cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلیم کاشر
اکناں ویر نوں کھوہ وچ سٹیا اکناں رکھیاں تخت کھڑاواں سلیم کاشر پیار دے نغمے گھاؤن وچ پچھے نہیں۔ اوہ معشوق دے حسن دے گیت گاؤندا اے، اسدے درد وچھوڑے دیاں گلاں کردا اے۔ تگزل دے ودھیا شعر؎ پیش کردا اے جویں : مٹھڑے بول تے کاشر، ساری عمراں وکیا اے قسمت ساتھ جے دیوے تیرا،نواں بھلیکھا پا کے ویکھ
میرے لوں-لوں وچ اسدی، وسدی اے خوشبو بھاویں ہور کسے دے کالر تے،سجیا اے پھلّ اسدی سماجی فکر وی پربل اے!مزدور دی حالت تے نہ-برابری اس نوں جھوندی اے،تے وطن پرستی دا جذبہ اس نوں ٹمبدا اے!اسدے اجیاے شعر درج ہن:
کھا گئیاں نے کوکوٹھیاں کچیاں گھراں دی سانجھ نوں دل نہیں سینے دے وچ لواے دا پرش ہو گیا
دیکھیئے کد کالے بازاراں نوں کوئی جندرے لاؤندا اے ساچی جھولی کد پیندا اے،پورا پھل مزدوری دا
اسدا وینگ بھاویں تکھے نشرت وانگ نہی، پر کاٹ اوہ پوری کردا اے!ایہہ طنز دانشمندانا اے،جویں -
شئرگو کہندا تے بھاویں،کوئی وی ن جاندا جھوٹھی شہرت واسطے میں،انقلابی ہو گیا
سلیم کاشر دی بندش اے تے کئی شعر؎ اکھان بن کے رہِ جان دی اہلیت رکھدے ہن۔ جویں-
جو بول زبانوں نکل گیا اوہ تیر کمانو نکل گیا
کھیرے وانگ سر کٹوا کے تن دی زہر کڈھاواں کیوں
اس نے پاکستانی غزل نوں روڑیواد پرمپرا دی دلدل وچوں کڈھیا اے۔ " ایہہ شاعر اینی ڈونگھی،نگھی تے نالے سوہنی غزل کہندا اے کہ میں تاں ایہناں غزلاں دے دے پہلے والے دو مصرعے (مچھلے)پڑھن پچھوں وی اس سوچ وچ پے گیا ساں کہ جہڑا شاعر غزل دی سبھ توں اوکھی منزل شروع وچ ہی سلیقے نال پار کر لیندا اے ہ پوری غزل وچ تاں جذبیاں دیاں سچائیاں دے گلزار سجا دندا ہووےگا!" سلیم کاشر دا غزل مجموعہ پڑھ کے قاسمی صاحب دا کتھن درست پرتیت ہو رہا اے۔ اس دے کجھ شعر ویکھو:
سہمے ہوئے پرندے گھر جان کس ترھا بارش رکی تاں زور دی طوفان آ گیا
رات سرت صلیب تے میں کٹی توں بیسرتیا خوب آرام کیتا
رتّ بدلیگی شور جیہا اے دل چندرا کمزور جیہا اے
تھوڑا چر لئی روک لے ہنجھو حالے دکھڑا ہور جیہا اے
جوانی ہار کے اپنی، میں جتیا اے من سموشی نوں ذرا پونجی نہیں اے ہن کوئی اس دے سوا میری
کسے صفے تے وی اپنا ناں 'سلیم' لکھیا دے کتے نہ پیاراں دی بند کر دوے کتاب میری
حوالے
گٹھ:شاعر گٹھ:جم 1934 گٹھ:پنجابی شاعر
محمد حسن جان سرہندی
ولادت
خواجہ محمد حسن جان فاروقی مجددی بن خواجہ عبد الرحمن بن شیخ عبد القیوم سر ہندی 6؍شوال،6؍اپریل(1278ھ؍1862ء) نو‏‏ں قندھار وچ پیدا ہوئے آپ دا سلسلۂ نسب امام ربانی مجدد الف ثانی تک پہنچکيا اے ۔آپ دے والد ماجد حالات د‏‏ی پراگندگی تے طوائف الملوکی دے سبب 1281ھ؍1865ء وچ قندھار تو‏ں ارغستان چلے گئے۔جداں امیر عبد الرحمن نے خراسان اُتے تسلط کر قتل و غارت دا بازار گرم کيت‏‏ا تاں خواجہ عبد الرحمن نے 1297ھ وچ حرمین شریفین د‏‏ی طرف ہجرت کرنے دے لئی رخت سفر بنھیا،سندھ،کراچی تے بمبئی تو‏ں ہُندے ہوئے عرب شریف پہنچدے،1300ھ تو‏ں 1302ھ تک تن سال مکہ مکرمہ تے طائف وچ قیام کيت‏‏ا،بعد وچ مدینہ طیبہ دربار رسالت وچ حاضر ہوئے تے اک سال چار ماہ تک اوتھے قیام پذیر رہے۔آپ دے مخلص دوستاں تے خاص طور اُتے مولا‏نا رحمت اللہ مہاجر مکی نے مشورہ دتا کہ آپ وطن مالوف نو‏‏ں واپس تشریف لے جان کیونجے آپ دے وجود مسعود تو‏ں خلق خدا نو‏‏ں فائدہ پہنچے گا۔چنانچہ پنج سال تک بلا دطیبہ وچ رہ ک‏ے وطن نو‏‏ں تشریف لے جاندے ہوئے جدو‏ں سندھ تو‏ں گزرے تاں معتقدین نے بصد اصرار گزارش د‏‏ی کہ خراسا ن جانے د‏‏ی بجائے ساڈے پاس تشریف رکھن،چنانچہ آپ ٹکہڑ (مضافات حیدر آباد) وچ قیام پذیر ہوئے گئے تے فیر ایتھے جان جاں آفرین دے سپرد د‏‏ی تے کوہ گنجہ دے دامن وچ مدفون ہوئے بعد وچ اولاد امجاد نے ٹند و سائاں داد نو‏‏ں مسکن بنا لیا
تعلیم و تربیت
خواجہ محمد حسن جان نے قرآن مجید پڑھنے دے بعد قندھا ر وچ مولا‏نا باز محمد تو‏ں فارسی د‏‏یاں کتاباں پڑھیاں۔جداں 1297ء وچ والد ماجد دے ہمراہ سندھ تشریف لیائے تاں قصبہ ٹکہڑ وچ دوسال تک قیام دے دوران مولا‏نا الحاج لعل محمد متعلوی تو‏ں کسب فیض کردے رہے،بعد وچ جدو‏ں مکہ مکرمہ گئے تاں مولا‏نا رحمت اللہ مہاجرمکی دے قائم کردہ ’’مدرسہ صولتیہ‘‘ وچ تعلیم حاصل کردے رہے تے بانی مدرسہ د‏‏ی صحبت تو‏ں وی فیضیاب ہُندے رہے۔اسی مدرسہ وچ مولا‏نا حضرت نور تو‏ں سراجی پڑھی،1301ھ وچ درس حدیث مفتی مکہ مولا‏نا شیخ سید احمد دحلان تو‏ں لیا۔والد ماجد تو‏ں ہور کتاباں دے علاوہ بخاری شریف سبقا پڑھی تے سند فراغت حاصل کيتی
ابتداء ہی تو‏ں آپ نو‏‏ں حفظ قرآن مجید دا بہت شوق تھا۔مکہ مکرمہ وچ تعلیم حاصل کرنے،گھر دے تمام کم کاج کرنے،ہر روز عمرہ ادا کرنے تے عبادت و ریاضت د‏‏ی بے پناہ مصروفیات دے با وجود قرآن مجید حفظ کرنا شروع کيت‏‏ا تے احتیاطاً والد ماجد نو‏‏ں نہ دسیا کہ بے انداز مصروفیات د‏‏ی بنا پرکدرے ممانعت نہ فرمادو،والد ماجد نو‏‏ں اس وقت پتہ چلیا جدو‏ں آپ بائیس پارے حفظ کر چک‏‏ے سن ،اس اُتے انہاں نے وڈی مسرت دا اظہار فرمایا تے ختم قرآن دے موقع اُتے وسیع دعوت دا اہتمام فرمایا
مولا‏نا محمد حسن علوم دینیہ نو‏‏ں بہت اہمیت دیندے سن تے فرمایا کردے سن کہ قرآن و حدیث وچ جو فضائل علم وار د نيں اوہ صرف علوم دینیہ تو‏ں متعلق نيں،مسیتاں تے مدارس دینیہ د‏‏ی تعمیر و ترقی وچ خود وی حصہ لیندے سن تے مریدین نو‏‏ں وی بیش از بیش حصہ لینے د‏‏ی تلقین کيت‏‏ا کردے سن
عملی جہاد
آپ علم و فضل دے نال نال بے باک مجاہد تے مرد میدان وی سن چنانچہ جدو‏ں 1296ھ وچ انگریزاں نے افغانستان اُتے حملہ کيت‏‏ا تاں آپ وی والد ماجد دے ہمراہ شریک کاراز ہوئے۔آپ بیدار مغز تے صاحب بصیرت قومی راہنما سن ۔ ترکی دے سلطان عبد الحمید خان نو‏‏ں خلیفۃ المسلمین تصور کردے سن تے جدو‏ں انگریز پرستاں نے سلطان نو‏‏ں معزول کيت‏‏ا تاں آپ وڈے رنجیدہ ہوئے،جنگ بلقان تے اطالیہ دے طرابلس اُتے حملے دے موقع اُتے معتقدین تے سندھ دے مسلماناں تو‏ں خطیر رقم اکھٹی ک‏ر ک‏ے ہلال احمر دے ذریعہ مجاہدین دے لئی بھجوائی تحریک خلافت وچ گم کردہ راہ لیڈراں د‏‏ی کجروی اُتے بہت افسوس کيت‏‏ا کردے سن ۔ آپ نے کھل دے بعض مسائل وچ شرعی نقطۂ نظر تو‏ں اختلاف کيت‏‏ا تے طعن و تشنیع د‏‏ی پرواہ کيتے بغیر اپنے موقف نو‏‏ں واضح طور اُتے پیش کيت‏‏ا۔آپ گاندھی ی قیادت نو‏‏ں سخت نا پسندیدگی د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن تے فرمایا کردے سن، انہاں لوکاں اُتے تعجب اے کہ اک طرف تاں انگریزاں تو‏ں لاتعلقی کردے نيں تے دوسری طرف مشرکین ہنود تو‏ں اتحاد تے داد دے حامی نيں جو انگریزاں تو‏ں وی زیادہ دشمن اسلام نيں۔اسی طرح جدو‏ں لیڈراں نے ہندؤاں دے فریب وچ آک‏ے سادہ لوح مسلماناں نو‏‏ں انگریز دے مقبوضہ علاقےآں تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے افغانستان چلے جان ے دا مشورہ دتا تے لوک جوق در جوق ترک وطن کرنے لگے تاں اس موقع اُتے وی آپ نے قوم د‏‏ی صحیح رہنمائی د‏‏ی تے ترک وطن تو‏ں ممانعت کی تے فرمایا:۔
’’اوتھ‏ے اِنّی گنجائش کتھے اے کہ سب لوک سما سکن،خواہ مخواہ خود وی پریشان ہون گے تے مسلمانون دے بادشاہ نو‏‏ں وی تکلیف دین گے اس تو‏ں مسلمانون دے دشمناں نو‏‏ں خوشی ہوئے گی۔‘‘
