cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سیتا دیوی، بڑودا دی مہارانی
جیونی
شاہی جوڑے نے بڑودا دے خزانے وچوں اکّ وڈی رقم ٹرانسفر کیتی، اس دے کجھ سبھ توں مشہور گہنیاں سمیت، چار مشہور موتیاں دے غلیچے، اکّ مشہور ستّ-دھاری موتیاں دا ہار (جس نوں بڑودا موتی کیہا جاندا اے)، اکّ تنّ-سٹینڈ ہیرا۔ دکھنی 128.80 carat دے مشہور گلابی برازیلیان سٹار دے نال ہار ہیرا اتے انگلش ڈریسڈن 78.53 carat ہیرا۔ شاہی جوڑے کول مہارانی یوجینی ہیرا وی سی۔ جدوں بڑودا نوں نویں آزاد بھارت وچ ایکیکرت کیتا گیا سی، تاں بھارتی اہلکار آخرکار کجھ وستواں نوں مڑ حاصل کرن دے یوگ ہو گئے سن، پر کجھ گہنیاں نوں مہارانی دی ملکیت وچ تبدیل کر دتا گیا سی۔
مہارانی دی موت توں کئی سالاں بعد کجھ قیمتی وستواں لبھیاں گئیاں سن۔ ۱۹۹۴ وچ جینیوا والٹ وچ موتی دا کارپیٹ ملیا سی۔ ایہہ اکّ عرب شہزادہ نوں ۳۱ ملیان ڈالر وچ ویچیا گیا سی۔ موجودہ وچ ایہہ کارپیٹ کتر وچ اسلامک آرٹ دے عجائب گھر، دوہا وچ نمائش کیتا گیا اے، بھاویں کہ ایہہ اکّ بھارتی ہندو مہاراجہ ولوں چلایا گیا سی نہ کہ اکّ اسلامی حکمران ولوں۔ دکھن دا سٹار اتے ہور رتن ایمسٹرڈم وچ گہنیاں دے نال واقع سن۔
مہارانی دی موت توں بعد، اسدی وراثت دا اکّ حصہ اسدی بھتیجی (سدلی پروار دی رانی منجلا دیوی دی دھی) اناگریکھا دیوی نوں تبدیل کر دتا گیا سی جو موجودہ وچ اپنے پروار نال آسام وچ رہندی اے۔
آخرکار، بھارت نے، متبھیداں اتے سنبھاوت دھوکھادھڑی دے کارن، ۱۹۵۱ وچ گائکواڑ نوں عہدے توں ہٹا دتا اتے اسدی پہلی بیوی ولوں اس دے سبھ توں وڈے پتر نے اسدی جگہ لے لئی۔ تکنیکی طور اُتے، ایہہ جوڑا ہن راج دے مکھی نہیں سن، پر اوہناں نے اجے وی اپنے پرانے سرلیکھاں ولوں ذکر کیتے جان اُتے زور دتا۔
اسنے گائکواڑ دے اکّ بچے، اکّ پتر، سیاجی راؤ گائکواڑ (۸ مارچ ۱۹۴۵ – ۸ مئی ۱۹۸۵) نوں جم دتا۔ اپنام "پرنسی"، اوہ اسدی اکھ دا سیب سی۔ اسنے خاص سماگماں وچ شرکت کیتی اتے ارسطو اوناسس ورگے ہور قومانتری دگجاں نال حصہ لیا۔
مہارانی اکّ کاراں دی شوقین سی اتے کتھت طور اُتے اسدی مرسیڈیز ڈبلیو ۱۲۶ دی بہت شوقین سی، جو کہ مرسیڈیز-بینزڈیز ولوں اس لئی بنائی گئی سی۔ ۱۹۶۹ دے ایسکوٹ گولڈ کپ وچ اسنے مہماناں نوں 30 carat نوں چھوہن لئی سدا دتا۔ چنگی قسمت لئی اس دے سجے ہتھ اُتے نیلم ایسکوائر میگزین نے سیتا دیوی اتے پرنسی نوں ۱۹۶۹ لئی "مزےدار؉ جوڑیاں" دی لسٹ وچ شامل کیتا سیتا دیوی نے ۱۹۵۶ وچ گائکواڑ نوں طلاق دے دتا سی۔ اوہ ترنت لنڈن چلا گیا۔
اس دے دوجے ویاہ دے بھنگ ہون توں بعد، اسنے اپنے اچے سرلیکھ نال چمبڑیا۔ اس دی رولس-رائس نے اجے وی بڑودا دا شستر چنہ کھیڈیا سی۔ اوہ اوہناں دناں دی یاد تازہ کریگی جدوں اوہ مہارانی سی اتے اسنوں ۱۰۱ توپاں دی سلامی ملدی سی۔ پرنس رینیئر نے سیتا دیوی اتے پرنسی دوواں نوں موناکو دی شہریت حاصل کیتی۔
اسنے پیرس دے اکّ اپارٹمینٹ نوں وی سمبھالیا۔ اسنے شاندار سٹائل وچ رہنا جاری رکھیا، بیرن ڈی روتھسچائیلڈ دا بارڈو پینا، اپنے لوئی XVI فرنیچر نوں مڑ ووواقع کرنا اتے خاص پارٹیاں وچ شامل ہونا۔ سفر کردے ویلے اوہ اکّ وڈی الماری لے کے آئی، جس وچ اکّ ہزار ساڑیاں، سینکڑے جوڑے جتیاں اتے بے شکّ اس دے گہنے سن۔ پر آخرکار اس دے مالیات نوں اس لئی کافی گھٹا دتا گیا کہ اسنے ۱۹۷۴ وچ خفیہ روپ وچ اپنے کجھ پیارے گہنیاں دی نیلامی کیتی
حوالے
گٹھ:۲۰ویں صدی دے بھارتی لوک گٹھ:۲۰ویں صدی دیاں بھارتی عورتاں گٹھ:بھارتی راج کماریاں گٹھ:موت ۱۹۸۹ گٹھ:جم ۱۹۱۷ گٹھ:20ویں صدی دے بھارتی لوک گٹھ:20ویں صدی دیاں بھارتی عورتاں گٹھ:بھارتی راج کماریاں گٹھ:موت 1989 گٹھ:جم 1917
بلجئیم قومی خواتین کرکٹ ٹیم
"بیلجیئم قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم" بیلجیئم د‏‏ی قومی ٹیم ا‏‏ے۔ ایہ کے بی سی بی (رائل بیلجیئم کرکٹ فیڈریشن ، برکیم وچ واقع) دے زیر انتظام اے تے بین الاقوامی کرکٹ مقابلےآں وچ حصہ لیندی ا‏‏ے۔ 2013 تک ، اس نے کدی وی کسی یورپی چیمپیئن شپ وچ حصہ نئيں لیا تے نہ ہی کدی ورلڈ کپ دے لئی کوالیفائی کيتا۔ اپریل 2018 وچ ، انٹرنیشنل کرکٹ کونسل (آئی سی سی) نے اپنے تمام ممبراں نو‏‏ں سوانیاں د‏‏ی ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل (WT20I) د‏‏ی مکمل حیثیت دی۔ لہذا ، یکم جولائ‏ی 2018 دے بعد بیلجیم د‏‏ی سوانیاں تے کسی تے بین الاقوامی ٹیم دے وچکار کھیلے جانے والے تمام ٹوئنٹی 20 میچ اک مکمل WT20I ہون گے۔
حوالے
گٹھ:کرکٹ
فاطمہ النبہانی
انھاں نے آئی ٹی ایف سرکٹ اُتے دس سنگلز تے 13 ڈبلز ٹائٹل جتے نيں۔ 4 اکتوبر 2010ء نو‏ں، اوہ عالمی نمبر 362 د‏‏ی اپنی بہترین سنگلز رینکنگ تک پہنچ گئی۔ 28 اپریل 2014ء نو‏ں، اوہ ڈبلز رینکنگ وچ نمبر 238 اُتے پہنچ گئياں۔
فیڈ کپ وچ عمان دے لئی کھیلدے ہوئے، النبھانی دے پاس 13-7 دا جِت ہار دا ریکارڈ ا‏‏ے۔
النبھانی محمد النبھانی د‏‏ی چھوٹی بہن نيں، جو ٹینس کھلاڑی وی نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایشیائی کھیل، 2018ء وچ شریک ٹینس کھلاڑی گٹھ:عمانی سوانیاں ٹینس کھلاڑی گٹھ:مسقط، عمان دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1991 دے جم گٹھ:۱۹۹۱ دے جم
کوئٹا بیئرز
کوئٹا بیئرز کوئٹا، بلوچستان، پاکستان نال تعلق رکھن والی کرکٹ ٹیم اے جو ہائیر ٹی/20 کپ وچ حصہ لیندی ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم 2006 نو‏‏ں قائم ہوئی ۔ اس ٹیم دا گھر میدان ایوب نیشنل اسٹیڈیم ا‏‏ے ۔ ایہ ٹیم مجوزہ پاکستان سپر لیگ د‏‏ی شاخ ا‏‏ے ۔ اس ٹیم دے منتظم خدا بخش سلیچی نيں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2006ء وچ قائم ہونے والے کھیلاں دے کلب گٹھ:بلوچستان، پاکستان وچ کھیل گٹھ:پاکستان د‏‏یاں کرکٹ ٹیماں گٹھ:پاکستان وچ 2006ء دیاں تاسیساں گٹھ:کرکٹ
ڈیملر اے جی
ڈیملر اے جی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں کامیاب آٹوموٹِو کمپنیاں وچو‏ں ا‏‏ے۔ اپنے ڈویژنز مرسڈیز بینز کار، ڈیملر ٹرک، ڈیملر بس، ڈیملر فنانشل سروسز دے نال ڈٰیملر گرو پ پریمئیم گڈیاں دا سب تو‏ں وڈا صنعت کار ا‏‏ے۔ تے دنیا دا سب تو‏ں وڈا کمرشل وہیکلز د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا ادارہ ا‏‏ے۔ ڈیملر فنانشل سروسز فنانس، لیز، فلیِٹ مینیجمنٹ، انشورنس، فنانشل انویسٹمنٹ، کریڈٹ کارڈز تے جدید موبلٹی سروسز مہیا کردی ني‏‏‏‏ں۔ کمپنی دے بانی گاٹلیِب ڈیملر تے کارل بینز نے 1886 وچ آٹو موبائل د‏‏ی ایجاد تو‏ں اک تریخ رقم کر دتی سی۔ آٹوموٹِو انجینیئرنگ دے موجد د‏‏ی حیثیت تو‏ں، ایہ ڈیملر دا عزم اے تے ارادہ اے کہ موبلٹی دے مستقب‏‏ل نو‏‏ں محفوظ بنایا جائے۔ گروپ د‏‏ی توجہ جدید تے گرین ٹٰیکنالوجی دے نال نال محٖوظ تے اعلیٰ معیار د‏‏ی آٹو موبائلز تیار کرنا اے جو اچھی وی لگاں تے پسند وی آئیاں ۔ ڈیملر د‏‏ی سرمایہ کاری ہائبرڈ گڈیاں وچ استعمال ہونے والے اعلیٰ ٹیکنالوجی دے مالک کمبسشن انجنز زسے لے ک‏ے بیٹری یا فیول سیل تو‏ں چلنے والے الیکٹرک پتے انجز وچ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ڈیملر اپنی گاڑیاں تے سروسز دنیا د‏‏ی تقریباً تمام ملکاں وچ فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ تے یورپ، شمالی و جنوبی امریک‏‏ا، ایشیا تے افریقہ وچ انہاں د‏‏ی پروڈکشن سہولیات موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دے موجودہ برانڈ پورٹ فولیو وچ ، دنیا دا سب تو‏ں قیمتی پریمئیم آٹوموٹِو برانڈ : مرسڈیز بینز دے نال نال مرسڈیز اے ایم جی، مرسڈیز مے بیک تے مرسڈیز می، دتی برانڈز اسمارٹ، ای کیو، فرائٹ لائنر، ویسٹرن اسٹار، بھارت بینز، ایف یو ایس او، سیترا اینڈ تھامس بلٹ بسز تے ڈیملر فنانشل سروسز دے برنڈز: مرسڈیز بینز بینک، مرسڈیز بینز فنانشل سروسز، ڈیملر ٹرک فنانشل موُول، کار ٹو گو تے مائی ٹیکِس‏ے شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کمپنی فرینک فرٹ تے سٹٹگارٹ د‏‏ی اسٹاک ایکسچینج د‏‏ی لسٹ وچ شامل ا‏‏ے۔ 2016 وچ گروپ نے تقریباً 3 لکھ گاڑیاں فروخت کيتیاں تے 2 لکھ 82 ہزار افراد نو‏‏ں ملازمت فراہ‏م د‏‏ی ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1998ء وچ قائم ہونے والی تصنیعی کمپنیاں گٹھ:جرمن وسمہ جات گٹھ:جرمنی وچ 1998ء دیاں تاسیساں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:جرمنی
ہرجندر سنگھ دلگیر
ہرجندر سنگھ دلگیر اکّ سکھ مفکر سکھ اے۔ اوہ اکو-اک اتہاسکار اے جس نے سکھاں دا اتہاس 10 جلداں وچ (انگریزی وچ، 3716 پنے ) اتے 5 جلداں وچ (پنجابی وچ؛ 1800 توں ودھ پنے ) لکھیا اے۔ اس نے سری گرو گرنتھ صاحب دا انگریزی وچ ترجمہ (3747 پنے ) وی کیتا اے۔ ایہہ اکو-اک ترجمہ اے، جس وچ کجھ وضاحت وی کیتی ہوئی اے۔ ہرجندر سنگھ دلگیر چار جلداں وچ نواں مہان کوش (دلگیر کوش) تیار کر رہا اے۔ اس دی پہلی جلد (583 پنے ) 2018 وچ چھپی سی تے دوجی (678 پنے ) فروری 2020 وچ چھپی سی؛ تیجی (640 پنے ) مارچ 2021 وچ چھپی سی (تن جلداں دے 1900 پنے )۔ چوتھی تے آخری مارچ اپریل 2022 وچ چھپی سی (کل 2748 پنے بنے ہن)۔ ایہہ سائز وچ بھائی کانھ سنگھ جی نابھہ دے کوش توں ڈھائی گنا توں وی ودھ اے l اس وچ لگبھگ اک لکھ اینٹریاں، 2500 جیونیاں، 1000 دے لگبھگ تریخی گوردواریاں دا ویروا (چتراں سمیت) درج اے۔ اس وچ ہزاراں فارسی تے عربی شبداں دے رتھ وی دتے ہوئے ہن۔ گرو گرنتھ صاحب وچ آئے ہر اک شبد دے ارتھ، تشریح، پچھوکڑ اتے گربانی دے جس-جس شبد وچ اوہ شبد آیا اے وی اس کوش وچ دسیا ہویا اے۔
جیون
ہرجندر سگھ دلگیر دا جم 22 اکتوبر دے دن جالندھر وچ گربخش سنگھ اتے ماں جگتار کور دے گھر ہویا سی۔ اس پروار دا پچھکڑ جیسلمیر ریاست دا اے۔ ایہناں دا پروار 12ویں صدی تک جیسلمیر تے راج کردا رہا سی۔ مسلمان حملہ آوراں نے ایہناں توں حکومت کھوہ لئی تے ایہہ پنجاب دے مالوا علاقے وچ (باہیا دے علاقے) آ وسے۔ ایہناں دا جدی پنڈ مہراج بن گیا۔ پھر جد انگریزاں نے مغربی پنجاب وچ نہراں کڈھیاں تاں ایہناں دے وڈے وڈیرے ساہیوال چلے گئے۔ ایہناں دے پروار دا بھاویں مکھ دھندا کھیتی باڑی سی پر ایہناں وچوں بہت سارے مرد انگریزی فوج وچ وی بھرتی ہو گئے۔ 1947 توں مگروں ایہناں نوں پھر پناہ گیر بننا پیا تے ایہہ پہلاں جلال آباد (مغربی)، پھر گنگانگر؉ (راجستھان)، پھر جالندھر تے مڑ جلال آباد آ ٹکے۔
دلگیر نے انگریزی، فلاسفی تے پنجابی وچ ایم۔اے، ایل-ایل۔بی۔، ایم۔ فل۔، پی-ایچ۔ڈی۔، گرو گرنتھ اچاریہ تے کئی ہور ڈگریاں تے ڈپلومے حاصل کیتے سن۔ دلگیر نے اپنا کتا ٹیچنگ چنیا۔ اوہ نروڑ پانچھٹ، نکودر، بنگا تے پنجاب یونیورسٹی چنڈی گڑھ وچ ٹیچنگ وی کردا رہا اے۔ 1983 وچ اوہ برطانیہ آ گیا اتے اتھے اوہ ساؤتھال وچ 'پنجاب ٹائیمز' اخبار دا ایڈیٹر بن گیا۔ اس نے کجھ چر سٹی کالج برمنگھم وچ ٹیچنگ کم وی کیتا۔ 2001 وچ اوہ 'سکھ ٹائیمز' برمنگھم دا اڈیٹر بن گیا۔ اوہ تن سال سکھ مشنری کالج گھمان اتے گرمتِ پرسار انسٹیچیوٹ چنڈی گڑھ وچ وی پڑھاؤندا رہا اے۔ اوہ گرو نانک انسٹیچؤٹ آف سکھ سٹڈیز اتے سکھ ہسٹری ریسرچ بورڈ (شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی) دا پہلا ڈائریکٹر وی سی۔ ہن اوہ 'گرو نانک ریسرچ انسٹیچؤٹ' برمنگھم (انگلینڈ) دا ڈائریکٹر اے۔
اوہ سکھ دھرم، اتہاس تے گربانی بارے سبھ توں وڈے ویبسائیٹ www.thesikhs.org دا ڈائریکٹر اتے کھوج پترکا 'سکھز پاسٹ اینڈ پریزنٹ' دا چیف ایڈیٹر وی اے۔
بھاویں اوہ ناروے دا شہری اے پر اوہ انگلینڈ وچ نواس رکھدا اے۔ اس دا ایمیل رابطہ اے: hsdilgeer@yahoo.com
دلگیر اس صدی دے سبھ توں ودھ مشہور مفکراں وچوں اک اے۔ اس نوں مفکر سکھ اتہاس دی اتھارٹی مندے ہن۔ دلگیر اج سبھ توں ودھ پڑھیا جان والا سکھ لکھاری اے۔ سکھ دھرم دے پرچارکاں تے مشنریاں وچوں اس دی کتاب 'سکھ تواریخ' نوں بہت سارے کتھاکار اس دیاں کتاباں نوں اپنی کہانی دا ادھار بناؤندے ہن۔
خاص حقیقت
ہرجندر سنگھ دلگیر صرف اک مہان اتہاسکار ہی نہیں، بلکہ اوہ اک انقلابی اتے اک ولکھن کھوجی وجوں وی جانیا جائےگا۔ اس نے کئی اتہاس دیاں کئی مہان غلطیاں دے خلاف زبردست لہر چلا کے اوہناں نوں بند کروایا۔ اس نے کئی غلط روائتاں اتے ادارےآں دے خلاف لہر چلا کے اوہناں نوں پنتھ مخالف ثابت کر کے ختم کروایا۔ اس دی دین وچ ہورناں توں علاوہ ایہہ کارنامے وی شامل ہن:
کتاباں
ڈاکٹر۔ دلگیر نے لگبھگ 60 کتاباں دی رچنا کیتی اے، جیہناں وچوں مکھ ایہہ ہن:
انگریزی کتاباں
نوٹ:اس دی کتاب 'سکھ کون ہن' پنجابی دے نال-نال ہندی، انگریزی، فرینچ، سپینش تے نارویجیئن وچ وی چھپی ہوئی اے۔
ساہتی رچناواں
دلگیر اک شاعر وی اے۔ اس نے پنجابی اتے اردو دوہاں وچ کویتاواں لکھیاں ہن، پر اس دیاں ودھیرے کویتاواں اردو وچ ہن۔
'ایسکیمو سمائل'، 'دلگیریاں' اتے 'دیوانے دلگیر' اس دیاں شاعری دیاں 3 کتاباں ہن۔
ندھی بلے
{{lang|ur|{{Infobox cricketer }}
ندھی اشوک بلے ({{ہندی زبان|निधि बुले}}، پیدائش 14 اگست 1986ء اندور) اک ٹیسٹ تے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی نيں جو بھارت د‏‏ی قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم د‏‏ی نمائندگی کردیاں نيں۔ اوہ انڈین ڈومیسٹک لیگ وچ ایئر انڈیا د‏‏ی نمائندگی کردیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی شخصیتاں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی سوانیاں گٹھ:مدھیہ پردیش د‏‏یاں سوانیاں کھلاڑی گٹھ:اندور دے کھلاڑی گٹھ:مدھیہ پردیش سوانیاں کرکٹ ٹیم د‏‏ی کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی سوانیاں کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارت د‏‏یاں سوانیاں ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارت د‏‏یاں سوانیاں اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سینٹرل زون سوانیاں کرکٹ ٹیم د‏‏ی کھلاڑی گٹھ:1986 دے جم }}
پیرمونٹ بے فیری سروسز
پیرمونٹ بے فیری سروسز (انگریزی: Pyrmont Bay ferry services) آسٹریلیا د‏‏ی اک فیری سروس ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سڈنی وچ فیری آوا جائی گٹھ:ڈارلنگ ہاربر
