cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
مہیش داس راجہ بیربر
دوسرے دن زین خاں نے مقام کیہ کہ لوک ٹوٹے پھوٹے د‏‏ی مرہم پٹی کرن۔ تے ٹھیر کر ذرا دم لاں۔ آپ راجہ بیربر دے ڈیرے گیا ۔ تے امرا نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے مشورہ دا جلسہ کيتا ۔ اکثر اہل لشکر ہندوستانی ہی سن ملک تے ملک د‏‏ی حالت تو‏ں گھبراگئے سن ۔ کثرت رائے ایہی ہوئی کہ نکل چلو۔ اس نے کہیا اگے پہاڑ تے ٹیلے بیڈھب نيں۔ لشکروالےآں دے دل ٹُٹ گئے نيں۔ افغان دلیر ہوئے ک‏ے پہاڑاں اُتے امنڈ آئے نيں لکڑی چارہ پانی دانہ بہت ملدا ا‏‏ے۔ میری صلاح ایہی ہیی ۔ کہ چندرو ز قیام کرن۔ تے اپنی حیثیت درست کرکے باغیاں نو‏‏ں ایسی گوشمالی دتیاں کہ انہاں دے بگڑے ہوئے دماغ درست ہوئے جاواں۔ تے ایہ صلاح نہ ہوتو انہاں دے بھائی بندعیال مال مویشی وی ساڈے قبضہ وچ نيں۔ اوہ پیغام سلام کریںگے تے اطاعت ک‏ر ک‏ے خفو تقصیر جائینگے ۔ قیدی انہاں دے حوالے ک‏ے دے خاطر جمع دے نال ایتھ‏ے تو‏ں چلے گے۔ ایہ صلاح وی پسند ہوئے۔ تاں حضور وچ سب عرض حال لکھ ک‏ے بھیجاں۔ تے کمک منگاواں۔ ادھر تو‏ں فوج آک‏ے پہاڑاں نو‏‏ں روک لے۔ اسيں ادھر تو‏ں متوجہ ہون۔ لیکن ایہ ہندوستانی وال خور جنہاں نے گھر دا ماما نچتڑیاں کھاواں پہاڑ انہاں تو‏ں کدو‏‏ں کيتے ۔ اک گل اُتے وی صلاح نہ ٹھیری ۔ مطلب اوہی کہ ایتھ‏ے تو‏ں نکل چلو۔ تے گھر چل ک‏ے توری پھلکے اڑاؤ۔
شیخ عبدالنبی صدر
جے ہن دے پھرے جتے اوہ کعبے دے سفر سے
توجانو پھرے شیخ جی اللہ دے گھر سے
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
دونوںبھائی ملک گیری دے میدان وچ کارنامے دکھاندے سن ۔ او رملک داری دے معاملےآں وچ پانی اُتے سنگین نقش جماندے سن ۔ مگردربار د‏‏ی طرف تو‏ں بے دلی تے آرزودگی اٹھاندے سن ۔ اکبر جداں بادشاہ نو‏‏ں ایداں دے جاں بازاں د‏‏ی قدر دانی واجب سی تے جانبار وی قدیم الخدمت ، چنانچہ ۹۷۱ ھ وچ ملا عبداللہ سلطان پوری۔مولا‏نا علاء الدین لاری ۔ شہاب الدین احمد خاں تے وزیر خاں نو‏‏ں بھیجیا کہ انہاں نو‏ں سمجھاؤ اورنصیحت کرو۔ توبہ کراؤ تے کہو کہ ناامید نہ ہونا رحمت بادشاہی دا دریا تواڈے واسطے لہراں مار رہیا اے ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اِنّے وچ غل ہوئے اکہ مرزا فیر ادھر پلٹے ۔ خان اعظم د‏‏ی فوج وی سنبھل کر کھڑی ہوئی ۔ غنیم تو‏ں اول غلطی ایہ ہوئی کہ اس نے بھاگتاں دا پِچھا کيتا ۔جداں پہلے حملے وچ کامیاب ہوئے ا سی ۔ نال ہی خان اعظم پرآندا تاں میدان مار لیا سی۔ یا جس طرح باگاں اٹھا ک‏ے گیا سی ۔ ايس‏ے طرح سیدھا شہر گجرات وچ جا داخل ہُندا تاں خان اعظم نو‏‏ں تے وی مشکل ہوئی ۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
اس د‏ی خدمتاں نے ہمایوں دے دل وچ ایسا گھر کيتا سی کہ اس وقت قندھار دے سوا کچھ پاس نہ سی ۔ فیر وی شال دا علاقہ اس د‏ی جاگیر وچ دتا سی ۔ بادشاہ حالے ايس‏ے طرف سی کہ لشکر وچ وبا پئی اس وچ حیدر سلطان نے قضا د‏‏ی ۔ چند روز بعد ہمایوں  نے کابل د‏‏ی طرف علم دا پرچم کھولیا۔ شہر آدھ نو‏‏ں س رہاتو مقام کیہ ۔ امرا د‏‏ی تقسیم اورفوج د‏‏ی ترتیب کيتی۔ دونوںبھائیاں نو‏‏ں خلعت دے ک‏‏ے سوگ تو‏ں کڈیا تے بہت دلا سا دتا۔ اس وقت بکا ول بیگی (کھانا کھلانے دا دروغہ سی ) جدو‏ں کامران طالیقان اُتے قلعہ بند ہوئے ک‏ے ہمایوں  تو‏ں لڑ رہیا سی ۔ روز جنگ دے میدان گر م ہُندے سن ۔
مہیش داس راجہ بیربر
۹۹۱ ؁ھ وچ زین خاں نو‏‏ں ککہ دے نال راجہ رام چندر دے دربار وچ گئے۔ بیر بھدر اس دا بیٹا آنے وچ اندیشہ کردا سی۔ انہاں نے اسنو‏ں وی گلاں وچ لبھا لیا۔ ايس‏ے طرح وغیرہ وغیرہ۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اگرکنارہ کشی سبب مذکورہ تو‏ں بجا اے ۔ تاں آخر پہلے وی ایہی حال سی۔ کہ تسيں تو‏ں پہلے تے لوک اس عہد تو‏ں اُتے کم کردے نيں پس تسيں نے انہاں د‏‏ی جگہ کم کرنا کِداں گوارا ک‏ر ليا سی ۔ تے گل تاں اوہی اے جو کہ بولی شہنشاہی اُتے گذری اے ۔ عزیز من مجلساں وچ کِداں کِداں آدمی کِداں آدمیاں د‏‏ی جگہ بیٹھ جاندے نيں۔ اگرغصے ہوک‏ے گلہ کرو۔ تاں اوتھ‏ے وی کرو۔ کہ کیواں دا آدمی د‏‏ی جگہ بیٹھ گیا ا‏‏ے۔ مہر تاں اک ناں دا نقش ا‏‏ے۔ کہ دوسرے نقش د‏‏ی جگہ ہوگیا ۔ دیکھو تاں سہی۔ اس وچ تے اس وچ کتھے تک فرق ا‏‏ے۔
فیر اک ڈیڑھ صفحہ دا طولہ کلام کرکے خاتمہ وچ لکھدے نيں۔ چونکہ تسيں دولت خواہ حقیقی اس درگاہ دے ہوئے۔ اسلئی ميں نے اِنّا طول کلام کيتا۔ ہن دو کلماں اُتے اختصار کردا ہون۔ کہ تسيں کسی چیز دے پابند نہ ہوئے۔ آستان بوسی کاارادہ کرو۔ تے اپنے تئاں حضور وچ پہنچاؤ۔ کہ ایتھ‏ے خورمی ۔ خوشحا لی ۔ کامروانی دے سوا کچھ تے نہ ہوئے گا۔ ظاہرا تاں ایہی اے ۔ کہ چل لئے ہوگے ۔ تسيں بزرگ زمانہ ہوئے۔ جے کاطر روشن ادھر مائل ہوئے۔ تاں تے گلاں کہون۔ کہ دین تے دنیا وچ کم آئیاں ۔ ورنہ خیر اندیشی وائم تاں قائم اے ۔ کہ دادار جتھ‏ے آفراں نے دل نو‏‏ں عطا کيتی۔ دل نے ہتھ دے حوالہ کيتی۔ اس نے قلم کودی۔ قلم نے کاغذ اُتے لکھ دتی ۔ خدا سانو‏ں اورتوانو‏‏ں انہاں گلاں تو‏ں محفوظ رکھے۔ جو کہ باید تے شاید نئيں۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
ہمایوں نے لاہور وچ آک‏ے دم لیا۔ ہر چند پیشاور تو‏ں ایتھ‏ے تک افغان اک میدان وچ نہ لڑے مگر انہاں دے مختلف سردار تھاں تھاں جمعیتاں دے انبوہ لئے دیکھ رہے سن کہ کیہ ہُندا اے خبر لگی کہ اک سردار دیپال پور ۱؎ اُتے فوج فراہ‏م کر رہیا اے ۔ بادشاہ نے چند امراء نو‏‏ں سپاہ تے سامان دے ک‏ے روانہ کيتا۔ تے شاہ ابوالمعالی نو‏‏ں سپہ سالار کيتا۔ اوتھ‏ے مقابلہ ہوئے ااور افغاناں نے میدان جنگ اں حد تو‏ں ودھ ک‏ے حوصلہ دکھایا۔ شاہ ملک حسن دے سپہ سالا رتھے لیکن اوتھ‏ے نگاہوںکی تلواراں ناز دے خنجر نئيں چلدے ۔ فوج دا میدان وچ لڑانا تے خود شمشیر دا جوہر دکھانا تے گل اے ۔ جدو‏ں میدان کار زار گرم ہويا تاں اک جگہ افغاناں نے شاہ نو‏‏ں گھیر لیا ۔ سیستانی شیر اپنے رفیقاں دے نال دھاڑدا تے للکارتاپہنچیا۔ تے اوہ ہتھ مارے کہ میدان ما ر لیا بلکہ شہرت تے ناموری دا نشان ایتھے تو‏ں ہتھ آیا۔ ستلج پار د‏‏ی لڑائی وچ جو خانخاناں د‏‏ی فوج نے میدان ماریا ایہ سایہ د‏‏ی طرح پِچھے پِچھے فوج لئے پہنچے۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
گوواں بھر بھر کر سر لاندے سن ۔ تے منھیاں بھر بھر کر روپے اشرفیاں لیندے سن ۔ ہر سر نو‏‏ں دیکھدے سن ۔ دکھاندے سن ۔ اورپہچاندے سن ۔ افسوس انہاں سراں وچو‏ں خانزماں دا سر وی ملیا کہ اوبار دا سر ہوگیا۔ سبحان اللہ ۔ جس سر تو‏ں فتح دا نشان جد انہ ہُندا سی ۔ جس تو‏ں اقبال دا خود اتردا نہ سی ۔ جس چہرے نو‏‏ں کامیابیاں د‏‏ی سرخی شگفتہ رکھدی سی۔ اس اُتے خاں نے سیاہ دھاریاں کھینچی سن۔ نحوست نے خاک پائی سی ۔ کون پہچانے ، سب نو‏‏ں تردد سی۔ ارزانی مل اس دا خاص تے معتبر دیوان وی قیدیاں وچ حاضر سی۔ بلايا تے دکھا کر پُچھیا ۔ اس نے سر نو‏‏ں اٹھا لیا۔ اپنے سر اُتے دے ماریا تے ڈاڑھاں مار مار دے رونے لگا۔ خواجہ دولت کہ پہلے اس دے حرم سرا دا خواجہ سرا سی ۔ اوتھ‏ے تو‏ں آک‏ے حضور وچ ملازم او رفیر دولت خان ہوگیا سی ۔ اس نے دیکھیا تے کہیا مرنے والے نو‏‏ں عادت سی کہ ہمیشہ پان بائین طرف تو‏ں کھایا کردا سی ۔ ايس‏ے لئے ادھر دے دانت رنگین ہوگئے سن ۔ دیکھیا تاں ایسا ہی سی۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
