cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پیرس دی تریخ
مقبوضہ پیرس تے لبریشن (1940–1945)
اتحادی 6 جون 1944 نو‏‏ں نورمنڈی پہنچے تے دو ماہ بعد ہی جرمن لائناں نو‏‏ں توڑ کر پیرس د‏‏ی طرف ودھیا۔ جدو‏ں اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی ہوئی ، مزاحمت دے ذریعہ منظم ہڑتالاں نے شہر وچ ریلوے ، پولیس تے ہور عوامی خدمات نو‏‏ں درہم برہم کردتا۔ 19 اگست نو‏‏ں ، مزاحمتی نیٹ ورکس نے شہر وچ عام بغاوت دے احکامات دتے۔ اس د‏ی افواج نے شہر دے وسط وچ پولیس تے ہور عوامی عمارتاں دے علاقے نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا۔ جنرل لیکلر دا فرانسیسی دوسرا بکتر بند ڈویژن تے امریکی چوتھا انفنٹری ڈویژن 25 اگست نو‏‏ں شہر وچ داخل ہويا تے مرکز وچ بدل گیا ، جتھ‏ے پرخوش ہجوم نے انہاں نال ملاقات کيتی۔ پیرس دے جرمن کمانڈر ، ڈیتریچ وان چولٹز نے ، ایڈولف ہوٹلر دے شہر د‏‏ی یادگاراں نو‏‏ں تباہ کرنے دے حکم نو‏‏ں نظرانداز کيتا تے 25 اگست نو‏‏ں اس دے حوالے کردتا۔ جنرل ڈی گال 26 اگست نو‏‏ں پہنچے تے چیمپز ایلیسیز ، تھلے اک ڈے د‏‏ی تقریب دے لئی نوٹری ڈیم دے راستے وچ اک زبردست پریڈ د‏‏ی قیادت د‏‏ی ۔ 29 اگست نو‏‏ں ، امریکی فوج دا پورا 28 واں انفنٹری ڈویژن ، جو پچھلی رات بوائس ڈی بلوگین وچ جمع ہويا سی ، نے 24 ويں ایونیو ہوچے نو‏‏ں آرک ڈی ٹرومفے دے پاس ، فیر چیمپز السیسی دے تھلے پیرڈ کيتا۔ "فرانسیسی راجگڑھ دے شمال مشرق وچ تفویض کردہ پوزیشناں دے لئی جانے والے راستے وچ ، ڈویژن ، مرد تے گاڑیاں ، پیرس دے راستے مارچ ک‏‏يتی‏‏اں ۔"
جنگ دے بعد (1946–2000)
کھبے|thumb|356x356px| اس دے فورا بعد ہی جنگ دے ڈیزائنرز جداں کرسچن ڈائر پیرس نو‏‏ں دوبارہ اعلیٰ فیشن د‏‏ی طرف لے آئے۔ ایہ ڈائر دے نیو لک (1947) د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔ کئی دہائیاں تو‏ں نظرانداز دا پہناوے تے دھواں پھٹ جانے والے پتھراں دے اگواڑاں ، پھٹے ہوئے تے بغیر پھٹے ہوئے سامان ، تے دوسری جنگ عظیم دے بعد پیرس وچ چھیلنے والی پینٹ ورک وچ واضح طور اُتے واضح سی۔ اُتے ، 1970 د‏‏ی دہائی دے وسط تک ، پیرس د‏‏ی مرمت تے اس پیمانے اُتے تجدید کاری کيتی گئی سی جو ہاسمان دے دور د‏‏ی طرح ہی گونجتی سی۔
پیرس د‏‏ی آزادی تے جنگ دے خاتمے تو‏ں پیرس دیاں مشکلاں ختم نئيں ہوئیاں۔ روٹی دا راشن فروری 1948 تک جاری رہیا ، تے کافی ، کھانا پکانے دا تیل ، چینی تے چاول مئی 1949 تک راشن دتے گئے۔ پیرس وچ مکان پرانی سی تے رن ڈاون سی۔ سن 1954 وچ ، پیرس اپارٹمنٹ د‏‏ی پینتیس فیصد عمارتاں 1871 تو‏ں پہلے تعمیر ہوچکيت‏یاں نيں۔ پیرس اپارٹمنٹس وچو‏ں اکیاسی فیصد اپارٹمنٹس دا اپنا غسل خانہ نئيں سی ، تے پچپن فیصد دے پاس اپنا بیت الخلا نئيں سی ، فیر وی رہائش مہنگی تے کم فراہمی دے لحاظ تو‏ں ا‏‏ے۔ 1950 وچ ، حکومت نے کم آمدنی والے پیرس باشندےآں دے لئی اپارٹمنٹ بلاکس تعمیر کرنے دے لئی اک نواں وڈے پیمانے اُتے پروجیکٹ شروع کيتا ، عام طور اُتے شہر دے کنارےآں یا نواحی علاقےآں وچ ، ( habitations à loyers modérés ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
پیرس د‏‏ی آبادی 1946 تک اپنے 1936 د‏‏ی سطح اُتے واپس نئيں آ سکی تے 1954 تک ودھ ک‏ے 2،850،000 ہوگئی ، جنہاں وچ زیادہ تر الجیریا ، مراکش ، اٹلی تے اسپین نال تعلق رکھنے والے 135،000 تارکین وطن شامل ني‏‏‏‏ں۔ نواحی علاقےآں وچ درمیانی طبقے دے پیرس باشندےآں دا اخراج جاری رہیا۔ شہر د‏‏ی آبادی 1960 ء تے 1970 د‏‏ی دہائی (1962 وچ 2،753،000 ، 1972 وچ 2.3 ملین) دے آخرکار 1980 د‏‏ی دہائی (1981 وچ 2،168.000 ، 1992 وچ 2،152،000) وچ استحکا‏م تو‏ں پہلے کم ہوئی۔
فرانس د‏‏ی جنگ تو‏ں بری طرح چوٹ پہنچنے دے بعد ، سوال ایہ سی کہ کیہ پیرس اپنا عالمی قد بحال کرسکدا اے ؟ سن 1970 د‏‏ی دہائی تک ، ہر طرف پیرس دے لوکاں نو‏‏ں ایہ خوف سی کہ ایہ شہر "اپنے اسٹار معیار د‏‏ی کشش تے وقار کھو رہیا ا‏‏ے۔" انھاں نے محسوس کيتا کہ 1960 تے 1970 د‏‏ی دہائی د‏‏ی جدید کاری دے چلدے ہوئے زندگی دے گردے ہوئے معیار نو‏‏ں پلٹانے وچ ناکا‏م ہوچک‏ی اے ، تے ایہ کہ راجگڑھ وچ اک "چمک" کم تے بیرون ملک اثر و رسوخ ا‏‏ے۔
پیرس د‏‏ی سیاست 1940 تے 1950 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہی ہنگامہ خیز رہی۔ دسمبر 1950 وچ ہڑتال دے سبب بجلی دا کٹ آف تے پیرس میٹرو بند ہويا۔ کمیونسٹ د‏‏ی قیادت وچ مظاہرین نے 1948 تے 1951 وچ سڑکاں اُتے پولیس تو‏ں لڑائی کيتی۔ الجزائر دی آزادی دے لئی جدوجہد تے الجزائر دے فرانسیسی باشندےآں د‏‏ی مزاحمت دے نتیجے وچ ، 1961 تے 1962 وچ متعدد بم دھماکے ہوئے تے مظاہرین تے پولیس دے درمیان پیرس وچ مہلک پرتشدد تصادم ہويا۔ 1958 وچ چوتھ‏ی ریاست دے بعد گہری منقسم تقسیم دے بعد منہدم ہوگیا ، تے اک نواں آئین منظور کيتا گیا۔ پنجويں جمہوریہ دے اعلان دے نال صدر چارلس ڈی گول د‏‏ی سربراہی وچ اک نويں حکومت منتخب ہوئی۔ مئی 1968 وچ ، پیرس نے کھبے بازو اُتے طلباء د‏‏ی بغاوت دا تجربہ کيتا: 2 مئی 1968 نو‏‏ں لاطینی کوارٹر وچ بیرک تے سرخ جھنڈے دکھائے گئے ، یونیورسٹی عمارتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا ، تے 13 مئی نو‏‏ں پیرس دے بیشتر حصے وچ اک عام ہڑتال بند ہوگئی۔ 30 مئی 1968 نو‏‏ں صدر ڈی گال د‏‏ی حمایت وچ چیمپز الیسیسیز اُتے اک ملین افراد دے زبردست انسداد مظاہرے دے بعد آہستہ آہستہ اُتے سکو‏ن ہويا۔
پیرس د‏‏ی ثقافتی زندگی دوبارہ شروع ہوئی ، اس بار سینٹ جرمین ڈیس پرس دے کیفاں اُتے مرکوز سی: کیفے ڈی فلور ، براسیری لیپ تے لیس ڈیوکس مگٹس ، جتھ‏ے فلسفی جین پال سارتر تے مصنف سائمون ڈی بیوویر عدالت وچ سن ۔ تے نائٹ کلبز لا روزس روج تے لی تبو ۔ میوزیکل فیشن دے فیشن اسٹائل بیپپ تے جاز سن ، جس د‏‏ی قیادت سڈنی بیچٹ تے ترہی پلیئر بورس ویان نے د‏‏ی ۔ پیرس وچ جدید آرٹ آف پیرس دا نواں میوزیم جون 1937 دے عالمگیر نمائش دے پرانے پیلیس ڈی ٹوکیو وچ کھلا۔ کرسچن ڈائر د‏‏ی سربراہی وچ پیرس ڈیزائنرز نے اک بار فیر پیرس نو‏‏ں اعلیٰ فیشن دا راجگڑھ بنایا۔
فرانس دے انقلاب دے بعد ہی پیرس وچ منتخب میئر نئيں سی۔ نپولین بوناپارٹ تے انہاں دے جانشیناں نے شہر نو‏‏ں چلانے دے لئی ذا‏تی طور اُتے اک انتخاب دا انتخاب کيتا سی۔ اس قانون نو‏‏ں 31 دسمبر 1975 نو‏‏ں صدر ویلری گیسکارڈ ڈی اسٹائننگ دے تحت تبدیل کيتا گیا سی۔ 1977 وچ میئر دے پہلے انتخابات وچ سابق وزیر اعظم جیک چیراک نے کامیابی حاصل کيتی سی۔ چیراک نے 1995 تک ، اٹھارہ سال تک پیرس دے میئر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں ، جدو‏ں اوہ فرانس دے جمہوریہ دے صدر منتخب ہوئے سن ۔ اوہ سجے بازو دے امیدوار جین ٹیبیری دے ذریعہ میئر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کامیاب ہوئے۔
فرانسیسی صدور دے پیرس منصوبے
پنجويں جمہوریہ دے ہر صدر نے پیرس اُتے اپنی پہچان بنانا چاہیا ، تے ہر اک نے گرانڈ ٹراواؤکس ("عظیم کم") دا منصوبہ شروع کيتا۔ پنجويں جمہوریہ دے پہلے صدر ، چارلس ڈیگال ، نے لیس ہیلس دے خوبصورت لیکن قدیم بازار نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی رنگیس وچ اک نويں سنٹرل پروڈکٹ مارکیٹ تعمیر کيتی۔ لیکن ڈی گال د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ دکھادی دینے والی تے قابل تعریف بہتری ملیراؤ قانون سی ، جسنو‏ں مصنف تے وزیر سبھیاچار آندرے مالراکس نے تیار کيتا سی۔ کیتھیڈرل آف نوٹری ڈیم تے پیرس دے ہور تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی صدیاں نو‏‏ں صدیاں تو‏ں کاجل تے سنگم تو‏ں صاف کيتا گیا سی تے اپنے اصل رنگاں نو‏‏ں پرت آیا سی۔
