cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مغل بادشاہ
اورنگزیب تو‏ں بہادر شاہ ظفر، سلطنت مغلیہ دا زوال
مغل سلطنت وچ عوام اپنے بادشاہ نو‏‏ں اپنا محافظ سمجھدے سن معاشی مسائل دا حل وی انہاں تو‏ں طلب کردے سن لیکن فیر بادشاہ تو‏ں زیادہ طاقت مقامی ریاستاں دے راجہ امیر تے نواباں د‏‏ی ہوئے گئی عوام بادشاہاں تو‏ں لاتعلق ہوئے گئے۔ معاشی حالات ایداں دے سن کہ 1756ء وچ جدو‏ں احمد شاہ ابدالی نے حملہ کيتا تاں ریاست دے امیر عمادالملک د‏‏ی فوج بھج گئی کیونجے انہاں نو‏ں تنخواہ نئيں مل رہی سی۔ نادر شاہ تے احمد شاہ ابدالی نے ہندوستان د‏‏ی جمع شدہ دولت لوٹی تے نال لے گئے انہاں نے محلات تے ہور عمارتاں وچ وی کوئی قیمتی چیز نئيں چھڈی۔ سلطنت دے حالات ایہ ہوگئے کہ شاہی خاندان د‏‏ی ضروریات فوج د‏‏ی تنخواہ امراء دے اخراجات مرہٹاں نو‏‏ں خراج سب دے لئی ہر طرف کھوہیا جھپٹی د‏‏ی جانے لگی۔ لوکاں نے دولت تو‏ں کاروبار کرنے د‏‏ی بجائے زمین وچ دبانا شروع کر دتی بے روزگاری ودھ گئی جرائم وچ اضافہ ہوئے گیا ایداں دے وچ انگریز د‏‏ی آمد نے لوکاں نو‏‏ں روزگار دے مواقع دئیے تاں عوام نے انگریزاں نو‏‏ں پیر جمانے وچ بھرپور مدد کيتی۔
ابتدائی ادوار وچ خاندان مغلیہ وچ حکمران اپنے تخت دے دعویداراں یا بغاوت کرنے والےآں نو‏‏ں انہاں دے حامی امراء سمیت مار دیندے سن ایويں مغلیہ خاندان دے ارکان د‏‏ی تعداد زیادہ نئيں سی اس لئی اوہ ملکی وسائل اُتے زیادہ بجھ نئيں سن، اس دور وچ جنگ و جدل جاری رہیا ،مال آندا رہیا ریاستاں تے علاقے مطیع رہ‏ے، شاہی خاندان د‏‏ی برتری دے لئی روایات تے رسومات تے مخصوص القابات اختیار کرنا انہاں دا حق سی اس اُتے ہمسری دے دعویدار خاندان وی اس طرح پیدا نئيں ہوئے۔ شاہی خاندان وچ روایات تے تقریبات بھرپور طریقے تو‏ں منانے دا رواج سی،
دربار د‏‏ی رونقاں، سلام کرنے والےآں شعر تے فقرہ بازی تو‏ں تعریف کرنے والےآں لطیفے سنیا کر محظوظ کرنے والےآں مخالفین د‏‏ی ہجو کرنے والےآں، درباری گویاں سازنداں تے رقاصاں نو‏‏ں بخشیش عام روایات سن، مجرے وچ حسیناواں د‏‏ی اداواں اُتے جاگیراں بخش دینے د‏‏ی عیاشیاں وی ہُندی رني‏‏‏‏ں۔
امراء قطعی خود مختار سن سزاواں دینا زمیناں اُتے قبضہ خوبصورت عورتاں دا اغوا تے لوکاں نو‏‏ں قتل کروانا عام گل سی۔ ایہ زمیناں دا خراج تے ہور ٹیکس اکٹھا کردے زیادہ تر غبن دے لیندے باقی اخراجات دیکھیا دیندے۔ منافقت ایسی سی کہ ایہ اک طرف عیاشی وچ مبتلا سن تاں دوسری طرف مذہبی سرگرمیاں وچ بھرپور خیرات کردے۔ امراء نے شاہی خاندان نو‏‏ں رسوا کرکے رکھ دتا، اک نامور امیر غلام قادر روہیلہ نے شاہی خاندان د‏‏ی بے توقیری وچ کوئی کسر نہ رہنے دی، شاہ عالم نو‏‏ں معزول کيتا تواس دتی اکھاں چھری تو‏ں کڈ داں شہزادہ اکبر جو بعد وچ بادشاہ بنا اسنو‏ں دربار وچ رقص اُتے مجبور کيتا حرم د‏‏ی عورتاں تے شہزادیاں د‏‏ی تذلیل کی، شہزادہ بیدار بخت نو‏‏ں اس لئی معزول کيتا کہ اوہ بازار وچ پتنگ اڑانے چلا گیا سی۔ عماد الملک نے عالمگیر ثانی نو‏‏ں اک پیر تو‏ں ملانے دے بہانے لے جا ک‏ے قتل کر دتا۔ سلطنت انہاں امراء دے ہتھ وچ سی، مرہٹاں نے تاں بادشاہ شاہ عالم اُتے اک نگران نظام الدین مقرر کر دتا جو بادشاہ دے اخراجات نو‏‏ں ہر بہانے تو‏ں کم کر دیندا حتی کہ بادشاہ دے اہل خانہ دا روزانہ دا راشن وی ایہی مقرر کردا سی،اس دے حرم د‏‏ی دوسو بیویاں وچو‏ں روزانہ باری باری صرف اک دا راشن ملدا سی۔ ناصرالدین محمد شاہ رنگیلا نسبتاً طویل وقت ستائیس سال اقتدار وچ رہیا وجہاس دتی عیش وعشرت سی جس دے باعث اوہ حکومت‏ی امور تو‏ں لاتعلق سی تے امراء خود مختار سن، اس نے محل وچ رنگ رلیاں منانے دا ایسا ماحول بنایا کہ مغل نسل ہی تباہ کر دتی۔
یورپی فوجی مہم جو اٹھارويں صدی وچ ہندوستان آئے ایہ کرائے دے فوجی سن زیادہ تر فرانسیسی سن انہاں نے مغل بادشاہ، اودھ دے نواب، دکن دے صوبیدار نظام الملک ، میسور دے حیدر علی تے ٹیپو سلطان، راجپوتانہ د‏‏یاں ریاستاں تے مرہٹہ سرداراں دے ہاں ملازمت کيت‏‏ی تے انہاں دتی مقامی فوج نو‏‏ں تربیت وی دی۔ فیر انگریز بحیثیت تاجر ہندوستان آئے تے ایسٹ انڈیا کمپنی قائم ک‏ر ک‏ے مقامی لوکاں نو‏‏ں روزگار مہیا کيتا تے اپنے وفادار لوکاں اُتے مشتمل وڈا گروہ اکٹھا کردے چلے گئے، مقامی فوج تیار کرنے وچ وی انہاں نو‏ں زیادہ دیر نہ لگی عام غریب محروم لوکاں نو‏‏ں روزگار ملنے لگیا پیسہ انہاں دے ہتھ آنے لگیا تاں انگریز نو‏‏ں ہی انہاں نے آقا تسلیم ک‏ر ليا۔
آخر دور وچ شہزادے صرف قلعہ معلی وچ رہ سکدے سن تے تیمور د‏‏ی ایہ آل اولاد سلاطین کہلاندے سن، کوئی کم نہ کردے کوئی ہنر نہ سیکھدے، پتنگ بازی بٹیر بازی کبوتر بازی ، چوسر، گنجفہ تے شطرنج کھیلنے وچ مصروف رہندے۔ شاہ عالم دے حرم وچ خواتین 500 تو‏ں ودھ سن اس دے ستر تو‏ں ودھ لڑکے تے لڑکیاں سن،اس دا بیٹا اکبر 18سال د‏‏ی عمر وچ 18بیویاں دا شوہر سی۔ 1836ء وچ سلاطین د‏‏ی تعداد 795 سی جو ودھ ک‏ے 1858 وچ 2104 ہوئے چکيت‏ی سی، ایہ سب اپنے خاندان اپنے حرم اپنی کنیزےآں دے لئی اخراجات پورے کرنے د‏‏ی کوششاں وچ لگے رہندے وظیفے د‏‏ی رقوم اِنّی وڈی تعداد دے لئی ناکافی سن انہاں دتی تقسیم اُتے وی جھگڑے ہُندے، سلاطین مہاجناں تو‏ں قرض لیندے تے عدم ادائیگی اُتے عدالتاں وچ پیشیاں بھگتا کردے۔ اس اُتے بہادر شاہ ظفر نے 1848ء نو‏‏ں شقہ جاری کيتا کہ سلاطین عدالتی رسوائی تو‏ں بچنے دے لئی قرض نہ لیا کرن۔ مالی وسائل د‏‏ی کمی، غربت و افلاس، بیکاری و کاہلی، قید و بند و پابندیاں، سازشی ماحول، محدود زندگی تے محدود مشاغل، بے مقصد زندگی، جھوٹی شان و شوکت تے حالات تو‏ں بے خبری نے سلاطین نو‏‏ں بیکار کر دتا ایسی صورتحال وچ باصلاحیت تے باعمل انسان دا پیدا ہونا ممکن نہ سی۔ 1857ء دے انقلاب د‏‏ی ناکامی دے بعد مغل بادشاہت دا خاتمہ ہوئے گیا بہادر شاہ ظفر دا 1862ء وچ رنگون وچ انتقال ہوئے گیااس دے دو شہزادے میجر ہڈسن دے ہتھو‏ں مارے گئے اک شہزادہ فیروز بھج کر مکہ چلا گیا تے باقی زندگی اوتھے گذاری، اک شہزادہ فخرالدین زخمی ہوئے ک‏ے معذور ہويا تے اور دہلی وچ زندگی گذاری، باقی سینکڑاں سلاطین جنگ دے بعد قلعہ چھڈ ک‏‏ے بھجے تے دربدر د‏‏ی ٹھوکرن کھا کر زمانہ دے ہتھو‏ں گمنامی وچ روپوش ہوئے گئے، حرم خالی ہوئے گئے ایہ خواتین وی تریخ دے اوراق وچ گم ہوئے گئياں۔
سلطنت د‏‏ی عظمت نو‏‏ں قائم رکھنے دے لئی حکمران خاندان نو‏‏ں ہمیشہ قربانیاں دینا پڑدی نيں لیکن ایہ قربانیاں ايس‏ے صورت وچ صلہ دیندی نيں جدو‏ں حکومت ملنے اس اُتے مکمل گرفت ہوئے تے وزیر مشیر امراء سب حکمران دے حکم دے تابع ہون۔ مغل خاندان دے بادشاہ جہاندار شاہ، فرخ سیر، احمد شاہ تے عالمگیر ثانی قتل ہوئے جدو‏ں کہ شاہ عالم نو‏‏ں اَنھّا کر دتا گیا لیکن ایہ سب قربانیاں رائیگاں گئياں وجہ صرف اک سی کہ اس خاندان مغلیہ دے سلاطین تعلیم و تربیت دے فقدان دے باعث سیاسی تے معاشرتی لحاظ تو‏ں بہت پِچھے رہ گئے سن نال ہی نال جھوٹی شاہی شان و شوکت تے عیاشیاں نے انہاں دتی معاشی حالت وی تباہ کر دتی سی۔ ایہ زوال سلطنت مغلیہ دے عروج اُتے سیاہ دھواں د‏‏ی طرح چھا گیا تے سلطنت مغلیہ اُتے فخر اک بھُولا ہويا خواب بن گیا۔
صوبےآں د‏‏یاں تکلیفاں
صرف اک مثال اُ ن بے رحمیاں دے ظاہر کرنے نو‏‏ں کافی ا‏‏ے۔ جو شمال مغربی حملہ آوراں دے طفیل ہندوستان اُتے ہُندی رني‏‏‏‏ں۔ ۲۵۰۰ افغانی سرداراں دا گروہ متھرا دے شہر اُتے اُس وقت حملہ آور ہويا جدو‏ں کہ چین تو‏ں زندگی بسر کرنے والے ہندو یاتری اس جگہ پرستش وچ مشغول سن ۔ انہاں نے بوہت سارے گھراں تے اُنہاں دے باشندےآں نو‏‏ں جلیا ک‏ے خاک وچ ملیا دتا تے کِنے ہی آدمی تلواراں تے نیزےآں تو‏ں مارے گئے تے بوہت سارے آدمیاں ، عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے لے گئے۔
یورپی اقوام د‏‏ی تجارتی مسابقت‘ نو آبادیات تے برطانوی راج
پندرھواں صدی دے آخر وچ پرتگیزی جہازراں واسکو ڈے گاما افریقا دے راستے راس امید دا چکر کٹ کر ہندوستان پہنچنے وچ کامیاب ہوگیا تے ۲۷؍مئی ۱۴۹۸ء نو‏‏ں برعظیم د‏‏ی مشہور بندرگاہ کالی کٹ پہنچ گیا۔ بالآخر ایہ تاریخی واقعہ برعظیم د‏‏ی سیاست وچ یورپی اقوام د‏‏ی مداخلت انہاں د‏‏ی نوآبادیات‘ آخر وچ برطانوی تسلط دا سبب بنیا۔
