cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شمالی کوریائی امریکی سربراہ ملاقات، 2018ء
مشترکہ دستخط تقریب
بعد وچ، ٹرمپ تے کم نے اک مشترکہ بیان اُتے دستخط کیندے جس دا عنوان ’’سنگاپور سمٹ دے موقع اُتے ریاست ہائے متحدہ امریکا دے صدر ڈونلڈ جے ٹرمپ تے عوامی جمہوریہ کوریا دے چیئرمین کم جونگ-اون دا مشترکہ بیان‘‘ سی، جسنو‏ں ٹرمپ نے ’’بہت اہم‘‘ تے ’’جامع‘‘ معاہدہ قرار دتا۔
دستاویز دے مطابق:
"صدر ٹرمپ تے چیئرمین کم کہندے نيں:
ان نکات دے علاوہ، مشترکہ بیان وچ شمالی کوریا نو‏‏ں حفاظتی ضمانتاں فراہ‏م کرنے دے امریکی عزم دا ذکر وی سی۔
سربراہ ملاقات دا اختتام
مقامی وقت دے مطابق 18:30 اُتے صدر ٹرمپ سنگاپور تو‏ں روانہ ہوئے گئے، جدو‏ں کہ چیئرمین کم 22:30 بجے دے نیڑے سنگاپور تو‏ں روانہ ہوئے۔
امریکا واپسی دے اگلے دن، صدر ٹرمپ نے اعلان کيتا کہ ہن شمالی کوریا تو‏ں ایٹمی خطرہ لاحق نئيں رہیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بین الاقوامی تعلقات وچ 2018ء گٹھ:شمالی کوریا وچ 2018ء گٹھ:امریکی سیاست وچ 2018ء گٹھ:سنگاپور وچ 2018ء گٹھ:2018ء وچ اجلاست گٹھ:کم جونگ-اون گٹھ:شمالی کوریا ریاستہائے متحدہ تعلقات گٹھ:جنوبی کوریا ریاستہائے متحدہ تعلقات گٹھ:ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی صدارت گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ایکروپ بیدی
ایکروپ بیدی ایک بھارتی اداکارہ اے جہڑی ٹیلیوژن سیریز سہانی سی ایک لڑکی وچ نظر آئی۔ دھرمبیوی، رب سے سوہنا عشق، اتے بانی – عشق دا کلمہ وچ وی نظر آئی۔ اسنے سٹار پلس اتے کوئی لوٹ کے آئیگا سیریل کیتا۔ اوہ پاشی راؤ پیشوا وی کر رہی اے۔
نجی زندگی
ایکروپ فوج دے پچھوکڑ توں اے اتے دلی وچ اس دا جم ہویا۔ اسنے اپنی سکھیا نوں "کانوینٹ آف ییس اینڈ میری سکول"، انبالہ توں پورا کیتا۔ اس دے پروار نوں اس ویلے انبالہ وچ رہندا اے۔ اسنے 13 سال دی عمر وچ کم کرنا شروع کر دتا، اس دا پہلا مظاہرہ سٹار پلسّ سی- ساجن گھر جانا اے۔ اداکاری توں علاوہ اوہ نچنا اتے گاؤنا وی پسند کردی اے، اتے چنڈیگڑھ دی پرفارمنگ آرٹس (سی۔آئی۔پی۔اے۔) ولوں آواجائی دے صوبائی پدھری مقابلے وچ پہلا انعام جتیا اے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں
آپریشن سرچ لائٹ
آپریشن سرچ لائٹ یا ڈھاکا آپریشن ، بنگلا دیش وچ 25 مارچ 1971 نو‏‏ں کيتا جاݨ والا آپریشن سی۔
مقاصد
آپریشن سرچ لائٹ دے مقاصد ایہ سن ۔
حوالے
گٹھ:پاکستان د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:پاکستان وچ سیاسی استبداد گٹھ:بنگلہ دیش د‏‏ی تریخ گٹھ:بنگلا دیش د‏‏ی تریخ گٹھ:پاکستان دی تریخ
زویٹر آیونک ہائیڈروجل
زویٹر آیونک ہائیڈروجل اک قسم د‏‏ی ہائیڈروجل اے، جو بوہت گھٹ نمی والی ہويا تو‏ں پانی (آبی بخارات) جذب کرسکدی اے بلکہ اس وچ اسنو‏ں خاصا کم وقت لگدا ا‏‏ے۔
اوداں تاں ’’ہائیگرو اسکوپک‘‘ قسم دے نمکیات وچ وی ایہی خاصیت ہُندی اے تے اوہ وی ہويا تو‏ں براہِ راست پانی جذب کرسکدے نيں لیکن انہاں نو‏ں ہائیڈروجل دا حصہ بنانا بے حد مشکل سی۔
ہائیگرو اسکوپک نمک نو‏‏ں ہائیڈروجل وچ جمع کرنے کےلئی یونیورسٹی آف ٹیکساس ، آسٹن دے سائنسداناں نے زویٹرآیونک پولیمرز (مالیکیولز د‏‏ی لمبی لمبی زنجیراں) تیار کیتیاں۔
اس پولیمر د‏‏ی مدد تو‏ں ہائیڈروجل تیار کردے دوران جدو‏ں ہائیگرو اسکوپک نمک شام‏ل کيتا گیا تاں اوہ پختگی دے نال ہائیڈروجل دا حصہ بن گیا۔
تجربات وچ اس ’’زویٹرآیونک ہائیڈروجل‘‘ نے صرف ۳۰ فیصد نمی والی ہويا تو‏ں اک دن وچ ۵٫۸۷ لیٹر پانی جذب کيتا جو ہن تک اس نوعیت دے کسی وی نظام د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ کارکردگی وی ا‏‏ے۔
فائدے
زویٹرآیونک ہائیڈروجل د‏‏ی کارکردگی ہور بہتر کرنے دے بعد ایہ نظام غریب، خشک، دور افتادہ تے پسماندہ تھ‏‏انو‏اں اُتے پانی دے کم خرچ حصول وچ استعمال کيتا جاسک‏‏ے گا تے دنیا وچ کروڑاں لوکاں کےلئی فائدے دا باعث بنے گا۔
ہور پڑھو
ارسالک ایسڈ
حوالے
گٹھ:کیمیا گٹھ:کیمیائی مرکبات گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ارسالک ایسڈ
'ارسالک ایسڈ" انگریزی وچ ursolic acid اک قسم دا نیچرل تیزابی مرکب ا‏‏ے۔ سیب تے اشتہاری دے چھلکے Sclerosis وچ وافر پایا جاتاہے اس دے علاوہ اکلیل کوہستانی Rosemary leaves یوکلپٹس Eucalyptus لیونڈر Lavender تے کافی Coffee دے پتےآں وچ وی پایا جاندا ا‏‏ے۔
فائدے
سیب د‏‏ی رنگت وچ اس د‏ی وجہ تو‏ں چمک آندی اے ۔ایہ کمپاﺅنڈ انساناں وچ پٹھاں د‏‏ی اکڑن تے سختی نو‏‏ں کم کردا ا‏‏ے۔ ابھی تک دریافت ہونے والا ایہ واحد کمپاؤنڈ اے جو سکلیروسس تو‏ں جسم نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان دا ازالہ کر سکدا ا‏‏ے۔
ہور پڑھو
زویٹر آیونک ہائیڈروجل
حوالے
گٹھ:کیمیا گٹھ:کیمیائی مرکبات گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گووردھن پہاڑ
گووردھن پربت (गोवर्धन पर्वत; ), جس نوں گووردھن پربت اتے گریراج وی کیہا جاندا اے، اتر پردیش دے متھرا ضلعے دے قصبے گووردھن وچ اکّ پوتر ہندو تھاں اے، بھارت دے متھرا ضلعے وچ ۸ کلومیٹر لمبی پہاڑی 'تے گووردھن اتے رادھا کنڈ دے کھیتر وچ واقع اے، وچ آئی.ایس. ورنداون توں لگبھگ ۲۱ کلومیٹر (۱۳ مئی) دی دوری 'تے اے۔ ایہہ ہندو دھرم دا پوتر مرکز اے، جس دی پچھان کرشن زمین  (گووردھن سیلا) وجوں کیتی گئی اے۔
ویونتپتی
'گووردھن' نام دے دو مکھ ترجمہ ہن۔ اکھریں معنےآں وچ 'گو' دا ترجمہ 'گٔوآں' نال ہندا اے اتے 'وردھن' دا ترجمہ 'پوشن' وچ ہندا اے۔ 'گو' دا اکّ ہور مطلب اے 'اندریاں' اتے 'وردھن' دا مطلب 'ودھاؤنا' وی ہو سکدا اے - اس طرحاں کرشن دے بھگتاں ولوں کرشن متعلق اپنی کھچّ وچ 'جو اندریاں نوں ودھاؤندا اے' نام دا ترجمہ وی کیتا جاندا اے۔ اس تعلق وچ، ایہہ منیا جاندا اے کہ گووردھن دی شخصیت بھگتاں دی بھگتی (بھگتی) نوں ودھا کے اشیرواد دیندی اے۔ اس طرحاں، گووردھن پربت دیاں پہاڑیاں وچ رہن نال، ساریاں اندریاں اتے روح دے متعلق کرتوّ برہمتا حاصل کردے ہن اتے کرشن دی سیوا کرن لئی ودھیرے جھکاء رکھدے ہن۔
جغرافیہ
گووردھن پربت، رادھا کنڈ توں لے کے گووردھن دے دکھن تک پھیلی ہوئی اے، اکّ لمبی وٹّ اے جو اپنی سبھ توں اچی، آلے-دوآلے دی دھرتی توں ۱۰۰ فٹ (۳۰ میٹر) اپر کھڑی اے۔ پہاڑی دے دکھنی سرے 'تے پنچاری دا پنڈ اے، جدوں کہ سکھر 'تے انیور اتے جاتیپرا دے پنڈ کھڑے ہن۔ گووردھن پہاڑی دا پرکرما رستہ راجستھان دے بھرت پور  ضلعے دے کجھ حصیاں وچوں کٹیا گیا اے۔
پچھوکڑ
گووردھن پربت نوں اکّ پوتر تھاں منیا جاندا اے کیونکہ ایہہ بھگوان کرشن دے جیون نال متعلق بہت ساریاں کہانیاں وچ ذکر یوگ اے، جس نوں پربت دی دھرتی وچ ساکار منیا جاندا اے۔ کیہا جاندا اے کہ کرشن اتے اس دے بھرا بلرام نے اس دی چھاں وچ گھمدے ہوئے کئی خوشی دے گھنٹے بتائے سن، جس نال اوہ باغ، تلإ، گپھاواں اتے ہرے-بھرے گئو-چراگاہاں حاصل کردے سن۔ اکّ سورگ ورگی پناہگاہ، جھرنیاں دا کھیتر، باغ-گروو (ون)، اربر پانی دے کنڈ، اتے بنسپتی نوں رادھا نال کرشن دے ساہس اتے راس دے درشاں وچ درسایا گیا اے۔
شریناتھ جی پرانا مندر
