cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بھگت پورن سنگھ
جم تے بچپن
پنڈ وچ رامائن، مہابھارت اتے بھگوت گیتا دی کہانی اوہناں دے ماں پیؤ دوویں ہی سنن جایا کردے سن۔ اوہناں دے گھر اک ریٹائرڈ سکھ فوجی آیا کردا سی جو ماں نوں سکھی بارے بہت کجھ دسدا رہندا سی۔ اوہ رکھ لاؤنن اتے اوہناں نوں پانی پاؤنن نوں بھلے دا کم اتے پنّ سمجھدی سی۔ چورستے والی کھوہی تے لجّ، ڈول نال اوہ سارا-سارا دن راہیاں اتے ڈنگراں نوں پانی پیالدی رہندی۔ انھاں کماں وچ رامجی داس وی ہتھ وٹاؤندا۔ رستے ‘چ ترے جاندیاں ماں اسنوں کنڈے، سولاں، روڑے، آدی چکن نوں آکھدی تاں جو کسے دے پیراں وچ نہ چبھ جان۔ اوہ اٹاں، روڑے وی راہ وچوں چکن لئی کہندی تاں جو گڈے دے پہیئے اگے آؤنن نال بلداں دا زیادہ زور ن لگے۔ اوہ ایہہ وی آکھدی کہ رستے ‘چ ترے جاندیاں کیڑا، کیڑی ویکھکے تریا کر تاں جو پیراں ہیٹھ آکے مر ن جان۔ چھت اتے چڑیاں، گٹاراں، کبوتراں نوں چوغا پاؤنن وی بھیجدی۔ ایہناں ساریاں گلاں نال رامجی داس تے دل وچ رکھاں، منکھاں، پشواں اتے پنچھیاں متعلق ڈونگھی دییا، پیار اتے ہمدردی پیدا ہوئی اتے نال ہی سیوا اتے پراپکار دے مطلب وی پیدا ہوئے۔
ماں رامجی داس نوں بانی دے رسیے سنت برہم داس دا کیرتن سنن وی بھیجدی اتے سویرے روٹی دین توں پہلاں مندر متھا ٹیکن بھیجدی۔ رامجی داس نوں سنتاں، بھگتاں، مہانپرشاں دیاں ساکھیاں وی سناؤندی رہندی، جس نال مذہبی رچی پیدا ہونی ضروری سی۔چااے شو مندر دا ویراگی سادھو ہووے جاں الونڈی سنت جاں روداسیئے مہنت جاں سارنگی والا مسلمان، سبھ نوں رامجی توں دوواں ہتھاں دی بکّ بھرکے آٹا، دانہ پواؤندی، جس نال اس وچ ہتھوں کجھ دین دی رچی پیدا ہوئی۔
ماں رامجی نوں اتھاہ پیار کردی اتے اسدے جم دن تے ستّ کنجکاں (دس، باراں سال دیاں کواریاں کڑیاں) نوں گھر بلاکے کھانا کھواؤندی اتے کھانے توں پہلاں رامجی داس توں اوہناں دے پیر دھوواؤندی۔ اس نال رامجی دے دل وچ عورت-جات متعلق بہت آدر پیدا ہویا۔
ماں، پیؤ اتنے سہرد سن کہ جدوں 1905 وچ پلیگ پئی تاں لوکاں، جنہاں چوہیاں توں ڈردیاں کھیتاں وچ جھگیاں پا لئیاں سن، دی کلی-کلی جھگی وچ جاکے اوہناں دا ہال پچھدے۔ 1913 دے نیڑے جد، مینہہ ن پین کارن، دور پے گیا تاں رامجی داس دے پیؤ نے لوکاں کولوں، قرضے دے روپ وچ، لگ-بھگ 50,000 روپئے لینے سن۔ اس ویلے اوہناں پاس گھر وچ جو دو جاں چار ہزار روپئے سن، اس رقم نال اوہناں دے پیؤ نے اک ڈبہ مکی اتے دو ڈبے توڑی دے بھرکے لے آدے اتے کھنہ سٹیشن دے مال گدام توں لوکاں نوں تول-تول کے دیئی گیا اتے کہندا گیا کہ تہاڈے کول جدوں پیسے ہونگے دے دینا نہیں تاں ن صحیح۔ آپے ربّ دے لیکھے جانگے۔
ہائی سکول کھنہ دے ہوسٹل وچ
(1916/1923):
لوکاں توں پیسے واپس ن مڑے، پیؤ دا شاہوکارا ختم ہو گیا اتے گھر وچ غریبی آ گئی۔ پر ماں نے اسنوں پڑھن توں نہیں ہٹایا۔ رامجی داس دا وڈا اتے متریا بھرا (لالا شبو ملّ پہلاں وی ویاہیا ہویا سی اتے اک پتّ تے اک دھی دا پیؤ سی) اس نال بہت نفرت کردا؛ اتھوں تک کہ اسنوں اپنا بھرا وی نہیں مندا سی۔ ماں نہیں چاہندی سی کہ اسدا پتر اس طرحاں نفرت اتے ہین-مطلب دے ماحول وچ روھے۔ اس لئی، بھاویں خرچہ دین دے اہل نہیں سی پھر وی ماں نے پنڈ توں چھ میل دی دوری تے کھنہ قصبے دے ہائی سکول دے ہوسٹل وچ اسنوں داخل کروا دتا، جتھے اوہ 1916 توں 1923 تک ستّ سال رہا۔ ہوسٹل دا خرچہ اسدی ماں نے دس روپئے مہینہ منٹگمری وکھے اک ڈاکٹر دے گھر بھانڈے مانجن دی نوکری کرکے دتا۔
سکھ بنن دا خیال کویں آیا؟
1923 وچ دسویں دا امتحان لدھیانے دتا۔ واپسی اتے لدھیانے وکھے ہی شوجی دے مندر فلسفہ کرن چلا گیا۔ مندر وچ اسنے ٹھاکراں دیاں مورتیاں نوں مل-مل کے اشنان کرایا، صاف کیتا اتے اپنی-اپنی تھاں تے ٹکا کے ڈنڈاؤت بندنا کیتی۔ ایہہ ویکھکے مندر دا پجاری بڑا متاثر ہویا۔ اس مندر وچ سنسکرت پڑھن والے پنج طالب علم وی سن۔ ٹھاکراں دی سیوا ویکھ طالب علم وی حیران ہوئے۔ انے نوں روٹی کھان دا سماں وی ہو گیا اتے پجاری اتے طالب علم روٹی کھان لئی بیٹھ گئے۔ رامجی داس وی پنگت وچ اوہناں دے نال ہی بیٹھ گیا، پر پجاری نے اسنوں بانہہ توں پھڑ کے اٹھا دتا۔ اس نال رامجی دے دل نوں بہت ٹھیس لگی اتے جیب وچ پیسے ن ہون کارن، اوہ بھکھن-بھانان پیدل ہی کھنے ول چل پیا۔ رستے وچ ہنیرا پے جان کرکے رات اک ذمیندار دے گھر کٹی اتے اگلے دن گرودوارہ ریرو صاحب پہنچ گیا۔ اتھے مٹھی اتے گاڑھی لسی ونڈی جا رہی سی۔ چاہ جہڑی ونڈی جا رہیں سی اوہ انج سی جویں نرا دودھ ہی ہووے۔ دس کو وجے گرو کا لنگر ورتیا جس وچ گڑ والے چول، دیسی گھیؤ والی دال اتے لوح دے پرشادے سن ۔ سیوادار بڑے پیار نال کہہ راے سن، پرشادا لؤ گرمکھو، چول لؤ پیاریو، دال لؤ گرمکھو ۔ رامجی داس حیران وی ہویا اتے ترپت وی۔
بعد دوپہر تن کو وجے فوج ‘چوں چھٹی آئے پنج، ستّ فوجی سکھ نوجوان وڈے سنت عطر سنگھ جی پاس بیٹھے ستسنگ کر راے سن جو اک خاندانی جھلک جاپدی سی۔ شام ویلے کیرتن ہویا۔ رہراس دے پاٹھ تے ارداس نے تاں رامجی دے دل نوں ہرا-بھرا کر دتا۔ گرودوارہ صاحب وچ جہڑے سنگھ گٔوآں اتے بلداں دی سیوا کر راے سن، اوہناں دسیا کہ اوہ تنخواہ نہیں لیندے اتے اوہناں اپنا جیون گردوارے نوں سیوا لئی دتا ہویا اے۔ (ادھر رامجی داس نوں فکر سی کہ ہوسٹل وچ تاں امتحان دین پچھوں کسے نے رہن نہیں دینا اتے گھر اسدا پہلاں ہی اجڑ چکا سی اتے ہن راے گا کتھے ۔) بسّ، اوہناں سنگھاں دی گل سنکے اسنے محسوس کیتا کہ اک اجیہا گھر وی دنیا وچ اے جو کدے اجڑدا نہیں اتے جس وچ کھان پین ادے بستر آدی زریعاں دی کوئی کمی نہیں اتے جس وچ داخلہ کرکے کوئی نوجوان دنیا وچ اپنے ودھن-پھلن دا راہ لبھّ سکدا اے۔ اسنوں لگا کہ اسنوں اوہ تھاں لبھّ گیا اے جسدی اسنوں اپنے جیون دے ترقی لئی لوڑ سی اتے جس نال تعلقات جوڑکے بندہ اپنیاں بدھی، سریر اتے دل دیاں طاقتاں دے ترقی اتے ورتوں بارے سوچ-وچار لئی سماں حاصل کر سکدا اے کہ کہڑے-کہڑے کم دنیا وچ کیتے جانے چاہیدے ہن جو نہیں ہو راے اتے اناں نوں کرن وچ پہل کرنی چاہیدی اے۔ سو گرودوارہ ریرو صاحب وچ گزاری اک رات اتے لدھیانے دے شوجی دے مندر وچ بتائے کجھ گھنٹے رامجی داس دے جیون وچ پرورتن لیاؤنن والے سدھ ہوئے۔
اس توں پہلاں اسنے سن 1918 دے نیڑے-تیڑے چھوٹے صاحبزادیاں دے شہیدی جوڑمیلے تے پھتہگڑھ صاحب وکھے مہاراجہ پٹیالہ دے اے۔ڈی۔سی۔ نوں سکھی سروپ وچ سوارکے بدھی ہوئی داڑھی اتے دوہری سجائی ہوئی دستار ویکھیا سی جسنوں اسنے گرسکھی دے سبھیاچار دی خوبصورتی دی پہلی جھلک آکھیا سی اتے ماں کول اسنے سکھ بنن دی اچھا پرگٹائی سی۔ ماں نے کیہا سی دسویں تک ٹھہر جاہ پھر کیس رکھ لویں۔ جوڑ میلے نے بھگت جی نوں بابا جوراور سنگھ، بابا فتح سنگھ اتے ماں گزری جی دے شہیدی استھان اتے سنسکار والی تھاں ویکھن دا مکا دتا۔ ایہہ تھاواں ویکھن دا اتے شہیدیاں دی دردناک کہانی سنن دا بھگت جی دے کومل من تے ڈونگھا اثر پیا۔ جتھے اناں قربانیاں نال مغل راج دا تیزی نال انت ہونا شروع گیا اتھے بھگت جی دے من وچ خیال آیا کہ سکھ وچاردھارا کنی مہان اے جس نے کلیا ورگے سوہل 9 اتے 6 سال دے صاحبزادیاں نوں انے دڑھ تے سخت بنا دتا کہ اناں نوں نہ موت دے ڈراوے چکا سکے نہ ہی ایشو-عشرت والی زدگی دی پیش کش اناں دا من بدل سکی اتے اناں نے بہت سوچ-سمجھ کے شہیدی دا جام پیتا۔