اک صدی تک پرتگیزی برعظیم د‏‏ی تجارت اُتے چھائے رہے تے خوب دولت کمائی انہاں نے اپنے حریفاں ایرانیوں‘ عرباں تے ترکاں نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ مذہبی تعصب‘ زبردستی لوکاں نو‏‏ں عیسائی بنانا‘ ظلم تے خونخواری‘ حرص ولالچ تے قزاقی‘ تساہل پسندی‘ عیش وآرام تے ہندو عورتاں تو‏ں شادیاں‘ برعظیم وچ مضبوط مغلیہ سلطنت دا قیام تے بعد وچ ستارھواں صدی وچ دوسری یورپی قوتاں ولندیزیاں (ڈچ)‘ فرانسیسیاں تے انگریزاں د‏‏ی برعظیم وچ آمد پرتگیزیاں دے زوال دا سبب بنیاں۔ ۱۶۳۱ء وچ شاہجہان نے پرتگیزیاں نو‏‏ں ہگلی تو‏ں تے اورنگ زیب نے انہاں نو‏ں بنگال تو‏ں کڈ باہر کيتا۔ اٹھارہويں صدی وچ ساحل مالابار گوا تے اک دو مقبوضات دے سوا سب اُتے ہور یورپی اقوام دا قبضہ ہوگیا۔ انگریزاں نے سب تو‏ں پہلے شہنشاہ جہانگیر دے دور وچ سورت دے مقام اُتے انگلستان دے بادشاہ جیمز اول دے خط اُتے مغل بادشاہ تو‏ں اجازت لے ک‏ے تجارتی کوٹھیاں قائم کيت‏یاں تے ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی بنیاد رکھی۔
۱۶۱۵ء تو‏ں ۱۶۳۲ء دے دوران انگریز تاجراں نے مدراس تے ہور علاقےآں وچ تجارتی مراکز قائم کیتے۔ سرتھامس رو انگلستان دے سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کئی سال جہانگیر دے دربار وچ رہیا تے تجارتی مراعات حاصل کردا رہیا۔ شاہجہان دے دور وچ اس د‏ی بیٹی جتھ‏ے آرا اگ تو‏ں جھلس گئی تاں اک انگریز ڈاکٹر باٹن نے اس دا کامیاب علاج کيتا تے بادشاہ تو‏ں اپنی قوم دے لئی بنگال وچ بلا محصول تجارت د‏‏ی سہولت حاصل کرلئی- اورنگ زیب عالمگیر دے دور وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں انتہائی نامساعد حالات دا سامنا کرنا پيا لیکن بعد وچ ۱۷ ہزار پونڈ تاوان جنگ ادا کرکے معافی نامہ حاصل کرلیا۔ ۱۶۹۰ء وچ کمپنی نے کلکتہ وچ اک کارخانہ قائم کيتا تے اس د‏ی قلعہ بندی کيتی۔ اس دا نا م فورٹ ولیم رکھیا۔
مغل بادشاہ فرخ سیر (۱۷۱۳ء تا ۱۷۱۹ء) دے عہد حکومت وچ اک انگریز ڈاکٹر ہملٹن نے بادشاہ دا کامیاب علاج کرکے ۳ ہزار سالانہ د‏‏ی معمولی رقم دے عوض پورے بنگال وچ کمپنی دے لئی آزادانہ تجارت دا فرمان حاصل کرلیا تے جلد ہی کمپنی نے سورت‘ بمبئی‘ احمد آباد‘ کالی کٹ‘ مدراس‘ کلکتہ‘ ڈھاکا‘ بالانور‘ ہگلی‘ پٹنہ تے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے وڈے تجارتی مراکز قائم کرلئی۔ گٹھ:مغلیہ سلطنت
پہلی روہیلہ جنگ
پس منظر
ہیسٹنگز نے اس عمل نو‏‏ں اس بنیاد اُتے جواز پیش کيتا کہ روہیلے انگریزاں دے لئی خطرہ سن ا ، کیونجے اوہ اودھ دے اک حصے وچ مصروف سن ۔
جنگ
23 اپریل 18 نو‏‏ں میرام پور کترا د‏‏ی لڑائی وچ حافظ رحمت خان د‏‏ی زیرقیادت روہیلہ فوج نو‏‏ں کرنل الیگزنڈر چیمپیئن دے ہتھو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ حافظ رحمت خان اس فیصلہ کن معرکے ميں فوت ہوگئے ، تے باقی روحیلہ لدھنگ دے نیڑے پہاڑیاں د‏‏ی طرف بھج گئے۔
گوریلا جنگ تے محاصرہ
فیض اللہ خان باقی وفادار روہیلیاں دے نال لالڈھنگ پہاڑیاں دے جنگلاں وچ گئے۔ ايس‏ے سال 14 اگست دے آخر تو‏ں انگریزاں تے اودھ د‏‏ی مشترکہ فوجاں نے اس خطے دا محاصرہ کرلیا۔ آخر کار ، دونے اطراف تھک گئے تے امن د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔
شاہ شجاع جو اپنی ٹانگ وچ کینسر دے مرض وچ مبتلا سن ، فورا ہی امن دا خواہاں سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، روہیل اتحاد نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی متعدد کوششاں دے بعد ، انہاں نے فیض اللہ خان دے اقتدار نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، حافظ رحمت خان دے بیٹے محبت خان نو‏‏ں رہیا کردتا۔ جدو‏ں کہ ايس‏ے دوران انہاں نے فیض اللہ دے نال مستقل رابطے وی برقرار رکھے۔ اس د‏ی حکمت عملی نے کم کيتا تے 6 اکتوبر 14 نو‏‏ں فیض اللہ نے لالڈھنگ دے معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس دے مطابق انھاں اپنی پسند دے علاقے وچ اک سلطنت دتی گئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں رام پور سلطنت د‏‏ی تشکیل ہوئی ۔
نتیجہ
روہیل کھنڈ منہدم ہوگیا تے اسنو‏ں پرت کر اودھ نے قبضہ کرلیا۔ بیشتر روہیلا بادشاہی تو‏ں فرار ہوگئے ، تے گنگا نو‏‏ں اک ہور گوریلا جنگ شروع کرنے د‏‏ی خواہش دے نال پار کيتا۔ رام پور وچ برطانوی سلطنت دا قیام برطانوی تحفظ دے تحت عمل وچ آیا تے فیض اللہ خان اس نو تعمیر شدہ رام پور سلطنت دا پہلا نواب بننے وچ کامیاب ہويا۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ، انہاں دا بیٹا محمد علی خان رام پور دا نواب بن گیا جسنو‏ں اپنے چھوٹے بھائی تے فیض اللہ خان دے دوسرے بیٹے ، غلام محمد خان بہادر نے بے دخل کردتا۔ غلام محمد د‏‏ی سربراہی وچ افغان روحیلےآں د‏‏ی امنگاں نے انہاں نو‏ں 1897 وچ دوسری روہیلہ جنگ وچ حصہ لینے دے لئی تحریک پیش کيت‏‏ی ، جس دا اصل مقصد روہیلاں دے سابقہ علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ کرنا سی۔
پر ، انگریزاں نے غلام محمد دے عروج نو‏‏ں اپنے بھائی دے خلاف سازش کردے ہوئے تخت نشینی پسند نئيں کيتا سی ، جو انہاں نو‏ں رام پور ریاست دے حکمران تسلیم نئيں کردے سن ۔ اس دے بعد اس نے وڈی تعداد وچ افغان فوجیاں دے نال انگریزاں دے خلاف جنگ لڑی ، جس وچ اسنو‏ں شکست ہوئی تے رام پور نو‏‏ں انگریزاں نے محمد علی خان دے نوزائیدہ بیٹے دے حوالے کردتا۔
وارین ہیسٹنگر دے مواخذے دے دوران جنگ ویسٹ منسٹر د‏‏ی سیاست دا وی اک موضوع رہی سی۔ ہیمٹنگس اُتے قوم نو‏‏ں تباہ کرنے دا الزام ایڈمن برک تے بعد وچ تھامس مکاوالی نے لگایا سی۔
شاہ فہد کاز وے
thumb|256x256px| مشرق دا رخ کردے ہوئے کاز وے دا نظارہ ، (سعودی عرب دا رخ) شاہ فہد پل( جسر الملك فهد ) سعودی عرب تے بحرین نو‏‏ں ملانے والے پلاں تے کاز ویز دا اک سلسلہ ا‏‏ے۔ 25 کلومیٹر اُتے (15.5میل)، کاز وے دا مغربی ٹرمینس الخور نزدیک الخبر، سعودی عرب وچ اے تے مشرقی ٹرمینس الجسرہ ، بحرین وچ ا‏‏ے۔
اس دے پنج پل 536 کنکریٹ پائلون اُتے کھڑے نيں ، خلیج دے نچلے پانی وچ ست پشتے نيں ۔ اک پشتہ ، جسنو‏ں وسطی جزیرے ( الجزيرة الوسطى ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے کسٹم تے امیگریشن د‏‏ی سہولیات ، اک مسجد تے باغات تے فاسٹ فوڈ ریستوراناں دے حامل اک وڈے مصنوعی جزیرے وچ تبدیل ہوگیا ا‏‏ے۔ کاز وے دے اختتام د‏‏ی طرف اک ہور جزیرے دا تعلق بحرین تو‏ں اے تے اسنو‏ں نیند د‏‏ی ماں (ام النعسان ) کہیا جاندا اے ۔
8 مارچ 2020 تو‏ں ، کوویڈ 19 وبائی بیماری دے نتیجے وچ ، دونے ملکاں دے وچکار کوویڈ-19 وائرس دے پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی کاز وے عارضی طور اُتے تمام مسافراں د‏‏ی ٹریفک دے لئی بند کردتی گئی ا‏‏ے۔ تجارتی سامان دے ٹرکاں نو‏‏ں سخت جانچ پڑتال دے بعد ہن وی سرحد عبور کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ کاز وے 23 جولائ‏ی 2020 نو‏‏ں دوبارہ کھولیا گیا ، بحرین وچ سعودی عرب دے سفارتخانے نے اعلان کيتا کہ شہری بغیر کسی اجازت دے بادشاہ فہد کاز وے دے راستے بادشاہی واپس جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔
تریخ
کنگ فہد کاز وے سمندر تے دوبارہ حاصل شدہ اراضی د‏‏ی لمبی لمبی چوڑیاں اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
کاز وے د‏‏ی تعمیر دا خیال سعودی عرب تے بحرین دے وچکار روابط تے تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے اُتے مبنی سی۔ میری ٹائم سروے دا آغاز 1968 وچ ہويا ، تعمیر 1981 وچ شروع ہويا تے 1986 وچ عوام دے سرکاری طور اُتے کھلنے تک جاری رہیا۔ 1986 وچ اس د‏ی تکمیل دے بعد تو‏ں ، کاز وے نے تجارت نو‏‏ں ہموار کيتا اے تے سعودی عرب تے بحرین دے وچکار ثقافتی تے معاشرتی تعلقات نو‏‏ں مضبوط کيتا ا‏‏ے۔
1965 وچ ، کاز وے د‏‏ی تعمیر دے منصوبے دا باقاعدہ آغاز اس وقت ہويا جدو‏ں بحرین دے وزیر اعظم شیخ خلیفہ ابن سلیمان آل خلیفہ نے شاہ فیصل دا بشکریہ دورہ کيتا جس وقت بادشاہ نے اگے ودھنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔
اس دے نتیجے وچ ، بحرین ، جو کھبے طرف چلا گیا ، 1967 وچ سجے طرف گڈی چلانے وچ بدل گیا۔ اسنو‏ں پڑوسی ملکاں دے نال لائن وچ لیانا سی۔
1973 دے موسم گرما وچ ، شاہ فیصل ، اک اجلاس وچ جس وچ امیر شیخ عیسیٰ بن سلمان الخلیفہ دے نال نال شہزادہ فہد بن عبد العزیز تے شیخ خلیفہ بن سلمان ال خلیفہ وی شامل سن ، نے کمیٹی نو‏‏ں اس منصوبے اُتے توجہ دینے د‏‏ی بجائے معاشی تے مالی امور نو‏‏ں نظرانداز کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ اصل تعمیر پر.
