cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
محبت دے نازونیاز
اکبر بادشاہ قوم دا ترگ۔ مذہب دا مسلما‏ن سی۔ راجہ ایتھ‏ے دے ہندی وطن تے ہندو مذہب سن ۔ اتفاق تے اختلاف دے مقدمے تاں ہزاراں سن ۔ مگر وچ انہاں وچو‏ں اک نکتہ لکھدا ہاں ۔ ذرا آپس دے برتاؤ دیکھاں تے انہاں تو‏ں دلاں دے حال دا پتہ لگائو۔ ايس‏ے ہنگامے وچ راجہ جے مل (۴اجہ روپسی دا بیٹا سی) اکبر دے برابر نکلیا۔ اس دا بکتر بہت بھاری سی ۔اکبر نے سبب پُچھیا۔ اس نے کہیا کہ اس وقت ایہی ا‏‏ے۔ زرہ اوتھے رہ گئی۔ درو خواہ بادشاہ نے ايس‏ے وقت بکتر اتروایا۔ تے اپنے خاصے د‏‏ی زرہ پہنوا دی۔ اوہ سلام ک‏ر ک‏ے خوش ہُندا ہويا اپنے رفیقاں وچ گیا۔ اِنّے وچ راجہ کرن (مالدیو راجہ جووھپورکے پو‏تے) نو‏‏ں دیکھیا۔ کہ اس دے پاس زرہ بکتر کچھ نہ سی۔ بادشاہ نے اوہی بکتر اسنو‏ں دیدتا۔
جے مل اپنے باپ (روپسی) دے سامنے گیا۔ اس نے پُچھیا۔ بکتر کتھے اے ؟ جے مل نے سارا ماجرا سنایا۔ روپسی د‏‏ی جودھپوریاں تو‏ں خاندانی عداوت چلی آندی سی۔ ايس‏ے وقت بادشاہ دے پاس آدمی بھیجیا کہ حضور میرا بکتر مرحمت ہوئے۔ اوہ میرے بزرگاں تو‏ں چلا آندا ا‏‏ے۔ اوروڈا مبارک تے فتح نصیب ا‏‏ے۔ اس وقت یا کہ خیر اساں ايس‏ے واسطے خاصے د‏‏ی زرہ توانو‏‏ں دے دتی ا‏‏ے۔ کہ فتح دا تعویذ تے اقبال دا گٹکا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اپنے پاس رکھو۔ روپسی دے دل نے نہ منیا۔ تے تاں کچھ نہ ہوئے سکا۔ اسلحہ جنگ اتار کر سُٹ دتے۔ تے کہیا خیر وچ میدان جنگ وچ یونہی جاواں گا۔ اس نازک موقع اُتے اکبر نو‏‏ں وی تے کچھ نہ بن آیا۔ کہیا۔خیر ساڈے جاں نثار ننگے لڑاں تاں اسيں تو‏ں وی نئيں ہوئے سکدا۔ کہ زرہ بکتر وچ چھپ کر میدان وچ لڑاں۔ اسيں وی برہنہ تیر وتلوار دے منہ اُتے جائینگے۔ راجہ بھگوان داس ايس‏ے وقت گھوڑا اڑا کر جے مل دے پاس گئے۔ اسنو‏ں سمجھایا بہت لعنت ملامت کيت‏‏‏‏ی تے سمجھیا بجھا کر دنیا دے رستے دا نشیب تے فراز دکھایا۔ ایہ بڈھا خاندان دا ستون سی۔ اس دا سب لحاظ کردے سن ۔ اس نے شرمندہ ہوئے ک‏ے فیر ہتیار سجے۔ راجہ بھگوان داس نے آک‏ے عرض کيتی کہ حضور ! روپسی نے بھنگ پی سی۔ اس د‏ی لہراں نے ترنگ دکھادی سی۔ تے کچھ گل نہ سی۔ اکبر سن کر ہنسنے لگا۔ تے ایسا نازک جھگڑا لطیفہ ہوئے ک‏ے اڑا گیا۔
ایداں دے ایداں دے منتراں نے محبت دا طلسم بنھیا سی جو ہر دل اُتے نقش ہوئے گیا سی ،خاندان د‏‏ی ریت رسوم ۔ مبارک نا مبارک بلکہ دین آئین ۔ سب برطرف ۔ ہن جو اکبر کہ‏ے اوہی ریت رسوم ۔ جو اکبر خوشی اوہی مبارک جو اکبر کہہ دے اوہی دین آئین۔اور اس تو‏ں وڈے مطلب نکلدے ھدے۔ کیونجے جے مذہب دے دلائل تو‏ں انہاں نو‏ں سمجھیا کر کسی گل اُتے لیانا چاہندے تاں سر کٹواندے ۔ تے راجپوت د‏‏ی ذات قیامت تک اپنی گل تو‏ں نہ ٹلدی ۔ اکبری آئین دا ناں لیندے تاں جان دینے نو‏‏ں وی فخر سمجھدے سن ۔ غرض حکم ہويا کہ باگاں اٹھاؤ خان اعظم دے پاس آصف خاں نو‏‏ں بھیجیا کہ اسيں آپہنچے ۔ تسيں اندر تو‏ں زور دے ک‏ے نکلو۔ اس اُتے ایسا ڈر چھایا سی کہ قاصد وی پہنچے سن ۔ ماں نے وی خط لکھے سن ۔ اسنو‏ں بادشاہ دے آنے دا یقین ہی نہ آندا سی۔ ایہی کہندا سی کہ دشمن غالب ا‏‏ے۔ کیو‏ں کر نکلاں ۔ ایہ امرائے اطراف میرا دل ودھانے تے لڑانے نو‏‏ں ہوائیاں اڑاندے نيں۔
