cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرخ دہشت
صنعتی کارکن
پر ، ہڑتالاں جاری رني‏‏‏‏ں۔ لینن نو‏‏ں اورال خطے وچ مزدوراں دے حوالے تو‏ں کشیدہ صورتحال دے بارے وچ خدشےآں سن ۔ 29 جنوری 1920 نو‏‏ں ، اس نے ولادیمر سمرونوف نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے اک ٹیلیگرام بھیجیا کہ "مینو‏ں حیرت اے کہ آپ اس معاملے نو‏‏ں اس قدر ہلکے تو‏ں لے رہے نيں ، تے توڑ پھوڑ دے جرم وچ فوری طور اُتے وڈی تعداد وچ ہڑتال کرنے والےآں نو‏‏ں پھانسی نئيں دے رہے نيں"۔
ظلم، بربریت
ان اوقات وچ ، سوویت حکومت دے مخالفین دے میڈیا ، بشمول ڈینکن دے بالشویک جرائم د‏‏ی تحقیقات دا کمیشن ، نے متعدد اطلاعات شائع کيتیاں کہ چیکا دے تفتیش کاراں نے تشدد دا استعمال کيتا۔کمیشن نے دعوی کيتا کہ ، اودیسا وچ چیکا نے وائٹ افسران نو‏‏ں تختاں اُتے بنھیا تے آہستہ آہستہ انہاں نو‏ں بھٹیاں وچ یا ابلدے پانی د‏‏ی ٹینکاں وچ اتارا۔ کمیشن نے دعوی کيتا اے کہ کھارکیو وچ ، کھوپئی تے ہتھ تو‏ں چھلکنا اک عام سی گل اے: "دستانے" تیار کرنے دے لئی متاثرہ افراد دے ہتھو‏ں د‏‏ی جلد چھلنی تھی؛ کمیشن نے دعوی کيتا اے کہ وورونز چیکا نے ننگے لوکاں نو‏‏ں بیرل وچ وڑ ک‏ے کیلاں تو‏ں اندرونی طور اُتے بنھ رکھیا ا‏‏ے۔ دنیپروپیٹروسک وچ متاثرین نو‏‏ں مصلوب کيتا گیا یا انہاں نو‏ں سنگسار کردتا گیا۔
سوویت ریاست دے مخالفین نے بالشیوک مظالم د‏‏ی تحقیقات دے لئی ڈنکن دے کمیشن دے نال نال ایس میلگونوف جداں سیاسی مخالفین دے درمیان سوویت ریاست دے مخالفین دے ذریعہ سوویت افواج دے ذریعہ ہونے والے خوفناک اذیتاں دے بارے وچ دعوے کیتے سن ۔ کمیشن دے سربراہ وچ کیڈٹ پارٹی جی اے میینگارڈ دا اک ممبر سی۔ اس کمیشن دا کم سوویت افواج دے مبینہ جرائم د‏‏ی تشہیر کرنا سی ، جس دا مقصد بنیادی طور اُتے اک روسی ہجرت دے سامعین سی۔ اُتے ، کمیشن دے کم دے نتائج نو‏‏ں تنازعہ تو‏ں پورا کيتا گیا۔ اورینبرگ یونیورسٹی دے پروفیسر ایل. فوٹوریانسکی استدلال کيتا اے کہ "ان ناں نہاد دستاویزات د‏‏ی نوعیت قابل اعتراض اے " جدید معیار دے مطابق تے ایہ کسی سائنسی اشاعت وچ جگہ دے لئی موزاں نئيں ني‏‏‏‏ں۔ فوٹوریانسکی نے نوٹ کيتا کہ کمیشن مبالغہ آرائی وچ مصروف اے تے گواہاں نو‏‏ں سوویت ریاست تے چیکا دے منفی پہلوآں اُتے زور دینے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ اک ہور شکوہ مند مورخ ، وائی سیمیانوف نے لکھیا اے کہ "ڈینکن کمیشن نے بولشویکاں دے جرائم د‏‏ی تحقیقات دے لئی تیار کردہ مادے دا تاں ایہ ادارہ حقیقت وچ کم تو‏ں کم دلچسپی لے رہیا سی۔ اس دا مقصد بالشویک مخالف پروپیگنڈا سی۔ وائٹ گارڈ دے پروپیگنڈہ کرنے والے بالشویک مظالم دے بے نقاب ہونے اُتے اِنّا زیادہ دباؤ ڈال چکے سن کہ جدو‏ں انہاں دے کہ‏ے گئے بیشتر واقعات د‏‏ی غلطی واضح ہوگئی تاں مغربی عوام د‏‏ی رائے بالشویکاں دے بارے وچ بری گلاں اُتے یقین نہ کرنے دا عزم رکھدی سی۔ "
ریڈ دہشت گردی تے روسی خانہ جنگی دے دوران قید خانے یا صحن وچ ، یا کدی کدائيں قصبے دے مضافات وچ پھانسیاں دتیاں گئیاں۔ مذمت کرنے والےآں نو‏‏ں انہاں دے لباس تے ہور سامان کھو کر لے جانے دے بعد ، جو چیکا جلاداں دے درمیان ونڈ دتے گئے سن ، انہاں نو‏ں یا تاں بیچاں وچ مشین گن تو‏ں بند کردتا گیا سی یا ریوالور دے ذریعہ انفرادی طور اُتے قتل کيتا گیا سی۔ پھانسی دے خانے وچ داخل ہُندے ہی جیل وچ مارے جانے والے افراد نو‏‏ں عام طور اُتے گردن دے پچھلے حصے وچ گولی مار دتی جاندی سی ، جس تو‏ں لاشاں تو‏ں پٹی ہوئے جاندی سی تے خون تو‏ں بھیگ جاندا سی۔ شہر دے باہر مارے جانے والے متاثرین نو‏‏ں ٹرک دے ذریعے بنھ کر انہاں نو‏ں پھانسی د‏‏ی جگہ اُتے لے جایا گیا ، جتھ‏ے انھاں کدی کدی اپنی قبراں کھودنے دے لئی وی مجبور کيتا جاندا سی۔
ایڈورڈ رڈزنسکی دے مطابق ، "یہ اک عام رواج بن گیا اے کہ اوہ اپنے شوہر نو‏‏ں یرغمال بنائے تے اپنی بیوی دے آنے دا انتظار کرن تے اپنے جسم دے نال اپنی زندگی خریداں"۔ غیر منقولہ سازی دے دوران ، تریخ دان رابرٹ گلیٹلی دے مطابق ، " غیر سنجیدہ پیمانے پر" قتل عام ہوئے۔ پیٹیگورسک چیکا نے اک دن وچ 300 افراد نو‏‏ں پھانسی دینے دے لئی "ریڈ ٹیرر دا دن" دا اہتمام کيتا ، تے شہر دے ہر حصے تو‏ں کوٹے لئے۔ چیکسٹ  وچ چیکا کسلووودسک ، "اک بہتر خیال نہ ملنے د‏‏ی وجہ"، ہسپتال وچ تمام مریضاں نو‏‏ں مار ڈالیا. صرف اکتوبر 1920 وچ ہی 6000 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں پھانسی دتی گئی۔ گیلاٹیلی کمیونسٹ رہنماواں " 'طبقات‏ی دے عنوان وچ شامل انہاں د‏‏ی طرف انہاں دے نسلی مبنی قتل عام دا جواز پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہندے نيں.  اُتے ، دسیاں ہزاراں یا سینکڑاں ہزاراں افراد دے ہلاک ہونے دے تخمینے دے باوجود ، سوویت حکومت تے اس دے وائٹ کوساک مخالفین دونے دے اعداد و شمار نے ایہ ظاہر کيتا اے کہ سوویت ریاست نے تقریبا 300 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ ہجرت کرنے والے پی۔ گریگوریئف نے وائٹ امیگر پریس وچ اعداد و شمار دا حوالہ دتا: کازان اسٹنیسا وچ 87 افراد ، میگولنسکایا وچ 64 ، وینشینکایا وچ 46 ، تے ایلنسکایا وچ 12 افراد نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ سابق ضلعی سردار زیڈ اے الفاروف نے تصدیق د‏‏ی کہ وشنیسکایا وچ 10 افراد نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ ڈینکن حکومت دے میڈیا نے بعد وچ ایہ الزام لگیایا کہ سوویت فریق نے کوبان وچ 5،598 افراد ، ڈان خطے وچ 3،442 ، تے اسٹاروپول وچ 1500 افراد نو‏‏ں پھانسی دتی ، جو مورخین جان بجھ کر جھوٹھے سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
الیگزینڈر یاکوف نے دعوی کيتا کہ پجاریاں ، راہباں تے نناں نو‏‏ں مصلوب کيتا گیا ، انہاں نو‏‏ں ابلدے ہوئے ٹار د‏‏ی گلیاں وچ سُٹ دتا گیا ، انھاں گلا دبایا گیا ، گلا دبایا گیا ، پگھلی ہوئی سیسہ دے نال کمیونین دتی گئی تے برف دے سوراخاں وچ ڈُب گیا۔ انہاں نے دعوی کيتا کہ صرف 1918 وچ صرف 3،000 افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ اُتے ، چرچ دے اعداد و شمار دے مطابق ، جنھاں مبالغہ آمیز سمجھیا جاندا اے ، ، پھانسی پانے والے راہباں د‏‏ی تعداد 300 افراد تو‏ں زیادہ نئيں سی۔ آئی ایس رتکوسکی نے 1918 وچ 5،381 افراد نو‏‏ں پھانسی دتی جانے والی سماجی حیثیت تو‏ں متعلق اعداد و شمار شائع کیتے ، جنہاں وچ 83 پجاری سن ۔ اے ایل لٹوین نے چیکا ہفتہ وچ شائع ہونے والے اعداد و شمار دا خلاصہ کيتا جس وچ دسیا گیا اے کہ 2،212 پھانسیاں وچو‏ں ، انہاں وچو‏ں 79 پادریاں وچ شامل سن ۔
مورخین د‏‏ی ترجمانی
اسٹیفن کورٹوئس تے رچرڈ پائپس جداں مؤرخین نے استدلال کيتا اے کہ بالشویکاں نو‏‏ں اقتدار وچ رہنے دے لئی دہشت گردی دا استعمال کرنے د‏‏ی ضرورت سی کیونجے انہاں دے پاس عوامی حمایت د‏‏ی کمی سی۔ اگرچہ بالشویک کارکناں ، فوجیاں تے انہاں دے انقلابی سوویتاں وچ تسلط رکھدے نيں ، لیکن انہاں نے اکتوبر انقلاب دے فورا بعد ہونے والے آئین ساز اسمبلی دے انتخابات وچ اک چوتھائی تو‏ں وی کم عام ووٹ حاصل کیتے سن ، کیونجے انہاں نے انہاں لوکاں دے درمیان بوہت گھٹ حمایت دا حکم دتا سی۔ کسان اگرچہ آئین اسمبلی انتخابات نے بولشیکاں د‏‏ی مخالفت کرنے والے رائٹ ایس آرز دے وچکار تفریق د‏‏ی پیش گوئی د‏‏ی سی۔ تے کھبے بازو دے ایس آر ، جو انہاں دے اتحادیاں دے شریک سن ، نتیجے وچ بوہت سارے کسان ووٹ ایس آر ایس دے پاس گئے۔  ریڈ ٹیرر دے دوران روسی کارکناں د‏‏ی طرف تو‏ں وڈے پیمانے اُتے ہڑتالاں نو‏‏ں "بے رحمی" تو‏ں دباؤ دتا گیا۔
