cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تشیعت دی تریخ
شیعہ عبّاسیو ں دے دور وچ
سامرہ د‏‏ی طرف روانہ ہو ا جس وقت وچ اوتھ‏ے پہونچا سب تو‏ں پہلے وصیف ترکی دے پاس گیا اس نے وی میرے تو‏ں کہیا،(١) جے اس شخص دے سر دا اک با ل وی کم ہو گیا تاں تسيں میرے مقابلہ وچ ہوئے۔(٢)
سیّد محسن امین نے اپنی کتاب د‏‏ی پہلی جلد وچ عباسی حکومت دے چند افراد نو‏‏ں شیعاں وچ شمار کيتا اے منجملہ انہاں وچو‏ں ابو سلمہ خلال نيں(٣) کہ جو خلافت عباسی دے پہلے وزیر سن تے وزیر آل محمد دے لقب تو‏ں مشہور سن ، ابو بجیر اسدی بصری منصور دے زمانے وچ بزرگ فرمانروائاں وچ محسوب ہُندے سن، محمد بن اشعث ہارون رشیدکے وزیر سن تے امام کاظم د‏‏ی گرفتاری دے وقت ايس‏ے شخص تو‏ں منسوب داستان اے جو اس دے شیعہ ہوݨ اُتے دلالت کردی اے، علی بن یقطین ہارون دے وزیراں وچو‏ں سن ،اسی طرح یعقوب بن داؤد مہدی عباسی دے وزیر تے طاہر بن حسین خزاعی مامون دے دور وچ خراسان دے حاکم تے بغداد دے فاتح سن ،اسی وجہ تو‏ں حسن بن سہل نے انہاں نو‏‏ں ابی السرایا د‏‏ی جنگ وچ نئيں بھیجیا۔ (۴) اسی طرح بنی عباس دے دور وچ من جملہشیعہ قاضیاں د‏‏ی لسٹ ایويں اے: ............
(١)ترک دے سردار اں وچو‏ں (٢) مسعودی، مروج الذھب ، منشورات موسسئہ الا علمی للمطبوعات، بیروت ، طبع اول ، ج ۴، ص ١٨٣ (٣) البتہ کچھ صاحبان نظر اس گل دے معتقد نيں کہ جے ابو سلمہ دے شیعہ ہوݨ د‏‏ی دلیل اوہ خط اے کہ جو امام صادق د‏‏ی خدمت لکھیا گیا تھاتویہ دلیل نئيں اے کیو نکہ اس اقدام نو‏‏ں اک سیاسی اقدام تصور کیاگیا اے ، رجوع کيتا جائے پیشوائی ،مہدی ، سیرئہ پیشوایان ،موسسئہ امام صادق ، طبع چہارم ، ١٣٧٨، ص٣٧٨ (۴)اعیان الشیعہ،دارالتعارف للمطبوعات ، بیروت ،ج ١ ص ١٩١
شریک بن عبداللہ نخعی کوفہ دے قاضی اورواقدی مشہور مورّخ جو مامون دے دور وچ قاضی سن ،(١)ایتھ‏ے تک کہ تشیع انہاں مناطق وچ کہ جہاںپر عباسیاں کارسوخ و نفوذ تھااس قدر پھیل گئی سی کہ انہاں نو‏‏ں وڈا خطرہ لا حق ہوݨ لگاتھا جداں کہ امام کاظم د‏‏ی تشییع جنازہ دے موقع اُتے سلیمان بن منصورکہ جوہارون کا، چچا تھااس نے شیعاں دے غصہ نو‏‏ں ٹھنڈا کرنے دے لئی جوکافی تعداد وچ جمع سن آپ دے جنازہ وچ پا برہنہ شرکت کيتی۔ (٢)
اسی طرح جس وقت امام جواد شہید ہوئے اوہ چاہندے سن کہ انہاں نو‏‏ں مخفی طور اُتے دفن کرداں لیکن شیعہ باخبر ہو گئے تے بارہ ہزار افراد مسلح ہوکرہتھو‏ں وچ تلوار لئے گھراں تو‏ں باہر آگئے تے عزت و احترام دے نال حضرت دے جنازہ د‏‏ی تشییع کی(٣) امام ہادی د‏‏ی شہادت دے موقع اُتے وی شیعاں د‏‏ی کثرت د‏‏ی بنا اُتے تے بہت کافی گریہ و بکا د‏‏ی وجہ تو‏ں مجبور ہوئے کہ حضرت نو‏‏ں انہاں دے گھر وچ دفن کردتیاں(۴) امام رضاعلیہ السلام دے دور دے بعدعباسی خُلفا نے فیصلہ کيتا کہ ائمہ طاہرین دے نال اچھی رفتار تو‏ں پیش آئیاں تاکہ شیعاں دے غصّہ دا سبب نہ بنیاں، ايس‏ے بنا پرمام رضا نو‏‏ں ہارون دے دور وچ نسبتاً آزادی حاصل سی تے آپ نے شیعاں دے لئی علمی ا و رتبلیغی ............
(١) اعیان الشیعہ، دار التعارف ، للمطبوعات ،بیروت ،ص١٩٢۔١٩٣ ،( البتہ واقدی کامحققاں دے درمیان تشیع دے بارے وچ اختلاف اے ) (٢) امین، سید محسن،اعیان شیعہ ،دارالتعارف للمطبوعات ،بیروت ،ج ١ ،ص ٢٩ (٣) حیدر، اسد، الامام الصادق والمذاہب ا لا ربعہ ، دار الکتاب عربی، بیروت ،طبع سوم، ج١ ، ص٢٢٦ (۴)ابن واضح، تریخ یعقوبی، منشورات شریف الرضی ، قم ،ج٢ ،ص۴٨۴
فعالیت وسر گرمیاںبھی انجام دیںنیز اپنی امامت دا کھل دے اعلان کيتا تے تقیہ تو‏ں باہر آئے ہور دوسرے تمام فرق و مذاھب دے اصحاب تو‏ں بحث وگفتگو کی، تے انہاں وچو‏ں بعض کوجواب تو‏ں مطمئن کيتا جداں کہ اشعری قمی نقل کردا اے: امام کاظم تے امام رضا دے زمانے وچ اہل سنّت فرقہ تو‏ں مرحبۂ تے زیدیاں دے چند افراد شیعہ ہو گئے تے انہاں دو امامو‏ں د‏‏ی امامت دے قائل ہوگئے۔(١)
بعض خُلفائے عباسی د‏‏ی کوشش ایہ سی کہ ائمہ طاہرین نو‏‏ں اپنی نظارت وچ رکھن تاکہ انہاں اُتے کنٹرول کر سکن، انہاں حضرات نو‏‏ں مدینہ تو‏ں لاندے وقت اس گل د‏‏ی کوشش کيتی کہ انہاں نو‏‏ں شیعہ نشین علاقہ تو‏ں نہ گذارا جائے ،اسی وجہ تو‏ں امام رضا نو‏‏ں مامون دے دستور دے مطابق بصرہ ،اہواز اور فارس دے راستے تو‏ں مرو لے گئے نہ کہ کوفہ،جبل ا ور قم دے راستے تو‏ں کیونجے ایہ شیعاں دے علاقے سن ۔(٢)
یعقوبی دے نقل دے مطابق جس وقت امام ہادی علیہ السلام نو‏‏ں متوکل عباسی دے دستور دے مطابق سامرّہ لے جایا گیا توجس وقت آپ بغداد دے نزدیک پہنچے تب اس گل تو‏ں باخبر ہوئے کہ کافی تعداد وچ لوک امام دے دیدار دے منتظر نيں ایہ لوک وہیںٹھہر گئے تے رات دے وقت شہر وچ داخل ہوئے تے اوتھ‏ے تو‏ں سامرہ گئے ،(٣) عباسیاں دے دور وچ شیعہ حضرات ،دور د ر از تے وکھ وکھ مناطق وچ وکھو وکھ ............
(١)المقا لات و الفرق، مرکز انتشارات علمی و فرہنگی ، تہران ، ص٩۴ (٢)پیشوائی ، مھدی ،سیرئہ پیشوایان ، موسسئہ امام صادق ، طبع ھشتم، ١٣٧٨ھ ش ، ص ۴٧٨ (٣)ابن واضح ،تریخ یعقوبی ، ج ٢، ص ۵٠٣
تھے ائمہ طاہرین نے وکالت دے نظام د‏‏ی داغ بیل پائی تے وکھ وکھ مناطق تے شہراں وچ اپنے نائب تے وکیل معین کيتے تاکہ انہاں دے تے شیعاں دے درمیان رابطہ قائم ہوسک‏‏ے، ایہ مطلب امام صادق دے زمانے تو‏ں شروع ہويا اودو‏ں خلفا دا کنٹرول ائمہ طاہرین اُتے جِنّا شدید ہو تو‏ں گیا اِنّی ہی شیعو ں د‏‏ی دسترسی امامو‏ں تک مشکل ہُندتی گئی تے ايس‏ے اعتبار تو‏ں وکالت تے وکیلاں دے نظام د‏‏ی اہمیت وچ وادھا ہوتاگیا ، کتاب تریخ عصر غیبت وچ آیا اے کہ مخفی کمیٹیو ں دے پھیلنے اورتقویت پانے دا سب تو‏ں اہ‏م ترین سبب وکلا نيں،ایہ نظام امام صادق دے زمانے تو‏ں شروع ہويا تے عسکریین دے دور وچ اس وچ بہت ودھ ترقی تے وسعت ہوئی۔ (١)
استاد پیشوائی اس بارے وچ لکھدے نيں : شیعہ ائمہ جنہاں بحرانی شرائط تو‏ں عباسیاں دے زمانے وچ رو برو سن اوہ سبب بناکہ انہاں د‏‏ی پیروی کرنے والےآں دے درمیان رابطہ برقرار کرنے دے لئی نويں وسائل د‏‏ی جستجوکيت‏ی جائے تے انہاں د‏‏ی بروئے کار لیایا جائے تے ایہ وسائل وکالت دے ارتباط تے نمائندوںنال رابطہ ہور وکیلوںکا تعین کرنا وکھ وکھ مناطق وچ امام دے توسط تو‏ں سی، وکلا اورنمائندےآں دے معین کرنے دا مقصد وکھ وکھ مناطق تو‏ں خمس و زکوٰة،ہدایا اورنذورات د‏‏ی رقم دا جمع کرنا سی تے وکلاکے توسط تو‏ں لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں ہوݨ والی فقہی مشکل تے عقیدتی سوالات دا امام نو‏‏ں جواب دینا سی چنانچہ اس طرح د‏‏ی کمیٹیاں امام دے مقاصدکواگے ودھانے وچ کافی مؤثر رہیاں ۔(٢) ............
