cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قبرستان وادی السلام
نجف وچ مدفون علما شیعہ
السید محمد باقر بن السید حسین القمی
السید محمد باقر بن السید علی الاحسانی الشخص
السید محمد باقر بن السید علی علوی طهرانی
السید محمد بن السید زین العابدین الموسوی الخلخالی
السید محمد بن السید عبد المحسن الحلو
السید محمد بن السید محمد باقر الحسینی الفیروز بادی
السید محمد بن السید محمد کاظم الیزدی
السید محمد بن جعفر شبر
السید محمد بن عبد الله البهبهانی الغریفی
السید محمد تقی الخوئی
السید محمد جواد بن السید محسن الموسوی الغریفی
السید محمد جواد بن محمد تقی الطباطبائی التبریزی
السید محمد رضا القزوینی
السید محمد سعید الحبوبی
السید محمد سعید بن محمد الحکیم
السید محمد صادب بن محمد مهدی الصدر
السید محمد طاہر بن السید محمد علی السند الشیرازی
السید محمد علی الواعظ
السید محمد علی بن السید صالح القزوینی
السید محمد علی بن السید عبد الله خلیف] الموسوی الاحسائی
السید محمد علی بن محسن الموسوی الغریفی
السید محمد کاظم بن السید عبد العظیم الیزدی
السید محمد ناظم الشریعه البهبهانی
السید محمد نعیم الدین بن السید عباس شبر
السید محمد هادی بن السید ناظم الشریعه البهبهانی
السید محمود الشاهرودی
السید محمود بن السید ابو الفضائل الحسینی الزنجانی
السید محمود بن السید محمد کاظم الیزدی
السید محمود بن مهدی الحکیم
السید مصطفی بن روح الله الخمینی
السید مهدی السید محمد الامامی الهاشمی
السید میر الحسینی البادکوبی
السید نصر الله بن رضی الموسوی المستنبط
السید نوری السید محسن الصافی
السید هادی الطباطبائی الحکیم
السید هادی بن حسین الصائغ
السید هاشم بن السید علی کمون
السیید محمد مهدی بن السید صالح الکیشوان القزوینی الکاظمی
الشیخ احمد بن محمد الاردبیلی المعروف بالمقدس الاردبیلی
الشیخ احمد بن محمد مهدی النراقی
الشیخ احمد بن هادی الطرفی
الشیخ اسماعیل بن محمد علی المحلاتی
الشیخ الاعظم مرتضی بن محمد امین الانصاری
46ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:31ھ دی دہائی
قبرستان وادی السلام
نجف وچ مدفون علما شیعہ
الشیخ جعفر بن احمد البدیری
الشیخ جعفر بن الحاج محمد النقدی
الشیخ جعفر بن الحسین الشوشتری
الشیخ جعفر بن الشیخ باقر محبوبه
الشیخ حسن بن الشیخ احمد البدیری
الشیخ حسن بن الشیخ محمد جواد الحولاوی
الشیخ حسن بن علی الخاقانی
الشیخ حسن بن علی الشیخ عبد الرضا السهلانی
الشیخ حسون الشیخ سعید الوائلی
الشیخ حسین بن علی الحلی
الشیخ خضر بن عباس الدجیلی
شیخ رجب علی بن غریب پاکستانی
الشیخ رحمۃ الله بن الشیخ جواد الظالمی
الشیخ رفیع ثقۃ الاسلام رشتی
الشیخ ضیاء الدین العراقی
الشیخ ضیاء الدین دری
الشیخ عباس الخویبراوی الناصری
الشیخ عباس بن محمد رضا القمی
الشیخ عبد علی بن محمد حسین الماجدی
الشیخ عبد الحسین البشیری
الشیخ عبد الحسین البغدادی
الشیخ عبد الحسین بن الشیخ محمد علی البهبهانی
الشیخ عبد الرضا بن الشیخ جواد السهلانی
الشیخ عبد العزیز بن عبد الصاحب الغریباوی
الشیخ عبد الکاظم بن محمود الغبان
الشیخ عبد الکریم بن محمد رضا الزنجانی
الشیخ عبد الله آل زایر دهام
الشیخ عبد الله المازندرانی
الشیخ عبد الله بن محمد السبیتی العاملی
المیرزا الشیخ علی بن الشیخ عبد الحسین الایروانی
الشیخ علی بحر العلوم رفیع الکیلانی
الشیخ علی بن حسین الصغیر
الشیخ علی بن محمد حسین الکرباسی
الشیخ علی بن محمد حسین النائینی
الشیخ فتح الله بن محمد جواد النمازی الاصفهانی (شیخ الشریعه)
الشیخ کاظم بن حسن سبتی السهلانی
الشیخ کاظم بن طاہر السودانی
الشیخ کاظم علی الکشمیری
المیرزا محمد حسن الاشتیانی
میرزا محمد حسن الشیرازی المعروف بالمجدد الشیرازی
المیرزا محمود بن المیرزا ابراهیم الشیرازی
الشیخ محمد ابراهیم بن علی الکرباسی
الشیخ محمد آل زایر دهام
الشیخ محمد الباقر بن محمد آل زایر دهام
الشیخ محمد باقر القاموسی
الشیخ محمد باقر بن محمد مهدی الزنجانی
الشیخ محمد بن الشیخ عبد الرضا السهلانی
الشیخ محمد بن الشیخ علی لاهیجانی الغروی
الشیخ محمد بن حسن الخاقانی
الشیخ محمد بن طاہر السماوی
الشیخ محمد بن فضل علی الشرابیانی
الشیخ محمد جواد البلاغی
الشیخ محمد جواد الحجامی
الشیخ محمد جواد بن الشیخ محمود مغنیه
الشیخ محمد جواد بن محمد الایروانی
الشیخ محمد حسن دکسن
الشیخ محمد حسین الاصفهانی الکمبانی
الشیخ محمد حسین النائینی
الشیخ محمد طه بن الشیخ مهدی نجف
الشیخ محمد علی الاردوبادی
الشیخ محمد علی الخراسانی النجفی
الشیخ محمد علی بن حسن الجمالی الخراسانی الکاظمی
الشیخ محمد علی بن عبد الرسول الانصاری المالستانی
الشیخ محمد علی بن کاظم الخمایسی
الشیخ محمد علی بن محمد باقر النجفی الاصفهانی المعروف بـ (ثقۃ الاسلام)
الشیخ محمد کاظم (الاخوند) الخراسانی
الشیخ محمد کاظم شمشاد
الشیخ مشکور بن الشخ محمد جواد الحولاوی
الشیخ مهدی الازری البغدادی
الشیخ مهدی رفیع شریعتمدار
الشیخ موسی بن الشیخ جعفر لاهیجانی الغروی
الشیخ موسی بن الشیخ عبد الله ابو خمسین
الشیخ موسی بن عمران دعیبل
الشیخ موسی تقی آل زایر دهام
الشیخ میرزا ابوالحسن بن عبد الحسین المشکینی
الشیخ میرزا حبیب الله الرشتی
الشیخ میرزا حسن الیزدی
الشیخ میرزا عبد الله بن میرزا مسیح طهرانی
الشیخ نصر الله بن حسن الخلخالی
الشیخ نور الدین شریعتمدار رفیع
الشیخ هادی الاسدی
الشیخ هادی بن عبود النوینی
وجہ تسمیہ
عربی بولی وچ وادی لفظ سیلاب دے مقام تے اس جگہ دے معنی وچ استعمال کیتا جاندا اے کہ جو دو پہاڑاں دے درمیان پانی جاری ہونے دا راستہ ہو تے جس وچ پانی تدریجی طور اُتے جذب ہُندا ا‏‏ے۔ فارسی بولی وچ ایہ لفظ بیابان تے صحرا دے مفہوم وچ استعمال ہُندا اے تے السلام مسلماناں دے ایتھ‏ے خدا دے ناماں وچو‏ں اے تے عربی بولی وچ السلام دے معنی ظاہر و باطنی آفات و بلاواں تو‏ں سلامتی دے نيں۔
