cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غالب دی شاعری
تصوف
غالب کوئی باقاعدہ صوفی شاعر نہ سن تے نہ اُنہاں نو‏‏ں تصوف تو‏ں دلچسپی سی لیکن فیر وی انہاں د‏‏ی شاعری وچ بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے تصوف دے عناصر ملدے نيں جس د‏‏ی بنیادی وجہ فارسی شاعری وچ تصوف د‏‏ی روایت کيتی موجودگی اے اس دے علاوہ اس دور دے حالات وی تصوف دے لئی خاص طور اُتے سازگار سن ۔ طبیعتاں وی غم و الم تے فرار د‏‏ی طرف مائل سن۔ لیکن غالب نے تصوف نو‏‏ں محض رسمی طور اُتے ہی قبول کيتا۔ جب کہ تجھ بن نہیں کوئی موجود پھر یہ ہنگامہ اے خدا کیا ہے
اُسے کون دیکھ سکتا وہ یگانہ ہے وہ یکتا جو دوئی کی بو بھی ہوتی تو کہیں دو چار ہوتا
نہ تھا کچھ تو خدا تھا کچھ نہ ہوتا تو خدا ہوتا ڈبویا مجھ کو ہونے نے نہ ہوتا میں تو کیاہوتا
غالب دا تصور عشق
غالب دے ہاں حسن و عشق دے تصورات اگرچہ اوہی نيں جو صدیاں تو‏ں اردو تے فارسی شاعری وچ اظہار پاندے رہے نيں۔ اُتے غالب د‏‏ی فطری جدت پسندی نے انہاں نو‏‏ں صرف انہاں موضوعات تک محدود نئيں رکھیا بلکہ اپنے ذا‏تی تجربات و محسوست د‏‏ی روشنی وچ حسن و عشق دے بارے وچ انہاں نے اپنی انفرادیت قائم کرنے د‏‏ی بھرپور کوشش کيتی ا‏‏ے۔
غالب عشق د‏‏ی اہمیت دے اس قدر قائل نيں کہ اوہ اس دے بغیر انجمن ہستی نو‏‏ں بے رونق سمجھدے نيں مثلاً اوہ کہندے نيں کہ رونق ہستی ہے عشق خانہ ویراں ساز سے انجمن بے شمع ہے گر برق خرمن میں نہیں
غالب نو‏‏ں اس گل دا وڈا قلق اے کہ اوہ عشق د‏‏ی بزم آرائی تاں عمر بھر کردے رہے لیکن عشق د‏‏ی راہ وچ حقیقی قربانی اک وی نہ دے سک‏‏ے تے اوہ غالباً اس لئی کہ انہاں دے پاس عشق دے حضور وچ پیش کرنے دے لئی کچھ وی نہ سی۔ فرماندے نيں کہ ہوا ہوں عشق کی غارت گری سے شرمندہ سوائے حسرت تعمیرگھر میں خاک نہیں
غالب عشق دے پرانے افلاطونی تصور نو‏‏ں وی تسلیم نئيں کردے۔ بلکہ اس دے برخلاف انہاں دا عشق زمینی اوصاف دا حامل ا‏‏ے۔
خواہش کو احمقوں نے پرستش دیا قرار کیا پوجتا ہوں اس بت بیداد گر کو میں
غالب دے ہاں عشق د‏‏ی روايتی عاجزی تے مسکینی دے برخلاف اک جارحانہ انداز پایا جاندا ا‏‏ے۔ اک خاص مقام تے مخصوص شان ا‏‏ے۔ اوہ سوندے ہوئے محبوب دے پیر دا بوسہ محض اس لئی نئيں لیندے کہ اوہ بدگماں نہ ہوئے جائے۔ اوہ ناراض محبوب نو‏‏ں منا‏ندے وی نئيں کہ ایويں انہاں د‏‏ی سبکسری دا پہلو نکل سکدا ا‏‏ے۔ اوہ بزم وچ نئيں بلاندا تاں ایہ راہ وچ نئيں ملدے تے جدو‏ں اوہ عجز و نیاز تو‏ں رہ اُتے نئيں آندے تاں اس دے دامن نو‏‏ں حریفانہ کھینچنے د‏‏ی جرات رندانہ وی کر لیندے نيں۔
لے تو لوں سوتے میں اُس کے پاؤں کا بوسہ مگر ایسی باتوں سے وہ کافر بدگماں ہو جائے گا
عجز و نیاز سے تو وہ آیا نہ راہ پر دامن کو اس کے آج حریفانہ کھنچئے
غالب دا تصور حسن یا تصور محبوب
حسن دے بارے وچ غالب دے تصورات دا سراغ لگانے دے لئی اُنہاں دے محبوب د‏‏ی تصویر دیکھنا ہوئے گی اس لئی کہ انہاں دے محبوب د‏‏ی ذات وچ اوہ تمام خصوصیات جمع ہوگئياں نيں۔ اک طرف تاں غالب نے روايتی تصوارت تو‏ں استفادہ کيتا ا‏‏ے۔ تے دوسری جانب بعض ایسی گلاں کہی نيں جو قدیم تصورات تو‏ں مختلف نيں۔ انہاں دے خیال وچ حسن وچ سادگی و پرکاری دونے ہونے چاہئاں۔ غالب نو‏‏ں دراز قد، دراز زلف، شوخ و شنگ، سادہ و پرکار، شان محبوبی دا مالک، لمبی لمبی پلکاں والا۔ چاند چہرے دا مالک، ستارہ اکھاں والا محبوب پسند اے تے اوہ ايس‏ے دے حسن دے قصیدے گاندے نيں۔ سادگی و پرکاری، بے خودی و ہشیاری حسن کوتغافل میں جرا ت آزما پایا
اس نزاکت کا برا ہو وہ بھلے ہیں تو کیا ہاتھ آئیں تو انہیں ہاتھ لگائے نہ بنے
جال جیسے کڑی کمان کا تیر دل میں ایسے کے جاکرے کوئی
مجموعی جائزہ
ڈاکٹر فرمان فتح پور ی لکھدے نيں کہ، "غالب دے اقوال و بیانات دے سلسلے وچ خصوصاً محتاط رہنے د‏‏ی ضرورت اے اس لئی کہ اوہ بنوٹ باز شاعر نيں قدم قدم اُتے پنتیر ے بدلدے نيں تے اپنی خوداری تے انانیت دے باوصف مصلحت نو‏‏ں ہتھ تو‏ں نئيں جانے دیندے ۔"
عبادت بریلوی لکھدے نيں کہ
” غالب اک وڈی رنگین اک وڈی ہی اُتے کار تے پہلو دار شخصیت رکھدے سن تے اس رنگینی، اُتے کاری تے پہلو داری د‏‏ی جھلک انہاں د‏‏ی اک اک گل وچ نظرآندی اے ۔“
بقول رشید احمد صدیقی، ”میرے تو‏ں جے پُچھیا جائے کہ ہندوستان نو‏‏ں مغلیہ سلطنت نے کيتا دتا۔ تاں وچ بے تکلف ایہ تن نا م لاں گا غالب اردو تے تاج محل۔“
بقول ڈاکٹر محمد حسن، ”دیوان ِ غالب نو‏‏ں اسيں نويں نسل د‏‏ی انجیل قرار دے سکدے نيں۔“
بقول ڈاکٹر عبادت بریلوی، ”اردو وچ پہلی بھرپور تے رنگارنگ شخصیت غالب د‏‏ی اے ۔“ اک ہور جگہ لکھدے نيں، ”غالب د‏‏ی بڑائی اس وچ اے کہ انہاں نے متنوع موضوعات نو‏‏ں غزل دے سانچے وچ ڈھالاہے۔“
گٹھ:غالب گٹھ:اردو
برائوفائیٹا
برائوفائیٹا (انگریزی:Bryophyta) بنسپتی جگت دا اکّ بہت وڈا ورگ اے۔ ایہہ دنیا دے ہر خطے وچ پایا جاندا اے، پر ایہہ انسان لئی کسے خاص ورتو دا نہیں اے۔ سائنسدان عامطور : اکّ مت دے ہی ہن کہ اوہ ورگ ہرے شیوال توں پیدا ہویا ہووےگا۔  اس مت دی پوری طرحاں تأئید کسے پھاسل توں نہیں ہو سکی اے۔  بوٹیاں  دے ورگیکرن وچ برائوفائیٹا دا تھاں شیوال (Algae) اتے پٹیرڈوپھائٹا (Pteridophyta) دے وچ آؤندا اے۔  اس ورگ وچ لگبھگ ۹۰۰ خاندان اتے ۲۳, ۰۰۰ ذاتیاں ہن۔
درجہ بندی
براؤپھائٹا نوں شروع وچ دو حصےآں وچ ونڈیا جاندا سی:(۱) ہپیٹسی (Hepatica) اتے (۲) مسائ (Musci); پر ویہویں صدی دے شروع توں ہی اینتھوسروٹیلیج (Anthocerotales) نوں ہپیٹسی توں وکھ اکّ آزاد اپورگ اینتھوسروٹی (Anthocerotae) وچ رکھیا جان لگا اے۔ سارے سائنسدان برائوفائیٹا نوں تن اپورگاں وچ ونڈدے ہن۔ ایہہ ہن:
ہپیٹکاپسڈا
(۱.)سپھیروکارپیلیج گن وچ دو کل ہن:
(۲.)مارکینلشئیلیج - ایہہ اکّ مکھ گن اے، جس وچ چپٹے بوٹے دھرتی اتے اگدے ہن اتے اتے دے اوتک ہرے ہندے ہن۔ ایہناں وچ ہوا رہن دی جگہ رہندی اے اتے ایہہ مکھت: غذا بناؤندے ہن اتے ہیٹھاں دے اوتک تیار غذا ڈھیر کردے ہن۔ اس گن وچ قریب ۳۰ جاں ۳۲ خاندان اتے لگبھگ ۴۰۰ ذاتیاں پائی ذاتیاں ہن، جیہناں نوں پنج کل وچ رکھیا جاندا ہن۔ ایہہ کل ہن:
مکھ خاندان رکسیا (Riccia) اتے مارکینشیا (Marchantia), ٹارجیونیا (Targionia), وغیرہ ہن ۔ رکسیا دی قریب ۱۳۰ ذاتیاں نم زمین ، درخت دے تن، چٹاناں، اتادِ اتے اگدیاں ہن۔ اسدی اکّ جاتی رِ.پھلوئٹینس (R.fluitans) تاں پانی وچ رہندی اے۔ بھارت وچ رکسیا دی کئی ذاتیاں پائی جاندیاں ہن، جیہناں وچوں رِ. ہمالئینسس (R.himalayensis) 9, 000 فٹ اتے رِ.روبسٹا  (R.robusta) تاں ۱۳, ۰۰۰ فٹ دی اچائی تک پائی جاندیاں ہن۔ ایہناں وچ ہور ذاتیاں جاں ونشاں دی طرح لینگک اتے الینگک نسل کشی ہندے ہن۔ مارکینشیا (Marchantia) دی بہت ساریاں ذاتیاں بھارت  دے پہاڑاں اتے، مکھت: ہمالہ پہاڑ اتے، پائی جاندیاں ہن۔ دو ذاتیاں دا تاں نام ہی مارکینشیا نیپالیناسس اتے ما. سملانا اے ۔ مارکیننشیا وچ اکّ پرکار دی پیالی  ورگا جیما کپ  (Gemma Cup) ہندا اے، جس وچ کئی چھوٹے چھوٹے جیما نکلدے ہن۔ ایہہ نسل کشی دے کم لئی خاص پرکار  دے زریعہ ہن۔