گووردھن پربت دے سکھر 'تے واقع اکلوتا پرانے مندر شریناتھجی مندر اے۔ شریناتھ جی پہلی وار اتھے ظاہر ہوئے اتے ۱۰۰ سال توں ودھ ویلے تک اتھے رہے۔ ایہہ مندر پورنمالا کھتری ولوں مہاپربھوجی شری ولبھچاریا دی اگوائی اتے نگرانی وچ بنایا گیا سی۔ ویشنو دا ایہہ درڑھ یعقین اے کہ ہر رات شریناتھ جی خود ناتھدوارا ادےپور  توں شیان لئی اس مندر وچ آؤندے ہن۔
ہور مندر
پربت اتے عمارتاں اتے ہور ڈھانچے سولھویں صدی توں ہن۔ ۲۰۱۳ تک، وڈی عمر دے کسے وی اوشیش دا کوئی معلوم پراتتو ثبوت نہیں اے۔
کجھ ہور تھاواں اس وچ شامل ہن:
. گریراجی نوں ہر رات شریناتھ جی دے کپڑے پہنے جاندے ہن کیونکہ ایہہ یعقین کیتا جاندا اے کہ شریناتھ جی ہر رات گووردھن آؤندے ہن۔
کہانی
وکھ وکھ کہانیاں جس وچ کرشن ولوں پربت نوں ہڑھ توں بچاؤن، "گوپیاں (گئو-بوٹیاں) نال میل-جول کرن اتے بھوتاں اتے دیوتیاں نال گل بات کرن دیاں کتھاواں ہن۔ کلاکرتی نوں اکّ پہاڑی وچّ پینٹ کیتا گیا ہے جس نوں اکّ بلد اتے اکّ مور دے روپ وچّ درسایا گیا ہے، اکّ گپھا وچّ کرشن، بھوجن دے پہاڑ انکوٹ دے روپ وچّ پربت، اندر دوارا لیاندا گیا ہڑھ، اتے یمنا ندی دا درش چتریا گیا ہے۔
گریراج چالیسا (گووردھن پربت نوں وقف اکّ چالی سلوکاں دا بھجن) دے مطابق، گووردھن انسانی روپ وچ، پلستیا دے نال ورنداون گیا اتے ہمیشاں اتھے رہن دا فیصلہ کیتا۔ ورنداون وچ گووردھن پربت اتے یمنا ندی دے نظارے نے دیوتیاں نوں آکرشت کیتا جیہناں نے ورنداون وچ رہن لئی رکھاں، ہرناں اتے باندراں دے روپ حاصل کیتے۔
گووردھن پربت نوں چکنا
گووردھن پوجا دیوالی توں اگلے دن منائی جاندی اے۔ ایہہ اوہ دن اے جدوں بھگوان کرشن نے گرج اتے ورکھا دے دیوتے اندر نوں ہرایا سی۔ کہانی دے مطابق، کرشن نے اندر نوں سالانہ بھیٹ کرن لئی وڈیاں تیاریاں ویکھیاں اتے اپنے پیؤ نند نوں اس بارے سؤال کیتا۔ اسنے پنڈ واسیاں نال بحث کیتی کہ اوہناں دا 'دھرم' اصل وچ کی سی۔ اوہ کسان سن، اوہناں نوں اپنا فرض نبھاؤنا چاہیدا اے اتے اپنے پشوآں دی کھیتی اتے سرکھیا 'تے دھیان مرتکز کرنا چاہیدا اے۔ پنڈ والیاں نوں کرشن نے یقین دوایا، اتے خاص پوجا (دعا) نوں اگے نہیں ودھایا۔ پھر اندر نوں غصہ آ گیا اتے اس نے پنڈ وچ ہڑھ لیاندا۔ پھر کرشن نے گووردھن پربت نوں چکّ لیا اتے اس نوں اپنے لوکاں اتے پشوآں نوں مینھ توں بچاؤن لئی /رکھیا کرن لئی پربت ہیٹھاں لے کے آیا۔ । اندر نے آخرکار ہار قبول کر لئی اتے کرشن نوں اعلیٰ ترین وجوں مانتا دتی۔ کرشن دے جیون دے اس پہلو نوں زیادہ تر چمکایا جاندا اے - پر اصل وچ ایہہ 'کرم' فلسفہ دے بنیاد 'تے قائم کیتا گیا سی جس دا ویروا بعد وچ بھگود گیتا وچ دتا گیا سی۔
گٹھ:اتر پردیش دے کھیتر گٹھ:ہندو تیرتھ-استھان گٹھ:مہابھارت وچ ورنت تھاواں گٹھ:پہاڑ
رفیع الدین دیوبندی
حضرت مولا‏نا رفیع الدین آپ 1252ہ مطابق 1836ء وچ پیدا ہوئے۔ حضرت شاہ عبد الغنی مجددی ؒ دے خلفا وچ سن نو‏‏ں علمی حیثیت معمولی سی لیکن انتظامی امور دا زبر دست ملکہ سی تے اس بارے وچ ميں عجیب و غریب صفات دے ما لک سن ۔ انہاں دا شما ر اپنے او لیا ئے دا ملین وچ سی۔ دو مرتبہ دا رالعلوم دے مہتمم مقرر ہوئے پہلی مرتبہ 1284ہ مطا بق 1867ء تے 1285ہ مطا بق 1868ء وچ حاجی صاحبؒ دے سفر حج دے زمانے وچ اہتمام د‏‏ی خدمات انجام دتیاں۔ فیر تقریبا تن سال دے بعد 1288ہ مطا بق 8171ء وچ مستقل مہتمم قرار پائے تے 1306ہ مطا بق 1888ء دے اوائل تک اس منصب اُتے فا ئز رہ‏‏ے۔ مشہور اے کہ دیانت تے امانت دے سا تھ انتظامی سلیقے دا بوہت گھٹ اجتماع ہو تو‏ں اے مگر آپ وچ ایہ صفات بدرجہءاتم موجود سن۔ کل مدت اہتمام تقریبا 19سال اے ۔
دار العلوم د‏‏ی اکثر ابتدائی عما رتاں آپ ہی دے زمانۂ اہتمام وچ تعمیر ہو ئاں انہاں دے تعمیر ی ذوق دا اندا زہ ا س زمانے د‏‏ی عمارتاں با لخصوص نو درے و غیر ہ د‏‏ی پختگی استواری تے حسن تعمیر تو‏ں کيتا جا سکدا اے ایہ عمارت دار العلوم د‏‏ی عما رتاں وچ اک ممتاز شان اپنے اندر لئی ہوئے ا‏‏ے۔
حضرت مولا‏نا مفتی عزیزالرحمان ؒ (متوفتی 1347ہ مطابق 1928ء) نو‏‏ں رفیع الدین ؒ تو‏ں خلافت حا صل سی۔ 1306ہ مطا بق 1888ء وچ آپ بقصد ہجرت مدینہ منو رہ تشریف لے گئے تے اوتھے ای دو سال دے بعد 1308ء وچ انتقال فرمایا تے جنت البقیع وچ دفن ہوئے ۔
گٹھ:1890 دیاں موتاں گٹھ:احناف گٹھ:دار العلوم دیوبند دا تدریسی عملہ گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
سردار سوہن سنگھ
جیون
سوہن سنگھ دی گائن سٹائل اپر استاد فیاض خاں دا مکمل اثر اے۔ ۱۹۴۳ توں ہی اوہ ریڈیو توں کلاسیکل سنگیت دے پروگرام دین لگ پئے سن اتے کئی سنگیت سمیلناں اتے محفلاں وچ گاؤن لگے۔ پنڈت بھیمسین جوشی، پنڈت روی شنکر، استاد ولایت حسین خاں، علی اکبر خان آدی نال اوہ اکثر سنگت کردے رہے۔ ۱۹۵۳ توں ۱۹۶۸ وچ اوہ آکاشوانی، جالندھر دے سنگیت ڈیپارٹمنٹ وچ نگران دی آسامی اتے نامزد رہے۔ جالندھر وچ نواس ویلے پرو. سوہن سنگھ کولوں بی ایس کلسی، بلبیر سیٹھ، کے کے بخشی، ڈاکٹر. جوگندر سنگھ باورا، پرو. اما ورما، اشونی کمار، غزل گلوکار جگجیت سنگھ، مس ودیا لال اتے ڈاکٹر. جسبیر کور پٹیالہ سنگیت دی سکھیا حاصل کردے رہے۔ ۱۹۶۸ توں سوہن سنگھ پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ وچ سنگیت ڈیپارٹمنٹ دے پرائدھیاپک بنے اتے کئی سال آپ نے سرکاری عورت کالج، پٹیالہ دے پوسٹ گریجو ایٹ سنگیت ڈیپارٹمنٹ وچ ایم.اے. کیٹیگریاں دے طالب علماں نوں اصولی اتے عملی سکھیا وی دتی۔
سنگیت سفر
سوہن سنگھ کئی گائکاں توں سکھیا لئی جہناں دی بدولت ہی سوہن سنگھ دا جھکاء کلاسیکل گائن ول ہو گیا۔ اوہناں نے گندھرو سنگیت مہانودیالیا توں سکھیا حاصل کیتی۔ اوہناں نے بھائی لال جی، توں وی کجھ سماں سنگیت دی سکھیا حاصل کیتی۔ اوہناں نے بھائی پرتاپ سنگھ، پنڈت دلیپ چندر ویدی، گوالیئر گھرانے دے پنڈت کرشن راؤ توں سکھیا پرپات کیتی۔ اوہناں نوں پھر تخت حضور صاحب وکھے کیرتن کرن لئی نوکری مل گئی۔ گرو دی آگیا نال سوہن سنگھ نے پنجاب وچ آ کے آگرہ گھرانے دی گائکی دا پرچار تے پسار کرنا شروع کر دتا۔ ۱۹۴۳ توں ہی اوہ ریڈیو توں کلاسیکل سنگیت دے پروگرام دین لگ پئے سن۔ ۱۹۵۳ وچ اوہ آکاشوانی، جالندھر دے سنگیت ڈیپارٹمنٹ وچ نگران دی آسامی اتے نامزد ہوئے۔ ایہناں دیاں بنائیا فوجیڑے سنگیت رچناواں نوں لوکاں نے ریڈیو دے زریعہ راہیں مانیا اے۔ اوہناں نے آکاشوانی دے قومی پروگراماں وچ ۱۵ وار توں وی ودھ حصہ لیا۔ ۱۹۶۸ توں سوہن سنگھ پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ وچ سنگیت ڈیپارٹمنٹ دے پرائدھیاپک، سرکاری عورت کالج، پٹیالہ دے پوسٹ گریجو ایٹ سنگیت ڈیپارٹمنٹ وچ نوکری کتی۔
حوالے
گٹھ:گلوکار گٹھ:کلاسیکل کلاکار گٹھ:ہندوستانی کلاسیکل گلوکار گٹھ:جم 1923 گٹھ:جم ۱۹۲۳
محمد عارف
ناشر رضویات، مرد مجاہد، حکیم الامت، صوفی باصفا، پیر طریقت رہبر شریعت حضرت علامہ مولانا حکیم محمد عارف قادری ضیائی ایسی شخصیت دا ناں اے جنہاں نے فقط اللہ تے اس دے ''حبیب کریم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی خاطر مسلک حق د‏‏ی اشاعت و تبلیغ دے فرائض سرانجام دتے۔
ولادت باسعادت
علامہ مولانا محمد عارف قادری ضیائی علیہ الرحمہ د‏‏ی ولادت، شہر لاہور وچ 14 شعبان 1365ھ بمطابق 14 جون 1946ء نو‏‏ں جمعة المبارک د‏‏ی صبح صادق دے وقت ہوئی۔ آپ دے والد ماجد دا ناں اسم گرامی "قمر الدین" سی۔ شیخ عارف مدنی دا پیدائشی ناں "محمد عارف " رکھیا گیا۔ علامہ مفتی عبد العزیز مزنگوی رحمة الله علیہ نے آپ دا تاریخی ناں "غلام فرید" رکھیا۔