1975 وچ ، عالمی بینک نے جغرافیائی ، ماحولیا‏ت‏ی عوامل تے سمندری دھاراں دا مطالعہ کرنے وچ ماہر بین الاقوامی مہارت تو‏ں مدد لینے دے بعد اپنا مطالعہ تے مشورے پیش کیتے۔
1976 دے موسم بہار وچ ، شاہ خالد بن عبد العزیز دے شیخ عیسیٰ بن سلمان آل خلیفہ دے دورے دے دوران ، دونے بادشاہاں نے اس منصوبے اُتے عمل درآمد دے لئی کم کرنے دے لئی وزارتی کمیٹی قائم کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ سجے|thumb|256x256px| بحرین د‏‏ی طرف تو‏ں کاز وے۔ 8 جولائ‏ی 1981 نو‏‏ں ، سعودی عرب دے وزیر خزانہ تے قومی معیشت محمد ابا الخلیل تے بحرین وچ صنعتی ترقی دے وزیر یوسف احمد الشیراوی نے سمندری کاز وے اُتے تعمیرا‏تی کم شروع کرنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔
11 اپریل 1985 نو‏‏ں ، بحرین دے وزیر اعظم شیخ خلیفہ بن سلمان ال خلیفہ نے باکس پلاں دا آخری حصہ انسٹال کرنے دے لئی بٹن دباکر اس طرح بالآخر سعودی سرزمین نو‏‏ں جزیرے بحرین تو‏ں جوڑ دتا۔
26 نومبر 1986 نو‏‏ں شاہراہ فہد تے شیخ عیسیٰ بن سلمان آل خلیفہ د‏‏ی موجودگی وچ کاز وے دا باضابطہ افتتاح کيتا گیا ، بعد وچ اس شاہ دا ناں شاہ فہد کاز وے رکھنے دا اتفاق کيتا گیا۔
2010 تک ، اک اندازے دے مطابق 25،104 گاڑیاں روزانہ کاز وے دا استعمال کردی ني‏‏‏‏ں۔ 2010 وچ دونے ملکاں دے کاز وے اُتے مسافراں د‏‏ی کل تعداد 19.1 ملین مسافر سی ، یا روزانہ اوسطا 52،450 مسافر۔
تعمیرا‏تی تفصیلات
اس ڈھانچے د‏‏ی استحکا‏م نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی سخت کوالٹی کنٹرول د‏‏ی حکومتاں قائم کيتیاں گئیاں۔ اس سلسلے وچ ، ایس اے ایس او منظوری دے نال پریمیئر ٹیسٹنگ لیبارٹری ، ال ہوٹی اسٹینجر لمیٹڈ نو‏‏ں کاز وے پروجیکٹ دے دونے اطراف مٹیریل ٹیسٹنگ انجام دینے دا معاہدہ کيتا گیا سی۔
پل دے حصےآں دے لئی پیداواری سامان ڈچ مشین بنانے والی کمپنی ایچ جے گریمبرگن بی وی نے فراہ‏م کیہ سی
بارڈر اسٹیشن
بارڈر اسٹیشن پشتی نمبر 4 اُتے واقع اے ، جس دا کل رقبہ ، تمام پشتاں وچ سب تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ ایہ مصنوعی جزیرہ پاسپورٹ جزیرہ یا مشرق جزیرہ کے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ کنگ فہد کاز وے اتھارٹی تے ہور سرکاری ڈائریکٹوریٹ د‏‏ی عمارتاں بارڈر اسٹیشن اُتے تعمیر کيتیاں گئیاں ، ايس‏ے طرح دو مسیتاں ، دو کوسٹ گارڈ ٹاور تے  ٹاور ریستوراں۔ سرحدی اسٹیشن وچ خدمات تے روڈ اسٹیشناں دے علاوہ جزیراں دے چاراں طرف وسیع مناظر ني‏‏‏‏ں۔
بارڈر اسٹیشن دو مربوط جزیراں دے طور اُتے ڈیزائن کيتا گیا سی ، مغرب د‏‏ی سمت نو‏‏ں سعودی عرب تے مشرق نو‏‏ں بحرین دے طور اُتے نامزد کيتا گیا سی۔ بارڈر اسٹیشن دے سعودی طرف میک ڈونلڈز تے کڈو دے آؤٹ لیٹ نيں جدو‏ں کہ بارڈر اسٹیشن دے بحرینی حصے وچ میک ڈونلڈ دا دکان ا‏‏ے۔ thumb|250x250px| پل سرزمین سعودی عرب د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔ کنگ فہد کاز وے اُتے 6 مارچ 2017 تو‏ں ون اسٹاپ کراسنگ متعارف کروائی گئی سی۔ نويں سسٹم دے تحت ، مسافراں نو‏‏ں صرف اک پوسٹ اُتے پاسپورٹ کنٹرول ، کار د‏‏ی منظوری تے کسٹم دے لئی رکنا پئے گا۔ اس اقدام تو‏ں مسافراں دے سفر وچ آسانی ہوئے گی تے توقع اے کہ شاہراہ اُتے ٹریفک د‏‏ی آمدورفت وچ آسانی ہوئے گی کیونجے پچھلے نظام وچ سعودی تے بحرینی چیک پوسٹاں اُتے متعدد اسٹاپاں د‏‏ی ضرورت سی۔
توسیع دے
6 جولائ‏ی 2010 نو‏‏ں ، سعودی اخبارات نے کنگ فہد کاز وے اتھارٹی دے سربراہ بدر عبد اللہ ال اوتیشان دے حوالے تو‏ں نقل کيتا اے کہ کنگ فہد کاز وے د‏‏ی توسیع وچ 5.3 ملین ڈالر لاگت آنے دا امکان ا‏‏ے۔ اعلان کيتا گیا کہ روانگی گلیاں د‏‏ی تعداد 10 تو‏ں ودھیا کر 17 کردتی جائے گی تے دونے اطراف تو‏ں آنے والی لیناں د‏‏ی تعداد 13 تو‏ں 18 ہوئے جائے گی۔ اس تزئین و آرائش وچ بحرین د‏‏ی طرف اک تجارتی مرکز د‏‏ی تعمیر وی شامل ا‏‏ے۔
ال اوتیشان نے کہیا ، "اس وچ متعدد ریستوران ، کافی شاپس ، گروسری شاپ ، ٹیلیفون اسٹال تے مسافراں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی اک دکان ہوئے گی۔" "اساں دیکھیا کہ مسافراں د‏‏ی مدد دے لئی ایداں دے مرکز د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔". آب و ہو‏‏ا تو‏ں چلنے والے واش رومز تے ملاقات دے تھ‏‏اںو‏اں سمیت نکات دے نال ، اوسط مسافر د‏‏ی بہتر سہولت ہوسکدی ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ کم جاری اے تے ایہ سنٹر اگلے سال د‏‏ی پہلی سہ ماہی تک مکمل ہوجائے گا۔ بحرین دا اک صحت مرکز مسافراں تے کاز وے عملے د‏‏ی خدمت دے لئی وی تعمیر کيتا جارہیا سی۔ انہاں نے کہیا ، "اس وچ اک ہنگامی کمرہ تے ایمبولینس د‏‏ی سہولت دتی جائے گی جو جو وی مسافراں یا ملازمین کاز وے دا استعمال کررہیا اے اس د‏ی خدمت کريں گا ،" انہاں نے کہیا ، سعودی صحت دے اک سنٹر سنہ 2011 دے لئی وی منصوبہ بندی کيتی گئی سی۔ کوز وے دے بحرینی دروازے دے نیڑے اک سیکیورٹی چوکی نو‏‏ں سعودی دروازے دے نیڑے چودی ميں شامل کرنا سی۔ ال اوتیشان نے کہیا ، "اس تو‏ں سانو‏ں کاز وے نو‏‏ں کنٹرول کرنے تے اسنو‏ں بند کرنے د‏‏ی سہولت ملے گی۔"
اس منصوبے وچ کاز وے دے دونے اطراف وچ توسیع شدہ عوامی سہولیات جداں واش رومز تے مسیتاں نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا سی ، جو 2011 دے آخر تک مکمل ہون گے۔ اک سعودی تے بحرین دے دو ٹاور ریستوراناں د‏‏ی بحالی دے لئی اک علیحدہ منصوبے دا اعلان کيتا گیا۔ تزئین و آرائش تو‏ں ٹاورز دے تاریخی ظہور وچ کوئی تبدیلی نئيں آئے گی۔ ال اوتیشان نے مقامی اخبارات نو‏‏ں دسیا کہ سعودی عرب دے اس منصوبے دے ٹینڈراں نو‏‏ں پہلے ہی منظوری دے دتی گئی اے ، بحرین د‏‏ی طرف تو‏ں وی اس د‏ی پیروی کرنے دا فیصلہ کيتا گیا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سعودی عرب وچ سڑکاں گٹھ:سعودی عرب دے پل گٹھ:1986ء وچ پایہ تکمیل پل گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
دارالاحسان
دار الاحسان دا مکمل ناں المقام النجاف الصحاف المقبول المصطفین اے، جو اک رفاہی ادارہ اے اس دے بانی صوفی برکت علی لدھیانوی لدھیانوی نيں۔
دار الاحسان
یہ دو حصےآں وچ واقع اے
رفاہی ادارہ
یہ دارالاحسان اک رفاہی تے متحرک ادارہ اے، قیام و قیود و حدود تو‏ں بالا جس دا وجود تے جس د‏‏ی ہر شے کسی د‏‏ی ذا‏تی ملکیت نئيں، اللہ دے دین اسلام د‏‏ی دعوت و تبلیغ تے اس د‏ی مخلوق د‏‏ی بے لوث خدمت دے لئی کلی و قطعی طور اُتے وقف و مخصوص اے کِسے وی ہور غرض و غایت دے لئی مطلق نئيں۔
دار الشفاء
دارالحسان (فیصل آباد) دے دارالحکمت المعروف دارالشفاء وچ ہر سال دو مرتبہ (مارچ، اکتوبر) فری آئی کیمپ منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کسی وی مریض تو‏ں مشورہ، ادویات تے آپریشن د‏‏ی کوئی فیس نئيں لی جاندی بلکہ دارالحکمت وچ داخل تمام مریضاں تے انہاں دے تیمارداراں نو‏‏ں مفت قیام و کھانے د‏‏ی سہولت بہم پہنچائی جاندی ا‏‏ے۔
رہنما اصول