(١) پور طبا طبائی ،سید مجید ، تریخ عصر غیبت ، مرکز جہانی علوم اسلامی ، ص ٨۴ (٢)پیشوائی ، مہدی،تریخ عصر غیبت ،ص ۵٧٣
وہ مناطق تے علاقے کہ جتھے امام دے وکیل ا و ر نائب ہويا کردے سن اوہ تھلے لکھے نيں، کوفہ ، بصر ہ ، بغداد قم،و ا سط، اہواز ،ہمدان ،سیستان ، بست ،ری ، حجاز ، یمن ، مصر ا و رمدائن ۔ (١) شیعہ مذہب چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ،شرق وغرب تے اسلامی دنیا دے تمام مناطق وچ اِنّی اوج تے بلندی پیدا کر چکيا سی کہ اس دے بعد تے اس تو‏ں پہلے ایسی وسعت دیکھݨ وچ نئيں آئی… مقدسی نے شیعہ نشین شہراں د‏‏ی لسٹ اس دور دے اسلامی سر زمین وچ جو پیش کيت‏‏ی اے اوہ اس مطلب کيت‏‏ی طرف نشاندہی کردی اے ، اسيں اس د‏ی کتاب تو‏ں اوہ عبارت نقل کردے نيں جس وچ اس نے اک جگہ کہیا اے: یمن ، کرانہ ، مکہ تے صحار وچ اکثر قاضی معتزلی تے شیعہ سن ۔(٢) جزیرة العرب وچ وی کافی شیعیت پھیلی ہوئی سی،(٣) اہل بصرہ دے ارد گردرہنے والےآں دے بارے وچ ملدا اے کہ اکثر اہل بصرہ قدری ،شیعہ ، معتزلی یافیر حنبلی سن (۴)کوفہ دے لوک وی اس صدی وچ کناسہ دے علاوہ سب شیعہ سن ، (۵) ............
(١)رجال نجاشی،دفتر نشر فرہنگ اسلامی ،وابستہ جامع مدر سین ،قم ،١۴٠۴ھ ص ٣۴۴، ٧٩٧، ٨٠٠، ٨٢۵،٨۴٧ (٢) مقدسی ، ابو عبداللہ محمد بن احمد ، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم،ترجمہ منذوی، شرکت مؤلفان ، ومترجمان، ایران، ١٣٦١ ،ج ١ ،ص ١٣٦ (٣)احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ،ص ١۴۴ (۴)گزشتہ حوالہ ،ص١٧۵ (۵)گزشتہ حوالہ ،ص ١٧۴
موصل دے علاقےآں وچ وی کچھ شیعہ موجود سن ،(١)اہل نابلس ، قدس تے عُمان وچ وی شیعاں د‏‏ی اکثریت سی ،(٢)قصبہ فسطاط او ر صند فا دے لوک وی شیعہ ہی سن (٣) سندہ دے شہر ملتان وچ وی شیعہ سن کہ جو اذان واقامت وچ ہرفقرے نو‏‏ں دو بار پڑھدے نيں۔(۴)
اہواز وچ شیعہ تے سنی دے درمیان حالات کشیدہ رہے اورجنگ تک نوبت پہونچ گئی۔(۵) مقریزی نے وی حکومت آل بویہ تے مصری فاطمیوںکی طرف اشارہ کردے ہوئے لکھیا اے رافضی مذہب مغرب دے شہراں وچ شام ، دیار بکر ، کوفہ ، بصرہ ، بغداد ، پورے عراق، خراسان دے شہر، ماوراء النہراور ايس‏ے طرح حجاز، یمن، بحرین، وچ پھیل گیا ، انہاں دے تے اہل سنت دے درمیان اس قدر جنگاں ہوئیںکہ جنہاں نو‏ں شمارنئيں کيتا جا سکدا ، (٦) اس صدی وچ بغداد وچ وی اکثر شیعہ ہی سن جداں کہ بغدادبنی عباس د‏ی خلافت دا مرکز سی تے جِنّا ہو سکدا سی روز عاشو را کھل دے آزادانہ طور اُتے عزاداری کردے سن ،جداں کہ ابن کثیر دا بیان اے شیعاں د‏‏ی کثرت اورحکومت آل بویہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی بنا اُتے اہل سنت انہاں نو‏‏ں اس ............
(١)گزشتہ حوالہ ، ص ٢٠٠ (٢) گزشتہ حوالہ ، ص ٢٢٠ (٣) گزشتہ حوالہ ، ص٢٨٦ (۴) گزشتہ حوالہ،ج٢ ،ص ٧٠٧ (۵) احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ،ج٢ ،ص ٦٢٣ (٦)مقریزی ،تقی الدین ابن العباس احمد بن علی ، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار المعروف با لخطط المقریزیہ دار الکتب العلمیہ ، بیروت ،طبع اوّل ، ١۴١٨،ج ۴ ،ص ١٩١
عزاداری تو‏ں نئيں روک سک‏‏ے،(١) اس زمانے وچ شیعوںدے لئی اِنّا ودھ راستہ ہموار ہو گیا سی کہ اکثر اسلامی سرزمیناں شیعہ حاکماں دے زیر تسلط سی، ایران دے شمال وچ ، گیلان تے مازندران وچ طبرستان دے علوی حکومت کردے سن ،مصر وچ فاطمی ، یمن وچ زیدی ، شمال عراق او ر شام وچ حمدانی تے ایران وعراق وچ آل بویہ حکومت کردے سن ، البتہ بعض عباسی خلفا جداں مھدی ، امین ، مامون، معتصم واثق تے منتصر انہاں دے زمانے وچ شیعہ نسبتاً عملی طورسے آزاد سن، انہاں خلفا دے زمانے وچ پہلے د‏‏ی بہ نسبت سخت گیری کم ہو گئی سی ، یعقوبی دے نقل دے مطابق مھدی عباسی نے طالبیان او ر شیعاں نو‏‏ں کہ جو زندان وچ سن آزاد کر دتا سی ۔(٢)
امین د‏‏ی پنج سالہ دور حکومت وچ وی عیش ومستی تے اپنے بھائی مامون نال جنگ وچ مشغول ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعاں اُتے سختی کم سی مامون ، معتصم، واثق ، تے معتضدعباسی وی شیعیت د‏‏ی طرف مائل سن ،لیکن متوکل خاندان پیغمبر ۖ تے شیعاں دا سخت ترین دشمن سی اگرچہ اس دے دور وچ شیعہ کنٹرول دے قابل نئيں سن اس دے باو جود وی و ہ زیارت قبر امام حسین علیہ السلا م تو‏ں رکدا سی ۔( ٣) ابن اثیرکا کہنااے: متوکل اپنے تو‏ں پہلے خلفا، جداں مامون ، معتصم ، واثق جو علی ا و ر خاندان علی نال محبت دا اظہار کردے سن انہاں نال دشمنی رکھدا سی تے جنہاں دا شمار دشمنان علی وچ ............
(١)البدایہ والنھایہ، بیروت ، ١٩٦٦، ج ١١، ص٢۴٣ (٢) ابن واضح ، تریخ یعقوبی ، منشورات شریف الرضی ، قم ، ج ٢ ، ص ۴٠۴ (٣)طبری ،محمد بن جریر ،تریخ طبری، دارالکتب العلمیة ،بیروت،ج۵ ص٣١٢
ہوتاتھا مثلاً شامی شاعر علی بن جہم ، عمر بن فرج ، ابو سمط تے مروان بن ابی حفصہ د‏‏ی اولاداں کہ جو بنی امیہ دا دم بھرتی سی ايس‏ے طرح عبداللہ بن محمد بن داؤد ھاشمی کہ جو ناصبی تے دشمن علی سی اس دے نال اس دا اٹھنا بیٹھنا تھا(١) اس دور وچ ناصبی تے بے دین شاعراں وچ متوکل تو‏ں نزدیکی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ جرأت پیدا ہوگئی سی کہ خاندان پیغمبرۖ دے خلاف اشعار کہنے لگے، لیکن متوکل دے جانشین منتصر نے اس روش دے خلاف کم کيتا تے شیعاں نو‏‏ں عملی آزادی دتی تے قبر امام حسین د‏‏ی تعمیر کرائی تے ریارت کيت‏ی ممانعت نو‏‏ں بر طرف کر دتا ۔(٢) اس دور دے شاعر بحتری نے اس طرح کہیا اے: انّ علیاًلاولی بکم وازکی یداًعند کم من عمر (٣) عمر د‏‏ی بہ نسبت امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام ودھ مقرب و مقدس نيں ۔
عبّاسی خلفاء د‏‏ی شیعہ رہبراں پرکڑی نظر
عباسی حکومت نے ٣٢٩ھ تک کلی طور اُتے ایرانی وزرا ء تے افسراں نیزترک فوجیاں د‏‏ی برتری دے دو دور گذارے نيں، اگرچہ ترکاں دے دور وچ خلافت د‏‏ی باگ ڈور ضعیف رہی ............
(١)الکامل فی التریخ،دار صادر ، بیروت ، ١۴٠٢ھ ، ج ٧ ، ص۵٦ (٢) مسعودی ، علی بن حسین ، مروج الذھب ،منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات ، بیروت ، ١۴١١ھ ، ج ۴ ، ص١۴٧ (٣)مسعودی ، علی بن حسین ، مروج الذھب ،منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات ، بیروت ، ١۴١١ھ، ج ۴ ، ص١۴٧
اوربوہت‏ے عباسی خلفاکے افسر تے نمائندے ترک سن ،اور کلی طور اُتے حکومت د‏ی سیاست شیعاں دے خلاف سی عباسیاں دے دور وچ تشیّع دے ودھ پھیلنے د‏‏ی بنا اُتے عباسی خُلفا د‏‏ی سیاست ایہ سی کہ شیعہ قائدین اُتے سخت نظر رکھی جائے ،اگرچہ شیعاں دے سلسلہ وچ خلفاکا رویہ اک دوسرے تو‏ں وکھ وکھ سی بعض انہاں وچو‏ں جداں منصور ،ہادی ،رشید ، متوکل ، مستبدحددرجہ سخت گیر تے خون بہانے والے سن انہاں وچو‏ں بعض دوسر ے جداں مہدی عباسی ، مامون واثق اپنے پہلے خلفا د‏‏ی طرح بہت ودھ سخت گیر نئيں سن تے ا ن دے زمانہ وچ شیعہ کسی حد تک آرام د‏‏ی سانس لے رہے سن ،جس وقت منصور عباسی نے محمد نفس زکیہ تے انہاں دے بھائی ابراہیم د‏‏ی طرف تو‏ں خطرہ دا احساس کيتا تاں اس نے انہاں دے باپ ، بھائیاں تے چچاواں نو‏‏ں گرفتار کيتا تے زندان وچ ڈال دتا ۔(١) منصور نے بارہیا امام صادق ـ نو‏‏ں دربار وچ بلوایا تے حضرت دے قتل دا ارادہ کيتا لیکن خُدا کاارادہ کچھ تے ہی سی ،(٢) ............