کلینی (متوفی 328 ق) نے اس قبرستان دے سلسلہ وچ اک روایت حضرت علی علیہ السلام تو‏ں نقل کيتی اے کہ جس وچ کلمہ وادی السلام دی طرف اشارہ کیتا گیا ا‏‏ے۔
بعض مآخذ وچ اس قبرستان دی وجہ تسمیہ دے بارے وچ ذکر ہويا اے کہ اس دا نام وادی السلام پیغمبر اکرم (ص) بلکہ جبرئیل امین (ع) نے رکھیا اے تے اس دا مفہوم ایہ اے کہ اس وچ دفن ہونے والا انسان حساب کتاب تے عالم برزخ دے عذاب تو‏ں محفوظ تے امن و امان وچ ا‏‏ے۔
وادی السلام لفظ دے علاوہ بعض روایات وچ ظہر الکوفہ (کوفہ دی پشت) دی تعبیر وی اس قبرستان دے لئے استعمال ہوئی اے جداں اوہ روایت جسنو‏ں مجلسی دوم (علامہ محمد باقر مجلسی) نے عیاشی تو‏ں نقل کیتا اے:<font size=3px, font color=green> |ترجمہ:امیر المومنین (ع) نے فرمایا: "پہلا مقام (زمین اُتے) جس وچ اللہ دی عبادت کيتی گئی اوہ پشت کوفہ دا مقام سی جس وقت خداوند عالم نے فرشتیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ آدم نو‏‏ں سجدہ کرن اوہ پشت کوفہ دا مقام سی جس وچ ملائکہ نے سجدہ کیتا۔
جغرافیائی تے تاریخی حیثیت
قبرستان وادی السلام عراقی ریاست دے شہر نجف اشرف وچ واقع اے جو جنوب دی طرف تو‏ں حضرت علی علیہ السلام دے روضہ تے امام علی دے نام تو‏ں موسوم سڑک، مشرق دی سمت تو‏ں نجف کربلا روڈ، شمال دی طرف تو‏ں حی المہندسین تے مغرب دی سمت وچ دریاچہ (بحر النجف) تک منتہی ہُندا ا‏‏ے۔
دینی روایات دے مطابق اس قبرستان دی تاریخ قبل از اسلام تک پہچتی اے البتہ تاریخی منابع وچ قبل از اسلام اوہدی حالت دے بارے وچ کوئی خاص اطلاع دسترسی وچ نئيں ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ایسا معلوم ہُندا اے کہ زمانہ قدیم تو‏ں ہی اس جگہ اُتے مرداں نو‏‏ں دفن کیتا جاندا سی ۔ متون دینی وچ اس قبرستان دی تاریخ حضرت آدم (ع) نو‏‏ں ملائکہ دے سجدہ تک منتہی ہُندی ا‏‏ے۔ جداں کہ اس روایت وچ جو امام علی علیہ السلام تو‏ں منسوب اے، اسی مکان دی طرف اشارہ کیتا گیا اے جس وچ اللہ نے فرشتاں نو‏‏ں حضرت آدم (ع) نو‏‏ں سجدہ کرنے دا حکم دتا۔ بعض دوسری دینی روایات دے مطابق بعض انبیاء اس قبرستان وچ دفن نيں تے علامہ مجلسی دی روایت جو انہاں نے عیاشی تو‏ں نقل کيتی اے اس دے اعتبار تو‏ں ایہ مقام حضرت آدم (ع) تے انہاں دے بعد دے انبیاء دی نماز دا مقام رہیا ا‏‏ے۔
اہمیت و فضیلت
اوہدی اہمیت دا مہم ترین سبب اس دا روضہ امیرالمومنین دے جوار وچ ہونا ا‏‏ے۔ منابع شیعہ وچ قبرستان وادی السلام دے سلسلہ وچ بہت سی باتاں بیان ہوئیاں نيں تے دوسرے فضائل وی اس دے لئے شمار کيتے گئے نيں۔ اس سلسلہ دی بعض روایات دا ذکر ذیل وچ کیتا جا رہیا اے:
تفسیر عیاشی وچ اک روایت نقل ہوئی اے جس دے مطابق شب معراج پیغمبر اکرم (ص) جبرئیل (ع) دے ہمراہ کوفہ تے وادی السلام تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے اُتے نماز پڑھی ا‏‏ے۔ اس روایت دے اعتبار تو‏ں وادی السلام حضرت آدم تے انبیاء دی نماز گاہ رہیا ا‏‏ے۔
کلینی (متوفی 328 ق) نے امام علی علیہ السلام تو‏ں قبرستان وادی السلام دے سلسلہ وچ اک روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ جس دے مطابق حضرت علی (ع) اپنے اک صحابی دے ہمراہ اوتھ‏ے تشریف لے گئے نيں تے اس جگہ اُتے فرماندے نيں:<font size=3px, font color=green> "روی زمین اُتے کوئی وی مومن نئيں مرتا اے مگر ایہ کہ اوہدی روح نو‏‏ں حکم دتا جاندا اے کہ اوہ وادی السلام وچ حاضر ہو، بیشک ایہ جنت عدن دا اک گوشہ اے "۔
قبرستان دے اندر موجود مقبرے
اس عظیم قبرستان وچ موجود قبراں دے علاوہ اس وچ بعض مقبرے وی تعمیر کيتے گئے نيں جو ہمیشہ شیعہ زائرین دی توجہ دا مرکز رہے نيں۔ اسی طرح تو‏ں بزرگان دی قبر اُتے عمارت تعمیر کيتی گئی اے جو مذہبی، تاریخی تے فنی لحاظ تو‏ں اہمیت دی حامل نيں جداں:
ہود و صالح (ع) دا مقبرہ
بعض روایات دے مطابق اللہ دے دو پیغمبر حضرت ہود (ع) تے حضرت صالح (ع) دی قبراں اس قبرستان وچ واقع نيں۔ وادی السلام وچ انہاں دونے حضرات تو‏ں منسوب دو مقبرے موجود نيں۔ انہاں دونے مقبراں اُتے ابتدائی طور اُتے علامہ سید بحر العلوم دی کوشش تو‏ں گچ تے سنگ تو‏ں گنبد تے عمارت تعمیر کيتی گئی۔ تے اس دے بعد سن 1337 ق وچ اسنو‏ں اک ایرانی مخیر نے تجدید بناء دے نال گنبد اُتے کاشی کاری کرائی۔
امام مھدی،امام صادق و امام سجاد دے مقامات
وادی السلام دے شمالی حصہ وچ اک جگہ مقام امام مھدی (ع) تے مقام امام صادق (ع) دے نام تو‏ں موسوم موجود ا‏‏ے۔ جس اُتے اک نسبتا قدیم عمارت دو بورڈ تے اک نیلا گنبد موجود اے جو انہاں دونے اماماں دے نماز دے مقام نو‏‏ں معین کردے نيں۔ عمارت دے اندر اک کنواں، امام مھدی دے کنويں دے نام تو‏ں معروف اے تے اس دے اطراف وچ چند قبراں بنی ہوئیاں نيں۔ کہندے نيں کہ امام مھدی علیہ السلام نو‏‏ں اس مقام اُتے دیکھیا گیا ا‏‏ے۔
عمارت دے اندر اک پتھر نصب کیتا گیا اے جس اُتے امام زمانہ (ع) دی زیارت نقش کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس سنگ اُتے کتابت دی تاریخ سن 1200 ق درج ا‏‏ے۔ امام صادق علیہ السلام تو‏ں نقل ہويا اے:
جو وی میرے جد دی زیارت کرے تے دو رکعت نماز پڑھے، اس دے بعد تے دو رکعت نماز پڑھے، پھر اک تے دو رکعت نماز پڑھے۔ پہلی دو رکعت امیرالمومنین دی قبر دے مقام اُتے، دوسری دو رکعت مقام راس الحسین اُتے، تے تیسری دو رکعت حضرت مھدی (ع) دے منبر دے پاس۔
