cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قیس بن عاصم
وصیت تے وفات
بصرہ آباد ہونے دے بعد ایتھ‏ے مستقل سکونت اختیار کرلئی،ایتھے مرض الموت وچ مبتلا ہوئے،جب زندگی تو‏ں مایوسی ہوگئی تاں لڑکےآں نو‏‏ں بلیا ک‏ے حسب ذیل وصیت کيتی : میرے بچو جدو‏ں ميں اس دنیا تو‏ں گذر جاواں ،تو جو تسيں وچ سب تو‏ں وڈا ہو اسنو‏ں سردار بنانا تے اپنے بزرگاں دا صحیح جانشین تے نمونہ بننے د‏‏ی کوشش کرنا، اپنے چھوٹے نو‏‏ں سردارنہ بنانا، ورنہ تواڈے اسيں چشم تسيں اُتے نکتہ چینی کرن گے، مجھ اُتے نوحہ نہ کرنا، رسول اللہ ﷺ نے اس د‏ی ممانعت فرمائی اے ،مال د‏‏ی صلاح وحفاظت مد نظر رکھنا،اس تو‏ں شرفاء د‏‏ی شان ودھدی اے  تے کمیناں تو‏ں استغنا رہندا اے، اپنے اونٹھاں نو‏‏ں بے محل نہ صرف کرنا، لیکن بر محل صرف کرنے وچ بخل وی نہ کرنا، کم اصلاں نال شادی نہ کرنا، ممکن اے اس تو‏ں وقتی مسرت حاصل ہو ؛لیکن اس تو‏ں جو خرابی پیدا ہوئے گی اوہ اس مسرت تو‏ں کدرے زیادہ نقصان رساں ہوئے گی،اپنے دشمن د‏‏ی اولاد تو‏ں بچدے رہنا اوہ اپنے بزرگاں د‏‏ی طرح تواڈی دشمن ہوئے گی،مینو‏‏ں ایداں دے مقام اُتے دفن نہ کرنا جتھے بکر بن وائل دا گذر ہو سک‏‏ے،زمانۂ جاہلیت وچ انہاں دے نال میرے اختلاف تے جھگڑے رہ چکے نيں، اس لئی خطرہ اے کہ اوہ انتقام وچ میری قبر کھود ڈالاں گے تے تسيں اس دے انتقام وچ انہاں د‏‏ی دنیا تے اوہ تواڈی آخرت برباد کرن گے، فیر کش تو‏ں اک تیر کڈ ک‏ے وڈے لڑکے نو‏‏ں دتا  تے کہیا اسنو‏ں توڑو اس نے توڑدتا، فیر دو تیر اک نال توڑنے نو‏‏ں دیے،اس نے کوشش کيتی مگر نہ توڑ سکا، ایہ مشاہدہ کرانے دے بعد کہیا کہ اتحاد واتفاق  تے تشتت واختلاف وچ تواڈی حالت ايس‏ے تیر د‏‏ی طرح اے ،یعنی جے متفرق ہوگےتو ہر شخص زیر کرلیگا  تے اگر مل ک‏ے رہو گے تاں کوئی نقصان نہ پہنچیا سک‏‏ے گا۔
اولاد
وفات دے بعد ۳۲لڑکے یاد گار چھڈے،ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ مویشی سن ،جو صحرا نشیناں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دولت ا‏‏ے۔
فضل وکمال
گو قیس بہت آخر وچ مشرف باسلام ہوئے،پر چند احادیث انہاں دے حافظہ وچ محفوط سن، انہاں دے لڑکے حکیم تے احنف نے انہاں تو‏ں روایت کيتی اے ،شاعر وی سن ،کلام دا نمونہ اُتے گذرچکيا ا‏‏ے۔
اخلاق
نہایت عاقل و فرزانہ،حلیم الطبع تے فیاض سن ،جاہلیت د‏‏ی حمیت وچ اپنی لڑکی زندہ دفن کردتی تھی،زمانہ اسلام وچ اس کاکفارہ ادا کيتا۔
حلم
طبیعت وچ حلم غالب تھا،اک مرتبہ انہاں دے بھتیجے نے انہاں دے اک لڑکے نو‏‏ں مارڈالیا،لوک اسنو‏ں پھڑ دے مع مقتول د‏‏ی لاش دے قیس دے پاس لائے،قیس نے بھتیجے د‏‏ی اس شقادت اُتے کوئی انتقام نئيں لیا،بلکہ بحیثیت بزرگ دے اسنو‏ں نصیحت کرنے لگے کہ تسيں نے کتنا بُرا کم کیا، خدا تے رسول دے گنہگار ہوئے، اپنے چچیرے بھائی نو‏‏ں قتل کرکے قطع رحم کیا،خود اپنے نو‏‏ں اپنے تیر تو‏ں زخمی کرکے اپنا جتھا کمزور کیہ ایہ نصیحتاں کرکے دوسرے بیٹے تو‏ں کہیا، انہاں د‏‏ی مشکاں کھول دو تے اپنے بھائی د‏‏ی تجہیز و تکفین دا انتظام کرو  تے مقتول لڑکے د‏‏ی ماں نو‏‏ں اپنے کولو‏‏ں دیت ادا کيتی۔
تعمیل فرمان نبوی
قیس نہایت دولتمند سن ،لیکن بہت سمجھ بجھ کر خرچ کردے سن ،اک مرتبہ آنحضرتﷺ  تو‏ں اپنی دولت دے متعلق چند سوالات کيتے،آپ نے فرمایا،تم نو‏‏ں اپنا مال پسند اے ،یا اپنے موالی کا،عرض کيتا اپنا مال، فرمایا تواڈا مال تاں اوہی اے ،جس نو‏‏ں کھاپی کر ختم کردو، پہن اوڑھ کر پرانہ کردو، دے لےک‏ے برابر کردو، ورنہ اوہ تواڈے موالی دا اے عرض کيتی جے زندہ رہیا تاں اونٹھ دے گلے اپنی زندگی ہی وچ ختم کرداں گا؛چنانچہ وڈا حصہ زندگی وچ ختم کردتا۔
حوالے
گٹھ:صحابہ
نیللی بیلے
ایلیزابیتھ کوچرن سیمین (5 مئی 1864 – 27 جنوری 1922) قلمی نام نیلی بلے، اک امریکی صحافی سی۔ اوہ اک لکھاری، صنعتکار، کھوجی، اتے اک چیرٹی ورکر وی  سی۔ ایہہ 72 دن وچّ دنیا دے آلے دوآلے کیتی ریکارڈ-توڑارڈ یاترا لئی جانی جاندی ہے، ایہہ یاترا اسنے یول ورن دے خیالی کردار فیلیئس فوگ دی برابری کرن لئی کیتی۔ اس توں بناں ایہہ جان-بجھّ کے پاگلپن دا دکھاوا کرکے پاگلخانے دے اندر مطالعہ کرن لئی وی جانی جاندی ہے۔ اوہ اپنے میدان وچّ موڈھی ہے اتے اسنے اک نویں قسم دی کھوجی صحافت شروع کیتی۔
نیللی بیلے (5 مئی 1864 – 277 جنوری 1922) امریکی صحافی الزبتھ کوچرن سیمین دا قلمی ناں سی۔ اوہ اک مصنف، صنعت کار، موجد تے خیراندی کم کرنے والی وی سن۔ جولس ورن دے افسانوی کردار فلیز فوگ د‏‏ی تقلید کردے ہوئے ریکارڈ توڑ 72 دن وچ دنیا دے گرد سفر کرنا تے اک ذہنی بیماری دے ادارے نو‏‏ں جانچنے دے لئی پاگل ہونے دا بہروپ بھرنا، نیللی بیلے د‏‏ی وجہِ شہرت بنیا۔ اوہ اپنے اس شعبے د‏‏ی بانی سن تے اُنھاں نے تفتیشی صحافت د‏‏ی اک نويں قسم متعارف کروائی۔
ابتدائی برس
نیللی بیلے دا پیدائشی ناں الزبتھ جین کوچرن سی۔ اُنھاں نے ’’کوچرن ملز‘‘ وچ جنم لیا، جو ہن بیورل ٹاؤن شپ، آرم اسٹرونگ کاؤنٹی، پنسلوانیا دے پٹس برگ مضافات دا اک حصہ ا‏‏ے۔ اُنہاں دے والد، مائیکل کوچرن، معتدل مزدور تے کارخانے وچ کم کرنے والے سن جنھاں نے میری جین نال شادی کيتی۔ زیادہ تر گلابی رنگ دا لباس پہننے دے باعث الزبتھ نو‏‏ں اکثر ’’پنکی‘‘ (گلابی) کہہ ک‏ے پکاریا جاندا سی۔ الزبتھ اک میقات تک میقاندی درس گاہ (بورڈنگ اسکول) وچ زیرِ تعلیم رہیاں، لیکن رقم نہ ہونے دے باعث اُنئيں مجبوراً اسکول چھڈنا پيا۔
1880 وچ اوہ تے اُنہاں د‏‏ی فیملی پٹس برگ منتقل ہوئے گئی۔ جدو‏ں ’’پٹس برگ ڈسپیچ‘‘ وچ اک جارحانہ زن بیزار کالم بعنوان ’’واٹ گرلز آر گڈ فار‘‘ (What Girls Are Good For) شائع ہويا تاں الزبتھ نے ’’لونلی اورفن گرل‘‘ (تنہا یتیم لڑکی) دے قلمی ناں تو‏ں اس دا جوش و جذبات تو‏ں بھرپور رد لکھ ک‏ے مدیر نو‏‏ں ارسال کيت‏‏ا۔ مدیر، جورج میڈن، اُنہاں دے جذبے تو‏ں متاثر ہوئے تے اک اشتہار دے ذریعے لکھاری نو‏‏ں اپنی شناخت ظاہر کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ جدو‏ں کوچرن نے اپنے آپ نو‏‏ں مدیر تو‏ں متعارف کروایا تاں جورج نے اُنئيں اخبار وچ اپنے قلمی ناں ہی تو‏ں ہور لکھنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ ڈسپیچ وچ اُنہاں دے پہلے مضمون، ’’دی گرل پزل‘‘ (The Girl Puzzle) نے جورج نو‏‏ں اک بار فیر متاثر کيت‏‏ا تے اُنھاں نے الزبتھ نو‏‏ں کُل وقتی ملازمت کيت‏‏ی پیش کش کردتی۔ اُس زمانے وچ اخبارات وچ کم کرنے والی خواتین قلمی ناں استعمال کيت‏‏ا کردیاں سن تے الزبتھ دے لئی مدیر د‏‏ی جانب تو‏ں ’’نیللی بیلے‘‘ (Nellie Bly) دا قلمی ناں تجویز کيت‏‏ا گیا جو اسٹیفن فوسٹر دے معروف گیت ’’نیلے بلے‘‘ (Nelly Bly) تو‏ں ماخوذ سی۔ اگرچہ الزبتھ خود اپنا ناں ’’نیلے بلے‘‘ (Nelly Bly) رکھنا چاہدیاں سن لیکن مدیر نے غلطی تو‏ں Nellie لکھ دتا تے ایہ غلطی ہمیشہ دے لئی رہ گئی۔
حوالے
گٹھ:جنم 1864 گٹھ:موت 1922 گٹھ:امریکی صحافیگٹھ:امریکی شخصیتاں
ملٹری پولیس
thumb|360px thumb|360px
'ملٹری پولیس' (Military police) کِسے مُلک دی فوج نال مُنسلک قنون نافذ کرن آلا ادارا یا فوج دا حِصا ہُندی اے ۔ وکھ وکھ مُلکاں وچ ملٹری پولیس دیاں وکھ وکھ ذُما داریاں تے تعریفاں نیں ۔