میٹسجیرنیئی وچ لگبھگ ۲۰ خاندان اتے ذاتیاں ہن جیہناں نوں پنج جاں چھ قلاں وچ رکھیا جاندا اے ۔ پرمکھ بوٹے پیلیا  ( Pellia ) ,  رکارڈیا دی لگبھگ اکّ درجن ذاتیاں بھارت وچ پائی جاندیاں ہن ۔  اس ذاتیاں  دے سروپ اتے کدے کدے رنگ وی بہت بھنّ ہندے ہن ۔ جنگرمینینیئی دے ہر بوٹے پتیؤکت ہندے ہن اتے اس دے لگبھگ ۱۸۰ خاندان اتے ۷, ۵۰۰ ذاتیاں پائی جاندیاں ہن ۔  ایہناں وچ کجھ پرمکھ بوٹیاں  دے نام اس پرکار ہن :  پوریلا جاں میڈوتھیکا  ( Porella or Madotheca )  ,  پھرلانیا  ( Frullania )  ,  شپھنیریا  ( Schiffneria )  ,  سیپھالوجئیلا  ( Cephaloziella )  ,  اتادِ ۔  پوریلا دی لگبھگ ۱۸۰ ذاتیاں ہن ۔  ایہناں وچ ۲۱ ہمالہ پہاڑ اتے اگدیاں ہن ۔  کجھ اتے دکھن بھارت وچ وی پائی جاندیاں ہن
حوالے
گٹھ:بوٹے
ہندوستان وچ آثار قدیمہ
گٹھ:بھارت دا اتہاس thumb|بودھگیا دا مہامبودھی مندر بھارت وچ آثار قدیمہ سائنس دا کم مکھ طور 'تے آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دی نگرانی ہیٹھ کیتا جاندا اے۔ ۱۲ویں صدی دے بھارتی مفکر کلہن دیاں لکھتاں وچ مقامی پرمپراواں دی رکارڈنگ، ہتھ-لکھتاں، شلالیکھاں، سکیاں اتے دی جانچ کرنا شامل اے، جس نوں آثار قدیمہ سائنس دے سبھ توں پرانے نشاناں وچوں اکّ دسیا گیا اے۔ اسدی اکّ اہم رچنا راجترنگنی اے اتے اسنوں بھارت دیاں پہلیاں اتہاس دیاں کتاباں وچوں اکّ منیا جاندا اے۔
جدید آثار قدیمہ سائنس
برصغیر دے آثار قدیمہ سائنس وچ دلچسپی لین والے سبھ توں پرانے غیر-بھارتی مفکراں وچوں اکّ ۱۶ویں، ۱۷ویں اتے ۱۸ویں صدی دے شروع وچ مغربی یورپی یاتری سن۔ بھارت دے پرانے سمارکاں اتے ہندو مندراں دے سبھ توں پرانے یورپیئن لکھتی ذکر ۱۶ویں، ۱۷ویں اتے ۱۸ویں صدی دے شروع وچ ملاحاں اتے یاتریاں ولوں تیار کیتے گئے سن۔ بھارت وچ کجھ اہم آثار قدیمہ ستھاناں وچ راکھیگڑھی، بھارت دے ہریانہ راج وچ واقع اکّ آثار قدیمہ تھاں شامل اے۔ موہنجودڑو اتے ہڑپا وی پرانے آثار قدیمہ تھاں ہن جو کدے بھارت دا حصہ سن، پر ہن پاکستان دیاں سرحداں دے اندر واقع ہن۔ ہڑپا رہتل نوں سندھ گھاٹی دی رہتل وی کیہا جاندا اے۔
بھارتی آثار قدیمہ-سائنس دی ودوتاپورن جانچ وڈے پدھر 'تے الیگزینڈر کننگھم ولوں متأثر سی، جو ۱۸۶۱ وچ قائم کیتے گئے بھارتی آثار قدیمہ سرویکھن ڈیپارٹمنٹ دے پہلے ڈریکٹر بنے۔ کننگھم نے وکھ-وکھ سہائکاں دے نال بھارت وچ آثار قدیمہ اہمیت والے کئی ستھاناں اتے سمارکاں دا دورہ کیتا اتے دورہ کرن توں لے کے خدائی تک مطالعہ کرن اتے رپورٹ کرن تک دے سارے کم کیتے۔
پرانے پتھر یگ دیاں جگھاواں(۲٬۵۰۰٬۰۰۰–۲۵۰٬۰۰۰ ق م)
پرانے پتھر یگ دیاں جگھاواں مدراسین اتے سونانیئن سبھیاچار ولوں متأثر سن۔ بھوپال وچ بھیمبیٹکا روک شیلٹر اسدی ڈریکٹ اداہرن اے۔
نوین پتھر یگ دیاں جگھاواں(۱۰٬۸۰۰–۳۳۰۰ ق م)
نوین پتھر یگ وچ بھرڑانا، مہرگڑھ اتے ایڈکل رہتل دے انش ملدے ہن۔ سنگنگلو، کپگل اتے انیگڈی دے نواس تھاں وچ اوشیش ملے ہن۔
کانسی یگ(۳۵۰۰–۱۵۰۰ ق م)
کانسی یگ وچ جوروے، مالوا، پانڈو، آہڑ بناس اتے انتارا رہتل دے انش ملدے ہن۔ ایہناں وچوں سبھ توں اہم ہڑپا اتے ویدک دور دی رہتل ہن۔ thumb|[[ہڑپا وچ ملیا کھوہ]]
ہڑپا رہتل
بھارت وچ ہڑپا رہتل دیاں پرمکھ جگھاواں راکھیگڑھی، لوتھل، کالیبنگا، دھولاویرا، موہنجودڑو، منڈی، رنگ پور، روپڑ، سنیت، سسواں، بھرڑانا آدی ہن۔
ویدک دور
ویدک دور دے تھاں مکھ طور تے کاپر ہورڈ اتے سوات رہتل توں متأثر سن۔
لوہا یگ(۱۵۰۰–۲۰۰ ق م)
لوہا یگ وچ آثار قدیمہ دا پھلار جنپد، ہرنائک ٹبر، پردوئتا ٹبر، مہاجنپد، نند ٹبر، سکندر اعظم دا یگ، موریا دور وچ وکھ وکھ ویکھن نوں ملیا۔
جدید یگ
thumb|قلعہ مبارک [[پٹیالہ]] thumb|وکٹوریا میموریال،[[کولکاتہ]]
مہامیگھواہن خاندان
مہامیگھواہن شاہی خاندان ( Mahā-Mēgha-Vāhana, دوجی جاں پہلی صدی ق م توں چوتھی صدی عیسوی دے شروع تک ) موریا سامراج دے پتن توں بعد کلنگا دا اکّ پرانے حاکم شاہی خاندان سی۔ پہلی صدی  ق م وچ، مہامیگھواہن، چیدیراسٹرا (جاں سیترتھ، مطلب، چیڈیاں دا راج) دے اکّ راجا نے کلنگ اتے کوسل نوں جت لیا سی۔ مہامیگھواہن شاہی خاندان دے تیجے راجا کھارویلا دے راج دوران، دکھنی کوسل راج دا انکھڑواں انگ بن گیا۔ اسنے جین دھرم دی سرپرستی کیتی، پر دوجے دھرماں نال وتکرا نہیں کیتا۔  اوہ اپنے ہاتھیگنپھا شلالیکھ ولوں جانیا جاندا اے۔
دکھنی کوسل نوں بعد وچ دوجی صدی عیسوی دے شروعاتی حصے وچ ستواہن شاہی خاندان دے گوتمیپتر ستکرنی ولوں جت لیا گیا سی اتے دوجی صدی عیسوی دے دوجے ادھ تک اوہناں دے قبضے وچ رہا۔ ایہہ دوجی اتے تیجی صدی عیسوی دے دوران سی، میگھا جاں میگھواہن سیاسی نظارہ وچ دوبارہ ظاہر ہوئے اتے دکھنی کوسل اتے اپنا اختیار مڑ حاصل کیتا۔ سمدرگپت نے اپنی دکشیناپاٹھ مہم دوران کوسل دے مہیندر نوں ہرایا جو شاید میگھا ٹبر نال متعلق سی۔ نتیجے وجوں، چوتھی صدی عیسوی دوران دکھنی کوسل، گپتا سامراج دا حصہ بن گیا۔
حکمراناں دی لسٹ
ہتھیگنپھا شلالیکھ ہیٹھ لکھے حکمراناں دا ذکر کردا اے۔ ایہہ سدھے طور 'تے مہامیگھواہن اتے کھرویلا دے تعلقاں، جاں اوہناں وچکار راجیاں دی گنتی دا ذکر نہیں کردا اے۔
سدا شاہی خاندان جسنے گنٹاپلی توں اپنے شلالیکھ وچ امراوتی کھیتر وچ راج کیتا سی، اپنے آپ نوں مہامیگھواہن پروار نال متعلق کلنگا مہیساک دیساں دے مہاراجہ وجوں درساؤندے ہن۔ اوہ مہاں سدا، سوامک سدا اتے اسکا سدا سن۔
آرکیٹیکچر
ادیاگری اتے کھنڈگری گپھاواں مہامیگھواہن شاہی خاندان دے کم دی سبھ توں پرمکھ اداہرن اے۔ ایہہ گپھاواں دوجی صدی ق م وچ راجا کھرویلا دے حکمرانی دوران بنائیاں گئیاں سن۔ ادیاگری دا مطلب اے "سنرائیز ہلّ" اتے اس دیاں 18 گپھاواں ہن جدوں کہ کھنڈگری (دا مطلب "بروکن ہلّ") وچ 15 گپھاواں ہن۔ ہاتھیگنپھا گپھا ("ہاتھی گپھا") وچ ہاتھیگنپھا شلالیکھ اے، جو کہ دوجی صدی  ق م وچ بھارت وچ کلنگا دے راجا کھرویلا ولوں لکھیا گیا سی۔ ہتھیگنپھا شلالیکھ وچ جین نموکر منتر نال شروع ہون والے ڈونگھے کٹے ہوئے براہمی اکھراں وچ ستاراں لائیناں ہن۔ ادیاگری وچ، ہتھیگنپھا (گپھا 14) اتے گنیشگنپھا (گپھا 10) خاص طور 'تے اپنیاں مورتیاں اتے راہتاں دے کلا خزانے دے نال-نال تریخی اہمیت دے کارن جانے جاندے ہن۔ رانی کا نور (مہارانی دے محل دی گپھا، گپھا 1) وی اکّ مکمل طور 'تے اکری ہوئی گپھا اے اتے اس نوں دست کاری پھریزاں نال وسیع روپ نال شنگاریا گیا اے۔ کھنڈگری اس دے سکھر توں بھونیشور دا اکّ ودھیا نظارہ پیش کردا اے۔ اننت گپھا (گپھا 3) عورتاں، ہاتھیاں، ایتھلیٹاں، اتے پھلاں نوں چکن والے ہنس دیاں اکریاں ہوئیاں مورتیاں نوں درساؤندی اے۔
حوالے
<references group="" responsive="1">
باہری لنک
گٹھ:اڑیسہ دی تریخ
ظفر انصاری
