cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حضرت محمدﷺ دی جیونی
حضرت محمد دے قتل دا فیصلہ
جدوں سارے سردار اتے اوہناں دے سہائک تماشبیناں سمیت 'دارالندوہ' وچ اکٹھے ہو گئے تاں اصلی مقصد 'تے آؤندیاں کاروائی شروع کیتی گئی۔ ہر سردار نے اپنے-اپنے وچار پیش کرنے شروع کیتے۔ کئی سرداراں دی تجویز اتے فیصلہ کیتا گیا کہ حضرت محمد نوں مکے وچوں کڈھ دتا جاوے۔ اوہ کتھے جاندا ہے اتے کتھے رہندا ہے، اس نال سانوں کوئی مطلب نہیں۔ اکھوں اہلے پہاڑ اہلے۔ ساڈا معاملہ ٹھیک ہو جاویگا اتے ساڈے قبیلیاں وچ بھائیچارک سانجھ پھیر پیدا ہو جاوے گی۔ پر ابو جہل اتے اس دے گروپ نال سبندھت سرداراں نے اس متے نوں ٹھکراؤندیاں کیہا کہ اسیں جاندے ہاں کہ محمد دے مٹھے بولاں وچ لوکاں نوں اپنا بناؤن دی طاقت ہے۔ جے اسیں اس نوں مکے وچوں کڈھ دندے ہاں تاں اس دا بھاوَ اوہ کسے قبیلے نال رل کے طاقتور ہو سکدا ہے اتے قریش نوں نقصان پچا سکدا ہے۔ اس توں بعد بنی اسد پتر عبدل ازیزی قبیلے دے سردار ابل بختری پتر ہشام نے تجویز پیش کیتی کہ محمد نوں بیڑیاں وچ جکڑ کے اک لوہے دے پنجرے وچ بند کر دتا جاوے۔ اس پنجرے نوں کسے کمرے وچ بند کرکے باہروں جندرا مار دتا جاوے اتے پھر اس دی موت دا تماشہ دیکھیا جاوے، جویں اس توں پہلاں ہو چکے شاعر زبیر اتے نابغا دا دیکھیا جا چکا ہے۔ پر اس تجویز نوں وی نامنظور کر دتا گیا۔ اس تجویز دے خلاف بولن والیاں دا کہنا سی کہ مسلمان ساڈی پہنچ توں دور یسرب وچ چلے گئے ہن اتے اوہ کسے سمیں وی مدینے دے انصاریاں نوں نال لے کے محمد نوں چھڈاؤن لئی حملہ کر سکدے ہن اتے ساڈا وپارک رستہ روک کے سانوں محمد نوں چھڈن لئی مجبور کر سکدے ہن۔ اپروکت دوویں تجویزاں نوں فیل کرن توں بعد مسلماناں دے سبھ توں وڈے دشمن ابو جہل نے اپنے وچار پیش کرنے شروع کیتے۔ اوہ کہن لگیا کہ میری وی اک رائے ہے، جس اتے تسیں لوک اجے تکّ نہیں پہنچے۔ اوہ رائے ایہہ ہے کہ اسیں ہر قبیلے دا اک-اک بندہ چن لئیے اتے ساریاں دے ہتھ وچ تیز تلواراں دے کے اکو سمیں ساریاں دے وار نال محمد دا قتل کر دئیے۔ اس طرحاں کرن نال ساڈا اس بندے توں پچھا چھٹّ جاویگا اتے اس دی ذمہ واری کسے اک دی تھاں سارے قبیلیاں دی بن جاوے گی۔ سٹے وجوں بنو ابدے مناف قبیلے والے سارے قبیلیاں نال جنگ نہ لڑ سکنگے۔ اوہ خون وحہ لین لئی راضی ہو جانگے اتے اسیں بلڈّ منی دے کے مکت ہو جاوانگے۔ اس کم نوں نیپرے چاڑھن لئی دارل ندوا دے پتونتیاں نے سارے قبیلیاں دے 11 بندیاں نوں سماں اتے سیما نشچت کرکے ذمہ واری سونپ دتی۔
ہجرت (پہلا پڑائ)
پرانے نبیاں دے سمیں توں ایہو ہندا آیا ہے کہ ربّ جدوں کسے قوم وچ اپنا نبی بھیجدا ہے تاں اک نشچت سمیں تکّ اس قوم نوں موقع دتا جاندا ہے کہ اوہ اپنے جیون-ڈھنگ نوں سدھار کے نبی دے اپدیشاں نوں منے اتے اس دے دسے رستے اتے چلے۔ کجھ سیانے لوک نبی دے درسائے رستے نوں پروان کر لیندے ہن پر کجھ لوک لکیر دے فقیر ہندے ہن، اوہ نہیں چاہندے کہ اس دے پیو-دادیاں ولوں درسائے رستیاں نوں تیاگ کے کسے ہور دے درسائے ہوئے رستے اتے چلیا جاوے۔ اجیہے لوک اکٹھے ہو کے نبی دا ورودھ کرن لگّ جاندے ہن اتے جدوں ایہہ ورودھ ہنسک روپ دھارن کر جاندا ہے تاں ربّ اپنے بندیاں نوں کسے ہور ستھان اتے جان دی اجازت دے دندا ہے۔ اک شہر نوں چھڈّ کے دوجے شہر وچ آباد ہون نوں عربی بھاشا وچ ہجرت کیہا جاندا ہے۔ یسرب دے مسلماناں نال ہوئی بھروسے بھری ملاقات توں بعد حضرت محمد صاحب نے مسلماناں نوں یسرب ول ہجرت کرن لئی آکھ دتا۔ اس طرحاں مشرکاں (ربّ نوں نامنن والے) دے ستائے ہوئے مسلمان مکے نوں چھڈّ کے یسرب ولّ ہجرت کرن لگے۔ مسلماناں نوں اس طرحاں یسرب ولّ جاندا دیکھ کے قریش دے سرداراں نوں یقین ہو گیا کہ ہن حضرت محمد صاحب وی اتھوں جان دی کوشش کرنگے۔ 'دارل ندوا' وچ پاس کیتے متے نوں نیپرے چاڑھن لئی اوہناں نے محمد صاحب دے گھر دی گھیرابندی کر لئی۔ دوجے پاسے ربّ ولوں آپ نوں قتل دے متے والی رات توں اک دن پہلاں ہجرت دی اجازت مل گئی۔ آپ نے حضرت علی نوں ایہہ سمجھا کے اپنے بستر اتے سلا دتا کہ اوہ میرے کول رکھیاں لوکاں دیاں امانتاں واپس کرکے یسرب آ جاوے۔ آپ نے اپنا گھر چھڈیا اتے حضرت ابو بقر دے گھر چلے گئے، جتھے اوہ پہلاں ہی سفر دا پربندھ کرکے آپ دی اڈیک کر رہے سن۔ مکہ نوں چھڈن توں پہلاں کعبہ ولّ منہ کرکے آپ آکھن لگے، 'اے مکہ! ربّ دی سہں توں مینوں ربّ دی دھرتی اتے سبھ توں ودھ پیارا ایں۔ جیکر تیرے واسی مینوں اتھوں باہر نہ کڈھدے تاں میں کدے وی تینوں چھڈّ کے نہ جاندا۔' 'الرہیکل مختوم' دا لیکھک محمد شفیع ال رحمٰن مبارکپری لکھدا ہے، 'نبوت دے 14ویں سال 12-13 ستمبر سنّ 622 ای: دی درمیانی رات نوں حضرت محمد صاحب اپنے سبھ توں ودھ بھروسے یوگ ساتھی ابو بقر صدیق دے گھر چلے گئے اتے اوہناں دے نال گھر دے پچھلے دروازے 'چوں نکل کے رات دے ہنیرے وچ تر پئے، تاں جو سویر ہون توں پہلاں-پہلاں سرکھات تھاں اتے پجیا جا سکے۔
ہجرت (دوجا پڑائ)
جدوں حضرت محمد دے گھر دی گھیرابندی کری بیٹھے قریش والیاں نوں کسے نے دسیا کہ محمد تاں تہاڈی گھیرابندی توں نکل گئے ہن، تاں اوہناں نے بوہے دیاں جھیتھاں وچوں جھاک کے دیکھیا، بستر اتے رات توں جہڑا بندہ پیا سی، اوہ موجود سی پر جدوں سویرے حضرت علی بستر اتوں اٹھ کے باہر نکلے تاں مشرکاں نوں پتہ چلیا کہ حضرت محمد بچ کے نکل گئے ہن۔ جدوں مشرکاں نے حضرت علی توں حضرت محمد بارے جانن دی کوشش کیتی تاں اوہ ایہہ کہہ کے تر گئے، 'مینوں پتہ نہیں۔' حضرت محمد صاحب مکے توں باہر نکلے اتے دکھن ولّ تنّ میل دی دوری 'تے شور پہاڑ دی کھڈّ وچ چھپ گئے۔ حضرت محمد صاحب کھڈّ وچ کنے دن ٹھہرے، اس بارے 'الرہیکل مختوم' دا لیکھک محمد شفیع ال رحمٰن مبارکپری لکھدا ہے، 'اتھے حضرت محمد اتے حضرت ابو بقر صدیق نے تنّ راتاں شکروار، سنچروار اتے ایتوار چھپ کے گزاریاں۔ اس سمیں ابو بقر صدیق دے پتر عبداللہ وی رات دے سمیں آپ دے کول آ جاندے اتے سویر ہون توں پہلاں چلے جاندے۔ اوہ جہڑیاں گلاں قریش والیاں دیاں سندے، راتیں آ کے آپ نوں دسّ دندے۔' جدوں قریش والیاں نے آپ دے بسترے اتوں حضرت علی نوں اٹھدیاں دیکھیا تاں اوہناں نوں ایہہ سمجھن وچ دیر نہ لگی کہ حضرت محمد صاحب بچ کے نکل گئے ہن۔ اوہناں نے آپ دی بھال وچ ہر پاسے اپنے آدمی بھیجے، جنہاں وچوں کجھ پہاڑ دی کھڈّ تکّ وی پہنچ گئے پر اندر دیکھن دی تھاں ادھر-ادھر دیکھ کے واپس چلے گئے۔ آپ تنّ دناں تکّ پہاڑ دی اس کھڈّ وچ چھپے رہے۔ اس سمیں وچ حضرت ابو بقر دے غلام عامر بن فہیرا کھڈّ دے نیڑے بکریاں چراؤندے رہے اتے ہر شام بکریاں دا تازہ دودھ آپ نوں دندے رہے۔ حضرت ابو بقر دی وڈی دھی آسما آپ نوں ہر روز کھانا پچاؤندی رہی۔ تنّ دناں توں بعد آپ دوویں کھڈّ وچوں نکلے اتے عامر بن فہیرا نوں نال لے کے اوٹھنیاں اتے سوار ہو کے یسرب ولّ چل پئے۔ دوجے پاسے قریش والے وی ٹک کے بیٹھن والے نہیں سن، اوہناں نے اعلان کر دتا کہ جہڑا بندہ حضرت محمد نوں پھڑ کے لیاویگا، اس نوں سو اوٹھ انعام وچ دتے جانگے۔ کجھ لوکاں نے انعام دے لالچ وچ آپ دا پچھا وی کیتا پر آپ ربّ دی رکھوالی ادھین بچ کے نکل گئے۔ رستے وچ آپ امِ مابد دے گھر کجھ سماں آرام لئی رکے اتے پھر اگلے سفر لئی چل پئے۔