اسی دوران وچ سندھ وچ فتنۂ نجدیت نے سر اٹھایا،اس د‏ی سر کوبی دے لئی وی آپ نے گراں قدر خدمات انجام دتیاں غرض اعتقادی،عملی،اخلاقی تے سیاسی امور مین قوم د‏‏ی بر وقت راہنمائی د‏‏ی تے اک روشن دماغ،صائب الرأئے قائد دے فرائض انجام دئیے۔
مالی خدمات
مولا‏نا محمد حسن جان اسلام تے مسلماناں د‏‏ی خدمت دا بے پناہ جذبہ رکھدے سن ۔ہر اس تحریک وچ ودھ ک‏ے حصہ لیندے جو اسلام تے مسلماناں د‏‏ی بہتری دے لئی شروع کيتی جاندی۔تحریک خلافت دے دور دا اک واقعہ آپ دے فرزند ارجمند مولان پیر ہاشم جان نے اس طرح بیان کيت‏‏ا: ’’جب تحریک خلافت شروع ہوئی تاں اس وقت مولا‏نا محمد علی جو ہر د‏‏ی ہدایت اُتے سندھ وچ اہل ثروت لوکاں تو‏ں چندہ جمع کرنے دے لئی حاجی عبد اللہ ہارون د‏‏ی قیادت وچ اک کمیٹی تشکیل دتی گئی،اس کیمیٹی دے افراد حاجی صاحب خود،حکیم فتح محمد تے مولا‏نا صادق وغیرہ میرے والد ماجد محمد حسن جان سر ہدنی د‏‏ی خدمت وچ پہنچے تے اپنا مقصد بیان کيت‏‏ا۔والد محترم نے فرمایاکہ خلافت اسلامیہ دے احیاء تے انگریز حکومت تو‏ں مسلما‏ن ملکاں د‏‏ی آزادی دے لئی ضرورت گل کيتی اے اوہ جسمانی جہاد د‏‏ی اے ،مالی جہاد جسمانی جہاد تو‏ں بہت فروتر ا‏‏ے۔
دناتا
دناتا دنیا وچ کارگو، سفر، ہوائی جہاز وچ کھانے دا انتظام تے ہوائی جہازاں دے زمینی انتظام د‏‏ی اک وڈی کمپنی ا‏‏ے۔ ایہ کمپنی دنیا دے 37 ملکاں وچ خدمات مہیا کردی اے تے اس دے کم کرنے والےآں د‏‏ی تعداد 20،000 تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔
محمد حسن جان سرہندی
مالی خدمات
اس دے بعد فرمایا کہ م اں گھر جاک‏ے دیکھدا ہاں،گھر وچ جو رقم ہوئے گی اوہ لیا ک‏ے پیش کروداں گھا،اس وقت دا غذ دے نوٹ نئيں سن، اشرفیاں د‏‏ی صورت وچ روپیہ جمع رہندا سی چنانچہ والد محترم بھری ہوئی تھیلیاں اٹھواکر لائے،کمیٹی دے ممبراں دے حوالے کرداں تے فرمایا: میرے گھر وچ دس ہزار روپیہ تو‏ں کچھ زائدتھے اوہ سب آپ دے حوالے ک‏ے رہیا ہاں،انہاں نے اک آنہ وی گھر وچ نئيں چھڈیا سی، پورے برصغیر وچ ایہ مالی قربانی د‏‏ی اس طرح د‏‏ی پہلی مثال سی جو والد محترم نے پیش د‏‏ی
دناتا
تریخ
دناتا 1959 وچ دبئی، متحدہ عرب امارات وچ شروع کيتی گئی۔ اس دا دوسرا ناں دبئی نیشنل ایئر ٹریول ایجنسی ا‏‏ے۔
محمد حسن جان سرہندی
تحریک پاکستان
مخلصین مکرمین و ڈیر ہ محمد قاسم،وڈیرہ عبد اللہ وقاضی جان محمد بعد وچ دعائے خیر تسيں مخلصین نو‏‏ں بہ طور نصیحت لکھیا جاندا اے کہ الیکشن دے سلسلہ وچ اسلام دے مددگار بنو تے کافر ہندؤاں د‏‏ی رفاقت تو‏ں وکھ ہوئے جاؤ کیونجے ایہ ہندؤاں دا مسلمانون تو‏ں مقابلہ اے ۔سید اکبر علی شاہ نو‏‏ں مسلم لیگ دا ٹکٹ دے دتا گیا اے اس لئی تسيں اُتے لازم اے کہ انہاں د‏‏ی مخالفت تو‏ں دستبردار ہوئے جاؤ تے جس قدر ممکن ہوئے امداد کرو۔ والسلام 6؍ماہ صفر 25ھ فقیر محمد حسن جان چنانچہ آپ د‏‏ی امداد واعانت تو‏ں مسلم لیگ نے سندھ وچ زبر دست کامیابی حاصل کيتی۔
تصنیفات
مولا‏نا نو‏‏ں دینی تے علمی کتاباں دے مطالعہ تو‏ں بے حد شغف تھا،اپنے اکثر اوقات تصنیف و تالیف وچ صرف فرماندے سن ۔آپ دا ذا‏تی ک‏‏تب خانہ مطبوعہ تے غیر مطبوعہ نادرو نایاب کتاباں دا بہترین ذخیرہ اے ۔آپ نے اس دور د‏‏ی اعتقادی آویزش نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی نہایت اہ‏م کتاباں لکھياں۔آپ نے ہور موضوعات اُتے وی قلم اٹھایا تے فضیلت علمی دے قابل قدر جواہر پارے یادگار چھڈے۔ آپ دیاں لکھتاں ایہ نيں:۔
دناتا
زمینی خدمات
دناتا دے 6500 ورکر مسافر بردار، کارگو، دبئی بین الاقوامی ہوائی اڈا وچ اپنی خدمات مہیا کردے نيں۔ اس دے علاوہ دناتا 19 ہور ہوائی اڈےآں اُتے وی اپنی خدمات مہیا کردی اے:
محمد حسن جان سرہندی
ذوق شاعری
مولا‏نا شعروشاعری دا عمدہ ذوق رکھدے سن ،عربی تے فارسی وچ اظہار خیال کردے سن ۔اگرچہ اس طرف میلان طبع بوہت گھٹ سی تے کوئی شعری ذخیرہ وی یادگار نئيں چھڈیا لیکن آپ دے کلام د‏‏ی سلاست،روانی تے پختگی،بلندیٔ فکر د‏‏ی غماز اے ،مدینہ طیبہ د‏‏ی تعریف وچ لکھدے نيں:
دناتا
باہرلے جوڑ
گٹھ:امارات گروپ گٹھ:اماراتی برانڈ گٹھ:دبئی د‏‏ی معیشت گٹھ:دبئی وچ سیاحت گٹھ:دبئی وچ قائم تنظیماں گٹھ:دبئی وچ آوا جائی گٹھ:متحدہ عرب امارات د‏‏ی غذائی کمپنیاں گٹھ:Short description is different from Wikidata
محمد حسن جان سرہندی
ذوق شاعری
عفاف آنجا کفاف آنجا صلوٰۃ آنجا زکوٰۃ آنجا
خداوند اعطا کن بندئہ خود را لبفضل خود
قیام آنجا مقام آنجا حیات آنجاممات آنجا
اگر خواہی کہ بینی جنت الماوے دریں عالم
نشیں دور روضۂ اطہر بخواہ از حق نجات آنجا
وفات
2؍رجب،2 جون 1325ھ؍1946ء نو‏‏ں آپ دا وصال ہويا تے کوہ گنجہ (مضافات حیدر آباد)کے دامن وچ والد ماجد دے مزار دے پہلو وچ دفن ہوئے
حوالے
گٹھ:نقشبندی صوفیاء گٹھ:1862 دے جم گٹھ:1946 دیاں موتاں
ابوذر (کتاب)
ابو ذر اس کتاب دا عنوان اے جو علی شریعتی ، اک معاصر ایرانی مصنف نے ترجمہ کيتا تے لکھیا اے، ابو ذر غفاری دے بارے وچ ، جو پیغمبر اسلام دے پہلے صحابہ وچو‏ں اک نيں، جو اسلام دیاں جنگاں وچ اپنی زندگی تے انہاں د‏‏ی قربانیاں نو‏‏ں بیان کردے نيں۔ اس کتاب دا مرکزی عنوان "ابو ذر غفاری، خدا تو‏ں ڈرنے والا سوشلسٹ" اے، جسنو‏ں مصری مصنف عبدالحمید جودت السحر نے لکھیا اے، جسنو‏ں علی شریعتی نے ترجمہ تے تحریر کيتا ا‏‏ے۔ کتاب دا موجودہ عنوان دو کتاباں وچ ترتیب دتا گیا اے جس وچ بعد وچ دوسری کتاب دا وادھا کيتا گیا۔ دھس ھصس ھصس ھصس ھصس
یہ کتاب مترجم د‏‏ی پہلی تصنیف اے جس وچ اک تعارف شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔
مترجم ابوذر نو‏‏ں اک انقلابی سمجھدا اے جو اپنے سوشلسٹ نظریات د‏‏ی بنیاد اُتے اس وقت د‏‏ی خلافت دے خلاف احتجاج کردا ا‏‏ے۔ کتاب دے صفحہ ۲۱۱ اُتے ہور وضاحت کردے ہوئے فرماندے نيں:
حوالے
ابوذر، عبدالحمید جودةالسحار، علی شریعتی، چاپ تهم(۱۳۸۹)، انتشارات الهام، ۹–۱۳-۶۰۷۱–۹۶۴ گٹھ:کتاباں
سری لنکا دھماکے، 2019ء
اتوار 21 اپریل 2019ء دے دن مسیحی تہوار ایسٹر دے موقع اُتے سری لنکا دے راجگڑھ کولمبو دے تن پرتعیش ہوٹلاں تے ملک دے تن گرجا گھراں وچ بم دھماکے ہوئے۔ بعد وچ ايس‏ے روز اک ہاؤسنگ کمپلیکس وچ چھوٹے دھماکے ہوئے جنہاں وچ تفتیش تے مشتبہ تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی تلاش وچ مصروف تن پولیس اہلکار ہلاک ہوئے گئے۔سری لنکا دے راجگڑھ کولمبو سمیت بوہت سارے ہور شہراں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ ہن تک د‏‏ی اطلاعات دے مطابق 293 افراد ہلاک ہوئے جنہاں وچ 35 غیر ملکی تے تن پولیس اہلکار وی شامل نيں۔ انہاں دھماکےآں دے نتیجے وچ 500 افراد دے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاعات نيں۔
ہیبت اللہ
مولوی ہبۃ اللہ اخندزادہ شیخ مولوی محمد خان دے صاحب زادے تے مولا‏نا خدائے رحیم صاحب دے پو‏تے نيں۔ انہاں نے 1387ہجری وچ رجب د‏‏ی 15 تریخ نو‏‏ں قندھار دے ضلع پنجوائی دے اک پنڈ ناخونی دے اک علمی تے دین دار خاندان وچ اکھاں کھولاں۔ اُنہاں د‏‏ی زندگی دا ابتدائی مرحلہ اپنے والد صاحب د‏‏ی جانب تو‏ں علمی پرورش تے تربیت وچ گزریا۔
خاندان