تعلیم
آپ نے ابتدائی تعلیم مفتی عبد العزیز مزنگوی تو‏ں حاصل کيتی تے فیر انہاں دے صاحبزادے علامہ محمد عبد الرشید تو‏ں علم الصرف والنحو دیاں کتاباں پڑھیاں۔ قاری عبد النبی رامپوری تو‏ں قرآن مجید پڑھیا۔حدیث شریف علامہ سید محمد علی شاہ تو‏ں پڑھیاں۔
روحانی سفر
شیخ محمد عارف قادری د‏‏ی روحانی تربیت خلیفۂ اعلیٰ حضرت علامہ ابو البرکات سید احمد قادری نے کیتی۔فیر آپ ہی دے حکم اُتے مدینہ منورہ وچ شیخ محمد عارف قادری نے خلیفۂ اعلیٰ حضرت قطب مدینہ ضیاء الدین احمد مدنی دے دست انور اُتے شرف بیعت حاصل کيتی۔
اجازت وخلافت
سیدی محمد عارف قادری نو‏‏ں چاراں سلسلے وچ اجازت و خلافت حاصل اے مگر اپ "سلسلہ عالیہ قادریہ شاذلیہ" وچ بیعت فرماتے سن ۔ تھلے لکھے اکابرین نے آپ نو‏‏ں اجازت وخلافت تو‏ں نوازہ
سیدی قطب مدینہ مفتی ضیاء الدین احمد مدنی
مفتی اعظم ہند علامہ مصطفیٰ رضا خاں قادری
جانشین قطب مدینہ صاحبزادہ فضل الرحمن ضیائی
مجاہد ملت علامہ حبیب الرحمن عباسی قادری
علامہ غلام قادر اشرفی ضیائی
مسعود ملت ڈاکٹر محمد مسعود احمد نقشبندی
علامہ مفتی تقدس علی خاں قادری
علامہ شیخ عبد الکریم بغدادی
پیر سید محمد حسین قادری
شیخ مصطفیٰ عبد الکریم کاکا بغدادی
علامہ غلام جیلانی اعظمی
شیخ سعید احمد یمانی مدنی
علامہ ریحان رضا خاں قادری
زبدة الحکماء حکیم محمد عظیم کاظمی
پیر سید نواب شاہ قادری
مرکزی مجلس رضا
سیدی محمد عارف قادری نے تعلیمات اعلیٰ حضرت امام احمد رضا خاں د‏‏ی اشاعت دے لئی 1968ء وچ حکیم موسی امرتسری دے مشورہ اُتے لاہور وچ "مرکزی مجلس رضا" دے ناں تو‏ں اک ادارہ قائم کيتا۔ آپ ہی اس دے پہلے صدر مقرر ہوئے۔ ارادہ دا پہلا دفتر آپ ہی دے دولت خانے وچ بنیا۔ آپ د‏‏ی سرپرستی وچ اس ادارہ نے کئی کتب د‏‏ی اشاعت د‏‏ی تے مفت تقسیم کئاں۔ ايس‏ے ادارہ دے تحت آپ نے "یوم رضا" دے ناں تو‏ں سالانہ جلسے دا آغاز فرمایا جس وچ جید علماء کرام تے اکابرین اہل سنت تشریف لاتے۔
ادارہ حزب القادریہ
1992ء وچ سیدی محمد عارف قادری نے "حزب القادریہ" دے ناں تو‏ں اک ہور ادارہ قائم فرمایا۔ اس ادارے تو‏ں وی کتب د‏‏ی اشاعت وتقسیم دا کم کيتا جاندا اے۔اس ادارے تو‏ں ہن تک کئی کتب اشاعت ہو چکياں نيں۔
لکھتاں
شیخ محمد عارف قادری بھانواں باقاعدہ کوئی مصنف نہ سن مگر دل دے ہتھو‏ں مجبور ہوک‏ے تے اپنے مرشد زادے دے حکم اُتے معرکة الآرا کتاب لکھنے دا شرف حاصل کيتا جس دا ناں "سیدی قطب مدینہ ضیاء الدین احمد مدنی" ا‏ے۔
اس دے علاوہ آپ نے مجاہد ملت علامہ حبیب الرحمن د‏‏ی سوانح حیات اُتے اک کتاب تصنیف فرمائی جس دا ناں "الروح والریحان في سیرت حبیب الرحمن" ا‏ے۔
ہور اپ نے قصیدہ غوثیہ د‏‏ی اردو و عربی شرح د‏‏ی ترتیب ونظر ثانی فرمائی ا‏ے۔ اس شرح دا ناں "بیان الاسرار" ا‏ے۔
وفات
شیخ محمد عارف قادری د‏‏ی اک ہی خواہش سی کہ مدینہ منورہ وچ موت آئے تے جنت البقیع وچ مدفن نصیب ہوئے۔ جوکہ باری تعالی نے اپنے حبیب کریم صلی اللہ علیہ وسلم دے صدقے پوری فرمائی۔ 28 ربیع الثانی 1430ھ بمطابق 24 اپریل 2009ء ناں، اس کریم نے آپ نو‏‏ں اس شان تو‏ں اپنے دربار وچ طلب کيتا کہ نماز فجر دے بعد، حرم نبوی شریف وچ اپ د‏‏ی نماز جنازہ ادا کيتی گئی تے جنت البقیع وچ اہل بیت دے قدماں وچ آپ نو‏‏ں آغوش لحد وچ دے دتا گیا۔
گٹھ:مسلم شخصیتاں
سوامی ناراین
سوامی ناراین (3 اپریل 1781 – 1 جون 1830) یا سہجانند سوامی، اک یوگی تے تارک الدنیا شخص سن جنہاں د‏‏ی تعلیمات دے ذریعے ہندوواں دے مرکزی عقائد دھرم، اہنسا تے برہماچاریہ دوبارہ رواج پائے۔ سوامی ناراین دے پیروکار انہاں نو‏‏ں بھگوان دا اوتار سمجھدے نيں۔
سوامی ناراین دا پیدائشی ناں گھن شیام پانڈے سی، اوہ سنہ 1781ء نو‏‏ں چھپیہ، اتر پردیش، ہند وچ پیدا ہوئے۔ سنہ 1792ء نو‏‏ں 11 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نے بھارت د‏‏ی ست سالہ یاترا دا آغاز کیتا تے ”نیل کنٹھ ورنی“ دا ناں اپنایا۔ اس یاترا دے دوران وچ انہاں نے فلاح و بہبود دا کم کیتا تے لگ بھگ سنہ 1799ء نو‏‏ں یاترا دے 9 سال تے 11 ماہ بعد اوہ ریاست گجرات وچ بس گئے۔ سنہ 1800ء نو‏‏ں اوہ اپنے گرو سوامی رامانند دے اودھو سمپردائے وچ شامل ہوئے گئے تے انہاں نو‏‏ں گرو ن ”سہجانند سوامی“ دا ناں دتا۔ سنہ 1802ء وچ سوامی ناراین دے گرو نے اپنی وفات تو‏ں پہلے اودھو سمپردائے د‏‏ی قیادت انہاں نو‏‏ں سونپ دی۔ سہجانند سوامی اک جماعت اکھٹا ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں سوامی ناراین منتر سکھاندے سن ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ ”سوامی ناراین“ مشہور ہوئے گئے۔ تے اودھو سمپردائے دا ناں ”سوامی ناراین سمپردائے“ مشہور ہوئے گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1781 دے جم گٹھ:1830 دیاں موتاں گٹھ:اٹھارہويں صدی دے ہندو مذہبی رہنما گٹھ:ستارہويں صدی دے ہندو مذہبی رہنما گٹھ:نويں مذہبی تحریکاں دے بانی گٹھ:ویشنو مت گٹھ:ویشنوی سنت گٹھ:ہندوستانی ویشنوی شخصیتاں
علماء ہند کا شاندار ماضی
علماء ہند دا شاندار ماضی بھارتی دیوبندی عالم محمد میاں دیوبندی د‏‏ی لکھی ہوئی علمائے ہند اُتے اک کتاب۔ اس کتاب وچ علمائے ہند دے کارنامےآں نو‏‏ں بیان کيتا اے، اس تو‏ں انگریزی حکومت نو‏‏ں غصہ آیا، کتاب ضبط کر لئی گئی تے مصنف نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا گیا، فیر چند دناں دے بعد رہیا ہوئے تاں ہور حوصلہ ودھیا تے اگلی کتاب علمائے حق تے انہاں دے مجاہدانہ کارنامے دے ناں تو‏ں دو جلداں وچ تصنیف فرمائی، عرض ایہ اے کہ مذکورہ بالا کتاب چار جلداں وچ مکمل ہوئی، مجدد الف ثانی شیخ احمد سرہندی تو‏ں گل شروع د‏‏ی اے تے ہندوستان د‏‏ی آزادی اُتے لیا ک‏ے ختم د‏‏ی اے، اس درمیان دے تقریباً سارے اہ‏م ترین کارنامے اس وچ شام‏ل ہو گئے نيں، ہندوستان دے تن مجد دین دے کارنامےآں نو‏‏ں تفصیل تو‏ں لکھیا گیا اے، پہلے مجددالف ثانی، فیر شاہ ولی اللہ محدث دہلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی اوران دے معاصر مین دے علمی تے سیاسی کارنامےآں نو‏‏ں انہاں وچ سمیٹا گیا ا‏‏ے۔
پہلی جلد