لاہور وچ
(1924/47):
اوہ دسویں جماعت وچوں فیل ہو گیا پر اسدی ماں، جسنے منٹگمری توں لاہور آکے سر گنگا رام ہسپتال وچ نوکری کر لئی سی، نے لاہور بلاکے س۔ب۔خالصہ ہائی سکول توں مڑ دسویں دا امتحان دوایا۔ امتحان تک اوہ سکول دے ہوسٹل وچ ہی رہا۔ امتحان توں پچھوں ہرنام سنگھ آٹے والے نے، جنہاں دے گھر اوہناں دی ماں نوکری کردی سی، رامجی نوں اپنے گھر وچ ہی رکھ لیا اتے کیہا، نتیجے تک توں گرودوارہ ڈیہرا صاحب چلا جایا کر، اتھے ہتھاں دی کئی پرکار دی سیوا کریا کر اتے شام نوں گھر آ جایا کر۔ جس بندے نے وی کجھ حاصل کیتا اے، اوہ اسنے گورو-گھررو توں ہی حاصل کیتا اے۔ انج اوہ گو۔ڈیہرا صاحب جان لگ پیا۔ اتھے اسدا ناں پورن سنگھ رکھیا گیا اتے پچھوں پنتھ دے دماغ گیانی کرتار سنگھ نے نال ‘بھگت’ شبد جوڑ دتا۔ انج اوہ رامجی داس توں بھگت پورن سنگھ بن گیا۔ اوہناں دی ماں س۔ہرنام سنگھ دے لڑکے س۔ ہری سنگھ نوں کہندی رہندی سی کہ اپنے بینک وچ پورن سنگھ نوں نوکری دے دیوے۔ پر س۔ ہرنام سنگھ نے اپنے پتر نوں کہہ دتا، اسیں پورن سنگھ نوں اپنا نوکر نہیں رکھ سکدے؛ اس توں گرو نے اپنے کم لینے ہن۔ س۔ ہرنام سنگھ نے اسدی ماں نوں ایہہ وی کہہ دتا سی، “مائی، تیرا پتّ وڈا آدمی بنیگا۔ گو۔ ڈیہرا صاحب وچ کم کردیاں ویکھکے مہنت تیجا سنگھ نے پورن سنگھ نوں بہت پیار اتے اتشاہ دتا۔ اوہ اشنان دیاں ٹوٹیاں دی ہلٹی جپے جھوٹے نوں ہکدے، پٹھے پاؤندے، لنگر دے جوٹھے بھانڈے مانجدے، تپڑ وچھاؤندے، یاتروآں دی رات ویلے سون دے پربندھ دی دیکھ-بھال کردے، بے آسرے روگیاں اتے اپاہجاں دی سیوا سنبھال کردے، اوہناں نوں ہسپتال لیکے جاندے، جوڑیاں دی سیوا تے بیٹھدے اتے نالوں-نالوں کیرتن وی سندے رہندے۔ جدوں ایہناں کماں توں وہل ملدی، لائبریریاں وچ جاکے اخباراں، رسالے اتے کتاباں پڑھدے رہندے اتے علم حاصل کردے رہندے۔ اوہ سردے-پجدے بندیاں کولوں پیسے منگکے غریب اتے لوڑوند طالب علماں دی مدد وی کردے ۔ اوہناں نے آبادی دے وادھے، انّ-سنکٹ، جنگلاں دی اندا-دھند کٹائی، ماحول دے آلودہ ہون، پیٹرول، ڈیزل، کولے دی بے-تحاشہ خپت، دھرتی دے کھورے، ڈیماں دے بھرن، سماجی برائییاں، بے-روزگاری آدی دے ماڑے اثراں بارے وی علم حاصل کیتا اتے اطلاع شروع کیتا ۔ اس دے فلسروپ ہی اوہناں نے پنگلواڑا وچ چھاپہخانہ لاکے ایہناں موضوعاں تے چونواں ساہت چھاپیا اتے لوکاں وچ مکھت ونڈیا ۔
ادارہ بناؤن دی سوچ
بھگت جی آپ لکھدے ہن، بے-آسرے روگیاں دی در-سمت نوں ویکھکے جتھے میرے دل وچ ایہہ خیال پیدا ہویا کردا کہ میں ایہناں لئی اک اجیہی ادارہ بناواں جہڑی ایہناں نوں سمبھالے، سرکاری ہسپتالاں توں علاج کرائے، اتھے مینوں ایہہ خیال وی پیدا ہویا کردا کہ میں ہورناں دیساں دیاں کتاباں اتے رسالے پڑھکے ایہہ پتہ کراں کہ اگانھ ودھو دیساں نے اجیاے مصلے حل کرن لئی کی کجھ سوچیا اتے کی کجھ کیتا اے۔
ماں دی موت
23 جون 1930 نوں اوہناں دی ماں دی، ڈھائی سال بیمار رہن اپرنت، چھہرٹا صاحب دے گردوارے دی حد اندر موت ہو گئی ۔ اوہ بہت کلے-کلے محسوس کرن لگے۔ نال ہی ماں نال کیتے وعدیاں مطابق پرانی-ماتری (دکھی تے بے-سہارا منکھتا) دی سیوا کرن بارے گمبھیرتا نال سوعدہ، پڑھن اتے کم کرن جٹّ پئے۔
پنگلواڑا دی نیہہ
سن 1934 وچ اک چار کو سال دا اپنگ (لولھا) بچہ تڑکے دے ہنیرے وچ گو۔ ڈیہرا صاحب دے ساہمنے چوریوں ہی کوئی چھڈّ گیا سی۔ اس بچے دی ماں چار کو مہینے پہلاں مر گئی سی اتے پیؤ اس نوں چار کو مہینے سنبھالن پچھوں، جس جٹّ دے گھر اوہ سیری سی اسدے گھر بچے نوں چھڈکے آپ الوپ ہو گیا سی۔ پیؤ دی کجھ دن اڈیک کرن اپرنت، دو ذمیندار بچے نوں امرتسر اتے لاہور دے یتیم-خانیاں وچ لئی پھردے راے پر کیونکہ بچہ اپنی کریا آپ سودھن دے یوگ نہیں سی، سارے پاسیوں نانہہ ہو گئی۔ انت وچ اوہ بچے نوں لے کے گو۔ ڈیہرا صاحب وچ آئے۔ مگر اتھے وی اجیہا بچہ رکھن دا کوئی پربندھ نہیں ہو سکدا سی۔ اوہ ذمیندار رات گرودوارہ صاحب وچ ٹھہرے اتے تڑکے ہنیرے وچ بچے نوں چھڈکے آپ چلے گئے۔ بچے نوں کھان، پین نوں تاں سانبھ دندے پر سامبھن نوں کوئی اگے ن آیا۔ جدوں بچہ بد-ہزمی نال بیمار ہو گیا اتے اپنے ہی مل-موتر وچ لبڑ-تبڑ گیا تاں گو۔ ڈیہرا صاحب دے ہیڈ گرنتھی جتھیدار اچھر سنگھ نے ارداس کرکے ایہہ بچہ بھگت جی دے حوالے کر دتا اتے آکھیا، ‘پورن سنگھا! توں ہی اسدی سیوا-سنبھال کر۔’اتے انج اس دن ہی جانو پنگلواڑا دی نیہہ رکھی گئی۔ بھگت جی نے بچے نوں بڑے پیار نال رکھیا اتے اسدا ناں وی پیارا سنگھ ہی رکھیا۔ 1934 توں 1947 تک بھگت جی نے اپنی پٹھّ اتے موڈھیاں نوں ہی اسدا ٹکانا بنائی رکھیا۔ عامَ لوکاں نے بڑی حیرانی اتے حقارت بھریاں نظراں نال ویکھیا پر بھگت جی سیوا دی اس کٹھن امتحان وچوں کامیاب ہو گئے اتے کدی پچھا بھؤں کے نہ ویکھیا۔
خالصہ کالج امرتسر دے رفیوجی کیمپ وچ
(1947 نوں)
دیش دی ونڈ ویلے اوہ 18 اگست 1947 نوں لاہور توں خالصہ کالج امرتسر دے رفیوجی کیمپ وچ پہنچے۔ اوہناں نال اک مریض (اک مرناؤ بڈھا)، پٹھّ اتے ستارھاں ورھیاں دا پیارا سنگھ اتے جیب وچ اک روپیہ پنج آنے سن۔ اتے-تیڑے دے کپڑیاں توں بناں اوہناں کول ہور کجھ وی نہیں سی۔ کیمپ وچ رفیوجی آؤندے اتے اگے تری جاندے۔ ایہناں دی گنتی 23,000 توں 25,000 دے وچ-وچ رہندی۔ ایہناں وچ کئی بے-آسرے روگی، آپاہج اتے بڈھے وی ہندے۔ بھگت جی نے ایہناں نوں سامبھن دی جمینواری اپنے سر آپ ہی لے لئی سی۔ ایہہ کیمپ 31-12-1947 تک رہا اتے اس دے کماڈینٹ پنسیپل یودھ سنگھ سن۔ خالصہ کالج توں نکلکے، چیف خالصہ دیوان دے اگے، ریلوے سٹیشن دی سڑک دے کنڈھے اتے 01-10-1948 توں ہسپتال دے بواے اگے، رام باغ دے دروازے دے لاگے بوہڑ دے ہیٹھاں بھگت جی نے، اپنے مریضاں، اپاہجاں سمیت، ڈیرہ لا لیا۔ انج، ڈیڈھ سال تردے-پھردیاں مریضاں دی سیوا سنبھال کیتی، جس وچ گھراں توں پرشادے اگراہنا، روگیاں نوں سامبھنا، ہسپتال لجانا، ٹٹیاں چکنیاں، گندے کپڑے دھونے، بہکر دینا، بھانڈے مانجھنے، آدی شامل سی۔ پیسہ کوئی کول اے نہیں سی۔ ایہہ سارے کم بھگت جی اکلے ہی کردے راے۔ 22 مریض ہو جان تے صرف سویرے اک ویلے واسطے اک مہتر (صفائی سیوک) رکھیا سی۔ اک پرانا رکشا لیکے، فریم سمیت اگلا پہیا کڈھ دتا اتے بانس لاکے، رکشے نوں دھکّ مریض ہسپتال لے جاندے۔ بھگت جی دے پنگلواڑے دی ہ پہلی ایمبولینس سی۔ گل کی، سخت گھالنا گھالکے اوہ لاوارث بڈھیاں دی ڈنگوری، لاچار عورتاں دے رکھوالے اتے یتیم بچیاں دے ماں، پیو بنے۔ انج سڑکاں دے کنڈھیاں تے رلن پچھوں، اوہناں نے سول سرجن دے دفتر لاگے اک نکاسی کوٹھی ملّ لئی جو بعد وچ خالی کرنی پئی۔ پھر 1950 وچ اندر پیلیس سنیما دی نہ-مکمل عمارت وچ اتے رام تلائی والی سراں وچ ڈیرے لائے۔
