cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
ان دے اعلانات، تقاریر تے فتاوى نے اس عوامى جنگ نو‏‏ں دینى پشت پناہى عطا دی _ انہاں نے تیل نو‏‏ں قومیانے دے شرعى تے عقلى دلائل بیان کیتے، تے اس ضمن وچ علماء تے ہور مذہبى قوتاں نو‏‏ں بھى شامل ہونے دی دعوت دى تے مختلف بین الاقوامى انٹرویوزماں اپنے تے قوم دے نظریات تے دلائل نو‏‏ں بیان کيتا(۳) _
آیت اللہ دا شانى نے تیل نو‏‏ں قومیانے دی تحریک وچ اپنے افکار نو‏‏ں عملى جامہ پہنانے دے لئی مجمع مسلمانان مجاہد تے جمعیت فدائییان اسلام دی تنظیماں تو‏ں بھى مدد لى _
۱) رسول جعفریان ، سابقہ مواخذ ، ص ۹۱_٧۴_
۲) فریدون اکبرزادہ ، نقش رہبرى در نہضت مشروطہ ، ملى نفت تے انقلاب اسلامى تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامى ،ص ۱۰۳_ ۱۰۰_
۳) حسین گلى بیدی، آیت اللہ دا شانى ونفت ، تہران ، اسلامى ، ۱۳۸۰،ص ۲۲۰_ ۳۵_
۳۲۸  مجمع دا پہلا گروہ جمعیت فداکاران اسلام سی کہ جو ۱۳۲۲ شمسى وچ تشکیل پایا البتہ جمعیت فدائیان اسلام دی ابتداء بھى اسى جمعیت نال ہوئی سی، ایہ مجمع مہر میہن اخبار دے ذریعے اپنے نظریات دی اشاعت کردا سی _(۱)
فدائیان اسلام ۱۳۲۰ شمسى دے تبدیل ہُندے ہوئے حالات وچ زور تے شور تو‏ں شریک سن انکى بنیادى جدوجہدکسروى تے اسک‏‏ے اسيں فکر لوکاں دے افکار دا مقابلہ کرنا سی _ ایہ لوک تبلیغى تے ثقافتى امور وچ دا م کرنے دے ساتھساتھعسکریت پربھى ایمان رکھدے سن انہاں دے خیال دے مطابق مسلماناں نو‏‏ں اپنے دشمناں نو‏‏ں قتل کرنے یا قتل ہونے اُتے خوفزدہ یا پریشان ہونے دی ضرورت نئيں اے ایداں دے دشمن لوک جو اسلامى حقائق دے سامنے سر تسلیم خم نہ کرن تے مسلماناں اُتے تجاوز کرنے دے عزائم رکھدے ہاں انہاں نو‏ں نابود ہوجانا چاہیے _(۲)
انہاں نے اپنے مقاصد دی تکمیل دی خاطر احمد کسروی، عبدالحسین ہیر تے حاجى على رزم آرا نو‏‏ں قتل کردتا_ رزمآرا دے قتل نے تیل دی صنعت نو‏‏ں قومیانے تے اس قرار داد دے پارلمینٹ تے سینٹ وچ پاس ہونے وچ سرعت پیدا کى(۳) حقیقت وچ رزم آرا دا قتل تیل دی صنعت دے قومیا نے وچ دا میابى دا آخرى مرحلہ تھا_
اک ہور مقام کہ جتھے شیعہ علماء آمریت تے استعمار دے مد مقابل دا میاب ہوئے ۱۳۳۱ شمسى وچ ۳۰ تیرکے مہینے دا قیام سی، ۱۳۳۱ وچ ۲۵ تو‏ں ۳۰ تیر تک دے درمیانى عرصہ وچ مصدق نے استعفى دتا تے محمد رضا پہلوى نے بغیر کسى تعطل دے احمد قوام نو‏‏ں انکى جگہ وزیر اعظم مقرر کيتا تاں فوراً آیت اللہ دا شانى میدان عمل وچ آگئے _ انکى تقاریر، اخبارات وچ انٹریوز تے اشتہارات نے ایسا ماحول بنادتا کہ سارے ایران تو‏ں قوام دی حکومت دے خلاف اعتراضات شروع ہوگئے _ اک مجتہد دی سیاسى بصیرت اُتے لوکاں دا لبیک کہنا اسلامى بیدارى دی تحریک دے تسلى بخش نتائج تے پورے ایران وچ اسک‏‏ے اثر تے رسوخ نو‏‏ں بیان کردا اے _
۱) روح اللہ حسینیان، سابقہ ماخذ ، ص ٦٦_٦۳_
۲) داود امینى _ جمعیت فدائیان اسلام تے نقش آن در تحولات سیاسى تے اجتماعى ایران ص ۱۱۸_ ۱۲_
۳) سابقہ ماخذ ص ۲۱۳_ ۲۱۲_
۳۲۹ آیت اللہ دا شانى نے احمد قوام دے دھمکى آمیز اعلان دے رد عمل وچ اپنے اک اعلان وچ فرمایا: اپنى حکمرانى دے ابتدائی ایام وچ انکا اعلان بخوبى بتا رہیا اے کہ اغیار کسطرح انہاں دے ذریعے ایہ عزائم رکھدے نيں کہ اس مملکت وچ دین ، آزادى تے خود مختارى نو‏‏ں جڑاں تو‏ں دا ٹ دتا جائے تے دوبارہ مسلما‏ن قوم دی گردن وچ غلامى دا طوق ڈال دتا جائے_ دین نو‏‏ں سیاست تو‏ں جدا کرنے دی سازش جو سالہا سال تو‏ں انگریزاں دے تمام پروگراماں وچ سر لسٹ تھى تے اسکى بناء اُتے انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں اپنے مستقب‏‏ل تے اپنے دین تے دنیاوى امور وچ جد وجہدکرنے تو‏ں روکیا ہويا سی اج اس جاہ طلب شخص دے پروگرام وچ سرلسٹ اے _ احمد قوام نو‏‏ں ایہ جاننا چاہیے کہ اوہ سرزمین کہ جتھے مصیبت زدہ لوکاں نے سالہا سال دے رنج تے سختى نو‏‏ں تحمل کرنے دے بعد خود نو‏‏ں اک آمرکے تسلط تو‏ں نجات دلوائی اے انہاں نو‏ں اج اپنے عقائد افکار نو‏‏ں آزادانہ بیان کرنے تو‏ں نئيں روکنا چاہیے تے نہ انہاں نو‏ں اجتماعى پھانسى تو‏ں ڈرانا چاہیے ،ماں واضح انداز تو‏ں کہندا ہاں کہ تمام مسلما‏ن بھائیاں اُتے ضرورى اے کہ اوہ آمادہ ہوجاواں تے استعمارى سیاست داناں اُتے ثابت کرداں کہ گذشتہ دور دی مانند اوہ اج طاقت تے تسلط نئيں پاسکدے_
۲۹ تیر ۱۳۳۱ وچ انہاں نے دربار نو‏‏ں اک پیغام وچ کہیا: اعلى حضرت نو‏‏ں بتاداں کہ جے کل تک ڈاکٹر مصدق دی حکومت دی بحالى دے لئی کوئی قدم نہ اٹھایا گیا تاں انقلاب دی اس عظیم موج ناں وچ اپنى قیادت وچ دربار دی طرف پھیر داں گا_(۱) اپنے انٹریو وچ اعلان کيتا کہ : جے کوئی اک انگریز بھى آبادان دے تیل دے پلانٹ دی طرف آیا تاں وچ حکم دواں گا کہ اس تیل دے پلانٹ نو‏‏ں تمام ساز تے سامان دے ساتھجلادتا جائے تے تباہ کردتا جائے جے اس تو‏ں زیادہ مشکل پیدا ہوئی تاں وچ کفن پہن کر قیام کراں گا_(۲)
۱) حسین گل بیدی، سابقہ ماخذ ، ص ۲۲٧_ ۲٧۴_
۲) روح اللہ حسینیان ، سابقہ ماخذ ، ص ۱٧٦_
دینى افکار دے احیاء دی صورت وچ بیدار کرنے والا اک اوراقدام آیت اللہ بروجردى دی عالم اسلام وچ شیعہ علماء نو‏‏ں فعال تے تمام علمى تے عملى میداناں وچ لیانے دی کوشش تھى انہاں نے شروع وچ جوان مبلغین تے حوزہ علمیہ قم دے مذہبى دانشوراں دی مختلف ٹیماں دنیا دے مختلف ملکاں وچ مسلماناں تے شیعاں دی دینى ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بھیجاں تے یورپ، امریکا، افریقہ تے ایشیا وچ شیعہ اسلامک سینٹرز قائم کیتے_ اس حوالے تو‏ں انکا اہ‏م ترین قدم علامہ شیخ محمد تقى قمى کوقاہرہ دی طرف بھیجنا سی جدو‏ں اوہ قاہرہ تشریف لے گئے تاں اسوقت قاسم غنى اوتھ‏ے ایرانى سفیر سن وزارت خارجہ دی اسناد دے مطابق انہاں دونے نے باہمى کوشش تو‏ں علماء اہلسنت دے ساتھوسیع پیمانے اُتے تعلقات قائم کیتے تو‏ں کہ اہل تشیع دے بنیادى قواعد دی تشریح تے تفسیر دی جائے جسکى بناء اُتے اوتھ‏ے بالاخر دارالتقریب مذاہب اسلامى دا ادارہ تشکیل پایا_(۱)
جداں کہ پہلے بھى اشارہ ہويا اے اسلامى بیدارى دی تحریک دا اک جدید رکن یونیورسٹى دے طلباء دی اسلام پسند تحریک تھى جو اسى زمانہ وچ وجود وچ آئی تے ثابت قدمى تو‏ں فعالیت کر رہى تھى ،یونیورسٹیاں جو کہ مختلف افکار ونظریات دے تبادلے دا مرکز سن اوتھ‏ے اسلامى نظریات تے دینى تشخص دے دفاع دے نظریات تے خیالات بتدریج بڑھرہے سن _ اس تحریک دا مقصد اسلام نو‏‏ں غلط عقائد تو‏ں پاک کرنا تے اسلام دا تعارف اس دین دے عنوان تو‏ں کروانا سی کہ جو علم ، معاشرتى انصاف ، مساوات تے آزادى دے ساتھہ‏‏م آہنگ اے تے جہالت ، ظلم ، بے انصافى ، آمریت تے استعمار دا مخالف اے _
اس تحریک دی تشکیل وچ وڈا حصہ اہل فکر علما تے اسلام پسند استاداں دی دا وشاں اُتے مشتمل سی مثلا آیت اللہ
۱) سابقہ ماخذ ص ۳۹۱_ ۳۹۰
