cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وائی ایس راجشیکھر ریڈی
باہرلے جوڑ
وائی یس راجشیکھر ریڈی
گٹھ:1949 دے جم گٹھ:2009 دیاں موتاں گٹھ:آندھرا پردیش گٹھ:آندھرا پردیش تو‏ں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:آندھرا پردیش دے وزرائے اعلیٰ گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے سیاست دان گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے وزرائے اعلیٰ گٹھ:بارہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:بھارت وچ حادثات وچ ہلاک ہونے والے سیاست دان گٹھ:بھارت وچ ریاستی جنازے گٹھ:بھارتی سیاست دان گٹھ:بھارتی مسیحی گٹھ:تیلگو سیاست دان گٹھ:تیلگو شخصیتاں گٹھ:دسويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:کڈپہ دیاں شخصیتاں گٹھ:گیارہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:نويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:ہندوستانی انگلیکان
انشی نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:ھندستان دے نیشنل پارک
پانڈر رولا کاں
پانڈر رولا کاں کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
مریم میرزاخانی
مریم مرزاخانی (فارسی: مریم میرزاخانی‎; مئی 1977-15 جولائی 2017) اک ایرانی حساب دان سی۔ اوہ سٹینفوڈ یونیورسٹی وچّ پروفیسر رہی سی۔ । اسنوں 2014 وچ حساب وچّ یوگدان لئی فیلڈز تغمہ ملیا۔ اوہ ایہہ میڈل حاصل کرن والی پہلی عورت اتے پہلی ایرانی سی۔
دهستان ناتل‌کنار علیا
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان نور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نور ، صوبہ مازندران چ اے ۔
ضلع کاراسابے
ضلع کاراسابے ترکی دے صوبہ برسا دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ہندستان دے نیشنل پارک
ہندستان دا پہلا نیشنل پارک 1935 چ ہیلی نیشنل پارک دے ناں نال بنایا گیا سی جینوں ہن جم کاربٹ نینشنل پارک کیندے نیں۔ 1970 تک ہندستان چ 5 نینشنل پارک بن چکے سن۔ 1972 چ جنگلی جیون نوں بچان دا قنون بنایا گیا تے شیر نوں بچان لئی کم کیتے گۓ۔ اپریل 2007 تک 96 نیشنل پارک بن چکے سن 38,029.18 جناں دا کل تھاں بندا اے تے اے ہندستان دے کل تھاں دا 1.16% بندا اے۔ تھلے ہور بنن والیاں تے سوچے گیاں دی لسٹ دتی گئی اے۔
گٹھ:ھندستان گٹھ:بھارت
ضلع کیلس
ضلع کیلس ترکی دے صوبہ برسا دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
چک 114 ج ب
چک 114 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
ریمینی
ریمینی اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی
تصیل ٹوپی
گٹھ:خیبر پختونخواہ
غلام رسول ہاشم
مولا‏نا غلام رسول ہاشم چشتی سندھ دے معروف مصنف تے عالم دین نيں۔
ولادت
مولا‏نا غلام رسول بن خلیفہ پیر محمد 3، مارچ 1863ء نو‏‏ں شکار پور سندھ وچ تولد ہوئے ۔ آپ رئیس العارفین خواجہ امین شاہ چشتی دے وڈے خلیفہ مولا‏نا حافظ صاحبڈ نہ چشتی دے پڑپو‏تے ( یعنی پو‏تے دے بیٹے ) سن ۔
تعلیم و تربیت
ابتدا وچ محلہ د‏‏ی مسجد شریف وچ قرآن مجید د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی اس دے بعد مولا‏نا قاضی سید بہادر علی شاہ چشتی ( جو خواجہ سید محمد گیسودراز چشتی قدس سرہ متوفی 825ھ مدفون حیدرآباد دکن د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن ) تو‏ں تعلیم و تربیت حاصل کيتی۔
بیعت
اپنے والد ماجد خلیفہ پیر محمد تو‏ں سلسلہ عالیہ چشتیہ صابر ایہ وچ دست بیعت ہوئے تے بعد وچ خلافت تو‏ں نوازے گئے۔
عادات و خصائل
بعدفراغت علمی نواب سخی مدد خان مرحوم د‏‏ی مشہور جامع مسجد دے امام و خطیب مقرر ہوئے ۔ آپ دا وعظ اثر انداز اُتے تاثیر سی۔ شیرین گفتار دے مالک دے ، اس دے علاوہ نامور حکیم وی سن ۔ پوری زندگی بندگی و معرفت خداوندی تے حب مصطفٰی ﷺ تو‏ں عبارت سی ۔ ذکر الٰہی ، درود شریف ، تلاوت قرآن مجید تے درس و تدریس آپ دا روز دا معمول سی۔
شاعری
موصوف بلند پایہ دے شاعر سن ، علم عروض دے ماہر تے فارسی بولی اُتے مکمل دسترس رکھدے سن ۔ ’’ہاشم ‘‘ تخلص سی۔
تصنیف و تالیف
آپ نے تلقین وارشاد، وعظ و نصیحت ، حلقہ ذکر، شعر و شاعری دے نال تصنیف و تالیف کاکم وی جاری رکھیا۔ آپ د‏‏ی بعض لکھتاں دا علم ہوئے سکیا جو درج ذیل نيں :
وصال
غلام رسول ہاشم چشتی نے 27، جون 1926ء؍1344ھ نو‏‏ں 63سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کیتا۔ آپ د‏‏ی آخری آرامگاہ شکار پور دے قبرستان وچ واقع ا‏‏ے۔ گٹھ:1863 دے جم گٹھ:1926 دیاں موتاں گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:سندھی شخصیتاں
پلسکی رولا کاں
پلسکی رولا کاں کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
دهستان ناتل‌کنار سفلی
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان نور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نور ، صوبہ مازندران چ اے ۔
شِوچرن گِل
شِوچرن گِل انگلینڈ وسدا پنجابی کہانی کار اتے ناول کار اے۔ اسدا جم 6 مارچ، 1937 نوں پنڈ بوپارائے کلاں، ضلع لدھیانہ وچ ہویا۔ اسدی ماں دا نام شام کور اتے پیؤ دا نام اجائب سنگھ سی۔ شِوچرن گِل پچھلے ویہہ سال توں جرمن تے آسٹریئن بارڈر پولیس دا انٹرپریٹر اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی کہانی کار
تصیل جال جھاؤ
گٹھ:بلوچستان
Jhal Jhao Tehsil
ضلع کسٹل
ضلع کسٹل ترکی دے صوبہ برسا دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ٹانگری ندی
ٹانگری ندی اک وڈی اتے تباہی کرن والی ندی ہے، جہڑی پنچکولے نیڑے موہنی پہاڑیاں 'چوں شروع ہندی ہے ۔ ایہہ انبالہ چھاؤنی کولوں لنگھدی ہے ۔ نارائنگڑھ کھیتر وچ کھیڑا غنی پنڈ دے لاگے پنڈاں دے بچاء لئی کئی ہڑ بچاؤ اپرالے کرنے پیندے ہن اتے پھر انبالہ چھاؤنی دے اتر وچ وی ۔ انبالہ توں کجھ کلومیٹر تھلے اس نال اک ہور املا ناں دی ندی آ ملدی ہے ۔ ٹانگری ندی پٹیالہ پیہووا سڑک نوں کراس کردی ہوئی بھاگل دے ستھان 'تے گھگر دریا نال مل جاندی ہے | 20ویں صدی دے 60ویاں وچ اک ماسٹر پلان ادھین اس ندی دے دوواں کناریاں 'تے ہڑ روکو بنھ لگائے گئے سن، جنہاں دے لگن نال بہت سارے کھیتر نوں ہڑھاں توں راحتَ ملی ہے ۔
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے
سالرنو
سالرنو اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی
پیاپیاک
پیاپیاک کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
در محمد خاک
ابوالاقبال در محمد خاک صدیقی سندھ دے مصنفاں تے بزرگان وچ شامل نيں۔
ولادت
ابوالاقبال در محمد خاک صدیقی 12، ربیع الاول شریف بروز پیر، گوٹھ کاندھلہ نزد نصیر آباد ضلع لاڑکانہ وچ تولد ہوئے۔
تعلیم و تربیت