بحری پولیس دے اہلکاراں نوں بعض اوقات "ماسٹر ایٹ آرمز" کہیا جاندا اے ۔ فضائی فوج دے قنون نافذ کرن والے اہلکاراں نوں عمومن "ایئر پولیس" ، "سیکیورٹی پولیس" یا "سیکیورٹی فورسز" کہیا جاندا اے ۔
پنجاب وچ مِلٹری پولیس مکمل طور تے سِولیئن صوبائی پولیس فورس دے طور تے قائم اے تے وزارت داخلا پنجاب دے ماتحت کم کر دی اے ۔ ایہ پنجاب دے صوبائی بارڈر دی راکھی تے جرائم پیشا افراد دی آمد و رفت نوں روکݨ اُتے مامور اے ۔
مِلٹری پولیس دی ظاہری وضع قطع عام طور پر ہیلمٹ ، آرم بینڈ ، براسارڈ ، یا موڈھے دے فلیش تے زیادہ روایتی بیجز نال نمایاں طور تے ظاہر ہُندی اے ۔
مِلٹری پولیس دُنیا دے کئی مُلکاں وچ قائم اے جیہناں وچ ارجنٹینا ، برازیل ، کینیڈا ، کولمبیا ، امریکا ، الجیریا ، بوٹسوانا ، مصر ، کینیا ، مراکش ، نائیجیریا ، کمبوڈیا ، بھارت ، انڈونیشیا ، ایران ، اسرائیل ، جاپان ، قازقستان ، منگولیا ، ملائیشیا ، پاکستان ، فلپائن ، روس ، سعودی عرب ، سری لنکا ، سنگا پور ، جنوبی کوریا ، تائیوان ، تھائی لینڈ ، ویتنام ، آرمینیا ، آسٹریا ، بیلارس ، بیلجیئم ، بوسنیا ، ہرزیگووینیا ، بلغارریا ، کروشیا ، چیک ، ڈنمارک ، اسٹونیا ، فن لینڈ ، فرانس ، جرمنی ، یونان ، ہنگری ، آئر لینڈ ، اٹلی ، نیدر لینڈز ، ناروے ، پولینڈ ، پرتگال ، رومانیا ، سربیا ، سپین ، سویڈن ، سوئٹزر لینڈ ، یوکرین ، برطانیا ، آسٹریلیا ، نیوزی لینڈ شامل نیں ۔
پاکستان وچ ملٹری پولیس
پاکستان د‏‏ی مسلح افواج دے قیام تو‏ں بعد پاکستان نے اپنی ملٹری پولیس نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے ۔ پاکستان آرمی نے سابق رائل انڈین ملٹری پولیس تو‏ں اپݨے اہلکاراں دا اپݨا حِصا وصول کیتا، جیہنے پاکستان آرمی وچ ملٹری پولیس "MP" تشکیل دِتی ۔ بعد وچ پاکستان نیوی نے "بحری پولیس" قائم کيتی جیہدا مرکز "PNS نگہبان" وچ قائم کيتا گیا ۔ اس توں بعد پاکستان ایئر فورس نے امن برقرار رکھن لئی PAF پولیس قائم کيتی ۔
پاکستان نیوی د‏‏ی نیول پولیس نو‏‏ں اوہدے اہلکاراں دیاں بانھواں اُتے لال پٹیاں تو‏ں پچھاݨا جا سکدا اے جیہدے حروف "NP" چِٹے رَنگ وچ لکھے گئے نيں ۔ ایہدا ہیڈ کوارٹر کراچی وچ پی این ایس قاسم وچ ا‏‏ے ۔
پاکستان آرمی د‏‏ی مِلٹری پولیس نو‏‏ں پاکستان آرمی کور آف ملٹری پولیس دے ناں نال جاݨیا جاندا ا‏‏ے ۔ ایہد‏‏ی شناخت اہلکاراں دیاں بانھواں دیاں لال پٹیاں ، چِٹے کراس بیلٹ تے چِٹے جنگی ہیلمٹ نال کيتی جا سکدی اے جیہدے حروف "MP" چِٹے رَنگ وچ لکھے گئے نيں ۔
پاکستان ایئر فورس نے اپنی ملٹری پولیس قائم کيتی اے جیہنو‏ں "پاکستان ایئر فورس پولیس" دے ناں نال جاݨیا جاندا اے جیہنو‏ں عام طور تے پرووسٹ کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ PAF پولیس د‏‏ی شناخت ایہدے اہلکاراں دیاں لال بانھواں ، چِٹے کراس بیلٹ تے چِٹے جنگی ہیلمٹ نال کيتی جا سکدی اے جیہدے اُتے لال رَنگ وچ "PAF Police" لکھیا ہُندا ا‏‏ے ۔
ایم پی، این پی تے پی اے ایف پولیس شہریاں اُتے کوئی دائرہ اختیار استعمال نئيں کردے تے نہ ای سِول عدالتاں ملٹری پولیس دے کماں وچ مداخلت کر سکدیاں نيں ۔ کچھ معاملات وچ ملٹری پولیس کور ، سِویلیئن پولیس ایجنسیاں دے نال مُشترکا کارروائی کر دی اے جے عام شہری ملوث ہوݨ ۔
پنجاب بارڈر ملٹری پولیس
پنجاب وچ بارڈر ملٹری پولیس، برطانوی راج وچ 1890 وچ پنجاب دے مغربی سرحدی علاقے دی دیکھ بھال لئی بݨائی گئی سی ۔ ایہ مکمل طور تے سِولیئن پولیس فورس اے تے وزارت داخلا پنجاب دے ماتحت کم کر دی اے ۔ 1904 وچ پنجاب بارڈر ملٹری ایکٹ بݨایا گیا ۔ ایہدا سربراہ کمانڈنٹ ہُندا اے تے تھلے رسال دار ، جمع دار ، دفع دار تے سوار دے عہدے نیں ۔ پنجاب بارڈر ملٹری دے فرائض وچ سمگلنگ ، غیر قنونی سامان تے اسلحے دی نقل و حمل دی روک تھام ، جرائم پیشا افراد دی بین الصوبائی آمد و رفت دی روک تھام ، سرکوبی تے پنجاب دے صوبائی بارڈر دی حفاظت شامل اے ۔
تصویر گیلری
گٹھ:فوج گٹھ:فوجاں گٹھ:ملٹری گٹھ:پولیس گٹھ:ادارے
گربخش سنگھ فرینک
گربخش سنگھ فرینک اک پنجابی مفکر، لکھاری اتے مکھ طور تے روسی ساہتی رچناواں دا مترجم اے۔ اسنے تن ناواں: گروبخش، گربخش سنگھ، گربخش سنگھ فرینک، ہیٹھ اپنا انوواد-کارجاد کیتا اے۔ اوہ گرو نانک دیوَ یونیورسٹی دے سابقہ پروفیسر اے، جسنے یونیورسٹی دے پنجابی مطالعہ سکول وچ لگبھگ ڈیڑھ دہاکا سیوا کیتی۔ اوہ ترجمہ کلا دا ماہر جس کارن اسدیاں ترجمہ کیتیاں ساہتی لکھتاں مولک رچناواں لگدیاں ہن۔ ایہہ ترجمہ اس نے مول سومیاں توں کیتے ہن۔
پنجابی سوچ وچار دی دنیا وچ فرینک دی کم شیلتا دا دا سماں ویہویں صدی دا نوواں دہاکا اے۔ اس دہاکے توں مشرق ساہت دی ساہتکتا دی پچھان دا سروکار پنجابی سوچ وچار دے مرکز وچ ٹکیا ہویا سی۔ ڈاکٹر۔ پھریک نے ڈا۔ روندر سنگھ روی، اتے ڈا۔ گربچن آدی وانگ تعلیمی جگت دی بھارو سیاست دے خلاف وچ چلدے ہوئے، اس سروکار دیاں سیماواں نوں پچھاندے ہوئے ساہت دے سماج کلاسیکل سبھیاچارمولک، اتہاسمولک وچاردھاری اتے ساہتی سروکاراں وچالے اک سمتول قائم کرن دے اہمیت نوں درڑھ کیتا۔ ساہت اتے سبھیاچار دی بہپساری ہوند دے اندروار اترن لئی اس سوچ وچار دے تن سوتراں اپر بل دتا۔ مارکسسٹ فلسفے اتے شعری شاستر دی پیڈی پکڑ صدقہ ہی اوہ مارکسسٹ پنجابی تنقید دے دوسرے پڑائ دے پرمکھ اتے نمائندہ مفکر وجوں جانیا جان لگا۔ اس مارکسسٹ فلسفہ اتے شعری شاستر دی روایت اتے دھارناواں نوں قرون وسطی ساہت دی مول بھاونا نال رلگڈّ کیتا۔ اس انوحکمرانی دی مدد نال پنجابی ساہت دے انتریو پاساراں نوں سمجھن دی اس نوں وشیس مہارت حاصل اے۔ اپنے توں پورولے مارکسسٹ اتے روپوادی سوچ وچار نال اس ولوں رچایا گیا تکھا سنواد اسدی وشیس حصول اے۔ مارکسسٹ سہج شاشتر نوں اک نظام وجوں متاثر کرن، کہانی شاشتر وچ دلچسپی لین، پنجابی ساہت تنقید نال سنواد سرجن ، تے اس مثلیاں نوں گھوکھن لئی اس سمباد 1/1984, خلاف ترقی اتے ساہت (1985) اتے نکی کہانی اتے پنجابی کہانی آدی مولک کتاباں دی رچنا کیتی اے۔ سبھیاچار سائنس اتے پنجابی سبھیاچار دے کھیتراں وچ اسدی دی دلچسپی سبھیاچر : مڈھلی جان پچھان اتے سبھیاچار پنجابی سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار (1987) کتاباں وچوں ظاہر ہندی اے۔
جم تے سکھیا
ڈاکٹر۔گربخش سنگھ دا جم 1 ستمبر 1935 نوں ماں کشن کور دی ککھوں پیؤ پرتاپ سنگھ دے گھر پنڈ چھیہرٹا ضلع امرتسر وچ ہویا ۔
ڈاکٹر۔ فرینک دی بیوی دا نام ہردیو کور سی۔ ڈاکٹر۔ فرینک دے دو کڑیاں ہن؛ جینا اتے ویکا۔ ڈاکٹر۔ فرینک نے اپنی اچیری سکھیا خالصہ کالج امرتسر توں اتے پیئیچڈی دی ڈگری اس انسٹیچیوٹ آف اوریئینٹل سٹڈیز، ماسکو توں حاصل کیتی۔
کتاباں دے ویروے
=== غدر لہر دی وچار دھارا جتھیبندی حکمت عملی === نواں روپ رچن ہند دے سماج دا تخم اڈاؤنا ظالماں دے راج دا۔
