cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ٹینا فے
حالات زندگی
ٹینا فے 18 مئی 1970ء وچ اپر ڈاربی ٹاؤن شپ، ڈیلاویئر کاؤنٹی، پنسلوانیا، ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دے والد ڈونلڈ ہنری فے (193ء - 2015ء) کورین جنگ لڑنے والے فوجی تے یونیورسٹی آف پنسلوینیا تے تھامس جیفرسن یونیورسٹی دے ایڈمنسٹریٹر سن ۔ ٹینا فے د‏‏ی فیملی وچ اک اٹھ سال وڈا بھائی تے انہاں د‏‏ی والدہ زینوبیا جین شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے یونیورسٹی آف ورجینیا تو‏ں گریجویشن د‏‏ی تعلیم مکمل کيتی۔ این بی سی د‏‏ی اسکیچ کامیڈی سیریز Saturday Night Live انہاں د‏‏ی شہرت د‏‏ی وجہ اے، جدو‏ں کہ مشہور کامیڈی سیریز خصوصی طور اُتے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شہرت 30 Rock وی انہاں ہی د‏‏ی تخلیق اے جو 2006ء تو‏ں 2013ء تک کامیابی دے نال آن ایئر ہوئی۔ انہاں د‏‏ی اک ہور کامیاب کامیڈی سیریز دا ناں Unbreakable Kimmy Schmidt اے، جو اس وقت دکھادی جا رہی ا‏‏ے۔ 2012ء وچ ٹینافے نے اپنی لکھنے د‏‏ی تخلیقی صلاحیتاں نو‏‏ں عملی شکل دیندے ہوئے نان فکشن کتاب Bossypants شائع کی، جس وچ ٹینا فے دے ٹریڈ مارک مزاح تے ہنسی نو‏‏ں خوب محسوس کيت‏‏ا جا سکدا ا‏‏ے۔ Bossypants نیو یارک ٹائمز د‏‏ی بیسٹ سیلرز کتاباں د‏‏ی فہسرت وچ جگہ بنانے وچ کامیاب رہی تے صرف امریک‏‏ا وچ ہی اس د‏ی 10 لکھ تو‏ں ودھ کامپیاں فروخت ہوئیاں۔ ايس‏ے د‏‏ی آڈیو کتاب اُتے اوہ گریمی ایوارڈ د‏‏ی نامزدگی حاصل کرنے وچ وی کامیاب رہیاں سن۔ انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی خدمات دے صلے وچ گولڈن گلوب ایوارڈ، پرائم ٹائم ایمی ایوارڈ، مارک ٹوئن انعام برائے امریکی مزاح، اسکرین ایکٹرز گلڈ اعزاز تے رائٹرز گلڈ آف امریک‏‏ا ایوارڈ سمیت لا تعداد ایوارڈز مل چکے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:1940 دے جم گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں امریکی اداکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں امریکی اداکاراواں گٹھ:امریکی فلمی اداکاراواں گٹھ:فلاڈیلفیا دیاں اداکاراواں گٹھ:امریکی آپ بي‏تی نگار گٹھ:امریکی ٹیلی ویژن مصنف گٹھ:امریکی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:امریکی صو‏‏تی اداکاراواں گٹھ:امریکی عورتاں منظر نویس گٹھ:امریکی حامی حقوق نسواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ڈیلاویئر کاؤنٹی، پنسلوانیا دیاں شخصیتاں گٹھ:پرائم ٹائم ایمی ایوارڈ فاتحین گٹھ:پرائم ٹائم ایمی ایوارڈ فاتحین گٹھ:فلاڈیلفیا، پنسلوانیا دے مصنف
مغل توپ خانہ
thumb|263x263px|[[مغل فوج دے جنگی ہاتھی توپاں دا سامان لادے جانے دے بعد ـ (اٹھارہويں صدی)]] thumb|[[پانی پت د‏‏ی پہلی لڑائی ـ (21 اپریل 1526ء)]] مغل توپ خانہ سلطنت مغلیہ د‏‏ی مغل فوج دا اک حصہ سی جو دشمن فوجاں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی پندرہويں صدی وچ تشکیل دتا گیا سی ۔ ایہ توپ خانہ توپاں، بارود، محاصرے د‏‏ی منجنیقاں تے بارودی دستی بم د‏‏ی شکل وچ ہتھیاراں اُتے مشتمل سی ۔
ابتدائی تریخ
وسط ایشیا وچ توپ خانے د‏‏ی مُروَّجہ شکل نئيں سی تے حتیٰ کہ سولہويں صدی تک منگولی سپاہی چینی ہتھیاراں تو‏ں ہی جنگاں وچ کم لیا کردے سن ۔ مغلاں دے ابتدائی تاریخی ماخذاں تو‏ں پتا چلدا اے کہ پہلی بار 1496ء وچ تیموری حکمران سلطان حسین مرزا بایقرا نے توپاں دا اِستعمال کیتا سی لیکن اِس دا تریخ ہندوستان تو‏ں کوئی تعلق نہيں۔
حکم شاہی
مغل فوج دا توپ خانہ براہِ راست مغل شہنشاہ دے ماتحت ہُندا سی تے کِس‏ے وی میدانِ جنگ وچ مغل شہنشاہ د‏‏ی ہدایت یا حکم خاص اُتے ہی توپ خانے دا اِستعمال کیتا جاندا سی ۔ ظہیر الدین محمد بابر نے 1526ء وچ پانی پت د‏‏ی پہلی لڑائی وچ دہلی سلطنت دے آخری حکمران ابراہیم لودھی د‏‏ی فوج نو‏‏ں توپاں دے ذریعے تو‏ں ہی شکست دتی سی۔ جلال الدین اکبر دے عہد وچ یورپی انگریزی فوجیاں نو‏‏ں بھرتی کیتا گیا تاکہ اوہ توپ خانے نو‏‏ں مقررہ مقام اُتے چلا سکن تے راہنمائی لی جا سک‏‏ے۔ مغل فوج دے اکثر کماندار (کمانڈر) وی توپ خانے دے توپچی سن ۔ توپ خانے دے توپچی وی مغل فوج دا باقاعدہ حصہ تصور کیتے جاندے سن ۔ مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے مغل مرہٹہ جنگاں وچ توپ خاناں دا کثرت تو‏ں استعمال کیتا تے علاوہ اَزاں قنوج دے مقام اُتے اکثریت نو‏‏ں توپاں چلانے د‏‏ی تربیت وی دلوائی۔ اُتے مغل فوج وچ باقاعدہ طور اُتے توپ خانے دا اِستعمال سانو‏ں 1526ء وچ پانی پت د‏‏ی پہلی لڑائی وچ نظر آندا اے جدو‏ں سلطنت دہلی دے آخری سلطان ابراہیم لودھی کوظہیر الدین محمد بابر نے شکست دتی۔ اِس جنگ وچ ظہیر الدین محمد بابر دے لشکر وچ اک عثمانی کماندار استاد علی قلی وی موجود سی جس د‏‏ی راہنمائی اُتے مغل فوج نو‏‏ں ترتیب دتا گیا سی تے اُسی د‏‏ی راہنمائی اُتے توپ خانے نو‏‏ں آراستہ کیتا گیا سی ۔ ہتھیاراں تو‏ں لَیس ایہی حکمت عملی ظہیر الدین محمد بابر نے جنگ کنواہہ وچ دہرائی تے فتح پائی۔ thumb|221x221پکسل|[[سلطنت مغلیہ دے عہدِ زوال وچ مغل پیادہ فوج دے سپاہی ـ (1843ء)]]
عہد اکبری وچ توپ خانہ
جلال الدین اکبر نے مغل توپ خانے نو‏‏ں دوبارہ نويں طرز اُتے ترتیب دتا۔کئی شعبہ جات نو‏‏ں وقت د‏‏ی ضرورت دے تحت تبدیل کیتا گیا تے بعض وچ فنی صلاحیتاں دا استعمال ودھیا دتا گیا۔ عسکری قوت دے ودھ جانے عہدِ اکبری دا توپ خانہ ہور کشادہ ہُندا چلا گیا حتیٰ کہ اورنگزیب عالمگیر دے دَورِ حکومت وچ مرہٹہ سلطنت دے خلاف تمام لڑائیاں وچ توپ خانے دا اِستعمال ہور شعبہ جات دے اِستعمال تو‏ں زیادہ ہُندا رہیا۔ دارا شکوہ نے 1652ء تے 1653ء وچ قندھار د‏‏ی مہم وچ توپ خانے دا استعمال صفویاں دے مقابلے اُتے کیتا۔ اٹھارہويں صدی تک چونکہ مغلیہ سلطنت رُو بہ زوال ہوچک‏ی سی، اِس لئی کانسی د‏‏ی توپاں استعمال ہونے لگیاں سن جنہاں وچ یورپ دے خام لوہے تو‏ں بنے ہتھیار تے توپاں وی سن۔
توپ
مغل فوج دے توپ خانہ وچ تقریباً ہر قسم د‏‏ی یعنی چھوٹی وڈی، وزنی تے ہلکی توپاں موجود سن۔ کچھ توپاں وزن وچ زیادہ بھاری سن جنہاں نو‏ں جنگ وچ ہاتھیاں اُتے لدتا جاندا سی تے جو توپاں وزن وچ ہلکی ہودیاں سن، اُنئيں اونٹھاں اُتے لاد کر میدانِ جنگ وچ پہنچیا دتا جاندا سی ۔ متعدد توپاں دے ہلکے اجزاء یا حصےآں نو‏‏ں وی اونٹھاں اُتے لدتا جاندا سی ۔ اکبر نامہ وچ سانو‏ں مغلاں د‏‏ی بنائی ہوئی 14 فٹ لمبائی د‏‏ی اک توپ دا ذِکر ملدا اے جسنو‏ں دنیا د‏‏ی طویل ترین توپ کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔1527ء وچ جنگ کنواہہ دے موقع اُتے تزک بابری دے بیانات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اِس جنگ وچ توپ دا گولہ 225 تو‏ں 315 پونڈ دے درمیان سی تے اِس جنگ وچ محاصرے دے دوران توپ 540 پونڈ دا گولہ قلعہ د‏‏ی دیوار اُتے پھینکتی رہی سی۔ اِنہاں توپاں وچ شیر دہن، غازی خان تے فتح لشکر ورگی توپاں دے ناں ملدے نيں۔ وزنی توپاں وی مغل توپ خانے دا حصہ ہويا کردیاں سن جو متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے باغیاں دے خلاف محاذ آرائی وچ اِستعمال د‏‏ی جادیاں سن۔ ہاتھی (جسنو‏ں لشکر وچ گجنال تے ہتھنال وی کہیا جاندا تھا) اُتے توپ دے دو حصے لاد دتے جاندے تے ہاتھی دے نال دو سپاہی مشعل بردار چلدے سن ۔ اونٹھاں اُتے لادی جانے والی ہلکی توپاں زنبورق کہلادیاں سن۔ ہلکے ہتھیار گھوڑےآں تے بیلاں اُتے لاد کر پہنچائے جاندے سن ۔
حوالے
گٹھ:ابتدائی جدید دور دے محاربات گٹھ:بھارت دا توپ خانہ گٹھ:مغلیہ سلطنت د‏‏ی فوج گٹھ:ہند فارسی ہتھیار سازی گٹھ:مغل سلطنت
شکوہ