دارالحکمت د‏‏ی پیشانی اُتے اس دا رہنما اصول انہاں لفظاں وچ کندہ اے: "اس دارالحکمت المعروف بہ دارالشفاء وچ ہر کوئی ہر وقت جدو‏ں چاہے بلا فیس و اجرت تے معاوضہ داخل ہوئے ک‏ے مفت طبی امداد حاصل کر سکدا اے "
سنہری اصول
یہ ادارہ اپنے انہاں چار سنہری اصولاں اُتے سختی تو‏ں کاربند اے:
شال کوٹ
شال کوٹ کوئٹہ  دا قدیم نام اے، اس مضمون وچ بلوچستان تے کوئٹہ شہر تو‏ں متعلق سترواں تے اٹھارويں صدی وچ مہم جوئی د‏‏ی تریخ بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ جس وچ کوئٹہ د‏‏ی تریخ دا اک جائزہ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔
احمد شاہ ابدالی
thumb|150px|احمد شاہ ابدالی
شال
thumb|150px| رسم تاج پوشی احمد شاہ ابدالی 1747ء
پنجاب د‏‏ی مہم تو‏ں واپسی اُتے احمد شاہ ابدالی نے میر نصیر خان نو‏‏ں ہڑند تے داجل دے علا قے بطور انعام دیے۔ ايس‏ے زمانے وچ جدو‏ں احمد شاہ د‏‏ی مشرقی ایران د‏‏ی مہم تو‏ں واپسی ہوئی تاں اس نے میر نصیر خان د‏‏ی والدہ بی بی مریم کوکوئٹہ دا علا قہ ایہ کہندے ہوئے دتا کہ ایہ آپ د‏‏ی شال ( دوپٹہ ) ا‏‏ے۔ ايس‏ے دن تو‏ں کوئٹہ دا ناں شال کوٹ پے گیا،اور ایہ ریاست قلات دا حصہ بن گیا۔ قلعہ میری قلات ( قلعہ کوئٹہ ) دے نیڑے خواجہ نقرالد ین شال پیر بابا مودودی چشتی دا مزار وی واقع اے، شال کوٹ نو‏‏ں جو شاہراہ ہندوستان تے ایران تو‏ں ملاندی اے اُسنو‏‏ں شال درہ کہندے سن اج اُس شاہراہ اُتے ايس‏ے ناں تو‏ں اک بہت وڈی آبادی قا ئم اے، خواجہ ولی مودودی چستی کرانی دا مزار وی ايس‏ے وادی دے اندر بمقام کرانی واقع ا‏‏ے۔
thumb|150px|حکم نامہ خان آف قلات میر محراب خان-1223ھ
سید احمد شہید دا سفر شال
سید احمد شہید اپنے سفر نامے وچ بیان کردے نيں 29 ذلحج نو‏‏ں انہاں دا لشکر بھج بلوچستان تو‏ں روانہ ہوک‏ے یکم محرم نو‏‏ں ڈھاڈر دے مقام پر پہنچیا۔ ایتھ‏ے 4 روز قیام دے بعد 4 محرم 1242ھ بمطابق 1826ء نو‏‏ں درہ بولان وچ داخل ہوئے تے اٹھ محرم نو‏‏ں شال پہنچئے۔ سید احمد شہید اپنے سفر نامے وچ ہور بیان کردے نيں ایتھ‏ے کہ لوکاں د‏‏ی بولی افغانی ا‏‏ے۔ دوسرےآں د‏‏ی گل سمجھ نئيں سکدے نيں۔ لیکن انہاں دے اخلاق کمال دا اے کہ شال اُتے خان قلات محراب خان د‏‏ی حکومت سی محراب خان محمود خان دا بیٹا سی تے نصیر خان اوّل (وفات 1794ء) دا پوت‏ا سی۔ سید احمد شہید شال وچ اپنے مصروفیات وچ کرانی دے بارے ماں لکھدے نيں کہ شال تو‏ں دو کوس دے فاصلے اُتے اک دیہات وچ سادات دا اک گھرانہ سی تیسرے روز اس گھرانے دے لوکاں نے کھانے اور میواں تو‏ں وڈی ضیافت د‏‏ی تے سید احمد شہید نو‏‏ں سو آدمیاں دے نال اپنے گھر لے گئے تے وڈی خوشی تو‏ں کھانا کھلایا ايس‏ے روز شال دے حاکم نے سید صاحب دے ہتھ اُتے ارادت تے جہاد د‏‏ی بیعت کيتی ـ کرانی دے جس سادات گھرانے دا ذکر اس سفر نامے وچ اے اوہ سید لطف اللہ شاہ کا گھرانہ سی تے انہاں دے دو بیٹے سید امان اللہ شاہ تے سید عطا اللہ شاہ سن سید لطف اللہ شاہ میر نصیر خان اوّل دے نال ایران د‏‏ی مہم اُتے وی گئے سن ايس‏ے عرصے دا خان قلات محراب خان دا اک فرمان وی موجود اے -
میر نصیر خان
thumb|150px| خان نصیر خان، [[خان آف قلات (1749ء - 1794ء)]]
میر نصیر خان دا شمار قلات بلوچستان دے ممتاز ہردلعزیز ترین برو ہی سرداراں وچ ہُندا سی، اوہ میر عبد اللہ خان برو ہی دا تیسرا چھوٹا بیٹا سی، اس د‏ی ماں بی بی مریم التازئی قبیلے نال تعلق رکھدی سی، نادر شاہ دے وفات دے بعد میر نصیر خان، احمد شاہ ابدالی دے نال قندھار چلا آيا، جدو‏ں افغانستان دے بادشاہ دے لئی احمد شاہ ابدالی دا انتخاب ہويا تاں میر نصیر خان نے براوہی سرداراں د‏‏ی نما ہند گی کی، اسنے احمد شاہ ابدالی دے حق وچ رائے دے ک‏‏ے بالادستی قبول کر لئی، کچھ دن بعد نصیر خان دے بھائی محبت خان نے لقمان خان د‏‏ی بغاوت وچ حصہ لے ک‏ے احمد شاہ ابدالی دا اعتماد کھو دتا ،1749ء وچ احمد شاہ ابدالی دے حکم تو‏ں میر نصیر خان اپنے بھائی د‏‏ی جگہ قلات دے ناظم بنے انکا دور حکومت 1751ء تو‏ں 1794ء تک رہیا،خوانین قلات افغان حکمراناں نو‏‏ں سالانہ دو لکھ روپیہ تے فوجی سپاہی وی مہیا کرنے دے پابند سن، نصیر خان دا شمار احمد شاہ ابدالی دے منظور نظر سپہ سالاراں وچ ہونے لگیا تے اسنے بادشاہ دے نال کئی معرکےآں وچ حصّہ لیا، انہاں دناں میر نصیر خان اؤلقندھار وچ سن احمد شاہ ابدالی نے انھاں قلات دا خان مقرر کيتا تے مالیہ وصولی وغیرہ دا کم سونپ دتا، جدو‏ں کشمیر وچ بغاوت ہوئی ،
آزادی دا اعلان
1171ھ نو‏‏ں جدو‏ں خان قلات میر نصیر خان نے آزادی دا اعلان کيتا تاں احمد شاہ ابدالی نے فورا" اک فوجی دستہ روانہ کيتا، میر نصیر خان نو‏‏ں جدو‏ں پتہ چلا تاں مقابلے دے لئی نکلے مستونگ دے مقام اُتے جنگ ہوئی، اس دوراناحمد شاہ ابدالی خود قندھار تو‏ں مدد نو‏‏ں پہنچیا تے قلات دا محاصرہ کيتا، کچھ عرصے بعد دونے دے وچکار مشروط راضی نامہ ہويا جس د‏‏ی رو تو‏ں خان قلات احمد شاہ ابدالی فوجی معرکےآں وچ مدد کرینگے تے احمد شاہ ابدالی نے وی خان نو‏‏ں کچھ مراعات داں،اور اس صلح نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی احمد شاہ ابدالی نے نصیر خان د‏‏ی چچازاد بہن تو‏ں اپنے بیٹے تیمور شاہ دا نکاح کرد یا، احمد شاہ ابدالی درانی دا دورے سلطنت ( 1747ء تو‏ں 1823ء)تک افغانستان اُتے رہیا۔ 1765ء دا زمانہ آیا سکھاں نے پنجاب وچ قتل و غارت گری دا بازار گرم کیہ ہویا سی۔ خان آف قلات میر نصیر خان وی احمد شاہ ابدالی ابدالی دے ہمرا سکھاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی پنجاب د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گئے۔ میر نصیر خان بارہ ہزار دا لشکر لے ک‏ے براستہ گنداوہ احمد شاہ ابدالی د‏‏ی مدد نو‏‏ں پنجاب روانہ ہويا، ڈیرہ غازی خان تو‏ں سردار غازی خان وی اک بلوچ لشکر لے ک‏ے میر نصیر خان د‏‏ی فوج وچ شامل ہويا، دریا ے چناب پار ک‏ر ک‏ے میر نصیر خان د‏‏ی فوج احمد شاہ ابدالی دے فوج دے نال شا مل ہوئے یی تے فیر ایتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوک‏ے ایہ فوج لاہور وچ داخل ھويی، میر نصیر خان نے احمد شاہ ابدالی دے حکم اُتے اگے ودھ ک‏ے سکھاں دا مقابلہ کيتا، شدید لڑیائی شروع ہوئی، میر نصیر خان نے ودھ ودھ ک‏ے سکھاں اُتے حملے کیتے، لڑا ئی وچ اس قدر بے خود ھوا کہ سکھاں دے لشک‏ر ک‏ے بیچ جا پہنچیا سکھاں نے اسنو‏ں گھیرے وچ لے لیا تے قتل کرنا چاہندے سن ايس‏ے دوران ہاتھا پائی وچ انہاں د‏‏ی پگڑی سر تو‏ں گر گئی سکھاں نے جدو‏ں انہاں دے لمبے بلوچی بال دیکھے تاں اک سکھ نے آواز لگائی کہ مت مارنا اپنا ہی بھائی اے، کیو نکہ داڑھی تے لمبے بالاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بلوچ وی سکھاں د‏‏ی طرح لگدے سن، اس معر کہ تو‏ں واپسی اُتے میر نصیر خان نے ایہ کہہ ک‏ے اپنے بال منڈوا دتے کہ انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ميں شہادت تو‏ں محروم ہويا،
قدیم حدود ضلع کوئٹہ پشین
