cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حسن اکبر کمال
اعزاز ات
پاکستان رائٹرز گلڈ نے انہاں دے شعری مجموعے خزاں میرا موسم اُتے 1980 وچ    انہاں نو‏ں آدم جی ادبی انعام عطا کیتا تھا۔
نمونہِ کلام
نظم
٭٭٭
گمنام شہید کا کتبہ
سپہ گر
چک 45 ج ب
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
حسن اکبر کمال
نمونہِ کلام
اے شہید حرمت ارض وطن
چک 45 ج ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل چک جھمرہ چ وس رہیا اے ۔
حسن اکبر کمال
نمونہِ کلام
تیرا لہو بنیاد میں ہے
ایسی نادیدہ فصیلوں کی
جو ہر جانب
دشمنوں کی راہ میں حائل رہیں گی
تیری مرگ بے نشاں سے
ہو گیا دائم نشاں تیرے وطن کا
تو رہا گمنام
لیکن تا قیامت نام تیری سر زمیں کا
یاد رکھا جائے  گا
گیت نگاری
انہاں د‏‏ی شاعری وچو‏ں پی ٹی وی اُتے پیش کردہ انہاں گیتاں کوبھی بہت شہرت ملی ۔
وفات
پروفیسر حسن اکبر کمال 22 جولائ2017 د‏‏ی رات نو‏‏ں کراچی وچ وفات پا گئے ۔
حوالے
گٹھ:1946 دے جم گٹھ:2017 دیاں موتاں گٹھ:آدم جی ادبی انعام یافتگان گٹھ:اردو مرثیہ نگار گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر گٹھ:پاکستان رائٹرز گلڈ انعام یافتگان گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:کراچی دے مصنف
موزمبیق
موزمبیق دکھنی چڑدے افریقہ دا اک دیس اے۔ موزمبیق دے اتر وچ تنزانیہ، چڑدے وچ وڈا سمندر ہند، اتر لیندے وچ ملاوی تے زیمبیا، لیندے وچ زمبابوے تے دکھنی لیندے وچ سوازی لینڈ تے دکھنی افریقہ اے۔ موزمبیق دا تھاں 801,590 مربع کلومیٹر / 309,496 مربع میل اے۔ موزمبیق دی لوک گنتی 23,929,708 اے۔ موزمبیق دی دیسی بولی فرانسیسی ایے۔ موزمبیق دا راجگڑھ ماپوٹو اے۔
ایگنفیلڈن
ایگنفیلڈن باویریا جرمنی دا اک گراں اے۔ ایتھے 12,827 دے نیرے لوک وسدے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جرمنی
تاتاری
تاتاری منگولاں دے اک قبیلے تاتامنگو نال منسوب ، جہڑے اتلے لہندے صحرائے گوبی واقع
وسطی ایشیا دے رہن آلے سن ۔ ہولی ہولی ایہہ ناں عام منگول قبیلےآں لئی جنہاں چ چنگیز خان دا قبیلہ وی سی ، لئی ورتیا جانہہ لگا ۔ اینہاں دا وطن اج کل روس دی وفاقی اکائی تاتارستان تے اسدا نالدا علاقہ اے ۔ تریخی طور تے تاتاریاں دا وطن ترکستان تے اسدے نال لگدے علاقے جنہاں تے تاتاریاں نے مل مار لئیا سی ، سن ، جہڑے تارتری کہلاندے سن ۔ تاتاریاں دی وڈی گنتی اج کل روس دے علاقے سائبیریا تے جمہوریہ تاتارستان تے دریائے وولگا دے علاقےآں چ آباد اے ۔ اینہاں لوکاں نوں 13ویں صدی دے منگول حملہ آوراں دی اولاد سمجھئیا جاندا اے ۔ روس ، افغانستان ، ایران تے ترکستان دے علاقے چ وی تاتاریاں دی کافی تعداد آباد اے ۔ روس دے یورپی علاقے ، یوکرین تے یوکرین دی خودمختار جمہوریہ کریمیا ، بیلارس ، پولینڈ تے فنلینڈ چ وی تاتاریاں دیاں کئی نکیاں نکیاں آبادیاں آباد نیں ، بلکہ کریمیا تے اصل چ کریمیائی تاتاریاں دا اصل وطن سی تے 4 صدیاں تک اوہ اک آزاد ریاست قریم یورتی دے طور تے دنیا دے نقشے تے موجود رہئیا ۔ تاتاری لوک مذہبا مسلمان نیں ۔
شروع شروع تاتاری خانہ بدوش قبیلےآں دی شکل چ جانوراں دے اجڑ لے کے صحرا چ پھردے سن ، پر ہن باقاعدہ واہی بیچی کرن لگے نیں ۔
13ویں صدی عیسوی چ منگول تاتاریاں نے چنگیز خان دے پتر جوجی خان دے آگوائی چ منگولیا توں لے کے یورپ دے ادھ تک اک وڈی سلطنت قا‏ئم کیتی جس نوں تریخ چ آلتین اوردا یعنی سلطنت طلائی اردو (انگریزی چ (گولڈن ہورڈ) آکھئیا جاندا اے ، جس چ سارا روس ،یوکرین ، بیلارس ، پولینڈ دا کجھ حصہ رومانیہ دا کجھ حصہ تے دوجے یورپی علاقے شامل سن ۔ دوجے بنے اینہاں ای منگول تاتاریاں نے چین تے دوجے نالدے علاقےآں تے مل مارئیا تے چنگیز خان دے پوتے قبلائی خان نے ایتھے اک وڈی سلطنت قا‏ئم کیتی ۔ چنگیز خان دے ای اک جانشین چغتائی خان نے ترکستان ، مشرقی ترکستان تے افغانستان دے کجھ علاقےآں تے چغتائی سلطنت قائم کیتی ۔
ایران تے ملحقہ علاقےآں تے اینہاں منگول تاتاریاں نے ایل خانی سلطنت قائم کیتی ، جس نے بغداد دی خلافت عباسیہ دا خاتمہ کردتا تے بعد چ ایہہ منگول تاتاری مسلمان ہو گئے سن ۔
دلی دی سلطان شمس الدین التتمش دے زمانے چ ، جدوں تاتاریاں نے چنگیز خان دی آگوائی چ سارے ایشیاء چ قتل تے غارت دا بازار گرم کر رکھئیا سی ، خوارزم دی خوارزم شاہی سلطنت دے بادشاہ جلال الدین خوارزم شاہ دا پچھا کر دے ہو‍ئے منگول تاتاری افغانستان نوں تباہ کردے ہوئے پشاور تک اپڑ گئے ۔ جلال الدین سلطنت خوارزم دا بادشاہ سی ، جہڑا تاتاریاں کولوں شکست کھان دے مگروں جان بچان لئی سندھ بھج گئیا سی ۔
تاتار
وولگا تاتار
قازان تاتار
نقرات تاتار
پرم تاتار
کیراشین تاتار
ناغیباک
تپتار تاتار
مشار تاتار
قاسم تاتار
استراخان تاتار
جگ چ وولگا تاتار
چڑھدے یورپ دے تاتار
کریمیائی تاتار
لیتھوانی تاتار
بیلاروسی تاتار
پولش تاتار
ہری پوچھلوالا جاکامار
ہری پوچھلوالا جاکامار جاکامار ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گوٹنگن (ضلع)
گوٹنگن جرمنی دے صوبے تھلویں سیکسنی دا اک ضلع اے۔
ڈالاس کاؤنٹی
ڈالاس امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
گالبولا پاسٹازا
گالبولا پاسٹازا جاکامار ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ارنس سٹاو گرجا
ارنس سٹاو گرجا ناروے دا اک پرانا تریخی لکڑ گرجا اے۔
ایلنجن
ایلنجن باویریا جرمنی دا اک گراں اے۔ ایتھے 3,643 دے نیرے لوک وسدے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جرمنی
دهستان میانکوه موگوئی
ایہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دے ضلعے شہرستان کوہرنگ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان کوہرنگ ، صوبہ چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:‎ دهستان میانکوه موگوئی
وادی کاغان
کاغان ہزارا پاکستان دا اک قصبا اے ۔ جیہڑا ہزارا وچ دریائے کنہار دے کنڈھے تے وس رہیا اے ۔ کاغان دے نال ای ہزارا دی اک ہور سوہݨی تھاں ناران اے ۔
گٹھ:ہزارا
چک 43 ج ب
چک 43 ج ب ضلع فیصل آباد دی تصیل چک جھمرہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  جھنگ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (G.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل چک جھمرہ چ وس رہیا اے ۔
تھامس ٹیلفورڈ
تھامس ٹیلفورڈ (1757 - 1834) اک سکاٹ مستری سی جینے برطانیا چ کئی تھاوان تے پل بناۓ۔
ڈائسن کاؤنٹی
ڈائسن امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
ایلٹمان
ایلٹمان باویریا جرمنی دا اک گراں اے۔ ایتھے 5,232 دے نیرے لوک وسدے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جرمنی
نیلے اگیوالا جاکامار
نیلے اگیوالا جاکامار جاکامار ٹبر دا اک پنچھی اے۔
دهستان شوراب تنگزی
ایہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دے ضلعے شہرستان کوہرنگ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان کوہرنگ ، صوبہ چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
انگلسی
انگلسی ویلز دی اک کاؤنٹی تے اک جزیرہ اے۔ ایہ ویلز دے لیندے کنڈے ول اے۔
ایکو تے نارسیس
ایہہ اک دیومالائی کہانی اے ۔
کہانی
ایکو اک اپسرا سی جو نارسیسس ناں دے اک جوان دے ، جو تھیسپیا دی نیل اپسرا لریؤپ دا پتّ سی ،پیار وچّ ڈبّ جاندی اے. ندی دیوتا سیپفیسس نے اک وار اپنیاں دھاراواں دے ولیویاں نال لریؤپ نوں گھیر لیا ، اتے اس پرکار اسنوں اپنے پریم جال وچّ پھسا لیا .تاں اس اپسرا نے اک غیر-معمولی ہوہنے منڈے نوں جنم دتا. اس طرحاں دے اک خوبصورت بچے دے کلیان دے بارے وچّ چنتت ماں نے اپنے بیٹے دے مستقبل بارے نبی ٹریسیا توں صلاحَ لئی. ٹریسیا نے اپسرا نوں کیہا کہ نارسیسس گوڑھ بڈھیپے تکّ جیوندا رویگا ، جیکر اوہنوں اپنے آپ بارے پتہ نہ چلیا.