یہ اوہ شہر آفاق نظم اے جو اپریل 1911ءکے جلسہ انجمن حمایت اسلام وچ پڑھی گئی۔ لندن تو‏ں واپسی اُتے اقبال نے ریواز ہوسٹل دے صحن وچ ایہ نظم پڑھی۔ اقبال نے ایہ نظم خلاف معمول تحت اللفظ وچ پڑھی۔ مگر انداز وڈا دلا ویز سی۔ اس نظم د‏‏ی جو کاپی اقبال اپنے قلم تو‏ں لکھ ک‏ے لیائے سن اس دے لئی متعدد اصحاب نے مختلف رقوم پیش کيتياں تے نواب ذوالفقار علی خان نے اک سوروپے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی تے رقم ادا کرکے اصل انجمنِ پنجاب نو‏‏ں دے دی۔ ”شکوہ“ اقبال دے دل د‏‏ی آواز اے اس دا موثر ہونا یقینی سی۔ اس تو‏ں اہل دل مسلما‏ن تڑپ اُٹھے تے انہاں نے سوچنا شروع کيتا کہ مسلماناں دے حوصلہ شکن زوال دے اسباب کيتا ني‏‏‏‏ں۔ آخر اللہ دے اوہ بندے جنہاں د‏‏ی ضرب شمشیر تے نعرہ تکبیر تو‏ں وڈے وڈے قہار و جبار سلاطین دے دل لرز جاندے سن کیو‏ں اس ذلت و رسوائی دا شکار ہوئے؟۔ ایہ نظم دراصل مسلماناں دے بے عملی، مذہب تو‏ں غفلت تے بیزاری اُتے طنز ا‏‏ے۔ بانگ درا وچ شامل کردے وقت اقبال نے اس وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے تبدیلی کيتی۔ جدو‏ں کہ بانگ درا وچ اشاعت تو‏ں پہلے نظم مختلف رسالےآں مثلاً مخزن، تمدن تے ادیب وچ شائع ہوئی سی۔ اس دے علاوہ کئی زباناں وچ اس دے تراجم وی ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔
= فکری جائزہ = جرات آموز میری تاب ِ سخن ہے مجھ کو شکوہ اللہ سے خاکم بدہن ہے مجھ کو
اے خدا شکوہ اربابِ وفا بھی سن لے خوگر حمد سے تھوڑا سا گلہ بھی سن لے اس نظم دا ناں ”شکوہ“ اس لئی رکھیا گیا اے کہ موضوع دے اعتبار تو‏ں شکوہ بارگاہ الہٰی وچ علامہ اقبال یا دور حاضر دے مسلماناں د‏‏ی اک فریاد ا‏‏ے۔ علامہ اقبال کہندے نيں کہ اسيں تیرے ناں لیوا ہونے دے باوجود دنیا وچ ذلیل و خوار ني‏‏‏‏ں۔ حالانکہ اسيں تیرے رسول دے ناں لیوا نيں تے اس اُتے طرہ ایہ اے کہ تیرے انعامات تے نوازشات دے مستحق غیر مسلم ني‏‏‏‏ں۔ گویا علامہ اقبال نے شکوہ وچ عام مسلماناں دے لاشعوری احساست د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ بقول سلیم احمد ،
” اک طرف انہاں دا ایہ عقیدہ اے کہ اوہ خدا تے اس دے محبوب د‏‏ی سب تو‏ں چہیندی امت نيں تے اس لئی خدا د‏‏ی ساری نعمتاں دے سزاوار تے دوسری طرف ایہ ناقابل تردید حقیقت اے کہ انہاں دا مکمل زوال ہوئے چکيا اے عقیدے تے حقیقت دے اس ٹکرائو تو‏ں مسلماناں دا اوہ مخصوص المیہ پیدا ہُندا اے جو ”شکوہ “ دا موضوع اے ۔“
علامہ اقبال دے اپنے لفظاں وچ
” اوہی گل جو لوکاں دے دلاں وچ سی ظاہر کر دتی گئی“
سلسلہ فکر و خیال د‏‏ی ترتیب دے مطابق نظم نو‏‏ں اسيں مندرجہ ذیل حصےآں وچ تقسیم کرسکدے نيں،
اظہار شکوہ د‏‏ی توجیہ
یہ حصہ نہایت مختصر تے صرف دو بندےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ دو بند جنہاں وچ شکوہ کرنے د‏‏ی وجہ بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ تے ایہ مسلماناں د‏‏ی موجودہ بدحالی تے پستی اُتے اقبال دے رد عمل دا اظہار ا‏‏ے۔ اقبال دے خیال وچ مسلما‏ن ہن زوال و انحطاط د‏‏ی اس منزل نو‏‏ں پہنچ چکے نيں کہ جتھ‏ے اُتے خاموش رہنا نہ صرف اپنی ذات بلکہ ملت اسلامیہ دے اجتماعی مفاد تو‏ں وی غداری دے مترادف ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے قصہ درد سنانا اگرچہ خلاف ادب اے تے نالہ و فریاد دا ایہ انداز گستاخانہ اے مگر اسيں ایسا کہنے اُتے مجبور ني‏‏‏‏ں۔ اقبال کہندے نيں کہ ای خدائے بزرگ و برتر ” اربابِ وفا“ دا شکوہ وی سن لے۔ کسی لمبے چوڑے پس منظر یا غیر ضروری طویل تمہید دے بغیر اللہ تعالٰی تو‏ں اسيں کلام ہونا اسلامی تصورات دے عین مطابق ا‏‏ے۔ اسلام نو‏‏ں تمام مذاہب دے مقابلے وچ ایہ انفرادیت حاصل اے کہ اس وچ بندہ خدا تو‏ں بلا واسطہ اسيں کلام ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دوسرے مذاہب وچ ميں ایسا نني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے انداز تخاطب وچ شوخی تے بے ادبی نہ سی ہاں اک طرح د‏‏ی بے تکلفی ضرور سی جو بعض لوکاں نو‏‏ں کھٹکتی ا‏‏ے۔
لیکن اقبال نے دانستہ طور اُتے ایہ طرز تخاطب اختیار کيتا سی۔ دراصل اقبال اک سوچے سمجھ‏‏ے منصوبے دے تحت پڑھنے والےآں نو‏‏ں اس طرز تخاطب تو‏ں آشنا کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ گویا شکوہ دے اندازِ کلام دے لئی پڑھنے والےآں نو‏‏ں مصنوعی طور اُتے تیار کر رہیا ا‏‏ے۔ تے ایہ حقیقت اے کہ اقبال نے شکوہ دے پہلے دو بندےآں ہی وچ گل یا موضوع سخن نو‏‏ں اس منزل تک پہنچیا دتا اے کہ بعد د‏‏ی شکوہ سرائی تے گلہ مندی بالکل موزاں تے مناسب معلوم ہُندی ا‏‏ے۔
امت مسلمہ دا کارنامہ
شکوے دا دوسرا حصہ گیارہ بندےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تیسرے بند تو‏ں نظم دے اصل موضوع اُتے اظہار خیال دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ اس حصے دا آغاز اس مصرعے تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ ” سی تاں موجود ازل تو‏ں ہی تری ذات کریم
13واں بند تک علامہ اقبال نے امت مسلمہ دے عظیم کارنامےآں دا تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔ دنیا وچ مسلماناں د‏‏ی حیثیت تے اہمیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کر دیاا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے دنیا د‏‏ی حالت تے تریخ دا منظر پیش کردے ہوئے دسدے نيں کہ ایويں تاں خدا د‏‏ی ذات ازل تو‏ں اپنی سچائیاں سمیت موجود سی۔ تے وڈی وڈی قوماں مثلاً سلجوق، تورانی، ساسانی، یونانی، یہودی، نصرانی آباد سن لیکن توحید دا اوہ تصور جو تمام اقوام دے لئی نواں سی تے جو اسلامی تعلیمات دا سرچشمہ سی اس د‏ی اشاعت و تبلیغ دے سلسلے وچ جو کم امت مسلمہ نے ک‏ر ک‏ے دکھایا اے اوہ کم کسی تو‏ں وی ممکن نہ سی۔ ایتھ‏ے اقبال مسلما‏ن قوم دا ترجمان بن دے دعوی کردا اے کہ مسلماناں نے بیمار تے جاہل امتاں تے مریض قوماں دے سامنے اوہ علاج پیش کيتا جو نکتہ توحید وچ مضمر ا‏‏ے۔ بس رہے تھے یہیں سلجوق بھی تورانی بھی اہل چیں چین میں، ایران میں ساسانی بھی اسی معمورے میں آباد تھے یونانی بھی اسی دنیا میں یہودی بھی تھے، نصرانی بھی پر ترے نام پہ تلوار اٹھائی کس نے؟ بات جوبگڑی ہوئی تھی، وہ بنائی کس نے؟ اقبال دسدے نيں کہ ساری دنیا وچ مسلمانو ں کااوہی صرف ایہ شرف حاصل اے کہ انہاں نے خدا دے پیغام نو‏‏ں دنیا دے دور دراز علاقےآں یا کونےآں تک پہنچیا یا۔ روم تے ایران جداں ملکاں نو‏‏ں فتح کرنا کسی حیرت انگیز کارنامے تو‏ں کم نئيں ا‏‏ے۔ اُنہی د‏‏ی بدولت دنیا وچ حق د‏‏ی صدا گونجی نظم د‏‏ی اس حصے وچ علامہ اقبال نے اسلام د‏‏ی تریخ دے جنہاں ادوار تے واقعات نو‏‏ں مثال بنایا اے اس د‏ی مختصر اً وضاحت ایويں ا‏‏ے۔ ”دی اذاناں کدی یورپ دے کلیسائاں وچ “ دا اشارہ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی اس دور د‏‏ی طرف اے جدو‏ں مسلماناں د‏‏ی سلطنت یونان، بلغاریہ، البانیہ، ہنگری تے آسٹریا تک پھیلی ہوئی سی۔ سپین اُتے وی مسلماناں د‏‏ی حکومت سی۔ یورپ دے انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے آ ج کلیسائاں وچ ناقوس بجتے نيں کدی مسلماناں د‏‏ی اوتھ‏ے اُتے اذاناں گونجدیاں سن۔ اس طرح افریقہ دے تپتے ہوئے صحرائاں دا علاقہ مصر، لیبیا، تیونس، مراکش تے الجزائر وغیرہ وی مسلم سلطنت وچ شامل سن ۔
”شان اکھاں وچ نہ جچک‏ی سی جہانداراں کی“ د‏‏ی عملی تفسیر اس واقعے تو‏ں ملدی اے جدو‏ں حضرت عمر فاروق دے دور وچ مسلم وفد دے قائد ربعی ایرانی سپہ سالار رستم تو‏ں گفت و شنید دے لئی اس دے دربار وچ گئے تاں اپنے نیزے تو‏ں قیمتی قالین نو‏‏ں چھیدتے ہوئے بے پروائی تو‏ں تخت دے نیڑے پہنچے۔ تھے ہمیں ایک ترے معرکہ آرائوں میں ! خشکیوں میں کبھی لڑتے، کبھی دریائوں میں دیں اذانیں کبھی یورپ کے کلیسائوں میں کبھی افریقہ کے تپتے ہوئے صحرائو ں میں شان آنکھوں میں نہ جچتی تھی جہانداروں کی کلمہ پڑھتے تھے ہم چھاؤں میں تلواروں کی ستويں بند وچ بت فروشی تے بت شکنی د‏‏ی تلمیح اس حوالے تو‏ں اے جدو‏ں محمود غزنوی نے ہندو پجاریاں د‏‏ی رشوت نو‏‏ں ٹھکراندے ہوئے سومنات دے بتاں نو‏‏ں پاش پاش کر دتا سی۔ بحر ظلمات تو‏ں مراد بحر اوقیانوس ا‏‏ے۔ ”بحر ظلمات وچ دوڑا دتے گھوڑے اسيں نے“ وچ اشارہ اے اس واقعے د‏‏ی طرف جدو‏ں اک مسلما‏ن مجاہد عقبہ بن نافع نے افریقہ دے آخری سرے تک پہنچ ک‏ے گھوڑا بحر اوقیانوس وچ ڈال دیاتھا۔ دشت تو دشت ہیں دریابھی نہ چھوڑے ہم نے! بحر ظلمات میں دوڑا دیے گھوڑے ہم نے!