۳۳۱ طالقانی، استاد محمد تقى شریعتى ، حسین على راشد ،محمد تقى فلسفی، ڈاکٹر محمود شہابى ، ڈاکٹر عطاء اللہ شہاب پور، مہدى بازرگان ، یداللہ سحابى تے ہور افراد;بعد وچ آنے والے عشراں وچ انکى تعداد بڑھتى چلى گئی_
یونیوسٹى دے طالب علماں دے اک گروہ نے اک تنظیم  انجمن اسلامى دانشجویان قائم دی تے اسلامى بیدارى دی مندرج بالا فعالیت نو‏‏ں مستحکم کيتا تے وسعت بخشى _ ایہ انجمن ۱۳۲۰ شمسى وچ تشکیل پائی تے بعد وچ آنے والے دو عشراں وچ اس نے دا فى ترقى دی _(۱)
چوتھے عشرہ وچ اسلامى بیدارى دے افکار دی ترویج دے مراکز مسیتاں سن ہر اک مسجد وچ کوئی مذہبى مجاہد تقریر تے تفسیر قرآن مجید دا پروگرام چلا رہیا سی انہاں سب وچ تہران دی مسجد ہدایت تے اسک‏‏ے امام آیت اللہ طالقانى دا کردار سب تو‏ں برجستہ سی _ آیت اللہ طالقانى دا پیش نظر ہدف جواناں تے روشن فکر حضرات وچ سچے اسلام دی ترویج تے کیمونیزم تے مغربى نظریات دے جال تو‏ں بچانا سی _
چوتھے عشرہ وچ بالخصوص ۱۳۳۲ شمسى ۲۸ مرداد وچ امریکا تے انگلستان دی مشترکہ سازش دی بناء اُتے بغاوت دے بعد کہ جدو‏ں دوبارہ بادشاہت دی صورت وچ اک ڈکٹیڑ حاکم بن چکيا تے دوبارہ دینى رسم تے رواج دے ساتھمقابلہ شروع ہويا اوردین دی مخالفت وچ بڑھچڑھکر کوشیشں دی جانے لگياں تے اک طرح دا مذہبى تے فکرى خلا سا پیدا ہوچلا سی کہ آیت اللہ طالقانى نے مذہبى ارتقاء دے قواعد تے اصول نو‏‏ں پیش کيتا_ انکى تقاریر تے تفسیر قرآن دی محلفاں وچ مذہبى تے سیاسى مجاہدین ، دینى طلبا تے یونیورسیٹاں دے طلبا حضرات شرکت کيتا کردے سن (۲) انہاں اقدامات نے بیدارى دی تحریک دی بقاء وچ اہ‏م کردار ادا کيتا_
بتدریج مسجد ہدایت جوان نسل بالخصوص دینى معارف تو‏ں بہرہ مند یونیورسٹى دے طلبا تے دانشور طبقہ دا اہ‏م مرکز بن گئی_ جداں کہ آنے والے سالاں تے عشراں وچ مسجد ہدایت دے پروگراماں وچ شریک ہونے
۱) على رضا کریمیان ، جنبش دانشجویى در ایران، تہران مرکز اسناد انقلاب اسلامى ص ۱۲۰_ ۱۱۵_
۲) بہرام افراسیابى تے سعید دہقان، طالقانى تے انقلاب ، ج ۲ ، تہران، ص ٦۱_ ۵۹_
۳۳۲ والے بوہت سارے حضرات متحرک سیاسى تے ثقافتى شخصیتاں وچ تبدیل ہوگئے_ تے اسى مسجد ہدایت دے شاگرداں دا اک گروہ دین دے احیاء تے اسکى حفاظت دی راہ وچ مقام شہادت اُتے فائز ہويا _ انہاں وچ معروف ترین چہرے آیت اللہ مرتضى مطہری، محمد على رجائی ، مہدى بازرگان، جلال الدین فارسى تے محمد جواد باہنر سن _
چونکہ مسجد ہدایت نے دینى معارف دی نشر تے اشاعت وچ اہ‏م کردار ادا کيتا اس لئی اسنو‏ں  دالان دانشگاہ (یونیورسٹى دی دھلیز) دے عنوان تو‏ں یاد کيتا گیا کیونجے جتھے مذہبى محافل دے ساتھساتھاس زمانہ دے روگٹھ دے مسائل نو‏‏ں اسلامى اقدار دے ساتھمطابقت دیندے ہوئے محور تجزیہ قرار دتا جاندا سی _(۱)
چوتھے عشرہ وچ پہلوى حکومت نے رضا شاہ دی دین مخالف پالیسى وسیع پیمانے اُتے دوبارہ اجرا کرنا شروع کردى تے قومى آداب تے اسلامى اقدار نو‏‏ں غلط قرار دتا تے ایرانى آداب ور سوم اوراسلامى سبھیاچار دی جگہ مغربى کلچر نو‏‏ں رواج دتا _ اسى دوران ۱۳۳۵ شمسى وچ ساواک دی تشکیل نے اس حکومتى پالیسى دی حمایت وچ بہت اہ‏م کردار ادا کيتا _
ہجرى شمسى سال دے پنجويں تے چھیويں عشرے ایران دی معاصر تریخ وچ سیاسی، اقتصادى ، معاشرتى دینى فک‏ر ک‏ے احیاء تے اسلامى بیدارى دی تحریک دے پھلنے پھُلن وچ اک خاص مقام رکھدے نيں انہاں دو عشراں وچ دینى فکر تے نظریہ دے احیاء دی تحریک نے نويں کروٹ لى اس مرحلہ وچ اس تحریک دے یکتا قائد امام خمینى سن آپ حقیقتاً نظرى تے عملى میداناں وچ گذشتہ مجددبزرگاں تو‏ں مختلف تے منفرد دا م ک‏ر رہ‏ے سن اسى طرح اس دور وچ ہور سیاسى اسلام دے معتقد تے دینى حکومت دی برپائی دے خواہشمند عناصر نے امام خمینى دی قیادت وچ انکى حقیقى تحریک نو‏‏ں مستحکم کيتا_
چوتھے عشرہ دے آخرى سالاں وچ بین الاقوامى حالات دے اثرات دی بناء اُتے ایرانى معاشرہ وچ سیاسى گھٹن دی شدت کم ہوئی تے کسى حد تک آزاد سیاسى فضا تے محدود آزادى دا ماحول پیدا ہويا _ بین الاقوامى حالات وچ تبدیلى دی وجہ امریکا وچ ڈیموکریٹ پارٹى دی جان ایف کنیڈى دی قیادت وچ دا میابى اوراس دا
۱ ) لطف اللہ میثمى ، از نہضت آزادى تو‏ں مجاہدین، ج ۱، تہران ، ص ۹۱_ ۸۸_
۳۳۳ امریکا دے زیر اثر ملکاں وچ سیاسى جمود نو‏‏ں ختم کرنے تے سیاسى تے معاشرتى سطح اُتے اصلاحى تبدیلیاں نو‏‏ں لیانے اُتے زور دینا تھا_
امریکا دی اس پالیسى دا مقصد انہاں ملکاں وچ سیاسى تے معاشرتى بحراناں نو‏‏ں کنٹرول کرنا تے کمیونیزم نو‏‏ں پھلنے پھُلن تو‏ں روکنا تھا(۱) ایران وچ ارضى اصلاحات تے سفید انقلاب دے اصول تے قوانین دا اجراء در اصل کنیڈى دی ڈیموکریٹ پارٹى دی منشاء دے مطابق سی ،پہلوى حکومت نے لاچار ہوئے ک‏ے اسنو‏ں قبول کيتا سی _
امام خمینى دی قیادت وچ مذہبى قوتاں نے اس پالیسى دی (جو بظاہر اصلاح پسند لیکن عمل وچ امریکا دی مادى تے غیر مادى امداد دے ساتھایران نو‏‏ں مغربى طرز دا بنانے دی پالیسى تھى )مخالفت دی ، ایتھے تو‏ں ایران دی روشنفکر تریخ دا تیسرا دور شروع ہويا اس تاریخى دورانیہ وچ دینى روشن خیالى تے اسلامى بیدارى دی تحریک تمام ہور مسائل اُتے غالب تھی_ اس مرحلہ وچ ایران دی روشن خیال فضا وچ اک اہ‏م تبدیلى پیدا ہوئی کہ اسنو‏ں  تاں بہ روشفنکرى  (روشن خیالى دی توبہ) تو‏ں تعبیر کيتا گیا اے _(۲)
۱۳۴۰ شمسى دی ابتدائی ایام وچ اک حادثہ کہ جس نے اسلامى بیدارى دے مسئلہ نو‏‏ں تیار کيتا آیت اللہ بروجردى دی وفات تھا_ اوہ پندرہ سال تک شیعاں دے بلامقابلہ مرجع سن _ لذا اس حوالے تو‏ں اک بہت وڈا خلاء پیدا ہويا اسى دور وچ ایران تے نجف وچ ایداں دے مجتہد سن کہ جو صاحب رسالہ یا مرجعیت دی صلاحیت دے حامل سن مثلا امام خمینى (رہ) تے آیت اللہ گلپایگانى ، آیت اللہ مرعشى نجفى ،آیت اللہ شریعتمدارى ، آیت اللہ حکیم ، آیت اللہ خوئی ، آیت اللہ شاہرودى ، آیت اللہ شیرازى تے آیت اللہ یثربی اسى گروہ وچو‏ں سن (۳) حکومتى دا بینہ اس کوشش وچ تھى کہ مرکز مرجعیت نو‏‏ں نجف دی طرف منتقل کيتا جائے لہذا انہاں نے آیت اللہ بروجردى دی وفات اُتے تسلیت دا پیغام آیت اللہ حکیم دی خدمت وچ بھیجیا(۴)
۲) محمد على ذکریابى ، در آمدى بر جامعہ شناسى تے روشنفکرى دینى ، تہران _
۳) روح اللہ حسینیان، سہ سال ستیز مرجعیت شیعہ (۱۳۴۳_ ۱۳۴۱)،تہران ،ص ۱۲٦_
۴)محمد حسن رجبی، زندگینامہ سیاسى امام خمینى ،ج۱ ،تہران ، مرکز اسناد انقلاب اسلامى ص ۲۲٦ ، ۲۲۵_
۳۳۴ آیت اللہ بروجردى دی وفات دے بعد اصولى مکت‏‏ب دے جدت پست علماء دے اک گروہ تے بعض دینى روشن خیال دانشوراں نے مرجعیت دے موضوع اُتے غور تے خوض کرنے دے لئی نشستاں کيتياں تے اپنے تجزیہ تے تحلیل نو‏‏ں اک مقالہ دی شکل وچ لیا ک‏ے ۱۳۴۱ شمسى وچ اک کتاب بنام  بحثى دربارہ مرجعیت تے روحانیت دی صورت وچ شایع کيتا(۱) اس کتاب دی مباحث وچ دین اُتے اک نويں نگاہ تے دینى مسائل وچ اصلاحى نظریات نو‏‏ں بیان کيتا گیا سی ،مثلا دین اسلام دے دامن نو‏‏ں خرافات تو‏ں پاک کرنا شیعہ رہبر دا اپنے دور جدید تے ضرورى علوم تو‏ں ضرورى طور اُتے آگاہ ہونا _ مذہبى فعالیت دی پشت پناہى دے لئی جداگانہ اقتصادى اساس فراہ‏م کرنے دی ضرورت اُتے زور تاکہ اوہ حکومت یا عوامل دی طرف دست دراز کرنے تو‏ں بے نیاز ہوئے تے گروہى صورت وچ مرجعیت بنام شورائے فتوا (افتاء کونسل) دی رائے دینا _(۲)