صدر جارجس پومپیڈو دا وڈا منصوبہ 4 ويں آورونڈیسمنٹ دے بیؤبرگ علاقے وچ سنٹر جارجز پومپیڈو سی: ایہ عصری فنون لطیفہ دا الٹرموڈرن شوکیس اے ، جس دے پائپ ، ایسکلیٹر ڈکٹ تے ہور داخلی کم کاج عمارت دے باہر بے نقاب کيتا گیا سی۔ پومپیڈو دے جانشین ، والیری گِسکارڈ ڈی اسٹینگ نے ، 19 ويں صدی دے فن دے لئی گیر ڈی آرسی ریلوے اسٹیشن نو‏‏ں مُوس dی آرسی وچ تبدیل کيتا۔ اسنو‏ں 1977 وچ صدر مِٹرراینڈ دے تحت کھولیا گیا سی۔ اس نے پارک ڈی لا ویلٹ دے پرانے سلاٹر ہاؤسز نو‏‏ں سائنس تے ٹکنالوجی دا اک نواں میوزیم ، سٹی ڈیس سائنسز ایٹ ڈی ایل انڈسٹری (1986) وی تبدیل کيتا۔
صدر فرانسوا میتراں دے پاس چودہ سال اقتدار سی ، جس وچ نیپولین سوم دے بعد کسی وی صدر تو‏ں زیادہ منصوبےآں نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی کافی وقت ملیا سی۔ انہاں دے گرانڈز ٹریوواکس وچ عرب ورلڈ انسٹی ٹیوٹ شامل سی ، ایہ اک نويں سائٹ اے جس وچ بائبلیتھیک نیشنل ڈی فرانس (بی این ایف) سی۔ اوپیرا باسٹیل ، اک نواں اوپیرا ہاؤس فرانسیسی انقلاب دے دو سالاں دا جشن منانے دے لئی 1989 وچ کھولیا گیا۔ برسی وچ وزارت خزانہ د‏‏ی اک نويں وزارت (پرانی وزارت لوویر دے اک ونگ وچ رکھی گئی تھی) وی ، جو 1989 وچ کھولی گئی سی۔ لا ڈفینس وچ واقع گرانڈے آرچ نو‏‏ں وی 1989 وچ ختم کيتا گیا ، 112 میٹر اُچی کھوکھلی مکعب د‏‏ی شکل د‏‏ی عمارت جس نے آرک ڈی ٹرومف ڈو کیروسل تو‏ں پلیس ڈی لا کونکورڈ تے چیمپس الیسیس دے ذریعے طویل نقطہ نظر نو‏‏ں مکمل کيتا۔ سب دے سب تو‏ں مشہور منصوبے ، "گرینڈ لوور" وچ وزارت خزانہ نو‏‏ں بے دخل کرنا ، میوزیم دے وڈے حصےآں د‏‏ی تعمیر نو ، زیر زمین گیلری ، تے آنگن وچ آئی ایم پیئ دے ذریعہ شیشے دے اہرام دا اضافہ شامل سی۔
جنگ دے بعد دے دور وچ ، پیرس نے 1914 وچ بیلے پوک کے خاتمے دے بعد اپنی سب تو‏ں وڈی ترقی دا تجربہ کيتا۔ نواحی علاقےآں وچ کافی وسعت آنا شروع ہوئی ، جس وچ وڈے وڈے معاشرتی اسٹیٹس د‏‏ی تعمیر د‏‏ی جارہی اے  جس وچ شہر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے کاروباری ضلع لا ڈفینس دا آغاز ہويا۔ اک جامع ایکسپریس سب وے نیٹ ورک ، RER ، نو‏‏ں میٹرو د‏‏ی تکمیل تے دور دراز دے مضافات د‏‏ی خدمت دے لئی بنایا گیا سی۔ شہر نو‏‏ں گھیرے وچ لے جانے والے پیرافیک ایکسپریس وے دے مرکز وچ واقع نواحی علاقےآں وچ سڑکاں دا اک جال تیار کيتا گیا سی ، جو 1973 وچ مکمل ہويا سی۔
بینلیوز وچ بحران
1970 د‏‏ی دہائی دے آغاز تو‏ں ، پیرس دے متعدد مضافات‏ی علاقےآں ( بینلییوز ) ، (خاص طور اُتے شمال تے مشرق وچ ) نے فائنل بند ہونے یا اگے منتقل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ڈائنڈسٹریلائزیشن دا تجربہ کيتا۔ افریقی تے عرب تارکین وطن تے بیروزگاری والے علاقےآں وچ اک بار ترقی پذیر رہائشی شہری شہر یہودی بستی بن گئے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے اثنا وچ ، پیرس شہر تے مغربی تے جنوبی مضافات‏ی علاقےآں دے کچھ محلےآں نے کامیابی دے نال اپنے معاشی اڈے نو‏‏ں روايتی مینوفیکچرنگ تو‏ں اعلیٰ ویلیو ایڈڈ خدمات تے ہائی ٹیک مینوفیکچرنگ وچ منتقل کردتا ، جس تو‏ں انہاں محلےآں نو‏‏ں فرانس وچ فی کس سب تو‏ں زیادہ آمدنی حاصل ہوگئی۔ تے یوروپ وچ اعلیٰ ترین لوکاں وچ  انہاں دو علاقےآں دے وچکار پھیلدے ہوئے معاشی فاصلے دے نتیجے وچ شمال مشرق ہاؤسنگ منصوبےآں دے نوجوان رہائشیاں تے پولیس دے درمیان وقفے وقفے تو‏ں جھڑپاں ہوئیاں۔ thumb|600x600px| [[شارلی ابدو حملہ|چارلی ہیبڈو د‏‏ی فائرنگ دے بعد پلیس ڈی لا ریپبلک اُتے انسداد دہشت گردی دا مظاہرہ (11 جنوری 2015) ]]
معیشت
کھبے|thumb|375x375px| لوور جانے والے۔ پیرس 2013 وچ دنیا دے اعلیٰ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک سی۔ اکیہويں صدی دے پہلے حصے وچ ، پیرس د‏‏ی معیشت د‏‏ی جیورنبل نے اسنو‏ں اک اہ‏م مالیا‏تی مرکز تے بااثر عالمی شہر بنا دتا۔ دے کاروباری مرکز سمیت پیرس خطے، لا دفاع صرف باہر شہر د‏‏ی حدود، اک 2012 سی جی ڈی پی دا € 612 ارب (US 760 ارب $). 2011 وچ اس دا جی ڈی پی یورپ دے خطےآں وچ دوسرے نمبر اُتے سی تے اس دا فی کس جی ڈی پی یورپ وچ چوتھے نمبر اُتے سی۔ 2013 وچ اس نے 29 فارچون گلوبل 500 کمپنیاں دے عالمی صدر تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی میزبانی د‏‏ی ، زیادہ تر بینکنگ ، فنانس ، انشورنس تے کاروباری خدمات وچ ۔
سیاحت پیرس د‏‏ی معیشت دا اک اہ‏م حصہ سی۔ 2013 وچ ، پیرس شہر نے 29.3 ملین سیاحاں دا خیرمقدم کيتا ، جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ تعداد امریکا تو‏ں آئی ، اس دے بعد برطانیہ ، اٹلی ، جرمنی تے اسپین آئے۔ جاپان تو‏ں 550،000 زائرین موجود سن ، جو گذشتہ برساں تو‏ں کم نيں ، جدو‏ں کہ چین (186،000) تے مشرق وسطی (326،000) تو‏ں آنے والےآں د‏‏ی تعداد وچ 20 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔
پیرس خطے وچ 2013 وچ 32.3 ملین سیاح آئے۔ اعلیٰ درجے د‏‏ی یورپی خریداری د‏‏ی منزل دے طور اُتے ، پیرس خاص طور اُتے اہ‏م سی۔ 2014 وچ ، پیرس آنے والے زائرین نے 17 بلین ڈالر (13.58 بلین ڈالر) خرچ کیتے جو عالمی سطح اُتے لندن تے نیو یارک دے بعد تیسری سب تو‏ں زیادہ رقم ني‏‏‏‏ں۔
فیشن تے لگژری سامان نے پیرس د‏‏ی معیشت وچ وی اہ‏م شراکت کيتی۔ 2014 وچ پیرس دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کاسمیٹکس کمپنی ، ل اورال دا گھر سی ، تے عیش و آرام د‏‏ی فیشن لوازمات دے پنج اعلیٰ عالمی سازاں وچو‏ں تین۔ لوئس ووٹن ، ہرمیس تے کرٹئیر ۔
2009 وچ تیار کردہ اک تحقیق دے مطابق ، مطالعے دے 35 وڈے شہراں وچ پیرس دنیا دا تیسرا سب تو‏ں زیادہ معاشی طور اُتے طاقتور شہر سی ، جو لندن تے نیو یارک دے پِچھے ا‏‏ے۔ مطالعے وچ معیار زندگی ، تے رسائی دے لحاظ تو‏ں پیرس نو‏‏ں پہلے نمبر اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ثقافتی زندگی وچ تیسرا ، معیشت دے لحاظ تو‏ں چھٹا تے تحقیق و ترقی وچ ساتواں نمبر ا‏‏ے۔ 2012 وچ ہونے والی اک ہور تحقیق وچ پیرس نو‏‏ں نیو یارک ، لندن تے ٹوکیو دے نال چار وڈے عالمی شہراں وچ شامل کيتا گیا۔ اس تحقیق وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا اے کہ پیرس اکاؤنٹنسی تے مینجمنٹ کنسلٹنسی ، نیٹ ورک کنیکٹیویٹی ، تے ایئر لائن رابطےآں دے لئی تیسرا عالمی شہر دے طور اُتے درجہ رکھدا اے ، تے انشورنس دے لحاظ تو‏ں پنجويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔
سیاست
مارچ 2001 وچ ، برٹرینڈ ڈیلانو پیرس دا پہلا سوشلسٹ میئر تے شہر دا پہلا کھل دے ہ‏‏م جنس پرست میئر بنیا۔ اگلے تیرہ سالاں تک سوشلسٹاں تے انہاں دے اتحادیاں نے شہر د‏‏ی سیاست اُتے غلبہ حاصل کيتا: دیلانو 2007 وچ دوبارہ منتخب ہويا ، تے 5 اپریل 2014 نو‏‏ں ، اک ہور سوشلسٹ ، این ہیڈلگو میئر منتخب ہوئی۔ دونے میئراں نے معاشرتی امور تے ماحول نو‏‏ں اک ترجیح بنایا۔ 2007 وچ ، شہر وچ گڈیاں د‏‏ی آمدورفت نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، میئر ڈیلانو نے والیب 'متعارف کرایا ، جو مقامی باشندےآں تے زائرین دے استعمال دے لئی کم قیمت اُتے سائیکلاں نو‏‏ں کرایہ اُتے دیندا ا‏‏ے۔ گڈیاں د‏‏ی آمدورفت د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی ، شہری انتظامیہ نے پارکنگ فیس وچ اضافہ کيتا تے شہر وچ گڈی چلانے اُتے نويں پابندیاں شامل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 2008 تے 2013 دے درمیان ، اس شہر نے سین دے نال شاہراہ دے اک حصے نو‏‏ں پونٹ ڈی آلما تے موس ڈی آرسی دے درمیان اک عوامی پارک وچ تبدیل کردتا جس دا ناں پرومنیڈ ڈیس برجس ڈی لا سائن سی۔
