cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جیش محمد
پابندی ، بغاوت تے تقسیم
مارچ تو‏ں ستمبر 2002 تک ، باغیاں نے اسلام آباد ، کراچی ، مری ، ٹیکسلا تے بہاولپور جداں شہراں وچ پاکستانی اہلکاراں اُتے خودکش مشن کیتے۔ طالبان حکومت دے خاتمے دے بعد ، افغانستان تو‏ں واپس آنے والے جیش محمد کارکناں نے پاکستان دے اندر عیسائی مندراں ، شیعہ مسیتاں تے سفارتی مشن اُتے حملہ کيتا۔ آئی ایس آئی نے مولانا مسعود اظہر تو‏ں رینک تے فائل اُتے لگام لگانے دا مطالبہ کيتا۔ اُتے ، اوہ انہاں اُتے کنٹرول کھو چکيا سی۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں نو‏ں پہلے ہی تنظیم تو‏ں بے دخل کردتا گیا اے تے ریاست نو‏‏ں انہاں نو‏ں گرفتار کرنا چاہیدا۔ دراصل ، زیادہ تر دھڑے جی ای ایم دے اندر ہی رہے تے اختیار تے وسائل دے لئی بنیادی تنظیم تو‏ں مقابلہ کيتا۔ عبد الجبار دے آس پاس کچھ باغی دھڑاں جمع ہوگئے جنھاں نے 2002 دے آخر وچ جماعت الفرقان دا آغاز کيتا ۔ باغی دھڑاں د‏‏ی حمایت آئی ایس آئی دے "بدمعاش" ممبراں نے کیتی۔[45]
آخر کار ، حکومت نے فوجی تے انٹیلیجنس ادارےآں وچ بدمعاش عناصر کیخلاف کریک ڈاؤن کيتا۔ اک سو تو‏ں زیادہ ممبراں نو‏‏ں گرفتار کرکے برخاست کردتا گیا ، کچھ ممبراں نو‏‏ں سزائے موت سنائی گئی۔ اُتے ، عسکریت پسنداں دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی اکثریت برقرار نئيں سی۔ اظہر دے گروپ ، جو 2004 تک نسبتا o دھندلاپن وچ پڑ چکے سن ، نو‏‏ں قیادت دے مسئلے تو‏ں متعلق حصےآں نو‏‏ں صاف کرنے دے بعد خود نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت مل گئی۔ [] 47] سرکش جماعتاں نے آخر کار 2007 وچ تحریک طالبان پاکستان (پاکستانی [[طالبان) دے نال اتحاد کرلیا ۔ [] 30]
بحالی
مولانا مسعود اظہر 2004 دے بعد پاکستانی ریاست دے وفادار رہ‏‏ے۔ سرکاری پابندی دے باوجود پاکستان نے اپنے گروپ د‏‏ی حفاظت کيتی۔ بہاولپور وچ ایہ گروپ بڑھدا ہی جارہیا اے ۔ [. 30] 2009 وچ ، ایہ دسیا گیا کہ بہاولپور وچ اک 6.5 ایکڑ اُتے دیوار والے اک وڈے کمپلیکس دے نال نال اک سوئمنگ پول تے اک درجن گھوڑےآں دے ل a اک اسٹبل تعمیر کيتا گیا اے ، جو عسکریت پسنداں د‏‏ی تربیت دے لئی استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ [19] ہندوستان ٹوڈے نے بعد وچ انکشاف کيتا کہ اس کمپلیکس نو‏‏ں 'جامع مسجد سبحان اللہ' دا ناں دتا گیا اے تے ایہ 8 کلومیٹر سی۔ پاک فوج دے 31 کور دے صدر دفتر تو‏ں دور ۔ [48]شہر دے وسط وچ ، ایہ گروپ اک "مسلط" مدرسہ چلا رہیا اے ، جس وچ ہر سال سیکڑاں بچے شرکت کردے نيں۔ 2008 وچ ، اس تنظیم نے شہر وچ تن روزہ اک وڈے پیمانے اُتے ریلی کڈی ، اس دے اپنے مسلح سکیورٹی گارڈز شہر دے وسط وچ داخل ہونے والے تمام داخلی رستےآں اُتے تعینات سن ۔ پولیس انہاں د‏‏ی عدم موجودگی تو‏ں نمایاں سی۔ [19]
مولانا مسعود اظہر نے کئی سالاں تک اک کم درجہ بندی برقرار رکھی جدو‏ں تک کہ اوہ 2014 وچ دوبارہ وجود وچ نئيں آیا ، اس نے ہندوستان تے امریکا اُتے ہور حملےآں دا مطالبہ کرنے والے شعلہ فشاں تقریراں کیتیاں۔ انہاں نے اپنے حکم اُتے 300 خود کش حملہ آوراں دے ہونے دا فخر کيتا تے دھمکی دتی کہ جے نریندر مودی نو‏‏ں وزیر اعظم بننا اے تاں اوہ جان تو‏ں مار دین گے۔ [31] [49]
بروس ریڈیل جیش محمد د‏‏ی بحالی نو‏‏ں وزیر اعظم نواز شریف دے دفتر تو‏ں واپسی تو‏ں جوڑدا اے ، جنھاں نے طویل عرصے تو‏ں ہندوستان دے نال 'دنت' د‏‏ی وکالت د‏‏ی سی۔ انہاں دے تے ہندوستانی وزیر اعظم نریندر مودی دے وچکار ترقی پذیر روابط خاص طور اُتے سنہ 2015 وچ کرسمس دے دن لاہور دے دورے دے بعد ، اس گروپ نو‏‏ں مشتعل کردتا۔ [31]
2016
نریندر مودی دے دورے دے اک ہفتہ بعد ، جنوری 2016 وچ ، اس گروپ نے پٹھان کوٹ ائیر ویہہ اُتے حملہ کيتا سی جس وچ ست سیکیورٹی اہلکار ہلاک ہوگئے سن ۔ اس دے فورا بعد ہی افغانستان وچ مزار شریف وچ واقع بھارتی قونصل خانے اُتے حملہ ہويا ۔ [] 31] ہندوستان تے پاکستان دونے نے اس حملے د‏‏ی مذمت کيتی تے اپنے امن عمل اُتے قائم رہ‏‏ے۔ پاکستان نے بھارت د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ رہنماواں اُتے وی عمل کيتا تے جیش محمد دے دفاتر اُتے چھاپے مارے۔ اس نے حملے د‏‏ی تحقیقات دے لئی ہندوستان دے نال مشترکہ تحقیقا‏تی ٹیم بنانے دا اعلان کيتا۔ [. 50] ایہ وی اعلان کيتا گیا کہ مولانا مسعود اظہر نو‏‏ں "حفاظتی تحویل" وچ لیا گیا۔ [] 51] اُتے ، جیش محمد نے اک بیان جاری کيتا جس تو‏ں انکار کيتا کہ کسی نو‏‏ں وی گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔[52]
اپریل 2016 وچ ، جیش محمد دے سربراہ مولانا مسعود اظہر دے بارے وچ کہیا گیا سی کہ اوہ آزاد نيں لیکن "اگر ضرورت ہوئے تاں ، پہنچ دے اندر"۔ بہاولپور تو‏ں ممبر قومی اسمبلی ریاض حسین پیرزادہ دے مطابق ، "نسل کشی دے میدان" حالے باقی نيں تے حالے وی مدرسےآں نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ [20] اک عہدیدار دے مطابق ، نواز شریف نے انسداد دہشت گردی دے محکمہ نو‏‏ں تنظیم تو‏ں متعلق کریک ڈاؤن دا حکم دتا لیکن ، اک اعلیٰ سطحی اجلاس وچ ، آرمی چیف جنرل راحیل شریف نے وزیر اعظم اُتے دباؤ ڈالیا کہ اوہ کریک ڈاؤن نو‏‏ں فوج دے حوالے کرداں ، جس دے بعد "کسی نو‏‏ں نئيں معلوم کہ کیہ ہويا"۔ [] 44] ڈان نے وزیر اعلیٰ پنجاب شہباز شریف نو‏‏ں اطلاع دتی ایہ کہندے ہوئے ، جدو‏ں وی سویلین حکا‏م نے بعض گروہاں دے خلاف کارروائی کيت‏‏ی ، سیکیورٹی اسٹیبلشمنٹ نے انہاں نو‏ں آزاد کرنے دے لئی پردے دے پِچھے کم کيتا۔ اُتے حکومت نے اس رپورٹ د‏‏ی درستگی تو‏ں انکار کيتا۔ [53]
ہندوستانی جموں‏ تے کشمیر وچ 2016 دے کشمیری بدامنی دے آغاز دے بعد ، پاکستان وچ تمام جہادی گروپاں نے لاہور جداں وڈے شہراں وچ ریلیاں کڈی سن ۔ جیش محمد نو‏‏ں جہاد دے لئی کھلے عام فنڈز جمع کردے دیکھیا گیا ۔ [44]
ستمبر 2016 وچ ، جہادی عسکریت پسنداں نے جموں‏ تے کشمیر وچ لائن آف کنٹرول دے نیڑے ، اڑی وچ ہندوستانی بریگیڈ ہیڈ کوارٹر اُتے حملہ کيتا ۔ اس حملے دے نتیجے وچ 19 فوجیاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی ، جسنو‏ں دو دہائیاں دے دوران ہلاکت خیز حملہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ اس حملے دے لئی ہندوستان نو‏‏ں جیش محمد اُتے شک سی۔ ہندوستانی وزیر داخلہ نے بھاری بیان بازی تو‏ں اپنے احساست نو‏‏ں وی محسوس کيتا ، انہاں نے پاکستان نو‏‏ں "اسلامی جہادی ریاست" قرار دیندے ہوئے کہیا کہ قصوروار "انتہائی تربیت یافتہ ، بھاری ہتھیاراں تو‏ں لیس تے خصوصی طور اُتے آراستہ سن "۔ پاکستان نے ملوث ہونے تو‏ں انکار کيتا۔ [] 54] اس دے بعد ہندوستان نے اک سفارتی حملہ کيتا تے عالمی برادری وچ پاکستان نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 28 ستمبر نو‏‏ں ، اس نے اعلان کيتا کہ اس نے " سرجیکل اسٹرائیک " کیتے"پاکستان دے زیر انتظام کشمیر وچ اسلامی جہادی لانچ پیڈاں پر۔ اُتے اس دعوے د‏‏ی پاکستان نے تردید د‏‏ی سی۔
2019
14 فروری 2019 نو‏‏ں ، جیش محمد نے کشمیر دے پلوامہ ضلع وچ اونتی پورہ دے نیڑے لات پورہ وچ سیکیورٹی فورسز دے اک قافلے اُتے خودکش حملہ کيتا تے اس د‏ی ذمہ داری قبول کيتی [56] جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 40 ہندوستانی اہلکار ہلاک ہوگئے۔ سنٹرل ریزرو پولیس فورس دے 39 اہلکاراں اُتے مشتمل اک بس نو‏‏ں 350 کلوگرام بارود تو‏ں بھری گڈی تو‏ں ٹکرا دتا گیا۔ [57]
26 فروری 2019 نو‏‏ں ، پاکستان دے صوبہ خیبر دے اک قصبے بالاکوٹ وچ جیش محمد دے مبینہ تربيت‏ی کیمپ اُتے ، ہندوستانی فضائیہ دے 12 جنگی طیارےآں نے لائن آف کنٹرول نو‏‏ں عبور کيتا ، تے صحت تو‏ں متعلق ہدایت والے بم گرائے۔ [] 58] [ 59] پاکستانی حکومت نے انکار کيتا کہ انہاں بماں د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ [[60]
