cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گلوبلائزیشن
پونجیواد
پونجیواد: بین القوامیت دی اس عمل نے ساڈے نظر دائریاں نوں وسیع ساڈیاں ہکبندیاں نوں کمزور، ساڈے بارڈراں نوں سوکلا، ساڈیاں وفاداریاں نوں پرورتت اتے سارے وپار نوں کھلھا کیتا اے مگر کی اس کھلھ دا فائدہ سبھ لوکاں اتے سبھ دیساں نوں ہو رہا اے؟ سوال اے کہ وستواں، سیواواں، وتی پونجی اتے وپار دے بین القوامیت دا لابھ کنھاں ملکاں، ویکتیاں تے اکائیاں نوں ہو رہا اے؟ صرف اوہناں ملکاں ویکتیاں تے اکائیاں نوں جہڑیاں اس سبھ کجھ اپر قابض ہن۔ دنیا بینک دنیا وپار تنظیم اتے آئی ایم ایف دیاں ادارےآں سرمایہ داری حاکماں دیاں چالا نوں ہی تیسری دنیا دے ملکاں اپر ٹھوس کے اوہناں اپر غلبے نوں ودھا رہیاں ہن۔ اصل وچ ایہہ اجیہی عمل اے، جس دے تحت غریب ملکاں دے لوکاں متعلق، بناں کسے ذمہ واری دے، اوہناں دے دیساں دی معیشت نوں سامراجواد دے انسہی بناؤن دا مقصد کیتا جا رہا اے۔ ایہہ سمچی عمل وچ اک دھر وڈے منافعے کما رہی اے غریب ہور غریب اتے امیر ہور امیر ہندا جا رہا اے۔ تیجی دنیا دے ملکاں دی سن اتے اپر ماڑا اثر پین نال معاشی سندہالی بے روزگاری، نہ برابری اتے سنکٹاں وچ وادھا ہو رہاہے۔ لگبھگ تیہہ ورھے پہلاں چین دی کمیونسٹ پارٹی دی کہی گل اپر اج وی کنتو نہیں کیتا جا سکدا کہ 'پرانے کلونیکل' دا خاتمہ ہو گیا اے، پر اس دی تھاں نویں کلونیکل نے لئی اے۔ بھیڑیئے نوں اگلے بوہے تھانی باہر کڈھ دتا گیا اے، پر شیر پچھلے بوہے راہیں اندر آ گیا اے۔
کھان-پین وچ تبدیلی
ٹی۔وی۔ چینلاں، وستاں دی بے اوڑک تے زبردست اشتہار بازی اتے اوہناں دی دکھّ بھرپور پیداوار نے ساڈیاں کھان-پین دیاں عادتاں اپر وی اپنا اثر چھڈیا۔ وکمت سرمایہ داری ملکاں وچ ویلے دی گھاٹ، بھجّ نٹّ، پیسے دی بہتات، رسوئی گھراں ونچ بکائداں غذا تیار نہ ہونا اتے خاندانی ڈھانچیا دی ٹٹ بھجّ وچوں فاسٹ-پھوڈٹ جاں انسٹینٹ غذا دی لوڑ نے جم لیا۔ اسنوں اک فیشن وجوں لوکاں دی جیون سٹائل دا انگ بنا دتا اے۔ اک پاسے وستاں دا ہڑ اے، اوہناں دی اشتہار باجی اے۔ ملٹینیشنل کمپنیج نے اپنے دوائیاں دے ناواں اتے برینڈا نوں ساڈے اوچیتک تک دھکّ دتا اے تے ساڈی غلام نفسیات بنھاں سوچے سمجھے ایہناں ول کھچی جا رہی اے۔ ایہہ کمپنیاں اجیہی نفسیات دا لابھ اٹھا چوتھا منافع کما رہیاں ہن۔
فیشن پرستی
سبھیاچار بدلاء جیون دا نیم اے مگر ایہہ بدلاء جیکر بدل رہی زندگی دی ضرورت وچوں ہوئے تاں ہی صلاحون یوگ ہندا اے نہیں تاں سہج فیشن پررفتار۔ نرسندیہ پرچلت ہو رہے لباساں نے ساڈے لباس دے مول ڈھنگ طریقیاں نوں زبردست ضرب لائی اے۔ لباس دے بین القوامیت نے سانوں لباساں وچوں وی ننگا کر دتا اے۔  اس فیشن پچھے وی ساڈے ٹی۔وی۔ چینلاں اتے فلماں دا ہی وڈا ہتھ اے۔ انج ہی ساڈے ریتی روازاں اتے نیتک قدراں قیمتاں اپر وی اس بدلاء دا ڈریکٹ اثر اے۔ رسماں دا وی ونجیکرن ہو رہاہے۔ ٹی۔وی۔ چینلاں اپر نیم ننگے جاں ننگے جسماں نے کام اتیجنا وچ وادھا کیتا اے۔ ویاہ ورگی پوتر ادارہ وپاریکرن دے اثر توں بچی نہیں۔  ویاہ پربلے اتے ویاہ-باہرے کام سمضموناں نے پنجابی انسان سماجی توں ودھیرے پراکرتک دھراتل اپر لیا کھڑا کر دتا اے۔ شہری گٹھ وچ اس نگھار دا ودھیرے شکار ہوئی اے۔
حوالے
گٹھ:بین القوامیت گٹھ:سرمایہ داری گٹھ:قومانتری وپار گٹھ:تہذیبی جغرافیہ
وابقند
تفصیلات
وابکند د‏‏ی مجموعی آبادی 16,600 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
ریاست اُجین
اج دا اجین شہر پرانی ریاست اے۔ ایہہ ناگدا-اندور-بھوپال وڈی ریلوے لائن اتے اندور-رتلام نال چھوٹی ریلوے لائن راہیں جڑیا ہویا اے۔ اجین شہر اندور توں 45 کلومیٹر دور اے۔ ریاست اجین اجکل کمبھ دے میلے کارن کافی مشہور اے۔ اتھے جدوں کمبھ دا میلہ لگدا اے تاں ہر پاسے ہی شردھالوآں دا ہڑ جیہا آیا ہندا اے تے ہر پاسے ہی رونق ہندی اے۔ کمبھ دے میلے نوں سہنستر وی کیہا جاندا اے۔ اتھے کمبھ دے میلے دوران سادھو وی وڈی گنتی وچ پہنچدے ہن اتے شاہی اشنان کردے ہن۔
مدھ بھارت دی ریاست اجین شپرا ندی نے کنارے وسیا ہویا اے۔ کسے ویلے اتھے مشہور راجا بھوج راج کردا ہندا سی۔ اس توں علاوہ ایہہ شہر راجا وکرمجیت دا راجگڑھ وی رہا اے۔ جدوں اجین ریاست ہندا سی تاں ایہہ افیم دی کھیتی کرکے بہت مشہور سی، کیونکہ اس ویلے اس علاقے وچ افیم دی کھیتی بہت وڈے پدھر اپر ہندی سی اتے اس ویلے اتھے خالص افیم دا وپار وی کیتا جاندا سی، جو کہ کافی پھلیا-پھلیا ہویا سی۔ جدوں راجا بھوج دا راج سی تاں اس دے دربار وچ اک درباری شاعر سی، جس نوں کالی داس کہندے سن۔ کالی داس سنسکرت دا وڈا ودوان سی۔ کالی داس ولوں لکھیا گیا ناٹک شنکتلا کافی مشہور اے۔ کالی داس نے ایہہ ناٹک سنسکرت وچ لکھیا سی اتے سنسکرت وچ اس ناٹک دا ناں سنکتلم سی۔
اجین وچ مہانکلیشور مندر کافی مشہور اے۔ ایہہ شہر ضلع ہیڈکوآٹر وی اے اتے اتھوں دا دودھ کافی مشہور اے۔ اس شہر وچ پرانے اتے جدید عمارتاں کافی سندر نظارہ پیش کردیاں ہن۔ جموں توی توں اندور جان والی سپرپھاسٹ ٹرین مالوا ایکسپریس اجین شہر وچوں ہو کے جاندی اے۔
گٹھ:ریاستاں
فیوزر
Farnsworth–Hirsch fusor یا محض فیوزر تو‏ں مراد اوہ آلہ اے جسنو‏ں TV دے موجد Philo T. Farnsworth نے 1964 دے لگ بھگ جوہر دے مرکزاں نو‏‏ں آپس وچ ملانے (nuclear fusion) دے لئی بنایا سی ۔ دوسری ایسی مشیناں وچ جنہاں وچ magnetically confined plasma نو‏‏ں گرم کیتا جاندا اے کافی پیچیدگیاں ہُندیاں نيں۔ اس دے برعکس فیوزر اک بہت ہی سادہ سی مشین اے جسنو‏ں گھر وچ وی بنایا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس وچ inertial electrostatic confinement تکنیک استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اج وی neutron source دے طور اُتے استعمال کیتا جاندا اے
thumb|upright=1.5|فیوزر دے گرم پلازمہ تو‏ں شعاعاں نکل رہی نيں۔.