جدوں اوہ سولھاں سال دا ہویا ، تاں شہر دی ہر جوان کڑی اسدے نال پیار کردی سی ، لیکن اوہنے اپنی ہینکڑ کرکے اوہناں سبھ نوں ٹھکرا دتا. اوہ سمجھدا سی کہ اوہناں وچوں کوئی وی اسدے پیار دے قابیل نہیں. اک دن جدوں نارسیسس باراسنگھےآں دے شکار لئی باہر گیا ہویا سی ، ایکو نے چھپ کے جنگل دے وچیں سندر جوان دا پچھا کیتا. اوہدی لالسا سی اس نال گلّ کرن دی ، لیکن پہل کرن وچّ نکام سی. جدوں نارسیسس نے اوڑک اسدے قدماں دی آواز سنی تاں اوہ بولیا، “کون اے؟” ایکو نے جواب دتا ، “ کون اے؟” تے ایہہ عمل ادوں تکّ جاری رہا ، جدوں انت ایکو نے اپنے آپ نوں ظاہر نہ کیتا اتے بھجّ کے سندر جوان نوں ہکّ نال لا لیا. اوہنے اپسرا نوں دور کر دتا اتے اسنوں کیہا سی کہ اسنوں اکلا چھڈّ دیوے. نارسیسس نے ایکو دا دل توڑ دتا اتے اوہ اکلی وادیاں وچّ جیون دے باقی دن گزارن لئی ماری ماری پھردی رہی. اخیر اسدی آواز ہی رہِ گئی ، خود آپ اوہ پیار لئی آہاں بھردی خاک ہو گئی. نارسیسس اویں دا اویں رہا اتے اجے وی جو لوک اسنوں چاہندے سن اوہناں نوں گھرنا کردا سی ، اک ٹھکرائی ہوئی کڑی نے رھامنوسیا نوں ( نمیسس وجوں وی جانیا جاندا اے) نارسیسس توں بدلہ لین لئی ارداس کیتی کہ اسنوں اکترپھا پیار بھوگن دا احساس ہووے.
نمیسس نے ایہہ ارداس سنی اتے اسدی سجا نارسیسس نوں دتی. اوہ اک جنگل وچّ اک ڈونگھی جھیل تے گیا ، جس وچوں اوہ پانی پین لگیا. اوہنے اپنے جیون وچّ پہلی وار اپنی شکل ویکھیا سی اتے جس سوہنے منڈے نوں اوہ ویکھ رہا سی اس نال اس نوں پیار ہو گیا. اوہ اس گلوں بے خبر سی کہ اوہ خود آپ ہی سی. آخرکار ، کافی چر آہاں بھرن دے بعد ، اسنے محسوس کیتا کہ اوہ جھیل وچّ ویکھی مورت اسدی اپنی ہی چھوی سی. تاں اسنوں احساس ہویا کہ اوہ اس پیار بارے کجھ نہیں کر سکدا ، اوہنے اپنی پوشاک پاڑ دتی اتے اپنے آپ نوں پٹن لگا. اس طرحاں خود اپنی جان لے لئی اوہ مر گیا ، بیسریر ایکو اس کول آئی اتے اوہنوں دکھ اتے افسوس ہویا. اسدی آتما اتی ہنیرے نرک نوں بھیج دتی گئی اتے جتھے اوہ مریا سی اتھے نارسیسس(نرگس) دا پھلّ اگیا. کیہا جاندا ہے کہ اجے وی نارسیسس ویترنی ندی دے پانی وچّ اپنی چھوی نوں موہت ہویا دیکھدا رہندا اے.
حوالہ
کلارا گلّ دے بلاگ اتے
گٹھ:دیومالا گٹھ:یونانی دیومالا گٹھ:یونان
Echo (Mythologie)
ڈیف سمتھ کاؤنٹی
ڈیف سمتھ امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
کارلاوروک قلعہ
کارلاوروک قلعہ سکاٹلینڈ دا اک قلعہ اے۔
پھیچٹ
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا  جاندا اے ۔ تھائی لینڈ دے صوبےآں دا ناں اس صوبے دے صوبائی راجگڑھ دے ناں اتے ہندا اے ۔
پھيچٹ تھائی لینڈ دا اک شہر اے تے  تھائی لینڈ دے صوبہ پھیچٹ دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تھائی لینڈ دے شہر گٹھ:تھائی لینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
چٹیٹھوڈیوالا جاکامار
چٹیٹھوڈیوالا جاکامار جاکامار ٹبر دا اک پنچھی اے۔
دهستان ریگ
ایہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دے ضلعے شہرستان لردگان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان لردگان ، صوبہ چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
ڈلٹا کاؤنٹی
ڈلٹا امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
آئرن برج
آئرن برج انگلینڈ برطانیہ چ 1779 دا بنیا ہویا اک ڈاٹ دا لوۓ دا پل اے۔ ایہ لوۓ نال بنن والا پہلا پل سی۔
بلویندر سنگھ دا قتل
thumb|[[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد تو‏ں کریم نگر تک دا نقشہ]] بلویندر سنگھ بھارتی ریاست تلنگانہ دے شہر کریم نگر نال تعلق رکھنے والا 24 سالہ ذہین کمپیوٹر انجنیئر سی ۔ اسنو‏ں ریاست د‏‏ی پولیس نے 22 دسمبر، 2015ء نو‏‏ں اس وقت گولی مارکر ہلاک کر دتا جدو‏ں بلویندر سنگھ نے کِس‏ے گھریلو معاملے اُتے خفا ہوئے ک‏ے تلوار کڈ لی تے اپنے ماں باپ، دو پولیس اہلکار تے سڑک دے لوکاں نو‏‏ں زخمی کر چکيا سی تے آپے تو‏ں باہر سی ۔
بلویندر سنگھ دا پس منظر
بلویندر سنگھ بچپن تو‏ں تعلیم دے میدان وچ سرلسٹ سی ۔ اس نے میٹرک وچ 98 فیصد، بارہويں (جسنو‏ں مقامی طور اُتے انٹرمیڈیٹ کہیا جاندا اے ) وچ اس نے 95 فیصد تے ڈگری د‏‏ی سطح اُتے اس نے 90 فیصد نمبرات حاصل کیتے۔ اس نے ایم سی اے دا ارادہ کیتا سی تے اس دے داخلہ امتحان وچ اس نے ریاستی سطح اُتے چھٹا مقام حاصل کیتا۔ ایم سی اے د‏‏ی تکمیل دے بعد اسنو‏ں بنگلور د‏‏ی اک کمپنی وچ ملازمت مل گئی سی۔ بلویندر بھارتی سیول سروسیس امتحانات دے ابتدائی مرحلے وچ صرف اک نشان تو‏ں ناکا‏م ہويا سی، اس وجہ تو‏ں شدید ذہنی الجھن دا شکار سی ۔
مذہبی منافرت دا مظاہرہ
بلویندر سنگھ نے جدو‏ں اک آٹو ڈرائیور اُتے حملہ کیتا سی، تب اس نے آٹو ڈرائیور نو‏‏ں اس د‏ی گڈی تو‏ں باہر کھچ کر کڈیا سی ۔ آٹو وچ صرف اک اسکولی بچہ سی، جسنو‏ں ڈرائیور نے فرار ہونے دے لئی کہیا۔ بلویندر نے ڈرائیور تو‏ں پُچھیا کہ اس دے بال لمبے کیو‏ں نئيں نيں؟ ہندو دیوی دُرگا خون کیو‏ں پیندی اے ؟ ایہ پُچھدے ہوئے اوہ تلوار تو‏ں ڈرائیور دے سر اُتے حملہ آور ہويا۔ ڈرائیور نے وڈی مشکل تو‏ں ہتھ اگے ک‏ر ک‏ے خود دا دفاع کيتا، حالانکہ اس دوران اوہ زخمی وی ہوئے گیا سی ۔
ریاستی حکومت کیت‏‏ی فوری کارروائی
مقامی میئر رویندر سنگھ نے تلنگانہ دے ریاستی وزیر رویندر تو‏ں صلاح و مشورہ ک‏ے دے حسب ذیل راحتی پیکیجز دا اعلان کیندا:
ان اعلانات دے نال ہی مذکورہ احتجاج ختم ہوئے گیا۔
بلویندر سنگھ تے اخلاق سیفی دے قتل
بلویندر سنگھ تے اخلاق سیفی، دونے ہی اقليتی فرقےآں تو‏ں وابستہ بھارتی شہری سن ۔ اخلاق سیفی دے قتل دا تفصیلی ذکر دادری وچ بلوا، 2015ء وچ موجود اے جدو‏ں کہ بلویندر سنگھ دے قتل د‏‏ی جملہ تفصیلات دا ذکر اُتے گزر چکيا ا‏‏ے۔ ذیل دے جدول وچ انہاں دونے سانحاں دا تقابل کیتا گیا اے :
پھسٹانولوک
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا  جاندا اے ۔ تھائی لینڈ دے صوبےآں دا ناں اس صوبے دے صوبائی راجگڑھ دے ناں اتے ہندا اے ۔
پھسٹانولوک تھائی لینڈ دا اک شہر اے  تے  تھائی لینڈ دے صوبہ پھٹسانولوک دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تھائی لینڈ دے شہر گٹھ:تھائی لینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ایٹانگر