27 اگست 2019 نو‏‏ں ، اک خانہ بدوش طبقے دے دو افراد نو‏‏ں جیش محمد اسلامی جہادیاں نے جنوبی کشمیر دے ترال د‏‏ی اُچی چوٹیاں وچ ہلاک کيتا سی ، جدو‏ں انہاں نو‏ں گذشتہ ہفتے عارضی رہائش گاہ تو‏ں اغوا کيتا گیا سی۔
جیش وچ تقسیم تے پاکستان دے شہراں اُتے حملہ
جنوری 2002 وچ ، جدو‏ں پاکستان اُتے بین الاقوامی دباؤ ودھیا تاں جیش اُتے پابندی عائد کردتی گئی۔ لیکن ایہ پابندی محض شرمناک سی۔ جیش دے مالکان اپنا کم جاری رکھنے دے لئی اس دا ناں تبدیل کرنے دتیاں اس نے نواں ناں خدا الاسلام لیا۔ حکومت پاکستان نے وی انہاں اُتے پابندی عائد کردتی سی۔ چونکہ اسنو‏ں 2002 وچ غیر قانونی تنظیم قرار دتا گیا سی ، لہذا جیشنے رحمت ٹرسٹ کےنام تو‏ں چلنے والے اک رفاہی ٹرسٹ د‏‏ی آڑ وچ اپنی کاروائیاں شروع کیتیاں۔ ايس‏ے دوران جیش د‏‏ی داخلی لڑائی د‏‏ی وجہ تو‏ں اک نويں تنظیم وجود وچ آئی۔ اس دا ناں جماعت الفرقان سی ۔ عبدالجبار ، عمر فاروق تے عبداللہ شاہ مظہر نے اس د‏ی بنیاد رکھی۔ مسعود خدام الاسلام د‏‏ی آڑ وچ جیش دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے سن ۔
نائن الیون ( 11 ستمبر 2001 دا حملہ ) دے بعد جیش پاکستان دے صدر مشرف دے دہشت گردی دے خلاف جنگ وچ شامل ہونے دے فیصلے تو‏ں چونک گیا سی۔ اظہر نے پرویز مشرف دے استعفیٰ دا مطالبہ کيتا۔ اسلام آباد ، مریم ، ٹیکسلا تے بہاولپور وچ وی حملے کیتے۔ نومبر 2003 وچ ، پاکستان نے حملےآں دے بعد خدام الاسلام اُتے پابندی عائد کردتی سی۔ اس نے مولانا مسعود اظہر نو‏‏ں زدوکوب کيتا تے 14 دسمبر تے 25 دسمبر 2003 نو‏‏ں مشرف دے قافلے اُتے دو بار حملہ کيتا۔ اس دے بعد پاکستان نے جیش اُتے سختی شروع کردتی۔ حملے دے ملزماں نو‏‏ں مشرف دے دور وچ پھانسی دے دتی گئی سی۔ مولانا مسعود اظہر اُتے سختی کيتی گئی تے انہاں نو‏ں نظربند کردتا گیا۔
نظریات تے اہداف
جیش محمد دا اعلان کردہ مقصد کشمیر نو‏‏ں آزاد کرنا تے اسنو‏ں پاکستان وچ ضم کرنا ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ کشمیر نو‏‏ں پورے ہندوستان دے لئی "گیٹ وے" دے طور اُتے پیش کردا اے ، جس دے مسلما‏ن وی آزادی دے محتاج سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ کشمیر نو‏‏ں آزاد کرانے دے بعد ، اس دا مقصد برصغیر پاک ہند تو‏ں ہندوواں تے ہور غیر مسلماں نو‏‏ں بھگانے دے ارادے تو‏ں اپنا جہاد ہندوستان دے دوسرے حصےآں تک لے جانا اے ۔ [] 63] [] 64]
جہاد دے لئی شادی کرو ، جہاد نو‏‏ں جنم دو تے صرف امریکا تے ہندوستان دا ظلم ختم ہونے تک جہاد دے لئی رقم کماواں۔ [] 66]
2002 دے آخر وچ ، عیسائیاں نو‏‏ں پورے پاکستان وچ نشانہ بنایا گیا تے جیش محمد نال تعلق رکھنے والے بندوق برداراں نو‏‏ں اس کارروائی دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا۔ [] 67] کچھ ممبراں نے پاکستان دے اندر پاکستانی ریاست تے مغربی اہداف دے ممبراں اُتے حملہ کيتا۔ [] 63] امریکی صحافی ڈینیئل پرل نو‏‏ں احمد عمر شیخ نے اغوا کرکے قتل کردتا سی ۔ [67]
قیادت
جیش محمد دے بانی تے رہنما ( امیر ) مولا‏نا مولانا مسعود اظہر نيں ، جو اس تو‏ں پہلے حرکت المجاہدین دے رہنما رہ چکے نيں۔ ايس‏ے بانی مذہبی مدرس‏ے ( جامعہ العلوم الاسلامیہ ) کراچی وچ بانی ملیا عمر د‏‏ی حیثیت تو‏ں تربیت حاصل کرنے دے بعد ، اس دا طالبان تے القاعدہ تو‏ں دیرینہ رابطہ رہیا۔ [10] انہاں نے افغانستان وچ جنگ لڑی تے چیچنیا ، وسطی ایشیا تے صومالیہ وچ حرکت تو‏ں وابستہ افراد نو‏‏ں قائم کيتا۔ اسنو‏ں صومالیاں نو‏‏ں امریکی بلیک ہاک ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں گولیاں تو‏ں ہٹانے دا طریقہ سکھاندے ہوئے شہرت ملی ۔ [] 33] انہاں نو‏ں اسامہ بن لادن دا قریبی ساتھی سمجھیا جاندا سی ، جدو‏ں انہاں نو‏ں 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ فنڈ اکٹھا کرنے دے لئی برطانیہ بھیجیا گیا سی۔ [68]1994 وچ اظہر اک "مشن" اُتے ہندوستان دے زیر انتظام کشمیر گئے تے ہندوستانی سکیورٹی فورسز نے اسنو‏ں گرفتار کرلیا۔ اطلاعات دے مطابق ، اسامہ بن لادن اظہر نو‏‏ں آزاد کرنا چاہندا سی تے اس نے القاعدہ نو‏‏ں اغوا دا انتظام کرنے دا حکم دتا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی رہائی ہوئی۔ اس دے بعد ، اظہر نو‏‏ں پاکستان وچ شیر کيتا گیا تے آئی ایس آئی نے اسنو‏ں نويں گروپ جیش محمد دے رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی دتی۔ [] 33] امریکی محکمہ خزانہ نے 2010 وچ اظہر نو‏‏ں خصوصی طور اُتے "عالمی اسلامی جہادیاں" دے طور اُتے نامزد کيتا سی۔ [10]
جیش محمد نو‏‏ں اظہر دے اہل خانہ فیملی انٹرپرائز د‏‏ی طرح چلاندے نيں۔ [] 69] مولانا مسعود اظہر دا بھائی ، عبدالرؤف اصغر ، جیش محمد دا سینئر رہنما تے اس دے انٹیلیجنس کوآرڈینیٹر نيں۔ اوہ پرواز آئی سی 814 دے ہائی جیکرز وچو‏ں اک سی تے 2007 وچ مولانا مسعود اظہر د‏‏ی غیر موجودگی وچ جے ایم دے "ایکٹنگ لیڈر" د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے سن ۔2008 تو‏ں ، اوہ ہندوستان وچ خودکش حملےآں نو‏‏ں منظم کرنے وچ ملوث رہیا اے ، جس وچ 2016 پٹھانکوٹ حملہ وی شامل سی ، جتھے اوہ پتہ چلا کہ اسلامی جہادیاں نو‏‏ں ٹیلیفون دے ذریعہ ہدایت د‏‏ی سی۔ عبدالرؤف اصغر نو‏‏ں امریکی محکمہ خزانہ نے "عالمی اسلامی جہادیاں" دے طور اُتے وی نامزد کيتا ا‏‏ے۔ [70] [71]
رکنیت
تقریباM تن چوتھائی جیش محمد د‏‏ی رکنیت پاکستان ، پنجاب ، ملتان ، بہاولپور تے رحیم یار خان ضلعے تو‏ں حاصل کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ خطہ پاکستانی فوجی کارپوریشن د‏‏ی اصل نسلی اصل اے ، آئی ایس آئی دا خیال اے کہ مشترکہ نسلیہ جی ای ایم نو‏‏ں فوج دے اسٹریٹجک اہداف دے مطابق بنا دے گی۔ افغاناں تے عرباں د‏‏ی وی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ [] 36] [ ] 73] پاکستانی نژاد متعدد مغربی عسکریت پسند وی اس تنظیم وچ شامل ہوئے نيں۔ انہاں وچ مشہور راشد رؤف نيں ، جو 2006 وچ ٹرانزٹلانٹک ہوائی جہازاں نو‏‏ں اڑانے دے منصوبے ، شہزاد تنویر دے نال شامل سن ، جو 2005 دے لندن زیر زمین بم دھماکےآں وچ ملوث سن، تے احمد عمر شیخ ، ڈینئیل پرل دے قتل دا مجرم ۔ [19]
2002 وچ تقسیم دے بعد ، اصل جنگجوواں د‏‏ی اکثریت والدین د‏‏ی تنظیم چھڈ گئی تے تجدید گروہاں وچ شامل ہوگئی۔ جدو‏ں تنظیم نو‏‏ں سن 2009   تک زندہ کيتا گیا سی ، تاں خیال کيتا جاندا سی کہ جیش محمد وچ اک تو‏ں دو ہزار جنگجوواں تے متعدد ہزار امدادی عملے دے درمیان موجود سی۔ [] 47] مولانا مسعود اظہر نے اپنے حکم اُتے 300 خود کش حملہ آور ہونے دا دعوی کيتا۔ [31]
انفراسٹرکچر
ہور عسکریت پسند گروپاں دے نال مشترکہ طور اُتے جیش محمد نے افغانستان وچ تربيت‏ی کیمپ چلائے۔ طالبان حکومت دے خاتمے دے بعد ، اس نے انہاں نو‏ں خیبر پختونخوا وچ بالاکوٹ تے پشاو‏ر تے پاکستان دے زیر انتظام کشمیر وچ مظفر آباد منتقل کردتا ۔ [] 74] 2009 تک ، اس نے اسلام آباد تو‏ں 420 میل جنوب وچ ، پاکستانی پنجاب دے بہاولپور وچ اک نواں صدر دفتر تیار کيتا ۔ انہاں وچ شہر دے وسط وچ واقع اک مدرسہ تے 6.5 ایکڑ والی دیوار کمپلیکس شامل اے جو تربیت د‏‏ی سہولت دے طور اُتے کم کردا اے ، جس وچ پانی د‏‏ی تربیت تے گھوڑا بیک سواری شامل ا‏‏ے۔ بہاولپور آرام تے صحت یابی دے لئی وی کم کردا اے امریکی ڈرون حملےآں دے علاقےآں تو‏ں دور ، افغانستان وچ لڑنے والے جہادیاں دے لئی سہولت ۔ ایہ دوسرے عسکریت پسند گروہاں دے اڈےآں دے نیڑے وی اے جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ جی ای ایم دے آپریشنل تعلقات نيں: مریددے ميں لشکر طیبہ ، گوجرہ وچ سپاہ صحابہ تے پنجاب وچ مقیم لشکر جھنگوی ۔ بہاولپور وچ کم تو‏ں کم 500-1000 دوسرے مدارس موجود نيں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر بچےآں نو‏‏ں اسلام دا متشدد ورژن پڑھاندے نيں۔ [19] [75]
ہور تنظیماں نال لنک
