cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
بے رحم چچا ڈیوڑھی اُتے آیا کہ بھتیجے تو‏ں ملونگا۔ ایتھ‏ے رات قیامت د‏‏ی رات گزری سی سب دے ول دھکڑ دھکڑ کردے سن ۔ کہ ماں باپ اس حال تو‏ں گئے۔ اسيں انہاں پہاڑاں وچ بے سرو سامان پئے نيں۔ بے مروت چچا ا‏‏ے۔ تے معصوم بچے د‏‏ی جان ا‏‏ے۔ اللہ ہی نگہبان بے میر غزنوی تے ماہ‏م انکہ اکبر نو‏‏ں کندھے تو‏ں لگائے سامنے آئی۔ منافق چچا نے گود وچ لے لیا۔ تے زہر خندہنسی تو‏ں بول چال کر چاہیا کہ بچہ ہنسے بولے۔ مگر اکبر دے لباں اُتے تبسم وی نہ آیا۔ چپکا منہ دیکھیا کيتا۔ کینہ ور چچا نے مکدر ہوئے ک‏ے کہیا ۔ میدانم فرزند کیست ۔ باما چگو نہ شگفتہ شود ۔ مرزا عسکری دے گلے وچ اک انگوٹھی سرخ ریشم د‏‏ی ڈوری وچ سی۔ لال کچھا باہر نظر آندا سی۔ اکبر نے اس اُتے ہتھ ودھایا۔ بارے چچا نے اپنے گلے تو‏ں اتار کر بھتیجے دے گلے وچ ڈال دی۔ دل شکستہ ہويا خواہاں نے کہیا ۔ کيتا عجب اے خدا اک دن ايس‏ے طرح سلطنت د‏‏ی انگوٹھی اس نونہال د‏‏ی انگلی وچ پہنا دے۔
غرض جو کچھ مرزا عسکری دے ہتھ آیا۔ لُٹیا گھسوٹا۔ تے اکبر نو‏‏ں وی اپنے نال قندھارلے گیا۔ قلعے دے اندر اک بالا خانہ رہنے نو‏‏ں دتا۔ تے سلطان بیگم اپنی بی بی دے سپرد کيتا۔ بیگم وڈی محبت تے شفقت تو‏ں پیش آندی سی۔ خدا د‏‏ی شان دیکھو۔ باپ دے جانی دشمن بیٹے دے حق وچ ماں باپ ہوئے گئے۔ ماہ‏م تے جیجی اندر تے میر غزنوی باہر خدمت وچ حاضر رہندے سن ۔ یا عنبر خواجہ سرا سی کہ اکبری اقبال دے دور وچ اعتماد خاں ہوئے ک‏ے وڈا صاحب اختیار ہويا۔
ترکاں وچ رسم اے کہ بچہ جدو‏ں پیر چلنے لگدا ا‏‏ے۔ تاں باپ دادا چچا وغیرہ وچو‏ں جو بزرگ موجود ہوئے۔ اوہ اپنے سر تو‏ں عمامہ اتار کر بچے نو‏‏ں چلدے ہوئے ماردا ا‏‏ے۔ اس طرح کہ بچہ گر پئے تے اس د‏ی وڈی خوشی نال شادی کردے نيں۔ جدو‏ں اکبر سوابر س دا ہويا۔ تے پیر چلنے لگا۔ تاں ماہ‏م مرزا عسکری تو‏ں کہیا۔ کہ ایتھ‏ے تسيں ہی اس د‏ی باپ د‏‏ی جگہ ہوئے۔ جے ایہ رسم ادا ہوئے جائے۔ تاں شفقت بزرگانہ تو‏ں بعید نہ ہوئے گا۔ اکبر کہیا کردا سی کہ ماہ‏م دا ایہ کہنا تے مرزا عسکری دا عمامہ سُٹنا تے اپنا گرناوہ ساری صورت حال مینو‏ں ہن تک یاد ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں دناں وچ سر دے بال ودھانے نو‏‏ں بابا حسن ابدال د‏‏ی درگاہ وچ لے گئے سن ۔ کہ قندھار وچ ا‏‏ے۔ اوہ وی اج تک مینو‏ں یاد ا‏‏ے۔
شب برات
مرزاکامران نے انہاں نو‏ں خانزادہ بیگم اپنی پھُپھی دے گھر وچ اتروایا۔ تے انہاں دے کاروبار وی انہاں نو‏ں دے سپرد کيتے۔ دوسرے دن باغ شہر آرا وچ دربار کيتا۔ تے اکبر نو‏‏ں وی دیکھنے نو‏‏ں بلایا۔ اتفاقاً دا دن سی ۔ دربار خوب آراستہ کيتا سی۔ اوتھ‏ے رسم اے کہ بچے اس دن چھوٹے چھوٹے نقاراں تو‏ں کھیلدے نيں۔ مرزا ابراہیم اس دے بیٹے دے لئی رنگین تے نگارین نقارہ آیا۔ اس نے لے لیا اکبر بچہ سی۔ کيتا سمجھدا سی ۔ کہ وچ کس حال وچ ہاں تے ایہ کیہ وقت ا‏‏ے۔ اس نے کہیا کہ ایہ نقارہ وچ لونگا۔ مرزا کامران تاں پورے حیادار سن ۔ انہاں نے بھتیجے د‏‏ی دلداری دا ذرا خیال نہ کيتا کہیا کہ چنگا ۔ دونے کشتی لڑو ۔ جو پچھاڑے ايس‏ے دا نقارہ ۔ ایہی خیال کيتا ہوئے گا کہ میرا بیٹا اس تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ مارلیگا ۔ ایہ شرمندہ وی ہوئے گاور چوٹ وی کھائیگا۔ ہونہار بروا دے چکنے چکنے پات ہُندے نيں۔ اوہ نو نہال اقبالمندان گلاں نو‏‏ں ذرا خیال وچ نہ لیایا۔ جھٹ لڑنے نو‏‏ں اگے بڑھالپٹ کر گتھ مٹھ ہوئے گیا۔ تے ایسا بے لاگ اٹھا ک‏ے ماریا کہ دربار تو‏ں غل اٹھا۔ تے اندر اندر آپس وچ کہیا کہ اسنو‏ں کھیل نہ سمجھو۔ ایہ باپ دا دمامہ دولت لیا ا‏‏ے۔
جب ہمایوں نے کابل فتح کيتا۔ تاں اکبر دو برس دو مہینے اٹھ دن دا سی۔ بیٹے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اکھاں روشن کيتياں۔ تے خدا دا شکر بجا لیایا۔ چند روز دے بعد تجویز ہوئی کہ ختنے د‏‏ی کی رسم ادا کيت‏ی جائے۔ بیگم وغیرہ حرم سرا د‏‏ی بیبیاں قندھار وچ سن اوہ وی آئیاں ۔ اس وقت عجب تماشا ہويا۔ ظاہر اے کہ جدو‏ں ہمایوں تے اس دے نال بیگم ایران نو‏‏ں گئے سن ۔ اس وقت اکبر دتی کیہ بساط سی ۔ دناں تے مہینےآں دا ہوئے گا۔ اِنّی سی جانکیا جانے کہ ماں کون ا‏‏ے۔
ہن جو سواریاں آئیاں تاں انہاں سب نو‏‏ں لیا ک‏ے محل وچ بٹھایا ۔ اکبر نو‏‏ں وی لائے۔ تے کہیا کہ جاؤ مرزا۔ اماں د‏‏ی گود وچ جا بیٹھو ۔ بھولے بھولے بچے نے پہلے تاں وچکار کھڑے ہوئے ک‏ے ادھر ادھر دیکھیا فیر خواہ دانش خداداد کہوئے۔ خواہ دل د‏‏ی کشش کہوئے۔ خواہ لہو دا جوش کہوئے۔ سیدھا ماں د‏‏ی گود وچ جا بیٹھیا ماں برساں تو‏ں بچھڑی ہوئی سی۔ اکھاں تو‏ں آنسو نکل پئے۔ گلے تو‏ں لگایا تے پیشانی اُتے بوسہ دتا۔ اس عمر وچ اس د‏ی سمجھ تے پہچان اُتے سب نو‏‏ں وڈی وڈی امید اں ہوئیاں۔
954ھ وچ جدو‏ں کامران فیر باغی ہويا تاں کابل دے اندر سی۔ تے ہمایوں باہر گھیرے پيا سی۔ اک دن دھاوے دا ارادہ سی۔ باہر تو‏ں گوبے برسانے شروع کيتے۔ اکثر لوک دے گھر تے گھر والے اندر سن ۔ اوہ خود ہمایوں دے لشکر وچ شامل سن ۔ بے درد کامران نے انہاں دے گھر پرت لئے۔ ننگ تے ناموس برباد کيتے۔ انہاں دے بچےآں نو‏‏ں مار مار دے فصیل اُتے تو‏ں پھنکوایا۔ انہاں د‏‏ی عورتاں د‏‏ی چھاتیاں بنھ بنھ کر لٹکایا۔ غضب ایہ کیہ کہ جس مورچے اُتے لوکاں دا زور سی۔ پونے پنج برس دے معصوم بھتیجے نو‏‏ں اوتھ‏ے بٹھا دتا۔ ماہ‏م گود وچ دبکا لیا۔ تے ادھر تو‏ں پیٹھ ک‏ر ک‏ے میٹھ گئی۔ کہ جے گولا لگے تاں بالا تو‏ں پہلے وچ پِچھے بچہ ۔ ہمایوں دے لشکر وچ کِسے نو‏‏ں اس حال د‏‏ی خبر نہ سی۔ یکاک توپ چلدے چلدے بند ہوئے گئی۔ کدی مہتاب دکھادی ۔ تاں رنجک چاٹ گئی کدی گولا اگل دتا۔ سنبل خاں میرآتش وڈا تیز نظر سی۔ اس نے غور تو‏ں دیکھیا تاں سامنے آدمی بیٹھیا معلوم ہويا ۔ دریافت کيتا تاں ایہ حقیقت حال معلوم ہوئی۔ آزاد ۔ ایہ کچھ وڈی گل نئيں جدو‏ں اقبال رفیق حال ہُندا ا‏‏ے۔ تاں ایسا ہی ہُندا ا‏‏ے۔ تے مینو‏ں تاں سردار عرب تے عجم دا قول نئيں بھولدا۔
اجللک حافظک
تیری اجل ہی محافظ ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک اس دا وقت نئيں آیا۔ تب تک کسی حربۂ ہلاکت نو‏‏ں تجھ اُتے اثر نہ کرنے دے گی۔ موت خود اسنو‏ں روکے گی تے کہ‏ے گی تاں حالے تو‏ں اسنو‏ں کیونجے ہلاک کردا ا‏‏ے۔ ایہ تاں فلاں وقت اُتے میرے حصہ وچ آنے والا ا‏‏ے۔
جب 961ہجری وچ ہمایون نے ہندوستان د‏‏ی طرف فتح دا نشان کھولیا تاں اقبال منڈبیٹا نال سی تے 12 برس اٹھ مہینے د‏‏ی عمر سی۔ ہمایوں نے لاہور وچ مقام کیہ۔ امرا نو‏‏ں اگے ودھایا۔ افغاناں نے نواح جالندھر وچ وڈی شکست اٹھائی۔ سکندر سورنے خواتین افغان تے دلاور پٹھاناں دا اِنّی ہزار انبوہ درانبوہ لشکر جمع کيتا تے سرہند اُتے جم کر سد سکندر ہوئے گیا۔ بیرم خاں فوج لے ک‏ے اگے ودھیا۔ شہزادے نو‏‏ں سپہ سالار قرار دتا۔ تے مورچے بنھ کر لڑائی پائی۔ ايس‏ے عرصے وچ ہمایوں وی لاہور تو‏ں جا پہنچیا۔ انہاں میداناں وچ اکبر نے ہمت تے جرأت دے خوب خوب نشان دکھائے تے آخر ایہ معرکہ ايس‏ے دے ناں اُتے فتح ہويا۔ بیرم خاں نے کلہ مینار یادگار بنایا۔