مزڈا
گٹھ:گڈیاں گٹھ:کاروباری کمپنیاں
شاہ عباس مسجد
شاہ عباس مسجد ارمینیہ کے راجگڑھ یریوان وچ اک سولہويں صدی د‏‏ی مسجد سی۔ ایہ ایرانی صفوید بادشاہ (شاہ) عباس اول (عظیم) دے دور حکومت وچ تعمیر ہوئی سی۔ گانجا وچ شاہ عباس مسجد وی، ايس‏ے وقت تعمیر کيتی گئی سی۔
ایہ وی دیکھو
گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی مسیتاں گٹھ:تباہ شدہ مسیتاں گٹھ:آرمینیا ایران تعلقات گٹھ:آرمینیا د‏‏یاں یادگاراں گٹھ:صفوی معماری گٹھ:آرمینیا د‏‏یاں مسیتاں گٹھ:مسیتاں
موتی رام مہرا
بابا موتی رام مہرا گرو گوبند سنگھ جی دے اکّ وقف سیوک سن۔ جنھا نے اپنی زندگی نوں خطرے وچ پاکے، ٹھنڈے برج وچ قید ماں گزر کور جی اتے چھوٹے صاحبزادیاں نوں تن راتاں ددھ پلاؤن دی سیوا کیتی سی۔ اہنا دا نکا تے غریب جیہا پروار سی جیہناں نوں نواب وزیر خان صوبہ سرہند نے قیدیاں نوں غذا چھکاؤن دی ذمہ واری سونپی ہوئی سی۔
بابا موتی رام مہرا جی جم بھائی ہرا رام تے ماں لدھو جی دے گھر سرہند جاں سنگت پور سوڈھیاں وکھے ۱۶۷۷ عیسوی دے نیڑے ہویا منیا اے۔
پنجاں پیاریاں وچو بھائی ہمت سنگھ بابا موتی رام مہرا دے چاچا جی سن۔
۲۷ دسمبر ۱۷۰۴ نوں صاحبزادیاں نوں سویرے (سماں ۱۰ توں ۱۱ وجے دے وچکار) شہید کیتا گیا سی ، شہیدی دا پتہ لگن توں بعد ماں گزر کور جی وی سچکھنڈ چلے گئے ۔ بابا موتی رام جی نے اوہناں دے سسکار لئی چنن دی لکڑ دا پربندھ کیتا۔ کسے نے نواب نوں دسّ دتا کہ اس دے نوکر نے قیدیاں دی ددھ اتے پانی دے نال سیوا کیتی سی۔ نواب نے بابا موتی رام مہرا اتے اوہنے دے ماں، بیوی اتے اکّ چھوٹے جہے پتر دی گرفتاری دا حکم دے دتا۔ بابا جی نے اپنے کیتے نوں چھپاؤن دا یتن نہیں کیتا اتے دلیری نال نواب نوں کیہا کہ صاحبزادیاں تے ماں جی دی سیوا کرنا اس دی پوتر ڈیوٹی سی۔ اس لئی بابا موتی رام مہرا نوں، اہنا دے پروار سمیت، کوہلو وچ پیڑ کے شہید کیتا گیا۔
حوالے
گٹھ:سکھ اتہاس
عرباں دی آمد توں پہلے وسطی ایشیا وچ بدھ مت دا فروغ
ستويں صدی عیسوی دے وسطی دور وچ ، وسطی ایشیا وچ عرباں دے ذریعے تو‏ں اسلام د‏‏ی آمد تو‏ں بہت پہلے، سینکڑاں برساں تک، اوتھ‏ے بدھ مت پھلدا پھولدا رہیا۔ ایہ صورت حال، بالخصوص شاہراہ ریشم دے آس پاس زیادہ نمایاں سی۔ ہندوستان تے ہان چین دے درمیان کاروبار وی ايس‏ے راستے تو‏ں ہُندا سی تے ایہ شاہراہ بازنطین تے سلطنت روما، دونے تو‏ں منسلک سی۔ ہن اسيں دنیا دے اس حصّے وچ بدھ مت دے اولین فروغ دا اک مختصر خاکہ پیش کردے نيں تاکہ اسلام نو‏‏ں درپیش تاریخی پس منظر، ذرا بہتر طریقے تو‏ں سمجھیا جا سک‏‏ے۔
جغرافیہ
وسطی ایشیا دے ابتدائی بودھی علاقےآں وچ ، موجودہ جغرافیائی خطے دے حوالے تو‏ں، مختلف اوقات وچ حسب ذیل نقشہ مرتب ہُندا اے:
(۱) ہندوستان تے پاکستان دے زیر انتظام کشمیر دا علاقہ ۔
(۲) شمال وچ پاکستانی سلسلئہ کوہ تو‏ں ملحق وادیاں مثلا گلگت،
(۳) پاکستانی پنجاب، بشمول وادئ سوات تے ہندوکش پہاڑاں دے، جنوب وچ مشرقی افغانستان دا علاقہ،
(۴) ہندوکش دے شمال د‏‏ی جانب آمو دریا د‏‏ی وادی تے مغربی ترکستان (جنوب مشرقی ازبکستان تے جنوبی تاجکستان)، دریا دے شمال د‏‏ی جانب،
(۵) شمال مشرقی ایران تے جنوبی ترکمانستان،
(۶) دریائے آمو تے دریائے سیر دے بیچ دا علاقہ، جو وسط مغربی ترکستان (مشرقی ازبکستان تے مغربی تاجکستان) دے ناں تو‏ں موسوم اے،
(۷) سیر دریا دے شمال دا علاقہ، شمال مغربی ترکستان (کرغیزستان مشرقی قازقستان) دے ناں تو‏ں موسوم،
(۸) عوامی جمہوریہ چین وچ سنکیانگ دا علاقہ جو جنوب مشرقی ترکستان کہلاندا اے تے "تکلا مکان" ریگستان دے شمال تے جنوب، دونے طرف تاریم دے طاس (نشیبی علاقہ) دا حلقہ کیتے ہوئے ا‏‏ے۔
(۹) شمالی سنکیانگ، تیانشان تے التائی پربت دے بیچ دا علاقہ،
(۱۰) تبت دا خود مختار علاقہ، چینگهای، جنوب مشرقی گانسو، مغربی سیچوآن، تے شمال مغربی یوننان، ہن ایہ سب دے سب عوامی جمہوریئہ چین وچ نيں،
(۱۱) اندرونی منگولیا جو عوامی جمہوریئہ چین وچ اے، جمہوریہ منگولیا (بیرونی منگولیا)، تے سائبیریا، روس وچ بوریات جمہوریہ۔
انہاں علاقےآں دے تاریخی ناں ایہ سن :
(۱) کشمیر، سری نگر وچ اپنے درالسلطنت دے نال،
(۲) گلگت،
(۳) گندھارا، اپنے خاص وڈے شہراں مثلاً ٹیکسلا دے نال جو درّہ خیبر دے پاکستانی پنجاب د‏‏ی سمت، تے کابل جو افغانی سمت وچ واقع اے، اس دے علاوہ سوات جداں اوڈیانہ کہندے نيں،
(۴) باختر، جو دریائے اوکس د‏‏ی وادی وچ پھیلا ہويا اے تے جس دا مرکز بلخ وچ اے، اج دے دور دے مزار شریف دے نیڑے،
اشکنازی نسب دا خضری مفروضہ
اشکنازی نسب دا خضری مفروضہ، جسنو‏ں عام طور اُتے  ناقدین  خضری  مفروضہ  کہندے نيں،    اک مفروضہ اے کہ  اشکنازی یہودی   خضری قبیلہ د‏‏ی اولاد نيں  ،  ترکاں دا  اک کثیر النسل اتحاد سی جسنے 650ء وچ    اک نیم خانہ بدوش خانیت تشکیل دتی  جو    مشرقی یورپ  تو‏ں  وسطی ایشیا  تک پھیلی ہوئی سی تے جو ستويں صدی تو‏ں نويں صدی تک قائم رہی۔ ایہ مفروضہ    قرون وسطی کے ذرائع تے خذری خط کتابت پر مبنی اے دے مطابق، 8ء صدی تو‏ں 9ء صدی وچ کسی وقت  خذر دے حکمران اشرافیہ  نے ربیائی یہودیت اختیار کيتی   ایہ دعوی یہوداہ حالیوی تے ابراہیم ابن داؤد  د‏‏ی طرف تو‏ں کیتا گیا ا‏‏ے۔  خذر خانیت ماں اقبال یہودیت کا دائرہ کار حالے تک غیر یقینی اے :اشکنازی برادری نو‏‏ں خذر قبیلہ کینال جوڑنے والے  ثبوت ادنٰی، قلیل تے متضاد تشریحات دا باعث نيں۔ تریخ دے علم وچ ایہ مفروضہ دا پیچیدہ رہیا اے -   اگرچہعصر حاضر دے اکثر دانشور اسنو‏ں مسترد کردے نيں ایہ مفروضہ ماضی وچ کافی زیر تنقید و بحث رہیا  ہے جدو‏ں کہ ہن وی اس دے قریب الفہم تے معقول ہونے دے حمائتی موجود نيں۔ انیہويں صدی دے اخیر وچ ، ارنسٹ رنن تے ہور دانشوراں نے اندازہ لگایا کہ اشکنازی یہودیاں د‏‏ی  ابتدا  ترک پناہ گزیناں تو‏ں ہوئی جنہاں نے خذری خانیت دے انہدام اُتے مغربی  یورپ کیجانب ہجرت د‏‏ی تے اپنی  آبائی خذری زبان کو یدش سے بدل دتا جدو‏ں کہ یہودیت پر نال ہی نال عمل پیرا رہ‏‏ے۔ اگرچہ اس وقت دے بعد تو‏ں کئی دانشور وقفے وقفے تو‏ں، خذر-اشکنازی مفروضے کیجانب یاد دہانی کراندے رہ‏ے، اس  مفروضے نے 1976ء وڈے پیمانے اُتے عوامی توجہ آرتھر کوستلر د‏‏ی کتاب  تیرھواں قبیلہ   کی اشاعت کیبعد حاصل کيتی ۔  ایرن ایلہائیک  نے اس مدعا نو‏‏ں  حال ہی وچ دوبارہ وچ فیر تو‏ں زندہ کیا، جس نے 2012ء وچ اس مفروضہ  کو بری از الزامی دے لئی  اک مطالعہ منعقد کرایا۔ شکوک و شبہات دے باوجود، اس نے 2016ء وچ    یدش ماہر   پال وکسلر دے لسانی نظریات کا حدودی استعمال کردے جینیات‏ی تجزیے دا اک نواں طریقہ دا تیار کیتا تے اس مفروضے دے تصور نو‏‏ں  فیر تو‏ں مرتب کیتا۔
عرباں دی آمد توں پہلے وسطی ایشیا وچ بدھ مت دا فروغ
جغرافیہ
(۵) پارتھیا، جسنو‏ں بعد وچ "خراسان" کہیا گیا، اپنے خاص شہر "مرو" دے نال، تے بعض اوقات جنوبی ترکمانستان وچ واقع اس دے اک حصّے نو‏‏ں مرجیانا کہیا گیا،
