cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بیونس آئرس
کھیل
thumb|سجے|ریور پلیٹ اسٹیڈیم فٹ بال د‏‏ی تریخ د‏‏ی معروف شخصیت ڈیاگو میراڈونا اسی شہر دے نواح وچ پیدا ہوئے تے تقریباً تمام ایتھے پلے ودھے۔
بیونس آئرس تن مواقع اُتے گرمائی اولمپک کھیلاں د‏‏ی میزبانی دا امیدوار رہیا۔ 1956ء وچ ایہ محض اک ووٹ تو‏ں ملبورن، آسٹریلیا دے ہتھو‏ں ہار گیا۔ 1968ء دے گرمائی اولمپک کھیلاں د‏‏ی میزبانی دے حصول وچ وی شہر ناکا‏م رہیا تے ایہ کھیل میکسیکو شہر وچ منعقد ہوئے، جو ہن تک لاطینی امریکا وچ منعقد ہونے والے واحد اولمپک کھیل نيں۔ 2004ء دے اولمپک کھیلاں د‏‏ی میزبانی یونانی شہر ایتھنز نو‏‏ں ملی۔ اس طرح ارجنٹائن بین الاقوامی اولمپک انجمن دا واحد بانی رکن اے جو حالے تک کسی اولمپک کھیل د‏‏ی میزبانی نئيں کر پایا۔
البتہ بیونس آئرس متعدد اہ‏م کھیلاں دے مقابلاں د‏‏ی میزبانی کر چکيا اے جنہاں وچ 1951ء دے پین امریکن کھیل، 1950ء تے 1990ء د‏‏ی باسکٹ بال عالمی چیمپیئن شپ، 1982ء تے 2002ء د‏‏ی عالمی والی بال چیمپیئن شپ شامل نيں لیکن شہر دے سب تو‏ں یاد گار مقابلے 1978ء دا فیفا عالمی کپ سن جو ارجنٹائن نے جتے۔ 25 جون 1978ء نو‏‏ں حتمی مقابلے وچ ارجنٹائن نے نیدرلینڈز نو‏‏ں 3-1 تو‏ں شکست دتی۔
حوالے
گٹھ:بیونس آئرس گٹھ:1580ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں گٹھ:ارجنٹائن دے شہر گٹھ:ارجنٹائن دے صوبے گٹھ:جنوبی امریکی دار الحکومت گٹھ:جنوبی امریکی راجگڑھ گٹھ:خود مختار شہر گٹھ:راجگڑھ گٹھ:ملین آبادی دے شہر گٹھ:وفاقی ضلعے تے علاقہ جات
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکی دیساں دے دارلحکومت
وین کاؤنٹی، الینوۓ
وین امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
منظور احمد وٹو
منظور احمد وٹو اک پاکستانی سیاستدان تے پنجاب دا وزیر اعلا سی۔
منظور احمد وٹو پہلی واری 25 اپریل 1993 توں 19 جولائی 1993 تک ، دوجی واری 20 اکتوبر 1993 توں 13 ستمبر 1995 تک تے تیجی واری 3 نومبر 1996 توں 16 نومبر 1996 تک پاکستانی پنجاب دا وزیر اعلا رہیا ۔
مئی 2008 وچ ، وٹو نے اپنے ساتھیاں دے نال مل ک‏ے پاکستان مسلم لیگ (قائداعظم) نو‏‏ں چھڈ دتا تے پاکستان پیپلز پارٹی وچ شامل ہوئے گئے []] تے وزارت خارجہ تے سرحدی علاقےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں ، انہاں نے پاکستان پیپلز پارٹی دے عارضی باب د‏‏ی وی سربراہی کیتی۔ پنجاب نو‏‏ں صرف 2013 دے پنجاب انتخابات وچ مکمل ناکامی دا سامنا کرنا پئے گا جتھے کرکٹر تو‏ں بنے سیاستدان - عمران خان د‏‏ی مرکزی کھبے بازو د‏‏ی جماعت - پی ٹی آئی نے پاکستان مسلم لیگ نواز نو‏‏ں چیلینج کيتا سی ، تے اس دے نتیجے وچ کچھ تیار کيتا سی۔ انتخابات دے فورا بعد ہی انہاں نے اپنا استعفیٰ پیش کيتا ، []] لیکن انہاں نو‏ں پیپلز پارٹی دے شریک چیئرمین آصف علی زرداری نے پیپلز پارٹی د‏‏ی پنجاب ایگزیکٹو کمیٹی د‏‏ی سفارش اُتے جاری رکھنے نو‏‏ں کہیا۔ [6]
سیاسی کیریئر
میاں منظور احمد وٹو 1983 وچ ضیا دور دے غیر جماعتی انتخابات دے دوران پہلی بار چیئرمین ضلع کونسل اوکاڑہ دے طور اُتے منتخب ہوئے سن ۔ فیر 1985 وچ ، انہاں نے پاکستان مسلم لیگ دے ٹکٹ اُتے پاکستان دے سب تو‏ں وڈے صوبے ، پنجاب د‏‏ی صوبائی اسمبلی دے اسپیکر دا عہدہ حاصل کيتا ۔ تن بار ايس‏ے دفتر دے لئی منتخب ہوئے ، اس دفتر نو‏‏ں محفوظ کرلیا۔
وٹو تے نواز شریف دے وچکار جنگ دے بعد ، اس وقت دے بحالی شدہ (سپریم کورٹ کے) وزیر اعظم پاکستان تے پاکستان مسلم لیگ (ن) (مسلم لیگ (ن)) دے سربراہ ، تمام اسمبلیاں تحلیل ہوگئياں تے اس دے بعد ہی تازہ ترین انتخابات وچ ، ووٹو نو‏‏ں مسلم لیگ (جونیجو) دے ٹکٹ اُتے دوبارہ وزیر اعلیٰ پنجاب منتخب کيتا گیا ، جس نے اتحاد اُتے حکومت کردے ہوئے پاکستان پیپلز پارٹی (پی پی پی) ، مسلم لیگ (جونیجو) ، اقلیتاں تے کچھ آزاد امیدواراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
یہ 1995 وچ ہی وٹو نے اپنی مسلم لیگ (جناح) تشکیل دتی ، جدو‏ں انہاں نے حامد ناصر چٹھہ تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی جو مسلم لیگ (جونیجو) دا صدر بننا چاہندے سن ، جو اس تو‏ں پہلے ووٹو دا حصہ سن ۔ ايس‏ے سال اختلافات اس وقت پیدا ہوئے جدو‏ں وٹو نو‏‏ں وزیر اعلیٰ پنجاب د‏‏ی حیثیت تو‏ں صوبہ (جس د‏‏ی سربراہی مسلم لیگ (جونیجو) تے مرکز (جس د‏‏ی سربراہی حریف پی پی پی د‏‏ی سربراہی وچ اے ) دے وچکار اقتدار د‏‏ی جدوجہد وچ ہٹائی گئی سی ، جس دے نتیجے وچ مسلم لیگ دے اک ہور امیدوار عارف نقئی سن ۔ نواں وزیر اعلیٰ بننا۔
1995 دے موسم گرما وچ ، وٹو دے والد میاں جہانگیر احمد خان وٹو فوت ہوگئے۔ والد تے بیٹے دے وچکار مذہبی نظریے وچ فرق د‏‏ی وجہ تو‏ں وٹو اپنے والد دے جنازے وچ شریک نئيں ہوئے سن ۔ میاں جہانگیر احمد خان وٹو نے ہندوستان دے شہر فاضلکا ميں اپنے آبائی پنڈ معظم دے اسکول دے ہیڈ ماسٹر دے زیر اثر تے تربیت دے تحت احمدی فرقے وچ تبدیل ہوئے گئے ۔ دوسری طرف ، وٹو نے اپنی والدہ تے باپ دادا دے (باپ دے علاوہ) مذہب اختیار کيتا تے اوہ مسلما‏ن ا‏‏ے۔
پی پی پی ، مسلم لیگ (ن) دے ذریعے بدعنوان پینٹ وچ ، انہاں نو‏ں ہائی کورٹ دے ذریعہ 1996 وچ صرف اک سال بعد ہی وزیر اعلیٰ دے عہدے تو‏ں بحال کيتا گیا سی۔ چاپ حریف دے ذریعہ وٹو دے خلاف بدعنوانی دے الزامات تے عدالدی کارروائی دا آغاز ہويا سی تے فیر مسلم لیگ (ن) دے وزیر اعظم نواز شریف ، میاں منظور وٹو نو‏‏ں احتساب عدالت نے 10 سال تو‏ں زیادہ قید د‏‏ی سزا سنائی سی ، اس دے بعد صرف 10 لکھ روپے جرمانہ عائد کيتا گیا سی۔ اپیلاں وچ اک طرف رکھنا.
