cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہخامنشی سلطنت
سلطنت دی حدود
ہخامنشی سلطنت جس دی ابتدا 700 ق م وچ ہوئی سی، لیکن حقیقت وچ اوہدی ابتدا خورس دوم 559 ق م وچ ہوئی سی۔ جس نے تن وڈی سلطنتاں میدتا، بابل تے لیڈیا نو‏‏ں زیر دست کرکے فارس دی اک چھوٹی سی ریاست نو‏‏ں اک عظیم بادشاہی وچ تبدیل کر دتا سی تے اوہدی انتہائی وسعت دارا دے عہد وچ ہوئی سی۔ نقس رستم اُتے دارا خود اپنی سلطنت دی حدود نو‏‏ں بتایا سی اس کتبہ دے مطابق بحیرہ ایڈریاٹک و قرطاجنہ تے مشرق وچ دریائے سندھ تک پھیلی ہوئی سی۔ اس طرح شمال وچ ماورالنہر و جنوب وچ حبشہ اوہدی حد بندی کردا سی حقیقت وچ اس پہلے اتنی وڈی سلطنت دا تاریخ وچ کوئی نشان نئيں ملدا اے۔
ہخامنشی حکمراناں دی فہرست
نام				حکمرانی دا عرصہ
ہخامنشی سلطنت، ہیروڈوٹس تے سندھو گھاٹی
ہیروڈوٹس د‏‏ی پیدائش دے وقت ’ہالی کارناسس‘ دا علاقہ، سلطنت فارس وچ شامل سی۔ اس لئی اپنے تحریر کیتے ہوئے کچھ واقعات اوہ یقیناً دیکھ پایا ہوئے گا۔ 40 برس د‏‏ی عمر وچ اوہ اک مشہور سیاح بن چکيا سی۔ انہاں نے ’دنیا د‏‏ی قدیم ترین تاریخ‘ دا آغاز 443 ق م وچ تھوری (Thurii) دے مقام اُتے کيتا۔ ایہ کتاب 20 برس وچ مکمل ہوئی تے اوہ 420 ق م دے آس پاسں پیلا (Pella) یا قرین قیاس تھُوری وچ وفات پاگئے۔
ہیروڈوٹس—کری ایٹو کامنز وہ سانو‏ں 490 تے 480 تو‏ں 479 ق م دے دوران یونان اُتے ہونے والے فارسی حملےآں د‏‏ی تریخ بیان کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی اس مشہور کتاب ہسٹریز (Histories) دے 9 حصے نيں۔
’پہلی کتاب‘ وچ لیڈیا دے بادشاہ کروئسس د‏‏ی کہانی اے، جس نے ایرانی تاجدار ’سائرس‘ تو‏ں ٹکر لے ک‏ے اپنی تباہی نو‏‏ں دعوت دتی تے دسیا گیا اے کہ سائرس د‏‏ی سربراہی وچ ایرانی کس طرح اک زبردست طاقت بن دے اُبھرے۔
’دوسری کتاب‘ مصر تو‏ں متعلق اک طویل تحریر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
’تیسری کتاب‘ ایرانی شہنشاہون، کمبوجیہ تے داریوش د‏‏ی فتوحات دا احوال بیان کردی ا‏‏ے۔
’چوتھ‏ی کتاب‘ وچ سیتھیا تے شمالی افریقہ دا تذکرہ ا‏‏ے۔
دی ہسٹریز دا سرورق ’پنجويں کتاب‘ وچ ایونیا وچ آباد یونانیاں د‏‏ی بغاوت د‏‏ی تفصیل شامل اے، جو ایرانی بادشاہاں د‏‏ی حکومت تو‏ں بیزار ہوئے چکے سن ۔
’چھیويں کتاب‘ وچ میراتھن د‏‏ی جنگ تو‏ں متعلق ذکر ا‏‏ے۔
’ستويں کتاب‘ وچ ایرانی شہنشاہ، زرکسیز د‏‏ی یونان اُتے یلغار د‏‏ی کہانی شامل ا‏‏ے۔
’اٹھويں کتاب‘ وچ ارتمیسیئم تے سلامس دے جنگاں دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔
’نويں کتاب‘ وچ پلیٹا تے مائیکالے د‏‏ی انہاں جنگاں دا ذکر اے، جنہاں وچ یونانیاں نے حملہ آور ایرانیاں نو‏‏ں پہلے تو‏ں وی وڈی شکست دتی۔
ق م تریخ دے حوالے تو‏ں ہیروڈوٹس د‏‏ی ایہ کتاب بہت ہی شاندار ا‏‏ے۔ ماضی دے اس سفر وچ اسيں دوسری اہ‏م کتاباں تو‏ں وی مدد لاں گے مگر موضوع دے حوالے تو‏ں سانو‏ں انہاں د‏‏ی کتاب تو‏ں زیادہ مدد کيت‏ی اُمید ا‏‏ے۔
وہ ’آرین‘ تو‏ں متعلق لکھدے نيں کہ، ’آریاواں دے 3 وڈے قبیلے سن، 1: پاسارگاد، 2: مارفیان، 3: مارسیپان۔ انہاں وچ سب تو‏ں ممتاز قبیلہ ’پاسارگاد‘ سی۔ جس د‏‏ی اک شاخ نے اپنے قبیلے دے ناں اُتے ہخامنشی عہد د‏‏ی بنیاد رکھی تے کمال ایہ ہويا، جو اکثر قدیمی باشندےآں دے نال ہُندا اے، کہ فارس دے اوہ قدیمی باشندے چونکہ کسان سن یا فیر خانہ بدوش سن اس لئی اُنہاں دے لئی دھرتی د‏‏ی سرحداں گلے وچ پئی ہوئی رسی بن گئياں۔
پارساگاد وچ ایستادہ ستون اک زمانے تک اس گل نو‏‏ں پیش کيتا جاندا رہیا کہ ہخامنشی عہد د‏‏ی تاسیس ’کوروش اعظم‘ نے کيتی۔ مگر فیر کوروش دے زمانے دے کچھ ستون برآمد ہوئے، جنہاں اُتے ’خط میخی‘ وچ کچھ تحریراں حاصل ہوئیاں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں دسے گئے منظرنامے وچ کچھ تبلدیلیاں نظر آئاں۔ اُتے ’پرسی سائیکس‘ (Sir Percy Sykes) د‏‏ی تحریر دے مطابق ہخامنشی عہد د‏‏ی تاسیس ’فارس‘ وچ ’ہخامنش‘ نے کيت‏ی سی، جو ’پاسارگاد‘ قبیلے دا اک امیرزادہ سی۔ اس دا راجگڑھ شہر ’پاسارگاد‘ سی جو اس قبیلے دے ناں تو‏ں بسایا گیا سی۔ اس دے آثار ہن وی موجود نيں۔
ہخامنش دے کارنامےآں دا احوال تاں نئيں مل سکیا لیکن لوک اُسنو‏‏ں وڈے احترام تو‏ں یاد کردے سن ۔ اس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ، ہخامنش نے بکھرے ہوے وحشی قبیلے نو‏‏ں منظم کرکے انہاں نو‏ں اک مہذب قوم بنادتا جس نے بعدازاں تریخ وچ اک اہ‏م مقام حاصل کيتا۔ اس دے بعد ہخامنش دے خاندان دے جنہاں افراد نے فارس اُتے حکومت کیت‏‏ی، اُنہاں وچ ’چیش پیش‘، ’کمبوجیہ اول‘،‘ کوروش اول‘، تے چیش پیش دوم‘ نمایاں سن ۔
ہم اِس وقت ’کوروش اعظم‘ دے دور وچ کھڑے نيں جس دا زمانہ 550 تو‏ں 529 ق م ا‏‏ے۔ ’کوروش اعظم‘ دا شمار دنیا دے اُنہاں بادشاہاں وچ ہُندا اے جنہاں د‏‏ی ذہانت تے جُستجو اک زمانے نو‏‏ں تابناک بنادیندی ا‏‏ے۔ اس نے اپنی 21 برس د‏‏ی بادشاہی وچ ، ہخامنشیاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اِنّا مستحکم کيتا کہ ایہ حکومت 220 سال تک، جاہ و جلال دے نال قائم رہی۔
کوروش کمبوجیہ اک شدید نفسیا‏‏تی مریض سی۔ اس دے اسباب کچھ وی رہے ہاں لیکن اسنو‏ں مرگی دا شدید مرض لاحق سی۔ چونکہ ’بردیا‘ د‏‏ی حکومت دور دراز دے علاقےآں وچ قائم سی تے لوک اُسنو‏‏ں اک چنگا حاکم مندے سن، اس صورتحال نے کمبوجیہ نو‏‏ں اکیلے پن دے احساس وچ مبتلا کردتا تے اس شک د‏‏ی تلوار اُس دے ذہن اُتے ہر وقت لٹکدی رہندی سی کہ، ’جب وی بردتا نو‏‏ں موقع ملیا تاں اوہ ضرور بغاوت کريں گا، اِسنو‏ں عوام د‏‏ی حمایت حاصل ہوجائے گی تے میرے تو‏ں سب کچھ چِھن جائے گا۔‘
اِس منفی خیال د‏‏ی منفی قوت نے اس تو‏ں خُفیہ پلان بنوایا تے اپنے حریف نو‏‏ں قتل کروادتا، ایويں اوہ اس خدشے تو‏ں آزاد ہوگیا کہ ہن اس دا کوئی مدمقابل وجود رکھدا ا‏‏ے۔ اِس حوالے تو‏ں قدیم تذکرہ نویساں نے کئی روایات بیان کيت‏یاں نيں۔ اسباب کچھ وی ہاں مگر حقیقت ایہ اے کہ کمبوجیہ دے ہتھ بردتا دے خون تو‏ں سُرخ سن ۔
’بردیا‘ د‏‏ی بے وقت موت نے کمبوجیہ نو‏‏ں وقتی طور اُتے اک طاقت تاں ضرور بَخشی جس دے بل بو‏‏تے اُتے اُس نے مصر نال جنگ کيت‏ی تے جیندی لیکن ایہ جِیت اُس نو‏‏ں اس نہج اُتے لے گئی جتھ‏ے حقیقت کم تے خوش فہمیاں دے ریگستان زیادہ نظر آندے نيں۔ ایتھ‏ے وی ایسا ہی ہويا۔ مصر د‏‏ی مہم دے بعد اوہ ’قرطاجنہ، عمان تے حبشہ‘ د‏‏ی مہم دے لئی روانہ ہويا مگر ناکا‏م مہم د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنا دماغی توازن کھو بیٹھیا تے خودکشی کرلئی- ستم ایہ وی سی کہ، اُسنو‏‏ں کوئی اولاد وی نہ سی۔ ایہ مکافاتِ عمل د‏‏ی فصل سی جو اُس نو‏‏ں ہر حال وچ کٹنی سی۔ آپ زندگی د‏‏ی گود وچ کانٹیدار ٹہنیاں ڈالاں گے تاں زندگی د‏‏ی جھولی آپ نو‏‏ں بدلے وچ خوشبودار پھُلاں دے گجرے دینے تو‏ں تاں رہی!