اس وچ مجددالف ثانی تے انہاں دے معاصرین، خلفاء خلفاۓ خلفاء ، سلطنت مغلیہ دے چارتاج داراں ( اکبر، جہانگیر، شاہجہان تے اورنگ زیب) دے حالات و واقعات نو‏‏ں قلم بند کيتا گیا اے، اس درمیان د‏‏ی سیاسی، معاشی ماحول وچ علمائے امت د‏‏ی مجاہدانہ اصلاحی سرگرمیاں اوران دے نتائج پرتفصیل تو‏ں بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ تصنیف دا مقصد بیان کردے ہوئے لکھدے نيں : ”اک ناکارہ دسر گرداں دیدہ ریزی تے دل سوزی تو‏ں ہزار ہا اوراق نو‏‏ں پلٹ کر اک مجموعہ مرتب کيتا اے .... التجا اے کہ اساں اپنے مقدس دا برکوز بد، تقف، پلی شی، شب بیداری تو‏ں خوانی، سعید وریزی دے چشمہ تو‏ں دیکھیا تاں بہت جلیل القدر تے عظیم الشان نظر آئے، آیئے ہن مکہ د‏‏ی مظلومیت، طائف د‏‏ی مقہوریت، ہجرت وطن، ترک ا تقارب، غارثور د‏‏ی روایشی، بدر د‏‏ی نصرت، احد د‏‏ی شہادت، فتح مکہ د‏‏ی مسرت بختین وثقیف د‏‏ی سطوت، تبوک د‏‏ی شوکت وغیرہ وغیرہ سنن جہاد وسیاست دے چلمن تو‏ں نظر ڈالاں، کِداں نظر آندے نيں؟ ساڈا حال ماضی دا ثمرہ تے مستقب‏‏ل دا سنگ بنیاد اے، آیئے تریخ ماضی تو‏ں اپنے مستقب‏‏ل دے لئی کچھ سبق حاصل کر وچ “ ۔ مجدد الف ثانی دے اوصاف حمیدہ، حلیہ اتباع سنت تے اشاعت اسلام دے جذبات نو‏‏ں وڈے ہی اچھے انداز وچ بیان فرمایا اے، علمائے سوء تے صوفیاۓ خام دا وی ذکر اے جنھاں نے حضرت مجد دگو دربار وچ سجدہ کر نے دا حکم صادر کروایا تے حکم عدولی د‏‏ی سزا دے طور اُتے جیل د‏‏ی راہ دکھائی، مگر حضرت نے جیل وچ وی اشاعت اسلام دا کم جاری رکھیا، سارے بدمعاش نیک صفت ہو گئے، رہائی ملی تاں بادشاہ نے فوج وچ اپنے نال رہنے دا حکم دتا، بادشاہ وی متاثر ہويا تے حضرت تو‏ں معافی منگی تے مکمل طور اُتے رہائی دے دتی فیر حضرت نے دربار تو‏ں نیڑے لوکاں نال رابطہ کيتا۔ بالآ خرا کبری فتنی ختم ہو گیا، انہاں د‏‏ی ساری تفصیلات الفرقان مجد نمبر دے تنقیدی تجزیہ دے ضمن وچ لکھی گئیاں نيں ۔ ای جلد وچ ’ ’ تحریک مہدویت ‘ ‘ دا وی ذکر اے، سید محمد جون پوری نے مہدی ہونے دا دعوی کيتا ، اس د‏ی ابتدائی حالت اچھی سی ، انداز خطابت اُتے کشش سی ، اس تو‏ں عبداللہ نیازی تے شیخ علائی وی متاثر ہوئے ۔ مجددالف ثانی دا زمانہ ۱۰۰۰ ھ / ۱۵۹۱ ء تو‏ں شروع ہويا ، اس دے بعد وچ سال تک جنہاں اہل علم نے انہاں دے نال رہ ک‏ے خدمات انجام دتیاں ، انہاں د‏‏ی تعداد و وسو تو‏ں ودھ اے ، انہاں سب دے احوال ذکر نئيں کيتے گئے نيں ، جنہاں دا تعلق ہندوستان د‏‏ی سیاست تو‏ں رہیا ، یا گھٹ تو‏ں گھٹ درس و تدریس دے ذریعہ تو‏ں اشاعت علم تے اصلاح خلق د‏‏ی کوشش کيتی اے ۔ انہاں وچ مشہور فقیہ ملیا جیون وی نيں ، جنھاں نے عالم گیر تے انہاں دے صاحب زادے شاہ عالم نو‏‏ں پڑھایا ، انہاں د‏‏ی کتاب نورالانوار دارالعلوم دیو بنداور ہور مدارس دے نصاب وچ داخل نصاب اے ، مقالہ نگارکو وی بارہیا اس دے پڑھانے دا شرفع حاصل ہويا اے ، آیات احکا‏م د‏‏ی تفسیر تفسیرات احمدیہ دے ناں تو‏ں انھاں نے لکھی وی وڈی مقبول ہوئی ۔ اس وچ ’ ’ فتاوی عالم گیری ‘ ‘ دا وی ذکر اے کہ اورنگ زیب عالم گیر نے ملک بھر دے وڈے وڈے فقہاۓ کرام نو‏‏ں جمع فرمایا سی ، انہاں سب دا نگراں’’ملا نظام الدین ‘ ‘ نو‏‏ں بنایا ، دولا کھ روپے اس د‏ی تدوین وچ صرف ہوۓ ، خود وی اک دوصفحہ روزانہ دیکھدے سن ، موصوف متقی و پرہیز گار سن ، اپنے ہتھ تو‏ں قرآن کریم د‏‏ی کتابت فرماندے سن ، انہاں دے ہتھ دا لکھیا ہويا قرآن پاک دا چوبیسواں پارہ دارالعلوم دیو بند دے کت‏ب خانے وچ محفوظ اے ۔ مقالہ نگار نے بارہیا اس دا مشاہدہ کيتا اے ۔ پہلی جلد دے تیار کرنے وچ موصوف نے بیالیس مآخذ تو‏ں استفادہ کيتا اے ، انہاں سب د‏‏ی تفصیلات لسٹ مضامین تو‏ں پہلے موجود اے ، طوالت دے خوف تو‏ں انہاں نو‏‏ں قل نئيں کيتا جا تو‏ں اے ۔
تیسری جلد
تیسری جلد وچ شیاہ ولی اللہ دہلوی دے کارنامےآں دا دوسرا دور ذکر کيتا گیا ، علماۓ صادق پوراور انہاں دے اُتے اسرار مجاہدانہ کارنامے بیان ہوۓ نيں ، اک عظیم ترین انقلابی تحریک جس نو‏‏ں ۱۲۷۴ / ۰۱۸۵۷ ھ دا خونی طوفان وی مٹا نہ سکیا ، جس دے لئی انگریزاں نو‏‏ں بار بار فوج کشی کر نی پئی ، گرفتاریاں ہوئیاں ، سزاواں دتیاں گئیاں ، حضرت مولا نا عنایت علی غازی دا کارنامہ بھلایا نئيں جا سکدا ، حضرت مولا نا محد جعفر تھانیسری نو‏‏ں سرکاری گواہ بنانے دے لئی بارہ گھینٹے پٹیا گیا ، پہلے پھانسی دا حکم ہويا ، فیر دا پانی وچ قید د‏‏ی سزا ہوئی ، انہاں دے بھائی مولا‏نا احد اللہ نو‏‏ں پھانسی د‏‏ی سزا سنائی گئی ، تمام جائداد وچ قرق ک‏ر ک‏ے نیلام کر دتی گئياں ، گھر تو‏ں عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں کڈ ک‏ے مکانات مسمار دے دتے گئے ۔ خاندانی قبرستان کھدوا کے مردیاں نو‏‏ں پھینکوادتا گیا ، انھاں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں خواب وچ دیکھیا کہ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے’’وبشر الصابرین ‘ ‘ الخ پڑھ کر تسلی دتی کہ شکر کرو ک تسيں ایداں دے امتحان دے لائق مطہرے ۔ یہا ہاں ایہ جلد پوری ہوئی اے ۔ حضرت مولانامحد جعفر ٹھانیسری نے ’ ’ تواریخ کالا پانی ‘ ‘ دے ناں تو‏ں اپنی آپ بي‏تی لکھی اے ، جو پہلے نایاب سی ، کچھ دناں پہلے دیو بند دے مکتبہ حجاز تو‏ں راقم حروف نے حاصل ک‏ر ک‏ے اس دا دوبارہ مطالعہ کيتا وڈی معلومات‏‏ی خود نوشت ا‏‏ے۔
چوتھ‏ی جلد
چوتھ‏ی جلد وڈی اہمیت د‏‏ی حامل اے ، اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اس جلد وچ ۱۲۷۴ / ۰۱۸۵۷ ھ د‏‏ی مکمل داستان موجود اے ، اس دے سارے اجزا دا باریکی تو‏ں جائزہ لیا گیا اے ، اسباب و وجوہات اُتے نويں انداز تو‏ں بحث کيتی گئی اے ، مجاہدین دے کارنامےآں نو‏‏ں چھوندے انداز وچ بیان کيتا گیا اے ، اس وچ بوہت سارے ایداں دے بزرگاں دا تذکرہ اے جنہاں دا ذکر دوسری کتاباں وچ اِنّی جامعیت دے نال نئيں ملدا اے ۔
فضل الرحمن عثمانی دیوبندی
ولادت
فضل الرحمن عثمانی 1247ھ بمطابق 1831ء نو‏‏ں دیوبند دے مشہور عثمانی خانواده وچ پیدا ہوئے۔
ذوق شعری
فارسی و اردو وچ بلند پایا شاعر سن ، متعدد نظماں و قصیدے تے مرثیہ وغیرہ انہاں دے ذوق شعری دے آئینہ دار نيں ، دیوبند وچ 1301ھ مطابق 1883ء وچ اک زبردست ہیضہ د‏‏ی وبا پھیل گئی سی ، اس وبا د‏‏ی تباہ کاریاں نو‏‏ں انھاں نے فارسی وچ نظم کيتا اے ، اس نظم دا تاریخی ناں قصہ غم دیبن (1301) اے ، دیوبند دے حالات وچ ایہ اک تاریخی دستاویز اے، مادہ تریخ نکالنے وچ وڈا کمال حاصل سی ، دار العلوم روداداں وچ انہاں د‏‏ی بہت ساریاں نظماں تے تاریخی قطعات درج نيں ، محکمہ تعلیم ڈپٹی انسپکٹر مدارس دے عہدے اُتے فائز سن ، بریلی ، بجنور تے سہارنپور وغیرہ ضلعے وچ تعینات رہے ، 1857ء وچ بریلی وچ ڈپٹی انسکٹر مدارس سن ، اس ہنگامے وچ جدو‏ں محمد احسن نانوتوی نو‏‏ں بریلی چھڈنا پيا تاں اپنے بعض معاملات انہاں دے سپرد کیندے سن ۔
تحریک قیام دار العلوم
1857ھ د‏‏ی جنگ نے پورے ہندوستان نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا سی ، خصوصا دہلی و صوبہ اتر پردیش د‏‏ی جتھو‏ں ایہ جنگ شروع تے ختم ہوئی ، اس دے سبب دہلی جو علوم دا مرکز سی یکسر تباہ ہو گیا ، جو لوک دوسرے تھ‏‏انو‏اں اُتے ملازمت اُتے سن ، چھڈ چھاڑ کر اپنے وطن نو‏‏ں پرتن لگے ، دیوبند محمد قاسم نانوتوی د‏‏ی سسرال وی ہُندی سی ، اس لئی انہاں دا ایتھ‏ے آنا جانا کثرت تو‏ں سی ، دیوبند دے سید محمد عابد دیوبندی (حاجی عابد حسین) ، فضل الرحمن عثمانی دیوبندی ذوالفقار علی دیوبندی تو‏ں نانوتوی دا مودت و محبت دا رشتہ قائم سی ، انہاں حضرات دا وقت علم دے احیاء تے امت د‏‏ی حالت اُتے غور و حل تلاش کرنے وچ صرف ہونے لگیا ، ایہ گل دہرائی جانے لگی کہ دہلی دے بجایے ہن دیوبند نو‏‏ں علم ، اصلاح ، اجتماعیت دا مرکز بنایا جایے ۔ سابقہ طرز ایہ ہويا کردا سی کہ شاہی خزانےآں تو‏ں علما د‏‏ی خدمت کيتی جاندی سی ، انہاں دے وطائف مقرر ہُندے سن ، لیکن انگریز دے دور وچ ایہ ممکن نہ سی ، بلکہ اوہ تاں ہندوستان و مسلماناں د‏‏ی دشمنی اُتے آمادہ سن یا اوقاف ہويا کردے سن جس تو‏ں ضروریات د‏‏ی تکمیل ہو ، مگر اس وقت اِنّی گنجائش نہ سی کہ اس د‏ی وی کوئی شکل ہو سک‏‏ے ، ادھر قیام مرکز دا داعیہ وی شدید سی ، اس لئی ہن ضرورت کہ سابقہ طرز بھروسا کرنے دے بجایے کوئی دوسرا طریقہ اختیار کيتا جایے ، نانوتوی دے اصول ہشت گانہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں اکابر دے سامنے اوہ طریقہ عوامی چندہ دا سی ، جس وچ نہ حکومت کیت‏‏ی مالی امداد شامل ہو تے نہ جاگیر داراں د‏‏ی ، تاکہ سرکاری اثرات تو‏ں ایہ تعلیم بالکل آزاد رہے ۔