بناوٹ
thumb|بائاں|350px|فیوزر وچ موجود [[ڈیوٹیریئم|ڈیوٹیریم تو‏ں لال گلابی شعاعاں نکل رہی نيں۔ ڈیوٹیریئم دی فیوزن تو‏ں نیوٹرون خارج ہُندے نيں۔]] فیوزر دی بناوٹ پرانے زمانے دے ریڈیو ٹی وی دے والو (ویکیوم ٹیوب) تو‏ں ملد‏ی جلتی اے لیکن فیوزر دی جسامت کافی وڈی ہُندی ا‏‏ے۔ شیشے دی اک وڈی سی بوتل دے اندر دھات‏‏ی جالی تو‏ں بنا اک وڈا گولہ ہُندا اے تے اس دے اندر ایسا ہی اک چھوٹا گولہ ہُندا ا‏‏ے۔ بوتل وچو‏ں ساری ہويا کڈ دی جاندی ا‏‏ے۔ چند ہزار وولٹ دی بیٹری یا کسی تے DC پتے سپلائ تو‏ں بیرونی جالی نو‏‏ں مثبت (پوزیٹو) تے اندرونی جالی نو‏‏ں منفی (نیگیٹو) کنکشن دتا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس وچ ہائیڈروجن دے یا کسی تے چیز دے مثبت آئین (ions) داخل کیتے جاندے نيں تو اوہ اندرونی منفی جالی دی طرف تیز رفتاری تو‏ں جاندے نيں لیکن مرکز تو‏ں آگے گزرنے دے بعد پھر پلٹتے نيں تے اندرونی جالی دے اندر آگے پیچھے ہُندے رہندے نيں تے اس طرح گرم گیساں دا پلازمہ بن جاندا ا‏‏ے۔ اس دوران اوہ کدی کبھار آپس وچ وی ٹکراندے نيں تے جالی تو‏ں بھی۔ جالی تو‏ں ٹکرانا انرجی دا ضیاع اے مگر اسنو‏ں روکیا نئيں جا سکدا۔ جالی تو‏ں ٹکرانے اُتے جالی دا درجہ حرارت ودھ جاندا اے تے پلازمہ دا کم۔ آئین جدو‏ں آپس وچ پورے زور تو‏ں ٹکراندے نيں تو فیوزن دی وجہ تو‏ں ہائیڈروجن تو‏ں ڈیوٹیریم بن جاندی ا‏‏ے۔ پلازمہ دا درجہ حرارت جِنّا زیادہ ہو گا فیوزن اِنّا ہی تیزی تو‏ں ہوئے گا۔
فیوزر دی بناوٹ وچ کوئی مقناطیس استعمال نئيں ہُندے۔
بیرونی ربط
گٹھ:امریکی ایجادات گٹھ:ائتلاف گٹھ:توانائی گٹھ:جوہری طاقت گٹھ:شاکلہ فزکس گٹھ:فیوزن ری ایکٹر گٹھ:مرکزی تعاملات گٹھ:منبع نیوٹرون گٹھ:نیوکلیئر ائتلاف گٹھ:نیوکلیئر توانائی گٹھ:فزکس پلازمہ گٹھ:فزکس
ضلع چائیرلی
ضلع چائیرلی ترکی دے صوبہ ایلازغ دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ارون شروڈنگر
ارون شروڈنگر اک آسٹرین فزکس گرو کوانٹم مکینکس دی نیو رکھن والیاں چوں اک سی۔ اودے کماں جناں چ شروڈنگر ترکڑی وی اے اوہنوں 1933اچ پال ڈیراک دے نال فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
ارون شروڈنگر 12 ستمبر 1887 نوں ویآنا آسٹریا ہنگری چ روڈلف شروڈنگر تے جارجین برینڈا دے کعر جمیا۔ 1898 چ اوہ اکیڈمش جمنیزیم چ گیا۔ 1906 توں 1910 تک اونے ویآنا ج ای میتھمیٹکس تے فزکس پڑھی۔ 1914 توں 1918 تک اونے پہلی وڈی لڑائی ج حصہ لیا۔ 6 اپریل 1920 چ اینمیری برٹل نال اودا ویاہ ہوگیا۔ جینا، زیورچ، سٹٹگارٹ تے بریسلاؤ توں اونوں پڑھان لئی سدے آۓ۔
1921 چ اوہ زیورچ یونیورسٹی آیا۔ 1926 اونے کوانٹم مکینکس تے اک آرٹیکل شروڈنگر ترکڑی لکھیا۔ 1927 چ ہمبولٹ یونیورسٹی برلن چ آیا پر 1933 چ نازی پارٹی دے راج سنبالن تے اونے آکسفورڈ یونیورسٹی انگلینڈ آگیا۔ دو عورتاں نال کٹھیاں رہن باجوں انگلینڈ چھڈیا تے آسٹریا آیا تے نازی پارٹی کولوں معافی منگی پر فیر وی اونوں نوکری توں کڈ دتا گیا۔ ایتھوں نس کے اوہ اٹلی تے انگلینڈ آیا۔ 1940 چ اونوں آئرلینڈ توں سدا آیا جس تے اوہ ڈبلن آیا تے ایتھے اونے ‌وکس تے اک ادارہ بنایا۔ ایتھے اوہ 1955 تک ریا تے دو وکھریاں آئرش زنانیاں توں اودے دو جواک وی ہوۓ۔
1956 چ اوہ آسٹریا آیا تے 4 جنوری 1961 چ ٹی بی نال ویآنا چ مرگیا۔
ضلع بارلیتا-آندریا-ترانی
بارلیتا-آندریا-ترانی اٹلی دا اک ضلع اے۔
پال ڈیراک
پال ڈیراک ( 8 اگست 1902- 20 اکتوبر 1984) اک انگریز نظریاتی فزکس گرو سی جنے قوانٹم مکینکس تے قوانٹم الیکٹرو ڈائینیمکس چ کم کیتا۔ اونہوں 1933 اچ ارون شروڈنگر نال فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
کریگ ہیریسن
کریگ ہیریسن نے نومبر 2009 وچ 2,475 میٹر دی واٹ توں اپنی ریفل نال سب توں چوکھے پینڈے توں بندا مارن دا رکارڈ بنایا
دهستان ملاسرا
ایہ ایران دے صوبہ گیلان دے ضلعے شہرستان شفت دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ گیلان دے شہرستان شفت چ اے ۔
اوسپ دیموو
اوسپ دیموو (روسی: Осип Дымов) انتون چیخوف دی کہانی تتلی (1892) دا مرکزی کردار اے۔ اسنے پیشہ ور ڈاکٹراں دیاں کئی پیڑھیاں نوں اس پیشے توں امید کیتے جاندے خدمت دے میعاراں دے طور تے پریرنا دتی اے۔
ضلع فوگیا
فوگیا اٹلی دا اک ضلع اے۔
اوسپ دیموو
حوالے
گٹھ:روس گٹھ:روسی ساہت گٹھ:انتون چیخوف گٹھ:روسی کہانیاں دے کردار گٹھ:کہانیاں دے کردار
چک 348 ج ب
چک 348 ج ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل گوجرہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل گوجرہ چ وس رہیا اے ۔
مقبرہ میر سید بہرام
مقبرہ میر سید بہرام (یا میر سید بہرام) ازبکستان دے شہر نوائی دے کرمنیا ضلع وچ اک مزار اے ،. میرسید بہرام دے مقبرے وچ بخارا وچ سامانی مقبرے ، سمرقند خطے وچ عرب اتا مقبرہ ، تے سرخان دریا دے علاقے وچ آق آستانہ بابا دے مقبرے ورگی خصوصیات نيں ۔
شیخ مختار ولی کمپلیکس
شیخ مختار ولی کمپلیکس اک مقبرہ اے جو ازبکستان دے علاقے خورازم ریجن ، ینگاریق قصبے تو‏ں 5 کلومیٹر جنوب مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ اسنو‏ں شیخ مختار ولی د‏‏ی قبر دے اُتے 16 واں صدی وچ کھڑا کيت‏‏ا گیا سی۔
مقبرہ میر سید بہرام
حوالے
گٹھ:خوارزم صوبہ گٹھ:ازبکستان وچ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:آثار قدیمہ ازبکستان گٹھ:ازبکستانی عمارتاں و ساخات نامکمل گٹھ:ازبکستان
شیخ مختار ولی کمپلیکس
اس سائٹ نو‏‏ں یکم جون 1996 نو‏‏ں یونیسکو دی عالمی ثقافتی ورثہ عارضی لسٹ وچ شامل کيت‏‏ا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:ازبک سبھیاچار گٹھ:وسط ایشیا گٹھ:ازبکستان
ضلع الیچ
ضلع الیچ ترکی دے صوبہ ایلازغ دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ریاست دھارا
ریاست دھارا برطانوی ہند دی اک چھوٹی جہی ریاست سی ۔جو اج دے بھارت دے صوبے مدھیہ پردیش وچ سی ۔
ریاست دھارا اتے دھارا نگری نوں اجکل بیٹما صاحب کیہا جاندا اے۔  گرودوارہ باؤلی صاحب بیٹما مدھیہ پردیش صوبے دے ضلع اندور دی تحصیل دیپالپور وچ واقع اے اتے بیٹما قصبہ اندور توں 30 کو کلومیٹر دی دوری اپر واقع اے۔
گٹھ:ریاستاں
لیپٹون
ذرا‏‏تی فزکس وچ ، نحیفہ آدھی غزل والا اک فیرمیون دے قبیلے دا بنیادی ذرہ منیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں انگریزی وچ Lepton کہیا جاندا اے جو یونانی تو‏ں آیا ہويا اک لفظ اے جس دے بنیادی معنی، چھوٹے یا تراشہ دے ہُندے نيں۔ نحیفہ نو‏‏ں بنیادی معیاری نمونہ (standard model) ذرات وچ شمار کیتا جاندا اے جو مقداریہ لونی حرکیات یعنی کوانٹم کرومو ڈائنیمکس دی بجائے برقی نحیف تفاعل یا الیکٹروویک فورس دے ذریعے تو‏ں دوسرے ذرات دے نال اپنے روابط یا تفاعلات (interactions) قائم کردا ا‏‏ے۔ لیپٹن مادے دا مڈلا پارٹیکل اے۔ الیکٹران وی اک لیپٹن اے۔
ضلع کولوبارا
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔
سربیا دے ضلعےآں دا صدرمقام اس ضلع چ واقع سبتوں وڈا شہر ہندا اے ۔
ضلع کولوبارا سربیا دے 25 ضلعےآں چوں اک اے ، اسدا انتظامی مرکز والیئوو شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا گٹھ:سربیا دے ضلعے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ
ریاست ماندھاتا
ریاست ماندھاتا اک جزیرہ اے، جو کہ ہر پاسے توں پانی وچ گھریا ہویا اے۔  ایہہ ٹاپو بھارت دے صوبے مدھیہ پردیش وچ واقع اے۔ ماندھاتا ٹاپو اندور توں 78 کلومیٹر اتے کھنڈوا توں وی 78 کلومیٹر دور واقع اے۔ ماندھاتا ٹاپو کھنڈوا ضلعے وچ واقع اے۔ ایہہ ٹاپو نرمدا دریا کنارے واقع اے۔ ایہہ ٹاپو ہر پاسے توں پانی نال گھریا ہویا اے۔ اس ٹاپو اپر جان لئی جاں تاں کشتیاں راہیں جایا جاندا اے اتے ہن ندی دے اپر پل بن جان کارن پل رستے وی آواجائی شروع ہو چکی اے۔ اس پل دی ولکھن گلّ ایہہ اے کہ ایہہ پل نرمدا ندی دے اک پاسے توں شروع ہو کے دوجے سرے تکّ ہوا وچ ہی لٹکیا ہویا اے۔ کہن دا مطلب ایہہ اے کہ ندی وچ پل دا کوئی پلر نہیں اے۔ اس ٹاپو دے آلے-دوآلے نرمدا دریا کافی ڈونگھا اے اتے پانی دیاں چھلاں اٹھدیاں رہندیاں ہن۔ گورو نانک دیوَ جی اپنی دکھن دی یاترا (دوجی اداسی) دوران اس ٹاپو اپر آئے سن۔ اس ٹاپو اپر ہی گورو نانک دیوَ جی نے 'دکھنی اونکار' دی بانی اچاری سی۔ اس ٹاپو اپر ہی گورو جی نے اتھوں دے اک مشہور پنڈت جی نال بچن-ولاس کیتے سن اتے پنڈت جی نوں 'اوکار' دے اصلی مطلب دسے سن۔
اس ٹاپو اپر گورو نانک دیوَ جی دی یاد وچ گرودوارہ صاحب بنیا ہویا اے۔ اس گرودوارہ صاحب دا ناں 'گرودوارہ گورو نانک دیوَ جی صاحب انکاریشور' اے۔ اس گرودوارہ صاحب وچ شترقی بہت اے اتے اس گرودوارہ صاحب دے فلسفہ کرکے آنند آ جاندا اے۔ ایہہ گرودوارہ صاحب اندور دی کمیٹی ماتحت اے۔ اس گرودوارہ صاحب وچ 1, 2, 3 ویساکھ نوں سالانہ سماگم کروایا جاندا اے۔
اس گرودوارہ صاحب وچ صرف سکھ ہی نہیں جاندے، سگوں ہندو وی جاندے ہن اتے متھا ٹیکدے ہن۔ اس علاقے دے لوک پرانے ویلے توں ہی 'دکھنی اونکار' دی آرتی کردے آ راے ہن۔ انکاریشور ہندواں دا وی مشہور تیرتھ اتھاں اے۔ اتھے انکاریشور مندر وی کافی مشہور اے۔ اس ٹاپو اپر بہت سارے مندر اتے دھرمشالاواں ہن۔ اس ٹاپو اپر باندر اتے پانڈے وی کافی ہن۔
اس ٹاپو دے آلے-دوآلے نرمدا اتے کاویری دریاواں دا میل ہندا اے۔ اصل وچ دوواں دریاواں دے میل کنارے ہی ایہہ ٹاپو وسیا ہویا اے۔ دوروں ویکھن نوں اس طرحاں لگدا اے جویں ایہہ ٹاپو اصل وچ سمندر وچ کوئی پہاڑی ہووے، کیونکہ ہر پاسے توں ایہہ ٹاپو پانی نال گھریا ہویا اے۔
اس ٹاپو اپر اتے ٹاپو توں پہلاں وکھ-وکھ دھرماں اتے جاتاں دے لوکاں ولوں آپو-اپنیاں دھرمشالاواں بنائیاں ہوئیاں ہن۔ دھرمشالاواں اپر آپو-اپنے راجیاں دے بتّ وی بنائے ہوئے ہن، جو کہ کافی سوہنے لگدے ہن۔ ٹاپو اپر جان لئی بنے پل اپر کھڑ کے بڑا سہاونا اتے سندر موسم تے نظارہ نظر آؤندا اے۔ ایہہ ٹاپو اک پہاڑی اپر ہی بنیا ہویا اے اتے کافی سندر اے۔ اس ٹاپو توں ریلوے سٹیشن 12 کلومیٹر دور اے اتے بسّ اس ٹاپو دے نیڑے ہی چلی جاندی اے۔ اس ٹاپو اپر مذہبی ستھاناں دے فلسفہ کرن لئی دور-دور توں شردھالو آؤندے ہن، اتھے اس ٹاپو اپر کافی سارے سیلانی وی آؤندے ہن۔ اس ٹاپو اتے آلے-دوآلے دے دہدف نظارے سیلانیاں دا من موہ لیندے ہن۔ اس ٹاپو دے نال وہندے دریا نرمدا وچ شردھالو اتے سیلانی کشتیاں وچ سیر کردے ہن اتے قادر دی قدرت توں بلہارے جاندے ہن۔
گٹھ:ریاستاں
اویستائی بولی
اویستائی زبان (Avestan language) (تلفظ: ) جسنوں پہلاں زند کہیا جاندا سی اک ایرانی زبان اے جو زرتشتی صحیفےآں یعنی اویستا  لئی استعمال ہوندی سی ، جو اس دے ناں دی وجہ وی اے۔
اویستا اک چڑھدی ایرانی بولی اے جسدا گیان موجودہ ویلے وچّ صرف پارسی دھرم دی مذہبی کتاب، یعنی اویستا دے زریعے  ملیا ہے۔ اتہاسکاراں دا مننا ہے کہ وسطی ایشیا دے باختر اتے مارگُو علاقےآں  وچّ پُونگری یاج رہتل وچّ ایہہ بولی  جاں اس دے لہجے  ذیلی بولیاں 1500 - 1100 قبل مسیح دے ویلے وچّ بولیاں جاندیاں سن۔ کیونکہ ایہہ اک وذہبی  بولی  بن گئی اسلئی اس بولی  دے عام  جیون وچوں ختم  ہون دے بعد وی اس دی ورتوں  نویںاں گرنتھاں نوں لکھن لئی ہندا رہا۔
لپی
اوستائی دی اپنی پہلوی لپی سی اتے اسدا استعمال ہن پارسی مذہبی استعمال نوں چھڈکے مُک چکیا ہے ۔ اسنوں فارسی اتے پرانی بھارتی لپی  خروشتی دی طراں سجےاوں کھبے پاسے لکھیا جاندا ہے ۔ اس وچّ 13 مول اکھر سن جنہاں دے اوستائی وچّ 53 وکھ وکھ روپ استعمال ہندے سن ۔ ایہہ اکھر آرامی لپی اتے آدھارت سن ، جس توں  بھارت  دیاں وی ساریاں جدید  لپیاں پیدا ہوئیاں ہن ۔ بھارت وچّ وسدی  پارسی برادری دے لوک پرانے ویلے  وچّ اوستائی نوں  براہمی  اتے آدھارت لپیاں وچّ وی لکھدے سن ۔
جڑاں
سنّ 1500 قبل مسیح دیاں صرف دو ایرانی بولیاں دیاں لکھتی رچناواں ملی ہن ۔ اک پرانی اوستائی ہے جو اتلے چڑھدے وچّ بولی جاندی سی اتے اک پرانی فارسی ہے جو دکھن - لہندے وچّ بولی جاندی سی ۔ ایرانی بولیاں وچّ ایہہ چڑھدی ایرانی بولیاں اتے لہندیاں ایرانی بولیاں دا اک بہت بہت وبھاجن ہے ۔
شروع وچّ صرے اک ہند ایرانی بولی سی - اس توں ہند ایرانی بولیاں دے ٹبر دیاں ساریاں بولیاں جمیاں ہن ، جنہاں وچّ  سنسکرت ,  ہندی  ,  کشمیری  ,  فارسی  ,  پشتو   ، پنجابی ، سندھی تے بنگالی وغیرہ  شامل ہن ۔ پرانی اوستائی اس ویلے دی بولی ہے جدوں چڑھدی ایرانی بولیاں اتے ویدک سنسکرت بہت ملدی - جلدی سن ۔ لہندیاں ایرانی بولیاں  وچّ کجھ بدلاوے آ رہے سن جس توں اوہ ویدک سنسکرت توں تھوڑھی وکھ ہو چکی سی ۔ کیہا جا سکدا ہے کہ پرانی اوستائی ایہناں دوناں دے وچّ سی - ایہہ ویدک سنسکرت نال بہت ملدی - جلدی ہے اتے ایہہ پرانی ( لہندی ) فارسی توں وی ملدی جلدی ہے ۔ اوستائی بولی وچّ رچناواں گھٹّ ہن اسلئی اوستائی شبد - گرائمر  سمجھن لئی بولی ماہر (لینگوئسٹ) ویدک سنسکرت دی پہلاں پڑھائی کرکے اسدی مدد لیندے نیں ۔کیونکہ اوستائی اتے ویدک سنسکرت وچّ اس علاقے وچّ نزدیک دا تعلق ہے ۔ ।
مقابلتاً اداہرن
19وی صدی وچّ اوستائی اتے  ویدک سنسکرت  دوناں اتے لہندے  ودواناں دی نظر نویں - نویں پئی سی اتے ایہناں دوناں دے ڈونگھے تعلق دی سچائی اوہناں دے ساہمنے جلدی ہی آ گئی ۔ اوہناں نے ویکھیا کہ اوستائی فارسی اتے ویدک سنسکرت دے شبداں وچّ کجھ آسان اصولاں دے نال اک توں دوجے نوں ترجمہ  کیتا جا سکدا سی اتے گرائمر دی نظر توں ایہہ دوناں بہت نزدیک سن ۔ اپنی 1892 وچّ شائع ہوئی  کتاب اوستائی گرائمر دی سنسکرت نال  تُلنا اتے اوستائی اکھراں اتے اسدا لپی انترن وچّ بولی ماہر  اتے ودوان ابراہم جیکسن نے اداہرن لئی اوستائی دے اک مذہبی شلوک دا ویدک سنسکرت وچّ سدھا ترجمہ  کیتا -
حوالے
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایران دیاں بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ: ہند یورپی بولیاں گٹھ: ہند ایرانی بولیاں گٹھ:پرانیاں بولیاں گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایران دیاں بولیاں
گٹھ: فارسی گٹھ : ایرانی بولیاں گٹھ : چڑھدی ایرانی بولیاں گٹھ: پرانیاں بولیاں] گٹھ : مذہبی بولیاں گٹھ :معدوم بولیاں گٹھ : پارسی دھرم گٹھ:مشرقی ایرانی بولیاں گٹھ:اویستائی بولی گٹھ:ایشیاء دیاں معدوم بولیاں گٹھ:اویستا گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایران دیاں بولیاں
اہلیا بائی ہولکر