اب اسيں 521 ق م وچ آ پہنچے نيں، تے دارا اول تخت و تاج اُتے بیٹھ چکيا ا‏‏ے۔ داریوش اوہ ناں اے، جس نے اپنی سیاسی فراست، انتظامی قابلیت تے دلیری د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران نو‏‏ں عظیم ایران بناکر جاودانی شہرت حاصل کيتی۔ ہن اسيں اُس ہخامنشی سلطنت بننے دے اُنہاں ماہ و سال وچ نيں جدو‏ں اس د‏ی وسعت 55 لکھ مربع کلومیٹر تک پھیلنے والی سی۔
یہ سلطنت کئی ساتراپیاں (ساتراپی (satrapy) تو‏ں اک وسیع صوبے دا تصور لینا چاہیے) تے چھوٹی چھوٹی ریاستاں اُتے مشتمل سی جنہاں دے حکمراناں نو‏‏ں ’شاہ‘ کہیا جاندا سی۔ چونکہ بادشاہ انہاں دا حاکم اعلیٰ سی اس لئی اُس نے اپنے لئی ’شہنشاہ‘ دا لقب اختیار کيتا۔ ایہ لقب دارا اول دے کتبے وچ نمایاں ملدا ا‏‏ے۔ دارا اول دے کتبے وچ 28 ساتراپیاں دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ ہر ساتراپی وچ فوجاں وی رہدیاں سن، جنہاں دا تعلق ساتراپ (Satrap) تو‏ں ہُندا سی جو بوقتِ ضرورت بادشاہ ہر صوبے تو‏ں طلب کرسکدا سی۔
سندھو گھاٹی دے تن صوبےآں (استراپیز) د‏‏ی شرکت،(Sattagydia)، (Indos)، (Gandara) دارا نے راجگڑھ پرساگریاپسر دے جنوب مغرب وچ اندازاً 25 میل دے فاصلے اُتے اک نواں شہر آباد کيتا تے اوتھ‏ے اک محل تعمیر کرایا جو ’ظخر‘ دے ناں تو‏ں مشہور سی جو اگے چل ک‏ے ’اصظخر‘ ہوگیا۔ یونانی بولی وچ اسنو‏ں ’پرسی پولس‘ (Persepolis) جدو‏ں کہ پارسی وچ ’تخت جمشید‘ پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ دارا نے ايس‏ے شہر نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا تے ہر لحاظ تو‏ں ترقی دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ شہر 3 مضبوط فصیلاں دے اندر قائم سی جنہاں وچو‏ں اک فصیل میناراں تے ستوناں د‏‏ی قطار اُتے مشتمل سی تے پہاڑیاں د‏‏ی چوٹیاں اُتے تو‏ں لنگھدی سی۔
پرسی پولس پرسی پولس خاص عمارتاں اک مستطیل قطہ اُتے واقع سن۔ انہاں دے مرکز وچ اوہ شاہی قیصر سی جو ’طخر‘ دے ناں تو‏ں مشہور سی۔اس محل دے درمیان 50 فٹ مربع دا اک وسیع کمرہ سی، جس د‏‏ی دیواراں اُتے کئی ساری تصویراں نقش نيں تے تواتر دے نال ایہ لفظاں تحریر نيں ’ماں دارا وڈا بادشاہ، بادشاہاں دا بادشاہ، مُلکاں دا بادشاہ، ہستاپس دا بیٹا جس نے ایہ محل تعمیر کرایا اے ۔‘ اس دے علاوہ اک دوسرا کافی کشادہ کمرہ سی جس وچ متعدد دروازے سن ۔ اس قیصر تو‏ں متصل اک دوسری عمارت بنی ہوئی اے جس نو‏‏ں اج کل ’ٹرپی لون‘ کہندے نيں۔ شاید ایہ ہی شاہی ایوان سی۔ اوتھ‏ے زینہ دار رستےآں اُتے امراء د‏‏ی شکلاں تراشیدہ نيں۔ اس عمارت وچ ، تصاویر دے نمونےآں وچ 28 شکلاں ملدی نيں جو 28 ’ساتراپیوں‘ د‏‏ی نمائندگی کردیاں نيں۔
اس عمارت دے علاہ ’اپادان‘ (Apadan) یا ’تالار خشیارشا‘ (Hall of xerxs) دے ناں تو‏ں مشہور اک ہور ایسی عمارت وی موجود اے جس دے زیناں دے ردیف اُتے وی متعدد شکلاں کُھدی ہوئیاں نيں۔ انہاں وچ 30 محکوم قوماں دے سفیر نيں جو بادشاہ نو‏‏ں نوروز دا تحفہ پیش کرنے آئے نيں۔ ایہ ماضی دا یقیناً اک وسیع تے خوبصورت راجگڑھ رہیا ا‏‏ے۔
اپادان محل وچ تراشیدہ Gandharans د‏‏ی شکیلں اپادن محل وچ تراشیدہ Indians د‏‏ی شکلاں اب اسيں اس شہر تو‏ں نکل ک‏ے مشرق جنوب د‏‏ی طرف بڑھدے نيں، جتھ‏ے اس وسیع حکومت کیت‏‏ی 3 اہ‏م ساتراپیاں سندھو گھاٹی تو‏ں لے ک‏ے بحیرہ عرب تک پھیلی ہوئیاں سن، انہاں ساتراپیاں تو‏ں سب تو‏ں زیادہ رقم شاہی خزانے وچ جمع ہُندی سی۔ ایہ سفر کچھ کٹھن اس لئی اے کہ، سانو‏ں ساڈے اچھے دوست ’ہیروڈوٹس‘ نے تھوڑی پریشانی وچ ڈال دتا ا‏‏ے۔
اُنہاں دا اپنے زمانے وچ بنایا ہويا نقشہ اگرچہ اسيں دیکھو تاں اوہ اس وچ اپنی جگہ اُتے تاں ٹھیک ہی نيں، البتہ ’ہ‘ تے ’س‘ دے آپس وچ تبادلے نے کئی سارے پڑھنے والےآں نو‏‏ں پریشانی وچ ڈال دتا اے، اس لئی سانو‏ں اس سفر د‏‏ی کتھا پڑھدے وقت ایہ ذہن وچ رکھنا چاہیے کہ جتھ‏ے وی ’ہند‘ استعمال‘ ہوئے اوہ سانو‏ں ’سندھ‘ سمجھنا چاہیے۔ ہیروڈوٹس د‏‏ی تحریر وچ انہاں وسیع ریاستاں کہ ناں اس طرح تحریر نيں: Sattagydia, Gandara, Hidus Indos..Indus
ہخامنشی سلطنت د‏‏ی مشرقی ساتراپیاں اس گُتھی نو‏‏ں سلجھانے دے لئی کہ کون سا علاقہ کتھے ہوئے سکدا سی یا اے ؟ اسيں نامور محقق محترم ایچ ٹی لئمبرک (Hugh Trevor Lambrick) تو‏ں مدد لینے د‏‏ی کوشش کرن گے۔ اوہ اس حوالے تو‏ں تحریر کردے نيں، ’دارا اول د‏‏ی حکمرانی دا دور سندھ دا ایران د‏‏ی شہنشاہیت دے دائرے وچ آنے دا زمانہ اے، اس بادشاہ د‏‏ی فتوحات وچ ایہ پہلی فتح سی جو اُسنو‏‏ں 519 یا 518 ق م وچ حاصل ہوئی۔ اس تو‏ں پہلے دے حکمراناں نو‏‏ں ’گندھارا‘ وچ قدم رکھنے دا موقع پہلے ہی مِل چکيا سی۔ جس دا ذکر ’بیستون‘ دے کتبے وچ موجود اے، جو دارا نے 520 ق م وچ 9 بغاوتاں نو‏‏ں اک ہی برس وچ ختم کردینے والے واقعے نو‏‏ں یاد رکھنے دے لئی ایستادہ کيتا سی۔
محققاں دے مطابق ’تھتاگُش‘ نامی صوبہ جو، بیستون کتبے د‏‏ی لسٹ وچ شامل اے، اوہ پنجاب دے شمال مغرب وچ سی مگر کچھ محقق اسنو‏ں ’غلِزئی‘ یا ’ہزارہ‘ دا علاقہ کہندے نيں۔ ایہ کِداں وی ہوئے مگر ایرانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں سندھو گھاٹی دے ڈیلٹائی علاقے دے طرف پیش قدمی دے لئی ’گندھارا‘ نو‏‏ں مرکز دے طور اُتے استعمال کيتا گیا تے ایہ نواں علاقہ 518 ق م وچ ہخامنشی سلطنت دے دائرے وچ آیا۔‘
ہیروڈوٹس د‏‏ی تحریر دے مطابق، ’ہندوستانیاں نو‏‏ں ’اسکائی لیکس‘ دے مشہور دریائی سفر دے بعد تسلط وچ لیایا گیا، ایہ سفر اُس نے دریائے سندھ دے راستے سمندر تک کيتا سی تے فیر بحیرہ عرب تو‏ں، ایران تے عربستان دے کنارےآں تو‏ں ہُندا ہويا مصر جا پہنچیا سی‘۔
ہخامنشی سلطنت د‏‏ی فوج وچ شامل مخلتف خطےآں دے سپاہی د‏‏ی شبیہات ’دارا‘ نے اس مہم دے احکامات اس لئی دتے سن کہ دریائے سندھ تے ایران دے درمیاں کشتی رانی دے امکانات اُتے کم کيتا جاسک‏‏ے۔ اُنہاں نے ’اسکائی لیکس‘ نو‏‏ں اس مہم دا مہتمم مقرر کيتا سی۔ اوہ ’گندھارا‘ نامی ریاست دے ’کاسیپا پیروس‘ نامی اک جگہ تو‏ں اس مہم دے لئی کشتیاں اُتے سوار ہويا۔ ایہ جگہ ممکن اے کہ، دریائے کابل دے ذیلی بہاؤ اُتے کدرے ہوئے۔ ہیروڈوٹس دے مطابق ’وہ اپنی کشتیاں مشرق د‏‏ی طرف بہاؤ وچ لے گیا سی تے ڈھائی برس دے بعد اسکائی لیکس مصر پہنچیا سی۔‘
500 ق م وچ ملیٹس دے ’ہیکاٹیس‘ (پہلا یونانی جغرافیہ دان) نے جغرافیے اُتے اپنی کتاب ’پیریوڈوس جیس‘ ايس‏ے برس تحریر کيتی۔ اس نے ایہ معلومات اسکائی لیکس تو‏ں حاصل کيت‏ی سی، اوہ کہندا اے کہ ’اوپیائی نامی اک قبیلہ دریائے سندھ دے کھبے کنارے اُتے رہندا سی، انہاں دے پاس اک مضبوط قلعہ سی، جتھ‏ے دارا اول نے اپنے لشکر نو‏‏ں ٹھہرایا سی۔ (ہوسکدا اے کہ ایہ ’برہمن آباد‘ یا ’سیہون‘ دا قلعہ ہو) اس خطے دے مشرق وچ نزدیک وسیع ریگستان پھیلا ہويا اے ۔‘
