا بھیجیا۔ ایہ مالوہ دے رستسانو‏ں جا ک‏ے ملے۔ بیرم خاں نو‏‏ں نال لیگئے سن ۔ اس دا وی ذکر کيتا۔ اس نے منہ بنا ک‏ے پُچھیا ابتک کتھے سی۔ مسند عالی نے کہیا شیخ مہن قتال دے ہاں پناہ لی سی۔ شیر شاہ نے کہیا بخشیدم ۔ عیسی خاں نے کہیا خون تاں انہاں د‏‏ی خاطر تو‏ں بخشا اسپ تے خلعت میری سفارش تو‏ں دیجئے۔ تے ابو القاسم گوالیار تو‏ں آیا ا‏‏ے۔ حکیم دیجئے۔ کہ اس دے پاس اترے ۔ شیر شیاہ نے کہیا قبول ۔
یہ اوہ وقت سی کہ ہمایوں ہندوستان د‏‏ی کامیابی تو‏ں مایوس ہوئے ک‏ے چلنے نو‏‏ں تیار سی ۔ کلایا ہويا دل شگفتہ ہوئے گیا تے ایداں دے جاں نثار با اقبال دے آنے نو‏‏ں سب مبارک شگون سمجھ‏‏ے۔ حب حاضر ہويا تاں ہمایوں  نے اٹھیا کر گلے لگیا لیا۔ دونو مل ک‏ے بیٹھے۔ مدتاں د‏‏ی مصیبدیاں سن اپنی اپنی کہانیاں سناواں۔ بیرم خاں نے کہیا کہ ایہ جگہ امید دا مقام نئيں۔ ہمایوں  نے کہیا چلو جس خاک تو‏ں باپ دادا ٹھے سن ايس‏ے اُتے چل ک‏ے بیٹھاں ۔ بیرم خاں نے کہیا کہ جس زمین تو‏ں حضور دے والد نے پھل نہ پایا حضور کيتا لینگے۔ ایران نو‏‏ں چلئے اوہ لوک مہمان اُتے ور تے مسافر نواز نيں ملیا حضہ فرمایئے کہ امیر تیمور جدا اعلیٰ حضور دے سن ۔ انہاں دے نال شاہ صفی نے کيتا کچھ کيتا۔ تے انہاں د‏‏ی اولاد نے دودفعہ آپ دے ولد نو‏‏ں مدد دی۔ ملک ماوراء النہر اُتے قبضہ دلیایا۔ تھمنا تے تھمنا خدا دے اختیار ا‏‏ے۔ رہایا نہ رہیا۔ تے ایران فدوی تے فدوی دے بزرگاں دا وطن ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے دے کاروبار تو‏ں غلام خوب واقف ا‏‏ے۔ ہمایوں  د‏‏ی وی سمجھ وچ آگیا تے ایران دا رخ کيتا۔
اس وقت بادشاہ تے امرائے ہمراہی د‏‏ی حالت اک لٹے قافلہ د‏‏ی تصویر سی یا کاروان وفا د‏‏ی لسٹ جس وچ سب نوکر چا کر مل ک‏ے 70آدمی تو‏ں زیادہ نہ سن لیکن جس کتاب وچ دیکھیا اول نمبر اُتے بیرم خاں دا ناں نظر آندا ا‏‏ے۔ تے حق پُچھو تاں اس دے ناں تو‏ں لسٹ د‏‏ی پیشانی نو‏‏ں چمکانا چاہیے سی۔ اوہ رزم دا بہادر تے بزم دا مصاحب سایہ د‏‏ی طرح پیارے آقا دے نال سی۔ جدو‏ں کوئی شہر پاس آندا تاں اگے جاندا تے اس خوبصورتی تو‏ں مطالب ادا کرتتا کہ تھاں تھاں شاہانہ شانہ شان تو‏ں استقبال تے نہایت دھوم دھام تو‏ں ضیافتاں ہُندی گئياں۔ قزوین دے مقام تو‏ں شاہ د‏‏ی خدمت وچ نامہ لےک‏ے پہنچیا تے اس خوبی تو‏ں وکات دا حق ادا کيتا کہ شاہ مہماں نوازآبدیدہ ہويا بیرم خاں د‏‏ی وی بہت خاطر کيتی۔ تے وڈی عزت تو‏ں مہمانداری کيتی۔ جو مراسلہ جواب وچ لکھیا اس وچ عزت تے احترام دے نال کمال شوق ظاہر کيتا تے ایہ شعر وی لکھیا ؎
ہمائے اوج سعادت بدام ما افتد
جے تر ا گذرے بر مقام ما افتد
جب تک ایران وچ رہے اوہ ہما دا سایہ ہمایوں دے نال سی ہر اک کم تے پیغام ايس‏ے دے ذریعے تو‏ں طے ہُندا سی بلکہ شاہ اکثر خود بلا گھلدا سی کیونجے عقل تے دانش دے نال اس د‏ی مزہ مزہ دیاں گلاں تے حکایاتاں تے شعر تے سخن ۔ لطائف تے ظرائف سن کر وہبھی بہت خوش ہُندا سی۔ شاہ ایہ وی سمجھ گیا کہ ایہ خاندانی سردار نمک حلالی تے وفا داری کاجوہر رکھدا اے ايس‏ے واسطے طبل تے علم دے نال خانی دا خطاب عطا کيتا سی تے شکار جرگہ وچ وی جو رتبہ بھائی بند شہزادےآں دا ہُندا اے اوہ بیرم خاں دا سی۔
حسین خاں ٹکریہ
فاضل مذکور کہندے نيں۔ کہ اوہ قوی ہیکل قدو قامت د‏‏ی شان تے شوکت تو‏ں بڑ ا دیدار تے جوان سی ۔ وچ ہمیشہ میدان جنگ وچ اس دے نال نہیںرہیا۔ مگرکدی کدی جو جنگلاں وچ لڑائیاں ہوئیاں تاں موجود سی۔ حقیقت ایہ اے جو بہادری اس وچ پائی ۔ پہلواناں دے ناں افسانو ں وچ دیکھی جاندی ا‏‏ے۔ شاید انہاں وچ ہوئے تاں ہوئے۔ جدو‏ں لڑائی دے ہتیار سجتاتھا تاں دعا کردا سی الہی یا شہادت یا فتح۔ بعض شخصاں نے کہیا کہ پہلے فتح کیو‏ں نہیںمنگدے ۔ جواب دتا کہ عزیزان گزشتہ دے دیکھنے د‏‏ی تمنا مخدومان موجود دے دیدار تو‏ں زیاد ا‏‏ے۔ سخی ایسا سی کہ جے جہان دے خزانے تے روئے زمین د‏‏ی سلطنت اسنو‏ں مل جاندی ۔ فیر وی اوہ پہلے ہی دن قرضدار نظر آندا ۔
بیرم خان خان خانان