پنگلواڑا بنن وچ یوگدان
پیارا سنگھ تاں پنگلواڑا بنن دا کارن اے ہی سی اتے ہور وی بہت سارے سہرد اتے دانی سجنا نے بھگت جی نوں بہت مدد دتی اتے اتشاہ وی دتا۔ پر اوہناں لکھیاں اے، جیکر نرین سنگھ اتے کنڈھا سنگھ میرے نال سڑک دے ڈیرے دے دناں وچ نہ راے ہندے تاں شاید پنگلواڑا ہوند وچ نہ آؤندا۔ کنڈھا سنگھ نے تاں سیوا دی خاطر پرتاپ سنگھ کیروں ولوں کیتی چنگی نوکری دواؤنن دی پیش کش وی ٹھکرا دتی سی، جنہاں دا کنڈھا سنگھ سن 1942 دی قید دا ساتھی سی۔ اس کارن ایہناں دو سجناں دا یوگدان ورنیوگ اے۔
مکھ دفتر والی تھاں تے پنگلواڑا دا بننا
بے-انت دھکے-دھوڑے کھان اتے تھاں-تھاں بھٹکن توں بعد 27-11-1958 نوں ہن دے مکھ دفتر والی تھاں 16964/- روپئے وچ بھگت جی نے ڈسٹرکٹ رینٹ اینڈ مینیجنگ افسر پاسوں کھرید لئی۔ ایہہ مرکزی مڑ-وسیگا وزیر مہر چند کھنہ دیاں ہدایتاں دے پھل-سروپ ممکن ہو سکیا، جنہاں نوں وزیر اعلیٰ، پنجاب گوپی چند بھارگو نے بینتی کیتی سی۔ وزیر اعلیٰ بھگت جی دے لاہور دے دناں دے پرسنسک سن اتے چنگی طرحاں جانو وی۔ اس طرحاں پنگلواڑا باقائدہ تور تے ہوند وچ آ گیا۔ آل انڈیا پنگلواڑا چیریٹیبل سوسائٹی (رجِ۔)، امرتسر دے روپ وچ رجسٹریشن متی 06-03-1957 نوں رزسٹرار آف کمپنیز، پنجاب اتے ہماچل پردیش پاسوں پہلاں ہی کروائی جا چکی سی۔
بھگت جی دی شخصیت بارے
ماں ولوں بچپن وچ جو دئیا، دھرم، ست، سنتوکھ دے سنسکار بھگت جی نوں ورثے وچ ملے سن، گرودوارہ ڈیہرا صاحب دی چھتر-چھایا ہیٹھ کیتی سیوا نے سونے تے سہاگے دا کم کیتا۔ گربانی کیرتن اتے گرودوارہ صاحب دے سوچھ ماحول نے اوہناں نوں صدقی سکھ بنا دتا سی۔ لائبریریاں وچوں گرہن کیتے علم اتے نشکام سماجی سیوا اتے لاچار تے لاوارث روگیاں دی سنبھال نے اوہناں نوں پورن انسان بنا دتا سی۔ تانہیؤں ہی تاں اوہ (بھگت پورن سنگھ) بھگت وی سن؛ پورن وی، (جسمانی، دماغی اتے اخلاقی طور تے) اتے سنگھ (شیر) یعنی نڈر وی سن۔ دین-دکھیاں دی سیوا دے نال-نال اوہ اپنے ساتھی سیواداراں دا وی ہر دکھ-سکھ وچ ساتھ دندے۔ اوہ ہر جیو وچ ربّ دی ہوند محسوس کردے اتے بناں کسے جات-پات، دھرم، رنگ، نسل دے وتکرے دے ہر لاوارث، لاچار، بیمار، پاگل اتے اپاہج دی سیوا کردے سن۔ ایہہ ربّ دی مہر دا کرشمہ ہی اے کہ اوہناں بہت گمبھیر اتے بھیانک روگاں توں گرسے روگیاں دی ہتھیں سیوا کیتی پر اوہناں نوں کوئی بیماری نہ لگی۔ لوک بھلائی دا کوئی وی کم اوہناں نوں تچھ جاں گھٹیا نہ جاپدا، جویں سڑکاں تے پئے کل، کھریاں، کیلے دے چھلڑ، روڑے، کچّ، گوہا، ٹٹی، آدی چکنے۔ اوہ صرف سائیکل، رکشا جا ریل گڈی دے تیجے درجے وچ سفر کردے سن۔
اوہناں دا یعقین سی کہ اوہناں نوں جو کجھ وی حاصل ہویا اے اوہ گوردواریاں وچوں ہی ہویا اے، بھاویں اوہ گرودوارہ ڈیہرا صاحب لاہور سی جاں دربار صاحب امرتسر۔ اوہ اپنے-اپنے نوں گرو گھر دا جھاڑو بردار جا پہریدار آکھکے خوشی اتے فخر محسوس کردے۔ اوہ گرو دی مہر نالوں کسے ایوارڈ جا اپادھی نوں وڈا نہیں مندے سن۔ ایکشن “بلیو سٹار” توں پچھوں اوہ پدم شری دی اپادھی واپس موڑکے بہت سنتشٹ محسوس کردے سن۔
ہتھیں نشکام سیوا کرنا اتے علم حاصل کرنا اوہناں دا مشن وی سی تے عشقَ وی ۔ اوہناں دی بے جوڑ شخصیت دے کچھ انش اس پرکار ہن:-
تیاگی انے سن کہ ہتھیں بنائی پنگلواڑا دی وڈا اتے شاندار عمارت وچ اوہناں دا کمرہ تاں کی کوئی الماری وی نہیں سی ۔ لما سماں تنگی-ترشی کٹن پچھوں، پنگلواڑا نوں دان وجوں لکھاں روپئے آؤنن لگ پئے جو سارے دے سارے اپاہجاں، بیماراں اتے لاچاراں اتے خرچ کر دندے اتے اپنے کول کجھ وی جما ن کردے ۔
اخلاق انا اچا کہ سماج دیاں ستائیاں ہوئیاں لاچار تے پاگل عورتاں، جنہاں وچ سوہنیاں، جوان لڑکیاں وی ہندیاں، دے سراں تے پیؤ والا ہتھ تاں رکھیا، اوہناں دے دماغی جاں ہور بھیانک روگاں دا علاج تاں کرایا، پر اوہناں ول میلی اکھ نال کدی ن ویکھیا۔ جو راضی ہوکے اپنا تھاں، پتہ دسّ سکی اسنوں اسدے گھر پہنچایا۔ گرو نانک دیوَ جی دی سکھیا جو اوہناں دے روم-روم وچ وسی ہوئی سی۔
سیوا مطلب اناں درڑھ کہ روگیاں دے زخماں ‘چوں کیڑیاں تک وی آپ کڈھے اتے کئیاں دے دستاں، مروڑاں تے الٹیاں والے کپڑے ہتھی دھوتے، پر گھرنا نہیں کیتی اتے ن ہی اکے، تھکے۔ سگوں پیارا سنگھ نوں تاں اپنا ربّ وی آکھ دندے کہ جے ایہہ میرے کول ن آؤندا تاں پنگلواڑا وی ہوند وچ ن آؤندا۔
وعدہ دے انھے پکے کہ جے ماں نے آکھیا کہ پیؤ دی جائداد وچوں حصہ ن لویں تاں اس پاسے ول کدی تکیا وی نہ ۔ جے ماں نال وعدہ کیتا کہ “ساری عمر کوارا رہکے ربّ دے ہی کم کراں گا” تاں اس گل تے آخری دم تک پہرہ دتا۔ دل دے انے کومل کہ جدوں پتہ لگا کہ ودھیا چمڑہ جیؤندے پشواں نوں کٹّ-کٹّ کے مارن اتے اوہناں دی کھلّ لاہن نال بندا اے تاں چمڑے دی بنی جتی پاؤننی ہی چھڈّ دتی۔
بے-روزگاری دی انی چنتا کہ جدوں پتہ لگا کہ ہتھ-کھڈی دی تھاں مشیناں لگن نال بے-رزگاری ودھدی اے تا ساری عمر ہتھ-کھڈی دا بنیا کھدر ہی پایا اتے اپنے ساتھی سیواداراں نوں وی ہر مہینے تنخواہ دے نال کھدر وی دندے راے ۔ خوراک انی سادہ کہ جو لنگر ‘چ پکدا اوہو ہی کھاندے۔ تنگی-ترشی دے دناں وچ جو رکھی-مسیع ملدی، خاکے ٹھنڈھا پانی پی لیندے۔
سماجی برائییاں، دیش نوں درپیش مسلیا، (ودھدی آبادی، ماحول دے گندھلاپن، قدرتی سومیاں دی کھپت، جنگلاں دی اندھا-دھند کٹائی، دھرتی دے کھورے، آدی) دی انی چنتا کہ انھاں بارے جتھوں وی چنگے لیکھ جاں جانکاری ملی، اپنی پریس وچ چھاپکے مخت ونڈی تاں جو لوک انھاں بارے سچیت ہون، سوعدہ اتے سہائی ہون۔ مکدی گل، دھرتی، ہوا تے پانی دی سوچھتا، دیش تے سماج دے مثلیاں دے حل اتے دکھی منکھتا دی نشکام سیوا ہی ساری عمر اوہناں دی چنتا بنے راے اتے اس پاسے اوہناں اناں کم کیتا کہ اک مثال قایم کر دتی۔
آخری سماں
اوہ 20 جون 1992 نوں بیمار پے گئے اتے اوہناں نوں وریام سنگھ نرسنگ ہوم وچ داخل کروا دتا گیا، جتھے 23 جون نوں اوہناں دا اپریشن ہویا۔ پچھوں اک دن حالت اچانک وگڑ جان کرکے اوہناں نوں ہوائی جہاز راہیں پی۔جی۔آئی۔ چنڈی گڑھ لجایا گیا، جتھے اوہناں دا اک ہور اپریشن ہویا۔ پر، نال ہی دل اتے پھیپھڑے دی تکلیف ہو گئی اتے انت 5 اگست 1992 نوں اوہ سدیویں وچھوڑا دے گئے۔ ایہو جاے مہانپرش یگاں پچھوں ہی دنیا وچ آؤندے ہن اتے قدرت دے نیم مطابق ایہناں نوں وی اس فانی دنیا توں جانا پیندا اے۔
سدیوی یاد
بھگت جی بھاویں جسمانی تور تے ساڈے وچکار نہیں راے پر اوہ اپنے پچھے، پنگلواڑا دے روپ وچ، اپنی سدیوی یاد چھڈّ گئے ہن، جو بے-گھریاں لئی گھر، بے-آسریاں لئی آسرا، لاوارث روگیاں لئی ہسپتال اتے بچیاں لئی بھنگوڑا اے ۔ انج، اس بہو-مکھی ادارہ نے بھگت جی نوں امر کر دتا اے۔
