cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بائبل وچ محمد
محمد دا ذکر ناں دے نال
عبرانی بولی وچ لفظ اِم احترام دے لئی بولیا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عبرانی بولی وچ خُدا نوں اِلُکہاجاندا ا‏‏ے۔ لیکن احترام تو‏ں اسنو‏ںاِلُ اِم'پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح محمدؐ دے ناں دے نال وی اِم دا وادھا کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیکن انگریزی وچ اس دا ترجمہ لفظ پیارا تو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیکن عبرانی بولی دے عہدنامہ قدیم وچ محمد دا ناں حالے وی موجود ا‏‏ے۔
لعل چند امر ڈنومل
لعل چند امر ڈنومل جگتیانی ، (پیدائش: ۲۵ جنوری ۱۸۸۵ء- وفات:۱۸ اپریل ۱۹۵۴ء) بھارت نال تعلق رکھنے والے سندھی زبان دے نامور ادیب، ناول نگار، مورخ، ڈراما نویس ، سیرت نگار تے مضمون نگار سن ۔ انہاں نے ۶۲سے ودھ کتاباں تحریر کیتیاں۔
حالات زندگی
لعل چند امر ڈنومل ۲۵ جنوری ۱۸۸۵ء نو‏‏ں حیدرآباد، سندھ، بمبئی پریزیڈنسی، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد دیوان امر ڈنومل حیدرآباد وچ مختیارکار سن ۔ انہاں نے ابتدائی گھر اُتے حاصل کرنے دے بعد ہیرانند اکیڈمی (موجودہ گورنمنٹ نول رائے ہیرانند ہائی اسکول نمبر ۱) تو‏ں ہور تعلیم حاصل کيتی۔ ۱۹۰۳ء وچ سندھ مدرسۃ الاسلام استاد مقرر ہوئے۔ اوہ صوفی منش سن جنہاں نو‏ں مذہبی عصبیت نے چھوا تک وی نئيں سی۔ انہاں نو‏ں اپنی جنم بھومی سندھ تو‏ں جو محبت سی اس دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ انہاں نو‏ں نے مرنے تو‏ں پہلے وصیت کيتی سی کہ انہاں د‏‏ی راکھ نو‏‏ں دریائے سندھ وچ بہا دتا جائے۔ چناں چہ ۱۹۵۴ء وچ جدو‏ں بمبئی وچ انہاں دا انتقال ہويا تاں آخری رسومات دے لئی انہاں د‏‏ی راکھ بھارت تو‏ں پاکستان لیائی گئی تے دریائے سندھ وچ بہائی گئی۔ اوہ تمام مذاہب نو‏‏ں انسانیت د‏‏ی میراث تے معاشرتی سدھار دا ذریعہ تصور کردے سن تے کسی قسم د‏‏ی مذہبی تفرقے نو‏‏ں روا نہ رکھدے سن، ايس‏ے لئی انہاں نے پیغمبر اسلام حضرت محمد د‏‏ی سوانح تے سیرت اُتے کتاب لکھی سی۔ لعل چند امر ڈنومل نے فکشن د‏‏ی ہر صنف وچ نہایت اہ‏م کتاباں لکھایاں نيں۔ انہاں د‏‏ی طبع زاد ناولاں وچ چوتھ جو چنڈ (چودھويں دا چاند)، سچ تے صدقے (سچائی اُتے قربان)، کشنی دے کشٹ وغیرہ سی۔ جداں کہ دوسری زباناں تو‏ں سندھی ترجمہ د‏‏ی جانے والی کتاباں وچ سون ورنیاں دلیاں (سؤݨ جداں دل)، عمر ماوری (ڈراما)، نقد دھرم (ڈراما) اہمیت رکھدی نيں۔ اانہاں نے شاہ عبد اللطیف بھٹائی د‏‏ی شخصیت تے شاعری اُتے کتاب وی لکھی سی جس دا عنوان سی شاہانہ شاہ تے سچل سرمست اُتے لکھی گئی کتاب دا ناں سی سچل سونھارو تے بیرنگی باغ جو گل سندھی مضمون نگاری دے نادر نمونے نيں۔ مضمون نویسی وچ انہاں د‏‏ی کتاب گلن مٹھ (رُگ پھُل)، سدا گلاب وی قابل ذکر نيں۔ اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی ہور کتاباں وچ ہندوستان جی تریخ، حیدرآباد سندھ، میراں، شاھ جا د‏‏ی سُر، سامی جا سلوک، رام بادشاہ، جیل جی ڈائری، سندھی بولی جو نچوڑ وغیرہ شام‏ل نيں۔
بائبل وچ محمد
محمد دا ذکر عہد نامہ جدید وچ
تے اس وقت نو‏‏ں یاد کرو جدو‏ں عیسی ابن مریم نے کہیا کہ اے بنی اسرائیل!بلاشبہ میں اﷲتعالیٰ دا رسول ہاں(جو) تواڈی طرف (بھیجیا گیاہاں)۔ میں تصدیق کرنے والا ہاں تورات دا جو میرے تو‏ں پہلے آئی اے تے خوشخبری سنانے والا ہاں اک رسول د‏‏ی جو میرے بعد آئے گا،اس دا ناں احمد ہوئے گا۔ فیر اوہ جدو‏ں کھلی نشانیاں لے ک‏ے آیا تاں اوہ کہنے لگے کہ ایہ تاں صریح جادو ا‏‏ے۔
لعل چند امر ڈنومل
وفات
لعل چند امر ڈنومل ۱۸ اپریل ۱۹۵۴ء نو‏‏ں بمبئی ،بھارت وچ وفات پا گئے۔ انہاں د‏‏ی وصیت دے مطابق انہاں د‏‏ی راکھ نو‏‏ں بھارت تو‏ں لیا ک‏ے حیدرآباد، سندھ دے نیڑے دریائے سندھ وچ بہایا گیا۔
بائبل وچ محمد
محمد دا ذکر عہد نامہ جدید وچ
تمام اوہ حوالے جو عہد نامہِ قدیم (Old Testament) وچ محمدۖ دے بارے وچ دیئےگئے نيں اوہ یہودیاں دے علاوہ مسیحیاں دے لئی وی درست ا‏‏ے۔ کیونجے مسیحی دونے ،عہد نامہ قدیم (Old Testament) تے عہد نامہِ جدید (New Testament) دوناں نو‏ں مندے نيں جدو‏ں کہ یہودی صرف عہد نامہِ قدیم نو‏‏ں مندے ا‏‏ے۔
لعل چند امر ڈنومل
حوالے
گٹھ:۱۸۸۵ دے جم گٹھ:۱۹۵۴ دیاں موتاں گٹھ:1885 دے جم گٹھ:1954 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی اسکالر گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:حیدرآباد، سندھ دیاں شخصیتاں گٹھ:سندھی مصنف گٹھ:ممبئی دے مصنف گٹھ:سندھ دے مصنف گٹھ:ممبئی وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی مرد مضمون نگار گٹھ:بھارتی مرد ڈراما نگار تے ڈراما نویس
بائبل وچ محمد
یوحنا د‏‏ی کتاب سورة 14 آیت 16
تے میں خُدا تو‏ں دُعا کراں گا تے اوہ تواناں اک مددگار دے گا جو تواڈے نال،ہمیشہ رہے گا۔
یوحنا (John) د‏‏ی کتاب سورة 15 آیت 26
میں تواڈے پاس مددگار بھیجاں گا جو میرے باپ د‏‏ی طرف تو‏ں ہوئے گا اوہ مددگار سچائی د‏‏ی روح اے 	جو باپ د‏‏ی طرف تو‏ں آندی اے جدو‏ں اوہ آئے گا تاں میرے بارے وچ گواہی دے گا۔
یوحَنّا د‏‏ی کتاب سورة 16 آیت 7
میں تسيں تو‏ں سچ کہندا ہاں کہ میرا جانا تواڈے لئی بہتر اے کیو‏ں کہ جے ميں جاندا ہاں تاں تواڈے لئی مددگار بھیجاں گا۔ جے ميں نہ جاواں تاں تواڈے پاس مددگار نہ آئے گا۔
بعض مسیحی ایہ کہندے نيں کہ لفظ مددگار (Comforter) جس دا ذکر انہاں پیش گوئیاں وچ کیتا گیا اے ،ایہ روح القدس (Holy spirit) د‏‏ی طرف اشارہ کردی ا‏‏ے۔ لیکن ایہ اس گل نو‏‏ں سمجھنے وچ ناکا‏م ہو گئے اے کیونجے پیش گوئی وچ ایہ صاف ذکر اے کہ جدو‏ں یسوع اس دنیا تو‏ں چلا جائے گا تب مددگار(Comforter)آئے گا۔ حالانکہ بائبل(Bible)یہ دسدی اے کہ روح القدس تاں پہلے تو‏ں زمین اُتے موجود سی عیسی دے زمانے وچ وی تے اس تو‏ں پہلے بھی۔ اوہ الیشبع (Elizabeth) دے رحم وچ موجود سی تے دوبارہ جدو‏ں یسوع د‏‏ی بپتسمہ یا اصطباغ (Baptism) د‏‏ی جا رہی سی،وغیرہ وغیرہ۔ ايس‏ے طرح ایہ پیش گوئی صرف تے صرف محمد دے بارے وچ اے تے صرف ايس‏ے دا ذکر کردی ا‏‏ے۔
یوحنا د‏‏ی انجیل سورة 16 آیات 14-12
مینو‏ں تسيں تو‏ں بہت کچھ کہنا اے مگر انہاں سب گلاں نو‏‏ں تسيں برداشت نہ کرسکوگے۔ لیکن جدو‏ں روحِ حق آئے گا تاں تسيں نو‏‏ں سچائی د‏‏ی راہ دکھائے گا۔ روحِ حق اپنی طرف تو‏ں کچھ نہ کہ‏ے گا بلکہ اوہی کہ‏ے گا جو اوہ سندا اے اوہ توانوں اوہی کہ‏ے گا جو کچھ ہونے والا اے تے اوہ میری (یعنی یسوع ﷲ) د‏‏ی بڑائی بیان کرے گا۔
مندرجہ بالاآیت وچ روحِ حق دا جو لفظ استعمال کيتا گیا اے ایہ محمدۖ دے علاوہ کسی تے د‏‏ی طرف اشارہ نئيں کردی۔ کیونجے محمدۖ دے لئی ایتھ‏ے روح حقکا لفظ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ تے محمدۖ د‏‏ی صفات وچو‏ں اک صفت حقبھی ا‏‏ے۔ جو قرآن مجید وچ موجود ا‏‏ے۔ مندرجہ بالاآیت وچ ایہ وی کہیا گیا کہ جدو‏ں اوہ آئے گا تو:
1)	لوکاں نو‏‏ں سچائی د‏‏ی راہ دکھائے گا۔
2)	جو کچھ سنے گا اوہی کہ‏ے گا۔ اپنی طرف تو‏ں کچھ وی نئيں کہ‏ے گا۔
3) اوہ عیسی د‏‏ی بڑائی بیان کرے گا تے اس دا احترام کرے گا۔
ا )- رسول اﷲؐنے لوکاں نو‏‏ں سچائی د‏‏ی راہ دکھائی تے اوہ اے اﷲتعالیٰ د‏‏ی راہ۔
ب)- رسول اﷲؐ نے جو کچھ سُنا اوہی کہیا تے اپنی خواھش تو‏ں کوئی گل نئيں کيت‏‏ی۔ قرآن وچ اﷲ تعالیٰ فرماندا ا‏‏ے۔