مسلماناں د‏‏ی حالتِ زباں
نظم دے اس حصے وچ اقبال نے امت مسلمہ دے درخشاں ماضی د‏‏ی جھلکیاں دکھاندے ہوئے نظم دا رخ مسلماناں د‏‏ی موجودہ حالت د‏‏ی طرف موڑ دتا ا‏‏ے۔ اقبال نے دوسری اقوام تو‏ں مسلماناں دا موازنہ کرکے انہاں د‏‏ی موجودہ مندی حالت نو‏‏ں نمایاں کر دتا ا‏‏ے۔ اقبال شکوہ کردے نيں کہ دنیا وچ مسلما‏ن جگہ جگہ غیر مسلماں دے مقابلے وچ حقیر، ذلیل تے رسوا ني‏‏‏‏ں۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا د‏‏ی دوسری اقوام انہاں اُتے خندہ زن ني‏‏‏‏ں۔ نظم دے اس حصے وچ صحیح معنےآں وچ گلے شکوے دا رنگ پایا جاندا اے اقبال نے مسلماناں د‏‏ی بے بسی و بے چارگی دا واسطہ دے ک‏ے خدا تو‏ں پُچھیا اے کہ توحید دے ناں لیوائاں تو‏ں پہلے جداں لطف و کرم کیو‏ں نئيں؟ اس دے نال ہی شاعر نے اک طرح د‏‏ی تنبیہ وی د‏‏ی اے کہ جے ایہی سلسلہ جاری رہیا تاں دنیا توحید دے ناں لیوائاں تو‏ں خالی ہوئے جائے گی۔ تے لبھن تو‏ں وی ایداں دے عُشاقانِ توحید دا سراغ نئيں ملے گا۔
امتیں اور بھی ہیں، اُن میں گنہگار بھی ہیں عجز والے بھی ہیں، مستِ مئے پندار بھی ہیں ان میں کاہل بھی ہیں، غافل بھی ہیں، ہشیار بھی ہیں سینکڑوں ہیں کہ ترے نام سے بیزار بھی ہیں رحمتیں ہیں تری اغیار کے کاشانوں پر برق گرتی ہے تو بے چارے مسلمانوں پر
حالت زباں د‏‏ی وجہ کيتاہے؟
بند20 دے آغاز وچ اقبال اس حالت زباں دا سبب دریافت کردے ني‏‏‏‏ں۔ مسلما‏ن اج وی خدا دے ناں لیو ا نيں تے اُس دے رسول دے پیروکار ني‏‏‏‏ں۔ اج وی اُنہاں دے دلاں وچ اسلام دے بارے وچ اک زبردست جوش و جذبہ تے کیفیت عشق موجود ا‏‏ے۔ اقبال متاسف نيں کہ اس دے باوجود عنایاتِ خدواندی تو‏ں محروم ني‏‏‏‏ں۔
اگے چل ک‏ے اقبال دا لہجہ ذرا تلخ ہوئے جاندا اے تے محبوب حقیقی دے سامنے فریاد د‏‏ی بولی کھولی اے کیونجے اس نے اپنے سچے عاشقاں نو‏‏ں فراموش کر دتا اے تے غیراں تو‏ں راہ رسم آشنائی پیدا کر لئی اے ۔
کبھی ہم سے کبھی غیروں سے شناسائی ہے بات کہنے کی نہیں تو بھی تو ہر جائی ہے
نظم دے اس حصے وچ اقبال نے بہت ساریاں تلمیحات استعمال کيت‏یاں نيں۔ لیلیٰ، قیس، دشت وجبل، شور سلاسل تے دیوانہ نظار ہ محمل د‏‏ی تراکیب و تلمیحات وغیرہ۔
وادی نجد میں وہ شور ِ سلاسل نہ رہا قیس دیوانہ نظارہ محمل نہ رہا
” سرفاراں اُتے کيتا دین نو‏‏ں کامل تاں نے“ تو‏ں مراد ایہ اے اے خدا تاں نے دین اسلام نو‏‏ں فاران د‏‏ی چوٹی اُتے مکمل ک‏ے دتا۔ جو قرآنی آیت د‏‏ی طرف اک اشارہ ا‏‏ے۔
سر فاراں پر کیا دین کو کامل کیا تو نے اک اشارے میں ہزاروں کے لیے دل تو نے
کیفیت یا س و بیم
جنس نایاب محبت کو پھر ارزاں کر دے ہند کے دیر نشینوں کو مسلماں کر دے
یہ بہت بلیغ شعر اے کہ ہندوستان وچ ہزاراں سال رہنے دے بعد ہند دے مسلما‏ن وی ايس‏ے طرح ہندی سبھیاچار تے فلسفے وچ رنگے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ بت پرستاں ( ہندوئاں) دے نال میل ملاپ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں ہی د‏‏ی سی خصلتاں پیدا ہوئے گئی ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی انہاں نو‏‏ں ”دیر نشین “ کہنا کوئی غلط گل نني‏‏‏‏ں۔ علامہ اقبال نے ہمیشہ اپنی گفتگو وچ اایہی خیال ظاہر کيتا اے کہ جے ہندوستان دے سارے مسلما‏ن حقیقی معنےآں وچ مسلما‏ن بن جاواں تاں اوہ ساری دنیا نو‏‏ں فتح کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔
نغمے بے تاب ہیں تاروں سے نکلنے کے لیے طور مضطر ہے اسی آگ میں جلنے کے لیے
دعائیہ اختتام
علامہ اقبال د‏‏ی خواہش سی کہ ہندوستان دے سارے مسلما‏ن حقیقی معنےآں وچ مسلما‏ن ہوئے جاواں تووہ ساری دنیا نو‏‏ں فتح ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ نظم دے آخری حصے وچ شاعر د‏‏ی ایہ آرزو اک دعا کيتی شکل وچ ڈھل جاندی ا‏‏ے۔ تے دعا دا ایہ سلسلہ نظم دے آخری شعر تک چلدا ا‏‏ے۔ اُمت مسلمہ نو‏‏ں درپیش مسائل و مشکلات دے حل دے لئی اقبال دعا گو ني‏‏‏‏ں۔ ”امت مرحوم“ د‏‏ی ترکیب بہت معنی خیز ا‏‏ے۔ مراد ایہ اے کہ مسلما‏ن بحیثیت اک زندہ قوم دے ختم ہوئے ک‏ے مردہ ہوئے چکے نيں ہن انہاں د‏‏ی حیثیت سلیمان دے مقابلے وچ ”مور بے مایہ“ د‏‏ی سی ا‏‏ے۔ لیکن اقبال د‏‏ی خواہش اے کہ دور حاضر دے مسلما‏ن فیر تو‏ں جوش و جذبہ تو‏ں لبریز ہوئے جاواں تے کوہ طور اُتے پہلے د‏‏ی طرح تجلیات نازل ہون۔
مشکلیں امت ِمرحوم کی آساں کر دے مورِ بے مایہ کو ھمدوش ِ سلیماں کر دے
اقبال نے نظم دے آخری حصے وچ ایہ دعا ضرور د‏‏ی اے کہ مسلماناں دا مستقب‏‏ل روشن تے خوش آئند ہوئے تے ہونا چاہیے مگر ایہ نئيں کہیا کہ ”ہوگا“۔ کیونجے اوہ اک ایسا اُتے آشوب دور سی کہ مستقب‏‏ل دے بارے وچ حتمی طور اُتے کچھ وی نئيں کہیا جا سکدا سی۔ اک طرف تقسیم بنگال تے فیر اٹلی دا طرابلس اُتے حملہ جس نے اقبال اُتے وڈا اثر کيتا تے ايس‏ے مایوسی دے پیش نظر اقبال نو‏‏ں خدا تو‏ں شکوہ کرنا پيا۔ شکوہ دراصل اسنو‏ں حصے وچ ختم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تے باقی تن بند قوم د‏‏ی پستی اُتے شاعر د‏‏ی اپنی طبیعت دا الجھائو، جذبات، قوم تو‏ں ناراضی، نفرت تے بے اعتنائی دا آئینہ ا‏‏ے۔ شاعر مایوس اے تے مضطرب ہوئے ک‏ے پکار اُٹھا۔ لطف مرنے میں ہے باقی نہ مزاجینے میں کچھ مزا ہے تو یہی خون جگر پینے میں
مایوسی دا اک ہور انداز کچھ ایويں اے کہ،
اس گلستاں میں مگر دیکھنے والے ہی نہیں داغ جو سینے میں رکھتے ہوں وہ لالے ہی نہیں
اگے چل ک‏ے اقبال مایوسی دے عالم وچ کہندے نيں کہ میرے تو‏ں دین د‏‏ی جو خدمت ہوئے سکدی اے اس دے بجالانے دے لئی کوشاں ہاں اگرچہ وچ تنہا ہاں تے کوئی شخص میری آواز اُتے کان نئيں دھردا۔
کاش گلشن میں سمجھتا کوئی فریاد اس کی
