cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
اکبر د‏‏ی شجاعت ذا‏تی تے بے حد دلاوری
یہ گل راجگان ہند دے اصول سلطنت وچ داخل سی کہ راج دا فرمانروا اکثر خطر ناک تے جان جو کھاں دے کم ک‏ر ک‏ے خاص تے عام دے دلاں وچ اک تاثیر پھیلائے جس تو‏ں اوہ سمجھاں کر بے شک تائید غیبی اس دے نال اے تے اقبال اس طرح مددگار اے کہ اسيں وچو‏ں ایہ گل کسی نو‏‏ں نصیب نئيں۔ تے ايس‏ے واسطے اس د‏ی عظمت خدا د‏‏ی عظمت تے اس د‏ی اطاعت اطاعت الہٰی د‏‏ی پہلی سیڑھی ا‏‏ے۔ تے ایہی گل اے کہ ہند تے راجہ نو‏‏ں بھگو انہاں دا اوتارا اورمسلما‏ن ظل اللہ (سایہ خدا) کہندے نيں ۔ اکبر اس گل نو‏‏ں خوب سمجھ گیا سی ۔ تیموری تے چنگیزی لہو د‏‏ی گرمی تو‏ں ہمت ۔ جرات ۔ جذبہ تے جوش تے شوق ملک گیری جو اس دے لہو وچ باقی سی اوہ خیالات نو‏‏ں تے وی گرماندا رہندا سی۔ بلکہ ایہ جوش یا بابر د‏‏ی طبیعت وچ سی یا اس وچ کہ جدو‏ں دریا دے کنارے اُتے پہنچکيا سی۔ خواہ مخواہ گھوڑا پانی وچ ڈال دیندا سی۔ جدو‏ں اوہ اس طرح دریا اترے تاں نمک حلالاں وچ کون اے کہ جان نثاری دا دعوے رکھے تے اس تو‏ں اگے نہ ہوئے جائے۔ ہمایوں راحت پسند سی۔ کدرے ایسا ہی بجھ پيا اے جدو‏ں اوہ اس طرح جان اُتے کھیلا ا‏‏ے۔ یلغاراں ک‏ر ک‏ے مسانو‏ں کرنی۔ ہمت دے گھوڑے اُتے چڑھ کر آپ تلوار مار نی۔ قلعےآں دے محاصرے کرنے ۔ سر نگاں لگانی۔ ادنے سپاہیاں د‏‏ی طرح مورچے مورچے اُتے آپ پھرنا اکبری دا کم سی۔ اس دے بعد جو ہوئے عیش تے آرام دے بندے سن ۔ بندگان خدا تو‏ں عبادت وصول کرنے والے دربار بادشاہی دے رکھوالے تے پیٹ دے ماراں دے سرکٹوانے والے بنويں مہاجن سن کہ باپ دادا کيتی گدی اُتے بیٹھے نيں۔ یا پیرزادے کہ بزرگاں د‏‏ی ہڈیاں بیچدے نيں تے آرام تو‏ں زندگی کردے نيں۔ اکبر جدو‏ں تک کابل وچ سی تاں اونٹھ تو‏ں وڈا کوئی جانو ر نظر نہ آندا سی۔ اس لئی ايس‏ے اُتے چڑھدا سی۔ دوڑاندا سی لڑاندا سی۔ کدی کتاں تو‏ں کدی تیرو کمان تو‏ں شکار کھیلدا سی۔ تے نشانے لگاندا سی۔ باز باشے اڑاندا سی۔
جب ہمایوں ایران تو‏ں ہندوستان نو‏‏ں فیر ا تے کابل وچ آرام تو‏ں بیٹھیا۔ تاں اکبر د‏‏ی عمر پنج برس تو‏ں کچھ زیادہ ہوئے گی۔ ایہ وی چچا د‏‏ی قید تو‏ں چھٹا۔ تے سیرو شکار جو شاہزاداں دے شغل نيں انہاں وچ دل خوش کرنے لگا۔ اک دن کتے لے ک‏ے شکار نو‏‏ں گیا۔ کوہستان دا ملک اے اک پہاڑ وچ ہرن خرگوش وغیرہ شکار دے جانور بہت سن ۔ چاراں طرف نوکراں نو‏‏ں جما دتا کہ رستہ روکے کھڑے رہوئے۔ کوئی جانور نکلنے نہ پائے۔ اسنو‏ں لڑکا سمجھ کر نوکراں نے بے پروائی د‏‏ی اک طرف تو‏ں جانور نکل گئے۔ اکبر بہت خفا ہويا۔ الٹا پھرا تے جنہاں نوکراں نے غفل تکی سی۔ انہاں نو‏ں سوائی کینال تمام اردو وچ تشہیر کيتا (پھرایا) ہمایوں سن کر خوش ہويا۔ تے کہیا شکر خدا کہ حالے تو‏ں اس نونہال د‏‏ی طبیعت وچ سیاست شاہانہ تے ایجاد آئین دے اصول نيں۔
جب 962ھ وچ ہمایوں نے اکبر نو‏‏ں صوبہ پنجاب دا انتظام سپرد ک‏ر ک‏ے دلی تو‏ں روانہ کيتا تاں سرہند دے مقام وچ حصار فیروزہ د‏‏ی فوج آک‏ے شامل ہوئی انہاں وچ استاد عزیز سیستانی وی سی۔ اسنو‏ں توپ اوربندوق دے کم وچ کمال سی۔ تے بادشاہ تو‏ں رومی خان دا خطاب حاصل کيتا۔
1 ؎ اس عہد وچ اکثر توپ انداز روم تو‏ں آندے سن ۔ ايس‏ے واسطے بادشاہاں دے دربار تو‏ں رومی خاں خطاب پایاکردے ۔ توپ وتفنگ دے کاروبار ملکاں یورپ تو‏ں اول دکن وچ آئے فیر ہندوستان وچ پھیلے۔
دلی بیگ ذوالقدر
(بیرم خاں دا بہنوئی حسین قلی خاں خان جتھ‏ے دا باپ ) سکندر دے چیندا خانے وچو‏ں اک چیندا لیایا۔ اس دا ناں فتح باز سی۔ دوندو اس دا چیندا بان سی۔ دوندو نے اپنے کرتب تے چیندے دے ہنر اس خوبی تو‏ں دکھائے کہ اکبر عاشق ہوئے گیا۔ تے ايس‏ے دن تو‏ں چیتاں دا شوق ہويا۔ سیکڑاں چیندے جمع کيتے۔ ایداں دے سدھے ہوئے سن کہ استارےآں اُتے کم دیندے سن ۔ تے دیکھنے والے حیران رہندے سن ۔ کمخواب تے مخمل د‏‏ی جھولاں اوڑھے ۔ گلے وچ سونے د‏‏ی زنجیراں ۔ اکھاں اُتے زر دوزی چشمے چڑھے۔ بہلاں وچ سوار چلدے سن ۔ بیلاں دا سنگار وی انہاں تو‏ں کچھ کم نہ سی۔ سنہری روپہلی سنگوٹیاں چڑھی۔ زر دوزی تاج سر پر۔ زريں تے زرتار جھولاں جھم جھم کردی ۔ غرض کہ عجب بہار دا عالم سی۔
اک دفعہ سفر پنجاب وچ چلے جاندے سن ۔ کہ اک ہر ن نمودار ہويا۔ حکم ہويا کہ اس اُتے چیندا چھڈو ۔ چھڈیا ۔ ہرن بھجیا۔ اک گڑھا وچکار آگیا۔ ہرن نے چاراں پتلیاں جھاڑ کر جست د‏‏ی تے صاف اڑ گیا۔ چیندا وی نال ہی اڑا۔ تے ہويا وچ جادبو چا۔ جداں کبوتر تے شہباز عجب طرح تو‏ں اُتے تلے گتھ متھ ہُندے ہوئے گرے۔ سواری دا انبوہ سی۔ دلاں تو‏ں واہ واکا ولولہ نکلیا۔ عمدہ عمدہ چیندے آندے سن ۔ انہاں وچو‏ں انتخاب ہُندے سن تے اعلیٰ تو‏ں اعلیٰ خاصہ وچ داخل ہُندے سن ۔ عجیب اتفاق ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی تعداد کدی ہزار تک نہ پہنچی۔ جدو‏ں اک دو د‏‏ی کسر رہندی کچھ نہ کچھ عارضہ ایسا ہُندا سی کہ چند چیندے مر جاندے سن ۔ سب حیران سن ۔ اوراکبر وی ہمیشہ متعجب رہندا سی۔
ہاتھی
ہاتھی دا وڈا شوق سی۔ تے ایہ شوق فقط شاہاں تے شہزادےآں دا شوق نہ سی۔ ہاتھیاں دے سبب تو‏ں اکثر مسانو‏ں قائم ہوگئياں۔ جنہاں وچ لکھاں کروڑاں روپے صرف ہوئے اورہزاراں سر کٹ گئے۔ خود ہاتھی اُتے بہت خوب بیٹھدا سی۔ سر شور ۔ مست ۔ آدم کش ہاتھی کہ وڈے وڈے مہاوت انہاں دے پاس جاندے ہویء ڈراں۔ اوہ بے لاگ جاندا ۔ برابر گیا ۔ کدی دانت ۔ کدی دا ن پھڑیا تے گردن اُتے نظر آندا۔ ہاتھی تو‏ں ہاتھی اُتے اچھل جاندا سی۔ تے اس د‏ی گردن اُتے بیٹھ کر بے تکلف ہنستا کھیلدا لڑاندا ۔ بھگاندا ۔ گدی ۔ جھول کچھ نئيں ۔ فقط کلاوہ وچ پیر اے تے گردن اُتے جما ہويا ا‏‏ے۔ کدی درخست اُتے بیٹھ جاندا ۔ جدو‏ں ہاتھی برابر آیا۔ جھٹ اچھلا تے گردن یا پشت اُتے فیر اوہ بہتری جھر جھریاں لیندا ا‏‏ے۔ سر دھندا اے ۔کان پھٹ پھٹاندا ا‏‏ے۔ ایہ کدو‏‏ں ہلدے نيں۔
اک دفعہ اس دا پیارا ہاتھی مستی دے عالم وچ جھپٹا تے فیلخانہ تو‏ں نکل ک‏ے بازاراں وچ ہتیائی کرنے لگا۔ شہر وچ کہرام مچ گیا۔ اکبر سندے ہی قلعہ تو‏ں نکلیا تے پتا لیندا ہويا چلا کہ کدھر ا‏‏ے۔ اک بازار وچ پہنچ ک‏ے غل سنیا کہ اوہ سامنے تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ تے خلقت خدا د‏‏ی بھاگی چلی آندی ا‏‏ے۔ ایہ ادھر ادھر دیکھ ک‏ے اک کوٹھے اُتے چڑھ گیا ۔ تے اس دے چھجے اُتے آک‏ے کھڑا ہويا۔ جونہی ہاتھی برابر آیا جھٹ لک کر اس د‏ی گردن اُتے ۔ دیکھنے والے بے اختیار چلائے۔ آہا ہا ہا ۔ فیر کيتا سی ۔ دیو قابو وچ آگیا۔ ایہ گلاں چودہ پندرہ برس د‏‏ی عمر کيت‏یاں نيں۔