’ہیروڈوٹس‘ کہندے نيں کہ،’ہندوستان دے مشرق وچ ریگستان اے ۔‘ جس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ انہاں نو‏ں گنگا گھاٹی د‏‏ی معلومات نئيں سی۔ سندھ وچ ہخامنشی سلطنت د‏‏ی حدود ریگستان دے کنارے تک تاں ضرور سن تے اس گل دا وی امکان اے کہ دریائے سندھ دے مشرق وچ واقع پنجاب دا وڈا علاقہ وی ايس‏ے سلطنت نو‏‏ں خراج دیندا سی، تے ایہ کہنے دا سبب ایہ اے کہ ہندوستان د‏‏ی آمدنی تے آبادی، ہور ماتحت علاقےآں تو‏ں زیادہ سی۔ ’ڈوٹس‘ دے مطابق، ہندوستان سونے د‏‏ی صورت وچ 360 ’ٹئلینٹ‘ خراج دے طور اُتے دیندے سن جو تقریباً دس لکھ پاؤنڈ یعنی اُس زمانے دے اک تو‏ں 2 کروڑ دے برابر ہُندے سن ۔ ایہ رقم، شہنشاہیت دے ایشیائی صوبےآں اُتے لگائے گئے خراج د‏‏ی مجموعی رقم دا تیسرا حصہ سی، اس رقم تو‏ں اس ہندو علاقے وچ پھیلی وسیع زراعت دا اندازہ لگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہیروڈوٹس لکھدے نيں کہ،’ان علاقےآں د‏‏ی آدم شماری، ہور ملکاں، جنہاں دا مینو‏ں علم اے، تو‏ں زیادہ اے ۔‘
انڈیا تو‏ں خراج لیانے والا شخص انڈیا تو‏ں خراج لیانے والا اک شخص دارا نے ایہ جہان 486 ق م وچ چھڈیا۔ لئمبرک صاحب تحریر کردے نيں کہ ’نقش رستم‘ وچ اس د‏ی قبر اُتے لگے پتھر پر، 3 ہندوستانی قوماں دے نمائندے نظر آندے نيں۔ دارا دے وارث ’خسرو‘ نے اپنے زمانے وچ یونان اُتے حملے دے لئی اک زبردست جنگی لشکر اکٹھا کر رہیا سی تب اسنو‏ں اس نويں صوبے ’ہندو‘ یعنی ’سندھو‘ تو‏ں، پیاداں تے گھڑسواراں اُتے مشتمل اک فوجی دستہ فراہ‏م کیہ گیا سی۔
ہیروڈوٹس دے مطابق، ’اس دستے وچ موجود سپاہیاں نو‏‏ں جو کپڑ‏ے پہنے ہوئے سن اوہ سوندی سن، انہاں دے پاس بید د‏‏ی کماناں تے بید دے ہی تیر سن، جنہاں د‏‏ی انیاں لوہے د‏‏ی سن۔ ایہ سن ہندوستان دے اوزار تے ایہ دستہ’ارتابیتس‘ دے بیٹے ’فارنازاتھریس‘ د‏‏ی زیر قیادت سی۔ گھڑسوار فوج دے علاوہ انہاں دے پاس رتھ وی سن، جنہاں نو‏ں گھوڑے تے جنگلی گدھے کھچ رہے سن ۔‘ ایہ ساری تیاریاں Plataea جنگ دے لئی سن جو 479 ق م وچ لڑی گئی سی۔
اب اسيں تریخ دے اُنہاں برساں وچ آ پہنچے نيں جتھ‏ے اس وسیع سلطنت دے زوال د‏‏ی ابتدا ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ پرسیپولس تو‏ں پتھر اُتے لکھی ہوئی اک تحریر ملی اے، جس اُتے لکھیا اے، ’خسرو نے ’اہر مزد‘ د‏‏ی رضا تو‏ں، کچھ ہندوستانی دیوتاواں دے مندراں نو‏‏ں برباد کردتا سی، جس دا ہندوواں نے شدید رد عمل دکھایا۔‘
دارا دے وارث ’خسرو‘ لئمبرک دے مطابق،’جب ہخامنشی سلطنت دے آخری برس سن، تب وی ہندوستان انہاں تو‏ں وفادار رہیا۔ ’دارا کودومنیس‘ نے جدو‏ں سکندرِ اعظم تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی آخری مورچہ سنبھالیا تب اُس نے سندھو گھاٹی تو‏ں اپنی مدد دے لئی فوجون نو‏‏ں بلوایا تے اُس دا حکم مندے ہوئے، ایتھ‏ے تو‏ں لوک تے ہاتھی بروقت جنگ دے میدان وچ پہنچ گئے سن تے تباہ کن ’اربیلا‘ جنگ وچ بھرپور کردار ادا کيتا سی۔
ایتھ‏ے اس جگہ اُتے اک انتہائی اہ‏م سوال جنم لیندا اے کہ جے اسيں لئمبرک صاحب د‏‏ی گل نو‏‏ں مان لاں کہ اس زمانے وچ ہخامنشی سلطنت دا دائرہ انتہائی محدود ہوگیا تے سندھو گھاٹی د‏‏ی وسیع ایراضی سرداراں تے شہزادےآں دے ہتھ وچ آ چکيت‏ی سی تاں ہخامنشی سلطنت دے دشمن سکندراعظم نو‏‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی نے اپنا دشمن کیو‏ں سمجھیا؟
ایسا کيتا ہوگیا سی یا حالات اِنّے کشیدہ کیو‏ں تے کس وجہ تو‏ں ہوگئے سن کہ نیرکوس جس دے پاس زبردست فوجی طاقت سی، اوہ وی یونانیاں کی، لیکن فیر وی اوہ پٹیالا تو‏ں وقت تو‏ں پہلے بھج نکلیا؟ اسيں آنے والے وقت وچ اس اُتے ضرور گل کرن گے۔ ایہ اک طویل تے پراسرار سفر سی جس وچ ، یقین د‏‏ی چاندنی کم تے شک و شبہات تو‏ں بھری اماوس د‏‏ی راتاں زیادہ سن۔ اُتے سانو‏ں ساڈے دوست ’ہیروڈوٹس‘ دا شکریہ ادا کرنا چاہیے کہ اوہ ساڈے ہمسفر بنے تے قدیم مناظر تو‏ں روشناس کروایا۔ نال ہی نال لئمبرک صاحب دا وی شکریہ کہ وقت بہ وقت اوہ ساڈی رہنمائی کردے رہ‏‏ے۔
ماخذ
ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم
حوالے
گٹھ:ہخامنشی سلطنت گٹھ:330 ق م دی دہائی گٹھ:550 ق م دی دہائی گٹھ:آہنی دور گٹھ:آہنی دور وچ یورپ گٹھ:افریقا دے سابقہ دیس گٹھ:افریقہ دیاں سابقہ بادشاہتاں گٹھ:افریقہ دیاں سابقہ سلطنتاں گٹھ:ایران تے فارس وچ بادشاہت گٹھ:ایشیا دیاں سابقہ سلطنتاں گٹھ:ایشیا دے سابقہ دیس گٹھ:ایشیا وچ 330 ق م دی دہائی گٹھ:ایشیا وچ 550 ق م دی دہائی گٹھ:ایشیا وچ چھیویں صدی ق م دیاں تاسیساں گٹھ:ایشیا دیاں سابقہ بادشاہتاں گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:افریقہ دی تریخ گٹھ:افغانستان دی تریخ گٹھ: ایران دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:بلقان دی تریخ گٹھ:زرتشتیت دی تریخ گٹھ:شمالی افریقا دی تریخ گٹھ:عراق دی تریخ گٹھ:فارس دی تریخ گٹھ:مشرق وسطی دی تریخ گٹھ:مغربی ایشیا دی تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ترکی دی قدیم تریخ گٹھ:چھیویں صدی قبل مسیح وچ قائم ہونے والے دیس تے علاقے گٹھ:سابقہ سلطنتاں گٹھ:سلطنتاں گٹھ:عالمی طاقتاں گٹھ:قدیم افریقہ دیاں ریاستاں گٹھ:پرانا مصر گٹھ:یورپ دیاں سابقہ بادشاہتاں گٹھ:یورپ دیاں سابقہ سلطنتاں گٹھ:یورپ دے سابقہ دیس
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں
برونکس کاؤنٹی
برونکس امریکی صوبے نیو یارک دی اک کاؤنٹی اے۔ برونکس نیویارک شہر دے 5 برا چوں سب توں اتلا برا اے۔ ایہ کوینز تے مینہیٹن دے اتر تے ویسٹچیسٹر کاؤنٹی دے دکھن وچ اے. برونکس کلا بر اے جیہڑا جڑے امریکہ دے اتے اے۔ 2010 دی گنتی وچ برونکس وچ 1,385,108 لوک وسدے سن۔ ایہدا تھاں 109 مربع کلومیٹر / 42 مربع میل اے تے اینج ایہ 5 بریاں وچوں تھاں وچ چوتھا تے لوک گنتی وچ چوتھا تے گھنی گنتی وچ تیجا اے۔ ایہدا ناں 1639 وچ ایتھے دے پہلے یورپی وسنیک ڈچ یوناس برونک دے ناں تے اے۔ برونکس دریا وی اوہدے ناں تے ای اے جیہڑا ایہدے وجوں لنگھدا اے۔ نیو یارک پھلواری تے چڑی کر ووڈلام قبرستان، فان کورٹلینڈ پارک، پیلہام بے پارک ایتھے نیں۔ ایس برا وچ امیر تے غریب ریندے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیویارک دیاں کاؤنٹیاں
مریخ دی آباد کاری
alt=|بائیں|thumb|400x400px|اک مصور دا مریخ اُتے انسانی بستی کا تخیل، چاک شدہ منظر وچ اندرونی  باغبانی دا حصّہ نظر آ رہیا اے۔ مریخ ممکنہ انسانی آبادکاری دی سائنسی تحقیق دے لئی بوہت زیادہ مرکز نگاہ رہیا اے۔ اس دا سطحی ماحول تے مریخ اُتے پانی دی موجودگی نے اس نوں  معقولیت دی حد تک نظام شمسی وچ زمین دے بعد سب توں زیادہ قابل سکونت جگہ بنا دتا اے۔ مریخ اُتے پہنچنا زہرہ دے بعد سب توں زیادہ کفایت شعار ہوۓ گا۔ ایتھے پہنچنے دے لئی زہرہ دے بعد فی کمیت اکائی دے لحاظ توں سب توں کم توانائی دی ضرورت ہوۓ گی۔ پر کم توانائی دے استعمال دے باوجود عصر حاضر دے جدید کیمیائی ایندھن نال چلنے والا خلائی جہاز وی ایتھے تک دے سفر وچ 6 تا 7 مہینے دا عرصہ لوے گا۔ مریخ دی انسانی مہم دے دوران پیش آنے والی دوسری مشکلات وی بیان کیتیاں جا چکیاں نیں  ۔
زمین توں نسبتی مشابہت
زمین اپنی "جڑواں بہن" زہرہ توں اجزائے ترکیبی، حجم تے سطحی ثقل وچ کافی مشابہ اے، پر مریخ دی زمین توں مشابہت، آباد کاری دے حوالے توں زیادہ موزوں اے۔ مثلاً:
انسانی سکونت دے لئی حالات