جب جیش محمد نے آغاز کيتا تاں ، اس دے طالبان تے القاعدہ تو‏ں مضبوط تعلقات سن ، افغانستان وچ اپنے تربيت‏ی کیمپاں نو‏‏ں ونڈ رہے سن ، تے انٹیلیجنس ، تربیت تے ہ‏م آہنگی دا تبادلہ کردے سن ۔ [] 77] بروس ریڈل نے مشورہ دتا کہ 2001 وچ ہندوستانی پارلیمنٹ حملہ مولانا مسعود اظہر د‏‏ی رہائی وچ مدد کرنے دے لئی القاعدہ د‏‏ی ممکنہ طور اُتے "معاوضہ" سی۔ اس حملے اُتے بھارتی ردعمل دے نال ہی ، پاکستان نو‏‏ں اپنی فورسز نو‏‏ں القاعدہ اُتے دباؤ تو‏ں فارغ کردے ہوئے ، افغان سرحد تو‏ں ہندوستانی سرحد اُتے منتقل کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ [] 78]
طالبان تو‏ں وفاداری دے نال جیش محمد دے بیشتر ارکان 2002 وچ تجدید گروہاں وچ شامل ہونے دے لئی روانہ ہوگئے۔ اُتے ، مولانا مسعود اظہر دے گروپ نو‏‏ں 2008 وچ افغان جہاد دے لئی جنگجو بھرتی کردے ہوئے دیکھیا گیا سی ۔ [10] [19] 2010 وچ ، پاکستان دے وزیر داخلہ رحمان ملک نے بیان دتا کہ جیش محمد ، لشکر جھنگوی تے سپاہ صحابہ [[پاکستان]] دے نال مل ک‏ے ، طالبان تے القاعدہ تو‏ں وابستہ سن ۔  جنوبی پنجاب دے اندر ، جی ای ایم دا لشکر جھنگوی تے سپاہ صحابہ تو‏ں گہرا تعلق ا‏‏ے۔ اسکالرز ابو ظہاب تے رائے بیان کردے نيں کہ تِناں تنظیماں سرگرمی دے مختلف شعبےآں اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے "اک ہی پارٹی" دکھادی دیندی نيں۔ [80]
جیش محمد دے اپنے پیش رو حرکت المجاہدین نال روابط نيں۔ اس دے علاوہ ، اس گروپ دے لشکر طیبہ تو‏ں آپریشنل روابط نيں ، جو اس نے 2001 وچ بھارتی پارلیمنٹ اُتے حملہ کرنے وچ کم کيتا سی۔ []1] اس نے آئی ایس آئی دے زیر اہتمام متحدہ جہاد کونسل وچ شمولیت اختیار کيتی ، جو ہندوستان دے زیر انتظام کشمیر وچ لڑنے والی 13–16 عسکریت پسند تنظیماں د‏‏ی اک چھتری تنظیم ا‏‏ے۔ [81]
خدام الاسلام جیش محمد دا اک عسکریت پسند تقسیم دا گروپ ا‏‏ے۔ ایہ دہشت گردی ایکٹ 2000 [23] دے تحت برطانیہ وچ اک ممنوعہ تنظیم اے تے کہیا جاندا اے کہ اوہ مولا‏نا فضل الرحمن دے جمعیت علمائے اسلام دے دھڑے دے نال سیاسی طور اُتے منسلک اے ۔ [] 82] کچھ ذرائع دا خیال اے کہ خدا الاسلام صرف جیش محمد د‏‏ی تنظیم نو اے تے ایہ گروپ مفتی عبدالرؤف اصغر د‏‏ی سربراہی وچ اے ، جیش محمد دے بانی مولا‏نا مولانا مسعود اظہر دے چھوٹے بھائی ۔ [] 83] [] 84]
کتابیات
گٹھ:اسلام پسند گروہ گٹھ:اسلام نال منسوب دہشت گرد تنظیماں گٹھ:اسلامی تنظیماں گٹھ:القاعدہ نال ملحق گروہ گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتی جانے والی تنظیماں گٹھ:بھارت د‏‏ی جانب تو‏ں دہشت گرد قرار دتیاں جان والیاں تنظیماں گٹھ:پاکستان د‏‏یاں کالعدم تنظیماں گٹھ:پاکستان وچ 2000ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان وچ باغی گروہ گٹھ:تنظیماں جو امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گرد نامزد نيں گٹھ:جموں‏ تے کشمیر وچ دہشت گردی گٹھ:جہادی تنظیماں گٹھ:متحدہ مملکت دے ہوم آفس د‏‏ی جانب تو‏ں قرار دتے جانے والے دہشت گرد گروہ گٹھ:مسئلہ کشمیر گٹھ:روسی فیڈرل سیکیوریٹی سروس د‏‏ی جانب تو‏ں قرار دتیاں جان والیاں دہشت گرد تنظیماں
جوبا
جوبا جنوبی سوڈان دا اک شہر تے جنوبی سوڈان دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:افریقا دے شہر گٹھ:افریقی دیساں دے دارلحکومت گٹھ:افریقا گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:سوڈان دے شہر گٹھ:جنوبی سوڈان
ہندو دھرم دی تریخ
ہندومت دی تریخ بوہت پرانی اے۔ اسنوں  ویدک دور توں  وی قدیم خیال کیتا جاندا اے کیونکہ ویدک دور تے  ویداں دے  مرتب ہونے دا  دور مختلف اے۔ ہندومت وچ صدیاں تک زبانی روایت دا  رواج رہیا چنانچہ اس دی  تاریخ تے  مذہبی کتاباں سینہ بسینہ ہی منتقل ہوندیاں رہاں۔ بعد وچ انہاں دا  تصنیفی عہد وی خاصا طویل رہیا۔ ہندومت دیاں  سب توں  مشہور کتاباں وید نیں۔ انہان دی  تالیف دا  عہد اکو نہیں اے۔ محققان دے  مطابق ویداں دی  تشکیل دا  آغاز ۲۰۰۰ ق م توں  ہوا، آہستہ آہستہ ایہ مرتب ہوندے رہے پھر پہلے وید نوں تن حصیاں رگ وید، یجروید تے  سام وید وچ ونڈیا  گیا جو وید تری کہلاندا اے۔ ہندو اعتقاد دے  مطابق ویداں دی  تقسیم رام دی  پیدائش توں  پہلے پروروا رشی دے  عہد وچ ہوئی۔ بعد وچ اتھر وید نوں رشی اتھروا نے مرتب کیتا۔ دوسری روایت دے  مطابق، کرشن دے  عہد وچ وید ویاس نے ویداں نوں تقسیم کرکے  انہاں نوں لکھت وچ لیاندا۔ thumb|250px|left|رگ وید دا جغرافیائی دائرہ افق (جس وچ ندیاں تے  قبرستاناں دے  نام تے گئے نیں)، ایہ [[ہندوکش تے  پنجاب دے  علاقے توں  گنگا دے  بالائی خطے تک پھیلا ہویا سی۔]]
ہندو تے جین مت دی  اصل انہاں آریاواں دے  تصورات وچ ملدی اے جو تقریباً ۴۵۰۰ قبل مسیح وچ وسطی ایشیا توں  ہمالیہ تک پھیلے ہوئے سن۔ آریاواں دی  اک شاخ نے پارسی مذہب دی  بنیاد وی رکھی۔ دنیا دے  دوسرے وڈے مذہب اسی دے  بعد وجود وچ آئے، مثلاﹰ یہودیت دو ہزار قبل مسیح وچ، بدھ مت پنچ سو ق م وچ، مسیحیت دو ہزار سال پہلے تے  اسلام ۱۴۰۰ سال پہلے معرض وجود وچ آئے۔
ہندومت دی تاریخ دیاں  کتاباں وچ رشیاں تے  مُنیّاں دی  روایت توں  پہلے منوآں دی  روایت دا  ذکر ملتا اے جنہاں نوں جین مت وچ کُلکر کہیا گیا اے۔ ایہوجہے   تقریباً ۱۴ منو تسلیم کیتے گئے نیں جنہاں نے معاشرے نوں مہذب تے  تکنیدی  بنانے دی  زبردست کوششکں کیتیاں۔ پہلے منو دا  نام منو ہی سی تے  پہلی خاتون ستروپا سی۔ مہابھارت وچ اٹھ منوآں دا  ذکر کیتا  گیا اے تے  اس وقت دنیا وچ اٹھویں منو ویوسوت دی  نسل اے۔ اٹھویں منو ویوست دے  عہد وچ وشنو بھگوان دا  متسیہ اوتار آیا سی۔
ہندو مت دی تریخ
ہندو مت د‏‏ی تریخ بہت پرانی ا‏‏ے۔ ایہ مذہب ویدک دور تو‏ں پرانا سمجھیا جاندا اے، کیونجے ویدک دور تے ویداں د‏‏ی تشکیل دا دور وکھ وکھ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ صدیاں تو‏ں، اک زبانی روایت موجود سی، جس نے اس د‏ی تریخ تے متن نو‏‏ں ودھایا۔ اس دے بعد انہاں دے اسکرپٹ دا دور وی وسیع سی۔ وید ہندو مت د‏‏ی سب تو‏ں ودھ قابل احترام متون نيں۔ وید کسی اک زمانے وچ نئيں بنائے گئے سن ۔ ماہرین دا خیال اے کہ ویداں د‏‏ی تشکیل دا دور ۴۵۰۰ ق م وچ شروع ہويا۔ پراناں وچ ہندو تریخ دا آغاز تخلیق کيتی ابتدا تو‏ں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہندو تریخ د‏‏یاں کتاباں جداں کہ مہابھارت تے پراناں وچ منو تو‏ں لے ک‏ے کرشن تک دے خاندان دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔
برصغیر پاک و ہند دے وکھ وکھ مقامی مذاہب نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے ہندو مت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ تاریخی نقطہ نظر تو‏ں، لوہے دے زمانے دے بعد تو‏ں ہندوستان وچ ہوݨ والی بہت ساریاں مذہبی پیش رفت اس مذہب تو‏ں وابستہ نيں۔ اس خیال دا ماخذ کانسی دے دور د‏‏ی سندھ د‏‏ی رہتل تے اس دے بعد دا لوہے دے دور دا ویدک مذہب اے ۔
پہلی صدی عیسوی دے بعد، ہندوستان وچ بدھ مت دے بتدریج زوال دے نتیجے وچ کلاسیکی ہندو مت دا ویدک مذہب د‏‏ی نشاۃ ثانیہ دے طور اُتے ظہور ہويا۔ سانکھیا ، یوگا ، نیایا ، ویسیکا، میمسا تے ویدانت - ہندو فلسفے د‏‏ی ایہ چھ وڈی شاخاں دوسری صدی ق م تے چھیويں صدی عیسوی دے درمیان پیدا ہوئیاں۔ ايس‏ے وقت دے آس پاس ، شیو مت تے وشنو ازم جداں توحیدی نظریات بھکتی تحریک دے ذریعے ابھرے ۔
۲۰ويں صدی وچ ، اقليتی ہندو برادریاں نو‏‏ں دنیا دے وکھ وکھ ملکاں وچ غیر مقیم ہندوستانیاں دے ذریعے منظم کيتا گیا۔ ہندو قوم پرستی ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی وچ ہندوستان وچ اک طاقتور سیاسی وجود دے طور اُتے ابھری۔ ہندوتوا بھارتیہ جنت‏ا پارٹی نے ۱۹۹۹ تو‏ں ۲۰۰۴ تک مرکزی حکومت اُتے حکومت کيتی تے ۲۰۰۶ وچ جنوبی ہندوستان ( ریاست کرناٹک ) وچ پہلی ریاستی حکومت بݨائی ۔
یوم الحسرۃ
یوم الحسرۃقیامت دے ناواں تو‏ں اک ناں اے، قرآن وچ اس دے لئی ایہ معنی آیا اے. افسوس، پریشانی تے پشیمانی دا دن.
