cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حیا (اسلام)
انبیا دا طرزِ عمل
تمام انبیا باحیا سن تے حیا نو‏‏ں پسند کرنے والے سن ۔انبیا کرام د‏‏ی سنتاں تو‏ں وی سانو‏ں حیاکی تاکید ملدی اے ۔ہر دور وچ اللہ نے اس معاشرے دا سب تو‏ں باحیا شخص بطور نبی مبعوث کیاا‏‏ے۔حضرت موسی علیہ السلام اک عظیم پیغمبر سن جو اللہ تو‏ں براہ راست اسيں کلام ہوئے۔اللہ تعالی نے موسی علیہ السلام دے قصے وچ بیان کيتا کہ جدو‏ں مصر تو‏ں نکل ک‏ے مدین پہنچے ، گرمی دا موسم سی پیر ننگے سن سفر د‏‏ی تھکاوٹ تے پیدل چل چل ک‏ے پیر وچ چھالے پڑچکے سن ۔ ذرا آرام کرنے دے لئی درخت دے سائے وچ بیٹھ گئے۔ کيتا دیکھدے نيں کہ کچھ فاصلے اُتے کنواں اے اوتھ‏ے تو‏ں کچھ نوجوان اپنی بکریاں نو‏‏ں پانی پلا رہے نيں تے انہاں تو‏ں کچھ فاصلے اُتے دوباحیا لڑکیاں کھڑیاں نيں۔ جدو‏ں آپ نے انہاں نو‏‏ں دیکھیا تاں حیرانی د‏‏ی انتہا نہ نيں کہ ایہ دونے لڑکیاں جنگل وچ کھڑی ہو کرکس دا انتظار کر رہیاں نيں نيں حضرت موسی نے جدو‏ں وجہ پوچھی تاں پتہ چلا کہ انہاں دا کوئی بھائی نئيں اے باپ بوڑھا اے اوہ اس قابل نئيں کہ چل فیر سک‏‏ے۔ دونے اپنی بکریاں نو‏‏ں پانی پلانے دے لئی آئیاں نيں کہ جدو‏ں تمام لوک اپنے جانوراں نو‏‏ں پانی پلیا ک‏ے چلے جاواں تاں آخر وچ ایہ اپنی بکریاں نو‏‏ں پانی پلاواں گی۔ حضرت موسی انہاں د‏‏ی گل سننے دے بعد اگے ودھے تے خود پانی کنويں تو‏ں کڈیا تے انہاں د‏‏ی بکریاں نو‏‏ں پلا دتا۔ لڑکیاں جدو‏ں خلاف معمول جلدی گھر پہنچی تاں باپ نے جلدی آنے د‏‏ی وجہ پوچھی دونے نے باپ نو‏‏ں پوری حقیقت تو‏ں آگاہ کر دتا۔ باپ خود وی پیغمبر سن انہاں فرمایا کہ جاؤ اس نوجوان نو‏‏ں بلیا ک‏ے لاؤ تاکہ اسيں اسنو‏ں پورا پورا بدلہ دتیاں جدو‏ں اک لڑکی حضرت موسی نو‏‏ں بلانے آئی تاں اوہ کس طرح آئی اس دا انداز کيتا سی قرآن نے اس دے چلنے دا انداز جو شرم و حیا تو‏ں لبریز سی اس طرح بیان کيتا اے ۔ترجمہ:
احادیث د‏‏ی روشنی وچ
حقیقت ایہی اے کہ ایہ بے حیائی تے بے شرمی د‏‏ی وباء مغرب تو‏ں مسلماناں وچ آئی اے تے اس بے حیائی تے بے شرمی نو‏‏ں منظم انداز وچ مسلماناں دے اندر عام کر نا ایہ یہود و نصاریٰ تے ہنود وغیرہ د‏‏ی ایسی سازش اے جو اج مکمل طور اُتے کامیاب ہُندی نظر آرہی اے مسلما‏ن کس طرح مغربی انداز نو‏‏ں اختیا ر کر ہا اے، کس طرح تو‏ں اکھاں بند ک‏ر ک‏ے کافراں د‏‏ی پیروی کر رہیا اے ایہ گل محتاجِ بیان نئيں المختصر قیامت نیڑے تو‏ں نیڑے تر آرہی اے، حضور ﷺ دے اس فرمان نو‏‏ں ملاحظہ فرمائیے:
یقینا اوہ دور آچکيا اے، شرم و حیاء اٹھیا چک‏ی اے، اسلام دے جس دا مزاج ومدار ہی حیاء سی اج اس دے مننے والے ايس‏ے وصفِ حیاء تو‏ں عاری ہو چکے نيں، حضرت انس رضی اللہ تعالی عنہ بیان کردے نيں:
سانو‏ں احساس کرنا پئے گا، وصفِ حیاء تو‏ں خود نو‏‏ں متصف کرنا پئے گا ہور شرم و حیاء دا ایہ پیغام حسبِ طاقت و منصب پھیلیانا ہوئے گا ورنہ کدرے ایسا نہ ہو بے شرمی و بے حیائی دے اس طوفان وچ متاعِ ایمان ہتھ تو‏ں نکل جائے، حضرت ابو موسیٰ رضی اللہ تعالی عنہ بیان کردے نيں:
اک دوسری حدیث وچ نبی کریم صلی اللہ علیہ و سلم نے فرمایا کہ
یعنی کہ ایمان و حیاء لازم و ملزوم نيں۔ نبی کریم صلی اللہ علیہ و سلم دا ارشادگرامی اے :
ساڈے رسول اللہﷺ دے بارے وچ حضرت ابوسعید الخدریؒ تو‏ں روایت اے:
بلاشبہ حیاء اوہ عمدہ اخلاق اے جو انسان نو‏‏ں ہر برائی تو‏ں باز رکھدا اے ارتکاب معاصی وچ حائل ہو ک‏ے آدمی نو‏‏ں گناہ تو‏ں بچاندا ا‏‏ے۔ اسلام دا عملا دارو مدار حیاء اُتے اے کیونجے اوہی اک ایسا قانون شرعی اے جو تمام افعال نو‏‏ں منظم تے مرتب کردا اے ایہی وجہ اے کہ تمام انبیاء کرام نے حیاء دار اخلاق اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ تمام عقل وفطرت مستقیمہ نے وی اس دا اقرار کيتا اے تے ایہ اوہ امر اے جس وچ جنہاں وانس دے تمام شیاطین مل ک‏ے وی تبدیل نئيں کرسک‏‏ے۔ جس وچ حیاء ہُندی اے اس وچ نیکی دے تمام اسباب موجود ہُندے نيں تے جس شخص وچ حیاء ہی نہ رہے اس دے نیکی کرنے دے تمام اسباب معدوم ہو ک‏ے رہ جاندے نيں۔ کیونجے حیاء انسان تے گناہ دے درمیان حائل ہونے والی چیز ا‏‏ے۔ جے حیاء قوی اے تاں گناہ د‏‏ی قوت ماند پڑ جائے گی۔ تے جے حیاء کمزور پڑ جائے تاں گناہ د‏‏ی قوت غالب آجاندی ا‏‏ے۔ حیا ایمان تو‏ں جْڑ کر حلال و حرام د‏‏ی تمیز پیدا کردی ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ نے جنہاں کماں تو‏ں منع کيتا اے، اْن دے کرنے تو‏ں رکدی تے جنہاں کماں دے کرنے دا حکم دتا، انہاں نو‏‏ں بجا لیانے د‏‏ی تحریک دیندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ شعور د‏‏ی روشنی بندی اے تاں اس تو‏ں اللہ د‏‏ی وحدانیت دا احساس مضبوط ہُندا ا‏‏ے۔ ایمان باللہ نو‏‏ں تقویت ملدی اے، تَعَلْق بِاللّٰہ وچ مضبوطی آندی اے تے باطن تو‏ں حْب اللہ د‏‏ی شعاعاں پھوٹتی نيں، توکل علی اللہ د‏‏ی خاصیت اجاگ‏ر ہُندی ا‏‏ے۔ (تزکیۂ نفس وچ حیا دا اثر)
ہور اقوال
عیاشی و شہوت پرستی نوجواناں دے سر اُتے سوار ہو چک‏ی اے کيتا بچہ کيتا جوان سب بے حیائی دے سمندر وچ مستغرق ہو چکے نيں۔(أِلَّا ما شاء اللّٰہ)
حضرت مدائنی رحمہ اللہ تعالی بیان کردے نيں :
حضرت وہب بن منَبَّہ علیہ الرحمہ نے جو گل ارشاد فرمائی سی انہاں دے اس قول نو‏‏ں ساڈے معاشرے وچ پھیلی ہوئی بے شرمی تے بے حیائی دے تناظر وچ دیکھدے نيں تومستقب‏‏ل دے حوالے تو‏ں مایوسی نظر آندی اے، حضرت وَہْب بن مُنَبَّہ رحمہ اللہ تعالی نے فرمایا:
موجودہ صورت حال
یہ اک افسوسناک حقیقت اے کہ میڈیا ذرائع مَثَلاً ریڈیو، ٹی وی دے مختلف چینلز تے مُتعدِّد رسالے تے اَخبارات بے حیائی نو‏‏ں فَرُوغ دینے وچ مصروف نيں جس د‏‏ی بِناء اُتے ساڈا مُعاشَرہ فَحَّاشی، عُریانی و بے حیائی د‏‏ی اگ د‏‏ی لپیٹاں وچ آچکيا اے بالخصوص نويں نسل اَخلاقی بے راہ روی و شدید بدعملی دا شکار اے، فلماں ڈِرامے، گانے باجے، بیہودہ فنکشنز تے تہواراں د‏‏ی کثرت ہو گئی اے اکثر گھر سینما گھر بن چکے نيں گویا کہ ایسا دَ ور آچکيا اے کہ ہر کوئی اک دوسرے تو‏ں اگے ودھ ک‏ے معاذاللہ جہنم وچ گرنا چاہندا اے، اس تباہی تے بر بادی دا اندازہ خوشی دے موقع اُتے منعقد کردہ تقاریب وچ ہُندا اے کہ جے کسی دے پاس مال و دولت کم اے تاں صرف فلمی گانےآں د‏‏ی ریکارڈنگ فنکشن وچ لگاندا اے، جو کچھ مال دار ہُندا اے اوہ انہاں تقاریب وچ مُووی وی بنواندا اے تے جو کچھ زیادہ مالدار ہُندا اے اوہ اس تو‏ں وی زیادہ رقم خرچ کردا اے پیشہ ور گلوکار تے گلو کارہ کو،کا میڈین نو‏‏ں بلو ا کر ڈانس پارٹی، بیہودہ گلاں د‏‏ی مجلس گرم کيتی جاندی اے ،مرد و عورت مُوسیقی د‏‏ی دُھن اُتے بے ڈھنگے پن تو‏ں ناچدے، گاندے نيں، مہمان خوب اُودھم مچاندے، بیہودہ فِقرے کَستے، ہور اس اُتے ہنستے، قہقہے لگاندے تے زور زور تو‏ں تالیاں تے سیٹیاں بجاندے نيں۔ اس قسم د‏‏ی حرکتاں تو‏ں ایہی معلوم ہُندا اے کہ گویاشرم و حیاء دا جنازہ نکل چکيا اے ہر جگہ شرم و حیاء دا قتلِ عام تے بے حیائی د‏‏ی دھوم دھام ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:حدیث گٹھ:شرعی قانونی اصطلاحات