1؎۔شاہان ایشیا دا قدیمی دستور ا‏‏ے۔ کہ جدو‏ں لڑائی دا میدان ماردے نيں تاں مقام جنگ وچ اک بلند تے نمودار مقام اُتے وڈا ساگڑ ھا کھودتے نيں۔ باغیاں دے سرکاٹ کراس وچ بھردے نيں اس اُتے اک بلند عمارت شکل مینار بنا‏تے نيں کہ فتح د‏‏ی یادگار رہے تے دیکھنے والےآں نو‏‏ں عبرت ہوئے اسنو‏ں کلہ منار کہندے نيں۔
اور اس مقام دا ناں سر منزل رکھیا۔ فتحیاب بادشاہ تے ظفر یاب شہزادہ کامیابی دے نشان لہراندے دلی نيں داخل ہوئے۔ آپ اوتھ‏ے بیٹھے۔ امرا نو‏‏ں اطراف ملکاں وچ ملک گیری دے لئی روانہ کيتا۔ سکندر سورمان کوٹ دے قلعےآں نو‏‏ں امن دا گنبد سمجھ کر پہاڑ دے دامناں وچ دبک بیٹھیا سی تے وقت دا منتظر سی کہ جدو‏ں ہوائے اقبال آئے۔ ابری د‏‏ی طرح پہاڑ تو‏ں اٹھے۔ تے پنجاب اُتے چھا جائے۔ ہمایوں نے شاہ ابو المعالی نو‏‏ں صوبہ پنجاب دتا۔ تے چند امرا نے جنگ آزمودہ نو‏‏ں نال کيتا کہ فوجاں لےک‏ے ہمراہ ہون۔ اوہ جدو‏ں آئے تاں سکندر افواج شاہی د‏‏ی ٹکر نہ اٹھا سکا۔ اس لئی پہاڑاں وچ گھس گیا۔ شاہ ابوالمعالی لاہور وچ آئے ۔ کہ قدیم الایام تو‏ں شاہ نیشن شہر ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے شاہی فرما نروائی د‏‏ی شان دکھادی جو امرا مدد نو‏‏ں آئے سن ۔ یا پہلے تو‏ں پنجاب وچ سن انہاں دے رتبے تے علاقے خاص بادشاہ دے دتے ہوئے سن ۔ شاہ ابوالمعالی دے دماغ وچ شاہی د‏‏ی ہويا بھری ہوئی سی۔ انہاں د‏‏ی جاگیراں نو‏‏ں پھوڑا توڑیا ۔ بلکہ اُتے گنات خالصہ وچ تصرف کيتا تے خزانے وچ وی ہتھ ڈالیا ۔ ایہ شکایتاں دربار وچ پہنچ ہی رہیاں سن۔ کہ سکندر نے وی زور پھڑنا شروع کيتا۔ اس وقت ہمایوں نو‏‏ں بندوبست مناسب کرنا واجب ہويا ۔ چنانچہ ملک پنجاب اکبر دے ناں کر دتا تے بیرم خاں نو‏‏ں اس دا اتالیق ک‏ر ک‏ے ادھر رواد کيتا۔
1 ؎ ہن اسنو‏ں سلطان پور ڈھیریاں کہندے نيں ویران پيا اے تے کوساں تک عمارت عالیشان دے کھنڈر چلے جاندے نيں۔ کپڑ‏ے دے رنگ وچ مشہور ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے د‏‏ی آب تے ہو‏‏ا وچ قدرتی تاثیر ا‏‏ے۔ پرانی وضح د‏‏ی چھینٹاں ہن تک چھپدی نيں۔ کوئی صاحب ہمت کاریگراں د‏‏ی دستگیری کرنیوالا ہوئے تواب وی دستکاری دکھانیکو حاضر نيں ۔ تریخ فرشتہ وچ وی اس دے مصنف نے اس شہر دا حال تے آبادی د‏‏ی رونق دکھادی ا‏‏ے۔ مصنف مذکور عہدمذکور تے عہد جہانگیری وچ عادل شاہ کیطرف تو‏ں خود وکیل ہوئے ک‏ے آیا سی۔ جہانگیر اس وقت لاہور وچ سی۔ تے شہر مذکور شاہراہ دے سرے اُتے سی۔ تے کثرت آبادی تے عمارتاں حالی تو‏ں گلزار ہوئے رہیا سی۔ اک زمانے وچ دولت خاں لودھی دا راجگڑھ سی ۔
2 ؎ جوئے شاہی تے اوہی مقام اے جو راہ پشاو‏ر کابل وچ ہن حلال آباد کہلاندا ا‏‏ے۔ ہمایوں نے علاقہ مذکور بچپن ہی وچ اکبر دے ناں کر دتا سی اہل تریخ کہندے نيں کہ ايس‏ے سال تو‏ں اس د‏ی سر سبزی تے پیداوا‏‏ر وچ ترقی ہونے لگے۔ جدو‏ں اکبر بادشاہ ہويا تاں اس د‏ی آبادی تے تعمیر ودھیا کر جلال آباد ناں رکھیا سی۔ کتاباں قدیمہ وچ اس علاقہ دا ناں ننگ نہار لکھیا ہويا نظر آندا ا‏‏ے۔
خانخا ناں نے اکبر نو‏‏ں نال لیا۔ تے دریائے لشکر نو‏‏ں پہاڑ اُتے چڑھا دتا۔ سکندر نے جدو‏ں طوفان آندا دیکھیا تاں قلعہ بند ہوئے ک‏ے بیٹھ گیا۔ لڑائی جاری سی۔ بہادراں د‏‏ی تلواراں لہو تو‏ں کارنامےآں د‏‏ی تصویراں کھینچدتیاں سن کہ برسا‏‏ت آگئی۔ پہاڑ وچ ایہ موسم بہت دق کردا ا‏‏ے۔ اکبر پِچھے ہٹ کر ہوشیار پور دے میداناں وچ اتر آیا۔ تے ادھر ادھر شکار وچ دل پہلانے لگا۔
ہمایوں دلی وچ بیٹھیا آرام تے ملک دے انتظام وچ مصروف سی۔ کہ دفعتہ کتاب بنانے دے کوٹھے اُتے تو‏ں گر پيا۔ جاننے والے جان گئے کہ گھڑی ساعت دا مہمان ا‏‏ے۔ نیم جاں نو‏‏ں اٹھا ک‏ے محل وچ لے گئے۔ ايس‏ے وقت اکبر نو‏‏ں عرضی د‏‏ی تے ایتھ‏ے ظاہر کيتا کہ چوٹ سخت آئی اے تے ضعف زور اُتے ا‏‏ے۔ اس لئی باہر نئيں نکلدے خاص خاص مصا جدو‏ں اندرجاندے سن ۔ تے کوئی سلام نو‏‏ں وی نہ جاندا سی۔ باہر ایہ صورت کہ کدی دواخانے تو‏ں دوا جاندی ا‏‏ے۔ کدی باورچی خانے تو‏ں مرغ دا شوربا۔ دمبدم خبر آندی ا‏‏ے۔ کہ ہن طبیعت بحال اے ۔ تے اس وقت ذرا ضعف زیادہ ا‏‏ے۔ تے اوہ اندر ہی اندر بہشت وچ پہنچ گئے۔
حکمت عملی
دربار وچ شکیبی شاعر سی کہ قدوقامت ۔ صورت شکل وچ ہمایوں تو‏ں بہت مشابہ سی۔ کئی دفعہ اسنو‏ں بادشاہ دے کپڑ‏ے پہنا کر محل سرا دے کوٹھے اُتے تو‏ں اہل دربار نو‏‏ں دکھایا تے کہیا کہ حالے حضور نو‏‏ں باہر آنے د‏‏ی طاقت نئيں۔ دیوان عام دے میدان تو‏ں مجرا ک‏ر ک‏ے رخصت ہوئے۔ جدو‏ں اکبر تخت نشین ہويا تے سب طرف فرمان جاری ہوئے گئے۔ تب بادشاہ دے مر نے دا حال ظاہر کيتا۔ سبب ایہی سی کہ اس زمانے وچ بغاوت تے بدعملی دا ہوئے جانا اک گل سی۔ خصوص ایداں دے موقع اُتے کہ سلطنت دے قدم وی نہ ٹکے سن ۔ تے ہندوستان افغاناں د‏‏ی کثرت تو‏ں افغانستان ہوئے رہیا سی۔
کلانور
دھر جس وقت ہر کارے نے آکے خبر دتی۔ اکبر دے ڈیرے اس وقت بڈھانے دے مقام اُتے سن ۔ سپہ سالار نے اگے ودھنا مناسب نہ سمجھیا۔ نو‏‏ں پھرا جواب علاقہ گورداس پور وچ اے نال ہی نذر شیخ چولی ہمایوں دا مراسلہ لے ک‏ے پہنچیا۔ جس دا لفظی ترجمہ ایہ اے : ۔
7 ۔ ربیع الاول نو‏‏ں اسيں مسجد دے کوٹھے تو‏ں کہ دولت خانے دے پاس ا‏‏ے۔ اتردے سن ۔ سیڑھیاں وچ اذاں د‏‏ی آواز وچ آئی۔ بہ مقتضائے ادب زینے وچ بیٹھ گئے۔ موذن نے اذان نو‏‏ں پورا کيتا تاں اٹھے کہ اتراں۔ اتفاقاً عصا دا سراقبا دے دامن وچ اٹکا۔ ایسا بے طور پیر پيا کہ تھلے گر پئے۔ پتھر د‏‏ی سیڑھیاں سن۔ کان دے تھلے کگر د‏‏ی ٹکر لگی۔ کچھ لہو د‏‏ی بونداں ٹپکاں ۔ تھوڑی دیر بیہوشی رہی۔ ہوش بجا ہوئے تاں اسيں دولت خانہ وچ گئے۔ الحمداللہ خیر ا‏‏ے۔ اصلاً وسانو‏ں دل وچ راہ نہ دینا۔ فقط۔برابر ہی خبر پہنچی کہ 15 نو‏‏ں ساڈے ہمایوں نے عالم قدس نو‏‏ں پرواز کيتی۔
خانخاناں نے امرا نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے جلسہ کيتا۔ تے بموجب اتفاق رائے دے جمعہ دے دن 2 ربیع الثانی 963ہجری نماز دے بعد تیموری تاج نے اکبری اقبال دے رنگ وچ جلوہ دکھایا۔ اس وقت اس د‏ی عمر شمسی حساب تو‏ں تیرہ برس نو مہینے د‏‏ی تے قمری حساب تو‏ں 14 برس کئی مہینے د‏‏ی سی۔ بموجب آئین چنگیزی تے تیموری دے تمام رسماں جشن شاہانہ د‏‏ی ادا ہوئیاں۔ بہار نے پھُل برسائے۔ آسمان نے تارے اتارے۔ اقبال نے خبر سن کر سر اُتے ساایہ کیہ۔ امرا دے منصب ودھے۔ خلعت انعام جاگیراں تقسیم ہوئیاں۔ فرمان جاری کيتے۔ اکبر بموجب باپ د‏‏ی وصیت دے خانخانان د‏‏ی بہت عزت تے عظمت کردا سی۔ تے حق ایہ اے کہ اس د‏ی جاں نثاریاں جو سخت خطر ناک معرکےآں وچ خصوصا سفر ایران اُتے ظہور وچ آئی سن اوہ ہر وقت اس د‏ی سفارش کردیاں سن چنانچہ ہن اتالیقی تے سپہ سالار ی دے منصب اُتے وکیل مطلق دا عہدہ زیادہ کيتا ۔