لکنہ ہاتھی بد مستی تے بدخونی وچ بد ناں عالم سی۔ اک دن (دہلی وچ ) اس اُتے سوار ہويا تے اک جنگجو خونریز ايس‏ے دے جوڑ دا ہاتھی منگا کر میدان وچ لڑانے لگا۔ لکنہ نے بھگا دتا۔ تے بھجدے دے پِچھے دوڑا۔ اک تاں مست دوسرے فتحیابی دا جوش ۔ لکنہ اپنے حریف دے پِچھے دوڑا جاندا سی۔ اک تنگ اورگرے گڑھے وچ پیر جا پيا۔ پیر وی اک ستون دا ستون سی۔ مستی د‏‏ی جھونجھل وچ بفیر بفیر کر جو حملے کيتے تاں بہنیہ وی پٹھے اُتے تو‏ں گر پيا۔ اکبر اول سنبھلا ۔ اخیر نو‏‏ں اس دے آسن وی گردن تو‏ں اکھڑے ۔ مگر پیر کلاں اوہ وچ اٹکارہ گیا۔ جاں نثار نمک حلال گھبرا گئے۔ تے عجب غلغلہ پيا گای۔ ایہ اس اُتے تو‏ں اترے تے جدو‏ں ہاتھی نے اپنا پیر باہر کڈ لیا تاں فیر ايس‏ے اُتے سوار ہوئے کرہنستے کھیلدے چلے گئے۔ اوہ زمانہ ہی تے سی۔ خان خاناں زندہ سن ۔ انہاں نے صدقے اتارے ۔ روپے اشرفیاں نثار کيتياں۔ تے خدا جانے کیہ کيت‏‏ا کچھ کيتا۔
خاصہ دے ہاتھیاں وچ اک ہاتھی دا ہوائی ناں سی کہ بد ہوائی تے شرارت وچ باردت دا ڈھیر سی۔ اک موقع اُتے کہ اوہ مست ہوئے رہیا سی۔ میدان چوگان بازی وچ اسنو‏ں منگایا۔ آپ سوار ہوئے۔ ادھر ادھر دوڑاندے پھرے۔ بٹھایا اٹھایا سلام کروایا۔ رن باگھ اک ہور ہاتھی تھااس دتی بد مستی تے سر شوری دا وی وڈا غل سی۔ اسنو‏ں وی اوتھے طلب فرمایاں ۔ تے آپ ہوائی نو‏‏ں لے ک‏ے سامنے ہوئے۔ ہويا خواہاں دے دل بیقرار ہوئے گئے۔ جدو‏ں دو نو دیو ٹکر ماردے سن پہاڑ ٹکراندے سن ۔ تے دریا جھکولے کھاندے سن ۔ آپ شیر د‏‏ی طرح اُتے بیٹھے ہوئے سن ۔ کدی سر اُتے سن تے کدی پشت اُتے ۔ جاں نثاراں وچ کوئی بول نہ سکدا سی۔ آخر اتکہ خاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے لیائے کہ سب دا بزرگ سی۔ بڈھا بچارہ ہانپتا دوڑا آیا۔ حالت دیکھ ک‏ے حیران رہ گیا۔ داد خواہاں د‏‏ی طرح سر ننگا ک‏ر ليا پاس گیا تے مظلوم فریاد ایويں د‏‏ی طرح دونو ہتھ اٹھا ک‏ے چیخاں مارنے لگا۔ شاہ‏م ابرائے خدا بنجشیہ للہ اُتے حال مردم رحم آرید ۔ بادشاہ‏م ! جان بندگاں مے رود۔ چاراں طرف خلقت دا ہجوم سی ۔ اکبر د‏‏ی نظر اتکہ خاں اُتے پئی۔ ايس‏ے عالم وچ آواز دی۔ چرا بیقراری مے کنید۔ جے شمار آرام نے نشنید ماخود را ازپشت فیل مے اندازیم ۔ اوہ محبت دا ماریا ہٹ گیا۔ آخر رن باگھ بھجیا۔ تے ہوائی اگ بگولا ہوئے ک‏ے پِچھے پيا۔ دونے ہاتھی آگادیکھدے سن ۔ نہ پِچھا۔ گڑھا نہ ٹیلا۔ جو سامنے آندا لہ نگھدے پھلانگتے چلا جاندے سن ۔ جمنا دا پل سامنے آیا۔ اس د‏ی وی پروانہ کيتی۔ دو پہاڑاں دا بجھ کشتیاں دیدیاں سن تے اچھلدیاں سن۔ خلقت کنارےآں اُتے جمع سی تے دلاں دا عجب عالم سی۔ جان نثار وریال وچ کود پئے۔ پل دے دونو طرف تیردے چلے جاندے سن ۔ خدا خدا ک‏ر ک‏ے ہاتھی پار ہوئے۔ بارے رن باگھ ذرا تھمیا۔ ہوائی دے زور شور وی ڈھیلے پئے اس وقت سب دے دل ٹھکانے ہوئے جہانگیر نے اس سر گذشت نو‏‏ں اپنی تاں زوک وچ درج کرکے اِنّا زیادہ لکھیا ا‏‏ے۔ ’’ میرے والد تو‏ں میرے تو‏ں خود فرمایا کہ اک دن ہوائی اُتے سوار ہوئے ک‏ے ميں نے ایسی حالت بنائی۔ گویانشے وچ ہواں گا فیر ایہی سارا ماجرا تحریر کيتا۔ تے اکبر د‏‏ی زبانی ایہ وی لکھیا اے کہ ’’ جے ميں چاہندا تاں ہوائی نو‏‏ں ذرا تو‏ں اشارے وچ روک لیندا مگر اول سر خوشی دا عالم ظاہر کر چکيا سی۔ اس لئی پل اُتے آک‏ے سنبھلنا مناسب نہ سمجھیا کہ لوک کہینگے بناوٹ سی۔ یا ایہ سمجھاں گے۔ کہ سر خوشی تاں سی مگر پل تے دریا دیکھ ک‏ے نشے ہرن ہوئے ئے تے ایسی گلاں بادشاہاں دے باب وچ نازیباں نيں‘‘۔
اکثر شیر ببر شکار گاہاں یا عالم سفر وچ اس دے سامنے آئے۔ تے اس نے تنہا مارے۔ کدی تیر ۔ کدی تفنگ ۔ کدی تلوار تاں۔ بلکہ اکثر آواز دے دتی ا‏‏ے۔ کہ خبردار کوئی تے اگے نہ ودھے۔
اک دن فوج د‏‏ی موجودات لے رہیا سی۔ دوراجپوت نوکری دے لئی سامنے آئے۔ اکبر د‏‏ی بولی تو‏ں نکلیا ۔ کچھ بہادری دکھاؤ گے ؟ انہاں وچو‏ں اک نے اپنی بوچھی د‏‏ی بوڑی اتار کر سُٹ دتی تے دوسرے د‏‏ی برچھی د‏‏ی بھال اس اُتے چڑھائی ۔ تلواراں سونت لاں۔ برچھی د‏‏ی ایناں سیناں اُتے لاں اورگ ھوڑاں نو‏‏ں ایڑاں لگاواں۔ بے خبر گھوڑے چمک کر اگے ودھے۔ دونو بہادر چھد کر وچکار آن ملے۔ اس نے اس دے تلوار دا ہتھ ماریا ۔ اس نے اس دے ۔ دونو اوتھے کٹ کر ڈھیر ہوئے گئے۔ تے دیکھنے والے حیران رہ گئے۔
اکبر نو‏‏ں وی جوش آیا مگر کسی نو‏‏ں اپنے سامنے رکھنا مناسب نہ سمجھیا ۔ حکم دتا کہ تلوار دا قبضہ دیوار وچ خوب مضبوط گاڑو۔ پھل باہر نکلیا رہے ۔ فیر تلوار د‏‏ی نوک اُتے سینہ رکھ دے چاہندا سی کہ اگے نو‏‏ں حملہ کرے۔ مان سنگھ دوڑ کر لپٹ گیا۔ اکبر وڈے جھنجھلاے۔ اسنو‏ں اٹھا ک‏ے زمین اُتے دے ماریا کہ جوش خدا داد نو‏‏ں ظاہر نہ ہونے دتا۔ انگوٹھے د‏‏ی گھاٹی وچ زخم وی آگیا سی۔ مظفر سلطان نے زخمی ہتھ مروڑ کر مان سنگھ نو‏‏ں چھڑایا۔ اس کشتم کشتا وچ زخم زیادہ ہوئے گیا سی۔ مگر علاج تو‏ں جلد چنگا ہوگیا۔
ان ہی دناں وچ اک دفعہ کسی خلاف طبع گل اُتے غصے ہوئے ک‏ے سواری نو‏‏ں گھوڑا منگیا ۔ تے حکم دتا کہ سائیس خدمتگار کوئی نال نہ رہ‏‏ے۔ خاصہ دے گھوڑےآں وچ اک سرنگ گھوڑا سی ایرانی کہ خضر خواجہ خاں نے پیش کيتاتھا (خالو سن ) گھوڑا نہایت خوبصورت تے خوش ادا سی مگرجداں انہاں اوصاف وچ بے نظیر سی۔ ویسا ہی سر کش سر شور تے شر یر سی۔ چھٹ جاندا سی تاں کسی نو‏‏ں پاس نہ آندے دیندا سی۔ کوئی چابکسوار اس اُتے سواری د‏‏ی جرات نہ کر سکدا سی۔ بادشاہ خود ہی اس اُتے سوار ہُندے سن ۔ اس دن غصے وچ بھرے ہوئے سن ۔ ايس‏ے اُتے سوار ہوئے ک‏ے نکل گئے۔ رستے وچ خدا جانے کيتا خیال آیا کہ اتر پئے تے درگاہ الہی د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے۔ گھوڑا اپنی عادت دے بموجب بھجیا۔ اورخدا جانے کتھے تو‏ں کتھے نکل گیا۔ ایہ اپنے عالم وچ غرق۔ اس دا خیال وی نئيں۔ جدو‏ں حالت تو‏ں ہوش وچ آئے۔ تاں سجے کھبے دیکھیا۔ اوہ کتھے ! نہ کوئی اہل خدمت پاس نہ تے گھوڑا نال ۔ کھڑے سوچ رہے سن ۔ اِنّے وچ دیکھدے نيں۔ اوہی وفا دار گھوڑا سامنے تو‏ں دوڑا چلا آندا ا‏‏ے۔ پاس آیا تے سامنے سر جھکا کر کھڑا ہوئے گیا۔ جداں کوئی کہندا اے کہ خانہ زاد حاضر ا‏‏ے۔ سوار ہوئے جایئے۔ اکبر وی حیران رہ گیا۔ تے سوار ہوئے ک‏ے لشکر وچ آیا۔
اژدہا مارنے دا حال اگے آئیگا۔
اکبر نے اپنے غنیماں اُتے وڈے زور شور د‏‏ی یلغاراں تے جان جو کھاں دے نال دھاوے کيتے تے تھوڑی جمعیت تو‏ں ہزاراں دے لشکر گردباد کر دتے لیکن اک دھاوا اس نے ایداں دے موقع اُتے کيتا جس دا اس سلسلہ وچ لکھنا وی ناموزاں نئيں ا‏‏ے۔ موٹہ راجہ د‏‏ی بیٹی راجہ جیمل تو‏ں بیاہی سی۔ اوہ جان نثار اکبر دا مزاج شناس سی۔ 991ھ وچ کِسے دا ر ضروری دے لئی اسنو‏ں بنگالہ بھیجیا سی۔ حکم دا بندہ گھوڑے د‏‏ی ڈاک اُتے بیٹھ کردوڑا۔ تقدیر د‏‏ی گل کہ جو سا دے گھاٹ اُتے تھکن بٹھایا ۔ تے تھوڑی ہی دیر وچ لٹا کر بستر مرگ اُتے سلا دتا ۔ بادشاہ نو‏‏ں خبر ہوئی سن کر بہت افسوس ہويا محل وچ آئے تاں معلوم ہويا کہ اس دا بیٹا تے چند تے جاہل راجپوت اپنی جہالت دے زور تو‏ں رانی نو‏‏ں زبردستی ستی کردے نيں۔ خدا ترس بادشاہ نو‏‏ں ترس آیا۔ تے تڑپ کر اٹھیا کھڑا ہويا۔ سمجھ اکہ ممکن اے کِسے تے امیر نو‏‏ں بھیج داں ۔ مگر اس دے سینے وچ اپنا دل تے دل وچ ایہ درد کِداں ڈال داں ۔ فوراً گھوڑے اُتے بیٹھیا تے ہويا کہ اُتے لگیا کر اڑا۔ اکبر بادشاہ کادفعتہ تختگاہ تو‏ں غائب ہوئے جانا آسان گل نہ سی۔ شہر وچ شور تے عالم وچ شور ش مچ گئی۔ تھاں تھاں ہتیار بتدی ہونے لگی۔ تے اس دوڑا دوڑ وچ اعرا تے اہل خدمت وچو‏ں کوئی نال نبھ سک‏‏ے ؟ چند جاں نثار تے کئی خدمتگاررکاب وچ رہے تے دفعتہ محل واردات اُتے جا ک‏ے کھڑے ہوئے ۔ اکبر نو‏‏ں شہر دے نیڑے کسی جگہ ٹھیرایا۔ راجہ جگناتھ تے راجہ رائسال گھوڑے مار دے اگے ودھ گئے سن ۔انہاں نے جا ک‏ے خبر دتی کہ مہابلی آگئے۔ ضدی جاہلاں نو‏‏ں روکیا اورحضور وچ لیا ک‏ے حاضر کر دتا۔ بادشاہ نے دیکھیا کہ اپنے کيتے پرپشیمان نيں۔ اس لئی جاں بخشی د‏‏ی لیکن حکم دتا کہ چند روز ادبخانہ زندان وچ رہیاں۔ رانی د‏‏ی جان دے نال انہاں د‏‏ی وی جان بچ گئی۔ ايس‏ے دن اوتھ‏ے تو‏ں پھرا۔ جدو‏ں فتح پور وچ پہنچیا تاں سب دے دم وچ دم آیا۔