ہمایوں نے آک‏ے کابل دا انتظام کيتا تے لشکر لےک‏ے ہندوستان نو‏‏ں روانہ ہويا۔ بیرم خاں تو‏ں کدو‏‏ں بیٹھیا جاندا سی قندھار تو‏ں برابر عرضیاں شروع کر دیؤ کہ اس مہم وچ غلام خدمت تو‏ں محروم نہ رہ‏‏ے۔ ہمایوں  نے فرمان طلب بھیجیا۔ اوہ اپنے پرانے پرانے دا رآزمودہ دلاوراں نو‏‏ں لےک‏ے دوڑا تے پشاو‏ر دے ڈیراں لشکر وچ شامل ہويا۔ سپہ سالاری دا خطاب ملیا تے صوبہ قندھار جاگیر وچ عنایت ہوئے ک‏ے ہندوستان نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ ایتھ‏ے وی امرا د‏‏ی لسٹ وچ سب تو‏ں پہلے بیرم خاں دا ناں نظر آندا ا‏‏ے۔ جس وقت پنجاب وچ داخل ہوئے ادھر ادھر دے ضلعاں وچ وڈے وڈے لشکر افغاناں دے پھیلے ہوئے سن مگر ادبار آچکيا سی کہ انہاں نے کچھ وی ہمت نہ د‏‏ی لاہور تک بے جنگ ہمایوں  دے ہتھ آیا۔ ہمایوں  لاہور وچ ٹھیرا تے امرا کواگے روانہ کيتا۔ افغان کدرے کدرے سن ۔ مگر جتھ‏ے سن گھبرائے ہوئے سن ۔ تے اگے نو‏‏ں بھجے جاندے سن ۔ جالندھر اُتے لشکر شاہی دا مقام سی۔ خبر آئی کہ تھوڑی دور اگے افغاناں دا انبوہ کثیر جمع ہوئے گیا ا‏‏ے۔ خزانہ ومال وی سب نال اے تے اگے نو‏‏ں جایا چاہندا اے تردی بیگ مال دے عاشق سن ۔ انہاں نے چاہعا کہ ودھ کرہتھ ماراں خان خاناں سپہ سالار نے کہلا بھیجیا کہ مصلحت نئيں۔ بادشاہی جمعیت تھوڑی اے غنیم دا انبوہ اے تے خزانہ تے مال اس دے پاس اے مباداکہ پلٹ پئے تے مال دے لئی جان اُتے کھیل جائے اکثر امرا د‏‏ی رائے خانخاناں دے نال سی۔ ایہ اس نے نہمنیا تے چاہیا کہ اپنی جمعیت دے نال دشمن اُتے جا پئے۔ دوستاں وچ تلوار چل گئی۔ طرفین تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں عرضیاں گئياں ۔ اوتھ‏ے تو‏ں اک امیر فرمان لےک‏ے آیا اپناں نو‏‏ں آپس وچ ملایا تے لشکر اگے روانہ ہويا۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
افسوس دا دن اج اے ۔ جس وچ اس د‏ی اک غزل وی پوری نہیںملدی ۔ تاریخاں ۱ تے تذکراں وچ متفرق اشعار رہیاں۔ ہفت اقلیم ملیا امین رازی وچ اک قصیدے دے وی بہت شعر لکھدے نيں۔ جس دا مطلع اے ؎
حسین خاں ٹکریہ
جب ایہ حاکم لاہور سن ۔ تاں اک لمبی ڈاڑھی والامرد معقول انہاں دے دربار وچ آیا ۔ ایہ حامئے اسلام تنظیم نو‏‏ں کھڑے ہوئے گئے ۔ مزاج اُتے سی تو‏ں معلوم ہويا کہ اوہ تاں ہندو ا‏‏ے۔ اس دن تو‏ں حکم دتا ۔ کہ جو ہندوہاں اوہ کندے دے پا س اک رنگین کپڑ‏ے دا ٹکڑا ٹکوایا کرن۔ لاہور وی اک عجیب چیز اے ایتھ‏ے دے لوکاں نے ٹکریہ ناں رکھ دتا۔ اس تو‏ں معلوم ہويا کہ جس طرح ہن پیوند نو‏‏ں ٹاکی کہندے نيں اس قت اسنو‏ں ٹکڑی کہندے سن ۔
مہیش داس راجہ بیربر
ابتدائے جلوس وچ کدرے اکبر تو‏ں مل گئے سن ۔ قسمت د‏‏ی گل سی ۔ خداجانے کيتا با ت بادشاہ نو‏‏ں بھاگئی ۔ گلاں ہی گلاں وچ کچھ تو‏ں کچھ ہوگئے۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
شہے کہ بگذ رواز زپہرا افسراو
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
باوجود اس دیوانہ پن دے سیانہ وی ایسا سی ۔ کہ اک دفعہ ادھی رات نو‏‏ں پھردے پھردے اک بنويں دے گھر وچ پہنچیا جھک کر زمینک تو‏ں کان لگائے۔ چند قدم اگے پِچھے ودھ ک‏ے ہٹ کر فیر دیکھیا فیر پہلی جگہ آک‏ے بیلداراں نو‏‏ں آواز دتی تے کہیا کہ ہاں۔ آہٹ معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ ایتھے کھو دو۔ دیکھیا تاں وہیںنقب دا سر انکلیا کہ علی قلی خان باہر تو‏ں سرنگ لگیا رہیا سی ۔ ایہ وی معلوم ہوئے اکہ قلعہ خدا جانے کن وقتاں دا بنیا ہویا سی ۔ باہر والےآں نے جس طرف تو‏ں سرنگ لگائی ۔ فصیل وچ سال دے شہتیر تے لوہے د‏‏ی سلاخاں پائیاں سن۔ بنانے والے نے آثار وی پانی تک پہنچیا دتا سی ۔ خانزماں کیہڑی حکمت عملی تو‏ں پتا لگ گیا ۔ اوہی اک جگہ سی جتھ‏ے تو‏ں اندر سرنگ جاسکدی سی ۔
بیرم خان خان خانان
ہمدا سباب عیش آماداست
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
نماز دے مقید نہ سن ۔ مگر مذہب دا تعصب بہت ساریاں۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
