cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شاہ سیف اللہ ابوالعلائی
اوصاف
حضرت شاہ سیف اللہ ابوالعُلائی اک بہترین انسان، خوش مزاج تے قوم دے درد مند نيں، آپ د‏‏ی شخصیت قابل رشک اے، سیاسی رہنما ہو یا سرکردہ شخصیتاں،علما ہو یا فضلا سب آپ تو‏ں متاثر نيں، روحانیت تے عرفانیت د‏‏ی جانب اعلیٰ ذوق رکھدے، تریخ و تذکرہ دے دلدادہ نيں،دل وچ مذہبی جوش وولولہ بدجۂ اتم موجود اے ،طبیعت وچ عشق و محبت دا سوزو گداز اے، گفتگو وڈی پُر کشش ہُندی اے جو اک بار محفل وچ بیٹھدا اوہ گفتگو دا دلدادہ ہوجاندا،فراخدلی تے سخاوت آپ دا پسندیدہ عمل اے، مزاج وچ نفاست پسندی، خوش شائستگی تے متانت و سنجیدگی ا‏‏ے۔
سجادگی و حج بیت اللہ
۱۶ربیع الثانی۱۴۲۲ء موافق۸جولائ‏ی۲۰۰۱ء نو‏‏ں آپ خانقاہ سجادیہ ابوالعلائیہ، داناپور دے مسند رشدوہدایت اُتے جلوہ افروز ہوئے،آپ ۲۰۰۴ء وچ حج بیت اللہ و زیارت حرمین شریفین دے شرف تو‏ں مشرف ہوئے،آپ اپنے عہد سجادگی تو‏ں مصروف عمل نيں ،ہندوستان دے بیشتر جگہاں وچ خدمات تے دائرۂ ارادت دا سلسلہ وی جاری اے، آگرہ ،گوالیار،بھنڈ،الہ آباد،دہلی،کشن گنج،ارریہ،پورنیہ،کٹیہار،بنگال تے پٹنہ دے علاوہ بیرون ملک وچ وی آپ دے عقیدتمندان،مریدین و خلفا موجود نيں۔
تعمیری خدمات
آپ نےبوہت گھٹ وقتاں وچ عظیم کارنامہ انجام دتا اے ، بیشتر جگہاں پرخانقاہ، آستانہ تے مدرسہ د‏‏ی تعمیر کرائی ، بوہت گھٹ مدت وچ کشن گنج دے پس ماندہ علاقہ وچ جامعہ ظفریہ د‏‏ی بنیاد رکھی جو اس علاقہ دا واحد علمبردار اے، بوہت گھٹ وقتاں وچ اس ادارہ نے بلند ی د‏‏ی راہ اختیار کيتی جو اپنے ماضی دے عروج و ارتقا دے نال پیش پیش اے، دینیاندی تعلیم و تربیت دے نال ہی عصریاندی تعلیم دا وی انتظام اے، خانقاہ سجادیہ ابوالعلائیہ وچ مہمان خانہ، درگاہ مخدوم سجاد پاک د‏‏ی تعمیر نو،آگرہ وچ حجرۂ اکبری، کشن گنج وچ خانقاہ چشتیہ، صدردروازہ تے مدرسہ د‏‏ی از سرنو تعمیر کرائی تے ایہ سلسلہ روز افزاں ترقی اُتے ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:مسلم شخصیتاںگٹھ:بھارتی مسلمان
ملا ابراہیم صدر
ملا ابراہیم صدر 24 اگست 2021 تو‏ں افغانستان دے موجودہ قائم مقام وزیر داخلہ نيں
اگست 2016 وچ ، اوہ طالبان دے ملٹری چیف کمانڈر مقرر ہوئے۔
حوالے
گٹھ:طالبان رہنما گٹھ:زندہ شخصیتاں
مؤمن آل فرعون
مؤمن آل فرعون، انہاں شخصیتاں وچو‏ں اک نيں جنہاں دا تذکرہ قرآن کریم وچ آیا ا‏‏ے۔ آپ فرعون دے چچا زاد بھائی تے خزانہ دار سن تے فرعون تو‏ں اپنا ایمان چھپا کر رکھیا ہويا سی۔ انہاں نے حضرت موسی د‏‏ی حفاظت دی خاطر اپنا ایمان ظاہر و آشکار کيتا تے خدا اُتے ایمان لیانے دے جرم وچ فرعون دے ہتھو‏ں قتل ہوئے۔ سورہ غافر د‏‏ی آیت نمیر 28 تو‏ں 45 تک وچ مؤمن آل فرعون د‏‏ی داستان بیان ہوئی ا‏‏ے۔ شیعہ احادیث وچ انہاں نو‏ں امام علی علیہ السلام دے نال صدیقین وچ شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح امام زمانہؑ دے ظہور دے وقت رجعت کرنے والےآں وچ وی انہاں دا ناں لیا گیا ا‏‏ے۔
رجل مومن کون سی؟ ائمہ تفسیر  چوں مقاتل  تے سدی نے فرمایا کہ  ایہ فرعون دا   چاچا زاد بھائی  سی ، تے ایہی ا وہ شخص سی کہ جس نے اس وقت جدونکہ قبطی دے قتل دے واقعہ  چ فرعون  دے دربار  چ حضرت موسیٰ علیہ الصلاۃ والسلام  دے قتل  دی سازش دی شہر  دے  کنارے  توں آکر حضرت موسیٰ علیہ الصلاۃ والسلام  نوں خبر دتی  سی، تے ایہ مشورہ  وی دتا  سی کہ آپ فوراً مصر  توں باہر چلے جاؤ، جسدا واقعہ سورۃ قصص چ بیان فرمایا وَجَاءَ مِّنْ اَقْصَا المدینَۃِ یَسعٰی ۔
اس رجل مومن دا  کیہ ناں  سی؟ اس رجل مومن دے ناں چ اختلاف اے، مفسراں نے اس دا ناں حبیب  دسیا ا ے مگر صحیح ایہ  اے  کہ حبیب اس شخص دا ناں اے جس دا قصہ سورۃ یٰسین  چ آیا  اے  تے بعض نے اس دا  ناں  یشمعان  دسیا اے ، سہیلی نے اس ناں   نوں صحیح  قرار تا اے،  تے ہور حضرات نے اس دا ناں حزقیل  دسیا اے، ثعلبی نے ابن عباس رضی اللہ تعالیٰ  توں ایہی قول نقل کیتا اے۔ اک حدیث  چ  اے کہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا صدیقین چند نیں، اک حبیب نجار جس دا قصہ سورۃ یٰسین   چ اے دوسرا مومن آل فرعون، تیسرا  ابوبکر صدیق تے ایہ انہاں چوں  افضل نیں (قرطبی، معارف) خلاصہ التفاسیر جلد چہارم  چ فتح محمد تائب رحمہ اللہ تعالیٰ صاحب تحریر فرماندے نیں کہ اس مرد مومن دا ناں حزقیل سی، انہاں دا  پیشہ نجاری (ترکھان)  سی، انہاں نے  ہی نے حضرت موسیٰ علیہ الصلاۃ والسلام  لئی  صندوق بنایا  سی، جس چ حضرت موسیٰ علیہ الصلاۃ والسلام دی والدہ نے انہاں نو ں بند کرکے دریا چ پا دتا سی،  تے ایہ شخص آل فرعون  چوں سی ، مصلحتاً اپنے ایمان نوں مخفی رکھیا سی، انہاں نوں وی جادوگراں دے نال سولی دتی گئی سی۔
وقال رجل مومن بعض مفسراں نے ذکر کیتا اے اس آدمی دا ناں  حبیب  سی  اک قول ایہ کیتا گیا  اے : اس دا  ناں  شمعان  سی۔ سہیلی نے کہیا : ایہ سب توں صحیح قول  اے، تاریخ طبرمی  چ  اے اس دا نان فیر  سی ۔ اک قول  ایہ کیتا گیا  اے : اس دا ناں حزقیل  سی، ثعلبی نے  ایہ قول ابن عباس تے اکثر علماء  توں ذکر کیتا  اے۔ زمحشرمی نے کہیا : اس  دا  نال  حبیب شا شمعان سی ،اک قول ایہ کیتا گیا  اے : اس دا ناں  خربیل یا جزبیل  سی۔ ایہ اختلاف اے کہ اوہ قطبی سی یا اسرائیلی سی۔ حسن بصری تے دوجے علماء نے کہیا :ا یہ قطبی سی اک قول ا    یہ اے : اوہفرعون دا   چاچا زاد بھائی  سی ا یہ سدی دا قول  اے کہیا : ایہ اوہی شخص سی جو موسیٰ (علیہ السلام) دے ساتھ بچیا  سی ایسے  وجہ توں فرمایا : من اٰل فرعون ا یہ ا وہ شحص  اے جو اللہ تعالیٰ  دے اس فرمان  چ مراد  اے  ۔ ’’ وَجَآئَ رَجُلٌ مِّنْ اَقْصَا الْمَدِیْنَۃِ یَسْعٰی‘‘ (القصص : 20)  ایہ مقاتل دا قول  اے۔ ابن عباس رضی اللہ عنہما نے کہیا : آل فرعون  چ اس دے، فرعون دی بیوی تے جس نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام)  نوں  ڈرایا سی کوئی  ہور ایمان نہیں لیایا سی اس نے کہیا  سی : سردار تینوں  قتل کرن  دے مشورے کر رہے نیں۔ 1
جیون
آپ دا ناں حزقیل یا حزبیل یا خربیل سی۔ بعض منابع وچ انہاں نو‏ں نبی قرارد دتا گیا اے
حزقیل فرعون دے چچا زاد تے خزانہ دار سن تے اک لمبے عرصے تک فرعون تو‏ں اپنا ایمان چھپا کر رکھیا ہويا سی۔ جدو‏ں وی فرعون انہاں اُتے شک کردا سی تاں اوہ تقیہ کردے سن تے توریہ دے ذریعے اپنی جان بچاندے سن ۔ جدو‏ں حضرت موسی اپنی دعوت دا اعلانیہ اظہار کردے نيں تے فرعون دے درباری ساحر وی حضرت موسی اُتے ایمان لے آندے نيں تاں مؤمن آل فرعون وی اپنا ایمان ظاہر و آشکار کردے نيں ایويں ساحراں دے نال فرعون دے ہتھو‏ں قتل ہو جاندے نيں۔ تختہ دار اُتے لٹکانے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا ہتھ تے انگلیاں خشک ہو گئے سن لیکن اس دے باوجود وی اپنی قوم د‏‏ی طرف اشارہ کرکے کہندے سن : میری پیروی کراں تاکہ وچ توانو‏‏ں کمال تے ہدایت دا راستہ دکھااں۔
احادیث وچ انہاں دے تے انہاں د‏‏ی اولاد دے مقام و منزلت د‏‏ی طرف ایويں اشارہ ہويا اے:
سورہ غافر وچ آپ دا تذکرہ
سورہ غافر د‏‏ی آیت نمبر 28 تو‏ں 45 تک مؤمن آل فرعون دے بارے وچ نيں۔ انہاں آیات دے تھلے تفسیری کتاباں تو‏ں جو نکات ملدے نيں اوہ تھلے لکھے نيں:
مآخذ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:سامی قبیلے گٹھ:قصص القرآن