اس موقع اُتے کہ ہمایوں دا ہمائے روح دفعتہ دا ہمائے روح دفعتہ پرواز کر گیا۔ تے اکبر دے سر اُتے ہمائے سلطنت نے سایہ ڈالیا شاہ ابو المعابی د‏‏ی نیت بگڑی خانخانان جس دے دستر خوان اُتے 30 ہزار شمشری بہادر پلاؤ د‏‏ی قاباں گھسیٹاں۔ اس دے نزدیک شاہ دا پھڑ لینا کيتا وڈی گل سی۔ ذرا اشارہ کردا خیمے وچ وڑ ک‏ے بنھ لاندے۔ مگر تلوار ضرور چلدی ۔ خون وی بہندے۔ تے ایتھ‏ے حالے معاملہ نازک سی۔ لشکر وچ ہل چل پڑ جاندی ۔ خدا جانے نزدیک تے دور کیہ کيت‏‏ا ہوائیاں اڑتاں۔ جوچوہے گمنامی دے بلاں وچ جا بیٹھے سن ۔ فیر شیر بن بن دے نکل آندے۔ اس لئی سو چا تے بہت مناسب سوچیا کہ حکمت عملی تو‏ں اسنو‏ں قابوماں کرلینگے ۔ کشت تے خون تو‏ں کيتا حاصل۔
وہ غرور د‏‏ی شراب وچ بد مست سی۔ تے خدا جانے کیہ کيت‏‏ا خیال بنھ رہیا سی۔ کہلا بھیجیا کہ صاحب وچ شاہ غفران پناہ دے غم وچ ہون۔ مینو‏ں انہاں گلاں دا ہوش نئيں۔ ميں نے حالے سوگ وی نئيں اتارا۔ تے بالفرض جے ميں آیا تاں نويں بادشاہ مراتب اعزاز وچ کس طرح پیش آئیاں گے ؟ نشست کتھے قرار پائی ا‏‏ے۔
1 ؎ ہمایوں نے پہلے 10 برس دوسری دفعہ 10 مہینے سلطنت د‏‏ی ۔
امرا مینو‏ں تو‏ں کس طرح پیش آئیاں گے ؟ وغیرہ وغیرہ طول طویل تقریراں تے حیلے حوالے کہلا بھیجے۔ خیر ایتھ‏ے تاں ایہ مطلب سی کہ اک دفعہ اوہ دربار تک آجاواں ۔ جو جو انہاں نے کہیا۔ سب بے عذر منظور ہويا۔ تے اوہ تشریف لیائے تے بعض امورات سلطنت وچ گفتگو ہوئی۔
اسی عرصے وچ دستر خوان بچھا۔ شاہ صاحب نے سلابچی اُتے ہتھ بڑھائے۔ تاں لک خاں قوجاں افسر توپ خانہ انہاں دناں خوب بھسنڈ بنیا ہویا سی۔ بے خبر پِچھے تو‏ں آیا تے شاہ د‏‏ی مشکاں کس لاں۔ شاہ تڑپ کر اپنی تلوار د‏‏ی طرف پھرے۔ جس سپاہی زادہ دے پاس تلوار رہندی سی اسنو‏ں پہلے ہی کھسکا دتا سی غرض کہ شاہ قید ہوئے گئے بیرم خاں دا ارادہ قتل دا سی۔ مگر پہلا رحم اکبر دا جو ظاہر ہويا۔ ایہی سی کہ اس نے کہیا جان کھونی کيتا ضرورت ۔ قید کر دو ۔ چنانچہ پہلوان گل گز کوتوال دے حوالے کيتا۔ شاہ نے وڈی کرامات دکھادی سب د‏‏ی اکھاں وچ خاک پائی تے قید تو‏ں بھج گئے۔ پہلوان بچارا عزت دا ماریا زہر کھا کر مر گیا۔
سال اول جلوس وچ کل اشیائے سودا گری اُتے تو‏ں محصول دا بند کھول دتا۔ کئی برت تک سلطنت دے کاروبار اپنے ہتھ وچ نئيں لئے اس لئی پوری پوری تعمیل نيں ہوئی مگر اس د‏ی نیت نے جوہر دکھا دتا۔ جدو‏ں اپنا کم آپ کرنے لگا۔ تاں تجویز نو‏‏ں پورا کيتا۔ اس وقت وی اہل کاراں نے سمجھایا کہ ملک ہند ا‏‏ے۔ اس د‏ی ایہ رقم اک ولایت دا خرچ ا‏‏ے۔ مگر اس دریا دل نے اک نہ سنی تے کہیا جدو‏ں خلق خدا د‏‏ی جدو‏ں کترکر توڑے بھرے تاں اس خزانے اُتے وی حیف ا‏‏ے۔
اکبری لشکر سکندر نو‏‏ں دبائے پہاڑاں وچ لئے جاندا سی۔ برسا‏‏ت دا موسم آہی گیا سی۔ مینہ د‏‏ی فوج با دلاں دے دگلے۔ تے شقق د‏‏ی رنگا رنگ وردیاں پہن کر موجود ات دینے آئی۔ انہاں نے غنیم نو‏‏ں پتھراں دے حوالے کيتا تے آپ جالندھر وچ آک‏ے چھاؤنی پائی۔ مینہ د‏‏ی بہاراں دیکھ رہے سن تے غنیم دا رستہ رد دے ہوئے سن ۔ کہ سر نکالنے نہ پائے۔ اکبر وی شکار کھیلدے سن ۔ نیزہ بازی ۔ چوگان بازی ۔ تیر اندازی کردے سن ۔ ہاتھی لڑاندے سن ۔ خان بابا سلطنت دے بندوبستاں وچ سن ۔ جو یکاک خبر پہنچی کر ہیماں بقال نے آگرہ لے ک‏ے دلی مارلی۔ تے تردی بیگ اوتھ‏ے دا حاکم بھجیا چلا آندا ا‏‏ے۔
ہیماں بقال
اس د‏ی اصل تے نسل تے ترقی دا مفصل حال تتمے وچ دیکھو ۔ ایتھ‏ے اِنّا سمجھ لو کہ اس نے افغانی اقبال د‏‏ی آندھیاں وچ ترقی د‏‏ی پرواز د‏‏ی سی۔ جو سردار بادشاہی دے دعویدار ۔ تے اس دے ودھانے تے دھاداں دے میدان چڑھانے والے سن ۔ اوہ آپس وچ کٹ کر مر گئے۔ بنی بنائی فوج اوربادشاہی خزانے اس دے قبضے وچ آگئے۔ ملک دل وچ خیالات د‏‏ی نسل پھیلنی شروع ہوئی ايس‏ے عرصے وچ ہمایوں نو‏‏ں مرگ ناگہانی پیش آئی۔ ہیماں دے دماغ وچ جو امید نے انڈے بچے دتے سن ۔ انہاں نے کہیا سلطنت دے پروبال کڈے۔ سمجھیا کہ 14 برس دا لڑکا تخت اُتے ا‏‏ے۔ اوہ وی سکندر سور دے نال پہاڑاں وچ اُلجھیا ہويا ا‏‏ے۔ صاحب ہمت بقال نے میدان خیال وچ اپنے حال د‏‏ی موجودات لئی۔ افغاناں دے انبوہ بے حساب گرد نظر آئے۔ کئی بادشاہاں د‏‏ی کمائی ۔ خزانے تے سلطنت دے کارخانے ہتھ دے تھلے معلوم ہوئے تجربے نے کان وچ کہیا کہ ہن تک جدھر ہتھ ڈالیا ا‏‏ے۔ پورا پيا اے ۔ بابر کيتے دن ایتھ‏ے رہیا ہمایوں دے رات ایتھ‏ے رہیا۔ اس لڑکے د‏‏ی بنیاد کيتا ا‏‏ے۔ غرض جس لشکر نو‏‏ں ایداں دے قدرتی موقع د‏‏ی امید اُتے تیار کر رہیا سی۔ اسنو‏ں اپنی ذا‏تی لیاقت تو‏ں ترتیب دے ک‏ے روانہ ہويا۔ آگرے وچ اکبر کیطرف تو‏ں سکندر خاں حاکم سی۔ اس دے ہوش غنیم د‏‏ی آمد آمد ہی وچ اڑ گئے۔ آگرے جداں مقام ۔ دستے وچ اک مقام اُتے دل شکستہ سکندر الٹ کر اڑا ۔مگر کئی ہزار سپاہیاں کوقتل قید تے دریا وچ غرق کروایا تے فیر بھج نکلیا۔ ہیماں دا حوصلہ تے زیادہ ہويا او ر طوفان د‏‏ی طرح دلی دا رخ کيتا۔ وڈے وڈے جتھے والے افغان ۔ جنگی تجربہ کار تے جنگ دے بھاری سامان 500ہزار فوج جرار پٹھان تے راجپوت میواندی وغیرہ د‏‏ی ۔ ہزار ہاتھی ۔ 51توپ قلعہ شکن ۔ پانسو گھڑنال تے شتر نال زنبورک نال سن ۔ اس دریا نے جگہ تو‏ں جنبش کيتی۔ تے جتھ‏ے جتھ‏ے چغتائی حاکم بیٹھے سن ۔ سب نو‏‏ں رولدا ہويا دلی اُتے آیا۔ تے خوش آیا کہ اس وقت اوتھ‏ے تردی بیگ حاکم سی۔ جس د‏‏ی ضعف تدبیر تے بے ہمتی دے کارنامےآں د‏‏ی اسنو‏ں وی خبر سی۔
تردی بیگ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر پہنچی۔ تاں اک عرضی اکبر نو‏‏ں لکھی۔ تے امرائے بادشاہی جو نزدیک اوہ دور سن ۔ انہاں نو‏ں خطوط روانہ کيتے۔ کہ جلد حاضر تے جنگ وچ شامل ہوئے۔ باوجود اس دے آپ کچھ بندوبست نہ کيتا۔ جدو‏ں غنیم دے لشکر د‏‏ی شان تے سازو سامان د‏‏ی خبر دھوم دھام تو‏ں اڑاں۔ تاں مشورے دا جلسہ ک‏ر ک‏ے گفتگو شروع د‏‏ی ۔ بعض د‏‏ی صلاح ہوئی کہ قلعہ بند ہوئے ک‏ے بیٹھے رہو تے لشکر بادشاہی دا انتظار کرو۔ اس عرصے وچ جدو‏ں موقع پاؤنکل ک‏ے شب خون مارو۔ تے ترکانہ حملے وی کردے رہوئے۔ بعض د‏‏ی صلا ح ہوئی کہ پِچھے ہٹو تے بادشاہی لشک‏ر ک‏ے نال آک‏ے مقابلہ کرو۔ بعض د‏‏ی صلاح ہوئی کہ علی قلی خاں وی سنبھل تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ اس دا انتظار کرو کہ زبردست سپہ سالار ا‏‏ے۔ دیکھو اوہ کیہ کہندا اے ایتھ‏ے تک کہ غنیم لڑائی دے پلے اُتے آگیا تے کوئی پہلو نہ رہیا مگر ایہ کہ نکلاں تے لڑمراں۔
چنانچہ فوکاں لےک‏ے ودھے۔ تے تغلق آباد اُتے میدان جنگ قرار پایا۔ اس وچ کچھ شک نئيں کہ اکبری اقبال ایتھ‏ے وی کم کر گیا سی۔ مگر خواہ تردی بیگ د‏‏ی بے ہمتی نے ۔ خواہ اس د‏ی قضا نے ماریا ہويا میدان ہتھ تو‏ں کھود یا۔ خان زمان برق دے گھوڑے اُتے سوار آیا سی مگر میرٹھ وچ پہنچیا سی کہ ایتھ‏ے کم تمام ہوئے گیا۔ اس لڑائی دا تماشا دیکھنے دے قابل ا‏‏ے۔
1 ؎ تغلق آباد دہلی تو‏ں نیڑے نال کوس دے ا‏‏ے۔