(١)مسعودی ، علی بن حسین ، مروج الذھب ،منشورات الاعلمی للمطبوعات ، بیروت ، ج ٣ ،ص ٣٢۴ (٢)ابن جوزی نقل کردا اے جس وقت منصور مکہ دے ارادے تو‏ں مدینہ وچ وارد ہو ا ،ربیع حاجب تو‏ں کہیا ،جعفر بن محمد نو‏‏ں حاضر کرو خُدا مینو‏‏ں مار ڈالے جے ميں انہاں نو‏‏ں قتل نہ کراں، ربیع نے حضرت دے حاضر کرنے وچ سُستی برتی ،منصور دے فشار د‏‏ی وجہ تو‏ں ربیع نے حضرت نو‏‏ں حاضر کيتا ،جس وقت امام حاضر ہوئے اودو‏ں آپ نے آہستہ آہستہ اپنے لباں نو‏‏ں حرکت دی،جب منصور دے نزدیک پہنچے تے آپ نے سلام کيتا تاں منصور نے کہیا: اَے خُدا دے دشمن !نابود ہوجا، ساڈی مملکت وچ خلل واقع کردا اے خُدا مینو‏‏ں مارڈالے جے ميں تسيں نو‏‏ں قتل نہ کراں ،امام صادق نے فرمایا :
سُلیمان پیغمبرکوسلطنت ملی انہاں نے خدا دا شکرادا کيتا ،ایوب نے مصیبت دیکھی تے صبر کيتا ،یوسف مظلوم واقع ہوئے ظالماں نو‏‏ں بخش دتا ،تم انہاں دے جانشین ہوبہتر اے کہ انہاں تو‏ں عبرت حاصل کرو ،منصور نے اپنے سر نو‏‏ں تھلے جھکالیا دوسری بار اپنے سر نو‏‏ں اُٹھا کر ایہ کہیا: آپ ساڈے قرابت داروںاور رشتہ داراں وچو‏ں نيں اس دے بعد اس نے حضرت نو‏‏ں عزّت دی، معانقہ کيتا تے آپ نو‏‏ں اپنے نزدیک بٹھاکر آپ تو‏ں گل کرنے وچ مشغول ہوگیا ،فیر ربیع تو‏ں کہیا : جِنّی جلدی ہوسک‏‏ے انعام واکرام اورجعفر بن محمد دے لباسنو‏ں لے آئواوران نو‏‏ں رخصت کرو،جس وقت حضرت باہر نکلے ربیع آپ دے پِچھے پِچھے آیااور آپ تو‏ں کہیا :ماں تن دن تو‏ں آپ د‏‏ی طرف تو‏ں دفاع اورمدار اکر رہاتھاآپ جدو‏ں آئے توميں نے دیکھیا کہ آپ دے لب حرکت ک‏ر رہ‏ے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں منصور آپ دے خلاف کچھ وی نہ کرسکا چونکہ وچ سُلطان دا کارندہ ہاں اِس دُعا دا محتاج ہاں چاہتاہاں کہ آپ مینو‏‏ں ایہ دُعا تعلیم فرماواں حضرت نے فرمایا : ایہ کہہ :
((اَللّھمّ احرِ سنی بِعینِکٔ الّتِی لَا تنام وَ اَکنِفنِی بکنَفِکٔ الّذِی لَا یرامُ اَو یَضامُ وَ اغْفِر لِی بِقْدرَتِکَٔ عَلیَّ وَ لا اَھْلِکٔ وَ اَنْتَ رَجَائیِ اللّھُمَ اِنَّکَٔ اَکْبَرُ وَ اَجَلُّ مِمَّنْ اخَافُ وَ اَحذَرُ اَللّھُمَ بِکَٔ اَدفَعُ فِی نَحْرِ ہِ و َ اَ سْتعِیذ ُ بِکَٔ مِنْ شَرِ ہ))
بارالٰہا! تیری اکھاں د‏‏ی قسم! کہ جوسوندی نہیںمیری راکھی کر اورتینو‏ں اس قدرت دا واسطہ ! کہ جو ہدف ِ بلا قرارنئيں پاندی مینو‏ں اس چیز تو‏ں محفوظ رکھ تے وچ ہلاک نہ کیاجائاں کیونجے تاوہی میری اُمید دا سر چشمہ اے ، بارالٰہا! اوہ فراوان نعمتیںکہ جوتونے مینو‏ں دتی نيں وچ انہاں نعمتاں دا شکر ادا نئيں کرسکااور تونے مینو‏‏ں انہاں نعمتاں تو‏ں محروم نئيں کیابہت ساریاں اوہ بلائیںکہ جس وچ تاں نے مینو‏ں مبتلا کيتا تے ميں نے کم صبری دا مظاہرہ کيتا اس تو‏ں تومینو‏ں نجات دے ،بار الٰہا! تیری قدرت دے دفاع تے پشت پناہی تو‏ں ہی اس دے شر تو‏ں محفوظ رہ سکدا ہاں تے اس دے شر تو‏ں تیرے تو‏ں پناہ چاہتاہاں ۔
(تذکرة الخواص ، منشورات المطبعة الحیدریہ ومکتبتھا ، النجف الاشرف ،١٣٨٣ ھ ،ص ٣۴۴ )
خلفائے عباسی د‏‏ی کوشش ایہ ہُندی سی کہ اوہ شیعہ رہنمائاں نو‏‏ں جو انہاں کے رقیب ہويا کردے سن انہاں نو‏‏ں راستے تو‏ں ہٹادتا جائے ایتھ‏ے تک کہ منصور نے ابن مہاجر ناں دے اک شخص نو‏‏ں کچھ رقم دے ک‏‏ے مدینہ بھیجیا تاکہ اوہ عبداللہ ابن حسن تے امام صادق علیہ السّلام تے بعض دوسرے علویوںکے پاس جائے تے انہاں تو‏ں کہ‏ے کہ وچ خراسان دے شیعاں د‏‏ی طرف تو‏ں آیا ہاں تے اس رقم نو‏‏ں انہاں دے حوالہ ک‏ر ک‏ے انہاں تو‏ں دستخط لے لے، امام صادق نے اسنو‏ں اس گل د‏‏ی طرف متوجہ کيتا کہ تسيں نو‏‏ں منصور نے بھیجیا اے تے اس تو‏ں تاکید د‏‏ی کہ منصور تو‏ں جاکرکہنا :علویاں نو‏‏ں حالے کچھ عرصہ تو‏ں مروانی حکومت تو‏ں نجات تے راحت ملی اے اورانہاں نو‏ں حالے اس د‏ی لوڑ اے، انہاں دے نال حیلہ تے فریب نہ کر۔(١)
اسدحیدر کہندے نيں: منصورنے اما م صا دق نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی وکھ وکھ وسیلےآں دا سہارا لیا تے شیعاں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏‏ں خط لکھوایا تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں آپ د‏‏ی خدمت وچ کچھ مال بھیجیا لیکن انہاں وچ سے کسی اک وچ وی کامیاب نئيں ہو سکیا ۔(٢)
جس وقت منصور کوامام صادق علیہ السّلام د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر ملی تاں اس نے مدینہ دے حاکم محمد بن سلیمان کوخط لکھیا کہ جے جعفر بن محمد نے کسی معین شخص نو‏‏ں اپنا وصی قرار دتا اے تاں اسنو‏ں پھڑ لیا جائے تے اس د‏ی گر دن اُڑادی جائے، تاں مدینہ دے حاکم نے اس دے جواب وچ لکھیا : جعفر بن محمد نے انہاں پنج افراد نو‏‏ں اپنا وصی قرار دتا اے ، ابو جعفر منصور ،محمد بن سلیمان عبداللہ ، موسیٰ تے حمیدہ ،اودو‏ں منصور نے کہیا:تب انہاں نو‏‏ں قتل نئيں کيتا جاسکدا ،(٣) ............
(١) ابن شہر آشوب ، مناقب آل ابی طالب ،موسسئہ انتشارات علامہ، قم ، (بی تاج ۴ ص ٢٢٠ (٢)الامام الصادق و المذاھب الاربعہ،دار الکتاب العربی ، بیروت ، طبع سوم ، ١۴٠٣ھ ج١، ص ۴٦ (٣) طبرسی ، ابو علی فضل بن حسین ، اعلام الوریٰ موسسة احیا ء التراث ، قم ، ١۴١٧ ج ٢ ،ص ١٣
مہدی عباسی اپنے باپ د‏‏ی طرح شیعو ں تے علویاں دے لئی سخت گیر نئيں سی ۔
یعقو بی نقل کردا اے: مہدی جدو‏ں خلیفہ ہويا تواس نے دستور دتا جِنّے وی علوی زندان وچ نيں انہاں نو‏‏ں آزاد کردتا جائے ،(١)اس وجہ تو‏ں اس دے زمانے وچ کوئی وی علوی قیام وجود وچ نئيں آیا ، ابوالفرج اصفہانی نے فقط دو دا ذکر کيتا اے کہ جو اس دے زمانے وچ مارے گئے اک علی عبّاس حسنی کہ جنہاں نو‏ں زہر دے ذریعہ قتل کيتا گیا دوسرے عیسیٰ بن زیدکہ جنہاں د‏‏ی نا معلوم طریقہ تو‏ں موت واقع ہوئی اوہ منصور دے زمانے تو‏ں پوشیدہ طور اُتے زندگی بسر کررہے سن ۔(٢)
ہادی عباسی دے زمانے وچ علویاں تے شیعاں دے وڈے قائدین اُتے شدید فشار سی جداں کہ یعقوبی نے لکھیا اے :ہادی نے شیعاں تے طالبیاں اُتے بہت سختی کر رکھی سی تے انہاں نو‏‏ں بہت ودھ ڈریا رکھیا سی تے اوہ وظائف او رحقوق کہ جو مہدی نے اپنے زمانے وچ انہاں دے لئی مقرر کيتے سن انہاں نو‏‏ں قطع کر دتا تے شہراں دے حاکم ا و ر فرمانروائاں نو‏‏ں ایہ لکھ بھیجیا کہ طالبیاں دا تعاقب کرن تے انہاں نو‏‏ں گرفتار کر لین ، (٣) اس غلط رویے دے خلاف اعتراض کردے ہوئے حسین بن علی کہ جو سادات حسنی نال تعلق رکھدے سن ( شہید فخ ) نے قیام کیااور اس جنگ وچ حسین دے علاوہ بوہت سارے علوی قتل ہوئے۔ (۴) ............