اروناچل پردیش دا راجگڑھ ایٹانگر بہت ہی خوبصورت اے ۔ ایہہ ہمالیا دی اترائی وچّ بسیا ہویا اے ۔ سطح سمندر ولوں اسدی اچائی 350 میٹر اے ۔ حالانکہ ایہہ اروناچل پردیش دی راجدھانی اے ، اس لئی اتھے تکّ آؤن دے‍ لئی سڑکاں دی اچھا انتظام اے ۔ گوہاٹی اتے ایٹانگر دے کول ہیلیکاپٹر سیوا دا وی اے ۔ ہیلیکاپٹر دے علاوہ سیلانی بساں راہیں وی گوہاٹی توں ایٹانگر تکّ پہنچ سکدے ہن ۔ گہاٹی توں ایٹانگر تکّ ڈیلکس بساں وی چلدیاں ہن ۔
تریخ
ایٹانگر دی کھوج مایاپور دے نال ہوئی سی ۔ مایاپور 11ویاں صدی وچّ جترِ خاندان دا راجگڑھ سی ۔ ایٹانگر وچّ سیاح ایٹا قلعہ وی دیکھ سکدے ہن ۔ اس قلعے دی اساری 14-15ویاں صدیاں وچّ کیتی گئی سی ۔ اسدے ناں اتے ہی اسدا ناں ایٹانگر رکھیا گیا اے ۔ سیاح اس قلعے وچّ کئی خوبصورت نظارے ویکھ سکدے ہن ۔ ہن اس قلعے نوں راج-محل دے ناں نال جانیا جاندا اے ، اتے ایہہ گورنر (راجپال) دا سرکاری گھر اے ۔
قلعہ
ایٹانگر وچّ سیلانی ایٹا قلعہ وی ویکھ سکدے ہن ۔ اس قلعے دی اساری 14-15ویاں صدیاں وچّ کیتی گئی سی ۔ اسدے ناں اتے ہی اسدا ناں ایٹانگر رکھیا گیا اے ۔ سیاح اس قلعے وچّ کئی خوبصورت نظارے ویکھ سکدے ہن ۔ قلعے دی سیر دے بعد سیاح اتھے گنگا جھیل وی ویکھ سکدے ہن ۔
گنگا جھیل
ایہہ ایٹانگر ولوں 6 کلومیٹر دی دوری اتے واقع اے ۔ جھیل دے کول خوبصورت جنگل وی اے ۔
چک 42 ج ب
چک 42 ج ب ضلع فیصل آباد دی تصیل چک جھمرہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  جھنگ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (G.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
گالبولا چالکوتھورکس
گالبولا چالکوتھورکس جاکامار ٹبر دا اک پنچھی اے۔
پنجابی دے لہجے
بولی جنے وڈے علاقے وچ بولی جاندی ہووے تے اوس زبان دے بولن والے جنے بوہتے ہون۔ اوس بولی دی ٹکسالی بولڑی توں علاوہ اوس بولی دیئاں ضمنی تے ذیلی بولڑیئاں وی اوہنیئاں ہی بوہتے ہندیاں نیں۔ انگریزی ' عربی ' چینی ' ہندی بولیاں دنیا دیاں وڈیاں بولیان نیں۔ ایس لئی اناں دیاں ضمنی تے ذیلی بولڑیئاں وی بوہت زیادہ نیں۔ ایداں ای پنجابی بولی وی بوہت وڈے علاقے وچ بولی جاندی اے جد کہ پنجابی بولن والیاں دی تعداد وی بوہت زیادہ اے۔ پنجابی بولی دنیا دی نوویں وڈی بولی اے۔ ایس لئی پنجابی بولی دیاں ضمنی تے ذیلی بولڑیئاں وی بوہت زیادہ نیں۔
پنجابی زبان دی اک ٹکسالی 8 ضمنی تے 31 ذیلی بولڑیئاں
ماجھی بولڑی پنجابی دی ٹکسالی بولڑی اے جہڑی چڑھدے پنجاب تے لہندے پنجاب دے دوواں حصیاں وچ پنجابی لکھن دے لئی بنیادی بولی اے۔
ماجھی بوکڑی تے پنجابی بولی دیث 8 ضمنی بولڑیاں؛ نوں آپس وچ جوڑیا ہویا اے۔
جد کہ پنجابی دی ٹکسالی بولڑی تے ضمنی بولڑیاں توں علاوہ پنجابی دیاں 31 ذیلی بولڑیاں وی نیں۔ جیہڑے پنجابی زبان دے 8 ضمنی لہجیاں مالوی ’ دوآبی ’ ڈوگری ’ پہاڑی ' پوٹھو ہاری ’ ہندکو ' شاہپوری ’ جھنگوچی دے ذریعے پنجابی زبان دے مرکزی یا معیاری لہجے ماجھی دے نال جڑے ھوئے نیں۔
پنجابی زبان دے "مرکزی" یا "وچکال" دے لہجے ماجھی نوں پنجابی زبان دے 8 ضمنی لہجیاں نے چاروں پاسیوں گھیریا ہویا اے تے اناں ضمنی لہجیاں دے جملیاں وچ اک دو لفظ ایہو جئے ہوندے نے جنہاں دی ھجے پنجابی زبان دے معیاری لہجے ماجھی دے لفظاں توں وکھ ہوتدی اے پر مجموعی طور تے جملے دے پنجابی لفظ تے پنجابی گرامر اکو جئی ای ہوندی اے۔
پنجابی زبان دے 31 ذیلی لہجے اک پاسیوں ضمنی لہجیاں دے علاقیاں نال جڑے ہوئے نے پر دوجے پاسیوں پنجاب دے سرے دے علاقے ہون دے کرکے گوانڈھ دے دوجیاں زباناں دے علاقیاں نال وی ملدے نے۔ جد کہ باروں دوجیاں قوماں دے لوک وی پنجاب دے وچکال دے علاقے یا ماجھے دے آلے دوالے دے علاقیاں وچ تجارت تے سیاحت دے لئی آن یا نقل مکانی تے قبضہ گیری دے لئی آن والے پنجاب دے وچکال دے علاقے یا ماجھے دے آلے دوالے دے علاقیاں وچ داخل ہون توں پہلوں پنجاب دے سرے والے علاقیاں وچ ٹھردے یا آباد ہوندے رئے نے۔ ایس لئی دوجیاں قوماں دے لوکاں دی زباناں دے کجھ لفظ اناں علاقیاں وچ بولی جان والی زبان وچ رلدے رئے نے۔ ایس کرکے اناں علاقیاں وچ بولی جان والی پنجابی زبان دے ذیلی لہجیاں وچ مجموعی طور تے جملے دے پنجابی لفظ تے پنجابی گرامر اکو جئی ہون دے باوجود جملیاں وچ اک دو لفظاں دی ہجے پنجابی زبان دے معیاری لہجہ ماجھی دے لفظاں توں وکھ ہون دے نال نال اک دو لفظ ایہو جئے وی نے جنہاں نوں گوانڈ دی زبان چوں لتا گیا اے یا دوجیاں قوماں دے اناں لوکاں دی آں زباناں چوں لتا گیا اے جیہڑے اناں علاقیاں وچ ٹھردے یا آباد ہوندے رئے۔
پنجاب دے وچکال دے علاقے یا ماجھے دے آلے دوالے دے 8 علاقیاں دے سرے دے علاقیاں وچ جتھے پنجاب وچ داخل ھون لئی رستے نے اوتھے دوسری قوماں دے لوکاں دے آن تے آبادگاری بوہتی ہون دے کرکے دوسری قوماں دی آں زباناں دے لفظ یا دوسری قوماں دے لوکاں دے پنجابی زبان دے لفظاں دی اپنے انداز نال ہجے کرن دے کرکے اناں علاقیاں وچ پنجابی زبان دے ذیلی لہجے بوہتے نے۔ بوہتے لہجے ہون دے کرکے اک تے پنجابی زبان دے ذیلی لہجے بولن والے چھوٹے چھوٹے علاقے بن گئے نے تے دوجا ذیلی لہجے بولن والے لوکاں دی تعداد وی تھوڑی تھوڑی ہو گئی اے۔ پنجاب دے مغرب ' شمال مغرب تے جنوب مغرب والے پاسیوں پنجاب تے حملہ کرن ' قبضہ کرن یا تجارت کرن لئی دوسری قوماں دے لوکاں دا آنا تے آباد گاری بوہتی ہوئی۔ ایس لئی پنجاب دے مشرق ' شمال مشرق ' شمال ' جنوب مشرق تے جنوب دے علاقیاں توں پنجاب دے مغرب ' شمال مغرب تے جنوب مغرب والے پاسے پنجابی زبان دے ذیلی لہجے وی بوہتے بن گئے۔
ماجھی پنجابی لہجہ
ماجھی لہجہ دا علاقہ ہندوستانی پنجاب دے 4 ضلعے؛ امرتسر’ گرداسپور’ پٹھان کوٹ ’ ترن تارن صاحب تے پاکستانی پنجاب دے 16 ضلعے؛ لاہور’ قصور’ اوکاڑہ ’ پاکپتن ’ ساہیوال ’ ٹوبہ ٹیک سنگھ ’ فیصل آباد ’ چنیوٹ ’ حافظ آباد ’ منڈی بہاؤ الدین ’ گجرات ’ سیالکوٹ ’ نارو وال ’ گجرانوالہ ’ شیخوپورہ ’ ننکانہ صاحب نے۔ جد کہ ماجھی لہجہ پاکستان ' بھارتی پنجاب ' ہریانہ ' اتر پردیش دے وڈے شہراں جد کہ کراچی ' دہلی تے ممبئی جئے وڈے شہراں وچ وی بولیا جاندا اے۔
ماجھی لہجہ دے علاقے نوں پنجابی زبان دے 8 ضمنی لہجیاں؛ مالوی ’ دوآبی ’ ڈوگری ’ پہاڑی ' پوٹھو ہاری ’ ہندکو ' شاہپوری ’ جھنگوچی دے علاقیاں نے چاروں پاسیوں گھیریا ہویا اے.