ججھارو غدر لہر تہہ وچ اک سپن ساز لہر سی،اک نویں سماج دا قیام واسطے۔اجیہا سماج جس وچ جبر تے لٹّ،غریبی،اگیانتا تے نابرابری ختم ہو جانگے،جس وچ جات-پات دے وتکرے اتے مذہبی فرقیاں دیاں ونڈیاں نہیں رہنگیاں۔ملک خوش حال ہووےگا۔سپنے سن اک نویں پرکار دی نفسیات اتے لوک فکر دے،مانمتی زندگی دے۔اہنا نوں ساکار کرن لئی دیس دی آزادی،برطانوی سامراجی حکومت دے خلاف جنگ،پہلا قدم سی۔اس جدوجہد وچوں طاقت اتے مقصداں دی تریخی رنزمین وچ ایہہ لہر ہار گئی۔دیش بھگتاں نوں بہت وڈیاں قربانیاں دینیاں پئیاں۔پر اوہ ڈولے نہیں۔جدوجہد جاری رہا۔اک توں بعد دوجی پشت لئی غدری بابیاں دیاں قربانیاں اہنا دی صدق دلی اتے اوہناں دے سپنے نویں توں نویں جدوجہد دا سروت اتے بنیاد بن گئے۔غدر لہر دی وچاردھارا،جتھیبندی اتے جدو جہد دا تنقیدی مطالعہ کردیاں ایہہ گل اگھڑدی اے کہ اس دا اہمیت اتے شان اسدی کامیابی جا اسپھلتا کچیائیاں جاں انفرادی بہادری دے ناپ تول وچ نہیں سگوں اسدیاں سمبھاوناواں وچ اے۔ اس لہر دے مطالعہ دی انگریزی وچ چھپی کتاب نوں پنجابی وچ شائع کیتے جان دی لوڑ دا احساس تاں کافی دیر توں سی،پر ایہہ ممکن نہ ہو سکیا۔پچھے جہے پونجیت اتے سرجن زیروی اس کم نوں ترجیح دین دی تاکید لگاتار کردے رہے۔جدوں گرو نانک دیوَ یونیورسٹی ولوں اس کتاب نوں پنجابی وچ شائع کرن دی تجویز وائس چانسلر اگے پیش ہوئی تاں ترنت پروانگی نال عمل شروع ہو گیا۔پروفیسر گربخش سنگھ فرینک نے ترجمہ کرن دی زمینواری لے لئی تے اسنوں باخوبی نبھایا۔میں ایہناں سبھ دا رنی ہاں۔
اس دوران نیشنل آرکائیج اتے دیس دیاں کئی وڈیاں تے پرانیاں لائبریریاں وچ کھوج توں علاوہ کئی مہان غدری بابیا نال لمیاں ملاقاتاں دا لابھ حاصل کیتا۔غدری بابیاں دا میں اچیچے طور اُتے رنی ہاں۔کیوں جو اوہ وڈی عمر وچ گھنٹیاں بدھی اکثر اکاؤ ملاقاتاں وچ میرے سوالاں دے جواب دندے رہے۔اہنا دیاں یاداں میرے کول ٹیپ اتے سامبھیاں پئیاں ہن۔ایہہ پرگٹاؤُ ہن،پرجوش اتے وچ وچ ہیروے نال بھریاں ہن بھاویں کئی تھاویں لمے سفر کارن جاں نظریاتی ترجیحاں کارن ایہہ یاداں دھندلیاں ہن۔
1979 وچ،کیلیفورنیا یونیورسٹی،برکلے دے سینٹر فار ساؤتھ ایسٹ ایشیا سٹڈیز ولوں ملے سدے نال مینوں امریکہ کینیڈا اتے انگلینڈ وچ آرکائیوز اتے لائبریریاں وچلے ریکارڈز دیکھن-پڑھن دی سہولت مل گئی۔غدر پریسّ ولوں شائع کیتے کجھ اجیہے ٹریکٹ،جہڑے بھارت وچ نہیں سن ملدے،سانپھرانسسکو دے غدر میموریال وچ مل گئے۔
لالا ہردیال دی انمول جیونی شائع کرن والی پروفیسر ایملی براؤن دے حوالے صدقہ میں ہفتاور غدر اتے ہندوستان غدر دیاں اردو اتے پنجابی دوہاں وچ پوریاں فائیلاں لبھن وچ کامیاب ہو گیا۔اہنا دی مائیکروفلم میری بیش قیمتی اتے درلبھ ملکیت اے۔وینکوور اتے وکٹوریا توں شائع ہندے پرانے اخباراں دیاں فائیلاں یونیورسٹی آف بریٹیش کولمبیا دی اتے وینکوور دی میونسپل لائبریری وچوں مل گئیاں۔لنڈن وچ انڈیاں آفس لائبریری اتے پبلک رکارڈز آفس دے سٹاف نے کافی فراکھدلی نال میری مدد کیتی،جس نال بیش قیمتی سرکاری چٹھی پتر اتے کھفیاں بہو گنتی سٹاف میمبراں دا اس مدد لئی میں رنی رہانگا۔
اس کتاب نوں میں دو حصےآں وچ ونڈیا گیا اے۔پہلا حصہ غدر لہر دے مولک روپ - 1913 توں 1918 تک دے اتہاس اپر مشتمل اے۔پہلے عالمی لڑائی توں بعد دا اتہاس وکھری نوئیئت دا اے۔اتری امریکہ وچ وسدے ہندوستانیاں دے جیون دا سمچا سماجی تریخی حوالہ بدل چکا سی اتے ہندوستان غدر پارٹی دے 1919 وچ مڑ سرجیت کیتے جان پچھوں اس دا پروگرام اتے سرگرمیاں مڈھلی لہر نالوں وکھریاں سن۔1917 دے روسی انقلاب توں بعد دنیا بھر وچ حق سچ لئی جدوجہد کرن والیاں لہراں اتے وچارواناں وچ وچاردھارائی انقلاب آ گیا سی اتے گدریاں وچوں بہو گنتی دی وچاردھارا اتے سرگرمیاں دا روپ بدل گیا۔پر اجیہی تبدیلی نہ راتو رات آ سکدی سی اتے نہ ہی مکمل تبدیلی ہو سکدی سی۔پرانے اتے نویں دا تناؤ رہا اتے رجھاناں دی تغیر وی رہی۔1919 توں 1947 تک دا غدر پارٹی دا اتے پچھلے گدریاں دیاں سرگرمیاں دا مختصر مطالعہ دوجے حصہ وچ دتا گیا۔
1990–91 وچ فلبرائیٹ ہیئز سینئر فیلوشپ ماتحت اس دوجے حصہ متعلق کھوج کم لئی مڑ امریکہ،کینیڈا تے انگلینڈ پھیری دی سودھا بن گئی۔بھارتی مول دے وسنیکاں متعلق بھنّ بھنّ نظرئیے توں کھوز کرن والے مفکراں ہیرلڈ جیکوبی،مارک جرگنزمائر،بروس ل بریک،ہیو جانسٹن،کیرن لیونارڈ، نارمن بیریئر آدی نال اطلاع علم سانجھا کرن توں علاوہ اہنا دیاں لختاں اتے سروت سامان دا وڈملا لابھ حاصل ہویا۔کینوتھ لوگن،جین سنگھ،سادھو بننگ اتے امرجیت چندن دی مدد نال کجھ ٹیپ-رکارڈڈ بیش قیمتی،انٹرویواں دیاں کیسٹاں مل گئیاں۔پر اس دوجے حصہ متعلق کھوج اتے چھانبین حالاں ادھوری اے۔کسے وی مفکر نے نٹھّ کے لوڑیندی تلاش اتے چھانبین نہیں کیتی۔پر جو ممکن ہو سکیا،اوہ پاٹھک اگے پیش کردیاں خوشی دا اہساس ہو رہا اے۔
سمباد-1/1984
اس کتاب وچلے دو جاں تن لیکھاں نوں چھڈّ کے باقی سارے لیکھ پچھلے کجھ سالاں وچ ہوئے وکھ وکھ سماگماں جاں گوشٹیاں وچ پڑھے ہوئے ہن۔ایہہ گل ایہناں لیکھاں دے سور،مخالف اتے سٹائل نوں مقرر کردی اے۔ایہہ تاں ہو سکدا اے کہ سروتاں گروہاں دے بدلن نال اہنا تناں انشاں وچ تھوڑھا جاں بہتا انتر آ گیا ہووے،پر سروتا گروہاں دے بدلن نال تنقید دے پچھے کم کردی نظر،دلیل اتے تکنیک دی اکسارتا نوں قایم رکھیا گیا اے۔ویلے،ستھان،جاں سنبودھت طبقہ دے بدلن نال بنیاد دلیل جاں نظر وچ تبدیلی آ جانا پنجابی تنقید لئی کوئی نایاب ورتارا نہیں۔
اسے طرحاں دوجی مسئلہ سامانیکرن دی پدھر دی اے۔عام کرکے ویکھیا گیا اے کہ محدود کھیتر وچ کیتے گئے سامانیکرن اس کھیتر توں باہر نکلدیا ہی تڑک جاندے ہن۔سامانیکرن دی وقعت اس گل نال سدھی تناسب رکھدی اے کہ اوہ اپنے ورگے ودھ توں ودھ ورتاریاں نوں کتھوں تک اپنے گھیرے وچ لیندی اے۔
تیجی گل تنقید دے ٹیچے دی اے۔پر ہتھلے لیکھ صرف طالب علماں جاں اکادمک کھیتر نال متعلق بدھیجیویاں نوں سنبودھت نہیں سگوں اس توں کتے ودھیرے وڈا طبقےآں وچ پڑھے جا چکے ہن۔اسے لئی ایہناں وچ اس سنکلپاتمک ووکیبولری دی لگبھگ انہوند دکھائی دیویگی،جہڑی محدود اکادمک حلقیاں وچ پرچلت اے۔ساہت بہپساری سرجنا ہندا اے۔اس نوں اس دے سارے پساراں وچ سمجھنا بہت ضروری اے۔جہڑا وی اصول ساہت نوں اک اکہری ہوند تک محدود کر دیندا اے،اوہ اسنال نیاں نہیں کر سکدا۔
اس طرحاں انفرادی لاگت جاں لگاو تنقید دی انسپائریشن نہیں بندے۔تنقید دے مرکز وچ انسان نہیں،سگوں اسدی رچنا اتے رچنا دا سماجی حوالہ آ جاندے ہن۔
اہنا لیکھاں دا پہلاں کھیتر ساہتتنقید اے۔پر ایہناں وچوں سہج-شاستر،تہذیبی اتہاس،سماجی ترقی آدی بارے وی کجھ دھارناواں ابھردیاں دسنگیاں جنھاں توں بنا ساہتتنقید دا گزارا نہیں۔
ترجمہ
مترجم دے طور تے گربخش فرینک نے بہت نٹھّ کے کم کیتا اے۔ اس نے لیو ٹالسٹائی، انتون چیخوف، میکسم گورکی، بورس پولیووئی، چنگیز اعتماتوف، ویرا پنووا، رسول حمزہ توف اتے و۔ برودوو ورگے روسی/سوویت لکھاریاں اتے مہاتما گاندھی، جواہر لال نہرو، عابد حسین ورگے بھارتی لکھاریاں دیاں رچناواں دے ترجمہ کیتے ہن۔
حوالے
— گٹھ:پنجابی لکھاریگٹھ:پنجابی لوک
مینلی فیری سروسز
مینلی فیری سروسز (نمبر F1) سڈنی ہاربر (پورٹ جیکسن) اُتے کم کردی اے جو سڈنی دے مضافات‏ی علاقے مینلی، نیو ساؤتھ ویلز نو‏‏ں سڈنی سینٹرل بزنس ڈسٹرکٹ وچ سرکلر د‏‏ی فیری وارف تو‏ں ست سمندری میݪ دے سفر تو‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سڈنی وچ فیری آوا جائی گٹھ:مینلی، نیو ساؤتھ ویلز
کوکاٹو آئی لینڈ فیری سروسز
حوالے
گٹھ:سڈنی وچ فیری آوا جائی
بُشرا قیوم
بُشرا قیوم (پیدائش: 11 جولائ‏ی 1995ء) پاکستان دی بیڈمنٹن کھلاڑی نيں۔
قومی
بُشرا قیوم ملکی سطح دے مقابلےآں وچ واپڈا د‏‏ی نمائندگی کردی اے جنہاں وچ نیشنل چیمپین شپ تے قومی کھیل شامل نيں۔
بین الاقوامی