رچرڈ پائپس دے مطابق ، لینن دے اس یقین تو‏ں دہشت گردی دا ناگزیر طور اُتے جواز پیش کيتا گیا سی کہ کمیونزم دے نويں نظام د‏‏ی تعمیر د‏‏ی وجہ تو‏ں انسانی جاناں صرف ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ پائپس نے 19 ويں صدی دے فرانس وچ طبقات‏ی جدوجہد دے بارے وچ مارکس دے مشاہدے دے حوالے تو‏ں نقل کيتا اے: "موجودہ نسل انہاں یہودیاں تو‏ں مماثلت رکھدی اے جنہاں د‏‏ی موسیٰ نے بیابان وچ گزرے سن ۔ ایہ نہ صرف اک نويں دنیا نو‏‏ں فتح، ایہ وی اک نويں دنیا "دے لئی موزاں نيں جو لوکاں دے لئی کمرے بنانے دے لئی ترتیب وچ ہلاک نئيں بلکہ بیان کيتا گیا اے تے نہ ایہ کہ ضروری ضروری مارکس تے نہ ہی اینگلز اجتماعی قتل د‏‏ی حوصلہ افزائی کی. رابرٹ فتح نو‏‏ں اس گل دا یقین سی کہ "فطری امکانات دے مقابلہ وچ ، معاشرے نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تے تیز رفتار تو‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی نظریا‏تی طور اُتے حوصلہ افزائی د‏‏ی کوششاں دے لئی" بے مثال دہشت گردی ضروری محسوس ہوئے گی "۔
اورلینڈو فیجز دا نظریہ ایہ سی کہ ریڈ ٹیرس خود ہی مارکسزم وچ نئيں ، بلکہ روسی انقلاب دے ہنگامہ خیز تشدد وچ ملوث سی ۔ انہاں نے نوٹ کيتا کہ لیسو کامینیف ، نیکولائی بخارین تے میخائل اولمنسکی د‏‏ی سربراہی وچ متعدد بالشیوک موجود سن ، جنہاں نے انہاں اقدامات اُتے تنقید د‏‏ی تے متنبہ کيتا کہ "لینن دے اقتدار اُتے تشدد اُتے قبضہ تے جمہوریت تو‏ں انہاں دے مسترد ہونے" د‏‏ی بدولت ، بالشویک "مجبور ہون گے" اپنے سیاسی نقاداں نو‏‏ں خاموش کرنے تے ایداں دے معاشرے نو‏‏ں مسخر کرنے دے لئی جس تو‏ں اوہ دوسرے ذرائع تو‏ں قابو نئيں پاسکدے نيں ، دہشت گردی د‏‏ی طرف تیزی تو‏ں رجوع کرن۔ فجیاں نے ایہ وی زور دتا اے کہ ریڈ ٹیرر "تھلے تو‏ں پھوٹ پيا۔ شروع تو‏ں ہی ایہ معاشرتی انقلاب دا اک لازمی عنصر سی۔ بالشویکاں نے حوصلہ افزائی د‏‏ی لیکن اس وڈے پیمانے اُتے دہشت گردی نو‏‏ں پیدا نئيں کيتا۔ دہشت گردی دے بنیادی ادارےآں نے سب د‏‏ی شکل اختیار کرلئی ، تھلے تو‏ں انہاں دباؤ دے جواب وچ کم تو‏ں کم جزوی طور پر۔ "
جرمنی دے مارکسی کارل کاؤتسکی نے لینن تو‏ں دہشت گردی د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے استعمال کرنے دے خلاف التجا د‏‏ی کیونجے ایہ اَنھّا دھند سی ، شہری آبادی نو‏‏ں خوفزدہ کرنا سی تے اس وچ اغوا کاراں نو‏‏ں اغوا کرنا تے شامل کرنا سی: "بالشیوزم ذمہ دار رہیا اے ، انہاں مظاہرےآں وچ دہشت گردی ، جو شروع ہُندا ا‏‏ے۔ پریس د‏‏ی ہر طرح د‏‏ی آزادی دے خاتمے دے نال ، تے تھوک اُتے عمل درآمد دے نظام وچ ختم ہونا ، یقینا سب تو‏ں زیادہ حیرت انگیز تے سب تو‏ں زیادہ پھیلانے والا ا‏‏ے۔
بلیک بک آف کمیونزم وچ  ، نیکولس ورتھ نے سرخ تے سفید خوف دے متصادماں دے برخلاف ، نوٹ کيتا کہ سابقہ بالشویک حکومت کیت‏‏ی سرکاری پالیسی سی۔ "دہشت گردی د‏‏ی بالشویک پالیسی زیادہ منظم ، بہتر منظم تے پورے معاشرتی طبقاں نو‏‏ں نشانہ بنا رہی سی۔ ہور ایہ کہ خانہ جنگی دے آغاز تو‏ں پہلے ہی اس دے بارے وچ سوچیا گیا سی تے اسنو‏ں عملی جامہ پہنایا گیا سی۔ وائٹ ٹیرر نو‏‏ں کدی وی ایداں دے انداز وچ منظم نئيں کيتا گیا سی۔ ایہ لگ بھگ انہاں دستےآں دا کم سی جو قابو تو‏ں باہر سن تے ایداں دے اقدامات اٹھانا جو فوجی کمان دے ذریعہ اختیار نئيں کيتا گیا سی جو حکومت کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے دے لئی زیادہ کامیابی دے بغیر کوشش کررہی سی۔ جے کسی نے پوگرمس د‏‏ی کمی محسوس کيت‏ی ، جس د‏‏ی خود ڈینکن نے مذمت کيتی تاں ، وائٹ ٹیرر اکثر پولیس د‏‏ی طرف تو‏ں انتقامی کارروائیاں دا اک سلسلہ سی جس وچ اوہ اک طرح د‏‏ی فوجی جوابی طاقت دا کم کردی سی۔ جمہوریہ دے داخلی دفاع دے لئی چیکا تے دستے مکمل طور اُتے مختلف حکم دے جبر دا اک منظم تے طاقتور ذریعہ سن ، جنھاں بالشویک حکومت کیت‏‏ی اعلیٰ سطح اُتے حمایت حاصل سی۔" یوری سیمیونوف نے استدلال کيتا کہ "سفید فوج دے لئی معافی مانگنے والے ، انہاں دا جواز پیش کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں ، اکثر کہندے نيں: وائٹ ٹیرر صرف بالشویکاں دے ذریعہ ناانصافیاں د‏‏ی زیادتیاں دا باعث سی ، جدو‏ں کہ ریڈ ٹیرر بالشویکاں د‏‏ی عمومی طور اُتے تے خاص طور اُتے لینن د‏‏ی دانستہ پالیسی سی۔ اُتے ، ایہ سچ نئيں ا‏‏ے۔ " سیمیونوف نے سائبیریا تو‏ں آنے والی دستاویزات دے حوالے تو‏ں دسیا اے کہ "کارکناں نو‏‏ں گرفتار کرنا ممنوع اے ، آپ نو‏‏ں گولی چلانے یا پھانسی دینے دا حکم دتا گیا ا‏‏ے۔" کولچک نے خود ہی اک آرڈر جاری کيتا سی کہ "ميں آپ نو‏‏ں تمام گرفتار کمیونسٹاں نو‏‏ں گولی مار کرنے دا حکم دیندا ہون۔ ہن اسيں سنگین اُتے بھروسہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ " یلسی خطے دے لئی کولچک دے گورنر لیفٹیننٹ جنرل ایس روزانوف نے اک حکم جاری کيتا جس وچ کہیا گیا اے کہ "وہ دیہات ، جنہاں دے لوک سرکاری فوج تو‏ں ہتھیاراں تو‏ں ملدے نيں ، انہاں نو‏ں جلا ڈالدے نيں تے بغیر کسی استثنا دے بالغ مرداں نو‏‏ں گولی مار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ خزانے دے حق وچ جائیداد ، گھوڑے ، ویگن تے اناج ضبط کرن۔ "
جیمز ریان نے دسیا کہ لینن نے کدی وی اک طبقے د‏‏ی حیثیت تو‏ں پورے بورژوازی د‏‏ی جسمانی طور اُتے بربادی د‏‏ی وکالت نئيں کيت‏‏ی ، صرف انہاں لوکاں نو‏‏ں پھانسی دتی جائے جو بالشویک حکمرانی کيت‏ی مخالفت تے ناراضگی وچ سرگرم عمل سن ۔ انہاں دا ارادہ سی "بورژوازی دا خاتمہ تے مکمل خاتمہ" کروانا ، لیکن عدم تشدد تے سیاسی تے معاشی ذرائع تاں۔
لیزِک کوکاکوسکی نے نوٹ کيتا کہ جدو‏ں بالشویک (خاص طور اُتے لینن) اکتوبر انقلاب تو‏ں بہت پہلے مارکسی تصور "پر تشدد انقلاب" تے پرولتاریہ د‏‏ی آمریت اُتے بہت زیادہ توجہ مرکوز کررہے سن ، آمریت دے نفاذ د‏‏ی واضح طور اُتے لینن نے 1906 دے اوائل وچ ہی وضاحت کيت‏ی سی ، جدو‏ں انہاں نے کہیا کہ اس وچ "طاقت اُتے مبنی لامحدود طاقت ، قانون اُتے مبنی نئيں" ، "کسی وی قواعد دے ذریعہ قطعی طور اُتے بلا روک ٹوک ہونا تے براہ راست تشدد اُتے مبنی ہونا ضروری اے "۔ اسٹیٹ اینڈ ریولیوشن آف 1917 وچ ، لینن نے اک بار فیر مارکس تے اینگلز دے ذریعہ دہشت گردی دے استعمال دا مطالبہ کرنے والے دلائل دا اعادہ کيتا۔ کاؤسکی جداں اعتدال پسندانہ تشدد د‏‏ی آواز نے پرولتاریہ انقلاب تے رینیگیڈ کاؤسکی (1918) وچ لینن د‏‏ی طرف تو‏ں "شدید جواب" ملا۔ کاؤسکی دے تحفظات دے جواب وچ منظم دہشت گردی دے حق وچ اک ہور نظریا‏تی تے منظم دلیل ٹراٹسکی نے ڈیفنس آف ٹیررازم (1921) وچ لکھی سی۔ ٹراٹسکی نے استدلال کيتا کہ تاریخی مادیت د‏‏ی روشنی وچ ، ایہ کافی اے کہ "تشدد کامیاب اے " اس دے لئی اس دے "حقانیت" دا جواز پیش کيتا جائے۔ ٹراٹسکی نے بالشویک نظام د‏‏ی خصوصیات جداں "مزدوری نو‏‏ں عسکریت پسندی" تے حراستی کیمپاں د‏‏ی خصوصیات وچ مستقب‏‏ل د‏‏ی بہت ساریاں خصوصیات دے لئی نظریا‏تی جواز وی پیش کيتا تے فراہ‏م کیہ۔