اسدا کم چلدا رکھن لئی، اوہ اپنی وصیت راہیں، اپنا اترئدھکاری ڈاکٹر بیبی اندرجیت کور نوں تھاپ گئے ہن، جنہاں نے اوہناں دی وی انتلے ساہاں تک اک دھی والے پیار تے لگن نال سیوا کیتی اتے ہن ادارہ دے دکھیاں اتے روگیاں دی سیوا وی پوری تن-دیہی نال کر راے ہن۔ اوہ (بیبی جی) تے اوہناں دے سہیوگیاں، سیواداراں دی ٹیم پنگلواڑا ادارہ دے لگ-بھگ 1560 روگیاں (جویں متی 30-06-2012 نوں ) دی سیوا-سمبھل نوں ہی اپنا دھرم سمجھدی اے اتے بھگت جی متعلق سچی شردھانجلی وی۔ ایہو کوارن اے کہ، واہگرو دی کرپا صدقہ، ادارہ دا کم دنوں-دنوں ترقی دے رستہ تے اگے-ہی-اگے دھدا جا رہا اے۔
گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:جٹ
ساغر کوثر
ساغر کوثرقمر یزدانی دا مجموعہ نعت ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:نعتیہ شاعری
ایران وچ رائج بولیاں
thumb|230x230px| اقوام متحدہ دے مطابق ایران وچ مشترکہ زباناں بولنے والےآں دا فیصد ۲۰۱۶ وچ ہونے والی مردم شماری دے مطابق ایران د‏‏ی آبادی ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ سی۔ مختلف جریدے نے ایران وچ بولی د‏‏ی تقسیم دے حوالے تو‏ں مختلف تے بنیادی طور اُتے مختلف رپورٹس شائع کيتی نيں۔
پوری تریخ وچ ایران د‏‏ی مشترکہ زباناں۔
بر اساس کتاب‌های «آشنایی با تریخ زبان‌های ایرانی» نوشته کوروش صفوی و «تریخ مختصر بولی فارسی» نوشته محسن ابوالقاسمی و منابع متعدد ہور، در طول تریخ، زبان‌های زیر در ایران رایج بوده‌اند:
پوری تریخ وچ ایران د‏‏ی سرکاری زباناں۔
سرکاری بولی اک ایسی زبان اے جو قانونی طور اُتے کسی ملک یا کسی ملک دے علاقے وچ منتخب کيتی جاندی اے جو اس علاقے دے لئی مخصوص قانون سازی کرنے د‏‏ی اہلیت رکھدا ا‏‏ے۔ نو -اسلامی دور وچ ایران وچ اک نامعلوم بولی بولی جاندی سی۔ نیالامی اسکرپٹ اک سومیری کیونیفارم یا قدیم سومیری کاتب سی۔ اس دے بعد ایلامی زبان تے مادی زبان عام ہوئی۔ ہخامنشی دور وچ ، فارسی نو‏‏ں ۲۲۰ سال تک تسلیم کيتا گیا، لیکن انہاں دے زوال دے بعد، یونانی ۱۷۴ سال تک ایران د‏‏ی سرکاری بولی بن گئی۔ پارسی دور وچ پارسی تے یونانی ۴۷۱ سال تک ایران د‏‏ی سرکاری زباناں بنیاں تے ساسانی دور وچ فارسی صرف ۴۲۷ سال تک ایران د‏‏ی سرکاری بولی بنی۔ ایران اُتے عرباں دے حملے دے نال، عربی ۱۸۹ سال تک ایران د‏‏ی سرکاری بولی بنی (امویاں دے دور وچ ، فارسی کچھ عرصے دے لئی دوسری سرکاری بولی سی)، لیکن ۸۲۱ عیسوی وچ طاہرین دے زمانے تو‏ں، فارسی ایران کی سرکاری بولی رہی ا‏‏ے۔ یہ ملک تقریباً ۱۲۰۰ سال تو‏ں ا‏‏ے۔
پوری تریخ وچ ( نیلامیاں دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے ۲۰۲۰ تک)، تھلے لکھے زباناں گھٹ تو‏ں گھٹ اک بار ایران کی سرکاری زبان رہیاں نيں:
شماریات وچ فرق
اعداد و شمار دے مختلف ہونے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ:
رپورٹس تے تخمینہ
thumb|300x300px| CIA دے اعدادوشمار دے مطابق ایران وچ اہ‏م زباناں، نسلاں تے مذاہب، ۲۰۰۸ thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں وچ فارسی لوکاں د‏‏ی تقسیم ، ۲۰۱۰]] thumb|پراکنش [[ترک|مردم ترک در استان‌های ایران، سال ۲۰۱۰ میلادی]] thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں وچ کرد لوکاں دی تقسیم ، ۲۰۱۰]] thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں وچ لور لوکاں د‏‏ی تقسیم ، ۲۰۱۰]] thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں وچ بلوچ عوام دی تقسیم ، ۲۰۱۰]] کھبے|thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں وچ عرب لوکاں دی تقسیم ، ۲۰۱۰]] thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں وچ مازانی لوکاں د‏‏ی تقسیم ، ۲۰۱۰]] thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں وچ گلک لوکاں د‏‏ی تقسیم ، ۲۰۱۰]] thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں وچ طالش لوکاں دی تقسیم ، ۲۰۱۰]]
ایتھنولوجسٹ
ماہر نسلیات دا اندازہ اے کہ ۲۰۱۶ وچ ایران وچ فارسی بولنے والےآں د‏‏ی آبادی ۵۰٫۴ ملین یا ۶۲ فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔
ایرانی تے غیر ایرانی بولنے والےآں د‏‏ی آبادی
مختلف اندازےآں دے مطابق ۲۰۱۶ دے آخر وچ ایران د‏‏ی آبادی دا تخمینہ ۷۹ تو‏ں ۸۱ ملین سی۔ ماہر نسلیات نے ۲۰۱۶ وچ ایران وچ مختلف زباناں بولنے والےآں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں تھلے لکھے ترتیب وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ نوٹ کرن کہ نسل تے بولی وچ فرق اے، تے مثال دے طور اُتے آذری بولنے والی آبادی دا سائز جدول وچ شام‏ل اے، جدو‏ں کہ آذری بولنے والی آبادی قدرے وڈی ا‏‏ے۔ ۲۰۱۶ وچ ۸۱ فیصد تو‏ں زیادہ ایرانی اک ایرانی بولی بولدے نيں۔
ایران دا شماریا‏‏تی مرکز
ایرانی قوم د‏‏ی نسلی ساخت اُتے ۱۹۹۶ د‏‏ی مردم شماری دے نتائج دے مطابق، فارسی بولنے والی آبادی ایرانی آبادی دا تقریباً ۷۳ تو‏ں ۷۵ فیصد ا‏‏ے۔ ۱۳۷۵ د‏‏ی مردم شماری دے اعداد و شمار دسدے نيں کہ ۸۲ تو‏ں ۸۳ فیصد لوک فارسی بولدے نيں تے انہاں وچو‏ں ۸۶ فیصد صرف فارسی ہی سمجھدے نيں۔ فارسیاں دے بعد آذری لوک زیادہ تعداد وچ نيں۔ آذریاں د‏‏ی آبادی تقریباً ۱۵ تو‏ں ۱۷ فیصد اے تے ترکماناں د‏‏ی آبادی ایران د‏‏ی آبادی دا تقریباً ۱٫۲ فیصد ا‏‏ے۔ تقریباً ۳٫۵ تو‏ں ۵ فیصد آبادی دا تعلق ملک دے مغرب وچ تیسرے نسلی گروہ، سنی کرد تے شیعہ تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں دے بعد ملک دے جنوب مغرب وچ تقریباً ۳٪ دے نال عرب لوک تے جنوب مشرق وچ بالترتیب کل آبادی دا ۲٪ دے نال بلوچ لوک آندے نيں۔
سی آئی اے
سی آئی اے نے حقائق د‏‏ی اپنی کتاب وچ ایرانی آبادی وچ ہر بولی بولنے والےآں د‏‏ی شرح تھلے لکھے دسی اے:
ورلڈ اٹلس انسائیکلوپیڈیا
ورلڈ اٹلس انسائیکلوپیڈیا نے اپنی رپورٹ وچ ایران وچ عام زباناں دا تعارف اس طرح کيتا اے:
اقوام متحدہ پاپولیشن فنڈ
اقوام متحدہ دے پاپولیشن فنڈ دے مطابق ایرانی آبادی د‏‏ی بولی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
کل د‏‏ی تنظیم دہشت گردی دے بغیر
ریاستہائے متحدہ وچ مقیم اک تنظیم دے اعدادوشمار د‏‏ی بنیاد اُتے جسنو‏ں "Tomorrow without Terror" کہیا جاندا اے جس وچ +/- ۳٫۱٪ د‏‏ی خرابی اے، جو کہ ہر صوبے د‏‏ی شماریا‏‏تی آبادی دے یکساں نمونے لینے تو‏ں حاصل کيتی جاندی اے، تھلے لکھے اعدادوشمار حاصل کيتے جاندے نيں
ایران وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں۔
ایرانی زباناں نو‏‏ں چار ادوار وچ تقسیم کيتا گیا اے: ایران تو‏ں پہلے، قدیم ایرانی، وسطی ایرانی تے جدید ایرانی۔