اس جگہ اُتے اک تے مقام، مقام امام صادق علیہ السلام دے نام تو‏ں منسوب موجود ا‏‏ے۔ اوہدی وجہ تسمیہ دے سلسلہ وچ کوئی اطلاع دسترسی وچ نئيں ا‏‏ے۔ حرم دے مغرب دی سمت وچ اک کیلو میٹر دے فاصلہ اُتے بحر النجف دے کنارے تقریبا 250 میٹر دے فاصلہ اُتے صافی صفا دے مقبرہ دے پاس اک مسجد تے مقام امام سجاد علیہ السلام دے بیتوتہ دی یاد وچ تعمیر کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ مسجد جس دی مساحت 18/15 میٹر اے، اس دے دیواراں تے گنبد اُتے کاشی کاری موجود اے تے اس دے اندر اک محراب امام سجاد (ع) دے محل نماز دے عنوان تو‏ں بنایا گیا ا‏‏ے۔ کہندے نيں کہ جس وقت آپ امام علی علیہ السلام دی زیارت دے لئے نجف آئے تو اس مقام اُتے نماز پڑھی تے ایتھ‏ے شب بسر کيتی۔
صفویہ دے دور وچ اس مقام اُتے اک بناء تعمیر کيتی گئی سی اوہ ہن وی قائم ا‏‏ے۔ عثمانی حکومت دے خاتمہ اُتے ایہ عمارت تعمیر ہوئی تے اوہدی محراب دی خوب صورت پتھر تو‏ں تزئین کيتی گئی جس دے اواُتے حروف مقطعات دے نقوش درج سن ۔ البتہ اس دے مفاہیم کسی دے لئے وی واضح نئيں نيں۔
اس قبرستان وچ مدفون مشاہیر
بوہت سارے دینی، سیاسی تے سماجی شیعہ مشاہیر اپنی وصیت کيتی بناء اُتے یا انہاں دے قریبیاں خواہش اُتے اس قبرستان وچ دفن ہوئے نيں۔ ظاہری طور اُتے انہاں دا اصلی مقصد شیعاں دے پہلے امام (ع) دے جوار وچ دفن ہونے دا شرف حاصل کرنا ا‏‏ے۔ اس قبرستان وچ مدفون بعض مشاہیر دے اسماء ذیل وچ ذکر کيتے جا رہے نيں:
نجف وچ مدفون علما شیعہ
السید اسماعیل بن السید حیدر الموسوی الصدر
السید جعفر بن محمد رضا الجزائری
السید زین العابدین الموسوی الخلخالی
السید عباس بن محمد شبر
السید علی الخوئی
السید علی بن محمد الموسوی النوری
السید عیسی آل کمال الدین
السید محمد حسن فضل الله الحسنی
السید محمد رضا بن السید هدایت الله دستغیب الشیرازی
کیپ کاں
کیپ کاں کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
قبرستان وادی السلام
نجف وچ مدفون علما شیعہ
السید نصر الله بن صدر العلماء الهمدانی الشهیر (بنی صدر)
الشیخ جواد بن الشیخ موسی ابو خمسین
الشیخ رفیع بن زفیع الرشتی
الشیخ علی بن الشیخ محمد صالح آل زایر دهام
الشیخ علی لاهیجانی بهمدانی
الشیخ محمد کاظم بن حیدر الشیرازی
مآخذ
گٹھ:عراق وچ شیعیت گٹھ:عراق وچ قبرستان گٹھ:عربی طرز تعمیر گٹھ:نجف
گٹھ:عراق دے قبرستان گٹھ:نجف وچ شیعہ زیارتگانيں گٹھ:نجف دے تاریخی مقامات گٹھ:شیعاں دے تاریخی قبرستان
بیرندیسی
بیرندیسی اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی
چک 50 ج ب
چک 50 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تحصیل فیصل آباد صدر دے پنڈ گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع فیصل آباد دے پنڈ گٹھ:جھنگ برانچ نہر دے پنڈ
بھارت بنام پنجابی سبھیاچار
سبھیاچار
سبھیاچار جاں رہتل وشیش خطے دے لوکاں ولوں کسے وشیش اتہاسک پڑائ اتے اپنایا گیا جیون ڈھنگ ہندا ہے۔ اس نوں اجیہے وشال سنکلپ وجوں جانیا جا سکدا ہے، جسدے انترگت کسے جنسموہ جاں منکھی سماج دے ہر کھیتر وچلیاں اوہ ساریاں کریاواں تے اوہناں نوں کرن دے ڈھنگ آ جاندے ہن، جو اس منکھی سماج نوں دوجے منکھی سماجاں نالوں نکھیڑدے ہن۔
سبھیاچار انیکاں انشاں دا مشرن ہندا ہے۔ ایہہ انش اک سبھیاچار تی اپنی سرجنا وی ہو سکدے ہن تے کسے ہور سبھیاچار توں آئے وی ہو سکدے ہن۔ اس طرحاں سبھیاچارک وچّ آدان-پردان ہندا رہندا ہے۔ ایہہ اک ویاپک ورتارا ہے، اس دا اپنا خالص سروپ وی ہندا ہے اتے کجھ انش سمیں سمیں اس وچ دوسرے سبھیاچاراں دے وی رلدے ملدے رہندے ہن۔ جدوں باہروں آئے انش ستھانک سبھیاچار دی پرنالی وچ پوری طرحاں جچ جاندے ہن تاں ایہہ اک طرحاں نال دیسی سبھیاچار تا انگ ہی بن جاندے ہن ۔ سمیں اتے مستقبل حالتاں وچ آؤندے بنیادی پرورتن نال اک سبھیاچار ختم ہندا تے نواں چلدا ہے.
بھارتی سبھیاچار
بھارتی سبھیاچار توں بھاوَ اس وڈے بھو-کھتے دے سبھیاچار توں ہے، جہڑا کہ کشمیر توں کنیا کماری تکّ پھیلیا ہویا ہے۔ اس وچّ وکھ وکھ بھاشاواں، دھرماں، وچاردھاراواں اتے ونّ-سونیاں بھوگولک حداں حالتاں دی ہوند پائی جاندی ہے۔ بھارتی سبھیاچار دا اپنا جدی سبھیاچارک ورثہ بہت مہان، گوروشیل اتے وشال رہا ہے۔ پرنتو ، اتہاسک عمل دوران بھارتی سبھیاچار انیکاں ودیشی قوماں جاں قبیلیاں دے سبھیاچارک انش وی اپناؤندا رہا ہے۔ اس نوں جانن لئی اسدا اندرونی اتہاس، اتے ودیشِ حملہ آوراں ولوں پائے گئے پربھاو نوں پچھاننا پویگا۔
سندھو گھابھئتا...
سندھو گھاٹی رہتل(وادی سندھ دی رہتل)
اتہاسکار دعوہ کردے ہن کہ 3000 ای.پو. دے نیڑے تیڑے بھارت دے اتر-پچھمیں بھاگاں وچ اک انت سبھیتا پھیلی ہوئی سی، جس نوں سندھ گھاٹی دی سبھیاتا دا نام دتا گیا ہے۔ ایہہ سبھیتا سندھو گھاٹی تیک ہی سمت نہیں سی سگوں اسدیے چنہ راجستھان ستلج احمدآباد نیڑے لوتھال تکّ ملدے ہن۔ اوہناں سبھیتا دے چنہ لوکاں دے جیون وچ ملدے رہے ہن۔ دھارمک وشواس. دیوی ماں ، گٔو دا ستکار اتے شو دی پوجا..۔
آریہ ویلہ
ایہہ 2000 ق م. بھار ت آئے چھووٹے چھوٹے گروپاں چ بھارت آئے۔ سندھو گھاٹی سبھیتا شہر پردھان سی.. پر عاریاں نے پنڈ آباد کیتے۔ ایہناں نے اجہیاں دھارمک سنستھاواں، دھارمک وشواس اتے پوجا پاٹھ دے ڈھنگاں اتے ... بھارت دے دھارمک گرنتھ کہائے جاندے وید وی آریہ لوکاں دی رچنا ہن۔ ورتمان سماج دیاں بہت وشیشتاواں جویں کہ سماج نوں کتے انوسار چار جاتاں وچ ونڈ دینا آد وی آریہ نسل نے ہی لاگوُ کیتا۔ آریہ سماج جو کہ 1500 ای.پو. اتے 1000 پو.ای. وچالے انت ہویا، اج تیک وی ہندواں دے جیون دی بنیاد بنیا ہویا ہے۔ مہابھارت اتے رامائن  وچ وی ایہناں دے سنکیت ملدے ہن۔
بدھ مت ویلہ
