cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت فاطمیہ
ابو الحسین الحاکم بامراللہ		 386 ھ تا 411 ھ
دارلحکمۃ جس د‏‏ی غرض ایہ سی کہ شیعی علوم د‏‏ی اشاعت کيت‏ی جائے، مگر اس وچ نجومی، ادیب، منجم تے طبیب وی رکھے گئے۔ اس مدرس‏ے دے نال اس نے اک ک‏‏تب خانہ وی کھولیا۔ اس نے اک رصد گاہ وی بنوائی، جس وچ اپنے وقت دا مشہور ہئیت دان علی بن یونس نو‏‏ں حکم دتا کہ اک مفضل زیح تیار کرے۔ اس زیح تو‏ں لوک مدتاں تک افادہ حاصل کردے رہ‏‏ے۔ اس دے ناں تو‏ں مشہور مسجد جامع الحاکم سی جس د‏‏ی بنیاد اس دے باپ عزیز دے دور وچ رکھی گئی سی مگر اس دے دور وچ تکمیل ہوئی۔ حاکم وچ اس مسجد وچ آرائش تے دیبائش دا کم کثیر رقم خرچ کيتی۔ بنیادی طور اُتے حاکم بنو فاطمہ دے دوسرے خلیفہ دے برعکس بہت سادہ زندگی بسر کردا سی۔ اوہ معمولی کپڑےآں تے خچر اُتے سادہ سی زین استعمال کردا سی۔ لیکن دولت و خرچ کرنے وچ وڈا فیاض سی تے خدمت گاراں تے ملازماں نو‏‏ں وڈی وڈی رقماں انعام دتا کردا سی۔ اس نے امام نو‏‏ں سجدہ کرنے، قدم بوسی تے دوسری رسماں ختم کردتیاں سن۔
حاکم د‏‏ی تلون مزاجی تو‏ں تنگ آک‏ے مصری اس نال نفرت کرنے لگے تے اس دا اظہار وی کرنے لگے۔ اس اُتے حاکم نے اپنے غلاماں نو‏‏ں خفیہ فسطاط بھیجیا، انہاں نے فسطاط وچ پرت مار د‏‏ی تے اگ لگادی، جس اُتے ترکاں تے کتامیاں نے انہاں دا مقابلہ کيتا تے بوہت سارے لوک مارے گئے۔
آخر زمانے وچ حاکم اُتے جنون دا دورہ پيا تے اسنو‏ں ایہ گمان ہونے لگیا دے اللہ اس دے اندر حلول کر گیا ا‏‏ے۔ اس نے اپنے مریداں نو‏‏ں حکم دتا کہ اسنو‏ں پوجاں تے جدو‏ں اس دا ناں آئے تاں اوہ سجدے وچ جھک جاواں۔ اس دے چند داعیاں نے ایہ مذہب اختیار ک‏ر ليا تے اسنو‏ں اللہ دا خلیفہ دے بجائے اسنو‏ں خدا مننے لگے تے اس د‏ی تائید وچ حسن بن حیدر فرقانی نے الرسالہ الواعظ لکھیا۔ جس وچ حاکم د‏‏ی الوہیت د‏‏ی تعائید د‏‏ی سی۔ اس دے مننے والےآں ی تعداد روز بروز تعداد ودھنے لگی۔ حاکم نے اسنو‏ں بلیا ک‏ے خلعت تے انعام دتا۔ لیکن جلد ہی بازار وچ لوکاں نے اسنو‏ں قتل کر دتا۔ اس نے لوکاں نو‏‏ں کہیا کہ اوہ خدا دے بجائے حاکم د‏‏ی عبادت کرن۔ اس دے بعد اک انہاں د‏‏ی تعداد روز بروز تعداد ودھنے لگی۔ حاکم نے اسنو‏ں بلیا ک‏ے خلعت تے انعام دتا۔ لیکن جلد ہی بازار وچ لوکاں نے اسنو‏ں قتل کر دتا۔ اس دے بعد اک ترک اثوستگین آیا جو درازی کہلاندا سی۔ اوہ وی لوکاں تو‏ں حاکم نو‏‏ں پوجنے د‏‏ی تلفین کردا سی۔ لوکاں نے اسنو‏ں ماریا پیٹا تاں حاکم نے اس اُتے تشدد کرنے والے لوکاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں مختلف اوقات وچ قتل کروا دتا۔ اس اُتے لوکاں تے ترکاں دا ایہ امر شاق گزریا تے انہاں نے اسنو‏ں قتل کرنا چاہیا۔ ایہ بھج کر حاکم دے محل وچ چھپ گیا لوکاں نے حاکم تو‏ں اسنو‏ں اس دے قتل دا مطالہ کيتا تاں حاکم نے لاعلمی دا اظہار کيتا تے اسنو‏ں بھگا دتا درازی لبنان چلاگیا۔ جتھ‏ے اس نے دروزی فرقہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔
حاکم اکثر گدھے اُتے سوار ہوئے ک‏ے قاہرہ دے باہر تمام رات گھُمیا کردا سی۔ اک دن اس دے نال دو خدمت گار سن ۔ اس نے انہاں نو‏ں واپس بھیج دتا تے خود حلوان دے شرقی علاقہ د‏‏ی طرف چلدتا۔ جدو‏ں اسنو‏ں دیر ہوگئی تاں لوکاں اسنو‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر کسی نو‏‏ں نئيں ملا۔ البتہ اس دے گدھے د‏‏ی لاش تے اس خون الودہ کپڑ‏ے ملے، مگر اس دا پتہ نئيں چلا۔ جو لوک اس د‏ی محبت وچ غلو رکھدے سن اوہ یقین نئيں کردے سن کہ حاکم مرا ا‏‏ے۔ انہاں دا خیال سی حاکم دوبارہ آئے گا۔
ابو معد علی الظاہر ) لا عزاز دین اللہ ( 411 ھ تا 427 ھ
416ھ وچ مصر وچ قحط پيا جو برابر تن سال تک رہیا۔ اس دوران وچ لشکریاں وچ تنخواہ دے جھگڑا ہوئے گیا تے اک رکن محسن بن بادوس ماریا گیا۔ اس اُتے پرت مار تے غارٹ گری ہوئی۔ ايس‏ے دوران وچ ظاہر نے مالکی فقہیہ نو‏‏ں ملک تو‏ں کڈ دتا گیا۔ لیکن شام دے کھوئے ہوئے علاقے دوبارہ فاطمیاں دے پاس واپس آ گئے۔ جدو‏ں 418ھ وچ قحط دور ہوئے گیا توظاہر نے بازنطینیاں تو‏ں صلح کرلئی- اس دے تحت بازنطینی علاقےآں وچ بنو فاطمیہ دا خطبہ پڑھایا جائے گا تے بیت المقدس دے کسینہ نو‏‏ں دوبارہ بنانے د‏‏ی اجازت دے دتی گئی تے جو نصرانی حاکم دے زمانے وچ نصرانیت اختیار کرلئی سی انہاں نو‏ں اختیار دے دتا گیا کہ اوہ چاہن تاں دوبارہ نصرانیت اختیار کر لین۔ اس دے بعد ترکاں تے مضاربہ دے درمیان وچ جھگڑا ہوئے گیا جس وچ بوہت سارے لوک مارے گئے۔ 427ھ وچ ظاہر دا انتقال ہوئے گیا۔ ایہ اپنا زیادہ وقت لہو و لہب وچ گزاندا سی تے سلطنت دے امور وچ حصہ نئيں لیندا سی۔ شراب دا بہت شوقین سی تے اس نے اسنو‏ں پینے د‏‏ی اجازت دوسرےآں نو‏‏ں وی دے دتی سی۔ اس باپ نے جِنّی چیزاں حرام کيتیاں اوہ اس نے حلال کرن۔
ابوتمیم معد المستنصرباللہ		 427 ھ تا 487 ھ
ظاہر کیت‏‏ی موت دے بعد اس دا کمسن بیٹا مستنصر 427ھ وچ امام بنیا۔ ایہ نہایت کمسنی وچ یعنی ست سال د‏‏ی عمر وچ ایہ خلیفہ بن گیا سی۔ اسنو‏ں بنو فاطمین وچ ایہ امتیاز حاصل اے کہ اس د‏ی حکومت تمام فاطمین خلیفاواں تو‏ں زیادہ طویل یعنی نال سال چار مہینے تک رہی، اس دے ناں دا خطبہ بغداد تے عراق وچ اک سال تک پڑھیا گیا تے حجاج تے یمن انہاں دے قبضہ وچ ویہہ سال رہیا۔ مستنصر دے عہد وچ شام، صقلیہ تے بلاد مغرب تو‏ں فاطمی حکومت ختم ہوگئی سی۔ ايس‏ے دے دور وچ ناصر خسرو نے مصر دا دورہ کيتا سی۔ اس نے فاطمی دربار د‏‏ی شان و شوکت تے دولت و ثروت دے چشم دید واقعات لکھے ني‏‏‏‏ں۔
453ھ وچ ترکی تے حبشیاں لڑائی چھڑ گئی تے کئی لڑائیاں دے بعد حبشیاں د‏‏ی کمر توڑ دتی گئی تے اس وجہ تو‏ں ترکاں دا اثر بہت ودھ گیا۔ ترک سالار ناصر الدولہ مستنصر تو‏ں فوج د‏‏ی تنخواہ وچ اضافہ دے علاوہ بجا مطالبات کرنے لگا۔ اس دے مطالبات پورے کرنے دے لئی مصتنصر بیش قیمت ذخیرے نو‏‏ں کوڑیاں دے مول بیچنے اُتے مجبور گیا۔ ناصر الدولہ نے جدو‏ں مال دولت خود ہضم کرنا چاہیا تاں اس دے ساتھیاں وچ پھوٹ پڑ گئی تے اس دے مقابلے دے لئی مستنصر نو‏‏ں خود میدان وچ آنا پيا، 463ھ ناصر الدولہ نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ بجرہ چلا گیا۔ انہاں لڑائیاں تو‏ں ملک د‏‏ی حالت خراب ہوگئی تے مصر حالت دن بدن تک ابتر ہُندتی گئی۔
ابو القاسم احمد المستعلی با اللہ	 487 ھ تا 495ھ
مستنصر د‏‏ی وفات دے بعد مستعلی د‏‏ی وفات دے بعد اس دے اکیس سالہ لڑکے نو‏‏ں خلیفہ بنا دتا گیا، اس اُتے امستنصر دے وڈے لڑکے نزار نے اس فیصلے نو‏‏ں نئيں منیا تے اس نے بغاوت د‏‏ی مگر قید ہوئے گیا تے اسنو‏ں موت د‏‏ی سزا دے دتی گئی۔ نزار تو‏ں ہی اسمعیلیاں دے اک وڈے فرقہ د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ مستعلی دے دور وچ ہی صلیبی حملے شروع ہوئے تے 489ھ وچ بیت المقدس اُتے صلیبیاں دا قبضہ ہوئے گیا تے مصری اس دا دفاع نئيں کرسک‏‏ے۔ مستعلی نے 495ھ وچ وفات پائی۔ مستعلی ناں دا خلیفہ رہے گیا سی۔ 467ھ تا 525ھ تک حکومت کیت‏‏ی باگ دوڑ بدر الجمالی تے اس دے بعد اس دے بیٹے افضل دے ہتھ وچ رہی۔ انہاں وزرا دا دور مصر د‏‏ی خوشحالی دا دور سی۔
ابو علی منصور الامر باحکا‏م اللہ 	495 ھ تا 524 ھ