گٹھ:قرآن وچ مذکور افراد گٹھ:اسلام تو‏ں پہلے دیاں شخصیتاں
مہرین جبار
مہرین جبار(پ. 29 دسمبر 1971 ، نیویارک شہر وچ مقیم اک پاکستانی فلم تے ٹیلی ویژن ہدایتکار تے پروڈیوسر نيں۔ اوہ پاکستانی میڈیا د‏‏ی مشہور شخصیت جاوید جبار دی دھی نيں۔ اوہ بیو ظفر د‏‏ی بھانجی وی نيں۔ مہرین جبار مشہور پاکستانی برطانوی گلوکار ، اداکار تے ہدایتکار یاسر اختر د‏‏ی کزن نيں۔
مڈھلا جیون
مہرین پاکستان دے شو بزنس دے کے قریبی حلفےآں وچ پلی بڑھی۔ اس دے والد ، جاوید جبار اک سابق فلمی سینیٹر تے کابینہ دے وزیر رہنے دے علاوہ اک فلمساز تے بہت ہی کامیاب آدمی رہے نيں۔ کراچی دے سینٹ جوزف کالج تو‏ں بی اے د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے دے بعد ، مہرین فلم پڑھنے دے لئی امریکا چلی گئياں تے 1993 وچ یونیورسٹی ، یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس وچ فلم ، ٹیلی ویژن تے ویڈیو گرافی وچ  دو سالہ پروگرام مکمل کيتا۔ اس دے بعد اوہ پاکستان واپس چلی گئياں تے 'تصویر' پروڈکشن کے بینر تلے ڈراما سیریز / سیریل د‏‏ی ہدایتکاری د‏‏ی تے تیار کيتیاں گئیاں ، جنہاں وچ تقریبا تمام ہی نو‏‏ں پاکستانی پریس نے سراہا۔
کیریئر
مہرین اک پاکستانی نژاد امریک‏‏ی ہدایت کار نيں جو انڈسٹری د‏‏ی 20 سال د‏‏ی تجربہ کار نيں ، انہاں دا کیریئر بہت شاندار رہیا ا‏‏ے۔ اوہ ڈائریکٹر / پروٹیکٹر آف ریلیٹی ، فلماں تے ٹی وی سیریز دے لئی پاکستانی تے جنوب ایشیائی ٹیلی ویژن دے لئی کم کررہیاں نيں جس وچ انہاں نے تنقیدی تے تجارتی کامیابی وی حاصل کيتی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سینٹ جوزف کانونٹ اسکول کراچی دے فضلا گٹھ:سواݨیاں ٹیلی وژن پروڈیوسرز گٹھ:حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سواݨیاں فلم ہدایت کار گٹھ:پاکستانی ٹیلی وژن پروڈیوسرز گٹھ:پاکستانی فلم پروڈیوسر گٹھ:کراچی دے فلم ہدایت کار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1971 دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:یو سی ایل اے فلم اسکول دے فضلا
اوتار: دا لاسٹ ایئربینڈر
اوتار: دا لاسٹ ایئربینڈر اک امریک‏‏ی ٹی وی سیریز اے جو 2005ء تو‏ں 2008ء دے دوران نکلوڈین ٹی وی اُتے نشر ہوئی. اوتار: دا لاسٹ ایئر بینڈر وچ اک ایشیائی طرز د‏‏ی دنیا دکھائی گئی اے جتھے کچھ لوک چار بنیادی عناصر نو‏‏ں چینی مارشل آرٹس ورگی حرکات تو‏ں کنٹرول کرسکدے نيں جسنو‏ں "بینڈنگ" دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ شو امریک‏‏ی کارٹونز تے اینیمے دا مدغم اے اس دا تھیم قدیم مشرقی ایشیاء، جنوب مشرقی ایشیاء، جنوبی ایشیاء تے نويں دنیا دے معاشراں اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی اس دے اینیمے ہونے اُتے کافی شکوک و شبہات نيں. یہ سیریز کامیاب رہی تے اس نے کئی ایوارڈز اپنے ناں کیتے، اسنو‏ں شائقین تے ناقدین د‏‏ی جانب تو‏ں خوب پسند کيتا گیا. ايس‏ے وجہ تو‏ں اس اُتے مبنی لائیو ایکشن فلم "دا لاسٹ ایئربینڈر" وی 2010 وچ ریلیز کيتی گئی.
سیٹنگ
اوتار: آخری ایر بینڈر اک ایسی دنیا وچ قائم کيتا گیا اے جتھے انسانی رہتل چار اقوام اُتے مشتمل اے ، جس دا ناں چار کلاسیکی عناصر دے ناں اُتے رکھیا گیا اے: واٹر ٹرائب ، ارتھ کنگڈم ، فائر نیشن تے ایئر خانہ بدوش۔ ہر قوم وچ ، کچھ لوک ، جسنو‏ں "موڑنے والے" (واٹ بینڈرز ، ارتھ بینڈرز ، فائر بینڈرز تے ایئر بینڈرز) کہیا جاندا اے ، چینی مارشل آرٹس اُتے مبنی اشاراں دا استعمال کردے ہوئے ، اپنی قوم تو‏ں وابستہ عنصر نو‏‏ں ٹیلی کامیٹیکلیٹ ہیروپیلیٹ تے کنٹرول کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں۔ اوتار واحد شخص اے جو چاراں عناصر نو‏‏ں موڑنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔
اوتار اک بین الاقوامی ثالث اے جس دا فرض اے کہ چاراں ملکاں دے وچکار ہ‏م آہنگی برقرار رکھے ، تے انساناں تے روحاں دے وچکار ثالث د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرے۔ جدو‏ں اوتار دا انتقال ہوجاندا اے تاں ، انہاں د‏‏ی روح اک نويں جسم وچ دوبارہ جنم لیندا اے ، جو اگلی قوم وچ والدین دے لئی اک ترتیب ترتیب وچ اوتار سائیکل دے طور اُتے جانیا جاندا اے پیدا ہوئے گا: اگ ، ہويا ، پانی تے زمین۔ روایت دے مطابق ، اک نواں اوتار چاراں موڑنے والی آرٹس نو‏‏ں سیکھنے دے لئی دنیا دا سفر کريں گا ، جس دے بعد اوہ عالمی امن کیپر د‏‏ی حیثیت تو‏ں پوری شدت تو‏ں اپنے کردار نو‏‏ں شروع کرن گے۔ اوتار ایسی حالت وچ داخل ہوسکدا اے جسنو‏ں "اوتار اسٹیٹ" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جس وچ اوہ عارضی طور اُتے اپنے تمام ماضی دے اوتار د‏‏ی مہارت تے معلومات حاصل کردے نيں۔ بھانويں ایہ تب اے جدو‏ں اوتار سب تو‏ں زیادہ طاقت ور ہُندا اے ، جے اوتار نو‏‏ں کدی وی اوتار ریاست وچ رہندے ہوئے ماریا جانا پيا تاں ، اوتار دا چکر ختم ہوجائے گا تے اوتار دوبارہ کدی پیدا نئيں ہوئے گا۔
خلاصہ
پہلے سیزن وچ ، آنگ کٹارا تے سوکا دے نال شمالی واٹر ٹرائب دا سفر کردی اے تاکہ اوہ واٹر بینڈنگ سیکھ سک‏‏ے تے فائر نیشن نو‏‏ں شکست دینے دے لئی تیار رہ‏‏ے۔ موجودہ فائر لارڈ اوزئی دا جلاوطن بیٹا شہزادہ ذوکو انہاں دے تعاقب وچ اپنے چچا اروہ دے ہمراہ انہاں دا تعاقب کررہیا اے ، اس امید اُتے کہ اوہ اس د‏ی عزت بحال کريں گا۔ آنگ دا تعاقب وی زاؤ نے کيتا ، جو فائر نیشن دے اک ایڈمرل نيں جو اوزئی دے حق وچ کامیابی حاصل کرنے دے خواہشمند نيں۔ جدو‏ں اس د‏ی بحریہ نے شمالی واٹر ٹرائب اُتے حملہ کيتا تاں ، زاؤ نے چاند د‏‏ی روح نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ قبیلہ د‏‏ی شہزادی یو نے اس د‏ی بحالی دے لئی اپنی جان د‏‏ی قربانی دتی ، تے آنگ نے دشمن دے بیڑے نو‏‏ں بھگا دتا۔
دوسرے سیزن وچ ، آنگ نے بارہ سالہ نابینا زمینی پروپیگنڈہ ٹوف بیفونگ تو‏ں زمین دا قرض سکھیا۔ ذوکو تے اروہ ، جو ہن فائر لارڈ د‏‏ی طرف تو‏ں مفرور نيں ، زمین د‏‏ی بادشاہی وچ مہاجر بن جاندے نيں ، بالآخر اس دے راجگڑھ با سنگ سی وچ آباد ہو گئے۔ دونے گروپاں دا تعاقب ازولا ، چھوٹو د‏‏ی چھوٹی بہن تے فائربرڈر فرگیجی دے ذریعہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ آنگ دا گروپ آئندہ شمسی گرہن دے موقع اُتے فائر نیشن اُتے حملے دے لئی ارتھ کنگ د‏‏ی مدد حاصل کرنے دے لئی با گنگ سی دا سفر کردا اے ، اس دوران فائر بینڈر بے اختیار ہون گے۔ ازولا اک بغاوت نو‏‏ں مشتعل کردی اے ، جس تو‏ں راجگڑھ نو‏‏ں فائر نیشن دے کنٹرول وچ لیایا جاندا اے ، تے زوکو اپنی بہن دے نال نيں۔ آنگولا ازولہ دے ذریعہ جان تو‏ں زخمی ہويا سی ، لیکن اوہ کٹارا دے ذریعہ زندہ ہويا ا‏‏ے۔
تیسرے سیزن وچ ، آنگ تے اس دے اتحادیاں نے سورج گرہن دے دوران فائر نیشن دے راجگڑھ اُتے حملہ کيتا ، لیکن اوہ پِچھے ہٹنے اُتے مجبور نيں۔ زوکو آنگ وچ شامل ہونے تے اسنو‏ں فائر بینڈنگ د‏‏ی تعلیم دینے دے لئی فائر نیشن نو‏‏ں چھڈ دیندا ا‏‏ے۔ آنگ ، راہباں نے ساری زندگی دا احترام کرنے دے لئی اٹھایا ، اس لڑائی دے نال لڑدے نيں کہ جنگ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی اسنو‏ں اوزئی نو‏‏ں مارنا پئے گا۔ جدو‏ں سوزین د‏‏ی دومکیت لوٹتی اے ، آنگ نے اوزئی دا مقابلہ کيتا تے اوزئی نو‏‏ں اپنی اگ بجھانے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں دور کرنے دے اختیارات استعمال کيتا۔ ايس‏ے اثناء وچ ، آنگ دے دوستاں نے با سنگ نو‏‏ں آزاد کرایا ، فائر نیشن دے ہوائی جہاز دے بیڑے نو‏‏ں تباہ کيتا ، تے ازولا نو‏‏ں پھڑ لیا۔ Zuko نويں فائر لارڈ دا تاج پہنایا تے جنگ نو‏‏ں ختم کيتا۔
