cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مہاتما بدھ تے اس ویلے دے سیاسی حالات
روشن ضمیری د‏‏ی حصولیابی دے بعد، اوہ مغرب وچ میگادی چلے گئے، ہرناں دے کھلے باغ، اسپٹان اج دا سارناتھ، وارانسی د‏‏ی بالکل نزدیک۔ اگرچہ دریائے گنگا دے جنوب دا علاقہ بادشاہ پاسیناڈی نے مگدھ دے حوالے کردتا جدو‏ں اس نے اپنی بہن دیوی د‏‏ی شادی بادشاہ بمبسار تو‏ں کرائی۔ مہاتما بدھ نے اپنے پنج ساتھیاں د‏‏ی رفاقت وچ برسا‏‏ت دا موسم اوسن، ہرناں دے کھلے باغ وچ گزاریا تے جلد ہی مقلدین د‏‏ی اک چھوٹی سی تعداد انہاں دے گرد جمع ہوگئی۔ اس طرح زاہداں دا اک گروہ وجود وچ آیا، دیکھ بھال دے لئی انہاں نو‏ں جس د‏‏ی ضرورت سی۔
جلد ہی ساریپُت تے موگلان جو اک ممتاز مقامی گورو دے خاص چیلے سن، مہاتما بدھ دے گروہ وچ شامل ہوئے گئے۔ اگے چل ک‏ے ایہ دونے مہاتما بدھ دے سب تو‏ں قریبی شاگرد بن گئے۔ ساریپُت نے مہاتما بدھ تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ اپنی روز افزاں پھیلدی ہوئی خانقاہی برادری دے لئی اک عہد نامے د‏‏ی تشکیل کرن تے راجہ بمبسار نے ایہ تجویز رکھی کہ انہاں د‏‏ی برادری دوسرے فقیر پیشہ روحانی گروہاں مثلاً جینیاں د‏‏ی طرح کچھ خاص رسماں نو‏‏ں اختیار کرے۔ راجہ نے خصوصی طور اُتے ایہ مشورہ دتا کہ اپنی تعلیمات اُتے گل گل دے لئی اوہ سہ ماہی نشستاں دا اہتمام کیتا کرن۔ مہاتما بدھ نے ایہ مشورہ قبول ک‏ر ليا۔
اک دن، اناتھ پنڈک جو کوسل دے دارالسلطنت ساوتھی دا اک مالدار ساہوکار سی، کاروبار دے سلسلے وچ راج گہہ آیا۔ اس نے انہاں نو‏ں ساوتتھی (بادشاہ پاسیناڈی دے دار السلطنت) وچ برسا‏‏ت دا موسم گزارنے دے لئی اک جگہ د‏‏ی پیش کش کيتی۔ اس دے کچھ ہی دناں بعد مہاتما بدھ تے انہاں دے بھکشوواں دا گروہ کوسل چلا گیا، مگر ایہ واقعہ اس تو‏ں کئی سال پہلے دا اے جدو‏ں اناتھ پنڈک نے انہاں نو‏ں قیام دے لئی مناسب جگہ پیش ورگی۔
اسی اثنا وچ ، اپنے پریوار نال ملن دے لئی مہاتما بدھ کپل واتھو واپس آئے۔ انہاں دے والد سُدهودن فوراً ہی انہاں دے مقلدین وچ شامل ہوئے گئے تے انہاں دا اٹھ برس دا بیٹا راہل وی، انہاں دے خانقاہی سلسلے دا اک نو آموز فرد بن گیا۔ بعد دے برساں وچ کئی ساکیہ امرا وی اس حلقے وچ آملے جنہاں وچ مہاتما بدھ دے عم زاد آنند ، انورُدھ تے دیودت، ايس‏ے دے نال نال مہاتما بدھ دے سوتیلے بھائی، نندا وی شامل ہوگئے۔ جو سندر نندا، یعنی "خوش جمال نندا" دے طور اُتے وی جانے جاندے نيں۔
مہاتما بدھ د‏‏ی سوتیلی ماں تے خالہ پجاپتی نے وی اس بڑھدے ہوئے حلقے وچ شمولیت د‏‏ی درخواست کيتی مگر پہلے پہل مہاتما بدھ نے انکار کر دتا۔ ہمت نہ ہاردے ہوئے، مہاتما بدھ دے انکار دے بعد وی انہاں نے اپنا سرمنڈوا لیا، پیلے کپڑ‏ے پہن لئی تے دوسری عورتاں دے اک وڈے گروہ دے نال، بہر حال، مہاتما بدھ د‏‏ی پیروکار بن گئياں۔ پجاپتی دے اس حلقے وچ داخلے دے لئی درخواست جاری رکھی، مگر مہاتما بدھ نے دوسری تے فیر تیسری مرتبہ وی انکار کر دتا۔ بالآخر، مہاتما بدھ دے انتقال تو‏ں کچھ برس پہلے، آنند نے مداخلت د‏‏ی تے پرجاپتی د‏‏ی طرف تو‏ں منت کی، تے انجام کار مہاتما بدھ انہاں نو‏ں اپنے حلقے وچ داخلہ دینے اُتے رضامند ہوگئے۔ ایہ واقعہ جمہوریہٴ وجّی دے ویسالی نامی مقام دا اے، تے ايس‏ے تو‏ں بدھ مت وچ راہباواں دے سلسلے د‏‏ی شروعات ہُندی ا‏‏ے۔
اناتھ پنڈک نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زبردست فیاضی تے سخاوت دے لئی جاناجاندا سی تے مہاتما بدھ د‏‏ی کوسل نو‏‏ں واپسی دے کچھ برس بعد انہاں نے سونے دا اک وڈا ذخیرہ پیش کیتا تاکہ ساوتھی وچ اک کھلا ہويا باغ "جیت ون" یعنی کہ "جیت دا جنگل یا جھرمٹ" خرید لیا جائے۔ انہاں نے اوتھ‏ے مہاتما بدھ تے انہاں دے بھکشوواں دے لئی برسا‏‏ت دے موسم وچ قیام د‏‏ی غرض تو‏ں اک نہایت شاندار حویلی تعمیر کروائی۔ آخر کار، عرفان د‏‏ی حصولیابی دے لگ بھگ ویہہ برس بعد، اپنے خانقاہی گروہ دے لئی مہاتما بدھ نے برکھیا رت دے رسمی ٹھکانے قیام گاہ د‏‏ی رسم دا آغاز کيتا، جس دے دوران تمام خانقاہ نشین ہرسال برسا‏‏ت دے موسم وچ تن مہینے دے لئی یکجا ہوئے جاندے سن تے سال دے باقی ماندہ دناں د‏‏ی طرح اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ آنے جانے دا سلسلہ موقوف کر دیندے سن ۔ مجموعی طور پر، مہاتما بدھ نے جیت دے جنگل وچ واقع اس ٹھکانے پر، اپنی زندگی د‏‏ی انیس برساتاں گزاراں تے اپنے ۸۴۴ اپدیش دیے۔ اناتھ پنڈک نے مہاتما بدھ د‏‏ی خانقاہی برادری د‏‏ی سرپرستی دا اپنا سلسلہ جاری رکھیا، اگرچہ اپنی زندگی دے اختتامی دور وچ ، اوہ دیوالیہ ہوئے گئے سن ۔
کوسل راجہ پاسیناڈی نے جیت دے جنگل والے ٹھکانے اُتے گوتم بدھ تو‏ں پہلی بار ملاقات کيت‏ی جدو‏ں مہاتما بدھ د‏‏ی عمر چالیس برس دے نیڑے سی۔ مہاتما بدھ نے راجہ نو‏‏ں شدت تو‏ں متاثر کیتا جس دے نتیجے وچ پاسیناڈی وی انہاں دے سرپرستاں تے پیروکاراں وچ شامل ہوگیا۔ مگر، بہر حال راجہ پاسیناڈی تو‏ں مہاتما بدھ دا تعلق ہمیشہ نہایت نازک رہیا۔ گو کہ ایہ راجہ علم دا اک فکری سرپرست تے مربّی سی، مگر فیر وی، اوہ عیاش طبع تے اکثر بہت بے رحم ہوئے جاندا سی۔ مثال دے طور پر، کِس‏ے خوف دے تحت، راجہ نے اپنے مللا دے دوست تے اپنی فوج دے کمانڈر بندھول نو‏‏ں جان تو‏ں مروادتا، اگرچہ اپنی پشیمانی دے احساس د‏ی تلافی دے لئی، اس نے اپنی فوج دے سر براہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں بندھولا دے بھتیجے کاراین دا تقرر وی کر دتا۔ برساں بعد اپنے چچا د‏‏ی موت دا انتقام لینے د‏‏ی خاطر کاراین نے پاسیناڈی نو‏‏ں معزول کر دتا۔ بہر حال، مہاتما بدھ نے راجہ دے ناہموار سلوک تے مقدر دے اتار چڑھاؤ نو‏‏ں برداشت جو کیتا تاں بے شک صرف اس خیال تو‏ں کہ انہاں نو‏ں چوراں تے جنگلی جانوراں د‏‏ی طرف تو‏ں اپنے گروہ نو‏‏ں لا حق خطرات تو‏ں بچاؤ د‏‏ی ضرورت سی، تے ايس‏ے دے نال نال، انہاں د‏‏ی امداد دے لئی انہاں نو‏ں مالدار سرپرستاں تک رسائی وی درکار سی۔
اپنے حکمراں خاندان دے سلسلے نو‏‏ں بچائے رکھنے دے لئی راجہ پاسیناڈی نو‏‏ں اک بیٹے د‏‏ی ضرورت سی۔ اس د‏ی پہلی بیوی جو مگدھ دے راجہ بمبسار د‏‏ی بہن سی صاف ظاہر اے کہ اسنو‏ں کوئی بیٹا نہ دے سکيتی۔ فیر راجہ نے اک ہور شادی رچا لی، مللکا تو‏ں جو نچلی ذات د‏‏ی اک حسین عورت سی تے مہاتما بدھ د‏‏ی پیروکار سی۔ راج دربار دے برہمن پروہتاں نو‏‏ں اس عورت د‏‏ی ایہ طبقات‏ی حیثیت اپنے لئے اہانت آمیز محسوس ہوئی۔ مللکہ دے ایتھ‏ے راجہ پاسیناڈی تو‏ں اک بیٹی وجیری پیدا ہوئی۔
راجہ نے ہن ایہ سوچیا کہ اک بیٹے دے لئی اسنو‏ں تیسری بیوی لانی ہوئے گی۔ سو اس نے مہاتما بدھ دے عم زاد مہاناں د‏‏ی بیٹی وسبھا نو‏‏ں بیاہ لیا، جو مہاتما بدھ دے والد د‏‏ی موت دے بعد ساکیہ دا گورنر بن گیا سی۔ مہاناں مہاتما بدھ دے نزدیکی شاگرداں آنند تے انورُدھ دا بھائی سی۔ ہر چند کہ مہاناں نے وسبھا نو‏‏ں اُچی حیثیت د‏‏ی اک عورت دے طور اُتے پیش کیتا سی، مگر اصل وچ اوہ اک کنيز دے بطن تو‏ں اس د‏ی ناجائز اولاد سی۔ اس نے اگرچہ راجہ پاسیناڈی نو‏‏ں اک بیٹا دتا، ودادبھ مگر کوسل راج سنگھاسن دے وارث د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی حالت اپنی ماں دے مخفی سلسلہٴ نسب د‏‏ی وجہ تو‏ں خراب سی۔ اس د‏ی اس کمزوری نے مہاتما بدھ نو‏‏ں وی وسبھا تو‏ں رشتے داری دے باعث مشکل وچ ڈال دتا۔