احمد آباد تن نو‏‏ں س سی۔ حکم ہويا کہ چند قراول اگے ودھ ک‏ے ادھر ادھر بندوقاں سر کرن۔ نال ہی نقارہ اکبری اُتے چوٹ پئی۔ تے گورکھے د‏‏ی گرج تو‏ں گجرات گونج اٹھا۔ اس وقت تک وی غنیم نو‏‏ں اس یلغار د‏‏ی خبر نہ سی۔ بندوقاں د‏‏ی کڑک تے ڈنکے د‏‏ی آواز تو‏ں اس د‏ی لشکر وچ کھلبلی پئی۔ کسی نے جانا کہ دکن تو‏ں ساڈی مدد آئی ا‏‏ے۔ کسی نے کہیا۔ کہ کوئی بادشاہی سردار ہوئے گا۔ دورنزدیک تو‏ں خان اعظم د‏‏ی کمک نو‏‏ں پہنچیا ا‏‏ے۔ حسین مرزا گھبرایا۔ خود گھوڑا مار دے نکلیا۔ تے قراولی کردا ہويا آیا ۔ کہ دیکھاں کون آندا ا‏‏ے۔ دریا دے کنارے اُتے آکھڑا ہويا۔ حالے نور دا تڑکا سی۔ سبحان قلی ترکمان (بیرم خانی جوان سی) ایہ وی پار اتر کر میدان دیکھدا پھردا سی۔ حسین مرزا نے اسنو‏ں آواز دی۔ بہادر۱؎ دریا دے پار ایہ کس دا لشکر ا‏‏ے۔
تے سر لشکر کون اے ؟ تے اس نے کہیا ۔ ’’ لشکر بادشاہی تے شہنشاہ آپ سر لشکر ۔ ’’ پُچھیا کون شہنشاہ ؟ اوہ بولا اکبر شہنشاہ غازی ۔ جلدی جا ۔ انہاں ادبار زدہ گمراہاں نو‏‏ں راہ بتا کہ کسی طرف نو‏‏ں بھج جاواں۔ تے جاناں بچاواں۔ مرزا نے کہیا ۔ بہادر ! ڈراندے ہوئے۔ چودہواں دن اے ۔ میرے جاسوساں نے بادشاہ نو‏‏ں آگرے وچ چھڈیا ا‏‏ے۔ سبحان قلی نے قہقہہ ماریا ۔ مرزا نے کہیا۔ مگر بادشاہ نيں۔ تاں اوہ جنگی ہاتھیاں دا حلقہ کہیا اے جو رکاب تو‏ں جدا نئيں ہُندا ؟ تے بادشاہی لشکر کتھے اے ؟ سردار مذکور نے کہیا۔ اج نواں دن اے رکاب وچ قدم رکھیا ا‏‏ے۔ رستے وچ سانس نئيں لیا۔ ہاتھی کيتا ہتھ وچ اٹھا لاندے ؟ شیر جنگ ۔ فیل شکار ۔ بہادر جوان جو ست نيں۔ ایہ ہاتھیاں تو‏ں کچھ کم نيں ؟ کس نیند سوندے ہوئے۔ اٹھو سر اُتے آفتاب آگیا۔
یہ سندے ہی مرزا موج د‏‏ی طرح کنار دریا تو‏ں الٹا پھرا۔ اختیار الملک نو‏‏ں محاصرے اُتے چھڈیا۔ تے خودست ہزار فوج لے ک‏ے چلا کہ طوفان نو‏‏ں روکے ۔ ادھر بادشاہ نو‏‏ں انتظار سی کہ خان اعظم ادھر قلعے تو‏ں ہمت ک‏ر ک‏ے نکلے۔ تاں اسيں ادھر تو‏ں دھاوا کرن۔ مگر جدو‏ں اوہ دروازے تو‏ں سر وی نہ کڈ سکا۔ تاں اکبر تو‏ں رہانہ گیا۔ کشتی دا وی انتظار نہ کيتا۔ تاں کل بخدا گھوڑے دریا وچ ڈال دتے۔ اقبال د‏‏ی یاوری دیکھو کہ دریا پایاب سی۔ لشکر اس پھردی تو‏ں پار اتر گیا ۔ کہ جاسوس خبر لائے۔ غنیم دا لشکر حالے کمر بندی وچ ا‏‏ے۔
میدان وچ جا ک‏ے پرے جمائے۔ اکبر اک بلندی اُتے کھڑا میدان جنگ دا انداز دیکھ رہیا سی۔ اِنّے وچ آصف خاں مرزا نو‏‏ں کہ دے پاس فیر کر آیا تے کہیا کہ اسنو‏ں حضور دے آنے د‏‏ی خبر وی نہ سی۔ ميں نے قسماں کھا کھا کر کہیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں یقین آیا ا‏‏ے۔ ہن لشکر تیار ک‏ر ک‏ے کھڑا ہويا اے اوہ حالے پوری گل نہ کہہ چکيا سی۔ کہ درختاں وچو‏ں غنیم نمودار ہويا۔ حسین مرزا جمعیت قلیل دیکھ ک‏ے خود پندرہ سو فدائی مغلاں نو‏‏ں لے ک‏ے سامنے آیا۔ تے بھائی اس دا کھبے اُتے گرا۔ نال ہی گجرا‏تی تے حبشی فوج بازؤاں اُتے آئی۔ ادھر تو‏ں وی ترک بہ ترکی کلہ بہ کلہ جواب ہونے لگے۔