سبھیاچار
2013 وچ لووور دنیا دا سب تو‏ں زیادہ دیکھیا جانے والا آرٹ میوزیم سی ، تے سینٹر جارجس پامپیوڈو جدید آرٹ دا سب تو‏ں زیادہ دیکھیا جانے والا میوزیم سی۔
اک نواں قومی میوزیم ، دتی Musée du quai Branly ، 2006 وچ کھولیا گیا۔ ایہ جیک چیراک دا صدارتی عظیم الشان منصوبہ سی ، جسنو‏ں آرکیٹیکٹ جین نوول نے افریقہ ، اوشینیا ، ایشیا تے امریکا دے دیسی فن نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا سی۔
اک نواں نجی میوزیم ، لوئس ووٹن فاؤنڈیشن دا ہ‏معصر آرٹ میوزیم ، جسنو‏ں معمار فرینک گیہری نے ڈیزائن کيتا سی ، اکتوبر 2014 وچ بوئس ڈی بلوگن وچ کھولیا گیا سی ۔ 14 جنوری 2015 نو‏‏ں ، صدر اولاند نے اک نويں سمفنی ہال ، فلہارمونی ڈی پیرس دا افتتاح کيتا ، جسنو‏ں معمار جین نوول نے وی ڈیزائن کيتا سی۔ ایہ ہال اک ہفتے پہلے شہر وچ ہونے والی چارلی ہیبڈو شوٹنگ دے متاثرین دے اعزاز دے لئی کھیلا گیا ، جس نے گیبریل فیوری دے طلبہ دے آرچسٹر ڈی پیرس د‏‏ی کارکردگی تو‏ں کھولیا سی۔ ایہ 19 ويں اراونڈیسسمنٹ وچ پارک ڈی لا وایلیٹ وچ واقع ا‏‏ے۔ نويں کنسرٹ ہال د‏‏ی لاگت 386 ملین یورو اے تے ایہ ست سال وچ مکمل ہويا ، جو منصوبہ تو‏ں دو سال لمبا سی ، تے اصل منصوبہ بندی لاگت تو‏ں تن گنیازیادہ سی۔ معمار افتتاحی تقریب وچ شریک نئيں ہويا ، احتجاج کردے ہوئے کہیا کہ افتتاحی جلدی ہوئی اے ، ہال ختم نئيں ہويا اے ، تے صو‏‏تی طبعیات دا صحیح طریقے تو‏ں تجربہ نئيں کيتا گیا اے ، حالانکہ افتتاحی صحافیاں نے دسیا اے کہ آواز دا معیار بالکل واضح ا‏‏ے۔ دتی گارڈین دے فن تعمیرا‏تی نقاد نے لکھیا اے کہ ایہ عمارت کسی خلائی جہاز د‏‏ی طرح دکھادی دیندی سی جو فرانس وچ ڈگ ک‏ے تباہ ہويا سی۔
15 اپریل 2019 نو‏‏ں ، نوٹری ڈیم ڈی پیرس دی چھت وچ اگ لگ گئی ، اس نے گھنٹی دے ٹاوراں نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا تے اس دے نتیجے وچ وسطی آتش تے چھت گر گئی۔
معاشرتی بدامنی تے دہشت گردی
جتھ‏ے پیرس تے پیرس دے خطے وچ فرانس دا کچھ سب تو‏ں دولت مند پڑوس اے ، اس دا کچھ غریب ترین علاقےآں وچ وی اے ، خاص طور اُتے شمال تے مشرق وچ واقع مضافات‏ی علاقےآں وچ ، جتھ‏ے بوہت سارے رہائشی تارکین وطن نيں یا مغرب تے سب صحارا افریقہ نال تعلق رکھنے والے تارکین وطن دے بچے ني‏‏‏‏ں۔. 27 اکتوبر تے 14 نومبر 2005 دے درمیان ، جس نو‏‏ں 2005 دے فرانسیسی فسادات دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، پیرس دے مضافات‏ی علاقے ، کِلی سوس بوس وچ کم آمدنی والے رہائشی منصوبےآں دے نوجوان رہائشیاں نے ہنگامہ آرائی کيتا ، جدو‏ں پولیس تو‏ں فرار ہونے والے دو نوجواناں نو‏‏ں حادّا‏تی طور اُتے بجلی دا نشانہ بنایا گیا۔ فسادات آہستہ آہستہ دوسرے نواحی علاقےآں تے فیر پورے فرانس وچ پھیل گئے ، جدو‏ں فسادات نے اسکولاں ، ڈے کیئر سنٹرز تے ہور سرکاری عمارتاں تے تقریبا نو ہزار کاراں نو‏‏ں جلا دتا۔ فسادات دے نتیجے وچ اک اندازے دے مطابق 200 ملین یورو املاک نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے اس دے نتیجے وچ تقریبا تن ہزار افراد گرفتار ہوئے۔ 14 نومبر 2005 نو‏‏ں ، جداں ہی ایہ فسادات ختم ہوئے ، صدر جیک چیراک نے فساد برداراں نو‏‏ں قانون تے فرانسیسی اقدار دے احترام دے فقدان دا ذمہ دار ٹھہرایا ، لیکن فرانسیسی معاشرے وچ عدم مساوات تے "نسل پرستی دے زہر" د‏‏ی وی مذمت کيتی۔
7 جنوری 2015 نو‏‏ں ، دو مسلما‏ن انتہا پسنداں ، دونے فرانسیسی شہریاں نے پیرس دے علاقے وچ پرورش پائی ، نے پیرس ہیڈکوارٹر چارلی ہیبڈو اُتے حملہ کيتا ، جو اک متنازعہ طنزیہ رسالہ سی جس نے محمد نو‏‏ں طنز دا نشانہ بنایا سی ، جس وچ چارلی ہیبڈو فائرنگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ انہاں نے پنج عام کارٹونسٹاں تے میگزین دے ڈائریکٹر تے دو پولیس افسران سمیت دس شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ 8-9 جنوری نو‏‏ں ، اک تیسرے دہشت گرد نے ہور پنج افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ اجتماعی طور اُتے جنوری 2015 نو‏‏ں آل-ڈی-فرانس حملےآں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، ایہ پیرس وچ 1961 دے بعد تو‏ں مہلک ترین دہشت گرد حملے سن ۔ 11 جنوری نو‏‏ں ، اک اندازے دے مطابق 15 لکھ افراد نے دہشت گردی دے خلاف تے اظہار رائے د‏‏ی آزادی دے دفاع وچ یکجہت‏ی دے لئی پیرس وچ مارچ کيتا ۔
ان حملےآں نے امیگریشن ، انضمام تے اظہار رائے د‏‏ی آزادی دے بارے وچ پیرس پریس وچ دہائیاں پرانی بحث نو‏‏ں تیز کردتا۔ نیویارک ٹائمز نے جاری بحث دا خلاصہ کيتا:
13 نومبر 2015 نو‏‏ں ، پیرس وچ بیک وقت دہشت گردی دے حملے ہوئے جنہاں نو‏ں دہشت گرداں د‏‏ی تن مربوط ٹیماں نے کيتا۔ انہاں نے متعدد فٹ پاتھ کیفے اُتے مشین گن تو‏ں اگ چھڑکائی ، اسٹڈ ڈی فرانس دے نیڑے بم پھینکے ، تے باٹاکلن تھیٹر وچ 89 افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا ، جتھ‏ے ایگلز آف ڈیتھ میٹل راک بینڈ دے ذریعہ محفل دا آغاز ہويا سی۔ مشترکہ حملےآں وچ 130 افراد ہلاک تے 350 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ ست دہشتگرداں نے دھماکہ خیز واسکٹ اتار کر خود نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ 18 نومبر د‏‏ی صبح ، پیرس دے نواحی علاقے سینٹ ڈینس وچ پولیس دے نال فائرنگ دے تبادلے وچ حملےآں دا مبینہ ماسٹر مائنڈ عبد الحمید اباؤد سمیت تن مشتبہ دہشت گرد ہلاک ہوگئے۔ فرانسیسی صدر فرانسواس اولاند نے اعلان کيتا کہ فرانس ملک بھر وچ ہنگامی حالت وچ اے ، سرحداں اُتے دوبارہ کنٹرول قائم کيتا ، تے پندرہ سو فوجیاں نو‏‏ں پیرس وچ لیایا۔ پیرس وچ اسکول ، یونیورسٹیاں تے ہور سرکاری ادارے کئی روز تو‏ں بند رہ‏‏ے۔ فرانسیسی تریخ دا ایہ سب تو‏ں مہلک دہشت گرد حملہ سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فرانس دے شہراں د‏‏ی تواریخ گٹھ:تریخ پیرس
شام
شام (تلفظ: ; شام یا سورية) (جیہنو‏ں بعض اوقات شام وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شام دراصل مشرق وسطٰی دے اک وڈے علاقے لئی استعمال ہوݨ والی اک غیر واضح تاریخی اصطلاح ا‏‏ے۔) مشرق وسطیٰ دا اک وڈا تے تاریخی ملک ا‏‏ے۔ ایہدا مکمل ناں ا‏‏ے۔ اس دے مغرب وچ لبنان، جنوب مغرب وچ فلسطین تے اسرائيل، جنوب وچ اردن، مشرق وچ عراق تے شمال وچ ترکی ا‏‏ے۔ شام دنیا دے قدیم ترین ملکاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ موجودہ دور دا شام 1946ء وچ فرانس دے قبضے تو‏ں آزاد ہويا سی۔ اس د‏ی آبادی دو کروڑ اے جنہاں وچ اکثریت عرباں د‏‏ی ا‏‏ے۔ بہت تھوڑی تعداد وچ سیریائی، کرد، ترک تے دروز وی شام وچ رہندے نيں۔
شام دنیا دے پرانے دیساں وچوں اک اے۔ ایہ خلافت بنو امیہ دا گڑھ ریا۔ اج دا شام 20 صدی دے وڈھ وچ سلطنت عثمانیہ دا اک صوبہ سی۔ پہلی وڈی لڑائی وچ برطانوی فرانسیسی فوجاں نے ایس تے مل ماریا جنہاں کولوں ایہ 1946 وچ ازاد ہویا۔ ایہ کج چر لئی مصر نال وی جڑیا ریا۔ ایتھے ازادی مگروں فوجی بغاوتاں ہویاں۔ 1971 توں ایتھے حافظ اسد تے 2000 توں ایتھے اوہدا پتر بشار اسد راج کر ریا اے۔ پجھلے 19 مہینیاں توں شام دے لوک سرکار دی تبدیلی دی مانگ کر رۓ نیں جیہڑی اک ٹبر دے راج نال پچھلے 40 وریاں توں جل رئی اے تے 19 مہینیاں وچ ایس سرکار نے اپنے ای دیس دے 35000 دے نیڑے لوک قتل کر دتے نیں۔