اس حقیقت تو‏ں لاعلم ہُندے ہوئے کہ اوہ اک ناجائز اولاد اے، ودادبھ نے سولہ برس د‏‏ی عمر وچ پہلی بار اپنے دادا مہاناں نال ملاقات دے لئی ساکیہ گیا۔ پاسیناڈی دے فوج دے کمانڈر کاراین نو‏‏ں اوتھ‏ے پہنچنے دے بعد ودادبھ د‏‏ی ماں دے صحیح پس منظر دا پتہ چلا۔ جدو‏ں فوج دے کمانڈر نے پاسیناڈی نو‏‏ں دسیا کہ اس دا بیٹا اک کنيز دا ناجائز پوت‏ا اے تاں راجہ نو‏‏ں ساکیو‏ں اُتے طیش آگیا۔ اس نے اپنی بیوی تے بیٹے نو‏‏ں انہاں د‏‏ی شاہی حیثیت تو‏ں بے دخل کر دتا تے انہاں نو‏ں غلامی د‏‏ی درجے اُتے پہنچیا دتا۔ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں مہاتما بدھ نے پیروی د‏‏ی تے بالآخر راجہ نے فیر تو‏ں انہاں د‏‏ی حیثیت بحال کيتی۔
بہر حال اس واقعے دے بعد کوسل وچ مہاتما بدھ د‏‏ی حیثیت غیر محفوظ ہوگئی تے تقریباً ستر برس د‏‏ی عمر وچ اوہ پہلی مرتبہ مگدھ تے اس دے دارالسلطنت راج گہہ د‏‏ی طرف واپس گئے۔ اوتھ‏ے انہاں نے راجہ دے بانساں دے جنگل د‏‏ی بجائے اک امرائی وچ قیام کیتا جو شاہی طبیب جیوکا د‏‏ی ملکیت سی۔ اس تو‏ں ایہ اشارہ ملدا اے کہ اس وقت مہاتما بدھ شاید پہلے تو‏ں بیمار سن ۔
جس وقت مہاتما بدھ بہتّر سال دے سن، مگدھ کہ راجہ بمبسار نو‏‏ں اپنے بیٹے اجاتستو دے حق وچ مجبوراً تخت چھڈنا پيا۔ اجاتستو نے اپنے باپ نو‏‏ں قید وچ ڈال دتا تے انہاں اُتے فاقے د‏‏ی موت مسلط کر دتی۔ بمبسار د‏‏ی بیوہ دیوی نے، جو راجہ پاسیناڈی د‏‏ی بہن سی، اس صدمے وچ اپنی جان گنوا دی۔ اس د‏ی موت دا بدلہ لینے د‏‏ی لئے پاسیناڈی نے اپنے بھتیجے اجاتستو دے خلاف جنگ چھیڑ دتی، اس کوشش وچ کہ گنگا دے شمال د‏‏ی سمت وارانسی دے اطراف دے ایہ پنڈ نو‏‏ں فیر تو‏ں حاصل کرلے جو اس نے بمبسار نو‏‏ں دیوی دے جہیز د‏‏ی شکل وچ پیش کیتے سن ۔ ایہ جنگ غیر فیصلہ کن تے امن دے قیام وچ ناکا‏م رہی۔ پاسیناڈی نو‏‏ں مجبوراً اپنی بیٹی وجیری د‏‏ی اجاتستو نال شادی کروانی پئی۔
لگ بھگ ايس‏ے وقت، مہاتما بدھ کےعم زاد دیودت نے جو اجاتستو دا استاد بن گیا سی، مہاتما بدھ دے خانقاہی سلسلے دا اہتمام اپنے قبضے وچ کرنا چاہیا۔ دیودت نے مہاتما بدھ نو‏‏ں اس گل اُتے قائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ بھکشوواں دے لئی نظم و ضبط د‏‏ی غرض تو‏ں کئی نويں ضابطے عائد کیتے جایئں مثلاً ایہ کہ اوہ جنگلاں وچ بودوباش اختیار کرن، دنیا دار لوکاں دے گھراں وچ داخل نہ ہون، صرف پھٹے پرانے کپڑ‏ے پہناں تے انہاں تو‏ں ملبوست دے تحفے قبول نہ کرن تے سبزی خوری اُتے سختی تو‏ں کاربند ہون۔ مہاتما بدھ نے ایہ مننے تو‏ں انکار کر دتا کیونجے انہاں دے خیال وچ ایہ پابندیاں انہاں دے سلسلے نو‏‏ں کچھ زیادہ ہی ریاضت کش بنا داں گی تے اوہ عام معاشرے تو‏ں کٹ جایئں گے۔ دیودت نے مہاتما بدھ دے اختیار نو‏‏ں تسلیم کرنے دے بجائے اسنو‏ں مسترد کر دتا تے مہاتما بدھ دے بوہت سارے نو عمر بھکشوواں نو‏‏ں اپنے خیالات د‏‏ی طرف مائل کردے ہوئے اپنا اک وکھ فرقہ بنا لیا جس د‏‏ی حیثیت خانقاہی برادری دے اک حریف گروہ ورگی۔ سچ تاں ایہ اے کہ دیودت نے کئی بار مہاتما بدھ نو‏‏ں جان تو‏ں مارنے د‏‏ی ناکا‏م کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ آخر کار ساریپُت تے موگلان نے مہاتما بدھ د‏‏ی جماعت چھڈ ک‏‏ے جانے والے بھکشوواں نو‏‏ں فیر تو‏ں پرت آنے اُتے آمادہ کیتا۔
تقریباً اک سال بعد، مہاتما بدھ اک بار فیر اپنے آبائی علاقے ساکیہ دے سفر اُتے گئے۔ مہاتما بدھ دے سامنے آداب بجا لیانے د‏‏ی غرض تو‏ں راجہ پاسیناڈی د‏‏ی آمد دے دوران، جنرل کاراین نے اک محاصرے دا ڈول ڈالیا تے کوسل د‏‏ی راج گدّی اُتے ودادبھ نو‏‏ں بٹھا دتا۔ معزول راجہ پاسیناڈی نے ایہ دیکھ ک‏ے کہ اس دے پاس واپسی دا کوئی راستہ نئيں اے، اپنے بھتیجے تے داماد راجہ اجاتستو نو‏‏ں راج گہہ وچ پناہ دلانے دے لئی مگدھ د‏‏ی طرف فرار د‏‏ی راہ اختیار کيتی۔ بہر حال، پاسیناڈی نو‏‏ں شہر وچ داخلے د‏‏ی اجازت نئيں ملی تے اگلے روز اسنو‏ں مردہ حالت وچ پایا گیا۔
اس دوران وچ کوسل دے نويں راجہ ودادبھ نے اپنے دادا مہاناں دے نسب نامے وچ دھوکے دا بدلہ لینے دے لئی ساکیہ دے خلاف جنگ چھیڑ دی۔ آپ یاد کیجیے کہ مہاناں مہاتما بدھ دا عم زاد تے ساکیہ دا گورنر سی۔ گو کہ مہاتما بدھ نے تن مرتبہ راجہ نو‏‏ں قتل کرنا چاہیا تا کہ اوہ حملہ نہ کرے مگر انہاں د‏‏ی ایہ کوشش بالآخر ناکا‏م رہی۔ کوسل سپاہیاں نو‏‏ں ایہ حکم دتا گیا سی کہ اوہ ساکیہ دے دارالسلطنت کپل واتھوکے تمام باشندےآں نو‏‏ں ہلاک کر دتیاں۔ اس قتل عام نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م ہوئے ک‏ے، مہاتما بدھ نے ايس‏ے طرح جداں پاسیناڈی نے انہاں تو‏ں پہلے ناکامی دے نال کیتا سی، مگدھ وچ راج گہہ د‏‏ی طرف فرار دا راستہ اپنایا تا کہ اوتھ‏ے انہاں نو‏ں راجہ اجاتستو د‏‏ی پناہ مل جائے۔
مگدھ نو‏‏ں جانے والی سڑک جمہوریہٴ وجّی تو‏ں ہوئے ک‏ے لنگھدی سی جتھ‏ے مہاتما بدھ دے سب تو‏ں قریبی شاگرد ساریپُت دارالسلطنت ویسالی وچ انہاں د‏‏ی راہ دیکھ رہے سن ۔ اوتھ‏ے بہر حال مہاتما بدھ دا اک سابق خدمت گار سوناکت جو ویسالی دا اک امیر سی تے پہلے ہی اپنا بھکشوواں والا رسمی لباس ﴿بھوشا﴾ ترک کرکے بودھی فرقے تو‏ں علیحدگی اختیار کرچکيا سی، اس نے وجّی د‏‏ی پارلیمنٹ وچ مہاتما بدھ نو‏‏ں بدناں کیتا سی۔ انہاں نو‏ں اس نے ایہ دسیا کہ مہاتما بدھ نو‏‏ں کِس‏ے قسم د‏‏ی فوق انسانی طاقتاں حاصل نئيں نيں۔ تے اوہ صرف منطق دے مطابق اس طرح د‏‏ی تعلیمات دیندے نيں کہ خواہشات اُتے قابو کِداں پایا جائے لیکن ایہ نئيں سکھاندے کہ ماورائی کیفیتاں تک رسائی کِداں حاصل کيت‏ی جائے۔ مہاتما بدھ نے انہاں گلاں نو‏‏ں اپنی ستائش دے طور اُتے دیکھیا۔ اُتے ایہ الزام تراشی تے شاید ايس‏ے وقت راہباواں دے سلسلے دا قیام مہاتما بدھ د‏‏ی حمایت وچ تخفیف دا تے وجّی وچ انہاں دا مقام و مرتبے وچ فرق آنے دا سبب بنیا۔ نتیجتاً مہاتما بدھ نے گنگا نو‏‏ں پار ک‏ر ک‏ے راج گہہ د‏‏ی راہ پکڑی جتھ‏ے اوہ نیڑے ہی واقع گجھا کوٹ یعنی گدھ د‏‏ی چوٹی د‏‏ی گپھاواں وچ مقیم رہ‏‏ے۔
راجہ اجاتستو دا وزیراعظم وساکر مہاتما بدھ نال ملاقات دے لئی آیا۔ اس نے انہاں نو‏ں اجاتستو دے اپنی سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے تے جلد ہی جمہوریہٴ وجّی اُتے حملہ کرنے دے ارادے د‏‏ی خبر دتی۔ اگرچہ مہاتما بدھ نے مشورہ دتا کہ وجّی دے باشندےآں اُتے طاقت دے ذریعے فتح نئيں پائی جاسک‏‏ے گی، اُتے اوہ اپنے روايتی معزز طور طریقےآں نو‏‏ں برقرار رکھن گے۔ لیکن فیر وی اوہ متوقع جنگ نو‏‏ں چھیڑے جانے تو‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہے جداں کہ ساکیہ اُتے کوسل حملے دے سلسلے وچ پہلے وی واقع ہوچکيا سی۔ ہور نقصان ایہ ہويا کہ تقریباً ايس‏ے وقت مہاتما بدھ دے عزیز ترین شاگرد ساریپُت تے موگلان ، دونے دا انتقال ہوگیا۔ سن رسیدہ ساریپُت تاں بیماری د‏‏ی بھینٹ چڑھے تے موگلان نو‏‏ں اک وکھ تھلگ ٹھکانے اُتے ڈاکوواں نے پیٹ پیٹ کر مار ڈالیا۔