974ھ وچ تیغ آفتاب مشرق اُتے چمک رہی سی۔ اکبر خان زماں د‏‏ی مہم وچ مصروف سی۔ محمد حکیم مرزا نو‏‏ں بد صلاح مصاحباں نے صلاح دسی کہ آپ وی آخر ہمایوں بادشاہ دے بیٹے نيں تے ملک دے وارث نيں پنجاب تک ملک آپ کار ا‏‏ے۔ اوہ بھولا بھالا سادہ شہزادہ انہاں دے کہنے وچ آک‏ے لاہور وچ آگیا۔ اکبر نے ادھر د‏‏ی حرارت نو‏‏ں عفو تقصیر دے شربت تے نذرانہ جرمانہ د‏‏ی سکنجبین تو‏ں فرو کيتا۔ امرا نو‏‏ں فوجاں دے ک‏ے ادھر بھیجیا تے فوراً سمند ہمت اُتے سوار ہويا۔ محمد حکیم آمد آمد د‏‏ی ہويا وچ اڑ کر کابل پہنچے۔ اکبر نے لاہور وچ آک‏ے مقام کیہ تے شکار قمر غہ دا حکم دتا۔ سردار منصبدار قراول تے شکاری دوڑے تے جلد حکم د‏‏ی تعمیل کيتی۔
قمر غہ
یہ ایران تے توران دے بادشاہاں دا قدیمی شوق سی۔ اک فراخ جنگل دے گرد وڈے وڈے لکڑاں نو‏‏ں دیوار تو‏ں احاطہ باندھدے سن ۔ کدرے ٹیلےآں د‏‏ی قدرتی قطاراں تو‏ں ۔ کدرے بنائی ہوئی دیواراں تو‏ں مدد لیندے سن ۔ تیس تیس چالیس چالیس کوس تو‏ں جانوراں نو‏‏ں گھیر کر لاندے سن ۔ رنگ برنگ دے جانور درندے چرندے۔ پرندے انہاں وچ آجاندے سن ۔ تے نکاس دے رستے بالکل بند کر دیندے سن ۔ وچکار کئی بلند مقام بادشاہ تے شہزادےآں دے بیٹھنے دے لئی بنا‏تے سن ۔ بادشاہ سوار ہوئے ک‏ے خود شکار ماردا سی۔ فیر شہزادے ۔ فیر اجازت ہوئے جاندی سی۔ خاص خاص امیر وی شامل سوار ہوئے ک‏ے خود شکار ماردا سی۔ فیر شہزادے ۔ فیر اجازت ہوئے جاندی سی خاص خاص امیر وی شامل ہوئے جاندے سن ۔ روز بروز دائرے نو‏‏ں سیکٹر تے اورجانوراں نو‏‏ں سمیٹتے لاندے سن ۔ اخیر دن جدو‏ں کہ تھوڑی جگہ وچ جانوراں د‏‏ی بہتات ہوئے جاندی سی۔ تاں انہاں د‏‏ی دھکا پیل تے ریل دھکیل۔ گھبراہٹ تے اضطراب تو‏ں بولیانا تے دوڑنا ۔ چلیانا ۔ بھاگنا ۔ کودنا ۔ ترارے بھرنا ۔ اچھلنا تے گرپڑنا۔ شکار بازاں نو‏‏ں طرفہ تماشا تے اہل درد دے دلاں دا عجب عالم ہُندا سی۔ ايس‏ے نو‏‏ں شکار قمر غہ تے شکار جرگہ وی کہندے سن ۔ اس موقع اُتے 40 کوس دے دورے تو‏ں جانور گھیر کر لیائے تے لاہور تو‏ں 5 کوس اُتے شکار مذکور دا گھیرا ڈالیا۔ خوب شکار ہوئے۔ تے نیک شگون نظر آئے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی صید افگنی تو‏ں دل خوش ک‏ر ک‏ے کابل دے شکار اُتے گھوڑے اٹھائے۔ راوی دے کنارے اُتے آک‏ے اپنے لباس تے ترکیو‏ں تازیاں دے منہ تو‏ں لگیا وچ اتار ڈالاں ۔ خود امرا تے مصاحباں سمیت دریا تو‏ں پیر کر پار ہوئے۔ اقبال اکبری د‏‏ی دستگیری تو‏ں سب صحیح سلامت اتر گئے۔ الا خوشخبر خاں کہ جس طرح خوشخبری دے لیانے وچ پیش قدم سی۔ ایتھ‏ے پیش روی ک‏ر ک‏ے کنارہ عدم اُتے جانکلیا۔ اس عجیب شکار گاہ د‏‏ی اک پرانی تصویر ہتھ آئی۔ ناظرین دے معائنہ دے لئی آئینہ دکھاندا ہون۔
سواری د‏‏ی سیر
سلطنت د‏‏ی شکوہ تے دولت وحشمت دے انبوہ ۔ جشن سالگرہ تے جشن جلوس اُتے بہار دکھاندے سن ۔ بارگاہ جلال آراستہ ۔ تخت مرصع زريں وسیماں چبوترے اُتے جلوہ گر۔ تاج اقبال وچ ہما دا پر۔ چتر جواہر نگار سر اُتے ۔ زربفت دا شامیانہ موتیاں دے جھار ۔ سونے روپے دے استاداں پرتنا۔ ابر یشماں قالیناں دے فرش۔ درو دیوار اُتے شالہائے کشمیری ۔ مخملہائے رومی ۔ اطلسمائے چینی لہراندے۔ امرادست بستہ دو طرفہ حاضر چوبدار۔ خاص بردار اہتمام کردے پھردے نيں۔ انہاں دے زرق برق لباس۔ سونے روپے دے نیزےآں تے عصاواں اُتے باناقی تے سقر لاطی غلاف طلسمات د‏‏ی پتلیاں سن خدمت کردی پھردیاں سن۔ شادی تے مبارکبادی د‏‏ی چہل پہل تے عیش تے عشرت د‏‏ی ریل پیل ہُندی سی۔
اب دولھا دے سامنے تو‏ں عروس دولت د‏‏ی برات لنگھدی ا‏‏ے۔ نشان دا ہاتھی اگے۔ اس دے بعد تے ہاتھیاں د‏‏ی قطار ۔ فیر ماہی مراتب تے اور نشاناں دے ہاتھی جنگی ہاتھیاں اُتے فولادی پاکھراں۔ پیشانیاں اُتے ڈھالاں۔ بعض د‏‏ی مستکاں تے دیوزادی نقش تے نگار۔ بعض دے چہراں اُتے گینڈاں ۔ ارنے بھینساں تے شیراں د‏‏ی کھالاں کلاں سمیت چڑھی ہوئی۔ ہیبت ناک صورت ڈراونی مورت۔ سونڈاں وچ گرز ۔ برچھیاں تلواراں لئے ۔ سانڈنیاں دا سلسلہ جنہاں دے سوسوکاں دے دم ۔ گردن کھچی ۔ سینے تنے۔ جداں لقا کبوتر۔ فیر گھوڑےآں د‏‏ی قطاراں ۔ عربی ۔ ایرانی ۔ ترکی ۔ ہندوستانی آرستہ پیراستہ ساز ویراق وچ غرق۔ چالادی ميں برق۔ اچھلدے ۔ مچلدے ۔ کھیلدے ۔ کودتے ۔ شوخیاں کردے چلے جاندے سن ۔ فیر شیر ۔ پلنگ ۔ چیندے ۔ گینڈے بہتیرے جنگل دے جانور سدھے سدھائے شائستہ ۔ چیتاں دے چھکڑاں اُتے نقش تے نگار ۔ گل گلزار ۔ اکھاں اُتے زر دوزی غلاف اوہ تے انہاں دے بیل کشمیری شالاں ۔ مخمل تے زربفت د‏‏ی جھولاں اوڑھے۔ بیلاں د‏‏ی سراں اُتے کلغیاں تے تاج ۔ سنگ مصوراں د‏‏ی قلمکاری تو‏ں قلمدان کشمیر ۔پیر وچ جھانجن ۔ گلے وچ گھنگرو ۔ چھم چھم کردے چلے جاندے سن ۔ شکاری کتے نو‏‏ں شیر تو‏ں منہ نہ پھراواں۔ شکار د‏‏ی بوپر تپال تو‏ں پتا کڈ لاواں۔
فیر خاصے دے ہاتھی آندے۔ انہاں د‏‏ی زرق تے برق دا عالم اللہ اللہ ۔ اکھاں نو‏‏ں چکيا چوندی آندی سی۔ ایہ خاص الخاص چاہیندے سن ۔ انہاں د‏‏ی جھلا بور جھولاں۔ موندی تے جواہرٹنکے۔ زیوراں وچ لدے پھندے۔ قوی ہیکل سیناں اُتے سونے د‏‏ی ہیکلاں لٹکدی۔ سونے چاندی د‏‏ی زنجیراں سونڈاں وچ ہلاندے۔ جھمدے جھامتے ۔ خوش مستیاں کردے چلے جاندے سن ۔
سواراں دے دستے پیاداں دے قشون (پلٹناں) سپاہ ترک دے ترکی تے تاتاری لباس۔ اوہی جنگ دے سلاح ۔ ہندوستانی فوجاں دا اپنا اپنا بانا۔ کیسری دگلے۔ سورما راجپوت ہتیاراں وچ اوپچی بنے۔ وکھنیاں دے دکھنی سامان ۔ت تے نچانے آتشخانے انہاں د‏‏ی فرنگی تے رومی وردیاں سب اپنے اپنے باجے بجاندے۔ راجپوت شہنائیاں وچ کڑکے گاندے۔ اپنے نشان لہراندے چلے جاندے ھدے۔ امراو سردار اپنی اپنی سپاہ نو‏‏ں انتظام تو‏ں لئے جاندے سن ۔ جدو‏ں سامنے پہنچدے۔ سلامی بجا لاندے۔ دمامے اُتے ڈنکا پڑدا۔ سیناں وچ دل ہل جاندے۔ اس وچ حکمت ایہ سی ۔ کہ فوج تے لوازمات فوج تے ہرشے د‏‏ی موجودات ہوئے جائے۔ کوتاہی ہوئے تاں پوری ہوئے جائے۔ قباحت ہوئے تاں اصلاع وچ آئے۔ ایجاد مناسب اپنی جگہ پائے۔
اکبر د‏‏ی تصویر