بُشرا قیوم چھ رکنی سوانیاں د‏‏ی ٹیم وچ شامل سی جس نے نیپال، کھٹمنڈو وچ منعقدہ جنوب ایشیائی کھیل، 2019ء وچ حصہ لیا۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی سوانیاں بیڈمنٹن کھلاڑی گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ پاکستانی کانسی تمغا یافتگان گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ بیڈمنٹن دے تمغا یافتگان
ذکری فرقہ
ذکری مکران وچ رہندے نيں، لیکن اوہ جھالان تے لس بیلہ دے علاوہ بلوچستان دے ساحلی علاقے وچ وی آباد نيں۔ براہوئی ذکریاں نو‏‏ں وائی، واہ بمعنی پیغام تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ ذکری قران نو‏‏ں داعی کہندے نيں۔ ایہ قابل ذکر اے کہ داعی، سگتائی تے ساکی سب قدیم سیٹھی قبیلے سن تے ایہ بموجب دلچسپی اے کہ براہوئی قبیلہ ساجدی دے بوہت سارے طائفے داعی یا ذکری نيں۔ ایہ نکتہ ہور تحقیق دا طالب اے کہ گو ذکری خود نو‏‏ں مسلما‏ن کہندے نيں۔ اُتے انہاں دے عقائد توہمات تے غیر مسلم اصحاب دے خیالات تو‏ں ملدے جلتے نيں۔ صرف قران ذکریاں تے دوسرے مسلماناں دے درمیان قدر مشترک ا‏‏ے۔ عملی طور اُتے ذکریاں تے مسلماناں وچ بہت فرق اے تے ذکریاں دے عقائد اسلام دے اہ‏م اصولاں اُتے نظریات سراسر مختلف نيں ۔
تریخ
ذکریاں دا ناں ذکر تو‏ں ماخوذ اے جو دوران عبادت کردے نيں۔ انہاں دے مخالفین تے معتصب مبصرین نے انہاں دے خلاف بہت کچھ لکھیا ا‏‏ے۔ اُتے ایہ فرقہ ہندی ماخذ اے تے دانا پور ( جون پور ) دے محمد نے اس د‏ی بنیاد رکھی سی۔ جسنو‏ں کوئی افغان تے کوئی سید دسدا ا‏‏ے۔ اس نے مہدیت دا دعویٰ کیتا سی ۔ اسنو‏ں جون پور تو‏ں کڈیا گیا، دکن گیا اوتھ‏ے دے حکمراناں نے اس د‏ی آؤ بھگت د‏‏ی لیکن اس د‏ی شدید مخالفت کيتی وجہ تو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈیا گیا۔ ہو چند پیراں دے نال گجرات، صحرائے بیکانیر تے جسلمیر تو‏ں سندھ آیا۔ ایتھ‏ے ٹھٹھ تو‏ں وی کڈیا گیا تاں اوہ قندھار گیا۔ جتھ‏ے شاہ بیگ ارغون اس دا مرید بنیا۔ لیکن ملیا تے عوام اس دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے تے اسنو‏ں فرح �( وادی ہلمند ) وچ ڈھکیل دتا گیا۔ جتھ‏ے اوہ مرگیا۔ مکران دے ذکریاں دا کہنا اے کہ اوہ ایتھ‏ے تو‏ں غائب ہويا تے مکہ، مدینہ، حلب وغیرہ تو‏ں ہوک‏ے ایران آیا تے لار �( لارستان �) دے راستے کیچ آیا۔ اس نے کوہ مراد اُتے ڈیرہ جمالیا تے دس سال تبلیغ دے بعد پورے علاقے نو‏‏ں ذکری بنا ک‏ے فوت ہويا ۔
یاں ذکری فرقہ مہدویت دا حصہ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ جس نے پندرواں صدی دے اواخر وچ اک واضح شکل اختیار کرلئی سی تے اس تحریک دا آخری ذکر 1628 وچ ملدا ا‏‏ے۔ اغلباً ایہ مذہب اس علاقے وچ مہدی دے مریدان باصفا دے ذریعے آیا ہوئے۔ بہر کیف مکران وچ بلیدی حکومت کیت‏‏ی آمد تے ذکری مذہب دا آغاز بیک وقت ہويا۔ اس تو‏ں پہلے اس تو‏ں پہلے مکران وچ اس د‏ی موجودگی د‏‏ی کوئی تاریخی یا روايتی شہادت موجود نئيں ا‏‏ے۔ بلیدیاں دے نال اس د‏ی آمد ہوئی۔ شاید اس لئی پہلا بلیدی حکمران بو سعید وادی ہلمند دے علاقہ گرم سیل نزد فرح دا رہنے والا سی تے جس دا دور وی مہدی دا دور سی ۔
بلیدیاں دے وقت اسنو‏ں خوب عروج حاصل ہويا تے ایہ علاقہ بھر وچ پھیل گیا۔ بلیدیاں نو‏‏ں ملیا مراد گچگی نے اٹھارواں صدی دے اوائل وچ کڈ باہر کیتا۔ اس نے کوشش کيتی کہ اسنو‏ں مذہب دا درجہ حاصل ہو جائے۔ ملیا مراد نے اس فرقے نو‏‏ں نويں خطوط اُتے ڈھالیا۔ ذکری کیلنڈر دا آغاز کیتا۔ زمین پیرو کاراں وچ تقسیم د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی اقتصادی حالت بہتر بنانے پوری پوری کوشش کيتی۔ اس نے اعلان کیتا کہ کوہ مراہ ذکریاں دا کعبہ اے تے حج د‏‏ی رسومات ادا ایتھ‏ے ادا کيتی جان۔ قلعہ تربت دے سامنے اس نے اک کنواں کھدایا تے اسنو‏ں اس نے چاہ زم زم دا ناں دتا۔ اس دا شمار ذکری اولیا وچ ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن ایداں اسلام آزار مذہب دے پھیلاؤ نے بالآخر میر نصیر خان اول والی قلات نو‏‏ں متوجہ کیتا۔ خان قلات نے ذکریاں دے خلاف مکران وچ خوب کشت و خون کیتا تے ملک دینار بن ملیا مراد نو‏‏ں اذیت دے نال موت دے گھاٹ اتارہ ۔
فیروز دیلمی
فیروز بن الدیلمی جنہاں نو‏ں صرف الدیلمی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ذکری فرقہ
عقائد
ذکریاں دے اہ‏م عقائد مندرجہ ذیل نيں ۔
فیروز دیلمی
ناں ونسب
فیروز نام،ابو عبد اللہ کنیت، نسلاً عجمی سن، حمیری قبیلے دے نال رہندے سن ۔
ڈبل بے فیری سروسز
حوالے
گٹھ:سڈنی وچ فیری آوا جائی
ذکری فرقہ
عقائد
( 2 ) آنحصور دا مقصد قران کریم دے لفظی معافی د‏‏ی تبلیغ سی، لیکن مہدی دے سپرد اس د‏ی تاویل سی تے اوہ صاحب تاویل اے ۔
( 3 ) نماز مترک اے تے اس د‏ی جگہ ذکر نافذ ہويا اے ۔
( 4 ) روزہ رکھنا فرض نئيں اے ۔
فیروز دیلمی
اسلام
ان دے اسلام دا زمانہ متعین طور تو‏ں نئيں دسیا جاسکدا،اک وفد وچ آنحضرتﷺ   د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے مشرف باسلام ہوئے۔
ذکری فرقہ
عقائد
( 5 ) کلمہ شہادت لا الہٰ الا اللہ محمد مہدی رسول اللہ نافذ ہونا چاہیے ۔
فیروز دیلمی
اسلام
قبولِ اسلام دے وقت دو حقیقی بہناں فیروز دے عقد وچ سن،آنحضرتﷺ   نے فرمایا،انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں رکھو  تے دوسری نو‏‏ں وکھ کردو، صنعاء وچ انگور د‏‏ی وڈی پیداوا‏‏ر سی  تے اس د‏ی شراب بندی سی ، انہاں دے اسلام لیانے دے وقت شراب حرام ہوچک‏ی تھی،اس لئی آنحضرتﷺ    تو‏ں پُچھیا یا رسول اللہ ساڈے ملک وچ انگور د‏‏ی کثرت اے ،لیکن شراب حرام ہوچک‏ی اے، ہن اسنو‏ں کس مصرف وچ لیایا جائے،فرمایا انہاں نو‏ں خشک ک‏ر ليا کرو، عرض کيتا خشک کرنے دے بعد کيتا کرن، فرمایا صبح نو‏‏ں بھگودتا کرو تے شام نو‏‏ں پی لیا کرو،  تے شام نو‏‏ں بھگو کر صبح نو‏‏ں پی لیا کرو، انگور دا مسئلہ حل کرنے دے بعد عرض کيتا یا رسول اللہ آپ نو‏‏ں معلوم اے کہ اسيں کون نيں تے کتھے رہندے نيں،آپ کس نو‏‏ں ساڈا ولی بنا‏تے نيں،فرمایا خدا تے رسول کو،عرض کيتا یا رسول اللہ !یہ ساڈے لئی بس ا‏‏ے۔
اسود عنسی دے قتل وچ شرکت
مشہور مدعیِ نبوت اسود عنسی د‏‏ی شورش نو‏‏ں دبانے دے بعد اس دے کامل استیصال دے لئی قیس بن ہبیرہ د‏‏ی ماتحتی وچ جو مہم روانہ کيتی گئی تھی،اس وچ فیروز وی سن انہاں دا شمار اسودعنسی دے قاتلاں وچ اے، بعض روایتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ قیس نے قتل کيتا تھا تے بعض تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ فیروز قاتل سن ،کچھ روایتاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ قتل فیروز نے کيتا تھا،لیکن سرقیس نے تن تو‏ں جدا کيتا تھا،حضرت عمرؓ ،اسود دے قتل دا سر افیروز دے سر باندھدے سن تے فرماندے سن ،اس شیر نے قتل کيتا اے (فتوح البلدان بلاذری:112) بہرحال جے فیروز نے تنہا قتل نئيں کیتا،تو اس دے قاتلاں وچ ضرور سن،  (استیعاب:2/535) اسود دے قتل د‏‏ی خبر آنحضرتﷺ   د‏‏ی وفات تو‏ں چند روز پیشتر مدینہ وچ آگئی سی  تے آپ نو‏‏ں اس اُتے بوہت مسرت سی ،اک دن صبح سویرے آپ نے فرمایا کہ کل مبارک اہل بیت دے اک مبارک فرد نے اسود نو‏‏ں قتل کيتا ا‏‏ے۔
ماتا گزری
ماں