اہلیا بائی دا شوہر کھانڈیراؤ 1754 وچ کومبھیر دی لڑائی وچ ماریا گیا سی۔بارھاں سال بعد، اسدے سہرے، ملہار راؤ ہولکر دی موت ہو گئی۔ اک سال بعد اس نوں مالوا راج دی رانی دا تاج پہنایا گیا۔اسنے اپنے راج نوں لٹیرے حملہ آوراں توں بچاؤن دی کوشش کیتی۔اسنے انفرادی طور اُتے لڑائی وچ فوجاں دی اگوائی کیتی۔ اسنے ٹکوجراؤ ہولکر نوں فوج مکھی دے طور اُتے تعینات کیتا۔
شروعاتی جیون
اہلیابائی دا جم 31 مئی 1725 نوں، مہانراشٹر دے اجوکے احمدنگر ضلعے دے چوندی پنڈ وچ ہویا سی۔اسدے پیؤ، منوکجی راؤ شندے، پنڈ دے پاٹل سن۔ اس سمیںعورتاں سکول نہیں جاندیاں سن، پر اہلیابائی دے پیؤ نے اسنوں پڑھنا اتے لکھنا سکھایا۔
راج
thumb|مہیشور دا شاہی محل thumb|شاہی محل دا دربار ستھان (راجواڑا)، مہیشور thumb|اہلیا بائی ہولکر دی تصویر شاہی محل، مہیشور وکھے اسدے شوہر دی موت 1754 وچ کمہر دی گھیرابندی وچ ہو گئی سی۔ 1754 وچ شوہر دی موت توں بعد، اسدے پیؤ مالہر راؤ نے اہلیا بائی نوں شوہر دے نال ستی ہون توں روکیا سی۔ اہلیا بائی کھانڈیراؤ دے نال اسدے پتر دی موت توں بعد، اندور دی حکمران بنی۔
کتاباں
؛ مراٹھیوچ
باہری کڑیاں
گٹھ:جم 1725 گٹھ:لڑائی وچ بھارتی عورتاں گٹھ:مدھ پردیش دے لوک
1698
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
ضلع لیچی
لیچی اٹلی دا اک ضلع اے۔
تھامس ہنٹ مورگن
تھامس ہنٹ مورگن (25 ستمبر 1866- 4 دسمبر 1945) اک امریکی ارتقائی جیون پڑھت گرو, جینیٹکس گرو تے ایمبریالوجی گرو سی۔ اوہنے دسیا جے کروموسوم وراثت اچ حصہ پاندے نیں۔ اونہوں 1933 اچ فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
دهستان بازکیاگوراب
ایہ ایران دے صوبہ گیلان دے ضلعے شہرستان لاہیجان دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھامس ہنٹ مورگن
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
آئیون بونن
آئیون بونن ( 22 اکتوبر 1870- 8 نومبر 1953) اک روسی لکھاری سی۔ اونہوں 1933 اچ ساہت دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:روسی شخصیتاں گٹھ:نوبل انعام جتن والے
ابتدائی پنجابی ساہت
ہن تک پنجابی ساہت دی سبھ توں مصدقہ تے پرچلت ویلہ -ونڈ ڈاکٹر۔پرمندر سنگھ، پرو۔ کرپال سنگھ کسیل تے ڈاکٹر۔ گوبند سنگھ لامبا ولوں ‘پنجابی ساہت دی اتپتی تے وکاس’ نام دی کتاب وچ کیتی گئی اے۔ اس کتاب وچ شروع توں 1500ء تک دے ویلے نوں ‘ابتدائی ویلہ’ دا نام دتا گیا اے۔ اس لئی ہن اسیں شروع توں لے کے 1500ء  تک پنجابی ساہت وچ پرچلت ساہت دھراواں بارے مختصر جہی جانکاری ایداں اے۔
پرچلت ساہت دھراواں
ابتدائی دور وچ پنجابی ساہت وچ بہت ساہتی دھراواں موجود ہونگیاں، پر ساڈے تک جو پنہچیاں جاں جنہاں دی کھوج کرن مگروں حاصل ہویاں ہن اہنا وچ ہیٹھ لکھیا دھاراواں موجود ہن:-
ناتھ جوگیاں دا ساہت
ڈاکٹر موہن سنگھ مطابق پنجابی سمیت، اٹھویں-نوویں صدی وچ لکھیا جان لگ پیا سی تے پہلاں پہلے ساہتکار ناتھ جوگی سن۔ اناں نے بھارت تے ہورناں گواڈھی دیساں وچ اپنے وچاراں دا پرچار کردیاں بہت سارے روحانی ساہت دی رچنا کیتی۔ ڈاکٹر۔ موہن سنگھ مطابق پنجاب دا چپا-چپا ناتھ-جوگیاں دے ٹکانیاں نال بھرپور اے۔ پنجابی دا پرتھم شاعر گورکھ ناتھ، مچھندر ناتھ دا چیلا سی۔ اج گرو مچھندر ناتھ تے اس دے ہم عصر جالندھر ناتھ دی رچنا وچ وی پنجابی دے شبد ملدے ہن مگر اوہناں دی بولی مکھ روپ وچ سدھکڑی سی تے اس اپر اپبھرنش دا بہت اثر سی۔ اجھ ناتھ-جوگیاں وچوں پرتھم شاعر مچھندر ناتھ سی۔ ایہہ جوگی باہری بھیکھ دی تھاں اندرونی جوگ نوں ہی سارتھک منندے سن۔ ایہناں نے عورت دا کافی خلاف کیتا۔ عورت نوں اناں نے باگھن، ڈائن ناواں نال مخاطب کیتا۔ جویں :
“دامِ کاڈھ باگھنِ لے آیا، ماؤ کاے میرا پت بیاہیا”
ناتھ جوگی ساہت وچ گورکھ ناتھ دا نام کافی چرچت رہا اے، پر ایہناں توں علاوہ چورنگی ناتھ، رتن ناتھ تے گوپی چند وی ناتھ جوگیا وچ ذکر یوگ نام ہن۔
بھگتی متّ دا ساہت
اٹھویں صدی عیسوی وچ دکھنی بھارت وچ بھگتی لہر دا شروع ہویا۔ بھگتی ساہت وچ جات-پات دا کھنڈن کیتا گیا ۔ ایہہ ہؤمیں تو دور رہن دا حکم دندے رہے تے پربھو دا سمرن کردے رہن دا نصیحت وی دتا۔ ایہناں نے انسان نوں اندروں سچا ہون دا نصیحت دتا تے بھگتی  وچ لگے رہن لئی کیہا۔ اناں نے کیہا کہ انسان نوں “ انجن ماہِ نرنجن رہنا” چاہیدا اے۔ اس مت دا موڈھی رامانند نوں منیا جاندا اے۔ایہناں توں علاوہ جے دیو، ترلوچن، دھنا، نامدیو، ہوئے ہن۔ ایہناں وچوں بھگت نامدیو، کبیر تے رویداس دی رچنا نوں گرو گرنتھ صاحب وچ وی مقام حاصل اے۔
بیر رسی ساہت
بیر شاعری-دھارا ‘پرانے واراں’ راہی ساہمنے آئی۔اس دور دیاں چھ مشہور لوک-واراں رائے کمال دی موجدی کی وار ، ٹنڈے اسراجے کی وار ، للا بہلیما کی وار، حسنے مہمنے کی وار تے موسے کی وار، رچیاں گئیاں، ایہناں دی رچناں پاؤڑیاں وچ ہوئی۔ اناں واراں دیاں دھنیاں اپر گرو گرنتھ صاحب وچ آئیا چھ واراں نوں گاؤن دی ہدایت کیتی گئی اے۔ ایہہ واراں اپنے مکمل روپ وچ ساڈے تک نہیں پجیاں۔ انہاں واراں دی بولی ٹھیٹھ پنجابی اے۔ ایہہ روپکاں، اپماواں تے مورت چتراں نال سمجت ہن۔ اناں وچ انکھ تے گرو دے مطلب بھرے ہوئے ہن۔ جویں: بھبکیو شیر سردل رائے رن مارو وجے۔ خان سلطان بڈ سورمے وچ رن دے گجے (ٹنڈے اسراجے کی وار)
لوک ساہت
ایہہ دور اک طرحاں نال لوک-ساہت دا ہی یگ سی۔ اس دھاراں نے کئیاں کاو-روپاں دی ورتوں کیتی کئیاں گیت، واراں ، بولیاں، کہاوتاں، بجھارتاں، گھوڑیاں، سدا، سہاگ، سٹھنیا، الاہنیاں، پٹیا، اکھریاں، برانماہ، ستوارے آدی لوک-ساہت دے اتم نمونے بنے۔کسے دیش دا وشسٹ ساہت ادوں تک ہوند وچ نہیں آؤندا جد تک اس دیش کول کوئی لوک ساہت ناں ہووے۔ لوک-ساہت وچ مکھ طور تے لوک گیت تے بجھارتاں شامل ہن۔ ایہناں دے رچنہاریا دا کوئی ناں جاں پچھان نہیں ہندی ایہہ عامَ لوک ہندے ہن۔ لوک-گیت دی اداہرن پیش اے۔ تیرے لونگ دا وجا لشکاراں، ہالیاں نے حل ڈکّ لئے۔ بجھارتاں دی بولی حال پنجابی نال بہت ملدی اے۔ اس ویلے اک پنڈت ‘سرتا’ ہویا اے، جس دیاں بجھرتاں بہت مشہور ہن۔ ایہہ شاعر گرو نانک توں پہلاں ہویا منیا جاندا اے۔ اداہرن: چونے گچّ کوٹھڑی دروازہ اے ای نہ۔ 				(انڈا)
سار-انش
اس دور وچ اس توں اگلے سمیاں نالوں بہت گھٹ پنجابی ساہت پیدا ہویا پر ایہہ منن یوگ اے کہ اج جو پنجابی بولی تے ساہت نے ترقی کیتا اے اسدیاں جڑھاں اس دور نال ضرور جڑیاں ہوئیاں ہن تے اس دور وچوں گزر کے ہی اس نے ترقی کیتی اے۔ اج دا پنجابی ساہت سدھے جا اسدھے روپ وچ کسے دور دی ہی دین اے۔ اس دور وچ زیادہتر ادھیاتمک رچنا ہی ہوئی اے۔
{{انتکا|1=حوالہ کتاباں|2=
حوالے
}}
باہری کڑیاں
http://www.apnaorg.com/
گٹھ:پنجابی ساہت دا اتہاس گٹھ:پنجابی ساہت
ضلع ماچوا
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔
سربیا دے ہن 25 ضلعے نیں ، جنہاں چوں 7 وئیوودینا چ تے باقی 18 گھبلے سربیا چ نیں ، جدوں کہ اسدے 5 ضلعے جہڑے کہ کوسوو چ واقع سن ہن اک نواں دیس کوسوو اے ۔
سرب بولی ج ضلع نوں اوکروگ آکھیا جاندا اے ، ایہہ انتظامی اصطلاع ہور وی کئی سلاو دیساں جداں روس وغیرہ چ وی ورتی جاندی اے ۔
سربیا دے ضلعےآں دا صدرمقام اس ضلع چ واقع سبتوں وڈا شہر ہندا اے ۔