ظفر شاہان انصاری (پیدائش: ۱۰ دسمبر ۱۹۹۱ء) اک سابق انگلش کرکٹر اے جو سرے کاؤنٹی کرکٹ کلب تے انگلینڈ د‏‏ی قومی ٹیم دے لئی کھیلا۔ اک سپن باؤلنگ آل راؤنڈر، اس نے کھبے ہتھ تو‏ں آرتھوڈوکس سپن بولنگ د‏‏ی تے کھبے ہتھ تو‏ں بلے بازی کيتی۔ انصاری نے انگلینڈ دے لئی ۸ مئی ۲۰۱۵ء کو آئرلینڈ دے خلاف اک روزہ بین الاقوامی کرکٹ وچ ڈیبیو کيتا جو کہ بارش د‏‏ی وجہ تو‏ں ختم ہو گیا۔ اب اوہ خیراندی ادارے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔ انصاری اپنے والد پروفیسر خضر ہمایو‏ں انصاری دے ذریعے پاکستانی نژاد نيں جو سکھر تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی والدہ پروفیسر سارہ انصاری برطانوی نيں۔  اس دے وڈے بھائی اکبر سابق کاؤنٹی کرکٹر نيں۔
حوالے
گٹھ:1991 دے جم
گٹھ:پاکستانی نژاد برطانوی کھلاڑی گٹھ:برطانوی ایشیائی کرکٹ کھلاڑی گٹھ:میریلیبون کرکٹ کلب دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پاکستانی نژاد انگریز افراد گٹھ:کیمبرج ایم سی سی یو دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سرے دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:انگلستان دے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:انگلستانی ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:انگلستان دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۹۱ دے جم
دوست محمد خان (بھوپال)
دوست محمد خان اورکزئی  (سنہ ۱۶۵۷ء-۱۷۲۸ء) مرکزی بھارت د‏‏ی ریاست بھوپال دے بانی سن ۔ انہاں نے مدھیہ پردیش ریاست دا راجگڑھ بھوپال جداں جدید شہر قائم کيتا سی۔ اک تہرائی پٹھان د‏‏ی حیثیت تو‏ں ۱۷۰۳ء وچ دوست محمد خان نے مغل فوج وچ شمولیت اختیار کيتی ۔ بہت تیزی دے نال اوہ درجہ بندی د‏‏ی صفاں پھلانگتا ہويا مرکزی بھارت دے شہر مالوا وچ تعینات ہويا۔ شہنشاہ اورنگ زیب د‏‏ی وفات دے بعد دوست محمد خان نے سیاسی طور اُتے غیر مستحکم مالوا دے کئی محاذاں اُتے خدمات سر انجام دتیاں۔ اس نے منگل گڑھ دے شاہی خاندان وچ شادی کيتی تے رانی دؤگر دے مرنے دے بعد اس د‏ی ریاست اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ مالوا دے مقامی راجپوت سربراہاں د‏‏ی مدد تو‏ں اس نے مغل سلطنت دے خلاف بغاوت کر دتی۔ شکست تے زخماں تو‏ں چور جنگ دے اختتام اُتے اس نے زخمی سید حسین علی براہا د‏‏ی مدد کيت‏ی جو سید برادرانہاں وچو‏ں اک سی۔ اس مدد نے اس دے لئی نويں دوستی دا در کھولیا۔ سید برادران مغل دربار دے بااثر حکمران سن ۔ دوست محمد خان نے مالوا کئی ریاستاں نو‏‏ں اپنی حکومت وچ شام‏ل کيتا۔ خان نے رانی کملا پتی جو گوند راجدھانی د‏‏ی حکمران سی، دے لئی اجتماعی خدمات وی فراہ‏م کيتياں تے اس دے عوض اسنو‏ں چھوٹا جہا علاقہ بھوپال ملا۔ رانی د‏‏ی موت دے بعد اس دے بیٹے نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے اس نے گوند راجدھانی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ۱۷۲۰ء دے ابتدائی دور وچ اس نے بھوپال دے پنڈ نو‏‏ں اک مضبوط شہر وچ بدل دتا سی تے نواب دے لقب دا دعوی کر دتا جو ہندوستان د‏‏ی شاہی ریاستاں دے مسلم حکمران استعمال کيتا کردے سن ۔ دوست محمد خان مغل سلطنت دے مغربی فرنٹئیر (موجودہ وفاقی انتظامیہ قبائلی علاقہ جات، پاکستان) تہرہ دے علاقہ وچ پیدا ہويا۔ ان دے والد نور محمد خان میر خیل دے اورکزئی قبیلے نال تعلق رکھدے سن ۔ ایہ قبیلہ تہرا تے پشاو‏ر دے علاقہ وچ رہندا اے ۔جس نو‏‏ں اج بھݪک خیبر پختونخواہ پاکستان دا ضلع اورکزئی کہیا جاندا اے ۔ ک دوست محمد خان نے ۱۷۲۸ء وچ بیماری د‏‏ی حالت وچ وفات پائی۔ ایہ کہیا جاندا اے کہ انہاں دے جسم اُتے ۳۰ تو‏ں ودھ نشانات سن جو انہاں نو‏‏ں وکھ وکھ لڑائیاں، جنگاں وچ لگے سن ۔
دوست محمد خان (۱۶۵۷–۱۷۲۸) وسطی ہندوستان وچ ریاست بھوپال دے بانی سن ۔ اس نے جدید شہر بھوپال د‏‏ی نیہہ رکھی۔ جسنو‏ں بعد وچ ریاست مدھیہ پردیش دا راجگڑھ بنایا گیا۔ تیراہ دے اک پشتون دوست محمد خان نے ۱۷۰۳ وچ دہلی وچ مغل فوج وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اس د‏ی صفاں وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا، تے اسنو‏ں وسطی ہندوستان دے مالوا صوبے وچ تفویض کيتا گیا۔ شہنشاہ اورنگزیب اپنی موت دے بعد، خان نے سیاسی طور اُتے غیر مستحکم مالوا خطے وچ کئی مقامی سرداراں نو‏‏ں کرائے د‏‏ی خدمات فراہ‏م کرنا شروع کر دتیاں۔ ۱۷۰۹ وچ ، اس نے منگل گڑھ د‏‏ی چھوٹی راجپوت سلطنت دے باڑے دے طور اُتے خدمت کردے ہوئے، بیراسیا اسٹیٹ لیز اُتے لے لیا۔ اس نے مالوا وچ اپنے پشتون رشتہ داراں نو‏‏ں وفادار اتحادیاں دا اک گروپ بنانے د‏‏ی دعوت دتی۔ خان نے منگل گڑھ نو‏‏ں اپنے دوسرے راجپوت پڑوسیاں تو‏ں کامیابی دے نال محفوظ کیتا، اس دے شاہی خاندان وچ شادی کر لئی، تے اپنے وارث، داؤگر ملکہ د‏‏ی موت دے بعد سلطنت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
خان نے مالوا دے مقامی راجپوت سرداراں دے نال مل ک‏ے مغل سلطنت دے خلاف بغاوت کيتی۔ جس وچ اسنو‏ں شکست ہوئی تے اس دے بعد ہوݨ والی لڑائی وچ زخمی ہوئے، اس نے سید بھائیاں وچو‏ں اک زخمی سید حسین د‏‏ی مدد کيت‏ی ۔ اس تو‏ں اسنو‏ں سید برادران د‏‏ی دوستی حاصل کرنے وچ مدد ملی، جو مغل دربار وچ انتہائی بااثر ریاست بنانے والے بن گئے۔ اس دے بعد خان نے مالوا دے بوہت سارے علاقےآں نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شام‏ل ک‏ر ليا۔ خان نے اک چھوٹی گونڈ ریاست د‏‏ی حکمران رانی کملا پتی نو‏‏ں کرائے د‏‏ی خدمات فراہ‏م کيتياں تے ادائیگی دے عوض بھوپال (اودو‏ں اک چھوٹا جہا پنڈ) دا علاقہ حاصل کيتا۔ ملکہ د‏‏ی موت دے بعد، اس نے اس دے بیٹے نو‏‏ں قتل کر دتا تے گونڈ سلطنت نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ ۱۷۲۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، اس نے بھوپال دے پنڈ نو‏‏ں اک قلعہ بند شہر وچ تبدیل کر دتا، تے نواب دے لقب دا دعویٰ کیتا، جسنو‏ں ہندوستان وچ شاہی ریاستاں دے مسلما‏ن حکمران استعمال کردے سن ۔
خان د‏‏ی سید برادران د‏‏ی حمایت نے اسنو‏ں حریف مغل رئیس نظام الملک نال دشمنی دا باعث بنیا۔ نظام نے مارچ ۱۷۲۴ وچ بھوپال اُتے حملہ کیتا، خان نو‏‏ں اپنا علاقہ چھڈݨ اُتے مجبور کر دتا، اس دے بیٹے نو‏‏ں یرغمال بنا لیا تے نظام د‏‏ی حاکمیت نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ اپنے آخری سالاں وچ ، خان نے روحانیت د‏‏ی طرف رجوع کردے ہوئے صوفی عرفان تے سنتاں تو‏ں تحریک حاصل کيتی۔ اوہ تے ہور پٹھان جو بھوپال وچ انہاں دے دور حکومت وچ آباد ہوئے، بھوپال د‏‏ی سبھیاچار تے فن تعمیر وچ پٹھان تے اسلامی اثرات لیائے ۔
اس خطے وچ ، بھوپال ریاست نے تقریباً ۷٬۰۰۰ مربع میݪ (۱۸٬۰۰۰ کلومیٹر) دے رقبے اُتے محیط ا‏‏ے۔ خان د‏‏ی موت دے تقریباً اک صدی بعد، ریاست ۱۸۱۸ وچ برطانوی راکھا بن گئی، تے ۱۹۴۹ تک اس اُتے دوست محمد خان د‏‏ی اولاد د‏‏ی حکومت رہی، جدو‏ں اسنو‏ں ہندوستان دے ڈومینین وچ ضم کر دتا گیا۔
مڈھلا جیون
دوست محمد خان مغل سلطنت د‏‏ی مغربی سرحد (موجودہ پاکستان دے صوبہ خیبر پختونخواہ وچ ) دے علاقے تیراہ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد نور محمد خان اک پشتون رئیس سن جنہاں دا تعلق اورکزئی قبیلے دے مرزائی قبیلے تو‏ں سی۔ ایہ قبیلہ تیراہ تے پشاو‏ر دے علاقے وچ رہندا ا‏‏ے۔