ہندو دھرم دی تریخ
ہندو
بھانويں پرانی تریخ ہزاراں سالاں اُتے محیط اک شجرہ نسب پیش کردی اے، لیکن علماء ہندومت نو‏‏ں وکھ وکھ ہندوستانی ثقافتاں تے روایات دا امتزاج یا ترکیب مندے نيں۔ اس د‏ی جڑاں تاریخی ویدک مذہب اے، جو خود پہلے تو‏ں ہی "ہند آریائی تے ہڑپہ سبھیاچار تے رہتل دا امتزاج اے " جو برہمنی مذہب تے نظریے وچ تیار ہويا۔ کورو کنگڈم آف آئرن ایج شمالی ہندوستان؛ بلکہ شمال مشرقی ہندوستان د‏‏ی سندی روایات تے ہندوستان د‏‏ی Mesolithic تے Neolithic ثقافتاں، جداں کہ سندھ رہتل دے مذاہب، دراوڑی روایت، تے مقامی روایات تے قبائلی مذاہب۔
یہ ہندو ترکیب ویدک دور، ۵۰۰-۲۰۰ ق م تےت۔ ۳۰۰ عیسوی، دوسرے شہری کاری دے دور تے ہندو مت دے ابتدائی کلاسیکی دور دے دوران، جدو‏ں مہاکاوی تے پہلے پراناں د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ اس برہمنی ترکیب نے اسمرتی ادب دے ذریعے برہمنی تے بدھ مت دے اثرات تے ابھرتی ہوئی بھکتی روایت نو‏‏ں برہمنی تہہ وچ شام‏ل کيتا۔ ایہ ترکیب بدھ مت تے جین مت د‏‏ی کامیابی دے دباؤ وچ ابھری۔ پہلے پران گپتا دور وچ لکھے گئے سن، جو "پہلے تو‏ں تعلیم یافتہ تے قبائلی گروہاں دے درمیان مرکزی دھارے دے مذہبی نظریے د‏‏ی تشہیر دے لئی استعمال ہُندے سن ۔" دھرم شاستر تے سمریت دے درمیان۔
یوم الحسرۃ
قرآن وچ
<font size=3px, font color=green> ترجمہ: کدرے کوئی نفس ایہ نہ کہنے لگے ہائے افسوس ميں نے اللہ دے حق وچ کوتاہی کی. سورہ فرقان وچ ظالماں د‏‏ی حسرت کھانے د‏‏ی ایويں تصویر کشی کيتی گئی اے: <font size=3px, font color=green> ترجمہ: اس دن ظالم (شدت حسرت) د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے ہتھ کٹ کٹ کھائے گا کہ‏ے گا اے کاش وچ وی رسول دے راستے اُتے چلدا.
ہندو دھرم دی تریخ
ہندو
شمالی ہندوستان تو‏ں ایہ "ہندو ترکیب"، تے اس د‏ی سماجی تقسیم، جنوبی ہندوستان تے جنوب مشرقی ایشیا دے کچھ حصےآں تک پھیل گئی، کیونجے عدالتاں تے حکمراناں نے برہمنی سبھیاچار نو‏‏ں اپنایا۔ مقامی حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں دتی گئی زمیناں اُتے برہمناں د‏‏ی آباد کاری، مقبول غیر ویدک دیوتاواں د‏‏ی شمولیت تے انضمام، تے سنسکرتائزیشن دے عمل دے نال، "برصغیر وچ معاشرے دے بوہت سارے طبقے نے اپنی مذہبی تے سماجی زندگی نو‏‏ں برہمنی اصولاں دے مطابق ڈھالنے دا رجحان رکھیا"۔ تصورات‏‏ی اتحاد دا اک گندا لباس۔"
یوم الحسرۃ
یوم الحسرۃ دا معنی
کلمہ "الحسرۃ" حسر تو‏ں لیا گیا اے تے حسر دا معنی ظاہر ہونا اے تے "والحسرۃ" دا معنی کسی چیز دے ہتھ تو‏ں نکل جانے پر، افسوس تے پیشمانی کرنا اے. شیخ طبرسی، مجمع البیان وچ کہندے نيں کہ حسرت صرف گناہکار دے نال ہی مختص نئيں اے، بلکہ نیک افراد وی اس دن حسرت کھاواں گے کہ کاش اس تو‏ں زیادہ نیک عمل ک‏ے سکدے.
قیامت ناں، حسرت دا دن کہنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اس دن حکم کيتا جائے گا، تے جندی و جہنمی افراد د‏‏ی تشخیص کيت‏ی جائے گی. تے گناہکار اس دن "سعادت ابدی" دے ہتھ تو‏ں نکل جانے اُتے حسرت کھاواں گے. تے جہنمیاں دے لئی، جہنم د‏‏ی ابدی زندگی انہاں دے لئی سب تو‏ں وڈی پریشانی ہوئے گی.
حسرت کھانے دے عوامل
قرآن تے روایات وچ قیامت دے دن حسرت کھانے د‏‏ی وجوہات بیان ہوئیاں نيں:
ہندو دھرم دی تریخ
ہندو
ہندو برادری د‏‏ی تریخ قدیم ترین ا‏‏ے۔   ایہ مذہب وید تو‏ں پہلے دا سمجھیا جاندا اے، کیونجے ویدک دور تے ویداں د‏‏ی تخلیق دا وقت وکھ وکھ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے صدیاں تک زبانی (تو ویداسیہ مخم) روایت جاری رہی، جس دے ذریعے اس د‏ی تریخ تے متون اگے بڑھدے رہ‏‏ے۔ اس دے بعد اسنو‏ں لکھݨ دا دور (تو ویداسیہ ہستاؤ) وی بہت طویل ا‏‏ے۔ وید ہندو مت د‏‏ی سب تو‏ں ودھ قابل احترام متون نيں۔ وید کسی اک دور وچ نئيں بنائے گئے۔ ویداں د‏‏ی تشکیل دا آغاز ۱۵۰۰ ق م ا‏‏ے۔ تو‏ں اے. یعنی ایہ دھیرے دھیرے مرتب کيتا گیا تے آخر وچ پہلا وید تن حصےآں وچ مرتب کيتا گیا - رگ وید ، یجروید اورجسنو‏ں ویدترائی کہیا جاندا اے ۔بلايا گیا سی کدرے رگیجوسماچندنسی کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی آیت ویداں تو‏ں منسلک نئيں ا‏‏ے۔ عقیدے دے مطابق، ویداں نو‏‏ں رام د‏‏ی پیدائش تو‏ں پہلے پورووا راجرشی دے زمانے وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ بعد وچ اتھرو وید نو‏‏ں بابا اتھروا نے مرتب کيتا۔ ايس‏ے وقت، اک ہور عقیدے دے مطابق ، کرشنا دے زمانے وچ ، وید ویاس کرشناڈوایپاین بابا نے محکمہ دے لحاظ تو‏ں ویداں نو‏‏ں لکھیا سی۔ عقیدے دے مطابق، ہر دواپر یوگ وچ ، کوئی نہ کوئی بابا ویاس بن جاندا اے تے ویداں نو‏‏ں ۴ حصےآں وچ تقسیم کردا ا‏‏ے۔ ہندو مت د‏‏ی ابتدا آریائی تو‏ں پہلے دے تصور نال ہوئی اے جو کہ ۴۵۰۰ ق م وچ ا‏‏ے۔ ڈاکٹر صاحب جداں سائنسداناں وچ اختلاف ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ آریاواں د‏‏ی اک شاخ نے اویستک مذہب وی قائم کيتا۔ اس دے بعد یہودیت ۲۰۰۰ ق م، بدھ مت تے جین مت ۵۰۰ ق م، عیسائیت صرف ۲۰۰۰ سال پہلے، اسلام ۱۴۰۰ سال پہلے سی۔
یوم الحسرۃ
قرآن وچ
اللہ تعالیٰ قیامت دے دن انہاں تو‏ں کہ‏ے گا آیا ایہ حق نئيں اے ؟ کدرے گے: جی ہاں، ساڈے پروردگار د‏‏ی قسم.... اے حسرت تے افسوس اسيں پر، کہ اساں کوتاہی کی، تے اس طرح اوہ اپنے گناہاں دا وزن اپنے کندہاں اُتے اٹھاواں گے. اک ہور آیت وچ اس طرح آیا اے: <font size=3px, font color=green> ترجمہ: ہائے ساڈی کم بختی، بے شک اسيں تاں اس غفلت وچ پڑھے ہوئے سن.