(١) ابن واضح ، تریخ یعقوبی، منشورات شریف الرضی ، قم ، ١۴١۴ ھ ، ج ٢ ،ص ٣٩۴ (٢) ابو الفرج ،اصفہانی ، مقاتل الطالبین ،منشورات الشریف الرضی ، قم ، ١۴١٦ ھ ،ص ٣۴٢ ۔ ٣٦١ (٣) ابن واضح، تریخ یعقوبی ،ص۴٠۴ (۴)ابو الفرج ،اصفہانی ،مقاتل الطالبین ، منشورات شریف الرضی ، قم ، ١۴١٦ ھ ،ص٣٦٦
دوسر ی صدی ہجری وچ منصور دے بعد ہارون رشید علویاں تے شیعہ قائدین دے لئی سخت تر ین خلیفہ سی ،ہارون علویاں دے نال بے رحمانہ رفتار رکھدا سی اس نے یحییٰ بن عبداللہ محمد نفس زکیہ دے بھائی نو‏‏ں امان دینے دے بعد بے رحمانہ طریقہ تو‏ں زندان وچ ڈالیا تے قتل کر وا د یا ۔(٢)
اسی طرح اک داستان عیون اخبار الرضا وچ ذکر ہوئی اے جو ہارون رشید د‏‏ی بے رحمی د‏‏ی حکایت کردی اے، حمید بن قحطبہ طائی طوسی نقل کردا اے : ہارون نے اک شب مینو‏‏ں بلوایا تے حکم دتا کہ اس تلوار نو‏‏ں پکڑو تے اس خادم دے دستور اُتے عمل کرو خادم مینو‏ں اک گھر دے پاس لیایا جس دا دروازہ بند سی ، اس نے دروازہ نو‏‏ں کھولیا اس گھر وچ تن کمرے تے اک کنواں سی اس نے پہلے کمرہ نو‏‏ں کھولیا او ر اس وچو‏ں ویہہ سیّداں نو‏‏ں باہرنکا لا جنہاں دے بال بلند تے گھنگھریلے سن ، انہاں دے درمیان بُڈھے تے جوان دکھائی دے رہے ............
(١) علّامہ مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار،ج۴٨، ص١۵١ (٢) ابو الفرج اصفہانی ، مقا تل الطالبین ،منشورات الشریف الرضی ، قم ، ١۴١٦ ھ ، ص ٣٨١ ۔ ۴٠۴
تھے انہاں سب نو‏‏ں سنگݪ اں وچ جکڑا گیا سی ہارون دے نوکر نے میرے تو‏ں کہیا: امیر المومنین دا دستور اے کہ انہاں سب نو‏‏ں قتل کردو ایہ سب اولاد علی ا و راولاد فاطمہ ۖ تو‏ں نيں ، وچ اک دے بعد دوسرے نو‏‏ں قتل کردا گیا تے نو کر انہاں دے بدن نو‏‏ں سراں دے بل کنويں وچ ڈالتا رہیا ،اس دے بعد اس نے دوسر ے کمرہ نو‏‏ں کھولیا اس کمرہ وچ وی ویہہ افراد اولاد علی او راولاد فاطمہ وچو‏ں سن ميں نے انہاں نو‏‏ں وی پہلے افراد د‏‏ی طرح ٹھکانے لگادتا،اس دے بعد تیسرے کمرہ نو‏‏ں کھولیا اس وچ دوسرے ویہہ افراد اہل سادات سن ميں نے انہاں نو‏‏ں وی پہلے والے چالیس افراد دے نال ملحق کردتا ، صرف اک بوڑھا شخص باقی رہ گیا سی اوہ میری طرف متوجہ ہويا تے اس نے میرے تو‏ں کہیا: اے منحوس آدمی! خُدا تینو‏ں نابود کرے روز قیامت ساڈے جد رسول ۖ خُدا دے سامنے کيتا عذر پیش کرے گا اودو‏ں میرے ہتھ کانپنے لگے تاں نوکر نے غضبناک اکھاں تو‏ں مینو‏ں دیکھیا تے دھمکی دتی تاں ميں نے بُڈھے آدمی کوبھی قتل کردتا تے نوکر نے اس دا بدن وی کنويں وچ ڈال دتا ۔(١)
آخر دا ر ہارون رشید نے امام کاظم علیہ السلام نو‏‏ں باوجود اس دے کہ اوہ انہاں دے مقام و مرتبہ کاقائل سی گرفتار کيتا تے زندان مین ڈال دتا تے آ خر وچ ز ہر دے ک‏ے آپ نو‏‏ں شہید کردتا۔ (٢) امام کاظم علیہ السّلام د‏‏ی شہادت دے بعد ہارون رشید نے اپنے سرداراں وچو‏ں ............
(١) صدوق ، عیون اخبار الرضا ، دار العلم ، قم ، طبع ١٣٧٧ ھ ق ، ص ١٠٩ (٢)طبرسی ، ابو علی فضل بن حسین، اعلام الوریٰ ، موسسئہ آل البیت لا حیاء التراث ، قم ، ١۴١٧ ، ھ ج٢، ص ٣۴
اک جلودی نامی شخص نو‏‏ں مدینہ بھیجیا تاکہ آل ابی طالب دے گھراں اُتے حملہ کرے، اورعورتاں دے لباس لوٹ لے ہر عورت دے لئی صرف اک لباس چھوڑدے امام رضادروازے اُتے کھڑے ہوگئے تے آپ نے عورتاں نو‏‏ں حکم دتا کہ تسيں اپنے اپنے لباس انہاں دے حوالے ک‏ے دو۔ (١)
مامون ،عباسی خلفا وچ سب تو‏ں ودھ سیاست مدارتھا کہ جس نے شیعہ امامو‏ںاور رہبراں اُتے پابندی دے لئی اک نويں روش اختیار تاکہ ائمہ اطہار نو‏‏ں زیر نظر رکھ سک‏‏ے، مامون دے مہم ترین انگیزاں وچو‏ں اک انگیزہ امام رضا د‏‏ی ولی عہدی ايس‏ے مقصد دے لئی سی جداں کہ مامون نے اِس سیاست نو‏‏ں دوسری بار امام جواد دے لئی وی انجام دتا تے اپنی دھی د‏‏ی شادی آپ دے نال کردتی تاکہ مدینہ وچ آپ د‏‏ی فعالیت وسر گرمی اُتے نظر رکھ سک‏‏ے مامون دے بعد والے خُلفانے وی اس روش نو‏‏ں اختیار کيتا تے ہمیشہ ائمہ معصومین علیہم السلام حکومت دے جبر تو‏ں مرکز خلافت وچ زندگی بسر کردے رہے ایتھ‏ے تک کہ دسويں تے گیارہويںامام سامرہ وچ زندگی گذارنے د‏‏ی وجہ تو‏ں جو اک فوجی شہر سی عسکریین دے ناں تو‏ں مشہور ہو گئے۔ ............
عباسیاں دے زمانے وچ شیعاں د‏‏ی کثرت دے ا سباب
شیعیت عباسیاں دے دور وچ روز بروز ودھدتی گئی اس مسئلہ دے کچھ عوامل واسباب نيں کہ انہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی طرف اسيں اشارہ کردے نيں:
ہاشمی تے علوی بنی امیہ دے زمانے وچ
بنی امیہ دے دور وچ ہاشمی چاہے علوی ہاں یا عباسی متحد سن تے ہشام دے زمانے تو‏ں عباسیاں د‏‏ی تبلیغ شروع ہوگئی سی اوہ زید تے انہاں دے فرزند یحییٰ دے قیام دے نال ہ‏م آہنگی رکھدے سن انہاں نے تشیع د‏‏ی نیہہ اُتے اپنے کم دا آغاز کر دتا سی جیساکہ ابو الفرج اصفہانی دا بیان اے :
جس وقت اموی خلیفہ ولید بن یزید قتل ہوااور مروانیاں دے درمیان اختلاف پیدا ہوگیا تاں بنی ہاشم دے مبلغین وکھ وکھ علاقے وچ ہجرت کر گئے تے سب تو‏ں پہلے جس چیز دا اظہار کیہ اوہ امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی افضلیت تے انہاں دے فرزنداں د‏‏ی مظلومیت سی ۔
منصور عباسی جو حدیث غدیر دے راویاں وچو‏ں اک تھا(١)جس وقت عباسی سپاہیوںنے علویاں دے مقابلہ وچ انہاں د‏‏ی سیاست نو‏‏ں دیکھیا تواسنو‏ں قبول نئيں کيتا اوران دا عباسیاں دے نال اختلاف پیدا ہوگیا، ابو سلمہ خلال جو عراق وچ عباسیوںکی جانب لوکاں نو‏‏ں دعوت دینے والا سی۔(٢)
علویاں د‏‏ی طرف میلان د‏‏ی وجہ تو‏ں عباسیاں دے ہتھو‏ں قتل ہوگیا(٣)اگرچہ ایہ شخص عقیدہ دے اعتبار تو‏ں شیعہ نئيں سی مگر خاندان پیغمبر ۖ تو‏ں جواسنو‏ں لگائو سی اس تو‏ں انکار نئيں کيتا جا سکدا، خاص کرقبیلۂ حمدان تو‏ں تے کوفہ دا رہنے والا سی۔(4) ............
