cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سازمان بسیج مستضعفین
۱۰ويں صدارتی انتخابات
پولیس فورس دے کمانڈر احمدی مغدام نے سادہ لباس اہلکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرین د‏‏ی پٹائی تے جبر دے خلاف عوامی مظاہرےآں دے جواب وچ ، نجا صبح د‏‏ی تقریب دے دوران کہیا: " جداں تک غیر قانونی مارچ کرنے والے تے فسادی یونیفارم نئيں پہندے، اوہ وی سادہ لباس وچ سن ۔"
خودکش آپریشن
بسیجیت دے اک گروپ نے ایران اُتے امریک‏‏ی فوجی حملے دا مقابلہ کرنے دے لئی خودکش کارروائیاں دے استعمال دا امکان پیدا کيتا ا‏‏ے۔ نومبر ۲۰۰۴ وچ ، شاہرود یونیورسٹی دے طلباء دے متحرک ہوݨ نے رضاکاراں نو‏‏ں شہادت دے آپریشنز وچ رضاکارانہ طور اُتے شرکت کيتی سینکڑاں شکلاں فراہ‏م کیتیاں۔ بسیج نے اپنی شہادت د‏‏ی کارروائی دا اعلان کيتا اے، جداں کہ رضا کرمانی نے ناصر الدین شاہ دے قتل وچ کیہ سی۔
آن لائن جگہ تے سوشل نیٹ ورکس وچ اثر و رسوخ
۲۰۱۹ وچ ، بسیج وچ سید علی خامنہ ای دے نمائندے، محمد رضا تویسرکانی نے، بسیج وچ ۱۵۰ ہزار طلباء د‏‏ی رکنیت دا ذکر کرنے دے علاوہ، ورچوئل نیٹ ورکس وچ کئی ہزار صارف اکاؤنٹس شروع کرنے دا اعلان کيتا۔ انہاں نے ایہ وی کہیا:
متحرک منصوبہ تے اس دے نتائج اُتے تنقید
کھبے|thumb|200x200px| [[شیراز وچ بسیج د‏‏ی کامیابیاں د‏‏ی گلیاں د‏‏ی نمائش وچ ریکارڈ شدہ سیٹلائٹ انٹینا۔]] پسماندہ طبقاں د‏‏ی بسیج فورسز نو‏‏ں مضبوط کرنے دے منصوبے د‏‏ی عام منظوری دے بعد، کئی اراکین پارلیمنٹ نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی تے اس اُتے معاشرے دے شہری شعبےآں وچ تحفظ دا ماحول پیدا کرنے دا الزام لگایا۔ احمد تواکولی نے اس منصوبے نو‏‏ں آئین دے آرٹیکل ۶۰ دے خلاف قرار دتا۔ رضا علی جانی نے بسیج مصطفیٰ دے اختیارات وچ اضافے اُتے تنقید کردے ہوئے کہیا کہ چونکہ انہاں افواج نو‏‏ں پاسداران انقلاب اسلامی د‏‏ی شدت پسند قوتاں نے تربیت دتی اے، اس لئی اوہ پیادہ بن جاندے نيں جو مخالف سیاسی گروہاں اُتے دباؤ ڈالنے د‏‏ی کوشش کردے نيں تاکہ اس اُتے عمل درآمد کر سکن۔ انتہا پسندانہ پالیسیاں ایہ مسئلہ انقلاب دے آغاز تو‏ں تے ملک دے پہلے صدارتی انتخابات دے پہلے دناں وچ دیکھیا گیا اے کہ ایسی قوتاں ہمیشہ انہاں حکومتاں اُتے دباؤ ڈالدی نيں جو مذہبی اتھارٹی دے نال ودھ ہ‏م آہنگی نئيں رکھدی سی۔ موجودہ دور وچ بنی صدر، خاتمی، تے ہاشمی رفسنجانی تے روحانی د‏‏ی صدارت دے دوران۔ سیاسی امور دے اس تجزیہ کار دا کہنا اے کہ ایسی قوتاں مذکورہ تنظیم دے کم وچ ایداں دے وقت آندیاں نيں جدو‏ں تنظیم خود قانونی طور اُتے اس معاملے وچ داخل ہو ک‏ے رائے قائم نئيں کر سکدی۔ ایہ اوہ جگہ اے جتھے اوہ انہاں من منی قوتاں نو‏‏ں سماج تے پڑھے لکھے طبقے نو‏‏ں ڈرانے دے لئی استعمال کردا ا‏‏ے۔ انہاں اقدامات د‏‏یاں مثالاں حجاب دے خلاف مظاہرے، سینما گھراں تے سینما نگاراں اُتے حملے، حتیٰ کہ پارلیمنٹ دے ارکان اُتے حملے وی نيں۔ ایہ حرکدیاں دراصل ثقافتی تے سماجی بحث نو‏‏ں سڑکاں اُتے لیاݨ د‏‏ی اک مثال نيں۔
بیرونی لنک
گٹھ:۱۹۸۰ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات گٹھ:مزاحمت دا محور گٹھ:جنسی تفریق دا نفاذ گٹھ:سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی گٹھ:مذہبی نیم فوجی تنظیماں گٹھ:ایران وچ قائم نیم فوجی تنظیماں گٹھ:رضاکار تنظیماں گٹھ:شامی خانہ جنگی دے حکومت نواز دھڑے گٹھ:ایران وچ انسانی حقوق گٹھ:ایران وچ ۱۹۸۰ء دیاں تاسیساں گٹھ:ایرانی اسلامی انقلاب گٹھ:مغالطہ آمیز لفظاں والے نشان زد کردہ جملےآں دے نال تمام مضامین گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
اناطولیہ اُتے منگول حملہ
اناطولیہ اُتے منگول حملہ وکھ وکھ ادوار وچ ہويا تے ۱۳۴۱–۱۳۴۳ وچ اس مہم دے نال شروع ہويا تے کوسہ داغ د‏‏ی جنگ وچ وی اپنے عروج اُتے پہنچیا۔ ۱۲۴۳ وچ سلجوقیاں دے ہتھیار سُٹن دے بعد ۱۳۳۵ وچ الخاناں دے زوال تک، اناطولیہ اُتے حقیقی طاقت منگولاں نے استعمال کیت‏‏ی۔ چونکہ سلجوق سلطان نے کئی بار بغاوت کی، ۱۲۵۵ وچ ، منگولاں نے وسطی تے مشرقی اناطولیہ اُتے حملہ کيتا۔ مغل الخاناں د‏‏ی بیرکاں انقرہ دے نیڑے واقع سی۔ تیمور دے حملے نو‏‏ں بعض اوقات اناطولیہ اُتے منگول دا آخری حملہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ منگول ثقافتی ورثے د‏‏ی باقیات ہن وی ترکی وچ دیکھی جا سکدیاں نيں، بشمول منگول گورنراں تے ہلاکو دے بیٹے دے قبرستان۔
۱۴ويں صدی عیسوی دے آخر وچ ، رومن سلجوک سلطنت دے خاتمے د‏‏ی وجہ تو‏ں اناطولیہ دے بیشتر حصے اناطولیہ دے آباد کاراں دے ہتھ وچ آگئے۔ پہلے تاں ترکمان بے دے باشندے سلجوقاں دے زیر تسلط سن لیکن سلجوقیاں د‏‏ی کمزوری دے بعد اوہ منگولاں دے زیر تسلط ہو گئے۔ بیگنیشین اپنے بزرگاں دے ناں اُتے سک‏‏ے نئيں بنا سکدے سن کیونجے اوہ منگولاں (الخاناں) دے ماتحت سن تے انہاں نو‏ں اپنے ناں اُتے سک‏‏ے بنانے دا حق نئيں سی۔ عثمانی حکمران، " عثمان اول" پہلا ترک حکمران سی جس نے ۱۳۲۰ د‏‏ی دہائی وچ اپنے ناں دے سک‏‏ے بنائے، کیونجے اک افسانہ کہندا اے کہ "سکہ ارطغرل دے بیٹے عثمان نے بنایا تھا"۔ چونکہ سک‏‏ے رائج انہاں حقوق وچو‏ں اک سی جو اسلام دے عمل وچ صرف حاکم نو‏‏ں دتا گیا سی، اس لئی ایہ سمجھیا جا سکدا اے کہ عثمانی منگول خاناں تو‏ں آزاد ہوئے۔
پہلے واقعات
وسط|thumb|305x305px| منگول حملے تو‏ں پہلے بازنطینی سلطنت [[لاطینی سلطنت|کی لاطینی سلطنت ، سلطنت نیکیہ ، تے امارات د‏‏ی امارات وچ تقسیم نو‏‏ں ظاہر کرنے والا اک گائیڈ۔]] ۱۲ويں صدی عیسوی وچ بازنطینی سلطنت نے مغربی تے شمالی اناطولیہ وچ اپنا تسلط دوبارہ حاصل ک‏ر ليا۔ لاطینی صلیبیاں دے ذریعہ ۱۲۰۴ وچ قسطنطنیہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد، دو بازنطینی جانشین ریاستاں قائم ہوئیاں: سلطنت نیکیہ تے امارات د‏‏ی امارت ۔ تیسرا، ٹریبیزنڈ سلطنت قسطنطنیہ اُتے حملے تو‏ں چند ہفتے پہلے ٹریبیزنڈ دے الیکسیس اول نے بݨائی سی ۔ انہاں تن جانشین ریاستاں وچو‏ں ترابزون تے نیکیہ منگول سلطنت دے نیڑے واقع سی۔ اس دے بعد اناطولیہ دا کنٹرول یونانی ریاستاں تے سلجوق رومن سلطنت دے درمیان تقسیم ہو گیا تے بازنطینی املاک وچ بتدریج کمی آندی گئی۔
ارزورم دا سقوط
۱۲۴۱ وچ ، بائیجو د‏‏ی فوج نے د‏‏ی خسرو د‏‏ی نافرمانی دے سلسلے وچ ایرزورم اُتے حملہ کيتا۔ بائیجو نے حملے تو‏ں پہلے امن دے لئی کہیا۔ شہر دے باشندےآں نے منگول ایلچی د‏‏ی توہین کيتی۔ چونکہ اس شہر نے کھڑے ہوݨ تے منگول مذاکرات د‏‏ی مخالفت کرنے دا فیصلہ کیتا، اس لئی منگولاں نے اس شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ دو مہینےآں وچ ، منگولاں نے ایرزورم اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اس دے باشندےآں نو‏‏ں سزا تے قتل کر دتا۔ اناطولیہ وچ سلجوقیاں د‏‏ی طاقت تو‏ں آگاہ، بیجو ہور اگے ودھے بغیر مغان دے میدان وچ واپس آگیا۔
کوسه‌داغ د‏‏ی لڑائی