مگدھ وچ کوئی وی ہمدردی یا حمایت نہ ملنے دے باعث مہاتما بدھ نے اک بار فیر شمال د‏‏ی طرف واپسی دا فیصلہ کيتا، غالباً اپنے وطن مالوف ساکیہ پرت آنے دا ، شاید ایہ دیکھنے دے لئی کہ کوسل دے حملے دے بعد اوتھ‏ے کیتا کچھ بچ رہیا ا‏‏ے۔ روانہ ہونے تو‏ں پہلے مہاتما بدھ نے آنند تو‏ں کہیا کہ گدھ د‏‏ی چوٹی اُتے اوہ تمام بھکشوواں نو‏‏ں جمع کرن جتھ‏ے اوہ انہاں نو‏ں اپنی آخری نصیحت دین گے۔ مہاتما بدھ نے انہاں نو‏ں ایہ ہدایت دتی کہ اپنی خانقاہی برادری نو‏‏ں وجّی د‏‏ی پارلیمنٹ دے نمونے اُتے جمہوری انداز وچ مرتب کرن۔ آپس وچ مل جل ک‏ے رہیاں، اپنی بھکشا نو‏‏ں مل ونڈ کر استمعال کرن تے اپنے وڈھیاں دا احترام کرن۔
بارش دے دناں وچ اکیاسی سالہ مہاتما بدھ شدید طور اُتے بیمار پے گئے تے موت دے دہانے تک جا پہنچے۔ آنند نے انہاں تو‏ں کہیا کہ بھکشوواں نو‏‏ں اوہ اک آخری نصیحت دتیاں مہاتما بدھ نے جواب دتا کہ اوہ جو کچھ وی جاندے سن، سب بتا چکے نيں تے آئندہ دناں وچ انہاں د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں بجائے خود بھکشوواں دے لئی اک پناہ گاہ تے ہدایت دا وسیلہ ہونا چا ہیے۔ دکھ تو‏ں مُکش دے لئی انہاں نو‏ں ایہ تعلیمات اپنے اندر اتار لینی چاہئاں تے اپنے تحفظ دے لئی کِس‏ے قائد یا فرقے د‏‏ی طرف نئيں دیکھنا چاہیے۔ اس دے بعد مہاتما بدھ نے اعلان کیتا کہ اوہ جلد ہی مرجان گے۔
اپنے عم زاد شاگرداں، آنند تے انورُدھ دے نال، اک بار فیر برسا‏‏ت دے بعد مہاتما بدھ سفر اُتے نکل پئے۔ ساکیہ د‏‏ی سمت جاندے ہوئے ایہ لوک پوا وچ ٹھہرے جو مللا دے دو وڈے شہراں وچو‏ں اک سی۔ اوتھ‏ے اک لوہار عورت نے جس دا ناں چنڈا سی انہاں نو‏ں سور دا زہریلا گوشت پیش کیتا۔ اس شک دے نال کہ کدرے کچھ گڑبڑ اے، مہاتما بدھ نے اپنے عم زاداں تو‏ں کہیا کہ اوہ اس گوشت نو‏‏ں نہ کھائاں۔ مگر خود اسنو‏ں کھا گئے تے ہدایت دتی کہ باقی بچا گوشت زمین وچ گاڑ دتیاں مللا جنرل کاراین دا وطن سی جس نے ساکیہ وچ قتل عام د‏‏ی قیادت د‏‏ی سی، اوربہت ممکن اے کہ اوہ زہر آنند دے لئی رہیا ہوئے جسنو‏ں ایہ شہرت حاصل سی کہ اس نے مہاتما بدھ د‏‏ی تمام تعلیمات نو‏‏ں حفظ کرلیا ا‏‏ے۔ اگرآنند نو‏‏ں مار دتا جائے تاں مہاتما بدھ د‏‏ی تعلیمات تے انہاں دا فرقہ کدی ابھر نہ پائے گا۔
شدید خون آلود پیچش وچ مبتلا، مہاتما بدھ نے آنند تو‏ں کہیا کہ انہاں نو‏ں پاس ہی کسینار لے جایا جائے۔ اوتھ‏ے دو درختاں دے درمیان لگائے گئے اک بستر اُتے لیٹے ہوئے، مہاتما بدھ نے اپنے نال دے کچھ بھکشوواں تو‏ں پُچھیا کہ کیہ انہاں دے من وچ حالے کچھ تے سوال یا شکوک تاں نئيں نيں۔ صدمے تو‏ں مغلوب ہوک‏ے آنند تے دوسرے بھکشو بس چپ رہ‏‏ے۔ فیر ۴۸۵ سال ق م وچ ، اکیاسی برس د‏‏ی عمر نو‏‏ں پہنچ ک‏ے مہاتما بدھ دا انتقال ہوگیا۔
مہاتما بدھ د‏‏ی آخری رسوم د‏‏ی ادائیگی تو‏ں ٹھیک پہلے پوا تو‏ں بھکشوواں دا اک گروہ آیا۔ انہاں د‏‏ی سر براہی مہاکسپ کر رہیا سی جس دا اصرار اس گل اُتے سی کہ آخری رسوم نو‏‏ں اس وقت تک دے لئی موقوف کر دتا جائے جدو‏ں تک کہ اوہ لوک اپنا آخری نذرانہٴ عقیدت پیش نہ کرلاں۔ مہاکسپ مگدھ دا رہنے والا اک برہمن سی تے کچھ ہی برس پہلے اپنے بڑھاپے وچ بھکشو بن گیا سی۔ مہاتما بدھ نے اس تو‏ں اپنی پہلی ملاقات دے موقع پر، اس برہمن دے نويں ملبوست دے بدلے وچ اسنو‏ں اپنے پہنے ہوئے پرانے کپڑ‏ے دے دتے سن ۔ بعد وچ ، مہاتما بدھ دے لباس د‏ی ایہ پیش کش، اختیار کيتی منتقلی تے بودھی بزرگاں دے اک سلسلے د‏‏ی شروعات تو‏ں تعبیر کيتی گئی۔
بہرحال، مہاتما بدھ نے کئی موقعاں پر، اپنے شاگرداں تو‏ں صاف لفظاں وچ کہیا سی کہ انہاں دے انتقال دے بعد، ”دھرم” ہی خود انہاں دے معلم دا فریضہ انجام دے گا۔ اوہ چاہندے سن کہ انہاں دا فرقہ وجّی دے پارلیمانی طریق دے نمونے اُتے اپنا کم کردا رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی منشا اپنے فرقے دے لئی ایہ نئيں سی کہ اوہ کوسل تے مگدھ د‏‏یاں ریاستاں دے نمونے اُتے اپنے آپ نو‏‏ں ڈھالے تے کِس‏ے اک بھکشو نو‏‏ں اپنا سردار مقرر کرلے۔
اس سب دے باوجود، مہاتما بدھ دے رخصت ہوجانے دے بعد ایسا لگدا اے کہ مہاکسپ تے آنند دے وچکار اقتدار د‏‏ی اک کشمکش شروع ہوگئی سی، دوسرے لفظاں وچ ، اک ایسی کشمکش جو گورو تو‏ں چیلے د‏‏ی طرف مطلق العنان اقتدار د‏‏ی منتقلی دے اک روايتی ہندوستانی نظام تے چھوٹی برادریاں د‏‏ی طرح رہنے والے ہور معینہ رسوم و ضوابط دے مطابق زندگی گزارنے والے دریوزہ گر بھکشوواں دے مساوات اُتے مبنی نظام دے وچکار شروع ہوگئی سی۔ جیت مہاکسپ دے حصے وچ آئی۔
مہاتما بدھ د‏‏ی آخری رسوم د‏‏ی ادائیگی تے باقیات دے بٹوارے دے بعد، بھکشوواں نے مہاکسپ د‏‏ی اس تجویز اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی کہ اگلی برسا‏‏ت دے موسم وچ مہاتما بدھ د‏‏ی دتی ہوئی تعلیمات نو‏‏ں یکجا کرنے، انہاں د‏‏ی تصدیق کرنے تے انہاں د‏‏ی ضابطہ بندی کرنے دے لئی راج گہہ وچ اک مجلس دا انعقاد کیتا جائے۔ جنہاں بزرگاں نو‏‏ں اس مجلس وچ شریک ہونا سی انہاں دا انتخاب مہاکسپ نو‏‏ں کرنا سی، اس نے صرف آرہندی بھکشوواں دا انتخاب کيتا، یعنی کہ اوہ لوک جو مُکش دے حصول د‏‏ی منزل تک رسائی پا چکے سن، تے انہاں د‏‏ی کل تعداد ۴۹۹ سی۔ پہلے پہل مہاکسپ نے آنند نو‏‏ں اس بنیاد اُتے شامل نئيں کیتا سی کہ اس نے حالے آرہندی منصب ﴿نروان﴾ حاصل نئيں کیتا سی۔ ہرچند کہ آنند نو‏‏ں مہاتما بدھ دے مواعظ سب تو‏ں زیادہ حفظ سن، اسنو‏ں وکھ کر دتا گیا سی۔ آنند مہاتما بدھ د‏‏ی اس خواہش دا اک مضبوط حامی تے کھلی ترجمانی کرنے والا سی کہ مہاتما بدھ دے قائم کردہ سلسلے دا اک اکیلا قائد نئيں ہونا چاہیے۔ آنند دے لئی مہاکسپ د‏‏ی ناپسندیدگی دا شاید اک ہور سبب ایہ واقعہ سی کہ آنند ہی نے مہاتما بدھ نو‏‏ں اپنے مسلک وچ عورتاں دے داخلے اُتے قائل کیتا سی۔ اس واقعے نے مہاکسپ دے رجعت پسندانہ تے سخت گیر برہمنی پس منظر نو‏‏ں مجروح کیتا ہوئے گا۔ بہر حال، بعد وچ جدو‏ں خانقاہی بزرگاں نے آنند نو‏‏ں باہر رکھے جانے دے خلاف احتجاج کیتا تاں مہاکسپ نے سپر ڈال دتی تے آنند نو‏‏ں مجلس وچ شرکت کيتی اجازت دے دی۔ تھرواد وچ درج شہادت دے مطابق آنند نے مجلس دے انعقاد تو‏ں عین پہلے والی رات نو‏‏ں آرہندی منصب حاصل کرلیا سی۔
بہرحال، کونسل دے اجلاس دا انتظار کردے وقت، آنند د‏‏ی ملاقات راجہ اجاتستو دے وزیر اعظم وساکر تو‏ں ہوئی۔ اس تو‏ں آنند نو‏‏ں ایہ پتہ چلا کہ مگدھ دیاں فوجاں وجّی اُتے حملے د‏‏ی جو تیاریاں کر رہ‏ی سن، انہاں دے علاوہ اوہ اوندی اک مملکت جو مگدھ دے مغرب وچ واقع سی، اوتھ‏ے دے راجہ پجوت د‏‏ی جانب تو‏ں اک متوقع حملے دے لئی وی خود نو‏‏ں تیار کر رہ‏ی سن۔ اس طرح، اگرچہ مہاتما بدھ نو‏‏ں اس مقام اُتے اپنے فرقے د‏‏ی سربراہی دے لئی بزرگاں د‏‏ی کِس‏ے صف د‏‏ی تقرری دا خیال نئيں آیا سی، پر، مہاکسپ دا خود ہی سربراہ دا رول اپنے ہتھ وچ لے لینا، بلاشبہ انہاں خطرات تو‏ں بھرے ہوئے تے غیر یقینی وقتاں وچ ، مہاتما بدھ د‏‏ی تعلیمات تے خانقاہی برادری د‏‏ی بقا دے لئی معاون ثابت ہويا۔
پہلی بودھی مجلس وچ جس دا انعقاد ستیپنیگوہا ﴿ست پتےآں د‏‏ی گپھا﴾، راج گہہ دے نیڑے ہويا، اس وچ پنج سو آرہتاں نے شرکت کيتی۔ آنند نے اپنے حافظے تو‏ں بیشتر سوتّاں تے اوپالی د‏‏ی قرآت کی، ونایا خانقاہی آداب تے ضابطاں نو‏‏ں پڑھ کر سنایا۔ اس مجلس دا جو بیان تھرواد وچ ملدا اے، اس کےمطابق ابھیدھم ام تعلیمات جو علم دے خاص موضوعات اُتے مبنی سن، اس وقت نئيں پڑھی گئياں۔ بہر حال، سرواستیواد د‏‏ی روایت دے اندر وائبھاشک دا بیان مہاکسپ نے تھوڑا سا سنایا سی، ساری ابھیدھم تعلیمات نئيں سنائی سن۔ لیکن ساؤتراتک دعوےآں دے مطابق، ایہ ابھیدھم تعلیمات درحقیقت مہاتما بدھ دے اپنے لفظاں اُتے مشتمل نئيں سن بلکہ انہاں نو‏ں آرہتاں وچو‏ں ست لوکاں نے ترتیب دتا سی۔