ہجری سنّ دی شروع
جیون دی سرکھیا لئی اپنے جدی شہر جاں ملک نوں چھڈّ کے کسے دوجے شہر جاں ملک وچ وسیبا کرن نوں ہجرت کیہا جاندا ہے۔ عامَ آدمی اس تاریخ اتے سال نوں یاد رکھن لئی لکھتاں وچ اکر کے رکھدا ہے پر جے ہجرت کرن والا کوئی خاص ویکتی ہووے تاں ایہہ سال اس دیاں اگلیاں نسلاں لئی اتہاسک بن جاندا ہے۔ مکے وچ رہندے مشرکاں دے ستائے حضرت محمد صاحب نوں گھر-بار چھڈّ کے مدینے جانا پیا۔ اوہناں دے شہر چھڈّ کے جان نوں ہجرت کیہا جاندا ہے۔ ہجری سنّ دے آرنبھ بارے پرسدھ ستنترتا سینانی اتے مسلم ودوان مولانا ابلّ کلام آزاد لکھدے نے، 'ایہہ سنسار دیاں دوجیاں قوماں دیاں یادگاراں وانگ شکتی اتے جت دا چنہ نہیں، سگوں کمزور دی فتح دا چنہ ہے۔ ایہہ کارناں اتے سادھناں دی بہتات دی یاد نہیں، سگوں نر-سادھن لوکاں دی سفلتا دی یاد ہے۔ ایہہ مکے دی جت دی یادگار نہیں، جس نوں تلواراں دی چمک نے فتح کیتا۔ ایہہ مدینے دی چڑھائی دا چنہ ہے، جس نوں تلواراں دی چمک نے نہیں، سگوں اک نردھن اتے سادھن رہت منکھ دی آتما نے فتح کیتا۔ تسیں بدر دی سینک جت اتے مکے وچ ہتھیاربند سینک داخلے دی شانو-شوکت نوں سدا چیتے رکھیا ہے۔ پر مدینے دی ہتھیار رہت فتح بھلا دتی۔ جدونکھ اسلامی اتہاس دیاں آؤن والیاں ساریاں جتاں اس ارمبھک جت وچ اک بیج وانگ چھپیاں ہوئیاں ہن۔' اسلام دے آؤن توں پہلے سمیاں توں ہی عرب دے لوک محرم دے مہینے توں اپنے نویں سال دا ارمبھ کریا کردے سن۔۔ حضرت محمد صاحب نے بھاویں عربی مہینے ربیؤل اول وچ ہجرت کیتی سی پر عرب دے دستور نوں قایم رکھدیاں ہجری سنّ دا ارمبھ محرم دے مہینے توں ہی شروع کیتا، جدوں کہ ہجرت دا مہینہ ربیؤل اول عرب دا تیجا مہینہ ہندا ہے۔ ہجری سنّ دے مہینیاں دا آرنبھ چند نال سبندھ رکھدا ہے۔ جس دن شام نوں آکاش اتے چند دکھائی دندا ہے، اس دن توں اگلی سویر نوں ہجری جاں دیسی مہینے دی پہلی تاریخ ہندی ہے۔ چند دے چڑھن نال آرنبھ ہون والے مہینے دے دن 30 جاں 29 ہندے ہن۔ اس لئی دیسی سال دے دن 353 جاں 355 ہندے ہن، جدوں کہ انگریزی سال دے دن 365 ہندے ہن۔ اتھے اک خاص گلّ دسنیوگ ایہہ ہے کہ ای: سنّ اتے ہجری سنّ دا فرق کڈھن لگے عامَ لوک ای: سالاں وچوں دیسی سال گھٹا کے اتہاس دیاں تاریخاں لکھدے رہندے ہن اتے اس طرحاں کڈھے سالاں نوں صحیح ہون دا سرٹیفکیٹ دے دندے ہن پر اوہ ایہہ بھلّ جاندے ہن کہ جہڑا ای: سال دے دناں دا دیسی سال دے دناں نالوں 10 دناں دا فرق ہے، اوہ کتھے جاویگا؟
مسجد نبوی دا بناؤنا
جس گھر دے ساہمنے میدان وچ آپ دی اوٹھنی رکی سی، اوہ مدینے دے دو یتیم بچیاں دی زمین سی۔ کجھ دن بعد مدینے دے لوکاں نے اوہ زمین بچیاں توں خرید لئی اتے اس تھاں 'تے اک مسیت بنوائی، جس دا ناں مسجد نبوی رکھیا گیا۔ اس مسجد نوں بناؤن لئی آپ نے وی دوسرے مسلماناں دے نال رل کے گارا اتے پتھر چکے۔ اس مسجد دیاں کندھاں کچیاں اٹاں دیاں بنیاں ہوئیاں سن، جنہاں اتے کھجور دے پتیاں دی چھت پائی ہوئی سی۔ اس مسیت دا قبلہ بیتلمکدس ولّ رکھیا گیا سی، کیوں جو اس سمیں تکّ خانا کعبہ قریش والیاں دے ادھین سی اتے اس وچ اوہناں نے پوجا لئی بتّ رکھے ہوئے سن۔ جدوں مکے اتے قبضہ کرن توں بعد خانا کعبہ نوں بتّ ہٹا کے پاک کر لیا گیا تاں مسجد دا رخ وی خانا کعبہ ولّ کر لیا گیا۔ مسجد دا فرش کچا سی، جدوں مینہہ پیندا تاں اس دے ویہڑے وچ چکڑ ہو جاندا، جس توں تنگ آئے مسلماناں نے پہاڑ توں پتھر ڈھوء کے فرش وی پتھر دا بنا لیا۔ مسجد دے اک سرے اتے اک چبوترا بنایا گیا، جس اتے اوہ لوک رہندے سن، جہڑے مکے توں ہجرت کرکے مدینے آئے سن اتے ایہناں دے رہن دا اجے کوئی بندوبست نہیں ہویا سی۔ جد مسجد تیار ہو گئی تاں اس دے نیڑے ہی آپ نے اپنیاں پتنیاں واسطے کجھ حجرے بنوائے، جنہاں دی لمبائی 10 ہتھ اتے چوڑائی 6 ہتھ سی۔ ایہناں حجریاں دی چھت کھجور دیاں ٹاہنیاں اتے پتیاں دی بنی ہوئی سی۔ ایہناں چھتاں دی اچائی بس عینی ہی سی کہ کھڑے آدمی دا ہتھ چھت نوں لگّ جاندا سی۔ حجریاں دے دروازیاں اتے ٹاٹ جاں کمبل دے پردے لگے ہوئے سن۔ آپ 7 مہینیاں تکّ ابو عیوب دے گھر رہے اتے پھر ایہناں حجریاں وچ آ گئے۔ جدوں مسجد نبوی بنائی گئی سی، اس سمیں اس دی لمبائی، چوڑائی 150 فٹّ دے قریب سی۔ سنّ 7 ہجری وچ خیبر دی جنگ توں بعد مسجد دے ایریئے وچ وادھا کیتا گیا۔ جدوں کم چل رہا سی تاں حضرت محمد وی دوسرے سہابیاں نال مل کے اٹاں چکدے رہے۔ مسجد نبوی صرف نماز پڑھن واسطے ہی نہیں سی، سگوں ایہہ اک طرحاں دی اسلامک یونیورسٹی سی، جتھے مسلمان اسلامی ودیا حاصل کردے سن اتے مدتاں توں لڑدے آ رہے قبیلیاں دے لوک آپس وچ مل کے بہندے سن۔ ایہہ اک قسم نال نکے جہے اس اسلامی ملک دا ہیڈّ کارٹر سی، جتھے بیٹھ کے سارے اتہاسک فیصلے لئے جاندے سن اتے فوجی کاروائیاں کیتیاں جاندیاں سن۔ اس توں ملک دی پارلیمینٹ دا کم وی لیا جاندا سی، جتھے بیٹھ کے آؤن والے سمیں لئی مشورے کیتے جاندے سن اتے سکیماں بنائیاں جاندیاں سن۔
بھائیچارک سانجھ بناؤنی
مدینے توں گھر-بار تیاگ کے آؤن والے مسلماناں کول کوئی سامان نہیں سی۔ اوہ بیسامان سن اتے اپنا گھر-بار چھڈّ کے آئے سن۔ بھاویں اوہناں وچوں بہت سارے کھاندے-پیندے اتے تکڑے گھراں دے سن پر اوہناں نوں وی چوری-چھپے بھجن لگیاں سامان چکن دی ہمت نہیں سی ہوئی۔ ایہہ سارے مہاجر مدینے وچ پہلاں توں وسدے انصاری مسلماناں دے مہمان سن پر حضرت محمد صاحب نوں ایہناں دی پکی رہائش دی لوڑ محسوس ہو رہی سی۔ دوسرے ایہہ لوک وہلے رہن نوں وی چنگا نہیں سمجھدے سن اتے اپنے ہتھاں نال کما کے کھانا چاہندے سن۔ مسجد نبوی دی اساری مکمل کر لین توں بعد حضرت محمد صاحب نے اک دن مسلمان انصاریاں نوں مسجد وچ سدیا اتے کیہا کہ ایہہ مہاجر تہاڈے بھرا ہن۔ آپ نے اک بندہ انصاریاں دا اتے اک مہاجر نوں بلا کے آکھیا کہ اج توں تسیں دوویں بھرا ہو۔ اسے طرحاں اوہناں نے سارے مہاجراں نوں اک-اک کرکے انصاریاں دا بھرا بنا دتا اتے اوہناں دے گھراں وچ بھیج دتا۔ محمد عبدل حئی لکھدا ہے کہ، 'انصار مہاجراں نوں اپنے گھر لے گئے۔ اوہناں نے اپنیاں جائداداں دا لیکھا-جوکھا مہاجراں دے ساہمنے رکھ دتا اتے کیہا ایہدے وچ ادھ تہاڈا ہے۔ اس طرحاں مہاجراں دی اچھا انوسار گھر دی ہر چیز ونڈی گئی اتے اوہ گھراں والے ہو گئے۔ بہت سارے مہاجراں نے پرانا کتا وپار پھیر شروع کر لیا۔ اوہناں وچوں کئیاں نے دوکاناں کھولھ لئیاں۔ بھاوَ ایہہ کہ مہاجراں دے مڑ-وسیبے دا کارج پورا ہو گیا۔ اس بھائیچارک سانجھ نوں درساؤن والیاں کئی اداہرناں ملدیاں ہن۔ اک وار انصاریاں نے اکٹھے ہو کے حضرت محمد صاحب نوں کیہا کہ تسیں ساڈے اتے ساڈے بھائی مہاجراں دے وچکار ساڈے کھجور دے باغ ونڈ دیو پر آپ نے اجیہا کرنوں روک دتا۔ جدوں انصاریاں نے کیہا کہ ایہہ (مہاجر) باغاں وچ ساڈے نال کم کروا دیا کرن، پھل پکن اتے اسیں ایہناں نوں حصہ دے دیا کراںگے تاں آپ نے کیہا ایہہ ٹھیک ہے۔ اپروکت اداہرن توں اندازہ لایا جا سکدا ہے کہ انصاریاں نے کویں ودھ-چڑھ کے مہاجراں دا ساتھ دتا اتے اوہناں نوں اپنے برابر کرن لئی مال-دولت دیاں کنیاں قربانیاں دتیاں۔ مہاجراں نے وی اوہناں دیاں مہربانیاں دا غلط فائدہ نہیں چکیا، سگوں اوہناں کولوں اونا مال ہی پراپت کیتا، جس نال اوہناں دی ٹٹی-فٹی آرتھک حالت اپنے پیراں اتے کھڑی ہو سکے۔ ایہہ بھائیچارک سانجھ مسلماناں دیاں بہت ساریاں مصیبتاں دا حلّ ثابت ہوئی۔