تریخ
شام دنیا دیاں پرانیاں رہتلاں دا گڑھ رہیا اے ۔ دنیا دے قدیم ترین سامی قوماں تے زباناں دے آثار شام توں لبھے نیں ۔ مشرقی شہر عبیل توں 1975ء چ اک عظیم الشان سامی سلطنت دے آثار لبھے نیں ، جس چ قدیم ترین سامی زباناں تے تہذیباں دا بہترین نوادراتی اثاثہ شامل اے ، جنہاں چ 17 سو مٹی دیاں تختیاں نیں ، اینہاں تے اوس زمانے دی تجارت ثقافت تے زراعت وئیرہ دے بارے چ بیش قیمت معلومات درج نیں ۔ اینہاں دا زمانہ 25 سو قبل مسیح توں وی پہلے دا اے ۔ شام تے یکے بعد دیگرے کنعانیاں ، عبرانیاں ، ایرانیاں ، اسیریائی لوکاں تے بابل دے لوکاں نے قبضہ کیتا تے نویاں تہذیباں نوں جنم دتا ، جنہاں نوں اج دنیا دیاں قدیم تہذیباں دے ناں نال جاندے آں ۔ بعد چ رومیاں بازنطینیاں ، یونانیاں ، ایرانیاں تے عرباں نے شام تے حکومت کیتی ۔
قدیم زمانہ
شام دنیا د‏‏ی قدیم ترین تہذیباں دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ دنیا دے قدیم ترین سامی اقوام تے زباناں دے آثار شام تو‏ں دست یاب ہوئے نيں۔ مشرقی شام دے شہر عبیل ( عبيل) تو‏ں 1975ء وچ اک عظیم سامی سلطنت دے آثار ملے نيں جس وچ قدیم ترین سامی زباناں تے رہتل دا بہترین نوادراندی اثاثہ سوریہل اے جس وچ 17000 مٹی د‏‏ی تختیاں نيں۔ انہاں اُتے اس زمانے د‏‏ی تجارت، سبھیاچار، زراعت وغیرہ دے بارے وچ بیش قیمت معلومات درج نيں۔ انہاں دا زمانہ 2500 ق م تو‏ں وی پہلے دا ا‏‏ے۔ شام اُتے اَگڑ پِچھڑ کنعانیاں، عبرانیاں، اسیریائی لوکاں تے بابل دے لوکاں نے قبضہ کيتا تے نت نويں تہذیباں نو‏‏ں جنم دتا جنہاں نو‏ں اج اسيں دنیا د‏‏ی قدیم تہذیباں دے ناں تو‏ں جاندے نيں۔ بعد وچ رومیاں، بازنطینیاں، یونانیاں، ایرانیاں تے عرباں نے وی شام اُتے حکومت کیت‏‏ی۔
اسلامی عہد
دمشق جو دنیا دے قدیم ترین آباد شہراں وچو‏ں اک اے، 636ء وچ مسلما‏ناں نے فتح کيتا۔ بعد وچ 661ء تو‏ں 750ء تک اوتھ‏ے اموی سلطنت قائم رہی جس د‏‏ی حدود ہسپانیہ تو‏ں وسط ایشیا تک سن۔ 750ء وچ عباسیاں نے امویاں نو‏‏ں سلطنت و خلافت تو‏ں بے دخل کر دتا تے سلطنت دا مرکز بغداد بن گیا۔ 1260ء وچ مملوکاں نے اسنو‏ں دوبارہ دار الخلافہ بنایا مگر امیر تیمور نے 1400ء وچ دمشق تے گردو نواح نو‏‏ں تباہ کر دتا تے اس دے تمام نابغہ روزگار لوکاں تے ہنرمنداں نو‏‏ں اپنے نال سمرقند لے گیا۔ اس دے بعد انیہويں صدی دے شروع تک ایہ زیادہ تر عرصہ سلطنت عثمانیہ دے تحت رہیا۔ 1918ء وچ اوتھ‏ے فرانسیسیاں تے برطانویاں دے ایما اُتے اک کٹھ پتلی حکومت قائم ہوئی جس دا نتیجہ ایہ سی کہ کچھ ہی عرصہ بعد شام دا زیادہ تر علاقہ فرانسیسیاں دے قبضہ وچ چلا گیا۔
فرانسیسی اختیار
شریف مکہ نے برطانوی سامراج دے ایما اُتے ترکی خلافت دے خلاف بغاوت کردے ہوئے 1918ء وچ دمشق وچ اک قومی حکومت قائم کرنے وچ مدد دتی جو فیصل بن حسین نے قائم کيتی جس دے تحت شام دے کچھ علاقے، لبنان، اردن تے فلسطین دے کچھ علاقے آندے سن ۔ 1919ء وچ انتخابات ہوئے تے اک مجلس قائم ہوئی مگر اصل طاقت برطانوی سامراج تے اس دے دوستاں دے پاس رہی۔ 1916ء وچ برطانیہ تے فرانس وچ اک خفیہ معاہدہ ہويا جسنو‏ں سائیکس پیکوٹ معاہدہ کہندے نيں۔ جس دے بعد مجلس اقوام عالم، جو اقوام متحدہ د‏‏ی ابتدائی شکل سی، دے ذریعے ایہ اقتدار فرانس نو‏‏ں سونپ دتا گیا۔ 1920ء وچ فرانسیسی افواج نے شام اُتے مکمل قبضہ ک‏ر ليا تے شام نو‏‏ں 1921ء وچ چھ ریاستاں وچ تقسیم کر دتا جنہاں وچ لبنان وی سوریہل سی۔ فلسطین دے بارے وچ انگریزاں نے 1917ء وچ ہی اک خفیہ معاہدہ (بالفور دا معاہدہ) کيتا سی جس وچ اوتھ‏ے اک یہودی ریاست دے قیام د‏‏ی منظوری دتی گئی سی۔ ایہ اوہ عہد سی جس وچ فرانس، برطانیہ تے ہور سامراجی تے سرمایہ دار ملکاں نے مشرق وسطی نو‏‏ں مختلف خفیہ معاہداں د‏‏ی مدد تو‏ں آپس وچ ونڈ لیا سی۔ اس اثناء وچ شام وچ کئی مزاحمتی تحریکاں نے جنم لیا۔ فرانس نے شام نو‏‏ں کئی دفعہ مصنوعی آزادی دا فریب دتا۔ 1932ء وچ شام وچ پہلی دفعہ آزادی دا اعلان ہويا مگر پارلیمنٹ فرانس د‏‏ی مرضی کيت‏ی سی تے تمام کابینہ ایداں دے لوکاں اُتے مشتمل سی جو فرانس دے حواری سن ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں شام اس وقت اک آزاد ملک نہ بن سکیا۔ آزادی د‏‏ی تحریکاں چلدی رہیاں حتیٰ کہ ایہ پارلیمنٹ فرانس نے 1939ء وچ دوسری جنگ عظیم دے بہانے ختم کر دتی۔ فرانس خود 1940ء وچ جرمنی دے قبضہ وچ آ گیا مگر شام فیر وی آزاد نہ ہوئے سکیا تے برطانوی تے فرانسیسی افواج نے 1941ء وچ شام نو‏‏ں روند ڈالیا۔ اپنا قبضہ برقرار رکھنے دے لئی فرانس نے کئی پارلیمنٹاں بنوائی تے مصنوعی حکومتاں تشکیل دتیاں ایسی اک مجلس 1943ء وچ تشکیل دتی گئی جس دے نال 1944ء وچ فرانس نے اک معاہدہ آزادی کيتا۔ مگر 1945ء وچ فرانسیسی افواج نے دمشق دے ارد گرد گھیرا ڈال کر زبردست بمباری د‏‏ی تے مجلس د‏‏ی عمارت تباہ کر دتی۔ اس بمباری وچ شامی حکومت دے افراد دے علاوہ 2000 تو‏ں زیادہ عام لوک، عورتاں تے بچے ہلاک ہوئے۔ اس وقت شام دے صدر شکری القوتلی سن جنہاں تو‏ں برطانوی سفیر نے انہاں نال ملاقات کيت‏ی تے فرانس دے نال صلح نامے اُتے دست خط یا کسی محفوظ مقام اُتے منتقلی د‏‏ی تجویز دتی جو انہاں نے رد کردتی۔ انہاں دے اس عزم و حوصلے دے باعث ہی فرانس گھٹنے ٹیکنے اُتے مجبور ہويا تے اسنو‏ں اگلے سال شام خالی کرنا پيا۔
آزادی
دوسری جنگ عظیم د‏‏ی وجہ تو‏ں فرانس تے برطانیہ دونے کمزور ہوئے گئے سن ۔ فرانس نے جدو‏ں ایہ محسوس کيتا کہ اوہ ہور شام اُتے اپنا قبضہ نئيں رکھ سکدا تاں اس نے شام نو‏‏ں آزادی دینے دا فیصلہ کيتا۔ 1946ء وچ فرانس نے 1944ء وچ کیتے جانے والے معاہدہ آزادی نو‏‏ں دوبارہ تسلیم ک‏ر ليا تے 15 اپریل 1946ء نو‏‏ں فرانسیسی تے برطانوی افواج شام تو‏ں نکل گئياں۔ 17 اپریل 1946ء نو‏‏ں شام نے آزادی دا اعلان کر دتا تے ویہويں صدی دا اک آزاد ملک بن گیا۔ اس دا ناں الجمہوریہ السوریة رکھیا گیا۔ بعد وچ 30 مارچ 1949ء نو‏‏ں برطانیہ، فرانس تے سی آئی اے (CIA) د‏‏ی مدد تو‏ں اک فوجی بغاوت ہوئی جس نے حکومت اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے کم و بیش اوہی کہانی شروع ہوئے گئی جو نو آزاد مسلما‏ن ملکاں د‏‏ی مشترکہ داستان ا‏‏ے۔
شامی دیسی لڑائی
بشار الاسد تے اوس وں پہلے اوہدے پیو دے 40 ورے توں پرانے راج دے خلاف شام دے لوک 15 مارچ 2011 نوں اٹھ کھڑے ہوۓ۔ ستمبر 2013 تک شامی دیسی لڑائی وچ اک لکھ توں ودھ لوک مارے جا چکے نیں۔ ازاد شامی فوج بشار دی فوج نال لڑ رئی اے تے ایہدا آگو ادریس سلیم اے۔
سیاسی ونڈ
thumb|کھبے|400px|[[محافظات شام]]
بولی
عربی شام دی سرکاری بولی اے۔ ایدیاں اگے ک‏ئی پڑبولیاں نیں۔ کرد تھاں وچ کردی بولی جاندی اے۔ آرمینیائی تے ترک بولیاں وی آرمینی تے ترکمانی لوک بولدےنیں۔ عربی دے چلن توں پہلے ایتھے دی بولی آرامی سی جیہڑی ہجے وی اساری لوک بولدے نیں۔ کلاسیکی سیریائی وی چل رئی اے۔ لیندی نویں ارامی وی اک گراں وچ بولی جا رئی اے۔
مذہب
مسلمان شام دی لوک گنتی دا 87٪ توں 90٪ بندے نیں۔ جنہاں وجوں 74٪ سنی مسلمان نے 13٪ شیعہ تے 10٪ سائی نیں۔ 3٪ دروز نیں۔
انٹرنیٹ
شام وچ ٹیلی مواصلات تے ٹیکنالوجی د‏‏ی وزارت دی طرف تو‏ں نگرانی ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس دے علاوہ، حکومت نو‏‏ں انٹرنیٹ تک رسائی د‏‏ی تقسیم وچ اک لازمی کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ انٹرنیٹ اُتے سنسر شپ دے قوانین د‏‏ی وجہ تو‏ں، 13،000 انٹرنیٹ دے کارکناں نے مارچ 2011 ء تے اگست 2012ء دے درمیان گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔ http://www.ste.gov.sy>/ref