اس حصے وچ اقبال نے صراحت تو‏ں ایہ گل بیان کر دتی اے کہ وچ اگرچہ عجمی طریقے اُتے شعر کہندا ہاں ایرانی شاعری د‏‏ی روایات دا پابند ہاں ہندی الاصل ہاں لیکن نال نال اسلامی تعلیمات د‏‏ی روح تو‏ں واقف ہاں تے جے مسلما‏ن مرے کلام کابغور مطالعہ کرن تاں انہاں نو‏ں عجمی روایات دے پردے تو‏ں اسلام دے مطالب دقیق جھانکتے ہوئے نظر آئیاں گے۔ ایہ حصہ تے ”شکوہ “ اس بلیغ تے معنی افروز شعر اُتے ختم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
شکوہ
کیوں زیاں کار بنوں،سُود فراموش رہوں فکرِ فردا نہ کروں،محوِ غمِ دوش رھوں نالے بُلبُل کے سُنوں اور ہمہ تن گوش رہوں ہم نوا میں بھی کوئی گُل ہوں کہ خاموش رہوں
جُرأت آموز میری تابِ سخن ہے مجھ کو شکوہ اللہ سے ،خاکمِ بدہن ہے مجھ کو
ہے بجا شیوۂ تسلیم میں مشہور ہیں ہم قصّۂ درد سُناتے ہیں کہ مجبور ہیں ہم ساز خاموش میں ،فریاد سے معمور ہیں ہم نالہ آتا ہے اگر لب پہ تو معذور ہیں ہم
اے خدا! شکوۂ اربابِ وفا بھی سُن لے خوگرِ حمد سے تھوڑا سا گِله بھی سُن لے
تھی توموجود ازل سے ہی تری ذاتِ قدیم پُھول تھا زیب چمن پر نہ پریشان تھی شمیم شرطِ اِنصاف ہے اَے صاحبِ الطافِ عمیم بوئے گُل پھیلتی کِس طرح جو نہ ہوتی نسیم
ہم کو جمعیّتِ خاطر یہ پریشانی تھی ورنہ اُمّت تیرے محبوبؐ کی دیوانی تھی؟
ہم سے پہلے تھا عجب تیرے جہان کا منظر کہیں مسجود تھے پتّھر،کہیں معبود شجر خُوگرِ پیکرِ محسوس تھی اِنساں کی نظر مانتا پھر کوئی اَن دیکھے خدا کو کیونکر
بس رہے تھے یہیں سلجوق بھی ،تُورانی بھی اہلِ چیں چین میں،ایران میں ساسانی بھی اِسی معمورے میں آباد تھے یونانی بھی اِسی دُنیا میں یہودی بھی تھے،نصرانی بھی
پر ترے نام پہ تلوار اُٹھائی کس نے بات جو بگڑی ہوئی تھی،وہ بنائی کس نے
تھے ہمیں ایک ترے معرکہ آراؤں میں خشکیوں میں کبھی لڑتے ،کبھی دریاؤں میں دِیں اذانیں کبھی یورپ کے کلیساؤں میں کبھی افریقہ کے تپتے ہوئے صحراؤں میں
شان آنکھوں میں نہ جچتی تھی جہاں داروں کی کلمہ پڑھتے تھے ہم چھاؤں میں تلواروں کی
ہم جو جیتے تھے تو جنگوں کی میصبت کے لیے اور مرتے تھے ترے نام کی عظمت کے لیے تھی نہ کچھ تیغ زنی اپنی حکومت کے لیے سر بکف پھرتے تھے کیا،کیا دہر میں دولت کے لیے؟
قوم اپنی جو زرومالِ جہاں پہ مرتی بُت فروشی کے عِوض بُت شکنی کیوں کرتی؟
ٹل نہ سکتے تھے اگر جنگ میں اڑ جاتے تھے پاؤں شیر کے بھی میداں سے اُکھڑ جاتے تھے تجھ سے سر کش ہوا کوئی تو بگڑ جاتے تھے تیغ کیا چیز ہے ہم توپ سے لڑ جاتے تھے
نقش توحید کاہر دِل پہ بٹھایا ہم نے زیرِ خنجر بھی یہ پیغام سُنایا ہم نے
تُو ہی کہہ دے کہ اُکھاڑا درِ خیبر کس نے شہر قیصر کا جوتھا،اُسکو کیا سَر کس نے توڑے مخلوق خداوندوں کے پیکر کس نے کاٹ کے رکھ دیے کفّار کے لشکر کس نے
کس نے ٹھنڈا کیا آتشکدۂ ایراں کو؟ کس نے پھر زندہ کیا تذکرۂ یزداں کو؟
کون سی قوم فقط تیری طلبگار ہوئی اور تیرے لیے زحمت کشِ پیکار ہوئی کِس کی شمشیر جہاں گیر،جہاں دار ہوئی کس کی تکبیر سے دنیا تری بیدار ہوئی
کس کی ہیبت سے صنم سہمے ہوئے رہتے تھے مُنہ کے بَل گر کے "ھُوَ اللہُ اَحَد"کہتے تھے
آگیا عین لڑائی میں اگر وقتِ نماز قبلہ رُو ہو کے زمیں بوس ہوئی قومِ حجاز ایک ہی صف میں کھڑے ہو گئے محمود و ایاز نہ کوئی بندہ رہا اور نہ هي کوئی بندہ نواز
بندہ و صاحب و محتاج و غنی ایک ہوئے تیری سرکار میں پہنچے تو سبھی ایک ہوئے
محفلِ کون و مکاں میں سحر و شام پھرے مئے توحید کو لے کر صفتِ جام پھرے کوہ میں، دشت میں لے کر ترا پیغام پھرے اور معلوم ہے تجھ کو،کبھی ناکام پھرے
دشت تو دشت ہیں ،دریا بھی نہ چھوڑے ہم نے بحرِ ظلمات میں دوڑا دیے گھوڑے ہم نے
صفحۂ دۃر سے باطل سے کومٹایا ہم نے نوعِ انساں کو غلامی سے چھڑایا ہم نے تیرے کعبے کو جبینوں سے بسایا ہم نے تیرے قرآن کو سینوں سے لگایا ہم نے
پھر بھی ہم سے یہ گِلا ہے کہ وفادار نہیں ہم وفادار نہیں،تُو بھی تو دِلدار نہیں!
اُمتیں اور بھی ہیں، اُن میں گناہگار بھی ہیں عجز والے بھی ہیں، مست مئے پندار بھی ہیں ان میں کاہل بھی ہیں،غافل بھی ہیں،ہشیار بھی ہیں سینکڑوں ہیں کہ ترے نام سے بیزار بھی ہیں
رحمتیں ہیں تری اغیار کے کاشنوں پر برق گرتی ہے تو بیچارے مسلمانوں پر
بُت صنم خانوں مین کہتے ہیں مسلماں گئے ہے خوشی ان کو کہ کعبے کے نگہبان گئے منزلِ دہر سے اونٹوں کے حدی خواں گئی اپنی بغلوں میں دبائے ہوئے قرآن گئے
خندہ زن ہے کُفر،احساس تجھے ہے کے نہیں اپنی توحید کا کچھ پاس تجھے ہے کہ نہیں
اب وہ الطاف نہیں، ہم پہ عنایات نہیں بات یہ کیا ہے کہ پہلی سی مدارات نہیں
کیوں مسلماں میں ہے دولتِ دنیا نایاب تیری قدرت تو ہے وہ جس کی نہ حد ہے نہ حساب تُو جو چاہے تو اُٹھے سینۂ صحرا سے حباب رہروِ دشت ہو سیلی زدۂ موجِ سراب
بنی اغیار کی چاہنے والی دنیا رہ گئی اپنے لیے ایک خیالی دنیا ہم تو رخصت ہوئے اوروں نے سنبھالی دنیا پھر نہ کہنا ہوئی توحید سے حالی دنیا
ہم تو جیتے ہیں کہ دنیا میں تیرا نام رہے کہیں ممکن ہے کہ ساقی نہ رہے، جام رہے؟
آئے عشّاق، گئے وعدۂ فردا لے کر اب اُنہیں ڈھونڈ چراغِ رُخِ زیبا لے کر
دردِ لیلیٰ بھی وہی،قیس کا پہلو بھی وہی نجد کے دشت و جبل میں رَمِ آہو بھہ وہی عشق کا دل بھی وہی،خسن کا جادو بھی وہی اُمّتِ احمدِ مرسل بھی وہی، تُو بھی وہی
پھر یہ آزردگیِ غیر سبب کا معنی اپنے شیداؤں یہ چشمِ غضب کیا معنی
تجھ کو چھوڑا کہ رسولِ عربی کو چھوڑا؟ بُت گری پیشہ کیا، بت شکنی کو چھوڑا؟ عشق کو، عشق کی آشفتہ سری کو چھوڑا؟ رسمِ سلمانؓو اویس قرنیؓ کو چھوڑا؟
آگ تکبیر کی سینوں میں دبی رکھتے ہیں زندگی مثلِ بلال حبشی رکھتے ہیں
عشق کی خیر وہ پہلے سی ادا بھی نہ سہی جادہ پیمائیِ تسلیم و رضا بھی نہ سہی مُضطِرب دل صفت قبلہ نما بھی نہ سہی اور پابندیِ آئینِ وفا بھی نہ سہی
کبھی ہم سے، کبھی غیروں سے شناسائی ہے بات کہنے کی نہیں،تُو بھی تو ہرجائی ہے!
