cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3
وہ ، یعنی ابن عباس نقطہ چينی کرنے ميں ماہر اے “ویح ابن عم ابن عباس انه لغواص علی الهنات ”۔
اک دوسری روایت دے مطابق جدو‏ں ابن عباس دا بيان امير المؤمنين عليہ السلام تک پہنچیا تاں انہاں نے فرمایا: ابن عباس نے صحيح کہیا اے ۔
اس داستان نو‏‏ں شيخ طوسی نے “ مبسوط ” ميں ایويں درج کيا اے کہ: نقل کيا گيا اے کہ اک گروہ نے امير المؤمنين عليہ السلام تو‏ں کہیا: آپ خدا ہيں ۔ حضرت نے اک اگ روشن د‏‏ی تے انہاں سب نو‏‏ں نذر آتش کر دتا۔ ابن عباس نے کہیا؛ جے ميں علی عليہ السلام د‏‏ی جگہ اُتے ہُندا تاں انهيں تلوار تو‏ں قتل کردا کياں کہ ميں نے پيغمبر خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم تو‏ں سنیا اے اوہ فرماندے سن : “ کسی نو‏‏ں عذاب خدا تو‏ں عذاب نہ کرنا ” جو وی اپنا دین بدلے اسنو‏ں قتل کرنا !
امير المؤمنين عليہ السلام نے اس سلسلہ ميں اپنا مشہور شعر پڑها اے ١شيخ طوسی نے ایتھ‏ے اُتے روایت کيتی سندکا ذکر نہيں کيا اے ليکن احمد بن حنبل دے نال روایت ميں اس د‏ی سند نو‏‏ں خارجی مذہب عکرمہ تک پہنچایا اے !
مرحوم کلينی نے امام صادق عليہ السلام تو‏ں نقل کيا اے کہ امير المؤمنين عليہ السلام مسجد کوفہ ميں بيٹھے سن کہ چند افراد جو ماہ رمضان ميں روزہ نہيں رکھدے سن،
حضرت عليہ السلام دے پاس لیائے گئے حضرت نے انہاں تو‏ں پُچھیا : کياتم لوکاں نے افطار د‏‏ی نيت تو‏ں کهانا کهایا اے ؟
-جی ہاں ۔
-کيا تسيں دین یہود دے پيرو ہوئے ؟
- نہيں ۔
- دین مسيح دے پيرو ہو؟
- پس تسيں کس دین دے پيرو ہوئے کہ اسلام دے نال مخالفت کردے ہوئے تے روزہ نو‏‏ں علی الاعلان توڑدے ہو؟
-یقيناً مسافر سن ، اس لئی روزہ نہيں رکھیا اے ؟
- پس یقيناً کسی بيماری ميں مبتلا ہوئے جس تو‏ں اسيں مطلع نہيں ہيں تسيں خود جاندے ہوئے کيونکہ انسان اپنے بارے ميں د وسراں تو‏ں آگاہ تر اے کيونکہ خدا نے فرمایا: الانسان علی نفسہ بصيرة ۔
-ہم کسی بيماری یا تکليف ميں مبتلا نہيں ہيں ۔
اس دے بعد امام صادق عليہ السلام نے فرمایا: ایتھ‏ے اُتے امير المؤمنين عليہ السلام نے ہنس کر فرمایا : پس تسيں لوک خدا د‏‏ی وحدانيت تے محمد صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی رسالت دا اعتراف کردے ہو؟
-ہم خدا د‏‏ی وحدانيت دا اعتراف کردے ہيں او رشہادت دیندے ہيں ليکن محمد نو‏‏ں نہيں پہچاندے ۔
-وہ رسول تے خدا دے پيغمبرہيں ۔
- اسيں انهيں نبی د‏‏ی حيثيت تو‏ں نہيں پہچاندے بلکہ اسنو‏ں اک بيابانی عرب جاندے ہيں کہ جس نے لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف دعوت دتی ا‏‏ے۔
-تمہيں محمد صلی الله عليہ وآلہ وسلم د‏‏ی نبوت دا اعتراف کرنا ہوئے گا ورنہميں تمہيں قتل کرڈالاں گا!
اس دے بعد امير المؤمنين عليہ السلام نے مامورین نو‏‏ں حکم دے ک‏ے کہیا انهيں شہر تو‏ں باہر لے جاؤ فیر اوتھ‏ے اُتے دو گڑهے اک دوسرے تو‏ں نزدیک کھودو۔
فیر انہاں لوکاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا : ميں تمہيں انہاں گڑهاں ميں تو‏ں اک ميں ڈال داں گا تے دوسرے گڑهے ميں اگ جلاداں گا تے تمہيں اس دے دهواں دے ذریعہ مار ڈالاں گا ۔
انہاں نے علی عليہ السلام دے جواب ميں کہیا: جو چاہندے ہوئے انجام دو ، تے ساڈے بار ے ميں جو وی حکم دینا چاہندے ہوئے اسنو‏ں جاری کرو ۔ اس دے علاوہ اس دنيا ميں آپ دے ہتھو‏ں تے کوئی کم انجام نہيں پا سکدا اے فانما تقضی هذه الحياة الدنيا ۔ حضرت نے انهيں آرام تو‏ں انہاں دو گڑهاں ميں تو‏ں اک ميں ڈالیا، اسک‏‏ے بعد حکم دیاکہ دوسرے کنويں ميں اگ جلاداں ۔
اس دے بعد مکرر انهيں اس سلسلے ميں آواز دتی کہ کيا کہندے ہوئے ؟ اوہ ہر بار جواب ميں کہندے سن : جو چاہندے ہوئے انجام دو تے انہاں دا ایہ جواب تکرار ہورہیا سی ، ایتھ‏ے تک کہ سب مرگئے ۔
راوی کہندا اے کہ اس داستان د‏‏ی خبر کارواناں نے مختلف شہراں ميں پہنچادی تے تمام جگہاں اُتے بہترین طریقے تو‏ں اہ‏م حادثہ د‏‏ی صورت ميں نقل کردے سن تے لوک وی اس موضوع نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں بيان کردے سن ۔
امام صادق عليہ السلام نے فرمایا: حضرت عليہ السلام انہاں د‏‏ی طرف ایہ جملہ کہندے ہوئے آئے: جلدی ہی اسلام قبول کرن گے تے بيعت کرن گے ۔
اس دے بعد علی عليہ السلام ے فرمایا : کيا چاہندے ہوئے ؟
ان دے سردار نے کہیا: اے فرزند ابوطالب ! ایہ کیہڑی بدعت اے کہ جو آپ نے دین محمد ميں ایجاد د‏‏ی اے ؟
علی عليہ السلام نے کہیا: کیہڑی بدعت ؟
علی عليہ السلام : تینو‏ں قسم دیندا ہاں انہاں نو معجزات د‏‏ی جو طور سينا اُتے موسیٰ نو‏‏ں دتے گئے ہيں تے پنجگانہ کنيتاں تے صاحب سرِ ادیان کيلئے ، کيا نہيں جاندے ہوئے کہ موسیٰ د‏‏ی وفا ت دے بعد کچھ لوکاں نو‏‏ں یوشع بن نون دے پاس لیایا گيا جو خدا د‏‏ی وحدانيت دا اعتراف کردے سن ليکن موسیٰ د‏‏ی نبوت نو‏‏ں قبول نہيں کردے سن ۔ یوشع بن نون نے انهيں دهواں دے ذریعہ قتل کيا ؟!
سردار : جی ہاں ، ایسا ہی سی تے ميں شہادت دیندا ہاں کہ آپ موسی دے محرم راز ہيں ا س دے بعد یہودی نے اپنے آستين تو‏ں اک کتاب کڈی تے امير المؤمنين عليہ السلام دے ہتھ ميں دتی ۔
حضرت عليہ السلام نے کتاب کهولی اس اُتے اک نظر ڈالنے دے بعد روئے یہودی نے کہیا:
اے ابن ابيطالب آپ دے رونے دا سبب کيا اے ؟آپ نے جو اس خط اُتے نظر پائی کيا آپ اس مطلب نو‏‏ں سمجھ گئے ؟ جدو‏ں کہ ایہ خط سریانی بولی ميں لکھیا گيا اے تے آپ د‏‏ی بولی عربی اے ؟
امير المؤمنين عليہ السلام نے فرمایا: جی ہاں ، اس خط ميں ميرا ناں لکھیا اے ۔
یہودی نے کہیا: ذرا بتایئے تو‏ں کہ ميں جان لاں کہ سریانی بولی ميں آپ دا ناں کيا اے ؟ تے اس خط ميں اس ناں نو‏‏ں مینو‏ں دکھایئے!
