cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اموی سلطنت دی تریخ
موسیٰ بن حازم
اس ہنگامے تو‏ں فارغ ہوئے صرف چند ہی روز گذرے سن کہ یزید بن مہلب خراسان د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول ہوک‏ے کوفہ  تو‏ں روانہ ہويا تے اس د‏ی جگہ مفضل بن مہلب اس دا بھائی خراسان  دا گورنر مقرر ہويا، مفضل نے خراسان  د‏‏ی حکومت اپنے ہتھ وچ لیندے ہی عثمان بن مسعود نوں اک لشکر دے کرموسیٰ بن عبداللہ بن حازم   اُتے حملہ کرنے دے لئی مرو تو‏ں روانہ کيتا تے اپنے بھائی مدرک بن مہلب نوں جوبلخ وچ سی لکھیا کہ تسيں وی اپنی جمعیت لے کرترمذ   اُتے حملہ کرنے دے لئی روانہ ہوجاؤ اس دے علاوہ رتبیل تے ترخون ترکی بادشاہاں نو‏‏ں لکھیا کہ تسيں وی اپنی اپنی فوجاں لے کرعثمان بن مسعود د‏‏ی امداد دے لئی پہنچو، ایہ ترک سردار پہلے ہی تو‏ں موسیٰ بن عبداللہ   اُتے خارکھائے بیٹھے سن تے بار بار اس دے ہتھ تو‏ں شکستاں کھاچکے سن، فوراً اپنی اپنی فوجاں لے کرترمذ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے، اس طرح موسیٰ بن عبداللہ دے علاقے وچ چار طرف تو‏ں دشمن فوجاں داخل ہوئیاں تے موسیٰ بن عبداللہ بن حازم نے مجبور ہوک‏ے قلعہ ترمذ وچ محصور ہوک‏ے مقابلہ کرنا شروع کيتا، انہاں افواج کثیر دا محاصرہ دومہینے تک مسلسل جاری رہیا تے کوئی  امید فتح د‏‏ی نظر نہ آئی، آخر موسیٰ بن عبداللہ نے اپنے ہمراہیاں تو‏ں کہیا کہ ہن زیادہ صبر نئيں ہوسکدا، مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ اسيں دفعۃً دشمناں   اُتے جاپڑاں، سب نے اس تجویز نوں منظور کيتا۔
موسیٰ نے اپنے بھتیجے نصر بن سلیمان نوں شہر وقلعہ ترمذ وچ اپنا قائم مقام بناکےوصیت کيتی کہ اگرماں لڑائی وچ ماریا جاواں توشہروقلعہ عثمان بن مسعود دے سپرد  نہ کرنا؛ بلکہ مدرک بن مہلب دے حوالے کرنا، موسیٰ نے اپنے ہمراہیاں وچو‏ں اک تہائی آدمیاں نوں عثمان بن مسعود دے مقابلہ دے لئی مامور کرکے حکم دتا کہ تسيں اوّل حملہ نہ کرنا؛ بلکہ عثمان حملہ کرے تواس دے جواب وچ حملہ آور ہونا تے دوتہائی آدمیاں نوں خود لےک‏ے رتبیل وطرخون د‏‏ی طرف حملہ آور ہويا، ایہ موسیٰ دے مقابلے د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے بھاگے تے  موسیٰ دور تک اُنہاں دے تعاقب وچ نکل گیا، جدو‏ں موسیٰ واپس لُٹیا تواہلِ صنور تے دوسرے ترک قلعہ ترمذ دے درمیان حائل ہوگئے، لڑائی ہونے لگی، موسیٰ نوں ہرچہار طرف تو‏ں ترکاں نے گھیر لیا، عثمان بن مسعود وی ايس‏ے طرف متوجہ ہوگیا، اوّل موسیٰ دا گھوڑا ماریا گیا؛ پھراس دے بعد موسیٰ وی دادِ شجاعت دیندا ہويا مقتول ہويا، اس طرح پندرہ سال تک ترمذ وچ خود مختارانہ حکومت کرنے دے بعد سنہ۸۵ھ وچ موسیٰ بن عبداللہ بن حازم جوقبیلہ قیس نال تعلق رکھدا سی، اس جہان تو‏ں رخصت ہويا، مفضل نے قتلِ موسیٰ د‏‏ی بشارت حجاج نوں لکھی؛ لیکن اوہ کچھ خوش نئيں ہويا، نضربن سلیمان نے ترمذ مدرک دے سپرد  کيتا تے مدرک نے عثمان دے سپرد  کيتا۔
سکہ اسلامیہ د‏‏ی ابتدا
شاہ روم نے عبدالملک نوں لکھیا کہ تسيں اپنے خطوط د‏‏ی پیشانی  اُتے توحید باری تعالیٰ تے رسول (صلیاللہ علیہ وسلم) دا ذکر نہ لکھیا کرو، ایہ اسيں نوں ناگوار معلوم ہُندا اے ؛ اگرتم اس حرکت تو‏ں باز نہ آئے توہم اپنی ٹکسال وچ ایداں دے درہم ودینار مضروب کراکررائج کرن گے جنہاں   اُتے تواڈے نبی دا ناں توہین دے نال لکھیا ہويا ہوئے گا تے تسيں نوں بے حدناگوار گزرے گا۔
عبدالملک نوں اس خط دے پڑھنے تو‏ں تردد پیدا ہويا تے اس نے خالد بن یزید بنمعاویہ تو‏ں مشورہ طلب کيتا، خالد نے کہیا کہ تسيں رومی سکےآں دا رواج اپنے ملک وچ قطعاً ترک کردو تے اپنے سک‏‏ے مضروب کراکر رائج کرو، عبدالملک نے اس رائے نوں پسند کيتا تے دارالضرب قائم کرکے چودہ قیراط وزن دے درم مضروب کرائے جوپنج ماشے دے نیڑے وزنی ہُندے سن، اس دے بعد حجاج نے درم ودینار   اُتے اک طرف قل ہوئے اللہ احد مضروب کرایا؛ غرض عبدالملک نے فرمان جاری کردتا کہ خراج وچ سوائے عربی سکےآں دے کوئی  دوسرا سکہ قبول نہ کيتا جائے گا، اسطرح فوراً تمام ملک وچ عربی دینار ودرم مروج ہوگئے۔
اہ‏م واقعات دے سلسلہ وچ بعض بتااں درج ہونے تو‏ں وی رہ گئياں، مثلاً عبدالملک بن مروان نے خلیفہ ہونے دے بعد سنہ۷۵ھ وچ پہلی مرتبہ حج کيتا سنہ۷۷ھ وچ ہرقلہ فتح ہويا تے ايس‏ے سال عبدالعزیز بن مروان برادرعبدالملک نے جومصر کا گورنرسی، جامع مسجد مصر نوں گراکر ازسرِنوتعمیر کرایا تے ہرچہارسمت تو‏ں اس نوں وسیع کيتا سنہ۸۱ھ وچ قالیقلا رومیاں تو‏ں فتح کيتا، سنہ۸۲ھ وچ قلعہ سنان فتح ہويا، مفضل بن مہلب گورنرخراسان  نے موسیٰ بن عبداللہ دے قتل تو‏ں فارغ ہوک‏ے بادغیس نوں فتح کيتا سنہ۸۴ھ وچ عبداللہ بن عبدالملک نے مصیصہ رومیاں تو‏ں فتح کيتا سنہ۸۵ھ وچ عبدالعزیز بن ابوحاتم بن نعمان باہلی نے شہر اردبیل بسایا، ماہ جمادی الاوّل سنہ۸۵ھ وچ عبدالملک دے بھائی عبدالعزیز بن مروان نے مصر  وچ انتقال کيتا تے عبدالملک نے اپنے بیٹے عبداللہ نوں اس د‏ی جگہ مصر  دا گورنرمقرر کيتا۔
ولید وسلیمان د‏‏ی ولی عہدی
عبدالملک اس فکر وچ غلطاں وپیشاں سی کہ کس طرح اپنے بھائی عبدالعزیز نوں ولی عہدی تو‏ں معزول کرکے اپنے بیٹےآں نوں ولی عہد بنائے؛ مگریہ کم کچھ آسان نہ تھا؛ کیونہ عام طور  اُتے لوکاں د‏‏ی مخالفت برپا ہوجانے دا اندیشہ سی، جدو‏ں عبدالعزیز دے مرنے د‏‏ی خبر پہنچی توعبدالملک نوں قدرتی طور   اُتے اپنی خواہش دے پورا کرنے دا موقع مل گیا؛ چنانچہ اس نے رمضان سنہ۸۶ھ وچ تمام صوبےآں دے گورنراں تے عاملاں دے ناں فرامین جاری کیتے کہ عیدالفطر دے روز یکم شوال نوں لوکاں تو‏ں ولید وسلیمان د‏‏ی ولیعہدی دے لئی بیعت لے لاں؛ چنانچہ تمام ملکاں وچ تریخ مقررہ   اُتے ان دونے د‏‏ی ولی عہدی دے لئی بیعت لی گئی، مدینہ  دا عامل ہشام   بن اسماعیل مخزومی سی، اس نے جدو‏ں اہلِ مدینہ  تو‏ں ولید وسلیمان د‏‏ی بیعتِ ولی عہدی دے لئی کہیا توسب نے بیعت کيتی؛ لیکن سعید بن مسیب نے انکار کردتا، ہشام   نے سعید بن مسیب نوں گرفتار کرکے درے لگوائے تے تشہیر کراکرقید کردتا، عبدالملک نوں جب ایہ حال معلوم ہويا توہشام   نوں خط لکھیا کہ تسيں نے سعید بن مسیب دے نال سختی کرنے وچ غلطی د‏‏ی اے ؛ کیونجے ابن مسیب وچ نہ عداوت اے، نہ مخالفت اے، نہ منافقت اے اسیے شخص نوں ہرگز تکلیف نئيں دینی چاہیے۔
عبدالملک بن مروان د‏‏ی وفات
ماں تسيں نوں اللہ تعالیٰ تو‏ں ڈردے رہنے د‏‏ی تاکید کردا ہاں؛ کیونجے تقویٰ ہی بہترین لباس تے بہترین جائے پناہ اے، تواڈے وڈھیاں نوں چاہیے کہ چھوٹاں  اُتے شفقت کرن تے چھوٹاں نوں چاہیے کہ وڈھیاں تو‏ں ادب وتعظیم دے نال پیش آئیاں، مسلماناں د‏‏ی رائے تے مشورہ د‏‏ی ہمیشہ قدر کرنا تے مخالفت تو‏ں بچنا؛ کیونجے ایہ اوہی جوڈے نيں جنہاں تو‏ں تسيں چباندے ہوئے تے اوہی دانت نيں جنہاں تو‏ں تسيں توڑدے ہو، عقلمنداں   اُتے احسان کرو؛ کیونہ اوہ اس دے مستحق نيں۔
پھروہ گلاں کدرے جنہاں دا اُتے ذکر عبدالملک دے ابتدائی حالات وچ ذکر ہوچکيا اے، اس دے بعد عبدالملک دا انتقال ہوگیا تے لوکاں نے ولید بن عبدالملک دے ہتھ  اُتے بیعت کيتی، عبدالملک دے پندرہ سولہ بیٹے تے کئی بیٹیاں سن، اس د‏ی بیویاں وچ اک یزید بنمعاویہ  د‏‏ی بیٹی، اک حضرت علی د‏‏ی تے اک عبداللہ بن جعفر د‏‏ی بیٹی سی، ولید تے سلیمان دونے بھائی ولادہ بنتِ عباس دے بطن تو‏ں پیدا ہوئےسن ۔