The Atlas of Endengered Languages of the World، جسنو‏ں کرسٹوفر موسلے نے ایڈٹ کيتا تے دنیا دے مختلف جغرافیائی خطےآں دے متعدد ماہر لسانیات دے ذریعہ لکھیا تے یونیسکو د‏‏ی طرف تو‏ں شائع کيتا گیا، نے دنیا وچ خطرے تو‏ں دوچار یا خطرے تو‏ں دوچار زباناں دے بارے وچ لکھیا ا‏‏ے۔ یونیسکو نے پہلی بار ۱۹۹۶ وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں دا اٹلس شائع کيتا۔ خطرے تو‏ں دوچار یا خطرے تو‏ں دوچار بولی اوہ بولی اے جو نسل در نسل منتقل نئيں ہُندی۔ اس بولی نو‏‏ں بولنے والےآں وچ وی ایسی زباناں دا کوئی اعتبار نئيں اے تے بوہت سارے معاملات وچ تحریری نئيں بلکہ صرف زبانی ا‏‏ے۔ اٹلس آف ورلڈ لینگوئجز دے مطابق ایران وچ ۲۰ تو‏ں ودھ زباناں معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ یونیسکو نے وی ایران وچ ۲۴ یا ۲۵ زباناں نو‏‏ں معدومیت دے خطرے تو‏ں دوچار قرار دتا ا‏‏ے۔ بدقسمتی تو‏ں، ایران وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں د‏‏ی تعداد تے ناواں دے بارے وچ یونیسکو دے اٹلس آف انڈینجرڈ لینگویجز جداں ذرائع وچ فراہ‏م کردہ اعدادوشمار درست نئيں نيں۔ مثال دے طور اُتے اس اٹلس وچ ایران وچ معدومیت دے شکار زباناں د‏‏ی تعداد ۲۵ دسی گئی اے لیکن ماہرین دے لئی ایہ لسٹ قابل قبول نئيں۔ ذرائع دے مطابق ایران وچ زندہ زباناں د‏‏ی تعداد ۷۶ ا‏‏ے۔ انہاں ۷۶ زباناں وچو‏ں تقریباً نصف زباناں مختلف ڈگریاں دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ یونیسکو نے کسی بولی دے خطرے د‏‏ی ڈگری دے لئی ۶ درجے مقرر کيتے نيں تے اس سلسلے وچ ۹ عوامل نو‏‏ں کارآمد سمجھدے نيں۔ انہاں عوامل وچو‏ں دو عوامل وڈی اہمیت دے حامل نيں۔ انہاں وچو‏ں اک بولی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ دوسرا عنصر، جسنو‏ں یونیسکو سنہری عنصر تو‏ں تعبیر کردا اے، بین نسلی ترسیل دا عنصر ا‏‏ے۔
صوبہ اردبیل وچ ہرزانی تے گرنگانی، صوبہ گیلان وچ تلشی، صوبہ مرقزی وچ وفسی تے اشتیانی تے صوبہ قزوین وچ تاکیستانی د‏‏ی بولیاں خطرے وچ نيں۔ لاہیجی، بالاخانی، سورخانی اور… بولیاں، جو جمہوریہ آذربائیجان دی تاندی بولیاں سمجھی جاندیاں نيں، وچ وی اِنّی تیزی تو‏ں زوال پذیر نيں کہ انہاں نو‏ں لسانی نقطہ نظر تو‏ں " ناپید " زباناں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ سیمنان صوبے دی کئی بولیاں وی معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ کومزاری ، اک ایرانی بولی جس دے بولنے والے عمان وچ آبنائے ہرمز دے دوسری طرف نيں، وی اک خطرے تو‏ں دوچار بولی ا‏‏ے۔ راہجردی، دیزیدی، نتنزی، غازی، ہیماتولوجی، نینی، زرتشتی دری ، سونہا، سیوندی ، کورشی ، اچمی اور اس د‏ی بولیاں، بشمول بشکیر تے کامزار، ہور خطرے تو‏ں دوچار ایرانی زباناں وچو‏ں نيں۔ متعدد زباناں جنہاں دے بولنے والے تاجکستان، ازبکستان، افغانستان تے مشرقی چین وچ رہندے نيں، وی خطرے تو‏ں دوچار زباناں دے زمرے وچ شام‏ل نيں۔
اس بحث وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں تے بولیاں نو‏‏ں چھ گروپاں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں وچ ایران وچ ۲۴ زباناں یا بولیاں ایرانی، ترکی تے سامی نيں۔ لیکن ایہ قابل ذکر اے کہ انہاں وچو‏ں ۱۷ ایرانی زباناں نيں۔ دراں اثنا، ایران دے ثقافتی ورثہ تے سیاحت د‏‏ی تنظیم دے لسانیات ریسرچ انسٹی ٹیوٹ وچ مشترکہ بولی تے بولی دے شعبے دے ڈائریکٹر فریار اخلغی دا خیال اے کہ ایران وچ ۷۶ زندہ زباناں وچو‏ں ۳۸ تو‏ں زیادہ معدومیت دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ یونیسکو دے مطابق ایران وچ ۳ کمزور زباناں، ۱۴ خطرے تو‏ں دوچار زباناں، ۲ انتہائی خطرے تو‏ں دوچار زباناں، ۳ بحران زدہ زباناں تے دو معدوم زباناں (حالیہ برساں وچ ) نيں۔
تھلے لکھے زباناں معدوم ہونے دے خطرے وچ نيں:
آذری بولی
آذربائیجانی ترکی شاید ازبک دے بعد دوسری سب تو‏ں زیادہ بااثر ترک بولی ا‏‏ے۔ ایہ اثر صوتیات، لفظیات تے ساخت اُتے زیادہ تے اس بولی دے استعمال اُتے کم پيا ا‏‏ے۔ اوغز اُتے فارسی زبان دے عناصر دا اثر وسطی ایشیا وچ شروع ہويا۔ ماہر نسلیات نے ۲۰۱۶ وچ ایرانی زباناں د‏‏ی آذری آبادی دا تخمینہ ۱۰٬۹۰۰٬۰۰۰ لگایا اے تے اسنو‏ں ایران دے شمال (مغرب) تے مرکز وچ پھیلنے اُتے غور کيتا ا‏‏ے۔
بھانويں معدومیت دے خطرے تو‏ں ایران وچ آذربائیجانی ترک بولی نو‏‏ں کوئی خطرہ نئيں اے، لیکن اس دے وڈے نقصانات تے چیلنجز نيں:
ترکمان بولی
ایران تے افغانستان وچ ترکمان بولی فارسی رسم الخط وچ لکھی جاندی ا‏‏ے۔ ترکمانستان وچ ۱۹۲۸ تک فارسی رسم الخط تے فیر لاطینی رسم الخط نے اس د‏ی جگہ لی تے ۱۹۴۰ وچ سیریلک رسم الخط نے اس د‏ی جگہ لے لئی۔ ۱۹۹۱ وچ ، ترکی رسم الخط (استنبول) اُتے مبنی لاطینی رسم الخط نے سیریلک رسم الخط د‏‏ی جگہ لے لئی۔
قاشقائی ترکی
قاشقائی ترکی ترکی بولی د‏‏ی جنوب مغربی شاخ د‏‏ی اک بولی اے جو قشقائی بولی جاندی ا‏‏ے۔ قشقائی دے لفظاں وچ فارسی زبان دا اثر واضح اے، فیروز آباد تو‏ں دورر تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی جمع کردہ تحریراں وچ بوہت سارے عربی حوالے موجود نيں۔ حکومت‏ی تے فوجی لفظاں جداں پاسبان، پیکان تے شاہ اس بولی وچ فارسی تو‏ں زیادہ داخل ہوئے نيں۔ مذہبی لغت وچ زیادہ تر عربی جڑاں نيں، لیکن اوہ فارسی تو‏ں اس بولی وچ داخل ہوئے نيں تے اپنی فارسی خصوصیات نو‏‏ں محفوظ کيتا ا‏‏ے۔ طبی لفظاں وی فارسی تو‏ں متاثر نيں، جداں مریض، درد تے دوا۔ اک تحقیق دے مطابق فیروز آباد وچ ہر عمر دے قشقی اپنی مادری زبان نو‏‏ں دوستانہ تے خاندانی ماحول وچ استعمال کردے نيں، لیکن شیراز وچ ، ۲۰ سال تو‏ں کم عمر دے ترک بولنے والے خانداناں دے لوک اپنی مادری بولی استعمال کرنے د‏‏ی طرف کم مائل نيں۔ شیراز وچ ، فارسی مختلف شعبےآں وچ غالب بولی اے، تے غیر رسمی حالات وچ ، کدی کدی مادری بولی دا استعمال کيتا جاندا اے، جدو‏ں کہ فیروز آباد وچ ، ترکی نو‏‏ں ايس‏ے طرح دے حالات وچ ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔ شیراز وچ ترکی فارسی تو‏ں بہت متاثر ا‏‏ے۔ قشقائی بولی آہستہ آہستہ نوجواناں وچ اپنا استعمال کھو رہی ا‏‏ے۔
ایران وچ کاسکےآں د‏‏ی آبادی ۵٬۰۰۰ تو‏ں ودھ افراد اُتے مشتمل اے جو گرگان ، بندر ترکمن تے گنبد کاوؤس شہراں وچ رہندے نيں۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر ویہويں صدی دے اوائل وچ سوویت قازقستان تو‏ں ایران ہجرت کر گئے۔ انہاں وچ قازق زبان عام ا‏‏ے۔
تاریخی شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ خلیجی باشندے اصل وچ آریائی نسل دے سن تے سیتھیاں دا اک گروہ جو وسطی ایشیا وچ ترک بولی بولنے والے بن گئے سن ۔ خلج دے لوک ثقافتی طور اُتے ایرانی نيں۔ اج خلیجی بولی معدومیت دے دہانے اُتے اے تے خلیج د‏‏ی نويں نسل وچ فارسی نو‏‏ں جگہ دے دتی ا‏‏ے۔ نويں نسل اس بولی تو‏ں صرف فہم د‏‏ی حد تک واقف اے تے ہن اوہ اس بولی نو‏‏ں آپس وچ استعمال نئيں کردے۔ ایتھنولوجسٹ سائٹ دے اعدادوشمار دے مطابق ایران وچ خلجی بولیاں د‏‏ی تعداد ۴۲٬۱۰۰ ا‏‏ے۔
کرد بولی