انہاں د‏‏ی بیٹی روبینہ شاہین وٹو مسلم لیگ (ق) دے لئی [قومی اسمبلی پاکستان] د‏‏ی رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندی نيں۔ انہاں نے فعال طور اُتے سیاست وچ حصہ لینا شروع کيتا تے جلد ہی پاکستان دے صدر پرویز مشرف دے قریبی اتحادی بن گئے ۔ صدارتی مشورے اُتے اپنی سیاسی جماعت ، پاکستان مسلم لیگ (جناح) نو‏‏ں حکمران مسلم لیگ (ق) وچ ضم کرنے دے بعد ، انہاں نو‏ں حکمران جماعت دا سینئر نائب صدر بنا دتا گیا۔ پارٹی د‏‏ی قیادت دے نال انہاں دے تعلقات شروع تو‏ں ہی کھٹے رہے ، جنھاں نے وٹو تے انہاں تو‏ں وابستہ کسی نو‏‏ں پسماندہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
پارٹی رہنماواں چوہدری شجاعت حسین تے وزیر اعلیٰ پنجاب [چوہدری پرویز الٰہی] دے نال اختلافات دے باوجود وٹو اس حصہ دا حصہ بنے رہے جنہاں نے اس تو‏ں پہلے پنجاب وچ (1993–95) وٹو دے دور حکومت وچ بھاری نقصان اٹھایا سی۔
وٹو نے فروری 2008 دے انتخابات وچ فیصلہ کن فتح حاصل کرنے دے فورا 29 بعد 29 مئی 2008 نو‏‏ں اسلام آباد وچ پارٹی ممبراں دے نال پاکستان پیپلز پارٹی دے نال افواج وچ شامل ہونے دا اعلان کيتا سی جس وچ انہاں نے دو حلفےآں این اے 146 تے این اے 147 تو‏ں آزاد حیثیت تو‏ں کامیابی حاصل کيتی سی تے انہاں د‏‏ی بیٹی روبینہ شاہین وٹو نے پی پی 188 جِتیا۔ وٹو نے وزیر اعظم سید یوسف رضا گیلانی د‏‏ی پیپلز پارٹی د‏‏ی حکومت وچ وفاقی وزیر برائے صنعت و پیداوا‏‏ر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں ، انہاں دا قلمدان تبدیل کردتا گیا تے اوہ وفاقی وزیر برائے امور کشمیر تے شمالی علاقہ جات بن گئے۔
انہاں دے بیٹے خرم جہانگیر وٹو ، جنہاں نے اپنے والد دے حلقہ انتخاب چھڈنے دے بعد این اے 147 وچ کامیابی حاصل کيتی سی ، پیپلز پارٹی د‏‏ی قیادت نے انہاں نو‏ں پارلیمانی سیکرٹری برائے اسٹیبلشمنٹ تے کابینہ ڈویژن بنایا سی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پاکستانی پنجاب دے وزیر اعلا گٹھ:پنجابی لوک
اخوان الصفا
اخوان الصفا دا پورا ناں اخوان الصفاء و خلان الوفاء و اھل عدل و ابناء الحمد سی ۔ اس جماعت نے دار الخلافہ بغداد تو‏ں دور بصرے نو‏‏ں اپنی سرگرمیاں دا مرکز بنایا. اس جماعت دے ارکان د‏‏ی مکمل فہرست کدرے نئيں ملد‏ی۔ ارکان دے ناں پوشیدہ رکھے جاندے. حیان التوحیدی نے 973ء وچ انہاں وچو‏ں چند دے ناں ظاہر ک‏‏‏‏ر دتے۔ حیان اس دور دا اک ممتاز فاضل سی تے اخوان الصفا دے بعض ارکان دا دوست سی ۔ حیان نے جو ناں دسے انہاں وچ المقدسی، ابو الحسن علی بن ہارون تے زید بن رفاعہ شامل نيں۔
اخوان اصفا اہل علم د‏‏ی جماعت سی جس دا مقصد زیادہ تر عقلی علوم دا فروغ سی ۔ جماعت عمر دے لحاظ تو‏ں چار طبقات اُتے مشتمل سی۔ پہلا طبقہ پندرہ تو‏ں تیس سال دے درمیان عمر دے نوجواناں اُتے مشتمل سی ۔ دوسرے طبقے وچ تیس تو‏ں چالیس سال د‏‏ی عمر دے لوک شامل سن ۔ چالیس تو‏ں پنجاہ دے افراد تیسرے طبقے وچ تے پنجاہ تو‏ں ودھ عمر دے اہل علم چوتھے طبقے وچ شمار کیتے جاندے سن ۔ اخوان د‏‏ی مجلساں عموما بارہ روز بعد منعقد ہُندیاں سن. علمی مذاکرے ہُندے تے مختلف طبقاں دے افراد نو‏‏ں انہاں د‏‏ی عمر تے استعداد دے لحاظ تو‏ں مطالعے تے تحقیق دا کم تفویض کیتا جاندا سی ۔ اخوان الصفا د‏‏ی خواہش سی کہ مسلما‏ن علوم عقلیہ د‏‏ی طرف متوجہ ہاں تے عقلی علوم د‏‏ی اس روایت تو‏ں روگردانی نہ کرن جسنو‏ں قران نے قائم کیتا سی تے جسنو‏ںالکندی ، فارابی تے ابن سینا نے پروان چڑھایا سی ۔
اخوان الصفا د‏‏ی مفصل تعلمیات انہاں 52رسالے وچ محفوظ نيں جوابوسلیمان محمد تے ابوالحسن علی بن ہارون وغیرہ نے تحریر کیتے سن ۔ انہاں رسالے نو‏‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں پہلی انسائیکلو پیڈیا ہونے دا شرف حاصل ا‏‏ے۔ انہاں رسالے وچ اس دور دے بیشتر علوم تے انہاں دے اہ‏م نظریات دا ذکر ا‏‏ے۔ عوام د‏‏ی سہولت دے لئی ارکانِ اخوان الصفا نے انہاں دا خلاصہ اک جلد وچ کیہ تے اس دا ناں الیونیورسٹی رکھیا۔ فیر اس جلد دا ہور خلاصہ اک مختصر رسالے د‏‏ی شکل وچ کیہ تے اس دا ناں الجامعۃ الیونیورسٹی رکھیا۔ انسائیکلو پیڈیا دے زسائل وچ اس دور تک دے تقریباً تمام علوم تے انہاں دے اہ‏م نظریات دا ذکر اے تے بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے طویل بحثاں نيں۔ جنہاں علوم تے موضوعات اُتے رسائلِ اخوان الصفا وچ اہ‏م معلومات تے مباحثے پیش کیتے گئے نيں انہاں وچو‏ں چند ایہ نيں : ریاضی (علم الاعداد)، جیومیٹری، فلکیات، جغرافیہ، موسیقی، نظری تے عملی فنون، اخلاقیات، فزکس، حقیقتِ مادہ، شکل، حرکت، زمان و مکان، آسمان، معدنیات، حقیقتِ فطرت، نباتات، حیوانات، جسمِ انسانی، حواس، زندگی تے موت، لذت تے اذیت، لسانیات، مابعدالطبیعات، نفسیا‏‏تی عقلیت، دینیات، نفس، محبت، حیات بعد ممات، علت و معلول، ایمان، قانونِ ایزدی، نبوت، تشکیلِ کائنات تے جادو وغیرہ۔
رسائلِ اخوان الصفا د‏‏ی تاں تو‏ں علم د‏‏ی تن قسماں نيں۔ اک اوہ علم اے جو حواسِ خمسہ تو‏ں حاصل ہوتاا‏‏ے۔ ایہ علم ضروری اے کیونکہ سانو‏ں اپنے گردوپیش دا علم اسی ذریعے تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ دوسرا علم اوہ اے جو عقل تے غور و فکر تو‏ں حاصل ہُندا اے، لیکن اس دے لئی وی سانو‏ں حواسِ خمسہ د‏‏ی مدد کيت‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ تیسرا اوہ علم اے جو کسی عالم، بزرگ یا امام تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔
باسوڈینو
باسوڈینو سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
اخوان الصفا
اخوان الصفا نے حیاتیاندی ارتقا دا نظریہ وی پیش کیتا۔ یعنی ایہ کہ جمادات، نباتات، حیوانات تے انسان ارتقا دے تدریجی منازل نيں۔ ایہ نظریہ نواں نئيں سی لیکن اخوان الصفا دے اس نظریے د‏‏ی اک جہت حیرت انگیز حد تک جدید ا‏‏ے۔ اوہ ایہ کہ انہاں نے لکھیا کہ ارتقا وچ حیوانات د‏‏ی آخری منزل تے انسان د‏‏ی پہلی منزل ’’قرد‘‘ یعنی بندر اے جو صورت تے عمل دے اعتبار تو‏ں انسان تو‏ں بہت مشابہت رکھدا ا‏‏ے۔ اخوان الصفا دے زمانے وچ تے اس تو‏ں پہلے عام طور اُتے ایہی تصور سی کہ جسمِ انسانی دا سب تو‏ں اہ‏م حصہ دل اے، لیکن اخوان الصفا نے نظریہ پیش کیتا کہ سب تو‏ں اہ‏م حصہ دماغ اے کیونکہ احساست، خیالات تے جذبات تے ہور عوامل دراصل دماغ ہی تو‏ں ظہور وچ آندے نيں۔
ان دا عقیدہ سی کہ کائنات دا مبدا ذات باری تعالٰی ا‏‏ے۔ بعینٰہ تجلی "روشنی" دا مبدا سورج ا‏‏ے۔ ذات باری دے بعد عقل، فیر روح تے روح دے بعد مادہ وجود وچ آیا۔ جس تو‏ں کائنات، معدنیات، حیوانات تے انسان نے جنم لیا۔ تے اس طرح ایہ عالم کون و مکاں ارتقائی عمل تو‏ں گزریا۔
یہ باون رسالے نيں تے تیرپنواں رسالہ جس دا ناں یونیورسٹی اے ۔ اس وچ انہاں رسالےآں دا خلاصہ اے ۔ انہاں رسالےآں دے خطی نسخے عرب تے برصغیر دے کتاباں خاناں وچ ملدے نيں ۔ ایہ رسالے مصر تے بمبئی وچ چھپ چکے نيں ۔ انہاں وچو‏ں اک رسالے دا مولوی اکرام نے جامع دا اردو ترجمہ کیتا تے محمد فیض اللہ نے 1852ء وچ کلکتہ وچ اس ترجمہ نو‏‏ں چھاپا۔
مولف
ان رسالےآں دے مولفین ناں نئيں ملدے نيں ۔ اس لئی لوکاں وچ اختلاف اے کہ ایہ کس نے لکھے نيں ۔ کسی نے کہیا اے کہ ایہ اس امام دا کلام اے جو حضرت علی د‏‏ی نسل تو‏ں نيں ۔ بعض دا کہنا اے کہ ایہ متعزلیاں د‏‏ی تصنیف نيں ۔ مگر ابو ریحان توحیدی دا کہنا اے کہ رفاعہ چوتھٰ صدی ہجری وچ اک عالم گزریا اے ۔ ایہ بصرہ وچ رہیا اے جتھ‏ے اس نے مختلف فضلاء ابو سفیان ، ابوالحسن ، ابواحمد الہرجانی ، العوفی وغیرہ تو‏ں مل ک‏ے اک انجمن بنائی تے طہ کیتا کہ مثالی زندگی بسر کرن گے ۔ انہاں نے اک مذہب ایجاد کیتا جو انہاں دے مطابق اللہ د‏‏ی قربت تے خشنوی دا باعث اے ۔ انہاں دا کہنا اے کہ شریعت نو‏‏ں جاہلاں نے ناپاک کردتا اے ۔ اسنو‏ں فلسفہ ہی پاک کرسکدا اے تے عربی دین تے یونانی دین مل جان تاں کمال ہوئے گا ۔ انہاں نے ایہ رسالے لکھے ۔ ابو ریحان توحیدی دا کہنا اے کہ ميں نے ایہ رسالے دیکھے نيں ۔ انہاں وچ ہر فن اُتے لکھیا اے مگر ایہ نہایت اختصار تو‏ں نيں ۔ اس وچ بشتر خرافات ، کنایات تے اشارے نيں ۔