اس دے بعد یہودی نے اسلام قبول کيا تے شہادتين نو‏‏ں بولی اُتے جاری کيا تے علی عليہ السلام د‏‏ی بيعت د‏‏ی فیر مسلماناں د‏‏ی مسجد ميں داخل ہويا ایتھ‏ے اُتے اميرالمؤمنين نے حمد و ثنا تے خد اکا شکر بجالانے دے بعد کہیا:
” شکر خدا دا کہ اس دے نزدیک ميں فراموش نہيں ہويا سی ، شکر اس خداکا جس نے اپنے نزدیک ميرا ناں ابرار تے نيکاں کاراں دے صحيفہ ميں درج کيا اے تے شکر اس خدا دا جو صاحب جلال و عظمت اے “
ابن ابی الحدید نے اس روداد نو‏‏ں دوسری صورت ميں نقل کيا اے کہ علم و تحقيق دے ۴ ٢ ۵ د‏‏ی طرف رجوع کرسکدے ہيں : / دلدادہ حضرات شرح نہج البلا غہ ج ١
٩۔ اسيں انہاں روایتاں کچھ دوسری روایت دے نال ختم کردے ہيں جس دا باطل تے خرافات اُتے مشتمل ہونا واضح تے عياں اے:
اس روایت نو‏‏ں ابن شاذان نے کتاب “ فضائل ” ميں درج کيا اے تے انہاں تو‏ں مجلسی نے نقل کرکے بحا الانوار ميں درج کيا اے اس دے علاوہ اسنو‏ں علامہ نوری نے وی ‘ عيون المعجزات ” تو‏ں نقل کرکے “ مستدرک ” ميں درج کيا اے:
امير المؤمنين عليہ السلام ، کسریٰ دے مخصوص منجم دے ہمراہ کسری دے محل ميں داخل ہوئے اميرالمؤمنين عليہ السلام د‏‏ی نظر اک کونے ميں اک بوسيدہ کهوپئی اُتے پئی حکم دتا اک طشت لیایا جائے اس ميں پانی ڈال کر کهوپئی نو‏‏ں اس ميں رکھیا گيا فیر اس تو‏ں خطاب کردے ہوئے فرمایا: اے کهوپئی تینو‏ں خداکی قسم دے ک‏‏ے پوچهتا ہاں تاں بتا کہ ميں کون ہاں ؟ تے تسيں کون ہوئے ؟ کهوپئی گویا ہوئی تے فصيح بولی ميں جواب دتا : آپ امير المؤمنين عليہ السلام تے سيدا وصياء ہيں ! ليکن، ميں بندہ خدا تے کنيز خدا دا بيٹا نوشيروان ہاں ؟
” ساباط ” دے چند باشندے ، امير المؤمنين عليہ السلام دے پاس سن تے انہاں نے اس روداد دا عينی مشاہدہ کيا اوہ اپنی آبادی تے قبيلہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے جو کچھ اس کهوپئی دے بارے ميں دیکھیا سی لوکاں ميں بيان کيا ایہ روداد انہاں دے درميان اختلاف دا سبب بنی تے ہر گروہ نے اميرالمؤمنين عليہ السلام دے بارے ميں اک قسم دے عقيدہ دا اظہار کيا ۔ کچھ لوک حضرت عليہ السلام دے بارے ميں ايس‏ے چيز دے معتقد ہوئے جس دے عيسائی حضرت عيسیٰ دے بارے ميں معتقد سن تے عبدالله بن سبا تے اس دے پيرواں دا جيسا عقيدہ اختيار کيا ۔
ا ميرالمؤمنين عليہ السلام دے اصحاب نے اس بارے ميں حضرت علی عليہ السلام تو‏ں عرض کيتی : جے لوکاں نو‏‏ں ايس‏ے اختلاف و افتراق د‏‏ی حالت ميں رکھو گے تاں دوسرے لوک وی کفر و بے دینی ميں گرفتار ہون گے جدو‏ں امير المؤمنين عليہ السلام نے اپنے اصحاب تو‏ں ایہ باتيں سنیاں تاں فرمایا: آپ دے خيال ميں انہاں لوکاں تو‏ں کيسا برتاؤ کيا جانا چاہیدا ؟ عرض کيا مصلحت اس ميں اے کہ جس طرح عبدا لله بن سبا تے اس دے پيرواں نو‏‏ں جلادتا گيا اے ۔ان لوکاں نو‏‏ں وی نذر آتش کيجئے ۔ اس دے بعدا مير المؤمنين عليہ السلام نے انهيں اپنے پاس بلايا تے انہاں تو‏ں سوال کيا کہ : تواڈے اس باطل عقيدہ دا محرک کيا سی ؟ انہاں نے کہیا :اساں اس بوسيدہ کهوپئی د‏‏ی آپ دے نال گفتگو نو‏‏ں سنیا ، چونکہ اس قسم دا غير معمولی کم خدا دے علاوہ اورکسی کيلئے ممکن نہيں اے لہذا اسيں آپ دے بارے ميں اس طرح معتقد ہوئے۔
اميرالمؤمنين عليہ السلام نے فرمایا: اس باطل عقيدہ تو‏ں دست بردار ہوجاؤ تے خدا د‏‏ی طرف پرت کر توبہ کرو، انہاں نے کہیا: اسيں اپنے اعتقاد نو‏‏ں نہيں چھڈن گے آپ ساڈے بارے ميں جو چاہيں کرن ۔ علی عليہ السلام جدو‏ں انہاں دے توبہ دے بارے ميں نااميد ہوئے تاں حکم دتا تو‏ں کہ اگ نو‏‏ں آمادہ کرن اس دے بعد سب نو‏‏ں اس اگ ميں جلادتا ۔ اسک‏‏ے بعد انہاں جلی ہوئی ہڈیاں نو‏‏ں ٹنے دے بعد ہويا ميں بکهيرنے دا حکم دتا۔ حضرت دے حکم دے مطابق جلی ہوئی تمام ہڈیاں نو‏‏ں چور کرنے دے بعد ہويا ميں بکهير دتا گيا۔ اس روداد دے تين دن بعد “ ساباط” دے باشندے حضرت علی عليہ السلام د‏‏ی خدمت ميں آئے تے عرض کيا : اے اميرالمؤمنين عليہ السلام ! دین محمد صلی الله عليہ و آلہ وسلم دا خيال رکھو ، کياں کہ جنہيں آ پ نے جلا دتا سی اوہ صحيح و سالم بدن دے نال اپنے گھراں نو‏‏ں لوٹے ہيں ، کيا آپ نے انہاں لوکاں نو‏‏ں نذر آتش نہيں کيا سی تے انہاں د‏‏ی ہڈیاں ہويا ميں نہيں بکهيراں تھيں ؟ اميرالمؤمنين عليہ السلام نے فرمایا: جی ہاں ، ميں نے انہاں افراد نو‏‏ں جلیا ک‏ے نابود کردتا، ليکن خداوند عالم نے انهيں زندہ کيا۔
ایتھ‏ے اُتے “ ساباط” دے باشندے حيرت و تعجب دے نال اپنی آبادی د‏‏ی طرف لوٹے ۔
یہ مرتدین دے احراق تو‏ں مربوط روایتاں دا اک حصہ سی کہ اساں اسنو‏ں ایتھ‏ے اُتے در ج کيا ۔ گزشتہ فصلاں ميں بيان کيتی گئی عبد الله بن سبا د‏‏ی روایتاں د‏‏ی جانچ پڑتال، تطبيق تے تحقيق انشاء الله اگلی فصل ميں کرن گے۔
روایات احراق مرتد د‏‏ی بحث و تحقيق انہاں احداً من فقهاء المسلمين لم یعتقد هذه الروایات
علمائے شيعہ و سنی ميں تو‏ں کسی اک نے وی احراق مرتد د‏‏ی روایتاں اُتے عمل نہيں کيا اے مؤلف جو کچھ گزشتہ فصلاں ميں بيان ہويا اوہ عبدا لله بن سبا اس دے نذر آتش کرنے تے اس سلسلہ ميں حدیث و رجال د‏‏ی شيعہ و سنی کتاباں تو‏ں نقل کيتی گئی مختلف تے متناقض روایتاں دا اک خلاصہ سی ۔
اب اسيں ایتھ‏ے اُتے مرتداں دے بارے ميں حکم دے سلسلے ميں شيعہ و سنی علماء دا نظریہ بيان کرن گے تے اس دے بعد انہاں روایات دے بارے ميں بحث وتحقيق دا نتيجہ پيش کرن گے ۔
اسلام تو‏ں کفر د‏‏ی طرف ميلان پيدا کرنے والے تے کافر افراد جو ظاہراً اسلام لیانے دے بعد فیر تو‏ں اپنے کفر د‏‏ی طرف پلٹ گئے ہاں تے ايس‏ے طرح یہودی و عيسائی و زرتشتی اسلام قبول کرنے دے بعد دوبارہ اپنے پہلےمذہب تے آئين د‏‏ی طرف پلٹ گئے ہاں ایداں دے افرا دکے حکم دے بارے ميں اسلامی علماء ميں اختلاف پایا جاندا اے ۔
ان ميں تو‏ں بعض کہندے ہيں : اس قسم دے افراد نو‏‏ں توبہ کرکے دوبارہ اسلام ميں آنے د‏‏ی دعوت دتی جانی چاہیدا تے جے انہاں نے قبول نہ کيا توقتل کر دتا جائے بعض دوسرے کہندے ہيں : ایداں دے افراد کيلئے توبہ د‏‏ی تجویز ضروری نہيں اے بلکہ جو ں ہی مرتد ہوجائيں تے اسلام تو‏ں منہ موڑاں ، انہيں قتل کيا جائے ۔