کھبے|thumb| منگول فوج ۱۲۴۳ وچ کوسہ داغ د‏‏ی جنگ وچ سلجوقیاں دا تعاقب کردی ا‏‏ے۔ سلجوق سلطان نے اپنے اردگرد د‏‏ی تمام اقوام دے نال اتحاد کيتا۔ کلیسیا دے آرمینی بادشاہ نے اس تو‏ں اک گروہ بھیجنے دا وعدہ کيتا۔ پ‏ر، ایہ یقینی نئيں اے کہ اوہ اصل وچ منگولاں دے خلاف اس د‏ی لڑائی وچ شام‏ل سن ۔ د‏‏ی خسرو نو‏‏ں حلب وچ تربیزند د‏‏ی شاہی فوج تے ایوبی سلطان د‏‏ی فوجی مدد ملی تے فرانسیسی کرائے دے فوجیاں نے اس مہم وچ حصہ لیا۔ قابل اعتماد مقداری اعداد و شمار د‏‏ی وجہ تو‏ں مخالف قوتاں د‏‏ی پیمائش کرنا مشکل ا‏‏ے۔ لیکن سلجوقی فوجاں منگولاں تو‏ں وڈی سی۔
ذرائع
گٹھ:منگول اقوام گٹھ:تیرہويں صدی دے تنازعات گٹھ:منگول دیاں جنگاں گٹھ:منگول سلطنت دے حملے گٹھ:ایران د‏‏ی تریخ گٹھ:سلجوقی سلطنت گٹھ:ایشیا وچ تیرہويں صدی
رولا غنی
رولا سعاده غنی   (افغان نام: بی بی گل، ولادت: 1948ء) افغانستان د‏‏ی سابق خاتون اول، افغانستان دے سابق صدر اشرف غنی د‏‏ی اہلیہ نيں۔
حوالے
گٹھ:1948 دے جم گٹھ:افغان مسیحی گٹھ:افغانستان د‏‏یاں خواتین اول گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں لبنانی تارکین وطن
شاہ زمان درانی
زمان شاہ درانی، )، (c. 1770–1844) درانی بادشاہی دا تیجا بادشاہ سی جس نے 1793 توں 1800 اس دا راج سمبھالیا۔ اوہ احمد شاہ درانی دا پوتا اتے تیمور شاہ درانی دا پنجواں پتر سی۔ اوہ اپنے پیؤ دی طرحاں ہی بھارت دے قبضہ کرنا چاہندا سی پر سکھاں نے اس دے منصوبے تے پانی پھیر دتا۔ اس دا انگریزا نال وی جھگڑا رہا۔
شاہ زمان خان یا زمان شاہ درانی(شاه زمان سدوزی) ((پیدائش: 1770ء– وفات: 10 ستمبر 1845ء)) 1793ء تو‏ں 1801ء تک درانی سلطنت دا حکمران سی۔ اوہ احمد شاہ درانی دا پوت‏ا تے تیمور شاہ درانی دا پنجواں بیٹا سی۔
زمان شاہ درانی ، (سن 1770–1844) درانی بادشاہت نے تیسرا بادشاہ سی، جس نے سن 1793 تو‏ں 1800 تک درانی سلطنت اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔ اوہ احمد شاہ درانی دا پوت‏ا تے تیمور شاہ درانی دا پنجواں بیٹا سی۔ اوہ اپنے والد د‏‏ی طرح ہندوستان اُتے وی قبضہ کرنا چاہندا سی لیکن سکھاں نے اس دے منصوبے نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ اس دا انگریزاں تو‏ں وی جھگڑا ہويا۔
شخصیت
شاہ زمان خان تیمور شاہ دا بیٹا، عظیم قومی افغان ہیرو تے شاہ احمد شاہ دا پوت‏ا سی، جو 1770 عیسوی وچ پیدا ہويا۔ ایہ مشہور شہنشاہ 1793ء وچ اپنے والد تیمور شاہ د‏‏ی وفات دے بعد افغانستان دا بادشاہ بنیا۔ احمد شاہ بابا دے بعد ، عظمت شاہ زمان ملکی تریخ د‏‏ی اک روشن شخصیت ني‏‏‏‏ں۔ جے شاہ زماں دیاں مشکلاں نہ ہُندیاں تاں نہ صرف اس نے افغانستان د‏‏ی حفاظت ہُندی بلکہ اس نے ہندوستان نو‏‏ں برطانوی تسلط تو‏ں بچایا ہُندا۔
افغانستان د‏‏ی سیاسی صورتحال
شاہ زمان افغان قومی تریخ وچ اک باشعور ، امید مند ، سیاستدان تے بہادر رہنما دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ساڈی قومی تریخ وچ ایہ دور نمایاں اے ، کیونجے ساڈے دو دشمن متحد ہوجاندے نيں تے زیادہ تر افغانستان چھوٹا ہُندا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ نوٹ کرنا ضروری اے کہ جے کسی افغان بچے وچ ہمت د‏‏ی خواہش اے تاں ، انہاں عوامل د‏‏ی نشاندہی کرنا ضروری ا‏‏ے۔ جدو‏ں عظمت شاہ زمان شاہ ہويا تاں بیرونی تے داخلی صورتحال بہت خطرنا‏‏ک سی۔ بیرون ملک ، انگریزاں نے ہندوستان دے بیشتر حصے اُتے قبضہ کیتا۔
ایران وچ وی قاجار حکومت قائم ہوئی سی۔ افغانستان دے مغربی صوبےآں مثلا نیشا پور ، مشہد تے ہرات اُتے قبضہ کرنے دے لئی ، ایران نے روسیاں د‏‏ی مدد لی تے سن 1800 وچ گریٹر افغانستان دے خلاف برطانویاں دے نال معاہدہ کیتا تے کھلے دل تو‏ں اعتراف کیتا کہ جے عظمت شاہ زمان ہندوستان د‏‏ی طرف بڑھدا اے تاں ، ایران مغربی صوبےآں اُتے حملہ کريں گا تے جے عظمت شاہ زمان ایران د‏‏ی طرف ودھے تاں انگریز مشرقی صوبےآں وچ واپس آجائے گا۔ اک غیرملکی مصنف دا کہنا اے کہ انہاں د‏‏ی عظمت شاہ زمان د‏‏ی سلطنت اس دے اُتے تو‏ں گزری کیونجے اوہ ہمیشہ حرکت وچ رہندے سن ۔ اوہ خراسان تے ہندوستان دے وچکار دوڑ رہیا سی تے اس د‏ی بادشاہت اس حقیقت دا عمدہ ثبوت اے کہ اک وقت وچ دونے فریقاں دا مقابلہ کرنا مشکل سی۔ شاہ زمان جو کہ بہت تیز آدمی سی ، ہر طرف تو‏ں گرما گرم ہوگیا۔
اس وقت تک انگریز دہلی پہنچ چکے سن ، تے سکھاں نو‏‏ں قائد ملیا سی۔ لیکن سب تو‏ں مشکل حصہ سلطان محمود دا بھائی سی ، جسنو‏ں شاہ محمود سدوزئی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ وزیر فتح خان ، اس دے چچا تے وزیر اعلیٰ ، اک بے چین تے غدار آدمی سن ۔ کچھ خاندانی مورخین نے عظمت شاہ زمان اُتے ایہ کہندے ہوئے اعتراض کیتا اے کہ "آپ نے شاہ محمود نو‏‏ں دو بار گرفتار کیتا سی۔ آپ نے اسنو‏ں کیو‏ں نئيں ماریا؟" غیر ملکی مورخین نے استدلال کیتا اے کہ شاہ زمان نو‏‏ں پہلے ایران دے نال اپنا معاہدہ ختم کرنا چاہیدا سی تے فیر ہندوستان دا رخ کرنا چاہیدا سی۔ سارا ہندوستان شاہ زمان نو‏‏ں انگریزاں تو‏ں آزاد کرانے دے منتظر سی۔ شاہ زمان نو‏‏ں آزادی دا ہیرو سمجھیا جاندا سی تے میسور تو‏ں اک ہندوستانی ایلچی ہندوستان اُتے حملہ کرنے آیا سی۔ اس دوران ہندوستانی عوام نے شاہ زمان د‏‏ی طرف نگاہ پائی۔ انگریزاں دے پاس ایران د‏‏ی قاجر حکومت تو‏ں مدد لینے دے سوا کوئی چارہ نئيں سی۔ ایران دے قاصر بادشاہ آغا محمد خان قاجار اک بہت ہی ظالم انسان سن ۔ اُتے ، ایرانیاں نے اس د‏ی مدد تو‏ں صوبہ خراسان اُتے قبضہ کیتا۔ برطانوی سفیر دا وی ایہی نظریہ اے جو "دارالزماں" نامی کتاب وچ ایران گئے سن ۔ زمان شاہ ، افغانستان دا سلطان ، مینو‏ں ہندوستان وچ اک طاقتور دشمن دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ زمان شاہ بغیر کسی بیرونی امداد دے کسی وقت وی ہندوستان اُتے حملہ نئيں کرسکدا سی۔
شاہ زمان تو‏ں متعلق غیر ملکیو‏ں دے خیالات
فریئر اپنی کتاب افغانستان وچ لکھدے نيں شاہ زمان اک دانا ، بہادر ، ذہین تے متحرک آدمی سی۔ اوہ ہمیشہ اک جنگ تو‏ں دوسری جنگ تک اپنے گھوڑے اُتے سوار ہُندا سی۔ افغانستان دے عوام تیمور شاہ دے دوسرے بیٹےآں تو‏ں زیادہ اس دا احترام کردے ني‏‏‏‏ں۔ “سر ولیم جان کہندے نيں ہندوستان وچ انگریزاں دے تمام دشمناں نے کابل د‏‏ی طرف دیکھیا تے شاہ زمان نو‏‏ں ہندوستان آنے د‏‏ی دعوت دتی۔ وزیر علی ، سلطان ٹیپو تے جوناگڑھ دے راجا سبھی افغانستان دے بادشاہ تو‏ں ہندوستان آنے تے افغان فوج دے تمام اخراجات ادا کرنے د‏‏ی درخواست کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ رام پور دے نواب غلام محمد خود شاہ زمان دے دربار وچ حاضر ہوئے۔ انیہويں صدی وچ افغانستان "تریخ گواہ اے تے غیر ملکی مصنفاں سب متفق نيں کہ شاہ زمان دا اک عمدہ منصوبہ سی۔ اوہ احمد شاہ بابا د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں زندہ کرنا چاہندا سی ، لیکن اوہ اک مضبوط ریاست دے قیام د‏‏ی بنیاد اُتے ملک اُتے قبضہ کرنے اُتے راضی نئيں سی ، تے اوہ افغانستان نو‏‏ں اک طاقتور تے مہذب ریاست وچ تبدیل کرنا چاہندا سی۔ سیاسی تے فوجی طاقت نو‏‏ں ظاہر کرنا چاہیدا ، لیکن تعلیم ، سبھیاچار تے رہتل دے مرکز نو‏‏ں وی مشرق وچ تسلیم کرنا چاہیدا۔ بدقسمتی تو‏ں ، اس بدنام زمانہ افغان لیڈر نو‏‏ں شدید داخلی تناؤ دا سامنا کرنا پيا اے تے اسنو‏ں شاہ ، اس دے بھائی تے محمد زیان نے ماریا پیٹا ا‏‏ے۔ برطانوی تے ایرانی اس دے حملےآں تو‏ں چھٹکارا پاواں تے شاہ زمان دے لئی مشکلات پیدا کردتیاں