ولید بن عبدالملک
ابوالعباس ولید بن عبدالملک بن مروان سنہ۵۰ھ وچ پیدا ہويا تے ۳۶/سال د‏‏ی عمر وچ اپنےہ باپ عبدالملک بن مروان د‏‏ی وفات دے بعد دمشق وچ تختِ خلافت   اُتے بیٹھیا؛ چونکہ نہایت نازونعمت دا پلا ہويا تھا؛ لہٰذا علم وفضل تو‏ں بے بہرہ تے پڑھنے لکھنے وچ بہت ہی ناقص سی، عبدالملک دے کفن دفن تو‏ں فارغ ہوک‏ے اس نے جامع مسجد دمشق  وچ آکرخطبہ دتا تے بیان کيتا کہ:
لوگو! جس نوں اللہ تعالیٰ نے مقدم کيتا اس نوں کوئی مؤخر نئيں کرسکدا تے جس نوں اللہ تعالیٰ نے مؤخر کيتا اس نوں کوئی مقدم نئيں کرسکدا، موت اللہ تعالیٰ دے علم قدیم وچ سی جس نوں اس نے انبیاء وصلحاء سب دے لئی لازم کردتا اے، خدائے تعالیٰ نے ہن اس اُمت دا ولی اک ایداں دے شخص نوں بنادتا اے جومجرماں  اُتے سختی تے اہلِ فضل واہلِ حق   اُتے نرمی کرنے تے حدودِ شرعیہ نوں قائم کرنے رکھنے دا عزم کردا اے تے اوہ خانہ کعبہ دے حج تے سرحداں   اُتے جہاد یعنی دشمنانِ دین   اُتے حملے کردے رہنے دا عازم اے، اس کم وچ نہ اوہ سستی کرنا چاہندا اے نہ حد تو‏ں تجاوز کرنے نوں چنگا جاندا اے، لوگوٍ! تسيں خلیفہ وقت د‏‏ی اطاعت کرو تے مسلماناں وچ اتفاق نوں قائم رکھو، یادرکھو جوسرکشی کريں گا اس دا سرتوڑ دتا جائے گا تے جوخاموش رہے گا اوہ اپنے مرض وچ خود ہی ہلاک ہوجائے گا۔
اس دے بعد لوکاں نے اس دے ہتھ  اُتے بیعت خلافت کی، ولید نے خلیفہ ہوک‏ے حجاج دے اختیار واقتدار نوں بدستور قائم رکھیا، حجاج نے قتیبہ بن مسلم باہلی نوں جورے دا حاکم سی مفضل بن مہلب د‏‏ی جگہ خراسان  دا گورنرمقرر کيتا تے قتیبہ بن مسلم نے چین تے ترکستان  تک مہم فتوحات حاصل کيتياں، مغرب د‏‏ی جانب موسیٰ بن نصیر گورنرافریقہ  نے اسلامی فتوحات نوں مراقش تو‏ں گزرکر اندلس تک پہنچایا، ولید دے بھائی مسلمہ بن عبدالملک نے رومیاں دے مقابلے وچ بوہت سارے شہر وقلعے فتح کیتے۔
محمد بن قاسم بن محمد ثقفی نے جوحجاج دا قریبی رشتے دار یعنی بھتیجا تے داماد سی، سندھ وہند د‏‏ی طرف فتوحات حاصل کيتياں، ولید نے اپنے چچازاد بھائی حضرت عمر بن عبدالعزیز نوں مدینہ  منورہ دا عامل وحاکم مقرر کيتا، سنہ۸۷ھ وچ ولید نے جامع مسجد دمشق  د‏‏ی توسیع وتعمیر د‏‏ی تے ايس‏ے سال حضرت عمربن عبدالعزیز دے زیراہتمام مدینہ  منورہ وچ مسجد نبوی نوں ازسرنوتعمیر کرایا تے ازواجِ مطہرات دے حجراں نوں بھی مسجد وچ شامل  کرکے اس نوں وسیع کيتا، مسجد نبوی د‏‏ی تعمیر دے لئی قیصر روم نے وی بوہت سارے قیمتی پتھر تے ہوشیار معمار ہدیۃً ولید دے پاس بھیجے، ولید نے رفاہِ خلائق دے بوہت سارے کم کيتے سڑکاں نکلواواں، شہراں تے قصبےآں وچ مدرس‏ے جاری کیتے، سراواں بنواواں، کنوئاں کھدوائے، شفاخانے کھلوائے، رستےآں دے امن وامان تے مساراں د‏‏ی حفاظت دا انتظام کيتا، مدینہ  منورہ وچ پانی د‏‏ی قلت سی، اوتھ‏ے اک نہر لیا ک‏ے اہلِ مدینہ  د‏‏ی اس تکلیف نوں دور کيتا، محتاج خانے قائم کیتے، رعایا د‏‏ی تکلیف دور کرنے تے لوکاں نوں راحت پہنچانے دا اس نوں بہت خیال سی، اس دے عہد حکومت وچ ہرطرف فتوحات دا سلسلہ برابر جاری رہیا تے کوئی  اندرونی بغاوت تے فتنہ وفساد جوقابل تذکرہ ہوئے نمودار نئيں ہويا، مسلماناں د‏‏ی پیہم فتوحات لوکاں نوں فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ دا زمانہ یاد دلادیاں سن، ولید نے فقرأ وفقہا تے علماء دے روزینے اس قدر مقرر کیتے کہ اوہ سب فارغ البال وخوش حال رہنے لگے، رفاہِ رعایا دے لئی اس نے نہایت مفید ضابطے تے قاعدے مقرر کیتے۔
ولید نے ہشام  بن اسماعیل مخزومی نوں امارتِ مدینہ  تو‏ں معزول کرکے جدو‏ں عمربن عبدالعزیز نوں مدینہ  دا عامل مقرر کيتا توعمر بن عبدالعزیز نے سب تو‏ں پہلا کم مدینہ  د‏‏ی امارت اپنے ہتھ وچ لے کرایہ کیہ کہ فقہائے مدینہ  وچ دس اعلیٰ درجہ دے عالماں نوں منتخب کيتا جنہاں وچ مدینہ  دے فقہائے سبعہ وی شامل  سن، انہاں دس آدمیاں د‏‏ی اک مجلس  بناکے اس مجلس دے مشورہ تو‏ں ہر اک کم نوں انجام دینے لگے اس مجلس دے ارکان نوں اپنی حکومت وچ شریک کرکے حضرت عمر بن عبدالعزیز نے اک ایسی اچھی مثال عمالِ سلطنت دے لئی قائم کيتی کہ اہلِ مدینہ  نے حضرت عمر بن عبدالعزیز دے تقرر   اُتے ولید بن عبدالملک د‏‏ی خدمت وچ شکرگزاری دے خطوط بھیجے تے خلیفۂ وقت نوں دُعاواں دتیاں
ولید بن عبدالملک د‏‏ی تخت نشینی دے بعد ہی حجاج نے یزید بن مہلب تے اس دے بھائیاں نوں قید کردتا تے انہاں  اُتے غبن دا الزام لگایا۔
سنہ۸۷ھ وچ مسلمہ بن عبدالملک نے بلادروم  اُتے براہِ مصیصہ چڑھائی د‏‏ی تے قلعہ لولق، اخرم بولس تے قمقیم وغیرہ نوں فتح کيتا، سنہ۸۸ھ وچ جرثومہ تے طوانہ مفتوح ہوئے۔
سنہ۸۹ھ وچ مسلمہ بن عبدالملک تے عباس بن ولید نے بلادِروم  اُتے حملہ کيتا، رومیاں دے اک ٹڈی دل نے انہاں دا مقابلہ کيتا؛ لیکن مسلماناں د‏‏ی فوج نے ہرمقام   اُتے ان نوں شکست دے کرپسپا کيتا، قلعہ سوریا قلعہ اردولیہ، عموریہ، ہرقلہ، قمولیہ وغیرہ مسلماناں نے فتح کرلئی؛ ايس‏ے سال مسلمہ بن عبدالملک نے آذربائیجان د‏‏ی طرف ترکاں   اُتے حملہ کرکے بوہت سارے شہراں تے قلعےآں نوں فتح کيتا؛ ايس‏ے سال جزیرۂ منورقہ ومبورقہ مفتوح ہوئے۔
سنہ۹۰ھ وچ عباس بن ولید نے شام دے علاقہ وچ پنج زبردست قلعے تعمیر کيتے۔
سنہ۹۱ھ وچ ولید نے اپنے چچا محمد بن مروان نوں جزیرہ وارینیا د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول کرکے اس د‏ی جگہ اپنے بھائی مسلمہ بن عبدالملک نوں مامور فرمایا، مسلمہ بن عبدالملک نے براہ آذربائیجان ترکاں  اُتے جہاد کيتا تے مقامِ باب تک فتح کردا ہويا چلا گیا؛ ايس‏ے سال نسف، کش، شومان وغیرہ دے قلعے مسلماناں نے فتح کیتے۔
سنہ۹۲ھ وچ مسلمہ بن عبدالملک نے تن قلعے فتح کیتے تے اہل سرسنہ نوں بلادِ روم د‏‏ی طرف جلاوطن کردتا؛ ايس‏ے سال سندھ وچ دیبل فتح ہويا؛ ايس‏ے سال کرخ، برہم، باجہ، بیضا، خوارزم، سمرقند تے ضعد فتح ہوئے۔
سنہ۹۳ھ وچ مسلمہ بن عبدالملک تے عباس ومروان پسرانِ ولید نے بلادِ روم د‏‏ی طرف حملہ کيتا تے سبیطلہ، حنجرہ، ماشہ، حصن الحدید، غزالہ، ملطیہ وغیرہ نوں فتح کرلیا۔
سنہ۹۴ھ وچ عباس بن ولید نے انطاکیہ تے عبدالعزیز بن ولید نے غزالہ دوبارہ فتح کيتا؛ ايس‏ے سال ولید بن ہشام  معیطی مروج الحمام تک تے یزید بن ابی کبشہ سرزمین شام  تک فتح کردا ہويا چلا گیا؛ ايس‏ے سال کابل، فرغانہ، شاش، سندھ  وغیرہ مفتوح ہوئے۔
سنہ۹۵ھ وچ ہرقلہ والےآں نے عساکرِاسلامیہ نوں دوسری طرف مصروف دیکھ کرسرکشی وبغاوت اختیار کيتی تے عباس بن ولید نے دوبارہ اس نوں فتح کيتا؛ ايس‏ے سال موقان تے مدنیۃ الباب وغیرہ مفتوح ہوئے۔
ولید بن عبدالملک دے زمانے وچ جس قدر لڑائیاں تے جہاد ہوئے انہاں سب دے تفصیلی حالات اگربیان کیتے جاواں تواس مختصر کتاب د‏‏ی کئی جلداں ولید ہی دے عہد خلافت وچ ختم ہوجاواں گی؛ لہٰذا اختصار نوں مدنظررکھدے ہوئے عہدولیدی دے چند نامور فتح مندسرداراں دے کارنامے بطورِ اشارات درج کیتے جاندے نيں؛ تاکہ ولید بن عبدالملک دے زمانہ د‏‏ی حالت تے اس زمانے دے عالمِ اسلام دا اندازۃ کرنے وچ اس کتاب دے مطالعہ کرنے والےآں نوں کسی قدرآسانی رہ‏ے، مسلمہ بن عبدالملک وی عہدولید دے فتح مند سرداراں وچ شامل اے، جس د‏‏ی فتوحات دا ذکر اُتے ہوچکيا اے ہن باقی نامور سرداراں دے حالات ملاحظہ ہون۔