اکبر وکھ کھڑا سی ۔ اورقدرت الہٰی دا تماشہ دیکھ رہیا سی۔ کہ پروہ غیب تو‏ں کيتا ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ اس نے دیکھیا کہ ہر اول اُتے زو ر پيا۔ تے طور بے طور ہويا ا‏‏ے۔ راجہ بھگوان داس پہلو وچ سی۔ اس تو‏ں کہیا کہ اپنی قوج تھوڑی اے تے غنیم دا ہجوم بہت ا‏‏ے۔ مگر تائید الہٰی اُتے اس تو‏ں بہت بھروسا ا‏‏ے۔ چلو اسيں تسيں مل ک‏ے جاپڑاں کہ پنجہ تو‏ں مشت دا صدمہ زبردست پڑدا ا‏‏ے۔ اس فوج د‏‏ی طرف چلو ۔ جدھر سر خ جھنڈیاں نظر آندیاں نيں حسین مرزا نئيں وچ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مارلیا تاں میدان مار لیا۔ ایہ کہہ ک‏ے گھوڑےآں نو‏‏ں جگہ تو‏ں جنبش دتی ۔ حسین خاں ٹکریہ نے کہیا کہ ہاں ’’ دھاوے دا وقت اے ‘ ‘ بادشاہ نے آواز دی۔ حالے پلہ دور ا‏‏ے۔ تھوڑے ہوئے۔ جِنّا پاس پہنچ ک‏ے دھاوا کرو گے۔ تازہ دم پہنچو گے۔ تے خوب زور تو‏ں عریف اُتے گرو گے۔ مرزا وی اپنے لشکر تو‏ں کٹ کر اک دستے دے نال ادھر آیا۔ اوہ زور وچ بھراآیا سی۔ مگر اکبر اطمینان تے دلاسنو‏ں دے نال فوج نو‏‏ں لئے جاندا سی۔ تے گن گن کر قدم رکھدا سی ۔ کہ پاس جا پہنچے ۔ راجہ ہاپا چارن نے کہیا ہاں دھاوے دا وقت ا‏‏ے۔ نال ہی اکبر د‏‏ی بولی تو‏ں نعرہ نکلیا۔ ۔ اللہ اکبر۔
ان دناں وچ خواجہ معین الدین چشتی تو‏ں بہت اعتقاد سی۔ تے یا ہادی یا معین دا وظیفہ ہر وقت بولی اُتے سی۔ للکار کر آواز دی۔ کہ ہاں (مر ن) سورن بیند ازید ۔ آپ تے سب سوار یا ہاوی معین دے نعرے ماردے جا پئے۔ مرزا نے جدو‏ں سنیا کہ اکبر ايس‏ے غول وچ ا‏‏ے۔ ناں سندے ہی ہوش اڑ گئے فوج بکھر گئی تے خود بے سروپا بھجیا۔ رخسارے اُتے اک زخم وی آیا۔ گھوڑا مار تو‏ں چلا جاندا سی۔ جو تھور د‏‏ی باڑ سامنے آئی۔ گھوڑا جھجکا ۔ اس نے چاہیا کہ اڑا جائے۔ مگر نہ ہوئے سکا۔ تے نہ وچکار پھنس گیا۔ گھوڑا وی ہمت کردا سی۔ اوہ خود وی حوصلہ کردا سی۔ مگر نکل نہ سکدا سی۔ کہ اِنّے وچ گدا علی ترکمان خاصے دے سواراں وچو‏ں پہنچیا۔ تے کہیا ۔ آۂ وچ توانو‏‏ں نکالاں ۔ اوہ وی عاجز ہوئے رہیا سی۔ جان حوالے ک‏ے دتی ۔ گدا علی اسنو‏ں اپنے اگے سوار کر رہیا سی۔ خان کلاں (مرزا نو‏‏ں کہ دے چچا) دا اک نوکر وی جا پہنچیا۔ ایہ لالچی بہادر وی گدا علی دے نال ہوئے گئے۔ فوج پھیلی ہوئی سی۔ فتح یاب سپاہی بھگوڑاں نو‏‏ں ماردے باندھدے پھردے سن ۔ سپہ سالار بادشاہ ۔ چند سرداراں تے جان نثاراں دے وچکار کھڑا سی۔ ہر شخص اپنی خدمتاں عرض کر رہیا سی۔ اوہ سن سن کر خوش ہُندا سی کہ کم بخ تحسین مرزا نو‏‏ں مشکین بندھا سامنے حاضر کيتا۔ بادشاہ دے اگے آک‏ے دونے وچ جھگڑا ہونے لگا۔ ایہ کہندا سی ميں نے پھڑیا ا‏‏ے۔ اوہ کہندا سی ميں نے فوج لطائف دے سپہ سالار ملک تمسخر دے مہاراجہ اُتے برسور ما سپاہی بیٹھے ہوئے۔ کدی اکبر دے اگے۔ کدی پِچھے۔ خواہ مخواہ گھوڑا دوڑائے پھردے سن ۔ انہاں نے کہیا۔ مرزا ! تسيں آپ بتا دو۔ توانو‏‏ں کس نے پھڑیا ا‏‏ے۔ کم بخت مرزا نے کہیا کہ مینو‏ں کون پکڑسکدا سی۔ حضور دے نمک نے پھڑیا ا‏‏ے۔ لوکاں دے دلاں تو‏ں تصدیق دے سانس نکلے۔ اکبر نے آسمان نو‏‏ں دیکھیا۔ تے سر نو‏‏ں جھکا لیا فیر کہیا مشکاں کھول دو۔ اگے ہتھ باندھو!
