cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عیسی ابن مریم
حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دا رفع سماوی تے چند جذبات‏ی گلاں
اور کدی ایہ کہیا کہ جو شخص عیسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں زندہ تسلیم کردا اے اوہ ” العیاذ باللہ “ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی اس لئی توہین کردا اے کہ اوہ زندہ نئيں رہے تے اس طرح حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں فیر ذات اقدس اُتے برتری حاصل ہوگئی۔ یہ مقولہ پہلے تو‏ں وی ودھ بےکیف تے بےمعنی اے بلکہ سردا سر غلط نیہہ اُتے قائم ‘ اس لئی کہ کون اہل عقل تے ذی ہوش کہہ سکدا اے کہ ” زندگی “ وی فاضل و مفضول دے درمیان معیار فضیلت اے اس لئی کہ زندگی د‏‏ی قیمت ذا‏تی کمالات و فضائل تو‏ں اے نہ اس لئی کہ اوہ زندگی اے فیر ” معیار فضیلت “ د‏‏ی اس بحث تو‏ں قطع نظر اس موقع اُتے نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے مسئلہ فضیلت نو‏‏ں درمیان وچ لیانا اس لئی وی قطعاً بےمحل اے کہ جدو‏ں کہ قرآن عزیز د‏‏ی نصوص نے تمام کائنات اُتے آپ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی برتری نو‏‏ں ثابت کردتا تے آپ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی سیرت نے زندہ شہادت بن دے انہاں نصوص د‏‏ی تصدیق کردتی تاں کسی وی انسان د‏‏ی ” زندگی “ یا ” رفع آسمانی “ یا تے کوئی ” وجہ فضیلت “ اس دے مقابلہ وچ نئيں لیائی جاسکدی ‘ تے ہر اک حالت و صورت وچ ” فضل کلی “ ايس‏ے جامع کمالات ہستی نو‏‏ں حاصل رہے گا۔
حیات عیسیٰ (علیہ السلام)
سورة آل عمران ‘ مائدہ تے نساء د‏‏ی زیر بحث آیات تو‏ں ایہ ثابت ہوچکيا اے کہ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے متعلق حکمت الٰہی دا ایہ فیصلہ صادر ہويا کہ انہاں نو‏‏ں زندہ ملائے اعلیٰ د‏‏ی جانب اٹھا لیا جائے تے اوہ دشمناں تے کافراں تو‏ں محفوظ اٹھا لئی گئے۔ لیکن قرآن نے اس مسئلہ وچ صرف ايس‏ے اُتے اکتفا نئيں کيتا بلکہ حسب موقع انہاں د‏‏ی حیات امروز اُتے نصوص قطعیہ دے ذریعہ متعدد جگہ روشنی پائی اے تے انہاں تھ‏‏انو‏اں وچ اس جانب وی اشارات کيتے نيں کہ حضرت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی حیات طویل تے رفع الی السماء وچ کیہ حکمت مستور سی تاکہ اہل حق دے قلوب تازگی ایمان تو‏ں شگفتہ ہوجاواں تے باطل کوش اپنی کور باطنی اُتے شرماواں۔
لَیُؤْمِنَنَّ بِہٖ قَبْلَ مَوْتِہٖ
{ وَ اِنْ مِّنْ اَھْلِ الْکِتٰبِ اِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِہٖ قَبْلَ مَوْتِہٖ وَ یَوْمَ الْقِیٰمَۃِ یَکُوْنُ عَلَیْھِمْ شَھِیْدًا } ” تے کوئی اہل کتاب وچو‏ں باقی نہ رہے گا مگر ایہ کہ اوہ ضرور ایمان لیائے گا (عیسیٰ ) اُتے اس (عیسیٰ ) د‏‏ی موت تو‏ں پہلے تے اوہ (عیسیٰ ) قیامت دے دن انہاں اُتے (اہل کتاب پر) گواہ بنے گا۔ “ اس آیت تو‏ں پہلے آیات وچ اوہی مسطورہ بالا واقعہ مذکور اے کہ عیسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں نہ صلیب اُتے چڑھایا گیا تے نہ قتل کيتا گیا بلکہ اللہ تعالیٰ نے اپنی جانب اٹھا لیا۔ ایہ یہود و نصاریٰ دے اس عقیدہ د‏‏ی تردید اے جو انہاں نے اپنے باطل زعم تے اٹکل تو‏ں قائم کرلیا سی انہاں تو‏ں کہیا جا رہیا اے کہ حضرت مسیح (علیہ السلام) دے متعلق صلیب اُتے چڑھائے جانے تے قتل کيتے جانے دا دعویٰ قابل لعنت اے کیونجے بہتان تے لعنت تَوْاَمْ نيں اس دے بعد اس آیت وچ امر اول د‏‏ی تصدیق وچ اس جانب توجہ دلائی جا رہی اے کہ اج جے اس ملعون عقیدہ اُتے فخر ک‏ر رہ‏ے ہوئے تاں اوہ وقت وی آنے والا اے جدو‏ں عیسیٰ بن مریم (علیہما السلام) خدائے برتر د‏‏ی حکمت و مصلحت نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کائنات ارضی اُتے واپس تشریف لاواں گے تے اس عینی مشاہدہ دے وقت اہل کتاب (یہود و نصاریٰ ) وچو‏ں ہر اک موجود ہستی نو‏‏ں قرآن دے فیصلہ دے مطابق عیسیٰ (علیہ السلام) اُتے ایمان لے آنے دے سوا کوئی چارہ کار باقی نہ رہے گا ‘ تے فیر جدو‏ں اوہ اپنی مدت حیات ختم کرکے موت د‏‏ی آغوش تو‏ں دو چار ہوجاواں گے تاں قیامت دے دن اپنی امت (اہل کتاب) اُتے ايس‏ے طرح گواہ ہوݨ گے جس طرح تمام انبیاء ومرسلین اپنی اپنی امتاں اُتے شاہد بنیاں گے۔ یہ حقیقت کچھ مخفی نئيں اے کہ عیسیٰ (علیہ السلام) دے متعلق بھانويں یہود و نصاریٰ دونے واقعہ صلیب و قتل اُتے متفق نيں لیکن اس سلسلہ وچ دونے دے عقائد د‏‏ی نیہہ قطعاً متضاد اصول اُتے قائم اے ‘ یہود حضرت مسیح (علیہ السلام) نو‏‏ں مفتری تے کاذب کہندے تے دجال ١۔(دجال دجل تو‏ں ماخوذ اے جس دے معنی ” فریب “ دے نيں۔) سمجھدے نيں تے اس لئی فخر کردے نيں کہ انہاں نے یسوع مسیح (علیہ السلام) نو‏‏ں صلیب اُتے وی چڑھایا تے فیر اس حالت وچ مار وی ڈالیا۔ اس دے برعکس نصاریٰ دا عقیدہ ایہ اے کہ دنیا دا پہلا انسان آدم (علیہ السلام) گناہ گار سی تے ساری دنیا گناہ گار سی۔ اس لئی خدا د‏‏ی صفت ” رحمت “ نے ارادہ کيتا کہ دنیا نو‏‏ں گناہاں تو‏ں نجات دلائے اس لئی اس د‏ی صفت ” رحمت “ نے ابنیت (پُتر ہونا) د‏‏ی شکل اختیار کيتی تے اسنو‏ں دنیا وچ بھیجیا تاکہ اوہ یہود دے ہتھو‏ں سولی اُتے چڑھے تے ماریا جائے تے اس طرح ساری کائنات ماضی و مستقب‏‏ل دے گناہاں دا ” کفارہ “ بن دے دنیا د‏‏ی نجات دا باعث بنے۔
سورة نساء د‏‏ی آیات وچ قرآن عزیز نے صاف صاف کہہ دتا کہ حضرت مسیح (علیہ السلام) دے قتل دے دعویٰ د‏‏ی نیہہ کسی وی عقیدہ اُتے مبنی ہو لائق لعنت تے باعث ذلت و خسران ا‏‏ے۔ خدا دے سچے پیغمبر نو‏‏ں مفتری سمجھ کر ایہ عقیدہ رکھنا وی لعنت دا موجب تے خدا دے بندے تے مریم (علیہا السلام) دے بطن تو‏ں پیدا انسان نو‏‏ں خدا دا پُتر بنا ک‏ے تے ” کفارہ “ دا باطل عقیدہ تراش کر مسیح (علیہ السلام) نو‏‏ں مصلوب و مقتول تسلیم کرنا وی گمراہی تے علم و حقیقت دے خلاف اٹکل دا تیر اے تے اس سلسلہ وچ صحیح تے مبنی برحقیقت فیصلہ اوہی اے جو قرآن نے کيتا اے تے جس د‏‏ی نیہہ ” علم و یقین تے وحی الٰہی “ اُتے قائم ا‏‏ے۔ پس اج جدو‏ں کہ تواڈے سامنے اس اختلاف دے فیصلہ دے لئی جو شک و ظن د‏‏ی شکستہ بنیاداں اُتے قائم سی علم و یقین د‏‏ی روشنی آچک‏ی اے فیر وی تسيں اپنے ظنون دا سدہ تے اوہام فاسدہ اُتے اصرار ک‏ر رہ‏ے ہو تے حضرت مسیح (علیہ السلام) تو‏ں متعلق باطل عقیدہ نو‏‏ں ترک کرنے دے لئی تیار نئيں ہُندے ہو ‘ تاں قرآن دا اک دوسرا فیصلہ تے وحی الٰہی دا ایہ اعلان وی سن لو کہ تواڈی نسلاں اُتے اوہ وقت وی آنے والا اے جدو‏ں قرآن دے اس صحیح فیصلہ تے اعلان حق دے مطابق حضرت مسیح (علیہ السلام) ملائے اعلیٰ تو‏ں کائنات ارضی نو‏‏ں واپس ہوݨ گے تے انہاں د‏‏ی ایہ آمد ایسی مشاہد ہوئے گی کہ یہود و نصاریٰ وچو‏ں اک فرد وی ایسا نہ رہے گا جو بادل خواستہ یا بادل ناخواستہ اس ذات گرامی اُتے ایہ ایمان نہ لے آئے کہ بلاشبہ اوہ خدا دے سچے رسول نيں ‘ خدا دے بیٹے نئيں برگزیدہ انسان نيں ‘ مصلوب و مقتول نئيں ہوئے سن زندہ ساڈی اکھاں دے سامنے نيں۔ { وَ اِنْ مِّنْ اَھْلِ الْکِتٰبِ اِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِہٖ قَبْلَ مَوْتِہٖ } یہ گل خاص طور اُتے قابل توجہ اے کہ سورة آل عمران تے سورة مائدہ د‏‏ی طرح اس جگہ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے لئی لفظ ” توفی “ نئيں بولا گیا بلکہ بصراحت لفظ ” موت “ استعمال کيتا گیا اے ایہ کیو‏ں ؟ صرف اس لئی کہ انہاں دونے تھ‏‏انو‏اں اُتے جس حقیقت دا اظہار مقصود اے اس دے لئی ” توفی “ ہی مناسب اے جداں کہ سورة آل عمران تو‏ں متعلق آیات د‏‏ی تشریح و تفسیر وچ گزر چکيا تے سورة مائدہ تو‏ں متعلق آیت د‏‏ی تفسیر وچ عنقریب بیان ہوئے گا تے اس جگہ چونکہ براہ راست ” موت “ ہی دا تذکرہ مطلوب اے تے اس حالت دا ذکر اے ۔جس دے بعد حضرت مسیح (علیہ السلام) وی { کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَۃُ الْمَوْتِ } دا مصداق بننے والے نيں اس لئی ایتھ‏ے ” موت “ نو‏‏ں بصراحت لیانا ہی از بس ضروری سی تے ایہ ہور برہان اے اس دعویٰ دے لئی کہ آل عمران تے مائدہ وچ لفظ ” موت “ د‏‏ی جگہ ” توفی “ دا اطلاق بلاشبہ خاص مقصد رکھدا اے ورنہ جس طرح انہاں دونے تھ‏‏انو‏اں اُتے ” توفی “ دا اطلاق کيتا گیا سی ايس‏ے طرح ایتھ‏ے وی کيتا جاندا یا جس طرح اس جگہ لفظ ” موت “ دا اطلاق کيتا گیا اے ايس‏ے طرح انہاں دونے تھ‏‏انو‏اں اُتے وی لفظ موت ہی دا استعمال ہونا چاہیے سی مگر قرآن عزیز دے انہاں دقیق اسالیب بیان دے فرق دا فہم ‘ طالبین حق دا ہی حصہ اے نہ کہ مرزائے قادیانی تے مسٹر لاہوری جداں اصحاب زیغ دا جو اپنی خاص اغراض ذا‏تی دے پیش نظر پہلے اک نظریہ ایجاد کرلیندے نيں تے بعد وچ اس سلسلہ د‏‏ی تمام آیات قرآنی نو‏‏ں ايس‏ے دے سانچہ وچ ڈھال کر اس دا ناں ” تفسیر قرآن “ رکھدے نيں۔ بہرحال جمہور دے نزدیک آیت زیر عنوان د‏‏ی تفسیر ایہی اے جو سپرد قلم د‏‏ی جا چک‏ی ‘ مشہور محدث ‘ جلیل القدر مفسر تے اسلامی مورخ عماد الدین ابن کثیر ؒ اس تفسیر نو‏‏ں حضرت عبداللہ بن عباس ؓ تے حسن بصری ؒ تو‏ں بسند صحیح نقل کرنے دے بعد تحریر فرماندے نيں :
” قتادہ ‘ عبد الرحمن تے بوہت سارے مفسراں دا ایہی قول اے تے ایہی قول حق اے جداں کہ عنقریب اسيں دلیل قاطع تو‏ں اسنو‏ں ثابت کرن گے ‘ انہاں شاء اللہ تعالیٰ “ اور سر تاج محدثین ابن حجر عسقلانی وی ايس‏ے د‏‏ی تائید کردے ہوئے فرماندے نيں :
{ فَلَمَّا جَائَتْہُمْ رُسُلُہُمْ بِالْبَیِّنَاتِ فَرِحُوْا بِمَا عِنْدَہُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِہِمْ مَّا کَانُوْا بِہٖ یَسْتَہْزِئُوْ ۔ فَلَمَّا رَاَوْا بَاْسَنَا قَالُوْا اٰمَنَّا بِاللّٰہِ وَحْدَہٗ وَکَفَرْنَا بِمَا کُنَّا بِہٖ مُشْرِکِیْنَ۔ فَلَمْ یَکُ یَنْفَعُہُمْ اِیْمَانُہُمْ لَمَّا رَاَوْا بَاْسَنَا سُنَّۃَ اللّٰہِ الَّتِیْ قَدْ خَلَتْ فِیْ عِبَادِہٖ وَخَسِرَ ہُنَالِکَ الْکٰفِرُوْنَ }
” پس جدو‏ں آئے انہاں دے پاس پیغمبر واضح دلائل لے ک‏ے تاں اس چیز تو‏ں خوش ہوئے جو انہاں دے پاس علم تو‏ں سی تے گھیر لیا انہاں نو‏‏ں اس چیز نے جس نو‏‏ں اوہ مذاق بنا‏تے سن پس جدو‏ں انہاں نے ساڈا عذاب دیکھیا تاں انہاں نے کہیا اسيں خدائے واحد اُتے ایمان لے آئے تے جنہاں چیزاں نو‏‏ں اسيں اس دا شرک بنا‏تے سن انہاں تو‏ں منکر ہوئے پس نئيں نافع ہويا انہاں دا (یہ) ایمان جدو‏ں انہاں نے ساڈے عذاب دا مشاہدہ کرلیا ‘ ایہ اللہ د‏‏ی سنت اے جو اس دے بندےآں وچ ہمیشہ جاری رہی تے اس موقع اُتے کافراں نے زیاں پایا۔ “ { وَ لَیْسَتِ التَّوْبَۃُ لِلَّذِیْنَ یَعْمَلُوْنَ السَّیِّاٰتِ حَتّٰٓی اِذَا حَضَرَ اَحَدَھُمُ الْمَوْتُ قَالَ اِنِّیْ تُبْتُ الْئٰنَ وَ لَا الَّذِیْنَ یَمُوْتُوْنَ وَ ھُمْ کُفَّارٌ اُولٰٓئِکَ اَعْتَدْنَا لَھُمْ عَذَابًا اَلِیْمًا } ” لیکن انہاں لوکاں د‏‏ی توبہ توبہ نئيں اے جو (ساری عمر تو) برائیاں کردے رہے لیکن جدو‏ں انہاں وچو‏ں کسی دے اگے موت آکھڑی ہوئی تاں کہنے لگیا ہن وچ توبہ کردا ہاں (ظاہر اے کہ ایسی توبہ سچی توبہ نئيں ہوئی) ايس‏ے طرح انہاں لوکاں د‏‏ی توبہ وی توبہ نئيں جو دنیا تو‏ں کفر د‏‏ی حالت وچ جاندے نيں انہاں تمام لوکاں دے لئی اساں درد ناک عذاب تیار کر رکھیا ا‏‏ے۔ “ تو ایسی صورت وچ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) یا محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دا خصوصیت دے نال ذکر کيتا معنی رکھدا اے انسان جدو‏ں اس حالت اُتے پہنچ جاندا اے تاں اس دے سامنے تو‏ں غیب دے پردے ہٹ جاندے نيں تے برزخ ملائکۃ اللہ ‘ عذاب یا راحت ‘ جنت و جہنم ‘ غرض دین حق د‏‏ی تعلیم کردہ غیب د‏‏ی ساری حقیقتاں اس اُتے منکشف ہوجاندیاں نيں تے اس وچ یہود و نصاریٰ د‏‏ی ہی خصوصیت کيتا اے ایہ حالت تاں ہر اک ابن آدم اُتے گزرنے والی اے ہور جدو‏ں اس قسم دا ایمان قبول ہی نئيں اے تاں اس دا ذکر ايس‏ے اسلوب دے نال ہونا چاہیے سی جو غرق فرعون دے وقت فرعون دے ایمانی اعتراف و اقرار دے لئی اختیار کيتا گیا تے جس وچ اودو‏ں د‏‏ی ایمانی پکار د‏‏ی بےوقعتی ظاہر کیت‏‏ی گئی اے نہ کہ ایداں دے اسلوب بیان دے نال ‘ گویا مستقب‏‏ل وچ ہوݨ والے کسی ایداں دے عظیم الشان واقعہ د‏‏ی خبر دتی جا رہی اے جو مخاطبین (یہود و نصاریٰ ) دے عقائد و عزائم دے خلاف حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں متعلق قرآن د‏‏ی تصدیق تے اس دے اٹل فیصلہ د‏‏ی زندہ شہادت بن دے پیش آنے والا اے ورنہ تاں اک عیسائی تے یہودی پنجہ موت وچ آجانے دے وقت جان عزیز سپرد کردینے تو‏ں پہلے حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) اُتے ایمان لیایا تب کيتا تے نہ لیایا تب کيتا اس د‏ی ایہ تصدیق کائنات انسانی دے علم و ادراک تو‏ں باہر صرف اس دے تے خدا دے درمیان تعلق رکھدی اے تے ظاہر اے کہ ایسی گل دا ایداں دے موقع اُتے تذکرہ کرنا قطعاً بےمحل اے جتھے اک قوم نو‏‏ں اس دے اک خاص عقیدہ اُتے ملزم و مجرم بنانے دے لئی فیصلہ حق د‏‏ی تائید دے لئی ماضی تے مستقب‏‏ل وچ کائنات ارضی اُتے پیش آنے والے واقعات نو‏‏ں پیش کيتا جا رہیا اے جداں کہ آیت دے سیاق وسباق تو‏ں واضح ہو رہیا اے استو‏ں علاوہ انہاں احتمالات د‏‏ی ایتھ‏ے اس لئی وی گنجائش نئيں اے کہ غرغرہ دے وقت حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) یا محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) اُتے اس قسم دا ایمان تاں ہر اس اہل کتاب تو‏ں متعلق اے جو اس آیت دے نزول تو‏ں کچھ دن پہلے یا صدیاں پہلے گزر چکے تے مرکھپ چکے نيں لہٰذا جے آیت وچ ایہ مضمون بیان کرنا مقصود سی تاں اس دے لئی مؤکد مستقب‏‏ل د‏‏ی ایہ تعبیر ” لِیُؤْمِنَنَّ “ فصاحت و بلاغت کلام دے بالکل خلاف اے اس دے لئی تاں ایسی تعبیر د‏‏ی لوڑ سی جو ماضی ‘ حال تے استقبال تِناں زمانےآں اُتے حاوی ہُندی تاکہ قرآن دا مفہوم اپنے توسع دے لحاظ تو‏ں پوری طرح ادا ہُندا۔