آلوسی د‏‏ی روایت
آلوسی دا کہنا اے کہ ایہ رسالے قرامطہ دے مذہب اُتے مبنی نيں تے تیسری صدی ہجری وچ بنی بویہ دے دور وچ لکھے گئے ۔ بعض لوک انہاں نو‏ں حضرت جعفر صادق تو‏ں منسوب کردے نيں ۔ بعض دا خیال اے کہ انہاں دا مولف قاسم الاندلسی مجریطی اے ۔ انہاں رسالےآں وچ تصوف تے فلسفہ دونے ملے ہوئے نيں تے انہاں وچ شیعت د‏‏ی جھلک نظر آندی اے ۔ آلوسی دے اس قول اُتے احمد زکی پاشاہ نے بحث کيتی اے تے انہاں دا کہنا اے کہ مجریطی دے نئيں ہوسکدے نيں ۔ کیو‏ں دے مجریطی دا کہنا اے ميں نے تمام مسلاں کھول کر بیان کيتے نيں اخوان صفاء والے کہندے نيں کہ اساں اختصار تو‏ں بیان کیتے نيں ۔
اسماعیلیہ د‏‏ی روایت
اسماعیلیاں د‏‏ی روایت اے ایہ امام احمد بن عبد اللہ نے تصنیف کیتے نيں ۔ انہاں نے انہاں رسالےآں ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ شریعت تے فلسفہ آپس وچ متفق نيں ۔ کیو‏ں کہ خلیفہ مامون نے دین وچ تفرقہ پیدا کر رہیا سی ۔ جدو‏ں رسالے لکھ ک‏ے مسجدےآں وچ رکھوائے گئے تاں مامون نو‏‏ں پتہ چل گیا کہ امام زندہ تاں اوہ اپنے ارادے تو‏ں باز آیا ۔ ایہ وجہ اے بمبئی وچ شاءع شدہ نختو‏ں ميں مولف دا ناں الامام احمد بن عبد اللہ لکھیا اے ۔ لیکن انہاں رسالےآں دا کسی اسماعیلی امام تے داعی نے حوالہ نئيں دتا اے ۔ ممکن اے انہاں رسالےآں نو‏‏ں قرامطہ نے تصنیف کیتے ہاں ۔
نفس مضمون
ان رسالےآں نو‏‏ں پڑھ کر تجس بیدار ہُندا اے مگر تسلی نئيں ہُندی اے ۔ انہاں د‏‏یاں دلیلاں تے حجتاں واضح نئيں نيں تے انہاں نے اپنے مقاصد د‏‏ی طرف اشارہ تاں کیتا اے لیکن واضح نئيں کیتا اے ۔ انہاں رسالےآں وچ دعویٰ کیتا گیا کہ اہل خیر دا دور شروع ہونے والا اے ۔ بلکہ ایہ وی کہیا گیا کہ ہمم ظہور دا سال تے ماہ بتاسکدے ہی ۔ پرفیسر سانوا دا کہنا اے کہ اس وچ کوئی شبہ نہٰں اے ایہ رسالے قرامطہ یا اسمعیلاں نے تصنیف کيتے ہاں ۔ کیو‏ں کہ انہاں اس وچ ہر دور وچ اک امام دا ہونا انہاں د‏‏ی دعوت تے اس دے ارکان دا ذکر دور کشف تے دور ستر دا ذکر ایہ عقیدے اسمعیلیاں دے نيں ۔ اس رسالےآں وچ کہیا گیا اے اسيں اہل عدل ، اہل بیت تے رسول ، اسيں علم خدا تے نبوت دے وارث ہین ۔ ساڈا جوہر سمادی ، ہمار عالم علوی اے ۔ اس لئی اسيں اُتے زمانے دا کوئی اثر نئيں ہُندا اے ۔ اسيں وچ تے دوسرے انساناں وچ اوہی فرق اے جو کہ حیوان ناطق تے غیر حیوان ناطق وچ فرق اے ۔ اسيں دنیا وچ امام برحق نيں ، ساڈی پیروی وچ نجات اے ، ساڈا ہر فرد خدا د‏‏ی حجت اے ، جو دنیا تو‏ں کدی ختم نئيں ہوئے گا ، ساڈا مذہب دوسرے تمام مذہباں تو‏ں اعلیٰ اے ، اسيں دشمناں دے خوف تو‏ں مخفی ہوگئے نيں تے اسيں جلد ظاہر ہون گے ، زمین نو‏‏ں انصاف تے عدل تو‏ں بھر دین گے ۔ انہاں رسالےآں اساں اپنے مقاصد اُتے روشنی پائی اے ۔ ابو ریحان توحیدی نے ایہ رسالے اپنے شیخ ابو سلمان سجستانی نو‏‏ں دیکھائے ۔ انہاں نے اس دا مطالعہ کیتا تے کہیا کہ انہاں لوکاں نے مشقت اٹھائی ، پانی د‏‏ی تلاش وچ گھُمے مگر چشمے تک نئيں پہنچ سک‏‏ے ۔ راگ الاپے مگر لے پیدا نئيں کرسک‏‏ے ۔ ناممکنات نو‏‏ں وجود وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی مگر کامیاب نہ ہوئے ۔
پروفیسر وارث میر
ساڈے بوہت سارے دانشوراں نے اسدیاں وڈی تعریفاں کيتیاں نيں تے اسنو‏ں اولین انسائیکلو پیڈیا دا درجہ دتا اے ۔ مثلاً پروفیسر وارث میر نے اس اُتے روز نامہ جنگ وچ اس اُتے کئی کالم لکھے سن ۔ مگر لگدا اے انہاں نے اس دا مطالعہ نئيں کیتا سی ۔ جداں کہ انہاں دا کہنا اے کہ اس وچ مختلف علوم و فنون اُتے بحث کيتی گئی اے ۔ مگر اس وچ ایسا کچھ نئيں اے ۔ مستشرقین نے انہاں رسالےآں اُتے بہت توجہ دتی اے ۔ ڈی بویر نے اپنی کتاب تریخ فلسفہ اسلام وچ انہاں رسالے اُتے تفصیلی بحث کيتی اے ۔
ماخذ
اخوان صفاء تریخ فاطمین مصر ۔ ڈاکٹر زاہد علی اخوان صفاء ۔ پروفیسر وارث میر
حوالے
گٹھ:اسلامی فلسفہ گٹھ:اسماعیلی گٹھ:بصری شخصیتاں گٹھ:خفیہ انجمناں گٹھ:دسويں صدی دے فلسفی گٹھ:دسويں صدی وچ اسلام گٹھ:قرون وسطی دے عراقی ریاضی دان گٹھ:قرون وسطی دے عراقی ماہرین فلکیات گٹھ:قرون وسطی دے عرب ریاضی دان گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہرین فلکیات گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ریاضی دان گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ماہرین فلکیات گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:نويں صدی د‏‏ی عربی کتاباں گٹھ:تنظیماں
بیکٹیریا
بیکٹیریا اک ولگن والے نکے نکے جنور نیں۔ ایناں دی لمبائی کج مائکرومیٹر ای ہوندی اے پر اے لمے گول یا چکر والیں ان گنت مورتاں چ ہوندے نیں۔ بیکٹیریا زمین تے ہر تھاں تے ہوندے نیں۔ اے زمین دے اندر، ہوا چ پانی چ جنیاں تے ڈنگراں دے پنڈیاں اندر تک ہوندے نیں اک گرام زمین چ 4 کروڑ بیکٹیریا ولگن ہوسکدے نیں۔ اک ملی لٹر سجرے پانی چ دس لکھ بیکٹیریا ہوسکدے نیں۔
سب توں پیلاں انٹونی فان لیون ہاک نے 1676 چ اپنے ہتھ نال بنائی ہوئی مائکروسکوپ نال بیکٹیریا نوں ویکھیا۔ بیکٹیریا دی شکل تے صورت دے حساب نال چار قسماں نے۔
1۔ کوکائی ( گول ہوندا اے) 2۔ بیسیلائی ( ڈنڈے ورگا اے)
3۔ سپائریلا ( سپرنگ ورگا اے)
4۔ویبریو (کامے ورگا اے)
ناں
بیکٹیریا دا شبد لاطینی تے یونانی شبداں چوں نکلیا جیدا مطلب گنا، کیونکہ پہلی واری کھوج کیتے گئے بیکٹیریا دی مورت لمبوتری سی۔
تریخ
سب توں پیلاں انٹونی فان لیون ہاک نے 1676 وچ اپنے ہتھ نال بنائی ہوئی مائکروسکوپ نال بیکٹیریا نوں ویکھیا۔ بیکٹیریم دا شبد پہلی واری کرسچیئن گاٹفرئیڈ اہرنبرگ نے 1828 وچ استعمال کیتا۔
1859 وچ لوئی پاسچر نے دسیا کہ بیکٹیریا فرمنٹیشن دی عمل نال وددے نے تے سپانٹینئس جینیریشن دا عمل نئی ہوندا۔
رابرٹ کاخ نو 1905 وچ جرم تھیوری پیش کرن لئی نوبل انعام دتا گیا۔ کاخ نے ہیضہ، انتھراکس تے تپ دق تے کم کیتا۔
پال ایرلخ نے 1910 وچ پہلی اینٹی بائوٹک تیار کیتی، 1905 وچ انو ایمیونولوجی دا نوبل وی انعام دتا گیا سی۔ ایرلخ نے بیکٹیریا نو ویکھن لئی سٹین دا استعمال شروع کیتا جنے اگے جا کے گرام سٹین تے زیل نیلسن سٹین دی کھوج بارے مدد کیتی۔
وکھالا
اک یوکیریاٹ ولگن توں دس گنا نکے ہوندے نے۔
0۔5- 5۔0 مائکرومیٹر لمبے ہوندے نے۔
زیادا تر بیکٹیریا گول شکل دے ہوندے نے، انا نو کوکائی کہندے نے، یا لمبوتری شکل دے ہوندے نے انا نو بیسیلائی کہندے نے۔ کج بیکٹیرا کوما تے کج سپرنگ دی شکل دے ہوندے نے۔ کومے دی شکل آلے بیکٹیریا نو وبریو تے سپرنگ دی شکل آلے بیکٹیریا نو سپائیرلا کہندے نے۔
بیکٹیریا دی شکلاں دا اوہدی سیل وال تے سائیٹو سیکیلٹن نال تعلق اے۔
بیکٹیریا کسی جگہ تے چپک کے بائو فلم یا بیکٹیریل میٹ بناندے نے۔
ولگن دا اندرونی وکھالا:
بیکٹیریا دے ولگن دے باہر سیل میمبرین ہوندی اے جیہڑی لیپیڈ نال بنی ہوندی اے تے سائٹوپلازم دی حفاظت کردی اے۔ چونکہ بیکٹیریا دے ولگن پروکیریاٹ ہوندے نے ایس لئی ایدے وچ میمبریمچ بند آرگنیل نئی پائے جاندے، نیوکلیئس، مائٹوکانڈریا، گالجی آپریٹس، اینڈوپلاسمک ریٹی کولم تے کلوروپلاسٹ نئی پایا جاندے۔
بیکٹیریا وچ کلا کروموسوم ہوندا اے جینو نیوکلائیڈ کہندے نے۔
رائبوسوم پائے جاندے نے۔
ولگن دا بیرونی وکھالا:
ولگن دی سائٹوپلاسمک میمبرین دے باہر سیل وال پائی جاندی اے جیہڑی پیپٹائڈو گلائیکین نال بنی ہوندی اے۔ پیپٹائڈو گلائیکین وچ پولی سیکرائڈ تے امائنو ایسڈ دے مالیکیولاں دی بنی ہوندی اے۔ بیکٹیریا دی سیل وال بوٹیاں تے فنجائی دی سیل وال نال وکھری ہوندی اے جے اے سیلولوز تے کائیٹن دی نئی بنی ہوندی۔ بیکٹیریا دی سیل وال آرکیا دی سیل وال نال وی نئی رلدی جے آرکیا دی سیل وال وچ پیپٹائڈو گلائیکین نئی پایا جاندا۔ سیل وال ، بیکٹیریا نو زندہ رکھن وچ اہم کردار ادا کردی اے۔
بیکٹیریا وچ دو طرح دی سیل وال ہوندی اے، گرام پازیٹو تے گرام نیگیٹو سیل وال
میٹابولزم