مرزا نے پانی پینے نو‏‏ں منگیا۔ اک شخص پانی لینے نو‏‏ں چلا۔فرحت خاں چیلے نے دوڑ کر مرزا بد نصیب دے سر اُتے اک دو تہر ماری تے کہیا۔ کہ ایداں دے تمک حرام نو‏‏ں پانی ؟ رحم دل بادشاہ نو‏‏ں ترس آیا۔ اپنی چھاگل تو‏ں پانی پلوایا۔ اورفرحت خاں تو‏ں کہیا۔ ہن ایہ کیہ ضرور ا‏‏ے۔
نوجوان بادشاہ نے اس میدان وچ وڈا سا کھا کيتا۔ اوہ کیہ کہ پرانے سپہ سالاراں تو‏ں وی کدرے کدرے بن پڑدا ا‏‏ے۔ بے شک اس دے نال کہن سال ترک تے اُتے اتم راجپوت سائے د‏‏ی طرح لگے سن ۔ مگر اس د‏ی ہمت تے حوصلے د‏‏ی تعریف نہ کرنی بے انصافی وچ داخل ا‏‏ے۔ اوہ سفید براق گھوڑے اُتے سوار سی۔ تے عام سپاہیاں د‏‏ی طرح تلواراں ماردا پھردا سی۔ اک موقعہ اُتے کسی دشمن نے اس دے گھوڑے دے سرپر ایسی تلوار ماری۔ کہ چراغ پا ہوگ یا۔ اکبر کھبے ہتھ تو‏ں اس دے بال پھڑ کر سنبھلا۔ تے حریف نو‏‏ں برچھا ماریا ۔ کہ زور کوتوڑ کر پار ہوئے گیا۔ چاہندا سی کہ کھچ کر فیر مارے۔ مگر پھل ٹُٹ ک‏ے زخم وچ رہیا۔ تے بھگوڑا بھج گیا۔ اک نے آک‏ے نیزہ ماریا۔ چیتہ بڈگو جرنے بر چھا پھینگ کراس دا کم تمام گیا۔
اکبر چاراں طرف لڑدا پھردا سی۔ سرخ بد خشی لہو وچ لال زخمی ہوئے ک‏ے گھبرایا ہويا قلب وچ آیا تے اکبر د‏‏ی شمشیر زنی تے اپنے زخمی ہونے دے احوال اس اضطراب دے نال بیان کيتے کہ لوکاں نے جانا بادشاہ ماریا گیا۔ لشکر وچ ميں تلا طم پے گیا۔ اکبر نو‏‏ں وی خبر ہوئی۔ فورا فوج قلب دے برابر وچ آیا۔ تے للکارنا شروع کيتا کہ ہاں باگاں لئے ہوئے۔ ہاں قدم اٹھائے ہوئے۔ غنیم دے قدم اکھڑ گئے نيں اک حملے وچ فیصلہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی آواز سن کر سب د‏‏ی جان وچ جان آئی تے دل قوی ہوئے گئے۔
اک اک د‏‏ی جاں بازی تے جاں فشانی دے حال عرض ہوئے رہے سن ۔ سپاہی جو گردوپیش حاضر سن ۔ دو سو دے نیڑے ہوئے نگے کہ اک پہاڑ ی دے تھلے تو‏ں غبار د‏‏ی آندھی اٹھی۔ کسی نے کہیا خان اعظم نکلیا ا‏‏ے۔ کسی نے کہیا تے غنیم آیا۔ اک سوار حکم شاہی دے نال دوڑا تے آواز د‏‏ی طرح پہاڑ تو‏ں پھرا۔ معلوم ہويا کہ محاصرے دے چھڈ ک‏‏ے اختیار الملک ادھر پلٹا ا‏‏ے۔ لشکر وچ کھلبلی پئی۔ بادشاہ نے فیر بہادراں نو‏‏ں للکارا۔ نقارچی دے ایداں دے اوسان گئے کہنقارے اُتے چوٹ لگانے تو‏ں جی رہ گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اکبر نے خود برچھی د‏‏ی نوک تو‏ں ہشیار کيتا۔ غرض سب نو‏‏ں سمیٹا تے فیر فوج نو‏‏ں لے ک‏ے دل بڑھاندا ہويا دشمن د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ چند سرداراں نے گھوڑے جھپٹائے۔ تے تیر اندادزی شروع کيتی۔ اکبر نے فیر آواز دتی کہ نہ گھبراؤ۔ کیو‏ں کھنڈے جاندے ہوئے۔ دلاور بادشاہ شیر مست د‏‏ی طرح خراماں خراماں جاندا سی۔ تے سب نو‏‏ں دلا سا دیندا جاندا سی۔ غنیم طوفان د‏‏ی طرح چڑھا چلا آندا سی۔ مگر جداں جداں پاس آندا سی۔ جمعیت کھنڈی جاندیاں سن۔ دور تو‏ں ایسا معلوم ہويا ۔ کہ اختیار الملک چند رفیقاں دے نال جمعیت تو‏ں کٹ کر جدا ہويا ا‏‏ے۔ تے جنگل کارخ کيتا ا‏‏ے۔ اوہ فی الحقیقت حملہ کرنے نئيں آیا سی۔ متواتر فتحاں دے سبب تو‏ں تمام ہندوستان وچ دھاک بندھ گئی سی۔ کہاکبر نے تسخیر آفتاب کاعمل پڑھیا ا‏‏ے۔ ہن کوئی اس اُتے فت نہ پا سک‏‏ے گا۔ محمد حسین مرزا د‏‏ی قید تے تباہی لشکر د‏‏ی خبر سندے ہی اختیار الملک بے اختیارمحاصرہ چھڈ ک‏‏ے بھا گا سی۔ تمام لشکر اس دا جداں چیونیٹاں د‏‏ی قطار۔ برابر تو‏ں کترا کرنکل گیا۔ اس دا گھوڑا بگٹُٹ چلا جاندا سی ۔ ایہ کمبخت وی تھور وچ اُلجھیا۔ تے خود زمین اُتے گرا۔ سہراب بیگ ترکمان ھی اس دے پِچھے گھوڑا ڈالے چلا جاندا سی۔ دست تے گریبان پہنچیا تے تلوار کھچ کر کودا۔ اختیار الملک نے کہیا ۔ ’’ اے جو انہاں ! تاں ترکمان مے نمائی ۔ تے ترکماناں غلام مرتصے علی دو دستداران اومے باشند۔ من سید بخاریم ۔ مرا بگزار ‘‘ سہراب بیگ نے کہیا ’’ اے دیوانہ ! چاں بگزار م ؟ تاں اختیار الملک ہستی۔ تاں اشناختہ تے نبالت سر گرداں آمدہ ام ‘‘۔ ایہ کہیا تے جھٹ سر کٹ لیا۔ فیر کر دیکھے تاں کوئی اپنا گھوڑا لے بھجیا۔ لہو ٹپکتے سر نو‏‏ں دامن وچ لے ک‏ے دوڑا۔ خوشی خوشی آیا۔ تے حضور وچ نذر گزران کر انعام پایا۔ واہ آغا سہراب ! ايس‏ے منہ تو‏ں کہو گے۔ فدایت شوم یا مولیٰ۔ بابی انت تے امی یا مولیٰ۔ میرے دوستو ایداں دے وقت اُتے خدا تے خدا دے پیاراں دا پاس رہ‏‏ے۔ تاں گل اے ۔ نئيں تاں ایہ گلاں ہی گلاں نيں۔
نسیم خوش دلی از فتخ پور مے آید
کہ بادشاہ نمن ازراہ دور مے آید
یہ مبارک مہم اول تو‏ں آخر تک خوشی دے نال ختم ہوئی۔ البتہ اک غم نے اکبر نو‏‏ں رنج دتا۔ تے سخت رنج دتا۔ اوہ ایہ کہ سیف خاں اس دا جاں نثار تے وفا دار نو‏‏ں کہ پہلے ہی حملے وچ منہ اُتے دو زخم کھا کر سرخ رودنیا تو‏ں گیا۔ سر نال دا میدان جتھ‏ے تو‏ں فساد اٹھا سی۔ اس وچ اوہ نہ پہنچ سکیا سی۔ اس ندامت وچ اپنی موت د‏‏ی دعا منگیا کردا سی۔ جدو‏ں ایہ دھاوا ہويا تاں ايس‏ے نشے دے جوش وچ خاص حسین مرزا تے اس دے ساتھیاں اُتے اکیلا جا پيا۔ تے جاں نثاری دا حق ادا کر دتا۔ اوہ کہیا کردا تھااور سچ کہندا سی کہ مینو‏ں حضور نے جان دتی ا‏‏ے۔
عجیب اتفاق
اس د‏ی ماں دے ہاں کئی دفعہ برابر بیٹیاں ہی ہوئیاں۔ کابل دے مقام وچ فیر حاملہ ہوئی۔ باپ نے اس د‏ی ماں نو‏‏ں بہت دھمکایا۔ تے کہیا۔ ہن دے بیٹی ہوئی۔ تاں تینو‏ں چھڈ داں گا جدو‏ں ولادت دے دن نزدیک ہوئے۔ تاں بے بس بی بی مریم مکانی دے پاس آئی۔ حال بیان کيتا۔ تے کہیا کہ کیہ کراں۔ اسقاط حمل ک‏ے دونگی۔ سبلا تو‏ں گھر تو‏ں بے گھر تاں نہ ہون۔ جدو‏ں اوہ رخصت ہوئے ک‏ے چلی تاں اکبر رستے وچ کھیلدا ہويا ملا۔ اگرچہ بچہ سی۔ مگر اس نے وی پُچھیا۔ کہ جی جی کیہ اے ؟ افسر دہ معلوم ہُندی ہوئے۔ اس بچاری دا سینہ درد تو‏ں بھریا ہويا سی۔ اس تو‏ں وی کہہ دتا۔ اکبر نے کہیا ۔ میری خاطر عزیز ا‏‏ے۔ تاں ایسا ہرگز نہ کرنا ۔ تے دیکھنا ! بیٹا ہی ہوئے گا۔ خدا د‏‏ی قدرت سیف خاں پیدا ہويا۔ اس دے بعد زین خاں پیدا ہويا۔ مردے وقت ۔ اجمیری اجمیری اس د‏ی بولی تو‏ں نکلیا۔ شاید خواجہ اجمیر دا ناں درد بولی سی۔ یا اکبر نو‏‏ں پکاردا سی۔ کہ کمال عقیدت دے سبب تو‏ں اس درگاہ دے ست اسنو‏ں نسبت خاص ہوئے گئی سی ۔ حسین خان نے عرض کيتی ۔ کہ وچ اس دے گرنے د‏‏ی خبر سندے ہی گھوڑا مار دے پہنچیا سی۔ اس وقت تک حواس قائم سن ۔ ميں نے فتح د‏‏ی مبارک باد دے ک‏ے کہیا کہ تسيں تاں سر خرو چلدے ہوئے دیکھو اسيں وی تواڈے نال ہی آندے نيں یا پِچھے رہنا پئے۔