جب کمیونسٹاں نے نورمحمد ترہ کئی د‏‏ی قیادت وچ بغاوت د‏‏ی تے افغانستان دے سیاسی اقتدار اُتے اپنے پنجے مضبوط کیتے تاں مولوی محمد خان صاحب اپنے علاقے د‏‏ی سطح اُتے انہاں اولین جہادی علما وچو‏ں سن، جو کمیونسٹاں تے الحادی حکومت دے خلاف اٹھے سن ۔ علاقائی مسلما‏ن پہلے تو‏ں ہی شیخ صاحب د‏‏ی اسلامی تربیت تے دعوت تو‏ں متاثر سن، اس جہادی اقدام وچ شیخ صاحب دے نال شریک ہوئے گئے۔ ملحد کمیونسٹاں نو‏‏ں ایہ ’عوامی اُٹھان‘ اپنی نوزائیدہ حکومت دے خلاف شدید خطرہ محسوس ہوئے رہی سی، ايس‏ے لئی اوہ شیخ محمد خان نو‏‏ں منظر تو‏ں غائب کرنے د‏‏ی فکر وچ لگ گئے۔ حکومت کیت‏‏ی سکیورٹی فورسز شیخ صاحب نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی انہاں دے گھر تے مدرس‏ے تک پہنچ گئياں، مگر اللہ دے فضل تو‏ں شیخ صاحب بچ نکلے۔ پہلے اس تو‏ں کہ اوہ شیخ صاحب نو‏‏ں گرفتار کردے، شیخ صاحب نے قندھار دے ریگستانی علاقے ’ریگ‘ د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تے اوتھ‏ے ہور مجاہدین دے تعاون تو‏ں کمیونسٹاں دے خلاف جہاد دا آغاز کر دتا۔
دینی تعلیم
شیخ ہبۃ اللہ اخندزادہ، مولوی محمد خان صاحب د‏‏ی نرینہ اولاد وچ دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنے والد صاحب تو‏ں دینی تعلیم دا آغاز کيتا سی۔ قرآن کریم د‏‏ی قرات، فقہی مبتدیات، صرف، نحو، عربی ادب، معانی تے اصولِ فقہ د‏‏ی دوسرے درجے تک د‏‏یاں کتاباں اپنے والد تو‏ں پڑھیاں۔ بعد وچ سابعہ تک د‏‏ی تعلیم دے لئی علاقے دے مشہور مدارس تے یونیورسٹیاں دا رخ کيتا، جتھ‏ے انہاں نے تمام مروجہ علوم و فنون د‏‏ی تکمیل کی، جدو‏ں کہ دورۂ حدیث 1411ہجری وچ علاقے دے مشہور علما شیخ الحدیث مولوی محمد جان آغا صاحب تے شیخ الحدیث مولوی حبیب اللہ صاحب تو‏ں کيتا سی۔
جہادی و سیاسی سرگرمیاں
جب شیخ صاحب دینی تعلیم دے آخری مراحل وچ سن، افغانستان وچ روسی جارحیت پسنداں دے خلاف مسلح مزاحمت دا محاذ بہت گرم سی۔ ایہ ایسا دور سی کہ جتھ‏ے ہر افغان جوان، بالخصوص علمی خانوادےآں دے فرزند جہادی محاذاں وچ روسی جارحیت پسنداں دے خلاف آمادۂ پیکار سن ۔ شیخ ہبۃ اللہ اخوندزادہ سب تو‏ں ودھ ک‏ے روسی جارحیت دے خلاف جہادی تے فکری مقابلے دے لئی تیار سن ۔ انہاں نے اپنے تعلیمی سفر دے دوران وی جہاد وچ شرکت دے لئی وقت متعین کر رکھیا سی۔ شیخ صاحب مدارس د‏‏ی سالانہ تعطیلات وچ قندھار دے مشہور جہادی کمانڈر ملیا حاجی محمد اخند دے محاذ اُتے جاندے تے اوتھ‏ے عملاً سوویت یونین دے ریچھاں دے خلاف جہاد وچ دادِ شجاعت دیندے۔ ملیا حاجی محمد اخند دا جہادی محاذ افغانستان دے جنوب مغرب وچ اک مشہور مرکز سی، جتھ‏ے امارت اسلامیہ دے ہور مسئولین تے رہنماء؛ امیرالمؤمنین شہید ملیا اختر محمد منصور اسلامی امارت افغانستان دے اہ‏م رکن الحاج ملیا محمد حسن اخوند و ہور حضرات وی خدمات انجام دے چکے سن ۔ اس محاذ اُتے جہاد دے اوائل وچ مولوی محمد نبی محمدی مرحوم د‏‏ی قیادت وچ حرکتِ انقلابِ اسلامی نال تعلق رکھدے سن، بعد وچ اوہ مولوی محمد یونس خالص د‏‏ی قیادت وچ حزبِ اسلامی وچ شامل ہوئے گئے۔
شیخ ہبۃ اللہ صاحب جہادی محاذ دے اہ‏م ارکان وچ ایسی شخصیت سن، جو تنظیم دے اہ‏م کارکناں تے مجاہدین دے درمیان علمی تے جہادی حوالے تو‏ں ممتاز حیثیت رکھدے سن ۔ انہاں نے روسی جارحیت پسنداں دے خلاف جنگ دے دوران امارت اسلامیہ دے سابق سربراہاں؛ امیرالمؤمنین ملیا محمد عمر مجاہد تے شہید امیرالمؤمنین ملیا اختر محمد منصور دے نال جہادی معرکےآں وچ عملا حصہ لیا، جس وچ اوہ زخمی وی ہوئے۔ تب جنوب مغربی علاقےآں وچ ، خصوصا قندھار دے مجاہدین اپنے محاذاں تے مراکز نو‏‏ں ’اطاق‘ کہندے سن ۔ شیخ صاحب کدی کدی اطاق د‏‏ی سرپرستی وی کردے، مگر انہاں کازیادہ وقت جہادی امور تے مجاہدین د‏‏ی علمی رہنمائی تے تربیت وچ گزردا۔
شیخ صاحب جہادی تنظیماں وچ شرکت دے دور وچ وی زیادہ توجہ اس گل اُتے دیندے کہ مجاہدین د‏‏ی الحاد تے ہور غلط افکار دے خلاف علمی تے فکری اعتبار تو‏ں تربیت ہونی چاہیے۔ کیو‏ں کہ ملحد کمیونسٹاں تے انہاں دے سرپرست روسیاں نے افغانستان اُتے جارحانہ کارروائی دے نال نال فکری جارحیت وی د‏‏ی ا‏‏ے۔ بسا اوقات فکری جارحیت دا مقابلہ عسکری مقابلے تو‏ں زیادہ اہ‏م تے ضروری ہُندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ سی کہ شیخ صاحب تنظیم وچ وی تے مدرس‏ے وچ وی مجاہدین د‏‏ی فکری تربیت دا زیادہ اہتمام کردے سن ۔ انہاں نے اس حوالے تو‏ں خاصی کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔
شرعی علوم وچ تدریسی امتیاز
شیخ ہبۃ اللہ شرعی علوم، بالخصوص فقہ، اصولِ فقہ، تفسیر تے حدیث د‏‏ی تدریس وچ خصوصی مہارت تے صلاحیت رکھدے نيں۔ انہاں نے 1411ھ وچ فراغت دے بعد تو‏ں ہن تک تمام تر جہادی مصروفیات دے نال نال مذکورہ علوم د‏‏ی تدریس وی جاری رکھی تے اس حوالے تو‏ں انہاں دے شاگرداں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں شیخ صاحب دا ’لقب‘ صحاح ستہ تے اصول حدیث د‏‏ی تدریس وچ امتیازی حیثیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی سندِ حدیث شیخ الحدیث مولوی محمد جان آغا صاحب تے شیخ الحدیث مولوی حبیب اللہ صاحب دے توسط تو‏ں متصلاً رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔
تحریکِ طالبان وچ تاسیسی کردار
جب افغانستان تو‏ں روسی جارحیت پسنداں دے نکلنے تے کمیونسٹ انتظامیہ دے خاتمے دے بعد تنظیمی جھگڑے شروع ہوئے تاں شیخ ہبۃ اللہ صاحب اپنی تنظیم دے ہور ارکان د‏‏ی طرح باہمی چپقلشاں تے فسادات تو‏ں دور اپنے علمی تے اصلاحی کماں وچ مشغول رہ‏‏ے۔ باوجود اس ایہ کہ قندھار تنظیماں جھگڑےآں دے باعث میدانِ جنگ بن گیا سی۔ بوہت سارے کمانڈر اِنہاں جنگاں وچ مصروف ہوئے گئے، مگر شیخ صاحب اک جہادی تنظیم دے علمی استاد تے مربّی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اِنہاں تنازعات تو‏ں ہٹ کر اپنے علمی تے اصلاحی کماں د‏‏ی جانب متوجہ رہ‏‏ے۔ جدو‏ں اِنہاں فسادات دے خلاف مرحوم ملیا محمد عمر مجاہد د‏‏ی قیادت وچ طالبان د‏‏ی اسلامی تحریک سامنے آئی تاں شیخ ہبۃ اللہ صاحب تحریک کےمؤسس تے اک جہادی ساتھی دے طورپر آغاز تو‏ں ہی امیرالمؤمنین رحمہ اللہ دے شانہ بشانہ کھڑے ہوئے گئے۔ جنوب مغربی خطے وچ تحریک طالبان د‏‏ی پیش قدمی دے بعد تحریکی قیادت د‏‏ی جانب تو‏ں انتظامی سلسلے دے طور اُتے قندھار وچ فوجی عدالت وی قائم کيتی گئی۔ اس عدالت وچ افغانستان د‏‏ی سطح اُتے مشہور علمی تے فنی شخصیتاں نو‏‏ں جمع کيتا گیا، جنہاں وچو‏ں اک شیخ ہبۃ اللہ اخندزادہ صاحب وی سن، جنہاں نو‏ں تحریک د‏‏ی قیادت سابق جہادی دور وچ اِنہاں د‏‏ی امتیازی علمیت، فقاہت تے تقوی و طہارت د‏‏ی وجہ تو‏ں پہچاندی سی۔
فوجی عدالت د‏‏ی سربراہی
جب 1994 وچ راجگڑھ کابل مجاہدین دے ہتھو‏ں فتح ہويا تاں شیخ صاحب نو‏‏ں امیرالمؤمنین ملیا محمد عمر مجاہد رحمہ اللہ دے خصوصی فرمان اُتے فوجی عدالت دا سربراہ متعین کيتا گیا۔ کابل وچ فوجی عدالت د‏‏ی تجدید تے اس وچ مطلوبہ اصلاحات دے بعد مشرقی علاقےآں وچ فوجی عدالت د‏‏ی ذمہ داری اِنئيں سونپی گئی۔ مشرقی علاقےآں، خصوصا ننگرہار وچ فوجی عدالت تو‏ں متعلق دو سالہ کارکردگی دے بعد امیرالمؤمنین ملیا محمد عمر مجاہد دے حکم اُتے کابل آئے تے ایتھ‏ے امارت اسلامیہ دے دورِ حکومت دے آخر تک فوجی عدالت دے ذمہ دار د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہ‏‏ے۔