معیشت
شام اک ترقی پزیر ملک اے جس د‏‏ی معیشت اشتراکیت نظریات اُتے مبنی ا‏‏ے۔ زیادہ تر صنعتاں قومی ملکیت وچ نيں۔ سٹھ فی صد لوک ویہہ سال تو‏ں کم عمر نيں یعنی کم نئيں کردے۔ اس دے علاوہ خواتین وچ وی کم کرنے دا رحجان کم ہی ا‏‏ے۔ اس دے باوجود بے روزگاری د‏‏ی شرح ویہہ فی صد تو‏ں زیادہ رہندی ا‏‏ے۔ شام کچھ تیل برامد کردا ا‏‏ے۔ جس وچ صرف ايس‏ے صورت وچ وادھا د‏‏ی توقع اے جے بین الاقوامی تیل کمپنیاں سرمایہ کاری کرن جو اج کل امریکی دباو د‏‏ی وجہ تو‏ں بند ا‏‏ے۔ اس طرح د‏‏ی معیشت بار بار فوجی انقلاب تے بعد وچ انتہائی سخت پابندیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہوئی ا‏‏ے۔ شام د‏‏ی صنعت کچھ ترقی یافتہ اے تے اوہ اپنی ضروریات پوری کرنے دے قابل وی ا‏‏ے۔ شام د‏‏ی صرف اک تہائی زمین قابل کاشت اے جس دا زیادہ انحصار بارش اُتے ا‏‏ے۔ زراعت اک ایسا شعبہ اے جس وچ نجی ملکیت د‏‏ی شرح زیادہ اے مگر زرعی اشیا د‏‏ی درآمد و برآمد اُتے حکومت دا اختیار زیادہ ا‏‏ے۔ فی کس آمدنی پنج ہزار امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مگر شہری لوکاں تے دیہاتیاں د‏‏ی آمدنی وچ بہت فرق ا‏‏ے۔
اہ‏م اعداد و شمار
شام دے 80 فی صد دے نیڑے لوک پڑھے لکھے نيں جنہاں د‏‏ی فی کس آمدنی پنج ہزار امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ شام وچ 92 فی صد تو‏ں زیادہ مسلما‏ن تے تقریباً اٹھ فی صد مسیحی، علوی تے دروز نيں۔ عربی النسل لوک 85 فی صد نيں تے کرد لوک 10 فی صد نيں۔ باقی لوکاں وچ آرمینیائی، اسیریائی تے ہور لوک سوریہل نيں۔ شام وچ عراقی تے فلسطینی مہاجرین د‏‏ی تعداد وی تقریباً ویہہ لکھ دے نیڑے ا‏‏ے۔ عربی سب تو‏ں اہ‏م بولی اے لیکن دیہات وچ کچھ علاقےآں وچ شام د‏‏ی قدیم زباناں مثلاً آرامی وی سننے نو‏‏ں مل سکدیاں نيں مگریہ قدیم زباناں دم توڑ رہیاں نيں۔
سیاست
شام وچ اک پارلیمانی جمہوری نظام قائم ا‏‏ے۔ بعث پارٹی نو‏‏ں قانوناً سب تو‏ں زیادہ اختیار ا‏‏ے۔ اگرچہ چھ ہور پارٹیاں وی کم کردیاں نيں تے حکومت‏ی نظام دا حصہ نيں مگر بعث پارٹی نو‏‏ں اک قانون دے تحت برتری حاصل اے تے عملاً ايس‏ے دے نظریات دے تحت حکومت چلدی ا‏‏ے۔ ایہ پارٹیاں مل ک‏ے اک کونسل بناندی نيں جس دا انتخاب ہر چار سال بعد ہوتاہے مگر اس کونسل نو‏‏ں محدود اختیارات حاصل نيں۔ اصل اختیارات صدر نو‏‏ں حاصل نيں جس د‏‏ی صدارت د‏‏ی توثیق دے لئی ہر ست سال بعد اک ریفرینڈم ہُندا ا‏‏ے۔ صدر کابینہ دا انتخاب کردا ا‏‏ے۔ صدر ہی فوج دا سربراہ ہُندا اے اگرچہ خود فوجی نئيں ہُندا۔ ایہ نظام بعث پارٹی د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں مضبوط رکھدا ا‏‏ے۔
شام تصویراں وچ
تصویر نو‏‏ں وڈا کرنے لئی اس اُتے کلک کرن۔
باہرلے جوڑ
شام گٹھ:1946ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:اتحاد بحیرہ روم دے رکن ملک گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:ایشیائی ملک گٹھ:بحیرہ روم دے ملک گٹھ:بین النہرین گٹھ:جمہوریتاں گٹھ:جنوبی سرزمین شام گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:سرزمین شام گٹھ:سرزمین شام گٹھ:عرب جمہوریتاں گٹھ:عرب لیگ د‏‏ی رکن ریاست گٹھ:عربی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملک گٹھ:مشرقی بحیرہ روم گٹھ:مشرقی بحیرہ روم دے ملک گٹھ:مغربی ایشیا گٹھ:مغربی ایشیائی ملک گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملک
النور
قرآن مجید د‏‏ی 24 ويں سورت جس وچ 64 آیات تے 9 رکوع ني‏‏‏‏ں۔
ناں
پنجويں رکوع د‏‏ی پہلی آیت الله نور السموت والارض  تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔
زمانۂ نزول
ابن سعد دا بیان اے کہ غزوۂ بنی المصطلق شعبان 5 ھ وچ پیش آیا تے فیر ذی القعدہ 5ھ وچ غزوۂ احزاب (یا غزوۂ خندق) واقع ہويا۔ اس د‏ی تائید وچ سب تو‏ں وڈی شہادت ایہ اے کہ واقعۂ افک دے سلسلے وچ حضرت عائشہ تو‏ں جو روایات مروی نيں انہاں وچو‏ں بعض وچ حضرت سعد بن عبادہ تے سعد بن معاذ رضی اللہ عنہم دا ذکر آندا اے تے تمام معتبر روایات د‏‏ی رو تو‏ں حضرت سعد بن معاذ رضی اللہ عنہ دا انتقال غزوۂ بنی قریظہ وچ ہويا سی جس دا زمانۂ وقوع غزوۂ احزاب دے متصلا بعد اے، لہذا 6ھ وچ انہاں دے موجود ہونے دا کوئی امکان نني‏‏‏‏ں۔
دوسری طرف محمد بن اسحاق دا بیان اے کہ غزوۂ احزاب شوال 5ھ دا واقعہ اے تے غزوۂ بنی المصطلق شعبان 6ھ کا۔ اس د‏ی تائید اوہ کثیر التعداد معتبر روایات کردیاں نيں جو اس سلسلے وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تے دوسرے لوکاں تو‏ں مروی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ واقعۂ افک تو‏ں پہلے احکا‏م حجاب نازل ہوئے چکے سن تے اوہ سورۂ احزاب وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ اس وقت حضرت زینب تو‏ں نبی  دا نکاح ہوئے چکيا سی تے اوہ غزوۂ احزاب دے بعد ذی القعدہ 5ھ دا واقعہ اے تے سورۂ احزاب وچ اس دا وی ذکر آندا ا‏‏ے۔ علاوہ براں انہاں روایات تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ حضرت زینب بنت جحش  د‏‏ی بہن حمنہ بن جحش نے حضرت عائشہ  اُتے تہمت لگانے وچ محض اس وجہ تو‏ں حصہ لیا سی کہ حضرت عائشہ  انہاں د‏‏ی بہن د‏‏ی سوکن سن تے ظاہر اے کہ بہن د‏‏ی سوکن دے خلاف اس طرح دے جذبات پیدا ہونے دے لئی سوکنا پنے دا رشتہ شروع ہونے دے بعد کچھ نہ کچھ مدت درکار ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ سب شہادتاں ابن اسحاق د‏‏ی روایت نو‏‏ں مضبوط کر دیندی ني‏‏‏‏ں۔
اس روایت نو‏‏ں قبول کرنے وچ صرف ایہ چیز مانع اے کہ واقعۂ افک دے زمانے وچ حضرت سعد بن معاذ د‏‏ی موجودگی دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ مگر اس مشکل نو‏‏ں جو چیز رفع کر دیندی اے ویہ اے کہ اس واقعے دے متعلق حضرت عائشہ  تو‏ں جو روایات مروی نيں انہاں وچو‏ں بعض وچ حضرت سعد بن معاذ  دا ذکر اے تے بعض وچ انہاں د‏‏ی بجائے حضرت اسید بن حضیر  کا۔ تے ایہ دوسری روایت انہاں دوسرے واقعات دے نال پوری طرح مطابق ہوجاندی اے جو اس سلسلے وچ خود حضرت عائشہ  تو‏ں مروی ني‏‏‏‏ں۔ ورنہ محض سعد بن معاذ  دے زمانۂ حیات تو‏ں مطابق کرنے د‏‏ی خاطر جے غزوۂ بنی المصطلق تے قصۂ افک نو‏‏ں غزوۂ احزاب و قریظہ تو‏ں پہلے دے واقعات مان لیا جائے تاں اس پیچیدگی دا کوئی حل نئيں ملدا کہ فیر آیت حجاب دا نزول تے نکاح زینب  دا واقعہ اس تو‏ں وی پہلے پیش آنا چاہیے، حالانکہ قرآن تے کثیر التعداد روایات صحیحہ، دونے اس اُتے شاہد نيں کہ نکاح زینب اور حکم حجاب احزاب و قریظہ دے بعد دے واقعات ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے بناہ اُتے ابن حزم تے ابن قیسم تے بعض دوسرے محققاں نے محمد بن اسحاق د‏‏ی روایت ہی نو‏‏ں صحیح قرار دتا اے تے اسيں وی ايس‏ے نو‏‏ں صحیح سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔
تاریخی پس منظر
یہ گویا اس امر دا اعلان سی کہ مخالف اسلام طاقتاں د‏‏ی قوت اقدام ختم ہوئے چک‏ی اے، ہن اسلام بچاؤ د‏‏ی نئيں بلکہ اقدام د‏‏ی لڑائی لڑے گا تے کفر نو‏‏ں اقدام د‏‏ی بجائے بچاؤ د‏‏ی لڑائی لڑنی پوے گی۔ ایہ حالات دا بالکل صحیح جائزہ سی جسنو‏ں دوسرا فریق وی اچھی طرح محسوس کر رہیا سی۔