1۔ مالوی پنجابی لہجہ
مالوی لہجے دا علاقہ جنوب مشرق والے پاسیوں ماجھی لہجے دے علاقے نال جڑدا اے۔ اے علاقہ بھارتی پنجاب دے 17 ضلعے؛ انبالہ ’ برنالا ’ بھٹنڈا ’ پٹیالہ ’ فرید کوٹ ’ فتح گڑہ صاحب ’ فیروز پور ’ گنگا نگر’ حصار ’کروکشیترہ ’ لدھیانہ ’ ملیر کوٹلہ ’ مانسہ ’ موگا ’ سری مکتسر صاحب ’ روپر ’ سنگرور نے. جد کہ مالوی لہجہ ہریانہ دے شمالی حصیاں تے پاکستانی پنجاب دے مشرقی حصے وچ ضلع وہاڑی تے بہاولنگر دے سرحدی علاقے وچ وی بولیا جاندا اے۔ ملوئی یا مالوی لفظ مالو توں بنیا اے۔ مالو آریہ لوکاں دی اک پرانی ذات سی۔ مہا بھارت وچ مالو لوک راج دا ذکر ہویا اے۔ ملوئی لہجے وچ پرانی ویدک بولی دے کئی لفظ ملدے نے۔ ایس دے کرکے ایس لہجے نوں مالوی لہجہ دا ناں دتا گيا اے۔
2۔ دوآبی پنجابی لہجہ
دوآبی لہجے دا علاقہ شمال مشرق والے پاسیوں ماجھی لہجے دے علاقے نال جڑدا اے۔ اے علاقہ بھارتی پنجاب دے 4 ضلعے؛ ہوشیارپور ’ جالندھر ’ کپورتھلا ’ شہید بھگت سنگھ نگر (نواں شہر)  نے۔ دوآبہ دا مطلب دو دریاواں دے وچکال دی زمین اے۔ تاریخی طور تے دوآبی لہجہ ستلج دریا تے بیاس دریا دے وچکال دوآبہ دے علاقے وچ بولیا جاندا سی۔ ھن اے لہجہ فیصل آباد تے ٹوبہ ٹیک سنگھ وچ وی بولیا جاندا اے جتھے ایس نوں فیصلابادی پنجابی دا ناں دتا جاندا اے۔
3۔ ڈوگری پنجابی لہجہ
ڈوگری لہجے دا علاقہ شمال والے پاسیوں ماجھی لہجے دے علاقے نال جڑدا اے۔ اے علاقہ شمالی پنجاب تے جموں والا علاقہ اے. جد کہ ڈوگری لہجہ ہماچل پردیش وچ وی بولیا جاندا اے۔ ڈوگری لہجہ بولن والے لوکاں نوں ڈوگرا آکھیا جاندا اے۔ ڈوگری لہجے نوں اک وکھ زُبان ہون دا دعویٰ وی کیںا جاندا اے۔ جیہڑا کہ صحیح نئیں اے۔ ڈوگری لہجے نوں ماجھی تے دوآبی لہجیاں دا مکسچر آکھیا جاسکدا اے۔
5۔ پوٹھو ہاری پنجابی لہجہ
پوٹھو ہاری لہجے دا علاقہ شمال مغرب والے پاسیوں ماجھی لہجے دے علاقے نال جڑدا اے۔ اے علاقہ پاکستانی پنجاب دے 3 ضلعے؛ جہلم ’ راولپنڈی ’ اٹک تے آزاد کشمیر دا اک ضلع؛ مظفرآباد نے. پوٹھو ہاری لہجہ بنیادی طور تے سطح مرتفع پوٹھوہار وچ بولیا جاندا اے۔ پوٹھوہار توں ای ایس لہجے دا ناں پوٹھوہاری رکھیا گیا اے۔ پوٹھو ہاری لہجہ جنوب وچ جہلم ' گوجرخان ' روات ' راولپنڈی تے مری وچ بولیا جاندا اے۔ شمال وچ بھمبر تے راولا کوٹ وچ بولیا جاندا اے۔ چیبھالی تے ڈہونڈی - کیرالی لہجے وی پوٹھو ہاری نال ملدے جلدے نے۔
6۔ ہندکو پنجابی لہجہ
ہندکو لہجے دا علاقہ شمال مغرب والے پاسیوں ماجھی لہجے دے علاقے نال جڑدا اے۔ اے علاقہ صوبہ پنجاب دا ضلع اٹک تے خیبر پختونخوا دے ضلعے ایبٹ آباد ' مانسہرہ ' ہری پور ' بٹگرام ' نوشہرہ ’ پشاور ' کوہاٹ نے. جد کہ ہندکو لہجہ پوٹھوہار تے آزاد کشمیر دے علاقیاں پونچھ ' باغ ' نیلم ' مظفر آباد وغیرہ وچ وی بولیا جاندا اے۔ ہندکو لہجہ شمالی ہندوستان تے افغانستان دے ہندکی علاقیاں وچ وی بولیا تے سمجھیا جاندا اے۔ ہندکو بولن والے ہندکوان اکھواندے نے پر ہزارہ ڈویژن دے علاقیاں ہری پور' ایبٹ آباد تے مانسہرہ وچ اناں نوں ہزارہ ڈویژن دی نسبت دے کرکے ہزارے وال آکھیا جاندا اے۔ پشاور شہر وچ ایس زبان نوں بولن والے آں نوں پشاوری یا خارے دے ناں نال سدیا جاندا اے جیس دا مطلب پشاور شہر دے آبائی ہندکوان اے۔ آکھیا جاندا اے کہ پاکستان آزاد ہون توں پہلوں ریاست امب تے تنولی قبیلہ دی حکمرانی سی تے ہندکو ایتھے سو فیصد بولی جاندی سی۔ ھن وی خیبرپختونخوا وچ ہندکو بولن والا سب توں وڈا قبیلہ تنولی اے۔ لفظ ہندکو دا لفظی مطلب ہند دے پہاڑ نے۔ اے ناں فارس دے علاقیاں وچ سارے ہمالیہ دے پہاڑاں لئی ورتیا جاندا اے۔ فارسی زبان وچ لفظ "ہند" دا مطلب دریائے سندھ نال جڑے علاقے تے "کو" دا مطلب پہاڑ لتا جاندا اے۔ ہندکو نوں ایس دے کرکے ای ہندوستان دی زبان نال جوڑیا جاندا اے۔ ہندکو دا ناں پرانے یونانی علمی حلقیاں وچ وی ملدا اے۔ جیس توں مراد ھن دے شمالی پاکستان تے مشرقی افغانستان دے پہاڑی سلسلے لئے جاندے نے۔ 1920ء وچ ماھر لسانیات گریسن نے ہندکو نوں مغربی پنجابی (لہندا) دا اک لہجہ آکھیا۔ ہندکو لہجے نوں اک وکھ زُبان ہون دا دعویٰ وی کیتا جاندا اے۔ جیہڑا کہ صحیح نئیں اے۔
7۔ شاہپوری پنجابی لہجہ
شاہپوری لہجے دا علاقہ مغرب والے پاسیوں ماجھی لہجے دے علاقے نال جڑدا اے۔ اے علاقہ پاکستانی پنجاب دے ضلعے سرگودھا تے خوشاب نے. جد کہ شاہپوری لہجہ میانوالی ' بھکر ' اٹک ' چکوال ' ڈیرہ غازی خان تے ڈیرہ اسماعیل خان دے کچھ حصیاں وچ وی بولیا جاندا اے۔ شاہپوری لہجہ دا ناں ضلع شاہ پور (جیہڑا ھن ضلع سرگودھا دی اک تحصیل اے) توں لتا گیا اے۔ شاہ پوری لہجہ پنجابی دے سب توں پرانے لہجیاں چوں اک اے۔ شاہ پوری لہجہ نوں ماجھی ' پوٹھوہاری تے جھنگوچی لہجیاں دا مکسچر آکھیا جاسکدا اے۔ اے لہجہ چناب دریا دے مغرب والے پاسے جہلم دریا نوں پار کرکے سندھ دریا دے کنارے تک بولیا جاندا اے۔
8۔ جھنگوچی پنجابی لہجہ
جھنگوچی لہجے دا علاقہ جنوب تے جنوب مغرب والے پاسیوں ماجھی لہجے دے علاقے نال جڑدا اے۔ اے لہجہ پاکستانی پنجاب دے بار دے علاقے وچ بولیا جاندا اے۔ ساندل بار ' کرانا بار '  نیلی بار ' گنجی بار "پنجاب دے بار دے علاقے" نے۔ ساندل بار دا علاقہ مغربی پنجاب وچ رچنا دوآبہ وچ اے۔ اے ضلع جھنگ ' فیصل آباد تے ٹوبہ ٹیک سنگھ دے علاقے دے نال مل کے بن دا اے۔ کرانا بار دا علاقہ مغربی پنجاب وچ چج دواب وچ اے۔ اے ضلع سرگودھا تے ضلع جھنگ دے اتے دے علاقے دے نال مل کے بن دا اے۔ نیلی بار دا علاقہ مغربی پنجاب وچ راوی دریا تے ستلج دریا دے وچکال ضلع ساہیوال ' ضلع اوکاڑہ تے ضلع پاکپتن دے علاقے دے نال مل کے بن دا اے۔ گنجی بار دا علاقہ مغربی پنجاب وچ ستلج دریا تے بیاس دریا دے ملن توں بعد اوسدے تھلے دے علاقے نوں آکھیا جاندا اے۔ اے ضلع بہاولنگر تے چشتیاں دے علاقے دے نال مل کے بن دا اے۔ پنجابی وچ جنگل نوں بار کہندے نے۔  اے علاقے پنجابی ثقافتی ورثے تے پنجابی ادبی ورثے دے علاقے نے۔ ہیر رانجھا تے مرزا صاحبہ دے مشہور رزمیہ رومانوی کہانیاں دی تخلیق ایس ای علاقے وچ ھوئی اے۔ جھنگوچی لہجہ پنجابی دا اک سب توں پرانا تے وکھرا مزاج رکھن والا لہجہ اے تے ایس نوں اصل پنجابی لہجہ تے ٹھیٹھ پنجابی لہجہ وی آکھیا جاندا اے۔ جھنگوچی لفظ جھنگ توں نکلیا اے۔ ایس لہجے نوں اُبھیچری لہجے دا ناں وی دتا جاندا اے۔ دوہڑہ ' ماہیا تے ڈھولا جھنگوچی دے مشہور اصناف سخن نے۔ جھنگ توں علاوہ اے لہجہ فیصل آباد ' چنیوٹ ' ٹوبہ ٹیک سنگھ ' ساہیوال ' اوکاڑہ ' پاکپتن ' خانیوال ' لودھراں ' وہاڑی تے بہاول نگر دے وی کئی علاقیاں وچ بولیا جاندا اے۔
01۔ پوادھی پنجابی لہجہ
پوادھی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے مالوی وچ گوانڈھ دے علاقے دی ہریانوی زبان دے لفظاں دے اثر دے کرکے وجود وچ آیا۔ اے لہجہ پنجاب دے مرکزی علاقے ماجھے دے جنوب مشرق والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے بھارتی پنجاب دے ضلعیاں؛ کھرار ' کورالی ' روپر ' نورپور بیدی ' مورنڈہ ' پیل ' راجپورہ ' سمرالا وچ بولیا جاندا اے۔ سنسکرت دے لفظ "پوروَ اردھ" دا مطلب اے "مشرق والے پاسے دے علاقے دا ادھا حصہ"۔ ایس لئی ماجھے دے مشرق والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے دے ادھے حصے دے لوکاں نوں "پوادھیئے" آکھیا جاندا اے تے اوتھے بولے جان والے لہجے نوں "پوادھ دی بولی" یا پوادھی آکھیا جاندا اے۔