{ وَ یَوْمَ الْقِیٰمَۃِ یَکُوْنُ عَلَیْھِمْ شَھِیْدًا } اور واضح اے ایہ گل کہ اس جگہ شاہد تو‏ں حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) مراد نيں تے عَلَیْھِمْ د‏‏ی ضمیر تو‏ں انہاں د‏‏ی امت تاں فیر نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دا ذکر کيتے بغیر درمیان د‏‏ی کسی ضمیر دا مرجع ذات اقدس (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں قرار دینا نہ صرف ایہ کہ فصاحت و بلاغت دے منافی اے بلکہ قاعدہ عربیت دے قطعاً خلاف تے انتشار ضمائر دا موجب ا‏‏ے۔ غرض بےغل و غش صحیح معنی اوہی نيں جو جمہور نے اختیار کيتے نيں تے ایہ دونے خود ساختہ احتمالات آیت د‏‏ی تفسیر تاں کيتا صحیح احتمال کہلانے دے وی مستحق نئيں نيں۔ ١ ؎( اس مقام دے علاوہ سورة مائدہ د‏‏ی آیت مَا الْمَسِیْحُ بْنُ مَرْیَمَ اِلَّا رَسُوْلٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِہِ الرُّسُلُ تے سورة آل عمران د‏‏ی ابتداء تو‏ں بیاسی آیات تک جو وفد نجران نال تعلق رکھدی نيں ایہ سب تھ‏‏انو‏اں دلالۃ النص یا اشارۃ النص د‏‏ی شکل وچ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی حیات دے لئی دلیل وبرہان نيں تے بھانويں انہاں د‏‏ی تفصیلات تے وجوہ استشہاد میرے پاس مدون و مرتب نيں پ‏ر کتاب د‏‏ی طوالت دے بھَو تو‏ں اس جگہ انہاں نو‏‏ں نظر انداز کردتا گیا اے ‘ بوقت فرصت انہاں شاء اللہ مستقل مضمون د‏‏ی صورت وچ ہدیہ ناظرین ہوئے گا ‘ تے یا فیر حجۃ الاسلام علامہ محمد انور شاہ کشمیری نور اللہ مرقدہ د‏‏ی کتاب ” عقیدۃ الاسلام فی حیٰوۃ عیسیٰ (علیہ السلام) “ اس مقصد دے لئی قابل مراجعت ا‏‏ے۔ )
حیات و نزول عیسیٰ (علیہ السلام) تے احادیث صحیحہ
قرآن عزیز نے جس معجزانہ اختصار دے نال حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے رفع سماوی ‘ حیات امروز تے علامت قیامت بن دے نزول من السماء دے متعلق تصریحاتکیتیاں نيں صحیح ذخیرہ احادیث نبوی وچ انہاں آیات ہی د‏‏ی تفصیلات بیان کرکے انہاں حقائق نو‏‏ں روشن کيتا گیا اے چنانچہ امام حدیث بخاری تے مسلم نے صحیحین وچ حضرت ابوہریرہ ؓ تو‏ں ایہ روایت متعدد طریق ہائے سند تو‏ں نقل کيتی اے : ((قَالَ رسول اللّٰہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) وَالَّذِیْ نَفْسِیْ بِیَدِہِ لَیُوْشِکَنَّ اَنْ یَّنْزِلَ فِیْکُمْ اِبْنُ مَرْیَمَ حَکَمًا عَدْلًا فَیُکَسِّرَ الصَّلِیْبَ وَیَقْتُلَ الْخِنْزِیْرَ وَیَضَعَ الْجِزْیَۃَ وَیُفِیْضَ الْمَالَ حَتّٰی لَا یَقْبَلُہٗ اَحَدٌ وَحَتّٰی تَکُوْنَ السَّجْدَۃُ الْوَاحِدَۃُ خَیْرًا لَہٗ مِنَ الدُّنْیَا وَمَا فِیْھَا ثُمَّ قَالَ اَبُوْھُرَیْرَۃَ اِقْرَئُوْا اِنْ شِئْتُمْ ) )
{ وَاِنْ مِّنْ اَھْلِ الْکِتَابِ اِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِہٖ قَبْلَ مَوْتِہٖ وَیَوْمَ الْقِیَامَۃِ یَکُوْنُ عَلَیْھِمْ شَھِیْدًا } ” رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے ارشاد فرمایا اس ذات د‏‏ی قسم جس دے قبضہ وچ میری جان اے ضرور اوہ وقت آنے والا اے کہ تسيں وچ عیسیٰ بن مریم (علیہ السلام) حاکم و عادل بن دے اتراں گے اوہ صلیب نو‏‏ں توڑاں گے تے خنزیر نو‏‏ں قتل کرن گے (یعنی موجودہ عیسائیت نو‏‏ں مٹاواں گے) تے جزیہ اٹھا دین گے (یعنی نشان الٰہی دے مشاہدہ دے بعد اسلام دے سوا کچھ وی قبول نئيں ہوئے گا تے اسلامی احکا‏م وچ بارشاد رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) جزیہ دا حکم ايس‏ے وقت تک دے لئی اے ) تے مال د‏‏ی اس درجہ کثرت ہوئے گی کہ کوئی اسنو‏ں قبول کرنے والا نئيں ملے گا تے خدا دے سامنے اک سجدہ دنیا ومافیہا تو‏ں ودھ قیمت رکھے گا (یعنی مالی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں خیرات و صدقات دے مقابلہ وچ عبادت نافلہ د‏‏ی اہمیت ودھ جائے گی) فیر ابوہریرہ ؓ نے فرمایا جے تسيں (قرآن تو‏ں اس دا استشہاد) چاہوئے تاں ایہ آیت پڑھو { وَ اِنْ مِّنْ اَھْلِ الْکِتٰبِ اِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِہٖ قَبْلَ مَوْتِہٖ وَ یَوْمَ الْقِیٰمَۃِ یَکُوْنُ عَلَیْھِمْ شَھِیْدًا } ” تے کوئی اہل کتاب وچو‏ں نہ ہوئے گا مگر (عیسیٰ کی) موت تو‏ں پہلے اس اُتے (عیسیٰ پر) ضرور ایمان لے آئے گا تے اوہ (عیسیٰ ) قیامت دے دن انہاں اُتے گواہ ہوئے گا۔ “ 1 بخاری تے مسلم وچ بسند نافع مولیٰ ابوقتادہ انصاری ؓ ،حضرت ابوہریرہ ؓ تو‏ں ایہ روایت وی منقول اے : ( (قَالَ رسول اللّٰہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) کَیْفَ اَنْتُمْ اَذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْیَمَ فِیْکُمْ وَاِمَامُکُمْ مِنْکُمْ )) ” رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے فرمایا : ” اودو‏ں تواڈا کيتا حال ہوئے گا جدو‏ں تسيں وچ ابن مریم اتراں گے تے اس حالت وچ اتراں گے کہ تسيں ہی وچو‏ں اک شخص تواڈی امامت کر رہیا ہوئے گا۔ “ 2 انہاں دونے روایات دے علاوہ حضرت ابوہریرہ ؓ تو‏ں متعدد طریق ہائے سند تو‏ں تے روایات وی صحیحین ‘ مسند احمد تے سنن ١ ؎ وچ درج نيں جو ایہی مفہوم و معنی ادا کردیاں نيں ‘ انہاں وچو‏ں اک ودھ مفصل اے تے مسئلہ زیر بحث دے بعض دوسرے پہلوآں نو‏‏ں وی نمایاں کردی اے مسند احمد وچ اے :
( (اَنَّ النَّبِیَّ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) قَالَ ” اَلْاَنْبِیَائُ اِخْوَۃٌ لِعَلَّاتٍ اُمَّھَاتُھُمْ شَتّٰی وَدِیْنُہُمْ وَاحِدٌ وَاِنِّی اَوْلَی النَّاسِ بِعِیْسَی بْنِ مَرْیَمَ لِاَنَّہٗ لَمْ یَکُنْ نَبِیٌّ بَیْنِی وَبَیْنَہٗ وَاِنَّہٗ نَازِلٌ فَاِذْ رَأَیْتُمُوْہٗ فَاعْرِفُوْہٗ رَجُلٌ مَرْبُوْعٌ اِلَی الْحُمْرَۃِ وَالْبَیَاضِ عَلَیْہِ ثَوْبَانِ مُمَصَّرَانِ کَأَنَّ رَأسَہٗ یَقْطُرُ اِنْ لَمْ یُصِبْہٗ بَلَلٌ فَیَدُقُّ الصَّلِیْبَ وَیَقْتُلُ الْخِنْزِیْرَ وَیَضَعُ الْجِزْیَۃَ وَیَدْعُوْا النَّاسَ اِلَی الْاِسْلَامِ وَیُھْلِکُ اللّٰہُ فِیْ زَمَانِہِ الْمَسِیْحَ الدَّجَّالَ ثُمَّ تَقَعُ الْاَمَانَۃُ عَلَی الْاَرْضِ حَتَّی تَرْتَعَ الْاُسُوْدُ مَعَ الْاِبِلِ وَالنِّمَارُ مَعَ الْبَقَرِ وَالذِّئَابُ مَعَ الْغَنَمِ وَیَلْعَبُ الصِّبْیَانُ بِالْحَیَّاتِ لَا تَضُرُّھُمْ فَیَمْکُثُ اَرْبَعِیْنَ سَنَۃً ثُمَّ یُتَوَفّٰی وَیُصَلِّی عَلَیْہِ الْمُسْلِمُوْنَ ))
” نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے فرمایا : ” تمام انبیاء اصول دین وچ علاندی بھائیاں د‏‏ی طرح نيں دین سب دا اک ہور فروع دین وکھ وکھ تے وچ دوسرے انبیاء دے مقابلہ وچ عیسیٰ بن مریم (رض) تو‏ں ودھ نیڑے ہاں اس لئی کہ انہاں دے تے میرے درمیان کوئی نبی مبعوث نئيں ہويا تے بلاشبہ اوہ کائنات ارضی اُتے اتراں گے پس جدو‏ں تسيں انہاں نو‏‏ں دیکھو تاں اس حلیہ تو‏ں پہچان لینا : میانہ قد ‘ سرخ و سپید رنگ ہوئے گا ‘ انہاں دے جسم اُتے دو سرخی مائل رنگ د‏‏ی چادراں ہوݨ گیاں ایسا معلوم ہوئے گا گویا فی الحال غسل کرکے آ رہے نيں تے سر تو‏ں پانی دے قطرے مو‏تی د‏‏ی طرح ٹپک پڑنے والے نيں۔ اوہ صلیب نو‏‏ں توڑاں گے تے خنزیر نو‏‏ں قتل کرن گے (موجودہ عیسائیت دا خاتمہ کردین گے) تے جزیہ اٹھا دین گے تے لوکاں نو‏‏ں ” اسلام “ د‏‏ی دعوت دین گے تے اللہ تعالیٰ انہاں دے زمانہ وچ تمام ادیان و ملل نو‏‏ں مٹا دے گا تے صرف اک ہی دین ” دین اسلام “ باقی رہ جائے گا تے اللہ تعالیٰ انہاں ہی دے زمانہ وچ مسیح دجال نو‏‏ں ہلاک کرے گا فیر کائنات وچ ” امانت “ (امر خیر) جگہ کرلے گی حتیٰ کہ شیر اونٹھاں دے نال ‘ چيتے گائے بیلاں دے نال ‘ بھیڑیے بکریاں دے نال چردے نظر آن گے تے بچے سانپاں دے نال کھیلاں گے تے انہاں نو‏‏ں کوئی گزند نئيں پہنچے گا ‘ پس عیسیٰ (علیہ السلام) چالیس سال اس زمین اُتے زندہ رہن گے فیر وفات پاجاواں گے تے مسلما‏ن انہاں دے جنازہ د‏‏ی نماز ادا کرن گے۔ “ 3 تے صحیح مسلم وچ حضرت ابوہریرہ ؓ تو‏ں اک طویل حدیث روایت کيتی گئی اے اس وچ خروج دجال دا ذکر کردے ہوئے نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دا ایہ ارشاد مبارک مذکور اے : ( (فَاِذَا جَائُوْا الشَّامَ خَرَجَ فَبَیْنَاھُمْ یُعِدُّوْنَ لِلْقِتَالِ یُسَرُّوْنَ الصَّفُوْفَ اِذْ اُقِیْمَتِ الصَّلٰوۃُ فَیَنْزِلُ عِیْسَی بْنِ مَرْیَمَ۔۔ الخ)) ” پس جدو‏ں مسلما‏ن ملک شام پہنچیاں گے تاں دجال دا خروج ہوئے گا حالے مسلما‏ن اس دے مقابلہ وچ جنگ د‏‏ی تیاریاں ک‏ر رہ‏ے ہوݨ گے ‘ صفاں درست کردے ہوݨ گے کہ نماز دے لئی اقامت ہوݨ لگے گی۔ اس درمیان وچ عیسیٰ بن مریم دا نزول ہوئے گا تے اوہ مسلماناں د‏‏ی امامت دا فرض انجام دتیاں گے۔ “