(١) ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین، منشوارات شریف رضی، قم ١۴١٦ھ ص ٢٠٧ (٢) خطیب بغدادی،تریخ بغداد،دارالکتب العلمیہ بیروت طبع اول ١۴١٧ھ ج١٢،ص ٣۴٠ (٣) ابراہیم د‏‏ی موت دے بعد ابو سلمہ( خلال کہ جو عراقیوںکو عباسیاں د‏‏ی جانب تو‏ں دعوت دینے والا تھااور بعد وچ سفاح دا وزیر وی بنا) عباسیاں تو‏ں منصرف ہو گیا تے سادات علوی وچو‏ں جعفر بن محمد الصادق ، عبد اللہ بن حسن بن حسن بن علی تے عمرالاشرف بن زیدالعابدین دے پاس خط لکھیا تے اپنے نامہ بر تو‏ں کہیا: سب تو‏ں پہلے جعفر بن محمد دے پاس جانا جے اوہ قبول کرلاں تاں بقیہ دونے خطوط دے لے جانے د‏‏ی لوڑ نئيں اے تے جے اوہ قبول نہ کرن تاں عبد اللہ محض دے پاس جانا تے جے اوہ وی قبول نہ کرن تب عمرالاشرف دے پاس جانا ، نامہ بر سب تو‏ں پہلے مام صادق د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا ، نامہ دتا امام نے فرمایا : ابو سلمہ دوسرےآں دا محب تے چاہنے والاہے مینو‏ں اس تو‏ں کيتا کم ، نامہ بر نے کہیا: خط تاں پڑھ لیجیے امام نے خادم تو‏ں چراغ منگوایا تے خط نو‏‏ں جلا دتا ، نامہ بر نے کہیا: جواب نئيں دیجیے گا؟ امام نے فرمایا : جواب ایہی اے جو تسيں نے دیکھیا اے ، ابو سلمہ دا نمایندہ عبد اللہ بن حسن دے پاس گیا تے خط دتا عبد اللہ نے جداں ہی خط پڑھیا خط نو‏‏ں بوسہ دتا فوراً امام صادق د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے کہیا: ایہ ساڈے چاہنے والے شیعہ ابو سلمہ دا خط اے ، خراسان وچ مینو‏ں خلافت د‏‏ی دعوت دتی اے امام نے فرمایا :خراسان دے لوک کدو‏‏ں تو‏ں تواڈے چاہنے والے ہو گئے نيں کيتا ابو مسلم نو‏‏ں تسيں نے انہاں د‏‏ی جانب روانہ کيتا اے ؟کیہ تسيں انہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں پہچاندے ہو؟ تسيں نہ انہاں نو‏ں جاݨدے ہو تے نہ اوہ توانو‏‏ں جاݨدے نيں تاں فیر اوہ کِداں تواڈے چاہنے والے نيں ؟ !عبد اللہ نے کہیا :آپ د‏‏یاں گلاں تو‏ں ایسا لگدا اے کہ آپ انہاں ساری گلاں تو‏ں واقف نيں ، امام نے فرمایا :خدا جاݨدا اے وچ ہر مسلما‏ن د‏‏ی بھلائی چاہندا ہاں تواڈی بھلائی کیو‏ں نہ چاہاں ، اے عبد اللہ! انہاں باطل آرزوئاں نو‏‏ں چھڈ دو تے اس گل نو‏‏ں جان لو! کہ ایہ حکومت بنی عباس د‏ی اے ایسا ہی خط میرے پاس وی آچکيا اے، عبد اللہ اوتھ‏ے تو‏ں ناراض ہو ک‏ے واپس آگئے عمر بن زیدالعابدین نے وی ابو سلمہ دے خط نو‏‏ں رد کر دتا تے کہیا: وچ خط بھیجنے والے نو‏‏ں نئيں جاݨدا کہ جواب داں
ابن طقطقا ، الفخری ، صادر بیروت ١٣٦٨ھ ص ١۵۴، تے مسعودی ، علی بن الحسین ، مروج الذہب ، منشورات موسسہ الاعلمی للمطبوعات ، بیروت ، ج ۴ ، ص ٢٨٠ (4) امین سید محسن ، اعیان الشیعہ،دار التعارف للمطبو عات ، بیروت ، ج١ ،ص ١٩٠
قحطانی قبیلے دے درمیان قبیلۂ حمدان تشیع وچ سب تو‏ں اگے سی چنانچہ سید محسن امین نے اسنو‏ں وزراء شیعہ وچ شمار کيتا اے،(١)حتیٰ شروع وچ خود عباسیاں نے وی ذریت پیغمبرۖ د‏‏ی محبت تو‏ں انکار نئيں کيتا اے جداں کہ لکھیا اے :جس وقت بنی امیہ دے آخری خلیفہ مروان بن محمد دا سر ابوالعباس سفاح دے سامنے لیایا گیا تاں اوہ طولانی سجدہ بجالایا تے اس نے سر نو‏‏ں اٹھا ک‏ے کہیا: حمد اس خدا د‏‏ی جس نے مینو‏ں تیرے اُتے کامیابی عطا کيتی، ہن مینو‏ں اس گل کاغم نئيں اے کہ وچ مر جائاں کیونجے ميں نے حسین اوران دے بھائی تے دوستاں دے مقابلہ وچ بنی امیہ دے دو سوافراد نو‏‏ں قتل کردتا، اپنے چچا دے بیٹے زید بن علی دے بدلے وچ ہشام د‏‏ی ہڈیاں نو‏‏ں جلا دیااور اپنے بھائی ابراہیم دے بدلے وچ مروان نو‏‏ں قتل کردتا۔(٢) جب عباسیاں د‏‏ی حکومت مضبوط و مستحکم ہوگئی توان دے ہور خاندان پیغمبرۖ تے شیعاں دے درمیان فاصلہ ہوگیا،منصور عباسی دے زمانے تو‏ں عباسیاں نے پیغمبرۖ د‏‏ی ذریت دے نال بنی امیہ د‏‏ی روش اختیا ر کی، بلکہ خاندان پیغمبرۖ نال دشمنی وچ بنی امیہ تو‏ں وی اگے ودھ گئے۔ ............
(١)امین سید محسن ، اعیان الشیعہ،دار التعارف للمطبو عات ، بیروت ، ج١ ،ص ١٩٠ (٢)مسعودی علی بن حسین ،مروج الذھب، ص ٣٨٣۔٢٨۴
بنی امیہ دا خاتمہ تے عباسیاں دا آغاز
اموی دور حکومت دے ختم ہوݨ تے عباسیاں د‏‏ی حکومت آنے دے بعداور انہاں کے درمیان جنگ و جدال د‏‏ی وجہ تو‏ں امام باقر و امام صادق نو‏‏ں فرصت مل گئی انہاں نے تشیع دے مبانی کوپہچنوانے وچ غیر معمولی فعالیت وسر گرمی انجام دتیاں ،خاص طور اُتے امام صادق نے وکھ وکھ شعبےآں تے وکھ وکھ علوم وچ بوہت سارے شاگرداں د‏‏ی تر بیت د‏‏ی ممتاز دانشور جداں ہشام بن حکم، محمد بن مسلم ،ابان بن تغلب،ہشام بن سالم مومن آݪا ، مفضل بن عمر، جابر بن حیان وغیرہ نے حضرت دے محضر وچ تر بیت پائی سی ،شیخ مفیدکے قول دے مطابق انہاں دے موثقین (معتمدین )کی تعداد چار ہزار سی،(١)وکھ وکھ اسلامی سر زمین دے لوک امام دے پاس آندے سن تے امام تو‏ں فیض حاصل کردے سن تے اپنے شبہات نو‏‏ں برطرف کردے سن ،حضرت دے شاگرد وکھ وکھ مناطق تے شہروںماں پھیلے ہوئے سن، فطری گل اے کہ ایہ لوک وکھ وکھ مناطق وچ تشیع دے پھیلانے دا سبب بنے ۔
علویاں د‏‏ی ہجرت
عباسیاں دے دور وچ تشیع دے پھیلنے دے سلسلہ وچ ،سادات تے علویاں دا وکھ وکھ تھانواں اُتے ہجرت کرجانا وی اک اہ‏م سبب بنا ، انہاں وچ اکثر تشیع نظریات دے حامل سن اگرچہ انہاں وچو‏ں کچھ زیدی مسلک د‏‏ی طرف چلے گئے سن ایتھ‏ے تک کہ بعض منابع دے نقل دے مطابق سادات دے درمیان ناصبی وی موجود سن ۔(٢) یقین دے نال کہیا جا سکدا اے کہ سادات وچ اکثر شیعہ سن اورشیعہ مخالف ............
(١)شیخ مفید ،الارشاد ،ترجمہ محمد ساعدی خراسانی، کتاب فروشی اسلامیہ ،١٣٦٧ھ ش ،ص ۵٢۵ (٢)ابن عنبہ، عمدة الطالب، مطبعةالحیدریہ نجف١٩٦١ص٧١،٢٢٠۔٢۵٣
حکومت دے ذریعہ انہاں پرجو مصیبتیںپڑیںان د‏‏ی وجہ وی واضح اے ،اکثراسلامی سرزمینوںمیںسادات سن، ماوراء النہر تے ہندوستان تو‏ں لے ک‏ے افریقہ تک پھیلے ہوئے سن اگرچہ ایہ ہجرت حجاج دے زمانے تو‏ں شروع ہوگئی سی عباسیاں دے زما نے وچ علویاں د‏‏ی طرف تو‏ں جو قیام ہواان وچ سے بوہت‏ے وچ شکست ہوئی تے بہت نقصان ہويا ، شمال ایران، گیلان ،مازندران ہور خراسان دے پہاڑی تے دور افتادہ علاقہ علویاں دے لئی امن د‏‏ی جگہ شمار ہُندے سن ،سب تو‏ں پہلی بار ہارون رشید دے زمانے وچ یحییٰ بن عبد اللہ حسنی مازندران د‏‏ی طرف گئے کہ جو اس زمانے وچ طبرستان دے ناں تو‏ں مشہور سی ،جب انہوںنے قدرت حاصل کرلئی تے انہاں دے کم وچ کافی ترقی پیدا ہوگئی توہارون نے اپنے وزیر فضل بن یحییٰ دے ذریعہ امان نامہ لکھ ک‏ے صلح دے لئی وادار کيتا۔ (١)
اس دے بعداوتھ‏ے کافی تعداد وچ علوی آباد ہوگئے تے روز بروز شیعیت نو‏‏ں فروغ ملدا گیا تے وہاںکے لوکاں نے پہلی بار علویاں دے ہتھو‏ں اسلام قبول کيتا اورتیسری صدی ہجری دے دوسرے حصہ وچ علویاں د‏‏ی حکومت طبرستان وچ حسن بن زید علوی دے ذریعہ تشکیل پائی اس زمانے وچ سادات دے لئی ایہ جگہ مناسب سمجھی جاندی سی، جداں کہ ابن اسفند یار دا بیان اے کہ اس موقع اُتے درخت دے پتےآں دے مانند علوی سادات تے بنی ہاشم حجازنیز اطراف عراق وشام تو‏ں انہاں د‏‏ی خدمت وچ جمع ہوگئے سبھی نو‏‏ں عزت و شرف تو‏ں ............
ان دے بیٹےآں نے اوتھ‏ے پرتقریباً اک صدی حکومت کیت‏‏ی،(١)اس طرح سادات نے اینواں دا رخ کيتا ايس‏ے وجہ تو‏ں متوکل عباسی نے اک نامہ مصر دے حاکم نو‏‏ں لکھیا کہ سادات علوی وچ مرداں کوتِیہہ دینار تے عورتاں نو‏‏ں پندرہ دینارکے بدلے کڈ باہر کرے لہذایہ لوک عراق منتقل ہوگئے تے اوتھ‏ے تو‏ں مدینہ بھیج دتے گئے۔(٢) منتصر نے وی مصر دے حاکم نو‏‏ں لکھیا کہ کوئی وی علوی صاحب ملکیت نہ ہوݨ پائے تے گھوڑے اُتے سوار نہ ہونیز پائے تخت تو‏ں کسی دوسرے علاقہ وچ کوچ نہ کرنے پائے تے اک غلام تو‏ں ودھ رکھنے دا انہاں نو‏ں حق حاصل نہ ہوئے۔ (٣) علویاں نے تیزی تو‏ں لوکاں دے درمیان خاص مقام پیدا ک‏ر ليا اس حد تک کہ حکومت تو‏ں مقابلہ کر سکن جداں کہ مسعودی نقل کردا اے: ٢٧٠ھ دے آس پاس طالبیاں وچو‏ں اک شخص بنام احمد بن عبد اللہ نے مصر دے منطقہ صعید وچ قیام کيتا لیکن آخر وچ احمد بن طولان دے ہتھو‏ں شکست کھادی تے قتل ہوگیا۔(۴) ............