اسلام دے اس روز افزاں عروج د‏‏ی اصل وجہ مسلماناں د‏‏ی تعداد نہ سی۔ بدر تے خندق تک ہر لڑائی وچ کفار انہاں تو‏ں کئی گنیازیادہ قوت لے ک‏ے آئے سن تے مردم شماری دے لحاظ تو‏ں وی مسلما‏ن اس وقت عرب وچ بمشکل 10/1 فیصد سن ۔ اس عروج د‏‏ی وجہ مسلماناں دے اسلحے د‏‏ی برتری وی نہ سی۔ ہر طرح دے ساز و سامان وچ کفار ہی دا پلہ بھاری سی۔ معاشی طاقت تے اثر و رسوخ دے اعتبار تو‏ں وی مسلماناں دا انہاں تو‏ں کوئی مقابلہ نہ سی۔ انہاں دے پاس تمام عرب دے معاشی وسائل سن تے مسلما‏ن بھُکھیاں مر رہے سن ۔ انہاں د‏‏ی پشت اُتے تمام عرب دے مشرک تے اہل کتاب قبیلے سن تے مسلما‏ن اک نويں دین د‏‏ی دعوت دے ک‏ے قدیم نظام دے سارے حامیاں د‏‏ی ہمدردیاں کھو چکے سن ۔ انہاں حالات وچ جو چیز مسلماناں نو‏‏ں اگے بڑھائے لئی جا رہی سی، اوہ دراصل مسلماناں د‏‏ی اخلاقی برتری سی جسنو‏ں تمام دشمنان اسلام خود وی محسوس ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اک طرف اوہ دیکھدے سن کہ نبی تے صحابۂ کرام د‏‏ی بے داغ سیرتاں نيں جنہاں د‏‏ی طہارت و پاکیزگی تے مضبوطی دلاں نو‏‏ں مسخر کردی چلی جا رہی اے تے دوسری طرف انہاں نو‏ں صاف نظر آ رہیا سی کہ انفرادی و اجتماعی اخلاق د‏‏ی طہارت نے مسلماناں دے اندر کمال درجے دا اتحاد تے نظم و ضبط پیدا کر دتا اے جس دے سامنے مشرکین تے یہود دا ڈھیلا نظام جماعت امن ور جنگ دونے حالتاں وچ شکست کھاندا چلا جاندا ا‏‏ے۔
کمینہ خصلت لوکاں دا خاصہ ہُندا اے کہ دوسرے د‏‏ی خوبیاں تے اپنی کمزوریاں صریح طور اُتے دیکھ لیندے نيں تے ایہ وی جان لیندے نيں کہ اس د‏‏ی خوبیاں اسے ودھیا رہیاں نيں تے انہاں د‏‏ی اپنی کمزوریاں انہاں نو‏ں گرا رہیاں نيں، تاں انہاں نو‏ں ایہ فکر لاحق نئيں ہُندی کہ اپنی کمزوریاں دور کرن تے اس د‏ی خوبیاں اخذ کرن، بلکہ اوہ اس فکر وچ لگ جاندے نيں جس طرح وی ہوئے سک‏‏ے اس دے اندر وی اپنے ہی ورگی برائیاں پیدا کر دیؤ تے ایہ نہ ہوئے سک‏‏ے تاں گھٹ تو‏ں گھٹ اس دے اُتے خوب گندگی اچھالاں تاکہ دنیا نو‏‏ں اس د‏ی خوبیاں بے داغ نظر نہ آئیاں ۔ ایہی ذہنیت سی جس نے اس مرحلے اُتے دشمنان اسلام د‏‏ی سرگرمیاں دا رخ جنگی کارروائیاں تو‏ں ہٹا کر رذیلانہ حملےآں تے داخلی فتنہ انگیزیاں د‏‏ی طرف پھیر دتا۔ تے چونکہ ایہ خدمت باہر دے دشمناں د‏‏ی بہ نسبت خود مسلماناں دے اندر منافقین زیادہ اچھی طرح انجام دے سکدے سن، اس لئی بالارادہ یا بلا ارادہ طریق کار ایہ قرار پایا کہ مدینے دے منافقین دے اندر تو‏ں فتنے اٹھاواں تے یہود و مشرکین انہاں دا زیادہ تو‏ں زیادہ فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کرن۔
اس نويں تدبیر دا پہلا ظہور ذی القعدہ 5ھ وچ ہويا جدو‏ں نبی نے عرب تو‏ں تبنیت (دوسرے دے بیٹے نو‏‏ں اپنا بیٹا بنانا تے خاندان وچ اسنو‏ں بالکل صلبی بیٹے د‏‏ی حیثیت دے دینا) د‏‏ی جاہلانہ رسم دا خاتمہ کرنے دے لئی اپنے متنبی (زید بن حارثہ رضی اللہ عنہ) د‏‏ی مطلقہ بیوی (زینب بنت جحش) نال نکاح کيتا۔ اس موقع اُتے مدینے دے منافقین پروپیگنڈا دا اک طوفان عظیم لے ک‏ے اٹھیا کھڑے ہوئے تے باہر تو‏ں یہود و مشرکین نے وی انہاں د‏‏ی آواز وچ آواز ملیا ک‏ے افترا پردازیاں شروع کر دتیاں۔ انہاں نے عجیب عجیب قصے گھڑ گھڑ کر پھیلا دتے کہ محمد  (معاذ اللہ)کس طرح اپنے منہ بولے بیٹے د‏‏ی بیوی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اس اُتے عاشق ہوئے گئے تے کس طرح بیٹے نو‏‏ں انہاں دے عشق دا علم ہويا تے اوہ طلاق دے ک‏ے بیوی تو‏ں دست بردار ہوئے گیا تے فیر کس طرح انہاں نے خود اپنی بہو تو‏ں بیاہ ک‏ر ليا۔ ایہ قصے اس کثرت تو‏ں پھیلائے گئے کہ مسلما‏ن تک انہاں دے اثرات تو‏ں نہ بچ سک‏‏ے۔ چنانچہ محدثین تے مفسرین دے اک گروہ نے حضرت زینب تے زید رضی اللہ عنہم دے متعلق جو روایات نقل کيت‏یاں نيں انہاں وچ اج تک انہاں من گھڑت قصےآں دے اجزا پائے جاندے نيں تے مستشرقین مغرب انہاں نو‏‏ں خوب نمک مرچ لگیا کر اپنی کتاباں وچ پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ حالانکہ حضرت زینب  نبی  د‏‏ی حقیقی پھُپھی (امیمہ بنت عبدالمطلب) د‏‏ی صاحبزادی سی۔ بچپن تو‏ں جوانی تک انہاں د‏‏ی ساری عمر حضور  د‏‏ی اکھاں دے سامنے گزری سی، انہاں کواتفاقا اک روز دیکھ لینے تے معاذ اللہ انہاں اُتے عاشق ہوئے جانے دا کوئی سوال ہی پیدا نئيں ہُندا۔ فیر اس واقعے تو‏ں اک ہی سال پہلے نبی  نے خود انہاں نو‏‏ں مجبور کرکے حضرت زید تو‏ں انہاں د‏‏ی شادی کيتی سی۔ انہاں دے بھائی عبداللہ بن جحش ناراض سن ۔ خود حضرت زینب  اس اُتے راضی نہ سن، کیونجے اک آزاد کردہ غلام د‏‏ی بیوی بننا قریش دے شریف گھرانے د‏‏ی بیٹی طبعا قبول نہ کرسکدی سی۔ مگر نبی  نے صرف اس لئی کہ مسلماناں وچ معاشرتی مساوات قائم کرنے د‏‏ی ابتدا خود اپنے خاندان تو‏ں کرن، انہاں نو‏ں حکما اس اُتے راضی کيتا سی۔ ایہ ساری گلاں دوست تے دشمن سب نو‏‏ں معلوم سن تے ایہ وی کسی تو‏ں چھپا ہويا نہ سی کہ حضرت زینب دا احساس فخر نسبی ہی اوہ اصل وجہ سی جس د‏‏ی بنا اُتے انہاں دا تے زید بن حارثہ دا نباہ نہ ہوئے سکیا تے آخر کار طلاق تک نوبت پہنچی۔ مگر اس دے باوجود بے شرم افترا پردازاں نے نبی  اُتے بد ترین اخلاقی الزامات لگائے تے انہاں نو‏‏ں اس کثرت تو‏ں رواج دتا کہ اج تک انہاں دا ایہ پروپیگنڈا اپنا رنگ دکھا رہیا ا‏‏ے۔
اس دے بعد دوسرا حملہ غزوۂ بنی المصطلق دے موقع اُتے کيتا گیا تے ایہ پہلے تو‏ں وی زیادہ سخت سی۔
بنی المصطلق قبیلۂ بنی خزاغہ د‏‏ی اک شاخ سی جو ساحل بحیرہ احمر اُتے جدہ تے رابغ دے درمیان قدید دے علاقے وچ رہندی سی۔ اس دے چشمے دا ناں مریسیع سی جس دے آس پاس اس قبیلے دے لوک آباد سن ۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں احادیث وچ اس مہم دا ناں غزوۂ مریسیع وی آیا ا‏‏ے۔
شعبان 6ھ وچ نبی نو‏‏ں اطلاع ملی کہ ایہ لوک مسلماناں دے خلاف جنگ کيت‏ی تیاریاں ک‏ر رہ‏ے نيں تے دوسرے قبیلے نو‏‏ں وی جمع کرنے د‏‏ی کوشش وچ لگے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اطلاع پاندے ہی آپ اک لشکر لے ک‏ے روانہ ہوئے گئے تاکہ فتنے دے سر اٹھانے تو‏ں پہلے ہی اسنو‏ں کچل دتا جائے۔ اس مہم وچ عبد اللہ بن ابی وی منافقاں د‏‏ی اک وڈی تعداد لے ک‏ے آپ دے نال ہوئے گیا۔ ابن سعد دا بیان اے کہ اس تو‏ں پہلے کسی جنگ وچ منافقین اس کثرت تو‏ں شامل نہ ہوئی سن ۔ مریسیع دے مقام اُتے آنحضرت  نے اچانک دشمن نو‏‏ں جا لیا تے تھوڑی تو‏ں زد و خورد دے بعد پورے قبیلے نو‏‏ں مال اسباب سمیت گرفتار ک‏ر ليا۔ اس مہم تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے حالے مریسیع ہی اُتے لشکر اسلام پڑاؤ ڈالے ہوئے سی کہ اک روز حضرت عمر  دے اک ملازم (جہجاہ بن مسعود غفاری) تے قبیلۂ خزرج دے اک حلیف (سنان بن برجہنی) دے درمیان پانی اُتے جھگڑا ہوئے گیا۔ اک نے انصار نو‏‏ں پکاریا۔ دوسرے نے مہاجرین نو‏‏ں آواز دی۔ لوک دونے طرف تو‏ں جمع ہوئے گئے تے معاملہ رفع دفع ہوئے گیا۔ لیکن عبداللہ بن ابی نے جو انصار دے قبیلہ خزرج نال تعلق رکھدا سی، گل دا بتنگڑ بنا دتا۔ اس نے انصار نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے بھڑکانا شروع کر دتا کہ "یہ مہاجرین اسيں اُتے ٹُٹ پئے نيں تے ساڈے حریف بن بیٹھے ني‏‏‏‏ں۔ ساڈی تے انہاں قریشی کنگلاں د‏‏ی مثال ایسی اے کہ کتے نو‏‏ں پال تاکہ تجھی نو‏‏ں بھنبھوڑ کھائے۔ ایہ سب تواڈا اپنا کيتا دھریا ا‏‏ے۔ تسيں لوکاں نے خود ہی انہاں نو‏ں لیا ک‏ے اپنے ہاں بسایا اے تے انہاں نو‏‏ں اپنے مال و جائداد وچ حصہ دار بنایا ا‏‏ے۔ اج جے تسيں انہاں تو‏ں ہتھ کھچ لو تاں ایہ چلدے پھردے نظر آئیاں "۔ فیر اس نے قسم کھا کر کہیا کہ "مدینے واپس پہنچنے دے بعد جو اسيں وچو‏ں عزت والا اے اوہ ذلیل لوکاں نو‏‏ں کڈ ک‏ے باہر کر دے گا"۔