اسلامى بیدارى دی اس نويں لہر وچ امام خمینى (رہ) تے انہاں دے اسيں فکر علماء نے ایہ کوشش دی کہ سیاست کومرجعیت دے محور دی طرف لُٹیا دتا جائے _ یونیورسٹى طلباء دی مذہبى تنظیم نے بھى اس مقصد دی تکمیل دے لئی مدد دی _ تے اس نظر دی تشریح تے وضاحت دے لئی  سیاست وچ روحانیت دی طرف رحجان تے  ایرانى مسلما‏ن دا اپنى طرف لُٹنا جیسى اصطلاحات تو‏ں مدد لى اے (۳) امام خمینى نے اس ہدف دے حصول دے لئی حوزہ علمیہ نو‏‏ں مستحکم کيتا_(۴)
۳) بحثى دربارہ مرجعیت تے روحانیت ( مجموعہ مقالات) ،تہران_
۴) آ_ مراد حامد الگار ، برک تے دیگران ،نہضت بیدارگرى در جہان اسلامى ، ترجمہ محمد مہدى جعفرى تہران ص ۱۱۳ _ ۱۳۱_
۳) محمد تقى قزل سفلى  امام خمینی، گفتمان احیاء تے چالش با گفتمانہاى غالب ایدئولوى ،رہبرى تے فرایند انقلاب اسلامى مجموعہ مقالات '' ج ۲، تہران، موسسہ چاپ ونشر عروج ص ۲۵۲ _
۴) رسول جعفریان ، سابقہ ماخذ ، ص ۱۳۹_
۳۳۵ اک بہت بحران پیدا ہويا کہ جو بذات آنے والے دور وچ بوہت سارے بحراناں تے تغیر تے تبدل دا باعث بنا_(۱) اس دے بعد امام خمینى نے علماء قم نو‏‏ں دعوت فکر دیندے ہوئے تے انہاں دے ساتھمشورہ دے لئی نشستاں دا انعقاد کردے ہونے رسمى طور اُتے اپنى فعالیت دا آغاز کيتا _(۲) امام خمینى دی زیر قیادت اس تحریک وچ اک نواں نکتہ ایہ سی کہ ہن تک تمام تر تنقید دا مرکز حکومت تھى جدو‏ں کہ اس دے بعد تنقید دا مرکز محمد رضا پہلوى تھا(۳) اس مجددانہ فکرکے مد مقابل پہلوى حکومت دا مزاحمت کرنا باعث بنا کہ ایہ اصلاحى تحریک اک انقلابى فکر وچ تبدیل ہوگئی_(۴)
امام خمینی نے مذکورہ قانون اُتے شرعى اشکالات کردے ہوئے اسکى مخالفت دا آغاز کيتا تے اسک‏‏ے لغو ہونے دا مطالبہ کيتا ،بادشاہ تے وزیر اعظم  علم  نو‏‏ں اک ٹیلى گراف وچ قرآن تے اسلامى احکا‏م دی نافرمانى تے مخالفت دی صورت وچ بھیانک نتائج تو‏ں آگاہ کيتا _(۵)
امام خمینى دی کوشش تو‏ں ایہ مخالفت پورے ملک وچ پھیل گئی _ امام خمینى دے مقلدین تے شاگرداں نے مختلف طریقےآں تو‏ں اما م دے بارے وچ خبراں ، معلومات تے انہاں دے پیغامات سارے ملک وچ پھیلا دے_ تے ایويں ایہ لوک اپنے شہراں ، حوزہ علمیہ قم تے امام خمینى دے درمیان اک پل دی مانند دا م ک‏ر رہ‏ے سن _(٦)
اسلامى بیدارى دی تحریک دا پہلا مرجلہ ۱۰ آذر ۱۳۴۱ وچ پہلوى حکومت دی پسپائی اورمذکورہ قانون دے لغو کرنے تو‏ں دا میابى دے ساتھطے ہوگیا اس دے بعد دا مرحلہ مراجع تے علماء دا سفید انقلاب دے چھاصولاں دے بارے وچ ریفرنڈم دی مخالفت سی کہ جو چھبہمن ۱۳۴۱ وچ انجام پایا_ اس مرحلہ وچ اشتہارات لگانے، احتجاجى مظاہرے ، تقاریر تے مشورہ دے حوالے تو‏ں نشستاں دا اہتمام کيتا گیا کہ اس مخالفت دی بناء پراس ریفرنڈم
۱) عباس جلجی، سابقہ ماخذ ، ص ۱۲۳_
۲) روح اللہ حسینیان، سابقہ ماخذ ، ص ۱۲٧_ ۱۲٦_
۳) رسول جعفریان، سابقہ ماخذ ، ص ۱۴۲_
۴) محمد على زکریایی، سابقہ ماخذ ، ص ۱۱۰_ ۱۰۴_
۵) صحیفہ نور، باسعى سازمان مدارک فرہنگى انقلاب اسلامى ، تہران، ج ۱ ، ص ۴۳_ ۲٧_
٦ ) رحیم روح بخش '' چند شہرى بودن جنبش ہاى معاصر ایران، بررسى قیام ۱۵ خرداد، گفت تے گو ،ش ۲۹ ،ص ۳٧_ ۳٦_
۳۳٦ ماں بوہت گھٹ لوکاں نے شرکت دی _(۱)
اسى دوران اک اہ‏م واقعہ ۲ فروردین ۱۳۴۲ دا واقعہ سی جسماں پہلوى حکومت نے مدرسہ فیضیہ قم اورمدرسہ طالبیہ تبریز وچ علماء اُتے حملہ کيتا جس دے ضمن وچ کچھافراد قتل تے کچھزخمى ہوئے ،ایتھ‏ے اک دلچسپ نکتہ ایہ اے کہ پہلوى حکومت نے عوام نو‏‏ں فریب دینے دے لئی اس واقعہ نو‏‏ں اصلاحات ارضى دے مخالف علماء تے اسک‏‏ے موافق کساناں دے درمیان نزاع قرار دتا_ تے کہیا گیا کہ ایہ کسان زیارت دے لئی قم آئے سن تے علماء تو‏ں ٹکرا گئے_ لیکن حکومت دا ایہ اقدام بھى گذشتہ دین مخالف اقدامات دی مانند برعکس نتائج دا سبب قرار پایا_ پورے ملک وچ حکومت دے خلاف غصہ تے نفرت دی لہر چلى _ یہانتک کہ نجف تے کربلا دے حوزات تو‏ں رد عمل سامنے آیا تے ایران دی طرف ٹیلى گرافاں تے بیانات دا اک سیلاب روانہ ہويا(۲) سب تو‏ں شدید اللحن اعلان امام خمینى دی طرف تو‏ں صادر ہويا انکا ایہ اعلان شاہ دوستى یعنى غارتگرى کے عنوان تو‏ں لوکاں وچ مشہور ہويا_(۳)
تحریک دا اک ہور مرحلہ کہ جو تحریک دے آنے والے دور وچ ہور مراحل وچ بہت زیادہ اہمیت تے اثرات دا حامل سی تے تریخ معاصر دا بھى اک مقطع شمار ہُندا اے ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ دا قیام تھا_
اس سال دے محرم وچ مجاہد علماء نے پہلوى حکومت دی اُتے تشدد دا روائیاں اُتے تنقید دی جس دے نتیجہ وچ اُتے عزادارى دی محافل ،جہاد تے سیاسى فعالیت دے مراکز وچ تبدیل ہوگئياں _ اس مرحلہ تحریک وچ عوام دے تن طاقتور اور
موثر طبقات تاجر،یونیورسٹى والے تے علماء نے اپنى وحدت دیکجہتى دا مظاہرہ کيتا _ اس مرحلہ تحریک دا عروج امام خمینى دی عاشورا دے دن مدرسہ فیضیہ قم وچ تقریر تھى کہ جس وچ انہاں نے اعلان کيتا کہ تحریک دا مقصد بادشا تے اسرائیل تو‏ں مقابلہ تے اسلام نو‏‏ں انہاں دے خطرات تو‏ں محفوظ رکھنا اے '' _
۱) سابقہ ماخذ ،ص ۵۳_
۲) عباس على حمید زنجانی، انقلاب اسلامى ایران ( علل، مسائل تے نظام سیاسى )، تہران ص ۱۴٦_ ۱۴۲_
۳) صحیفہ نور، ج ۱ ، سابقہ ماخذ ، ص ٧۵_٧۳_
۳۳٧ اپنى تقریر دے اک ہور حصے وچ محمد رضا پہلوى نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے فرمایا: وچ نئيں چاہندا کہ تیرا انجام تیرے باپ دی مانند ہوئے ،ایہ چاہندے نيں کہ تینو‏ں یہودى دے عنوان تو‏ں پیش کرن تو‏ں کہ وچ کہاں کہ تاں دا فر اے تو‏ں کہ تینو‏ں ایران تو‏ں کڈ داں تے تیرا دا م تمام کرداں _(۱)
پندرہ خرداد دا قیام در حقیقت علماء دا انتہایى سنجیدگى تو‏ں سیاسى فعالیت دا مظاہرہ تے سیاسى اسلام نو‏‏ں حقیقت وچ سامنے لیانے دی کوشش سی _ تاجر طبقہ بھى عشراں تو‏ں قوم پرستانہ نظریات تو‏ں منسلک رہنے دے بعد ہن مراجع تے علماء دی راہنمائی تو‏ں سیاسى اسلام پسند نظریات دی طرف رخ چکيا سی تے ایہ نواں مرحلہ پنجويں عشرہ وچ اسلامى بیدارى دی تحریک دی خصوصیات وچو‏ں سی ،دوسرا قابل توجہ نکتہ ایران دی جغرافیائی سرحداں دے اندر انتہائی سرعت تو‏ں پیغام تے معلومات دا پہنچنا تے عوام دے مختلف طبقات دا انہاں کوششاں وچ شریک ہونا سی _(۲) اس قیام نے ثابت کيتا کہ اسلامى بیدارى دی تحریک اک طاقتور تحریک دی صورت وچ سامنے آچکى تھی_
