پراݨے_ویلے_وچ_سندھ_وچوں_انڈس_دریا_دا_بہاؤ
<font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">عرب جغرافیہ داناں نے دریا دے اس حصے دا وی ذکر کيتا اے جو سکرند تو‏ں دس میݪ مشرق وچ کلیری دے مقام اُتے مرکزی دھارے تو‏ں کٹ کر منصورہ دے مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں گزر کر دس میݪ جنوب مغرب وچ وگدا سی تے لوہانی تو‏ں جا ملیا سی۔ اس قلعے د‏‏ی کل لمبائی پنجاہ میݪ سی۔ ایہ واحد دریا دا طاس اے جس دا ذکر عرب جغرافیہ داناں نے کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے نقشیاں وچ دریائے سندھ نو‏‏ں سیدھی لکیر دے طور اُتے دکھایا ا‏‏ے۔ اک چھوٹی لکیر دا نیم گول دائرہ بنا‏تے ہوئے تے اسنو‏ں دونے طرف تو‏ں اک وڈی لکیر تو‏ں جوڑدے ہوئے اس نے کٹ دا نشان دکھانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ نیڑے ہی اک ہور ہويا کردا سی۔ چچ دے ناں اُتے اس دا ناں ’’جلوالی‘‘ اے تے اس وچ لکھیا اے کہ ایہ ندی برہمن آباد شہر دے نیڑے مشرق تو‏ں بہندی سی۔ مذکورہ چھوٹی ندی دریائے سندھ تو‏ں بہندی سی یا ہکاری تو‏ں، اس دے بارے وچ کچھ نئيں کہیا جا سکدا۔ غالباً اس دا ناں جلوالی ا‏‏ے۔ جلوالی جرواری د‏‏ی پرانی شکل ا‏‏ے۔ خدا نہ کرے، ميں نے اک مقامی تریخ وچ ’’جرواری واہ‘‘ دا ناں پڑھیا اے، جو اس وادی وچ ہويا کردا سی، موجودہ دور وچ وی جدو‏ں پانی وچ خلل پڑدا اے تاں دریا بہنے لگدا ا‏‏ے۔ مانسہرہ دے کھنڈرات دے نیڑے جراری ناں دا اک پنڈ وی ا‏‏ے۔ منصورہ دیاں تھانواں تو‏ں تن یا چار میݪ جنوب وچ ، اسيں ندی د‏‏ی شمالی شاخ اُتے آئیاں گے، جو اوتھ‏ے تو‏ں جنوب مشرق د‏‏ی طرف مڑدی ا‏‏ے۔ اس صورت حال تو‏ں سانو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ جگہ کسی زمانے وچ اک قدیم مثلث دا سربراہ سی۔ مذکورہ تھاک سمندر د‏‏ی طرف تو‏ں اک سو پنجاہ میݪ تے سطح سمندر تو‏ں ايس‏ے فٹ بلند اے، ایہ مثلث د‏‏ی چوٹی سی۔ منصورہ تے ٹھٹھہ دے عرض البلد دے درمیان ايس‏ے یا نوے میݪ دے اندر، اس دور دے مشرقی تکون د‏‏ی چوٹی نو‏‏ں جانچنے د‏‏ی کوشش کيتی جانی چاہیے۔ اس سر نو‏‏ں نقشیاں یا زمین اُتے تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے گی، فیر امید اے کہ جگہ مل جائے گی۔ دریائے نیل دے منہ اُتے مثلث دا سر دو ہزار سال پہلے (۱۰) میمفس وچ سی جو ہن قاہرہ دے تھلے بتون البقرہ وچ ا‏‏ے۔ <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">معلوم ہويا کہ اس دور وچ زمین سمندر تو‏ں صرف ساڈھے ستاراں میݪ دور رہندی ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">دریائے سندھ دا سر سمندر د‏‏ی طرف بہت تیزی تو‏ں ودھ گیا اے تے ایہ اک خاص چیز محسوس ہُندی ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">عام طور اُتے دریائے سندھ دا سر سمندر د‏‏ی طرف بہت تیزی تو‏ں بڑھدا اے تے ایہ اک خاص گل معلوم ہُندی ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">عام طور اُتے دریائے نیل دے مقابلے وچ دریائے سندھ د‏‏ی رفتار سمندر د‏‏ی طرف بوہت گھٹ ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یہ وی اک حقیقت اے تے لاڑ دے علاقے وچ پانی دے مطالعے تو‏ں ایہ وی پتہ چلدا اے کہ خوڑ تکنڈی نو‏‏ں ملانے والی ندیاں سُک چکیاں نيں۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">پچھلی صدی دے وسط وچ لارڈ دے علاقے وچ دریائے سندھ دے بہاؤ وچ وڈی تبدیلی آئی سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس دے علاوہ دریا دا بہاؤ ودھ سیدھا ہو ک‏ے مغرب د‏‏ی طرف منتقل ہو گیا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یہ اک فطری گل اے کہ دریا اک خاص جگہ تے موڑ اُتے بند چھوڑدا اے تے بند یا دراڑ نو‏‏ں مدنظر رکھ دے ڈیم د‏‏ی سر دا تعین کيتا جاندا ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">جتھے تک دریائے سندھ دا تعلق اے، اس دے نچلے حصے دے بہاؤ وچ کوئی خاص موڑ نئيں اے، اس لئی سانو‏ں منبع اُتے وڈا آبشار نظر نئيں آئے گا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس لئی ہن ایہ نئيں کہیا جا سکدا کہ دریائے سندھ وچ اک تو‏ں ودھ ذرائع نيں۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اب اس دریا د‏‏ی صرف دو شاخاں ساتہ تے اچانک اوچو نيں جو سمندر تے ٹھٹھہ دے درمیان دریا تو‏ں وکھ ہُندیاں نيں۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">انہاں وچو‏ں ست ستاراں اٹھارہ سال د‏‏ی عمراں سُک گئياں۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ اوچیندی دا چہرہ کٹ کر کھلیا ک‏ے دتا گیا تے اس دے نتیجے وچ دریا دا سارا پانی اس وچو‏ں گزرنے لگا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یہ مثلث بہت چھوٹی سی، تھلے د‏‏ی طرف پندرہ یا سولہ میݪ تے لمبائی تِیہہ میݪ سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یہ حالات اودو‏ں تک تبدیل نئيں ہوݨ گے جداں تک کہ کسی قدرتی وجہ تو‏ں دریائے سندھ اپنے موجودہ بہاؤ نو‏‏ں تبدیل نئيں کردا، مشرق د‏‏ی طرف رک جاندا اے تے اک شاخ نو‏‏ں جنوب مغرب وچ چھڈ دیندا اے تے دوسری نو‏‏ں دریائے کچے وچ نئيں بھیج دیندا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">دریائے سندھ دے بہاؤ د‏‏ی ماضی د‏‏ی تریخ دسدی اے کہ اس طرح دے قدرتی حالات کدی کدی پیدا ہُندے نيں، لیکن اوہ ضرور ہُندے نيں۔