این پامر
این پامر (1915ء – 6 جولائ‏ی 2006ء) اک آسٹریلوی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑی سن جنھاں نے 1934/35 سیزن وچ انگلینڈ سوانیاں کرکٹ ٹیم دے خلاف پہلی سیریز وچ آسٹریلیائی قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم دے لئی تن میچ کھیلے سن ۔ انہاں نے سوانیاں دے سب تو‏ں پہلے کھیلے گئے ٹیسٹ میچ د‏‏ی پہلی اننگز وچ صرف 18 رنز دے ک‏ے 7 وکٹاں حاصل کیتیاں۔
انھاں نے پیگی انطونیو، "گرل گریمیٹ" دے نال اک عمدہ اسپن د‏‏ی شراکت قائم کيتی، انہاں نے فی کس 12 دے حساب تو‏ں دس وکٹاں لاں تے 15.33 دے رن ریٹ تو‏ں 92 رنز بنائے۔ انھاں نے جوانی دے دناں وچ اک مقامی اسکول وچ پیگی انطونیو دے نال پریکٹس د‏‏ی سی۔ سجے ہتھ تو‏ں بلے بازی کردے ہوئے اس نے اپنے تن ٹیسٹ میچاں وچ 92 رنز بنائے سن جنہاں وچ 39 اس دا بہترین اسکور سی جو 15.33 دے رن ریٹ تو‏ں سی۔ بدقسمتی تو‏ں اوہ 1937ء وچ ٹیم دے نال انگلینڈ دے دورے دے لئی ضروری رقم اکٹھا کرنے وچ ناکا‏م رہیاں تے فیر کدی ٹیسٹ کرکٹ نئيں کھیلی۔
اپنی تعلیم جاری رکھنے دے لئی اسکالرشپ جیتنے دے بعد اوہ وکٹوریہ د‏‏ی پہلی وردی والی سواݨی پولیس اہلکار بن گئياں۔ 89 سال د‏‏ی عمر وچ ، 2004ء وچ میلبورن وچ کرکٹ آسٹریلیا دے دفاتر وچ منعقدہ اک تقریب وچ 'بیگی گرین' نو‏‏ں آسٹریلیا د‏‏ی کیپ تے بیج پیش کيتا گیا۔
وہ 2006ء وچ 91 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1915 دے جم گٹھ:2006 دیاں موتاں گٹھ:آسٹریلوی پولیس افسران گٹھ:آسٹریلیا د‏‏یاں سوانیاں ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سوانیاں پولیس افسران گٹھ:وکٹوریہ د‏‏یاں سوانیاں کرکٹ کھلاڑی
بنگال دا شدید قحط (1770)
1770 بنگال دا عظیم قحط ( بنگلہ : ৭৬-এর মন্বন্তর৭৬৭৬ ، چھتر منونتار = چھاتر کا قحط) اک شدید قحط سی جس نے گنگا دے میدانی علاقے (موجودہ بہار تے بنگال ) دے نچلے حصے نو‏‏ں متاثر کيتا۔ ایہ قحط 149 تو‏ں 183 تک ( بنگال پنچنگ دے مطابق 117 تو‏ں 1170 تک) رہیا۔ اک اندازے دے مطابق اس قحط وچ اک کروڑ افراد ہلاک ہوئے۔ 172 وچ ، وارن ہیسٹنگز د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا کہ اس قحط تو‏ں متاثرہ علاقےآں وچ اک تہائی لوک مارے گئے۔ اس قحط دا تباہ کن اثر انگریزی ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی استحصالی پالیسیاں تو‏ں ملا۔
ہور ویکھو
گٹھ: بنگال دی تریخ
برڈفلو
فلوکی تعریف ایويں بیان کيتی جاندی اے کہ انفلوئنزا وائرس تو‏ں پیدا ہونے والی بیماری جس وچ نظامِ تنفس متاثر ہُندا اے
انفلوئنزا وائرس
انفلوئنزا وائرس د‏‏ی تن قسماں ناں۔ پہلی قسم A کہلاندی ا‏‏ے۔ اے قسم دے وائرس نو‏‏ں اس د‏ی سطح اُتے پائے جانے جانے والے دو پروٹین یعنی ہیما گلیوٹینن  جسنو‏ں H تے نیورامنیڈیز  جسنو‏ں N تو‏ں ظاہر کردے نيں، د‏‏ی بنیاد اُتے ذیلی قسماں وچ تقسیم کیتا گیا ا‏‏ے۔ H قسم دے پروٹین د‏‏ی ١٥ تے N قسم دے پروٹین د‏‏ی نو قسماں ناں۔ انہاں دونے قسماں دے پروٹین دے مختلف ملاپ د‏‏ی صورتاں وچ مختلف قسماں دے وائرس بندے ناں۔ مثلا تائیوان وچ پھیلنے والا H5N1 قسم دا وائرس اے جس وچ پروٹین H د‏‏ی پنجويں تے این د‏‏ی پہلی قسم موجود ا‏‏ے۔
اے قسم دے انفلوئنزا وائرس پرندےآں تے ممالیاں نو‏‏ں متاثر کردے ناں۔ پرندےآں نو‏‏ں متاثر کرنے والے اے انفلوئنزا وائرس د‏‏ی 15 ذیلی قسماں ناں۔ اس دے علاوہ اے قسم دے انفلوئنزا وائرس گھوڑے، وہیل تے سؤر نو‏‏ں وی متاثر کردے ناں۔
عموما انفلوئنزا A د‏‏ی لہر انسانی آبادیاں وچ ہر تن سال جدو‏ں کہ B چار سال دے وقفہ تو‏ں ظہور ہُندی ناں۔ اس صدی دے دوران انسانی آبادی وچ عالمگیر سطح اُتے تن دفعہ انفلوئنزا د‏‏ی تن ذاتاں نے وبائیت پھیلائی۔ یعنی 1918ء، 1957ء تے 1968ء وچ ۔
برڈ فلو
اک ہور وائرس H7N7نے فروری 2003 وچ ہالینڈ وچ 83 افراد نو‏‏ں معمولی سا متاثر کیتا تے اک شخص ہلاک ہويا۔ اس دے علاوہ کِس‏ے تے قسم دے پرندےآں دے وائرس تو‏ں کدرے وی انسانی ہلاکت د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ البتہ پرندےآں دے وائرس د‏‏ی اک ہور قسم H9N2 اے جو مرغیاں وچ وی معمولی بیماری پیدا کردی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں عموما ہلاکتاں نئيں ہُندیاں۔ اس نے ہانگ کانگ وچ 1999ء وچ ہی چند بچےآں نو‏‏ں متاثر کیتا مگر اوہ سب صحت یاب ہوئے گئے۔ پرندےآں نو‏‏ں متاثر کرنے والے انفلوئنزا وائرس H5N2 نے 1983ء وچ امریک‏‏ا وچ وڈے پیمانے اُتے پولٹری د‏‏ی صنعت نو‏‏ں متاثر کیتا مگر اس تو‏ں کِس‏ے انسان دے متاثر ہونے د‏‏ی اطلاع نئيں ملی۔
انفلوئنزا د‏‏ی تریخ اُتے نظر ڈالنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ پرندےآں دے وائرس عموما انساناں نو‏‏ں متاثر نئيں کردے۔ 1983ء وچ امریکا وچ وائرس تو‏ں وڈے پیمانے اُتے مرغیاں متاثر ہوئیاں جنہاں نو‏ں تلف کرنا پيا۔ ابتدا وچ جدو‏ں H5N2 ظاہر ہويا تاں اس تو‏ں پرندےآں وچ بیماری د‏‏ی شدت وچ اضافہ ہوئے گیا جس دے باعث فوری طور اُتے مرغیاں نو‏‏ں ہلاک کیتا گیا۔ اس وقت امریکی ڈاکٹر ویپسٹر نے پیشن گوئی د‏‏ی کہ پرندےآں دے وائرس انساناں وچ منتقل ہوئے ک‏ے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلا سکدے ناں۔
1997ء وچ پہلی بار ہانگ کانگ وچ H5N1 وائرس جو صرف پرندےآں نو‏‏ں متاثر کردا سی، انسان اُتے حملہ آور ہويا۔ اس حملے د‏‏ی زد وچ آنے والے افراد وچ زیادہ تر اوہ لوک شامل نيں جو پولٹری فارمز اُتے کم کردے سن ۔ ايس‏ے طرح حالیہ واقعات وچ وی اوہی لوک متاثر ہوئے جو پولٹری فارمز اُتے کم کردے سن ۔
برڈ فلو تے پاکستان
برڈ فلو د‏‏ی کئی قسماں نيں تے دنیا بھر وچ پولٹری د‏‏ی صنعت نو‏‏ں اس تو‏ں نقصان اٹھانا پڑدا ا‏‏ے۔ مگر ایہ نقصان اچانک پرندےآں د‏‏ی اموات دے باعث ہُندا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ دو وائرس جنہاں تو‏ں نقصان ہويا اے اوہ H7N3 تے H9N2 ناں۔ انہاں دونے انفلوئنزا وائرساں تو‏ں دنیا بھر وچ کدرے وی کِس‏ے شخص دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔
برڈ فلو د‏‏ی جس وبا دا خوف پھیلایا جا رہیا اے اوہ انفلوئنزا وائرس H5N1 ا‏‏ے۔ پاکستان وچ کدرے وی ایہ وائرس نئيں ا‏‏ے۔ ہالینڈ وچ جتھ‏ے H7N7 تو‏ں اک شخص ہلاک ہويا سی، اس قسم دا واویلا عالمی سطح اُتے نئيں مچایا گیا جدو‏ں کہ صرف H7 دے شبہ اُتے پاکستان وچ برڈ فلو دا کہرام مچا ہويا ا‏‏ے۔ حالانکہ پاکستان وچ H7N3 وائرس تو‏ں مرغیاں متاثر ہوئی ناں۔ فیر غور طلب گل ایہ وی اے کہ ہور ملکاں وچ وی جتھ‏ے برڈ فلو تو‏ں انسان متاثر ہوئے نيں جو پرندےآں ( مرغیاں تے بطخاں ) دے نال یعنی فارم اُتے ہُندے نيں جدو‏ں کہ مرغی دا گوشت کھانے تو‏ں برڈ فلو تو‏ں متاثر ہونا کدرے وی ثابت نئيں ہُندا۔ جے برڈ فلو تو‏ں انسان متاثر ہونے لگاں ( یعنی اوہ خدشہ سچ ہوئے جائے جس د‏‏ی بنیاد اُتے واویلا مچایا جا رہیا اے ) تاں اس فلو د‏‏ی سرعت تے ہلاکت دا اندازہ نئيں لگایا جاسکدا۔ چونکہ برڈ فلو پرندےآں تو‏ں پھیلدا اے اس لئی آپ دا مرغی نہ کھانا آپ د‏‏ی حفاظت دا ضامن نئيں ہوئے سکدا۔ اندازہ لگایا گیا اے کہ جے کوئی اس قسم دا وائرس جو پرندےآں تے انساناں نو‏‏ں یکساں متاثر کرے، وبائی شکل اختیار کر لے تاں اوہ صرف چار دن وچ پوری دنیا وچ پھیل کر اپنی ہلاکت خیزی مچا سکدا ا‏‏ے۔