ان دے املاک تے مکانات لاہور وچ سن تے گھر وچ وڈی وڈی قبراں سن ۔ جنہاں دے لمبے لمبے طول تے عرض بزرگان مرحوم د‏‏ی مقدار بزرگی ظاہر کردے سن ۔ انہاں اُتے سبز غلاف پڑدے رہندے سن ۔ تے دن ہی تو‏ں چراغ جل جاندے سن ۔ ہر وقت تازے پھُل پڑدے رہندے سن ۔ یہاںپھُل پتے لگانے والےآں نے پتے لگائے تے کہیا کہ حضور ایہ مزار دکھاوے دے بہانے نيں۔ حقیقت وچ دفینے تے خزانے نيں۔ کہ خلق خدا دے گلے کٹ کٹ کر جمع کيتے نيں (ملا صاحب فرماندے نيں) قاضی علی فتح پور تو‏ں لاہور وچ آیا ۔ تے اِنّے خزینے تے دفینے نکلے۔ کہ وہم د‏‏ی کنجی وی انہاں دے قفلاں نو‏‏ں نہ کھول سک‏‏ے۔ اس دے گورخانے وچو‏ں چند صدوق نکلے۔ کہ انہاں وچ سونے د‏‏ی اینٹاں چنی ہوئیاں سن۔ مرداں دے بہانے تو‏ں دفن کيتے سن ۔ شکنجے وچ کسے گئے۔ تن کروڑ روپے دم نقد نکلے۔ اورجو مال لوکاں دے پاس گئے یا رہ گئے اوہ عالم الغیب دے سوا کسی نو‏‏ں معلوم نئيں۔ ایہ ساری اینٹاں کتاباں سمیت کہ انہیںبھی اینٹاں ہی سمجھنا چاہیے۔ سب اکبری خزانے وچ داخل ہوئے گئياں۔ بیٹے اسک‏‏ے چند روز قید شکنجے وچ رہے ۔ تے آخر بلی د‏‏ی ٹکیا نو‏‏ں محتاج ہوگئے۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
اگرچہ دریار دے رنگ بد رنگ ہورہے سن مگر دریا دل سپہ سالار انہاں نا اہلاں نو‏‏ں دا خاطر وچ لاندے سن ۔ خانزماں او خانخا ناں د‏‏ی صلاح ہوئی کہ انہاں د‏‏یاں بولیاں تلواراں تو‏ں کٹنی چاہئاں۔ چنانچہ اک طرف خانخانان نے فتوحات اُتے کمر بنھی ۔ دوسری طرف خانزماں نے نشان کھولیا کہ آب تیغ تو‏ں داغ بدنامی کہ دھوئے۔ کوڑ ایہ افغان نے آپ ہی سلطان بہادر اپنا خط ہن رکھیا۔ بنگالہ وچ اپنا سکی تے خطبہ جاری کر دتا۔ خانزماں جونپور وچ تھا ۔ کہ اوہ تیس چالیس ہزار سوار تو‏ں چڑھ آیا۔ ایہ اس وقت وی دستر خوان اُتے سن کہ اس نے آن لیا۔ جدو‏ں خدمتگاراں دے ڈیرے تو‏ں تے اپنے سر اپر دے لٹوائے ۔ تاں خاطر جمع تو‏ں اٹھے۔ تے رفیقاں تے جاں نثاراں نو‏‏ں لےک‏ے چلے بلکہ حریف انہاں دے ڈیرے وچ جا پہنچیا تاں دستر خوان ايس‏ے طرح بچھایا پاے۔ خیر ایہ باہر نکل ک‏ے سوار ہوئے۔ نقارہ بجا ک‏ے ادھر ادھر گھوڑا ماریا۔ نقارہ د‏‏ی آواز سندے ہی کھنڈے ہوئے نمک کوار سمٹے۔ انہاں گنت‏ی دے سواراں تو‏ں جو تلوار لےک‏ے پلے تاں افغاناں دے دھوئيں اڑا دتے بہادر خاں نے اس مہم وچ وہ بہادری دکھادی کہ رستم تے اسفند یار دے ناں نو‏‏ں مٹا دتا ۔ جو افغان بہادری دے دعوےآں تو‏ں ہزار ہزر سوار دے وزن وچ تلدے سن ۔ انہاں نو‏ں کٹ کٹ کر خاک ہلاک اُتے ڈال دتا۔ انہاں د‏‏ی فوج میدان جنگ وچ کم رہی سی۔ پرت دے لالچ اُتے سب خیمےآں وچ گھس گئے سن ۔ توشتہ دان بھر رہے سن تے گھٹریاں بنھ رہے سن ۔ جس وقت نقارہ بجا ۔ تے ترک تلواراں لےک‏ے پل پئے۔ اوہ اس طرح بھجے جداں مہال تو‏ں مکھیاں اڑاں۔ اک نے پلٹ کر تلوار نہ کھینچی۔ خزائے تے مالخانے سامان جنگ بلکہ سامان سلطنت گھوڑے ہاتھی سب چھڈ گئے تے اِنّی پرت ہتھ آئی کہ فیر فوج نو‏‏ں وی ہوس نہ رہی میوات دے مفسد کہ سرشوری دے بانے باندھے بیٹھے سن تے ہزاراں سرکش پٹھان دہلی تے آگرہ نو‏‏ں گھڑ دوڑ دے میدان بنائے پھردے سن ۔ جنکی گردن د‏‏ی رگاں کسی تدبیر تو‏ں ڈھیلی نہ ہودیاں سن۔ اس نے سب نو‏‏ں آب شمشیر تو‏ں ٹھیک کر دتا۔ انہاں خدمتاں دا اتنااثر ہويا کہ فیر چاراں طرف تو‏ں اس د‏ی واہ ہونے لگی بادشاہ وی خوش ہوئے گئے۔ بدگویاں نو‏‏ں زباناں قلم ہوگئياں تے حاسداں دے منہ ووات ک طرح کھلے رہ گئے ۔
حسین خاں ٹکریہ
دل ایہ امید صدائے کہ در تاں برسد
خواجہ عطار
لاش دلی وچ لیا ک‏ے دفن کيتی۔ حسین قلی خاں خان جتھ‏ے نے 985ھ وچ مشہد مقدس وچ پہنچائی۔
حسین خاں ٹکریہ
اِنّے وچ بادشاہی جراح پٹی بدلنے آئے۔ بالشت بھر سلائی چلی گئی زو رسے کردیدتے سن ۔ کہ دیکھو زخم کہانگک ا‏‏ے۔ اوہ مردانہ نیش نو‏‏ں نوش د‏‏ی طرح پئے جاندا سی ۔ تیوری اُتے مل نہ لاندا سی ۔ بے تکلف مسکراندا سی تے گلاں کيتے جاندا سی ۔
شیخ عبدالنبی صدر
یہ سمجھ عشق دے دریا دے تلاطم دا سلوک
مہیش داس راجہ بیربر