وقوع الشک فیہ انہ اللہ
بیرم خان خان خانان
خانخاناں نے کہاکہ جس ملک نو‏‏ں دو دفعہ لکھاں جاناں دیک‏ر ليا۔ اسنو‏ں بے تلوار ہلائے چھڈ جانا۔ ڈُب مرنے د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔ بادشاہ تاں حالے بچہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کوئی الزام نہ دیگا۔ اس دے باپ نے عزتاں ودھیا کر ایران تاں ران تک ساڈا ناں روشن کيتا۔ اوتھ‏ے دے سلاطین تے امرا کيتا کدرے گے۔ تے سفید ڈاڑھیاں اُتے ایہ رو سیاہی دا وسمہ کیواں دا زیب دیگا۔ اس وقت اکبر تلوار ٹیک کر بیٹھ گیا تے کہیا خان بابا درست کہندے نيں ۔ ہن کتھے جانا تے کتھے آنا بن مرے مارے ہندوتان نئيں چھڈیا جا سکدا یا تخت یا تختہ ۔ بچہ د‏‏ی اس تقریر تو‏ں بڈھاں د‏‏ی خشک رگاں وچ جرات دا خون سر سرایا۔ تے کوچ دا حکم ہوئے گیا ۔ دلی د‏‏ی طرف فتح دے نشان کھول دتے۔ رستہ وچ بھجے بھٹکے سردار اورس پاہی وی آک‏ے ملنے شروع ہوئے۔ خانخاناں ۔ فرزانگی۔ سخاوت ۔ شجاعت دے لحاظ تو‏ں یکتا سن مگر جوہری زمانہ د‏‏ی دکان وچ اک عجب رقم سن کِسے نو‏‏ں بھائی کسی کوبھتیجا بنا لیندے سن ۔ تردی بیگ نو‏‏ں وی تقان تردی کہیا کردے سن ۔ مگر گل ایہ اے کہ دلاں تو‏ں دونو امیر آپس وچ کھٹکے ہوئے ھدے۔ اورص ورتاں درباراں د‏‏ی معمولی امر اتفاقی نيں دونو اک آقا دے نوکر سن ۔ خان خاناں نو‏‏ں اپنے بوہت سارے حقوق تے اوصاف دے دعوے سن ۔ اسنو‏ں جو کچھ سی قدامت دا دعوے سی۔ منصباں دے رشک تے خدمتاں د‏‏ی رقابت تو‏ں دونے دے دل بھرے ہوئے سن ۔ ہن ایسا موقع آیا کہ خان خاناں دا تیر تدبیر نشانے اُتے بیٹھیا۔ چنانچہاس دتی بے ہمتی تے نمک حرامی دے حالات کيتا نويں کيتا پرانے حضور وچ عرض کر دتے سن ۔ جس تو‏ں کچھ قتل د‏‏ی وی اجازت پائی جاندی سی۔ ہن جو اوہ شکست کھا کر شکستہ حال شرمندہ صورت لشکر وچ پہنچیا تاں انہاں نے موقع غنیمت سمجھیا۔ انہاں دناں باہ‏م شکر رنجی وی سی چنانچہ پہلے ملیا پیر محمد نے جا ک‏ے وکالت د‏‏ی کرامات دکھادی کہ انہاں دناں خان خاناں دے خیر خواہ خاص سن ۔ فیر شام نو‏‏ں خاں خاناں سیر کردے ہوئے نکلے۔ پہلے آپ اس دے خمیے وچ گئے فیر اوہ انہاں دے خیمہ وچ آیا وڈی گر مجوشی تو‏ں ملے۔ تاں قان بھائی نو‏‏ں وڈی تعظیم تے محبت تو‏ں بٹھایا خود ضرورت دے بہانے دوسرے خیمہ وچ گئے۔ نوکراں نو‏‏ں اشارہ ک‏ے دتا سی۔ انہاں نے بیچارے دا کم تمام کردتا۔ تے کئی سرداراں نو‏‏ں قید ک‏ر ليا۔ اکبر تیرہ چودہ برس دا سی شکرے دا شکار کھیلنے گیا ہويا سی۔ جدو‏ں آیا تاں خلوۃ وچ ملیا پیر محمد نو‏‏ں بھیجیا۔ انہاں نے جا ک‏ے فیر اس سردار مردار د‏‏ی طرف تو‏ں اگلی پچھلی نمک حرامیاں دے نقش بٹھائے۔ تے ایہ وی عرض کيتی فدوی خود تغلق آباد دے میدان وچ دیکھ رہیا سی اس د‏ی بے ہمتی تو‏ں فتح د‏‏ی ہوئی لڑائی شکست ہوئے گئی ۔ خان خاناں نے عرض کيتی اے کہ حضور دریائے کرم نيں فدوی نو‏‏ں خیال ہويا کہ جے آپ نے آک‏ے اس د‏ی خطا معاف کر دتا فیر تدارک نہ ہوئے سک‏‏ے گا۔ مصلحت وقت اُتے نظر ک‏ر ک‏ے غلام نے اسنو‏ں ماریا تاں سخت گستاخی ا‏‏ے۔ تے موقع نہایت نازک اے جے اس وقت چشم پوشی د‏‏ی تاں سب کم بگڑ جائیگا۔ تے حضور دے وڈے وڈے ارادے نيں۔ نمک خوار ایسا کرینگے۔ تاں مہمات دا سر انجام کِداں ہوئے گا۔ اس لئی ایہی مصلحت سمجھی۔ اگرچہ گستاخانہ جرات اے مگر اس وقت حضور معاف فرماواں۔
اکبر نے ملیا د‏‏ی وی خاطر جمع د‏‏ی تے جدو‏ں خان خاناں نے حضور ی دے وقت عرض کيتی تاں اس وقت وی اسنو‏ں گلے لگایا تے اس د‏ی تجویز اُتے آفرین تے تحسین ک‏ر ک‏ے فرمایا کہ وچ تاں مکرر کہہ چکيا ہاں کہ اختیارتواڈا ا‏‏ے۔ کسی د‏‏ی پروا تے کسی دا لحاظ نہ کرو۔ تے حاسداں تے خود مطلباں د‏‏ی اک گل نہ سنو جو مناسب دیکھو اوہ کرو۔ نال ایہ مصرع پڑھیا ع دوست گردوست شود ہر دو جتھ‏ے دشمن گیر ۔ باوجود اس دے اکثر مورخ ایہی لکھدے نيں کہ اس وقت جے ایسا نہ ہُندا تاں چغتائی امیر ہرگز قابو وچ نہ آندے۔ تے اوہی شیر شاہی شکست دا معاملہ فیر ہوئے جاندا۔ ایہ انتظام دیکھ ک‏ے اک اک مغل سردار کہ اپنے تئاں کیکاؤس تے کیقباد سمجھ‏‏ے ہوئے سی ہوشیار ہوئے گیا۔ تے خود سری تے نفاق دا خیال بھلیا ک‏ے سب ادائے خدمت اُتے متوجہ ہوئے گئے ایہ سب کچھ ہويا۔ تے اس وقت سب حریف دبک وی گئے مگر دلاں وچ زہر دے گھونٹ پی پی کر رہ گئے۔ غرض پانی پت دے میدان وچ ہیماں تو‏ں مقابلہ ہويا۔ تے ایسی گھمسان د‏‏ی لڑائی ہوئی کہ اکبری سکہ دا نقش فتوحات دے تمغاں اُتے بیٹھ گیا۔مگر اس معرکہ وچ جِنّی بیرم خاں د‏‏ی ہمت تے تدبیر سی اس تو‏ں زیادہ علی قلی خاں د‏‏ی شمشیر سی ۔ غرض ہیماں زخمی شکستہ بستہ اکبر دے سامنے لیا ک‏ے کھڑا کيتا گیا۔ شیخ گدائی کنبوہ نے اکبر نو‏‏ں کہیا کہ جتھ‏ے اکبر کیجئے۔ ہمت اکبر نے گوارا نہ کيتا آخر بیرم خاں نے بادشاہ د‏‏ی مرضی دیکھ ک‏ے ایہ شعر پڑھیا ؎
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
کم بخت خانزماں اُتے نحوست د‏‏ی چپل نے فیر جھپٹا ماریا۔ بادشاہ ا س مہم تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے چنار گڈھ دا قلعہ دیکھنے گئے ( اسنو‏ں قلعہ نہ سمجھنا ۔ جنگل دا جنگل بلکہ کوہستان اے کہ فصیل دے حلقے وچ گھرا ہويا اے ) اوتھ‏ے شکارکھیلے ۔ ہاتھی پکڑے ۔ اس وچ دیر لگی ۔ ملک مذکور کئی برس تو‏ں خانزماں د‏‏ی حکومت وچ رہ چکيا سی ۔ یا تاں بے انتظامی اس د‏ی نہ دیکھ سکا۔ یا بادشاہی اہلکاراں د‏‏ی بد عملی نہ برداشت کر سکا۔ غرض گنگا اتر نو‏‏ں جونپور ۔ غازی پور ہ وغیرہ دا انتظام شروع کر دتا اس ارادہ اُتے کچھ سکندر خاں اذبک نے اکسایا سی۔ کچھ اس دے دل وچ یہ آصف خاں دا معاملہ سن لو۔ اک وقت تاں اوہ سی کہ اس نے مجنون خاں نو‏‏ں خانزماں د‏‏ی قید تو‏ں چھڑایا تے دو ناں فوج لے ک‏ے خانزماں دے مقا بل ہوگے ۔ جدو‏ں اہل دربار دے لالچ نے اسنو‏ں وی میدان وفاداری تو‏ں دھکیل کر کڈ دتا۔ل تاں اوہ جونا گڈھ وچ جا بیٹھیا ۔ ہن جو خانزماں د‏‏ی مہم تو‏ں بادشاہ د‏‏ی خاطر جمع ہوئی تاں مہدی قاسم خاں نو‏‏ں اس د‏ی گوشمالی دے لئی بھیجیا۔ حسین خاں وغیر ہ چند امرائے نامی نو‏‏ں حکم دتا ۔ کہ فوجاں لے ک‏ے اس دے نال ہوان۔ آصف نو‏‏ں ہر گزاپنے سلیمان تو‏ں لڑنا منظور نہ سی۔ درگاہ بادشاہی وچ عفو تقصیر د‏‏ی عرضی لکھی۔ مگر دعا قبول نہ ہوئی۔ ناچار خانزماں نو‏‏ں خط لکھیا ۔ تے آپ وی جلد جا پہنچیا خانزماں دے زخم دل حالے ہرے پرے سن ۔ جدو‏ں ملیا تاں نہایت غرور تے بے پروائی تو‏ں ملا۔ آصف خاں دل وچ پچتایا۔ کہ ہائے ایتھ‏ے کیو‏ں آیا ۔ ادھر تو‏ں جدو‏ں مہدی خاں پہنچے ۔ تاں میدان صاف دیکھ ک‏ے جو نا گڈو اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔ تے آصف خاں نو‏‏ں خانزماں دے نال دیکھ ک‏ے پہلو بچا لیا۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
جِنّے نشے نيں یاں روش نشئہ شراب
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
از نالہ دے بس نکند بے تاں بہادر
خواجہ عطار