مولا‏نا در محمد نے ابتدائی تعلیم آخوند محمود لا کھیر تے حکیم میاں جمال الدین تو‏ں حاصل کيتی ۔ (میاں جمال الدین آپ دے قریبی رشتہ دار، اک لاثانی حکیم تے عالم دین سن )۔ مولا‏نا نے فارسی د‏‏ی تعلیم مولا‏نا مسعود تو‏ں حاصل کيتی جو علامہ عطا ء اللہ فیروز شاہی دے شاگرد سن ۔ اس دے بعد عربی د‏‏ی کی ابتدائی کتاباں مولا‏نا حافظ فدا احمدمہیسر دے پاس پڑھیاں ۔ تے اعلیٰ تعلیم دے لئی حضرت مولا‏نا مفتی عبدالرحمن دھامراہ د‏‏ی خدمات حاصل کيتی ۔ اس دے بعد نورنگ واہ ( تحصیل قمبر علی خان ) دے مدرسہ وچ مولا‏نا میر محمد نورنگی دے درس وچ شامل ہوئے ۔ اس دے علاوہ گوٹھ گاجی کھاوڑ ( نزد نصیر آباد ) وچ ابوالخیرات محمد صالح دے پاس درسی کتاباں مکمل ک‏ے دے فارغ التحصیل ہوئے۔
بیعت
درمحمد 18سال د‏‏ی عمر وچ سلسلہ قادریہ سلطانیہ وچ مفتی اعظم ، رئیس العلماء ، عاشق خیر الوریٰ ، عارف کامل علامہ مفتی عبدالغفور ہمایونی ؒ دے دست بیعت ہوئے ۔ اس دے بعد دادو ضلع دے نامور نقشبندی بزرگ مولا‏نا غلام محمد ملکانی ؒ ( ملکانی شریف ) دے ہتھ اُتے سلسلہ نقشبندی ایہ وچ بیعت ہوئے ۔
درس و تدریس
مولا‏نا بعد فراغت 8سال اپنے گوٹھ وچ ، 13برس لعلورائنک وچ درس دتا۔ اس طرح فرید آباد ( میہڑ) تے شکار پور وچ وی درس دتا ۔ درس و تدریس تو‏ں بارہ طلبہ فارغ التحصیل ہوئے مسجد ناراجیل حیدرآباد وچ امامت و خطابت دے فرائض وی انجام دیے۔ شاعری : مولا‏نا نو‏‏ں شاعری تو‏ں خاص قلبی لگاوٗ سی۔ ’’خاک ‘‘ تخلص تھا۔حمد ، نعت ، مولود ، منقبت تے غزل صنف وچ کلام دستیاب اے ۔
تصنیف و تالیف
درمحمد کاندھلوی کثیر اللکھتاں عالم سن ۔ اس دے رسالے ، عربی ، فارسی تے سندھی وچ تحریر شدہ نيں۔ مولا‏نا نے اپنے گوٹھ کاندھلہ وچ اشاعتی مرکز ’’ادارہ سبحانی ‘‘قائم کیتا جس دے تحت اپنی کتاباں د‏‏ی اشاعت دا سلسلہ شروع کیتا۔ ادارہ تو‏ں بعض رسالے شائع ہوئے ۔ آپ دیاں لکھتاں وچو‏ں بعض دے اسماء درج ذیل نيں :۔
وصال
مولا‏نا در محمد خاک نے 30، ربیع الاول 1401ھ 1981ء شب جمعہ انتقال کیتا۔ گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:علمائے اہلسنت
تصیل برخان
تصیل برخان ظلہ برخان، بلوچستان، پاکستان وچ اے۔ ایہہ 8 کونسلاں وچ ونڈی ہوئی اے۔
حوالے
گٹھ:بلوچستان
تصیل مشکے
گٹھ:بلوچستان
دهستان میان‌بند
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نور ، صوبہ مازندران چ اے ۔
تصیل باغ
گٹھ:آزاد کشمیر
فیرارا
فیرارا اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی
ترایان وؤیا
ترایان وؤیا (17 اگست 1872ء – 3 ستمبر3, 1950ء) رومانیا دا اک موجد تے ہوابازی دا سرخیل (پہل کار)، جس نے پہلا ٹریکٹر یک سطحی طیارہ بنایا تے اس دا تجربہ کيتا۔ اوہ پہلا شخص سی جس نے ہموار راستے اُتے اڑنے والی مشین نو‏‏ں پہلے کچھ فاصلے تک پہیاں اُتے دوڑایا۔ 18 مارچ، 1906ء نو‏‏ں اس د‏ی مدد تو‏ں اوہ تک کودا تے اس دے بعد وچ اس نے اس تو‏ں  تک کودنے دا دعوی کيتا۔  اگرچہ اوہ تسلسلی پرواز وچ ناکا‏م رہیا، لیکن وؤیا د‏‏ی ایجاد دا لوئی بلیریٹ دے یک سطحی طیارے دے نمونے اُتے اثر پيا۔ بعد وچ، وؤیا نے وی ہیلی کاپٹراں دے نمونے بنائے۔
تعلیم و ابتدائی دور
ترایان رومانی والدین سماں پوپسکو تے آنا وؤیا دے ہاں آسٹرو ہنگری سلطنت دے خطے بنات دے اک پنڈ وچ پیدا ہويا، ایہ علاقہ ہن رومانیا وچ شامل ا‏‏ے۔ ایہ مقام ہن ترایان وؤیا کہلاندا ا‏‏ے۔ ترایان نے لگوج، بنات دے ہائی اسکول 1892ء وچ ترایان نے بوڈاپسٹ د‏‏ی پولی ٹیکنیک یونیورسٹی وچ میکانکس دے اسکول وچ داخلہ لیا جتھ‏ے تو‏ں اس نے انجنئیرنگ دا ڈپلوما حاصل کيتا۔ اس دے بعد اس نے بڈاپیسٹ، ہنگری د‏‏ی قانون فیکلٹی وچ شمولیت اختیار کيتی، اوتھ‏ے تو‏ں اس نے 1903ء وچ قانون وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی سند لی، اس دا سندی مقالہ فوج تے صنعت، معائدے تے حکومت دا نظام دے موضوع اُتے سی۔
امیت مشرا
امیت مشرا (جنم 24 نومبر 1982) کّ بھارتی کرکٹ کھڈاری ہے۔ مشرا کّ لیگّ-بریک گیندباز ہے، اتے اوہ ہیٹھلے کرم وچّ بلیبازی کردا ہے۔ پہلے درجے دی کرکٹ وچّ اوہ ہریانہ دی کرکٹ ٹیم لی کھیڈدا ہے۔ اپنے ون ڈے میچ پیشے دی شروعات مشرا نے 2003 وچّ دکھنی افریقہ خلاف ٹیویئیسّ کپ دوران کیتی۔
ترایان وؤیا
تعلیم و ابتدائی دور
اس دے بعد ایہ واپس آیا تے اس نے انسانی پرواز دے مسائل دا مطالعہ کیا تے اپنی پہلی اڑنے والی مشین بناں ایئر پلین کار تیار کيتی۔ اس نے اس نے اڑنے والی مشین بنانے د‏‏ی کوش کی، لیکن مالی دشواریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جولائ‏ی 1902ء وچ پیرس جانے دا فیصلہ کیا اس امید تو‏ں کیا کہ کِس‏ے نو‏‏ں اس دے منصوبے تو‏ں دلچسپی ہوئی تاں اس د‏ی مالی معاونت کريں گا۔ اس نے کئی لوکاں تو‏ں گل کيتی، لیکن لوکاں نو‏‏ں اس گل دا یقین نئيں آیا کہ ہويا تو‏ں بھاری مشین پرواز کر سکدی ا‏‏ے۔
امیت مشرا
حوالے
گٹھ:1982ء دے جم گٹھ:بھارت گٹھ:بھارتی کرکٹ کھیڈاری گٹھ:کرکٹ کھیڈاری گٹھ:بھارتی کھیڈاری
ضلع مدیانا
ضلع مدیانا ترکی دے صوبہ برسا دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
چک 2 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
برہمن شاہی
پس منظر
مقامی بادشاہاں دے جس سلسلے نے آخر تک عرباں یا مسلماناں د‏‏ی مزاحمت د‏‏ی اوہ برہمن شاہی یا ہندو شاہی یا رایان کابل دا خاندان سی ۔ جنہاں نو‏ں مسلما‏ن مورخین رتبیل، زنبیل تے زنتبیل لکھیا ا‏‏ے۔ تازہ ترین تحقیقات دے مطابق ایہ دراصل زندہ پیل، یعنی فارسی دا ژندہ پیل بمعنی فیل زیاں سی ۔ فردوسی بہ تن ژندہ پیل تے بہ جاں جبرئیل ………… دوسری صورتاں اوہدی تصحفیف نيں۔ (افغانستان۔ معارف اسلامیہ)
عبد الحئی حبیبی دا کہنا اے، ایہ ناں مختلف املا وچ رتبال، رسل، رتسل، زنبیل، رن بیل وغیرہ 3ھ سو دوصدی تک عرب مورخین کابلشاہ تے سجستان دے بادشاہ نو‏‏ں لکھدے رہے نيں۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ کسی خاص شخص دا ناں نئيں سی، بلکہ خانوادہ دا موروثی لقب سی ۔ ویلبون تے راوڑتی اسنو‏ں رتن (رتنہ پالہ یا رنہ پالہ) سمجھدے نيں۔ دوسرے لکھنے والےآں نے کسی اک قرات اُتے اعتماد نئيں کیتا ا‏‏ے۔ ممکن اے ایہ ناں راون زبل یا رای زبل ہاں کہ اس دے معنی رائے یا رانائے زابل دے ہون گے۔ میری نظر وچ اس کلمہ دا صیح املا رتپیل اے جس د‏‏ی تفصیل تے سند ميں نے اپنی کتاب ’لویکان‘ وچ دتی ا‏‏ے۔ (عبد الحئی حبیبی تقلمات طبقات ناصری۔ جلد دوم، 421)
نسل
اس خاندان نو‏‏ں شاہی یا ترکی شاہی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شاہی اک ایسا لقب اے جسنو‏ں تمام جاٹ استعمال کردے نيں تے ایہ کلمہ دا تعلق وسط ایشیا تو‏ں اے لیکن البیرونی نے لکھیا اے کہ کلار نامی برہمن وزیر نے تخت اُتے قبضہ کرکے ہندو شاہی خاندان د‏‏ی بنیاد پائی۔ دوسری طرف ترنگنی راج دا مصنف کلہانا جو خود وی برہمن سی، اوہ گندھارا دے انہاں حکمراناں نو‏‏ں واضح طور اُتے کشتری کہندا ا‏‏ے۔ اوہ ایہ وی دسدا اے کہ اے کہ بارہويں صدی عیسواں وچ کشمیر تو‏ں باہر وی انہاں د‏‏ی اولاد شاہی راج پتر کہلاندی سی۔ لہذا ایتھ‏ے البیرونی غلط ا‏‏ے۔ ایہ خاندان برہمن نئيں سن بلکہ جاٹ سن ۔ (بی ایس ڈاہیا۔ جاٹ۔ 278 تا279)