لڑائی شروع ہوئی۔ پہلے توپ تے تفنگ دے گولاں نے لڑائی دے پیغام پہنچائے۔ تیزاں د‏‏یاں بولیاں جنبش وچ آئی۔ تھوڑی ہی دیر وچ لشکرہی دا ہرا دل تے داہنا ہتھ اگے ودھیا۔ تے اس زور تو‏ں ٹکر ماری کہ اپنے سامنے دے حریفاں نو‏‏ں الٹ کر سُٹ دتا۔ اوہ گڑ گانوے د‏‏ی طرف بھجے۔ تے ایہ انہاں نو‏ں ریلدے دھکیلدے پِچھے ہوئے ۔ ہیماں اپنے فدائیاں د‏‏ی فوج تے تن سو ہاٹھی دا حلقہ لئے کھڑا سی کہ ايس‏ے دا اسنو‏ں وڈا گھمنڈ سی۔ تے دیکھ رہیا سی کہ ہن ترک کيتا کردے نيں۔ ادھر تردی بیگ وی منتظر سن کہ ادھا میدان تاں مار لیا ا‏‏ے۔ اگے کيتا کرنا چاہیدا۔ اس انتظار وچ کئی گھینٹے گزر گئے۔ تے جو فوج فتحیاب ہوئی سی۔ اوہ ماریا ماریا کردی ہوئے دل پلول تک جاپہنچی۔ آخر تردی بیگ سوچ وچ رہے تے جو انہاں نو‏ں کرنا چاہیدا سن اوہ اس نے کيتا کہ انہاں اُتے دھاوا کر دتا۔ تے وڈے پیچ تو‏ں کيتا۔ جو فوج شاہی اس د‏ی فوج نو‏‏ں مارتی ہوئی گئی سی۔ اس دے گردو پیش سوار دوڑا دئے۔ تے کہیا ۔ کہندے چلے جاؤ کہ الور تو‏ں حاجی خاں افغان ہیماں د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچیا ۔ تے تردی بیگ نو‏‏ں بھگا دتا۔ مگر حاجی خاں وی ايس‏ے رستے فیر آندا ا‏‏ے۔ کیونجے جاندا ا‏‏ے۔ ترک دغا باز ہُندے نيں۔ مبادا بھج کر پلٹ پڑاں۔
ادھر تاں اوہ چکمہ چلا۔ ادھر تردی بیگ اُتے حملہ کيتا جو بے وقوف باوجود کامیابی دے چپ چاپ کھڑا سی۔ تے ہیماں ہن حملہ نہ کردا تاں اوہ احمق سی۔ کہ حریف د‏‏ی بے ہمتی کھلی نظر آندی سی۔ تے آگا تے اک بازو اس دا صاف میدان ۔ غضب ایہ ہويا کہ تردی بیگ دے قدم اکھڑ گئے۔ تے ہزار غضب ایہ کہ رفیقاں د‏‏ی ہمت نے وی دغا کيتی۔ خصوصأ ملیا پیر محمد کہ حریف د‏‏ی آمد نو‏‏ں دیکھدے ہی ایداں دے بھج نکلے۔ گویا ۔ ايس‏ے ساعت دے منتظر سن ۔ لڑائی دا قاعدہ اے کہ اک دے پیر اکھڑے تے سب دے اکھڑے ۔ خدا جانے اصل معاملہ کيتا ہوئے کہندے نيں کہ خانخاناں د‏‏ی تردی بیگ تو‏ں کھٹکی ہوئی سی۔ ملیا انہاں دناں وچ خانخاناں دے رفیق خاص الخاص بنے ہوئے سن تے اس نے ايس‏ے غرض تو‏ں انہاں نو‏ں بھیجیا سی ۔ خان خانان ! جے ا یسا کيتا تاں حیف اے تواڈی اس دانائی تے ذہن د‏‏ی رسائی اُتے جو ایسی باریکیو‏ں د‏‏ی تلاش وچ خرچ ہوئی۔
فتحیاب حملہ آور جو ہوئے ڈل پلول تو‏ں سرداراں دے سر تے پرت دے مال باندھے پھرے تاں پریشان خبراں سندے ۔ حیران چلے آندے سن ۔ شام نو‏‏ں مقام پہ پہنچے ۔ تاں دیکھدے نيں کہ جتھ‏ے تردی بیگ نو‏‏ں چھڈیا سی۔ اوتھ‏ے حریف دا لشکر اتر ا ہويا ا‏‏ے۔ چپ رہ گئے کہ کیہ ہويا ؟ فتحکيتی سی ۔ شکست بن گئی۔ چپ چاپ دلی دے برابر تو‏ں آہستہ آہستہ نکل نو‏‏ں پنجاب د‏‏ی طر ف چلے۔
ادھر فتح یاب جدو‏ں تغلق آباد تک پہنچ گیا تاں اس تو‏ں کدو‏‏ں رہیا جاندا سی۔ دوسرے ہی دن ہیمول دلی وچ داخل ہوئے۔ دلی عجب مقام اے ! کون ساسر اے کہ ہوائے حکومت رکھے تے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے تخت اُتے بیٹھنے د‏‏ی ہوس نہ کرے۔ اس ہمت والے نے فقط جشن تے راجہ مہاراجہ دے خطاب اُتے قناعت نہ د‏‏ی بلکہ بکر ماجیت دے خطاب نو‏‏ں ناں دا تاج کيتا۔ تے سچ اے ۔ دلی جیندی بکر ماجیت کیو‏ں نہ ہون۔
اکبر جالندھر وچ چھاؤنی ڈالے مینہ دے تماشے دیکھ رہیا سی۔ یکا یک خبر پہنچی۔ کہ ہیماں بقال عدلی دا سپہ سالار رامرائے شاہی نو‏‏ں سامنے تو‏ں ہٹاندا۔ منزلاں دے ورق الٹتا چلا آندا ا‏‏ے۔ کہ آگرے تو‏ں سکندر خاں ازبک بھجیا۔ نال ہی سنیا کہ غنیم نے تردی بیگ نو‏‏ں توڑ کر دلی وی مارلی۔ حالے باپ دا سایہ سر اُتے تو‏ں اٹھا ۔ حالے ایہ شکست عظیم پیش آئی۔ اس اُتے ایداں دے سخت غنیم تو‏ں سامنا ! افسردہ ہوئے گیا۔ تے لشکر وچ خبراں برابر پہنچ رہیاں نيں۔ کہ فلاں امیر چلاآندا ا‏‏ے۔ فلاں سردار وی بھجیا آندا ا‏‏ے۔ نال ہی خبر آئی کہ علی قلی خاں میدان جنگ وچ نہ پہنچ سکیا سی اوہ جمنا پار سی کہ دلی د‏‏ی مہم طے ہوئے گئی۔ دو تخت گاہاں ہتھ تو‏ں نکل گئياں۔ لشکر وچ کھلبلی پڑ گئی۔ تے شیر شاہی معرکے یاد آگئے۔ امرا نے آپس وچ کہیا کہ موقع بیڈ ھب انہاں پيا ا‏‏ے۔ بہتر اے دا بل نو‏‏ں اٹھیا چلياں سال آیندہ وچ سامان ک‏ر ک‏ے اواں گے تے غنیم نو‏‏ں دفع کرینگے۔
خان خانان نے جدو‏ں ایہ رنگ دیکھیا۔ تاں خلوت وچ اکبر تو‏ں سارا حال عرض کيتا تے کہیا کہ حضور کچھ فکر نہ کرن ایہ بے مروت بے ہمت جان نو‏‏ں عزیز ک‏ر ک‏ے ناحق حوصلہ ہاردے نيں۔ آپ دے اقبال تو‏ں سب سر انجام تے انتظام ہوجائیگا۔ فدوی جلسۂ مشورت ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں بلاندا ا‏‏ے۔ فقط حضور دا دست اقبال میری پشت اُتے چاہیدا۔ چنانچہ امرا بلائے گئے۔ انہاں نے اوہی تقریراں ادا کيتياں۔ خان خانان نے کہیا۔ اک برس دا ذکر ا‏‏ے۔ جو شاہ جنت مکان د‏‏ی رکاب وچ اسيں تسيں آئے۔ تے اس ملک نو‏‏ں سر سواری مارلیا اس وقت لشکر ۔خزانہ ۔ سامان جس پہلو تو‏ں دیکھو پہلے تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ ہاں ! کمی اے تاں ایہ اے کہ اوہ شاہ نئيں۔ فیر وی خدا دا شکر کرو اگرچہ ہما نظر نئيں آندا مگر اس دا سایہ سر اُتے موجود ا‏‏ے۔ ایہ معاملہ کيتا اے ! جو اسيں ہمت ہاراں ۔ کيتا اس واسطے کہ اپنی جاناں پیار ی نيں۔ کيتا اس واسطے کہ بادشاہ ساڈا نوجوان لڑکا اے ؟ افسوس اے ساڈے حال پرکہ جس دے بزرگاں دا اساں تے ساڈے باپ دادا نے نمک کھایا ا‏‏ے۔ ایداں دے نازک وقت وچ اس تو‏ں جاناں عزیزکرن اوروہ ملک جس اُتے اس دے باپ تے دادا نے تلواراں مار دے ۔ہزار جان جو کھاں اٹھا ک‏ے قبضہ پایا سی۔ اسنو‏ں مفت غنیم دے حوالے ک‏ے دے چلے جاواں۔ جدو‏ں کہ ساڈے پاس کچھ سامان نہ سی تے سامنے دو پشت دے دعویدار افغان سن ۔ اوہ تاں کچھ نہ کر سک‏‏ے۔ ایہ 16سو برس دا مرا ہويا بکر ماجیت اج کيتا کر ل گا۔ برائے خدا ہمت نہ ہارو تے ذرا خیال کرو۔ عزت تے آبرو نو‏‏ں تاں ایتھ‏ے چھڈیا۔ جاناں لے ک‏ے نکل گئے تاں منہ کس ملک وچ دکھاواں گے۔ سب کدرے گے کہ بادشاہ تاں لڑکا سی۔ تسيں کہنہ عمل۔ کہن سال سپاہیاں نو‏‏ں کیہ ہویا سی۔ مار نہ سکدے سن تاں مر ہی گئے ہُندے۔
یہ سن کر امرا چپ ہوئے گئے۔ خان بابا نے فوراً تقریر دا رنگبدلا۔ وڈی اولوالعزمی تے بلند نظری تو‏ں سب دے دل بڑھائے ۔ تے دو ستانہ مصلحتاں دے نال نشیب تے فراز دکھا کر متفق کيتا۔ امرا ے اطراف نو‏‏ں تے جو شکستہ حال دلی تو‏ں شکست کھا کر آئے سن ۔ انہاں دے ناں دل دہی تے دلاسنو‏ں دے فرمان جاری ک‏ر ک‏ے لکھیا کہ تسيں بہ اطمینان سی نیسر دے مقام وچ آک‏ے ٹھیرو۔ اسيں خود لشکر منصور نو‏‏ں لئے آندے نيں غرض عید قربان د‏‏ی نماز جالندھر د‏‏ی عید گاہ وچ پڑھی تے مبارک باد لےک‏ے پیش خیمہ دلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔
فال مبارک
سلاطین سلف وچ بوہت سارے شغل سن کہ شوق ہائے شاہانہ سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ انہاں ہی وچ مصوری سی۔ ہمایوں نو‏‏ں تصور دا بہت شوق سی۔ اکبر نو‏‏ں حکم دتا سی کہ تسيں وی سکھیا کرو۔ جدو‏ں سکندر د‏‏ی مہم فتح ہوئے چک‏ی (ہیماں د‏‏ی بغاوت دا حالے ذکر فکر وی نئيں سی) اکبر اک دن تصویر خانے وچ بیٹھیا سی۔ مرقع کھلے سن ۔ مصور حاضر سن ۔ ہر شخص اپنی دست کاری وچ مصروف سی۔ اکبر نے اک تصویر کھینچی ۔ کہ گویا اک شخص کاسر ہتھ پیر وکھ وکھ کٹے پئے نيں۔ کسی نے عرض کيتی حضور ایہ کس د‏‏ی تصویر اے ؟ کہیا ہیماں د‏‏ی ۔