ایل ایس گیپونینکو جداں کچھ روسی مورخین دا موقف اے کہ ریڈ دہشت گردی مزدور طبقے دا اک زبردستی اقدام سی ، جس دا مقصد ملک نو‏‏ں اس دے مخالفاں د‏‏ی تجاوزات تو‏ں بچانا ا‏‏ے۔ انہاں دا موقف اے کہ انقلابی انقلابیاں دے جبر تو‏ں در حقیقت ہزاراں کارکناں د‏‏یاں جاناں بچانے وچ مدد ملی ، تے انہاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی جو مسلح مزاحمت دے منتظمین تے منتظم سن ۔ I. کوربلیوف دا کہنا اے کہ ، "سوویت حکومت کیت‏‏ی سزا یافتہ پالیسیاں ، دہشت گردی سمیت اک پالیسی دے آلے دے طور اُتے ، نو‏‏ں مغلوب ، ماریا پیٹا ، لیکن فیر وی استحصال کرنے والے طبقے دے خلاف مزاحمت تے وائٹ گارڈ دے خلاف ہدایت کيتی گئی۔ اُتے ، وائٹ ٹیرر د‏‏ی رہنمائی بورژوازی ، بادشاہت پسنداں ، تے انہاں دے لاکیو‏ں نے مزدوراں تے کساناں دے خلاف ، یعنی لوکاں د‏‏ی اکثریت دے خلاف د‏‏ی سی۔ " مورخین اے ایس ویلیڈوف نے وی سوویت افواج دے مناسب اقدامات د‏‏ی حیثیت تو‏ں جو کچھ دیکھیا اس دے بارے وچ وی لکھیا ، "سوال ایہ پیدا ہويا: کيتا سوویت حکومت ہونا سی یا نئيں؟ اس طرح د‏‏ی مشکل ، نازک صورتحال وچ ، چیکا نو‏‏ں منتظمین تے مسلح سازشاں تے بغاوتاں وچ سرگرم شرکاء دے خلاف براہ راست دباؤ ڈالنا سی۔ ايس‏ے وقت ، ایہ حق حاصل کيتا گیا کہ اوہ سابق زمینداراں ، سرمایہ داراں ، پولیس افسران ، تے معزز شخصیتاں تو‏ں یرغمال بناواں۔ [. . . ] ریڈ دہشت گردی ، سفید دہشت گردی دے جواب وچ پیش کيتی گئی ، پرولتاریہ ریاست دے اپنے دفاع دا زبردستی ہنگامی اقدام سی۔ "
تاریخی اہمیت
کھبے|thumb| [[داوگاوپلس|ڈاؤ پِیلز وچ ریڈ دہشت گردی دے متاثرین دے یادگاری پتھر ]] ریڈ ٹیرر روس تے بہت سارے دوسرے ملکاں وچ ہونے والی متعدد کمیونسٹ دہشت گردی د‏‏ی پہلی مہم دے طور اُتے اہ‏م سی۔ مورخ رچرڈ پائپس دے مطابق اس نے روسی خانہ جنگی وی جاری رکھی۔ مینشیک جولیس مارٹوف نے ریڈ ٹیرر دے بارے وچ لکھیا: "درندے نے گرم انسانی خون چاٹ لیا ا‏‏ے۔ انسان نو‏‏ں مارنے والی مشین نو‏‏ں حرکت وچ لیایا گیا اے … لیکن خون تو‏ں خون ملدا اے   … اسيں خانہ جنگی دی تلخیاں وچ اضافے ، اس وچ مصروف مرداں د‏‏ی ودھدی ہوئی وحشییت دا مشاہدہ کردے ني‏‏‏‏ں۔" 'ریڈ ٹیرر' د‏‏ی اصطلاح کمیونسٹ یا کمیونسٹ تو‏ں وابستہ گروہاں دے ذریعہ د‏‏ی جانے والی تشدد د‏‏ی ہور مہماں دا حوالہ دیندی ا‏‏ے۔
"ریڈ ٹیرائز" اصطلاح دے استعمال د‏‏یاں مثالاں وچ درج ذیل شامل نيں:
ہور ویکھو
• اگست بغاوت
• مخالف انقلابات نو‏‏ں دبانے د‏‏ی مہم (چین)
• رومانوف خاندان دا قتل
• کووالیوسکی جنگل ، بوہت سارے قتل عام دا مقام
• بالشویکاں دے خلاف کھبے بازو د‏‏ی بغاوتاں
• کمیونسٹ حکومتاں دے تحت وڈے پیمانے اُتے قتل عام
• سوویت یونین وچ اجتماعی قبراں
• سوویت یونین وچ عیسائیاں اُتے ظلم
• انقلابی دہشت گردی
• روسی قحط 1921-222
• سلووٹسکی جزیرے
• دہشت گردی تے سوویت یونین
• چیکیسٹ
• سرخ اگست
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس وچ جنگی جرائم گٹھ:روسی خانہ جنگی گٹھ:1918ء وچ قتل عام گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
ہپسوگو لوپہورس
ہپسوگو لوپہورس پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
کلارنس برڈزآئی
کلارنس برڈزآئی اک امریکی موجد سی جینوں اج کل دے کھانے جمان دے طریقے دا موجد سمجیا جاندا اے۔ اونوں انیوٹ لوکاں نے برفیلے پانی چ مچھیاں پھڑنا سکھایا جتھوں اونوں سکھیا کہ اوہ مچھی جیڑی -40 ڈگری سینٹی گریڈ تک ٹھنڈی ہوۓ اوہ ہر ویلے تازہ ریندی اے اس توں اونے کھانے نوں ٹھنڈا کرن دا کاروبار شروع کیتا۔ اوہ 9 دسمبر 1886 نوں بروکلن چ جمیا سی تے 7 اکتوبر 1956 نوں مر گیا۔
زابیکالسکی کرائی
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ کرائی روس دے اوہناں علاقےآں نوں آکھیا جاندا اے ، جہڑے کسے نا کسے ویلے چ روسی سلطنت یاں روس دے سرحدی علاقے رہے سن یاں ایس ویلے سرحدی علاقے نیں ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 6 کرائیاں نیں ۔ کرائی دا گورنر وفاق نامزد کردا اے تے پارلیمنٹ دا انتخاب مقامی طور اتے ہندا اے زابیکالسکی کرائی روس دیاں 9واں کرائیاں چوں اک کرائی اے ، اسدا راجگڑھ چیتا (شہر) شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:روس دی انتظامی ونڈ گٹھ:روس دیاں کرائیاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:روس دا جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ گٹھ:علاقے
قطبی تارا
قطبی تارہ تارہ چرمٹ نکا رچھ دا سب توں لشکدا تارہ اے۔
شمالی تارا شمال چ اسمان چ نظز آنہہ آلا سب ت وں روشن تارا اے تے ایہہ تقریبا سماوی قطب شمالی تے نظر آندا اے ، جس نال شمال دی تقریبا درست نشاندہی ہو سکدی اے ۔ ایہہ اصل چ تن تارےآن دا جھرمٹ اے جہڑے زردی مائل نیں ۔ 1780ء چ پتا لگا کہ ایہہ اک نئیں دو تارے نیں ۔ 1929ء چ اینہاں دا تیجا ساتھی وی دریافت ہو گیا ۔ حالے حال ای چ ایہہ وی دریافت ہوئیا اے کہ جھرمٹ اپنی روشنی تیزی نال ودھا رہئیا اے تے ہزاراں سال پہلے دی نسبت ہن زیادہ روشن اے ۔ باقی تارے اپنی جگہ زمین دی گردش دی نال نال اپنی جکہ بدلدے رہندے نیں پر قطبی تارا اپنی جگہ نیں بدلدا ۔
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:تارے گٹھ:نکا رچھ تارہ چرمٹ
لوائر
لوائر فرانس دا سب توں لماں دریا اے جیہڑا فرانس توں ٹردا ہویا وڈا سمندر اوقیانوس چ جاڈگدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:فرانس دے دریا
ضلع پتنا
ضلع پتنا پعارت دے صوبے بہار دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بہار دے ضلعے
کھلی چنج آلا ریتپائیپر
گٹھ:پنچھی
شتو پوئیلارنس
شتو پوئیلارنس فرانس دے صوبے لانگدوک-روسیون دے ضلعے اود وچ اک شتو اے۔
ہپسوگو مسیکولس
ہپسوگو مسیکولس پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
اورتاکوئے مسیت
اورتاکوئے مسیت بشکتاس استنبول ترکی دی اک مسیت اے۔ اے دولما باغچہ محل دے نال کر کے بنی اے تے اینوں سلطان عبدالمجید نے 1853-54 چ بنوایا سی۔
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
ضلع پورنیا
ضلع پورنیا پعارت دے صوبے بہار دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بہار دے ضلعے
انسانی قد
thumb|اک اوسط تے بے حد لمبے شخص د‏‏ی اک نال تصویر۔ اس تصویر تو‏ں واضح ہوئے چکيا اے کہ انسانی قد یکساں نئيں ہُندے۔ کوئی بے حد لمبا ہوئے سکدا اے، کوئی درمیانہ ہوئے سکدا اے، تاں کوئی پستہ قد یا بونا ہُندا ا‏‏ے۔ انسانی قد کِس‏ے وی شخص دے سر تے اس دے پیر دے بیچ د‏‏ی پیمائش اے جو سیدھا کھڑا ہوئے۔ قد د‏‏ی پیمائش اسٹیڈیومیٹر د‏‏ی مدد تو‏ں کيتی جاندی اے   تے عمومًا ایہ سینٹی میٹر وچ ہُندی ا‏‏ے۔ شاہی نظام اوزان دے تحت ایہ فیٹ تے انچ وچ ناپی جاندی ا‏‏ے۔
خصوصیات