شاہ زمان د‏‏ی ہندوستان اُتے لشکرکشی
عظمت شاہ زمان 1797 دے شروع وچ اک وڈی فوج دے نال ہندوستان د‏‏ی طرف مارچ کیتا تے سیدھا لاہور دا رخ کیتا۔ جدو‏ں شاہ زمان لاہور پہنچے تاں ہندوستان دے مسلماناں تے انہاں تمام لوکاں وچ اک عجیب و غریب پڑھنے ، شور تے ہنگامہ آرائی ہوئے رہی سی جو جاندے سن کہ انگریزی دکانداراں نے انہاں دے ملک اُتے قبضہ کرلیا اے ، تے محترمہ شاہ زمان دے افغان نعرے پورے ہندوستان وچ سنے گئے۔ افغان ریسکیو شاہ شاہ زمان دے لاہور پہنچنے دا انتظار ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ مراٹھاں تے دوسرے ہندوواں نے وی اس بار خوشی منائی کہ انگریزاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سرزمین تو‏ں کڈ دتا جائے گا۔ انگریز خوفزدہ سن تے شمالی ہندوستان وچ افغان حکمرانی نو‏‏ں تسلیم کرنے دے لئی تیار سن ، لیکن صرف اس شرط اُتے کہ اوہ فرانس تے روس نو‏‏ں روکاں ، جو اس وقت ہندوستان تک پہنچنا چاہندے سن ۔ کہیا جاندا اے کہ نپولین بوناپارٹ دا اک نمائندہ وی شاہ زمان دے پاس آیا ، لیکن بدقسمتی تو‏ں عظمت شاہ شاہ زمان دا بھائی محمود ، جو ہرات دا گورنر سی ، قندھار آیا ، اس نے خود بادشاہ دا اعلان کیتا تے کابل چلا گیا۔ مشرقی تے مغرب ، روس تے برطانیہ تو‏ں خوف زدہ اپنے دانشور بھائی د‏‏ی حمایت کرنے دے بجائے ، بخارا ، ایران تے ہندوستان دے بادشاہاں نے اس دا وجود خطرے وچ دیکھیا۔ ایرانیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، اوہ اس دا تختہ الٹنے د‏‏ی حمایت کردے نيں تے انہاں نو‏ں قومی شعور نئيں ا‏‏ے۔ افغانستان تے اس د‏ی افواج ایشیاء دا واحد ملک اے جو انگریزاں نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں بے دخل کرسکدا اے تے محترم شاہ شاہ زمان ايس‏ے ارادے تو‏ں ہندوستان گئے ني‏‏‏‏ں۔ ہن ہر افغان نو‏‏ں شاہ زمان دے مقام نو‏‏ں دیکھنا چاہیدا ، انہاں نو‏ں کیتا کرنا چاہیدا؟ جدو‏ں ایرانی بادشاہ د‏‏ی مدد تو‏ں محمود نشا پور ، مشہد تے ہور مغربی علاقےآں وچ تجارت کررہے نيں ، ہزاراں افغانیاں دا خون اوتھ‏ے بہایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ قوم د‏‏ی تریخ دا اک بہت ہی مشکل دور اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لکھاں افغان تے پشتون برباد ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ہائی ہنس شاہ زمان نے ہندوستان دے لکھاں لوکاں د‏‏ی امیداں نو‏‏ں وی پامال کیتا (بعض جاہل تے نادان افغاناں دے گمراہ کن اقدامات د‏‏ی وجہ سے) تے اوہ واپس کابل تے قندھار د‏‏ی طرف جارہے نيں ، لیکن انہاں وچ عظمت شاہ زمان وی اک ا‏‏ے۔ ہار نئيں مننا۔ انہاں لوکاں نے اپنا عزم ترک نئيں کیتا - ایتھ‏ے تک کہ جے بخارا دے بادشاہ نے خونی شیر د‏‏ی طرح شمالی علاقےآں اُتے حملہ کیتا سی ، لیکن بادشاہ نے بخارا دے تمام بادشاہاں ، ایران دے بادشاہاں تے سکھاں نو‏‏ں شکست دتی سی ، تے انہاں وچو‏ں کچھ اس دے خوف تو‏ں بادشاہ دے پاس گئے سن ۔
جوان مردانگی تے نادانیت
"..." نہ ہی وزیر فتح خان ، نہ ہی وزیر محمد خان عامر بدبیر ، تے نہ ہی عبدالرحمن خان سیاستدان سن ۔ سب کچھ عجیب و غریب مخلوق سن۔ قومی تریخ ہر اس شخص د‏‏ی مذمت کرے گی جو سیاسی اقتدار اُتے قبضہ کرنے دے لئی بیرونی ملکاں تو‏ں مدد منگے۔ شاہ زمان نے اپنے سفیر نو‏‏ں ایران دے بادشاہ نو‏‏ں بھیجیا تاکہ اوہ محمود تے ہور شہزادےآں د‏‏ی حمایت بند کرداں ، تے ایران دے بادشاہ نے اس اُتے اتفاق کیتا ، کیو‏ں کہ وزیر رحمت اللہ خان (وافر خان) نے کہیا سی کہ افغان فوج کسی وی واقعے تو‏ں نمٹے گی۔ آپ تیار نيں شاہ زمان ہرات تو‏ں قندھار تے کابل واپس آئے۔ کابل وچ ایہ اطلاع ملی سی کہ محمود تے مفرور درانی سردار ایران د‏‏ی مدد تو‏ں خراسان تے ہرات جانے دے بغیر ، ترشیش دے راستے فرح آئے تے فیر قندھار دے نیڑے منتقل ہوگئے۔ آپ باہر چلے گئے تے اِنّی سخت جنگ کيت‏ی کہ ویہہ دن تک غدار فوج نے اپنے آپ نو‏‏ں روک لیا۔ لیکن شہر دے اندر روشن لوک سن ۔ مہر علی خان نے قندھار تو‏ں رخصت ہونے تو‏ں پہلے ہی دو غداراں ، حسن خان تے امام بخش نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ شاہ زمان نے قندھار اُتے مارچ کیتا ، لیکن انگریزاں تے ایرانی جاسوساں نے پروپیگنڈا پھیلیانا شروع کر دتا۔دوسری طرف ، محمود د‏‏ی فوج زیادہ تو‏ں زیادہ متحد ہوگئی سی کیو‏ں کہ پائیندا خان دے قتل دے بعد درانی سردار محمود دے اتحادی سن ۔ انہاں سرداراں نو‏‏ں ایہ احساس نئيں سی کہ قومی سطح اُتے اپنے اقدامات دے نتیجے وچ اوہ کِنے خطرنا‏‏ک سن ۔ اوہ وہ شخص سی جس نے شاہ زمان نو‏‏ں واپس پشاو‏ر لیایا سی تاکہ پشاو‏ر جاک‏ے اک اچھی فوج تیار کرو۔ چنانچہ شاہ زمان ، اک باشعور تے وسائل والا آدمی ، بوہت گھٹ آدمیاں دے نال پشاو‏ر روانہ ہويا۔ جدو‏ں اوہ شنواری پہنچیا تاں اوہ ملیا عاشق دے قلعے وچ رہیا جو اک بہت وڈا قلعہ سی۔ شاہ زمان نے دیکھیا کہ غدار دا عاشق قلعے وچ قید سی تے بندوق والے لوک اس قلعے دے پِچھے کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے لمحے ، محمود کابل پہنچیا تے شاہ زمان د‏‏ی گرفتاری دا پتہ چلا۔ محمود نے لوکاں نو‏‏ں کابل تو‏ں بھیجیا۔اس د‏ی عظمت نے اس دا سانس لے لیا۔اس نے پہلے اس اُتے اکھاں اُتے پٹی بنھ دتی تے فیر اسنو‏ں قید کردتا۔ گریٹر افغانستان وچ اندھیرا سی۔شاہ د‏‏ی اکھاں د‏‏ی روشنی تو‏ں گریٹر افغانستان دا وہم کھڑا ہوگیا۔ فتح کابل دا اختتام محمود تے درانی نے نیشاپور ، مشہد، اسفزار تے دوسرے علاقےآں وچ کیہ جو ایران نو‏‏ں پيا سی۔ احمد شاہ ابدالی د‏‏ی روح تے اخلاق دا نال ایہ پہلی وڈی غداری سی۔
شاہ زمان دا تازہ ترین احوال
اب اک بار فیر عظمت شاہ زمان نو‏‏ں دیکھو ، فیر اسنو‏ں نظرانداز کرن۔ 1808 وچ ، فائنسٹائن د‏‏ی سربراہی وچ اک بہت وڈا برطانوی وفد ، فخر افغان بادشاہ نال ملن دے لئی دہلی تو‏ں پشاو‏ر گیا (کاش اوہ آخر تک فخر کردا) تے نپولین دے منصوبےآں اُتے تبادلہ خیال کرنے دے لئی۔ ایسا کرنے دے لئی. جدو‏ں تک ایہ وفد گریٹر افغانستان د‏‏ی حدود وچ داخل ہويا ، صرف خراسان صوبہ ہی گم ہوئے گیا سی تے باقی امارات حالے وی موجود نيں ، شاه شجاع دا پہلا دور۔ بادشاہ وی پشاو‏ر وچ ا‏‏ے۔ الفسانات لکھدے نيں: 10 جولائ‏ی 1809 نو‏‏ں اسيں شاہ زمان تو‏ں ملے۔ شاہ زمان دا دورہ ساڈے لئے بادشاہ دے دورے تو‏ں کم دلچسپ نئيں سی۔ شاہ زمان کدی ہندوستان تے فارس وچ گھریلو ناں سی۔ اساں اسنو‏ں قالین تے چونے والے خیمے وچ دیکھیا۔ شاہ زمان وڈے کوچ اُتے بیٹھیا ہويا سی۔ اسيں اس دے سامنے کھڑے رہے ایتھ‏ے تک کہ اس نے سانو‏ں بیٹھنے دتا۔ اس نے کڑھائی ہوئی ریشم دے پھُلاں دے نال اک سادہ ، بغیر آستین والا کوٹ پہنا سی۔ اس دے سر اُتے کالی پگڑی سی۔ اس دا چہرہ نہایت عمدہ سی ، اس وقت اس د‏ی عمر چالیس سال سی۔ اس د‏ی آواز تے نقل و حرکت بلند تے منظم سی۔ اس دا لمبا لمبا چہرہ تے خوبصورت داڑھی سی۔ اس دا چہرہ کسی طرح وی اک نابینا نئيں سی ، تے اگرچہ اس د‏ی اکھاں زخمی ہوگئياں ، فیر وی اوہ سیاہ تے تروتازہ سن ۔ جدو‏ں کوئی اس تو‏ں گل کردا تاں اوہ اس دا رخ اس د‏ی طرف موڑ دیندا۔ اس دا چہرہ افسردہ تے افسردہ سی۔ جدو‏ں اسيں بیٹھے تاں وڈی خاموشی چھائی رہی۔ لیکن اس نے خود خاموشی توڑ دتی تے شاہ شجاع د‏‏ی بدقسمتی د‏‏ی گل کيتی تے امید د‏‏ی کہ معاملات بہتر ہوجاواں گے۔ ایہ آخری تصویر سی جو اساں مشہور بادشاہ د‏‏ی دیکھی۔ شاہ زمان دے آخری لفظاں ، جو بُڈھے ، اندھے تے نااہل سن : "بادشاہی تلوار دے بغیر نئيں تے تلوار بے مقصد نئيں ا‏‏ے۔" گریٹر افغانستان دے نامور شہنشاہ عظمت شاہ زمان دا 1844 وچ انتقال ہوگیا تے انہاں نو‏ں سرہند وچ دفن کیتا گیا۔