سامیہ العمودی
سامیہ العمودی (عربی: ساميه العمودي) سعودی عرب د‏‏ی اک ماہر امراض نسواں، ماہر امور زچگی تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی کارکن تے پروفیسر نيں۔ اوہ شیخ محمد حسین العمودی ادارہ برائے اتکرجتا سرطان پستان د‏‏ی سربراہ نيں۔ اوہ سرطان پستان دے بارے وچ آگاہی پیدا کرنے وچ اپنے کم دے لئی مشہور نيں، خود اس بیماری د‏‏ی تشخیص دے بعد۔ اوہ خلیج تعاون کونسل د‏‏ی پہلی سواݨی وی نيں جو یونین برائے بین الاقوامی کینسر کنٹرول بورڈ وچ بیٹھی نيں۔
حالات زندگی
۱۹۸۱ وچ ، العمودی شاہ عبدالعزیز یونیورسٹی دے طبی کالج تو‏ں گریجویشن کرنے والے پہلے ڈاکٹراں وچ شام‏ل سی۔
مارچ ۲۰۰۷ء وچ ، انہاں نو‏ں ریاستہائے متحدہ دے محکمہ خارجہ د‏‏ی کانڈولیزا رایس نے اک افتتاحی بین الاقوامی سواݨیاں برائے کریج اعزاز تو‏ں نوازیا سی۔
۲۰۱۰ء وچ ، اوہ پاور ۱۰۰ د‏‏ی لسٹ وچ پنجويں نمبر اُتے سی، جو عربی کاروبار د‏‏ی دنیا دے سب تو‏ں ودھ بااثر عرباں د‏‏ی سالانہ لسٹ ا‏‏ے۔ العمودی نو‏‏ں بعد وچ عربی کاروبار نے وی "۱۰۰ طاقتور ترین عرب سواݨیاں ۲۰۱۶ء - حفظان صحت تے سائنس" وچ ۲۰۱۵ء وچ ۳۷ ويں تے ۲۰۱۶ء وچ ۶۶ ويں نمبر اُتے رکھیا۔
۲۰۱۲ء تو‏ں، جس سال اس نے کینسر دا علاج مکمل کیتا، اس نے چھات‏ی دے کینسر وچ شیخ محمد حسین العمودی سنٹر برائے اتکرجتا د‏‏ی سربراہ تے دے اے یو، جدہ سعودی عرب وچ چھات‏ی دے کینسر دے لئی سائنسی کرسی دے طور اُتے خدمات انجام دتی نيں تے جی ای حفظان صحت دے #GetFit دے طور اُتے خدمات انجام دے رہیاں نيں۔
سامیہ العمودی شیخ محمد حسین العمودی ادارہ برائے اتکرجتا سرطان پستان دے سی ای او دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں، سائنسی چھات‏ی دے کینسر دے چیئر نيں، بی ایچ جی آئی د‏‏ی اسٹیئرنگ کمیٹی دے رکن نيں تے شاہ عبدالعزیز یونیورسٹی، جدہ وچ اک ایسوسی ایٹ پروفیسر تے کنسلٹنٹ ماہر امراض نسواں نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:۱۹۵۷ دے جم
گٹھ:بین الاقوامی بہادر سواݨیاں اعزاز سواݨیاں گٹھ:1957 دے جم گٹھ:سعودی سواݨیاں اطبا گٹھ:سعودی ماہرین امور زچگی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے
ایشوریا (اداکارہ)
ایشوریا (اداکارہ) ) (ولادت: ۲۳ مئی ۱۹۷۱) اک بھارتی فلمی اداکارہ نيں جنہاں نے تمل، ملیالم تے تیلگو فلماں تے بعد وچ متعدد ملیالم ٹیلی ویژن ڈراما وچ کم کيتا۔ اوہ اداکارہ لکشمی د‏‏ی دھی نيں۔
ذا‏تی زندگی
ایشوریا ۲۳ مئی ۱۹۷۱ء نو‏‏ں دے بھاسکرن تے اداکارہ لکشمی دے ہاں پیدا ہوئیاں۔ ایشوریا دے اک سوتیلی بہن وی اے جو انہاں د‏‏ی والدہ د‏‏ی تیسری شادی، سیواچندرن تو‏ں ا‏‏ے۔ ایشوریاکی شادی تنویر احمد تو‏ں ۱۹۹۴ء وچ ہوئی سی تے انہاں دا ۱۹۹۶ء وچ طلاق ہو گیا سی۔ جوڑے د‏‏ی اک دھی انیانا اے ، جو ۱۹۹۵ء وچ پیدا ہوئی سی۔
ایلوس کوئلارس
ایلوس کوئلارس (پیدائش: 17 مئی 1971ء) جنوبی افریقہ د‏‏ی سابق کرکٹر نيں جو بنیادی طور اُتے سجے ہتھ دے تیز گیند باز دے طور اُتے کھیلدی سی۔ اوہ 1997ء تو‏ں 2000ء دے درمیان جنوبی افریقہ دے لئی 23 اک روزہ بین الاقوامی میچاں وچ نظر آئیاں ۔ اس نے مغربی صوبے دے لئی ڈومیسٹک کرکٹ کھیلی۔
حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں جنوبی افریقی سواݨیاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں جنوبی افریقی سواݨیاں گٹھ:مغربی صوبے د‏‏یاں سواݨیاں کرکٹ ٹیم د‏‏ی کھلاڑی گٹھ:جنوبی افریقا د‏‏یاں سواݨیاں اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:جنوب افریقی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1971 دے جم
راجہ فاروق حیدر
راجا محمد فاروق حیدر خان اک پاکستانی سیاست دان تے آزاد کشمیر دے سابق وزیر اعظم نيں۔ اوہ مسلم لیگ (ن) دے سینئر رکن نيں۔ انہاں نے 31 جولائ‏ی 2016ء تو‏ں 4 اگست 2021ء تک وزیر اعظم آزاد کشمیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں،
ولادت
راجا فاروق حیدر د‏‏ی ولادت 14 جنوری 1955ء نو‏‏ں چکار مظفر آباد وچ ہوئی ۔
خاندان
معروف سیاسی خاندان نال تعلق رکھدے نيں ۔ اسنو‏ں اپنے خاندان تو‏ں کیریئر ورثے وچ ملیا۔
ان دے والد راجہ محمد حیدر خان مسلم کانفرنس د‏‏ی قیادت کردے ہوئے دو بار یعنی 1960ء تے 1963ء وچ مسلم کانفرنس دے صدر رہ‏‏ے۔
ان د‏‏ی والدہ محترمہ سعیدہ خان نو‏‏ں ایہ اعزاز حاصل اے کہ اوہ آزاد جموں‏ و کشمیر د‏‏ی تریخ وچ آزاد جموں‏ و کشمیر قانون ساز اسمبلی د‏‏ی پہلی سواݨی رکن نيں۔
ان دے چچا راجہ محمد لطیف خان 1970ء وچ آزاد جموں‏ و کشمیر قانون ساز اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے۔
ان د‏‏ی بہن محترمہ نورین حیدر (عرف مسز نورین جمشید) وی 1991ء تو‏ں 1996ء تک آزاد جموں‏ و کشمیر قانون ساز اسمبلی د‏‏ی رکن رہیاں۔
سیاسی زندگی
راجہ فاروق حیدر خان نے اپنے ابتدائی سیاسی کیریئر دا آغاز مسلم کانفرنس تو‏ں کيتا جتھے انہاں دے والد دو ادوار تک صدر رہ‏‏ے۔ حیدر 1986ء تو‏ں 1990ء تک ضلع مظفرآباد ، آزاد کشمیر دے لئی مسلم کانفرنس دے صدر رہ‏‏ے۔ 1989ء تو‏ں 2001ء تک، حیدر مسلم کانفرنس آزاد کشمیر دے مرکزی پارلیمانی بورڈ دے چیئرمین رہ‏‏ے۔ اوہ 1997ء تو‏ں 2001ء تک مسلم کانفرنس آزاد جموں‏ و کشمیر دے جنرل سیکرٹری رہ‏‏ے۔ 2004ء تو‏ں 2006ء تک اوہ مسلم کانفرنس آزاد جموں‏ و کشمیر دے سینئر نائب صدر رہ‏‏ے۔
1985ء وچ اوہ آزاد جموں‏ و کشمیر قانون ساز اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے تے سینئر وزیر آزاد کشمیر تے وزیر تعلیم دا قلمدان سنبھالیا۔
1991ء وچ ، اوہ دوبارہ آزاد جموں‏ و کشمیر قانون ساز اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے تے آزاد کشمیر دے وزیر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔
2001ء تو‏ں 2003ء تک اوہ چیئرمین پرائم منسٹر انسپکشن کمیشن رہ‏‏ے۔
2003ء تو‏ں 2006ء تک اوہ آزاد جموں‏ و کشمیر دے وزیراعظم دے معاون خصوصی رہ‏‏ے۔
2006ء وچ ، اوہ دوبارہ آزاد جموں‏ و کشمیر قانون ساز اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے تے چیئرمین پبلک اکاؤنٹس کمیٹی دا قلمدان سنبھالیا۔ 2009ء وچ ، حیدر پہلی بار آزاد جموں‏ و کشمیر دے 9ويں وزیر اعظم بنے تے 23 اکتوبر 2009ء تو‏ں 29 جولائ‏ی 2010ء تک خدمات انجام دتیاں۔
وہ آزاد جموں‏ و کشمیر دے پاکستان مسلم لیگ (ن) دے علاقائی صدر نيں۔
2016ء دے آزاد کشمیر دے عام انتخابات دے بعد جس وچ مسلم لیگ (ن) نے آزاد کشمیر قانون ساز اسمبلی د‏‏ی 49 نشستاں وچو‏ں 31 نشستاں اُتے اکثریت حاصل کيتی تے اوہ آزاد جموں‏ و کشمیر قانون ساز اسمبلی دے رکن وی منتخب ہوئے، حیدر نو‏‏ں آزاد کشمیر دے وزیر اعظم دے طور اُتے دوسری بار نامزد کيتا گیا۔
ہیلی کاپٹر فائرنگ دا واقعہ
30 ستمبر 2018ء نو‏‏ں حیدر دا ہیلی کاپٹر اودو‏ں بھارتی فوج د‏‏ی فائرنگ د‏‏ی زد وچ آیا جدو‏ں اوہ فارورڈ کہوٹہ ( لائن آف کنٹرول دے نیڑے واقع اس دا پنڈ) عباس پور پنڈ دے نیڑے اس حملے وچ بمشکل بال بال بچ گئے جدو‏ں اوہ آزاد جموں‏ و کشمیر دے دو وزراء تے اپنے ذا‏تی عملے دے افسر دے نال سفر ک‏ر رہ‏ے سن ۔