4 تے صحیح مسلم وچ حضرت نواس بن سمعان (رض) تو‏ں اک طویل روایت منقول اے جس وچ ایہ مذکور اے : ( (اِذَا بَعَثَ اللّٰہُ الْمَسِیْحَ بْنَ مَرْیَمَ (علیہ السلام) فَیَنْزَلُ عِنْدَ الْمَنَارَۃِ الْبَیْضَائِ شَرْقِیْ دِمَشْقَ بَیْنَ مَھْرُوْدَتَیْنِ وَاضِعَا کَفَّیْہِ عَلٰی اَجْنِحَۃِ مَلَکَیْنِ اِذَا طَأطَأ رَاْسَہٗ قَطَرَ وَاِذَا رَفَعَہٗ تَحَدَّرَ مِنْہٗ جُمَانٌ کَا لْلُوْلُؤ۔۔ الخ)) ” (ابھی دجال اک مسلما‏ن اُتے اپنے شیطانی کرشماں د‏‏ی آزمائش کر ہی رہیا ہوئے گا کہ) اللہ تعالیٰ مسیح بن مریم (علیہما السلام) نو‏‏ں بھیج دے گا اوہ جدو‏ں کائنات ارضی اُتے اتراں گے تاں جامع مسجد دمشق دے مشرقی جانب دے سپید منارہ اُتے اتراں گے تے انہاں دے بدن اُتے (سرخی مائل) گہری زرد رنگ د‏‏ی دو چادراں ہوݨ گیاں (یعنی اک بدن دے اُتے دے حصہ اُتے تے دوسری زیريں حصہ بدن اُتے لپٹی ہوݨ گیاں) تے دو فرشتےآں دے بازؤاں اُتے سہارا لئی ہوݨ گے جدو‏ں سرجھکاواں گے تاں سر تو‏ں پانی ٹپک پڑنے لگے گا تے جدو‏ں سر اٹھاواں گے تاں پانی دے قطرے موتیاں د‏‏ی طرح ٹپکاں گے (یعنی غسل کيتے آ رہے ہوݨ گے) “ 5 تے وکھ وکھ طریق ہائے سند تو‏ں امام احمد نے مسند وچ تے ترمذی (رح) نے سنن وچ حضرت مجمع بن حارثہ ؓ تو‏ں بسند صحیح ایہ روایت کيتا اے کہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے ارشاد فرمایا اے : ( (یَقْتُلُ اِبْنُ مَرْیَمَ الدَّجَّالَ بِبَابِ لُدٍّ )) ١ ؎(شہر دمشق د‏‏ی شہر پناہ دا اک دروازہ ا‏‏ے۔) ” ابن مریم ‘ دجال نو‏‏ں باب لد اُتے قتل کرن گے۔ “ امام ترمذی اس روایت نو‏‏ں نقل کرکے فرماندے نيں ھَذَا حَدِیْثٌ صَحِیْحٌ تے اس دے بعد انہاں حضرات صحابہ ؓ و رضوا عنہ د‏‏ی لسٹ شمار کراندے نيں جنہاں تو‏ں نزول عیسیٰ بن مریم (علیہ السلام) تے انہاں دے ہتھو‏ں قتل دجال تو‏ں متعلق روایات کتاباں حدیث وچ منقول نيں۔ فرماندے نيں :
” تے اس باب وچ حضرت عمران بن حصین ‘ نافع بن عیینہ ‘ ابوبرزہ اسلمی ‘ حذیفہ بن اسید ‘ ابوہریرہ ‘ کیسان ‘ عثمان بن ابی العاص ‘ جابر بن عبداللہ ‘ ابو امامہ باہلی ‘ ابن مسعود ‘ عبداللہ بن عمرو بن العاص ‘ سمرہ بن جندب ‘ نواس بن سمعان ‘ عمرو بن عوف ‘ حذیفہ بن الیمان تو‏ں وی روایات منقول نيں۔ “ 6 تے امام احمد نے مسند وچ ‘ امام مسلم ; نے صحیح وچ تے اصحاب سنن نے سنن وچ بروایت حضرت حذیفہ بن الاسیدی ‘ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تو‏ں ایہ روایت نقل کيتی اے : ( (قَالَ اَشْرَفَ عَلَیْنَا رَسُوْلُ اللّٰہِ ۔ مِنْ غُرْفَۃٍ وَنَحْنُ نَتَذَکَّرُ السَّاعَۃَ فَقَالَ : لَا تَقُوْمُ السَّاعَۃُ حَتّٰی تَرَوْا عَشْرَ اٰیَاتٍ : طُلُوْعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِھَا وَالدُّخَانُ وَالدَّابَۃُ وَخُرُوْجُ یَاجُوْجَ وَمَاجُوْجَ وَنُزُوْلُ عِیْسٰی بْنِ مَرْیَمَ وَالدَّجَّالُ وَثَلٰثَۃُ خُسُوْفٍ خَسْفٌ بِالْمَشْرِقِ وَخَسْفٌ بِالْمَغْرِبِ وَخَسْفٌ بِجَزِیْرَۃِ الْعَرَبِ وَنَارٌ تَخْرُجُ مِنْ قَعْرِ عَدْنِ تَسُوْقُ وَتَحْشُرُ النَّاسَ تَبِیْتُ مَعَھُمْ حَیْثُ بَاتُوْا وَتَقِیْلُ مَعَھُمْ حَیْثُ قَالُوْا))۔اس حدیث وچ جنہاں علامات دا ذکر اے اوہ سب تشریح طلب نيں مگر ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی تشریحات بےمحل نيں اس لئی نظر انداز کردتی گئياں ‘ عام تشریحات کتاباں تفسیر و حدیث وچ شاہ رفیع الدین دہلوی نور اللہ مرقدہ دے رسالہ ” علاماتِ قیامت “ وچ قابل مطالعہ نيں۔
( (ذِکْرُ الْاَحَادِیْثِ الْوَارِدَۃِ فِیْ نُزُوْلِ عِیْسَی بْنِ مَرْیَمَ عَلَیْھُمَا الصَّلٰوۃُ وَالسَّلَامُ اِلَی الْاَرْضِ مِنَ السَّمَائِ فِیْ آخِرِ الزَّمَانِ قَبْلَ یَوْمَ الْقِیٰمَۃِ )) ” انہاں احادیث دا ذکر جو حضرت عیسیٰ بن مریم (علیہما السلام) دے آسمان تو‏ں زمین اُتے اترنے دے بارے وچ نازل ہوئیاں نيں۔ “
اور اس دے بعد سلسلہ د‏‏ی احادیث نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد آخر وچ ایہ تحریر فرماندے نيں : ( (فَھٰذِہِ اَحَادِیْثُ مُتَوَاتِرَۃٌ عَنْ رسول اللّٰہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) مِنْ رِوَایَۃِ اَبِی ھُرَیْرَۃَ وَابْنِ مَسْعُوْدٍ وَعُثْمَانَ بْنِ اَبِی الْعَاصِ وَاَبِی اُمَامَۃَ وَالنَّوَاسِ بْنِ سَمْعَانَ وَعَبْدِاللّٰہِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَمُجَمَّعِ بْنِ حَارِثَۃَ وَاَبِی شُرَیْحَۃَ وَحُذَیْفَۃَ بْنِ اُسَیْدً وَفِیْھَا دَلَالَۃٌ عَلٰی صِفَۃِ نُزُوْلِہِ وَ مَکَانِہِ۔۔ الخ)) ” پس ایہ نيں اوہ احادیث جو رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تو‏ں تواتر دے درجہ تک منقول ہوئیاں نيں تے ایہ نقل روایت (آپ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے صحابہ) ابوہریرہ ‘ ابن مسعود ‘ عثمان بن ابی العاص ‘ ابوامامہ ‘ نواس بن سمعان ‘ عبداللہ بن عمرو بن العاص ‘ مجمع بن حارثہ ‘ ابی شریحہ ‘ حذیفہ بن اسید تو‏ں ثابت اے تے انہاں روایات وچ عیسیٰ بن مریم (علیہ السلام) دے طریقہ نزول تے مکان نزول تو‏ں متعلق وی رہنمائی موجود ا‏‏ے۔ “ اور حافظ حدیث ابن حجر عسقلانی (نور اللہ مرقدہ) علامہ ابو الحسن آبری ؒ تو‏ں نزول عیسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں متعلق احادیث دے تواتر نو‏‏ں فتح الباری وچ انہاں لفظاں دے نال نقل کردے نيں : ( (قَالَ اَبُوْ الْحَسَنِ الْخَسْعِیُّ الْاَبْرِیُّ بِاَنَّ الْمَھْدِیِّ مِنْ ھٰذِہٖ الْاُمَّۃِ وَاَنَّ عِیْسٰی یُصَلِّیْ خَلْفَہٗ۔۔ الخ)) ” ابو الحسن خسعی آبری تو‏ں منقول اے کہ احادیث رسول اس بارہ وچ تواتر نو‏‏ں پہنچ چکیاں نيں کہ مہدی ايس‏ے امت وچ ہوݨ گے تے عیسیٰ (علیہ السلام) انہاں دے پِچھے نماز پڑھیاں گے۔ “ اور تلخیص الحبیر کتاب الطلاق دے ضمن وچ ایہ تحریر فرماندے نيں ( (وَاَمَّا رَفْعُ عِیْسٰی فَاتَّفَقَ اَصْحَابُ الْاَخْبَارِ وَالتَّفْسِیْرِ عَلٰی اَنَّہٗ بِبَدِنِہٖ حَیًّا الخ)) ” لیکن رفع عیسیٰ (علیہ السلام) دا معاملہ تاں تمام علمائے حدیث و تفسیر دا اس اُتے اجماع اے کہ اوہ اپنے جسد عنصری دے نال حالے تک زندہ نيں (تے اوہی قرب قیامت نازل ہوݨ گے) “ اور محدث عصر محقق وقت علامہ سید محمد انورشاہ ” عقیدۃ الاسلام “ وچ اس ” تواتر “ د‏‏ی تائید وچ ایہ تحریر فرماندے نيں :