بیکٹیریا وچ مختلف طرح دا میٹابولزم ہوندا اے۔ بیکٹیرا دے میٹابولزم نو توانائی دی قسم، کاربن دے ذریعے تے الیکٹران ڈونر دی بنیاد تے مختلف خوراکی ٹولیاں وچ تقسیم کیتا جاندا اے۔
خوراکی ولیاں تھلے دتیاں گئیاں نے:
مثالاں: سائنو بیکٹیریا، گرین سلفر بیکٹیریا، پرپل بیکٹیریا
مثالاں: تھرموڈیسلفو بیکٹیریا، ھائیڈروجینوفائیلیسی، نائیٹروسپائیرے
مثالاں: بیسیلس، کلاسٹریڈیم، اینٹیروبیکٹریسی
تولید
بیکٹیریا وچ نا جنسی تولید دا عمل ہوندا اے، اے اپنی نسل بائنری فشن دے عمل نال ودھاندے نے۔
برتاؤ
بیکٹیریا اپنے ماحول چ خاص قسم دے کیمیکل خارج کردے نے جیہڑے خوراک نو ہضم کرن چ مدد کردے نے۔ ایہ کیمیکل زیادہ تر پروٹین دے بنے ہوندے نے۔ کج بیکٹیریا ایسے کیمکل بناندے نے جیدی وجہ توں روشنی خارج ہوندی اے۔
بیکٹیریا آپس چ مل کے کئی ولگناں توں بنی ہوئی بائیو فلم بناندے نے۔ بائیو فلم بیکٹیریا نو زندہ رہن چ آسانی پیدا کردی اے تے خوراک تک رسائی کرن چ مدد کردی اے، ایہدے چ سارے بیکٹیریا مل کے کم کردے نے۔
درجہ بندی
بیکٹیریا نو ملدی جلدی خاصیتاں دی بنیاد تے ٹولیاں چ تقسیم کیتا جاندا اے، تے نا رکھے جاندے نے۔ بیکٹیریا نو ولگن دے وکھالے، ولگن دے میٹابولزم، ڈی این اے، فیٹی ایسڈ، پگمنٹ (رنگ دار مادے)، اینٹیجن تے قونون دی بنیاد تے تقسیم کیتا جاندا اے۔
دوجے جانداراں نال تعلق
بیکٹیریا جنا سادہ وکھالا رکھدے نے، اوہنا دوجے جانداراں نال ای پیچیدہ تعلق رکھدے نے۔ دوجے جانداراں نال ایہ تھلے دتے گئے تعلق بنانے نے:
ہور ویکھو
گٹھ:مائکروبیالوجی گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:جیون پڑھت گٹھ:بیکٹیریا
اہن وانی واتِش
اہن وانی واتِش  (انگریزی:Ahen Vani Vatish) اک پنجابی گلوکار اے۔ اسدے چار گیت مارکٹ وچ ہن تک آ چکے ہن۔ اسدے گائے "للار وے" اتے "ربّ دا بندہ" گیت نوں بہت پسند کیتا گیا اے۔
شروعاتی زندگی
اہن وانی واتِش دا جم 22 جولائی، 1985 نوں پیؤ سرجیون لال اتے ماں پریم لتا دے گھر پنڈ محل کلاں، برنالہ ضلع وچ ہویا سی۔ پہلاں اہن دے دادا جی اتے پھر پیؤ وی گائکی نال جڑے ہوئے سن، سو گائکی اسنوں گڈھتی وچ ہی ملی۔ اسنے گائکی دیاں باریکیاں اپنے استاد پروندر سنگھ بردی (پٹیالہ) توں سکھیاں۔ پنجابی فلم لیدر لائف وچ اہن وانی واتش نے "محبتاں دے رنگ" گیت گایا۔ پھر دو سنگل ٹریک "روز شام" اتے "للار وے" گائے۔ للار وے گیت اسنے نوراں بھیناں نال گایا اتے اس وچ اداکاری وی آپ ہی کیتی۔ اس توں بعد اسنے "ربّ دا بندہ" گیت گایا، جو کہ بہت کامیاب گیت رہا۔
باہری کڑیاں
٭ فیسبکّ اُتے اہن وانی واتش دا پیج ٭ "ربّ دا بندہ" گیت یوٹیوب اُتے
گٹھ:جم 1985 گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:زندہ لوک گٹھ:۱۹۸۵ دے جم
بخش مرکزی شهرستان کهگیلویه
ایہہ ایران دے صوبہ کہگیلویہ و بویراحمد دے ضلعے  شہرستان کہگیلویہ دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کہگیلویہ و بویراحمد چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کہگیلویہ و بویراحمد دیاں تحصیلاں
2016ء گرمائی اولمپکس
2016ء گرمائی اولمپکس (Jogos Olímpicos de Verão de 2016)، اس دا اولمپکس کمیٹی دا سرکاری ناں Games of the XXXI Olympiad اے۔ایہ اولمپکس مقابلے 2016 چ برازیل دے شہر ریو دے جینیرو چ منعقد ہوں گے۔ایہ اکتیویں اولمپکس مقابلے ہیں۔
حوالے
گٹھ:ریو دے جینیرو چ اکیویں صدی گٹھ:برازیل چ اولمپکس گٹھ:گرمائی اولمپکس گٹھ:2016ء گرمائی اولمپکس گٹھ:برازیل
شہرستان بشرویہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان بشرویہ ایران دے صوبہ تھلواں خراسان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز بشرویہ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ تھلواں خراسان
شہرستان خوئی
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان خوئیایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز خوئی شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ لہندا آذربائیجان
مائیوٹس چائیلونسس
مائیوٹس چائیلونسس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
شتو کومارک
شتو کومارک فرانس دے صوبے اکیتین دے ضلعے دوردون وچ اک شتو اے۔
ہلسنہارن
ہلسنہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
سمبولزم
سمبولزم 19ویں صدی دے انت ویلے ٹرن والی اک آرٹ لہر سی جینے شاعری تے ہور پاسیاں نوں چھیڑیا۔ ایدی نیو 1857 چ چارلس بودلے دے اک ناول دے چھپن تے پئی۔
چک 4 اک ایل
چک 4 -1ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 1ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 1ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 1ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
شبو کونڈات
شتو کونڈات فرانس دے صوبے اکیتین دے ضلعے دوردون وچ اک شتو اے۔
بخش پاتاوه
ایہہ ایران دے صوبہ کہگیلویہ و بویراحمد دے ضلعے  شہرستان دنا دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کہگیلویہ و بویراحمد چ اے ۔
وائٹ کاؤنٹی
وائٹ امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
پوانٹ ڈ'اورنی
پوانٹ ڈ'اورنی سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
پنجابی نقشے
ایتھے اوہ نقشے دتے گۓ نیں جیہڑے پنجاب پنجابی بولی  بنجابی تریخ تے پنجابی لوکاں نال جوڑ رکھدے نیں۔
گٹھ:نقشے
مائیوٹس کوبانسس
مائیوٹس کوبانسس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
سریلزم
سریلزم لہر 1920 دے دہاکے چ ٹری۔ ایس دے کماں چ حیرانی، وکھریاں چیزاں دا نال نال ہونا، تے افراتفری ہوندے نیں۔ ایس دا گڑھ پیرس سی۔ ایہ ڈاڈا توں اگلا پیر سی۔ پہلی وڈی لڑائی دی تباہی تے نویں رہتل دے بے سوادا ہون تے تے انسان جیون وچ کوئی مطلب نہ دسن دا آرٹ وچ وکھالہ سی۔
شتو جوملہاک
شتو جوملہاک فرانس دے صوبے اکیتین دے ضلعے دوردون وچ اک شتو اے۔
ہیلے-بوپ دمدار سیارہ
دمدار سیارہ ہیلے- بوپ (تنجیمی ترقیم: C/1995 O1) ویہوی‍‏‏ں صدی عیسوی دے آخری عشرہ وچ دکھائی دینے والا آخری دمدار سیارہ سی جو 1997ء وچ دنیا والیاں نوں کھلی اکھ توں نظر آندا رہیا۔
ہیلے- بوپ دمدار سیارہ (تنجیمی ترقیم: C/1995 O1) پچھلی صدی وچّ زمین دے نزدیک آیا سبھ توں چمکیلا اتے وڈا دمدار سیارہ سی۔
کھوج
ہیلے- بوپ دمدار سیارہ دی کھوج دو فلکیات دان، ایلن ہیلے اتے تھامس بوپ دوواں نے الگّ-الگّ 23 جولائی 1995 نوں  امریکہ وچّ کیتی سی۔
ہیلے نے دمدار سیاریاں دی کھوج وچّ کئی ہزار گھنٹے لا دتے سن پر اسنوں کوئی سفلتا نہیں ملی سی۔ اک رات نیو میکسیکو نوں گڈی وچّ جاندیاں اوہ لبھے جا چکے دمدار سیارہآں بارے جانکاری اکٹھی کر رہا سی کہ ادھی رات نوں اسنوں ہیلے- بوپ وکھائی دتا۔ اس دمدار سیارہ دا ایپرینٹ میگنیٹیوڈ 10.5 سی اتے ایہہ گلوبولر کلسٹر ایم70 دے قریب پایا گیا سی۔ حالے نوں پہلاں ایہہ جانکاری سی کہ ایم70 دے نیڑے کوئی وی وڈا کیمیکل موجود نہیں سی اتے اسنے کھوجے جا چکے دمدار سیاریاں بارے وی پڑھیا جس توں اسنوں پتہ لگیا کہ آسمان دے اس حصے وچّ کسے دمدار سیارہ دی جانکاری نہیں اے۔ جدوں اسنے ویکھیا کہ مادے پچھلے تاریاں دے مقابلے گتی کر رہا ہے تاں اسنے اسنے سینٹرل بیؤرو آف ایسٹرونومیکل ٹیلیگرامز نوں ای-میل بھیجی، جو کہ اک ادارہ اے جہڑا خلائی مادےآں اپر کم کردی اے۔
یو.ایف.او. دے داعوے
اک بندہ جسدا نام چک شرامیک سی، نے اک گھٹّ چمکیلا، زحل ورگا جسم ویکھیا سی جہڑا کہ ہیلے- بوپ دمدار سیارہ دا پچھا کر رہا سی۔ اسنے اس بارے آرٹ بیل ریڈیو پروگرام نوں دسیا وی سی۔ بہت سارے لوک ایہہ سوچدے سن کوئی اڈن طشتری دمدار سیارہ دا پچھا کر رہی سی، حالانکہ بہت سارے فلکیات داناں نے، جہناں وچّ ایلن ہیلے وی شامل سی، نے کیہا سی کہ ایہہ کوئی تارہ ہی سی۔ کجھ مہینیاں بعد ہیونز گیٹ کلٹ نے کیہا سی کہ اوہناں نوں اس اڈن طشتری دا پچھا کرنا پویگا، جس پروگرام وچّ بہت سارے لوکاں نے اپنیاں جاناں دتیاں۔
ہور پڑھو
٭ Newcott، William R. (December 1997). "The age of comets". National Geographic، p. 100.