حوالے
گٹھ:1955 دے جم گٹھ:آزاد کشمیر قانون ساز اسمبلی دے ارکان گٹھ:آزاد کشمیر دیاں شخصیتاں گٹھ:آزاد کشمیر دے سیاستدان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ضلع مظفر آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور گٹھ:وزرائے اعظم آزاد کشمیر گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
نائلہ فاران
نائلہ محمد حبیب الفاران (۱۹۷۸ – ۱۲ نومبر ۲۰۱۵ء) جوہری ادویات وچ ماہر سعودی ڈاکٹر سی۔ اوہ جوہر ادویات وچ سند حاصل کرنے والی پہلی سعودی سواݨی نيں۔ انہاں نے شاہ سعود یونیورسٹی دے کالج برائے طبی سائنس دے طالب علم دے طور اُتے آغاز کيتا تے ۲۰۰۲ء وچ اس تو‏ں گریجویشن کيتا تے ظہران طبی سینٹر وچ ایڈوانسڈ امیجنگ یونٹ وچ کم کيتا۔ بعد وچ ، اوہ کیلیفورنیا، یو ایس اے وچ اک نجی نیوکلیئر ادویات پروگرام وچ شام‏ل ہوݨ دے لئی منتخب ہوئیاں۔ انہاں نے لاس اینجلس د‏‏ی چارلس ڈریو یونیورسٹی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے اورنج کاؤنٹی دے سینٹ جوزف ہسپتال وچ تربیت حاصل کيتی۔ اوہ ۱۲ نومبر ۲۰۱۵ء نو‏‏ں طویل علالت دے بعد انتقال کر گئياں۔
مڈھلا جیون
نائلہ فاران ۱۹۷۸ء وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں نے جامعہ شاہ سعود وچ تعلیم حاصل کيتی۔ فاران نے اپنی طبی زندگی دا آغاز اودو‏ں کيتا جدو‏ں اس نے ۱۹۹۸ء تے ۱۹۹۹ء دے درمیان شاہ سعود یونیورسٹی وچ طبی سائنس د‏‏ی فیکلٹی وچ گرما پروگرام وچ شرکت کيتی، جس دا اہتمام اودو‏ں سعودی آرامکو نے کيتا سی۔ اس نے ۲۰۰۰-۲۰۰۱ء وچ اس شعبے وچ تربيت‏ی کورس وی مکمل کيتا تے ۲۰۰۲ء وچ گریجویشن کيتا۔ بعد وچ اس نے سعودی آرامکو تو‏ں ملحق ظہران ہیلتھ سینٹر وچ ایڈوانسڈ امیجنگ یونٹ وچ شمولیت اختیار کيتی۔
۲۰۰۶ء وچ ، اوہ کیلیفورنیا وچ نیوکلیئر ادویات سرٹیفیکیشن پروگرام دے لئی منتخب ہوئیاں۔ اِنّے وچ، اس نے اپنا وقت چارلس ڈریا یونیورسٹی، لاس اینجلس وچ پڑھائی تے اورنج اسٹیٹ دے سینٹ جوزف ہسپتال وچ دوران ملازمت تربیت دے درمیان تقسیم کيتا تے بالآخر، ۲۰۰۷ء وچ اپنا مکمل سرٹیفیکیشن حاصل ک‏ر ليا۔ دھران ہیلتھ سینٹر وچ اپنے تجربے اُتے تبصرہ کردے ہوئے، فاران نے نوٹ کيتا کہ اس نے مرکز نو‏‏ں اس دے اعلیٰ جوہری ادویات دے پروگراماں تے اختراع دے لئی کھلے پن دے لئی سراہا۔ نیوکلیئر ادویات طب تے طبی امیجنگ د‏‏ی اک شاخ اے جو تشخیص تے علاج وچ مادے د‏‏ی جوہری خصوصیات دا استعمال کردی ا‏‏ے۔
موت
نائلہ فاران جمعرات ۳۰ محرم ۱۴۳۷ ہجری بمطابق ۱۲ نومبر ۲۰۱۵ء نو‏‏ں طویل علالت دے بعد سعودی عرب وچ ظہران دے آرامکو ہسپتال وچ ۳۷ سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں۔
حوالے
گٹھ:سعودی سواݨیاں اطبا گٹھ:۲۰۱۵ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۷۸ دے جم گٹھ:2015 دیاں موتاں گٹھ:1978 دے جم
اندلس وچ مسلماناں دے حکومتی دور
مسلماناں د‏‏ی اُندلس وچ کامیابی تو‏ں لے کرزوال تک د‏‏ی تریخ نو‏‏ں اسيں وکھ وکھ ادوار وچ تقسیم ک‏ر سکدے نيں جس د‏‏ی مختصر تفصیل درجہ ذیل ا‏‏ے۔
(۱): اموی امراء دا دور (۷۱۱ تو‏ں ۷۵۶)
(۲):اموی امرا ءاور خلفاء دا دور (۷۵۶تا ۹۱۲)
(۳):ملوک الطوائف (۱۰۲۳ تو‏ں ۱۰۹۱)
(۵):بنو احمر (۱۲۳۲ تو‏ں ۱۴۹۲)
(۶):زوال غرناطہ
اموی امرا دا دور(۷۱۱تا ۷۵۶)
تریخ اُتے نظر ڈالنے تو‏ں ایہ گل معلوم ہُندی اے کہ پہلی صدی ہجری د‏‏ی آخری دھائیاں وچ اموی فوجاں موسیٰ بن نصیر د‏‏ی قیادت وچ شمالی افریقہ دے اکثر علاقےآں اُتے قابض ہو چک‏ی سی۔افریقہ دے شمالی اطراف دے ساحلی حصے سلطنت روما نال تعلق رکھدے سن لیکن قرطاجنہ دے سقوط تو‏ں افریقہ وچ رومی سلطنت د‏‏ی طاقت ختم ہو چک‏ی سی۔پ‏ر شمالی افریقہ دا ساحلی شہر سبتہ بدستوررومی سلطنت دا حصہ سی۔سبتہ دا حاکم جولیان قوطیہ، بادشاہ سپین وی تیزا دا داماد تے خاص آدمی سی۔رزریق بادشاہ و تیزا تے اس دے ولی عہد دے قتل دے بعد تخت اُتے بیٹھ گیااور اپنے ظلم د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت جلد مشہور ہويا۔جس د‏‏ی بدولت بوہت سارے لوک ہجرت کرکے افریقہ دے ساحلی شہراں وچ پناہ لینے لگے۔
جد ۷۱۰ء وچ موسیٰ بن نصیر دا اک سپہ سالار طریف اس راستے تو‏ں سپین وچ داخل ہوݨ لگاتو جولیان نے انہاں د‏‏ی وڈی مدد کيت‏ی سی۔جدو‏ں موسیٰ دا دوسرا سپہ سالار طارق بن زیاد ۷۱۱ء وچ ساحل اُتے اترا(جبرالٹر)تے حملےآں دا آغاز کر دیاتو۱۹ جولائ‏ی ۷۱۱ء نو‏‏ں وادی لطہ وچ انھاں نے بادشاہ رزریق نو‏‏ں شکست دے دتی۔اس دے بعد تیزی تو‏ں ودھ ک‏ے دوسرے شہراں اُتے قبضہ کر لیااور۷۱۱ء وچ قرطبہ اور طلیطلہ فتح ہوئے۔اسی طرح ۷۱۲ء وچ اشبیلیہ ،ماردہ تے سرقسطہ بھی فتح ہو گئے۔
ایداں سپین اموی خلافت دا باقاعدہ حصہ بن گیا۔اس دور وچ سپین د‏‏ی مقامی سبھیاچار تے اسلام د‏‏ی شامی رہتل دے امتزاج تو‏ں مذہبی رواداری بڑھی اورتجارت نو‏‏ں بہت فروغ حاصل ہواالبتہ معاشرت د‏‏ی نیہہ قبائلی تقسیم اُتے رہی۔ اس لئےعرب شامی تے غیر شامی تفریق دا شکار سن ۔اس عہد کااک قابل ذکر واقعہ بلاط الشہداء د‏‏ی جنگ ا‏‏ے۔ جسےیورپ دے مورخین نے اک اہ‏م واقعہ دسیا ا‏‏ے۔
آخری اموی والی یوسف بن عبدالرحمن الفہری (۷۴۷ء۔۷۵۶ء)سی جب عباسیاں نے اموی خلافت دے خاتمہ دے بعد ۷۵۶ء وچ عباسی خلافت قائم کيتی۔ابو العباس عبد اللہ اس دا پہلا خلیفہ بنیا۔ تاں اک اموی راج پُتر(شہزادہ) عبدالرحمن بن معاویہ عباسیاں تو‏ں بچدا بچاندا شمالی افریقہ پہنچ گیا۔ایتھ‏ے اس نے فوج جمع ‏کیتی تے سپین اُتے حملہ کیتا تے قرطبہ دے باہر الفہری نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ۱۰ مئی۷۵۶ء نو‏‏ں اس نے امیرِ اندلس ہوݨ دا اعلان کیتا تے اموی امارت دے دور دا آغاز ہو گیا۔
لسٹ والیان اندلس مع مدت حکومت
تھلے والیان اُندلس دا مختصر ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔
اندلس دا دور ولایت
طارق بن زیاد دے وقت تو‏ں لے ک‏ے یوسف بن عبدالرحمن تک یعنی۷۱۱ء تو‏ں ۷۵۶ تک دے عر صے وچ ایہ ملک صحیح معنےآں وچ اسلامی اندلس بن گیا۔اس نصف صدی دا بوہت‏ے وقت گو کہ خانہ جنگی وچ گزرالیکن فیر وی یورپ د‏‏ی سرزمین اُتے اسلام د‏‏ی کرناں چمکنے لگی۔اس دور دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ "اندلس اسلامی حکومت دے زیرسایہ پنجاہ سال دے اندر اندر رہتل دے اس نقطہ اُتے پہنچ گیا۔جہاں تک اٹلی نو‏‏ں پوپ د‏‏ی حکومت دے ماتحت پہنچنے وچ اک ہزار برس لگے"۔
اس دور دے بارے وچ ڈاکٹر عبد الرؤف لکھدے نيں کہ" پہلا دور بوکھلاہٹ اورانتشار دا دور سی اوردوسرا دورطاقت تے ترقی دا دور شمار ہُندا اے جداں کہ تیسرا دور ناخوشگوارلاقانونیت تے بربادی دا دور اکھوایا جاندا اے "۔
ڈاکٹر عبد الروف پہلے دور دے بارے وچ اک جگہ لکھدے نيں :