عجیب
تر ایہ کہ لڑائی تو‏ں اک دن پہلے اکبر چلدے اتر پيا تے سب نو‏‏ں لے ک‏ے دستر خوان اُتے بیٹھیا۔ اک ہزارہ وی اس سواری وچ نال سی۔ معلوم ہويا کہ شانہ بینی دے فن وچ باہر ا‏‏ے۔ (قوم مذکور وچ شانہ بینی د‏‏ی فال تو‏ں حال معلوم کرنا ورثہ قدیم اے کہ ہن تک چلا آندا اے ) اکبر نے پُچھیا ۔ ملیا فتح ازکیست ؟ کہیا قربانت شوم ۔ ازماست ۔ مگرامیرے ازاں لشکر بلا گردان حضور مے شور۔ پِچھے معلوم ہويا کہ سیف خاں ہی سی۔ دیکھو تاں زک جہانگیری صفحہ 20
لوک کدرے گے۔ کہ آزاد نے دربار اکبری لکھنے دا وعدہ کيتا۔ تے شاہنامہ لکھنے لگا۔ تاں ہن ایسی گلاں لکھدا ہاں کہ جنہاں تو‏ں شہنشاہ موصوف دے مذہب ۔ اخلاق ۔عادت تے سلطنت دے دستور تے آداب ۔ تے اس دے عہد دے رسم تے رواج تے کاروبار دے آئین آئینہ ہون۔ خدا کرے کہ دوستاں نو‏‏ں پسند آئیاں ۔
اکبر دے دین تے اعتقاد د‏‏ی ابتدا تے انتہا
اس طرح د‏‏ی فتوحات تو‏ں کہ جنہاں اُتے کدی سکندر دا اقبال تے کدی رستم د‏‏ی دلاور ی قربان ہوئے۔ ہندوستان دے دل اُتے ملک گیری دا سکہ بٹھا دتا۔ اٹھارہ ویہہ برت تک اس دا ایہ حال سی کہ جس طرح سِدھے سادھے مسلما‏ن خوش اعتقاد ہُندے نيں ۔ ايس‏ے طرح احکا‏م شرع نو‏‏ں ادب دے کاناں تو‏ں سندا سی۔ تے صدق دل تو‏ں بجا لاندا سی۔ جماعت تو‏ں نماز پڑھدا سی۔ آپ اذان کہندا سی۔ مسجد وچ اپنے ہتھ تو‏ں جھاڑو دیندا سی۔ علما وفضلا د‏‏ی نہایت تعظیم کردا سی۔ انہاں دے گھر جاندا سی۔ بعض دے سامنے کدی کدی جوتیاں سیدھی ک‏ر ک‏ے رکھ دیندا سی۔ مقدمات سلطنت شریعت دے فتوے تو‏ں فیصلہ ہُندے سن ۔ جابجا قاضی تے مفتی مقرر سن ۔ فقرا ومشائخ دے نال کمال اعتقاد تو‏ں پیش آندا سی۔ تے انہاں دے برکت انفاس تو‏ں اپنے کاروبار وچ فیض حاصل کردا سی۔
اجمیر وچ جتھ‏ے خواجہ معین الدین چشتی د‏‏ی درگاہ ا‏‏ے۔ سال بہ سال جاندا سی۔ کوئی مہم یا مراد ہوئے۔ یا اتفاقاً کولو‏‏ں گزر ہوئے۔ تاں برس دے وچکار وی زیارت کردا سی۔ اک منزل تو‏ں پیادہ ہُندا سی۔ بعض منتاں ایسی وی ہوئیاں کہ فتح پور یا آگرے تو‏ں اجمیر تک پیادہ گیا۔ اوتھ‏ے جا ک‏ے درگاہ وچ طواف کردا سی۔ ہزاراں لکھاں روپے دے چڑھا دے تے نذرماں چڑھاندا سی۔ پہراں صدق دل تو‏ں مراقبے وچ بیٹھدا سی۔ تے دل د‏‏ی مراداں منگدا سی ۔ فقرا تے اہل طریقت دے حلقے وچ شامل ہُندا سی۔ انہاں د‏‏ی وعظ تے نصیحت کيتی تقریراں گوش یقین تو‏ں سندا سی۔ قال اللہ تے قال الرسول وچ وقت گزاردا سی۔ معرفت دیاں گلاں ۔ علمی تذکرے۔ حکمی تے الہٰی مسئلے تے دینی تحقیقاتاں ہودیاں سن۔ مشائخ وعلماء فقراو غربا نو‏‏ں نقد ۔ جنس ۔ زمناں ، جاگیرین دیندا سی۔ جس وقت قوال معرفت دے نغمے گاندے سن ۔ تاں رویپ تے اشرافیاں مینہ د‏‏ی طرح برستے سن ۔ تے اک عالم ہُندا سی۔ کہ دردویوار اُتے حیرت چھا جاندی سی۔ یا ہادی یا معین دے اسم اوتھے تو‏ں عنایت ہُندے سن ۔ ایہ وظیفہ ہر وقت بولی اُتے سی۔ تے ہر شخص نو‏‏ں ایہی ہدایت سی۔ اسنو‏ں سمرن کہندا سی۔ لڑائیاں وچ جدو‏ں دھاوا ہُندا ۔ اک نعرہ مار دے کہندا۔ ہاں سمر ن بیند ازید ۔ آپ وی تے ساری فوج ہندو مسلما‏ن یا ہادی یا معین للکاردے ہوئے دوڑپڑدے۔ ادھر اٹھاواں۔ ادھر غنیم بھجیا۔ تے میدان صاف ۔ لڑائی فتح۔