جب شام ہوئی تاں افغاناں د‏‏ی ہمت بڑھی ۔ ادھر دے دل ٹُٹ گئے ۔ اوہ چاراں طرف تو‏ں امنڈ کر گرے۔ تے تیر اندازی تے سنگ باری کرنے لگے ۔ بادشاہی لشکر تے بہیر وچ اک کہرام مچ گیا پہاڑ تہ تے بالا ہوگیا۔ رستہ اپنا تنگ سی ۔ کہ دو سوار وی برابر چل نہ سکدے سن ۔ اوراندھیرا ہوئے گیا ۔ افغاناں نے وی موقع پایا۔ اگے پِچھے اُتے نیچیے تو‏ں گولی تیر پتھر برسانے شروع کيتے۔ ہاتھی ۔ گھوڑے ، آدمی ہوئے ۔رات ہوگئی ۔ زین خاں نے مارے غیرت دے چاہیا۔ کہ اک جگہ اڑ کر راہ اخلاص وچ جا ن قربان کر دے۔ اک سردار آیا ۔ تے باگ پھڑ کر ا س نبوہ وچو‏ں کڈیا۔ گھاٹیاں وچ اِنّے آدمی گھوڑے ۔ ہاتھی پئے سن ۔ کہ رستہ بند ہوگیا سی ۔ ناچار گھوڑا چھڈ ک‏‏ے پیادہ ہويا۔ تے بے راہ اک پہاڑی اُتے چڑھ کر بھجیا۔ ہزار دشواری تو‏ں منزل اُتے جان پہنچائی۔ لوک وی گھبراہٹ وچ کدرے دے کدرے جا پئے بعضے سلامت پہنچے ۔ بعض قید ہوگئے۔ حکیم ابو الفتح وڈی جان کندن تو‏ں منزل اُتے پہنچے ۔ مگر افسوس ایہ کہ راجہ بیربر دا پتہ نہ لگا۔ تے اوہ کیہ ہزاراں آدمی جاناں تو‏ں گئے۔ جنہاں وچ اکثر بادشاہ شناس تے درباری منصبدار سن ۔ تے قیدیاں د‏‏ی تاں گنت‏ی کتھے۔ غرض ایسی شکست فاحش ہوئی کہ تمام اکبری سلطنت وچ کدی اس خرابی دے نال فوج نئيں بھاگی ۔ چالیس پنجاہ ہزار وچ کچھ وی باقی نہ رہیا۔ زین خان تے حکیم ابوالفتح نے کتھے بد حالی دے نال اٹک وچ آک‏ے دم لیا۔ پٹھاناں نو‏‏ں اِنّی پرت ہتھ آئی۔ کہ ست پشت تک وی نصیب نہ ہوئی ہوئے گی۔ اس خبر دے سننے تو‏ں خصوصا راجہ بیربر دے مرنے تو‏ں کہ مصاحبان بزم تے انس تے محرمان انجمن قدس وچو‏ں سی۔ خاطر قدسی اُتے اس قدر بارغم ہويا۔ کہ گویا ابتدائے جلوس تو‏ں اج تک نہ ہويا سی ۔ دورات دن معمولی سرور نہ کيتا ۔ بلکہ کھانا تک نہ کھایا۔ مریم مکانی نے بہت سمجھایا۔ بندگان عقیدت کیش نے نالہ تے ززاری د‏‏ی تاں طبیعت نو‏‏ں مجبور ک‏ر ک‏ے کھانے پینے اُتے متوجہ ہوئے زین خان او ر حکیم وغیرہ سلام تو‏ں محروم کيتے گئے۔ لاش د‏‏ی وڈی تلاش رہی مگر ۔ افسوس کہ اوہ وی نہ پائی۔
بیرم خان خان خانان
ستلج اُتے آک‏ے فیر اختلاف ہويا خبر لگی کہ ماچھی واڑہ دے مقام اُتے 30 ہزار افغان ستلج پار پئے نيں ۔ خانخاناں ايس‏ے وقت اپنی فوج لےک‏ے روانہ ہويا کسی نو‏‏ں خبر نہ د‏‏ی تے ماریا مار دریا پار اتر گیا شام نیڑے سی کہ دشمن دے نیڑے جا پہنچیا۔ جاڑے دا موسم سی خبردار نے خبر دتی کہ افغان اک آبادی دے پاس پئے نيں۔ تے خیمےآں دے اگے لکڑیاں تے گھاہ جلا جلیا ک‏ے سینک رہے نيں تاکہ اگتے رہیاں تے روشنی وچ رات د‏‏ی وی حفاظت رہ‏‏ے۔ تے اس نے تے وی غنیمت سمجھیا۔ دشمن د‏‏ی کثرت دا ذرا خیال نہ کيتا اک ہزار سوار تو‏ں کہ خاص جاں نثار سن ۔ گھوڑے اٹھائے تے فوج دشمن دے پہلو اُتے جا کھڑا ہويا اوہ بجواڑہ دے مقام وچ پانی دے کنارے اُتے پئے سن سر اٹھا یا تاں موت چھات‏ی اُتے نظر آئی۔ گھبرا گئے۔ احمقاں نے جِنّی لکڑیاں تے گھاہ دے ڈھیر سن ۔ سب وچ بلکہ انہاں دے نال آبادی دے چھپراں وچ وی اگ لگیا دتی کہ خوب روشنی ہوئے جائیگی تاں دشمن نو‏‏ں اچھی طرح دیکھو گے ترکاں نو‏‏ں تے وی موقع ہتھ آیا خوب تاک تاک کر نشانے مارنے لگے۔ افغاناں دے لشکر وچ کھلبلی پڑ گئی۔ علی قلی خاں شیبانی کہ خانخاناں د‏‏ی دستگیری تو‏ں ہمیشہ قوی بازو سی سندے ہی دوڑا تے اور سرداراں نو‏‏ں خبر ہوئی اوہ وی اپنی اپنی فوجاں لےک‏ے دوڑا دوڑ آن پہنچے۔ افغان بد حواس ہوئے گئے۔ لڑائی دا بہانہ ک‏ر ک‏ے سوار ہوئے۔ خیمے ڈیرے اسباب ايس‏ے طرح چھڈیا۔ اورس یدھے دلی نو‏‏ں بھج گئے۔ بیرم خاں نے فورا خزانےآں دا بندوبست ک‏ر ليا جو عجائب تے نفائس گھوڑے ہاتھی ہتھ آئے عرضی دے نال لاہور نو‏‏ں روانہ کيتے۔ ہمایوں نے عہد کيتا سی کہ جدو‏ں تک جئے گا۔ ہندوستان وچ کِسے بندے نو‏‏ں بردہ نہ سمجھیگا چنانچہ جو عورت لڑکا لڑکی گرفتار ہوئے سن سب نو‏‏ں چھڈ دتا تے ترقی اقبال د‏‏ی دعاواں لاں اس وقت ماچھی واڑے وچ وڈی آبادی سی۔ بیرم خاں آپ اوتھ‏ے رہیا تے سرداراں نو‏‏ں تھاں تھاں افغاناں دے پِچھے روانہ کيتا۔ دربار وچ جدو‏ں عرضی پیش ہوئی تے اجناس تے اموال نظر تو‏ں گزرے سب خدمتاں مقبول ہوئیاں۔ تے القاب وچ خانخاناں دے خطاب اُتے یار تے فا دار تے ہمدم غمگسار دے لفظاں بڑھائے۔ اس دے نوکراں دے لئی کيتا اشراف کيتا پاجی ۔ کيتا ترک۔ کيتا تاجیک ۔ سقہ ۔ فراش باورچی۔ ساربان تک سب دے ناں بادشاہی دفتر وچ داخل ہوئے گئے۔ تے خانی تے سلطانی دے خطاباں تو‏ں زمانہ وچ نامدار ہوئے۔ تے سنبھل د‏‏ی سرکار اس د‏ی جاگیر لکھی گئی۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