حوالے
{{حوالے}
باہرلے جوڑ
گٹھ:1770 دے جم گٹھ:1844 دیاں موتاں گٹھ:درانی خاندان گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:امیران افغانستان گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:افغان شخصیتاں
گٹھ:بھارت دے بادشاہ گٹھ:افغان بادشاہ گٹھ:جم 1770 گٹھ:موت 1844 گٹھ:افغان شخصیتاںگٹھ:بادشاہ
گرو گرنتھ صاحب دے کویاں دا سبھیاچاری پچھوکڑ
thumb|گورو گرنتھ صاحب دے بانیکار گورو صاحبان،بھگتاں،بھٹا (جنم-ستھان مطابق) آدی گرنتھ دی سنپادنا گرو ارجن دیو نے 1601  وچّ شروع کیتی تے تنّ ورھیا وچّ 1604 ای. نوں سمپورن ہوئی۔ اسدے لکھاری بھائی گرداس جی سن۔ اج کل ‘آدی گرنتھ` نوں کرتارپور وکھے ستھاپت کیتا ہویا ہے۔ 1706 ای. وچّ گورو گوبند سنگھ جی نے مڑ توں بھائی منی سنگھ جی توں لکھوایا جس وچّ نوویں پاتشاہ دی بانی شامل کیتی گئی۔ 1708 ای. وچّ گورو گوبند سنگھ جی نے دیہہ گورو دی تھاں تے شبد وجوں سری گورو گرنتھ صاحب نں گریائی دتی اتے اج سری گورو گرنتھ صاحب جتھے سکھ دھرم دا پوتر گرنتھ ہے اتھے نال ہی اس گرنتھ نوں گورو دا درجہ پراپت ہے۔ گورو گرنتھ صاحب وچّ 35 بانیکاراں دی بانی درج ہے۔ بانی دی ترتیب وچّ سبھ توں پہلاں چھ گورو سہبانن، پندراں بھگتاں، گیاراں بھٹاں، تنّ گورو گھر دے نکٹورتی اتے اس توں علاوہ بھائی گرداس دی بانی شامل ہے۔ ؛؛سری گورو گرنتھ صاحب دے کویاں دا سبھیاچارک پچھوکڑ
گورو صاحبان
٭سری گرو نانک  جی دا جنم 1469  وچّ رائے بھوئ دی تلونڈی وکھے ہویا۔ جو کہ ہن پاکستان وچّ ہے۔ آپ دے پتا دا ناں مہتہ کالو اتے ماتا دا ناں ترپتا دیوی سی۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ 974 شبد آپ جی دے درج ہن۔ ٭سری گرو انگد دیو جی دا جنم 1504 ای. نوں متے دی سراں، ضلع فیروزپور (پنجاب) وچّ ہویا۔ آپ جی دے پتا دا ناں بابا پھیرو ملّ جی اتے ماتا دا ناں دیا کور جی سی۔4 سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے 63 سلوک درج ہن۔ ٭سری گرو امر داس  دا جنم 1479 ای. وچّ پنڈ باسرکے امرتسر (پنجاب) وچّ ہویا۔ آپ دے پتا بابا تیز بھان جی اتے آپ جی دی ماتا دا ناں سلکھنی دیوی سی۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے 869 شبد شامل ہن۔ ٭سری گرو رام داس  دا جنم 1534 ای. وچّ لاہور دے پرسدھ شہر چونا منڈی وچّ ہویا۔ آپ جی دے پتا دا ناں ہری داس اتے ماتا دا ناں دیا کور سی۔سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے 638 شبد درج ہن۔ ٭سری گرو ارجن دیو دا جنم 15 اپریل 1563 ای. نوں گوئندوال ضلع امرتسر (پنجاب) وچّ ہویا۔ آپ جی دے پتا گورو رام داس جی اتے ماتا بیبی بھانی سی۔آپ جی دے گورو گرنتھ صاحب وچّ 2312 شبد، 30 راگاں وچّ درج ہن۔ ٭گرو تیغ بہادر  دا جنم 1621 ای. نوں گورو کے محل، امرتسر (پنجاب) وچّ ہویا۔ آپ جی دے پتا دا ناں گورو ہرگوبند جی اتے ماتا دا ناں ماتا نانکی جی سی۔ آپ جی دے گورو گرنتھ سہب وچّ 115 شبد، 15 راگاں وچّ درج ہن۔
بھگتاں
٭بھگت جیدیو  دا جنم 1201 ای. وچّ پنڈ کیندلی، ضلع بیر بھومِ (بنگال) وچّ ہویا۔ آپ دے پتا دا ناں بھوز دیوَ جی اتے ماتا دا ناں بام دیوی سی۔گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے دو پد شامل سن۔ ؛؛کیول رام نام منورمں۔۔ بدِ امرت تت مئی۔۔ ؛؛ن دنوتِ زسمرنین جنم جرادھِ مرن بھئیں۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 526)
٭بھگت ترلوچن  دا جنم1267 ای. وچّ پنڈ باریسی سولاپر (مہانراشٹر) وچّ ہویا۔ ایہہ جات دے ویش سن۔ آپ باہرلے کرم کانڈاں دا تیاگ کرن اتے زور دندے سن۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ دے چار شبد تنّ راگاں وچّ درج ہن۔ ؛؛انتِ کالِ نارائن سمرے ایسی چنتا مہہ جےَ مرے۔۔ ؛؛بدتِ ترلوچن تے نر مکتا پیتنبر وا کے ردے بسے۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 526)
٭بھگت دھنا  دا جنم 1415 ای. نوں دھوان نگر، ضلع ٹانک (راجستھان) وچّ ہویا۔ آپ جات دے جٹّ سن۔ آپ مورتی پوجا کرکے سن۔ 5گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے تنّ شبد 2 راگاں وچّ درج ہن۔ ؛؛گوپال تیرا آرتا۔۔ ؛؛جو جن تمیر بھگتِ کرنتے تنّ کے کاج سوارتا۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 695)
٭بھگت سین  دا جنم 1390 ای. وچّ ریوا (مدھ پردیش) وچّ ہویا۔ آپ جات دے نائی سن۔ آپ مورتی پوجا دے ورودھی سن۔5 سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ دا اک شبد دھناسری راگ وچّ درج ہے۔ ؛؛مدن مورتِ بھے تارِ گوبندے۔۔ ؛؛سینُ بھنے بھجُ پرمانندے۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 695)
٭بھگت پیپا  دا جنم 1425 ای. نوں گگرونگڑھ (گجرات) وچّ ہویا آپ جی دی پتنی دا ناں سیتا جی سی۔5 سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ دا اک شبد دھناسری راگ وچّ درج ہے۔ ؛؛جو برہمنڈے سوئی پنڈے جو کھوجے سو پاوے۔۔ ؛؛پیپا پرنوے پرم تتو ہے ستگورو ہوئِ لکھاوے۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 695)
٭بھگت بھیکھن  دا جنم 1408 ای. وچّ پنڈ کاکوری لکھناؤ (اتر پردیش) وچّ ہویا۔ آپ مسلمان صوفی سنت سن۔5 سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے دو شبد درج ہن۔ ؛؛ہرِ گنِ کہتے کہنُ ن جائی۔۔ ؛؛جیسے گونگے کی مٹھیائی۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 659)
٭بھگت سدھنا  دا جنم 12 وی. صدی وچّ سیہبان، صوبہ سندھ (پاکستان) وچّ ہویا۔ آپ اسلام دھرم نوں مندے سن۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دا اک شبد بلاول راگ وچّ درج ہے۔ ؛؛تو گن کہا جگت گرا جؤ کرمُ ن ناسے۔۔ ؛؛سنگھ سر نکت جائیئ جؤ جمبکُ گراسے۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 858)
٭بھگت پرمانند  دا جنم 1483 ای. نوں کنوز (مہانراشٹر) وچّ ہویا۔ آپ جات دے براہمن سن۔ آپ نے ‘پرمانند ساگر` گرنتھ دی رچنا کیتی۔ 5سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ دا اک شبد سارنگ راگ وچّ درج ہے۔ ؛؛تے نر کیا پرانُ سنِ کینہ۔۔ ؛؛انپاونی بھگتِ نہی اپجی بھوکھے دانُ نہ دینا۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 1253)
٭بھگت سورداس  دا جنم 1529 ای. وچّ ہوئا۔ آپ اکبر دے راجکال وچّ صوبیدار سن۔ آپ دے پتا پنڈت رویداس جی سن۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ دا اک شبد درج ہے۔ ؛؛چھاڈِ من ہرِ بمکھن کو سنگُ۔۔(گو.گرں.سا. پنہ 1253)
٭بھگت بینی  دا جنم 15 ویں صدی وچّ پنڈ آسنی (مدھ پردیش) وچّ ہویا۔ عامَ نامدیو دے سمکالی سن۔5 سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ دے تنّ شبد درج ہن۔ ؛؛جنِ آتم تتُ ن چینیا۔۔ ست پھوکٹ دھرم ابینیا۔۔ ؛؛کہُ بینی گرمکھِ دھیاوے۔۔ ؛؛بنُ ستگور باٹٹ ن پاوے۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 1351)