ضلع ماچوا سربیا دے 25 ضلعےآں چوں اک اے ، اسدا انتظامی مرکز شاباچ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا گٹھ:سربیا دے ضلعے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ
ضلع کیماہ
ضلع کیماہ ترکی دے صوبہ ایلازغ دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
بوبی جین بیکر
بوبی جین بیکر (1964- 1 جنوری، 2014) اک امریکی ٹرانسجینڈر کارکنّ اتے وزیر سی۔ اس دا جم میمفس، ٹینیسی وچ ہویا سی اتے 1992 وچ ٹینیسی توں سان پھرانسسکو چلی گئی سی۔ اسنے اک کیس منیجر، گھریلو ہنسا ماہر، ہاؤسنگ منیجر اتے پیئر وکیل دے طور اُتے کم کیتا۔ اس توں علاوہ اوہ ٹرانسجینڈر وزارت وچ سٹی رپھؤج یونائٹڈ چرچ آف کرائیسٹ دے تعینات کیتے وزیر اتے پشٹیوان منترالیاں دی فیلوشپ دے ویسٹ کوسٹ دے کھیتری ٹرانسسینٹ وزیر سی۔
پورشے
پورشے سپورٹس تے عام کاراں بنان آلی اک جرمن کمپنی اے۔ ایدی بنیاد 1931 چ اک انجینیئر فرڈینینڈ پورشے نیں رکھی۔ بوکسٹر تے 911 ایدی مشہور کاراں نیں۔ لگژری گڈیاں چ پورشے نوں بہترین سمجھیا جاندا اے۔
بوبی جین بیکر
دس سال توں ودھ ویلے تک اوہ ٹرانسجینڈر گروہ ٹرانسڈینسی گوسپل چور دا حصہ رہی سی۔
پورشے
گٹھ:گڈیاں گٹھ:ٹیکنالوجی
جرنیل سنگھ سیکھا
جرنیل سنگھ سیکھا (جنم 1 اگست 1934) پنجابی لیکھک، ناول کار اتے کہانی کار ہے۔ اوہ ادھی صدی دے قریب سمیں توں پنجابی ساہت لکھن دا کارج کر رہے ہن۔ ہن تکّ اوہ ڈیڈھ درجن دے قریب کتاباں لکھ چکے ہن۔ لیکھک اتے سماج دے رشتے 'تے ٹپنی کردیاں اوہ کہندا ہے، "لیکھک سماج دا شیشہ ہندا ہے۔ سمیں تے ستھان انوسار جہڑیاں گھٹناواں گھٹدیاں ہن جاں سماجک سمسیاواں اتپن ہندیاں ہن، اوہناں نوں اپنی قلم دی نوک 'تے لیاؤنا لیکھک دا کرتوّ ہندا ہے۔ جے اوہ اوہناں توں منہ موڑدا ہے تاں اوہ نہ اپنے آپ نال اتے نہ ہی سماج نال انصاف کر رہا ہندا ہے۔"
بوبی جین بیکر
اسدی کار حادثے وچ نویں سال والے دن 2014 نوں موت ہو گئی۔
جرنیل سنگھ سیکھا
=جیون= جرنیل سنگھ نے پہلی اگست، 1934 نں جنم لئء سی۔ اک کسانی پریوار وچّ جنم لیا سی۔ اوہناں دے پتا دا نہ سر مہیندر سنگھ سراں اتے ماتا دا نہ سردارنی پرتاپ کور سی۔ اوہ پنڈ سیکھا کلاں ضلع موگا تو ہن۔ جرنیل سنگھ دا کہنا ہے کہ اوہناں نے گردوارے دی دھرتی اپر لکھدیا پنجابی سکھی۔ جرنیل سنگھ نے پنج جماعتاں پنڈ دے سکول وچّ کیتیاں۔ اس تو بعد پنڈ وچّ انگریزی وساں نہ لیا ہون کرکے اوہناں نوں جی  این  ڈی مالوا خالصہ ہائی سکول گورو تیغ بہادر گڈھ۔ روڈے تحصیل موگا وچّ پھیر تو پنجابی وچّ ہی داخل ہونا پیا، اتھو دسوی پاس کرن تو بعد اوہ موگا وچو جے بی ٹی کرکے ابوہر دی اک بستی عظیم گڈھ وچّ پڑاؤن لگے۔ 1956 وچّ جرنیل سنگھ نے گیانی پاس کیتی۔ 1957 وچّ انگریزی امتحان وچوں فیل ہوگئے اتے پڑائی چھڈّ دتی۔ پھیر 1974 وچّ ایمّ  اے  (پنجابی) کیتی۔ جرنیل سنگھ نے دسویں تو بعد ساری پڑائی پرائیویٹ کیتی۔ جرنیل سنگھ نے پرائمری، مڈل، ہائی، ہادر سیکنڈری تے سینئر سیکنڈری سکول تکّ پڑایا۔ جرنیل سنگھ دا ویاہ 26 جنوری 1957 نوں پنڈ دیہڑکا ضلع لدھیانہ وچّ ہویا۔ اوہناں دے اک لڑکی اتے دو لڑکے ہن۔ تناں بچیاں دے اگانھ اپنے پریوار ہن۔ اوہناں دی بیٹی انگینڈ وچّ رہِ رہی ہے، وچکارلا بیٹا انڈیا رہندا ہو اتے اس نوں وی کویتا لکھن دا سوک ہے۔ جرنیل سنگھ دا چھوٹھا بیٹا کینیڈا رہندا ہے اتے اس دے نالہی جرنیل سنگھ رہندے ہن۔ جرنیل سنگھ دی سپتنی دا نام کلدیپ کور ہے۔ =ساہتی جیون= جرنیل سنگھ دے چاچا جی کویسری کردے سن۔ اوہ جرنیل سنگھ نوں کدی کدی کویتا پڑن نن دندے سن۔ لکھن دی پہلی پریرنا اس چاچے تو ملی۔ جرنیل سنگھ دا کہنا ہے کہ سہتک ماحول موگے جے بی. ٹی. کردئاں بنیاں اتے اتھے ہی اوہناں دے گیت اتے کویتاواں ماسک پتراں وچّ چھپیاں۔ جرنیل سنگھ نے کجھ گیت تے کویتاواں جے. ایس کنول دے نام ہیٹھ لکھیاں سن۔
چک 340 ج ب
چک 340 ج ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل گوجرہ دا اک پنڈ اے ۔
جرنیل سنگھ سیکھا
دوسری سنسار جنگ ویلے جرنیل سنگھ نے اک کویتا جوڑی سی۔ اس سمے جرنیل سنگھ چوتھی وچّ پڑھدے سن۔ اوہ لکھاری سبھا موگا دے بانی میمبر، کیندری پنجابی لیکھک سبھا میمبر، پنجابی سہت اکیڈمی لدھیانہ دے جیون میمبر، اتے سہت وچار اکیڈمی موگا دے جیون میمبر ہن۔ اتے جرنیل سنگھ پنجابی لیکھک منچ وینکوور دے سرگرم میمبر ہن اتے تنّ بار اس دے کوارڈینیٹر رہے ہن۔ جرنیل سنگھ بی. سی. پنجابی کلچرل پھاؤنڈیسن دی اگجیکٹو کمیٹی دے وی میمبر ہن۔ جرنیل سنگھ نے سوبھا یسنگھ دے سوویں جنم دن اتھے اوہناں بارے کجھ لکھاِ سی۔ اتے بتائی اوہناں نال اکٹھی بتائی ہولی بارے اک لکھت لکھی: "رنگاں دے چتیرے سنگ رنگلی"۔ پھر جون تنّ 1984 وچّ جرنیل سنگھ امرتسر سن۔ اوہناں نے اپنی اس یاد بارے وی لکھاِ۔ اس دے نال ہی، جرنیل سنگھ نے یملا جٹّ دے نال گزاری اک رات بارے وی لکھاِ۔ اوہناں دا کہنا ہے کہ اسے طرحاں ہی کجھ پندرانک لیکھ لکھے گائے سن۔ جویں کہ ننگیاں ناساں اتے اؤت دا دھکہ اتے ہور وی بہت لیکھ۔ اک کہانی "کاڑنی دا دودھ"، جرنیل سنگھ نے انڈیا دی آزادی لئی لڑن والے جنرل موجن سنگھ نال ملاقت توں تماہت ہوکے لکھی۔ ہن تکّ جرنیل سنگھ نے کوئی 20 کو کتاباں لکھیا ہن۔
چک 340 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
جرنیل سنگھ سیکھا
لکھتاں
٭ اداسے بول، (کہانیاں: کنیڈا اواس توں پہلاں)، نوین پرکاشن امرتسر، 1993 ٭ دنیاں کیسی ہوئی (ناول)، روی ساہت پرکاشن امرتسر، 1996، 2002، 2008 ٭ اپنا اپنا سرگ (کہانیاں)، چیتنا پرکاشن لدھیانہ، 2003 ٭ بھگوڑا (ناول)، چیتنا پرکاشن لدھیانہ، 2003، 2008 ٭ بھگوڑا (ناول دا ہندی انوواد) 2004 ٭ نویکلا سورج (پاکستانی ساہتکار پرو: عاشق دے کہانی سنگریہہ دا لپی انتر)، 2005 ٭ دلے دی بار تکّ (سفرنامہ)، چیتنا پرکاشن لدھیانہ، 2005 ٭ وینکوور سے لائل پور تک (پاکستانی سفرنامے دا اردو انوواد)، 2009 ٭ وگوچا (ناول)، چیتنا پرکاشن لدھیانہ، 2009 ٭ چیتیاں دی چلمن (سویجیونی انش) چیتنا پرکاشن 2013 ٭ بیگانے (ناول) چیتنا پرکاشن 2014 ٭ تتر کھمبھی (کہانیاں- سہِ سمپادن)، ساہت سبھا باگھا پرانا ٭ سانجھیاں تنداں (کہانیاں- سہِ سمپادن)، ساہت سبھا باگھا پرانا ٭ مالوے دا پنگردا ساہت (کویتا: سہِ سمپادن)، لکھاری سبھا موگا ٭ منچ کتھا (کہانی سنگریہہ، سہِ سمپادک) پنجابی لیکھک منچ وینکوور، 2002 ٭ منچ وارتا (وارتک، سہِ سمپادک ) پنجابی لیکھک منچ وینکوور، 2011 ٭ سمرتی گرنتھ، ڈاکٹر. درشن گلّ (سہِ سمپادک) بی سی پنجابی کلچرل فاؤنڈیشن وینکوور، 2012
=انعام=
چک 340 ج ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل گوجرہ چ وس رہیا اے ۔
جرنیل سنگھ سیکھا
لکھتاں
=باہرلے لنک= ساؤُ تے سنگاؤ ناول کار جرنیل سنگھ سیکھا قلم دا سفر - جرنیل سنگھ سیکھا - بھاگ 1 قلم دا سفر - جرنیل سنگھ سیکھا - بھاگ 2 قلم دا سفر - جرنیل سنگھ سیکھا - بھاگ 3
حوالے
گٹھ:پنجابی ناول کار گٹھ:پنجابی کہانی کار گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ
ایرانی بولیاں