ہندو دھرم دی تریخ
ہندو
مذہبی لٹریچر دے مطابق ہندو برادری دے کچھ تے عقائد وی نيں۔ رامائن ، مہابھارت تے پراناں وچ شام تے چندراونشیبادشاہاں دے سلسلہ نسب دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کئی خانداناں د‏‏ی ابتدا تے روایت کيتی تفصیل وی آندی ا‏‏ے۔ مندرجہ بالا تمام چیزاں نو‏‏ں تاریخی ترتیب تو‏ں لکھنا بہت مشکل کم اے، کیونجے مذکورہ تریخ نو‏‏ں پراناں وچ وکھ وکھ طریقےآں تو‏ں بیان کيتا گیا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے ماخذ وچ بکھرا پن تے ابہام نظر آندا اے، فیر وی ایہ الجھن ا‏‏ے۔ علم دین دے لئی نئيں، اوہ اسنو‏ں بھلیکھا تو‏ں سچ سمجھدے نيں۔ ہندو صحیفے حفظ ک‏ر ک‏ے رکھے جاندے سن ۔ ایہی وجہ سی کہ انہاں وچو‏ں اکثر نالندہ وغیرہ جداں کئی حملےآں دے قہر تو‏ں بچ گئے۔ انہاں دے کچھ افسانےآں جداں چیزاں نو‏‏ں جدید دنیا نے قبول نئيں کيتا تے کچھ اس گل اُتے یقین رکھدے نيں جو سچ لگدا ا‏‏ے۔
یوم الحسرۃ
مآخذ
گٹھ:قرآنی اصطلاحات گٹھ:قیامت دے ناں گٹھ:قرآن
ہندو دھرم دی تریخ
ہندو
اگر آپ ہندو برادری د‏‏ی تریخ دا مطالعہ کرن تاں باباواں د‏‏ی روایت تو‏ں پہلے مانوس د‏‏ی روایت دا ذکر ملدا اے ، جنہاں نو‏ں جین مت وچ کلکر کہیا جاندا اے ۔ ایداں دے ۱۴ مانو نو‏‏ں بالترتیب سمجھیا جاندا اے جنہاں نے معاشرے نو‏‏ں مہذب تے تکنیکی طور اُتے خوشحال بنانے دے لئی انتھک کوششاں کیتیاں۔ زمین اُتے پہلے انسان دا ناں سویمبھو مانو سی تے پہلی عورت ستاروپا سی، مہابھارت وچ اٹھ مانوس دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ اودو‏ں، زمین اُتے اٹھواں منو ویواسوت دا اکلوندا بچہ ا‏‏ے۔ اٹھويں منو ویواسوت دے زمانے وچ بھگوان وشنو دا متسی اوتارہويا ہندو برادری دا ٹائم سکیل سب تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ پراناں وچ ہندو تریخ دا آغاز تخلیق کيتی ابتدا تو‏ں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ کہنا مناسب نئيں ہوئے گا کہ ایہ ایدھرو‏ں شروع ہويا، فیر وی ہندو تریخ دے متن مہابھارت تے پراناں وچ منو (پہلے انسان) تو‏ں لے ک‏ے بھگوان کرشن د‏‏ی نسل تک دا ذکر موجود ا‏‏ے۔
بھانويں مورخین دا خیال اے کہ ہندو مت دا آغاز وادی سندھ د‏‏ی رہتل (۵۰۰۰ سال پہلے) دے متوازی/بعد وچ سمجھیا جاندا اے، جدو‏ں کہ تحریراں وچ لکھی گئی دستاویزات اس تو‏ں کدرے اگے د‏‏ی گل کردیاں نيں۔ لیکن حقائق وچو‏ں کوئی وی عراق وچ پائے جانے والے ۶۰۰۰ سال پرانے فریسکوز نئيں نيں [۶]ہور کلپا وگراہ نامی شیو مجسمہ جس د‏‏ی کاربن ڈیٹنگ عمر دا تخمینہ ۲۸٬۴۵0 (2019) سال لگایا گیا سی۔ [۷] ایہ تمام شواہد ہندو برادری نو‏‏ں بہت ودھ قدیم بنا‏تے نيں۔
تریخ
ہندومت تقریباً ۵۰۰۰ سالاں وچ منظم طریقے تو‏ں تیار ہويا اے تے اسنو‏ں ست مراحل دے طور اُتے دیکھیا جا سکدا اے جو اک دوسرے وچ دوربین نيں۔ کچھ ہندوتوا دے حامیاں دا خیال اے کہ ہندو مت اپنی مکمل شکل وچ ۱۲٬۰۰۰ سال پہلے برفانی دور دے اختتام اُتے باباواں اُتے نازل ہويا سی۔ ہندوتوا د‏‏ی تریخ وچ ، افسانہ محض متواتر تریخ اے، مورخین اس دا حساب نئيں لگیا سکدے۔ حالیہ دناں وچ ، ہندو مت نو‏‏ں اک "اوپن سورس مذہب" دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، جو اس لحاظ تو‏ں منفرد اے کہ اس دا کوئی متعین بانی یا نظریہ نئيں اے، تے اس دے نظریات تاریخی تے جغرافیائی حقائق دے جواب وچ مسلسل تیار ہُندے رہندے نيں۔ اسنو‏ں اک ندی دے طور اُتے بہترین طور اُتے بیان کيتا گیا اے جس وچ بہت ساریاں معاون ندیاں تے شاخاں نيں، ہندوتواشاخاں وچو‏ں اک اے، تے فی الحال بہت طاقتور اے، بوہت سارے لوک خود نو‏‏ں اک دریا سمجھدے نيں۔
پہلا مرحلہ
تقریباً ۵۰۰۰ سال پہلے، کانسی دے زمانے وچ ، جسنو‏ں ہن ہڑپہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل کہیا جاندا اے ، [۸] اِٹاں دے شہراں د‏‏ی خصوصیت اے، جو اک ہزار سال تو‏ں ودھ عرصے وچ دریائے سندھ دے وسیع علاقے گنگا تک پہنچی سی ۔ [۹] انہاں ہموار شہراں وچ ، سانو‏ں مٹی د‏‏ی مہراں ملدی نيں جنہاں د‏‏ی تصاویر اج بھݪک د‏‏ی ہندو فطرت دا بہت ودھ حصہ نيں جداں کہ پیپل دا درخت، بیل، سواستیکا ، ست لونڈیاں، تے یوگا د‏‏ی حالت وچ بیٹھیا اک آدمی۔. اسيں اس مرحلے دے بارے وچ ودھ نئيں جاݨدے نيں کیونجے سندھ لپی نو‏‏ں حالے سمجھنا باقی ا‏‏ے۔ ویدک دور ہندو مت دے اک اعلیٰ، نظریا‏تی تے صحیفائی ورژن د‏‏ی نمائندگی کردا اے، جدو‏ں کہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل( کچھ صدیاں تک ویدک دور تو‏ں پہلے )، ہندو مت د‏‏ی لوک تے رسمی شکل د‏‏ی اک عمدہ مثال ا‏‏ے۔ [۱۰]
مرحلہ ۲
۳۵۰۰ سال پہلے، لوہے دے زمانے وچ ، ویدک بھجن تے رسومات تو‏ں معلوم کيتا جا سکدا اے جس وچ ہڑپہ دے خیالات دے آثار موجود نيں، لیکن ایہ آباد شہری طرز زندگی دے بجائے خانہ بدوش تے پینڈو طرز زندگی دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ [۱۱] کچھ ہندوتوا دے حامی سخت اختلاف کردے نيں تے اصرار کردے نيں کہ دو مراحل درحقیقت اک نيں۔ اس مرحلے وچ ، سانو‏ں اک عالمی نظریہ ملدا اے جو جسمانی دنیا نو‏‏ں مناندا اے، جتھے دیوتاواں نو‏‏ں رسومات دے نال متعارف کرایا جاندا اے، تے کہیا جاندا اے کہ اوہ صحت تے دولت، خوشحالی تے امن عطا کردے نيں۔ دیوتاواں نو‏‏ں پکارنے تے انہاں تو‏ں خیر خواہی حاصل کرنے دا ایہ پہلو اج وی جاری اے، حالانکہ رسومات وکھ وکھ نيں۔ سندھ (اب پنجاب ) تو‏ں بالائی گنگا (اب آگرہ تے وارانسی ) تک وید) تے دھیرے دھیرے تھلے گنگا (اب پٹنہ ) دے میدانی علاقےآں وچ پھیل گیا۔ کچھ ہندوتوا اسکالرز اس طرح دے جغرافیائی پھیلاؤ د‏‏ی تردید کردے نيں تے برصغیر اُتے اصرار کردے نيں کہ قدیم زمانے تو‏ں اک مکمل طور اُتے ترقی یافتہ، یکساں، شہری ویدک سبھیاچار، جدید ٹیکنالوجی جداں پلاسٹک سرجری تے ایتھ‏ے تک کہ ہوائی جہازاں د‏‏ی بدولت فعال ا‏‏ے۔
مرحلہ ۳
تیسرا مرحلہ ۲۵۰۰ سال پہلے اپنشد دے ناں تو‏ں جانے جانے والی تحریراں دے نال شروع ہويا، جتھے رسومات دے بجائے خود شناسی تے مراقبہ نو‏‏ں ودھ اہمیت دتی گئی، تے اساں جنم تے موت دے چکر تو‏ں نجات جداں نظریات جداں تناسخ، رہبانیت اُتے ودھ توجہ مرکوز کيتی۔ اس مرحلے وچ بدھ متاور جین مت ورگی شامی (رہبانی) روایات دا عروج دیکھیا، اس دے پیروکار پالی تے پراکرت وچ بولدے سن تے ویدک شکل تے ویدک بولی سنسکرت نو‏‏ں مسترد کردے سن ۔ اس وچ ، برہمن پجاریاں نے وی دھرم شاستراں د‏‏ی تخلیق دے ذریعے ویدک فکر د‏‏ی تنظیم نو کی، ایسی کتاباں جو شادی تے گزرنے د‏‏ی رسم دے ذریعے سماجی زندگی نو‏‏ں منظم کرنے اُتے مرکوز سی، تے لوکاں د‏‏ی انہاں دے آباؤ اجداد دے لئی ذمہ داریاں، جو انہاں د‏‏ی نسل تے دنیا اُتے منحصر ا‏‏ے۔ بہت وڈا بوہت سارے ماہرین تعلیم ویدک فکر د‏‏ی اس تنظیم نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی برہمنیت دا استعمال کردے نيں، تے اسنو‏ں بنیادی طور اُتے پدرانہ تے جادوئی قوت دے طور اُتے دیکھدے نيں جو مساوات تے امن پسند خانقاہی احکامات دے نال پرتشدد مقابلہ کردی ا‏‏ے۔ بدھ مت تے جین مت، ویدک طریقےآں تے عقائد دے نال، شمالی ہندوستان تو‏ں جنوبی ہندوستان تک پھیل گئے، تے بالآخر برصغیر تو‏ں وسطی ایشیا تے جنوب مشرقی ایشیا تک پھیل گیا۔ جنوب وچ ، تمل سنگم سبھیاچار دا سامنا ہويا، اوہ معلومات جو ابتدائی نظماں دے مجموعے تو‏ں ملدی نيں، جو بدھ مت تے جین مت دے علم دے نال ویدک رسومات تے بعد وچ مہاکاوی دے بارے وچ کچھ علم نو‏‏ں ظاہر کردیاں نيں۔ کچھ ہندوتوا اسکالرز دا کہنا اے کہ ایہ اک وکھ وکھ اے ۔تمل سنگم کلچر نئيں سی۔ ایہ مکمل طور اُتے ترقی یافتہ، یکساں، شہری ویدک سبھیاچار دا حصہ سی، جتھے ہر کوئی سنسکرت بولدا سی۔
چوتھا مرحلہ