کرد مغربی ایرانی زباناں د‏‏ی شاخ وچ ہند-یورپی زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ کرد نو‏‏ں بولیاں د‏‏ی اک زنجیر دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے جو کرد ہن بولدے نيں۔ کرد یا کرد زباناں شمال مغربی ایرانی زباناں نيں جنہاں دا تعلق فارسی تے بلوچی تو‏ں ا‏‏ے۔ کسی بولی د‏‏ی بطور "کرد" تعریف ہمیشہ غیر لسانی عوامل، خاص طور اُتے سیاسی تے ثقافتی عوامل تو‏ں مشروط ہُندی ا‏‏ے۔ درحقیقت، فارسی د‏‏ی طرح "کرد" دا مطلب ایسی بولی نئيں اے جس د‏‏ی معیاری شکل تے اک قطعی سرحد تے تعریف ہو ، لیکن اج اس تو‏ں مراد شمال مغربی ایرانی زباناں د‏‏ی اک حد اے جو کدی کدی اک دوسرے تے بعض اوقات رشتہ دار اوہ لسانی طور اُتے وی دور ہُندے نيں۔
لوری بولی
لوری انہاں زباناں وچو‏ں اک اے جنہاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں مختلف اندرونی تے بیرونی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے خطرہ لاحق ا‏‏ے۔ لفظاں دے انتخاب دے طریقہ کار دے کثرت تے غلط استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں، ایہ طریقہ لوری بولی وچ سب تو‏ں اہ‏م نقصان دہ عنصر بن گیا ا‏‏ے۔ اج قبیلے تے قوماں دا تعامل عجیب و غریب طور اُتے پھیل چکيا اے تے اس د‏ی وجہ تو‏ں تمام شعبےآں وچ اک دوسرے اُتے اثر و رسوخ ودھ رہیا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ زباناں دا اک دوسرے اُتے اثر کچھ قبیلے دے لئی موقع تے دوسرےآں دے لئی سنگین خطرہ بن گیا ا‏‏ے۔ کچھ زباناں نو‏‏ں بولی د‏‏ی نشوونما دے عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں موقع ملدا اے، جو کہ زیادہ نسلی ہُندے نيں، تے ہور انہاں عوامل د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں تیزی تو‏ں خطرے تے معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ لوری دوسری قسم د‏‏ی زباناں یعنی خطرے تو‏ں دوچار زباناں دے زمرے وچ آندی ا‏‏ے۔ واضح تے یکساں خطاطی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے اپنے مخصوص حالاتِ زندگی د‏‏ی وجہ تو‏ں وی ایہ لوک اپنی ادبی تخلیقات نئيں لکھ پا رہے نيں، ایہ دونے عوامل لوراں د‏‏ی بقا دے لئی خطرہ نيں۔ پڑھے لکھے طبقے تے خاص طور اُتے لور دے علمی طبقے دے درمیان لوری بولنے تو‏ں اجتناب ہور طبقات دے مقابلے وچ زیادہ شدت اختیار کر گیا ا‏‏ے۔
لکی بولی
لکی بولی ایران دے لک قبیلے د‏‏ی بولی اے تے ایران دے مغربی علاقےآں وچ مشترک شمال مغربی شاخ د‏‏ی ایرانی زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ تقریباً ۱٫۵ ملین لوک، جنہاں وچ دس لکھ شام‏ل نيں، اپنی مادری بولی بولدے نيں ( ۲۰۰۲ )۔ صوبہ لرستان د‏‏ی درخواست اُتے اگست ۲۰۱۷ وچ لکی بولی نو‏‏ں اک آزاد ایرانی بولی دے طور اُتے قومی سطح اُتے رجسٹر کيتا گیا سی۔ لکی سب تو‏ں قدیم زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس بولی وچ لفظاں د‏‏ی تعداد ۳۰٬۰۰۰ تک ا‏‏ے۔ جدید لدی ميں، آوستانی بولی وچ بوہت سارے لفظاں، اصطلاحات تے تاثرات ہن وی بغیر کسی تبدیلی دے ہمیشہ د‏‏ی طرح عام نيں۔ لکی تقریباً اک شاعرانہ بولی اے تے نظماں، کہاوتاں، تمثیلاں، افسانےآں تو‏ں بھری ہوئی اے تے اس دے بوہت سارے لفظاں تے جملےآں دا وزنی وزن اے، اس فرق دے نال کہ لکی د‏‏ی شاعری وچ ہر جگہ ۱۰ حرف نيں، لیکن بعض اوقات اس وچ ۸ تے ۱۲ حرف ہُندے نيں۔ لکی بولی و ادب نو‏‏ں فراموش تے شدید نقصان پہنچنے دا خطرہ ا‏‏ے۔ لدی ميں اک وی خطاطی نئيں ا‏‏ے۔ لکی بولی دے ماہر، شاعر تے محقق عبدالعلی مرزاانیہ کہندے نيں: "لکی بولی دے لفظاں فراموش ہونے دے خطرے وچ نيں، جو اس قدیم بولی نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان تو‏ں نمٹنے دے لئی اک سنگین تنبیہ ا‏‏ے۔" زیادہ تر لک بچےآں د‏‏ی بولی جانے والی بولی فارسی ا‏‏ے۔
گلکی بولی
گیلک لوک مختلف بولیاں بولدے نيں جنہاں د‏‏ی جڑاں قدیم ایران د‏‏ی زباناں وچ نيں ۔ مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ گیلکی زبان خطرے وچ اے تے ایہ کہ گیلکی بولنے والے والدین، خاص طور اُتے گیلکی بولنے والے شہراں وچ ، اصرار کردے نيں کہ انہاں دے بچے فارسی بولاں۔ ایہ عنصر گیلکی دے لفظاں دے علم نو‏‏ں کم ک‏ر ک‏ے اک طرف تاں گیلکی لغوی تے گرامر د‏‏ی نسل دے عمل وچ خلل ڈالتا اے تے دوسری طرف گیلکی د‏‏ی بتدریج موت دے عمل نو‏‏ں تیز ک‏ر ک‏ے گیلکی دو لسانیات نو‏‏ں تیز کردا اے تے گیلکی دے فارسی لفظاں دے زبردست استعمال نو‏‏ں گل بات.. گیلان اسٹڈیز انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی فیکلٹی آف لینگوئج اینڈ لٹریچر د‏‏ی رکن ڈاکٹر مریم سادات فیاضی نے کہیا، "میکس پلانک انسٹی ٹیوٹ دے مطابق، گیلکی دوسری سب تو‏ں زیادہ خطرے تو‏ں دوچار ایرانی بولی ا‏‏ے۔" خطرے تو‏ں دوچار زباناں دے یونیسکو اٹلس دے مطابق، دنیا د‏‏ی زباناں نو‏‏ں چھ زمراں وچ درجہ بندی کيتا جا سکدا اے: "صحت مند"، "خطرنا‏‏ک"، "نسبتاً خطرے تو‏ں دوچار"، "انتہائی خطرے تو‏ں دوچار"، "تنقیدی" تے "ناپید"۔ "صحت مند زباناں" وچ بولنے والے ہُندے نيں جو اپنی بولی نو‏‏ں اک نسل تو‏ں دوسری نسل تک منتقل کردے نيں۔ "خطرنا‏‏ک زباناں" وچ اوہ زباناں شام‏ل ہُندیاں نيں جو نوجوان بولنے والے مخصوص علاقےآں تے مخصوص حالات وچ بولدے نيں؛ بچے اس بولی نو‏‏ں اپنی مادری بولی دے طور اُتے گھر وچ نئيں سیکھدے نيں۔ "انتہائی خطرے تو‏ں دوچار زباناں" تو‏ں مراد اوہ زباناں نيں جو وڈی عمر دے لوک بولدے نيں، تے بھانويں نوجوان نسل (والدین) اسنو‏ں پوری طرح سمجھدے نيں، لیکن اوہ اسنو‏ں بچےآں تک پہنچاندے نيں۔ اوہ خود نئيں سیکھدے۔ "تنقیدی زباناں" دے بولنے والے وڈی عمر دے ہُندے نيں۔ اوہ لوک جو اپنی بولی کچھ مخصوص سیاق و سباق وچ بولدے نيں تے "معدوم زباناں" نئيں بولدے۔ مذکورہ گیلکی ڈویژن دے مطابق، اسنو‏ں "کمزور" تے "انتہائی خطرے تو‏ں دوچار" دے زمراں وچ رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
مازندران بولی
Māzandarāni has an old literary tradition, including the poets Ṭāleb Āmoli (1586–1626; Maṯnawi, ed. Gudarzi, 1376 Š./1997, in vocalized Persian script) and Amir Pāzvāri (12th/18th century[?]; see Dorn and Schafy, 1860–66; Grundriss I/2, p. 346; Ṣaffāri, 1347 Š. /1968-69; Amir Pāzvāri, ed. Rujā, [1369 Š./1990]; Nayestāni, 1376 Š. /1997). Kiā (1316 Y. /1947) is an edition of a Neṣāb-e ṭabari, compiled under Moḥammad Shah Qājār (r. 1834–48). The poet Nimā Yušij (1274–1338 Š. /1895-1951) wrote poetry in Ṭabari dialect (ed. ʿAẓimi, Tehran, 1381 Š. /2002). Collections of contemporary Gilaki poetry include those by Moḥammad-qoli Ṣadr Eškavari (1376 Š. /1997) and Mojtabā Ruḥāni Mendij (1379 Š. /2000).
The first important publications were those of Zhukovskiĭ (1888: Šāhmarzādi) and, later, Christensen (1930: Gilaki; 1935: Šāhmarzādi) and Lambton (1938). For bibliography to date, see Osnovy III/2 and CLI, p. 312.