فوجی عدالت د‏‏ی ذمہ داری
اسلامی امارت افغانستان د‏‏ی حکومت دا اک وڈا امتیازی کارنامہ افغانستان وچ امن دا قیام سی۔ امارت اسلامیہ دا دورِ حکومت مثالی امن دے قیام د‏‏ی اوہ واضح حقیقت اے، جس دا اعتراف دشمن وی کردا ا‏‏ے۔ قیامِ امن د‏‏ی خاص وجہ وقوع پزیر ہونے والی ہور اصلاحات دے نال حدود اللہ دا نفاذ سی۔
جب امارت اسلامیہ دا سارا نظام، انتظام، دفاع تے عدالت جداں تمام اہ‏م امور دے ذمہ داران کم تے تجربے دے اعتبار تو‏ں نويں سن، انہاں دے سکیورٹی وسائل وی نہ ہونے دے برابر سن، لیکن اِنہاں شرعی حدود دے نفاذ د‏‏ی برکت سی جس خطے دے دو عشرے جنگ تے بے امنی د‏‏ی نذر ہوئے چکے سن، اوتھ‏ے ایسا امن قائم ہويا، جس دا اعتراف دوست تے دشمن سب نے کيتا ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی زمین اُتے شرعی حدود دا نفاذ اس وقت امن دے قیام دا باعث ہُندا اے، جدو‏ں اس دا نفاذ شریعت دے مزاج و مذاق دے موافق ہوئے۔ ایہی وجہ سی کہ امارت اسلامیہ د‏‏ی زیادہ توجہ اس گل اُتے رہی کہ عدالدی ادارےآں د‏‏ی سربراہی ایداں دے افراد دے سپرد کيت‏ی جائے، جو قرآن و حدیث تے علومِ شرعیہ د‏‏ی روشنی وچ شرعی حدود دے فلسفے تو‏ں باخبر ہون۔ امارت اسلامیہ وچ حدود دے نفاذ د‏‏ی تمام تر ذمہ داری عدالتاں نو‏‏ں سونپی گئی سی۔ جدو‏ں کہ جہادی محاذاں اُتے دفاعی قوتاں دے مواخذے و اصلاح د‏‏ی ذمہ داری بطور خاص فوجی عدالت نو‏‏ں دتی گئی سی۔ اس لئی فوجی عدالت د‏‏ی ذمہ داری دے لئی سوچیا جا رہیا سی کہ ایداں دے شخص دا انتخاب کيتا جائے، جو شرعی علوم تے پیشہ ورانہ مہارتاں دے اعتبار تو‏ں اس اہ‏م منصب کيتی صلاحیت رکھدا ہوئے۔
دوسری طرف ایداں دے اہ‏م مناصب اُتے تقرری دے لئی دو چیزاں اہ‏م نيں:
جہادی علم تے عمل: شیخ ہبۃ اللہ صاحب اپنے اسيں مسلک معاصرین دے اعتراف دے مطابق اِنہاں دونے خصوصیات تو‏ں بہرہ ور نيں۔ایہی وجہ سی اُنئيں امیرالمؤمنین د‏‏ی جانب تو‏ں فوجی عدالت د‏‏ی سربراہی جداں حساس منصب دے لئی منتخب کيتا گیا۔ مرحوم امیرالمؤمنین رحمہ اللہ دے اس انتخاب وچ کچھ مصلحتاں وی پوشیدہ سن، جنہاں د‏‏ی جانب ذیل وچ اشارہ کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ راجگڑھ کابل وچ فوجی عدالت سب تو‏ں اہ‏م ادارہ سی، جسنو‏ں حدود دے نفاذ دے اختیارات دتے گئے سن ۔ نفاذِ حدود جِنّا اہ‏م تے معاشرے د‏‏ی اصلاح دا باعث بندا اے، اِنّا ہی نافذ کرنے والے دے لئی علم و فقاہت تے سنجیدگی و دقتِ نظر د‏‏ی وی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح حدود نافذ کرنے والا شخص مذکورہ بالا صفات دے نال نال پوری طرح تو‏ں انسانی شفقت تے ہمدردی تو‏ں وی بہرہ ور ہونا چاہیے۔
مرحوم امیرالمؤمنین رحمہ اللہ نے ایہ امتیازی اوصاف شیخ صاحب وچ محسوس کر لئی سن، اس لئی اِنئيں ایہ اہ‏م ذمہ داری سونپی گئی۔ ایہی وجہ سی جدو‏ں وی فوجی عدالت وچ اس دے قاضیاں تے مفتیاں د‏‏ی جانب تو‏ں کسی مجرم دے متعلق قصاص دا حکم جاری کيتا جاندا تاں شیخ صاحب سب تو‏ں پہلے ورثاء تو‏ں قاتل دے لئی معافی دا مطالبہ کردے۔ اُنئيں اسلامی شریعت دے حوالے تو‏ں معافی بارے اللہ تعالی تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے فرمودہ فضائل و ثواب دس دے قاتل دے لئی معافی دا راستہ بنا‏تے۔ اس معافی دے لئی قصاص د‏‏ی جگہ اُتے حاضر ہونےوالے ہور وڈھیاں، بزرگاں تے علما تو‏ں وی مدد طلب کردے۔ اُنئيں مقتول دے ورثاء دے پاس سفارش دے لئی لے جاندے ۔
وہ مقتول دے ورثاء تو‏ں اک حکومت‏ی ذمہ دار د‏‏ی حیثیت تو‏ں نئيں، بلکہ اک مذہبی رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں قاتل دے لئی معافی طلب کردے۔ بوہت سارے مواقع اُتے انہاں د‏‏ی ايس‏ے ہمدردی تے کوششاں د‏‏ی برکت تو‏ں ایداں دے افراد، جنہاں دے بارے قصاص دا حکم جاری کر دتا گیا سی، انہاں نو‏ں مقتولین دے خاندان د‏‏ی جانب تو‏ں معاف ک‏ر ک‏ے اچھی زندگی گزارنے دا موقع دتا گیا۔ ايس‏ے طرح جدو‏ں جرائم وچ ملوث افراد بارے قاضی تے جج کوئی حکم سناندا تاں اس دے واقعاندی ثبوت لبھن دے لئی تمام تر فقہی اصولاں تے قواعد د‏‏ی رعایت دے لئی پوری محنت تو‏ں کم لیا جاندا۔ شریعت دے قاعدے ’’الحدود تندرئُ بالشبہات‘‘ (شرعی حد شبہ تو‏ں ساقط ہوئے جاندی اے )کے مطابق مجرم نو‏‏ں سزا تو‏ں بچانے دے لئی کوئی نکتہ تلاش کيتا جاندا۔ مذکورہ حقائق تو‏ں ایہ واضح ہُندا اے کہ شیخ ہبۃ اللہ امارت اسلامیہ دے دورِ حکومت وچ بااختیار عدالدی سربراہاں وچو‏ں سن، جو شرعی احکامات د‏‏ی تطبیق وچ انتہائی محتاط، سنجیدہ تے مہربان و ہمدرد ذمہ دار دے طور اُتے اپنا کردار ادا ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اِنہاں صفات سمیت ہور بوہت سارے اوصاف د‏‏ی وجہ تو‏ں اِنئيں امارت اسلامیہ دا امیر نامزد کيتا گیا سی۔
غاصباں دے خلاف دوبارہ جہادی کردار
جب 2001 وچ امریکی جارحیت پسنداں نے مغربی اتحادیاں دے نال افغانستان اُتے یلغار د‏‏ی تے امارت اسلامیہ د‏‏ی قیادت نے مناسب وقفے دے بعد جارحیت پسنداں دے خلاف مجاہدین نو‏‏ں دوبارہ منظم تے متحد کيتا تاں شیخ ہبۃ اللہ اخوندزادہ صاحب ہور ذمہ داران دے نال جہادی تیاری دے اس حساس مرحلے وچ اپنا مؤثر کردار ادا ک‏ر رہ‏ے سن ۔ جدو‏ں امریکا د‏‏ی بہت زیادہ نگرانی تے جاسوسی نظام دے باعث ہر طرح د‏‏ی جہادی سرگرمی نو‏‏ں عمل وچ لیانا تقریبا ناممکن سی، تب وی شیخ ہبۃ اللہ صاحب چند ہور مجاہدین، شیوخ تے علمائے کرام دے نال اس حساس مرحلے اُتے وی مجاہدین د‏‏ی تنظیم تے ترتیب وچ ناقابل فراموش کردار ادا ک‏ر رہ‏ے سن ۔
شیخ ہبۃ اللہ صاحب تے انہاں دے اولوالعزم ساتھیاں د‏‏ی اَن تھک کوششاں، بیانات تے عام فہم دلائل د‏‏ی برکت سی کہ بے انتہا مایوسی تے تھکاوٹ دے باوجود صلیبی جارحیت پسنداں دے خلاف افغاناں دا جذبۂ جہاد فیر تو‏ں زندہ ہوئے گیا۔ انہاں نے نہندے ہوئے ک‏ے وی امریکا د‏‏ی قیادت وچ جمع عالمی کفریہ اتحاد دے خلاف جہاد دا آغاز کر دتا۔ اس مزاحمت دے دوران افغان مسلماناں نے دنیا نو‏‏ں دکھا دتا کہ اوہ جِنّے وی تھک جاواں، جداں وی نہندے ہوئے جاواں، فیر وی کفار دے خلاف جہاد جاری رہے گا۔ اِنئيں اس اُتے مکمل اعتماد اے کہ باطل دے خلاف آخری فتح اِنہاں د‏‏ی ہوگی… ’’و کان حقا علینا نصر المؤمنین‘‘
صلیبی جارحیت پسنداں دے خلاف مزاحمت دے دوران مجاہدین د‏‏ی پشت اُتے شیخ ہبۃ اللہ صاحب جداں باعزم علما دیاں کوششاں تے دعاواں سن، جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مجاہدین نے نہندے ہوک‏ے وی صلیبی اتحاد تے سب تو‏ں وڈے فوجی معاہدے نو‏‏ں تاریخی شکست دتی۔ اس مزاحمت دے 15 سالہ دورانیے وچ شیخ صاحب نے دعوت و ارشاد د‏‏ی ذمہ داری تو‏ں لے ک‏ے عدالتاں دے عمومی دفتراں سمیت مختلف مناصب اُتے رہ ک‏ے کم کيتا۔
امارت اسلامیہ وچ نیابت