02۔ بانوالی پنجابی لہجہ
بانوالی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے مالوی وچ ہریانہ دے علاقے دی ہریانوی زبان دے لفظاں دے اثر دے کرکے وجود وچ آیا۔ اے لہجہ پنجاب دے مرکزی علاقے ماجھے دے جنوب مشرق والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے ہریانہ دے علاقے بانوالی وچ بولیا جاندا اے۔ بانوالی دے ہریانہ وچ ہون دے کرکے بانوالی لہجہ وچ ہریانوی زبان دے لفظاں دا اثر بوہتا اے۔
03۔ بھٹیانی پنجابی لہجہ
بھٹیانی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے مالوی وچ ہریانہ دے علاقے دی ہریانوی تے بیکانیر دے علاقے دی مارواڑی زبان دے لفظاں دا اثر ھون دے کرکے وجود وچ آیا۔ اے لہجہ پنجاب دے مرکزی علاقے ماجھے دے جنوب مشرق والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے ہریانہ دے ضلع حصار وچ بولیا جاندا اے نالے بیکانیر دے راٹھے بولدے نے۔
04۔ باگڑی پنجابی لہجہ
باگڑی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے مالوی وچ مارواڑی زبان دے لفظاں دا اثر ھون دے کرکے وجود وچ آیا۔ اے لہجہ پنجاب دے مرکزی علاقے ماجھے دے جنوب مشرق والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے بھارتی پنجاب دے ضلع فیروز پور وچ بولیا جاندا اے نالے بیکانیر دے باگڑی تے راٹھور بولتے نے۔
05۔ لبانکی پنجابی لہجہ
لبانکی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے مالوی وچ راجستھانی زبان دے لفظاں دا اثر ھون دے کرکے وجود وچ آیا تے مالوی دے ذیلی لہجے باگڑی نال وی میل رکھدا اے۔ اے لہجہ پنجاب دے مرکزی علاقے ماجھے دے جنوب مشرق والے پاسے راجستھان ' گجرات تے پاکستانی پنجاب دے جنوب دے علاقے دے لبانہ قبیلے دے لوگ بولتے نے۔
06۔ کانگڑی پنجابی لہجہ
کانگڑی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے ڈوگری دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے شمال مشرق والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے ہماچل پردیش دے ضلع کانگڑہ وچ بولیا جاندا اے۔
07۔ چمبیالی پنجابی لہجہ
چمبیالی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے پہاڑی دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے شمال مشرق والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے ہماچل پردیش دے ضلع چمبہ وچ بولیا جاندا اے۔
08۔ پونچھی پنجابی لہجہ
پونچھی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے پہاڑی دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے شمال والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے آزاد کشمیر دے ضلع چمبہ تے دوجے وچکال دے ضلعیاں وچ بولیا جاندا اے۔
09۔ گوجری پنجابی لہجہ
گوجری لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے پوٹھوہاری دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے شمال مغرب والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے جنوبی آزاد کشمیر تے شمالی مغربی پنجاب وچ بولیا جاندا اے۔
10۔ آوانکاری پنجابی لہجہ
آوانکاری لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے پوٹھوہاری دا ذیلی لہجہ اے تے پوٹھوہاری دے ذیلی لہجے گھیبی نال رلدا ملدا اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے شمال مغرب والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے میانوالی وچ بولیا جاندا اے۔
11۔ گھیبی پنجابی لہجہ
گھیبی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے پوٹھوہاری دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے شمال مغرب والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے میانوالی دی تحصیل فتح جنگ تے تحصیل پنڈی گھیب وچ بولیا جاندا اے تے پوٹھوہاری دے ذیلی لہجے آوانکاری نال رلدا ملدا اے۔ گھیبہ قوم جیہڑی اناں علاقیاں تے حکومت کردی رئی اے۔ اوسدی نسبت نال پنڈی گھیب شہر دا وی ناں پیا تے اوسے دی نسبت نال ایس لہجے نوں وی گھیبی لہجے دا ناں دتا گيا اے۔
13۔ سوائیں پنجابی لہجہ
سوائیں لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے ہندکو دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے شمال مغرب والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے ضلع اٹک دی وادی سواں وچ بولیا جاندا اے۔ سوائیں لہجہ دا ناں وادی سواں دے کرکے اے۔ اے وادی سواں دریا دے شمال وچ اے۔ ایس وادی وچ بڑی وڈی تعداد وچ ندی آں تے نالے وینہدے نے جیہڑے سارے دے سارے سوان دریا وچ شامل ہو جاندے نے۔ انہاں ندی آں تے نالیاں دے کرکے ایتھے دی زمین کٹی پھٹی تے نا ہموار اے۔ ہموار تے کاشت دے قابل اراضی بہت گھٹ اے۔
14۔ پشوری/پشاوری پنجابی لہجہ
پشوری/پشاوری لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے ہندکو دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے شمال مغرب والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے خیبر پختونخوا دے شہر پشاور وچ بولیا جاندا اے۔ پشاور شہر وچ ایس زبان نوں بولن والے آں نوں پشاوری یا خارے دے ناں نال سدیا جاندا اے جیس دا مطلب پشاور شہر دے آبائی ہندکوان لے آ جاندا اے۔
15۔ کوہاٹی پنجابی لہجہ
کوہاٹی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے ہندکو دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے شمال مغرب والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے خیبر پختونخوا دے ضلع کوہاٹ وچ بولیا جاندا اے۔ کوہاٹ شہر وچ ایس زبان نوں بولن والے آں نوں کوہاٹی دے ناں نال سدیا جاندا اے جیس دا مطلب کوہاٹ شہر دے آبائی ہندکوان لے آ جاندا اے۔
16۔ جاندلی / روہی پنجابی لہجہ
جاندلی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے پوٹھوہاری دے ذیلی لہجہ چھاچھی تے پنجابی زبان دے ضمنی لہجے شاہ پوری دے ذیلی لہجہ تھلوچی دا مکسچر لہجہ اے۔ ایس نوں روہی وی آکھیا جاندا اے۔ اے لہجہ پنجاب دے مرکزی علاقے ماجھے دے مغرب والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے تحصیل جنڈ تے میانوالی ضلعے وچ بولیا جاندا اے۔
17۔ دھنی پنجابی لہجہ
دھنی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے شاہ پوری دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے مرکزی علاقے ماجھے دے مغرب والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے ضلع چکوال ' جہلم تے اٹک وچ بولیا جاندا اے۔ دھنی لہجہ دا ناں ضلع چکوال دی وادیء دھن توں لتا گیا اے۔ ایس علاقے نوں دھنی دا علاقہ آکھیا جاندا اے۔
20۔ تھلوچی /تھلی پنجابی لہجہ
تھلوچی /تھلی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے شاہ پوری تے پنجابی زبان دے ضمنی لہجے جھنگوچی دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے مغرب والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے صحرائے تھل وچ بولیا جاندا اے. اے لہجہ دریائے سندھ دے مشرق والے پاسے ضلع بھکر ' ضلع لیہ ' ضلع مظفرگڑھ وچ بولیا جاندا اے تے مغرب والے پاسے صوبہ خیبر پختوا دے ڈیرہ اسماعیل خان ' بنوں تے ٹانک ضلعیاں وچ بولیا جاندا اےـ
21۔ ڈیرہ والی پنجابی لہجہ