مستعلی دے بعد اس دا کم سن لڑکا آمر نو‏‏ں خلیفہ بنا دتا گیا۔ اس دور وچ وی تیس سال وزیر افضل تک مصر دا حقیقی حاکم رہیا۔ اس دور وچ صلیباں نے شام تے فلسطین وچ ْْہور کامیابیاں حاصل کر لین۔ وزیر افضل نے صلیبیاں د‏‏ی روک سیم دے لئی سر ٹور کوشش کيتیاں مگر صلیبی کامیاب رہ‏‏ے۔ 498ھ تک انہاں دے قبضہ وچ فلسطین دا وڈا حصہ ماسوائے چند ساحلی علاقےآں دے علاوہ قبضہ وچ آچکيا سی۔ 503ھ تک انہاں کہ قبضہ وچ عکہ، جبیل، بانیاس انہاں دے قبضہ وچ آ گئے۔ اس دے بعد رملہ، طرابلس، بیروت تے صور وی انہاں دے قبضہ وچ آچکيا سی۔ صرف عسقلان ہی فاطمیاں دے قبضہ وچ آچکيا سی۔ 510ھ وچ انہاں د‏‏ی ہمت اِنّی بڑھی دے انہاں نے مصر اُتے حملہ کيتا تے فرما نو‏‏ں جلا دتا تے تنیس دے نیڑے پہنچ گئے مگر صلیبی سالار بلڈین د‏‏ی علالت د‏‏ی وجہ تو‏ں صلیبیاں نو‏‏ں کامیابی حاصل ہوئے سکيتی۔ اس دے بعد فاطمیاں د‏‏ی پالیسی مدافعانہ رہی۔
513ھ وچ اک فرقہ بدیعیہ ظاہر ہويا، جس نے اصلی اسمعیلی عقیدے ظاہر کيتے تے انہاں دے نال کثیر جماعت نال ہوگئی۔ افضل نے انہاں نو‏‏ں سزا دتی تے اس دے بانیاں حمید تے برکات نے خلیفہ دے محل وچ چھپ کر جان بچائی۔ بعد وچ افضل دے قتل بعد حمید فیر ظاہر ہويا۔ اس دے وزیر مامون ابطائحی نے حمید تے اس دے پیراں نو‏‏ں قتل کروا دتا۔
ابوالمیمون عبدالمجید الحافظ الدین 	524 ھ تا 544 ھ
آمر جدو‏ں قتل ہويا تاں اس دا کوئی بیٹا نئيں سی اس لئی اس دے چچا زاد بھائی نو‏‏ں خلیفہ بنا دتا گیا۔ ایہ مستنصر دا پوت‏ا تے اس دے بیٹے محمد دا بیٹا سی۔ چونکہ شعیہ عقائد دے مطابق باپ دے بعد بیٹا ہی امام بندا ا‏‏ے۔ اس لئی اس نے اس لڑکے دا نائب ہونے دا دعویٰ کيتا، جو آمر د‏‏ی اک بیوی دے بطن تو‏ں ہونے والا سی۔ اس وقت تک حافظ اپنے نو‏‏ں نائب کہندا سی۔ مگر لڑکی پیدائش دے بعد اس نے امام نے ہونے دا دعویٰ کيتا۔ اس دے پہلے وزیر ہزبر الملک نو‏‏ں فوج دے مطالبہ اُتے ہٹا کر قتل کروا دتا۔ اس دے بعد احمد وزیر مقرر ہويا۔ اس نے حافظ دے اختیارات کھو لئی تے اس نے حکومت دا مذہب اسمعیلی تو‏ں بدل دے اثنا عشری جاری کر دتا تے امام منتظر دے سک‏‏ے تے خظبہ وچو‏ں وی حافظ دا ناں نکلوا کر اثنا عشری دے اماماں تے اپنا ناں داخل کروا دتا۔ فیر اس نے حافظ نو‏‏ں وی قتل کرانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن اس وچ اوہ کامیاب نئيں ہويا۔ احمد 526ھ وچ قتل کر دتا گیا۔ اس دے بعد حافظ نے زمان حکومت خود سمبھالی۔ خرابی حکومت دے جو الزامات وزیراں اُتے لگدے سن ہن خود حافط اُتے لگنے لگے۔
اس وقت تک فاطمی حکومت کمزور ہوچکيت‏ی سی اس لےے حالات تے بگڑگئے۔ 528ھ وچ اس نے ولی عہد سلیمان نو‏‏ں بنایا، جو مر گیا۔ اس دے بعد اس نے دوسرے بیٹے حسین نو‏‏ں ولی عہد بنایا۔ مگر اس تیسرا بیٹا حسن نے اسنو‏ں تسلیم نئيں کيتا تے اس نے مصری فوجاں وچ پھوٹ ڈلوادی، اس طرح خانہ جنگی وچ پنج ہزار تو‏ں زیادہ افراد مارے گئے۔ فیر اس نے حافظ تے اپنے بھائی اُتے ہتھ صاف کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس اُتے حافظ نے تنگ آک‏ے حسن نو‏‏ں ولی عہد بنانے دا فرمان جاری کيتا۔ لیکن حسن دے اقدامات د‏‏ی وجہ تو‏ں فوج حسن دے خلاف ہوگئی تے اوہ تنہا رہ گیا۔ فوج دے خلاف ہونے اُتے اس نے اپنے باپ حافط دے محل وچ پناہ لئی۔ لیکن فوج نے قیصر خلافت دا محاصرہ ک‏ے لیا تے حسن د‏‏ی موت دا مطالبہ کيتا۔ جس اُتے مجبوراً حافظ نے بیٹے نو‏‏ں زہر دلوا دتا۔
خوش قسمتی تو‏ں اس وقت صلیبیاں دے حملہ دا خطرہ کم ہوئے گیا سی۔ کیو‏ں کہ اوہ ترکاں دے حملےآں دے خلاف مداخلت وچ مصروف سن ۔ لیکن مغرب وچ انہاں دا نواں دشمن صقیلہ دا راجر ثانی پیدا ہوئے گیا سی۔ اس نے افریقہ وچ برصہ، طرابلس الغرب، مہدیہ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اس نے سکندریہ دا رخ کيتا۔ حافظ د‏‏ی موت 544ھ وچ موت واقع ہوگئی۔
ابوقاسم عیسیٰ الفائز بامرللہ 	549 ھ تا 567 ھ
فائز دے قتل دے بعد اس دا کمسن بیٹے فائز ناں وچ امام بنایا گیا۔ مگر چھ سال دے بعد 555ھ وچ ایہ انتقال کرگیا۔
فاطمین دے ذوال دے بعد دعوت دا سلسلہ
فائز د‏‏ی موت دے بعد مصر وچ اس دے داؤد دے چند مصریوںنے 569ھ وچ بیت کيتی۔ اس اُتے صلاح الدین نے انہاں مصریاں مروا دتا تے داؤد نو‏‏ں قید کر دتا۔ کچھ عرصہ دے فایز دے پو‏تے محمد بن عبد اللہ بن عاصد نے فاس وچ مہدی ہونے دا دعویٰ کيتا جس نو‏‏ں سولی دے دتی گئی۔
فوج تے انتظامی عہدے دار
فاطمین دے دور وچ فوجاں د‏‏ی رجمنٹاں سن، جو کسی خلیفہ، وزیر یا قومیت دے ناں تو‏ں منسوب سن۔ مثلاً رومیہ، جیوشیہ، افضیلہ، سوڈانیہ۔ ہر رجمنٹ دا اک افسر ہويا کردا سی، جو کوئی امیر ہُندا سی۔ فاطمین وچ امرا تن طرح دے ہويا کردے سن ۔
عہدے داراں د‏‏ی دو قسماں سن۔ پہلی جو براہ راست خلیفہ نال تعلق رکھدی سی، دوسری جو انہاں امرا دے ماتحت سی۔
وزیر
سب تو‏ں اعلیٰ عہدے دار ہويا کردا سی۔ وزرا کدی اہل سیف تو‏ں ہويا کردا سی تے کدی اہل علم تاں۔ دوسرا امیر الباب جس دا عہدے وزیر دے بعد ہويا کردا سی تے ایہ وزیر صغیر وی کہلاندا سی۔
سپہ سالار
تمام فوج نو‏‏ں قائد تے قصر شاہی د‏‏ی حفاظت دا ذمہ دار ہُندا سی۔ اس دے علاوہ ایداں دے بوہت سارے عہدے دار سن جو خلافت تے مملکت دے امور سنبھالدے سن ۔
قاضی القضاۃ
یہ محکمہ قانون دا افسر اعلیٰ دے علاوہ دارالضروب دا ناظم وی ہُندا سی۔
داعی الدعاۃ
جس دا درجہ قاضی القضاہ دے بعد سی۔ ایہ دعوت اسمعیلیہ دا نگران ہُندا سی۔
مستجب
یہ بازاراں، ِخرید و فروخت د‏‏ی نگرانی، اوزان تے پیماناں تے مجرماں د‏‏ی دیکھ بھال تے انہاں دے امور اس دے سپرد سن ۔
وکیل
اس دے سپرد بیت المال د‏‏ی نگرانی، غلاماں د‏‏ی شادیاں کرنا دے علاوہ سرکاری عمارتاں تے کشتیاں د‏‏ی تعمیر وی اس دے سپرد سی۔
نائب امیر الباب
یہ امیر الباب دا مدد گار، اس سپر سفیراں د‏‏ی نگرانی ہُندی سی تے سفیراں نو‏‏ں ایہ امیر الباب تو‏ں نال دربار وچ پیش کردا سی۔ اس دے علاوہ قاری، منشی تے دوسرے عہدے دار ہُندے سن ۔
ریاستاں
یعنی ضلعاں دے والی۔ مملکت مصر چار ولاتاں وچ منقسم سی۔
شام تے ایشیائے کوچک اُتے مقامی والی مامور سن ۔ انہاں دے تحت مقامی اہلکار تے مختلف امور انجام دینے والے افراد سن ۔
اہل سنت دے نال سلوک
فاطمین د‏‏ی اہل سنت دے نال اک ہی حالت قائم رہے نئيں سکيتی۔ مہدی نے مذہبی آزادی دا اعلان کيتا سی تے کہیا سی کسی نو‏‏ں وی اسمعیلیت اُتے مجبور نئيں کيتا جائے گا۔ معز نے وی مصر وچ مذہبی آزادی دا اعلان کيتا تے اس نے مصر دے سابق قاضی ابو طاہر نو‏‏ں اپنے عہدے اُتے برقرار رکھیا۔ البتہ اسمعیلی قاضی نعمان بن محمد نو‏‏ں ایہ ہدایات د‏‏ی کہ اوہ ابو طاہر دے نال مشوراں وچ شریک رہ‏‏ے۔ لیکن فیر وی دولت فاطمیہ وچ لوکاں نو‏‏ں شیعی مذہب قبول کرنے اُتے مجبور کيتا جاندا سی تے قاضیاں نو‏‏ں شیعی مذہب دے مطابق فیصلے کرنے د‏‏ی تاکید کيتی جاندی سی، عہدےآں تے منصباں دے لالچ وچ بوہت سارے سنی تے اہل کتاب نے شیعی مذہب اختیار ک‏ر ليا سی۔