ہر انسان د‏‏ی قد اس د‏ی پیمائش تے اس دے مکمل جوان ہونے تک ودھدی رہ سکدی ا‏‏ے۔ اک نو مولود بچہ بے حد چھوٹا ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ اِنّا چھوٹا ہُندا اے کہ کِس‏ے دے وی گود یا دو ہتھو‏ں دے بیچ آ جا سکدا ا‏‏ے۔ اوہ سال در سال بڑھدے رہندا ا‏‏ے۔ فیر سن بلوغ نو‏‏ں پہنچنے دے بعد ایہ سلسلہ منقطع ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ کچھ بچےآں وچ قد دا عمر دے حساب تو‏ں نہ ودھ پانا دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک مرض تے سقم د‏‏ی صورت وچ دیکھیا جاندا اے تے اس دا علاج کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ وی عام مشاہدے وچ اے کہ مرداں وچ قد ودھ ک‏ے ہُندا اے جدو‏ں کہ عورتاں نسبتًا پستہ قد ہويا کردی نيں۔ اس دے علاوہ الک وکھ وجوہ د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک لمبے تے پستہ قد ہوئے سکدے نيں۔ اک ہی گھر وچ باپ پستہ قد ہوئے سکدا اے جدو‏ں کہ بیٹا بہت لمبا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اس وچ جسمانی حرکت دا وی دخل ہُندا ا‏‏ے۔ جو بچے کھیل کود وچ اگے ہُندے نيں، اوہ زیادہ لمبے ہُندے نيں۔ اس دے بر عکس کم کھیلنے والے بچے پستہ قد ہُندے نيں۔ غذائیت وی کِس‏ے دے قد وچ معاون ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ خاندانی پس منظر وی لوکاں نو‏‏ں پستہ یا لمبے بنا سکدا ا‏‏ے۔ ملک تے نسل وی لوکاں نو‏‏ں لمبے یا پستہ قد ک‏ر سکدے نيں۔ افغانستان دے لوک عمومًا جنوبی ایشیا وچ بہت لمبے نيں۔ افریقہ دے پیگمی لوک بہت پستہ قد ہُندے نيں۔ اس طرح ہور قطعہ جات دے حالات مختلف نيں۔
حوالے
گٹھ:انسانیات
نامدھاری سکھ
نامدھاری سکھ
نامدھاری جاں کوکے سکھ پنتھ دا ابھنّ انگ ہن۔ اوہ اپنے سفید پہراوے، کلیاں والا کڑتا، چوڑیدار پجامہ اتے سر تے سدھی سپھید گورمکھی دستار صدقہ، اپنی ولکھن پہچان رکھدے ہن۔ نامدھاری سکھاں دا عقیدہ ہے کہ سری ستگرو گوبند سنگھ جی توں وروسائے، ہجروں (ضلع اٹک جاں کیمل پور لہندا پنجاب، ہن پاکستان وچ) نواسی سری ستگورو بالک سنگھ جی (1785-1862) نے نام دی دات دے نال ہی رہانی گرتا، سری ستگرو رام سنگھ جی (1816ای:) نوں اوہناں دے سینک جیون سمیں ہی بخشی سی۔
گرو رام سنگھ
سری ستگورو رام سنگھ جی رائیاں (لدھیانہ-چڑھدا پنجاب) پنڈ دے اک کرتی دست کار پریوار وچ پرگٹے سن۔ اوہناں بھنّ بھنّ سمیں کسانی، دستکاری راجگری، سپاہیگری اتے ونج ویوپار جہے کتے کیتے۔ انگریزی حکومت پنجاب وچ قایم ہون توں بعد اپر ورنت دھندھیاں تے بھاری سٹّ وجی۔ آپ نے آزادی سنگرام اتے سکھ پنر جاگرن واسطے 1857 دی 12 اپریل، ویساکھی دے دن نامدھاری سنت خالصے دی ستھاپنا کیتی۔ اوہناں نے سری ستگرو نانک دیوَ جی اتے سری ستگرو گوبند سنگھ جی دی سکھی توں دور جا چکے لکھاں لوکاں نوں بانی اتے بانے نال جوڑیا۔ پنڈاں وچ بند پئیاں دھرمشالواں دے بوہے کھلوا کے اوہناں وچ آدی سری اادِ گرنتھ صاحب جی دیاں بیڑاں ستھاپت کروائیاں۔
پنڈاں شہراں وچ، گوردواریاں وچ صبح-شام سنگتاں مڑ جڑن لگیاں۔ جتھیبندی دی صوبہ پرنالی قایم کرکے پنڈ، علاقے اتے جلھاں دی سنگت نوں کوکا کیندر سری بھینی صاحب تکّ اک سوتر وچ پرو دتا۔ دارو ماس کھان پین، نشے اتے انیک سماجک کریتیاں دا ورودھ کیتا۔ ودیشی حکومت ورودھ جن لام بندی کرن لئی بدیشی مال اتے سنستھاواں نال اسہیوگ کیتا اتے سدیشی دا پرچار کیتا۔ گوانڈھی ملکاں نال اتے دیسی رئاستاں نال کوکا اندولن دے سمپرک جوڑ کے بستیوادی حاکماں ورودھ ویاپک مورچہ بناؤن دے یتن کیتے۔
بنگریزی حکومت دیاں پابندیاں
انگریجاں نے فرقو پاڑا ودھاؤن لئی گٔو بدھّ واسطے بچڑخانے کھوہلے۔ نامدھاری سگھاں نے امرتسر، رائکوٹ اتے مالیرکوٹلا وچ گؤگھاتیاں نال سدھیاں ٹکراں لئیاں۔ فلسروپ کوکے پھانسیاں تے لٹکائے گئے، توپاں نال اڈائے گئے، کالے پانی بھیجے گئے اتے سری ستگورو رام سنگھ سمیت اوہناں دے آگوآں نوں 18 جنوری 1872 نوں جلاوطن کر دتا گیا۔ پنج جاں اس توں ودھ کوکیاں دے اک تھاں اکٹھے ہون تے پابندی لا دتی گئی۔ اوہناں دیاں زمیناں جائداداں ضبط کیتیاں گئیاں۔ کوکا کیندر سری بھینی صاحب دے بوہے اگے 1872 توں پورے 5 سالاں تکّ پولیس چونکی بٹھائی رکھی۔ اٹھاں پہراں وچ، پہلاں پنج اتے کجھ سالاں بعد صرف 10 کوکے ہی اپنے گردھام دی یاترا دوارا اپنے اشٹ سری ستگورو ہری سنگھ جی دے درشن کر سکدے سن۔ سری ستگورو رام سنگھ جی نے 1875 جنوری وچ رنگون توں بھیجے اک حکم نامے دوارا اپنے چھوٹے بھائی بابا بدھ سنگھ جی (1819-1906) نوں نامدھاری پنتھ دی گرتا دے کے سری ستگورو ہری سنگھ جی دے روپ وچ پرورتت کیتا سی۔ سری ستگورو ہری سنگھ جی دے سمیں لگبھگ اک سینکڑا کوکے رنگون وچ، مرگوئی آدی سرکار توں لک چھپ کے سری ستگورو رام سنگھ جی دے درشن کرکے آئے اتے حکم نامے لے کے آئے جو کوکا جیون جاچ دا اتم نمونہ ہے۔ سری ستگورو ہری سنگھ جی نے سری ستگورو رام سنگھ جی دی ہدایت تے سرکار توں چوری سری آدی گرنتھ صاحب دے بہت سارے اکھنڈ اتے سہج پاٹھاں دے بھوگ پائے۔ گورو کا لنگر 1899 ای: دے مہانکال وچ وی ہزاراں کال پیڑتاں نوں پرشادا چھکا کے وی بند نہ ہون دتا۔ اوہ سال وچ سیمت سمیں لئی ہی سرکاری آگیا نال عمر دے آخری 12-13 سالاں وچ ہی، دور دراڈے دیاں نامدھاری سنگتاں واسطے دورے کر سکے سن۔ اوہناں نے انگریز سرکار دوارا 2500 اےکڑ بھومی جگیر وجوں لین توں انکار کرکے ودیشی سرکار وردھ جنگ جاری رکھی۔
گرو پرتاب سنگھ
اوہناں دے 1906 ای وچ پرلوک گمن توں بعد آپ دے سپتر سری ستگورو پرتاپ سنگھ جی (1890-1959) نامدھاری پنتھ دے ادھیاتمک مکھی بنے۔ اوہناں نے 53 سالاں دے گورو کال وچ دیش دنیاں وچ ویاپک بھرمن کرکے، انگریزی سرکار دے دمن چکر توں پیڑت نامدھاریاں وچ، نویں روح پھوک دتی۔ اوہ سانجھیوالتا، سدبھاوناں، فرقو اکسرتا دے مدعی سن۔ پنجابی بھاشا گرمتِ سنگیت اتے گنی جناں دے قدردان سن۔ لوڑونداں لئی اوہناں دے بوہے سدا کھلھے سن۔ اوہناں نے جیون نگر (سرسا) علاقے وچ 1947 دی ونڈ توں بعد نامدھاری سکھاں دی انیک پنڈاں وچ بھرویں وسوں نسچت کیتی۔ سموہک طور تے اکٹھی کیتی مایہ نال، 11000 اےکڑ توں ودھ زمین خرید کے اجڑ کے آئے لوکاں نوں وسایا۔ کومن پول وچوں ودھی بھومی سینکڑے بے-جمینے سکھاں نوں مفت ونڈی اتے کجھ حصے وچ سکول کالج آدک ودیک سنستھاواں قایم کیتیاں۔ نابھہ ریاست والے اپنے 50 مربعے دے قریب بیڑ وچوں وی تقریباً ساری زمین 110 سکھاں نوں مفت ونڈی۔
گرو جگجیت سنگھ
اوہناں دے دیہاواسن بعد آپ دے سپتر سری ستگورو جگجیت سنگھ جی (1920-2012 ای:) نامدھاری پنتھ دی گرتا گدی تے براجمان ہوئے۔ ستگورو جی نے سارے مہاندیپاں وچ پرچار دوریاں دوارا نامدھاری بھائیچارے نوں قومانتری پہچان دوائی۔ پہلے ستگورو سہبان دے پائے پورنیاں تے چلدیاں سیوا سمرن اتے گربانی پٹھن-پاٹھن دا پرواہ جاری رکھیا۔ دیشاں ودیشاں دے روحانی اتے راجسی آگوآں نوں اپنے سنیہ پاش وچ لیا۔ گرمتِ سنگیت، پشو پالن، کھیڈاں، نامدھاری ساہت پرکاشن اتے لوڑونداں دی سہائتا وچ نویں معیار ستھاپت کیتے۔ گرودوارہ سری بھینی صاحب دی پنر اساری ایوں کیتی کہ اس دی اتہاسکتا نوں پرمپراگت روپ وچ جیوت رکھیا۔ پنجاب اتے بھارت سرکار پاسوں کوکا اندولن نوں قومی مکتی سنگرام دے انگ وجوں مانتا دوائی۔ نامدھاری ستگورو سہبان اتے شہیداں صوبیاں دیاں یادگاراں، سمارک بنوا کے انیک درشنی ستھان قایم کیتے۔ 13 دسمبر 2012 ای: نوں آپ جی دے برہملین ہون توں بعد آپ جی دے حکم انوسار آپ جی دے چھوٹے بھائی مہاراج بیر سنگھ جی دے سپتر، سری ستگورو ادے سنگھ جی (1958) آپ جی دے ستھان تے براجمان ہن۔ نامدھاری پنتھ دے سربپکھی وکاس لئی نامدھاری پنتھ دی سچیت اتے سیوگ اگوائی کر رہے ہن۔ سری ستگورو ادے سنگھ جی پراتنتا اتے آدھونکتا دے سمیل ہن۔