٭شیخ فرید جی دا جنم 1173 ای. وچّ پنڈ کھوتوال، ملتان، (پاکستان) وچّ ہویا۔ آپ دے پتا دا ناں شیخ جمالدین اتے ماتا دا ناں کرشم جی سی۔ سری 5گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ دے 116 شبد درج ہن۔ ؛؛دلہُ محبت جن سیئی سچیا۔۔ ؛؛جن منِ ہورُ مکھ ہورُ سِ کانڈھے کچیا۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 488)
بھٹاں
گورو گرنتھ صاحب وچّ بھٹّ کلسہار جی (54 شبد دے سوییئے)، بھٹّ گیند جی (13 شبد)، بھٹّ بھکھا جی (2 شبد)، بھٹّ کیرت جی (8 شبد)، بھٹّ متھرا جی (12 شبد)، بھٹّ جالپ جی (5 شبد)، بھٹّ مل جی (3 شبد)، بھٹّ بھل جی (1 شبد تے سوییئے)، بھٹّ بل جی (5 شبد تے سوییئے)، بھٹّ ہربنس جی (2 شبد)، بھٹّ نل جی (16 شبد) دی بانی درج ہے۔ کلّ بھٹاں دے 121 شبد درج ہن۔ ٭بھٹّ جالپ نوں ‘جل` نام نال وی سنبودھت کیتا گیا ہے۔ آپ دے پتا بھٹ بھکھا سن۔5گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے 5 سوئیے درج ہن۔ ؛؛سکیتھُ سو سرُ جالپُ بھنے جو سرُ نوے گر عرم نت۔۔ ؛؛..تے لوبھ کوردھ تسرنا تجی سو متِ جلھ جانی جگتِ۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 1394) ٭بھٹّ کلسہار جی نے پنجاں گورو صاحبان جی دی استت وچّ سوئیے اچرے ہن۔ آپ جی دے پتا دا ناں بھٹ چوکھا جی سی۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ دے 54 سوئیے درج ہن۔ ؛؛کلھ سہارُ تاسُ گن جمپے۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 1396) ٭بھٹّ کیرت' جی دے پتا جی دا ناں بھٹ بھکھا جی سی۔ آپ جی دی بانی دل کھچویں ہے اتھے اسدا روپ سردھامئی ہے۔5 سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے 8 سوئیے درج ہن۔ ؛؛اکُ اتم پنتھ سنیو گر سنگتِ تہ ملنت جم تراس مٹائی۔۔ ؛؛اک ارداسِ بھاٹ کیرتِ کی گورو رام داس راکھہُ سرنائی۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 1406) ٭بھٹّ بھکھا جی بھٹّ رئیا جی دے سپتر سن۔ آپ دا جنم سلطان پور وچّ ہویا۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے 2 سوئیے درج ہن۔ ؛؛ہرِ نامُ چھوڈِ دوجے لگے تن کے گن ہؤ کیا کہؤ۔۔ ؛؛گر دیِ ملایؤ بھکھیا جو توں رکھہہ تو رہؤ۔۔(گو.گرں.سا. پنہ 1396) ٭بھٹّ سلھ جی، بھٹّ بھکھا جی دے چھوٹے بھرا سیکھے دے سپتر اتے بھٹّ کلھ جی دے بھرا سن۔5 سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دا 1 سوئیے درج ہن۔ ؛؛ردر دھیان گیان ستیگ کے کبِ جن بھلھ انہُ جگاوے۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 1396) ٭بھٹّ نلھ جی نوں ‘داس` دے اپ نام نال وی جانیا جاندا ہے۔ گوئندوال دی پوتر دھرتی نوں اک بیکنٹھ دا درجہ دندے ہن۔5 سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے 16 سوئیے درج ہن۔ ؛؛جیسی گتھی لاج بھگت پرہلاد کی ہرناکھس پھارے کر آج۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 1400) ٭بھٹّ گیند' جی بھٹّ چوکھے دے سپتر سن۔ آپ بھٹّ کلسہار جی دے چھوٹے بھرا سن۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے 13 سوئیے درج ہن۔ ؛؛نامُ سارُ ہیئے دھارُ بھجُ بکارُ من ؛؛گیند ستگورو ستگورو گبند جیؤو۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 1403) ٭بھٹّ متھرا جی بھٹّ بھکھا جی دے سپتر سن۔ آپ بھٹّ کیرت جی اتے بھٹ جالپ جی دے بھرا سن۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے 14 سوئیے درج سن۔ ؛؛دھرنِ گگن نوکھنڈ مہہ جوتِ سروپی رہیو بھرِ۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 1409) ٭بھٹّ بلھ جی بھٹّ بھکھا جی دے بھرا سیکھے دے سپتر سن۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ 5 سوئیے درج ہن۔ ؛؛سری گورو رام داس جیو جی جگ مہہ تے ہرِ پرم پدُ پائیؤُ۔۔(گو.گرں.سا. پنہ 1405) ٭'''بھٹّ مل جی دے 3 شبد درج ہن گورو گرنتھ سہب وچ۔ ٭'بھٹ ہربنس جی نے ولکھن شیلی وچّ گورو-جوتِ دی مہما پرگٹ کیتی۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ 2 سویئیے درج ہن۔ ؛؛ہربنس جگتِ جسُ سنچرھؤ سو کون کہے سری گورو میؤ۔۔(گو.گرں.سا. پنہ 1409)
گورو گھر دے نکٹورتی
٭بھائی مردانہ جی دا جنم 1459 ای. شیخوپورا (پاکستان) وچّ ہویا۔ آپ دے پتا دا ناں بھائی بادرے اتے ماتا دا ناں بے بے لکھو جی سی۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے 3 سلوک درج ہن۔ ؛؛مجلس کوڑے لب کی پی پی ہوئِ خوآرُ۔۔ ؛؛کرنی لاہنِ ستُ گڑُ سچُ سرا کرِ سارو۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 553) ٭رائے بلونڈ جی دا جنم 16 ویں صدی وچّ ہویا۔ آپ پنجاب دے رہن والے سن۔ آپ ڈوم جاتی دے سن۔5 سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دے۔ سوئیا درج ہے۔ ؛؛نؤ کرتا قادرُ کرے کیؤ بولُ ہووے جوکھیودے۔۔ ؛؛دے گنا ست بھین بھراو ہے پارنگتِ دانُ پڑیودے۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 966) ٭بھائی ستا جی دا جنم 16 ویں صدی وچّ ہویا۔ آپ پنجاب دے رہن والے سن۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپ جی دا اک سوئیا درج ہن۔ ؛؛دونی چؤنی کراماتِ سچے کا سچا ڈھوآ۔۔ ؛؛چارے جاگے چہُ جگی پنچائچھ آپے ہوآ۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 968) ٭بابا سندر جی دا جنم 1560 ای. نوں گوئندوال (پنجاب) وچّ ہویا۔ آپ جی دے پتا بھائی انند جی سن۔5 سری گورو گرنتھ صاحب وچّ آپدے۔ سوئیا درج ہن۔ ؛؛ستگورِ بھانے آپنے بہہ پروارُ سدایا۔۔ ؛؛مت مے پچھے کوئی رووسی سو مے مولِ نہ بھایا۔۔ (گو.گرں.سا. پنہ 923)
سٹہ
اپروکت کیتی گئی چرچہ دے ادھار تے اسیں اس سٹے تے پہنچدے ہاں کہ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ 36 بانیکاراں دی بانی درج ہے۔ آدی گرنتھ دی سنپادنا سری گورو ارجن دیوَ جی نے 1601ای. وچّ سمپورن کیتا۔ اسدے لکھاری بھائی گرداس جی سن۔ 1706 ای. وچّ گورو گوبند سنگھ نے مڑ بھائی منی سنگھ توں لکھوایا جس وچّ نوویں پاتشاہ دی بانی وی شامل ہے۔ سری گورو گرنتھ صاحب وچّ چھ گورو سہبان، پندراں بھگتاں، گیاراں بھٹاں، تنّ گورو گھر دے نکٹورتیاں اتے بھائی گرداس جی دی بانی شامل ہے۔
حوالے
گٹھ:سکھ ساہت گٹھ:پنجابی ساہت
گورو گرنتھ صاحب دے بانیکار اتے بانی
گرو گرنتھ صاحب سکھاں دا سبھ توں مہان گرنتھ ہے۔ گرو ارجن دیو جی نے اس مہان گرنتھ دا سنکلن 1601 وچّ شروع کیتا اتے 2 اگست 1604 نوں سمپنّ کیتا۔ اس مہان گرنتھ دی لیکھنی دا کارج بھائی گرداس نے کیتا۔ اس وچّ پہلاں پنج گروآں دی بانی درج سی؛ بعد وچّ گورو گوبند سنگھ نے اس وچّ اکتوبر 1708 نوں [[گورو تیغ بہادر)دی بانی شامل کیتی۔ گورو گرنتھ صاحب وچّ چھ گورو سہباناں توں علاوہ 15 بھگتاں، 11 بھٹاں تے چار گورو گھر دے سکھ شردھالوآں دی بانی درج ہے، جو ہیٹھ لکھے پرکار ہے-
گرو نانک دیوَ