2000ء وچ دسیا گیا کہ کچھ کائی تے شائنو جرثومے نقلی مریخی حالات وچ 34 دن گزارنے دے بعد نہ صرف زندہ باقی رہ گئے بلکہ انہاں نے ضیائی تالیف دے لئی حیرت انگیز مطابقت پذیری دی صلاحیت نوں  ظاہر کیتا۔ ایہ نقلی مریخی ماحول مارس سیمولیشن لیبارٹری وچ بنایا گیا سی جس نوں   جرمن ایرو اسپیس سینٹر چلاندا اے۔   کچھ سائنس دان سمجھتے نیں   کہ مریخ اُتے خود کفیل انسانی بستی بنانے دے لئی شائنو جرثومے بوہت ای اہم کردار ادا کر سکتے نیں  ۔ انہاں دی تجویز دے مطابق شائنو جرثومے براہ راست طور اُتے کچھ جگہاں اُتے جداں خوراک، ایندھن تے آکسیجن دی پیداوار دے لئی نہ صرف استعمال کیتے جا سکتے نیں   بلکہ انہاں دا بالواسطہ استعمال کر دے دوسرے جانداراں دی نشو و نما ہوسکتی اے اس طرح توں ایہ مریخی وسائل اُتے انحصار کر دے ہوئے وسیع حیات نوں   سہارا دینے والے حیاتیاندی عمل دے لئی راستہ کھول دیندے نیں  ۔
انساناں نے زمین دے کچھ ایسے حصّوں دی چھان بین دی اے جو اک طرح توں مریخ دے ماحول توں تھوڑی مطابقت رکھدے نیں ۔ ناسا دے جہان گرداں توں حاصل کردہ اعداد و شمار توں معلوم ہویا اے کہ مریخ اُتے درجہ حرارت (نشیبی عرض البلد وچ) انٹارکٹکا توں کافی مشابہت رکھدے نیں  ۔ انسانی بردار غباراں نے جو فضائی دباؤ بلند ترین عرض البلد(1961ء وچ 35 تے 2012ء وچ 38 کلومیٹر) اُتے جھیلا اے اوہ مریخ دی سطح اُتے موجود دباؤ دے مشابہ اے۔
مریخ اُتے انسانی بقاء دے لئی پیچیدہ حیات نوں  سہارا دینے والی تدبیراں کونہ صرف اختیار کرنا ہوگا بلکہ مصنوعی ماحول وچ رہنا پئے گا۔
مریخ دی ارض سازی
بائیں|thumb|200x200px|ارض ساز مریخ ایک مصور کے تخیل میں (2009ء) مریخ دی ارض سازی دے امکان دے اُتے کافی بحث ہو چکی اے تاکہ مریخ دی سطح اُتے بغیر کسے سہارے دے مختلف نوع دی حیات بشمول انسان زندہ رہ سکاں۔ انہاں مباحثاں وچ انہاں فنیات اُتے وی سیر حاصل گفتگو کیتی گئی اے جو مریخ دی ارض سازی دے لئی درکار ہوں گی۔
تابکاری
خلائی تابکاری دے بارے وچ حالے کافی کچھ جاننا باقی اے۔ 2003ء وچ ناسا دے لینڈون بی جانسن اسپیس سینٹر نے اک سہولتی مرکز جس دا ناں ناسا اسپیس ریڈیشن لیبارٹری نوں  بروک ہیون نیشنل لیبارٹری وچ کھولا جس وچ ذرّاتی اسراع گر دا استعمال کر دے خلائی تابکاری دی نقل دی جائے گی۔ اس سہولتی مرکز وچ جانداراں دے اُتے حفاظتی تراکیب دا استعمال کر دے تحقیق دی جاندی اے۔ شروع وچ کچھ ایسے ثبوت مل گئے سن کہ اس قسم دی کم لمبی تابکاری اِنی زیادہ خطرناک نئيں سی کہ جِنی پہلے سمجھی جاندی سی؛ تے تابکاری قرار گیری(پیچیدہ بلند تر جانوراں دے جسمانی نظام دا اوہ رجحان جس دے تحت اوہ قدرتی وظیفہ جاں حالت متغیر ہونے اُتے وی نامیاندی استحکام دا ماحول برقرار رکھدے نیں  ) وقوع پزیر ہُندی اے۔ پر 2006ء وچ کیتی گئی تحقیق وچ معلوم ہویا کہ کائناندی تابکاری توں نکلنے والے پروٹون ڈی این اے نوں   اس توں دو گنا زیادہ نقصان پہنچا سکتے نیں   جتنا پہلے سمجھیا جادا سی۔ اس طرح توں خلا نورداں نوں   سرطان تے دوسری بیماریاں دا سامنا کرنے دا خطرہ تے ودھ جاندا اے۔ مریخی ماحول وچ بلند تابکاری دے نتیجے وچ "مریخ اک ایسی جگہ نئيں اے جتھے آسانی دے نال موجودہ فنیات دے نال بغیر وسائل وچ سرمایہ کاری کیتے بغیر جایا جا سکے۔" ایہ بات اس یو ایس ہیومن اسپیس فلائٹ پلانز کمیٹی دے جائزے دی رپورٹ دے خلاصے وچ کہی گئی اے جس نوں   2009ء وچ شایع کیتا گیا سی۔ ناسا متبادل طریقاں تے فنیات اُتے کم کر رہیا اے جیسا کہ پلازما توں بنی منحرف کرنے والی حفاظتی ڈھال، جس توں خلا نورداں تے خلائی جہاز نوں   تابکاری توں بچایا جا سکدا اے۔
بین السیاروی خلائی اڑاناں
دائیں|thumb|مریخ (وائکنگ اول، 1980ء) سوائے زہرہ دے زمین توں کسے وی دوسرے سیارے تک پہنچنے دے لئی مریخ نوں  فی کمیت دے لحاظ توں سب توں کم توانائی درکار ہُندی اے۔ ہومین مدار وچ منتقلی دا طریقہ استعمال کر دے ہوئے مریخ تک جانے دے لئی خلاء وچ نو مہینے تک دا سفر کرنا پئے گا۔ ہومین مدار وچ منتقلی دے طریقہ دے مقابلے وچ تبدیل شدہ منتقل خط پرواز جوخلاء وچ سفر دے دورانیے نوں   ست جاں چھ مہینے تک کر سکاں اس دے لئی بتدریج ودھدی ہوئی توانائی تے ایندھن دی مقدار درکار ہو گی۔ عام طور اُتے روبہ جاندی مریخی مہمات وچ ایہی تبدیل شدہ منتقل خط پرواز استعمال ہُندی اے۔ سفر دے وقت نوں   چھ مہینے توں کم کرنے وچ فی کمیت توانائی دی زیادہ مقدار درکار ہو گی جس وچ شارحانہ ودھدی ہوئی ایندھن دی مقدار وی استعمال ہو گی۔ اس طرح دا طریقہ کیمیائی راکٹ دے نال قابل عمل نئيں اے پر ایہ جدید خلائی جہازاں دے دھکیلنے دی فنیات دے نال ممکن ہو سکدا اے۔ کچھ طریقے نوں   پہلے ای جانچے جا چکے نیں   جیسا کہ متغیر مخصوص ضربی مقنا پلازما راکٹ تے نیوکلیائی راکٹ۔ اول الذ کر صورت وچ مریخ تک دے سفر دا دورانیہ کم ہو کر چالیس دن تک دا رہ جاندا اے۔ جدونکہ بعد الذکر وچ ایہ دورانیہ کم ہو کر صرف دو ہفتے تک رہ جاندا اے۔
سفر دے دوران خلا نورداں نوں  تابکاری دا سامنا کرنا پئے گا جس دی وجہ توں انہاں اس توں کسے صورت بچانا ہو گا۔ کائناندی اشعاع تے شمسی ہوائاں ڈی این اے نوں   نقصان پہنچا سکدی نیں   جس دی وجہ توں سرطان دا خطرہ ودھ سکدا اے۔ بین السیاروی خلاء دے درمیان لمبے عرصے تک دے سفر دا اثرات نامعلوم نیں   پر سائنس دان 1 فیصد توں 19 فیصد تک دا خطرہ مد نظر رکھدے نیں  ، مرداں دے لئی غالباً 3.4 فیصد تک سرطان دا خطرہ مریخ تے زمین دے درمیان سفر دے دوران تابکاری دی وجہ توں اے۔ عورتاں دے لئی اس دا امکان انہاں دے وڈے غدودی بافتاں دی وجہ توں زیادہ اے۔
مریخ اُتے اترنا
مریخ دی قوّت ثقل زمین دے مقابلے وچ 0.38 گنا اے جدونکہ اس دی کرۂ فضائی دی کثافت زمین دے مقابلے وچ لگ بھگ 0.6 فیصد اے۔ نسبتاً مضبوط قوّت ثقل تے ہویا حرکی اثر دی موجودگی وچ بھاری، انسان بردار خلائی جہاز دھکیلو دے نال اترنے وچ کافی مشکل ہو گا، اس طرح دی صورت حال اپالو دے چاند اُتے اترنے دے دوران نئيں ہوئی سی، اس دے علاوہ کرۂ فضائی اس قدر مہین اے کہ ہویا حرکی اثرات ہوائی روک بھاری وڈی گاڑی دے اترنے وچ کچھ زیادہ مدد گار نئيں ہوں گی۔ مریخ اُتے انسان بردار مہمات رفتار نوں  کم کرنے تے اترنے دے لئی انہاں توں مختلف نظام درکار ہوں گے جو حالے تک چاند اُتے عملے نوں   اتارنے جاں مریخ اُتے روبہ جاندی مہمات دے لئی استعمال ہوئے نیں  ۔
اگر اساں  کاربن نینو ٹیوب توں بنے ہوئے اس مادّے جس دی مضبوطی 130جی پی اے اس دی دستیابی نوں   قیاس کر لیں تو اس توں کوئی خلائی بالا بر بنا جاں جا سکے گا تاکہ لوگاں تے سامان نوں   مریخ تک پہنچا جاں جا سکے۔ فوبوس اُتے وی اک خلائی بالا بر بنانے دی تجویز کیتی گئی اے۔
آباد کاری دے لئی درکار ساز و سامان
مریخ دی آبادکاری دے لئی مختلف نوع دے ساز و سامان دی ضرورت ہو گی – ایسا ساز و سامان جو براہ راست طور اُتے انساناں نوں  خدمات مہیا کرو تے ایسا سامان جو خوراک، ایندھن، پانی، توانائی تے سانس لینے دے قابل آکسیجن پیدا کر سکے۔ تاکہ انسانی آبادکاری دی کوششاں وچ معاونت ہو سکے۔ درکار ساز و سامان وچ درج ذیل چیزاں شامل ہوں گی: ایلون مسک دے مطابق، "صرف دس لکھ لوگاں [جو مریخ اُتے کم کر رہے ہوں] دے لئی تہاناں  فی کس ناقابل تصور ثمر آواری درکار ہو گی، کیونجے تہاناں   صنعت دی بنیاد دے لئی تمام دی تمام چیزاں نوں   مریخ اُتے دوبارہ توں بنانا ہوگا۔۔۔ تہاناں   زمین توں کہاں زیادہ مشکل ماحول وچ مختلف ماداں نوں   کڈ کر انہاں نوں   قابل استعمال بنانا ہو گا ۔