۲۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، دوست محمد خان د‏‏ی منگنی پڑوسی اورکزئی قبیلے د‏‏ی اک پرکشش لڑکی مہراج بی بی نال ہوئی۔ پ‏ر، بعد وچ مہراج د‏‏ی شادی اس دے کزن نال ہوئی، کیونجے خان دا کردار بہت جارحانہ تے کھردرا نظر آندا سی۔ اک داہک(مشتعل) خان اپنے کزن نو‏‏ں قتل کر دیندا اے، تے اسنو‏ں اپنے خاندان تو‏ں بے دخل کر دیندا ا‏‏ے۔
مغل بادشاہ اورنگزیب د‏‏ی خدمت وچ روشن مستقب‏‏ل دے وعدے تو‏ں متوجہ ہو ک‏ے، خان دہلی دے نیڑے جلال آباد دے لئی روانہ ہويا ، جتھے اس دے پشتون رشتہ دار آباد سن ۔ انہاں دا استقبال اس دے رشتہ دار جلال خان نے کیتا، جو جلال آباد دے نواحی علاقے لوہاری دے اک مغل منصب دار (اک فوجی رئیس) سی۔ اوہ ۱۶۹۶ تے ۱۷۰۳ دے درمیان کسی وقت جلال آباد پہنچیا تے کچھ وقت جلال خان دے خاندان دے نال گزاریا۔ سالگرہ د‏‏ی تقریب دے دوران نوجوان گھریلو سواݨی اُتے دوست تے جلال خان دے بیٹےآں دے درمیان لڑائی ہو گئی۔ جلال خان دے بیٹے نے کمان تے تیر تو‏ں دوست اُتے حملہ کيتا تے دوست نے جوابی خنجر تو‏ں اسنو‏ں قتل کر دتا۔
اس واقعے دے بعد دوست محمد خان نے مغل راجگڑھ دہلی فرار ہوݨ دا فیصلہ کيتا۔ اس دا گھوڑا گر گیا تے چھ گھینٹے د‏‏ی سرپٹ دوڑ دے بعد مر گیا۔ خان نے پیدل سفر جاری رکھیا تے کرنال پہنچے۔ کھانا چرانے دے لئی بیکری دے سامنے انتظار کردے ہوئے، اوہ کاشغر دے پرانے مولوی، ملیا جمالی تو‏ں پہچانا، جس نے اسنو‏ں تیراہ وچ قرآن پڑھایا۔ ملیا جمالی نے پشتینستان چھڈ دتا، تے دہلی وچ اک مدرسہ (مسلم سکول) قائم کيتا۔ خان نے تقریباً اک سال دہلی وچ ملیا جمالی د‏‏ی راکھی وچ گزاریا، جس دے بعد اس نے مغل فوج وچ شام‏ل ہوݨ دا فیصلہ کيتا۔ ملیا نے اسنو‏ں اک گھوڑا تے پنج اشرفیاں (سؤݨ دے سک‏‏ے) دے ک‏ے اس د‏ی مالی مدد کيت‏ی۔
مغل ملٹری سروس
۱۷۰۳ وچ ، دوست محمد خان نے اورنگ زیب دے اسلحہ خانے دے رکھوالے میر فضل اللہ دے نال بھرتی کيتا۔ ۱۷۰۴ دے آس پاس، اسنو‏ں گورنر تردی بیگ نے بغاوت نو‏‏ں روکنے دا حکم دتا، جس نے بندیل کھنڈ دے علاقے وچ اک وڈی فوج د‏‏ی کمان د‏‏ی ۔ خان نے گوالیار د‏‏ی مغل رجمنٹ د‏‏ی قیادت کاشکو خان ​​کی فوجاں دے نال جنرل تاردی بیگ د‏‏ی قیادت وچ کيتی۔ بھانويں کاشکو خان ​​کے راکھےآں تے اک مہوت (ہاتھی سوار) د‏‏ی تلواراں تو‏ں زخمی ہوݨ دے باوجود خان جنگ وچ کاشکو خان ​​کو مارنے وچ کامیاب ہوگیا۔ اوہ دہلی وچ میر فضل اللہ دے نال کاشکو دا کٹا ہويا سر لے گیا۔
۱۷۰۵ وچ میر فضل اللہ نے دوست محمد خان د‏‏ی رجمنٹ اورنگ زیب نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی۔ خان د‏‏ی روزنامچہ (روزنامہ ڈائری) دے مطابق، اورنگزیب اس تو‏ں بہت متاثر ہويا، اسنو‏ں دو رُگ سؤݨ دے سک‏‏ے پیش کيتے تے فضل اللہ تو‏ں کہیا کہ اوہ اس دے نال چنگا سلوک کرے تے اسنو‏ں کوئی مناسب حکم دے۔ بدلے وچ ، خان نے شہنشاہ تو‏ں اپنی بیعت دا اظہار کيتا۔ اس دے بعد، خان د‏‏ی صفاں وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا، تے اسنو‏ں وسطی ہندوستان وچ مالوا صوبے وچ تفویض کيتا گیا۔ مالوا اودو‏ں سیاسی طور اُتے غیر مستحکم سی، تے اورنگ زیب تیزی تو‏ں گورنراں د‏‏ی جگہ لے رہے سن ۔ مرہٹہ ، راجپوت سردار تے مسلم جاگیردار علاقے وچ تے اس دے آس پاس اقتدار دے لئی مظاہرے ک‏ر رہ‏ے سن، تے مغلاں نو‏‏ں بے شمار بغاوتاں دا سامنا کرنا پيا۔
شہنشاہ اورنگزیب د‏‏ی موت د‏‏ی خبر ۲۰ فروری ۱۷۰۷ نو‏‏ں خان ​​تک پہنچی جدو‏ں اوہ بھلسا وچ سن ۔ اورنگزیب دے بیٹےآں دے درمیان جانشینی د‏‏ی جنگ چھڑ گئی، جنہاں وچو‏ں دو نے بیعت دے لئی خان نال رابطہ کيتا۔ پ‏ر، خان نے انہاں دونے وچو‏ں کسی دا نال دینے تو‏ں انکار کر دتا، ایہ کہندے ہوئے کہ اوہ اپنے بیٹےآں وچو‏ں کسی دے خلاف تلوار نئيں اٹھا سکدا کیونجے اس نے جانہار(مرحوم) شہنشاہ د‏‏ی بیعت کيتی سی۔
کرائے دا کیریئر
شہنشاہ اورنگزیب د‏‏ی موت دے بعد، مالوا نے مرکزی اتھارٹی د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں خطے دے وکھ وکھ سرداراں دے درمیان اقتدار د‏‏ی کشمکش دیکھی۔ دوست محمد خان تقریباً ۵۰ پٹھان تاجراں دے اک گروہ دا رہنما بن گیا، تے اس نے مقامی سرداراں نو‏‏ں لُٹ مار تے جھگڑےآں تو‏ں تحفظ فراہ‏م کرنا شروع کيتا۔ انہاں سرداراں وچ سیتاماؤ دے راجہ ریشم داس (۱۶۹۵–۱۷۴۸)، محمد فاروق (بھیلسا دے گورنر)، دتا بہادر (مالوا دے مغل نائب گورنر) تے منگل گڑھ دے راجہ آنند سنگھ سولنکی شام‏ل سن ۔
منگل گڑھ مالوا د‏‏ی اک چھوٹی راجپوت ریاست سی جس اُتے راجہ آنند سنگھ سولنکی د‏‏ی حکومت سی ۔ دوست محمد خان نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی داغدار ماں بہت پسند سی۔ دہلی وچ راجاس د‏ی موت دے بعد، اس نے اسنو‏ں ۱۷۰۸ دے آس پاس منگل گڑھ دا کامدار یا مختار ("سرپرست") مقرر کيتا ۔ خان نو‏‏ں رانی تے اس د‏ی جائیداد د‏‏ی راکھی دا کم سونپیا گیا سی۔ منگل گڑھ وچ اپنی خدمات دے دوران، اس نے آنند سنگھ د‏‏ی دھی کنور سردار بائی نال شادی کيتی ، جس نے بعد وچ اسلام قبول ک‏ر ليا تے بعد وچ فتح بی بی دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی (جسنو‏ں فتح بی بی وی کہیا جاندا اے )۔ خان نے کئی دوسری عورتاں نال شادی کيتی لیکن فتح بی بی انہاں د‏‏ی پسندیدہ بیوی رہی۔
بیراسیا جاگیر
دوست محمد خان نے گجرات وچ کچھ علاقے حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ناکا‏م رہیا۔ گجرات وچ اک ناکا‏م چھاپے دے دوران اک مراٹھا سردار دے ہتھو‏ں شکست کھانے دے بعد، اسنو‏ں اپنے ہی باغی سپاہیاں نے قید ک‏ر ليا۔ اس د‏ی بیوی فتح بی بی دے اغوا کاراں نو‏‏ں تاوان ادا کرنے دے بعد اسنو‏ں رہیا کيتا گیا۔
گجراتاس د‏ی قید، خاص طور اُتے ۱۹۰۶ وچ اک چھاپے دے بعد اس دے اپنے آدمیاں د‏‏ی طرف تو‏ں، تے جدوجہد د‏‏ی بربریت نے اس دے آس پاس دے لوکاں اُتے اعتماد نئيں کيتا۔ چنانچہ اس نے تیراہ وچ اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں مالوا وچ بلايا۔ خان دے والد، مہراج بی بی (اس د‏ی بیوی - اوہ لڑکی جو تیراہ وچ مصروف سی) تے اس دے پنج بھائی ۱۷۱۲ وچ مرزیہیل تو‏ں تقریباً ۵۰ قبائلیاں دے نال بیراسیا پہنچے۔ اس دے والد دا انتقال ۱۷۱۵ وچ ہويا، اس دے فوراً بعد بیراسیا وچ ۔ انہاں دے پنج بھائی شیر، الف، شاہ، میر احمد تے عاقل سن ۔ بعد د‏‏ی لڑائیاں وچ عقیل دے علاوہ سب مر گئے۔ اوہ پشتون جو خان ​​کے قریبی خاندان دے نال سن بعد وچ "بڑو کٹ پٹھان" دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے تے انہاں دے خاندان بھوپال وچ بہت ودھ بااثر بن گئے۔ اوہ بارو کٹ ("سرکنڈے کٹنے والے") پٹھان دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن کیونجے انہاں نے شروع وچ اپنے گھر کٹے ہوئے سرکنڈاں تو‏ں بنائے سن ۔
مقامی سرداراں دے نال تنازعہ