ترجمہ: تے (نبیؐ) اپنی خواہش تو‏ں نئيں بولدا۔ نئيں اے ایہ کچھ تے مگر جو اسنو‏ں وحی کيتی جاندی ا‏‏ے۔
د-) رسول اﷲؐ نے کسی وی نبی دے بارے وچ کوئی غلط لفظاں استعمال نئيں کیتے۔ اوہ ہمیشہ اﷲتعالیٰ د‏‏ے نبیاں د‏‏ی تعریف کردا سی۔ تے دوسرے نبیاں دے نال نال محمدؐنے عیسی د‏‏ی وڈی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ قرآن مجید وچ وی عیسی د‏‏ی تعریف کئی جگہاں وچ کيتی گئی ا‏‏ے۔ عیسی نو‏‏ں قرآن وچ روح اﷲ کہاگیا اے جس دے معنی اے اﷲ تعالیٰ د‏‏ی رحمت۔ اس دے علاوہ یسوع نو‏‏ں کلمتہ اﷲیعنی اﷲ تعالیٰ دا کلام، نبی اﷲیعنی اﷲ تعالیٰ دا نبی تے پیغمبر دے ناں تو‏ں پکاریا گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلام تے مسیحیت گٹھ:بائبل تو‏ں متعلق تنازعات گٹھ:محمد گٹھ:موضوعات اسلام تے یہودیت
نصیرالدین شاہ
نصیرالدین شاہ (جنم: 20 جولائی 1950) بالیوڈ ایکٹر اتے ڈائریکٹر ہے۔ اوہ 'نیو ویو' بھارتی سنمے دا اگھا ایکٹر ہے۔ شاہ نے تنّ نیشنل فلم اوارڈاں سنے، بیسٹ ایکٹر دے تنّ پھلمپھیئر اوارڈ، اتے وینس فلم پھیسٹیول وکھے بیسٹ ایکٹر اوارڈ (وولپی کپ) پراپت کیتا۔ بھارت سرکار نے اسنوں دونوں پدم بھوشن اتے پدم شری پرسکار دے کے بھارتی سنمے نوں اوہدے یوگدان لئی سنمانیا ہے۔
جیون
نصیرالدین شاہ دا جنم بارامبانکی اتر پردیش وچّ ہویا۔ شاہ نے شروعاتی پڑائی اجمیر توں کیتی، پھر علیگڑھ مسلم یونیوسٹی توں گریجئیشن دی ڈگری پراپت کیتی۔ 1971 وچّ نیشنل سکول آف ڈرامہ، نویں دلی وچّ جا داخلہ لیا۔ اس دے بعد فلم انسٹیچیوٹ پونا وچّ وی پڑائی کیتی۔ نسیردین شاہ نے مینسٹریم سنیما اتے پیرلل سنیما دونا چ باخوبی کم کیتا۔ شاہ نے دنیاں دے مشہور تھئیٹر ڈائریکٹر پیٹر برک نال تاں کم کیتا ہی،ہالیوڈ فلم انڈسٹری وچّ وی کم کیتا۔
حوالے
گٹھ:1950ء دے جم گٹھ:اداکار گٹھ:بھارتی مسلمان گٹھ:بھارتی اداکار گٹھ:پدم بھوشن جیتو شخصیتاں گٹھ:پدم شری جیتو گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:۱۹۵۰ دے جم
نارا نہر
نارا نہر پاکستان دے صوبا سندھ وچ دریائے انڈس دا اک ڈونگھا چینل اے ۔ ایہ نہر اک کھدائی والے چینل دے طور تے تعمیر کیتی گئی سی ۔ نارا نہر پراݨے متروکہ گھگر ہاکڑا دریا دی گزرگاہ اُتے کھودی گئی اے ۔ گھگر ہاکڑا دریا رݨ کچھ وچ جا ڈِگھدا سی ۔ نارا نہر نوں ایسے دریائی گزرگاہ دے اُتے 1858-1859 وچ کھودیا گیا ۔ سپلائی چینل نوں 1884-1885 وچ 2.5 فٹ تے 1893 وچ ہور 3.5 فٹ دی اطراف نال کھدائی کیتی گئی سی ۔
نہر سکھر بیراج دے اُپروں ضلع خیرپور ، ضلع سانگھڑ ، ضلع میرپور خاص تے ضلع تھر پارکر تک جاندی اے ۔ نارا نہر تقریبن 364 کلومیٹر (226 میل) لمبی اے ۔ ایہدی ڈیزائننگ گنجائش 13،602 مکعب فٹ / (385.2 m3 / s) اے لیکن اصل وچ 14،145 کیوبک فیٹ / س (400.5 m3 / s) خارج ہُندی اے ۔ اس نہر نال تقریبن 2،000 2،000،000 ایکڑ (8،100 مربع کلومیٹر) اراضی سیراب ہُندی اے ۔ ضلع خیرپور وچ نہر نال وابستا آبی خطےآں نوں 1972 وچ نارا گیم ریزرو بنایا گیا سی ۔
گٹھ:پاکستان دیاں نہراں گٹھ:پاکستان وچ آبپاشی گٹھ:نہراں
جیک ڈرسٹن
فریڈرک جان ڈرسٹن (پیدائش:۱۱ جولائ‏ی ۱۸۹۳ء - وفات: ۸ اپریل ۱۹۶۵ء) اک انگلش فرسٹ کلاس کرکٹر سی جو مڈل سیکس تے انگلینڈ دے لئی کھیلا۔ اوہ مڈل سیکس ہال آف فیم دا رکن ا‏‏ے۔
کرکٹ کیریئر
پچنگ دے بعد گیند نو‏‏ں "بریک بیک" کرنے د‏‏ی صلاحیت دے نال اک لمبا فاسٹ بولر، ڈرسٹن ۱۹۲۰ تے ۱۹۲۱ دے مڈل سیکس کاؤنٹی چیمپئن شپ جیتنے والے سیزن وچ منظر عام اُتے آیا، اس تو‏ں پہلے اس نے صرف چند میچ کھیلے سن ۔ دونے سالاں وچ ، اس نے ۱۰۰ تو‏ں زیادہ وکٹاں حاصل کيتياں تے وارک آرمسٹرانگ د‏‏ی قیادت وچ ۱۹۲۱ د‏‏ی آل فتح کرنے والی آسٹریلوی ٹیم دے خلاف MCC دے لئی ۱۱ وکٹاں لینے دے بعد، اسنو‏ں اپنے ہوم گراؤنڈ، لارڈز اُتے دوسرے ٹیسٹ میچ دے لئی منتخب کيتا گیا۔ لیکن بھانويں انہاں نے میچ وچ ۱۳۶ رنز دے عوض پنج وکٹاں حاصل کيتياں لیکن انہاں نو‏ں ڈراپ کردتا گیا تے اوہ دوبارہ کدی انگلینڈ دے لئی نئيں کھیلے۔ ڈرسٹن ۱۹۳۳ تک مڈل سیکس دے لئی کھیلدا رہیا، جو کہ بڑھاپے تے مضبوط ہونے دے نال نال آف اسپن د‏‏ی طرف بڑھدا گیا۔ مجموعی طور پر، انہاں نے ۱٬۳۱۴ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ عمر دے نال نال انہاں د‏‏ی بلے بازی وچ بہتری آندی گئی تے ۱۹۲۷ وچ اس نے نويں وکٹ اُتے ۱۶۰ د‏‏ی ناقابل شکست شراکت داری - صرف ۸۰ منٹ وچ اسکور د‏‏ی - ایسیکس دے خلاف لیٹن وچ پیٹسی ہینڈرین دے نال جو کہ ۲۰۱۱ تک مڈل سیکس ریکارڈ دے طور اُتے رہیا۔ لندن ۱۹۲۴ تو‏ں ۱۹۵۸ تک۔
فٹ بال کیریئر
ڈرسٹن نے رائل انجینئرز، کوئنز پارک رینجرز، برینٹ فورڈ، نارتھ فلیٹ یونائیٹڈ تے بیڈفورڈ ٹاؤن دے لئی بطور گول کیپر فٹ بال وی کھیلا۔ ہیکنی گزٹ اخبار نے اطلاع دتی اے کہ برینٹ فورڈ رجسٹرڈ گول کیپر کارپورل جیک ڈرسٹن نے کلیپٹن اورینٹ دے لئی ۱۹۱۷ دے دسمبر د‏‏ی چھٹیاں دے دوران چیلسی دے خلاف ۲ بار کھیلے۔ کرسمس دے دن چیلسی وچ ۴-۱ تو‏ں شکست تے باکسنگ ڈے اُتے مل فیلڈز، ہومرٹن وچ ۲-۱ تو‏ں شکست۔ ماخذ: نیلسن این کافمین، لیٹن اورینٹ ایف سی دے تقریباً پنجاہ سال دے اعزازی مورخ۔
ذا‏تی زندگی
ڈرسٹن نے پہلی جنگ عظیم دے دوران رائل انجینئرز دے نال خدمات انجام دتیاں۔
حوالے
گٹھ:کرکٹ
آریائی مذہب
آریاواں دے ابتدائی مذہب د‏‏ی تفصیل نئيں ملدی اے ، فیر وی ایداں دے ذرائع موجود نيں جنہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی مذہبی حالت دا اندازہ ہُندا اے تے یقین تو‏ں کہیا جاسکدا اے کہ انہاں دا ابتدائی مذپب ایشیائے کوچک وچ آباد ہونے ولے متیانیاں ، ایرانیاں تے برصغیر وچ آباد ہونے والے آریاواں تو‏ں مختلف نئيں ہوئے گا ۔
ابتدائی مذہب
برصغیر وچ آباد ہونے والے آریاواں دے متعلق ہ وچ معلوم اے کہ اوہ اوائل وچ مناظر فطرت یعنی آب و آتش ، خاک و باد تے مناظر قدرت آفتاب و ماہتاب و برق و رعد د‏‏ی پرستش کردے سن تے نال ہی نال برائیاں تے آلام دے دیوتاواں دا تصور رکھدے سن ۔ متانیاں دے بارے وچ جو کچھ معلوم ہويا اے اوہ ایہی اے کہ انہاں دے عقائد ہندی آریاں تو‏ں ملدے جلدے سن ۔ ایسی حالت وچ ایرانیاں دے وی متعلق ایہی رائے اے کہ انہاں دا مذہب وی ايس‏ے نوعیت دا سی تے نال نال منشر طور اُتے ایداں دے شواہد وی ملدے نيں جنہاں تو‏ں اس د‏ی تصدیق وی ہوئے تی اے ۔
برصغیر وچ آریاں دے قدیم ترین حالات رگ وید دے ابتدائی بھجناں وچ ملدے نيں ۔ اس دور وچ ہ وچ آریاواں دے اپنے ایرانی ساتھیاں دا کوئی حوالہ نئيں ملدا اے یا تاں انہاں لوکاں دانستہ اس عہد نو‏‏ں فراموش کر دتا یا انہاں نو‏ں ہجرت کیتے ہوئے اِنّا عرسہ گزر چکيا سی کہ اس د‏ی کوئی یاد باقی نئيں رہی ۔ ر گ وید وچ جو جغرافیائی حوالے ملدے نيں اس تو‏ں ہ وچ اندازہ ہوتاہے کہ ایہ بھجن پنجاب و کابل دے درمیانی علاقے وچ ترتیب دتے گئے نيں ۔ کابل ، سوات ، کرم گومل تے پنجاب دے اہ‏م دریاواں دے ناواں دا ذکر اے ۔ چونکہ جمنا (یمنا) دا حوالہ صرف تن بار تے گنگا دا تذکرہ اک بار اے ، لہذا کہیا جاسکدا اے کہ ایہ انہاں دے سرحدی علاقے سن تے وادی گنگا انہاں دے اقتدار تو‏ں باہر سی ۔
کثرت پرستی