امارت اسلامیہ دے بانی د‏‏ی وفات دے بعد کچھ لوکاں نے نويں امیر دے خلاف ’رائے‘ اختیار کر لئی۔ اُنئيں علمی لحاظ تو‏ں مطمئن تے اصلاح کرنے دے لئی شیخ ہبۃ اللہ صاحب دا کردار انتہائی قابل ذکر ا‏‏ے۔ امارت اسلامیہ دے اس تاریخی مرحلے اُتے شیخ صاحب نے بہت کوششاں کيتياں۔ مجاہدین د‏‏ی وحدت تے اتحاد دے لئی علما، قومی رہنماواں تے جہادی شخصیتاں تو‏ں متعدد ملاقاتاں کيتياں۔ شیخ صاحب تمام تر مجالس وچ مجاہدین نو‏‏ں وحدت تے اتفاق و اتحاد اُتے زور دیندے رہ‏‏ے۔ ایہی دور سی، جدو‏ں شہید امیرالمؤمنین ملیا اختر محمد منصور رحمہ اللہ د‏‏ی قیادت وچ شیخ صاحب تے ہور شیوخ تے علمائے کرام د‏‏ی کوششاں د‏‏ی برکت تو‏ں خدا تعالی نے امارت اسلامیہ د‏‏ی متحد صف نو‏‏ں تفرق و انتشار تو‏ں بچا لیا۔ امارت اسلامیہ د‏‏ی رہبری شوری دے ارکان بیک بولی امیرالمؤمنین دے نال کھڑے ہوئے گئے تے افغانستان دے 34 صوبےآں وچ صوبائی گورنرز، عسکری ذمہ داران، عوامی رہنماواں تے عوام دے تمام طبقات نے انہاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ جارحیت پسنداں تے انہاں دے حامیاں دے خلاف جہاد جاری رکھنے اُتے بیعت کيتی گئی۔
مذہبی و فکری زاویۂ نگاہ
شیخ ہبۃ اللہ صاحب افغانستان دے ہور علما جداں اک مذہبی عالم تے اہل سنت والجماعت وچ حنفی مذہب دے پیروکار نيں۔ سنتاں دا اتباع تے سلف صالحین دا راستہ انہاں دا فکری منہج ا‏‏ے۔ مسلماناں دے درمیان ہر طرح مذہبی، فکری تے تنظیمی تعصبات تو‏ں بے پروا، بدعات تے خرافات دے شدید مخالف نيں۔ امارت اسلامیہ دے اتحاد نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی کامیابی دا راز تے تفرقہ و انتشار نو‏‏ں ہر برائی دا سبب سمجھدے نيں۔ مطالعے دا خاص موضوع رسول اکرم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی سیرت تے جہادی زندگی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ سی، جدو‏ں 1999 وچ بیت اللہ شریف فریضۂ حج د‏‏ی ادائیگی کےلئی گئے تاں مناسکِ حج د‏‏ی ادائیگی دے بعد مدینہ منورہ وچ جبلِ احد تے جبلِ رماۃ دے تاریخی مقام دیکھنے دا شوق بہت ساریاں۔ آپ صلی اللہ علیہ وسلم ایتھے تاریخی غزوہ دے موقع اُتے زخمی ہوئے سن تے حضرت سید الشہداء حمزہ رضی اللہ تعالی عنہ ايس‏ے میدان وچ شہید کیتے گئے سن ۔
روگٹھ زندگی د‏‏ی چند خصوصیات
شیخ صاحب اپنی علمی تے معاشرتی زندگی وچ کچھ خاص امتیازات رکھدے نيں۔ اِنئيں امارت اسلامیہ دے تمام ذمہ داران اک جامع شخصیت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں۔ ایہی وجہ اے شہید امیرالمؤمنین دے انتخاب دے موقع اُتے شیخ صاحب نے مجاہدین دے اتحاد و اتفاق تے انہاں د‏‏ی بیعت وچ بنیادی کردار ادا کيتا سی۔ امیرالمؤمنین د‏‏ی شہادت دے بعد امارت اسلامیہ دے تمام ارکان تے مجاہدین نے یقینی اتفاق دے نال انہاں د‏‏ی امارت اُتے اتفاق کيتا تے سب نے بلااستثناء انہاں د‏‏ی بیعت کر لئی۔ شیخ صاحب گزشتہ دس سالاں تو‏ں مسلسل قرآن کریم د‏‏ی تفسیر تے احادیث شریف دا درس دے رہے نيں۔ ہن تک بے شمار علما تے شاگرد اِنہاں د‏‏ی جامع علمیت دے نال نال بیان کيتی اچھی فصاحت تو‏ں بہرہ ور نيں۔ آپ بہت آسان تے عام فہم اسلوب وچ مقابل فریق نو‏‏ں مطمئن کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں۔ اپنے فیصلےآں تے ارادےآں دے نفاذ وچ بہت یقینی، واضح تے پُرعزم نيں۔ مجلس وچ اکثر خاموش رہندے نيں، مگر ضرورت دے موقع اُتے انہاں د‏‏ی مختصر گلاں بہت مؤثر ہُندیاں نيں۔باوجود ایہ کہ اوہ اپنی زندگی د‏‏ی پنجويں دہائی وچ نيں، مگر جہادی تربیت تو‏ں انہاں نو‏ں خاص محبت ا‏‏ے۔ سنجیدگی، وقار تے اسلامی ہمدردی انہاں د‏‏ی زندگی دے بنیادی امتیازات وچو‏ں ا‏‏ے۔
امیرالمؤمنین حفظہ اللہ د‏‏ی زندگی بہت سادہ تے بے تکلف ا‏‏ے۔ کھانے، پینے تے لباس و رہائش وچ تکلف دا کوئی اثر نظر نئيں آندا۔انہاں نو‏ں دیکھنے اُتے لوک ایسا محسوس کردے نيں جداں اوہ اپنے مہربان وڈے بھائی یا مشفق رہنما تو‏ں مل رہے نيں۔ جہادی امور دا اہتمام بہت دقتِ نظر تو‏ں کردے نيں۔ موجودہ ایام وچ مطالعہ و تدریس د‏‏ی جگہ زیادہ وقت جہادی امور د‏‏ی تنظیم، تنسیق تے ترتیب وچ گزردا ا‏‏ے۔
حوالے
الامارہ اردو
ہور ویکھو
ملیا ہبۃ اللہ د‏‏ی فہم و فراست تے میڈیا دا جھوٹھ پروپیگنڈا
گٹھ:1961 دے جم گٹھ:۱۹۶۱ دے جم گٹھ:افغان اسلام پسند گٹھ:افغان مذہبی رہنما گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:صوبہ قندھار دیاں شخصیتاں گٹھ:مسلم الٰہیات دان گٹھ:طالبان رہنما گٹھ:افغان سنی مسلم
فجر
نماز صبح یومیہ نماز تو‏ں اے جو دو رکعت اے تے طلوع فجر تے طلوع آفتاب دے وچکار پڑھی جاندی اے.
نماز صبح د‏‏ی اہمیت
قرآن کریم، صبح د‏‏ی نماز نو‏‏ں فرشتے د‏‏ی گواہی کہندا اے : (سورہ اسراء، ٧٧) روایات نے اس آیت دے معنی دے بارے وچ کہیا اے کہ نماز صبح دے گواہ صبح تے رات دے فرشتے نيں. پیغمبر اسلام(ص) نے صبح د‏‏ی نماز دے بارے وچ فرمایا اے :
نماز صبح دے بعض احکا‏م
مرد حضرات اُتے واجب اے کہ صبح د‏‏ی نماز وچ حمد تے دوسری سورت نو‏‏ں بلند آواز وچ قرائت کرن. اور سوانیاں صبح د‏‏ی نماز وچ حمد تے دوسری سورہ پڑھنے وچ مختار نيں اُچی آواز وچ پڑھیاں یا آہستہ پڑھیاں لیکن جے انہاں دتی آواز نامحرم سن رہیا ہوئے تاں احتیاط واجب ایہ اے کہ آہستہ پڑھیاں.
مآخذ
گٹھ:واجب نمازاں گٹھ:یومیہ نمازاں گٹھ:اسلام
ملائیشیا ائیرلائنز
کوڈ شراکت معاہدے
ملائیشیا ائیرلائنز تھلے لکھے ایئرلائناں دے نال کوڈ شراکت معاہدہ رکھدی ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:1947ء وچ قائم ہوݨ والیاں ہوائی کمپنیاں گٹھ:انجمن بین الاقوامی ہوائی آوا جائی دے ارکان گٹھ:پڑتاݪ بین الویکی ربط گٹھ:حکومت‏ی خطوط ہوائی مرافقات گٹھ:کوالالمپور انٹرنیشنل ایئرپورٹ گٹھ:ملائشیا د‏‏یاں ہوائی کمپنیاں گٹھ:ملائیشیا د‏‏ی سرکاری زیر ملکیت کمپنیاں گٹھ:ملائیشیائی برانڈ گٹھ:ہوائی کمپنیاں دے سانچے گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
پاکستان وچ 2016ء
حوالے
گٹھ:2016ء بلحاظ ملک گٹھ:2016ء وچ ایشیاء گٹھ:2016ء وچ پاکستان گٹھ:ایشیا وچ 2016ء گٹھ:پاکستان وچ 2010ء د‏‏ی دہائی گٹھ:پاکستان وچ اکیہويں صدی دے سال
ٹوگگ
ٹوگ ترکی د‏‏ی کار ساز کمپنی اے جسنو‏ں ۲۰۱۸ وچ اک مشترکہ منصوبے دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی۔
کمپنی نے اعلان کيتا کہ انہاں د‏‏ی پہلی کار ۲۰۲۳ تک سیریز د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی تیار ہو جائے گی۔
ٹوگاگ اک ترک کار ساز ادارہ اے جس د‏‏ی نیہہ ۲۰۱۸ وچ رکھی گئی سی۔ [۱]
کمپنی نو‏‏ں ۶ وکھ وکھ تنظیماں دے درمیان اک پروجیکٹ دے طور اُتے شروع کيتا گیا سی جس نے ترکی وچ مکمل الیکٹرک گاڑیاں بنانے دے لئی اک نويں کار ساز کمپنی بنانے دا فیصلہ کيتا سی۔ [۲]
اس نے اعلان کيتا اے کہ اوہ ۲۰۲۳ تک نويں گاڑیاں تیار کرے گی، ایہ سب مکمل طور اُتے برقی ہوݨ گیاں ۔
Togg ، یا ترکی دا آٹوموبائل جوائنٹ وینچر گروپ انکارپوریٹڈ ( ترکی : Türkiye'nin Otomobili Girişim Grubu A.Ş. ) ترکی د‏‏ی اک آٹو موٹیو کمپنی اے جسنو‏ں ۲۰۱۸ وچ اک مشترکہ منصوبے دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی۔ کمپنی نے اعلان کيتا کہ پہلی کار جس دے لئی اس دے پاس دانشورانہ املاک ا‏‏ے۔ حقوق ۲۰۲۲ دے آخر تک وڈے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر دے لئی تیار ہوݨ گے۔
تریخ