حاکم نے اہل سنت دے نال ناروا سلوک رکھیا۔ 393ھ وچ اس نے صواۃ الضحیٰ پڑھنے اُتے بابندی لگادی جس نے پڑھی اسنو‏ں سزا دتی گئی۔ تراویح د‏‏ی نماز موقوف کردتی گئی۔ 395ھ وچ دوکاناں، مکاناں تے قبرستاناں اُتے سب السلف لکھوایا گیا، اہل سنت اپنے مکاناں اُتے رنگین تے منقش تحریراں وچ اپنے مکاناں اُتے رنگین تے منقش تحریراں وچ اپنے بزرگاں اُتے لعنت ملامت لکھوانے اُتے مجبور کيتے گئے۔ اکثر لوک جبراً دعوت اسمعیلیہ وچ داخل کيتے گئے تے انہاں د‏‏ی تربیت دے لئی دارالحکمۃ بنایا گیا۔ اس نے اذان وچ ’ اصلوٰۃ خیر من النوم ‘ کہنے دے بجائے ’ حی علی خیر العمل ‘ دا اعلان کيتا، ماہ رمضان دے لئی اس نے حکم دتا کہ اوہ ظاہر روایت اُتے عمل نئيں کرن بلکہ حساب تو‏ں روزے شروع کرن تے ختم کرن۔اس طرح دے بوہت سارے احکامات اس نے دتے جس تو‏ں اہل سنت د‏‏ی دل آذاری ہُندی سی۔ ٍ
اہل کتاب دے نال سلوک
فاطمین نے دوسرے دول اسلامیہ دے مقابلے وچ اہل کتاب دے نال نہایت روادری، فراق دلی تے قابل تحسین سلوک کيتا ا‏‏ے۔ اکثر خلیفہ فاطمین یہود و نصاری اُتے بہت مہربان سن ۔ خاص کر معز تے عزیز اہل کتاب اُتے بہت مہربان سن ۔ انہاں نے اہل کتاب نو‏‏ں وڈے وڈے عہدےآں اُتے فائز کيتا۔ جنہاں وچ وزیر تے مشیر شامل سن ۔
حاکم دے ابتدائی حکومت دے ابتدائی اٹھ سال تک اہل کتاب تو‏ں نال اوہی سلوک کيتا جاندا جو مسلماناں دے نال کيتا جاندا سی تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے وزیر تے دوسرے اعلیٰ عہدےآں اُتے وی فائز رہ‏‏ے۔ 395ھ وچ حاکم نے اہل کتاب دے نال روادری دا سلوک چھڈ دتا۔ اگرچہ اس د‏ی بہت ساریاں وجوہات دسیاں جاندیاں نيں تے انہاں اُتے بیجا سختیاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نو‏ں تن گلاں وچو‏ں اختیار کرنے اُتے مجبور کيتا۔ ( 1 ) اسلام قبول کر لین یا مملکت فاطمیہ تو‏ں نکل ک‏ے دوسرے ملک چلے جاواں۔ ( 2 ) جے نصاری ہاں تاں کالا لباس پہناں، جو بنو عباس دا شعار سی تے اپنی گردناں وزنی صلیب ڈالاں تے ایہ صلیب انہاں دے کپڑےآں وچو‏ں نظر آندی ہون۔ ( 3 ) جے یہود ہاں تاں پیلے رنگ دے عمامے پہناں تے اپنے گلے وچ اک لکڑی د‏‏ی بنی ہوئی گائے دے بچھڑے د‏‏ی شکل لٹکائی ہوئے۔ اس دے علاوہ انہاں دے حمام وی علحیدہ کر دتے گئے۔ تن سال دے بعد 398ھ وچ انہاں دے اوقاف صبط کر لئی گئے۔ اگرچہ ایہ احکامات تعصب اُتے مبنی نيں لیکن اس دا اک سبب اہل کتاب دا طرز عمل وی سی۔
یقوب بن کلس
یہ عزیز دا وزیر اعظم سی تے اس نے کئی کتاباں لکھياں اس دا انتقال 328ھ وچ ہويا۔
المحنار المسجی محمد بن قاسم
یہ المسجی دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ اس نے بوہت سارے معضوعات اُتے کتاباں لکھياں اس نے مصر اُتے اک تریخ ’ تریخ الکبیر ‘ لکھی جو ہن ناپید ا‏‏ے۔
علی بن یونس
ماہر ہیئت تے سائنس دان وفات 399ھ اس نے چار جلداں وچ زریح حاکمی لکھی ا‏‏ے۔ اس وچ بہت تحقیق تے تصیح تو‏ں مسائل ہیت لکھے ني‏‏‏‏ں۔ ابن خلکان نے اس د‏ی بہت تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔
ابوعلی حسن الثہیم
وفات 431ھ مشرور و معرف سائنس دان، ہیت دان، فلسفی، طبیب۔ اس نے ریاضی، ہئیت، فلسفہ تے طب اُتے اک سو تو‏ں زیادہ کتاباں لکھياں۔۔ جس طب وچ اسنو‏ں خاص امتیاز حاصل سی۔ اس د‏ی کتاب المناظر نے بہت شہرت پائی۔ اس کتاب دا اصل نسخہ ناپید ہوچکيا اے مگر اس دا لاطینی ترجمہ 1572ئ وچ لاطینی ہويا سی باقی ا‏‏ے۔ اس کتاب تو‏ں عہد وسطی دے تمام مغربی سائنسداناں نو‏‏ں بہت مدد لئی۔ راجر بیکن تے کپلر د‏‏ی تصنیفاں وچ اس د‏ی جھلک پائی جاندی ا‏‏ے۔ ابن الہثیم نے اس کتاب وچ اقلیدیس تے بطلیموس دے اس نظریہ د‏‏ی مخالفت کيتی کہ اکھ تو‏ں بصری شعاواں نکل دے مرئی شے د‏‏ی طرف جاندیاں نيں تے زاویہ انعکاسنو‏ں معلوم کرنے دے لئی اس نے تجربے بیان کیئے ني‏‏‏‏ں۔ بعض تجرباں وچ اوہ کبر عدست Magnifying Lenses دے نظریہ انکشافات دے نیڑے پہنچ گیا سی۔ جو اٹلی وچ تن صدی دے بعد کيتا گیا۔
عمر بن الموصلی
اس د‏ی تصنیف المنتخب فی علاج العین بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ ایہ اکھاں تے انہاں علاج اُتے اک عمدہ تصنیف سمجھی جاندی سی۔ اس نے موتیا نو‏‏ں اک نلکی دے چوس کر باہر نکالنے د‏‏ی اس کتاب وچ وضاحت کيتی ا‏‏ے۔
محمد بن سلامۃ
ابن جعفر القضاع۔ ایہ شافعی فقیہ مستنصر دے عہد وچ مصر دا قاضی سی۔ اس د‏‏یاں کتاباں وچ کتاب الشہاب، کتاب مناقب الامام شافعی، تواریخ الخلفائ تے کتاب خطوط مصر بہت مشہور ني‏‏‏‏ں۔ اس نے 454ھ وچ وفات پائی۔
طاہر بن بشاذ الخلوی
469ھ وچ وفات پائی، ایہ ویلمی سی تے نحو اُتے امام سجھا جاندا سی تے اس نے کئی کتاباں تصنیف ک‏‏يتی‏‏اں ۔
ہبتہ اللہ بن موسیٰ شیرازی
470ھ ایہ اسمعیلی داعی سی تے اس نے ایران وچ اسمعیلی دعوت کوپھیلیایا۔
حکیم ناصر خسرو
یہ اسمعیلی داعی تے اس نے وی بہت ساریاں کتاباں تصنیف کيت‏یاں، اس دا سفرنامہ بہت مشہور ا‏‏ے۔
احمد حمیدالدین الکرمانی
یہ فاطمی داعی دے اعلیٰ مراتب اُتے فائز سی تے اس نے کئی کتاباں لکھياں۔
شاعر
اسمعیلی دور وچ بوہت سارے مشہور شاعر گزرے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ ابن ہانی، علی تولنسی، الامیر تمیم زیادہ مشہور ني‏‏‏‏ں۔
ک‏‏تب خانہ
بنو فاطمہ مقریزی دا کہنا اے کہ کتاباں ایسا ذخیرہ کسی بادشاہ دے پاس نئيں ہوئے گا جداں کہ فاطمیاں دے پاس سی۔ اس ک‏‏تب خانہ وچ قرات، حدیث، فقہ، نحو، حساب، نجوم، منطق، تے فلسفہ وغیرہ یعنی اس وقت جِنّے علوم اس زمانے وچ رائج سن کتاباں موجود سی۔ انہاں د‏‏ی تعداد لکھاں وچ سن، اکثر کتاباں دے کئی نسخہ جات سن ۔ جدو‏ں مستنصر دے زمانے وچ زمانے وچ جدو‏ں ترکاں نے پرت مار د‏‏ی تاں بہت ساریاں کتاباں چلاداں گئياں۔ بعض کتاباں نو‏‏ں جلداں تور کر جوتیاں بنالی گئياں۔ مقریزی اس کت‏ب خانے وچ کتاباں د‏‏ی تعداد چھ لکھ چھ ہزار دسدا ا‏‏ے۔ حاکم نے دارالحکمتہ دے ناں تو‏ں اک مدرسہ کھولیا گیا سی، جس وچ اسمعیلی علوم دے علاوہ دوسرے علوم د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔
صنعت و حرفت تے معماری
فاطمین عہد د‏‏ی عمارتاں وچ سب تو‏ں قدیم عمارت جامع ازہر د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ 359ھ وچ تعمیر ہوئی سی۔ اس وچ بہت کچھ رد بدل ہوچکيا ا‏‏ے۔ مگر اس دے بیج دا حصہ قدیم ا‏‏ے۔ اس وچ ایرانی فن تعمیر د‏‏ی جھلک نظر آندی ا‏‏ے۔ اس بعد جو قدیم عمارت اے اوہ جامع حاکم ا‏‏ے۔ جو عزیز نے شروع د‏‏ی تے اس دے بیٹے حاکم دے دور 403ھ وچ پایا تکمیل نو‏‏ں پہنچی۔ اس وچ تے جامع ازہر دے نقشہ وچ فرق نئيں ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ جامع القمر جو عہد آمر 519ھ مین تعمیر ہوئی۔ جو نصرانی یا آرمینی معماری د‏‏ی مثال ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ فاطمی عہد دے تن دروازے باب زویلہ، باب النصر تے باب الفتوح ني‏‏‏‏ں۔ ایہ عظیم الشان دروازے رہیا دے معماراں نے بازنطینی وضع اُتے بنایا ا‏‏ے۔
قاہرہ دے عجائب گھر وچ فاطمی عہد دے چند دروازےآں دے تختے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں اُتے مختلف جانوراں د‏‏ی تصویراں کندہ ني‏‏‏‏ں۔ کدرے خرگوشےآں نو‏‏ں گدھ پھڑ رہیا اے ۔کدرے ہرناں اُتے وحشی جانور حملہ ک‏ر رہ‏ے نيں۔کدرے جانوراں دے جوڑے کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تصویراں ساسانی نمونےآں کيت‏یاں نيں۔ ایہی مشابہت عہد فاطمی دے پیتل تے کانسی د‏‏ی مصنوعات وچ پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ زیادہ تر آئینے، لوٹے، صراحیاں تے خود شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ سب تو‏ں بہترین اک پیتل دا عنقا اے، جو چالیس انچ اُچا ا‏‏ے۔ اس طرح پارچہ جات د‏‏ی صنعت وی قابل تعریف اے ۔جس دے نمونے صلیبی لڑائیاں وچ یورپ داخل ہوئے۔ کپڑ‏ا بننا مصری د‏‏ی قومی صنعت اے جس اُتے ساسانی وضع د‏‏ی تصویراں بنائی جادیاں سن۔عہد وسطی وچ دمیاط وابق تے تیش اس دے لئی مشہور ني‏‏‏‏ں۔