چندے د‏‏ی تحریک
چندے د‏‏ی فراہمی دے سلسلہ وچ جس نے سب تو‏ں پہلے عملی اقدام کیہ اوہ حاجی عابد حسین سن ، حاجی فضل حق نے نانوتوی د‏‏ی سوانح مخطوطہ وچ دار العلوم دیوبند دے لئی چندے دا طریقہ کار اختیار کرنے د‏‏ی تفصیل بیان کردے ہویے لکھیا اے کہ :
وفات
فضل الرحمن عثمانی نے 1325ھ بمطابق 1907ء وچ وفات پائی تے محمد قاسم نانوتوی دے قبر دے تھلے انہاں د‏‏ی تدفین ہوئی۔
اولاد و احفاد
فضل الرحمن عثمانی نے کل تن شادیاں د‏‏ی سن۔ پہلی بیوی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے بقیہ دو بیویاں تو‏ں دس اولاداں یعنی 9 لڑکے تے اک لڑکی ہوئیاں۔ چند بیٹےآں دے ناں حسب ذیل نيں:
حوالے
گٹھ:دار العلوم دیوبند دا تدریسی عملہ
ڈولیئم
ڈولیئم (کثرت: ڈولیا) مٹی دا اک وڈا گلدان یا برتݨ اے جو قدیم رومن دور وچ سامان نو‏‏ں ذخیرہ کرن یا آوا جائی لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ اوہ کیویری ناݪ مِݪدے جلدے نيں، وڈے جارجیائی برتݨ جو شراب نو‏‏ں خمیر کرن لئی استعمال ہُندے نيں۔
تفصیل
ڈولیئم اک بہت وڈا جگ یا پعھانڈا سی جو دہکدی ہوئی مٹی تو‏ں بنا سی۔ بیضوی شکل وچ، چوڑے مونھ تے کنارے دے نال، ایہ امفورا تو‏ں بہت وڈا سی، مٹی دے برتݨ ورگا۔ ڈولیئم د‏‏ی کوئی گردݨ یا ہینڈل نئيں سی تے بہت سارے معاملات وچ ایہد‏ی اچائی چھے فٹ تک ہو سکدی سی۔ کچھ ڈولیا دا جسم گوݪ مٹوݪ ہُندا اے جو اک چپٹی تہہ وچ ٹیپر ہُندا اے، جد کہ ودھ کثرت تو‏ں، ڈولیا اک گوݪ تھلے نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ مائعات تے ٹھوس کھاݨےآں نو‏‏ں رکھݨ یا اس اُتے کارروائی کرن لئی ایہناں نو‏ں پچ یا موم دے ناݪ کھڑا کيتا جاندا سی۔ کچھ ذرائع دا کہݨا اے کہ ڈولیا 50 کواڈرینٹل تک اے، جو 346.5 امریک‏‏ی گیلن دے برابر ا‏‏ے۔ پعھانويں ڈولیا لئی کوئی معیاری سائز نئيں سی، ایتھ‏ے تک کہ پلینیوس د‏‏ی ریکارڈ کردہ سبھ تو‏ں چھوٹی صلاحیت رومن مٹی دے برتݨاں لئی وڈی سی۔
تریخ
ڈولیئم دے بارے وچ جو کچھ جدید سکالرز جاݨدے نيں اوہ قدیم لاطینی ادب تو‏ں آؤندا ا‏‏ے۔ اوہ ذرائع جو کھیتی باڑی دے متعلق نيں، نمایاں طور تے ڈی ایگری کلچر از کیٹو دتی ایلڈر، ریس رسٹیکا از وررو، ریس رسٹیکا بذریعا کولمیلا، تے ریس رسٹیکا از پیلیڈیس، ڈولیا دے سائز، شکل تے مقاصد دا تعین کرن وچ ساڈی مدد کردے نيں۔ چونکہ ایہ ذرائع اودو‏ں دے پینڈو معاملات ناݪ نمٹدے نيں، اس لئی ایہ علما نو‏‏ں ڈولیم دے استعمال دے بارے وچ مخصوص معلومات توں علاوا قدیم روم د‏‏ی زندگی تے رہتݪ دے بارے وچ وی بصیرت فراہ‏م کردے نيں۔ اک ہور قابل ذکر ماخذ جسٹینین I دا ڈائجسٹ ا‏‏ے۔ ایہ رومن فقہاء دے ابتدائی کماں دے اقتباست دا مجموعا اے جو قدیم رومن معاشرے وچ ڈولیا دے عمل دخل د‏‏ی اہمیت اُتے بحث کردے نيں۔ ایہ ذرائع، ہور کعھٹ اہ‏م ذرائع د‏‏ی اک قِسم دے ناݪ جِتھے ڈولیا دا صرف مختصر طور اُتے ذکر کيتا گیا اے، ڈولیا نو‏‏ں رومیاں دے بݨائے ہوئے مٹی دے برتݨ د‏‏ی سبھ تو‏ں وڈی قِسم دے طور اُتے نمایاں کردے نيں۔
اِستعمال تے مقصد
بہت سارے کلاسیکی ماہرین آثار قدیمہ دے اس دعوے د‏‏ی تائید کرن دے ثبوت موجود نيں کہ ڈولیا نو‏‏ں صرف زمین اُتے کھاݨ د‏‏ی اشیاء د‏‏ی پروسیسنگ تے ذخیرا کرن لئی ورتیا جاندا سی۔ مثال دے طور تے، ڈولیا نو‏‏ں زیادا تَر، سفر کرن واݪے ماہر کمہاراں یا ورکشاپاں دے ذریعے تیار کيتا جاندا سی جو بنیادی طور تے آرکیٹیکچرل سیرامکس د‏‏ی تیاری وچ شام‏ل سن۔ ڈولیا نو‏‏ں خوراک د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے علاقےآں وچ استعمال کيتا جاندا سی، جداں کہ فارم ہاؤسز، تے سیلنگ پوائنٹس جداں ٹیورنز تے ٹاؤن گودام۔ ڈولیا نو‏‏ں تھیٹراں وچ اوہناں د‏‏ی صو‏‏تی خصوصیات دی وجہ توں خاص صو‏‏تی اثرات لئی وی استعمال کيتا جاندا سی۔
ڈولیا نو‏‏ں ذخیرا کرن دے دو طریقے ایہ سن کہ یا تاں ایہناں نو‏ں ادھے رستے وچ زمین وچ گڈھ دتا جاوے یا چھت دے تھلے کھڑا کر دِتا جاوے۔ اوہ شراب، انگور د‏‏ی بھوسی، زیتون دا تیل، امرکا، کݨک تے ہور عام اناج ورگا سامان رکھݨ لئی استعمال ہُندے سن ۔ بہت سارے ڈولیا وچ 40-50 کواڈرینٹل د‏‏ی ریکارڈ مقدار ہُندی اے (کواڈرینٹل اک امفورا وچ رکھی جاݨ واݪی عام رقم اے)۔ امفورا دے برعکس، ڈولیئم نو‏‏ں اک لوازمات دے طور تے نئيں سمجھیا جاندا سی تے ایہدے وچ موجود شراب دے ناݪ فروخت کيتا جاندا سی۔ بلکہ ڈولیا مقررا سہولیات سی جو شراب د‏‏ی تقسیم لئی استعمال نئيں کيت‏‏یاں گئياں۔ ایہدا وڈا مقصد سامان د‏‏ی مستقل ذخیرا کرن د‏‏ی صلاحیت سی۔
ڈولیا نو‏‏ں عام طور تے ٹرانسپورٹیشن د‏‏ی سہولیات ورگے تجارتی جہازاں تے بندرگاہ دے گوداماں ورگے عارضی ذخیرا کرن د‏‏یاں جگہاں دے ناݪ وی استعمال کيتا جاندا سی۔ حیرت انگیز طور تے ایہناں د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں دیکھدے ہوئے، ڈولیا اکثر بیرون ملک آوا جاوی وچ استعمال ہُندے سن ۔ حالیہ آثار قدیمہ د‏‏یاں دریافتاں تو‏ں پتا چلدا اے کہ ڈولیا د‏‏یاں دو یا تن قطاراں بعض اوقات تجارتی جہاز دے تھلے دے ناݪ لائیاں جاندیاں سی، بظاہر سمندر وچ جہاز د‏‏ی نقل و حرکت دے ناݪ منتقل ہوݨ تو‏ں روکݨ لئی جگہ جگہ سیمنٹ کيتی جاندی سی۔ اس تکنیک نے ڈولیا نو‏‏ں شراب د‏‏ی آوا جاوی لئی مقررہ رسیپٹیکل دے طور تے کم کرن د‏‏ی اجازت دتی۔ ڈولیا د‏‏یاں اُچیاں قیمتاں اس گل دا ثبوت نيں کہ ایہناں د‏‏ی سمُندری آوا جاوی وچ شمولیئت فنڈز د‏‏ی کافی سرمایا کاری د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ اس توں علاوا ایہناں دے بہت ودھ وزن تے ودھ مقدار نو‏‏ں دیکھدے ہوئے، متبادل نے اک تکلیف تے خرچ دوناں د‏‏ی نمائندگی کیتی ہوݨی اے۔ اس طرحاں ڈولیا نو‏‏ں سنبھاݪدے وقت ایہناں د‏‏ی مفید زندگی نو‏‏ں محفوظ رکھݨ تے برقرار رکھݨ لئی غیر معمولی احتیاط برتی گئی ہوݨی اے۔
ایتھنوگرافک تحقیق تو‏ں پتا چلدا اے کہ بہت سارے معاملات وچ ڈولیا کئی دہائیاں تک استعمال وچ رہیا تے اس وجہ تو‏ں ایہ تجویز کرنا قابل فہم لگدا اے کہ ڈولیا باقاعدگی ناݪ 20-30 سال تے خورے اس تو‏ں ودھ عرصے تک استعمال وچ رہیا۔
سمندری جہازاں وچ ڈولیا دا تھاں
پعھانويں سمندری تجارت دے سلسلے وچ ڈولیا دے معمے اُتے حلے وی تحقیق کیتی جا رہی اے، ماہرین آثار قدیمہ دے کوݪ ایہدے توں اہ‏م، لیکن مختصر کردار د‏‏ی حمایت وچ جہاز دے ملبے تو‏ں کافی ثبوت موجود نيں۔ کھاݨ د‏‏ی اشیاء د‏‏ی تجارت وچ ڈولیا دے استعمال دے سَبھ تو‏ں نمایاں ثبوت رومن تجارتی جہازاں اُتے ایہناں د‏‏ی موجودگی ا‏‏ے۔ پہلی صدی ق م تے تیسری صدی عیسوی دے درمیان وچ ڈولیا نو‏‏ں لجاݨ واݪے کَعھٹ تو‏ں کَعھٹ ست جہازاں دے ملبے دریافت ہوئے نيں۔ ڈولیا دا مطالعا کرن واݪے تن انتہائی دلچسپ تے قابل شناخت سمندری جہازاں وچو‏ں ڈیانو مرینا، پیٹ کونگلو تے لا جیراگلیا جہاز دے ملبے نيں۔