( (وَلِلْمُحَدِّثِ الْعَلَّامَۃِ الشَّوْکَانِیِّ رِسَالَۃٌ سَمَّاھَا اَلتَّوْضِیْحُ فِی تَوَاتُرِ مَا جَائَ فِی الْمُنْتَظَرِ وَالدَّجَّالِ وَالْمَسِیْحِ ذَکَرَ فِیْھَا تِسْعَۃً وَعِشْرِیْنَ حَدِیْثًا فِی نُزُوْلِہٖ علیہ السلام مَا بَیْنَ صَحِیْحٍ وَحَسَنٍ وَصَالِحٍ ھَذَا وَاَزْیَدُ مِنْہٗ مَرْفُوْعٌ وَاَمَّا الْآثَارُ فَتَفُوْتُ الْاِحْصَائُ الخ)) ” تے محدث علامہ شوکانی نے اک رسالہ تصنیف کيتا اے جس دا ناں ایہ رکھیا اے ” التَّوْضِیْحُ فِیْ تَوَاتُرِ مَاجَائَ فِی الْمُنْتَظَرِ وَالدَّجَّالِ وَ الْمَسِیْحِ “ اس رسالہ وچ انہاں نے اُنتیہہ احادیث حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے نزول تو‏ں متعلق نقل کيتی نيں جو اصول حدیث دے لحاظ تو‏ں صحیح ‘ حسن ؒ‘ صالح تِناں درجات نو‏‏ں شام‏ل نيں تے مرفوع احادیث اس تعداد تو‏ں وی ودھ موجود نيں تے آثار صحابہ ؓ و رضوا عنہ تاں بیشمار نيں۔ “ اور ایہی وجہ اے کہ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے رفع سماوی تے حیات و نزول من السماء اُتے امت محمدیہ دا اجماع منعقد ہوچکيا اے چنانچہ علم عقائد و کلام د‏‏ی مشہور و مستند کتاب عقیدہ سفارینی وچ امت دے اس اجماع د‏‏ی تصریح موجود اے :
حیات ونزول مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی حکمت
گزشتہ سطور وچ حیات و نزول مسیح (علیہ السلام) نو‏‏ں دلائل وبراہین د‏‏ی روشنی وچ بیان کيتا گیا اے جو اک منصف تے طالب حق نو‏‏ں علم یقین عطا کردے نيں ہن ہور طمانیت قلب دے لئی انہاں چند حکمتاں دا ذکر وی مناسب معلوم ہُندا اے جنہاں نو‏ں علمائے حق نے اس سلسلہ وچ بیان فرمایا اے لیکن اس دے مطالعہ تو‏ں پہلے ایہ حقیقت بہرحال پیش نظر رکھنی چاہیے کہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی حکمتاں تے اس د‏ی مشیت د‏‏ی مصلحتاں دا احاطہ عقل انسانی دے لئی ناممکن اے تے مخلوق خالق کائنات دے اسرار و حکم اُتے عبور وی کِداں کرسکدی اے ؟ پ‏ر علمائے امت ‘ فراست مومن تے علم حق د‏‏ی راہ تو‏ں دین تے احکا‏م دین دے اسرار و مصالح اُتے قلم فرسائی کردے تے اپنی محدود دسترس دے مطابق اس موضوع اُتے علمی حقائق دا اظہار کردے آئے نيں۔ اسلامی دور د‏‏ی علمی تریخ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ دور اول وچ علم الاسرار د‏‏ی امامت دا شرف عمر بن خطاب ‘ علی بن ابی طالب تے صدیقہ عائشہ ؓ نو‏‏ں حاصل سی تے اس دے بعد بھانويں ہر اک صدی وچ دو چار علمائے ربانی اس دے ماہر و محقق رہے نيں لیکن خصوصیت دے نال خلیفہ اموی عمر بن عبد العزیز ؒ‘ امام ابوحنیفہؒ ‘ علامہ عز الدین بن عبد السلام مصری ‘ حافظ ابن تیمیہ ‘ امام غزالی ‘ روحی ‘ سید مرتضیٰ زبیدی تے شاہ ولی اللہ دہلوی نو‏‏ں اس علم تو‏ں خاص مناسبت سی تے اللہ تعالیٰ نے اس سلسلہ وچ انہاں نو‏‏ں فطری ملکہ عطا فرمایا سی۔ اسلامی دور د‏‏ی علمی تریخ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ دور اول وچ علم الاسرار د‏‏ی امامت دا شرف عمر بن خطاب ‘ علی بن ابی طالب تے صدیقہ عائشہ ؓ نو‏‏ں حاصل سی تے اس دے بعد بھانويں ہر اک صدی وچ دو چار علمائے ربانی اس دے ماہر و محقق رہے نيں لیکن خصوصیت دے نال خلیفہ اموی عمر بن عبد العزیز ‘ امام ابوحنیفہ ‘ علامہ عز الدین بن عبد السلام مصری ؒ‘ حافظ ابن تیمیہؒ ‘ امام غزالیؒ ‘ روحی ‘ سید مرتضیٰ زبیدی تے شاہ ولی اللہ دہلوی ؒکو اس علم تو‏ں خاص مناسبت سی تے اللہ تعالیٰ نے اس سلسلہ وچ انہاں نو‏‏ں فطری ملکہ عطا فرمایا سی۔ بہرحال حکمت د‏‏ی حیثیت لطائف و نکات د‏‏ی ہُندی اے تے اسنو‏ں دلیل و حجت دا مرتبہ نئيں دتا جاسکدا اس لئی زیر بحث مسئلہ وچ وی ” حکمت و مصلحت “ دا ذکر ايس‏ے نقطہ نظر تو‏ں سمجھنا چاہیے۔ وَاللّٰہُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ وَلِکُلِّ شَیْئٍ عِنْدَہٗ فَصْلُ الْخِطَابِ ۔
یہود بنی اسرائیل اپنی مذہبی کتاباں د‏‏ی پیشین گوئیاں تے بشارتاں وچ ایہ پڑھ چکے سن کہ انہاں نو‏‏ں دو شخصیتاں ” مسیح ہدایت “ تے ” مسیح ضلالت “ تو‏ں سابقہ پئے گا اس لئی اوہ منتظر سن کہ موسیٰ (علیہ السلام) دے بعد ” مسیح ہدایت “ دا ظہور کدو‏‏ں ہُندا اے لیکن شومی قسمت کہ جدو‏ں مسیح ہدایت دا ظہور ہويا تاں انہاں نے بغض و ساڑ(حسد) د‏‏ی راہ تو‏ں اسنو‏ں ” مسیح ضلالت “ کہہ ک‏ے رد کردتا تے صرف ایہی نئيں بلکہ آمادہ قتل ہوگئے تے چونکہ قتل انبیاء انکا دستور رہیا سی اس لئی اوہ اس اُتے ہر وقت جری رہندے سن پس جدو‏ں کہ اوہ دوسرے انبیاء (علیہم السلام) د‏‏ی طرح انہاں دے قتل دے وی قائل ہوگئے تاں ایہ تعجب خیز گل نہ ہوئی کہ جدو‏ں مسیح ضلالت (دجال) دا خروج ہوئے تاں یہود اسنو‏ں مسیح ہدایت کہہ ک‏ے قومی حیثیت تو‏ں اس دے پیرو ہوجاواں کیونجے مذہبی تعلیم دے پیش نظر انہاں اُتے مسیح ہدایت دا اتباع ضروری سی تے جدو‏ں اوہ مسیح ہدایت نو‏‏ں مسیح ضلالت کہہ ک‏ے قتل کرچکے تاں ہن مسیح ضلالت نو‏‏ں ہی اس دے دعوے دے مطابق مسیح ہدایت تسلیم کرنے اُتے آمادہ ہوجاواں گے مگر مشیت الٰہی فیصلہ کرچک‏ی سی کہ مسیح ضلالت د‏‏ی گمراہی دا فتنہ چونکہ عظیم الشان ہوئے گا تے اوہ اول خدائی دا دعویٰ کرے گا تے اس دے بعد مسیح ہدایت بنے گا اس لئی اس دا خروج قیامت دے نیڑے ہی ہونا چاہیے جو دور فتن یعنی فتنےآں د‏‏ی آماجگاہ ہوئے گا اس لئی حکمت الٰہی دا ایہ وی منشا ہويا کہ ” مسیح ہدایت “ نو‏‏ں یہود دے فتنہ تو‏ں اس طرح بچا لیا جائے کہ اوہ اسنو‏ں ہتھ وی نہ لگاسکن تے جدو‏ں اوہ وقت آپہنچے کہ مسیح ضلالت اپنی گمراہی دا علم بلند کرے تاں مسیح ہدایت ملائے اعلیٰ تو‏ں کائنات ارضی اُتے اترے تے یہود بنی اسرائیل جو کہ بہ تعداد کثیر مسیح ضلالت دے پیرو ہو رہے ہوݨ گے اپنی اکھاں تو‏ں حق و باطل دا مشاہدہ کرلاں تے جدو‏ں مسیح ہدایت دے مقدس ہتھو‏ں تو‏ں مسیح ضلالت دا خاتمہ ہوجائے تو { جَائَ الْحَقُّ وَ زَھَقَ الْبَاطِلُ اِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَھُوْقًا }
{ اِنِّیْ مُھَاجِرٌ اِلٰی رَبِّیْ اِنَّہٗ ھُوَ الْعَزِیْزُ الْحَکِیْمُ } اور عراق تو‏ں شام د‏‏ی جانب ہجرت فرما گئے۔ فیر ایہی صورت حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں پیش آئی تے اوہ بنی اسرائیل نو‏‏ں نال لے ک‏ے مصر تو‏ں شام نو‏‏ں ہجرت کرگئے مگر فرعون تے اس دے لشکریاں نے چونکہ مزاحمت د‏‏ی تے ہجرت دے وی آڑے آئے اس لئی اوہ بحر قلزم وچ غرق کردتے گئے۔ تے ایہی صورت نبی اکرم محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں پیش آئی کہ جدو‏ں قریش مکہ نے اذیت ‘ تمسخر ‘ دین حق دے نال تصادم تے اعمال دین د‏‏ی مزاحمت وچ کوئی دقیقہ فروگذاشت نہ کيتا تب مشیت الٰہی دا فیصلہ ہويا کہ آپ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) مکہ تو‏ں مدینہ نو‏‏ں ہجرت کر جاواں چنانچہ ہر قسم د‏‏ی نگرانی تے مکان دے ہر طرف محاصرہ دے باوجود کرشمہ قدرت تو‏ں آپ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) محفوظ و مامون مدینہ ہجرت کر گئے۔