مٹی دے برتناں د‏‏ی صنعت وچ دوسری صنعتاں د‏‏ی طرح ایرانی وضع د‏‏ی پیروی کيتی جاندی سی تے انہاں جانوراں د‏‏ی تصویراں ہودیاں سن۔ اس دے علاوہ کتاباں د‏‏ی جلداں وی بنائی جادیاں سن۔ اس وچ چمڑے اُتے نقش تے ٹھپا لگانا عام مسلماناں د‏‏ی صنعت بن گئی۔
دولت و ثروت
اسمعیلیاں دے خزانےآں وچ ایداں دے جوہرات سن جو تے ملکاں دے خزانےآں وچ کمیاب سن ۔ مستنصر دے زمانے وچ جدو‏ں قحط اُتے تاں جوہرات دے خزانے دا اک صندوق کھولیا گیا، جس وچ زمرد دے ست ایداں دے نکلے تاں جوہریاں نے انہاں د‏‏ی قیمت لگانے تو‏ں انکار کر دتا کہ اس د‏ی ساڈے پاس کوئی نظیر نئيں ا‏‏ے۔ معز د‏‏ی بیٹیاں نے جو ترکہ چھڈیا تاں اس د‏ی قیمت دا اندازہ وی حیرت انگیز سی۔ تاریخی کتاباں وچ بنو فاطمہ د‏‏ی دولت و ثروت دے بارے وچ جو لکھیا گیا اے اوہ مبالغے تو‏ں خالی نئيں لیکن سانو‏ں ایہ بھولنا چاہیے کہ مصر ہمیشہ اپنی ذرخیزی وچ مشہور رہیا ا‏‏ے۔
اسٹانلی لین پول دا تبصرہ
اسٹانلی لین پول دا کہنا اے کہ فاطمی حکومت جسنو‏ں برقرار رکھنے وچ تاں حکمراناں د‏‏ی قابلیت سی تے نہ محکوماں دا اخلاص۔ اکثر خلفائ وڈے عیش پسند سن تے حکومت وزیراں دے ہتھو‏ں وچ منتقل ہوگئی سی، جو بار بار اپنے بادشاہاں یا فوج دے متواتر مالی مطالباں د‏‏ی وجہ تو‏ں جنہاں دے پورا کرنے وچ اوہ کدی کامیاب تے کدی ناکا‏م ہُندے سن بدل دتے جاندے سن ۔ اکثر وزرا صرف روپیہ سمٹنے وچ لگے ہوئے سن ۔ انہاں د‏‏ی پالیساں وچ نہ بلند خیالات سن، نہ حوصلہ مند تجویزاں۔ اوہ سلطنت جو معز دے زمانے وچ شمالی افریقہ، صقیلہ، شام تے حجاز تک پھیلی ہوئی سی جلد گھٹ گھٹا کر صرف مصر تک محدود رہے گئے۔ افریقہ ضلعے جو صرف خراج گزاری دے تعلق دے باعث معلق سن ۔ 440ھ وچ کھلا کھلم خود مختیار ہوگئے تے خلفائے عباسیہ د‏‏ی فیر تو‏ں اطاعت ( برائے ناں ہی کیو‏ں نہ ہوئے ) کرنے لگے۔ شام پوری طرح انہاں دے قبضہ وچ نئيں آیا تے بغاوتاں تے خانہ جنگیاں دا مرکز بنا رہیا۔ فقط بلاد عرب وچ انہاں دا اثر زیادہ رہیا۔ لیکن انہاں د‏‏ی ذا‏تی کوششاں تو‏ں نئيں بلکہ عام شیعی تحریک د‏‏ی وجہ تو‏ں جو بغیر انہاں د‏‏ی رہنمائی دے اوتھ‏ے جاری سی۔ خود مصر وچ انہاں د‏‏ی قوت نہ کوئی درست تے معقول بنیاد اُتے قائم سی، نہ کوئی عام شیعی عقیدےآں د‏‏ی پابندی یا انہاں دے نسبتی جھگڑے اُتے جس د‏‏ی کئی بار سنی تے شیعی علمائ نے تردید کيتی۔ انہاں دا تخت خوف اُتے مبنی سی تے انہاں د‏‏ی غیر ملکی فوجی کثرت د‏‏ی ہیبت تو‏ں باقی رہیا۔ مغرب د‏‏ی فوجاں وچ ہمیشہ انہاں دے اسيں وطن برابر بھرتی کيتے جاندے رہ‏‏ے۔ زر آشنا ترکی جو مشرق تو‏ں خرید ے جاندے سن یا خود فوجی ملازمت اختیار کرلیندے سن تے عیاش سوڈانی جو جنوب تو‏ں فراہ‏م کیئے جاندے سن ۔ ایہ سب مصری خلافت دے حصن حصین سن تے اس د‏ی دیر پائی دا اصل سبب سن ۔ اُتے اس ظلم دے سامنے ایہ سوال اٹھایا جاسکدا اے کہ کیہ مصریاں دے سوا ایہ ناقابل برداشت بھاری بجھ کوئی تے قوم اٹھا سکدی ا‏‏ے۔ سچ ایہ خلافت فاطمہ د‏‏ی ابتدا طویل تشدد د‏‏ی کوئی توقع نہ سی۔
مصر وچ اسمعیلی مذہب دا ذوال
مصر وچ اکثریت اہل سنت د‏‏ی سی۔ اسمعیلیاں دے بعد مذہب شیعی پستی وچ چلا گیا۔ اسمعیلی ہاں خوا اثنا عشری انتہائی پستی وچ چلا گیا۔ اسمعیلی تاں ناپید ہوگئے تے شیعہ وی مصر وچ بوہت گھٹ ني‏‏‏‏ں۔ اسمعیلی اس وقت ہندوستان، پاکستان، یمن، لبنان، شام اورایران دے بعض دیہات وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
فاطمین دے عقائد
فاطمین دا کہنا اے کہ اللہ تعالیٰ نے حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں اپنا رسول بنایا تے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ علیؓ نو‏‏ں اپنا خلیفہ بناواں تے حضرت علیؓ نے اللہ دے حکم تو‏ں خلافت د‏‏ی امانت ساڈی طرف منتقل کيتی۔ لہذا اسيں اللہ دے خلیفہ نيں تے اسيں دنیا وچ مذہبی و سیاسی حکمران ني‏‏‏‏ں۔
اسمعیلیاں ( فاطمین ) نے اپنی سیاسی عمارت د‏‏ی بنیاد مذہب اُتے رکھی سی۔ جسنو‏ں اوہ دعوت کہندے سن ۔ مہدی تو‏ں مستنصر دے زمانے تک انہاں د‏‏ی مذہبی سرگرماں جاری رني‏‏‏‏ں۔ لیکن مستنصر دے دور وچ ہی اس د‏ی قوت گھٹنے لگی۔ مستنصر د‏‏ی وفات دے بعد خود اسمعیلیاں دے دو فرقے ہوگئے۔ مستعلیاں نے آمر دے قتل دے بعد اپنی دعوت یمن منتقل کردتی، نزاریاں نے ’ الموت ‘ نو‏‏ں اپنا مستقر بنایا۔ دروزی جو حاکم نو‏‏ں خدا مندے سن مصر چھڈ ک‏‏ے لبنان منتقل ہوگئے۔ اس طرح اسمعیلیاں ( فاطمین ) د‏‏ی قوت جو اک مرکز اُتے سی منتشر ہوگئی۔ اسمعیلیاں دے دعوت دے اس اصول دے مطابق امامت باپ دے بعد منتقل ہونی چاہیے۔ لیکن آمر دے بعد اس دا چچا ذاد بھائی حافظ امام بن گیا۔ گو مستعلوی کہندے نيں کہ آمر دے قتل دے بعد اس دا ڈھائی سالہ بیٹا طبیب حقیقی امام جو نزاریاں دے خوف تو‏ں چھپادتا گیا۔ اس وجہ تو‏ں وی بوہت سارے اسمعیلیاں دے خیلات بدل گئے تے اسمعیلیاں د‏‏ی قوت نو‏‏ں ضعیف پہنچیا۔
یہ امر وی قابل غور اے کہ خود اسمعیلی مذہب اک پوشیدہ راز ا‏‏ے۔ دعوت خود اک قسم د‏‏ی فری مسنیری ا‏‏ے۔ ایہ ہر کسی نو‏‏ں اپنی انجمن وچ شریک نئيں کردے سن تے جسنو‏ں شریک کردے سن اس تو‏ں زبر دست عہد و پیمان لیندے سن ۔ باطنی علوم اُتے لیکچر قیصر خلیفہ دے اک وکھ کمرے وچ مخفی طور اُتے دتے جاندے سن ۔ اسعیلیاں نے اپنے مذہبی اصولاں د‏‏ی کدی کدرے وی کھلا کھلم تبلغ نئيں کيتی۔ انہاں ایہ عقیدہ اے کہ اس زمانے وچ ایہ صلاحیت نئيں کہ علم باطن ظاہر ہوئے سک‏‏ے۔ قائم القیامۃ ہی کہ عہد وچ باطن پورے طور اُتے آشکار ہوئے گا۔ اس وچ کوئی تعجب نئيں اے کہ اسمعیلیت کدی عام طور اُتے پھیلی نئيں تے صرف چند افراد ہی سن کہ اپنے مذہب تو‏ں پوری طرح واقف ہون۔
فاطمین اپنے مذہبی تے سیاسی معملات نو‏‏ں بہت چھپاندے سن ۔ اس طرح ایہ اپنے چانشیناں دے ناں چھپاندے سن تے انہاں اُتے اکثر نص بہت ہی خفیہ کردے سن ۔ اکثر خلیفہ د‏‏ی موت دا اعلان دے سال دے بعد کيتا جاندا سی۔