یہودیاں نال سمجھوتہ
مدینہ شہر دے اندر اتے آلے-دوآلے یہودی بستیاں سن۔ ایہناں نوں اسلام دی دعوت دین دے نال-نال اس چیز دی وی ضرورت سی کہ اوہناں نال راجنیتک سمجھوتہ وی کر لیا جاوے، تاں جو باہری شکتیاں خاص طور 'تے مکے دے قریش کدے وی نہیں چاہننگے کہ مسلمان مدینے وچ اپنی جتھیبندی نوں تکڑا کرکے اوہناں لئی سردردی بن جان۔ اپنے وچار نوں نیپرے چاڑھن لئی حضرت محمد صاحب نے مدینے وچ وسدے یہودیاں نال سکھاویں سنبندھ بناؤن دا نشچا کیتا، تاں جو مکے دے قریشیاں نال کسے قسم دی لڑائی سمیں پتہ لگّ سکے کہ مدینے دے یہودی مسلماناں دی حمایت کرنگے جاں مکے دے قریش والیاں دی۔ مدینے توں لال ساگر ولّ وسدے یہودی بستیاں نے تاں نرپکھّ رہن دا سمجھوتہ کر لیا پر مدینے دے نیڑلے قبیلیاں نے مسلماناں نال رل کے رہن دا سمجھوتہ کیتا۔ مدینے شہر دے اندر وی یہودی بہت وڈی گنتی وچ رہندے سن اتے اوہناں دیاں وکھریاں بستیاں آباد سن۔ ایہہ لوک بہت امیر سن اتے مدینے دے لوکاں وچ چنگا رسوخ رکھدے سن۔ آپ نے مدینے وچ ٹھکانا بناؤن توں بعد دورئندیشی توں کم لیندیاں ایہناں لوکاں نال سمجھوتہ کرنا چنگا سمجھیا تاں جو یہودی باہرلے دشمناں نال مل کے مدینے وچ کوئی بدئمنی پیدا نہ کرن۔ اوہناں نال جہڑا سمجھوتہ ہویا، اس دیاں شرطاں وچ لکھیا گیا سی- عوف قبیلے دے یہودی مسلماناں دے نال مل کے اک ہی امت وانگ رہنگے۔ یہودی اپنے دھرم اتے عمل کرنگے اتے مسلمان اپنے دھرم اتے۔ عوف قبیلے توں بناں مدینے وچ رہن والے دوسرے یہودیاں اتے وی ایہہ سمجھوتہ لاگوُ ہووےگا۔ یہودی اپنے خرچ دے ذمہ وار ہونگے اتے مسلمان اپنے خرچ دے۔ جہڑی وی کوئی تیسری طاقت اس سمجھوتے دے بھائیوالاں نال جنگ کریگی، اس نال دوویں مل کے لڑنگے۔ اس سمجھوتے دیا دوواں دھراں دے آپسی سبندھ اک-دوجے دی بھلائی، اک-دوجے دا فائدہ کرن لئی ہونگے، برا کرن لئی نہیں۔ کوئی آدمی اپنے ساتھیاں کرکے مجرم نہیں ہووےگا۔ مظلوم دی سہائتا کیتی جاوے گی۔ جدوں تکّ کسے تیجے دشمن نال جنگ لگی رہیگی، دوویں مل کے خرچ چکنگے اتے اس سمجھوتے وچ شامل لوکاں اتے مدینے وچ خون-خرابہ نہیں ہووےگا۔ جے دوواں وچ جھگڑا ہو جاوے اتے فساد دا ڈر پیدا ہو جاوے تاں فیصلہ حضرت محمد کرنگے۔ قریش اتے اس دے ساتھیاں نوں پناہ نہیں دتی جاوے گی اتے جے کوئی مدینے اتے حملہ کرے تاں دوویں دھراں مل کے بچاء کرنگیاں۔
کعبے دا رخ بدلنا
مڈھلے سمیں توں جدوں توں ساہبے-کتاب پیغمبر سنسار 'تے آئے سن، ادوں توں ہی بیتل مقدس نوں قبلہ ہون دا درجہ پراپت سی۔ یہودی اتے مسلمان اسے ولّ منہ کرکے نماز پڑھدے سن۔ مسجد نبوی دا رخ وی بیتل مقدس ولّ ہی بنایا گیا سی۔ سنّ 2 ہجری وچ جدوں نماز پڑھاؤن لئی حضرت محمد صاحب تیار ہو رہے سن تاں اوہناں نے اک دم رخ بدل لیا اتے بیتل مقدس دی تھاں مکے وچ ستھت کعبے ولّ منہ کرکے نماز پڑھاؤن لگے۔ جدوں نماز توں بعد مسلماناں نے کعبے ولّ منہ کرکے نماز پڑھاؤن دا کارن پچھیا تاں آپ نے دسیا کہ ربّ ولوں 'وحی' راہیں حکم آیا سی کہ کعبے ولّ منہ کرکے نماز پڑھیا کرو۔ ایہہ گھٹنا اسلامی اتہاس دی اہم گھٹنا ہے، اس دا ذکر خود ربّ نے قرآن وچ ایہناں شبداں راہیں کیتا ہے، 'اسیں جہڑا کعبے نوں تہاڈا قبلہ بنا دتا، تاں جو پتہ چل جاوے کہ کون پیغمبر دا پیروکار ہے اتے کون پچھے پرط جان والا ہے۔' اس وحی دا بھاوَ ربّ ولوں صاف اعلان سی کہ ہن تکّ سنسار دی اگوائی دا جہڑا کارج یہودیاں نوں سونپیا ہویا سی، اوہ اوہناں توں واپس لیا جا رہا ہے، کیوں جو اوہناں نے اس دا بندا حق پورا نہیں کیتا۔ اوہناں دی تھاں ہن ایہہ سیوا مسلماناں نوں دتی جا رہی ہے۔ ہن اس دا حق پورا کرنا مسلماناں دی ذمہ واری ہے۔ اس گھٹنا دا اک فائدہ ایہہ ہویا کہ اوہناں لوکاں دا بھید کھلھ گیا، جہڑے دلوں مسلمان نہیں سن۔ جویں یہودی شروع توں ہی بیتل مقدس ولّ منہ کرکے نماز پڑھدے سن اتے مسلماناں وچ رلن نال وی اوہناں نوں کوئی فرق نہیں سی پیا، کیوں جو اوہناں دا تاں کعبہ ہی شروع توں بیتل مقدس سی۔ پر جدوں اوہناں نوں مکے ولّ منہ کرکے نماز پڑھنی پئی تاں اوہناں دے ارادے ظاہر ہو گئے اتے اوہ نماز پڑھن سمیں آنا-کانی کرن لگے۔ اس نازک سمیں وچ مسلماناں دا واسطہ جہڑے اندرونی دشمناں نال پے رہا سی، اوہناں وچ منافق وی سن۔ ایہہ اجیہے لوک سن، جہڑے اسلام نوں سچا سمجھ کے مسلمان تاں ہو گئے سن پر سنسارک بندھناں نوں نہیں تیاگ سکے سن۔ کاروبار جاں رشتے داریاں اوہناں لئی دلوں مسلمان ہون وچ اڑکا بن رہیاں سن۔ کئیاں دے وڈیرے مسلمان ہو گئے سن، اس لئی اوہ اوہناں توں ڈردیاں جاں آرتھک ضرورتاں کرکے مسلمان اکھواؤن لئی مجبور سن۔ کجھ اجیہے موقع پرست لوک وی شامل ہو گئے سن، جہڑے مسلماناں اتے مشرکاں دوواں نال دوستی رکھنی چاہندے سن۔ ایہناں لوکاں دی سوچ اتھے ہی کھڑی سی کہ جے مسلمان بھارو ہو گئے تاں ایہناں نال پکے رل جاوانگے اتے جے ورودھی جت گئے تاں اس پاسے مل جاوانگے۔
ہزرمی دا مرنا
ہن حضرت محمد صاحب قریش دیاں چالاں توں چکنے ہو گئے سن اتے ہر سمیں اپنے آلے-دوآلے دے سارے علاقیاں دی خبر رکھنی چاہندے سن۔ اوہ سبھ توں ودھ اس گلّ اتے دھیان دندے سن کہ قریش والے اجکل کی کر رہے ہن۔ سنّ 2 ہجری مطابق جنوری 624 ای: وچ حضرت محمد صاحب نے عبداللہ پتر جہش دی سرداری ادھین 12 آدمیاں دا اک دستا بطن نخلا ولّ گھلیا۔ ایہہ ستھان مکے اتے تائف دے وچکار پیندا سی۔ حضرت محمد صاحب نے عبداللہ نوں اک چٹھی دے کے توریا اتے آکھیا کہ اس نوں دو دناں بعد کھولھیا جاوے۔ جدوں دو دن بعد چٹھی کھولھی گئی تاں اس اتے لکھیا سی کہ نخلا وچ ٹھہرو اتے قریش دیاں گتیودھیاں اتے نظر رکھو اتے اس دی سوچنا مدینے بھیجو۔ عبداللہ نے چٹھی پڑھی اتے اپنے ساتھیاں نوں آکھیا کہ میں کسے اتے ایہہ فیصلہ زبردستی نہیں تھوپنا چاہندا۔ جس نوں شہید ہونا منظور ہے، اوہ میرے نال چلے اتے جس نوں منظور نہیں، اوہ واپس مدینے چلیا جاوے۔ جدوں اوہ ایہہ کہہ کے ترن لگیا تاں سبھ نے اس دا ساتھ دینا سویکار کر لیا اتے نال تر پئے۔ حضرت عبداللہ پتر جہش لمبا سفر طے کرکے نخلا پہنچے۔ اچانک اوہناں نوں قریش دا اک قافلہ مل گیا، جہڑا چمڑہ، کشمش اتے وپار دا دوجا سامان لے کے جا رہا سی۔ اس قافلے وچ عبداللہ پتر مغیرا دے دو پتر عثمان اتے نوپھل توں علاوہ امرو پتر ہزمی اتے حکیم پتر کیسان وی شامل سن۔ مسلماناں نے صلاحَ کیتی کہ کی کیتا جاوے۔ اج حرام مہینے دا آخری دن ہے، جے لڑائی کردے ہاں تاں مہینے دی بے حرمتی ہندی ہے اتے جے رات مکن دی اڈیک کردے ہاں تاں ایہہ قافلہ مکے دی حد وچ پہنچ جاویگا۔ حملہ کرن لئی سبھ دی رائے بن جان توں بعد اک مسلمان نے امرو پتر ہزمی نوں تیر ماریا اتے اوہ اتھے ہی ڈھیر ہو گیا۔ عثمان اتے حکیم نوں پھڑ لیا گیا اتے قافلے دا تجارتی مال ضبط کر لیا گیا۔ جدوں حضرت عبداللہ نے مدینے پرط کے ایہہ خبر دتی اتے ضبط کیتا مال حضور دے ساہمنے پیش کیتا تاں حضرت محمد صاحب نے وپارک قافلے دا لٹیا مال لین توں انکار کردیاں آکھیا، 'میں تہانوں اس دی اجازت تاں نہیں سی دتی۔' کیوں جو اس گھٹنا وچ ماریا جان والا اتے پھڑے جان والے دوویں بندے قریش دے پتونتے پریواراں نال سبندھت سن، اس لئی قریش نوں ایہہ پراپیگنڈا کرن دا موقع مل گیا کہ مسلماناں نے لڑائی لئی ربّ دے حرام کیتے ہوئے مہینے نوں حلال کر لیا ہے۔
