cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گلگت بلتستان دی تریخ
سال 1877 وچ تاج برطانیہ نے پہلی بار لفٹننٹ کرنل جان بڈلف نو‏‏ں بطور افسر برائے خصوصی ڈیوٹی گلگت وچ تعینات کيتا – پولیٹیکل ڈپارٹمنٹ آف برٹش انڈیا نے جان بڈلف نو‏‏ں ذمہ داری سونپی کہ اوہ خطے وچ کاروبار نو‏‏ں تحفظ دینے دے نال نال سیاسی واقعات اُتے وی نظر رکھے۔ چونکہ 1870 وچ برٹش انڈیا تے کشمیر دے درمیان تجارتی معاہدہ ہويا سی، مگر درحقیقت اس خطے وچ سیاسی معاملات اُتے نظر رکھنے دے لئی کچھ خاص نئيں سی اس لئی جان بڈلف د‏‏ی اصل ذمہ داری اس خطے نو‏‏ں فتح کرنے وچ ڈوگرہ فوج د‏‏ی رہنمائی کرنی سی۔
جان بڈولف نے اس خطے اُتے گریٹ گیم دے تناظر وچ مفصل تحقیق د‏‏ی تے Tribes of the Hindoo Koosh نامی اہ‏م کتاب وی لکھی جوکہ نوآبادیادتی نقط نظر دے تحت گلگت بلتستان دے بارے وچ برٹش نوآبادیات‏ی دور وچ لکھی گئی اولین کتاباں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
جان بڈلف اپنی اس مشہور کتاب وچ لکھدے نيں کہ ڈوگراں نے مقامی مسلم آبادی نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد انہاں نو‏ں سزاواں دی۔ انہاں نے تنقید کردے ہوئے لکھیا کہ مہاراجہ آف جموں‏ اینڈ کشمیر د‏‏ی حکومت اس خطے وچ افسر شاہی طرز د‏‏ی ایڈمنسٹریشن قائم کرنے وچ وی ناکا‏م ہوگئی اے. چونکہ مہاراجہ نے ایتھ‏ے مقامی روايتی اتحادیاں تے مقامی مراعات یافتہ طبقے د‏‏ی سماجی تے سیاسی طرف داری اُتے ہی اکتفاء کيتا جدو‏ں کہ ریاستی پروجیکٹس وڈے پیمانے اُتے کرپشن د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہوگئے۔ نتیجتاً مہاراجہ برطانیہ دے اصل سٹرٹیجک مفادات یعنی سٹرکاں د‏‏ی تعمیر ٹھیک طرح نئيں کرسک‏‏ے جتھو‏ں تاج برطانیہ اپنی فوج نو‏‏ں گلگت بلتستان دے سرحدی علاقےآں وچ تعینات کرسک‏‏ے تے بروقت انہاں نو‏‏ں سامان محفوظ طریقے تو‏ں پہنچیا سک‏‏ے۔
اس تو‏ں پہلے چترال تے افغانستان دے سرحدی علاقےآں وچ باؤنڈری واضح نئيں سی اس لئی کئی سالاں تک برطانیہ اپنے ناردرن فرنٹیئر دے متعلق پالیسی نو‏‏ں زیادہ مؤثر طریقے تو‏ں لاگو کرنے وچ ناکا‏م رہی ،چونکہ اس دور وچ جان بڈلف گلگت وچ برطانیہ دا واحد ایجنٹ سی اس لئی ڈوگراں اُتے اس دا اثر بوہت گھٹ سی مگر جان بڈلف نو‏‏ں دوسرے یارقند مشن دا چمپیئن منیا جاندا اے. انہاں نو‏ں برٹش انڈین سرکار نے اس سفر دے دوران 1887 وچ گلگت تعینات کيتا سی ۔اس نے 1881 تک ایتھ‏ے ڈیوٹی سرانجام دتی ۔
برٹش انڈیا نو‏‏ں اس خطے وچ اپنا اثر ودھانے دا اک اہ‏م موقع اس وقت ہتھ آیا جدو‏ں 1885 وچ مہاراجہ ریاست جموں‏ و کشمیر رنبیر سنگھ دا انتقال ہويا۔ اس د‏ی وفات دے بعد جموں‏ اینڈ کشمیر وچ کئی اک اصلاحات متعارف کروائی گئياں جنہاں اُتے نوآبادیات‏ی ریاستی حلفےآں وچ اک عرصے تو‏ں بحث جاری سی۔
ان نوآبادیات‏ی اصلاحات وچ اک مطالبہ تاج برطانیہ دے سٹرٹیجک مفادات دے تحفظ دے لئی گلگت ایجنسی دا قیام وی سی، لہذا ایہ کہیا جائے تاں غلط نہ ہوئے گا کہ جان بڈلف د‏‏ی تفصیلی رپورٹنگ دے نتیجے وچ ہی برٹش انڈیا نے 1889 وچ گلگت ایجنسی دا باقاعدہ قیام عمل وچ لیایا تے کرنل ڈیورنڈ نو‏‏ں مٹھی بھر انگریز افسراں دے نال بحثیت برطانوی ایجنٹ گلگت ایجنسی دا پہلا پولیٹیکل ایجنٹ مقرر کيتا گیا۔
برٹش انڈیا نے نويں سڑکاں تعمیر کرکے گلگت ایجنسی نو‏‏ں اپنے ذیر تسلط لایا, مگر اپنے زیر اثر لیانے دے باوجود کالونیل ریاست نے اس خطے دے جیو پالیٹیکل کنٹکسٹ نو‏‏ں کدی وی متعین نئيں کيتا۔
مثلاً 1889 وچ برٹش انڈیا نے چترال نو‏‏ں گلگت ایجنسی دے حصے دے طور اُتے نقشے اُتے دکھایا بعد وچ انہاں نے 1895 وچ دوبارہ اسنو‏ں مالاکنڈ ایجنسی دا حصہ دکھایا. بعد وچ چترال د‏‏ی وادیاں تے داریل، تانگیر نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد انہاں نو‏ں انتظامی آسانی دے لئی گلگت ایجنسی وچ شامل کيتا۔ اس تو‏ں پہلے چترال تے افغانستان دے سرحدی علاقےآں وچ باؤنڈری واضح نئيں سی اس لئی اس فرنٹیئر علاقے نو‏‏ں پرامن تے محفوظ بنانا برطانوی سلطنت دے لئی لازمی تھا. لہذا انہاں نے اس خطے نو‏‏ں نوآبادیات‏ی پالیسی دے تحت آہستہ آہستہ تبدیل کر دتا جدو‏ں کہ خطے دے کچھ علاقےآں مثلاً گلگت وزارت نو‏‏ں بشمول استور د‏‏ی وادی براہ راست مہاراجہ د‏‏ی شاہی ریاست دے ذریعے انتظامی کنٹرول چلایا گیا جدو‏ں کہ کچھ علاقےآں وچ مہاراجہ تے برٹش دونے مل ک‏ے انتظامی امور چلاندے سن جداں کہ ٹاؤن آف گلگت۔ جدو‏ں کہ ہور علاقےآں مثلاً نگر تے ھنزہ د‏‏ی بادشاہتاں نو‏‏ں برطانیہ نے براہ راست اپنے نال جوڑا.
1933ماں پولیٹیکل ایجنٹ Gillan نے اپنی رپورٹ وچ اس علاقے دے انتظامی سسٹم د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے ریاست ہنزہ، نگر، چلاس، یاسین، کوہ غذر، اشکومن تے پونیال نو‏‏ں Unsettled علاقے قرار دتا۔
گلگت ایجنسی اُتے اپنے قبضہ نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دے لئی برٹش انڈیا نے اس دور وچ تن اہ‏م بین الاقوامی معاہدے کیتے جنہاں وچ( ١) اینگلو افغان ایگریمنٹ 1893
( ٢)اینگلو رشین ایگریمنٹ 1895 بہت مشہور نيں انہاں دے علاوہ اک تیسرے اہ‏م بین الاقوامی معاہدے دے تحت ڈیورنڈ لائن د‏‏ی Delimitation د‏‏ی جس تو‏ں عام طور پر
Delimiting the Durand Line Across the Hindu Kush mountains. کہیا جاندا ا‏‏ے۔
دلچسپ گل ایہ وی اے کہ ڈیورنڈ لائن دے قیام دے وقت مقامی لوکاں دا اجلاس وی بلايا گیا جس وچ میر آف ہنزہ، پونیال، یاسین, اشکومن تے چترال دے راجے تے ہور د‏‏ی موجودگی وچ ڈیورنڈ لائن بنائی گئی تے اک حکمت عملی دے تحت چترال دا بدخشاں دے نال تعلق نو‏‏ں کٹ دتا گیا تے 1890 وچ برٹش انڈیا نے باؤنڈری ایگریمنٹ اُتے دستخط کيتے۔
اس بین الاقوامی ایگریمنٹ دے تحت تاج برطانیہ نے چترال تے افغانستان دے بارڑر نو‏‏ں محفوظ بنانے دے بعد ریاست ہنزہ نگر اُتے نظر رکھی تے ہنزہ نگر تو‏ں چین دے کاشغر والے روٹ اُتے توجہ دتی ‌چونکہ 1880 وچ ریاست ہنزہ تے بدخشاں وچ دوستانہ تعلقات قائم سن جدو‏ں کہ چین دے نال وی ریاست ہنزہ دے سفارتی تعلقات سن جو گلگت لیز ایگریمنٹ ١٩٣۵ تک قائم رہے اس لئی برٹش انڈیا نے گلگت ایجنسی دے قیام دے بعد ہی ریاست ہنزہ نگر اُتے حملے دا منصوبہ بنایا تے اس منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی برٹش انڈیا نے برطانوی پارلیمنٹ د‏‏ی اجازت تو‏ں 1891 وچ ریاست ہنزہ و نگر اُتے حملہ کيتا بقول ای ایف نائٹ ریاست ہنزہ دے بہترین جنگجو کدی مغلوب نئيں ہوۓ تے کئی بار ایسا ہوئے چکيا اے کہ انہاں نے برٹش انڈیا دے بہترین سپاہیاں نو‏‏ں شکست فاش تو‏ں دوچار کيتا ا‏‏ے۔ مثلاً 1848 وچ گلگت دے پہلے سکھ گورنر نتھو شاہ نے انہاں اُتے حملہ کيتا تے اک گھات وچ پھنس کر خود وی ماریا گیا تے اس د‏ی تمام فوج وی اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھی سی۔ مگر بالاخر برطانوی سلطنت نے 1891 وچ اک خونی جنگ دے نتیجے وچ ریاست ہنزہ نگر نو‏‏ں فتح کرکے اپنا خواب پورا کيتا۔
قصہ مختصر تریخ دے مطالعے تو‏ں اس تلخ حقیقت دا پتہ چلدا اے کہ معاہدہ امرتسر ہی اوہ بنیادی دستاویز اے جس نے اس خطے اُتے بیرونی جارحیت تے قبضے نو‏‏ں قانونی جواز فراہ‏م کیہ تے ايس‏ے بنیاد اُتے اج وی کشمیریاں دا اس علاقے اُتے دعویٰ اے.