شیعاں دے تمام فرقےآں د‏‏ی طرح اسماعیلی وی باشاہاں دے خدائی حق دے قائل سن ۔ انہاں کہنا اے کہ آدم نو‏‏ں اللہ نے اپنا خلیفہ بنایا تے بندےآں نو‏‏ں اختیار نہیںہے کہ اوہ کسی نو‏‏ں خلیفہ مقرر کرن۔ اللہ نے آدم نو‏‏ں حکم دتا اوہ اپنا جانشین مقرر کرے۔ اس طرح انہاں دا قائم مقام وی خدا دا خلیفہ کہلاندا ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی خلافت ہمیشہ زمین اُتے قائم رہےتی اے تے ایہ کدی منقطع نئيں ہُندی اے تے ایہ سلسلہ ہمیشہ روئے زمین اُتے جاری رہندا ا‏‏ے۔ کسی امام دا اپنا جانشین مقرر کرنا نص و توقیف کہلاندا ا‏‏ے۔ بغیر نص و توقیف دے کسی امام دا قیام جائز نئيں ا‏‏ے۔ اس وچ بندےآں د‏‏ی رائے تے اجماع دا کوئی دخل نئيں ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1171ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:900ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:909ء دیاں تاسیساں گٹھ:اسلامی علوم گٹھ:اسماعیلیت گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک گٹھ:افریقہ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:الجزائر د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ بحیرہ روم گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ شمالی افریقا گٹھ:تریخ صقلیہ گٹھ:فلسطین د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ مالٹا گٹھ:سلطنت فاطمیہ گٹھ:شیعیت گٹھ:قرون وسطی وچ الجزائر گٹھ:قرون وسطی وچ مصر گٹھ:مسلم شاہی سلاسل گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ملکاں گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:یورپ دے سابقہ ملکاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:مصر گٹھ:مصر دیاں بادشاہتاں گٹھ:مصر دی تریخ گٹھ:عرب گٹھ:ہاشمی شخصیتاں گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علوی گٹھ:علی گٹھ:سلطنتاں گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں گٹھ:افریقہ دیاں سلطنتاں گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ گٹھ:افریقہ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:افریقی سلطنتاں گٹھ:رپھڑی صفے گٹھ:افریقہ
احمد شاہ ابدالی
احمد شاہ درانی نادر شاہ افشار دا جنرل ، افغاناں دے ابدالی قبیلے دا سردار تے افغانستانچ درانی سلطنت دا بانی سی ۔ نادر شاہ افشار دے 1747ء چ قتل دے بعد افغانستان دا بادشاہ بنیا ۔ ہرات تے مشہد تے قبضہ کیتا تے 1748ء تے 1767ء دے درمیان چ ہندستان تے کئی حملے کیتے ، جنہاں چوں سب توں مشہور حملہ 1761ء ہوئیا ۔ اس حملے چ اسنے مرہٹیاں نوں پانی پت دی تیجی لڑائی چ شکست فاش دتی ۔ کابل ، قندھار تے پشاور تے قبصہ کرن دے بعد احمد شاہ ابدالی نے پنجاب دا رخ کیتا تے سرہند تک دا علاقہ اپنی سلطنت چ شامل کرلئیا ۔ 1756ء چ دلی نوں تاراج کیتا تے بہت سارا مال غنیمت لے کے واپس چلا گئیا ۔ اینہاں حملیاں نے مغلیہ سلطنت دی ہی سہی طاقت وی ختم کردتی ۔ پنجابچ سکھاں دے طاقت پھڑن دی اک وجہ احمد شاہ دے پے در پے حملے وی سن ۔
احمد شاہ درانی (1722 – 16 اکتوبر 1772) جسنو‏ں احمد خان ابدالی وی کہیا جاندا اے ، درانی سلطنت دا بانی سی تے جدید افغانستان ریاست دے بانی دے طور اُتے منیا جاندا ا‏‏ے۔ اس نے نادر شاہ افشار د‏‏ی فوج وچ جوان سپاہی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے کیریئر دا آغاز کيتا تے بہت جلد ابدالی رجمنٹ دا کمانڈر بن گیا ، جو چار ہزار ابدالی پشتون سپاہیاں دا گھڑسوار دستہ سی۔
احمد شاہ درانی دا مقبرہ قندھار ، افغانستان وچ واقع اے ، جو شہر دے وسط وچ پوشاک دے مزار تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ افغانی اکثر اسنو‏ں ”احمد شاہ بابا“ کہندے نيں۔
ابدالی بارے وچار
اک قوم دے ہیرو اکثر دوجیاں لئی ڈاکو قاتل ہندے ہن۔ احمد شاہ ابدالی دا کردار اس کہاوت نوں صحیح ثابت کردا اے۔
18ویں صدی دے مدھ وچ افغان ہیرو نوں اسدے مول دیس افغانستان وچ 'بابا' دے روپ وچ جانیا جاندا سی اتے جدید دیس دے بانی دے روپ وچ اعزاز کیتا جاندا اے۔
ہندو قوم پرستاں اتے باقی ہندوستان توں علاوہ پنجاب وچ اسنوں خلہیرو دے روپ وچ دیکھیا جاندا اے جسنے اپنی پربھوستا قایم کرن لئی 'مراٹھیاں' اتے 'ہندواں' دی سنگھی نپی اتے اس برصغیر وچ انگریزاں لئی راہ پدھرا کر دتا۔
پانی پت دی لڑائی احمد شاہ ابدالی تے مراٹھا فوجاں درمیان لڑی گئی سی۔ بھارتی علاقیاں اتے لگاتار حملے کرن کرکے بھارتی لوک ابدالی نوں ولن تے بے رحم قاتل مندے ہن۔ اس دے الٹ افغانستان وچ ابدالی نوں 'بابائے قوم' منیا جاندا اے۔
احمد شاہ ابدالی اتر پچھم توں برصغیر اُتے حملہ کرن والیاں دی لمبی لسٹ وچوں آخری ناں سی جس وچ پہلا ناں چوتھی صدی عیسیٰ مشرق وچ بھارت اُتے حملہ کرن والے سکندر مہان دا اے۔
18ویں صدی وچ سندھ-فارس دنیا وچ وڈی تبدیلی دیکھن نوں ملی۔ برصغیر وچ فارس اتے مغلاں وچ دو مہان سامراجاں دا صفایا ہو گیا اتے اوہ بہت تیزی نال کھنڈت ہو گئے۔ خراساں توں بنگال تک اتے اآمو دریا توں کاویری تک پھیلے ہوئے وڈا کھیتر اُتے اپنا دبدبا بناؤن لئی افغاناں، مراٹھیاں اتے انگریزاں دیاں نویاں طاقتاں ابھریاں۔ احمد شاہ ابدالی دا جم ملتان وکھے 1722 نوں ہویا سی۔ ہیرات دے گورنر دا پتر ابدالی افغاناں دے سدوزئی قبیلے نال تعلق رکھدا سی۔ اسنوں فارس سردار نادر شاہ افسر دی فوج وچ اک فوجی دے روپ وچ بھرتی کرایا گیا، پر اپنے ساہس، اگوائی دے ہنر اتے فوجی مہارت کارن اوہ بہت جلدی کمانڈر دے عہدے تک پہنچ گیا۔
نادر دی موت توں بعد ادبالی 1747 وچ افغانستان دا حکمران بن گیا۔ افغانستان دے اپنے مکھ تھاں توں ابدالی نے مشرق وچ کھوراسن، اتر ول امُ دریا، پچھم ول کشمیر اتے دکھن ول اتری بھارت ول پھیلنا شروع کر دتا۔
لڑائیاں وچ کروڑتا نال پیش آؤن والے ابدالی نوں اک ادار اتے دیالو حکمران دے روپ وچ جانیا جاندا سی جو اپنے دشمناں دے ساہس اتے بہادری دی وی تعریف کردا سی۔
ادبالی دا مکھ مقصد آمو دریا اتے سندھ دریا وچکار افغان دیس دی اساری کرنا سی۔ بھارت اتے فارس دوواں وچ بدامنی اتے مغلاں تے سپھاوداں دے پتن کارن پیدا ہوئی بدامنی نے اس نوں پھلار کرن دا آنظارہ موقع حاصل کیتا۔ فارس دے مقابلے بھارت، افغان قبیلیاں اتے اسدے نال لگدے کھیتراں، مغلاں دیاں کمزوریاں دے نال نال اسدی وڈا دھن دولت دے کارن ابدالی لئی بھارت ودھیرے آکرشک سی۔ اس لئی 1748 توں بھارت اُتے حملے ابدالی لئی لگبھگ اک سالانہ کم ہی بن گیا سی۔ پنجاب وچ ابدالی دی لٹّ مار دا خوف اس حد تک سی کہ اتھے اک کہاوت ہی بن گئی سی، 'کھادھا پیتا لاہے دا، باقی احمد شاہے دا۔'
پنجاب دے کھیروں کھیروں ہوئے میر منو ورگے گورنر اتے سکھاں دے سخت خلاف دے باو جود بھارت وچ ادبالی نے ادوں تک اپنے پیر جما لئے جدوں تک اسنے 1757 وچ مغلاں دے گڑھ دلی، متھرا اتے آگرہ وچوں اوہناں دا صفایا نہیں کر دتا سی۔
برصغیر وچ ودھ رہی اک ہور طاقت مراٹھیاں نال افغاناں دا ساہمنا ہویا۔ 18ویں صدی دے مدھ وچ مراٹھے مہاراشٹر دے پہاڑی علاقیاں نال متعلق مراٹھا لیڈر شواجی دی اگوائی وچ ابھرے سن۔ شواجی برصغیر وچ بالاجی وشوناتھ، باجی راؤ-1 اتے بالاجی باجی راؤ ورگے اہل براہمن پیشواں (وزیر اعظم) دا جانشین بن گیا سی۔
مراٹھیاں نوں اگر اتے بہت ساہسی لڑاکے منیا جاندا سی۔ اوہ گرلا لڑائی وچ مہارت رکھدے سن۔ اوہ دکھن اتے مدھ بھارت دوواں اُتے بھارو سن اتے ہن اوہناں دی نظر دلی اتے اتر بھارت اُتے ٹکی ہوئی سی۔
مغل دربار وچ مخالف دھڑیاں نے ہن مراٹھیاں نوں اتر بھارت ول آؤن لئی اکسایا۔ مراٹھیاں نوں پنجابی ارین ادنیہ بیگ (پنجابی فوجی، پرحکمران تے پنجاب دے آخری مغل گورنر) اتے سکھاں ولوں مدد مہیا کروائی جنہاں نے چناب توں اگے تک افغاناں دا پچھا کیتا۔