سرِ فاران کیا دین کو کامل تُو نے اِک اشارے میں پزروں کے لیے دل تُو نے آتش اندوز کیا عشق کا حاصل تُو نے پُھونک دی گرمیِ رُخسار سے محفل تُو نے
وادی نجد میں وہ شورِ سلاسل نہ رہا قیس دیوانۂ نظّارۂ محمل نہ رہا حوصلے وہ نہ رہے،ہم نہ رہے، دل نہ رہا گھر یہ اُجڑا ہے کہ تُو رونقِ محفل نہ رہا
اے خوش آں روز کہ آئی و بصد ناز آئی بے حجابانہ سُوئے محفلِ ما باز آئی
بادہ کش غیر ہیں گلشن میں لبِ جُو بیٹھے سُنتے ہیں جام بکف نغمۂ کُو کُو بیٹے دور ہنگامۂ گُلزار سے یک سُو بیٹھے تیرے دیوانے بھی ہیں مُنتظر "ھُو" بیٹھے
اپنے پروانوں کی پھر ذوقِ خُود افروزی دے برقِ دیرینہ کو فرمانِ جگر سوزی دے
قوم آوارہ عناں تاب ہے پھر سُوئے حجاز لے اُرا بلبلِ بے پر کو مذاقِ پرواز مضطرب باغ کے ہر غنچے میں ہے، بُوئے نیاز تُو ذرا چھیڑ تو دے، تشنۂ مضراب ہے ساز
نغمے بیتاب ہیں تاروں سے نلکنے کے لیے طُور مضطر ہے اُسی آگ میں جلنے کے لیے
جُوئے خوں می چکدا از حسرتِ دیرینہ ما می تپد نالۂ بہ نشتر کدۂ سینۂ ما
بُوئے گُل لے گئی بیرون چمن رازِ چمن کیا قیامت ہے کہ خود کہ خود پُھول ہیں غمّازِ چمن! عہدِ گُل ختم ہوا، ٹوٹ گیا سازِ چمن اُڑ گئے ڈالیوں سے زمزمہ پرداز چمن
ایک بُلبل ہے کہ محو ترنّم ہے اب تک اس کے سینے میں ہے نغموں کا تلاطم اب تک
قیدِ موسم سے طبیعت رہی آزاد اس کی کاش گُلشن سمجھتا کوئی فریاد اس کی!
لُطف مرنے میں ہے باقی نہ مزا جینے میں کچھ مزا ہے تو یہی خونِ جگر پینے میں کتنے بیتاب ہیں جوہر مرے آئینے میں کس قدر جلواے تڑپ رہے ہیں مرے سینے میں
اس گُلستان میں مگر دیکھنے والے ہی نہیں داغ جو سینے میں رکھتا ہوں، وہ لالے ہی نہیں
چاک اس بُلبلِ تنہا کی نوا سے دل ہوں جاگنے والے اسی بانگِ درا سے دل ہوں یعنی پھر زندہ نئے عہدِ وفا سے دل ہوں پھر اِسی بادۂ دیرینہ کے پیاسے دل ہوں
عجمی خُم ہے تو کیا،مے تو حجازی ہے مری نغمہ ہندی ہے تو کیا،لَے تو حجازی ہے مری
= فنی جائزہ =
شکوہ 31 بندےآں اُتے مشتمل اے ایہ نظم مسدس د‏‏ی ہیت وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ بحر دا ناں ”بحر رمل مثمن مخبون محذوف ‘‘ ا‏‏ے۔ بحر دے ارکان ایہ ني‏‏‏‏ں۔
فَاعِلَا تُن		فَعِلا تُن		فَعِلا تُن		فَعِلُن
اقبال د‏‏ی طویل نظم وچ ”شکوہ “ فنی لحاظ تو‏ں اک منفردمقام د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ ایہی پہلی طویل نظم اے جس وچ اقبال نے اسلام د‏‏ی زندہ تے فعالی قوتاں، ماضی دے مسلماناں د‏‏ی عظمت اوج دے بعد انہاں د‏‏ی موجودہ مندی حالت د‏‏ی داستان نو‏‏ں اک نال نہایت فنکارانہ انداز وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ اردو شاعری وچ ایسا اندازِ بیاں کدرے نئيں ملدا۔
بقول ماہر القادری
اک نئی طر ز نئے باب کا آغاز کیا شکوہ اللہ کا اللہ سے بصد ناز کیا
نظم دا آغاز بہت systimatic اے اصل موضوع اُتے آنے تو‏ں پہلے اقبال نے شکوہ کرنے د‏‏ی توجیہ دو بندےآں وچ بیان کردتی اے تاکہ نواں تے اچھوندا موضوع اچانک سامنے آنے اُتے قار ی نو‏‏ں کوئی جھٹکا محسوس نہ ہوئے۔
لہجے دا تنوع
کسی برگزیدہ تے برتر ہستی دے سامنے شکو ہ کرنے والا اپنی مفروضات پیش کردے ہوئے حسبِ ضرورت مختلف انداز اختیار کردا ا‏‏ے۔ چنانچہ اقبال دے شکو ے دا لہجہ وی متنوع اے تے اقبال دا شکوہ اللہ ورگی وڈی ہستی تو‏ں اے جو تمام دنیا دا مالک ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی اقبال دے لہجے وچ کدرے عجز و نیاز مندی اے کدرے غیرت و انا دا احساس اے کدرے تندی و تلخی اے تے جوش اے کدرے تاسف و مایوسی دا لہجہ اے تے کدرے گریہ و زاری و دعا دا انداز اختیار کيتا ا‏‏ے۔
نفسیا‏‏تی حربے
اقبال دے فن دا کمال ایہ اے کہ انہاں نے نظم وچ بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے نفسیا‏‏تی حرباں تو‏ں کم لیندے ہوئے اک ہی بیان تو‏ں دہرا کم لیا ا‏‏ے۔ 10واں بند دے آخری شعر تو‏ں نظم دا اوہ حصہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے اُتے شاعر خدا تو‏ں بے اعتنائی تے بے نیازی دا گلہ شکوہ کر رہیا ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں،
خندہ زن کفر ہے احساس تجھے ہے کہ نہیں اپنی توحید کا کچھ پاس تجھے ہے کہ نہیں پھر نہ کہنا ہوئی توحید سے خالی دنیا ہم تو جیتے ہیں کہ دنیا میں ترا نام رہے
اس طعن آمیز انداز تو‏ں مخاطب د‏‏ی انا تے غیرت نو‏‏ں جھنجوڑ دے ایہ احساس دلانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ کہ ایہ میرا مسئلہ نئيں تواڈا مسئلہ ا‏‏ے۔ اک ہور جگہ نفسیا‏‏تی حربے نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے اپنی کوتاہیاں تے اسلام تو‏ں روگردانی دا اعتراف کيتا ا‏‏ے۔ مگر اوہ اعتراف دا علانیہ اظہار نئيں کردے۔ کیونجے علانیہ اعتراف کرنے تو‏ں انہاں دا اپنا موقف کمزور ہوئے گا۔ لہٰذا اوہ اپنی کمزوری تو‏ں توجہ دوسری طرف لے جانے دے لئی فوراً نفسیا‏‏تی حربے تو‏ں کم لیندے ا‏‏ے۔ تے طعنہ دیندے نيں کہ تسيں غیراں تو‏ں شناسائی رکھنے والے ہرجائی ہوئے۔
تغزل
یاں تاں اقبال د‏‏ی پوری شاعری وچ رنگ تغزل چھایا ہويا نظر آندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ حکیمانہ نکتے بیان کرنے دے باوجود انہاں د‏‏ی شاعری وچ ساحری دا عنصر ملدا ا‏‏ے۔ لیکن اس رنگ تغزل دا واضح استعمال سب تو‏ں پہلے اقبال نے ”شکوہ" وچ کيتاا‏‏ے۔ اگرچہ اقبال ساڈے دور دے سب تو‏ں وڈے انقلاب پسند شاعر ني‏‏‏‏ں۔ لیکن انہاں نے اپنی گل کہنے دے لئی نہ صرف نويں پیمانے تے نويں سانچے استعمال کیتے بلکہ روایت دا پورا احترام ملحوظ رکھیا اے تے ایہ ثابت کر دتا اے کہ پرانے اسلوب اورپرانے سانچے فرسودہ نئيں ہوئے گئے۔ بلکہ انہاں نو‏ں نويں رنگ تے آہنگ تے نويں مفاہیم دے نال بردا جاسکدا ا‏‏ے۔
تیری محفل بھی گئی چاہنے والے بھی گئے شب کی آہیں بھی گئیں صبح کے نالے بھی گئے دل تجھے دے بھی گئے اپنا صلہ لے بھی گئے آکے بیٹھے بھی نہ تھے اور نکالے بھی گئے آئے عشاق گئے وعدہ فردا لے کر اب انہاں نو‏ں لبھ چراغِ رُخِ زیبا لے ک‏ے
ایجاز و بلاغت
”شکوہ“ دے بعض حصے، اشعار تے مصرعے ایجاز و بلاغت دے شہکار ني‏‏‏‏ں۔ تریخ دے طویل ادوار، اہ‏م واقعات تے روایات تے مختلف کرداراں د‏‏ی تفصیلی خصوصیات نو‏‏ں وڈے بلیغ انداز وچ نہایت اختصار دے نال بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
دیں اذانیں کبھی یورپ کے کلیسائوں میں کبھی افریقہ کے تپتے ہوئے صحرائوں میں
چند محسنات شعر
صنعت مراعاة النظیر:.
نالے بلبل کے سنوں اور ہمہ تن گوش رہوں ہم نوا میں بھی کوئی گل ہوں کہ خاموش رہوں
صنعت ترافق	:.