نامدھاری سنگھ
نامدھاری سکھ جنہاں دی گنتی سرکار انگریزی مطابق تنّ لکھ اتے گیانی گیان سنگھ مطابق ستّ لکھ سی، دمن چکر توں بعد ایہہ گنتی گھٹنی سبھاوک سی۔ پھر وی ایسے نامدھاری پریواراں دی سنکھیا تھوڑی نہیں جہناں دی چھیویں پیہڑی کوکیاں دی چل رہی ہے۔ ایہناں دے نت نیم وچ روجاناں جپُ صاحب، جاپ صاحب، دوہاں دے شبد ہجارے، آسا دی وار، رہراس، کیرتن سوہلا اتے چنڈی دی وار دا پاٹھ شمل ہے۔ آسا دی وار دا گائن سموہک طور تے سنگت وچ ہندا ہے۔ گھٹو-گھٹو اک گھنٹہ نام سمرن ہر نامدھاری لئی ضروری ہے ستگورو جی دا حکم نامدھاری پریوار واسطے مہینے وچ اک سری آدی گرنتھ صاحب جاں سری دسم گرنتھ صاحب دا پاٹھ وی لازمی بناؤندا ہے۔ اوہ نرول شاکاہری ہن۔ شراب اتے ہر نشہ اوہناں لئی وورجت ہے۔ اوہناں وچ داج دہیز، منگنی ٹھاکا آدی خرچیلیاں رسماں توں مکت، سنگت وچ ہی امیر غریب دے وتکرے توں بنھاں انند کارج کیتے جاندے ہن۔ نامدھاری سکھی دا کیندری نقطہ دیہدھاری گورو وچ بھروسہ ہے۔ اوہ سچی کرت کمائی دوارا اپجیوکا کماؤندے ہن۔ جھوٹھ، چھلّ، کپٹ اتے ٹھگی ٹھوری اہاں لی وورجت ہن۔ اوہ سادہ رہنی بہنی دے دھارنی اتے اچّ آتمک منڈلاں دے نواسی ہن۔
گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھ گٹھ:پنجاب گٹھ:سکھ اتہاس گٹھ:کوکا لہر
جیمز بلیکٹن
جیمز بلیکٹن اک انگریز-امریکی فلم پروڈیوسر سی جینے Stop-Motion تے ہتھ نال بنائی اینیمیشن دیاں فلماں بنائیاں۔ اوہ 5 جنوری 1875 نوں یارکشائر، انگلستان چ جمیا سی۔ جدوں اوہ 10 وریاں دا سی تے اودا ٹبر نیو یارک شہر ٹر گۓ۔ اونے پہلاں کج فلماں بنان دی کوشش کیتی جیڑی ناکام رئی۔ اونے فیر اک نوے طریقے نال فلم بنائی جیڑی بوت مشہور ہوئی۔ اس طریقے نوں Stop-Motion اینیمیشن کیندے نیں۔ اوہ اک روڑ حادثے چ 13 اگست 1941 نوں مر گیا۔
گٹھ:موجد
چک 90 دس آر
چک 90 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
نگورنو قرہ باغ
داغلِک قرہ باغ دکھنی کوہ قاف ( قفقاز ) دی اک آزاد جمہوریہ اے جہڑی باضابطہ طور تے آذربائیجان چ شامل اے تے راجگھر باکو توں 270 کلومیٹر لہندے چ آرمینیا دے سرحد لاگے واقع اے ۔
ایہہ علاقہ آرمینیا تے آذربائیجان وچکار 1918ء چ روسی سلطنت توں آزادی لین دے بعد توں تنازع دی وجہ بنئیا ہوئیا اے ۔ دکھنی قفقاز چ سویت ودھاء دے مگروں 1923ء چ نگورنو کاراباخ نوں آذربائیجان دا علاقہ بنا دتا گئیا ۔ 10 دسمبر 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن دے بعد نگورنو کارا باخ چ ریفرینڈم کروائیا گئیا جس چ لوکاں نے آذربائیجان توں علیحدگی دے حق چ ووٹ دتا ۔ نگورنو کارا باخ نوں کسے وی عالمی تنظیم تے آرمینیا سمیت کسے وی دیس نے تسلیم نئیں کیتا ۔
اس مسئلے تے آرمینیا تے آذربائیجان وچکار جنگ وی ہوئی جس نوں نگورنو کاراباخ جنگ آکھئیا جاندا اے ، اس جنگ چ روس نے آرمینیا دی حمایت کیتی ۔
سیاست
نکورنو کاراباخ اک صدارتی جمہوریہ اے ۔ بوہتے اختکارات صدر دے کول نیں ۔ صدر براہ راست انتخاب چ 5 سال لئی چنیا جاندا اے تے اوہ ودھ توں ودھ 2 دفعہ چنیا جا سکدا اے ۔ وزیر اعظم حکومت دا سربراہ ہندا اے تے وزیر اعظم دے علاوہ نائب وزیر اعظم تے 11 وزیر ہندے نیں ۔ صدر وزیر اعظم نوں نامزد تے لاہ سکدا اے ۔
سیاسی جماعتاں
نگورنو کاراباخ دی سیاست چ کئی پارٹاں دا نظام اے ، جس پاروں ووٹ ونڈے جاندے نیں تے اکثر حکومت مختلف پارٹیاں دااتحاد ہندی اے ۔
فوج
نگورنو کاراباخ دفاعی فوج 9 مئی 1992ء چ نگورنو کاراباخ جمہوریہ دی عام دفاعی فوج دے طور تے بنائی گئی سی ۔ ہن نگورنو کاراباخ دفاعی فوج 15 ہزار توں 20 ہزار تک تربیت یافتہ تے چنگے ہتھیاراں نال لیس افسراں تے جواناں تے مشتمل اے ۔ اس دے کول انفنٹری ، ٹینک ، آرٹلری (توپ خانہ) تے اینٹی ایئر کرافٹ سسٹم اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دی تریخ
آٹو بلاتھی
آٹو بلاتھی اک ہنگری دا الیکٹریکل انجنیئر سی جینے ٹرانسفارمر، واٹ میٹر، اے سی موٹر تے ٹربو جنریٹر ایجاد کیتا۔ اونے اے شیواں 1883 گانز ورک کمنی دچ کم کردیاں ایجاد کرنیاں شروع کیتیاں۔ اونے 1885 چ دو سنگیاں نال رل کے ٹرانسفارمر ایجاد کیتا۔ اس سینسی کم توں علاوہ اونے شطرنج دے مسئلے وی ایجاد کیتے سن۔
گٹھ:موجد
ویش
ویش یا ویشیا تو‏ں مراد ہندو مت دے ذات پات دے نظام وچ شامل اوہ طبقہ جو روايتی طور عمومًا تجارت تے کاروبار تو‏ں وابستہ رہیا ہوئے۔ انہاں دا مقام برہمن تے چھتری طبقاں دے بعد آندا ا‏‏ے۔
منوسمرتی
منوسمرتی وچ ذات پات دے نظام تے ذمے داریاں د‏‏ی تفصیلات دتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ ویش لوکاں دے لئی چرواہاں دا کم، تحائف دینے دا کم، قربانی دینے دا کم، تجارت، قرض دا کاروبار، کاشت کاری تے ویداں دا پڑھنا چند کم ني‏‏‏‏ں۔ چوپایاں دے رکھنے تو‏ں انکار کرنا ویش دے لئی خلاف مذہب سی۔ تجارت وچ ویشاں د‏‏ی ذمے داری سی کہ اوہ موتیاں، دھاتاں تے ہور اشیا د‏‏ی قدر و قیمت تو‏ں باخبر ہون۔
ايرانی بحریہ
اسلامی جمہوریہ ایران دی بحریہ (فارسی: نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران) ايرانی فوج (ارتش) دی بحری جنگ و جدل تے خدمت دی شاخ اے۔
بحریہ دی ذمہ داری خلیج عمان وچ ایران دے دفاع دی پہلی لکير تے اس توں اگے بطور اک مؤثر نيلے پانی دی بحريہ کم کرنے دی اے۔ پر ایہ عام طور اُتے اک روایتی سبز پانی بحریہ سمجھی جاندی اے کيونکہ ایہ زیادہ تر علاقائی سطح، خلیج فارس، بحیرہ قلزم، بحیرہ عرب تے بحر ہند وچ ای حرکت کردی اے۔
ایرن نے اک ساتھ دو متوازی بحری افواج برقرار رکھیاں ہوئیاں نيں. ایران دی دوسری بحریہ سپاہ پاسدارانِ انقلاب دی بحری شاخ اے، ايرانی بحریہ نوں کئی چيزاں ميں سپاہ پاسدارانِ انقلاب دی بحریہ اُتے فوقيت حاصل اے پر انہاں دوناں دے مقاصد، فوجی حکمت عملی ,سامانَ حرب و ضرب تے طريقہ کار الگ الگ نيں۔ سپاہ دی بحریہ زيادہ تر چھوٹی برق رفتار حملہ آور کشتياں نال لیس اے جدوں کہ ايرانی بحریہ دی ریڑھ دی ہڈی فرگٹیس۔ کورویٹٹیس تے آبدوزاں سمیت وڈے جہاز نيں۔
مجموعی جائزہ
thumb|بائیں|upright|1977 وچ ڈيسٹرائر "بابر" دوسری جنگ عظیم دے دوران ایرانی بحریہ تقریباً مکمل طور اُتے اینگلو-سوویت حملے دے بعد تباہ ہونے دے بعد دوبارہ بنائی گئی۔ دوسری عالمی جنگ دے بعد ایرانی بحریہ نے تباہ شدہ جنگی بحری جہازاں نوں ڈيسٹرائر، فرگٹیس، پاوربوٹس تے ہوورکرافٹ، جنہاں وچوں اکثر نوں امریکا تے برطانیہ توں حاصل کيا گيا نال بدلنا شروع کر دتا۔ 1970 دی دہائی وچ ایران نے اپنی بحریہ تے بحری پہنچ بحر ہند تک وسيع کرنے دی منصوبہ بندی کیتی ۔ لیکن اس دا مقصد انقلاب اسلامی (1979ء)،دے بعد مغرب ولوں پابندیاں تے پہلی خلیجی جنگ (ایران عراق جنگ) (1980 – 1988) دی وجہ توں نہ پورا ہو سکیا تے اس جنگ نے اسنوں کسے وی ممکنہ لڑائی دے قابل نہ چھڈیا۔