===قریش لئی خطرہ===
مدینے دے مسلماناں نے حج دے سمیں جدوں عقبہ دے ستھان اتے حضرت محمد صاحب نال ملاقات کیتی اتے اوہناں نوں ساتھیاں سمیت مدینے آ کے رہن دی پیش کش کیتی تاں قریش والیاں نے اس نوں اپنے اتے سمچے عرب لئی ونگار سمجھیا۔ اس پیش کش نوں سن کے مدینے دے حاجیاں وچ شامل اک بزرگ عباس بن ابادا نے کیہا، 'مدینے والیو! کی تسیں جاندے ہو کہ تسیں سپّ دی کھڈّ وچ ہتھ پا رہے ہو؟ تسیں ایہناں نوں مدینے سدّ کے ساری دنیا نال لڑائی ملّ لے رہے ہو۔ جے تہاڈے من وچ کوئی اجیہا وچار ہووے کہ کسے خطرے سمیں موت توں ڈردیاں جاں آپے نوں تباہی توں بچاؤن لئی تسیں حضرت محمد صاحب نوں ویریاں دے حوالے کر دیوگے، تاں اس توں چنگا ہے کہ تسیں اج ہی ایہناں نوں اتھے چھڈّ دیو، نہیں تاں دنیا اتے آخرت وچ کھجل-خوار ہوووگے۔ جے تسیں سمجھدے ہو کہ جہڑا بچن ایہناں نوں دے رہے ہو، اس نوں موت دے ڈر دے باو جود نبھاؤگے، تاں ایہناں دا ہتھ پھڑ لوو۔ ربّ دی سہں، اس وچ دنیا اتے آخرت دی بھلائی ہے۔' جتھے حضرت محمد صاحب نوں مسلماناں سمیت مدینے وچ وس جان نال بیڈر اتے بے خوف ہو کے رہن لئی ٹھکانہ مل گیا سی اتے اوہ اپنی شکتی نوں ودھاؤن دا چنگا اپرالا کر سکدے سن، اتھے مکے دے قریش والیاں لئی ایہہ خطرے دی گھنٹی وجع گئی سی۔ اوہناں دے سر 'تے اک خطرہ ہور منڈلا رہا سی، جس نال اوہناں دا وپار سبندھت سی۔ اصل وچ مکے والیاں دی آرتھک ووستھا یمن اتے سیریا نال وپار اتے نربھر سی۔ لال ساگر دے تٹّ دے نال-نال جس رستیوں اوہ سیریا اتے یمن نوں جاندے سن، مدینہ اسے رستے اتے ستھت سی۔ ہن قریش والیاں لئی ضروری ہو گیا سی کہ اوہ اپنے وپار نوں سلامت رکھن لئی جاں مسلماناں نال صلاح کر لین جاں اوہناں نوں لڑائی وچ ختم کر دین۔ امرو پتر ہزمی دی موت توں بعد مکے دے مشرکاں نوں سمجھ لگی کہ مدینے وچ آباد ہو جان توں بعد مسلمان اوہناں دا کی کجھ وگاڑ سکدے ہن۔ اوہ جس فندے توں بچنا چاہندے سن اس وچ پھس گئے سن۔ اوہ جان گئے سن کہ مدینے وچ رہِ کے حضرت محمد صاحب اوہناں نوں شانتی نال نہیں بیٹھن دینگے۔ اوہ اوہناں دے ہر وپارک قافلے اتے نظر رکھنگے۔ اس نوں روکن دی ہمت کرنگے۔ اوہ جان گئے سن کہ اوہناں دا شام نال وپار مسلماناں نال صلاح توں بناں چل ہی نہیں سکدا سی۔ پر اس دے باو جود اوہناں نے فیصلہ کیتا کہ مکے وچ رہندے مسلمان پریواراں دے گھراں وچ وڑ کے اوہناں نوں قتل کر دتا جاوے۔ مشرکاں دا ایہو فیصلہ بدر دی جنگ دا کارن بنیا۔
قریش دی سازش
عبداللہ پتر ابئی مدینے دا اک دولتمند سردار سی، جس نوں مدینے والے اپنا راجا بناؤن دی تیاری کر چکے سن اتے تاج وی بنوا لیا گیا سی پر جدوں مدینے دے لوک مسلمان ہون لگے اتے حضرت محمد صاحب ساتھیاں سمیت ہجرت کرکے مدینے چلے گئے تاں اس دے بادشاہ بنن دیاں وڈھیاں ساریاں ویونتاں کھٹائی وچ پے گئیاں۔ اس ستھتی دا لاہا لیندیا مکے دے مشرکاں نے اس نوں پتر لکھیا، 'تسیں ساڈے بندے نوں اپنی شرن وچ رکھیا ہے۔ اسیں ربّ دی سہں کھا کے آکھدے ہاں کہ جاں تاں تسیں آپ لڑ کے اس نوں کڈھ دیو، نہیں پھیر اسیں تہاڈے اتے چڑھائی کرکے تہاڈے آدمیاں نوں مار دیانگے اتے تہاڈیاں عورتاں نوں لونڈیاں بنا لوانگے۔' اس چٹھی دا اثر قبولدیاں عبداللہ پتر ابئی مسلماناں نال لڑن لئی تیار ہو گیا۔ پر حضرت محمد نے اس نوں سمجھایا کہ کی توں قریش دے کہن اتے اپنے پتراں اتے بھراواں نال لڑینگا۔ مسلمان ہون والے انصار تیرے اپنے مدینے دے سکے سبندھی ہی تاں ہن۔ عبداللہ نوں کجھ گلّ سمجھ آ گئی اتے اوہ نہ چاہندیاں وی چپّ کر گیا۔ جدوں مدینے دا اک امیر سعد پتر معاز عمرہ کرن لئی مکے گیا تاں حرم دے دروازے اتے اس نوں ابو جہل آکھن لگیا، 'جدوں تسیں ساڈے دھارمک دشمناں نوں مدینے وچ شرن دتی ہوئی ہے تاں اسیں تہانوں کیوں آرام نال حج کرن دئیے۔ جے تسیں امیا پتر خلف دے پروہنے نہ ہندے تاں اتھوں مڑ کے جیوندے نہیں جا سکدے سی۔' ابو جہل دی گلّ سن کے سعد پتر ماز آکھن لگے، 'ربّ دی سہں جے تسیں مینوں طواف کرن توں روکیا تاں میں تہانوں اس چیز توں روک دیاںگا، جہڑی تہانوں اس توں وی ودھ پیاری ہے۔ بھاوَ مدینے دے نیڑیوں لنگھدا سیریا نوں جان والا تہاڈا وپارک رستہ۔' سعد بن ماز ولوں شرھیام اعلان سی کہ جے قریش نے کوئی شرارت کیتی تاں مسلمان اوہناں دا وپارک رستہ بند کر دینگے۔ مسلماناں نوں ڈھاء لاؤن لئی قریش والے جہڑیاں چالاں چل رہے سن، مسلماناں نوں اس دا توڑ مل گیا سی۔ قریش والیاں نوں سدھا رکھن لئی مسلماناں کول اس توں چنگا ہور کوئی حلّ نہیں سی کہ اوہ مکے والیاں دے شام اتے یمن نوں جاندے رستے اتے قبضہ کر لین۔ حضرت محمد صاحب نے پہلاں اس رستے دے نیڑے آباد یہودی بستیاں نال سندھیاں کیتیاں اتے پھر قریش والیاں نوں دھمکاؤن لئی مسلماناں دے چھوٹے-چھوٹے چھاپامار دستے رستے اتے نیوکت کر دتے۔ ایہناں دستیاں نے نہ کسے نوں روکیا اتے نہ ہی کدے خون-خرابہ کیتا پر قریش والیاں نوں کنّ ضرور ہو گئے کہ ہن شرارت کرن اتے اوہناں دے وپار دی خیر نہیں۔
لڑائی دی سمبھاونا اتے مسلماناں دی تیاری
مکے دے قریش والیاں ولوں مسلماناں دے خلاف گھڑیاں جاندیاں نت دن دیاں نویاں سازشاں نوں دیکھدیاں حضرت محمد صاحب وی محسوس کرن لگّ گئے سن کہ ہن سماں آ گیا ہے کہ قریش والیاں دے نیچ ارادیاں دا پوری تیاری نال ٹاکرا کیتا جاوے۔ جے اجیہا نہ کیتا گیا تاں مسلماناں دا اپنے ارادیاں وچ پرپھلت ہونا مشکل ہو جاویگا اتے ایہہ وی ہو سکدا ہے کہ ایہناں دا سدا لئی گل گھٹیا جاوے۔ بھاویں اجے مسلماناں نوں اپنا گھر-بار چھڈّ کے مدینے آیاں نوں دو سال وی نہیں سن ہوئے۔ انصاریاں نوں لڑائی دا کوئی تجربہ نہیں سی۔ یہودیاں نال بھاویں صلاح ہو گئی سی پر اوہناں اتے بھروسہ نہیں کیتا جا سکدا سی۔ اجیہے نازک سمیں وچ ایہہ وی ضروری سی کہ ایہناں سازشیاں نوں سزا دتی جاوے۔ سو، آپ نے قریش نال لڑائی لڑن دا فیصلہ کر لیا۔ 'حضرت محمد جیون تے سندیش' دا لیکھک عبدل حئی لکھدا ہے کہ لڑائی دا نرنا لین توں بعد حضرت محمد صاحب نے مہاجراں اتے انصاریاں نوں اکٹھا کیتا اتے پورے چوگردے دے حالات اوہناں دے ساہمنے رکھ دتے۔ اوہناں نے دسیا کہ اتر ولوں قریش والیاں دا وپارک قافلہ آ رہا ہے اتے دوجے پاسے دکھن ولوں قریش دی فوج آ رہی ہے۔ ہن تسیں دسو تسیں کس دے ٹاکرے 'تے جانا چاہندے ہو۔' حضرت محمد صاحب دی گلّ دے جواب وچ بہتے ساتھیاں دا اتر سی کہ قافلے نوں روکیا جاوے۔ پر حضرت محمد صاحب تاں کجھ ہور ہی چاہندے سن۔ جدوں اوہناں نے دوبارہ پرشن دہرایا تاں ساتھیاں نے گلّ نوں سمجھدیاں سرب-سمتی نال آپ نوں ادھیکار دے دتا کہ جو تہاڈی مرضی، اوہ اساڈی مرضی۔ اسیں بنی اسرائیل (یہودیاں) وانگ نہیں ہاں، جنہاں نے حضرت موسیٰ نوں آکھیا سی کہ، 'جاؤ تسیں اتے تہاڈا ربّ دوویں لڑو، اسیں اتھے بیٹھے ہاں۔' انصاریاں اتے مہاجراں دے نال لمبی سوچ-وچار توں بعد فیصلہ کیتا گیا کہ قافلے دی تھاں قریش والیاں دے لشکر دا ٹاکرا کیتا جاوے۔ مسلماناں دا ایہہ کوئی سادھارن نرنا نہیں سی۔ اوہ جاندے سن کہ قریش والیاں دی فوج مسلماناں دے ٹاکرے 'تے بہت زیادہ ہے۔ لڑائی کرن والے مسلماناں دی گنتی تنّ سو توں ودھ نہیں ہے اتے اوہناں کول نہ ودھیا جنگی سامان ہے اتے نہ جنگی مہارت۔ اس لئی کجھ بندیاں نوں چھڈّ کے باقیاں دے من وچ وچار پیدا ہو رہے سن کہ جانبجھّ کے موت دے منہ وچ جایا جا رہا ہے۔ پر حضرت محمد نے لڑائی دا پرنام انگولیا کردیاں چالے پا دتے۔