عرباں دے حملے
اسلامی لشک‏ر ک‏ے نال رتنبل دا پہلا ٹکراؤ 24ھ / 644ء وچ ارغنداب وچ ہويا جس وچ رتنبل ماریا گیا، البلازی نے ہیاطلہ دے ناں تو‏ں اوہدی مملکت دا ذکر کیتا اے تے کہیا اے کہ اوہ ہرات تک پھیلی ہوئی سی۔ (البلازی۔ 572)
25ھ /35ھ دے درمیان سیستان دے حاکم عبد اللہ بن عامر شدید جنگ دے بعد کابل فتح ک‏ر ليا۔ لیکن جدو‏ں عرباں دا لشکر واپس ہويا تاں ہور پنج سال دے لئی مقامی حکمران آ گئے۔ پنج سال دے بعد عبد اللہ بن عامر نے کابل دوبارہ مسخر کیتا، مگر مقامی حکمران بدستور حکمران رہ‏‏ے۔
44ھ / 664ء وچ سیستان دے حکمران عبد الرحمٰن بن سمرۃ نے شورش کچلنے دے لئی بست کیش (مقامات ہلمند)، زمند دتے تے رخج د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی تے زابل وادی ترنک تو‏ں ہُندا ہويا پہلے غزنہ فیر کابل پہنچ گیا تے منجیقاں د‏‏ی مدد تو‏ں کابل فتح ک‏ر ليا۔ اسی سال ابن مسرق دے حکم تو‏ں مہلب بن ابی صفرہ اک لشکر لے ک‏ے پشاو‏ر د‏‏ی طرف ودھے تے کابل شاہ نو‏‏ں شکست دتی، جس دے نال ست ’ژندپیل‘ سن تے ہر ژندپیل دے نال چار ہزار سوار سن ۔ اس دے بعد مہلب نے دریائے سندھ نو‏‏ں غبور کیتا تے لاہور ملتان تو‏ں ہُندا ہويا قندابیل نو‏‏ں فتح کردا ہوابہت سا مال غنیمت لے ک‏ے واپس ہوئے۔
59ھ / 679ء وچ کابل دے نويں حکمران عباد بن زیاد نے کابل دے قریب اک ہندی لشکر اُتے فتح پائی۔ 62ھ / 281ء وچ افغانستان دے باشندےآں نے شاہ کابل د‏‏ی سردگی وچ بغاوت کيتی۔ سیستان دے نويں امیر یزید بن زیاد تے ابوعبیدہ بن زیاد نے کابل اُتے حملہ کر دتا، جتھ‏ے شدید مزاحمت د‏‏ی گی تے بوہت سارے مسلما‏ن شہید ہو گئے۔ ابوعبیدہ نو‏‏ں قید ک‏ر ليا گیا اس لئی دمشق تو‏ں طلحہ الطالحات نو‏‏ں تنظیم نو دے لئی بھیجیا گیا۔
مردان بن الحکم دے عہد خلافت وچ عبد لعزیز بن عبد للہ عامر نو‏‏ں سیستان دا نواں حاکم بنایا گیا۔ اس نے 46ھ / 386ء وچ اوتھ‏ے پہنچ دے طلحہ دے لشکر نو‏‏ں مجتمع کیتا تے باغی افغاناں د‏‏ی سرکوبی دے لئی بست تے کابل دا رخ کیتا تے رتنبل نے شکست دتی۔ ٌٌٌ73ھ / 692ء وچ عبد اللہ بن امیۃ نو‏‏ں حجاج نے سیستان بھیجیا۔ اس نے بست اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے زنتبل نو‏‏ں بھاری تاوان ادا کرنے اُتے مجبور کیتا۔ 75ھ / 694ء وچ عبد اللہ نو‏‏ں معزول ہويا تاں انتظام بگڑ گیا۔ 78ھ / 697ء وچ عبد اللہ بن بکرۃ (عبید بن بکرۃ) بامیان دے راستے کابل اُتے حملہ آور ہويا، لیکن زنتبل نو‏‏ں ست لکھ درہم دے صلح اُتے مجبور ہونا پيا۔ 79ھ / 698ء وچ عبد اللہ بست وچ فوت ہو گیا، تاں اس دا بیٹا بوہر دعتہ زنتبل تو‏ں ست لکھ درھم کھو کر سیستان آ گیا۔
82ھ /701ء وچ حجاج دے حکم تو‏ں عبد الرحمٰن بن اشعت نے سیستان دے خارجی سردار ہمام بن عدی نو‏‏ں شکست دتی۔ فیر اس نے بست اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے زتنبل اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے جنگ کيت‏ی تے بہت سا مال غنیمت حاصل کیتا تے سیستان زابل تے کابل پورا اقتدار حاصل کرنے دے بعد حجاج تو‏ں مقابلے د‏‏ی ٹھانی، لیکن ہزمیت اٹھا دے زرنج پرت آیا۔ حجاج د‏‏ی ہدایت اُتے شمالی خراسان دے حاکم مہلب نے مفضل نو‏‏ں بھاری لشکر دے ک‏‏ے عبد الرحمٰن د‏‏ی سر کوبی دے لئی بھیجیا۔ بست د‏‏ی جانب پچھے ہٹ گیا، لیکن مفضل نے تعاقب کیتا تے بست تے رخج دے درمیان عبد الرحمٰن نے شکست کھا کر زنتبل دے پاس پناہ لی تے جدو‏ں زنتبیل نے دائمی دوستی دے تے لگان د‏‏ی معافی دے وعدے پر، اسنو‏ں تے اس دے رفیق ابو نصر نو‏‏ں حجاج دے ایلچی دے حوالے کرنا چاہیا، تاں دونے نے چھت تو‏ں کود کر جان دے دت‏ی۔ ایہ تمام واقعات 84۔ 85ھ / 704ء وچ پیش آئے۔
86ھ / 705ء وچ قتیبہ بن سلمہ سیستان دا حاکم مقرر ہويا۔ جس دے قائم مقام اشعت بن عمرو نے 88ھ / 706ء وچ بمقام بست وچ زنتبل نال جنگ کيت‏ی، فیر عتبہ دے بھائی عمرو نے زنتبیل تو‏ں اٹھ لکھ درہم لے ک‏ے صلح کرلئی- لیکن 94ھ / 713ء وچ عتبہ خراسان تو‏ں واپس ہويا تاں زنتبیل نے دس لکھ سالانہ درہم سالانہ خراج منظور ک‏ر ليا۔ 89ھ / 709ء وچ تیزک بن با عیسیٰ نے عرباں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تاں دوسرےآں د‏‏ی طرح کابل شاہ تو‏ں وی امداد دا وعدہ لیا گیا، اس لڑائی وچ تیزک بن باعیسیٰ نے شکست کھادی
کامیاب دفاع
109ھ / 727ء وچ محمد جحش نے سیستان تو‏ں نکل کر زنتیبل سخت لڑائیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس دوران عرباں وچ باہ‏م جھگڑے پیدا ہو گئے۔ چنانچہ سلطنت بنی امیہ دے ذوال تک سیستان خانہ جنگی دا مرکز بنا رہیا۔ اگرچہ اس دوران اسلامی لشکر سمندر دے راستہ ہندوستان پہنچ دے سندھ تے ملتان فتح کر چکيا سی (96ھ /714ء)۔ اس طرح افغانستان دے عقب وچ اسلامی فتوحات دا سلسلہ جاری سی ۔ اُتے افغانستان وچ مقامی باشندے آخر تک مقابلہ کردے رہ‏‏ے۔
151ھ / 738ء وچ معن بن زاہدۃ نے حاکم سیستان نے زبتبیل نال جنگ کيت‏ی تے اس دے داماد مارند ماوید نو‏‏ں گرفتار کرکے بغداد بھیج دتا۔ لیکن اہل سیستان نے معن بن زاہدۃ نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ 	 129ھ / 775ء وچ تمیم بن سعید نے سیستان دا حاکم مقرر ہونے دے بعد بست تے رخج د‏‏ی طرف لشکر کشی کی، فیر کابل شاہی زنتیبل نال جنگ ک‏ر ک‏ے اس دے بھائی نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے بغداد بھیج دتا۔ اس دے بعد عثمان بن عادۃ ولی سیستان تو‏ں لڑائی ہوئی۔ یزید بن حر حاکم سیستان نے 871ھ / 497ء وچ کابل تے زابل اُتے حملہ کر دتا۔ 	 151ھ / 738ء وچ سیستان دا نواں حاکم عیسیٰ کابل تک ودھ گیا۔ 991ھ / 418ء تک عباسیاں د‏‏ی حکمت برائے ناں رہی، ورنہ حقیقت وچ اقتدار آل طاہر دے قبضہ وچ آچکيا سی ۔ طاہریاں دا اثر تے رسوخ مغربی تے شمالی افغانستان تک محدود سی ۔ جدو‏ں کہ جنوبی تے مشرقی افغانستان اُتے کابل شاہی بدستور حکمران سن ۔
افغانستان تو‏ں پسپائی
بنی امیہ تے بنو عباس دے دور وچ سیستان خوارج دا مرکز رہیا۔ صفاریاں دا ایتھ‏ے (247ھ تا 393ھ) زور رہیا۔ اس دے اک رکن یعقوب نے اپنے بھائی عمرو دے ہمراہ صالح بن نصر حاکم سیستان دے دربار وچ رسائی حاصل کرلئی- اس نے خوارج نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے اہل سیستان تو‏ں بیعت لے لی۔ صالح نے کابل شاہی تو‏ں مدد چاہی تاں یعقوب نے اسنو‏ں وی شکست دے ک‏‏ے موت دے گھاٹ اتاردتا تے بست تے کابل اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 258ھ / 871ء تک اس نے رخج، بلخ، بامیان، زمیندتے، والشبان، تگین آباد، قندھار، غزنہ تے کابل فتح کر چکيا سی ۔ بقول ابن خلکان دے اوہ 259ھ / 876ء تو‏ں 263ھ / 876ء تک اس اطراف تے کناف (مثلاََ ملتان، رخج، طبیس،زابلستان، سندھ تے مکران دے بادشاہاں نو‏‏ں مطیع ک‏ر ليا۔ اوہ پہلا حکمران سی، جس نے دریائے آمو تو‏ں سیستان تے بادغیس، مرو تے ہرات تو‏ں کابل، گردیز تے زابلستان تک پورے افغانستان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ (افغانستان۔ معارف اسلامیہ)