وڈی سطح دے جہازاں دے حوالے نال ایران اپنے اروند کلاس دے فریگٹیس تے مودگی کلاس دے نویں فریگٹیس جوکہ اروند کلاس دی فریگٹیس ریورس انجنیئر کر کے, جدید الیکٹرانکس، ریڈار تے اسلحہ دے نال ليس کر کے ایران وچ تیار کیتے گئے نیں اُتے انحصار کردا اے۔ ایران دے تن ڈيسٹرائر 50 برس توں زائد عمر دے نیں تے بوشهر وچ انہاں نوں بطور مادی ریزرو رکھیا گيا اے۔ بحریہ دے کول کيپٹل بحری جہاز نئی‏‏ں نیں۔ اس دے سب توں وڈے بحری جہاز پنج فریگٹیس جو کہ سارے جدید اینٹی شپ میزائلاں دے نال مسلح نیں تے تن کورویٹیس نیں۔ بحریہ دا بنیادی مقصد نویں فریگٹیس، کورویٹیس تے اینٹی شپ میزائل فائر کرنے دی صلاحیت رکھنے والی وڈی تیز رفتار کشتیاں بنانا دکھائی دیندا اے۔ پنج وچوں تن فریگٹیس (وعثپار نشان-5) 25 سال پہلے کمیشن کيتے گئے سن تے انہاں نوں چینی C-802 اینٹی شپ میزائیل دے نال اپ ڈیٹ کیتا گیا اے۔ ایران دے تن کورویٹٹیس 30 سال پرانے ہيں۔ انہاں وچ اک جہاز "حمزہ" اصل وچ اک حکومتی بحری جہاز سی لیکن اس نوں وی C-802 میزائیل دے نال مسلح کیتا گیا اے، لیکن اس وقت يہ بحیرہ کیسپیئن وچ انزلی دے مقام اُتے تعینات اے۔ انہاں اٹھ جہازاں نوں تن روسی تعمیر شدہ،ايس ايس دے کيلوکلاس حملہ آور آبدوزاں تے خم تے نہانگ کلاس چھوٹی آبدوزاں دی مدد حاصل اے۔
تاريخ
کسے نہ کسے شکل وچ اک ایرانی بحریہ 500 سال قبل مسیح ميں پہلی فارسی سلطنت دے قيام دے بعد توں موجود اے۔ اسلامی جمہوریہ ایران دی بحریہ 1979 دے اسلامی انقلاب دے بعد سابق شاہی ایرانی بحریہ نوں نواں ناں دينے اُتے معرض وجود وچ آئی۔
اس دے بعد ایران – عراق جنگ تے امریکا دی قیادت وچ ایران نوں اسلحہے دی فروخت اُتے پابندياں دے دوران ایرانی بحریہ نے کردار ادا کيا۔ ہتھیاراں دی بندش نے ایران دی بحری صلاحیت محدود کردتی۔ اسنوں اسلحے دے نویں ذرائعے تلاش کرنا پئے۔ ساز و سامان تے اسلحہ سوویت یونین، چین تے شمالی کوریا توں درآمد کيا گيا تے اس دے بعد ایران نے اپنی مقامی اسلحے دی صنعت وی قائم کیتی۔ ایہ صنعت وی بحریہ دے اسلحے، ساز و سامان تے اسپیئر پارٹس دی فراہمی وچ مددگار اے۔
ایرانی بحری ہوائی بازو
اصل مضمون ایرانی بحری ہوائی بازو
بحری اسلہے دا حصول
thumb|[[ایرانی بحری ہوائی بازو|ايرانی نيول ايويشن دا فوکر طيارہ۔]] شاہ ولوں خریدے گئے مغربی ہتھیاریاں دے متروک ہونے دے بعد توں، تہران روس، چین تے شمالی کوریا توں نویں ہتھیار حاصل کر رہیا اے۔ ایران سپاہ پاسدارانِ انقلاب دی بحری شاخ دی اہلیت وچ وی توسیع کر رہیا اے تے اس نے اضافی بارودی سرنگاں بچھانے دی صلاحیت حاصل کرنے دے علاوہ اپنے پرانے جہازاں وچوں کچھ نوں اپ وی گریڈ کیتا اے۔ ايرانی بحریہ دی ودھدی ہوئی تعداد وچ مشقاں وچ زمینی فوج تے فضائیہ دے نال مل کے مشترکہ مشقاں وی شامل نیں۔ ایران نے اپنے فضائی دفاع تے بندرگاہاں نوں وی مضبوط بنایا تے پاکستان تے بھارت توں کچھ لوجسٹک تے تکنیکی معاونت حاصل کیتی۔ جتھے تک اہم نویں ساز و سامان دا تعلق اے تے ایران اپنی بحریہ نوں تن روسی کيلو کلاس دیاں آبدوزاں تے چین توں 10 ہودونگ برق رفتار کشتياں سمیت ہور آلات توں مسلح کر رہیا اے۔ اطلاعات دے مطابق روس تے بھارت ايرانی بحریہ نوں کيلو کلاس دیاں آبدوزاں اُتے تربیت فراہم کر رہے نيں۔ جتھے تک ہور ضروریات دا تعلق اے تو دسمبر 1997 وچ ایرانی بحریہ دے تيسرے نيول زون جس دا ہیڈکوارٹر خلیج فارس دی بندرگاہ دے شہر بندر عباس وچ واقع اے دے کمانڈر ریئر ایڈمرل محمد کريم توکلی نے دعویٰ کیتا دے ایران نے تن ملٹی رول کورویٹٹیس تے اک چھوٹی آبدوز اُتے ڈیزائن دا کم مکمل کر لیا اے تے انہاں نوں ایران وچ تعمیر کیتا جائے گا ۔ دائیں|thumb|خليج فارس ميں گشت کرتی ہوئی ايرانی بحريہ کی روسی ساختہ کيلو کلاس آبدوز
اگست 2000ء وچ بندر عباس بحری اڈے اُتے اک سرکاری تقریب وچ ایرانی حکام نے اعلان کیتا ایرانی بحریہ نے مقامی سطح اُتے ال-صبیحہ نامی چھوٹی آبدوز جاں تیراک حوالگی گاڑی تيار کرلی اے "15" ناں دی وجہ اس دی 15 میٹر دی لمبائی اے۔ مئی 2005ء وچ ایران دی بحریہ نے غادر نامی آبدوز تے 8 مارچ 2006 نوں نہانگ نامی اک آبدوز دا کم مکمل کر لیا۔
2000، دے دوران ایرانی بحریہ دی نيول ايويشن (بحری ہوائی بازو) دی صلاحیت وچ روس دی جانب توں ایم آئی-8 اے ايم ٹی نقل و حمل/لڑاکا ہیلی کاپٹراں دی حوالگی نال نمایاں طور اُتے بہتری آئی۔ 1999ء وچ اک معاہدے دے تحت روس نے 21 ایم آئی-171 ہیلی کاپٹر ایران نوں فراہم کرنے اُتے اتفاق کیتا۔ حوالگی 2001ء وچ مکمل ہوئی۔ اگرچہ بحریہ دے لئی مختص ہیلی کاپٹراں دی صحیح تعداد نامعلوم سی۔ اطلاعات دے مطابق 2001 موسم گرما وچ اشارے اشارے ملے سن دے ایران مزید 20 ایم آئی-171s ہیلی کاپٹر آرڈر کرے گا، اگرچہ وسط-2004 تک کوئی حوالگی معلوم نئی‏‏ں ہوئی۔
نومبر 2002ء وچ ایران دی ہوائی و فضائی صنعتی تنظیم تے چینی ہوائی و فضائی سائنس تے انڈسٹری کارپوریشن (کوساک) دے ذرائعے نے اس بات دی تصدیق کیتی کہ دونے ادارے عام اینٹی شپ میزائل دی پیداوار تے ترقی اُتے کم کر رہے نيں۔ ایرانی ذرائع منصوبے نوں "نور" کہندے نیں،جس وچ محدود دوری والے سی-701 تے چینی "نيشنل پريژين مشينری امپورٹ اينڈ ايکسپورٹ نوں سب سائڈری" ادارے ولوں تیار کيتے گئے لمبی دوری اُتے مار کرنے والے والے سی-802 میزائلاں اُتے محیط اے۔ 1998ء وچ 15 کلومیٹر تک مار کرنے والے چینی سی-701 میزائل دکھائے جاندے ای ایران دا اسی ڈیزائن دا اک اینٹی شپ میزائل دکھا دينا منصوبے اُتے جاری تعاون دا امکان ظاہر کردا اے۔
29 ستمبر 2003ء نوں ایران دی مقامی سطح اُتے تيار جدید اینٹی شپ میزائل تے جدید الیکٹرانکس دے نال لیس سینا کلاس دی پایکآن میزائل کشتی اسلامی جمہوریہ ایران دی بحریہ وچ شامل کرلی گئی۔ جہاز بحیرہ کیسپیئن وچ ایران دے مفادات دے تحفظ دے لئی اتارہ گيا تے ایرانی بحریہ دے سربراہ ريئر ايڈمرل حبيب الللہ سياری ول توں ایرانی بحریہ نوں حاصل ہونے والی کامیابیاں ميں اس دا ذکر کیتا گیا۔ 22 ستمبر 2006، نوں ایران نے اپنی دوسری مقامی سطح اُتے تيار کامان کلاس میزائل کشتی، جوشن دا اعلان کیتا۔ جوشن 18 اپریل 1988ء نوں خلیج فارس وچ آپریشن "پرينگ مانتس" دے دوران تباہ ہونيولی اصل جوشن دی یاد وچ بنائی گئی۔ ایران دی بحریہ دے اک کمانڈر ایڈمرل کووچاکا دے مطابق جوشن دی رفتار 45 ناٹ (83 کلومیٹر/فی گھنٹہ) اے تے "دنیا دی جدید ترین ٹیکنالوجی، خاص طور اُتے برقیاندی نظام، فریم تے چیسس توں ليس اے تے اس طاقتور میزائلاں نوں چلانے دے لئی درکار صلاحیت رکھتی اے۔"
2002ء وچ ایران نے اعلان کر دتا کہ اوہ مقامی سطح اُتے ڈيسٹرائر دی پیداوار شروع کرے گا۔ بین الاقوامی معیار دے مطابق موودگی دی کلاس دا پہلا جہاز اک ہلکی فریگیٹ جاں اک کورویٹ تصور کیتا جاندا اے۔ 24 نومبر 2007ء نوں ایرانی بحریہ دے سربراہ ريئر ايڈمرل حبيب الللہ سياری اعلان کیتا کہ ایران پہلا مقامی طور اُتے ڈيسٹرائر "جامآران" (بین الاقوامی معیار دے مطابق فریگیٹ) تے اک ایرانی اکمال-آبدوز لانچ کرے گا۔ اسنوں سونار توں محفوظ رہنے والی خفيہ آبدوز کہیا گیا اے۔ ابتدائی طور اُتے ماوجا تے فیر ماوجا دے ناں توں جانا جاندا آخر وچ جامآران کہلايا جانيوالا ايہ جہاز الوانڈ کلاس دی ترقی لگتا اے۔ مودگی جاں ماوجا کلاس میزائل فریگیٹ 2010 وچ ایرانی بحریہ ميں شامل ہوئی۔ اسی کلاس دی دوسری فریگیٹ داماوان 2013 وچ سانزلی دی بندرگاہ توں بحیرہ کیسپیئن وچ لانچ ہوئی۔ جامآران جہاز وانگيہ جہاز وی ہیلی کاپٹر، اینٹی شپ میزائل، تارپیڈو، جدید توپاں, ایئر ڈیفنس توپاں ,الیکٹرانک جنگ دے آلات تے زمین توں فضائ ميں مار کرنے والا میزائلاں دے نال لیس اے۔ انہاں فریگٹیس دے بعد ایران دی فریگٹیس 3 توں 5 ہوگئیاں نيں , جدونکہ دو خلیج فارس وچ ایران دے جنگی بحری بیڑے وچ شامل کرنے لئی تعمیر دی جا رہی نیں۔ مارچ 2006 وچ بحریہ نے نہانگ (حوت) نامی اک آبدوز نوں تعینات کیتا لیکن سرکاری میڈیا اُتے نشر کیتی گئی تصویراں دے مطابق يہ ايک چھوٹی آبدوز سی۔