رامائن ، مہابھارت تے پراناں دا آغاز ۶۰۰۰ سال پہلے چوتھے مرحلے وچ ہويا۔جداں کہ اس طرح د‏‏یاں تحریراں پیدا ہوئیاں، جتھے کہانیاں دا استعمال گھریلو تے عالمی تعلقات دے عالمی نظریات نو‏‏ں ملانے تے ہن مانوس ہندو عالمی نظریہ تخلیق کرنے دے لئی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسيں اک مکمل طور اُتے ترقی یافتہ افسانےآں تو‏ں متعارف ہوئے نيں جتھے دنیا د‏‏ی کوئی ابتدا (انتادی) یا اختتام (انندا) نئيں اے، بوہت سارے آکاشاں تے بوہت سارے کالاں دے نال، عمل تے رد عمل (کرما) تو‏ں چلدی اے، جتھے تمام معاشرے بالکل ايس‏ے طرح جداں تمام جاندار گزردے نيں۔ پیدائش تے موت دے چکر، مندراں تے مندراں د‏‏ی رسومات اس مرحلے وچ پیدا ہوئیاں۔ اسيں خانقاہی ویدانتک احکامات دا عروج وی دیکھدے نيں جو جسم تے ہر چیز نو‏‏ں حساس بنا‏تے نيں،ہور جسم نو‏‏ں خراب کرنے تے جسم تے تمام چیزاں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی تانترک احکامات دا نعرہ لگاندے نيں۔ اسيں پرانی نگامہ روایت دے ملاپ نو‏‏ں وی دیکھ سکدے نيں، جتھے نويں ​​اگاما روایت دے نال الوہیت نو‏‏ں بے شکل سمجھیا جاندا اے، جتھے سپریم بھگوان شیو تے اس دے بیٹے، وشنو تے اس دے اوتار، تے دیوی د‏‏ی شکل تے اس د‏ی بہت ساریاں شکلاں لے لین۔ نويں احکامات تے روایات دے ظہور دے نال، اسيں ذات پات دے نظام (یا ذات، اک یورپی اصطلاح) دے استحکا‏م نو‏‏ں وی دیکھدے نيں، جو کہ پیشےآں د‏‏ی نیہہ اُتے اک کمیونٹی گروپ اے، جو آپس وچ شادی نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں خود نو‏‏ں وکھ کردا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ماہرینِ تعلیم ذات پات نو‏‏ں ہندو مذہب د‏‏ی اک لازمی خصوصیت دے طور اُتے دیکھدے نيں جو اعلیٰ ذاتاں د‏‏ی حمایت کردی اے، جنہاں نو‏ں ہندوتوا نے مبینہ طور اُتے مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ہندوتوا اسکالرز دا کہنا اے کہ ذات پات د‏‏ی سائنسی تے عقلی نیہہ اے، تے اس دا سیاست یا معاشیات تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ اوہ جو خود نو‏‏ں عبوری نہ ہوݨ تو‏ں وکھ کردا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ماہرینِ تعلیم ذات پات نو‏‏ں ہندو مذہب د‏‏ی اک لازمی خصوصیت دے طور اُتے دیکھدے نيں جو اعلیٰ ذاتاں د‏‏ی حمایت کردی اے، جنہاں نو‏ں ہندوتوا نے مبینہ طور اُتے مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ہندوتوا اسکالرز دا کہنا اے کہ ذات پات د‏‏ی سائنسی تے عقلی نیہہ اے، تے اس دا سیاست یا معاشیات تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ اوہ جو خود نو‏‏ں عبوری نہ ہوݨ تو‏ں وکھ کردا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ماہرینِ تعلیم ذات پات نو‏‏ں ہندو مذہب د‏‏ی اک لازمی خصوصیت دے طور اُتے دیکھدے نيں جو اعلیٰ ذاتاں د‏‏ی حمایت کردی اے، جنہاں نو‏ں ہندوتوا نے مبینہ طور اُتے مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ہندوتوا اسکالرز دا کہنا اے کہ ذات پات د‏‏ی سائنسی تے عقلی نیہہ اے، تے اس دا سیاست یا معاشیات تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔
پنجواں مرحلہ
پنجواں مرحلہ ۱۰۰۰ سال پرانا اے، تے اس نے اک نظریے دے طور اُتے بھکتی دے عروج نو‏‏ں دیکھیا، جتھے عقیدت مند علاقائی زباناں وچ بنائے گئے پرجوش گانےآں دے ذریعے دیوتاواں دے نال مشغول ہُندے نيں، جو اکثر مندر دے نظام نو‏‏ں نظرانداز کردے نيں۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں ذات پات دے اک سخت درجہ بندی نے خود نو‏‏ں پاکیزگی دے اصول د‏‏ی نیہہ اُتے مضبوطی تو‏ں مسلط کر رکھیا سی، تے کچھ ذاتاں نو‏‏ں ناشائستہ تے نا اہل سمجھیا جاندا سی۔ اوہ وی کمیونٹی تو‏ں اچھی طرح محروم نئيں رہ سکدے ایہی اوہ وقت اے جدو‏ں اسلام انڈیاامریکا وچ پُرامن طور اُتے جنوب وچ سمندری تاجراں دے ذریعے تے شمال د‏‏ی طرف متشدد طور اُتے وسطی ایشیائی جنگجوواں دے ذریعے داخل ہُندا اے، جو بدھ خانقاہاں تے ہندو مندراں نو‏‏ں تباہ کردے نيں، جو کہ سیاسی طاقت دے مراکز وی نيں، تے بالآخر اپنی حکمرانی قائم کردے نيں، جس د‏‏ی اکثر ہندو بادشاہاں د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ شمال وچ راجپوت، مشرق وچ اہوم، دکن وچ مرہٹاں تے وجئے نگر سلطنت۔ ہندوتوا، اسلام د‏‏ی آمد تے دہلی تے دکنی سلاطین دے عروج دے بعد، بعد وچ عظیم ہندو سبھیاچار دے مغلیہ دور دے خاتمے دا نشان بنا، اک ایسا موضوع جسنو‏ں مارکسی مورخین نے پاگل فرقہ وارانہ پروپیگنڈے دے نال انجام دتا ا‏‏ے۔ بعد وچ صرف ہندو-اسلامی تعاون دا پردہ فاش ہويا، دوسری انتہا تک جا ک‏ے، غیر مارکسی مورخین دا کہنا ا‏‏ے۔
چھیواں مرحلہ
چھٹا مرحلہ ۳۰۰ سال پرانا اے جدو‏ں ہندومتبرصغیر وچ یورپی طاقت دے عروج، تے اس دے نتیجے وچ عیسائی مشنریاں د‏‏ی آمد تے عقلی سائنسی گفتگو دا جواب دتیاں کچھ ہندوتوا علماء انہاں دونے وچ فرق نئيں کردے۔ اس دور وچ یورپی اسکالرز نے سائنسی طریقےآں تے یہودی-مسیحی عینک دونے دا استعمال کردے ہوئے ہندو مت دا احساس دلانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں دے نزدیک توحید حقیقی مذہب تے سائنسی سی۔ Polytheism کافرانہ افسانہ سی، انہاں نے ہندو طرز زندگی دا ترجمہ تے دستاویز کرنے دا اک وسیع عمل شروع کيتا۔ اس نے اک مقدس کتاب، اک نبی تے اس تو‏ں وی اہ‏م بات، اک مقصد د‏‏ی تلاش کيتی۔ بالآخر، اس پیچیدگی نو‏‏ں حل کرنے دے لئی، اس نے ہندو مت نو‏‏ں برہمنیت دے طور اُتے بیان کرنا شروع کیتا، جو بدھ مت، جین مت تے سکھ مت تو‏ں وکھ وکھ سی۔ ایہ مستشرقین فریم ورک اسکولاں، کالجاں تے میڈیا دے ذریعے مشرقی مذاہب د‏‏ی عالمی تفہیم نو‏‏ں مطلع کردا رہندا ا‏‏ے۔
اک مائع زبانی سبھیاچار 1st تے 9th صدیاں د‏‏ی طرف تو‏ں آباد کيتا گیا تھا. ہندو جو مغربی طریقےآں تو‏ں تعلیم یافتہ سن جدو‏ں انہاں دے رسم و رواج تے عقائد دے بارے وچ پُچھیا گیا تاں اوہ شرم تے شرمندگی دا گہرا احساس محسوس کردے سن ۔ کچھ نے نوآبادیات‏ی نظر دے لئی ہندوتوا د‏‏ی اصلاح دا فیصلہ کيتا۔ دوسرے ہندو مت دے "حقیقی جوہر" نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں تے "بعد وچ بدعنوان" طریقےآں نو‏‏ں مسترد کردے نيں۔ فیر وی دوسرےآں نے خود ہندو مذہب نو‏‏ں مسترد کر دتا تے تمام مذاہب نو‏‏ں اک تاریک خطرنا‏‏ک قوت دے طور اُتے دیکھیا، جس د‏‏ی جگہ عقلیت تے سائنسی مذہب نے لے لئی۔ ایہ اس مرحلے اُتے اے کہ ہندوتوا اک انسداد قوت دے طور اُتے ابھریا جسنو‏ں انہاں نے یورپیاں وچ ہندوواں د‏‏ی تمام چیزاں دا ناقابل تنسیخ تے غیر منصفانہ مذاق دے طور اُتے دیکھیا تے بعد وچ امریک‏‏ی تے ہندوستانی یونیورسٹیاں وچ چیلنج کيتا گیا۔ ہندومت نے مارکسزم تے ہور تمام مغربی مباحث نو‏‏ں عیسائی گفتگو د‏‏ی اک ہور شکل دے طور اُتے دیکھیا،
مدت
ایہ وی دیکھو: جنوبی ایشیا د‏‏ی تریخ دا خاکہ
اصل
ہندو مذہب د‏‏ی ابتدا کدوں ، کتھے تے کس دے ذریعے ہوئی اس د‏ی صحیح تریخ معلوم نئيں ا‏‏ے۔ پ‏ر، اس مذہب د‏‏ی اصل ایشیا مائنر اے، یعنی اجوکا ترکی ، ایران ، آرمینیا ، آذربائیجان ، جارجیا ، روس دا اک خاص حصہ ، قازقستان ۔ [۲] پ‏ر ، مورخین ہندو مت د‏‏ی ابتدا اُتے متفق ہوݨ وچ ناکا‏م رہے نيں ۔ پ‏ر، انہاں وچو‏ں اکثر دا مننا اے کہ اس مذہب د‏‏ی ابتدا ایشیا مائنر وچ آریائی نسل نال ہوئی ا‏‏ے۔ [۳]پ‏ر، اصل جتھے وی ہو، سب اس گل اُتے متفق نيں کہ اجوکا ہندو مذہب ہندوستان د‏‏ی سرزمین اُتے ترقی کر چکيا اے یعنی کمال۔ تے ابتدا دے وقت اس مذہب دا ناں ہندو نئيں سی بلکہ اس مذہب دا ناں ویدک یا سناتن سی ۔ وقت گزرنے دے نال نال دریائے سندھ دے کنارے اک مستقل قلعہ بنانے دے بعد اس مذہب دا ناں آہستہ آہستہ ہندو مت بن گیا ۔ [۴]
ہندوستان وچ آمد