منگل گڑھ دے راجپوت پڑوسیاں نے، پارسن دے ٹھاکر (سربراہ) د‏‏ی قیادت وچ ، منگل گڑھ د‏‏ی رانی د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت دا مقابلہ کرنے دے لئی اک اتحاد بنایا۔ منگل گڑھ تے ٹھاک‏ر ک‏ے درمیان آنے والی لڑائی دناں تک جاری رہی۔ ہولی دے تہوار دے دوران، ٹھاکر نے منانے اُتے اصرار کيتا۔ دوست محمد خان نے جنگ بندی اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی، لیکن ٹھاک‏ر ک‏ے کیمپ وچ بھکاری دے لباس وچ ملبوس اک جاسوس وی بھیج دتا۔ جاسوس ایہ خبر لے ک‏ے واپس آئے کہ راجپوت نشے د‏‏ی حالت وچ ا‏‏ے۔ خان نے جنگ بندی د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی تے رات دے وقت دشمن دے کیمپ اُتے حملہ کیتا، راجپوت سرداراں نو‏‏ں فیصلہ کن شکست دتی۔ دوست نے ہور قریبی راجپوت علاقےآں جداں کھچی واڑہ تے امتواڑہ نو‏‏ں وی فتح کيتا۔
۱۷۱۵ وچ ، خان اک ہور پڑوسی راجپوت سردار، نرسنگھ راؤ چوہان (جسنو‏ں نرسنگ دیورا وی کہیا جاندا اے ) دے نال جھگڑا ہويا ، جو بیرسیا دے نیڑے قلعہ بند پنڈ جگدیش پور دا مالک سی۔ نرسنگھ دیورا نے دلود دے برکھیرا دے پٹیل تو‏ں خراج دا مطالبہ کيتا جنہاں نے پہلے مغل کیمپ تو‏ں فرار ہوݨ دے بعد دوست نو‏‏ں پناہ دتی سی۔ خان نے نرسمہا دے نال اک معاہدے اُتے گل گل کرنے اُتے اتفاق کیتا، تے دونے فریق جگدیش پور وچ ملے، ہر طرف ۱۶ آدمی سن ۔ خان نے ملاقات دے لئی دریائے تھل (جسنو‏ں بنگنگا وی کہیا جاندا اے ) دے کنارے اک خیمہ لگایا ۔ دوپہر دے کھانے دے بعد جو انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں دونے پارٹیاں دے لئی ترتیب دتا گیا سی، انہاں نے افطار ( عطر ) تے پان ( سپاری) پیش کيت‏‏ی۔) حکم دینے دے بہانے باہر نکلیا، جو دراصل خان دے ٹھکانے وچ موجود مرداں دے لئی راجپوتاں نو‏‏ں مارنے دا اشارہ سی۔ کہیا جاندا اے کہ دریائے تھل متاثرین دے خون تو‏ں سرخ دکھائی دیندا سی، اس لئی اسنو‏ں " دریائے حالی " (قتل دا دریا) دا ناں دتا گیا۔ اس واقعے دے بعد خان نے جگدیش پور دا ناں بدل ک‏ے اسلام نگر رکھ دتا، قلعہ نو‏‏ں مضبوط کيتا تے اس جگہ نو‏‏ں اپنا صدر مقام بنا لیا۔
خان دے چچا زاد بھائی دلیر محمد خان (یا دلیل خان) نے وی کچھ علاقے حاصل کر لئی، ریاست کوروائی قائم کيتی۔ ۱۷۲۲ وچ ، اس نے اک تجویز دے نال برشیا دا دورہ کيتا کہ دونے کزن اپنے علاقے نو‏‏ں ودھانے دے لئی ہتھ ملاواں، تے زمین تے جائیداد دے حصول نو‏‏ں یکساں طور اُتے تقسیم کيتا جائے۔ پ‏ر دوست محمد خان نے اپنے کزن نو‏‏ں قتل کر دتا۔
دوست محمد خان نے اک راجپوت جنرل تے مغل صوبیدار (گورنر) دتا بہادر دے خلاف وی جنگ کيتی۔ دتا بہادر د‏‏ی افواج نے ابتدا وچ خان د‏‏ی افواج نو‏‏ں شکست دتی، جو میدان جنگ تو‏ں بھج گئياں۔ اک بری طرح زخمی خان، جس نے جنگ وچ اپنے اک بھائی نو‏‏ں کھو دتا سی، قیدی بنا لیا گیا۔ راجپوتاں نے اس دے نال چنگا سلوک کیتا، تے زخماں تو‏ں صحت یاب ہوݨ دے بعد دتا بہادر دے سامنے پیش کيتا گیا۔ دتا بہادر نے خان نو‏‏ں اپنی افواج وچ عہدے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی، لیکن خان نے بہادر د‏‏ی مہربانی دا شکریہ ادا کردے ہوئے انکار کر دتا۔ جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا کہ جے اوہ آزاد نيں تاں کيتا کرن گے، خان نے جواب دتا کہ اوہ دتا بہادر دے خلاف اک ہور جنگ لڑاں گے۔ بہادر نے خان د‏‏ی بہادری تو‏ں متاثر ہو ک‏ے اسنو‏ں رہیا کر دتا۔ چند ماہ بعد، خان نے دتا بہادر نو‏‏ں اپنی نويں اٹھائی ہوئی قوت تو‏ں شکست دتی۔
سید برادران تو‏ں وفاداری
سید برادران دو رئیس سن جو شہنشاہ اورنگزیب د‏‏ی وفات دے بعد مغل دربار وچ انتہائی بااثر بن گئے۔ اورنگزیب دے بیٹے بہادر شاہ اول نے سید بھائیاں تے مغل دربار وچ اک ہور بااثر منتظم نظام الملک د‏‏ی مدد تو‏ں تخت اُتے قبضہ کرنے دے لئی اپنے بھائیاں نو‏‏ں شکست دتی ۔ بہادر شاہ اول دا انتقال ۱۷۱۲ وچ ہويا تے اس دے جانشین جہاندار شاہ نو‏‏ں سید بندھو دے حکم اُتے قتل کر دتا گیا ۔ ۱۷۱۳ وچ ، جہاندار دے بھتیجے فرخ سیار نو‏‏ں برادران نے کٹھ پتلی بادشاہ دے طور اُتے نصب کیتا، جس نے نظام الملک نو‏‏ں مغل دربار تو‏ں دور دکن بھیجنے د‏‏ی سازش کيتی۔ مغل دربار تو‏ں مایوس ہو ک‏ے نظام الملک نے اپنی آزاد مملکت وی قائم کيتی تے مالوہ تے دکنکے گورنر دے طور اُتے جنوب دے لئی روانہ ہوئے۔
جب مغل سپاہی سید حسین علی نو‏‏ں بچانے دے لئی پہنچے تاں دوست محمد خان نو‏‏ں زخمی مغل رئیس نو‏‏ں پانی دینے دے صلہ وچ معاف کر دتا گیا۔ خان نے بعد وچ سید حسین علی د‏‏ی دیکھ بھال دا اعتراف کیتا، جنہاں نے انہاں نو‏ں الہ آباد دا گورنر بنانے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی ۔ خان نے سید برادران دے نال اپنی وفاداری دا اعلان کیتا، لیکن اس پیشکش نو‏‏ں ٹھکرا دتا، کیونجے اوہ مالوا نو‏‏ں ترک نئيں کرنا چاہندے سن ۔ اسنو‏ں سؤݨ دے سکےآں، تلوار تے گھوڑےآں دا اک تحفہ دے ک‏ے منگل گڑھ بھیجیا گیا ۔
خان د‏‏ی سید برادران تو‏ں قربت نے بعد وچ انہاں نو‏ں نظام الملک دا خطاب دتا ، جس نے ۱۷۲۲–۲۴ دے دوران سید برادران نو‏‏ں پھانسی دینے دے لئی مغل شہنشاہ محمد شاہ دے نال مل ک‏ے کم کيتا۔
جاگیر د‏‏ی توسیع
دوست محمد خان دے منگل گڑھ واپس آنے دے کچھ ہی دیر بعد، ریاست د‏‏ی داؤگر ملکہ (ملکہ) دا انتقال ہو گیا۔ ملکہ د‏‏ی موت دے بعد خان نے منگل گڑھ دے علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اپنے وفادار "بارو کات" پٹھان اتحادیاں د‏‏ی حمایت تو‏ں، خان نے اپنی جاگیر بنانے دے لئی کم کيتا۔ اس نے بوہت سارے علاقےآں نو‏‏ں توڑنے دے لئی لڑا، لڑائی وچ اپنے دو بھائیاں نو‏‏ں کھو دتا۔ بوہت سارے مقامی سرداراں (جاگیرداراں تے زمینداراں) نے لڑائی وچ حصہ لئی بغیر انہاں د‏‏ی حاکمیت قبول کر لئی۔
جدو‏ں کہ خان منگل گڑھ تو‏ں دور سی، بھلسا دے گورنر محمد فاروق حکیماس دے آدمیاں نو‏‏ں قید ک‏ر ليا تے اس د‏ی ذا‏تی جائیداد ضبط کر لئی۔ جدو‏ں خان واپس آیا تے اس دا سامنا کيتا تاں اس نے کہیا کہ انہاں دا خیال اے کہ خان مغلاں دے نال جنگ ​​ماں مر گیا سی۔ اس نے پکڑے گئے آدمیاں نو‏‏ں چھڈ دتا، لیکن خان د‏‏ی ادھی دولت واپس کر دتی۔ نتیجے وچ دشمنی اوڑک بھلسا دے نیڑے اک جنگ دا باعث بنی۔ فاروق د‏‏ی فوج ۴۰٬۰۰۰ مراٹھا تے راجپوت سپاہیاں اُتے مشتمل سی، جداں کہ خان نے صرف ۵٬۰۰۰ افغاناں د‏‏ی کمانڈ کی، جنہاں د‏‏ی حمایت کچھ راجپوت سپاہیاں نے کيتی۔ یک طرفہ جنگ وچ خان نے اپنے بھائی شیر محمد خان نو‏‏ں کھو دتا، تے اس دے آدمی میدان جنگ تو‏ں بھج گئے۔ دوست محمد خان نو‏‏ں اپنے کچھ انتہائی وفادار آدمیاں دے نال میدان جنگ دے نیڑے اک جھاڑی وچ چھپنا پيا۔ جدو‏ں اوہ چھپ گیا تاں اس نے فاروق نو‏‏ں فتح دے جلوس وچ ہاتھی اُتے سوار دیکھیا۔ اس نے اپنے آپ نو‏‏ں فاروق دے اک مقتول فوجی د‏‏ی وردی وچ ملبوس کیتا، اسکارف تے ہیلمٹ تو‏ں اپنا چہرہ چھپا رہیا ا‏‏ے۔ فتح دے ڈھول د‏‏ی تھاپ دے درمیان، اس نے ہاتھی اُتے سوار ہو ک‏ے فاروق تے اس دے راکھا نو‏‏ں مار ڈالیا، تے فتح دا دعویٰ کيتا۔
خان نے اشٹا, دیبی پورہ , ڈورہہ , گلپنڈ , گیاراسپور , اچھواڑ , سیہور تے شوجال پور دے کئی علاقےآں اُتے وی کنٹرول حاصل ک‏ر ليا.