مواصلاتی ذرائع
زمین توں رابطہ ادھے شمسی دن وچ اس وقت تو سیدھا سادہ سا ہوۓ گا جدوں زمین مریخی افق دے اُتے ہو گی۔ ناسا تے ای ایس اے نے مریخی مدار گرداں وچ کافی ابلاغی آلات لگائے ہوئے نیں ، اس طرح توں مریخ اُتے پہلے ای مواصلاتی سیارچے تو موجود نیں  ۔ اگرچہ ایہ بالآخر ناکارہ ہو جائے گا، لہٰذا خبر رسائی توں مزین مزید مدار گرد کسے وی قسم دی آباد کاری توں پہلے چھڈنے ہون گے۔
یکطرفہ رابطے وچ ہونے والا تعطل جو روشنی دی رفتار دی حد دی وجہ توں در پیش ہو گا اس دا دورانیہ قریبی فاصلے دے وقت تن منٹ(لگ بھگ جدوں مریخ دے حضیض شمس توں زمین دا اوج شمس کڈ دتا جائے ) دا ہو گا جدونکہ زیادہ توں زیادہ اس دا دورانیہ بائیس منٹ (لگ بھگ جدوں مریخ دا اوج شمس تے زمین دا اوج شمس جمع ہو گا) دا ہو گا جدوں زمین تے مریخ دا فاصلہ سب توں زیادہ ہو گا۔ وقت حقیقی وچ مریخ تے زمین دے درمیان روابط جس طرح توں ٹیلیفون اُتے بات کر دے ہوئے ہُندا اے جاں انٹرنیٹ بات چیت وچ ہُندا اے لمبے فاصلاں دی وجہ توں عملی طور اُتے ناممکن نیں ۔ ناسا نوں   معلوم ہویا اے کہ براہ راست رابطہ لگ بھگ دو ہفتے دے دورانیہ دے لئی مقارنہ دور وچ منقطع ہو جاندا اے۔ ایہ زمین تے مریخ دے اک دوسرے توں طویل ترین فاصلے اُتے ہونے دے اس دور وچ ہُندا اے جدوں سورج انہاں دونے دے درمیان براہ راست آ جاندا اے۔ ہرچند اصل رابطے دے اس طویل تعطل دا دورانیہ مہم مہم دے مختلف عوامل اُتے انحصار کردا اے جیسا کہ رابطے دی حد دی مقدار جو ابلاغی نظام دے لئی بنائی گئی اے تے اوہ کم توں کم اطلاعات دی شرح جو مہم دی جگہ توں حاصل کرنے دے لئی قابل قبول ہو۔ حقیقت وچ مریخ دی اکثر مہمات وچ اوہ دورانیہ جدوں رابطے وچ تعطل آگیا اوہ اک مہینے تک دا اے۔
کوئی سیارچہ جو زمین سورج دے ایل 4 جاں ایل 5 نقطہ اُتے موجود ہو اوہ اس دورانیہ دے دوران ہونے والے ابلاغی تعطل دے مسئلے نوں  ختم کر سکدا اے ؛ ایتھے تک کہ ابلاغی سیارچاں دے جھرمٹ مکمل آباد کاری دے تناظر وچ بوہت ای معمولی خرچہ ہو گا۔ بہرحال انہاں فاصلاں اُتے درکار آلات دا حجم و قوّت تے انہاں علاقاں وچ موجود فطری استحکام ایل 4 تے ایل 5 دے مقام نوں   نشری اسٹیشن بنانے دے لئی انتہائی نامعقول بناندے نیں، اگرچہ ایہ بطور اسٹیشن کافی فائدہ مند نیں   پر ایتھے دھول تے سیارچہ کافی بھٹکتے رہتے نیں   جس دی وجہ توں خطرہ ہو سکدا اے۔ تمام تر خطرات دے باوجود اسٹیریو کھوجی نے ایل 4 تے ایل 5 دے علاقاں نوں   بغیر کسے نقصان نوں   2009ء دے اواخر وچ پار کر لیا سی۔
یونیورسٹی آف اسٹرایٹ کلائڈ دی ایڈوانسڈ اسپیس کانسپٹس لیبارٹری نے یورپین اسپیس ایجنسی دے نال اشتراک وچ کم کیتا جس وچ اس نے اک متبادل نشری ساخت دی تجویز دی جس دی بنیاد بلند کیپلری مدار اُتے ہوگی۔ ایہ خاص قسم دے مدار ہُندے نیں  جو اس وقت بنتے نیں   جدوں مسلسل ہلکے دھکیل، جیسا کہ آئن انجن جاں شمسی بادبان پیدا کر دے نیں  ، خلائی جہاز دے خط پرواز نوں   تبدیل کردا اے۔ اس طرح دا مدار مسلسل جاری رہنے والا رابطہ شمسی اتصال (اوہ مقام جدوں زمین کسے تے سیارے تے سورج دے نال اک ای قطار وچ ہُندی اے) دے دوران وی قائم رکھتا اے۔ دونے سیاراں دے مداروی میدان توں باہر رہ کر ایہ نشری خلائی جہاز نوں   مریخ دے اُتے "معلق" رکھ کر کر سکدا اے۔ اس طرح دا نشری سیارچہ ایل 4 تے ایل 5 دے مدار وچ رہ کر سامنا کرنے والی مشکلات توں بچ سکدا اے اس دے لئی اوہ مریخ دی سطح توں قریب رہ کر مسلسل دوناں سیاریاں دے درمیان رابطہ قائم رکھ سکدا اے۔
روبہ جاتی پیش رو
انسانی آبادی دا راستہ روبہ جاتی نظاماں جیسا کہ مریخی کھوجی جہان گرد اسپرٹ، آپرچونیٹی تے کیوریوسٹی توں بنایا جا سکدا اے۔ اس طرح دے نظام وسائل نوں  ڈھونڈنے وچ مدد دے سکتے نیں   جیسا کہ سطح اُتے موجود پانی جاں برف جس دی مدد توں بستی قائم رہ کر پھل پھُل سکدی اے۔ اس طرح دے نظاماں دا کم برساں بلکہ دہائیاں لے لے گا تے جیسا کہ حال وچ تجارتی اڑاناں وچ ہونے والی پیش رفت وچ دیکھیا گیا اے، ہو سکدا اے کہ اس طرح دے نظام نجی و گورنمنٹ ملکیت دے اشتراک توں شروع ہو جائاں۔ اس طرح دے روبہ جاندی نظاماں دی قیمت ابتدائی انسان بردار مہمات دی نسبت کم جدونکہ سیاسی خطرہ وی نہ ہونے دے برابر ہو گا۔
عجیب و غریب نظام شاید ابتدائی انسان بردار جہازاں تے انہاں دے اترنے دی جگہ اُتے بنیادی کم کر سکاں جس وچ اوہ مختلف اقسام دی روز مرہ دی استعمال دی چیزاں بشمول ایندھن، تکسیدی، پانی اورعمارتی سامان پیدا کر سکتے نیں ۔ توانائی، ابلاغ، رہائشی، حرارتی تے پیداواری بنیادی ڈھانچے روبہ جاندی نظاماں توں شروع کر وائے جا سکتے نیں   جو انسان بردار مہمات دا پیش خیمہ ہوں گے۔
مریخی سرویر 2001 خلائی گاڑی دا مپ اس لئی سی تاکہ اوہ مریخی کرۂ فضائی توں آکسیجن بنانے دا براہ راست مظاہرہ کر سکے، تے انہاں شمسی فنیات تے طریقاں دی جانچ کر سکے جو توانائی دے نظام اُتے پڑنے والی مریخی مٹی دے خطرات دے اثرات دی کمی نوں  دیکھے۔
اس توں پہلے کہ کوئی وی انسان مریخ اُتے منتقل کیتا جائے جیسا کہ2030ء تک خیالی طور اُتے اسپیس ایکس نے مریخی آباد کاری بار بردار دا منصوبہ بنایا ہویا اے، اس منصوبے وچ کئی روبہ جاندی باربردار مہمات نوں  پہلے درکار سازو سامان، سکونت پذیری دی جگہاں دا سامان تے رسد لے کر بھیجیا جائے گا۔ ضروری ساز وسامان وچ جو چیزاں شامل ہوں گی انہاں وچ " کھاد بنانے، مریخ توں میتھین تے آکسیجن بنانے دی مشیناں تے سیارے دے ماحول توں نائٹروجن تے کاربن ڈائی آکسائڈ تے سیارے دی زیر سطح پانی دی برف حاصل کرنے دے آلات دے علاوہ ابتدائی زرعی جگہاں دے شفاف گنبداں نوں   بنانے دے لئی درکار عمارتی سامان ہو گا۔
ابتدائی انسانی مہمات
1948ء وچ ورنر وان براؤن نے اپنی کتاب مریخی منصوبے وچ بیان کیتا کہ اک 10 خلائی جہازاں اُتے مشتمل بیڑا اک ہزار تن مرحلے دے راکٹاں دا استعمال کر دے بنایا جا سکدا اے۔ ایہ 70 لوگاں نوں  مریخ تک لے جا سکے گا۔
آبادکاری دے لئی مستقل اڈا بنانے دی ضرورت ہو گی جو اس قابل ہو کہ خود توں اپنے تہاناں  اگے ودھیا سکے۔ اس طرح دے اڈے بنانے دے لئی مشہور منصوباں وچ مریخ راست تے جزوی راست منصوبے شامل نیں   جنہاں دی حمایت رابرٹ زبرن کر دے نیں  ۔
آباد کاری دے دوسرے تخیلاندی منصوبے جم مک لین تے باس لانس ڈارپ (جو مریخ اول دے روح رواں سن تے جنہاں نے یکطرفہ مریخی انسانی سفر دا منصوبہ تجویز کیدا سی) نے پیش کیتے نیں ، جدونکہ الون مسک دی اسپیس ایکس کمپنی 2015ء تک تو ایسے خلائی بار بردار نظام دے بنانے وچ سرمایہ کاری کر رہی اے جس دا ناں مریخی آباد کار بار بردار اے۔
مریخی سوسائٹی نے کینیڈا وچ ڈیون اُتے جدونکہ ریاست ہائے متحدہ وچ یوٹاہ دے مقام اُتے مریخی مماثل تحقیقی اسٹیشن پروگرام شروع کیتا اے تاکہ مریخ اُتے انساناں نوں  لے جانے دے مختلف منصوباں اُتے تجربہ کر سکاں تے اس دی بنیاد انہاں نے مریخ راست اُتے رکھی اے۔ جدید مریخی ڈھانچے دے تصورات وچ اکثر اس طرح دے سہولتی مراکز رکھے گئے نیں   جتھے سیارے دی سطح اُتے آکسیجن تے ایندھن نوں   بنایا جا سکے۔