650px|thumb|left|اجوکی ایرانی بولیاں دا نقشہ ایرانی بولیاں ہند ایرانی بولیاں دی اک ذیلی شاخ ہن۔ تے ہند ایرانی بولیاں آپ  ہند یورپی بولیاں دی اک ذیلی شاخ ہن۔ اجوکے ویلے وچّ دنیا  وچّ لگبھگّ 15-20 کروڑ لوک کسے نہ کسے ایرانی بولی  نوں اپنی ماں بولی دے روپ وچّ بولدے ہن اتے ایتھنالاگ بولی انسائکلوپیڈیا وچّ 2011 تکّ 87 ایرانی بولیاں درج سن۔ ایہناں وچوں فارسی دے 7.5 کروڑ، پشتو دے 5-6 کروڑ، کردی بولی دے 3.2 کروڑ، بلوچی بولی  دے 2.5 کروڑ اتے لوری بولی دے 23 لکھ بولن والے سن۔ ایرانی بولیاں ایران، افغانستان، تاجکستان، پاکستان (بلوچستان اتے خیبر پختونخواہ صوبےآں )، ترکی(چڑھدے  وچّ کرد  علاقےآں) اتے عراق (شمال وچّ کرد علاقےآں) وچّ بولیاں جاندیاں ہن۔ پارسی دھرم دی مذہبی بولی، جس نوں اویستا کہندے ہن، وی اک پرانی ایرانی بولی ہے۔
تفصیل
ہند یورپی بولیاں دی شاخ تے ہند ایرانی بولیاں  دی ذیلی شاخ ، ایرانی بولی ٹبر  ہند  آریا ذیلی شاخ وانگ ہی اہم ہے ۔ پرانے ویلے  وچّ ایہہ پرانی  فارسی ( پارسی ) دے روپ وچّ اک راج بولی (حکومی بولی) سی اتے  اوستائی  دے روپ وچّ مذہبی بولی سی ۔ وچکارلے ایرانی ویلے  وچّ دو ایرانی   بولیاں مستحکم ہوئیاں ، چڑھدے علاقے وچّ  سوگدی  اتے لہندے علاقے  وچّ  پہلوی  ۔ ایہناں دے علاوہ فارسی بہت سماں تکّ  ایشیا  دے وڈے جغرافیائی علاقے  وچّ رہتل  دی بولی رہی ۔
پرانی فارسی ایران  دے دکھن - لہندے کونے دی بولی سی ۔ اسدی جان پہچان سانوں عجائب گھراں وچّ کھدے ہوئے  ہخامنشی بادشاہاں  دے کتبےآں توں ملدی ہے ۔ ایہناں دی لپی شاید  اکدی لپی  توں جڑی ہے ۔ سبھتوں پرانا لیکھ اریا رگن  ( 610 - 580 قبل مسیح ) دا دسیا جاندا ہے ، پر سبھتوں اہمیت دے لیکھ بادشاہ دارا اول( 520 - 486 ق م) دے ہاں جو اسدے سلطنت وچّ سبھنی تھانئیں پائے جاندے ہن ۔ ایہناں وچّ وی بہستون دا کتبہ  سبتوں مشہور ہے ۔ پرانی  فارسی دے نال نال  ایہہ لیکھ ہور دو بولیاں( ایلامی اتے بیبیلونی ) وچّ وی پائے جاندے ہن ۔ thumb|240px|ایرانی بولیاں دی مورت جس وچ اسدیاں شاخاں وکھایاں گیاں نیں
اوستائی دھرمگرنتھ دی بولی ہے اتے ویدک سنسکرت دے بہت قریب ہے ۔  اویستا  اہورامزدا  دے سیوک  پارسی لوکاں  دی مذہبی کتاب  ہے ۔ اسوچّ وکھ وکھ ویلےآں وچّ رچت اپاسنا اتے ارداس دے سوکت پائے جاندے ہن ۔  رگوید  دی  وانگ اویستا وی شُرتی پرمپرا(سنی سنائی روایت) اتے ہی منحصر  سی اتے ایہہ پہلوی حرفاں  وچّ  ساسانی بادشاہاں  دے ویلے  وچّ لیکھبندھّ کیتی گئی ۔ ودوان‌ اسدے پرانے حصےآں دا ویلہ   اٹھوی صدی قبل مسیح  نردھارت کردے ہن ۔ ایہہ ایران دے چڑھدے حصے دی بولی سی ۔ پرانی ایرانی دا اویستی اتے پرانی فارسی نوں چھڈکے سانوں اتے کوئی لیکھ نہیں ملدا ۔
وچکار ایرانی دے دو گروہ ہن :
لہندیاں ایرانی بولیاں
لہندی وچکارلی ایرانی نوں پہلوی کہندے ہن ۔ اس شبد دا تعلق پہلویک‌ قبیلے توں سمجھیا جاندا ہے ۔ ایہہ ساسانی سلطنت( 226 ق م - 652 ء) دی راجبھاشا سی اتے اسوچّ لکھتی بہت سارے مذہبی اتے ہور گرنتھ ملدے ہن ۔ ایہناں دی لپی آرمینی لپی توں پربھوت اتے متاثر لگدی  ہے ۔ وچکارلی ایرانی دیاں  کئی بولیاں دے کتبے اتے کتبے کتاباں ہنے 50 - 60 سال پہلے ترفان ( چڑھدا ترکستان ) وچّ لبھیاں ہن ۔ ایہناں وچّ  پارتھی بولی  الیکھنیی ہے ۔ وچکارلی فارسی وی اس گروپ دی  ہے ۔ اسوچّ ساسانی بادشاہاں دے کتبے ملدے ہن ۔ ایہی بولی پزند نام توں اویستی دھرم دیاں کتاباں لئی وی ورتوں وچّ آئی ہے ۔
چڑھدی ایرانی بولیاں
چڑھدی وچکارلی ایرانی وچّ چڑھدے ترکستان وچّ لبھے ساہت دیاں بولیاں ہن ۔ ایہناں وچّ  بخارا اتے  سمرقند  دے علاقے دی پرانی بولی سوگدی  ہے جو ایشیا دے وچکارلا علاقے دی بولی رہی ہوویگی ۔ ایہہ  منگولیا  توں لے کے   تبت  دے سرحدی علاقے تکّ پھیلی ہوئی سی ۔ اسوچّ  بدھ دھرم دیاں کتاباں ( بوہتیاں  چینی بولی  توں ترجمہ ), عیسائی دھرمگرنتھ ( سیرییائی بولی توں ترجمہ اتے اصل ) اتے منیچی گرنتھ ملدے ہن ۔ سبھتوں پرانے گرنتھاں دا ویلہ عیسوی چوتھی صدی ہووےگا ۔ سوگدی دے علاوہ اس گروپ  دی دوجی اہم بولی خوتانی ہے ۔ اسنوں ساکا وی کہندے ہن ۔ اسوچّ بہت سارے دھرمگرنتھ اٹھویں توں 10ویں صدی عیسوی  دے لکھے ہوئے ملے  ہن ۔ ایہناں وچّ بہت سارے بدھ دھرم دے متعلق  ہن ۔ لپی سبھ دی  براہمی  ہے اتے شبداولی(ووکیولری) وچّ  پراکرت  دے بہت سارے شبد ملدے ہن ۔
ایرانی بولیاں دا ارتقاء
ایرانی زباناں قدیم زمانے توں ہی دوحصےآں وچ ونڈیاں سن۔ اس دی وجہ ایران دے جغرافیائی حالات سی۔ جغرافیائی اعتبار نال ایران دوحصےآں وچ ونڈیا ہویا اے ، اک مشرقی تے دوسرا مغربی۔ جنہاں دے درمیان اک وسیع صحرا سی ۔ انہاں دوہاں وچکار کدی وی قریبی تعلقات پیدا نہ ہوسکے، لہذا انہاں دیاں بولیاں مختلف سن ۔ اک اوستا تے دوسری قدیم فارسی سی ۔ اوستا شمالی ایران دی اک شاخ سی  تے قدیم فارسی جنوبی ایران دی۔ اوستا دے سب توں قدیم حصے ستویں صدی قبل مسیح دے نہیں ہو سکدے نیں۔ ساسانیاں دے راج ویلے وچ (پنچویں صدی عیسوی) اوستا دی اصل عبارت دی نویں سرےاوں ترتیب دتی گئی سی۔ ممکن ہے اس وچ اوس زمانے دے لب و لہجہ اس وچ  عبارت ہون۔ قدیم فارسی ایران دی سرکاری زبان سی۔ اس وچ  آریائی زبان دے بوہت سارے سبد پائے جاندے نیں۔ کیوںجے ہخامنشیاں دی زبان آریائی سی۔
خصوصیات
ایرانی زبان کی خاص نوعیتیں یہ ہیں کہ مَییے کی تحقیقات سے ظاہر ہوتا ہے کہ ایرانی زبان کا بنیادی دباؤ والا ہے۔ یہ دباؤ لفظ کے ماقبل آخری رکن پر پڑتا ہے۔ اگر وہ رکن لمبا ہو اور ماقبل آخر رکن سے پہلے رکن پڑتا ہے۔ اگر وہ رکن رکن چھوٹا ہو مثلاً ’یزدان‘ (پرستش کرتے ہوئے) حالت اضافی جمع۔ یہ پہلوی میں قدیم ایرانی قدیم ایرانی ’یزتاہم‘ سے بنا ہے۔ جس میں ماقبل آخر رکن ’تا‘ لمبا ہونے کی وجہ سے پر دباؤ پڑا ہے۔ اس کے برعکس ’بیست‘ (بیس) ’وستی‘ سے بنا ہے، جس میں دباؤ ماقبل آخر رکن سے پہلے ’وی‘ پر پڑتا ہے۔ اس دباؤ کی علامات اوستا میں بھی پائی جاتی ہیں، جس میں تاکیدی رکن آنے والی ’ر‘ کی ’ہ + ر‘ ہوجاتی ہے۔ اگر اس کے بعد ’ک یا پ‘ آجائے۔ مثلاً ’دہر کو‘ اوستا میں اور سنسکرت میں ’درک‘ (بھیڑیا)۔ چونکہ اس قسم کا لہجہ شَتَ پتھ برہمن میں پایا گیا ہے۔ اس لئے غالباً یہ لہجہ آریائی تھا جس کے اثرات آریائی تبدیلی حروف علت پر پائے گئے ہیں۔ مثلاً سنسکرت ’استِ‘ (وہ ہے)۔ اس میں پہلے رکن ’اَس‘ پر دباؤ بڑنے کی وجہ سے ’ا‘ برقرار ہے۔ لیکن تثنیہ ’ستہ‘ (وہ ہیں)۔ اس میں دوسرے رکن پر دباؤ پڑنے کی وجہ سے پہلے رکن کے ’اَ‘ حذف ہوگیا ہے۔ بالکل اس طرح اوستامیں ’اس ت‘ (وہ ہے) لیکن ’نئی‘ (وہ دو ہیں)۔
قدیم ایرانی کی دوسری خصوصیت ایک دلچسپ مظہر دیکھا گیا ہے، جو عہد حاضر کی ہند آریائی زبانوں میں وسیع پیمانے پر پایا جاتا ہے۔ یعنی کسی کام کی تکمیل کو جتلانے کے لئے مصدر ’بو‘ یا ’اہ‘ (ان دونوں کے معنی ’ہونا‘ ہے) کسی فعل دوسرے فعل کے مشتق لفظ کے ساتھ لگایا جاتا ہے۔ جس کی تشکیل حالت طرفی یا مقامی ہوتی ہے۔ مثلاً ’یپندی شے ] بوائتی [ سنھم چت اُن استرائی‘ (اگر وہ حکم بجالاتا ہے)۔ یہاں فعل ’بوائتی‘ دوسرے فعل کی مشتق ظرفی ’سترائی‘ کے ساتھ بجالاتا ہے کے معنی میں استعمال کیا گیا ہے۔ اردو میں اس قسم کے بے شمار مرکب استعمال ہوتے ہیں۔ مثلاً ’آجاؤ، پی لو ِ‘ اس طریقہ کی بنا قدیم ہند آریائی میں موجود نہیں ہے۔ شاید یہ عہد حاضر کی ہند آریائی میں یہ مظہر ایرانی کے اثر کا نتیجہ ہے۔ لیکن اس موضع کی واضع تحقیقات ہونی لازمی ہیں۔