مہاتما بدھ اتے جین دا کال اتہاسک اتے سبھیاچارک مہتو رکھدا ہے۔ ایہناں دے وچارادھین جاتاں پاتاں وچّ جکڑیا بھارتی سماج سختیاں تو وامبھے ہویا سی۔ اک ہور گھٹنا سکندر دا حملہ منیا جاندا ہے۔ کیہا جاندا ہے کہ اوہ اپنے نال یونانی فلاسفر، وگیانی لیایا سی۔ اسے کارن یونانی فلسفے اتے وچادھارا دا بھارتی جیون اتے پرتکھ پربھاو پیا۔
بھارتی سامراج
سکندر دے حملے دے مگروں چندرگپت موریا پہلا بھارتی ساسک سی جسدا راج اس سمیں افغانستان توں بنگال دیاں سیماوا تکّ پھیلیا منیا جاندا ہے۔ بھارت دیاں پہلیاں آرتھک اتے راجنیتک پستکاں دے لیکھک چانکیا(کٹلیا) اسے کال دا پپردھان منتری ہویا ہے۔ جس استوں مگروں اشوک ویلے راج پورے بھارت وچ پھیل چکیا سی۔ منتری ہویا ہے۔
اشوک توں بعد وشال راج بکھر گیا تے بھارت قبیلیاں وچ ونڈیا گیا۔ اس سمیں انڈو پارتھیئن، شکّ اتے کشان آدی قبیلے بھارت وچّ آئے۔
اس سمیں کنشک ناں دے پربھاوشالی رازے دا ذکر وی ملدا ہے۔ اسدا اک بتّ اچکن اتے پجامے نال ملدا جلدا ہے، جس نال اس پوشاک بھارت وچّ پرچلت ہون دے سنکیت ملدے ہن۔
اٹھمیں صدی وچّ پارسی بھارت وچّ آئے اتے نونوی صدی توں مغل راج دے انت تیک اتر بھارت وچّ راجپوتانیاں دا پربھاو رہا۔
اس سمیں دے سبھیاچارک اتہاس بارے البرونی دی کرت وشیش مہ تو رکھدی ہے۔
بھارت وچّ اسلامی جاتاں دی آمد
مدھکال دے اتھان نال وکھ وکھ سمیں مسلم حملہ آور بھارت وچّ آئے.. ایہناں وچّ کچھ لٹّ دے مقصد نال آئے تے واپس چلے گئے.. تے کچھ دی منشا راج کرن دی رہی۔ محمد غزنی نہ نام لٹیرے وجوں مشہور ہے۔ کتبدین پہلا راجا ہے جس نے بھارت وچّ پہلی سلطنت ستھاپت کیتی۔ مگروں الاؤدین کھلجی 1296 وچّ بھاتت دا پہلا شہنشاہ بنیا۔ مغل راج سمیں بہت لڑائیاں ہوئیاں۔
بھارت وچّ یورپین قوماں دی آمد
سو مڈھ قدیموں بھارتی سبھیاچار پرسپر ورودھی ذاتیاں اتے سبھیاتاواں دے ملاپ دا بندو رہا ہے۔ انیکتا تیں ایکتا اسدی مول وشیشتا رہی ہے۔ اس دے بہت سارے سمکالی اپنی ہوند گوا چکے ہن۔ پر بھارتی سبھیاچار لگاتار وکاس کردا آ رہا ہے۔ بھارتی سماج اندر ودیشی قوماں، ودیشی وچار، تے ودیشی سبھیاچار اکو طرحاں رچ چکے ہن۔ بھارتی سبھیاچار ہر نویں سبھیاچار دے سمپرک نال ہور شکتی شالی ہویا ہے۔ لڑائیاں تباہیاں وچوں گزردا ایہہ سبھیاچار اوہناں اتے جتاں حاصل کردا آیا ہے۔
پنجابی سبھیاچار
پنجابی سبھیاچار اک خاص خطے نال سنبندھت ہے۔ اس نوں سمجھن لئی اس نوں گھڑن وچ قایم رکھن وچ اتے اگے ودھاؤن کنھاں دا حصہ رہا ہے۔
ڈاکٹر. گربخش سنگھ پھرینک پنجابی سبھیاچار دے نرماتا وجوں تنّ آدھار مندا ہے۔
ستھانک سومیں.. پنجابی سبھیاچار دے اندرونی عمل۔ بھوگولک حداں-حالتاں، سماجک بنتر اتے لوکدھارا۔
بھارتی سومیں... پنجابی سبھیاچار بھارتی مکھ سبھیاچار دا اپ سبھیاچارک روپ ہے۔ اس لئی سومے دے انترگت اوہ سارا کجھ آ جاویگا جہڑا پنجابی سبھیاچار نے اپنے وڈیرے سموہ توں پراپت کیتا ہے۔
ودیشی سومے... کجھ سبھیاچارک انگ اجیہے وی ہندے ہن جو کسے سبھیاچار وچ انش-پاسار جاں سبھیاچاریکرن دے عمل راہیں شامل ہندے رہندے ہن۔ اس دے انترگت اوہ سارے پکھ آ جاندے ہن جہڑے پنجابی سبھیاچار نے  ودیشی سمپرک دوران کیتے ہن۔
بھارتی بنام پنجابی سبھیاچار
پنجابی سبھیاچار بھارتی قومی مکھ دھارا وچوں پیدا ہویا ہے۔ پراچین سمیں پنجاب دے خطے نوں سپت سندھو دے ناں نال جانیا جاندا سی.. جتھے بھارتی سبھیاچار دے دھارمک گرنتھ وید رچے گئے۔ پنجابی ساہت دی انملی کرت گورو گرنتھ صاحب وچ بھارت دے وکھ-وکھ خطیاں نال سنبندھت بھگت کویاں دیاں رچناواں شامل ہن۔
بھارتی سبھیاچار وکھ وکھ سبھیاچاراں دے مشرن توں بنیا ہے۔ ایہہ سبھ آپس وچ سنبندھ رکھدے ہن۔ جتھے بنارس دے کبیر پنجاب وچّ وی پربھاو رکھدے ہن، اتھے پنجاب دا گورو گوبند بنگالی اتے تامل دے لیکھکاں لئی پریرنا سروت بندا ہے۔
پنجاب وچّ پیر پکے کرن والی نکسلوادی لہر دا ادے بنگال وچ ہویا۔
ایہہ ہن دا ہی نہیں ہے پرانے سمیں وی اےداں ہی سی۔ ہن چاہے پنجاب دے نام تے چھوٹا جیہا خطہ ای رہِ گیا ہے۔ پر پرانے سمیں ہریانے تے ہماچل دا حصہ وی پنجیب دا سی۔ اسدا وڈا حصہ پاکستان وچ چلا گیا جتھے پنجابی دی حالت ادھرلے پنجاب ورگی نہیں ہے۔
پرانے سمیں پنجاب نوں بھارت دے مقابلے دا دیش جانیا جاندا سی۔ سندھو توں پارلا پردیس ہندوستان سی۔ اتے پنجاب دیاں افغانستان تکّ سن۔ انگریزاں دے بھارت توں بعد پنجاب آگمن ویلے مسلمان شاعر شاہ محمد لکھدا ہے.=
جنگ ہند پنجاب دا ہون لگا۔
پاتشاہی فوجاں دوویں بھاریاں نے۔
پرنسپل سنت سنگھ سیکھوں اکثر ہی پنجاب دی ہوند سمچے بھارت وچ چہوں انگلاں وچکار انگوٹھیے وانگ کردے ہن۔
پنجابی سبھیاچار بھارتی قومی مکھ دھارا وچوں پیدا ہویا ہے۔ پراچین سمیں پنجاب دے خطے نوں سپت سندھو دے ناں نال جانیا جاندا سی.. جتھے بھارتی سبھیاچار دے دھارمک گرنتھ وید رچے گئے۔ پنجابی ساہت دی انملی کرت گورو گرنتھ صاحب وچ بھارت دے وکھ-وکھ خطیاں نال سنبندھت بھگت
حوالے
گٹھ:بھارت گٹھ:ہندستان گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:رہتل
موٹی چنجوالا کاں
موٹی چنجوالا کاں کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
آرتھر ملر
آرتھر ملر (17 اکتوبر 1915 – 10 فروری 2005) امریکی ناٹک کار اتے مضمون نگار سن۔ دوجی وڈی لڑائی دے بعد سماجی مضموناں اتے ڈرامے لکھن والے ملر نے بوہت مشہور دی امیرکن ڈریم یعنی 'امریکی سپنے' دیاں کئی خامیاں امریکی جنتا اتے دنیا  دے ساہمنے رکھیاں۔ اس کارن اوہناں اتے تنقید وی ہوئی لیکن اسدی پرواہ کیتے بناں اوہناں نے اپنے ناٹکاں وچّ جدید سماج پرتی اپنا نظریہ  رکھیا۔ اوہناں نے  آل مائی سنز (1947), ڈیتھ آف اے سیلزمین (1949), دی کروسیبل (1953) اتے اے ویو فرام دی برز (ون ایکٹ، 1955; سودھیا دو-انکی، 1956) ورگے ڈرامے لکھے۔ 1949 وچّ اک سیلزمین دی موت (ڈیتھّ آف اے سیلزمین) دا منچن ہویا تاں اوہ راتو - رات ہی حرمن پیارے ہو گئے۔ ایہہ اک عامَ بندے ولی لومین دی کہانی سی، جسدا امریکہ دے سرمایہ داری نظام وچّ پورا وشواس ہے اتے جو پیشہ ورانہ سفلتا لئی کم کردے ہوئے، بھاری دباواں وچّ گھریا ہویا، دم توڑ دندا ہے۔ اس ڈرامے لئی اوہناں نوں 1949 وچّ پلتزر انعام وی ملیا۔ ملر دی ایہہ یوگتا سی کہ اوہ بالکل نجی جاں ویکتی گت کہانیاں نوں وی ویاپک سماجی سروپ پردان کر دندے سن۔