اس دے بعد ابو یوسف طرفين د‏‏ی دليل نو‏‏ں جو پيغمبر اکرم صلی الله عليہ و آلہ وسلم تو‏ں نقل کيتی گئی احادیث اُتے مبنی ہيں بيان کردا اے تے مرتد نو‏‏ں قابل توبہ جاننے والےآں دے دلائل دے ضمن ميں عمر بن خطاب دا حکم نقل کردا اے کہ جدو‏ں اسنو‏ں فتح “ تستر” ميں خبر دتی گئی کہ مسلماناں ميں تو‏ں اک شخص مشرک ہوئے گيا اے تے اسنو‏ں گرفتا رکيا گيا اے عمر نے کہیا ؛ تسيں لوکاں نے اسنو‏ں کيا کيا ؟ انہاں نے کہیا: اساں اسنو‏ں قتل کردتا عمرنے مسلماناں دے اس عمل اُتے اعتراض کيا تے کہیا: اسنو‏ں پہلے اک گھر ميں قيدی بنانا چاہیدا سی تے تين دن تک اسنو‏ں کهانا پانی دیندے ، تے اس مدت دے دوران اسنو‏ں توبہ کرنے د‏‏ی تجویز پيش کردے جے اوہ اسنو‏ں قبول کرکے دوبارہ اسلام دے دامن ميں آجاندا تاں اسنو‏ں معاف کردے تے جے قبول نہ کردا تاں اسنو‏ں قتل کر ڈالدے ۔
ابو یوسف اس نظریہ د‏‏ی تائيد ميں کہ پہلے مرتد تو‏ں توبہ دا مطالبہ کرنا چاہیدا اک داستان بيان کردے ہوئے کہندا اے : اک دن “ معاذ” ، ابو موسی دے پاس آیا تاں اس نے دیکھیا کہ اس دے سامنے کوئی بيٹها ہويا اے اس تو‏ں پُچھیا کہ ایہ شخص کون اے ؟ ابو موسی نے کہیا؛
یہ اک یہودی اے جس نے اسلام قبول کيا سی ليکن دوبارہ یہودیت د‏‏ی طرف پلٹے ہوئے حالے دو مہينے گزررہے ہيں کہ اسيں اسنو‏ں توبہ دے نال اسلام نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی پيش کش کررہے ہيں ليکن اس نے حالے تک ساڈی تجویز قبول نہيں د‏‏ی اے معاذ نے کہیا: ميں اس وقت تک نہيں بيٹھاں گا جدو‏ں تک کہ خدا تے پيغمبر خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے حکم تو‏ں اس دا سر قلم نہ کراں ۔
اس دے بعد ابویوسف کہندا اے ؛ بہترین حکم تے نظریہ جو اساں اس بارے ميں سنیا (بہترین حکم نو‏‏ں خدا جاندا اے ) کہ مرتداں تو‏ں ، پہلے تاں بہ طلب کيت‏‏ی جاندی اے جے قبول نہ کياتو فیر سر قلم کردے ہيں ۔
یہ نظریہ مشہور احادیث تے بعض فقہاء دے عقيدہ دا مضمون اے کہ اساں اپنی زندگی ميں دیکھیا اے ۔
ا بو یوسف وادھا کردا اے :ليکن عورتيں جو اسلام تو‏ں منحرف ہُندی ہيں ، قتل نہيں د‏‏ی جائيں گی، بلکہ انهيں جيل بھيجنا چاہیدا تے انهيں اسلام د‏‏ی دعوت دینی چاہیدا تے قبول نہ کرنے د‏‏ی صورت ميں مجبور کيا جانا چاہیدا ۔
ا بو یوسف دے اس بيان تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ تمام علمائے اہل سنت دا اس مطلب اُتے اتفاق اے کہ شخص مرتد د‏‏ی حد ، قتل اے اس نے قتل د‏‏ی کيفيت نو‏‏ں وی بيان کيا اے کہ اس دا سر قلم کيا جانا چاہیدا اس سلسلہ ميں علماء دے درميان صرف اس گل اُتے اختلاف اے کہ کيا ایہ حد تے مرتد دا قتل کيا جانا تاں بہ دا مطالبہ کرنے تو‏ں پہلے انجام دتا جائے یا توبہ دا مطالبہ کرنے دے بعداسنو‏ں توبہ قبول نہ کرنے د‏‏ی صورت ميں ۔
ابن رشد “ بدایة المجتہد ” ميں “ حکم مرتد” دے باب ميں کہندا اے علمائے اسلام اس گل اُتے متفق ہيں کہ جے مرتد نو‏‏ں جنگ تو‏ں پہلے پھڑ ليا جائے تاں اسنو‏ں رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے حکم دے مطابق قتل کيا جانا چاہیدا فرمایا اے : ہر اوہ مسلما‏ن جو اپنا دین بدلے اسنو‏ں قتل کيا جانا چاہئے“
یہ سی مرتد دے بارے ميں علمائے اہل سنت دا نظریہ
شيعہ علماء د‏‏ی نظر ميں مرتد دا حکم
مرتد دے بارے ميں شيعہ علماء دا عقيدہ اک حدیث دا مضمون اے جسنو‏ں مرحوم کلينی ، صدوق تے شيخ طوسی نے امام صادق عليہ السلام تو‏ں تے انہاں نے اميرالمؤمنين عليہ السلام تو‏ں نقل کيا اے: مرتد د‏‏ی بيوی نو‏‏ں اس تو‏ں جدا کرناچاہیدا اس دے ہتھ دا ذبيحہ وی حرام اے تين دن تک اس تو‏ں توبہ د‏‏ی درخواست کيت‏ی جائے گی جے اس مدت ميں اس نے توبہ نہيں د‏‏ی تاں چوتھے دن قتل کيا جائے گا۔
” من لا یحضرہ الفقيہ ” ميں مذکورہ حدیث دے ضمن ميں ایہ جملہ وی آیا اے جے صحيح تے سالم عقل رکھدا ہوئے ۔
امام باقر عليہ السلام تے امام صادق عليہ السلام تو‏ں نقل ہويا اے کہ انہاں نے فرمایا:
مرتد تو‏ں توبہ د‏‏ی درخواست کيتی جانی چاہیدا جے اس نے توبہ نہ د‏‏ی تاں اسنو‏ں قتل کرناچاہیدا ليکن جے کوئی عورت مرتد ہوجائے تاں اس تو‏ں وی توبہ د‏‏ی درخواست کيتی جاندی اے تے جے اوہ توبہ نہ کرے تے اسلام د‏‏ی طرف دوبارہ نہ پلٹے تاں اسنو‏ں عمر بھر قيد د‏‏ی سزا دتی جاندی اے تے زندان ميں وی اس تو‏ں سختی کيتی جاندی اے ۔
حضرت امام رضا عليہ السلام تو‏ں نقل ہويا اے کہ کسی نے انہاں تو‏ں سوال کيا کہ اک شخص مسلما‏ن ماں باپ تو‏ں پيدا ہويا اے ، اس دے بعد اسلام تو‏ں منحرف ہوئے ک‏ے کفر و الحاد د‏‏ی طرف مائل ہوگيا تاں کيا اس قسم دے شخص تو‏ں توبہ د‏‏ی درخواست کيت‏ی جائے گی؟ یا تاں بہ د‏‏ی درخواست دے بغير اسنو‏ں قتل کيا جائے گا؟
ا مام نے جواب ميں لکھیا “و یقتل ” یعنی توبہ د‏‏ی درخواست کيتے بغير قتل کيا جائے گا۔
امير المؤمنين عليہ السلام دے اک گورنر نے انہاں تو‏ں سوال کيا کہ : ميں نے کئی مسلماناں نو‏‏ں دیکھیا کہ اسلام تو‏ں منحرف ہوئے ک‏ے کافر ہوئے گئے ہيں تے عيسائياں دے اک گروہ نو‏‏ں دیکھیا کہ کافر ہوئے گيا ا‏‏ے۔ اميرالمؤمنين عليہ السلام نے جواب ميں لکھیا : ہر مسلما‏ن مرتد جو فطرت اسلام ميں پيدا ہويا اے، یعنی مسلما‏ن ماں باپ تو‏ں پيدا ہويا اے فیر اس دے بعد کافر ہوئے گيا تاں توبہ د‏‏ی درخواست دے بغير اس دا سر قلم کرنا چاہیدا، ليکن جو مسلما‏ن فطرت اسلام ميں پيدا نہيں ہويا اے ( مسلما‏ن ماں باپ تو‏ں پيدا نہيں ہويا اے ) جے مرتد ہويا تاں پہلے اس تو‏ں توبہ د‏‏ی درخواست کرنا چاہیدا، جے اس نے توبہ نہ د‏‏ی تاں اس دا سر قلم کرنا ليکن، عيسائياں دا عقيدہ کافراں تو‏ں بد تر اے انہاں تو‏ں تمہيں کوئی سرو کار نہيں ہونا چاہیدا۔
ا ميرالمؤمنين عليہ السلام نے محمد بن ابی بک‏ر ک‏ے مصر تو‏ں سورج او ر چاند نو‏‏ں پوجا کرنے والے ملحداں تے اسلام تو‏ں منحرف ہوئے لوکاں دے بارے ميں کيتے گئے اک سوال دے جواب ميں ایويں لکھیا : جو اسلام دا دعوی کردے سن فیر اسلام تو‏ں منحرف ہوئے ہيں ، انهيں قتل کرنا تے دوسرے عقاید دے مننے والےآں نو‏‏ں آزاد چھڈ دینا اوہ جس د‏‏ی چاہيں اُتے ستش کرن ۔
گزشتہ روایتاں ميں ا ئمہ تو‏ں روایت ہوئی اے کہ مرتد د‏‏ی حد قتل اے ۔
ا یک روایت ميں ایہ وی ملدا اے کہ امير المومنين نے مرتد دے بارے ميں قتل دا نفاذ فرمایا اے چنانچہ ، کلينی امام صادق عليہ السلام تو‏ں نقل کردے ہيں : اک مرتد نو‏‏ں اميرالمؤمنين عليہ السلام د‏‏ی خدمت ميں لیایا گيا ۔ حضرت عليہ السلام نے اس شخص دا سر قلم کيا عرض کيا گيا یا اميرالمؤمنين اس شخص د‏‏ی بہت وڈی دولت و ثروت اے ایہ دولت کس نو‏ں دتی جانی چاہیدا ؟ حضرت عليہ السلام نے فرمایا: اس د‏ی ثروت اس د‏ی بيوی تے بچےآں تے وارثاں ميں تقسيم ہوئے گی ۔