تیسری خصوصیت نحوی ترکیب میں قدیم ایرانی کی حالت اضافی، مطلق، حالت مقامی مطلق اور حالت فاعلی مطلق قابل ذکر ہیں۔ ہند یورپی میں صرف ایرانی ایک ایسی زبان ہے، جس میں ہند یورپی ’گ، ج اور گھ‘ کے مشتق الگ الگ ہیں۔ مثلاً ہند یورپی ’گ‘، ہند آریائی ’ج‘، آرمینائی ’چ‘، ایرانی ’ز‘ اور بالٹک سلافی ’ز‘ ہے۔ اوستا اور قدیم فارسی میں ’ل‘ کی بالکل عدم موجودگی تھی۔ وسطی فارسی میں بھی ’ل‘ کی کوئی واضح علامت نہیں ملتی ہے۔
اوستا
ایران دی پرانی بولی اوستا سی ۔ کیونکہ زرتشت دی مذہبی کتاب اسے بولی وچّ لکھی گئی  سی ، اس لئی اس دی نسبت نال اوستا کہاؤندی ہے ۔ کجھ محْیقین دا مننا ہے کہ اوستا مادی عہد  دی بھاشا سی ، اتے پرانی فرنس اسے بولی توں نکلی ہے ۔ اوستا دی لپی سامی توں ماخوذ ہے ، لیکن پرانی فارسی دے الٹ  سجے توں کھبے لکھی جاندی سی ۔ ساسانیاں دے دور وچّ پنجویں صدی عیسری اردشیر بابکان نے اوستائی برلی  نوں زندہ کرن دی کوشش کیتی سی ۔ اس لئی یقین کیتا جا سکدا ہے دے امتداد زمانہ نال اس وچّ تبدیلیاں واقع  ہوئیاں ہوئیے گئیاں ۔ اوستا دے اندر گھاٹا دا حصہ ہے ، اوہ دوسریاں توں  وکھ ہے اتے اس دی بھاشا وی پراچین لگدی ہے ۔ استوں وی بھاشا وچّ تبدیلی دا ثبوت  ملدا ہے ۔ اگر غور کیتا جاوے تاں گاتھائی بولی دی زبان نوں سبھ توں پرانی اتے مادی بولی نوں اس توں نکلی  سمجھاجائے گا ۔
اوستا زبان کی مشابہت ویدک زبان سے ہے۔ اوستا میں قدیم فارسی سے زائد حروف ہیں۔ اس میں بے رنگ حروف علت کے علاوہ دوہرے حروف علت ’ااے‘ وغیرہ اور بہت سے حروف صیح مثلاً تین قسم کی ’ش‘ اور تین قسم کی ’ز‘ وغیرہ پائی گئی ہیں۔ حروف علت ’اِ، اُ‘ کا اندراج اوستا میں نہایت نمایاں ہے۔ مثلاً ’بَوَاِتِ‘ (ہوتاہے)۔ قدیم ہندآریائی ’بَھَوتِ‘ (ہوتا ہے)۔ دااُرُ‘ (لکڑی) قدیم ہند آریائی ’دارُ‘ لکڑی۔ لیکن قدیم فارسی میں اس کی عدم موجودگی تھی۔
اوستا میں سور بھکتی کا استعمال کثیر ہوتا ہے۔ مثلاً اوستا میں ’ارَدِم‘ (نصف) اور سنکرت میں ’اردھم‘ (آدھا حصہ)۔ اوستا میں ’ورسو‘ اور سنسکرت میں ’ول ش‘ (بال) لیکن قدیم فارسی میں سور بھکتی کا استعمال شاذ نادر ہی ہوتا تھا۔
قدیم فارسی میں ہندیورپی کی ’ر + ت‘ برقرار رہی لیکن اوستامیں اس کی ’ش‘ ہوگئی ہے۔ مثلاً
اوستا میں حالت میں ظرفی کافی نمایاں ہے۔ قدیم فارسی میں اس کی عدم موجودگی ہے اور اس کے بجائے حالت اضافی مستعمل ہوتی ہے۔ قدیم فارسی میں تمام فعلوں سے پہلے حروف زائد ’اَ‘ لگایا جاتا ہے۔ جیسے ’اَبرم‘ (میں نے اٹھایا)۔ لیکن اوستا میں صرف بیس ماضی کے الفاظ سے پہلے زائد حروف لگایا جاتا تھا۔
قدیم فارسی
پرانی فارسی اس ویلے دی فوجی اتے شاہی زبان دی حیثیت رکھدی سی اتے عامَ بولی  وچ پرانی فرنس کہاؤندی سی ۔ یعنی ہخامنشی بادشاہاں دی سرکاری بولی  پرانی فارسی سی اتے اس بولی وچّ ہخامنشی بادشاہاں دے کتبے دستیاب ہوئے ہن ، اوہناں دی لپی میخی سی جو آرامی لپی نوں ماخوذ ہے ۔ مگر ایرانیاں نے اس رسم الخط وچّ ہجا دے بجائے حروف تہجیاستعمال کیتے ہن ۔ اس طرحاں اس دی پیچیدیگیاں دور ہو گئیاں ۔ سنسکرت دی طرحاں پرانی فارسی وی پرانی آریائی توں نکلی ہے اتے اس نال ملدی جلدی ہے ۔
پرانی فارسی دی مشابہت ٹکسالی سنسکرت نال ہے ۔ ٹکسالی سنسکرت دی طرحاں پرانی فارسی وچّ ماضی ادھورا اتے مضارع دے نال وادھو  شبد ضرور لگدا سی اتے ٹکسالی سنسکرت دی طرحاں پرانی فارسی انی پرانا نہیں ہے جنی اوستا ہے ۔ قدیم فارسی وچّ حالت ظرفی اتے ماضی تمام غائب ہوچکے سن ۔ مصارع اتے ماضی ناتمام دی تشکیل اک ہو چکی ہی ہو گئی سی ۔
قدیم فارسی اور پراکرت کی باہمی مشابہت
قدیم فارسی اور پراکرت میں باہمی مشابہت تھی۔ مثلاً
(۲) دونوں میں صیغہ تثنیہ مفقود ہوگیا تھا۔(۳) دونوں میں حالت ظرفی کے بجائے حالت اضافی کا استعمال ہوتاتھا۔
(۴) دونوں حالت ذریعہ جمع کے لاحقہ ’بھس‘ کی تشکیل ہوتی تھیں۔ سنسکرت کی طرح ’آ اِ س‘ کا استعمال نہیں ہوتا تھا۔
(۵) دونوں میں ماضی تمام مفقود ہوگئی تھی۔
(۶) دونوں میں ماضی تمام اور مضارع کی ایک ہی تشکیل بن گئی تھی۔ == پہلوی == وچکارلی فارسی جاں پہلوی اس بولی  نوں کہندے ہن جو   پارتھی تے  ساسانی ویلے ( 226ء؁ توں 642ء؁ ) تکّ ایران وچّ بولی جاندی سی اس نوں کتابی پہلوی وی کہندے ہن ۔
ہخامنشی سلطنت دے زوال دے بعد  یونانیاں دا ایران اتے قبضہ ہو گیا سی ، اتے سیاسی غلبے  دے نال یونانی رہتل  دا ایران تے اثر پیا ۔ یونانیاں دے راج ویلے وچّ ہی اشکانیاں نے سیاسی  بڑھت حاصل کیتی ۔ اوہناں دے ویلے  وچّ اک دوجی بولی  وجود آئی ۔ ایہہ ہخامنشی راج ویلے دی پرانی فرنس توں نکلی سی ، مگر اس اتے دوجی بولیاں دے ڈونگھے اثرات پائے جاندے ہن ۔ مجودہ فارسی وی اس پہلوی توں نکلی  ہے ۔ اس لئی اسنوں وچکارلی فارسی (میانہ فارسی) یعنی پرانی فارسی(قدیم فارسی) اتے فارسی دے وچّ دی بولی وی کہندے ہن ۔ ایہہ بولی   ساسانی راج ویلے تک قایم رہی ، سگوں ایہ ایسے ویلے وچّ بلندی اتے پہنچی ۔ اس زمانے دے سارے سکے اتے کتاباں اس بولی   وچّ لکھیاں نیں ۔ پہلوی لپی آرامی توں سوتر(ماخوذ ) ہے اتے سجے توں کھبے پاسے لکھیا جاندا ہے ۔ اس دی اک خاص شکل جسنوں زوادش کہندے سن ۔ اس طرحاں اس دی تحریراں وچّ آرامی شبد لکھدے سن اتے اس دے صحیح تلفظ ادا کرن دے بجائے اسدے ہم معنی پہلوی شبد پڑے جاندے سن ۔ اداہرن لئی " ملک " لکھدے سن اتے اس نوں شاہ پڑھدے سی ۔ لیکن ایہہ سخت مشکل سی اتے اس نوں پڑھن لئی اک ہزار علامتاں توں جان-پچھان ضروری سی ۔
پہلوی کی نمایاں خصوصیتیں
(۱) قدیم ایرانی الفاظ کے آخری رکنوں (حروف علت یا حروف علت + حروف صیح) کا حذف۔ مثلاً وسطی فارسی ’سبد‘ قدیم ایرانی ’ستم‘ (سو)، وسطی فارسی ’ویست‘ اوستا ’وی سیَ ت‘ (بیس)۔
(۲) سوائے فعل کے حال کے تمام فعلی تشکیلوں کا ترک اور ان کی جگہ پھیرپھار کی طرز کلام کا استعمال۔ 	(۳) فعل مجہول کی تشکیل کی توسیع۔
(۴) اوستا اور قدیم فارسی میں ’ل‘ کی بالکل عدم موجودگی تھی۔ وسطی فارسی میں بھی ’ل‘ کی کوئی واضح علامت نہیں ملتی ہے۔ == وسطی فارسی کی بولیاں ==
وسطی فارسی کی قابل ذکر بولیاں پارتھی، سوغدی،سکائی اور سغدی تھیں۔ === پارتھی === یہ شمالی مغربی ایرانی بولیوں میں تھی۔ لہذا معیاری وسطی فارسی سے جو درحقیقت ایک جنوبی بولی تھی سے بہت کچھ مختلف تھی۔ اس کی خصوصیتوں کا اندازا مندرجہ ذیل حروف لاحقوں کی فہرست سے لگایاجاسکتا ہے۔
سوغدی
(چغدی) یہ ایران کے شمال مغرب میں بولی جاتی تھی۔ اس میں بدھ، عیسائی اور مانی مذہب (خاص کر بدھ مذہب کی) متعدد تصانیف برآمد ہوئی تھیں۔ اس کی خصوصیت کا اندازا مندرجہ ذیل تقابلی حروف سے لگایا جاسکتا ہے۔
سکائی
اس میں براہمی رسم الخط میں متعدد بدھ مذہب کی کتابیں برآمد ہوئیں ہیں۔ اس بولی کی دریافت سے مغربی بولیوں کی خصوصیتوں پر بہت روشنی ڈالی گئی ہے اور یہ ظاہر ہوگیا ہے کہ جنوب مغربی فارسی بولیاں شمالی بولیوں سے بہت جدا ہیں اور بلوچی اور کردی درحقیقت شمالی ایرانی بولیاں ہیں۔ سکائی کے الفاظ کے خزانہ الفاظ سے اور بھی ثابت ہوگیا ہے کہ مشرقی اور مغربی ایرانی بولیوں میں کتنا اختلاف ہے۔ اگرچہ معیاری فارسی میں رسمی حالت کے تمام لاحقہ مفقود ہوگئے تھے، لیکن سوغدی اور سکائی میں چھ حالتیں محفوظ رہیں۔ مثلاً حالت مفعولی میں لاحقہ ’ا‘ بجائے ’ام‘ حالت ذریعہ سوغدی لاحقہ ’اَ‘ (جو قدیم فارسی میں بھی تھا) حالت مقامی میں سکائی لاحقہ ’آ‘ جو ’ایا‘ سے مشتق تھا۔