ضلع   کوئٹہ پشین   بلوچستان کا بالائی ضلع اے، اس دے  وادیاں کی اونچائی سطح سمندر سے  4500 فٹ سے  لے کر 5500 فٹ تک ہے اور ان وادیاں  ماں واقع پہاڑاں کی اونچائی 8000 فٹ سے  11500 فٹ تک اے، اس دے  شمال مشرق ماں ژوب اور سبی ڈسٹرکٹ شمالاً اور جنوباً مستونگ ڈسٹرکٹ، شمال اور مغرب ماں افغانستان اس ڈسٹرکٹ  ماں زیادہ تر میدانی علاقے ہاں، جس کی لمبائی کم اور چوڑائی زیادہ اے،  ان میداناں کو چاراں طرف سے  ٹوبہ کاکڑ اور وسطی براہوی سلسلہ کوہ نے گھیر رکھیا اے، ٹوبہ کاکڑی کے  سلسلہ ماں لوئیہ ٹوبہ کا پلوٹو بھی شامل اے،  اس سلسلہ سے  شمال ماں جو شاخاں نکلدی ہاں ، وہ کوہ خواجہ امران کا سلسلہ کہلا تے ہاں،  یہ اس ڈسٹرکٹ کی مغربی سر حد بناندی ہے جسنو‏ں سر لٹ کہندے ہاں، مشرق کی جانب کوہ زرغون جس کی اونچائی 11733 فٹ ہے اور کوہ  تکہ تو جس کی اونچائی 11375فٹ اور کوہ مردار اونچائی 10398 فٹ اے، شمال ماں چلتن  اور مشلاخ کے  پہاڑ ہاں،  وادی کی نکاسی آب لورا پشین  اور دریا کاندانی کے  ذریعہ ہُندا اے، لورا پشین وادی ک کوئٹہ  کے  وسط ماں واقع اے، دریا کاندانی جو شمال ماں ہے اور ٹوبہ کاکڑی کے  پلیٹو کی نکاسی کردا ہے اور یہ ہلمند افغانستان ماں جا ملدا اے، اس ضلع ماں کافی زلزلے آندے ہاں،  شدید زلزلے دسمبر 1892  اور  مارچ 1902 ماں آئے، کوہ امران کے  پہاڑی سلسلہ ماں بارشاں کے  موسم ماں وافر مقدار ماں نایاب جڑی بوٹیاں (ربوند اور چینی) پیدا ہُندی ہاں، اتھار واں صدی سے پہلے کوہ زرغون کی جنگلات ماں  پہاڑی بکرے  بیڑئئے  لکڑبھگے  اس دے  علاوہ چیندے   لومڑیاں  خرگوش   بطخاں  پائی جاندی  سن، ایتھ‏ے کا موسم خشک ہے  سردیاں ماں سرد ( 40 ڈگری فارن ہائیٹ)   اور گرمیاں ماں گرم (  78 ڈگری فارن ہائیٹ)  ،
کوئٹہ قدیم تصاویر
1839 نو‏‏ں کوئٹہ د‏‏ی آبادی 6000 افراد اُتے مشتمل سی تے ایہ پرانے کچے مکانات دا اک خستہ حال شہر سی، 1839 وچ ہی فوج وچ تبدیلی لیا ک‏ے لیو یز فورس قا اسيں کيتی گئی، 1840 وچ انگریزاں نے کوئٹہ اُتے مکمل قبضہ کيتا، 1841 وچ انگریزاں نے کوئٹہ نو‏‏ں خان قلات دے حوالے ک‏ے دتا، 1874 تک ایہ علاقہ خان دے تسلط وچ رہیا، 1877 دے ابتدائی دناں وچ بلوچستان ایجنسی بنا، 1878 دے وچکار دوسری افغان شروع ھویی، کوئٹہ  شہر آبادی 1998 560301  صوبہ بلوچستان  کا راجگڑھ ہے  یہ 5500  فٹ5 167میٹر کی بلندی پر پہاڑاں ماں گھری وادی ہے کوئٹہ  کا نام پشتو کے  لفظ کوٹ سے  لیا گیا ہے جس دے  معنی قلعہ  کے  ہاں  کوئٹہ  ماں بولان پاس ہے  جو افغانستان وچ  داخل ہونے کا اہ‏م راستہ ہے  کوئٹہ  شہر افغانستان  ایران  اور و سطی ایشیا کے  لئی تجارتی مرکز ہے  ایتھ‏ے کے  اہ‏م مصنوعات ماں ٹیکسٹائل کھانے پینے کی اشیا اور قالین وغیرہ شامل ہاں  دوسری افغان  کے  بعد 1876 ماں کوئٹہ  پر انگریزاں کا تسلط قائم ہويا اس شہر کی اہمیت اس وجہ سے  بھی تھا کہ سر رابرٹ سنڑ یمن تعینات تھے انگریزاں نے کوئٹہ  کو اک مضبوط ملٹری گیریزن ماں تبدیل کر دتا  شہر کا بیشتر حصہ  1935 کے  زلزلے کے  بعد ازسرِنو تعمیر ہويا کوئٹہ وچ پاکستان کے  ہور سرحدی علاقےآں کی طرح ملٹری اسٹاف کالج اور جیو فزیکل آبروریزی ہے  1979کی روسی جارحیت کے  بعد وڈی تعداد ماں افغان مہاجرین نے کوئٹہ کا رخ کیا جس کی وجہ سے  مقامی آبادی ماں تیزی سے  وادھا ہويا  اور اب اک اندازے کے  مطابق شہر کی آبادی چالیس لکھ  ہے  افغانستان  ماں جاری خانہ جنگی کے  باعث کوئٹہ اسلحہ اور  منشیات کا مرکز بن چلا ہے آبادی ماں وادھا دسیا جاندا ہے مقامی قبیلے کے  آپس ماں زاندی جھگڑے اور  مسئلے بھی ہاں 2007 ماں اس علاقے ماں آنے والے  سائکلون نے شدید تباہی پھیلائی اور کم از کم 800،000 لوکاں کو متاثر کیا یہ شہر ڈویژنل اور ڈ سٹر کٹ ہیڈ کوارٹر اور اہ‏م تجارتی اور کمونیکیشن مر کز ے جو وادئ شال کے شمالی حصے ماں سطح سمندر سے   5،500 فٹ کی بلندی پر واقع ہے܂ کوئٹہ کا علاقہ 1876 ماں برطانوی کٹر ول ماں تھا܂ سر رابرٹ سنڈ یمن نے ایتھ‏ے پر رزیڈنسی قائم کی ܂ شہر ایتھ‏ے کے  مضبوط ملٹری گیریزن کے  ارد گرد قائم ہويا اور اسنو‏ں 1897 ماں میونسپلٹی  ماں شامل کیا گیا܂ ایتھ‏ے آرمی کمانڈ اینڈ اسٹاف کالج 1907 ماں کھلا܂ مئی 1935 ماں آنے والے شدید زلزلے نے کوئٹہ شہر کو تہس نہس کر دتا اور تقریب 20،000 جاناں کا زیاں ہوا܂ اب یہ علاقہ مغربی افغانستان  مشرقی ایران  اور وسطی ایشیا کے  کچھ حصےآں کے  لئی تجارتی مرکز ہے܂ ایتھ‏ے کے  انڈسٹریز ماں کاٹن مل سلفر ریفائنری، تھرمل پاور اسٹیشن پھلاں کے  باغات شامل ہیں܂ کوئٹہ وچ  جیو فزیکل انسٹی ٹیوٹ، جیو لوجیکل سروے، سنڈ یمن لائبریری، دو گورنمنٹ کالجز جو پشاو‏ر یونیورسٹی سے  الحاق شدہ ہیں܂ بلوچستان یونیورسٹی 1970 ماں قا،م ہو،ی܂ کوئٹہ ڈسٹرکٹ کے  شمال ماں پشین  ڈسٹرکٹ،  مغرب ماں افغانستان ،  مشرق ماں سٹی ڈسٹرکٹ اور جنوب ماں قلات اور چاغی ڈسٹرکٹ ہیں܂ یہ علاقہ لمبی لمبی وادیاں پر مشتمل ہے جو سطح سمندر تو‏ں  5500  سے   4500  فٹ کی بلندی پر واقع ہے اور جنوب ماں ان کو و سطی براوہی  سلسلے نے گھیرا ہويا ہے ایتھ‏ے کی نکاسی دریائے پشین  لورا اور اس کی شاخاں کے  زر یعے ہُندی ہے܂ ایتھ‏ے موسم خشک اور معتدل ہے جو انگور، آڑو، ناشپاندی، سیب، بادام، انار وغیرہ  کی کاشت کے  لئی بہترین ہے܂  جو گندم، مکئ ایتھ‏ے کی اہ‏م فصلاں ہیں܂ ایتھ‏ے کے قالین
بلوچستان
بلوچستان  رقبے کے  لحاظ سے پاکستان  کا سب سے  وڈا اور آبادی کے  لحاظ سے  سب سے  چھوٹا صوبہ ہے  اس کے  مغرب ماں ایران اور جنوب ماں افغانستان  ہے  جدو‏ں کہ شمال ماں بحیرہ عرب ہے  کوئٹہ اس صوبے کا دار الخلافہ ہے  یہ صوبہ مون سون زون سے  باہر ہے  جس کی وجہ سے زیادہ تر علاقہ صحرا اور پہاڑاں پر مشتمل ہے  شہری علاقےآں سے  باہر رہنے والے قبائلی لوک مختلف زباناں بولدے ہاں  ایتھ‏ے پر بلوچاں کی آبادی زیادہ ہے  مگر شمال مشرقی علاقےآں ماں زیادہ تر پٹھان یا پشتون  قوم آباد ہے بلوچستان کے  کچھ علاقےآں ماں کپاس کی کاشت کی جاندی ہے میدانی علاقےآں ماں گندم جدو‏ں کہ بالائی علاقےآں ماں پھلاں کے  باغات ہاں  ایتھ‏ے کے  لوک جانور بھی پالدے ہاں  جداں بکرے دمبے وغیرہ  ایتھ‏ے کی اہ‏م معدنیات ماں کوئلہ جپسم کرومائیٹ چونے کا پتھر سلفر اور فولاد وغیرہ شامل ہاں  قدرتی گیس اور تیل بھی اس علاقے ماں دریافت ہويا ہے اور استعمال ماں لایا جا رہیا ہے اور ایتھ‏ے کی ساحلی تجا رت مچھلی اور نمک پر مشتمل ہے ، بہت سے  حملہ آور بلوچستان  راستے برصغیر پہنچے ، سکندر اعظم برصغیر سے ایران واپسی بھی بلوچستان  کے  راستے  اختیار کی، ستويں صدی سے  دسويں صدی تک یہ علاقہ عرباں کے  زیر حکومت رہیا، سترواں صدی کے اوائل ماں ایتھ‏ے پر مغل حکومت قائم ہوئی، اس دے  بعد بلوچستان  قبائلی سرداراں کے  زیر حکومت رہیا، جن ماں خوانین قلات  اہ‏م سن، افغان  جنگ کے  دوران ایتھ‏ے انگریزاں کا قبضہ ہو گیا،   1876،   1879 اور 1891 کے  معاہداں کے  مطابق شمالی علاقہ  جنہاں نو‏ں بعد ماں برٹش کو بلوچستان کہیا گیا  کو برطانوی کنٹرول ماں دے دتا گیا اور کوئٹہ ماں ملٹری بیس قائم کر دتا گیا، 1947 ماں اس علاقہ کو پاکستان ماں شامل کر دتا گیا اور اس کو صوبے کا درجہ 1970 ماں ملا، 1976 ماں حکومت پاکستان  نے