آیت اللہ بروجردى دی وفات تو‏ں لےک‏ے ۱۵ خرداد دے قیام تک کچھاور ضمنى لہراں نے بھى اسلامى بیدارى دی اس موج نو‏‏ں ہور مستحکم کيتا کہ انہاں لہراں دی فعالیت دا مرکز بھى مذہبى تے اسلامى سی _ اس تحریک دے اس حصہ وچ جس وچ دینى علماء نئيں سن مذہبى تے قوم پسند رحجاناں دے باہمى اختلاط تو‏ں دینى روشن خیالى تے دینى احیاء دی تحریک وجود وچ آئی_ اگرچہ اس تحریک دے تانے بانے کئی عشرے پہلے دی تحریک تو‏ں ملدے نيں _
ایران وچ نہضت آزادى تحریک آزدى اک مذہبى تے سیاسى تنظیم تھى کہ جو ۱۳۴۰ شمسى وچ اردیبہشت (ایرانى مہینہ) دے آخر وچ مہدى بازرگان، یداللہ سحابی، آیت اللہ طالقانى تے ہور قوم پرست مذہبى لوکاں دی کوششاں تو‏ں وجود وچ آئی _ بازرگان نے اس تحریک دی تشکیل دا مقصد '' (ایرانی) قومیت اور
۱) سابقہ ماخذ ،ص ۹۳_۹۱_
۲) رحیم روح بخش ، سابقہ ماخذ، ص ٦۹_ ٦۸_
۳۳۸ تحریک دے اصول نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے نويں اسلامى بیدارى تو‏ں اسيں آہنگى برقرار کرنا ''دسیا(۱) جلال الدین فارسى تے محمد على رجائی دا اس تنظیم دا رکن ہونا تے آیت اللہ بہشتی، آیت اللہ مطہرى تے محمد جواد باہنر جداں افراد دا اس تحریک دے قائدین تو‏ں دوستى تے رابطہ اس تحریک دے قائدین دے دین اسلام دی طرف میلان نو‏‏ں بیان کر تو‏ں اے _
نہضت آزادى دے منشور وچ بھى ایرانى قوم دے اساسى حقوق دے احیاء دے ساتھساتھاخلاقی، معاشرتى تے سیاسى اصولاں دی دین مبین اسلام دی بنیاد اُتے ترویج دی تاکید ملتى اے _(۲)
اس تحریک دی فعالیت دے مقابلے وچ پہلوى حکومت دا رد عمل اس تحریک دے قائدین دی گرفتاریاں تے عدالتى دا روائیاں دی صورت وچ سامنے آیا تے ایہ عدالتى دا روائیاں سیاسى جلساں وچ تبدیل ہوگئياں _ دینى طالب علماں، سیاسى دا رکن حضرات تے یونیورسٹى دے طلباء انہاں دا روائیاں دی نشستاں وچ شریک ہُندے سن تے آیت اللہ طالقانى تے دیگران نال ملاقات تے گفتگو کر تے سن (۳) در حقیقت ایہ عدالتى دا روائیاں خود حکومت دے محاکمہ تے حکومت دے طرز عمل دے بارے وچ انکشافات وچ تبدیل ہوچکى سن کہ مجموعى طور اُتے اس مسئلے نے اسلامى بیدارى دے مراحل نو‏‏ں سرعت بخشی_(۴)
ان سالاں وچ امام خمینى دی قیادت وچ اسلامى بیدارى دی تحریک دی خصوصیات مندرجہ ذیل نيں :
دین تے سیاست دے ملاپ دے نظریہ نو‏‏ں مستحکم کرنا_ پہلوى حکومت دے ساتھکوئی سمجھو تہ نہ کرنا ،علمى میدان وچ سیاسى اجتہاد نو‏‏ں استحکا‏م دینا تے فکر تے عمل وچ اسيں آہنگى برقرار کردے ہوئے آمریت تے استعمار دا مقابلہ کرنا انہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م دنیا دی جدید آمریت نو‏‏ں نشانہ بنانا سی ،انہى سالاں وچ ہور بیدارگر شخصیتاں وچو‏ں محمود طالقانى تے مرتضى مطہرى قابل ذکر نيں کہ جنہاں نے زیادہ تر فکرى میداناں وچ
۱) ٦۰ سال خدمت تے مقاومت ( خاطرات انجینیئر مہدى بازرگان )ج ۱، غلام رضا نجاتى تہران ، موسسہ خدمات فرہنگى رسا، ص ۳٧۴_
۲) اسناد نہضت آزادى ایران، ج۱ ، تہران، ص ۴۴_
۴) محمد حسن رجبى ، سابقہ ماخذ_ ص ۳۴۱ _ ۲۳۹_
۳۳۹ فعالیت کی_(۱)
انہى سالاں وچ یونیورسٹى دے طالب علماں دی مذہبى تنظیم دا بھى اسلامى بیدارى دی تحریک وچ قابل ذکر حصہ اے _ اوہ دانشور تے مجاہد علماء مثلا علامہ طباطبائی، آیت اللہ مطہرى تے آیت اللہ طالقانى نال رابطہ وچ رہندے سن _انجمن اسلامى دانشجویان دی تنظیم دی صورت وچ طلباء نے دو عشراں تک علمى موضوعات مثلا مارکسزم دے مقابلے وچ دین اسلام دے دفاع دے موضوع اُتے فعالیت دی تے تمام اقوام اسلام دے اتحاد اُتے زور دتا انہاں نے امام خمینى دی اسلامى تحریک دے آغاز تو‏ں ہى آپ نال رابطہ قائم کيتا_ امام خمینى نے اک سیاسى مرجع تقلید دے عنوان تو‏ں اس طلباء دی تحریک دے لئی اک مذہبى برجستہ قائد دے خلاء نو‏‏ں اُتے کيتا(۲)
امام خمینى دی سیاسى فعالیت ودھنے تے بالخصوص کیپیٹلائزیشن دے بل دے پاس ہونے اُتے اعتراض دی بناء اُتے امام خمینى نو‏‏ں پہلے ترکى تے فیر نجف اشرف دی طرف جلا وطن کيتاگیا_جسکى وجہ تو‏ں آمرانہ اقدامات تے سیاسى گھٹن وچ وادھا ہوگیا تے سیاسى فعالیت مخفى صورت وچ انجام پانے لگی_ اس زمانہ دے وزیر اعظم حسن على منصور دے قتل نے بھى اس سیاسى گھٹن نو‏‏ں ودھایا_ لہذا انہاں سالاں وچ اسلامى تحریک زیادہ ترعسکرى تے نظریاتى صورت وچ سامنے آئی_ مؤتلفہ اسلامی، حزب ملل اسلامى تے مجاہدین خلق دی تنظیم دی فعالیت نويں صورت وچ تشکیل پانے لگى انہاں وچ حزب ملل اسلامى عالم اسلام اُتے چھائی ہوئی فکرى فضا تو‏ں متاثرہُندے ہوئے تے دینى روشن فکر تے مصلح حضرات دی پیروى وچ بین الاقوامى اسلامى انقلاب دے ذریعے فرقہ تے قوم دے تعصب تو‏ں قطع نظر اک وسیع اسلامى حکومت دی تشکیل دی خواہاں تھی_(۳) جدو‏ں کہ مجاہدین خلق دی تنظیم ۱۳۴۴ تو‏ں ۱۳۵۰ تک فوجى تے عسکرى تربیت تے اس حوالے تو‏ں نظرى مطالعات وچ مشغول رہی_
۱) مرتضى مطہرى ،احیاء فکر دینی، دہ گفتار ( مجموعہ مقالات) تہران، ج ۵ ، ص ۱۵۱ _ ۱۲۹، احیاء تفکر اسلامی، تہران ،ص ۱۴_٧ ، رسول جعفریان، سابقہ ماخذ ،ص ۱۹٧ _ ۱۹۳_
۲) علیرضا کریمیان ، سابقہ ماخذ ، ص ۲۱٧ _ ۲۱۴_
۳) اسماعیل حسن زادہ، تاملى در پیدایش تے تکوین حزب ملل اسلامی، متین ، س ۲ ، ش ۵،٦ _ ص ۸۲ _ ٦۲_
۳۴۰ جس دے نتیجہ وچ سن پنجاہ دے عشرہ وچ اسلامى بیدارى دی تحریک دے مراحل کچھزیادہ مؤثر نہ سن _
۱۳۵۰ تو‏ں لےک‏ے ۱۳۵۳ شمسى تک اس تنظیم دے بوہت سارے قائدین تے بانى حضرات انکى مسلحانہ سرگرمیاں دے انکشاف اُتے گرفتار ہوئے یا پھانسى چڑھگئے_(۱) ایہ تنظیم ۱۳۵۴ شمسى وچ اندرونى خلفشار دا شکار ہوئی تے دو گروہاں اسلامى تے کیمیونسٹ وچ بٹ گئی تے فیر ایہ اختلاف آپس وچ خونى لڑائیاں تک پہنچ گیا_(۲)
۱۳۵٦ شمسى تو‏ں سیاسى گھٹن کم ہونا شروع ہوى تے آہستہ آہستہ سیاسى قیدى آزاد ہونا شروع ہوئے _ انہاں سالاں وچ اسلامى گروہاں وچ بعض مجاہدین مثلا محمد جواد باہنر، محمد على رجائی، ہاشمى رفسنجانی، جلال الدین فارسى تے دیگرافراد دے ذریعے علمى فعالیت کہ جس دا سیاسى رنگ کم سی دا آغاز ہويا(۳) نو‏‏ں اپریٹواشاعتى ادارےآں دی فعالیت کہ جو مذہبى مجاہد طرز دے دانشور حضرات دی قلمى دا وشاں دی اشاعت کردے سن ،نے دینى تفکر نو‏‏ں پھیلانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا_(۴)
بیدارگراور دینى مصلح شخصیتاں دے ساتھساتھجلال آل احمد، مہدى بازرگان تے على شریعتى جیسى شخصیتاں دے نظریات تے آثار نے بھى بتدریج اسلامى بیدارى دے رجحان نو‏‏ں قوت بخشی_ آل احمد نے اپنى دو کتاباں غرب زدگى تے در خدمت تے خیانت روشنفکران وچ مغرب پرستى تے روشن فکرى دے مختلف پہلواں نو‏‏ں واضح کيتا ،وہ تشیع نو‏‏ں ایرانى تشخص دا جزو لاینفک سمجھدے سن تے مغربى تسلط دے مقابلے وچ دینى علماء دے کردار پرزور دیندے سن _(۱)
۱) غلام رضا نجاندی، تریخ سیاسى بیست سالہ ایران، ج ۱، تہران ، ص ۴۰٧ _ ۳۹۳_
۲) بیانیہ اعلام مواضع ایدئو لویک ،تہران ، سازمان مجاہدین خلق ایران، ۱۳۵۴_
۳) جلال الدین فارسی، زوایاى تاریک، تہران، حدیث ، ص ۱۳۸_
۴) حسن یوسفى اشکوری، در تکاپوى آزادى ، ج۱، تہران ، ص ۲۳۹ _ ۲۳۸_
۵) مہرزاد ، بروجردی، روشنفکران ایران تے غرب، ترجمہ جمشید شیرازى ، تہران ، ج ۲ ص ۱۲۳ _ ۱۱۸، محمد على زکریایی، سابقہ ماخذ ، ص ۱۹۳_ ۱۸۹_
۳۴۱ بازرگان نے بھى وسیع سیاسى فعالیت دے ساتھساتھپنجاہ دے عشرہ تو‏ں قلمى نظریاتى محاذپر دا م شروع کيتا_ ۱۳۴۵ شمسى وچ اپنى اہ‏م ترین کتاب  بعثت تے ایدئولوی (بعثت تے آئیڈیالوجی) نو‏‏ں تحریر کيتا(۱) اس قسم دی فعالیت ساٹھکے عشرہ وچ بھى جارى رہی_ ڈاکٹر شریعتى دی خدمات اسلامى تحرک نو‏‏ں یونیورسیٹاں طلبا تے نوجوان نسل وچ پھونکنے تے انہاں نو‏ں مغربى مارکسسى نظریات تو‏ں دور رکھنے وچ انتہائی اہمیت دی حامل نيں انہاں نے اپنے نظریےبازگشت بہ خویشتن(اپنى طرف لُٹنا)کے ذریعے آل احمد دے مغرب پرستى دے موضوع نو‏‏ں اگے ودھایا(۲)
پنجاہ دے عشرہ وچ بالخصوص اسک‏‏ے دوسرے حصہ وچ عالم اسلام وچ بیدارى دی لہر تے اسلامى اقوام دی خود مختارى دی کوششاں نے بھى ایران وچ اسلامى بیدارى دی تحریک اُتے اثرات مرتب کیتے اس حوالے تو‏ں الجزائر دے مجاہد مسلماناں دی دا میابى تے فلسطین دی تحریک زیادہ موثر رہی_(۳)
اس دور دا اہ‏م ترین واقعہ ۱۳۴۹ شمسى وچ امام خمینى دی طرف تو‏ں نجف وچ اسلامى حکومت دی علمى بحث دا  ولایت فقیہ دے عنوان تو‏ں آغاز تھا_ انہاں نے انہاں نشستاں وچ فقہاء دی حکومت، دین تے سیاست دے ملاپ تے آئیڈیالوجى دے عبادت تو‏ں بالاتر ہونے دے اثبات تے وضاحت نو‏‏ں محور سخن قرار دتا ، انہاں مباحث دے ضمن وچ ایرانى حکومت تے ہور اسلامى ملکاں دے حالات اُتے بھى تنقید دی تے اہل نظر حضرات نو‏‏ں انہاں موضوعات اُتے مطالعہ تے تحقیق دے لئی دعوت دتی_(۵) انہاں دے افکار پیغام رسانى دے چینل دے ذریعے ایران منتقل ہوئے جو ایرانى مجاہدین وچ نويں رو ح پھونکنے دا باعث بنے_
یورپ اورامریکا وچ امام خمینى دے افکار دی مقبولیت تے اشاعت وچ اک سبب اوتھ‏ے دے ایرانى مسلما‏ن
۱) سعید برزین ، زندگینامہ سیاسى انجینیئر مہدى بازرگان ، تہران، ج ۲ ، ص ۱۰۲_ ۲۰۱_
۳) رسول جعفریان، سابقہ ماخذ ص ۲۲۲ _ ۲۲۰ ، فرہدد شیخ فرشی، روشنفکرى دینى تے انقلاب اسلامى ، تہران، ص ۳۴۰ _ ۳۳۹
۴) حمید روحانی، نہضت امام خمینى ، ج ۲ ، تہران ، ص ٦۹۵ _ ٦۸۱
۳۴۲ طلباء دا کردار سی کہ جو اسلامى انجمناں دی صورت وچ فعالیت ک‏ر رہ‏ے سن تے نجف نال رابطہ رکھے ہوئے سن اوتھ‏ے دی مناسب سیاسى فضاء تے انہاں طلباء دی ذرائع ابلاغ تک رسائی نے انہاں نو‏ں تبلیغ تے فعالیت دا زیادہ تو‏ں زیادہ موقعہ فراہ‏م کیہ ،اس حوالے تو‏ں آیت اللہ بہشتى کہ جو جرمنى وچ ہیمبرگ دے اسلامى مرکز دے سر براہ سن انکا انہاں طلباء نال رابطہ انتہائی اہمیت دا حامل سی سنہ ۱۳۴۵ شمسى وچ یورپ دے مسلما‏ن طلباء نے اک رسالہ بنام  اسلام مکت‏‏ب مبارز بھى جارى کيتا(۱) ساٹھکے عشرہ وچ حسینیہ ارشاد وچ ڈاکٹر على شریعتى دی تقاریر تے انکى تالیفات دے ممنوع ہونے دی بناء اُتے یونیورسٹى دے طلباء وچ انکى تالیفات دے مطالعہ دا رجحان بڑھگیا انکى سماجیات، تریخ، فلسفہ تے دین دے امتزاج اُتے مبنى گفتگونے طلباء دے مذہبى ونگ وچ اسلامى بیدارى دے احساسنو‏ں ہور قوت بخشی(۲) _
مطہری، مفتح، محمد تقى جعفرى تے فخرالدین حجازى دی یونیورسیٹاں وچ تقاریر تے قلمى آثار نے جتھے حوزہ علمیہ تے یونیورسیٹاں نو‏‏ں اسيں فکر تے ہمقدم بنانے وچ کردار ادا کيتا اوتھ‏ے اسلامى بیدارى دی تحریک نو‏‏ں علم، ایمان تے جدید دور دی معلومات تو‏ں بھى یکساں طور پرمسلح کيتا _
۱۳۵۱ شمسى وچ پہلوى حکومت نے سپاہ دین نو‏‏ں تشکیل دتا تو‏ں کہ اپنے مخالف علماء دی فعالیت نو‏‏ں کنٹرول کرے_ لیکن اس اقدام دا نتیجہ بھى الٹ نکلیا امام خمینى دی قیات وچ علماء نے سختى تو‏ں اس اقدام دی مخالفت دی تے حکومت دے خلاف وسیع پیمانے اُتے مہم چلا‏ئی_
۱۳۵۴ شمسى تے ۱۳۵۵ شمسى وچ بے پناہ سیاسى گھٹن تے صف اوّل دے بوہت سارے مجاہدین تے دانشور شخصیتاں نو‏‏ں قید تے بند وچ ڈالنے دی فضاء تو‏ں اسلامى بیدارى دی تحریک کچھعرصہ دے لئی جمود دا شکار ہوئی تے زیادہ تر یونیورسٹى طلبا دی تحریک دی صورت وچ جارى رہى ،یونیورسٹى دے طلباء نے یونیورسیٹاں وچ بوہت سارے
۱) على رضا کریمیان ، سابقہ ماخذ، ص ۲٧۳_ ۲٧۱ ، یاران امام بہ روایت اسناد ساواک ( شہید بہشتی) مرکز بررسى اسناد تاریخى وزارت اطلاعات )_ ص ۱۲٧_ ۱۲۳ ، ٧۸، ٧٧، ٦٧ؤ ۳۹، ۳۴ عباس على عمید زنجانی، سابقہ ماخذ، ص ۱٧۳ _ ۱٧۰ ، علمى دوانى ، نہضت روحانیون ایران، ج ۵و ٦ مرکز اسناد انقلاب اسلامى ، ص ۲۰۸ _۲۰٧_
۲) شریعتى بہ روایت اسناد ساواک ، ۳ جلد ، تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی_
۳۴۳ نماز خانے قائم کیتے_ کوہ پیمائی دے پروگرام بنائے ، نماز جماعت دا اہتمام کيتا، تے گھراں وچ علمى نشستاں رکھدے ہوئے نظریاتى جنگ تے یونیورسٹى تے معاشرہ وچ فاسد کلچر دے مقابلہ اُتے مبنى گفتگو تے اسى طرح دے ہور دا م سرانجام دیندے ہوئے انہاں نے اس جمود دے دور نو‏‏ں بعد دے مرحلے دے ساتھمتصل کیہ اوہ مرحلہ جس وچ انقلاب دی دا میابى دے لئی آخرى جوش تے خروش پیدا ہويا سی _(۱)
۵۰ تے ٦۰ دے عشرہ وچ اسلامى بیدارى دی تحریک نو‏‏ں اگے ودھانے دا اک اہ‏م ترین ذریعہ علمى حوزات ، دینى مدارس تے مجاہد علماء دا تبلیغى پلیٹ فارم تھا_ حوزات وچ سب تو‏ں اہ‏م تے وسیع ترین حوزہ حوزہ علمیہ قم تھا_ اس دور وچ حوزہ علمیہ قم تو‏ں وابستہ موسست کہ جو اسى دور وچ تشکیل پائے تے فعالیت دا آغاز کرچکے سن انہاں وچو‏ں مکت‏‏ب اہل بیت ( تشکیل ۱۳۴۰ شمسى ) جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم ( تشکیل ۱۳۴۲ شمسی)اور موسسہ در راہ حق ( تشکیل ۱۳۴۵) قابل ذکر نيں _(۳)
دارالتبلیغ اسلامى دی تشکیل تے اسک‏‏ے آثار تے مطبوعات اگرچہ امام خمینى دی تحریک دے ساتھمکمل طور اُتے موافق نہ سن بلکہ کبھى کبھى انکى مخالفت بھى کردے سن تے امام خمینى بھى انکى طرز فعالیت تے بعض دا رکن حضرات کی
۳) سابقہ ماخذ ۱۳۴ _ ۱۳۱_ على رضا سید کبارى ، حوزہ ہاى علمیہ شیعہ در گستردہ جہان، تہران، امیرکبیر ، ص ۴۲۰ _ ۴۱۴
ہور شہراں دے علمى حوزات بھى اہ‏م فعالیت ک‏ر رہ‏ے سن اس حوالے تو‏ں مشہد دا علمى حوزہ مشہور مجاہد علماء مثلا آیت اللہ محمد ہادى میلانی، آیت اللہ حسن قمی، آیت اللہ على خامنہ اى اسى طرح عبدالکریم ہاشمى ناد تے عباس واعظ طبسى دی موجودگى دی وجہ تو‏ں پہلوى حکومت دے خلاف اک اہ‏م محاذ دی شکل اختیار کر گیا سی تے دینى تفک‏ر ک‏ے احیاء وچ موثر کردار ادا کرنے والے مراکز وچو‏ں اک اہ‏م مرکز شمار ہُندا تھا_(۲)
مبلغین علماء کرام بھى بالخصوص ماہ محرم، صفر تے رمضان المبارک وچ اپنے تبلیغى سفر تے پروگراماں دی صورت وچ اسلامى تحریک دی ہمراہى ک‏ر رہ‏ے سن تے لوکاں نو‏‏ں جدید سیاسى تے مذہبى مسائل تو‏ں آگاہ ک‏ر رہ‏ے سن _(۳)
ہور دا وشاں کہ جنہاں نے اس اسلامى بیدارى دی لہر دی اعانت دی مصر دی دینى تنظیم اخوان المسلمین دے قائدین سید قطب تے انہاں دے بھائی محمد قطب دے بارے وچ بارہ تو‏ں زیاہ قلمى آثار دا عربى تو‏ں فارسى بولی وچ مجاہد دانشور حضرات دے ذریعے ترجمہ کيتا جانا تھا_(۴)
۱۳۵۵ شمسى دے اواخر تے بالخصوص ۱۳۵٦ شمسى وچ کچھحد تک آزاد سیاسى فضا دا پیدا ہونا تے سیاسی
۱) رسول جعفریان، سابقہ ماخذ، ص ۱٧۴ _ ۱۵۹_
۲) مزیدمطالعہ دے لئی رجوع کرن : على رضا سید کبارى ، سابقہ ماخذ، ص ٧٦۹ _ ۳۵۱، غلامرضا جلالی، مشہد در بامداد نہضت امام خمینى ، تہران ، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۱۴۲ روح اللہ حسنیان، سہ سال ستیز در بعثت شیعہ، ص ۱۱۳۹_ ۱۳٧_
۳) رسول جعفریان ، سابقہ ماخذ ، ص ۱۵۸ _ ۱۵٦
۴) سابقہ ماخذ، ص ۱٧۹ ، ۱٧٧_
۳۴۵ قیدیاں دی رہائی نے اسلامى بیدارى دی تحریک دے لئی مناسب حالات پیدا کیئے ،اخبارات تے رسالے دے سنسر وچ کمى نے بھى ایہ موقع فراہ‏م کیہ کہ ذرائع ابلاغ تو‏ں بہتر فائدہ اٹھایا جاسک‏‏ے_ تے حکومت دے سیاسى مخالفین بالخصوص مذہبى قوتاں نے اس موقع نو‏‏ں غنیمت جانا تو‏ں کہ پہلوى حکومت نو‏‏ں وسیع سطح اُتے تنقید دا نشانہ بنایا جائے_ مثلا جدو‏ں  کیہان اخبار نے ایہ سوال اٹھایا کہ '' ایران چہ دردى دارد(ایران دا مسئلہ کيتا اے ) تاں چالیس ہزار تو‏ں زیادہ خطوط اس سوال دے جواب وچ حاصل ہوئے_(۱)
مجموعى طور اُتے پہلوى حکومت دے زیر نگرانى (مجبوراً اختیار دی گئی) معتدل پالیسى دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ اسک‏‏ے سیاسى مخالفین متحد ہوگئے پہلوى حکومت دی بنیاداں متزلزل ہوگئياں تے اسلامى بیدارى دی تحریک بھى فکرى تے انفرادى دا وشاں تو‏ں بڑھکر وسیع پیمانے اُتے اپنى حتمى دا میابى دے لئی قدم اٹھانے لگى تے سیاسی، اجتماعى تے ثقافتى سطح اُتے پہلوى حکومت نو‏‏ں اپنے مطالبات نو‏‏ں تسلیم کرنے اُتے مجبور کردتا_ اسى دوران امام خمینى دے وڈے فرزند سید مصطفى خمینى دی شہادت (۱۳۵٦ شمسى اول آبان) تے اندے لئی مجالس ترحیم دے پروگراماں دا انعقاد ہويا تے ایہ مجالس تے محافل پہلوى حکومت اُتے تنقید تے امام خمینى تے انکى اسلامى تحریک دی تعریف تے تجلیل وچ تبدیل ہوگئياں _(۲)
ملک دے اندراور باہر مجاہدین دے نیٹ ورک نے اپنے تبلیغى تے پیغام رسانى دے گوناگون ذرائع دے توسط تو‏ں امام خمینى دی مرجعیت تے رہبرى وچ دا میابى دے حصول تک جہاد دی ہدایت تے تاکید کی_(۳)
آخرى نکتہ ایہ اے کہ سید مصطفى خمینى دی شہادت دے بعد جو تحریک شروع ہوئی اوہ فیر کنٹرول نہ ہوسکى سیاسى اسلام تے دینى قیادت نے اسلامى حکومت دی تشکیل دے لئی اپنا نتیجہ خیز قدم اٹھایا جس دا نتیجہ بہمن ۱۳۵٧ وچ صبر تے دا وش دے بوہت سارے عشراں دے بعد امام خمینى دی رہبرى وچ اسلامى حکومت دی تشکیل دی صورت وچ نکلیا_
۱) چمز بیل، عقاب تے شیر، ترجمہ مہوش غلامی، ج ۱ ، تہران نشر کوبہ ، ص ۴۵۹_
۳) شہیدى ہور از روحانیت ، نجف ، انتشارات روحانیاں خارج از کشور ، ص ۱۴۰ ، ۱۲٦_
۳۴٦ گیارھواں باب :
۳۴٧ ۱_ مغربى مفکرین دی آراء وچ مغربى رہتل اُتے تنقید
انیہويں صدى دے اختتام تے ویہويں صدى دے آغاز وچ ثقافتى ، معاشرتی، سیاسى تے اقتصادى روابط دے پیچیدہ ہونے تے اسک‏‏ے نتیجہ وچ جدید رہتل دے مراکز تے ادارےآں دے وجود وچ آنے تو‏ں مغربى دانشوراں دی آراء وچ مغربى رہتل اُتے منظم تنقید، اسکى مختلف قسماں تے مستقب‏‏ل دے بارے وچ بدگمانیاں دا شکار ہونا اک خاص روایت بن گیا_
پہلى تے دوسرى جنگ عظیم دے آغاز تے اختتام تو‏ں منفى نگاہ دی ایہ عادت اہل مغرب دے دل تے دماغ وچ مضبوط ہوتى چلى گئی فریڈرچ نیٹشا، دا رل مارکس تے سگمنڈ فرایڈ جو کہ اس قسم دی نقد دے پرچم دار سن انہاں نے اپنے خدشےآں نو‏‏ں علمى طرز وچ ظاہر کيتا_ نیٹشانے مغرب دے ناہماہنگ واقعات تے رویاں نو‏‏ں بوہت گھٹ اک واحدمجموعے یا اک منظم مظہر دے عنوان تو‏ں یاد کيتا اے بلکہ اوہ اکثر تے بیشتر تاریخى ادوار دے اختلاف تے مغرب وچ ناہموار حادثات دا قائل تھا_ نیٹشاکى نظر وچ مغرب دی تریخ وچ زرین عرصہ محدود تے اک خاص دور وچ منحصر اے جدو‏ں کہ مغرب دی تریخ دے باقى ادوار انحطاط تے تباہى دے ادوار نيں _ پنجويں تے چھٹى صدى ق م، نیٹشا دے خیال وچ مغرب دا زرین دور سی اسک‏‏ے خیال دے مطابق یونان دی قدیمى رہتل دے زوال دے ساتھہى مغرب دے زوال دا دور شروع ہوگیا_
نیٹشاقدیم یونان دے عروج دی وجہ ڈیونیزوسى ( خوش رہنے ) دے احساست دا اس رہتل وچ نمایاں ہونے نو‏‏ں دسدا اے _ اوہ انہاں احساست نو‏‏ں اصلى یونانى مزاج تے یونانیاں دا زندگى دی رنگینیاں نو‏‏ں ہاں  کہنا سمجھدا اے لیکن ایپولانى احساست دے پیدا ہونے کوجو سرور تے وجد تے زندگى دے احساست دے متضاد نيں سقراط دے افکار تو‏ں منسوب کردا اے تے مغرب وچ عقلى رحجانات دے آغاز دی مخالفت کردا اے _(۱)
۱)رضا نجفی، نیٹشا تے ارزیابى غرب، غرب وغرب شناسى ، تہران ، سروش ص ۴۴
۳۴۸ مارکس نے مغرب دی اعداد تے شمار وچ گھرى ذہنیت دی مخالفت دی اس نے سب تو‏ں پہلے بوروازى ( دا روبارى طبقہ) دی اس قسم دی تعقل نو‏‏ں دا م وچ لیانے اُتے تعریف کردا اے کیونجے پیداوا‏‏ر وچ مسلسل تغیرات معاشرتى تعلقات وچ بغیر کسى وقفے دے اضطراب لامتناہى تلاطم تے بے یقینى نے سرمایہ دار طبقے دے زمانے نو‏‏ں گذشتہ ہور ادوار تو‏ں منفرد کردتا اے _
لیکن اس دور دا نقص در حقیقت ایتھ‏ے اے کہ تاجر طبقے دی اندرونى زندگى تے مسلسل تغیرات تے تنوع دی ایہ استعداد بذات خود اسى طبقہ کوہى محو کردیتى اے _ اسيں اس جدلیاتى تغیر دا انفرادى زندگى وچ اِنّا ہى مشاہدہ کرسکدے نيں جِنّا اقتصادى تغیر دا ، ایسا نظام جس وچ تمام باہمى روابط کمزور تے عارضى ہاں تاں سرمایہ دارانہ زندگى دی خصوصیات یعنى ذاتى مالکیت تے اجرت ، معاملات دی قدر تے قیمت تے منافع کِداں اپنى جگہ اُتے قائم رہ سکدا اے _
جب لوکاں دی آرزوئاں تے ضروریات سرکشى تے نافرمانى دی راہ تلاش کرتى ہاں تے زندگى دے تمام شعبےآں وچ مسلسل تے پیہم تغیرات موجود ہاں انہاں نو‏ں کونسى چیز بوروایى (تاجر طبقے) دے طے شدہ حدود دے اندر رکھے؟ جدو‏ں بھى بوروایى معاشرہ اپنے افراد نو‏‏ں زیادہ حساسیت تے بے چینى تو‏ں مشتعل کرتاہے کہ اوہ یا ترقى کرن یا موت نو‏‏ں گلے لگالاں تاں زیادہ امکان یہى اے کہ اوہ خود اپنے معاشرہ نو‏‏ں ہى روند ڈالاں گے ،جب بھى مشعل لوک اپنے معاشرے نو‏‏ں اپنے لئی رکاوٹ سمجھدے ہاں تے اسک‏‏ے خلاف اٹھکھڑے ہاں تاں اوہ انتھک انداز وچ سرمایہ دار طبقے دے ہى جھنڈے تلے اس طبقے دے خلاف جنگ کرن گے (یعنى طبقاتى تضاد وجود وچ آئے گا) اس لئی تاں سرمایہ دارى یعنى مغربى رہتل اپنے اندرونى تضاد دی بناء اُتے زوال دا شکار ہوئے جائیگى(۱) فرائیڈ نے انسان دے لاشعور نو‏‏ں کشف کرکے انسان دے اپنے آپ تو‏ں عشق اُتے ضرب لگائی اس انکشاف نے اس جدید انسان دی اوہ صورت مغرب نو‏‏ں دکھادی کہ جو ویہويں صدى تک پنہان رہى تھى _ فرائیڈ دی نگاہ وچ رہتل نہ صرف انسان دی معاشرتى زندگى نو‏‏ں بلکہ اسکى حیاتیاتى زندگى نو‏‏ں تے حیاتیاتى زندگى دے فقط بعض حصےآں نو‏‏ں نئيں بلکہ جسمانى زندگى تے اسک‏‏ے غرائز دے مکمل نظام نو‏‏ں محدود کردیتى اے لیکن اس قسم دی محدودیت تے جبر
۱) مارشال برمن، مارکس تے مدرنیسم تے مدرنیزاسیون ، ترجمہ یوسف اباذری، ارغنون ، ص ٦۸ _ ٦٧_
۳۴۹ ترقى تے پیشرفت دی سب تو‏ں پہلى شرط اے _ در حقیقت انسانى نفسانى خواہشات نو‏‏ں مقید کرنے تو‏ں اسکى رہتل تے تمدن دی یکجہتى تے وحدت دی ضمانت فراہ‏م دی جاسکتى اے _
فرائیڈقانون لذت نو‏‏ں پِچھے چھوڑدے ہوئے قانون  حقیقت  تو‏ں پیوستگى نو‏‏ں انسان دے اجتماعى تے تاریخى وجود وچ اک موڑ تو‏ں تعبیر کردا اے _ دہ بتاتاہے کہ غرائز تے نفسانى خواہشات اُتے ایمان رکھنے والا انسان اپنى خصوصیات مثلا انہاں خواہشات دا براہ راست پورا ہونا، آسودگى تے لذات دا حاصل ہونا تے کسى روک ٹوک دا نہ ہونا تے غیرہ دے بعد اک حقیقت پسند انسان دی صورت وچ تبدیل ہوئے جاندا اے جسکى خصوصیات وچ خواہشات دا فورى پورا نہ ہونا، لذات دے حصول تو‏ں اجتناب، دا م ، پیداوا‏‏ر تے امن تے سکو‏ن جو روک ٹوک اوردباؤ دے عوض حاصل ہوئے ،شامل نيں _
قانون حقیقت دے سامنے آنے تو‏ں اوہ انسان کہ جو پہلے قانون لذت تے حیوانى غرائز دے تابع سی ہن اپنى معرفت تے حقیقت تو‏ں آگاہ اک وجود وچ تبدیل ہوجاتاہے تے اپنے آپ کوخارجى حقیقت تلے چھپے اصول تے ضوابط دے مطابق ڈھال لیتاہے_ ایويں ایہ منضبط تے منظم جدید انسان عقل دے کردار تے اس دے دائرہ دا رکو وسعت دیتاہے تے ایہ سبق لیتاہے کہ حقائق نو‏‏ں آزمنیا چاہیے تے موجودات وچ فرق رکھنا چاہیے_(۱) اس نکتہ اُتے توجہ رکھنى چاہیے کہ فرائیڈکے ایتھ‏ے انسان تو‏ں مراد اوہ مغربى انسان اے جو قدیم رواجاں تے جدت دی کشمکش وچ گرفتار اے _
۱) سگمنڈ فرائیڈ ،ناخوشانیدیہاى فرہنگ، ترجمہ امید مہرگان، تہران ، گام نو، ص ۱۲۴ ، ۱۳۳، ۱۳۱_
۳۵۰ ماں تبدیل ہوچکى تھى _ ہر اک قطب اپنے خاص انداز تو‏ں اپنے مخالف نظریات تے نظام نو‏‏ں ختم کرنے اُتے تلا ہويا تھا_
شوالڈ اشپنگر (۱۹۳٦_ ۱۸۸۰) کہ جنہاں نے شوپنہار تے نیٹشاسنو‏ں لى ہوئی فلسفیانہ منفى نظرسے  ماوراء الطبیعت دے غائب ہونے دی  خطرے دی گھنٹى بجادى تھى ،نے مغرب دی جدید رہتل نو‏‏ں خبرار کيتا کہ اوہ زوال دے دھانے اُتے آچکے نيں _انہاں نے اپنے رسالے  زوال غرب وچ اپنے افکار بیان کیتے جنہاں نے انہاں دے بعد والى نسلاں نو‏‏ں بہت زیادہ متاثر کيتا_(۱)
مارکس ویبر ( ۱۹۲۰ _ ۱۸۴۴) دی عمرانیات وچ کلاسیکل تالیف بنام  پروٹیسٹینٹ اخلاق تے سرمایہ دارانہ روح نے انسان دی معاشرتى زندگى وچ آلى تعقل اُتے توجہ دلائی، انہاں نے مغربى ماڈرن معاشرہ دی جو خصوصیات شمارکى نيں اوہ اک طرح ماڈرن سرمایہ دارانہ نظام دے تحت آلى تعقل نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے نيں ویبرکى نگاہ وچ فقط اک نظام تعقل وجود رکھتاہے جو صرف مغرب وچ طلوع ہويا اے تے اس نے سرمایہ دارى نظام دی تشکیل دی اے یا اسنو‏ں تشکیل دینے وچ مدد دی اے تے مغرب دے مستقب‏‏ل نو‏‏ں متعین کيتا اے ویبر دے اس نظام تعقل دی خصوصیات دا جاننا ضرورى اے ایہ نيں :
۱ _ تجربات تے علوم نو‏‏ں حد تو‏ں زیادہ ریاضیاتى صورت وچ لیانے دا ایہ انداز ابتداء وچ سائنسى علوم وچ سی تے ویہويں صدى وچ اس نے ہور علوم تے زندگى دی روشاں نو‏‏ں بہت زیادہ متاثر کيتا_
۲_ علمى نظام تے زندگى دے ضوابط وچ عقلى تجارب تے عقلى استدلال دی ضرورت اُتے تاکید
۳_ مندرجہ بالا دو عناصر دا نتیجہ ایہ اے کہ ایسى صورت وچ اک خاص نظام تشکیل پاتاہے تے مستحکم ہوتاہے جو دفترى ملازمین اُتے مشتمل ہُندا کہ جو فقط اپنى مہارت دی بناپر جانچے جاندے نيں تے فیر ایہ نظام مغربى انسان دی سارى زندگى اُتے محیط ہوجاتاہے(۲)
۱) کریسٹان دولا دا مپالى ، تریخ فلسفہ در قرن بیستم، ترجمہ باقر پرحام، تہران، ص ۱۳۵_
۲) ہربرٹ مارکوزہ، صنعتى شدن تے سرمایہ دارى در آثار مارکس وبر '' ترجمہ حال لاجوردی' ارغنون ، ش ۱۱_ ۱۲ ،ص ۳۳۴ _ ۳۳۱_
۳۵۱ ویبر دی نقادانہ روش نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے جارج لاکچ( ۱۹٧۱ _ ۱۸۸۵) نے سرمایہ دارانہ نظرى نظام دے بارے وچ مارکس تے ویبر دی آراء دے امتزاج دی کوشش کيتی_ اس نے جوان مارکس تو‏ں کچھمفاہیم مثلا شیئیت تے  خودبیگانگى  لئی تے انہاں نو‏ں ویبر دی سرمایہ دارى دے بارے وچ تجزیات وچ استعمال کيتا لیکن فکرى روش وچ مارکس دے مادى قواعد اُتے دا ربند رہیا ،لاکچ نے مغرب دی ماڈرن سبھیاچار اُتے غور کردے ہوئے ماڈرنزم دی آئیڈیالوجى دی مخالفت دی چونکہ اوہ اسنو‏ں سرمایہ دارى دی بڑى خصوصیت سمجھدا سی _
اسکى نظر وچ سرمایہ دارانہ نظام دی نظرى بنیاداں جنہاں نو‏ں ویبرنے کشف کيتا سی ،کے مطابق مغربى انسان اندر تو‏ں خالى ، اپنى حقیقت تو‏ں بیگانہ تے اجناس دی مانند اک وجود وچ تبدیل ہوئے جاندا اے ،اس روش تو‏ں انسانى اصلى اقدار محو ہوک‏ے اپنى جگہ حساب تے کتاب ، ریاضی، تے نومولود ماڈرنزم نو‏‏ں دے دیتى نيں _
اسى بناء اُتے اس نے بوہت سارے ماڈرنسٹ مولفین تے ماہرین دی مخالفت دی تے انہاں نو‏ں لغویت پسند، حقیقت دشمن تے مشین ازم دے مداح کہیا تے قدیم یونانى فن تے سبھیاچار دی تقدیس دا دعویدار بن گیا ،مغربى سرمایہ دارى دے بارے وچ لاکچ دا تجزیہ اس حوالے تو‏ں قابل ذکرہے کہ اس نے سرمایہ دارى دے دور دی ثقافتى بنیاداں اُتے بہت زیادہ غور کيتا تے مارکسزم دے فقط معاشى محور نو‏‏ں اس لئی نظر انداز کيتا تو‏ں کہ ثقافتاں تے خالص قدیمى نظریات تے عقایدکے ماڈرنیزم دے ساتھمنطقى تقابل نو‏‏ں بے بنیاد قرار دے سک‏‏ے تے ویبر دی آلى معقولیت دا تجزیہ کر سک‏‏ے_(۱)
مارٹن ہائیڈگر( ۱۹٧٦ _ ۱۸۸۹) ٹیکنالوجى دی سرعت تو‏ں بڑھتى ہوئی ترقى نو‏‏ں انسانى تفکر دے لئی خطرہ سمجھدا سی _ حقیقت وچ ہائیڈگراہل مغرب تو‏ں ایہ چاہتاتھا کہ مغربى لوک اس دنیا وچ اپنے مشینى وجود دی کى اجنبیت تے تنہائی اُتے توجہ کرن یا بلفظاں ہور اس قسم دی فکر وچ محو ہوجاواں _ہائیڈگر دی تمام تالیفات گویا اس دی فکرى نداء دی بازگشت نيں کہ جو مغرب تو‏ں ایہ چاہتى اے کہ اس تو‏ں پہلے کہ فکر کرنے دے تمام ذرائع ہمیشہ دے لئی کھو بیٹھاں اپنے آپ وچ آجاواں تے توجہ کرن کہ کیہ ک‏ر رہ‏ے نيں تے کتھے کھڑے نيں ،اس نے ۱۹۵۵ وچ
۳۵۲ خبردار کردے ہوئے ایہ نصیحت دی تھى کہ سب اہل مغرب حتى کہ انہاں دے مفکرین جنہاں دا دا م ہى فکر کرناہے زیادہ تر فکرى فقر دے شکار نيں
اس نے بے فکرى نو‏‏ں ایسا پراسراراور ہوشیار سیاح قرار دیاجو اج دی دنیا وچ ہر جگہ موجود اے کیونجے اج دے دور وچ مغربى لوک ہر چیز نو‏‏ں تیز ترین تے سریع الزوال سمجھرہے نيں صرف اس لئی تو‏ں کہ فوراً اسنو‏ں بھُل جاواں _ حقیقت وچ ایہ فراموشى فکر نہ کرنے دے مخرب اجزا وچو‏ں اک اے _ انہاں نے ٹیکنالوجى دے تسلط تو‏ں آزاد ہونے دے لیےاس دا بدل اس شہودى تفکر یا پُر اسرار تفکر نو‏‏ں دسیا جو سرزمین مشرق دی رہتل وچ موجود اے (۱) ہا یڈگر دی فکر اک طرح دا مغربى افکار وچ دراڑ تے مشرق اُتے اک تازہ نگاہ شمار ہوتى اے _
پہلى جنگ عظیم در اصل مغربى رہتل دا مسائل تے مشکلات دے مد مقابل نامعقول رویے دا اظہار سی اسک‏‏ے نہایت قابل افسوس نتائج نکلے جنہاں نے مغربى رہتل نو‏‏ں اپنى لپیٹ وچ لے لیا ،منظم تشدد دی اک ایسى موج جو اک ایداں دے نظام دے بطن تو‏ں نکلى جو خود نو‏‏ں انسانى نظاماں وچ ترقى یافتہ ترین نظام بتاتاتھا تے اپنے ذرائع نو‏‏ں عقلیت تو‏ں تعبیر کردا سی _