سغدی
ترخان میں بعض اوراق ایک اور زبان کے ملے ہیں جسے سغدی زبان قرار دیا گیا ہے۔ یہ ہند سکاتی یا سکاتی گروہ سے تعلق رکھتی ہے۔ جو مشرقی ایرانی زبانیں کہلاتی ہیں جن کی نمائندگی افغانی زبان اور سطح پامیر کی بعض زبانیں (میری، قولی اور دخی وغیرہ) کرتی ہیں۔ == عہد حاضر کی زبانیں == عہد حاضر کی ایرانی زبانوں کی مندرجہ خصوصیتیں ہیں۔ (۱) ان زبانوں کی تذکیر وتانیث (اپنے لاحقوں کے ساتھ) بالکل مفقود ہوچکے ہیں۔ اکثر تذکیر و تانیث کو ظاہر کرنے کا منشا ہو تو مذکر کے لئے ’مرد‘ یا ’نر‘ اور مونث کے لئے ’مادہ‘ یا ’زن‘ اسم کے ساتھ لگایا جاتا ہے۔ (۲) صرف و نحوی بتدریح تبدیلی حروف علت جو قدیم ایرانی میں بہت نمایاں تھی۔ اب چند اقسام کی زیادہ تر فعل لازم و معتدی کے اختلاف کے جتلانے میں مستعل ہوتی ہے۔ مثلاً بلوچی ’سچگ‘ (جلنا)، لیکن ’سوجگ‘ (جلانا)۔ اس طرح کی تبدیلی حروف علت میں عہد حاضر کی ہند آریائی میں فعل لازم و معتدی کے اختلاف جتلانے کے لئے برقرار رہے ہیں۔ مثلاً ’مڑنا، موڑنا‘ ’پھرنا، پیھرنا‘ (۳) اسم کی گردان کی صرف دوحالتیں رہ گئیں ہیں۔ ایک فاعلی اور دوسری فعلی۔ (۴) مغربی ایرانی میں ماضی ناتمام اور فعل تمنائی مفقود ہوچکے ہیں۔ مگر مشرقی زبان یغنوبی میں ماضی ناتمام اور فعل تمنائی اب تک برقرار ہیں۔ == گروہ بندی ==
عہد حاضر کی ایرانی زبانوں میں حسب ذیل زبانیں شامل ہیں۔
(۱) ادبی فارسی۔
(۲) بحیرہ خزر کے گرد ونواح کی زبانیں۔
(۳) کردی۔
(۴) متوسط ایران کی زبانیں۔
(۵) بختیاری۔
(۶) بدخشانی و مدگلشتی۔
(۷) یغنوبی۔
(۸) غلچا زبانیں۔
(۹) برصغیر کی ایرانی زبانیں۔
== ادبی فارسی ==
عہد حاضر کی ادبی فارسی کی مندرجہ ذیل خصوصیتیں ہیں۔
(۱) اس میں کثیر الاجزا الفاظ کے ابتدائی ’ا‘ حذف ہوگیا ہے۔ مثلاً (۲) ہندوستان کی طرح حرف صیح کے حذف ہونے پر سابق علت کے عوض لمبائی ہوجاتی ہے۔ مثلاً (۳) لفظ کے ابتدا میں اگر مرکب حروف صیح ہوں تو عہد حاضر کی فارسی میں ایک انضامی حروف علت کے شروع میں لگایاجاتا ہے۔ مثلاً (۳) اوستا و پہلوی کے ’و‘ کی ’ب‘ ہوگیا۔ مثلاً (۴) ہند یورپی ’پ‘ کا لفظ کے درمیان یا آخر میں ’ب‘ ہوگیا۔ مثلاً ! اوستا !! قدیم فارسی !! ادبی فارسی (۵) اس میں قدیم فارسی کے ’د‘ کے ابتدا میں اب تک موجود ہے۔ جب کہ اس کے بالمقا بل ’ز‘ تھی۔ مثلاً (۶) حروف علت کے درمیان قدیمایرانی کے ’ک‘ کا ’گ‘ ہوگیا ہے۔ مثلاً ۱وستا ’اگست‘ (اس نے دیکھا)، پہلوی ’اکاش‘ (واقف)، ادبی فارسی ’اگا‘
(۷) قدیم ایرانی کی ابتدائی ’ی‘ کی ’ج‘ ہوگئی ہے۔ مشلا یہ تبدیلی ہند آریائی میں بھی واقع ہوئی ہے مثلاً رگ وید میں جمنا (دریا) یمنا آیا ہے۔ (۸) قدیم ایرانی کے ’ر + د‘ کی ’ل‘ ہوگئی ہے۔ مثلاً بحیرہ خزر کے گردنواح میں مندرجہ بولیاں بولی جاتی ہیں۔(۱) مازندرانی (۲) گینگی (۳) تالی (۴) سمنانی۔ ان میں تالی اور تات روس کے علاقے میں بولی جاتی ہے۔ تات باکو اور اس کے گرد نواح میں اور تالی جنوب کے علاقے میں۔ ان بولیوں میں صوتی حذف (اختصار) بہت پایا جاتا ہے۔ مثلاً ادبی فارسی میں ’شب‘ (رات) کے بالمقابل ماذندرانی اور تات ’شعوُ‘ اور سمنانی ’شو‘ بولتے ہیں۔ ==== کردی ====
متوسط ایران کی زبانیں
متووسط ایران کی زبانیں گبری، کاشانی، نائن اور سیوند ہیں۔گبری ایران کے پارسیوں کے زبان ہے اس کو زری بھی کہتے ہیں۔ ان زبانوں میں قدیم ایرانی ’ت‘ کی ’ی‘ ہوگئی ہے۔ مثلاً گبری میں اس ’ت‘ کی ’ز‘ ہوگئی ہے۔ مثلاً گبری ’میں کز اے شئے‘ (میں گھر جارہاہوں) تعجب ہے گبری میں اردو کے ’میں‘ کی طرح ’میں‘ استعمال ہوتاہے۔ ان زبانوں میں قدیم ایرانی کی ’و‘ اب تک برقرار رہے۔ جب کہ دیگر ایرانی زبانوں میں اس کی جگہ ’ب‘ استعمال کیا جارہا ہے۔ مثلاً ===بختیاری=== ایران کے جنوب میں بختیاری قبیلہ بولتا ہے۔ اس میں ادبی فارسی کے ’خ‘ کے بالمقابل ’ہ‘ بولی جاتی ہے۔ مثلاً اس میں ادبی فارسی کے ’اے‘ کے بالمقابل ’ای‘ بولی جاتی ہے مثلاً
===بدخشانی و مدگلشتی===
بدخشانی اافغانستان کے شمال میں بدخشاں اور مدگلشتی چترال کے ایک علاقے میں بولی جاتی ہے۔ یہ دونوں بولیاں ایک دوسرے سے بہت مشابہ ہیں۔ ان کے حروف علت میں کوئی نمایاں اختلاف نہین ہے۔ حروف صیح میں بدخشانی میں ’ف‘ اور مدگلشتی میں اس کے بجائے ’پ‘ بولاجاتا ہے۔ مثلاً بدخشانی کے ’خ‘ کے بالمقابل مدگلشتی میں ’غ‘ بولا جاتا ہے۔ مثلاً ان دونوں بولیوں میں مصدر کا لاحقہ ’ای ون‘ ہے مثلاً ===یغنوبی===
یہ زبان روس کے علاقے سمرقند میں بولی جاتی ہے اور قدیم مشرقی ایرانی زبانوں کی تحقیقات کے لئے نہایت اہم ہے۔ اس زبان میں ہند یورپی ابتدائی ’کھ‘ حذف ہوگیا ہے۔ مثلاً اس زبان میں ہند یورپی ’بھ‘ کی و ہوگئی ہے۔ مثلاً اگرچہ یغنوبی زبان کا تعلق وسطی ایرانی کی سوغدی سے قریبی تعلق ہے، لیکن یہ سوغدی کی براہ راست جانشین نہیں ہے۔ کیوں کہ سوغدی میں ایرانی ’و + و‘ کی ’و + ب‘ ہوگئی تھی۔ مگر یغنوبی میں یہ برقرار ہے اور ماضی صیغہ جمع غائب کی یغنوبی میں علامت ’ر‘۔ لیکن سوغدی،میں ’انت‘ ہے۔ ===غلچا زبانیں=== یہ زبانیں پامیر، چینی ترکستان کی سرحد اور روسی ترکستان کے علاقہ میں بولی جاتی ہیں۔ ان زبانوں میں مندرجہ قابل ذکر ہیں۔ (۱) دخی (۲) شفنی (۳) سریخولی (۴) زیباکی، اشکاشمی ہیں ۔
شفنی
یہ زبان دخی کے شمال میں بولی جاتی ہے۔ اس میں جمع کے لئے ’وین‘ کا لاحقہ مستعمل ہے۔ مثلاً ’چید‘ (گھر) ’چیداین‘ ۰جمع) ===سریخولی===
یہ زبان چینی ترکستان کی سرحد اور روسی ترکستان میں بولی جاتی ہے۔ اس زبان میں جمع کے لئے خیل کا لاحقہ استعمال ہوتا ہے، جس کے معنی لشکر کے ہیں۔ مثلاً ’چید‘ (گھر) ’چید خیل‘ (جمع) ===زیباکی اشکاشمی===
یہ زبان دخی کے جنوب میں بولی جاتی ہے۔ اس میں جمع کے لئے ’ائی‘ کا لاحقہ لگایا جاتا ہے۔ مثلاً ’ترتات‘ (باپ) ’دتاتی‘ (جمع)
(۹) برصغیر کی ایرانی زبانیں
برصغیر میں مندرجہ ذیل ایرانی زبانیں بولی جاتی ہیں۔ (۱) پشتو (۲) ارورمڑی (۳) بلوچی ====پشتو===
پشتو سرحد اور شمالی بلوچستان میں کثیر تعداد لوگ پشتو بولتے ہیں۔ لیکن افغانشتان میں نصف سے کم لوگ بولتے ہیں۔ ہندوستانی زبانوں کے ساتھ نزدیکی تعلق ہونے کی وجہ سے اس زبان میں کوزی حروف بھی مروج ہیں۔ اس میں ایرانی الفاظ کی اندرونی ’د‘ کی ’ل‘ ہوگئی ہے۔ مثلاً اس زبان میں حالت اضافی میں سابقہ ’دا‘ مستعمل ہے مثلاً ’ٹری‘ (آدمی) لیکن ’داسٹری‘۔ بلوچستانی پشتو میں ’ف اور ہ‘ شاز و نادر بولی جاتی ہے۔ پشتو میں حنکی حروف کا مظہر نہایت پیچیدہ ہے اور اس میں فعل کا استعمال بھی پیچیدہ ہے۔
ارمڑی
(۱) ارمڑی میں حروف تعریف بھی مروج ہیں، جو آریائی زبانوں میں ایک غیر معمولی مظہر ہے، یہ حروف تعریف ’ا‘ جو بطور سابقہ لفظ کے پہلے لگایاجاتا ہے، مثلاً ’آسڑئی‘ (۲) جمع بنانے کے لئے ’ای‘ یا ’انی‘ کا لاحقہ لگایا جاتا ہے۔ مثلاً (۳) مختلف اسمی حالتوں کو جتلانے کے لئے سابقے لگائے جاتے ہیں۔ مثلاً
حالت اضافی ’ات سڑئی‘ (آدمی)
حالت ذریعہ ’پ سڑئی‘ (آدمی سے)
حالت مقامی ’اسڑئی‘ (آدمی پر)