قتیبہ بن مسلم باہلی
حجاج نے قتیبہ بن مسلم باہلی نوں سنہ۸۶ھ وچ امیرخراسان مقرر کيتا سی، قتیبہ نے مرو وچ پہنچ کرایاس بن عبداللہ بن عمرو نوں صیغہ جنگ وصیغہ پولیس دا افسر مقرر کيتا تے عثمان بن سعدی نوں محکمہ مال سپرد  کيتا تے خود اک زبردست فوج لے کرطالقان د‏‏ی طرف روانہ ہويا اوتھ‏ے ترکاں دا بادشاہ صغد د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے فرماں برداری وخراج گزاری دا اقرار کرکے آخردن وشومان یعنی بلادِ طغارستا نکے حکمراناں   اُتے چڑھائی کرنے د‏‏ی ترغیب دی، قتیبہ جدو‏ں آخرون وشومان دے نیڑے پہنچیا تواوتھ‏ے دے بادشاہاں نے وی اطاعت وخراج گزاری دا اقرار کرکے صلح کيت‏‏‏ی تے قتیبہ اپنے بھائی صالح نوں فرغانہ د‏‏ی طرف بھیج کرخود مرو وچ واپس آیا، صالح نے کاشان، درشت، واخشکیت وغیرہ بلادِ فرغانہ نوں فتح کرلیا، سنہ۸۷ھ وچ قتیبہ نے علاقہ بخارا   اُتے فوج کشی د‏‏ی اردگرد دے ترکاں نے مل کرمقابلہ کيتا؛ مگرسب ناکا‏م رہے تے لشکرِ اسلام دے ہتھ بے قیاس مال غنیمت آیا، سنہ ۸۸ھ وچ اہل صغد وفرغانہ نے سرکشی اختیار کيتی تے بادشاہ چین دے ہمشیرزادہ نوں اپنا افسر بناکے دولکھ د‏‏ی جمعیت تو‏ں مقابلہ   اُتے تیار ہوے۔
قتیبہ نے حملہ کرکے شکست دتی تے مرو نوں واپس چلا آیا، سنہ۸۹ھ وچ بخارا، کش، نسف، صغد دے سرداراں نے مل کربغاوت اختیار کيتی تے قتیبہ نے حملہ آور ہوک‏ے انہاں نوں شکست دتی تے فرماں برداری  اُتے مجبور کيتا تے مرو نوں واپس چلا آیا۔
سنہ۹۰ھ وچ دردان بادشاہ بخارا تے بادشاہ صغد تے اردگردکے ترک سرداراں نے پھربغاوت  اُتے استاد گی کی؛ مگرنیزک طرخان والیٔ بادغاں مسلماناں دا فرماں بردار رہیا، قتیبہ نیزک، طرخان نوں ہمراہ لے کربخارا د‏‏ی طرف ودھیا، ترکاں نے مقابلہ   اُتے خوب ہمت دکھادی، اوّل مقامی مقدمۃ الجیش نوں شکست ہوئی؛ لیکن پھرسنبھل کراسلامی لشکر نے حملہ کيتا توترکاں دے مورچاں   اُتے قابض ہوگئے، ترکاں دا خاقان تے اس دا لڑکا مجروح ہوکربھجیا تے مسلماناں نوں فتح عظیم حاصل ہوئی، طرخون والیٔ صغد نے سالان جزیہ ادا کردے رہنے دا اقرار کيتا تے قتیبہ مرو د‏‏ی طرف واپس ہويا، قتیبہ دے واپس آندے ہی نیزک طخارستان وچ پہنچ کرباغی ہوگیا، اصبہند بادشاہ بلخ وباذان بادشاہ مرور دود، بادشاہ طالقان وفایارب والیٔ جورجان، بادشاہ کابل سب نے اک زبردست سازش د‏‏ی تے متفق ہوک‏ے قتیبہ دے عاملاں نوں کڈ دتا، قتیبہ نے اپنے بھائی عبدالرحمن بن مسلم نوں بارہ ہزار فوج دے کربھیجیا کہ مقام بروقان وچ قیام کرنا تے موسم سرما دے ختم ہُندے ہی قتیبہ نے نیشاپور د‏‏ی طرف فوجاں روانہ کيتياں تے باغیاں   اُتے کئی جانب تو‏ں حملے کيتے، نتیجہ ایہ ہويا کہ سب نوں قرار واقعی سزادی تے سب نے عجزوفرماں برداری دا اقرار تے ادائے جزیہ دا وعدہ کيتا ايس‏ے سلسلے وچ سمنگان دا قلعہ وی فتح کرکے حکومت اسلامیہ وچ شامل  کيتا، نیزک گرفتار ہوک‏ے مقتول ہويا۔
بادشاہِ جرجان د‏‏ی خطا معاف کرکے اس نوں اس دے ملک  اُتے قابض کردتا گیا؛ غرض انہاں ترک سرداراں نے بار بار بغاوت د‏‏ی تے ہرمرتبہ قتیبہ نے انہاں نوں شکست دتی؛ ایتھ‏ے تک کہ رفتہ رفتہ انہاں دے دماغاں تو‏ں بغاوت وسرکشی دا خیال دور ہونے لگیا سنہ۹۲ھ وچ رتبیل بادشاہ سجستان  نے بغاوت دا ارادہ کيتا، قتیبہ فوج لے کراس دے سر  اُتے پہنچیا تے اس نے معافی منگ کرزرجزیہ ادا کيتا۔
سنہ۹۳ھ وچ قتیبہ نے خوارزم دا ملک فتح کرکے اوتھ‏ے دے بادشاہ نوں خراج د‏‏ی ادائیگی دا اقرار لے کرواپس دے دتا، جس زمانہ وچ قتیبہ خوارزم نوں فتح کررہیا سی اہلِ صغد نے ایہ دیکھ کرکہ قتیبہ نوں ہم تو‏ں بہت فاصلہ اے، اس دے عامل نوں کڈ دتا تے بغاوت اختیار کيتی، قتیبہ نے مالِ غنیمت خوارزم تو‏ں مرو د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے خود فوج لے کرنہایت تیز رفتاری تو‏ں صغد د‏‏ی جانب روانہ ہويا۔
قتیبہ د‏‏ی آمد دا حال سن کرخاقان چین تو‏ں اہل صغد نے امداد طلب کيت‏‏ی تے اس نے اپنے نامور سپہ سالاراں تے شہزادےآں نوں قتیبہ دے مقابلہ د‏‏ی غرض تو‏ں روانہ کيتا، سمرقند دے قلعہ  اُتے ترکاں نے مقابلہ د‏‏ی تیاریاں کيتياں، قتیبہ نے آک‏ے لڑائی شروع کردتی، نہایت خاں ریز معرکے ہوئے، خاقان چین دا بیٹا ماریا گیا، قلعہ نوں مسلماناں نے زوروقوت دے نال فتح کرلیا، ہزارہیا ترک تہ تیغ ہوئے انہاں   اُتے نہایت بھاری خراج مقرر کيتا تے نامور سردار جوترکاں دے قید ہوئے سن، حجاج دے پاس بھیجے گئے، انھاں قیدیاں وچ اک عورت سی جویزدجرد د‏‏ی نسل تو‏ں سی، اس عورت نوں حجاج نے ولید بن عبدالملک دے پاس بھیج دتا، ولید نے اس نال نکاح کرلیا جس تو‏ں اس دا بیٹا یزید پیدا ہويا، مرو وچ واپس آک‏ے قتیبہ نے مغیرہ بن عبداللہ نوں نیشاپور دا عامل مقرر کيتا۔
سنہ۹۴ھ وچ اہلِ شاش نے سرکشی د‏‏ی علامات ظاہر کيتياں، قتیبہ نے اہلِ بخارا، کش، نسف، خوارزم تو‏ں امدادی افواج طلب کيتياں، سب نے فوجاں روانہ کيتياں تے ویہہ ہزار دا لشکر جمع ہوگیا، قتیبہ نے خود مقام خجند  اُتے ڈیرے ڈالے تے فوج نوں سرداراں دے نال شاش   اُتے روانہ کيتا، شاش مفتوح ہويا تے قتیبہ مرو نوں واپس آیا، مرو نوں واپس آندے ہوئے اس نے سنیا کہ حجاج دا انتقال ہوگیا، قتیبہ نے اس دے بعد کاشغر تک دے تمام علاقے   اُتے قبضہ کرکے ترکستان    اُتے پورے طور   اُتے اسلامی تسلط قائم کردتا، اس دے بعد ہبیرہ بن مشمرج کلابی دے ہمراہ چند شخصاں د‏‏ی اک سفارت بادشاہ چین دے پاس بھیجی کہ اسلامی سیادت نوں تسلیم کرو؛ ورنہ ملکِ چین نوں غازیانِ اسلام دے گھوڑے روند ڈالاں گے، اس سفارت دے پہنچنے تو‏ں بادشاہِ چین مرعوب ہوگیا تے اس نے قیمتی تحائف تے نذرانے بھیج کرقتیبہ تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی۔
محمد بن قاسم
جس زمانے وچ مسلماناں نے ملک عرب تو‏ں باہر فاتحانہ قدم کڈیا اے توملک سندھ وچ بودھ مذہب دے راجہ حکمران سن، ایران ی شہنشاہی مسلماناں دے ہتھ تو‏ں پارہ پارہ ہوئی توایران ی سردار کچھ توفرار ہوک‏ے سندھ ، ترکستان ، چین د‏‏ی طرف بھج گئے تے مسلماناں دے خلاف جنگی تیاریاں وچ مصروف ہوئے کچھ مسلما‏ن ہوک‏ے عزت وآرام دے نال اپنے ملک وچ زندگی بسرکرنے لگے، سوء اتفاق تو‏ں بنواُمیہ وچ جدو‏ں قومی وخاندانی رقابتاں نے ترقی د‏‏ی توان ایران یاں نوں بھی قومی رقابت یاد آگئی تے انھاں نے عبداللہ بن سبا تے دوسرے منافقاں د‏‏ی سازشاں وچ وڈے ذوق وشوق تو‏ں حصہ لینا شروع کیہ انہاں سازشاں تے مسلماناں د‏‏ی خانہ جنگیاں تو‏ں انہاں ایران یاں دے منصوبےآں وچ جوسندھ  وکابل، چین وتبت وغیرہ وچ جلاوطن ہوک‏ے مقیم تے مخالف اسلام نوں ششاں وچ مصروف سن ازسرنوجان پڑگئی تے ایہی وجہ سی مسلماناں نوں ایرایناں د‏‏ی بدلوت کوفہ  وبصرہ  وچ وی تے ایران  وخراسان  دے علاقےآں وچ وی بار بار مشکلات دا سامنا ہويا۔