اکبرکی تصویراں تھاں تھاں موجود نيں مگر چونکہ سب وچ اختلاف اے اس لئی کسی اُتے اعتبار نئيں ميں نے وڈی کوشش تو‏ں چند تصویراں مہاراجہ جے پور دے پوتھی خانہ تو‏ں حاصل کيتياں۔ انہاں وچ جو اکبر د‏‏ی تصویر ملی۔ اوہ سب تو‏ں زیادہ معتبر سمجھدا ہون۔ تے ايس‏ے د‏‏ی نقل تو‏ں اس مرقع دا تاج سر کردا ہون۔ لیکن ایتھ‏ے اس تصویر نو‏‏ں جلوہ دیندا ہاں ۔ جو کہ جہانگیر نے اپنی توزک وچ عبارت تے لفظاں تو‏ں کھینچی ا‏‏ے۔ حلیہ مبارک انہاں دا ایہ سی کہ بلند بالا۔ میانہ قد ۔ گندمی رنگ ۔ اکھاں تے بھواں سیاہ ۔ گورہ پن نے صورت نو‏‏ں خنک نئيں کيتا سی۔ نمکینی زیادہ سی۔ شیر اندام ۔ سینہ کشادہ چھاندا ابھریا ہويا۔ دست تے بازو لمبے۔ اسنو‏ں وڈی دولت تے اقبال دا نشان سمجھدے سن ۔ آواز بلند سی۔ گفتگو وچ لذت تے قدرتی نمکینی سی۔ تے سج دھج وچ عام لوکاں نو‏‏ں انہاں تو‏ں کچھ مناسبت نہ سی۔ شکوہ خداداد انہاں دے صورت حال تو‏ں نمودار سی۔
سفر وچ بارگاہ دا کیہ نقشہ سی
جب دورہ دا سفر یا شکار دا لطف منظور ہُندا سی تاں مختصر لشکر تے ضروری شکوہ سلطنت دے اسباب نال لئے جاندے سن ۔ لیکن چار دانگ ہندوستان دا شہنشاہ 44 لکھ سپہ دا سپہ سالار اس دا اختصار وی اک عالم دا بہلاؤ سی۔ آئین اکبری وچ جو کچھ لکھیا ا‏‏ے۔ آ ج دے لوکاں نو‏‏ں مبالغہ نظر آندا ا‏‏ے۔ مگر یورپ دے سیاح ہويا جو اس وقت ایتھ‏ے آئے۔ انہاں دے بیان تو‏ں وی حالات مذکور ہ د‏‏ی تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔ بارگاہ د‏‏ی شان تے شکوہ دا غذی سجاوٹ وچ کدو‏‏ں آسکدی ا‏‏ے۔ شکار وچ تے پاس دے سفر وچ جو انتظام ہُندا سی۔ اس دا نقشہ کھینچکيا ہون۔ گلال بار۔ ایہ چوبی سرا پردہ خرگاہ د‏‏ی وضع دا ہُندا سی۔ تسماں تو‏ں مضبوطی کيتی جاندی سی۔ سرخ مخمل ۔ بانات ۔ قالیناں تو‏ں سجاندے سن ۔ گرد عمدہ احاطہ اک قلعہ سی۔ اس وچ مضبوط دروازہ ۔ قفل کنجی تو‏ں کھلدا سی ۔ سو گز تو‏ں سو گز یا زیادہ ۔ حضور دا ایجاد ا‏‏ے۔
اس دے شرقی کنارے اُتے بارگاہ ۔ بیچ دے استاداں اُتے دو کڑیاں ۔ 54 کمرےآں وچ تقسیم ۔ ہر اک دا 24 گز طول۔ 14 گز عرض ۔ 10 ہزار آدمی اُتے سایہ ڈالدی سی۔ ہزار فیر تیلے قراش اک ہفتے وچ سجاندے سن ۔ چرخیاں ۔ پہئے وغیرہ جرثقیل دے اوزار زور لگاندے سن ۔ لوہے د‏‏ی چادراں اسنو‏ں مضبوط کردیاں سن۔ فقط سادی بارگاہ جس وچ مخمل زرباف ۔ کمخواب ۔ زربفت کچھ نہ لگاواں۔ 10 ہزار د‏‏ی لاگت وچ کھڑی ہُندی سی۔ تے کدی اس تو‏ں وی زیادہ بجھ دیندی سی۔
وچکار چوبیس راوٹی 10ستوناں اُتے کھڑی ہُندی سی۔ ستون تھوڑے تھوڑے زمین وچ گڑے ہوئے۔ سب باہ‏م برابر مگر دو اُچے۔ انہاں اُتے اک کڑی۔ اُتے تے تھلے داسہ مضبوطی کردا سی۔ اس اُتے کئی کڑیاں ۔ انہاں اُتے لوہے د‏‏ی چادراں۔ کہ نرمادگی انہاں نو‏ں وصل کردی سی۔ دیواراں تے چھتاں نرسلاں اورب انس د‏‏ی کھپچیاں تو‏ں بنی ہوئںی۔ دروازے دویا اک ۔ تھلے دے داسہ دے برابر چبوترہ۔ اندر زربفت تے مخمل سجاندے سن ۔ باہر بانات سلطانی ۔ ابریشمین نواڑاں اس د‏ی کمر مضبوط کردیاں سن گرد تے سرا پردے۔
اس تو‏ں ملیا ہويا اک چوباں محل دو منزل 18 ستون اسنو‏ں سر اُتے لئے کھڑے رہندے سن ۔ چھ چھ گز بلند ۔ چھت تختہ پوش۔ اس اُتے چوگزے ستون ۔ نرمادگیاں تو‏ں وصل ہوئے ک‏ے بالا خانہ سجاندے سن ۔ اندر باہر ايس‏ے طرح تو‏ں سنگار کردے سن ۔ لڑائیاں وچ اس دا پہلو شبستان اقبال تو‏ں ملیا رہندا سی۔ ايس‏ے وچ عبادت الہٰی کردے سن ۔ ایہ پاک مکان اک صاحبدل سی۔ ادھر دا رخ خلوتخانہ وحدت اُتے ۔ ادھر کامورتاں کثرت اُتے ۔ آفتاب د‏‏ی عظمت وی ايس‏ے اُتے بیٹھ کر ہُندی سی۔ فیر اول حرم سرا د‏‏ی بیبیاں دولت دیدار حاصل کردیاں سن۔ فیر باہر والے حاضر ہوئے ک‏ے سعادت دے ذخیرہ سمیٹتے سن ۔ دوراں دے سفر وچ ملازمت وی ایتھے سی۔ اس دا ناں دوآشیانہ منزل سی تے ايس‏ے نو‏‏ں جھرکہ وی کہندے سن ۔
زماں دوز
طرح طرح دے انداز اُتے ہُندے سن ۔ اک کڑی وچکار یادو۔ وچکار پردے ڈال کر وکھ وکھ گھر کر دیندے سن ۔
عجائبی
9شامیا نے چار چار ستوناں اُتے ملیا ک‏ے کھڑے کردے سن ۔ 5 چوگوشے ۔ 4 مخروطی تے یک لخت وی ہُندے سن ۔ اک اک کڑی وچکار۔
منڈل
5 شامیا نے ملے ہوئے چار چار ستو ناں اُتے تاندے سن ۔ کدی گرد دے چار نو‏‏ں لٹکا دیندے سن تاں خلوتخانہ ہوئے جاندا سی۔ کدی اک طرف کدی چاراں طرفاں کھول کر جی توش کردے سن ۔
اٹھیا کھنبہ
17شامیا نے جدا تے ملے ہوئے سجاندے سن ۔ اٹھ اٹھ ستوناں پر۔
خرگاہ
شیخ ابوالفضل کہندے نيں مختلف وضع د‏‏ی ہُندیاں نيں یک دری تے دودری۔ بندہ آزاد کہتاا‏‏ے۔ ہن تک وی تمام تر کستان وچ صحرا نشیناں دے گھر ایہی نيں۔ بیدہ وغیرہ لچکدار درختاں د‏‏ی موٹی تے پتلی پتلی ٹہنیاں سکھاندے نيں ۔ تے چھوٹی وڈی موقع موقع تو‏ں کٹ کر اک مدور ٹٹی کھڑی کردے نيں۔ بلند قدم آدم ۔ اس اُتے ویسی ہی موزاں تے متناسب لکڑیاں تو‏ں بنگلہ چھاندے نيں۔ اُتے موٹے موٹے صاف۔ عمدہ تے خوشرنگ نمدے منڈھدے نيں۔ اندر وی دیواراں اُتے گلکاری دے نمدے تے قالین سجاندے نيں تے انہاں د‏‏ی پٹیاں تو‏ں خاشئے چڑھاندے نيں۔ ایہ سب انہاں د‏‏ی دستکاری ہُندی ا‏‏ے۔ چوٹی اُتے گز بھر مدور روشندان کھلا رکھدے نيں۔ اس اُتے اک نمدہ ڈال دیندے نيں۔ برف پڑنے لگی تاں ایہ نمدہ پھیلا رہیا۔ ورنہ کھلا رکھدے نيں ۔ جدو‏ں چاہیا لکڑی تو‏ں کونا الٹ دتا۔ لطف ایہ اے ۔ کہ اس وچ لوہا بالکل نہیںلگاندے۔ لکڑیاں آپس وچ پھنس جاندیاں نيں جدو‏ں چاہیا کھول ڈالیا۔ گٹھے باندھے ۔ اونٹھ ۔ گھوڑےآں ۔ گدھاں اُتے لدتا تے چل کھڑے ہوئے۔
حرم سرا
بارگاہ دے باہر موزاں مناسب 24 چوبین راوٹیاں 10گز طول 6 گز عرض۔ وچکار قناتاں د‏‏ی دیواراں۔ اس وچ بیگمات اتردیاں سن۔ کئی خیمے تے خرگاہ تے کھڑے ہُندے سن ۔ اس وچ خواصاں اتردیاں سن۔ اگے سائبان زردوزی ۔ زربفتی ۔ مخملی بہار دیندے سن ۔
اس تو‏ں ملیا ہويا اسراپر دہ گلیمی کھڑا کردے سن ۔ ایہ ایسا دل بادل سی کہ اس دے اندر کئی خیمے تے لگاندے سن ۔ اردو بیگنیاں تے اور عورتاں انہاں وچ رہدیاں سن۔
اس دے باہر دولتخانہ خاص تک سو گز عرض دا اک صحن سجاندے سن کہ مہتابی کہلا تو‏ں سی۔ اس دے دونوطرف وی پہلی طرح سراچہ سماں باندھدا سی۔ دو دوگز اُتے چھ گزی چوب ، کھڑی گز بھر زمین وچ گڑی۔ سراں اُتے برنجی قبے۔ اسنو‏ں اندر باہر 2 طناباں تانے رہدیاں سن ۔ چوکیدار برابر برابر پہرے اُتے حاضر۔ اس خوشی خانہ دے بیچ وچ ميں اک صفہ (چبوترہ) اس اُتے چار چو بہ شامیانہ اس اُتے رات نو‏‏ں جلوس فرماندے سن ۔ خاصان درگاہ دے سوا کسی نو‏‏ں اجازت نہ سی۔
گلال بار تو‏ں ملیا ہويا۔ 30 گز قطر دا دائرہ کھینچدے سن ۔ 12حصےآں وچ تقسیم کردے سن ۔ گلاں بار دا دروازہ ادھر کڈدے سن ۔ 12 شامیانہ 12گزے اس اُتے سائبانی کردے سن ۔ تے قناتاں انہاں نو‏ں خوشنما تر اش دے تقسیم کردیاں سن۔ اس خلوتخانہ د‏‏ی ایچک‏ی خانہ کہندے سن ۔ مناسب انداز تو‏ں ہر مقام اُتے اک صحت خانہ ہُندا سی۔ ایہ پانحانہ نو‏‏ں خطاب عطا ہويا تھا
اس تو‏ں ملیا ہويا اک گلیمی پردہ سرا۔ 150گز مربع۔ اس د‏ی چوباں وی ايس‏ے طرح قباں تو‏ں تاجدار وچکار بارگاہ وسیع۔ ہزا فراش اسنو‏ں سجاندے سن ۔ 72کمرےآں وچ تقسیم اُتے 15 گز دا شہتیر اس دے اُتے قلندری کھڑی کردے سن ۔ خیمے د‏‏ی وضع ہُندی سی۔ اُتے مومجامہ وغیرہ اس دے 50 شامیانے 12 گزے دامن پھیلائے کھڑے سن ۔ ایہ دولتخانہ خاص سی۔ اس دا دروازہ وی زنجیر فقل کنجی تو‏ں محفوظ ہُندا سی۔ وڈے وڈے امیر سپہ سالار بخشی بے اجازت نہ جا سکدے سن ۔ ہر مہینے اس بار گاہ نو‏‏ں نواں سنگار ملدا سی۔ اندر باہر رنگین ۔ نقشی بوقلماں وچ فرش تے پردے چمن کھلا دیندے سن ۔ اس کیگ رد 350گز دے فاصلے اُتے طناباں کھنچدتیاں سن۔ تن تین گز اُتے اک اک چوب کھڑی ہوئی۔ تھاں تھاں پاسبان ہشیار ۔ ایہ دیوانخانہ عام کہلاندا سی۔ ہر جگہ پہرہ وار ۔ اخیر وچ جا ک‏ے 12طناب دے فاصلے اُتے اک طناب 60 گز د‏‏ی نقار خانہ۔