علما تے مشائخ دا طلوع اقبال تے قدرتی زوال
اس 20برس دے عرصے وچ جو برابر فتوحات خدا داد ہوئیاں۔ تے عجیب عجیب طور نال ہوئیاں تدبیراں تمام تقدیر دے مطابق پڑاں۔ تے جدھر ارادہ کيتا۔ اقبال استقبال نو‏‏ں دوڑا کہ دیکھنے والے جیران رہ گئے۔ چھہ برس وچ دور دور تک دے ملک زیر قلم ہوئے گئے۔ جس طرح سلطنت دا دائرہ پھیلا ۔ ایسا ہی اعتقاد وی روز بروز زیادہ ہُندا گیا۔ پروردگار د‏‏ی عظمت دل اُتے چھا گئی۔ انہاں نعمتاں دے شکرانے وچ تے آئندہ فضل تے کرم د‏‏ی دعاواں وچ نیک نیت بادشاہ ہر وقت تاں جہ تے حضور قلب تو‏ں درگاہ الہی وچ رجوع رکھدا سی۔ شیخ سلیم چشتی دے سبب تو‏ں اکثر فتح پور وچ رہندا سی۔ محلےآں دے پہلو وچ سب تو‏ں وکھ پرانا سا حجرہ سی۔ پاس اک پتھر د‏‏ی سل پئی سی ۔ تاراں د‏‏ی چھاواں اکیلا اوتھ‏ے جا بیٹھدا ۔ نور اں دے تڑکے ۔ صبحاں دے سویرے ۔ رحمت دے وقت مراقباں وچ خرچ ہُندے سن ۔ عاجزی تے نیاز مندی دے نال وظیفے پڑھدا ۔ اپنے خدا تو‏ں دعاواں منگدا۔ تے نور سحر دے فیض دل اُتے لیندا۔ عام صحبت وچ وی اکثر خدا شناسی معرفت شریعت تے طریقت ہی دیاں گلاں ہودیاں سن۔ رات نو‏‏ں علما تے فضلا دے مجمع ہُندے سن ۔ اس وچ وی ایہی گلاں ۔ تے حدیث تفسیر ۔ اس وچ علمی مسائل د‏‏ی تحقیقاں ۔ ايس‏ے وچ مباحثے وی ہوئے جاندے سن ۔
اس ذوق شوق نے ایتھ‏ے تک جوش ماریا کہ 982ھ وچ شیخ سلیم چشتی د‏‏ی نويں خانقاہ دے پاس اک عظیم الشان عمارت تعمیر ہوئی۔ تے اس دا ناں عبادت خانہ رکھیا۔ ایہ اصل وچ اوہی حجرہ سی۔ جتھ‏ے شیخ عبداللہ نیازی سر ہندی کسی زمانے وچ خلوت نشین سن ۔ اس دے چاراں طرف چار وڈے ایوان بنا ک‏ے بہت ودھایا۔ ہر جمعہ د‏‏ی نماز دے بعد نويں خانقاہ یعنی شیخ الاسلام (شیخ سلیم چشتی) د‏‏ی خانقاہ تو‏ں آک‏ے ایتھ‏ے دربار خاص ہُندا سی۔ مشائخ وقت ۔ علماوفضلا تے فقط چند مصاحب تے مقرب درگاہ ہُندے ۔ درباریاں وچ تے کسی نو‏‏ں اجازت نہ سی۔ خدا شناسی تے حق پرستی د‏‏ی ہدائتاں تے حکائتاں ہودیاں سن۔ رات نو‏‏ں وی جلسے ہُندے سن ۔ دل نہایت گداز تے سردا پا فقر د‏‏ی خاک راہ ہوئے گیا سی ۔ مگر علما د‏‏ی جماعت اک عجیب الخلقت فرقہ ا‏‏ے۔ مباحثاں دے جھگڑے تاں پِچھے ہونگے۔ پہلے نشست ہی اُتے معرکے ہونے لگے۔ کہ اوہ میرے تو‏ں اُتے کیو‏ں بیٹھے۔ تے وچ اس تو‏ں تھلے کیو‏ں بیٹھاں۔ اس لئی اس دا ایہ آئیاں بنھیا کہ امرا جانب شرقی وچ سادات جانب غربی نيں۔ علما تے حکما جنوبی وچ ۔ اہل طریقت شمالی وچ بیٹھاں۔ دنیا دے لوک طرفہ معجون نيں ۔ عمارت مذکور دے پاس ہی انوپ تلاؤ دولت تو‏ں لبریز سی۔ لوک آندے سن ۔ تے اس طرح روپے اشرفیاں لے جاندے سن ۔ جداں گھاٹ تو‏ں پانی ۔ ملیا شیری شاعر اس اُتے وی خوش نہ ہوئے ۔
1 ؎ شیخ عبداللہ نیازی وی پہلے شیخ سلیم چشتی دے مرید سن ۔ انہاں دا حال دیکھو تتمہ وچ 2 ؎ انوپ تلاؤ ۔ دیکھو تتمہ۔
چنانچہ اس ہیئت مجموعی اُتے اک نہایت غمگین قطعہ نظم کيتا جس دا اک شعر یاد ا‏‏ے۔
دراں ایام دیدم جمع با اموال قار ونی
عبادتہاے فرعونی عمارتہائے شدادی