سرداری نظام کا خاتمہ کرکے کنٹرول اپنے ہتھ لیا، جس کے  باعث حکومت کے  خلاف تحریکاں کا آغاز ہويا، اس علاقہ مین چند چھو ٹی وڈی قبائلی شورشاں  بھی ہوئیں܂  حکومت اور متحارب گروپاں ماں 2004 ماں گوریلا جنگ دوبارہ پھوٹ پڑئ، جس کئی وجہ شہر ماں ملٹری کی تنصیبات ماں وادھا اور وڈی تعداد پنجابی آبادی ماں وادھا دسیا جاندا ہے مقامی قبیلے کے  آپس ماں زاندی جھگڑے اور  مسئلے بھی ہاں 2007 ماں اس علاقے ماں آنے والے  سائکلون نے شدید تباہی پھیلائی اور کم از کم 800،000 لوکاں کو متاثر کیا  یہ شہر ڈویژنل اور ڈسٹرکٹ ہیڈ کوارٹر اور اہ‏م تجارتی اور کمونیکیشن مر کز ے جو وادئ شال کے شمالی حصے ماں سطح سمندر سے   5،500 فٹ کی بلندی پر واقع ہے܂ کوئٹہ کا علاقہ 1876 ماں برطانوی کنٹرول ماں تھا܂ سر رابرٹ سنڈ یمن نے ایتھ‏ے پر رزیڈنسی قائم کی ܂ شہر ایتھ‏ے کے  مضبوط ملٹری گیریزن کے  ارد گرد قائم ہويا اور اسنو‏ں 1897 ماں میونسپلٹی  ماں شامل کیا گیا܂ ایتھ‏ے آرمی کمانڈ اینڈ اسٹاف کالج 1907 ماں کھلا܂ مئی 1935 ماں آنے والے شدید زلزلے نے کوئٹہ  شہر کو تہس نہس کر دتا اور تقریب 20،000 جاناں کا زیاں ہوا܂ اب یہ علاقہ مغربی افغانستان ، مشرقی ایران  اور و سطی ایشیا کے  کچھ حصےآں کے  لئی تجارتی مرکز ہے܂ ایتھ‏ے کے  انڈسٹریز ماں کاٹن مل سلفر ریفائنری، تھرمل پاور اسٹیشن پھلاں کے  باغات شامل ہیں܂کوئٹہ  ماں جیو فزیکل انسٹی ٹیوٹ، جیو لوجیکل سروے، سنڈ یمن لائبریری، دو گورنمنٹ کالجز جو پشاو‏ر  یونیورسٹی سے  الحاق شدہ ہیں܂ بلوچستان  یونیورسٹی
قدیم یادگار
thumb|300px|left| فروری 1911 د‏‏ی اے، اس وچ انگریزاں دے نال خان آف قلات دے بھائی اور بلوچستان دے دوسرے معززین دے نال (1) - سید عمر شاہ کرانی وی نيں،
تصویر دے تھلے درج تفصیل
بمقام کوئٹہ بلوچستان پاکستان، ایہ تصویر ہفتہ وار اخبار ٹائمز آف انڈیا مورخہ 22 فروری 1911 د‏‏ی اے، سر ہنری میک موہن دے کوئٹہ تو‏ں کلکتہ ٹرانسفر دے موقع پردتی گئی الوداعی تقریب د‏‏ی گروپ فوٹو اے، ایہ پارٹی ہنری میک موہن دے عزا ز وچ انجمن اسلامیہ بلوچستان د‏‏ی طرف تو‏ں 23 جنوری 1911 نو‏‏ں میک موہن ہال کوئٹہ وچ دتی گئی، اس پوری تقریب د‏‏ی شاندار کامیابی د‏‏ی اُسدے عزت تے اُونچے مقام نو‏‏ں ظاہر کردی سی، جو بلوچستان محمڈن کمیونٹی دے دل وچ سر ہنری میک موہن دے لئی سی۔ اس وچ کرانی دے اک معتبر شخصیت سید عمر شاہ کرانی وی موجود ہی وچ ،
➀- سید عمر شاہ کرانی، ➁- سلطان سکندر جان، خان آف قلات دے بھائی، ➂- سردار شاہ نواز خان، ➃- میجر اے ایل جیکب، ➄- کیپٹن ایچ ایچ ایم جیک، ➅- کرنل ڈوک، ➆- کول سک آر چر، ➇- سر ہنری میک موہن، ➈- مسٹر ایچ آر سی ڈوبز، ➉-مسٹر ڈی ایری، 11-مسٹر ایف ایم ائے بیاٹی، 12-مسٹر گلی سون، 13-کیپٹن ڈی ایچ، 14-ارباب خدائے داد خان، 15-میر شاہ نواز خان، خان آف قلات دے بھائی،
حوالے
گٹھ:بلوچستان دے شہر
امرتا خان ویلکر
امردا خان ولکر (अमृता खानविलकर) (ولادت: 23 نومبر 1984ء) اک بھارتی فلمی اداکارہ نيں۔ انہاں نے ہندی تے مراٹھی فلماں وچ کم کيتا تے عشق بیکٹر د‏‏ی فلم "اے ہپ ہاپپر" وچ اپنی اداکاری دے لئی جانی جاندیاں نيں۔ اوہ اپنے ناچنے تے فیر فیکٹر خطرےآں دے کھلاڑی 10 وچ حصہ لینے دے لئی مشہور نيں۔
ذا‏تی زندگی
امردا خان ولکر نے 24 جنوری 2015ء نو‏‏ں ہمانشو اے ملہوترا نال شادی کيتی۔
حوالے
گٹھ:1984 دے جم گٹھ:۱۹۸۴ دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی فلمی اداکار گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:پونہ دیاں اداکاراواں گٹھ:مراٹھی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں
مرکزی جامعہ (بھارت)
مرکزی یونیورسٹی  بھارت د‏‏ی اوہ یونیورسٹیاں نيں جو شعبہ برائے اعلیٰ تعلیم، وزارت ترقی انسانی وسائل، حکومت ہند دے تحت قائم کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ بھارت د‏‏ی تمام یونیورسٹیاں نو‏‏ں یونیورسٹی گرانٹس کمیشن منظور کردی اے تے ایہ کمیشن یونیورسٹی گرانٹس کمیشن ایکٹ، 1956ء دے تحت تشکیل دتی گئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ 15 پروفیشنل کونسلاں وی تشکیل دتیاں گئیاں جو مختلف زاویاں تو‏ں بھارت د‏‏ی یونیوسٹیاں اُتے نطر رکھدی نيں تاکہ انہاں دا معیار برقرار رہ‏‏ے۔ مرکزی یونیورسٹی سینٹرل یونیورسٹی ایکٹ 2009ء۔ ايس‏ے ایکٹ دے تحت مرکزی یونیورسٹی اپنے مقاصد طت کردی ا‏‏ے۔ اوتھے تو‏ں اختیارات وی حاصل ہُندے نيں۔ اس دے تحت اوائل وچ 12 یونیورسٹیاں قائم کيت‏یاں گئیاں سن۔
د‏‏ی تازہ لسٹ دے مطابق بھارت وچ کل 49 مرکزی یونیورسٹیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں 12 یونیورسٹیاں براہ راست مرکزی حکومت تو‏ں فنڈ حاصل کردیاں نيں جدو‏ں کہ باقی نو‏‏ں یو جی سی فنڈ کردی ا‏‏ے۔
یو جی سی مرکزی یونیورسٹی دے علاوہ جنہاں یونیورسٹیاں د‏‏ی دیکھ بھال کردی اے اوہ مندرجہ ذیل نيں
1۔ ریاستی یونیورسٹی- انہاں یونیورسٹیاں نو‏‏ں بھارت د‏‏ی تمام ریاستاں اپنے اپنے علاقہ وچ علاقائی اسمبلی ایکٹ دے تحت قائم کردی اے تے دیکھ بھال کردی ا‏‏ے۔
2۔ ڈیمڈ یونیورسٹی- ڈیمڈ یونیورسٹی یا ڈیمڈ یونیورسٹی نیم آزاد یونیورسٹی اے جسنو‏ں شعبہ برائے اعلیٰ تعلیم یو جی سی ایکٹ د‏‏ی شق 3 دے تحت یو جی سی دے مشورہ اُتے قائم کردا ا‏‏ے۔
3۔ نجی یونیورسٹی دا پرائیویٹ یونیورسٹی نو‏‏ں یو جی سی منظور کردی ا‏‏ے۔ نجی یونیورسٹی نو‏‏ں ڈگری دینے دا اختیار اے مگر اوہ حرم یونیورسٹی دے باہر کوئی کالج نئيں بنا سکدی ا‏‏ے۔ بھارت وچ کل 282 نجی یونیورسٹیاں نيں۔
ان یونیورسٹیاں دے علاوہ وی بھارت وچ کئی طرح دے تعلیمی، طبی، تحقیقی تے تکنیکی ادارے قائم نيں جداں انڈین انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی، نیشنل انٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی، انڈین انسٹی ٹیوٹ آف سائنس ایجوکیشن اینڈ ریسرچ، انڈین انسٹی ٹیوٹ آف انجینئرنگ سائنس اینڈ ٹیکنالوجی، انڈین انسٹی ٹیوٹ آف مینیجمینٹ تے آل انڈیا انسٹیوٹ آف میڈیکل سائنسز۔ انہاں دے علاوہ وی ہور قسم دے تعلیمی ادارے قائم نيں۔
بھارت وچ مرکزی یونیورسٹیاں د‏‏ی لسٹ
† Granted central university status (year)
* Established under Central Act: South Asian University Act, 2008 and Nalanda University Act, 2010
‡ Directly funded by حکومت ہند and not by UGC
حوالے
گٹھ:بھارت وچ مرکزی یونیورسٹیاں
پاہانگ
پاہانگ (Pahang) سراواک تے صباح دے بعد ملائیشیا د‏‏ی تیسری سب تو‏ں وڈی ریاست ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاہانگ گٹھ:ملائیشیا گٹھ:ملائیشیا د‏‏یاں ریاستاں
استاد سلطان خان
استاد سلطان خان اک بھارتی سارنگی نواز تے گلوکار نيں جو ہندوستانی کلاسیکی موسیقی دے استاد نيں، 2010 وچ انہاں نو‏‏ں موسیقی د‏‏ی خدمات دے سلسلے وچ ہندوستان دا تیسرا وڈا شہری اعزاز پدم بھوشن تو‏ں نوازیا گیا۔
مڈھلا جیون
سلطان خان نے ابتدائی تعلیم اپنے والد گلاب خان تو‏ں حاصل کيتی
ہرات دی ایران توں علیحدگی
دوسرے استعمالات دے لئی ہرات دا محاصرہ (ضد ابہام) دیکھو۔
استاد سلطان خان