تبتی روایتاں دے مطابق، مہاکسپ نے ست سرداراں یا بزرگاں دا اک سلسلہ شروع کیتا۔ چین د‏‏ی "چان" روایات، تے انہاں دے بعد کوریائی "سون" تے جاپان د‏‏ی "زین" روایتاں ہندوستان وچ اٹھائیس سرداران قبیلہ دے اک سلسلے دا پتہ دیندی نيں جس دے نال بودھیدھرم د‏‏ی جگہ اٹھائیسواں ا‏‏ے۔ بودھیدھرم اوہ ہندوستانی استاد سی جس نے چان تعلیمات چین تک پہنچائاں۔ جنوبی ایشیا وچ اسنو‏ں پہلے چان بزرگ خاندان دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔
اس تفصیل دا خلاصہ ایہ اے کہ تھروادیاں دے پالی ادبی علوم مہاتما بدھ د‏‏ی اک ایسی شبیہہ تو‏ں پردہ اٹھاندے نيں جو اک کرشمائی، تقریباً پوری طرح اک المیہ روحانی پیشوا د‏‏ی اے، جس نے انتہائی مشکل حالات وچ رہندے ہوئے اپنے شاگرداں تے ناں لیواواں دے مسلسل بڑھدے پھیلدے گروہ نو‏‏ں سنبھالنے تے سہارا دینے دے جتن کیتے۔ اسنو‏ں قدم قدم اُتے سیاسی سازشاں، متعدد جنگاں، ہ‏م وطناں دے قتل عام، اس دے علاوہ اک پارلیمنٹ دے روبرو اپنی شخصی اہانت، اپنی قائدانہ حیثیت دے خلاف خود اپنے ہی پیروکاراں وچو‏ں اک باغی گروہ د‏‏ی مخالفت تے چیلنج، تے آخر وچ زہر خورانی دے باعث اپنی موت دا سامنا کرنا پيا۔ اس سب دے باوجود، مہاتما بدھ نے انہاں تمام آزمائشاں تو‏ں گزردے ہوئے اپنا ذہنی سکو‏ن برقرار رکھیا تے ہمت نئيں ہاری۔ انہاں چھیالیس برساں دے دوران، جنہاں وچ روشن ضمیری د‏‏ی حصولیابی دے بعد، مہاتما بدھ درس دیندے رہے سن، اپنے اس عہد وچ اوہ ثابت قدم رہے کہ انہاں نو‏ں دنیا کو، بہرحال، مُکش تے روشن ضمیری د‏‏ی راہ دکھانی اے ۔ گٹھ:بدھ متگٹھ:ہندستان دی تریخ
چٹپڑی چڑی
چٹپڑی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
تبتی چڑی
تبتی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
فتح سندھ
712ء نوں اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک دے دور وچ حجاج بن یوسف نے اپنے بھتیجے محمد بن قاسم نوں سندھ اُتے حملہ کرنے لئی بھیجیا۔ اس لشکر نے ملتان تک دے علاقے نوں فتح کرکے اسلامی قلمرو وچ شامل کیتا۔
= وجوہات =
فتح مکران دے موقع اُتے تصادم
راجہ داہر حاکم سندھ نے مسلماناں دے نال خواہ مخواہ دی دشمنی شروع کر دتی سی۔ 22 ھ وچ مسلمان مجاہد ایران فتح کرنے دے بعد مکران اُتے حملہ آور ہوئے تو سندھیاں نے انہاں دی بھرپور مخالفت کیتی۔ مسلماناں نے سندھ تے مکران اُتے دے متحدہ لشکر نوں شکست دتی۔ لیکن اس وجہ توں مسلماناں تے حکومت سندھ دے درمیان عناد دا بیج بویا گیا۔
باغیاں دی پشت پناہی
باہمی دشمنی دی فضا نوں راجا داہر نے برقرار رکھیا تے جدو‏‏ں مکران وچ اک سردار محمد علافی نے مکران دے گورنر نوں قتل کرکے سندھ دی راہ لی تو راجا داہر نے اسنوں اپنے ہاں پناہ دی تے اپنی فوج وچ اسنوں عہدہ وی دتا۔
راجا داہر دی ظالمانہ حکومت
راجا داہر چونکہ متعصب ہندو تے برہمن زادہ سی۔ اس لئی اس نے بدھ مت دے پیروکاراں اُتے بے پناہ مظالم ڈھائے۔ تے بزور شمشیر انہاں نوں مٹانے دی پالیسی اُتے عمل کیتا۔ مظلومین وچ جاٹ تے لوبان قوماں وی شامل سن۔ جن نوں راجا داہر دے باپ چچ نے ذلیل و رسوا کرنے دے لئی انہاں اُتے پابندی لگیا دی سی کہ اوہ اصلی دی بجائے مصنوعی تلوار اپنے کول رکھن۔ قیمتی کپڑے، ریشم مخمل تے شال استعمال نہ کرو۔ گھوڑے دی ننگی پیٹھ اُتے سواری کرو ننگے سر تے ننگے پیر رہاں تے گھر توں باہر نکلتے ہوئے اپنا کتا نال رکھن۔ راجا داہر نے وی انہاں پابندیاں نوں قائم رکھیا۔ سندھ دے ایہ مظلوم طبقے مسلماناں توں مدد دے طالب سن۔
ایران اُتے قبضہ دی وجہ توں استحقاق
سندھ قدیم زمانے وچ ساسانی حکومت دا حصہ رہیا۔ جو ہن مسلماناں دے قبضے وچ آ چکی سی۔ اس لئی مسلمان اسنوں اپنی حکومت دا اک ٹوٹا ہویا حصہ قرار دیندے سن۔
مفروراں دا حوالے نہ کیتا جانا
اس حملے دی دوسری وجہ محمد بن حارث علافی تے اس دے پنج سو ساتھی نوں امویاں دے حوالے نہ کیتا جانا وی دسیا جاندا اے۔ حجاج دے مقرر کردہ مالیاندی عامل جس دا ناں سعید سی، نے سفہوی بن لام الحمامی نوں قتل کر دتا، جواب وچ علافی قبیلے والیاں نے سعید نوں قتل کر دتا، حجاج نے علافیاں دے کئی لوگاں نوں قتل کروایا۔ اس دے علاوہ حجاج نے اپنے نویں گورنر نوں کہیا " علافیاں نوں تلاش کرنا تے کسے طرح وی انہاں قبضہ وچ کر دے سعید دا انتقام لینا "۔ اسی وجہ توں علافی قبیلہ دے لوک بھج کر راجا داہر دے ہاں پناہ لینے آ گئے۔
= واقعات =
عبید اللہ تے بدیل دی مہمات دی ناکامی
حجاج بن یوسف نے راجا داہر دے نامعقول رویہ دی وجہ توں 710 ء وچ عبید اللہ دی قیادت وچ اک فوج بھیجی لیکن اسنوں شکست ہوئی۔ اگلے سال دوسری مہم بدیل دی سرکردگی وچ بھیجی گئی لیکن اسنوں وی راجا داہر دے بیٹے نے شکست دی۔ انہاں دوناں مہمات دی ناکامی دے بعد مسلم حکومت دے وقار نوں بحال کرنے دے لئی سندھ دی فتح ناگزیر ہو گئی سی۔ اس لئی حجاج بن یوسف نے خلیفہ ولید بن عبد الملک توں اس دی اجازت حاصل دی۔
محمد بن قاسم دی فتوحات
محمد بن قاسم حجاج دا بھتیجا سی بعض روایت دے مطابق چچیرا بھائی سی۔ اوہ اس وقت فارس دا گورنر سی۔ ستاراں سال دا کم عمر نوجوان ہونے دے باوجود انتہائی ہوشیار تے قابل جرنیل سی۔ حجاج بن یوسف |حجاج]] نے اس دی نگرانی وچ 12 ہزار فوج تیار دی تے سوئی دھاگہ توں لے کے منجنیق تک ضرورت دی ہر چیز دا سامان مہیا کیتا۔ بھاری سامان اک بحری بیڑے دے ذریعے روانہ کیتا گیا۔ حجاج بن یوسف |حجاج]]  نے گزشتہ مہمات توں سبق لیندے ہوئے وڈی احتیاط توں کم لیا۔ فوج دی اصل کمان اس دے اپنے ہاتھ وچ سن۔ تے محمد بن قاسم نوں ہدایت کیتی گئی کہ اوہ فوجی کارروائی دے دوران مرکز دی ہدایات اُتے عمل کرے۔
دیبل دی فتح 712ء
محمد بن قاسم مکران دے راستے سندھ ول روانہ ہویا تے پنجگوار تے ارمن بیلہ نوں فتح کردا ہویا دیبل پہنچا۔ بحری راستے توں روانہ ہونے والی فوج ایتھے ای اس توں آملی۔ دیبل دی باندر گاہ کراچی دے قریب سی۔ اہل شہر قلعہ بند ہو کے بیٹھ رہے۔ کئی مہینے محاصرہ جاری رہیا لیکن شہر فتح ہونے وچ نہ آندا سی۔ آخر کار حجاج بن یوسف دی ہدایت دے مطابق منجنیق نوں اک خاص زاویہ اُتے نصب کرکے شہر اُتے سنگباری شروع کیتی گئی اسی اثناء وچ محمد بن قاسم نوں معلوم ہویا کہ جدو‏‏ں تک شہر دے وسط دا گنبد محفوظ اے۔ شہر والیاں دے حوصلے بلند رہے گا۔ چنانچہ محمد بن قاسم نے خصوصی طور اُتے گنبد نوں نشانہ بنایا۔ گنبد گرنے توں اہل شہر دے حوصلے پست ہو گئے تے راجا داہر دا حاکم شہر چھڈ کر بھج گیا۔ محمد بن قاسم نے شہر اُتے قبضہ کرکے اک مسجد تعمیر کروائی۔ اس نے دشمن کر مرعوب کرنے دے لئی تمام مخالف لشکر نوں تہ تیض کر دتا۔ تے بدھ مت دے پجاریاں تے مسلمان قیدیاں نوں ظالم ہندوواں توں نجات دلائی۔ اس توں بدھ مت دے حامی کھلم کھلا مسلماناں دی حمایت کرنے لگے۔
نیرون
نیرون دی آبادی تے حاکم بدھ مت دا پیروکار سن۔ اوہ مسلماناں توں خائف وی سی۔ تے انہاں اپنا نجات دہندہ وی سمجھدے سن۔ اس لئی محمد بن قاسم دے نیرون پہنچنے توں پہلے ای نیرون دے حاکم نے حجاج توں امان نامہ منگوا لیا سی۔ چنانچہ اسلامی لشکر دے پہنچنے اُتے اس نے امان ناہ پیش کیتا۔ سالار لشکر دی خدمت وچ تحائف پیش کیتے تے سندھ دی تسخیر دے لئی قابل قدر مشور ے دتے۔ اسلامی لشکر دے لئی اس نے رسد دا وی انتظام کیتا۔ محمد بن قاسم نے وی اس دی ہر طرح قدر افزائی دی۔ شہر وچ اک مسجد تعمیر کیتی گئی تے مسلماناں دی کالونی بسائی گئی۔