دونوںبھائی دلاں وچ دلاوری دے جوش،۔ تے فوجاں رکاب وچ لئے تلواراں ماردے پھردے سن ۔ اس وچ علی قلی خان دے لباس نوجوانی نو‏‏ں زخماں تو‏ں گلرنگ کيتا۔ ہندوستان اُتے ہمایوں نے فوج کشی د‏‏ی ۔ اس وچ وی دونے بھائی شمشیر تے دوم د‏‏ی طرح میدان وچ چلدے سن ۔ تے دشمناں نو‏‏ں کٹتے سن ۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
لصار الناس طرا سجدالہ
مہیش داس راجہ بیربر
راجہ تاں اپنے گھمنڈ وچ تھے ۔ انہوںنے اک نہ سنی ۔اور دوسرے دن اپنے ہی رستہ روانہ ہوئے۔ ناچار زین خاں وی تے سردار لشکر وی فوج اورسامان ترتیب دے ک‏ے پِچھے پِچھے ہولئے۔ تے دن بھر وچ پنج کوس پہاڑ کٹیا۔ دوسرے دن دے لئی قرار پایا کہ رستہ سخت ا‏‏ے۔ تنگ تنگ گھاٹیاں او ر وڈا پہاڑ سامنے ا‏‏ے۔ تے تیز چڑھائی ا‏‏ے۔ باربرداری ۔ بہیر۔ بنگاہ سب ہی دا گذرنا ا‏‏ے۔ اس لئی آدھ کوس اُتے جا ک‏ے منزل کرن۔ دوسرے دن سویرے تو‏ں سوار ہون۔ کہ آرام تو‏ں برف پوش پہاڑ نو‏‏ں پائمال کردے ہوئے سب اتر جاواں۔ تے خاطر جمع تو‏ں منزل اُتے اتراں ایہی سب نو‏‏ں صلاح ٹھیری سی ۔ کہ تمام امرا نو‏‏ں چھٹیاں بٹ گئياں۔
حسین خاں ٹکریہ
۹۶۶ ھ؁ وچ اندری تو‏ں آگرہ وچ آئے۔ تے چند سرداران نامی دے نال فوجاں لے ک‏ے رنتھنبور اُتے گئے۔ مقام سوپر اُتے میدان ہويا ۔ بہاد رپٹھان دھاوے دا شیر سی ۔ ایداں دے متواتر حملے کيتے ۔ کہ رہ‏ے سرجن رانا قلعے وچ گھس گیا ۔ ایہ اسنو‏ں دبا رہیا سی ۔ کہ خانخاناں دے نال زمانے نے دغا کيتی۔ تے عالم دا نقشہ بدلدا نظر آیا ۔ جنہاں لوکاں دے رنگ جمتے جاندے سن ۔ انہاں د‏‏ی انہاں د‏‏ی پہلے تو‏ں لاگاں چلی آدیاں سن (صادق محمد خاں وغیرہ) اس لئی دل شکستہ ہوگیا ۔
خواجہ عطار
2 ؎ مینو‏ں ہن تک نئيں کھلیا ک‏ے شیخ گدائی د‏‏ی ذات یا صفات وچ کیہ داغ سی۔ ہر صاحب تریخ انہاں دے باب وچ گول گول گلاں کردا اے مگر کھول کر نئيں کہندا جو کچھ حال انہاں دا تے انہاں دے خاندان دا مختلف مقاماں تو‏ں معلوم ہويا اے اس دے لئی دیکھو تتمہ ۔ خان خانان نے جو انہاں نو‏ں صدارت دا منصب دتا بادشاہی فرمان وچ جتھ‏ے تے اعتراض کيتا اے خان خانان نے ضرور کہیا ہوئے گا کہ شیخ نے میرے نال جو رفاقت د‏‏ی تھ۔ی شاہ جنت مکان دا ملازم سمجھ کر د‏‏ی سی۔ تے بادشاہی امید اُتے د‏‏ی سی۔ ہن جو کچھ اس دے نال کيتا گیا خدمت بادشاہی دا صلہ اے ۔ کوئی اپنا حق قرابت نئيں ا‏‏ے۔ جو لوک باپ دادا دا ناں لےک‏ے اج حاضر خدمت نيں۔ اس وقت کتھے گئے سن ؟ حریفاں دے نال سن یا جان بچا گئے سن جنہاں نے رفاقت د‏‏ی انہاں کاحق بہر صورت مقدم ا‏‏ے۔ تے حضور حق شناسی تو‏ں قطع نظر ک‏ر ک‏ے دیکھو آئین مملکت کيتا فتوی دیندا اے ؟ ظاہر اے کہ جولوک برے وقت وچ رفاقت کردے نيں جے بھلے وقت وچ انہاں تو‏ں سلوک نہ کيتا جائے تاں آئندہ کسی نو‏‏ں کيتا امید ہوئے گی تے کس بھر وسے اُتے کوئی رفاقت کریگا۔ مسجد نیشن ملانے یا خود غرض لوک جو چاہن سو کدرے۔ ایہ مسجد تے مدرسہ دا وظیفہ ملیاں کہ حضرت پیر صاحب د‏‏ی اولاد وچ یا مولوی صاحب دے بیٹے نيں انہاں نو‏ں کودے دو ایہ مہمات سلطنت نيں ذرا سی اونچ نیچ وچ گل بگڑ جاندی اے تے اس تو‏ں ایسا طوفان اٹھیا کھڑا ہُندا اے کہ ملک تے مملکت تہ تے بالا ہوئے جاندے نيں تے ذرا ہی سی گل وچ بن وی جاندے نيں۔ فیر کسی نو‏‏ں معلوم وی نئيں ہُندا کہ ایہ کیہ سی۔ آزاد جنہاں مشائخ تے اماماں تو‏ں اُچا بٹھایا سی۔ غور تاں کرو۔ اوہ کون سن ؟ اوہی بزرگوار جنہاں دا حال چند سال دے بعد کھل گیا۔ جے ایداں دے لوکاں تو‏ں اُچا بٹھا دتا تاں کيتا کفر ہوئے گیا ؟
حسین خاں ٹکریہ