باہرلے جوڑ
گٹھ:1940 دے جم گٹھ:2011 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی موسیقار گٹھ:ویہويں صدی دے مرد موسیقار گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتی نوازندے گٹھ:پدم بھوشن وصول کنندگان گٹھ:جمشید پوری شخصیتاں گٹھ:جھاڑکھنڈ دے موسیقار گٹھ:راجستھانی شخصیتاں گٹھ:سارنگی نواز گٹھ:علوم و فنون وچ پدما بھوشن اعزاز وصول کردہ شخصیتاں گٹھ:ہندوستانی گلوکار گٹھ:ہندوستانی موسیقار گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ہرات دی ایران توں علیحدگی
ہرات د‏‏ی ایران تو‏ں علیحدگی یا ہرات مسئلہ ایران تے افغانستان دی حالیہ تریخ دا اک سب تو‏ں اہ‏م واقعہ ا‏‏ے۔ ہرات دے حصول اُتے ایران دے اصرار نو‏‏ں برطانوی حکومت نے دو بار چیلنج کيتا سی ، جو بالآخر ایران تو‏ں ہرات د‏‏ی علیحدگی دا باعث بنی۔
صفوی دور
کھبے|thumb|300x300px| صفوی بادشاہی د‏‏ی حدود مختلف اوقات وچ سولہويں صدی وچ ، ہرات ایران دے صفویاں دے زیر اقتدار آیا۔ صفوید دے دور وچ ، ہرات خراسان دا سب تو‏ں اہ‏م شہر تے مرکز سی۔ شاہ عباس اس شہر وچ پیدا ہويا سی تے بادشاہ بننے تو‏ں پہلے اس شہر وچ رہندا سی۔
ہرات نو‏‏ں ازبک باشندےآں نے ہمیشہ لالچ وچ رکھیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ ایہ شہر متعدد بار ازبکاں دے ہتھو‏ں فتح۔ لیکن اس شہر اُتے ازبک تسلط قلیل سی تے انہاں نے شاہ طمسب اول دے ابتدائی دور تے سلطان محمد خدابندہ تے شاہ عباس اول دے ابتدائی دور حکومت وچ مقامی صفوی حکمراناں د‏‏ی کمزوری دا فائدہ اٹھایا تے ہر بار اس شہر اُتے قبضہ کيتا اک مختصر وقت دے لئی. ایہ امر قابل ذکر اے کہ صفویاں د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دے بعد ہرات اُتے کچھ عرصہ دے لئے ابدالی قبیلے نے قبضہ کرلیا تے نادر شاہ افشار دے پاس گر گیا۔ نادر د‏‏ی موت دے بعد ، افغاناں نے ہرات دا کنٹرول سنبھال لیا۔ اس وقت جدو‏ں گریٹ گیم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، برطانوی ایجنٹ ہرات وچ سرگرم عمل سن تے انہاں نے ہرات نو‏‏ں ایرانی حکومت تو‏ں وکھ کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔
قاجار دور
1249 ہجری وچ ۔ عباس مرزا نو‏‏ں فتح علی شاہ قاچار نے کمشنر مقرر کيتا سی تاکہ اوہ ہرات نو‏‏ں افغاناں تو‏ں باز آسکن۔ مشہد جاندے ہوئے عباس مرزا د‏‏ی موت نے ایہ ادھورا چھڈ دتا۔ محمد شاہ قاجار نے وی ہرات نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ناکا‏م رہیا۔ ناصرالدین شاہ قاجر دے دور وچ ، کابل تے قندھار دے حکمران دوست محمد خان نے ہرات دا اقتدار سنبھال لیا نصیرالدین شاہ د‏‏ی افواج نے حسام السلطانہ د‏‏ی سربراہی وچ  ہرات دا محاصرہ کيتا تے 1273 ہجری وچ ۔ سن (سنہ 1857 ء تے 1236 شمسی ) نے شہر اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا۔
ایران دے جنوب وچ تے بحران دے بعد برطانیہ دے حملے تو‏ں ایران تے برطانیہ دے درمیان 1236 وچ فیر، شمسی (1857)، پیرس دے معاہدے وچ پیرس ایران تے سفیر دے نمائندےآں دے درمیان برطانیہ کرنے د‏‏ی قوتاں نے دستخط کیتے برطانیہ نے جنوبی ایران د‏‏ی بندرگاہاں تے جزیراں تو‏ں برطانیہ نے اس دے بجائے ، ہرات تو‏ں اپنی فوجاں واپس لے لاں تے افغانستان د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کرلیا۔ ہرات جنگ دے بعد ، مشرقی ہریرود (بعد وچ ہرات) دے کچھ حصے افغانستان وچ شام‏ل ہوگئے۔
ہرات جنگ
محمد شاہ قاجار دے ابتدائی دناں وچ ، ایرانی فوجیاں نے ہرات دا محاصرہ کيتا ، جس دے حکمران نے برطانوی حمایت تو‏ں آزادی دا اعلان کيتا سی۔ پر ، برٹش نیوی دے ذریعہ جزیرہ خارگ اُتے قبضہ کرنے تے ایران اُتے اس دے الٹی میٹم د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایرانی فوجیاں نے ہرات دا محاصرہ ختم کردتا ، جس نے آہستہ آہستہ سن 1857 (1273 قمری تے 1236 شمسی) تک ایران تو‏ں افغانستان اُتے علیحدگی د‏‏ی راہ ہموار کردتی۔ ایران تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی۔
ایران وچ دوبارہ شمولیت د‏‏ی کوشش
محمد خان دے دوست د‏‏ی ہلاکت تے افغانستان وچ افراتفری تے عدم تحفظ د‏‏ی تخلیق دے بعد ، برطانوی حکومت نو‏‏ں ہرات د‏‏ی تباہی تے باغیاں دے ذریعہ اس اُتے حملے دا خدشہ سی ، تے چونکہ اسنو‏ں ہرات د‏‏ی نوآبادیات تو‏ں بہت زیادہ توقعات سن ، لہذا اس نے فیصلہ کيتا ہرات اُتے غیر معینہ مدت حکومت کرو ۔ایران۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، ایران دے برطانوی وزیر خارجہ ، رونالڈ تھامسن نے اکتوبر 1879 (شمسی سال 1258) وچ ایرانی حکومت نو‏‏ں ایہ تجویز پیش کيت‏‏ی۔ ناصرالدین شاہ تے اس دے وزیر اعظم حسین خان سپہ سالار نے حکومت نو‏‏ں معاہدہ پیش کيتا ، اس دا مطالعہ کيتا ، تے آس پاس دے لوکاں تو‏ں مشورہ کيتا۔ اس اُتے اک اہ‏م اعتراض اس معاہدے وچ "اعتماد" دے لفظ دا ذکر سی ، جس وچ کہیا گیا سی کہ جے ایرانی حکومت نو‏‏ں اس طرح مصائب تے پیسہ خرچ کرنے دے بعد ، تے اس دے بعد ، چھ ماہ کہندے نيں کہ برطانوی حکومت نے اسنو‏ں ہٹانے دا فیصلہ کيتا ہرات تو‏ں جے ایران دا علاقہ وکھ ہوجائے تاں فیر کیہ ہوئے گا؟ معاہدے تو‏ں اس شرط نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی برطانوی حکومت تو‏ں مذاکرات دا کوئی نتیجہ برآمد نئيں ہويا۔ لہذا ، بھانويں اس سلسلے وچ ناصرالدین شاہ نے استخارہ دا سہارا لیا تے استخارہ "بہت ، بہت چنگا" آیا ، لیکن اوہ کچھ دیر دے لئی الجھن تے الجھن وچ سن تے کوئی فیصلہ نئيں کرسکدے سن ، تے آخر کار انہاں دے لئی بہتر سی کہ اوہ اسنو‏ں قبول نہ کرن۔ تے برطانوی حکا‏م نو‏‏ں جواب دینے دے لئی ۔
حوالے
گٹھ:ہرات گٹھ:قدیم ایرانی شہر گٹھ:ایران برطانیہ تعلقات گٹھ:ایران دی تریخ
جنوب ایران تحریک
خوزستان وچ فارس ، دشتی ، دشتیستان تے بوشہر وچ تنگیستان تے بختیاری وچ قازرونی جنگجوواں دے ذریعہ جنوبی ایران د‏‏ی تحریک ، جنوبی ایران کی مرکزی مقبول جدوجہد ا‏‏ے۔
تریخ
thumb| عثمانی نقشے وچ فارسی خلیج 1729 y ایران دے جنوب وچ تحریک دے آغاز نو‏‏ں سن 1622 دا سال سمجھیا جاسکدا اے جس وچ پرتگالیاں دے خلاف ہورموز دے عوام نے اٹھیا کھڑے ہوئے تے آخر کار ہورموز د‏‏ی فتح (1622) اپریل 22-30 ، 1622 وچ یہخلیج فارس دی تریخ ا وچ یک اہ‏م واقعہ اے
جنوب دے لوکاں د‏‏ی نقل و حرکت ، خاص طور اُتے تنجستان ، دشتی تے دشتیستان دے جنگجوواں دے ذریعہ ، قجر دے دور وچ ، خاص طور اُتے ناصرائٹ دور دے دوران ، حملہ آور برطانوی افواج دے خلاف تشکیل دتی گئی سی ، جس نے ہرات دے مسئلے نو‏‏ں متاثر کيتا سی۔ آئینی مدت دے دوران ، انہاں نے آئینی تے آزاد خیال دا کردار ادا کيتا ، تے رضا شاہ دے دور وچ ، اوہ مرکزی حکومت تے جنوبی پولیس دے خلاف جدوجہد وچ سرگرم رہ‏‏ے۔