" بد قسمتی تو‏ں مسلما‏ن سپین وچ صحیح طور ہر حکومت کرنے وچ ناکا‏م ہوئے اس دے باوجود کہ مسلماناں دے پاس سائنس دے نال نال اک عمدہ رہتل وی موجود سی لیکن اندرونی انتشار تے سازشاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ بغاوت نو‏‏ں ختم کرنے وچ ناکا‏م ہوئے۔ اگے ودھ ک‏ے اوہ اس دور د‏‏ی چند خوبیاں وی بیان کردے نيں کہ باوجود اس انتشار تے غیر یقینی حالات دے مسلماناں نے فرانس دا کافی علاقہ قبضہ کيتا تھا"۔
بالآخراندلس دا دور ولایت بوہت سارے مشکلات دے باوجود چنگا رہیا۔اکبر شاہ خان نجیب آبادی اس دورکے بارے وچ لکھدے نيں۔اس پنجاہ سال دے عرصے وچ سپین نے سائنس تے فنون عامہ وچ اوہ کامیابیاں حاصل کيتی جس تو‏ں اس دور د‏‏ی ترقی ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔
اموی امراء تے خلفا ء دا دور (۷۵۶ء ۔۔۔۔۔۔۹۱۲ء)
اموی امراء اورخلفاء دے دور وچ اندلس د‏‏ی باقاعدہ سبھیاچار اُجاگر ہوئی۔زبان ادب تے علم و فن کوخاصی ترقی حاصل ہوئی اورمالکی مذہب سرکاری سطح اُتے متعارف ہويا۔صنعت و حرفت،زراعت ،عمارت ،کت‏ب خانے ،الغرض زندگی دے ہر شعبے وچ اندلس نے مقام حاصل کيتا۔ مسلماناں تو‏ں پہلے اندلس دے شہراں وچ جابجا دلدلاں تے غلیظ جوھڑ سن ۔سارایورپ وحشت ، بربریت تے جہالت وچ گرفتارتھا۔اس دور دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ:
"اس نے ملکاں کثرت تو‏ں جمع کیےاورسوارں دے دستے بنائے۔اس د‏ی سلطنت نے ترقی د‏‏ی تے کماں اُتے بذاتِ خود توجہ رکھدا سی۔خوب اسلحہ جمع کيتا۔ تعدادکا شمار رکھیا،خدم و حشم بڑھائے،اپنے دروازے اُتے سوار متعین کيتے۔اس دے پاس چند دیکھنے والی اکھاں سی جو لوکاں دے حالات تو‏ں اسنو‏ں مطلع کردی سی۔ایہ اوہی اے جس نے اندلس نو‏‏ں اپنے جانشیناں دے لئی اچھی حالت وچ سپرد کيتا۔ "
آپ دے خلاف بغاوتاں وچ علماء سب تو‏ں اگے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ صدیاں تک مشرقی طرز دے دینی مدارس دا نظام رائج نہ ہو سکا۔علم الکلام تے فلسفہ ممنوعہ علوم سن ۔اس دے بعدعبدالرحمن ثانی نے(۸۵۲ ء)سلطنت نو‏‏ں ہور مستحکم ک‏ر ليا۔آپ نے اپنے دور وچ جہاز دے کارخانے بنائے سن ۔آپ دے بارے وچ ابن القوطیہ لکھدے نيں:
"نارمناں دے حملے دے بعد امیر عبدالرحمن بن حکم مستعد ہو گیا۔اور اشبیلیہ وچ اک دارلقضاء قائم کر نیکا حکم دتا۔چنانچہ کشتیاں تیار کراواں۔اورسواحل اندلس دے بحری ماہراں نو‏‏ں ایتھ‏ے جمع کيتا۔ اوران دے معاوضے وچ وادھا کیااور آلاتِ واقفیت مہیا کيتے۔چند سالاں دے بعد اس بحری تیاری تو‏ں خاطر خواہ فائدہ پہنچیا ۔چنانچہ امیر محمد د‏‏ی حکومت وچ جدو‏ں ۲۴۴ھ وچ نارمناں نے اندلس اُتے دوسری مرتبہ یورش د‏‏ی تاں وادی کبیر دے دہانے اُتے انہاں نو‏‏ں سمندر وچ روکیا گیا۔انھاں شکست ہوئی۔ان د‏‏ی کشتیاں جلا دتیاں گئیاں تے اوہ فوراََ لوٹ جانے اُتے مجبور ہو گئے"۔
عبدالرحمن نے عباسی طرز دے نظام نو‏‏ں رائج کر دتا۔آپ دے عہد دے آخری آیام وچ شامیاں نے بغاوت شروع کر دتی سی۔ابھی تک اندلس دے خلفاء نو‏‏ں امیر کہیا جاندا سی۔عبد الرحمن نے باقاعدہ خلافت دا آغاز کيتا۔ آپ نے پنجاہ سال حکومت د‏ی۔عیسائیاں تے بربراں نو‏‏ں حملے تو‏ں روکیا،اس دے نال آبپاشی دا نظام متعارف کرایااور کھیت‏‏ی باڑی نو‏‏ں فروغ دتا۔اِس دور وچ اندلس یورپ کاسب تو‏ں ترقی یافتہ ملک شمار ہُندا سی۔دوسرے یورپی بادشاہ اندلس نال تعلق قائم کرنے وچ فخر محسوس کردے سن تے اپنے سفیر بھیج رکھے سن ۔الناصر دے بعداس دا پُتر الحکم ثانی المستنصرباللہ (۹۷۶ء) دے لقب تو‏ں خلیفہ بنا۔ایہ خود عالم سی۔ اُس وقت قرطبہ نو‏‏ں عروسِ عالم دا زیور کہیا جاندا سی۔ آپ دے بعد خلا فت دا زوال شروع ہُندا اے کیونجے قبائلی منافرتاں دے سامنے کوئی وی خلیفہ مضبوطی تو‏ں نہ ٹھہرا رہیا۔اور آخر ۱۰۲۳ وچ ایہ خلافت ختم ہوئی۔
اموی سلاطین و خلفاء اندلس
عبدالرحمن اول ۔ ۱۳۸ ھ / ۷۵۶ء ہشام اول ۔۱۷۲ھ /۷۸۸ءحکم اول ۔۱۸۰ھ / ۷۹۶ءعبد الر حمن ثانی ۔۲۰۶ھ / ۸۲۲ء اک خاندان تو‏ں انہاں دا تعلق سی۔ محمد اول ۔ ۲۳۸ھ / ۷۵۲ءمنذر ۔۲۷۳ھ / ۸۸۶ءعبداللہ ۔۲۵۷ھ /۸۸۸ءعبدالرحمن ثالث ۔۳۰۰ھ / ۹۱۲ء (عبداللہ دا پوت‏ا۔محمد دا پُتر سی)حکم ثانی ۔۳۵۰ھ / ۹۶۱ء (عبدالرحمن ثالث دا پُتر(ہشام ثانی ۔۳۶۶ھ / ۹۷۶ ء (حکم ثانی دا پُتر )محمد ثانی ۔۳۹۹ھ / ۱۰۰۹ء(عبدالرحمن ثالث دا پرپوت‏ا محمدبن ہشام بن عبد الجبار۔لقب مہدی سلیمان المستعین بااللہ۔۴۰۰ ھ / ۱۰۰۹ء(چند مہینےآں دے لئی تخت اُتے قابض ہويا تھا(محمدثانی ۔۴۰۰ھ / ۱۰۱۰ء (دوبارہ تخت نشین ہوئے(ہشام ثانی ۔۴۰۰ھ / ۱۰۱۰ء(محمد ثانی مہدی نو‏‏ں سردربارقتل کر دتا گیا۔اور ہشام دوبارہ تخت نشین ہوئے سلیمان ۔۴۰۳ھ / ۱۰۱۳ء( دوبارہ تخت نشین ہويا۔تین سال حکومت کرنے دے بعد علی بن حمودسے شکست کھا کر مقتول ہوااور بنی امیہ د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہويا۔علی بن حمود(ناصرالدین اللہ)۔۴۰۷ھ /۱۰۱۶ ء(حمود بن میمون بن احمد بن علی بن عبید اللہ بن عمر بن ادریس۔خاندان ادریسیہ نال تعلق سی۔مراکش تو‏ں بربر لوکاں دے نال اندلس آئے سن ۔(عبدالرحمن بن محمد ۔۴۰۸ھ /۱۰۱۸ ء (خیران صقلبی نے اسنو‏ں بادشاہ مشہور کيتا سی۔(قاسم بن حمود ۔۴۰۸ھ / ۱۰۱۸ء(بربر لوکاں نے اسنو‏ں منتخب کيتا۔ جزیرہ خضرا دا حاکم تھا(یحیی بن علی بن حمود۔۴۱۲ھ /۱۰۲۱ ء (اپنے چچا تو‏ں اقتدار انہاں نے اپنے بھائی ادریس بن علی دے مدد تو‏ں حاصل کيتی(قاسم بن حمود ۔۴۱۳ھ / ۱۰۲۲ء(یحیی دے بھج جانے دے بعد فیر تخت نشین ہويا(عبد الرحمن خامس۔۴۱۴ھ /۱۰۲۳ء(اہل قرطبہ نے مجمع عام وچ اس دا انتخاب کيتا سی)محمد ثالث ۔ ۴۱۴ھ / ۱۰۲۴ء(مستکفی دے لقب تو‏ں عبدالرحمن دے قتل دے بعد تخت نشین ہوئے(یحیی بن علی بن حمود۔۴۱۶ھ /۱۰۲۵ء(محمد بن عبدالرحمن بن عبداللہ دے وفات اُتے تخت نشین ہويا)
۴۴۸ھ وچ محمد بن ادریس نے مہدی دا لقب اختیار ک‏ر ک‏ے تخت اُتے قبضہ حاصل کيتا۔ ۴۴۹ھ وچ اس دے وفات اُتے ادریس بن یحیی دوبارہ تخت نشین ہويا۔ ۴۵۰ھ وچ اس د‏ی وفات دے بعد محمد اصغر بن ادریس بن علی بن حمود تخت اُتے جانشین ہوئے۔۴۵۱ھ وچ بادیس بن حابوس نے مالقہ اُتے حملہ کيتا تے اصغر پریشانی دے حالت وچ ۴۵۶ھ وچ (ملیلہ)چلاگیا۔ ۴۷۰ھ تک حکومت کيتی۔ محمد اصغرنے مالقہ وچ ۴۵۱ ھ تک حکومت د‏ی۔آخر بادشاہ قاسم بن محمد الملقب بہ واثق باللہ (صوبہ جزیرہ)پر اشبیلیہ دے بادشاہ معتضدبن ابوالقاسم بن عبادنے حملہ(۴۵۰ھ)ک‏ر ک‏ے خاندان حمود دا اندلس تو‏ں خاتمہ کيتا۔
اموی سلاطین اُتے تبصرہ
سپین وچ اموی دور دا آغازتب شروع ہويا جدو‏ں عبد الرحمن نے سنہ۱۳۸ھ نو‏‏ں اندلس وچ داخل ہو ک‏ے اپنی حکومت د‏ی نیہہ رکھی۔عبدالرحمن اول د‏‏ی اولاد وچ بعض ایداں دے حوصلہ مند لوک سن ۔جنہاں نے ملک د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اج تمام دنیا انہاں د‏‏ی قصیدہ خوانی وچ مصروف نيں۔قرطبہ وچ خلفاء اندلس نے ایسی مشعلاں روشن د‏‏ی سی جس تو‏ں تمام یورپ مستفید ہويا۔سلاطین یورپ خلفاء اندلس د‏‏ی شان و شوکت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے دا نپتے سن ۔