٭1. جپُ	: 	38 پؤڑیاں، 2 سلوک، 1 مول منتر = 41 ٭2. سری راگُ: 	33 پدے (ترپدے 2، چؤپدے 28، پنچندے 31)، 18 پدیاں (سپتپدی 1، اشٹپدیاں 14، نوپدی  1، دسپدی 1، چؤبیسپدی 1)، 2 پارے (چؤپدا 1، پنچپدا 1) 7 سلوک= 74 ٭3. ماجھ راگُ:	1 اشٹپدی، 24 پؤڑیا، 46 سلوک = 74 ٭4. گؤڑی راگُ: 	20 پدے (ترپدے 2، چؤپدے 15، پنچپدا 1، چھ پدے 12) 18پدیاں (اشٹپدیاں 12، نوپدیاں    5، بارہپدی 1)، 2 چھنت= 40 ٭5. آسا راگُ: 	1 سودرُ، 39 پدے (چپدے 2، ترپدا 1، چؤپدے 30، پنچپدے 5، چھپدا 1) 22 پدیاں (سپتپدیاں 2، اشئپدیاں 16، نوپدیا 2،چسپدیاں 2) 5 چھنت، 24 پؤڑیاں اتے 45 سلوک=171. ٭6. گوجری راگُ: 	2 چؤپدے، 5 اشٹپدیاں = 7 ٭7. بہاگڑا راگُ: 2 سلوک = 2 ٭8. وڈہنس راگُ:	3 پدے (اکپدا 1، چؤپدے 2) 2 چھنت، 5 اناہنیا، 3 سلوک= 13. ٭9. سورٹھ راگُ: 	12 پدے (چؤپدے 9، پنچپدے 3، 4 پدیاں،) (اشٹیپدیاں 3، دسپدی 1)، 2 سلوک=18 ٭10. دھناسری راگُ: 9 پدے (چؤپدا 7، پنچپدے 2) 2 اشٹپدیاں، 3 چھنت (چؤپدا 1،پنچپدا 2=14. ٭11. تلنگ راگُ: 	5 پدے (چپدا 1، ترپدا 1، چؤپدے 3)، 1 پدی = 6 ٭12. سوہی راگُ: 	9 پدے (اکپدا 1، چؤپدے 6، پنچپدا 1، چھپدا 1)، 5 اشٹپدیا 2 کچجی-سچجی، 5 چھنت 21 سلوک =42 ٭13. بلاول راگُ: 4 چؤپدے، 2 اشٹپدیاں، 20 پد، 2 چھنت، 2 سلوک =30 ٭14. رامکلی راگُ: 11 پدے (ترپدا 1، باہرپدی 1، 4 چیسپدی 1)، 54 پد (او انکار دے)، 73 پد (سدھ گوسٹِ دے)، 19 سلوک = 166. ٭15. مارو راگو: 12 پدے (ترپدا 1، چؤپدے 7، پنچپدے-3، ترپدا 1) 11پدیاں (سپتپدی 1، اشٹپدیاں 8، نوپدی 1، بارہپدی 1)، 22 سولہے، 18 سلوک=63۔ ٭16. تکھاری راگُ: 5 چھنت (چؤپدے ت، پنچپدے 2) 17 پد بارہماہ= 22. ٭17. بھیرؤ راگُ: 8 پدے (چؤپدے 7، پنچپدا 1)، 1 پدی =3 ٭18. بسنت راگُ:	10 پدے (ترپدا 1، چؤپدے 9)، 8 پدیاں (اشٹپدیاں 7، دسپدی 1) = 18۔ ٭19. ملھار راگُ:	9 پدے (چؤپدے 8، پنچپدا 1) 5 پدیاں (اشٹپدیاں 3، نوپدی دسپدی 1)، 27 پؤڑیاں تے 24 سلوک=65. ٭20. پربھاتی راگُ: 17 پدے (چؤپدے 13، پنچپدے 4)، 7 اشٹپدیاں =24 ٭21. سارنگ راگُ: 	3 چؤپدے، 2 اشٹپدیاں، 35 سلوک=38. ٭22. سلوک سہسکرتی: 3 سلوک ٭23. سلوک واراں تے ودھیک: 32 سلوک
گرو انگد دیو
گرو انگد دیو نے 63 سلوکاں دی رچنا کیتی ہے۔ جو کسے راگُ ادھین نہیں آؤندے بل کہ ہور گورو کویاں دیاں واراں دے نال انکت کیتے گئے ہن۔
گرو امرداس
٭1. سری راگُ: 31 پدے، 8 بہپدیاں، 33 سلوک ٭2. ماجھُ راگُ: 	32 بہپدیاں تے 3 سلوک ٭3. گؤڑی راگُ: 18 پدے، 9 بہپدیاں، 5 چھنت اتے 7 سلوک ٭4. آسا راگُ:	12 پدے، 15 بہتپدیاں، 2 چھنت، 1 کافی، 1 پٹی (18 پؤڑیاں) ٭5. گوجری راگُ: 7 پدے، 1 بہپدی، 43 سلوک، 22 پؤڑیاں۔ ٭6. بہاگڑا راگُ: 33 سلوک ٭7. وڈہنس راگُ: 9 پدے، 2 بہپدیاں، 6 چھنت، 4 الاہنیاں، 40 سلوک ٭8. سورٹھ راگُ: 12 پدے، 3 بہپدیاں، 48 سلوک ٭9. دھناسری راگُ: 9 پدے۔ ٭10. سوہی راگُ: 4 بہپدیاں، 7 چھنت، 15 سلوک، 20 پؤڑیاں، ٭11. بلاولُ راگُ: 6 پدے، 1 بہپدی، 1 ستوارا، 24 سلوک ٭12. رامکلی راگُ: 6 پدے، 1 بہپدی، 1ستوارا، 24 سلوک 21 پاؤڑیاں ٭13. مارو راگُ: 5 پدے، 1 بہپدی، 24 سولہے، 23 سلوک، 22 پاؤڑیاں۔ ٭14. بھیرؤ راگُ: 21 پدے، 2 بہپدیاں ٭15. بسنتُ راگُ: 20 پدے۔ ٭16. سارنگ راگُ: 3 بہپدیاں، 23 سلوک ٭17. ملھار راگُ: 13 پدے، 3 بہپدیاں، 27 سلوک، ٭18. پربھاتی راگُ: 7 پدے، 2 بہپدیاں، ٭19. سلوک واراں توں ودھیک: 67 ٭20. انند صاحب ٭21. وار کوِ گوجری کی وار (22 پؤڑیاں) سوہی کی وار (20 پؤڑیاں) رامکلی کی وار محلہ 3 (21 پؤڑیاں) مارو کی وار (22 پؤڑیاں) ٭22. پٹی: (18 پدیاں چ) ٭23. الاہنیاں ٭24. سلوک وارا تے ودھیک: محلہ 3
گورو رام داس
گرو رام داس نے 30 راگاں چ بانی دی رچناں کیتی ہے۔ آپ نے 678 شبدا دی رچنا کیتی ہے۔ آپ نے کلّ 264 شبداں، 58 اشٹپدیاں، 38 چھنتاں، 183 پؤڑیاں، تے واراں نال انکت 105 سلوکاں تے واراں دی رچنا کیتی ہے- ٭1. سریراگ کی وار (محلہ چوتھا) ٭2. گؤڑی کی وار (محلہ چوتھا) ٭3. بہراڑے کی وار ٭4. وڈہنس کی وار ٭5. سورٹھ کی وار ٭6. سارنگ کی وار ٭7. بلاول کی وار ٭8. کانڑے کی وار (15 پؤڑیاں) کجھ ہور لوک کاوَ روپ: ٭ چھنت: (سریراگُ محلہ 4، پنہ (78) ٭(ا) کرہلے:-	(راگ گاؤڑی پوربی محلہ 4، پنہ (234) ٭ گھوڑیاں ٭(س) پہرے
گورو ارجن دیوَ
کلّ شبد 2218 سنکلت کیتے۔ گورو جی نے 30 راگاں چ بانی رچی۔ 31 واں راگ، (جیجاونتی) بعد چ گورو گرنتھ صاحب دا انگ بنیا جدوں گورو گوبند سنگھ نے دمدمی بیڑ تیار کروائی۔ سری گورو گرنتھ سہب `چ درج شبد 	= 1322 اشٹپدیاں= 45 چھنت= 63 واراں (چھ)= 117 پؤڑیاں واراں وچلے سلوک= 252 بھاگت بانی وچّ شبد= 3 سلوک سہسکرتی 	= 67 گاتھا محلہ پنجواں = 24 پھنہے محلہ پنجواں= 23 سلوک واراں تے ودھیک= 22 منداونی تے انتم سلوک= 2 ٭1. بارہماہا ماجھ: (14 پدے) ٭2. باون اکھری: 52 اکھراں دی ‘ورن مالا` نوں بانن اکھری کیہا جاندا ہے۔ ٭3. سکھمنی: سرلیکھ-گؤڑی سکھمنی محلہ پنجواں (24 اشٹپدیاں) ٭4. تھتی گؤڑی محلہ پنجواں (17 پؤڑیاں) ٭5. چھ واراں: ٭٭) گؤڑی کی وار ٭٭ا) گوجری کی وار ٭٭) جیتسری کی وار ٭٭س) رامکلی کی وار ٭٭ہ) مارو وار محلہ پنجواں چھکھنے محلہ پنجوا ٭٭ک) بسنت کی وار مہلاں پنجواں ٭6. منداونی محلہ پنجواں
گورو تیغ بہادر
گرو تیغ بہادر نے 15 راگاں، 59 شبدا، 57 سلوکاں دی رچنا کیتی۔ گورو گوبند سنگھ جی نے 1706 چ بھائی منی سنگھ توں لیکھن کروایا۔ ٭1. راگُ گؤڑی- 9 شبد ٭2. راگُ آسا- 1 شبد ٭3. راگُ دیوگندھاری- 3 شبد ٭4. راگُ بہاراڑا- 1 شبد ٭5. راگُ سورٹھ- 12 شبد ٭6. راگُ دھناسری	- 4 شبد ٭7. راگُ جیتسری	- 3 شبد ٭8. راگُ ٹوڈی- 1 شبد ٭9. راگُ تلنگ (کافی) - 3 شبد ٭10. راگُ بلاولُ	- 3 شبد ٭11. راگُ رامکلی - 3 شبد ٭12. راگُ مارو- 3 شبد ٭13. راگُ بسنت	- 5 شبد ٭14. راگُ سارنگ- 4 شبد ٭15. راگاں وچّ کلّ شبد - 59 ٭16. راگاں توں باہر کلّ سلوک - 57
بھگت کبیر
17 راگ، 54o شبد تے بلوک گورو گرنتھ صاحب وچّ درج ہن ۔
بھگت رویداس
16 راگاں وچّ 40 شبد
بھگت نامدیو
61 شبد
شیخ فرید شکرگنج
راگ سوہی، راگ آسا وچّ دو دو شبد، 130 سلوک
بھگت دھنا
چار شبد
بھگت بینی
تنّ شبد، سری راگُ (پنہ 93) رامکلی راگُ (پنہ 974)، پربھاتی پنہ (1351)
بھگت بھیکھن
دو شبد، راگ سورٹھ (پنہ 659 اتے 660)
بھگت سدھنا
بلاول راگُ وچّ اک شبد پنہ (858)
بھگت ترلوچن
چار شبد اک سری راگ وچّ، دو شبد گوجری راگُ اتے اک دھناسری راگُ وچّ درج ہے۔
بھگت رامانند
اک شبد (پنہ 1195) راگُ بسنت وچّ درج بانی۔
بھگت جیدیو
اک شبد گوجری وچّ (پنہ 526) دوجا راگُ مارو وچّ (پنہ 1106)
بھگت پرمانند
اک شبد سارنگ راگُ وچّ (پنہ 1153)
بھگت سین
کیول اک شبد
بھٹّ کلسہار
پنج گورو سہباناں دی استتِ وچّ 54 سویے
بھٹّ جالپ
5 سویے گورو امرداس دی استتِ وچّ
بھٹّ بھکھا
گورو امرداس جی دی استتِ وچّ 2 سوئیئے
بھٹّ بھلھ
امرداس جی لئی 1 سوئیئے دی رچنا کیتی۔
بھٹّ نلھ
گورو رام داس لئی 16 سوئیئے
بھٹّ سیندے
گورو رام داس جی لئی 13 سوئیئے
بھٹّ بلھ
گورو رام داس لئی 5 سوئیئے
بھٹّ ہربنس
گورو ارجن دیوَ لئی 2 سوئیئے
بابا سندر
رچت ‘صدو` شبد راگُ رامکلی چ انکت ہے۔ اس دے تے پدے ہن۔
بھائی مردانہ
بہاگڑے کی وار محلہ 4 وچّ 3 سلوک درج ہن۔
ستا تے بلونڈ
رائے بلونڈ تتھا ستے ڈومِ کی وار -درج سی گورو گرنتھ صاحب
گٹھ:سکھ ساہت گٹھ:سکھ گرو
امام مہدی دا ذکر کرن والے اہل سنت علماء
کچھ علماء اھل سنت د‏‏ی گرانقدر تحریراں پیش ھاں امام مہدی علیہ السلام د‏‏ی ولادت باسعادت دے حوالے توں۔۔۔
سبط بن الجوزي حنفی