22 فروری 2008 نوں ایرانی وزارت دفاع نے 74 مقامی سطح اُتے تیار چھوٹی میزائل کشتیاں دی ایرانی بحریہ ميں شموليت دا اعلان کیتا۔ ہووٹ سپرکیواٹیٹانگ تارپیڈو تے تہقیب میزائل دی تياری دے بارے ميں وی اطلاعات ملياں، اگرچہ قابل اعتماد معلومات نایاب نيں۔
ایران دے بحریہ دے نائب کمانڈر کپتان منصور مقسودلاوو نے فروری 2010 وچ اعلان کیتا دے ایران نے مقامی سطح اُتے طیارہ بردار جہاز ڈیزائن تے تیار کرنے دی منصوبہ بندی شروع کر دتی اے تے طیارہ بردار جہاز دی تعمیر دے لئی ابتدائی ڈیزائن دی 2010 وچ منظوری دتی گئی اے تے تحقیق تے طیارہ بردار جہاز دے ڈیزائن دا عمل اس وقت ایرانی حکومت ولوں دیکھیا جا رہیا اے۔ اگست 2013ء تک دے مطابق طیارہ بردار جہاز پروگرام حالے فی الحال تحقیق تے ڈیزائن دے مرحلے وچ اے پر مالی وسائل دی کمی دی وجہ توں معطل اے۔ 2012 وچ ایران نے یونس نامی اک کيلو کلاس آبدوز نوں اوور ہال کيا۔ اس اوور ہال نوں بندر عباس بحری اڈے اُتے مکمل کيا گيا سی۔ اس دے علاوہ ایرانی بحریہ نے 1135 ٹن بایاندور کلاس کورویٹ نوں جديد بنايا تے نور اینٹی شپ کروز میزائل تے تارپیڈو لانچر دے نال لیس کيتا۔
2000 ٹن ساہاند نامی اک تے جدید فریگیٹ نوں بندر عباس بحری اڈے وچ ہتھیاراں تے ساز و سامان دے نال نصب کیتا جا رہیا اے۔ اس دی 2013 وچ لانچ دے لئی منصوبہ بندی کیتی گئی اے۔
تنصيبات
thumbnail|ايرانی سيلر ہيکلر اينڈ کوچ جی3 رائفلوں دے نال thumbnail|ولايت 94 مشقاں دے دوران [[ايرانی کمانڈوز|تکاوران]] 1977ء وچ بحری بیڑے دی زیادہ تعداد خرم شہر توں نویں ہیڈکوارٹر وچ بندر عباس منتقل کر دتی گئی۔ بوشهر اہم مرکز سی۔ چھوٹے مراکز خرم شہر، کہآرک جزیرے تے بندر خمینی (اس توں پہلے بندر شاہ پور دے طور اُتے جانیا جاندا سی) وچ واقع سن۔ بندر انزلی (اس توں پہلے بندر پہلوی دے طور اُتے جانیا جاندا سی) بحیرہ کیسپیئن بحری بیڑے دا اہم تربیتی اڈا سی۔ بحری اڈے اُتے قائم فوجی مرکز بندر بہشتی (اس توں پہلے چابھار دے طور اُتے جانیا جاندا سی) خلیج عمان اُتے 1970 دی دہائی دے بعد توں زیرتعمیر سی تے 1987ء تک مکمل نئی‏‏ں ہویا سی۔ چھوٹے مراکز آبنائے ہرمز دے قریب واقع سن۔ ایران نے بحرِ عمان وچ نویں بحری اڈے دا وی اعلان کیتا اے۔
حوالے
گٹھ:ايرانی بحریہ گٹھ:ایرانی فوج
ضلع روہتاس
گٹھ:بہار دے ضلعے
عرب مسجد
عرب مسجد (Arap Mosque) (ترکی: Arap Camii, معنی عرب مسجد) استنبول، ترکی وچ اک مسجد ا‏‏ے۔ عمارت اصل اک رومن کیتھولک گرجا سی۔
فیودر بلینوف
فیودر بلینوف اک روسی موجد سی جینے پہلا ٹریکاں دے اتے ٹرن والی ویگن ایجاد کیتی۔ جیڑی اونے 1877 چ ایجاد کیتی۔ اس توں بعد اونے بھاپ توں ٹرن آلا ٹریکٹر ایجاد کیتا جیڑا کاٹرپلر ٹریکاں تے ٹردا سی۔ اینوں اونے تجربے دے نال ٹھیک کیتا تے 1896 چ کساناں دی نمائش چ پیش کیتا۔
گٹھ:موجد
ہپسوگو پلویراٹس
ہپسوگو پلویراٹس پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
اتیک مصطفی پاشا مسیت
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
لوک ورثہ عجائب گھر
لوک ورثہ عجائب گھر نوں لوک قومی ادارہ دے روايتی  ورثہ دے طور اُتے وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ عجائب گھر  جو تریخی، آرٹ تے سبھیاچار نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ شکر پڑیاں دیاں پہاڑیاں اسلام آباد وچ واقع ا‏‏ے۔ عجائب گھر 1974 وچ کھولیا گیا تے 2002  وچ   قانونی آرڈیننس 2002 دے تحت  لوک ورثہ اک خود مختارادارہ بن گیاعجائب گھر کئی  عمارتاں اُتے مشتمل اے اس دے نال اک بیرونی عجائب گھر اے جو 3000 ہزار تو‏ں اُتے مہماناں نوں جگہ دے سکدا ا‏‏ے۔
لوک ورثہ اسلام آباد پاکستان چ اک میوزیم اے جتھے پاکستان دے لوکاں دی رہتل دا وکھالہ کیتا جاندا اے۔ پاکستان دے وکھریاں نگراں توں مورتاں بتیاں موسیقی پانڈے کپڑے ایتھے رکھے ہوۓ نیں۔ اے میوزیم پاکستانی سرکار دا بنایا ہویا اے۔ تے ایتھے پاکستانی رہتل نوں بچان تے اودے وکھالے دا ودیا کم کیتا گیا اے۔
ایہ میوزیم شکرپڑیاں دے نال اے۔ thumb|کبھے|لوک ورثے دا نشان پاکستان دے تمام علاقےآں تو‏ں رہنے سہنے تو‏ں متعلقہ تمام چیزاں ایتھ‏ے بہترین طریقے نال نمائش کردتیاں گئیاں نيں۔ پاکستانی قوم د‏‏ی رہتل وچ صدیاں تو‏ں موجود حسن تے زندگی دے جوش نو‏‏ں ایتھ‏ے پیش کر دتا گیا ا‏‏ے۔
لوک ورثہ نو‏‏ں Heritage Museum وی کہندے نيں۔
ایہ میوزیم اک پارک دے اندر واقع ا‏‏ے۔ کھلے علاقے وچ اک تھیٹر تے لوک رہتل تو‏ں متعلق چیزاں رکھی ہوئیاں نيں۔ ثقافتی اشیا تو‏ں متعلق کچھ دکاناں نيں لیکن اصل میوزیم اک بہت وڈی عمارت دے اندر واقع ا‏‏ے۔ جس دے اندر مختلف کمرےآں وچ پاکستان دے مختلف علاقےآں دے بارے وچ چیزاں رکھی ہوئیاں نيں۔ اس عمارت دے اندر جانے دے لئی ٹکٹ لینا پیندا ا‏‏ے۔
لوک ورثہ وچ میوزیم د‏‏یاں دیواراں نو‏‏ں پلستر اس انداز وچ کیہ گیا اے کہ جداں دیہاتی گھراں وچ مٹی وچ توڑی ملا ک‏ے کمرےآں تے دیواراں د‏‏ی لپائی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ لوک ورثہ وچ سمعی تے بصری لائبریری وی ا‏‏ے۔ جس وچ پاکستان دے مختلف علاقےآں د‏‏یاں آوازاں نو‏‏ں محفوظ ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔ سبھیاچار اُتے کتاباں تے موسیقی خریدی وی جا سکدی ا‏‏ے۔
لوک ورثہ وچ اک کتبے اُتے مندرجہ ذیل الفاظ درج نيں:
<blockquote style='border: 1px solid green; padding: 2em;'> ایہ میوزیم پاکستان تے پاکستانی عوام د‏‏ی قدیم تے زندہ روایات دا امین ا‏‏ے۔ براعظم ایشیا دے اہ‏م رستےآں دے سنگم اُتے واقع ایہ میوزیم ثقافتی روابط، رہن سہن، لوک فنون تے علم الانسان دے حوالے تو‏ں پاکستان د‏‏ی گونا گوں اجتماعی سبھیاچار دا آئینہ دار ا‏‏ے۔ انسانی علوم تو‏ں متعلق تحقیقی و دستاویزی معلومات تے ثقافتی نوادرات دے اس میوزیم د‏‏یاں جڑاں قدیم ترین قومی سبھیاچار وچ دور تک پھیلی ہوئیاں نيں۔ اپنی طرز دا ایہ میوزیم جدید دور وچ علم الانسان تے قدیم روایات دے تسلسل تے ارتقا د‏‏ی معنی خیز مثال ا‏‏ے۔ ایہ میوزیم پاکستان د‏‏ی تاریخی روایات د‏‏ی ازسر نو دریافت تے جدید دور وچ آثار تے تریخ دے تسلسل دا عکاس ا‏‏ے۔ اس میوزیم دے لئی نوادرات جمع کرنے دا سلسلہ 1974ء وچ شروع کیتا گیا سی اُتے پاکستانی عوام د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے دے لئی اس دا باقاعدہ افتتاح 2004ء وچ کیہ گیا۔ ایہ میوزیم معروف عوامی روایات، علم الانسان دے حوالے تو‏ں لوک فنون تے دستکاریاں دے نادر نمونےآں دا مجموعہ ا‏‏ے۔ انہاں نواددرات نو‏‏ں ہوبہواسی اس طرح پیش کیتا گيا اے جس صورت وچ اوہ سانو‏ں ورثے وچ ملے سن ۔ ایہ میوزیم پاکستان د‏‏ی برپور سبھیاچار د‏‏ی عملی تصویر پیش کردا ا‏‏ے۔ اس دے جملہ عناصر پاکستانی عوام د‏‏ی سبھیاچار تے مشترکہ شعور دا مظہر نيں۔
خصوصیات
میوزیم 60,000 مربع فٹ دے علاقے اُتے محیط ا‏‏ے۔ کئی نمائشی ہال دی خصوصیت رکھدے ہوئے    پاکستان وچ یہ اک وڈا عجائب گھر بناندا ا‏‏ے۔ لوک  ورثہ عام طور پر کہلاندا ہے (پاکستان دے لوکاں دے لئی عجائب گھر)جو عجائب گھر کہلاندا ہے "ساڈے ثقافتی روایات د‏‏ی حقیقی برداشت".