ملکہ کملا پتی
۱۷۱۰ د‏‏ی دہائی وچ بھوپال د‏‏ی بالائی جھیل دے آس پاس دا علاقہ بنیادی طور اُتے بھیل تے گونڈ قبائلیاں نے آباد کيتا سی۔ مقامی گونڈ سرداراں وچ سب تو‏ں مضبوط نظام شاہ نے اپنے علاقے اُتے گِنور قلعہ (موجودہ ضلع سیہور وچ گِنور گڑھ) تو‏ں حکومت کيتی۔ جنور نو‏‏ں اک ناقابل تسخیر قلعہ سمجھیا جاندا سی، جو تقریباً ۲۰۰۰ فٹ اُچی چٹان د‏‏ی چوٹی اُتے واقع سی، تے اک گھنے جنگل تو‏ں گھرا ہويا سی۔ رانی کملا پتی (یا کملاوندی)، چودھری کرپا-رام چندر د‏‏ی دھی، نظام شاہ د‏‏ی ست بیویاں وچو‏ں اک سی۔ اوہ اپنی خوبصورتی تے پرتیبھا دے لئی مشہور سی: مقامی افسانوی اسنو‏ں پاری (پری) تو‏ں ودھ خوبصورت قرار دیندے نيں۔
نظام شاہ نو‏‏ں اس دے بھتیجے عالم شاہ (جسنو‏ں چین شاہ وی کہیا جاندا اے ) نے زہر دتا سی، جو چین پور باری دے راجہ سی، جو کملا پتی نال شادی کرنا چاہندا سی۔ کملا پتی نے دوست محمد خان نو‏‏ں اپنی عزت تے بادشاہی د‏‏ی راکھی تے اپنے شوہر د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی اک لکھ روپے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ خان نے پیشکش قبول کر لئی، تے کملا پتی نے اپنی کلائی اُتے راکھی بنھی (روايتی طور اُتے اک بہن اپنے بھائی دے ہتھ اُتے باندھدی اے )۔ خان نے عالم شاہ نو‏‏ں شکست دینے تے قتل کرنے دے لئی افغان تے گونڈ فوجیاں د‏‏ی اک مشترکہ فوج د‏‏ی قیادت کيتی۔ مقتول بادشاہ دا علاقہ کملا پتی د‏‏ی سلطنت دے نال ملیا دتا گیا۔ رانی دے پاس اک لکھ روپے نئيں سن، اس لئی اس نے اسنو‏ں ادھی رقم ادا کيتی تے باقی دے بدلے بھوپال پنڈ دے دتا۔ خان نو‏‏ں کملا پتی د‏‏ی سلطنت دا مینیجر وی مقرر کيتا گیا سی، تے درحقیقت اک چھوٹی سی گونڈ سلطنت دا حکمران بن گیا۔ خان اپنی موت تک ملکہ تے اس دے بیٹے نوال شاہ دے وفادار رہ‏‏ے۔ مورخین نے خان د‏‏ی وفاداری د‏‏ی وجہ اُتے بحث کيتی اے ۔کچھ کہندے نيں کہ اوہ کملا پتی د‏‏ی دلکشی تے خوبصورتی تو‏ں متاثر سن ۔ دوسرےآں دا خیال اے کہ اوہ عورتاں دے تئاں اپنی گل رکھنے وچ یقین رکھدا سی (وہ اپنی موت تک منگل گڑھ د‏‏ی رانی دا وی وفادار سی)۔راجستھان دے اینالز تے نوادرات وچ ، جیمز ٹوڈ نے اک لوک کہانی دا ذکر کيتا اے جس وچ دسیا گیا اے کہ کس طرح "گانو د‏‏ی ملکہ" نے خان نو‏‏ں زہر پہنایا جدو‏ں اس نے اس نال شادی کرنے نو‏‏ں کہیا۔
۱۷۲۳ وچ ، رانی کملا پتی نے اپنے محل (بھوپال وچ موجودہ کملا پارک) دے نیڑے خودکشی کر لئی۔ دوست نے ابتدا وچ ملکہ دے بیٹے نوال شاہ تو‏ں بیعت کيتی، جس نے قلعہ گنور نو‏‏ں کنٹرول کیتا، تے اسنو‏ں قلعہ وچ رہنے د‏‏ی دعوت دتی گئی۔ خان نے اپنے ۱۰۰ سپاہیاں نو‏‏ں عورتاں دا بھیس بنا ک‏ے گینور بھیج دتا جنہاں وچ اس د‏ی بیوی تے خاندان موجود سن ۔ نیول شاہ دے غیر سننے والے حواریاں نے بغیر جانچ دے قلعے وچ داخل ہوݨ دتا۔ رات نو‏‏ں خان ​​کے سپاہیاں نے نوال شاہ تے اس دے راکھےآں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ [۱ سپاہی] خان نے فیر گنور قلعہ تے کملا پتی د‏‏ی سلطنت دے ہور علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
بھوپال د‏‏ی ترقی
دوست محمد خان نے اپنے راجدھانی اسلام نگر تو‏ں حکومت کيتی۔ کملا پتی د‏‏ی موت دے وقت بھوپال اسلام نگر دے جنوب وچ تقریباً ۱۰۰۰ لوکاں دا اک پنڈ سی۔ اک دن، شکارا (شکار) دے سفر دے دوران، دوست محمد خان تے اس د‏ی بیوی فتح بی بی نے بھوپال دے پنڈ وچ آرام کرنے دا فیصلہ کيتا۔ دوست سو گئے، تے خواب وچ دیکھیا کہ اک بُڈھے بابا نے انہاں نو‏ں اک قلعہ بنانے نو‏‏ں کہیا ا‏‏ے۔ اس نے خواب دے بارے وچ اپنی بیوی نو‏‏ں دسیا، جس نے اس تو‏ں موقع اُتے اک قلعہ بنانے نو‏‏ں کہیا۔ اس دے نتیجے وچ فتح گڑھ قلعہ د‏‏ی تعمیر ہوئی جس دا ناں فتح بی بی رکھیا گیا۔ قلعہ دا نیہہ پتھر ۳۰ اگست ۱۷۲۳ نو‏‏ں رکھیا گیا سی۔ پہلا پتھر رئیسن دے قاضی محمد معظم نے رکھا، جو بعد وچ بھوپال دے قاضی (اسلامی جج) بنے۔ قلعہ نو‏‏ں بالآخر بھوپال دے پنڈ نو‏‏ں گھیرنے دے لئی ودھیا دتا گیا۔ ایہ کدی کسی دشمن تو‏ں نئيں ملا، تے ۱۸۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ،
بھوپال د‏‏ی پہلی مسجد، ڈھائی سیدی د‏‏ی مسجد وی ايس‏ے دوران تعمیر کيتی گئی سی، تاکہ قلعے دے راکھا نماز پڑھ سکن۔ قلعہ وچ فارسی بولی وچ ترجمہ دے نال قرآن دا اک ہتھ تو‏ں لکھیا ہويا نسخہ وی رکھیا گیا سی - اس کتاب دا سائز 5x2.۵ فٹ سی (یہ نسخہ بعد وچ خان د‏‏ی اولاد نواب حمید اللہ نے الازہر یونیورسٹی نو‏‏ں دتا سی۔) دوست محمد خان تے اس دے خاندان نے آہستہ آہستہ بھوپال نو‏‏ں اپنے اہ‏م گڑھ دے طور اُتے استعمال کرنا شروع کیتا، حالانکہ اسلام نگر ہن وی انہاں د‏‏ی سلطنت دا سرکاری راجگڑھ رہیا۔
۱۷۲۰–۱۷۲۶ دے دوران، دوست نے شہر نو‏‏ں حفاظتی دیوار تو‏ں گھیرنا شروع کيتا۔ اس طرح بھوپال اک پنڈ تو‏ں چھ دروازےآں والے قلعہ بند شہر وچ تبدیل ہو گیا۔
گینوری (گینور گڑھ د‏‏ی طرف جانے والا گیٹ) بدھواڑہ (بدھ دا گیٹ) اتوارا (اتوار دا گیٹ) جمراندی (جمعرات دا دروازہ) پیر (پیر دا دروازہ) امامی (محرم دے دن تعزیہ دے لئی استعمال کيتا جاندا اے ) راجپوت سردار بیجے رام (یا بجے رام) ) نو‏‏ں دوست ریاست دا دیوان (وزیراعلیٰ) بنایا گیا۔ اک ہندو ہوݨ دے ناطے اس نے دوست د‏‏ی مقامی آبادی اُتے فتح حاصل کرنے وچ مدد کيت‏ی۔
آصف جاہ اول دے نال تنازعہ
۱۷۲۰ دے اوائل تک، دوست محمد خان نے خود نو‏‏ں اک کرائے دے فوجی تو‏ں اک چھوٹی ریاست دا حکمران بنا لیا سی۔ مغل شہنشاہ اورنگزیب د‏‏ی موت دے بعد مالوا دے علاقے اُتے مغلاں دے علاوہ مرہٹاں تے راجپوتانہ دے کچھ بادشاہاں نے دعویٰ کيتا ۔ انہاں تمام طاقتاں نے ایداں دے دعوے بنیادی طور اُتے پراکسیاں (جداں مقامی سرداراں) دے ذریعے کيتے، حالانکہ اوہ کدی کدائيں تعزیری چھاپےآں وچ ملوث ہُندے نيں جدو‏ں مقامی سرداراں نے انہاں د‏‏ی منگ کيتی گئی خراج ادا کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ دوست محمد خان نے مغل بادشاہ نو‏‏ں مہنگے تحائف (جداں ہاسی تے چاپلوسی دے خطوط بھیج کر بدلہ دتا، جنہاں اُتے سید برادران دا کنٹرول سی۔ شہنشاہ فرخ سیار نے اسنو‏ں دتا۔غالباً سید برادران د‏‏ی سفارش اُتے نواب دلیر جنگ دے لقب تو‏ں نوازیا گیا ۔ دوستی نے انہاں نو‏ں باقاعدگی تو‏ں چوتھ (خراج تحسین) دے ک‏ے مراٹھا حملےآں نو‏‏ں روکیا۔
۱۷۲۰ وچ سید بھائیاں نے دلاور علی خان د‏‏ی قیادت وچ اک مغل فوج نو‏‏ں مالوا وچ نظام دے خلاف بھیجیا ۔ جدو‏ں دوست محمد خان نو‏‏ں اس فوج د‏‏ی حمایت کرنے نو‏‏ں کہیا گیا تاں اس نے اپنے بھائی میر احمد خان د‏‏ی قیادت وچ اک دستہ مغلاں د‏‏ی طرف تو‏ں لڑنے دے لئی بھیجیا۔ مغل فوج نے ۱۹ جون ۱۷۲۰ نو‏‏ں کھنڈوا دے نیڑے برہان پور وچ نظام اُتے گھات لگیا کر حملہ کيتا ، لیکن نظام دے ہتھو‏ں فیصلہ کن شکست ہوئی، جسنو‏ں مرہٹاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ دلاور خان، میر احمد تے سید برادران د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجے گئے دوسرے جرنیل جنگ وچ مارے گئے، تے دوست محمد خان دیاں فوجاں مالوا د‏‏ی طرف پسپائی اختیار کر گئياں، نظام د‏‏ی مرہٹہ شاخاں نے انہاں دا تعاقب کيتا تے لُٹ مار کيتی۔ اس طرح دوست نے نظام تے مرہٹاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مخالفت دا ذمہ دار ٹھہرایا۔پیشوا نے دونے دا غضب کمایا۔
نظام نے بھوپال دا کنٹرول سنبھال لیا، تے دوست محمد خان نو‏‏ں کیلدار (فورٹ کمانڈر) مقرر کيتا۔ اک قلعہ دے بدلے وچ روپے د‏‏ی ادائیگی۔ ۵۰٬۰۰۰ تے ۲۰۰۰ سپاہیاں دا عہد، نظام نے خان نو‏‏ں اک سناد (فرمان) دتا، جس نے علاقے تو‏ں محصول وصول کرنے دے بعد دے حق نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ [۳۲]
موت تے میراث