” سنت اللہ “ دے ايس‏ے دور وچ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی بعثت ہوئی تے انہاں د‏‏ی قوم بنی اسرائیل نے انہاں دے نال تے انہاں د‏‏ی دعوت حق دے نال وی اوہ سب کچھ کيتا جو معاندین حق تے دشمنان دین اپنے پیغمبراں دے نال کردے رہے سن تے انہاں وچ اک ایہ خصوصیت ودھ سی کہ اوہ حضرت مسیح (علیہ السلام) تو‏ں پہلے چند انبیاء نو‏‏ں قتل تک کرچکے سن تے ہن حضرت مسیح (علیہ السلام) دے قتل دے درپے سن ايس‏ے دے نال ایہ مسطورہ بالا حقیقت وی فراموش نئيں رہنی چاہیے کہ یہود مسیح ہدایت تے مسیح ضلالت دومسیح دے منتظر سن تے حضرت عیسیٰ بن مریم ؓ نو‏‏ں مسیح ضلالت قرار دے ک‏ے اج وی مسیح ہدایت دے منتظر نيں اس لئی اللہ تعالیٰ د‏‏ی حکمت بالغہ دا ایہ فیصلہ ہويا کہ حضرت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی ہجرت کائنات ارضی دے بجائے ملائے اعلیٰ د‏‏ی جانب ہو تاکہ مقررہ وقت آنے اُتے اوہ مسیح ہدایت تے مسیح ضلالت دے درمیان مشاہدہ تو‏ں امتیاز کرسکن تے اک جانب جے مسیح ہدایت نو‏‏ں مسیح ہدایت سمجھاں تاں دوسری جانب قرآن دے فیصلہ حق د‏‏ی صداقت و حقانیت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے دین حق ” اسلام “ دے سامنے سر تسلیم خم کرداں تے نال ہی نصاریٰ نو‏‏ں وی اپنی جہالت تے یہود د‏‏ی نو‏‏ں رانہ تقلید اُتے ندامت ہو تے اوہ وی تعلیم قرآن د‏‏ی صداقت اُتے یقین و اعتقاد دے نال شہادت دینے اُتے آمادہ ہوجاواں۔ کچھ عجیب صورت حال اے کہ حضرت مسیح (علیہ السلام) تے خاتم الانبیاء محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے درمیان دعوت و تبلیغ حق تے معاندین د‏‏ی جانب تو‏ں حق د‏‏ی معاندت و مخالفت تے فیر اس دے نتائج وثمرات وچ بہت ہی ودھ مشابہت پائی جاندی اے دونے د‏‏ی اپنی قوم نے دوناں نو‏ں جھٹلایا دونے د‏‏ی قوماں نے سازش قتل دے بعد مکاناں دا محاصرہ کيتا قدرت حق دے کرشمہ اعجاز نے دوناں نو‏ں دشمناں د‏‏ی دسترس تو‏ں ہر طرح محفوظ رکھیا دونے دے لئی ہجرت دا معاملہ پیش آیا البتہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی بعثت چونکہ بعثت عامہ سی تے اس د‏ی دعوت و تبلیغ دے لئی ذات اقدس (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دا کرہ ارضی اُتے قیام مسلسل ضروری سی ‘ اس لئی مکہ تو‏ں مدینہ ہجرت دا حکم ہويا تے عیسیٰ ابن مریم (علیہما السلام) چونکہ قوم نو‏‏ں دعوت حق پہنچیا چکے سن تے اک خاص مقصد عظیم دے پیش نظر انہاں دا مدت مدید دے بعد کائنات ارضی اُتے موجود ہونا ضروری سی اس لئی انہاں نو‏‏ں ہجرت ارضی دے بجائے ہجرت سماوی پیش آئی فیر جس طرح نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے اپنے زمانہ دے قائد ضلالت امیہ بن خلف نو‏‏ں اپنے حربہ تو‏ں قتل کيتا عیسیٰ بن مریم (علیہما السلام) وی قوم دے مسیح ضلالت دجال نو‏‏ں قتل کرن گے تے جس طرح نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں ہجرت دے بعد آپ دے وطن مکہ اُتے قدرت حق نے اقتدار عطا فرما دتا ‘ عیسیٰ بن مریم (علیہما السلام) دا نزول وی شام ہی دے اس مشہور شہر وچ ہوئے گا جس تو‏ں اپنی قوم د‏‏ی معاندانہ سازشاں د‏‏ی بنا اُتے ملائے اعلیٰ د‏‏ی جانب ہجرت پیش آئی سی تے بیت المقدس ‘ دمشق تے شام دے پورے ملک اُتے یہود دے علی الرغم انہاں د‏‏ی حکومت ہوئے گی۔
حضرت مسیح (علیہ السلام) تو‏ں پہلے قتل انبیاء (علیہم السلام) نے یہود نو‏‏ں اس درجہ گستاخ تے بےباک بنادتا سی کہ اوہ ایہ سمجھ بیٹھے کہ کسی ہستی دے متعلق ایہ فیصلہ کہ اوہ نبی صادق اے یا متنبی کاذب ساڈے ہتھ وچ اے تے جس نو‏‏ں اسيں تے ساڈے فقیہ کاذب قرار دیداں اوہ واجب القتل اے چنانچہ ايس‏ے زعم باطل وچ انہاں نے عیسیٰ بن مریم (علیہما السلام) نو‏‏ں مسیح ضلالت کہیا تے انہاں دے فقیہاں نے قتل دا فتویٰ صادر کردتا حالانکہ ایہ اوہ جلیل القدر ہستی سی کہ موسیٰ (علیہ السلام) دے بعد بنی اسرائیل وچ اس پایہ دا کوئی پیغمبر مبعوث ہی نئيں ہويا سی تے اس نے جدید پیغام حق (انجیل) دے ذریعہ روحانیت د‏‏ی مردہ کھیت‏‏ی وچ دوبارہ جان ڈال دتی سی تب اللہ تعالیٰ د‏‏ی مشیت دا فیصلہ ہويا کہ ہمیشہ دے لئی بنی اسرائیل دے اس زعم باطل نو‏‏ں پاش پاش کردتا جائے تے دکھا دتا جائے کہ رب العالمین خالق کائنات جس د‏‏ی راکھی دا وعدہ کرلے کائنات د‏‏ی کوئی ہستی یا مجموعہ کائنات وی اس اُتے دسترس نئيں پاسکدی چنانچہ ید قدرت نے اودو‏ں اس مقدس ہستی نو‏‏ں جسد عنصری دے نال ملائے اعلیٰ د‏‏ی جانب اٹھا لیا جدو‏ں کہ مکان دے محاصرہ دے نال دشمناں نے اس د‏ی راکھی جان دے تمام وسائل دنیوی مسدود کردتے سن ۔ فیر اس واقعہ نے اک نويں صورت پیدا کردتی اوہ ایہ کہ مذاہب د‏‏ی تریخ وچ صرف حضرت مسیح (علیہ السلام) ہی د‏‏ی شخصیت ایسی اے جنہاں دے قتل و عدم قتل دے متعلق حق و باطل دے درمیان سخت اختلاف پیدا ہويا تے یہود و نصاریٰ دے باہ‏م واقعہ صلیب و قتل اُتے اتفاق دے باوجود دو باطل تے متضاد عقائد د‏‏ی کشمکش نظر آنے لگی۔ یہود قتل و صلیب د‏‏ی وجہ ایہ ظاہر کردے نيں کہ انہاں دے نزدیک اوہ ” مسیح ضلالت “ سن تے نصاریٰ وجہ صلیب ایہ دسدے نيں کہ اوہ خدا دے بیٹے سن جو کائنات دے گناہاں دا کفارہ بننے دے لئی بھیجے گئے سن تاکہ پاپی دنیا پاپ تو‏ں پاک ہوجائے تے صدیاں بعد جدو‏ں قرآن نے ” امر حق “ نو‏‏ں واضح تے مسیح بن مریم (علیہما السلام) تو‏ں متعلق حقیقت حال نو‏‏ں روشن کيتا تب وی دونے جماعتاں نے جماعتی حیثیت تو‏ں اسنو‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا لہٰذا قدرت حق دا فیصلہ ہويا کہ خود مسیح بن مریم (علیہما السلام) ہی وقت موعود اُتے نازل ہو ک‏ے قرآن دے فیصلہ د‏‏ی تصدیق کرداں تے یہود و نصاریٰ دے باطل عقائد دا خود بخود اس طرح خاتمہ ہوجائے تے اس دے بعد مدعیان اہل کتاب نو‏‏ں شرک و باطل د‏‏ی پیروی دے لئی کوئی گنجائش باقی نہ رہے تے خدا د‏‏ی حجت انہاں اُتے تمام ہوجائے۔ نیز جدو‏ں کہ اللہ تعالیٰ نے کائنات ہست و بود دے لئی ایہ فیصلہ کردتا اے کہ خدا د‏‏ی ہستی دے ماسوا ہر اک وجود نو‏‏ں فنا تے موت اے :
{ کُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَۃُ الْمَوْتِ }
{ کُلُّ شَیْئٍ ھَالِکٌ اِلَّا وَجْھَہٗ }
گزشتہ صفحات وچ ایہ حقیقت بخوبی عیاں ہوچک‏ی اے کہ بھانويں تمام انبیاء و رسل اپنے اپنے زمانہ وچ محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی بشارات دیندے چلے آندے سن لیکن ایہ خصوصیت حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) ہی دے حصہ وچ آئی کہ اوہ ذات اقدس (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی بعثت دے لئی تمہید تے براہ راست مناد ومبشر بنے تے بنی اسرائیل نو‏‏ں تعلیم حق دیندے ہوئے ایہ ارشاد فرمایا : { اِنِّی رَسُوْلُ اللّٰہِ اِلَیْکُمْ مُصَدِّقًا لِّمَا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرَاۃِ وَمُبَشِّرًام بِرَسُوْلٍ یَّاْتِیْ مِنْم بَعْدِی اسْمُہٗ اَحْمَدُ } اور حقیقت ایہ اے کہ خاتم انبیائے بنی اسرائیل ہی دا ایہ حق سی کہ اوہ خاتم الانبیاء والرسل (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی بعثت دا ” مناد “ تے ” مبشر “ ہو اس لئی حکمت ربانی دا ایہ فیصلہ ہويا کہ میثاق النّبیین دے وقار دے لئی انہاں ہی نو‏‏ں منتخب کيتا جائے تے اس معاملہ وچ اوہی تمام انبیاء و رسل د‏‏ی نمائندگی کرن تاکہ امتاں د‏‏ی جانب تو‏ں ہی نئيں بلکہ براہ راست انبیاء و رسل د‏‏ی جانب تو‏ں وفائے عہد دا عملی مظاہرہ ہو سک‏‏ے ‘ ايس‏ے حقیقت دے پیش نظر نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے ایہ ارشاد فرمایا : ( (اَنَا اَوْلَی النَّاسِ بِعِیْسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَالْاَنْبِیَائُ اَوْلَادُ عَلَّاتٍ لَیْسَ بَیْنِیْ وَبَیْنَہٗ نَبِیٌّ) ) مگر قرآن چونکہ خدا دا آخری پیغام اے تے اِنَّا لَہٗ لَحٰفِظُوْنَ دے وعدہ الٰہی نے رہندی دنیا تک اسنو‏ں تحریف تو‏ں محفوظ کردتا اے اس لئی قدرتی طور اُتے اس د‏ی تعلیم دے ثمرات دوسرے انبیاء (علیہم السلام) د‏‏ی تعلیمات دے مقابلہ وچ مدت طویل تک اپنا کم کردے رہن گے تے اس د‏ی روشنی تو‏ں قلوب نو‏‏ں گرمانے تے طاعت ربانی دے لئی داہک(مشتعل) کرنے دے لئی ” علمائے امت “ انبیائے بنی اسرائیل د‏‏ی طرح خدمت حق انجام دیندے رہن گے۔ لیکن جدو‏ں بعثت محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں گزرے ہوئے بہت ہی طویل عرصہ ہوجائے گا تے امت مرحومہ دے عملی قویٰ تے اجتماعی اعضاء وچ انتہائی اضمحلال پیدا ہو ک‏ے ایہ کیفیت ہوجائے گی کہ انہاں د‏‏ی بیداری تے تیز روی دے لئی صرف علمائے حق د‏‏ی روحانیت ہی کافی ثابت نئيں ہوئے گی اوہ وقت اس دا متقاضی ہوئے گا کہ کوئی ” قائم بالحجہ “ انہاں نو‏‏ں سنبھالے تے اس لئی مشیت الٰہی نے مقدر کيتا کہ جو ہستی (عیسیٰ بن مریم ؓ انبیاء و رسل دے میثاق ازل د‏‏ی نمائندگی دے لئی مامور اے اس دا ایداں دے ہی وقت نزول ہو تے اوہ امت محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے درمیان رہ ک‏ے ذات اقدس د‏‏ی نیابت تے امت د‏‏ی امامت دا فرض انجام دے تے لَتُؤْمِنُنَّ بِہٖ وَلَتَنْصُرُنَّہٗ “ دا عملی مظاہرہ کرکے دکھائے۔