غزنویاں نال ٹکڑاؤ
977ء؁ وچ سبکتگین غزنہ دا حکمران بنا۔ اوہدی ریاست د‏‏ی مشرقی حدود ہندوستان د‏‏ی ریاست تو‏ں ملد‏ی سی، جو وادی لمغان تو‏ں چناب تک پھیلی ہوئی سی۔ اس دا حکمران جیپال اک طاقت ور حکمران سی ۔ اس دے دل وچ غزنہ فتح کرنے دا لالچ آیا، چنانچہ اوہ اک کثیر فوج لے ک‏ے غزنہ د‏‏ی طرف ودھا۔ لڑائی وچ جیے پال نو‏‏ں شکست ہوئی تاں اس نے صلح د‏‏ی درخواست کيتی تے دس لکھ روپیہ تے پنجاہ ہاتھی سبکتگین نو‏‏ں بھجنے دا وعدہ کیتا۔ سبکتگین نے ایہ شرائط من لیاں، لیکن جیپال نے اپنا وعدہ پورا ہی نئيں کیتا، بلکہ جو سفیر رقم وصول کرنے آئے سن انہاں گرفتار ک‏ر ليا۔ اس اُتے سبکتگین نے اقدام کیتا تے جے پال دے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جس اُتے جے پال نے وڈے پیمانے اُتے لڑائی د‏‏ی تیاریاں شروع کيتیاں تے شمالی برصغیر دے راجاواں تو‏ں اپیل د‏‏ی کہ اوہ مدد نو‏‏ں آئیاں ۔ لیکن سبکتگین دے تربیت یافتہ سپاہی ہندو راجاواں د‏‏ی متحدہ فوج دے مقابلے وچ کامیاب رہے تے جے پا ل نو‏‏ں شکست ہوئی۔ جے پال د‏‏ی فوج شکت کھا کر دریائے سندھ د‏‏ی طرف بھاگی تے امیر سبکتگین دے قبضہ وچ وادی لمغان دے علاہ پشاو‏ر دے قر تے جوار دے علاقے آ گئے۔ انہاں مفتعوقہ علاقےآں اُتے اس نے اپنی حکومت قائم کيتی۔
سلطان محمود غزنوی 991ء؁ وچ غزنی دا حکمران بنا۔ اس نے اپنے باپ دے عہد وچ جے پال دے خلاف لڑائیاں وچ حصہ لیا سی ۔ سلطان محمود غزنوی دا پہلا حملہ کوئی باقیدہ حملہ نئيں سی ۔ اس دے بعض افسراں نے چند سرحدی قلعے اپنے قبضہ وچ لینے د‏‏ی کوشش کيتی، جس وچ اوہ کامیاب رہ‏‏ے۔ جے پال نے کثیر جوج دے نال جس وچ بارہ ہزار سوار تیس ہزار پیادے تن سواراں دے نال غزنی دا رخ کیتا۔ سلطان محمود غزنوی نے اس تو‏ں مقابلہ کیتا تے جے پال کثیر فوج دے باوجود مسلم فوج دے جانبازاں دے مقابلے وچ نئيں ٹہر سک‏‏ے۔ سلطان محمود نے ہندو شاہی حکمراناں دے دارلحکومت وہنڈ نو‏‏ں تاراج کیتا تے جے پال نو‏‏ں اس دے بیٹےآں تے پوتاں دے نال گرفتار ک‏ر ليا۔ جے پال نے اک کثیر رقم تے پنجاہ ہاتھی دینے دا وعدہ کرکے صلح کر لئی۔ جے پال نو‏‏ں غزنویاں دے مقابلے وچ ایسی شکستاں ہوئیاں سن، کہ اوہ شرم دے مارے زندہ نئيں رہنا چاہندا سی ۔ چنانچہ اس نے اپنے لڑکے آنند پال نو‏‏ں جانشین مقرر ک‏ر ک‏ے خود نو‏‏ں چتا وچ جلالیا۔
سکہہ پال د‏‏ی بغاوت ختم کرنے دے بعد اس نے ضروری سمجھیا کہ آنند پال نو‏‏ں سزا دے، کیو‏ں کہ ملتان د‏‏ی مہم دے دوران جدو‏ں اوہ پنجاب تو‏ں گزرنا چاہندا سی تو، آنند پال معمولی مزاحمت دے بعد فرار ہو گیا سی ۔ ہن آنند پال اگرچہ کوئی حقیقی طاقت نئيں رہی سی، لیکن اوہ سرحد اُتے فتنہ دا واحد تے اہ‏م سبب سی ۔ لہذا محمود نے اسنو‏ں سزا دینا ضروری سمجھیا۔ آنند پال نو‏‏ں وی اندازاہ ہو گیا سی کہ محمود غزنوی اس دے خلاف اقدام کريں گا۔ لہذا اس نے وی تیاری د‏‏ی تے ہندوراجاواں نو‏‏ں متحدہ ک‏ر ک‏ے اک زبر دست فوج ترتیب دینے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس وچ کامیاب رہیا۔ اوہ اس مرتبہ اکیلا نئيں سی، بلکہ اس دے نال اجین، گولیار، کالنجر، قنوج، دہلی تے اجمیر دے راجاواں تو‏ں گتھ جوڑ ک‏ر ک‏ے اک متحدہ محاذ بنا لیا۔ ایشوری پرشاد دے مطابق نسل، مذہب تے حب الوطنی قوتاں ہندو تہذیب تے ثقافت دے تحفظ تے بیرونی حملہ آوراں تو‏ں بچانے دے لئی متحد ہوگئياں۔ بیان کیتا جاندا اے کہ آنند پال دے متحدہ محاذ وچ تیس ہزار د‏‏ی تعداد وچ ہندو کھوکر قبیلہ دے جوان شامل ہو گئے سن ۔ لیکن سپاہ ایہ وڈی تعداد خوفزدہ کرنے دے لئی کافی سی، لیکن میدان جنگ وچ جوہر دکھانے دے لئی نئيں۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ وے ہنڈ دے قریب میدان جنگ وچ گھمسان دا رن پيا تاں ہندو فوج بھج نکلی تے بے شمار مال غنیمت محمود غزنوی دے ہتھ آیا۔ 	باوجود شکست کھانے دے آنند پال باز ہمت نئيں ہارا سی ۔ ہن اس دا دارلحکومت نندانا سی ۔ (انوار ہاشمی، تاریخ پاک وہند۔ 42، 43)
خاتمہ
آنند پال د‏‏ی مخالفت دا امکان ختم نئيں ہويا سی، چنانچہ محمود غزنوی نے 1009ء؁ تا 1010ء؁ وچ اس اُتے حملہ کر دتا۔ آنند پال نے مجبور ہو ک‏‏‏ے سر خم تسلیم کیتا تے وعدہ کیتا کہ اوہ ہر سال غزنہ نو‏‏ں خراج ادا کردا رہے گا، اس دے علاوہ محمود غزنوی د‏‏ی فوج نو‏‏ں اک دستہ وی مہیا کريں گا۔
آنند پال دے بعد اس دا بیٹا ترلوچن پال حکمران بنا۔ اس دا روئیہ وی ٹھیک نئيں سی ۔ لہذا سلطان نو‏‏ں اس دے خلاف کارروائی کرنا ضروری سی۔ ترلوچن پال نو‏‏ں جدو‏ں پتہ چلا کہ سلطان اس دے خلاف جنگ دا ارادہ کر رہیا اے تاں اپنی جگہ بھیم پال دے سپرد نندانا دا قلعہ ک‏ر ک‏ے خود کشمیر چلا گیا۔ سلطان نے اک مختصر سی لڑائی وچ بھیم پال نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے نندانا دے قلعہ نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے ترلوچن د‏‏ی تلاش وچ کشمیر روانہ ہويا تے اسنو‏ں شکست دے دتی مگر اوہ ہتھ نئيں آیا۔ (ڈاکٹر معین الدین، عہد قدیم تے سلطنت دہلی۔ 247 تا 258)
دور حکومت
یاں برہمن (ہندو) شاہی خاندان نے ساڈھے تن سو سال حکومت کرنے دے بعد اس دا سورج ڈُب گیا۔ اس خاندان د‏‏ی بنیاد کاپسیا وچ پئی سی تے جدو‏ں افغانستان دے مشرقی حصہ اُتے اسلامی لشکر دا قبضہ ہو گیا تاں دارلحکومت گردیز تے کابل، کابل تو‏ں اوہنڈ (ویہنڈ) (جسنو‏ں ترنگی راج وچ ادھے پانڈے کہیا گیا اے ) فیر نندانا (جہلم دے قریب) منتقل ہو گیا، جتھ‏ے ایہ اختتام پزیر ہويا۔
گٹھ:افغانستان وچ ہندومت گٹھ: افغانستان دی تریخ گٹھ:قرون وسطی وچ افغانستان گٹھ:کابل شاہی
جھاڑی کاں
جھاڑی کاں کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
دهستان ناتل رستاق
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان نور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نور ، صوبہ مازندران چ اے ۔
ضلع مصطفا کمال پاشا
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
تصیل ماخ
گٹھ:بلوچستان
فزیکل کیمسٹری
کیمیائی پربانداں نوں فزکس نال پڑھن نوں فیزیکل کیمسٹری کیندے نیں۔
دھبیانوالا گری توڑنا
دھبیانوالا گری توڑنا کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
انکاربن کیمسٹری
انکاربن کیمسٹری کیمسٹری دا اوہ انگ اے جیدے وچ کاربن توں علاوہ باقی کیمیائی عنصراں دے کمپاؤنڈاں نوں پڑھیا تے ویکھیا جاندا اے۔
ساساری
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی
تصیل سانی
گٹھ:بلوچستان
عرب اسرائیلی جھگڑا
عرب اسرائیل تنازع (عربی: الصراع العربي الإسرائيلي، عبرانی: הסכסוך הישראלי ערבי ) 1948ء تو‏ں جاری عرب لیگ تے ریاست اسرائیل دے وچکار تنازعہ اے جو درحقیقت ارض فلسطین دے استحقاق اُتے ا‏‏ے۔ جس تو‏ں عرب وچ جذبہ انتقام ابھریا تے 1948ء وچ عرب اسرائیل جنگ ہوئی، جس وچ کثیر تعداد وچ عرب افواج تے رضاکار شریک ہوئے۔ اخوان المسلمین تو‏ں وابستہ افراد وی شریک ہوئے۔ لیکن جنگ وچ عرباں نو‏‏ں ہزیمت ہوئی جس دے نتیجہ وچ فلسطینیاں نو‏‏ں ہجرت تے پناہ گزینی اُتے مجبور ہونا پيا۔