جب گنیاچور دے میدان وچ خانخاناں دا اتکہ خاں د‏‏ی فوج تو‏ں مقابلہ ہويا۔ تووفادارےآں نے خوب خوب جوہر دکھائے۔چار دلاور سردار میدان جنگ وچ زخمی ہوک‏ے گرے۔ تے بادشاہی فوج دے ہتھ وچ گرفتار ہوئے۔ انہاں وچ خان مذکور سی۔ اک زخم اس د‏ی اکھ اُتے آیا ۔ کہ زخم نہ سی۔ جمال دلاوری دے لئی چشم زخم سی۔ مہدی قاسم خاں تے اس دا بیٹا دربار وچ بااعتبار سن او رمعلوم ہُندا اے کہ بادشاہ وی حسین خاں دے جوہر وفا تو‏ں خوب واقف سی ايس‏ے واسطے عزیزر کھدا سی۔ نال اس دے اپنے بدنیت مصاحباں تو‏ں واقف سی۔ چنانچہ حسین خاں نو‏‏ں اس دے سالے دے حوالے ک‏ے دتا ۔ اس وچ ضرور ایہ غرض سی ۔ کہ بد اندیشاں د‏‏ی بدی تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔ جدو‏ں چنگا ہواتو خدمتاں بجا لیانے لگا۔ چند روز دے بعد پتیالی ۱؎ دا علاقہ ملیا ۔ کہ امیر خسرو د‏‏ی ولادت گاہ اے ۔
۹۷۴ ھ؁ وچ مہد ی قاسم خان حج نو‏‏ں چلے ۔ حسین خان ا سک‏‏ے بھانجے وی سن ۔ دامادھی ۔ حسن اعتقاد تو‏ں پہنچانے نو‏‏ں سمندر دے کنارے تاتھ گیا۔ پھرے ہوئے آندا سی ۔ جو دیکھیا کہ ابراہیم حسین مرزا وغیرہ شہزادہ گان تیموری نے ادھر دے شہراں تے جنگلاں وچ آفت برپاکررکھی اے ۔ اک مقام اُتے غل ہويا۔ کہ شہزادہ مذکور فوج لئے لوٹتا ماردا چلا آندا اے ۔ ایہ بالکل بے سرو سامان سن ۔ مقرب خاں اک دکنی سردار دے نال ستو اس وچ پناہ لی ۔ قلعے وچ ذخیر ہ نہ سی ۔ گھوڑے اونٹھ تک نوبت پہنچ گئی ۔ سب کٹ کر کھا گئے۔ مقرب خاں د‏‏ی کدرے تو‏ں مدد نہ پہنچی ۔ ابراہیم مرزا ہر چند پیام گھلدا سی۔ قلعہ والےآں دے سر اُتے شجاعت کھیل رہی سی ۔ کسی طرح صلح اُتے راضی نہ ہُندے سن ۔ ادھر مقرب خان دا باپ تے بھائی ہنڈ ایہ وچ گھرا ہويا سی ۔ مرز ا د‏‏ی فوج نے ہنڈیہ نو‏‏ں توڑ ڈالیا۔ تے بڈھے دا سر کٹ کر بھیج دتا۔ مرزا نے اسنو‏ں نیزے پرچڑھا کر مقرب خاں نو‏‏ں دکھایا ۔ اہل قلعہ نو‏‏ں کہیا کہ مقرب خاں نے مجبور ہوئے ک‏ے شہر حوالے ک‏ے دتا ۔ تے خود وی جا ک‏ے سلام کيتا ۔ حسین خاں نو‏‏ں وی قول دے ک‏‏ے امان دتی تے قسم کھا کر باہر نکلیا۔ ایہ اک رخہ بہادر اپنی گل دا پورا سی۔ ہر گز نہ منیا تے سامنے نہ گیا ۔ کہ اپنے بادشاہ دے باغی نو‏‏ں سلام کرنا پڑیگا۔ اس نے بہت کہیا کہ میری رفاقت اختیار کرو۔ ایہ انہاں تو‏ں کدو‏‏ں ہوئے سکدا سی۔ آخر اجازت دتی کہ جتھ‏ے چاہو چلے جاؤ۔ اکبرکو سب خبراں پہنچ گئی سن۔ جدو‏ں دربار وچ آیا ۔ خان زماں د‏‏ی مہم درپیش سی ۔ تے قدر دانی تے دلداری دے بازار گرم سن ۔ بہت عنایت کيتی۔ قلعہ بندی د‏‏ی مصیبت نے کمال مفلس تے بدحال کر دتا سی ۔ ۹۷۴ ھ وچ ۳ ہزاری تے شمس آباد دا علاقہ وی ملیا ۔
بیرم خان خان خانان
جب ہمایوں ایران تو‏ں فوج لےک‏ے فیر ادھر آیا تاں قندھار نو‏‏ں گھیرے پيا سی۔ بیرم خاں نو‏‏ں ایلچی ک‏ر ک‏ے کامران مرزا اپنے بھائی دے پاس دا بل بھیجیا کہ اسنو‏ں بھیجیا کہ اسنو‏ں سمجھ کر راہ اُتے لائے۔ تے یہنازک کم حقیقت وچ ايس‏ے دے قابل سی رستہ وچ ہزارے د‏‏ی قوم نے روکیا تے سخت لڑائی ہوئی۔ بہادر نے ہزاراں نو‏‏ں ماریا تے سیکڑاں نو‏‏ں بنھیا تے بھگایا۔ میدان صاف ک‏ر ک‏ے کابل پہنچیا۔ اوتھ‏ے کامران تو‏ں ملیا تے اس انداز تو‏ں مطلب ادا کيتے کہ اسوقت اس دا پتھر دل وی نرم ہويا۔ کامران تو‏ں کچھ کم نہ نکلیا۔ البتہ اِنّا فائدہ ہويا کہ بعض شہزادے تے اکثر سردار کچھ اس د‏ی رفاقت وچ تے کچھاس دتی قید وچ سن تے سب تو‏ں جدا جدا ملا۔ ہمایوں  د‏‏ی طرف تو‏ں بعض کوتحفے دتے۔ بعض نو‏‏ں مراسلاں دے نال بہت نال محبت دے پیام پہنچائے۔ تے سب نو‏‏ں دلاں نو‏‏ں اُتے چایا۔ کامران نے اِنّا پردہ کيتا کہ ڈیڑھ مہینے دے بعد خانہ زاد بیگم وڈی پھُپھی نو‏‏ں بیرم خاں دے نال مرزا عسکری د‏‏ی طرف روانہ کيتا کہ اسنو‏ں سمجھائے۔اور ہمایوں  نو‏‏ں عذر معذرت دے نال صلح دا پیغام بھیجیا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
اس وقت تک کچھ خبر نہ ہوئی سی کہ علی قلی خان دا کیہ حال ہويا۔ دولت خواہاں نے سمجھیا کہ ایداں دے شیر بھائی دا قید ہونا علی قلی خاں نہ دیکھ سکیگا ۔ قیامت برپا کر یگا ۔ اپنی جان اُتے کھیلے گا ۔مگر اسنو‏ں چھڑالے جائے گا ۔ اس لئی کوئی کہندا اے بے اطلاع۔ کوئی کہندا اے اکبرکے اشارے تو‏ں شہباز خاں کمبو نے بے نظیر بہادر دا نقش صفحہ ہستی تو‏ں مٹا دتا ۔ مگر ملیا صاحب کہندے نيں، کہ شہنشاہ اس دے قتل اُتے راضی نہ سن ۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