ڈیرہ والی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے شاہ پوری تے پنجابی زبان دے ضمنی لہجے جھنگوچی دے ذیلی لہجے تھلوچی / تھلی دا مکسچر اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے جنوب مغرب والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے پنجاب دے ضلع ڈیرہ غازی خان ’ راجن پور تے خیبر پختوا دے ضلع ڈیرہ اسماعیل خان وچ بولیا جاندا اے۔
22۔ بار دی بولی پنجابی لہجہ
بار دی بولی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے جھنگوچی دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے علاقے ضلع گوجرانوالہ وچ چناب دریا دے کنارے تے غیر کاشت علاقے وچ بولیا جاندا اے۔
23۔ وزیرآبادی پنجابی لہجہ
وزیرآبادی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے جھنگوچی دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے علاقے وچ چناب دریا دے کنارے تے ضلع گوجرانوالہ دے اک شہر وزیر آباد وچ بولیا جاندا اے۔
24۔ رچنوی پنجابی لہجہ
رچنوی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے جھنگوچی دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ وچ بولیا جاندا اے۔ جد کہ کتے کتے ساہیوال ' چنیوٹ تے فیصل آباد دے ضلعیاں وچ وی بولیا جاندا اے۔
25۔ جٹکی پنجابی لہجہ
جٹکی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے جھنگوچی دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے وچکال والے علاقے ماجھے دے ضلع ساہیوال وچ راوی دریا تے ستلج دریا دے کنارے دے علاقے وچ بولیا جاندا اے۔
26۔ چناوری پنجابی لہجہ
چناوری لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے جھنگوچی دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے مرکزی علاقے ماجھے دے مغرب والے پاسے دے پنجاب دے علاقے ضلع جھنگ وچ چناب دریا دے مغرب والے پاسے بولیا جاندا اے تے چناوری ناں چناب دریا چوں نکلیا اے۔
ابراہیم بن ادھم
خواجہ ابراہیم بن ادہم بادشاہ بلخ جنہاں نے اللہ دی خاطر سلطنت نوں خیرباد کہہ دتا
پنجابی دے لہجے
27۔ کاچی / کاچھڑی  پنجابی لہجہ
کاچی / کاچھڑی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے جھنگوچی دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے مرکزی علاقے ماجھے دے مغرب والے پاسے دے پنجاب دے علاقے ضلع جھنگ وچ جہلم دریا دے سجے کنارے تے بولیا جاندا اے۔
ابراہیم بن ادھم
ناں
پورا ناں: خواجہ ابو اسحاق ابراہیم بن ادہم بن سلیمان بن منصور بن یزید بن جابر
پنجابی دے لہجے
28۔ ملتانی پنجابی لہجہ
ملتانی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے جھنگوچی دا ذیلی لہجہ اے۔ اے لہجہ پنجاب دے مرکزی علاقے ماجھے دے جنوب مغرب والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے ملتان تے مظفر گڑہ دے ضلعیاں وچ بولیا جاندا اے۔ 1920ء وچ ماہر لسانیات گریسن نے برصغیر دی آں زباناں دے دورے ویلے ایس نوں مغربی پنجابی یا لہندا آکھیا۔ 1962ء وچ دعویٰ کیتا گیا کہ اے اک وکھری زبان اے تے ایس نوں سرائیکی دا ناں دتا گیا۔ جیہڑا کہ صحیح نئیں اے تے ملتانی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے جھنگوچی دا ای ذیلی لہجہ اے۔
ابراہیم بن ادھم
ناں
کنیت: ابو اسحق
پنجابی دے لہجے
29۔ جافری/کھیترانی پنجابی لہجہ
جافری/کھیترانی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے شاہ پوری تے پنجابی زبان دے ضمنی لہجے جھنگوچی دے ذیلی لہجے تھلوچی / تھلی دے مکسچر لہجے ڈیروالی وچ بلوچی تے سندھی دے رلن دے کرکے وجود وچ آیا۔ ایس لئی اے لہجہ ڈیروالی توں وکھ لگدا اے۔ اے لہجہ پنجاب دے مرکزی علاقے ماجھے دے جنوب مغرب والے پاسے بلوچستان دے ضلع موسیٰ خیل تے بارکھان وچ بولیا جاندا اے۔
ابراہیم بن ادھم
ولادت
ولادت با سعادت 159ھ مطابق 795ء وچ مکہ مکرمہ وچ ہوئی۔
پنجابی دے لہجے
30۔ ریاستی / بہاولپوری پنجابی لہجہ
ریاستی لہجہ پنجابی زبان دے ضمنی لہجے جھنگوچی وچ راجستھانی زبان دے رلن دے کرکے وجود وچ آیا۔ اے لہجہ پنجاب دے مرکزی علاقے ماجھے دے جنوب والے پاسے پنجاب دے سرے دے علاقے بہاولپور تے رحیم یار خان دے ضلعیاں وچ بولیا جاندا اے۔ ایس نوں بہاولپوری وی آکھیا جاندا اے۔ اے علاقہ بہاولپور ریاست دا حصہ سی۔ ایس لئی ریاستی ناں ریاست دے کرکے اے۔
ابراہیم بن ادھم
القابات
امام الارض،مرشدِ خلق،مقتدائے قوم،پیشوائے امت ندے منبعِ فیوض وبرکات،سیدالاصفیاء ،سرخیل صوفیا،سلطان التارکین،ب رہان السالکین ،مقرب بارگاہِ رب العلمین،حضرت سیدناابو اسحاق ابراہیم بن ادہم جودولتِ علم توں مالا مال ،معرفت وطریقت وچ باکمال، آسمانِ ولایت دے گوہرِ تابدار، حقائق وکمالات وچ بے نظیر ،تقوی وچ بے مثال سن جنید بغدادی آپ نوں مفاتیح العلوم فرماندے ،امام اعظم آپ نوں سید العرفاء’’سیدنا ‘‘کہہ کر پکارندے نیں۔
حالاتِ زندگی
صوفی بزرگ، پورا ناں ابراہیم بن ادہم بن منصور بن یزید بلخ دے بادشاہ سن مگر انھوں نے تمام عیش و عشرت نوں چھڈ کے مسکینی تے خدا طلبی دی راہ اپنا لی سی تے تارک الدنیا ہو گئے تے صحرا نوردی کردے ہوئے نیشا پور دے نواح وچ پہنچ گئے اوتھے اک غار وچ نو سال تک مصروف ریاضت رہے پھر مکہ معظمہ چلے گئے تے کچھ عرصہ تک اوتھے ای عبادت و ریاضت وچ مشغول رہے۔ آپ نوں بہت سارے بزرگان دین توں شرف نیاز حاصل رہیا سفیان ثوری، امام ابوحنیفہ تے امام ابویوسف نال  آپ دیاں ملاقاتاں رہیاں
پنجابی دے لہجے
راٹھی / چولستانی پنجابی لہجہ
ایہہ گل منی گئی اے کہ نہ تاں سارے منکھاں ، قبیلیاں ، سماجی گٹاں دا اچارن ڈھنگ تے ووکیبولری اکو اے تے نہ ہی وکھ وکھ جغرافیائی حالات اندر پیدا ہوئیاں اچارن خاصیتاں اکو جہیاں ہن ۔ اسے لئی کہندے ہن کہ ہر بارھاں کوہاں تے بولی بدل جاندی اے ۔ اس طرحاں ایہہ سماجی تے علاقائی بھید اپبولی نوں جم دندے ہن ۔
ابراہیم بن ادھم
بیعت و خلافت
بیعت و خلافت آپ نے فضیل بن عیاض توں پائی۔ اسی دے نال امام باقر ،خواجہ عمران بن موسی بن زید الراعی،شیخ منصور السلمی اورخواجہ اویس قرنی توں وی خرقہ خلافت پایا سی۔ جنید بغدادی دے بقول آپ  فقراء دے تمام علوم و اسرار دی کنجی نیں۔ آپ  دا مشہور قول اے کہ جدوں گناہ دا ارادہ کرو تو خدا دی بادشاہت توں باہر نکل جاؤ۔ چار، پنج روز دا روزہ انہاں دا وی معمول سی۔گھاس وغیرہ نال افطار کردے سن۔بہت گھٹ سوندے سن۔پیوند دے کپڑے اکثر پہنندے سن۔
پنجابی دے لہجے
راٹھی / چولستانی پنجابی لہجہ
اتھے اک ہور گل وی واضع کرنی ضروری اے کہ بارھاں کوہاں وچ بولی اک– دم نہیں بدل جاندی ، صرف اچارن ڈھنگ تے ووکیبولری وچ تھوڑھا جیہا فرق پے جاندا اے ۔ دریا دے اک کنڈھے تے وسن والیاں دی بولی دوجے کنڈھے تے وسن والیاں نالوں کجھ وکھ ہوویگی ۔ ایہہ وکھریواں پرانے دور وچ ہور وی زیادہ ہو جاندا سی جد دریا وچ ہڑ آ جان دے کارن دوہاں کنڈھیاں تے وسن والیاں دا میل جول مہینیاں بدھی بند ہو جاندا سی ۔
ابراہیم بن ادھم
وصال
آپ دے سال وفات دے بارے وچ اختلاف اے بہرحال مختلف روایات دی روشنی وچ آپ  دی وفات (160ھ / 876ء ندے 166ھ/894ء) دے عرصہ دے دوران قرار پاتی اے۔ اک روایت دے مطابق26 جمادی الاولی 161ھ نوں وصال فرمایا، آپ دے مزار دے متعلق وی اختلاف اے کچھ لوکاں دا خیال اے کہ آپ  شام وچ مدفون نیں۔ بعض روایات دے مطابق آپ  نوں بلاد روم دے اک بحری جزیرہ وچ سپرد خاک کیتا گیا۔ اک روایت دے مطابق آپ  دا مزار بغداد ( عراق) وچ اے اک خیال ایہ وی اے کہ آپ  بلاد روم دے اک قلعہ’’ سوقین‘‘ وچ مدفون نیں۔ شہزادہ دارا شکوہ قادری  نے آپ دا شام وچ مدفون ہونا زیادہ درست تسلیم کیتا اے۔ اک جگہ آپ دا مزار مبارک شام وچ حضرت لوط علیہ السلام دے مزارپرانوار دے قریب زیارت گاہِ خواص وعوام اے۔