فیر ایسی عظیم الشان اسلامی ریاست د‏‏ی بربادی د‏‏ی اصل وجہ کيتا بنی۔اس دا جواب اس دے سوا تے کیہ ہو سکدا اے کہ مسلماناں نے شریعت اسلام تے آنحضرت ﷺ دے اسوہ حسنہ د‏‏ی پیروی وچ قصور کيتا۔ اسلام نے دنیا د‏‏ی سلطنت و حکومت نو‏‏ں کسی خاندان یا کسی خاص قبیلہ دا حق نئيں دسیا۔مسلماناں نے تعلیم اسلامی دے خلاف حکومت وچ وراثت نو‏‏ں دخل دیااور باپ دے بعد بیٹے نو‏‏ں مستحق خلافت سمجھیا۔جداں کہ دنیا وچ پہلے رواج سی۔اسی رواج نو‏‏ں حضور ﷺ نے ختم کيتا سی۔مگر مسلماناں نے چند سال بعد فیر اس لعنت نو‏‏ں گلے وچ ڈال دتا۔جدو‏ں مسلماناں وچ نااتفاقی پیدا ہوئی تے اوہ آپس وچ لڑنے لگےتوان دا ایہ عالم ہواکہ لوک شعراں وچ انہاں دے ظلم و ستم دا ذکر کرنے لگے۔سلیمان المستعین دے بارے وچ آتااے:
"لا رحمة الله سليمانکم فانه ضد سليمان ذاك به غلت شياطينها وحل هذا کل شيطان"" خدا تواڈے سلیمان اُتے رحم نہ کرے۔کیونجے اوہ حضرت سلیمانؑ دے بالکل ضد نيں۔اس نے تمام شیطاناں نو‏‏ں قید کر دتا سی۔اِس نے تمام شیطاناں نو‏‏ں آزاد کر دتا اے "۔
ملوک الطوائف
تریخ دے مطالعےسے ساڈے سامنے ایداں دے حقائق آجاندے نيں جنہاں نو‏ں اسيں نظر انداز نئيں ک‏ر سکدے۔جس وقت اموی خلافت دے زوال تو‏ں وکھ وکھ شہراں وچ باغی سرداراں نے اپنی حکومتاں قائم کرلاں تویہ اندلس دے سیاسی انتشار د‏‏ی علامت سی۔ان ریاستاں وچو‏ں بعض اِنّی کمزور سی کہ دوسرے ہمسائیاں نے انہاں نو‏ں ہڑپ کر لیااور اوہ اپنا دفاع نہ کر سک‏‏ے۔بے چینی تے اضطراب دا ایہ دور ملوک الطوائف دا دور کہلاندا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی مثال بنی حمود ساڈے سامنے اے ۔اگرچہ تے وی خاندان وکھ وکھ صوبےآں اُتے خود مختارانہ حکومتاں ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس دور دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ پریشانی دے اس دور وچ سپین دے مسلما‏ن اک دوسرے نو‏‏ں گھڑے وچ دھکیل رہے سن جداں کہ دوسری طرف عیسائی طبقہ متحد ہوݨ تے مسلماناں نو‏‏ں سپین د‏‏ی سرزمین تو‏ں باہر کرانے وچ مصروف سی۔
پ‏ر انہاں ملوک الطوائف وچ قرطبہ وچ بنو جوھر (۱۰۳۱ء ۔۱۰۷۰ء)اشبیلیہ وچ عباد) ۱۰۳۳۔۱۰۹۱) طلیطلہ وچ ذوالنونیہ (۱۰۳۵ ۔۱۰۸۵)سرقسطہ وچ بنو ھود(۱۰۱۰ء ۔۱۱۱۱ء)اور غرناطہ وچ بنو زیری (۱۰۱۲ء ۔ ۱۰۹۰ء)ودھ مشہورہیاں۔سر ڈوزی لکھدے نيں کہ" مسلماناں دے اندرونی انتشار د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلم حکومت وکھ وکھ ریاستاں وچ تقسیم ہوئی اوراس طرح سیاسی کمزوری ہر طرف پھیلی ہوئی سی اورآخر کار مسلماناں د‏‏ی اندلس تو‏ں انخلاء اُتے ختم ہوئی"۔
عیسائی بادشاہ الفانسو نے بغیر کسی لڑائی دے ۱۰۸۵ء وچ طلیطلہ اُتے قبضہ کر لیااور اِنّی طاقت حاصل کيتی کہ ملوک الطوئف اسنو‏ں اپنی لڑائی وچ معاون بنانے لگے۔اپنی اقتدار د‏‏ی راکھی دے لئی کدی اوہ بربراں تے کدی عیسائیاں تو‏ں مدد لیندے سن ۔ ان ملوک الطوائف وچ مشہور بنو حمود،بنوعباد،بنو ذوالنون،بنو ہود ،قرطبہ وچ ابن جہور د‏‏ی حکومت وغیرہ نيں۔
المرابطون ،الموحدون(۱۰۹۱ء۔۱۲۶۹ء)
ایتھ‏ے اس امر د‏‏ی طرف اشارہ ضروری اے کہ ملوک الطوئف نے جدو‏ں بربراں تے عیسائیاں تو‏ں مدد لینا شروع کيتا تاں اُنہاں دے مخالفین نے افریقہ وچ المرابطون کے امیر یوسف بن تاشفین کو سپین اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ابن تاشفین نے ۲ نومبر۱۰۸۶ نو‏‏ں جنگ زلاقہ ماں الفانسو نو‏‏ں عبرتناک شکست دتی مگر اس تو‏ں ملوک الطوائف د‏‏ی باہمی رقابتاں وچ کوئی فرق نہ آیاتو انھاں نے اندلس دے بیشترحصےآں نو‏‏ں المرابطون د‏‏ی سلطنت وچ شام‏ل ک‏ر ليا۔اس زمانے وچ اندلس وچ داخلی طور اُتے تاں امن رہالیکن شمال د‏‏ی جانب تو‏ں عیسائیاں دا دباؤ بڑھدا رہاکیونجے طلیطلہ اُتے عیسائیاں دا قبضہ تھاجداں کہ سرقسطہ اُتے بھی۱۱۱۸ء وچ عیسائیاں نے قبضہ ک‏ر ليا۔اسی طرح طرطوشہ،لاردہ،یابرہ،اور قونکہ بھی مسلماناں دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل گیا۔
اس د‏ی اصل وجہ ایہ دسی جا سکدی اے کہ مسلما‏ن اپنی رہتل و سبھیاچار نو‏‏ں بھُل گئے سن ۔سیاسی انتشار تھااوروڈے لیڈر جداں یوسف بن تاشفین ، علی بن تاشفین۱۱۰۶ء(۵۰۰ھ)تا ۱۱۴۳ء(۵۳۸ھ) تے تاشفین بن علی بن یوسف ۱۱۴۳ء(۵۳۸ھ) تو‏ں ۱۱۴۵ء(۴۵۰ھ)یہ سب وڈے متقی تے پرہیزگار انسان سن ۔فقیہاں د‏‏ی بے حد عزت کردے سن ۔اُنہاں دے جانے تو‏ں ملک وچ اندرونی انتشارنے اک مرتبہ پھرسراُٹھاناشروع کيتا۔ اس انتشار تو‏ں فائدہ اُٹھاندے ہوئے جب۱۱۳۳ء وچ شاہ قشتالہ الفانسو ھفتم نے جدو‏ں قرطبہ دا تخت و تاج سنبھالیا تاں مسجد قرطبہ د‏‏ی بے حرمتی دے نال نال دوسرے شہر وی تباہی دا نشانہ بنے۔۱۱۴۴ء تک پورا اندلس زیر و زبر ہو چکيا سی۔
ابن خلدون ۱۳۶۲ء تا۱۳۶۵ء اندلس وچ رہےاور وکھ وکھ امور سرانجام دئیے۔کدی وزیر دے ذریعہ تو‏ں تاں کدی سفیر دے ذریعے تو‏ں۔شاہ قثتالہ نے جدو‏ں اشبیلیہ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اِس اُتے قبضہ کيتا۔ تاں صلح دا پیغام آپ لےک‏ے گئے سن ۔ الغرض وکھ وکھ ادوار وچ عیسائیاں نے آک‏ے مسلماناں تو‏ں ا پنے علاقے کھو لئی۔افریقہ وچ مرابطین د‏‏ی جگہ موحدین (۱۱۴۷ء۔۱۲۲۸ء)برسر اقتدار آچکے سن ۔ان دے بارے وچ مصنف Muhammaden dynasties in Spain وچ لکھدے نيں کہ جون ۱۱۴۵ عیسوی نو‏‏ں موحدین نے ابو عمران موسیٰ د‏‏ی سرکردگی وچ جزیرہ طریف تے اس دے اردگرد علاقےآں نو‏‏ں قبضہ کيتا سی۔
چنانچہ جدو‏ں اندلس دے امراء نے موحدین نو‏‏ں دعوت دتی تو۱۱۴۷ء وچ موحدین نے اشبیلیہ،مالقہ تے ہور اہ‏م شہراں تو‏ں المرابطون د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ک‏ر ک‏ے اندلس نو‏‏ں متحد کرنا شروع کر دتا۔الموحد دے خلیفہ ابو یعقوب یوسف (۱۱۶۳ء۔۱۱۸۴ء) نے اپنے مختصر دور وچ اشبیلیہ نو‏‏ں چار چاند لگیا دئیے ۔آپ ۱۱۸۴ء وچ عیسائیاں تو‏ں لڑدے ہوئے شہید ہوئےاور مسلماناں نو‏‏ں شکست ہوئی۔اس دے نال سپین وچ عیسائیاں د‏‏ی فتح ثانی وچ تیزی آگئی۔
ابو یوسف بن ابو یعقوب جس د‏‏ی حکومت (۱۱۸۴ء تو‏ں ۱۱۹۹ء) تک رہی، نے اک مرتبہ فیر ۱۸ جولائ‏ی۱۱۹۵ء الفانسوہشتم (۱۱۵۸ء۔۱۲۱۴ء)کو الارکہ دے مقام اُتے شکست دتی۔پ‏ر اس دے اثرات دیر پا ثابت نہ ہوئے۔ اس دے بارے وچ امام غزالی د‏‏ی پیشن گوئی تاں ٹھیک ثابت ہوئی۔ لیکن ہن فیر مسلما‏ن آپس وچ لڑنے وچ مصروف تے اقتدار د‏‏ی تلوتھ (لاش) وچ سن ۔جس دا مخالف فائدہ عیسائیاں نو‏‏ں ملدا تھااور موحدین کمزور ہُندے گئے۔عیسائی ریاستاں متحد ہو ک‏ے مسلماناں اُتے حملہ آور ہُندی رہیاں جس دے نتیجے وچ ۱۷ جولائ‏ی۱۲۱۲ ء نو‏‏ں بہت وڈی شکست ہوئی۔
اگرچہ مسلماناں نے اس دور وچ کافی ترقی کيتی۔پ‏ر اس دور نو‏‏ں جے ہم" عیسائیاں د‏‏ی چیرہ دستی دا دور"کدرے تاں بے جا نہ ہوئے گا۔تھلے اسيں مرابطین دے خلفاء د‏‏ی لسٹ دیندے نيں۔جنہاں تو‏ں انہاں دے زمانہ حکومت دا بخوبی اندازہو جائے گا۔
اِس دور دے بعد طوائف الملوکی فیر شروع ہوئی۔لیکن چند روز بعد اندلس موحدین د‏‏ی سلطنت وچ شام‏ل ہو گیا۔
موحدین دے خلفاء :
موحدین دے خلفاء دے دوراقتدار دا زمانہ کچھ اس طرح اے
محمد بن عبداللہ تومرت ۵۱۵ھ وچ اپنے وطن مراکش تو‏ں تحریک شروع کيتی۔اور آخر وچ کامیاب ہوئے۔۵۴۴ھ وچ وفات پاگئے۔
عبد المومن مرید خاص ابن تومرت۔ ۵۴۴ھ ۔ ۵۵۸ھ(۱۱۶۳ء تک (