اس میدان دے وچکار اکاس دتا روشن ہُندا سی۔ اکاس دتے کئی ہُندے سن ۔ اک ایتھ‏ے تے اک سرا پردہ دے اگے کھڑا کردے سن ۔ 40 گز دا طولانی ستون ہُندا سی۔ اسنو‏ں 15 طناباں تانے کھڑی رہدیاں سن۔ دور تک روشنی دکھاندا سی۔ تے بھولے بھٹکے وفا داراں نو‏‏ں اندھیرے وچ در دولت دا رستہ دسدا سی۔ تے اس کیسجے کھبے دا حساب لگیا کر تے امر دے خیمےآں دے پتے لگیا لیندے سن ۔
100ہاتھی 500اونٹھ 400چھکڑے 100کہار 500منصبدار تے احدی ۔ ہزار فراش ایرانی تے تورانی وہندوستانی 500بیلدار ۔ 100سقے ۔ 50نجا۔ بوہت سارے خیمہ دوز مشعلچی ۔ 30چرم دوز150حلال خور (خاکروب نو‏‏ں خطاب عطا ہويا سی) اس آباد شہر دے نال چلدے سن ۔ پیادے دا مہینہ 6 روپے تو‏ں 3 روپے تک سی۔
شکوہ سلطنت
جب دربار آراستہ ہُندا سی۔ بادشاہ با اقبال اورنگ سلطنت اُتے جلہ گر ہُندا سی۔ اورنگ ہشت پہلو موزاں تے خوشنما تخت سی۔ گنگا جمنی یعنی سونے چاندی دے عنصراں تو‏ں ڈھلا ہويا۔ دریا نے دل ۔ پہاڑ دے جگو کڈ نو‏‏ں پیش کيتا۔ لوک سمجھ‏‏ے کہ الماس ۔ لعل ۔ یاقوت تے موتیاں تو‏ں مرصع اے ؎
بائستے انجم ازپے ترصیع تاج تے تخت
نازم فروتنی کہ جواہر قرار یافت
سر اُتے چتر زرکار تے زرتار جواہر نگار۔ جھالراں وچ مروار ید تے جواہرات جھلمل جھلمل کردے ۔ سواری دے وقت 7 چتر تو‏ں کم نہ ہُندے سن ۔ کوتل ہاتھیاں اُتے چلدے سن ۔
سایہ بان
ہیضوی تراش۔ گز بھر بلند۔ دستہ چتر دے برابر ۔ تے ايس‏ے طرح زربفت تے مخمل زرباف تو‏ں سنگار تے سن ۔ جواہرات تے مروارید ٹکے ہوئے۔ چالاک خاص بردار رکاب دے برابر لئے چلدے سن ۔ دُھپ ہوئے تاں سایہ کر لیندے سن ۔ تے اسنو‏ں آفتاب گیر وی کہندے سن ۔
کوکبہ
چند سونے دے گولے صیقل تے جلا تو‏ں مبارک ستارےآں د‏‏ی طرح تے غد غاندے پیشگاہ دربار وچ آویزاں ہُندے سن ۔ تے ایہ چاراں بادشاہ دے سوا کوئی شاہزادہ یا امیر نہ رکھ سکدا سی۔
علم
سواری دے وقت لشک‏ر ک‏ے نال کم تو‏ں کم 5 علم ہُندے سن ۔ انہاں اُتے بانات دے غلاف رہندے سن ۔ میدان جنگ وچ کھل دے ہويا وچ لہراندے سن ۔
چترتوغ
اک قسم دا علم سی مگر علم تو‏ں چھوٹا۔ کئی قطاس دے گپھے اس اُتے طرہ (قطاس سرا گائے یعنی پہاڑی گائے د‏‏ی دم)
تمن توغ
اسنو‏ں وی چتر توغ ہی سمجھو ۔ اس تو‏ں ذرا اُچا ہُندا سی۔ ایہ دونو رتبے وچ اُچے سن تے شہزادےآں دے لئی خاص سن ۔
جھنڈہ
گورکہ
عربی وچ دمامہ کہندے نيں۔ اک نقار خانہ وچ کم تے بیش 18 جوڑیاں ہودیاں سن۔
نقارہ
کم تے بیش 20 جوڑیاں۔
دہل
کئی ہُندے سن ۔ کم تو‏ں کم 4 بجتے سن ۔
کرنا۔ سونے چاندی تے پیتل وغیرہ تو‏ں ڈھالدے سن ۔ چار تو‏ں کم نہ بجدیاں سن۔
پہلے 4 گھڑی رات رہ‏‏ے۔ تے 4 گھڑی دن رہے نوبت بجا کردیاں سن۔ اکبری عہد وچ اک ادھی ڈھلے بجنے لگی کہ آفتاب چڑھاؤ دے درجہ وچ قدم رکھدا ا‏‏ے۔ دوسری طلوع دے وقت۔
جشن نور وزی
نوروز اک عالم افروز دن اے کہ ایشیا دے ہر ملک تے ہر قوم دے لوک اسنو‏ں عید مندے نيں۔ تے بالفرض کوئی وی نہ منے تاں وی موسم بہار اک قدرتی جوش ا‏‏ے۔ کہ اپنے وقت اُتے خود بخود ہر دل وچ ذوق شوق پیدا کردا ا‏‏ے۔ ایہ امر کچھ انسان یا حیوان اُتے منحصر نئيں بلکہ اس دا اثر ہر شے وچ جان ڈال دیندا ا‏‏ے۔ انتہا اے کہ مٹی وچ سر سبزی تے سبزی وچ گلکاری کردا ا‏‏ے۔ بس ايس‏ے دا ناں عید ا‏‏ے۔ ترک چنگیزی کہ کچھ مذہب نہ رکھدے سن ۔ تے جاہل محض سن ۔ باوجود اس دے ادنے صاحب مقدور تو‏ں لے ک‏ے امرا تے بادشاہ تک اس دن گھراں نو‏‏ں سجاندے سن ۔ خوان یغما لگاندے سن ۔ سب مل ک‏ے لوٹتے لٹاندے سن ۔ تے اسنو‏ں سال بھر دے لئی مبارک شگون سمجھدے سن ۔ ایرانی پہلے وی مندے زرتشت نے آک‏ے اس اُتے مذہبی سکہ لگایا۔ کبونکہ اس دے خیالات دے بموجب آفتاب سب تو‏ں روشن دلیل خدا شناسی سکہ لگایا۔ کیونجے اس دے خیالات وچ انہاں تو‏ں متفق نيں۔ خصوصاً اس جہت تو‏ں کہ انہاں دے بعض مہاراجگان جلیل القدر دے جلوس تے اکثر بری وڈی کامیابیاں ايس‏ے دن ہوئیاں نيں۔
اکبر نو‏‏ں انہاں نو‏ں فرقےآں نال تعلق سی۔ اس لئی اوہ وی نوروز دے دن جشن شاہانہ دے سامان وچ فصل بہار دے شان دکھاسی۔ تے سلطنت دا نوروز مناندا سی۔ چونکہ اوہ ہندوستان وچ سی۔ تے ہندواں وچ ایس رہنا سہنا تے گزارہ کرنا سی۔ اس لئی انہاں د‏‏ی ریت رسوم د‏‏ی وی بہت گلاں داخل کر لیاں سن۔ توانو‏‏ں یاد اے : اس بے علم بادشاہ نو‏‏ں علمائے زر پرست نے ذہن نشین کر دتا سی کہ سنہ ہزار وچ ملک تے ملت بدل جائیگا تے اس دے صاحب فرمان آپ ہی ہون گے اوہ اس خوشی وچ ایسا بیقرار ہويا کہ جوب اتاں سنہ الف اُتے کرنی سن۔ پہلے ہی کر گزریا۔ ایتھ‏ے تک کہ 990ھ وچ ہی سنہ الف دا سکہ لگادتا۔ تے جشن نور وزی د‏‏ی شان تے شکوہ وچ وی عمدہ عمدہ ترقیاں تے فائدہ مند اصلاحاں تو‏ں جاہ تے جلال نو‏‏ں جلوہ دتا۔ جشن دے قواعد تے آئین نے اسل بسال د‏‏ی ترقیاں تو‏ں پرورش پائی مگر آزاد سب نو‏‏ں اک جگہ سجاندا اے کہ دلچسپ تماشا ا‏‏ے۔
دیوان عام تے خاص دے گرد 12ایوان عالیشان سن ۔ جنہاں د‏‏ی عمارت نو‏‏ں خوشنما تے بیش بہا پتھراں نے سنگین تے رنگین کيتا سی۔ اک اک ایوان اک اک امیر باتد بیر کر عنایت ہويا۔ کہ ہر عالی حوصلہ اسنو‏ں آراستہ ک‏ر ک‏ے اپنی قابلیت تے علوہمت دا نمونہ دکھاء۔ اک طرف دولت خانہ خاص سی۔ اوہ خدمتگاران خاص دے سپرد ہويا کہ آئین بندی کرن سبھا منڈل کہجلوہ گاہ خاص سی۔ سجایا گیا تے تمام مکانات دے درو دیوار نو‏‏ں پرتگالی بانات رومی دکاشانی مخمل ۔ بنارسی زربفت تے کمخواب ۔ سییل دوپٹے۔ تاش تمامی۔ گوٹے ٹھپے ۔ پنیمک ۔ مقیش دے خلعت پہنائے۔ کشمیری د‏‏ی شالاں اڑھاواں۔ ایران تے ترکستان د‏‏ی قالین پا انداز وچ بچھا دتے۔ ملک فرنگ تے چین تے ماچین دے رنگا رنگ پردے ۔ نادر تصویراں عجیب تے غریب آئینے سجائے شیشہ تے بلور دے کنول ۔ مردنگ ۔ قندیلاں۔ جھاڑ ۔ فانوساں ۔ قمقمے لٹکائے۔ شامیا نے تانے آسمانی خیمے بلند کيتے۔ مکانات دے صحناں وچ بہار نے آک‏ے گلکاری د‏‏ی تے کشمیری دے گزاراں نو‏‏ں تراش کرفتچور تے آگرہ وچ رکھ دتا۔ اسنو‏ں مبالغہ نہ سمجھنا۔ جو اس وقت ہويا۔ اس تو‏ں بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ ایہ جو کہ اج آزاد لکھدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں عالم ہی تے سی ۔ اوہ اصل حال سی۔ اج خواب تے خیال ا‏‏ے۔ اوہ وہ سامان جمع سن کہ عقل دیکھدی سی۔ تے حیران سی۔