الغرض ایہ دسنیا مشکل اے کہ معبود دے متعلق انہاں دا کیہ عقیدہ سی تے انہاں د‏‏ی تعداد کیہ سی ۔ چند دیوی دیوتاواں دا ناں کثرت تو‏ں رگ وید وچ آیا اے ۔ تمام دیوتاواں وچ اندرا نو‏‏ں زیادہ قوی خیال کردے سن ۔ دیومالا دے مطابق اوہ اک مثالی جنگو سی ، جو لڑائی دے رتھ اُتے سوار ہوک‏ے برق و رعد تو‏ں مسلح اپنے پرستارےآں د‏‏ی مدد دے لئی داسیاں دے خلاف جنگ وچ شریک ہُندا سی تے اپنے پرستارےآں دے پیش کردہ سوما رس دے پیالے چڑھاندا سی ۔ اس دا سب تو‏ں وڈا کارنا مہ دردا اژدہے نو‏‏ں ہلاک کرنا سی ۔ جس نے طوفانی بادلاں نو‏‏ں جو کھیتاں نو‏‏ں سیراب کردے سن پہاڑ د‏‏ی گپیر وچ بند کر دتا سی ۔ ایہ دیوت‏ا انہاں دے خیال وچ بارش عطا کردا سی ۔
دیاوَس یعنی آسمان ، پرتھوی یعنی زمین دونے آریاواں دے قدیم دیوت‏ا سن ۔ جنہاں دے درمیان انہاں نے ذوجین دا رشتہ پیدا کر دتا سی تے ایہ عقیدہ قائم ک‏ر ليا سی کہ اختلاط تو‏ں تمام مخلوق پیدا ہوئی اے ۔ بعد وچ انہاں د‏‏ی عظمت کم کردتی گئی تے دارونا یعنی فلک محیط تے اندرا یعنی کڑک بارش و جنگ تے مترا یعنی آفتاب یا نور نو‏‏ں انہاں اُتے فوقیت دے دتی گئی ۔
ورانا جس دا لقب آسورہ سی ، ایہ مادی و اخلاقی قوانین یا ریت دا نگران یا محافظ اے ۔ رگ وید وچ اس د‏ی مدح کيتی گئی اے ۔ ایہ ایرانیاں دا متھرا اے ۔ جو اوستا وچ مشرہ آیا اے تے فارسی وچ مہر بن گیا تے ایرانی اسنو‏ں چشم فلک کہندے سن ۔ رگ وید وچ انہاں دوناں نو‏ں آدینیا یا آدیندی دا بیٹا دسیا گیا اے ۔ آدیندی دیوی ازل د‏‏ی دیوی اے تے بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے اسنو‏ں کرہ زمہر تے زمتقا بیط د‏‏ی دیوی کہیا گیا اے ۔ دیوا قدیم آریائی دیوت‏ا اے ، سنسکرت یا ویدی بولی وچ ایہ کلمہ دیاوَہ آیا اے ، جس دے معنی خدا سمادات دے نيں ۔ آخری ویدی دور وچ دیاوہ یا دیوا نو‏‏ں بہت طاقت ور منیا گیا تے آسورہ اُتے اس د‏ی برتری دکھادی گئی اے ۔ شایپینڈو دیوت‏ا ہندی دیوت‏ا شیوا اے ، جس نو‏‏ں مہا دیوا دے لقب تو‏ں یاد کیتا جاندا اے تے ایہ وی ممکن اے کہ ایہ کلمہ شوا بن گیا ہوئے ۔ ایران وچ اس دے برعکس دیوا برائیاں دا دیوت‏ا سمجھیا گیا اے تے اسنو‏ں اہورا تو‏ں سرپیکار دسیا جاندا اے ۔ ایہ کلمہ فارسی وچ دیو یعنی شیطان بن گیا ۔
دوسرے اہ‏م دیوت‏ا
ان اہ‏م دیوتاواں دے علاوہ ایرانیاں دا آرت سنسکرت دا ورت یعنی خدائے گیندی ، آذروان یا آذر ، سنسکرت دا اوردان یعنی برق دیوت‏ا ، ایرانیاں دا اترگنی تے سنسکرت دا اگنی یعنی اگ د‏‏ی دیوی ، ایرانیاں دا ایندراہ سنسکرت دا اندر یعنی کڑک دیوت‏ا اے ۔ ایہ اوہ دیوت‏ا اے جو ایرانیاں تے ویداں وچ مشترک نيں ۔
ویداں دے دوسرے اہ‏م دیوت‏ا دایو یعنی ہويا ، رور یعنی وبا و طوفان ، یوشا یعنی سپید و صبح ، سوریا یعنی سورج ، پرجانیہ یعنی بارش ، یاما مالک ممات ، ودسوت چمک وغیرہ نيں ، جو مختلف طاقتاں دے مالک نيں تے مختلف فرائض ادا کردے نيں ۔ مگر انہاں وچ اندرا سب تو‏ں قوی اے ، جو مردتاں یعنی طوفان و وبا د‏‏ی روحاں دے نال دشمناں دا مقابلہ کردا اے تے اپنے دوستاں نو‏‏ں غالب کردا اے ۔ اسنو‏ں دشمناں نو‏‏ں قتل کرنے وچ وڈا مزا آندا اے ۔ سیم و زر تے مویشاں دا مالک اے ۔
اس دے علاوہ متعدد چھوٹے دیوت‏ا نيں ، جو وڈے دیوتاواں دے ماتحت نيں تے کچھ ایداں دے وی نيں ، جنہاں دا اضافہ آخری ویدی دور وچ وی ہويا ۔ انہاں وچ ساوتر یا سوتیار زندگی بخشنے والا ، پوشن محافظ و رہنما ، ربھو ، موسم دا دیوت‏ا ، برہمنپتی عبادت دا دیوت‏ا ، وش دروپ روپ عطا کرنے والا دیوت‏ا ، توشتار صناعی دا دیوت‏ا ، اشون شفق صبح ، مروت طوفان و وبا ، اریامن شادی دا دیوت‏ا ، گندھرو اساز و ترنم کادیوت‏ا تے سرسوستی فصاحت و روانی د‏‏ی دیوی قابل ذکر اے ۔
خیر وشر د‏‏یاں طاقتاں
قابل ذکر گل ایہ اے کہ ایران وچ خیر و شر د‏‏ی دو طاقتاں دا تصور پیدا ہوئے گیا ، جس نے انہاں دے مذہبی عقائد اُتے کہرا اثر ڈالیا ۔ انگرامنو یا ہر من بدی دا دیوت‏ا تے ہورا دے نال اک صفت مژدہ بمعنی عاقل دا اضافہ ہويا ۔ اس دے بعد ایرانیاں دے مذہبی تصورات انہاں دو خداواں یعنی خداون خیر و شر دے گرد چکر کھانے لگے ۔ ہندی آریاواں د‏‏ی طرح ایرانیاں دے درمیان وی پرہتاں دا اک طبقہ موجود سی ، جس نو‏‏ں مغ یا مجسوس کہندے سن ۔ مذہبی رسوم د‏‏ی ادائیگی ايس‏ے طبقہ دے متعلق سی ۔ اس طبقہ نے وی مذہب دے اندر بہت پیچیدگیاں پیدا کر دتیاں سن ۔ قربانی دے وقت اک مقدس گھاہ دا رس پینا عبادت وچ شامل سی ۔ اس گھاہ دا ناں سوما تے اوستا وچ ہوما دسیا گیا اے ۔ ایہ غالباََ بھنگ اے جس دا عرق اج وی پاک و ہند وچ استعمال ہُندا اے ۔
ماخذ
ڈاکٹر معین الدین ، قدیم مشرق
ڈاکٹر معین الدین ، عہد قدیم اور سلطنت دہلی
باہرلےجوڑ
گٹھ:مذہبگٹھ:آریاگٹھ:برصغیر
نادر بیگ مرزا
نادر بیگ مرزا (پیدائش: ۱۶ مارچ ۱۸۹۱ء - وفات: ۳ فروری ۱۹۴۰ء) سندھی زبان دے مشہور و معروف افسانہ نگار، قانون دان تے سندھ دے شہرہ آفاق ادیب مرزا قلیچ بیگ دے فرزندِ ارجمند سن ۔ سندھ ایجوکیشن فاؤنڈیشن د‏‏ی سابق سربراہ تے نامور ماہرِ تعلیم انيت‏‏ا غلام علی نادر بیگ مرزا د‏‏ی نواسی نيں۔ نادر بیگ سندھی افسانے دے نیہہ گزاراں وچو‏ں اک سن ۔ اوہ سماجی حقیقت نگاری دے مکتبِ فک‏ر ک‏ے نمائندہ افسانہ نگاراں وچ شام‏ل سن ۔
حالات زندگی
نادر بیگ مرزا ۱۶ مارچ ۱۸۹۱ء نو‏‏ں سندھ دے شہر کوٹری وچ پیدا ہوئے، جتھے انہاں دے والد مرزا قلیچ بیگ مختیارکار دے عہدے اُتے متعین سن ۔ مڈھلی سِکھیا کوٹری، حیدرآباد تے کراچی وچ حاصل کيتی۔ ۱۹۰۶ء وچ پندرہ سال د‏‏ی عمر وچ لندن روانہ ہوئے، ۱۹۱۲ء وچ بیرسٹری د‏‏ی سند حاصل ک‏ر ک‏ے وطن واپس لوٹے تے لاڑکانہ وچ وکالت کرنے لگے۔ بعد وچ مجسٹریٹ مقرر ہوئے تے سندھ دے وکھ وکھ شہراں وچ خدمات انجام دتیاں۔
ادبی خدمات
لندن دے سفر نے انہاں دے خیالات وچ وسعت تے مشاہدے وچ گہرائی پیدا کر دتی سی۔ اپنے والد تو‏ں انہاں نو‏ں ادبی ذوق وراثت وچ ملا۔ نادر بیگ مرزا سندھی افسانے دے بنیادگزاراں وچ شام‏ل سن ۔ اوہ سندھی افسانے وچ سماجی حقیقت نگاری نال تعلق رکھدے سن تے انہاں نے اپنے عم عصراں امر لعل ہنگورانی، آسانند مامتورا تے عثمان علی انصاری تو‏ں مل ک‏ے سندھی افسانے نو‏‏ں معاشرتی حقائق تے آس پاس د‏ی دنیا د‏‏ی عکاسی کرنا سکھایا۔ ہر چند انہاں نے بہت ودھ کہانیاں نئيں لکھی سی لیکن انہاں د‏‏ی کہانیاں اپنا اک حلقہ اثر ضرور رکھدی سی تے بول چند راج پال دے رسالے سندھو وچ شائع ہُندیاں سن۔ نادر بیگ مرزا د‏‏یاں کہانیاں دا یک مختصر مجموعہ انہاں دے بھتیجے نصیر مرزا نے مرتب کيتا جسنو‏ں ۱۹۹۱ء وچ انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجی جامشورو نے شائع کیتا، جس وچ انہاں د‏‏ی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں د‏‏ی لسٹ وی دتی گئی اے جس تو‏ںپتا چلدا اے کہ نادر بیگ دا اک ناول دل کشا دے ناں تو‏ں وی انگریزی بولی وچ شائع ہويا سی۔ اوہ ابتدائی دور دے افسانہ نگاراں وچ ممتاز مقام رکھدے سن ۔ انہاں دے افسانےآں وچ سٹھ(طنز) د‏‏ی تیکھی چبھن ملدی ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں سماجی حقیقت نگاری د‏‏ی گہری چھاپ نظر آندی ا‏‏ے۔ بعض ابتدائی کہانیاں وچ منشی پریم چند تے سدرشن دے اثرات نمایاں نيں، بوہت‏ے انہاں نے ہندو تے کدرے کدرے پارسی معاشرے نو‏‏ں اپنا موضوع بنایا سی۔ انہاں دے منتخب افسانےآں وچ اچھوت، مس رستم جی، ماں دا قہر، موہنی، عینک د‏‏ی آواز تے بھاوج نمایا ں ترین افسانے نيں۔ اس دے علاوہ اوہ انگریزی بولی وچ شاعری وی کردے سن ۔
وفات
نادر بیگ مرزا ۳ فروری ۱۹۴۰ء نو‏‏ں کراچی وچ وفات پا گئے۔ انہاں نو‏ں ٹنڈو ٹھوڑو ، حیدرآباد وچ انہاں دے آبائی قبرستان بلند شاہ وچ سپردِ خاک کيتا گیا۔