سیوستان دی فتح
نیرون دے بعد محمد بن قاسم سیوستان ول ودھیا۔ نیرون دا بدھ راجا رہنمائی دے لئی نال سی۔ راستے وچ بہرج دی بدھ آبادی نے اطاعت قبول کر لی۔ سیوستان اُتے راجا داہر دا بھتیجا بجہرا حکومت کردا سی۔ اگرچہ ایتھے دے عوام مسلماناں دی اطاعت کر لینے اُتے تیار سن لیکن راجا مقابلہ کرنا چاہدا سی۔ پر جدو‏‏ں مقابلہ ہو ا تو شہر دی آبادی نے اس کاساتھ نہ دتا۔ تے اوہ شہر چھڈ کربھاگ گیا شہر اُتے مسلماناں دا قبضہ ہو گیا۔
اشیہار دی فتح
سیسم دی فتح دے بعد حجاج ول توں حکم ملیا کہ راجا داہر دے پایہ تخت اُتے حملہ کیتا جائے تے خود راجا داہر توں مقابلہ کیتا جائے۔ اس لئی محمد بن قاسم نیروان واپس پہنچا تے داہر دے پایہ تخت پہنچنے دی تیاریاں کرنے لگیا۔ چنانچہ اس نے اشیہار دے قلعہ اُتے حملہ کیتا۔ جتھے لوگاں نے خندق کھود کر زبردست حفاظتی انتظامات کر رکھے سن۔ اک ہفتہ دے سخت محاصرہ دے بعد اہل قلعہ نے اطاعت قبول کر لی۔ تے محمد بن قاسم انہاں توں حسن سلوک توں پیش آیا۔
راجا موکا دی اطاعت
محمد بن قاسم دے لئی دریا عبور کرنا مشکل سی۔ جدو‏‏ں تک اسنوں سورتہ دے حاکم راجا موکا دا تعاون حاصل نہ ہو۔ چنانچہ اس نے موکا نوں خط لکھ کر اطاعت اسلام قبول کرنے دی دعوت دی تے اسنوں اپنے علاقے دے علاوہ کچھ دا حکمران وی بنانے دا وعدہ کیتا۔ راجا نے لکھیا کہ میری داہر دے نال قرابت داری اے۔ اس لئی اگر کھلم کھلا وچ تسی‏‏ں دا نال دیدا آں تو خاندان دی ناک کٹتی اے۔ اپنے بیس سرداراں دے نال لڑکی دی شادی کرنے دے بہانے ساکڑ جاندا ہوں۔ تسی‏‏ں اک ہزار سپاہ بھیج کر مینو‏‏ں گرفتار کرو لیجیے۔ چنانچہ محمد بن قاسم نے موکا نوں گرفتار کر لیا۔ تے اسنوں بیس ٹھاکر گرفتار ہو گئے۔ محمد بن قاسم نے راجا موکا دی عزت افزائی دے لئی انہاں دے رواج دے مطابق اسنوں سردربار کرسی اُتے بٹھایا تے خلعت فاخرہ توں نوازا تاکہ تالیف قلب ہو سکے۔
راجا داہر نال مقابلہ
محمد بن قاسم چاہدا سی کہ دریائے سندھ نوں عبور کرکے داہر دا مقابلہ کرے کہ داہر نے موکا دی اطاعت توں برہم ہو کے اک فوج بھیجی جو دریائے سندھ نوں عبور کرکے مسلماناں دے مقابلہ اُتے آئی لیکن شکست کھادی۔ محمد بن قاسم نے اک نو مسلم نوں راجا داہر دے دربار وچ سفیر بنا کر بھیجیا۔ سفیر جو دیبل دا اک معزز ہندو گھرانے توں متعلق سی تے راجا داہر اسنوں چنگی طرح جاندا سی۔ اس دے دربار وچ شاہی آداب بجا لانے توں انکار کر دتا۔ اس اُتے راجا داہر سخت برہم ہویا تے کہیا کہ ’’افسوس تو سفیر بن کر آئے ہو ورنہ قتل دے سوا تمہاری کوئی سزا نہ سی۔‘‘ سفارت ناکام ہو گئی تے راجا داہر اپنا لشکر لے کے دریائے سندھ دے مشرقی کنارے اُتے خیمہ زن ہو گیا تے اپنے اک سردار نوں دریائے سندھ دی حفاظت اُتے متعین کر دتا۔ تاکہ اسلامی لشکر دریا عبور نہ کر سکے۔ اسی دوران سیوستان وچ بغاوت ہو گئی۔ جس نوں فرو کرنے دے لئی محمد بن قاسم نوں اک دستہ روانہ کرنا پیتا۔
محمد بن قاسم دے لئی وڈا مسئلہ دریا عبور کرنا سی۔ داہر نے موکا دے بھائی راسل نوں دریا دی حفاظت اُتے متعین کر رکھیا سی۔ مسلماناں نے کشتیاں دا پل بنانے دا ارادہ کیتا۔ لیکن دوسرے کنارے اُتے راسل دے سپاہی اس کوشش نوں کامیاب نئی‏‏ں ہونے دیندے سن۔ بالآخر اک رات مسلماناں نے کشتیاں نوں دریا دے طول دے رخ اُتے کھڑا کرکے انہاں عرض دے رخ اُتے کھینچ دتا۔ راجا راسل دے جن سپاہیاں نے مزاحمت دی اوہ تیر اندازاں دے ہاتھ توں مارے گئے تے مسلماناں فوج نے دریا عبور کرکے راسل دی فوج اُتے بھرپور حملہ کر دتا تے انہاں دے قلعے فہم دے پھاٹک تک انہاں دا تعاقب کیتا۔ صبح راجا داہر نوں مسلمان فوج دے دریا عبور کرنے تے راسل دی شکست دی خبر سنائی گئی۔ تو اس نے اسنوں بدشگونی قرار دتا تے راجا راسل نے وی بدلتے ہوئے حالات نوں بھانپ کر محمد بن قاسم دی اطاعت قبول کر لی۔
اسلامی لشکر پیش قدمی کردا ہویا۔ نرانی۔ نامی گاواں اُتے قابض ہو گیا۔ راجا داہر دے بالکل سامنے واقع قصبہ کاجی جاٹ وچ مقیم سی۔ درمیان وچ صرف اک جھیل سی۔ موکا تے راسل نے اک کشتی دے ذریعے تن تن آدمی جھیل دے پار بھیجنے شروع کر دتے۔ ایتھے تک کہ تمام لشکر پار جا اترا۔ راجا نے اپنے اہل و عیال نوں دراوڑ دے قلعے وچ بند کر دتا تے خود لڑائی دی تیاری دی۔
رواڑ دی فتح
راجا داہر دے لڑکے جے سنگھ نے شکست خورہ فوج نوں راوڑ وچ جمع کیتا تے مقابلہ دی ٹھانی لیکن اس دے دوستاں نے مشورہ دتا کہ رواڑ دی بجائے برہمن آباد زیادہ محفوظ مقام اے اوتھے جاکر مقابلہ کرنا چاہیے۔ جے سنگھ تو برہمن آباد چلا گیا۔ لیکن راجا داہر دی بیوی رانی بھائی (راجا داہر دی بہن جس دے نال اس نے خود شادی وی دی سی۔ تریخ سندھ 78) نے مقابلہ کیتا۔ لیکن جدو‏‏ں دیکھیا کہ قلعہ بچانا مشکل اے تو اس نے دوسری عورتاں سمیت ستی دی رسم ادا دی تے راوڑ اُتے مسلماناں دے قدم مضبوط ہو گئے۔
بہرور تے وہلیلہ دی فتح
محمد بن قاسم راوڑ توں برہمن آباد ول ودھیا۔ راستے مین بہرور تے وہلیلہ دو مضبوط قلعے پڑدے سن۔ محمد بن قاسم پہلے بہرور اُتے حملہ آور ہویا۔ تے دو مہینے دے سخت محاصرے تے شب و روز دی جنگ دے بعد بہرور اُتے قبضہ کر لیا۔ اس دے وہلیلہ اُتے حملہ کیتا۔ ایتھے دے لوک بد دل ہوکر بھج کھڑے ہوئے۔ تے قلعہ با آسانی فتح ہو گیا۔
برہمن آباد دی فتح
راجا داہر دا لڑکا جے سنگھ اپنی فوج دے نال ایتھے مقیم سی۔ جن دناں برہمن آباد اُتے محمد بن قاسم نے حملہ کیتا۔ انہاں دناں جے سنگھ فوجی ضروریات دے تحت باہر گیا ہو سی۔ جدو‏‏ں اوہ واپس لُٹیا تو اسلامی فوجاں شہر دا محاصرہ کر چکی سن۔ جے سنگھ نے مسلماناں دی رسد بند کرنے دی کوشش دی۔ لیکن راجا موکا دی قیادت وچ اک دستے نے اس اُتے حملہ کیتا تو اوہ شہر نوں اپنے بھائی گوپی دے حوالے کرکے کشمیر ول نکل گیا۔ چند دناں بعد شہر اُتے مسلماناں دا قبضہ ہو گیا۔ ایتھے راجا داہر دی بیوی لاڈی گرفتاری وئی۔ محمد بن قاسم نے حجاج دی اجازت توں اس دے نال شادی کر لی۔
ارور دی فتح
ارور جو روہڑی توں پنج میل دے فاصلے اُتے واقع اے، راجا داہر دی راجدھانی تے سندھ دا اہم ترین مقام سی۔ برہمن آباد دی فتح دے بعد حجاج بن یوسف نے ملکی انتظام دے بارے وچ بوہت سی ہدایات دتیاں تے نال ای ارور تے ملتان فتح کرنے دا حکم دتا۔ چنانچہ محمد بن قاسم برہمن آباد دی رہنمائی وچ اسلامی لشکر ارور پہنچا۔ اک مہینے دے بعد اہل قلعہ صلح اُتے آمادہ ہو گئے۔ تے عرباں نے شہر اُتے قبضہ کر لیا۔ داہر دا بیٹا گوپی قلعہ چھڈ کر بھج گیا۔
ملتان ول پیش قدمی
ارور دی فتح دے بعد محمد بن قاسم نے ملتان ول پیش قدمی دی راستے وچ قلعہ بابیہ سی۔ جن اُتے راجا داہر دا بھتیجا کسکا حکمران سی۔ جو داہر دے قتل دے بعد اس قلعہ اُتے قابض ہو گیا سی۔ محمد بن قاسم نے لوگاں توں تحقیق دی کہ اوہ واقعی داہر دے خاندان توں اے۔ اس دے بعد کاہ کہ اگر میرے کول آئے تو وچ اس دی قدر افزائی کراں۔ کسکا نوں معلوم ہویا تو فوراً حاضر خدمت ہویا تے وزیر مال مقرر ہویا۔ تے قلعہ فتح ہو گیا۔ اس دے بعد اسکندہ اُتے حملہ کیتا گیا جو کم و بیش اک ہفتہ دی مزاحمت دے بعد فتح ہویا۔ ایتھے دے حاکم سنگھ رائے بھج کر سکہ چلا گیا۔ جتھے دا حاکم بجہرا دا نواسہ سی۔ اس لئی اپنے نانا دا انتقام لینے دے لئی لڑا۔ لیکن اک رات قلعہ توں بھج کر ملتان ول نکل گیا۔ اورقلعہ مسلماناں دے قبضہ وچ آ گیا۔