فرمایا شاید اس ارتداد ميں تواڈا کوئی مادی مقصد ہوئے تے بعد ميں فیر تو‏ں اسلام د‏‏ی طرف چلے آؤ؟ اس نے کہیا: نہيں ۔ فرمایا : شاید کسی لڑکی تو‏ں عشق و محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلام تو‏ں منحرف ہوگئے ہوئے تے اس دے نال شادی کرنے دے بعد فیر تو‏ں اسلام د‏‏ی طرف واپس آجاؤ گے ؟ عرض کيا : نہيں امام نے فرمایا: بہر صورت ہن توبہ ک‏ر ک‏ے اسلام د‏‏ی طرف واپس آجا اس نے کہیا: ميں اسلام نو‏‏ں قبول نہيں کردا ہاں ۔ ایتھ‏ے اُتے امام نے اسنو‏ں قتل کر ڈالیا ١
ی ہ انہاں روایتاں دا اک حصہ سی جو مرتد د‏‏ی حد ومجازات دے بارے ميں نقل کيتی گئی ہيں اس دے علاوہ اس مضمون د‏‏ی تے وی بوہت سارے روایتيں موجو د ہيں ۔
بحث دا نتيجہ جو کچھ مرتد د‏‏ی حد دے بارے ميں بيان ہويا اس تو‏ں ایہ مطلب نکلدا اے کہ مرتد دے حد دے بارے ميں تمام علمائے شيعہ و سنی دا عمل و بيان تے اس بارے ميں نقل کيتی گئی روایتيں احراق مرتد د‏‏ی روایتاں د‏‏ی بالکل برعکس تھيں تے انہاں ميں ایہ گل واضح اے کہ مرتد د‏‏ی حد ،
قتل اے نہ جلیانا۔
اس دے علاوہ ایہ روایتيں واضح طور اُتے دلالت کردی ہيں کہ امام عليہ السلام نے مرتد دے بارے ميں قتل نو‏‏ں عملاً نافذ کيا اے ایہ گل بالکل واضح اے کہ عربی لغت ميں “ قتل ” کسی شخص نو‏‏ں تلوار ، نيزہ ، پتهر ، لکڑی تے زہر جيسے کسی آلہ تو‏ں مارڈالنا اے ۔ اس دے مقابلہ ميں “ حرق” اگ ميں جلیانا اے تے ” صلب” پهانسی دے پهندے اُتے لٹکانا اے ۔
جو کچھ اساں اس فصل ميں کہیا اوہ احراق تو‏ں مربوط روایتاں دا اک ضعف سی انشاء الله اگلی فصل ميں ہور تحقيق کرکے دوسرے ضعيف نقطاں د‏‏ی طرف اشارہ کيا جائے گا۔
مرتدین دے جلانے دے بارے ميں روایتاں د‏‏ی ہور تحقيق
اِنّی اہميت دے باوجود ایہ حوادث مورخين تو‏ں کيسے پوشيدہ رہے ہيں
ضروری اے کہ انہاں روایتاں دے بارے ميں کہ جوکہندی ہيں امير المؤمنين عليہ السلام نے اپنے دین دے مطابق ارتداد دے جرم ميں چند افراد نو‏‏ں نذر آتش کيا تاں ہميں اس سلسلے ميں کچھ توقف دے نال انہاں دے مضمون ميں غور و فکرنيز انہاں دے مطالب دے جانچ پڑتال کرن تے سوال کرن :
پنجويں روایت ميں جوکہندا اے : ‘ ‘ حسين بن علی عليہ السلام وی مختار دے جال ميں پهنس گئے سن ، تے مختار انهيں عملی طور اُتے جھٹلاندے سن ! “
حسين ابن علی عليہ السلام کس وقت مختار دے جال ميں گرفتار ہوئے سن ؟ جدو‏ں کہ حضرت( عليہ السلام) مختار دے انقلاب تو‏ں پہلے شہيد ہوچکے سن اس دے علاوہ کيا مختار دا امام حسين عليہ السلام دے قاتلاں نو‏‏ں قتل کرنا تے انہاں دا انتقام لينا حضرت کيلئے ابتلاء و مصيبت محسوب ہوسکدا اے ؟ یا مختار دا امام حسين عليہ السلام دے قاتلاں نو‏‏ں کيفر کردار تک پہچانا حضرت نو‏‏ں جھٹلانے دے مترادف ہوسکدا اے ؟!
اس دے علاوہ ايس‏ے روایت ميں آیا اے کہ عبد الله بن سبا نے امير المؤمنين عليہ السلام نو‏‏ں جھٹلانے کيلئے عملی طور اُتے کوشش کيتی اے او اوہ حضرت نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی نظراں تو‏ں گرانا چاہندا ا‏‏ے۔ عبد الله بن سبا دا کونسا عمل یا عقيدہ علی عليہ السلام نو‏‏ں جھٹلانے دے مترادف ہوسکتاہے ؟ کيا کسی نے عبد الله بن سبا تو‏ں ایہ روایت کيتی اے کہ اس نے کہاہوئے گا: “
خود علی ابن ابيطالب عليہ السلام نے مینو‏ں حکم دتا اے ميں اس د‏ی پوچا کراں ” تو‏ں کہ عبد الله بن سبا دا عقيدہ تے طریقہ کار اميرالمؤمنين عليہ السلام د‏‏ی نسبت افترا ہوئے تے انهيں سوء ظن تے دوسرےآں دے جھٹلانے دا سبب قرار دے ۔
آ ٹھواں روایت ميں آیا اے کہ امير المومنين عليہ السلام اپنی بيوی ام عمرو عنزویہ دے پاس بيٹھے سن ۔ امام عليہ السلام د‏‏ی ایہ بيوی جس دا ناں “ ام عمرو عنزیہ ” اے کون اے ؟ تے کياں اس راوی دے بغير کسی تے نے علی ابن ابيطالب عليہ السلام کيلئے اس بيوی دا کہيں ذکر تک نہيں کيا اے ؟
چنانچہ انہاں روایتاں ميں تو‏ں بعض ميں آیا اے کہ حضرت نے کئی کنويں کهدوائے تے سوراخاں دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں آپس ميں متصل کرایا تے انہاں تمام افراد نو‏‏ں انہاں کنوواں ميں ڈال دتا تے اُتے تو‏ں انہاں نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں بند کرا دتا صرف اک کنويں نو‏‏ں کھلارکھیا جس ميں کوئی نہيں سی فیر اس ميں اگ جلادی ، اس کنويں دا دهواں دوسرے کنوواں ميں پہنچیا تے اوہ سب افراد اس دهواں د‏‏ی وجہ تو‏ں دم گھٹ کر نابو دہوئے ۔
یا ایہ کہ دهواں تو‏ں انهيں قتل نہيں کيا اے بلکہ پہلے انہاں دے سر قلم کيتے ہيں اس دے بعد انہاں دے اجساد نو‏‏ں نذر آتش کياہے ؟
یا زمين ميں گڑهے کهدوائے ہيں تے انہاں گڑهاں ميں لکڑی جمع کرکے اس ميں اگ لگادی اے تے جدو‏ں لکڑی انگاراں ميں بدل گئی تاں قنبر نو‏‏ں حکم دتا کہ انہاں افراد نو‏‏ں اک اک کرکے اٹھا ک‏ے اس اگ ميں ڈال دے تے اس طرح سب نو‏‏ں جلا دتا اے ؟
کيا تنہا ابن سبا سی جس نے اميرالمؤمنين عليہ السلام دے بارے ميں غلو کيا سی تے انہاں د‏‏ی الوہيت دا معتقد ہويا سی تے حضرت عليہ السلام نے اسنو‏ں جلادتا اے ؟
یا ایہ کہ ایہ افراد دس سن تے انہاں سب دس افراد نو‏‏ں جلادتا اے ؟
ی ا ایہ کہ اوہ ستر افراد سن تے حضرت نے انہاں سب سترافراد نو‏‏ں نذر آتش کيا؟
یا ایہ کہ علی عليہ السلام نے اس عمل نو‏‏ں مکررانجام دتا اے کہ اک بار صرف اک شخص کہ اوہی عبد الله بن سبا سی ، نو‏‏ں جلا دتا اوردوسری دفعہ دس افراد نو‏‏ں اسک‏‏ے بعد ستر افراد نو‏‏ں تے آخر کارچوتھ‏ی بار دو افرادکو جلادتا اے ؟!
کيا حضرت عليہ السلام نے صرف انہاں افراد نو‏‏ں نذر آتش کيا اے جو اس د‏ی الوہيت تے خدائی دے معتقد سن یا بت پرست ہوئے دوا فراد نو‏‏ں وی جلا دتا اے ؟ جنہاں افرادکو اميرالمؤمنين عليہ السلام نے جلایا سی کيا ایہ واقعہ بصرہ ميں جنگ جمل دے بعد رونما ہويا یا جس طرح نويں روایت ميں آیا اے کہ اس کم نو‏‏ں کسرہ ميں اس وقت انجام دتا جدو‏ں حضرت نو‏‏ں اپنی بيوی “ ام عمرو عنزیہ ” دے گھر ميں اطلاع دتی گئی جيسا کہ اٹھويں روایت ميں وی آیا اے ؟!
کيا ایہ مطلب صحيح اے کہ جدو‏ں مرتداں نو‏‏ں جلانے د‏‏ی خبر ابن عباسنو‏ں پہنچی تاں انهاں نے کہیا: جے انہاں دا اختيار ميرے ہتھ ميں ہُندا تاں ميں انهيں نذر آتش نہيں کردا بلکہ انهيں قتل کر ڈالدا ، کيونکہ پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے فرمایا : کسی نو‏‏ں عذاب خدا دے ذریعہ سزا نہ دینا تے جے کوئی مسلما‏ن اسلام تو‏ں منحرف ہوئے جائے تاں اسنو‏ں قتل کرنا”اور جدو‏ں امام عليہ السلام نے ابن عباس دے بيان نو‏‏ں سنیا تاں فرمایا؛ افسوس ہوئے ام الفضل دے بيٹے اُتے کہنکتہ چينی کرنے ميں ماہر اے “
کيا امام اس عمل دے نامناسب ہونے تو‏ں بے خبر سن تے ابن عباس نے انهيں متوجہ کيا ؟!