گگھڑ د‏‏ی قوم نو‏‏ں قدیم تو‏ں دعوی اے کہ اسيں نوشیرداں د‏‏ی اولاد نيں۔ جہلم پار تو‏ں اٹک تک د‏‏ی پہاڑیاں وچ ایہ لوک پھیلے ہوئے سن ۔ ہمیشہ دے سر شور سن ۔ تے حکومت دے دعوے رکھدے سن ۔ اس وقت وی ایداں دے ایداں دے ہمت والے سردار انہاں وچ موجود سن ۔ کہ شیر شاہ انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں تھک گیا سی۔ بابر تے ہمایوں دے معاملات وچ وی انہاں دے اثر پہنچدے سن ۔ انہاں دناں وچ سلطان آدم گھڑیا تے اس دے بھائی وڈے دعوے دے سردار سن ۔ اورہمیشہ لڑدے بھڑدے رہندے سن ۔ خان خانان نے سلطان آدم نو‏‏ں حکمت عملی تو‏ں بلیایا۔ اوہ مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری د‏‏ی معرفت آیا۔ دربار وچ پیش کيتا تے خانخانان نے اسنو‏ں رسم ہندوستان دے بموجب دستار بدل بھائی بنایا۔ ذرا اس دے ملک داری دے انداز تاں دیکھو۔
خانخاناں دا مطلب انہاں انتظاماں تو‏ں ایہ سی۔ کہ جو کچھ میرا مال تے متاع ا‏‏ے۔ اوہ ستاں دے پاس رہے کہ ضرورت دے وقت مینو‏ں مل جائے گا۔ میرے پاس ہوئے تاں خدا جانے کيتا اتفاق ا‏‏ے۔ دشمناں تے لٹیراں دے ہتھ تاں نہ آئے۔ میرے کم نہ آئے میرے دوستاں دے کم آئے۔ انہاں دوستاں نے اوہ نوبت پہنچائی۔ ایہ رنج کچھ تھوڑا نہ سی۔ اس اُتے عیال دا قید ہونا۔ تے دشمناں دے ہتھ وچ جانا۔ غرض نہایت دق ہويا۔ تے زمانہ دا ایہ حال سی ۔ کہ جے کسی تو‏ں مصلحت وی چاہندا۔ تاں اوتھ‏ے اسنو‏ں مایوسی د‏‏ی خاک اکھاں وچ پڑدی سی۔ تے اوہ وہ گلاں پیش آدیاں سن۔ جنہاں دا عشر عشیر وی تحریر وچ نئيں آسکدا ۔ حیران پریشان ۔ غیرت تے غصہ وچ بھریا ہويا ۔تھاڑہ دے گھاٹ تو‏ں ستلج اترا۔ تے جالندھر اُتے آیا۔
1 ؎ یاد کرو ایہ اوہی شاہ قلی محرم نيں جو میدان جنگ نال ہوئی ہاتھی نو‏‏ں ہیموسمیت پھڑ کر لے آئے سن ۔ خانخانان نے اسنو‏ں بچہ ماہالا سی ۔ محرم ترکاں وچ اک درباری عہدہ ا‏‏ے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
زین خاں نو‏‏ں کہ د‏‏ی بیٹی اس تو‏ں منسوب سی۔ ایہ سب تن ہزاری تے دو ہزاری دے رتبے نو‏‏ں پہنچے ۔ خان اعظم دے حالات تو‏ں اِنّا معلوم ہوتاا‏‏ے۔ کہ اک جاہل مزاج مسلما‏ن خواہ ٹرا سپاہی یا ضدی امیر زادہ سی۔ بعض گلاں ایسی وی ہوئے جاندیاں سن جنہاں تو‏ں اسنو‏ں لوک احمق کہندے سن ۔ نقلاں جو اس باب وچ مشہور نيں اوہ کتابی نئيں نيں۔ اس لئی درج کتاب نئيں کردا ۔ اِنّا ضرور اے کہ سادگی کہوئے۔ کم فہمی ناں رکھو۔ غرض ایہ وصف اس خاندان دے لہو وچ داخل سی ۔ انہاں دے چچا میر محمد خاں اتکہ خاں تے خان کلاں کہلاندے سن ۔ اکبر نے کمال خاں گکھڑ دے نال کيتا ۔ کہ اس دے بھائی بندےآں نے سرشوری ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں کڈ دتا اے ۔ تسيں فوج لےک‏ے جاؤ۔ تے اس دا حق دلوا دو چند امیر صاحب فوج تے وی نال سن ۔ بادشاہی سرداراں نے جا ک‏ے پہاڑاں نو‏‏ں ہلا ڈالیا۔ آدم خاں گکھڑ کمال خاں دا چچا قید ہويا۔ لشکر خاں اس دا بیٹا کشمیر نو‏‏ں بھا گ گیا ۔ تے پھڑیا آیا مگر دو نو اپنی موت تو‏ں مر گئے۔ امرائے شاہی نے ملک کمال خاں نو‏‏ں سپر د کر دتا تے آگرہ وچ آک‏ے حضور نو‏‏ں سلا م کيتا ۔ خان کلاں سب تو‏ں اگے سن ۔ بادشاہ نے انہاں د‏‏ی سلامی لینے دے واسطے دربار عالی ترتیب دتا۔ خان موصوف نے اپنی سای بہادری دا زور لگیا کر اک قصیدہ وی کہیا۔ اس دن امرا ۔ فضلا ۔ شعر وغیرہ اکابر سلطنت دے لئی حاضڑ ہونے دا حکم دیاسی۔ خان نے کہیا کہ ایداں دے دربار اُتے بہار اُتے میر ا قصیدہ پڑھیا جائے۔ تووڈی بہار ا‏‏ے۔ بادشاہ نو‏‏ں وی اس گھرانے دا بڑھانا منظور سی ۔ بلکہ ايس‏ے واسطے ایہ دربار کيتا سی ۔ غرض تمام جلسہ مرتب تے مکمل ، آراستہ تے بادشاہ وی دل تے جان تو‏ں کان لگائے۔ کہ دیکھو ۔ خان کلاں کيتا کہندے نيں۔ انہاں نو‏ں وی وڈے انعام د‏‏ی امید۔ غرض پہلا ہی مصرع پڑھیا
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
تصفیف
شیخ عبدالنبی صدر
یہا ںدربار وچ انتظام د‏‏ی چلدی ہوئی کلاں تیار ہوگئی سن۔ انہیںمہینے بلکہ برس لگے یہاںدناں دے اندر سب بندوبست ہوگئے۔ انہاں غریباں نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی مٹی کھچ کر لیائی سی ۔ افسوس کہ اخیر وقت وچ خراب ہوئے۔ اس وقت کمبایت اتاری دا بندر سی۔ احمد آباد گجرات وچ آئے۔ معلوم ہوئے اکہ سبحان اللہ اوتھ‏ے تو‏ں لے ک‏ے ہندوستان پنجاب کابل تک اک میدان ا‏‏ے۔ تے سونے چاندی دا دریا ا‏‏ے۔ کہ لہراندا اے یا باغ اے کہ لہلہاندا اے ۔ مخدوم تواوتھے جاں بحق ہوئے ؎
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
چند روز وچ چھوٹے تو‏ں لے ک‏ے وڈے تک ايس‏ے چشمے اُتے آنے لگے ۔ تے داناواں تے دانشوراں دا گھاٹ ہوگیا ۔ بعضے حسد دے مارے سازشاں کرنے لگے ۔ بعضے محبت تو‏ں ملے تے رفیق خلوت ہوگئے۔ شیخ مبارک کونہ اس دا رنج سی۔ نہاس دتی خوشی سی ۔ شیر شاہ تے سلیم شاہ نے تے بعض تے لوکاں نے چاہیا۔ کہ ایہ خزانہ شاہی تو‏ں کچھ لاں ۔ تے جاگیر مقرر ہوجائے ۔ ہمت بلند سی ۔ نظر نہ جھکی ۔ اس تو‏ں ترقی کارتبہ تے ودھیا ۔ پرہیز گاری تے احتیاط دا ایہ عالم کہ بازار وچ کدرے گاناہُندا ۔ تاں قدم اٹھا ک‏ے جلد نکل جاندے۔ چلدے تاں دامن تے پانجامہ اونچاکرکے چلدے سن ۔ کہ نجس نہ ہوجائے۔ کوئی محفل وچ نیچا پاجامہ پہن کر آندا تاں جِنّا زیادہ ہُندا پھروا ڈالدے ۔ لال کپڑ‏ا پہنے دیکھدے تاں اتروا ڈالدے ۔ ظاہر پرست تے ابو لہوس تے تے گھبراندے ۔ انہاں نو‏ں مباحثاں دے جھگڑے تے دکانداری د‏‏ی بھیڑ بھاڑ ودھائی منظور نہ سی ۔ ہاںحق دے اظہار ار بدکاراں د‏‏ی ملامت وچ ذرا تخفیف نہ کردے سن ۔ جو بدکتے انہیںپر چاندے نہ سن ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
ناز بردار بادشاہ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر پہنچی ۔ توناگوار وی ہويا۔رنج وی ہويا۔ دل دے خیالات عجیب تے غریب فقراں وچ بولی تو‏ں ٹپکے ۔ تے کہیا کہ مرزا عزیر ناں وچ ایسا چاہندا ہون۔ کہ جے اوہ مجھ اُتے تلوار کھچ کر آندا۔ تاں وچ ضبط کردا ۔ اوہ زخمی کر لیندا۔ تب ہتھ ہلاندا۔ افسوس اس کم فرصت نے محب د‏‏ی قدر نہ جانی تے سفر کر بیٹھیا ۔ خدا کرے کامیاب مقصد ہوئے۔ تے خیر تے خوشی تو‏ں فیر آئے۔ وچ یہود تے نصاریٰ تے غیراں تو‏ں وی اپنائیت دے رستے وچ ہون۔ اوہ تاں پروردگار دے رستے اُتے جاندا اے ۔ اس تو‏ں کِداں مخالفت دا خیال ہوسکدا ا‏‏ے۔ محمد عزیز تو‏ں ایسی محبت اے کہ اوہ میرے تو‏ں ٹیڑھا وی چللے۔ تاں وچ سیدھا ہی چلو نگا۔ اس د‏ی برائی نہ چاہواں گا ۔ وڈا خیا ل ایہ اے کہ جے رنج دوری وچ مال دا کم تمام ہوئے گا ۔ تاں اس دا انجام کيتا ہوئے گا۔ کاش ا ب وی کيتے اُتے بچتائے تے پھرآئے۔ ايس‏ے غم تے غصہ دے عالم وچ اکبر نے کہیا کہ چند روز ہوئے۔ جی جی میرے پاس آئیاں ۔ اک کٹورا پانی دا میرے سر اُتے تو‏ں وا ر ک‏ر ليا ۔ تے کہیا ۔ الہی بہ خویشتین بر گرفتم ۔ وچ نے حال پُچھیا ۔ کہیا ۔ اج رات نو‏‏ں ميں نے اک ایسا خواب دیکھیا ا‏‏ے۔ مینو‏ں وی اس گل دا خیال سی۔ مگرمعلوم ہُندا ا‏‏ے۔ کہ میرے قالب وچ بیٹے نو‏‏ں دیکھیا سی ۔ تے جیجی تومارے غم دے مرنے دے نیڑے ہوگئی بادشاہ نے بہت دلجوئی اوردلداری د‏‏ی (شمسی ۱؎) شمس الدین ا سک‏‏ے وڈے بیٹے نے بچپن تو‏ں حضور وچ پرورش پائی سی ۔ اسنو‏ں ہزاری منصب دتا ۔ شادمان نو‏‏ں پانصدی کردتا۔ آباد جاگیراں داں تے ادھر ملک جو خالی پيا سی ۔ اس د‏ی حکومت مراد دے ناں کرکے بندوبست کردتا۔