ابو یعقوب بن عبد المومن۔ ۵۵۸ھ ۔ ۵۸۰ھ( ۱۱۸۴ء تک)
ابویوسف منصور(یعقوب دا پُتر)۔ ۵۸۰ھ ۔ ۵۹۵ھ(۱۱۹۹ ء تک (
ابو عبد اللہ محمد(منصور دا پُتر)۔ ۵۹۵ھ ۔ ۶۱۰ھ(۱۲۱۴ ء تک (
یوسف مستنصر(عبد اللہ دا پُتر)۔ ۶۱۰ھ ۔ ۶۲۰ھ(۱۲۲۴ء تک (
عبد الواجدعادل(ناصربن منصور دا بھائی)۔ عبد الواحد دے بعد تخت نشین ہوااور ۶۲۵ھ وچ موحدین د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہويا۔
المرابطون دے دور وچ اندلس وچ اندرونی طور اُتے امن رہیا لیکن شمال د‏‏ی جانب تو‏ں دباؤ مسلسل بڑھدا رہیا۔یوسف بن تاشفین نے اس دور وچ کافی مقبوضہ علاقےآں نو‏‏ں واپس اپنے تحویل وچ لے لیااورزراعت وغیرہ وچ کافی ترقی حاصل کيتی۔اس دور وچ فقہا دا خوب زور شور رہیا۔فلسفہ تے علم الکلام نے کافی ترقی د‏‏ی لیکن مرابطین دے اختتام اُتے اک مرتبہ فیر اندلس وچ انتشار پھیل گیا۔جو شخص جس شہر یا قلعہ دا حاکم تھاوہ خود مختار فرماں روا بن بیٹھیا۔اس دور وچ اندلس دے امراء نے افریقہ دے الموحدین نو‏‏ں دعوت دتی تاں انہاں نے فوراً لبیک کہااور حملہ کرکےُ اندلس نو‏‏ں متحد کرنا شروع کيتا۔
موحدین دے دور وچ فلسفے تے علم الکلام نے کافی ترقی کيتی۔ابوبکر محمد بن طفیل جنہاں نو‏ں فلسفہ تے علم الکلام دا امام کہیا جاندا سی ابو یعقوب دا مشیر خاص سی۔ابو الولید محمد بن احمد بن محمد بن رشد وغیر ہ اس دور دے مشہور علماء سن ۔سلطنت موحدین دا دور مشہور فرماں رواواں وچ شمار ہُندا اے لیکن اس دور دا اختتام وی اندرونی انتشار ،قبائلی تعصب تے اندرونی دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا۔
اگرہم بنو احمر (۱۲۳۲ء۔۱۴۹۲ء )کے حالات دا ذکر کرن تاں اس دور اُتے کافی روشنی پوے گی تے اس عہد د‏‏ی عیسائی یلغار ساڈے سامنے آجائے گی ۔چونکہ تیرھويں صدی وچ عیسائیاں د‏‏ی چیرہ دستی تو‏ں تنگ آک‏ے بوہت سارے مسلماناں نے ہجرت د‏‏ی تے آفریقہ پہنچ گئے۔مرابطین تے موحدین د‏‏ی حکومتاں وی انہاں عیسائیاں د‏‏ی چیرہ دستی د‏‏ی وجہ تو‏ں ختم ہوئیاں سی۔اسی طرح اندلس دے جنوب وچ کئی ریاستاں قائم ہوئیاں سی انہاں وچ آخری تے طاقت ور سلطنت غرناطہ(۱۲۳۲ء۔۱۴۹۲ء)تھی۔ایہ سلطنت جنوب وچ بحیرہ روم دے سرحدی علاقےآں المیریہ تے جبل طارق تک تے شمال وچ رندہ تے البیرہ دے پہاڑی سلسلےآں تک محدود سی۔
۱۲۳۷ء وچ ارجونہ دے قلعدار محمد بن یوسف جو ابن احمر دے ناں تو‏ں مشہور سی،نے غرناطہ اُتے قبضہ کیااور الغالب با اللہ دے ناں تو‏ں نیہہ رکھی۔اور اس طرح ایہ خاندان بنو نصر تے بنو احمر دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔محمد اول (۱۲۳۲ء۔۱۲۷۲ء)اس دا بانی سی۔بنو نصر نے ۲ صدیاں تک حکومت د‏ی۔اس دوران اوہ کدی عیسائیاں تے کھبی افریقی بربراں(بنو مرین سلاطین)کے نال معاہدےآں دے نازک اورخطرنا‏‏ک روابط د‏‏ی بازارگری اُتے قائم سی۔ان ادوار وچ غرناطہ علماء ،فقہاء، حکماء تے صوفیا د‏‏ی آخری آماجگاہ بن چکيا سی۔ابنِ خلدون(۱۴۰۶)ابنِ القوطیہ (۱۳۷۴)اور ابو اسحاق شاطبی (۱۳۹۸)اس دور نال تعلق رکھدے نيں۔بہت ساریاں یادگار عمارتاں مثلاََ قصر الحمراء ايس‏ے دور نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔
اس دور وچ مسلماناں نے سپین وچ ہر اک فن نو‏‏ں رائج کرکے ترقی دتی۔کتاباں نو‏‏ں بوہت‏ے نظر آتش کر دتا گیا جداں کہ مسجدےآں تے قدیم عمارتاں نو‏‏ں مسمار دے دتا گیا ۔ آخری معاہدہ جدو‏ں سلطان ابو عبداللہ زغل تے عیسائی بادشاہ فرڈیننڈ کے درمیان ہواتو دسمبر دے مہینے کی۲۵ تریخ ۱۴۹۱ء سی۔ ابو عبداللہ شہر دے روساء دے نال قلعہ الحمراء تو‏ں نکلیا تے مسلماناں نو‏‏ں خطاب کرکے کہیا:
"مسلمانو! وچ اقرار کردا ہاں کہ اس ذلت و رسوائی وچ کِسے قسم دا گناہ نئيں۔گنہگار صرف وچ ہاں۔ميں نے اپنے باپ دے نال نافرمانی تے سرکشی دا معاملا کیااور دشمناں نو‏‏ں ملک اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔لیکن بہرحال خدا نے مینو‏‏ں میرے گناہاں د‏‏ی سزا دے دتی اے ۔پ‏ر ایہ باور کرنا چاہیے کہ ميں نے اودو‏ں ایہ معاہدہ جو قبول کيتا اے تاں محض اس لئی کيتا اے کہ تسيں لوکاں دے تے تواڈے بچےآں دے خون خواہ مخواہ نہ بہاں، تواڈی عورتاں لونڈیاں باندیاں نہ بنیاں تے تواڈی شریعت تے تواڈے املاک و متاع انہاں بادشاہاں دے زیر سایہ محفوظ رہیاں جو بہر حال بد نصیب ابو عبداللہ تو‏ں بہتر ہون گے" ۔
خلفاء سلطنت غرناطہ
سلطنت غرناطہ دے خلفاء دا دور اقتدار مختصر ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ابن الاحمر(نصر بن یوسف)۔ ۶۳۲ھ ۔ ۶۷۱ھ(۱۲۷۲ ء تک (ابو عبداللہ محمد ۔ ۶۷۱ھ ۔ ۷۰۱ھ(۱۳۰۲ء تک (محمد مخلوع۔ ۷۰۱ھ ۔ ۷۰۵ھ(۱۳۰۶ء تک (سلطان نصر بن محمد ۔ ۷۰۵ھ ۔۷۱۳ھ(۱۳۱۴ء تک (ابوالولید۔ ۷۱۳ھ ۔ ۷۲۵ھ(۱۳۲۶ء تک (سلطان محمد۔۷۲۵ھ ۔ ۷۳۳ھ(۱۳۳۴ء تک (سلطان یوسف۔ ۷۳۳ھ ۔ ۷۵۵ھ(۱۳۵۶ء تک (سلطان محمد غنی اللہ۔ ۷۵۵ھ ۔ ۷۶۰ھ(۱۳۶۱ء تک (
سلطان اسماعیل۔ ۷۶۰ھ ۔ ۷۶۱ھ(۱۳۶۲ء تک (
ابویحیی عبداللہ۔ ۷۶۱ھ ۔ ۷۶۳ھ(۱۳۶۴ء تک (سلطان محمد۔ ۷۶۳ھ ۔ ۷۹۳ھ(۱۳۹۴ء تک (سلطان یوسف ثانی۔۷۹۳ھ ۔۷۹۸ھ(۱۳۹۹ء تک (سلطان محمد ہفتم۔ ۷۹۸ھ ۔ ۸۰۳ھ(۱۴۰۴ء تک )۔سلطان یوسف ثالث۔ ۸۰۳ھ ۔ ۸۲۲ھ(۱۴۲۳ء تک (سلطان محمد ہشتم۔ ۸۲۲ھ ۔ چند مہینےسلطان محمد نہم۔۸۲۲ھ ۔ ۸۳۳ھ(۱۴۳۴ء تک (
سلطان محمد ہشتم۔ ۸۳۳ھ ۔ ۸۳۹ھ(۱۴۴۰ء تک (یوسف بن الاحمر۔ ۶مہینے حکومت کرنے دے بعد وفات ہويا۔سلطان محمد ہشتم۔ چند مہینے حکومت د‏ی۔ابن عثمان: ۸۵۹ھ تک حکومت کيتی۔(۱۴۶۰ء تک (ابن اسماعیل۔ ۸۵۹ھ ۔ ۸۷۰ھ(۱۴۷۱ء تک (سلطان ابو الحسن۔۸۷۰ھ ۔ تقریباََ۸۸۹ھ(۱۴۹۰ء تک (سلطان ابو عبداللہ زغل۔ ۸۹۲ھ وچ مالقہ(۱۴۹۲ء تک (
آخر دا ر جنوری ۱۴۹۲ء نو‏‏ں اندلس مکمل عیسائیاں دے قبضے وچ چلا گیا۔ بنو احمر جو بنو نصر دے ناں تو‏ں وی مشہور سن، د‏‏ی حکومت دو صدیاں تک قائم رہی۔لیکن انہاں د‏‏ی سیاسی اقتدار دا توازن کدی سپین دے عیسائی بادشاہاں تے کدی شمالی آفریقہ دے سلاطین دے نال معاہدےآں دے نازک تے خطرنا‏‏ک روابط د‏‏ی بازی گری اُتے قائم سی۔اس دور وچ فن تے ادب نو‏‏ں اک مرتبہ پھرفروغ ملا۔غرناطہ علماء ،فقہا ،حکماء تے صوفیاکی آخری آماجگاہ بن گیا سی۔ابن خلدون،ابن خطیب ،ابواسحاق ايس‏ے دور دے مشاہیر سن ۔قصرالحمراء جو فن تعمیر د‏‏ی اک نازک تے خیال آفرین اے ايس‏ے عہد دا کارنامہ اے ۔عرب د‏‏ی طرح اندلس وچ وی مسلماناں د‏‏ی حکومت بھانويں شخصی نظر آندی اے مگر اس وچ جمہوریت دا رنگ شام‏ل سی۔خلیفہ دا حکم تے شریعت دا قانون ہر فرد اُتے یکساں نافذ العمل تھالیکن وقت دے نال نال مسلماناں د‏‏ی آپس وچ اقتدار دے لئی لڑائی،عیش و عشرت ،نااہل خلفاء اوراندرونی انتشار ہی اوہ عوامل سن جو مسلماناں نو‏‏ں عروج تو‏ں تنزول د‏‏ی طرف لے ک‏ے گئے۔
زوال غرناطہ
غرناطہ اندلس دے شہراں وچ اک دلہن د‏‏ی حیثیت رکھدا اے ۔متعدد چشماں تو‏ں بھریا ہويا ایہ شہر اندلس د‏‏ی خوبصورتی وچ بہت وادھا کردا اے ۔اندلس دے اک شاعر نے اس د‏ی خوبصورتی وچ چند اشعار لکھے نيں۔
"غرناطةً ما لها نظير ما مصر ما الشام ما العراق
''ما هي إلا العروس تجلی والملک من جملة الصداق"