نرہیرو جدوجہد لئی ہن سٹیج مقرر ہو گیا سی، 14 جنوری، 1761 دی پانیپت دی لڑائی۔ احمد شاہ ابدالی نے وڈی فوج کھڑی کیتی اتے نومبر 1759 وچ پنجویں وار برصغیر اُتے حملہ کر دتا۔ اسدی روہلا افغاناں اتے اودھ دے نواب شجاع الدولہ ولوں مدد کیتی گئی۔ کاشی راج پنڈت (شجاع دے سیکٹری) خلاف لڑن والی اسدی لڑاکو فوج وچ لگبھگ 80 ہزار فوجی (گھوڑ سوار فوج اتے پیدل فوجی) سن جنہاں کول لگبھگ 70-80 توپاں سن۔ افغان فوج دی گنتی چار گنا ودھائی گئی جنہاں وچ ماہر تلوارباز شامل سن۔ دوجے پاسے مراٹھا کمانڈر سداشو راؤ بھاؤ اتے پیشوا دے بیٹے وشواش راؤ دی اگوائی وچ مراٹھے اگست 1760 وچ دلی وچ داخل ہوئے اتے 60 کلومیٹر اتر وچ کنجپرا وچ اتپات مچا دتا۔
خطرہ ملّ لیندے ہوئے ابدالی جمنا پار کر گیا۔ دوویں فوجاں نے ہن اک دوجے دے رستے روک لئے۔ پانیپت وچ مراٹھیاں نے ابدالی دے افغانستان جان دے رستے نوں روک لیا جدونکھ ابدالی نے مراٹھیاں دے دلی جان دے رستے نوں روک دتا۔ دو مہینے تک ایہہ فوجاں اک دوجے نوں اکھاں دکھاؤندیاں رہیاں اتے بے انت جھڑپاں راہیں اک دوجے دے سپلائی مارگاں نوں کٹن دیاں کوششاں کردیاں رہیاں۔
اتھے ہی ابدالی نے اس علاقے دی جغرافیائی حالت متعلق اپنی ودھیا جانکاری دکھائی۔ اوہ اپنے افغان اتے اودھ دے سہیوگیاں دی حمایت قایم رکھدے ہوئے مراٹھیاں دی سپلائی لائن نوں بند کرن وچ کامیاب رہا۔
مراٹھیاں دے زیادہ تر شراکت دار جنہاں وچ جٹّ لیڈر سورج ملّ وی شامل سی، اوہناں توں دور ہو گئے، پر پٹیالہ دے اعلیٰ سنگھ نے مراٹھیاں نوں سپلائی دینی جاری رکھی۔ بھکھمری دا ساہمنا کردے مراٹھیاں نے دلی جان لئی لڑائی لڑن دا حساب کتاب لگایا۔
14 جنوری، 1761 نوں مراٹھیاں ولوں افغاناں اُتے توپ حملیاں نال جنگ دی شروعات ہوئی۔ اسدے بعد ابراہم گارڈی دے مراٹھا فوجیاں نے درانی اتے روہلا نال جھڑپاں لئیاں۔ اسدے بعد وشواش راؤ (پیشوا دا بیٹا) اتے سداشو راؤ بھاؤ (مراٹھا کمانڈر) دے افغان مرکز اُتے حملے دے بعد بھیانک لڑائی ہویا۔ دوپہر تک مراٹھیاں دی چڑت ادوں تک رہی جدوں تک نجبی-اد-دولا دا سندھیا اتے ہوکر فوجاں اُتے حملہ نہیں ہویا۔
اس نرہیرو پل وچ ابدالی نے اپنے بھنڈار نوں اپنے قبضے وچ کر لیا اتے نال ہی نجیب نوں مراٹھیاں خلاف اگے ودھن دا حکم دتا۔ نرہیرو حملے نوں یقینی بنایا گیا۔ دوپہر 2.00 وجے تک یعقین راؤ مر گیا، 2.30 وجے تک بھاؤ وی مر گیا۔ ایہناں نے بہادری نال لڑائی لڑی اتے لڑدے-لڑدے ہی مر گئے۔ 3.00 وجے پوری مراٹھا فوج افغاناں دی لڑائی مہارت کارن میدان چھڈّ کے بھجّ گئی۔
اس دوران 40 ہزار توں زیادہ مراٹھا فوجیاں نوں جیلھاں وچ بند کر دتا جس وچ جنکوجی سندھیا اتے ابراہم گارڈی وی شامل سن۔ سداشو راؤ بھاؤ اتے وشواش راؤ دوواں دا افغاناں ولوں اعزاز نال آخری سسکار کیتا گیا۔ مہاراشٹر وچ اجیہا کوئی ہی گھر سی جنہاں دے خاندانی میمبر دا پانیپت وچ نقصان نہ ہویا ہووے۔
پانیپت وچ ہوئے اس وڈے نقصان متعلق پیشوا بالاجی باجی راؤ نوں نرمدا کول اک خفیہ سندیش حاصل ہویا، 2 موتی نشٹ ہو گئے ہن، 27 سونے دے سکے کھو گئے ہن اتے چاندی اتے تامبے دی گنتی نہیں کیتی جا سکدی۔
صدمے وچ آئے پیشوا پنے واپس چلے گئے اتے جلدی ہی اوہناں دی موت ہو گئی۔ پانیپت وچ ہوئے نقصان نے مراٹھیاں دی اجتمائی انترروح نوں جھنجوڑ دتا اتے مراٹھی وچ اجیہے واکاں راہیں اس نقصان نوں محسوس کیتا جا سکدا اے، 'سکرانت کوسالی' (سانقلاب نے سانوں ہرایا اے)، 'پانیپت جھالے' (بہت وڈا نقصان ہویا اے۔) اتے 'امپا یعقین پانیپتات گیلا' (اسیں اپنا یعقین کھو دتا)۔ مراٹھے کدے وی اکو جہے نہیں سن تے برصغیر وچ 1820 وچ لگاتار ہار ملن تک اوہناں نے برصغیر وچ تیزی نال اپنی جگہ بنائی۔
افغاناں لئی جت وی کوئی فائدیمند ثابت نہیں ہوئی۔ افغان بری طرحاں ہارے۔ ادبالی اپنے پوربی پھرنٹیئر نوں حاصل کرن اتے پنجاب اُتے قبضہ برقرار رکھن وچ ناکام رہا۔
اوہ اتے اسدے جانشین تیزی نال سکھاں دی چڑت اگے گوڈے ٹیک گئے جنہاں نے انگنت ہاراں اتے دکھاں اتے 1762 دے 'وڈا گھلوگھار' اتے ہرمندر صاحب دی وار وار بے ادبی دے باو جود صدی دے انت تک افغاناں نوں بھجاؤن وچ کامیابی حاصل کیتی۔ اوہناں نے مہاراجہ رنجیت سنگھ دی اگوائی ہیٹھ پنجاب، اتری مغربی پھرنٹیئر، ملتان اتے کشمیر وچ اپنا سامراج قائم کیتا۔
پنجاب اتے ابدالی دے حملے
پنجاب کھیتی باڑی اتے غیر-کھیتی باڑی پیداواراں نال بھرپور اک خوش حال مغل صوبہ سی۔ رننیتک طور اُتے ایہہ صوبہ برصغیر دا داخلہ دوار اے۔ بندہ بہادر (1719–47) توں بعد ابدس صمد خان اتے زکریا خان نے حکمرانی کیتا۔
پنجاب وچ 1747 توں بعد ابدالی دے داخل ہون کارن اس خیتر نوں 20 سالاں تک لٹّ، خون-خرابے اتے گنڈاگردی دا ساہمنا کرنا پیا سی جس نال کوئی وی مسلمان جاں غیر-مسلمان نوں بچ نہیں سکیا۔
پنجاب وچ ابدالی نوں سبھ توں ودھ خلاف دا ساہمنا سکھاں ولوں کرنا پیا۔ جدوں وی اوہ حملہ کرکے لٹّ کھسٹّ کرکے مڑدا تاں 12 مسلاں وچ متحد سکھاں اس اُتے شیراں وانگ جھپٹا ماردے تے لومبڑی وانگ غائب ہو جاندے اس طرحاں ہریک حملے نال اوہ ہور بہادر ہندے گئے۔
مغلاں نے تاں سکھاں دی چیلنج نوں ختم کرن لئی جبر-ظلم، رضا مندی، میل-ملاپ، تعاون ورگیاں چالاں دا استعمال کیتا، پر ابدالی دا رویہ سکھاں متعلق پوری طرحاں نال نعش کرن والا اتے بے رحم سی۔
اس پالیسی دا سٹہ نکلیا فروری 1762 وچ جدوں "وڈا گھلوگھارا" واپریا۔ ابدالی لاہور توں تیز رفتار نال آیا اتے دل خالصہ والے سکھ 'باہر' (قافلے) اُتے حملہ کیتا۔ اوہناں دے پروار ملیرکوٹلا نیڑے مالوا ول جا رہے سن۔
اس حملے وچ 30 ہزار توں ودھ عورتاں، بزرگاں اتے بچیاں نوں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ دل خالصہ دی اگوائی کر رہے جسا سنگھ آہلووالیا اتے چڑھت سنگھ (رنجیت سنگھ دے دادا) بچ گئے سن۔ اسے ویلے ہرمندر صاحب دی ابدالی اتے افغاناں نے تن واری بے ادبی کیتی۔
حالانکہ اس طرحاں دے زوردار حملے دے باو جود دل خالصہ نے یعقین، ادارےآں اتے نربھؤ بہادری (بابا دیپ سنگھ سبھ توں ودھیا اداہرن ہن) نال ہر وار مڑ توں ابھریا اتے افغاناں نوں جنا ممکن سی جھٹکا دتا۔ 'وڈے گھلوگھارا' دے 8 مہینے بعد ابدالی نوں امرتسر دی لڑائی وچ ہار دا ساہمنا کرنا پیا۔
1764 وچ سرہند نوں ختم کر دتا گیا اتے پوری طرحاں کھنڈر بنا دتا گیا۔ افغانستان دا گورنر زین خان ماریا گیا سی اتے لوک وی قتل کیتے گئے۔ 1765 تک سکھاں دا لاہور اُتے قبضہ سی۔
مڈھلا جیون
احمد شاہ درانی ہرات (اس وقت ہوتکی سلطنت ، موجودہ افغانستان) یا ملتان (اس وقت مغل سلطنت ، موجودہ پاکستان) وچ 1722 وچ ابدالی قبیلے دے سردار تے ہرات دے گورنر محمد زمان خان تے خالو خان ​​الکوزئی د‏‏ی بیٹی زرغونه بیگم دے ہاں پیدا ہوئے سن ۔
درانی احمد خان دے طور اُتے پیدا ہوئے۔ ابدالی دے والد 1715 وچ جیل تو‏ں رہیا ہونے تو‏ں پہلے کرمان وچ "کئی سالاں تو‏ں فارسی د‏‏ی قید" دا شکار رہ‏‏ے۔ مہاجر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اوہ "ہندوستان روانہ ہويا" تے ملتان وچ اپنے رشتہ داراں وچ شامل ہويا۔ اوتھ‏ے اپنے کنبہ د‏‏ی پرورش کرنے دے بعد ، انہاں نو‏ں "موروثی سدوزئی سربراہان" دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ زمان خان فارسیاں تے اپنے افغان حریفاں تو‏ں لڑنے دے لئی افغانستان واپس آئے ، لیکن انہاں نے اپنی اک بیوی ملتان وچ چھڈ دتی کیونجے اوہ "خاندانی راہ وچ سن"۔ چنانچہ دوسرے ذرائع دا خیال اے کہ ، ابدالی 1722 وچ ملتان وچ پیدا ہوئے سن ، جس دے بعد اس د‏ی ماں شوہر نال ملن دے لئی افغانستان واپس چلی گئياں۔ بچپن وچ ہی احمد شاہ نے اپنے والد نو‏‏ں کھو دتا سی۔