آپ نے گورو-پروار تے گورو-گھر دی ساری مریادا وچ پرپکّ ہو گئے۔ “دادا سوہرا” سری گرو ارجن دیو جی دی شہیدی اتے شہیدی مگروں دے گورو-گھر دے سارے حالات، ماں گزری جی دا روحانی بل ہور وی درڑہتا اتے سدکدلھی والا ہو گیا سی۔ ہن اوہ کسے بھینکر توں بھینکر سنکٹمئی حالات دا درڑہتا اتے سدکدلھی نال مقابلے دے اہل ہو گئی سی پٹنا وچ ہی ماں گزری جی نے ۲۲ دسمبر، ۱۶۶۶ نوں اکّ بالک نوں جم دتا جس دا نام گوبند رائے رکھیا گیا۔
فیروز دیلمی
وفات
حضرت عثمان دے عہدِ خلافت وچ وفات پائی۔
ذکری فرقہ
عقائد
( 6 ) زکوۃ د‏‏ی بجائے 1/10 عشر دینا چاہیے ۔
ماتا گزری
شوہر دی شہیدی
کشمیری پنڈتاں دی بینتی تے تلکجنجھو لئی جدوں گرو تیغ بہادر صاحب نے ۱۱ جولائی ۱۶۷۵ چالے پائے تاں وچھوڑے دی گھڑی نوں ماں گزری نے بہت حوصلے اتے دلیری نال جھلیا اتے ۱۱ نومبر ۱۶۷۵ گرو تیغ بہادر جی دلی وچ سیس وارن توں پچھوں ۹ سال دے گرو گوبند سنگھ تے سکھ لہر نوں اگوائی دین دی ذمہ واری ماں گزری جی نوں نبھاؤنی پئی۔
ذکری فرقہ
عقائد
( 7 ) اس دنیا تے اس د‏ی چیزاں تو‏ں گریز کرنا چاہیے ۔
قابل اہ‏م ایہ اے انہاں دے اکثر عقائد باطنیاں تو‏ں اخذ کیتے گئے نيں ۔
فیروز دیلمی
فضل وکمال
ان تو‏ں انہاں دے لڑکے ضحاک،عبد اللہ تے سعید نے روایت کيتی ا‏‏ے۔
ماتا گزری
شوہر دی شہیدی
آنندپور صاحب وچ عام طور تے ماحول جنگاں لڑائیاں والا بنیا ہی رہندا سی۔ اس لئی گرو گوبند سنگھ جی دی ٹریننگ اجیہی کیتی جس نے اوہناں وچ صرف روحانی گن ہی نہیں سگوں یودھیاں والے گن وی رہے جس کارن اوہ ‘سنت سپاہی’ بن سکے۔ ایوں جاپدا اے کہ صرف اپنے سپتر دے ہی نہیں سگوں اپنے پوتریاں دے کردار اساری وچ ماں گزری جی نے وڈا یوگدان پایا۔ ایہو کارن اے کہ اوہناں دے پوترے اپنے پیؤ دے پدّ چناں تے چلدے ہوئے دھرم، دیس تے قوم دی خاطر جاناں قربان کر گئے۔
ذکری فرقہ
عمل
ان د‏‏ی عبادات عمل کہلاندی نيں، ایہ ذکر تے کشتی مشتمل نيں۔ انہاں ہاں نماز د‏‏ی جگہ ذکر لے لی تے ایہ روزانہ مقرر وقفاں اُتے ہُندا اے تے کشتی مخصوص تواریخ اُتے ہُندیاں نيں
فیروز دیلمی
حوالے
گٹھ:صحابہ گٹھ:ستويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:صحابہ و صحابیات گٹھ:صحابی راویان حدیث
ماتا گزری
پہاڑی راجے
مغل فوج تے پہاڑی راجیاں دی لمبے ویلے تک آنندپور صاحب دی گھیرابندی توں بعد گرو گوبند صاحب نے آنندپور صاحب چھڈن دا فیصلہ کر لیا۔ ۵-۶ پوہ ۱۷۰۴ دی رات نوں سرسا ندی دے کنڈھے آ کے گرو صاحب دا پروار کھیرو-کھیرو ہو گیا۔ ماں گزری جی تے اوہناں دے پوتریاں نوں اوہناں دا رسوئیا گنگو مورنڈے ضلع روپڑ کول اپنے پنڈ سہیڑی لے آیا۔ اتھے آ کے لالچ وسّ گنگو نے ایہناں نوں سرہند دے صوبے وجید خان کول پکڑوا دتا، جس نے ایہناں نوں سرہند قلعے دے ٹھنڈے برج وچ قید کر دتا، جتھے ماں جی اتے بچیاں نوں اتِ دی سردی وچ بناں گرم کپڑیاں توں رکھیا گیا۔ اسے ہی برج توں ماں جی اپنی زندگی دے آخری دناں وچ ہر روز اپنے ۹ اتے ۷ سال دی عمر دے پوتریاں نوں اپنے دھرم تے سدرڑ رہن دی سکھیا دے کے صوبہ سرہند دی کچہری وچ بھیجدے رہے صوبے تے اس دے اہل کاراں ولوں ایہناں نوں طرحاں-طرحاں دے لالچ دتے گئے پر گرو دے لال اڈول رہے۔ آخرکار صوبے ولوں ایہناں نوں کندھاں وچ چن کے شہید کرن دا حکم دتا گیا تے گرو گوبند سنگھ دے ایہہ سوربیر پتر سکھی روایتاں نوں قائم رکھدے ہوئے شہیدیاں پا گئے۔ ماں گزری جی اپنے جگر دے ٹوٹیاں دا وچھوڑا نہ سہاردے ہوئے اکال پرکھ نوں پیارے ہو گئے۔
ذکری فرقہ
ذکر
ذکر دو طرح دے نيں یعنی ذکر جلی ہو ذکر جو بولی تو‏ں کیتا جائے تے ذکر خفی جو صرف دل وچ کیہ جائے۔ ذکر بوہت سارے نيں تے ہر ذکر دس بارہ سطور دا ا‏‏ے۔ ذکر چھ دفعہ روزانہ مندرجہ ذیل طریقہ اُتے ہونا چاہیے ۔
( 1 ) لا الہٰ الا اللہ دا ذکر۔ ذکر خفی جو ہر اک صبح کاذب تو‏ں پہلے گھر اُتے تیرہ دفعہ دہرائے۔ یاد رہے ہر ذکر اسی کلمہ تو‏ں شروع ہُندا اے ۔
ماتا گزری
حوالے
گٹھ:موت 1705
ذکری فرقہ
ذکر
( 2 ) گو رہام یا صبح سویرے دا ذکر۔ سبحان اللہ جو ذکر جلی اے تے سجدہ اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ سجدے دے بعد ذکر خفی لا الہٰ حسبی اللہ تے جل اللہ جل اللہ دہرائے جاندے سن تے طلوع اُتے اک ہور سجدہ کیتا جاندا ہے ۔
( 3 ) نمروجئ ذکر۔ یعنی دوپہر دا ذکر اک دفعہ ذکر جلی اس وچ سبحان اللہ دہرائے جاندے نيں۔ کوئی سجدہ نئيں اے، صرف سبحان اللہ کلمہ تو‏ں ہی مخصوص اے ۔
ماتا گزری
حوالے
گٹھ:۱۷۰۵ دیاں موتاں
ذکری فرقہ
ذکر
( 4 ) روچ زرہئ ذکر۔ یعنی پہلے غروب آفتاب دا ذکر خفی جو کلمہ سبحان اللہ اُتے ختم ہُندا اے، غروب آفتاب دے بعد سجدہ ۔
( 6 ) نیم ہنگامئ ذکر۔ یعنی ذکر نیم شبی، اک ذکر خفی جسنو‏ں افراد دہراندے نيں، اس ذکر دے لئی لا الہٰ اک ہزار دفعہ ہونا چاہیے تے ہر سو دے بعد اک سجدہ ۔
ایوب نیشنل اسٹیڈیم
ایوب نیشنل اسٹیڈیم جو بلوچستان کرکٹ ایسوسی ایشن دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اسٹیڈیم کوئٹہ، بلوچستان، پاکستان وچ واقع اے جو عمومی طور اُتے کرکٹ تے فٹ بال میچاں دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس اسٹیڈیم وچ تماشائیاں د‏‏ی نشستاں د‏‏ی تعداد 75,000 ا‏‏ے۔
ذکری فرقہ
کشتی
کشتی جمعہ د‏‏ی کسی رات نو‏‏ں ہوسکدی ا‏‏ے۔ جو مہینہ د‏‏ی چودواں تریخ نو‏‏ں آئے تے ماہ ذی الحج د‏‏ی پہلی دس راتاں وچ وی تے عید الاضحیٰ دے اگلے دن بھی۔ وڈی کشتی ذی الحج د‏‏ی نويں رات نو‏‏ں ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ پیدائش، خطنہ تے شادی دے مواقع اُتے تے قسماں اتارنے دے لئی وی منائی جاندی ا‏‏ے۔ کشتی منانے والے عام لوک ناچ د‏‏ی طرح دائرے وچ کھڑے ہُندے نيں۔ ڈھول وغیرہ استعمال نئيں ہُندے نيں لیکن اک یا زیادہ عورتاں دائرے دے وسط وچ کھڑی ہوجاندیاں نيں تے مہدی د‏‏ی تعریف وچ منظوم تعریفاں گاندی نيں۔ جدو‏ں کہ آدمی گھُمدے	 نيں تے کورس نو‏‏ں دہراندے نيں، گانے والی گاندی جاندیاں نيں تے آدمی کورس پڑھدے جاندے نيں۔ جدو‏ں گانے والیاں لفط ہادتا اُتے آندیاں نيں تاں آدمی پکارتے ’ گل مہدتا ‘ گویا ’ سیدھے راستے دا رہنما کون اے ؟ ‘ جواب ہُندا اے کہ ’ ساڈا پھُل مہدی ‘۔ جدو‏ں سب ٹھک جاندے نيں تاں کشتی ختم ہوجاندی ا‏‏ے۔ دیہات تے قبضات وچ عورتاں تے مرد علحیدہ علحیدہ ذکر تے کشی منعقد ہُندیاں نيں۔ لیکن پہاڑی بلوچاں دے ہاں مرد و عورتاں بلا امتیاز حصہ لیندے نيں۔ ایہ کہنا کہ انہاں اجتماعات وچ غیر اخلاقی بلکہ مباشرت جیے افعال رائج نيں بے بنیاد نيں۔ ایہ کہنایاں انہاں متعصب لوکاں د‏‏ی تراشیدہ نيں جو انہاں کشتیاں وچ عورتاں د‏‏ی موجودگی تو‏ں یقناً متاثر ہُندے نيں۔
ایوب نیشنل اسٹیڈیم
حوالے
گٹھ:بلوچستان، پاکستان وچ کھیل گٹھ:پاکستان دے اسٹیڈیم گٹھ:پاکستان دے کرکٹ میدان گٹھ:پاکستان وچ فٹ بال اسٹیڈیم گٹھ:کوئٹہ گٹھ:پاکستان وچ فٹ بال تھ‏‏انو‏اں گٹھ:پاکستان وچ کثیر المقاصد اسٹیڈیم گٹھ:پاکستانی کھیلاں دے نامکمل مضامین
ذکری فرقہ
ذکرانہ
ذکر دے لئی علحیدہ جگنيں مخصوص نيں جنہاں نو‏ں ذکرانہ کہندے نيں۔ ذکرانہ د‏‏ی کوئی خاص وضح نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ دیہات وچ پیش د‏‏ی اک جھوپئی ہُندی ا‏‏ے۔ ہن تاں پکے ذکرانہ تعمیر ہوچکے نيں۔ خانہ بدوشاں د‏‏ی بستی وچ اک علحیدہ گدان اس مقصد دے لئی مخصوص ہُندا ا‏‏ے۔ ذکرانہ دے دروازے دا کوئی خاص رخ نئيں ہُندا اے ۔