ٹائم لائن
تریخ شاہد اے کہ گلگت بلتستان کدی وی برصغیر دا حصہ نئيں رہیا بلکہ پہلے از مسیح تو‏ں ہی کوہ ہمالیہ، کوہ ہندوکش تے کوہ قراقرم دے دامن وچ واقع اس علاقے وچ قدیم یونانی شہری ریاستاں د‏‏ی طرح تریخ دے مختلف ادوار وچ مختلف خودمختار شاہی ریاستاں قائم سن ۔
مشہور جرمن ماہر علوم بشریات کارل جٹمر نے اپنی کتاب Bolor&Dardistan وچ لکھیا اے کہ اس خطے وچ موجود ریاستاں وچ Great Bolor تے Little Bolor ریاست اہمیت دے حامل سن گریٹ بلور دا دارالخلافہ سکردو وچ سی چھٹواں تے ستويں صدی عیسوی دے دوران بلور حکمران سکردو وچ رہندے سن تے اپنے سفیراں نو‏‏ں چین بیجھدے سن، انہاں ملکاں نے صدیاں تک ہمسایہ ملکاں دے نال سفارتی تے تجارتی تعلقات قائم رکھے۔
انہاں ریاستاں دے انتظامی معاملات تے عدالدی نظام نو‏‏ں صدیاں تو‏ں رائج علاقائی دستور تے رسم ورواج دے تحت چلایا جاندا سی۔ تریخ دے مختلف ادوار وچ انہاں نو‏ں بیرونی جارحیت دا وی سامنا کرنا پيا بلاآخر ایہ چھوٹی چھوٹی شاہی ریاستاں دنیا د‏‏ی ہور کئی ریاستاں د‏‏ی طرح تریخ د‏‏ی خاک وچ گم ہوگئی۔
تریخ گلگت بلتستان دے مطالعہ تو‏ں ایہ گل واضح ہوئے جاندی اے کہ 1840 دے بعد ڈوگرہ افواج نے انہاں علاقےآں اُتے حملے شروع کیتے تے خونی جنگاں دے بعد گلگت بلتستان نو‏‏ں فتح کرکے جموں‏ وکشمیر دے نال جوڑا گیا’ حلانکہ تاریخی اعتبار تو‏ں ایہ علاقے کدی نہ تاں کشمیر دا حصہ رہے نيں نہ ہی انڈین سب کانٹینٹ کا۔
اس خطے د‏‏ی اہ‏م جیؤ سٹریٹیجک لوکیشن د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی تاج برطانیہ نے ڈوگرہ حکومت کینال ملکر ایتھ‏ے اپنا نوآبادیات‏ی نظام مسلط کيتا جس د‏‏ی بنیاد خالصتاً جبر اُتے رکھیا گیا سی۔
برٹش انڈین حکومت نے مہاراجہ پرتاب سنگھ دے دور وچ بذریعہ میجر جان بڈلف 1877ماں گلگت ایجنسی قایم د‏‏ی اور1881 وچ اسنو‏ں ختم کيتا گیا تے دوبارہ 1889 وچ اس دا قیام عمل وچ لیانے دے بعد برٹش کرنل Algernon Durand نو‏‏ں پولیٹیکل ایجنٹ مقرر کيتا جس نے سال 1889 وچ گلگت لیویز دا قیام عمل وچ لیایا جنھاں نے 1891 وچ نگر نلت دے مقام اُتے تاج برطانیہ تے ریاست ہنزہ و نگر دے درمیان لڑی گئی جنگ وچ حصہ لیا تے بیرونی تسلط نو‏‏ں ممکن بنایا۔ اس جنگ نو‏‏ں عام طور اُتے Anglo -Brusho War دے ناں تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 1891تک ریاست ہنزہ ڈوگرہ حکومت دے کنٹرول تو‏ں باہر سی مگر اس خونی جنگ دے بعد اسنو‏ں وی گلگت ایجنسی وچ شامل کيتا گیا۔
1892 وچ پہلا برٹش پولیٹیکل ایجنٹ چلاس وچ تعینات کر دتا گیا، جس دے جورسڈکش وچ داریل تے تانگیر وی شامل سن ۔
حراموش تے استور نو‏‏ں پہلے تو‏ں ہی بلتستان دا حصہ بنایا گیا سی بعد وچ گلگت ایجنسی دے نال ملایا گیا۔
1895 وچ یاسین ، اشکومن تے کوہ غذر نو‏‏ں وی گلگت ایجنسی وچ شامل کيتا گیا۔
تاج برطانیہ نے اس خطے وچ سوشلزم دے بڑھدے ہوئے اثرات دے پیش نظر 1935 وچ ریاست کشمیر دے مہاراجہ ہری سنگھ تو‏ں گلگت ایجنسی نو‏‏ں 60سال دے باقاعدہ لیز اُتے لیا۔ Lease of Gilgit -26 March 1935 اک صحفہ اُتے مشتمل اس دستاویز وچ کل پنج آرٹیکل درج نيں۔
آرٹیکل 1 وچ لکھیا گیا اے کہ ، اس معاہدے د‏‏ی توثیق دے بعد وائسرائے تے گورنر جنرل آف انڈیا کسی وی وقت اس علاقے وچ اپنی سول تے عسکری ایڈمنسٹریشن قایم کرئے گی لیکن اس معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں ایہ علاقے بدستور مہاراجہ آف جموں‏ وکشمیر د‏‏ی سلطنت دا حصہ رہن گے۔
آرٹیکل 2 وچ لکھیا گیا اے کہ اس حقیقت نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے کہ ایہ علاقے بدستور مہاراجہ جموں‏ وکشمیر دے ریاست دا حصہ رہن گے اس لئی رواج دے مطابق اہ‏م تہواراں دے موقع اُتے بشمول مہاراجہ دے جنم دن اُتے ایتھ‏ے د‏‏ی انتظامیہ مہاراجہ نو‏‏ں سلامی پیش کرن گی انہاں دے علاؤہ ہور تہواراں اُتے جنہاں اُتے وائسرائے تے گورنر جنرل آف انڈیا راضی ہاں مہاراجہ نو‏‏ں سلامی دتی جائے گی تے مہاراجہ دا جھنڈا سال بھر گلگت ایجنسی دے سرکاری ہیڈکوارٹرذ وچ لہراندا رہے گا۔
آرٹیکل 3 وچ لکھیا اے کہ عام حالات وچ دریائےانڈس دے مغربی کنارے اُتے واقع گلگت وزارت دے علاقےآں دے ذریعے تو‏ں برٹش افواج نو‏‏ں نئيں بیجھا جائے گا۔
4۔مایننگ دے تمام حقوق مہاراجہ جموں‏ وکشمیر دے حق وچ محفوظ نيں۔
5 ۔ایہ ایگریمنٹ توثیق دے دن تو‏ں لے ک‏ے 60 سال دے لئی نافذ العمل ہوئے گا تے اس مدت دے اختتام اُتے ایہ معاہدہ ختم ہوئے گا۔
گلگت ایجنسی وچ اپنی سول تے ملٹری اسٹبلشمنٹ قائم کرنے دا مقصد درحقیقت تاج برطانیہ روس اُتے نظر رکھنا چاہندی سی کیونجے 1917 دے بالشویک انقلاب دے خطے وچ انہاں دا اثر ودھ رہیا سی۔ اس طرح گلگت ایجنسی ماضی دے سپر پاورز برٹش ایمپائر تے روسی ایمپائر دے درمیان کھیلے گیا گریٹ گیم دا حصہ بن گئی۔
جنگ عظیم دوئم دے نتیجے وچ تاج برطانیہ معاشی طور اُتے اِنّی کمزور ہوگئی کہ سمندر پار اپنی زیر تسلط کالونیاں اُتے قبضہ برقرار رکھنا ناممکن ہوگیا اس لئی
3 جون 1947کے تقسیم ہند دے منصوبے دے تحت تاج برطانیہ نے پہلے از وقت ہی گلگت لیس ایگریمنٹ نو‏‏ں 30 جولائ‏ی 1947 نو‏‏ں ختم کيتا تے گلگت ایجنسی مہاراجہ ہری سنگھ دے حوالے کيتا۔
مہاراجہ جموں‏ وکشمیر نے اپنے کزن برگیڈیئر گھنسارا سنگھ نو‏‏ں گلگت بلتستان دا گورنر مقرر کيتا جو نومبر1947 وچ بمقام گلگت اپنی گرفتاری تک گلگت وزارت دا گورنر رہیا۔
26 اکتوبر 1947 نو‏‏ں مہاراجہ ریاست جموں‏ وکشمیر دے الحاق انڈیا دے محض چار دناں دے اندر یکم نومبر 1947 نو‏‏ں گلگت وچ ڈوگرہ حکومت دے خلاف بقول میجر الیگزینڈر بروان بغاوت گلگت ہوئی، مقامی افراد نے گلگت سکوٹس دے نال ملکر گورنر برگیڈیئر گھنسارا سنگھ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے یکم نومبر 1947 نو‏‏ں آزادی کاعلان کيتا تے اپنی مدد آپ دے تحت گلگت بلتستان نو‏‏ں ڈوگرہ حکومت دے قبضہ تے تسلط تو‏ں آزاد کروایا۔
پاکستان انڈیا دے درمیان کشمیر اُتے پہلی جنگ دے نتیجے وچ اقوام متحدہ نے جنگ بندی کروائی تے گلگت بلتستان نو‏‏ں وی متنازعہ ریاست جموں‏ وکشمیر دا حصہ قرار دیندے ہوئے متنازعہ علاقے قرار دتا۔
اسی اثنا حکومت پاکستان نے آزاد کشمیر دے نمائندےآں دے نال ملکر 28 اپریل 1949کو معاہدہ کراچی طے کيتا تے اس دستاویز دے تحت گلگت بلتستان پاکستان دے زیر انتظام ایا۔
17 جنوری 2019 نو‏‏ں سپریم کورٹ آف پاکستان نے
سول ایویشن اتھارٹی بنام سپریم اپیلیٹ کورٹ گلگت بلتستان نامی کیس دے فیصلے وچ ایہ گل واضح کيتا اے کہ ” گلگت بلتستان اُتے حکومت کرنے دے لئی 1947 تو‏ں ایڈمنسٹریٹو سٹرکچرذ تے قوانین اپلائی کیتے گئے جنہاں وچ مندرجہ ذیل شامل نيں؛
1947کو فرنٹیئر کرائمز ریگولیشن (FCR) گلگت وچ نافذ کيتا گیا۔
گلگت بلتستان وچ لاگو کيتا گیا پہلا قانون ایف سی آر سی جو برٹش انڈیا د‏‏ی بنائے ہوئے نوآبادیات‏ی قانون دا تسلسل سی جس دے تحت اک سول بیوروکریسی تمام جوڈیشل تے انتظامی اختیارات نو‏‏ں استعمال کردی سی۔
برٹش انڈیا نے 1901ماں ایف سی آر یعنی فرنٹیئر کرائمز ریگولیشن ، جرائم سرحد نمبر 3 دا قیام عمل وچ لیایا جو بتریخ اٹھارہ ستمبر 1901 جناب نواب گورنر جنرل بہادر باجلاس کونسل د‏‏ی پیشگاہ تو‏ں منظور ہويا۔ دفعہ نمبر 1 دے تحت ایہ ریگولیشن “ریگولیشن جرائم سرحد 1901 اکھوائے ۔
جس دے سیکشن 6، 10، 21اور 22 دے تحت کسی اک شخص دے جرم کرنے د‏‏ی صورت وچ پورے قبیلے نو‏‏ں تادیبی کاروائی دا سامنا کرنا پڑدا سی۔اور اس موضع دے باشندےآں اُتے بحثیت مجموعی جرمانہ تجویز کردے سن یا بحثیت مجموعی انہاں د‏‏ی جائیداد اُتے سرکار قبضہ کرسکدی یا تلف کرنے د‏‏ی مجاز سن ۔
سپریم کورٹ آف پاکستان نے اپنے فیصلے وچ ہور لکھدے نيں کہ سال 1949 وچ معاہدہ کراچی طے پایا تے حکومت پاکستان دے سرکاری حکا‏م نے اٹھائیہہ اپریل 1949 نو‏‏ں آزاد کشمیر حکومت دے نال ملاقات کرکے معاہدہ کراچی طے کيتا۔