پنجابی دے لہجے
راٹھی / چولستانی پنجابی لہجہ
اج لوکاں دے میل جول ودھ جان نال بولیاں دے علاقائی روپاں وچ وکھریویں بھاویں گھٹ راے ہن ، پھر وی اک– دم مٹ نہیں گئے ۔ جویں بھوجپری ، بندھیلکھنڈی ، اتکنیک ، راجستھانی ، کھڑی بولی ، ہریانوی آدی ہندی دیاں اپبولیاں ہن ، ٹھیک اسے طرحاں پنجابی دیاں وی اپبولیاں ہن اتے اوہ ہندوستانی تے پاکستانی پنجاب وچ پھیلیاں ہوئیاں ہن ۔ سنکھپت ویروا اس پرکار اے :
ابراہیم بن ادھم
حوالے
گٹھ:718 دے جم گٹھ:782 دیاں موتاں گٹھ:افغان صوفی اولیا گٹھ:صوبہ بلخ دیاں شخصیتاں گٹھ:صوفی گٹھ:صوفی سنت
پنجابی دے لہجے
راٹھی / چولستانی پنجابی لہجہ
ماجھی اتھوا مرکزی : ایہہ سانجھے پنجاب دے این مرکزی علاقے وچ بولی جاندی اے تے اسے لئی اس نوں پنجاب دی ٹکسالی بولی دے طور تے پروان کیتا گیا اے ۔ گجراں والہ ، لاہور ، امرتسر تے گرداس پور دے پورے ضلعے اتے شیخوپورا تے سیالکوٹ اتھوا گجرات دے کجھ علاقے اس دے گھیرے وچ آؤندے ہن ۔ اس دا ٹھیٹھ محاورہ امرتسر دے آلے دوآلے دا اے ۔ ماجھی نوں جے لیہندی دا سودھیا روپ کیہا جائے تاں ایوگ نہیں ہووےگا جویں پیو ، گھیؤ ، پتر ، بھاؤ آدی کئی شبد اکو طرحاں ورتے جاندے ہن ۔ ہاں کریا روپ وچ چوکھی تبدیلی آئی اے جویں ‘ مریندا’ دی تھاں ‘ ماردا’ اتے ‘ جاساں’ دی تھاں ‘ جاواںگا’ ، ‘ آوانگا’ ورتدے ہن ۔ اجکل پنجابی دیاں لگبھگ سبھ کتاباں وچ ایہی اپبولی ورتی جاندی اے ۔ پھر دی ‘ آرام’ نوں ‘ رمن’ ، ‘ پنچ’ نوں ‘ پینچ’ ، ‘ سنگھ’ نوں ‘ سنہاں’ آدی اس دے خاص علاقائی بھید ہن ۔ ملتانی توں بعد اس نوں پنجاب دی سبھ توں پرانے اپبولی منیا جاندا اے ۔ پرانے کتاباں وچ اس دا ناں لاہوری وی دتا اے ۔
دوابی : مرکزی پنجاب دے مشرق ول دوابا اے ۔ دوآبے دے مطلب ہن ‘ دو پانی’ اتے ‘ دوابا’ دا مطلب اے دو دریاواں دے وچکار دا علاقہ ۔ انج تاں پنجاب وچ پنج دوآبے ہن پر ستلج تے بیاس دے وچکار دا علاقہ خاص ‘ دوآبے’ دے ناں نال مشہور اے ۔ اس دی بولی نوں دوابی کہندے ہن ۔ جالندھر ، ہشیارپور تے کپورتھلہ دے ضلعے اس وچ آؤندے ہن ۔ دوابا نواسی انج تاں مرکزی بولی ہی بولدے ہن پر ‘ و’ دی تھاں ‘ ب’ ، ‘ ش’ دی تھاں ‘ چھ’ جاں ‘ ب’ دی تھاں ‘ و’ ورت کے ایہہ بولی دا رنگ روپ بدل دندے ہن جویں ‘ واہگورو’ نوں ‘ باہگرو’ ، ‘ بنڈ’ تے ‘ وٹ’ نوں ‘ بٹ’ بولنگے ۔ اسے طرحاں ‘ برما’ نوں ‘ ورما’ اتے ‘ بڑی خوشی’ اتے ‘ برشبھان’ نوں ‘ برچھبھان’ بنا دینگے ۔ مرکزی تے دوابی اپبولیاں ہن تیزی نال اک– مک ہو رہیاں ہن ۔
ڈوگری : ڈوگر د عرب اے ‘ پہاڑ’ ۔ ایہہ بولی پنجاب دے نال دے پہاڑی علاقیاں وچ ورتی جاندی اے ۔ کلو ، کانگڑا ، شملہ ، جموں تے سیالکوٹ دے پہاڑی علاقے اس دے گھیرے وچ آؤندے ہن ۔ ایہہ پوٹھوہاری نال میل کھاندی اے ۔ ‘ مگھی’ ، ‘ تگھی’ اتھے وی ورتدے ہن ۔ کریا وچ ‘ دے’ دی ورتوں وادھو کردے ہن جویں ‘ گئے نے’ نوں ‘ گئے دے نے’ ۔ ‘ سی’ جاں ‘ سا’ دی تھاں ‘ تھ’ ورتدے ہن جویں ‘ کہہ چھڈیا سی’ نوں ‘ گلائی چھوڑیا تھا’ بولنگے ۔ ‘ اے’ دی ورتوں عامَ کردے ہن جویں ‘ سوہیئے باپوئے دی’ ۔
جانگلی جاں بارے دی بولی : مرکزی علاقے نال پچھم ول لگدا علاقہ بار دا اے ۔ ایہہ بار شیکھوپرے توں لے کے خانیوال تک اتے راوی توں لے کے جہلم تک پسری ہوئی اے ۔ اس سارے علاقے دی جھانگی کہندے ہن ۔ شیخوپورے دا ادھا ضلع ، منٹگمری ، لائلپر تے جھنگ دے سارے ضلعے ، ملتان دیاں تن تحصیلاں ، خانیوال ، کبیروالا تے میلسی وہاڑی اتے ضلع شاہ پور ( ہن سرگودھا ) دا بہت سارا علاقہ اس وچ شامل ہن ۔ ‘ ہکّ’ ، ‘ ونجھنا’ تے ‘ مریس’ آدی بول اس دے پوٹھوہاری نال ملدے ہن اتے ‘ دھاونا’ ، ‘ دھاتا’ ، ‘ بھاہ’ ، تے ‘ چوڈس’ آدی ملتانی نال ۔ پر اس وچ ‘ مینڈا’ ‘ تینڈا’ دی تھاں ‘ میرا’ ‘ تیرا’ ہی ورتدے ہن ۔ جھنگ دے شہری لوک ، ‘ میرا’ ‘ تیرا’ بولدے ہن تے ایہی اوہناں دی پچھان اے ۔ ایہہ اپبولی مرکزی نال چوکھا میل کھاندی اے ۔ اس دی خاص نشانی ایہہ اے کہ اس وچ ٹپی ( ں ) دی تھاں ادھک دی ورتوں زیادہ کیتی جاندی اے جویں ‘ کندھ’ نوں ، ‘ کدھّ’ ‘ کنگھی’ نوں ‘ کگھی’ ، ‘ سگھّ’ نوں ‘ سنگھ’ تے ‘ چنگھنا’ نوں ‘ چگھنا’ کہنگے ۔ بہت ساریاں تھانواں تے جاں تے ( ِ ) اڈا ہی دتی جاندی اے ، نہیں تے اس دی تھاں ( ا ) ورتیا جاندا اے جویں شہر نوں ‘ شاہر’ تے ‘ گہنہ’ نوں ‘ گاہنا’ ، ‘ رہندے’ نوں ‘ راہندے’ تے ‘ لاہندا’ نوں ‘ لاہندا’ بولیا جاندا اے ۔ ‘ سی’ دی تھاں ‘ آہا’ ، ‘ آہی’ جاں ‘ ہائی’ ورتدے ہن ، جویں ‘ اک دل آہا سو رانجھن لیتا کھیڑیاں نوں کے دیسی’ ( ہیر دمودر ) ۔ اس دے لوک گیتاں وچ اتم ساہتّ لکیا پیا اے ۔ دمودر نے اپنے قصہ ‘ ہیر’ وچ پرمکھ روپ وچ ایہی بولی ورتی اے ۔ جہلم دے پارلے علاقے تے کھشاب دی بولی نوں بلوچی کہندے ہن ،
ایہہ جانگلی اپبھاکھا دا چھوٹا روپ اے ۔ اس طرحاں ضلع میانوالی دی بولی نوں آوانکاری کہندے ہن ۔ ایہہ پوٹھوہاری تے جانگلی بولی دی مشرت اے ۔ ہیر دمودر جانگلی بھاکھا دا کامیاب نمونہ اے ۔
ملتانی : پرانے پنجاب دا بہت ساہتّ ملتانی وچ حاصل اے ۔ ملتانی ضلع ملتان دیاں تحصیلاں ملتان ، سجاباد تے لودھراں اتے مزپھرگڑھ دے ضلعے وچ بولی جاندی اے ۔ بہاول پور دی بولی بہتی ملتانی اے بھاویں اس پور پیتلا جیہا سندھی دا اثر وی اے ۔ کئی اس نوں ‘ سرائکی’ وی کہندے ہن ۔ اسے طرحاں ڈیرہ گازیکھان دی بولی وی ملتانی ہی کہی جا سکدی اے بھاویں اس نوں ڈیرہ جاتی قہقے وکھ کرن دا یتن کیتا گیا اے ۔ کریا دا مستقبل روپ بار دی بولی والا ہی اے ، مطلب ‘ جاسی’ ‘ خاصی’ ‘ رہسی’ آدی ، پر بھوت وچ ‘ آہا’ دی تھاں ‘ ہائی’ سنیا جائیگا ۔ اسے طرحاں ‘ چلنا’ نوں ‘ جلنا’ ، اتے ‘ مینڈا’ ‘ تینڈا’ ، ‘ گھنّ’ ‘ وننج’ آدی اس دی پچھان دے مشہور بول ہن ۔
پوٹھوہاری : ایہہ بولی راولپنڈی ، کیمبلپر ( اٹک ) ، جہلم دی سہاں ندی دے آر پار دے جموں کشمیر دے نال لگدے علاقے میرپر وچ بولی جاندی اے ۔ پرانے سمیاں وچ ایہہ علاقہ تعلیم دا مرکز رہا اے ۔ ٹیکسلا اتھے ہی قائم سی ۔ وچوں کجھ سماں پچھڑیا رہِ کے نوین یگ وچ اس علاقے نے چوکھے ساہتکاراں نوں جم دتا اے ۔ ‘ مینڈا’ ، ‘ تینڈا’ تے ‘ گھن’ ، ‘ ونجھ’ دے بول اس دے ملتانی اپبھاکھا نال ملدے جلدے ہن ۔ اس اپبولی وچ ‘ مگھی’ ، ‘ تگھی’ دے نال ( ے ) دی تھاں ( ے ) دی ودھیرے ورتوں ہندی اے جویں ‘ کسکے’ ، ‘ کے پیا کرینے’ آدی ۔ اس طرحاں ‘ کتھے’ نوں ‘ کتھے’ اتے ‘ ساڈے’ دی تھاں ‘ اساں نے’ بولدے ہن ۔ ‘ ’ دی تھاں ‘ ہ’ اکھر دی ورتوں وی عامَ کیتی جادی اے ، جویں ‘ اس’ دی تھاں ‘ حس’ تے ‘ ایہہ’ دی تھاں ‘ ہہ’ ۔ موہن سنگھ دا گیت ‘ ہک ڈھوک ساڑھی در اچھّ ڈھولا’ اس اپبھاکھا دا چنگا نمونہ اے ۔
پوادھی : دریا گھگر دے ارد گرد انبالہ ، پٹیالہ تے سرسا– فتہاباد دے کجھ علاقے دی بولی نوں پوادھی کہندے ہن ۔ ایہہ ملوئی نال چوکھی ملدی اے ۔ اتھے ‘ سانوں’ دی تھاں ‘ ہمانوں’ ، ‘ وچ’ دی تھاں ‘ بچ ما’ تے ‘ ہن’ نوں ‘ اب’ بولدے ہن ۔ ‘ آیا سی’ دی تھاں ‘ آیا تی’ اتے ‘ گیا سی’ دی تھاں ‘ گیا تی’ بولدے ہن ۔