اس د‏ی سرعت د‏‏ی اک وجہ تاں پرندے نيں جو اس وائرس نو‏‏ں تیزی تو‏ں اک مقام تو‏ں دوسرے مقام تک پہچانے دا سبب بنیاں گے۔
گٹھ:حیوانی وائرسیات گٹھ:عدوی امراض گٹھ:علوم صحت وطب گٹھ:روگ
پورس ویلے دا پنجاب
آریہ قبیلیاں دے آؤن توں لے کے شاہ زمان دے ویلے (1798–99) تک کوئی نہ کوئی حملہ آور بھارت آؤندا رہا۔ ہر حملہ آور اس دیس نوں لٹّ کے لجاندا جاں اتھے راج کردا رہا۔
حملہ آوراں دا لکھیا اتہاس
ایہہ حملہ آور اپنا اتہاس آپ لکھدے رہے ہن۔ ہارن والی دھر مطلب اسیں جاں تاں اپنا اتہاس لکھیا ہی نہیں تے جاں پھر ساڈے لکھے ہوئے اتہاس نوں ایہناں حملہ آوراں نے رہن نہیں دتا۔ ساڈیاں تعلیمی ادارےآں وچ پڑھائے جاندے اتہاس ‘چ دسیا جاندا اے کہ بھارت سونے دی چڑی سی اتے اس نوں ہر حملہ آور لٹّ کے لجاندا رہا اے۔ ایہہ گل کتے نہیں ملیگی کہ ساڈے دیس نے حملہ آور نوں منہ-توڑ جواب دتا۔ ایوں جاپدا اے جویں اسیں ایہناں حملہ آوراں دے حملیاں کارن مان محسوس کردے ہاں۔ اس دا سبھ توں وڈا کارن ایہہ اے کہ حملہ آوراں دا اتہاس ساڈے پاس ایہناں دا ہی لکھیا ہویا اے۔ اسے طرز تے اتہاس وچ سکندر نوں فاتح عالم سکندر اعظم’ دے روپ وچ دکھایا گیا اے پر پورس نوں ہاریا اتے اپنے راج  دی خیر منگدا ہویا دکھایا اے۔ پورس کہہ رہا اے کہ ‘جس طرحاں دا سلوک اک بادشاہ نوں دوجے بادشاہ نال کرنا چاہیدا اے اس نال وی اسے طرحاں دا سلوک کیتا جاوے’۔ راجپالیسی اتے لڑائی دا اصول اے کہ اک تھاں تے بادشاہ اک ہی ہووےگا، دو بادشاہ اکٹھے نہیں۔ جتیا ہویا بادشاہ ہارے ہوئے بادشاہ نوں کدے وی بادشاہ نہیں منیگا۔ جے ہاریا ہویا بادشاہ جتے ہوئے کولوں راج  دی سلامتی منگیگا تاں صرف ایہہ اوہدی منگ ہی ہوویگی اتے منگیاں کدے راج نہیں ملدے۔ منگیاں صرف خیر ہی مل سکدی اے۔
عرب تے ایرانیاں دی نظر وچ سکندر
ایہہ گل دھیان دین والی اے کہ پنجاب (ہندوستان) اپر حملہ کرن توں پہلاں سکندر نے ایران اتے عرب دیساں نوں وی جتیا سی۔ ایہناں ملکاں دیاں مڈھلیاں لکھتاں وچ کتے وی سکندر نوں ‘مہان’ جاں ‘فاتح عالم’ نہیں لکھیا گیا سگوں اس نوں ‘شیطان’ دا روپ دتا گیا اے۔ ایران دے مشہور شاعر فردوسی دا شاہنامہ ایرانی اتہاس اتے سکندر تے پورس دی بہت وضاحت نال جانکاری دندا اے پر اس وچ پورس نوں سکندر توں زیادہ تھاں دتی گئی اے۔ فردوسی صرف ایرانی روایتاں دے بنیاد تے ہی گل کردا اے۔ اوہ یونانی اتہاس دا کتے وی ذکر نہیں کردا۔
کلستھینز دیاں پنجاب بارے لکھتاں
اسے طرحاں اک یونانی لکھاری کلستھینز وی سکندر وانگ فلاسفر ارسطو دا شاگرد سی پر اوہ ارسطو دا رشتے دار وی سی۔ جدوں سکندر پنجاب ول روانہ ہویا تاں ارسطو دی سفارش نال اوہ وی سکندر دے نال آ گیا سی پر اوہ باقی یونانی لکھاریاں نالوں الگ ہی رہا۔ اس نے اپنے طور تے جس طرحاں سکندر اتے اس دی لڑائی نوں دیکھیا سی اسے طرحاں لکھ دتا۔ اس طرحاں لکھن کارن سکندر نے کئی وار اس نوں جھڑکیا وی پر اوہ اپنی آزادی نال لکھن توں نہ ٹلیا۔ اخیر اوہ پنجاب وچ مر گیا جاں مار دتا گیا سی پر اس دے ساتھیاں نے اس دیاں لکھتاں نوں کسے طریقے سنبھال رکھیا سی۔ ایہہ لکھتاں سکندر ولوں جتے ہوئے دیساں وچ چلیاں گئیاں۔ اتھے ایہناں دا اویستا، عربی اتے اتھوپیائی بولیاں ‘چ ترجمہ کیتا گیا۔ اس ویلے ساڈے کول کلستھینز دیاں لکھتاں دا اتھوپیائی ترجمہ اے۔ اس وچ سکندر بارے کیتے گئے ذکر نوں جدید اتہاسکار ارنسٹ اے۔ والس بجّ نے اپنی کتاب وچ دتا اے۔ اس طرحاں پتہ لگدا اے کہ کلستھینز دا سکندر اتے پورس دی لڑائی دا ذکر سکندر دے اپنے اتہاسکاراں ولوں دتے گئے ذکر نالوں بالکل وکھرا اے۔
ساڈے اتہاس لکھت
ساڈے اتہاس دا دکھانت اے کہ ساڈی کسے وی لکھت وچ پورس اتے سکندر دی لڑائی دا ذکر نہیں اے۔ ساڈے رشیاں-منیاں ولوں لکھے گئے گرنتھ متھہاسک کتھا-کہانیاں جاں پھر سماجی ونڈ (جات-پات) دیاں کہانیاں نال بھرے ہوئے ہن۔ کجھ اجوکے اتہاسکاراں نے مہابھارت وچوں جانکاری لین دی کوشش کیتی اے پر ایہہ کسے وی طریقے پورس دا اک جنگجو وجوں ذکر دین وچ کامیاب نہیں ہندی۔ اس دے سٹے وجوں ساڈے اتہاسکاراں نے سکندر دے اتہاسکاراں دیاں لکھتاں نوں ہی اپنا لیا اے۔ جدوں سکندر دے اتہاسکاراں دیاں لکھتاں وچوں ہی جانکاری لین کارن ساڈے اتہاسکاراں دیاں لکھتاں وچ ‘سکندر اعظم’ اتے ‘فاتح عالم’ بنیا ہویا اے۔
پروفیسر بدھ پرکاش
کروکشیتر یونیورسٹی دے پروفیسر بدھ پرکاش نے ایہناں سارے یونانی اتہاسکاراں بارے لکھیا کہ “جدوں دو دھراں لڑدیاں ہن تاں سبھ توں پہلی موت سچائی دی ہندی اے۔ دوواں دھراں ولوں لڑائی بارے دتیاں خبراں اوہناں دے آپو-اپنے پکھپاتی خیالاں دے رنگ وچ رنگیاں ہندیاں ہن۔ اوہ دوویں دوجی دھر نوں چھٹیا کے آپو-اپنے بلوان تتاں اتے زور دندیاں ہن۔ اس دے باو جود جھوٹھ دے ہنیرے وچ ہمیشاں کوئی گھاٹ رہِ جاندی اے جس وچوں سچ دی روشنی دی کوئی کرن باہر نکل ہی آؤندی اے اتے اصل گھٹنا بارے اشارہ کر جاندی اے۔ یونانیاں دے لکھے ہوئے برتاتاں دی ہو-بہو ایہی حالت اے۔ اوہ اک-دوجے دے الٹ وی ہن اتے سوے-مخالف، بے میل اتے اڈھکویں وی ہن۔ ایہہ تتھّ اس گل دا لکھائک اے کہ اوہناں وچ کتے نہ کتے کوئی اکائی اے جہڑی اوہناں وچ اکسارتا نہیں آؤن دندی۔ دستاویزاں نوں گھوکھ کے پتہ لگدا اے کہ اصل وچ جہلم دی لڑائی برابر دی رہی سی تے اس دے نتیجے وجوں سکندر تے پورس وچکار صلح ہو گئی سی۔ اک-دوجے دے ویری بنے رہن دی تھاں اوہ پنجاب دے قبیلیاں تے ریاستاں نوں ماتحت کرن دے کم نوں پورا کرن خاطر متر بن گئے سن۔” اس لئی پنجاب دے پہلے بادشاہ پورس دا اتہاس اہم اے۔ پورس دا سماں اندازاً 335 ق م توں لے کے 325 ق م  تک دا سی۔ پورس دے ویلے پنجاب دی دھرتی تے جٹّ قبیلیاں دا بول بالا سی۔ پورس سبھ توں وڈے جٹّ قبیلے ‘مدراں’ دا سردار سی۔ مدراں دے نال نال مالو اتے سالو ناں دے دو ہور وڈے جٹّ قبیلے سن۔ مالواں نے مالوے وچ سرداری قایم کر لئی سی اتے سالواں نے سیالکوٹ نوں مرکز منّ کے اپنی سرداری قایم کیتی ہوئی سی۔ مدراں نے پورس دی اگوائی ہیٹھ چجّ اتے رچنا دواب وچ اپنا راج قائم کر لیا سی۔
جٹ قبیلے
مدر قبیلہ جہلم اتے راوی دے وچکارلے دواباں وچ پھیلیا ہویا سی۔ راوی توں ارھاں بیاس، ستلج اتے گھگر-سرسوتی دریا تک مالو قبیلہ پسریا ہویا سی۔ جٹاں دے اجوکے کئیاں گوت ایہناں وچوں ہی پیدا ہوئے ہن۔ ایہناں علاقیاں وچ ہور چھوٹے-موٹے قبیلے وی وسے ہوئے سن پر دبدبا مدر، سالو اتے مالو قبیلیاں دا ہی سی۔ مدر قبیلے دے سردار پورس دے من وچ پنجاب وچلے سارے جٹّ قبیلیاں نوں اکٹھا کرکے طاقتور بادشاہت قایم کرن دی خواہش سی۔ اس دا سبھ توں وڈا مسئلہ اس دے گوانڈھ وچ آریہ قبیلیاں دیاں ریاستاں سن۔ ایہناں وچ تکشلا دی ریاست دا مکھی راجا امبھی سی۔ اس دا راج سندھ اتے جہلم دے وچکارلے دواب (سندھ ساگر دوآب) وچ سی۔ اس دی راجگڑھ تکشلا سی۔ اس ویلے دا ودوان چانکیہ (کوٹلیا) اس دی مدد تے سی۔ چانکیہ دا شاگرد چندر گپت ڈاکے جاں دھاڑاں مارن والے اک ٹولے دا سردار سی۔ چانکیہ اتے چندر گپت نوں اپنے ٹھہراؤ لئی امبھی دی ریاست مل گئی۔ اوہناں نے امبھی نوں پورس دے خلاف ابھارنا شروع کر دتا۔ گھگر-سرسوتی دریا پار دے آریہ قبیلے وی امبھی دی مدد تے سن۔ پورس اکلا ہی طاقتور بادشاہ دے روپ وچ ابھر رہا سی۔ پورس دے اس ابھار توں امبھی، چانکیہ اتے چندر گپت خار کھاندے سن پر پورس دا ابھار حقیقت سی۔