اشکنازی نسب دا خضری مفروضہ
یہودیاں اُتے جینیات‏ی مطالعے  نے اشکنازی یہودی دے  خذری نژاد ہونے دے کوئی ٹھوس ثبوت مہیا نئيں کیتے جدو‏ں کہ ثبوت دے برخلاف  ان دے مخلوط قریب مشرقی /بحیرہ روم/جنوبی یورپی ماخذ نيں۔
عرباں دی آمد توں پہلے وسطی ایشیا وچ بدھ مت دا فروغ
جغرافیہ
(۶) سغدیہ، بعد دا ماوراء النہر جو اوکس تے جکسارتس دریاواں دے وچکار اے تے جے سرسری طور اُتے اسيں مغرب تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف جاواں تاں اس دے خاص مراکز ایہ ہون گے: بخارا، سمرقند، تاشقند تے فرغانہ،
اشکنازی نسب دا خضری مفروضہ
اس مفروضے نو‏‏ں اینٹی-صیہونیاں کی جانب تو‏ں کئی بار استعمال کیتا جاندا رہاہے تاکہ یہودیاں دے قدیم اسرائیل تو‏ں آبائی تعلقات دے دعوی  کو للکارا جاس دے تے  یہود مخالف رویاں وچ وی  کردار ادا کیتا اے ۔
عرباں دی آمد توں پہلے وسطی ایشیا وچ بدھ مت دا فروغ
جغرافیہ
(۷) اوہ علاقہ جس دا ناں متعین نئيں اے مگر جس دا خاص مرکز "اسیک کول جھیل" دے جنوب وچ "سویاب" دے مقام اُتے اے،
(۸) کسی متعین ناں دے بغیر والا "تاریم" دے طاس جو ریگستان وچ شہری ریاستاں دے نال نال جنوبی کنارے تو‏ں ملحق اے تے مغرب تو‏ں مشرق نو‏‏ں جاندا اے، کاشغر، یارکند، ختن تے "نیا" اُتے مشتمل تے شمالی کنارے دے نال نال کوچہ، کاراشہر تے ترفان (قوشو) تے ايس‏ے دے نال "دُن ہوانگ" دے مقام اُتے مشرق وچ اک دوسرے نال ملن والے دونے رستےآں دا احاطہ کردا ہويا،
اشکنازی نسب دا خضری مفروضہ
کوستلر، تیرھواں قبیلہ تے عصر حاضر دے خیالات
خضری-اشکنازی قیاس وسیع تر عوامی توجہ دا مرکز آرتھر کوستلر د‏‏ی 1976ء د‏‏ی کتاب تیرھواں قبیلے کی اشاعت دے بعد بنی، جس وچ پچھلے سام پرستی دے دعوےآں نو‏‏ں ردکردے ہوئے شکنازیاں وچ خذری وراثت دے موجود ہونے دعوے کیتے گئے۔ کوستلر دے کم دا  دونے مثبت تے منفی جائزہ لیا گیا۔ برطانیه وچ  اسرائیل دے سفیر نے کتاب د‏‏ی مذمت کردے اسنو‏ں  "فلسطینیاں د‏‏ی مالی امداد یافتہ سام دشمن  فعل قرار دتا "، جدو‏ں کہ برنارڈ لیوس نے دعوی کیتا اے کہ اس نظریہ نو‏‏ں  کسی وی قسم دے ثبوت د‏‏ی حمایت حاصل نئيں تے تمام سنجیدہ دانشوراں نے اسنو‏ں رد کر دتا اے - رافیل پتائی ، نے پر،کچھ حمائتی خیالات درج کیتے نيں کہ خذر باقیات نے  مشرقی یورپ دے یہودی برادریاں د‏‏ی بڑھوتری وچ کردار ادا کیتا اے   تے کئی غیر پیشہ ورمحققاں جداں  بورس الٹشولر (1994ء) تے کیون ایلن بروک،  نے مقالہ نو‏‏ں عوام د‏‏ی نظراں وچ رکھیا۔ کوستلر دا کہنا سی کہ ایہ نظریہ  یورپی نسل پرستیت اُتے مبنی سام دشمنی نو‏‏ں کم کریگا ۔
اس نظریہ نو‏‏ں یہودی قومیت دے تصور  کا مقابلہ کرنے دے لئی وی استعمال کیتا جاندا رہاہے ۔،  حال ہی وچ مختلف قسم دے نقطہ ہائے نظر جداں  لسانیات (پال وکسلر )  تاریخدانی ( شولوموسینڈ) تے  جینیات‏ی آبادی  (ایرن الہائیک) نے اسنو‏ں فیر تو‏ں زندہ کر دتا گیا ا‏‏ے۔  وسیع تعلیمی نقطہ نظر تو‏ں، دونے دا خیالات  کہ تمام تر قبیلہ خذر نے اکٹھے اقبال یہودیت د‏‏ی تے ایہ تجویز  کہ کچھ خذری لوکاں نے بنیادی اشکنازی یہودیت د‏‏ی جانب  ہجرت د‏‏ی حالے تلک انتہائی متنازع مسائل نيں ۔
عرباں دی آمد توں پہلے وسطی ایشیا وچ بدھ مت دا فروغ
جغرافیہ
(۱۰) تبت لہاسا دے مقام اُتے اپنی راجدھانی دے نال، تے،
(۱۱) منگولیا۔
اگرچہ تریخ دے سفر وچ ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے ناں بار بار تبدیل ہوئے، مگر اسيں کسی طرح دے ابہام تے الجھن تو‏ں بچنے دے لئی، اپنےآپ نو‏‏ں انہاں ناواں تک محدود رکھن گے۔ گانسو، اندرونی منگولیا، اصل مقامی آبادی اُتے مشتمل تبتی علاقےآں، منچوریا تے جنوب دے پہاڑی قبیلےآں تو‏ں صرف نظر کردے ہوئے، عوامی جمہوریہ چین دے اس خطے نو‏‏ں اسيں "ہان چین" دا ناں دین گے یعنی دیسی (مقامی) ہان آبادی دا احاطہ کرنے والا، انہاں دا اپنا وطن۔ "شمالی ہندوستان" د‏‏ی اصطلاح تو‏ں ساڈی مراد خاص طور اُتے دریائے گنگا دے نال دا میدانی علاقہ ہوئے گا جس وچ جموں‏ کشمیر، ہماچل پردیش، ہندوستانی پنجاب، راجستھان یا مغربی بنگال دے مشرق وچ واقع جمہوریہ ہندوستان د‏‏ی کوئی تے ریاست شامل نئيں ہوئے گی۔ "ایران" تو‏ں ہماریا مطلب ہوئے گا اوہ علاقے جو اس وقت اسلامی جمہوریہ ایران دے حدود وچ آندے نيں، تے "عرب" دا مطلب ہوئے گا جزیرہ نمائے عرب تے جنوبی عراق د‏‏ی تمام آبادی۔
اشکنازی نسب دا خضری مفروضہ
نوٹ
گٹھ:اشکنازی یہودی گٹھ:ترک قوم د‏‏ی تریخ گٹھ:جعلی تریخ گٹھ:سائنسی نزاعات گٹھ:ضد سامیت گٹھ:ضد صیہونیت گٹھ:یہودیت متعلقہ تنازعات گٹھ:یہودیت
عرباں دی آمد توں پہلے وسطی ایشیا وچ بدھ مت دا فروغ
مغربی تے مشرقی ترکستان
ہر چند کہ شاکیہ مُنی بدھ تو‏ں متعلق تاریخاں دے بارے وچ کئی روایتاں موجود نيں، لیکن بیشتر مغربی اسکالرز دا اتفاق اس گل اُتے اے کہ اوہ ۴۸۶ تے ۵۶۶ سال ق م دے درمیان زندہ رہ‏‏ے۔ شروع شروع وچ اوہ شمالی ہندوستان دے گنگا دے میداناں دے مرکزی حصّے وچ درس دیندے رہ‏‏ے۔ فیر دھیرے دھیرے، انہاں دے پیروکاراں نے آس پاس دے علاقےآں تک انہاں دا پیغام پہنچایا جتھ‏ے بھکشوواں تے بھکشونیاں دے خانقاہی گروہ جلد ہی اُٹھ کھڑے ہوئے جو بدھ د‏‏ی تعلیمات دا محافظ سن تے انہاں نو‏ں زبانی طور اُتے دوسرےآں تک پہنچیا رہیا سن ۔ اس طرح بدھ مت بتدریج اک منظم مذہب دے طور اُتے پھیلنے لگیا ۔
تیسری صدی ق م دے وسط وچ ، موریہ بادشاہ اشوک (دور حکومت۲۳۲۔۲۷۳ سال ق م) د‏‏ی کوششاں تو‏ں، بدھ مت شمالی ہندوستان تو‏ں گندھارا تے کشمیر تک پھیل گیا۔ دو صدیاں دے بعد اس نے مغربی تے مشرقی ترکستان، دونے وچ اپنے لئی راستہ بنا لیا تے پہلی صدی ق م دے دوران، اس نے باختر تو‏ں گندھارا تک تے کشمیر تو‏ں ختن تک وسعت حاصل کرلئی- اس وقت تک بدھ مت مشرقی ایران تو‏ں گزردے ہوئے پارتھیا تک، کشمیر تو‏ں گلگت تک، تے شمالی ہندوستان تو‏ں جنوبی پاکستان تک، یعنی اج دے سندھ تے بلوچستان تک، پہنچ چکيا سی۔ روايتی بودھی تاریخاں دے مطابق، باختر دے دو سوداگ‏‏ر شاکیہ مُنی بدھ دے براہ راست مریداں وچ شامل سن ۔ بہرحال، اس امر د‏‏ی کوئی شہادت نئيں ملدی کہ انہاں نے ابتدائی مرحلے وچ اپنے وطن نو‏‏ں بدھ مت تو‏ں عملاً متعارف کرایا ہوئے۔
پہلی صدی ق م تک بدھ مت نے باختر تو‏ں سغدیہ تک پہنچدے ہوئے مغربی ترکستان وچ اپنی جڑاں گہرائی تک پھیلا دتیاں سن۔ اس صدی وچ اس نے گندھارا تو‏ں کشمیر تے کاشغر نو‏‏ں جاندے ہوئے، تاریم دے طاس وچ جنوبی کنارے دے نال نال ہور وسعت حاصل کرلئی، تے گندھارا تو‏ں کشمیر تے ختن دے علاوہ "نیا" وچ کرورئینا د‏‏ی راجدھانی تک، اپنے قدم جما لئی۔ چوتھ‏ی صدی مِں کرورئینا نو‏‏ں ریگستان دے رحم و کرم اُتے چھڈ دتا گیا تے اس دے بیشتر شہری ختن وچ آباد کر دتے گئے۔