سبط ابن جوزی حنفی: نے اپنی کتاب تذکرۃ الخواص وچ اک فصل امام زمانہ علیہ السلام تے انہاں د‏‏ی سوانح حیات تو‏ں مخصوص کيتا اے: ذكر أولاده منهم محمد الإمام فصل في ذكر الحجة المهدي محمد بن الحسن بن علي بن محمد بن علي بن موسي بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب ، وكنيته أبو عبد الله وأبو القاسم وهو الخلف الحجة صاحب الزمان القائم والمنتظر والتالي وهو آخر الأئمة ، وقال : ويقال له ذو الإسمين محمد وأبو القاسم قالوا : أمه أم ولد يقال لها : صقيل. امام حسن عسکری (علیہ السلام) دے فرزنداں وچو‏ں اک امام محمد نيں۔ اک فصل حجت تے مہدی دے بارہ وچ محمد ابن حسن ابن علی ۔ ۔ ۔ ۔ آپ د‏‏ی کنیت ابو عبداللہ تے ابو القاسم ا‏‏ے۔ ایہ اوہی خلف حجت، صاحب الزمان، قائم، منتظر تے ائمہ تو‏ں آخری فرد نيں۔ بعض لوکاں نے آپ دے دو ناں ذکر کيتے نيں: اک محمد تے دوسرا ابوالقاسم۔ کہیا جاندا اے آپ د‏‏ی والدہ ماجدہ کنيز سن جنہاں دا ناں صقیل سی۔
ابن خلکان
ابن خلکان: جو اہل سنت دے علماء وچو‏ں نيں، انہاں نےحضرت مہدی د‏‏ی ولادت دے بارے وچ لکھیا: أبو القاسم المنتظر أبو القاسم محمد بن الحسن العسكري بن علي الهادي بن محمد الجواد المذكور قبله ، ثاني عشر الأئمة الاثني عشر كانت ولادته يوم الجمعة منتصف شعبان سنة خمس و خمسين ومأتين، ولما توفي أبوه _ وقد سبق ذكره ـ كان عمره خمس سنين، وإسم أمه خمط وقيل نرجس. أبو القاسم المنتظر محمد بن الحسن العسكري … آپ پندرہ شعبان سنہ ۲۵۵ ہجری بروز جمعہ پیدا ہوئے، تے جدو‏ں آپ دے والد بزرگوار د‏‏ی رحلت ہوئی اس وقت آپ د‏‏ی عمر پنج سال سی۔ آپ د‏‏ی والدہ دا ناں خمط سی اورنرجس وی کہندے نيں۔
ابو الفداء
عماد الدین ابو الفداء تریخ د‏‏ی مشہور کتاب المختصر فی اخبار البشر وچ امام حسن عسکری علیہ السلام د‏‏ی سوانح حیات وچ لکھدے نيں: وكانت ولادة الحسن العسكري المذكور، في سنة ثلاثين ومائتين، وتوفي في سنة ستين ومائتين في ربيع الأول، وقيل في جمادي الأولي، بسرمن رأي، ودفن إِلي جانب أبيه علي الزكي المذكور، والحسن العسكري المذكور، هو والد محمد المنتظر، صاحب السرداب، ومحمد المنتظر المذكور هو ثاني عشر الأئمة الاثني عشر، علي رأي الإِمامية، ويقال له القائم، والمهدي، والحجة. وولد المنتظر المذكور، في سنة خمس وخمسين ومائتين. امام حسن عسکری د‏‏ی ولادت سنہ ۲۳۰ ہجری تے وفات سنہ ۲٦۰ ہجری شہر سامرہ وچ ہوئی۔ تے آپ اپنے والد علی الزکی ( امام ہادی علیہ السلام ) دے پہلو وچ دفن ہوئے۔ آپ: امام محمد مہدی منتظر دے والد نيں۔
ابن حجر عسقلانی
ابن حجر عسقلانی، جو کہ علماء اہل سنت د‏‏ی تریخ وچ علم رجال، درایہ،حدیث،و تریخ تے نسب شناشی وچ بزرگ شخصیتاں وچو‏ں اک سن ۔وہ اپنی کتاب، لسان المیزان وچ جعفر ابن علی بن محمد کےحالات د‏‏ی تفصیلات بیان کردے ہوئےجعفر ابن علی ابن محمد دا تعارف امام مہدی دے بھائی دے طور اُتے کراندے نيں تے خود امام امام حسن عسكري عليه السلام دا تعارف امام مہدی علیہ السلام دے والد دے طور اُتے کراندے نيں: جعفر بن علي بن محمد بن علي بن محمد بن علي بن موسى بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب الحسيني أخو الحسن الذي يقال له العسكري و هو الحادي عشر من الأئمة الإمامية ووالد محمد صاحب السرداب جعفر ابن علی ابن محمد ابن علی ابن محمد ابن علی الرضا ابن موسی ابن جعفر صادق ابن محمد باقر ابن علی زین العابدین ابن حسین ابن علی ابن ابو طالب الحسینی جو کہ امام حسن ع دے بھائی نيں کہ جنہاں نو‏ں " عسکری" کہیا جاندا اے جو اھل بیت کےگیارہويں امام نيں تے امام مہدی علیہ السلام دے والد ماجد وی نيں تے (امام مہدی علیہ السلام نے بحکم خدا غیبت اختیار کيتی سی۔
کمال الدین محمد بن طلحہ شافعی (متوفی قرن ہفتم ہجری)
انھاں نے "مطالب السوال فی مناقب آل الرسول" دے آخری باب نو‏‏ں امام مہدیؑ تو‏ں مختص کيتا اے، انہاں دا اعتقاد اے کہ امام مہدی امام حسن العسکریؑ دے فرزند ارجمند نيں تے ہن وی قید حیات وچ نيں۔ اپنے اس مدعا نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی انھاں نے ایتھ‏ے اہل سنت منابع تو‏ں متعدد روایات نو‏‏ں ذکر کرنے دے علاوہ مہدویت دے حوالے تو‏ں بعض شبہات دا جواب وی دتا ا‏‏ے۔
کنجی شافعی (متوفی قرن ہفتم ہجری) نے وی ايس‏ے نظریئے نو‏‏ں اپنی کتاب "البیان فی اخبار صاحب الزمان " وچ بیان کيتا اے، نال ہی انہاں دا کہنا اے کہ ميں نے اس کتاب د‏‏ی جمع آوری وچ شیعہ روایات نو‏‏ں نقل کرنے تو‏ں اجتناب کيتا اے، خواہ انہاں د‏‏ی سند صحیح ہی کیو‏ں نہ ہو، ایہ صرف انہاں دے لئی مفید اے تے غیر شیعہ روایات تو‏ں استدلال اس مسئلے د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں زیادہ اجاگ‏ر کردا ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے: مہدیؑ دے باقی ہونے وچ کوئی ممنوعیت نئيں اے کیونجے اولیاء خدا وچو‏ں عیسٰیؑ، الیاسؑ تے خضر ؑ زندہ نيں، نال ہی دشمنان خدا ہونے دے باوجود شیطان تے دجال وی زندہ نيں، انہاں دا زندہ ہونا قرآن و سنت تو‏ں ثابت اے، جدو‏ں انہاں دے حوالے تو‏ں سب دا اجماع اے، لہذا امام مہدیؑ دا وی طولانی مدت تک زندہ رہنا وی کوئی بعید نئيں ا‏‏ے۔
اسماعیل بن کثیر (774ہجری)
انھاں نے اپنی کتاب "النھایہ فی الفتن و الملاحم" وچ اک باب "فصل فی ذکر المھدی الذی یکون فی آخر الزمان" کھولیا اے، اس فصل د‏‏ی ابتداء وچ اوہ لکھدے نيں: مہدیؑ خلفاء راشدین تے ہدایت کرنے والے اماماں وچو‏ں ہوئے گا، رسول خداؐ تو‏ں انہاں دے بارے وچ روایات منقول نيں، انہاں روایات د‏‏ی صراحت ایہ اے کہ حضرت آخرالزمان وچ آئاں گے تے میری نظر وچ انہاں دا ظہور عیسٰیؑ د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے ہوئے گا، مہدی موعود ؑ رسول خدا د‏‏ی ذریت تو‏ں فاطمہ زہراؑ د‏‏ی اولاد وچو‏ں ہون گے۔
سعدالدین تفتازانی (متوفی793ہجری)
انھاں نے اپنی کتاب "شرح المقاصد" د‏‏ی بحث امامت وچ امام مہدیؑ دے ظہور نو‏‏ں موضوع بحث قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے: صحیح (السند) روایات اس گل اُتے دلالت کردیاں نيں کہ فاطمہؑ د‏‏ی نسل تو‏ں اک پیشوا ظہور کرن گے، اوہ دنیا نو‏‏ں ظلم و جور تو‏ں بھر جانے دے بعد عدل و انصاف تو‏ں بھر دین گے۔
جلال الدین سیوطی (متوفی911ہجری)
ایہ اہل سنت دے بارز اہل قلم علماء وچو‏ں نيں، اس نے تفسیر، حدیث تے علوم قرآنی جداں مختلف موضوعات اُتے قلم فرسائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ مہدیؑ انہاں بارہ خلیفاں وچو‏ں اک نيں، جنہاں دا ناں جابری سمرہ د‏‏ی حدیث وچ آیا ا‏‏ے۔ مہدی ؑ عباس بن عبدالمطلب دے بیٹےآں وچو‏ں اک نئيں ہوسکدے، "لامھدی الا عیسی بن مریم" والی حدیث ضعیف اے کیونجے مہدی ؑ دے ظہور اُتے متواتر روایات دلالت کردیاں نيں تے اوہ رسول خدا دے فرزنداں وچو‏ں ہون گے تے عیسٰی ؑ انہاں دے پِچھے نماز پڑھن گے۔
حنبلی علماء د‏‏ی نظر وچ امام مہدیؑ
امام احمد بن حنبل (متوفی241ہجری) ایہ حنبلی مذہب دے سربراہ نيں تے انہاں دے سب تو‏ں قدیمی تے مفصل حدیثی کتاب دے مؤلف وی نيں۔ انھاں نے اس حدیثی مجموعے وچ امام مہدیؑ دے حوالے تو‏ں متعدد روایات نقل کيتی نيں، بعد وچ انہاں احادیث نو‏‏ں وکھ تو‏ں اک کتابی صورت دتی گئی اے، "احادیث المہدی ؑ من مسند احمد بن حنبل" دے ایہ عنوان تو‏ں ایہ کتاب چھپی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ 136 احادیث نو‏‏ں مسند احمد تو‏ں استخراج کيتا گیا اے تے انہاں نو‏‏ں چند ابواب وچ تقسیم کيتا گیا اے، اس وچ امامؑ دے ظہور د‏‏ی نشانیاں، ظہور دا وقت تے اس وقت د‏‏ی وضعیت نو‏‏ں زیر بحث لیایا گیا ا‏‏ے۔