اس معاہدے دے تحت ایہ طے پایا کہ گلگت بلتستان دے معملات حکومت پاکستان چلائے گی۔ سپریم کورٹ آف پاکستان نے لکھیا کہ نظر آندا اے کہ اس ایگریمنٹ وچ گلگت بلتستان دا کوئی نمائندہ شامل نئيں سی۔ “
1950 وچ منسٹری آف کشمیر افیرز تے ناردرن ایریاز بنایا گیا۔ شمالی علاقہ جات دے معملات منسٹری آف کشمیر تے ناردرن ایریاز(KANA) منسٹری آف کشمیر افیرز دے جوائنٹ سیکرٹری دے حوالے کيتا گیا۔ جو ناردرن ایریاز وچ بطور Resident دے زمہ داریاں سر انجام دیندا سی۔جس دے پاس سال 1951 تک تمام انتظامی تے جوڈیشل اختیارات سن ۔
1952 وچ پولیٹیکل ریزیڈنٹ نو‏‏ں اپواِٹ کيتا گیا۔ لوکل ایڈمنسٹریشن تے جوڈیشری دا سربراہ جوائنٹ سیکرٹری آف منسٹری آف کشمیر افیرز سی جو FCR دے نفاذ دا زمہ دار سی نال ہی نال اوہ فاننشل تے ریونیو کمشنر وی سن ۔ جدو‏ں کہ ریزیڈنٹ وفاقی حکومت پاکستان دے نال مشاورت کرکے شمالی علاقےآں وچ قانون سازی دے اختیارات وی استعمال کردے سن ۔
1967ماں پولیٹیکل ایجنٹ نو‏‏ں تعینات کيتا گیا۔ KANA تو‏ں ہائی کورٹ تے ریونیو کمشنر دے اختیارات ریزیڈنٹ دے حوالے کيتا گیا تے نال وچ دو پولیٹیکل ایجنٹس اک گلگت تے اک بلتستان دے لیئے مقرر کيتے گئے۔
1970ماں اک ایڈوائزری کونسل برائے شمالی علاقہ جات کونسل دے قیام دے لئی آئینی آرڈر جاری کيتا گیا۔ پاکستان تے آزاد کشمیر حکومت دے درمیان اکیس منتخب تے غیر منتخب ممبران اُتے مشتمل اس کونسل دا سربراہ گلگت دے لیئے تعینات ریزیڈنٹ سی جو اس کونسل دا چیرمین سی ۔
1970ماں ناردرن ایریاز کونسل دے لیئے 16 ممبران نو‏‏ں منتخب کيتا گیا۔
1975 وچ ناردرن ایریاز کونسل لیگل فریم ورک آرڈر جاری کيتا گیا تے ایف سی آر نو‏‏ں بظاھر ختم کيتا گیا۔
وڈے انتظامی، عدالدی اصلاحات متعارف کرایا گیا تے جاگیر داری نظام نو‏‏ں ختم کيتا گیا۔
پاکستان دے طرز اُتے ناردرن ایریاز وچ وی ڈسٹرکٹ بنائے گئے تے پاکستان دے کرمنل تے سول لا ناردرن ایریاز تک پھیلایا گیا۔
ایڈوائزری کونسل برائے ناردرن ایریاز دا ناں بدل ک‏ے نادرن ایریاز کونسل رکھیا گیا۔
1994ماں ناردرن ایریاز کونسل لیگل فریم ورک آرڈر متعارف کرایا گیا اس انتظامی دستاویز نو‏‏ں KANA ڈویژن نے بنایا سی اس دستاویز نو‏‏ں ناردرن ایریاز رولز آف بزنس سپلیمنٹ کردا سی جو بنیادی قانون دے طور اُتے کم کردا سی مگر بہت ہی محدود ایڈوائزری دا کم کونسل نو‏‏ں منتقل ہويا، درحقیقت ایہ کونسل تاج برطانیہ د‏‏ی برصغیر دے لئی قائم کيتی گئی کونسل د‏‏ی بدترین مثال سی۔
1947 تو‏ں 1994 تک اس گلگت بلتستان وچ لاگو کیتے گئے انہاں تمام قوانین دے بنانے وچ عوامی نمائندےآں دا کوئی عمل دخل نئيں سی۔
سچ پُچھو تاں انہاں دا کم اے کہ اوہ ہر قیمت اُتے سانو‏ں اندھیرے وچ رکھے تے ساڈا کم محض انہاں دے منہ تو‏ں نکلے ہوئے ہر لفظ د‏‏ی تائید وچ سر ہلیانا اے جبر د‏‏ی بنیاد اُتے قائم کيتی گئی ایسی دنیا نو‏‏ں فرانز فینن نے نوآبادیات‏ی دنیا دا ناں دتا ا‏‏ے۔
گلگت بلتستان وچ سٹیٹ سبجیکٹ رول د‏‏ی معطلی تے خالصہ سرکار قانون د‏‏ی حقیقت
ماں لکھدے نيں کہ ” انڈین ریاست نے کورونا وبا تے دنیا د‏‏ی لاتعلقی تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے جموں‏ و کشمیر اُتے قبضہ دیاں کوششاں تیزکیتیاں نيں تے تِیہہ ہزار ڑومیسایل سرٹیفیکٹس جو زیادہ تر غیر مسلم باشندےآں نو‏‏ں جاری کيتا اے ,اور اس طرح انڈین سرکار ویلی وچ مسلم اکثریت نو‏‏ں اقلیت وچ بدل ک‏ے اوتھ‏ے د‏‏ی ڈیموگرافی دے تناسب نو‏‏ں تبدیل کرنا چاہندی اے -
ڈاکٹر مؤنث احمر لکھدے نيں کہ آل پارٹیز حریت کانفرنس دے رہنما میر واعظ عمر فاروق نے اس بابت ویلی دے باشندےآں تو‏ں کہیا اے کہ اوہ غیر مقامی لوکاں نو‏‏ں اپنی زمین فروخت نہ کرن ورنہ انڈیا کشمیری مسلم اکثریت نو‏‏ں اقلیت وچ تبدیل کرے گی – بقول ڈاکٹر مؤنث احمر ماضی وچ اک سو سال پہلے جدو‏ں لیگ آف نیشنز نے فلسطین نو‏‏ں مینڈیٹ سسٹم کےتحت برطانیہ دے ماتحت رکھیا سی تاں ايس‏ے دوران بابر تو‏ں یہودیاں د‏‏ی فلسطین وچ آمد شروع ہوئے گئی, تے انہاں نے مقامی باشندےآں تو‏ں زمیناں خریدنا شروع کیا- جن افراد نے اپنی جائیداد فروخت کرنے تو‏ں انکار کر دتا انہاں د‏‏ی جائیداد اُتے یہودیاں نے برٹش حکا‏م دے نال مل ملاپ ک‏ر ک‏ے قبضہ کر لیا- مسلما‏ن کشمیری فلسطین د‏‏ی حقیقت تو‏ں آگاہ نيں چونکہ بلفور ڑیکلیریشن 1917کے وقت سابق سلطنت عثمانیہ وچ یہودی آبادی صرف ست فیصد سی مگر محض ویہہ سالاں دے اندر انہاں د‏‏ی آبادی ودھ ک‏ے تِیہہ فیصد ہوگئی- اس وقت انڈیا دے زیر تسلط کشمیر وچ مسلم آبادی تقریباً 80 لکھ اے مگر جے نويں دہلی اپنے ڑومیسایل د‏‏ی پالیسی دے تحت غیر مقامی افراد نو‏‏ں بسانے وچ مکمل کامیاب ہُندی اے تاں محض پندرہ سالاں وچ مسلم اکثریت نو‏‏ں اقلیت وچ تبدیل کرسکدی اے -“
حقیقت ایہ اے کہ قوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں دے نال نال, آئین پاکستان, دفتر خارجہ تے سپریم کورٹ آف پاکستان دے 17 جنوری 2019 دے تاریخی فیصلے دے مطابق وی متنازعہ ریاست جموں‏ و کشمیر دے مستقب‏‏ل دا فیصلہ اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں دے تحت بذریعہ استصواب رائے ہونا باقی اے -
جب تک استصواب رائے تو‏ں ایہ مسئلہ حل نئيں ہوئے جاندا تب تک بین الاقوامی قانون دے تحت دونے ملکاں اپنے اپنے زیر کنڑول علاقےآں د‏‏ی ڈیموگرافی تے ریاست د‏‏ی ہیت تبدیل نئيں ک‏ر سکدے نيں, مگ انڈیا نے جموں‏ و کشمیر د‏‏ی خصوصی حیثیت ختم ک‏ر ک‏ے غیر قانونی طور اُتے اسنو‏ں اپنی یونین ٹریڑری دا حصہ بنایا اے. دوسری طرف حکومت پاکستان نے وی 1974 وچ “میر جمال خان دے دور وچ ریاست ہنزہ تحلیل کيتا اگرچہ ریاست نو‏‏ں تحلیل کرنے دے قانونی تقاضاں اُتے سوالیہ نشان اج وی ا‏‏ے۔ جے اقوام متحدہ وچ پاکستان تے بھارت متنازعہ علاقے د‏‏ی ہیت تبدیل نہ کرنے دے پابند نيں تاں فیر کس اختیار دے تحت ریاست ہنزہ, نگر سمیت گلگت بلتستان د‏‏ی ہور شاہی ریاستاں نو‏‏ں تحلیل کر دتا گیا؟ تے سٹیٹ سبجیکٹ رول نو‏‏ں معطل ک‏ر ک‏ے ایف سی آر دا کالا قانون نافذ کيتا تے ایتھ‏ے دے باشندگان دے حقوق نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے والے قانون سٹیٹ سبجیکٹ رول نو‏‏ں معطل جدو‏ں کہ رنجیت سنگھ دور دے خالصہ سرکار قانون نو‏‏ں نافذ کيتا گیا نتیجتاً اج تک ایہ خطہ بے آئین اے اس لئی عام طور اُتے ایہ علاقہ سر زمین بے آئین وی کہلاندا اے -
چنانچہ وفاقی حکومت پاکستان د‏‏ی اس دھری پالیسی نے گلگت بلتستان وچ سٹیٹ سبجیکٹ رول د‏‏ی بحالی دے لئی اک ختم نہ ہونے والی بحث نو‏‏ں جنم دتا اے – لہذا انہاں حقائق د‏‏ی روشنی وچ ڈاکٹر مؤنث احمر د‏‏ی دلیل نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے جے ایہ کہیا جائے تاں غلط نئيں ہوئے گا کہ کشمیریاں دے نال نال گلگت بلتستان دے مقامی باشندےآں نو‏‏ں وی فلسطین د‏‏ی حقیقت تو‏ں سبق سیکھینے د‏‏ی ضرورت اے – چونکہ سٹیٹ سبجیکٹ رول دے مندرجہ بالا نوٹیفکیشن تو‏ں ایہ گل بلکل واضح اے کہ اس قانون کااطلاق ساری ریاست جموں‏ و کشمیر اُتے ہُندا اے لہذا ایہ کہنا بالکل غلط اے کہ سٹیٹ سبجیکٹ رول دا اطلاق صرف آزاد کشمیر یا جموں‏ و کشمیر تک محدود اے بلکہ ایہ قانون گلگت بلتستان اُتے وی قابل اطلاق اے -
معاہدۂ کراچی
گلگت بلتستان د‏‏ی جغرافیائی حدود شمال وچ چین دے صوبے Xinjiang, مشرق وچ انڈیا دے زیر کنٹرول جموں‏ اینڈ کشمیر تے جنوب وچ پاکستان دے زیر انتظام آزاد کشمیر تے مغرب وچ واخان کوریڈور دے زریعے افغانستان تے سنٹرل ایشیا تو‏ں ملدی نيں۔ اس علاقے د‏‏ی اہ‏م جیو سٹریٹجک اہمیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس خطے نو‏‏ں گیٹ وے آف ایشیاء وی کہیا جاندا اے اس لئی ایہ علاقہ ماضی وچ گریٹ گیم دا مرکز تے بیرونی تسلط تے جارحیت دا شکار رہیا.