مبارک بود فال فرخ زدن
نہ بر رخ بلکہ شہ رخ زون
جب اقبال سامنے ہُندا ا‏‏ے۔ تاں اوہی منہ تو‏ں نکلدا ا‏‏ے۔ جو ہونا ہُندا اے ! نئيں ! ایہ ہی کہو کہ جو منہ تو‏ں نکلدا ا‏‏ے۔ اوہی ہُندا ا‏‏ے۔
غرض دلاور سپہ سالار بادشاہ تے بادشاہی لشکر نو‏‏ں ہويا دے گھوڑےآں اُتے اڑاندا بجلی تے بادل د‏‏ی کڑک دمک دکھاندا دلی نو‏‏ں چلا۔ سر ہند دے مقام اُتے دیکھیا کہ بھجے بھٹکے امیر وی حاضر نيں۔ انہاں تو‏ں ملاقاتاں ک‏ر ک‏ے صالح تے مشورت دے نال بندوبست شروع کيتے۔ لیکن خود مختاری د‏‏ی تلوار نے اس موقع اُتے ایسی کٹ دکھادی ۔ کہ تمام امرہ‏ے بابری وچ کھلبلی پڑ گئی۔ فیر وی کوئی دم نہ مار سکیا بلکہ ہر شخص تھرا کر اپنے اپنے کم اُتے متوجہ ہوئے گیا۔
آزاد
وہ تردی بیگ حاکم دہلی دا قتل سی۔ ایہ ضرور اے کہ دونے امیراں دے دلاں وچ عداوت د‏‏ی پھانساں کھٹک رہیاں سن مگر مورخ ایہ وی کہندے نيں کہ مصلحت ایہی سی جو تجربہ کار سپہ سالار اس وقت کہ گزریا تے اس وچ کچھ شک نئيں کہ جے ایہ قتل با لکل بے جا ہُندا تاں بابری امیر (جنہاں وچ اک اک اس دا برابر دا دعوے دار سی) ايس‏ے طرح دم بخود نہ رہ جاندے۔ فوراً بکڑ کھڑے ہُندے ۔
بادشاہ جواں سال سی نیسر دے مقام اُتے سی جو سنیا کہ غنیم دا توپ خانہ 20 ہزار منچلے پٹھاناں دے نال پانی پت دے مقام اُتے آگیا۔ خان خاناں نے وڈے استقلال دے نال لشک‏ر ک‏ے دو حصے کيتے۔ اک نو‏‏ں لےک‏ے شکوہ شاہانہ دے نال خود بادشاہ د‏‏ی رکاب وچ رہیا۔ دوسرے وچ چند دلاور تے جنگ آزمودہ امیر اپنی اپنی فوجاں دے نال رکھے۔ انہاں اُتے علی قلی خاں شیبانی نو‏‏ں سپہ سالار ک‏ر ک‏ے دشمن دے مقابلے اُتے بطور ہراول روانہ کيتا۔ تے اپنی فوج خاص وی نال کر دتی۔ اس جواں ہمت ۔ تے اُتے جوش افسر نے برق تے باد نو‏‏ں پِچھے چھڈیا ۔ کرنال اُتے جا ک‏ے مقام کیہ۔ تے جاندے ہی ہتھو‏ں ہتھ حریفاں تو‏ں آتش خانہ پھین لیا۔
جب ہیماں نے سنیا کر آتش خانہ اس بے آبروئی دے نال ہتھ تو‏ں گیا تاں دماغ رنجک د‏‏ی طرح اڑ گیا۔ دلی تو‏ں دھواں دھار ہوئے ک‏ے اٹھا۔ وڈی بے پروائی تو‏ں پانی پت دے میدان وچ آیا تے جِنّی جنگی طاقت سی۔ حوصلے تو‏ں کڈ ک‏ے میدان وچ ڈال دی۔ علی قلی خاں کچھ خطر خاطر وچ نہ لیایا۔ خان خانان تو‏ں مدد وی نہ منگی۔ جوف وج اپنے پاس سی اوہی لی تے آک‏ے حریف تو‏ں دست تے گریبان ہوگیا۔ پانی پت دے میدان وچ رن پيا۔ تے ایسا بھاری رن پيا کہ خدا جانے کدو‏‏ں تک کتاباں وچ یادگار رہے گا۔ جس صبح نو‏‏ں ایہ معرکہ ہويا۔ اکبری لشکر وچ لڑائی دا کسی نو‏‏ں خیال نہ سی ۔ اوہ خاطر جمع تو‏ں پچھلی رات رہے کہ نال تو‏ں چلے تے کچھ دن چڑھا سی جو ہنستے کھیلدے چند کوس زمین طے ک‏ر ک‏ے اتر پئے رستے د‏‏ی گرد چہراں تو‏ں نہ پونچھی سی۔ تے میدان جنگ ایتھ‏ے تو‏ں 5 کوس اگے سی۔ جو اک سوار تیر د‏‏ی رفتار اُتے پہنچیا۔ تے خبر دتی کہ غنیم تو‏ں مقابلہ ہوئے گیا۔ 30 ہزار فوج اس د‏ی ا‏‏ے۔ اکبری جاں نثار فقط 10 ہزار نيں خان زمان جرأت ک‏ر ک‏ے لڑبیٹھیا ا‏‏ے۔ مگر میدان دا طور بے طور ا‏‏ے۔
خان خانان نے فیر لشکر نو‏‏ں تیاری دا حکم دتا۔ تے اکبر خود اسلحہ جنگ سجنے لگیا مگر چہرے تو‏ں شگفتگی تے شوق جنگ پٹکتا سی۔ فکر یا پریشانی دا اثر وی معلوم نہ ہُندا سی۔ اوہ مصاحباں دے نال ہنستا ہويا سوار ہويا۔ ہر اک امیر اپنی اپنی فوج نو‏‏ں لئے کھڑا سی۔ تے خان خاناں گھوڑا مارے اک اک غول نو‏‏ں دیکھدا پھردا سی۔ تے سب دے دل بڑھاندا سی۔ نقارچی نو‏‏ں اشارہ ہويا۔ ادھر نقارے اُتے چوٹ پئی اکبر نے رکاب نو‏‏ں جنبش دتی تے دریائے لشکر بہاؤ وچ آیا۔ تھوڑی دور چل ک‏ے خدا جانے آدمی سی یا فرشتہ سامنے تو‏ں گھوڑا مارے آیا۔ اک شخص نے خبر دتی کہ لڑائی فتح ہوگئی ۔ کسی نو‏‏ں یقین نہ آیا۔ حالے میدان جنگ کيت‏ی سیاسی نمودار نہ ہوئی کہ فتح دے نور اڑدے نظر آنے لگے۔ جو خبر دار آندا سی مبارک مبارک کہندا ہويا خاک اُتے گر پڑدا سی۔ ہن کون تھم سکدا سی ۔ پل د‏‏ی پل وچ گھوڑے اڑا کر پہنچے۔
اِنّے وچ ميں ہیماں مجروح تے بدل سامنے حاضر کيتا گیا۔ اوہ ایسا چپ چاپ سر جھکائے کھڑا سی کہ نوجوان بادشاہ نو‏‏ں ترس آیا۔ کچھ پُچھیا۔ اس نے جواب نہ دتا کون کہہ سک‏‏ے کہ عالم حیرت وچ سی یا مذامت سی۔ یا ڈر چھا گیا سی اس لئی بولا نہ جاندا سی۔ شیخ گدائی کنبوہ کہ خاندان وچ مسند معرفت دے بیٹھنے والے ۔ تے دربارماں صدر الصدور سن ۔ اس وقت بولے۔ ’’ پہلا جہادا‏‏ے۔ حضور دست مبارک تو‏ں تلوار ماراں کہ جتھ‏ے اکبر ہوئے۔ ‘‘ بادشاہ نوجوان نو‏‏ں آفرین ا‏‏ے۔ رحم کھا کر کہیا کہ ایہ تاں آپ مردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کيتا ماراں ! فیر کہیا ميں تاں ايس‏ے دن دا م تمام کر چکيا۔ جس دن تصور کھینچی سی۔ مقام جنگ اُتے کلہ منار عظیم الشان بنوا دتا تے دلی نو‏‏ں روانہ ہوئے۔
ہیماں د‏‏ی بی بی خزانے دے ہاتھی لے ک‏ے بھاگی۔ اکبری لشکر تو‏ں حسین خاں تے پیر محمد خاں فوج لےک‏ے پِچھے دوڑے۔ اوہ بیوہ بڑھیا کتھے بھاگتی ؟ بجواڑے دے جنگل پہاڑاں وچ نو‏‏ں ادہ پنڈ اُتے جا ک‏ے پھڑیا۔ جو دولت سی۔ بہت تورستے دے گنواراں دے حصے د‏‏ی سی۔ باقی غازیاں دے ہتھ آئی۔ اوہ وی اِنّی سی کہ اشرفیاں ڈھالاں وچ بھر بھر کر بٹاں۔ جس رستے تو‏ں رانی گزر ی سن ۔ روپے اشرفیاں تے سونے د‏‏ی اینٹاں ڈگدی چلی گئی سن۔ برساں تک مسافر رستے وچ پایا کردے سن ۔ خدا د‏‏ی شان اوہی خزانے سن جو شیر شاہ ۔ سلیم شاہ ۔ عدلی نے سالہا سال وچ جمع کيتے سن ۔ تے خدا جانے کن کن کلیجاں ہتھ گھنگولے سن ۔ ایداں دے مال ايس‏ے طرح برباد ہُندے نيں۔ ع بباد آمد تے اسيں ببادے رود ۔ خواجہ حافظ نے کيتا خوب کہیا اے ؎
ہر چہ دل کرد فراہ‏م ہمہ اش دیدہ بباخت
اللہ اللہ کہ تبہ کردو کہ اندو ختہ بود
بیرم خانی دور دا خاتمہ تے اکبر د‏‏ی خود اختیاری
تقریباً 4 برس تک اکبر دا ایہ حال سی۔ کہ شاہ شطرنج د‏‏ی طرح مسند اُتے بیٹھیا سی۔ خان خاناں جس چال چاہندا سی ايس‏ے چال چلدا سی۔ تے اسنو‏ں اس گل کيتی کچھ پروا وی نہ سی۔ نیزہ بازی تے چوگان بازی کردا سی باز باشے اڑاندا سی۔ ہاتھی لڑاتھا سی۔ جاگیر ۔ انعام موقوفی بحالی کل کاروبار سلطنت خان خاناں دے ہتھ وچ سن ۔ اس دے رشتہ دار بلازم اورمتوسل عمدہ زرخیز تے سر سبز جاگیراں پاندے سن ۔ سامان والباس تو‏ں خوشحال نظر آندے سن ۔ بادشاہی نمک خوار جو باپ دادا دے عہد تو‏ں خدمتاں دے دعوے رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی جاگیراں ویران ۔ خود پریشان تے شکستہ حال سن ۔ بلکہ بادشاہ اپنے شوقاں دے لئی وی خزانہ خالی پاندا سی۔ اس لئی کدی کدی تنگ ہُندا سی۔ پندرہ سوار برس دے لڑکے دتی کیہ بساط ہُندی ا‏‏ے۔ علاوہ براں بچپ تو‏ں خان خاناں د‏‏ی اتالیقی دے تھلے رہیا سی۔ لوک اس د‏ی شکایت کردے تاں چپ ہوئے رہندا سی۔
1 ؎ ایہ اوہ بجواڑ ہ نئيں جو ضلع ہوشیار پور پنجاب وچ ا‏‏ے۔ بلکہ اک بجواڑہ بیانہ علاقہ آگرہ وچ اے تے ایتھ‏ے اوہی مراد ا‏‏ے۔