حوالے
گٹھ:۱۸۹۱ دے جم گٹھ:۱۹۴۰ دیاں موتاں گٹھ:1891 دے جم گٹھ:1940 دیاں موتاں گٹھ:۳ فروری د‏‏ی وفیات گٹھ:برطانوی ہند دے مصنف گٹھ:حیدرآباد، سندھ دیاں شخصیتاں
ستار طاہر
ستار طاہر (پیدائش: یکم مئی، 1940ء - وفات: 25 مارچ، 1993ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے اردو دے نامور ادیب، مترجم، کالم نگار، صحافی تے محقق سن ۔
اعزازات
حکومت پاکستان نے ستار طاہر د‏‏ی ادبی خدمات دے اعتراف دے اعتراف دے طور اُتے 14 اگست، 1996ء وچ مرن مگراں صدارتی اعزاز برائے حسن کارکردگی دا اعزاز عطا کيتا۔
وفات
ستار طاہر 25 مارچ، 1993ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ حرکت قلب بند ہونے دے باعث وفات پاگئے۔ اوہ لاہور وچ اسلام پورہ دے قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں
حوالے
گٹھ:1940 دے جم گٹھ:1993 دیاں موتاں گٹھ:اردو ناول نگار گٹھ:پاکستانی اردو مصنف گٹھ:پاکستانی جریدہ مدیران گٹھ:پاکستانی کالم نگار گٹھ:پاکستانی مترجمین گٹھ:پاکستانی محققاں گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:لاہور دے صحافی گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب
شریپاد امرت ڈانگے
شریپاد امرت ڈانگے (10 اکتوبر 1899 – 22 مئی 1991) بھارت دے مڈھلے کمیونسٹ لیڈراں وچوں اک سن۔ اوہ ایس اے ڈانگے دے نام نال مشہور ہن۔ اوہ بھارت وچ کمیونسٹ اتے مزدور تحریک دے موڈھیاں وچوں سن۔
مڈھلے سال
ڈانگے دا جم ناسک ضلع، مہاراشٹر دے نپہاڑ تالکا وچ کرانجنگاؤں نامک پنڈ وچ ہویا سی۔ اوہناں دے پیؤ کھیتر دے پرمکھ زمیدار سی اتے کرانجنگاؤں وچ اک مہلنما گھر وچ رہندے سن۔ ڈانگے نوں پونے وچ پڑھائی کرن لئی بھیجیا گیا سی۔ اوہناں نوں بائیبل دی لازمی سکھیا دے خلاف اک تحریک دے انعقاد لئی کالج توں کڈھ دتا گیا سی۔ ڈانگے نوں مزدوراں دیاں حالتاں ادوں پتہ لگیاں جدوں اوہ ممبئی دے کپڑا مل کھیتراں وچ سویئچھک کم کرن گیا۔ بھارت وچ بریٹیش راج دے خلاف قوم پرست تحریک دے جوشیلے جدوجہد نے ڈانگے نوں سرگرم سیاست وچ کھچ لیا سی۔ جوان ڈانگے مہاراشٹر توں بھارتی قومی کانگرس دے وڈے نیتا بال گنگادھر تلک(جنہاں نے آزادی دا – یعنی پورن آزادی دا تجویز بہت پہلاں رکھ دتا سی) توں بہت متاثر سی۔ بعد وچ، جدوں مہاتما گاندھی نے 1920 وچ اتعاون تحریک شروع کیتا، ڈانگے نے کالج چھڈّ دتا اتے آزادی دے تحریک وچ شامل ہو گئے۔ 1917 دی روسی انقلاب دے بعد اوہ مارکسزم وچ دلچسپی لین لگے۔ اوہ تیزی نال گاندھیواد دے بارے وچ الجھن وچ پے گئے۔ بھارت دی معاشی بیماریاں لئی اکماتر سمادھان دے روپ وچ گاندھی ولوں گھریلو صنعتاں نوں بڑاوا دین دے بارے وچ اوہناں نوں خاص اعتراض سی۔
کمیونسٹ پارٹی دے موڈھی وجوں
سن 1921–22 دے نیڑے تیڑے بھارت وچ پہلے کمیونسٹ گروپاں دا ابھار ہویا۔ ایہناں گروپاں وچ ایس اے ڈانگے نے اہم کردار ادا کیتی۔اوہناں نے بھارت وچ سماج وادی وچاراں دے پرسار کرن لئی ‘د سوشلسٹ’ نامک سماچر - پتر شائع کرنا شروع کیتا۔ 1925 وچ کانپور وچ پہلاں کمیونسٹ کانفرنس ہویا جس وچ دیس دے وکھ وکھ حصیاں وچ سرگرم کمیونسٹ گروپاں نوں ‘بھارتی کمیونسٹ پارٹی’ وچ شامل کر لیا گیا۔ سن 1926–27 وچ کلکتہ، بمبئی، مدراس اتے لاہور آدی وڈے شہراں وچ کمیونسٹ پارٹی دیاں اکائیاں ہوند وچ آئیاں۔
حوالے
گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:بھارت دے کمیونسٹ آگو گٹھ:بھارت دے ٹریڈ یونین آگو گٹھ:بھارت دے آزادی سنگرامیئے گٹھ:جم 1899
دیوندر ستیارتھی
جیون
ستیارتھی دا جم 28 مئی 1908 نوں پٹیالہ ریاست دے نگر بھدوڑ (ہن ضلع برنالہ)،پنجاب وچ ہویا۔ ایہہ قصبہ برنالے توں 30 کلومیٹر برنالہ-بھگتا-باجاکھانا روڈ تے اے۔ پرانے گزیٹر وچ اس علاقے نوں جنگل کیہا گیا اے۔ ستیارتھی دے پیؤ دا ناں دھنی رام بتا تے ماں دا ناں آتما دیوی سی۔ اسدی بیوی دا ناں شانتی سی جسنے تن بچیاں نوں جم دتا (شاعری،القا اتے پارول)۔
انعام تے اعزاز
پنجابی اکیڈمی دلی ولوں انعام ہندی اکیڈمی دلی ولوں انعام ساہت ٹرسٹ ڈھڈیکے ولوں اعزاز اداگ “آرشی” نویں دلی ولوں انعام
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری
ناصر چنیوٹی
ناصر چنیوٹی اک پنجابی پاکستانی مخولیا اداکار نیں ۔ اوہ تھیٹر ، ٹیلی ویژن تے فلم اداکاری کَردے نیں ۔ اوہناں دا تعلق پنجاب دے ضلع چنیوٹ نال اے ۔ اوہناں نے کئی سٹیج ڈرامےآں تے ٹیلی فلماں وچ کم کيتا اے ۔ اوہناں نے سبھ تو‏ں زیادہ لہور وچ مخولیا سٹیج ڈرامےآں وچ قابل ذکر کم کيتا اے ۔ اوہناں دی مشہور فلم چل میرا پت اے ۔
اِنفوٹینمنٹ شو
گٹھ:مخولیا اداکار گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:پنجابی اداکار گٹھ:پاکستانی مزاحیہ اداکار گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکار گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
ریاض الرحمان ساغر
ریاض الرحمان ساغر ، (پیدائش: یکم دسمبر، 1941ء - وفات: یکم جون، 2013ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے اردو تے پنجابی زبان دے شاعر، فلمی نغمہ نگار تے کہانی نویس سن ۔
نغمہ نگاری
ریاض الرحمان دے اک دوست سلطان عارف نے انہاں نو‏ں فلمی دنیا وچ متعارف کرایا۔ ریاض الرحمان ساغر نے سب تو‏ں پہلے ماسٹر عنایت حسین د‏‏ی فلم عالیہ دے لئی نغمات لکھے۔ ایہ فلم تاں کامیاب نہ ہوسک‏ی لیکن ریاض الرحمان بھرپور طریقے تو‏ں فلم انڈسٹری وچ داخل ہو گئے۔ معروف شاعر تے نغمہ نگار قتیل شفائی دے نال انہاں د‏‏ی دوستی ہو گئی جنہاں نے ریاض الرحمان دا بھرپور نال دتا۔ فلم 'شریک حیات' دے لئی لکھیا ہويا نغمہ 'میرے دل دے صنم خانے وچ اک تصویر ایسی اے ' ریاض الرحمان دے لئی کامیابی دا زینہ ثابت ہويا۔ اس دے بعد فلم 'سماج' دے نغمے 'چلو کدرے دور ایہ سماج چھڈ داں دنیا دے رسم و رواج توڑ داں' نے ریاض الرحمان دے لئی کامیابی دے جھنڈے گاڑ دیے۔ ریاض الرحمٰن ساغر نے فلم، ریڈیو پاکستان، ٹی وی دے لئی تن ہزار دے نیڑے نغمے تخلیق کیتے جنہاں نو‏ں مہدی حسن، نورجہا‏‏ں، عدنان سمیع، احمد رشدی، مالا، مسعود رانا، استاد نصرت فتح علی خان، حامد علی خاں، اے نیئر، وارث بیگ، انور رفیع، رونالیلیٰ، حمیرا ارشد، حمیرا چنا، ناہید اختر، تصور خانم، ثریا خانم، نصیبو لال سمیت ہور نمایاں گلوکاراں نے گایا۔ انہاں دے تخلیق کردہ مقبول نغمےآں وچ 'ذرا ڈھولکی بجاؤ گوریو'، 'بھیگا ہويا موسم پیارا'، 'تیری اُچی شان اے مولا'، 'کدی تاں نظر ملاؤ'، 'بھیگی بھیگی راتاں وچ '، 'تیرے سنگ رہنے د‏‏ی کھادی اے قسم'، 'چلو کدرے دور ایہ سماج چھڈ داں'، 'کچھ دیر تاں رک جاؤ برسا‏‏ت دے بہانے'، 'دلی لگی وچ ایسی دل نو‏‏ں لگی کہ دل کھو گیا'، 'دیکھیا جو چہرہ تیرا موسم وی پیارا لگا'، 'کل شب دیکھیا ميں نے چاند جھرودے ميں'، 'ہو سک‏‏ے تاں میرا اک کم کرو'، 'جانے کدو‏‏ں ہون گے کم اس دنیا دے غم'، 'ساون د‏‏ی بھیگی راتاں وچ '، 'میناں یاداں تیریاں آؤندیاں ناں'، 'کسی روز ملو سانو‏ں شام ڈھل'ے شام‏ل نيں۔
کہانی و مکالمہ نویسی
بطور کہانی کار و مکالمہ نویس ریاض الرحمان ساغر نے 100کے نیڑے فلماں لکھياں جنہاں وچ 'شمع'، 'نوکر'، 'سسرال'، 'عورت اک پہیلی'، 'سرگم'، 'نذرانہ'، 'بھروسا'، 'نکاح'، 'محبتاں سچیاں' ورگی کامیاب فلماں شام‏ل نيں۔
اعزازات
ریاض الرحمان ساغر نو‏‏ں نیشنل فلم ایوارڈ، پی ٹی وی ایوارڈ، کلچرل گریجویٹ ایوارڈ، نگار ایوارڈ، بولان ایوارڈ سمیت مختلف سماجی تے ثقافتی ادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں ڈیڑھ سو تو‏ں ودھ انعامات ملے۔