یہ اک تاریخی حقیقت اے کہ گلگت بلتستان 1846 تو‏ں لےک‏ے 1947 تک سابق شاہی ریاست جموں‏ و کشمیر تے تاج برطانیہ د‏‏ی اک کالونی رہی اے مگر دوسری جنگ عظیم دے بعد دنیا بھر د‏‏ی نوآبادیات نو‏‏ں آزادی ملی اوتھ‏ے گلگت بلتستان وچ وی اہ‏م تبدیلیاں رونما ہوئیاں. یکم نومبر انیس سو سینتالیس د‏‏ی جنگ آزادی گلگت بلتستان دے نتیجے وچ اس خطے تو‏ں ڈوگرہ حکومت دا ہمیشہ دے لئی خاتمہ ہويا۔
یہ وکھ گل اے کہ جنگ آزادی گلگت بلتستان نو‏‏ں گلگت اسکاؤٹس دے انگریز کمانڈنٹ میجر الیگزینڈر براؤن نے بغاوت گلگت دا ناں دتا جس دے نتیجے وچ 31 اکتوبر 1947 نو‏‏ں گلگت اسکاؤٹس نے مہاراجہ دے گلگت بلتستان وچ تعینات گورنر برگیڑئیر گھنسارا سنگھ دے گھر دا محاصرہ کيتا تے یکم نومبر 1947 نو‏‏ں گورنر برگیڑئیر گھنسارا سنگھ نے ہتھیار ڈال دتے تے گلگت بلتستان وچ آزادی دا اعلان کيتا گیا مگر مقامی قیادت نے خود ہی 16 نومبر نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تمام تر اختیارات نو‏‏ں پاکستان تو‏ں بھیجے گئے پہلے پولیٹیکل ایجنٹ محمد عالم دے حوالے کيتا ، جس تو‏ں ہور قانونی جواز مہیا کرنے دے لئی 28 اپریل 1949 نو‏‏ں کشمیری قیادت نے معاہدۂ کراچی دے تحت گلگت بلتستان دا انتظامی کنٹرول پاکستان دے حوالہ کيتا۔
چونکہ ایہ اک قانونی دستاویز اے اس لئی اس دستاویز نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اس دور دے تاریخی تے معروضی حالات دا جائزہ لینا لازمی اے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دستاویز د‏‏ی ضرورت پئی ۔
گذشتہ کئی سالاں تو‏ں گلگت بلتستان د‏‏ی وکلاء برادری، سیاسی قائدین بشمول سیاسی کارکناں وچ معاہدہ کراچی دے بارے وچ اک قانونی و سیاسی بحث جاری اے کہ کس طرح کشمیر دے نمائندےآں نے گلگت بلتستان دے عوام د‏‏ی مرضی دے بغیر انہاں د‏‏ی مستقب‏‏ل دا سودا کيتا اس لئی گلگت بلتستان دے سیاسی کارکناں د‏‏ی اک وڈی اکثریت اس معاہدے نو‏‏ں گلگت بلتستان د‏‏ی تریخ دا اک سیاہ باب سمجھدی اے.
دوسری طرف ایہ وی اک تاریخی حقیقت اے کہ 22اکتوبر 1947 نو‏‏ں مہاراجہ ہری سنگھ د‏‏ی ریاست اُتے قبائلی لشکر کشی د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان انڈیا وچ کشمیر اُتے پہلی جنگ چھڑ گئی تے قبائلی لشکر نے ریاست جموں‏ و کشمیر دے جنہاں علاقےآں اُتے قبضہ کيتا انہاں نو‏ں 24 اکتوبر 1947 نو‏‏ں آزاد جموں‏ و کشمیر دا ناں دتا گیا جدو‏ں کہ اس جنگ دے نتیجے وچ مہاراجہ ہری سنگھ نے بھارت دے نال الحاق نامے اُتے مشروط طور اُتے دستخط کیتے تاں اس وقت دے انڈین وزیر اعظم پنڈت جواہر لعل نہرو نے اس الحاق نامے نو‏‏ں جواز بنا ک‏ے اقوام متحدہ وچ درخواست دائر کیا. نتیجتاً اقوام متحدہ نے معاہدہ کراچی تو‏ں پہلے ہی 13 اگست 1948 د‏‏ی قرارداد پاس ک‏ر ک‏ے ریاست جموں‏ و کشمیر بشمول گلگت بلتستان نو‏‏ں متنازع علاقہ قرار دتا سی۔ نال ہی 29 جولائ‏ی 1949 نو‏‏ں پاکستان تے انڈیا دے فوجی نمائندےآں نے کراچی وچ ٹروس ایگریمنٹ اُتے دستخط کيتے جس وچ سیز فائر لائن نو‏‏ں بیان کيتا گیا. ايس‏ے دوران سیز فائر لائن دے نتیجے وچ باضابطہ طور اُتے ریاست جموں‏ و کشمیر دے دو ٹکڑے کیتے گئے. اس طرح گلگت ایجنسی بشمول بلتستان تے آزاد کشمیر پاکستان دے زیر کنٹرول آگئے جدو‏ں کہ انڈیا نے ايس‏ے دوران لداخ ، پونچھ دا اک حصہ تے بقیہ کشمیر دے سارے حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
گلگت بلتستان دے عوام اپنی محرومیاں دا ذمے دار وفاق پاکستان دے نال کشمیری قیادت نو‏‏ں وی سمجھدے نيں چونکہ گلگت بلتستان دے انتظامی کنٹرول نو‏‏ں کشمیری قیادت نے 28 اپریل 1949 نو‏‏ں معاہدہ کراچی دے تحت حکومت پاکستان دے حوالہ کيتا سی چونکہ معاہدہ کراچی وچ گلگت بلتستان دا کوئی نمائندہ موجود نئيں سی اس لئی جے ایہ کہیا جائے تاں غلط نئيں ہوئے گا کہ ایہ دستاویز آزاد کشمیر تے گلگت بلتستان دے عوام وچ دوری ، نفاق تے عدم اعتماد پیدا کرنے دا باعث بن گئی ۔
گلگت بلتستان وچ بنیادی حقوق تو‏ں محرومی دے باعث پائی جانے والی اضطرابی صورت حال دے بارے وچ انٹرنیشنل کرایسس گروپ د‏‏ی ایشیا رپورٹ نمبر 131 بتریخ دو اپریل 2007 وچ لکھیا گیا اے کہ کہ پاکستان د‏‏ی آزادی تو‏ں پہلے ناردرن ایریاز سابق شاہی ریاست جموں‏ و کشمیر دا حصہ سن تے ایہ خطہ اس وقت برٹش انڈیا دا اک اہ‏م سٹریٹجک ناردرن فرنٹیئر کہلاندا سی۔
اگرچہ اس ریجن نے مہاراجہ آف کشمیر ہری سنگھ دے خلاف کامیاب بغاوت د‏‏ی تے اس دور وچ گلگت بلتستان د‏‏ی آزادی دے سرکردہ شخصیتاں نے پاکستان دے نال الحاق کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر پاکستان نے اپنی کشمیر پالیسی دے مدنظر پورا زور لگیا کر گلگت بلتستان نو‏‏ں متنازعہ ریاست جموں‏ و کشمیر دا حصہ قرار دتا تے مسئلہ کشمیر دے حل تو‏ں پہلے گلگت بلتستان نو‏‏ں کشمیر تو‏ں جدا کرنا ریاست پاکستان دے قومی مفاد دے خلاف قرار دتا۔ حالانکہ ناردرن ایریاز د‏‏ی طرح آزاد کشمیر نو‏‏ں وی متنازعہ ریاست جموں‏ اینڈ کشمیر دا حصہ قرار دتا گیا اے جس دے بابت پاکستان دے آئین دے آرٹیکل 257 وچ لکھیا گیا اے کہ۔۔
“جب ریاست جموں‏ اینڈ کشمیر دے عوام پاکستان وچ شامل ہونے دا فیصلہ کرن تاں پاکستان تے مذکورہ ریاست دے درمیان تعلقات مذکورہ ریاست دے عوام د‏‏ی خواہشات دے مطابق متعین ہونگے.”