ویبسائیٹاں
٭ Cometography.com: Comet Hale-Bopp ٭ NASA Hale-Bopp page ٭ ٭ Shadow and Substance.com: Static orbital diagram ٭ Comet Nucleus Animation ٭ COMET PHOTO ALTERED، UH SCIENTIST SAYS - Honolulu Advertiser by Michael Hammerschlag گٹھ:1997 گٹھ:فلکی طبیعیات گٹھ:فلکیات گٹھ:1997 وچ سائنس گٹھ:دم دار سیارے
1857 دا غدر تے سکھ
1857 دا غدر کس نوں بھلیا ہووےگا اتہاس حالَ عشقَ رکھن والیا نوں بناں شکّ ایہہ سماں یاد ہووےگا۔ 1849 وچ خالصہ راج ڈوگریاں اتے پوربیاں (تیجا سنگھ تے لال سنگھ) دیاں کپٹ اتے اکرتگھن چالاں دے چلدیاں ہویا انگریزاں دی بھیٹ چڑ گیا تاں اوس توں لگبھگ 8 سال بعد انگریزاں دے خلاف اک ودروہ اٹھ کھڑا ہویا اسے نوں ہی 1857 دے غدر دا ناں دتا گیا ایہہ انگریزا دے خلاف کوئی پہلی بغاوت نہیں سی۔ اسے طرحاں دیاں ہور بغاوتاں جویں کہ 1764ء وچّ بکسر (یو.پی) 1806 وچّ ویلور (کرناٹکا) 1824 ای نوں بیرکپور (بنگال) اتے 1840 ای وچ جدوں سندھ نوں انگریزی راج وچّ ملایا ادوں وی ہوئیاں سن پر ایہناں بغاوتاں نوں کسے نے وی آزادی سنگرش دا ناں نہیں دتا۔ اسے طرحاں 1857 دے ودروہ نوں وی وکھ-وکھ اتہاسکاراں نے اک بغاوت ہی منیا ہے۔ جو کہ دھرم دے ناں تے کیتی گئی سی۔
1857 دے ودروہ دی چنگاری اصل وچّ منگل پانڈے توں 29 مارچ 1857 ای نوں شروع ہوئی۔ منگل پانڈے 34وی ریجمینٹ بنگال نیٹو انفینٹری دا سپاہی سی۔ منگل پانڈے اتر پردیش دے پنڈ نگوا د رہن والا سی۔ 22 سال دی عمر وچ اس نے ایسٹ انڈیا کمپنی وچّ نوکری شروع کیتی۔ ایس ایس ابرائے دے مطابق 29 مارچ نوں اس نے پریڈ دوران میان وچوں تلوار کڈھدے ہوئے اپنے ساتھیاں نوں ونگاردیاں ہویا کیہا، “آؤ باہر آؤ فرنگی تہاڈے ساہمنے ہن کارتوساں نوں منہ نال کٹن نال ساڈا دھرم بھرشٹ ہندا ہے تے تسیں کجھ وی کرن لئی تیار نہیں” ایہہ کہندے ہوئے اس نے دو انگریز افسراں تے حملہ کر دتا، جدوں اس نوں پھڑن دی کوشش کیتی گئی تاں اسنے آتم-ہتیا کرن دی کوشش کیتی پر بچ گیا۔ 10 دن مقدمہ چلن توں بعد اسنوں اک بوہڑ دے درخت نال لٹکا دے پھانسی دے دتی گئی۔ ابرائے دے لکھن مطابق مقدمے دوران اسنے قبولیا کہ اوہ بھنگ دا نشہ کردا سی تے گھٹنا والے دن وی اسنے بھنگ پیتی ہوئی سی۔ ردرآنگانشو مکرجی(بنگالی ہسٹوریئن) وی منگل پانڈے نوں اک اتفاقیہ نائک ہی مندا ہے۔
منگل پانڈے دی پھانسی توں بعد 10 مئی 1857 نوں میرٹھ دی چھؤنی وچّ کارتوس دے مدعے نوں آدھار بنا کے ہندوستانیاں نے ودروہ(بغاوت) کر دتا تے دلی ولّ نوں چل پئے۔ دلی پہنچ کے 11 مئی 1857 ای: نوں باغی سپاہیا نے مغل سمراٹ بہادر شاہ ظفر نوں اپنا نیتا بنا دتا۔ اس ویلے دے گورنر جنرل لارڈ کیننگ نوں بہت فکر ہویا کہ ہووے نہ کتے ایہہ غدر پنجاب وچّ وی پھیل جاوے کیونکہ اوہ جاندا سی کہ خالصہ راج نوں برطانیہ راج دے ادھین کیتیاں اجے لگبھگ 8 سال دا ہی سما ہویا ہے۔ میرٹھ دی گھٹنا نے گورنر جرنل دے من وچّ ایہہ ڈر پیدا کر دتا کہ جیکر کڈھے ہوئے سکھ سپاہی غدریاں دے نال مل گئے تاں اک طوفان آ جاویگا۔ جسنوں انگریزاں دے لئی سامبھنا مشکل ہی نہیں نہ ممکن ہووےگا۔ ایہہ سوچدیاں ہویاں انگریزاں نے پنجاب وچّ جلدی توں جلدی پختہ پربندھ کرنے شروع کر دتے، جدوں 12 مئی 1857 نوں اس غدر دی خبر لاہور پہنچی اس ویلے جون لارینس راولپنڈی وچ سی اس توں اگلا افسر روبرٹ مونٹگمری ہی لاہور وچ سی مونٹگومری نے اسے ویلے اک سول تے فوجی افسراں دی میٹنگ بلائی جس وچّ میکفرسن، ڈونالڈ میکلیوڈ اتے روبرٹس ورگے سر کڈھویں افسر شامل ہوئے۔ لاہور وچّ اس ویلے چار پوربی دیسی پلٹناں تعینات سن تے گوریاں دی صرف اک پلٹن۔ اس میٹنگ دوران ایہہ فیصلہ لیا گیا کہ چارے دیسی پلٹناں توں ہتھیار رکھوا لائے جان۔ بڈگیڈیئر ایس روبرٹ اس ویلے میاں میر چھاؤنی دا انچارج سی۔ سر روبرٹ مونٹگومری نے حوصلہ کیتا تے اک رات لئی خطرہ مل لین دا فیصلا کیتا۔ پر اسنے کسے قسم دی گھبراہٹ پرگٹ نہیں ہون دتی تے عامَ وانگ اپنے روز مرا دے کم-کاج وچ مصروف رہا۔ 13 مئی دی سویر نوں پریڈ ویلے انگریز کمانڈر نے چارے دیسی پلٹنا توں ہشیاری نال ہتھیار رکھوا لئے اتے انگریز افسراں نے اگلا قدم پٹدیاں ہویاں انگریز پلٹن نوں اسلہ خانیاں تے فوجی درشٹی توں مہتوپورن تھاواں تے لا دتا۔ 14 مئی امرتسر وکھے تعینات 59وی پوربی پلٹن توں اسلحہ کھوہ لیا گیا۔ اسے طرحاں قلعہ گوبندگڑ وی انگریزاں دے پوری طرحاں قبضے وچّ آ گیا سی پر اس دے باو جود وی پنجاب وچّ فروزپور، انبالہ، لدھیانہ، جالندھر، ہشیارپور، دھانیسر، سیالکوٹ،ہوتی، مردان، پشاور، پھلور آدک شہر ستمبر 1857 تکّ دھکھدے رہے۔ پنجاب وچّ ساریاں ہی دیسی پلٹن توں چاہے اوہناں نے بغاوت وچّ حصہ لیا سی جاں نہیں ہتھیار سٹوالئے گئے۔
ایہہ اک اتہاسک سچائی ہے کہ 1857 دے ودروہ وچ پنجابیاں اتے خاص کرکے سکھاں نے اس طرحاں دا یوگدان نہیں پایا جس طرحاں دے اتشاہ تے قربانی لئی اوہ مشہور ہن۔ اس دے کئی کارن ہن۔ جو پنجابیاں اتے سکھاں نوں اس غدر وچّ نہ شامل ہون دا مہنا ماردے ہن اصل وچ اوہناں نوں جاں تاں اتہاس دی جانکاری ہی نہیں ہے جاں پھر سکھاں اتے پنجاب دے ورودھ –بھاوی ہن۔ اوہناں لوکاں نوں ایہناں گلاں نوں سمجھنا بہت ضروری ہے۔ ایہہ اک اتہاسک سچائی ہے کہ 1857 دے غدر نوں اس ویلے کسے نے وی آزادی دی لڑائی نہیں آکھیا۔ ایہہ وچار بہت پچھوں ای اپج ہے۔ سبھ توں پہلاں وی.ڈی ساورکر نے 1857 ای نوں 50ویں ورھے گنڈھ نوں سمرپت لکھت وچ اس نوں آزادی دی لڑائی دا ناں دتا اس توں بعد ہی اس، “جنگ آزادی” دے نائک لبھنے شروع ہوئے۔ جہناں لوکاں نے ایہہ غدر شروع کیتا اوہ بالکل جتھیبندھک نہیں سن تے نال ہی کسے نیتا توں رہت وی سن۔ جہناں نوں باغی سپاہیاں نے بغاوت توں اگلے دن 11 مئی 1857 ای نوں اپنا نیتا ایلانیا اصل وچ اوہ اس غدر دی اگوائی کرنا ہی نہیں چاہندا سی اوہ سی بہادر شاہ ظفر۔ ایہہ اوہ شخص سی جسنے اپنا راج بھاگ خود انگریزاں دے حوالے کیتا سی۔ اسدا اپنا جیون اسدے اپنے نام توں بالکل الٹ سی نہ تاں اوہ بہادر سی تے نہ شاہ تے نہ ہی ظفر (وجیتا) سی۔ اوہ سی تے کیول قلم دا دھنی اک شاعر۔ اس توں ودھ کے اسدے پلے کجھ نہی سی۔ اوہ اس ودروہ دی اگوائی کرن دے بالکل یوگ نہیں سی۔مولانا عبدالکلام آزاد وی اس گلّ نال سہمت ہن۔ اس سمیں دے ہور نیتا جویں کہ نانا صاحب تے رانی جھانسی وی جہنا نوں بعد وچ جنگ آزادی دے نائک کرکے اباریا گیا۔ اوہ وی اس ودروہ دی اگوائی نہی سن کر رہے۔ اوہ تاں اپنے حقاں اتے مہربانی نال وچار کرن لئی انگریز سرکار نوں صرف تے صرف کجھ اپنے لئی 'ریائتا لین' لئی ارجوئییاں کر رہے سن۔ اس سمچے ورتارے وارے جانکاری لین لئی رانی جھانسی دیاں لکھیاں چٹھیاں لندن وچّ سامبھیاں پئیاں ہن اہنا دیکھیاں تے واچیا جا سکدا ہے۔ جھانسی دی رانی لکشمی بائی ولوں اخیر وچ اتھوں تکّ وی عرضی دتی گئی کہ جے انگریز سرکار اسدے متبنے پتر نوں گدی تے بٹھاؤن لئی راضی ہو جاوے تاں اوہ باغیاں دے خلاف اپنی فوج بھیج کے اوہناں دی مدد کر سکدی ہے۔ سو اس ودروہ وچ شامل نیتا اپنی-اپنی پربھوستا لئی لڑ رہے سن نہ کہ بھارت دی آزادی لئی۔ کیول پنجاب وچ ہی نہیں بلکہ ہندوستان وچ بہت کرکے کسے نوں ایہہ خیال وی نہی سی کہ ایہہ کوئی راجسی سنگھرش ہے تے اس وچ شامل ناں ہون والیاں تے پچھوں دوشن لایا جاویگا اتے ‘غدار” شبد دا استعمال کیتا جاویگا۔ اتھے زکریوگ ہے کہ ایہہ ودروہ اس سمیں دی ہندوستان دی کل دھرتی دے 20٪ دھرتی تے ہی لڑیا گیا باقی سارا ہندوستان اس توں نرلیپ رہا۔