بدر دی لڑائی
بھاویں ہجرت کرکے مدینے جان توں بعد مسلمان سرکھات ہو گئے سن پر مکے وچ بیٹھے قریش دے لوکاں نوں اوہناں دا بچ کے نکل جانا اتے اپنے ارادیاں وچ ودھنا-پھلنا بھاؤندا نہیں سی | اوہ سدا بہانے دی بھال وچ رہندے کہ کویں اس ودھدے-پھلدے دھرم نوں کچلیا جاوے | بھاویں اوہناں دے ہتھ سدھے طور 'تے مسلماناں تکّ نہیں سن اپڑدے پر اوہ اسدھے طور 'تے مدینے وچ وسدے یہودیاں اتے منافقاں نوں اکساؤندے رہندے سن | اوہناں نے یہودیاں نوں سنیہا بھیجیا کہ مسلماناں نوں مدینے وچوں کڈھ دیؤ پر چوکس مسلمان پہلاں ہی یہودیاں نال سمجھوتہ کر چکے سن، اس لئی یہودی اوہناں دیاں چالاں وچ نہ آئے | حضرت محمد صاحب نوں خبراں ملدیاں رہندیاں سن کہ قریش والے مدینہ اتے حملہ کر سکدے ہن، اس لئی اوہ مسلماناں دیاں چھوٹیاں-چھوٹیاں ٹکڑیاں مدینے دے آلے-دوآلے سرحداں اتے رکھوالی وجوں بھیجدے رہندے سن | دوجے اوہ اجیہا اس لئی کردے سن کہ مکے والیاں نوں درسایا جا سکے کہ مسلمان اوہناں دے شام جان والے وپارک قافلیاں نوں وی روک سکدے ہن | چوکسی دے ہندیاں وی مکے دا اک سردار کرز بن جاور مدینے دی اک چراگاہ اتے حملہ کرکے مسلماناں دے اوٹھ کھوہ کے لے گیا | اس گھٹنا توں کجھ مہینیاں بعد مسلماناں دی اک فوجی ٹکڑی نال قریش دے اک قافلے دی جھڑپ ہو گئی، جس وچ قریش دا اک آدمی ماریا گیا اتے دو پھڑ لئے گئے | اس جھڑپ توں بعد قریش والیاں نے جنگ دا سامان اکٹھا کرنا شروع کر دتا | 'سنّ 2 ہجری مطابق مارچ 623 ای: نوں قریش دا اک وڈا وپارک قافلہ جس کول 50 ہزار اشرفی دا مال سی، شام توں مکے نوں پرتدے سمیں اس علاقے وچ پہنچیا جہڑا مدینے دے ادھیکار کھیتر ادھین سی | قافلے دے سردار ابو سفیان نوں ڈر سی کہ مسلمان حملہ نہ کر دین، اس لئی اس نے اک تیز رفتار سوار نوں مکے گھلیا تاں جو مدد لئی جا سکے | ابو-سفیان دا سنیہا مکے پہنچدیاں ہی قریش والیاں نے مکے وچ اعلان کر دتا کہ مسلماناں نے اوہناں دا قافلہ لٹّ لیا ہے | سنیہا ملدیاں ہی مکے دے اک ہزار سوار جنگی سامان نال لیس ہو کے مدینے ول تر پئے |' شام توں آؤن والا ایہہ قافلہ تاں رستہ بدل کے لنگھ گیا پر مکے توں آؤن والی قریش دی فوجی ٹکڑی مدینے اتے حملہ کرن لئی اگے ودھن لگی |
فوجاں آہمنو-ساہمنے
مدینے توں 80 میل دکھن ولّ مکے والیاں دی اس فوجی ٹکڑی دا ساہمنا مسلماناں نال ہو گیا۔ قریش دی فوج وچ 700 اوٹھ، 100 گھوڑے اتے مکے دے بڑے-بڑے سردار اتے نامی پہلوان شامل سن۔ دوجے پاسے مسلماناں دی گنتی 313 سی، جنہاں کول 70 اوٹھ اتے 3 گھوڑے سن۔ ایہناں وچ بہوتیاں کول چنگے ہتھیار وی نہیں سن۔ لڑائی شروع ہون توں پہلاں حضرت محمد صاحب نے ربّ اگے ہتھ اڈّ کے دعا منگی، 'یا اﷲ! جے ایہہ تھوڑھے جہے مسلمان جہڑے میرے نال ہن، مارے گئے تاں پھیر قیامت تکّ تیری عبادت کرن والا کوئی وی نہ رہے گا۔ توں میرے نال میری سرکھیا دے کیتے وعدے نوں پورا کر۔' پرانے سمیاں وچ لڑائی دا دستور سی کہ دوواں فوجاں دے سبھ توں بہادر آکھے جان والے سورمے اک-دوجے نال اکلیاں بھڑدے اتے اوہناں دے مرن توں بعد عامَ لڑائی شروع ہندی سی۔ مکے والیاں دی طرفوں فوج دا اک سردار اتوا اپنے بھائی شیبا اتے پتر ولید نوں نال لے کے میدان وچ نتریا۔ مدینے والیاں دی طرفوں جدوں تنّ انصاری اگے ودھے تاں اتوا کہن لگیا، 'اے محمد! ایہہ لوک ساڈے جوڑ دے نہیں ہن، توں ساڈی قوم دے لوک ساڈے مقابلے لئی بھیج۔' ہن حضرت محمد دے حکم اتے حضرت حمزہ، حضرت علی اتے حضرت عبیدہ بن حارث میدان وچ نترے۔ لڑائی شروع ہوئی تاں حضرت حمزہ نے اتوا نوں اتے حضرت علی نے ولید نوں مار مکایا پر حضرت ابیدا شیبا دے ہتھوں زخمی ہو گئے۔ حضرت علی نے اگے ہو کے شیبا نوں وی مار مکایا اتے زخمی ابیدا نوں چکّ کے واپس چلے گئے۔ ہن عامَ لڑائی شروع ہوئی اتے مدینے والیاں نے بہادری نال لڑدیاں مکے والیاں دی اپنے توں تگنی فوج نوں ہرا دتا۔ اس جنگ وچ مکے والیاں دے 70 آدمی مارے گئے، جنہاں وچ وڈے-وڈے سردار وی شامل سن۔ مکے دی فوج دے سردار ابو جہل نوں دو انصاری جواناں نے لبھّ کے قتل کر دتا، کیوں جو اوہ سنیا کردے سن کہ ایہہ حضرت محمد صاحب نوں سبھ توں ودھ ستاؤندا اتے گالاں کڈھیا کردا سی۔ مکے دی فوج دے قید کیتے آدمیاں نوں مدینے جا کے اوہناں دی رکھوالی لئی مسلماناں وچ ونڈ دتا گیا، کیوں جو اس سمیں مدینے والیاں کول کوئی جیل نہیں سی۔ ایہناں قیدیاں وچ جہڑے دولتمند لوک سن، اوہناں نوں اوہناں دے رشتے دار نشچت رقم، جس نوں جنگی تاوان کیہا جاندا سی، دے کے لے گئے۔ پڑھے-لکھے غریب قیدیاں نوں کیہا گیا کہ اوہ 10-10 مسلمان بچیاں نوں پڑھاؤن اتے جہڑے قیدی ان پڑھ سن، اوہناں نوں انج ہی چھڈّ دتا گیا۔ ایہہ لڑائی ہجرت دے دوسرے سال رمضان دے مہینے وچ ہوئی۔
احد دی لڑائی
بدر دی لڑائی وچ بھاویں مسلماناں نوں جت پراپت ہو گئی سی پر ایہہ جت بھرنڈاں دے کھکھر نوں ہتھ پاؤن ورگی سی۔ قریش دی فوج دا مٹھی بھر مسلماناں دے ہتھوں ہر جان اتے سمچا عرب جگت مسلماناں توں چکنا ہو گیا سی۔ لوک تاں پہلاں ہی اس نویں دھرم دے خلاف سن پر جنہاں دے رشتے دار اس لڑائی وچ مارے گئے سن، اوہ بدلے دی اگّ وچ سڑ رہے سن۔ عرب دے قبیلے تاں اک بندے دے خون دے بدلے لئی صدیاں تکّ دشمنیاں رکھدے سن پر اس لڑائی وچ تاں 70 بندے مارے گئے سن۔ یہودیاں دے اوہ قبیلے، جنہاں نال امن قایم رکھن لئی سندھیاں ہو چکیاں سن، اوہ وی اپنے وعدیاں توں مکردے جا رہے سن۔ بنی نظیر قبیلے دا یہودی سردار تاں کھلھم-کھلّ قریش والیاں دی حمایت اتے آ گیا سی۔ اس دی دل-بدلی نوں دیکھدیاں حضرت محمد صاحب نے اندازہ لا لیا سی کہ یہودیاں اتے بھروسہ نہیں کیتا جا سکدا۔ قریش دیاں تیاریاں دا جائزا لین لئی حضرت محمد صاحب نے دو بندے مکے بھیجے، جنہاں نے رستے وچوں ہی واپس آ کے دسیا کہ قریش دی فوج تاں مدینے دی حد وچ داخل ہو چکی ہے اتے اس نے مدینے دے نیڑے اک چراند اتے قبضہ وی کر لیا ہے۔ مکے والیاں دی چڑھائی دی خبر ملن توں بعد حضرت محمد صاحب نے ساتھیاں نوں اکٹھے کیتا اتے اوہناں نال مشورہ کیتا کہ مکے دی فوج دا ٹاکرا مدینے وچ رہِ کے کیتا جاوے جاں مدینے توں باہر نکل کے۔ کجھ لوکاں دا خیال سی کہ مدینے دے وچ رہِ کے ہی لڑیا جاوے پر کجھ جوشیلے نوجوان جنہاں نوں بدر دی لڑائی وچ لڑن دا سبھاگ نہیں سی پراپت ہویا، چاہندے سن کہ شہر توں باہر نکل کے میدان وچ لڑیا جاوے۔ نوجواناں دی ضدّ نوں سویکار کردیاں حضرت محمد صاحب نے فیصلہ کیتا کہ مدینے توں باہر نکل کے لڑیا جاوے۔ حضرت محمد صاحب نے جمعے دی نماز پڑھن توں بعد اک ہزار جنگجوآں نال مدینے توں چالے پائے۔ ایہناں وچ عبداللہ پتر ابی وی شامل سی، جہڑا وکھاوے لئی بھاویں مسلمان ہو گیا سی پر اندروں اجے وی منافق ہی سی۔ اوہ اپنے جہے ہور منافقاں نوں لے کے پہلاں تاں اسلامی فوج دے نال تر پیا پر مدینے توں باہر نکل کے اپنے 300 ساتھیاں نوں لے کے مسلمان فوج دا ساتھ چھڈّ کے واپس چلیا گیا۔ ہن حضرت محمد صاحب دی فوج دی گنتی 700 رہِ گئی سی۔ بھاویں اجیہے موقعے اتے عبداللہ بن ابی دی چال فوج دا حوصلہ ڈیگن والی سی پر اک ربّ اتے ایمان رکھن والے مسلمان جہڑے جت اتے ہار نوں ربّ دے ہتھ مندے سن، ذرا وی نہ گھبرائے اتے ربّ دے بھروسے میدان وچ ڈٹ گئے۔