نقش تو حید کا ہر دل میں بٹھایا ہم نے زیر خنجر بھی یہ پیغام سنایا ہم نے
صنعت تلمیح:۔
ایک ہی صف میں کھڑے ہو گئے محمود و آیاز نہ کوئی بندہ رہانہ کوئی بندہ نواز
صنعت طباق ایجابی:.
آئے عشاق گئے وعدہ فردا لے کر اب انہیں ڈھونڈ چراغ رخ زیبا لے کر
تصویر کاری ،تشبیہ، استعارہ
”شکوہ “کی اک ہور وڈی فنی خوبی اس د‏ی تصویر کاری اے شاعر نے خوبصورت لفظاں د‏‏ی مدد تو‏ں اس نظم نو‏‏ں بہت خوبصورت تصویراں عطا کيتياں ني‏‏‏‏ں۔
آگیا عین لڑائی میں اگر وقت نماز قبلہ رو ہو کے زمیں بوس ہوئی قوم حجاز
کلام اقبال د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں خوبی تشبیہ ا‏‏ے۔ شکوہ وچ علامہ اقبال نے کئی خوبصورت تشبیہات استعمال کيت‏یاں نيں انہاں خوبصورت تے بلیغ تشبیہات نے اشعار د‏‏ی خوبصورتی نو‏‏ں چار چاند لگیا دتے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً اقبال نے اک شعر وچ امت مسلمہ نو‏‏ں ”مور بے مایہ“ تو‏ں تشبیہ دتی ا‏‏ے۔ جو بہت ہی بلیغ ا‏‏ے۔
مشکلیں امت ِ مرحوم کی آساں کر دے مورِ بے مایہ کو ھمدوش سلیماں کر دے
اقبال د‏‏ی شاعری وچ استعاراں د‏‏ی وی کمی نئيں ا‏‏ے۔ ”شکوہ“ دے ایہ اشعار شعری اسلوب دا نادر نمونہ ہونے دے نال استعاراں اُتے شاعر د‏‏ی زبردست جمالیا‏تی گرفت دا وی ثبوت ا‏‏ے۔
مضطرب باغ کے ہر غنچے میں ہے بوئے نیاز تو ذرا چھیڑ تو دے تشنہ مضراب ہے ساز
اقبال نے ”شکوہ “ میں تشبیہ اور استعاروں کے علاوہ علامتوں کا بھی بہت خوبصورتی سے استعمال کیا ہے۔ جو اقبال کی گہری فلسفیانہ اور حکیمانہ فکر کی غماز ہیں،
اس گلستاں میں مگر دیکھنے والے ہی نہیں داغ جو سینے میں رکھتے ہوں وہ لالے ہی نہیں
جدو‏ں کہ اقبال نے کلام وچ استفہامیہ لہجے کوبھی اپنایا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں جوش وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔
کس نے ٹھنڈا کے ا آتش کدہ ایراں کو کس نے پھر زندہ کیا تذکرہ یزداں کو
ترنم اور نغمہ
کیوں زیاں کار بنوں سود فراموش رہوں؟ فکر فردا نہ کروں محوِ غم دوش رہوں؟
= مجموعی جائزہ =
علامہ اقبال نے ”شکوہ وچ ایسا انداز اختیار کيتا اے جس وچ مسلماناں دے عظیم الشان، حوصلہ افزا تے زندہ جاوید کارنامے پیش کیتے گئے۔ لہٰذا اس نظم دے پڑھنے تو‏ں حوصلہ بلند ہُندا اے قوت عمل وچ تازگی آندی ا‏‏ے۔ جو ش و ہمت نو‏‏ں تقویت پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ عظیم الشان کارنامے اس حسن ترتیب تو‏ں جمع کر دتے گئے نيں کہ موجودہ پست حالی د‏‏ی بجائے صرف عظمت و برتری ہی سامنے رہندی ا‏‏ے۔ گویا ایہ شکوہ وی اے تے نال ہی بہترین دعوت عمل بھی۔ اس لحاظ تو‏ں اردو بولی وچ ایہ اپنی نوعیت د‏‏ی بالکل یگانہ نظم ا‏‏ے۔ بقول تاثیر”شکوہ لکھیا گیا تاں اس انداز اُتے سینکڑاں نظماں لکھی گئياں ملائاں نے تکفیر دے فتوے لگائے تے شاعراں نے شکوہ دے جواب لکھے لیکن شکوہ دا درست جواب خود اقبال ہی نے دتا۔“
= ہور ویکھو =
گٹھ:اسلامی شاعری گٹھ:اقبالیات گٹھ:علامہ اقبال د‏‏ی شاعری گٹھ:مقالے جنہاں وچ انگریزی بولی دا متن اے
پاکستان دے گردوارےآں دی لسٹ
ہیٹھ پاکستان دے سکھ گردوارےآں دی لسٹ اے ۔
گردوارےآں دی لسٹ
'''رائے بھوئی دی تلونڈی درشنی ڈیوڑی ننکانہ صاحب'''
1. TALWANDI RAI BHOI DI
راوی اتے جھناں دے وچکارلے علاقے نوں ساندل بار آکھیا جاندا اے۔ اس ساندل بار دا اک مشہور شہر ننکانہ صاحب اے۔ اس شہر دے دکھن ول اک تھیہ اے۔ اس تھیہ نوں 'دھولر' کرکے جانیا جاندا اے۔ دھولر دا مطلب اے 'چٹے راج مندر' ۔
اس تھیہ توں ملے کئی پتھراں توں پتہ چلدا اے کہ کئی صدیاں پہلاں اتھے اک راجے دا محل سی۔ کھورے اسے کرکے 'دھولر' مشہور اے۔ اس دے پیراں وچ 'سیتاوالا' نامی کھوہ اے۔ اس توں ہی ایہہ واضع ہندا اے کہ ایہہ کھوہ کسے سیتا نامی رانی دے اشنان واسطے بنایا گیا سی۔ اوہناں سمیاں وچ جدوں پتھراں وچ اکریاں ہوئیا مورتیاں نوں بڑی اہمیت حاصل سی، اس ویلے ایہہ شہر گھگّ وسدا سی۔ پھر پتہ نہیں کی واپری کہ ایہہ مٹی دا ڈھیر ہو گیا۔
پندرویں صدی عیسوی وچ اس تھاں رائے بھوئ دی تلونڈی نام دا اک چھوٹا جیہا نگر سی۔ اس نوں بھٹی گوت دے کسے رائے بھوئے نامی سجن نے وسایا سی۔ اس دے پروار وچو رائے بلار اس ویلے اتھو دا حاکم سی۔ بیدی بنس وچوں مہتہ کلیان داس (کالو) نام دا پڑھیا لکھیا اک سجن رائے بلار پاس ملازم سی۔ اتھے ہی اس ملازم دے گھر وساکھ سدی 3 (20 وساکھ) سمت 1569) نوں ماں ترپتا جی دے ادر توں اک نور پرگٹیا، جس نے سارا جگّ رشنا دتا۔
گردوارہ جنم استھان (ننکانہ صاحب)
2. GURDWARA JANAM ASTHAN NANKANA SAHIB
اس تھاں ستگرو بابا نانک دیو جی دا جم سدی 3 (20 وساکھ) سمت 1526 (15 اپریل 1469) نوں ہویا۔ اوہ کوٹھا جس وچ دائی دولتاں نے سبھ توں پہلا بال روپ اندر ستگرو نانک دا دیدار پایا، اوہ ایہہ تھاں سی۔ اتھے ہن گرودوارہ جم استھان دی چوکھنڈی (روشنی استھان) اے۔ اس دی موجودہ عمارت مہاراجہ رنجیت سنگھ دی آگیا ماتحت سن 1819–20 وچ بنی سی۔ چوکھنڈی دے باہر ساہمنے کھلا برانڈا اے جس نوں باراندری دا نام دتا گیا اے، ایہہ مہنت سادھو رام نے بنوائی سی اتے آلے دوآلے دا احاطہ، درشنی ڈیوڑی دے اپر دا حصہ اتے برج گرودوارہ کمیٹی نے بنوائے۔ سروور دی سیوا مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ویلے ہی ہوئی۔ ننکانہ صاحب اسٹیٹ دا کل رقبہ 17975 ایکڑ اے۔ ایہدے وچ واہیواناں دیاں بستیاں، سرکاری عمارتاں، سڑکاں، ریلوے لائن اتے نہراں وغیرہ ہیٹھ 1749 ایکڑ رقبہ اے جد کہ کھیتی باڑی یوگ رقبے دی نپائی 15926 ایکڑ اے۔
گرودوارہ جم استھان دی ولگن وچ کجھ ہور تریخی استھان
درشنی ڈیوڑی لنگھدیاں ہی اک وڈا سارا جنگلا آؤندا اے۔ اس جنگلے اندر کھوہ اے، اس کھوہ نوں بے بے نانکی جی دا کھوہ آکھیا جاندا اے۔ ایہہ کھوہ پہلاں مہتہ کالو داس دے گھر دا کھوہ سی۔ ستگور جی نے بال حالت وچ اسے کھوہ دا ہی پانی چھکیا سی۔ ہن اس پاون کھوہ دوآلے جنگلا لا دتا گیا اے اتے ایہدے وچ ٹیوبویل لگا دتا گیا اے۔ گرودوارہ صاحب اندر اسے کھوہ دا ہی پاون پانی ورتایا جاندا اے۔
3. JAND SAHIB A TREE OF MARTYRDOM, NANKANA جنڈ صاحب
چوکھنڈی گرودوارہ جم استھان دی سجی باہی دے کوئی 12 میٹر دی وتھّ تے اک جنڈ دا رخ اے۔ اس جنڈ نال جتھیدار بھائی لچھمن سنگھ جی نوں جیوندا ہی پٹھا لٹکا کے مہنت نرائن نے 20 فروری 1921 نوں ساڑ دتا سی۔
4. GURDWARA BAL LEELA NANKANA SAHIB
گرودوارہ بال لیلا ننکانہ صاحب
جم استھان توں کوئی 225 میٹر دی وتھّ اتے مشرق دکھن دے رخ نوں ستگرو نانک دیوَ جی دے بالپن دیاں کھیڈاں کھیڈن دا استھان اے۔ گردوارے دے مشرق ول اک تال اے جو گرو صاحب دے نام اپر رائے بلار جی نے کھدوایا سی۔ اس دی پہلی عمارت اتے نال لگدے کچے سروور نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ دی آگیا نال بابا گربخش سنگھ جی نے سن 1820–21 وچ پکا کروایا۔ 5. GURDWARA PATTI SAHIB NANKANA