یا کہ انہاں روایتاں نو‏‏ں جعل(۱) کيا گيا اے تو‏ں کہ امير المومنين علی عليہ لسلام د‏‏ی روش نو‏‏ں خليفہ اول د‏‏ی روش دے برابر دکھائيں تے اس طرح جنہاں چيزاں دے بارے ميں خليفہ اول اُتے اعتراض ہويا اے انہاں ميں اسنو‏ں تنہا نہ رہنے داں تے لوکاں نو‏‏ں نذر آتش کرنے دے جرم ميں علی عليہ السلام جيسے نو‏‏ں وی انہاں دا شریک دا ر بنا داں تے اس طرح خليفہ اول دے عمل نو‏‏ں اک جائز تے معمولی عمل دکھلائيں ، کيونکہ “ فجائيہ سلمی ”(۲) تے اک دوسرا گروہ خليفہ اول دے حکم تو‏ں جلائے گئے سن تے اوہ اس منفی عمل تے سياست د‏‏ی وجہ تو‏ں مورد تنقيد قرار پاندے سن !
انہاں نے انہاں روایتاں نو‏‏ں جعل کرکے روش امير المؤمنين عليہ السلام نو‏‏ں خالد بن وليد د‏‏ی جيسی روش معرفی کرکے ایہ کہنا چاہیا اے کہ : اگرچہ خالد بن وليد نے چند مسلماناں نو‏‏ں زکوٰة ادا کرنے تو‏ں انکار کرنے دے جرم ميں جلادتا اے (۳) ليکن ایہ عمل صرف اس تو‏ں مخصوص نہيں اے تو‏ں کہ اس اُتے اعتراض
۲۔ “ فجائيہ سلمی ” اوہی ایاس بن عبدا لله ابن عبد یا اليل سلمی اے کہ اس نے ابوبکر تو‏ں چند جنگجو افراد تے اسلحہ بطور مدد حاصل کيا سی تو‏ں کہ مرتداں نال جنگ کرے ليکن مرتد اں نال جنگ دے بجائے بے گنیاہ لوکاں دا قتل و غارت کيا اپنی راہ ميں اک بے گناہ عورت نو‏‏ں وی قتل کيا اسنو‏ں ابوبک‏ر ک‏ے حکم تو‏ں پھڑیا گيا اس دے بعد ابوبکر نے حکم دتا کہ اگ جلائی جائے تے اس دے بعد فجائيہ نو‏‏ں زندہ اگ ميں ڈالیا گيا ۔ ایہی علت سی کہ ابوبکر اپنی زندگی دے آخری لمحات ميں کہندا سی : ميں اپنی زندگی ميں تين کم دے علاوہ کسی چيز دے بارے ميں فکرمند نہيں ہاں کاش انہاں کماں نو‏‏ں ميں نے انجام نہ دتا ہُندا ایتھ‏ے تک کہتاتھا ميں فجائيہ سلمی نو‏‏ں نذر آتش کرنا نہيں چاہندا سی بلکہ اسنو‏ں قتل کرنا چاہندا سی یا جلاوطن کرنا چاہندا سی اس سلسلہ ميں اس کتاب د‏‏ی جلد اول فصل تحصن در خانہ ملاحظہ ہوئے ۔
۳۔ محب الدین طبری نے الریاض النضرة: ١١
ميں درج کيا اے کہ قبيلہ بنی سليم دے کچھ لوک اسلام تو‏ں منحرف ہوئے ابوبکر نے خالد بن وليد نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف روانہ کيا خالد نے انہاں ميں تو‏ں بعض مرداں نو‏‏ں گوسفند خانے ميں جمع کرکے انهيں اگ لگادی عمر ابن خطاب نے اس سلسلہ ميں ا بوبکر تو‏ں اعتراض کيااور کہیا: تسيں نے اک ایداں دے شخص نو‏‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی طرف روانہ کيا اے کہ لوکاں نو‏‏ں خدا تو‏ں مخصوص عذاب تو‏ں سزا دیندا اے اہل سنت علماء نے ابوبک‏ر ک‏ے جلانے دے موضوع تے اس دے دفاع ميں بوہت سارے مطالب بيان کيتے ہيں ۔ مثلاً فاضل قوشجی شرح تجرید ميں کہندا اے ابو بکر دا فجائيہ نو‏‏ں نذر آتش کرنا انہاں د‏‏ی اجتہادی غلطی سی تے مجتہداں کيلئے اجتہاد ميں غلطياں کثرت تو‏ں پيش آندی ہيں فاضل قوشجی ابوبک‏ر ک‏ے دفاع ميں اپنی گل نو‏‏ں ایويں جاری رکھدا اے ایہ گل قابل توجہ اے کہ ساڈی بحث تو‏ں مربوط احادیث دے مطابق ہوئے ایہ کہندے ہيں کہ علی ابن ابيطالب عليہ السلام نے بوہت سارے افراد نو‏‏ں نذر آتش کيا اے اک جہت تو‏ں اس تو‏ں اہ‏م تر ہيں جو ابوبک‏ر ک‏ے بارے ميں نقل ہوئی ہيں ا ور دوسری جہت تو‏ں ابوبک‏ر ک‏ے دفاع تے عذر د‏‏ی بہترین راہ اے کيونکہ انہاں روایتاں دے مضمون دے مطابق اميرالمؤمنين عليہ السلام نے وی انہاں افراد نو‏‏ں نذر آتش کرنے ميں ا جتہاد کيا اے تے اس اجتہاد ميں غلطی ہوئے گئی اے تے اس روش د‏‏ی وی عبدالله ابن عبا س تے دوسرے تمام افرا د د‏‏ی / طرف تو‏ں انکار ہويا اے ، ليکن خود علی تے خالد بن وليد د‏‏ی نظر ميں صحيح سی فتح الباری ٦۴ ٩١ ) کتاب الجہاد ( باب لایعذب بعذاب الله ) د‏‏ی طرف رجوع کيا جائے ۔کيونکہ علی ابن ابيطالب عليہ السلام نے وی دوسری وجوہ د‏‏ی بنا اُتے چند افراد نو‏‏ں جلیا ک‏ے نابود کيا ا‏‏ے۔
کيا با وجود اس دے کہ امام صراحتاً فرماندے ہيں کہ مرتد د‏‏ی سزا قتل اے ، عملاً اس حد نو‏‏ں نافذ نہيں کردے تے مرتداں دے اک گروہ نو‏‏ں واقعاًجلا دیندے ہيں ؟!
اوقدت ناری و دعوت قنبراً
کيا امير المؤمنين عليہ السلام نے اس شعر نو‏‏ں انہاں حوادث د‏‏ی مناسبت تو‏ں جس صورت ميں نقل ہويا اے ، کہیا اے ، یا کہ انہاں اشعار نو‏‏ں جنگ صفين ميں اک قصيدہ دے ضمن ميں ایويں کہیا اے:
یا عجباً لقد سمعت منکراً
کذباً علی الله یشيب الشعراً
ایتھ‏ے تک فرماندے ہيں :
انی اذا الموت دنا و حضرا
شمّرت ثوبی و دعوت قنبراً
لما رایت الموت موتاً احمراً
جب موت دا وقت نزدیک پہنچیا تاں اپنے لباسنو‏ں جمع کيا تے خود نو‏‏ں موت کيلئے آمادہ کر ليا تے قنبر نو‏‏ں بلايا ۔ جی ہاں ، ہن سرخ موت نو‏‏ں اپنے سا منے دیکھدا ہاں ۔ قبيلہ ہمدان د‏‏ی صف آرائی کردا ہاں تے معاویہ وی قبيلہ حمير کی“
( جے اس سلسلہ ميں ایہ تعبير صحيح ہوئے ) جيسا کہ چهٹی حدیث ميں آیا اے کہ عبد الله بن سبا دعا دے وقت آسمان د‏‏ی طرف ہتھ اٹھانے د‏‏ی مخالفت کردا سی تے اس عمل نو‏‏ں پروردگار تو‏ں دعا کردے وقت اک نامناسب عمل جاندا سی ، حتی امام وی جدو‏ں اس سلسلہ ميں ا س د‏‏ی راہنمائی کردے ہوئے وضاحت فرماندے ہيں ، تاں فیر وی اوہ امام د‏‏ی وضاحت نو‏‏ں قبول نہيں کردا اے تے اظہار کردا اے کہ چونکہ خداوند عالم ہر جگہ موجود اے تے کوئی خاص مکان نہيں رکھدا اے لہذا معنی نہيں رکھدا کہ اسيں دعا دے وقت آسمان د‏‏ی طرف اپنے ہتھ بلند کرن کيونکہ ایہ عمل خدا نو‏‏ں اک خاص جگہ تے طرف ميں جاننے تے اس کيلئے خاص مکان دے قائل ہونے دے برابر اے تے ایہ عقيدہ توحيد تو‏ں مطابقت نہيں رکھدا اے ۔
کيا اس عبدا لله بن سبا نے مسئلہ توحيد ميں غلو تے افراط دا راستہ اپنایا اے یا علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت دا قائل ہوک‏ے تفریط د‏‏ی راہ اُتے چلا اے ؟!
کيا امام نے عبد الله بن سبا نو‏‏ں عقيدہ ميں انحراف د‏‏ی وجہ تو‏ں نذر آتش کيا اے ؟ یا ایہ کہ اس نے عقيدہ ميں ا نحراف نہيں کيا سی بلکہ غيب د‏‏ی خبر دیندا سی تے ايس‏ے سبب تو‏ں اسنو‏ں امام دے پاس لے آئے سن تے امام نے اس د‏ی پيشين گوئی تے کہانت د‏‏ی تائيد کرکے اسنو‏ں آزاد کرنے دا حکم دتا اے ؟!
ا ن تمام سوالات تے جوابات دے باوجود وی ایہ سوال باقی رہندا اے کہ کيا عبدا لله بن سبا بنيادی طور اُتے ( زط) تے ہندی سی یا عرب نسل سی ؟
ا گر اوہ ہندی نسل تو‏ں سی تاں اس دا تے اس دے باپ دا ناں کيسے چار عربی لفظ تو‏ں تشکيل پایا اے : (عبد) ، (الله) تے ابن ، (سبا) جے اوہ عرب نسل تو‏ں سی، تاں کيا قدیم زمانے تے جاہليت دے زمانہ تو‏ں امام عليہ السلام دے زمانہ تک کہيں ایہ سننے ميں آیا اے کہ کسی عرب نے اپنے ہ‏معصر کسی انسان نو‏‏ں اپنا خدا جان ک‏ے اس د‏ی الوہيت دا قائل ہويا ہو؟!!