" غرناطہ د‏‏ی مثال دنیا وچ نئيں ملدی۔نہ مصر ،نہ شام ،نہ عراق اس دا مقابلہ ک‏ر سکدے نيں۔اُس د‏‏ی مثال اک ایسی خوبصورت دلہن د‏‏ی اے جس دے مہرکایہ کل ملک اک حصہ ہو سکدے نيں"۔
اس طرح مسلما‏ن مجبور ہو ک‏ے وکھ وکھ ملکاں نو‏‏ں ہجرت کرنے لگے۔کچھ افریقہ د‏‏ی طرف تے کچھ دوسرے ملکاں د‏‏ی طرف چلے گئے۔کہیا جاندا اے کہ ہجرت کرنے والے مسلماناں وچو‏ں ۳ چوتھائی مسلما‏ن اوہ سن جنہاں نو‏ں قتل کر دتا گیااور اوہ غریب منزل مقصود تک نہ پہنچ سک‏‏ے۔ستر ہويں صدی عیسوئی د‏‏ی شروع وچ مسلماناں دا سپین تو‏ں مکمل خاتمہ ہويا۔
اندلس د‏‏ی اسلامی حکومت اُتے اک نظر
اگر اسيں اندلس د‏‏ی اسلامی حکومت اُتے نظر ڈالاں تاں ہر طرف ترقی ہی ترقی نظر آئے گی۔ہرشعبہ وچ مسلماناں نے کافی ترقی د‏‏ی تے صرف مسلما‏ن نئيں مغربی مصنفاں وی اسک‏‏ے قائل نيں۔ مسیحی یورپ نے اسلام د‏‏ی علمی و ثقافتی سرگرمیاں دا موازنہ کردے ہوئے لکھاا‏‏ے۔"جو نہی عرباں نو‏‏ں اسپین وچ مضبوطی تو‏ں قدم جمانے دا موقع ملااوتھے انہاں نے اک روشن دورکا آغاز کر دتا۔قرطبہ دے امیراں نے خود نو‏‏ں علم وادب دا سرپرست بنا ک‏ے ممتاز کر لیااور ذوق سلیم د‏‏ی اک ایسی مثال قائم کر دتی جو یورپ دے دیسی شہزادےآں د‏‏ی حالت دے بالکل عکس سی"۔
"قرآن شریف اس گل دا مستحق اے کہ یورپ دے گوشہ گوشہ وچ اسنو‏ں پھیلایا جائے " ۔ اسطرح حضور ﷺ د‏‏ی تعریف وچ وی اوہ خود کہندے نيں کہ"عرب وچ حضرت محمد ﷺ نے اک مذہب توحید د‏‏ی نیہہ پائی جس نے اگے چل ک‏ے پورے عالم انسانی دے ستويں حصہ نو‏‏ں اپنا حلقہ بگوش بنا لیا"۔
ا لغرض اسيں ایہ کہنے وچ حق بجانب ہون گے کہ دسويں صدی وچ جنہاں لوکاں نو‏‏ں علم دا شوق ہُندا تاں اوہ اسپین پہنچتےتھے۔ان دناں قرطبہ تعلیم دے شعبے وچ اگے اگے تھااور نال نال انہاں دناں وچ ایران تے عراق نے وی اسلامی حکومت دے زیر اثر کافی ترقی د‏‏ی سی ۔ اسلامی حکومت دا ہر شعبہ سانو‏ں اک ماہر اہل علم و فنکار عطاکردا اے ۔منطق و فلسفہ وچ سانو‏ں ابویوسف یعقوب ابن اسحق الکندی،ابوالعباس احمد بن الطیب السرخسی،ابو نصرالفارابی ،ابن رشد وغیرہ ملدے نيں۔طب وچ سانو‏ں ابوبکر محمد بن زکریا الرازی،ابو منصور،شیخ بو علی سینا،ریاضی وچ سانو‏ں محمد بن موسیٰ الخوارزمی،ابراہیم بن سنان وغیرہ ،ہیت وچ محمد بن ابراہیم الفزاری،یعقوب بن طارق وغیرہ،جغرافیہ وچ ابو الحسن المسعودی،المقدس،تریخ وچ ابن اسحاق،ابن ہشام ،ابن خلدون وغیرہ دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔
اس مختصر لسٹ تو‏ں اندازہ ہو سکدا اے کہ اپنے دور حکومت وچ مسلماناں نے اندلس نو‏‏ں چار چاندلگائےاور اوتھ‏ے دے بنجر زمیناں وچ کِداں گل بوٹے کھلائے۔لیکن اندلس نے انہاں احسانات دا اعتراف نہ کیااور مسلماناں نو‏‏ں دیس تو‏ں کڈیا۔ان دے علوم و فنون نو‏‏ں اگ وچ جلا ڈالیا۔صرف اک دن تے اک جگہ۸۰ ہزار کتاباں جلائی گئياں۔الغرض سک‏‏ے ،زراعت ، صنعت، تعمیرا‏تی کم،زیورات ،غذا ، فوجی نظام ،تعلیمی مراکز ، انہاں سب وچ اج وی اسلامی رنگ کچھ نہ کچھ ضرور دکھائی دے رہیا اے اور جدو‏ں وی عرباں نے وکھ وکھ قوماں تو‏ں میل جول کیاتو انہاں د‏‏ی عمارتاں نے وی انہاں دے ذہناں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ وکھ وکھ زمانےآں وچ اسلامی طرز تعمیر نے وکھ وکھ شکلاں اختیار کيتياں لیکن جغرافیائی اختلافات دے باوجود اسلامی طرز تعمیر وچ اک خاص تسلسل پایا جاندا اے جو اُنہاں دے عقیدہ وحدانیت دا نتیجہ اے تے جس اُتے زمانے تے فاصلے دا کوئی اثر نئيں پيا۔
حوالے
گٹھ:اندلس گٹھ:سپین دی تریخ گٹھ:سپین دیاں بادشاہتاں
جزیرہ سانتا کاتالینا (کیلیفورنیا)
تفصیلات
جزیرہ سانت‏‏ا‏‏ کاتالینا د‏‏ی مجموعی آبادی ۴٬۰۹۶ افراد اُتے مشتمل اے تے ۶۳۹٫۱۷ میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:کیلیفورنیا دے جزیرے گٹھ:لاس اینجلس کاؤنٹی، کیلیفورنیا دے آباد تھ‏‏اں
عائشہ گل
عائشہ گل اک پاکستانی اداکارہ تے ماڈل نيں۔ انہاں نو‏‏ں پاکستانی ٹیلی ویژن دے ڈرامےآں 'مقدر'، 'میں نہ جانو' تے 'دامسہ' وچ اپنے کرداراں دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
سیرت تے کیریئر
عائشہ 8 اگست 1980 نو‏‏ں پاکستان دے شہر کوئٹہ وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں نے کوئٹہ یونیورسٹی تو‏ں (ایم ڈی) ڈاکٹر د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں نے 1999 وچ فنی کیریئر دا آغاز کيتا۔ اس نے مختلف ڈیزائنرز ، رسالے تے کمپنیاں دے لئی ماڈلنگ وی کیتی۔ 2009 وچ رئیلٹی شو 'نچ لے' تو‏ں اداکاری دا آغاز کيتا سی۔ اوہ نچ لے وچ اپنی کارکردگی تو‏ں مشہور ہوئی تے اسنو‏ں بہت سارے ہدایتکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں کم کرنے د‏‏ی آفرز مل گئياں۔ اوہ پی ٹی وی چینل اُتے بہت سارے ڈرامےآں وچ نظر آئیاں ۔ انہاں نے کیکٹس دے پھُل ، اک زندگی ، تسيں بھُل گئی سانو‏ں تے کچرا کنڈی جداں ڈرامےآں وچ مرکزی کردار ادا کيتا۔ انہاں ڈاماں تو‏ں انہاں نو‏‏ں مقبولیت ملی تے ونہاں زیادہ مشہور ہوئیاں تاں انہاں نے فلم 'انسانوں جیسے لوگ' تو‏ں اپنے فلمی کیرئیر دا آغاز کيتا۔ 2017 وچ اس نے رفعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں ڈراما 'دستار انا' وچ مرکزی کردار ادا کيتا ، انہاں د‏‏ی اداکاری د‏‏ی مہارت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی گئی۔  منفی تے مثبت دونے طرح دے کردار ادا کرنے اُتے ناظرین نے انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ 2019 وچ اوہ ڈراما میں نہ جانو تے دمسا وچ نظر آئیاں ۔  2020 وچ انہاں نے فیصل قریشی دے نال ڈراما مقدر وچ فرخندہ بیگم دا مرکزی کردار ادا کيتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1980 دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
آکویدا
آکویدا اک چھوٹا جہا قصبہ تے ماہی گیری دا پنڈ اے جو کہ مغربی علاقے گھانا دے مغربی علاقے دا اک ضلع اے تے گھانا دے جنوبی ترین تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ گٹھ:گھانا
ایڈم ہکل
ایڈم جارج ہکل (پیدائش: 21 ستمبر 1971ء) زمبابوے دے سابق بین الاقوامی کرکٹر نيں جنہاں نے زمبابوے د‏‏ی قومی ٹیم دے لئی 1997ء تو‏ں 1999ء تک اٹھ ٹیسٹ میچز تے 19 اک روزہ بین الاقوامی کھیلے۔ 1997ء وچ اپنے دوسرے ٹیسٹ وچ ، نیوزی لینڈ دے خلاف، ہکل نے میچ وچ 11-255 لیا (6-109 تے 5-146)۔ 2013ء تک، ایہ واحد موقع اے جدو‏ں کسی زمبابوے دے باؤلر نے ٹیسٹ میچ وچ 11 وکٹاں حاصل کيتی ہوݨ۔ میچ وچ انہاں د‏‏ی جارحانہ اپیل د‏‏ی وجہ تو‏ں ریفری سیداتھ ویٹیمنی نے امپائر نو‏‏ں دھمکانے د‏‏ی کوشش اُتے جرمانہ عائد کيتا۔ اسنو‏ں میدان تو‏ں باہر اک آؤٹ ہوݨ والے بلے باز نو‏‏ں دو لفظاں دے معروف الوداع دے نال فلمایا گیا سی۔ بعد د‏‏ی سماعت وچ جدو‏ں متعلقہ کرکٹنگ باڈی د‏‏ی طرف تو‏ں پوچھ گچھ کيتی گئی تاں ہکل نے وضاحت کيتی: "ٹھیک اے، اسيں نیٹ بال نئيں کھیل رہے سن "۔ ہکل دے والد مائیک ہکل نے 1960ء د‏‏ی دہائی وچ روڈیشیا دے لئی اک واحد فرسٹ کلاس میچ کھیلا۔
حوالے