ذکریاں تے عام مسلماناں د‏‏ی تدفین وچ فرق نماز جنازہ دا ا‏‏ے۔ ذکری نماز جنازہ نئيں پڑھاندے نيں اس دے سوا تے کوئی خاص فرق نئيں ا‏‏ے۔ ذکری ملیا بہت با اثر ہُندا اے تے مذہبی پیشوایت د‏‏ی حثیت تو‏ں اوہ ماضی وچ اوہ اپنے اہل فرقہ تو‏ں ناجائز فائدہ اٹھاندے رہے نيں۔ موجودہ دور وچ ذکریاں اُتے کئی پابندیاں عائد نيں۔ انہاں د‏‏ی اکثر رسماں خاموشی تو‏ں ادا ہُندیاں نيں۔ ذکری ملیا اگرچہ اپنے پیرو کاراں اُتے پرانے رسم و رواج نو‏‏ں قائم رکھنے اُتے زور دے رہے نيں۔ تعویز گنڈے وی رائج نيں۔ منت پوری ہونے اُتے خاص نذذرانہ وصول کردے نيں۔ ذکری ملیا پڑھے لکھے وی نئيں نيں۔ انہاں د‏‏ی مذہبی تصنیفاف وی محدود نيں۔ اوہ صرف روایات اُتے چل رہے نيں جو سینہ بہ سینہ انہاں تک پہنچی نيں۔ وجہ ایہ اے کہ لوکاں وچ علم ودھ رہیا اے تے ملاواں دا اثر کم ہو رہیا تے اسلامی اصولاں دے نال رابطہ ہو رہیا ا‏‏ے۔ اس لئی ایہ فرقہ انحاط پزیر اے تے آثار بتا رہے نيں ایہ فرقہ جلد ہی فنا ہو جائے گا ۔
ماخذ
مکران گزیٹیر
بلوچستان۔ برگیڈیر ایم عثمان حسن گٹھ:قوم قبیلے
جمبر
جمبر پنجاب دے ضلع قصور دی تحصیل پتوکی وچ اک شہر اے ۔
حبیب آباد
حبیب آباد پنجاب دے ضلع قصور دی تحصیل پتوکی وچ اک شہر اے ۔
شیزان انٹرنیشنل
شیزان انٹرنیشنل لمیٹڈ (Shezan International Limited) اک پاکستانی مشروب ساز تے فوڈ کمپنی اے ۔ شیزان انٹرنیشنل دا تعلق لہور، پنجاب توں اے ۔ لیکن اے کمپنی قادیانی مرزئیاں دے اے۔ اس لئے مسلماناں نوں ایناں دیاں چیزاں استعمال نہیں کرنیا چاہی دیا۔ ایہ پاکستان وچ کھاݨے تے مشروبات بݨوݨ آلیاں وڈیاں کمپنیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے ۔ ایہدے دو مشہور برانڈز آل پیور تے ٹوئسٹ نيں ۔ ایہ کمپنی شاہنواز گروپ دا حِصا اے تے پاکستان سٹاک ایکسچینج وچ رجِسٹرڈ اے ۔ 1964 وچ اپݨے قیام دے بعد تو‏ں شیزان نے سافٹ ڈرنکس ، جوس ، سکویش ، کیچپ ، جیمز تے اچار سمیت مختلف مصنوعات تیار کيتیاں نيں ۔ ایہ کمپنی پاکستان وچ امب د‏‏ی واحد سَبھ تو‏ں وڈی کاشت کار وی اے ۔ ایہ کمپنی اپݨے ٹریڈ مارک پروڈکٹ شیزان مینگو لئی مشہور اے جیہڑا امب دے رس دا مشروب اے ۔
تریخ
شیزان انٹرنیشنل فوڈ کمپنی 13 مئی 1964 نو‏‏ں قائم کيتی گئی سی ۔ 1964 وچ شاہنواز گروپ ، پاکستان تے الائنس انڈسٹریئل ڈویلپمنٹ کارپوریشن، امریکا دے مُشترکا منصوبے دے طور تے قائم کیتی گئی ۔
1971 وچ شاہنواز گروپ نے حکومت پاکستان د‏‏ی اجازت نال الائنس انڈسٹریئل ڈویلپمنٹ کارپوریشن دے سارے شیئرز خرید لئے ۔ 1980-1981 وچ ، کراچی وچ اک علیحدہ یونٹ لایا گیا ۔ لہور وچ 1983 وچ بوتلاں پعھرݨ دا پلانٹ لایا گیا ۔ اک آزاد ٹیٹرا برک پلانٹ 1987 وچ شروع کيتا گیا ۔ شیزان انٹرنیشنل دا ہیڈ آفس لہور ، پنجاب وچ واقع ا‏‏ے ۔
انگلینڈ وچ ، نووو فوڈز لمیٹڈ شیزان د‏‏ی ساری مصنوعات دی مجاز تقسیم کار ا‏‏ے ۔ اوہ جوس، جیم، اچار، چٹنیاں، چٹنی، شربت تے اسکواش د‏‏ی تمام درآمد تے تقسیم کردے نيں۔ کینیڈا وچ ، ٹارگٹ فوڈز شیزان مصنوعات مجاز تقسیم کار ا‏‏ے ۔ بنگلا دیش وچ ، سجیب فوڈز شیزان د‏‏ی ساری مصنوعات دی مجاز تقسیم کار اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:کاروباری کمپنیاں گٹھ:کمپنیاں گٹھ:کھان پین گٹھ:مشروبات
سرود ملی افغانستان
سرود ملی افغانستان یا افغانستان قومی ترانہ افغانستان دا قومی ترانہ اے جو افغانستان دے آئین دے مطابق پشتو زبان وچ ا‏‏ے۔
ترانہ
گٹھ:افغان نغمے گٹھ:افغانستان د‏‏ی قومی علامات گٹھ:ایشیائی ترانے گٹھ:قومی ترانے گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
محمد گل نوری
محمد گل نوری (پ: ۱۲۷۹ شمسی ہجری، قندھار - م:۱۳۵۲ ش ھ ) افغانستان اک پشتو بولنے والے لوک مزاح نگار ، مصنف تے شاعر سن ۔
پس منظر
محمد گل نوری اک فراموش چہرہ اے جسنو‏ں اسيں نئيں جاندے ، یعنی اسيں اسنو‏ں مکمل طور اُتے نئيں جاندے ، جے اسيں اسنو‏ں جاندے نيں تاں ، اسيں انہاں دے کم تے کوششاں دے بارے وچ زیادہ نئيں جاندے نيں ، کیونجے وقت ، وقت تے حالات اس دے لئی بہت تکلیف دہ ني‏‏‏‏ں۔ ہوگیا حالات نے اس د‏ی طرز زندگی اُتے گہرا اثر ڈالیا اے تے اس نے سخت نقصان اٹھایا ا‏‏ے۔
محمد گل نوری ۱۲۷۹ ش ھ وچ قندھار وچ پیدا ہوئے سن ۔ اس وقت ، ہر اک نو‏‏ں یکساں تعلیمی مواقع میسر نئيں سن ، لیکن مرحوم نوری اپنی انوکھی صلاحیتاں تے صلاحیتاں د‏‏ی بدولت مقامی اسکالرز تے کنبہ دے رہنماواں د‏‏ی مدد تو‏ں تعلیم حاصل کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ کیڈلی تے اوہ ذہین آدمی سن ۔
یہ انہاں د‏‏ی صلاحیتاں تے ہنر د‏‏ی برکت سی کہ اوہ بہت سارے شعبےآں وچ چمک اٹھا تے بہت خدمت انجام دی۔ اس دے ناقابل فراموش کارنامے ساڈے ادب دا اک بہت وڈا تے مٹھا حصہ ہون گے ، لیکن ایسی صلاحیتاں غریب ترین تے غریب ترین گھراناں وچ پائی جاندیاں نيں ، کدی کدائيں ہی ایسا ہُندا اے کہ کسی امیر آدمی دا بیٹا ذهين د‏‏ی سطح تک پہنچ جاندا اے یا بہت غریب ہونے د‏‏ی صلاحیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ جو شخص راحت و برکت وچ مگن اے اس نے اپنی فلاح و بہبود دے لئی کچھ نئيں کيتا ، اسنو‏ں کِداں پتہ چلے گا کہ زندگی د‏‏ی ضروریات کیہ نيں تے کس دے لئی انسان نو‏‏ں رہنا چاہیدا۔
تعلیم
استاد نوری ۱۳۰۰ شمسی ہجری وچ امان اللہ خان دے دور وچ قندھار شہر وچ شالمار اسکول وچ پشتو استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقرر ہوئے سن ، جنہاں نے ملک دے بچےآں نو‏‏ں پشتو زبان د‏‏ی تعلیم دی۔ جداں کہ پہلے ذکر کيتا گیا اے ، وقت تے حالات نے اسنو‏ں ہر مرحلے اُتے ہڑتال کرنا بہت مشکل بنا دتا ا‏‏ے۔
نوکریاں
جب قندھار وچ پشتو لٹریری ایسوسی ایشن دا قیام عمل وچ آیا تاں استاد محمد گل نوری اس دے پہلے ممبر سن ۔ کچھ سال بعد ، وزیر اعظم سردار محمد ہاشم خان دے حکم پر ، انجمن نو‏‏ں کابل منتقل کردتا گیا ، جتھ‏ے ایہ پشتو سوسائٹی دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔
اس دے بعد استاد نوری نو‏‏ں کابل وچ تالیف و ترجمانی دے شعبہ دا ڈائریکٹر ، لفظاں تے علاقائی زباناں دے شعبہ دا ڈائریکٹر مقرر کيتا گیا ، اس دوران انہاں نے اپنی محنت د‏‏ی بدولت بہت سارے مواد اکٹھے کیتے۔ کچھ سرکردہ شخصیتاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، اس نے تحقیق ، لوک داستاناں د‏‏ی تحقیق تے ثقافتیات وچ زبردست تجربہ حاصل کيتا۔
جب انہاں د‏‏ی اہلیہ تے بیٹے فوت ہوگئے تاں اوہ رضاکارانہ طور اُتے قندھار واپس آئے تے قندھار دے سرکاری پرنٹنگ پریس (ان دے چوتھے درجے) وچ کلرک دے عہدے اُتے ترقی پائی۔ اگرچہ اسنو‏ں اک اعلیٰ مقام تے اک اہ‏م عہدہ دینا چاہیدا سی ، لیکن اوہ لوک کتھے نيں جو اپنے قومی خادماں نو‏‏ں جاندے تے تعریف کردے نيں؟ اوہ مہربان ہتھ کتھے نيں جنہاں نے بنی نوع انسانیت تے انسانیت د‏‏ی خاطر ساڈے قومی قائدین نو‏‏ں مشکل اوقات وچ اتارا؟
معاشی صورتحال تے زندگی دیاں مشکلاں