زندگی
آرتھر ملر دا جنم نیویارک وچّ اک کپڑا مل دے مالک دے گھر وچّ ہویا۔ 1929 وچّ امریکہ دے معاشی سنکٹ اتے شیئر بازار وچّ بھاری گراوٹ دے سمیں وچّ اس دے پتا دا کم-کاج ٹھپّ ہو گیا۔ اس نے چھوٹے-موٹے کم کردے ہوئے کالج دی پڑائی کیتی اتے پترکارتا پڑھی۔ اس دا پہلا ڈرامہ آل مائی سنز امریکہ دے دوسرے سنسار جنگ وچّ بھاگ لین ولوں اک امریکی پروار اتے آدھارت ہے۔ اس ڈرامے دے کارن اس دی کرڑی آلوچنا ہوئی اتے اوہناں اتے دیسبھگتی دے انہوند دا الزام وی لگیا۔ لیکن اس دا ایہی کہنا سی کہ اوہ تاں کیول سچ بیان کر رہا سی۔ جدوں امریکہ وچّ کمیونسٹ سمرتھکاں دے خلاف میکارتھی دور وچّ ابھیان چلایا گیا تاں اپنے اداروادی وچاراں دے کارن اوہ پھر وواداں وچّ گھر گیا۔ اک سنسدی کمیٹی دے ساہمنے اس نے اپنے اوہناں دوستاں اتے ساتھیاں دے نام دسن توں انکار کر دتا جو کمیونسٹ رہے سن۔ اس دا کہنا سی، میں نہیں مندا کہ امریکہ وچّ اپنے پیشے دا پالن کردے ہوئے کسے ویکتی نوں مکھبر بنن دی ضرورت ہے۔ بعد وچّ اس نے اس وشے نال سبندھت اک ڈرامہ وی لکھیا جسدا نام سی - نیو انگلینڈ دے د کروسیبل جس وچّ اجیہے ساموہک روس اتے اندولن نوں ریکھانکت کیتا گیا سی۔ اس دا ویاہ 1956 وچّ پرسدھ ایکٹریس مرلن منرو نال ہویا لیکن پنج سال بعد ہی طلاق وی ہو گیا۔ امریکہ وچّ بعد وچّ اس دے کم وچّ دلچسپی گھٹی لیکن برٹین وچّ اس دے کم نوں ہمیشہ سراہیا گیا اتے 1995 وچّ وی اس دے بروکن گلاس (ٹٹیا ہویا سیسہ) نوں اولوئر اوارڈ ملیا۔ اس دا کم دنیا بھر وچّ انا سراہیا گیا کہ منیا جاندا ہے کہ پورے سنسار وچّ ہر روز کتے نہ کتے اس دے  کسے نہ کسے ڈرامے دا منچن ہو رہا ہندا ہے۔
حوالے
گٹھ:امریکی لکھاری
کومو
کومو اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں
آل مائی سنز
آل مائی سنز امریکی ناٹک کار آرتھر ملر دا 1947 وچّ لکھیا ڈرامہ ہے۔ دو وار اس ناٹک دا فلم روپانترن کیتا گیا ہے؛ اک وار 1948 وچّ، اتے پھیر 1987 وچّ۔
حوالے
گٹھ:امریکی ڈرامہ گٹھ:آرتھر ملر دے ڈرامے
گورومارا نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:ھندستان دے نیشنل پارک
الفوز الکبیر فی اصول التفسیر
الفوز الکبیر فی اصول التفسیر اصول تفسیر د‏‏ی اک مشہور و معروف کتاب اے جسنو‏ں احمد بن عبد الرحیم یعنی شاہ ولی اللہ دہلوی (1114 – 1176ھ / 1703-1762ء) نے تحریر کيتی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب فنِّ اصولِ تفسیر وچ نہایت ہی جامع تے مختصر تے نادر اصول وضوابط تو‏ں پُر ا‏‏ے۔ عمومی خیال اے کہ فہمِ قرآن دے حوالے تو‏ں تنہا اس کتاب دا مطالعہ، بہت ساریاں اصول تفسیر د‏‏یاں کتاباں تے تفسیراں دے مطالعے تو‏ں بے نیاز کر دیندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ ایہ کتاب عام طور اُتے مدارس اسلامیہ وچ داخلِ نصاب اے تے وڈی اہمیت دے نال ہن تک پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اصولِ تفسیر تو‏ں رغبت رکھنے والےآں دے لئی نہایت ہی مفید ا‏‏ے۔ ایہ کتاب نہ صرف برّ صغیر؛ بلکہ عرب تے افریقی و یورپی ملکاں وچ وی متعارف ا‏‏ے۔ شاہ صاحب نے اصلًا ایہ کتاب فارسی زبان وچ لکھی تھی؛ اِس لئی کہ اُس وقت ہندوستان وچ فارسی بولی د‏‏ی حیثیت مادری زبان ورگی سی۔
ابواب
الفوز الکبیر پنج ابواب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں پنج ابواب تو‏ں کتاب د‏‏ی اہمیت وجامعیت دا اندازہ بہ آسانی لگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ اوہ پنج ابواب مع اردو ترجمہ بالترتیب درج ذیل نيں۔
عربی مترجمین
جس وقت ایہ کتاب لکھی گئی سی، اس وقت ہندوستان وچ فارسی بولی لکھی، بولی تے سمجھی جاندی سی۔ فیر رفتہ رفتہ فارسی بولی دا چلن باقی نئيں رہیا؛ چناں چہ متعدّد اہل علم نے اِس کتاب دا عربی زبان وچ ترجمہ کیا؛ تاکہ اس د‏ی افادیت باقی رہے تے عالماں و طلبہ اس تو‏ں مستفید ہُندے رہیاں۔ درج ذیل عالماں کرام نے اس کتاب دا عربی وچ ترجمہ کیتا ا‏‏ے۔
مصنف نے کتاب دا پنجواں باب عربی بولی وچ ہی تحریر کیتا سی ۔
اردو تراجم و شروحات
اردو بولی وچ اس کتاب دے کئی ترجمے دست یاب نيں۔ مولانا سعید انصاری نے اس کتاب دا لفظی ترجمہ کیتا۔ پروفیسر مولانا محمد رفیق چودھری نے وی اس کتاب دا اردو ترجمہ کیتا اے جو آسان تے عام فہم اے مگر ترجمہ تو‏ں کدرے زیادہ ترجمانی ا‏‏ے۔ ایہ ترجمہ مطبوعہ تے عام طور اُتے دست یاب ا‏‏ے۔ مولانا یاسین اختر مصباحی نے وی الفوز الکبیر اصل فارسی عبارت نو‏‏ں پیشِ نظر رکھ کر اس دا عمدہ اردو ترجمہ کیتا ا‏‏ے۔ مولانا مصباحی نے اپنے اردو ترجمہ دے اخیر وچ کتاب دا عربی ترجمہ از امحمد منیر الدین دمشقی نو‏‏ں وی شامل اشاعت کیتا ا‏‏ے۔
اردو بولی وچ اس کتاب د‏‏ی کئی شروحات وچ وی منظر عام اُتے آچکيا‏‏ں نيں۔ انہاں وچو‏ں چند درج ذیل نيں:
صوفی عبد الحمید سواندی صاحب نے اس کتاب د‏‏ی شرح لکھی اے جو "عون الخبیر"، اردو شرح "الفوز الکبیر في أصول التفسیر" دے ناں تو‏ں چھپ چک‏ی ا‏‏ے۔ خورشید انور قاسمی فیض آبادی نے وی اس کتاب د‏‏ی شرح تحریر کيتی اے جو "الفوز العظیم" اردو شرح "الفوز الکبیر في أصول التفسیر" دے ناں تو‏ں شائع ہوئی۔ مفتی محمد امین صاحب پالن پوری استاذ حدیث دار العلوم، دیوبند نے وی اردو بولی وچ اس کتاب د‏‏ی اک ضخیم تے عمدہ شرح بناں: "الخیر الکثیر" تحریر کيتی۔ ایہ شرح وی چھپ چک‏ی ا‏‏ے۔