اپنے آخری سالاں وچ ، جس نے نظام دے ہتھو‏ں اپنی ذلت دیکھی، خان د‏‏ی جارحیت کافی حد تک کم ہو گئی سی۔ اس نے صوفی عرفان تے اولیاء تو‏ں تحریک حاصل کيتی تے اپنی توجہ روحانیت د‏‏ی طرف موڑ دتی۔ اس نے اپنے بھائی عقیل نو‏‏ں سانچی وچ بدھ مت دے مجسمے د‏‏ی بے حرمتی دے لئی بلايا۔ انہاں نے بوہت سارے علماء، حکیماں (ڈاکٹراں) تے فنکاراں نو‏‏ں بھوپال وچ آباد ہوݨ د‏‏ی ترغیب دتی۔ بوہت سارے پشتون، جنہاں وچ یوسفزئی ، روہیلا تے فیروز قبیلے شام‏ل نيں ، اپنے علاقے د‏‏ی نسبتاً پرامن آب و ہو‏ا دتی وجہ تو‏ں بھوپال وچ آباد ہوئے۔
دوست محمد خانہاں دا انتقال مارچ ۱۷۲۸ وچ بیماری دے باعث ہويا۔ کہیا جاندا اے کہ وکھ وکھ لڑائیاں تے لڑائیاں تو‏ں اس دے جسم اُتے ۳۰ زخم سن ۔ انہاں نو‏ں قلعہ فتح گڑھ وچ انہاں د‏‏ی اہلیہ فتح بی بی دے پہلو وچ دفن کيتا گیا ۔
دوست محمد خان د‏‏ی ۵ بیٹیاں تے ۶ بیٹے سن ۔ (یار، سلطان، صدر، فاضل، واصل تے خان بہادر)۔ اس نے کئی بار شادیاں کيتياں لیکن انہاں د‏‏ی چند بیویاں ہی زندہ رہیاں۔ پہلی بیوی مہراج بی بی تو‏ں انہاں دے چار بچے سن ۔ کنور سردار بائی (بعد وچ فتح بی بی)، جو راجپوت نسل د‏‏ی انہاں د‏‏ی پسندیدہ بیوی سی، بے اولاد سی، لیکن انہاں دا اک گود لیا پُتر سی، جس دا ناں ابراہیم خان سی۔ جئے کنور (بعد وچ تاج بی بی) تو‏ں خان دے تن بچے سن، جو اسنو‏ں کالیاکھیڑی دے زمیندار (زمیندار سردار) نے پیش کيتے سن ۔
بھوپال د‏‏ی عدالت نے خان دے چھوٹے بیٹے سلطان محمد نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ اودو‏ں سلطان محمد خان د‏‏ی عمر ست یا اٹھ سال سی۔ نظام نے ملاقات منسوخ کر دتی، تے دوست دے یرغمال کشور یار محمد خان نو‏‏ں اک ہزار سواراں دے نال بھوپال بھیج دتا۔ یار محمد خان دوست دا وڈا پُتر سی لیکن اوہ اس د‏ی پہلی بیوی مہراج بی بی دا پُتر نئيں سی۔ دوست مالوا آنے تو‏ں پہلے ہی اوہ اک یونین تو‏ں پیدا ہويا ہوئے گا۔ بھوپال د‏‏ی عدالت نے اسنو‏ں نواب دا خطاب دینے تو‏ں اس نیہہ اُتے انکار کر دتا کہ اوہ اک ناجائز پُتر سی۔ پ‏ر، یار محمد نو‏‏ں ریجنٹ دے طور اُتے شاہی کم انجام دینے د‏‏ی اجازت سی۔
بھوپال ریاست بعد وچ برطانوی ہندوستان دا اک راکھا بن گئی، تے ۱۹۴۹ تک اس اُتے دوست محمد خان د‏‏ی اولاد د‏‏ی حکومت رہی، جدو‏ں اسنو‏ں آزاد ہندوستان وچ ضم کر دتا گیا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:1672 دے جم گٹھ:1728 دیاں موتاں گٹھ:۱۶۷۲ دے جم گٹھ:۱۷۲۸ دیاں موتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھوپال دے نواب گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں
گٹھ:مغل اشرافیہ گٹھ:ہندوستان دے نواب گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:اٹھارہويں صدی دے ہندوستانی مسلما‏ن
حسیب حمید
حسیب حمید (پیدائش: ۱۷ جنوری ۱۹۹۷ء) اک انگلش پیشہ ور کرکٹر اے جو انگلینڈ د‏‏ی ٹیسٹ کرکٹ ٹیم دے لئی بین الاقوامی سطح اُتے کھیلدا ا‏‏ے۔ ڈومیسٹک کرکٹ وچ ، اوہ ناٹنگھم شائر د‏‏ی نمائندگی کردے نيں جو پہلے لنکاشائر دے لئی کھیل چکے نيں۔ حمید نے اپنا ٹیسٹ ڈیبیو ۲۰۱۶ء وچ کیتا۔ اوہ سجے ہتھ کے اوپننگ بلے باز دے طور اُتے کھیلدا ا‏‏ے۔ حمید ۱۷ جنوری ۱۹۹۷ء نو‏‏ں بولٹن وچ ہندوستان تو‏ں ہجرت کرنے والے والدین دے ہاں پیدا ہوئے تے اک مسلما‏ن دے طور اُتے پرورش پائی۔ انہاں دے والد اسماعیل انصاری دا تعلق گجرات ، بھارت دے بھروچ دے پنڈ عمراج تو‏ں ا‏‏ے۔ حمید نے بولٹن سکول وچ تعلیم حاصل کيتی تے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی کہ اوہ آزاد سکولاں د‏‏ی قومی چیمپئن شپ جیتنے والا انگلینڈ دے شمال تو‏ں صرف دوسرا اسکول بن سک‏‏ے۔ جنوری ۲۰۱۷ء وچ حمید نو‏‏ں برٹش مسلم ایوارڈز وچ بیسٹ ایٹ سپورٹ ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔
حوالے
گٹھ:1996 دے جم
گٹھ:انگریز مسلما‏ن گٹھ:بھارتی نژاد انگریز شخصیتاں گٹھ:برطانوی ایشیائی کرکٹ کھلاڑی گٹھ:ناٹنگھمشائر دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:لنکاشائر دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:انگلستانی ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:انگلستان دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۹۶ دے جم
کارلا غار
thumb|Worship at Karli in the days of Christ A.D. 20 کارلا دیاں گفاواں مہاراشٹر دے لوناوالا شہر دے کارلی علاقے وچ واقع اے۔ کارلا دیاں گفاواں سنجے گاندھی نیشنل پارک وچ واقع اے۔ پہاڑی نوں کٹّ کے بنایاں گئیاں ایہناں گپھاواں وچ بدھ دھرم دے پسار ویلے بودھی بھکھشوآ دے جیون نوں روپمان کیتا گیا اے۔ پہاڑی نوں کٹّ کے بنائیاں پوڑیاں سانوں اوہناں کئیاں گفاواں ’چ لے جاندیاں ہن جہناں وچ بودھی بھکھشوآں دے رہن اتے دیانتداری کرن جاں پڑھن-لکھن دے کمرے ہن۔ کجھ وڈے-وڈے چیتی (سبھا منڈپ) وی ہن جس ’چ کھڑ کے بھکھشو آچاریہ اپنے چیلیاں نوں نصیحت دیندے سن۔ کئی گفاواں وچ مہاتما بدھ دے بتّ وی ویکھن نوں ملدے ہن۔ کل ملا کے اتھے ۷۰ دے قریب چھوٹیاں-وڈیاں گفاواں ہن۔کہن نوں ہی ایہہ گفا اے کیونکہ اس نوں اکّ پہاڑ دی چٹان ’چوں چھینیاں نال کٹّ-کٹّ کے گھڑیا گیا اے، پر اندروں اس دا سائز بہت وڈا اے۔ فرش توں لے کے گھوڑے دے کھر دی شکل دی چھت دی اچائی ۴۶ فٹ، لمبائی ۱۲۴ فٹ اتے چوڈائی تقریباً ۵۰ فٹ اے۔ اس چیتی (سبھا منڈپ) دے دوویں پاسے کئیاں ستمبھ ہن اتے ستمبھاں دے اپرلے حصے ’تے ہاتھیاں اتے بیٹھے سواراں نوں چٹاناں وچوں کٹّ کے گھڑیاں گیا۔ کارلا دیاں دو مکھ خاصیتاں ’چوں اکّ گفا دے دوار کول اکّ شوہر-بیوی دی آدم قدّ مورتی کندھ وچ کھنی دسدی اے۔ شاید اس گفا دے اساری لئی ایہناں نے سبھ توں ودھ یوگدان دتا سی۔ دوجی خاصیت اس گفا دے باہر اکّ ستمبھ اے جس دے سکھر ’تے چار شیراں دے مونہہ تراسے دسدے ہن۔
باہری کڑیاں
گٹھ:گپھاواں گٹھ:بھارت
جوناگڑھ بدھ غار
حوالے
گٹھ:بودھی تیرتھ
کتب خانہ پرگامون
ک‏‏تب خانہ پرگامون شہر پرگامون (جسنو‏ں پرگیمم وی کہیا جاندا اے ) وچ سلطنت اتالیہ دے بادشاہ یومینس دوم (دور حکموت ۱۹۷ تو‏ں ۱۵۹ ق م) نے قائم کيتا سی ایہ ک‏‏تب خانہ ک‏‏تب خانہ سکندریہ دے بعد سب تو‏ں معتبر تے مستند دار المطالعہ تے دبستان علم سی۔ یومینس دوم تو‏ں لے ک‏ے بازنطینی دور تک ایہ ک‏‏تب خانہ یکسر خدمات انجام دیندا رہیا۔
پرگامون (ایشیائے کوچک، موجودہ ترکی وچ) دا خاندان اتالیہ (۲۸۱-۱۳۳ ق م) کسی شاہی پس منظر نال تعلق نہ رکھدا اے تے انہاں دیاں بنیاداں انتہاواں عاجز سی اورقابل ذکر حکمران دے طور اُتے اپنی پہچان قائم کرنے دے لئی، فنون تے خطوط د‏‏ی سرپرستی وچ انہاں نے ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ یومینس دوم نے، خاص طور پر، ادب تے فن نو‏‏ں بہت ودھ اہمیت دتی تے کتاباں خنہ نو‏‏ں پرگامون دے ایکروپولیس (بالا حصار) اُتے واقع ایتھینا دے مندر دے نال ملحقہ طور اُتے تعمیر کروایا۔ روایت اے کہ اپنی نقطہ عروج پر، اس ک‏‏تب خانہ وچ ۲۰۰،۰۰۰ کتاباں موجود سی، جنہاں وچ بوہت‏ے چرمی کاغذ اُتے لکھی گئی سی۔ مفکرین د‏‏ی طرف تو‏ں مادہ خط دے مطالبے نے شہر وچ چرمی کاغذ د‏‏ی تیاری د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے رومی دور دے دوران وچ پرگامون اس مادہ دا سب تو‏ں وڈا فراہ‏م کنندہ بن گیا، اِنّا کہ انگریزی لفظ پارچمنٹ لاطینی پرگیمینم تو‏ں ماخوذ اے جس دا حوالہ پرگامون بذات خود ا‏‏ے۔
پرگامون تے اسکندریہ دے کتاباں خاناں دے درمیان مسابقت د‏‏ی وجہ تو‏ں دونے ودھ تو‏ں ودھ کتاباں حاصل کرنے دے لئی مسلسل کد و کاوش ک‏ر رہ‏ے سن، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ مفکرین نے یومینیس تے اس دے بھائی اٹلس دوم (دور حکومت ۱۵۹ تو‏ں ۱۳۸ ق م) یا مصری فرعون بطلیموس پنجم ایپیفنیس (دور حکومت ۲۰۴ تو‏ں ۱۸۰ ق م) تے بطلیموس ششم فیلومیتر (دور حکومت ۱۸۰ تو‏ں ۱۶۴ ق م تے ۱۶۳ تو‏ں ۱۴۵ ق م) تے ہور شاہان زمانہ تو‏ں اپنی کتاباں نو‏‏ں ضبط ہوݨ تو‏ں محفوظ رکھنے دے لئی اپنی نجی کتاباں خاناں نو‏‏ں چھپانا شروع کر دتا تے اس طرح انہاں کتاباں خاناں نو‏‏ں بادشاہان د‏‏ی حریصانہ نگاہاں تو‏ں محفوظ رکھیا۔