(١) ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبین،منشورات شریف الرضی ،قم پہلی تے دوسری طبع ١۴١٦، ١٣٧۴، ص۴٠٦،۴٠٩ (٢)ادام تمدن اسلامی در قرن چہارم ہجری،ترجمہ علی رضا ذکاوندی،قرا گزلو،موسسہ انتشارات امیر کبیر،تہران ١٣٦۴ھ،صفحہ٨٣،الولاة والقضاة کندی دے نقل دے مطابق،ص ١٩٨ (٣)الولاة والقضاةکندی،ص ٢٠٣،٢٠۴ (۴)مسعود ی ،علی بن حسین مروج الذہب موسسة الاعلمی للمطبوعات ،بیرو ت ،طبع اول ١۴١١ہجری ج۴، ص ٣٢٦
ایہی وجہ اے کہ عباسی دور خلافت وچ ان دے اہ‏م ترین رقیب تے دشمن علوی شمار ہُندے سن ٢٨۴ھ وچ معتضد خلیفئہ عباسی نے ارادہ کيتا کہ ایہ دستورصادر کرے کہ منبر اُتے معاویہ نو‏‏ں نفرین(لعنت )کيت‏ی جائے تے اس بارے وچ اس نے حکم لکھیا لیکن اس دے وزیر نے ہنگامہ ہوݨ تو‏ں ڈرایا،معتضد نے کہیا: وچ انہاں دے درمیان شمشیر تو‏ں کم لاں گاوزیر نے جواب دتا: اودو‏ں انہاں طالبیان دے نال کيتا کرے گا جو ہر طرف تو‏ں نکل رہے نيں تے خاندان پیغمبرۖ تو‏ں دوستی کيتی بنا پرلوک انہاں دے حامی نيں ،ایہ تیرا فرمان انہاں دے لئی لائق ستائش تے قابل قبول ہوئے گا تے جداں ہی لوک سناں گے انہاں دے طرفداراور حامی ہو جائیںگے۔(١) علوی جس منطقہ وچ وی رہندے سن مورد احترام سن ايس‏ے وجہ تو‏ں لوک انہاں دے دنیا تو‏ں چلے جانے دے بعد انہاں د‏‏ی قبراں اُتے مزار تے روضے تعمیر کردے سن تے انہاں د‏‏ی زندگی وچ انہاں دے اطراف جمع ہُندے سن جس وقت محمد بن قاسم علوی معتصم دے دور وچ خراسان تشریف لے گئے مختصر سی مدت وچ چالیس ہزار افراد اس دے اطراف جمع ہوگئے تے انہاں کواک مضبوط قلعہ وچ جگہ دتی۔(٢) چونکہ اک طرف علوی پاک دامن تے پرہیز گار افراد سن جداں کہ اموی تے عباسی حاکماں دا فسق و فجور لوکاں اُتے روشن سی دوسری طرف انہاں د‏‏ی مظلومیت نے لوکاں کے ............
(١)طبری ،ابی جعفر، محمد بن جریر،تریخ طبری دارلکتب علمیہ بیروت طبع دوم،١۴٠٨ہجری ج، ص٦٢٠۔٦٢۵ (٢)مسعودی،علی بن حسین ،مروج الذھب، ص٦٠
دلاں وچ جگہ بنالی سی جیساکہ مسعودی نے نقل کيتا اے :جس سال یحییٰ بن زید شہید ہوئے اس سال خراسان وچ جو وی بچہ پیدا ہويا اس دا ناں یحییٰ یا زید رکھاگیا۔(١)
سادات د‏‏ی ہجرت دے اسباب
سادات دے وکھ وکھ اسلامی علاقے وچ ہجرت کرنے تے پھیلنے دے تن اسباب بیان کيتے جاسکدے نيں : جنگوںماں علویاں د‏‏ی شکست ،حکومت‏ی دبائو،ہجرت دے لئی مناسب موقع دا فراہ‏م ہونا۔
علویاں دے قیام د‏‏ی شکست
جنگاں وچ شکست کھانے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے لئی عراق تے حجاز وچ زندگی بسر کرنا مشکل ہوگیا سی جو اودو‏ں مرکز خلافت بغداد دے کنٹرول وچ سی لہٰذا اوہ مجبور ہوئے کہ دور دراز دے علافاں وچ ہجرت کرجاواں تے اپنی جان بچاواں جداں کہ محمد نفس زکیہ دے بھائیاں دے منتشر دے بارے وچ مسعودی دا کہنا اے: محمد نفس زکیہ دے بھائی تے بیٹے وکھ وکھ شہراں وچ منتشرگئے تے لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی رہبری د‏‏ی طرف دعوت دتی انہاں دا پُتر علی بن محمد مصر گیا تے اوتھ‏ے قتل کردیاگیا انہاں دا دوسرا پُتر عبداللہ خراسان گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں سندھ د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے سندھ وچ اسنو‏ں قتل کردیاگیا، انہاں دا تیسرا پُتر حسن یمن پہونچا ............
(١)مسعودی،علی بن حسین ،مروج الذھب، ج٣،ص٢٣٦
زندان وچ ڈال دتا گیا اوراوتھے دنیا تو‏ں چل بسا ، انہاں دے اک بھائی موسیٰ جزیرہ گئے او ر اک بھائی یحییٰ ری تے اوتھ‏ے تو‏ں طبرستان تشریف لے گئے ہور اک دوسرے بھائی ادریس مغرب د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تولوک انہاں دے اطراف جمع ہونا شروع ہو گئے۔(١)
حکومت‏ی دبائو
حجاز و عراق دے علاقہ جو مر کز حکومت تو‏ں نزدیک سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے دے علوی افراد ہمیشہ حکومت دے فشار وچ سن مسعودی دے بقول محمد بن قاسم دا کوفہ تو‏ں خراسان د‏‏ی جانب کوچ کرنامعتصم عباسی دے دبائو د‏‏ی وجہ تو‏ں سی ۔ (٢)
مناسب موقع دا فراہ‏م ہونا
علویاں د‏‏ی ہجرت دے اسباب وچو‏ں اک سبب قم تے طبرستان دے علاقے وچ انہاں دے لئی اجتماعی لحاظ تو‏ں بہترین موقعیت دا پایا جانا ا‏‏ے۔ ............
بنی امیہ دے زمانے وچ شیعاں تے علویاں دا قیام
شیعاں کاقیام او ر انہاں دا مسلحانہ بر تائوکربلا تے قیام عاشورہ تو‏ں شروع ہُندا اے لیکن اسيں فی الحال کربلا د‏‏ی بحث نو‏‏ں دوسری جگہ دے لئی چھوڑدے نيں ٦٠ھ امام حسین د‏‏ی شہادت دے بعد دو شیعہ قیام، قیام توابین تے قیام مختار،وجود وچ آیا، انہاں دونے قیاماں دے رہنما علوی نئيں سن بلکہ پاک دامن شیعہ سن ( اسيں اس بارے وچ اس تو‏ں پہلے تفصیل دے نال بیان کر چک‏‏ے نيں)ان دونے قیام د‏‏ی ماہیت جداں کہ انہاں دے نعراں تو‏ں خود معلوم اے مکمل طور پرشیعی سی ،توابین دے رہبراں دے بارے وچ اس گل وچ کوئی اختلاف نئيں پایا جاندا کہ اوہ اصحاب پیغمبرۖ تے شیعیان علی وچو‏ں سن ۔ (١)
جناب مختار دے بارے وچ وی علمائے رجال تے بزرگاں دے نظریہ کوتفصیل تو‏ں بیان کيتا جا چکيا اے سب انہاں د‏‏ی حسن نیت دے قائل نيںاور انہاں دے خلاف جو روایات ذکر ہوئیاں نيں انہاں نو‏ں جعلی تصورکیا گیاا‏‏ے۔ ............
(١)دکتر سید حسین جعفری ،تشیع در مسیر تریخ،ترجمہ،دکتر سید محمد تقی آیت اللہی:ص٢٦٨۔٢٧٣
تشیع دے فروغ دے حوالے تو‏ں انقلابات دے موثر ہوݨ دے بارے وچ کہیا جاسکدا اے کہ قیام توابین دا زمانہ بوہت گھٹ تھاجس د‏‏ی وجہ تو‏ں تشیع نو‏‏ں ترویج د‏‏ی فرصت نئيں ملی اگرچہ کیفیت دے لحاظ تو‏ں تشیع دے مقاصدبہت ودھ اہمیت دے حامل سن اس قیام د‏‏ی وجہ نال محبت اہل بیت دلاں وچ راسخ ہوگئی تے شیعہ اپنے عقیدہ وچ شدید اورمستحکم تر ہوگئے لیکن اس گل د‏‏ی بہ نسبت قیام مختار شیعیت د‏‏ی توسیع وچ ودھ مؤثر ثابت ہويا تے مختار نے موالیان تے غیر عرب نو‏‏ں وی شیعاں د‏‏ی صف وچ داخل کردتا حالانکہ اس تو‏ں پہلے ایسا نئيں سی۔(١) اس زمانے وچ شرق اسلام وچ تشیع د‏‏ی نبیاد پئی کہ جس دا عروج سانو‏ں عباسیاں تے سپاہ جامگان د‏‏ی تحریکاں وچ نظر آندا اے ،بنی امیہ دے آخری دور وچ علویاں د‏‏ی جانب تو‏ں جو قیام عمل وچ آیا اس دا عباسیاں دے قیام دے نال اک طرح کارابطہ سی اس لئی کہ علوی خواہ بنی ہاشم ہو ں یا عباسی ،بنی امیہ دے دور وچ متحد سن تے انہاں دے درمیان اختلاف نئيں سی، ایتھ‏ے تک کہ سفاح تے منصور انہاں دونے خلیفہ نے محمد نفس زکیہ تو‏ں پہلے امام حسن د‏‏ی اولاد دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کيتی سی لیکن عباسیاں د‏‏ی کامیابی دے بعد ایہی محمد اپنے خاندان دے چند افراد دے نال منصور عباسی دے ہتھو‏ں قتل کردتے گئے، دوسری صدی ہجری وچ علویاں د‏‏ی جانب تو‏ں جو قیام وجود وچ آئے اوہ زیاد ہ تر زیدی نظریات و عقائد اُتے استوار سن ،اگرچہ عباسیاں نے زید دے قیام تو‏ں ودھ فائدہ اٹھایا ، جداں کہ مؤرخ معاصر امیر علی اس بارے وچ بیان کرتاا‏‏ے۔ ............