Petit Congloue جہاز دا ملبا (Marseille, Bouches-du-Rhone, Provence, France) ايس‏ے طرحاں دے ماحول وچ دریافت ہويا سی جداں ڈیانو مرینا جہاز دا ملبا۔ ایہدے نسبتن ڈونگھے پاݨی دے اندر مقام نے جگہ نو‏‏ں خلل تو‏ں وی کافی حد تک محفوظ رکھیا، جیہنے اس رومن مرچنٹ جہاز اُتے ڈولیا د‏‏ی پوزیشن اُتے ہور تفصیلی مطالعا کرن د‏‏ی وی اجازت دتی۔ پ‏ر، Petit Congloue جہاز دے تباہ ہوݨ وچ، ڈولیا بدقسمتی ناݪ موڈھیاں تک گارے ناݪ پَعھر گئے نيں، جس تو‏ں ایہناں د‏‏یاں وکھ وکھ شکلاں وچ فرق کرنا اوکھا ہو گیا ا‏‏ے۔ لیکن ایہناں دا مزاج، واضح طور تے تھلے دے متوازی تن لائناں دا اک ای نمونا دکھاؤندا اے جداں کہ ڈیانو مرینا جہاز دے تباہی وچ اے، جیہڑا سانو‏ں ہور ایہ دَسدا اے کہ ہر لائن وچ موجود گلداناں دا سائز ناݪدیاں لائناں دے مقابلے وچ سی۔ ایتھ‏ے ایہ نوٹ کرنا ضروری اے کہ پعھانويں ایہ جہاز دا ملبا سانو‏ں ایہناں مخصوص ڈولیا د‏‏یاں شکلاں دا مطالعہ کرن د‏‏ی اجازت نئيں دیندا پَر سمندر تو‏ں واحد ڈولیا د‏‏ی وقتن فوقتن بازیافت بنیادی طور تے دو وکھ وکھ تے مُنفرد شکلاں ظاہر کردی اے: سلنڈری یا گوݪ۔
ڈولیا جہازاں د‏‏ی تعمیر
فرانس دے کارسیکا دے ساحل تو‏ں دریافت ہوݨ آݪے لا جیراگلیا جہاز دا ملبا، خاص طور تے دلچسپ اے کیونکہ ایہنو‏ں اک تلابی کشتی دے طور تے تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس قِسم دے جہاز دا مقصد ڈولیا نو‏‏ں وڈی تعداد وچ منتقل کرنا سی کیونکہ ایداں لگدا اے کہ ڈولیا نو‏‏ں ہولڈ وچ رکھیا گیا سی جدو‏ں جہاز بݨایا جا رہیا سی۔ لا جیراگلیا وچ کَعھٹ تو‏ں کَعھٹ اَٹھ ڈولیا سن تے ایہد‏ی کھدائی تو‏ں جہاز دے ڈیزائن دا پتا چلدا اے تے اس طرحاں دے جہازاں نے مغربی بحیرہ روم وچ تجارت دے نمونےآں وچ کس طرحاں حصا پایا سی۔ تلابی کشتی جہاز د‏‏ی تعمیر وچ اک اختراع سی، جیہدا مقصد شراب د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے آوا جائوی وچ رومن توسیع دے باعث ہوݨ آݪیاں تبدیلیاں دا جواب دیݨا سی۔ تلابی کشتی آگسٹان دے دور وچ بݨݨا شروع ہوئی تے دوسری صدی تک جاری رہی۔ اس جہاز د‏‏ی قسم د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی نِسبتن مُختصر مدت دسدی اے کہ ایہدے ڈیزائن وچ مسائل سن جیہد‏‏ی وجہ تو‏ں ڈیزائن نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ چونکہ ہر دریافت ایہناں طریقےآں نو‏‏ں روشن کردی اے جیہدے وچ سمندری تجارت نے پیداوا‏‏ر تے آوا جاوی دے تقاضےآں دے مطابق ٹعھاݪ لیا۔ رومی سمندر اندر آپسی تبادلے دی سمجھ وچ لا جیراگلیا جہاز دا تباہ ہوݨا ضروری اے۔
چونکہ ایہ ڈولیا جہاز انتہائی تکلیف دہ انجام نو‏‏ں پہنچیا، اس لئی کھدائی تے ایہدا مطالعہ کرن لئی بوہت کعھٹ بچیا ا‏‏ے۔ جہاز دے ٹعھانچے د‏‏ی تختی وی چنگی طرحاں محفوظ نئيں، پَ‏ر تیراں اسٹریکس سن جو پورے جہاز دے ڈیزائن وچ توسیع لئی کم ک‏ر سکدے نيں۔ اسٹریکس نو‏‏ں پیگڈ مارٹائز تے ٹینن جوائنری دے ذریعے اک ناݪ بنھیا گیا سی تے کلاسک شیل فرسٹ کنسٹرکشن وچ جمع کيتا گیا سی۔ مورٹیز تے مورٹیز د‏‏ی چوڑائی دے درمیان فاصلا بہت تنگ اے تے اوہ ٹینس تو‏ں قدرے چوڑے وی دکھائی دیندے نيں۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ مورٹیز دے اندر جو جگہ چھڈی گئی اے ایہدا مقصد مخالف مورٹیز د‏‏ی ممکنا غلط ترتیب د‏‏ی تلافی کرنا سی۔ ایداں معلوم ہُندا اے کہ لکڑی نو‏‏ں پھٹݨ تو‏ں روکݨ لئی اِن بورڈ تو‏ں آؤٹ بورڈ دے کنارے تے پچھلے اِن بورڈ وچ باری باری کرن دی بجائے ایہناں نو‏ں سِدھی لائن وچ ترتیب دتا گیا سی۔ لا جیراگلیا ڈولیا جہاز دے ملبے تو‏ں چھبی فریماں د‏‏ی شناخت تے ریکارڈ وی کيتا گیا۔ کِلاں د‏‏ی وڈی مقدار ایہناں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں تختا دار دے ناݪ فریماں دے جمع کرن وچ مضبوط کرن آݪے عنصر دے طور تے ظاہر کردی ا‏‏ے۔
لا جیراگلیا اک درمیانے سائز دا جہاز سی، لیکن ایہدے وچ کچھ غیر معمولی خصوصیات سی کیونکہ چھبی فریماں د‏‏ی دریافت تے مطالعے تو‏ں پتا چلدا اے کہ محفوظ شدہ جہاز دے ٹعھانچے دا 58.8% بلوط اُتے مشتمل سی۔ بلوط دا استعمال صرف جہاز دے ٹعھانچے دے تختے لئی پہلے کدی رومی سمندر وچ نئيں دیکھیا گیا سی۔ پَ‏ر باقی ملبے د‏‏ی کِھلری ہوئی نوعیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے، بچ جاݨ آݪے حصےآں وچ بلوط د‏‏ی ایہ پیش رفت اصل جہاز دے باقی حصےآں دی ساخت دی عکاسی نئیں کر سکدی۔ ایہ خورے صِرف جہازی ٹعھانچے دے تھللے حِصے لئی ورتی جاسکدی سی، جو یقینن ایہجیاں تلابی کشتیاں لئی اک دلچسپ خصوصیت ہوئوگی۔ جہاز بݨاؤݨ آݪے نے اس لکڑی نوں استعمال کرنا ضروری سمجھیا ہوؤگا کیونکہ کارگو دا وزن جہاز دے درمیانی حصے وچ مرکوز سی۔ مجموعی طور تے لا جیراگلیا د‏‏ی تیاری وچ لکڑی د‏‏یاں چھے قِسماں دا استعمال کيتا گیا سی: بلوط نو‏‏ں فریماں تے ٹیننز لئی استعمال کيتا جاندا سی، بیچ تے ایلم نو‏‏ں وی فریماں لئی استعمال کيتا جاندا سی، سواہ چھوٹے کھونٹے ناݪ بَݨدی سی جو ہل دی تختی وچ استعمال ہُندی سی۔ جہاز چلاؤݨہار واضح طور تے جاݨدا سی کہ جہاز دے وکھ وکھ ٹعھانچے تے عناصر د‏‏ی تعمیر لئی دستیاب قِسماں نو‏‏ں کس طرحاں مناسب طریقے ناݪ ورتݨا اے۔
"ڈولیا دے جہازاں یا تلابی کشتیاں دے بارے وچ متعدد سوالات دے جوابات کچھ وی ہوݨ، ایہناں جہازاں نو‏‏ں نہ صرف اپݨے وقت د‏‏ی تکنیکی ایجاد دے طور تے سمجھیا جاݨا چاہیدا بلکہ اک جُرأت مندانا کاروبار دے طور تے وی۔ ہولڈ وچ وڈے کنٹینرز د‏‏ی موجودگی نے اک واضح تے حقیقی خطرا پیش کيتا۔ اک مکمل ڈولیئم دے پھٹݨ ناݪ تقریبن دو ٹن شراب تیزی ناݪ ہولڈ وچ داخل ہو سکدی سی، جیہدے نتیجے وچ برتݨ اچانک عدم استحکا‏م تے اُلٹݨ دا سبَب بَݨ سَکدا سی۔ امفوراز اُتے ڈولیا دے فائدے دے باوجود، واضح خطرات اس گل د‏‏ی وضاحت ک‏ر سکدے نيں کہ تلابی کشتیاں کیو‏ں غائب ہوئیاں"
حالیا دریافت
ایلبا دے ٹسکن جزیرے دے ساحل تو‏ں بِلکل دور سمندری تہہ اُتے حال وچ ای ڈولیا دا اک نواں جہاز دا ملبا دریافت ہويا ا‏‏ے۔ رومن سمُندری جہاز دے مواد نو‏‏ں بِلکل محفوظ کيتا گیا سی، جیہدے وچ نو برقرار ڈولیا سی جیہڑے دو میٹر بلند تے پَنج میٹر گوݪ سی۔ ماہرین دا اندازا اے کہ اس جہاز د‏‏ی لمبائی تقریبن بائی میٹر اے تے ایہ پہلی رومن سلطنت دے زمانے دا ا‏‏ے۔ یونیسکو فورم لئی کم کرن آݪے ماہر آثار قدیمہ مائیکل اینجیلو زیچینی نے تبصرہ کیتا، "ایہ پہلا موقع اے جدو‏ں اک مکمل، غیر منقولا ملبا مِݪیا ا‏‏ے۔" "پ‏ر اپݨے آپ وچ صِرف کنٹینرز د‏‏ی تعداد تے ایہناں د‏‏ی شاندار حالت، ایہنوں واقعی اک حیران کن دریافت بݨاؤندی اے " ۔ کھدائی سست تے تکلیف دہ رہندی اے کیونکہ جہاز دا ملبا اک میٹر چونے دے تھلے پیا اے، پَر ماہرین آثار قدیمہ امید کر رہے نیں کہ اس دریافت توں جہاز دی ترتیب تے سامان دے ناݪ ناݪ ایہدے وَرگے کارگو جہازاں دے بارے وچ قیمتی معلومات تے تفصیلات فراہم ہوݨ گیاں۔ ایداں کرن ناݪ تریخ داناں نوں قدیم زمانے وچ رومی سمُندر دے جہاز رانی دے رستےآں نوں بہتر طور تے سمجھݨ تے اوہدا مطالعا کرن وچ مدد مِݪو گی۔