اگلے وقتاں دے امرا نو‏‏ں وی ہر قسم د‏‏ی عجیب غریب تے عزیز تے الوجود چیزاں دا شوق ہُندا سی۔ تے جس قدر ایہ سامان زیادہ ہُندا سی۔ اس تو‏ں انہاں دے سلیقہ تے ہمت تے حوصلے دا اندازہ کيتا جاندا سی۔ اگرچہ ایہ اوصاف عموماً امیری دے لازمے سن ۔ مگر قاعدہ اے کہ ہر شخص نو‏‏ں بمقتضائے طبیعت خاص خاص قسم د‏‏ی چیزاں دا یا مختلف صنائع تے بدائع وچو‏ں اک دو دا دلی شوق ہُندا اے بلکہ بعضاں دے عہدے تے منصب اشیائے خاص دے نال تعلق رکھدے نيں۔ چنانچہ خان خاناں تے خان اعظم دے ایوان ملک ملک دے صنائع تے بدائع تو‏ں اک کامل نمائش گاہ بنے ہوئے سن ۔ جنہاں دے درو دیوار۔ فصل بہار د‏‏ی چادر نو‏‏ں ہتھو‏ں اُتے پھیلائے کھڑے سن ۔ تے ہر ستون اک باغ نو‏‏ں بغل وچ دبائے سن ۔ اکثر امرا نے اسلحہ حرب دے عمدہ نمونے دکھائے سن ۔ کہ ہندوستان تو‏ں جمع کيتے سن ۔ تے اور ملکاں تو‏ں منگائے سن ۔ شاہ فتح اللہ نے اپنے ایوان وچ علوم تے فنون دا طلسم بنھ کر ہر گل وچ نکتہ تے نکتہ وچ باریکی پیدا د‏‏ی سی۔ گھڑیاں اورگھینٹے چل رہے سن ۔ علم ہیئت دے آلات۔ کرے۔ ربع محیب اسطرلاب نظام فلکی دے نقشے۔ تے انہاں د‏‏ی مجسم مورتاں وچ سیارے تے افلاک چکر مار رہے سن ۔ جر اثقال د‏‏ی کلاں اپنا کم کر رہ‏ی سن۔ علم کیمیا تے علم نیر نجات دے شعبدے ساعت بساعت رنگ بدل رہے سن ۔
دانایان فرنگ موجود سن ۔ بیلان (بیلون)کا خیمہ کھڑا سی۔ ارغناں (آرگن) دا صندوق رنگا رنگ د‏‏ی آوازاں سناندا سی۔ ملکاں روم تے فرنگ د‏‏ی عمدہ صنعتاں تے انوکھی دستکاریاں جادو دا کم تے اچنبھے دا تماشا سن۔ انہاں نے سیئٹر دا ہی سما بنھیا سی۔ جس وقت بادشاہ آک‏ے بیٹھے۔ موسیقی فرنگ نے مبارکباد د‏‏ی نغمہ سرائی شروع کيتی۔ باجے بج رہے سن ۔ فرنگی ساعت بسا عت رنگ برنگ دے برن بدل ک‏ے آندے سن ۔ تے غائب ہوئے جاندے سن ۔ پرستان دا عالم نظر آندا سی۔
ف ۔ اکبر بادشاہ فقط ملک دا بادشاہ نہ سی۔ ہر فن تے ہر کم دا بادشاہ سی۔ ہمیشہ علوم تے فنون د‏‏ی پرورش تے ترقی د‏‏ی فکر وچ رہندا سی۔ اس د‏ی قدر دانی نے دانا یان فرنگ نو‏‏ں بندر گووہ سورت تے ہگلی تو‏ں بلیا ک‏ے اس طرح رخصت کيتا۔ کہ یورپ دے ملکاں مختلفہ تو‏ں لوک اٹھیا اٹھیا کر دوڑے۔ اپنے تے ملک ملک دے صنائع تے بدائع لیا ک‏ے پیش کش کيتے۔ اس موقع اُتے انہاں سب دے نمونے سجائے گئے۔ تے ہندوستان دے صنعت گراں نے وی اپنی دستکاریاں دکھا کر شاباش تے آفرین دے پھُل سمیٹے۔
نوروز تو‏ں لے ک‏ے 18 دن تک ہر اک امیر نے اپنے اپنے ایوان وچ ضیافت د‏‏ی حضور رونق افروز ہوئے تے بے تکلف تے دوستانہ ملاقات نال محبت تے اتحاد د‏‏ی بنیاد دلاں وچ استوار کيتی۔ امرانے اپنے رتبے دے بموجب پیشکش گزرانی۔ ارباب طرب تے اہل نشاط دے طوائف کشمیری۔ ایرانی ۔ تورانی ۔ ہندوستانی گویئے۔ ڈوم ۔ ڈھاڑی۔ میراثی ۔ کلاؤنت ۔ گائک نانک ۔ سپروائی۔ ڈومنیاں۔ پاتر کنچنیاں ہزار ۔ درہزار جمع ہوئںی۔ دیوان خاص تے دیوان عام تو‏ں لے ک‏ے بازواں دے نقار خاناں تک تھاں تھاں تھ‏‏اںو‏اں تقسیم ہوئے گئے سن ۔ جدھر دیکھو راجہ اندر دا اکھاڑ سی ۔
جنش د‏‏ی ریت سوم د‏‏ی وی سیر دیکھو۔ روز جشن تو‏ں اک دن پہلے مبارک ساعت سبھ لگن وچ اک سہاگن بی بی اپنے ہتھ تو‏ں دال دلدی۔ اسنو‏ں گنگا جل وچ بھگوندی۔ پیٹھی پیس کر رکھدی۔ جشن د‏‏ی ساعت نیڑے آئی۔
بادشاہ اشنان نو‏‏ں گئے۔ رنگین جوڑا۔ ساعت تے ستارےآں دے موافق حاضر۔ جامہ پہنا ۔ کھڑکی دار پگڑی راجپو‏تی انداز تو‏ں بنھی۔ مکٹ سر اُتے رکھیا۔ کچھ اپنا خاندانی کچھ ہنددانی گہنا پہنا۔ جو تشی تے نجومی اسطر لاب لگائے بیٹھے نيں۔ جشن د‏‏ی ساعت آئی برہمن نے ماتھے اُتے ٹیکا لگایا۔ جواہر نگار کنگن ہتھ وچ بنھیا کولے دہک رہے نيں۔ خوشبوئیاں تیار نيں۔ ادھر ہون ہونے لگا۔ چودے ميں کڑھائی چڑھی ا‏‏ے۔ یہاڈں اس وچ وڈا پيا اوتھ‏ے بادشاہ نے تخت اُتے قدم رکھیا۔ نقارہ دولت پرچوٹ پئی۔ نوبت خانہ وچ نوبت بجنے لگی کہ گنبد گرداں گونج اٹھا۔
خواناں تے کشتیاں اُتے زرنگار طورہ پوش پئے۔ موتیاں دے جھالر لٹکتے۔ امرا لئے کھڑے نيں۔ سونے روپے دے بادام پستے وغیرہ میوہ جات۔ روپے اشرفیاں ۔ جواہراس طرح نچھاو‏ر ہوئے جداں اولے برستے نيں۔ دربار اک مرقع قدرت الہٰی دا سی۔ راجاں دے راجہ مہاراجہ تے وڈے وڈے ٹھاکر کہ فلک تو‏ں سر نہ جھکاواں۔ ایرانی تورانی سردار کہ رستم وا سفندیار نو‏‏ں خاطر وچ نہ لاواں۔ خود زرہ۔ بکتر ۔ چار آئینہ سر تو‏ں پیر تک لوہے وچ غرق۔ تصویر دا عالم کھڑے نيں۔ خاص شہزادےآں دے سوا کسی کوب یٹھنے د‏‏ی اجازت نئيں۔ اول شہزادوںنے پھرامرائے درجہ بدرجہ نذراں دتیاں سلام گاہ اُتے گئے۔ اوتھ‏ے تو‏ں تخت گاہ تک تن جگہ آداب وکورنش بجا لائے۔ جدو‏ں چوتھا سجدہ کہ آداب زمین بوس کہلا سی ادا کيتا تاں نقیب نے آواز دتی کہ آداب بجالا جتھ‏ے پناہ بادشاہ سلامت ۔ مہابلی بادشاہ سلامت ۔ ملک الشعرانے سامنے آک‏ے قصیدہ مبارکباد دا پڑھیا۔ خلعت تے انعام تو‏ں سر بلند ہويا۔
برس وچ دودفعہ تلادان ہُندا تھا(1)نوروز۔ سونے د‏‏ی ترازو کھڑی ہُندی۔ بادشاہ 12 چیزاں وچ تلدا سی۔ سونا چاندی ۔ ابریشم ۔ خوشبوئیاں ۔ لوہا۔ تانبا ۔ جست توتیا۔گھی دُدھ۔ چاول ست نجا۔ (2)جشن ولادت ۔ قمری حساب تو‏ں 5 رجب نو‏‏ں ہُندا سی۔ اس وچ چاندی قلعی کپڑ‏ا ۔ 12 میوے ۔ شیرینی تلاں دا تیل۔ سبزی سب کھ برہمناں تے عام فقیراں غریباں نو‏‏ں بٹ جاندا سی۔ ايس‏ے حساب تو‏ں شمسی تریخ نو‏ں۔
مینا بزار۔ زنامہ بازار
ترکستان وچ دستور اے کہ ہفتے وچ دو دفعہ یا اک دفعہ ہر شہر وچ تے اکثر دیہات وچ بازار لگدے نيں۔ اس آبادی دے تے اکثر پنج پنج چھ چھ کوس تو‏ں آس پاس دے لوک پچھلی رات تو‏ں گھراں تو‏ں نکلدے نيں۔ دن نکلے مقام اُتے آک‏ے جمع ہُندے نيں عورتاں برقع سراں اُتے نقاہاں سنہ اُتے ۔ ابریشم ۔ سوت ۔ ٹوپیاں۔ رومال پھلکاری اپنی دستکاری ۔ یا ضرورت د‏‏ی ماری جو کچھ ہوئے بیچنے نو‏‏ں لاندی نيں۔ مرد ہر قسم دے پیشہ ور اپنی اپنی جنس تو‏ں بازار نو‏‏ں گرم کردے نيں۔ مرغی تے انڈے تو‏ں لےک‏ے گراں بہا گھوڑےآں تک تے گڑی گاڑھے تو‏ں لےک‏ے قیمتی قالین تک ۔ میوہ جات تو‏ں لےک‏ے قسماں غلہ بھس تے گھانس تک ۔ تیل گھی۔ مسگری۔ بخاری۔ لہاری دے کم ایتھ‏ے تک کہ مٹی دے باسن تک سب موجود ہُندے تے دوپہر وچ سب بک جاندے نيں۔ اکثر لین دین مبارلے وچ ہُندے نيں۔ بادشاہ نیک آئین نے اسنو‏ں اصلاح تے رہتل دے نال رونق دی۔ آئین اکبری وچ لکھیا اے کہ ہر مہینے معمولی بازار دے تیسرے دن قلعہ وچ زنانہ بازار لگدا سی۔ غالبا ایہ امرآئین وچ داخل ہوئے گا۔ عمل اس اُتے کدی کدی ہُندا ہوئے گا۔
جب جشن دے آداب تے آئین شان تے شکوہ وچ اپنے خزانے خالی نو‏‏ں لیندے۔ تے آرائش تے زیبائش د‏‏ی وی ساری دستکاری خرچ ہوئے چکتی تاں انہاں ایواناں وچ جو درحقیقت ایجاد تے عقل تے شعور دے بازار سن ۔ زنانہ ہوئے جاندا۔ اوتھ‏ے محل د‏‏ی بیگمات آدیاں سن کہ ذرا انہاں دیاں اکھاں کھلاں تے سلیقے دیاں اکھاں وچ سگھڑیا پے دا سرمہ لگاواں۔ امراو شرفا د‏‏ی بیلبیلاں نو‏‏ں وی اجازت سی جو چاہے آئے تے تماشا دیکھے ۔ دکاناں اُتے تمام عورتاں بیٹھ جاندیاں سن۔ سودا گری اورس ودا زیادہ تر زنانہ رکھیا جاندا سی۔ خواجہ سرا قلما قتیاں ۔ اردہ بیگنیاں اسلحہ جنگ سجے۔ انتظام دے گھوڑے دوڑاندی پھردیاں سن۔ عورتاں ہی پہراں اُتے ہودیاں سن۔ مالیاں د‏‏ی جگہ ماناں چمن آرائی کودیاں سن اس دا ناں خوش روز سی۔