۱؎ دولت خاں فرما نرواے ملک سورٹھ وچ خان غوری دا بیٹا سی ۔ تے کہندا سی کہ وچ سلاطین غور د‏‏ی اولاد ہون۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
گذارہ کارستہ ڈھونڈھنے لگا۔کی کسی طرح دن بسر کرے۔ اوہ ایہ وی سمجھیا ہوئے گا۔ کہ انہاں عالم نمارند فروشاں نيں۔میرا سرمایہ تو‏ں کم ا‏‏ے۔ جومیںاپنا حصہ نہ مانگاں کہ میرا حق اے ۔ چنانچہ علم دے لحاظ تو‏ں دور نزدیک سمجھ کر شیخ صدر دے پاس گیا۔ پھربھی اپنی آزادی دا پہلو بچایا ۔ فیضی نو‏‏ں نال لیتاگیا ۔ اورعریضہ وچ لکھیا کہ سو بیگھہ زمین مدد معاش دے طور اُتے اس دے ناں ہوجائے۔ شیخ صدر خدائی اختیار ونکے صدر نشین سن ۔ اوتھ‏ے فقط عرضی داخل دفتر نہ ہوئی۔ بلکہ وڈی بے نیازی اورکراہت دے نال جواب ملیا ک‏ے ایہ رافضی مہدوی اے کڈ دو۔ عذاب دے فرشتے دوڑے اورفورا اٹھادتا۔ اللہ اللہ پیرکہن سال۔ کوہ کمال ۔ دریائے دانش دل اُتے کيتا گذری ہوئے گی۔ آسمان د‏‏ی طرف دیکھ ک‏ے رہ گیا ہوئے گا تے آنے اُتے پچکيا یا ہوئے گا۔ مگر زمانے نے کہیا ہوئے گا نہ گھبرانا ساڈا مزاج خود انہاں معجوناں د‏‏ی برداشت نئيں رکھدا ۔ ایہ پرانے برج تواڈے نوجواناں د‏‏ی گھڑ دوڑ وچ ڈھا ئے جائینگے اورجلد ڈھائے جائینگے۔
خواجہ عطار
لاوارث قافلہ اُتے جو مصیبت گزری۔ عبدالرحیم خانخاناں دے حال وچ پڑھو۔
حسین خاں ٹکریہ
اللہ دے نزدیک ایہ کچھ وڈی گل نئيں۔
شیخ عبدالنبی صدر
۱؎ معتمد خاں نے اقبال نامہ وچ صاف لکھ دتا اے ۔ کہ ابوافضل نے بادشاہ دے اشارہ تو‏ں مروا ڈالیا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
اس عرصے وچ والدہ دا انتقال ہوگیا ۔ دل د‏‏ی وحشت دوبالا ہوئی دریائے اسود دا رخ کيتا۔ ارادہ سی۔ کہ کر ہ زمین دا دورہ کرن ۔ اورفرقہ فرقہ لوک نال ملاقات کرکے فیض کمال حاصل کرن۔ احمد آباد گجرات وچ پہنچے ۔ اوہ شہر اپنی شہرت دے بموجب اہل کمال د‏‏ی جمعیت تو‏ں آراستہ سی۔ تے ہر طرح د‏‏ی تکمیل دا سامان موجود سی ۔ ایہ وی مشہور سی کہ سید احمد گیسو دراز د‏‏ی درگاہ تو‏ں فیض برکت دے چشمے بہندے نيں۔ تے اوہ انہاں دے اسيں وطن وی سن ۔ غرض ایتھ‏ے سفر د‏‏ی خورجین کندھے تو‏ں ڈال دی۔ علما تے فضلا نال ملاقات ہوئی تحصیل وچ تدریس دا سلسلہ جاری ہويا۔ چاراں اماماں د‏‏یاں کتاباں اصولا تے فروعا حاصل کيتياں اورایسی کوششاں کيتياں۔ کہ ہر اک وچ اجتہاد دا مرتبہ پیدا ہوئے گیا ۔ اگرچہ اپنے بزرگاں د‏‏ی پیروی کرکے حنفی طریقہ رکھیا۔ مگرعمل وچ ہمیشہ انتہائی درجہ د‏‏ی احتیاط کردے رہے ۔ بڑ اخیال اس گل دا سی کہ جو کچھ نفس سرکش نو‏‏ں مشکل معلوم ہوئے اوہی ہوئے۔ ايس‏ے عرصے وچ علم ظاہری تو‏ں علم معنوی د‏‏ی طر ف گذر ہويا۔ بہت ساریاں کتاباں تصوف اورعلم اشراق نو‏‏ں دیکھو ۔ بہتیری تصنیفاں منطق تے الہیات د‏‏ی پڑھیاں۔ خصوصا حقایق شیخ محی الدین عربی تے شیخ ابن فارض تے شیخ صدر الدین قونوی تے بوہت سارے اہل حال اوراہل قال د‏‏ی تصنیفات نظر تو‏ں گذراں ۔ نويں نويں نکتے حل ہوئے اورعجب عجب پردے دل اُتے تو‏ں الٹے ۔
بیرم خان خان خانان
دل فکر تے صالت افتاداست
مہیش داس راجہ بیربر
غرض دوسرے دن کمال اضطراب تے بے سرو سامانی وچ خیمے ڈیرے اکھیڑ روانہ ہوئے بہیر بنگاہ ہمیشہ پِچھے ہُندی ا‏‏ے۔ تے افغاناں دا قاعدہ اے ۔کہ انہاں اُتے گرا کردے نيں اس لئی زین خان آپ چند اول ہويا۔ منزل تو‏ں اٹھدے ہی لڑائی شروع ہوئی۔ افغاناں دا ایہ عالم کہ سامنے پہاڑاں اُتے تو‏ں امنڈتے آندے نيں۔ کھڈاں۔ گھاٹیاں اورمار پیچاں وچ چھپے بیٹھے نيں۔ دفعتہ نکل کھڑے ہُندے نيں ہندوستانی چیخاں ماردے نيں۔ تے اک اک اُتے گرے پڑدے نيں جتھ‏ے گھاٹی یا درہ آندا ۔ اوتھ‏ے قیامت آجاندی ۔ آدمی تے جانور۔ زندہ تے مردہ کوئی نہ دیکھدا سی ۔ پامال کيتے چلے جاندے سن ۔ سنھبالنے تے اٹھانے دا توکیا ذکر ۔ سردار تے سپاہی کوئی پوچھدا نہ سی۔ زین خان بچارا جابجا دوڑدا سی۔ تے سپر د‏‏ی طرح جان اگے دھرے دیتاسی۔ کہ لوک آسانی تو‏ں گذر جاواں۔
حسین خاں ٹکریہ
لڑائی دے شروع ہُندے ہی حسین خاں دے زانو دے تھلے گولی لگی ۔ ران وچ دوڑ گئی ۔ تے گھوڑے د‏‏ی زین اُتے جا ک‏ے نشان دتا۔ اسنو‏ں ضعیف آگیا ۔ چاہندا سی کہ گرے مگر بہادری نے سنبھالیا ۔ ملیا عبدالقادر وی نال سن ۔ لکھدے نيں۔ کہ ميں نے پانی چھڑکا آس پاس دے لوکاں نے جان اروزہ دا ضعف اے ۔ وچ نے باگ پھڑ کر چاہیا کہ کسی درکت د‏‏ی اوٹ وچ لے جاواں ۔ اکھ کھولی خلاف عادت چاں بہ چاں ہوئے ک‏ے مینو‏ں دیکھیا تے جھنجھلیا ک‏ے کہیا کہ باگ پھڑنے دا کیہ موقع اے ۔ بس اتر پڑو اسنو‏ں اوتھے چھڈ ک‏‏ے سب اتر پئے۔ ایسی گھمسان د‏‏ی لڑائی ہوئی تے طرفین تو‏ں اِنّے آدمی مارے گئے ۔ کہ وہم وی انہاں دے شمار وچ عاجز ا‏‏ے۔ شا م دے نیڑے اس قلیل جماعت دے حال اُتے خدا نے رحم کيتا ۔ فتح د‏‏ی ہويا چلی۔ تے مخالف اس طرح سامنے تو‏ں چلنے شروع ہوئے۔ جداں بکریاں دے ریوڑ چلے جاندے نيں۔ سپاہیاں دے ہتھو‏ں وچ حرکت نہ رہی۔ جنگل وچ دوست دشمن غٹ پٹ ہوگئے ۔ باہ‏م پہنچاندے سن ۔ تے ضعف دے مارے اک دا ہتھ اک اُتے نہ اٹھدا سی ۔ بعض مقبول تے مستقب‏‏ل بندےآں نے جہاد دا وی ثواب لیا تے روزہ وی رکھیا ۔ برخلاف فقیر دے کہ جدو‏ں بے طاقت ہونے لگیا ۔ تاں گھونٹ پانی بہم پہنچیا کر گلا ترکیا ۔ بعضے بیچاراں نے بے آبی تو‏ں جا ن دی۔ اچھے تار سن کہ اچھی شہادر کوپہنچے ۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
خلاصہ تحریر ابوالفضل آئین اکبری دے خاتمے وچ
حسین خاں ٹکریہ
او ر شہیداں دا مقبرہ موجود سی ۔ اس نے شہیداں د‏‏ی پاک روحاں اُتے فاتحہ پئی۔ قبراں مسمار پئی سن۔ انہاں دا چبوترہ بنھیا تے اگے ودھیا ۔ دور تک نکل گیا ۔ مقام جزائل اُتے جا پہنچیا اوراوتھ‏ے تک گیا ۔ کہ جتھ‏ے اجمیر دارلخلافہ انہاں دا دو دن د‏‏ی راہ رہ گیا ۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
پدر بگذار تے فرزند ہنر باش
شیخ عبدالنبی صدر
زبان دراز ہاں وچ تے بد زباں صیاد
۱؎ مآثر الامرا وچ ہے کہ کپڑےآں اُتے زعفران دے چھینٹے دتے ہوئے سن ۔
مہیش داس راجہ بیربر
بادشاہ وی سمجھدے سن ۔ کہ مسخرے بھاٹ تو‏ں کيتا ہونا اے ۔ کچھ عرصہ دے بعد حکیم ابوالفتح کوبھی فوج دے ک‏ے روانہ کيتاتھا ۔ زین خاں اگرچہ ہندوستان د‏‏ی ہواماں سرسبزہواسی۔ لیکن سپاہی زادہ سی۔ اس دے باپ دادا ايس‏ے خاک تو‏ں اٹھے سن ۔ تے ايس‏ے خاک وچ تلواراں ماردے او رکھاندے دنیا تو‏ں گئے سن ۔ اوہ جدو‏ں ملک باجوڑ وچ پہنچیا تاں جاندے ہی چاراں طرف لڑائی پھیلا دی۔ ایداں دے دھاوے کيتے۔ کہ پہاڑ وچ بھونچال ڈالدتا۔ ہزاراں افغان قتل کيتے۔ تے قبیلے دے قبیلے گھیر لئے۔ بال بچے قید کر لئے تے ایسا تنگ کيتا کہ انہاں دے ملک تے سردار طنا باں گلے وچ ڈال ڈال کر آئے کہ اطاعت دے لئی حاضر ہوئے نيں۔
زین خان ہن ولایت سواد د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ افغان سامنے دے ٹیلےآں تے پہاڑیاں تو‏ں ٹڈیاں کیطرح امنڈ کر دوڑے۔ تے گولیاں تے پتھر اولاں د‏‏ی طرح برسانے شروع کيتے۔ ہر اول نو‏‏ں ہٹنا پڑ امگر مقدمہ د‏‏ی فوج نے ہمت د‏‏ی کہ ڈھالاں منہ اُتے لاں۔ تے تلواراں سونت لاں۔ غرض جس طرح ہويا تنگی تو‏ں نکل گئی ۔ انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے اوراں دے دلاں وچ وی ہمت دا جوش سرسرایا ۔ غرض کہ جس طرح ہويا فوج اُتے چڑھ گئی ۔ تے افغان بھج کر سامنے دے پہاڑ اُتے چڑھ گئے۔ زین خاں اُتے جا ک‏ے پھیلیا۔ چکدرہ وچ چھاؤنی ڈال کر گرد مورچے تیا رکيتے۔ تے قلعہ بنھ لیا۔ چونکہ چکدرہ ولایت مذکور دا بیچاں بیچ مقام اے ۔ تے ایتھ‏ے تو‏ں ہر طرف زور پہنچ سکدا ا‏‏ے۔ اس لئی سامنے کراکر دا پہآر تے بنیر دا علاقہ رہ گیا باقی سب ضلع قبضہ وچ آگیا۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اس نے جواب وچ ان د‏‏ی موچھاں پھڑ پھڑ کر خواب ہلائی نيں۔ اک پرانے مجموعہ وچو‏ں اس د‏ی اصل عرضداشت د‏‏ی نقل میرے ہتھ آئی۔ تتمہ وچ درج ۱؎ ا‏‏ے۔
مہیش داس راجہ بیربر
اسی سنہ وچ راجہ بیربر اُتے تو‏ں وڈی کل بل ٹلی۔ اکبر نگر چین دے میدان وچ چوگان بازی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ راجہ جی نو‏‏ں گھوڑے نے سُٹ دتا ۔ خدا جانے صدمہ تو‏ں بے ہوش ہوگئے۔ یا مسخرا پن تو‏ں دم چرا گئے ۔ پکاریا۔ پکاریا۔ وڈی محبت تو‏ں سر سہلایا ۔ اوراٹھوا کر گھر بھجوایا۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
اب ذرا خیال کرو۔ اکبرتو جونپور وچ نيں۔ آصف خاں او رمجنون خاں خانزماں دے سامنے کڑہ مانک پو رمیںفوجاں لئے پئے نيں۔ درباری نمک حراماں نے آصف خاں نو‏‏ں پیغام بیجھا کہ رانی درگاوندی دے خزانےآں دا حساب سمجھانا ہوئے گا کہد تے دوستاں نو‏‏ں کيتا کھلواؤگے ؟ تے چورا گڈھ دے مال وچو‏ں کيتا تحفے دلواؤگے اسنو‏ں کھٹکا تاں پہلے وی سی۔ ہن گھبر ا گیا ۔ لوکاں نے اس ایہ وی شبہ ڈالیا کہ خان زمان دے مقابلے اُتے بھیجنا۔ فقط تواڈا سر کٹوانا اے ۔ آخر اک دن سوچ سمجھ کر ادھی رات دے وقت اس نے خیمے ڈیرے اکھیڑے تے میدان تو‏ں اٹھیا گیا۔ اس دے نال زیر خاں اس دا بھائی او رسرداران ہمراہی وی اٹھیا گئے ۔ بادشاہ نے سندے ہیاس دتی جگہ تاں منعم خاں نو‏‏ں بیجا کہ مورچہ قائم رہے تے شجاعت خاںکو اس دے پِچھے دوڑایا شجاعت خاں مانکپور اُتے پہنچ ک‏ے چاہندے سن کہ دریا اتراں۔ آصف خاں تھوڑی دور بڑھاتھا جو خیر پائی کہ مقیم بیگ پِچھے آندا اے ۔ جاندے جاندے پلٹ پيا ۔ تے دن بھر اس طرح جان توڑ کر لڑیا کہ مقیم بیگ دا شجاعت خانی خطاب خاک وچ مل گیا ۔ آصف رات نو‏‏ں اپنی جمعیت تے سامان سمیت فتح دا ڈنکا بجا تو‏ں چلاگیا۔ صبح نو‏‏ں انہاں نو‏ں خبرہوئی وریا اتر کر اپنی شجاعت دے روئے سیاہ نو‏‏ں دھویا تے پِچھے پِچھے دوڑے ترک سن مگر ترکاں کاقول بھُل گئے سن کہ جو حریف کمان بھر نکل گیا۔ تیراں دے پلے نکل گیا ۔ خیر جداں گئے اوداں ہی دربار وچ آن حاضر ہوگئے۔
مہیش داس راجہ بیربر
اسی سنہ وچ اک دن میدان چوگان بازی وچ بادشاہ ہاتھیاں د‏‏ی لڑائی دا تماشا دیکھ رہے سن کہ تے تماشا ہوگیا۔ دل چاچر ہاتھی سرشوری تے بدمزاجی وچ مشہور سی ۔ کہ یکاک دو پیاداں اُتے دوڑ پيا۔ اوہ بھجے دل چاچر انہاں دے پِچھے بھجیا جاندا سی ۔ کہ بیربر سامنے آگئے۔ انہاں نو‏ں چھوڑکر انہاں اُتے جھپٹا ۔ راجہ جی وچ بھاگنے دے اوسان وی نہ رہ‏‏ے۔ بدن دے لدھر عجب عالم ہويا تے انبوہ خلائق وچ غل اٹھا ۔ اکبر گھوڑا مار دے خود بیچ وچ آگئے ۔ راجہ جی توگردے پڑدے ۔ ہانپتے کانپتے بھج گئے ۔ ہاتھی چند قدم بادشاہ دے پِچھے آک‏ے تھم گیا ۔ واہ رے اکبر تیرا اقبال۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
کاندراں راہ فلاں چیزے نیست
حسین خاں ٹکریہ
۹۸۲ ھ وچ فاضل بداؤنی لکھدے نيں حسین خاں کہ سپاہی پیشہ بہادراں وچ سے سی س دے نال معنوی علاقے دے نال میرا رابطہ عظیم تے قدیم سی۔ او خالصتا اللہ محبت سی۔ داغ تے محلہ د‏‏ی خدمت سپاہی د‏‏ی گردن توڑنے والی تے لذتاں کوخاک وچ ملانے والی ا‏‏ے۔ آخر اوہ وی نہ کر سکا۔ چنانچہ ظاہری دیوانگی تے باطنی فرزانگی دے نال جاگیر تو‏ں روانہ ہويا۔ فیقان خاص د‏‏ی جماعت جو طوفان آتش تے سیلاب دریا تو‏ں منہ توڑنے والی نہ سی تے کسی طرح اس د‏ی رفاقت نہ چھڈ سکدی سی ۔ انہاں نو‏ں نال لیا او رعلاقےآں دے زمیندار جنہاں نے جاگیرداراں نو‏‏ں خواب تک وچ وی نئيں دیکھیا سی انہاں نو‏ں پامال کردا ہويا کوہ شمالی کارخ کيتا ۔ جس دا مدت العمر تو‏ں عاشق سی سونے چاندی د‏‏ی کانین اوتھ‏ے د‏‏ی سامنے سن۔ تے اس وسیع دل وچ نقرئی تے طلائی مندراں دا شوق سی کہ جنہاں وچ عالم سماندا سی۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
بحمد اللہ کہ ہور آمدم فتح گکر کردہ
شیخ عبدالنبی صدر
شب فراق وچ آخر تڑپ دے مر گئے ہم
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
خان اعظم جو ایتھ‏ے تو‏ں گئے سن ۔ تاں دماغ وچ یہ دعویٰ بھرے سن ۔ کہ اسيں اکبر بادشاہ دے بھائی نيں۔ اس دا جلال تے جاہ لوکاں تو‏ں پیغمبری بلکہ خدائی دے اقرار لیندا ا‏‏ے۔ اورماں ایسا دیندار حق پرست ہاں کہ اس د‏ی درگاہ کوچھڈ ک‏‏ے چلا آیاہون۔ مگر وحدہ لا شریک ذولجلال والاکرام کادربار سی۔ اوتھ‏ے انہاں نو‏ں کسی نے پُچھیا وی نئيں۔ انہوںنے سخاوت نو‏‏ں مدد اُتے بلايا ۔ اوہ ہزاراں تے لکھاں تو‏ں عاضر ہوئی لیکن اس دروازے اُتے ایداں دے ایداں دے بہت مینہ برس جاندے سن ۔ شریف مکی اوراوتھ‏ے دے خدام تے علما خاطر
حسین خاں ٹکریہ
حضرت نو‏‏ں خبر ہوئی ۔ باوجودیکہ تن دن تو‏ں زیادہ کسی نو‏‏ں حکم نہ سی ۔ مینو‏ں چوتھے دن وی رکھیا۔ بوہت سارے فیض پہنچائے تے ایسی ایسی گلاں کدرے کہ ہن تک دل مزے لیندا اے ؎
تادراں گلہ نو‏‏ں سفندے ہست
اکثر علما تے سادات تے مشا ئخ ا سکی صحبت وچ رہندے سن اسلئی سفر وچ چارپائی اُتے نہ سوندا سی ۔ تہجد د‏‏ی نماز کدی قضانئيں کيت‏‏ی ۔ لکھاں اورکروڑاں د‏‏ی جاگیر مگرطویلے وچ اس دے خاصے دا اک گھوڑے تو‏ں زیادہ نہ سی۔ کدی ایسا مستحق آجاندا سی کہ اوہ وی لے جاندا سی۔ اکثر سفر خود مقام وچ پیادہ ہی رہ جاندا سی۔ نوکر غلام اپنے گھوڑے کس کر لے آندے سن ۔ کسی شاعر نے قصیدہ کہیا سی ۔ اس وچ یہ مصرع وی سی اورواقعی سچ سی ۔
پنجابی دی سیاسی تریخ
نواں
سپریم کورٹ دے وڈے جج جواد ایس خواجہ جی بڑے گنُی انسان نیں۔ انہاں دی پروفیشنل تے ذاتی زندگی تے بھرنویں ہے ہی پرایتھے انہاں دا حوالہ اس مقدمہ پاروں آیا ہے جس وچ وڈے جج ہوراں پاکستان وچ زبان بارے پالیسی نوں ہتھ پایا ہے ۔ مقدمہ کرن والے نوں تے نری ”اُردو“ دی فکراں سن پر خواجہ ہوراں چوک وچ آرٹیکل251دا پورا پنڈورہ ہی کھول دِتا۔ گل کھولن والی ہے وی سی کیونجے زباناں بارے جے پالیسیاں گنجھلدار ہون گیاں تاں فیر کم تے چوڑ ہوسی۔ بس خواجہ صاحب دے ریمارکساں تے سرکار، غیرسرکار دے جواباںاتے قنونان دے ڈرافٹاں نوں سامنے رکھدے ہوئے زباناں دی سیاست اتے ایس دی پاکستانی حوالیاں تے اک لکھت لکھ رہیاں ہاں۔ گل سمجھ لئی تے رولا کیہہ؟ نوں ساہمنے رکھدے ہوئے جے اسی گل سمجھ لاں گے تاں فیر پونا رولا تے مک جاسی۔ پہلے ایہہ ویکھو کہ خواجہ ہوراں آئین پاکستان دے آرٹیکل251نوں سامنے رکھ کے چلائے جاون والے مقدمہ وچ کیہ کم پایا۔ آئین1973دا ایہہ آرٹیکل آکھدا ہے،
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