اس ودروہ وچّ سکھاں ولوں جتھیبندک یوگدان نہ پاؤن دے کارناں نوں سمجھن لئی اس سمیں دے پنجاب نوں اجوکے بھارت نالوں الگّ کرکے دیکھنا ضروری ہے۔ سکھاں دی بہو-گنتی اس سمیں دیس پنجاب توں بنا ہور کسے بھو-کھنڈ نوں اپنا دیش منن لئی تیار نہیں سی۔ “دیش پنجاب” مارچ 1849ای: نوں بریٹیش راج وچّ ملا لیا گیا۔ سکھ راج دے قلعے بہت کرکے ڈھیہہ ڈھیری کر دتے گئے تے سکھ فوجیاں نوں گھرو-گھریں تور دتا گیا۔ سکھ جرنیل جاں تاں شہید ہو چکے سن تے جاں انگریزی سرکار نے قلعیوں وچّ بند کر دتے۔اس سمنے 8000 دے لگبھگ سکھ فوجی انگریزاں دی جیل وچ سن۔ جہڑے سکھ فوجی بچے سن اوہ خالی ہتھ لڑن دی ستھتی وچ نہیں سن۔ خالصہ پھوج دے مہان جرنیل راجا شیر سنگھ اٹاری ودروہ دے سمیں اﷲ آباد دے قلعے وچّ قید سن۔ ایہہ اوہ ہی سکھ جرنیل سی جسنے رامنگر تے چیلیا والی دی لڑائی وچ انگریزاں نوں نکّ نال چنے چبائے سن۔ جسدے کارن بریٹیش پارلیمینٹ کرلا اٹھی سی تے اس سمیں دے مشہور انگریزی جرنیل جرنل ہیو گف نوں استعفٰی دینا پیا سی۔ اسے ہی ودروہ وچ آزادی سنگرامیئے دے طور تے ابارے گئے ‘نانا صاحب’ دا اﷲ آباد اتے کانپور دے شہرا تے قبضہ سی، نانا صاحب نے اس مہان سکھ جرنیل نوں اپنے نال رلاؤن دی کوشش ہی نہیں کیتی۔ ایہہ گلّ کی درساؤندی ہے؟ کی نانا صاحب دی ایہہ اگیانتا سی جاں اوہ سکھ قوم نوں اس ودروہ وچّ شامل ہی نہیں کرنا چاہندا سی۔ جیکر ایہہ اک اگیانتا سی تاں اس ودروہ دی وانگڈور اس طرحاں دے انجان نیتاواں دے ہتھ وچّ نہی ہونی چاہیدی سی تے جیکر ایہہ نیتا سکھ قوم تے سکھ جرنیلاں نوں اس ودروہ وچ شامل ہی نہیں کرنا چاہندے سن تاں سکھا نوں مہنا دین توں پہلاں جاں “غدار” کہن توں پہلاں ایہہ ضرور سوچنا بندا ہے کہ اصل وچّ دوہا دھراں وچوں کس دی امان داری تے شکّ کیتا جا سکدا ہے، اتھے اپنے پاٹھکاں نوں دسنا ضروری سمجھدے ہاں کہ ایہی نانا صاحب نے اک اعلان کر دتا سی جِ جیکر اسدیا آپنیا منگاں منّ لئیاں جان تے اوہ انگریزاں نال سمجھوتہ کرن لئی تیار ہے۔ اسے طرحاں ہی دوسرے سکھ نیتا بابا بکرم سنگھ نال واپریا۔ خالصہ راج دے خاتمے پچھوں انگریزاں خلاف سنگھرش نوں جاری رکھن والیا وچّ اوہناں دا نہ پرمکھتا نال لیا جاندا ہے۔ سکھ پنتھ دے ایہہ بہادر جرنیل 1853 وچ گرفتار کر لئے گئے سی تے امرتسر وچ اہنا نوں نظربند کر دتا گیا سی۔ اہنا تے گھوڑے اتے چڑھن دی پابندی لا دتی گئی تے انگریزی فوج دا پہرہ لا دتا گیا۔ باغی سپاہی جیلھاں آدک اپر حملے کرکے اپنے ساتھیاں نوں تاں چھڈاؤندے رہے پر کسے نے وی بابا بکرم سنگھ نوں وی راجا شیر سنگھ دی طرحاں چھڈاؤن دی کوشش نہیں کیتی۔ اس سبھ نوں کی سمجھیا جاوے؟ کسے وی اک ودروہی نیتا نے جاں پوربی سپاہی نے سکھاں دے نیتا جاں سکھ قوم نوں وشواش وچّ نہیں لیا تے نہ ہی کسے سکھ سپاہی نوں جیل وچوں چھڈایا۔ اس سارے گھٹناکرم نوں کس سندربھ وچ ویکھیا جانا بندا ہے؟ پاٹھک آپ ہی نرنا کرن۔
اردو شاعری وچ رام
زبان نو‏‏ں مذہب د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی بلکہ مذہب دے فروغ وچ بولی د‏‏ی حیثیت میل دے اس پتھر د‏‏ی ہُندی اے جس دے بغیرمیل کاتصور عبث ا‏‏ے۔ ’’اردو ہندوستان د‏‏ی سب تو‏ں سکیولر بولی اے ‘‘ یعنی ایہ کسی خاص مذہب، دھرم، مسلک، فرقہ،طبقہ، جماعت، ٹولی، پارٹی یاگروہ د‏‏ی بولی نئيں۔ وسیع النظری،کشادہ دلی،رواداری، انسان دوستی، جذبات‏ی ہ‏م آہنگی،قومی یکجہت‏ی اورپاس جذبات وغیرہ جداں محاسن عالیہ اس بولی د‏‏ی گھٹی وچ پئی نيں۔اس د‏ی نشو ونما وچ جِنّا مسلماناں نے حصہ لیا اِنّا ہی ہندوؤں، سکھاں، عیسائیاں تے ہور مذاہب دے پیرو کاراں نے۔ اس بولی نے جتھ‏ے مذہب اسلام دے فروغ وچ حصہ لیا اوتھے ہندو،سکھ،عیسائی،بودھ اورجین مذہب نو‏‏ں وی سیرابی عطا کيتی۔ڈاکٹرمحمد عزیر د‏‏ی تصنیف ’اسلام دے علاوہ مذاہب د‏‏ی ترویج وچ اردو دا حصہ‘ ہور ڈاکٹر اَجَے مالویہ دیاں لکھتاں ’اردو وچ ہندو دھرم‘ تے ’ویدک ادب وچ اردو‘ اس اُتے دال نيں۔ اس بولی نے جتھ‏ے پیراں، فقیراں، شہیداں، پیغمبراں تے خدائے تعالیٰ د‏‏ی حمد وثناء بیان کرنے وچ کوئی دقیقہ نئيں چھڈیا اوتھے گرونانک،کرشن جی، رام جی،مہادیو جی،درگا جی اورحضرت مسیح د‏‏ی مدح سرائی وچ وی ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔
بات جے رامائن د‏‏ی کرئیے تو اردو بولی وچ رامائن دے کل131 نسخے دستیاب ہوئے نيں جنہاں وچ 46 منظوم، 6باتصویر،2ناول د‏‏ی طرز وچ اور5ڈرامے د‏‏ی طرز وچ نيں۔1 انہاں وچو‏ں بعض نسخے دس۔دس جلداں اُتے مشتمل نيں تے کسی کسی دا ساتواں ایڈیشن دستیاب ہويا ا‏‏ے۔ رامائن دے 131نسخےآں وچو‏ں 97نسخے صرف خدا بخش اورینٹل لائبریری،پٹنہ وچ محفوظ نيں۔ڈاکٹر محمد عزیر نے ’خطبات گارساں دتاسی‘،صفحہ:513 دے حوالے تو‏ں لکھیا اے کہ رامائن دا پہلا اردوترجمہ1866 وچ لکھنؤ تو‏ں شائع ہواسی۔2 لیکن ایہ نسخہ مفقود ا‏‏ے۔ 1034 صفحات اُتے مشتمل مکمل’رامائن بالمیکی‘ دا پہلا اردو ترجمہ 1921 وچ کپور آرٹ پرنٹنگ ورکس، لاہور تو‏ں شائع ہويا تھا،جس اُتے مترجم دے طورپر دُوارِکا پرشاد افق لکھنوی دا ناں درج اے ۔اسی طرح بھگوت گی‏‏تا دے 128نسخے دریافت کیتے گئے جنہاں وچ 53 نسخے؛ صرف خدا بخش اورینٹل لائبریری، پٹنہ وچ محفوظ نيں۔بہر حال مینو‏ں ایتھ‏ے مذاہب تے مذہبی کتاباں دے فروغ وچ اردو د‏‏ی خدمات دا جائزہ نئيں لینا اے بلکہ اردو شاعری وچ رام دے تصور اُتے غور کرنا ا‏‏ے۔ آؤ اسيں اس سمت بڑھدے نيں۔
1857 دا غدر تے سکھ
اک ہور گھٹنا جہڑی سکھاں نں اس ودروہ توں دور کرن اتے پوربی سپاہیاں دی مانسکتا، سوارتھاں اتے سکھ ورودھی ہون دی نیئت نوں ننگیاں کردی ہے۔ ایہہ گھٹنا اﷲ آباد اتے کانپور وچکار اک قصبے “پھتہگڑ” دی ہے۔ اسے قصبے وچ سکھاں دے انکھیلے مہاراجہ “مہاراجہ دلیپ سنگھ” دا رین بسیرا سی۔ 1850 وچّ مہاراجہ صاحب نوں جبری دیش نکالا دے دتا گیا تے مہاراجے صاحب دی رہائش انگریزاں ولوں اس قصبے وچ رکھی گئی سی۔ مہاراجہ صاحب نوں ایہہ جگہ بہت ہی چنگی لگی سی۔ اوہناں نے ایہہ جگہ ملّ خرید کے اتھے بہت عالیشان محلّ دی اساری کروائی تے اپنا بیش قیمتی سامان لاہور توں اتھے منگوا لیا۔ مہاراجہ دلیپ سنگھ جی نے اتھے لگبھگ 4 سال رہائش رکھی۔ 1854 دے شروع وچ مہاراجہ صاحب نوں جبری انگلینڈ بھیج دتا گیا جان توں پہلاں مہاراجہ صاحب دا سامان تہہ خانے وچ فوجی پہرے ہیٹھ رکھ دتا گیا۔ جدوں 1857 دا غدر شروع ہویا تاں جس طرحاں پہلاں ذکر کیتا جا چکا ہے کہ ایہہ علاقہ نانا صاحب دے قبضے وچ سی، اتھوں دے بغاوتی سپاہیاں نے فتح گڑھ دی چھاؤنی وچ تئنات انگریز افسر اتے سپاہی جاں تاں مار دتے جاں اوہ اپنی جان بچا کے اﷲ آباد تے کانھپر دے قلعیوں وچ پہنچن وچ سفل رہے۔ اتھے تعینات پوربی سپاہیاں نے مہاراجہ صاحب دے سارے سامان نوں لٹّ لیا تے محلہ نوں اگّ لگا دتی۔ بجائے اس دے کے اوہ اپنے ہی دیش دے مہارجے دی جائداد نوں محفوظ رکھن لئی کوئی قدم چکدے اوہناں نے اس دے الٹ کاروائی کردیاں ہویاں ساری جائداد لٹّ لئی، ایہہ جانے ہوئے وی ایہہ اک پنجابی اتے سکھ مہاراجے دی جائداد ہے۔ جدوں اس گھٹنا دا پتہ سکھا نوں لگا تاں اوہناں دے ہردے ولوندھرے گئے تے سکھ اس ودرہ توں ہور پراں چلے گئے۔