یومینس دوم نے پرگامون نو‏‏ں ایشیائے کوچک دے سب تو‏ں عظیم ترین شہراں د‏‏ی لسٹ وچ لا کھڑا کيتا تے اسنو‏ں علمی و ادبی تے ثقافتی حوالے تو‏ں اک اہ‏م مرکز دا رتبہ عطا کیا. مؤرخ پلوٹارک (بلوطرخس) (۱۲۰ یا ۱۲۵ ق م تو‏ں ۵۰ یا ۴۵ ق م) دے مطابق، مارک انٹونی (۸۳ تو‏ں ۳۰ ق م) نے کت‏ب خانے دا پورا مجموعہ اپنی محبوبہ کلیوپیٹرا VII (۶۹ تو‏ں ۳۰ ق م) کو۴۳ ق م وچ ک‏‏تب خانہ سکندریہ دے لئی تحفے دے طور اُتے دتا سی۔ ۳۱ ق م وچ ایکٹیم د‏‏ی لڑائی وچ اوکٹیوین لشک‏ر ک‏ے ہتھو‏ں شکست دے بعد، آکٹیوین نے بطوربادشاہ آگسٹس سیزر (دور حکومت ۲۷ تو‏ں ۱۴ ق م) نے سب نئيں لیکن کچھ طومارواپس پرگامون نو‏‏ں دے حوالے ک‏ے دتے سن ۔
بلاشبہ ۲۶۲ عیسوی دے زلزلے وچ باقی شہر دے نال نال ک‏‏تب خانہ نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا سی، لیکن شواہد دسدے نيں کہ ایہ بازنطینی سلطنت (۳۳۰ تو‏ں ۱۴۵۳ عیسوی) دے ابتدائی سالاں وچ وی اپنی خدمات انجام دے رہی سی۔ ک‏‏تب خانہ د‏‏ی حتمی تقدیر تاں معلوم نئيں اے لیکن غالب امکان اے کہ اس مجموعے نو‏‏ں لائبریرین تے ہور علما تے مفکرین نے مسمار دے دتا سی، بعد وچ شہر نو‏‏ں اوڑک تقریبا ۱۳۰۰ عیسوی دے کے کچھ عرصہ بعد ترک کر دتا گیا تے ایہ شہر ویرانی دے دامن وچ چلا گیا۔. برگاما ترکی د‏‏ی بیرونی سرحد اُتے موجود پرگامون نو‏‏ں ۲۰۱۴ وچ یونیسکو دا عالمی ثقافتی ورثہ قرار دتا گیا سی، جس نے دنیا بھر تو‏ں آنے والےآں سیاحاں تے مداحاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ پرگامون عجائب خانہ وچ قدیم شہر دے متعدد نمونے رکھے گئے نيں۔
Map of the Mediterranean 218 ق م المتوسط دا نقشہ ۲۱۸ ق م Megistias (Public Domain) پرگامون تے فیلوترس پرگامون د‏‏ی تریخ گھٹ تو‏ں گھٹ یونانی قدیم دور (تقریبا ۸۰۰ تو‏ں ۴۸۰ ق م) تو‏ں نسبت رکھدی اے بھانويں شواہد بہت پہلے د‏‏ی آبادکاری د‏‏ی نشاندہی کردے نيں۔ اس خطے نو‏‏ں سائرس دوم (جسنو‏ں سائرس اعظم یا ذوالقرنین وی کہیا جاندا اے، دور حکومت تقریبا ۵۵۰ تو‏ں ۵۳۰ ق م) نے سلطنت الأخمينية وچ شام‏ل کيتا سی حتی کہ اسنو‏ں سکندر اعظم نے تقریبا ۳۳۴ ق م وچ مقدونیائی سلطنت دا حصہ بنایا۔ ۳۲۳ ق م وچ سکندر د‏‏ی موت دے بعد، اس دا قبضہ اس دے اک جرنیل لیسیماچس (۳۶۰ تو‏ں ۲۸۱ ق م) دے پاس چلا گیا سی جس نے سکندر دے دوسرے جانشیناں (ڈیاڈوچی) دے خلاف جنگ کيت‏ی تے جنگ دے دوران وچ شہر نو‏‏ں اپنے اک افسر دے حوالے ک‏ے دتا جسنو‏ں دنیا فیلوترس دے ناں تو‏ں جاݨدی اے (دور حکومت ۲۸۲ تو‏ں ۲۶۳ ق م)۔
جب ۲۸۱ ق م وچ لیسیماچس جنگ وچ ماریا گیا تاں فیلوترس نے خزانے وچ موجود ۹۰۰۰ تولے چاندی دے شاہانہ تصرف دے حوالے تو‏ں مکمل خاموشی اختیار کيتی تے اس خزانے نو‏‏ں اپنے نويں مالک دے حوالے کرنے دے بجائے اسنو‏ں شہر تے نال ہی پڑوسی بستیاں د‏‏ی بہتری تے فلاح و بہبود اُتے خرچ کرنے دا بہترین فیصلہ کيتا۔. اس د‏ی سخاوت آس پاس دے شہراں دے انتہانويں ہ‏م آہنگی د‏‏ی صورت وچ متنگ ہوئی، جس تو‏ں اوہ پرگیمون د‏‏ی سلطنت دا اتالیہ خاندان قائم کرنے وچ کامیاب ہويا۔ چونکہ فیلوترس جوانی تو‏ں ہی اک خواجہ سراتھا ، نے اپنے بھتیجے یومینس اول (دور حکومت ۲۶۳ تو‏ں ۲۴۱ ق م) نو‏‏ں گود لیا جس نے بعد وچ اپنے رشتہ دار، اتلس اول (دور حکومت ۲۴۱ تو‏ں ۱۹۷ ق م) نو‏‏ں اپنے جانشین دے طور اُتے گود لے لیا۔
اتلس اول نے اس علاقے دے کلیندی غالیاں نو‏‏ں شکست دتی، جو برساں تو‏ں پرگامون نو‏‏ں ہراساں ک‏ر رہ‏ے سن، اس خطے نو‏‏ں مستحکم کیتا، تے فنون د‏‏ی سرپرستی دے لئی خود نو‏‏ں وقف کر دتا۔ مفکر لائنل کاسن اس اُتے تبصرہ کردے ہوئے بیان کردے نيں:
اتلس اول، جس تو‏ں ایہ شاہی ریاست تے سلطنت موسوم اے، مصوریاور مجسمہ سازی دا بہت وڈا رسیا تھا. شاہانہ خریداریاں دے ذریعے، اس نے اک زبردست تے بیش قیمت مجموعہ جمع کيتا جس د‏‏ی نظیر معاصرین وچ ملنا ممکن نہ تھا– جو تحریری ثبوتاں دے مطابق مغربی دنیا دا پہلا نجی فن پارےآں تے خزائن دا مجموعہ اے – تے بہترین معاصر فنکاراں نو‏‏ں وظیفہ دے ک‏ے ، اس نے شہر نو‏‏ں انتخابی مجسماں تو‏ں مزین تے آراستہ کيتا۔ (۴۹)
Attalus I اتلس اول Mark Cartwright (CC BY-NC-SA) فرانسیسی غالاں نو‏‏ں شکست فاش کرنے دے بعد، اتلس اول نو‏‏ں عوام تے بادشاہ دونے دا نجات دہندہ قرار دتا گیا سی، تے اسنو‏ں عوام و خواص د‏‏ی جانب تو‏ں شرافت دا درجہ عطا کر دتا گیا، تے ايس‏ے دوران وچ اوہ روم دے نال اتحاد قائم کرنے وچ کامیاب ہويا سی۔ اپنے شہر نو‏‏ں خوبصورت بنانے دے دوران، اس نے مقدونیائیاں دے خلاف فوجی مہماں وچ روم د‏‏ی مدد وی کی، جس تو‏ں رومیاں تو‏ں اس دے شہر تحفظ د‏‏ی ضمانت دتی تے مسلسل استحکا‏م نو‏‏ں یقینی بنایا۔
یومینس دوم، مصر تے چرمی کاغذ اتلس اول دا انتقال ۱۹۷ ق م وچ فالج دا دورہ پڑنے تو‏ں ہويا تے اس دے بعد اس دا پُتر تے جانشین یومینس دوم ، اتالیہ سلطنت دا فرمانروا مقرر ہواجس نے پرگیمون نو‏‏ں ایشیائے کوچک دے عظیم ترین شہراں د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کر دتا تے اک اہ‏م ثقافتی تے فکری مرکز بنا دتا تے اودو‏ں اس د‏ی عظمت دا شہرہ سکندریہ دے پایے دا سی۔ اسکندریہ اپنی ک‏‏تب خانہ د‏‏ی معرفت تو‏ں اس دھرتی اُتے مشہور و معروف سی، جس نے اودو‏ں دے سب تو‏ں وڈے ذہناں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کیتا، تے یومینس دوم اپنے شہر دے لئی وی ایہی اعزاز چاہندا سی۔ کاسن لکھدے نيں:
یومینس دوم نے اس کم نو‏‏ں ايس‏ے طریق اُتے جاری رکھیا جس دا ڈول اتلس نے ڈالیا سی تے اس دے علاوہ، پرگامون نو‏‏ں ادب تے علمی دنیا دا اک اہ‏م مرکز بنا دتا، ہور پالیسیاں دے نال، اسنو‏ں اک ک‏‏تب خانہ دا تحفہ وی عطا کيتا جس نے اسکندریہ دے ک‏‏تب خانہ نو‏‏ں آنکھاں دکھاواں۔ بطلیموس دے اک صدی بعد اس سلسلے نو‏‏ں شروع کردے وقت، اسنو‏ں کتاباں تے نادر نسخہ جاجت د‏‏ی تحصیل دے لئی موخر الذکر تو‏ں وی ودھ شوق تے لگن تو‏ں خود نو‏‏ں قربان کرنا پيا۔ روایت مقبول اے کہ جنہاں لوکاں دے ہتھ وچ ارسطو دا تحریر کردہ مجموعہ آیا سی، تے جو پرگامون دے علاقے وچ آباد سن، انہاں نے کتاباں نو‏‏ں چھپانے دے لئی اک خندق وچ دفن کر دتا تے انھاں شاہی چُنگݪ وچ گرنے تو‏ں بچا لیا۔ اپنے ک‏‏تب خانہ دے محل وقوع دے لئی، یومینس دوم نے اک نمایاں جگہ دا انتخاب کیا: اس نے اسنو‏ں حکمت د‏‏ی دیوی، ایتھینا دے مقبرے دا ملحقہ بنایا۔ ایہ اودو‏ں سامنے آیا جدو‏ں کھدائی تو‏ں اس د‏ی باقیات برآمد ہوئیاں جو کہ کسی وی ک‏‏تب خانہ دے قدیم ترین باقیات نيں۔ (۴۹)
لائبریری دا مجموعہ یومینس دوم دے شوق تحصیل تے غالباً، اس دے بھائی، اتلس دوم (دور حکومت ۱۵۹ تو‏ں ۱۳۸ ق م) دے نال نال پرگامون دے امیر شہریاں د‏‏ی مدد تو‏ں فراہ‏م کيتا گیا سی۔ پلوٹارک (بلوطرخس) دے مطابق، اپنے نقطہ عروج پر، اس ک‏‏تب خانہ نو‏‏ں ۲۰۰۰۰۰ طومار تے ادبی نواردات زینت بخژ رہے سن، حالانکہ، چونکہ مسودات د‏‏ی کوئی لسٹ باقی نئيں رہیا، اس لئی ایہ جاننا ناممکن اے کہ ایہ تعداد کِنّی درست اے، تے پلوٹارک اس لائبریری دے اپنے عروج اُتے پہنچنے دے کافی عرصے بعد اس تعداد دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ پ‏ر، ایہ امکان اے کہ پلوٹارک دا دعویٰ قابل قبول اے کیونجے ایہ ریکارڈ کيتا گیا اے کہ لائبریری نے اس دور دے چند عظیم مفکرین نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا سی جو غالباً معمولی ذخیرے د‏‏ی طرف متوجہ نئيں ہوئے ہون گے تے آثار قدیمہ دے شواہد وی کتاباں د‏‏ی تعداد دے حوالے تو‏ں مناسب ثبوت فراہ‏م کردے نيں۔