پورس دی فوج
پرو۔ بدھ پرکاش نے پورس دے ابھار نوں ایوں بیان کیتا اے: “سکندر دے حملے توں پہلاں پورس مغربی پنجاب دا سبھ توں ودھیرے بلوان بادشاہ سی۔ ہور ساریاں اہم ریاستاں تے رجواڑیاں دی قسمت اس دیاں پالیسیاں نال جڑی ہوئی سی۔ امبھی دی گھبراہٹ دا کارن وی پورس دی طاقت دے ابھار تے پھلار اتے اس دی چڑھدی کلا وچوں لبھیا تے سمجھیا جا سکدا اے۔ ڈائیوڈوروس لکھدا اے کہ پورس دی فوج وچ پنجاہ ہزار پیادے، تیہہ ہزار گھوڑ سوار، اک ہزار توں ودھ رتھّ اتے اک سو تیہہ ہاتھی سن۔ فوج دی انی بھاری گنتی توں پتہ لگدا اے کہ اس دے مالی وسیلے بہت وڈا ہونگے۔ ایہہ گل وی دھیان دین یوگ اے کہ انی وڈا فوج اکلے پورس دی کمان ہیٹھ سی۔ اس توں پتہ لگدا اے کہ اس ویلے دے سیاسی وچاراں دے نویں جھکاواں ماتحت پورس نے اپنے راج-پربندھ وچ اچے پدھر تے کیندریکرن کر لیا سی۔ اس نے بڑے بااثر ڈھنگ نال مغربی پنجاب دے کجھ حصےآں دیاں فوجی جنڈلیاں نوں اک لڑی وچ پرو کے فولادی جنگی ڈھانچہ تیار کر لیا سی جس وچ حملہ کرن دی پربل طاقت سی۔ اسے کارن غیرملکی بادشاہ وی اس دی طاقت نوں مندے تے اس دی قدر کردے سن۔ لوڑ ویلے اس دی مترتا تے مدد تے وی بھروسہ رکھدے سن۔
ساڈے اتہاسکاراں نے پورس نوں کئی کارناں کرکے انگولیا ہی رکھیا اے۔ پورس پنجاب دا ایسا طاقتور بادشاہ سی جس نے سندھ دریا نوں پار کرکے سمچے مرکزی ایشیا نوں فتح کرن دی سکیم بنائی ہوئی سی۔ پورس پہلاں سندھ پار کرکے سکندر نوں اس دی اپنی دھرتی تے ہی ٹکر دینی چاہندا سی پر ساڈے دیس دا دماغ سمجھے جاندے چانکیہ ورگے انسان، پورس خلاف سکندر نوں ملن دیاں ویونتاں بنا رہے سن۔
پورس دی سکندر نال جنگ
ادھر جدوں پورس نوں سنیہا ملیا تاں اوہ حیران پریشان ہو گیا۔ اوہ تاں سمجھدا سی کہ سکندر اس دے ساہمنے اے۔ پھر وی اوہ پوری تیزی نال اپنے پتر نال رلن لئی ادھر نوں روانہ ہو گیا۔ سنگھر اتے سکندر وچکار ایسا گھمسان لڑائی ہویا کہ دوویں دھراں نوں ہی اپنیاں-اپنیاں مکھ فوجاں اڈیکن دی وہل نہیں ملی۔ پورس دے پہنچن تک اس دا پتر لڑدا ہویا ماریا گیا سی۔ پورس نے آؤندیاں ہی سکندر اپر حملہ کر دتا۔ بڑی گھمسان دی لڑائی ہون لگی۔ مست ہاتھیاں نے بھینکر آوازاں کڈھ-کڈھ کے یونانی گھوڑیاں اتے سپاہیاں نوں اپنے سنڈاں نال الٹا دتا سی۔ یونانی اتہاسکار کرٹیئس لکھدا اے، “رتھواناں نے اپنے رتھّ پوری رفتار نال لڑائی وچ جھونک دتے۔ اوہناں دا خیال سی کہ اس طرحاں اوہ ودھیا ڈھنگ نال اپنے ساتھیاں دی مدد کر سکنگے۔ اس نال سبھ پاسے لڑائی گرم ہو گئی۔ ایہہ کہنا مشکل اے کہ اس مٹھبھیڑ وچ بہتا نقصان کہڑی دھر دا ہویا۔ جے اک پاسے مکدونیاں دے پیادے، جنہاں نوں حملے دی پہلی چوٹ سہنی پئی سی، ہاتھیاں دے پیراں ہیٹھ لتاڑے گئے سن تاں دوجے-پاسے اچی-نیویں تے تلکویں دھرتی تے دوڑدے رتھاں دے جھٹکیاں نال رتھوان اچھل کے ہیٹھاں جا ڈگدے سن۔ کجھ گھوڑے ڈر کے رتھاں نوں دھوہ کے نہ صرف جلھن تے کھوبھے وچ ہی لے گئے سن سگوں سر-پرنے دریا وچ جا ڈگے سن۔”
ایہہ بیان سکندر دی اپنی دھر دے اتہاسکار دا اے۔ اس دا اپنا اتہاسکار کہہ رہا اے کہ کیہا نہیں جا سکدا کہ کہڑی دھر دا نقصان زیادہ ہویا اے تے کہڑی دا گھٹ۔ اس گل توں سمجھ لینا چاہیدا اے کہ پنجابی فوج نے سکندر دی فوج دا برا ہال کر دتا سی۔ پورس اپنی فوج دی ترتیب کرکے اس تھاں آ گیا جتھے دھرتی پدھری سی۔ یونانی اتہاسکار ایریئن دسدا اے کہ پورس نال چار ہزار گھوڑ-سوار، تن سو رتھّ، 200 ہاتھی اتے 30,000 پیدل سپاہی سن۔ ایہہ ہاتھی ساڈھے تیتی-تیتی گزاں دی دوری’ تے کھڑے کیتے گئے سن۔ ایہناں دے وچکار پیدل سپاہی سن۔ اس طرحاں پورس دی فوج ‘اک وڈا قلعے دی فصیل وانگ جاپدی سی جس دے وچکار دینتا ورگے ہاتھی برجاں وانگ جاپدے سن اتے دوویں پاسے کھڑے گھوڑ-سوار اتے رتھّ مناریاں وانگ جاپدے سن۔”
اک ہور یونانی اتہاسکار کرٹیئس مطابق پورس دی فوج دی ایہہ دکھّ دیکھ کے اک وار تاں مقدونیہ والے ٹھٹھمبر گئے سن۔ “نہ صرف دینتاں ورگے ہاتھیاں دے نظارے نے سگوں پورس دی اپنی دکھّ نے مکدونیا والیاں نوں حیران کر دتا سی اتے اوہ کجھ چر لئی رکن واسطے مجبور ہو گئے سن۔ فوج دیاں قطاراں وچکار تھوڑھے-تھوڑھے فاصلے تے کھڑے کیتے ہاتھی دوروں برجاں وانگ جاپدے سن۔ پورس دا اپنا قد منکھاں دے معیاری قد نالوں بہت اچا سی۔ اگوں اوہ اجیاے ہاتھی اپر سوار سی جہڑا باقی ہاتھیاں نالوں اچا سی۔ اس لئی پورس ہور سبھ سپاہیاں نالوں آسادھارن طور تے بہت اچا دسدا سی۔ سکندر نے پورس دی فوج تے دھیان نال نظر مارن توں بعد اپنے کول کھڑے جرنیلاں نوں بناں جھجک کیہا سی، “اج میں اک اجیہا خطرہ دیکھ رہا ہاں جہڑا میرے حوصلے نوں پرکھیگا۔ اج دیتاں ورگے ہاتھیاں اتے منکھاں نال اکو ویلے ہی لڑنا ہووےگا۔”
پورس دی سکندر نوں للکار
یونانی اتہاسکار جسٹن لکھدا اے کہ پورس نے سکندر نوں ساہمنے کھڑھا دیکھ کے للکاریا کہ لڑائی جتن لئی فوجیاں نوں مرواؤن دا کیہ فائدہ اے؟ توں ساہمنے آ، آپاں دوویں لڑدے ہاں، جہڑا جت گیا جت اسے دی ہوویگی۔ پر سکندر نے اس دی کسے للکار دا جواب نہیں دتا اتے حملہ کرن دا حکم دے دتا۔ لڑائی دی یونانی (مقدونی) اتے پنجابی تکنیک وچ بہت فرق سی۔ سکندر دور والی تھاں تے گھوڑ-سوار ہویا اک سرکھات گھیرے وچ کھڑھا سی جدونکھ پورس اپنی فوج دے بالکل موہرے ہو کے لڑ اتے لڑا رہا سی۔ باقی سارے ہاتھی پورس دے ہاتھی نوں اپنے ساہمنے دیکھ کے اگے ودھ راے سن۔ پورس ہودے وچ کھڑھا نیزے ایسی طاقت اتے تیزی نال سٹّ رہا سی کہ اوہ جہڑے وی گھوڑے جاں سپاہی نوں وجدا سی اوہ الٹ جاندا سی۔ پورس نوں اس دی ساری فوج دیکھ رہی سی۔ اوہ سکندر کول پہنچ کے اس اپر نیزہ سٹن دی کوشش کر رہا سی پر سکندر اس دے نیزے دی مار توں دور رہِ رہا سی۔
پرو۔ بدھ پرکاش ولوں یونانی اتہاسکاراں جسٹن اتے کرٹیئس دی جانکاری دے بنیاد تے پیش کیتے گئے مورت مطابق سبھ توں پہلاں اک ہزار گھوڑ-سوار تیر اندازاں دے دستے نے پورس دی کھبی باہی اپر، جہڑی دریا دے کنڈھے نیڑے سی، اک ڈاہڈھا مارو حملہ کیتا۔ سکندر نے اپنے ساتھیاں نوں نال لے کے پورس دی فوج دی کھبی باہی خلاف بڑی پھرتی نال اگے ول کوچ کیتا۔ اس ویلے تک اوہ فوجی قطاراں وچ ہی سن تے اوہناں نوں ترتیب وچ کھڑھا نہیں کیتا گیا سی۔ سکندر دے جرنیل کوئنوس نے وی پورے زور نال اپنے گھوڑ-سواراں نوں کھبے پاسے ول جھونک دتا۔ ایہناں گھوڑ-سواراں دے زوردار حملے ساہمنے پورس دے رتھّ ہلّ گئے۔ اوہ انے بھارے سن کہ چکڑ تے کھوبھے والی دھرتی وچ چلنوں رہِ گئے۔ اس لئی پورس دے گھوڑ-سوار وی سجے-کھبے پاسیوں آ اکٹھے ہوئے تاں جو اپنے رتھاں نوں دشمن دے حملے توں بچاء سکن۔ اسے ویلے کوئنوس اپنی ویونت مطابق سجے پاسے مڑ گیا۔ اس نے پنجابی گھوڑ-سواراں اپر پچھوں دی ہو کے حملہ کر دتا۔ دوواں حملیاں دے وچکار قابو آ جان اتے پنجابی گھوڑ-سواراں نے بڑی تیزی نال اپنے-اپنے نوں دو حصےآں وچ ونڈ لیا۔ اک نے ساہمنے اتے دوجے نے پچھلے پاسے دا حملہ روکن دا یتن کیتا۔ اجے ایہہ گھوڑ-سوار اپنیاں قطاراں تے تھاواں بدلن ہی لگے سن کہ سکندر نے خود اگوں تے کوئنوس نے پچھوں دی زور پا کے اوہناں دے ہوش-ہواش گمّ کر دتے۔