گرودوارہ پٹی صاحب
گرودوارہ بال لیلا دے پاس ہی ایہہ پاون استھان اے۔ اتھے پہلے پاتشاہ جی پاندھے پنڈت گوپال داس کول ہندی پڑھن لئی بٹھائے گئے، پھر پنڈت برجّ لال پاس سنسکرت اتے 13 سال دی عمر وچ تلونڈی دے مولانا قطب الدین پاس عربی فارسی پڑھن بٹھایا گیا۔ ستگور جی دی تیکھن بدھی، روحانی علم اتے روشن دماغ دے ساہمنے واری واری ایہناں سنسارک استاداں نے سیس نوایا۔ گرو جی نے اتھے ہی آسا راگ وچ پٹی نامی بانی اچار کے پنڈت دے شنکے نورت کیتے۔
گردوارہ سچا سودا (چوہڑکانا)
ستگرو سری گرو نانک دیوَ جی نوں پیؤ مہتہ کالو جی نے سنسارک کار وہار وچ پاؤن لئی 20 روپئے دتے اتے ویوپار کرن نوں کیہا۔ اس ویلے آپ جی دی عمر 18 ورھے سی۔ آپ بابا مردانہ جی نال وپار کرن نکلے۔ منڈی چوہڑکانے توں باہر اوہناں دیکھیا کہ جنگل وچ کجھ سادھو بھکھے بھانے بیٹھے ہن۔ آپ توں اوہناں دی بھکھ ویکھی نہ گئی تاں آپ جی نے اوہناں ویہاں روپئیاں دا سادھوآں نوں لنگر چھکا دتا۔ جد آپ جی دے پیؤ جی نوں ایہہ پتہ لگا تاں اوہ کافی ناراض ہوئے تاں آپنے فرمایا کہ میں سچا سودا کر کے آیا ہاں۔
جس تھاں آپ جی نے سادھوآ نوں لنگر چھکایا سی، اس تھاں گرودوارہ بنیا ہویا اے۔ ایہہ قلعے ورگا سندر تے وڈا گرودوارہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دور وچ شاہی حکم تے بنیا۔ اتھے وساکھی، ماگھ سدی 1 اتے کتک پنیا نوں میلہ لگدا سی۔ 1947 توں مگروں ایہہ گرودوارہ بند پیا رہا۔ ہن سن 1993 دی وساکھی اتے دیش ودیش توں آئیاں سنگتاں دے کھلے فلسفہ دیدار واسطے ایہنوں کھوہل دتا گیا اے۔ روشنی استھان دے سجے پاسے ون دا اک رکھ اے۔ ستگرو جی نے داتن کرکے اتھے دب دتی تے اس توں ہری بھری ہو کے اج تک شردھاروآ نوں چھاں دے رہی اے۔
ننکانہ صاحب وکھے ایہہ اوہ پاون استھان اے، جتھے گروجی دیاں مجھاں نے اک جٹّ دی پیلی اجاڑی سی۔ جم ساکھیاں مطابق جٹّ نے ویلے دے حاکم اگے شکایت کیتی۔ رائے بلار نے گرو جی توں پچھیا تاں آپ جی نے فرمایا کہ ہو سکدا اے کہ مجھاں کھیت نوں جا پئیاں ہون پر اس دا نقصان نہیں ہویا۔ جا کے ویکھیا تاں اجڑی کھیتی ہری بھری سی۔ اس گردوارے دی عمارت وی مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ویلے اساری گئی۔
8. GURDWARA MAALJI SAHIB NANKANA
9. GURDWARA TAMBOO THE TENT SAHIB NANKANA
گرودوارہ تنبو صاحب
ایہہ پاون استھان گرودوارہ سچا سودا توں صرف اک کلومیٹر اسے سڑک اتے ریلوے لائن توں پار کھیتاں وچ اداس کھلوتا اے۔ اس استھان اتے بابے مردانے نے بھکھ لگن دی گل کیتی سی۔ نالو جا راے کھوتے جنہاں وچ کھنڈ لدی ہوئی سی وپاری کولو پچھیا تاں اس کیہا کہ جی میں ریت لے کے جا رہا ہاں۔ بعد وچ زدّ چھٹّ کھولی تاں کہ دیکھدا اے کہ ریت ہی اے۔ پھر گرو ول دوڑدا تے بھل بخشاؤندا اے۔اس تھاں اتے سڑک کنارے اک گمبد والا عالیشان گرودوارہ بنیا ہویا اے۔اس دی حالت مندی اے۔ جے سنبھال ناں کیتی گئی تاں نشان وی مٹ جاویگا۔ 11. GURDWARA RORI SAHIB
گردوارہ روڑی صاحب، ایمن آباد، گجراں والہ
12. GURDWARA CHAKKI SAHIB
گرودوارہ چکی صاحب ایمن آباد، گجرانوالا
شہنشاہ بابر دیاں فوجاں نے جد سمت 1578 نوں سیدپور (ایمن آباد) اتے قبضہ کیتا تاں اوہناں ہور بہت سارے لوکاں دے نال نال ستگور نانک دیوَ جی نوں وی گرفتار کر لیا اتے اوہناں توں چکی پیہن دی مشقت لئی گئی۔ سرکاری اہل کاراں نے ویکھیا کہ بابا جی دی چکی آپے چل رہی اے۔ اوہناں نے جا کے بابر نوں دسیا تے اوہنے بابا جی نوں اپنے کول سدّ لیا۔ اتھے اوہنے بابا جی نال گل بات کیتی۔ اوہ بابا جی توں بہت متاثر ہویا۔ اوہنے بابا جی نوں رہا کر دتا تے بابا جی نے دوجے قیدیاں نوں وی ریا کرن دا حکم دتا، جس نوں بابر نے منّ لیا۔ ایوں بابا جی کارن ہزاراں قیدی ریاہ ہو گئے۔
اس استھان اتے جتھے آپ قید ہو کے چکی چلاؤندے راے، بعد وچ گرودوارہ بنا دتا گیا۔ اج وی اوہی بابر ویلے دے دو کمرے ہن۔ نشان صاحب ویہڑے وچ جھول رہا اے۔
13. GURDWARA WELL OF BHAI LALO JI
پوتر کھوہی گھر بھائی لالو جی ایمنااباد، گجروالابھائی لالو سیدپور
ایمن آباد نواسی گھٹوڑا جات دا اک ترکھان سی۔ ستگور نانک دیوَ جی جد ایمنااباد آئے تاں اس دے گھر ہی ٹھہرے۔ اتھے ہی مہاراج نے جیسی مے آوے خصم کی بانی، تیسڑا کری گیانُ وے لالو۔۔تلنگ راگ وچ شبد اچاریا۔
ملک بھاگو نامی اک بندہ جو ایمن آباد دے حاکم دا اہل کار سی، اک وار اسنے برہمبھوج کیتا۔ اس نے گرو جی نوں وی بلایا تے گرو جی نے انکار کر دتا۔ اس اتے اس نوں غصہ آ گیا۔ اس نے حکم نال گرو جی نوں طلب کیتا۔ گرو صاحب نے بھری کچہری وچ اوہدے ماہل پوڑیاں نوں آپدے اک ہتھ وچ تے دوجے ہتھ وچ لالو ترکھان دی سکی روٹی نوں نچوڑیا تاں ملک بھاگو دے ماہل پوڑیاں وچوں خون ٹپکن لگ پیا تے بھائی لالو جی سکی روٹی وچوں دودھ سمن لگ پیا۔ آپ جی نے فرمایا تیری کمائی اندر غریباں دا چوسیا ہویا خون اے جدکہ اس ترکھان دی روٹی وچ اسدی حلال دی محنت دا دودھ اے۔ ایہہ ہی وجہ اے کہ جو مے تیرے مال پوڑیاں نوں ٹھکرا کے محنت دے سکے ٹکر چنگے جانے۔ بھائی لالو دے گھر جتھے گرو صاحب ٹھہرے، اتھے گرودوارہ بنا دتا گیا۔ اس نوں گرودوارہ بھائی لالو جی کھوہی آکھیا جاندا اے۔ اوہ کھوہ جس وچوں گرو جی نے پانی پیتا، اوہ اج وی موجود اے۔
14. GURDWARA CHABUCHA SAHIB LAHORE
گرودوارہ چبچہ صاحب، دھرمپورا، لاہور
لاہور شہر وچوں لنگھن والی نہر دے کنارے مغلپورا اتے دھرمپورا وچالے چبچہ صاحب نامی بسّ سٹاپ اے۔ اس سٹاپ دے اتر والے پاسے آبادی وچ رام رائے جی دا استھان چبچہ صاحب اے، ایہہ اک وڈا عمارت اے۔ مکھ دوار بہت وڈا اے۔ اس وچ وڑ کے کوئی 200 کرما اتے اک نکا جیہا گول دروازہ اے۔ ایہہ گرودوارہ صاحب دا دروازہ اے۔ اس پرکار دے چار دروازے ہن۔ایہناں دروازیاں دے اندر چکور عمارت اے، جہدیاں چوہاں نکراں اتے برج بنے ہوئے ہن۔ ایہہ ہی روشنی استھان اے۔ اتھے بابا رامرائے اتے ستگرو سری گرو نانک دیوَ جی نے چرن پائے۔ گرو نانک دیوَ جی نے جس چھپڑی توں چرن دھوتے، رامرائے جی نے اس نوں پوجا استھان بنا دتا۔ اس ویلے اس پاون استھان اندر بہت سارے یو پی تے سی پی دے محاجر گھرانے وسے ہوئے ہن۔ عمارت دی حالت بہت مندی اے۔ تسی فلسفہ کرنا چاہو تے نہیں کر سکدے۔
15. GURDWARA CHUHTA MUFTI BAKAR LAHORE
گرودوارہ پہلی پاتشاہی، چہٹا مفتی باقر، ضلع لاہور