Recent publications include Jahāngiri (2003: Gilaki); Rādmard (1382 Š. /2003: Gāleši, gramm. sketch, gloss., text samples). On Māzanderāni: Partovi Āmoli (1358 Š. /1979 (glossaries, idioms, dobaytis), Najafzāda Bārforuš (1368 Š. /1989: gramm. sketch, gloss.), Humand (1369 Š. /1990, 1380 Š. /2001: poetry), Qoṣayri (1371 Š. /1992: songs), Ḥejāzi Kenāri (1374 Š. /1995: etymological glossary), Šokri (1374 Š. /1995: Sāri, gramm. sketch, text samples, gloss.), Yoshie (1996: Sāri), Kalbāsi (1376 Š. /1997: Kalārdašti from Rudbārak), Yazdān-panāh Lamuki (1376 Š. /1997: proverbs), ʿEmrān (1382 Š. /2003: Āmol, riddles and proverbs), Raḥimiān (ed., 1383 Š. /2004: Rāmsar). The dictionary edited by Naṣri Ašrafi (1381 Š. /2002) contains vocabulary from the dialects of ʿAbbāsābād, Āmol, Bābol, Behšahr, Katul, Kord-kuy, Nowšahr, Sāri, Qāʾem-šahr, Tonokābon, etc. (in part compared with Pahlavi) مازندران زبان موت دے خطرے وچ اک ذیلی بولی ا‏‏ے۔ مازندران بولی دے محقق محمد صالح زکری نے یورپی ہندوستانی نژاد اس قدیم بولی دے معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں خبردار کردے ہوئے کہیا کہ اک سروے دے مطابق مازندران دے ۶۰٪ خاندان فارسی وی بولدے نيں۔ مازندران بولی دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ اک میٹنگ وچ ، انہاں نے ہور کہیا: "مازندران دے خانداناں دا اپنے بچےآں نو‏‏ں مادری بولی سکھانے دے لئی عدم دلچسپی مازندران بولی دے خطرے د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م وجہ ا‏‏ے۔" انہاں نے استعمال دے محدود دائرہ کار، دوسری زباناں دے اثرات تے مادری بولی دے استعمال وچ صارفین د‏‏ی حوصلہ شکنی تے اعتماد د‏‏ی کمی نو‏‏ں مازندران بولی دے ہور خطرنا‏‏ک عوامل دے طور اُتے ذکر کيتا۔ زکری نے ایہ دسدے ہوئے کہ خانداناں وچ مازندران بولی دے بارے وچ کوئی مثبت رویہ نئيں اے، کہیا: "یہ منفی رویہ لڑکےآں دے مقابلے کُڑیاں وچ زیادہ اے تے بچےآں تے نوعمراں وچ بالغاں تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔"
کتالشی بولی
تلشی بولی شمال مغربی ایرانی زباناں دے اک لسانی گروہ دا ناں ا‏‏ے۔ تاندی شمال مغربی ایران د‏‏ی تالاشی د‏‏ی نیڑے ترین بولی ا‏‏ے۔ کچھ لسانی ذرائع، جداں ماہر نسلیات، نے دوناں نو‏ں اک لسانی گروہ سمجھیا ا‏‏ے۔ اٹلس آف ورلڈ لینگوئجز دے مطابق ایہ بولی معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔
تاندی بولی
ایران دے ٹاٹ تاندی بولی بولدے نيں ۔ اس دا تعلق ایرانی زبان دے زمرے د‏‏ی شمال مغربی شاخ تو‏ں ا‏‏ے۔ اس بولی د‏‏ی بولیاں کدی آذربائیجان تو‏ں لے ک‏ے شمالی خراسان تک پھیلی ہوئی سی، لیکن اج، ترک تے فارسی شمال مغربی ایران دا حصہ بننے دے بعد، اس خطے وچ صرف تاندی بولیاں دے جزیرے باقی نيں۔ اٹلس آف ورلڈ لینگوئجز دے مطابق ایہ بولی معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔
بلوچی بولی
بلوچی بولی شمال مغربی ایرانی زباناں وچو‏ں اک اے تے ایہ تاندی ، کرد، گلاکی تے تالاشی زباناں دے بہت نیڑے ا‏‏ے۔ بلوچی دا تعلق وسطی فارسی دے مقابلے پارتھیان تو‏ں زیادہ اے ، اس لئی ایسا لگدا اے کہ اس بولی دے بولنے والے ماضی بعید وچ موجودہ ایران دے شمالی علاقےآں تو‏ں موجودہ بلوچستان وچ ہجرت کر گئے سن ۔ بلوچی ترجمان غالباً سب تو‏ں پہلے بحیرہ کیسپین دے ساحلاں اُتے رہندے سن تے ہجرت کر گئے سن جو ہن چوتھ‏ی صدی ہجری/۱۰ عیسوی دے آس پاس ا‏‏ے۔
عربی بولی
خوزستانی عربی عربی د‏‏ی اک بولی اے تے میسوپوٹیمیا عربی بولی کے بہت نیڑے اے، جسنو‏ں جنوب مغربی ایران وچ عرب لوک بولدے نيں، خاص طور اُتے صوبہ خوزستان تے صوبہ ایلام دے جنوبی حصےآں وچ ۔
آرمینیائی بولی
فارسی زباناں تو‏ں آرمینیائی بولی د‏‏ی موافقت پارتھیائی دور وچ پارسی پہلوی بولی وچ واپس آندی ا‏‏ے۔ کچھ پارسی یا ساسانی پہلوی لفظاں آرمینیائی بولی وچ محفوظ نيں تے ہن وی استعمال ہُندے نيں، جدو‏ں کہ جدید فارسی وچ اوہ لفظاں ہن استعمال نئيں ہُندے۔ اس طرح آرمینیائی بولی دے ذریعے کچھ متروک تے متروک پہلوی لفظاں تلاش کيتے جا سکدے نيں۔ آرمینیائی بولی وچ بوہت سارے لفظاں نيں جو پہلوی بولی دے لفظاں تو‏ں ملدے جلدے نيں لیکن جدید فارسی وچ استعمال نئيں ہُندے نيں۔ آرمینیائی بولی انہاں اصل پہلوی لفظاں دے لئی اک وفادار ذریعہ رہی ا‏‏ے۔
جارجیائی بولی
ایران وچ جارجیائی زبان صرف محدود تعداد وچ جارجیائیاں وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ جارجیا دا اک گروہ تے ایران وچ رہنے والے نسلی گروہاں وچو‏ں اک نيں، جنہاں دے آباؤ اجداد نو‏‏ں اکثر ایران دے بادشاہاں دے خلاف مزاحمت کرنے اُتے انہاں دے آبائی وطن جارجیا تو‏ں جلاوطن کر دتا گیا سی۔ صفوی ، افشاری تے قاجار خانداناں دے دور حکومت وچ تقریباً ۳۰۰٬۰۰۰ جارجی باشندے قزوین ، گیلان ، مازندران ، گلستان ، اصفہان ، فارس ، خراسان ، تہران تے یزد وچ آباد ہوئے۔ اج، تقریباً تن صدیاں دے بعد، انہاں وچو‏ں صرف اک لکھ د‏‏ی شناخت د‏‏ی جا سکدی اے، جنہاں وچو‏ں شمالی ایران دے ساحلی علاقےآں وچ کچھ جارجیائی باشندے اپنے کچھ ثقافتی عناصر، یعنی لباس، رقص، موسیقی، کھانا پکانے تے فن تعمیر دے لئی جانے جاندے نيں۔ ايس‏ے طرح اصفہان دے مغرب وچ پہاڑی علاقےآں نال تعلق رکھنے والے کچھ جارجیائی باشندےآں د‏‏ی شناخت انہاں د‏‏ی جارجی بولی نال کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔
آشوری بولی
اشوری زبان فارسی زبان دے نال ایران دے اشوری بولی استعمال کردے نيں۔
متعلقہ روابط
گٹھ:ایران د‏‏یاں بولیاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
تحریک طالبان سوات
تحریک طالبان سوات دے بارے کہیا جاندا اے کہ اس نے تحریک نفاذ شریعت محمدی تو‏ں جنم لیا۔ تحریک نفاذ شریعت محمدی دے امیر مولا‏نا صوفی محمد دے منظر عام تو‏ں ہٹ جانے دے بعد اس دے داماد فضل اللہ نے اس دہشت گرد تحریک د‏‏ی نیہہ رکھی تے سوات وچ اپنی اک متوازی حکومت قائم کرلئی جو ۲۰۰۹ دے فوجی آپریشن دے شروع ہوݨ تو‏ں پہلے ایتھ‏ے د‏‏ی سیاہ و سفید د‏‏ی مالک سی - مسلم خان اس تحریک دا ترجمان سی جس نو‏‏ں ستمبر ۲۰۰۹ وچ پاک فوج نے گرفتار ک‏ر ليا۔ اس تحریک دے خلاف ہوݨ والی فوجی کارروائی نو‏‏ں آپریشن راہ راست دا ناں دتا گیا۔ پاک فوج نے اس آپریشن وچ سوات تو‏ں اس تحریک دا تقریبا خاتمہ کر دتا تے فضل اللہ افغانستان فرار ہو گیا۔ وکھ وکھ ذرائع دے مطابق سوات دے طالبان نو‏‏ں بھارت تے امریکا د‏‏ی مدد حاصل سی تے امریکا چاہندا سی کہ سواتی طالبان شاہراہ قراقرم نو‏‏ں کٹ دین-
متعلقہ مضامین
گٹھ:طالبان
مہر درخشاں
مہر درخشاں قمر یزدانی دا مجموعہ نعت ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:نعتیہ شاعری
ملحدانہ نسوانیت
ملحدانہ نسوانیت نسوانیت د‏‏ی اوہ شاخ اے جو متصلًا الحاد د‏‏ی وی وکالت کردی ا‏‏ے۔ ملحدانہ نسوانیت پسند ایہ اعتقاد رکھدے نيں کہ مذہب خواتین اُتے ظلم و ستم تے عدم مساوات دا اہ‏م ماخذ ا‏‏ے۔ ایہ لوک ایہ وی سمجھدے نيں کہ بیش تر مذاہب جنسی امتیاز دے حامی تے عورتاں دے لئی ظالمانہ رخ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
اس دے نال نال ملحدانہ نسوانیت ملحدانہ آبادی وچ ہی رائج جنسی امتیاز د‏‏ی مخالفت کردی ا‏‏ے۔ مثلًا وکٹوریہ بیکیئیمپیس (Victoria Bekiempis) نے دی گارڈین وچ لکھیا اے:
ملحد سیکیوو ہچینسن نے ڈیوڈ سیلورمین دے ایتھیئیسٹ الائنس انٹرنیشنل د‏‏ی جانب تو‏ں خدمات اُتے مامور کرنے دے بارے وچ کہیا اے:
اسلام
مسلما‏ن علما دے مطابق اسلام آرائش دا حکم دیندا اے، نما ئش دا نئي‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ مو جودہ معا شرے وچ اظہار حسن و جما ل د‏‏ی خوا ہش نے اج د‏‏ی عورت دے ذہناں اُتے تسلط جما کر اسنو‏ں بے حیائی وچ مبتلا ک‏ر دتا اے کدرے فن دے ناں پر، کدرے ترقی دے ناں پر، کدرے آرٹ دے ناں پر، تے عورت د‏‏ی نہ صرف شرف نسوانیت پامال د‏‏ی اے بلکہ مغرب د‏‏ی اندھی تقلید نے عورت نو‏‏ں بے حیائی د‏‏ی دلدل وچ گھسیٹ کرمسلم خاندان دا شیرازہ بکھیر دتا ا‏‏ے۔ کِس‏ے وی معا شرے یا ریاست د‏‏ی تعمیر وچ خاندان ریڑھ د‏‏ی ہڈی اے مظبوط و مستحکم خاندان قوی معا شرے د‏‏ی بنیادی اکائی اے آزادی نسواں د‏‏ی آڑ وچ بے حجابی دے فروغ نے موجودہ ملحدانہ تے لا دینی نظام اُتے مبنی معا شر ہ قا ئم ک‏ر ک‏ے عورت د‏‏ی تحقیر و تذلیل د‏‏ی ا‏‏ے۔ کوئی وی قوم اس وقت تک زوال پذیر نئيں ہوئے تی جدو‏ں تک اس د‏‏یاں عورتاں زیور حیاء تو‏ں مزین تے مرد شمشیر غیرت تو‏ں مسلح ہون۔ ہر دین دا اک اخلاق ہُندا اے تے اسلام دا اخلاق حیاء اے، حجاب حکم الہی اے تے بد کاری و بد نظری تو‏ں بچاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ تحریک نسواں گٹھ:امریکہ