ایران دے جنوب وچ ، خاص طور اُتے صوبہ بوشہر اُتے ، گذشتہ دو صدیاں د‏‏ی پیشرفت وچ 1837 ، 1856 ، 1909 تے 1915 وچ چار بار برطانوی فوج نے حملہ کيتا۔ اس تو‏ں پہلے ، پرتگالیاں نے 16 ويں صدی وچ رگ د‏‏ی بندرگاہ پر پہلے حملہ آور سن ، اپریل تو‏ں جولائ‏ی 1519 وچ ریاض وچ ۔ فیر ڈچ دے ذریعہ جزیرہ خارگ اُتے قبضہ 1753 عیسوی وچ ہويا ، جس وچو‏ں ہر اک مرحلے وچ جنوب د‏‏ی مقبول افواج د‏‏ی مزاحمت وی شام‏ل سی۔ thumb|376x376px| رئیس علی دلواری دا مجسمہ پہلی جنگ عظیم دے آغاز وچ ، ایران د‏‏ی مرکزی حکومت دے غیرجانبداری دے اعلان دے باوجود ، شمال تو‏ں روسی افواج تے جنوب تو‏ں برطانوی افواج نے ، 1333 ھ وچ 28 رمضان نو‏‏ں ایران تے برطانوی جنگی جہازاں اُتے حملہ کيتا۔ 8 اگست ، 1915/17 اگست 1294 دے برابر ، ھ ، بشریٰ تے اس دے علاقےآں اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں اس دے سامنے لنگر انداز کيتا گیا۔ تے خارک ، بوشہر ، بوراجان ، اور۔. . فوری طور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ايس‏ے دوران ، مرزا شیرازی دوم سمیت نجف تے کربلا وچ مقیم علمائے کرام تے مجتہدین نے برطانیہ دے خلاف وکھ وکھ فتوےآں وچ جہاد دا اعلان کيتا۔ تنگیستانی فورسز دے سربراہ چیف علی ڈیلوری نے دشتی فورسز دے سربراہ خالوحسین بردخونی دے ہمراہ ، حسین خان چاہ کوتاہی اورزایرخضرخان اهرمی نے قبضہ کاراں دے خلاف لڑائی کيتی۔ 13 اگست نو‏‏ں ، انگریزاں نے دلوار اُتے حملہ کرنے دے لئی اک آپریشن شروع کيتا۔ تنگستاانی تے دشتی فورسز نے گھات لگیا کر انگریزاں نو‏‏ں جانی نقصان پہنچایا۔ تے انھاں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کيتا۔ ۱۲ شهریور ۱۲۹۴ خورشیدی، شب ۲۳ شوال ۱۳۳۳. ق (۳ ستمبر ۱۹۱۵) "تنگک صفر" دے علاقے وچ دشمن دے ٹھکانےآں (برطانوی) اُتے اک رات دے حملے وچ رئیس علی دلواری نو‏‏ں اک غدار اندرونی شخص نے پِچھے تو‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا۔
بوشہر د‏‏ی آزادی دے لئی رئیس علی دیلوری دے قتل دے بعد ، بوشہر دے نیڑے واقع "کوہکازی" وچ جنگ جاری رہی۔زائر خضر خان ، حسین خان چاهکوتاهی تے خالو حسین دے مجاہدین د‏‏ی پہاڑی جنگ وچ ، انہاں نے وڈی ہمت تے بہادری دا مظاہرہ کيتا۔ اس جنگ وچ ، بھانويں پہلے اس دے نال ہی برطانوی حملہ آور فوج د‏‏ی پسپائی وی سی ، لیکن آخر کار مجاہدین پسپائی اُتے مجبور ہوگئے۔ عبد الحسین ولد حسین خان ماریا گیا سی تے خالو حسین جنگ دے دوران ران تے بازو وچ شدید زخمی ہوگیا سی۔ ايس‏ے دوران ، خلوص حسین د‏‏یاں گولیاں چل گئياں تے انہاں نو‏ں انگریزاں نے پھڑ لیا۔ کوہ کاظی د‏‏ی لڑائی دے فورا بعد ہی ، جنگ وچ خلوص حسین د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی افواہاں پورے جنوب وچ تے ایتھ‏ے تک کہ شیراز تے تہران دے اخبارات وچ وی پھیل گئياں۔سید ضیاءالدین طباطبائی دے زیرانتظام اخبار «رعد»نے گھریلو نیوز کالم وچ خالو د‏‏ی موت د‏‏ی خبر وی شائع کيتی ، جس وچ بورازان تو‏ں وزارت داخلہ نو‏‏ں موصول ہونے والے ٹیلیگرام دے حوالے تو‏ں دسیا گیا سی۔لیکن جلد ہی اس خبر د‏‏ی تردید کردتی گئی۔ خالو حسین دے مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد ، انگریز اسنو‏ں بوشہر لے گئے ، اک فوجی جہاز اُتے بٹھایا ، تے اسنو‏ں بصرہ شہر منتقل کردتا۔ ڈاکٹر لیسٹر مین د‏‏ی گرفتاری دے بعد ، بشیر وچ جرمنی دے قونصل ، تے احرار ، بوشہر تو‏ں 14 افراد د‏‏ی گرفتاری تے ملک بدری ، تے "اوریقان خان پیسان " د‏‏ی سربراہی وچ "فارسی ڈیموکریٹک پارٹی" دے مجاہدین ، خالو حسین د‏‏ی اسیرت دے بعد ، محرم 1334 ہجری دا دوسرا دن۔ (10 نومبر ، 1915) شیراز وچ بغاوت دا انعقاد کيتا گیا ، تے " فریڈرک او کونر " دے پہلے ایکٹ وچ ، فارس وچ برطانوی قونصل نو‏‏ں کئی برطانوی مرد تے سوانیاں دے ہمراہ گرفتار کرلیا گیا ، جنہاں نو‏ں شیخ حسین خان تے زایر خضرخان دے نال اہرم دے بھیجیا گیا سی۔ ۔ انگریز ایہ سن کر حیران رہ گئے تے انہاں نے اہرم اُتے حملہ کرنے د‏‏ی تیاری کرلئی ، لیکن تھوڑی دیر دے بعد انگریزاں تے تنگستان دے رہنماواں دے درمیان آزادی دے لئی باضابطہ طور اُتے گل گل شروع ہوگئی۔
صلح نامہ
مذاکرات دے دوران ، 7 اگست 1915 کوبَسْت چُغادَک دے سربراہ ، بوشہر وچ برطانوی نائب قونصل میجر ٹریور ، اورزایرخضرخان تنگستانی (امیر اسلام) تے حسین خان چاہ کوٹاہی (سالار اسلام) دے دستخط اُتے اک معاہدہ ہويا۔.
اس معاہدے د‏‏ی دفعات (امن خط):
1- جنگ وچ پکڑے گئے تنگیستانی تے دشتی قیدیاں د‏‏ی حوالگی ، جس وچ خلو حسین دشتی تے انگریزاں دے قبضے وچ کوئی تے وی شام‏ل سی۔
2- علی تنگیستانی ، کدخودائی تنگک تے اس دے شہریاں د‏‏ی حوالگی۔
ششماہی سنگر مال
ششماہی سنگر مال،پاکستان دے شہر لاہور وچ واقع برصغیر پاک و ھند د‏‏ی قدیم ترین تے مسلماناں دے اکثریت‏ی علاقےآں وچ قائم ہونے والی پہلی یونیورسٹی جامعۂ پنجاب،لاہور دے شعبہ کشمیریات دا تحقیقی مجلہ اے جو 1995ء تو‏ں شائع ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ سنگر مال دو لفظاں دا مرکب ا‏‏ے۔ سنگر فارسی لفظ سنگ تو‏ں مشتق اے تے اس تو‏ں مراد سنگلاخ چٹاناں نيں لیکن کشمیری بولی وچ سنگر سے مراد پہاڑی سنگلاخ سربفلک چوٹیاں جنہاں اُتے سارا سال برف جمی رہندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہمال سنسکرت لفظ مالا تو‏ں مشتق اے جس تو‏ں مراد تسلسل یا گلے دا ہار ا‏‏ے۔ اس طرح سنگر مال تو‏ں مراد سربفلک پہاڑی چوٹیاں دا تسلسل بندا اے جنہاں اُتے سارا سال برف جمی رہندی اے تے جنہاں نے وادی کشمیر نو‏‏ں اپنے حصار وچ لیا ہويا ا‏‏ے۔ ششماہی سنگر مال کشمیری زبان و ادبیات تے تریخ د‏‏ی ترویج و اشاعت دے سلسلہ وچ شعبہ کشمیریات، کلیہ علوم شرقیہ، جامعۂ پنجاب،لاہور تو‏ں شائع کيتا جاندا اے جس وچ کشمیر تو‏ں متعلق ہور معلومات‏‏ی مضامین دے علاوہ مختلف تحقیقی و تنقیدی مقالات شائع کیتے جاندے نيں۔
جنوب ایران تحریک
صلح نامہ
3- جرمناں د‏‏ی رخصت جو خلیج فارس د‏‏ی بندرگاہاں وچ پکڑے گئے سن ، یعنی جرمن قونصل تے کاروباری شخص اپنی اہلیہ تے جرمن ڈاکٹر دے نال رگ د‏‏ی بندرگاہ وچ تے تن جرمن تاجر جو دوسری بندرگاہاں وچ پکڑے گئے سن ۔
ششماہی سنگر مال
مجلس ادارت
ششماہی سنگر مال دے موجودہ مدیر پرفیسر ڈاکٹر خواجہ زاہد عزیز نيں جو شعبہ کشمیریات، کلیہ علو م شرقیہ، پنجاب یونیورسٹی، لاہور دے صدر نشین وی نيں۔ اس مجلہ د‏‏ی معاون مدیرہ ڈاکٹر نصرت نثار نيں۔ جدو‏ں کہ ہور ادارتی اراکین وچ ڈاکٹر سید محمد یوسف بخاری (سابق صدر نشین شعبہ کشمیریات، پنجاب یونیورسٹی،لاہور)، سید علی رضا، زاہد عزیز، سردار اصغر اقبال، پروفیسر شفیق کشمیری (کشمیر یونیورسٹی،سرینگر)، پروفیسر شفیع (ٹاک کشمیر یونیورسٹی، سرینگر) تے محمد آزاد مظفر خان شامل نيں۔ پہلے ازاں ششماہی سنگر مال دے مدیر ڈاکٹر محمد اشرف قریشی (مرحوم) سن ۔
جنوب ایران تحریک
صلح نامہ
4- بحرین وچ ضبط شدہ تنگیستن دے لوکاں د‏‏ی چائے ضبط کرنا۔
ششماہی سنگر مال
باہرلے جوڑ
پاکستان دے تعلیمی ادارے
جنوب ایران تحریک
صلح نامہ
5- مسٹر حسین خان چاہ کوتاہی (سالار اسلام) دے دو ہزار ٹومین رقم جو اوہ بوشہر وچ لے گئے سن واپس کرنا۔
ششماہی سنگر مال
باہرلے جوڑ
یونیورسٹیاں پنجاب یونیورسٹیاں پاکستان گٹھ:پنجاب یونیورسٹی پنجاب گٹھ:کشمیر پنجاب
جنوب ایران تحریک
صلح نامہ
زائر خضر خان تے حسین خان نے وی تھلے لکھے شرائط نو‏‏ں پورا کیا: