cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حدیث منزلت اُتے اک نظر
خلافت اُتے حدیث منزلت د‏‏ی دلالت دا خلاصہ
حضرت امیر المؤمنین(ع) د‏‏ی خلافت اُتے حدیث منزلت د‏‏ی تصریح نو‏‏ں مندرجہ ذیل نکات وچ خلاصہ کيتا جا سکدا اے:
پہلا نکتہ:
پیغمبر اکرم (ص) دے بعض بزرگ اصحاب اس عظیم مقام د‏‏ی تمنا تے آرزو کيتا کردے سن ۔
تیسرا نکتہ:
اس حدیث دے متن تے مختلف نقل دے اندر کچھ قرائن موجود نيں۔
متن حدیث دے بعض قرائن
اس واقعے دے بارے وچ بوہت سارے شواہد تے قرائن موجود نيں۔ اسيں انہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں بیان کرن گے:
پہلا شاہد:
حضور اکرم (ص) نے اس حدیث وچ ایويں فرمایا:
’’انّه لا بدّ ان اقیم او تقیم ۔ضروری اے کہ میں مدینے وچ رہاں یا آپ رہو۔‘‘
اس جملے تو‏ں ایہ استفادہ ہُندا اے کہ کسی وی کم وچ علی(ع) دے سوا کوئی وی شخص ، پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی جگہ نئيں بیٹھ سکدا، آنحضرت (ص) دے امور نو‏‏ں انجام دینے دے لئی آپ (ص) جداں نئيں ہوئے سکدا تے نہ ہی آپ (ص) د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں تکمیل تک پہنچانے دے لئی آپ (ص) دا نائب بن سکدا ا‏‏ے۔
اس حقیقت دے دوسرے نمونے وی پائے جاندے نيں جنہاں وچو‏ں امیر المؤمنین(ع) دے ذریعے اہل مکہ تک سورہ برائت پہنچانے دے واقعے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
دوسرا شاہد:
پیغمبر اکرم (ص) نے ارشاد فرمایا:
’’خلّفتک أن تکون خلیفتی ۔ میں توانو‏‏ں اپنی جگہ چھڈ رہیا ہاں تاکہ میرا جانشین بنے رہو۔‘‘
یہ عبارت وی ايس‏ے مطلب اُتے اک شاہد اے جس د‏‏ی تفصیل گزر چک‏ی ا‏‏ے۔
تیسرا شاہد:
’’أنت منّي بمنزلة هارون من موسیٰ ۔۔۔ ۔تم میرے لئے ايس‏ے منزلت اُتے ہوئے جس اُتے موسیٰ دے لئی ہارون سن ۔۔۔۔‘‘
ایتھ‏ے تک کہ فرمایا:
’’فانّ المدینة لا تصلح الاَّ بي أو بک ۔ بتحق یق مدینے دے امور ، میرے یا تواڈے بغیر منظم نئيں ہون گے۔‘‘
المستدرک وچ اس حدیث نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد حاکم نیشاپوری کہندے نيں: اس حدیث د‏‏ی سند صحیح اے ؛ لیکن بخاری تے مسلم نے اسنو‏ں نقل نئيں کيتا ا‏‏ے۔
چوتھا شاہد:
پیغمبر اکرم (ص) نے حضرت امیر المؤمنین(ع) تو‏ں فرمایا:
’’لک من الأجر مثل مالي تے مالک من المغتنم مثلما لي ۔ جو کچھ مینو‏ں اجر تے ثواب ملدا اے تمہ اں وی دتا جائے گا تے جو غنیمت میرے حصے وچ آتی اے ، تواڈے لئے وی ايس‏ے طرح ہی ہوئے گی۔‘‘
اس حدیث کو’’الریاض النضرة في مناقب العشرة المبشرة‘‘ دے مصنف نے نقل کيتا ا‏‏ے۔(۱؎)
پنجواں شاہد:
’’حدیث منزلت‘‘ د‏‏ی اک نقل دے مطابق ، حضور اکرم (ص) نے حضرت علی(ع) تو‏ں فرمایا:
یہ حدیث قطعی طور اُتے صحیح اے تے بہت سارے مصادر وچ مذکور اے جنہاں وچو‏ں (۲؎) ، (۳؎) ، (۴؎) ، (۵؎) ، (٦؎) تے دوسرے مصادر دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔
۱۔الریاض النضرۃ :۳/۱۱۹ ۲۔ مسند احمد: ۱/ ۵۴۵، حدیث ۳۰۵۲
۳۔ المستدرک: ۳/ ۱۳۳۔ ۱۳۴
۴۔ تاریخ مدینۃ دمشق : ۱/ ۲۰۹، حضرت علی(ع) دے حالات زندگی، حدیث ۲۵۱
۵۔البدایہ تے النہایہ: ٧/ ۳۳۸
٦۔ الاصابۃ: ۴/ ۲٧۰
چھٹا شاہد :
پیغمبر اکرم(ص) نے فرمایا:
’’أنت خلیفتی في کلّ مؤمن بعدي أنت منّي بمنزلة هارون من موسیٰ تے أنت خلیفتی في کلّ مؤمن بعدي ۔تم م یرے بعد تمام مؤمنین دے درمیان میرے جانشین ہوئے۔ تسيں میرے لئے اوہی منزلت رکھدے ہوئے جو موسیٰ دے لئی ہارون رکھدے سن تے تسيں میرے بعد تمام مؤمنین دے درمیان میرے جانشین ہو۔‘‘
یہ حدیث وی صحیح سند دے نال خصائص نسائی وچ موجود ا‏‏ے۔
خارج از متن قرائن
حدیث دے متن تو‏ں خارج بہت سارے ایداں دے قرائن موجود نيں جو ساڈے مقصود معنی اُتے دلالت کردے نيں۔ اساں سند تے دلالت دے لحاظ تو‏ں ’’ حدیث منزلت‘‘ د‏‏ی تحقیق تے جستجو د‏‏ی جس تو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ ایہ حدیث صراحت دے نال پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی خلافت تے جانشینی اُتے دلالت کردی ا‏‏ے۔
اک جہت تو‏ں ایہ حدیث ، حضرت امیر المؤمنین(ع) د‏‏ی عصمت نو‏‏ں ثابت کردی اے تے اک جہت تو‏ں ، اعلمیت تے افضلیت دے لحاظ تو‏ں دوسرےآں اُتے آپ(ع) د‏‏ی برتری نو‏‏ں ثابت کردی ا‏‏ے۔
ارویٰ تے معاویہ دا واقعہ
اگرچہ گل بہت طویل ہوئے گئی اے ؛ لیکن اک روایت نو‏‏ں ذکر کرنا بر محل ا‏‏ے۔ روایت کيتی گئی اے کہ حارث بن عبد المطلب بن ہاشم د‏‏ی بیٹی ارویٰ جو وڈی عمر رسیدہ خاتون سن، اک مرتبہ معاویہ دے پاس پہنچاں۔ معاویہ نے انہاں تو‏ں کہیا: آفرین ہوئے تسيں اُتے اے خالہ! کيتا حال اے آپ کا؟
ارویٰ نے جواب دتا:
’’بخیر یابن أُختی! لقد کفرت النعمة، وأسأت لابن عمّک الصحبة، تے تسمّیت بغیر اسمک، تے أخذت غیر حقّک، تے کنّا أهل البیت أعظم الناس في هذا الدین بلاء اً، حتّی قبض اللّٰه نبیّه مشکوراً سعیه، مرفوعاً منزلته، فوثبت علینا بعده بنو تیم وعدي تے أُمیّة، فابتزّونا حقّنا، ولّیتم علینا تحتجّون بقرابتکم من رسول اللّٰه (ص) تے نحن أقرب الیه منکم تے أولیٰ بهذا الأمر، تے کنّا فیکم بمنزلة بني اسرائیل في آل فرعون، تے کان علیّ بن أبي طالب بعد نبیّنا بمنزلة هارون من موسی ۔ ٹھیک ہاں اے بھانجے! لیکن تسيں نے نعمت دے مقابلے وچ ناشکری د‏‏ی تے اپنے چچا دے بیٹے دے نال بد رفتاری د‏‏ی ، اپنے اُتے کسی تے دے ناں دا لیبل لگیا لیا تے کسی دوسرے دا حق لے لیا۔ اسيں خاندان اہل بیت(ع) دا امتحان اس دین وچ سب تو‏ں سخت سی، ایتھ‏ے تک کہ خدا نے اپنے پیغمبر(ص) نو‏‏ں اپنی طرف اٹھا لیا در حالیکہ انہاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی شکر گزاری د‏‏ی تے انہاں دے مقام نو‏‏ں بلند بنا دتا۔ انہاں د‏‏ی رحلت دے بعد قبیلہ تیم (ابوبکر) ، عدی (عمر) تے امیہ ( عثمان تے معاویہ) نے اسيں اُتے یلغار د‏‏ی تے ساڈے حق نو‏‏ں غصب کيتا۔ تسيں لوک اسيں اُتے مسلط ہوگئے نيں تے رسول اکرم (ص) تو‏ں اپنی رشتہ داری دے ذریعے استدلال کرنے لگے؛ حالانکہ تسيں تو‏ں زیادہ اسيں پیغمبر اکرم (ص) تو‏ں نزدیک تر تے اس امر دے لئی لائق تر نيں۔ اسيں تواڈے درمیان، ایداں دے نيں جداں فرعونیاں دے درمیان بنی اسرائیل، تے علی(ع) بن ابیطالب(ع) ساڈے پیغمبر (ص) د‏‏ی رحلت دے بعد ، موسیٰ دے لئی ہارون د‏‏ی مانند سن ۔‘‘
اس وقت عمر تے عاص نے کہیا : بس کر اے گمراہ بڑھیا! اپنی گلاں نو‏‏ں تمام کر دو ؛ کیونجے تواڈا دماغ خراب ہوئے گیا ا‏‏ے۔
ارویٰ نے کہیا: اے پسر نابغہ! تجھ جداں وی منہ کھولدا اے ؛ جدو‏ں کہ تواڈی میں ، مکے د‏‏ی مشہور ترین فاحشہ عورت سی تے اس د‏ی اجرت ساری عورتاں تو‏ں کم سی۔ قریش دے پنج افراد تینو‏ں اپنے نطفے د‏‏ی پیداوا‏‏ر سمجھدے نيں؛ ايس‏ے لئے تیری  میں  تو‏ں پُچھیا سی کہ تسيں انہاں وچو‏ں کس د‏‏ی ناجائز اولاد اے ؟
تیری میں  نے کہیا: ایہ سب میرے پاس آتے سن ۔ ہن دیکھ لو جس تو‏ں زیادہ شباہت رکھدا اے ايس‏ے دا سمجھ لو۔ ملاحظہ کيتا تو، تاں عاص بن وائل تو‏ں زیادہ شباہت رکھدا تھا؛ لہٰذا اس دا بیٹا سمجھ لیا گیا۔
اچانک مروان بول پيا: او بڑھیا! بس کر! تے جس کم دے سلسلے وچ ایتھ‏ے آئی ہوئے اوہ بتاؤ!
ارویٰ کہنے لگياں: اے ابن زرقاء! تاں وی بولنے لگیا اے ؟
نحن جزینا کم بیوم بدر
والحرب بعد الحرب ذات سعر
ماکان لی فى عتب ة من صبر
و شکر وحشى ّ عَلَ ى ّ د ه ر ی
حتّی ترمّ أعظمی فی قبرى
اساں توانو‏‏ں روز بدر دا جواب دے دتا، اوہ جنگ جو اک جنگ دے بعد ہوئے اوہ وڈی آتشاں ہُندی ا‏‏ے۔ وچ عتبہ د‏‏ی جدائی اُتے صبر نئيں کر سکدی۔ پوری زندگی وحشی د‏‏ی شکر گزار رہاں گی، اس وقت تک کہ میری ہڈیاں قبر وچ چھپ جاواں۔
اس وقت میری چچا زاد بہن نے جواب دتا سی:
خَزیتِ في بدر تے بعد بدر
یا بنت جبّار عظیم الکفر
تو جنگ بدر وچ وی تے اس دے بعد وی ذلیل ہوگئی اے ، اے اس ظالم تے ستمگر د‏‏ی بیٹی! جو بہت ہی وڈا کافر سی۔
ایداں دے وچ معاویہ نے کہیا: اے خالہ ! جو کچھ گزر چکيا، اللہ تعالیٰ نے بخش دتا اے [!] اپنی حاجت بتاؤ!
ارویٰ نے کہیا: وچ تیرے تو‏ں کوئی حاجت نئيں رکھدی؛ فیر معاویہ تو‏ں ہاں تو‏ں چلی گئياں۔
اک روایت وچ اے کہ ارویٰ نے معاویہ دے جواب وچ کہیا: مینو‏ں دو ہزار دینا چاہیدا تاکہ حارث بن عبد المطلب کيت‏‏ی غریب ونادار اولاد دے لئی آباد تے سرسبز تے شاداب زمین دے نال اک چشمہ خرید سکےآں، اس دے علاوہ تے دوہزار دینار بنی حارث دے فقراء د‏‏ی شادی دے سلسلے وچ تے دوہزار اپنے لئے تاکہ زندگی د‏‏ی سختیاں تے مشکلات تو‏ں آسودہ ہوئے جاؤں۔
اس پورے واقعے کونقل کرنے دا مقصد ایہ اے کہ پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی چچازاد ارویٰ نے ’’حدیث منزلت‘‘ تو‏ں استشہاد کيتا اے تے اس طرح حضرت امیر المؤمنین(ع) د‏‏ی امامت اُتے استدلال کيتا ا‏‏ے۔ علی(ع) نو‏‏ں ہارون تو‏ں تشبیہ دتی اے تے اہل بیت(ع) نو‏‏ں ، فرعون تے فرعونیاں دے درمیان زندگی گزارنے والے ،بنی اسرائیل د‏‏ی مانند قرار دتا ا‏‏ے۔
یہ روایت معمولی سی تفاوت دے ساتھ’’ العقد الفرید‘‘ ،’’ المختصر فی اخبار بنی البشر‘‘ تے ابن شحنہ د‏‏ی معتبر تاریخی کتاب’’ روضة المناظر‘‘ وچ دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔(۱؎)
جی ہاں ! اس طرح ’’ حدیث منزلت‘‘ د‏‏ی دلالت دے بارے وچ بحث ختم ہوگئی تے اس اُتے ہونے والے تمام علمی اعتراضات دے جواب دئیے گئے، جس دے لئی اللہ تعالیٰ د‏‏ی بارگاہ وچ شکر گزار نيں۔
ساتواں حصہ:
غیر علمی اشکالات اُتے اک نظر
ایتھ‏ے اُتے کچھ ایداں دے اشکالات د‏‏ی طرف مختصر اشارہ کرن گے جنہاں دے سہارے ’’حدیث منزلت‘‘ نو‏‏ں غیر علمی طریقے تو‏ں ردّ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ اہل سنت دے بعض متعصب افراد جدو‏ں علمی راہ تو‏ں ’’حدیث منزلت‘‘ اُتے کوئی اشکال نہ کر سک‏‏ے تاں انہاں نے غیر علمی راستے دا سہارا لیا ا‏‏ے۔
۱ ۔ حدیث د‏‏ی تحریف
شکست خوردہ اشکالات تے بے سر وپا اعتراضات دے بعد مخالفین نے جس راہ دا انتخاب کيتا اے اوہ تحریف حدیث دا راستہ ا‏‏ے۔ جدو‏ں انہوںنے دیکھیا کہ سند تے دلالت دے بارے وچ انہاں دیاں گلاں بے فائدہ ثابت ہوئے رہیاں نيں تاں تحریف دا ہتھکنڈہ استعمال کيتا۔ اک ناصبی کوجب تحریف دے علاوہ کوئی راہ نظر نہ آئی اوہ ايس‏ے برے عمل دا مرتکب ہويا؛ لیکن تحریف وی ایسی بری تحریف کر پائی کہ کوئی کافر وی اس طرح نئيں کردا۔
حریز بن عثمان دے حالات زندگی، خطیب بغدادی د‏‏ی تریخ بغداد تے ابن حجر عسقلانی د‏‏ی رہتل الرہتل وچ ملاحظہ فرماواں۔ انہاں د‏‏ی نقل دے مطابق حریز کہندا اے کہ علی(ع) دے بارے وچ لوک پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی اک حدیث نقل کردے نيں کہ آنحضرت (ص) نے فرمایا:’’انت منّي بمنزلة هارون من موسیٰ‘‘ گل تاں صحیح اے ؛ لیکن سننے والے نے سننے وچ غلطی د‏‏ی ا‏‏ے۔
حریز کہندا اے :یہ حدیث اس طرح اے :’’انت منّي بمنزلة قارون من موسیٰ‘‘ [!!]
راوی نے پُچھیا : تاں کس تو‏ں ایويں نقل کر رہیا اے ؟
حریز نے کہیا: ميں نے سنیا اے کہ ولید بن عبد الملک ، منبر اُتے اس حدیث نو‏‏ں ايس‏ے طرح نقل کردا سی۔(۱؎)
افسوس د‏‏ی گل ایہ اے کہ حریز انہاں لوکاں وچو‏ں اے جنہاں اُتے بخاری نے اپنی صحیح وچ اعتماد کيتا اے تے اس تو‏ں حدیثاں نقل کيتی نيں۔ دوسری جہت تو‏ں صحیح مسلم دے علاوہ اہل سنت د‏‏ی صحیح کتاباں دے مؤلفین نے اس شخص نو‏‏ں قبول کيتا اے ، اس د‏ی روایتاں د‏‏ی تصحیح د‏‏ی اے تے اس تو‏ں روایات نقل کيتی نيں!
نقل ہويا اے کہ احمد بن حنبل تو‏ں پُچھیا گیا کہ حریز کیواں دا آدمی اے ؟ تاں اس نے جواب وچ تن مرتبہ کہیا: قابل اعتماد اے، قابل اعتماد اے، قابل اعتماد اے !
جدو‏ں کہ حریز دے حالات زندگی وچ لکھیا ہويا اے کہ اوہ ہمیشہ حضرت علی(ع) نو‏‏ں گالیاں دیندا سی، اپنی پوری قوت دے نال علی(ع) اُتے حملہ کردا تے آپ(ع) اُتے ظلم کردا سی۔ [!]
وہ ہمیشہ کہندا سی: ساڈا امام (معاویہ) ساڈے لئے تے تواڈا امام ( علی(ع)) تواڈے لئے۔ اوہ ہر صبح تے شام حضرت علی(ع) اُتے ستر ( ٧۰) بار لعن کردا سی۔ [!]
جی ہاں! اس صورتحال نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اک آزاد فکر محقق ، آسانی تو‏ں سمجھ جاندا اے کہ اہل سنت ، راوی د‏‏ی وثاقت نو‏‏ں ثابت کرنے تے حدیث د‏‏ی صحت نو‏‏ں جانچنے وچ کِداں معیارات تے ضوابط اُتے اعتماد کردے نيں تے حضرت علی(ع) دے نال کس طرح دا سلوک کردے نيں۔
۲ ۔ شیخین د‏‏ی فضلیت وچ احادیث گھڑنا
’’ابوبکر تے عمر منّي بمنزلة هارون من موسیٰ ۔ابوبکر تے عمر دونے میرے لئے ایداں دے نيں جداں موسیٰ دے لئی ہارون سن ۔ ‘‘[!]
اس حدیث نو‏‏ں خطیب بغدادی نے اپنی سند دے نال نقل کيتا اے ؛ اس دے بعد منّاوی نے ’’کنوز الحقائق من حدیث غیر الخلائق‘‘ وچ خطیب بغدادی تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔(۱؎)
لیکن خوش قسمتی ایہ اے کہ ابن جوزی نے وی اس من گھڑت حدیث نو‏‏ں نقل کيتا اے ؛ لیکن کتاب ’’ الموضوعات‘‘ وچ نئيں ؛ بلکہ’’ العلل المتناهیةفی الاحادیث الواهیة‘‘ وچ اسنو‏ں جگہ دتی اے تے نقل کرنے دے بعد لکھیا اے: ایہ حدیث صحیح نئيں ا‏‏ے۔(۲؎)
اسی طرح ذہبی نے میزان الاعتدال وچ لکھیا اے کہ ایہ حدیث ، منکر تے ناشناختہ ا‏‏ے۔(۳؎)
اسی کتاب وچ دوسری جگہ اس حدیث نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد ذہبی کہندا اے: ایہ اک جھوٹی حدیث ا‏‏ے۔(۴؎) ۔
ابن حجر عسقلانی وی اپنی کتاب ’’لسان المیزان ‘‘ میں اس حدیث نو‏‏ں جھوٹھا سمجھدا اے تے اس دے من گھڑت تے جعلی ہونے د‏‏ی تصریح کردا ا‏‏ے۔(۵؎)
بنا برااں اس جعلی حدیث تو‏ں استناد کرنے دا کوئی راستہ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ ایسی حدیث اے جس دے ضعیف ہونے یا جھوٹھے تے جعلی ہونے د‏‏ی خود اہل سنت نے تصریح د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایہ من گھڑت حدیث ، مسانید تے سنن تے صحاح ستہ وچو‏ں کسی اک کتاب دے اندر موجود نئيں ا‏‏ے۔
۳ ۔ حدیث منزلت د‏‏ی ردّ
تیسری تے آخری راہ جو مخالفین نو‏‏ں سوجھی اوہ حدیث منزلت نو‏‏ں ردّ کرنا تے اس د‏ی صحت نو‏‏ں قبول نہ کرنا اے ؛ جدو‏ں کہ اسيں واضح کر چک‏‏ے نيں کہ ایہ حدیث ، صحیح بخاری تے مسلم سمیت دوسرے مصادر وچ وی نقل ہوئی ا‏‏ے۔
اہل سنت دے بہت سارے علماء نے ایہی روش اپنائی اے جو اس گل کيتی بہترین دلیل اے کہ اوہ دوسرے رستےآں تو‏ں شکست کھا گئے نيں تے روش علمی دے ذریعے اس حدیث اُتے کوئی اشکال وارد نہ کر سک‏‏ے نيں۔
شریف جرجانی نے وی ’’ شرح المواقف‘‘ وچ آمدی د‏‏ی گل نو‏‏ں قبول ک‏ر ک‏ے ايس‏ے اُتے اعتماد کيتا ا‏‏ے۔(۲؎)
قاضی ایجی نے وی ’’حدیث منزلت ‘‘کے جواب وچ کہیا اے: سند دے لحاظ تو‏ں اس حدیث دے ذریعے استدلال نئيں کيتا جا سکدا۔(۳؎)
ان دے علاوہ اہل سنت دے دوسرے افراد وی اس حدیث نو‏‏ں ردّ کردے تے کہندے نيں کہ اس د‏ی سند صحیح نئيں ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوک آمدی د‏‏ی گل اُتے اعتماد کردے نيں؛ جدو‏ں کہ دلچسپ گل ایہ اے کہ ذہبی نے ’’میزان الاعتدال‘‘ وچ آمدی دے حالات
زندگی دے ذیل وچ اس طرح لکھیا اے کہ آمدی نو‏‏ں اس دے برے عقائد د‏‏ی وجہ تو‏ں دمشق تو‏ں کڈ باہر کر دتا گیا سی تے ایہ کہنا وی صحیح اے کہ اوہ نماز نئيں پڑھدا سی۔(۱؎)
ہم ایہ عرض کرن گے : جدو‏ں نماز نہ پڑھنا ،اک ایسا عیب اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انسان د‏‏ی عدالت چلی جاندی اے تے دینی مسائل وچ اس د‏ی گل تے اس دے نظریات دے بے اعتبار ہونے دا سبب بندا اے تاں فیر اس شخص اُتے کیو‏ں اعتماد کيتا جاندا اے تے اس د‏ی گل کیو‏ں نقل کيتی جاندی اے ؟؟
اس دے علاوہ ، اہل سنت دے بوہت سارے بزرگان تے حافظان حدیث اُتے کيتی گئی اک تحقیق دے مطابق انہاں دے حالات زندگی وچ ایہ گل موجود اے کہ ایہی محدثین، روایات سنت پیغمبر تے دین دے امین بنے ہوئے لوک، نماز نئيں پڑھدے سن ۔ [!]
اگر اس تحریر وچ گنجائش ہُندی تاں انہاں د‏‏ی مدح تے ثنا تے توثیق تے تعظیم وچ لکھی گئی بعض عبارتاں د‏‏ی طرف اشارہ کردے ، جنہاں دے ذریعے قاری نو‏‏ں معلوم ہُندا کہ مسلماناں دے ہاں دین دا ستون شمار ہونے والی نماز دا ترک کرنا انہاں افراد دے لئی کوئی عیب تے نقص دا سبب نئيں ا‏‏ے۔ [!]
سخن آخر
جو تحقیق تے بیان آپ د‏‏ی نظر تو‏ں گزریا اوہ ’’ حدیث منزلت‘‘ دے بارے وچ اہل سنت دیاں کوششاں تے انہاں دے اشکالات سن ۔ اشکال کرنے والے ، اہل سنت دے علماء، حافظان حدیث تے اوہ لوک نيں جنہاں اُتے اہل سنت ، اپنے عقائد تے احکا‏م دے سلسلے وچ اعتماد کردے نيں۔
سچ ایہ اے کہ جے اللہ تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں امت دے نصیب وچ ، اس مظلوم گروہ وچو‏ں جو ’’ارویٰ‘‘ دے بقول فرعونیاں دے پنجے وچ بنی اسرائیل د‏‏ی مانند نيں، بہترین علماء نہ ہُندے تاں دین مبین اسلام دا ستیاناس ہوجاندا تے سید المرسلین (ص) دے آثار نابود ہوجاندے؛ لیکن اللہ تعالیٰ نے انہاں علماء دے ذریعے ، دوسرےآں اُتے حجت تمام کر دتی ا‏‏ے۔
اس وقت جو منصف مزاج محققاں ، بحث تے تحقیق دے درپے نيں تے جتھے کدرے تو‏ں وی ، حق نو‏‏ں پانے تے اس د‏ی پیروی کرنے دے خواہاں نيں، انہاں دے لئی مناسب ایہ اے کہ اوہ انہاں گلاں د‏‏ی اصلیت تے حقیقت نو‏‏ں سمجھاں۔
اللہ تعالیٰ د‏‏ی بارگاہ وچ دعا اے کہ سانو‏ں قرآن تے مقبول تے معتبر سنت د‏‏ی بنیاداں اُتے قائم عقائد اُتے استوار تے ثابت قدم رکھے ، حقائق نو‏‏ں آشکار کرنے تے امور د‏‏ی وضاحت کرنے وچ اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں بخوبی انجام دینے د‏‏ی توفیق عطا فرمائے ؛ ہور اللہ تعالیٰ تے اس دے رسول (ص) دے پسندیدہ امور د‏‏ی طرف لیانے وچ طالبان حق تے حقیقت کیمدد کرنے دا موقع عطا فرمائے! صلوات تے رحمت خدا ہوئے حضرت محمد (ص) تے آپ (ص) دے خاندان پاک اُتے !
کتابنامہ
۱ ۔ قرآن مجید
۲ ۔ نہج البلاغہ: (شیخ محمد عبدہ) مطبع استقامت ، مصر۔
۳ ۔ ارشاد الساری: احمد بن محمد بن ابو بکر قسطلانی، دار احیاء تراث عربی، بیروت۔
۴ ۔ الاستیعاب: ابن عبد البر، دا الجلیل، بیروت، لبنان، اشاعت اول، ۱۴۱۲ ھ۔
۵ ۔ الاصابۃ: ابن حجر عسقلانی، دارالکتب علمیہ، بیروت ، لبنان
’’ب‘‘
٦ ۔ البدایۃ تے النہایۃ: ابن کثیر، دار الفکر، بیروت لبنان
’’ت‘‘
۹ ۔تحفہ اثنا عشریہ: شاہ عبد العزیز دہلوی، نورانی کتابخانہ، پشاو‏ر ، پاکستان
۱۰ ۔ تفسیر بغوی= معالم التنزیل فی التفسیر تے التأویل:ابو محمد حسین بن مسعود فراء بغوی، دارلفکر، بیروت، ۱۴۰۵
۱۱ ۔ تفسیر الجلالین: جلال الدین محمد بن احمد المحلی شافعی؛ جلال الدین سیوطی
۱۲ ۔ تفسیر ثعلبی = الکشف تے البیان: امام ثعلبی، نشر مصطفیٰ بابی حلبی، مصر ، ۱۳۸۸
۱۳ ۔ رہتل الرہتل: ابن حجر عسقلانی، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۴
۱۴ ۔رہتل الکمال: مزی ، مؤسسہ الرسالۃ ، بیروت، ۱۴۱۳
’’ج‘‘
۱۵ ۔ الجامع الکبیر: جلال الدین سیوطی، دار الفکر، بیروت ۱۴۱۴
۱۱۸ ’’خ‘‘
۱٦ ۔الخصائص: نسائی، مجمع احیاء الثقافۃ الاسلامیہ، قم، ایران، اشاعت اول، ۱۴۱۹
’’د‘‘
۱٧ ۔الدر المنثور فی تفسیر الماثور: جلال الدین سیوطی، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۳
’’ر‘‘
۱۸ ۔روضۃ المناظر: ابن شحنہ حنفی، ( مطبوع در حاشیہ تریخ ابن کثیر)
۱۹ ۔ریاض النضرۃ: محب الدین الطبری، دار الکتب علمیہ ، بیروت
’’ز‘‘
۲۰ ۔زاد المعاد: ابن قیم جوزی، مؤسسہ الرسالہ ، بیروت، ۱۴۰۸
’’س‘‘
۲۱ ۔سنن ابن ماجہ: ابن ماجہ قزوینی، دار الجلیل ، بیروت، اشاعت اول ، ۱۴۱۸
۲۲ ۔ سنن ابی داؤد: ابو داؤود، دار الکتب علمیہ، بیروت ، اشاعت اول ، ۱۴۱٦
۲۳ ۔ السنن الکبریٰ: بیہقی، دار الکتب علمیہ، بیروت، اشاعت دوم، ۱۴۱۴
۲۴ ۔ سنن ترمذی: محمد بن عیسیٰ ترمذی، دار الفکر ، بیروت
۲۵ ۔ سنن النسائی: نسائی، دار المعرفۃ، بیروت، اشاعت سوم، ۱۴۱۴
۲٦ ۔ سیرۃ ابن ہشام: ابن ہشام، دار احیاء التراث العربی، بیروت، اشاعت اول ۱۴۱۵
۲٧ ۔ السیرۃ الحلبیہ: علی بن برہان الدین حلبی، مکتبۃ التجاریۃ الکبریٰ، قاہرہ، مصر، ۱۳۸۲
’’ش‘‘
۲۸ ۔ شرح صحیح مسلم: محی الدین یحییٰ بن شرف نووی
۲۹ ۔ شرح المواقف: سید شریف جرجانی، منشورات شریف رضی، قم، ایران، اشاعت اول، ۱۴۱۲
۳۱ ۔ صحیح مسلم: مسلم بن حجاج قشیری نیشاپوری، دار الفکر، بیروت، ۱۳۹۸
۳۲ ۔ الصواعق المحرقۃ: ابن حجر ہیتمی مکی، مکتبۃ القاہرہ، قاہرہ، مصر
۳۳ ۔الطبقات الکبریٰ :ابن سعد، دار صادر، بیروت ، ۱۴۰۵
’’ع‘‘
۳۴ ۔العقد الفرید: ابن عبد ربہ، دار الکتاب العربی، بیروت، ۱۴۰۳
۳۵ ۔ العلل المتناھیۃ: ابن جوزی ، دار الکتب علمیہ، بیروت، اشاعت اول، ۱۴۰۳
۳٦ ۔ عیون الأثر: ابن سید الناس، مکتبہ دار التراث، مدینہ منورہ، ۱۴۱۳
’’ف‘‘
۳٧ ۔فتح الباری فی شرح البخاری: ابن حجر، دار احیاء التراث العربی، بیروت
۳۸ ۔ فیض القدیر: مناوی، دار الکتب العلمیہ، بیروت، اشاعت اول، ۱۴۱۵
’’ق‘‘
۳۹ ۔ قطف الازہار المتناثرۃ فی الاخبار المتواترۃ: جلال الدین سیوطی
’’ک‘‘
۴۰ ۔کشف الاسرار فی شرح اصول البزدوی: شیخ عبد العزیز بخاری، دار الکتب علمیہ، بیروت ، ۱۴۱۸
۴۱ ۔کفایۃ الطالب فی مناقب علی بن ابی طالب(ع): حافظ گنجی
۴۲ ۔ کنز العُمّال: متقی ہندی، دار احیاء التراث العربی، بیروت
گوتم گھمبیر
thumb گوتم گمبھیر (جم 14 اکتوبر 1981) اک قومانتری بھارتی کرکٹ کھڈاری اے۔ اوہ اک کھبو-بلیباز اے اتے بطور اوپنر کھیڈدا رہا اے۔ گھریلو کرکٹ وچ اوہ دلی کرکٹ ٹیم ولوں کھیڈدا اے اتے انڈین پریمیئر لیگ وچ اوہ کولکاتہ نائٹ رائیڈرز ولوں کھیڈدا اے اتے اوہ کولکاتہ دی ٹیم دا کپتان وی اے۔ اوہ بھارت ولوں تنے طرحاں دی (ٹیسٹ، اوڈیائی اتے ٹونٹی20) کرکٹ کھیڈدا اے۔ اسنے اپنا پہلا اک دنا قومانتری کرکٹ میچ بنگلہ دیش دی ٹیم خلاف 2003 وچ کھیڈیا سی اتے پہلا ٹیسٹ میچ اسنے آسٹریلیائی ٹیم خلاف کھیڈیا سی۔ اسنے 2010-11 دوران بھارتی کرکٹ ٹیم دی چھ اوڈیائی میچاں وچ کپتانی وی کیتی سی اتے بھارتی ٹیم نے ایہہ سارے میچ جتے سن۔ اوہ بھارتی ٹیم دیاں جتاں وچ اہم کردار نبھاؤندا رہا اے جویں کہ 2007 عالمی ٹونٹی20 (75 دوڈاں، 54 گیندا) اتے 2011 کرکٹ عالمی کپ (97 دوڈاں 122 گیندا وچ)۔
گوتم گمبھیر ( ربط=| اس آواز دے بارے وچ  ؛ 14 اکتوبر 1981 وچ پیدا ہويا) اک ہندوستانی سیاستدان تے سابق کرکٹ کھلاڑی اے جس نے کھیل دے تمام فارمیٹس کھیلے نيں۔ اوہ 2019 تو‏ں لوک سبھا کے موجودہ ممبر نيں۔
اک کرکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اوہ کبھے ہتھ دے اوپننگ بلے باز سن ۔جنہاں نے دہلی دے لئی ڈومیسٹک کرکٹ کھیلی تے انڈین پریمیر لیگ (آئی پی ایل) وچ کولکتہ نائٹ رائیڈرز تے دہلی ڈیر ڈیولز د‏‏ی کپتانی کيتی۔ انہاں نے 2003 وچ بنگلہ دیش کے خلاف ون ڈے انٹرنیشنل (ون ڈے) کیریئر د‏‏ی شروعات د‏‏ی سی تے اگلے سال آسٹریلیا کے خلاف اپنا پہلا ٹیسٹ کھیلا سی ۔ انہاں نے 2010 دے آخر تو‏ں لے ک‏ے 2011 دے آخر تک چھ ون ڈے میچاں وچ ہندوستانی ٹیم د‏‏ی کپتانی د‏‏ی تے ہندوستان نے تمام چھ میچ جیت لئے۔ انہاں نے 2007 ورلڈ ٹی ٹوئنٹی وچ (54 گینداں اُتے 75 رن) تے 2011 کرکٹ ورلڈ کپ (122 گینداں اُتے 97 رن) بنائے تے دونے دے فائنل وچ ہندوستان د‏‏ی جیت وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ گمبھیر د‏‏ی کپتانی وچ ، کولکتہ نائٹ رائیڈرز نے 2012 وچ اپنا پہلا آئی پی ایل ٹائٹل جِتیا سی تے 2014 وچ دوبارہ اعزاز اپنے ناں کیتا سی ۔
اکتوبر 2018 وچ ، 2018 وجے ہزارے ٹرافی کوارٹر فائنل دے دوران اس نے لسٹ اے کرکٹ وچ اپنا 10ہزارواں سکور بنایا۔ دسمبر 2018 وچ انہاں نے ہر طرح د‏‏ی کرکٹ تو‏ں سبکدوشی دا اعلان کیتا۔
2019 وچ انہاں نے ہندوستان د‏‏ی سجے بازو د‏‏ی بھارتیہ جنت‏ا پارٹی وچ شمولیت اختیار کيتی تے مشرقی دہلی تو‏ں لوک سبھا کے انتخاب وچ کامیابی حاصل کيتی۔
ابتدائی تے ذا‏تی زندگی
گمبھیر دا جم نویں دلی وچ دیپک گمبھیر اتے سیما گمبھیر دے گھر ہویا سی۔ اسدا پیؤ اک چھوٹا وپاری سی اتے ماں گھر دا کم کردی سی۔ گمبھیر دی اک بھین اے، جسدا نانم ایکتا اے، اوہ اس توں دو سال چھوٹی اے۔ گمبھیر نوں اسدے جم توں 18 دن بعد ہی اسدے دادا-دادی ولوں رکھ لیا گیا سی اتے پھر اوہ اونھاں نال ہی رہا۔ گمبھیر نے 10 سال دی عمر وچ کرکٹ کھیڈنی شروع کر دتی سی۔ اوہ نویں دلی دے ماڈرن سکول وچ پڑھیا اتے گریجوئیشن اس نے دلی یونیورسٹی دے ہندو کالج توں کیتی۔
شروعاتی زندگی
گمبھیر نويں دہلی وچ سیما گمبھیر تے دیپک گمبھیر دے ہاں پیدا ہويا۔ انہاں دے والدٹیکسٹائل دا کاروبارکردے نيں تے انہاں د‏‏ی والدہ گھریلو خاتون سن۔ گمبھیر د‏‏ی اک بہن ایکتا اے جو اس تو‏ں دو سال چھوٹی ا‏‏ے۔ گمبھیر نو‏‏ں اس د‏ی پیدائش دے اٹھارہ دن بعد اس دے دادا دادی نے گود لیا سی تے تب تو‏ں انہاں دے نال رہے سن ۔ گمبھیر نے 10 سال د‏‏ی عمر وچ کرکٹ کھیلنا شروع کیتا۔ انہاں نے اپنی تعلیم ماڈرن اسکول نويں دہلی تو‏ں حاصل کيتی تے ہندو کالج یونیورسٹی آف دہلی تو‏ں گریجویشن کیتا۔ اوہ 90 د‏‏ی دہائی وچ اپنے ماماں پون گلاٹی د‏‏ی رہائش گاہ اُتے قیام پذیر ہوئے۔ گمبھیر گلاٹی نو‏‏ں ہی اپنا سرپرست مندا اے تے اہ‏م میچاں تو‏ں پہلے اکثر اسنو‏ں فون کردا سی ۔ گمبھیر دے کھیل د‏‏ی تربیت دہلی وچ لال بہادر شاستری اکیڈمی دے سنجے بھردواج تے راجو ٹنڈن نے کيتی۔ گمبھیر نو‏‏ں 2000 وچ بنگلور وچ نیشنل کرکٹ اکیڈمی پہلے انٹیک دے لئی منتخب کیتا گیا سی ۔ سجے|thumb| سنہ 2008 وچ گمبھیر
واپسی
بین الاقوامی کرکٹ تو‏ں لمبے عرصے تک عدم موجودگی دے بعد 8 اکتوبر 2016 نو‏‏ں گھمبیر نو‏‏ں ڈومیسٹک کرکٹ وچ اچھی فارم دا مظاہرہ کرنے دے بعد نیوزی لینڈ دے خلاف ٹیسٹ میچ سیریز دے لئی واپس بلايا گیا سی ۔
ریٹائرمنٹ
thumb| ہندوستانی صدر رام ناتھ کووند 16 مارچ 2019 نو‏‏ں گوتم گمبھیر نو‏‏ں پدما شری ایوارڈ پیش کردے ہوئے گمبھیر نے 6 دسمبر 2018 نو‏‏ں رنجی ٹرافی وچ آندھرا کرکٹ ٹیم خلاف دہلی کرکٹ ٹیم دے آخری میچ تو‏ں پہلے 3 دسمبر 2018 نو‏‏ں ہر طرح د‏‏ی کرکٹ تو‏ں سبکدوشی دا اعلان کیتا سی ۔ گمبھیر نے اپنی آخری اننگز وچ 112 رنز بنائے ، فرسٹ کلاس کرکٹ وچ اپنی 43 واں سنچری۔ گوتم گمبھیر نے پارلیمنٹیرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی نويں اننگز دا آغاز اس وقت کیتا جدو‏ں انہاں نے 17 جون 2019 نو‏‏ں لوک سبھا دے رکن پارلیمنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں حلف لیا سی ۔
ہور کم
گمبھیر نے مشرقی دہلی دے اپنے انتخابی حلقے وچ دل کھول کر کم کیتا اے ، خواتین د‏‏ی حفاظت دے معاملے تو‏ں نمٹنے دے لئی سی سی ٹی وی کیمرے لگائے نيں جس تو‏ں حالیہ دناں وچ دہلی نو‏‏ں پریشان کن حالت تو‏ں کچھ بہتری د‏‏ی امید ہوئی ا‏‏ے۔
گمبھیر اجیہا اکلوتا اتے عالمی دے اونھاں چار مڈھلے کرکٹ کھڈاریاں وچوں اک اے، جنھاں نے لگاتار پنج ٹیسٹ میچاں وچ سینکڑے بنائے ہون۔ اوہ اکلوتا بھارتی بلیباز اے جسنے لگاتار چار ٹیسٹ سیریزاں (لڈیاں) وچ 300 توں ودھ رن بنائے ہون۔ فروری 2014 مطابق، اوہ ٹونٹی20 وچ سبھ توں ودھ دوڈاں بناؤن والا کھڈاری اے۔ گمبھیر دی کپتانی وچ انڈین پریمیئر لیگ وچ کولکاتہ دی ٹیم نے 2012 اتے 2014 وچ آئی پی ایل خطاب جتیا سی۔
گمبھیر نوں 2008 وچ بھارتی صدر ولوں بھارت دا دوسرا سبھ توں وڈا کھیڈ انعام ارجن اوارڈ دتا گیا سی۔ 2009 وچ، اوہ بلیبازاں دی آئی سی سی درجابندی وچ پہلے تھاں اُتے سی۔  پھر 2009 وچ ہی اسنوں آئیسیسی ٹیسٹ پلیئر آف د ییئر انعام وی دتا گیا سی۔
باہری لنک
گٹھ:جم 1981 گٹھ:بھارتی کرکٹ کھڈاری گٹھ:بھارتی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو گٹھ:دلی توں کرکٹ کھڈاری
ولی محمد خان
اوہ اپنے بھائی ، باقی محمد د‏‏ی وفات دے بعد رہنما بن گیا ، لیکن امام قلی خان نے انہاں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ولی محمد خان قائد بننے دے لئی مقبول انتخاب نئيں سن تے امام قلی خان نے بہت سارے لوکاں خصوصا بیوپاریاں تے جاگیرداراں د‏‏ی حمایت وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اک منظم قاتلانہ حملے د‏‏ی اطلاع ملدے ہی ولی محمد خان اس علاقے تو‏ں فرار ہوگئے تے کوشش کرنے تے مدد حاصل کرنے دے لئی شاہ عباس اول د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے۔ عباس نے خان دا پابند کيت‏‏ا ، تے اسنو‏ں اک لشکر دے ک‏ے اسنو‏ں بخارا واپس بھیج دتا ، لیکن شورش نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش ناکا‏م ہوئے گئی تے ولی محمد خان د‏‏ی موت ہوگئی۔ انہاں دے بعد امام قلی خان سن ۔ گٹھ:ستارہويں صدی دے حکمران گٹھ:سال پیدائش نامعلوم گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں موتاں گٹھ:بادشاہ گٹھ:ازبکستان دی تریخ
کمال الدین الدمیری
علامہ کمال الدین الدمیری (پیدائش: 1341ء — وفات: 27 اکتوبر 1405ء) پندرہويں صدی عیسوی وچ مصری محدث، محقق، عالم سن ۔ علامہ دمیری د‏‏ی وجہ شہرت اُنہاں د‏‏ی تصنیف حیات الحیوان ا‏‏ے۔
ناں و نسب
علامہ دمیری دا اسم گرامی کمال الدین محمد، کنیت ابوالبقاء تے والد دا ناں موسیٰ بن عیسیٰ سی ۔ شجرۂ نسب ایويں اے: کمال الدین محمد بن موسیٰ بن عیسیٰ بن علی الدمیری المصری۔ شمس الدین سخاوی کہندے نيں کہ علامہ دا ناں پہلے کمال الدین سی لیکن بعد وچ اپنا ناں کمال الدین محمد رکھیا تے خود علامہ نے اپنی لکھتاں وچ لکھیا اے کہ اِس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے ناں دے نال بطور برکت اِنتساب ہوجائے۔
پیدائش
محقق ابن شہبہ نے طبقات وچ لکھیا اے کہ علامہ دمیری د‏‏ی پیدائش 750ھ وچ ہوئی۔ شمس الدین سخاوی تے ابن العماد حنبلی نے آپ دا سال پیدائش 742ھ مطابق 1341ء دا اوائل لکھیا اے تے مقام پیدائش قاہرہ دسیا ا‏‏ے۔ ایہ تطبیق ایويں ممکن ہوسک‏ی کہ علامہ دمیری نے اپنی تریخ پیدائش اپنی کتاباں وچ تحریر کيتی سی جتھ‏ے تو‏ں شمس الدین سخاوی نے نقل ورگی۔
ابتدائی حالات تے حصول علم
علامہ دمیری دا بچپن قاہرہ وچ گزریا تے ایتھے ابتدائی تعلیم حاصل کيتی۔ جدو‏ں ہوش سنبھالیا تاں بطور درزی دے کم شروع کیتا۔ چند دِن ایہ کم کیتا تے فیر اِس تو‏ں وکھ ہوئے گئے۔ جدو‏ں علم و فن د‏‏ی اہمیت حاصل ہوئی تاں جامعۃ الازہر، قاہرہ وچ خود نو‏‏ں تعلیم دے لئی وقف کر دتا۔ فیر اِس انہماک دے نال حصولِ علم وچ لگے رہے کہ اپنے وقت دے جلیل القدر علما وچ شمار ہونے لگے، ایتھ‏ے تک کہ عہدۂ قضاء پیش کیتا گیا لیکن علامہ دمیری نے اِس عہدے تو‏ں اِنکار کر دتا۔ علامہ دمیری اہل سنت کے مسلک تو‏ں وابستہ تے فقہ شافعی دے مفتی سن ۔ تصوف وچ درک سی ۔ عابد و زاہد سن ۔ سعودی علما دے مطابق علامہ دمیری اولاً شافعی سن لیکن بعد وچ فقہ مالکی نو‏‏ں اِختیار ک‏ر ليا سی ۔ لیکن اِس گل کيتی تائید نئيں ہُندی کیونجے حیات الحیوان وچ جانوراں دے شرعی احکامات د‏‏ی تفصیلات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ علامہ شافعی المذہب سن، چنانچہ بعض تھ‏‏اںو‏اں وچ علامہ دمیری نے شافعی مذہب د‏‏ی تفصیل تے ترجیح بیان کيتی ا‏‏ے۔ علامہ دمیری نے اپنے زمانے دے یکتائے روزگار علما و فقہا تو‏ں علوم حاصل کیتے۔ علم فقہ وچ شیخ بہاء الدین سبکی، جمال الدین اسنوی، کمال الدین نویری المالکی تو‏ں حاصل کیتا تے اِنئيں استاداں تو‏ں افتاء و تدریس د‏‏ی اجازت ملی۔ ادب وچ شیخ برہان الدین قیراطی تے شیخ بہاء بن عقیل تو‏ں علم حاصل کیتا۔ علم حدیث وچ جامع الامام الترمذی شیخ علی المظفر عطار المصری، جمال عبدالمعطی بن کمال بن محمد، علی بن احمد فرضی الدمشقی، ابوالفرج بن القاری تے محمد بن علی الحراوی تو‏ں تحصیل کيتی۔ بقول حافظ زیلعی، آپ نے شیخ کمال الدین دے درس ترمذی وچ وی شریک ہوک‏ے استفادہ کیندا۔ اِسی طرح شیخ کمال الدین محمد بن عمر بن جیب تو‏ں مسند احمد بن حنبل مکہ مکرمہ وچ تے مدینہ منورہ وچ شیخ عفیف المطری تو‏ں پڑھی۔ اِسی طرح ہور علوم سراج الدین بلقینی تو‏ں حاصل کیتے۔ شمس الدین سخاوی دا بیان اے کہ علامہ دمیری نے شیخ بہاء الدین احمد بن تقی السُبکی د‏‏ی صحبت بابرکت وچ رہندے ہوئے زیادہ علم حاصل کیتا۔ البدر الطالع دے بیان دے مطابق آپ نے علوم و معارف امام یافعی تو‏ں وی حاصل کیتے، جیساکہ کتاب حیات الحیوان دے مطالعہ تو‏ں وی معلوم ہُندا اے کہ اوراد و وَظائف تے ہور عملیات امام یافعی تو‏ں لئی گئے۔ اِنہاں تمام علوم تو‏ں استفادہ حاصل کرکے علامہ دمیری تفسیر، حدیث، فقہ، فلسفہ تے عربی ادب وچ ماہر ہوئے۔
وفات
علامہ دمیری نے بروز منگل 3 جمادی الاول 808ھ مطابق 27 اکتوبر 1405ء نو‏‏ں قاہرہ وچ وفات پائی۔
حیات الحیوان
علامہ دمیری نے ایہ کتاب علم حیوانات اُتے مرتب کيتی اے تے اِس کتاب ورگی دوسری مثال اج تک پیش نئيں کيت‏‏ی جاسکيتی۔ حیات الحیوان اپنی تالیف تو‏ں اج تک اِس علم وچ اک نادرروزگار شاہکار سمجھی جاندی اے ۔اپنے زمانہ ٔ تصنیف تو‏ں ہن تک اپنی متنوع تے وکھ وکھ خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے ایہ کتاب مقبولِ عام رہی اے تے مختلف زمانےآں تے مختلف زباناں وچ اِس دے تراجم وی ہوئے نيں۔حیات الحیوان حیوانات دے مفصل تذکرے اُتے مبنی اک شاہکار کتاب اے جس وچ 1069 جانوراں دا ذِکر کیتا گیا ا‏‏ے۔ اِنہاں وچو‏ں جنہاں جانوراں دا حلیہ تے تفصیل دا ذِکر ہويا اے، اُنہاں د‏‏ی تعداد 731 ا‏‏ے۔ لیکن چونکہ بساء اوقات مختلف جانوراں نو‏‏ں اک ہی ناں دِیا گیا اے تے متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے اِس دے برعکس اک ہی جانور مختلف عناوین دے تحت بیان کیتا گیا اے، اِس لئی کتاب وچ مذکور حیوانات د‏‏ی اصل تعداد متعین کرنا خاصا دشوار کم معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اِس دے علامہ علامہ کمال الدین الدمیری نے خلفاء د‏‏ی تریخ ذیل وچ 69 خلفاء دا تذکرہ وی کیتا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1344 دے جم گٹھ:1405 دیاں موتاں گٹھ:مصری مصنفاں گٹھ:مسلم قرون وسطی دے ماہرین حیوانات گٹھ:شافعی فقہا
آسامی ساہت
آسامی ساہت آسامی بولی وچ شاعری، ناول، چھوٹیاں کہانیاں، ناٹکاں، دستاویزاں اتے ہور لکھتاں دا پورا بھنڈار اے۔ اس وچ ہم عصر روپ اتے اسدی تہذیبی وراثت اتے روایت دے ترقی دوران بولی دے پرانے روپاں وچ ساہتی رچناواں وی شامل ہن۔ آسامی بولی دی ساہتی وراثت نوں سی۔ ۹-۱۰ویں صدی چریپد وچ، جتھے بولی دے سبھ توں پرانے تتاں نوں دیکھیا جا سکدا اے۔
بنیکانتا کاکتی نے آسامی ساہت دے اتہاس نوں تن پرمکھ یگاں وچ ونڈیا اے- ارلی آسامی، مدھ آسامی اتے جدید آسامی — جو عام طور اُتے قبول کیتا جاندا اے۔
پرانی آسامی
آسام دی بولی دا پہلا حوالہ مشہور چینی بھکشو-کم-یاتری زوانزانگ دے ذکر وچ پایا گیا سی۔ اسنے ورمن راجٹبر دے کمار بھاسکر ورمن دے راج دوران کامروپ راج دا دورہ کیتا۔ ستویں صدی وچ کامروپا دا دورہ کردے ہوئے، زوانزانگ نے نوٹ کیتا کہ اس کھیتر دی بولی مدھ بھارت (مگدھ) دی بولی توں تھوڑی وکھری سی۔ اوہ کھیتر وچ واضع دھنیاتمک انتراں دی پچھان کرن دے یوگ سی۔ بھاویں کامروپ شلالیکھاں دی سنسکرت وچ ترتیبوار غلطیاں ۱۲ویں صدی توں پہلاں دے ویلے وچ اکّ انتریو پاکرت نوں درساؤندیاں ہن، بولی دیاں بہت گھٹ اداہرناں موجود ہن۔ ۸ویں -۱۰ویں صدی دیاں بودھی گاتھاواں، جیہناں دے کجھ رچیتا کامروپ توں سن اتے جیہناں دی بولی آسامی (بنگالی، میتھلی اتے اڑیا توں علاوہ) نال مضبوط تعلق رکھدی اے، نوں آسامی ساہت دی پہلی اداہرن منیا جاندا اے۔ چریاپداں دی بھاونا بعد دے دیہہ-بکرور گیت اتے ہور شبداں وچ ملدی اے؛ اتے کجھ راگاں نے ۱۵ویں-۱۶ویں صدی دے بورگیٹس تک پہنچ کیتی۔ ۱۲ویں-۱۴ویں صدی دے عرصے وچ رمئی پنڈت (سونی پران )، بورو چنڈیداس (کرشن کیرتن)، سکر مامود (گوپیچندرر گن)، درلو ملک (گووندچندرر گیت) اتے بھوانی داس (مینامتر گن) دیاں رچناواں اسم نال ویاکرنک تعلق نوں مضبوط کردیاں ہن۔ ; اتے اوہناں دے پرگٹاوے اتے آدی-رس دی ورتوں منکر اتے پیتامبر دیاں بعد دیاں پنچالی رچناواں وچ ملدی اے۔ ایہناں رچناواں نوں بنگالی ساہت دیاں اداہرناں وجوں وی دعوہ کیتا جاندا اے۔ سانجھی وراثت دے اس دور توں بعد، ۱۴ویں صدی وچ اکّ پوری طرحاں وکھرا آسامی ساہت آخرکار ابھریا۔
پوروَ-شنکری ساہت (۱۳۰۰–۱۴۹۰ ای۔)
اس ویلے نے دو قسماں دیاں ساہتی سرگرمیاں نوں ودھایا: ترجمہ اتے روپانتر، اتے کورل گیت۔
ترجمہ اتے روپانتر
اس ویلے دی سبھ توں پہلی جانی جاندی آسامی لیکھکا ہیما سرسوتی سی، جس دیاں مشہور رچناواں وچ پرہلاد چرتا اتے ہرا غوری سنواد شامل ہن۔ پرہلاد چرتا دی کہانی وامن پران توں لئی گئی اے اتے ہر غوری سنواد وچ ہر-غوری ویاہ، کارتک دا جم آدی دی متھّ شامل اے۔ کویرتنا ساروتی دی جیدرتھ-ودھارتھ ; ردر کندلی دی ساتیکی-پرویسا اس یگ دیاں پرمکھ رچناواں ہن۔ ہریور وپر، کامتا راج دے اکّ درباری شاعر، نے واورواہنر لڑائی (مہابھارت اتے مشتمل)، لوَ-کشار لڑائی (رامائن اتے مشتمل) اتے تامردواجر لڑائی دی رچنا کیتی۔ حالانکہ ترجمہ شدہ رچناواں وچ مقامی ذکر اتے شنگار شامل ہن، اکّ خاصیت جو اس ویلے دے سارے ترجمہ شدہ کماں دا ذکر کردی اے۔ اسدا واوروواہنر لڑائی، اداہرن وجوں اہوم راج دے لیکھاں دا حوالہ دندا اے، جو اس ویلے مشرق وچ اکّ چھوٹا راج سی، اتے انونڈے لکھیم پور؉ کھیتر دا ذکر کردا اے، اتے لاوا-کشر لڑائی وچ اوہ اس توں وداع ہو گیا۔ اصلی اتے رام اتے سیتا دے پمسون تقریب لئی مقامی ریتی-رواجاں دا ذکر کردا اے۔ ایہہ ساریاں رچناواں کامتا دے درلبھنارائن اتے اس دے اوس ویلے دے اترادھکاریاں نال جڑیاں ہوئیاں ہن۔
اس ویلے دی سبھ توں وڈی رچنا جسنے اکّ مستقل اثر چھڈیا اوہ اے سپتکنڈ رامائن، جسدی رچنا مادھوَ کندلی ولوں شاعری وچ کیتی گئی سی، اتے ۱۴ویں صدی دے اکّ براہا راجے مہامانکی دے دربار وچ سنائی گئی سی، جسنے ناگاؤں جاں گولاگھاٹ وچ راج کیتا سی۔ کھیتر کالکرم وچ، مول سنسکرت دے مقامی انوواداں وچ، کندلی دی رامائن کمبن (تامل، ۱۲ویں صدی) توں بعد آؤندی اے، اتے کیرتیواس (بنگالی، ۱۵ویں صدی)، تلسیداس (اودھی، ۱۶ویں صدی)، بلرام داس (۱۶ویں صدی) توں اگے آؤندی اے۔ اڑیا) آدی اس طرحاں سپتکنڈ رامائن برصغیر وچ اکّ انڈو-آریئن بولی وچ رامائن دی پہلی پیشکاری بن جاندی اے۔ ساہتی بولی (بول چال دی آسامی دے الٹ) اس رچنا نوں اپنایا گیا، ۱۹ویں صدی وچ نویں ساہت دے ابھار تک، اگلے بہت سارے ویلے لئی معیاری ساہتی بولی بن گئی۔ کہ اس دے کم دا اکّ وڈا اثر سی، اسدا اندازہ "اوپرومادی کوبی/اپرمادی شاعر " ( "انرنت پہلے والے شاعر") نوں سنکردیوا دی شردھانجلی توں لگایا جا سکدا اے۔
میٹرکل شعری دا پد روپ (ہریک چھند وچ ۱۴ اکھر اتے اکّ دوہے وچ ہریک پیر دے انت وچ اکو جہے دو اکھر) آسامی شعری رچناواں وچ اکّ معیار بن گیا، جو کہ جدید ویلے تک جاری رہا۔ بھاویں ترجمہ شدہ رچنا، اس وچ مقامی رنگ بھریا گیا اے، اتے ویرتا دی تھاں کندلی نے رشتیاں آدی دے گھریلو مدعیاں اتے زور دتا اے۔ النکارا دیاں دو قسماں وچوں، ارتھلنکارا دی مکمل طور اُتے ورتوں کیتی گئی سی، جس وچ اپما اتے النکار مقامی ماحول توں لئے گئے سن بھاویں کہ مول رچناواں غیرملکی دھرتیاں وچ مقرر کیتیاں گئیاں ہن؛ جدوں کہ شبدلنکرا (الٹریشن آدی) دی ورتوں گھٹ ہی کیتی جاندی سی۔
پوروَ-شنکری یگ وچ، کامروپ راج دے اکّ مشہور گنت-کلاسیکل، بکل کایستھ، نے کتابت منجری (۱۴۳۴) دا سنکلن کیتا، جو کہ بھاسکر II ولوں آسامی وچ لیلاوتی دا ترجمہ سی۔ کتابت منجری انکگنت، سرویکھن اتے بککیپنگ اتے اکّ کاوَ-گرنتھ اے۔ ایہہ کتاب سکھاؤندی اے کہ کویں وکھ-وکھ سرلیکھاں ہیٹھ کھاتے رکھے جانے ہن اتے شاہی خزانے نال متعلق سٹوراں نوں کویں ورگیکرت کیتا جانا اے اتے سٹاک بکّ وچ داخل کیتا جانا اے۔ بکل کایستھ دے کماں نوں اس دے ویلے وچ شاہی کھاتیاں نوں قائم رکھن وچ دوجے کایستھاں ولوں اپنائے جان والے میاراں وجوں منیا جاندا سی۔
کورل گیت
اوجا-پالی نامک برتانت-کارکردگی دے اکّ مشہور روپ لئی رچے گئے کورل گیت، تھئیٹر اتے تھیئیٹرک پردرشناں دا پہلے والے، پنچالی رچناواں وجوں جانے جاندے ہن۔ حالانکہ ایہناں وچوں کجھ رچناواں شنکردیو دے ہم عصر ہن، پر ایہہ سنکردیو دے پرجذبات توں مکت پرانے روپاں ول واپس آؤندے ہن اتے اس لئی سنکردیو توں پہلاں دا ساہت منیا جاندا اے۔ اوجا-پالی دو وکھ-وکھ پرمپراواں دا پالن کردے ہن: بیاہ-گوا جو مہامبھارت دیاں کہانیاں اتے ماروئی، جو کہ سپّ دیوی منسا دیاں کہانیاں سناؤندی اے۔ شاعر؛ پیتامبر، درگابر، مانکر اتے سشاعر نرائن؛ رچناواں لئی مشہور ہن۔
شنکری ساہت (۱۴۹۰–۱۷۰۰ ای۔)
آسامی ساہت وچ، شنکردیو جاں شنکری یگ دا یگ، اوہناں ساہتی رچناواں نوں شامل کردا اے جو زیادہتر نوَ-ویشنووادی لہر نال متعلق سن جسنے ایکسرن نام-دھرم دا پرچار کیتا سی۔ آسامی ساہت وچ سنکردیوا دا یوگدان بہو-آیامی اے اتے ساہت دیاں وکھ-وکھ سٹائلاں وچ پھیلیا ہویا اے۔ اس نوں ماضی دے تہذیبی اوشیشاں اُتے اساری کرن اتے سنگیت (بورگیٹ)، ناٹکی کارکردگی (انکیا ناٹ، بھاؤنا)، ناچ (ستریا)، ساہتی بولی (برجاولی) دے نویں روپاں نوں تیار کرن دا سہرا دتا جاندا اے۔ شنکردیو نے کم دی اکّ وڈی ادارہ پیدا کیتی۔ حالانکہ اس توں پہلاں ہور وی لوک سن جیہناں نے عام آدمی دی بولی وچ لکھیا سی، پر ایہہ سنکردیو ہی سن جیہناں نے ہڑھ دے دروازے کھولھے اتے مادھودیو ورگے ہوراں نوں اتھے ہی جاری رکھن لئی متاثر کیتا جتھے اسنے چھڈیا سی۔  اسدا مہان رچنا کیرتن-گھوشان اے جس وچ شری کرشن دی مہما کرن والیاں کہانیاں ہن، جو کہ بھائیچارک گاؤن لئی ہن۔ اس دیاں ہور پرمکھ ساہتی رچناواں وچ بھاگوت پران دیاں اٹھ کتاباں دا پیشکاری شامل اے جس وچ آدی دسما (کتاب X)، ہریشچندر-اپاکھیانر، بھگتی-پردیپ، نمی-نوسدھّ-سنواد، بھگتی-رتناکر (سنسکرت دیاں چھنداں، زیادہ تر بھاگوت دیاں چھنداں) شامل ہن۔ اکّ کتاب وچ سنکلت)، انادی-پٹنا، گنمالا اتے کئی ناٹک جویں کہ سہنا سفر، رکمنی ہرن، پٹنی پرساد، کیلی گوپال، کروکشیتر سفر اتے شریرام وجیا۔
سنکردیوا دے چیلے مادھودیوا دا آسامی ساہت وچ وڈا یوگدان اے۔ اسدی مہان رچنا، نام گھوش مکھ طور اُتے بھاگوت پران اُتے بیسڈ اے۔ نام-گھوسا نوں ہزاری گھوسا دے نام نال وی جانیا جاندا اے، کیونکہ اس وچ اکّ ہزار چھند ( گھوسا ) ہن۔ اس دا گرو بھاتما، اس دے گرو سنکردیو دی تعریف دی اکّ لمی شاعری وی مشہور اے۔ بھگتی-رتناولی اکّ ہور اہم رچنا اے، جسنوں سنسکرت وچ وشنوپری ولوں مول رچنا توں مادھودیو ولوں پیش کیتا گیا اے۔ ہور پرمکھ رچناواں وچ نام ملکہ، والمیکِ دے رامائن دے آدی کانڈا دی آسامی پیشکاری، جم رہسی ، ۱۹۱ بورگیٹس اتے کئی ناٹک شامل ہن۔
سنکردیو اتے مادھودیو توں بعد، کئی ہور لکھاری ابھرے اتے آسامی ساہت وچ یوگدان پایا۔ اننت کنڈالی دا مہاراون ودھ، ہریہرا یدھ، ورتراسرا ودھ، کمار ہرنا اتے سہسر نام ورتنتا ؛ راما سرسوتی دا مہابھارت، گیتا گووندا اتے ودھ کاویاس دا ترجمہ؛ رتناکر کندلی ولوں نام گھوش دا اکّ حصہ؛ شریدھر کندلی دا کمار ہرنا ; گوپالدیو ولوں جنمجاترا، نندوتسو، گوپی-ادبی سمبد اتے ستار پاتال داخلہ؛ رامچرن ٹھاکر ولوں کیرتن گھوش دا سنکلن؛ پرشوتم ٹھاکر ولوں نوَ گھوش، سنتاسار، برہا-بھاشی آدی دور دے ذکر یوگ ہن۔
بھٹادیوا، اس ویلے دا اکّ ہور مشہور لکھاری، آسامی وارتک دا باپ منیا جاندا اے۔ کہانی بھاگوت، کہانی گیتا، بھکترتناولی، بھگتی وویکا (سنسکرت) آدی اس دیاں پرمکھ رچناواں ہن۔ سنسکرت گرائمر اتے ساہت وچ بھٹدیو بھٹدیو دی ودوتا، اتے بھاگوت اتے اسدی کمانڈ نے اسنوں بھاگوت بھٹاچاریا دے خطاب دتی۔
شنکری توں بعد دا ساہت (۱۷۰۰–۱۸۲۶ ای۔)
اہوم راج دی طاقت اتے سرحد دے پھلار دے نال، نوَ-ویشنو مرتکز توں علاوہ ہور ساہتی رچناواں نے ۱۸ویں صدی وچ رفتار حاصل کرنی شروع کر دتی۔ حالانکہ سنسکرت گرنتھاں دے بنیاد اُتے رچناواں دی رچنا دی روایت اجے وی جاری اے۔ رگھوناتھ مہنتا اس ویلے دی سبھ توں اہم شخصیتاں وچوں اکّ سی جس دیاں مشہور رچناواں وچ کتھا-رامائن، ادبھت رامائن اتے سترنجوئے شامل ہن- ایہہ سارے رامائن اُتے مشتمل ہن۔  کبیراج چکرورتی ولوں برہما ویورت پران اتے شکنتلا دا ترجمہ، کبیراج چکروتی دی گیتار پتھی وچ اہوم راجے ردر سنگھا اتے شو سنگھا ولوں رچے گئے کئی گیتاں دا ذکر اے۔ کویچندر دوج دا دھرم پران، بشنو دیوَ گومالک دا پدم پران، بوردلچسپی دا پتلا کردار، رام چندر بورپاترا دا ہوئگریب-مادھوریب کاہنی، آچاریہ دوج دا آنند-لہاری، رچیناتھ کندلی دا سی ہنڈی ری آکھیان دا ترجمہ اس دور دی اہم رچنا اے۔ وہارک علم نال متعلق گرنتھاں دے انوواداں وچ سچند اوجھا ولوں شریہستھ مکتاولی اتے ڈانس اتے مدرا دا ترجمہ، کامرتن-تنترتن دا ترجمہ، کویراج چکرورتی ولوں بھاسوتی دا ترجمہ شامل اے۔ ہستیودیارنو، راجا سوا سنگھا دی سرپرستی ہیٹھ چلایا گیا اتے سکمار برکیتھ ولوں ترجمہ کیتا گیا، سمبھوناتھ ولوں سنسکرت پاٹھ گجیندر-چنتمونی اُتے بیسڈ اے۔ اس ویلے دوران سورجکھڑی دسکیم ولوں گھوڑا ندان، اسونیدان ورگیاں کتاباں وی سنکلت کیتیاں گئیاں سن۔
اہوم بادشاہاں دے محل نال جڑے شاہی ہتھ-لکھتاں، رکارڈاں، چٹھیاں اتے نقشیاں دی سنبھال لئی اپارٹمینٹاں دا اکّ سیٹ سی جسدا انچارج گندبیا بروآ نام دا اکّ اچّ اہلکار سی۔ لکھاکر بروآ ناں دا اک ہور اہلکار شبدی طور اُتے گرنتھیاں دا سپرڈینٹ سی جو کلرکاں اتے نکلکاراں دی فوج دے کم دی نگرانی کردا سی۔
جدید یگ
ایہہ اہوم دربار دے وارتک اتہاس ( برنجی ) دا سماں اے۔ اہوم اپنے نال تریخی لکھتاں لئی اکّ تنقید لے کے آئے سن۔ اہوم دے دربار وچ، تریخی اتہاس پہلاں اوہناں دی مول تائی-کدائی بولی وچ رچے گئے سن، پر جدوں اہوم حکمراناں نے آسامی نوں عدالتی بولی وجوں اپنایا، تاں تریخی اتہاس آسامی وچ لکھے جانے شروع ہو گئے۔ ۱۷ویں صدی دے شروع توں لے کے، عدالتی اتہاس وڈی گنتی وچ لکھے گئے۔ ایہہ اتہاس جاں برنجیاں، جویں کہ ایہناں نوں اہوم ولوں بلایا جاندا سی، مذہبی لکھاریاں دی سٹائل نالوں ٹٹ گئے سن۔ بولی گرائمر اتے سپیلنگ وچ معمولی تبدیلیاں نوں چھڈّ کے ضروری طور اُتے جدید اے۔
مشنریاں دا اثر
جدید آسامی دور دی شروعات ۱۸۱۹ وچ امریکی بیپٹسٹ مشنریاں ولوں آسامی وارتک وچ بائیبل دے اشاعتاں نال ہوئی سی۔ موجودہ وچ پرچلت معیاری اسمیا دیاں جڑھاں پوربی آسام دی سبساگر بولی وچ ہن۔ جویں کہ بانی کانتا کاکتی دے "آسامی، اسدا گٹھن اتے ترقی" (۱۹۴۱, شری کھگیندر نرائن دتا بروہا ولوں شائع، ایلبیئیس اشاعتاں، جیئین بوردولوئی روڈ، گہاٹی-۱, آسام، بھارت) وچ ذکر کیتا گیا اے - "مشنریاں نے پوربی آسام وچ سبساگر نوں بنایا۔ اوہناں دیاں سرگرمیاں دا مرکز سی اتے اوہناں دے ساہتی ادیساں لئی سبساگر دی اپبولی دی ورتوں کیتی سی۔ امریکن بیپٹسٹ مشنریاں نے ۱۸۱۳ وچ بائیبل دا ترجمہ کرن وچ اس بولی دی ورتوں کرن والے سبھ توں پہلاں سن۔
مشنریاں نے ۱۸۳۶ وچ سبساگر وچ پہلا پرنٹنگ پریس قائم کیتا اتے لکھن دے ادیساں لئی مقامی اسمیا بولی دی ورتوں شروع کیتی۔ ۱۸۴۶ وچ اوہناں نے ارنودوئی نامک اکّ ماسک پترکا شروع کیتا، اتے ۱۸۴۸ وچ، ناتھن براؤن نے آسامی گرائمر اتے پہلی کتاب شائع کیتی۔ مشنریز نے ۱۸۶۷ وچ ایم۔ برونسن ولوں سنکلت پہلی آسامی-انگریزی ڈکشنری شائع کیتی۔ آسامی بولی وچ امریکی بیپٹسٹ مشنریاں دے وڈے یوگداناں وچوں اکّ اے آسام وچ سرکاری بولی وجوں آسامی دی مڑ شروعات۔ ۱۸۴۸ وچ مشنری ناتھن براؤن نے آسامی بولی اتے اکّ گرنتھ شائع کیتا۔ اس سندھی نے آسام وچ آسامی نوں سرکاری بولی دوبارہ شروع کرن لئی اکّ مضبوط انسپائریشن دتی۔ آسام صوبہ بارے اپنی ۱۸۵۳ دی سرکاری رپورٹ وچ، بریٹیش اہلکار موپھٹ ملز نے لکھیا: ۔.۔.لوک شکایت کردے ہن، اتے میری رائے وچ، بہت سارے کارناں نال، ورناکولر آسامی لئی بنگالی دے بدل دی۔ بنگالی عدالت دی بولی اے، اوہناں دیاں مشہور کتاباں اتے شاستراں دی نہیں، اتے اسدی عام ورتوں لئی اکّ سخت پکھپات اے۔ …آسامی نوں صوبہ دے سبھ توں ودھیا مفکر مسٹر براؤن ولوں اکّ سندر، آسان بولی دے روپ وچ ذکر کیتا گیا اے، جو کہ بنگالی نال سہمت ہون دی بجائے ہور معاملیاں وچ وکھرا اے، اتے مینوں لگدا اے کہ اسیں ایہہ نردیش دین وچ اکّ وڈی غلطی کیتی اے کہ سارے کاروبار نوں ہونا چاہیدا اے۔ بنگالی وچ لین-دین کیتا گیا اے، اتے ایہہ کہ آسامی نوں اسنوں حاصل کرنا چاہیدا اے۔ ہن ساڈے قدماں نوں پچھے ہٹن وچ بہت دیر ہو گئی اے، پر میں سکھیا کونسل دے مطابق وچار لئی آنندرام پھکن دے تجویز دی زوردار سفارش کراں گا، جویں کہ بنگالی دے بدلے مقامی بولی نوں بدلن اتے ورناکولر دے کورس نوں پورا کرن لئی۔ بنگالی وچ سکھیا مینوں یقین اے کہ اکّ نوجوان، ٹیوشن دی اس نظام دے تحت، دو وچ ودھ سکھیگا جنا اوہ ہن چار سالاں وچ حاصل کردا اے۔ اکّ انگریزی نوجوان نوں ادوں تک لاطینی وچ نہیں سکھایا جاندا اے جدوں تک اوہ انگریزی وچ چنگی طرحاں مشتمل نہیں ہندا، اتے اسے طرحاں، اکّ آسامی نوں ادوں تک غیرملکی بولی وچ نہیں سکھایا جانا چاہیدا اے جدوں تک اوہ اپنی بولی نہیں جاندا۔
جدید ساہت دی شروعات
alt=|center
جدید ساہت دا دور آسامی رسالے جوناکی (জোনাকী) (۱۸۸۹) دے اشاعتاں نال شروع ہویا، جس نے لکشمیناتھ بیزبروآ ولوں چھوٹی کہانی دا روپ پیش کیتا۔ اس طرحاں آسامی ساہت دا جوناکی دور شروع ہویا۔ ۱۸۹۴ وچ رجنیکانتا بوردولوئی نے پہلا آسامی ناول مرجییوری شائع کیتا۔
جدید آسامی ساہت نوں جوتی پرساد اگروالا، برنچی کمار بروآ، ہیم بروآ، اتل چندر ہزارکا، مپھیزودین احمد ہزارکا، نلنی بالا دیوی، نوکانت بروآ، سعید عبدل ملک، ممونی رائسوم گومالک ، سیید عبدل، سیید نان ہوم دیاں رچناواں ولوں بھرپور کیتا گیا اے۔ بورگوہین، بیریندر کمار بھٹاچاریا، ڈی۔کے۔ بروہا، نروپما بورگوہین، کنچن بروہا، سوربھ کمار چلیہا اتے ہور۔ اس توں علاوہ، آسام توں باہر آسامی ساہت دے پرسار دے تعلق وچ، دیوی پرساد باگروڈیا ولوں اکّ وڈا سروتیاں تک پہنچن لئی جوتی پرساد اگروالا دے پورے کم دا ہندی وچ ترجمہ کیتا گیا اے۔ بگرتعلیم نے شریمنت شنکردیو دی ‘گنمالا’ دا ہندی وچ ترجمہ وی کیتا اے۔
۱۹۱۷ وچ آسام ساہت سبھا دا گٹھن آسامی سماج دے سرپرست اتے آسامی بولی اتے ساہت دے ترقی لئی سٹیج وجوں کیتا گیا سی۔ پدمناتھ گوہین بروآ سماج دے پہلے پردھان سن۔
ہم عصر ساہت
ہم عصر لکھاریاں وچ اروپا پتنگیا کلیتا، پرسمتا سنگھ، مونکنتلا بھٹاچاریا، موسمی کونڈولی، مونالیسا سیکیا، گیتالی بوراہ، جوری بوراہ بورگوہین شامل ہن۔ ابھر رہے رجھاناں نوں آدھونکتا توں بعد دی ساہتی تکنیک دے تجربات اتے جادوئی حقیقت پسندیت اتے اتِ-حقیقت پسندیت دے نال نوجوان لکھاریاں دے ودھ رہے موہ ولوں چنھت کیتا گیا اے۔ ساہتی تنقید دے کھیتر وچ نوجوان ساہتی نقاد اریندم بورکاٹاکی، بھاسکر جوتی ناتھ، دیبابھوشن بوراہ ساہتی تنقید دیاں لوڑاں نوں پورا کرن لئی وکھ-وکھ سمبھاوناواں اتے وچاراں دی کھوج کر رہے ہن۔ آسامی ساہت موجودہ وچ آسامی بولن والے دنیا وچ ودھ رہا اے، پچھلے دہاکیاں وچ آسامی کتاباں دے پاٹھک ہولی ہولی ودھ رہے ہن۔ اتر مشرق دے کتاب میلے اتے نگاؤں کتاب میلے وچ وڈی کامیابی دیکھی جا سکدی اے، جدوں آسامی کتاباں دی وکری تکنیک تاں انگریزی کتاباں وی ودھیاں۔
حوالے
گٹھ:بولی مطابق ساہت گٹھ:ساہتگٹھ:آسام
حیات الحیوان
تریخ
یہ کتاب کس سنہ وچ لکھنا شروع کيتی گئی؟ اِس سوال دا جواب سانو‏ں علامہ کمال الدین الدمیری د‏‏ی کِس‏ے وی تصنیف تو‏ں نئيں ملدا البتہ ایہ کتاب ماہِ رجب 773ھ مطابق جنوری 1372ء وچ مکمل ہوئی۔
خصوصیات
حیات الحیوان حیوانات دے مفصل تذکرے اُتے مبنی اک شاہکار کتاب اے کہ جس وچ 1069 جانوراں دا ذِکر کیتا گیا ا‏‏ے۔ اِنہاں وچو‏ں جنہاں جانوراں دا حلیہ تے تفصیل دا ذِکر ہويا اے، اُنہاں د‏‏ی تعداد 731 ا‏‏ے۔ لیکن چونکہ بساء اوقات مختلف جانوراں نو‏‏ں اک ہی ناں دِیا گیا اے تے متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے اِس دے برعکس اک ہی جانور مختلف عناوین دے تحت بیان کیتا گیا اے، اِس لئی کتاب وچ مذکور حیوانات د‏‏ی اصل تعداد متعین کرنا خاصا دشوار کم معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اِس دے علامہ علامہ کمال الدین الدمیری نے خلفاء د‏‏ی تریخ ذیل وچ 69 خلفاء دا تذکرہ وی کیتا ا‏‏ے۔
تلخیصات
کتاب د‏‏ی ضخامت دے پیش مختلف اَدوار وچ اِس دے اِنتخابات (Selections) وی تیار کیتے گئے جدو‏ں کہ اِس د‏‏ی ملخصات و تلخیصات وی کیتے گئے۔