ملتان دی تسخیر 714ء
ملتان سندھ دا اہم سیاسی، ثقافتی تے مذہبی مرکز سی۔ ایتھے گور سنگھ دی حکومت سی۔ جو بوہت مضبوط راجا سمجھیا جادا سی۔ اس نے دو روز تک قلعہ توں باہر نکل کر مسلماناں دا مقابلہ کیتا۔ سخت جنگ ہوئی۔ جس وچ بوہت سارے اہم مسلمان جرنیل شہید ہو گئے۔ اس دے بعد اوہ قلعہ بند ہو گیا۔ اس بے آب و گیاہ علاقہ وچ مسلماناں دے لئی زیادہ دیر تک محاصرہ جاری رکھنا ممکن نہ سی۔ انہاں دے لشکر وچ قحط پڑ گیا۔ اس لئی انہاں نے بھرپور حملہ کرکے شہر اُتے قبضہ کرکے قحط توں نجات پانے دا منصوبہ بنایا بوہت زودار معرکے ہوئے۔ بالآخر مسلماناں نوں اس نالے دا علم ہو گیا جو اہل شہر نوں پانی مہیا کردا سی۔ انہاں نے اس دا رخ بدل دتا۔ اہل شہر پیاسے مرنے لگے تے مجبوراً قلعہ توں باہر نکل کر لڑے۔ لیکن شکست کھا کر فیر قلعہ بند ہو گئے اتفاقاً اک قیدی توں مسلماناں نوں قلعہ دی فصیل دا کمزور حصہ معلوم ہو گیا۔ تے دو تن دن دی سنگ باری توں شہر دی فصیل ٹٹ گئی۔ تے مسلمان قلعہ وچ داخل ہو گئے۔ ملتان توں محمد بن قاسم نوں اک مندر دا محفوظ خزانہ ہاتھ لگیا جو سینکڑاں من سونے اُتے مشتمل سی۔ محمد بن قاسم نے اس خزانہ توں اوہ وعدہ پورا کیتا جو حجاج نے خلیفہ ولید توں کیدا سی کہ اوہ مہم اُتے خرچ ہونے والی تمام رقم دا دگنا شاہی خزانہ وچ داخل کر دے گا۔
ملتان محمد بن قاسم دی آخری قابل ذکر فتح سی۔ اس دے بعد اس نے کچھ سرحدی قلعے ہور فتح کیتے۔ انتظام سلطنت نوں درست کیتا۔ اوہ چاہدا سی کہ اوہ قنوج اُتے وی حملہ کرے۔ اس مقصد دے لئی اس نے اک لشکر روانہ کیتا تے اودہے پور تک گیا۔ خود اوہ کشمیر ول ودھیا۔ لیکن اس دوران وچ حجاج بن یوسف دا انتقال ہو گیا۔ نیز خلیفہ ولید بن عبد الملک وی چل بسا۔ تے نویں خلیفہ سلیمان بن عبد الملک نے محمد بن قاسم دی گرفتاری تے واپسی دے احکام صادر کر دتے
= فتح سندھ دی اہمیت =
عرباں نے فتح سندھ ولید بن عبد الملک دے زمانے دی بوہت سی فتوھات وچوں اک اے۔ لیکن تریخ عالم وچ اس واقعہ نوں بوہت اہمیت حاصل اے۔ اس اہمیت دے چند نکات درج ذیل نیں
برصغیر جنوبی ایشیا وچ اسلام دی بھرپور لہرآئی۔ سندھ نوں باب الاسلام ہونے دا شرف حاصل ہویا تے اک ایسے خطہ زمین وچ اسلام دا بیج بویا گیا جو منگولاں دے فتنہ دے زمانے وچ تمام مظلوماں دی پناہ گاہ ثابت ہویا۔
سندھ وچ نویں حکمراناں دے نال نیا مذہب، نواں تہذیب تے سوچ دے نویں انداز وی داخل ہوئے تے اک زیادہ ترقی یافتہ نظام حکومت وی برصغیر وچ پہنچا جس وچ عوام دی فلاح دا خیال رکھیا جادا سی۔ لوگاں دے انسانی حقوق وی حاصل سن تے مذہبی آزادی وی۔ سب توں ودھ کر ایہ کہ انسانی جان و مال تے عزت و آبرو نوں تحفظ مل گیا۔
اسلامی تہذیب و تمدن نے سندھ نوں متاثر کیتا۔ تے اوتھے اک مشترکہ ثقافت وجود وچ آئی۔ سندھ زبان دا عربی رسم الخط، سندھی وچ شامل بے شمار عربی الفاظ تے معاشرت وچ عرباں دے اثرات اسی فتح دے نتیجہ دے طور اُتے وجود وچ آئے۔ عربی گھوڑا ور صحرائی جہاز اونٹھ، صحرائے سندھ وچ وی استعمال ہونے لگیا۔ فن تعمیر وچ محراب و مننبر تے مینار دا استعمال شروع ہویا تے کھلی تے ہویا دار عمارتاں بننے لگاں تے عوام وچ قنون و اخلاق دی پابندی دا جذبہ پیدا ہویا۔
فتح سندھ دے نتیجہ دے طور اُتے پرصغیر وچ تریخ نویسی دا آغاز ہویا۔ تے اس دے بعد دی برصغیر دی تریخ اندھیراں وچ ڈوبی ہوئی نئی‏‏ں اے
فتح سندھ نے برصغیر دی فتح دا راستہ کھول دتا۔ کیونجے سندھ وچ اسلامی تہذیب و ثقافت دے مراکز قائم ہوئے۔ آبادی مسلمان ہو گئی تے مسلمان حکومتاں قائم ہوئیاں تے مسلماناں نوں اس خطہ زمین دے اندرونی حالات توں آگاہی ہوئی نیز ایہ وی اندازہ ہو گیا کہ اس ملک دی فتح دے لئی سندھ دے شمال وچ واقع زرخیز میداناں ول پیش قدمی ہونی چاہیے۔
ہورویکھو
گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:سندھ دی تریخ
چٹی مگری چڑی
چٹی مگری چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
ٹیکساس
ٹیکساس تھاں ناپ تے لوک گنتی دے سعاب نال امریکہ دا دوجہ وڈا صوبہ اے۔ اے امریکہ دے وشکار دکھن چ ہیگا اے۔ ٹیکساس دے دکھن چ میکسیکو، لیندے پاسے نیو میکسیکو، اوکلاہوما اتر چ، آرکانساس اتر چڑھدے ول تے چڑھدے ول لوئیزیانہ اے۔ ہیوسٹن ٹیکساس دا سب توں وڈا تے امریکہ دا چوتھا وڈا شہر اے۔
ناں
ٹیکساس دا ںاں کیڈو بول ٹیجاس توں بنیا اے۔
پیری ڈیوڈ چڑی
پیری ڈیوڈ چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
رتی گچی چڑی
رتی گچی چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
افغان چڑی
افغان چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
بلینفورڈ چڑی
بلینفورڈ چڑی چڑی ٹبر دی اک چڑی اے۔
ٹواٹارہ
ٹواٹارہ اک کرلا اے جیہڑا صرف نیوزیلینڈ تے ای ہوندا اے۔
بارلے جوڑ
Tuatara
سوسائیٹی طوطا
سوسائیٹی طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ ہن مک گیا اے۔
ٹیکسلا
ٹیکسلا پنجاب دے ضلع راولپنڈی دی تحصیل ٹیکسلا وچ اک شہر تے ایس تحصیل دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
رات طوطا
رات طوطا (Night parrot) طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ آسٹریلیا دا واسی اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:طوطا
لیندا ویہڑہ طوطا
لیندا ویہڑہ طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ لیندے اسٹریلیا دا واسی اے۔
دریائے مدینہ
دریائے مدینہ وادی مدینہ وچ ریاستہائے متحدہ دے جنوبی وسطی ٹیکساس وچ واقع ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ریو ماریانو ، ریو سان جوس ، یا ریو ڈی بیگریس (دریائے کیٹفش) دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔ اس دا ماخذ ٹیکساس دے شمال مغرب وچ بانڈریا کاؤنٹی دے ایڈورڈز مرتفع دے چشماں وچ اے تے ٹیکساس دے جنوبی بیکسار کاؤنٹی وچ دریائے سان انٹونیو دے نال ملاپ کردا اے ، تے 120 میل دا سفر طے کردا ا‏‏ے۔ اس اُتے شمال مشرقی مدینہ کاؤنٹی ، ٹیکساس وچ واقع مدینہ ڈیم اے جو جھیل مدینہ نو‏‏ں تشکیل دیندا ا‏‏ے۔ اس دے بیشتر کورس نو‏‏ں بیکسار مدینہ-اٹاسکاسا واٹر ڈسٹرکٹ دی ملکیت تے اس دا انتظام اے تاکہ کاشتکاراں تے جماعتاں نو‏‏ں آبپاشی د‏‏ی خدمات فراہ‏م کرسک‏‏ے۔
تریخ
دریائے مدینہ دا ناں پیڈرو ڈی مدینہ ، اک ہسپانوی نقاش نگار ، دے ناں تو‏ں منسوب کيتا گیا ، کوہویلا ، نیو اسپین دے ہسپانوی گورنر ، الونسو ڈی لیون نے 1689 وچ ۔ اس نے اک بار ٹیکساس تے کوہویلا دے درمیان باضابطہ حدود دے طور اُتے کم کيتا جس دے نال دریائے سان انٹونیو نو‏‏ں اس د‏ی معاون سمجھیا جاندا سی۔ اس وقت ، خلیج میکسیکو دے پورے راستے وچ اس ندی نو‏‏ں مدینہ کہیا جاندا سی ، لیکن ہن سنگم دے تھلے والے حصے نو‏‏ں دریائے سان انٹونیو کہیا جاندا ا‏‏ے۔
1849 تو‏ں ، ندی اُتے کاسٹرو ویلی سان انتونیو-ایل پاسو روڈ اُتے واٹر اسٹاپ تے سان انتونیو-ایل پاسو میل تے سان انتونیو-سان ڈیاگو میل لائن اُتے اک اسٹیجکوچ اسٹیشن سی۔
قدرتی خصوصیات
