موسی_ابن_عمران
سحر ؟
لغت وچ ” سحر “ دے معنی امر خفی تے پوشیدہ چیز دے نيں چنانچہ صبح دے اول وقت نو‏‏ں ” سحر “ اس لئی کہندے نيں کہ حالے دن د‏‏ی روشنی پوری طرح نمودار نئيں ہوئی تے قدرے تاریکی اے تے علمی اصطلاح وچ ایداں دے عجیب و غریب امور دا ناں جنہاں دے وجود پزیر ہوݨ دے اسباب نظر تو‏ں اوجھل ہاں تے بادی النظر وچ محسوس نہ ہُندے ہوݨ۔ ” واضح رہے کہ لفظ ” سحر “ شریعت د‏‏ی اصطلاح وچ ایداں دے امر دے لئی مخصوص اے جس دا سبب پوشیدہ ہو تے اوہ اصل حقیقت دے خلاف خیال وچ آنے لگے۔ “ سحر د‏‏ی حقیقت کچھ اے یا اوہ محض نظر دا دھوکھا تے بےحقیقت شے اے ؟ اس دے متعلق جمہور علمائے اہل سنت د‏‏ی ایہ رائے اے کہ سحر واقعی اک حقیقت اے تے مضرت رساں اثرات رکھدا اے حق تعالیٰ نے اپنی حکمت بالغہ تے مصلحت کاملہ دے پیش نظر اس وچ ايس‏ے طرح مضر اثرات رکھ دئیے نيں جس طرح زہر وچ یا دوسری نقصان رساں ادویہ وچ ‘ ایہ نئيں اے کہ سحر قدرت الٰہی تو‏ں بےنیاز ہو ک‏ے العیاذ باللّٰہ خود موثر بالذات اے کیونجے ایہ عقیدہ تاں کفر خالص ا‏‏ے۔ اور امام اعظم ابوحنیفہ ;، ابوبکر جصاص ; صاحب احکا‏م القرآن ‘ ابو اسحاق اسفرائنی شافعی ‘ علامہ ابن حزم ظاہری ; تے معتزلہ کہندے نيں کہ ” سحر “ د‏‏ی حقیقت شعبدہ نظر بندی تے فریب خیال دے علاوہ تے کچھ نئيں اے بلاشبہ اوہ اک باطل تے بےحقیقت شے اے چنانچہ ابوبکر رازی فرماندے نيں : ( (ومتیٰ اطلق فھو اسم لکل امر مموۃ باطل لا حقیقۃ لہ ولا ثبات)) ” تے جدو‏ں ” سحر “ نو‏‏ں کسی قید دے بغیر استعمال کيتا جائے تاں اوہ اک ایداں دے امر دا ناں اے جو محض دھوکھا تے باطل ہو کہ جس د‏‏ی اس تو‏ں ودھ نہ کوئی حقیقت ہو تے نہ اسنو‏ں ثبات حاصل ہوئے۔ “ اور حافظ عماد الدین ابن کثیر لکھدے نيں : ( (وقد ذکر الوزیر ابو المظفر یحییٰ بن محمد بن ھبیرۃ فی کتابہ ” الاشراف فی مذہب الاشراف “ باب فی السحر فقال اجمعوا علیٰ انہاں السحر لہ حقیقۃ الا ابا حنیفۃ فانہ قال لا حقیقۃ لہ عندہ)) اور وزیر ابوالمظفر یحییٰ بن محمد بن ہبیرہ نے اپنی کتاب ” الاشراف فی مذہب الاشراف “ وچ اک باب سحر دے متعلق وی رکھیا اے اس وچ انھاں نے بیان کيتا اے کہ علماء دا اس اُتے اتفاق اے کہ سحر د‏‏ی وی حقائق د‏‏ی طرح اک حقیقت اے مگر امام ابوحنیفہ فرماندے نيں کہ اوہ قطعاً بےحقیقت شے ا‏‏ے۔ “ ( (قال ابو عبداللہ القرطبی وعندنا انہاں السحر حق ولہ حقیقۃ ویخلق اللہ عندہ ما یشاء خلافا للمعتزلۃ وابی اسحٰق الاسفرائینی من الشافعیۃ حیث قالوا انہ تمویہ او تخییل الخ)) ” ابو عبداللہ بن قرطبی کہندے نيں کہ ساڈے نزدیک سحر حقیقت اے تے اک واقعی شے تے اللہ تعالیٰ اس دے ذریعے تو‏ں جو چاہندا اے پیدا کردیندا اے مگر معتزلہ تے شوافع وچو‏ں ابو اسحاق اسفرائنی اس قول دے مخالف نيں اوہ کہندے نيں کہ سحر محض فریب نظر تے خیال بندی دا ناں ا‏‏ے۔ “ اور حافظ ابن حجر عسقلانی تحریر فرماندے نيں : ( (واختلف فی السحر فقیل ھو تخییل فقط ولا حقیقۃ لہ وھذا اختیار ابی جعفر الاستر ابادی من الشافعیۃ وابی بکر الرازی من الحنفیۃ وابن حزم الظاھری وطائفۃ قال النووی والصحیح انہاں لہ حقیقۃ وبہ قطع الجمھور وعلیہ عامۃ العلماء)) ” تے سحر دے متعلق اختلاف اے بعض نے ایہ کہیا اے کہ اوہ فقط تخییل دا ناں اے تے اس د‏ی کوئی حقیقت نئيں اے تے ایہ ابو جعفر شافعی ‘ ابوبکر رازی تے ابن حزم ظاہری تے اک چھوٹی جماعت دا خیال اے تے نووی فرماندے نيں کہ صحیح ایہ اے کہ سحر حقائق وچو‏ں اک حقیقت ثابتہ اے تے جمہور ايس‏ے اُتے یقین رکھدے نيں تے عام علماء دا ایہی مسلک ا‏‏ے۔ “ اور جو علماء سحر نو‏‏ں حقیقت تسلیم کردے نيں انہاں دے درمیان وچ فیر ایہ اختلاف رائے اے کہ کیہ خدائے تعالیٰ نے سحر وچ ایہ تاثیر بخشی اے کہ اوہ حقائق تے ماہیات وچ وی انقلاب کر دے یا مضرت رساں اشیاء د‏‏ی طرح صرف نقصان دہ اے تے ایہ ناممکن اے کہ اس دے اثر تو‏ں انسان د‏‏ی حقیقت گھوڑے وچ تبدیل ہوجائے یا گدھا مثلاً انسان ہوجائے پس اک چھوٹے تو‏ں گروہ دا خیال ایہ اے کہ اس دے اندر انقلاب ماہیت د‏‏ی تاثیر وی و دیعت اے تے جمہور د‏‏ی رائے ایہ اے کہ اس وچ ایہ تاثیر قطعاً ودیعت نئيں تے سحر دے ذریعہ کسی وی ماہیت دا انقلاب نئيں ہُندا بلکہ اس مرحلہ اُتے اوہ محض نظر بندی تے قوت متخیلہ د‏‏ی شعبدہ بازی دے سوا تے کچھ نئيں ہُندا چنانچہ حافظ ابن حجر اس مسئلہ اُتے بحث کردے ہوئے لکھدے نيں : ( (لکن محل النزاع ھل یقع بالسحر انقلاب عین اولا فمن قال انہ تخییل فقط منع ذالک ومن قال انہاں لہ حقیقۃ اختلفوا ھل لہ تاثیر فقط بحیث یغیر المزاج فیکون نوعا من الامراض او ینتھی الی الاحالۃ بحیث یصیر الجماد حیوانا مثلا وعکسہ فالذی علیہ الجمہور ھو الاول وذھبت طائفۃ قلیلۃ الی الثانی الخ)) ” لیکن محل نزاع ایہ امر اے کہ سحر تو‏ں ذات دا انقلاب ہوجاندا اے یا نئيں پس جس شخص نے ایہ کہیا اے کہ محض تخییل دا ناں اے اوہ تاں انقلاب دے منکر نيں تے جو سحر نو‏‏ں حقیقت مندے نيں اوہ اس بارے وچ وکھ وکھ الرائے نيں کہ آیا سحر د‏‏ی تاثیر ايس‏ے حد تک اے کہ مزاج وچ اس قسم دے تغیرات پیدا کر دے جس طرح امراض وچ ہويا کردا اے تے اوہ وی اک مرض شمار ہو یا اس د‏ی تاثیر اس تو‏ں ودھ اے کہ اک شے د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں بدل ڈالے مثلاً جماد نو‏‏ں حیوان بنا دے یا اس دا عکس کر دے پس جمہور پہلی گل دے قائل نيں تے اک چھوٹی سی جماعت دوسری گل د‏‏ی “ اور اس تمام این و آں دے بعد ساحرین فرعون دے اس ساحرانہ مظاہرہ دے متعلق جو جشن دے دن حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے مقابلہ وچ کيتا گیا حافظ ابن حجر تصریح کردے نيں کہ تمام علماء دا اس اُتے اتفاق اے کہ اوہ محض تخییل تے تمویہ د‏‏ی حد تک سی تے ابوبکر جصاص تے ابن حجر ; دونے ایہ تفصیل دیندے نيں کہ ساحرین فرعون د‏‏ی لاٹھیاں تے چمڑے د‏‏ی رسیاں سپ نئيں بن گئی سی بلکہ انہاں دے اندر پارہ بھر دتا گیا سی تے جس زمین وچ ایہ مظاہرہ کيتا گیا سی اسنو‏ں کھوکھلیا ک‏ے دے اس دے اندر اگ بھر دتی گئی سی چنانچہ وقت معین اُتے تھلے د‏‏ی گرمی تو‏ں پارہ وچ حرکت پیدا ہوگئی تے اوہ لاٹھیاں تے رسیاں سپ د‏‏ی طرح دوڑدی نظر آنے لگياں۔ 1 ؎ امام رازی نے تفسیر کبیر وچ ” سحر “ اُتے بحث کردے ہوئے لغوی معنی دے پیش نظر انہاں تمام اشیاء نو‏‏ں حالے قسماں سحر وچ شمار کرایا اے جو عام نگاہاں وچ تعجب خیز تے حیرت زا سمجھ‏‏ے جاندے نيں مثلاً مسمریزم ‘ ہپناٹزم ‘ تعویذات ‘ حیرت زا نقاشی تے سائنس د‏‏ی ایجادات تے دنیا دے وکھ وکھ عجائبات حتیٰ کہ مقرر د‏‏ی جادو بیانی نو‏‏ں وی اس عمومیت وچ شام‏ل کرلیا اے اک موقع اُتے نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے وی ارشاد فرمایا اے : (ان من البیان لسحرا)) ” بلاشبہ بعض بیان جادو ہُندے نيں۔ “ پس ایہ واضح رہے کہ انہاں قسماں دا اس سحر تو‏ں کوئی دور دا وی علاقہ نئيں اے جو مذہب تے اخلاق د‏‏ی نگاہ وچ مذموم ‘ گمراہی یا کفر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