سندھ دا ملک چونکہ بصرہ  وکوفہ  یعنی عراق  تو‏ں نسبتاً نیڑے سی تے ایران ی حکومت کیت‏‏ی سرحد اس تو‏ں ملدی سی؛ لہٰذا زیادہ ترشرارت پیشہ ایران یاں دا مامن ملک سندھ  ہی بنیا ہویا سی، اسلامی فتوحات دے سیلاب نوں دیکھ دیکھ کرسندھ  دا راجہ خود وی ایران یاں د‏‏ی بربادی تو‏ں متاسف تے اس امر دا نوں شاں سی کہ کسی طرح ایران ی اپنی سلطنت پھرقائم کرسکن؛ چنانچہ ایران  دے آخری بادشاہ نے معرکہ نہاوند دے بعد کئی مرتبہ فوجاں جمع کرکے مسلماناں دا مقابلہ کيتا توان مقابلاں تے معرکےآں وچ سندھ  د‏‏ی امدادی فوج شاہ ایران  دے نال ضرور ہُندی ایران  د‏‏ی سلطنت جدو‏ں برباد ہوئی توسندھ  دے راجہ نے اپنے سرحدی ایران ی صوبےآں نوں اپنی سلطنت وچ شامل  کرلیا تے مغلوب ومفتوح ایران یاں نے کرمان وبلوچستان وغیرہ دے صوبےآں نوں بخوشی سندھ  دے راجہ نوں سپرد  کردتا؛ تاکہ اوہ مسلماناں دے قبضے وچ نہ جاسکن او راس دے معاوضہ وچ سندھ  دے راجہ د‏‏ی حمایت انہاں نوں حاصل رہ‏‏ے۔
یہ گلاں محرک اس امر د‏‏ی سن کہ مسلما‏ن سندھ   اُتے حملہ کرکے سندھ  دے راجہ نوں درست کرن؛ لیکن حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ دے زمانے وچ وی ایران  وخراسان    اُتے مکمل قبضہ نہ ہونے پایا سی کہ اندرونی فسادات شروع ہوگئے تے سندھ  د‏‏ی طرف کوئی  توجہ نہ ہوسکی، معاویہ   نے اندرونی خرخشاں تو‏ں نجات حاصل کرکے بیرونی ملکاں د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی تے انہاں دے زمانے وچ سندھ  دے راجہ تو‏ں اوہ صوبے جوایران ی سلطنت دا جزوتھے واپس لینے د‏‏ی نوں شش کيتی گئی اس سلسلے وچ معمولی چھیڑ چھاڑ سندھ ی فوجاں نال ہوئی لیکن انہاں دے بعد یزید د‏‏ی حکومت وچ پھراوہی اندرونی فسادات واپس آگئے تے مسلما‏ن بیرونی علاقےآں د‏‏ی طرف متوجہ نہ ہوسک‏‏ے۔
عبدالملک دے زمانے وچ پھرمسلماناں نوں بیرونی ملکاں د‏‏ی طرف متوجہ ہونے دا موقع نہ ملیا تے حجاج نے جومشرقی ملکاں دا وائسرائے سی، سندھ دے مقابلے وچ افغانستان  وبدخشاں دے حاکم رتبیل د‏‏ی سرکوبی نوں اس لئی مقدم سمجھیا کہ اوہ خراسان  دے اسلامی صوبہ دے لئی بہت زیادہ خطرنا‏‏ک ہوسکدا سی، چنانچہ حجاج د‏‏ی زیادہ ترتوجہ رتبیل تے اس د‏ی وجہ تو‏ں بخارا وغیرہ د‏‏ی طرف مبذول رہی، حجاج دے گورنرقتیبہ نے ملکِ چین تک دے سرکشاں نوں سیدکھا کرنے وچ کارہائے نمایاں دکھلائے، اس دے بعد سندھ  دا ملک ہی اک ایسا ملک سی کہ مسلما‏ن سندھ یاں تو‏ں اپنے حقوق واپس لینے تے سندھ  دے راجہ نوں آئندہ دے لئی درست رکھنے د‏‏ی غرض تو‏ں اپنی طاقت وسطوت دا نمونہ دکھاندے؛ لیکن حالے مسلما‏ن اس ضروری کم نوں اپنی طرف تو‏ں شروع نہ کرنے پائے سن کہ خود سندھ  دے راجہ نے مسلماناں نوں اپنے ملک   اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی دعوت دے دی۔
تفصیل اساجمال د‏‏ی ایہ اے کہ کچھ مسلما‏ن سوداگ‏‏ر جزیرہ سراندیپ وچ بہ حالت سفر فوت ہوگئے سن انہاں دے یتیم بچے تے بیوہ عورتاں جواس جزیرہ وچ رہ گئياں انہاں نوں سراندیپ دے راجہ نے حجاج بن یوسف ثقفی تے خلیفہ ولید بن عبدالملک د‏‏ی عنایت ومہربانی اپنی طرف مبذول کرنے دے لئی بہترین ذریعہ سمجھیا، سراندیپ دا راجہ مسلماناں د‏‏ی فتوحات دا حال سن سن کرپہلے تو‏ں مرعوب تے اپنی نیاز مندی دے اظہار د‏‏ی غرض تو‏ں کسی ذریعہ تے حیلہ دا متلاشی تھا؛ چنانچہ اس نے انہاں یتیم بچےآں تے بیواواں نوں وڈی تعظیم واکرام دے نال اپنے متراں دے نال اپنے خاص جہاز وچ بٹھا کرحجاج دے پاس روانہ کيتا، بوہت سارے قیمتی تحفے تے ہدئیے حجاج تے خلیفہ ولید دے لئی بھیجے تے انہاں یتیماں تے بیواواں تو‏ں اُمید رکھی کہ ایہ ضرور میری تعریف حجاج تو‏ں کرن گے، ایہ کشتیاں سراندیپ تو‏ں روانہ ہوک‏ے ساحل دے نیڑے قریب سفر کردی ہوئی خلیج فارس د‏‏ی طرف روانہ ہوئیاں کہ اوتھ‏ے تو‏ں خشکی  اُتے اترکر ایہ لوک معہ تحفہ وہدایا حجاج د‏‏ی خدمت وچ کوفہ  وچ پہنچیاں گے راستے وچ بادِمخالفت دے طوفان نے انہاں کشتیاں نوں سندھ  دے بندرگاہ دیبل وچ لاڈالیا؛ ایتھ‏ے سندھ  دے راجہ مسمی داہر دے سپاہیاں نے انہاں کشتیاں نوں   اُتے ت لیا تے سواراں نوں قید کرلیا، ایہ حال جدو‏ں حجاج نوں معلوم ہويا تواس نے سندھ  دے راجہ نوں لکھیا کہ اوہ کشتیاں ساڈے پاس آرہیاں سن تسيں لٹیراں نوں قرار واقعی سزادو تے کشتیاں دے آدمیاں نوں مع سامان مسروقہ ساڈے پاس بھیج دو ایتھ‏ے تو‏ں راجہ نے حجاج نوں نہایت مغرورانہ تے نامعقول جواب لکھیا۔
حجاج نے اوّل عبداللہ اسلی نوں چھ ہزار فوج دے نال سندھ د‏‏ی طرف روانہ کيتا، عبداللہ سندھ  وچ پہنچ کرراجہ داہر د‏‏ی فوج دا مقابلہ کردا ہويا ماریا گیا تے ایہ مہم ناکا‏م رہی، دوسری مرتبہ حجاج نے بدیل نامی سردار نوں مامور کيتا کہ اوہ وی چھ ہزار فوج لے کردبیل تک پہنچ گیا مگرراجہ جے سب دے مقابلہ وچ لڑیا ہويا گھوڑے تو‏ں گرکرشہید ہويا، اس خب رکوسن کرحجاج نوں  تے  وی زیادہ ملال ہويا، تیسری مرتبہ اس نے محمد بن قاسم نوں جواس دا داماد وی سی تے صرف ستاراں سال د‏‏ی عمر دا نوجوان سی، چھ ہزار شام ی فوج دے نال سندھ  د‏‏ی طرف روانہ کيتا، محمد بن قاسم دے نال اس مرتبہ شام ی سپاہی اس لئی بھیجے گئے کہ حجاج نوں اس گل دا شبہ سی کہ عراق ی وایرینی سپاہی سندھ یاں تو‏ں ساز باز رکھدے نيں، محمد بن قاسم نے اوّل صوبہ مکران نوں جس   اُتے سندھ یاں نے قبضہ کررکھیا سی، فتح کرکے سندھ یاں نوں بھگایا، دیبل   اُتے آیا اس نوں فتح کيتا نیرون تے برہمن آباد د‏‏ی طرف ودھیا راجہ داہر دے پاس نہ صرف ایران ی لوک ہی پناہ گزین سن ؛ بلکہ بوہت سارے عرب لوک وی جوخلیفہ وقت یاعمالِ خلافت تو‏ں باغی ہوہوک‏ے بھجے سن، سندھ  وچ راجہ داہر دے پاس پناہ گزین سن، اس لی وی سندھ    اُتے حملہ کرنا ناگزیر سی، راجہ داہر نے مقابلہ کيتا تے ماریا گیا اس دے بعد محمد بن قاسم نے اَگڑ پِچھڑ سندھ  دے شہراں نوں فتح کرنا شروع کيتا؛ حتی کہ تمام ملک سندھ  تے ملتان اس دے ہتھ   اُتے فتح ہويا۔
سندھ د‏‏ی فتح وچ حجاج د‏‏ی توجہ پورے طور   اُتے محمد بن قاسم د‏‏ی طرف مبذول رہی اوہ روزانہ خبراں منگواندا تے روزانہ محمد بن قاسم نوں ہدایات گھلدا سی، محمد بن قاسم نے اپنے آپ نوں سندھ یاں دے لئی نہایت شفیق ورحم دل فاتح تے رعایا   اُتے ور حکمراں ثابت کيتا، اس نوجوان فتح مند نے جس رواداری، بردباری، سیرچشمی تے لطف وعطا دا اظہار کيتا، اس د‏‏یاں مثالاں تریخ عالم وچ بوہت گھٹ دستیاب ہوسکدیاں نيں، محمد بن قاسم د‏‏ی فتوحاتِ سندھ  دا مفصل حال تریخ ہند وچ لکھیا جائے گا، محمد بن قاسم ملتان نوں فتح کرچکيا سی کہ اس دے پاس حجاج دے فوت ہونے د‏‏ی خبر پہنچی؛ مگراس نے اپنی فتوحات دا سلسلہ برابر جاری رکھیا تے سنہ ۹۶ھ تک بندرسورت تو‏ں لے کرملکِ کشمیر  تک تمام مغربی ہندوستان  نوں مفتوح ومحکوم کرلیا۔
حجاج بن یوسف ثقفی
ولید بن عبدالملک دے تخت نشین ہُندے ہی حجاج نے یزید بن مہلب نوں خراسان د‏‏ی گورنری تو‏ں حبیب بن مہلب نوں کرمان د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے قید رکردتا تھا؛ پھرمہلب دے تمام بیٹےآں نوں قید کردتا، یزید بن مہلب دے تمام بیٹےآں نوں قید کردتا، یزید مع اپنے بھائیاں دے قید خانے تو‏ں فرار ہوک‏ے فلسطین  وچ ولید بن عبدالملک دے بھائی سلیمان بن عبدالملک دے پاس پہنچیا جواوتھ‏ے دا عامل سی، حجاج نے ولید نوں یزید بن مہلب د‏‏ی شکایتاں لکھياں لیکن سلیمان د‏‏ی سفارش تو‏ں یزید بن مہلب او راس دے بھائیاں تو‏ں ولید نے کوئی  مواخذہ نہ کيتا، حجاج دے مزاج د‏‏ی سختی نے اہلِ عراق  نوں   اُتے یشان کيتا تے اکثر لوک حجاج تو‏ں تنگ آک‏ے عراق  تو‏ں فرار ہوئے تے مکہ  معظمہ ومدینہ  منورہ وچ جاجاک‏ے مقیم ہوئے، اوتھ‏ے حضرت عمر بن العزیز حجاز دے گورنر سن ؛ انھاں نے عراق  تو‏ں آئے ہوئے انہاں لوکاں دے نال نیک سلوک کيتا۔