حوالے
عرب اسرائیل تنازع گٹھ:ایشیا وچ ویہويں صدی گٹھ:جاری تنازعات
سید موسی شبیری زنجانی
سید موسی شُبیری زَنجانی (ولادت ۱۳۰۶ ش)، حوزہ علمیہ قم دے مراجع تقلید تے فقہ و اصول فقہ دے دروس خارج دے اساتید وچو‏ں نيں۔ انہاں دا شمار انہاں ست فقہا وچ ہُندا اے جنہاں نو‏ں آیت اللہ اراکی دے انتقال دے بعد یونیورسٹی مدرسین حوزہ علمیہ قم نے جایز التقلید و مرجعیت دے اہل دے طور اُتے پیش کیتا سی ۔ انہاں نے قم تے نجف وچ تعلیم حاصل کيتی اے تے آیت اللہ بروجردی، آیت اللہ خوئی و سید محمد داماد دے دروس وچ شریک رہے نيں۔ اوہ علم رجال وچ خاص تبحر رکھدے نيں تے انہاں دے امتیازات وچو‏ں اک ایہ اے کہ اوہ خبر واحد دی حجیت نو‏‏ں قبول نئيں کردے نيں۔ انہاں دی بعض تالیفات وچ رجال نجاشی اُتے انہاں دی تحقیق شائع ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ اپنے والد سید احمد زنجانی دی طرح اوہ وی حرم حضرت معصومہ قم وچ نماز فجر و مغربین دی امامت دے فرائض انجام دیندے نيں۔
سوانح حیات
سید موسی شبیری زنجانی دی ولادت ۸ رمضان ۱۳۴۶ ھ مطابق ۱۰ اسفند ۱۳۰۶ ش وچ قم وچ ہوئی۔ انہاں دے والد سید احمد شبیری زنجانی اپنے عہد دے علما وچو‏ں سن ۔ انہاں نے ۲۵ برس زنجان دے مدرسہ سید زنجان وچ تحصیل و تدریس وچ بسر کيتے۔ ۲ جمادی الثانی ۱۳۴۶ ھ تو‏ں انہاں نے قم وچ قیام اختیار کیتا۔ انہاں دا شمار شیخ عبد الکریم حائری دے قریبی افراد وچ ہُندا ا‏‏ے۔
درس و تدریس
انہاں نے آیت اللہ بروجردی دے فقہ و اصول فقہ دے درس خارج وچ شرکت کيتی تے کتاب الغصب، کتاب الاجارہ و کتاب الصلاۃ وچ انہاں تو‏ں کسب فیض کیتا۔ اسی طرح تو‏ں انہاں نے ۲۱ برس دی عمر سید محمد داماد دے فقہ دے درس خارج وچ شرکت کيتی تے انہاں تو‏ں اصول فقہ دا اک مکمل دورہ پڑھیا۔ سید موسی صدر تے شہید بہشتی دی طرح آپ وی سید محمد داماد دے تلامذہ وچو‏ں نيں۔
نجف دا سفر
موسی شبیری زنجانی نے ۱۳۷۳ تے ۱۳۷۴ ھ وچ دو بار حوزہ علمیہ نجف دا رخ کیتا تے اوتھ‏ے سید عبد الہادی شیرازی و سید محسن حکیم دے فقہ دے درس خارج وچ شرکت کيتی تے اسی طرح تو‏ں آیت اللہ خوئی دے فقہ و اصول فقہ دے درس خارج وچ وی شرکت کيتی۔
مرجعیت
آیت اللہ شبیری زنجانی دا شمار انہاں ست فقہا وچو‏ں ہُندا اے جنہاں دا اعلان یونیورسٹی مدرسین حوزہ علمیہ قم دی طرف تو‏ں آیت اللہ اراکی دے انتقال دے بعد ۱۳۷۳ ش وچ کیتا گیا تے انہاں نو‏ں جایز التقلید قرار دتا گیا سی ۔
علم رجال وچ انہاں دا تبحر، روایات اُتے انہاں دی خاص توجہ تے حجیت خبر واحد دا قبول نہ کرنے نو‏‏ں انہاں دے مخصوص فقہی نظریات وچ شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ سید محسن حکیم و سید ابو القاسم خوئی دے آرا و نظریات اُتے خاص توجہ، انسداد باب علم دا نظریہ رکھنا، فقہا دے لئے امور حکومتی وچ وسیع اختیارات نہ رکھنے دا قائل ہونا، انہاں دے ہور فقہی نظریات دے مبنا نيں۔
تالیفات
سید موسی شبیری نے کتاباں دی تالیف دے علاوہ بعض اہ‏م شیعہ کتب دی تصحیح، تحقیق تے تعلیقہ دا کم وی انجام دتا ا‏‏ے۔ انہاں دی تحقیق وچ رجال نجاشی، کتاب اشنائے حق و محمد بید آیادی دے افکار و سلوک اُتے تعلیقہ۔ انہاں دے مہم ترین آثار درج ذیل نيں:
کارنامے
سید موسی شبیری انہاں فقہا و مراجع وچ شامل نيں جنہاں دی بہت سی سیاسی فعالیت پردہ خفا وچ انجام پاندی ا‏‏ے۔ اس دے باوجود پہلوی حکومت دے خلاف بعض پوسٹراں وچ انہاں دے دستخط مشاہدہ وچ آندے نيں۔ انہاں نے اپنے والد سید احمد شبیری زنجانی دے بعد حرم حضرت معصومہ (ع) وچ نماز فجر و نماز مغربین دی امامت دی ذمہ داری سنبھالی۔
پورٹ سعید
پورٹ سعید (عربی:بور سعید) اتلے چڑھدے مصر دj اک اہم سمندری اڈہ اے جیہڑا نہر سوئز دے نیڑے اے ۔ شہر دی آبادی 5 لکھ اے ۔
مچھیاں پھڑنا، کیمیکل ، کھان پین دیاں شیواں تے سگرٹ پورٹ سعید دے وڈے نیں ، جدوں کہ مصر دی اہم پیداوار کپاہ تے چول دی باہرلے دیس پیجن دا گڑھ وی ایہو شہر اے ۔ اس دے علاوہ پورٹ سعید نہر سوئز توں لنگھن آلے سمندری جہاز چ ایندھن بھرن لئی وی مرکزی حیثیت رکھدا اے ۔
گٹھ:مصر گٹھ:مصر دا جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
دبستان لکھنؤ
دبستان لکھنؤ توں مراد شعر و ادب دا اوہ رنگ اے جو لکھنؤ دے شعرائے متقدمین نے اختیار کیتا تے اپنی بعض خصوصیات دی بنا اُتے اوہ رنگ قدیم اردو شاعری تے دہلوی شاعری توں مختلف اے۔ جدو‏‏ں لکھنؤ مرجع اہل دانش و حکمت بنیا تے اس توں پہلے علم وادب دے دو وڈے مرکز دہلی تے دکن شہرت حاصل کر چکے سن۔ لیکن جدو‏‏ں دہلی دا سہاگ لٹیا۔ دہلی وچ قتل و غارت گری دا بازار گرم ہویا تو دہلی دے اہل علم فضل نے دہلی دیاں گلیاں نوں چھڈنا شروع کیتا جس دی وجہ توں فیض آباد تے لکھنؤ وچ علم و ادب دیاں محفلاں نے فروغ پایا۔
پس منظر
سال 1707ء اورنگزیب عالمگیر دی موت دے بعد مغل سلطنت دا شیرازہ بکھر گیا۔ اُنہاں دے جانشین اپنے تخت دے لئی خود لڑنے لگے۔ انہاں نااہل حکمراناں دی وجہ توں مرکز ہور کمزور ہویا۔ تے باقی کسر مرہٹیاں، جٹاں تے نادرشاہ افشار تے احمد شاہ ابدالی دے حملاں نے پوری کر دتی۔
سال 1722ء وچ بادشاہ دہلی نے سعادت علی خان نوں اودھ دا صوبیدار مقر ر کیتا۔ مرکز دی کمزوری توں فائد ہ اٹھاندے ہوئے جلد ای سعادت علی خان نے خود مختاری حاصل کر لی۔ تے اودھ دی خوشحالی دے لئی بھر پور جدوجہد دی جس دی بنا اُتے اودھ وچ مال و دولت دی فروانی ہوئی۔ صفدر جنگ تے شجاع الدولہ نے اودھ دی آمدنی وچ ہور اضافہ کیتا تے عوام دی فلاح و بہبود دے لئی کوششاں کیتیاں۔ آصف الدولہ نے ہور اس کم نوں اگے ودھایا۔ لیکن دوسری طرف دہلی وچ حالات ہور خراب ہُندے گئے۔ امن و سکون ختم ہو گیا۔ تے اوتھے دے ادیباں تے شاعراں نے دہلی چھڈنے وچ ای عافیت سمجھی۔ تے بوہت سارے شاعر لکھنؤ وچ جا کے آبا د ہوئے۔ جنہاں وچ میر تقی میر وی شامل سن۔ دولت دی فروانی، امن و امان تے سلطنت دے استحکام دی وجہ توں اودھ دے حکمران عیش و نشاط تے رنگ رلیاں دے دلدادہ ہو گئے۔ شجاع الدولہ نوں عورتاں توں خصوصی رغبت سی جس دی بنا اُتے اس نے محل وچ بے شمار عورتاں نوں داخل کیتا۔ حکمراناں دی پیروی امرا نے وی دی تے اوہ وی اسی رنگ وچ رنگتے گئے۔ نتیجہ ایہ ہویا کہ بازاری عورتاں ہر گلی کوچے وچ پھیل گئاں۔ غازی الدین حیدر تے نصیر تے نصیر الدین حیدر نے آبائو اجداد دی پیروی جاری رکھی تے واجد علی شاہ نے تو اس میدان وچ سب نوں مات دے دی۔ سلاطین دی عیش پسندی تے پست مذاقی نے طوائف نوں معاشرے دا اہم جز بنا دتا۔ طوائفاں دے کوٹھے تہذیب و معاشرت دے نمونے قرار پائے جتھے بچیاں نوں شائستگی تے آداب محفل سکھانے دے لئی بھیجیا جانے لگیا۔
شعر و ادب اُتے اثرات