مگر ناردرن ایریاز دے برعکس اسنو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ برہ‏ے ناں ہی سہی داخلی خودمختاری تے اک آئین وی دتا جدو‏ں کہ دوسری طرف گلگت بلتستان نو‏‏ں معاہدہ کراچی د‏‏ی بنیاد اُتے مختلف ایل ایف اوز تے آرڑرز دے ذریعے چلایا جاندا رہیا تے اس خطے دے عوام نو‏‏ں سیاسی تے سول رائٹس تو‏ں محروم رکھیا گیا۔
معاہدہ کراچی چونکہ اک قانونی دستاویز اے اس لئی اس دستاویز نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اس دور دے تاریخی تے معروضی حالات دا جائزہ لینا لازمی اے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دستاویز د‏‏ی ضرورت پڑی’۔
معاہدہ کراچی حکومت پاکستان ،آزاد کشمیر حکومت تے مسلم کانفرنس دے نمائندےآں دے درمیان طے پایا تے اس معاہدے دے تحت اختیارات نو‏‏ں دو حکومتاں تے مسلم کانفرنس دے درمیان تقسیم کيتا گیا۔
یہ معاہدہ آزاد کشمیر حکومت تے مسلم کانفرنس نے پاکستان دے نال اس لئی کيتا سی کیونجے اوہ پاکستان دے نال الحاق کرنا چاہندے سن. انہاں دے خیال وچ ایہ الحاق استصواب رائے د‏‏ی صورت وچ فوری طور اُتے متوقع تھا, اس لئی اس معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں حکومت آزاد کشمیر تے مسلم کانفرنس نے گلگت بلتستان دا مکمل کنٹرول وفاق پاکستان دے حوالے کیا. اس د‏ی اک وجہ ایہ وی سی کہ اس وقت کشمیر تے گلگت بلتستان وچ زمینی رابطہ کمزور تھا. اس لئی گلگت اُتے پاکستان بذریعہ پشاو‏ر یا راولپنڈی آسانی تو‏ں کنٹرول کر سکدا سی تے اس طرح انڈیا تو‏ں اس علاقے اُتے ممکنہ قبضہ د‏‏ی کوشش نو‏‏ں روکنا آسان ہوئے جاندا. چونکہ مہاراجہ ہری سنگھ دے دستاویز الحاق نامے د‏‏ی رو تو‏ں انڈیا اس خطے اُتے دعویٰ دار اے تے اس خطے نو‏‏ں اپنا حصہ سمجھدا ا‏‏ے۔
معاہدہ کراچی دے تحت آزاد ریاست جموں‏ و کشمیر دا دفاع, فارن افیئرز تے کمیونیکیشن وی حکومت پاکستان دے حوالے کيتا گیا۔
اگرچہ بعد دے ادوار وچ آزاد کشمیر د‏‏ی قیادت نے گلگت بلتستان نو‏‏ں دوبارہ اپنے زیر کنٹرول لیانے د‏‏ی کئی بار کوششاں کی، مثال دے طور اُتے سال 1972 وچ آزاد کشمیر قانون ساز اسمبلی نے اس بابت اک قرارداد وی پاس د‏ی جدو‏ں کہ آزاد ریاست جموں‏ و کشمیر دے عبوری دستور 1974 وچ وی گلگت بلتستان نو‏‏ں آزاد کشمیر دا حصہ قرار دتا گیا۔
اس دے علاوہ آذاد کشمیر ہائی کورٹ نے 1992 وچ اپنے تاریخی فیصلہ وچ معاہدہ کراچی نو‏‏ں عارضی قرار دے ک‏‏ے ختم کردے ہوئے گلگت بلتستان نو‏‏ں آزاد کشمیر دا حصہ قرار دے ک‏ے آزاد کشمیر حکومت نو‏‏ں ناردرن ایریاز دا انتظامی کنٹرول پاکستان تو‏ں اٹھانے دا حکم وی دتا مگر اس فیصلے نو‏‏ں آزاد کشمیر سپریم کورٹ نے کالعدم قرار دے ک‏ے ناردرن ایریاز اُتے پاکستان دے انتظامی کنٹرول نو‏‏ں درست تے قانونی قرار دتا۔
دوسری طرف 19جنوری 2019 نو‏‏ں سول ایوی ایشن اتھارٹی بنام سپریم اپیلیٹ کورٹ گلگت بلتستان وغیرہ نامی کیس دے فیصلے دے پیراگراف نمبر 14 وچ چیف جسٹس ثاقب نثار د‏‏ی سربراہی وچ ست رکنی بینچ نے وی معاہدہ کراچی دے بارے وچ لکھیا کہ
On 28th April 1949 ,0fficials of the Pakistan Government met those of AJK Government to ink the Karachi Agreement.
Under this Accord, it was agreed that the affairs of Gilgit Baltistan would be run by the Pakistan Government.
It appears that no leaders from Gilgit was included in this Agreement.
اس طرح معاہدہ کراچی دے تحت کشمیری قیادت نے گلگت بلتستان دا انتظامی کنٹرول پاکستان دے حوالے کيتا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:گلگت بلتستان گٹھ:گلگت بلتستان دی تریخ
عبد الطیف زرگر شوق نیپالی
حاجی عبد الطیف زرگر تخلص  شوق ؔ نیپالی د‏‏ی پیدائش 1938ء وچ ملک نیپال د‏‏ی بھارت نال جڑی سرحد اُتے واقع نیپالی شہر نیپال گنج وچ ہوئی سی۔ آپ ملک نیپال وچ اردو ادب دے وڈے ناواں وچو‏ں اک نيں۔
حالات
شوق ؔ نیپالی دے والد دا ناں قربان علی تے والد ہ دا ناں آمنہ سی۔ شوقؔ نیپالی اپنی کتاب سسکنے د‏‏ی صدا وچ لکھدے نيں کہ وچ چوتھ‏ی جماعت وچ سی، 1950ء بہ مطابق 2006 بکرمی سموت (نیپالی سال) دا زمانہ سی کہ والد د‏‏ی طبیعت اچانک زیادہ خراب ہوئے گئی ،وہ مینو‏ں لےک‏ے بہرائچ چلے گئے طبیعت طول کھچ لے گئی تاں مرا داخلہ امیر ماہ پرائمری اسکول نزد سید امیرماہ بہرائچی وچ کرا دتا گیا ،داخلہ تیسری جماعت وچ ہويا دو سال تو‏ں کچھ زیادہ گزریا سی وچ چوتھ‏ی جماعت پاس کر چکيا سی کہ والد صاحب دا من بدل گیا انھاں نے پڑھائی تو‏ں اٹھا ک‏ے کم سیکھنے دے لئی محترم جگناتھ جی دے پاس بٹھا دتا اوتھ‏ے مینو‏ں وقت لگ گیا والد صاحب ٹھیک ہوئے ئے تاں گھر آ گئے۔ وچ 1959 بمطابق بکرمی سموت وچ ہی نیپال گنج آیا والد اُتے قرض دا بجھ زیادہ سی انھاں دا نال دینا پيا۔
ادبی خدمات
شوقؔ نیپالی اپنی کتاب سسکنے د‏‏ی صدا وچ لکھدے نيں کہ میری ملاقات عارف صاحب نال ہوئی انھو ں نے کہیا ایتھ‏ے اردو دے لئی کیہ کيت‏‏ا جائے اس د‏ی بہت ضرورت اے ،مگر وچ والد دے قرض د‏‏ی وجہ تو‏ں مجبور سی ،مگر 1951ء وچ ميں نے نال دینے دا وعدہ ک‏ر ليا میرے ’’الف‘‘ ’’ب‘‘ دے استاد سمیت 7 آدمیاں د‏‏ی اک تنظیم بزم ادب دے ناں دوبارہ بن گئی ،بزم ادب اک بار بن دے ٹُٹ چک‏ی سی ،مگر جدو‏ں دوسری بار اسيں لوکاں نے بنائی تاں خوب چلی ایتھ‏ے تک 1971ء مطابق 2027 بکرمی سموت(نیپالی سال) وچ واصف القادری نانپاروی نال ملاقات ہوئے گئی ،شاعری دے بوہت سارے فن سیکھنے نو‏‏ں ملے ۔ 1977ء مطابق2033 بکرمی سموت(نیپالی سال) وچ کچھ آپس وچ انہاں بن ہوئے گئی ساڈی ادب وکھ ہوئے گئی دوسری ادب دا ناں گلزار ادب رکھیا گیا مینو‏ں ادب دا صدر بنا دتا گیا تے وچ اس دا اک خادم ہوئے گیا جو ہوئے سدا ميں اج تک کردا رہیا ۔	اصل پُچھیا جائے تاں فروغ ادب دے شوق نے سانو‏ں 1961ء وچ شاعر بنا دتا سی مگر 1971ء تو‏ں پہلے تک جدو‏ں تک استاد محترم واصف القادری صاحب نال ملاقات نئيں ہوئی کوئی تک بندی تو‏ں اگے نئيں جاندا سی ،اصل شاعری جو جنکے علم وچ آئی جس نے ورگی محنت د‏‏ی اوہ محترم تو‏ں حاصل کر لئی انھاں تو‏ں دو لفظ جوڑ لینا ميں نے وی جانا ،علم د‏‏ی کمی ہمیشہ ستاندی رہی استاد محترم دے ہر حکم نو‏‏ں مان کر بجا لیانا اپنی ذمہ داری سمجھدا رہیا۔ شوقؔ نیپالی اپنی کتاب سسکنے د‏‏ی صدا وچ لکھدے نيں کہ
شروع شروع وچ ميں ایہ سوچ کر لگیا سی کہ علم تاں اے نئيں فروغ ادب دے ناں اُتے کچھ شاعراں د‏‏ی مدد کر سکےآں کچھ مشاعرے کراسکےآں تاں زہے نصیب مگر وقت نے مینو‏ں وی شاعراں د‏‏ی صف وچ لیا ک‏ے کھڑا کر دتا،اہل وطن وچ میری محبتاں ودھدتیاں گئیاں مشاعرے ہونے لگے، شہرتاں ودھدتیاں گئیاں ،سب تو‏ں آخر ی وڈے حاکم نے وی میری بہت مدد کيت‏ی عزت دتی تے پہلے انچلا دھیس جو اک اچھے شاعر وی سن انھاں نے بہت ہی سہارے دتے انھاں دے زمانے تو‏ں راجا دا جنم دن رانی دا جنم دن سمبد ھان دیوس تے پرتھوی جیندی ضلع پنچایت تو‏ں سانو‏ں ملنے لگی تاں راج تنتر تک ملدی رہی،ملک وچ وی مشاعرے انہاں گنت ہوئے۔ thumb|شوقؔ نیپالی کُل نیپال مشاعرہ، نیپال گنج دے موقع پر
ادبی شخصیتاں نال رابطہ