سنہ۹۳ھ وچ حضرت عمر بن عبدالعزیز نے عبدالملک نوں اک خط حجاج د‏‏ی شکایت وچ لکھیا کہ اس نے اہلِ عراق نوں بہت ستا رکھیا اے تے اپنے ظلم وزیادتی وچ حد تو‏ں ودھ گیا اے، حجاج نوں جب اس دا حال معلوم ہويا تواس نے وی اک خط حضرت عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی شکایت وچ ولید نوں لکھیا کہ اکثر فتنہ   اُتے داز تے منافق لوک عراق  تو‏ں جلاوطن ہوک‏ے عمر بن عبدالعزیز دے پاس چلے جاندے نيں تے عمر بن عبدالعزیز انہاں د‏‏ی گرفتاری تو‏ں مانع ہُندے نيں، ایہ گل حکومت وسلطنت دے لئی موجب نقصان ثابت ہوئے گی مناسب ایہ اے کہ آپ عمربن عبدالعزیز نوں حجاز د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کردتیاں
ولید نے ماہِ شعبان سنہ۹۳ھ وچ عمربن عبدالعزیز نوں حجاز د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے انہاں د‏‏ی جگہ خالد بن عبداللہ نوں مکہ معظمہ دا تے عثمان بن حبان نوں مدینہ  دا حاکم مقرر کردتا، خالد نے مکہ  وچ جاندے ہی کل اہلِ عراق  نوں کڈ باہر کيتا تے انہاں لوکاں نوں بھی دھمکایا جنھاں نے اپنے مکانات اہلِ عراق  نوں کرایہ   اُتے دے رکھے سن، جولوک حجاج دے ظلم وستم تو‏ں بچنے دے لے مکہ  معظمہ وچ آئے سن انھاں وچ سعید بن جبیر وی سن، سعید بن جبیر د‏‏ی خطا ایہ سی کہ اوہ عبدالرحمن بن اشعث دے ہ‏‏م آہنگ ہوگئے سن تے حجاج د‏‏ی نگاہ وچ ایہ خطا کوئی  معمولی خطا نہ سی، خالد نے انہاں نوں گرفتار کرکے حجاج دے پاس بھیج دتا، حجاج ن ےان نوں قتل کردتا، سعید بن جبیر بالکل بے گناہ مقتول ہوئے تے اس قسم دے ایہی اک مقتول نہ سن ؛ بلکہ تو‏ں طنجہ (واقع مراکو) دا حاکم سی اوہ اپنے نال ہزار ہمراہیاں دے نال کشتیاں   اُتے سوار ہوک‏ے تے بارہ میل د‏‏ی چوڑی آبنائے جبل الطارق نوں عبور کرکے ساحلِ اندلس   اُتے اترا تے شمال د‏‏ی جانب متوجہ ہويا، علاقہ شذونہ وچ اسپین دا بادشاہ لذریق اک لکھ جرار فوج دے نال طارق دے مقابلہ   اُتے آیا ا،ٓٹھ روز تک وڈے زور شور دے نال لڑائی رہی آخر اٹھويں روز ۲۸/رمضان المبارک سنہ۹۲ھ نوں شاہ لذریق طارق دے مقابلہ وچ ماریا گیا تے عیسائی لشکر نے راہ فرار اختیار کيتی۔
اسی سال سندھ دا راجہ داہر محمد بن قاسم دے مقابلہ وچ ماریا گیا سی، اس دے بعد وڈی آسانی تو‏ں طارق اندلس دے شہراں نوں فتح کردا ہويا اگے ودھیا، اس فتح عظیم دا حال جدو‏ں موسیٰ بن نصیر نوں معلوم ہويا تواس نے طارق نوں آئندہ پیش قدمی تو‏ں روکنے تے اپنے پہنچے تک انتظار کرنے دے لئی لکھیا؛ مگرطارق او راس دے بہادر سپاہی ہن رُک نئيں سکدے سن، آخر رمضان ۹۳ھ وچ موسیٰ بن نصیر وی اٹھارہ ہزار فوج لےک‏ے اندلس پہنچ گیا تے تمام جزیرہ نمائے اندلس نوں کوہ پیری ہور تک فتح کرلیا، مشرقی اندلس وچ علاقہ   اُتے شلونہ نوں فتح کرنے دے بعد موسیٰ نے ولید بن عبدالملک نوں لکھیا کہ ميں نے تمام ملک اسپین نوں فتح کرلیا اے ہن اجازت دیجئے کہ وچ یورپ دے اندر ہُندا تے فتوحات حاصل کردا ہويا قسطنطنیہ  تک پہنچاں تے فتح قسطنطنیہ  دے بعد آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہاں؛ لیکن ولید بن عبدالملک نے موسیٰ نوں لکھیا کہ تسيں اسپین وچ کِسے نوں حاکم مقرر کرکے معہ طارق بن زیاد میرے پاس براہِ افریقہ  واپس آؤ اگراس وقت موسیٰ بن نصیر نوں اجازت مل جاندی تویہ کچھ وی دشوار نہ سی کہ تمام براعظم یورپ فتح ہوجاندا؛ بہرحال خلیفہ دے حکم د‏‏ی تعمیل وچ موسیٰ نے اندلس وچ اپنے بیٹے عبدالعزیز نوں گونرمقرر کيتا تے مراکواپنے دوسرے بیٹے عبدالملک نوں سپرد  کيتا تے قیروان  وچ اپنے تیسرے بیٹے عبداللہ نوں اپنا جانشین بنایا تے اس انتظام تو‏ں فارغ ہوکرخود مع تحفہ وہدایا دمشق  د‏‏ی جانب روانہ ہويا؛ لیکن ایہ جس روز دمشق  پہنچیا اے خلیفہ ولید بن عبدالملک دا انتقال ہوچکيا سی، بوہت سارے بزرگ تے نیک آدمیاں نوں حجاج نے ظالمانہ قتل کيتا۔
ولید بن عبدالملک دے بعد سلیمان بن عبدالملک تختِ خلافت دا آرزومند تھا؛ کیونجے عبدالملک نے ولید دے بعد سلیمان نوں ولی عہد بنایا سی او راسی  اُتے لوکاں تو‏ں بیعت لی گئی سی، ولید نے ایہ چاہیا کہ وچ سلیمان اپنے بھائی نوں محروم کرکے اپنے بیٹے عبدالعزیز نوں ولی عہد بناؤں، اس خواہش تے ارادے دا حال ولید نے جدا جدا اپنے سرداراں دے سامنے بیان کيتا توحجاج تے قتیبہ نے توپسند کيتا لیکن  تے اں نے ولید نوں ڈرایا تے کہیا کہ مسلماناں وچ فتنہ برپاہوجانے دا سخت اندیشہ اے ؛ ايس‏ے سال سنہ۹۵ھ وچ بہ ماہِ شوال ویہہ برس عراق  د‏‏ی حکومت کرنے دے بعد حجاج نے وفات پائی تے مردے وقت اپنے بیٹے عبداللہ بن حجاج نوں عراق  دا گورنر کيتا، ولید بن عبدالملک نے حجاج دے تمام عاملاں نوں ان دے عہدےآں   اُتے بدستور قائم رکھیا۔
موسیٰ بن نصیر
جس طرح حجاج مشرقی ملکاں دا سب تو‏ں وائسرائے تھا؛ ايس‏ے طرح مغربی ملکاں دا وائسرائے ولید بن عبدالملک دے عہد وچ موسیٰ بن نصیر سی، جس دا جائے قیام مقام قیروان سی، شمالی افریقہ  دے اس سب تو‏ں وڈے حاکم دے پاس اندلس دے بعض لوک آئے تے اپنے بادشاہ لذریق (راڈرک) دے ظلم وستم د‏‏ی شکایت کرکے التجا د‏‏ی کہ آپ اندلس (اسپین)   اُتے چڑھائی کرکے مراقش د‏‏ی طرح اس نوں بھی اپنی حکومت وچ شامل  کرلاں، موسیٰ نے اہلِ اندلس د‏‏ی اس درخواست   اُتے چند روز غور کيتا، اس دے بعد اپنے اک غلام نوں چارکشتیاں وچ چار سوسپاہیاں دے نال ساحلِ اندلس د‏‏ی طرف روانہ کيتا کہ اوتھ‏ے دے حالات تو‏ں آگاہی حاصل ہوئے تے دوسری طرف خلیفہ ولید تو‏ں اندلس   اُتے چڑھائی کرنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی، خلیفہ نے چڑھائی د‏‏ی اجازت عطا کردتی، اُدھر اوہ چارسوسپاہی وی سالماً غانماً واپس آئے۔
سنہ۹۱ھ یاسنہ۹۲ھ وچ موسیٰ نے اپنے دوسرے آزاد کردہ غلام طارق بن زیاد نوں ست ہزار فوج دے کراندلس  اُتے حملہ کرنے دا حکم دتا۔
ولید بن عبدالملک د‏‏ی وفات
ولید نے اپنے بھائی سلیمان نوں ولی عہدی تو‏ں وکھ کرکے اپنے بیٹے نوں ولی عہد بنانے د‏‏ی جوکوشش کرنی چاہی سی اس وچ اوہ کامیاب نہ ہوسکا؛ اگروہ چند روز تے نہ مردا توشاید اپنے ارادے وچ کامیاب ہوجاندا؛ لیکن ہن ایہ ہويا کہ سلیمان انہاں سرداراں دا جنھاں نے ولید دے ارادے د‏‏ی تائید کيت‏ی سی دشمن ہوگیا؛ ہور ہراک اس شخص تو‏ں جس نوں ولید محبوب ومکرم رکھدا سی، سلیمان نوں دشمنی ہوگئی تے اس دا نتیجہ آئندہ عالم اسلام دے لئی کسی قدر مضرثابت ہويا، ولید بن عبدالملک نے ۵۱/جمادی الثانی سنہ۹۶ھ مطابق ۲۵/فروری سنہ۷۱۵ء وچ ۴۵/سال چند ماہ د‏‏ی عمر وچ نوسال اٹھ مہینے خلافت کرنے دے بعد ملکِ شام دے مقام ویرمران وچ وفات پائی تے ۱۹/بیٹے چھڈے، ولید دے عہد خلافت وچ سندھ ، ترکستان ، سمرقند وبخارا وغیرہ، اندلس ایشیائے نوں چک دے اکثر شہروقلعے تے بعض جزیرے حکومت اسلامی وچ شامل  ہوئے، ولید د‏‏ی خلافت مسلماناں دے لئی اک طرف راحت وآرام تے خوش حالی دا زمانہ سی تودوسری طرف فتوحاتِ ملکی دا خاص زمانہ سی، حضرت عمرفاروق رضی اللہ تعالیٰ عنہ دے بعد اس قدر عظیم واہ‏م فتوحاتِ ملکی او رکسی خلیفہ دے زمانے وچ ہن تک مسلماناں نوں حاصل نہ ہوئیاں سن، جدو‏ں ولید دا انتقال ہويا اے تواس دا بھائی سلیمان بن عبدالملک مقامِ رملہ وچ سی۔