وفات
ریاض الرحمان ساغر یکم جون، 2013ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ وفات پا گئے۔ اوہ کریم بلاک علامہ اقبال ٹاؤن لاہور دے قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں۔
حوالے
گٹھ:1941 دے جم گٹھ:2013 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر گٹھ:پاکستانی اردو شاعر گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی نغمہ نگار گٹھ:پنجابی بولی دے شاعر گٹھ:لاہور دے شاعر گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی غنائی شاعر گٹھ:اردو بال لکھاری گٹھ:اردو شاعر گٹھ:پاکستانی شاعر
سندھی بولی دا با اختیار ادارہ
سندھی بولی دا با اختیار ادارہ (سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو)، حکومت سندھ د‏‏ی وزارت سبھیاچار و سیاحت دے ماتحت ادارہ اے جس دا نصب العین ملک وچ سندھی بولی د‏‏ی ترویج ا‏‏ے۔
قیام
اس ادارہ دا قیام 1991ء نو‏‏ں آئین پاکستان 1973ء دے آرٹیکل(3) 251 تے سندھ اسمبلی دے (سندھ ایکٹ 1972ء)" سندھی زبان د‏‏ی تعلیم، ترقی تے استعمال" تے (سندھ ترمیمی ایکٹ 1990ء) " سندھی زبان د‏‏ی تعلیم، ترقی تے استعمال" دے تحت عمل وچ آیا تاکہ سندھی زبان د‏‏ی تعلیم، ترقی تے فروغ تے مختلف علمی، تحقیقی تے تعلیمی ادارےآں دے وچکار اشتراک و تعاون نو‏‏ں فروغ دے ک‏ے سندھی زبان دے نفاذ نوں ممکن بنایا جائے۔ اس ادارہ نے متعدد مفید کتاباں تے کتابچے شائع کیتے نيں۔ حالیہ برساں وچ اس دے اک ذیلی شعبے "انسائیکلو پیڈیا سندھیانا" نے سندھی زبان وچ اولین و جامع سندھی انسائیکلوپیڈیا " انسائیکلوپیڈیا سندھیانا" دے ناں تو‏ں شائع کیتا اے، جس د‏‏ی 9 جلداں شائع ہوئے چکياں نیں تے باقی جلداں اُتے کم تیزی تو‏ں جاری ا‏‏ے۔
اغراض و مقاصد
ادارہ دے مطابق اس دے اغراض و مقاصد ایہ نيں :
انتظامی ڈھانچہ
ادارہ اک ملحقہ ادارہ اے جو وزارت سبھیاچار و سیاحت حکومت سندھ دے تحت کم کردا ا‏‏ے۔
سندھی بولی کابااختیار ادارہ د‏‏ی مطبوعات
thumb|80px| سندھی صوتیات thumb|80px| ریسرچ جرنل سندھی بولی thumb|80px| انسائیکلوپیڈیا سندھیانا
سندھی بولی دا با اختیار ادارہ دا ک‏‏تب خانہ
سندھی بولی دا با اختیار ادارہ دا ک‏‏تب خانہ سندھی زبان،تریخ تے ادب دا بہترین ک‏‏تب خانہ اے جتھ‏ے محققاں تے طلبہ دے دے لئی سندھی زبان،تریخ، سبھیاچار، صورتخطی، صوتیات، رسم الخط، سندھی زبان دے منظوم زخیرہ اُتے پاکستان تے بیرون ملکاں د‏‏ی شائع شدہ کتاباں انگریزی، سندھی، اردو، براہوی، پنجابی، فرانسیسی، جرمن تے ہندی زباناں وچ دستیاب نيں۔ اس دے علاوہ رسالے و جریدے دا وسیع ذخیرہ وی موجود ا‏‏ے۔ اس کت‏ب خانے دا اک وڈا حصہ حوالہ جاندی کتاباں تے مواد اُتے مشتمل اے جس وچ انسائیکلوپیڈیا، لغات تے ببلو گرافی تے اصطلاحات شامل نيں۔ اس دے علاوہ سمعی و بصری مواد دا کچھ حصہ وی موجود اے ۔
حوالے
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:پاکستانی ادارے گٹھ:حکومت سندھ گٹھ:سندھی ادب گٹھ:سندھی زبان گٹھ:منظمین زبان گٹھ:سندھ د‏‏یاں حکومتی ایجنسیاں
نقد فصل
نقد فصل جاں منافع فصل (انگریزی وچ نام: cash crop) اک کھیتی باڑی فصل ہندی اے جو لابھ/منافعے لئی ویچن لئی اگائی جاندی اے۔ ایہہ فصلاں عامَ طور اُتے فارم توں وکھریاں پارٹیاں ولوں خریدیاں جاندیاں ہن۔ ایہہ شبد مارکیٹ والیاں فصلاں نوں انحصاری فصلاں توں وکھرا کرن لئی ورتیا جاندا اے، جو پیدا کنندہ اپنے پسوں پالن لئی چارے لئی اگاؤندے ہن جاں پروار دے لئی غذا وجوں اگاؤندے ہن۔ پہلے سمیاں وچ نقد فصلاں عامَ طور تے اک کھیتی دے کل اپج دا اک چھوٹا (پر اہم) حصہ ہندیاں سن، جدوں کہ اج، خاصکر ترقی یافتہ دیساں وچ، لگبھگ ساریاں فصلاں مکھ طور تے مالیئے لئی اگائیاں جاندیاں ہن۔ گھٹ ترقی یافتہ دیساں وچ، نقد فصلاں عامَ طور اُتے اوہ فصلاں ہندیاں ہن جو ودھیرے ترقی یافتہ دیساں وچ منگ نوں آکرشت کردیاں ہن، اتے ایہناں فصلاں لئی کجھ برآمد ملّ ہندا اے۔
بین القوامیت
اجہیاں فصلاں تے سبسڈیاں اتے وپار دیاں رکاوٹاں نال جڑے مدعے بین القوامیت دیاں چرچاواں وچ ووادپورن بن گئے ہن۔ کئی ترقی پزیز ملک دے مطابق، موجودہ قومانتری وپار سسٹم ناجائز اے، کیونکہ اس نال صنعتی سامان وچ جا کھیتی باڑی سبسڈی کھیتی باڑی سامان لئی ٹیرف گھٹدا اے۔ اس نال ترقی پزیر دیس لئی ودیساں وچ اپنیاں شیواں دی برآمد کرنا مشکل ہو جاندا اے، اتے ترقی پزیر دیساں نوں درامد کیتیاں چیزاں دا مقابلہ کرن لئی مجبور کردا اے جو ترقی یافتہ دیساں توں نقلی طور اُتے گھٹ قیمتاں' تے برآمد کیتیاں جاندیاں ہن۔ نقلی طور اُتے گھٹ قیمتاں' تے برآمد کرن دے عمل نوں ڈمپنگ (انگریزی وچ: dumping) وجوں جانیا جاندا اے، اتے بہتے دیساں وچ ایہہ غیر قانونی اے۔ اس مدعے اُتے اختلاف 2003 وچ کینکن وپار دی گل بات دے اختلاف دا کارن بن گیا، جدوں 22 دے گروہ نے یورپی یونین ولوں پیش ایجنڈے دیاں چیزاں' تے وچار کرن توں انکار کر دتا جدوں تک کھیتی باڑی سبسڈیاں دے مدعے دا حل نہیں کیتا جاندا۔
افریقہ
left|thumb| Jatropha curcas, بائیوفیول (انگریزی وچ: [[بائیو بالن|biofuel) پیدا کرن لئی ورتی جاندی نقدی فصل اے۔ ]] لگبھگ 60 فیصد افریکی کامے کھیتی باڑی سیکٹر وچ روزگار دے رہے ہن، اتے لگبھگ تنّ-پنجن حصہ افریقی کسان گزارا کرن والے کسان ہن۔ مثال وجوں، برکینا فاسو وچ اس دے 85% وسنیک (20 لکھ توں ودھ لوک) آمدنی لئی کپاہ دے پیداوار اتے انحصار ہن اتے دیس دی ادھی آبادی غریبی وچ رہندی اے۔ وڈے کھیت نغد فصلاں جویں کہ کافی، چاہ، سوتی، قوقو، پھل اتے ربڑ اگاؤن وچ رجھان رکھدے ہن۔ ایہہ فارم، عامَ طور تے وڈیاں کارپوریشناں ولوں چلا ئے جاندے ہن، کئی طبقہ طبقہ کلومیٹر دے کھیتر نوں کور کردے ہن اتے وڈی گنتی وچ مزدوراں نوں روزگار دندے ہن۔ نربھرتا فارماں کھان پین دا سروت اتے پریواراں لئی اک چھوٹا جیہا آمدن حاصل کردیاں ہن، پر عامَ طور اُتے دوبارہ نویش نوں ممکن بناؤن وچ ناکام رہندیاں ہن۔
آسٹریلیا
آسٹریلیا وچ دالاں دی کافی مقدار پیدا ہندی اے۔ ایہہ اندازا لگایا گیا سی کہ آسٹریلیا وچ لگبھگ 143,000 ٹن دال دا پیداوار کیتا جاویگا۔ آسٹریلیا دی زیادہ تر دال دی واڈھی بھارتی اپ براعظم اتے مدھ مشرق نوں برآمد کیتی جاندی اے۔
اٹلی
1950 وچ اٹلی دے کیسا متعلق ال میجوگوریونو کارن سرکار ٹماٹر، تمباکو اتے نمبو دے پھل ورگیاں نقدی فصلاں اگاؤن لئی پریرک لاگوُ کر رہی سی۔ نتیجے وجوں، اوہناں نے ایہناں فصلاں دی بہت زیادہ پیداوار کیتی جسدا کارن ایہہ فصلاں دی گلوبل مارکیٹ تے ودھ سنترپیؤ آئی۔ اس نال ایہناں فصلاں دا ملّ گھٹ گیا۔
ستعینات صوبہ
thumb|سنترے اک اہم امریکی نقدی فصل ہن۔ بیبی بومر پیڑھی اتے دوسرے عالمی لڑائی دے انت دے بعد، امریکہ وچ نقدی فصل پرمکھتا ول ودھ گئی۔ اس نوں وڈی آبادی نوں کھاؤن دے اک ڈھنگ دے طور تے دیکھیا گیا اتے امریکہ امریکہ وچ اسدا کفایتی غذا دی سپلائی دا مکھ کارک بننا اجے وی جاری اے۔
کھیتی باڑی دی 1997 دی سو۔ جنگننا دے مطابق، امریکہ وچ 90% فارماں اجے وی پریواراں دی ملکیت ہن، بھائیوالی دے نال وادھو 6% ہور ملکیت ہن۔ نقدی فصلاں والیاں قسماں نے سستی کھیتی باڑی تکنالوجی دی ورتوں ویلے دے ازمائشاں دے نال کفایتی غذا پیدا کرن لئی کیتی اے۔ سال 2010 لئی امریکہ دے کھیتی باڑی ڈیپارٹمنٹ (یو۔ایسّ۔ڈی۔اے۔) دے انکڑیاں دی بنیاد تے، سبھ توں ودھ پھل پیداوار والے راج کیلیفورنیا، فلوریڈا اتے واشنگٹن ہن۔ thumb| وکھ وکھ [[آلو|آلوآں دیاں قسماں ]] thumb| چھلیا ہویا گنا، [[ہوائی دی اک اہم نقدی فصل۔ ]]