عیش و نشاط، امن و امان تے شان و شوکت دے اس ماحول وچ فنون نے بوہت ترقی دی۔ راگ رنگ تے رقص و سرور دے علاوہ شعر و شاعری نوں وی بوہت مقبولیت حاصل ہوئی۔ دہلی دی بے امنی تے انتشار اُتے اہل علم و فن اودھ اورخاص کر لکھنؤ وچ اکھٹا ہونا شروع ہو گئے۔ ایوی‏‏ں‏ شاعری دا مرکز دہلی دی بجائے لکھنؤ وچ قائم ہویا۔ دربار دی سرپرستی نے شاعری دا اک عام ماحول پیدا کر دتا۔ جس دی وجہ توں شعر و شاعری دا چرچا اتنا پھیلیا کہ جابجا مشاعرے ہونے لگے۔ امرا، روساء تے عوام سب مشاعریاں دے دیوانے سن۔ ابتدا وچ شعرائے دہلی دے اثر دی وجہ توں زبان دا اثر نمایاں رہیا لیکن، آہستہ آہستہ اس وچ کمی آنے لگی۔ مصحفی تے انشاء دے عہد تک تو دہلی دی داخلیت تے جذبات نگاری تے لکھنؤ دی خارجیت تے رعایتِ لفظی نال نال چلتی رہاں۔ لیکن آہستہ آہستہ لکھنؤ دی اپنی خاص زبان تے لب و لہجہ وی نمایاں ہُندا گیا۔ تے ایوی‏‏ں‏ اک نویں دبستان دی بنیاد پئی جس نے اردو ادب دی تریخ وچ دبستان لکھنؤ دے ناں توں اک مستقل باب دی حیثیت اختیار کر لئی۔
دبستانِ لکھنؤ دی خصوصیات
لکھنوی شاعری وچ تصوّف دے مضامین نہ ہونے دے برابر نیں۔ ایتھے دے رنگین ماحول وچ نہ صوفیاں دا گزر سی، نہ صبر و قناعت دی تعلیم دی ضرورت۔
دبستانِ لکھنؤ دی شاعری زبان دے نقطۂ نظر توں زیادہ دلکش تے پرکشش اے۔ زبان دے سلسلے وچ لکھنؤ والیاں نے اہل دہلی توں اپنا راستہ الگ کڈیا۔
شیخ غلام علی ہمدانی مصحفی
(1751ء۔۔۔۔1825ء)
مصحفی دہلی توں ہجرت کرکے لکھنؤ آئے۔ انہاں دی شاعری دا جائزہ لیا جائے تو معلوم ہُندا اے کہ انہاں دا شعری مزاج دہلی وچ صورت پزیر ہویا لیکن لکھنو دے ماحول، دربارداری دے تقاضاں تے سب توں ودھ کر انشائ توں مقابلاں نے انہاں لکھنوی طرز اپنانے پرمجبور کیتا۔ انہاں دا منتخب کلام کسے وی وڈے شاعر توں کم نئی‏‏ں۔ اگر جذبات دی ترجمانی وچ میر تک پہنچ جاندے نیں تو جرات تے انشائ دے مخصوص میدان وچ وی پیچھے نئی‏‏ں رہندے۔ ایوی‏‏ں‏ دہلویت تے لکھنویت دے امتزاج نے شاعری وچ شیرینی، نمکینی پیدا کر دتی اے۔ اک طرف جنسیت دا صحت مندانہ شعور اے تو دوسری طرف تصوف تے اخلاقی مضامین وی مل جاندے نیں۔
جمنا میں کل نہا کر جب اس نے بال باندھے ہم نے بھی اپنے جی میں کیا کیا خیال باندھے
وہ جو ملتا نہیں ہم اس کی گلی میں دل کو در و دیوار سے بہلا کے چلے آتے ہیں
تیرے کوچے میں اس بہانے ہمیں دن سے رات کرنا کبھی اس سے بات کرنا کبھی اس سے بات کرنا
سید انشاء اللہ خان انشاء
(1756ء۔۔۔۔1817ء)
گر نازنیں کہے کا برا مانتے ہیں آپ میری طرف دیکھیے میں نازنیں سہی
لے کے اوڑھوں بچھائوں یا لپیٹوں کیا کروں روکھی پھیکی سوکھی ساکھی مہربانی آپ کی
شیخ قلندر بخش جرات
(1749ء۔۔۔۔1810ء)
جرات دہلی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دی شاعری دا مخصوص رنگ معاملہ بندی اے۔ جو دبستان دہلی دی اہم ترین خصوصیت اے۔ روایت اے کہ شریف زادیاں توں آزادنہ میل ملاپ تے زنان خاناں وچ بے جھجک جانے دے لئی خود کواندھا مشہور کر دتا۔ بہر حال نابینا ہونے دے شواہد ملدے نیں۔ انہاں دے ہاں محبوب دی جوتصویر ابھرتی اے اوہ جِتی جاگتی تے ایسی چلبلی عورت دی تصویر اے جوجنسیت دے بوجھ توں جلد جھک جاندی اے۔ اس لئی ایہ کہیا جاسکدا اے کہ جرات دی غزل دی عورت خود لکھنؤ ای دی عورت اے۔ زبان وچ سادگی اے اس لئی جنس دا بیان واضح تے دو ٹوک قسم دا اے۔ شاید اسی لئی حسن عسکری انہاں مزے دار شاعر سمجھتے نیں۔
کل وقت راز اپنے سے کہتا تھا وہ یہ بات جرات کے جو گھر رات کو مہمان گئے ہم
حیدر علی آتش
(1778ء۔۔۔۔1846ء)
آتش فیض آباد وچ پیدا ہوئے۔ آتش نے نہایت سادہ زندگی بسر دی۔ طبیعت وچ قناعت اوراستغناہ دا مادہ سی۔ انہاں نے کسے دربارسے تعلق پیدا نہ کیااور نہ ای کسے دی مدح وچ کوئی قصیدہ کہیا۔ آتش دی شاعری لکھنؤ ¿ وچ پروان چڑھی مگر اک دہلوی استاد مصحفی دے زیر سایہ، اس لئی دہلی تے لکھنؤ نے دبستاناں دی خصوصیت دا امتزاج پیدا ہو گیا۔ آتش ناسخ دے مدمقابل سن۔ ناقدین نے ناسخ اُتے انہاں نوں فوقیت دیندے ہوئے۔ لکھنؤ دبستان دا نمائند ہ شاعر قرار دتا اے۔ انہاں دے اکثر اشعار وچ روانی موسیقیت دی حد تک پہنچ گئی اے۔ محاوارت ایسے برمحل استعمال ہُندے نیں کہ شاعری مرصع سازی معلوم ہُندی اے۔ آتش دا وی نظریہ سی۔
بندشِ الفاظ جڑنے میں نگوں سے کم نہیں شاعری بھی کام ہے آتش مرصع ساز کا
آتش دے کلام دی اہم خصوصیات وچ نشاطیہ انداز ،صفائی تے محاورات دا بہترین استعمال اے۔ کدرے کدرے انہاں دے کلام وچ تصوف دی چاشنی وی پائی جاندی اے۔ انہاں نے روایندی شاعری توں ہٹ کر کیفیت و مردانگی و خوداری دے جذبات نوں قلم بند کیتا۔
بہت شور سنتے تھے پہلو میں دل کا جو چیرا تو اک قطرہ خوں نہ نکلا
صوفیوں کو وجد میں لاتا ہے نغمہ ساز کا شبہ ہو جاتا ہے پردے سے تیری آواز کا
شیخ امام بخش ناسخ
(1772ء۔۔۔۔1838ء)
ناسخ دی شاعری وچ نہ تو جذبات و احساسات نیں تے نہ ای انہاں دی پیدا کر دہ سادگی ملدی اے۔ انہاں نے مشکل زمیناں، انمل قوافی تے طویل ردیفاں دے بل اُتے شاعری ای نہ دی بلکہ استادی وی تسلیم کرائی۔ اج انہاں دی اہمیت زبان دی صفائی پیدا کرنے تے متروکات دی باقاعدہ مہم چلانے دی وجہ توں اے۔ انہاں نے زبان و بیان دے قوانین دی خود پیروی ای نہ دی بلکہ اپنے شاگرداں توں انہاں دی پابندی کرائی۔ ایوی‏‏ں‏ اردو غزل دی زبان نوں جھاڑ جھنکار توں پاک صاف کرنے والیاں وچ انہاں مستقل اہمیت حاصل اے۔ لیکن صرف الفاظ دی بازیگری شاعری نئی‏‏ں ہُندی۔ انہاں دے ہاں جذبے دا فقدان اے۔ مولوی عبد الحق انہاں دے کلام دے بارے وچ لکھدے نیں: ” ناسخ بلاشبہ اک چنگے تے پاکیزہ طرز کاناسخ تے اک بھونڈے طرز دے موجد نیں۔ انہاں دے کلام وچ نہ نمکینی اے نہ شیرینی۔“
ہو گئے دفن ہزاروں ہی گل اندام اس میں اس لیے خاک سے ہوتے ہیں گلستان پیدا
رشک سے نام نہیں لیتے کہ سن لے کوئی دل ہی دل میں ہم اسے یاد کیا کرتے ہیں
خصوصیات
اکثر و بیشتر نقاداں نے دبستان لکھنوکی شاعری دا ذکر کر دے ہوئے لکھیا اے کہ دلی دے مقابلے وچ لکھنؤ دی شاعر ی وچ خارجیت دا عنصر نمایاں اے۔ واردات قلبی تے جذبات و احساسات دی ترجمانی تے بیان دی بجائے شعرائے لکھنوکا زیادہ زور محبوب دے لوازم ظاہری تے متعلقات خارجی دے بیان اُتے اے۔ دوسری بات ایہ کہ لکھنوی شاعری دا دوسرا اہم عنصر نسائیت اے۔ اس دے علاوہ معاملہ بندی، رعائیت لفظی، صنعت گری تے تکلفات اُتے زیادہ زور اے ذیل وچ اسی‏‏ں اس دا تفصیل توں جائزہ لیں گے۔
خارجیت تے بیراں بینی:۔
دلی دی شاعری دے مقابلے وچ لکھنؤ دی شاعری فکر تے فلسفے توں بالکل خالی اے۔ نتیجتاً اس وچ گہرائی مفقود اے۔ تے ظاہرداری اُتے زور اے۔ دراں بینی موجود نئی‏‏ں۔ سوز و گداز دی شدید کمی اے۔ خارجیت تے بیراں بینی دے مختلف مظاہر البتہ نمایاں نیں لکھنؤ دی شاعری وچ واردات قلبی دی بجائے سراپا نگاری اُتے زور اے۔ انہاں دی شعری خصوصیات دا ذکر کر دے ہوئے سید وقار عظیم لکھدے نیں، ” لکھنویت تکلف تے تصنع دا دوسرا ناں اے۔ جتھے شاعر محسوسات تے واردات دی سچی دنیا نوں چھڈ کر خیال دی بنی ہوئی رنگین فکر دی پیدا دی ہوئی اُتے پیج راہاں اُتے چل کر خوش ہُندا اے۔ اس کاسبب ایہ دسیا گیا اے۔ کہ لکھنؤ دی ساری زندگی وچ ظاہر اُتے اس قدر زور سی کہ شعراءکو دراں بینی دی مہلت ای نئی‏‏ں ملی۔ انہاں دی نظراں دے سامنے اتنے مناظر سن کہ انہاں دے دیکھنے توں انہاں فرصت ای نئی‏‏ں ملی سی۔ ایسے وچ دل دی کھڑی کھول کرمیر وانگ اپنی ذات دے اندر کون جھانکتا۔ جدو‏‏ں انھاں عیش و عشرت تے آرائش و زیبائش دی محفلاں توں فرصت نئی‏‏ں سی