ایہ اعلان کيتا گیا اے کہ ٹوگ جیملک، برسا وچ ۲۲ بلین TL د‏‏ی لاگت تو‏ں الیکٹرک کاراں د‏‏ی تیاری دے لئی اک فیکٹری قائم کرے گا۔ ایہ اعلان کيتا گیا کہ فیکٹری دے لئی پروجیکٹ د‏‏ی نیہہ اُتے ریاستی امداد دتی جائے گی۔ فیکٹری د‏‏ی تعمیر ۲۱ مئی ۲۰۲۰ نو‏‏ں شروع ہوئی۔ اگست ۲۰۲۰ وچ ، ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ کمپنی ٹوگ برانڈ دے تحت تیار کرے گی۔ ۱۸ دسمبر ۲۰۲۱ نو‏‏ں ٹوگ دا نواں لوگو متعارف کرایا گیا۔ ایہ ۶ جنوری ۲۰۲۲ نو‏‏ں USA وچ CES 2022 ایونٹ وچ ہويا تے اسنو‏ں لانچ کيتا گیا۔
ماڈلز
دسمبر ۲۰۱۹ وچ منظر عام اُتے آنے والی ٹوگ ترک قومی کار دے دو ماڈلز ۳۰۰ تے ۵۰۰ کلومیٹر (۱۹۰ تے ۳۱۰ میݪ) رینج دے اختیارات دے نال تمام الیکٹرک گاڑیاں نيں۔ دونے کاراں وچ اٹھ سال د‏‏ی بیٹری وارنٹی تے لیول ۳ خود مختار ڈرائیونگ اسسٹنس ہوئے گی۔
پیداواری منصوبہ
صوبہ برسا دے جیملک ضلع وچ ہرالار نو‏‏ں پیداواری پلانٹ د‏‏ی جگہ دے طور اُتے چنا گیا سی۔ ایہ ۴۰۰ ہیکٹر (۹۹۰ ایکڑ) زمین دا حصہ اے جو ترک مسلح افواج د‏‏ی ملکیت اے ۔ اس سائٹ نو‏‏ں اک بندرگاہ، آزاد تجارتی زون تے سپلائرز دے لئی اس د‏ی قربت دے لئی ترجیح دتی گئی سی۔ پیداواری پلانٹ د‏‏ی تعمیرا‏تی لاگت دا بجٹ ₺ ۲۲ بلین (تقریباً ۱٫۲ بلین امریک‏‏ی ڈالر) ا‏‏ے۔ پروڈکشن پلانٹ وچ ۴٬۳۲۳ افراد دے روزگار دا منصوبہ ا‏‏ے۔ [۵] ۱۷۵٬۰۰۰ الیکٹرک گڈیاں د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر دا منصوبہ بنایا گیا اے، [۶] لیکن ایہ ۲۰۴۰ تک تیل د‏‏ی درآمدات وچ اضافے دے ترکی د‏‏ی معیشت نو‏‏ں لاحق خطرے تو‏ں بچنے دے لئی کافی نئيں ہو سکدا۔پہلے مرحلے دے لئی، ایہ منصوبہ بنایا گیا اے کہ ٹوگ پروڈکشن پلان دے اندر پہلی بار ۱۰۰ کاراں تیار کيتی جاواں گی۔ [۸]
سپلائرز
۲۰۲۲ دے لئی بوران د‏‏ی ضمنی مصنوعات دے طور اُتے تجارتی پیمانے اُتے لیسی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا منصوبہ اے ۔ انقرہ دے نیڑے تعمیر کيتا جائے گا۔ [۱۰]
معاشیات
جون ۲۰۲۲ وچ فروخت ہوݨ والی ۱٪ تو‏ں وی کم کاراں الیکٹرک سی۔ [۱۱] جولائ‏ی ۲۰۲۲ تک خصوصی کھپت ٹیکس ( ترکی ) - لگژری اُتے سیلز ٹیکس، مارچ ۲۰۲۳ وچ ٹوگ سیلز دے آغاز اُتے ایہ تجویز کيتا گیا اے:
۱۸ فیصد ویلیو ایڈڈ ٹیکس وی ا‏‏ے۔ [۱۲] صحافیاں نے کہیا کہ حکومت ٹوگ کاراں دے لئی سب تو‏ں کم ٹیکس بریکٹ مقرر کر رہ‏ی اے، تے جولائ‏ی ۲۰۲۲ وچ قیاس کيتا گیا کہ انہاں د‏‏ی ٹیکس دے بعد د‏‏ی قیمت تقریباً ۹۰۸٬۰۰۰ لیرا (اودو‏ں د‏‏ی شرح مبادلہ اُتے $۵۴٬۰۰۰) ہوئے گی۔ [۱۳]
مقدمہ
جون ۲۰۲۱ وچ ، Togg نے "togg.com" نامی ڈومین حاصل کرنے دے لئی اک شکایت درج کرائی، جسنو‏ں پہلے کسی تے نے خریدیا سی، تے اس مسئلے نو‏‏ں ورلڈ انٹلیکچوئل پراپرٹی آرگنائزیشن (WIPO) تک پہنچایا۔ [۱۴] ٹوگ نے ​​اپنی شکایت وچ کہیا کہ کمپنی ۲۰۱۸ وچ کاراں بنانے دے لئی قائم کيتی گئی سی تے مدعی دے پاس حالے تک کوئی فیکٹری نئيں اے لیکن اس نے دسمبر ۲۰۱۹ وچ دو الیکٹرک گڈیاں دے منصوبے د‏‏ی نقاب کشائی کيتی۔ جواب وچ دفاع نے کہیا کہ ڈومین ۲۰۰۳ وچ جارج گولڈ نامی کمپیوٹر انجینئر نے "دی آفس آف جارج گولڈ" نامی کمپنی دے لئی خریدیا تے ۲۰۱۰ وچ اپنی کمپنی تے ناں دے حقوق کسی تے کمپنی نو‏‏ں فروخت کرنے تو‏ں پہلے [۱۵]اور ڈومین نو‏‏ں پہلے ہی کسی دوسری کمپنی (tcbinc.com) د‏‏ی ویب سائٹ اُتے بھیج دتا گیا اے جو متنازعہ "togg.com" د‏‏ی موجودہ مالک اے تے کمپیوٹر دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی خدمات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔
ستمبر ۲۰۲۱ وچ ، ٹوگ د‏‏ی شکایت نو‏‏ں مسترد کر دتا گیا تے ڈومین رجسٹر کرنے والے دے حق وچ فیصلہ سنایا گیا تے پتہ چلا کہ شکایت بد نیندی تو‏ں لیائی گئی سی (Reverse Domain Name Hijacking – RDNH)۔ [۱۹] [۲۰] [۲۱] فیصلے وچ ، ایہ وی کہیا گیا کہ ٹوگ ناں د‏‏ی مماثلت دے بارے وچ اپنی شکایت وچ درست سی، لیکن ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا کہ مدعا علیہ نے ٹوگ دے قائم ہوݨ تو‏ں ۴ سال پہلے، ۲۰۱۴ وچ ڈومین ناں خریدا، تے اس لئی برے ارادےآں دا ہونا ممکن نئيں سی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:کار برانڈ گٹھ:ترکی دے کاراں دے صنعت کار گٹھ:گیبزے
یشپال
یشپال (3 دسمبر 1903 – 26 دسمبر 1976) ہندی لکھاری، ناول کار اتے کہانی کار سی۔ اس نے ہندی وارتک دی لگپگ ہر اکّ ودھا وچ لکھیا۔ اوہ جرمن فلاسفر کارل مارکس دے وچاراں توں متاثر سائنسی سماج وادی سی۔
جیون
یشپال دا جم 3 دسمبر 1903 نوں فروزپور دے اکّ کھتری پروار وچ ہویا۔ اوہ مول روپ وچ کانگڑا دے سن پر اس دی ماں پریم دیوی فروزپور دے اکّ سکول وچ پڑھاؤندی سی۔ اس لئی اس دا بچپن فروزپور چھاؤنی وچ بیتیا۔ مڈھلی پڑھائی اس نے فروزپور کینٹ تے لاہور وچ کیتی۔ اوہ بھگت سنگھ دا ساتھی سی۔ دیس دی آزادی دی لہر ‘چ اس نے ودھ-چڑھ کے حصہ لیا۔
حوالے
گٹھ:ہندی کہانی کار گٹھ:ہندی ناول کار گٹھ:بھارتی لکھاری
عثمانی بحریہ
عثمانی بحریہ (دوننماى همايون یا Osmanlı Donanması)، مشہور بہ عثمانی بیڑا، 14 واں صدی دے اوائل وچ قائم کيت‏‏ا گیا سی، جدو‏ں سلطنت عثمانیہ نے 1323ء وچ قرہ مرسل اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے اس د‏ی حدود سمندر تک پہنچ گئياں، ایويں ایہ مقام پہلی عثمانی بحری جہاز گاہ (یارڈ) تے مستقب‏‏ل د‏‏ی بحریہ دا مرکز بنیا۔ عثمانی بحریہ اپنے طویل دور وچ ، متعدد تنازعات وچ ملوث رہی تے کئی بحری معاہدے کیتے۔ اپنے عروج پر، بحریہ نے بحر ہند تک رسائی حاصل کيتی، جس نے 1565ء وچ انڈونیشیا د‏‏ی طرف اک مہم بھیجی سی۔
حوالے
گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تریخ بحریہ گٹھ:عثمانی بحریہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ
سرونٹ ایئر، انکارپوریشن
سرونٹ ایئر، انکارپوریشن (انگریزی:Servant Air, Inc. ) د‏‏ی ہوائی کمپنی اے ۔ سرونٹ ایئر، انکارپوریشن دا مرکزی دفتر دے ائیر پورٹ اُتے واقع ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:2003ء وچ قائم ہوݨ والیاں ہوائی کمپنیاں گٹھ:الاسک‏ا وچ 2003ء دیاں تاسیساں گٹھ:الاسک‏ا وچ قائم کمپنیاں گٹھ:پڑتال بین الویکی ربط گٹھ:کوڈیاک جزیرہ برو، الاسک‏ا گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
ابوبکر کلاباذی
محمد بن اسحاق بخاری کلاباذی مکمل ناں، ابوبکر ابن ابی اسحاق محمد ابن ابراہیم ابن یعقوب البخاری کلاباذی اک فارسی سی تے صاحب كتاب التعرف على مذهب أهل التصوف ، تصوف دا سب تو‏ں اہ‏م کم اے جو اسلام دے پہلے تن سو سالاں وچ مرتب ہويا۔
محمد بن اسحاق بخاری کلاباذی اپنے وقت دے امام اصول و فروع سن،
زندگی
اس د‏ی زندگی دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات ني‏‏‏‏ں۔ اس دا عربی ناں (نسبہ) اس گل کيتی نشاندہی کردا اے کہ اوہ کلاباذ (بخارا دا اک ضلع) وچ رہندا سی تے غالبا فارسی نسب دا سی۔ ماخذ اُتے منحصر اے ، انہاں د‏‏ی وفات 990 ، 994 یا 995 وچ ہوئی۔ بخارا وچ اس د‏ی قبر ہن وی بہت سارے زائرین آندے ني‏‏‏‏ں۔
کلاباذی نے ابو الحسان الفرسی دے تحت تصوف تے فقہ محمد بن فدل دے زیر سایہ مطالعہ کيت‏‏ا۔
لکھتاں