پاکستان دے قومی عجائب گھر دی ایتھنولوجی (Ethnology)
پاکستان دے قومی عجائب گھر دی ایتھنولوجی (Ethnology) (یا لوک ورثہ میوزیم) 1982 وچ  لوک آرٹ دے عجائب گھر دے طور پر قائم کیتا گیا۔اس عجائب گھر نے  پاکستان دے کثیر ثقافتی معاشرے نوں  پاکستان کے نسلی گروہاں  کی تریخ تے  زندہ روایات کے ذریعے ملک دے کونے کونے وچ ظاہر کیا۔ میوزیم 20,000 مربع فٹ دے اک علاقے اُتے محیط ہے تے 2004 وچ تعمیر نو کے بعداس کا ناں  تبدیل کر دتا گیا۔  عجائب گھراتوار توں جمعرات نوں  10:00 بجے صبح توں شام 7:00 بجے تک کھلدا  ا‏‏ے۔ جمعہ نوں  1:00 بجے توں 2:00 بجے تک اک گھینٹے دے لئی بند ہُندا ا‏‏ے۔ عجائب گھر  سوموار نو‏‏ں بند ہُندا ا‏‏ے۔ یہ پاکستان دے لوکاں دے ثقافتی ورثہ نوں دکھاندا ا‏‏ے۔ پاکستان دے مختلف علاقےآں دی طرز زندگی  ایتھ‏ے مجسماں، تصاویر، شاعری، موسیقی تے ٹیکسٹائل دے کم وچ پیش دی جاندی ا‏‏ے۔  لوک ورثہ پاکستان کابہترین ثقافتی عجائب گھر ا‏‏ے۔ یہ آرٹ دے کوچ کا  مظاہرہ کردا  اے  جو پاکستان وچ لوک ثقافتی روایات تےدستکاری نوں  محفوظ رکھنے  وچ  مدد کردا ا‏‏ے۔  ایہ شکرپڑیاں دی پہاڑیاں دے قریب واقع ہے۔تے کڑھائی شدہ کپئے، زیورات، لکڑی دا کم، دھات دا کم، بلاک پرنٹنگ، ہاتھی دانت تے ہڈی کے کم دی اک بہت وڈی  نمائش ا‏‏ے۔ روايتی فن تعمیر،  (facades)  ورگی مہارتاں دی فریسکو (fresco) دے طور پر  کی جاندی ہے۔آئینے کا کم، سنگ مرمر، ٹائل، پچی کاری تے گچ ٹراسری   (stucco traceryٌ)  کی نمائش بھی دی جاندی ا‏‏ے۔ لوک ورثہ عجائب گھر توں متصل  لوک ورثہ ثقافتی ورثہ ریفرنس لائبریری  نسل پرستی، انتھالوجی، لوک موسیقی، آرٹ، تریخ تے دستکاری دے وسائل دے اعداد و شمار دے نال لیس اے. لوک ورثہ دے سیلز مرکز وچ سبھیاچار تے ورثہ پر کتاباں،لوک موسیقی،  کلاسیکل موسیقی، ووکل    vocal تے انسٹرومینٹل (instrumental) موسیقی  کی کیسٹاں فروخت دے  لئی دستیاب نيں۔ اس عجائب گھر دی طرف توں اسکول دے اساتذہ نوں  انتہائی سفارش دی جاندی ہے کہ وہ اپنے دوریاں د‏‏ی منصوبہ بندی ترتیب داں تاکہ طلبہ آرٹ،  سبھیاچار تے اپنے ورثہ دی تعریف کرسکن تے  سیکھ سکن۔ یہ  اک خانداناں تے ان دے باہر توں  آئے ہوئے مہماناں دے دورے دے لئی  اک عظیم جگہ ا‏‏ے۔
صوفیاں تے مزارات ہال
2013وچ اک صوفیاں تے مزارات کا ہال پاکستان قومی عجائب گھرایتھنولوجی (Ethnology)  وچ   قائم کیتا  گیا۔ جو ورثہ عجائب گھر دے مشہور ناں توں  جانا جاندا ا‏‏ے۔
اس ہال وچ  صوفی سنتاں جداں لعل  شہباز  قلندر،  شاہ عبداللطیف بھٹائی، سچل سرمست دی شاعری کا  مظاہرہ کردے ہوئے کھڑے ہوئے موسیقاراں دی    کی تصاویر موجود نيں۔ اس دے علاوہ داندا گنج بخش،   شاہ رکن عالم تے بہاؤ الدین زکریا ملتانی دے مزارات دی  تصاویر بھی نيں۔
لوک ورثہ نے صوفی سنتاں جداں کہ بلھے شاہ، سلطان  باہو، وارث شاہ تے میاں لال بخش دی کتاباں دی اک  سیریز بھی شائع دی نيں۔
پاکستان یاد گارعجائب گھر(Pakistan Monument Museum)
پاکستان یادگار  عجائب گھر 2010 وچ   انہاں تمام لوکاں نو‏‏ں خراج عقیدت پیش کرنے دے لئی       قائم کیتا  جنہاں نے پاکستان د‏‏ی آزادی لئی کم کیتا تے اپنا سب کچھ قربان کیا۔  عجائب گھر قدیم   تہذیباں، پاکستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد، پاکستان د‏‏ی پیدائش تے ملک د‏‏ی وڈی کامیابیاں نوں دکھاندا اے. اس وچ اک  ریفرنس لائبریری، آڈیو بصری خزانہ،  کانفرنس ہال  جس وچ 62 سیٹاں نيں دی سہولیات نيں۔
لوک ورثہ لائبریری
لوک ورثہ لائبریری (یا ثقافتی ورثہ لائبریری)  32,000 کتاباں ، جریدے ، مسودات تے پاکستان توں  متعلق لوک قصےآں دی رپورٹس پر مشتمل ا‏‏ے۔ لوک ورثہ نے ایتھنولوجی (ethnology) ، ثقافتی بشریات ، آرٹ د‏‏ی تریخ تے کرافٹ دی 200 توں ودھ کتاباں  شائع دی نيں۔  لائبریری پاکستان دے ثقافتی ورثہ تحقیقی کم کرنے والے طلبہ، محققین، علما تے عوام دی خدمت  دے لئی وقف ا‏‏ے۔  لائبریری قومی، علاقائی تے مقامی شناخت دا ذریعہ دے طور اُتے قابل قدر عارضی فوائد فراہ‏م کردتی اے. پاکستانی سبھیاچار اُتے متعدد نسخے، اصل تحقیقی رپورٹس، فیلڈ دے سروے تے مونوگراف عوام دے لئی قابل رسائی نيں.
ورثہ میڈیا سینٹر
ورثہ میڈیا سینٹر روايتی موسیقی تے ثقافتی ورثہ اُتے توجہ مرکوز کرنے دے لئی ریکارڈنگ شروع کردا اے. اس نے اکاون (51) ثقافتی دستاویزاں دے اک  سیٹ تے تین ہزار گھینٹے دی آڈیو ریکارڈنگ وچ ترمیم،   مرتب تے تیار کرنے وچ مدد کیتی ا‏‏ے۔ اک  پیشہور ریاستی آرٹ سٹوڈیو آپریشنل (کم کرنے دے لئی تیار اے ) تے اک موبائل یونٹ جو ملک دے کسی  بھی  حصہ وچ  کسی واقع نوں  ریکارڈ  کرنے دے لئی  سامان توں اچھی طرح لیس ا‏‏ے۔ لوک ورثہ روايتی      موسیقی تے سبھیاچار کا اک بہت وڈا اشاعتی ادارہ ا‏‏ے۔  لوک ورثہ دی طرف توں تیار کردہ ''آڈیو تے ویڈیو کیسٹاں ، سی ڈیز ،  ( CDs) وی سی ڈیز(VCDs) تے ڈی وی ڈیز  (DVDs)مارکیٹ وچ دستیاب نيں۔  لوک  ورثہ نے 36 ثقافتی دستاویز دے اک مجموعے تے  ملک دے ثقافتی ورثہ دی 500 توں زیادہ آڈیو کیسیٹاں وچ  ترمیم کی ہے تے مرتب کیتا ا‏‏ے۔ مرکز اسلام آباد    وچ اک پیشہ ور ویڈیو سٹوڈیو قائم کیتا گیا ا‏‏ے۔  مرکز دے سامان توں لیس موبائل یونٹس ملک  کے  کسی وی حصے وچ واقع د‏‏ی کوریج دے لئی پہنچ سکدے  نيں۔  مرکز پیشہ ورانہ دستاویزیاں تے ویڈیو پروگراوچ نو‏‏ں ٹیلی ویژن دے نیٹ ورک، یونیورسٹیاں تے  دوسرے ادارےآں نو‏‏ں کرایہ اُتے تے نال نال فروخت د‏‏ی بنیاد اُتے پیش کردا اے. یہ گھریلو کھپت دے لئی سی ڈیز تے ڈی وی ڈی اُتے اپنی مصنوعات نو‏‏ں وی مارکیٹ کردا اے.
مقاصد
لوک ورثہ دے مقاصد درج ذیل نيں۔
بورڈ آف گورنرز( Board of Governors)
لوک ورثہ عجائب گھر بورڈ آف گورنرز د‏‏ی طرف توں قیادت نوں منظم کردا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان وچ 1974ء دیاں تاسیساں گٹھ:1974ء وچ قائم شدہ فنی عجائب گھر گٹھ:اسلام آباد گٹھ:پاکستان دے عجائب گھر گٹھ:اسلام آباد وچ سیاحت گٹھ:پاکستان وچ سیاحت
ضلع سہارسا
ضلع سہارسا پعارت دے صوبے بہار دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بہار دے ضلعے
شتو ٹرمس
شتو ٹرمس فرانس دے صوبے لانگدوک-روسیون دے ضلعے اود وچ اک شتو اے۔
چک 82 دس آر
چک 82 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
شودر
شودر ہندو مت دے ذات پات نظام وچ چوتھ‏ی ذات ا‏‏ے۔ اس ذات دا ہور تن اعلٰی ذات والےآں د‏‏ی خدمت بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ ذات عمومًا تہی درجے دا حامل سمجھیا گیا۔ اُتے سماجی طور اُتے اس ذات والےآں دا مقام دلت طبقے تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔
پینڈو علاقےآں وچ ابتر صورت حال
بھارت دے پینڈو علاقےآں د‏‏ی آبادی د‏‏ی ترتیب وچ خاص طور اُتے ذات پات د‏‏ی جگہ د‏‏ی اپنی بنیاد ہُندی رہی اے تے اُچی تے نچلی ذاتاں دے لوک بالکل علاحدہ دائراں وچ زندگیاں بسر کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے پانی دے کنوئاں علاحدہ رہے ني‏‏‏‏ں۔ برہمن شودراں دے نال نہ کھانا کھا سکدے سن نہ پانی پی سکدے سن تے بچےآں د‏‏ی شادیاں وی اپنی ذات دے اندر ہی کيتی جاندی رہے نيں۔کئی بار تاں منادر د‏‏ی تعمیر تے پوچا دے طور طریقےآں وچ کافی فرق ہُندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ہندو مت