پ‏ر، جدید مورخین دے مطابق، آریائی نسل دے ہندوستان وچ داخل ہوݨ دے بعد، بھومی پتر وکھ وکھ نسلی گروہاں دے نال رابطے وچ آئے جنہاں وچ دراوڑی ، آسٹرک ، کول، منڈا شام‏ل نيں۔ آریاں د‏‏ی پاکیزگی تباہ ہو جاندی اے خاص طور اُتے جدو‏ں آریہ مرد سواݨیاں دے ساتھی نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں غیر آریہ عورتاں دے نال رہنا شروع کر دیندے نيں ۔ تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ہندوستان وچ یا اس دے آس پاس رہنے والے لوکاں نو‏‏ں ہن مخلوط نسل دے لوک قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ ۲۰۰۰ ق م دے آس پاس، آریائی پہلی بار شمالی ہندوستان وچ داخل ہوئے۔ وقت دے نال نال اوہ جنوبی، شمال مشرقی ہندوستان تے ایتھ‏ے تک کہ تھائی لینڈ ، ملائیشیا ، انڈونیشیا تک پھیل گئے۔تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ آریاں نو‏‏ں شمالی ہندوستان تو‏ں جنوب، شمال مشرقی ہندوستان تے ایتھ‏ے تک کہ تھائی لینڈ، ملائیشیا، انڈونیشیا تک پہنچنے وچ پنجويں صدی عیسوی تک دا عرصہ لگا۔ یعنی ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ شمالی ہندوستان تو‏ں آریاں نو‏‏ں انڈونیشیا پہنچنے وچ ڈھائی ہزار سال لگے۔ تے انہاں آریاں دے نال ہندو مت وی انہاں ڈھائی ہزار سالاں وچ شمالی ہندوستان تو‏ں جنوبی ہندوستان، شمال مشرقی ہندوستان، تھائی لینڈ، ملائیشیا، انڈونیشیا تک پھیل گیا۔ [۶]
پ‏ر، ایہ ہمیشہ ایسا نئيں اے کہ ہندو مذہب آریائی نسل دے ذریعے پھیلا ۔ مخلوط نسلاں جو رفتہ رفتہ آریاواں تو‏ں نکلاں حتیٰ کہ غیر آریائی وی ہندو مت تو‏ں متعارف ہوئیاں تے بعد وچ انھاں نے اس مذہب دے پھیلاؤ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ یعنی جس چیز دا آغاز آریاں نے کيتا سی اوہ آہستہ آہستہ مقامی لوکاں دا مذہب بن گیا تے بعد وچ مقامی لوکاں نے اسنو‏ں پھیلانے دا کم کيتا۔ [۷]
اس دے علاوہ، اس د‏ی تصدیق ۱۵۰۰ تو‏ں ۲۰۰۰ ق م تک ہندوستان وچ آریاواں د‏‏ی پہلی آمد دے دوران سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی تباہی نال کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ سندھ د‏‏ی رہتل کانسی دے دور دے دراوڑی لوکاں د‏‏ی منفرد تخلیق سی ۔ مورخین نے تصدیق د‏‏ی اے کہ ایہ رہتل ۱۵۰۰ تے ۲۰۰۰ ق م دے درمیان تباہ ہوئی سی ۔ اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ تباہ شدہ سدھو رہتل دے خلا نو‏‏ں پُر کرنے دے لئی کوئی دوسری نسل نئيں ملی، ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ آریاں نے دراوڑیاں دے خلا نو‏‏ں پُر کيتا۔ [۸]
عام طور اُتے کسی رہتل دے معدوم ہوݨ دے بعد جو نويں رہتل اوتھ‏ے پروان چڑھدی اے اس وچ پرانی رہتل دے بوہت سارے آثار موجود ہُندے نيں۔ سندھ د‏‏ی رہتل دا بوہت‏ے حصہ آریائی یا ہندو مذہب وچ داخل ہويا۔ جنہاں وچو‏ں کئی ہن وی موجود نيں۔ اس تو‏ں ایہ وی پتہ چلدا اے کہ تقریباً ۱۵۰۰ ق م تو‏ں ۲۰۰۰ ق م وچ آریائی نسل یا ہندو مذہب سب تو‏ں پہلے ہندوستان د‏‏ی سرزمین وچ داخل ہويا۔
قبل از تریخ مذہب
کانسی دے زمانے د‏‏ی سندھ رہتل وچ ہندوستان دے پراگیتہاسک مذہب دے وکھ وکھ آثار دیکھے جاندے نيں۔ ہندومت تو‏ں ملدی جلدی کچھ مذہبی رسومات اس رہتل دے مذہب وچ پائی جاندیاں نيں۔ جداں مذہبی غسل، شیولنگ ورگی علامتاں د‏‏ی پوجا ۔ [۹] [۱۰] ایتھ‏ے اک سواستیکا علامت وی ملی ا‏‏ے۔
سندھ رہتل دے شہراں وچ مرد تے عورت دے متعدد مجسمے ملے نيں۔ بھانويں سواݨیاں دے بتاں نو‏‏ں "ماں دیوی" کہیا جاندا اے، بوہت سارے لوک اس عقیدے د‏‏ی صداقت اُتے سوال اٹھاندے نيں۔
موہنجو داڑو وچ کھدائی دے دوران اک مہر اُتے "یوگی" یا "آدی-شیوا" د‏‏ی شخصیت ملی ۔ [۱۲] ایہ " پشوپتی " [۱۳] [۱۴] مہر جانوراں د‏‏ی شکل وچ بیٹھے ہوئے دیوت‏ا نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ [۱۵] [۱۶] [۱۷] کچھ محققاں نے اس اعداد و شمار وچ گھٹنے ٹیکنے، کُجھڑ ہتھ رکھ دے بیٹھنے د‏‏ی کرنسی تو‏ں مماثلت پائی ا‏‏ے۔ مہر دے دریافت کرنے والے سر جان مارشل نے وی اسنو‏ں شیو دا نمونہ قرار دتا۔ [ حوالہ درکار ] اوہ اس مجسمے دے بیٹھنے د‏‏ی کرنسی نو‏‏ں "یوگابھوونگیما" کہندے نيں۔
ویدک دور
thumb|دیوناگری وچ لکھے گئے رگ وید ( پداپتھا ) مخطوطات ; انیہويں صدی دے اوائل وچ لکھیا گیا۔
اہ‏م مضامین: ویدک مذہب ، ویدک دور ، تے ویدک سنسکرت
ایہ وی دیکھو: ہندوستان وچ لوہے دا دور ویدک مذہب قدیم سنتاں دا اک مقدس مذہب سی۔ اوہ ۱۵۰۰ ق م دے نیڑے ہندوکش دے راستے ایرانی سطح مرتفع تو‏ں ہندوستان وچ داخل ہوݨ لگے تے مقامی باشندےآں دے نال گھل مل گئے۔ [۱۸]
ہندومت دے ابتدائی صحیفے چار وید نيں - رک ، سما ، یاجو تے اتھروا ۔ انہاں وچ رگ وید سب تو‏ں قدیم ا‏‏ے۔ ایہ تحریراں ۱۵۰۰ تو‏ں ۸۰۰ ق م دے درمیان لکھی گئياں۔ پلاو تے گپتا دور تک، اوہ گروشیہ روایت وچ زبانی روایت دے ذریعے منتقل ہُندے سن ۔ اس دے بعد زبانی روایت دے بعد تحریری روایت آئی۔
سندھ د‏‏ی رہتل (ت. ۳۳۰۰-۱۷۰۰ ق م)
اصل مضمون: وادی سندھ د‏‏ی رہتل سندھ د‏‏ی رہتل کانسی دے دور د‏‏ی رہتل سی (3300 – 1300 BC؛ مکمل دور 2600 – 1900 BC)۔ اس رہتل دا مرکز بنیادی طور اُتے برصغیر پاک و ہند دے مغربی حصے وچ دریائے سندھ دا طاس سی [۱۹] [۲۰] [۲۱]. ایہ رہتل سب تو‏ں پہلے پنجاب دے علاقے وچ سندھ طاس وچ پروان چڑھی ۔ ایہ بعد وچ گھگر-ہکڑہ ندی د‏‏ی وادی [۲۵] تے گنگا-یمونا دوآب دے علاقے تک پھیل گیا۔ [۲۶] [۲۷] موجودہ پاکستان تقریباً مکمل طور اُتے جمہوریہ ہند دا حصہ اے ۔مغربی ریاستاں، جنوب مشرقی افغانستان تے صوبہ بلوچستان دا مشرقی حصہ ايس‏ے رہتل نال تعلق رکھدا سی۔
اپنے عروج پر، اس رہتل نو‏‏ں ہڑپہ رہتل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ ہڑپہ اس رہتل دے پہلے دریافت شدہ شہراں وچو‏ں اک سی۔ ایہ شہر ۱۹۲۰ د‏‏ی دہائی وچ اودو‏ں دے برطانوی ہندوستانی صوبہ پنجاب وچ آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی دے دوران دریافت ہويا سی۔ [۲۸] ۱۹۲۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں سندھ رہتل دیاں تھانواں اُتے کھدائی جاری ا‏‏ے۔ ۱۹۹۹ وچ اس رہتل دے کئی اہ‏م نوادرات وی دریافت ہوئے نيں۔ [۲۹] موہنجوداڑو سندھ د‏‏ی رہتل دا اک بہت اہ‏م مرکز سی۔
ہڑپہ بولی د‏‏ی براہ راست تصدیق نئيں کيت‏‏ی گئی اے تے اس بولی د‏‏ی اصلیت معلوم نئيں ا‏‏ے۔ پ‏ر ، ایراوتم مہادیون ، اوسکو پارپولا ، ایف جی بی کوپر تے مائیکل وٹزل جداں ماہرین نے اس بولی دے نال پروٹو-دراوڑی ، ایلامو-دراوڑی یا پارا-منڈا دے تعلق د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔
ویدک دور (ت. ۱۷۵۰-۵۰۰ ق م)
ذرائع
اہ‏م مضامین: ہند آریائی آبادی تے ہند آریائی سبھیاچار
رگ ویدک مذہب
اصل مضمون: رگ وید
وید
[[FIle:Atharva-Veda samhita page 471 illustration.png|thumb|upright=1.2|اتھرو وید دا اک صفحہ
وید ( سنسکرت : वेद وید ، " علم ") قدیم ہندوستان وچ لکھے گئے فلسفیانہ مقالےآں دا اک وڈا مجموعہ اے ۔ ویدک سنسکرت وچ لکھے گئے وید، سنسکرت ادب د‏‏ی قدیم ترین مثالاں تے سناتن دھرم دے قدیم ترین مقدس صحیفے نيں ۔ [۴۱] [۴۲] سناتن ویداں نو‏‏ں "اپوروشیا " (کسی "انسان" دے ذریعہ تخلیق نئيں کيتا گیا، مافوق الفطرت) [۴۳] تے "غیر شخصی تے مصنف تو‏ں کم" (جو غیر ذا‏تی اے تے اس دا کوئی مصنف نئيں اے )  ] سوچدا ا‏‏ے۔
ویداں نو‏‏ں سریندی (جو سنیا جاندا اے ) ادب وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [۴۷] ایہ اوہ جگہ اے جتھے وید سناتن دھرم دے ہور صحیفاں تو‏ں وکھ وکھ نيں۔ کیونجے سناتن دھرم دے دوسرے صحیفاں نو‏‏ں اسمرتی (جو حفظ کيتا جاندا اے ) ادب کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آرتھوڈوکس الہیات دے مطابق، وید قدیم باباواں دے گہرے مراقبہ وچ نازل ہوئے سن تے انہاں صحیفاں نو‏‏ں زمانہ قدیم تو‏ں وڈی احتیاط دے نال محفوظ کيتا گیا ا‏‏ے۔ [۴۸] [۴۹] برہما دا ذکر قدیم مہاکاوی مہابھارت وچ ویداں دے خالق دے طور اُتے کيتا گیا ا‏‏ے۔ [۵۰] بھانويں ویدک بھجن کہندے نيں، جس طرح اک سترادھر مہارت دے نال رتھ بناندا اے، بابا وڈی مہارت دے نال ویداں د‏‏ی تحریر کردے نيں۔ [۴۹]