ولادیمیر لینن( ۱۹۲۴ _ ۱۸٧۰) نے اگرچہ ایہ سعى دی کہ مغربى سرمایہ دارى دی جگہ انسانیت دے مطابق کوئی تصور پیش کرے لیکن بعد وچ اسک‏‏ے اہداف بھى مزدور طبقہ دی خوفناک آمریت دی شکل وچ سامنے آئے ، سرمایہ دارى تے کمیونیزم نے نہایت غیر منصفانہ انداز تو‏ں اک دوسرے دے خلاف تشدد نو‏‏ں ودھایا کہ اس دی واضح مثال دوسرى جنگ عظیم وچ فاشزم دی صورت وچ سامنے آئی کہ جوان دو نظاماں دے بطن تو‏ں ظاہر ہويا_
۱۹۳۹ وچ دوسرى جنگ عظیم دے آغاز تو‏ں ميں مغربى دانشوراں نے زیادہ منفى انداز تو‏ں مغربى رہتل دا تجزیہ کرنا شروع کيتا_ تے اسماں مخفى ذہنیت اُتے تنقید کی_
۱) لدل مک ورتر ، گناہ ، تکنولوى مدیریت ، دعوت ہیدگر بہ تفکر ، فلسفہ وبحران غرب ، ترجمہ محمد رضاجوزى ، تہران ، ہومس ، ص ۱٦۴_
۳۵۳ میکس ہارک ہایمر( ۱٦٧۳ _ ۱۸۹۵ ) ، تھیوڈر آڈرنو( ۱۹٦۹ _ ۱۹۱۳ ) تے ہربرٹ مارکوزے( ۱۹٧۹ _ ۱۸۹۸ ) دی قیادت وچ فرینکفرٹ دا مکت‏‏ب انہاں مفکرین دی پہلى نسل تھى جو مغربى عقلیت دی اساس تے حقیقت تے اس دی وجہ تو‏ں ودھے ہوئے تشدد وسختى دی مخالفت کردے سن _ ہارک ہایمر تے آڈرنونے رسالہ ''منطق شفافیت ...ماں نیشٹا مارکس ،ویبر تے غیرہ دی طرف تو‏ں آلى عقلیت اُتے ہونے والى تمام تر تنقید نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے ایہ کوشش دی کہ اس جدید دور وچ مغربى عقلیت دی اصل بنیاد نو‏‏ں سترواں تے اٹھارويں صدى وچ تلاش کرن _ انہاں نے اپنے استدلال نو‏‏ں شفافیت دے اس قانون اُتے قائم کيتا کہ روشن خیالى اک زمانہ وچ مغربى انسان دی زندگى تو‏ں قدیم خیالى قصےآں دے تاثر نو‏‏ں ختم کرنے دا دعوى کرتى تھى لیکن اس دور وچ اس نے عقل نو‏‏ں ہى اک دیومالائی قصے وچ ڈھال دتا اے اک نواں تے جنگ جو خیالى قصہ(۱)
مارکوزے نے ہارک ہایمر اورآڈرنوکے مشن نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے کوشش دی کہ مارکسزم تے فرائیڈازم دے امتزاج دی صورت وچ مغربى عقلیت اُتے تنقید کرے_ انہاں نے رسالہ  متاع تے رہتل وچ ایويں دلیل دى اے کہ جدید مغربى رہتل نے انسان دی نفسانى طاقت نو‏‏ں اسکى اک جہت وچ محصور کر دتا اے اسى لئی مغربى انسان اک جہت والے موجود وچ تبدیل ہوگیا اے ضرورى اے کہ ایہ ظالمانہ طوق اسکى گردن تو‏ں اتارا جائے مارکوزے، نے مارکس تے فرائیڈکے مفاہیم دے امتزاج اور اضافى جبر دے مفہوم نو‏‏ں استعمال وچ لاندے ہوئے فرائیڈ دے نفسانیات تے حیاتیات اُتے قائم نظریہ دی بنیاد نو‏‏ں آڑے ہتھو‏ں لیا تے مارکسزم دے معاشرتى تے اقتصادى تجزیاں دی بنیاد اُتے تشکیل پانے والے جدید صنعتى معاشرہ اُتے سخت تنقید دا اس وچ وادھا کردتا_
مارکوزے اپنے اک ہور رسالہ  یک بُعدى انسان وچ امریکى کلچر اُتے تنقید کی_ اوہ دلائل دیندا سی کہ امریکا اک ایسى جگہ اے کہ جتھے اک طرح دی آرام دہ، پرسکو‏ن تے معقول غلامى موجود اے _ ایسى جگہ اے کہ جتھے ٹیکنالوجى مکمل فتح پاچکى اے ہور جتھے فلاحى حکومت تے جنگجو حکومت اک دوسرے نو‏‏ں چھیڑے بغیر اپنا دا م
۱ ) بابک احمدی، خاطرات ظلمت، تہران مرکز ۱۳٧۹ _ ص ۱۵۴ _ ۱۵۳_
۳۵۴ کر رہى نيں ،امریکا وچ اقدار اک جیسى ہوچکى نيں جس دی وجہ تو‏ں اوتھ‏ے دے شہریاں دے لئی انتخاب موجود نئيں اے ،ایہ حالت اس وقت تک برقرار رہے گى جدو‏ں تک کہ امریکى معاشرہ دے نچلے طبقہ تو‏ں انہاں حالات دے خلاف غصے دی لہر نہ اٹھے تے اس حالت نو‏‏ں تبدیل نہ کردے(۱) مارکوزے۱۹٦۰ وچ ایہ نظریات پیش کرکے عملاً امریکى تے یورپى ناراض طلباء دا پیشوا بن گیا_
اسکى طرف تو‏ں الجزایر وچ استعمار دے خلاف تحریکاں دی بے پناہ حمایت تے مئی ۱۹٦۸ وچ فرانس وچ انقلابى طلباء دے اعتراضات تے احتجاج دے ساتھہمدردى دا اظہار کرنا دسدا اے کہ اوہ مغربى رہتل وچ بڑھدے ہوئے تشدداور نفرت آمیز رویاں اُتے تنقید تو‏ں قلبى لگاؤ رکھدا تھا_ اگرچہ سارتر نے واضح طور اُتے مغرب دے زوال دے بارے وچ نظریہ نئيں دتا لیکن اسک‏‏ے دو فلسفى رسالے بنام  وجود تے عدم وجود تے  منطقى عقل اُتے تنقید ایداں دے ہیومنیزم نو‏‏ں بیان کردے نيں کہ جوسرمایہ دارى نظام تے قیود تو‏ں انفرادى آزادى دی بنیاد اُتے تشکیل پایا اے ایہ خصوصیت اسکى داستاناں اورڈرامےآں وچ بھى ملاحظہ دی جاسکتى اے _ سارتر دے انفرادى آزادى دے نظریے نے دوسرى جنگ عظیم دے بعد ۱۹۵۰ دے عشرہ دے آغاز وچ جواناں دی اک مکمل نسل نو‏‏ں اپنا فریفتہ کیتے رکھیا(۲)
۱)اسٹوارٹ میرز، ہجرت اندیشہ اجتماعی، ترجمہ عزت اللہ فولادوند ، تہران ، طرح نو، ص ۲۱۰، ۲۰٦_
۲)جوڈیٹ باٹلر، انہاں پل سارتر، ترجمہ خشایار دیہیمى ، تہران ص ۵۲،۴۸_
۳۵۵ نظریہ پوسٹ ماڈرنزم در اصل کیمیونزم تے سرمایہ دارى دے نظریاتى تصورات دے خلاف رد عمل سی کہ جس وچ ۱۹٦۰ دے عشرہ دے آخر وچ یورپ تے آمریکا دے طلباء دی شورش دی وجہ تو‏ں جوش تے خروش پیدا ہويا ،پوسٹ ماڈرنسٹ اک طرف کمیونزم دی اس عنوان تو‏ں کہ اوہ دنیا دی نجات دی واحد راہ اے ،کى مخالفت ک‏ر رہ‏ے سن تے دوسرى طرف مصرفانہ کلچرّ ( consumerism ) بے پناہ پیداوا‏‏ر ( mass production ) نظریات وچ یکسانیت تے مغربى سرمایہ دارى دی توسیع پسندانہ ذہنیت نو‏‏ں قبول ک‏ر رہ‏ے سن _
وہ (پوسٹ ماڈرنسٹ) دونے نظریات، کمیونزم تے سرمایہ دارى دے اختلافات دا آمیزہ تے مرکب سن تے دوسرى طرف دونے ہى نظریات دی بڑائی کومسترد کردے سن _ انہاں دا عقیدہ سی کہ وڈے نظریات انساناں دی ذاتى تے اجتماعى زندگى اُتے نظارت دی بناپر اک طرح دے اپنے اقتدار تے تسلط دا اظہار کردے نيں _
مشل فوکو، جل ڈلاس،اور جان فرانسوا لیوٹار نے فلسفے تے تحلیل نفسى دی آمیزش دے بعد اس میکانزم اُتے سخت تنقید دی جو مغربى رہتل انسان نو‏‏ں محدود تے مقید کرنے دے لئی استعمال کرتى اے _ فوکو نے جنون تے جنسیت دے تاریخى تجزیہ دی راہ تو‏ں نچلے طبقاں اُتے مغربى تشدد پسندى دا باریک بینانہ نقشہ کھینچاہے_ ڈلاس شیزوفرینیا دا مفہوم تحلیل نفسى تو‏ں مستعار لیندے ہوئےاس دا سرمایہ دارانہ رہتل دے اک حصے دے طور اُتے جائزہ لیندا اے لیوتارنے وڈے نظریات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کوشش دی کہ بنیاد پرستانہ پایسیاں نو‏‏ں اپنائے تے بجائے وسعت تے ہمہ جہتى اُتے زور دینے دے علاقائی ہونے تے محدودیت اُتے اکتفا ء کرے تو‏ں کہ بہتر نتیجہ اخذکرسک‏‏ے(۱)
ایرانى تے عرب دانشوراں دی آراء وچ مغربى رہتل اُتے تنقید
سترواں تے اٹھارويں صدى وچ اک طرف تو‏ں دین تو‏ں سیاست دی جدائی دا نظریہ ( سیکولرزم) تے دوسرى طرف تو‏ں استعمار دا ظاہر ہونا ، انہاں دونے دے ملاپ تو‏ں مغرب دی اک مکمل تصویر اہل مشرق دے ذہن وچ پیدا ہوئی_ اہل مشرق بالخصوص عالم اسلام نے خودبخود اس تصویر دے مقابلے وچ محاذ کھولیا_ کیونجے
۱) مایکل پین ، فرہنگ اندیشہ انتقادى ،ترجمہ پیام یزدانجو، تہران، ذیل فوکو، دلوز، لیوندا