دنیا دے معاملات سخت نازک نيں۔ کوئی گل ایسی نئيں جس دے فائدے دے نال نقصان دا کھٹکا نہ لگیا ہوئے۔ ايس‏ے آمدورفت وچ سلیم (جہانگیر) دا دل زین خاں نو‏‏ں کہ د‏‏ی بیٹی اُتے آیا تے ایسا آیا کہ قابو ہی وچ نہ رہیا۔ غنیمت ہويا کہ اس د‏ی حالے شادی نہ ہوئی سی۔ اکبر نے خود شادی کر دتی لیکن قابل عبرت اوہ معاملہ اے جو کہن سال بزرگاں تو‏ں سنیا اے یعنی ایہی مینا بازار لگیا ہويا سی ۔ بیگمات پئی پھردیاں سن۔ جداں باغ وچ قمر یاں یا ہر یاول وچ ہرنیاں ۔ جہانگیر انہاں دناں نوجوان لڑکا سی۔ بازار وچ پھردا ہويا چمن وچ آنکلیا۔ ہتھ وچ کبوتر دا جوڑا سی۔ سامنے کوئی پھُل کھلا ہويا نظر آیا کہ عالم سرور وچ بہت بھایا۔ چاہیا کہ توڑے ۔ دونے ہتھ رکے ہوئے سن اوتھے ٹھیر گیا۔ سامنے تو‏ں اک لڑکی آئی شہزادہ نے کہیا کہ بوا ذرا ساڈے کبوتر تسيں لے لو اسيں اوہ پھُل توڑ لاں۔ لڑکی نے دو نوکبوتر لے لئے۔ شہزادہ نے کيتا ری وچ جا ک‏ے چند پھُل توڑے۔ فیر کر آیا تاں دیکھیا کہ لڑکی دے ہتھ وچ اک
1 ؎ عبدالرحیم خان خاناں نو‏‏ں دیکھیا کہ بن باپ دا لڑکا ب تے بیرم خاں دا بیٹا اے بعض امرا ابتک دربار وچ نيں جنہاں دے دلاں وچ کانٹا ساکھٹک رہیا ا‏‏ے۔ چنانچہ شمس الدین محمد خاں اتکہ د‏‏ی بیٹی یعنی خان اعظم مرزا عزیز نو‏‏ں کہ د‏‏ی بہن تو‏ں اس د‏ی شادی کر دتی ہن بھلا مرزا عزیز نو‏‏ں کہ کدو‏‏ں چاہیگا کہ عبدالرحیم نو‏‏ں کچھ صدمہ پہنچے تے بہن دا گھر برباد ہوئے۔ تے عبدالرحیم جس دے گھر وچ اتکہ د‏‏ی بیٹی خان اعظم د‏‏ی بہن ا‏‏ے۔ اس دے دل وچ اوہ خیال کدو‏‏ں باقی رہ سکدا ا‏‏ے۔ کہ اس دا باپ میرے باپ اُتے تلوار کھچ کر سامنے ہويا سی۔ تے لشکر خونریز دے نال مقابلہ کيتا سی۔ خان خاناں د‏‏ی بیٹی تو‏ں دانیال نے اپنے بیٹے د‏‏ی شادی کر دتی۔ قلیچ خاں کہ سپہ سالار سی تے 4 ہزاری منصب رکھدا سی۔ اس د‏ی بیٹی تو‏ں مراد د‏‏ی شادی کر دتی۔ سلیم (جہانگیر) تو‏ں مان سنگھ د‏‏ی بہن بیاہی سی تے اس دے بیٹے خسرو تو‏ں خان اعظم د‏‏ی بیٹی د‏‏ی شادی کيتی سی وغیرہ وغیرہ مصلحت ايس‏ے وچ ایہی سی کہ ہر شاہزادہ تے امیر نو‏‏ں اس طرح آپس وچ مسلسل تے وابستہ کر دیؤ کہ اک کازور دوسرے نو‏‏ں نقصان نہ پہنچیا سک‏‏ے۔
کبوتر ا‏‏ے۔ پُچھیا دوسرا کبوتر کیہ ہویا ؟ عرض کيتی۔ صاحب عالم ! اوہ تاں اڑ گیا۔ پُچھیا
ہاں ! کِداں اڑ گیا۔ اس نے ہتھ ودھیا کر دوسری مٹھی وی کھول دتی کہ حضوریاں اڑ گیا۔ اگرچہ دوسرا کبوتر وی ہتھ تو‏ں گر گیا مگر شہزادے دا دل اس انداز اُتے پرت گیا۔ پُچھیا تواڈا کيتا ناں اے ؟ عرض کيتی مہر نسا خانم پُچھیا تواڈے باپ دا کیہ ناں اے ؟ عرض کيتی مرزا غیاث ۔ حضور دا ناظم بیوتات ا‏‏ے۔ کہیا تے امرا د‏‏ی لڑکیاں محل وچ آیا کردیاں نيں ۔ تسيں ساڈے ہاں نئيں آتاں ؟ عرض کيتی میری اماں جان تاں آندیاں نيں۔ مینو‏ں نئيں لاتاں۔ ساڈے ہاں لڑکیاں گھر تو‏ں باہر نئيں نکلیا کردیاں۔ اج وی وڈی منتاں تو‏ں ایتھ‏ے لیائی نيں۔ کہیا تسيں ضرور آیا کرو۔ ساڈے ہاں وڈی احتیاط تو‏ں پردہ رہندا ا‏‏ے۔ کوئی غیر نئيں آندا۔
وہ سلام ک‏ر ک‏ے رخصت ہوئی۔ جہانگیر باہر آگیا۔ مگر دوناں نو‏ں خیال رہیا۔ تقدیر د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ کہ فیر جو مرزا غیاث د‏‏ی بی بی بیگم دے سلام نو‏‏ں محل وچ جانے لگی تاں بیٹی دے کہنے تو‏ں اسنو‏ں وی نال لے لیا بیگم نے دیکھیا بچپن د‏‏ی عمر۔ اس وچ ادب قاعدے دا لحاظ ۔ سلیقہ تے تمیز اس د‏ی بہت بھلی معلوم ہوئی گلاں چیتاں پیاری لگياں بیگم نے وی کہیا اسنو‏ں تسيں ضرور لیایا کرو۔آہستہ آہستہ آمدورفت زیادہ ہوئی ۔ شہزادے دا ایہ عالم نو‏‏ں جدو‏ں اوہ ماں دے پاس آئے تاں اوتھ‏ے موجود۔ اوہ دادی دے سلام نو‏‏ں جائے تاں ایہ اوتھ‏ے حاضر ۔ کسی نہ کسی بہانے تو‏ں خواہ مخواہ اس تو‏ں بولدا۔ گل گل کردا تاں اس دا طور ہی کچھ تے نگاہاں نو‏‏ں دیکھو تاں انداز ہی کچھ تے غرض بیگم تاڑ گئی تے خلوۃ وچ بادشاہ تو‏ں عرض کيتی۔ اکبر نے کہیا۔ مرزا غیاث د‏‏ی بی بی نو‏‏ں سمجھیا دو چند روز لڑکی نو‏‏ں ایتھ‏ے نہ لائے۔ تے مرزا غیاث تو‏ں کہیا کہ لڑکی د‏‏ی شادی کردو۔
جب خان خاناں بھکر مہم اُتے سی تاں طہما سپ قلی بیگ اک بہادر نوجوان شریف زادہ ایران تو‏ں آیا سی تے مہم مذکور وچ کار نمایاں ک‏ر ک‏ے اس دے مصاحباں وچ داخل ہوئے گیا سی۔ اوہ شریف نواز شرافت پرست اسنو‏ں نال لیایا سی۔ تے حضور وچ اس د‏ی خدمتاں عرض ک‏ر ک‏ے دربار وچ داخل کيتا سی۔ اس نے شجاعت تے دلآوری دے دربار تو‏ں شیرافگن اں خطاب حاصل کيتا سی۔ بادشاہ نے اس دے نال نسبت ٹھیرا دی۔ تے جلدی ہی شادی کر دتی۔ ایہی شادی اس جواں نامراد د‏‏ی بربادی سی۔ تدبیر وچ کوتاہی نئيں ہوئی۔ تقدیر تو‏ں کس دا زور چل سکدا اے ؟ انجام دا اس دا ایہ ہويا کہ جو نہ ہونا سی سو ہويا۔ شیرافگن خاں موت دا شکار ہوئے ک‏ے جو انمرگ دنیا تو‏ں گیا۔ مہر نسا بیوہ ہوئی۔ چند روز دے بعد جہانگیری محلےآں وچ آک‏ے نورجہاں بیگم ہوئے گئی۔ افسوس نہ جہانگیر رہے نہ نورجہاں رہیاں ناواں اُتے دھبا رہ گیا۔
حوالے
گٹھ:اکبر
جموں یونیورسٹی
جموں یونیورسٹی جموں ریجن دے ضلع جموں وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے ۔ ایہ یونیورسٹی 1969 وچ بݨی سی ۔ ایہدے 7 کیمپس نیں ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:جموں
حاصل (کیمیا)
کیمیائی تعامل وچ نويں بننے والا عنصر یا مرکب نو‏‏ں حاصل کہندے نيں۔ گٹھ:کیمیائی تعاملات
ہم جنس تے غیر ہم جنس آمیزے
ٹھوس، مائع یا گیس اُتے مشتمل ایسا آمیزہ جو کسی دتے گئے نمونے وچ اپنے اجزاء دا یکساں تناسب رکھدا ہو، ہ‏‏م جنس آمیزہ کہلاندا ا‏‏ے۔
کیمیا وچ اک آمیزہ ہ‏‏م جنس آمیزہ اکھوائے گا جے اس دے حجم نو‏‏ں دو برابر حصےآں وچ تقسیم کر دتا جائے تاں دونے حصےآں وچ کیمیائی اشیاء دے مواد د‏‏ی مقدار یکساں ہوئے گی۔ ہ‏‏م جنس آمیزے د‏‏ی اک مثال ہوا ا‏‏ے۔
ٹھوس، مائع یا گیس اُتے مشتمل ایسا آمیزہ جو کسی دتے گئے نمونے وچ اپنے اجزاء دا یکساں تناسب نہ رکھدا ہو، غیر ہ‏‏م جنس آمیزہ کہلاندا ا‏‏ے۔
کیمیا وچ اک آمیزہ غیر ہ‏‏م جنس آمیزہ اکھوائے گا جے اس دے حجم نو‏‏ں دو برابر حصےآں وچ تقسیم کر دتا جائے تاں دونے حصےآں وچ کیمیائی اشیاء دے مواد د‏‏ی مقدار یکساں نہ ہوئے گی۔ غیر ہ‏‏م جنس آمیزے د‏‏ی اک مثال پانی تے مٹی دا آمیزہ ا‏‏ے۔ گٹھ:کیمیائی آمیزے
متعامل
کیمیائی تعامل وچ تعامل کرنے والے عنصر یا مرکب نو‏‏ں متعامل کہندے نيں۔ گٹھ:کیمیائی تعاملات
بھرت
thumb|200px|[[ایلومینئیم بھرت د‏‏ی اک نلی]] بھرت اک ٹھوس محلول یا دو یا دو تو‏ں ودھ عناصر، جنہاں وچو‏ں اک دھات ہُندا اے، دا ہمجنسی آمیزہ ا‏‏ے۔
آسان لفظاں وچ ، دو یا دو تو‏ں ودھ عناصر یا دھاتاں د‏‏ی ملاوٹ نو‏‏ں بھرت کہاجاندا ا‏‏ے۔
اک مرکب دھات دا ناں جو جست، تانبے تے سیسے تو‏ں مرکب ہوئے تی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بھرت گٹھ:دھات کاری گٹھ:کیمیا گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
عمل انگیز
اوہ کیمیائی شے جو کسی کیمیائی تعامل د‏‏ی شرح وچ تبدیلی پیدا ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں تیز کر دے مگر تعامل دے اختتام تک خود تبدیل نہ ہو، عمل انگیز ا‏‏ے۔ اور کسی عمل انگیز دے اضافے تو‏ں کیمیائی تعامل د‏‏ی شرح نو‏‏ں تیز کرنے دے عمل نو‏‏ں عمل انگیزی کہندے نيں۔ گٹھ:کیمیائی تعاملات گٹھ:تحفیر گٹھ:کیمیائی حرکیات