دیکھی شب وصل ناف اُس کی روشن ہوئی چشم آرز و کی
کتنا شفاف ہے تمہارا پیٹ صاف آئینہ سا ہے سارا پیٹ
بوسہ لیتی ہے تیرے پالے کی مچھلی اے صنم ہے ہمارے دل میں عالم ماہی بے آب کا
روشن یہ ہے کہ سبز کنول میں ہے سبز شمع دھانی لباس پہنے جو وہ سبز رنگ ہے
مضمون آفرینی:۔
دبستان لکھنؤ دی شاعری دی دوسری نمایاں خصوصیت مضمون آفرینی اے۔ مضمون آفرینی دا مطلب ایہ اے کہ شاعر روایندی مضامین وچوں نویں مبالغہ آمیز تے عجیب و غریب پہلو تلا ش کر لیندا اے۔ ایسے مضامین دی بنیاد جذبے دی بجائے تخیل جاں واہمے اُتے ہُندی اے۔ شعراءلکھنو نے اس میدا ن وچ وی اپنی مہارت تے کمال دکھانے دا بھر پور مظاہر ہ کیتا اے۔ اس دی چند مثالاں مندرجہ ذیل نیں۔
گلبرگ تر سمجھ کے لگا بیٹھی ایک چونچ بلبل ہمارے زخم جگر کے کھرنڈ پر
چشم بدور آج آتے ہیں نظر کیا گال صاف سبزہ خط کیا غزال چشم کا چارہ ہوا
اس نے پونچھا پسینہ روئے عالمتاب کا بن گیا رومال کونہ چادر مہتاب کا
معاملہ بندی:۔
سراپا نگاری تے مضمون آفرینی دے علاوہ دبستان لکھنؤ دی شاعری دی اک تے خصوصیت جس دی نشان دہی نقاداں نے دی اے اوہ معاملہ بندی اے۔ چونکہ دلی دی تباہی دے وقت لکھنؤ اُتے امن سی۔ دولت دی ریل پیل سی۔ لوک خوشحال تے فارغ البال سن۔ بادشاہ وقت امرا، وزراءاور عوام الناس تک سب عیش و عشرت وچ مبتلا سن۔ خصوصاً طوائف نوں اس ماحول وچ وڈی اہمیت حاصل سی۔ چنانچہ ماحول دے اثرات شاعری اُتے وی پئے جس دی وجہ توں بقول ڈاکٹر ابوللیث صدیقی جذبات دی پاکیزگی تے بیان دی متانت جو دہلوی شاعری دا امتیازی نشان سی ایتھے عنقا ہو گئی۔ اس دی جگہ اک نویں فن نے لے لی جس دا ناں معاملہ بندی اے۔ جس وچ عاشق تے معشوق دے درمیان پیش آنے والے واقعات پردہ دراں، نوں کھول کر بیان کیتا جاندا اے۔ اگرچہ ایسے اشعار خال خال دہلوی شعراءکے ہاں وی موجود نیں تے ایہ بات وی درست اے کہ اس فن وچ جرات پیش پیش سن جو دلی توں آئے سن۔ لیکن لکھنؤ دا ماحول انہاں نوں بوہت راس آیا۔ چنانچہ انہاں دے نال لکھنؤ دے ہور شعراءنے جی بھر کر اپنے پست جذبات نوں نظم کیتا۔ انہاں دی گل افشانی دے چند نمونے ملاحظہ ہو ،
کھولیے شوق سے بند انگیا کے لیٹ کر ساتھ نہ شرمائیے آپ
کل وقت راز اپنے سے کہتا تھا وہ یہ بات جرات کے یہاں رات جو مہمان گئے ہم
کیاجانیے کمبخت نے کیا ہم پہ کیا سحر جو با ت نہ تھی ماننے کی مان گئے ہم کچھ اشارہ جوکیا ہم نے ملاقات کے وقت ٹال کر کہنے لگا دن ہے ابھی رات کے وقت
منہ گال پہ رکھنے سے خفا ہوتے ہو ناحق مس کرنے سے قراں کی فضیلت نہیں جاتی
تلخ بادام کا منہ میں میرے آتا ہے مزہ چشم کا بوسہ جو وہ ہو کے خفا دیتا ہے
رعایت لفظی:۔
دبستان لکھنؤ دی اک تے خصوصیت رعایت لفظی دسی جاندی اے اس پہلو دا ذکر کر دے ہوئے ڈاکٹر خواجہ محمد ذکریا لکھدے نیں۔ ” لکھنؤ دا معاشرہ خوش مزاج، مجلس آراءاور فارغ البال لوگاں دا معاشرہ سی۔ مجلس زندگی دی جان لفظی رعایتاں ہُندی نیں۔ مجلاں وچ مقبول اوہی لوک ہُندے نیں جنہاں زبان اُتے پوری قدرت ہو تے لفظ دا لفظ توں تعلق تے لفظ دا معنی توں رشتہ پوری طرح سمجھتے ہوں۔ لفظی رعایتاں محفل وچ تفریح دا ذریعہ ہُندی نیں تے طنز نوں گوارا بناندی نیں۔ لکھنؤ وچ لفظی رعایتاں دا از حد شوق سی۔ خواص و عوام دوناں اس دے بوہت شائق سن۔ روساءاور امراءتک بندیاں کرنے والیاں نوں باقاعدہ ملازم رکھیا کر دے سن۔ انہاں ای وجہاں دی بناءپر لکھنوی شاعری وچ رعایت لفظی دی بہتات اے تے لفظی رعایتاں اکثر مفہو م اُتے غالب آجاندی نیں۔ بلکہ بعض اوقات محض لفظی رعایت نوں منظوم کرنے دے لئی شعر کہیا جادا سی۔ مثال دے طور اُتے
ہندو پسر کے عشق کا کشتہ ہوں باغباں لالہ کا پھول رکھنا امانت کی گور پر
غسل کرلے یہیں دریا میں نہانے کو نہ جا مچھلیاں لپٹیں گی اے یار تیر ے بازوسے
وصل کی شب پلنگ کے اوپر مثل چیتے کے وہ مچلتے ہیں
قبر کے اوپر لگایا نیم کا اس نے درخت بعد مرنے کے میری توقیر آدھی رہ گئی
طویل غزلاں:۔
لکھنوی شاعری دی اک تے نمایاں بات طویل غزلاں نیں۔ اگرچہ اس وچ شبہ نئی‏‏ں کہ ابتداءجرات مصحفی نے دی جو دلی دبستا ن توں تعلق رکھدے سن۔ جو دلی دی تباہی دے بعد لکھنؤ جا بسے سن۔ لیکن لکھنوی شعراءنے اس نوں زیادہ پھیلایا تے ودھایا تے اکثر لکھنوی شعراءکے ہاں طویل غزلاں بلکہ دو غزلہ تے سہ غزلہ دے نمونے ملدے نیں۔ اس دا سبب ایہ دسیا جاندا اے۔ کہ لکھنؤ دے اس دور وچ پرگوئی تے بدیہہ گوئی نوں فن قرار دے دتا گیا سی۔ نیز لوک قافیہ پیمائی نوں عیب نئی‏‏ں سمجھدے سن۔ اس لئی طویل غزلاں وی لکھی جانے لگاں چنانچہ ٥٢۔٠٣١ اشعار اُتے مشتمل غزلاں تو اکثر ملدی نیں۔ بلکہ بقول ڈاکٹر خواجہ زکریا بعض اوقات اس توں وی زیادہ طویل غزلاں وی لکھی جاندی سن۔
قافیہ پیمائی:۔
طویل غزل توں غزل نوں فائدے دی بجائے ایہ نقصان ہویا کہ بھرتی دے اشعار غزل وچ کثرت توں شامل ہونے لگے۔ شعراءنے زور کلام دکھانے دے لئی لمبی ردیفاں اختیار کرنی شروع کر دتیاں جس توں اردو غزل وچ غیر مستعمل قافیاں تے بے میل ردیفاں دا رواج شروع ہویا۔ معمولی قافیاں تے ردیفاں نوں حقارت دی نظر توں دیکھیا جا نے لگیا۔ اس نے قافیہ پیمائی دا رواج شروع ہویا۔ ذیل وچ بے میل ردیفاں توں قافیاں دی چند مثالاں درج نیں۔
انتہائی لاغری سے جب نظرآیا نہ میں ہنس کر کہنے لگے بستر کو جھاڑا چاہیے
فوج لڑکوں کی جڑے کے وں نہ تڑا تڑ پتھر ایسے خبطی کو جو کھائے ہے کڑا کڑ پتھر
لگی غلیل سے ابرو کی، دل کے داغ کو چوٹ پر ایسے ہی کہ لگے تڑ سے جیسے زا غ کو چوٹ
بات طویل غزلاں تے، بے میل ردیفاں تے قافیاں تک ای محدود نئی‏‏ں رہی بلکہ شعراءلکھنو نے اپنی قادر الکلامی تے استادی دا ثبوت دینے دے لئی سنگلاخ زمیناں وچ وی طبع آزمائی دی۔
پیچ دار تشبیہ تے استعارے دا استعمال:۔
اگرچہ تشبیہ تے استعارے دا استعمال ہر شاعر کردا اے لیکن ایہ چیز اس وقت چنگی معلوم ہُندی اے جدو‏‏ں حد اعتدال دے اندر ہو۔ شعراءدلی دے ہاں وی اس دا استعمال ہویا لیکن لکھنؤ والیاں نے اپنی رنگین مزاجی دی بدولت تشبیہاں دا خوب استعمال کیتا تے تے انہاں وچ بوہت اضافہ کیتا۔ محسن کاکوروی، میرانیس، نسیم، دبیر، نے پرکیف، عالمانہ تے خوبصورت تشبیہاں برتی نیں لیکن اس دے نال نال کئی شعراءصرف تشبیہ برائے تشبیہ وی لے آئے نیں جس توں کلام بے لطف تے بے مزہ ہو جاندا اے۔
سبزہ ہے کنارے آب جو پر یاخضر ہے مستعد وضو پر
محو تکبر فاختہ ہے قد و قامت سر و دلربا ہے
آگیا وہ شجر حسن نظر جب ہم کو بوسے لے کے لب شریں کے چھوراے توڑے