لڑائی دا آرنبھ-
ایہہ ہجرت دا تیسرا سال سی، جدوں قریش دے سردار ابو سفیان نے مکہ دے 3000 سپاہیاں نوں نال لے کے مدینے اتے حملہ کرن لئی چالے پائے۔ اس فوج دے نال ابو سفیان دی پتنی 'ہندا' اتے ہور عورتاں وی سن، جہڑیاں ججھارو گیت گا کے اپنی فوج نوں حوصلہ دے رہیاں سن۔ اس فوج نے مدینے توں 3 میل دی دوری اتے 'اہد' پہاڑ دے نیڑے پڑاؤ کیتا۔ جویں دسیا جا چکا ہے حضرت محمد صاحب 1000 سپاہیاں نوں نال لے کے مدینے توں چلے۔ مدینے توں باہر نکلدیاں ہی عبداللہ پتر ابی اپنے نال لیاندے 300 منافقاں نوں نال لے کے مدینے دی فوج دا ساتھ چھڈّ گیا۔ ہن حضرت محمد دی فوج وچ صرف 700 سپاہی سن۔ آپ نے فوج نوں اس ڈھنگ نال میدان وچ اتاریا کہ پچھے اہد پہاڑ سی اتے اگے دشمن۔ اس پہاڑ وچ اک درا سی۔ آپ نے 50 تیر چلاؤن والے اس اتے کھڑے کر دتے، تاں جو دشمن پچھے توں حملہ نہ کر سکے۔ دستور انوسار پہلاں اک-اک، دو-دو آدمیاں نے اک-دوجے دا مقابلہ کیتا اتے پھر عامَ لڑائی شروع ہو گئی۔ مدینے دی فوج نے اپنے توں چوگنی مکے دی فوج نوں پچھے ہٹن لئی مجبور کر دتا۔ اس سمیں جہڑے نشانچیاں نوں درے دی رکھوالی لئی کھڑھا کیتا گیا سی، اوہ مکے دی فوج نوں پچھانہ ہٹدی دیکھ کے ہیٹھاں اتر آئے۔ درے نوں خالی دیکھ کے مکے دی فوج دے اک گھوڑسوار دستے نے پچھوں دی حملہ کر دتا اتے مدینے دے اوہناں انیکاں سپاہیاں نوں سمبھلن توں پہلاں ہی شہید کر دتا، جہڑے بھجّ رہی مکے دی فوج دا سامان اکٹھا کر رہے سن۔ قریش دی اگے لگی فوج وی رک گئی۔ مسلمان دو پاسیاں توں گھر گئے۔ اوہناں نے حضرت محمد صاحب نوں اپنے وچکار کر لیا اتے پچھے ہٹ کے پہاڑ دی چوٹی اتے جا چڑھے۔ جدوں مکے دیاں فوجاں نے پہاڑی اتے چڑھن دی کوشش کیتی تاں اپروں مدینے دے سپاہیاں نے وڈے-وڈے پتھر سٹّ کے اوہناں نوں روک دتا۔ مکے والیاں نے مسلماناں دا اینا نقصان ہی کافی سمجھیا اتے اوہ واپس پرط گئے۔ اس لڑائی وچ 70 مسلمان شہید ہوئے، جنہاں وچ 66 انصاری اتے 4 مہاجر شامل سن۔ شہید ہون والیاں وچ حضرت محمد صاحب دے چاچا حضرت حمزہ وی سن۔ حضرت محمد صاحب نوں وی اس لڑائی وچ سٹاں لگیاں۔ ابو سفیان دی پتنی ہندا، جس دا پیو اتے بھرا بدر دی لڑائی وچ حضرت حمزہ دے ہتھوں مارے گئے سن، نے بدلے دی اگّ نوں ٹھنڈھا کرن لئی اس دا نکّ اتے کنّ کٹّ لئے۔ اس نے حضرت حمزہ دی چھاتی چیر کے کلیجے نوں کچیاں ہی چبایا۔ حضرت محمد صاحب نے شہید ہون والے مسلماناں نوں اہد پہاڑ دے نیڑے ہی دفنا دتا اتے مدینے پرط گئے۔
دھوکھیبازیاں اتے مریسیہ دی لڑائی
احد دی لڑائی توں کجھ سماں بعد عرب دے دو قبیلیاں، قبیلہ اضل اتے قبیلہ کارا دے کجھ لوک حضرت محمد صاحب دے کول آئے اتے آپ نوں مل کے کہن لگے کہ ساڈے قبیلیاں نے اسلام قبول کر لیا ہے، تسیں کجھ مسلماناں نوں ساڈے نال بھیج دیو، تاں جو لوکاں نوں اسلام دیاں گلاں سکھائیاں جا سکن۔ آپ نے 10 سہابی اوہناں دے نال تور دتے۔ جدوں ایہہ لوک 'رجیء' دے ستھان 'تے اپڑے تاں لہیان قبیلے دے ہتھیاربند لوکاں نے گھیرا پا کے 8 نوں شہید کر دتا اتے باقی دو نوں مکہ لجا کے قریش دے ہتھ ویچ دتا، جتھے قریش والیاں نے دوواں نوں کجھ دیر قید رکھن توں بعد تکلیفاں دے کے شہید کر دتا۔ اسے طرحاں ہجرت دے چوتھے سال اک ہور گھٹنا واپری۔ قبیلہ کلاب دا اک امیر ابو براء حضرت محمد صاحب دے کول آیا اتے بینتی کیتی کہ کجھ سہابیاں نوں میرے نال بھیج دیو، تاں جو میرے قبیلے دے لوکاں نوں اسلام دی صحیح سکھیا دتی جا سکے۔ اس اتے بھروسہ کردیاں حضرت محمد صاحب نے 70 سہابیاں نوں اس دے نال تور دتا۔ جدوں ایہہ لوک بنو سلیم دے علاقے وچ اک کھوہ دے نیڑے پہنچے تاں نجدی قبیلے بنو عامر دے سردار توفیل پتر عامر نے اک مسلمان نوں چھڈّ کے باقی سبھ نوں شہید کر دتا۔ جدوں بچ جان والے سہابی امرو بن امیا نے مدینے پہنچ کے حضرت محمد صاحب نوں اس دردناک گھٹنا دی خبر دتی تاں آپ بہت دکھی ہوئے اتے اگے توں سہابیاں نوں باہر بھیجنا بند کر دتا۔ ہجرت توں 5 سال بعد آپ نوں خبر ملی کہ مریسیہ ناں دے چشمے دے نیڑے وسدے قبیلے خزا دی اک شاخ بنو مستلک دا سردار ہارس پتر ابی جرار مدینے اتے حملہ کرن دی تیاری کر رہا ہے۔ آپ مسلماناں دی اک فوج لے کے بنو مستلک قبیلے دی آبادی وچ جا پہنچے۔ قبیلے والیاں نے مقابلہ کیتا پر ہار گئے۔ اوہناں دے 11 آدمی مارے گئے اتے 600 دے قریب قید ہوئے۔ قیدیاں وچ ہارس دی دھی جبیریا وی شامل سی۔ جدوں آپ نے اس نوں قید وچوں آزاد کر دتا تاں اوہ مسلمان ہو گئی اتے آپ نے اس دی رضامندی نال نکاح کر لیا۔ جبیریا دے کہن اتے آپ نے سارے قیدیاں نوں رہا کر دتا۔
بنو قینقاع دے نال لڑائی
مدینے دے اندر یہودیاں دے تنّ قبیلے آباد سن، جنہاں دے ناں بنو نصیر، بنو کینکاہ اتے بنو کریزا سن۔ حضرت محمد صاحب نے مدینے آؤن توں بعد یہودیاں نال جہڑا سمجھوتہ کیتا سی، اس اتے پورا اترے رہے۔ اوہناں دی مسلماناں نوں تاڑنا سی کہ کوئی اجیہا قدم نہ چکیا جاوے، جس نال سمجھوتے دی النگھنا ہووے۔ پر یہودی اپروں سمجھوتے دی پالنا کرن دے حق وچ بولدے سن پر اندروں پلٹدے دکھائی دے رہے سن۔ اوہناں نے فطرت انوسار ایاریاں، غداریاں اتے مکاریاں کرنیاں شروع کر دتیاں سن۔ جدوں یہودیاں نے دیکھیا کہ بدر دی لڑائی وچ مسلمان گھٹّ گنتی وچ ہندیاں وی جت گئے ہن تاں اوہ سڑ-بھجّ گئے۔ اوہناں دا خیال سی کہ مسلمان بدر دی جنگ وچ مارے جانگے اتے باقی بچدیاں نال مدینے وچ اسیں نبڑ لوانگے۔ پر نتیجے اوہناں دیاں آساں دے الٹ نکلے۔ اپنے منصوبیاں وچ کامیاب نہ ہوئے یہودیاں نے کھلھم-کھلھے بغاوت دیاں گلاں کرنیاں شروع کر دتیاں۔ انج تاں مدینے دے اندر یہودیاں دے 3 قبیلے آباد سن پر بنو کینکاہ دا قبیلہ سبھ توں ودھ مسلماناں دا دشمن بندا جا رہا سی۔ اس قبیلے دے لوک مدینے دے اندر دیاں خبراں مکے وچ قریش والیاں نوں بھیجدے رہندے سن۔ کتے وجوں ایہہ لوک سنیار، لوہار اتے بھانڈے بناؤن دا کم کردے سن، جس کرکے ہتھیار بناؤنا وی ایہناں دے کتے وچ شامل سی۔ اس قبیلے دے کول اجیہے 700 ہتھیاربند جوشیلے جوان سن، جہڑے فوجی مہارت وی رکھدے سن۔ اسے طاقت دے گھمنڈ وچ ایہہ مسلماناں دے نال کیتے سمجھوتے دی خلاف-ورزی کردے رہندے سن۔ یہودیاں نال لڑائی دا کارن اک مسلمان عورت نوں یہودی دوکاندار ولو بے پردہ کرنا وی سی جس دے سٹے وجوں دوہاں دھراں وچ دشمنی پے گئی۔ جدوں مسلمان بدر دی جنگ توں وہلے ہو کے مدینے پہنچے تاں اوہناں نوں اس گھٹنا دی خبر ملی۔ حضرت محمد صاحب نے جدوں یہودیاں توں جاننا چاہیا تاں اوہ آکڑ گئے اتے 'سانوں قریش ورگے نہ سمجھو' جہیاں دھمکیاں دین لگے۔ حضرت محمد صاحب نے اوہناں نوں رستے اتے نہ آؤندا دیکھ کے اوہناں دے قلعے دی گھیرابندی کر لئی۔ مدینے دے جہڑے لوک صلاح لئی حضرت محمد دے کول آئے، اوہناں وچ ابادا پتر سامت وی شامل سی۔ حضرت محمد نے ابادا نوں فیصلے دا اختیار دے دتا۔ سٹے وجوں ابادا دے دتے فیصلے انوسار یہودیاں نوں مدینہ چھڈّ جان لئی کہہ دتا گیا اتے اوہناں نوں کیہا گیا کہ اوہ جنگی سامان توں علاوہ اپنا سارا گھریلو سامان نال لے جا سکدے ہن۔ ایہہ لوک مدینہ چھڈّ کے شام ولّ چلے گئے۔