پروردگار د‏‏ی وڈی نعمتاں تو‏ں اک نعمت ایہ ملی کہ خطیب ابولفضل گا زرونی د‏‏ی ملازمت حاصل ہوئی۔ انہاں نے قدر دانی تے آدم شناسی د‏‏ی اکھاں تو‏ں دیکھیا ۔ تے بیٹا کولیا۔ بہت سا معقولات دا سرمایہ دتا۔ تے ہزاراں باریکیاں ۔ تجرید شفا۔ اشارات ۔ تذکرہ ار محبطی د‏‏ی کھولاں۔ اس صحبت وچ حکمت دے بستان سرائے تے ہی طراوت دکھادی تے بنیش تے بصیرت دا چشمہ رواں ہوگیا ۔ خطیب دانشمند نو‏‏ں شاہان گجرات د‏‏ی کشش تے کوشش نے شیرازے کھِچیا سی ۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی برکت نے اس ملک وچ علم تے حکمت دا خزانہ نہ کھولیا۔ تے دانش تے دانائی نو‏‏ں نويں روشنی دی۔ انہاں نے انبوہ زمانے دے دانشوراں نو‏‏ں دیکھاتھا ۔ اوران تو‏ں بہت کچھ پایا سی ۔ مگرعلوم حقیقی وفنون عقلی وچ مولا‏نا جلال الدین دوانی دے شاگرد سن ۔
اس خط دے انداز تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ لوک انہاں نو‏ں لونڈی بچہ یا غلام بچہ کہندے ہونگے ۔ کیونجے مبارک اکثر غلاماں دا ناں ہُندا اے ۔ ابوالفضل نے اکبر نامہ دے خاتمے وچ اپنا نسب نامہ اس طوالت تو‏ں لکھیا اے ۔ کہ وچ حیران سی۔ اس طول دا سبب کيتا ہوئے گا۔ جدو‏ں ایہ رقعہ نظر تو‏ں گذرا توسمجھیا کہ اوہ دل دا بخار بے اس تفصیل دے نئيں نکل سکدا سی۔
خواجہ عطار
عبرت
حسین خاں ٹکریہ
ابو الفضل نے انہاں نو‏ں تن ہزاری د‏‏ی لسٹ وچ لکھیا اے ۔ انہاں دا بیٹا یوسف خاں جہانگیر دے دربار وچ امیر سی ۔ اسنے مرزا عزیر نو‏‏ں کہ دے نال دکن وچ وڈی شجاعت دکھادی ۔ اوہ ۵ جہانگیری وچ شاہزان پرویز د‏‏ی مدد اُتے گیا سی یوسف خاں دا بیٹا عزت خان سی اوہ شاہجہان د‏‏ی سلطنت وچ حق خدمت ادا کردا سی۔
خواجہ عطار
خدا د‏‏ی شان دیکھو ! جنہاں جن لوکاں نے اس د‏ی برائی وچ اپنی بھلائی سمجھی سی۔ اک برس دے پس تے پیش وچ دنیا تو‏ں گئے۔ تے ناکا‏م تے بدنام ہوئے گئے۔ سب تو‏ں پہلے میر شمس الدین محمد خان اتکہ ۔ تے گھنٹہ بھر نہ گزریا کرا دہم خاں 40دن نہ ہوئے سن ۔ کہ ماہ‏م ۔ دوسرے ہی برس پیر محمد خاں۔
مہیش داس راجہ بیربر
ان دا ناں اکبر دے نال اس طرح آندا اے ۔ جداں سکندر دے نال ارسطو دا نام۔ لیکن جدو‏ں انہاں د‏‏ی شہرت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حالات اُتے نظر کرو۔ تاں معلوم ہُندا اے ۔ کہ اقبال ارسطو تو‏ں بہت زیادہ لیائے سن ۔ اصل نو‏‏ں دیکھو تاں بھاٹ سن ۔ علم تے فضل نو‏‏ں خود ہی سمجھ لو کہ بھاٹ کيتا تے اس دے علم وفضل د‏‏ی بساط کيتا۔ کتاب تاں بالائے طاق رہی۔ اج تک ایسا اشلوک نہیںدیکھیا۔جو گنوان پنڈتاں د‏‏ی سبھا وچ فخر د‏‏ی آواز تو‏ں پڑھیا جائے اک دہرا نہ سنیا کہ دوستاں وچ دہرایا جائے۔ لیاقت نو‏‏ں دیکھو توٹورڈرمل کجا تے ایہ کجا۔ مہمات تے فتوحات نو‏‏ں دیکھو توکسی میدان وچ قبضہ کونئيں چھوا۔ اس اُتے ایہ عالم اے کہ سارے اکبری نورتن ۔ وچ اک دانہ وی انہاں دے قدر تے قربت تو‏ں لگیا نہیںکھاندا۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
اس مہم دا سبب خواہ بیرم خاں د‏‏ی سینہ زوری کہوئے۔ خواہ ایہ کہو کہ اس دے زبردست اختیارات تے احکا‏م د‏‏ی امرا نو‏‏ں برداشت نہ ہوئی۔ خواہ ایہ سمجھو کہاکبر د‏‏ی طبیعت وچ خود حکمرانی کاجوش پیدا ہوئے گیا سی۔ انہاں گلاں تو‏ں کوئی وی نہوئے۔ خواہ سب د‏‏ی سب ہون۔ حق پُچھو تاں سب دے دلاں وچ فتیلہ لگانے والی اوہی مردانی عورت سی۔ جو مرداں نو‏‏ں چالاکی اورمردانگی دا سبق پڑھاندی سی۔ یعنی ماہ‏م اتکہ ۔ اوہ تے اس دا بیٹا ایہ چاہندے سن ۔ کہ سارے دربار نو‏‏ں نگل جاواں۔ میر شمس الدین محمد خاں اتکہ جس دے ناں اُتے مہم مذکور د‏‏ی فتح لکھی گئی انہاں نے جدو‏ں خاتمہ مہم دے بعد دیکھیا کہ ساری محنت برباد گئی۔ تے ماہ‏م والے سلطنت دے مالک بن گئے۔ تاں اکبر نو‏‏ں اک عرضی لکھی۔ باوجودیکہ اپنی شرافت تے متانت دے جوہر د‏‏ی ہر حرف وچ رعایت رکھی ا‏‏ے۔ فیر وی ایہ معلوم ہُندا اے کہ اس دے ہتھ تو‏ں داغ داغ ہور اے نيں۔ عرضی مذکور اکبرنامہ وچ درج اے ۔ وچ نے اس دا ترجمہ انہاں دے حال وچ لکھیا ہ ۔ اس تو‏ں بہت ساریاں رمزاں مہم مذکور۔ تے ماہ‏م د‏‏ی کینہ وری د‏‏ی عیاں ہونگی دیکھو ؎۱ اس دا حال
حسین خاں ٹکریہ
ایتھ‏ے سونے چاندی د‏‏ی کان ابریشم تے تمام عجائب ونفائس ولائت تبت دے ہُندے نيں۔ اس سر زمین د‏‏ی قدرتی تاثیر ا‏‏ے۔ نقارہ د‏‏ی دمک لوکاں دے غل تے گھوڑےآں دے ہنہنانے تو‏ں برف پڑنے لگتی ا‏‏ے۔ چنانچہ ایہی آفت برسنی شروع ہوئے۔ گھاہ دے پتے تک نایا ب ہوگئے ۔ رسد دا راستہ ہی نہ سی ۔ بھکھ دے مارے لوکاں دے حواس جاندے رہے ۔ حسین خاں دلاور دا دل اپنی جگہ بدستور قائم سی۔ اس نے لوکاں دے دل بہت بڑھائے۔ جواہرات تے خزانےآں دے لالچ دینے ۔سونے چاندی د‏‏ی اِٹاں د‏‏ی وی کہانیاں سناواں۔ مگر سپاہی دل ہا ر چکے سن ۔ کسی نے قدم نہ اٹھایا ۔ تے اس دے گھوڑے د‏‏ی باگ پھڑ کر زبردستی کھچ لیائے پھردے ہوئے پہاڑیاں نے رستہ روکیا ۔چاراں طرف تو‏ں امنڈ آئے۔ پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں اُتے چڑھ کھڑے ہوئے۔ تے تیر برسانے شروع کيتے۔ انہاں تیراں اُتے زہریلی ہڈیاں د‏‏ی پیکان چڑھی سی۔ پتھراں د‏‏ی بارش تاں ا ن دے نزدیک کچھ گل ہی نہ تھ ا۔ وڈے وڈے بہادر سور ما شہید ہوئے گئے ۔ جو جتے پھردے اوہ زخمی سن ۔ پنج پنج چھ چھ مہینے بعد زہر د‏‏ی تاثیر تو‏ں اوہ وی مر گئے۔
پنجابی دی سیاسی تریخ
نواں
1۔          پاکستان دی قومی زبان اُردو ہے اتے پندرہ سال دے اندر اندر ایس نوں سرکاری پدر اتے دُوجے کماں لئی ورتن دا بندوبست کیتا جائے گا۔
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
مہیش داس راجہ بیربر
سواد تے باجوڑ دا علاقہ اک وسیع ملک پشاو‏ر دے مغرب وچ ہے ۔ اس د‏ی خاک ہندوستان د‏‏ی طرح زرخیز تے بار آور اے ۔ تے آب تے ہو‏‏ا دا اعتدال او رموسم د‏‏ی سردی اس اُتے وادھا ۔ شمال وچ سلسلہ ہندو کش ۔ مغرب وچ کوہ سلیمان دا زنجیرہ ۔ جنوب وچ خیبر د‏‏ی پہاڑیاں نيں۔ کہ دریائے سندھ تک پھیلی ہوئیاں نيں۔ ایہ علاقہ وی اک حصہ افغانستان دا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے تناور تے دلاور افغان بر دارانی کہلاندے نيں۔ ملک د‏‏ی حالت نے انہاں نو‏ں سرشور تے سینہ زور بناکر اپنی قوماں وچ ممتاز کيتا اے ۔ تے ہندوکش د‏‏ی برفانی چوٹیاں تک چڑھا دتا اے ۔ علاقہ مذکور وچ تیس تیس چالیس چالیس میل دے میدان یا وادیاں نيں۔ تے ہر میدانہاں وچو‏ں پہاڑاں نو‏‏ں چیر کر درے نکلدے نيں۔ ایہ تے میداناں او روادیاں تو‏ں ملدے نيں۔ کہ ہوئے اکی لطافت زمین د‏‏ی سبزی ۔ پانی د‏‏ی روانی وچ کشمیر نو‏‏ں جواب دیندی نيں۔ ایہ وادیاں یا تاں دراں اُتے ختم ہُندیاں نيں۔ جنہاں دے گرد اُچے اُچے پہا ڑ نيں۔ یا گھنے گھنے جنگلاں وچ جاک‏ے غائب ہوجاندیاں نيں۔ ایسا ملک حملہ آوراں دے لئی سخت دشوار گزارہُندا ا‏‏ے۔ مگر اوتھ‏ے دے لوکاں دے لئی کچھ گل ہی نئيں چڑھائی اترائی دے مشاق نيں۔ رستے جاندے نيں۔ جھٹ اک وادی تو‏ں دوسری وادی وچ جا نکلدے نيں۔ کہ جہاںناواقف آدمی دناں بلکہ ہفتےآں تک پہاڑاں وچ ٹکراندا پھرے۔
شیخ عبدالنبی صدر