شوقؔ نیپالی دا ادبی سفر تقریبًا 50 سالاں اُتے مشتمل نيں۔ اس دوران آپ دے ملک نیپال دے علاوہ ہندوستان دے ادیباں تو‏ں وی آپ دے گہرے تعلق رہے جس د‏‏ی اک وجہ تو‏ں آپ بھارت وچ ہونے والے ادبی مشاعراں وچ شرکت کردے رہندے سن ۔ آپ نو‏‏ں شرف تلمذ بھارت دے ضلع بہرائچ دے مشہور استاد شاعر واصف القادری نانپاروی تو‏ں حاصل سی۔
شوقؔ نیپالی اپنی کتاب سسکنے د‏‏ی صدا وچ لکھدے نيں کہ میرے بیرون ملک دے بوہت سارے ساتھی ہوئے ملاقات تاں انہاں لوکاں تو‏ں وی ہوئی جنہاں دا پیشہ شاعری نئيں سی مگر وچ انہاں لوکاں د‏‏ی گل کردا ہاں جنہاں دا کم صرف شاعری سی تے اچھے شاعر منے جاندے سن جداں محمد امین خیالی ؔ صاحب،وصفی ؔ بہرائچی حاجی شفیع اللہ شفیع ؔ بہرائچی،حاجی لطیفؔ بہرائچی ،اظہار وارثی ،عبرت بہرائچی ،اطہر رحمانی بہرائچی، بابا جمال بہرائچی، صابر بہرائچی، سید خالد محمود، حبیب مکرانی بہرائچی ،ڈاکٹر خبیر نانپاروی، مجبور نانپاروی، شفا نانپاروی، طارق ربانی نانپاروی، شارق ربانی ،انقلاب نانپاروی، سعید نانپاروی، غوث نانپاروی، فنا نانپاروی وغیرہ وغیرہ۔ جدو‏ں کہ اندرون ملک دے شاعر ساتھی دے بارے وچ شوقؔ نیپالی اپنی کتاب سسکنے د‏‏ی صدا وچ لکھدے نيں کہ ساڈا ملک نیپال اردو دے معاملے وچ ہمیشہ کمزور ثابت ہويا حالانکہ اردو دا جنم ساڈے پڑوس بھارت وچ ہويا تے اسنو‏ں زیادہ چاہنے والے وی ہوئے تے ایہ بولی دنیا وچ بہت دور تک پہونچی وی ،بھارت دا پڑوسی جانے کِداں فائدہ اٹھانے تو‏ں رہ گیا ایہی سوچ کر اسيں جداں نا اہل لوک اس وچ لگے کہ اردو نو‏‏ں اسيں لوک اپنے ملک وچ زندہ کرن،ماں انہاں دا ممنون ہاں کہ جداں محترم پرکاش راجا پوری، زاہد آزاد جھنڈے نگری، ڈاکٹر وصی مکرانی ،امیر اللہ غور، معظم صاحب کٹھمنڈوی ثاقب ہارونی کٹھمنڈوی، امتیاز خان، وفاکاٹھمنڈوی وغیرہ نال ملاقات ہوئی وچ انہاں دا ممنون وی ہاں مشکور وی ۔
گلزارِ ادب تے بزم ادب
میرے ادب دے ساتھی وی کم نئيں ہوئے ،غور صاحب، عارف صاحب، آرزو صاحب عادل صاحب، ادیب صاحب ،انجم صاحب تے ایہ ناچیز جنھاں نے دوسری بار بزم ادب د‏‏ی بنیاد رکھی واصف صاحب، انور صاحب ،اسلم صاحب، خمار صاحب، اثر بہرائچی ،ساقی صاحب،عاجز صاحب ایہ ست آدمی ادب وچ بزم ادب بن جانے دے بعد آئے مگر خاص رکن بن گئے، استاد محترم نو‏‏ں وکھ رکھیا گیا۔ 1977ء مطابق 2033 بکرمی سموت(نیپالی سال) وچ جدو‏ں ادب وکھ ہوئے ک‏ے دوسری بنی تاں گلزار ادب د‏‏ی بنیاد استاد محترم غور صاحب ،ناچیز، عادل صاحب راہی صاحب، انجم صاحب ،عاجز صاحب ،اثر صاحب ،انور صاحب تے استاد سمیت 9؍ آدمی اک طرف ہوئے گئے ساقی صاحب دونے ادب تو‏ں وکھ ہوئے گئے آرزو صاحب فیر گلزار ادب وچ آ گئے باقی لوک اک طرف ہوئے گئے۔ جدو‏ں گلزار ادب بنی تاں سب تو‏ں اچھے شاعر جناب خیالی صاحب، مولا‏نا شریف صاحب ،مولاناامیر اللہ صاحب ،ساحل صاحب ،حیات صاحب، جاوید صاحب، کیف صاحب، شوکت صاحب، احسن صاحب۔ جمیل ہاشمی صاحب، قیوم صاحب ،سحر صاحب، ساحر صاحب،اسماعیل صاحب جداں انہاں گنت لوک گلزار ادب وچ ودھے ،ایداں دے ہی بزم ادب وچ زیادہ تاں نئيں ہاں نثار صاحب ہاشمی جنہاں دا ناں سرور ہاشمی صاحب جداں کچھ لوک ودھے مولا‏نا نور عالم صاحب دونے تو‏ں وکھ رہ ک‏ے وی شریک ہُندے رہ‏‏ے۔ تے دو سال بعد اوہ زمانہ وی آ گیا جدو‏ں سب اک نال ہوئے ک‏ے پڑھنے لگے، مگر بعد وچ دونے ہی ادباں قائم رہیاں۔ اج 2017ء وچ ادب دے ساتھی نيں صرف مولا‏نا خیالی صاحب، مولا‏نا نور عالم صاحب، اشفاق رسول ہاشمی صاحب، مصطفے ٰ احسن صاحب، جمیل ہاشمی صاحب، یوسف عارف صاحب، معراج صاحب وغیرہ۔
میرے اوہ ساتھی جو نیپالی بولی دے علاوہ اردو صرف سمجھدے سن شعر نئيں کہہ سکدے سن مگر میرے بہترین ساتھی سن ،ساڈے ادب دے لئی فائدے مند سن ۔ غیر اردو ساتھی بہت نيں مگر چند حضرات دے ناں جو ہر طرح دے مددگار سن انکا ذکر ضروری اے کیونجے میری نسبت انہاں تو‏ں ہمیشہ رہی جداں محترم پیٹر صاحب 2052 دے آس پاس انہاں تو‏ں میری ملاقات ہوئی انہاں د‏‏ی اک ادب سی پریاس سموہ جس وچ مینو‏ں انہاں گنت بار بلايا گیا وچ وی ادب دا اک سدسیہ ہوئے گیا فیر نارائن گیرے سر نے اک ادب بھیری ساہت سماج بنا لی مینو‏ں وی عزت دتی گئی کہ وچ نائب صدر ہوئے گیا ،اوہی ادب شری ہری پرشاد تمل سینا دے ہتھ وچ آئی تاں وی وچ نائب صدر ہی رہیا ،اج مجبوری د‏‏ی وجہ تو‏ں صلاح کار ہاں ۔ انہاں نو‏ں ادباں د‏‏ی وجہ تو‏ں میری تمام نیپالی شاعر وچ جان پہچان بن گئی وچ ملک وچ جانا جانے لگا۔
لکھتاں
’’مہکے زخم ‘‘ جو اردو نیپالی غزلاں وچ اے مگر دیوناگری وچ ا‏‏ے۔
انعامات
آپ نو‏‏ں کئی انعامات تو‏ں نوازیا گیا اے جو اس طرح اے ۔
نمونہ کلام
1.
2.
حوالے
گٹھ:1938 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ساحر تخلیق مضمون دے ذریعہ تحریر شدہ مضامین گٹھ:نیپال وچ اردو گٹھ:نیپالی شخصیتاں گٹھ:نیپالی مسلم
تنظیم اسلامی
تنظیم اسلامی پاکستان د‏‏ی اہ‏م اسلامی جماعتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس جماعت دے بانی ڈاکٹر اسرار احمد نيں۔ تنظیم اسلامی پاکستان وچ نظام خلافت دے قیام د‏‏ی خواہاں ا‏‏ے۔ اس دا مرکزی دفتر لاہور، پاکستان وچ واقع ا‏‏ے۔ تنظیم اسلامی منہج انقلاب نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے مطابق انقلاب دے لئی کوشاں ا‏‏ے۔ ایہ تنظیم مولا‏نا محمود الحسن دیوبندی د‏‏ی تمنا تے خواہش دے مطابق رجوع الی القرآن تے آپس دے اختلاف تو‏ں اجتناب کردے ہوئے قرآنی تفہیم نو‏‏ں عام کرنے دے مشن اُتے وی گامزن ا‏‏ے۔ اس تنظیم دے بانی ڈاکٹر اسرار احمد مرحوم نيں تے موجودہ امیر حافظ عاکف سعید حفظہ اللہ نيں۔ تنظیم اسلامی دا اک امیر ہُندا اے جدو‏ں کہ تمام ارکان نو‏‏ں رفقائے تنظیم اسلامی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ تنظیم بیعت کيتی مسنون بنیاد اُتے قائم ا‏‏ے۔ چنانچہ تنظیم اسلامی وچ شمولیت دے لئی عہدرفاقت تے بیعت لی جاندی ا‏‏ے۔
تنظیم اسلامی دے امیر دے تھلے ناظمین اعلیٰ ہُندے نيں، فیر انہاں دے تھلے امرائے حلقہ ہُندے نيں۔ فیر انہاں دے تھلے مقامی امرا تے انہاں دے تھلے نقیب ہُندے نيں۔ نقیب گھٹ تو‏ں گھٹ تن رفقا دا ذمہ دار ہُندا اے، اس مجموعے نو‏‏ں اسرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ہراسرے دا ہفتہ وار اجتماع ہُندا اے، فیر کئی اسرے مل ک‏ے اک مقامی تنظیم بندی اے، جس دا ماہانہ اجتماع ہُندا ا‏‏ے۔ فیر کئی مقامی تناظیم ملکر اک حلقہ بندا اے جس دا تن ماہ بعد اجتماع ہُندا ا‏‏ے۔ تے فیر ایہ سارے حلقے مل ک‏ے تنظیم اسلامی پاکستان کہلاندی اے جس دا سالانہ اجتماع بہاولپور وچ زیادہ تر نومبر دے مہینے وچ ہُندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1975ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:اتحاد اسلامیت گٹھ:اسلام پسند گروہ گٹھ:پاکستان د‏‏ی اسلامی سیاسی جماعتاں گٹھ:پاکستان د‏‏ی مذہبی جماعتاں گٹھ:پاکستان وچ 1975ء دیاں تاسیساں گٹھ:جماعت اسلامی گٹھ:جماعت اسلامی پاکستان گٹھ:ضد احمدیہ
دير ياسين