سلیمان بن عبدالملک
سلیمان اپنے بھائی ولید تو‏ں چار سال عمر وچ چھوٹا سی، ولید د‏‏ی وفات دے بعد اس دے ہتھ  اُتے جمادی الثانی سنہ۹۶ھ وچ بیعتِ خلافت ہوئی، حجاج چونکہ سلیمان نوں ولی عہدی تو‏ں معزول کرانے وچ ولید دا ہ‏م خیال تھا تے  قتیبہ بن مسلم وی اس معاملہ وچ حجاج وولید دا اسيں نوا تھا؛ لہٰذا سلیمان نوں حجاج وقتیبہ دونے تو‏ں سخت عداوت سی، حجاج سلیمان دے خلیفہ ہونے تو‏ں پہلے ہی فوت ہوچکيا سی، قتیبہ البتہ خراسان  د‏‏ی گورنری   اُتے مامور تے زندہ موجود سی، قتیبہ نوں اس گل دا احساس سی کہ سلیمان د‏‏ی خلافت وچ میرے نال کس قسم دا سلوک روا رکھیا جائے گا۔
قتیبہ دا قتل
قتیبہ بن مسلم باہلی امیرخراسان نے جدو‏ں ایہ سنیا کہ ولید فوت ہوئے گی تے اس د‏ی جگہ سلیمان بن عبدالملک تخت نشین ہويا تواس نے خراسان  د‏‏ی تمام موجودہ فوج تے سردارانِ لشکر نوں جمع کرکے اپنی اس رائے دا اظہار کيتا ہ سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی خلافت تو‏ں انکار کرنا چاہیے، قتیبہ دے پاس جوفوج سی اس وچ اک زبردست حصہ بنوتمیم دا سی، بنوتمیم دا سردار وکیع سی، وکیع نے ایہ رنگ دیکھ کرلوکاں تو‏ں سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی بیعت خلافت لینی شروع کردتی، رفتہ رفتہ ایہ خبر تمام لشکر وچ پھیلی تے تمام قبیلے وکیع دے گرد جمع ہوگئے، قتیبہ نے ہرچند نوں شش کيتی کہ لوک اس د‏ی گلاں سناں تے اس تو‏ں افہام وتفہیم کرن؛ لیکن پھرکسی نے اس د‏ی گل نہ پوچھی تے علانیہ گستاخیاں کرنے لگے، قتیبہ دے نال اس دے بھائی تے بیٹے تے رشتے دار شریک رہ‏ے، آخرلشکریاں نے لُٹ مار شروع کردتی تے قتیبہ د‏‏ی ہرچیز نوں لُٹنا تے جلیانا شروع کيتا، قتیبہ دے رشتہ داراں نے قتیبہ دے خیمہ د‏‏ی حفاظت کرنی چاہی؛ لیکن اوہ سب مارے گئے تے بالآخر قتیبہ وی بوہت سارے زخم کھاکر بے ہوش زمین   اُتے گرا تے لوکاں نے فوراً اس دا سرکاٹ لیا، قتیبہ دے صرف بھائی تے بیٹے گیارہ شخص مارے گئے اس دے بھائیاں وچو‏ں صرف اک شخص عمر بن مسلم اس لئی بچ گیا کہ اس د‏ی ماں قبیلہ بنوتمیم تو‏ں سی، وکیع نے قتیبہ دا سر تے اس د‏ی انگوٹھی خراسان  تو‏ں سلیمان بن عبدالملک دے پاس بھجوادی، قتیبہ بن مسلم خاندانِ بنوامیہ دے سرداراں وچ نہایت زبردست فتح مند تے نامور سردار سی، ایداں دے زبردست د‏‏ی ایسی موت نہایت افسوسناک حادثہ اے ؛ لیکن چونکہ اس نے خلیفہ وقت دے خلاف سازش کرنے وچ ناعاقبت اندیشی تو‏ں کم لیا تھا؛ لہٰذا سلیمان بن عبدالملک   اُتے قتیبہ دے قتل دا کوئی  الزام نئيں لگایا جاسکدا۔
محمدبن قاسم د‏‏ی وفات
سلیمان بن عبدالملک  اُتے سب تو‏ں وڈا الزام محمد بن قاسم دے معاملہ وچ اگایا جاسکدا اے، سلیمان نوں اگرحجاج تو‏ں عداوت ودشمنی سی تواس دشمنی نوں حجاج دے رشتے داراں تک بلاوجہ وسیع نئيں ہونا چاہیے تھا؛ لیکن افسوس اے کہ سلیمان نے محمد بن قاسم نوں بھی ايس‏ے طرح کشتنی وگردن زدنی سمجھیا جس طرح اوہ حجاج نوں سمجھدا سی، محمد بن قاسم نہایت سمجھدار، بہادر، مستقل مزاج، نیک طینت تے جوان صالح سی، اس نوجوان نے سندھ  وہند د‏‏ی فتوحات وچ اک طرف اپنے آپ نوں رستم واسکندر تو‏ں ودھ کرثابت کيتا تودوسری طرف اوہ نوشیرواں عادل تو‏ں ودھ کرعادل ورعایا   اُتے ور ظاہر ہويا سی، اس نوجوان فتح مند سردار نے سلیمان دے خلاف قطعاً کوئی  حرکت کدی نئيں کيت‏‏ی سی۔
حجاج د‏‏ی وفات دے بعد وی اوہ ايس‏ے طرح فتوحات وملک داری وچ مصروف رہیا، جداں کہ حجاج د‏‏ی زندگی وچ سی، اس دے پاس جس قدر فوج سی اوہ سب د‏‏ی سب دل وجان تو‏ں اس  اُتے فدا تے اس دے ہراک حکم د‏‏ی تعمیل نوں بسروچشم موجود سی تے ایہ وی سب تو‏ں وڈی دلیل اس گل کيتی سی کہ محمد بن قاسم نہایت اعلیٰ درجہ د‏‏ی قابلیتِ سپہ سالاری رکھدا سی، ایداں دے نوجوان د‏‏ی جس د‏‏ی ابتدا ایسی عظیم الشان سی اگرتربیت کيتی جاندی تے اس تو‏ں کم لیا جاندا تووہ سلیمان بن عبدالملک دے لئی تمام براعظم ایشا نوں چین وجاپان تک فتح کردیندا؛ لیکن سلیمان نے جذبہ عداوت تو‏ں مغلوب ہوک‏ے یزید بن ابی کبشہ نوں سندھ  دا والی  بناکے بھیجیا تے حکم دتا کہ محمد بن قاسم نوں گرفتار کرکے بھیج دو، سلیمان دا ایہ حکم درحقیقت تمام کم گذار تے فتح مند سپہ سالاراں نوں بددل بنادینے دا اک زبردست اعلان سی، کسی خلیفہ یاسلطان دے لئی اس تو‏ں ودھ کرکوئی قابل شرم گل نئيں ہوسکدی کہ اوہ اپنے سرداراں دے عظیم الشان تے قابل تعریف کماں دا صلہ بجائے تحسین وآفرین تے عزت افزائی دے قیدوگرفتاری تو‏ں دے۔
یزید بن ابی کبشہ سندھ وچ آکرزور وقوت دے ذریعہ محمد بن قاسم نوں ہرگز ہرگز مغلوب نئيں کرسکدا سی، محمد بن قاسم دے ہمراہیاں نوں جب خلیفہ دے اس نامعقول حکم دا حال معلوم ہويا توانہاں نے محمد بن قاسم تو‏ں کہیا کہ تسيں اس حکم د‏‏ی تعمیل ہرگز نہ کرو، اسيں تسيں نوں اپنا امیر جاندے تے تواڈے ہتھ   اُتے طاعت د‏‏ی بیعت کیتے ہوئے نيں، خلیفہ سلیمان دا ہتھ ہرگز آپ تک نئيں پہنچ سکدا، حقیقت وی ایہ اے کہ محمد بن قاسم نوں مغلوب کرنے دے لئی خلیفہ سلیمان نوں اپنی خلافت دا پورا زور لگانا پڑدا؛ کیونجے ایتھ‏ے محمد بن قاسم دے پاس اس د‏ی ہردل عزیزی دے سبب ایداں دے ذرائع موجود سن کہ سندھ  دے ریگستان دا ہراک ذرہ اس د‏ی اعانت وامداد دے لئی نوں شاں ہُندا؛ مگراس جوان صالح نے فوراً بلاتوقف اپنے آپ نوں ابن ابی کبشہ دے سپرد  کردتا تے کہیا کہ خلیفہ وقت دے حکم د‏‏ی نافرمانی دا جرم میرے تو‏ں ہرگز سرزد نہ ہوئے گا؛ چنانچہ محمد بن قاسم نوں گرفتار کرنے دے بعد ابن ابی کبشہ نے دمشق  د‏‏ی جانب روانہ کردتا، اوتھ‏ے سلیمان دے حکم تو‏ں اوہ واسط دے جیل خانہ وچ قید کردتا گیا تے صالح بن عبدالرحمن نوں اس   اُتے مسلط کردتا جس نوں اس نے جیل خانے وچ انواع وقسماں د‏‏ی تکلیفاں دے دے کرمارہی ڈالیا۔
موسیٰ بن نصیر دا انجام
ولید دے زمانے دے نامور سرداراں وچو‏ں صرف مسلمہ بن عبدالملک سلیمان د‏‏ی عنایت ریزیاں تو‏ں بچا رہیا تے سلیمان نے بدستور اس نوں اپنے عہدے تے مرتبہ  اُتے قائم رکھیا، مسلمہ سلیمان دا بھائی سی تے اس نوں ولی عہدی دے معاملہ تو‏ں کسی قسم دا تعلق نہ سی ايس‏ے لئی سلیمان نے اس نوں اپنے دشمناں د‏‏ی لسٹ وچ داخل نئيں کيتا۔
یزید بن مہلب
حجاج مہلب دے بیٹےآں تو‏ں ناراض سی تے یزید بن مہلب نوں معہ اس دے بھائیاں دے قید کردتا سی، یزید بن مہلب جیل خانے تو‏ں بھج کرفلسطین وچ سلیمان بن عبدالملک دے پاس چلا گیا، اس زمانہ وچ سلیمان بن عبدالملک فلسطین  دا گورنر سی ایہ وی ذکر ہوچکيا اے کہ حجاج نے مردے وقت اپنے بیٹے عبداللہ بن حجاج نوں اپنی جگہ عراق  دا گورنرمقرر کيتا سی تے ولید بن عبدالملک نے اس تقرر نوں جائز رکھیا سی، ہن ولید د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں سلیمان بن عبدالملک تخت خلافت   اُتے بیٹھیا تواس نے سب تو‏ں پہلے حجاج دے بیٹے عبداللہ نوں معزول کرکے اس د‏ی جگہ یزید بن مہلب نوں گورنرِ عراق  مقرر کيتا، یزید بن مہلب جاندا سی کہ اگرلوکاں تو‏ں خراج وصول کرنے وچ ميں نے سختی د‏‏ی توحجاج د‏‏ی طرح بدنام ہوجاواں گا تے اگررعایت ونرمی تو‏ں کم لیا توسلیمان بن عبدالملک د‏‏ی نگاہاں تو‏ں گرجاواں گا اس لی اس نے ایہ تدبیر اختیار کيتياں کہ سلیمان بن عبدالملک نوں اس گل   اُتے رضامند کيتا کہ اوہ عراق  د‏‏ی تحصیل خراج یعنی صیغہ مال د‏‏ی افسری   اُتے صالح بن عبدالرحمن نوں مقرر کرداں تے باقی انتظامی وفوجی معاملات گورنرعراق  یعنی یزید بن مہلب تو‏ں متعلق رہیاں، یزید بن مہلب د‏‏ی ایہ خواہش سلیمان نوں اس لئی وی ناگوار نہ گزری کہ اوہ جاندا سی کہ حجاج نے یزید بن مہلب   اُتے سرکاری روپیہ دے خردبرد کرنے دا الزام لگاکے قید کيتا تھا؛ چنانچہ صالح بن عبدالرحمن صیغۂ مال د‏‏ی افسری   اُتے مامور ہوک‏ے اوّل عراق  د‏‏ی جانب بھیج دتا گیا اس دے بعد یزید بن مہلب وی عراق  دا گورنر بن کرکوفہ  وچ وارد ہويا، ایتھ‏ے یزید وصالح وچ ناچاقی پیدا ہوئی تے یزید بن مہلب دے لئی صالح بن عبدالرحمن دا وجود باعثِ تکلیف ثابت ہونے لگا۔