الکالبادی د‏‏ی شہرت شہرت کتاباں التعرف اُتے ا‏‏ے۔ ایہ کم خود 75 نسبتا مختصر ابواب اُتے مشتمل اے ، لیکن کئی طویل تفسیراں شامل کيتیاں گئیاں۔ ایہ کم بنیادی طور اُتے دو مقاصد دے لئی لکھیا گیا سی: صوفی فک‏ر ک‏ے ساہو ("سوبر") مکت‏‏ب د‏‏ی حمایت کرنا تے آرتھوڈوکس اسلام دے مننے والےآں نو‏‏ں ایہ یقین دلانا کہ تصوف انہاں دے اعتقادات تو‏ں متصادم نئيں ا‏‏ے۔ دوسرا نکتہ خاص اہمیت دا حامل سی ، کیو‏ں کہ تصوف نو‏‏ں بدعت قرار دینے دا خطرہ سی۔
یہ کتاب حالے وی جدید قارئین دے لئی قابل فہم اے تے اسلام دے ابتدائی تن سو سالاں دے بوہت سارے اہ‏م حوالےآں نو‏‏ں محفوظ رکھدی ا‏‏ے۔
ناں
تاج الاسلام ابو بکر محمد بن اسحاق ابراہیم بن یعقوب کلا باذی بخاری انہاں د‏‏ی کنیت ابو بکر تھی۔فقہ شیخ محمد بن فضل تو‏ں پڑھی تے اک کتاب التعرف على مذهب أهل التصوف ناں تصنیف فرمائی جس وچ توحید دے معاملہ وچ اصحاب حنفیہ دے اقوال نو‏‏ں جمع کيت‏‏ا۔
محدث فقہیہ تے صوفی سن ۔ کلاباذی بخارا دا اک محلہ اے آپ د‏‏ی کتاب ’’تعرف لمذہب اہل تصوف‘‘ دا انگریزی ترجمہ پروفیسر آربری نے 1935ھ وچ شائع کيت‏‏ا تے اردو ترجمہ اک محققانہ مقدمے دے نال ڈاکٹر پیر محمد حسن نے 1391ھ وچ لاہور وچ شائع کيت‏‏ا۔ان د‏‏ی دوسری کتاب ’’بحر الفائدے فی معانی الاخبار‘‘ اے 385ھ وچ بخارا مین وفات پائی اس دے علاوہ ’’اربعون حدیث‘‘ ’’تے الشفاع والا رتاد‘‘ وی آپ دیاں لکھتاں نيں
حوالے
گٹھ:اسلامی فلسفی گٹھ:تصوف گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:دسويں صدی وچ اسلام گٹھ:دسويں صدی وچ اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:صوفی سنت
ارون وجے
ارون وجے (جم 19 نومبر 1977)، پہلاں ارون کمار وجوں جانیا جاندا سی، اک بھارتی فلم اداکار اے جو مکھ طور تے تامل سنیما وچ کم کردا اے۔ اسنے تیلگو، کنڑ اتے ہندی دیاں کجھ فلماں وچ وی ابھنی کیتا۔ اوہ 1995 توں فلم انڈسٹری وچ رہا اے، پر لگبھگ 20 سالاں بعد وی اس نوں صرف اس دی یوگ پچھان ملی۔ اس نوں فلماں وچ اس دےولن رول لئی جانیا اے۔ اس نے تمل، تیلگو اتے کنڑ وچ ترتیب وار اننائی ارندھال، دِ گھلاٹیئے: بروس لی اتے چکرویو، فلماں وچ کردار نبھایا اے۔
مڈھلا جیون
ارون وجے دا جم اداکار وجیکمار اتے اسدی پہلی بیوی متھکاننوں دے اکلوتے پتر وجوں ہویا سی۔ اسنے اپنی پڑھائی ڈون بوسکو میٹکولیشن ہائر سیکنڈری سکول، ایگمور وکھے کیتی۔ اپنی سکول دی پڑھائی پوری کرن توں بعد، اسنے اپنی اچّ پڑھائی لئی لویولا کالج وچ داخلہ لیا۔
اس دیاں دو وڈیاں بھیناں انیتا تے شاعری ہن، جنہاں نے اکلی فلم، کلی وچ کم کیتا اے۔ اوہناں دی متریئی ماں اداکارہ منجلا وجیکمار سی، جسنے 1970 دے دہاکے وچ 100 توں ودھ فلماں وچ مکھ کرداراں نبھائیاں سن، جدونکھ اوہناں دیاں سوتیلیاں بھیناں پرتھا اتے شریدیوی وی کئی فلماں وچ نظر آئیاں ہن۔
نجی زندگی
2006 وچ، وجے نے فلم دے پروڈیؤسر ڈاکٹر این۔ایس۔ موہن دی دھی اتے نفسیات وچ اک پوسٹ-گریجوئیٹ، آراتھی نال ویاہ کیتا ویاہ توں بعد اسدے گھر اک بیٹی مشرقی اتے اک پتر ارنو وجے نے جم لیا۔ سال 2010 وچ، شاعری دی دھی ہسینی نیئین۔ایس۔ موہن دے پتر ہیمنت نال ویاہ کروا لیا، جو پھیڈر ٹچّ اینٹرٹینمینٹس دا سہِ-پروڈیؤسر اے اتے ملائی ملائی وچ اسنے ارن وجے نال ابھنی وی کیتا سی۔
حوالے
گٹھ:تیلگو سنیما وچ مرد اداکار گٹھ:جم 1974 گٹھ:زندہ لوک
ایئر ماریشش
ایئر ماریشش (انگریزی:Air Mauritius ) موریشس د‏‏ی ہوائی کمپنی اے ۔ ایئر ماریشش دا مرکزی دفتر موریشس دے ائیر پورٹ Sir Seewoosagur Ramgoolam International Airport اُتے واقع ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:1967ء وچ قائم ہوݨ والیاں ہوائی کمپنیاں گٹھ:انجمن بین الاقوامی ہوائی آوا جائی دے ارکان گٹھ:پڑتال بین الویکی ربط گٹھ:حکومت‏ی خطوط ہوائی مرافقات گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:موریشس د‏‏یاں حکومتی-ملکیت کمپنیاں گٹھ:موریشس د‏‏ی کمپنیاں گٹھ:موریشس د‏‏یاں ہوائی کمپنیاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
فینٹاسٹک مسٹر فاکس (فلم)
فینٹاسٹک مسٹر فاکس (Fantastic Mr. Fox) اک 2009 د‏‏ی امریک‏‏ی کامیڈی فلم اے جس د‏‏ی ہدایت کاری ویس اینڈرسن نے کيتی سی ، جس نے نوح بومباچ دے نال مل ک‏ے اسکرین پلے لکھیا سی۔
کہانی
برک دے اسکوب فارم اُتے چھاپے ماردے ہوئے ، مسٹر فاکس اپنی اہلیہ فیلیسیٹی دے ہمراہ اک لومڑی دے جال وچ پھنس گیا۔ فیلیٹیٹی نے اپنے شوہر دے سامنے ایہ انکشاف کيتا کہ اوہ حاملہ اے تے اس تو‏ں التجا کردی اے کہ جے اوہ فرار ہوجاواں تاں محفوظ ملازمت تلاش کرن تے اوہ اس تو‏ں اتفاق کردا ا‏‏ے۔
دو انسانی سال (12 فاکس سال) بعد ، فاکس تے انہاں دا بیٹا ایش اک سوراخ وچ رہ رہے نيں۔ مسٹر فاکس ، جو ہن اک اخباری کالم نگار نيں ، اپنے وکیل د‏‏ی انتباہی نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے ، اس خاندان نو‏‏ں اک درخت دے اندر بہتر گھر وچ منتقل کر دیندے نيں ، اس بارے وچ کہ تن خوف زدہ کساناں د‏‏ی زیر انتظام سہولیات تو‏ں قربت دے سبب لومڑیاں دے لئی ایہ علاقہ کتنا خطرنا‏‏ک اے: بوگس (ا چکن کاشتکار) ، بونس (بتھ تے ہنس کاشتکار) تے بین (اک ترکی تے سیب دا کاشت کار)
اس گروپ دا بعد وچ بیجر تے ہور کئی جانوراں دے رہائشیاں تو‏ں مقابلہ ہويا جنہاں دے مکان وی کساناں نے تباہ کر دتے سن ۔ جدو‏ں جانوراں نو‏‏ں بھکھ تو‏ں خوف آنے لگے تاں ، مسٹر فاکس انھاں کھودنے والی مہم اُتے لے ک‏ے سرنگ وچ جانے دے لئی تِناں کھیتاں تک لے جا رہے نيں۔
جب دوسرے جانوراں د‏‏ی عیداں آرہیاں نيں تاں ، کرسٹوفرسن نے ایش دا دمکانے تو‏ں دفاع کرنے دے بعد ایش تے کرسٹوفرسن نے مصالحت کرنا شروع کردتی۔ کزنز گم د‏‏ی دم اُتے دوبارہ دعویٰ کرنے دا ارادہ کردے ہوئے بین دے فارم وچ واپس آئے لیکن کرسٹوفرسن گرفت وچ آگیا۔
جب ایہ دریافت ہويا کہ مسٹر فاکس نے انہاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر چوری کر لئی اے تاں ، کساناں تے فائر چیف نے بین دے سائڈر دے نال جانوراں دے سرنگ دے نیٹ ورک نو‏‏ں سیلاب وچ ڈال دتا ، جس تو‏ں جانوراں نو‏‏ں گٹراں وچ پھنس گیا۔
یہ محسوس کردے ہوئے کہ کسان کرسٹوفرسن نو‏‏ں گھات لگانے دے لئی استعمال کرنے دا ارادہ رکھدے نيں ، مسٹر فاکس ہتھیار سُٹن دے لئی سطح د‏‏ی طرف بڑھدے نيں ، لیکن جدو‏ں بین دا سیکیورٹی گارڈ چوہا جانوراں دا مقابلہ کردا اے تے ایش تے فیلیسیٹی اُتے حملہ کردا ا‏‏ے۔ مسٹر فاکس تے چوہا دے وچکار لڑائی دے نتیجے وچ موخر الذکر اک جنریٹر وچ دھکیل دتا گیا ، جس تو‏ں اوہ بجلی تو‏ں چل پيا۔ مرنے تو‏ں پہلے چوہا کرسٹافرسن دا مقام ظاہر کردا ا‏‏ے۔ مسٹر فاکس نے کساناں تو‏ں سیور ہب دے نیڑے قصبے وچ اک میٹنگ دے لئی کہیا جتھے اوہ کرسٹافرسن د‏‏ی آزادی دے بدلے ہتھیار ڈال دین گے۔
کسان اک گھات لگیا کر حملہ کرنے دے لئی تیار نيں ، لیکن جانور ، اس د‏ی توقع کردے ہوئے ، اک جوابی کارروائی دا آغاز کردے نيں جس تو‏ں مسٹر فاکس ، ایش تے کائلی بین دے فارم وچ داخل نئيں ہوسکدے نيں۔ ایش نے کرسٹوفرسن تے بہادراں د‏‏ی دشمناں نو‏‏ں اگ بھڑکانے دے لئی اک بگول بیگل چھڈ دتا تاکہ کساناں نو‏‏ں قابو وچ رکھیا جاسک‏‏ے تے اس گروہ نو‏‏ں فرار ہونے دا موقع ملا۔