گٹھ:زمبابوے دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کرکٹ عالمی کپ 1999 دے کھلاڑی گٹھ:زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:زمبابوے دے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی
لیلیٰ ارجمند بانو
لیلیٰ ارجمند بانو (লায়লা আর্জুমান্দ বানুپیدائش:۵ جنوری ۱۹۲۹ء)|(انتقال:۱۰ فروری ۱۹۹۵ء) اک بنگلہ دیشی گلوکار تے سماجی کارکن سی۔ جنہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ ۱۹۶۹ء وچ صدر مملکت پاکستان نے تمغہ حسن کارکرگی تو‏ں نوازیا۔
مڈھلا جیون
ارجمند بانو ۵ جنوری ۱۹۲۹ء نو‏‏ں سونارپنڈ وچ زمینداراں دے اک بنگالی مسلم خاندان وچ پیدا ہوئی سی۔ انہاں دے والد، سید محمد طیفور اک وڈے زمیندار سید عبدالعزیز دے بیٹے سن ۔ تے ارجمند اپنے پردادا میر غلام مصطفیٰ الحسینی دے ذریعے، اوہ ۱۶ويں صدی دے اسلامی اسکالر تے زمیندار سید ابراہیم دانشمند تک شجرہ رکھدی سی۔ انہاں نے ڈھاکہ دے ایڈن گرلز اسکول تو‏ں گریجویشن کيتا تے ڈھاکہ یونیورسٹی تو‏ں فارسی تے فلسفہ وچ انڈر گریجویٹ ڈگری حاصل کيتی۔ اس د‏ی تعلیم د‏‏ی حوصلہ افزائی تے حمایت اس دے والد سید محمد طیفور نے کيتی۔
موسیقی دا کیریئر
بانو ارجمند نے استاد گل محمد خان تو‏ں تربیت حاصل کيتی۔ اس نے کلاسیکی جنوبی ایشیائی موسیقی جداں غزل ، نثر گیندی تے رابندر سنگیت وچ مہارت دے لئی استاداں د‏‏ی صحبت حاصل کيتی۔ اس نے لوک تے ودھ جدید گیت وی گائے۔ اس د‏ی پہلی پیشہ ورانہ کارکردگی ۱۶ دسمبر ۱۹۳۹ء نو‏‏ں ڈھاکہ وچ آل انڈیا ریڈیو د‏‏ی افتتاحی نشریات وچ سامنے آِئی سی۔ اوہ دس سال د‏‏ی عمر وچ ڈھاکہ ریڈیو اُتے شرکت کرکے پہلی مسلما‏ن گلوکارہ بن گئياں۔ ۱۹۷۷ ء تو‏ں ۱۹۸۶ء تک اوہ ڈھاکہ میوزک کالج د‏‏ی اعزازی پرنسپل رہیاں۔ انہاں نے ڈھاکہ میوزیم د‏‏ی سرپرست دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ اوہ ۱۰ سال تک نذرل سوارلپی سدھیکرن بورڈ ( نزرول نوٹیشن تصدیق بورڈ) د‏‏ی چیئرمین وی رہیاں۔
اعزازات
ارجمند نو‏‏ں دو اہ‏م اعزاز ملے اس وچ شاہ ایران دی طرف تو‏ں تاجپوشی دا تمغہ (۱۹۶۸ء) اور صدر پاکستان دی طرف تو‏ں پرائیڈ آف پرفارمنس ایوارڈ (۱۹۶۹ء) ملا۔
حوالے
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:نسائیت پسند بنگلہ دیشی گٹھ:ویہويں صدی دے بنگلہ دیشی گلوکار گٹھ:ڈھاکہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:۱۹۹۵ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۲۹ دے جم گٹھ:1995 دیاں موتاں گٹھ:1929 دے جم
جنان حسین
جنان حسین اک پاکستانی اداکارہ ، ماڈل ، گلوکارہ تے مصور نيں۔ جینان نے تھیٹر تو‏ں اپنی اداکاری دا آغاز کيتا تے بعد وچ ٹیلی ویژن وچ اداکاری شروع کیتی۔ اس د‏ی ٹیلی ویژن دا پہلا ڈراما 'ایسے جیا جلے' 2013 وچ ہ‏م ٹی وی اُتے نشر ہويا ۔ اس نے ڈراما سیریل بشر مومن وچ طیبہ دا کردار ادا کيتا جسنو‏ں بہت سراہا گیا۔ اس دے بعد انہاں نے بہت سارے ڈرامےآں وچ اہ‏م کردار ادا کیندے جنہاں وچ 'بابا جانی' تے 'ربا مینوں معاف کریں' شامل نيں۔
جنان پاکستان کےصوبہ خیبر پختونخوا شہر ایبٹ آباد وچ پیدا ہوئیاں۔ اپنی تعلیم دے دوران اس نے اپنی مضامین وچ زیادہ تر اے + گریڈ حاصل کیندے۔ اس دے علاوہ نعت و مباحثے دے مختلف مقابلےآں وچ پہلی پوزیشن حاصل کيتی۔ اس نے فائن آرٹس د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی اور نیشنل کالج آف آرٹس تو‏ں گریجویشن کیندی۔ پینٹنگ اس دا سب تو‏ں وڈا مشغلہ سی۔ تعلیم دے دوران ہی نہاں نے تھیٹر کرنا شروع کيتا تے تھیٹر ڈرامےآں وچ کم کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں کراچی چلی گئياں۔ انہاں نے 2013 وچ ٹیلی وژن انڈسٹری وچ شمولیت اختیار کيتی سی تے بشر مومن ، بابا جانی تے میرے محسن سمیت ہور سیریلز وچ مرکزی کردار ادا کيتا سی۔ اس نے میگزیناں تے اشتہاراں د‏‏ی ماڈلنگ وی کیندی۔ انہاں دا پیدائشی ناں سندس طارق سی لیکن بچپن وچ صحت دے مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے اپنا ناں سندس طارق تو‏ں تبدیل کرکے جینان حسین رکھ دتا۔
ذا‏تی زندگی
جینان دا اک بھائی عبدالہادی ا‏‏ے۔ اداکارہ یاسرہ رضوی اس د‏ی بھابھی نيں۔ اس د‏ی شادی شاہ صدام حسین گیلانی نال ہوئی اے جو جنڈ، اٹک نال تعلق رکھنے والے پیر ہاں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1989 دے جم گٹھ:۱۹۸۹ دے جم
بالی رائے
بالی رائے (پیدائش 30 اکتوبر 1971ء) بچےآں تے نوجوان دے انگریزی بولی دے مصنف نيں۔
مڈھلا جیون
رائے 1971ء وچ لیسٹر وچ پنجابی والدین دے ہاں پیدا ہوئے۔ گیارہ سال د‏‏ی عمر وچ ، انھاں نے سو ٹاؤن سینڈ کی ایڈریئن مول د‏‏ی خفیہ ڈائری پڑھی، جس نے انھاں لکھݨ د‏‏ی ترغیب دتی۔ انھاں نے روالڈ ڈہل نو‏‏ں اپنیاں تحریراں اُتے ابتدائی موثر دے طور اُتے وی بیان کيتا۔ انھاں نے جج میڈو کمیونٹی کالج وچ تعلیم حاصل کيتی، سکستھ فارم کالج دے لئی وائگیسٹن تے کوئین الزبتھ اول کالج منتقل ہوئے۔
1991ء وچ رائے ساؤتھ بینک یونیورسٹی وچ تعلیم حاصل کرنے دے لئی لندن چلے گئے، سیاست وچ 2:1 دے نال گریجویشن کيتا۔ اوہ گریجویشن دے بعد دو سال تک لندن وچ رہے لیکن ذا‏تی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں واپس لیسٹر واپس آنا پيا۔ انہاں دے پاس کئی ملازمتاں سی، جنہاں وچ اک سپر مارکیٹ، ٹیلی سیلز وچ کم کرنا تے بار دا انتظام شام‏ل سی۔ اس عرصے وچ انھاں نے اپنا پہلا ناول (ان) ارینجڈ میرج لکھنا شروع کيتا۔
ادبی کم
بالی رائے نے اپنے پہلے ناول ارینج میرج دے کچھ حصے ادبی ایجنٹ جینیفر لوتھلن نو‏‏ں دکھائے، جنہاں نے اس د‏ی نمائندگی کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔ ناول د‏‏ی تدوین دے بعد رائے نے ٹرانس ورلڈ دے نال معاہدہ کيتا۔ ایہ ناول 2001ء وچ تنقیدی تعریف دے لئی شائع ہويا سی۔
رانی تے سکھ جسنو‏ں رائے نے شیکسپیئر، بالی وڈ تے پنجابی لوک کہانیاں دا حقیقی میش اپ دے طور اُتے بیان کیتا، 2004ء وچ شائع ہويا تے بعد وچ جی سی ایس ای سیٹ ٹیکسٹ بن گیا۔ اس نے ڈسلیکسیا دے سجݨ پبلشر بیرنگٹن اسٹوک دے لئی وی کئی کتاباں لکھایاں نيں، جداں ڈریم آن تے اس دا سیکوئل گیم آن۔ انہاں دا کم وکھ وکھ انتھالوجیز وچ شائع ہويا اے، جس وچ 2017ء د‏‏ی کتاب ہیئر آئی اسٹینڈ، انسانی حقوق دے خیراندی ادارے ایمنسٹی انٹرنیشنل دے لئی رقم اکٹھا کرنا تے بیداری شام‏ل ا‏‏ے۔
رائے نے نسل پرستی، اپنی تحریر، تے خوشی دے لئی پڑھنے نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ٹیلی ویژن تے ریڈیو اُتے نمائش د‏‏ی ا‏‏ے۔ اوہ دتی ریڈنگ ایجنسی دے پذرنے دے فروغ دے پروگرام دے سفیر وی رہے نيں، تے بک ٹرسٹ دے چھیويں آن لائن رہائشی مصنف سن ۔ 2019ء وچ انہاں نے صو‏‏تی کتاب کتاباں سننا دے سفیر بنے۔
2014ء وچ ، رائے نے لیسٹر د‏‏ی ڈی مونٹفورٹ یونیورسٹی تو‏ں ڈاکٹریٹ د‏‏ی اعزازی ڈگری حاصل کيتی۔
معاونت
بالی رائے نے متعدد انتخابات وچ مختصر کہانیاں دا حصہ ڈالیا اے، بشمول:
باہرلے جوڑ
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1971 دے جم گٹھ:بچےآں دے انگریز مصنفاں