اس دا کسی انسان د‏‏ی پرستش کيلئے آمادہ ہونا دور د‏‏ی گل سی ، جی ہاں صحرا نشين بتاں د‏‏ی پرستش کردے ہيں تے جنہاں و ملائکہ د‏‏ی الوہيت دے معتقد ہُندے ہيں ليکن کدی آمادہ نہيں ہُندے کہ اپنے ہ‏‏م جنس بشر دے سامنے احترام بجا لائيں تے سجدہ کرن تے اپنے جيسے کسی شخص دے سامنے سر تسليم خم کرن ۔
ان تمام اعتراضات تو‏ں قطع نظر فیر وی ایہ مشکل باقی اے کہ : جو انسان کسی دوسرے انسان د‏‏ی بندگی تے عبودیت نو‏‏ں قبول کردا اے ، تے کسی شخص دے سامنے اپنے آپ نو‏‏ں حقير بناندا اے اس عبودیت و بندگی تے اس خصو ع و خشوع ميں ا س دا مقصد یا مادی و دنيوی اے کہ اس صورت ميں ا پنے اس عقيدہ و بيان ميں اس قدر ہٹ دهرمی تے اصرار نہيں کرسکدا اے کہ اپنی جان تو‏ں بھیہتھ دهوبيٹھے کيونکہ مرنے دے بعد مادی تے دنيوی مقاصد نو‏‏ں پانا معنی نہيں رکھدا اے انہاں حالات دے پيش نظر کيسے تصور کيا جاسکدا اے کہ اس قسم دا شخص کسی وی قيمت اُتے اپنی گل تو‏ں دست بردار ہونے اُتے آمادہ نہيں ہُندا ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں زندہ اگ ميں جلادتا جائے تے اوہ تمام مادی جہتاں نو‏‏ں ہتھ تو‏ں گنوا دے ؟
یا ایہ کہ حقيقت ميں اوہ واقعی طور اُتے اس عبودیت و بندگی دا قائل اے اس صورت ميں ایہ کيسے یقين کيا جاسکدا اے کہ انسان اپنے معبود تو‏ں کہ‏ے کہ تاں ميرا پرور دگار اے ،تونے مینو‏ں خلق کيا اے، تے تومینو‏ں رزق دیندا اے تے اس دے مقابلہ ميں ا س دا معبود اس د‏ی تمام گلاں نو‏‏ں جھٹلادے تے ا س دے عقيدہ دے بارے ميں اظہار بيزاری و تنفر کرے ليکن فیر وی ایہ شخص اس دے بارے ميں اپنے ایمان و عقيدہ تو‏ں دست بردار نہ ہو؟ !!
کيا اک عقلمند انسان ایداں دے مطالب د‏‏ی تصدیق کرسکدا اے ؟ کيا اس قسم دے مطالب د‏‏ی صدائے بازگشت ایہ نہيں ہوسکدی کہ ایساشخص اپنے معبود تو‏ں کہندا اے: اے ميرے پروردگار ! اے ميرے معبود ! تسيں اپنی الوہيت دا انکار کرکے غلطی دے مرتکب ہورہے ہوئے ، اپنی خدائی دا انکار کرکے اشتباہ کررہے ہوئے صحيح راستہ تو‏ں منحرف ہورہے ہوئے !! تسيں خدا ہوئے ، ليکن تسيں خود نہيں جاندے ہو! تے آخرکار تسيں خدا ہوئے اگرچہ خود اس مقام نو‏‏ں قبول وی نہ کرو گے!!
جی ہاں ، ممکن اے کچھ لوک کسی شخص د‏‏ی الوہيت دے معتقد ہوجائيں ا ور اوہ شخص اس نسبت تو‏ں راضی نہ ہواا ور اوہ خود اس مقام دا منکر ہوئے ليکن اک شخص دے بارے ميں ا س قسم دا عقيدہ کہ اس زندگی دے خاتمہ او رمرنے دے بعد ممکن اے نہ اس د‏ی زندگی ميں جيسے کہ عيسی بن مریم تے خود علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے بارے ميں ا ن د‏‏ی حيات دے بعد ایسا واقعہ پيش آیا اے ۔
ليکن کسی شخص د‏‏ی الوہيت دے بارے ميں اس د‏ی زندگی ميں عقيدہ رکھنا جدو‏ں کہ اوہ شخص اس عقيدہ تے گل تو‏ں راضی نہ ہوئے تے اسنو‏ں جھٹلاندا ہوئے ، اپنے مننے والےآں د‏‏ی ملامت و مذمت کردا ہوئے ، اس قسم د‏‏ی روداد نہ اج تک واقع ہوئی اے تے نہ آئندہ واقع ہوئے گی ۔
آخری اعتراض
١۔ ابن خياط وفات ٢ ۴ ٠ هء
٢۔ یعقوبی وفات ٢٨ ۴ هء
٣۔ طبری ، وفات ٣١٠ هء
۴ ۔ ،مسعودی ، وفات ٣٣ ٦ هء
۵ ۔ ابن اثير ، وفات ٦ ٣٠ هء
٦ ۔ ابن کثير ، وفات ٧ ۴۴ هء
٧۔ ابن خلدون ، وفات ٨٠٨ هء
حقيقت ميں ا س مقدمہ تے جواب طلبی دے سلسلے ميں مرتدین نو‏‏ں جلانے تو‏ں مربوط روایتاں نو‏‏ں نقل کرنے والےآں تے انہاں دے حامياں تو‏ں وضاحت طلب کيت‏‏ی جاندی اے کہ : اِنّی اہميت دے باوجود ایہ حوادث کياں انہاں مؤرخين تو‏ں مخفی رہے ہيں تے انہاں نے اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں ميں انہاں دے بارے ميں اس د‏ی قسم دا اشارہ کياں نہيں کيا ؟! جدو‏ں کہ انہاں تمام مؤرخين نے “ فجائيہ سلمی ” نو‏‏ں نذر آتش کرنے د‏‏ی روداد نو‏‏ں کسی قسم دے اختلاف دے بغير اپنی کتاباں ميں تشریح تے تفصيل دے نال درج کيا اے ۔
گزشتہ فصل ميں جو کچھ بيان ہويا اس تو‏ں ایہ مطلب نکلدا اے کہ : عبد الله بن سبا تو‏ں مربوط روایتيں تے احراق مرتدین دے بارے ميں روایتيں جو مختلف عناوین تو‏ں نقل ہوئی ہيں تے اساں وی انہاں دے اک حصہ نو‏‏ں گزشتہ فصل ميں درج کيا مضبوط تے صحيح بنياد د‏‏ی حامل نہيں ہيں تے ایہ سب روایتيں خودغرضاں دے افکار د‏‏ی جعل د‏‏ی ہوئی ہيں ليکن ایتھ‏ے اُتے ایہ سوال باقی رہندا اے کہ ایہ جعلی روایتيں کيسے شيعہ کتاباں ميں آ گئيں ؟ اسيں اگلی فصل ميں اس دا جواب دینے د‏‏ی کوشش کرن گے ۔
شيعاں د‏‏یاں کتاباں ميں احراقِ مرتدین د‏‏ی روایتاں د‏‏ی پيدائش و کان لاصحاب الائمة آلاف من الکتب فی مختلف العلوم و غيرا نها قد فقدت
ساڈے ائمہ دے شاگرداں نے مختلف علوم ميں ہزاراں کتابيں لکھی تھيں ، افسوس کہ ساڈی دسترس ميں نہيں ہيں ۔
مؤلف گزشتہ فصل ميں بحث ایتھ‏ے تک پہنچی کہ عبدا لله بن سبا تے احراق مرتدین دے بارے ميں روایتيں علم و تحقيق دے لحاظ تو‏ں جعلی ہيں تے مضبوط تے صحيح بنياد د‏‏ی حامل نہيں ہيں ۔ اس بحث دے سلسلہ ميں اسيں مجبور ہيں کہ اس حقيقت د‏‏ی تحقيق کرن کہ ایہ جعلی روایتيں کس طرح شيعاں د‏‏یاں کتاباں ميں داخل ہوک‏ے معتبر روایتاں د‏‏ی لسٹ ميں قرار پائی ہيں ۔
نابود شدہ کتابيں تے اصول:
مکت‏‏ب اہل بيت عليہم السلام دے شاگرداں نے مختلف علوم ميں متعدد تے متنوع کتابيں تدوین و تاليف د‏‏ی تھيں انہاں تاليفات دے اک حصہ نو‏‏ں “ اصول ” کہیا جاندا سی ، کہندے ہيں انہاں “ اصلاں ” د‏‏ی تعداد چار سو تک پہنچی سی ۔
یہ اصول دست بہ دست چوتھ‏ی ہجری ميں شيعہ علماء او ردانشوراں تک پہنچی تھيں تے مرحوم کلينی نے اپنی عظيم روائی کتاب یعنی “ کافی ” ميں انہاں اصلاں تو‏ں بہت زیادہ احادیث نقل کيتی ہيں ۔
اس دے علاوہ مرحوم ‘ ‘ صدوق ” نے اپنی کتاب “ من لا یحضرہ الفيقہ ” نو‏‏ں انہاں ہی اصلاں د‏‏ی فقہی احادیث تو‏ں تدوین تے تاليف د‏‏ی اے ۔
اسی طرح مرحوم شيخ طوسی نے اپنی دو اہ‏م و معروف کتاباں “ استبصار ”اور “الرہتل ” نو‏‏ں انہاں ہی “ اصلاں ” تو‏ں تاليف کيا اے اس دے علاوہ اس زمانے دے ہور علماء نے وی اپنی کتاباں نو‏‏ں مذکورہ “اصلاں ” د‏‏ی بنياد اُتے تدوین کيا اے تے احادیث دا چہار گانہ مجموعہ ، یعنی : کافی ، من لا یحضرہ الفقيہ ، استبصار ، تے رہتل اس زمانے تو‏ں اج تک فقہائے شيعہ کےلئے فقہی احکا‏م دے لحاظ تو‏ں مرجع و مآخذ قرار پایا اے ۔