ایہہ تریخی استھان جو دھرم شالہ پہلی پاتشاہی دے نام توں مشہور، لاہور دلی دروازے توں اندر چووہٹا مفتی باقر وچ موجود اے۔ اس علاقے نوں اس ویلے سریاں والا بازار جاں چوہٹا جواہر ملّ آکھیا جاندا سی۔( کیہا جاندا اے کہ جواہر مل، کروڑی مل کلانوریئے دا دادا سی جس نے کرتارپور واسطے 100 قلعہ زمین دان کیتی سی۔-اڈیٹر)
16. GURDWARA JANAM ASTHAN BEBE NANKI DERA CHAHAL LAHORE
گرودوارہ جم استھان بے بے نانکی، ڈیرہ چاہل، لاہور
ڈیرہ چاہل نامی ایہہ پنڈ جو ضلع لاہور، تھانا برقی وچ اے، لاہور توں گھونڈی جادیاں لاہور توں کوئی 35 کلومیٹر دور اے۔ اس پنڈ اندر جگت گرو سری گرو نانک دیوَ جی دا گرودوارہ اے۔ اس گردوارے نوں جم استھان بے بے نانکی وی آکھیا جاندا اے۔
اس پنڈ وچ سری گرو نانک دیوَ جی نے کئی وار چرن پائے، کیونکہ اتھے اوہناں دے نانکے سن۔ اتھے ہی سمت 1521 وچ بے بے نانکی جی دا جم ہویا، جو بابا جی دی وڈی بھین سی۔
گرودوارہ صاحب دی عمارت گمبددار خوبصورت بنی ہوئی اے۔ پاون دربار دے سجے پاسے سندر سروور سی جو کہ ہن الوپ ہو چکا اے۔ اس عمارت اندر کڑیاں دا سکول اے۔
عمارت دی حالت بہت ہی وگڑ گئی سی۔ پاکستان دے پچھلے وزیر اعظم ملک معراج خالد ہوراں پنج لکھ سرکاری خزانے وچوں خرچ کرکے 1996 وچ اس دی مرمت کروائی۔
گرودوارہ لہوڑا صاحب، ضلع لاہور
جد گرو صاحب نے اس حصےآں والی دھرتی اتے چرن پائے، اس ویلے اتھے ونجاریاں دی اک بستی سی۔ پنڈ دے ونجارے دے گھر لڑکا پیدا ہویا، جس اتے سبھ خموضوعاں کر راے سن۔ بھائی مردانے نے گرو جی پاس بینتی کیتی کہ پاتشاہ! میں دو دناں توں بھکھا ہاں، جے حکم دیؤ تاں پنڈ وچوں روٹی کھا آواں۔ گرو صاحب نے فرمایا کہ مردانیاں چلا بھانوے جاہ پر مونہوں منگ کے روٹی نہ کھاویں۔ مردانہ چر تیکر ونجاریاں دے در تے بیٹھا رہا پر اوہ اتنی خوشی وچ سن کہ اوہناں بھائی مردانے ول نظر نہ کیتی۔
کرتار دا بھانا اناں ہویا کہ اوہ لڑکا چلانا کر گیا اتے سبھ رون پٹن لگ پئے۔ ستگرو جی نے اوہناں نوں بھانا منن دا فرمان دتا اتے سری راگ وچ شبد اچارن کیتا، جسدا سرلیکھ پہرے اے۔ اجکل اسدے اندر یونین کوسل دا دفتر اے۔ مکھ دوار گر چکیا اے صرف دو مکان باقی بچے ہن، جہناں وچ دفتر دا کم ہندا اے۔
18. GURDWARA ROORHI SAHIB, JAHMAN, LAHORE
گرودوارہ روڑی صاحب، جاہمن لاہور
ایہہ پاون استھان لاہور شہر توں کوئی 25 کلومیٹر دور اے۔ پنڈ دی آبادی توں باہر کوئی ادھا کلومیٹر دی وتھّ اتے گرو نانک دا پاون استھان واقع اے جتھے آپ براجے، اس استھان نوں روڑی صاحب کیہا جاندا اے۔ اس استھان نوں آپ نے تن وار چرن چھوہ بخشش کیتی۔ اس دا کارن ایہہ سی کہ اتھے نیڑے ہی پنڈ ڈیرہ چاہل وچ آپ دے نانکے آباد سن، جتھے آپ براجے۔ اتھے اک چھپڑی سی جہنوں مگروں سروور دا روپ دے دتا گیا۔ آپ دا پریمی سکھ نریا اس پنڈ دا وصی سی، جس دی کرپا نال کئی بھابڑے سرستہ پائے۔
اس ویلے اس استھان دا سروور اک وار پھر چھپڑی دا روپ دھارن کر گیا اے۔ امبر چھونہدا گمبددار روڑی صاحب مرمت چاہندا اے۔ جے کجھ چر ہور مرمت نہ ہوئی تاں مٹی دا ڈھیہ ہو جاویگا۔ 19. GURDWARA CHHOTA NANKIANA, MANGA, LAHORE
گرودوارہ چھوٹا نانکیانا، مانگا، لاہور
ایہہ پاون استھان لاہور توں ملتان جان والی سڑک اتے، قصبے مانگا دے سٹاپ توں کوئی ڈیڈھ کلومیٹر پہلوں آؤندا اے۔ پولیس تھانا مانگا دی کندھ اس پاون استھان نال سانجھی اے۔ ستگور نانک دیوَ جی مانگا نواسیاں نوں گر سکھیا دین لئی اتھے پدھارے، جتھے آپ ٹھہرے، سنگتاں نے اس تھاں اک عالیشان گرودوارہ بنوا دتا۔ صاحب سری گرو نانک دیوَ جی دے اس پاون استھان دے درشناں نوں میری پیری دے پاتشاہ وی آئے سن۔ سروور بہت ہی وڈا اتے چنگی حالت وچ اے۔ وساکھی دا میلہ بہت بھرواں لگدا ہندا سی۔
1947 ویلے اس پاون استھان وچ میوات توں آئے شرنارتھیاں نوں رکھیا گیا، اوہ کجھ مہینے اتھے راے۔ اک دن اچنچیت اگّ لگ گئی جس نال عمارت نوں بہت نقصان پہنچیا، ہن عمارت اسے ہال وچ اے۔ مچھی پال محکمے نے اکے اک وڈا باغ لگوایا اے اتے اس باغ وچ وکھو وکھ کچے پکے تال کھدوا کے اوہناں وچ مچھی پال ہوئی اے۔
20. GURDWARA PEHLI PATSHAHI, MANAK, LAHORE
گرودوارہ پہلی پاتشاہی، مانک، لاہور
سری گرو نانک دیوَ جی مانگے توں پیدل چل کے پنڈ پاجیاں وچ آئے۔ اتھوں دے لوکاں نے پہلوں آپ نانل پریم وکھایا پھر آپ نال مخول کیتے۔ گرو صاحب پنڈ توں باہر اس تھاں تے آن براجے۔ کسے پریمی نے پچھیا کہ گرو جی تسیں پنڈوں کیوں آ گئے تاں اپ نے فرمایا کہ اوہ پاجی ہن۔ اس اتے اس پنڈ دا نام پاجی پے گیا جد کہ اس ٹبے دا نام مانک ہو گیا، مگروں اتھے اک وڈا پنڈ بن گیا۔
گرودوارہ صاحب دی عمارت بہت سندر اتے بہت وڈی تن منجلی بنی ہوئی سی۔ لنگر ہال، روشنی استھان، سراں، درشنی ڈیوڑی، دیوان ہال جو باراندری دی صورتَ دا سی، نال الونڈی سادھوآں دیاں سمادھاں، سروور جو ہن چھپڑ ہو چکیا اے، ایہہ سبھ کجھ ہن مٹی دا ڈھیر ہندا جا رہا اے۔ مرکزی عمارت پچھلے دو سالاں وچ ڈگی اے۔
گرودوارہ صاحب دے نام 82 گھماؤ زمین پنڈ ولوں اے، وساکھی اتے میلہ جڑدا سی۔ اس پنڈ دے جٹّ اکو دادے دی اولاد ہن۔ اوہناں وچوں کجھ ہندو راے، کجھ سنگھ سج گئے باقی مسلمان ہو گئے۔
1947 توں بعد اس گردوارے اندر بچیاں دا سکول بنایا گیا، پھر اس نوں خالی چھڈّ دتا گیا جہنوں میوات توں آئے شرنارتھیاں نے مندے ہتھی لیا۔ پہلاں کندھاں تے ہویاں پھلکاریاں مٹیاں، پھر چھتاں لتھیاں تے ہن کدھاں مکّ رہیاں ہن۔
21. GURDWARA PEHLI PATSHAHI, BHAILGRAM, KASUR گرودوارہ پہلی پاتشاہی بھیلگرام، قصور
بھیلے روسے نہ دے دو پنڈ مانگا قصور روڈ اتے پکی سڑک توں کوئی چار کلومیٹر پچھاہ ہٹوے ہن۔ ایہناں وچوں پنڈ بھیل وچ سری گرو نانک دیوَ جی دا سندر گرودوارہ سی۔ ستگرو سری گرو نانک دیوَ جی ماگے توں رام تھمن جاندے ہوئے اتھے براجے سن۔ اس گردوارے دا ہن صرف مکھ دوار بچیا اے۔ رہائشی مکاناں وچ شرنارتھی وسے ہوئے ہن۔ روشنی استھان الوپ ہو چکیا اے۔
22. GURDWARA BABA RAM THAMAN JI, KALUKHARA, KASUR
گرودوارہ بابا رام تھمن جی کالوکھارا، قصور
ایہہ پاون استھان تحصیل تے ضلع قصور پنڈ کالوکھارا وچ اے۔ اس استھان کرکے اس دا نام کالوکھارا رام تھمن پے گیا۔ بابا رام تھمن جی سری گرو نانک دیوَ جی دے مسرے سن۔ ایہہ پرتاپی سادھو ہن۔ ستگرو سری نانک دیوَ جی نے اتھے کئی وار فلسفہ دتے۔ بہت سندر کلے ورگا گرودوارہ صاحب بنیا ہویا اے۔ اک وڈا سروور سی جو ہن چھپڑ دا روپ دھارن کر چکا اے۔ اس سروور دے مکھ دوار تے سندر مندر بنیا ہویا اے۔ اتھے ہر سال چیتر 14 توں وساکھی تک میلہ ہن وی لگدا اے۔ اس استھان دے ساہمنے باوے دی مال کرکے استھان مشہور اے، جتھے سندر عمارتاں بنیاں ہوئیاں ہن۔
23. GURDWARA HOLAN SAHIB, BHARNAVAN, KASUR گرودوارہ ہولاں صاحب، بھرناوا، قصور NO IMAGE