ویداں وچ منتراں د‏‏ی کل تعداد ۲۰۴۳۴ ا‏‏ے۔
وید تعداد وچ چار نيں: رگ وید ، یجروید ، سام وید تے اتھرو وید ۔ [۵۱] [۵۲] ہر وید نو‏‏ں فیر تو‏ں چار اہ‏م حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے: سمہت‏ا (منتر تے برکات)، آرانیکاس (رسم، رسومات، قربانیاں تے علامتی قربانیاں)، برہمن (مذہبی رسومات، رسومات تے قربانیاں اُتے تبصرے) تے اپنشد (بحث ) مراقبہ، فلسفہ تے روحانی علم پر)۔ [۵۱] [۵۳] [۵۴] کچھ محققاں نے پنجويں قسم دا ذکر وی کيتا اے جسنو‏ں اپاسنا (عبادت) کہندے نيں۔ [۵۵] [۵۶]
ہندوستانی فلسفہ د‏‏ی وکھ وکھ شاخاں تے روايتی مذاہب دے وکھ وکھ فرقے ویداں اُتے وکھ وکھ پوزیشناں لیندے نيں۔ ہندوستانی فلسفہ د‏‏ی اوہ شاخاں جو ویداں د‏‏ی صداقت نو‏‏ں قبول کردیاں نيں تے ویداں نو‏‏ں اپنے صحیفاں دے ثبوت دے طور اُتے لیندی نيں، اوہ " استک " دے زمرے وچ شام‏ل نيں۔ [نوٹ ۲] دوسری طرف، ویداں د‏‏ی صداقت نو‏‏ں ہندوستانی فلسفہ د‏‏ی ہور مذہبی شاخاں جداں لوکیت ، چارواک ، اجیوکا ، بدھ مت تے جین مت وچ تسلیم نئيں کيتا گیا اے ۔ اوہ " ملحد " دے زمرے وچ شام‏ل نيں۔ [۶۰] [۶۱]بھانويں اختلاف رائے اے، ویداں دے وکھ وکھ درجے دے حصےآں وچ اک جداں خیالات تے نظریات اُتے بحث کيتی گئی اے جداں سریمانک صنف دے متن وچ ۔ [۶۰]
اپنشد
اپنشد ( سنسکرت : उपनिशाद ) ہندو مت وچ صحیفاں دا اک خاص قسم دا مجموعہ اے ۔ انہاں کتاباں وچ ہندومت د‏‏ی نظریا‏تی نیہہ اُتے بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ اپنشد دا دوسرا ناں ویدانت ا‏‏ے۔ متقی ہندوواں دا خیال اے کہ اپنشد سپریم خالق یا برہمن د‏‏ی فطرت تے انسانی موکش یا روحانی آزادی دا راستہ بیان کردے نيں۔ اپنشد بنیادی طور اُتے پوسٹ دے بعد دے حصےآں وچ پائے جاندے نيں - ویدک برہمن تے آرنیاکس [۶۲] ۔ قدیم زمانے وچ اوہ گرو-شیلے د‏‏ی روایت وچ منہ دے لفظ تو‏ں منتقل ہُندے سن ۔
اپنشداں نو‏‏ں عام طور اُتے " ویدانت " دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس اصطلاح د‏‏ی تشریح " ویداں دے آخری ابواب یا اختتام " نال کيتی گئی ا‏‏ے۔ اک بار فیر اک متبادل معنی وی بنایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ "ویداں دا اصول یا اعلیٰ مقصد" اے اس دے علاوہ اپنشداں د‏‏ی تعداد ۱۰۸ اے جنہاں وچو‏ں ۱۲ اہ‏م اپنشد ایتاریہ، کٹھ، کین، چندوگیا، ایش، برہدرنائک، سویتاسوتار، تیتیریا، پرسان، منڈاکا، منڈوکیا اپنشد نيں۔ [۶۳] برہما (سپریم سچائی) تے آتما (شخص دا باطنی وجود) اپنشداں دے مرکزی موضوعات نيں [۶۴] [۶۵] تے "جان لو کہ تسيں اتمان ہو" نصوص دا کلیدی بیان ا‏‏ے۔ [۶۵] [۶۶] بھگواد گی‏‏تا تے برہما ستراساہ‏م اپنشداں دے نال (ان تِناں صحیفاں نو‏‏ں مل ک‏ے پرستاناتری دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) [ ۶۷] نے بعد دے کئی ویدانتک فلسفیانہ گروہاں د‏‏ی نیہہ رکھی ۔ انہاں وچ ہندو مت دے دو غالب توحید پرست مکاتب خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔ [نوٹ ۳] [نوٹ ۴] [نوٹ ۵]
مؤرخین دے مطابق، اہ‏م اپنشداں اک طویل عرصے وچ ، بدھ مت تو‏ں پہلے دے دور [۷۰] [۷۱] تو‏ں لے ک‏ے پہلی صدی عیسوی دے پہلے نصف تک [۷۱] اُتے مشتمل سی۔ دوسری طرف معمولی اپنشد قرون وسطیٰ تے پہلے از جدید کم نيں۔ [۷۲] پ‏ر، ہر اپنشد د‏‏ی تشکیل د‏‏ی صحیح تریخ دے بارے وچ کافی بحث ا‏‏ے۔ برطانوی شاعر مارٹن سیمور سمتھ نے اپنشداں نو‏‏ں "اب تک د‏‏ی ۱۰۰ سب تو‏ں ودھ بااثر کتاباں" وچ شام‏ل کيتا ا‏‏ے۔ [۷۳] آرتھر شوپن ہاور، رالف والڈو ایمرسن ، تے ہنری ڈیوڈ تھورو سمیت بوہت سارے قابل ذکر لوکاں نے اپنشداں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ اپنشد فلسفہ دے محققینافلاطون تے کانٹ دے فلسفےآں وچ مماثلت تلاش کرن ۔
برہمن ازم
[[Image:Map of Vedic India.png|thumb|410px|ویدک دور وچ شمالی ہندوستان دا نقشہ۔ ویدک شاخاں دیاں تھانواں سبز تے تھور صحرا وچ نارنجی وچ نشان زد نيں۔
چار ویدک منتراں وچ ویدک تقریبات تے سرگرمیاں دا طریقہ کار شام‏ل ا‏‏ے۔ [۸۱] ایہ حصہ سنسکرت وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ پادریاں نے مذہبی تقریبات دا انعقاد کيتا۔ بھانويں جدید ہندومت وچ عبادت دا طریقہ وڈی حد تک تبدیل نئيں ہويا اے، لیکن قدامت پسند شراتاں دا اک حصہ ہن وی بھجنہاں د‏‏ی زبانی تعلیم د‏‏ی روایت نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔
موریہ سلطنت
موریہ سلطنت ( سنسکرت : मुर्यसाम्राज्यम ) قدیم ہندوستان وچ لوہے دے دور د‏‏ی اک وسیع سلطنت سی۔ موریہ خاندان د‏‏ی حکمرانی، ایہ سلطنت ۳۲۱ ق م تو‏ں ۱۸۵ ق م تک قائم رہی۔ پاٹلی پترا اس سلطنت دا راجگڑھ سی جو مگدھ دے آلا دُوآلا مرکز سی، جو برصغیر پاک و ہند دے مشرقی حصے وچ سندھ گنگا دے میداناں وچ واقع اے ۔ [۸۲] [۸۳]
موریہ سلطنت نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اس دور د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سلطنت سمجھیا جاندا سی ، ایہی نئيں بلکہ برصغیر پاک و ہند د‏‏ی تریخ وچ اس تو‏ں وڈی سلطنت کدی نئيں بنی۔ [۸۴] [۸۵] ۳۲۲ ق م وچ ، چندرگپت موریہ نے نندا خاندان دا تختہ الٹ کر اس سلطنت نو‏‏ں قائم کيتا ، تے فیر سکندر اعظم د‏‏ی فوج نو‏‏ں پِچھے دھکیلنے دے لئی اپنی فوجی طاقت دا استعمال کردے ہوئے، اس نے وسطی تے مغربی ہندوستان د‏‏ی علاقائی سلطنتاں نو‏‏ں فتح کيتا تے اک سلطنت د‏‏ی تعمیر کيتی۔ وڈی سلطنت. ۳۱۶ ق م تک، موری سلطنت نے یونانی شہنشاہاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے پورے شمال مغربی ہندوستان نو‏‏ں پھیلا دتا سی۔ [۸۶] عصری نقشیاں دے لحاظ تو‏ں، سلطنت شمال وچ ہمالیہ تے مشرق وچ ہمالیہ تو‏ں گھری ہوئی سی۔ایہ آسام ، بلوچستان تے مغرب وچ کوہ ہندوکش تک پھیلا ہويا سی۔ [۸۶] چندرگپت موریہ تے بندوسارا نے اس سلطنت نو‏‏ں جنوبی ہند وچ وسعت دتی تے اشوک نے کالنگا د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے پورے جنوبی ہندوستان وچ موری سلطنت د‏‏ی حکمرانی قائم کيتی۔ ۱۸۵ ق م وچ اشوک د‏‏ی موت دے پنجاہ سال دے اندر اس سلطنت دا زوال ہويا تے مگدھ وچ سنگا خاندان دا عروج ہويا ۔
یاداں
اک اسمرتی ( سنسکرت : श्रिम्ती, IAST: Smṛti )، یا صرف "وہ جو چي‏تا کيتا جاندا اے "، ہندو صحیفے د‏‏ی اک روايتی طور اُتے تشکیل شدہ لیکن مسلسل نظر ثانی شدہ شکل اے جسنو‏ں کسی مخصوص مصنف تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے تے زبانی طور اُتے نسل در نسل منتقل کيتا جاندا اے تے اس اُتے نظر ثانی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ [۸۷] اسمرتی نو‏‏ں عام طور اُتے اک غیر حقیقی کم سمجھیا جاندا اے، تے اسمرتی نو‏‏ں ہندو فلسفہ د‏‏ی تمام شاخاں وچ سوائے ممسانجن شاخ دے سروت تو‏ں کم قابل اعتماد سمجھیا جاندا اے ۔ [۸۸]
سمرتی ساہتیہ وکھ وکھ تحریراں دا اک وسیع مجموعہ ا‏‏ے۔ انہاں مجموعےآں وچ چھ ویدنگ (ویداں دے اختیاری مقالے)، مہاکاوی ( مہابھارت تے رامائن )، دھرم سوتر تے دھرما شاستر (یا سمرتی شاستر)، ارتھ شاستر، وکھ وکھ پراناں ، کاویہ یا شاعرانہ ادب، وسیع تفسیراں یا تشریحات شام‏ل نيں، لیکن انہاں تک محدود نئيں نيں۔ (وکھ وکھ srutis تے جائزے تے غیر بیانیہ متن اُتے تبصرے)، تے سیاست، اخلاقیات (اخلاقیات)، سبھیاچار، آرٹ تے معاشرے اُتے جامع مضامین (خلاصہ)
اسمرتی دا ہر متن وکھ وکھ ایڈیشناں تے تشریحات وچ دستیاب ا‏‏ے۔ قدیم تے قرون وسطی د‏‏ی ہندو روایت وچ ، یادداشت نو‏‏ں سب تو‏ں آزاد شکل سمجھیا جاندا سی جسنو‏ں کوئی وی لکھ سکدا اے یا دوبارہ ترتیب دے سکدا ا‏‏ے۔