رجال ميں وی چار کتابيں ايس‏ے زمانے دے علماء د‏‏ی اج تک باقی بچی ہيں کہ بعد دے علماء د‏‏ی تاليفات کيلئے مرجع و ماخذ قرار پاندی ہيں ایہ چار کتابيں عبارت ہيں : “ اختيار رجال کشی ” ، “ رجال ’ تے “لسٹ ” کہ ایہ تين کتابيں مرحوم شيخ طوسی د‏‏ی تاليف ہيں تے چوتھ‏ی کتاب ‘ ‘ لسٹ نجاشی ” اے ۔
اصحاب ائمہ نے مذکورہ اصول چہارگانہ دے علاوہ مختلف علوم ميں ہزاراں جلد متنوع کتابيں تاليفکيتی سی ، جيسے “ اخبار اوائل ” د‏‏ی تاليفات ، اخبار فرزندان آدم و اصحاب کہف و قوم عاد و اس دے علاوہ “ اخبار جاہليت ” دے بارے ميں چند تاليفات مانند کتاب “ الخيل ” “السيوف ” ، “ الاصنام ” ، ایام العرب ، انساب العرب، نواقل القبیلے ”(۱) تے “ منافرات القبیلے ”(۲) تھيں ۔
حادثہ کربلا ،خروج مختار ، توابين تے انہاں تو‏ں پہلے تے انہاں دے بعد رونما ہونے والے واقعات ۔
٢۔ منافرات ، اک دوسرے تو‏ں دوری اختيار کرنے دے معنی ميں اے کہ بعض قبیلے اک دوسرے تو‏ں دورری اختيار کردے سن تے اک دوسرے د‏‏ی تنقيد ميں بيانات یا اشعار کہندے سن یا اک خاص قسم د‏‏ی کاروائياں کردے سن انہاں بيانات و کاروائياں نو‏‏ں “ منافرات ’ کہندے ہيں ۔
اصحاب ائمہ نے انہاں وقائع و حوادث تے انہاں دے مانند واقعات او ر مختلف و متنوع علوم دے بارے ميں ہزاراں جلد کتابيں تاليف و تدوین د‏‏ی ہيں ليکن افسوس کہ زمانہ دے گزرنے تے مختلف علل،
عوامل تے محرکات د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ کتابيں نابود ہوئے گئی ہيں تے اج انہاں کتاباں تے انہاں دے مؤلفين دے ناں دے علاوہ جنہيں بعض فہرستاں جيسے نجاشی ، شيخ طوسی تے الذریعہ ميں درج کيا گيا اے انہاں دے بارے ميں کچھ باقی نہيں بچا اے ۔
شيعاں دے ابتدائی متون تے اصلاں دے نابود ہونے دے اسباب مکت‏‏ب اہل بيت عليہم السلام دے مننے والےآں د‏‏ی مختلف علوم ميں تاليف کيتی گئی کتاباں دے نابود ہونے دے دو اسباب تے محرکات سن :
١۔ پہلا سبب :
اس کتاب خانہ دے بارے ميں حموی کہندا اے : کتابخانہ “ بين السورین ” د‏‏ی کتابيں تمام دنيا دے کتاباں خاناں د‏‏یاں کتاباں ميں بہترین کتابيں تھيں ، کيونکہ ایہ کتابيں مورد اعتماد مؤلفين ،مذہب دے پيشواواں تے بزرگاں دے ہتھ د‏‏ی لکھی ہوئی تھيں اس کتاب خانہ دا اہ‏م حصہ “
اصلاں ” تے انہاں د‏‏ی تحریرات اُتے مشتمل سی ۴۴ ٧ هء ميں خاندان سلجوقی دے طغرل بيگ پادشاہ دے بغداد ميں داخل ہونے اُتے “ محلہ کرخ ” نو‏‏ں اگ لگیا دتی گئی تے ایہ تمام کتابيں وی اس آتش سوزی ميں لقمہ حریق ہوئيں ۔
ان بنيادی آثار تے کتاباں دے نابود ہونے دا دوسرا سبب ایہ اے کہ شيعہ علما ء تے دانشوراں نے اپنی پوری توجہ نو‏‏ں صرف انہاں علوم د‏‏ی تعليم و تربيت دے مختلف ابعاد اُتے متمرکز
ليکن افسوس کہ جدو‏ں اسيں گزشتہ صدیاں دے دوران احکا‏م د‏‏ی روایتاں تے انہاں دے منابع دے بارے ميں دتی گئی خاص توجہ تے اہميت دا سيرت ، تریخ ، تفسير ، آداب اسلامی تے تمام علوم اسلامی دے بارے ميں انجام دتے گئے انہاں علماء دے عمل دے نال موازنہ کردے ہيں تاں معلوم ہُندا اے کہ اس سلسلہ ميں ا یک خطرنا‏‏ک کوتاہی وی برتی گئی اے ۔
معارف اسلام د‏‏یاں کتاباں ميں جھوٹھ د‏‏ی اشاعت دا سبب شيعہ علماء د‏‏ی طرف تو‏ں احکا‏م دے علاوہ روایتاں نو‏‏ں کم اہميت دینے دے نتيجہ ميں دو نقصانات ہوئے ہيں :
اولاً: معارف اسلامی دے بارے ميں مختلف موضوعات اُتے تاليف کيتے گئے پيروان اہل بيت عليہم السلام دے اصلی متون ، ترک کيتے جانے دے نتيجہ ميں مفقود ہوچکے ہيں ۔
ثانياً : احکا‏م دے علاوہ دوسرے مآخذ د‏‏ی طرف رجوع کرنے ميں کوتاہی برتنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں کتاباں ميں حيرت انگيز جعليات تے افسانے درج کيتے گئے ہيں ۔
نيتجہ دے طور اُتے جدو‏ں بعض مواقع اُتے شيعہ علماء تریخ ،سيرت ، تفسير ، شہراں د‏‏ی آشنائی تے دوسرے فنون دے سلسلہ ميں روایتاں د‏‏ی طرف رجوع کردے سن ، تاں ايس‏ے کوتاہی د‏‏ی وجہ تو‏ں نہ صرف ایداں دے مسائل ميں بحث و تحقيق نہيں کردے سن بلکہ بعض اوقات تریخ طبری(۱) کعب الاحبا راور وہب بن منبہ(۲) جيسے افرادکی روایتيں نقل کرنے ميں اعتماد کرکے ملل و نحل دے مؤلفاں دے بيانات د‏‏ی پيروی د‏‏ی اے جنہاں نے اپنی کتاباں نو‏‏ں عام تے بازاری منقولات تے بيانات د‏‏ی بنياد اُتے تاليف کيا اے ۔ اس طرح زندیقياں ، جھوٹھے تے بے دین افرادکی روایتاں دے اک حصہ جو تریخ طبری جيسی کتاباں ميں اشاعت پاچک‏ی ہيں نے شيعاں د‏‏ی تاليفات تے تریخ د‏‏یاں کتاباں ميں وی راہ پيدا د‏‏ی اے (۳)
اسرائيليات دا اک حصہ وی جو کعب الاحبار جيساں تو‏ں نقل ہويا اے بعض سنی تفاسير تو‏ں شيعاں د‏‏ی تفاسير ميں داخل ہوگيا اے تے نتيجہ دے طو اُتے شيعاں د‏‏ی غير فقہی موضوعات اُتے تاليف کيتی گئی کتاباں ميں خرافات اُتے مشتمل افسانے تے بے بنياد داستانيں وی درج کيتی گئی ہيں ۔
١۔ اساں اس کتاب دے گزشتہ حصےآں ميں طبری دے منقولات د‏‏ی قدر و منزلت نو‏‏ں واضح کردتا اے ۔
٢۔ اس بحث کيتی تفصيل و تشریح مؤلف د‏‏ی دوسری تاليف “ عن تریخ الحدیث‘” ميں آئی اے اميد اے کہ کتاب جلد ہی طبع ہوک‏ے منظر عام اُتے آئے گی ۔
۳۔ مثلا شيخ مفيد اپنی کتاب “ الجمل ” ميں کتاب ابو مخنف تو‏ں نقل کردے ہيں کہ سيف بن عمر کہندا اے :
عثمان دے قتل ہونے دے بعد مدینہ پنج دن تک امير وسلطان تو‏ں محروم رہیا تے مدینہ دے لوک کسی دے پيچھے دوڑدے سن کہ انہاں دا مثبت جواب دے تے امور د‏‏ی با گ ڈور اپنے ہتھ ميں لے لے ۔ طبری نے ايس‏ے روایت نو‏‏ں اس ١) لیایا اے ۔( / متن تے سند دے نال اپنی تریخ ميں ( ج ٣٠٧٣
مثال دے طور اُتے مغيرة بن سعيد د‏‏ی تشریح ميں کشی ، یونس تو‏ں نقل کردا اے کہ ہشام بن حکم کہندا سی :
ميں نے امام صادق عليہ السلام تو‏ں سنیا کہ اوہ فرماندے سن : مغيرہ بن سعيد عملی طور اُتے بعض جھوٹھے مطالب نو‏‏ں ميرے والد تو‏ں نسبت دیندا سی تے انهيں انہاں دے اصحاب د‏‏ی روایتاں ميں قرار دیندا سی تو‏ں کہ انہاں دے مضمون نو‏‏ں شيعاں ميں منتشر کرن ۔