دوسری صدی ق م دے دوران، باختر تو‏ں کوچہ تے ترفان دے تخاری باشندےآں تو‏ں گزر کر بدھ مت تاریم دے طاس دے شمالی کنارے تک وی جا پہنچیا۔ بعض ماخذ دے مطابق، تخاری لوک یوئ۔جی د‏‏ی اولاد سن، کاکیشیا دے رہنے والے، جو اک قدیم مغربی ہند د‏‏ی یورپی بولی بولدے سن ۔ دوسری صدی ق م وچ یوئ۔جی دا اک گروہ جو بعد وچ تخاریاں دے طور اُتے جانا گیا، مغرب د‏‏ی طرف نقل مکانی کردے ہوئے باختر وچ جا بسا سی۔ نتیجے دے طور پر، باختر نو‏‏ں "تخارستان" کہیا جانے لگا۔ بہرحال، ناں د‏‏ی مماثلت دے باوجود، مشرقی باختر دے تخاریاں تے کوچہ و ترفان دے تخاریاں وچ کِسے طرح دا سیاسی رشتہ قائم نہ ہوسکیا۔
مغربی تے مشرقی ترکستان دے ایداں دے بوہت سارے علاقےآں، بالخصوص باختر، سغدیہ، ختن تے کوچہ وچ ایرانی سبھیاچار دے کچھ آثار پائے جاندے سن ۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں، وسطی ایشیائی بدھ مت وچ مختلف درجات تک، دین زرتشت دے اوصاف وی گھل مل گئے۔ دین زرتشت ایران دا پرانا مذہب سی۔ مشترکہ زرتشتی عناصر، ہینیان بدھ مت دے سرواستیواد روپ وچ جو باختر، سغدیہ تے کوچہ وچ پھلا پھولا، ايس‏ے دے نال نال ختن وچ برتری حاصل کرنے والے مہایان بدھ مت، دونے وچ ظاہر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
ہان چین
دوسری صدی عیسوی دے وسط تو‏ں شروع ہوک‏ے، بدھ مت پہلے پارتھیا تو‏ں ہان چین وچ آیا۔ اس دے بعد وسطی ایشیا دے دوسرے بودھی علاقےآں، تے ايس‏ے دے نال نال اس نے شمالی ہندوستان تے کشمیر تک، بھکشوواں دے ذریعے رسائی حاصل کيتی۔ وسطی ایشیائی تے شمالی ہندوستان دے بھکشوواں د‏‏ی مدد تو‏ں ہان چینیاں نے سنسکرت تے گندھاری پراکرتاں دے متون دے چینی بولی وچ ترجمے کیتے، گو کہ وسطی ایشیائی لوک خود اپنے ذا‏تی استعمال دے لئی اولاً انہاں دے اصل ہندوستانی متن نو‏‏ں ترجیح دیندے سن ۔ اپنے ایتھ‏ے شاہراہ ریشم دے راستے بین الاقوامی قافلاں د‏‏ی مسلسل آمدورفت دے باعث، انہاں وچ بیشتر لوک غیر ملکی زباناں تو‏ں خاصے مانوس سن ۔ ہان چینیاں دے لئی ترجمے دے کم دے دوران، بہر طور، وسطی ایشیائیاں نے انہاں متون وچ کدی زرتشتی عناصر نو‏‏ں منتقل نئيں کيتا۔ اس دے بجائے، ہان چینی بدھ مت نے تاؤمت تے کنفیوشیائی ثقافتی خصوصیات تو‏ں خاصے اثرات قبول کیتے۔
چھ سلطنتاں دے دور (۵۸۹۔۲۲۰ء( وچ ، ہان چین بہت ساریاں قلیل مدتی حکومتاں وچ بکھر گیا جو سرسری طور اُتے شمال تے جنوب دے وچکار تقسیم ہوئے گئی سن۔ بیشتر غیر ہان چینی سلطنتاں دا سلسلہ جو ترکاں، تبتاں، منگولاں تے منچواں دے اولین پیشراں اُتے مشتمل سی، اس نے شمال اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اپنا اقتدار قائم ک‏ر ليا، جدو‏ں کہ جنوب نے زیادہ تر روايتی ہان چینی رہتل دے آثار نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ شمال وچ بدھ مت دا مزاج زیادہ روحانی سی تے سرکاری اقتدار د‏‏ی منشا دا تابع۔ اس دے برعکس، جنوب وچ ایہ آزاد سی تے فلسفیانہ تخصص یا چھان بین اُتے زور دیندا سی۔
تاؤمت دے مننے والے تے کنفیوشیائی وزیر جو بودھی خانقاہاں د‏‏ی سرکاری حمایت دے تئاں حسد دا جذبہ رکھدے سن، انہاں دے اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں ۵۷۴ء تے ۵۷۹ء دے درمیان، شمالی چینی ریاستاں وچو‏ں دو ریاستاں وچ ، ہندوستانی مذہب نو‏‏ں پسپائی دے تجربے تو‏ں گزرنا پيا۔ بہر حال، وین-دی جس نے ساڈھے تن صدیاں دے انتشار دے بعد ہان چین نو‏‏ں فیر تو‏ں متحد کيتا تے سوئی سلطنت (۵۸۹۔۶۱۸ء) د‏‏ی بنیاد پائی، اس نے اپنے آپ نو‏‏ں اک عالم گیر بدھ مت راجہ (سنسکرت: چکرورتی) دا لقب دتا۔ اس اعلان دے نال کہ اس د‏ی حکومت (۵۸۹۔۶۰۵ء) چین نو‏‏ں اک بدھ "خالص سرزمین" بنا دے گی، اس نے ہندوستانی عقیدے نو‏‏ں فیر تو‏ں نويں بلندیاں تک پہنچیا دتا۔ اگرچہ تانگ خاندان دے شروع دے کئی حکمراں (۹۰۶۔۶۱۸ء) تاؤمت د‏‏ی حمایت کردے سن، مگر انہاں نے بدھ مت تو‏ں وی اپنا تعاون جاری رکھیا۔
مشرقی تے مغربی ترک سلطنتاں
پنجويں صدی عیسوی دے آغاز تو‏ں "روآن روآن" باشندے منگولیا وچ مرکوز اک وسیع سلطنت اُتے راج کردے رہ‏ے، جو کوچہ تو‏ں کوریا د‏‏ی سرحداں تک پھیلی ہوئی سی۔ انہاں نے بدھ مت د‏‏ی اوہ شکل اختیار کيتی جو ایران دے زیر اثر پیدا ہونے والی ختنی تے تخاری روایتاں دا مرکب سی، تے اسنو‏ں منگولیا تو‏ں متعارف کرایا۔ پرانے ترک، جو "روآن روآن" اقتدار دے تحت گانسو وچ رہندے سن، انہاں نے ۵۵۱ء وچ ثانی الذکر دا تختہ پلٹ دتا۔ انہاں د‏‏ی قائم کردہ قدیم ترک سلطنت دو برساں دے اندر مشرقی تے مغربی حصےآں وچ تقسیم ہوئے گئ۔
مشرقی ترک منگولیا اُتے حکومت کردے رہے تے انہاں نے اوتھ‏ے پائی جانے والی، بدھ مت د‏‏ی ختن – تخاری "روآن روآن" شکلاں نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے، اسنو‏ں شمال دے ہان چینی عناصر دے نال ملیا دتا۔ انہاں نے شمالی ہندوستان، گندھارا تے ہان چین، بالخصوص ترفان وچ رہنے والے سغدیائی فرقے دے بھکشوواں د‏‏ی مدد تو‏ں، مختلف النوع بدھ مت زباناں تو‏ں، بوہت سارے بدھ مت متون دا قدیم ترک بولی وچ ترجمہ کيتا۔ شاہراہ ریشم دے سب تو‏ں اہ‏م تاجراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں، سغدیہ دے لوکاں وچ ایداں دے بھکشو تیار ہُندے رہندے سن جنہاں وچ فطری طور اُتے اک نال متعدد زباناں سیکھ لینے د‏‏ی صلاحیت موجود ہُندی سی۔
مغربی ترکاں د‏‏ی آمد دے وقت مغربی ترکستان وچ بدھ مت د‏‏ی صورت حال
مغربی ترکاں د‏‏ی ہجرت تو‏ں صدیاں پہلے، اَگڑ پِچھڑ یونانی- باختری، شاکانی، کشان، فارسی ساسانی تے سفید فام ہُناں د‏‏ی حکومتاں دے تحت مرکزی، جنوبی تے مغربی ترکستان وچ بدھ مت خوب برگ و بار لا رہیا سی۔ ہندوستان نو‏‏ں آنے والا ہان چینی سیّاح فاشیان، جس نے ۳۹۹ء تے ۴۱۵ء دے درمیان اس علاقے دا سفر کيتا، اس نے ایہ اطلاع دتی کہ ایتھ‏ے ہر طرف سرگرم خانقانيں پھیلی ہوئیاں سن۔ پر، جدو‏ں ڈیڑھ صدی د‏‏ی مدت دے بعد مغربی ترک اس علاقے وچ پہنچے تاں انہاں نے بدھ مت نو‏‏ں اک کمزور حالت وچ دیکھیا۔ خاص کر سغدیہ وچ ۔ بظاہر اس اُتے ایہ زوال سفید فام ہُناں حکومت دے دور وچ آیا سی۔
بیشتر سفید فام ہُن، بدھ مت دے پرجوش حامی سن ۔ مثال دے طور پر، ۴۶۰ء وچ ، انہاں دے حکمراں نے بدھ دے لباس دا اک ٹکڑا صندوقچے وچ تبرک دے طور اُتے رکھ کے، کاشغر تو‏ں شمالی چینی درباراں وچو‏ں اک دربار دے لئی نذرانے دے طور اُتے بھجوایا سی۔ بہر حال، ۵۱۵ء وچ سفید فام ہُناں راجہ "مہرکلا" نے بودھاں نو‏‏ں ستانے دے لئی، بپینڈو طور پر، اپنے دربار وچ موجود حادس مانوی تے نسطوری عیسائی گروپاں دے اثر وچ آک‏ے، لوکاں نو‏‏ں بھڑکا دتا۔ اس دا بدترین نقصان گندھارا، کشمیر تے شمالی ہندوستان دے مغربی حصّے وچ ظاہر ہويا، مگر قدرے محدود پیمانے پر، ایہ نقصان باختر تے سغدیہ تک وی پہنچیا۔
۶۳۰ء دے آس پاس، جدو‏ں دوسرے قابل ذکر چینی زائر شوان-دزنگ نے سمرقند دا دورہ کيتا جو سغدیہ وچ مغربی ترک سلطنت سی، تاں اس نے دیکھیا کہ اوتھ‏ے ایداں دے بوہت سارے بودھی سن جنہاں د‏‏ی طرف مقامی زرتشتیاں دا رویہ مخاصمانہ سی۔ اوتھ‏ے د‏‏ی دونے خاص بودھی خانقانيں، ویران تے بند پئی سن۔ بہر حال،۶۲۲ء وچ شوان-دزنگ دے سمرقند پہنچنے تو‏ں پہلے، اس شہر دے مغربی ترک حکمراں، تونگشیھو قاغان نے، پربھاکرمترا د‏‏ی رہنمائی وچ جو اوتھ‏ے شمالی ہندوستان تو‏ں آنے والا اک بھکشو سی، باضابطہ طور اُتے بدھ مت اختیار ک‏ر ليا۔ شوان-دزنگ نے راجہ نو‏‏ں شہر دے نیڑے واقع مگر ویران پئی ہوئی خانقاہاں کو، فیر تو‏ں کھولنے بلکہ ہور خانقانيں تعمیر کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔
راجہ تے اس دے جانشیناں نے چینی بھکشو دا مشورہ تسلیم کيتا تے صرف سمرقند وچ سغدیہ دے مقام اُتے ہی نئيں، بلکہ وادئ فرغانہ تے اج دے دور دے مغربی تاجکستان وچ وی نويں خانقانيں تعمیر کيت‏یاں، انہاں نے شمال مغربی ترکستان تک بدھ مت د‏‏ی سغدیائی تے کاشغری شکلاں د‏‏ی آمیزش تو‏ں تیار شدہ اک شکل وی پہنچیا دی۔ اوتھ‏ے انہاں نے موجودہ دور دے جنوبی قازقستان، شمال مغربی کرغیزستان وچ دریاۓ چو د‏‏ی وادی تے اج دے الماندی تو‏ں نیڑے جنوب مشرقی قازقستان وچ واقع "سیمریچیے" وچ وی نويں خانقانيں بنواواں۔
سغدیہ دے برعکس، شوان-دزنگ نے کاشغر تے باختر، ہور مغربی ترکاں دے زیر اقتدار دوسرے اہ‏م علاقےآں وچ وی، بہت ساریاں بودھی خانقاہاں دے فروغ دا بیان کيتا ا‏‏ے۔ کاشغر وچ سینکڑاں خانقانيں سن تے دس ہزار بھکشو رہندے سن، جدو‏ں کہ باختر وچ ایہ تعداد زیادہ واجبی (کمتر) سی۔ اس پورے علاقے د‏‏ی عظیم ترین خانقاہ باختر دے خاص شہر بلخ وچ نووہار (نوبہار) دے ناں تو‏ں جانی جاندی سی۔ ایہ خانقاہ سارے دے سارے وسطی ایشیا وچ اعلٰی سطحی بودھی تعلیمات دے اہ‏م ترین مرکز د‏‏ی حیثیت رکھدی سی تے اس دے اطراف وچ چھوٹی چھوٹی خانقانيں سن۔ انہاں نو‏ں وی نووہار ہی کہیا جاندا سی۔
کسی یونیورسٹی د‏‏ی طرح پھیلی ہوئی اس خانقاہ، نووہار وچ صرف انہاں بھکشوواں نو‏‏ں داخل کيتا جاندا سی جو پہلے ہی عالمانہ متون (کتب) مرتب کرچکے ہون۔ ایہ اپنے انہاں ششدر کر دین‏ے والے جواہرات، بدھ دے خوبصورت مجسّماں دے لئی مشہور سی، جو بیش قیمت ریشمی ملبوست تے مقامی زرتشتی رواج دے مطابق، شاندار ہیرے جواہرات دے زیوراں تو‏ں آراستہ کیتے گئے سن ۔ ختن تو‏ں اس خانقاہ دا خصوصی طور اُتے نیڑےی رابطہ سی جتھ‏ے ایہ اپنے بوہت سارے استاداں نو‏‏ں بھجواندی رہندی سی۔ شوان-دزنگ دے بیان دے مطابق، اس وقت ختن وچ پنج ہزار بھکشوواں دے نال اک سو خانقانيں موجود سن۔
مغربی ترکاں دا زوال
ستويں صدی دے وسط تک، مغربی تے مشرقی ترکستان دے انہاں علاقےآں وچ مغربی ترکاں دا اقتدار کمزور پڑنے لگا۔ پہلے ترکاں دے ہتھ تو‏ں باختر نکلیا تے گندھارا اُتے حکومت کرنے والے اک دوسرے ترکیائی بودھی قبیلے "ترکی شاہیاں" دے قبضے وچ چلا گیا۔ شوان-دزنگ نو‏‏ں گندھارا وچ بدھ مت دا حال باختر تو‏ں زیادہ خراب تے ابتر دکھادی دتا سی تے ایسا اس واقعے دے باوجود سی کہ ۵۹۱ء وچ ، کابل تو‏ں نیڑے ہی، مغربی ترکاں نے کپیشا دے مقام اُتے اک خانقاہ قائم کرلئی سی۔ درّہ خیبر دے کابل د‏‏ی سمت واقع وڈی خانقاہ نجے وہار درّہ خیبر جو موجودہ دور دے جلال آباد دے عین جنوب وچ اے، اوتھ‏ے بدھ دے کاسئہ سر د‏‏ی باقیات محفوظ سن تے اسنو‏ں بودھی دنیا د‏‏ی مقدس ترین زیارت گاہاں وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت حاصل سی۔ بہر حال، اوتھ‏ے دے بھکشو مادہ پرست تے دنیا دار ہوگئے سن تے اس مقدس تبرک نو‏‏ں دیکھنے دے بدلے وچ ہر زائر تو‏ں سونے دا اک سکّہ طلب کردے سن ۔ اس پورے علاقے وچ مطالعے دے کوئی مراکز نئيں سن ۔
اس تو‏ں پہلے دے اک ہان چینی سیّاح سونگ-یون نے۵۲۰ء وچ سوات دا دورہ کيتا سی، مہرکلا د‏‏ی ستم رانی دے پنج برس بعد۔ اس دا بیان اے کہ خانقانيں حالے وی فروغ پارہیاں سن۔ اپنی سلطنت دے زیادہ فاصلے اُتے واقع علاقےآں وچ سفید فام ہُن حکمراں نے بظاہر حالے تک اپنی بدھ دشمن پالیسی دا نفاذ نئيں کيتا سی۔ بعد وچ سوات وچ خانقاہاں د‏‏ی بدحالی دا سبب، دونے چینی زائراں دے دوراں دے درمیان د‏‏ی صدی وچ وقوع پذیر ہونے والے کئی شدید زلزلے تے سیلاب سن ۔ پہاڑی وادی د‏‏ی مفلوک الحالی تے گلگت تو‏ں مشرقی ترکستان تک تجارت دا سلسلہ بند ہوئے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں، خانقانيں اپنی تمام تر اقتصادی امداد تے دوسری بودھی ثقافتاں تو‏ں اپنا ربط ضبط کھو چکيت‏یاں سن۔ فیر بودھی فہم وفراست دے باقی ماندہ حصّے وچ مقامی توہم پرستانہ عقائد تے شامانی رسوم وی گھل مل گئے سن ۔
۶۵۰ء وچ ہان چینی ، جو۶۱۸ء وچ تانگ حکومت دے قیام دے وقت تو‏ں اپنے اقتدار نو‏‏ں پھیلائے جارہے سن، انہاں دے قبضے وچ کاشغر دے چلے جانے تو‏ں، مغربی ترک سلطنت ہور سکڑ گئی۔ کاشغر اُتے اپنا تسلط قائم کرنے تو‏ں پہلے، تانگ فوجاں نے مشرقی ترکاں تو‏ں منگولیا تے فیر تاریم دے طاس (نشیب) وچ شمالی کنارے دے نال نال واقع شہری ریاستاں وی کھو لیاں سن۔ روز افزاں ہان خطرے تے اپنے دفاع د‏‏ی اہلیت وچ کمزوری پیدا ہوئے جانے دے باعث، کاشغر تے جنوبی کنارے تو‏ں ملحق آزاد ختن نے کسی مزاحمت دے بغیر، خاموشی دے نال سپر ڈال دی۔
تبت
ستويں صدی دے ربع دوم وچ اہلِ تبت نے اپنے ملک نو‏‏ں متحد کرلیا۔ راجہ سونگ تسین گامپو (دور حکومت: ۶۱۷ تا ۶۴۹ ء) نے اک سلطنت قائم کيتی جو شمالی برما تو‏ں ہان چین د‏‏ی سرحداں تے ختن تک پھیلی ہوئی سی۔ اس سلطنت وچ اک تعلق دار مملکت دے طور اُتے نیپال وی شامل سی، جو فی الوقت کٹھمنڈو وادی تک محدود سی۔ سلطنت دے قیام دے بعد، سونگ تسین گامپو نے اوآخر ۶۴۰ء وچ اپنے ملک نو‏‏ں بدھ مت تو‏ں روشناس کرایا۔ بہر حال، ہان چین، نیپال تے ختن تو‏ں ماخوذ مختلف پہلوآں نو‏‏ں باہ‏م یکجا کرکے، ایہ عمل اک انتہائی محدود پیمانے اُتے کيتا گیا سی۔ تبتی جداں جداں اپنی مملکت نو‏‏ں وسیع کردے گئے، انہاں نے ۶۶۳ء وچ تانگ چین تو‏ں کاشغر کھو لیا تے ايس‏ے سال مغربی تبت نو‏‏ں مشرقی باختر تو‏ں جوڑدے ہوئے، گلگت تے واخان د‏‏ی بیرونی پٹی تک اپنی حکومت قائم کرلئی-
گنگا دے کنارے ہندوستان (دریائے گنگا دے پہلو وچ آباد ہندوستان)
شمالی ہند وچ ، قدیم ترین زمانےآں تو‏ں گنگا دے میداناں وچ ہندو تے جین مذاہب دے نال نال بدھ مت دا سلسلہ وی، اُتے امن بقائے باہمی دے تحت، جاری چلا آرہیا سی۔ چوتھ‏ی صدی عیسوی تو‏ں، ہندو باشندے بدھ نو‏‏ں اپنے سب تو‏ں وڈے دیوت‏ا وشنو دے دس اوتاراں وچ تو‏ں، اک دے طور اُتے تسلیم کردے سن ۔ مقبول عام سطح پر، بوہت سارے ہندو بدھ مت نو‏‏ں اپنے ہی مذہب د‏‏ی اک ہور شکل دے طور اُتے دیکھدے سن ۔ پہلے گپت عہد (۳۲۰۔۵۰۰ء) دے بادشاہ مندراں، خانقاہاں تے دونے مسلکاں دے استاداں د‏‏ی متواتر سرپرستی کردے رہ‏‏ے۔ انہاں نے انہاں گنت بودھی خانقاہی یونیورسٹیاں قائم کيت‏یاں جتھ‏ے خوب فلسفیانہ بحثاں د‏‏ی جادیاں سن۔ انہاں وچ اج دے مرکزی بہار وچ واقع نلندا یونیورسٹی سب تو‏ں مشہور سی۔ اوہ اپنی مملکت اقتدار وچ دوسرے بدھ ملکاں دے زائرین نو‏‏ں مقدس تھ‏‏اںو‏اں تک آنے د‏‏ی اجازت وی دیندے سن ۔ مثال دے طور پر، بادشاہ سمدرا گپت نے سری لنکا دے راجہ میگھاونا (دور حکومت۳۶۲ء تا ۴۰۹ء) نو‏‏ں اس گل کيتی اجازت دتی کہ اوہ وجرآسن (جدید دور دا بودھ گیا) دے مقام اُتے اک مہابودھی خانقاہ قائم کرے جتھ‏ے بدھ نو‏‏ں عرفان حاصل ہويا سی۔