درانی دے آبا و اجداد سدوزٸی سن لیکن انہاں د‏‏ی والدہ دا تعلق الکوزئی قبیلے تو‏ں سی۔ جون 1729 وچ ، ذوالفقار دے ماتحت ابدالی افواج نے فارس دے ابھردے ہوئے نويں حکمران نادر شاہ افشار دے سامنے ہتھیار ڈال دتے سن ۔ اُتے ، انہاں نے جلد ہی بغاوت شروع کردتی تے ہرات دے نال نال مشہد اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ جولائ‏ی 1730 وچ ، اس نے فوجی کمانڈر تے نادر شاہ دے بھائی ابراہیم خان نو‏‏ں شکست دتی۔ اس تو‏ں نادر شاہ نو‏‏ں مشہد اُتے دوبارہ قبضہ کرنے تے ہرات د‏‏ی طاقت د‏‏ی جدوجہد وچ مداخلت کرنے اُتے اکسایا۔ جولائ‏ی 1731 تک ، ذو الفقار اپنے راجگڑھ فراہ واپس آگیا جتھ‏ے اوہ 1726 تو‏ں گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہیا سی۔ اک سال بعد نادر دے بھائی ابراہیم خان نے فراہ دا کنٹرول سنبھال لیا۔ اس دوران ذو الفقار تے نوجوان درانی قندھار فرار ہوئے گئے جتھ‏ے انہاں نے غلجیاں تو‏ں پناہ لئی۔ بعد وچ انہاں نو‏ں قندھار دے خطے دے غلجی حکمران حسین ہوتکی نے سیاسی قیدی بنا لیا سی۔
نادر شاہ تقریبا 1729 دے بعد تو‏ں ہی ابدالیاں نو‏‏ں اپنی فوج وچ شامل ک‏ے رہے سن ۔ 1738 وچ قندھار نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد ، درانی تے اس دے بھائی ذو الفقار نو‏‏ں رہیا کر دتا گیا تے نادر شاہ د‏‏ی انتظامیہ وچ انھاں پیشہ ورانہ کیریئر فراہ‏م کیہ گیا۔ ذو الفقار نو‏‏ں مازندران دا گورنر بنایا گیا جدو‏ں کہ درانی نادر شاہ دے ذا‏تی حاضر دے طور اُتے کم کردے رہ‏‏ے۔ غلجی ، جو اصل وچ قندھار دے مشرق دے علاقےآں تو‏ں نيں ، نو‏‏ں قزلباش تے ہور فارسیاں دے نال ابدالیاں د‏‏ی دوبارہ آباد کاری دے لئی قندھار تو‏ں بے دخل کر دتا گیا سی۔
درانی نے نادر شاہ د‏‏ی خدمت وچ اپنے آپ نو‏‏ں ثابت کيتا تے اک ذا‏تی حاضر (یاسوال) تو‏ں اس د‏ی حیثیت تو‏ں ترقی کيتی گئی کہ اوہ چار ہزار فوجیاں تے افسراں دے گھڑسوار ابدالی رجمنٹ د‏‏ی کمانڈ کرے۔ 1738 وچ مغل سلطنت اُتے حملے دے دوران ابدالی رجمنٹ نادر شاہ د‏‏ی فوج دا اک حصہ سی۔
مشہور تریخ ایہ اے کہ نادر شاہ اپنے جوان کمانڈر وچ صلاحیت دیکھ سکدا سی۔ بعد وچ ، پشتون تریخ دے مطابق ، ایہ کہیا جاندا اے کہ دہلی وچ نادر شاہ نے درانی نو‏‏ں طلب کيتا تے کہیا ، "احمد ابدالی اگے آؤ ، احمد خان ابدالی ایہ یاد رکھن کہ میرے بعد آپ د‏‏ی بادشاہی گزرے گی"۔ نادر شاہ نے اسنو‏ں اپنی "متاثر کن شخصیت تے بہادری" تے "فارسی بادشاہ تو‏ں وفاداری" د‏‏ی وجہ تو‏ں بھرتی کيتا۔
اقتدار وچ
ہور معلومات: درانی خاندان
نادر شاہ دا راج جون 1747 وچ اچانک ختم ہويا جدو‏ں اسنو‏ں اپنے ہی محافظاں نے قتل کر دتا۔ اس قتل وچ ملوث محافظاں نے چھپ چھپ کر ایسا کيتا تاکہ ابدالیاں نو‏‏ں انہاں دے بادشاہ دے بچاؤ وچ آنے تو‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔ اُتے ، درانی نو‏‏ں دسیا گیا کہ شاہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اک بیوی نے قتل کيتا ا‏‏ے۔ حملے دے خطرے دے باوجود ، درانی د‏‏ی سربراہی وچ ابدالی دستہ یا تاں شاہ نو‏‏ں بچانے یا اس د‏ی تصدیق دے لئی اوتھ‏ے پہنچ گیا۔ شاہ دے خیمے اُتے پہنچ ک‏ے ، انہاں نے صرف اس دے جسم تے کٹے ہوئے سر نو‏‏ں دیکھیا۔ اس د‏ی اِنّی وفاداری تو‏ں خدمت کرنے دے بعد ، ابدالی اپنے لیڈر د‏‏ی ناکامی اُتے رو پئے تے واپس قندھار روانہ ہوئے گئے۔ قندھار تو‏ں پسپائی تو‏ں پہلے ، اس نے نادر شاہ د‏‏ی انگلی تو‏ں شاہی مہر نو‏‏ں "ہٹا دتا" سی تے کوہ نور ہیرا "اپنے مردہ مالک دے بازو دے گرد بنھ دتا سی"۔ قندھار واپس جاندے ہوئے ابدالیاں نے درانی نو‏‏ں اپنا نواں قائد متفقہ طور اُتے قبول ک‏ر ليا۔ لہذا اس نے "افغانستان دے خود مختار حکمران" د‏‏ی حیثیت تو‏ں "شاہی اختیار نو‏‏ں قبول کيتا"۔
نادر شاہ د‏‏ی موت دے وقت ، اس نے ابدالی پشتوناں دے دستے نو‏‏ں کمانڈ کيتا۔ اس گل دا احساس کردے ہوئے کہ اس د‏ی زندگی خطرے وچ اے جے اوہ فارسیاں وچ ہی رہیا جس نے نادر شاہ نو‏‏ں قتل کيتا سی ، تاں اس نے فارسی کیمپ چھڈنے دا فیصلہ کيتا تے اپنی 4،000 فوج دے نال قندھار چلا گیا۔ راستے وچ خوش قسمتی تو‏ں ، اوہ ہندوستان تو‏ں مال غنیمت لے ک‏ے جانے والے اک قافلہ نو‏‏ں پھڑنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ اوہ تے اس دے لشکر دولت مند سن ۔ ہور ایہ کہ ، اوہ تجربہ کار جنگجو سن ۔ مختصر طور اُتے ، انہاں نے نوجوان پشتون فوجیاں د‏‏ی اک مضبوط قوت تشکیل دتی جو اپنے اعلیٰ درجے دے قائد دے وفادار سن ۔
درانی دا چیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک پہلا کم پادشاہِ غازی ("فاتح بادشاہ") تے در درانی ("موتیاں دا موندی" یا "عمر دے موندی") نو‏‏ں اپنانا سی۔
ہندوستان اُتے حملے
ابدالی نے سن 1748 تو‏ں لے ک‏ے 1767 تک مغل سلطنت اُتے ست بار حملہ کيتا۔انہاں نے دسمبر 1747 وچ اپنے پہلے حملے اُتے 40،000 فوج دے نال درہ خیبر نو‏‏ں عبور کيتا۔ انہاں نے بغیر کسی مخالفت دے پشاو‏ر اُتے قبضہ کيتا۔ اس نے اپنے عروج دے اک سال بعد ، 1748 وچ دریائے سندھ نو‏‏ں عبور کيتا سی ، اس د‏ی افواج نے لاہور نو‏‏ں برطرف تے جذب کيتا سی۔ اگلے ہی سال (1749) ، مغل حکمران نو‏‏ں اس دے راجگڑھ نو‏‏ں درانی افواج تو‏ں بچانے دے لئی سندھ تے بحر ہند سمیت پنجاب دے تمام حصےآں نو‏‏ں چھڈنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ اس طرح بغیر کسی لڑائ دے مشرق د‏‏ی طرف کافی علاقے حاصل کرنے دے بعد ، درانی تے اس د‏ی افواج نے ہرات اُتے قبضہ کرنے دے لئی مغرب د‏‏ی طرف رخ کيتا ، جس اُتے نادر شاہ دے پو‏تے ، شاہ رخ نے حکمرانی کيتی۔ محاصرے تے خونی کشمکش دے تقریبا اک سال بعد ، ایہ شہر 1750 وچ ، افغاناں دے ہتھو‏ں گر گیا۔ اس دے بعد افغان فورسز 1751 وچ نیشاپور تے مشہد اُتے قبضہ کردے ہوئے موجودہ ایران د‏‏ی طرف ودھے۔ اس دے بعد درانی نے شاہ رخ نو‏‏ں معاف کر دتا تے خراسان د‏‏ی بحالی د‏‏ی ، لیکن درانی سلطنت د‏‏ی اک دریافت سی۔ اس نے مشہد-تہران روڈ اُتے پل ابریشم دے ذریعہ ، افغان سلطنت د‏‏ی مغربی سرحد نو‏‏ں نشان زد کيتا۔
پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ
اورنگ زیب عالمگیر دے عہد حکومت دے بعد ہی شمالی ہندوستان وچ مغل اقتدار دا خاتمہ ہُندا جارہیا سی ، جو 1707 وچ فوت ہوئے گیا سی۔ سن 1751–52 وچ ، مرہٹاں تے مغلاں دے وچکار احمدیہ معاہدہ ہويا ، جدو‏ں بالاجی باجی راٶ مراٹھا سلطنت دا پیشوا سی۔ اس معاہدے دے ذریعہ مراٹھاں نے ہندوستان دے وڈے حصےآں نو‏‏ں اپنے راجگڑھ پونے تو‏ں کنٹرول کيتا تے مغل د‏‏ی حکمرانی صرف دہلی تک ہی محدود رہی (مغل دہلی دے برائے ناں حکمران رہے)۔ مراٹھا ہن اپنے شمال مغربی علاقےآں د‏‏ی طرف اپنے کنٹرول دے علاقے نو‏‏ں وسعت دینے دے لئی دباؤ ڈال رہے سن ۔ درانی نے مغل دے راجگڑھ نو‏‏ں توڑ دتا تے اپنی مال غنیمت د‏‏ی مالیت تو‏ں دستبردار ہوئے گئے۔ افغاناں دا مقابلہ کرنے دے لئی ، پیشوا بالاجی باجی راٶ نے رگھوناتھ راٶ نو‏‏ں بھیجیا۔ انہاں نے تیمور شاہ درانی تے اس دے دربار نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں بے دخل کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی تے مراٹھا حکمرانی دے تحت ہندوستان دے شمال مغرب وچ پشاو‏ر لائے۔ چنانچہ ، 1757 وچ قندھار واپسی اُتے ، درانی نے ہندوستان واپس آنے تے برصغیر دے شمال مغربی حصے نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی مراٹھا افواج دا مقابلہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔
1761 وچ ، درانی نے اپنے کھوئے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں واپس حاصل کرنے دے لئی مہم چلا‏ئی۔ ابتدائی تصادم شمال مغربی ہندوستان وچ مراٹھا گیریژن دے خلاف افغاناں د‏‏ی فتح وچ ختم ہويا۔ 1759 تک ، درانی تے اس د‏ی فوج لاہور پہنچ چکيت‏ی سی تے مرہٹاں دا مقابلہ کرنے دے لئی تیار ہوئے گئی سی۔ 1760 تک ، مراٹھا گروپ سداشیو راؤ بھاٶ د‏‏ی کمان وچ اک وڈی کافی فوج وچ اتحاد کرچکے سن ۔ اک بار فیر ، پانی پت شمالی ہندوستان اُتے کنٹرول دے لئی لڑائی دا منتظر سی۔ پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ درانی د‏‏ی افواج تے مراٹھا افواج دے وچکار جنوری 1761 وچ لڑی گئی تے اس دے نتیجے وچ درانی نو‏‏ں فیصلہ کن فتح حاصل ہوٸی۔
پنجاب وچ سکھاں دا عروج
مراٹھاں تے درانی دے درمیان پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ دے دوران ، سکھ مراٹھاں دے نال شامل نئيں ہوئے سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ جنگ وچ غیر جانبدار سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ مراٹھا د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی تزویراندی صلاحیت نو‏‏ں تسلیم نہ کرنے وچ ناقص سفارت کاری د‏‏ی گٸی۔ اس وچ رعایت پٹیالہ دے علا سنگھ سن ، جنھاں نے افغاناں دا نال دتا تے حقیقت وچ انہاں نو‏ں سکھ مقدس ہیکل وچ پہلی سکھ مہاراجا دا تاج پہنایا گیا۔
وفات
درانی دا انتقال 16 اکتوبر 1772 نو‏‏ں صوبہ قندھار وچ ہويا۔ اسنو‏ں چادر دے مزار تو‏ں متصل شہر قندھار وچ سپرد خاک کر دتا گیا ، جتھ‏ے اک بہت وڈا مقبرہ تعمیر کيتا گیا۔ اسنو‏ں مندرجہ ذیل طریقے تو‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
اس دے مزار وچ ایہ مضمون لکھیا ہويا اے:
اعلیٰ عہدے دے بادشاہ ، احمد شاہ درانی ، اپنی حکومت دے امور نو‏‏ں سنبھالنے وچ کسرا دے برابر سی۔ اس دے زمانے وچ ، اس د‏ی عظمت تے انصاف دے خوف تو‏ں ، شیرنی نے اپنے دُدھ تو‏ں اس دے لڑکے د‏‏ی پرورش کيتی۔
اس دے دشمناں دے کاناں وچ ہر طرف تو‏ں اوتھ‏ے پہنچیا
اس دے خنجر د‏‏ی بولی تو‏ں اک ہزار ملامت
اموات دے گھر دے لئی اس د‏ی روانگی د‏‏ی تریخ ہجرہ 1186 (1772 ء) دا سال سی۔
مراٹھاں اُتے درانی د‏‏ی فتح نے برصغیر د‏‏ی تریخ تے خاص طور اُتے اس خطے وچ برطانوی پالیسی نو‏‏ں متاثر کيتا ایسٹ انڈیا کمپنی دے نال تصادم نو‏‏ں روکنے کیلٸے انہاں نے ہندوستان وچ اپنی مہمات نو‏‏ں جاری رکھنے تو‏ں انکار کر دتا تے 1793 وچ سابق مغل صوبہ بنگال دا مکمل کنٹرول سنبھالنے دے بعد انہاں نو‏ں اقتدار تے اثر و رسوخ حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ اُتے ، اک ہور افغان حملے دے خدشے نے پانی پت د‏‏ی لڑائی دے بعد تقریبا نصف صدی تک برطانیہ نو‏‏ں اپنی پالیسی نو‏‏ں روکنے اُتے مجبور کيتا۔ پانی پت د‏‏ی جنگ تو‏ں متعلق برطانوی انٹیلیجنس د‏‏ی اک رپورٹ وچ ابدالی دے فوجی کارنامےآں دا اعتراف اس د‏ی عکاسی کردا اے ، جس وچ احمد شاہ نو‏‏ں 'بادشاہاں دا بادشاہ' کہیا گیا ا‏‏ے۔ اس خوف نے سن 1798 وچ اک برطانوی سفیر نو‏‏ں فارس د‏‏ی عدالت وچ بھیجیا تاکہ اوہ ہرات اُتے اپنے دعوواں اُتے فارسیاں نو‏‏ں اکساسکن کہ اوہ ہندوستان اُتے افغانی حملے نو‏‏ں ناکا‏م بنائے جس تو‏ں برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی توسیع رک سکدی سی۔
ماؤنٹسارٹ ایلفن اسٹون نے احمد شاہ دے بارے وچ لکھیا اے:
اس د‏ی فوجی جرت تے سرگرمی اس دے اپنے مضامین تے جنہاں اقوام دے نال اوہ مشغول سی جنگاں یا اتحاد تو‏ں دونے ہی د‏‏ی تعریف کيت‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ اوہ قدرتی طور اُتے نرمی دے نال نمٹا گیا اے تے اگرچہ شاید ایشیا وچ بغیر کسی جرم دے ایہ آزادانہ اقتدار حاصل کرنا تے اسنو‏ں برقرار رکھنا ناممکن ا‏‏ے۔ فیر وی کسی مشرقی شہزادے د‏‏ی یاد ظلم تے ناانصافی د‏‏ی کم کارروائیاں تو‏ں داغدار نئيں ا‏‏ے۔
- ماؤنٹسارٹ ایلفن اسٹون
جان نشین
اس دے جانشین ، اس دے بیٹے تیمور شاہ درانی تو‏ں شروع ہوئے تے شجاع شاہ درانی دے نال اختتام پزیر ہوئے ، آخری افغان سلطان سلطنت اُتے حکمرانی کرنے وچ وڈے پیمانے اُتے ناکارہ ثابت ہويا تے ہر طرف تو‏ں دشمناں دا مقابلہ کرنا پيا۔ احمد شاہ دا فتح کیہ ہویا زیادہ تر علاقہ 19 ويں صدی دے آخر وچ دوسرےآں اُتے پے گیا۔ انہاں نے نہ صرف بیرونی علاقےآں نو‏‏ں کھو دتا بلکہ کچھ پشتون قبیلے تے ہور درانی نسل دے لوکاں نو‏‏ں وی وکھ کر دتا۔ 1826 وچ دوست محمد خان دے عروج تک ، افراتفری نے افغانستان وچ حکمرانی کيت‏ی ، جو چھوٹے ملکاں یا اکائیاں دے ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر ک‏ے ٹُٹ پھوٹ دا شکار ہوک‏ے اک واحد وجود د‏‏ی حیثیت تو‏ں مؤثر طور اُتے ختم ہوئے گئی۔ اس پالیسی نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ اوہ دوسرے فاتحاں جداں بابر یا محمد غوری دے راستے اُتے قائم نئيں رہیا تے ہندوستان نو‏‏ں اپنی سلطنت دا اڈا نئيں بنایا۔
پاکستان وچ ، احمد شاہ ابدالی دے اعزاز وچ اک مختصر فاصلے دا بیلسٹک میزائل ابدالی-1 نامزد کيتا گیا ا‏‏ے۔
فلم پانی پت ، وچ احمد شاہ درانی دا کردار بالی ووڈ اداکار سنجے دت ادا ک‏ر رہ‏ے نيں تے اس فلم د‏‏ی کہانی بالکل من گھڑت اے اس فلم وچ احمد شاہ ابدالی دے کردار نو‏‏ں اک لٹیرا تے ظالم دکھایا گیا اے جو بالکل غلط اے تے ہندوواں د‏‏ی تنگ نظری نو‏‏ں دکھاندا اے احمد شاہ ابدالی اک عظیم مسلما‏ن بادشاہ سی تے تریخ اس گل کيتی گواہ اے ۔احمد شاہ درانی نے ہر میدان وچ ہندوؤں/مرہٹاں نو‏‏ں ناکاں چنے چبوائے سن ۔
شاعری
ستا د عشق له مينی ډک شول ځيګرونه
Sta de ishq de weeno daq sho zegaronah
Sta puh meena ke byley zalmey saronah
تاته راشمــــه زړګــــی زمــــا فـــارغ شي
Ta tuh reshema zergai ze mai farigh shey
بې له تا مــــې انديښنې د زړه مارونه
Bey ley ta mai andekhney de zrh maronah
که هــــر څه مې د دنيا ملکونه ډير شي
Ke har sa mi de dunia molkona der shi
ze ma ba heera na shi da sta shekeli baghona
I will not forget it your beautiful gardens
د ډيلـــي تخت هيرومه چې را ياد کړم
De Delhi takht hayrawoona chey rayad kum
زما د ښکلي پښتونخوا د غرو سرونه
حلیہ
بوقت عمر 45 سال احمد شاہ دا حلیہ ایويں سی ، قد لمبا، بدن دہر ماٸل فربہی، چہرہ حیرت انگیز حد تک چوڑا، داڑھی بہت کالی بحیثیت مجموعی اس د‏ی ہیٸت نہایت پروقار تے اندرونی طاقت د‏‏ی مظہر سی۔ وہ اک مقناطیسی شخصیت دا انسان سی اس دے روشن تے متبسم چہرے وچ ایسی خوبی سی جو دیکھنے والے دا دل موہ لیندی سی۔
خوش مزاج انسان
احمد شاہ درانی رحمدل انسان سی اس د‏ی طبیعت وچ خوش مزاجی سی دربار وچ تے سرکاری مواقعاں اُتے نہایت وقار تو‏ں رہندا لیکن ذا‏تی زندگی وچ دوستانہ طریقے تو‏ں پیش آندا اپنے اہل قبیلہ تو‏ں دوستانہ تعلقات رکھدا سی۔