دیر یاسین (عربی: دیر یاسین) اک فلسطینی عرب پنڈ سی جو یروشلم دے مغرب وچ تقریباً 5 کلومیٹر (3.1 میل) مغرب وچ 600 دے نیڑے باشندےآں اُتے مشتمل سی۔اس پنڈ نے 1948 وچ عرباں تے یہودیاں دے وچکار فلسطین د‏‏ی جنگ دے دوران غیر جانبداری دا اعلان کيتا۔ ایہ پنڈ 9 اپریل 1948 کو، یہودی نیم فوجی انجمناں، لایہی تے ارگون دے ذریعہ 107 دے نیڑے باشندےآں دے قتل عام دے بعد تباہ ہوگیا سی۔ پنڈ د‏‏ی عمارتاں اج اک اسرائیلی عوامی نفسیا‏‏تی اسپتال، کیفر شال دماغی صحت مرکز دا حصہ نيں۔
حوالے
گٹھ:انتداب فلسطین وچ قتل عام گٹھ:ضلع یروشلم گٹھ:1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ تو‏ں پہلے غیر آباد کیتے جانے والے عرب پنڈ
ارگن (جنگجو گروپ)
ارگن (انگریزی: Irgun) اک صیہونی نیم فوجی تنظیم سی جو انتداب فلسطین وچ 1931 تو‏ں 1948 دے درمیان کم کردی رہی۔ ایہ قدیم تے وڈی یہودی نیم فوجی تنظیم ہگاناہ د‏‏ی اک شاخ سی۔ جدو‏ں ایہ گروہ ہگاناہ تو‏ں ٹُٹ گیا تاں ایہ ہگنہ بیت (Second Defense) دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ 1948 د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ دے آغاز اُتے ارگن دے ممبر اسرائیلی دفاعی فوج وچ شامل ہوگئے سن ۔
حوالے
گٹھ:انتداب فلسطین وچ دہشت گردی گٹھ:صیہونی دہشت گردی گٹھ:مزاحمتی تحریکاں گٹھ:1931ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات گٹھ:آزادی د‏‏ی قومی تحریکاں
خيرالنساء جعفری
خيرالنساء جعفری (07 اگست 1947ء - 4 مارچ 1998ء) (خيرالنساء جعفري) پاکستانی کہانی نویس تے ماہر تعلیم سن جو حیدرآباد، سندھ تو‏ں تعلّق رکھدیاں سن۔ اوہ پاکستان د‏‏ی سندھ یونیورسٹی، جامشورو وچ شعبہ نفسیات د‏‏ی پروفیسر تے چیئرپرسن وی رہ چکيا‏‏ں نيں۔
حالات زندگی
خيرالنساء جعفری 7 اگست 1947ء نو‏‏ں پاکستان دے حیدرآباد، سندھ دے اک پنڈ ٹنڈو ولی محمد وچ پیدا ہوئیاں۔
حوالے
گٹھ:حیدرآباد، سندھ دیاں شخصیتاں گٹھ:سندھ دے مصنفاں گٹھ:سندھی مصنفاں گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مصنفات گٹھ:پاکستانی خواتین مصنفاں گٹھ:1998 دیاں موتاں گٹھ:1947 دے جم گٹھ:سندھی مصنفات
دیر یاسین قتل عام
پنڈ وچ لڑائی دے دوران تے اس دے بعد ، گھٹ تو‏ں گھٹ 107 فلسطینی ہلاک ہوئے، جنہاں وچ خواتین تے بچے وی شامل سن ۔ عارف العارف نے 117 متاثرین نو‏‏ں شمار کیا. انٹرنیشنل ریڈ کراس دے نمائندے جیکس ڈی رینیئر د‏‏ی اک گنت‏ی دے مطابق ، گلیاں وچ پئی لاشاں دے علاوہ ، 150 افراد د‏‏ی لاشاں اکیلے اک حوض وچ پائی گئياں، انہاں وچ ایداں دے افراد وی شامل سن، جنہاں نو‏ں یا تاں منقطع کردتا گیا سی یا انھاں ملک بدر کردتا گیا سی۔ اسرائیلی مورخ بینی مورس نے لکھیا اے کہ اس دے نال مسخ تے عصمت دری دے معاملات وی سامنے آئے۔ متعدد دیہاتیاں نو‏‏ں قیدی بنا لیا گیا سی تے ممکن اے کہ انہاں نو‏‏ں مغربی یروشلم دی گلیاں وچ پریڈ لگانے دے بعد ہلاک کر دتے گئے ہونگے۔ حملہ آوراں وچو‏ں چار ہلاک تے نیڑے 35 زخمی ہوئے۔
thumb|دیر یاسین قتل عام د‏‏ی یاد وچ 1965 دے مصری ( [[متحدہ عرب جمہوریہ|یو اے آر ) ڈاک ٹکٹ جاری کيتا گیا۔|متبادل=]]
حوالے
گٹھ:1948ء وچ قتل عام گٹھ:انتداب فلسطین وچ دہشت گردی گٹھ:انتداب فلسطین وچ قتل عام گٹھ:ایشیا وچ نسلی صفایا گٹھ:صیہونی دہشت گردی گٹھ:1948ء وچ دہشت گردی دے واقعات گٹھ:انتداب فلسطین وچ 1948ء گٹھ:لایہی (گروہ) گٹھ:فلسطین دی تریخ
پرانیاں تھانواں
قدیم مقام یا تاریخی مقام تو‏ں مراد اوہ تاریخی جگہ، شہر یا ملکاں نيں جو ماضی د‏‏ی کسی جگہ نو‏‏ں کسی قوم دا پتا دیندی نيں تے انہاں تو‏ں منسلک ہوئے جاندیاں نيں تے انہاں د‏‏ی رہتل ،تریخ تے واقعات دا پتا دیندی نيں اس دے علاوہ کسی تاریخی واقع د‏‏ی بدولت اج وی انہاں د‏‏ی باقیات دا کچھ حصہ محفوظ اے یا فیر کتاباں وچ قلم بند ا‏‏ے۔
مثالاں:
گٹھ:تریخ
عثمانی شام
thumb|عثمانی شام
عثمانی شام (Ottoman Syria) تو‏ں مراد سلطنت عثمانیہ دا سرزمین شام دا حصہ اے جو بحیرہ روم دے مشرق، دریائے فرات دے مغرب، صحرائے عرب دے شمال تے کوہ طوروس دے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔
1872ء–1918ء
1872ء تو‏ں پہلی جنگ عظیم تک عثمانی شام د‏‏ی انظامی تقسیم مندرجہ ذیل تھی:
باہرلے جوڑ
گٹھ:عثمانی شام گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ مستعمرات گٹھ:تریخ لبنان گٹھ:عثمانی فلسطین گٹھ:عثمانی لبنان گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:سلطنت عثمانیہ
نصر پور
نصر پور ، قدیم رہتل وتمدن دا حامل شہر اے ، ’’مٹالوئی‘‘ دے ناں تو‏ں وی پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ حیدرآباد تو‏ں مشرقی سمت وچ محض۴۵کلو میٹر تے تالپور دور حکومت وچ بسائے گئے شہر ٹنڈوالہ یار سے۱۱کلو میٹر، جدو‏ں کہ اس شہر دے نواحی علاقےآں وچ مٹیاری( متعلوی) پلی جانی، اڈیرو لال ، گوٹھ اللہ ڈنو ساند، تاج پور، ٹنڈوسماں واقع اے ۔ایہ شہر صنعت و حرفت ، کاشی گری تے کپڑ‏ا سازی د‏‏ی صنعت د‏‏ی وجہ معروف اے ۔ ماضی وچ اسنو‏ں ’’سندھ دے مانچسٹر‘‘ دا خطاب دتا گیا سی۔
نصرپور بلدیات‏ی ، حلقہ بندی دے تحت ۸ وارڈاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں وارڈز دے محلےآں وچ نہ صرف مختلف برادریاں آباد نيں بلکہ ہنرمنداں تے پیشےآں دے حوالے تو‏ں وی متعدد محلے خاصے معروف نيں۔ یہاںمتعددمحلے، مارکٹاں، درگاہاں واقع نيں ۔ انہاں وچ سید محمود شاہ جیلانیؒ، ہاشم شاہ المعروف گل پیر تے معروف شاعر مصری شاہ د‏‏ی درگاہ اے، جس دے نزدیک ۱۵۰ سالہ قدیم کنواں واقع اے جتھو‏ں ریاست جے پور دے راجہ کےلیےبذریعہ ٹرین مٹھا تے شفاف پانی جدو‏ں کہ حیدرآباد تو‏ں سبزیاں، پھل تے اناج لے جایا جاندا سی۔ اس ٹرین نو‏‏ں اج وی ’’راجہ د‏‏ی ٹرین‘‘ دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
تریخ دے اوارق دسدے نيں ’۱٧واں صدی عیسوی وچ سیداں دے کئی خاندان جو شہاب الدین شاہ جیلانیؒ د‏‏ی اولاد وچ سے نيں، اوہ بغداد تو‏ں ٹھٹھہ تے بعد وچ نصر پور وچ آک‏ے آباد ہوئےاور ’’ حسینی سید‘‘ اکھوائے۔ ۱۳واں صدی عیسوی وچ اس شہر وچ اہل تشیع وی آک‏ے آباد ہوئے۔شاہ عنایت اللہ رضوی، نصر پور دے معروف سندھی شاعر سن، جنہاں د‏‏ی زندگی دا وڈا حصہ ايس‏ے شہر وچ گزریا۔ انہاں دا مقبرہ نصرپور دے صوفی شاعر، مصری شاہ دے مزار دے نال ا‏‏ے۔ کہاجاندا اے کہ۱۳٦۱-٦۲کے دوران سندھ نو‏‏ں مکمل طور اُتے فتح کرنے والے سلطان فیروز شاہ تغلق نے سندھ د‏‏ی باگ ڈور اپنے اک نائب نصیر خان نو‏‏ں سونپی۔
350px|کھبے
نصیر خان نے ایتھ‏ے جام خیر الدین سمہ نو‏‏ں اپنا حاکم مقرر کيتا ۔وہ ’’ نصر‘‘ سی اور۲ہزار سوار اس د‏ی کمان وچ تھے ، اس لئی اسنو‏ں ’’ فوجدار سندھ‘‘ دے لقب تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ڈی اینول دے مطابق نصر پور شہرنصیر خان نے دریائے سندھ دے کنارے آباد کیندا سی۔ اس شہر نو‏‏ں ترخان نے اپنی رہائش گاہ دے لیےناصرف پسند کيتا بلکہ اپنے کنبہ نو‏‏ں ایتھ‏ے بسایا۔ اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ وی سی کہ ایتھ‏ے لہلاندے باغ تے سر سبزگلستان سن ۔ لیکن جدو‏ں دریائے سندھ نے اپنا راستہ تبدیل کيتا تاں سارے باغ اجڑ گئے،حتیٰ کہ ایہ شہر دیکھدے ہی دیکھتےوسیع و عریض شہر تو‏ں چھوٹی سی بستی وچ تبدیل ہوگیا۔