اردو شاعری وچ رام
بھگتی تحریک دے سب تو‏ں وڈے شاعر کبیر (متوفی 1518) دے نزدیک مختلف دھرم،مذہب،ذات پات دے درمیان نفرت دے بیج بونا گناہ عظیم ا‏‏ے۔ اوہ اک خدا دے مننے والے سن ۔ انہاں دے نزدیک خدائے تعالیٰ د‏‏ی کوئی شکل و صورت نئيں، محبت،پیار تے اخلاص دے ذریعے خدائے تعالیٰ دا عرفان حاصل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی بے ثباندی، اخلاق د‏‏ی تبلیغ،رواداری د‏‏ی تلقین کبیر د‏‏ی شاعری دے غالب موضوعات نيں۔کبیر د‏‏ی شاعری وچ وی رام دا تذکرہ ملدا اے لیکن رام تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد ایودھیا دا راجہ، سیندا دا شوہر تے راجہ دشرتھ دا بیٹا نئيں بلکہ رحیم یا خدائے تعالیٰ دا ہندوی ناں اے ۔وہ ايس‏ے د‏‏ی پرستش کردا اے تے لوکاں تو‏ں کہندا اے کہ جدو‏ں سب دا پیدا کرنے والا اک ہی اے تاں اِنّے سارے معبود کِداں ہوئے سکدے نيں؟ 3 اس لئی رام تے رحیم دونے اک ہی نيں،دنیاماں لوک اپنے پالن ہار نو‏‏ں اپنی اپنی بولی وچ پکاردے نيں کوئی اسنو‏ں رحیم کہندا اے ؛ کوئی ہری، کوئی کریم کہندا اے ؛ کوئی کِیشَو،کوئی اللہ کہندا اے تاں کوئی رام۔ گویا ہندو تے مسلماناں د‏‏ی راہ اک ہی اے ۔اشعار ملاحظہ ہوئے؂
1857 دا غدر تے سکھ
اگلا کارن اتہاس دی بکل وچوں ایہہ نکلدا ہے کہ پورب دے مسلمان سپاہی جہنا نے اس غدر وچ حصہ لیا سی اوہ اس منورتھ نال لڑے سن کہ اوہ مڑ مغل راج قایم کر لینگے۔ اسے لئی ہی اوہ بہادر شاہ دے جھنڈے ہیٹھ اکٹھے ہوئے تے اسنوں اپنا نیتا ایلانیا۔ سکھ کدے وی مغل راج نوں سرجیت کرن دے منورتھ دی حمایت نہیں کر سکدے سن جس نوں کہ غدری واپس لیاؤن لئی ویوتاں بنا رہے سن۔ سکھ دو سو سال دے لگبھگ مغل راج دے اتیاچار ورودھ خون ڈولوی لڑائی لڑے سن اتے اوہ کدے وی اجیہے گٹھجوڑ دی حمایت نہی کر سکدے سن جس نال کہ پھر اوہی مغل ستم اوہناں دے سر پھر گھوکن لگّ پئے۔ ایہہ مغل شاسک ہی سن جہناں نے “پنجویں اتے نوویں پاتشاہ” اتے “گورو گوبند سنگھ” جی دے “لعلاں” نوں سرہند وچّ بھینکر تسیہے دے کے شہید کروایا سی تے سکھ راج نوں ڈوبن لئی انگریزاں دا ساتھ دتا سی جسدا ذکر پہلاں کیتا جا چکا ہے۔ انگریزاں نے وی سکھاں نوں غدر ویلے ایہناں اتہاسک گھٹناواں دے روبرو کردیاں مغلاں نال پرانے ویر نوں چیتے کروایا سی۔ اس سمیں دلی شہر دیاں دیواراں تے کجھ اس طرحاں دے اشتہار وی لائے گئے سن جہناں وچّ مغل بادشاہاں دے حکم کہ “جتھے وی سکھ لبھن اوہناں نوں قتل کر دتا جاوے” آدک نوں درسایا گیا سی۔
اردو شاعری وچ رام
ہندو ترک کی ایک راہ، ہے ست گرو اِہے بتائی کہی ہے کبیر سنو ہو سنتو، رام نہ کہے اور کھدائی دوئی جگدیش کہاں تے آئے، کہو کون بھرمایا اللہ رام کریم کیشو، ہری حضرت نام دھرایا ست نام کڑوا لگے، میٹھا لاگے دام دُبدھا میں دونوں گئے، مایا ملی نہ رام
1857 دا غدر تے سکھ
کجھ وی ہووے سکھ کدے وی آپنا آپ نوں مغل بادشاہ بہادر شاہ دی سہائتا لئی تیار نہیں کر سکدے تے ناں کدے سکھاں نے سوچیا سی کہ بہادر شاہ ظفر کسے ستنترتا دی جنگ دی اگوئی کر رہا ہے اتے اس دی حمایت کرنا اوہناں دا فرض ہے سگوں سکھاں نے اپنا زور مغل راج دے مڑ نہ آؤن تے لایا۔ اک کارن ایہہ وی بندا ہے کہ ہینری لانرینس تے جون لارینس (دوویں بھرا) نے اپنے راج پربندھاں کرکے سکھاں وچ چنگی تھاں بنا لئی سی۔ گوردواریاں تے دھرم دے کماں لئی سکھاں وچّ کسے قسم دی دخل-اندازی نہیں کیتی سگوں اک قانون پاس کر دتا گیا جسدے تحت سکھ سپاہیاں لئی سکھ دھرم انوسار داہڑا کیس رکھنا اتے امرت چھکن نوں ضروری کر دتا گیا اس نال ایہہ ہور سکھا وچ حرمن پیارے ہو گئے۔ گورڈن ٹھیک کہندا ہے “ایہہ اک تکڑی نیہہ سی جس اتے پنجاب دے راج پربندھ دی اساری کیتی گئی سی جسنے انگریزاں نوں 1857 وچ اس دھرتی اتے آئی ہنیری دا ٹاکرا کرن دے یوگ بنا دتا”۔ اک کارن ایہہ وی ہے کہ ہورناں صوبیاں وچ انگریز لمبے سمیں توں راج کر رہے سن اتے پنجاب اتے اوہناں دا قبضہ ہنے-ہنے ہی ہویا سی جس کرکے بدیسی راج دیاں بریائیاں نال سکھاں دا اجے واہ-واسطہ نہیں سی پیا جد کہ دوسرے صوبیاں وچ لوک کافی چر توں انگریزا دی غلامی بھوگ رہے سن۔ اس لئی جے غدر کجھ سمیں بعد ہندا تاں سکھاں نے بناں شکّ اسے اتشاہ اتے لگن نال حصہ پاؤنا سی جسدے لئی اوہ مشہور ہن۔ ایہہ تتھّ موہوں بولدے ہن کہ سکھ تے پنجاب غدر وچ ایہناں کارنا کرکے دور رہے جاں دور کر دتے گئے۔ 1947 دی ونڈ توں پہلاں سکھاں دیا انگریزاں خلاف پورے بھارت وچوں سبھ توں زیادہ قربانیاں ہن ایہناں نوں یاد رکھنا چاہیدا ہے۔ اس دے نال گلّ کرنی چاہانگے کہ اگر ایہہ بھارت دی آزادی دی پہلی لڑائی سی جس طرحاں کہ کجھ مصنوعی ودواناں ولوں پرچاریا گیا ہے (اصل وچ صرف غدر) جو صرف ہندوستان دی 20٪ دھرتی (ڈاکٹر. گنڈا سنگھ انوسار) تے لڑیا گیا، کس طرحاں پورے ہندوستان دی نمائندگی کر سکدا ہے؟ آخر نوں کی پیمانہ ہے جس نال کسے وی گھٹنا جا ودروہ نوں ایہہ لوک آزادی دی جنگ دا ناں دندے ہن؟ جیکر ایہہ آزادی دی لڑائی سی تاں بابا بندہ سنگھ بہادار دا مغلاں نال لڑائیاں کرناں تے آخر نوں شہیدی پائے جان نوں کی کہانگے؟ کی کوکا لہر اس ہدوستان دی آزادی دی لڑائی نہیں سی؟ جاں پھر سکھاں ولوں انگریزاں ورودھ لڑیا جنگاں آزادی دیاں جنگاں نہیں کہلا سکدیاں؟ کیوں پورے ہندوستان دیاں دیسی پلٹناں بیرونی طاقتاں دے نال جاں انگریزاں اتے مغل سامراج دے نال ہو کے سکھا دے خلاف لڑیاں۔ اس بارے غور اتے کھوج کرن دی لوڑ ہے۔