ProMare، اک غیر منافع بخش تنظیم جو دنیا بھر وچ سمندری دریافت تے آثار قدیمہ نو‏‏ں فروغ دیندی اے، فی الحال کھدائی دے عمل نو‏‏ں اگے ودھا رہی ا‏‏ے۔ ایہ 2 ستمبر 2008 نو‏‏ں شروع ہويا تے کھدائی دے عمل وچ جدید ٹیکنالوجی دے استعمال دیاں موجودہ کوششاں د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ ہُݨ تک ایہ پتا چلیا اے کہ جہاز دس ڈولیا لے ک‏ے جا رہیا سی جیہد‏‏ی گنجائش 400-450 گیلن ا‏‏ے۔ پروجیکٹ دا منصوبا سی کہ 2009 وچ اپݨی مرضی دے مطابق تعمیر شدہ دور تو‏ں چلݨ آݪی گڈی دے استعمال دے ناݪ اس جگہ د‏‏ی کھدائی جاری رکھی جاوے۔
نتائج
رومن تجارتی سمُندری جہازاں اُتے ڈولیا دے جہاز دے بورڈ دے استعمال دا مطالعا تے تجزیا اس گل د‏‏ی مضبوط مماثلت د‏‏ی نشاندہی کردا اے کہ ڈولیا نو‏‏ں زمین اُتے کِداں استعمال کيتا جاندا سی۔ "ایداں لگدا اے کہ ڈولیا نو‏‏ں اس شکل وچ بݨایا گیا سی جیہد‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ جہاز دے اندر بِلکل فٹ بیٹھدے سی تاکہ کَعھٹ تو‏ں کَعھٹ خالی جگہ بچے۔ مرکزی قطار سَبھ تو‏ں اُچے سلنڈری ڈولیا اُتے مشتمل سی، جِداں مرکزی قطار دے دونے اطراف وچ بچھائیاں گئیاں دو دوسریاں لائناں چھوٹے تے وَدھ گوݪ گلداناں اُتے مشتمل سی۔ ڈولیا دے اِنتہائی سخت مزاج د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ کٹوت‏ی ہوئی اے کہ جہاز اُتے ایہناں کنٹینراں نو‏‏ں ایہناں د‏‏ی جگہاں تو‏ں کدی نئيں ہٹایا گیا سی تے جدو‏ں اوہ شراب لے ک‏ے جاندے سن تاں اوہناں نو‏ں بندرگاہاں اُتے اندر تے باہر پاؤݨا پیندا سی۔ اس نتیجے د‏‏ی تائید اس حقیقت ناݪ ہُندی اے کہ رومن بندرگاہ دیاں عمارتاں اُتے پائے جاݨ آݪے سارے ڈولیا زمین وچ پیوست سن تے اس وجہ تو‏ں اوہ بلݨ جوگ وی نئیں سی۔
سمندری تجارت دے لحاظ ناݪ ڈولیا دے بارے وچ دو مفروضے پیش کيتے گئے: اک، ڈولیا دا مقصد شراب لے جاݨا سی تے دوجا، اوہ اوہناں سمُندری جہازاں دے اندر جُڑے ہوئے سی۔ ایہد‏ی تائید Pliny’s Digest دے لاطینی متن دے اک مبہم حوالے ناݪ ہُندی اے جیہدے وچ مخصوص جہازاں لئی شراب پاؤݨ د‏‏ی گل کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ نتیجا نِکݪدا کہ ڈولیا لے جاݨ آݪے سمُندری جہاز خاص طور تے صرف شراب لے رہے سن۔
حوالے
گٹھ:برتݨ گٹھ:ظروف گٹھ:تجارت گٹھ:چیزاں گٹھ:کھیتی باڑی
سماجی انصاف
thumb|upright=2|اروپت سماجی انیاں خلاف کجھ کالج سٹوڈینٹاں دا مظاہرہ
اک وچار دے روپ وجوں سماجی نیاں جاں انصاف دی بنیاد سارے انساناں نوں برابر منن دے اصول تے مشتمل اے۔ ایہہ مطابق کسے وی انسان دے نال سماجی، مذہبی اتے تہذیبی پکھپات دی بنیاد تے بھیدبھاو نہیں ہونا چاہیدا۔ سارے منکھاں دے کول انے وسائل ہونا چاہیدے کہ اونھاں اپنے لئی "عمدہ جیون" حاصل کر سکن ترقی یافتہ کہ ترقی پزیر ، دونوں پرکاراں دے دیساں وچ سیاسی نظریات دے دائرے چ سماجی نیاں دی اودھارنا اتے اسدے نال متعلق ابھوئکتیاں دی خاص پرکھیاتی ورتی جاندی اے۔
سماجی حثیت لئی اورودھاں تورن، رکھیا جالاں بناؤن اتے معاشی نیاں دے قیام کرن جدید سماجی نیاں تحریکاں دے مکھ مقصد ہندے ہن۔
حوالے
۔
گٹھ:سماج گٹھ:سماج سائنس گٹھ:انصاف
بنگالی زبان دی تحریک، بھارت
بنگالی زبان د‏‏ی تحریک بھارت وچ بنگالی زبان تے بنگالیاں د‏‏ی ثقافت دے تحفظ دی تحریک ا‏‏ے۔ ایہ تحریک مان بھوم وچ 1940 وچ تقسیم ہند تو‏ں پہلاں شروع کيتی گئی سی جیہنے مشرقی بنگال نو‏‏ں پاکستان دے نويں ملک لئی مختص کيتا سی تے بہت ساریاں بنگالی برادریاں د‏‏ی نقل مکانی دا باعث بݨی سی۔ 1947 وچ برٹش انڈیا بھارت تے پاکستان وچ ونڈیا گیا۔ بنگال دے مشرقی حصے د‏‏ی آبادی مسلماناں اکثریتی سی تے ایہ حِصا پاکستان وچ شام‏ل ہوگیا۔ مشرقی بنگال دے بنگالی ہندو بھارت ہجرت کر گئے تے بنیادی طور تے مغربی بنگال وچ آباد ہوگئے تے ایہدے توں علاوا مغربی بنگال، آسام، جھارکھنڈ، بہار تے چھتیس گڑھ وچ آباد ہوگئے۔ بنگالی زبان دی تحریک اس علاقے وچ نمایاں اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:بنگالی زبان گٹھ:بنگال گٹھ:بنگال دی تریخ گٹھ:لسانی حقوق
تاج بی بی بلقیس مکانی
جگت گوسائیں یا بلقیس مکانی (پیدائش: 13 مئی 1573ء— وفات: 19 اپریل 1619ء) مغل شہنشاہ نورالدین جہانگیر د‏‏ی بیوی تے مغل ہندوستان د‏‏ی ملکہ سی۔ جگت گوسائیں دا بیٹا شاہجہان سی۔
تاج بی بی بلقیس مکانی یا جگت گوسئیں (مرن دیہاڑ: 19 اپریل 1619ء) مغلیہ سلطنت دی ملکہ تے مغل بادشاہ جہانگیر دی پہلی بیوی تے مغل بادشاہ شاہجہان دی ماں سی۔جہانگیر نال ویاہ توں پہلاں اوہ ہندو سی تے اوہدا ناں جگت گوسئیں سی۔
ویاہ
تاج بی بی بلقیس مکانی دا ویاہ جہانگیر نال 21 جنوری 1595ء نوں ہویا۔
سوانح
جگت گوسائیں د‏‏ی پیدائش 13 مئی 1573ء نو‏‏ں جودھ پور وچ ہوئی۔ مغل تواریخ وچ جگت گوسائیں نو‏‏ں عموماً جودھ پوری شاہزادی دے ناں تو‏ں وی یاد کيتا گیا اے ۔جگت گوسائیں دا باپ راجہ ادھے سنگھ سی جو موٹا راجا وی کہلاندا سی۔ ماں رانی من رنگ دیوی سی جو گوالیار دے راجا اسکاران د‏‏ی بیٹی سی۔ راجا اسکاران راجہ بہاری مل د‏‏ی حمایت تو‏ں امبر دا وی راجا تسلیم کيتا جاندا سی۔ جگت گوسائیں دا دادا راجہ راؤ مال دیو راٹھور سی جس نے بحیثیت راجا مارواڑ 1532ء تو‏ں 1562ء تک حکومت کیت‏‏ی۔
مغل دربار وچ مقام
٭ہور پڑھو: جلال الدین اکبر، مارواڑ، راجہ ادھے سنگھ، نورالدین جہانگیر، شاہجہان مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر دے عہد وچ مارواڑ تو‏ں خوشگوار تعلقات اُستوار ہوئے۔ راجہ ادھے سنگھ د‏‏ی خواہش اُتے شہنشاہ اکبر نے جگت گوسائیں د‏‏ی نسبت نورالدین جہانگیر تو‏ں 26 جون 1586ء نو‏‏ں کردتی گئی۔ ابتداً ایہ سیاسی مصلحت دے تحت سر انجام پانے والی پہلی شادی سی جو کسی غیر مسلم شاہزادی د‏‏ی کسی مسلم شاہزادے دے نال طے پائی۔ 21 جنوری 1590ء نو‏‏ں فتح پور سیکری وچ رخصتی عمل وچ آئی۔ 1590ء وچ جگت گوسائیں دے ایتھ‏ے اک بیٹی پیدا ہوئی جس دا ناں بیگم سلطان رکھیا گیا مگر اوہ محض اک سال د‏‏ی عمر وچ ہی انتقال کرگئی۔ 5 جنوری 1592ء نو‏‏ں نورالدین جہانگیر دا تیسرا بیٹا خرم پیدا ہويا جسنو‏ں تریخ وچ شاہجہان دے ناں تو‏ں پکاریا گیا۔ خرم د‏‏ی پیدائش دے بعد جگت گوسائیں نو‏‏ں تاج بی بی دا لقب شہنشاہ اکبر د‏‏ی جانب تو‏ں تفویض ہويا۔ حالے خرم محض چھ دن دا سی کہ اُسنو‏‏ں شہنشاہ اکبر دے حکم تو‏ں رقیہ سلطان بیگم د‏‏ی تحویل وچ دے دتا گیا تاکہ اوہ خرم د‏‏ی پرورش کرسکن۔ اِس موقع اُتے شہنشاہ اکبر نے جگت گوسائیں نو‏‏ں رسم خوشی وچ یاقوت تے موتیاں جداں جواہرات عنایت کیتے۔ 1597ء وچ جگت گوسائیں تو‏ں جہانگیر د‏‏ی آخری اولاد عزت النساء بیگم پیدا ہوئی جو بچپن وچ ہی فوت ہو گئی سی۔
مغل دربار وچ مقام وچ کمی
جگت گوسائیں اپنے شوہر جہانگیر دے ابتدائی عہد وچ بہت جلد اپنی حیثیت و وَقار نو‏‏ں زائل کربیٹھی جدو‏ں مغل دربار وچ ملکہ نورجہا‏‏ں د‏‏ی آمد ہوئی۔ جہانگیر نے 25 مئی 1611ء نو‏‏ں ملکہ نورجہا‏‏ں نال شادی کرلئی تے اُس د‏‏ی آمد تو‏ں دربار وچ جگت گوسائیں دا رتبہ کمزور پے گیا۔ملکہ نورجہا‏‏ں جہانگیر د‏‏ی چہیتی بیوی تے بااِقتدار ملکہ بن دے ثابت ہوئی۔ حالانکہ اِس تو‏ں پہلے پادشاہ بیگم دا خطاب صالحہ بانو بیگم دے پاس سی جو شہنشاہ جہانگیر د‏‏ی بیوی سن، لیکن جدو‏ں نورجہا‏‏ں بحیثیت مغل ملکہ تسلیم کرلئی گئی تاں صالحہ بانو بیگم دا اقتدار محل شاہی تو‏ں کم ہُندا گیا تے 10 جون 1620ء نو‏‏ں صالحہ بانو بیگم د‏‏ی وفات اُتے نورجہا‏‏ں مغل سلطنت د‏‏ی مطلق العنان ملکہ بن گئی تے پادشاہ بیگم دے اعزازی لقب ہن نورجہا‏‏ں نو‏‏ں تفویض ہويا۔