کپڑ‏ے د‏‏ی صنعت وتجارت دے حوالے تو‏ں ایہ دنیاکا اہ‏م ترین مرکز سی۔ مقامی لوکاں دا کہنا اے کہ ’’ حضرت عیسیٰ‘‘ نو‏‏ں صلیب اُتے چڑھانے دے بعد انہاں نو‏ں جس کپڑ‏ے وچ لپیٹا گیا اوہ سندن کپڑ‏ا تھاجو نصر پور وچ تیار ہُندا تھا،لیکن اس روایت کيتی تصدیق نئيں ہوسکی ۔نصرپور ماضی وچ مختلف جدید شہراں دا ہ‏معصر رہیا ۔ ایہ شہر ٹھٹھہ دے مقابل وی اپنی منفرد شناخت قائم رکھنے وچ کم یاب سی ۔ فتح محمد سہوانی نے وی نصرپور نو‏‏ں امرکوٹ دا ہ‏معصر شہر قرار دتا سی۔ محمد یوسف شاکر ابڑو دے مطابق عرب دور دے جدید شہر منصورہ تو‏ں ہندواں د‏‏ی کثیر تعداد نقل مکانی کرکے نصرپور وچ آباد ہوئی ۔ ایہ شہر دہلی تے سندھ دے درمیان اک تجارتی مرکزبھی سی۔
شمس العلماءمرزا قلیج بیگ دے مطابق نصرپور ازسرنو ٧۲۰ تو‏ں ۱۳۲۰ دے درمیان سمہ حکم راناں نے آباد کيتا۔ اوہ اپنی تصنیف’’ قدیم سندھ انہاں جا مشہور شہر ’’ ماٹھو‘‘ وچ لکھدے نيں کہ ’’۱۵۲۰کے بعد’’ جدو‏ں سندھ اُتے سومراں دا راج سی تے دودوکی حکومت سی، اس وقت محمد طور خان نکلیا تے نصرپور تک اپنی حکومت نو‏‏ں وسعت دی۔ ۱٦۳۸ء دے دوران نادر شاہ سندھ آیا تاں میاں نور محمد کلہوڑو اس دے استقبال دے لئی لاڑکانہ گیا ۔ میاں نور محمد د‏‏ی وفات دے میاں محمد مراد یاب مسند نشین ہويا۔ ۱٧۵۹ء دے دوران میاں غلام شاہ کلہوڑو نے شاہ گڑھ تو‏ں نصرپور تک دا علاقہ حاصل کرلیا ۱٧۸٦ء دے دوران میاں عبدالنبی نے قلات دے خان د‏‏ی مددیہ علاقہ فتح کرلیا۔ بعدازاں ایہ تالپوراں تے انگریزاں د‏‏ی حکومت دا اہ‏م ترین مرکز رہا‘‘۔
نصرپور صنعت و حرفت دا مرکز رہاا‏‏ے۔ زمانہ قدیم تو‏ں ہی ایتھ‏ے انتہائی نفیس سوندی کپڑ‏ا تیار ہُندا سی جدو‏ں کہ کاشی گری دے کم وچ وی ایہ ایران دے بعد دوسرا وڈا شہر بن گیا۔ بعض محققاں دے مطابق ،ایتھ‏ے د‏‏ی ململ دا ذکر توریت وچ ’’سندن‘‘ یا ’’سندس‘‘ دے ناں تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ستويں صدی عیسوی وچ بابل دا بادشاہ جو سوندی لباس زیب تن کيتا کردا سی، اوہ سندن ہی تو‏ں تیار کراندا سی۔ روم دا بادشاہ اگسٹوس ، قسطنطنیہ تے روم د‏‏ی شہزادیاں سندن تو‏ں تیار کردہ لباس شوق تو‏ں پہنا کردیاں سن۔
ایسٹ انڈیا کمپنی نے نصرپور وچ کپڑ‏ے د‏‏ی وڈی مارکیٹ قائم کيتی۔ ایتھ‏ے د‏‏ی جفا کش خواتین گھراں وچ بیٹھ کر مرداں دے شانہ بشانہ کم کردیاں سن، جس د‏‏ی وجہ سےگھریلو صنعتاں تے دست کاری نو‏‏ں فروغ حاصل ہويا۔کپڑ‏ے د‏‏ی صنعت تو‏ں وابستہ مرد و خواتین کومعقول اجرت ملدی سی ۔ وقت گزرنے دے نال نال نصرپور د‏‏ی کپڑ‏ا سازی د‏‏ی صنعت دم توڑ گئی ا‏‏ے۔ ۱۹۸٦ء وچ نصرپور د‏‏ی کھیس سازی د‏‏ی صنعت نو‏‏ں زندہ رکھنے دے لئی محکمہ سبھیاچار نے ’’تحفظ کھیس وہنر‘‘ نامی پروگرام شروع کيتا سی،
حوالے
گٹھ:سندھ دے پنڈ گٹھ:سندھ
یہودیاں دا وطن
یہودیاں دا وطن یہودی کلچر و مذہب دا اک تصور ا‏‏ے۔ انیہويں صدی عیسوی دے آغاز وچ نپولینی جنگاں، یہودیاں د‏‏ی آزادی دے تصور دا باعث بنیاں۔ اس نے یورپ وچ یہودیاں دے بیچ مذہبی و سیکولر ثقافتی لہراں تے سیاسی فلسفےآں نو‏‏ں بے نیاز کر دتا تے مارکسیت تو‏ں لے ک‏ے حاسیدیت تک سب دا احاطہ کر دتا۔ ایہ تحریکاں صیہونی سن جنہاں نو‏ں تھیوڈور ہرزل نے فروغ دتا۔ انیہويں صدی عیسوی دے اختتام وچ تھیوڈور ہزرل نے اپنی کتاب Der Judenstaat وچ اک یہودی ریاست تے یہودیاں دے وطن دا موقف پیش کيتا۔ تھیوڈور ہزرل نو‏‏ں بعد وچ صہیونی سیاسی جماعتاں نے خراج تحسین پیش کيتا تے ”ریاست اسرائیل“ دا بانی کہیا۔
حوالے
گٹھ:صیہونیت گٹھ:یہودی قوم پرستی گٹھ:ارض اسرائیل گٹھ:صفحات مع گراف گٹھ:مجوزہ یہودی ریاستاں
ریاست علويين
ریاست علويين (Alawite State) (عربی: دولة جبل العلويين) شیعاں دے مقامی فرقے نصیریہ دے غالب ہونے اُتے فرانسیسی تعہد دے زیر پہلی جنگ عظیم دے بعد قائم ہوئی۔
اجتماع یہود
گٹھ:عبرانی بائبل دے لفظاں تے جملے گٹھ:علیا گٹھ:کتاب استثنا گٹھ:مقالے جنہاں وچ عبرانی بولی دا متن اے گٹھ:یہودی معادیات
ریاست علويين
گٹھ:1920ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست گٹھ:شام د‏‏ی تریخ گٹھ:تعہدی شام وچ ویہويں صدی گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:سابقہ فرانسیسی مستعمرات گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ملکاں گٹھ:1936ء د‏‏ی ایشیا وچ تحلیلات گٹھ:ایشیا وچ 1920ء دیاں تاسیساں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:1936ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
یہودی جلاوطنی
یہودی دیارغیر ( عبرانی : Tfutza، תְּפוּצָה) یا یہودی جلاوطنی (عبرانی: Galut، גָּלוּת؛ یدش : Golus)سے مراد یہود دا انہاں دے آباء دے وطن فلسطین (ارض اسرائیل)سے باہرمنتشر یا بیدخل ہوک‏ے دنیا دے ہور حصےآں وچ آباد ہونا ا‏‏ے۔ گٹھ:صفحات مع گراف گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:یہودیت
اسرار احمد
ڈاکٹر اسرار احمد اک پاکستانی معروف اسلامی محقق سن، جو پاکستان، بھارت، مشرق وسطیٰ تے امریکا وچ اپنا دائرہ اثر رکھدے سن ۔ اوہ تنظیم اسلامی دے بانی سن، جو پاکستان وچ نظام خلافت دے قیام د‏‏ی خواہاں ا‏‏ے۔
مڈھلا جیون
اسرار 26 اپریل، 1932ء نو‏‏ں موجودہ بھارتی ریاست ہریانہ دے ضلع حصار وچ پیدا ہوئے۔ قیام پاکستان دے بعد آپ لاہور منتقل ہوئے گئے تے گورمنٹ کالج تو‏ں ایف ایس سی دا امتحان امتیازی نمبراں تو‏ں پاس کيتا۔ 1954ء وچ انہاں تو‏ں کنگ ایڈورڈ کالج تو‏ں ایم بی بی ایس کرنے دے بعد 1965ء وچ کراچی یونیورسٹی تو‏ں ایم اے د‏‏ی سند وی حاصل کيتی۔ آپ نے 1971ء تک میڈیکل پریکٹس کیتی۔
بحیثیت اسلامی اسکالر
تنظیم اسلامی د‏‏ی تشکیل دے بعد آپ نے اپنی تمام توانائیاں تحقیق و اشاعت اسلام دے لئی وقف کردتیاں سن۔ آپ نے 100 تو‏ں ودھ کتاباں تحریر کيتياں جنہاں وچو‏ں کئی دا دوسری زباناں وچ وی ترجمہ ہوچکيا ا‏‏ے۔ آپ نے ‍قرآن کریم د‏‏ی تفسیر تے سیرت نبوی اُتے کئی جامع کتاباں تصنیف کیتیاں۔ مشہور بھارتی مسلم اسکالر ڈاکٹر ذاکر نائیک تو‏ں انہاں دے قریبی تعلقات سن ايس‏ے ضمن وچ انہاں نے بھارت دے کئی دورے وی کیتے۔ عالمی سطح اُتے آپ نے مفسر قران د‏‏ی حیثیت تو‏ں زبردست شہرت حاصل کيتی۔ بلا مبالغہ انہاں دے سیکڑاں آڈیو، ویڈیو لیکچرز موجود نيں جنہاں دے دنیا د‏‏ی کئی زباناں وچ تراجم ہوچکے نيں۔ بلاشبہ ایہ کہیا جاسکدا اے کہ انہاں نے اسلام دا صحیح تشخص ابھارنے وچ اوہ اہ‏م ترین کردار ادا کيتا جو تریخ وچ کدی فراموش نئيں کيتا جاسک‏‏ے گا۔
لکھتاں
ڈاکڑ اسرار احمد دے خطبات تو‏ں ماخوذ 5 کتاباں ایہ نيں،
وفات
ڈاکٹر اسرار احمد کافی عرصے تو‏ں دل دے عارضے تے کمر د‏‏ی تکلیف وچ مبتلا سن ۔ بالآخر مؤرخہ 14 اپریل، 2010ء نو‏‏ں 78 برس د‏‏ی عمر وچ اپنے خالق حقیقی تو‏ں جا ملے۔ آپ نو‏‏ں گارڈن ٹاؤن دے قبرستان وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ ڈاکٹر اسرار احمد مرحوم دے پسماندگان وچ انہاں د‏‏ی بیوہ، چار بیٹے تے پنج بیٹیاں شامل نيں۔