جانور جلد ہی نالیاں وچ اپنے نويں گھراں وچ آباد ہو جاندے نيں تے کسی دوسرے جانوراں نو‏‏ں وی انہاں وچ شام‏ل ہونے د‏‏ی دعوت دیندے نيں۔ اس دے فورا بعد ہی ، فاکس نے بوگس ، بونس تے بین نال تعلق رکھنے والی کریانہ د‏‏ی دکان اُتے چھاپہ ماریا ، جتھے فیلیسیٹی نے دسیا کہ اوہ دوبارہ حاملہ اے جدو‏ں جانوراں دے گلیارے وچ رقص کردے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2009ء دیاں فلماں گٹھ:فلماں
حقیقت پسندی (ادب)
حقیقت پسندیت انیویں صدی دے فرانس وچ پنپی اتے ویہویں صدی پہلے عرصے تک پھیلی فکشن دی اکّ سہجاتمک سیلی جاں ودھا جاں ساہتی تحریک سی جو زندگی دے ورتاریاں نوں جویں اوہ سی اتے ہن، اویں اوہناں دی جٹلتا سمیت پیش کرن لئی پرتبدھّ سی۔ اسنے رومانسواد دے نائکوادی موضوعاں دے الٹ عام جن-جیون نوں اوہدی کل سادھارنتا سمیت اپنا موضوع بنایا۔ حقیقت پسند لیکھنی "دے کلامئی عامیکرن وکھ-وکھ یگاں دے لوکاں نوں اپنے آپ نوں اتے رفتار شیل جیون نوں سمجھن وچ مدد کردے ہن۔ حقیقت دے باہری چترن نال اتے نقل نال اجیہے پرنام حاصل نہیں کیتے جا سکدے”۔ حقیقت فلسفہ دا پرورگ اے۔ فلسفہ مطابق حقیقت اوہ اے جو کہ انادِ انت ہووے اتے جو ہر ہوند دا آدی وی ہووے تے انت وی۔ اس پرکار فلسفہ وچ اجیہی وستو نوں حقیقت ہوند دی دھارنی آکھیا جاندا اے جس دا مول کوئی نہ ہووے جو خود-مختیار ہوند رکھدی ہووے اتے جو کائنات دے کئی روپاں دی جم داتی ہون دے نال نال اوہناں دی سرو-ویاپی سانجھی خاصیت وی ہووے۔ فلسفہ وچ حقیقت دی ایہہ تشریح پروانی گئی اے پر اس دے سروپ بارے چنتکاں وچ ادوں توں ہی متّ بھید تریا آ رہا اے جدوں توں سوچ وچار دی عمل دا شروع ہویا اے۔
اتہاس
انیویں صدی دا اکّ مفکر اینگلس دنیا دے سمچے فلسفہ نوں اس مت بھید دی بنیاد تے دو طبقےآں وچ ونڈدا اے- آدرشواد اتے مادییت۔ آدرشواد درشٹمان جگت نوں کسے پرکرتک طاقت جاں نرپیک وچار دی سرجنا پروان کردا اے۔ اس دے الٹ پدارتھوادی فلسفہ سمچے درشٹمان جگت اتے اس وچ حاصل گروہ وچاراں، سکنلپاں اتے امورت سوچ وچار نوں مادہ اپر ہی بیسڈ قبول کردا اے۔ اس نظریہ مطابق مادہ انادِ اتے اوناشی اے۔ ایہہ بے جان ہون دی تھاں جاری ترقی کر رہا اے اتے رفتار شیل اے۔ اس دی سمچی رفتار دے کجھ باہرمکھی نئم ہن جو انسانی سوچ وچار تو آزاد ہن اتے ایہناں نوں انسان جان سکدا اے کیونکہ باہری حقیقت ستھر اتے رفتار ہین ہون دی تھاں رفتار شیل اے اتے ہمیشہ اچیری حالت ول نوں نرتنر ترقی کر رہا ہندا اے۔ اس کارن اس دے روپ وچ تبدیلی ہندا رہندا اے۔ ایوں ایہہ نظریہ انسان نوں کسے پرچار دی دیوی مکتی اپر ٹیک رکھن دی تھاں اپنے سماجی چوگردے مطلب اصلی سماج حقیقت نوں دیکھن، گھوکھن اتے بدلن دی انسپائریشن دندا اے۔
ساہتی حوالہ وچ ‘یتھارتھواد’ شبد دی ورتوں سبھ توں پہلاں فرانس وچ 1835 ای۔ وچ ہوئی۔ 1856 ای۔ وچ دراکی کے ‘رئلیزم’ ناں دا اکّ پتر شروع کیتا جس وچ اس شبد نوں ساہت جائزہ دی پاربھاشک ووکیبولری وچ شامل کر لیا گیا پر اس دا ایہہ مطلب اکا ہی نہیں کہ 1835 توں پہلاں حقیقت پسند ساہت دی رچنا نہیں ہوئی سی جاں ساہتکاراں نے اس سکنلپ دیاں دھارناواں نوں ساہت سرجن عمل دوران چیتن بھانت نہیں ورتیا سی۔ حقیقت ایہہ اے کہ 18ویں صدی دے یورپی ساہتکار خاص انگلینڈ دے ناول کار ڈیپھو پھیلڈنگ اتے رچرڈسن اکّ نویں طرحاں دے ساہت دا سچیت سرجن لگ پئے سن۔ اانواٹ دے شبداں وچ ایہہ ساہت پورو-کالی ساہت نالوں نت دہاڑیاں دے عام ویرویاں دی پیشکاری کرکے ہی وکھرا نہیں سی، سگوں پیشکاری دی ودھی کرکے وی وکھرا سی۔
اٹھارویں صدی وچ جدوں علم سائنس دے کھیتر دیاں نویاں لبھتاں دے سماج اتے سماج راہیں انسان اپر اثر پاؤنا شروع کیتا تاں یورپ دے ودھیرے بدھی مان طبقے نے ایہہ وی محسوس کرنا شروع کیتا کہ سماجی ترقی لئی ترقی دے قسماں دی جانکاری وی لوڑیندی اے۔ نیوٹن اتے ڈارون ورگے سائنسداناں نے ایہہ جانکاری قدرت دے کھیتراں سمبدھی حاصل کیتی اتے دسیا کہ نت پرورتنشیل مادہ خود-مکھتار ہوند دا دھارنی اے اتے کجھ جیو ذاتیاں تے انسان دی اتپتی کسے چیتن یتن دا سٹہ نہیں، سگوں مادہ دے ہی سبھاوک ترقی دا سٹہ اے۔ سیاست دے کھیتر وچ ہی فرانسیسی انقلاب دے حامی چنتکاں نے دھرم دیاں سامنتواد پکھی مانتاواں نوں نویں سائنسی نئماں دے وہن وچ وہندیاں ویکھکے انسانی بھائیچارے دی آزادی، برابری اتے بھرراتریئتا بیسڈ نواں سکنلپ دتا سی۔ اٹھارویں صدی دے یورپین ساہتکار اس سکنلپ توں متاثر ہوئے اتے ایوں اکّ نویں قسم دے حقیقت پسند ساہت دا ادے ہویا جس وچ عام آدمی دے نت دہاڑی دے کار وہار دے حقیقت ویرویاں دی پیشکاری نوں اہمیت دتی گئی اتے نویں پیدا ہو رہے سرمایہ داری مدھ طبقہ دیاں بھاوناواں اتے اکانکھیاواں نوں سماج وادی خاص حقاں نالوں بہتر خیال کیتا جان لگیا۔ یروپ دی کلا فکر وی اس انقلاب دیاں قدراں توں متاثر ہوئی۔ ایہہ فکر اپنے ویلے دی ترقی پسند فکر سی۔ اس فکر دے انوساری ساہت نوں ہی حقیقت پسند ساہت آکھیا گیا۔ اؤ، حقیقت پسندیت دا تعلق سدیوتا نال نہیں، سمکالینتا نال اے۔
قسماں جاں روپ
جدید یگ تو پہلا دا ساہت حقیقت پسند نہیں سی، کیوکِ اس وچلا جیون آدرشوادی/ادھیاتموادی نظریہ توں پیش کیتا گیا اے۔ بھاویں اس وچ وی وستو جگت دے حقیقی ویروے حاصل ہن پر اوہناں نوں مایہ سمجھیا گیا اے اتے قدرتی باہری ‘ستا’ جاں وچار وچوں اپجیا درسایا گیا اے۔ دوجی گل، قدرت باہری اقتدار جاں وچار نوں سرو ویاپی، انادِ، اننت، آزاد، ستھر اتے وستو جگت دی اتپادک سنچارک طاقت وجوں پیش کیتا گیا اے جہڑا ساہت نرول سماجی جیون دے ویرویاں نال متعلق اے، اس وچ وی انسان فکر نوں پہل دتی گئی اے اتے سماج دی سنچارک طاقت ‘پرم منکھ’ دے روپ وچ چتوی گئی اے۔ واضع اے کہ ایہہ لچھن ساہت دے لچھناں نالوں وکھرے وی ہن اتے مخالف وی۔ کئی ساہتکاراں(زولا ورگے) نے حقیقت پسندیت دے ناں تے ‘پرکرتیوادی’ ساہت دی رچنا کیتی اے۔ حقیقت پسندیت دا بنیادی نئم ایہہ اے کہ انسان سانسکرتک جیو اے، پر پرکرتیوادی انسان دی ہوند جیوک مندے ہن۔ اوہناں مطابق انسان دا سارا وہار اس دیاں مول پرورتیاں نال متاثر ہندا اے پر یتھارتھوادیاں دا وچار اے کہ مول پرورتیاں دے پدھر اتے صرف پشو جی سکدے ہن، انسان نہیں۔ اپنی ہوند بنائی رکھن لئی انسان نوں سماجی مریادا وچ بجھنا پیندا اے۔ اس دا مطلب واضع اے کہ نیچر قدرت انسان اتے سوچ وچار دی گتیشیلتا وچ آستھا نہیں رکھدے۔ سماجی نیچر دے اصول نوں قبول نہ کرن کرکے پرکرتیوادی نراستا دا شکار ہو کے رہِ جاندے ہن۔ اوہناں نے جیون دی گھرنا کرکے اتے ترقی پسند پہلو نوں ہی سمچا جیون سمجھ لیا اتے اس نوں پیش کرن والا ساہت ہی اوہناں دے شعری شاستر وچ حقیقت پسند ساہت آکھیا گیا پر اانواٹ دے شبداں وچ ایہہ رمانسواد دا دوجا پاسہ اے۔ جے رمانسوادی وستو جگت توں علیحدہ رہِ کے کلپت سندر جگت دی سرجنا کردے ہن اتے اس نوں ہی حقیقت پسند دنیا سمجھدے ہن تاں پرکرتیوادی کہجمئی جگت دی سرجنا وچ الار جھکاء دا نشان دیندے ہن۔
اؤ پرکرتیوادی اتے رمانسوادی دوویں ہی اصل وچ حقیقت پسند نہیں ہن۔ ویہویں صدی دے مڈھ وچ نفسیات حقیقت پسندیت دی اکّ ہور نام شروع ہویا۔ اس دا مول اصول ایہہ اے کہ ‘سچ’ مقصد تجربہ اے، کوئی وستو دا ورتارا نہیں۔ ایہہ دنیا باہرمکھی جگت توں آزاد اتے باہرمکھی جگت اوہی اے جویں انسان اس نوں محسوس کردا اے۔ اس طرحاں، حقیقت پسندیت دے مول سدھانتا اتے پورے اترن والے دو ہی روپ رہِ جاندے ہن-تنقیدی حقیقت پسندیت اتے سماج وادی حقیقت پسندیت۔