اقتصادیات
سب توں وڈا معاشی مسئلہ زبردست ابتدائی سرمایہ کاری دا اے جو آبادی نوں  آباد کرنے تے شاید سیارے دی ارض سازی دے لئی درکار ہوگی۔
کچھ شروع دی مریخی آبادیاں ہو سکدا اے کہ مقامی وسائل نوں  مریخ اُتے استعمال کرنے دے قابل بنا سکاں جیسا کہ پانی تے / جاں برف اے۔ مقامی وسائل دا استعمال کر دے ہوئے بنیادی ڈھانچہ بنایا جا سکدا اے۔ مریخ وچ اک معلوم ذرائع دھاندی لوہے دی کچ دھات اے جو نکل لوہے دے شہابیاں دی صورت وچ اوتھے اُتے موجود اے۔ اس صورت وچ لوہا آئرن آکسائڈ دی نسبت آسانی توں نکالا جا سکدا اے جس نے پورے سیارے کوڈھکا ہویا اے۔
مریخی ابتدائی آباد کاری دے دوران تجارت دے لئی اک تے چنگی چیز کھاد ہو سکدی اے۔ فرض کرو کہ حیات مریخ اُتے وجود نئيں رکھتی، تو مریخ اُتے موجود مٹی پوداں نوں  اگانے دے لئی بوہت ای خراب ہو گی، لہٰذا کھاد تے اس طرح دی دوسری چیزاں کسے وی مریخی تہذیب دے لئی اس وقت تک بوہت ای زیادہ قیمدی آں گی جدوں تک سیارے کیمیائی طور اُتے اتنا بدل نہ جائے کہ خود توں سبزہ دی بالیدگی دے قابل نہ ہو جائے۔
مریخی آبادی دے لئی شمسی طاقت توانائی دی فراہمی دی امیدوار اے۔ شمسی آفتاب زدگی (شمسی شعاعاں دی اوہ مقدار جو مریخ تک پہنچتی اے) زمین دے مقابلے وچ 42 فیصد اے، کیونجے مریخ سورج توں زمین دے مقابلے وچ 52 فیصد زیادہ دور اے تے آفتاب زدگی فاصلے دے مربع دے لحاظ توں سطح تک پہنچتی اے۔ پر مہین کرۂ فضائی دی وجہ توں زمین دے مقابلے وچ دھوپ دی تمام توانائی مریخ دی سطح تک پہنچ جاندی اے جدونکہ زمین اُتے کرۂ فضائی لگ بھگ چوتھائی توانائی جذب کرلیندا اے۔ مریخ دی سطح اُتے سورج دی روشنی زمین اُتے بادلاں توں ڈھکے معتدل دن جیسی ہوگی۔
تاج سفاکا
تاج سفاکا سفاکا لیمراں دی اک ونڈ اے ایہ صرف مڈغاسکر دے جزیرے وچ ہوندا اے۔
مریخ دی آباد کاری
اقتصادیات
نیوکلیائی توانائی وی اک بہتر امیدوار ہو سکدی اے، کیونجے ایہ اک ایسا ایندھن اے جو زمین توں سستے نقل و حمل وچ اپنی کم جگہ گھیرنے دی وجہ توں استعمال کیتا جا سکدا اے۔ نیوکلیائی توانائی حرارت وی پیدا کردا اے جو مریخی آبادی دے لئی بوہت ای زیادہ قابل قدر چیز ہوگی۔
تاج سفاکا
بارلے جوڑ
گٹھ:سفاکا لیمر گٹھ:اندری لیمر
مریخ دی آباد کاری
اقتصادیات
مریخ دی کم قوّت ثقل اس دے گھومنے دی رفتار توں مل کر اس بات نوں  ممکن بنا سکدی اے کہ دور حاضر دے ماداں دی مدد توں کوئی خلائی بالا بر بنایا جا سکے، اگرچہ فوبوس (مریخی چاند) دا انتہائی قریبی مدار مشکلات پیدا کر سکدا اے۔ اگر ایسا ہو گیا تو بالا بر دے ذریعہ معدنیات تے سیارے توں نکالے گئے دوسرے قدرتی وسائل منتقل کیتے جا سکے گا۔
معاشی محرک
ہرچند کہ روایندی خلاء وچ جانے دے طریقاں نوں  مد نظر رکھدے ہوئے فی الفور تو کوئی وی خلائی آباد کاری دے لئی وڈی مقدار وچ سرمایہ دستیاب تو نئيں اے، پر کچھ ایسے طریقے موجود نیں   جس توں بنیادی خلاء وچ جانے دے طریقاں دی لاگت وچ کمی دی جا سکے، اس طرح توں اس سمت وچ آنے والی لاگت نوں   کافی حد تک کم کیتا جا سکے گا۔ زمین دے نچلے مدار وچ لے کر جانے والی شایع شدہ قیمت فی 13,150 کلو گرام تک 5 کروڑ 65 لکھ امریکی ڈالر اے، اسپیس ایکس دا فالکن 9 راکٹ پہلے ای اپنے ساتھیاں دے درمیان سب توں زیادہ سستا راکٹ بن چکیا اے۔ فی الوقت اسپیس ایکس دوبارہ قابل استعمال خلاء وچ چھڈے جانے والے نظام وچ پیش رفت جاری اے۔ اس پیش رفت دا مقصد فالکن 9 نوں   دوبارہ قابل استعمال بنانا اے۔ اگر ایسا ہو گیا تو لاگت بوہت ای تیزی گر جائے گی تے خلائی صنعت وچ مزید سرمایہ کاری نوں   دعوت دے گی تے اس طرح کفایت پیمانہ دی وجہ توں لاگت مزید گرے گی۔ اسپیس ایکس قابل استعمال منصوبہ وچ فالکن بھاری تے مستقبل دا میتھین توں چلنے والی خلائی گاڑی بشمول مریخی آبادکار بار بردار دے شامل نیں  ۔ اگر اسپیس ایکس کامیابی دے نال باز یافتہ فنیات نوں   بنانے وچ کامیاب ہو گیا، تو امید دی جا رہی اے کہ خلاء وچ رسائی اُتے آنے والی لاگت وچ نہ صرف زبردست کمی ہو گی بلکہ خلاء وچ چھڈے جانے والی صنعت وچ مقابلے دی فضا وی قائم ہو گی۔
متبادل سرمایہ کاری دے طریقاں وچ تحریک دینے والے انعام وی موجود نیں ۔ مثال دے طور اُتے 2004ء وچ صدارتی کمیشن برائے نفاذ منصوبہ ریاست ہائے متحدہ خلائی کھوجی پالیسی وچ ایہ تجویز پیش کیتی گئی کہ اک تحرک دینے والا انعام خلائی آباد کاری نوں   حاصل کرنے دے لئی رکھیا جائے، جس دا اعلان ممکنہ طور اُتے حکومت کرے۔ اس دی اک مثال وچ اک ایسے انعام دی پیش کش اے جو اس پہلے ادارے نوں   دی جائے گی جو انساناں نوں   چاند اُتے پہنچا کر زمین اُتے واپس پہنچنے تک کچھ مخصوص عرصے تک رکھ سکے۔
استوائی علاقے
مریخی مہم نے دیکھیا کہ ارسیا مونس دے آتش فیشن دے قریب قدرتی غار موجود نیں ۔ ایہ قیاس لایا گیا اے کہ رہائشی اس طرح دے محفوظ تھاں جاں اس طرح دی ساختاں دا استعمال کر دے ہوئے تابکاری تے خرد شہابیاں توں بچ سکے گا۔ استوائی حصّوں وچ حر حرکی توانائی دی موجودگی دا وی اندازہ لایا گیا اے۔
اندرونی علاقے
thumb|400x400px|عقابی شہابی گڑھا ، آپرچونٹیی سے لی جانے والی تصویر (2004ء) مریخ دی سطح دی چھان بین ہن وی جاری اے۔ خلائی گاڑیاں تے جہان گرداں جیسا کہ فینکس، مریخی کھوجی جہان گرد اسپرٹ تے آپرچونیٹی تے مریخی سائنس لیبارٹری کیوریوسٹی انہاں سب نوں  بوہت ای مختلف مٹی تے چٹاناں دی خصوصیات ملی نیں  ۔ اس توں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مریخی ارض کافی متغیر تے رہنے دے لئی جگہ دا تعین اس وقت بہتر طور اُتے ہو سکے گا جدوں مزید معلومات ہمارے کول موجود ہوں گی۔ جس طرح توں زمین اُتے ہُندا اے کہ ماحول دے موسمی تغیر استواء توں دور جاندے ہوئے زیادہ ہُندے نیں   بعینہ ایسے ای مریخ وچ وی ہُندا اے۔
ویلس مرینیر
ویلس مرینیر جو مریخ دی "عظیم گھاٹی" اے اوہ 3,000 کلومیٹر لمبی تے 8 کلومیٹر گہری اے۔ نیچے تلے وچ کرۂ فضائی دا دباؤ کچھ 25 فیصد سطح دے اوسط درجہ حرارت تک ہُندا اے۔ یعنی 0.9 kPa بمقابلہ0.7 kPa۔ دریائی نہراں اس گھاٹی تک جاندی نیں  جو اس بات دا عندیہ نیں   کہ ایتھے کدی پانی بہدا سی۔
لاوا سرنگاں
ارسیا مونس دی کوکھ وچ مختلف قسم دی لاوے دی سرنگاں مریخ اُتے پائیاں گئیاں نیں ۔ زمین اُتے موجود مثالاں دسدیاں نیں   کہ انہاں وچوں کچھ لمبی گزر گاہاں مکمل طور اُتے تابکاری توں محفوظ رکھ سکدیاں نیں   تے انہاں نوں   آسانی دے نال کسے وی مادّے دے نال خاص طور اُتے ٹکڑاں وچ ونڈ کے بند کیتا جا سکدا اے۔
بروم کاؤنٹی
بروم امریکی صوبے نیو یارک دی اک کاؤنٹی اے۔
مریخ دی آباد کاری
سیاروی حفاظت
مریخ تک جانے والے روبہ جاتی خلائی جہازاں نوں  جراثیم توں پاک ہونا ضروری اے تاکہ خلائی جہاز دے اُتے موجود 300,000 توں زیادہ تخمک توں نمٹیا جا سکے – تے انہاں نوں   مزید باریک بینی توں جراثیم توں پاک کیتا جائے اگر اس بات دا امکان ہوۓ کہ اوہ انہاں "مخصوص علاقیاں" توں رابطہ کرے گا جتھے پانی ہو گا،  اگر ایسا نہ کیتا گیا تو اوتھے اُتے حیات دا سراغ لگانے والے تجربات وچ نہ صرف آلودگی دا سامنا کرنا ہوۓ گا بلکہ سیارہ وی آلودہ ہو جائے گا۔