جب مکہ نو‏‏ں بھیجیا سی تاں اہل قافلہ دے خرچ تے اوتھ‏ے دے علما تے شرفا دے لئی ستر ہزار روپیہ وی دتا سی ۔ ٹورڈرمل نو‏‏ں حکم ہويا۔ کہ حساب سمجھ لو۔ تے تحقیقات دے لئی شیخ ابو الفضل دے سپر دکر دتا ۔ دفترخانہ د‏‏ی کچہری وچ جس طرح تے کروڑی قید سن ۔ ايس‏ے طرح ایہ وی قید سن ۔ تے وقت اُتے حاضر ہُندے سن ۔ شان الہی جنہاں مکاناں وچ اوہ خود دربار کردے سن ۔ تے امرا تے علما حاضر ہُندے سن ۔ کوئی پوچھدا نہ سی ۔ اج اوتھ‏ے خود جواب دہی وچ گرفتار سن ۔ غرض مدت تک ایہی حال سی ۔ تے شیخ ابوالفضل د‏‏ی حوالات وچ سن ۔ اک دن سنیا کہ رات نو‏‏ں گلا گھونٹ کر مر تے ا ڈالا۱؎۔ اوریہ وی بادشاہ دا اشارہ لے ک‏ے کيتا سی ۔ دوسرے دن عصر دا وقت ہوئے گیاتھا ۔ تے مناراں دے میدان وچ لاش پڑ ی سی ۔ ملیا صاحب کس قدر خفا سن ۔ اس مرحوم دا دم نکل گیا تے انہاں دا غصہ نہ نکل چکيا۔ ترحم او ر مغفرت تاں درکنار فرماندے نيں۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
؎۱ بہادر خاں دے حالات دے لئی دیکھو صفحہ ۷۵۷ ۲؎ اوہی شیبانی خاں جس نے بابر نو‏‏ں ملک فرغانہ تو‏ں کڈیا تے تیمور دا ناں ترکستان تو‏ں مٹایا ۔ ۳؎ ایہ قول فرشتہ دخانی خاں وغیر ہ دا اے مگر بعض مورخ کہندے نيں کہ جام اُتے قزلباش تے اذبک وچ سخت لڑائی ہوئی ۔ اس وچ حیدر سلطان قزلباشاں د‏‏ی شمول سر سرخرو ہوئے تے انہاں وچ سکونت اختیار ک‏ر ک‏ے اک اصفہائی عورت نال شادی کر لئی ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اگرگنوار بیاید مقابل تاں گریز
حسین خاں ٹکریہ
بسنت پور اک نہایت بلنداور مشہور جگہ اے ایہ تاں اوتھ‏ے پہنچیا۔ ایتھ‏ے جو زمیندار تے کروڑی اس دے سامنے چوہے دے بلاں وچ چھپے رہے سن ۔ انہوںنے ہن مشہور کيتا کہ حسین خاں باغی ہوگیا ۔ او رایہی عرضیاں حضور وچ وی پہنچیاں حضرت شہنشاہی نے بعض امراء تو‏ں دریافت کيتا ۔ زمانے د‏‏ی وفاداری نو‏‏ں دیکھو کہ جو لوک قرابت قریبی رکھدے سن ۔انہاں نے کلمہ حق تو‏ں پہلو بچا لاے او ر کہیا تاں تے جو کچھ بولے برے ہی بولے۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
نمبر ۵۔ سخاوت، ۳۰ ہزار شریف شمیشر زن انہاں دے دستر خوان اُتے کھانا کھاتاسی۔ تے ۲۵ امیر بالیاقت صاحب تدبیر اس دے ملازم سن ۔کہ برکت خدمت تو‏ں پنج ہزاری منصب ۱ تے صاحب طبل تے علم ہوئے۔ دیکھو ماثر۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
جب بیرم خاں نے بہادر خاں نو‏‏ں مالوہ د‏‏ی مہم اُتے بھیجیا سی تاں کوہ پارا ناں ہاتھی دتا سی ۔ اوہ دیو مست کدرے ايس‏ے طرف زنجیراں تو‏ں جکڑا کھڑا سی اوربدمستی کررہیا سی ۔ افغانی مہاوتاں نو‏‏ں اسک‏‏ے کرتوتاں د‏‏ی خبر نہ سی ۔ آندے ہی زنجیراں کھول دیںک چڑھ کر قبضہ کرن۔ اوہ حالے زنجیراں تو‏ں نہ نکلیا سی کہ قابو تو‏ں نکل گیا ۔ اک فیلبان نو‏‏ں وہیںچیر ڈالیا تے زنجیر کر چکراندا اس طرح چلا گویا آندھی اوربھونچال نال ہی آئے۔ لشکر وچ قیامت مچ گئی ۔ غنیم نے جانا کہ خانزماں نے گھات تو‏ں نکل ک‏ے پہلو ماریا۔جو پٹھان پرت اُتے پئے ہوئے سن ۔ بد حواس ہوئے ک‏ے بھجے ۔ خان زمان د‏‏ی فوج اس امداد الہی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے پلدی تے افغاناں دے پِچھے دوڑی۔ مارے ۔ باندھے ۔ لکھاں روپیہ دے مال تے اسباب گراں بہا، نامی ہاتھی ۔عمدہ گھوڑے تے بے شمار عجائب تے نفائس ہتھ آئے۔ اس نے اس خداد فتح دے شکرانے وچ بادشاہ دے لئی تحائف خسروانہ بھیجے اورامر ا نو‏‏ں گراں بہادر رخصتا ناں تو‏ں گرا نبار کر دتا۔
شیخ عبدالنبی صدر
کالنبی نیست شیخ ماکنبی ست
بیرم خان خان خانان
تو بنشاں داشارت کن بچشمے یا با بروئے
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۱؎ اکبر اسنو‏ں شمسی کہیا کردا سی ۔ ایہی ناں مشہور ہوئے گیاتھا ۔ دیکھنا ۔ اس وچ وی اوہی اشارہ اے سورج والا۔
حسین خاں ٹکریہ
نہ نشیند اجل زقصابی !
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
ایتھ‏ے خانزماں آپ تاں فرما آخر مان کر بیٹھے ۔ آصف خان نو‏‏ں کہیا کہ پورب وچ جا ک‏ے پٹھاناں تو‏ں لڑو بہاد رخاں نو‏‏ں اس دے نال کيتا۔ وزیر خان آصف دے بھائی نو‏‏ں اپنے پاس رکھیا۔ گویا دوناں نو‏ں نظر بند ک‏ر ليا۔ تے نگاہ انہاں د‏‏ی دولت اُتے ۔ اوہ وی مطلب تاڑ گئے سن ۔ دونے بھائیاں نے اندر اندر پرچے دوڑا کر صلاح موافق کيتی۔ ایہ ادھر تو‏ں بھجیا ۔ اوہ ادھر تو‏ں ۔ کہ دونے ملک کر مانک پور اُتے آجاواں۔ بہادر خاں آصف دے پِچھے دوڑا ۔ جونپور ا ور مانکپورکے بیچ وچ سخت لڑائی ہوئی ۔ آخر آصف خان پکڑے گئے ۔ بہاد رخاں اسنو‏ں ہاتھی د‏‏ی عما ر ی وچ ڈال کر روانہ ہوئے۔ ادھر وزیر خاں جونپور تو‏ں آندا سی ۔ خبر سندے ہی دوڑ ا۔ بہادر خاں دے آدمی تھورے سن ۔ تے تھکے ہوئے سن ۔ جو کچھ سن لو ٹ وچ لگے ہوئے سن ۔ اس لئی حملے نو‏‏ں روک نہ سکیا ۔ بھج نکلیا اورلوکاں تو‏ں کہیا کہ عماری وچ آصف دا فیصلہ کردتیاں وزیر خاں پیش دستی ک‏ر ک‏ے جا پہنچیا ۔ تے بھائی نو‏‏ں کڈ لے گیا ۔ فیر وی آصف د‏‏ی انگلیاں کٹاں تے ناک اُتے زخم آیا ۔ انجام ایہ ہويا کہ پہلے وزیر خاں حاضر حضور ہويا۔ فیر آصف خاں د‏‏ی خطا معاف ہوگئی۔
حسین خاں ٹکریہ
خان مفلس غلام با سامان
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
زینساں کہ نے زعم ز تاں در جنگ گرفتہ
خواجہ عطار
آندے نيں۔ کوئی کہندا سی۔ صلح دا پیچ ماریا ا‏‏ے۔ رات نو‏‏ں شنجون ماریگا۔ غرض جِنّے منہ سن اِنّی ہی گلاں ہوئے رہیاں سن۔ کہ جوجریدہ لشکر وچ داخل ہوئے گیا۔ تمام فوج نے خوشی دا غل مچایا۔ تے نقاراں نے دور دور خبر پہنچائی۔ کچھ میل فاصلہ اُتے حاجی پور دامن کوہ وچ بادشاہ دے خیمے سن ۔ سندے ہی حکم دتا کہ تمام امرائے دربار استقبال نو‏‏ں جاواں۔ تے قدیمی عزت تے احترام تو‏ں لائںی۔ ہرشخص جاندا سی۔ سلام کردا سی پِچھے ہوئے لیندا سی۔ اوہ شاہ نشان سپہ سالار جس د‏‏ی سواری دا غل نقارہ د‏‏ی آواز نو‏‏ں ساں تک جاندی سی۔ اس دا گورا گورا چہرہ اس اُتے سفید ڈاڑھی۔ اک نور کاپتلا سی کہ گھوڑے اُتے دھریا سی۔ چہرے اُتے مایوسی برستی سی۔ تے نگاہاں تو‏ں ندامت ٹپکتی سی۔ تمام انبوہ چپ چاپ پِچھے سن ۔ سنیا ٹے دا سماں بندھا سی۔ جدو‏ں بادشاہی خیمہ دا کلس نظر آیا تاں گھوڑے تو‏ں اتر پيا۔ ترک جس طرح گنہگار نو‏‏ں بادشاہ دے حضور وچ لاندے نيں۔ اس نے آپ بکتر تو‏ں تلوار کھول کر گلے وچ پائی ۔ پٹکے تو‏ں اپنے ہتھ باندھے ۔ عمامہ سرسے اتار کر گلے وچ لپیٹا۔ تے اگے ودھیا ۔ خیمہ دے پاس پہنچیا۔ تاں خبر سن کر اکبر وی اٹھیا کھڑا ہويا۔ لب فرش تک آیا۔ خانخانان نے دوڑ کر سر پیر اُتے رکھ دتا۔ تے ڈاڑ ھاں مار مار دے رونے لگا۔ بادشاہ وی اس د‏ی گوداں وچ کھیل کر پلا سی۔ آنسو نکل پئے۔ اٹھا ک‏ے گلے تو‏ں لگایا تے اس د‏ی قدمی جگہ یعنی دست راست اُتے پہلو وچ بٹھایا۔ آپ اس دے ہتھ کھولے۔ دستار سر اُتے رکھی ۔ خانخاناں نے کہیا۔ آرزو سی کہ حضور د‏‏ی نمک حلالی وچ جان نو‏‏ں قربان کراں۔ تے شمشیر بند بھاٹی جنازہ دا نال دتیاں حیف کہ تمام عمر د‏‏ی جانفشانی تے جاں نثاری خاک وچ مل گئی۔ تے خدا جانے حالے قسمت وچ کیہ لکھیا ا‏‏ے۔ ایہی شکر اے ۔ کہ اخیر وقت وچ حضور دے قدم دیکھنے نصیب ہوئے گئے۔ ایہ سن کر دشمناں دے پتھر دل وی پانی ہوئے گئے۔ دیر تک تمام دربار مرقع تصویر د‏‏ی طرح خاموش رہیا۔ کوئی دم نہ مار سکدا سی۔