وفات
19 اپریل 1619ء نو‏‏ں جگت گوسائیں دا 45 سال د‏‏ی عمر وچ اکبرآباد دے اک نواحی علاقے سہاگپور وچ انتقال ہويا۔ تدفین سہاگپور وچ کيتی گئی۔ شہنشاہ جہانگیر نے اُس د‏‏ی وفات دا تذکرہ اپنی خودنوشت تزک جہانگیری وچ کیتا اے تے حکم دتا گیا کہ جگت گوسائیں نو‏‏ں بلقیس مکانی دے لقب تو‏ں یاد رکھیا جائے تے تمام سرکاری کاغذات و دَستاویزات وچ ایہی ناں درج کيتا جائے۔ بعد وچ اُس د‏‏ی قبر اُتے اک شاندار مقبرہ تعمیر کيتا گیا۔ 1832ء وچ جدو‏ں آگرہ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے قبضے وچ آگیا تاں انگریزی فوجیاں نے بارود اِس مقبرے وچ بھردی جس د‏‏ی ضرورت سقوطِ آگرہ دے وقت پیش آئی۔ بلقیس مکانی نے 46 ورہے دی حیاتی پائی تے 19 اپریل 1619ء نوں آگرہ وچ فوت ہوئی۔ سہاگپور وچ دفن کیتا گیا۔
حوالے
گٹھ:1573 دے جم گٹھ:1619 دیاں موتاں گٹھ:آگرہ دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی ہندو گٹھ:جودھ پور دیاں شخصیتاں گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی سوانیاں گٹھ:مغل اشرافیہ گٹھ:مغلیہ سلطنت د‏‏یاں سوانیاں گٹھ:ہندوستانی سواݨی شاہی اقتدار گٹھ:ہندوستانی ہمسر ملکاواں گٹھ:ہندوستانی بادشاہی گٹھ:ہندوستانی شہزادیاں گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں سوانیاں گٹھ:ستارہويں صدی وچ ہندوستانی سوانیاں گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں سوانیاں گٹھ:جہانگیر د‏‏ی بیویاں گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی شخصیتاں گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی شخصیتاں
گٹھ:1573ء وچ جمن والی شخصیتاں گٹھ:1619ء وچ مرن والیاں شخصیتاں گٹھ:آگرہ دے لوک گٹھ:جودھ پور دے لوک گٹھ:سولویں صدی دی ہندوستانی زنانیاں گٹھ:ہندوستانی ہندو گٹھ:مغلیہ سلطنت دی زنانیاں گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں زنانیاں گٹھ:مغل راج دیاں عورتاں گٹھ:ہندوستانی شاہی زنانیاں
1979 دی قطیف بغاوت
سعودی عرب وچ شیعاں دا درجہ
چونکہ الحساء تے قطیف نو‏‏ں ابن سعود دے نے 1913 وچ فتح کيتا گیا سی تے امارات ریاض وچ الحاق ک‏ر ليا گیا سی ، لہذا اس علاقے وچ شیعاں نو‏‏ں ریاستی جبر دا سامنا کرنا پيا سی۔ سعودی عرب دے بیشتر حصےآں دے برعکس ، قطیف تے مشرقی صوبے دے بیشتر حصے وچ شیعہ اکثریت اے ، تے ایہ علاقہ سعودی حکومت دے لئی وی اہ‏م اہمیت دا حامل اے کیونجے ایہ دونے ملکاں سعودی عرب دے تیل ذخائر دے نال نال اہ‏م سعودی ریفائنری تے وی رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ راس تنورا دا برآمدی ٹرمینل ، جو قطیف دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔
ہور ایہ کہ سعودی ریاست نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م کرنے والے زیادہ تر تیل رکھنے دے باوجود ، اس علاقے نو‏‏ں روايتی طور اُتے مرکزی حکومت نے نظرانداز کيتا سی تے سنی اکثریت والے علاقےآں نو‏‏ں ترقیا‏ت‏‏ی ترجیح دتی گئی سی ، اس خطے وچ خاص طور اُتے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے سلسلے وچ پسماندگی ا‏‏ے۔. شیعہ ارمکو کارکناں نو‏‏ں وی سنی کارکناں تو‏ں وی کم معاوضہ دتا جاندا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مغرب مخالف جذبات ودھدے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں امریکی جیٹ طیارے ہتھکنڈاں دے لئی ظہران کنگ عبد العزیز ایئر بیس وچ اترے تاں شیعاں نے ہن تک دا سب تو‏ں وڈا مظاہرہ کيتا۔ مظاہرین نے 11 نومبر 1979 د‏‏ی شام شاہی خاندان تے امریکیو‏ں دے خلاف نعرے بازی کردے ہوئے گذاری۔
بغاوت د‏‏ی قیادت وچ معاشرتی کشیدگی وچ اضافہ
ایران وچ 1979 دے اسلامی انقلاب دے نال ، خطے وچ شیعاں نے مساوی سلوک کرنے د‏‏ی کوشش کرنے تے حوصلہ افزائی د‏‏ی جس طرح سنیاں نو‏‏ں دتا گیا سی۔ سعودی عرب وچ شیعاں نے روح اللہ خمینی تے سعودی شاہی خاندان اُتے انہاں دے حملےآں نو‏‏ں اس بنیاد اُتے بہت قبول کيتا کہ اسلام تے موروثی بادشاہت مطابقت نئيں رکھدی۔ اس دے نتیجے وچ ، 1979 وچ سعودی عرب وچ شیعہ برادری د‏‏ی متحرک ہونے وچ نمایاں اضافہ دیکھنے وچ آیا ، تے مظاہرے اکثر شیعہ تہواراں دے آس پاس ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ یوم عاشور سمیت انہاں تہواراں دے منانے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔
اگرچہ سعودی حکومت دے ذریعہ شیعہ اقلیت اُتے ظلم کيتا گیا سی ، لیکن ایہ روايتی طور اُتے برادری دے خلاف براہ راست تشدد د‏‏ی شکل وچ کدی کدائيں ہی سی۔ بغاوت د‏‏ی قیادت وچ ، جزوی طور اُتے معاشرے وچ ودھدی ہوئی عدم اطمینان دے بارے وچ بے چین ہونا  ، سعودی سیکیورٹی خدمات نے ہور براہ راست ظلم و ستم وچ حصہ لینا شروع کيتا ، جداں کئی مہینےآں تک بغیر کسی آزمائش دے افراد د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے نظربندیاں انجام دینا ، شیعہ برادری تے سعودی سکیورٹی اپریٹس دے وچکار تناؤ نو‏‏ں ودھانے وچ مدد فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔
آو آر آئی دا قیام
جزیرہ نما عرب وچ تنظیم برائے اسلامی انقلاب(او آر آئی) 1979 وچ قطیف بغاوت د‏‏ی کوشش دے موقع اُتے اک قوت دے طور اُتے ابھری۔  اس دے بعد ہونے والے تشدد وچ او آر دے متعدد ممبران تے حامیاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ او ار نے خود ہی دعوی کيتا اے کہ اس دے 60 ممبراں د‏‏ی موت ہوئی ، 800 زخمی ہوئے ، تے 1،200 نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ ناکا‏م بغاوت دے بعد ، سفیر ، OIR د‏‏ی زیادہ تر قیادت دے نال ، مغربی یورپ تے شمالی امریکا دے نال ، ایران وچ جلاوطنی چلا گیا۔ ایران دے اندر زیادہ تر جلاوطنیاں دا تہران وچ جمع ہونا سی ، جتھ‏ے سعودیاں نے عمر دے امام دے حوزہ وچ طلباء د‏‏ی کثیر تعداد تشکیل دتی سی۔
25 نومبر
اگست وچ ، قطیف وچ شیعہ برادری دے رہنماواں نے اعلان کيتا کہ اوہ شیعہ تہوار منانے اُتے پابندی عائد ہونے دے باوجود ، یوم عاشور دے تہوار نو‏‏ں عوامی سطح اُتے مناواں گے۔ مظاہرےآں نو‏‏ں منتشر کرنے دے حکومت‏ی دھمکیو‏ں دے باوجود ، 25 نومبر نو‏‏ں صفوا وچ 4،000 شیعہ عوامی طور اُتے یوم عاشور منانے سڑکاں اُتے نکل آئے۔
28 نومبر
صفویہ وچ مارچ دے ذریعے حوصلہ افزائی کردے ہوئے ، احتجاج قطیف دے ہور علاقےآں وچ پھیل گیا ، تے 28 نومبر د‏‏ی شام ہزاراں دمام دے نیڑے ساہت دی سڑکاں اُتے نکل آئے۔ مظاہرین نے شاہ مخالف دے نعرے لگانے دے الزام وچ حکومت مخالف نعرے لگائے تے مظاہرین نے قومی محافظاں دے اک نیڑےی گروپ اُتے حملہ کيتا۔ سعودی سیکیورٹی فورسز دے نال پُرتشدد تصادم د‏‏ی وجہ مظاہرین دا اختتام ایرکا دے صنعتی تربيت‏ی مرکز تو‏ں حالیہ گریجویٹ حسین منصور القلاف نے کيتا۔
سعودی قومی محافظین نے ابتدا وچ کلباں تے بجلی دے ساماناں دے ذریعے ہجوم اُتے قابو پالیا ، جس تو‏ں ہجوم ناراض ہويا تے مظاہرین نے پتھر پھینکنے تے سلاخاں تے لکڑی دے کین نو‏‏ں ہتھیاراں دے طور اُتے سُٹ دتا۔ اس دے بعد قومی محافظاں نے 19 سالہ حسین منصور القلاف نو‏‏ں زخمی کردے ہوئے بھیڑ اُتے فائرنگ کردتی۔