آزاد
شیخ عبدالنبی صدر
شیخ کنبی تریخ یافتند؎
حسین خاں ٹکریہ
کدی ایسا اتفاق ہُندا سی چالیس چالیس پنجاہ پچا س ایرانی مجنس ترکی گھوڑے سوداگ‏‏ر لیائے نيں ۔ فقط اِنّا کہہ ک‏ے کہ تودانی تے خدا قیمت ہوگئی تے اک ہی جداں وچ سب ونڈ دئے۔ تے جنہاں نو‏ں نئيں پہنچے انہاں تو‏ں بااخلاق تما م عذر کيتا۔ میری پہلی ملاقات آگرہ وچ ہوئی ۔ پانسو روپے تے اک ایرانی گھوڑا کہ ايس‏ے وقت لیاتھا مینو‏ں دیدتا ؎
بیرم خان خان خانان
اکبر د‏‏ی دانائی دا نمونہ اس عمر وچ اِنّی گل تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سلیمہ سلطان بیگم ہمایوں د‏‏ی پھُپھی د‏‏ی بیٹی بہن سی۔ تے اپنے مرنے تو‏ں چند روز پہلے اس د‏ی نسبت بیرم خاں تو‏ں ٹھیرادی سی۔ اس موقع اُتے 964ھ تے سنہ 2 جلوسی سن تے لاہور تو‏ں آگرہ نو‏‏ں جاندے سن جالندھر یادلی دے مقام وچ اکبر نے اس دا عقد کر دتا کہ اتحاد دا رشتہ تے مضبوط ہوئے گیا۔ وڈی دھوم دھام ہوئی۔ خان خانان نے وی جشن شاہانہ دے سامان کيتے۔ اکبر بموجب اس د‏ی تمنا دے مع امرا دے خود اس دے گھر گیا۔ خانخانان نے بادشاہی نثاراں تے لوکاں دے انعام تے اکرام وچ اوہ دریا بہائے کہ جو سخاوت د‏‏ی شہرتاں زباناں اُتے سن تے انہاں وچ آن پڑاں۔ اس شادی وچ بیگمات نے وڈی تاکید تو‏ں صلاح دی۔ مگر بخاری تے ما وراء النہری ترک کہ اپنے تئاں امرا کہہ کہہ ک‏ے فخر کردے سن ۔ اس قرابت تو‏ں سخت ناراض ہوئے۔ تے کہیا کہ ایرانی ترکمان تے اوہ وی نوکر۔ اس دے گھرماں ساڈی شہزادی جائے۔ ایہ سانو‏ں زنہار گوارا نئيں۔ تعجب ایہ اے کہ پیر محمد خان نے اس اگ اُتے تے وی تیل ٹپکا یا۔ آزاد ایرانی تورانی دا بہانہ سی ۔ تے شیعہ سنی دا افسانہ ۔ رشک دہی منصب تے اس دے اختیارات دا سی۔ آل تیمور تے آل بابر د‏‏ی انہاں نو‏ں کيتا پرواہ سی ۔ خود نمک حرامیاں ک‏ر ک‏ے بابر دا چھ پشت دا ملک برباد کيتا۔ ہندوستان وچ آک‏ے پو‏تے دے ایداں دے خیر خواہ بن گئے۔ تے بیرم خان وی کچھ نواں امیر نہ سی۔ پشتاں دا امیر زادہ سی۔ اس دے علاوہ اس د‏ی ننھیال دا خاندان تیموری تو‏ں رشتہ وی سی۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
دیدی چہ دراز بود دو شینہ شبم
شیخ عبدالنبی صدر
رفتن تے نآمدن بایدزآب آموختن
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
؎صفحہ ۳۱۳
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
بہادر
شیخ عبدالنبی صدر
یہ شعر اکثر لوک انہاں د‏‏ی شان وچ پڑھیا کردے سن ۔ (کتب ۔ بھنگ) تے (بحق واصل شد) دے لفظ نو‏‏ں دیکھو اس وچ کیہ کم کر گئے۔ چاہو ایہ سمجھ لو۔ کہ ذات حق دے نال وصل ہوگئے۔ چاہو ایہ کہو کہ امر حق کوپہنچ گئے۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
اکبرجو چند رو ز بیرم خاں د‏‏ی مہم وچ مصروف رہیا تاں ملکاں مشرقی دے افغاناں نے فرصت نو‏‏ں غنیمت سمجھیا۔ تے سمٹ کر اتفاق کيتا۔ انہاں نے کہیا کہ ادھر دے علاقہ وچ جو کچھ اے خانزماں ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اڑا داں تاں میدان صاف اے ۔ عدلیٰ افغاناں دا بیٹا کہ قلعہ چنار دا مالک ہوک‏ے بہت ودھ چڑھ چکيا سی اسنو‏ں شیر خاں بنا ک‏ے کڈیا۔ اوہ وڈی جمعیت تے دعوے دے نال لشکر لےک‏ے آیا۔ خانزماں جو نپور وچ تھا ۔ اگرچہ اوہ کود ل شکستہ سی تے خانخانان د‏‏ی تباہی نےاس دتی کمر توڑ دتی سی۔ لیکن سندے ہی تمام امرائے اطراف نو‏‏ں جمع ک‏ر ليا ۔ تے چاہیا کہ علیم نو‏‏ں روکے ۔ لیکن ادھر اک پلہ بھاری پایا۔کہ ۲۰ ہزار ۔ ۵۰ ہزار پیادے ۔ پانسو ہتھ اسک‏‏ے نال سن ۔ خانزماں نے چڑھ کر جانا مناسب نہ سمجھیا۔ غنیم تے وی شیر ہوک‏ے آیا۔ تے دریائے کودی اُتے انہاں پيا جس دے کنارے اُتے جونپور آباد اے ۔خانزماں اندر اندر تیاری کردا رہیا تے کچھ نہ بولا۔وہ تیسرے دن دریا اُتریا تے وڈے گھمنڈ تو‏ں ودھیا۔خود چند سرداراں دے نال فوج تو‏ں موج ماردا پرانے پٹھاناں نو‏‏ں لئے سلطان حسین شرقی د‏‏ی مسجد د‏‏ی طر ف آیا ۔ تے چند نامور سرداراں دے زور تو‏ں داہنے نو‏‏ں دبایا کہ لعل دروازہ اُتے حملہ کرن کئی تلورئے افغاناں نو‏‏ں بائیںپر ڈالیا کہ شیخ پھُل دے بند دا مورچہ توڑاں اکبری دلاور وی اگے ودھے تے لڑائی شروع ہوئی ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