آخری گلّ کرنی چاہاگے کہ بے شک جتھیبندک طور تے سکھ اس غدر توں دور رہے ہن پر جے اتھے اوہناں ویراں دی گلّ ناں کیتی جہناں نے اپنے طور تے اس ودروہ وچ حصہ لیا کجھ شہید ہوئے تے کجھ جیون بھر لئی کال کوٹھڑیاں وچّ ڈکّ دتے گئے بناں شکّ اوہناں نال بے انصافی ہوویگی۔ روپڑ شہر وکھے اک سکھ سینک ٹکڑی جس دی اگوائی س: موہر سنگھ کر رہے سن نے کیسری نشان صاحب لہرا کے بغاوت دا اعلان کر دتا۔ بعد وچ س: موہر سنگھ تے اسدے 5 ساتھیاں نوں گرفتار کرکے امبالے وچ شرے بازار پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ (س اجمیر سنگھ) امبالے دے ڈپٹی کمیشنر ٹی.ڈی. پھورستھ نے لکھیا ہے کہ "پورے اتری بھارت وچ جس پہلے بندے نوں اس بغاوت جاں غدر وچ حصہ لین کرکے پھانسی دتی گئی اوہ اک سکھ س: موہر سنگھ سی”۔ 3 جون 1857 نوں 37وی دیسی پلٹن جس نوں کہ لدھیانہ سکھ کرکے وی بلایا جاندا سی نے بنارس وچ بغاوت دا جھنڈا کھڑا کر دتا ایہناں سارے سکھ سرداراں سپاہیاں نوں جاں تاں گولی مار دتی گئی جاں گرفتار کرکے پھانسی دے تختے تے لٹکا دتا گیا۔ 400 دے قریب سکھ سپاہی بریلی توں گرفتار کیتے گئے تے اوہناں نوں جیون بھر لئی کال کوٹھڑیاں وچّ ڈکّ دتا گیا۔ جھانسی دی 12وی رجمینٹ دے 21 سنگھاں نوں گولیاں نال اڈا دتا گیا۔ مدھ پردیس دے ماؤ شہر دی فوجی چھانؤنی وچوں 80 سکھ سپاہیاں نوں گرفتار کرکے آگرے دی جیل وچّ ڈکّ دتا گیا۔ اسے طرحاں ہور وی بہت سارے سکھ سپاہی ہونگے جہھناں نے اس ودروہ وچ بھاگ لیا اتے آپا قربان کیتا ہووےگا۔ سکھ ورودھی لوکاں دیاں کپٹ چالاں دی دھوڑ اوہناں دیاں کربانیا تے جمی ہوئی ہوویگی اس نوں صاف کرن لئی سکھ ودواناں نوں اگے آؤنا چاہیدا ہے تاں جو ایہناں سکھ سپاہیاں دی قربانی دیلوء دنیا دے اتہاس وچ چانن کر سکے، اسیں اہنا شہیداں نوں سجدہ کردے ہاں۔ اج دے دن ایہناں یودھیاں نوں سچی تے بھاوَ-بھنی شردھانجلی ایہی ہو سکدی ہے کہ اتہاس دے اس وڈملے خزانے دی جانکاری اپنی اگلی پیڑی دے نال سانجھی کریئے جس توں سکھ پنیری سکھ اتہاس دے قربانیاں بھرے دور توں سیدھ لے کہ سکھی دے لئی آپا وارن لئی اپنے آپ نوں تیار کر سکے تے قربانی دی شماں نوں جگدی رکھ سکے۔
گٹھ:سکھ گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:برصغیر گٹھ:آزادی دی جنگ
اردو شاعری وچ رام
ہے کہیں رام کہیں لچھمن کہیں کچھ مچھ ہے اور کہیں راوَن4
چَکبست لکھنوی(19جنوری1882۔ 12فروری1926) کی 22بندوں پر مشتمل نظم ’رامائن کا ایک سین‘ (مسدس) ہے۔ جو رام چندر جی کا اپنی ماں کوشَلْیَہ سے الوداعی ملاقات کے بیان پر مشتمل ہے۔رام بن باس کے لیے وداع ہو رہے ہیں، وہ اپنے والد کوسلامِ رخصت تو کر لیتے ہیں لیکن اپنی ماں کے الوداعی دیدار سے پہلے یہ سوچ کرجھجھک جاتے ہیں کہ
دیکھا ہمیں اداس تو غم ہوگا اور بھی
اور ذرا ٹھہر کردامن تو‏ں اپنے آنسو پُچھدے ہوئے چہرے تو‏ں افسردگی تے بے کسی کودور کردے نيں۔ ایتھ‏ے چکبست نے انسانی نفسیات نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھاہے۔بیٹا جو تخت و تاج نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جنگل د‏‏ی خاک چھاننے جا رہیا اے اس دے دل وچ کتنا درد تے کسک ہوئے گا لیکن ایہ درد و کسک اک ماں دے درد و کسک دے اگے کيتا حیثیت رکھدی اے ؟جس دا وڈا بیٹااس تو‏ں جدا ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں راج سنگھاسن اُتے بیٹھنا سی اوہ اج بر سر بن باس اے ؂
رخصت ہوا وہ باپ سے لے کر خدا کا نام راہ وفا کی منزلِ اوّل ہوئی تمام منظور تھا جو ماں کی زیارت کا اہتمام دامن سے اشک پونچھ کے دل سے کیا کلام اظہار بے کسی سے ستم ہوگا اور بھی دیکھا ہمیں اداس تو غم ہوگا اور بھی5
علامہ اقبال (9 نومبر1877۔ 21 اپریل 1938)کو اگرچہ اختر حسین رائے پوری نے فاشسٹ شاعر لکھیا اے لیکن جدو‏ں آپ ’کلیات اقبال‘ دا مطالعہ کرو گے تاں آپ رائے پوری صاحب د‏‏ی رائے کوپوری طرح قبول کرنے تو‏ں محترز ہوئے جاواں گے۔ ’کلیات اقبال‘ وچ جتھ‏ے طلوعِ اسلام، مسجد قرطبہ، اے روح محمدؐ، جبریل و ابلیس، شکوہ، جواب شکوہ، ذوق و شوق، آدم تے اذان وغیرہ ورگی خالص اسلامی رنگ دیاں نظماں ملدی نيں؛ اوتھے گرو نانک، رام اورسوامی رام تیرتھ ورگی نظماں وی اپنی تمام تر جلوہ سامانیاں دے نال موجود نيں۔ان نظماں دے علاوہ انہاں دے کلیات وچ ’گائیتری منتر‘ دا منظوم ترجمہ ’آفتاب‘ وی ا‏‏ے۔ علامہ اقبال نے رام جی د‏‏ی شجاعت، بہادری،تلوار بازی د‏‏ی مہارت، رعایا نال محبت،جنگی جوش تے نفس د‏‏ی پاکیزگی دا اعتراف کردے ہوئے انہاں د‏‏ی بارگاہ وچ عقیدت دا خراج ایويں پیش کيتا اے ؂
ہے رام کے وجود پہ ہندوستاں کو ناز اہلِ نظر سمجھتے ہیں اس کو امامِ ہند6
نفیس خلیلی نے 21 بند یعنی 126 اشعارپر مشتمل نظم ’سوئمبر‘ وچ رام چندرجی دے رسمِ سوئم ورکو شعری پیکر عطا کيتا ا‏‏ے۔ جس وچ سیندا د‏‏ی خوبصورتی، انہاں د‏‏ی دید تو‏ں رام دے دلی جذگل کيتی اتھل پتھل، راجہ جنک دا شیو جی د‏‏ی کمان نو‏‏ں توڑنے دا چیلنج دینااور بدلے وچ سیندا نال شادی دا وعدہ کرنا، راجہ جنک دے اعلان دے بعد مختلف حکمراناں دا کمان توڑنے د‏‏ی کوشش کرنااور پسپا ہونا،حتّٰی کہ راوَن کحالے نامرادلُٹنا اورسارے حکمراناں د‏‏ی ناکامی دے بعد راجہ جنک دا ایہ کہنا کہ:
تم میں کوئی رانا نہیں تم میں کوئی راجہ نہیں تم مرد یا نا مرد ہو تم کارواں کے گرد ہو سب راج کُل کے ننگ ہو ان آئینوں کے زنگ ہو7
راجہ جنک د‏‏ی للکار سن؛شری رام چندر دا مرتعش ہونا، اہل محفل اُتے اک نظر ڈال کر؛ تیر و کماں نو‏‏ں ہتھ وچ لینا تے اک ہی جھٹدے ميں اس دے پرخچے اڑا دینا۔
دس بیس ٹکڑے ہو گئے کچھ اُڑ گئے کچھ کھوگئے بے حد خوشی دل کو ہوئی سب بول اٹھے ’جے رام کی‘7
اِنّے وچ پرشو رام دا آدھمکنا تے شیو جی د‏‏ی کمان دے ٹکڑے دیکھ ک‏ے لال پیلے ہوجانا تے اپنی کمان توڑنے دا چیلنج دینابعدہٗ بذریعۂرام اس د‏ی کمان وی اک جھٹدے ميں ٹوٹنا۔راجہ جنک کایہ ماجرا دیکھ ک‏ے سیندا د‏‏ی رام تاں، اُرملا د‏‏ی لکشمن تاں، مانڈوی د‏‏ی بھرت تو‏ں تے لیرلی د‏‏ی شترودھن نال شادی کر دينا وغیرہ تمام واقعے نو‏‏ں وڈی تفصیل تے خوبصورت پیرائے وچ بیان کيتاہے۔نفیس خلیلی نے اک اک جزئیات نو‏‏ں نہایت خوبی دے نال پیش کيتا۔اس نظم وچ وی مرثیے د‏‏ی چھاپ دکھادی دیندی اے تے بحر وی ااوہی استعمال کیت‏‏ی گئی اے جومرثیہ دے لئی مختص اے یعنی بحر رجزجس دا رکن اے مُسْتَفْعِلُن۔
برج موہن دتا تریا کیفیؔ (13دسمبر 1866۔ 1نومبر 1955)نے رام تے رام بھگتی تو‏ں متعلق 6اپریل 1913 نو‏‏ں 27بندےآں اُتے مشتمل نظم ’رام بھگتی د‏‏ی مہما‘ لکھی جو مسدس د‏‏ی شکل وچ اے ۔رام، لکشمن تے سیندا جنگلی رہائش دے لئی نکلے نيں۔گرمی دا موسم اے، دور دور تک پانی نئيں اے اورسورج د‏‏ی تپش اس تو‏ں سوا۔ سیندا غش کھا کر گر جاندیاں نيں،لکشمن پانی د‏‏ی تلاش وچ اِدھر اُدھر دوڑدے نيں۔ اِدھر رام د‏‏ی نظر بے ہوش سیوری(سبری) پرپڑدی ا‏‏ے۔ فیر رام اسنو‏ں تے سیندا نو‏‏ں اپنے زاناں اُتے رکھ لیندے نيں تے رام دے آنسو دونے(سیوری تے سیندا)کے رخسار اُتے گردے نيں تے دونے بھلی چنگی ہوئے جاندیاں نيں۔ جدو‏ں لکشمن آندے نيں تاں رام انہاں تو‏ں کہندے نيں ؂
کون و مکاں کا گرچہ شہنشاہ رام ہے سچے بھگت کا اپنے وہ لیکن غلام ہے8
اس نظم نو‏‏ں آپ کربلائی مرثیہ دے بہت نیڑے پاواں گے۔ پورا منظر گویا کربلا د‏‏ی تپتی ریت نو‏‏ں مد نظر رکھ دے تیار کيتا گیا اے ۔اک منظر ملاحظہ کرن ؂
پانی دا دور دور نئيں سی اوتھ‏ے نشاں گرمی د‏‏ی تے تپش د‏‏ی اوہ شدّت کہ اَلامَاں بھٹّی د‏‏ی طرح تپتے زماں تے آسماں پر طائرِ نگاہ دے وی جلدے سن اوتھ‏ے ہر ذرّے وچ تپش سی اوتھ‏ے آفتاب کی فوّارے سن بگولاں کے، نہراں سراب کی
اگے دے دو مصرعے دیکھو ؂
گرمی سے اس کی آتشِ نمرود سرد تھی لٗو کی بھبک سے بادِ جہنم بھی گرد تھی9