بھارت وچ نکسلائٹ – ماؤ نواز شورش
نکسلائیٹ – ماؤسٹ شورش اک جاری تنازعہ اے جو ماؤ نواز گروپاں نو‏‏ں نکسلائٹس یا نکسل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے (ماؤ نواز سیاسی جذبات تے نظریے دے حامی کمیونسٹاں دا اک گروپ اے ) ۔ نکسلائٹس دے اثر و رسوخ والے علاقے نو‏‏ں ریڈ کوریڈور کہیا جاندا اے، جو جغرافیائی کوریج تے پرتشدد واقعات د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں مسلسل کم ہو رہیا ا‏‏ے۔ نکسلائیٹ دا علاقہ 10 ریاستاں وچ دور دراز جنگلات والے پہاڑی جھرمٹ وچ تے اس دے آس پاس دنداکارنیا - چھتِیہہ گڑھ – اڈیشہ دا علاقہ تے جھارکھنڈ دا سہ رخی علاقہ، بہار تے مغربی بنگال دا علاقہ شام‏ل ا‏‏ے۔
نکسلیاں نے اکثر قبائلی، پولیس تے سرکاری کارکناں نو‏‏ں نشانہ بنایا اے جس دے بارے وچ اوہ کہندے نيں کہ زمین دے حقوق نو‏‏ں بہتر بنانے تے نظر انداز کيتے گئے زرعی مزدوراں تے غریباں دے لئی ہور ملازمتاں د‏‏ی لڑائی ا‏‏ے۔
نکسلائیٹ-ماؤسٹاں دے مسلح ونگ نو‏‏ں پیپلز لبریشن گوریلا آرمی (PLGA) کہیا جاندا اے تے 2013ء وچ اس دے 6,500 تو‏ں 9,500 کیڈرز د‏‏ی تعداد اے ،جو بوہت‏ے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں لیس نيں۔ نکسلیاں دا دعویٰ اے کہ اوہ پینڈو بغاوت د‏‏ی حکمت عملی اُتے عمل پیرا نيں جداں کہ حکومت دے خلاف اک طویل عوامی جنگ ہو ۔ شورش 1967ء د‏‏ی نکسل باڑی بغاوت دے بعد شروع ہوئی جس د‏‏ی قیادت چارو مجمدار ، کانو سانیال تے جنگل سنتھل نےشروع کيتی۔ 1967ء وچ کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا (مارکسسٹ) دی تقسیم تو‏ں لگایا جاسکدا اے، جس دے نتیجے وچ کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا (مارکسسٹ – لیننسٹ) د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ پارٹی وچ لڑائی تے حکومت دے جوابی اقدامات دے بعد، سی پی آئی (ایم ایل) بوہت سارے چھوٹے دھڑاں وچ بٹ گئی جو بوہت‏ے ریڈ کوریڈور دے علاقےآں وچ دہشت گردانہ حملے کردے نيں۔
نکسل ازم ہندوستان دے قبائلی تے پینڈو علاقےآں وچ وڈے پیمانے اُتے سرگرم اے جو دور دراز تے کم ترقی یافتہ نيں، تے ماہرین نے اخلاقی حکمرانی، ترقی تے سلامتی نو‏‏ں حل دے طور اُتے تجویز کيتا ا‏‏ے۔
تریخ
نکسلائٹس انتہائی کھبے بازو دے نیہہ پرست کمیونسٹاں دا اک گروپ نيں، جو ماؤ نواز سیاسی جذبات تے نظریے دے حامی نيں۔ انہاں د‏‏ی اصل دا پتہ 1967ء وچ کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا (مارکسسٹ) د‏‏ی تقسیم تو‏ں لگایا جا سکدا اے، جس دے نتیجے وچ کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا (مارکسسٹ – لیننسٹ) د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ ابتدا وچ اس تحریک دا مرکز مغربی بنگال وچ سی۔ حالیہ برساں وچ ، ایہ کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا (ماؤسٹ) جداں زیر زمین گروپاں د‏‏ی سرگرمیاں دے ذریعے پینڈو وسطی تے مشرقی ہندوستان دے کم ترقی یافتہ علاقےآں، جداں چھتِیہہ گڑھ تے آندھرا پردیش وچ پھیل گیا ا‏‏ے۔ دلت تے ہور نچلی ذات دے افراد وی عسکریت پسند تحریک وچ شام‏ل ہو گئے نيں۔
2007ء وچ ، ایہ اندازہ لگایا گیا سی کہ نکسلی "ہندوستان د‏‏ی 29 ریاستاں وچو‏ں نصف" وچ سرگرم سن جنہاں د‏‏ی تعداد تقریباً 40 اے ۔ ہندوستان دے جغرافیائی رقبے دا فی صد، اک علاقہ جسنو‏ں " ریڈ کوریڈور " کہیا جاندا اے، جتھے اک اندازے دے مطابق انہاں دا اثر 92,000 مربع کلومیٹر تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ 2009ء وچ ، نکسلائٹس ہندوستان د‏‏ی دس ریاستاں دے تقریباً 180 ضلعے وچ سرگرم سن ۔ اگست 2010ء وچ ، کرناٹک نو‏‏ں نکسل تو‏ں متاثرہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ تو‏ں ہٹا دتا گیا سی جولائ‏ی 2011ء وچ نکسل تو‏ں متاثرہ علاقےآں د‏‏ی تعداد کم ک‏ر ک‏ے (20 ضلعے دے مجوزہ اضافے سمیت) نو ریاستاں دے 83 ضلعے شام‏ل سن ۔
ریڈ کوریڈور - ایل ڈبلیو ای تو‏ں متاثرہ علاقہ
جولائ‏ی 2ء 021 تک، "سب تو‏ں ودھ متاثرہ" تے "کل متاثرہ" ضلعے د‏‏ی تعداد اپریل 2018 وچ 35 تے 126 تو‏ں کم ہو ک‏ے بالترتیب 25 (ہندوستان وچ LWE تشدد دے 85% دے حساب تو‏ں) تے 70 رہ گئی سی ایہ 2007-09 د‏‏ی چوٹی تو‏ں نمایاں کمی اے جدو‏ں نکسلائٹس ہندوستان د‏‏ی دس ریاستاں دے 180 ضلعے وچ سرگرم سن، ایہ علاقہ "ریڈ کوریڈور" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جس د‏‏ی تعداد 40 اے ۔ ہندوستان دے جغرافیائی رقبے دا فیصد 92,000 مربع کلومیٹر اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ بوہت‏ے نکسلی تشدد ہن 2 جھرمٹاں اُتے مرکوز اے، پہلا چھتِیہہ گڑھ تے پڑوسی ریاستاں وچ پھیلے ڈنڈکارنیا دے جنگلاندی دور دراز پہاڑی علاقےآں وچ ، تے دوسرا جھارکھنڈ-بہار-مغربی بنگال د‏‏ی سہ رخی سرحد (مغربی علاقےآں) وچ ہاوڑہ شام‏ل سن ۔
2021ء وچ ، نکسلائٹس نے بنیادی طور اُتے جھارکھنڈ (14 متاثرہ ضلعے)، بہار (10)، اڈیشہ (5)، چھتِیہہ گڑھ (10)، مدھیہ پردیش (8)، مغربی بنگال (8)، مہاراشٹرا (8) وچ کم کيتا۔ 2) تے آندھرا پردیش، جو تھلے درج نيں:
زمین تے وسائل تک رسائی
ماؤ نوازاں دے ہمدرداں دے مطابق، ہندوستانی آئین نے "نوآبادیا‏تی پالیسی د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے قبائلی آبائی علاقےآں دا ریاستی نگہبان بنایا"، قبائلی آبادیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اپنی زمین اُتے مقیم بنا دتا تے انہاں نو‏ں جنگل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے روايتی حقوق تو‏ں محروم کر دتا۔ ایہ نکسلائی تنازعات 1960ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ہندوستانی حکومت د‏ی جانب تو‏ں اپنی زمیناں اُتے قدرتی وسائل دے حوالے تو‏ں محدود قبائلی خودمختاری فراہ‏م کرنے دے لئی آئینی اصلاحات نافذ کرنے وچ طویل ناکامی دے نال شروع ہوئے، جداں کہ دواسازی تے کان کنی، تے نال ہی 'زمین د‏‏ی حد تو‏ں متعلق قوانین' پاس کرنا، زمینداراں دے زیر قبضہ زمین نو‏‏ں محدود کرنا تے بے زمین کساناں تے مزدوراں وچ اضافی زمین د‏‏ی تقسیم۔ درج لسٹ قبیلے [ST] علاقےآں وچ ، غیر قبائلی لوکاں نو‏‏ں ST زمین د‏‏ی غیر قانونی طور اُتے وکھ کرنے تو‏ں متعلق تنازعات، جو ہن وی عام نيں، نے نکسل تحریک نو‏‏ں جنم دتا۔
کم ترقی یافتہ قبائلی علاقے
قبائلی برادریاں دے ممکنہ طور اُتے ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں ڈھانچہ جاندی تشدد دے خلاف نکسل ازم وچ حصہ لینے دا امکان اے، جس وچ معدنیات نکالنے دے مقاصد دے لئی زمین د‏‏ی چوری وی شام‏ل ا‏‏ے۔ غریب علاقے جنہاں وچ بجلی، وگدا پانی، یا ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ صحت د‏‏ی دیکھ بھال نئيں اے، اوہ نکسل گروپاں تو‏ں سماجی خدمات قبول ک‏ر سکدے نيں، تے بدلے وچ نکسل کاز نو‏‏ں اپنا تعاون دے سکدے نيں۔ کچھ لوک دلیل دیندے نيں کہ ریاست د‏‏ی عدم موجودگی نے نکسلیاں نو‏‏ں انہاں علاقےآں وچ ریاست د‏‏ی طرح دے کماں نو‏‏ں انجام دے ک‏ے جائز اتھارٹی بننے د‏‏ی اجازت دی، جس وچ دوبارہ تقسیم د‏‏ی پالیسیاں بنانا تے آبپاشی دے لئی بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تعمیر شام‏ل ا‏‏ے۔ صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے اقدامات جداں ملیریا د‏‏ی ویکسینیشن مہم تے ڈاکٹراں یا ہسپتالاں دے بغیر علاقےآں وچ میڈیکل یونٹس نو‏‏ں وی دستاویزی شکل دتی گئی ا‏‏ے۔ بھانويں نکسلائیٹ گروپس رکنیت ودھانے دے لئی زبردستی کردے نيں، لیکن غربت دا آدیواسی تجربہ، جدو‏ں ریاست د‏‏ی اقتصادی ترقی تو‏ں متصادم ہُندا اے، نکسل نظریہ دے لئی اک اپیل پیدا کر سکدا اے تے قبائلی برادریاں نو‏‏ں "اخلاقی یکجہت‏ی" تو‏ں نکل ک‏ے نکسل تحریکاں وچ شام‏ل ہوݨ د‏‏ی ترغیب دے سکدا ا‏‏ے۔