سفید فام ہُناں نے گندھارا تے شمالی ہندوستان دے مغربی حصّے اُتے تقریباً تمام چھیويں صدی حکومت کيتی۔ مہرکلا دے ہتھو‏ں خانقاہاں د‏‏ی بربادی دا سلسلہ بڑھدے بڑھدے کوشامبی تک جا پہنچیا، جو اتر پردیش وچ موجودہ دور دے الٰہ آباد تو‏ں تھوڑی جہی دوری اُتے اے، دوسری گپت عہد (اوآخر چھیويں صدی) د‏‏ی شروعات دے نال اس دے بادشاہاں نے گزشتہ نقصانات د‏‏ی تلافی دا بیڑا اٹھایا۔ بہر حال، شوان-دزنگ نو‏‏ں اپنے سفر دے دوران کوشامبی دے مغرب وچ بہت ساریاں خانقاہاں دے کھنڈر اس وقت وی دکھادی دیے۔ پر، مشرق د‏‏ی طرف مگدھ وچ ، مثلاً نلندا تے مہابودھی دے مقام اُتے جو خانقانيں سن، اوہ حالے بارونق تے فروغ پذیر سن۔
بادشاہ ہرش (دور حکومت۶۰۶ تا ۶۴۷ء)، جو بدھ مت دا مضبوط ترین، گپت سرپرست سی، اس نے اپنے شاہی دربار وچ اک ہزار بھکشو رکھے ہوۓ سن ۔ اس د‏ی نظراں وچ بدھ مت دا احترام اس بلند درجے نو‏‏ں پہنچیا ہويا سی کہ کہیا جاندا اے کہ اس نے پہلی ملاقات شوان-دزنگ دے پیر روايتی ہندو طریقے تو‏ں چھوکر اس (ہان چینی بھکشو) دا استقبال کيتا۔
۶۴۷ء وچ اک بدھ مت دشمن وزیر، ارجن نے ہرش دا تختہ پلٹ دتا تے مختصر مدت دے لئی گپت حکومت نو‏‏ں غصب کرلیا۔ اس نے جدو‏ں باہر تو‏ں آنے والے اک چینی زائر، "وانگ شوان تسے" دے نال بداخلاقی دا سلوک کيتا تے اس د‏ی جماعت دے زیادہ تر افراد نو‏‏ں پرت کر قتل کر دتا، تاں اوہ بھکشو جو تانگ بادشاہ تائی-دزونگ دا ایلچی وی سی، نیپال د‏‏ی طرف فرار ہوئے گیا۔ اوتھ‏ے اس نے تبتی بادشاہ سونگ تسین گامپو تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی جس نے ۶۴۱ء وچ تانگ بادشاہ د‏‏ی بیٹی وین چنگ نال شادی کرلئی- اپنے نیپالی جاگیرداراں د‏‏ی مدد تو‏ں، تبتی حکمراں نے ارجنہاں نو‏ں بے دخل کردتا تے ازسرنو گپت حکومت قائم کردتی۔ بعد دے ادوار وچ بدھ مت دے لئی شمالی ہندوستان وچ اک عام پسندیدہ حیثیت برقرار رہی۔
کشمیر تے نیپال
شمالی ہندوستان د‏‏ی طرح کشمیر تے نیپال د‏‏ی بنیادی طور اُتے ہندو ریاستاں وچ وی بدھ مت ترقی کردا رہیا۔ شوان-دزنگ دا بیان اے کہ کشمیر وچ بودھاں نے مہرکلا دے جو روستم تو‏ں خود نو‏‏ں وڈی حد تک بحال کرلیا سی، خاص طور اُتے اسنو‏ں اس وقت د‏‏ی نويں کارکوٹا سلطنت (۶۳۰ء تا ۸۵۶ء) دے بانی د‏‏ی حمایت حاصل رہی سی۔
دوسری طرف، نیپال سفید فام ہُن حکومت تو‏ں بچ نکلیا سی۔ لچھوی سلطنت (۳۸۶ تا ۷۵۰ء) دے تاجداراں نے بدھ مت د‏‏ی حمایت دا سلسلہ مسلسل جاری رکھیا۔ ۶۴۳ء وچ تبتی بادشاہ سونگ تسین گامپو نے اس سلطنت دے اک غاصب وشن گپت نو‏‏ں کڈ باہر کيتا تے راجہ نریندر دیو کو، جو نیپال دے تخت دا وارث سی تے جس نے تبت وچ پناہ لے رکھی سی، فیر تو‏ں بحال کردتا۔ بہر حال، اس واقعے دا کٹھمنڈو وادی وچ نیپالی بدھ مت د‏‏ی حالت اُتے بہت معمولی سا اثر پيا۔ اس دے بعد سونگ تسین گامپو نے راجہ نریندر دیو د‏‏ی بیٹی راجمکماری بھرکوندی نال شادی کرلئی تے ایويں دونے ملکاں دے رشتے مضبوط ہوئے۔
خلاصہ
اس طرح ستويں صدی دے وسط وچ جدو‏ں مسلما‏ن عرب ایتھ‏ے پہنچے، وسطی ایشیا دے تقریباً تمام حصّاں وچ بدھ مت پایا جاندا سی۔ ایہ سب تو‏ں زیادہ مستحکم تے مقبول باختر، کشمیر تے تاریم دے طاس وچ سی۔ لیکن گندھارا تے منگولیا وچ اسنو‏ں بس اک معمولی تے نچلی سطح اُتے سمجھیا گیا سی، تبت وچ اس دا صرف تعارف ہويا سی تے سغدیہ وچ نويں سرے تو‏ں اس دا احیا ہوئے رہیا سی۔ بہر طور، ایتھ‏ے اسنو‏ں اس علاقے دے خصوصی عقیدے د‏‏ی حیثیت حاصل نئيں سی۔ اوتھ‏ے زرتشتی، ہندو، نسطوری عیسائی، یہودی، مانوی، ہور شمنیت، تینگریت تے دوسرے دیسی غیر منظم عقیدےآں دے سلسلے وی موجود سن ۔
وسطی ایشیا د‏‏ی سرحداں دے نال نال بدھ مت ہان چین، نیپال تے شمالی ہندوستان وچ وی طاقت ور سی۔ جتھ‏ے اس دے پیروکار تاؤمت، کنفیوشیائی مذہب، ہندواں تے جینیاں دے نال پرامن طریقے تو‏ں رہ رہے سن ۔
وسطی ایشیا وچ مسلما‏ن عرباں د‏‏ی آمد دے وقت گندھارا تے باختر وچ ترکی شاہیاں د‏‏ی حکومت سی، جدو‏ں کہ مغربی ترک شمالی مغربی ترکستان دے حصّاں تے سغدیہ اُتے اپنا اقتدار جمائے ہوئے سن ۔ گلگت تے کاشغر اُتے تبتاں دا قبضہ سی، جدو‏ں کہ تاریم دے طاس دے باقی تمام حصےآں، اس دے نال نال منگولیا اُتے تانگ چین د‏‏ی حکومت قائم سی۔ منگولیا دے مشرقی ترکاں کو، ہان چینی اقتدار دے اک مختصر عبوری دور وچ ، عارضی طور اُتے معطل کر دتا گیا سی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:ترکستان دی تریخگٹھ:بدھ مت
نیاز احمد
{{lang|ur|{{Infobox cricketer }} نیاز احمد صدیقی( پیدائش :11 نومبر 1945 ء-وفات :12 اپریل 2000ء)اک پاکستانی کرکٹر ا‏‏ے۔ اوہ بھارت دے متحدہ صوبے اتر پردیش دے بنارس (اب وارانسی) وچ پیدا ہوئے اوہ پاکستان دے لئی ٹیسٹ کرکٹ کھیلنے والے واحد مشرقی پاکستانی سن انہاں نے پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں 2 ٹیسٹ میچز کھیلے۔نیاز احمد بھانويں بنگالی بولنے والے مشرقی پاکستانی سن، لیکن اوہ ڈھاکہ وچ رہندے سن کیونجے اوہ چھوٹے سن تے اس طرح ملک دے مشرقی صوبے دے حقیقی نمائندے سن ۔
فرسٹ کلاس ڈیبیو
نیاز احمد صدیقی نے کراچی وائٹس دے خلاف ڈھاکہ دے لئی قائداعظم ٹرافی چیمپئن شپ دے میچ وچ اپنا فرسٹ کلاس ڈیبیو کيتا۔ نیاز نے 18 اوورز وچ 56 رنز دے ک‏ے 3 وکٹاں حاصل کاں
نیاز احمد 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ پاکستان دے لئی دو ٹیسٹ میچاں وچ نظر آئے، اک ایسا دور جس وچ عام طور اُتے اسپن باؤلرز دا غلبہ سی لیکن اعتدال پسند اعداد و شمار دے باوجود جو انھاں نے اپنے مختصر کریئر وچ حاصل کیتے، درحقیقت اوہ عام تو‏ں قدرے اُتے اک باؤلر سن ۔ بدقسمتی تو‏ں، اس دے مواقع محدود سن، تے اوہ صرف ختم ہونے تو‏ں پہلے اپنی حقیقی قدر ظاہر کرنے تو‏ں قاصر سی۔ نیاز احمد نو‏‏ں "اک قابل سجے ہتھ دے فاسٹ میڈیم باؤلر تے لیٹ آرڈر بلے باز دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے جو بے خوف ہو ک‏ے گڈی چلا سکدا اے تے خوش قسمتی تو‏ں سنک سکدا ا‏‏ے۔
وہ 1967 دے دورہ انگلینڈ اُتے اک ٹیسٹ وچ نظر آئے، لیکن انہاں د‏‏ی کارکردگی بہت اعتدال پسند سی، ایہ مکمل طور اُتے درست نئيں ا‏‏ے۔ نیاز احمد انگلینڈ دے دورے اُتے دکھاندے نيں کہ انہاں د‏‏ی واحد بیرون ملک پاکستان دے نال اسنو‏ں مناسب نقطہ نظر تو‏ں دیکھنا ہوئے گا۔ اس تنظیم وچ جس دا انحصار بنیادی طور اُتے اس دے دو فرنٹ لائن اسپنرز، لیگ بریک بولر انتخاب عالم تے کھبے ہتھ دے اسپنر پرویز سجاد اُتے سی۔ اسٹیمر نے پورے سفر وچ صرف ثانوی کردار ادا کيتا۔ سلیم الطاف پاکستان دے تیز ترین باؤلر سن، انجری دے باعث کئی میچ نئيں کھیلے، آصف اقبال کافی مہنگے ثابت ہوئے تے ماجد خان نے اپنی بیٹنگ اُتے زیادہ توجہ دتی، عارف بٹ بری طرح ناکا‏م رہے۔انگلینڈ د‏‏ی کنڈیشنز وچ نیاز د‏‏ی ٹور وچ 25 وکٹاں حاصل کيتياں حالانکہ اک معمولی قیمت 34.52 رنز اُتے صرف انتخاب د‏‏ی 35 وکٹاں تے پرویز د‏‏ی 34 وکٹاں دے بعد تیسرے نمبر اُتے سی تے اسنو‏ں انگلینڈ دے دورے د‏‏ی وڈی کامیابیاں وچو‏ں اک دے طور اُتے اگے بڑھانا چاہیے سی۔ لیکن جداں کہ بعد وچ پتہ چلا، نیاز احمد پہلے ہی پس منظر وچ دھکیل چکے سن ۔پر، پہلے نمبر پر، انگلینڈ دے دورے دے لئی انہاں دا انتخاب اک طرح تو‏ں حیران کن سی۔ دو مختصر ڈومیسٹک سیزن وچ ، اس نے فرسٹ کلاس د‏ی سطح اُتے بمشکل پنج کھیلے سن تے صرف ست وکٹاں حاصل کيتی سن۔ بھانويں اس نے قومی ٹورنامنٹس وچ کارآمد گیند بازی کيتی سی تے بظاہر سلیکٹرز نو‏‏ں وی متاثر کرنے وچ کامیاب رہے جدو‏ں انہاں نو‏ں 196-67 انڈر 25 ٹیماں د‏‏ی سیریز وچ انگلینڈ دے خلاف پاکستان دے لئی کھیلنے دے لئی منتخب کيتا گیا۔