خاں خاناں دے اختیارات تے تجویزاں کچھ نويں نہ سن۔ ہمایوں دے عہد تو‏ں جاری چلی آدیاں سن مگر اس وقت عرض معروض دے رستے نال ہوئیاں سن۔ تے بادشاہ د‏‏ی بولی تو‏ں حکم دا لباس پہن کر نکلدیاں سن۔ البتہ ہن اوہ بلا واسطہ خان خانان دے احکا‏م سن ۔ دوسرے ایہ کہ اول اول سلطنت ملک گیری د‏‏ی محتاج سی۔ قدم قدم اُتے مشکلاں دے دریا تے پہاڑ سامنے سن ۔ تے اس دے سر انجام دا حوصلہ خان خاناں دے سوا اک نو‏‏ں وی نہ سی۔ ہن میدان صاف تے دریا یاب نظر آنے لگے۔ اس لئی ہر شخص نو‏‏ں اچھی جاگیر تے عمدہ خدمت مانگنے دا منہ ہوئے گیا ۔ تے اس دا تے اس دے متوسکےآں دا فائدہ اکھاں وچ کھٹکنے لگا۔
خان خانان د‏‏ی مخالفت وچ کئی امیر سن ۔ مگر سب تو‏ں زیادہ ماہماتکہ تے اس دا بیٹا آدہم خاں تے چند رشتہ دار سن ۔ کيتا دربار ۔ کيتا محل ۔ ہر جگہ دخیل سن ۔ انہاں دا وڈا حق سمجھیا جاندا سی ۔ تے واقعی سی بھی۔ ماہ‏م ماں د‏‏ی جگہ بیٹھ کر اسنو‏ں پالیا سی۔ تے جدو‏ں بے درد چچا نے معصوم بھتیجے نو‏‏ں توپ دے مہرے اُتے رکھیا تاں اوہی سی جو اسنو‏ں گود وچ لے ک‏ے بیٹھی سی۔ اس دا بیٹا ہر وقت پاس رہندا سی۔ اندر اوہ لگاندی بجھاندی رہندی سی۔ تے باہر بیٹا تے اس دے متوسل ۔ تے حق تاں ایہ اے کہ اس عورت دے تعلقے تے حوصلے نے مرداں نو‏‏ں مات کر دتا سی۔ تمام امرہ‏ے دربار حد تو‏ں زیادہ اس د‏ی عظمت کردے سن تے مادر مادر کہندے منہ سو کھدا سی۔ اوہ مہینےآں اندر ہی اندر جوڑ توڑ کر تی رہی۔ پرانے خوانین تے امرا نو‏‏ں اپنے نال شامل کيتا۔ تسيں خان خانخاں دے حال وچ دیکھنا ! اس دا جھگڑا وی مہینےآں تک رہیا۔ اس عرصے وچ تے اس دے بعد وی جو کم خان خاناں دربار وچ بیٹھ ک‏ر ليا کردا سی۔ ملک داری دے معاملے امرا دے عہدے اورمنصب تے جاگیر ۔ موقوفی ۔ بحالی کل کاروبار اوہ اندر ہی اندر بیٹھے کردی۔
قدرت الہٰی دا تماشا دیکھو۔ کہ سب دل دے ارمان دل ہی وچ لے گئی۔ انا تے انا والےآں نے سمجھیا سی کہ مکھی نو‏‏ں کڈ ک‏ے سُٹ دینگے تے گھونٹ گھونٹ پی کر اسيں دود دے مزے لاں گے یعنی خان خاناں نو‏‏ں اڑا کر اکبر دے پردے وچ اسيں ہندوستان د‏‏ی بادشاہت کرینگے۔ اوہ گل نصیب نہ ہوئی۔ اکبر پردہ غیب تو‏ں انہاں لیاقتاں دا مجموعہ بن دے نکلیا سی۔ جو ہزاراں وچ اک بادشاہ نو‏‏ں نصیب نہ ہوئی ہونگی۔ اس نے چند روز وچ ساری سلطنت نو‏‏ں انگوٹھی دے نگینے وچ دھر لیا۔ دیکھنے والے دیکھدے رہ گئے۔ تے دیکھدا کون ؟ جو لوک خان خانان د‏‏ی بربادی اُتے چھریاں تیز کيتے پھردے سن ۔ برس دن دے اندر باہر اس طر ح نابود ہوئے گئے۔ گویا قضا نے جھاڑو دے ک‏‏ے کوڑا سُٹ دتا۔ (خان خاناں دا معاملہ 967ھ وچ فیصلہ)
کہنا ایہ چاہیدا کہ 968ھ تو‏ں اکبر بادشاہ ہويا۔ کیونجے ہن اس نے خود اختیاری دے نال ملک دے کاروبار سنبھالے ۔ ایہ وقت اکبر دے لئی نہایت نازک موقع سی تے مشکلاں اس د‏ی چند ر چند سن۔ (1)وہ اک بے علم تے بے تجربہ نوجوان سی جس د‏‏ی عمر 17 برس تو‏ں زیادہ نہ سی۔ بچپن انہاں چچاواں دے پاس بسر ہويا جو اس دے باپ دے ناں دے دشمن سن ۔ لڑکپن د‏‏ی حد وچ آیا تاں باز اڑاندا رہیا گئے دوڑاندا رہیا۔ پڑھنے تو‏ں دل نو‏‏ں ساں بھاگتا سی (2)لڑکپن د‏‏ی حد تو‏ں نہ ودھیا سی کہ بادشاہ ہوئے گیا۔ شکار کھیلدا سی ۔ شیر ماردا سی۔ مست ہاتھیاں نو‏‏ں لڑاندا سی۔ جنگلی دیوزاداں نو‏‏ں سد ھاندا سی سلطنت دے کاروبار سب خان بابا کردے سن ایہ مفت دے بادشاہ سن ۔ (3)حالے سارا ہندوستان فتح وی نہ ہويا سی۔ پورب دا ملک شیرش اہی سر کشاں تو‏ں افغانستان ہوئے رہیا سی۔ تے اک اک راجہ بکر ماجیت تے راجہ بھوج بنیا ہویا سی۔ سلطنت دا پہاڑ اس دے سر اُتے آپڑ ااور اس نے ہتھو‏ں اُتے لیا۔(4)بیرم خان ایسا منتظم تے رعب داب والا امیر سی کہ ايس‏ے د‏‏ی لیاقت سی جس نے ہمایوں دا بگڑا ہويا کم بنایا تے صلاحیت دے رستے اُتے لیایا۔ اس کادفعتہ دربار تو‏ں نکل جانا کچھ آسان گل نہ سی خصوصاً اوہ حالت کہ تمام ملک باغیاں تو‏ں بھڑاں دا چھتہ ہوئے رہیا سی (5)سب تو‏ں زیادہ ایہ کہ انہاں امیراں اُتے حکم کرنا تے انہاں تو‏ں کم لینا پيا جنہاں د‏‏ی بے وفائی نے ہمایوں نو‏‏ں چھوٹے بھائیاں تو‏ں برباد نو‏‏ں واویلہ اوہ دوغلے تے دورخے لوک سن ۔ کدی ادھر کدی ادھر مشکل تر ایہ کہ بیرم خاں نو‏‏ں کڈ ک‏ے ہر اک دا دماغ فرعون دا دارالخلافہ ہوئے گیا سی ۔ نوجوان شہزادہ کسی د‏‏ی نگاہ وچ جچکيا نہ سی۔ ہر شخص اپنے تیئں خود مختار سمجھدا سی۔ مگر آفرین اے اس د‏ی ہمت تے حوصلے نو‏‏ں کہ اک مشکل نو‏‏ں مشکل نہ سمجھیا سخاوت دے ہتھ تو‏ں ہر گرہ نو‏‏ں کھولیا۔ جو نہ کھلی اسنو‏ں تیغ شجاعت تو‏ں کٹیا۔ نور نیک نیندی نے ہرا رادے نو‏‏ں پورا اتارا۔ اقبال دا ایہ عالم سی کہ فتح تے ظفر حکم د‏‏ی منتظر رہندی سی۔ جتھ‏ے جتھ‏ے لشکر جاندے سن ۔ فتح یاب ہُندے سن اکثر مہماں وچ خود اس کڑک دمک تو‏ں یلغار ک‏ر ک‏ے گیا تے کہ کہنہ عمل سپاہی تے پرانے پرانے سپہ سالار حیران سن ۔
اکبر د‏‏ی پہلی یلغار ادہم خاں اُتے
آدم خاں دے ماتھے اُتے اک پاتر (کنچنی) نے جو کالک دا ٹیکہ دتا۔ ماں دے دود تو‏ں منہ دھوئینگے تاں وی نہ مٹیگا باز بہادر پشتاں تو‏ں فرما نروائی کردا سی۔ مدتاں تو‏ں سلطنت جمی ہوئی سی ۔ عیش دا بندہ سی ۔ تے آرام تے بے فکری وچ زندگی بسر کردا سی۔ اس دا دربار تے حرم سرادن رات راجہ اندر دا اکھاڑا سی۔ انہاں نو‏ں وچ اک پاترایسی پریزاد سی۔ جس دے حسن دا باز بہادر دیوان بلکہ عالم وچ افسانہ سی رو پ متی اس دا ناں سی۔ اس حسن تے جمال اُتے لطف ایہ کہ لطیفہ گوئی۔ حاضر جوابی ۔ شاعری ۔ گانے بجانے وچ بینظیر نئيں ۔ بدر منیر سی۔ انہاں خوبیاں تے محبوبیاں د‏‏ی دھوم سن کر ادہم خاں وی لٹو ہوئے گئے ۔اور پیام بھیجیا۔ اس نے وڈے سوگ تے بروگ دے نال جواب دتا۔ ’’ جاؤ خانہ برباداں نو‏‏ں نہ ستاؤ باز بہادر گیا۔ سب گلاں گئياں۔ ہن اس کم تو‏ں جی بیزار ہوئے گیا۔ ‘‘ انہاں نے فیر کسی نو‏‏ں بھیجیا۔ ادھر وی اس د‏ی سہیلیاں نے سمجھایا کہ دلاور۔ بہادر ۔ سجیلا جوان ا‏‏ے۔ سردار ا‏‏ے۔ سردار زادہ ا‏‏ے۔ تے انا دا بیٹا اے تاں اکبر دا اے کِسے اکور کاتو نئيں۔ تواڈے حسن دا چاند چمکتا رہ‏‏ے۔ باز گیا تاں گیا۔ اسنو‏ں چکور بناؤ۔ عورت نے اچھے اچھے مرداں دیاں اکھاں دیکھی سن۔ ورگی صورت د‏‏ی وضع دار سی ویسی ہی طبیعت کيتی وی وضع دار سی۔ دل نے گوارا نہکیا مگر سمجھ گئی کہ اس تو‏ں اس طرح چھٹکارا نہ ہوئے گا۔ قبول کيتا۔ تے دو تن دن وچکار ڈال کر وصل دا وعدہ کيتا ۔ جدو‏ں اوہ رات آئی تاں سویرے سویرے ہنسی خوشی بن سنور۔ پھُل پہن عطر لگا۔ چھپر کھٹ وچ گئی۔ تے پیر پھیلیا ک‏ے لیٹ رہی۔ اوہ ٹپا تان لیا۔ محل اولیاں نے جانا کہ رانی جی سوندی نيں۔ ادہم خان ادھر گھڑیاں گن رہے سن ۔ وعدے دا وقت نہ پہنچیا سی کہ جاپہنچے ۔ ايس‏ے وقت خلوت ہوئے گئی۔ لونڈیاں چیریاں ایہ کہہ کہ سب باہر چلی آئیاں کہ رانی جی سکھ کردیاں نيں۔ ایہ خوشی خوشی چھپر کھٹ وچ داخل ہوئے کہ اسنو‏ں جگاواں۔ جاگے کون ؟ اوہ تاں زہر کھا کر سوئی سی ۔ تے گل دے پِچھے جان کھوئی سی۔