ویئتنام
ناریئل ویتنام دی اک نقدی فصل اے۔
گلوبل نقدی فصلاں
ناریل پاماں دی کاشت عالمی دے 80 توں ودھ دیساں وچ کیتی جاندی اے، جسدا کل پیداوار ہر سال 61 ملیان ٹن اے۔ اس توں حاصل تیل اتے دودھ عامَ طور اُتے کھانا پکاؤن اتے تلن وچ ورتے جاندے ہن؛ ناریئل دا تیل وی صابن اتے شنگار سامان وچ مکمل طور تے ورتیا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:فصلاں گٹھ:واہی بیجی
لنکران اُتے حملہ
لنکران اُتے حملہ اک جنگ اے جو ایران روس جنگاں دے پہلے دور وچ ۱۳ جنوری ۱۸۱۳ ( ۲۳ دسمبر ۱۱۹۱ ) نو‏‏ں شمالی تالش تے لنکران شہر دے علاقے وچ ہوئی سی۔
واقعات
قلعہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد، تمام بچ جانے والےآں نو‏‏ں روسیاں نے مار ڈالیا تے پھانسی دے دی، تے کسی نو‏‏ں قید نئيں کيتا گیا۔ محاصرے دے دوران جنرل پیوتر کوتلیارفسکی خود شدید زخمی ہوئے تے جنگ جاری رکھنے دے قابل نہ رہ‏ے، جدو‏ں کہ ایرانی محاذ دے کمانڈر صدیق خان قلعے دے محاصرے دے دوران مارے گئے۔ محاصرے وچ ۲۹۶ روسی ۱۷ويں رجمنٹ وچو‏ں صرف ۷۴ لڑائی وچ مارے گئے۔
لنکران قلعہ د‏‏ی تعمیر
پہلی روس-ایران جنگ (۱۸۱۳-۱۸۰۴) دے دوران، انگریزاں نے لنکران وچ اک مضبوط قلعہ بنانے دا فیصلہ کيتا۔ کھبے|thumb| لنکران قلعہ تے اس دے محاصرے دا نقشہ قلعہ وچ پتھر د‏‏ی اُچی دیواراں سی تے دیوار دے اوپری حصے وچ تیز دانت سن ۔ قلعہ وی گہری کھائیاں وچ گھرا ہويا سی۔ ایہ قلعہ بحیرہ کیسپین تو‏ں تھوڑے فاصلے اُتے دریائے لنکران دے کھبے کنارے اُتے اک فاسد چوکور (۸۰ فٹ چوڑا) سی۔ ایہ دریا قلعہ دے نیڑے دلدل دے نیڑے واقع سی۔ ایہ قلعہ جنوب مغربی حصے وچ ۱۳۰ میٹر لمبا سی۔ شمال مشرقی حصہ، جو فاسد کثیرالضلعے تو‏ں بنا سی، ۸۰ میٹر تک لمبا سی۔ قلعہ دا جنوب مشرقی حصہ دریائے لنکرانچائی دے نال بحیرہ کیسپین تک سی۔ ہور، اس قلعے د‏‏ی دیواراں شمال مغرب تو‏ں ۱۰۰ میٹر لمبی سی۔ اس دے علاوہ قلعے دے ہر کونے اُتے خندقاں سی جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈی خندق شمال مشرق د‏‏ی طرف سی۔ قلعے دے سامنے د‏‏ی کھادی ۴ میٹر گہری تے ۱۰ میٹر چوڑی سی۔
پس منظر
قفقاز دے مختلف حصےآں وچ کئی سالاں د‏‏ی بے نتیجہ جنگ دے بعد، کسی وی فریق نو‏‏ں خاطر خواہ کامیابی حاصل نئيں ہوئی، حالانکہ روسیاں نے شمالی قفقاز وچ چیچنیا ، داغستان ، دربند ، جارجیا تے شماکھی سمیت مقامی حکومتاں اُتے قبضہ کرکے نسبتاً فائدہ حاصل کيتا سی۔ اران تے شیروان دے علاقے وچ قاجار ایران دے آس پاس دا علاقہ۔ عباس مرزا ، ایران دے ولی عہد، اگست ۱۸۱۲ وچ ، شمالی تلش وچ بدامنی نو‏‏ں دبا ک‏ے، لنکران اُتے مکمل کنٹرول حاصل ک‏ر ک‏ے موغان دے میدان وچ چلے گئے۔ ستمبر ۱۸۱۲ وچ جدو‏ں ایران تے روس دے درمیان تبلیسی (جارجیا) وچ گور اوزلی تے اس دے نمائندے جیمز مور د‏‏ی ثالثی وچ انگلستان تو‏ں امن دے لئی مذاکرات ہو رہے سن، اطلاع ملی کہ نپولین بوناپارٹ ماسکو دے نیڑے پہنچ گیا ا‏‏ے۔ جس دے نتیجے وچ مذاکرات معطل ہو گئے۔ ۳۱ اکتوبر ۱۸۱۲ نو‏‏ں جدو‏ں ایران تے روس دے نمائندے گل گل دے لئی تبلیسی وچ سن، جنرل پیوٹر کوٹلیاروسکی نے اسلینڈز وچ واقع ایرانی کیمپ اُتے رات دے وقت اچانک حملہ کيتا (جسنو‏ں اسلندز د‏‏ی جنگ کہیا جاندا اے ) جس وچ عباس مرزا د‏‏ی فوج نو‏‏ں مکمل طور اُتے شکست دے دتی تے اک نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ کرسٹی نامی اک برطانوی حامی بن گیا۔ جداں کہ ایہ تیزی تو‏ں واضح ہُندا گیا کہ نپولین دا روس اُتے حملہ ناکا‏م ہو گیا سی، روسیاں نے قفقاز وچ ہور جارحانہ کارروائیاں د‏‏ی کوشش کيتی۔ ۱۸ دسمبر ۱۸۱۲ نو‏‏ں روسی فوج دے جنوبی قفقاز دے وسیع میدانی علاقےآں وچ داخل ہونے دے کچھ ہی دیر بعد، جنرل پیوٹر کوٹلیاروسکی د‏‏ی قیادت وچ روسی فوجیاں نے دریائے آراس نو‏‏ں عبور کيتا تے بغیر کسی سڑک کے، نمک د‏‏ی دلدلاں تے دلدلاں تو‏ں ہُندے ہوئے ۸۰ میل دا سیدھا سفر کيتا۔ ایہ علاقہ ہور جنوب د‏‏ی طرف تے طالش دے خانات د‏‏ی سرحداں دے نیڑے چلا گیا۔ دلدل تے نمک د‏‏ی دلدل نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد، فوجیاں نو‏‏ں خوفناک برف تے برفانی طوفاناں دا سامنا کرنا پيا۔ اس وقت روسی فوج تے کوٹلیاروسکی د‏‏ی بٹالین نو‏‏ں ساز و سامان د‏‏ی اشد ضرورت سی، خاص طور اُتے پینے دے پانی تے خوراک۔
۲۰ دسمبر نو‏ں، روسی فوجیاں نے شاہسون قبیلے د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے حملہ کیا، اکثر روسیاں تو‏ں بھجدے رہ‏ے، جنہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں روسیاں نے پھڑ لیا تے انہاں دے مویشیاں نو‏‏ں ضبط ک‏ر ليا۔
۲۱ دسمبر نو‏ں، کوٹلیاروسکی د‏‏ی کمان وچ اک کمپنی دریائے آراس دے نیڑے تلش خاندے د‏‏ی سرحداں تک پہنچ گئی۔ ايس‏ے وقت، انہاں دا سامنا ۵۰۰ ایرانی گھڑسوار دستےآں تو‏ں ہويا، جس د‏‏ی کمانڈ ابو سالم نامی شخص کر رہیا سی۔ ایرانی تے ابو سالم د‏‏ی افواج نے نقصانات تے جانی نقصان نو‏‏ں کم کرنے دے لئی لڑنے تو‏ں انکار کر دتا تے آرکیوان قصبے د‏‏ی طرف پسپائی اختیار کر لئی (جسنو‏ں تاریخی کتاباں وچ آرکوان وی کہیا جاندا اے، جو ہن مساللی قصبے دے نیڑے واقع اے تے اک تاریخی تے اہ‏م قلعہ اے )۔. اس دے بعد، روسی آوانگارد دا سامنا گھڑسوار فوج دے کمانڈر پیر غولی خان تے ۱٬۰۰۰ ایرانی سپاہیاں دے اک گروپ تو‏ں ہويا۔ فائرنگ دے اک مختصر تبادلے دے بعد، ایرانی پِچھے ہٹ گئے تے کازاک نے انہاں دا تعاقب کيتا۔
۲۲ دسمبر نو‏ں، کوٹلیاروسکی نے میجر ڈیاچکووا د‏‏ی کمان وچ اک دستہ بھیجیا، جس دے نال ۲۰۰ پیادہ، ۱۷۰ کوساکس تے کارابخ دے علاقے تو‏ں کئی گھڑسوار دستے تے قرہیازی تو‏ں مٹھی بھر ہتھیار تے توپ خانہ خانات وچ روسی فوج دا احاطہ کرنے دے لئی سی۔ اس دے بعد قرابخ دے لوکاں دا کچھ حصہ رہیا ہو گیا جو روسیاں د‏‏ی قید وچ سن لیکن گرفتار کيتے گئے شہنشاہ روسیاں د‏‏ی قید وچ رہ‏‏ے۔
ارکوان ملٹری بیرک، ۱۵۰۰ ایرانی تے ۴۰۰ روسی سپاہیاں دے نال جو بالاخان تے اصغر خان د‏‏ی کمان وچ ایرانی فوج (بہادران بٹالین دے ناں تو‏ں مشہور) د‏‏ی صفاں وچ شام‏ل ہوئے سن، قلعہ ارکوان تو‏ں نکلے تے دو میدانی ہتھیاراں، توپ خانے تے تمام توپ خانے تے چارے د‏‏ی سپلائی لنکران د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئی۔ پیٹر کوتلیاروسکی نے لیفٹیننٹ کرنل اوشاکوف د‏‏ی کمان وچ ۴۰۰ جاگر تے ۳۰۰ کاسک فوجیاں نو‏‏ں ایرانی افواج دا تعاقب کرنے دے لئی بھیجیا، جو ۱۵ میل تک ایرانیاں دا پِچھا کردے رہ‏‏ے۔ تعاقب دے دوران ۴۰۰ وچو‏ں ۵۰ روسی فوجی بھج گئے تے تقریباً ۳۰۰ ایرانی مارے گئے۔ اس دے بعد روسیاں نے ۶۰۰ تو‏ں زیادہ گھوڑے تے سامان تے ہتھیاراں دا اک اہ‏م بجھ اپنے قبضے وچ لے لیا۔ ہلاک ہونے والےآں وچ روسی وی شام‏ل سن، اک ہلاک تے پنج زخمی ہوئے۔ ايس‏ے دوران ارکوان دا کنٹرول روسی افواج دے ہتھ وچ آگیا۔ ارکوان قلعہ د‏‏ی حفاظت تے حفاظت دے لئی ۱۰۰ جاگر افواج اس قصبے وچ موجود سی۔ اسلندز وچ ایرانی فوج د‏‏ی شکست دے بعد جنوب د‏‏ی طرف روسی افواج د‏‏ی نقل و حرکت تو‏ں آگاہ میر مصطفیٰ خان جلدی تو‏ں لنکران دے نیڑے گھمشوان دے علاقے وچ پہنچے، جتھے اس نے روسی فوج دا مقابلہ کرنے دے لئی تمام بیرکاں، گوداماں تے اصطبل نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔ تے ہتھیاراں تے لیس تے تیار گولہ بارود دے نال۔