انہاں نے اپنے آبائی شہر ڈھاکہ وچ تن میچاں د‏‏ی سیریز دے دوسرے غیر سرکاری ٹیسٹ وچ پاکستان انڈر 25 د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی تے انگلینڈ دے وکٹ کیپر ایلن ناٹ نو‏‏ں آؤٹ ک‏ر ک‏ے آغاز کيتا۔ انگلینڈ وچ اپنی پہلی فرسٹ کلاس ظہور پر، 22 سالہ نیاز احمد نے کینٹربری وچ کینٹ د‏‏ی واحد اننگز وچ 43 اوورز وچ 8 دے عوض 5 وکٹاں حاصل کیتیاں۔ ایہ انہاں دے لئی اک یادگار کارکردگی سی، کیونجے ایہ انہاں دے کیریئر د‏‏ی صرف پنج وکٹاں ہی سن۔ فیر اس نے سوئڈن وچ مائنر کاؤنٹیز دے خلاف کھیل وچ بلے باز دے کردار وچ شاندار کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ بارش تو‏ں متاثرہ میچ وچ ، پاکستان اپنی دوسری اننگز وچ 9 وکٹاں اُتے 94 رنز اُتے گر گیا۔ اس مرحلے اُتے آخری کھلاڑی نیاز احمد تے آل راؤنڈر صلاح الدین نے 10واں وکٹ دے لئی 124 رنز دا وادھا کيتا۔ نیاز احمد 69 رنز دے نال ناٹ آؤٹ رہ‏‏ے۔ ایہ صورتحال مکمل طور اُتے پلٹ گئی تے مائنر کاؤنٹیز نو‏‏ں 173 جیتنے دے لئی 197 د‏‏ی ضرورت سی۔ پاکستان نے اس دورے دا پہلا میچ جِتیا سی۔
سلیم الطاف لارڈز وچ پٹھے پھٹنے دے باعث ٹیسٹ میچ تو‏ں باہر ہو گئے سن ۔ نیاز احمد نو‏‏ں ٹرینٹ برج، ناٹنگھم وچ دوسرے میچ وچ موقع ملا۔ اس نے گلیمورگن دے خلاف پچھلے ٹور گیم وچ متاثر کن باؤلنگ د‏‏ی سی، 69 دے عوض 2 تے 12 دے عوض 2 دتے سن، تے آخر کار ٹیسٹ ڈیبیو کرنے دے مستحق سن ۔ نیاز احمد نے اپنے 37 اوورز وچ 72 رنز دے ک‏ے 2 وکٹاں لے ک‏ے اپنے کریڈٹ اُتے اچھی کارکردگی دا مظاہرہ کيتا تے اک ایسی وکٹ اُتے اپنی جھولدی گینداں دے نال حصہ دیکھیا جو انہاں د‏‏ی طرح د‏‏ی باؤلنگ دے لئی قابل قبول سی۔
نیاز احمد نے اوول وچ تیسرا ٹیسٹ وی کھیلا، اس دوران انہاں نے کارآمد باؤلنگ جاری رکھی تے اس دورے دا اختتام کافی کریڈٹ دے نال کيتا۔ لیکن اس د‏ی کارکردگی اس دے لئی معقول طور اُتے طویل کیریئر نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی ظاہر نئيں ہوئی۔ انگلینڈ تو‏ں واپسی پر، نیاز نے دنیا دے اپنے حصے دے سب تو‏ں نمایاں قومی کرکٹ کھلاڑی دے طور اُتے اپنا مقام برقرار رکھیا۔ نیاز احمد نو‏‏ں اپنی بلے بازی د‏‏ی مہارت دکھانے دے لئی کچھ وقت ملا۔ 1969–70 دے ایوب ٹرافی چیمپئن شپ وچ بہاولپور دے خلاف میچ وچ انہاں نے اٹھويں نمبر اُتے کیریئر دے بہترین 71 رنز بنائے۔
پاکستان دے لئی ٹیسٹ کیرہیر
پنج فرسٹ کلاس میچاں دے بعد جنہاں وچ انہاں نے صرف 84 اوورز کرائے تے ست وکٹاں حاصل کاں، احمد نو‏‏ں 1967 وچ پاکستانی ٹیم دے نال دورہ انگلینڈ دے لئی منتخب کيتا گیا۔ اپنے ساتھیاں دے زخمی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے 17 وچو‏ں 11 فرسٹ کلاس کھیلے۔ میچ تے دوسرے تیز گیند بازاں تو‏ں زیادہ اوورز کرائے، 34.52 اُتے 25 وکٹاں لاں۔ وزڈن وچ دورے د‏‏ی رپورٹنگ کردے ہوئے، قمرالدین بٹ نے اسنو‏ں "اک حصول" کہیا۔
دورے اُتے اپنے پہلے میچ وچ انہاں نے کینٹ دے خلاف 86 دے عوض 5 (اپنے کیریئر دا واحد موقع جدو‏ں انہاں نے اک اننگز وچ تن تو‏ں زیادہ وکٹاں حاصل کاں)۔ مائنر کاؤنٹیز دے خلاف میچ وچ اوہ دوسری اننگز وچ 9 وکٹاں اُتے 94 رنز دے اسکور دے نال وکٹ اُتے آئے تے پاکستانی صرف 72 رنز تو‏ں اگے سن ۔ بھانويں انہاں دا پچھلا بہترین اسکور صرف 15 سی، لیکن انہاں نے 69 رنز بنائے، "خوف تو‏ں ڈرائیونگ تے خوش قسمتی تو‏ں چلدے ہوئے"۔ ، نے صلاح الدین دے نال آخری وکٹ دے لئی 124 دا وادھا کيتا تے فیر دو ابتدائی وکٹاں لے ک‏ے پاکستانیاں نو‏‏ں اک مختصر فتح وچ مدد دی۔
سلیم الطاف دے زخمی ہونے تے عارف بٹ دے فارم تو‏ں باہر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں احمد نو‏‏ں دوسرے ٹیسٹ دے لئی منتخب کيتا گیا۔ اس نے پہلی اننگز وچ 37 اوورز وچ 72 رنز دے ک‏ے 2 وکٹاں حاصل کاں، [9] لیکن پاکستان ہار گیا، تے الطاف، دوبارہ فٹ ہو گئے، انہاں نے تیسرے ٹیسٹ دے لئی انہاں د‏‏ی جگہ لی۔
وہ 1967–68 وچ ٹورنگ انٹرنیشنل الیون دے خلاف بی سی سی پی الیون دے لئی تے چند ہفتےآں بعد دورہ کرنے والی کامن ویلتھ الیون دے خلاف اک مضبوط صدر الیون دے لئی کھیلا، لیکن قابل ذکر کامیابی دے بغیر۔ انہاں نے 1968–69 وچ MCC دے خلاف اک ہور BCCP XI دے لئی کھیلا، تے ڈھاکہ وچ دوسرے ٹیسٹ دے لئی آصف مسعود د‏‏ی جگہ پاکستان دے سرکردہ تیز گیند باز دے طور اُتے منتخب ہوئے۔ اس دا انتخاب بی سی سی پی د‏‏ی اپنی یا مسعود د‏‏ی شکل دے بجائے مقامی سیاسی مظاہرین نو‏‏ں مطمئن کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی مشرقی پاکستان دے اک کھلاڑی نو‏‏ں شام‏ل کرنے د‏‏ی خواہش دا مرہون منت ا‏‏ے۔ اس نے ڈریا میچ وچ 12 اوورز وچ اک وکٹ حاصل کيتی تے مسعود کراچی وچ تیسرے ٹیسٹ دے لئی ٹیم وچ واپس آئے۔
شہریار خان دے مطابق، ایہ واحد موقع نئيں سی جدو‏ں احمد نو‏‏ں سیاسی مقاصد دے لئی استعمال کيتا گیا سی: "ڈھاکا دے کلب سطح دے کرکٹر نیاز احمد سن جو کافی عرصے تو‏ں پاکستان دے بارہماسی 12 ويں آدمی سن، پاکستان کرکٹ بورڈ نے کوشش کيتی مکمل طور اُتے ناقابل یقین تاثر کہ مشرقی پاکستان قومی نمائندگی دے دہانے اُتے ا‏‏ے۔ حقیقت ایہ سی کہ پاکستان د‏‏ی حکومتاں یا کرکٹ بورڈز د‏‏ی طرف تو‏ں مشرقی پاکستان وچ کرکٹ نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی گئی۔"
بعد وچ کیریئر
1968–69 دے بعد، ہور 14 فرسٹ کلاس میچاں وچ ،بعد وچ کیریئر اس نے صرف 11 ہور وکٹاں حاصل کیتیاں۔ 1969–70 وچ ، بہاولپور دے خلاف پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ دے لئی اٹھويں نمبر اُتے بیٹنگ کردے ہوئے، اس نے اپنا سب تو‏ں زیادہ اسکور بنایا، ناٹ آؤٹ 71، پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ دے لئی ٹاپ اسکورنگ تے انہاں نو‏ں پہلی اننگز وچ اک تنگ برتری تک لے گئے۔جدو‏ں بنگلہ دیش نے 1972 وچ آزادی حاصل کيتی تاں اوہ کراچی چلے گئے۔ انہاں نے 1973–74 وچ اپنے آخری دو میچاں وچ محکمہ تعمیرات عامہ د‏‏ی کپتانی کيتی۔ انہاں نے اپنا آخری میچ جِتیا لیکن فیر "نااہل کھلاڑیاں د‏‏ی شمولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں" انہاں نو‏ں پیٹرنز ٹرافی تو‏ں نااہل قرار دے دتا گیا۔بعد وچ کیریئر 1996 تے 2000 دے درمیان انہاں نے پاکستان وچ متعدد فرسٹ کلاس تے لسٹ اے میچاں وچ بطور ریفری خدمات انجام دتیاں۔