اسی دوران وچ خبر آئی کہ قتیبہ بن مسلم خراسان وچ ماریا گیا، یزید خراسان  د‏‏ی گورنری نوں ترجیح دیندا تھا؛ کیونجے اوہ تے اس دا باپ خراسان  دا گورنر رہ چکے سن، سلیمان بن عبدالملک نے یزید بن مہلب د‏‏ی خواہش دے موافق اس نوں خراسان  دے صوبہ د‏‏ی سندگورنری دے ک‏ے عراق  نوں بھی ايس‏ے دے ماتحت رکھیا، یزید نے عراق  دے اندرکوفہ  وبصرہ  وواسط وغیرہ وچ اپنے جدا جدا نائب چھڈ کرخود خراسان  دا قصدکیا، خراسان  وچ پہنچ کریزید بن مہلب نے اوّل قہتان   اُتے اس دے بعد جرجان   اُتے چڑھائی د‏‏ی تے ایتھ‏ے دے باغی سرداراں تو‏ں جرمانہ وخراج وصول کرکے مصالحت د‏‏ی اہلِ جرجان نے چند روز دے بعد پھربغاوت د‏‏ی یزید نے چڑھائی کرکے چالیس ہزار ترکاں نوں معرکہ جنگ وچ قتل کيتا تے شہرجرجان دا بنیادی پتھراپنے ہتھ تو‏ں رکھ کراوتھ‏ے جہم بن ذخرجعفی نوں اپنی طرف تو‏ں حاکم مقرر کيتا، اس تو‏ں پیشتر جرجان کسی شہ رکا ناں نہ تھا؛ بلکہ اوہ اک پہاڑی علاقہ سی جس وچ چھوٹے چھوٹے بوہت سارے دیہات شامل  سن، یزید بن مہلب نے اک شہر آباد کيتا جس دا ناں جرجان مشہور ہويا اس دے بعد طبرستان نوں فتح کرکے اپنا عامل مقرر کيتا۔
مسلمہ بن عبدالملک
سنہ۹۷ھ وچ مسلمہ بن عبدالملک نے علاقہ رضاخیہ نوں فتح کيتا، سنہ۹۸ھ وچ اک رومی سردار القون نامی نے حاضردربار خلافت ہوک‏ے قسطنطنیہ دے فتح کرنے د‏‏ی ترغیب دتی سلیمان نے اپنے بیٹے داؤد تے اپنے بھائی مسلمہ نوں فوج دے کرقسطنطنیہ  د‏‏ی طرف روانہ کيتا مسلمہ اس فوج دا سپہ سالار اعظم سی، مسلمہ نے جاک‏ے قسطنطنیہ  دا محاصرہ کيتا، جدو‏ں لشکر اسلام قسطنطنیہ  دے نیڑے پہنچیا سی تومسلمہ نے لشکریاں نوں حکم دتا سی کہ اک اک مدغلہ ہرشخص اپنے ہمراہ لیندا چلے تے لشکر گاہ وچ لے جاک‏ے جمع کرے قسطنطنیہ  دا محاصرہ کرنے دے بعد ایہ غلہ جمع کيتا گیا توغلہ دے انبار پہاڑاں د‏‏ی طرح جمع ہوگئے مسلمہ نے قسطنطنیہ  دا محاصرہ ڈال کرفوج والےآں دے لئی مکانات مٹی پتھر دے بنوادیے تے میداناں وچ کھیت‏‏ی کرنے دا حکم دتا گیا؛ چنانچہ کھیت‏‏ی پک کرتیار ہوگئی، روزانہ اخراجات خوردونوش دے لئی غلہ لُٹ مار دے ذریعہ فراہ‏م کیہ جاندا سی، غلہ دے انبار محفوظ سن کھیت‏‏ی پک کرتیار ہوگئی سی، اہل قسطنطنیہ  اس عزم وہمت تے استقلال دے نال محاصرہ دیکھ کرسخت   اُتے یشان ہوئے، سال بھرگزرنے دے بعد انھاں نے خفیہ پیغاماں دے ذریعہ ايس‏ے رومی سردارالقون نامی نوں اپنی طرف متوجہ کرکے اس گل کالالچ دتا کہ اگرمسلماناں دا محاصرہ اُٹھوا دو تے انہاں نوں ایتھ‏ے تو‏ں رخصت کردو توہم ادھا ملک تسيں نوں دیدین گے القون اس   اُتے رضامند ہوگیا، اس نے مسلمہ نوں مشورہ دتا کہ اگرتم اپنے غلہ دے انباراں تے کھیتاں نوں اگ لگادوگے تورومی لوک ایہ سمجھاں گے کہ ہن مسلما‏ن سخت تے فیصلہ کن حملہ کرنے   اُتے مستعد ہوگئے نيں؛ لہٰذا امید اے کہ اوہ فوراً شہر آپ دے سپرد  کردین گے تے بغیر لوٹے ہوئے بہ آسانی شہر  اُتے قبضہ ہوسک‏‏ے گا، مسلمہ رومی سردار دے اس چکمے وچ آگیا؛ حالانکہ اس تو‏ں پیشتر رومی مسلمہ دے پاس ایہ پیغام بھیج چکے سن کہ اسيں تو‏ں فی کس اک اشرفی دے حساب تو‏ں جزیہ لے لو تے محاصرہ اُٹھاکر چلے جاؤ؛ لیکن مسلمہ انہاں د‏‏ی اس درخواست نوں رد کرچکيا سی، چند روز تے محاصرہ جاری رہندا توقسطنطنیہ  دے فتح ہونے وچ کوئی  شبہ باقی نہ تھا؛ لیکن خدائے تعالیٰ نوں حالے منظور نہ سی کہ مسلما‏ن قسطنطنیہ    اُتے قابض ومتصرف ہاں؛ چنانچہ مسلمہ نے غلہ دے انباراں تے کھیتیاں وچ اگ لگوادی۔
اس احمقانہ فعل دا اثر ایہ ہويا کہ رومی بہت خوش ہوئے تے مدافعت  اُتے دلیر ہوگئے، مسلماناں نوں غلہ د‏‏ی تکلیف ہونے لگی ادھر القون معہ اپنے ہمراہیاں دے لشکرِ اسلام تو‏ں جدا ہوکررومیاں وچ جاملا، سلیمان بن عبدالملک مسلمہ نوں روانہ کرنے دے بعد خود مقام وابق وچ مقیم سی تے ایتھے تو‏ں ہرقسم د‏‏ی امداد مسلمہ نوں پہنچاندا رہندا سی، ادھر کھیت‏‏ی تے غلہ نوں جلادتا گیا اُدھر موسم سرما دے آجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں سلیمان سامان رسد وغیرہ د‏‏ی امداد مسلمہ تک نہ پہنچاس دا، نتیجہ ایہ ہويا کہ لشکرِاسلام نوں فاقے ہونے لگے تے بھکھ د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک مرنے شروع ہوئے؛ کیونجے ہن اردگرد دے علاقے تو‏ں وی غَہ لُٹ مار دے ذریعے حاصل نہ ہوسکدا سی۔
مسلماناں د‏‏ی ایہ حالت دیکھ کرقیصر دے سردار برجان نامی نے جوشہر صقالیہ دا گورنر سی اک فوج عظیم دے نال لشکرِاسلام  اُتے حملہ کيتا مسلمہ نے اس دا مقابلہ کرکے شکست دتی تے شہر صقالیہ نوں فتح کرکے اس   اُتے قبضہ کرلیا ايس‏ے عرصہ وچ خبر پہنچی کہ سلیمان بن عبدالملک دا انتقال ہوگیا۔
سلیمان بن عبدالملک دے اخلاق وعادات
سلیمان بن عبدالملک نہایت فصیح البیان شخص سی، عدل وانصاف دا شوقین تے جہاد دا حریص سی، حضرت عمر بن عبدالعزیز نوں سلیمان نے اپنا وزیر ومشیر بنایا تھا؛ ایہی وجہ سی کہ سلیمان دے اخلاق وعادات وچ خوبیاں پیدا ہوگئی سن، عہد بنواُمیہ وچ اک بری رسم جاری ہوگئی سی کہ اوہ نماز عموماً دیر کرکے آخروقت وچ پڑھدے سن، سلیمان بن عبدالملک نے اس رسم نوں مٹا کرنمازاں اوّل وقت پڑھنی شروع کيتياں، راگ تے گانے تو‏ں وی سلیمان بن عبدالملک نو‏‏ں سخت نفرت سی؛ چنانچہ اس نے گانے بجانے د‏‏ی ممانعت کی، سلیمان نہایت خوب صورت تے وجیہہ شخص سی، تنومند تے  اُتے خور وی سی، اک مرتبہ سترآنار بہت ساریاں کشمش، چھ مہینے د‏‏ی عمر دا اک بکرا تے چھ مرغ کھاگیا تے سب نوں ہضم کرلیا۔
ولی عہدی