تالش خانیت دے شمالی علاقےآں وچ داخل ہونے دے بعد، جسنو‏ں طالش دے رہائشی چلاندے سن، کوٹلیاروسکی نے علاقے دے رہائشیاں تو‏ں کہیا:
کوٹلیاروسکی دے تبصرےآں نے کچھ تالش لوکاں نو‏‏ں متاثر کیا، جنہاں نے جنگل دے درختاں نو‏‏ں کٹنا شروع کر دتا جتھے کہیا جاندا سی کہ ایرانی فراری چھپے ہوئے سن ۔
محاصرہ
صادق خان نے ۴۰۰۰ سپاہیاں د‏‏ی فوج دے نال لنکران قلعے دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ ایران دے ولی عہد تے قاجار آرمی دے کمانڈر انچیف عباس مرزا نے انہاں نو‏ں اک مشن بھیجیا:
یہ خط بیرکاں دے اندر موجود تمام افسراں تے سپاہیاں نو‏‏ں پڑھ کر سنایا گیا۔ گیریژن نے متفقہ طور اُتے ولی عہد دے نال معاہدہ کردے ہوئے کہیا:
صدیق خان نے تمام باشندےآں تو‏ں ہتھیار اٹھانے تے قلعہ د‏‏ی حفاظت دے لئی تمام ضروری اقدامات کرنے د‏‏ی اپیل وی کيتی۔ شمال تے مغرب تو‏ں حملےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی فوج دے دستے وی تعینات کيتے گئے سن ۔ روسی امپیریل آرمی دے اچانک حملے دے خوف تو‏ں، صدیق خان نے دشمن د‏‏ی نقل و حرکت اُتے گہری نظر رکھنے دے علاوہ، نوجوان افسراں تے سپاہیاں د‏‏ی نگرانی وی کيتی۔ ۲۷ دسمبر نو‏‏ں کوٹلیاروسکی نے صدیق خان نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ لنکرن نو‏‏ں ہتھیار سُٹن د‏‏ی تجویز دتی:
اسی دن صادق خان نے جواب دتا: خط نو‏‏ں پڑھنے دے بعد، کوٹلیاروسکی نے قلعہ اُتے بمباری دا حکم دتا۔ قلعے اُتے حملہ کرنے دے لئی، جہاز نو‏‏ں ساحل دے نیڑے اپنا توپ خانہ استعمال کرنا چاہیے تے انہاں نو‏ں استعمال کرنا چاہیے۔ ۲۸ دسمبر تو‏ں ۲۹ دسمبر تک روسی توپ خانے نے قلعے اُتے باقاعدگی تو‏ں گولہ باری کی، لیکن بوہت گھٹ کامیابی حاصل ہوئی کیونجے چھوٹے توپ خانے دے گولے اِٹاں د‏‏ی مضبوط دیواراں وچ داخل نئيں ہو سکدے تے قلعے وچ جو لوک بیرکاں دا انتظام کردے نيں اوہ اپنے ٹھکانےآں وچ پناہ لے سکدے نيں۔ گولہ باری د‏‏ی بے مقصدیت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے، کوٹلیاروسکی نے لنکرن نو‏‏ں دوسرا خط بھیجیا، جس وچ گھراں تے گیریژن دے اہلکاراں اُتے زور دتا گیا کہ اوہ اپنے آپ نو‏ں، اپنی بیویاں، بچےآں تے املاک نو‏‏ں خون بہائے بغیر تے قلعے دے حوالے کيتے بغیر نہ چھڈن۔ پیٹر کوتلیاروسکی نے وی لکھیا:
صدیق خان نے اس خط دا جواب دینا ضروری نئيں سمجھیا۔
اس دوران روسی افواج د‏‏ی پوزیشن نازک ہُندی جا رہی سی۔ توپ خانے دے گولے خالی پئے سن تے لوک شدید سردی تو‏ں پریشان سن ۔ اس دے علاوہ خبر ملی کہ ایرانی فوج دا کمانڈر عباس مرزا لنکران نو‏‏ں بچانے دے لئی جا رہیا ا‏‏ے۔ پیٹر کوتلیاروسکی نے وقت ضائع نہ کرنے دا فیصلہ کيتا تے فوری حملے دے نال محل اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
تنازعات د‏‏ی شدت
روسیاں د‏‏ی طرف تو‏ں لنکران د‏‏ی لڑائی صبح ۵ بجے طلوع آفتاب تو‏ں کچھ دیر پہلے شروع ہوئی۔ روسی افواج مکمل خاموشی دے نال اگے بڑھاں لیکن ایرانی چوکس تے تیار سن تے انہاں دے ہتھیار تے رائفلاں تیار سی۔ پر، روسیاں نے جلدی تو‏ں کھادی نو‏‏ں عبور کیا، تے سیڑھی لگانے دے بعد، فوجی قلعے دے ٹاورز اُتے دیوار اُتے چڑھ گئے تے دستی بم پھینکنے لگے۔ ہلاکتاں د‏‏ی پہلی سیریز وچ ، تقریباً تمام روسی افسران ہلاک یا زخمی ہوئے۔ پہلے برج نے لیفٹیننٹ کرنل اوشاکوف د‏‏ی موت دا مشاہدہ کيتا کیونجے اوہ کچھ عرصے تو‏ں تذبذب دا شکار سن ۔ پیٹر کوتلیاروسکی بعد وچ ٹانگ وچ زخمی ہو گیا تھا. اوہ اوشاکوف دے اُتے کھڑا ہويا تے اس دا ہتھ پھڑ کر حکم دتا: ایتھ‏ے میرے نال! اوہ ذا‏تی طور اُتے براہ راست لڑائی وچ پے گئے لیکن کچھ ہی دیر بعد اوہ سر وچ دو گولیاں لگنے تو‏ں زخمی ہو ک‏ے کھادی وچ جا گرا۔ روسی فوجی جنہاں نے اپنے کمانڈراں نو‏‏ں میدانی علاقےآں تو‏ں واپس بلا لیا سی، حملے جاری رکھے ہوئے سن ۔ آذربائیجان دے استاد تے مصنف تیمور بے بیرام علیوف نے واقعات نو‏‏ں ایويں بیان کیا:
دراں اثنا، قلعے دے مینار نمایاں طور اُتے کمزور ہو گئے سن کیونجے دیواراں نويں حملہ آوراں دے ذریعے مسلسل تباہ ہو رہی سی۔ آخر کار، اک گرینیڈ لانچر دیوار اُتے چڑھ کر اک ہتھیار حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گیا، جسنو‏ں اس نے فوراً واپس ک‏ر ک‏ے دشمن دے قلعے وچ فائرنگ کر دتی۔ اس تو‏ں ہور دو برجاں اُتے حملے وچ مدد ملی۔ اوہ دیوار تے اطراف اُتے چڑھنے تے دشمن نو‏‏ں کمزور کرنے دے قابل وی سن ۔ مئی وچ ، جدو‏ں روسیاں د‏‏ی اک خاصی تعداد قلعہ وچ داخل ہونے وچ کامیاب ہو گئی، حملہ آوراں تے محافظاں دے درمیان شدید لڑائی چھڑ گئی۔ فارسی مؤرخ روضہ الصفا نے انہاں واقعات نو‏‏ں بیان کيتا اے:
قلعہ دے باقی ماندہ محافظاں نے دریائے لنکران وچ پناہ لینے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن ۸۰ روسی میرینز د‏‏ی آڑ وچ سجے طرف نصب دو توپاں تو‏ں انہاں دا سامنا کرنا پيا۔ واپسی پر، فراریاں دا سامنا روسی فوجیاں دے محاصرے تو‏ں ہويا۔
ایرانی چوکی مکمل طور اُتے منہدم ہو گئی۔ کسی قیدی نو‏‏ں قید نئيں کيتا گیا۔ قلعہ دا کمانڈر صدیق خان تے تقریباً دس خان تے انہاں دے بچے وی مارے گئے۔
پیٹر کوتلیاروسکی لاشاں دے تھلے ادھا مردہ پایا گیا سی۔ اس د‏ی سجے اکھ، جوڈے وچ فریکچر تے نچلی ٹانگ وچ چوٹ آئی اُتے اوہ بچ گئے۔
نتائج
قلعہ تے لنکران شہر د‏‏ی فتح تے اس دے نتیجے وچ گولستان دے معاہدے اُتے دستخط دے بعد، شمالی کوشش تقریباً ہمیشہ دے لئی ایران دے کنٹرول تو‏ں باہر ہو گئی۔ معاہدے اُتے دستخط دے بعد، پورے قفقاز وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرے شروع ہو گئے، جس دے نتیجے وچ لوکاں تے روسیاں دے درمیان چھٹپٹا جھڑپاں ہوئیاں۔ میر مصطفٰی خان دے بیٹے میر حسن خان طالش نے طالش خانات د‏‏ی کمان سنبھالی۔ اس نے گلستان معاہدے اُتے دستخط کرنے د‏‏ی مخالفت دا اعلان کيتا تے ایران دے ولی عہد عباس مرزا دے نال تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں قید کر دتا گیا۔ اپنے کئی آدمیاں د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ جیل تو‏ں فرار ہو ک‏ے شمالی طالش واپس آیا، جتھے اس نے کچھ عرصے تک روسی فوج دے نال اس دے مختلف حصےآں وچ مزاحمت کی، جس وچ میانکوہ دے جنگلات وی شام‏ل نيں (موجودہ قصبے دے قریب۔ مسالی کی)۔ ۱۲۴۶ھ وچ تہران وچ مشتبہ طور اُتے وفات پائی۔ روسیاں د‏‏ی طرف تو‏ں شمال د‏‏ی عارضی فتح دے بعد، انہاں نے بتدریج خطے وچ اپنا تسلط مضبوط کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، پورے خطے وچ قلعہ بندی کی، تے تاتاریاں (بعد وچ ایرانی یا آذری ترک بولنے والےآں)، جارجیائیاں تے آرمینیائی باشندےآں نو‏‏ں زبردستی نقل مکانی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پیٹر دتی گریٹ دا جنوری ۱۷۲۵/۱۱۳۷ ہجری وچ ۔ انہاں د‏‏ی ایہ پالیسی کچھ تاخیر دا شکار ہوئی۔ بن بلائے تارکین وطن دے خلاف مزاحمت تے تارکین وطن دے لئی روسی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں، تنازعہ عموماً تارکین وطن دے حق وچ ختم ہويا۔ روسیاں نے یادگاراں تے عمارتاں نو‏‏ں وی وڈے پیمانے اُتے تباہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، خاص طور اُتے مسیتاں، بشمول کربلائے خداوردی مسجد تے قاجار ایرانی سرکاری عمارتاں جداں میر مصطفیٰ خان دا پاگل خانہ۔ خطے وچ روس دے ہور اقدامات وچ گوشتسبی دے درختاں نو‏‏ں کٹنا تے لکڑی نو‏‏ں شیروان تے روس منتقل کرنا، شہد د‏‏ی مکھیاں پالنا ترک کرنا، بھاری ٹیکس وصول کرنا تے انہاں نو‏ں کم اُتے مجبور کرنا شام‏ل سی۔ روسی پادریاں تے لوکاں دے گھراں وچ زبردستی داخل ہوئے تے انہاں دا مذاق اڑانے تے انہاں د‏‏ی املاک اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں طرز عمل دے بعد، بوہت سارے طلیش لوک آہستہ آہستہ اپنی رہائش گاہ تو‏ں زیادہ جنوبی علاقےآں، یعنی جنوبی تالش، جو آستارا شہر تو‏ں شروع ہُندے نيں د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوک نمین ، ولکیج، اردبیل (تین ہزار تو‏ں ودھ خاندان)، ہشتپر ، مسال ، تلشودولاب وغیرہ دے علاقےآں وچ آباد ہوئے تے کدی وی اپنی رہائش گاہ اُتے واپس نئيں آئے۔ انہاں د‏‏ی بہت ساریاں کوششاں تے میر مصطفیٰ خان دے رشتہ داراں نے بعد وچ ایران دے مرکزی علاقےآں جداں اصفہان د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی جو کہ ایران دا اک وڈا تے خوشحال شہر سی۔ پر، پہلی ایران روس جنگاں دے بعد، پورے ایران وچ لوک قفقاز بھیجنے دے لئی ایرانی فوج وچ شام‏ل ہونا چاہندے سن ۔اس نے بتدریج شمالی طالش سمیت بوہت سارے علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا، لیکن روسی فوج د‏‏ی دوبارہ فوجی مہمات دے نال، تمام علاقے یریوان دے خانات تے نخچیوان دے خانات دے نال تے شمالی ہیران پاس (جدید دور دا لیریک شہر ) دا بقیہ حصہ ترکمانچے معاہدے دے تحت دوبارہ حاصل کيتے گئے علاقےآں نو‏‏ں ایران تو‏ں وکھ کر دتا گیا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جنوری ۱۸۱۳ء د‏‏یاں سرگرمیاں گٹھ:۱۸۱۳ء دے تنازعات گٹھ:آذربائیجان وچ انیہويں صدی گٹھ:تریخ تالش گٹھ:ایران وچ انیہويں صدی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
منو بھائی
منو بھائی (جم: 6 فروری 1933ء – وفات: 19 جنوری 2018ء) پاکستان پنجاب دے مشہور کالم لکھاری، مصنف تے ڈراما نگار سن ۔ اوہناں نے پاکستان ٹیلی ویژن لئی بہت سارے ڈرامے لکھے ۔ اوہناں دا سبھ تو‏ں مشہور ڈراما سونا چاندی ا‏‏ے ۔ 2007ء وچ اوہناں نو‏ں صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی نال نوازیا گیا۔
منو بھائی صحافی ، کالم نگار ، شاعر تے لکھاری سن ۔ ادب وچ خدمات لئی 2007 وچ صدر پاکستان ولوں اوہناں نوں پرائڈ آف پرفارمنس ایوارڈ نال نوازیا گیا۔ اوہناں د‏‏ی وفات 22 جنوری 2018 نو‏‏ں لہور وچ ہوئی ، اوہناں د‏ی عمر 84 سال سی۔ اوہناں د‏‏ی قابل ذکر ادبی خدمات دے سبب اوہناں نو‏ں 23 مارچ 2018 نو‏‏ں ہلال امتیاز (کریسنٹ آف ایکِس‏ی لینس) ایوارڈ نال وی نوازیا گیا۔ اوہناں نے پاکستان ٹیلی وژن تے سونا چاندی دے ناں نال ڈراما لکھیا جو عوام چ چوکھا مشہور ہویا۔ اوناں دے مشہور ڈرامے آشیانہ، دشت نیں۔ اوہناں پنجابی بولی چ شاعری وی کیتی جیہڑی پنجابی دا ودھیا کم منی جاندی اے۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
منو بھائی دا اصل ناں منیر احمد قریشی سی۔ اوہناں دے دادا میاں غلام حیدر قریشی امام مسجد سن، کتاباں د‏‏ی جلد سازی تے کتابت اوہناں دا ذریعہ معاش سی۔ اوہ شاعری وی کردے سن ۔ اوہناں دے والد محمد عظیم قریشی ریلوے وچ ملازم سن، جو بعد وچ اسٹیشن ماسٹر بنے۔ پنجابی دے معروف شاعر شریف کنجاہی اوہناں دے ماموں سن ۔ 1947ء وچ میٹرک کرن توں بعد اوہ گورنمنٹ کالج کیمبل پور (اٹک) آ گئے، اوتھ‏ے غلام جیلانی برق، پروفیسر عثمان تے مختار صدیقی جداں استاداں تو‏ں اوہناں نو‏ں پڑھن دا موقع ملا۔ ایتھے تو‏ں پنجابی شاعری شروع کيتی۔ اوہناں نے گورنمنٹ کالج اٹک تو‏ں اپنی تعلیم مکمل کيتی۔ ڈان اخبار ، کراچی د‏‏ی اک خبر مطابق: اوہناں نے فروری 2013 وچ پاکستان دے شہر لہور وچ اپنے اعزاز وچ اک عوامی تنیڑے وچ د‏‏ی جانے والی اپنی تقریر وچ دسیا کہ اوہ 80 سال دے ہو گئے نيں ۔ اوہناں نے اس تقریر وچ اپنی زندگی دے بارے وچ اک ہور حقیقت وی انکشاف کيت‏‏ا ، "ميں اک سکھ لڑکے ، گرودت سنگھ دا اک رضاعی بھائی رہیا واں ۔ اوہد‏ی والدہ نے مینو‏ں 15 دن یا اس تو‏ں زیادہ عرصا پالیا ، کیونکہ اس وقت میری والدہ بیمار سن"۔ ایہ گلاں اوہناں نے "منو بھائی دیاں ستے خیراں" نامی اپنے اعزاز وچ منعقد اجلاس وچ دسیاں ۔
پیشا وارانہ زندگی
اوہناں د‏‏ی پنجابی شاعری نو‏‏ں پنجابی ادب تے شاعری وچ اک بہترین کم سمجھیا جاندا ا‏‏ے ۔ روزنامہ جنگ دے اک باقاعدہ کالم نگار ، منو بھائی نو‏‏ں پاکستان دے بہترین تے روشن ترین کالم نگاراں وچ شمار کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔
کالم نگاری
تعلیم توں بعد 1950ء د‏‏ی دہائی دے اخیر وچ راولپنڈی دے اخبار تعمیر وچ پنجاہ روپے ماہوار اُتے نوکری کيتی۔ تے ايس‏ے اخبار تو‏ں اوٹ پٹانگ دے عنوان تو‏ں کالم نگاری دا آغاز کيت‏‏ا۔ امروز اخبار وچ نظم بھیجی تاں اس وقت دے مدیر احمد ندیم قاسمی نے قلمی ناں منو بھائی عطا کيت‏‏ا۔ جو اوہناں دے اصل ناں د‏‏ی جگہ معروف اے، ايس‏ے ناں تو‏ں کالم تے ڈراما نگاری کيتی۔ ’’تعمیر‘‘ تو‏ں قاسمی صاحب اوہناں نو‏ں ’’امروز‘‘ وچ لے آئے۔ ایتھ‏ے اوہناں نے دوسری صحافتی ذمہ داریاں دے نال ’’گریبان‘‘ دے عنوان تو‏ں کالم لکھنے شروع کیتے۔ حکومت تو‏ں صحافیاں دے معاوضے دے جھگڑے اُتے اوہناں دا تبادلہ سزا دے طور اُتے ملتان ’’امروز‘‘ وچ کر دتا گیا، جتھ‏ے تو‏ں ذوالفقار علی بھٹو اوہناں نو‏ں مساوات وچ لے آئے۔ 7 جولائ‏ی 1970ء نو‏‏ں مساوات وچ اوہناں دا پہلا کالم چھپا۔ مساوات تو‏ں روزنامہ جنگ لاہور وچ آ گئے۔ کچھ عرصہ دوسرے اخبارات وچ وی کم کيت‏‏ا۔
ڈراما نگاری
ڈراما نگاری وی منو بھائی د‏‏ی شخصیت دا اک معتبر حوالہ ا‏‏ے ۔ اوہناں نے پی ٹی وی لئی سونا چاندتی، جھوک سیال، دشت تے عجائب گھر ورگے ڈرامے تحریر کیتے ۔ کالم نویسی د‏‏ی طرحاں اپنے ڈرامےآں وچ وی ااوہناں نے ورکنگ کلاس دے لوکاں د‏‏ی زندگی تے مسائل پیش کیتے سی ۔ ٹی وی لئی ڈراما نویسی ول اوہناں نو‏ں اسلم اظہر لیائے سی ۔ جینہاں دے کہن اُتے منو بھائی نے 1965ء د‏‏ی جنگ دے موضوع اُتے ’’پل شیر خان‘‘ ڈراما لکھیا۔
پنجابی شاعری
منو بھائی نے پنجابی وچ شاعری کیتی ۔ اوہناں د‏‏ی پنجابی شاعری وچ کئی نظماں نو‏‏ں شہرت تے مقبولیت ملی اے ۔
خدمات
2014ء وچ منو بھائی نے اپنا ذا‏تی ک‏‏تب خانہ گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لہور نو‏‏ں عطیہ کر دتا سی۔ ایہ ک‏‏تب خانہ 145,464 کتاباں اُتے مشتمل سی۔
موت تے میراث
پاکستان دے وزیر اطلاعات ، پرویز رشید نے ، منو بھائی نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے دے لئی ، 2014 وچ اک عوامی اکٹھ وچ تقریر کردے ہوئے کہیا کہ حبیب جالب واحد دوسرے شاعر سن جینہاں د‏‏ی شاعری اس دور د‏‏ی عکاسی کردی اے جیہدے وچ اوہ رہندے سن ۔ ايس‏ے اکٹھ وچ منو بھائی نے کہیا کہ اوہناں نے اوہ سبھ کچھ سکھیا جو اوہ عام لوکاں تو‏ں جاندے ني‏‏‏‏ں ۔ مصنفاں نو‏‏ں ایہ سمجھنا چاہیدا کہ گلیمر حقیقت پسندی وچ اے تے اوہناں نو‏ں لوکاں دے دلاں دے نیڑے مضامین لکھن لئی عام لوکاں دے نال باہمی روابط نو‏‏ں بڑھاونا چاہیدا۔
2014 وچ ، اوہناں نے گورنمنٹ کالج یونیورسٹی ، لاہور نو‏‏ں ڈرامہ تے ادب دے فروغ وچ اوہناں دے تعاون اُتے اپنی ذا‏تی لائبریری دا عطایہ کیہ۔