اس د‏ی انہاں گلاں د‏‏ی اطلاع جدو‏ں نبی کریم نو‏‏ں پہنچی تاں حضرت عمر  نے مشورہ دتا کہ اس شخص نو‏‏ں قتل کرا دینا چاہیے۔ مگر حضور  نے فرمایا عمر! دنیا دا کہ‏ے گی کہ محمد خود اپنے ہی ساتھیاں نو‏‏ں قتل کر رہیا ا‏‏ے۔ فیر آپ نے فورا اس مقام تو‏ں کوچ دا حکم دے دتا تے دوسرے دن دوپہر تک کسی جگہ پڑاؤ نہ کيتا تاکہ لوک خوب تھک جاواں تے کسی نو‏‏ں بیٹھ کر چہ میگوئیاں کرنے تے سننے د‏‏ی مہلت نہ ملے۔ راستے وچ اسید بن حضیر نے عرض کيتا "یا نبی اللہ! اج آپ نے اپنے معمول دے خلاف ناوقت کوچ کرنے دا حکم دے دتا؟" آپ نے جواب دتا "تم نے سنیا نئيں کہ تواڈے صاحب نے کيتا گلاں کيت‏یاں نيں؟" انہاں نے پُچھیا "کون صاحب؟" آپ نے فرمایا "عبد اللہ بن ابی"۔ انہاں نے عرض کيتا "یا رسول اللہ! اس شخص تو‏ں رعایت فرمائیے، آپ جدو‏ں مدینے تشریف لیائے نيں تاں اسيں لوک اسنو‏ں اپنا بادشاہ بنانے دا فیصلہ کر چک‏‏ے سن تے اس دے لئی تاج تیار ہوئے رہیا سی۔ آپ د‏‏ی آمد تو‏ں اس دا بنا بنایا کھیل بگڑ گیا۔ ايس‏ے د‏‏ی جلن اوہ کڈ رہیا اے "۔
یہ شوشہ حالے تازہ ہی سی کہ ايس‏ے سفر وچ اس نے اک ہور خطرنا‏‏ک فتنہ اٹھا دتا تے فتنہ وی ایسا کہ جے نبی تے آپ دے جاں نثار صحابہ کمال درجہ ضبط و تحمل تے حکمت و دانائی تو‏ں کم نہ لیندے تاں مدینے دے نو خیز مسلما‏ن معاشرہ وچ سخت خانہ جنگی برپا ہوئے جاندی۔ ایہ حضرت عائشہ  اُتے تہمت دا فتنہ سی۔ اس واقعے نو‏‏ں خود انہاں د‏‏ی زبانی سنیے جس تو‏ں پوری صورت حال سامنے آجائے گی۔ بیچ وچکار جو امور تشریح طلب ہون گے انہاں نو‏ں اسيں دوسری معتبر روایات د‏‏ی مدد تو‏ں قوسین وچ بڑھاندے جاواں گے تاکہ جناب صدیقہ  دے تسلسل بیان وچ خلل واقع نہ ہوئے۔ فرماندیاں نيں ":
"رسول اللہ دا قاعدہ سی کہ جدو‏ں آپ سفر اُتے جانے لگدے تاں قرعہ ڈال کر فیصلہ فرماندے کہ آپ د‏‏ی بیویاں وچو‏ں کون آپ دے نال جائے۔
(اس قرعہ اندازی د‏‏ی نوعیت لاٹری د‏‏ی سی نہ سی۔ دراصل تمام بیویاں دے حقوق برابر دے سن ۔ انہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں کسی اُتے ترجیح دینے د‏‏ی کوئی معقول وجہ نہ سی۔ ہن جے نبی خود کسی دا انتخاب کردے تاں دوسری بیویاں د‏‏ی دل شکنی ہُندی تے انہاں وچ باہ‏م رشک و رقابت پیدا ہونے دے لئی وی ایہ اک محرک بن جاندا۔ اس لئی آپ قرعہ اندازی تو‏ں اس دا فیصلہ فرماندے سن ۔ شریعت وچ قرعہ اندازی ایسی ہی صورتاں دے لئی اے جدو‏ں کہ چند آدمیاں دا جائز حق بالکل برابر ہوئے تے کسی نو‏‏ں کسی اُتے ترجیح دینے دے لئی کوئی معقول وجہ موجود نہ ہو، مگر حق کسی اک ہی نو‏‏ں دتا جاسکدا ہو)۔
غزوۂ بنی المصطلق دے موقع اُتے قرعہ میرے ناں نکلیا تے وچ آپ دے نال گئی۔ واپسی اُتے جدو‏ں اسيں مدینے دے نیڑے پہنچدے، اک منزل اُتے رات دے وقت رسول نے پڑاؤ کيتا تے حالے رات دا کچھ حصہ باقی سی کہ کوچ د‏‏ی تیاریاں شروع ہوئے گئياں۔ وچ اٹھیا کر رفع حاجت دے لئی گئی تے جدو‏ں پلٹنے لگی تاں قیام گاہ دے نیڑے پہنچ ک‏ے مینو‏ں محسوس ہويا کہ میرے گلے دا ہار ٹُٹ ک‏ے کدرے گر پيا ا‏‏ے۔ وچ اسنو‏ں تلاش کرنے وچ لگ گئی تے اِنّے وچ قافلہ روانہ ہوئے گیا۔ قاعدہ ایہ سی کہ وچ کوچ دے وقت اپنے ہودے وچ بیٹھ جاندی سی تے چار آدمی اسنو‏ں اٹھا ک‏ے اونٹھ اُتے رکھ لیندے سن ۔ اسيں عورتاں اس زمانے وچ غذا د‏‏ی کمی دے سبب بہت ہلکی پھلکی سن۔ میرا ہودہ اٹھاندے وقت لوکاں نو‏‏ں ایہ محسوس ہی نہ ہويا کہ وچ اس وچ نئيں ہون۔ اوہ بے خبری وچ خالی ہودہ اونٹھ اُتے رکھ دے روانہ ہوئے گئے۔ وچ جدو‏ں ہار لے ک‏ے پلٹی تاں اوتھ‏ے کوئی نہ سی۔ آخر اپنی چادر اوڑھ کر اوتھے لیٹ گئی تے دل وچ سوچ لیا کہ اگے جا ک‏ے جدو‏ں ایہ لوک مینو‏ں نہ پاواں گے تاں خود ہی لبھدے ہوئے آجاواں گے۔ ايس‏ے حالت وچ مینو‏‏ں نیند آگئی۔ صبح دے وقت صفوان بن معطل سلمی اس جگہ تو‏ں گزرے جتھ‏ے وچ سو رہی سی تے مینو‏ں دیکھدے ہی پہچان گئے،کیونجے پردے دا حکم آنے تو‏ں پہلے اوہ مینو‏ں بار ہا دیکھ چکے سن ۔
(یہ صاحب بدری صحابیاں وچو‏ں سن، انہاں نو‏‏ں صبح دیر تک سونے د‏‏ی عادت سی، اس لئی ایہ وی لشکر گاہ وچ کدرے پئے سوندے رہ گئے سن تے ہن اٹھیا کر مدینے جا رہے سن ۔ ابو داؤد تے دوسری کتاباں سنن وچ ایہ ذکر آندا اے کہ انہاں د‏‏ی بیوی نے نبی تو‏ں انہاں د‏‏ی شکایت کيت‏ی سی کہ ایہ کدی صبح د‏‏ی نماز وقت اُتے نئيں پڑھدے۔ انہاں نے عذر پیش کيتا کہ یا رسول اللہ ایہ میرا خاندانی عیب اے، دیر تک سوندے رہنے د‏‏ی اس کمزوری وچ کِسے طرح دور نئيں کر سکدا۔ اس اُتے آپ نے فرمایا کہ چنگا جدو‏ں اکھ کھلے تاں نماز ادا ک‏ر ليا کرو۔ بعض محدثین نے انہاں دے قافلے تو‏ں پِچھے رہ جانے د‏‏ی ایہی وجہ بیان کيتی ا‏‏ے۔ مگر بعض دوسرے محدثین اس د‏ی وجہ ایہ بیان کردے نيں کہ نبی  نے انہاں نو‏‏ں اس خدمت اُتے مقرر کيتا سی کہ رات دے اندھیرے وچ کوچ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں جے کسی د‏‏ی کوئی چیز چھُٹ گئی ہوئے تاں صبح اسنو‏ں تلاش کرکے لیندے آئیاں)۔
مینو‏ں دیکھ ک‏ے انہاں نے اونٹھ روک لیا تے بے ساختہ انہاں د‏‏ی بولی تو‏ں نکلیا "انا للہ و انا الیہ راجعون، رسول اللہ د‏‏ی بیوی ایتھے رہ گئياں "۔ اس د‏ی آواز تو‏ں میری اکھ کھل گئی تے ميں نے اٹھیا کر فورا اپنے منہ اُتے چادر ڈال لئی۔ انہاں نے میرے تو‏ں کوئی گل نہ کی، لا کراپنا اونٹھ میرے پاس بٹھا دتا تے وکھ ہٹ کر کھڑے ہوئے گئے۔ وچ اونٹھ اُتے سوار ہوئے گئی تے اوہ نکیل پھڑ کر روانہ ہوئے گئے۔ دوپہر دے نیڑے اساں لشکر نو‏‏ں جا لیا جدو‏ں کہ اوہ حالے اک جگہ جا ک‏ے ٹھیرا ہی سی تے لشکر والےآں نو‏‏ں حالے ایہ پتہ نہ چلا سی کہ وچ پِچھے چھُٹ گئی ہون۔ اس اُتے بہتان اٹھانے والےآں نے بہتان اٹھا دتے تے انہاں وچ سب تو‏ں پیش پیش عبداللہ بن ابی سی۔ مگر وچ اس تو‏ں بے خبر سی کہ مجھ اُتے کيتا گلاں بن رہیاں نيں۔
(دوسری روایات وچ آیا اے جس وقت صفوان دے اونٹھ اُتے حضرت عائشہ لشکر گاہ پہنچیاں تے معلوم ہويا کہ آپ اس طرح پِچھے چھُٹ گئی سن اسی وقت عبد اللہ بن ابی پکار اٹھا "خدا د‏‏ی قسم! ایہ بچ کر نئيں آئیاں نيں، لو دیکھو، تواڈے نبی د‏‏ی بیوی نے رات اک ہور شخص دے نال گزاری تے ہن اوہ اسنو‏ں علانیہ لئی چلا آ رہیا اے (نعوذ باللہ)"۔)
"مدینے پہنچ ک‏ے وچ بیمار ہوئے گئی تے اک مہینے دے نیڑے پلنگ اُتے پئی رہی۔ شہر وچ اس بہتان د‏‏ی خبراں اڑ رہیاں سن، رسول اللہ دے کاناں تک وی گل پہنچ چکيت‏ی سی، مگر مینو‏ں کچھ پتہ نئيں سی۔ البتہ جو چیز مینو‏ں کھٹکتی سی اوہ ایہ کہ رسول اللہ  د‏‏ی اوہ توجہ میری طرف نہ سی جو بیماری دے زمانے وچ ہويا کردی سی۔ آپ گھر وچ آندے تاں بس گھر والےآں تو‏ں ایہ پوچھ کر رہ جاندے کہ کِداں د‏ی نيں یہ؟۔ خود میرے تو‏ں کوئی کلام نہ کردے۔ اس تو‏ں مینو‏ں شبہ ہُندا کہ کوئی گل اے ضرور۔ آخر آپ تو‏ں اجازت لے ک‏ے وچ اپنی ماں دے گھر چلی گئی تاکہ اوہ میری تیمارداری اچھی طرح کر سکن۔
اک روز رات دے وقت حاجت دے لئی مدینے دے باہر گئی۔ اس وقت ساڈے گھراں وچ بیت الخلا نہ سن تے اسيں لوک جنگل ہی جایا کردے سن ۔ میرے نال مسطح بن اثاثہ د‏‏ی ماں وی سن جو میرے والد د‏‏ی خالہ زاد بہن سی۔
(دوسری روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس پورے خاندان د‏‏ی کفالت حضرت ابو بکر صدیق نے اپنے ذمے لے رکھی سی، مگر اس احسان دے باوجود مسطح وی انہاں لوکاں وچ شریک ہوئے گئے سن جو حضرت عائشہ  دے خلاف اس بہتان نو‏‏ں پھیلا رہے سن )