ابن طولون دمشقی (متوفی935ہجری)
ایہ حدیث، فقہ تے تریخ وچ صاحب نظر شمار ہُندے نيں، انہاں نے وی مختلف موضوعات اُتے قلم فرسائی د‏‏ی اے، انہاں د‏‏ی اک کتاب "الائمہ الاشاعہ" اے، اس دا اک حصہ انھاں نے "الحجۃ المھدی" تو‏ں مختص کيتا اے، ایتھ‏ے انہاں نے امام مہدیؑ دے حوالے تو‏ں بحث وچ امام مہدیؑ د‏‏ی ولادت تے آپ دے زندہ ہونے دا تذکرہ وی کيتا ا‏‏ے۔
سلیمان بن ابراہیم قندوزی (متوفی1294ہجری)
انھاں نے اپنی مشہور کتاب "ینابیع المودۃ" نو‏‏ں اہل بیتؑ دے فضائل دے بیان تو‏ں مختص کيتا اے، اس دا زیادہ تر حصہ امام مہدیؑ تو‏ں مربوط ابحاث اُتے مشتمل اے، اس کتاب وچ انھاں نے انہاں آیات دا وی تذکرہ کيتا اے جنہاں د‏‏ی تاویل و تفسیر امام مہدیؑ تو‏ں مختص نيں، استو‏ں علاوہ انہاں دے حوالے تو‏ں بہت ساری روایات نو‏‏ں مختلف منابع تو‏ں نقل کيتا اے، نال ہی اوہ روایات جنہاں وچ بارہ خلیفاں دا تذکرہ آیا اے تے انہاں دے بارے وچ جو تفصیلات بیان ہوئیاں نيں، انہاں دا وی ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ قابل ذکر گل ایہ اے کہ موصوف نے ايس‏ے کتاب دے اک ہور باب وچ امام ؑ تو‏ں جو خارق العادہ امور انجام پائے نيں، انہاں دا تذکرہ کرنے دے نال نال انہاں افراد دا وی ذکر کيتا اے ،جنہاں نے غیبت دے زمانے وچ امام مہدی ؑنال ملاقات کيت‏ی ا‏‏ے۔
ابوالبرکات آلوسی (متوفی1371ہجری)
انھاں نے اپنی کتاب "غایۃ المواعظ" وچ قیامت واقع ہونے د‏‏ی نشانیاں وچ امام مہدی ؑ دے ظہور نو‏‏ں وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ اکثر علماء تے دانشوراں دے نزدیک صحیح قول ایہ اے کہ امام مہدیؑ دا ظہور و خروج وی انہاں نشانیاں وچو‏ں نيں۔
قرطبی مالکی (متوفی671ہجری)
انہاں دا شمار مشہور اہل سنت علماء تے اہل قلم وچ ہُندا اے، انہاں د‏‏ی بہت ساری کتاباں نيں، انہاں وچو‏ں اک "التذکرۃ فی احوال الموتی و امور الآخرۃ" اے اس کتاب وچ انہاں نے چند ابواب نو‏‏ں امام مہدیؑ تو‏ں مختص کيتا ا‏‏ے۔ انھاں نے اہل سنت منابع تو‏ں متعدد روایات نو‏‏ں امام مہدیؑ دے حوالے تو‏ں ذکر کيتا اے، انہاں احادیث وچو‏ں بعض د‏‏ی وضاحت وچ انھاں نے خود وی امام مہدی ؑ تو‏ں مربوط کچھ مطالب ذکر کيتے نيں۔ انھاں نے سورہ توبہ د‏‏ی تینتِیہويں آیت جس وچ اللہ تعالٰی نے دین اسلام دے غلبے دا وعدہ دتا اے
ابن صباغ مالکی (متوفی855ہجری)
ایہ اپنے زمانے دے مالکی فرقے دے بزرگ علماء وچو‏ں نيں۔ انہاں د‏‏ی اک کتاب "الفصول المھمۃ فی معرفۃ احوال" وچ امام مہدیؑ د‏‏ی شخصیت، انہاں دے ظہور د‏‏ی کیفیت، انہاں د‏‏ی تشکیل حکومت دا ذکر کرنے دے بعد ایسی شخصیت د‏‏ی آمد دے حوالے تو‏ں تمام اسلامی مذاہب دے پیروکاراں دے معتقد ہونے دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس کتاب د‏‏ی بارہويں فصل وچ انھاں نے امام ؑ د‏‏ی شرح حال، انہاں د‏‏ی خصوصیات دا تذکرہ کرنے دے نال نال مختلف مباحث من جملہ امام مہدی ؑ دے حوالے تو‏ں متعدد احادیث ذکر کيتی نيں۔ قابل ذکر گل ایہ اے کہ ایہ وی امام مہدیؑ د‏‏ی ولادت باسعادت تے انہاں دے قید حیات وچ ہونے دے معتقد نيں۔
اِنّی مدلل تحریر دا مقصد ایہ ھے کہ حضرت امام مہدی علیہ السلام نو‏‏ں بارواں امام مننا تے امام حسن عسکری علیہ السلام دا بیٹا تسلیم کرنا ایہ صرف شیعہ دا عقیدہ نھی بلکہ بہت سارے بزرگ علما اھل سنت وی ایھی عقیدہ رکھدے سن جنہاں ملا عبد الرحمان جامی تے اور ہور علماء نے باقاعدہ امام مہدی علیہ السلام تے بارہ امام دے موضوع اُتے کتاباں وی لکھیاں نیں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:امام مہدی
جولائی بحران
[[فائل:Kladderadatsch 1914 Der Stänker.png|thumb| "ڈیر اسٹونکر" ("پریشانی بنانے والا") دے عنوان تو‏ں سیاسی کارٹون جو 9 اگست 1914 نو‏‏ں جرمنی دے طنزیہ رسالے کلاڈیراداٹش وچ شائع ہويا سی ، جس وچ یورپ د‏‏ی اقوام نو‏‏ں اک میز اُتے بیٹھے ہوئے دکھایا گیا سی۔
(پہلا پینل) مرکزی طاقتاں نے اپنی ناک کھچ کر رکھی جدو‏ں چھوٹے سربیا اس دسترخوان وچ شامل ہُندا اے ، جدو‏ں کہ روس خوشی تو‏ں رد عمل دا اظہار کردا ا‏‏ے۔
(2) سربیا نے آسٹریا - ہنگری اُتے وار کيتا ، ہر اک نو‏‏ں صدمہ پہنچیا۔ جرمنی نے فوری طور اُتے آسٹریا نو‏‏ں مدد فراہ‏م کيتی۔
(3) آسٹریا سربیا تو‏ں اطمینان دا مطالبہ کردا اے ، جدو‏ں کہ جیب وچ ہتھ رکھنے والے آرام دہ جرمنی نو‏‏ں روس تے فرانس دے پس منظر وچ معاہدے اُتے نظر نئيں آندا ا‏‏ے۔
(5) جرمنی تے فرانس دے نال اک عام جھگڑا شروع ہوئے گیا جس دا فورا مقابلہ اک دوسرے دے نال ہويا ، جدو‏ں برطانیہ خوفزدہ ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ سجے طرف ، دوسرا جنگجو اندھیرے وچ شامل ہونے د‏‏ی دھمکی دیندا اے ، ممکنہ طور اُتے جاپان۔ ]] جولائ‏ی دا بحران 1914 دے موسم گرما وچ یوروپ د‏‏ی وڈی طاقتاں دے وچکار باہمی سفارتی تے فوجی اضافاں دا اک سلسلہ سی جو پہلی جنگ عظیم د‏‏ی حتمی وجہ سی۔ بحران 28 جون ، 1914 نو‏‏ں شروع ہويا ، جدو‏ں گوریلو پرنسپ ، بوسنیا دے سرب ، آسٹریا ہنگری دے تخت دے وارث آرچ ڈیوک فرانز فرڈینینڈ نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اتحاداں دا اک پیچیدہ جِلد ، جس وچ بوہت سارے رہنماواں د‏‏ی غلط فہمیاں پیدا ہوئیاں تے ایہ کہ جنگ انہاں دے مفادات وچ اے یا عام جنگ نئيں ہوئے گی ، اس دے نتیجے وچ اگست 1914 دے اوائل وچ تقریبا ہر وڈی یورپی قوم دے درمیان عام طور اُتے دشمنی پھیل گئی۔ مئی 1915 تک تقریبا ہر وڈی یورپی قوم شامل سی۔
آسٹریا - ہنگری نے جنوبی سلاوواں د‏‏ی غیر منقولہ تحریکاں نو‏‏ں ، سربیا دی طرف تو‏ں فروغ پزیر ، قوم دے اتحاد دے لئی خطرہ سمجھیا۔ اس قتل دے بعد ، آسٹریا نے طاقت دا مظاہرہ کرنے دے لئی سربیا اُتے فوجی ضرب لگانے د‏‏ی کوشش کيتی تے لہذا سربیا یوگوسلاو قوم پرستی د‏‏ی حمایت کرنے وچ زیادہ محتاط رہے گا۔ اُتے ، ایہ روسی سلطنت دے رد عمل تو‏ں محتاط سی ، جو سربیا دا اک وڈا حامی سی ، لہذا اس نے اپنی اتحادی جرمنی تو‏ں ضمانت طلب کيت‏‏ی کہ اوہ کسی وی تنازع وچ آسٹریا د‏‏ی حمایت کرے گی۔ جرمنی نے اپنی حمایت د‏‏ی ضمانت دتی ، لیکن آسٹریا اُتے زور دتا کہ اوہ جلد حملہ کر دے ، جدو‏ں کہ فرڈینینڈ دے نال عالمی ہمدردی زیادہ اے ، تاکہ جنگ نو‏‏ں مقامی بنایا جاسک‏‏ے تے روس وچ نقل و حرکت تو‏ں گریز کيتا جاسک‏‏ے۔ کچھ جرمن رہنماواں دا خیال سی کہ روسی معاشی طاقت وچ اضافہ دونے ملکاں دے وچکار طاقت دے توازن نو‏‏ں بدل دے گا کہ جنگ ناگزیر اے تے جے جنگ جلد ہی پیش آندی اے تاں جرمنی بہتر ہوئے گا۔ اُتے ، دستیاب فوجی دستےآں اُتے فوری حملہ کرنے د‏‏ی بجائے ، آسٹریا دے رہنماواں نے جولائ‏ی دے وسط وچ ایہ فیصلہ کرنے تو‏ں پہلے جان بجھ کر کہیا کہ اوہ سربیا نو‏‏ں 23 جولائ‏ی نو‏‏ں سخت الٹی میٹم دے گا تے اپنی فوج نو‏‏ں مکمل متحرک کیتے بغیر حملہ نئيں کريں گا جو 25 تو‏ں پہلے مکمل نئيں ہوسکدا سی۔