مستی میں زلف یارکی جب لہر اگی بوتل کا منہ ہمیں دہن مار ہو گیا
نسائیت:۔
ڈاکٹر ابوللیث صدیقی نے لکھنوی دبستان دی شاعری کاایک اہم عنصر نسائیت دسیا اے۔ ڈاکٹر صاحب لکھدے نیں کہ ہر زمامے ہر قصہ تے ہر زبان وچ عورت شاعری دا وڈا اہم موضوع رہیا اے۔ لیکن لکھنؤ دی سوسائٹی وچ عورت نوں اہم مقام حاصل ہو گیا سی۔ اس نے ادب اُتے وی گہرا اثرا پایا۔ اگر ایہ عورتاں پاک دامن تے عفت ماب ہوتاں تو سوسائٹی تے ادب دناں اُتے انہاں دا صحت مند اثر پیندا لیکن ایہ عورتاں بازاری سن۔ جو صرف نفس حیوانی نوں مسسل کردتی سن۔ جدونکہ دوسری طرف عیش و عشرت تے فراغت نے مرداں نوں مردانہ خصائل توں محروم کرکے انہاں دے مردانہ جذبات و خیالات نوں کمزور کر دتا سی۔ جس دا نتیجہ ایہ ہویا کہ مرداں دے جذبات خیالات تے زبان اُتے نسائیت غالب آگئی۔ چنانچہ ریختہ دے جواب وچ ریختی تصنیف ہوئی۔ اس دا سہرا عام طور اُتے سعادت جاں ر خان رنگین دے سر باندھا جاندا اے۔ رنگین دے بعد انشاءاور دوسرے شعراءنے وی اسنوں پروان چڑھایا۔ انہاں شعراءکے ہاں ریختی دے جو نمونے ملدے نیں انہاں وچ عورتاں دے فاحشانہ جذبات نوں انہاں دے خاص محاوراں وچ جس طرح انہاں لوگاں نے نظم کیتا اے اوہ لکھنؤ دی شاعری تے سوسائٹی دے دامن اُتے نہ مٹنے والا داغ بن کر رہ گیا اے۔
سوز و گداز:۔
رشک سے نام نہیں لیتے کہ سن لے نہ کوئی دل ہی دل میں اسے ہم یاد کیا کرتے ہیں
تاب سننے کی نہیں بہر خدا خاموش ہو ٹکڑے ہوتا ہے جگر ناسخ تیری فریاد سے
کسی نے مول نے پوچھا دل شکستہ کا کوئی خرید کے ٹوٹا پیالہ کیا کرتا
بتوں کے عشق میں کیا جی کو اضطراب دیا یہ دل دیا کہ خدا نے مجھے عذاب دیا
دل نے شب فرقت میں کیا ساتھ دیا میرا مونس اسے کہتے ہیں غم خوار اسے کہتے
آعندلیب مل کے کریں آہ و زاریاں تو ہائے گل پکار میں چلائوں ہائے دل
ہم اسیروں کو قفس میں بھی ذرا چین نہیں روز دھڑکا ہے کہ اب کون رہا ہوتا ہے
حرم کو اس لیے اٹھ کر نہ بتکدے سے گئے خدا کہے گا کہ جور بتاں اٹھا نہ سکا
مجموعی جائزہ:۔
اردو ادب وچ دوناں دبستاناں دی اپنے حوالے توں اک خاص اہمیت اے۔ دبستان لکھنؤ نے موضوعات دی بجائے زبان دے حوالے توں اردو ادب دی بوہت خدمت دی تے ناسخ دی اصلاح زبان دی تحریک نے اردو زبان نوں قواعد و ضوابط دے حوالے توں بوہت زیادہ ترقی دی۔ جدونکہ دبستان ِ لکھنؤ دا اثر دہلی دے آخری دور دے شعراءغالب، مومن، ذوق اُتے وی نمایاں اے۔ گٹھ:  اردو ساہت دی تریخ گٹھ:اردو ادبگٹھ:اردو ساہت
ابھی نندن وردھمان
2019ء وچ انہاں دا جہاز بھارت پاکستان تنازع وچ انہاں دا جہاز گر گیا لیکن پاکستانی فوج نے انہاں د‏‏ی اچھی طرح تو‏ں مہمان نوازی د‏‏ی تے فروری 2019ء وچ انہاں نو‏‏ں انہاں دے ملک بھارت وچ باعزت منتقل کیتا۔ جدو‏ں دے ایہ پاکستان اُتے حملہ کرنے آئے سن ۔
ابتدائی زندگی تے کیریئر
ابھی نندن دا خاندان کانچی پورم تو‏ں 19 کلومیٹر دور تھیروپنامور تو‏ں تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اس دے والد سمہا کٹی وردھمان وی بھارتیہ فضائیہ وچ ایئر مارشل سن تے والدہ پیشہ تو‏ں ڈاکٹر نيں۔ ابھی نندن د‏‏ی شادی اک مستعفی آئی اے ایف تو‏ں ہوئی۔ ایہ لوک ہن چینويں وچ مقیم نيں۔ وہ نیشنل ڈیفینس اکیڈمی دے گریجویٹ نيں۔ 19 جون 2004ء نو‏‏ں بھارتی فضائیہ وچ بطور فلائنگ آفیسر انہاں دا تقرر ہويا۔ انہاں د‏‏ی تربیت آئی اے ایف دے بھٹنڈہ تے ہلوارہ مراکز وچ ہوئی۔
حراست
27 فروری 2019ء نو‏‏ں دروھمان نے مگ-21 وچ جموں‏ و کشمیر وچ کسی وی پاکستانی جہاز یا حملہ نو‏‏ں روکنے د‏‏ی غرض تو‏ں اڑان بھری۔ اچانک اوہ لائن آف کنٹرول عبور ک‏ر ک‏ے 7 کلو میٹر دور آزاد کشمیر پہونچ گئے جتھ‏ے میزائل دے ذریعے انہاں دے جہاز نو‏‏ں روکیا گیا تے انہاں نو‏ں حراست وچ لے لیا گیا۔ علاقائی لوکاں دا کہنا سی کہ ابھی نندن دے پیرا شوٹ اُتے بھارت لا پرچم بنیا ہویا سی اسی تو‏ں اس دے بھارتی ہونے د‏‏ی شناخت ہوئی۔ زمین اُتے اترتے ہی ابھی نندن نے لوکاں تو‏ں پُچھیا کہ اوہ بھارت وچ اے کہ پاکستان وچ ، اک نوجوان نے جواب دتا کہ پاکستان وچ ا‏‏ے۔ ابھی نندن نے ہندوستان زندہ باد دے نعرے لگانا شروع کردئے تے پانی پینے نو‏‏ں منگیا تے لوکاں نے کہیا کہ اس د‏ی پیٹھ وچ چوٹ آئی اے ۔علاقائی لوکاں نے پاکستان زندہ باد دے نعرے لگائے جس دے بعد ابھی نندن نے بھاگنے د‏‏ی کوشش کيتی تے ہوائی فائرنگ کی۔انہاں نے اک تالاب وچ چھلانگ لگادی جتھ‏ے کچھ کاغذ نو‏‏ں چبانے تے نگلنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ عین موقع اُتے علاقائیاں نے اسی پھڑ لیا تے پاکستان فوج دے حوالے ک‏ے دتا۔ اگلے دن وزارت خارجی امور، حکومت ہند نے اطلاع دتی کہ مگ-21 اپنی اڑان دے دوران وچ پاکستانی جہازاں دے مٹھ بھیڑ دے بعد تو‏ں غائب ا‏‏ے۔  آئی اے ایف دے اک بیان وچ کہیا گیا کہ مگ-21 دے حادثہ دے شکار ہونے تو‏ں پہلے اس نے 1یف-16 نو‏‏ں مار گرایا سی ۔  بعد وچ پاکستان دے بین الخدماندی تعلقات عامہ دے جنرل نے کہیا کہ اس واقعہ وچ 1یف-16 دا استعمال ہی نئيں ہويا ا‏‏ے۔
رہائی
28 فروری 2019ء نو‏‏ں وزیر اعظم پاکستان عمران خان نے مجلس شوریٰ پاکستان دا اک مشترکہ اجلاس طلب کیتا تے کہیا کہ حکومت نے ابھی نندن نو‏‏ں رہیا کرنے دا فیصلہ کیتا ا‏‏ے۔ ایہ ساڈی طرف تو‏ں امن دا پیغام ہوئے گا۔ اسلام آباد عدالت عالیہ وچ اس فیصلہ دے خلاف اک امتناعی پٹیشن دائر کيتی گئی مگر اسی دن عدالت نے مسترد کر دتا۔ پاکستانی وزیر خارجہ شاہ محمود قریشی نے کہیا کہ پاکستان نے ابھی نندن نو‏‏ں علامت امن دے طور اُتے رہیا کیتا اے تے پاکستان اُتے اسنو‏ں رہیا کرنے دا کوئی دباو نئيں سی ۔
مونچھ
thumb|ابھی نندن د‏‏ی مونچھ
بھارت وچ وردھمان د‏‏ی مونچھ خوب شہرت یافتہ ہوئی تے عوام د‏‏ی گفتگو دا موضوع بن گئی۔ انہاں د‏‏ی اس ادا نو‏‏ں ابھی نندن کٹ دا ناں دتا گیا۔
حوالے
گٹھ:1983 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی ہواباز گٹھ:تامل شخصیتاں گٹھ:تامل ناڈو دیاں شخصیتاں
چک 28 ج ب
چک 28 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
اربیلا دی لڑائی
اربیلا دی لڑائی جاں گوگیمیلا دی لڑائی سکندر دیاں لڑائیاں وچوں اک سی ۔ ایہہ لڑائی یونان دے بادشاہ سکندر اتے ایران دے ہخامنشی سلطنت دے راجے دارا سوم  دے وچ 331 ق م۔ وچ دہوک دے نیڑے ہوئی سی ۔ 30 ستمبر ، 331 ق م نوں ہوئی سی ۔ اسوچ سکندر دی فوج ایرانی فوج توں بہت چھوٹی سی لیکن اپنے چنگی مورال دے کارن جت گئی ۔
جنگ دا حال
left|thumb|300px|اسس دی لڑائی دے بعد سکندر دی فوج دا رستہ
گوگامیلا دی لڑائی ( جاں ، اربیلا دی لڑائی ) سکندر اتے دارے دے وچ پہلی اکتوبر ، 331 ق م دی مشہور  لڑائی ، جسدے نتیجے وجہوں ایرانی سامراج دا پتن ہو گیا ۔ گوگامیلا پتا توں بہت دور نہیں سی ، دجلا دے کول اربیلا توں صرف 32 میل لہندے وچ پیندا سی ۔ اتھے یونانی اتے ایرانی فوجاں طاقت دے آخری فیصلہ لئی آمنے - ساہمنے کھڑیاں ہوئیاں ۔ گوگامیلا دی لڑائی دنیا دیاں وڈیاں لڑائیاں وچوں اے ۔