یونانی گھوڑ-سواراں دے مارو حملے اتے اپنے گھوڑ-سواراں دا ہال دیکھ کے پورس نے اپنے ہاتھیاں نال اوہناں اپر بہت زوردار حملہ کیتا۔ اس حملے نے یونانی گھوڑ-سواراں نوں ایسی مار ماری کہ اوہناں دے حملے دے اثر نوں بالکل بے کار کر دتا۔ اوہ گھوڑیاں نوں اپنیاں سنڈاں نال الٹا کے دھرتی تے سٹّ دندے اتے سپاہیاں نوں پیراں ہیٹھاں مدھّ دندے سن۔ اس طرحاں جدوں مہاوتاں نے اپنے ہاتھیاں نوں بری طرحاں بھڑکا کے یونانی فوج اپر چاڑھ دتا تاں اوہناں دی اوٹ وچ پنجابی پیدل سپاہیاں نے ہلاّ بول دتا۔ یونانی گھوڑ-سواراں دا برا ہال تک کے سکندر نے اپنے پھیلینکس دستیاں نوں اگے ودھایا پر ایہہ پھیلینکس دستے وی ہاتھیاں دے حملے نوں پچھاڑ نہیں سکے۔ پورس دے ہاتھی یونانی فوج نوں پیراں ہیٹھ لتاڑدے اتے ماردے ہوئے اگے ودھدے گئے۔ اس نال پوری یونانی فوج وچ بھگدڑ مچ گئی۔ ایریئن لکھدا اے: “ایہہ لڑائی اوہناں ساریاں لڑائیاں توں بالکل وکھری سی جہڑیاں یونانی فوج نوں ہن تک کرنیاں پئیاں سن۔ ایہہ بھارے بھارے ہاتھی، پیادہ پلٹناں اتے حملے کردے جدھر جاندے سن، مکدونیاں اتے فیلینکس نوں مدھدے تے چتھدے ہوئے لنگھ جاندے سن بھاویں اوہ کنیاں وی گتھویاں قطاراں وچ ہندے سن۔”
کرٹیئس دی لڑائی دی مورت
یونانی اتہاسکار کرٹیئس نے اس لڑائی دا مورت ایوں پیش کیتا اے: “ایہناں ہاتھیاں نے سبھ پاسے بھے دا ماحول پیدا کر دتا سی۔ اوہناں دیاں عجیب اتے کرخت دہاڑاں نے صرف گھوڑیاں نوں ہی نہیں ڈرایا سگوں سپاہیاں اتے جرنیلاں نوں وی بھے-بھیت کر دتا سی۔ نتیجے وجوں، جہڑے یونانی جیتو ہندے دس راے سن، اوہ ایہناں ہاتھیاں دی مار توں ڈردے لکن لئی تھاواں لبھّ راے سن۔ ایہہ دیکھ کے سکندر نے ہلکے ہتھیاراں والے ایگریئینیئناں تے تھریشیئناں نوں اگے لیاندا جہڑے ہتھو-ہتھ دی لڑائی وچ بہت ماہر سن۔ ایہناں نے پورے زور نال ہاتھیاں اپر تیراں دی بچھاڑ کر دتی۔ اس نال ہاتھیاں دے حملے وچ کجھ کھڑوت آ گئی۔ ترنت ہی پیادے پھیلینکس وی اگے ودھ گئے سن۔ ایہناں نے ہاتھیاں نوں زخمی کر کے اتنا کھجھا دتا کہ اوہ غصے اتے روہ وچ انھے ہوئے، بناں کسے تیر اتے زخم دی پرواہ کردیاں اوہناں اپر جا چڑھے۔ اس مار نوں دیکھ کے یونانیاں نوں کنّ ہو گئے کہ ہاتھیاں نوں زخمی کرنا بہت خطرے والی گل ہندی اے۔ اس ویلے سبھ توں ودھ ڈراؤنی جھاکی اوہ ہندی سی جدوں ہاتھی، سپاہی نوں اپنی سنڈ نال چکّ کے دھرتی تے پٹکہ کے ماردا سی۔ گھوڑیاں نوں اوہ اپنے لمے دنداں دے ہڈاں نال الٹا سٹدے سن۔ ڈگے پئے سپاہیاں نوں ہاتھی بڑے غصے نال پیراں ہیٹھ مدھّ دندے سن۔ اس لئی سویر توں شروع ہوئی لڑائی لوڈھے پہر تک اسے طرحاں چل رہی سی اتے نشچے نال کجھ وی نہیں کیہا جا سکدا سی کہ جت کس دی ہوویگی۔ مکدونیاں والے کدے ہاتھیاں پچھے بھجدے تے کدے اوہناں توں ڈردے پرھے نوں بھجدے۔ لوڈھے پہر تیک ایہہ لڑائی اسے طرحاں چل رہی سی۔”
لڑائی دا ایہہ سارا ذکر یونانی اتہاسکاراں دیاں لکھتاں مطابق اے۔ اس ذکر وچ پورس دا ہی پلڑا بھاری رہندا اے۔ اس ذکر وچ زیادہ ویروا پورس دا ہی اے۔ سکندر دا ویروا اس توں گھٹ اے۔ جے سنکدر دے اپنے اتہاسکار ہی اس طرحاں دا ویروا دے راے ہن تاں سمجھنا چاہیدا اے کہ اصل گل اس توں وی زیادہ ہونی اے۔ دشمن کدے وی اپنے ورتکنیک دی بہادری دا ویروا چھیتی کیتیاں ودھا کے نہیں دندا۔ ایہہ ویروا اوہ تاں ہی دیویگا جے دشمن دی بہادری حدوں ودھ ہوویگی۔ جے ایہہ ویروے کسے پنجابی جاں ہندوستانی دے دتے ہندے تاں وی سمجھیا جا سکدا سی کہ ایہناں وچ کجھ پکھپات ہووےگا۔ پر پنجابی اتے ہندوستانی ویروے تاں ہن ہی نہیں۔ اک ایرانی ذکر پھردوسی دا اے۔ اس وچ وی پورس دی بہادری ہی ساہمنے آؤندی اے۔ ایہہ سبھ کجھ ہون دے باو جود یونانی اتہاسکاراں نے اخیر وچ اک دم سکندر نوں جتیا اتے پورس نوں ہاریا ہویا دکھا دتا۔
پرو۔ بدھ پرکاش نے واضع روپ وچ لکھیا اے کہ سکندر دے اتہاسکاراں نے سکندر دے نقصان اتے کمزوریاں بارے جان-بجھّ کے پردہ پایا اتے ایہناں نوں گھٹا کے دسیا اے۔ ایہہ اوہناں دا فرض وی سی۔ پر اصلیت تاں اصلیت ہی رہندی اے جہڑی اپنے آپ ساہمنے آ جاندی اے۔ پرو۔ بدھ روشنی نے ایتھوپیائی لکھتاں اتے لڑائی دے سٹیاں دے بنیاد تے ایہہ نتیجہ کڈھیا اے کہ سکندر نے جدوں دیکھیا کہ اوہ پورس توں جت نہیں سکدا اتے جدوں دوویں بادشاہ دھرتی تے اک-دوجے دے ساہمنے اپنے-اپنے مرے ہوئے جانوراں پاس کھڑے اک-دوجے نوں دیکھ راے سن تاں سکندر نے پہل کردیاں کیہا، “پورس میں تیرا دوست ہاں۔ آ، آپاں رل کے اک نواں اتہاس سرجیئے۔” اتھوں ہی لڑائی دے سٹیاں دا پتہ لگدا اے۔
پروفیسر بدھ پرکاش مطابق پنجاب دی جت
پرو۔ بدھ پرکاش نے اس لڑائی وچ پنجاب دی جت ہوئی لکھیا اے۔ اس نے اپنی کتاب دا دسواں کانڈ اسے سرلیکھ ‘پنجاب دی جت’ ہیٹھ دتا اے۔ اوہ لکھدا اے کہ لڑائی وچ پنجاب دی جت ہوئی۔ جہڑا پورس لڑائی توں پہلاں پنجاب دے صرف دو دوابیاں، چجّ اتے رچنا دواب دا ہی مالک سی اوہی پورس لڑائی توں بعد سارے پنجاب یعنی پنجاب دے پنجے دوابیاں دا مالک بن گیا۔ ایہہ تتھّ واضع روپ وچ اس گل نوں ساہمنے لیاؤندا اے کہ پورس دی جت ہوئی سی بھاویں جنگ دے میدان وچ دوواں دھراں دی مترتا ہو گئی سی۔ اتے اس جت دا سٹہ پورس دی طاقت اتے بادشاہت دے وادھے وچ نکلیا سی۔ ایہہ گل اس تتھّ دے باو جود ہوئی سی کہ پورس دے دشمن امبھی، چانکی اتے چندر خفیہ، سکندر دے نال سن۔ جدوں سکندر اتے پورس نے دوستی پا کے لڑائی بندی دا اعلان کیتا تاں ایہہ تنے سکندر دی فوج وچوں کھسک گئے سن۔ سکندر اتے پورس اکٹھے دوستی دے شگن مناؤندے ہوئے پورس دی راجگڑھ مدرکوٹ پہنچ گئے سن۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
نیلا تارا قتل عام
ساکہ نیلا تارہ جاں آپریشن بلیو سٹار 3 – 5 جون 1984 نوں بھارتی فوج ولوں کیتی ہوئی سکھاں دے مذہبی تھاں ہرمندر صاحب، امرتسر صاحب تے فوجی کاروائی اے۔ اس ویلے بھارت دی وزیراعظم اندرا گاندھی سی ۔ سنت جرنیل سنگھ بھنڈرانوالہ، بھائی امریک سنگھ مکتسر اتے جرنیل سبیگ سنگھ اس ویلے  ہرمندر صاحب وچ شامل سن۔ ایہناں دے نال ہور وی بہت سارے سنگھ گردرارہ صاحب وچ سن۔ جناں نوں دہشت گرد کہہ کے فوج گردوارے چوں کڈھنا چاہندی سی ۔ اس فوجی کاروائی وچ بہت لوکاں دی جان گئی ۔
گھلوگھارا
سن 1984 وچ دربار صاحب گروہ وچ بھارتی فوج ولوں، جس نوں فوجی روایت مطابق نیلا تارہ ساکہ آکھیا گیا اے آزاد بھارت وچ کسے دھرم تھاں اندروں اکھوتی مجرماں نوں کڈھن لئی کیتی گئی سبھ توں وڈی کاروائی اے۔ مہان کوش مطابق گھلوگھارا دا مطلب تباہی، گارتی جاں سروناش اے۔ سری ہرمندر صاحب تے سری اکال تخت، گرو صاحبان ولوں اسارے صرف دو ہی پوتر استھان ہن۔
اتہاس کارن