چھوٹیاں لڑائیاں
بدر دی شرم ناک ہار توں بعد قریش دے سردار ابو سفیان نے قسم کھادھی کہ جدوں تکّ مدینے اتے حملہ کرکے مسلماناں نوں ختم نہ کر دیواں، ادوں تکّ گسلے جنابت (اک قسم دا نہاؤنا) نہیں کراں گا۔ اس لکش دی پورتی لئی اس نے مکے دی فوج لے کے مدینے توں 12 میل دی دوری اتے قزاق دی وادی وچ تیب ناں دے پہاڑ دی ڈھلان نیڑے جا ڈیرے لائے۔ اوہ اپنی فوج نوں اتھے چھڈّ کے کجھ ساتھیاں دے نال وپاریاں دے بھیس وچ مدینے گیا اتے یہودی قبیلے دے سردار ہئیّ پتر اختب دا دروازہ کھڑکایا پر اس نے مسلماناں نال کیتے سمجھوتے انوسار دروازہ کھولھنوں نانہہ کر دتی۔ پھیر اوہ بنی نظیر یہودی قبیلے دے سردار اسلام پتر مسکم دے کول گیا، جس نے مدینے اتے حملے سمیں اس دا ساتھ دین دا وعدہ کیتا۔ واپس پرتدیاں مدینے توں 3 میل دی دوری 'تے ابو سفیان نے کھیتاں وچ کم کردے اک مسلمان انصاری مائبد پتر امرو اتے اس دے اک کرندے نوں قتل کر دتا، اس دا گھر جلا دتا، کھیتی تباہ کر دتی، کھجور دے درخت وڈھّ دتے۔ جدوں حضرت محمد نوں اس گھٹنا دی خبر پہنچی تاں آپ نے بشیر پتر عبدل منظر نوں مدینے وچ اپنا نائب نیوکت کیتا اتے 200 فوجیاں نوں لے کے ابو-سفیان دا پچھا کیتا پر اوہ حضرت محمد دے آؤن دی خبر سن کے بھجّ نکلیا اتے رستے وچ بوجھ حلقہ کرن لئی ستوآں دے تھیلے سٹّ گیا۔ کیوں جو عربی وچ ستوآں نوں 'سویک' کیہا جاندا ہے، اس لئی اس گھٹنا دا ناں سویک دی لڑائی پے گیا۔ ہجرت دے تیسرے سال مدینے وچ خبر پہنچی کہ نجد دے علاقے وچ آباد بنی غتفان لڑاکو قبیلے دے لوک مدینے اتے حملہ کرن دی تیاری کر رہے ہن۔ خبر ملدیاں ہی حضرت محمد صاحب نے عثمان پتر افان نوں مدینے وکھے اپنا نائب نیوکت کیتا اتے 400 سواراں دی اک فوجی ٹکڑی نال نجد ولّ چالے پا لئے۔ مسلماناں دی فوج بارے سندیاں ہی غلفان قبیلے دے لوک پہاڑاں وچ چھپ گئے۔ حضرت محمد پورا اک مہینہ اتھے ڈیرہ لا کے بیٹھے رہے، تاں جو نجد دے علاقے وچ آباد دوسرے قبیلیاں نوں وی مسلماناں دی طاقت دا اندازہ ہو جاوے۔ اسے سال قبیلہ بنی سلیم اتے وی محمد صاحب نے 300 فوجیاں نوں لے کے چڑھائی کیتی پر اوہ لوک آپ دے آؤن دی خبر سندیاں ہی بھجّ گئے۔ اسے سال 4 نومبر سن 625 ای: نوں 'سریا' دا ساکہ ہویا، جس وچ مسلماناں دی فوجی ٹکڑی ہتھوں کریس دے وپارک قافلے دا بھاری نقصان ہویا۔
خندق دی لڑائی
مکے دے قریش اتے عرب دے دوسرے قبیلے سمجھ گئے سن کہ مدینے وچ جہڑی اسلام دے ناں اتے نویں شکتی ابھری ہے، اس دا مقابلہ کرنا کسے اکے-دکے قبیلے دے وسّ دی بات نہیں۔ اس شکتی نوں سارے قبیلیاں ولوں مل کے ہی روکیا جا سکدا ہے۔ ہجرت دے 5ویں سال مسلماناں ولوں مدینے وچوں کڈھے بنو نظیر اتے بنو کینکاہ دے یہودی کبیلیا نے مدینے وچوں کڈھ گئے تیجے یہودی قبیلے 'غتفان' اتے اس نال سبندھت چھوٹے-چھوٹے یہودی قبیلیاں نے مل کے مدینے اتے حملہ کرن دی تیاری کیتی۔ موقعے دا فائدہ چکدیاں مکے دے قریش قبیلے دا سردار ابو سفیان وی اپنی فوج لے کے ایہناں دے نال آ ملیا۔ مدینے اتے حملے دی خبر جدوں مسلماناں تکّ پہنچی تاں اوہناں نے شہر دے اندر رہِ کے ہی لڑائی کرن دا فیصلہ کیتا۔ مدینے دے تنّ پاسے باغ سن اتے اک پاسے کھلھا میدان سی۔ میدان والے پاسے آپ نے اپنے سرداراں دی صلاحَ نال ڈونگھی کھائی کھدوا دتی۔ سانجھی فوج نے 20 دن تکّ مدینے نوں گھیرا پائی رکھیا۔ اس دوران اوہناں نے جد وی کھائی نوں پار کرن دی کوشش کیتی، مسلمان فوج نے تیراں اتے پتھراں نال اوہناں نوں پچھے دھکّ دتا۔ اس لڑائی وچ مسلماناں نوں سبھ توں وڈا خطرہ مدینے دے اندر وسدے یہودیاں توں سی۔ اوہناں نوں کسے قسم دی شرارت کرن توں روکن لئی حضرت محمد نے 200 مسلماناں دی اک فوجی ٹکڑی اوہناں دے محلے دے ساہمنے لا دتی۔ یہودیاں اتے قریش ولوں مدینے نوں پایا گھیرا جنا لمبا ہندا جا رہا سی، اونا ہی اوہناں دا حوصلہ ٹٹدا جا رہا سی۔ قہر دی ٹھنڈھ وچ 10 ہزار فوجیاں دے راشن-پانی دا پربندھ کرنا حملہ آوراں لئی آسان کم نہیں سی۔ اسے سمیں اچانک اجیہا قہر دا طوفان آیا، جس نال قریش دی فوج دے تنبو اکھڑ گئے۔ ربّ ولوں آئے اس قہر نال سارا انتظام کھیروں-کھیروں ہو گیا۔ قریش اتے یہودیاں دی سانجھی فوج اجیہی ستھتی دا مقابلہ نہ کر سکی۔ اوہناں وچ اک-دوجے پرتی غلط-فہمیاں پیدا ہو گئیاں اتے اوہناں دا ایکا ٹٹّ گیا۔ ایکے دے ٹٹن بارے 'میئمارے انسانیت' دا لیکھک لکھدا ہے، 'گھیرابندی نوں 25 دن توں ودھ سماں بیت گیا۔ سردی دا موسم ہون کرکے اینے بڑے لشکر لئی خوراک اتے چارے دی گھاٹ محسوس ہون لگی اتے فٹّ پے جان نال گھیرا پائی بیٹھی فوج دا حوصلہ ٹٹّ گیا۔' پہلاں یہودی اپنی فوج لے کے واپس چلے گئے اتے پھیر قریش والیاں نے وی اپنا گھیرا سمیٹ کے واپس جانا ہی چنگا سمجھیا۔ باہری خطرے دے ٹلدیاں ہی مسلمان فوج نے مدینے دے اندر یہودی بستی نوں گھیرا پا لیا۔ یہودی بہتے دن مقابلہ نہ کر سکے اتے مسلماناں دے قیدی بن گئے۔
حدیبیہ دا سمجھوتہ
بھاویں عرب دے قبیلے سارا سال اک-دوجے نال لڑدے رہندے سن پر حج دے دناں وچ 4 مہینیاں لئی اوہ لڑنا-جھگڑنا بند کر دندے سن، تاں جو حج 'تے آؤن والے یاتری اوکھ محسوس نہ کرن۔ سو مکے توں ہجرت کرکے مدینے گئے مسلماناں نے وی حج کرن دا ارادہ کیتا۔ خانا کعبہ ربّ دا گھر سی، جس نوں حضرت ابراہیم اتے اس دے پتر حضرت اسمٰعیل نے ربّ دے حکم نال وسایا سی پر مسلماناں نوں اتھوں نکلیاں 6 سال ہو گئے سن۔ دوجے اعلام دے مولک ارکاناں وچ حج وی ضروری سی۔ اس لئی مسلماناں دی دلوں اچھا سی کہ اوہ کعبے دی زیارت کرن۔ ہجرت دے چھویں سال حضرت محمد صاحب 1400 مسلماناں نوں نال لے کے مکہ وچ ستھت خانا کعبہ دی شانتمئی زیارت لئی چلے۔ پر جدوں اس دی خبر مکہ دے قریش تکّ اپڑی تاں اوہناں نے مسلماناں نوں ہر حیلے مکے وچ داخل ہون توں روکن لئی اپرالا کرنا شروع کر دتا۔ قریش دے جوان مسلماناں نوں روکن لئی مکے توں باہر رستہ روک کے بیٹھ گئے پر حضرت محمد صاحب اوہناں دے ارادے نوں بھانپدیاں رستہ بدل کے مکے توں کجھ میل دی دوری 'تے ستھت 'ہدیبیا' دے ستھان 'تے پہنچ کے ٹھہر گئے اتے قریش نوں سنیہا بھیجیا کہ اسیں لڑن نہیں آئے، صرف کعبے دی زیارت کرن آئے ہاں۔ مکے والیاں نے اروا بن مسعود نوں قریش دی طرفوں گل بات لئی بھیجیا۔ آپ نے اس نوں وی اوہو ہی گلّ کہی، جہڑی پہلاں قریش نوں سنیہے وچ کہہ چکے سن۔ اروا حضرت محمد دی شخصیت توں اینا پربھاوت ہویا کہ اس نے قریش نوں مسلماناں نال صلح کرن دی صلاحَ دتی پر قریش والیاں نے اروا دی گلّ ٹھکرا دتی۔ حضرت محمد صاحب نے اپنے اک سہابی حضرت عثمان نوں دوسری وار قریش دے سرداراں کول بھیجیا پر اوہناں نے اس نوں واپس نہ آؤن دتا اتے اپنے کول روک لیا، جس نال خبر فیل گئی کہ حضرت عثمان نوں شہید کر دتا گیا ہے۔ اس خبر نوں سن کے حضرت محمد صاحب کہن لگے کہ ہن تاں عثمان دے خون دا بدلہ لینا ہی پویگا۔ آپ اک ککر دے درخت ہیٹھاں بہہ گئے اتے وڈے سرداراں نوں بلا کے اس فیصلے اتے موہر لگوائی کہ اسیں مر جاوانگے پر حضرت عثمان دے خون دا بدلہ لئے بناں واپس نہیں جاوانگے۔ مسلمان لڑن لئی تیار ہو گئے پر حضرت عثمان دی شہیدی دی خبر غلط نکلی۔ لڑائی لئی مسلماناں دے اتشاہ دا پتہ قریش نوں وی لگّ گیا۔ اوہناں نے سہیل بن عامر نوں دوت بنا کے مسلماناں نال صلاح دی گل بات کرن لئی دوبارہ بھیجیا۔ لمبا سماں گل بات کرن توں بعد سمجھوتہ ہو گیا۔