دریائے مدینہ وچ زیادہ تر ماخذ پانی بالکنز فالٹ د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ابھردے چشماں تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ بالکونس فالٹ دا ایہ مقام سپیشیز د‏‏ی موجودگی دے لئی اک اہ‏م ماحولیا‏ت‏ی تقسیم کرنے والی لکیر تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، کیلیفورنیا فین پام ، واشنگٹنیا فائل فیرا ورگی شپیسیز دریائے مدینہ یا بالکونس فالٹ دے مغرب وچ واقع ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
دریائے مدینہ وچ اک بار اپ اسٹریم کیٹ فش کاشتکاری دے کماں تو‏ں زیادہ فضلہ خارج ہويا ، جس نے بیسن دے محفوظ استعمال دے پائیدار ہونے تو‏ں کدرے زیادہ پانی استعمال کيتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دے دریا تے ندیاں گٹھ:مدینہ کاؤنٹی، ٹیکساس گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:امریکہ دے دریا
چھتیس راج کلی
چھتیس راج کلی (شاہی خاندان) مسلماناں دی آمد دے وقت کابل توں کامروپ تک تے کشمیر توں کوکن تک دی تمام سلطنتاں راجپوتاں دیاں سن۔ جنہاں راجپوت خانداناں نے حکومت کیتی انہاں دی تعداد چھتیس دسی جاندی اے۔ چندر بروے نے اس تعداد نوں پہلے پہل بیان کیتا تے پنڈٹ کلہیان نے ’ترنگی راج‘ وچ اس تعداد دی تصدیق کیتی اے۔ (عبد المجید سالک۔ مسلم ثقافت ہندوستان وچ، 9) ساڈا ماخذ جیمز ٹاڈ دی 'تریخِ راجستھان' اے۔ اس توں پتہ چلدا اے انہاں خانداناں دی تعداد اس توں کدرے زیادہ اے۔ کیوں کہ بعض خانداناں دے بارے وچ اختلاف اے۔ بقول اسمتھ دے ہرش دی وفات دے بعد توں مسلماناں دی آمد تک یعنی اندازہً ستوی‏‏ں صدی عیسواں توں لے کے بارہواں صدی عیسواں تک دے زمانے نوں راجپوتاں دا دور کہیا جاسکدا اے۔ چھتیس راج کلی وچ برصغیر دا پہلا تاریخی خاندان موریہ خاندان وی شامل اے۔ جدو‏‏ں کہ اس فہرست وچ وردھن خاندان جس دا نامور حکمران ہرش سی شامل نئی‏‏ں اے۔ تے تو تے گپتااور گوجر خاندان شامل نئی‏‏ں نیں۔ حالانکہ ایہ خاندان وی غیر ملکی سی تے انہاں نے ہندو مذہب دی ترقی تے ترویح وچ اہم کردار ادا کیتا۔ خاص کر گپتاخاندان دے دور وچ ہندو مذہب اپنے عروج پرپہنچا۔ چھیس راج کلی حسب ذیل نیں
(1) سیسودیا
سورج بنسی جو تمام راجپوتاں وچ اعلیٰ نسل اے تے انہاں دے بوہت سارے قبائل نیں تے انہاں وچ سب توں علیٰ خاندان میواڑ دے رانا نیں، جو سیسودیا کہلاندے نیں تے تمام ہنود اس بارے وچ متفق نیں کہ ایہ رام دی نسل توں نیں تے رام دے وارث نیں۔ بالاتفاق انہاں ہندوواں دا سورج کہندے نیں تے نہ صرف انہاں دا بلکہ انہاں دے دارلریاست دا وی احترام کر دے نیں۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 229۔231) انہاں دی چوہیس شاخاں نیں جو جسب ذیل نیں۔ اہاریا، منگولیا، سیسودیا، پیپارا، کیلم، گہور، دھورنیا، گودہ، مگراسا، بہلا، کم کوٹک، کوٹیکا، سورہ، ادہر، اوسیبا، نروپ، ندوریا، ندہوندا، اوجگرا، کوٹ چڑا، دوسا، بیٹی وارا، پاہا، پوروٹ۔ انہاں وچوں چند ای باقی نیں تے اکثر دوسراں وچ جذب ہو گئے۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 97)
(2) راٹھور
راٹھوراں دے شجرنسب وچ ایہ رام دے لڑکے رام دے لڑکے کش دے اخلاف نیں، اس طرح ایہ سورج بنسی نیں۔ لیکن انہاں دے کبشر (نسب داں) اس توں منکر نیں۔ انہاں دا کہنا اے کہ ایہ اگرچہ کش دے اخلاف نئی‏‏ں نیں، لیکن ایہ کیوشت نیں یعنی سورج بنسی تے ایہ ویٹ (شیطان) دی لڑکی توں پیدا ہوئے نیں۔ ایہ قنوج اُتے حکمران سن تے بعد وچ تے بعد وچ پنے اک راجا سوجی دی نسبت سوجی کہلائے۔ انہاں سا دلیر تے بہادر راجپوتاں وچ کم ای نیں۔ مغلیہ لشکر وچ پجاس ہزار راٹھور سن۔ انہاں دی شاخاں حسب ذیل نیں۔ دھاندل، بدھیل، چکت، دوہریا، کوکرا، بددورا، چھاجبرا، رام دیو، کبیریا، ہتوندیا، ملاوت، سون دو، کٹیچا، میوہولی، گوگا دیوا، مہی چاجی، سنگا، مورسیا، جوت سیا، جورا وغیرہ۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 100 تا 101)
(3) کشواہہ
کشواہہ سورج بنسی نیں تے رام دے لڑکے کش دی اولاد وچوں نیں۔ انہاں دی کثیر تعداد مغلاں دے لشکر وچ ملازم سی تے مغلاں دے فتوحات وچ انہاں دا وڈا ہاتھ سی۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 101)
(4) بلا
قوم بلا دا کہنا اے کہ اسی‏‏ں سورج بنسی نیں تے رام دے لڑکے لو دی اولاد نیں۔ بلا جاں بہا ساڈا مورث اعلیٰ لو دے اولاد وچوں اے۔ نیز انہاں دعویٰ اے کہ اوہ بالہک پوتر نیں جو جو ارور (سندھ) دا حاکم سی۔ مگر ایہ وی کہندے نیں کہ ایہ ابتدا ای توں ساراشتر وچ آباد سن۔ اس توں اندازہ ہُندا اے کہ ایہ پہلے وادی سندھ وچ آباد سن۔ ایہ قوم تیرواں صدی وچ بوہت طاقت ور سی تے ہن وی اثر و رسوخ رکھتی اے۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 126)
(5) چاوڑا جاں چارا
ایہ سورج بنسی نیں تے ایہ قدیم زمانے وچ بوہت مشہور تے معروف سن۔ انہاں دی ریاست مہاراشتر وچ سی۔ جس دے دارلریاست دا ناں دیوبند سی۔ بعد وچ انہاں نے انہل پٹن نوں آباد کیتا جو بلب پورا مشہور کیتا۔ عرب اس نوں بلہارا جاں بلہمی کہندے سن۔ محمود غزنوی نے اس نوں تاراج کیتا تے سابقہ خاندان دے اک فرد نوں راجا بنا دتا، جو وابشلم دے ناں توں مشہور ہویا۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 115 تا 116)
(6) برگوجر
ایہ سورج بنسی نیں تے انہاں دا دعویٰ اے کہ رام دے لڑکے لو دی اولاد وچوں نیں۔ دھوندھار تے راجوڑی وچ انہاں دی ریاسدیاں سن۔ راج گڑھ تے الور وی انہاں دے تصرف وچ سی۔ بعد وچ کھچواہا قوم نے انہاں اوتھے توں خارج کر دتا۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 131۔ 132)
(7) بئیس
ایہ غالباً سورج بنسی نیں تے چھتیس راج کلی وچوں نیں۔ لیکن کثیر چند تے کمار پال دی فہرست وچ شامل نئی‏‏ں نیں۔ انہاں دے ناں توں اک ضلع بیسوارہ دوآبہ گنگا تے جمنا وچ واقع اے۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 132)
(8)کیرل
ایہ سورج بنسی سن تے بارہواں صدی دی فہرست وچ داخل سن۔ اس قوم دی کچھ تے تفصیل معلوم نئی‏‏ں اے۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 55)
(9) یادو
رگ وید وچ یادو قبیلے دا ذکر آیا اے۔ جس نے بھارت قبیلے تے اس دے حلیف ستجنی قبیلے دے خلاف اک اتحاد بنایا سی تے اس دے خلاف جنگ دی سی تے یادو قبیلے نوں شکست ہوئی۔ یادو کرشن دا خطاب اے تے یادو دا مورث 1علیٰ کشن چند اے۔ (دیکھے چندر بنسی) یادو دی اٹھ مسیچی یعنی شاخاں نیں۔، یادو، بھٹی، جریجا، سومیجا، مودیجا، بدمون، بدوا، سوہا۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 99)
(10) بھٹی
بالاالذکر انہاں دا ذکر ہوچکیا اے کہ ایہ یادو دی شاخ نیں۔ انہاں دا دعویٰ اے کہ انہاں نے پنجاب اُتے حکومت کرنے توں پہلے گجنی (غزنی) و زابل اُتے حکومت دی سی۔ (دیکھے چندر بنسی) انہاں دا چہرہ یہودیاں وانگ ہُندا اے۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد دوم، 338)
(11) جاریجا
ایہ وی یادو دی شاخ نیں تے سندھ دے جریجا جو مسلمان ہوچکے نیں، اوہ ہن اپنی نسبت جمشید توں کرنے لگے نیں تے ہری کرشن جس دا خطاب سیام جاں ساما سی دی نسبت توں سیام جاں ساما کہلاندے سن ترک کر ہن جام کہلانے لگے۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 99) سمیجا وی انکی نسل توں تعلق رکھدے نیں۔ (دیکھے چندر بنسی)
(12) توار جاں تنور