واضح رہے کہ مفتی سعید احمد پالن پوری نے اس کتاب د‏‏ی شرح عربی بولی وچ بناں: "العون الکبیر" تحریر کيتی تے حسب ضرورت کتاب اُتے حاشیہ وی درج کیتا۔
اہمیت وافادیت
مصنّفِ کتاب شاہ ولی اللہ محدث دہلوی مقدمہ وچ حمد وصلاۃ دے بعد اس کتاب د‏‏ی اہمیت وافادیت بیان کردے ہوئے تحریر فرماندے نيں:
لما فتح الله تعالى عليّ بابا من كتابه المجید، خطر ببالي أن أجمع وأقيّد بعض النّكات النّافعة التي تنفع الأصحاب في رسالة مختصرة، والمرجوّ من لطف الله –الذي لا انتهاء له–، أن يفتح لطلبة العلم، بمجرّد فهم هذه القواعد، شارعا واسعا في فهم معاني كتاب الله، بحیث لو صرفوا عمرهم في مطالعة التفاسیر، والقراءة علی المفسّرین علی أنّهم أقلّ قلیل في هذا الزمان، لم تتحصّل لهم هذه الفوائد بهذا الضبط والربط. (الفوز الکبیر في أصول التفسیر، ص: 11، مکتبة البشری، کراتشی، باکستان)
ترجمہ: جدو‏ں اللہ تعالی نے مجھ اُتے اپنی کتاب مجید دے (سمجھنے کا) دروازہ کھولیا؛ تاں میرے دل وچ خیال آیا کہ وچ اُنہاں بعض مفید نکات نو‏‏ں جو دوستاں دے لئی فائدہ مند نيں، اک مختصر رِسالہ وچ ، جمع کراں تے قید تحریر وچ لاؤں۔ اللہ د‏‏ی نوازش –جس د‏‏ی کوئی انتہا نئيں اے – تو‏ں امید اے کہ صرف اُنہاں قواعد دے سمجھ لینے تو‏ں، قرآن کریم دے معانی دے سمجھنے وچ ، اللہ تعالی طالب علماں دے لئی ایسی کشادہ راہ وا کر دیؤ گے کہ جے اوہ اپنی عمر تفسیراں دے مطالعہ کرنے تے مفسراں تو‏ں پڑھنے وچ ختم کر دیؤ –باوجود اس دے کہ اس زمانے وچ اس طرح دے لوک بہت ہی کم ہیں–؛ تاں وی انہاں نو‏‏ں اِس ربط وضبط دے نال ایہ فائدے حاصل نئيں ہون گے۔
عبید اللہ سندھی "الفوز الکبیر في أصول التفسیر" د‏‏ی اہمیت وافادیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کردے ہوئے اپنے مقالہ: "امام ولی اللہ د‏‏ی حکمت دا اجمالی تعارف" وچ لکھدے نيں:
"اساں مولانا شیخ الہند قدس سرہ تو‏ں اصول تفسیر اُتے کتاباں منگیاں۔ آپ نے کتاب "الاتقان في علوم القرآن"، از: حافظ جلال الدین (عبد الرحمن بن ابی بکر سیوطی متوفی سن 911) سانو‏ں مرحمت فرمائی۔ ميں نے پوری کوشش تو‏ں ساری کتاب بارہیا پڑھی، سوائے چند اوراق کے، مینو‏ں اس وچ کوئی چیز دلچسپ نظر نہ آئی، جسنو‏ں اصول دا درجہ دتا جاس دے۔ ایہ زمانہ ایسا سی کہ وچ اصول فقہ تو‏ں فارغ ہوک‏ے، اس وچ اک مستقل تصنیف لکھ چکيا سی ۔ اسی زمانہ وچ حضرت مولانا نے ایہ وی فرمایا سی کہ اک مختصر سا رسالہ اصول تفسیر وچ ، شاہ ولی اللہ صاحب نے وی لکھیا اے، جس دا ناں "الفوز الکبیر" ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے وچ خیال کردا ہاں کہ حضرت مولانا قدس سرہ د‏‏ی عادت مبارکہ دا ضمنا ذکر کراں۔ آپ جاندے سن کہ امام فخر الدین رازی تے علامہ (مسعود بن عمر المتوفی 791) تفتازانی نو‏‏ں عموما طلبہ وچ وڈی عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں ناں بردہ حضرات دے مقابلہ وچ طلبہ شاہ ولی اللہ تے شاہ عبد العزیز د‏‏ی گل سننے دے لئی وی تیار نئيں۔ نجم الائمہ شیخ الہند جے کسی مسئلے وچ امام رازی یا علامہ تفتازانی د‏‏ی تغلیط کردے تاں مبہم طور اُتے ایہ فرماندے کہ محققاں د‏‏ی رائے اس مسئلہ وچ ایويں ا‏‏ے۔ طلبہ سمجھدے کہ ایہ محققاں انہاں حضرات تو‏ں وی کوئی متقدم ہستیاں ہاں گی۔ وچ اک لمبے عرصے دے بعد متفطن ہويا کہ محققاں تو‏ں مراد حضرت شیخ الاسلام مولانا محمد قاسم تے انہاں دے استاداں کرام تے مشائخ عظام نيں جو شاہ ولی اللہ صاحب اُتے ختم ہوجاندے نيں۔
یہ باعث سی کہ آپ نے "الفوز الکبیر" مینو‏ں شروع وچ عطا نہ د‏‏ی بلکہ فقط اس دا تذکرہ ک‏ے دتا۔ جدو‏ں ميں سندھ پہنچیا؛ تاں مینو‏ں "فوز کبیر" دا نسخہ ملا۔ اس تو‏ں پیشتر وچ امام رازی د‏‏ی تفسیر دا مطالعہ کرکے کافی پریشان ہوچکيا سی ۔ فصل اوّل دا مطالعہ ختم کرلینے دے بعد، وچ مطمئن ہو گیا کہ انہاں شاء اللہ علم تفسیر مینو‏ں آسکدا ا‏‏ے۔ فیر اس دن تو‏ں اج تک وچ انہاں دے مسلک تو‏ں باہر جانے د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں کرسکیا۔" (الفرقان، بریلی دا شاہ ولی اللہ نمبر، ص: 247-248، ج: 7، شمارہ نمبر: 9-12، رمضان-ذی الحجۃ، 1359)
حوالے
1۔ الفوز الکبیر في أصول التفسیر، مکتبۃ البشری، کراتشی، باکستان
2۔ ترجمہ الفوز الکبیر از مولانا محمد رفیق چودھری صاحب، مکتبہ قرآنیات، لاہور، پاکستان
3۔ الخیر الکثیر، اردو شرح الفوز الکبیر از مفتی محمد امین صاحب پالن پوری، دار الاشاعت، کراچی، پاکستان
صومالی کاں
صومالی کاں کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
الفوز الکبیر فی اصول التفسیر
حوالے
4۔ الفرقان، بریلی (لکھنؤ) دا شاہ ولی اللہ نمبر، (ص: 247-248)
نیلی مسیت
دنیا بھر چ کئی مسیتاں نیلی مسجد دے طور تے معروف نیں ،جنہاں چ سبتوں مشہور ترکی دے شہر استمبول دی سلطان احمد مسجد اے ۔
اس دے علاوہ ملائشیا دے شہر عالم شاہ چ واقع سلطان صلاح الدین عبدالعزیز مسیت وی نیلی مسجد دے طور تے جانی جاندی اے ۔
اینہاں دے علاوہ افغانستان دے شہر مزار شریف چ واقع روضہ شریف ، ایران دے شہر تبریز دی نیلی مسجد ، مصر دے راجگھر قاہرہ دی نیلی مسیت تے آرمینیا دے راجگھر یریوان دی نیلی مسجد وی ایسے ناں دیاں مسیتاں نیں ۔ thumb|سلطان احمد مسجد
thumb|سلطان صلاح الدین عبد العزیز مسجد
اپنے متعلقہ لیکھ اتے جاؤ:
گٹھ:مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں گٹھ:عبادت گاہاں گٹھ:مسیت گٹھ:مسجداں
Blue Mosque
48ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:31ھ دی دہائی
چک 53 ج ب
چک 53 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
پنڈ چلا دی دیوالی