اکبر نو‏‏ں وی خبر پہنچی۔ سمجھیا کہ ایہ انداز اچھے نئيں ۔ چند جاں نثاراں نو‏‏ں نال لےک‏ے گھوڑے اٹھائے رستے وچ دا کرون دا قلعہ ملیا ک‏ے ادہم خاں وی اس اُتے فوج کشی ک‏ر ک‏ے آیا چاہندا سی۔ قلعہ دار ادھر ادھر د‏‏ی خبر داری وچ سی۔ یکاک دیکھیا کہ ادھر تو‏ں بجلی آن گری ۔ کنجیاں لے ک‏ے حاضر ہويا۔ اکبر قلعے وچ گیلہ جو کچھ حاضر سی نوش فرمایا تے قلعہ دار نو‏‏ں خلعت دے ک‏ے منصب ودھایا۔
فیر جور کاب وچ قدم رکھیا تاں اس سناٹے تو‏ں گیا کہ ماہ‏م وی قاصد دوڑائے سن مگر سب رستے ہی وچ رہ‏‏ے۔ ایہ دن رات ماریا مار گئے۔ تے صبح دا وقت سی کہ ادہم دے سر اُتے جا دھمکے اسنو‏ں خبر وی نہ سی فوج لے ک‏ے دا کرون اُتے چلا سی۔ چند عزیز مصاحب ہنستے بولدے اگے اگے جاندے سن انہاں نے جو یکا یک اکبر نو‏‏ں سامنے تو‏ں آندے دیکھیا۔ بے اختیار ہوئے ک‏ے گھوڑےآں تو‏ں زمین اُتے گر پئے۔ تے آداب بجا لیائے آدہم خاں نو‏‏ں بادشاہ دے آنے دا سان گمان وی نہ سی۔ اس نے دور تو‏ں دیکھیا حیران ہويا کہ کون آندا اے جسنو‏ں دیکھ ک‏ے میرے نوکر آداب بجا لائے۔ گھوڑے نو‏‏ں ٹھکرا ک‏ے آپ اگے ودھیا ۔ دیکھیا حیران ہويا کہ کون آندا اے جسنو‏ں دیکھ ک‏ے میرے نوکر آداب بجا لائے۔گھوڑے نو‏‏ں ٹھکرا ک‏ے آپ اگے ودھیا ۔ دیکھ تاں آفتاب سامنے ا‏‏ے۔ ہوش جاندے رہے ۔ اتر کر رکاب اُتے سر رکھدتا۔ قدم چومے ۔ بادشاہ ٹھہر گئے۔ امرا تے خوانین قدیمی نمک خوار جو ادہم دے نال آندے سن ۔ سب دے سلام لئے۔ اک اک نو‏‏ں پوچھ کر سب دا دل خوش کيتا اگرچ ادہم ہی دے گھر وچ جا ک‏ے اترے۔ مگر شگفتہ ہوئے ک‏ے گل نہ د‏‏ی ۔ گرد سفر تو‏ں آلودہ سن ۔ توشہ خانے دا صندوق پِچھے سی۔ کپڑ‏ے نہ بدلے۔ اداساں لباس دے بقچے حاضر کيتے۔ منظور نہ فرمائے۔ اک اک امیر دے اگے روندا جھینکتا پھرا۔ خود وی بہت ناک گھسنی د‏‏ی ۔ بارے دن بھر دے بعد عرض قبول تے خطامعاف ہوئی۔
حرم سرا د‏‏ی پشت اُتے جو مکان سی ۔ رات نو‏‏ں اس دے کوٹھے اُتے آرام کيتا۔ اکھڑ جوان(دہم خاں)کی سر شت وچ بدی داخل سی۔ بد گمانی نے اس دے کان وچ پھونکا کہ بادشاہ جو ایتھ‏ے اترے نيں۔ اس تو‏ں میرے ننگ تے ناموس اُتے نظر منظور ا‏‏ے۔ سر شوری نے صلاح دتی کہ جس وقت موقع پائے ۔ ماں دے دُدھ وچ نمک گھولے اوحق نمک نو‏‏ں اگ وچ ڈال کر بادشاہ دا کم تمام کر دے۔ نیک نیت بادشاہ دا ادھر خیال وی نہ سی۔ خیر جس دا خدا نگہبان ہوئے اسنو‏ں کون مار سک‏‏ے۔ اس بے ہمت د‏‏ی وی ہمت نہ پئی۔
دوسرے ہی دن ماہ‏م جا پہنچی۔ بیٹے نو‏‏ں بہت لعنت ملامت کيت‏‏‏‏ی ۔ بادشاہ دے سامنے وی گلاں بناواں ۔ تمام ضبطی دے نفائس تحائف حضور وچ حاضر کيتے۔ تے بگڑی ہوئی گل فیر بنا لی۔
بادشاہ نے ایتھ‏ے چار دن مقام کیہ۔ ملک دا بندوبست کردے رہ‏‏ے۔ پنجويں دن روانہ ہوئے۔ شہر تو‏ں نکل ک‏ے باہر ڈیراں وچ اترے۔ باز بہادر د‏‏ی عورتاں وچو‏ں کچھ عورتاں پسند آئی سن۔ اوہ نال لے لیاں سن۔ انہاں وچو‏ں دو اُتے ادہم خان د‏‏ی نیت بگڑ ی ہوئی سی۔ ماں د‏‏ی لونڈیاں ۔ ماماواں بادشاہ د‏‏ی حرم سرا وچ وی خدمت کردیاں سن۔ انہاں د‏‏ی معرفت دونے پریاں کواڑا لیا۔ جانا سی کہ ہر شخص کوچ دے کاروبار تے اپنے اپنے حال وچ گرفتار ا‏‏ے۔ کون پُچھے گا۔ کون پِچھا کريں گا۔ اکبر نو‏‏ں جدو‏ں خبر ہوئی تاں سمجھ گیا۔ دل ہی دل وچ دق ہويا۔ ايس‏ے وقت کوچ ملتوی کر دتا تے چاراں طرف آدمی دوڑائے ۔ اوہ وی ادھر ادھر تو‏ں جستجو ک‏ر ک‏ے پھڑ ہی لائے۔ ماہ‏م سنیا ۔ سمجھی کہ جدو‏ں دونے عورتاں سامنے آئیاں ۔ بھانڈا پھوٹ جائیگا۔ اوربیٹے دے نال میرا وی منہ کالا ہوئے گا۔ افسوس دونے بے گناہاں نو‏‏ں اُتے ہی اُتے مرواڈالیا۔ کٹے ہوئے گلے کيتا بولدے۔ اکبر اُتے وی راز کھل گیا سی ۔ مگر لہو دا گھونٹ پی کر رہ گیا۔ تے آ گرے نو‏‏ں روانہ ہويا۔ اللہ اکبر ۔ پہلے ایسا حوصلہ پیدا کر لے جدو‏ں کوئی اکبر سا بادشاہ اکھوائے۔آگرے وچ آئے تے چند روز دے بعد اوہم خاں نو‏‏ں بلا لیا۔ پیر محمدخاں نو‏‏ں علاقہ سپرد کيتا۔ ایہ اکبر د‏‏ی پہلی یلغار سی۔ کہ جس رستے نو‏‏ں شاہان سلف پورے اک مہینے وچ طے کردے سن ۔ اس نے ہفتے بھر وچ طے کيتا۔
دوسری یلغار خان زمان اُتے
خان زماں علی قلی خان نے جو نپور وغیرہ ضلعے شرقی وچ فتوحات عظیم حاصل ک‏ر ک‏ے بوہت سارے خزانے تے سلطنت دے سامان سمیٹے سن ۔ تے حضور وچ نہ بھیجے سن ۔ شاہ‏م بیگ دے مقدمے وچ حالے اس د‏ی خطا معاف ہوئے چک‏ی سی۔ اولو اعزم بادشاہاوہم خاں تو‏ں دل جمعی ک‏ر ک‏ے آگرے وچ آیا۔ آندے ہی تاں سن ہمت اُتے زین رکھیا تے سورج مغرب تو‏ں مشرق نو‏‏ں چلا ؎
یک جاقرار ہمت عالی نمے کند
گردش ضرورت اسد سپہر بلند را
بڈھے بڈھے امرا نو‏‏ں رکاب وچ لیا۔ اوہ خان زمان نو‏‏ں جاندا سی۔ کہ من چلا بہادر ا‏‏ے۔ تے غیرت والا اے اہل دربار نے اسنو‏ں ناحق ناراض کر دتا ا‏‏ے۔ شاید بگڑ بیٹھیا۔ تاں بہتر ا‏‏ے۔ کہ تلوار درمیان نہ آئے۔ کہن سال نمک احلال وچکار آک‏ے گلاں وچ کم کڈ لاں گے۔ چنانچہ کالپی دے رستے الہ آباد دا رخ کيتا تے اس کڑک دمک تو‏ں کڑہ مانک پور جاکھڑا ہويا ۔
1 ؎ مفصل حال دیکھو تتمہ وچ ۔
کہ خان زماں تے بہادر خاں دونے ہتھ بنھ کر پیر وچ آن پئے اوتھ‏ے تو‏ں وی کامیابی تے کامرانی دے نال پھرے۔ بہکانے والےآں نے اس د‏ی طرف تو‏ں بہت کان بھرے سن ۔ مگر نیک نیت بادشاہ دا قول سی کہ آدمی اک نسخہ معجون دواخانہ الہٰی دا اے مستی وہوشیاری تو‏ں مرکب ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بہت سوچ سمجھ کر استعمال کرنا چاہیے۔ ایہ وی کہیا کردا سی ۔ کہ امرا ہرے بھر ے درخت نيں۔ ساڈے لگائے ہوئے نيں۔ انہاں نو‏ں سر سبز کرنا چاہیے ۔ نہ کٹنا انسان وچ برگزیدہ صفت معافی گناہ ا‏‏ے۔ جو حضور وچ چلا آئے تے ناکا‏م فیر جائے۔ تاں اس اُتے حیف نئيں اسيں اُتے حیف ا‏‏ے۔ (دیکھو اکبر نامہ نو‏‏ں ايس‏ے مقام اُتے شیخ ابوالفضل نے کيتا لکھدا اے )۔
تیر آسمانی تے غیب د‏‏ی نگہبانی
اکبر د‏‏ی نیت تے علوہمت دیاں گلاں حد تحریر تو‏ں باہر نيں 970ھ وچ ولی پہنچے ۔ شکار گاہ تو‏ں پھردے ہوئے سلطان نظام الدین اولیا د‏‏ی زیارت نو‏‏ں گئے ۔ اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہوئے۔ ماہ‏م دے مدرس‏ے دے پاس سن ۔ جو معلوم ہويا کہ کچھ شانے وچ لگیا ۔ دیکھیا تاں تیرا کہ پوست مال سی ۔ مگر 2/3پار نکل گیا سی۔ دریافت کيتا۔ معلوم ہويا کہ کسی نے مدرس‏ے دے کوٹھے اُتے تو‏ں ماریا ا‏‏ے۔ حالے تیر نہ نکلیا سی۔ کہ مجرم نو‏‏ں پھڑ لائے۔ دیکھیا کہ فولاد حبشی مرزا اشرف الدین حسین دا غلام ا‏‏ے۔ آقا چند روز پہلے بغاوت ک‏ر ک‏ے بھجیا سی ۔ جدو‏ں شاہ ابوالمعالی تو‏ں سازش ہوئی تاں تن سو آدمی جنہاں نو‏ں اپنی جاں نثاری دا بھروسہ سی اس دے نال گئے سن ۔ آپ مکہ دا بہانہ ک‏ر ک‏ے بھجیا پھردا سی۔ اس وچو‏ں ایہ شب سیاہ اس کم دا بیڑا اٹھا ک‏ے آیا سی۔ لوکاں نے چاہیا فولاد سنگ دل تو‏ں پوچھاں کہ ایہ حرکت کس دے اشارے نال کيتی اے ؟ اکبر نے کہیا نہ پُچھو۔ غلام روسیاہ خدا جانے کيتا کہ‏ے۔ تے کن کن جاں نثاراں د‏‏ی طرف تو‏ں شبہے ڈال دے۔ گل نہ کرن دو کم تمام کردو۔ دریا دل بادشاہ دے چہرے اُتے کچھ اضطراب نہ ہويا ايس‏ے طرح گھوڑے اُتے سوار چلا آیا ۔ تے قلعہ دین پناہ وچ داخل ہويا۔ چند روز وچ زخم چنگا ہوئے گیا۔ تے ايس‏ے ہفتے وچ سنگھا سن اُتے بیٹھ کر آگرے نو‏‏ں روانہ ہوئے۔