سلیمان بن عبدالملک نے انپے بیٹے ابوب نوں اپنا ولی عہد بنایا تھا؛ لیکن جدو‏ں ایوب فوت ہويا تے مقام ابق وچ اوہ علیل ہويا تواس نے رجاء بن حیوٰۃ تو‏ں مشورہ کيتا کہ وچ کس نوں اپنا جانشینی دے لئی نامزد کراں اوّل سلیمان نے اپنے بیٹے داؤد دا ناں لیا، رجاء بن حیوٰۃ نے کہیا کہ اوہ قسطنطنیہ دے محاصرہ وچ مصروف تے کفّار تو‏ں لڑرہیا اے، عرصہ تو‏ں اوتھ‏ے د‏‏ی کوئی  خبر نئيں ملی، خدا جانے اوہ زندہ اے یاشہید ہويا، ادھر فاصلہ زیادہ اے ایداں دے شخص نوں ولی عہد بنانے دا مشورہ وچ نئيں دے سکدا؛ پھرسلیمان نے کہیا کہ وچ اپنے چھوٹے بیٹے نوں ولی عہد بناداں، رجاء بن حیوٰۃ نے کہیا کہ اوہ صغیرالسن اے اس قبال نئيں کہ اوہ بارِ خلافت اُٹھاسک‏‏ے، سلیمان نے کہیا کہ تسيں پھردسو وچ کس نوں اپنا جانشین مقرر کراں؟ رجاء بن حیوٰۃ نے کہیا کہ مسلماناں د‏‏ی صلاح وفلاح تے آپ د‏‏ی نیک وپاک باطنی تے دین داری دا تقاضا تویہ ہونا چاہیے کہ آپ اپنے چچازاد بھائی عمر بن عبدالعزیز نوں اپنا ولی عہد بناواں؛ کیونجے انہاں تو‏ں بہتر دوسرا شخص نئيں مل سکدا؛ ہور اوہ آپ دے وزیراعظم ہونے دے سبب امورِ سلطنت دے متعلق ہرقسم دا کافی تجربہ وی رکھدے نيں، سلیمان نے کہیا کہ وچ وی عمر بن عبدالعزیز نوں سب تو‏ں بہتر سمجھدا ہاں؛ لیکن مجھ نوں ڈر ایہ اے کہ میرے بھائی یعنی فرزندانِ عبدالملک راضی نہ ہون گے تے اوہ عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی مخالفت   اُتے اُٹھ کھڑے ہون گے، رجاء بن حیوٰۃ نے کہیا کہ آپ عمر بن عبدالعزیز نوں خلیفہ  بناکے نال ہی ایہ وی وصیت کردیجئے کہ انہاں دے بعد یزید بن عبدالملک خلیفہ ہو، سلیمان بن عبدالملک نے اس مشورہ نوں پسند کيتا تے عمربن عبدالعزیز دے لئی ولی عہدی کافرمان لکھ کراس   اُتے مہر لگادی، اس کاغذ نوں اک لفافہ وچ بند کرکے اس لفافہ نوں بھی سربمہر کردتا تے رجاء بن حیوٰۃ نوں دے کرکہیا کہ باہر جاؤ تے ایہ لفافہ دکھا کرکہو کہ امیرالمؤمنین نے اس لفافہ وچ اپنے بعد خلیفہ ہونے والے شخص دا تعین کردتا تے فرمان لکھ کررکھ دتا اے جس شخص دا ناں اس فرمان وچ اے اس دے لئی بیعت کرو۔
جب رجاء نے باہر جاک‏ے لوکاں نوں جمع کرکے ایہ حکم سنایا تولوکاں نے کہیا کہ اسيں بیعت اس وقت کرن گے جدو‏ں کہ سانو‏ں اس شخص دا ناں بتادتا جائے گا، رجابن حیوٰۃ نے آک‏ے سلیمان تو‏ں ایہ کیفیت بیان کيتی، سلیمان نے ايس‏ے وقت حکم دتا کہ نوں توال تے پولیس نوں بلا کرحکم دوکہ لوکاں تو‏ں میرے حکم دے موافق بیعت لاں تے جوشخص انکار کرے اس د‏ی گردن اُڑاداں ایہ حکم سندے ہی سب نے بیعت کيتی تے مطلق چاں وچراں نہ کيتا۔
رجاء بن حیوٰۃ جدو‏ں بیعت لے کرواپس آرہے سن توراستے وچ ہشام  بن عبدالملک ملیا تے اس نے کہیا کہ مجھ نوں خوف معلوم ہُندا اے کہ امیرالمؤمنین نے کدرے مجھ نوں محروم ہی نہ رکھیا ہو؛ اگرایسا اے تومینو‏ں بتادو؛ تاکہ وچ اپنا کچھ انتظام کراں، رجاء نے کہیا کہ امیرالمؤمنین نے مجھ نوں سربمہر لفافہ دتا اے تے سب تو‏ں اس گل نوں پوشیدہ رکھیا تسيں نوں کیا جواب دے سکدا ہون، اگے چل کراتفاقاً عمربن عبدالعزیز مل گئے انھاں نے کہیا کہ مجھ نوں وڈا ہی خوف معلوم ہورہیا اے کہ کدرے سلیمان نے ولی عہدی دے لئی میرا ہی ناں نہ لکھ دتا ہو؛ اگرتم نوں معلوم اے تومینو‏ں بتادو؛ تاکہ وچ نوں شش کرکے اس مصیبت نوں ٹالاں تے سبک دوشی حاصل کراں، رجاء نے اُنہاں نوں بھی اوہی جواب دتا جوہشام   بن ملک نوں دتا سی۔
وفات
سلیمان بن عبدالملک سنہ۹۸ھ وچ دمشق تو‏ں جہاد دے ارادے   اُتے نکلیا تے قسطنطنیہ  د‏‏ی طرف فوج روانہ کرکے خود مقام وابق وچ مقیم رہ کراس یورش نوں کامیاب بنانے د‏‏ی نوں شش کردا رہیا اس لئی کہیا جاسکدا اے کہ سلیمان نوں احالتِ جہاد ہی وچ موت آئی۔
۱۰/ماہصفر سنہ۹۹ھ بروز جمعہ سلیمان نے بمقام وابق متصل قنسرین وفات پائی، قریباً پونے تن سال خلافت د‏‏ی تے ۴۵/سال د‏‏ی عمر پائی، اس خلیفہ دے زمانے وچ وی مسلماناں نوں فتوحاتِ ملکی حاصل ہوئیاں، خلاف شرع کماں دا رواج موقوف ہويا، حجاج دے عاملاں تے متوسلاں نوں جتھ‏ے کدرے اوہ مامور ومقرر سن موقوف ومعزول کيتا؛ کیونجے اوہ وی حجاج ہی د‏‏ی طرح ظلم وتشدد د‏‏ی جانب مائل سن ؛ لیکن اس وچ شک نئيں کہ محمد بن قاسم دے نال جومعاملہ ہويا اس وچ سلیمان تو‏ں سخت غلطی ہوئی، سلیمان بن عبدالملک دے قابل تعریف کماں تے عظیم الشان کارنامےآں وچ سب تو‏ں وڈا کارنامہ ایہ اے کہ اس نے اپنے بعد حضرت عمربن عبدالعزیز رحمۃ اللہ علیہ نوں خلیفہ بنایا، اس اک نیکی دے مقابلے وچ سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی تمام غَطیاں تے لغزشاں نوں وڈی آسانی تو‏ں فراموش کيتا جاسکدا اے تے اوہ ہراک مدح وستائش دا مستحق نظر آندا ا‏‏ے۔
عمر بن عبدالعزیز
ابوحفص حضرت عمر بن عبدالعزیز بن مروان بن حکم خلفائے راشدین وچ خلیفہ خامس نيں، اوہ خلیفہ صالح دے ناں تو‏ں وی مشہور نيں، اکثر اکابر مسلمین دا قول اے کہ خلفائے راشدین پنج نيں، ابوبکر، عمر، عثمان، علی، عمربن عبدالعزیز رضی اللہ عنہم اجمعین، حضرت عمر بن عبدالعزیز دے والد عبدالعزیز بن مروان مصر دے حاکم سن کہ سنہ۶۲ھ وچ عمر بن عبدالعزیز پیدا ہوئے، انہاں د‏‏ی والدہ حضرت فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ د‏‏ی پو‏تی یعنی عاصم بن عمرفاروق د‏‏ی بیٹی سن، انہاں دے والد عبدالعزیز عبدالملک بن مروان دے بعد خلیفہ ہونے والے سن ؛ لیکن انہاں دا انتقال عبدالملک دے سامنے ہويا؛ لہٰذا اوہ خلیفہ نہ ہوسک‏‏ے، بچپن وچ گھوڑے نے انہاں دے لات ماری سی، انہاں دے چہرے   اُتے اس دے زخم دا نشان سی، فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ فرمایا کردے سن کہ میری اولاد وچو‏ں اک شخص ہوئے گا اس دے چہرے   اُتے اک داغ ہوئے گا تے اوہ زمین نوں عدل وداد تو‏ں بھردے گا؛ ایہی وجہ سی کہ جدو‏ں گھوڑے نے انہاں دے لات ماری اے توان دے باپ انہاں دے چہرے تو‏ں خون پونچھدے جاندے سن تے کہندے جاندے سن کہ اگرتواوہی داغ دار اے توتوسعادت مند ا‏‏ے۔
بچپن وچ عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ دے باپ نے انہاں نوں مدینہ وچ بھیج دتا سی، مدینہ  وچ ہی انہاں د‏‏ی تربیت ہوئی، فقہائے مدینہ  د‏‏ی صحبت وچ انہاں د‏‏ی عمر دا ابتدائی حصہ گزریا، علمائے مدینہ  ہی تو‏ں انہاں نے علوم دینیہ حاصل کیتے علم وفضل تے فقہ فی الدین وچ انہاں دا اوہ مرتبہ سی کہ اگروہ خلیفہ نہ ہُندے توائمہ شرع وچ انہاں دا شمار ہُندا تے اوہ سب تو‏ں وڈے امام منے جاندے، مدینہ  وچ انہاں دے والد نے انہاں نوں عبیداللہ بن عبداللہ دے پاس بھیجیا سی، انھاں دے زیرتوجہ انہاں د‏‏ی تربیت ہوئی، زید بن اسلم نے انس رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت کيتی اے کہ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے بعد اساں بجز عمر بن عبدالعزیز دے تے کسی شخص دے پِچھے ایسی نماز نئيں پڑھی جوآنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی نماز تو‏ں زیادہ مشابہ ہو، زید کہندے نيں کہ اوہ رکوع وسجود پوری طرح ادا کردے سن ؛ مگرقیام وقعود وچ دیرنہ کردے سن، محمد بن علی بن حسین رضی اللہ عنہ تو‏ں کسی نے حضرت عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی نسبت سوال کيتا توانھاں نے فرمایا کہ اوہ بنواُمیہ دے نجیب نيں تے قیامت وچ بصورتِ امتِ واحدہ اُٹھاں گے۔
خلافت
جب سلیمان بن عبدالملک دا انتقال ہويا تورجاء بن حیوٰۃ وابق د‏‏ی مسجد وچ گئے، تمام بنواُمیہ تے اعیانِ لشکر نوں جمع کيتا، سربمہرفرمان ولی عہدی انہاں دے پاس تھا؛ انھاں نے سب نوں خلیفۂ دے فوت ہونے د‏‏ی خبر سناکر دوبارہ اس ملفوف سربمہر فرمان  اُتے لوکاں تو‏ں بیعت لی؛ پھرسب دے سامنے اس سربمہر فرمان نوں کھول کرپڑھیا تے لوکاں نوں سنایا اس وچ سلیمان بن عبدالملک نے لکھیا سی کہ:
یہ تحریر بندۂ خدا امیرالمؤمنین سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی طرف تو‏ں عمر بن عبدالعزیز دے ناں اے، ميں نے اپنے بعد تسيں نوں تے  تواڈے بعد یزید بن عبدالملک نوں خلافت دا ولی عہد مقرر کيتا، پس لوکاں نوں چاہیے کہ اوہ سناں تے اطاعت کرن تے خدا تو‏ں ڈراں تے آپس وچ اختلاف نہ کرن؛ تاکہ دوسرےآں نوں تواڈے مغلوب کرنے د‏‏ی طمع نہ ہوئے۔