پنڈ چلاپنجاب دے ضلع اجیتگڑھ دا اک پنڈ ہے۔ایہہ پنڈ پوادھ  علاقے دا حصہ ہے جو کہ ہن موہالی دے سیکٹر 81 وچّ پیندا ہے۔اس پنڈ دی اک ولکھن خوبی ایہہ ہے کہ اس پنڈ دے واسی دیوالی دا تیوہار عامَ نالوں اک دن بعد مناؤندے ہن۔پنڈ واسی صدیاں توں اجیہا کردے آ رہے ہن اتے ایہہ پرتھا پیڑھی در پیڑھی چلی آ رہی ہے۔
پرتھا دا پچھوکڑ
کافی سمیں پہلاں پوادھ دے پنڈاں وچّ لوک اپنے پشو اک تھاں اکٹھے کھڑے کردے سن جسنوں چونا کیہا جاندا سی۔اک دیوالی والی رات جدوں پنڈ واسی متھا ٹیکن دی تیاری کر رہے سن تاں پنڈ وچّ خبر پجّ گئی کہ پشواں دا وگّ آپ-مہارے ہی کدھرے تر گیا ہے۔پنڈ واسی اپنے پشواں دی بھال وچّ گھروں نکل گئے۔مرداں دی غیر موجودگی وچّ گھر دیاں عورتاں نے وی دیوالی دا متھا ٹیکنا واجب نہ سمجھیا۔جدوں پنڈ دے مرد اپنے پشواں نوں واپس موڑکے لیائے تاں ادوں کافی رات گزر گئی سی۔پنڈ واسیاں نے مجھاں گواچن دی گھٹنا نوں اشبھّ مندیاں دوجے دن دیوالی دا متھا ٹیکن دا فیصلہ کر لیا اتے سارے پنڈ نے دوجے دن دیوالی منائی۔اس توں بعد پنڈ واسیاں نے ہر سال دیوالی تیوہار توں اک دن بعد مناؤنی شروع کر دتی اتے ایہہ پرمپرا پیڑھی در پیڑھی ہن تکّ چلی آ رہی ہے۔
حوالے
شرینی:پنڈ شرینی:پنجاب دے پنڈ شرینی:پنجاب دے پنڈ اتے شہر شرینی:پنجابی لوک
لکا
لکا اٹلی دا اک شہر اے ۔
ورنون، برٹش کولمبیا
تریخ
ابتدا وچ ایتھ‏ے سالش لوک رہندے سن ۔ کھالاں دے تاجر 1811 وچ آنے لگے۔ آبادکاری د‏‏ی ابتدا سوان جھیل دے کنارے تو‏ں شروع ہوئی۔ اگلی چند دہائیاں وچ حفاظتی چوکیو‏ں دے قیام د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی تیزی تو‏ں ودھدتی گئی۔ آس پاس د‏ی کھائیاں وچ سونے د‏‏ی دریافت تو‏ں عارضی طور اُتے کان کنی دا آغاز ہويا تے فیر گلہ بانی دا رحجان پرورش پانے لگیا۔ مقامی لوکاں نے مشنریاں د‏‏ی آمد نو‏‏ں پسند کيتا۔ پادری ڈوریو نے سوان جھیل تے لانگ جھیل دے سنگم اُتے اک جھونپيا بنایا جو ایتھ‏ے دے پہلے سفید فام آباد کار لوک گیرارڈ دے نال واقع سی۔ 1890 وچ سمکوس تو‏ں اوکناگن لینڈنگ تک ٹرین د‏‏ی اک شاخ بچھانے دا اجازت نامہ جاری ہويا۔ آس پاس دے علاقےآں وچ گندم د‏‏ی کاشت کاری اہ‏م درجہ اختیار کر گئی۔ پہلے نمبر اُتے اہ‏م ترین پیشہ مویشی پالنا سی۔ پھلاں دے اگانے د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی گئی جس تو‏ں بہت سارے برطاناں خاندان آ ک‏ے آباد ہوئے۔
لکا
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی
ورنون، برٹش کولمبیا
ذرائع آوا جائی
ورنون تو‏ں تن بین الصوبائی شاہراہاں گذرتی نيں جو ہائی وے نمبر 97، ہائی وے نمبر 97 اے تے ہائی وے نمبر 6 ني‏‏‏‏ں۔ ورنون دا اپنا علاقائی ائیرپورٹ اے جسنو‏ں ورنون ریجنل ائیرپورٹ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وقت ایتھ‏ے باقاعدہ کوئی پروازاں نئيں آتاں تے شہری ہوابازی دے لئی اسنو‏ں استعمال کیا جاندا ا‏‏ے۔
جڑواں شہر
ورنون دے درج ذیل جڑواں شہر نيں:
گٹھ:1892ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں گٹھ:برٹش کولمبیا دے شہر گٹھ:کینیڈا
پنج پریاگ
اتراکھنڈ دے پنج پریاگ جاں پنج پریاگ (पंच-प्रयाग) کہے جاندے ہن۔ اتراکھنڈ دے مشہور پنج پریاگ دیوَ پریاگ، ردر پریاگ، کرن پریاگ، نند پریاگ اتے وشنو پریاگ مکھ ندیاں دے سنگم اتے واقع ہن۔
دیوَ پریاگ
الکنندا اتے بھگیرتھی ندیاں دے سنگم اتے دیوپریاگ نامی تھاں واقع اے۔ اس سنگم تھاں توں بعد اس ندی نوں گنگا دے نام نال جانیا جاندا اے۔ ایہہ سمندر سطح توں 1500 فیٹ دی اچائی اتے واقع اے۔ دیوَ پریاگ دی رشیکیش توں سڑک رستہ دوری 70 ک م اے۔ گڑھوال علاقے وچّ بھاگیرتھی ندی نوں سسّ اتے الکنندا ندی نوں بہو کیہا جاندا اے۔ دیوَ پریاگ وکھے شو مندر اتے رگھوناتھ مندر ہن، جو کہ اتھے دے مکھ کھچّ ہن۔ رگھوناتھ مندر دراوڑ سٹائل نال بنیا ہویا اے۔ دیوَ پریاگ نوں سفلسفہ کھیتر وی کیہا جاندا اے۔ دیوَ پریاگ وچّ کووے وکھائی نہیں دندے، جو کہ اک حیرانی دی گلّ اے۔
ردر پریاگ
منداکنی اتے الکنندا ندیاں دے سنگم اتے ردرپریاگ واقع اے۔ سنگم تھاں دے نیڑے چامنڈا دیوی اتے ردرناتھ مندر درشنیک اے۔ ردر پریاگ رشیکیش توں 139 کمی0 دی دوری اتے واقع اے۔ ایہہ نگر بدریناتھ موٹر رستہ اتے واقع اے۔ ایہہ منیا جاندا اے کہ نارد منی نے اس اتے سنگیت دے گوڑھ رہساں نوں جان لئی ردرناتھ مہاں دیوَ دی ارادھنا کیتی سی۔
کرن پریاگ
الکنندا اتے پنڈر ندیاں دے سنگم اتے کرن پریاگ واقع اے۔ پنڈر دا اک نام کرن گنگا وی اے، جسدے کارن ہی اس تیرتھ سنگم دا نام کرن پریاگ پڈا۔ اتھے عما مندر اتے کرن مندر درشنیک ہے/
نند پریاگ
ننداکنی اتے الکنندا ندیاں دے سنگم اتے نندپریاگ واقع اے۔ ایہہ سطح سمندر توں 2805 فیٹ دی اچائی اتے واقع اے۔ اتھے گوپال جی دا مندر درشنیک اے۔
وشنو پریاگ
دھولی گنگا اتے الکنندا ندیاں دے سنگم اتے وشنو پریاگ واقع اے۔ سنگم اتے بھگوان وشنو   پرتیما دے نال سوبھنیک پراچین مندِ اتے وشنوں کنڈ درشنیک ہن۔ ایہہ سطح سمندر توں 1372 می0 دی اچائی اتے واقع اے۔ وشنو  پریاگ جوشیمٹھ-بدریناتھ موٹر رستہ  اتے واقع اے۔
گٹھ:ہندو دھرم
حسن البنا
شیخ حسن البنا مصر دے ممتاز مذہبی رہنما تے وڈی اسلامی تحریک اخوان المسلمین دے بانی سن۔
اوہ 1906ء چ مصر دے بستی محمودیہ دے اک علم دوست تے دیندار ٹبر چ پیدا ہوئے ۔ اوہناں نے بچپن چ ای قرآن حفظ کر لئیا تے مڈھلی تعلیم اپنے گھر تے ای حاصل کیتی ۔ 16 ورہیاں دی عمر چ اوہ قاہرہ دے دارالعلوم چ داخل ہوئۓ ، جتھوں اوہناں نے 1927ء چ سند حاصل کیتی ۔