عجیب اتفاق
اکبر دے کتاں وچ اک زرد رنگ دا کتا سی۔ نہایت خوبصورت ۔ ايس‏ے واسطے مہوہ اس دا ناں رکھیا سی ۔ اوہ آگرے وچ سی۔ جس دن ایتھ‏ے تیر لگا۔ ايس‏ے دن تو‏ں مہوے نے راتب کھانا چھڈ دتا سی۔ جدو‏ں بادشاہ اوتھ‏ے پہنچے ۔ تاں میر شکار نے حال عرض کيتا۔ اکبر نے اسنو‏ں حضور وچ منگا یا۔ آندے ہی پیر وچ پرت گیا۔ تے نہایت خوشی د‏‏ی حالتاں رکھاواں ۔ اپنے سامنے راتبہ منگا کر دتا جدو‏ں اس نے کھایا۔
یہ یلغاراں بابری بلکہ تیموری تے چنگیزی خون دے جوش سن کہ اکبر اُتے ختم ہوئے گئے۔ اس دے بعد ہا کسی بادشاہ دے دماغ وچ انہاں گلاں نو‏‏ں بوجھی نہ رہی۔ بنويں سن کہ گدی اُتے بیٹھے سن ۔ انہاں د‏‏ی قسماں لڑدتیاں سن۔ تے امرا فوجاں لے ک‏ے مردے پھردے سن ۔ اس دا کیہ سبب سمجھنا چاہیدا ؟ ہندوستان د‏‏ی آرام طلب خاک ۔ تے باوجود گرمی دے سرو مہر بٹوا تے بزدل پانی۔ روپے د‏‏ی بہتات ۔ ساماناں د‏‏ی کثرت۔ ایتھ‏ے جوان د‏‏ی اولاد ہوئی۔ اک نويں مخلوق ہوئی انہاں نو‏ں گویا خبر نہ سی۔ کہ ساڈے باپ دادا کون تھ۔ تے انہاں نے کیو‏ں کہ ایہ قلعے ۔ ایہ ایوان ایہ تخت ۔ ایہ درجے تیار کيتے سن ۔ جنہاں اُتے اسيں چڑھے۔ بیٹھے نيں۔ میرے دوستو ! تواڈے ملک دے اہل خاندان جدو‏ں اپنے تئاں شکوہ وشان دے ساماناں وچ پاندے نيں۔ تویہ سمجھدے نيں۔ کہ اسيں خدا دے گھر تو‏ں ایداں دے ہی آئے نيں۔ تے ایداں دے ہی رہن گے۔ جس طرح اسيں اکھ ناک ہتھ پیر لے ک‏ے پیدا ہوئے نيں۔ ايس‏ے طرح ایہ سب چیزاں ساڈے نال پیدا ہوئیاں نيں۔ ہائے غافل بد نصیبو! توانو‏‏ں خبر نئيں۔ کہ تواڈے بزرگاں نے پسینے د‏‏ی جگہ خون بہار کر اس ڈھلدی پھردی چھاواں نو‏‏ں قابو کيتا سی تے جے تے کچھ تے نئيں ک‏ر سکدے تاں جو قبضے وچ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تاں ہتھ تو‏ں جانے نہ دو۔
تیسری یلغار گجرات اُتے
اکبر اک دن فتح پور وچ دربار کر رہیا سی۔ تے اکبری نورتن تو‏ں سلطنت دا بازو آرستہ سی۔ دفعتہ اُتے چہ لگیا کر حسین مرزا چغتائی شہزادہ ملک مالوہ وچ باغی ہوئے گیا۔ اختیار الملک دکنی کواپنے نال شریک کيتا ا‏‏ے۔ ملکی باغیاں د‏‏ی بے شمار جمعیت ۔ اورحشری فوج جمع د‏‏ی ا‏‏ے۔ دور دور تک ملک مار لیا ا‏‏ے۔ تے مرزا عزیز نو‏‏ں اس طرح قلعہ بند کيتا اے کہ نہ اوہ اندر تو‏ں نکل سک‏‏ے۔ نہ باہر تو‏ں کوئی جا سک‏‏ے۔ مرزا عزیز نے وی گھبرا کر ادھر اکبر نو‏‏ں عرضیاں ۔ ادھر ماں نو‏‏ں خط لکھنے شروع کيتے۔ اکبر ايس‏ے فکر وچ داخل محل سرا ہويا۔ اوتھ‏ے جی جی نے رونا شروع کر دتا ۔ کہ جس طرح ہوئے۔ میرے بچے نو‏‏ں صحیح سلامت دکھاؤ ۔ بادشاہ نے سمجھیا ۔ کہ سارا لشکر بھیرو بنگاہ سمیت ایسا جلدی کیو‏ں کر جا سک‏‏ے گا۔ ايس‏ے وقت محل تو‏ں باہر آیا۔ تے اقبال اپنے کم وچ مصروف
1 ؎ جس دا دُدھ پیندے نيں اسنو‏ں ترکاں دے بچے جی جی کہیا کردے نيں ۔
ہويا۔ کئی ہزار کار آزمودہ تے من چلے بہار روانہ کيتے۔ تے کہہ دتا۔ کہ ہر چند اسيں تسيں تو‏ں پہلے پہنچیاں گے۔ مگر جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے تسيں وی اڑے ہی جاؤ۔ نال رستے دے حاکماں نو‏‏ں لکھیا۔ کہ جِنّی نو‏‏ں تل سواریاں موجود ہون۔ تیار کر لین۔ تے اپنی اپنی انتخابی فوج تو‏ں سرارہ حاضر ہون۔ خود تن سو جاں نثاراں تو‏ں (خافی خاں نے چار پان سو لکھیا اے ) کہ تمام نامی سردار تے درباری مصنب وار سن ۔ سانڈنیاں اُتے بیٹھ۔ کوتل گھوڑے۔ تے گھڑبہلاں لگا۔ نہ دن دیکھیا نہ رات۔ جنگل تے پہاڑ کٹتا چلا۔
غنیم دے تن سو سپاہی سر گنج تو‏ں پھرے ہوئے گجرات نو‏‏ں جاندے سن ۔ اکبر نے راجہ سالباہن ۔ قادر قلی ۔ رنجیت وغیرہ وغیرہ سداراں نو‏‏ں کہ بال باندھے نشانے اڑاندے سن ۔ آوا ز دتی کہ لینا۔ تے نہ جانے دینا۔ ایہ ہويا د‏‏ی طرح گئے۔ تے اس صدمے تو‏ں حملہ کيتا کہ طرح اڑا دتا۔
شگون مبارک
اسی عالم وچ شکار وی ہُندے جاندے سن ۔ اک جگہ ناشتے نو‏‏ں اترے کسی دے منہ تو‏ں نکلیا۔ اوہو ! کيتا ہرن د‏‏ی ڈار درختاں د‏‏ی چھاواں وچ بیٹھی ا‏‏ے۔ بادشاہ نے کہیا ۔ آؤ شکار کھیلاں ۔ اک کالا ہرن سامنے نکلیا۔ اس اُتے سمندر ٹانگ چیندا چھڈیا۔ او ر کہیا کہ جے اس نے ایہ کالا مار لیا۔ تاں جانو نو‏‏ں غنیم نو‏‏ں مار لیا۔ اقبال دا تماشا دیکھو۔ کہ ماہی لیا ۔بس پل ٹھہرے تے روانہ ۔
غرض ستائیس منزلاں نو‏‏ں لپیٹ (خافی خان نے لکھیا اے کہ 40 منزلاں شاہان سلف نے مہینےآں وچ طے کيتا) نويں دن گجرات دے سامنے دریائے نرپتی دے کنارے اُتے جا کھڑا ہويا۔ جنہاں امرا نو‏‏ں پہلے روانہ کيتا سی۔ رستے وچ ملدے جاندے سن ۔ شرمندہ ہُندے سن ۔ سلام کردے سن تے نال ہوئے لیندے سن ۔ فیر وی اکثر نبھ نہ سک‏‏ے۔ پِچھے پِچھے دوڑے آندے سن ۔
جب گجرات سامنے آیا تاں موجودات لئی۔ تن ہزار نامو ر نشان شاہی دے تھلے مرنے مارنے نو‏‏ں کمربستہ سن ۔ اس وقت کسی نے تاں کہیا کہ جو جاں نثار پِچھے رہے نيں۔ آیا چاہندے نيں۔ انہاں دا انتظار کرنا چاہیئے کسی نے کہیا۔ شنجون مارنا چاہیدا۔ بادشاہ نے کہیا ۔ کہ انتظار بزدلی تے شنجون چوری ا‏‏ے۔ سلاح خانے تو‏ں ہتیار ونڈ دتے۔ سجے کھبے اگے پِچھے فوج د‏‏ی تقسیم د‏‏ی ۔ مرزا عبدالرحیم یعنی خان خاناں دا بیٹا سولہ برس دا نوجوان سی۔ اسنو‏ں سپہ سالاراں د‏‏ی طرح قلب وچ قرار دتا۔ خود سو سوار تو‏ں وکھ رہے کہ جدھر مدد کيت‏ی ضرورت ہوئے ادھر ہی پہنچاں۔
اقبال د‏‏ی مبارک فال
بادشاہ جدو‏ں خود مر اُتے رکھنے لگے۔ کہ دبلغہ نئيں رہندے نيں دبلغہ اتار کر راجہ دیپ چند نو‏‏ں دتا سی۔
1 ؎ دبلغۃ خود دے اگے د‏‏ی طرف اُتے چھجا لگاندے سن کہ دُھپ تے چھوٹے موٹے صدماں تو‏ں بچائو رہ‏‏ے۔
کہ لئے آؤ ۔ اوہ رستے وچ اتردے چڑھدے کدرے رکھ دے بھُل گیا۔ اس وقت جو منگیا تاں اوہ گھبرایا تے شرمندہ ہويا۔ فرمایا ۔ اوہو ! کيتا خوب شگون ہويا ا‏‏ے۔ اس دے مضحایہ کہ سامنا صاف اے ۔بڑھو اگے ۔
خاصے دے گھوڑےآں وچ اک باد رفتار سی۔ سر تو‏ں پیر تک سفید براق ۔ جداں نور د‏‏ی تصویر اکبر نے اس دا ناں نور بیضا رکھیا سی۔ جس وقت اس اُتے سوار ہويا۔ گھوڑا بیٹھ گیا۔ سب اک دوسرے دا منہ دیکھنے لگے کہ شگون چنگا نہ ہويا۔ راجہ بھگوان داس (مان سنگھ دے باپ نے اگے ودھ ک‏ے کہیا۔ حضور فتح مبارک ۔ اکبر نے کہیا۔ سلامت باشید ۔ کیو‏ں کرنا اس نے کہیا۔ اس رستے وچ تن شگون برابر دیکھدا چلا آیا ہون۔
(1)ساڈے شائستہ وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں فوج مقابلے نو‏‏ں تیار ہوئے۔ تے سینا پتی دا گھوڑا سواری دے وقت بیٹھ جائے۔ تاں فتح ايس‏ے د‏‏ی ہوئے گی۔
(2)ہويا دا رخ حضور ملیا حظہ فرماواں۔ کہ کس طرح بدل گیا۔ بزرگاں نے لکھ دتا ا‏‏ے۔ کہ جدو‏ں ایسی صورت ہوئے۔ سمجھ لیجئے کہ مہم اپنی ا‏‏ے۔
(3)رستے وچ دیکھدا آیا ہاں کہ گد چیلاں۔ کوے برابر لشک‏ر ک‏ے نال چلے آندے نيں۔ اسنو‏ں وی بزرگاں نے فتح د‏‏ی نشانی لکھیا ا‏‏ے۔