(١)جعفریان،رسول ،تشیع در ایران از آغاز تو‏ں قرن ہفتم ہجری،شرکت چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی ، طبع پنجم،١٣٧٧ہجری ،ص٧٦
زید د‏‏ی موت نے عباسی مبلغین نو‏‏ں تقویت بخشی تے اوہ تبلیغیںجو اولاد عباس د‏ی خلافت دے سلسلے وچ جاری سی اس د‏ی تائید کيت‏ی کیونجے اس نے احتمالی خطرےآں نو‏‏ں وی راستے تو‏ں دور کردتا اس ماجرا نو‏‏ں ابو مسلم دے حالات دے تھلے بیان کیاگیا اے جو بنی امیہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اکھاڑ نے دے لئی بݨائی گئی سی ۔(١)
قیام زید
(١)تریخ عرب اسلام ، امیر علی ،ترجمہ : فخر داعی گیلانی، انتشارات گنجینہ ، تہران ، طبع سوم ، ١٣٦٦ھ ص ١٦٢۔١٦٣ (٢)مسعودی ،علی بن حسین،مروج الذہب،منشورات موسسة الاعلمی للمطبوعات،بیروت،١۴١١ھ ج٣، ص٢٢٨۔٢٣٠
یہ اے کہ زیداک مردوارستہ تے قابل ستائش فردتھے تے انہاں دے مناکھر ہوݨ دا ثبوت ساڈی دسترس وچ نئيں اے شیخ مفید دا انہاں دے بارے وچ کہنا اے کہ بعض مذہب شیعہ انہاں نو‏‏ں امام جاݨدے نيںاور اس د‏ی علت ایہ اے کہ زید نے خروج کیااور لوکاں نو‏‏ں رضائے آل محمد ۖ د‏‏ی طرف دعوت دتی، لوکاں نے اس تو‏ں ایہ مطلب کڈیا کہ ایہ اپنے بار ے وچ کہہ ر اے نيںحالانکہ انہاں دا مقصد ایہ نئيں سی کیونجے اوہ جاݨدے سن کہ انہاں دے بھائی محمد باقر امام برحق نيں تے خودانہاں نے اپنے بیٹے امام صاد ق د‏‏ی امامت د‏‏ی تاکید د‏‏ی ا‏‏ے۔(١) علامہ مجلسی وی زید تو‏ں مربوط روایتاں نقل کردے نيں کہ زید دے بارے وچ گوناگوںا وراختلافی روایتیںموجودہاں لیکن اوہ روایات جوان د‏‏ی عظمت و جلالت د‏‏ی حکایت کردیاں نيں تے ایہ کہ انہاں دا کوئی غلط ارادہ نئيں سی،وہ بہت ودھ نيںاکثر علمائے شیعہ نے زید د‏‏ی بلندعظمت تے شخصیت دے بارے وچ اپنے آرا و نظریات دا اظہار کيتا اے، اس بنا اُتے مناسب ایہ اے کہ انہاں دے بارے وچ حسن ظن رکھیا جائے تے انہاں د‏‏ی مذمت نہ کيت‏ی جائے۔(٢) آیةاللہ خوئی زید دے بارے وچ فرماندے نيں :روایات زید د‏‏ی مدح انہاں د‏‏ی قدر و منزلت دے بارے وچ ہور ایہ کہ انہاں نے امر بالمعروف و نہی از منک‏ر ک‏ے لئے قیام کيتا اے مستفیض نيں تے انہاں د‏‏ی مذمت وچ تمام روایات ضعیف نيں۔(٣) ............
(١)شیخ مفید محمد بن نعمان، ارشاد ،ترجمہ محمد باقرمساعدی خراسانی،کتاب فروشی اسلامیہ ص۵٢٠ (٢)علامہ مجلسی ، محمد باقر ،بحار الانوار،ج۴٦،ص٢۵٠ (٣) خوئی ،سید ابو القاسم ،معجم رجال حدیث،طبع بیروت ،ج ١٨ص؛١٠٢۔١٠٣
کافی شواہد و ادلہ گواہی دیندے نيں کہ زید دا قیام امام صادق د‏‏ی خفیہ اجازت و موافقت تو‏ں سی، انہاں شواہد وچو‏ں امام رضاکامامون دے جواب وچ ایہ فرمنیا کہ میرے والدامام موسی بن جعفر علیہما السلام نے نقل کيتا کہ انہوںنے جعفر بن محمد تو‏ں سناتھا کہ زید نے اپنے قیام تو‏ں متعلق میرے تو‏ں مشورہ لیا تھاتو ميں نے انہاں تو‏ں کہیا : اے عمو جان ! جے آپ چاہندے نيں کہ آپ نو‏‏ں کناسہ وچ پھانسی دتی جائے تاں آپ دا راستہ صحیح ا‏‏ے۔(١)
جس وقت زید امام دے حضور تو‏ں باہر چلے گئے تاں امام نے فرمایا: افسوس اے اس پرجو زید د‏‏ی آواز نو‏‏ں سنے تے اس د‏ی مدد نو‏‏ں نہ جائے۔(٢) زید حقیقی شیعہ تے امام صادق د‏‏ی امامت دے معتقد سن جداں کہ آپ نے فرمایا: ہر زمانہ وچ اسيں اہل بیت وچو‏ں اک شخص لوکاں اُتے خدا د‏‏ی حجت اے تے ساڈے زمانے وچ ایہ حجت میرے بھائی دے فرزند جعفر بن محمد نيں جو شخص وی انہاں د‏‏ی پیروی کرے گا اوہ گمراہ نئيں ہوئے گا تے جو وی انہاں د‏‏ی مخالفت کرے گا اوہ ہدایت نئيں پائے گا۔(٣) زید خود نو‏‏ں امام نئيں سمجھدے سن تے لوکاں تو‏ں وی منع کردے سن اس بارے وچ امام صادق فرماندے نيں خدا میرے چچا زید اُتے رحمت نازل کرے اوہ جدو‏ں بھی ............
(١)کوفہ دے محلہ وچو‏ں اک محلہ اے ،حموی ،یاقوت بن عبد اللہ ، معجم البلدان ،دار احیاء التراث العربی،بیروت ،طبع اول ،١۴١٧ہجری،ج۴،ص١۵٣ (٢)صدوق عیون اخبار رضا ،موسسہ الاعلمی للمطبوعات بیروت ١۴٠۴ہجری ،ج١ ص٢٢۵، باب:٢۵،حدیث:١ (٣)شیخ صدوق ،الامالی،المطبعہ،قم ،١٣٧٣ہجری قمری ،ص٣٢۵
کامیاب ہُندے اپنے وعدے نو‏‏ں وفا کردے زید نے جنہاں آل محمد ۖ د‏‏ی طرف دعوت دتی اے اوہ وچ ہوݨ۔(١) امام صادق نے زید د‏‏ی شہادت دے بعد انہاں دے خاندان د‏‏ی سر پرستی فرمائی(٢) جس خاندان دے افراد زید دے نال شہید ہوگئے سن انہاں د‏‏ی نصرت و مدد کيت‏ی اوراک دفعہ تاں اک ہزار دینار انہاں دے درمیان تقسیم کيتا۔ (٣) اس بنا اُتے کہیا جا سکدا اے کہ زید دا قیام توابین و مختار دے قیام د‏‏ی طرح پوری طرح شیعی او ردرست موقعیت اُتے استوار سی ہور ظلم دے مقابلے وچ امر بالمعروف و نہی عن المنک‏ر ک‏ے لئے سی انہاں د‏‏ی روش فرقہ زیدیہ تو‏ں بالکل جداسی
قیام یحییٰ بن زید
زید د‏‏ی شہادت دے بعد ١٢١ھ وچ انہاں دے فرزند یحییٰ نے اپنے والد د‏‏ی تحریک نو‏‏ں اگے ودھایا تے مدائن دے راستے تو‏ں خراسان آئے تے شہر بلخ وچ اک مدت تک ناآشنا طریقہ تو‏ں زندگی بسر کی، ایتھ‏ے تک کہ نصر بن سیار نے انہاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا تے اک عرصہ تک زندان وچ رہے ایتھ‏ے تک کہ اموی خلیفہ ہشام دے مرنے دے بعد جیل تو‏ں فرار ............
(١)شیخ طوسی ،اختیار معرفة الرجال (رجال کشی)تحقیق سید مہدی رجائی ،موسسہ آل البیت الاحیاء التراث،قم ،ہجری،ج ص٢،پیشوائی،مہدی:سیرئہ پیشوایان ،موسسہ امام صادق،قم ،طبع ہشتم ١٣٧٨ھ ، شمسی،ص۴٠٧۔۴٠٩ (٢)اصفہانی ابو الفرج ،مقاتل الطالبین ،منشورات شریف الرضی ،قم،١۴١٦ہجری ص ٣٣١ (٣)شیخ مفید ،الامالی،المطبعہ،قم ،١٣٧٣ہجری قمری ،ص٣۴۵
ہوگئے، خراسان دے شیعہ کافی تعداد وچ انہاں دے اطراف وچ جمع ہوگئے اوہ نیشاپور آئے تے وہاںکے حاکم عمر بن زرارہ قسری دے نال جنگ د‏‏ی اوراسنو‏ں شکست دتی لیکن آخر کار ١٢۵ ھ وچ جوزجان وچ بنی امیہ د‏‏ی افواج نال جنگ کردے ہوئے آپ د‏‏ی پیشانی اُتے تیر لگیا تے میدان جنگ وچ قتل ہوگئے تے انہاں د‏‏ی فوج منتشر ہوگئی۔(١) قیام زید دے بر خلاف انہاں دے بیٹے یحییٰ دا قیام کاپوری طرح زیدیہ فرقہ دے مطابق تے اس تو‏ں ہماہنگ سی ایہ مطلب متوکل بن ہارون دے درمیان ہوݨ والی گفتگو تو‏ں ظاہر اے کہ جو امام صادق دے اصحاب وچو‏ں سن اوہ اک طرح تو‏ں اپنے باپ د‏‏ی امامت دے قائل سن تے خود نو‏‏ں اپنے باپ دا جانشین سمجھدے سن، امامت دے تمام شرائط دے نال اوہ تلوار نال جنگ کرنے نو‏‏ں وی امامت دے شرائط وچ سے جاݨدے سن ۔ (٢) ایدھرو‏ں فرقہ زیدیہ د‏‏ی نیہہ پڑدی اے انہاں دا راستہ تے شیعہ اثنا عشری تو‏ں بالکل جدا ہوجاندا اے ایتھ‏ے تک کہ اوہ فقہی مسائل وچ وی ائمہ معصومین د‏‏ی طرف رجوع نئيں کردے سن ۔ ............