دیہاتی علاقےآں دی نسبت شہراں چ اخلاقی انحطاط بوہتا ہندا اے ، قاہرہ دی وی ایہو صورت سی ۔ حسن البنا جدوں اپنے قصبے توں قاہرہ پہنچے تے اینہاں دی حساس طبیعت تے شہر دے غیر اسلامی رجحاناں نے گہرا اثر پائیا ۔ اوہناں نے ویکھئیا کہ مصر نوں یورپ دا حصہ بنائیا جا رہئیا اے تے فرعون دے دور ول پلٹن دی دعوت دتی جا رہی اے ۔اوہناں نے ایہہ وی دیکھئیا کہ علماء اگرچہ غیر اسلامی نظریات دے خلاف وعظ تے نصیحت تے کردے رہندے نیں پر اینہاں برائیاں نوں ختم کرن لئی کوئی تحریک موجود نئیں تے اوہناں نے 1928ء چ شہر اسماعیلیہ چ ، جتھے اوہ تعلیمی سند لین دے مگروں استاد مقرر ہو گئے سن ، اخوان المسلمین دے ناں نال اک تنظیم دی نیونہہ رکھی ۔ 1933ء چ اخوان دا صدر دفتر اسماعیلیہ توں قاہرہ منتقل کر دتا گئیا ۔
حسن البنا نے اسلامی حکومت دے قیام تے اسلامی قنوناں دے نفاذ دا مطالبہ کیتا ۔ اوہناں نے کہا کہ مصر چ 50 سالاں توں غیر اسلامی آئین آزمائے جا رہے نیں تے اوہ سخت ناکام ہوئے نیں تے لہذا ہن اسلامی شریعت دا تجربہ کیتا جانا چاہیدا ، اوہناں نے اس گل تے زور دتا کہ مصر دے موجودہ دستور تے قنون دا ماخذ کتاب تے سنت نئیں بلکہ یورپ دے دیساں دے دستور تے قنون نیں جہڑے اسلام نال متصادم نیں ۔ حسن البنا نے مصریاں چ جہاد دی روح پھوکی ۔
اخوان نے اخبار تے رسالےآں ول وی توجہ دتی ۔ 1935ء چ رشید رضا دے مرن مگروں حسن ا لبنا نے اسدے رسالے "المنار" دی ادارت سمبھالی ۔ اخوان نے خود وی اک روزانہ (روزنامہ )، اک ہفت روزہ تے اک مہینےوار ( ماہنامہ) جاری کیتا ۔ روزانہ (روزنامہ) اخوان المسلمین مصر دے صف اول دے اخباراں چ شمار ہندا سی ۔ علمی لحاظ نال اخوان دا کم اگرچہ اینی بلند علمی سطح دا نئیں سی جنا پاکستان چ اس دی ہم خیال جماعت اسلامی نے انجام دتا ۔ پر اس گل توں وی انکار نئیں کیتا جا سکدا کہ جماعت اسلامی دے علاوہ اسلامی دنیا دی کسے وی ہور تنظیم نے فکری میدان چ اخوان دے برابر کم نئیں کیتا ۔
دوجی جنگ عظیم دے آغاز تک اخوان دی دعوت مشرق دے بیشتر عرب دیساں چ جڑ پھڑ چکی سی ، پر اخوان دا سب توں تگڑا مرکز مصر چ ای سی ۔ جنگ دے مگروں اخوان نے عوامی پیمانے تے سیاسی مسئلےآن تے حصہ لینا شروع کردتا ۔ اوہناں نے 1948ء چ فلسطین توں برطانیہ دے انخلاء دے بعد جہاد فلسطین چ عملی حصہ لئیا تے اخوان رضاکاراں نے سرکاری فوج دے مقابلے چ بوہتی شجاعت دا مظاہرہ کیتا ، اس نال اخوان دی مقبولیت چ بوہت وادھا ہوئیا ۔ تے دو سال دے اندر اندر اخوان دے ارکان دی گنتی 5 لکھ دے لاگے پہنچ گئی ۔ تے ہمدرداں دی گنتی اس توں دوگنی سی ۔ اخوان دی روز بروز مقبولیت نال جے اک پاسے شاہ فاروق I خطرہ محسوس کرن لگا سی تے دوجے پاسے برطانیہ نے مصر تے دباء پانا شروع کردتا کہ اخوان تے پابندی لائی جائے ۔ چنانچہ 9 دسمبر 1948ء چ مصری حکومت نے اخوان المسلمین نوں خلاف قنون قرار دے دتا تے کئی ہزار اخوان کارکناں نوں گرفتارکر لئیا ۔ تن ہفتے مگروں وزیراعظم نقراشی پاشا نوں اک نوجوان نے قتل کر دتا ۔ حسن البنا نوں آخر تک گرفتار نئیں کیتا گئیا تے 12 فروری 1949ء دی رات قاہرہ چ اس عظیم رہنما نوں اک سازش دے تحت رات دے نھیرے چ گولی مار کے شہید کر دتا ۔ شہادت دے ویلے اینہاں دی عمر صرف 43 ورہے سی ۔
گٹھ:مصر گٹھ:مصری شخصیتاں
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
نظام الملک طوسی
نظام الملک طوسی سلجوق سلطنت دا وزیراعظم سی ۔ اسدا اصل دا اصل ناں حسن بن علی تے لقب نظام الملک سی ، اوہ ایران چ طوس دے اک زمیندار علی دا پتر سی ۔ ۴۰۸ھ چ پیدا ہوئیا تے بچپن توں ای بہت ذہین تے کئی خوبیاں دا مالک سی ۔ اپنی ذہانت نال ای انتہائی کم عمری چ کئی علوم تے عبور حاصل کیتا ۔ سلجوقی عہد چ وزارت عظمی دے منصب تے فائز ہوئیا ، اس عہد دے سارے کارنامے نظام الملک طوسی دے ۳۰ سالہ دور وزارت دے مرہون منت نیں ۔ ایہہ زمانہ سلجوقیاں دا درخشاں عہد کہلاندا اے ۔
نظام الملک نوں سلطان الپ ارسلان نے ۱۰۶۳ء چ وزیر اعظم بنائیا تے اسدی وفات ۱۰۷۲ء تک اوہ الپ ارسلان دا وزیر اعظم رہیا تے ۱۰۷۲ء توں ۱۰۹۲ء تک ملک شاہ اول دے دور حکومت چ وزارت عظمی دے عہدے تے فائز رہیا ، اس طرح اوہ کل ۲۹ سال توں ودھ چر سلجوق سلطنت دا وزیر اعظم رہیا ۔
سلجوقی سلطان الپ ارسلان نے نظام الملک دیاں صلاحیتاں دا اندازہ لاندے ہوئے وزارت عظمی دا منصب اسدے سپرد کردتا ، اسنے الپ ارسلان دے عہد ایسے جوہر دکھائے کہ تہذیب وتمدن تے علوم و فنون دے ہزاراں چراغ روشن ہوگئے ۔ اسنے ملک دے کونے کونے چ مدرسیاں دا جال بچھا دتا تے سب توں وڈا مدرسہ بغداد دا مدرسہ نظامیہ سی جس دی تعمیر تے بے پناہ روپیہ صرف کیتا گئیا ۔ اس دے علمی تے ادبی کارنامیاں دے لمبی فہرست دے نال مذہبی تے دینی خدمات وی بے شمار نیں تے رفاہ عامہ دے کم تریخ چ اسدا ناں زندہ رکھن لئی کافی نیں ۔
نظام الملک نے گھٹو گھٹ ۲ کتاباں ، سیاست نامہ تے دستور الوزراء تحریر کیتییاں ۔اسدی تحریر کردہ کتاب سیاست نامہ نوں بہت اہمیت حاصل ہوئی تے استوں اج وی استفادہ کیتا جاندا اے ۔ اس کتاب دا ترحمہ یورپ دیاں مختلف زباناں چ ہو چکیا اے ۔ سیاست نامہ چ نظام الملک نے سلطنت نوں قنونی شکل دین لئی اک جدید نظریئے دی بنیاد رکھی تے سلطان نوں نویں معنی نال مدلل کرن دی کوشش کیتی ، اسنے سلطنت دی ابتدا تے سلطان دے معنی تے بحث کیتی ۔ دستور الوزراء اسنے اپنے پتر ابوالفتح فخرالملک لئی تحریر کیتی ۔
عروج دیاں انتہائی بلندیاں تے پہنچن دے بعد برامکہ دی طرح اسدی قسمت دا ستارہ وی زوال چ آ گئیا تے ملک شاہ اول نے اسنوں وزارت توں علیحدہ کردتا ، زوال دے اسباب وی برامکہ دے اسباب دی طرح سن۔
اسدے کارنامے سلجوق سلطنت لئی بے شمار نیں بلکہ اس درخشاں دور دیاں کامیابیاں سلجوق سلاطین دے علاوہ اس دیاں وی مرہون منت نیں ۔ نظام الملک طوسی ۱۰ رمضان ۴۸۵ھ بمطابق ۱۴ اکتوبر ۱۰۹۲ء چ اصفہان تون بغداد جاندے ہوئے حسن بن صباح دے فدائین حشیشین دے ہتھوں ماریا گیا۔