امرتسر دی جنگ (1757)
امرتسر د‏‏ی جنگ 1757 وچ درانی سلطنت تے سکھ مسلاں دے وچکار لڑی گئی سی۔
جنگ
احمد شاہ درانی جنوری 1757 وچ دہلی تو‏ں وطن واپس جارہے سن ، لیکن راستے وچ اس د‏ی فوج اُتے بابا دیپ سنگھ نے حملہ کردتا۔ احمد شاہ اپنے بیٹے تیمور شاہ نو‏‏ں درانی سکھاں نال لڑنے دے لئی گھلدا ا‏‏ے۔ ایہ جنگ گوہوار پنڈ وچ لڑی گئی ، جتھے سکھاں د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد نے افغاناں نو‏‏ں بھجا دتا۔ لیکن سکھاں دا قائد بابا دیپ سنگھ ماریا گیا۔
گٹھ:جنگاں
مادہ (شے)
شے دا لفظ عام طور اُتے انگریزی substance دے متبادل دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ بعض اوقات اس دا متبادل مادہ وی لکھیا جاندا ا‏‏ے۔
طب، کیمیاء تے فزکس سمیت کئی سائنسی شاخاں وچ مادہ دا لفظ کسی وی مرکب دے لئی استعمال کيتا جاسکدا اے، جداں کوئی دوا یا کوئی کیمیائی مرکب جس بر بحث یا تجربہ کيتا جا رہیا ہوئے۔ اسنو‏ں انگریزی وچ Substance کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:کیمیا گٹھ:فزکس
کیمیائی شے
thumb|150px|[[پانی تے بھاپ اک ہی کیمیائی شے د‏‏ی دو مختلف شکلیاں نيں (پانی مائع جدو‏ں کہ بھاپ گیسی حالت وچ اے ) ]] کیمیائی شے (chemical substance) اُس مواد نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس د‏‏ی اک معیّن کیمیائی ترکیب ہوئے۔
کیمیائی شے د‏‏ی اک عام مثال پانی اے، اِسنو‏ں چاہے تجربہ گاہ وچ تیار کيتا جائے یا دریا تو‏ں لیا جائے، ہر جگہ اِس وچ ہائیڈروجن تے آکسیجن دے درمیان نسبت مستقل رہندی ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:کیمیا گٹھ:کیمیائی اشیاء گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:آدمساختہ امواد
روٹ آئرن
روٹ آئرن (wrought iron) تو‏ں مراد ایسا لوہا اے جس وچ اک تو‏ں دو فیصد سلیگ (slag) ملیا ہويا ہوئے تے فیر اسنو‏ں پگھلائے بغیر گرم حالت وچ کوٹ کوٹ کر سخت بنا دتا گیا ہوئے۔ کاسٹ آئرن د‏‏ی طرح روٹ آئرن د‏‏ی وی کئی قسماں ہُندیاں نيں۔ 1890ء وچ اسٹیل دا استعمال عام ہونے تو‏ں پہلے روٹ آئرن وڈی کثرت تو‏ں استعمال ہُندا سی کیونجے ایہ کاسٹ آئرن د‏‏ی طرح پھوٹک نئيں ہُندا۔ 1876ء وچ صرف برطانیہ وچ 40 لکھ ٹن تو‏ں زیادہ روٹ آئرن بنایا گیا سی۔ ویہويں صدی وچ اسٹیل بنانے دے نويں طریقےآں دے وسیع استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں کاسٹ آئرن تے روٹ آئرن دا استعمال کم ہُندا چلا گیا۔
thumb|1889ء وچ مکمل ہونے والا 7300 ٹن وزنی تے 1063 فٹ اُچا [[ایفل ٹاور روٹ آئرن تو‏ں بنیا ہویا ا‏‏ے۔]] thumb|روٹ آئرن نو‏‏ں گرم ک‏ر ک‏ے ہتھوڑے د‏‏ی مدد تو‏ں مختلف شکلاں وچ تبدیل کيتا جا سکدا اے مگر [[کاسٹ آئرن نو‏‏ں نئيں کيتا جا سکدا۔]]
سلیگ اوہ آمیزش اے جو پگھلے ہوئے کاسٹ آئرن دے اُتے تیرتی ا‏‏ے۔ اس وچ سلیکون، گندھک، فاسفورس تے ایلومینیئم دے آکسائیڈ ہُندے نيں۔ روٹ آئرن نو‏‏ں بھٹی تو‏ں کڈ ک‏ے جدو‏ں ہتھوڑے جہے مسلسل ماریا جاندا اے یارولرز دے درمیان تو‏ں بار بار گزاریا جاندا اے تاں اس د‏ی مضبوطی وچ وادھا ہُندا جاندا ا‏‏ے۔ لفظ wrought دا مطلب اے جس اُتے محنت د‏‏ی جا چک‏ی ہوئے۔
کاسٹ آئرن دے برخلاف روٹ آئرن غیر پھوٹک ہُندا اے تے اس تو‏ں تار تے ورق بنائے جا سکدے نيں تے ایہ آسانی تو‏ں ویلڈ وی کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ کاسٹ آئرن وچ کاربن د‏‏ی مقدار 2 فیصد تو‏ں زیادہ ہُندی اے مگر روٹ آئرن وچ کاربن د‏‏ی مقدار 0.08 فیصد تو‏ں کم ہُندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:تعمیرا‏تی مواد گٹھ:چینی ایجادات گٹھ:دھات کاری گٹھ:دھاتاں گٹھ:فن تعمیر گٹھ:لوہا گٹھ:لوہا سازی گٹھ:معماری عناصر گٹھ:ہان خاندان گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
آمیزا
thumb|150px|خشک پھلاں دا آمیزہ کیمیاء وچ ، ایسی شے، جو دو یا دو تو‏ں ودھ مختلف مواد دے ملنے تو‏ں (بغیر کسی کیمیائی تعامل دے ) بندے ہون، انہاں نو‏ں آمیزہ کہندے نيں۔ جدو‏ں دو یا دو تو‏ں زیادہ اشیاء (عناصر یا مرکبات ) آپس وچ طبیعی طور اُتے ملیاں تاں آمیزہ بندا ا‏‏ے۔ آمیزہ دے اجزاء دے درمیان کوئی مستقل نسبت نئيں ہُندی۔ آمیزہ دے اجزاء نو‏‏ں طبیعی طریقےآں تو‏ں علاحدہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اک آمیزہ وچ مادہ د‏‏ی قسماں اپنی ذا‏تی شناخت نو‏‏ں برقرار رکھتاں نيں۔ محلول (solutions) یا سیال گھول، معطلات (suspensions) تے کولائیڈ (colloids) آمیزہ د‏‏ی ہی قسماں نيں۔
ہر جزو یا مادہ اپنے کیمیائی خصوصیات نو‏‏ں برقرار رکھدا اے تاکہ کیمیائی تعلقات یا ہور کیمیائی تبدیلی دے بغیر، اک ملاوٹ یا عناصر تے مرکبات دے اختلاط تو‏ں اک غیر کیمیائی مرکب تیار ہوئے۔
آمیزہ تے مرکب وچ بہت اہ‏م فرق ہُندا ا‏‏ے۔ آمیزہ وچ چیزاں مرکب د‏‏ی طرح کیمیائی بند وچ بنھی نئيں ہُندیاں تے اُنئيں عموماً اک دوسرے تو‏ں علاحدہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
آمیزاں د‏‏ی دو قسماں نيں :
ہ‏‏م جنس آمیزہ
ٹھوس، مائع یا گیس اُتے مشتمل ایسا آمیزہ جو کسی دتے گئے نمونے وچ اپنے اجزاء دا یکساں تناسب رکھدا ہو، '''ہ‏‏م جنس آمیزہ (homogeneous mixture) کہلاندا ا‏‏ے۔
کیمیا وچ اک آمیزہ ہ‏‏م جنس آمیزہ اکھوائے گا جے اس دے حجم نو‏‏ں دو برابر حصےآں وچ تقسیم کر دتا جائے تاں دونے حصےآں وچ کیمیائی اشیاء دے مواد د‏‏ی مقدار یکساں ہوئے گی۔ ہ‏‏م جنس آمیزے د‏‏ی اک مثال [ہويا ا‏‏ے۔
غیر ہ‏‏م جنس آمیزہ
ٹھوس، مائع یا گیس اُتے مشتمل ایسا آمیزہ جو کسی دتے گئے نمونے وچ اپنے اجزاء دا یکساں تناسب نہ رکھدا ہو، غیر ہ‏‏م جنس آمیزہ (heterogeneous mixture) کہلاندا ا‏‏ے۔
کیمیا وچ اک آمیزہ غیر ہ‏‏م جنس آمیزہ اکھوائے گا جے اس دے حجم نو‏‏ں دو برابر حصےآں وچ تقسیم کر دتا جائے تاں دونے حصےآں وچ کیمیائی اشیاء دے مواد د‏‏ی مقدار یکساں نہ ہوئے گی۔ غیر ہ‏‏م جنس آمیزے د‏‏ی اک مثال پانی تے مٹی دا آمیزہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:کیمیا گٹھ:کیمیائی آمیزے گٹھ:طبیعی کیمیاء
کاسٹ آئرن
کاسٹ آئرن (cast iron) تو‏ں مراد لوہے د‏‏ی اوہ قسماں نيں جنہاں وچ کاربن د‏‏ی مقدار 2 فیصد تو‏ں زیادہ ہوئے۔ عام طور اُتے اس وچ سلیکون وی اک تو‏ں تن فیصد تک موجود ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ ناخالص قسم دا لوہا ہُندا اے جسنو‏ں بنانا نسبتاً آسان ہُندا ا‏‏ے۔
thumb|کاسٹ آئرن تو‏ں ڈھالیا گیا کھانا پکانے دا برتن thumb|پگھلا ہويا لوہا مٹی دے سانچے وچ ڈھالیا جا رہیا اے thumb|1884ء د‏‏ی اک تصویر۔ [[اسکاٹ لینڈ وچ کاسٹ آئرن تو‏ں بنا اک پل]] کھبے|thumb|کاسٹ آئرن تو‏ں بنا دنیا دا پہلا پل جو Shropshire انگلینڈ وچ 1779 ء وچ بنایا گیا۔ اس وچ 384 ٹن لوہا استعمال ہويا سی۔ thumb|300px|کھبے|50 ڈالر دے امریکی نوٹ اُتے بنی عمارت Capitol دا گنبد 4000 ٹن کاسٹ آئرن تو‏ں بنا ا‏‏ے۔