انسانی مہم نوں  اس سطح اُتے جراثیم توں پاک کرنا ناممکن ہوۓ گا، کیونجے انسان  عام طور اُتے ہزاراں اقسام دے سینکڑاں کھرباں خرد جراثیم دا گھر ہُندے نیں   تے انہاں نوں   انسانی زندگی نوں   بچا کے انہاں توں نئيں نکالیا جا سکدا۔ آلودگی صرف واحد حل اے پر خلائی جہاز دے اترنے وچ کسے قسم دی خراب صورت حال وچ اس توں نمٹنے وچ مشکلات دا سامنا کرنا پئے گا۔ اس سلسلے وچ کافی سیاروی مشاورت منعقد کیتی گئی نیں  ، پر اس وچ مستقبل وچ اختیار کیتا جانے والے کسے طریقے دی تجویز نئيں دتی گئی اے۔ انسانی کھوجی وی اسی طرح زمین اُتے اوتھے دی آلودگی لانے دا سبب بن سکتے نیں   اگر اوہ کسے قسم دے خرد اجسام نوں   اپنے جسم وچ پال لیتے نیں  ۔
حمایت تے وکالت
مریخی آبادکاری دی وکالت مختلف نجی گروہاں نے مختلف النوع وجوہات تے مختلف تجویزاں دے نال دی اے۔ انہاں وچوں سب توں پرانا گروہ مریخی سوسائٹی اے جو ناسا دے مریخ اُتے انسانی کھوج دے پروگرام دی تشہیر کر دے نیں  تے انہاں نے مریخی مماثل تحقیقی مرکز کینیڈا تے ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ قائم کیتا اے۔ مریخ اُتے رکن، جداں ای اس بات دا تعین ہو سکے کہ مریخ اُتے مستقل سکونت ممکن اے تے اوہ باز یافتہ ہنگامی واپسی دیاں گاڑیاں نوں   مستقل رہائش دے طور اُتے حمایت کر دے نیں  ۔ مریخ اول جس دی تشہیر عوام وچ جون 2012ء وچ ہوئی سی اس دا مقصد مریخ اُتے 2023ء تک اک مکمل مستقبل قابل رہائش نوں   بنانا اے۔ اس وچ سرمایہ کاری ریالٹی ٹیلی ویژن پروگرام تے دوسرے کاروباری ذرائع توں دی جا رہی اے۔ ہرچند کہ اس طریقہ کار اُتے زبردست تنقید ہوئی اے تے اس نوں   ناقابل عمل قرار دتا گیا اے۔   مریخی قطبی دا مقصد انسانی آبادی نوں   2029ء تک مریخ دے قطبی علاقے وچ بسانا اے ایہ اوہ حصّہ اے جتھے اُتے برف دے پانی دی وسیع مقدار موجود اے۔ انہاں دی کوشش اے کہ اس منصوبے نوں   عطیات دے ذریعہ قابل عمل بنایا جائے۔ الون مسک نے اسپیس ایکس دی بنیاد رکھی جس دا مقصد طویل عرصے وچ اس طرح دی فنیات نوں   بنانا اے جو مریخ اُتے خود کفیل بستی نوں   قائم کرنے وچ مدد گار ہون۔ 2015ء وچ اس نے کہیا" میرے خیال وچ ہمارے کول اگلے 11 جاں 12 برساں وچ انساناں نوں   مریخ اُتے بھیجنے دا معقول موقع میسر ہو گا"۔ رچرڈ برانسن نے اپنی زندگی نوں   وقف ای اس لئی کر دتا کہ "اوہ مریخ اُتے آبادی کرنے والے کسے منصوبے دا حصّہ بن سکے۔ میرے خیال وچ ایہ مطلق طور اُتے قابل عمل اے۔ ایسا ہو کر رہے گا۔۔۔ میرے خیال وچ اگلے 20 برساں وچ، اساں   حقیقت وچ سینکڑاں ہزاراں لوگاں نوں   خلاء وچ لے جانے دے قابل ہوں گے تے اس توں سانوں  اوہ مالیاتی فوائد حاصل ہون گے جس دی بدولت اساں   مزید وڈے کم کرنے دے قابل ہواں گے"۔
جون 2013ء وچ بز ایلڈرن جو اک امریکی انجنیئر تے سابقہ خلانورد دے نال نال اوہ دوسرے انسان نیں  جنہاں نے چاند اُتے چہل قدمی کیتی اے، نیو یارک ٹائمز وچ شایع شدہ اپنے اک مضمون وچ مریخ اُتے انسان بردار مہم دی وکالت کر دے نیں   تے چاند نوں   " منزل دی بجائے اک اگے ودھنے دی جگہ دے طور اُتے دیکھدے نیں  ، اک ایسی جگہ جو انسانی خط پرواز دے لئی مریخ نوں   مسکن بنائے گی تے انساناں نوں   دو سیاراں دی انواع بنا دے گی۔" اگست 2015ء وچ ایلڈرن نے فلوریڈا انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی دے اشتراک دے نال ناسا دے لئی اک " ہمہ گیر منصوبہ " پیش کیتا۔ جس وچ خلانورداں دے لئی "دس برس کم دا دورہ" پیش کیتا جس دا مقصد مریخ اُتے 2040ء توں پہلے آباد کاری سی۔
قصےآں وچ
کہانیاں وچ کچھ جگہاں وچ مریخی آباد کاری دی مکمل تفصیلاں نوں  بیان کیتا گیا اے۔ اس وچ شامل نیں  :
باہرلےجوڑ
گٹھ:مریخ
اندری
اندری لیمراں دی اک ونڈ اے ایہ صرف مڈغاسکر دے جزیرے وچ ہوندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اندری لیمر
ہمسفر (ٹی وی ڈراما)
ہم سفر  اک  پاکستانی ٹی وی ڈراما اے۔ ایہہ ہم ٹی وی تے 24 ستمبر 2011 توں 3 مارچ 2012 تک نشر ہویا۔ ایہ فرحت اشتیاق دے لکھے ناول اُپر بݨیا سی تے ایہدی مقبولیت دی وجہ توں ای ذاکر احمد  تے سرمد سلطان کھوسٹ نے ایہنوں پردے اپر ڈھالیا ۔ ہم سفر پاکستان وچ سبھ توں ودھ دیکھیا تے پسند کیتا جاݨ والا ڈراما اے ۔ ایہدی کہانی اک ویاہتا جوڑے دے آلے دوآلے گھمدی اے۔ ہم سفر نوں اکتوبر 2014 وچ بھارت وچ وی نشر کیتا گیا۔ اسنوں پاکستان وچ کئی ایوارڈاں نال وی نوازیا گیا۔ جنہاں وچوں ہم ٹی وی ولوں دتا خاص ایوارڈ پرمکھ اے۔
چھوٹ دی رسم
چھوٹ دی رسم پنجابی ویاہ وچّ کیتی جاندی ہے۔ ویاہ سمیں جدوں برات تُردی ہے ، اس سمیں لاڑے دا پیؤ پیسے سُٹدا ہے۔جس نوں چھوٹ کرنی کہندے ہن، اوہناں پیسیاں نوں بچے بھجّ- بھجّ کے چکدے ہن۔لاڑے دے پیؤ کول پیسیاں والی گُتھلی ہندی ہے۔جہڑی لال رنگ دے کپڑے دی بنی ہندی ہے۔گُتھلی وچّ بھان بھنا کے پائی ہندی ہے۔ایہہ رسم پنجابی ویاہ وچّ اہم رسم ہے۔
ہمسفر (ٹی وی ڈراما)
پلاٹ
خرد اک غریب پروار دی کڑی اے جس دی ماں نوں کینسر اہے۔ ماں مرن توں پہلاں اپنے بھرا توں اس دے پتر عشر اتے اپنی دھی خرد دا رشتہ قبول کروا لیندی اے۔ ماں دے مرن توں پچھوں اوہناں دوہاں دا ویاہ ہو تاں جاندا اے پر عشر دی ماں کدے ویخ کھرد نوں نونہہ وجوں قبولدی کردی کیونکہ اوہ عشر لئی اپنی حیثیت مطابق کوئی کڑی لیاؤنا چاہندی سی ۔ اوہ خرد اتے عشر دے تعلقات نوں لگاتار خراب کرن دی کوشش کردی اے تے اک وار کامیاب ہو وی جاندی اے پر انت وچ ایہہ سکھانت ہو جاندا اے۔ سارا ڈرامہ لگاتار رومانس دے نال نال اک اتسکتا وی بنائی رکھدا اے۔
چھوٹ دی رسم
حوالے
گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:پنجابی لوکدھارا
ہمسفر (ٹی وی ڈراما)
گیت
نصیر ترابی دی لکھی اک غزل وہ ہم سفر تھا نوں اس دا مکھ گیت بنایا گیا۔ ڈرامے دا تھیم رومانٹک سی، سو مکھ گیت لئی اس رومانٹک غزل نوں چنیا گیا پر جیکر اس غزل دا پچھوکڑ دیکھیئے تاں اسنوں، ترابی صاحبَ نے ڈھاکا دے پاکستان توں الگّ ہو جاݨ اپر لکھیا سی ۔اس طرحاں، ایہہ غزل سچ مچ وچارن یوگ ہو جاندی اے۔
کواری روٹی
کوآری روٹی پرانے سمیں وچّ جدوں برات لاڑی دے گھر رات رہندی سی۔ رات نوں جہڑی روٹی برات نوں رات ویلے کھوآئی جاندی سی، اس روٹی نوں کوآری روٹی کیہا جاندا سی۔ ایہہ روٹی پھیریاں توں پہلاں کھوآئی جاندی سی،اس کرکے اس نوں کوآری روٹی کہندے سن۔ایہہ روٹی کئی وار کڑی دے تائے- چاچے وی کر دندے سن۔کوآری روٹی چول تے شکر دی ہندی سی ۔ اسے لئی اس روٹی نوں کچی روٹی وی کہندے سن۔کوآری روٹی وچّ لون -مرچ نہیں ورتدے سن۔ جس کرکے اس نوں مٹھی روٹی وی کیہا جاندا سی۔ اس روٹی وچّ صرف مٹھیآں چیزاں ہی بنائیاں جاندیاں سن۔ ایہہ روٹی لاڑے تے لاڑی والیاں دھراں دی مٹھاس دی نشان  ہندی سی۔
ہمسفر (ٹی وی ڈراما)
گیت
ترک تعلقات پہ
کواری روٹی
حوالے
گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:پنجابی لوکدھارا
ہمسفر (ٹی وی ڈراما)
گیت
رویا نہ تو، نہ میں
لیکن یہ کیا کے چین سے
سویا نہ تو، نہ میں
کہ دھوپ چھاؤں کا عالم رہا، جدائی نہ تھی
عداوتیں تھیں تغافل تھا رنجشیں تھی مگر
بچھڑنے والے میں سب کچھ تھا، بے وفائی نہ تھی
وہ ہم سفر تھا مگر اسسے ہمنوائی نہ تھی
وہ ہم سفر تھا....