ایہ خاندان وی یادو دی اک شاخ اے۔ اندرپست جو ویران پیتا سی اسنوں اننگ پال توار نے آباد کیدا سی۔ اس خاندان دا سب توں مشہور راجا بکرماجیت سی جس نے 65 ق م وچ بکرمی سمیت دا سن جاری کیدا سی۔ اس خاندان دا آخری راجا وی اننگ پال سی، جس دا کوئی بیٹا نئی‏‏ں سی۔ اس لئی اس نے اپنے نواسے پرتھوی راج چوہان نوں تخت اُتے بیٹھایا سی۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 99) پرتھوی راج چوہان نے محمد غوری توں شکست کھادی سی تے خود وی مارا گیا۔
(13) چوہان
چہومن جاں چوہان ایہ اگنی کل وچوں نیں تے اگنی کل وچوں سب توں اعلیٰ نیں۔ ایہ اگنی کل کیتا تمام رجپوتاں وچ بہادر تے شجاع نیں۔ انہاں دی ریاست پہلے پہل اجمیر وچ قائم ہوئی سی۔ پرٹھوی راج چوہان اسی خاندان توں سی۔ اس دا مقابلہ سلطان محمد غوری توں ہویا۔ پہلی جنگ وچ اس نے سلطان نوں شکست دی مگر ایہ دوسری لڑائی وچ اس نے سلطان محمد غوری توں شکست کھادی تے خود وی مارا گیا۔ چوہان دی شاخاں حسب ذیل نیں۔ چوہان، ہریا، کھچی، سونگرا، دیورا، پتبہ، سانچورا، گول وال، بہدوریہ، نربان، مالھن، پوربیا، سورا، ادریچا، سنکرااٹچا، موریچا، ملیچا، ٹسرا، کیسروی، روسیاہ، چندو، نکومپا، بہادر، بن کٹ۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 110 تا 114)
(14) سولنکی جاں چالک
ایہ وی اگنی کل توں تعلق رکھدے ای تے روایت دے مطابق ایہ چالک یعنی ہتھلی توں پیدا ہوئے سن، اس لئی ایہ چالک کہلاندے نیں۔ انہاں دی روائیتاں توں ثابت ہُندا اے کہ ایہ پہلے لاہور وچ آباد سن تے بعد وچ ایہ ملتان تک پھیل گئے۔ کیلن (ملیبار) وچ وی انہاں دی ریاست سی تے بعد وچ انہاں نے انہل وارہ اُتے اپنی حکومت قائم دی۔ محمود غزنی انہاں اُتے حملہ آور ہویا۔ شہاب الدین غوری نے انہاں دی حکومت نوں ختم کیتا۔ لنگاہا جو مسلمان سن تے انہاں نے ملتان اُتے حکمرانی دی۔ اوہ انہاں دی اک شاخ نیں۔ انہاں دی سولہ شاخاں حسب ذیل نیں۔ بگھیلا، بیر پورا، بہیلا، بھرٹیا، کلاچا، لنگاہا، کولامو، توگرو، پریگو، سرگیا، سربھیا، راؤکا، رانی دا، کھوریڑا، ٹانیٹا، الٹکا۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 110 تا 114)
(15) باگھیلا
ایہ سولنگیاں دی اک شاخ اے انہاں دے ناں توں اک خطہ دا ناں بگھیل کھنڈ مشہور ہویا۔ ایتھے دی ریاست سی۔ اس دے علاوہ تے کئی چھوٹی ریاستاں اس خاندان دی سن۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 113)
(16) پرمار جاں پنوار
پرمار جاں پنوار دا تعلق اگنی کل توں اے۔ پورس جس نے سکندر دا مقابلہ کیتا اس دا تعلق وی پرمار توں سی۔ اگرچہ ایہ ایسے لڑاکے نئی‏‏ں سن جداں کہ ظاہر کیتا جاندا اے، مگر انہاں دی سلطنت بوہت وسیع رہی اے۔ زمانہ قدیم توں اک مثل مشہور اے کہ دنیا پرمار دی اے، ایہ وی حقیقت اے کہ اگرچہ ایہ خاندان پرامر اگنی کل وچ کمتر اے تے ایہ دولت و حشمت وچ انہل وارا دے سولنکھیاں تک نئی‏‏ں پہنچے تے نہ ای اوہ چوہان راجاواں وانگ مشہور ہوئے۔ لیکن انہاں دی ریاستاں دی نسبت زیادہ انہاں دی ریاستاں زیادہ وسیع رقبہ اُتے پھیلی ہوئی سن۔ انہاں دی حکومتاں میسر، دھار، منڈو، اوجین، چندر بھاگا، چتور، ابو چنرورتی، مؤ، میدانہ، پرماندی، امرکوٹ، بھکر، لوور تے پٹن وچ انہاں دی ریاستاں رہی نیں جاں انہاں فتح کیدا سی۔ اس دی چونتس شاخاں نیں جو حسب ذیل نیں۔ موری، سوڈا، سانکھلا، کھیر، اڑمر، سومر، بہایلا، مہپات، بلہر، کببا، اوسٹ، رہر، دہوندو، سوروٹیہ، ہورایر، چیونڈا، کہیچی، سگرا، برکوٹا، پونی، سمپل، بہابہا، کلپوسر، کالما، کوہیلا، پوپا، کھوریا، دھونڈ، دیبا، برہر، جیب را، پوسرا، دھونتا، ری کموا، ٹیکا۔ انہاں وچوں اکثر مسلمان ہو گئے نیں تے دریائے سندھ دے اطراف وچ آباد نیں۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 103 تا (106
(17) موری
چندر گپت اس خاندان دا بانی سی۔ جس نے یونانیاں توں حکومت حاصل دی سی۔ اس خاندان دا سب توں نامور حکمران اشوک لنگھیا اے۔ (دیکھے موریہ خاندان) شجراں وچ اسنوں پرمار دی شاخ دسیا اے، جدو‏‏ں کہ قدیم کتباں وچ اسنوں تکشک دی نسل توں دسیا گیا اے۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 105)
(18) سوڈا
ایہ وی پرمار دی شاخ نیں،یونانیاں نے انہاں سوگدی لکھیا۔ ایہ ریگستان (تھر) وچ تخت نشین سن تے انہاں نے سکندر دے سپاہیاں نوں سندھ دے علاقہ وچ بوہت تنگ کیتا۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 105)
(19) کھیر
ایہ وی پرمار دی شاخ نیں،انہاں دی ریاست کہرالو وچ سی۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 106)
(20) بہایلا
ایہ وی پرمار دی شاخ نیں،چندرورتی دے راجا اس خاندان توں سن۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 106)
(21) سومر
ایہ وی پرمار دی شاخ نیں،ایہ ریگستان وچ آباد سن لیکن ہن مسلمان نیں تے انہاں نے سندھ اُتے حکومت دی۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 106)
(22) اومر
ایہ وی پرمار دی شاخ نیں، ایہ زمانہ قدم توں ریگستان وچ آباد نیں تے امر کوٹ انہاں دا دارلریاست اے۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 106)
(23) اوسٹ
ایہ وی پرمار دی شاخ نیں،اوست وارا دے راجا اس خاندان توں سن۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 106)
(25) تکشک
(دیکھے ناگ بنسی)
(26) کاٹھی
انہاں دے ناں توں ای ساراشٹر دا ناں توں بدل کر کاٹھیاوار ہو گیا۔ انہاں دا چہرہ مذہب تے اطوار سیتھا والیاں وانگ نیں۔ انہاں دی روایات دے مطابق اوہ پہلے مشرقی سندھ دی وادی وچ رہائش پزیر سن تے سکندر توں وی انہاں دی لڑائی ہوئی سی۔ عہد قدیم وانگ کاٹھی ہن وی سورج دی پوجا کر دے نیں۔ اوہ دماغ سوزی نوں پسند نئی‏‏ں کر دے نیں، اس لئی ایہ محنت و مزدوری تے سپہ گیری کر دے نیں۔ کاتھی پہلے گھوڑے دی سواری دی سواری نوں پسند کر دے سن تے انہاں دا خاص ہتھیار برچھی ہُندی سی جس توں ایہ قتل غارت گیری کیتا کر دے سن۔ ایہ راجپوتاں توں مختلف خصلت تے عادات دے مالک نیں تے راجپوتاں توں زیادہ بے رحم نیں، لیکن دلیری وچ انہاں توں ودھے ہوئے نیں۔ انہاں سی قدآوری کسے تے قوم وچ دیکھنے وچ نئی‏‏ں آندی سی تے چھ فٹ توں وی زیادہ قدآور دیکھنے وچ آندے نیں۔ انہاں دے بال باریک تے آنکھاں نیلگاں ہُندی نیں۔ ایہ قوی ہیکل تے پراز استخوان ہُندے نیں۔ چہرہ انہاں دا تند و دہشت ناک ہُندا اے۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 125 تا 126)
(27) جٹوا جاں جیٹوکماری
ایہ قدیم اقوام وچوں اے تے تمام مصنفاں نے انہاں راجپوت دسیا اے۔ ایہ سراشتر وچ آباد نیں تے انہاں دی شکل و صورت سیتھائیاں وانگ دی اے، مگر انہاں لوگاں دا کہنا اے کہ اسی‏‏ں ہنومان دی اولاد نیں تے اوہ اس دی تصدیق وچ اپنے راجکماراں دے بارے وچ کہندے نیں انہاں دی انہاں دی پشت دی ہڈی باہر نکلی ہُندی اے۔ انہاں دے راج کمار پونجھریا یعنی دم والے رانا سارشتر کہلاندے نیں۔ کہلاندے نیں۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 128) مگر انہاں دے ناں دا ابتدائی کلمہ جٹ اے، جس گمان ہُندا اے کہ اوہ جٹ النسل دے نیں۔ اس دی تصدیق اس طرح ہُندی اے کہ انہاں دی شکل و صورت سیتھائی لوگاں وانگ اے۔
(28)گوہل
انہاں دا کہنا اے کہ اسی‏‏ں سورج بنسی نیں۔ ایہ پہلے ماروار وچ آباد سن تے بعد وچ ایہ سارشتر وچ آباد ہو گئے سن۔ انہاں دے ناں توں ساراشتر دا اک علاقہ گوہل وارہ کہلاندا اے۔ (جیمزٹاڈ۔ تریخ راجستان جلد اول، 128۔ 129)