پڑوسی بادشاہاں نوں اسلام دا سندیش
مکے والیاں نال ہدیبیا دی صلاح کرن توں بعد حضرت محمد صاحب نے اسلام دے پرچار اتے پھیلاؤ واسطے کجھ دھیان دینا شروع کیتا۔ اک دن آپ نے سہابیاں نوں اکٹھا کیتا اتے فرمایا، 'ہے لوکو! ربّ سچے نے مینوں ساری دنیا لئی رحمت بنا کے بھیجیا ہے اتے ایہہ رحمت دا سندیش ساری دنیا دے واسطے ہے۔ دیکھو حضرت عیسیٰ وانگوں بھید-بھاو نہ رکھیو۔ جاؤ میرا سندیش سارے جگت وچ پہنچا دیو۔ اسے سال سنّ 6 ہجری نوں آپ نے پڑوسی ملکاں دے بادشاہاں نوں پتر بھیجے، جنہاں راہیں اوہناں نوں اسلام دا سندیش دتا گیا سی۔ ایہہ چٹھیاں لے کے آپ دے نیوکت کیتے سہابی وکھ-وکھ ملکاں وچ گئے، جنہاں دا ویروا کئی کتاباں وچ ملدا ہے۔ ایران دے بادشاہ خسرو پرویز کول حضرت عبداللہ بن ہزافا نوں پتر دے کول بھیجیا گیا۔ اس پتر وچ لکھیا سی، 'شروع کردا ہاں اﷲ دے ناں نال جہڑا بہت ہی رحمٰن اتے رحیم (دیالو اتے کرپالو) ہے۔ اﷲ دے رسول محمد ولوں ایران دے بادشاہ کسرا نوں سلام ہووے اس بندے 'تے جہڑا ہدایت نوں سویکار کرن والا ہووے۔ اﷲ اتے اس دے رسول تے ایمان لیاوے اتے ایہہ گواہی دیوے کہ ربّ توں بناں کوئی دوسرا ہور عبادت دے لایق نہیں ہے اتے ایہہ کہ میں ربّ ولوں بھیجیا ہویا پیغمبر ہاں، تاں جو ہر پرانی نوں ربّ دا حکم نہ منن دے بھیڑے پرینام توں بچاواں۔ تسیں وی اﷲ دی آگیاکاری اتے ادھینگی سویکار کر لوو تاں سلامت رہوگے۔ نہیں تاں اگّ دی پوجا کرن والیاں دے اپرادھاں دا پاپ وی تہاڈے سر ہووےگا۔' خسرو پرویز ٹھاٹھ-باٹھ نال رہن والا ہینکڑباز بادشاہ سی۔ اوہ پتر نوں پڑھدیاں ہی اگّ-بگولا ہو گیا اتے بولیا، 'میرے ادھین ہو کے وی مینوں انج لکھدا ہے۔' اس نے ایہہ کہہ کے پتر پھاڑ دتا اتے یمن دے راجپال نوں حکم دتا کہ نبی ہون دے اس داعویدار نوں پھڑ کے ساڈے ساہمنے حاضر کیتا جاوے۔ یمن دے راجپال نے دو بندیاں نوں بھیجیا کہ اوہ آپ نوں گرفتار کرکے ایران دے دربار وچ پیش کرن۔ اسے سمیں خسرو پرویز نوں اس دے پتر نے قتل کر دتا اتے آپ بادشاہ بن بیٹھیا۔ حضرت محمد جیون تے سندیش دا کرتا محمد عبدل ہئیّ لکھدا ہے، 'جدوں راجپال دے بندے حضرت محمد صاحب دے کول پہنچے تاں اوہناں نوں خسرو پرویز دے قتل ہون دا پتہ نہیں سی پر حضرت محمد صاحب نوں ربّ دے آدیش انوسار اس دی جانکاری پراپت ہو گئی سی۔ آپ نے اوہناں بندیاں نوں اس گھٹنا دی سوچنا دتی اتے فرمایا کہ تسیں واپس جاؤ اتے راجپال نوں آکھو کہ اسلامی راج خسرو دی راجدھانی تکّ پہنچیگا۔
روم دا بادشاہ جس نوں قیصر جاں ہرکل کیہا جاندا سی، دے کول دہیء قلبی نوں خط دے کے بھیجیا گیا۔ قیصر اس سمیں بیتل مقدس آیا ہویا سی۔ خط پڑھن توں بعد اس نے حکم دتا کہ عرب دا کوئی وی وپاری جہڑا میرے ملک وچ آیا ہویا ہووے، اس نوں دربار وچ بلایا جاوے۔ سببّ نال اوہناں دناں وچ قریش دے سردار ابو سفیان غازہ گئے ہوئے سن۔ قیصر دے ملازماں نے اس نوں بیتل مقدس لجا کے دربار وچ پیش کر دتا۔ قیصر نے حضرت محمد صاحب دے بارے اس توں بہت سارے سوال پچھے۔ بھاویں ابو سفیان اجے تکّ اسلام نہیں لیایا سی پر اوہ حضرت محمد صاحب دے دوت دے ساہمنے جھوٹھ نہ بول سکیا۔ اس نے قیصر نوں محمد صاحب بارے سبھ کجھ سچ-سچ آکھ دتا، جس توں پربھاوت ہو کے قیصر نے کجھ مجبوریاں دسدیاں اسلام تاں قبول نہ کیتا پر سفیر نوں بڑے سنمان نال واپس بھیجیا۔ مصر دے بادشاہ مکوکس دے کول حضرت حاتب پتر ابی بلتا نوں بھیجیا گیا۔ خط وچ مصر اتے اسکندریا دے بادشاہ نوں سمبودھت کرکے حضرت محمد ولوں لکھیا گیا سی، 'میں تہانوں اﷲ دے دین دی دعوت دندا ہاں۔ اسلام لے آؤ سلامت رہوگے۔ اے اہلے کبت! اک ایسی بات دی طرف آؤ، جہڑی ساڈے اتے تہاڈے وچکار سانجھی ہے۔ اسیں اﷲ توں بناں کسے دی عبادت نہ کریئے اتے اس دا کسے نوں شریک نہ بنائیے۔' مکوکس نے خط توں بناں سفیر نال ہور وی گل بات کیتی اتے کہن لگیا، 'مینے نبی دیاں ساریاں گلاں اتے غور کیتی ہے، اوہ کوئی بری بات نہیں کہندا۔ اوہ نہ جادوگر ہے اتے نہ کاہن، سگوں اس دے کول نبی ہون دیاں ساریاں نشانیاں موجود ہن۔ اسلام قبول کرن بارے میں غور کرونگا۔' بھاویں اس نے اسلام قبول نہ کیتا پر حضرت حاتب دا بڑا مان-سنمان کیتا اتے بہت سارے قیمتی تحفے دے کے واپس بھیجیا۔ ہبشا دے بادشاہ نجاشی کول حضرت امرو بن امیا حضرت محمد صاحب دا خط لے کے گئے۔ اوہ پہلاں ہی اسلام قبول کر چکا سی اتے اوکھے سمیں ہجرت کرکے آئے مسلماناں دی قریش دی ورودھتا دے باو جود سانبھ-سنبھال وی کیتی سی۔ اس نے امرو بن امیاں دی چنگی سیوا کیتی اتے عزت-مان نال حضرت محمد صاحب دے واسطے تحفے دے کے وداع کیتا۔ ایہناں توں علاوہ آپ نے کئی ہور بادشاہاں نوں وی خط لکھے، جنہاں وچ بحرین، یماما، دمشق، امان آدی ملکاں دے ناں لئے جا سکدے ہن۔
خیبر دی لڑائی
ہجاز علاقے دے اتر والے پاسے خیبر دے ستھان نوں یہودیاں نے مسلماناں دے خلاف سازشاں دا گڑھ بنایا ہویا سی، جتھے اوہناں نے اپنی رہائش لئی کئی قلعے بنا رکھے سن۔ مدینے وچوں کڈھے ہوئے بنو نظیر دے یہودی وی اتھے ہی آباد سن، اس لئی اوہ مسلماناں توں بدلہ لین لئی نت دن نویاں سازشاں گھڑدے رہندے سن۔ ہن اوہ عرباں دے وڈے قبیلے غتفان نال رل کے مدینے اتے حملہ کرن دیاں تیاریاں کر رہے سن۔ جدوں حضرت محمد صاحب نوں یہودیاں ولوں مدینہ اتے حملہ کرن دیاں تیاریاں دی خبر ملی تاں اوہ 1600 مسلمان فوجیاں نوں نال لے کے خیبر اتے حملہ کرن لئی تر پئے۔ اوہناں نے خیبر پجدیاں ہی بناں دیر کیتیاں خیبر دے سارے قلعیاں نوں گھیرا پا لیا اتے کجھ دناں دی لڑائی توں بعد 'کموس' ناں دے قلعے توں بناں ساریاں نوں فتح کر لیا۔ اس قلعے دے سردار دا ناں مرہب سی، جہڑا تکڑا لڑاکو اتے لڑائی دیاں گتیودھیاں توں جانو سی۔ قلعے نوں فتح کرن لئی حضرت محمد صاحب نے اپنے جوائی حضرت علی نوں کمانڈر نیوکت کرکے چڑھائی کرن لئی کیہا۔ حضرت علی دے قلعے دے نیڑے پہنچدیا ہی یہودی سردار، جس دا ناں مرہب سی، ساہمنے آ کھلویا۔ فوج دے دوواں سرداراں وچ سدھی لڑائی ہوئی، جس وچ 'مرہب' ماریا گیا۔ حضرت علی نے 'کموس' دی فوج نوں پچھے دھکدیاں قلعے دا دروازہ توڑ دتا اتے مسلم فوج قلعے وچ داخل ہو گئی۔ یہودی فوج نے قلعے دے اندر کجھ چر لئی مقابلہ کیتا اتے ہتھیار سٹّ دتے۔ جت توں بعد حضرت محمد صاحب کجھ دن قلعے وچ رکے۔ آپ نے ہارے ہوئے یہودیاں نال چنگا سلوک کیتا۔ مسلماناں دے ہتھوں ہار جان توں بعد یہودیاں نے بینتی کیتی کہ جہڑیاں زمیناں اوہناں دے قبضے ہیٹھ ہن، جے اوہناں دے کول ہی رہن دتیاں جان تاں اوہ مسلماناں نوں ادھی پیداوار دندے رہنگے۔ حضرت محمد صاحب نے اوہناں دی ایہہ بینتی پروان کر لئی۔ آؤن والے سمیں وچ مسلمان حاکماں نے جس ڈھنگ نال ادھی پیداوار وصولن لئی چنگا ووہار کیتا، اس نے ہولی-ہولی یہودیاں دے مناں نوں جت لیا۔ مسلمان ادھیکاری پیداوار دے دو حصے کرکے ڈھیریاں لا دندے۔ ایہہ واہیکاراں دی مرضی اتے نربھر سی کہ اوہ جہڑی ڈھیری چاہن، پہلاں چکّ لین۔ خیبر دی لڑائی توں بعد حضرت محمد صاحب نے اوہناں مسلماناں نوں ہوشا توں مدینے سدّ لیا، جہڑے مکے وچ رہن سمیں قریش والیاں دے ظلماں توں تنگ آ کے ہجرت کر گئے سن۔