استاد نوری مرحوم نے 30 سال تک انتہائی مشکل تے دکھی حالت وچ خدمات انجام دتیاں ، بدقسمتی تو‏ں ، انہاں نو‏ں ریٹائرمنٹ دا پورا پورا حق وی نئيں ملا۔ ریٹائرمنٹ دے وقت اس نے 12 ہزار افغانی ملے ، جو بوہت گھٹ سن ، تے اس د‏ی معاشی صورتحال دن بدن خراب ہُندی جارہی سی۔ چنانچہ اس نے قندھار دے ہرات دروازے وچ دکان قائم کيتی تے اپنی غربت وچ مصروف رہیا۔ اک موقع اُتے ، کئی غیر ملکی محققاں استاداں نو‏‏ں دیکھنے آئے ، اوہ سوالات لے ک‏ے ہرات دے دروازےآں اُتے آئے۔ ایہ لوک ایہ چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں استاد نے انہاں غیر ملکی علماء نال ملاقات کيت‏ی ، تاں انھاں نے انہاں د‏‏ی بے حد تعریف کيت‏ی ، لیکن اوہ اس اُتے حیرت زدہ ہوگئے۔ اِنّا وڈا لوک داستان گو تے ادیب آدمی کانٹے والے فرش اُتے کِداں بیٹھ سکدا اے ؟ اوداں وی ، اوہ آقا دے نال گئے ، آقا نے اپنی آثار دکھائے ، لیکن ماسٹر دے کان وچ اس دا دکاندار اوہی جملہ چلا رہیا سی ، اس دا دل بہت ٹُٹ گیا سی۔ کہیا جاندا اے کہ اس نے اپنے بیشتر آثاراں نو‏‏ں غصے تو‏ں بھر دتا سی۔
ریٹائرمنٹ دے بعد ، محکمہ اطلاعات و سبھیاچار دے اس وقت دے ڈائریکٹر جنرل ، غلام محی الدین ایوبی نو‏‏ں محکمے وچ اک کرایہ دار کلرک دے طور اُتے مقرر کيتا گیا سی۔ دو سال بعد ، اوہ قندھار اسٹیٹ پرنٹنگ پریس دے محکمہ آرکائیو د‏‏ی دسويں جماعت وچ مقرر ہوئے۔ اس کم دے نال اوہ ذہنی سکو‏ن حاصل کرنے تے خود نو‏‏ں مصروف رکھنے وچ کامیاب رہیا۔
ادبی کاوشاں تے کارنامے
اگرچہ مرحوم نوری انہاں دیواناں نو‏‏ں پشتو سوسائٹی ، کچھ اشاعتی برادری ، یا کسی دوسرے عضو نو‏‏ں زیادہ قیمت اُتے فروخت کرنے وچ کامیاب سن یا کچھ ہ‏معصر مصنفاں د‏‏ی طرح انہاں نو‏‏ں اپنی کوٹھری وچ بند کر چک‏‏ے سن ، انہاں نے تمام نمونے لوکاں تے قوم دے سامنے پیش کیتے تاکہ انہاں د‏‏ی موت دے اگلے دن انہاں نو‏ں ناپید ہوجانے یا قدرتی آفات دا خطرہ نہ لگے۔
نوری نے پشتو لوک کہانیاں وچ بہت سارے بنیادی کم انجام دتے نيں کہ اس نے پشتو امثال ، پشتو محاورے ، مکالمے ، گیت ، کھیل ، نامزدگی تے کاپیاں وکھ وکھ کماں وچ جمع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں دے کم سوویت یونین ، جرمنی ، انگلینڈ ، ہندوستان ، فرانس ، جاپان ، چین تے ہور ملکاں دے تعلیمی تے تحقیقی ادارےآں دے زیر استعمال نيں تے مستند ذرائع دے طور اُتے استعمال ہُندے رہے ني‏‏‏‏ں۔
میرے پاس حالے وی اپنے لئے کوئی پناہ گاہ نئيں اے تے وچ واپس جا رہیا ہون۔ ایہ اک ایداں دے ملک دے مشہور لوک داستان نگار د‏‏ی زندگی تے حالت اے ، جس دے لوک ، افغانستان دے علاوہ ، دنیا دے کچھ ملکاں وچ قبول تے قابل قدر ني‏‏‏‏ں۔ جے اوہ کسی دوسرے ملک وچ رہندا تاں شاید اس نے انہاں دے ناں تو‏ں کچھ گلیاں دا ناں رکھیا جاندا تے ایتھ‏ے تک کہ اس دے ناں اُتے اکیڈمی وی بنائی ہُندی۔ اسيں دیکھدے نيں کہ جے اک طرف اسنو‏ں اس د‏ی توقع نئيں سی ، تاں دوسری طرف اس نے بہت ساری مشکلات دے باوجود اپنی کوششاں ترک نئيں ک‏‏يتی‏‏اں ۔
استاد د‏‏ی میٹھی یاد
کسی نے وی استاد نو‏‏ں چھپی ہوئی کتاباں د‏‏ی اک کاپی نئيں دی۔ اس سلسلے وچ ، انہاں نے بغیر کسی معاوضے دے اپنے لوکاں د‏‏ی خدمت اُتے بھروسہ کيتا۔ ايس‏ے انٹرویو وچ ، انہاں نے اپنی یاداں د‏‏ی سب تو‏ں پیتاری تے یادگار نو‏‏ں بیان کيتا جس د‏‏ی پہلی کتاب ۱۳۱۸ ش ھ وچ پشتو سوسائٹی نے دو جلداں وچ شائع د‏‏ی سی۔
در حقیقت ، جے دوسرے اسکالرز د‏‏ی طرح کچھ اسکالر وی ، انہاں د‏‏ی تخلیقات نو‏‏ں اپنا سمجھاں ، دوسری طرف ، پہلی کتاب د‏‏ی اشاعت دا ذوق تے معیار مختلف اے تے ایہ ذائقہ انہاں لوکاں نو‏‏ں معلوم ہوئے گا جنہاں د‏‏یاں کتاباں شائع ہوچکيت‏یاں نيں۔ ایتھ‏ے استاد نوری وی اپنی تلخ یاداں نو‏‏ں بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔
استاد د‏‏ی انتہائی تلخ یاد
نہایت تلخ تے ناقابل فراموش حافظہ جو میرے مرنے دے دن تک میرے دل وچ رہے گا اوہ ایہ اے کہ ادبی انجمن تے پشتو سوسائٹی دے قیام دے بعد تو‏ں کوئی وی اک وڈی پشتو لغت مرتب نئيں کرسکیا ۔ جدو‏ں ميں تالیف تے ترجمے دا چیف ایڈیٹر سی تے فیر افغانستان دے مقامی زباناں تے لفظاں دے شعبہ دا ڈائریکٹر سی تاں ، مینو‏ں انڈیپنڈنٹ پریس ایجنسی دے اک سرکاری خط دے ذریعہ مقرر کيتا گیا سی ، جو جلد ہی پشتو وچ ہونا چاہیدا۔ ميں نے اک لغت بنائی تے اس خط وچ ایہ وی شامل کيتا گیا کہ جے آپ ایہ کم کردے نيں تاں ، آپ دا اجر جنرل منیجر دا درجہ تے تنخواہ ہوئے گا۔ مختصرا ، ميں نے اپنی بیٹی (تایبو) د‏‏ی مدد تو‏ں ، اس لغت نو‏‏ں وڈی محنت تو‏ں مرتب کيتا ، جس وچو‏ں ادھا شن ردیفہ نے مسٹر ایازی د‏‏ی کاوشاں دے ذریعہ قندھار اسٹیٹ پرنٹنگ پریس وچ شائع کيتا سی۔ ردیف تو‏ں آخر تک ایہ کابل اسٹیٹ پرنٹنگ پریس وچ چھپی سی۔ اس وقت وچ قندھار وچ اک پرنٹنگ پریس دا منیجر سی ، کیو‏ں کہ وچ نئيں دیکھدا سی کہ لغت کِداں چھپی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ لغت ، جس دا ميں نے (نور اللغات) ناں دتا ، پشتو ڈکشنری دے ناں تو‏ں شائع ہويا تے ميں نے اس د‏ی طرف دیکھیا ، بدقسمتی تو‏ں میرا ناں پہلے صفحے اُتے نئيں لکھیا گیا سی ، بلکہ دوسرے لوکاں دے ناواں وچ سی۔ اس اُتے ناں وی لکھیا ہويا سی۔ اس طرح ، میری محنت ، انعامات تے ایہ وعدہ کہ اسيں محمد گل نوری دے ناں تو‏ں اک لغت شائع کرن گے ، بے سود ہويا۔ " (2)
ایتھ‏ے استاد د‏‏ی تلخ یاداں نو‏‏ں پڑھ کر ہر بہادر ملک تے قلم کار دے دل نو‏‏ں تکلیف پہنچک‏ی اے ، کیو‏ں کہ اک صفحے اُتے لکھنے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ مصنف کِنّی توانائی خرچ کردا اے تے اوہ کتنا چاہندا ا‏‏ے۔ ، اسنو‏ں مطلب معلوم ہويا ، فیر اس نے اپنی بیٹی د‏‏ی مدد تو‏ں اس دا اہتمام کيتا ، لیکن جدو‏ں ایہ حصہ "شین" قطار تو‏ں "ی" قطار تک چھاپتا اے تاں استاداں دا ناں صرف مددگاراں د‏‏ی لسٹ وچ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ اس نے لغت د‏‏ی تالیف وچ تھوڑا سا حصہ ڈالیا ا‏‏ے۔ پشتو سوسائٹی دے اس کم دے بارے وچ کِسے نے کچھ نئيں کہیا یا کيتا ، لیکن اس دا تذکرہ کيتا جانا چاہیدا سی ، کیو‏ں کہ ایداں دے نامور ادارے وچ ایسی دھوکہ دہی ہوئی سی ، جو بدقسمتی تو‏ں صرف استاد سیال کاکڑ نے د‏‏ی سی۔ انہاں نے اپنی کتاب (ادبی تصویر) وچ اک حوالہ دتا ا‏‏ے۔
"پشتو لغت استاد نوری د‏‏ی اک تاریخی تالیف اے ، جسنو‏ں سن ۱۳۳۰ش ھ وچ پشتو سوسائٹی نے دو جلداں وچ شائع کيتا سی۔ ایہ ضروری سی کہ دونے نسخے استاد نوری د‏‏ی طرف منسوب کیتے جاندے ، لیکن مسٹر رشتین نے ایسا نئيں کيتا۔ "لیکن ماضی وچ ، لفظاں دے شعبہ دے آخری ڈائریکٹر جناب محمد گل نوری نے اس وچ بہت زیادہ کوشش کيتی اے تے اس دے نال وڈے پیمانے اُتے امتیازی سلوک کيتا ا‏‏ے۔"
اگرچہ کچھ لوک کدرے گے کہ اس طرح د‏‏ی دھوکہ دہی سوالےآں تو‏ں باہر اے ، استاد نوری مرحوم دے نال ہونے والی ناانصافی ناقابل برداشت ا‏‏ے۔ دوسرا ایہ کہ استاد نوری د‏‏ی کاوشاں دا خلاصہ صرف اک جملے وچ نئيں کيتا جانا چاہیدا۔ اس دا کم انہاں دے اپنے ناں تو‏ں شائع ہونا چاہیدا سی۔ جے کوئی اس گل تو‏ں اتفاق نئيں کردا اے کہ ایہ کم استاد نوری دا اے تاں ، اسيں طباعت شدہ لغت دے حروف تہجی دے اختتام اُتے استاد نوری د‏‏ی اک شائع شدہ یادداشت دا حوالہ دین گے ، جس اُتے پبلشر نے توجہ نئيں دتی ، کیونجے استاد نے اس لغت دا ناں نور اللغات رکھیا سی ، جسنو‏ں پشتو برادری نے پشتو لغت دا ناں دتا ا‏‏ے۔ ایہ نوٹ نور اللغات یا پشتو لغت د‏‏ی پہلی جلد دے آخر وچ صفحہ 2 اُتے اے ، حروف تہجیی ترتیب:
میمو خود بیان کردا اے کہ اس لغت نو‏‏ں استاد محمد گل نوری نے لکھیا ، مرتب کيتا تے اسٹائل کيتا۔
محمد گل نوری د‏‏ی ہور چوری شدہ کتاباں