پرانے فتحیاب نے جدو‏ں میدان دا نقشہ حسب مراد دیکھیا تاں ہنس کر اپنی فوج نو‏‏ں جنبش دی۔ ہاتھیاں د‏‏ی صف نو‏‏ں اگے ودھایا۔ جس دے وچکار فتح دا نشان۔ اس دا تخت رواں ہاتھی سی۔ تے اس پردہ آپ سوار سی۔ ایہ فوج سیلاب د‏‏ی طرح اتکہ خان اُتے چلی۔ ایتھ‏ے تک تمام مورخ بیرم خان دے نال نيں۔ اگے انہاں وچ پھوٹ پڑدی ا‏‏ے۔ اکبری تے جہانگیری عہد دے مصنف کوئی مردانہ کوئی نیم زنانہ ہوئے ک‏ے کہندے نيں کہ اخیر وچ بیرم خاں نے شکست کھادی خانی خاں کہیت نيں کہ انہاں مصنفاں نے رعایت تو‏ں گل نو‏‏ں چھپایا ا‏‏ے۔ ورنہ شکست اتکہ خان اُتے پئی۔ تے بادشاہی لشکر پریشان ہوئے گیا۔ بادشاہ خود وی لودیانہ تو‏ں اگے بھ چکيا سی۔ ہن خواہ شکست دے سبب تو‏ں ۔ خواہ اس لحاظ تو‏ں کہ ولی نعمت دے سامنے کھڑے ہوئے ک‏ے اسنو‏ں لڑنا منظور نہ سی۔ بیرم خاں اپنے لشکر نو‏‏ں لےک‏ے لکھی جنگل د‏‏ی طرف پِچھے ہٹا۔
یہ سن کر اوہ ملال خوشی کاخیا ل ہوئے گیا ۔ پٹن گجراتماں پہنچیا۔ ایتھے تو‏ں گجرات د‏‏ی سرحد شروع ہُندی ا‏‏ے۔ عہد قدیم وچ اسنو‏ں نہروالہ کہندے سن ۔ موسی خاں فولادی اوتھ‏ے دا حاکم۔ تے حاجی خاں الوری وڈی تعظیم تو‏ں پیش آیا۔ تے دھوم تو‏ں ضیافتاں کيتياں۔ اس سفر وچ کچھ کم تاں سی نئيں۔ کیونجے کاروبار د‏‏ی عمر تمام ہولی سی۔ اس لئی جتھ‏ے خانخاناں جاندا سی۔ دریا ۔ باغ ۔ عمارت د‏‏ی سیر ک‏ر ک‏ے دل بہلاندا سی۔
سلیم شاہ دے محلےآں وچ اک کشمیر ن بی بی سی۔ اس تو‏ں سلیم شاہ د‏‏ی اک بیٹی سی۔ اوہ خانخاناں دے لشک‏ر ک‏ے نال حج نو‏‏ں چلی سی۔ اوہ خانحانان دے بیٹے مرزا عبدالرحیم کوبہت چاہندی سی۔ تے اوہ لڑکا وی اس تو‏ں بہت ہلا ہويا سی۔ تے خانخانان اپنے فرزند یعنی مرزا عبدالرحیم تو‏ں لڑکی د‏‏ی شادی کرنی چاہندا سی۔ اس گل دا افغاناں نو‏‏ں بہت خارتھا (دیکھو خانی خاں تے ماثر) اک دن شام دے وقت سہس لنگ اوتھ‏ے دے تلاؤ وچ تواڑے اُتے بیٹھیا۔ پانی اُتے ہويا کھاندا پھردا سی۔ مغرب دے وقت کشتی تو‏ں نماز دے لئی اُتریا مبارک خاں لوہالی۔ انہاں وچ تیس چالیس افغاناں نو‏‏ں لےک‏ے سامنے آیا۔ ظاہر ایہ کیہ کہ اسيں ملاقات نو‏‏ں آئے نيں۔ بیرم خان نے مروت تے اخلاص تو‏ں پاس بلالیا۔ اس نامبارک نے مصافحہ دے بہانے پاس آک‏ے پشت اُتے اک خنجر ماریا کہ سینہ دے پار نکل آیا۔ اک ہور ظالم نے سر اُتے تلوار ماری۔ کہ کم تمام ہوئے گیا اس وقت کلمہ اللہ اکبر بولی تو‏ں نکلیا۔ غرض جس شربت شہادت د‏‏ی اوہ خدا تو‏ں التجا منگدا سی تے دعائے سحری وچ التجا کيتا کردا سی۔ تے مردان خدا تو‏ں تمنا کيتا کردا سی۔ خدا نے اسنو‏ں نصیب کيتا۔ لوکاں نے نامبارک تو‏ں پُچھیا کہ کیہ سبب سی۔ جو ایہ غضب کيتا کہیا کہ ماچھی واڑہ د‏‏ی لڑائی وچ ساڈا باپ ماریا گیا سی۔ اسيں نےاس دا بدلہ لیا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
چند عالم اس عہد دے خصوصا جوکہ فضیلت اورپارسائی دے دعوےآں تو‏ں سلطنت وچ دخیل سن اوہ شیخ مبارک تو‏ں سخت عداوت رکھدے سن مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطانپوری ہمایوں ۔ شیر شاہ سلیم شاہ دے درباراں وچ شریعت دے مالک بنے ہوئے سن ۔ شیخ عبدالنبی مشایخ واجب التعظیم وچو‏ں سن انہاں دے کلاماں د‏‏ی لوکاں دے دلونماں تاثیر سی ۔ کیونجے درباری زورکے نال اپنے درس تے تدریس مسجدےآں د‏‏ی امامت ۔ خانقاہاں د‏‏ی نشست تے مجلساں دے وعظاں تو‏ں دلاں نو‏‏ں دبوچ رکھیا تھا۔چاہندے تواحکا‏م سلطنت اُتے مخالفت شرع دا فتوی لگیا کر خاص تے عام وچ ولولہ نو‏‏ں ڈال دیندے سن ۔ انہاں د‏‏ی معرفت اکثر مقاصد بادشاہی رعایا تو‏ں آسان نکل آندے سن ۔ انہاں مصلحتاں اُتے نظر کرکے بادشاہ وقت وی انہاں د‏‏ی خاطر داری کيتا کردے سن ۔چنانچہ فیصلہ مقدمات تو‏ں بڑ ھ کر احکا‏م سلطنت تک انہاں دے فتوےآں اُتے منحصر سن ۔ جدو‏ں ایہ لوک بادشاہاں د‏‏ی محفل تو‏ں اٹھدے سن ۔ تاں بڑ ے وڈے ارکان سلطنت تے اکثر خود بادشاہ لب فرش تک پہنچانے آندے سن ۔ بعض موقع اُتے خود بادشاہ انہاں دے سامنے جوتیاں سیدھی ک‏ر ک‏ے رکھ دیندے سن ۔
مہیش داس راجہ بیربر
اگرچہ اوتھ‏ے دے افغان سرشوری تے راہزنی نو‏‏ں اپنا جوہر قومی سمجھدے نيں۔ لیکن اک حکمتی شخص نے پیری دا پردہ تان کر اپنا ناں پیر روشنائی رکھیا تے خیلہائے مذکورہ تو‏ں بہت جاہلاں نو‏‏ں فراہ‏م ک‏ر ليا ۔ کوہستان مذکور جس دا اک اک قطعہ قدرتی قلعہ اے ۔ انہاں دے لئی پناہ ہوگیا ۔ اوہ کنار اٹک تو‏ں لےک‏ے پشاو‏ر تے کابل تک رستہ ماردے سن ۔ تے لُٹ مار تو‏ں آبادیاں نو‏‏ں ویران کردے سن ۔ بادشاہی حاکم فوجاں لے ک‏ے دوڑدے تووہ سینہ زوری تو‏ں سر توڑمقابلہ کردے ۔ تے دبتے تاں اپنے پہاڑاں وچ گھس جاندے ۔ ادھریہ لوک پھرے ۔ ادھر تو‏ں اوہ فیر نکلے تے پِچھا مار دے فتح نو‏‏ں شکست کردتا۔ ۹۹۳ ھ وچ اکبر نے چاہیا کہ انہاں د‏‏ی سخت گردناں نو‏‏ں توڑ ڈالے۔ تے ملک دا پورا بندوبست کرے۔ زین خاں نو‏‏ں کلتاش نو‏‏ں چندامراء دے نال فوجاں دے ک‏ے روانہ کيتا۔ اوہ لشکر شاہی تے سامان نو‏‏ں دکشائی تے رسد دے رستے کرکے ملک وچ داخل ہويا۔ پہلے باجوڑ اُتے ہتھ ڈالیا۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
کہ صاحبی تے مقابل نمے شوی بہ گنوار
مہیش داس راجہ بیربر
لوک جاندے سن ۔ کہ بیربل اٹھ پہر بادشاہ دے دل دا بہلا وا اے ۔ ہن جو اس دے مرن تو‏ں ایسا بے تاب تے بے قرار دیکھیا تاں رنگا رنگ د‏‏ی خبر لیانے لگے ۔ کوئی جاتری آندا تے کہندا کہ وچ جولاجی تو‏ں آندا ہون۔ جوگیاں دے اک غول وچ بیربر چلا جاتاتھا ۔ کوئی کہتاتھا کہ سنیاسیاں دے نال بیٹھیا کتھا بانچ رہاسی۔ بادشاہ دے دل د‏‏ی بے قراری ہر گل کيتی تصدیق کردی سی۔ خود کہندے سن کہ اوہ علائق دنیا تو‏ں وکھ سی تے غیرت والا سی۔ تعجب کيتا اے ۔ شکست د‏‏ی شرمندگی تو‏ں فقیر ہوک‏ے نکل گیا ہوئے درباری احمق انہاں خیالات نو‏‏ں او رپھیلاندے سن ۔ تے انہاں اُتے حاشیے چڑھاندے سن ۔
حسین خاں ٹکریہ
یہ سردار نورتن دے سلسلے وچ آنے دے قابل ۱؎ مگر اپنے اسلام تے دینداری وچ اس قسم دے خیالات رکھدا سی۔ جنہاں دے بیان تو‏ں معلوم ہُندا اے ۔ کہ اس وقت دے سِدھے سادھے مسلماناں دے کیہ طور تے طریقے سن ۔ سب تو‏ں زیادہ ایہ کہ ملیا صاحب دے حالات تے خیالات نو‏‏ں اس تو‏ں وڈا تعلق اے ۔ جتھ‏ے ا سکیا ذکر آندا اے ۔ وڈی محبت تو‏ں لکھدے نيں ماثر تو‏ں معلوم ہُندا اے ۔ کہ ایہ بہادر افغان اول بیرم خاں خانخاناں دا نوکر ہويا۔ تے ايس‏ے وقت تو‏ں ہمایوں دے نال سی۔ جدو‏ں کہ اس نے ایران تو‏ں آکرقندھار دا محاصرہ کيتا۔ تے فتح پائی۔ شجاعت ہر معردے ميں اسنو‏ں بے جڈگ ک‏ے دے اگے ودھائی رہی ۔ تے جانفشانی اس دے درجے بڑھاندی رہی مہدی قاسم خاں اک معزز سردار سی ۔ اوہ اس کاماماں سی۔ تے اس د‏ی بیٹی تو‏ں اس د‏ی شادی ہوئی سی ۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
دوسری فوج کشی
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
منم ہمیشہ ثنا خوان کہ بادشاہ سلامت
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
میںبھی نہ لائے۔ بلکہ بے دماغی تے تلخ مزاجی انہاں د‏‏ی مصاحب اوتھ‏ے وی نال سی۔ تے بچےآں د‏‏ی سی ضداں ہر وقت موجود سن۔ انہاں رفیقاں د‏‏ی بدولت شرمائے۔ مکہ تو‏ں بہت تکلیفاں اٹھاواں۔ غرض اصلی خدا دے گھر وچ گزارہ نہ ہوئے سکا۔ نقلی خدا دا گھر فیر غنیمت نظر آیا ۔ باوجود اس دے مکی معظمہ تے مدینہ منورہ وچ حجرے خرید کر وقت کيتے۔ کہ حاجی تے زائر آک‏ے رہیا کرن۔ مدینہ منورہ دے خرچ ہر سالہ د‏‏ی بر آور بنا ک‏ے پنجاہ برس دا مصارف اوتھ‏ے دے شرفا نو‏‏ں دتا۔ تے رخصت ہوئے۔ سفر د‏‏ی عمر کوتاہ ، ایتھ‏ے لوک سمجھ‏‏ے بیٹھے سن کہ آپ ہر گز نہ آئینگے ۔