کاجل ڈالوں، کرکرا سرمہ، سہا نہ جائے
جن نین میں پی بسے، دوجا کون سمائے
بچھڑتے وقت ان آکھوں میں تھی، ہماری غزل
غزل بھی وہ، جو کبھی کسی کو سنائی نہ تھی
حوالے
گٹھ:پاکستانی ٹی وی ڈرامے گٹھ:پاکستانی ڈرامے گٹھ:ہم ٹی وی دے ٹی وی ڈرامے گٹھ:زندگی چینل دے ڈرامے
جیجل
جیجل الجزائر دا اک شہر اے تے الجزائر دے صوبہ جیجل دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے شہر گٹھ:افریقہ دے آباد تھاں گٹھ:الجزائر دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
فرحت اشتیاق
فرحت اشتیاق  (جم: جون 23، 1980) اک پاکستانی  ناول کار    اے۔ اوہ سبھ توں ودھ اپنے دو رومانٹک ناولاں ہم سفر، متاع جان ہے تو کر کے جانی جاندی اے۔ اس دے ناولاں اپر ٹی وی ڈرامے وی بن چکے ہن جہناں دے ڈائیلاگ وی اوہ ہی لکھدی اے۔
ڈرامے
ایہناں دے کجھ ناولاں اپر ڈرامے وی بن چکے ہن: ٭دیار دل (ٹی وی ڈرامہ)(2015) ٭ بن روئے آنسو
حوالے
گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:ناول نگار گٹھ:زنانی ناول نگار گٹھ:پاکستانی ناول نگار
چک 4 ڈبلیو بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
پوجا ڈھینگرا
ڈھینگرا دا جنم گیسٹرونومی وچّ دلچسپی رکھدے اک پروار وچّ ہویا سی۔ اسدا پیؤ اتے اسدا وڈا بھرا دونے ریستوران مالک ہن۔ جوانی وچّ ہی ڈھینگرا نے اپنی ماں کولوں پیسٹری پکاؤن دی کلا سکھ لئی سی۔ اسنے پہلاں 2004 وچّ ممبئی وچّ قنون دی پڑھائی کیتی اتے پھر بھنّ کیرئر آزماؤن لئی سویٹزرلینڈ دے لے بویریٹ وچّ سیجر رٹج سکول وچّ پروہنچاری اتے پربندھن کورس کرن لئی چلی گئی۔ تنّ سال بعد، اسنے پیرس وچّ لے کارڈن بلو وچّ تعلیم شروع کیتی۔ اتھے اسنے پئرے ہیمیریدے پیٹسریز وچوں اک وچّ اک مکاکا ویکھیا۔ اپنا کورس پورا کرن دے بعد، ڈھینگرا ممبئی پرت آئی اتے مارچ 2010 وچّ اپنا پہلا سٹور کھولھیا ۔ 2016 وچّ ڈھینگرا نے دکھن ممبئی وچّ لے15 کیفے نامی اک نواں سٹور کھولھ کےاپنی ہمت دا وستھار کیتا۔ جدوں کہ فرانسیسی عورتاں دے نام اتے ہستاکھر ڈیسرٹ حالے وکھائی جانے ہن،  کیفے دے مینو وچّ سادہ، ذائقیدار کھانا مکھ کورس پکوان شامل ہن۔
جدوں اسنے 2010 وچّ اپنا ممبئی کم-کاج کھولھیا، تاں اسدے کول صرف دو کم کرن والےآں دا سٹاف سی۔ اکتوبر 2014 تکّ اس دے کول 42 کمکرن والے ہو گئے سن۔ اسدا سپنا پورے بھارت وچّ کجھ 20 پیسٹری سٹور کھولھنا ہے۔
اوہ اک سبھ توں ودھ وکن والی (بھارت چ) کُکری کتاب دی لکھاری وی ہے۔
روبیا چودھری
روبیا چودھری اک پاکستانی فیشن ماڈل اتے اداکارہ ہے۔
فلموگرافی
* 6 ڈگریس * کراچی آج * مشن کراچی * لوَ میرج * زباہکھانا * سیاح
حوالے
گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پاکستانی عورت ماڈلاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں گٹھ:پاکستانی فلم اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلیوژن اداکاراواں
ਰੂਬਯਾ ਚੌਧਰੀ
دهستان آسارا
ایہ ایران دے صوبہ البرز دے ضلعے شہرستان کرج دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان کرج ، صوبہ البرز چ اے ۔
دانے سپ
دانے سپ سپاں دا اک ٹبر اے۔ ایہناں دی کھل تے دانے، کھرینڈ بنے ہوندے نیں تے ایس لئی ایہناں دا ناں دانے سپ رکھیا گیا اے۔ ایہ پرانے تے پانی دے سپ نیں تے اسٹریلیا تے انڈونیشیا وچ ملدے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سپ
کٹاراگس کاؤنٹی
کٹاراگس امریکی صوبے نیو یارک دی اک کاؤنٹی اے۔
دهستان نسا
ایہ ایران دے صوبہ البرز دے ضلعے شہرستان کرج دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان کرج ، صوبہ البرز چ اے ۔
سطف
سطف الجزائر دا اک شہر اے تے الجزائر دے صوبہ سطف دا انتظامی مرکز اے ۔
کتاب خروج
کتاب خروج (عبرانی:שמות‎، یونانی:ἔξοδος)یہ عبرانی بائبل د‏‏ی دوسری تے تورات د‏‏ی پنج کتاباں وچو‏ں ا‏‏ے۔ اس وچ بنی اسرائیل دے ملک مصر تو‏ں خروج (نکلنے) دے واقعات درج نيں۔ نال ہی ایہ وی واضح کیتا گیا اے کہ بنی اسرائیل کس طرح موسیٰ د‏‏ی قیادت وچ غلامی د‏‏ی زندگی چھڈ ک‏‏ے خداوند تعالیٰ د‏‏ی اک منتخب قوم وچ تبدیل ہوئے تے اُنئيں اپنی روگٹھ د‏‏ی زندگی گذارنے دے لئی خداتعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں موسیٰ د‏‏ی معرفت کیہ کيت‏‏ا احکا‏م تے قوانین دتے گئے۔
یہ کتاب غالباً 1450 تو‏ں 1410 ق م وچ معرض تحریر وچ آئی تے اسنو‏ں موسیٰ د‏‏ی تصنیف سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ موسیٰ نے ایہ کتاب اُنہاں ایام وچ تصنیف فرمائی جدو‏ں بنی اسرائیل مصر تو‏ں نکلنے دے بعد بیابان سینا وچ سرگرداں سن تے موسیٰ تے ہارون اُنہاں د‏‏ی قیادت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس کتاب وچ بوہت سارے معجزات دا ذکر اے جنہاں وچو‏ں بعض قرآن کریم وچ وی آئے نيں۔ انہاں معجزات د‏‏ی وجہ تو‏ں بنی اسرائیل خود نو‏‏ں اللہ تعالیٰ د‏‏ی برگزیدہ قوم سمجھنے لگی مگر اس دے باوجود بعد وچ اللہ تعالیٰ دے احکا‏م تے اس دے رسول موسیٰ د‏‏ی سرکشی کرنے لگی۔
کتاب خروج وچ اوہ دس احکا‏م وی موجود نيں جو اللہ تعالیٰ نے پتھر د‏‏ی الواح اُتے موسیٰ نو‏‏ں دیے۔ غیر مسلم اہل کتاب دا مننا اے کہ ایہ احکا‏م اللہ تعالیٰ نے اپنے ہتھ تو‏ں لکھ ک‏ے موسیٰ نو‏‏ں عطا فرمائے۔
اس کتاب وچ بنی اسرائیل دے اللہ تعالیٰ د‏‏ی عبادت کرنے تے اُس دے حضور وچ مختلف قسم د‏‏ی قربانیاں تے نذراں دے پیش کرنے دے طور طریقے وی دسے گئے نيں۔
اللہ تعالیٰ د‏‏ی عبادت دے لئی جو خیمہ بنایا گیاتھا اُس دا تفصیلی ذکر وی ايس‏ے کتاب وچ موجود اے تے اُس دے مطالعہ تو‏ں عبادت تے ہور مذہبی رسوم وچ لوکاں د‏‏ی رہنمائی کرنے والے کاہناں دے فرائض تے ملبوست وغیرہ دے بارے وچ وی وڈی دلچسپ معلومات حاصل ہُندی نيں۔
اس کتاب نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کیتا جا سکدا اے:
گٹھ:کتاب خروج گٹھ:پنجويں صدی [[ق م د‏‏یاں کتاباں]] گٹھ:چھیويں صدی [[ق م د‏‏یاں کتاباں]] گٹھ:کتب تورات گٹھ:کتب عہد نامہ قدیم گٹھ:یروشلم وچ خیمۂ اجتماع تے ہیکل گٹھ:سیاسی فلسفے اُتے کتاباں