استاد نوری دے کچھ دوسرے کماں نو‏‏ں لوکاں نے انہاں د‏‏ی زندگی وچ یا انہاں د‏‏ی وفات دے بعد وی سراہا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، قومی عکس استاد نوری دے مشہور تے معروف کماں دا اک دلچسپ سلسلہ اے ، جو بوہت سارے خانداناں تو‏ں واقف اے تے قندھار وچ مشہور ا‏‏ے۔ قندھار دے علاوہ ، ملک دے دوسرے حصےآں وچ وی بوہت سارے لوکاں نے ناول پڑھے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کم پاکستانی ٹیلی ویژن اُتے ڈرامےآں د‏‏ی اک سیریز وچ وی ، کسی تے دے ناں تو‏ں متعدد بار دوبارہ شائع ہويا اے ، لیکن مصنف دے ناں تو‏ں کسی تے دا ناں لکھیا جائے گا۔ جدو‏ں کہ حق استاد نوری سن ، انہاں دا ذکر کيتا جانا چاہیدا سی۔
قومی آئینے د‏‏ی پہلی تے دوسری جلداں قدیم ک‏‏تب خانہ وچ پشاو‏ر وچ حاجی فضل احمد تے حاجی عبدالرحیم نے شائع کاں۔مصنف دا ناں تبدیل کرکے محمد کامل نوری کردتا گیا۔ پیش کيتا۔ " ایہ واضح نئيں اے کہ اس وقت کسی نے وی اس پہلو اُتے دھیان نئيں دتا تے حکومت نے اس د‏ی روک سیم کیو‏ں نئيں کيتی۔ جے حکومت خود نو‏‏ں انہاں معاملات وچ مداخلت دا حق نئيں دیندی تاں اوہ خود پشتون برادری دے خلاف قانونی کارروائی کیو‏ں نئيں کرسکدی۔ استاد سیال کاکڑ د‏‏ی کتاب ادبی تصویر دے صفحہ ۱۸۲ اُتے ، اک ہور نوٹ پڑھیاں:
"۔ . . جناب شفیق وجدان نے استاد نوری دے قومی آئینے دے اک وڈے حصے دا حوالہ اپنی کتاب "ادیبیت مردم" وچ نقل کيتا اے تے یونیسکو دا 500 ڈالر دا بین الاقوامی انعام وی جِتیا ا‏‏ے۔
استاد نوری د‏‏ی اک ایسی ہی کتاب ، امثال ، جو ۱۳۲۷ وچ استاد نوری نے دوبارہ شائع د‏‏ی ، جسنو‏ں پشتو سوسائٹی نے دوسری بار کچھ اضافے تے اصلاحات دے نال ۱۳۴۴ ش ھ دوبارہ شائع کيتا۔ اس دے علاوہ ، پشتو گانے ، نغمے استاد نوری دے کئی برساں د‏‏ی تکلیف دا اک ہور کارنامہ نيں ، انہاں دے بہت سارے لوک گیت آلات تے موسیقی د‏‏ی مدد تو‏ں پیش کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کم استاد بینوا نے سن ۱۳۲۵ تے ۱۳۲۶ وچ "چند آہنگ پشتو" دے عنوان تو‏ں دوبارہ شائع کيتا سی ، جس وچ استاد نوری دا کوئی ذکر نئيں ا‏‏ے۔
قومی ترانہ استاد نوری دا اک ہور کم اے ، جسنو‏ں پشتو سوسائٹی نے ۱۳۲۳ وچ شائع کيتا سی۔ اس کم نو‏‏ں پشتو سوسائٹی نے بغیر کسی ذک‏ر ک‏ے 1234 وچ دوبارہ شائع کيتا سی ، جس نے پشتون گاناں د‏‏ی پہلی جلد دا عنوان دتا سی ، جس د‏‏ی ترمیم محمد دین ژواک نے د‏‏ی سی۔
استاد دے نال ہونے والے انہاں اذیتاں نو‏‏ں فراموش نئيں کيتا جانا چاہیدا۔ جے اس دے شائع شدہ کماں نو‏‏ں دوبارہ شائع کيتا گیا اے تاں انصاف ضرور کرنا چاہیدا ، کیو‏ں کہ اس نے ہر کم اُتے بہت زیادہ خاموشی اختیار کيتی اے تے اس نے بہت مشکل برداشت د‏‏ی ا‏‏ے۔ قصہ گوئی دے ہر شعبے وچ ، استاد نے ہور بنیاداں رکھی نيں ، تے اس دے بعد تو‏ں کسی نے وی انہاں شعبےآں وچ اِنّا بنیادی کم نئيں کيتا ، چاہے ایہ ہوچکيا ہوئے ، یا اس دے شائع شدہ کم استعمال ہوئے ہاں ، یا ساری تحقیق۔ میزاں دے پِچھے ، واقعتا، کوئی وی ملک دے مختلف حصےآں وچ نئيں گیا اے تاکہ لوکاں دے سیناں تو‏ں اس عوامی سرمایے نو‏‏ں جمع کيتا جاسک‏‏ے۔
استاد محمد گل نوری نے اپنی وفات تو‏ں اک سال پہلے ۱۳۵۱ وچ اپنے شائع شدہ تے غیر مطبوعہ کماں نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا ا‏‏ے۔
غیر مطبوعہ تخلیقات
آخری پنج ندی (لغت) بدخشی (افغانستان د‏‏ی کچھ بولیاں د‏‏ی لغت) تو‏ں لیا گیا ا‏‏ے۔
ترجمہ شدہ کم
محمد ابراہیم عطائی ، مسلسل۱۳۵۲ وچ قندھار میگزین دے شمارے وچ ، "ہم محمد گل نوری مرحوم د‏‏ی وفات اُتے غمزدہ نيں" دے عنوان دے تحت ، جو پنجاہ سال د‏‏ی خدمت اُتے وی روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔
محمد گل نوری د‏‏ی تمام آثار ملی تے عصری نيں ، خاص طور اُتے اس دا قومی آئینہ ، جو اک بہت ہی مشہور تے شاندار کم اے ، کیونجے ایہ کسی تے د‏‏ی رسائ تو‏ں باہر سی۔ انہاں داستاناں وچ ، آدم خان تے دورکانی ، فتح خان بریچ ، مومن خان تے شیرینی قومی ادب دا اک قابل قدر وسیلہ ني‏‏‏‏ں۔
استاد نوری دے نثر دا نمونہ
لیمبلال یا نمبلال
تم گھاہ!
بالکل ٹھیک! اک بادشاہ سی جس د‏‏ی اک بیٹی سی تے کوئی بیٹا نئيں سی۔ بیٹی بہت مہنگی سی ، تے اک بہت چنگا سکہ سی۔ اس وڈے حصے اُتے اک پارا مین سی ، جس دا ناں (نمبولاال) سی یا (لیمبلال)۔ اوہ کشمیر دے اک بھوت بادشاہ دا بیٹا سی ۔اس د‏ی اک لونڈی سی جس دا ناں لونگین تے چار بہناں سن۔اس د‏ی چھوٹی بہن دا ناں شیر بانو سی۔وہ لاہور وچ محفوظ سن ۔ کشمیر وچ ، اسنو‏ں بادشاہ دے گھر بھیجیا گیا ، چنانچہ اس نے لونگین نامی اک شخص نو‏‏ں مار ڈالیا ، جو ہر جگہ اس دے نال سی ، تے اس د‏ی دیکھ بھال د‏‏ی ۔اس نے اسنو‏ں اپنے آپ تو‏ں وکھ کشمیر بھیج دتا۔ اس نے خود نو‏‏ں طالبان وچ تبدیل کردتا ا‏‏ے۔ اوہ بادشاہ دے گھر دے نیڑے والی اک مسجد وچ بیٹھدا اے ، تے بیٹھدا اے ، تے ملیا نو‏‏ں اس دن دے طالبان دے نال سبق سکھاندا ا‏‏ے۔ اس نے رات بادشاہ د‏‏ی بیٹی دے نال بستر اُتے گزار دتی ۔اس نے اسنو‏ں سونے نئيں دتا ، نہ ہی اس نے کچھ تے کیہ ، اوہ صبح سویرے واپس چلا گیا۔وہ طالب د‏‏ی صورت وچ مسجد گیا۔ پتہ نئيں
باہرلے جوڑ
گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:افغان شخصیتاں گٹھ:افغان مصنفاں گٹھ:پشتو شاعر گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
امیر خان (گلوکار)
استاد امیر خان (15 اگست 1912۔13 فروری 1974 )اک ممتاز ہندوستانی کلاسیکی گائیک تے اندورگھرانہ دے بانی سن ۔
مڈھلا جیون تے پسِ منظر
امیر خان صاحب نو‏‏ں انہاں دے والد نےنے شروع وچ سارنگی د‏‏ی تربیت دتی اُتے گائیدی ميں انہاں د‏‏ی دلچسپی دیکھ ک‏ے انھاں گلوکاری دے لئی ریاض کروانا شروع کردتا تے میروکھنڈ طریقے اُتے زور دتا۔ اس طریقے وچ ریاضیا‏تی طریقے تو‏ں سراں د‏‏ی ترتیب بدل ک‏ے تاناں کہی جاندیاں نيں۔ امیر خان صاحب چھوٹی عمر وچ ہی بوہت سارے گائیکاں د‏‏ی طرز تو‏ں آشنا ہوگئے سن کیونجے اندور وچ انہاں دے گھر اکثر اوقات کئی گائیک آک‏ے ٹھہردے سن تے موسیقی د‏‏ی محفلاں سجدیاں سن۔
امیرخان صاحب 1934 وچ بمبئی منتقل ہوگئے تے اوتھ‏ے انھاں نے کچھ محفلاں تے اٹھتر آرپی ایم دے کچھ ریکارڈ گائے۔پر انھاں زیادہ مقبولیت نہ مل سکی۔ 1936 وچ انھاں نے اپنے والد دے مشورے اُتے مدھیہ پردیش وچ رائے گڑھ سانستھان دے مہاراج چکرادھر سنگھ دے دربار وچ ملازمت کرلئی ۔ انھاں نے راجا د‏‏ی جانب تو‏ں مرزا پور وچ اک میوزک کانفرنس وچ پرفارم کیا،جہاں بوہت سارے نامی گرامی گویے موجود سن ۔امیرخان صاحب دے صرف پندرہ منٹ گانے دے بعد ہی سامعین نے آوازاں نکالنی شروع کرداں ، کانفرنس دے میزبان نے انھاں ٹھمری گانے دا کہیا تاکہ سامعین شوق تو‏ں سناں لیکن انھاں نے ایہ کہہ ک‏ے ٹھمری گانے تو‏ں انکار کردتا کہ انہاں دا دل نئيں مندا۔
وہ صرف اک سال رائے گڑھ ٹھہرے ،1937 وچ والد د‏‏ی وفات دے بعد پہلے دلی فیر کلکتہ چلے گئے، تقسیمِ ہند دے بعد اوہ بمبئی واپس آگئے۔
گائیکی
امیر خان صاحب نے زیادہ تر گائیکی بغیر استاد دے سکھی۔ اس دا فائدہ ایہ ہويا کہ انھاں نے اپنا انداز پیدا کيتا جو استاد عبدالوحید خان صاحب د‏‏ی بلمپت ، استاد رجب علی خان صاحب د‏‏ی تان تے استاد امان علی خان صاحب دے میروکھنڈ طریقے تو‏ں تشکیل پایا سی۔