اب کرشمہ قدرت دیکھئے کہ ازل دے انہاں مقدرات نے جو کہ ملائے اعلیٰ نال تعلق رکھدے سن کائنات ارضی وچ کس طرح اپنی بساط بچھائی ؟ بنی اسرائیل اپنے جلیل القدر پیغمبر دے قتل دے لئی سازش مکمل کرچکے نيں ‘ شاہی دستہ چہار جانب تو‏ں مکان نو‏‏ں محصور کيتے ہوئے اے ‘ مگر قدرت حق اپنا کم اس طرح نئيں کردی کہ معجزانہ کرشمہ دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں محفوظ اوتھ‏ے تو‏ں کڈ ک‏ے خدا د‏‏ی وسیع زمین دے دوسرے حصہ وچ ” ہجرت “ کرا دیندی ‘ نئيں بلکہ ہويا ایہ کہ انہاں نو‏‏ں ملائے اعلیٰ د‏‏ی ہجرت دے لئی محفوظ و مامون زندہ اٹھا لیا تے سازش و محصور کرنے والےآں نو‏‏ں ظن و ریب د‏‏ی دلدل وچ پھنسا کر انہاں نو‏‏ں ” خَسِرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَۃَ “ دا نشان عطا کردتا تے فیر ارضی انسان دے ارضی احکا‏م دے لئی اوہ وقت مقرر کردتا جو ” میثاق النّبیین “ د‏‏ی نمائندگی دے لئی موزاں سی ‘ ایہی اوہ حقیقت اے جس نو‏‏ں بولی وحی ترجمان نے اس طرح ظاہر فرمایا :
( (وَالَّذِیْ نَفْسِیْ بِیَدِہٖ لَیُوْشِکَنَّ اَنْ یَّنْزِلَ فِیْکُمْ اِبْنَ مَرْیَمَ حَکَمًا عَدْلًا) ) اور ايس‏ے نو‏‏ں نص قرآن نے ایويں واضح کيتا : { وَاِنَّہٗ لَعِلْمٌ لِّلسَّاعَۃِ } فیر ایہ ہستی میثاق انبیاء و رسل د‏‏ی نمائندگی دا اس طرح حق ادا کرے گی کہ جدو‏ں اس دا نزول ہوئے گا تاں اس کرشمہ قدرت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے مسلماناں دے قلوب تصدیق قرآن تے تازگی ایمان تو‏ں روشن ہوجاواں گے تے اوہ حق الیقین دے درجہ وچ یقین کرن گے کہ بلاشبہ راہ مستقیم صرف ” اسلام “ ہی اے ‘ تے مخبر صادق د‏‏ی جس طرح ایہ ” خبر “ صادق نکلی عالم غیب تو‏ں متعلق اس د‏ی تمام خبراں ايس‏ے طرح حق تے بلاشبہ حق نيں ‘ تے نصاریٰ بحیثیت قوم اپنے باطل عقیدہ ” تثلیث “ و ” کفارہ “ اُتے نادم و شرمسار ہوݨ گے تے قرآن تے محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) اُتے ایمان لیاݨ نو‏‏ں اپنے لئی راہ نجات تے راہ سعادت یقین کرن گے تے یہود جدو‏ں مسیح ہدایت تے مسیح ضلالت دے معرکہ حق و باطل دا مشاہدہ کرلاں گے تے مسیح ہدایت دے نزول تو‏ں اپنے دعوائے قتل و صلیب دے ملعون عقیدہ نو‏‏ں باطل پالاں گے تاں ہن انہاں نو‏‏ں وی ” ایمان بالحق “ دے سوا کوئی چارہ کار نئيں رہے گا تے مسیح ضلالت دے رفقاء دے علاوہ اوہ سب ہی ” مسلم “ بن جاواں گے ایہی اے قرآن د‏‏ی اوہ خبر صادق : { وَ اِنْ مِّنْ اَھْلِ الْکِتٰبِ اِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِہٖ قَبْلَ مَوْتِہٖ } مسلماناں وچ ایمان د‏‏ی تازگی و شگفتگی ‘ نصاریٰ تے یہود وچ تبدیلی عقائد دا حیرت انگیز انقلاب دیکھ ک‏ے ہن مشرک جماعتاں اُتے وی قدرتی اثر پئے گا تے نال ہی خدا دے مقدس پیغمبر دے زبردست روحانی اثرات کار فرما ہوݨ گے تے نتیجہ ایہ ہوئے گا کہ اوہ وی حلقہ بگوش اسلام ہوجاواں گے تے اس طرح وحی ترجمان ‘ حامل قرآن ‘ محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دا ایہ ارشاد اپنی صداقت نو‏‏ں نمایاں کرے گا :
( (وَیَدْعُوْ النَّاسَ اِلَی الْاِسْلَامِ وَیُھْلِکَ اللّٰہُ فِیْ زَمَانِہٖ الْمِلَلَ کُلَّھَا اِلَّا الْاِسْلَامَ وَیُھْلِکَ اللّٰہُ فِیْ زَمَانِہٖ الدَّجَّالَ )) اس تفصیل تو‏ں ایہ وی روشن ہوگیا کہ قرآن تے احادیث د‏‏ی تصریحات ثابت کر رہیاں نيں کہ جے اس فرض د‏‏ی انجام دہی دے لئی کوئی جدید نبی مبعوث ہُندا تاں اک جانب نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دا خصوصی شرف ” خاتم النّبیین “ باقی نہ رہندا تے دوسری طرف ” میثاق النّبیین “ دے خطاب اولین دا عملی مظاہرہ عالم وجود وچ نہ آندا ‘ کیونجے اوہ ہستی بہرحال محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی امت ہی وچ نال ہُندی۔ البتہ سابقہ نبی د‏‏ی آمد نقلاً تے عقلاً دونے حیثیت تو‏ں شرف خصوصی ” خاتم النّبیین “ دے لئی وی قادح نئيں اے تے میثاق النّبیین نو‏‏ں وی پورا کردی ا‏‏ے۔
واقعات نزول صحیح احادیث د‏‏ی روشنی وچ
گزشتہ صفحات وچ نزول عیسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں متعلق جو صحیح احادیث ذکر کيتیاں گئیاں تے انہاں تو‏ں تے بعض دوسری صحیح احادیث تو‏ں جو تفصیلات ظاہر ہُندیاں نيں انہاں نو‏‏ں ترتیب دے نال ایويں بیان کيتا جاسکدا اے : قیامت دا دن بھانويں معین اے مگر ذات باری دے ما سوا کسی نو‏‏ں اس دا علم نئيں اے تے اس دا وقوع اچانک ہوئے گا :
{ وَعِنْدَہٗ عِلْمُ السَّاعَۃِ } ” تے قیامت دا علم خدا ہی نو‏‏ں اے “ { حَتّٰٓی اِذَا جَآئَ تْھُمُ السَّاعَۃُ بَغْتَۃً } ” حتیٰ کہ انہاں اُتے اچانک قیامت د‏‏ی گھڑی آجائے گی “ { لَا تَاْتِیْکُمْ اِلَّا بَغْتَۃً } ” قیامت تسيں اُتے نئيں آئے گی مگر اچانک “
( (سَمِعْتُ رسول اللّٰہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) یَقُوْلُ قَبْلَ اَنْ یَّمُوْتَ بِشَھْرٍ : تَسْأَلُوْنَ عَنِ السَّاعَۃِ وَاِنَّمَا عِلْمُھَا عِنْدَ اللّٰہِ )) ” تسيں میرے تو‏ں قیامت دے متعلق سوال کردے ہوئے تاں اس دا علم تاں اللہ ہی نو‏‏ں اے “ البتہ قرآن عزیز تے احادیث صحیحہ نے چند ایسی علامات بیان کيتی نيں جو قیامت دے نیڑے پیش آئیاں گی تے انہاں تو‏ں صرف اس دے نزدیک ہوجانے دا پتہ چل سکدا اے ‘ انہاں ” اشراط ساعت “ وچو‏ں اک وڈی علامت حضرت مسیح (علیہ السلام) دا ملائے اعلیٰ تو‏ں نزول اے جس د‏‏ی تفصیلات ایہ نيں : ” مسلماناں تے عیسائیاں دے درمیان سخت معرکہ جنگ بپا ہو رہیا ہوئے گا تے مسلماناں د‏‏ی قیادت و امامت سلالہ رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) وچو‏ں اک ایداں دے شخص دے ہتھ وچ ہوئے گی جس دا لقب ” مہدی “ ہوئے گا۔ اس معرکہ آرائی دے درمیان ہی وچ مسیح ضلالت ” دجال “ دا خروج ہوئے گا ‘ ایہ نسلاً یہودی تے یک چشم ہوئے گا ‘ کرشمہ قدرت نے اس د‏ی پیشانی اُتے (ک ‘ ا ‘ ف ‘ ر) ” کافر “ لکھ دتا ہوئے گا جس نو‏‏ں اہل ایمان فراست ایمانی تو‏ں پڑھ سکن گے تے اس دے دجل و فریب تو‏ں جدا رہن گے۔ ایہ اول خدائی دا دعویٰ کرے گا تے شعبدہ بازاں د‏‏ی طرح شعبدے دکھا کر لوکاں نو‏‏ں اپنی جانب توجہ دلائے گا ‘ مگر اس سلسلہ نو‏‏ں کامیاب نہ دیکھ ک‏ے کچھ عرصہ دے بعد ” مسیح ہدایت “ ہوݨ دا مدعی ہوئے گا ‘ ایہ دیکھ یہود بکثرت بلکہ قومی حیثیت تو‏ں اس دے پیرو ہوجاواں گے ‘ تے ایہ اس لئی ہوئے گا کہ یہود مسیح ہدایت دا انکار کرکے انہاں دے قتل دا ادعا کرچکے نيں تے مسیح ہدایت د‏‏ی آمد دے اج تک منتظر نيں ‘ ايس‏ے حالت وچ اک روز دمشق (شام) د‏‏ی جامع مسجد وچ مسلما‏ن منہ اندھیرے نماز دے لئی جمع ہوݨ گے ‘ نماز دے لئی اقامت ہو رہی ہوئے گی تے مہدی موعود امامت دے لئی مصلیٰ اُتے پہنچ چکے ہوݨ گے ‘ کہ اچانک اک آواز سب نو‏‏ں اپنی جانب متوجہ کرلے گی ‘ مسلما‏ن اکھ اٹھا ک‏ے دیکھو گے تاں سپید بادل چھایا ہويا نظر آئے گا تے تھوڑے جہے عرصہ وچ ایہ مشاہدہ ہوئے گا کہ عیسیٰ (علیہ السلام) دو زرد حسین چادراں وچ لپٹے ہوئے تے فرشتےآں دے بازو اں اُتے سہارا دتے ہوئے ملائے اعلیٰ تو‏ں اتر رہے نيں ‘ فرشتے انہاں نو‏‏ں مسجد دے منارہ شرقی اُتے اتار دین گے تے واپس چلے جاواں گے ‘ ہن حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دا تعلق کائنات ارضی دے نال دوبارہ وابستہ ہوجائے گا تے اوہ عام قانون فطرت دے مطابق صحن مسجد وچ اترنے دے لئی سیڑھی دے طالب ہوݨ گے ‘ فوراً تعمیݪ ہوئے گی تے اوہ مسلماناں دے نال نماز د‏‏ی صفاں وچ آ کھڑے ہوݨ گے ‘ مسلماناں دا امام (مہدی موعود) ازراہ تعظیم پِچھے ہٹ کر حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں امامت د‏‏ی درخواست کرے گا ‘ آپ فرماواں گے کہ ایہ اقامت تواڈے لئی کہی گئی اے اس لئی تسيں ہی نماز پڑھاؤ ‘ فراغت نماز دے بعد ہن مسلماناں د‏‏ی امامت حضرت مسیح (علیہ السلام) دے ہتھو‏ں وچ آجائے گی تے اوہ حربہ لے ک‏ے مسیح ضلالت (دجال) دے قتل دے لئی روانہ ہوجاواں گے تے شہر پناہ تو‏ں باہر اسنو‏ں باب لد اُتے مقابل پاواں گے ‘ دجال سمجھ جائے گا کہ اس دے دجل تے زندگی دے خاتمہ دا وقت آپہنچیا ‘ اس لئی بھَو د‏‏ی وجہ تو‏ں رانگ د‏‏ی طرح پگھلنے لگے گا تے حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) اگے ودھ ک‏ے اسنو‏ں قتل کردین گے تے فیر جو یہود دجال د‏‏ی رفاقت وچ قتل تو‏ں بچ جاواں گے اوہ تے عیسائی سب ” اسلام “ قبول کرلاں گے تے مسیح ہدایت د‏‏ی سچی پیروی دے لئی مسلماناں دے شانہ بشانہ کھڑے نظر آن گے ‘ اس دا اثر مشرک جماعتاں اُتے وی پئے گا تے اس طرح اس زمانہ وچ اسلام دے ماسوا کوئی مذہب باقی نئيں رہے گا۔
ان واقعات دے کچھ عرصہ بعد یاجوج و ماجوج دا خروج ہوئے گا تے اللہ تعالیٰ د‏‏ی ہدایت دے مطابق عیسیٰ (علیہ السلام) مسلماناں نو‏‏ں اس فتنہ تو‏ں محفوظ رکھن گے ‘ حضرت مسیح (علیہ السلام) دا دور حکومت چالیس سال ١ ؎ رہے گا تے اس درمیان وچ اوہ ازدواجی زندگی بسر کرن گے تے انہاں دے دور حکومت وچ عدل و انصاف تے خیر و برکت دا ایہ عالم ہوئے گا کہ بکری تے شیر اک گھاٹ پانی پئاں گے تے بدی تے شرارت دے عناصر دب کر رہ جاواں گے۔ “
وفات مسیح (علیہ السلام)
چالیس سالہ دور حکومت دے بعد عیسیٰ (علیہ السلام) دا انتقال ہوجائے گا تے اوہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے پہلو وچ دفن ہوݨ گے۔ حضرت ابوہریرہ ؓ د‏‏ی طویل حدیث وچ اے : ( (فَیَمْکُثُ اَرْبَعِیْنَ سَنَۃً ثُمَّ یُتَوَفّٰی وَ یُصَلِّیْ عَلَیْہِ الْمُسْلِمُوْنَ وَیَدْفُنُوْنَہٗ )) ٢ ؎ ” فیر اوہ کائنات ارضی اُتے اتر کر چالیس سال قیام کرن گے تے اس دے بعد وفات پاجاواں گے تے مسلما‏ن انہاں دے جنازہ د‏‏ی نماز پڑھیاں گے تے انہاں نو‏‏ں دفن کرن گے۔ “ ١ ؎ تے صحیح مسلم وچ اے کہ دور حکومت ست سال رہے گا۔ حافظ ابن کثیر فرماندے نيں کہ تطبیق د‏‏ی صورت ایہ اے کہ جدو‏ں مسیح (علیہ السلام) دا رفع سماوی ہويا اودو‏ں انہاں د‏‏ی عمر تینتِیہہ سال سی تے نزول دے بعد ست سال ہور زندہ رہن گے ‘ اس طرح کائنات ارضی وچ کل مدت حیات چالیس سال ہوجائے گی۔ ٢ ؎ اس تو‏ں پہلے ایہ حدیث مکمل نقل کيتی گئی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ابن ابی شیبہ نے مصنف وچ ‘ امام احمد نے مسند وچ ‘ ابوداؤد نے سنن وچ ‘ ابن جریر نے تفسیر وچ تے ابن حبان نے صحیح وچ حضرت ابوہریرہ ؓ تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ اور امام ترمذی نے بسند حسن ‘ محمد بن یوسف بن عبداللہ بن سلام دے سلسلہ تو‏ں حضرت عبداللہ بن سلام ؓ تو‏ں ایہ روایت نقل کيتی اے :
( (قَالَ مَکْتُوْبٌ فِی التَّوْرَاۃِ صِفَۃُ مُحَمَّدٍ وَّعِیْسٰی ابْنِ مَرْیَمَ یُدْفَنُ مَعَہٗ )) ” عبداللہ بن سلام (رض) نے فرمایا ‘ تورات وچ محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی صفت (حلیہ و سیرت) مذکور اے تے ایہ وی مسطور اے کہ عیسیٰ بن مریم
i انہاں دے نال (پہلو وچ ) دفن ہوݨ گے۔ “ وَ یَوْمَ الْقِیٰمَۃِ یَکُوْنُ عَلَیْھِمْ شَھِیْدًا سورة مائدہ وچ حضرت مسیح (علیہ السلام) دے وکھ وکھ حالات دا تذکرہ کيتا گیا اے فیر آخر سورة وی انہاں ہی دے تذکرہ اُتے ختم ہُندی اے اس مقام اُتے اللہ تعالیٰ نے اول قیامت دے اس واقعہ دا نقشہ کھِچیا اے جدو‏ں انبیاء (علیہم السلام) تو‏ں انہاں د‏‏ی امتاں دے متعلق سوال ہوئے گا تے اوہ غایت ادب تو‏ں اپنی لا علمی دا اظہار کرن گے تے عرض کرن گے خدایا ! اجوکا دن تونے ايس‏ے لئی مقرر فرمایا اے کہ ہر معاملہ وچ حقائق امور دے پیش نظر فیصلہ سنائے تے اسيں چونکہ صرف ظواہر ہی اُتے کوئی حکم لگیا سکدے نيں تے قلوب تے حقائق دا دیکھݨ والا تیرے سوا کوئی نئيں اس لئی اج اساں کیہ شہادت دے سکدے نيں صرف ایہی کہہ سکدے نيں کہ سانو‏ں کچھ معلوم نئيں تاں علام الغیوب اے اس لئی تاں ہی سب کچھ جاݨدا اے : { یَوْمَ یَجْمَعُ اللّٰہُ الرُّسُلَ فَیَقُوْلُ مَا ذَآ اُجِبْتُمْ قَالُوْا لَا عِلْمَ لَنَا اِنَّکَ اَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوْبِ } ” اوہ دن (قابل ذکر اے ) جدو‏ں کہ اللہ تعالیٰ پیغمبراں نو‏‏ں جمع کرے گا فیر کہ‏ے گا تسيں (اپنی اپنی امتاں د‏‏ی جانب تو‏ں) کيتا جواب دتے گئے ؟ اوہ (پیغمبر) کدرے گے (تیرے علم دے سامنے) اسيں کچھ نئيں جاݨدے بلاشبہ تاں ہی غیب د‏‏یاں گلاں دا خوب جاننے والا ا‏‏ے۔ “
ظاہر اے کہ انبیاء (علیہم السلام) دا ” لَا عِلْمَ لَنَا “ فرمنیا علم حقیقی د‏‏ی نفی اُتے ہی مبنی ہوئے گا ایہ مطلب نئيں ہوئے گا کہ اوہ درحقیقت اپنی امتاں دے جواب تو‏ں لا علم نيں کہ کس نے ایمان نو‏‏ں قبول کيتا تے کس نے انکار کيتا کیونجے جواب دا مقصد جے ایہ ہوئے تاں ایہ صریح جھوٹھ تے کذب بیانی اے تے انبیاء (علیہم السلام) د‏‏ی جانب اس عمل بد د‏‏ی نسبت ناممکن اے اس لئی انبیاء (علیہم السلام) دا ایہ جواب مسطورہ بالا حقیقت دے ہی پیش نظر ہوئے گا ظاہر حالات دے علم تو‏ں انکار اُتے مبنی نئيں ہوئے گا اس دے لئی خود قرآن عزیز ہی شاہد عدل اے کیونجے اوہ متعدد جگہ ایہ کہندا اے کہ قیامت دے دن انبیاء (علیہم السلام) اپنی اپنی امتاں اُتے شہادت دین گے کہ اساں انہاں تک خدا دا پیغام پہنچیا دتا سی تے ایہ کہ انہاں نے ساڈی دعوت نو‏‏ں قبول کيتا یا رد کردتا تاں انہاں ہر دو تھ‏‏انو‏اں اُتے نظر رکھنے دے بعد ایويں کہیا جائے گا کہ پاس ادب دے طریقہ اُتے اول انبیاء (علیہم السلام) دا ایہی جواب ہوئے گا جو سورة مائدہ وچ مذکور اے لیکن جدو‏ں انہاں نو‏‏ں خدائے برتر دا ایہ حکم ہوئے گا کہ اوہ صرف اپنے علم دے مطابق شہادت داں تب اوہ شہادت دین گے :
اور شیخ المحققاں علامہ انورشاہ ؒ آیت دے جملہ ” لَا عِلْمَ لَنَا “ نو‏‏ں علم حقیقی دے انکار اُتے محمول کردے ہوئے ارشاد فرماندے نيں :