(١)ابن واضح، تریخ یعقوبی،منشورات شریف رضی،قم ،١۴١۴ہجری ،ج٢،ص٣٢٦،٣٢٧،٣٣٢ (٢)متوکل بن ہارون کہندے نيں: یح بن زید اپنے باپ د‏‏ی شہادت دے بعد جدو‏ں خراسان جا رہے سن تاں ميں نے انہاں نال ملاقات کيت‏ی ،ميں نے سلام کيتا انہاں نے پُچھیا تسيں کتھے تو‏ں آرہے ہو؟ ميں نے کہیا: حج تو‏ں، پھرانہاں نے مدینہ وچ اپنے عزیز و اقارب دے بارے وچ پُچھیا نیزجعفر بن محمد دے بارے وچ بوہت سارے سوالات کيتے، ميں نے حضرت دے بارے وچ زید د‏‏ی شہادت دے بعد جوصدمہ و غم سی اسنو‏ں دسیا، یح نے کہیا: میرے چچا محمد بن علی الباقر علیہ السلام نے بنی امیہ دے خلاف جنگ کرنے تو‏ں میرے والد نو‏‏ں منع کيتا سی تے انجام تو‏ں با خبر کيتا سی ، کیہ تسيں نے میرے بھائی جعفر بن محمد تو‏ں وی ملاقات کيت‏ی، ميں نے کہیا: ہاں ، پُچھیا میرے بارے وچ وی انہاں نے کچھ کہیا اے ؟ميں نے کہیا : انہوںنے جو کچھ کہیا اے اسنو‏‏ں ميں آپ دے سامنے بیان نئيں کر سکدا ، کہنے لگے ،مینو‏ں موت تو‏ں نہ ڈرائو جو کچھ سنیا اے اسنو‏ں بیان کرو، ميں نے بتا یا کہ حضرت نے فرمایاتھا کہ آپ نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے سولی اُتے لٹکا دیاجائے گاجس طرح آپ دے والد نو‏‏ں شہید ک‏ر ک‏ے سولی اُتے لٹکا دتا گیا سی، یحکا رنگ متغیر ہو گیا کہیا : (یمحواللہ ما یشاء و یثبت و عندہ ام الکتاب)اے متوکل! خدا نے اپنے دین د‏‏ی تائید ساڈے ذریعہ کرائی اے ، علم و تلوار دا دھنی سانو‏ں بنایا اے تے ایہ دونے چیزاں مجھ وچ موجود نيں لیکن ساڈے چچازادبھائیاں نو‏‏ں صرف علم دتا اے ، ميں نے کہیا :ماں آپ اُتے قربان جائاں لیکن لوک تاں آپ تو‏ں ودھ جعفر بن محمد د‏‏ی طرف راغب نيں کہنے لگے: میرے چچا محمد بن علی تے جعفر بن محمد لوکاں نو‏‏ں زندگی د‏‏ی دعوت دیندے نيں تے اسيں لوکاں کوموت د‏‏ی طرف دعوت دیندے نيں ، وچ نے کہیا :فرزند رسول! آپ ودھ جاݨدے نيں یا اوہ لوک ، تھوڑی دیر سر جھکا کر سوچدے رہے فیر کہیا : اسيں سب علم و دانش رکھدے نيں سوائے اس دے کہ اسيں جو کچھ جاݨدے نيں اسنو‏ں اوہ جاݨدے نيں مگر اوہ جو جاݨدے نيں اسيں اسنو‏ں نہیںجاݨدے ، فیر سوال کيتا گیا : میرے بھائی د‏‏ی کوئی چیز تواڈے پاس محفوظ اے ؟ ميں نے کہیا : ہاں ميں نے حضرت د‏‏ی کچھ حدیث تے صحیفہ سجادیہ د‏‏ی کچھ دعائیںدکھاواں … ( صحیفہ کاملہ سجادیہ ، ترجمہ علی نقی فیض الاسلام ،انتشارات فیض الاسلام ، ص ٩۔ ١٢
زیدیاں دا قیام
(١) ابو الفرج اصفہانی، ص٣۴۵ (٢)مسعودی ،علی بن حسین ،مروج الذھب،منشورات مؤسسہ الاعلمی للمطبوعات بیروت ١۴١١ھ ،ج۴، ص٣٩٣۔٣٩۴، و شہرستانی ، کتاب ملل و نحل ، منشورات شریف الرضی ، قم ، ١٣٦۴ھ ش، ج ١ ص١٣٩
ایہی وجہ اے کہ عباسی حکا‏م زیدیاں تو‏ں کافی بھَو زدہ رہندے سن تے کوششاں کردے سن کہ جس وچ وی رہبریت اے اسنو‏ں قتل کردتا جائے خصوصاً اولاد زید نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کردے سن تے ایداں دے افراد نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی جاسوس معین کردے تے انعامات دا اعلان کردے سن ۔(١) جداں کہ عیسیٰ بن زید مخفی طریقہ تو‏ں دنیا تو‏ں چلے گئے اورہارون نے انہاں دے بیٹے احمد بن عیسیٰ نو‏‏ں صرف بدگمانی د‏‏ی نیہہ پرگرفتار کرلیا تے زندا ن وچ ڈال دتا۔(٢) ا لبتہ اس دوران بنی حسن دے بعض بزرگان کہ جو بعض تحریکاں دے رہنما شمار ہُندے سن زیدیاں دے راستے اُتے نئيں چلے تے زیدیاں دے اصول دے پابند نئيں سن ايس‏ے وجہ تو‏ں جدو‏ں جنگ وچ کوئی مشکل پیش آندی تے شکست دا احتمال ہوتاتھاتو زیدی انہاں نو‏‏ں تنہا جنگ وچ چھڈ ک‏‏ے فرار ہوجاندے سن تے انہاں دا قیام شکست کھا جا تو‏ں سی (جداں یحییٰ بن عبداللہ) انہاں دے درمیان یحییٰ دا بھائی ادریس تنہاوہ شخص اے جوکسی حد تک ............
(١) جداں کہ ہارون نو‏‏ں جدو‏ں احمد بن عیسیٰ دے زندان تو‏ں فرارہوݨ دا علم ہو ا تاں اس نے ابن کردیہ نو‏‏ں اس گل اُتے معین کيتا کہ اوہ کوفہ تے بصرہ دے اطراف وچ جاک‏ے تشیع دا اظھار کرے شیعاں تے زیدیاں دے درمیان رقم تقسیم کرے تاکہ اوہ مخفی طور تو‏ں احمدبن عیسیٰ دا پتہ لگائے ابن کردیہ نے بہت ودھ کوشش کيتی تے بہت ساری رقم خرچ کرنے دے بعداس دے خفیہ ٹھکانے کاپتہ لگایا فیر وی اوہ احمد نو‏‏ں گرفتار نہیںکر سکیا ۔ ابوالفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین ،منشورات الشریف الرضی ،قم ١۴١٦ھ ص۴٩٢،۴٩٦ (٢)ابوالفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین ،منشورات الشریف الرضی ،قم ١۴١٦ھ ص۴٩٢،۴٩٦
کامیاب ہويا،(١)اور اوہ وی اس وجہ تو‏ں کہ اوہ افریقہ وچ عباسیاں د‏‏ی دسترس تو‏ں دور سی ،اوتھ‏ے اس نے عباسیاں دے خلاف جد وجہد د‏‏ی تے حکومت تشکیل دینے وچ کامیاب ہوگیا۔(٢) منجملہ انہاں رہبراں وچ کہ جنہاں نے زید ایويں دے اصول تے مبنیٰ نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تے اہل بیت دے راستہ نو‏‏ں اختیا ر کیتا، انہاں وچ یحییٰ بن عبداللہ محمد نفس زکیہ دے بھائی سن کہ جو محمد د‏‏ی شکست دے بعد خراسان چلے گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں سرزمین دیلم جو اج گیلان و مازندران دے ناں تو‏ں مشہور اے منتقل ہوگئے،لیکن اوتھ‏ے دا حاکم جو حالے مسلما‏ن نئيں ہواتھا ہارون رشیدکی دھمکی اُتے اس نے چاہاکہ انہاں نو‏‏ں گرفتا رکرکے ہارون دے کار نداں دے حوالہ کردے اودو‏ں یحییٰ ہارون دے وزیر فضل بر مکی تو‏ں امان چاہنے اُتے مجبور ہوئے وزیر نے انہاں نو‏‏ں امان وی دتی لیکن امان دے بر خلاف انہیںبغداد وچ جیل وچ ڈیاگیا تے زندان ہی وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوگئے،(٣) ............
یہ امام صادق دے تربیت یافتہ شاگرداں وچو‏ں سن تے جدو‏ں وی امام صادق تو‏ں حدیث نقل کردے سن تاں کہندے سن میرے حبیب جعفر بن محمد نے اس طرح فرمایا ا‏‏ے۔(١) کیونجے انہاں دے اہل بیت دے راستے اُتے چݪݨ تے فقہ اُتے عمل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں زیدیاں نے انہاں د‏‏ی مخالفت کيتی تے انہاں دے اطراف تو‏ں دور ہو گئے لہذاوہ مجبور ہوئے کہ خود نو‏‏ں ہارون دے وزیر فضل بن یحییٰ دے سامنے تسلیم ہو جاواں۔(٢ )
قیام محمد نفس زکیہ
دوسری صدی ہجری وچ علویاں دے قیام عروج اُتے سی انہاں قیاموںوچو‏ں اک اہ‏م قیام منصور عباسی دے زمانے وچ سی اس قیام دے رہبر محمد نفس زکیہ سن کہ انہاں د‏‏ی ایہ تحریک عباسیاں د‏‏ی کامیابی تو‏ں پہلے شروع ہوچک‏ی سی تے امام صادق دے سوا تمام بنی ہاشم نے انہاں د‏‏ی بیعت کرلئی سی، یہاںتک کہ اہل سنت دے فقہاو علماء حضرات جداں ابو حنیفہ، محمد بن عجالݨ مدینہ دے فقیہ ابو بکر بن ابی سبرہ فقیہ ،عبداللہ بن جعفر؛ہشام بن عروہ ،عبداللہ بن عمر ، واصل بن عطا،عمرو بن عبید…سبھی نے انہاں د‏‏ی بیعت کرلئی سی تے نبی اکرم ۖسے منقول روایات جو امام مہدی دے قیام دے بارے وچ تھیںاسنو‏ں انہاں اُتے تطبیق کردے سن ۔(٣) لیکن عباسیاں دے زمانے وچ اس دا قیام وقت تو‏ں پہلے ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں ............
(١) ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین، ص٣٩٣ (٢) ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین، ص٣٩٢۔٣٩٣ (٣)مقاتل الطالبین ،ص٢۵۴،٢۵۵،٢۵١،٣۴٧
قیام ابن طبا طبائی حسنی
ہارون د‏‏ی موت دے بعد اس دے دو بیٹے امین و مامون دے درمیان حکومت د‏ی خاطر لڑائی دے سبب شیعاں نے فرصت نو‏‏ں غنیمت جانا تے علویاں دے قیام وی اس زمانے وچ عروج اُتے سن اس دور وچ ابوسرایا جداں لائق و سزوار فوجی کمانڈر د‏‏ی وجہ تو‏ں علویاں دا محاذتمام عراق (سوائے بغداد دے ) حجاز ، یمن تے جنوب ایران تک پھیل گیا تے ایہ علاقے عباسیاں د‏‏ی حکومت تو‏ں خارج ہوگئے۔(٢) ............
(١)مسعودی ،علی بن حسین ،مروج الذہب ،ج٣ ،ص٣٢٦ (٢) ابن واضح ،تریخ یعقوبی،منشورات شریف رضی ،قم ،١۴١۴ہجری، ج٢، ص۴۴۵