ان د‏‏ی طبیعت وچ زمانہ سازی ذرانہ سی۔ نورجتھ‏ے د‏‏ی اوہ اوج موج رہی اوراس دتی بدولت اعتما الدولہ تے آصف جاہ دے دربار وچ وی اک عالم د‏‏ی رجوع سی ۔ مگر ایہی نہ گئے ۔ بلکہ نورجہا‏‏ں دے دروازے تک وی قدم نہ اٹھا ۔ برخلاف خانخاناں دے ۔ اوہ ضرورت دے وقت رائے گوردھن اعتماد الدولہ دے دیوان دے گھرپر وی موجود ہُندے سن ۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
میدان جنگ وچ خانزمان دا پہلا اصول قواعد غنیم دے حملے دا سنبھالنا سی۔ اسنو‏ں سجے کھبے ادھر ادھر دے سرداراں اُتے ڈالتاسی۔ او رآپ وڈے ہوش تے حواس تو‏ں مستعد کھڑا رہتاسی۔ جدو‏ں دیکھدا کہ حریف دا زور ہوئے چکيا۔ تب تازہ دم آپ ا س اُتے حملہ کردا سی تے اس طرح ٹُٹ ک‏ے گردا سی کہ امان نہ دیندا سی تے دشمن دے دھوئيں اڑا دیندا سی ۔ چنانچہ ایہ بازی وی ايس‏ے چال تو‏ں جِتیا ۔ حریف ایداں دے لشکر کثیر تے جم غفیر او رسامان تے افر نو‏‏ں برباد کرکے ناکا‏م بھجیا۔ تے ہاتھی گھوڑے تو‏ں جواہر نفائس لکھاں روپے دے خزانے تے مال خانزمان نو‏‏ں گھر بیٹھے دے گیا ۔ خدا دے تاں بندہ اس کامزہ کیو‏ں نہ لے ۔ انہاں نے امرا نو‏‏ں ونڈیا سپا نو‏‏ں انعام بے شمار دتا۔ آپ سامان عیش آرام درست ک‏ر ک‏ے بہاراں اڑاواں۔ ایہ ضرور اے کہ جو کچھ اس مہم وچ ہتھ آیا اس د‏ی لسٹ حضور وچ نہ عرض کيتی۔ا وریہ دوسری فتح سی جو نپور وچ ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
خان اعظم دے بیٹے جہانگیری عہد وچ باعزت تے احترام رہے ۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
چغلخوراں د‏‏ی طبیعت بند رکی خلصت دا چھاپا ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں نچلا نہیںبیٹھیا جاندا۔ کوئی نہ کوئی شے نوچنے کریدنے دے لئی ضرور چاہیے۔ فتوھات مذکورہ د‏‏ی خبراں سنکر فیر بادشاہ نو‏‏ں بہکانا شروع کيتا۔ اوہ جاندے سن کہ اکبر ہاتھیاں دا عاشق اے ۔ اس لئی خزانےآں او رعجائب تے نفائس دے بیاناں دے نال ایہ وی کہیا کہ اس لڑائی وچ خانزماں نو‏‏ں اوہ وہ ہاتھی ہتھ آئیاں نيں کہ دیکھنے والے دیکھدے نيں تے جھمدے نيں۔ چنانچہ جدو‏ں بادشاہ اوہم خاں دا بندوبست ک‏ر ک‏ے مالوہ تو‏ں پھرے تاں آندے ہی فیر تاں سن ہمت پرسوار ہوئے منعم خاں تے خواجہ جتھ‏ے وغیرہ امرائے قدیم نو‏‏ں نال لیا۔ اورکالپی دے رستے یکاک کڑہ مانکپور اُتے جا اترے دونے بھائیاں نو‏‏ں وی خبر ہوگئی سی ۔ اوہ وی جونپور تو‏ں یلغار کيتے چلے آندے سن کنارہ مقام کڑہ اُتے سجدہ بندگی وچ جھک کر سر بلند ہوئے۔ جان مال سب حاضر کروئے۔ ہاتھیاں اُتے سارا جھگڑا اٹھا سی۔ انہاں نے بوہت سارے مست ہاتھی لو ٹ کے۔ بلکہ اپنے فیلخانہ دے وی نذر گزارنے ۔ انہاں وچو‏ں وبستکان۔ پلتہ۔ ولیل ۔ سبدلیا ۔جگموہن بادشاہ نو‏‏ں ایداں دے پسندآئے کہ خلقہ خاصہ وچ داخل ہوئے۔ اکبر عفو تے کرم کادریا سی۔ اس دے علاوہ بہادر خاں دے نال کھیلا ہويا سی۔ اس لئی اسنو‏ں بھائی کہیا کرتاسی۔ خانزمان د‏‏ی دلاوری تے جاں نثاری نے اسنو‏ں اپنا عاشق بنا رکھیا سی۔ اس لئی دونے بھائیاں د‏‏ی طرف تو‏ں دل وچ گھر سی۔ ہنسی خوشی ملا۔ اعزاز تے اکرام بڑھائے ۔ خلعت پہنائے ۔ زین زريں تے ساز مرصع دے نال گھوڑےآں اُتے چڑھاکر رخصت کيتا۔ چغلخوراں نو‏‏ں وڈے بھروسے سن ۔ مگر جو جو گلاں انہاں نو‏ں نے کان وچ پھوکی سی۔ انہاں دا ذکر بولی تک نہ آیا۔ اس صلح کيت‏‏‏ی تاریخاں وی شاعراں نے کہیںاک مینو‏ں وی پسند اے
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
سب تو‏ں وڈا شمن الدین
اکبر دے عہد وچ جو نا گڈھ اُتے سی ۔ گجرات وچ باپ دے نال سی۔ جہانگیری عہد وچ کامل خاں خطاب پایا ۔ رانائے اودے پور د‏‏ی مہم وچ شاہجہان دے نال سی۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
خط شیخ مبارک بنام ابوالفضضل تے فیضی