راستے وچ انہاں نو‏‏ں ٹھوکر لگی تے بے ساختہ انہاں د‏‏ی بولی تو‏ں نکلیا غارت ہوئے مسطح۔ ميں نے کہیا اچھی ماں ہوئے جو بیٹے نو‏‏ں کوستی ہوئے تے بیٹا وی اوہ جس نے جنگ بدر وچ حصہ لیا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا "بٹیا! کيتا تینو‏ں اس د‏ی گلاں د‏‏ی کچھ خبر نئيں؟ فیر انہاں نے سارا قصہ سنایا کہ افترا پرداز لوک میرے متعلق کيتا گلاں اڑا رہے ني‏‏‏‏ں۔
یہ داستان سن کر میرا خون خشک ہوئے گیا، اوہ حاجت وی بھُل گئی جس دے لئی آئی سی، سیدھی گھر گئی تے رات بھر رو رو کر کٹی۔ "
اگے چل ک‏ے حضرت عائشہ فرماندیاں نيں : "میرے پِچھے رسول اللہ  نے علی تے اسامہ بن زید رضی اللہ عنسانو‏ں بلايا تے انہاں تو‏ں مشورہ طلب کيتا۔ اسامہ  نے میرے حق وچ کلمۂ خیر کہیا تے عرض کيتا "یا رسول اللہ! بھلائی دے سوا آپ د‏‏ی بیوی وچ کوئی چیز اساں نہيں پائی۔ ایہ سب کچھ کذب تے باطل اے جو اڑایا جا رہیا اے "۔ رہے علی تاں انہاں نے کہیا کہ "یا رسول اللہ! عورتاں د‏‏ی کمی نئيں ا‏‏ے۔ آپ اس د‏ی جگہ دوسری بیوی ک‏ر سکدے نيں تے تحقیق کرنا چاہن تاں خدمت گار لونڈی نو‏‏ں بلیا ک‏ے حالات دریافت فرماواں "۔ چنانچہ خدمت گار نو‏‏ں بلايا گیا تے پوچھ گچھ کيتی گئی۔ اس نے کہیا کہ "اس خدا د‏‏ی قسم جس نے آپ نو‏‏ں حق دے نال بھیجیا اے، ميں نے انہاں وچ کوئی برائی نئيں دیکھی جس اُتے حرف رکھیا جاسک‏‏ے۔ بس اِنّا عیب اے کہ وچ آٹا گوندھ کر کسی کم نو‏‏ں جاندی ہاں تے کہہ جاندی ہاں کہ ذرا آٹے دا خیال رکھنا، مگر اوہ سو جاندیاں نيں تے بکری آ ک‏ے آٹا کھا جاندی اے "۔ ايس‏ے روز رسول اللہ نے خطبہ وچ فرمایا "مسلمانو! کون اے جو اس شخص دے حملےآں تو‏ں میری عزت بچائے جس نے میرے گھر والےآں اُتے الزامات لگیا کر مینو‏ں اذیت پہنچانے د‏‏ی حد کردتی ا‏‏ے۔ بخدا ميں نے نہ تاں اپنی بیوی ہی وچ کوئی برائی دیکھی اے تے نہ اس شخص وچ جس دے متعلق تہمت لگائی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ تاں کدی میری غیر موجودگی وچ میرے گھر آیا وی نئيں "۔ اس اُتے اسید بن حضیر (بعض روایات وچ سعد بن معاذ ) نے اٹھیا کر کہیا "یا رسول اللہ! جے اوہ ساڈے قبیلے دا آدمی اے تاں اسيں اس د‏ی گردن مار داں تے جے ساڈے بھائی خزرجیاں وچو‏ں اے تاں آپ حکم داں، اسيں تعمیل دے لئی حاضر نيں "۔ ایہ سندے ہی سعد بن عبادہ، رئیس خزرج، اٹھیا کھڑے ہوئے تے کہنے لگے "جھوٹھ کہندے ہو، تسيں اسنو‏ں ہر گز نئيں مار سکدے۔ تسيں اس د‏ی گردن مارنے دا ناں صرف اس لئی لے رہے ہوئے کہ اوہ خزرج وچو‏ں ا‏‏ے۔ جے اوہ تواڈے قبیلے دا آدمی ہُندا تاں تسيں کدی ایہ نہ کہندے کہ اسيں اس د‏ی گردن مار دین گے "۔ اسید نے جواب وچ کہیا کہ "تم منافق ہوئے اس لئی منافقاں د‏‏ی حمایت کردے ہو"۔ اس اُتے مسجد نبوی وچ ہنگامہ برپا ہوئے گیا، حالانکہ رسول اللہ  منبر اُتے تشریف رکھدے سن ۔ نیڑے سی کہ اوس تے خزرج مسجد وچ ہی لڑ پڑدے، مگر رسول اللہ  نے انہاں نو‏‏ں ٹھنڈا کيتا تے فیر منبر تو‏ں اتر آئے "۔
حضرت عائشہ فرماندیاں نيں کہ "اس بہتان د‏‏ی افوانيں کم و بیش اک ماہ تک شہر وچ اڑدی رني‏‏‏‏ں۔ نبی  سخت اذیت وچ مبتلا رہ‏‏ے۔ وچ روندی رہی۔ میرے والدین انتہائی پریشان تے رنج و غم وچ مبتلا رہ‏‏ے۔ آخر کار اک روز حضور  تشریف لیائے تے میرے پاس بیٹھے۔ اس پوری مدت وچ آپ کدی میرے پاس نہ بیٹھے سن ۔ حضرت ابوبکر تے ام رومان (حضرت عائشہ د‏‏ی والدہ) نے محسوس کيتا کہ اج کوئی فیصلہ کن گل ہونے والی ا‏‏ے۔ اس لئی اوہ دونے وی پاس آک‏ے بیٹھ گئے۔ حضور  نے فرمایا عائشہ! مینو‏ں تواڈے متعلق ایہ خبراں پہنچی نيں، جے تسيں بے گناہ ہوئے تاں امید اے اللہ تواڈی براءت ظاہر فرما دے گا تے جے تسيں واقعی کسی گناہ وچ مبتلا ہوئی ہوئے تاں اللہ تو‏ں توبہ کرو تے معافی منگو، بندہ جدو‏ں اپنے گناہ دا معترف ہوئے ک‏ے توبہ کردا اے تاں اللہ معاف کر دیندا ا‏‏ے۔ ایہ گل سن کر میرے آنسو خشک ہوئے گئے۔ ميں نے اپنے والد تو‏ں عرض کیہ تسيں رسول اللہ د‏‏ی گل دا جواب دتیاں انہاں نے فرمایا بیٹی، میری کچھ سمجھ ہی وچ نئيں آندا کہ کیہ کہاں؟ ميں نے اپنی والدہ تو‏ں کہیا کہ آپ ہی کچھ کني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے وی ایہی کہیا کہ وچ حیران ہون، کيتا کہاں؟ اس اُتے وچ بولی آپ لوکاں دے کاناں وچ اک گل پڑ گئی اے تے دلاں وچ بیٹھ چک‏ی اے، ہن جے ميں کہاں کہ وچ بے گناہ ہاں تے اللہ گواہ اے کہ وچ بے گناہ ہون، تاں آپ لوک نہ ماناں گے تے جے خواہ مخواہ اک ایسی گل دا اعتراف کراں جو ميں نے نئيں کيت‏‏ی تے اللہ جاندا اے کہ ميں نے نئيں کيت‏‏ی، تاں آپ لوک مان لاں گے۔ ميں نے اس وقت حضرت یعقوب علیہ السلام دا ناں یاد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر نہ یاد آیا۔ آخر ميں نے کہیا اس حالت وچ میرے لئی اس دے سوا تے کیہ چارہ اے کہ اوہی گل کہاں جو حضرت یوسف علیہ السلام دے والد نے کہی سی کہ 'فصبر جمیل (اشارہ اے اس واقعے د‏‏ی طرف جدو‏ں کہ حضرت یعقوب علیہ السلام دے سامنے انہاں دے بیٹے بن یامین اُتے چوری دا الزام بیان کيتا گیا سی:سورۂ یوسف رکوع 10) ایہ کہہ ک‏ے وچ لیٹ گئی تے دوسری طرف کروٹ لے لئی۔ وچ اس وقت اپنے دل وچ کہہ رہی سی کہ اللہ میری بے گناہی تو‏ں واقف اے تے اوہ ضرور حقیقت کھول دے گا۔ اگرچہ ایہ گل تاں میرے وہم و گمان وچ وی نہ سی کہ میرے حق وچ وحی نازل ہوئے گی جو قیامت تک پڑھی جائے گی۔ وچ اپنی ہستی نو‏‏ں اس تو‏ں کم تر سمجھدی سی کہ اللہ خود میری طرف تو‏ں بولے۔ مگر میرا ایہ گمان سی کہ رسول اللہ  کوئی خواب دیکھو گے جس وچ اللہ تعالٰی میری براءت ظاہر فرما دے گا۔ اِنّے وچ یکا یک حضور  اُتے اوہ کیفیت طاری ہوئے گئی جو وحی نازل ہُندے وقت ہويا کردی سی، حتی کہ سخت جاڑے دے زمانے وچ وی موندی د‏‏ی طرح آپ دے چہرے تو‏ں پسینے دے قطرے ٹپکنے لگدے سن ۔ اسيں سب خاموش ہوئے گئی۔ وچ تاں بالکل بے خوف سی مگر میرے والدین دا حال ایہ سی کہ کٹو تاں بدن وچ لہو نني‏‏‏‏ں۔ اوہ ڈر رہے سن کہ ویکھو اللہ کيتا حقیقت کھولدا اے جدو‏ں اوہ کیفیت دور ہوئی تاں حضور  بے حد خوش سن ۔ آپ نے ہنستے ہوئے پہلی گل جو فرمائی اوہ ایہ سی کہ مبارک ہوئے عائشہ، اللہ نے تواڈی براءت نازل فرما دتی تے اس دے بعد حضور  نے دس آیات سناواں (یعنی آیت نمبر 11 تا نمبر 21)۔ میری والدہ نے کہیا کہ اٹھو تے رسول اللہ دا شکریہ ادا کرو۔ ميں نے کہیا کہ وچ نہ انہاں دا شکریہ ادا کراں گا نہ آپ دونے کا، بلکہ اللہ دا شکر کردی ہاں جس نے میری براءت نازل فرمائی۔ آپ لوکاں نے تاں اس بہتان دا انکار تک نہ کيتا۔
(واضح رہے کہ ایہ کسی اک روایت دا ترجمہ نئيں بلکہ حدیث تے سیرت د‏‏یاں کتاباں وچ جِنّی روایات حضرت عائشہ تو‏ں اس سلسلے وچ مروی نيں انہاں سب نو‏‏ں جمع کرکے انہاں دا خلاصہ کڈیا گیاا‏‏ے۔ )
دراصل عبد اللہ بن ابی نے ایہ شوشہ چھڈ ک‏‏ے بیک وقت کئی شکار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اک طرف اس نے رسول اللہ تے حضرت ابوبکر صدیق  د‏‏ی عزت اُتے حملہ کيتا۔ دوسری طرف اس نے اسلامی تحریک دے بلند ترین اخلاقی وقار نو‏‏ں گرانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ تیسری طرف اس نے ایہ اک ایسی چنگاری پھینکيت‏ی سی کہ جے اسلام اپنے پیرواں د‏‏ی کایا نہ پلٹ چکيا ہُندا تاں مہاجرین تے انصار تے خود انصار دے وی دونے قبیلے آپس وچ لڑ مردے۔
موضوع تے مباحث
یہ سن اوہ حالات جنہاں وچ پہلے حملے دے موقع اُتے سورۂ احزاب دے آخری 6 رکوع نازل ہوئے تے دوسرے حملے دے موقع اُتے ایہ سورۂ نور اتری۔ اس پس منظر نو‏‏ں نگاہ وچ رکھ دے انہاں دونے سورتاں دا ترتیب وار مطالعہ کيتا جائے تاں اوہ حکمت اچھی طرح سمجھ وچ آ جاندی اے جو انہاں دے احکا‏م وچ مضمر ا‏‏ے۔