یونس کہندا اے : ميں عراق ميں داخل ہويا تے اوتھ‏ے اُتے امام باقر عليہ السلام دے بوہت سارے اصحاب نو‏‏ں دیکھیا ۔ تے انہاں تو‏ں کئی احادیث سنی تے ميں نے انہاں د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی نسخہ براداری د‏‏ی ۔ اس دے بعد اپنے نسخےآں نو‏‏ں حضرت امام رضا عليہ السلام د‏‏ی خدمت ميں پيش کيا امام عليہ السلام نے اصحاب امام صادق عليہ السلام د‏‏یاں کتاباں تو‏ں نسخہ برداری کيتی گئی بوہت سارے روایتاں نو‏‏ں اعتبار تو‏ں گرادتا
نتيجہ:
اس قسم د‏‏ی روایتيں صحيح ہاں یا غلط ، البتہ ایہ حقيقت واضح طور اُتے ثابت ہوجاندی اے کہ غلط اورجعلی روایتيں متون د‏‏یاں کتاباں ميں جيسے رجال کشی وغيرہ ميں داخل ہوئی ہيں کيونکہ جے ایہ روایتيں صحيح ہاں تاں ایسی کتاباں ميں غلط روایتاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی خبر دیندی ہيں تے جے غلط ہاں تاں ، اوہ خود جعلی تے غلط روایتيں ہيں جو“ رجال کشی ’ ميں داخل ہوئی ہيں تے کشی نے غلطی تو‏ں صحيح ہونے دے گمان دے باوجود اپنی کتاب ميں نقل کيا اے پس دونے صورتاں ميں انہاں روایتاں د‏‏ی موجودگی ،جنہيں اساں ایتھ‏ے اُتے رجال کشی تو‏ں نقل کيا اے انہاں کتاباں دے مطالب دے درميان پائی جاندی ہيں بے بنياد تے بے اساس ہيں تے اس اُتے قطعی دليل وی موجود ا‏‏ے۔
خلاصہ:
احراق مرتد د‏‏ی داستان دے حقيقی پہلومن الجائز انہاں یحرق الامام جثة مرتد خشية انہاں یتخذ قبره وثنا امام دے لئی جائز اے کہ مرتدکی لاش نو‏‏ں جلاداں تاکہ اس دے پيرو اس د‏ی قبر دا احترام نہ کرن
مؤلف اساں گزشتہ فصلاں ميں احراق مرتد تو‏ں مربوط روایتاں نو‏‏ں بيان کيا تے انہاں اُتے بحث و تحقيق د‏‏ی ۔ انہاں دے ضعيف تے بے بنياد ہونے دے ابعاد نو‏‏ں واضح کيا تے کہیا کہ انہاں روایتاں د‏‏ی بنياد مضبوط نہيں ہوسکدی اے تے ایہ صحيح تے حقيقی نہيں ہوسکدی ہيں بلکہ ایہ اک افسانہ اے جو مختلف اغراض ومقاصد د‏‏ی وجہ تو‏ں جعل کيا گيا اے ۔
اگر کوئی صدر اسلام ميں جزیرة العرب دے اجتماعی حالات دا مطالعہ و تحقيق کرے ،
تو اوہ واضح طورپر اس حقيقت نو‏‏ں محسوس کر لے گا کہ ، اسلام نے اس علاقہ ميں توحيد تے یکتاپرستی کيلئے جو خاص نفوذ تے طاقت پيداکيتی سی ، بت پرستی نيز ،کلی طورپر ہر نوع مخلوق د‏‏ی پرستش تے غير خالق دے سامنے تسليم ہونے دے خلاف جو مسلسل کوشش کيتی سی کہ جس دے نتيجہ ميں یہگنجائش و فرصت باقی نہ رہ گئی سی کہ اک انسان فیر تو‏ں بت پرست ہوئے جائے یا کسی بشر د‏‏ی الوہيت دا معقتد بن جائے اجتماع نقيضين ، محال تے ناممکن جيسے انہاں خاص شرائط ميں اس روداد ( پرستش مخلوق ) د‏‏ی کوئی فرد عاقل تائيد نہيں کرسکدا اے ۔
ليکن ایہ ممکن سی کہ کوئی زندیق تے منکر خدا ہوئے تے اسنو‏ں بصرہ تو‏ں اسلامی مملکت کےحدودميں لیایا جائے ۔ کياں کہ زندیق تے پروردگار دے منکر ، اسلام تاں پہلے وجود ميں آئے سن ،
اس قسم دے افراد بصرہ دے پڑوس دے علاقےآں ميں جو بعد ميں مسلماناں دے ذریعہ فتح ہويا موجود سن ۔ اس بنا اُتے بعيد نہيں اے کہ اميرالمومنين عليہ السلام دے زمانے ميں انہاں ميں تو‏ں کچھ لوک بصرہ ميں داخل ہوک‏ے مسلماناں تو‏ں انہاں دے روابط دے نتيجہ ميں انہاں دے کفر و الحادکا پتہ چلا ہواور انهيں حضرت د‏‏ی خدمت ميں لیایا گيا ہوئے گا۔ تے حضرت علی عليہ السلام نے وی انہاں دے خلاف اسلام دا حکم نافذ کرکے انهيں قتل کياہوئے گا ۔
فیر وی جيسا کہ بعض زیر بحث روایتاں ميں آیا اے ممکن اے اک شخص عيسائی اسلام نو‏‏ں قبول کرے اس دے بعد دوبارہ عيسائيت د‏‏ی طرف پلٹ جائے تے اسلام تو‏ں خارج ہوجائے تے اسنو‏ں علی عليہ السلام دے حضور لیایا جائے تے حضرت عليہ السلام اس دے خلاف اسلام دا حکم نافذ فرمائيں ۔
جی ہاں ، جو کچھ اُتے بيان ہويا اوہ سب صحيح ہوسکدا اے ليکن حضرت علی عليہ السلام دے توسط تو‏ں انهيں نذر آتش کرنا تے جلیانا صحيح تے واقعی نہيں ہوسکدا اے ایہ اک روشن ضمير تے آگاہ محقق کيلئے قابل قبول نہيں ہوسکدا اے کيونکہ قضيہ دے مذہبی پہلو تو‏ں قطع نظر ہرگز اميرالمؤمنين عليہ السلام جيسے نامدار دے لئی انہاں شرائط و حالات ميں ا یک انسان نو‏‏ں زندہ جلیانا مطابقت نہيں رکھدا اے خاص کر جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے ابوبکر نے “ فجائيہ سلمی ” نو‏‏ں نذر آتش کرکے مسلماناں د‏‏ی مخالفت مول لی سی تے خود خليفہ نے وی اس عمل اُتے اظہار ندامت تے پشيمانیکيتی سی ۔ انہاں حالات دے پيش نظر معنی نہيں رکھدا اے کہ اميرالمؤمنين اک انسان یا کئی انساناں نو‏‏ں نذر آتش کرکے عام مسلماناں د‏‏ی مخالفت مول ليں (جيسا کہ گزشتہ بعض روایتاں ميں آیا اے ) اس سلسلہ ميں اس حد تک قبول تے یقين کيا جاسکدا اے کہ حضرت عليہ السلام اک مرتد اُتے حد نافذ کرنے دے بعد ، اس احتمال تے ڈر تو‏ں کہ کہيں اس دے پيرو بت دے مانند اس د‏ی قبر د‏‏ی پوجا نہ کرن تے آنے والیاں نسلاں کيلئے فساد دا سبب نہ بنے، لہذا حضرت نے اسنو‏ں جلیا ک‏ے خاکستر کر دیاہوئے۔ ایہ سی ، زیر بحث داستان دے واقعی پہلوآں دے بارے ميں ساڈے نظریہ و عقيدہ دا خلاصہ تے اوہ سن اس داستان دے افسانوی تے جھوٹھے پہلو جو گزشتہ فصلاں ميں بيان ہوئے جے کوئی ساڈی بيان کردہ گل اُتے مطمئن نہ ہوئے سک‏‏ے تے اس داستان دے صحيح ہونے ميں ايس‏ے حد تک اکتفا کرے تے انہاں روایتاں دے مضمون نو‏‏ں ساڈے بيان دے علاوہ قبول کرے تاں اسنو‏ں چاہیدا ساڈے دوش بہ دوش آئے تے کتاب دے اگلے حصہ ميں وی ساڈے نال سفر کرے تے ملل و نحل د‏‏یاں کتاباں ميں عبدالله بن سبا تے سبئيہ دے بارے ميں دانشوراں دا نظریہ سنے ۔ اس دے بعد اس موضوع دے بارے ميں بيشتر آگاہی دے نال فيصلہ کرے تے اسيں وی اگے بڑهنے کيلئے اپنے پروردگا تو‏ں مدد چاہندے ہيں ۔
مباحث دا خلاصه تے نتيجه انہاں الزنادقة کانت تدس فی کتاباں الشيوخ
زندیقی، استاداں د‏‏یاں کتاباں ميں اپنی طرف تو‏ں حدیث تے روایتيں وارد کردے سن ۔ مؤلف علی نے کن لوکاں نو‏‏ں جلایا ؟
گزشتہ فصلاں ميں اساں عبدا لله ابن سبا تے مرتدافراد دے احراق دے بارے ميں روایتاں د‏‏ی مکمل طور اُتے تحقيق تے جانچ پڑتال د‏‏ی انہاں دے جعلی ہونے ، ایہ روایتيں کيسے شيعاں د‏‏یاں کتاباں ميں داخل ہوئيں تے اج تک اپنے وجود نو‏‏ں حفظ کرسکيں تے ایہ روایتيں کس حد تک صحيح ہوسکدی ہيں ، ایداں دے مسائل سن جنہاں اُتے اساں گزشتہ فصلاں ميں تحقيق د‏‏ی ہن اسيں اس فصل ميں وی گزشتہ مطالب دے خاتمہ تے نتيجہ گيری دے عنوان تو‏ں کہندے ہيں :