امرتسر صاحب وکھے اپریل 1978 دے نرنکاری سکھ جھگڑے دے مقدمے دی تفتیش توں لے کے سنت جرنیل سنگھ بھنڈرانوالا دی 20 ستمبر 1981 نوں مہتہ چوک وچ گرفتاری، دھرم لڑائی مورچہ 18 جولائی 1982 دی شروعات، ساکہ نیلا تارہ، بلیک-تھنڈر توں بعد سن 1997 تک لکھاری نے وکھ-وکھ عہدیاں تے پولیس اہلکار وجوں امرتسر بہت کجھ دیکھیا تے ہنڈھایا۔ سیاسی، پولیس تے پربندھکی افسراں ولوں ویلے سر بہتر کاروائی کرن وچ ورتی گئی ڈھلّ-مٹھّ تے سیاسی لااے دے لالچ کارن حالات بہت وگڑ گئے سن۔ اپریل 1978 نوں وساکھی والے دن نرنکاریاں ولوں شہر وچ کڈھیا جا رہا روس مارچ روکن لئی اکھنڈ کیرتنی جتھے دے کل میمبر سماگم وچ اجیت نگر سلتانونڈ گئے تے بھائی فوجا سنگھ وغیرہ نوں نال لے کے دربار صاحب توں اکٹھے ہو روائتی شستراں نال لیس ہو کے نرنکاری سماگم ول تر پئے۔ ٹکراؤ وچ 13 سکھ تے 4 ہوراں دی موت ہو گئی۔ اس دن مقدمہ تاں درج ہویا پر گرفتاری کوئی نہیں ہوئی۔ مقدمے دی سنوائی پنجاب توں باہر کرنال تبدیل ہو گئی۔ سارے دوشی بری کر دتے گئے۔ اس مقدمے وچ ویلے دی سرکار نے ہائی کورٹ وچ اپیل تک نہیں کیتی۔ سنت جرنیل سنگھ بھنڈرانوالے تے اوہناں دے کجھ ساتھیاں نے سن 1978 وچ آتم رکھیا لئی ہتھیار خریدن واسطے لائسینس وی حاصل کیتے۔ اسے سال کانھپر تے ہور تھاواں اتے وی سکھ تے نرنکاریاں دے جھگڑے ہوئے۔ امرتسر نوں پوتر شہر اعلان کرن دی منگ نوں لے کے آل انڈیا سکھ سٹوڈینٹس فیڈریشن نے بھائی امریک سنگھ تے سنت بھنڈرانوالیاں دی اگوائی ہیٹھ 31 مئی 1981 نوں شہر وچ مارچ کرن دا اعلان کیتا۔ اس دے ردعمل وجوں سگرٹ بیڑی دے حق وچ 29 مئی 1981 نوں ہربنس لال کھنہ دی اگوائی ہیٹھ اک جلوس کڈھیا گیا۔ اس نال پوتر شہر دا مسئلہ دو فرقیاں وچ ونڈ دا کارن بن گیا۔ شہر وچ سگرٹ بیڑی دے کھوکھے وی ساڑے گئے۔ مندراں وچ گٔوآں دے سر تے گوردواریاں وچ سگرٹ بیڑیاں سٹیاں جان لگ پئیاں۔ تناؤ نوں ویکھ کے سرکار نے 2 جون 1981 نوں سارے لائسینسی ہتھیار جمع کرواؤن دے حکم دے دتے۔ دمدمی ٹکسال والیاں نے اپنے ہتھیار جمع نہ کروا کے اس حکم دی النگھنا کیتی۔ سنت جرنیل سنگھ خلاف اس بارے تھانا بیاس وچ مقدمہ درج ہویا۔ تفتیش ویلے پتہ چلیا کہ سنت جرنیل سنگھ نے کوئی لائیسینسی ہتھیار نہیں خریدیا۔
پنجاب تے قتل
نوں ستمبر 1981 نوں ہند خبراں گروپ دے مالک لالا جگت نرائن دے قتل کیس وچ دوشی موقعے تے ہی گرفتار ہو گیا سی۔ مقدمے وچ سنت جرنیل سنگھ دا ناں وی دوشی وجوں لکھیا گیا سی۔ اچّ ادھیکاریاں دے حکم مطابق اسیں وی مہتہ چونک وچ ناکہ بندی کر دتی امرتسر پولیس نوں پتہ چلیا کہ سنت جرنیل سنگھ دے گرفتاری وارنٹ جاری ہوئے ہن۔ گرفتاری لئی 20 ستمبر 1981 دی تاریک متھی گئی۔ پہلاں سنت جرنیل سنگھ تے اس دے ساتھیاں نوں چندو کلاں وچ گرفتار کرن دی کوشش کیتی تے جتھے دیاں بساں گڈیاں نوں اگّ لا دتی سی۔ سنت جرنیل سنگھ نوں لے کے لدھیانہ لئی چل پئے۔ گرفتاری لئی سرکار نے وڈا ادم کیتا پر سیاسی آگوآں دی وچولگی تے سنت جرنیل سنگھ نوں اکتوبر 1981 وچ مقدمہ چلا ئے بناں ہی رہاء کر دتا گیا۔بھائی امریک سنگھ اپنے کجھ ساتھیاں سمیت جھوٹھے مکدمے بارے روس ظاہر کرن لئی اتھے آ گیا۔ امریک سنگھ تے اس دے ساتھیاں نوں تھانے اندر دھارا 144 دی النگھنا کرن دے الزام وچ گرفتار کر لیا گیا۔ ٹھاہرا سنگھ تے امریک سنگھ دی رہائی لئی مورچہ شروع ہویا۔
شرومنی اکالی دال اتے ساکہ
شرومنی اکالی دل ستلج یمنا نہر دی اساری خلاف کپوری توں مورچہ چلا رہا سی جس نوں بند کر کے سنت جرنیل سنگھ نال مل کے 4 اگست 1982 توں سانجھا دھرم لڑائی مورچہ دربار صاحب امرتسر کمپلیکس توں شروع ہو گیا۔ اس دیاں منگاں آنندپور صاحب متے تے امرتسر نوں پوتر شہر قرار دینا، گربانی پرسارن لئی ریڈیو سٹیشن دی آگیا، ریلگڈی دا نہ امرتسر دے ناں تے رکھنا، چنڈی گڑھ، پنجابی بولی والے علاقے، بھاکھڑا ڈیم تے پانیاں دے مصلے خاص سن۔ اس کارن پولیس تے فیڈریشن دی آپس وچ سدھی لڑائی آرنبھ ہو گئی اتے پولیس افسراں دے قتل وی شروع ہو گئے۔ مرکز سرکار نے اس مورچے دے حل لئی 16-17 نومبر 1982 توں شرومنی اکالی دل دے آگوآں نال خفیہ میٹنگ کیتی سرکار تے دباء پاؤن لئی اکالی دل نے 4 اپریل 1983 نوں رستہ روکو تے 17 جون 1983 نوں ریل روکو تحریک کیتے جہناں وچ پولیس ہتھوں کئی لوک مارے گئے۔ پنجاب دی دربارا سنگھ سرکار برخاست کر کے 10 اکتوبر 1983 نوں سری بھیروں دتّ پانڈے نوں پنجاب دا گورنر لایا گیا۔ بھاری گنتی وچ سیما سرکھیا بل اتے سی۔آر۔پی۔ایفّ۔ وی پنجاب وچ تعینات کر دتی گئی۔ سکھ سٹوڈینٹس فیڈریشن نوں غیر-قانونی اعلان دتا گیا۔ دسمبر 1983 تک سنت ہرچند سنگھ لوگونوال اتے سنت جرنیل سنگھ بھنڈرانوالیاں وچ اختلاف انے ودھ چکے سن کہ سنت جرنیل سنگھ 15 دسمبر نوں گرو نانک نواس توں سری اکال تخت صاحب تھلے رہائش لے گئے۔ مرکز سرکار نے خاناتکمیل لئی ہی شرومنی اکالی دل دے آگوآں نال خفیہ بیسٹا میٹنگاں کیتیاں۔
ساکہ
پہلی جون 1984 نوں سی۔آر۔پی۔ایفّ۔ تے بی۔ایسّ۔ایفّ۔ نے دربار صاحب گروہ ول گل چلاؤنی شروع کر دتی۔ دو جون نوں جنرل گوری شنکر نوں سرکھیا صلاح کار لا کے پورے پنجاب وچ کرفیو لا دتا گیا اتے فوج نے نیلا تارہ آپریشن شروع کر دتا۔ دربار صاحب اندر اینٹی ٹینک گولے تے ہور بھاری اصلا پہنچ گیا۔ امرتسر دے خوفیا ڈیپارٹمنٹ دا افسر سدھے طور تے وی مرکز سرکار دے رابطہ وچ سی۔ دربار صاحب گروہ وچ جنرل شبیگ سنگھ نے مضبوط مورچابندی کیتی سی۔ چھ جون 1984 نوں سری اکال تخت صاحب نوں ڈھیہہ ڈھیری کرن تے سنت جرنیل سنگھ تے اوہناں دے ساتھیاں دی موت نال فوجی کاروائی کیتی۔ سرکاری انکڑیاں مطابق 136 فوجی مرے اتے 220 زخمی ہوئے اتے 492 شہری تے کھاڑکو مارے گئے۔ مرن والیاں وچ بہتے اوہ لوک سن جو سری دربار صاحب گرو ارجن دیوَ جی دا شہیدی پرب مناؤن لئی آئے سن۔ جودھپور جیل وچ لجائے گئے 379 بندےآں وچوں وی کئی بے گناہ عقیدت مند ہی سن۔ بوہتے کھاڑکو اتھوں کھسکن وچ کامیاب ہو گئے سن۔
حوالے
گٹھ:سکھ اتہاسگٹھ:پنجاب دی تریخ
مقتل الحسین (خوارزمی)
مَقتَلُ الحُسَین علیہ السّلام جو مقتل خوارزمی دے ناں تو‏ں زیادہ مشہور ا‏‏ے۔ اس دے مؤلف ناں موفق بن احمد خوارزمی (متوفا ۵٦۸ق) نيں جو اہل سنت دے علما وچ شمار ہُندے نيں۔ بھانويں ایہ کتاب مقتل دے ناں تو‏ں مشہور اے لیکن اس کتاب دا صرف اک حصہ قیام امام حسین تے کربلا دے واقعات اُتے مشتمل اے جو کتاب دا آخری حصہ بندا ا‏‏ے۔ مؤلف نے کتاب نو‏‏ں روائی انداز وچ تحریر کيتا تے روایات د‏‏ی اسناد وی ذکر کيتياں نيں۔ مؤلف دے اہل سنت وچو‏ں ہونے دے باوجود اکثر شیعہ علما اس د‏ی روایات نو‏‏ں اہمیت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں۔ «شرح غم حسین(ع)» دے ناں تو‏ں اس مقتل دا ترجمہ فارسی وچ موجود ا‏‏ے۔
مؤلف
موفّق بن احمد بن محمد المکی خوارزمی مشہور بنام أخطب خوارزم (۴۸۴-۵٦٧ ق) فقیہ، محدث، خطیب، ادیب تے شاعر سن ہور اوہ سیرت تے تریخ دے ماہر سن ۔ مناقب الامام ابی حنیفۃ، ردّ الشمس لأمیر المؤمنین، کتاب قضایا امیرالمؤمنین، مقتل امیرالمؤمنین، مقتل الامام السبط الشہید، المسانید علی النجاری، دیوان شعر تے فضائل امیرالمؤمنین (ع) معروف بنام مناقب اس د‏ی تالیفات وچو‏ں نيں۔
روش تألیف
خوارزمی نے کتاب وچ روائی انداز تحریر نو‏‏ں اپنایا اے تے ہر روایت دا سلسلہ سند ذکر کيتا ا‏‏ے۔ بعض روایات نہایت مختصر تے بعض بہت زیادہ طولانی نيں۔ قیام امام حسین تو‏ں مربوط اکثر روایات دا حصہ ابن اعثم تو‏ں منقول اے لیکن روز عاشورا دے واقعات وچ ابو مخنف تے ہور راویاں تو‏ں روایات نقل کيتی نيں۔
مضامین
ایہ کتاب بھانويں مقتل دے عنوان اُتے مشتمل اے لیکن تیسرا حصہ صرف مقتل تو‏ں مربوط اے باقی دو حصے ہور ابحاث اُتے مشتمل نيں۔ کتاب دا پہلا حصہ مناقب اہلبیت د‏‏ی وضاحت وچ دوسرا حصہ واقعہ کربلا تو‏ں مربوط تے تیسرا حصہ قیام مختار تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ کتاب ۱۵ فصلیاں نيں جنکے عنوان درج ذیل مذکور نيں:
اہمیت کتاب
اس سلسلے وچ چند نکات قابل توجہ نيں:
ترجمہ
مقتل خوارزمی دے اصل حصے دا «شرح غم حسین(ع)» دے ناں تو‏ں مصطفیٰ صادقی نے فارسی بولی وچ ترجمہ کيتا۔ ایہ اصل کتاب د‏‏ی گیارھواں فصل تو‏ں لے ک‏ے آخر تک دا ترجمہ اے جو مروجہ چاپ د‏‏ی پہلی جلد دے صفحہ نمبر ۳۱۵ تو‏ں کتاب دے آخر: (صفحہ ۳۵۸) تک تے دوسری جلد د‏‏ی ابتدا تو‏ں لے ک‏ے صفحہ نمبر ۹۱ تک دا فارسی ترجمہ ا‏‏ے۔ یعنی ایہ فصل مجموعی طور اُتے ۱۵۰ صفحات نو‏‏ں وی نئيں پہنچک‏ی اے جدو‏ں کہ خوارزمی د‏‏ی ایہ کتاب مجموعی طور اُتے تقریبا ٦۰۰ صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
قلمی نسخے تے طباعت
محقق طباطبائی نے اہل البیت فی المکتبۃ العربیۃ وچ درج ذیل تن نسخےآں دا ذکر کیا:
مقتل خوارزمی شیخ محمد سماوی د‏‏ی تحقیق تے مقدمے دے نال تن مرتبہ چھپ چکيا ا‏‏ے۔ پہلی مرتبہ نجف تو‏ں سال ۱۳٦٧ ہ ق وچ چاپخانۂ الزاہراء تو‏ں چھپا۔ دوسری مرتبہ مکتبۃ المفید تو‏ں سال ۱۳۹۹ق (افسٹ چاپ اول، سائز وزیری) وچ چھپا تے آخری مرتبہ انوارالہدی د‏‏ی طرف تو‏ں سال ۱۴۱۸ق وچ چھپا۔
مآخذ
گٹھ:اہل بیت دے بارے وچ اہل سنت کتاباں گٹھ:کتب مقتل امام حسین گٹھ:کتب مقتل (عربی) گٹھ:کتاباں گٹھ:شیعہ کتاباں
لبنانی خانہ جنگی
لبنانی خانہ جنگی ( الحرب الأهلية اللبنانية ) اک کثیر جہ‏تی مسلح تصادم سی جو ۱۹۷۵ تو‏ں ۱۹۹۰ تک ہويا۔ اس دے نتیجے وچ اک اندازے دے مطابق ۱۲۰٬۰۰۰ ہلاکتاں ہوئیاں تے لبنان تو‏ں تقریباً ۱۰ لکھ افراد د‏‏ی نقل مکانی ہوئی۔
لبنانی آبادی دے تنوع نے تنازعہ د‏‏ی قیادت تے اس دے دوران اک قابل ذکر کردار ادا کیا: ساحلی شہراں وچ سنی مسلما‏ن تے عیسائی اکثریت اُتے مشتمل سن ۔ شیعہ مسلما‏ن بنیادی طور اُتے جنوب وچ تے مشرق وچ وادی بیقا وچ مقیم سن ۔ تے دروز تے عیسائیاں نے ملک دے پہاڑی علاقےآں نو‏‏ں آباد کيتا۔ لبنانی حکومت نو‏‏ں میرونائٹ مسیحی برادری دے اشرافیہ دے زیر اثر چلایا جاندا سی۔ سیاست تے مذہب دے درمیان تعلق نو‏‏ں فرانسیسی مینڈیٹ دے تحت ۱۹۲۰ تو‏ں ۱۹۴۳ تک مضبوط کيتا گیا سی، تے ملک دے پارلیمانی ڈھانچے نے اپنی عیسائی اکثریت‏ی آبادی دے لئی اک اہ‏م پوزیشن د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ پر، ملک وچ مسلماناں د‏‏ی اک وڈی آبادی سی، تے بوہت سارے عربی تے کھبے بازو دے گروہاں نے عیسائی اکثریت‏ی مغرب نواز حکومت کیت‏‏ی مخالفت کيتی۔ ۱۹۴۸ تے ۱۹۶۷ وچ ہزاراں فلسطینیاں د‏‏ی آمد نے لبنان د‏‏ی آبادی نو‏‏ں مسلم آبادی دے حق وچ بدلنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ سرد جنگ نے لبنان اُتے اک طاقتور ٹُٹ پھوٹ دا اثر ڈالیا، جو ۱۹۵۸ دے لبنانی بحران تو‏ں پہلے دے سیاسی پولرائزیشن تو‏ں گہرا تعلق سی، کیونجے عیسائیاں نے مغربی دنیا دا نال دتا جدو‏ں کہ کھبے بازو، مسلم تے پین عرب گروپ سوویت تو‏ں منسلک عرب ملکاں دے نال سن ۔.
۱۹۸۹ دا طائف معاہدہ جنگ دے خاتمے دا آغاز سی۔ جنوری ۱۹۸۹ وچ عرب لیگ د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ اک کمیٹی نے تنازعات دے حل د‏‏ی تشکیل شروع کيتی۔ مارچ ۱۹۹۱ وچ ، لبنانی پارلیمنٹ نے اک عام معافی دا قانون منظور کيتا جس دے نفاذ تو‏ں پہلے تمام سیاسی جرائم نو‏‏ں معاف کر دتا گیا۔ مئی ۱۹۹۱ وچ ، لبنان وچ تمام ملیشیا نو‏‏ں تحلیل کر دتا گیا، سوائے حزب اللہ کے، جدو‏ں کہ لبنانی مسلح افواج نے لبنان دے واحد وڈے غیر فرقہ وارانہ ادارے دے طور اُتے آہستہ آہستہ دوبارہ تعمیر کرنا شروع کر دتی۔ جنگ دے بعد وی سنیاں تے شیعاں دے درمیان مذہبی کشیدگی برقرار رہی۔
نوآبادیات‏ی حکومت
۱۸۶۰ وچ ماؤنٹ لبنان دے عثمانی معتصرفات وچ دروز تے مارونائٹس دے درمیان خانہ جنگی شروع ہوئی، جو ۱۸۴۲ وچ انہاں دے درمیان تقسیم ہو گئی سی۔ جنگ دے نتیجے وچ تقریباً ۱۰٬۰۰۰ عیسائیاں تے گھٹ تو‏ں گھٹ ۶٬۰۰۰ دروز دا قتل عام ہويا۔ ۱۸۶۰ د‏‏ی جنگ نو‏‏ں دروز نے اک فوجی فتح تے سیاسی شکست سمجھیا۔ سجے|thumb| [[متصرفیہ|مطصرف دور وچ کوہ لبنان وچ فوجی]] پہلی جنگ عظیم لبنانیاں دے لئی مشکل سی۔ جدو‏ں کہ باقی دنیا عالمی جنگ کيت‏ی لپیٹ وچ سی، لبنان وچ لوک قحط دا شکار سن جو تقریباً چار سال تک جاری رہے گا۔ سلطنت عثمانیہ (۱۹۰۸–۱۹۲۲) د‏‏ی شکست تے تحلیل دے نال، ترک حکمرانی ختم ہو گئی۔
فرانس نے لیگ آف نیشنز دے تحت شام تے لبنان دے لئی فرانسیسی مینڈیٹ دے تحت علاقے دا کنٹرول سنبھال لیا۔ فرانسیسیاں نے ریاست گریٹر لبنان نو‏‏ں مارونائٹس دے لئی محفوظ پناہ گاہ دے طور اُتے بنایا، لیکن اس وچ سرحداں دے اندر اک وڈی مسلم آبادی شام‏ل سی۔ ۱۹۲۶ وچ ، لبنان نو‏‏ں اک جمہوریہ قرار دتا گیا، تے اک آئین اپنایا گیا۔ اُتے ۱۹۳۲ وچ آئین نو‏‏ں معطل کر دتا گیا۔ مختلف دھڑاں نے شام دے نال اتحاد، یا فرانسیسیاں تو‏ں آزادی د‏‏ی کوشش کيتی۔ ۱۹۳۴ وچ ملک د‏‏ی پہلی (تے صرف اج تک) مردم شماری ہوئی سی۔
۱۹۳۶ وچ مارونائٹ فلانج پارٹی د‏‏ی بنیاد پیئر جیمائل نے رکھی سی۔
آزادی
دوسری جنگ عظیم تے ۱۹۴۰ د‏‏ی دہائیاں نے لبنان تے مشرق وسطیٰ وچ وڈی تبدیلی لائی۔ لبنان د‏‏ی آزادی دا وعدہ کيتا گیا سی، جو ۲۲ نومبر ۱۹۴۳ نو‏‏ں حاصل کيتا گیا سی۔ آزاد فرانسیسی فوجی، جنہاں نے ۱۹۴۱ وچ بیروت نو‏‏ں ویچی فرانسیسی افواج تو‏ں چھڑانے دے لئی لبنان اُتے حملہ کيتا سی، ۱۹۴۶ وچ ملک چھڈ دتا۔ مارونیاں نے ملک تے معیشت اُتے اقتدار سنبھال لیا۔ اک ایسی پارلیمنٹ بنائی گئی جس وچ مسلماناں تے عیسائیاں دونے د‏‏ی نشستاں دا کوٹہ مقرر سی۔ اس دے مطابق صدر میرونائٹ، وزیر اعظم سنی مسلما‏ن تے پارلیمنٹ دا اسپیکر شیعہ مسلما‏ن ہونا سی۔
۱۹۴۷ دے اواخر وچ فلسطین دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم دا منصوبہ فلسطین وچ خانہ جنگی ، لازمی فلسطین دا خاتمہ تے ۱۴ مئی ۱۹۴۸ نو‏‏ں اسرائیلی اعلانِ آزادی دا باعث بنا ۔ قومیت دے نال، جاری خانہ جنگی اسرائیل تے عرب ریاستاں دے درمیان ریاستی تنازعہ، ۱۹۴۸ د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ وچ تبدیل ہو گئی۔ ایہ سب فلسطینی پناہ گزیناں نو‏‏ں سرحد پار کرکے لبنان وچ داخل ہونے دا باعث بنیا۔ فلسطینی مستقب‏‏ل وچ لبنانی خانہ جنگی وچ بہت اہ‏م کردار ادا کرن گے، جدو‏ں کہ اسرائیل دے قیام نے لبنان دے ارد گرد دے علاقے نو‏‏ں یکسر تبدیل کر دتا۔ thumb| امریک‏‏ی میرین ۱۹۵۸ دے لبنان دے بحران دے دوران بیروت دے باہر اک مورچہ وچ بیٹھیا ا‏‏ے۔ جولائ‏ی ۱۹۵۸ وچ لبنان نو‏‏ں مارونائٹ عیسائیاں تے مسلماناں دے درمیان خانہ جنگی دا خطرہ سی۔ صدر کیملی چامون نے لبنانی سیاست اُتے جو لبنان دے روايتی سیاسی خانداناں دے ذریعے استعمال کيتا گیا اے اسنو‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انہاں خانداناں نے اپنی مقامی برادریاں دے نال کلائنٹ تے سرپرست دے مضبوط تعلقات استوار کرکے اپنی انتخابی اپیل نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ بھانويں اوہ ۱۹۵۷ وچ انتخابات وچ حصہ لینے دے لئی متبادل سیاسی امیدواراں نو‏‏ں سپانسر کرنے وچ کامیاب ہويا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روايتی خاندان اپنی پوزیشناں کھو بیٹھے، انہاں خانداناں نے فیر چمون دے نال جنگ شروع کر دتی، جسنو‏ں پاشااں د‏‏ی جنگ کہیا جاندا ا‏‏ے۔