پوادھی توں اگے بانگرو بولی آ جاندی اے ۔ اس لئی بانگرو دا اثر وی تھوڑھا بہت پوادھی پور پیندا اے ۔ کرنال تے روہتک دی بولی بانگرو اے جد کہ سرسا ، ہسار ، ہنومانگڑھ ( بیکانیر ) دی بھٹیانی ۔ ایہناں دوہاں بولیاں پور ہندی دا اثر ضرور اے پر ایہناں دی روح پنجابی ہی اے ۔ اتھے ‘ اسیں ایہہ نہیں ہون دیانگے’ نوں ‘ ہم یہ نہیں ہون دیں’ بولنگے ۔ ‘ کتھے جاندے ہو’ نوں ‘ کٹھے جاؤ سو’ بولنگے ۔
پوٹھوہاری ، ملتانی تے جھانگی ، تناں اپبولیاں نوں ملا کے لیہندی جاں لہندا دا ناں وی دتا جاندا اے ۔ ایہناں تناں دی شبداوالی کافی سانجھی اے اتے کریا روپ جویں ‘ جاسی’ ، ‘ خاصی’ ‘ ونجھنا’ ، آدی اتے لاں ( ے ) دی وادھو ورتوں جویں ‘ کریندا’ ، مریندا’ ، آدی اکو جاے ورتے جاندے ہن ۔ ایہہ تنے اپبولیاں گٹ ہن اتے سنسکرت دے سبھ توں ودھ نیڑے ۔ ‘ اک دی تھاں’ ‘ ہک’ وی اس سارے علاقے وچ اکو جیہا ورتیا جاندا اے ۔
انھیویں صدی ای۔ دے انت تک ایہناں علاقیاں دے ساہتکار اپنیاں رچناواں وچ اپنی اپنی اپبھاکھا دی چوکھی ورتوں کردے راے ہن ۔ پر ویہویں صدی ای۔ دے شروع وچ پنجابی ساہتّ وچ نویں موڑ آؤن نال لگبھگ سارے ساہتکار مرکزی بولی دی ورتوں ہی کرن لگ پئے ۔ اوہناں دیاں رچناواں وچ مقامی بھاکھا دا اثر نہ ماتر ہی رہِ گیا اے ۔
ہور پڑھو
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
ساحر لدھیانوی
ترقی پسند تحریک تو‏ں تعلق رکھنے والے مشہور شاعر۔ 8 مارچ 1921ء نو‏‏ں لدھیانہ پنجاب وچ پیدا ہوئے۔ خالصہ اسکول تو‏ں ابتدائی تعلیم حاصل کيتی۔ گورنمنٹ کالج لدھیانہ تو‏ں ميں داخلہ لیا۔ کالج دے زمانے تو‏ں ہی انہاں نے شاعری دا آغاز کر دتا۔ امرتا پریتم دے عشق وچ کالج تو‏ں کڈے گئے تے لاہور آ گئے۔ ایتھ‏ے ترقی پسند نظریات د‏‏ی بدولت قیام پاکستان دے بعد 1949ء وچ انہاں دے وارنٹ جاری ہوئے جس دے بعد اوہ ہندوستان چلے گئے۔
مڈھلا جیون
ایہناں دا جنم اک وڈے وسویدار چودھری فضل محمد دی گیارویں بیوی سردار بیگم دی ککھوں برطانوی پنجاب وچ لدھیانہ وکھے ہویا۔ اپنے باپ دا ایہہ اکلوتا پتر سی۔ اس دا ناں عبدالحئی رکھیا گیا۔ عبدالحئی نے دسویں مالوا خالصہ ہائی سکول لدھیانہ توں 1937 وچّ پاس کیتی۔ پھر اوہ ستیش چندر دھون سرکاری کالج، لدھیانہ وچّ داخل ہو گیا۔ کالج وچ اپنی شاعری لئی اوہ بہت مشہور سی۔ پہلے سال ہی اسنوں اپنی جماعتن کڑی نال پرنسپل دے لان وچ بیٹھن کرکے کالج وچوں کڈھ دتا۔ کجھ لوکاں دا کہنا ہے کہ اوہ کڑی امرتا پریتم سی۔ پر ایہہ گلّ صحیح نہیں، اوہ اس سمیں تکّ کدے لدھیانے نہیں سی رہی۔ پھر لہور جا کے ساحر دیال سنگھ کالج لہور وچ داخل ہو گیا۔ پر اتھوں وی اس نوں انقلابی شاعری کرکے کڈھ دتا گیا۔ اوہ اسلامیہ کالج لہور وچ داخل ہویا پر بی.اے. دے امتحان توں پہلاں ہی پھیر کالج توں باہر ہو گیا۔
ڈنٹن کاؤنٹی
ڈنٹن امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
ساحر لدھیانوی
ادبی سفر
تاں اس نے اپنا تخلص ‘ساحر’ رکھ لیا۔ اس دا اصلی ناں عبدالحئی گھٹّ لوکاں نوں ہی پتہ ہے۔ اس دا تخلص اس دی شخصیت ’تے پورا ڈھکدا سی۔ ساحر ہر مشاعرے دی مکھ کھچّ ہندا۔ اس دیاں رمانچک نظماں نوجوان دلاں دی دھڑکناں دی ترجمانی کردیاں سن۔ اس کرکے اوہناں وچّ اوہ ہردل عزیز ہو گیا۔ بعد وچّ اس وڈے شاعر نے اپنے پیدائشی شہر لدھیانے دا ناں اپنے نام دا حصہ بنا کے دنیاں بھر وچّ مشہور کر دتا۔
لہور وچ اس دا پرسدھ شاعراں نال میل-جول ہو گیا۔ 1944 وچّ اس دی کتاب ‘تلخیاں’ چھپی تاں اوہ راتو رات سٹار بن گیا۔ امرتا پریتم وی لہور ہی رہندی سی۔ اوہ ساحر تے لٹو ہو گئی۔ اس نے ساحر لئی اپنے عشقَ دی کہانی بڑی بیباکی نال اپنی سوے-جیونی ‘رسیدی ٹکٹ’ وچّ بیان کیتی ہے۔ اس بارے ‘اک سی انیتا’ وچ وی لکھیا۔ ‘سنیہڑے’ جس ’تے امرتا نوں ساہت اکادمی پرسکار ملیا، دیاں ساریاں نظماں تاں ساحر نوں ہی مخاطب ہن۔ ‘تلخیاں’ وچّ ‘مادام’، ‘متاائے غیر’، ‘ایک تصویر-اے-رنگیر’ آدی نظماں امرتا بارے ہن۔
ہندوستان آمد
ہندوستان وچ اوہ سیدھے بمبئی وچ وارد ہوئے۔ انہاں دا قول مشہور اے کہ بمبئی نو‏‏ں میری ضرورت ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ اس دور وچ ساحر تے دوسرے ترقی پسند شعرا نے بھانپ لیا سی کہ فلم اک ایسا میڈیم اے جس دے ذریعے اپنی گل عوام تک جس قوت تے شدت تو‏ں پہنچائی جا سکدی اے، اوہ کسی تے میڈیم وچ ممکن نئيں ا‏‏ے۔ چناں چہ اسيں کہہ سکدے نيں کہ ساحر اک مشن دے تحت بمبئی گئے اگرچہ 1949ء وچ انہاں د‏‏ی پہلی فلم "آزادی د‏‏ی راہ پر" قابلِ اعتنا نہ ٹھہری، لیکن موسیقار سچن دیو برمن دے نال 1950ء وچ فلم "نوجوان" وچ انہاں دے لکھے ہوئے نغمےآں نو‏‏ں ایسی مقبولیت نصیب ہوئی کہ آپ اج وی آل انڈیا ریڈیو تو‏ں انھاں سن سکدے نيں۔ انہاں وچو‏ں اک گانے "ٹھنڈی ہوائاں" د‏‏ی دھن تاں ایسی ہٹ ہوئی کہ عرصے تک اس د‏ی نقل ہُندی رہی۔
فلمی سفر
لہور توں ساحر فلمی دنیاں وچ اپنی قسمت ازماؤن لئی بمبئی چلا گیا جتھے پہلاں اس دے پیر نہ جمے۔ 14 اگست 1947 نوں دیس ونڈیا گیا۔ لدھیانے توں اس دی ماں نوں اس دے ہندو سکھ دوستاں نے بڑی مشکل نال بچا کے لہور بھیجیا۔ ستمبر 1947 وچّ اپنی ماں دی بھال وچ ساحر وی لاہور پہنچ گیا۔ اتھے اوہ کمیونسٹ رسالے ‘سویرا’ دا اڈیٹر بن گیا۔ پر جد اس دی گرفتاری دے ورنٹ نکلے تاں جون 1948 وچ اپنی ماں سمیت اوہ مڑ بمبئی چلیا گیا۔ بہت جدوجہد پچھوں 1950 وچّ ریلیز ہوئی فلم ‘بازی’ دی کامیابی نے ساحر نوں فلمی نغمہ نگاری وچّ اسے طرحاں مشہور کر دتا جس طرحاں ‘تلخیاں’ نے ساہتی مدان وچّ کیتا سی۔ ساحر نے فلماں دے ہٹ گیت لکھ کے نعماں تے نامنا دونوں کھٹے۔ اوہ اپنے ویلے دا سبھ توں ودھ پیسے کماؤݨ والا نغمہ نگار سی۔ فلم رائیٹرز ایسوسی ایشن دا بناں مقابلہ پردھان وی بنیا۔ اس پدوی ’تے ہندیاں اس نے نغماں نگاراں نوں فلمی دنیاں اتے ریڈیو وچ بڑی ستکار والی تھاں دوائی۔ جویں فلم دی کاسٹ دکھاؤن ویلے نغمہ نگار دا ناں سنگیتکار توں پہلاں آوے، ریڈیو تے فرمائشی پروگرام وچ نغمہ نگار دا ناں وی دسیا جاوے۔ اسے طرحاں گراموفون کمپنیاں نوں رکارڈاں ’تے نغماں نگاراں دا ناں وی دین لئی مجبور کیتا۔ اک سنگیت ڈائریکٹر نے میہنا ماریا کہ ساحر دے گانے اس کرکے مشہور ہن کیونکہ اوہناں نوں لتا منگیشکر گاؤندی ہے۔ ساحر بڑا انکھی سی۔ اس نے شرط رکھی کہ دو سال اوہ صرف اس فلم لئی گانے لکھیگا جس وچ لتا توں نہ گوائے جاݨ۔ ساحر دی لتا بارے سبھ توں مشہور نظم ہے ‘تیری آواز’۔
فلمی گیت
پہلے تاں موسیقار روشن نے 1954ء وچ فلم "چاندنی چوک" وچ اس دھن اُتے ہتھ صاف کیا، فیر اس تو‏ں تسلی نہ ہوئی تاں 1960ء وچ "ممتا" فلم وچ اسی طرز وچ اک ہور گانا بنا ڈالا۔ جدو‏ں دوسرےآں دا ایہ حال ہو تاں بیٹا کسی تو‏ں کیو‏ں پِچھے رہندا، چناں چہ آر ڈی برمن نے 1970ء وچ "ٹھنڈی ہوائاں" تو‏ں استفادہ کردے ہوئے اک ہور گانا بنا ڈالا۔ فلم نوجوان دے بعد ایس ڈی برمن تے ساحر د‏‏ی شراکت پکی ہو گئی تے اس جوڑی نے اَگڑ پِچھڑ کئی فلماں وچ کم کیتا جو اج وی یادگار ا‏‏ے۔ انہاں فلماں وچ "بازی"، "جال"،"ٹیکسی ڈرائیور"، "ہاؤس نمبر 44"،"منیم جی" تے "پیاسا" وغیرہ شامل نيں۔ ساحر د‏‏ی دوسری سب تو‏ں تخلیقی شراکت روشن دے نال سی تے انہاں دونے نے "چترلیکھا"، "بہو بیگم"، "دل ہی تاں اے "، "برسا‏‏ت د‏‏ی رات"، "تاج محل"، "بابر"تے "بھیگی رات" ورگی فلماں وچ جادو جگایا۔ روشن تے ایس ڈی برمن دے علاوہ ساحر نے او پی نیر، این دتا، خیام، روی، مدن موہن، جے دیو تے کئی دوسرے موسیقاراں دے نال وی کم کیتا ا‏‏ے۔