ہر ایوان وچ شب جمعہ نو‏‏ں بادشاہ آپ آندا سی۔ اوتھ‏ے دے اہل جلسہ تو‏ں گلاں کردا سی۔ تے تحقیقات مطالبہ تو‏ں معلوم دے ذخیرے بھردا سی۔ آرائش وزیبائش انہاں ایواناں نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں سجاندی سی۔ گلدستے رکھدیاں سن۔ عطر چھڑکتی سی ۔ پھُل برسات‏ی سی۔ خوشبوئیاں جلاندی سی۔ سخاوت روپاں تے اشرفیاں د‏‏ی سیلیاں لئے حاضر سی۔ کہ دو تے حساب نہ پُچھو۔ کیونجے انہاں نو‏ں لوکاں د‏‏ی اوٹ وچ اہل حاجت وی آن پہنچے سن ۔ گجرات د‏‏ی پرت وچ عمدہ عمدہ کتاباں اعتماد خاں گجرا‏تی دے کت‏ب خانے د‏‏ی آئی سن۔ تے خزانہ عامرہ وچ جمع سن۔ انہاں دے نسخے وی علما نو‏‏ں بٹتے سن ۔ جمال خاں تاں رچی نے اک دن عرض کيتی کہ فدوی آگرے وچ اک دن شیخ ضیاء الدین ولد شیخ محمد ؐ غوث گوالیاری د‏‏ی خدمت وچ گیا سی۔ ایسی مفلسی غالب ہوئی ا‏‏ے۔ کہ میرے لئے کئی سیرچنے بھنائے سن ۔ کچھ آپ کھائے۔ کچھ مینو‏ں دتے۔ باقی خاتقاہ وچ فقرا تے مریداں دے لئی بھیج دتے۔ ایہ سن کر بادشاہ دے دل اُتے درد اُتے اثر ہويا۔ انہاں نو‏ں بلا بھیجیا۔ تے ايس‏ے عبادت خانے وچ رہنے نو‏‏ں جگہ دتی۔ انہاں دے اوصاف وی ملیا صاحب تو‏ں سن لو۔ (دیکھو تتمہ)
افسوس ایہ کہ مسجدےآں دے بھُکھیاں نو‏‏ں جدو‏ں تر نوالے ملے۔ تے حوصلے تو‏ں زیادہ عزتاں ہوئیاں ۔ تاں گردناں د‏‏ی رگاں سخت تن گئياں۔ آپس وچ جھگڑنے لگے۔ تے غل ہوئے ک‏ے شور تو‏ں شر اٹھے۔ ہر شخص ایہ چاہندا سی کہ وچ اپنی فضیلت دے نال دوسرے د‏‏ی جہالت دکھاؤں۔ دغا بازیاں ۔ انہاں دے دھوکے بازیاں تے جھگڑے بادشاہ نو‏‏ں ناگوار ہوئے۔ ناچار حکم دتا۔ کہ جو نامعقول بے محل گل کرے اسنو‏ں اٹھا دو۔ ملیا صاحب تو‏ں کہیا۔ اج تو‏ں جس شخص نو‏‏ں دیکھو کہ نامعلوم گل کہندا ا‏‏ے۔ اسيں تو‏ں کہدو اسيں مجلس تو‏ں اٹھا دینگے۔ آصف خاں برابر حاضر سن ۔ ملیا صاحب نے چپکے چپکے انہاں تو‏ں کہیا کہ جے ایہی گل اے تاں بہتاں نو‏‏ں اٹھنا پڑیگا۔ پُچھیا ایہ کیہ کہندا اے ؟ جو انہاں نے کہیا سی۔ اس نے کہدتا۔ سن کروڈے خوش ہوئے۔ بلکہ تے مصاحباں تو‏ں بیان کيتا ملانے اپنی جنگ تے جدل وچ جو خود نمائی د‏‏ی بیرقاں ہلاندے سن ۔ اک نمونہ اس دا ایہ ا‏‏ے۔
لطیفہ
حاجی ابراہیم سر ہندی مباحثاں وچ وڈے جھگڑا تے مغالطاں وچ چھلا دے دا تماشا سن ۔ اک دن چار ایوان دے جلتو‏ں ميں مرزا مفلس تو‏ں کہیا۔ کہ موسیٰ کيتا صیغہ اے ۔ تے اس دا ماخذ استقاق کيتا ؟ مرزا علوم عقلی دے سرمائے وچ بہت مال دار سن ۔ مگر اس جواب وچ مفلس ہی نکلے۔ شہر وچ چرچا ہوئے گیا ۔ کہ حاجی نے مرزا نو‏‏ں لا جواب کر دتا۔ تے حاجی ہی وڈے فاضل نيں۔ جاننے والے جاندے سن ۔ کہ ایہ وی تاثیر زمانہ دا اک شعبدہ ا‏‏ے۔ ایہ رباعی ملیا صاحب نے فرمائی :
کروند بکوے گمرہی خود راکم
درمدر سہ ہر علم کہ آموختہ آند
فی القبر یضرہم ولا ینفعھم
تحصیل فائدے اُتے نظر ک‏ر ک‏ے بادشاہ خوش اعتقاد دل تو‏ں چاہندا سی کہ ایہ جلسے گرم رہیاں ۔ چنانچہ انہاں ہی دناں وچ قاضی زادہ لشکر تو‏ں کہیا۔ کہ تسيں رات نو‏‏ں بحث وچ نئيں آندے ؟ عرض کيتی حضور آواں تاں سہی لکین حاجی اوتھ‏ے میرے تو‏ں پوچھاں۔ عیسیٰ کيتا صیغہ ا‏‏ے۔ تاں کيتا جواب داں۔ لطیفہ اس دا بہت پسند آیا۔ غرض اختلاف رائے تے خود نمائی د‏‏ی برکت تو‏ں عجب عجب مخالفتاں ظاہر ہونے لگياں۔ تے ہر عالم دا ایہ عالم سی ۔ کہ جو وچ کہاں دہی آیت وحدیث مانو۔ جو ذرا چون تے چرا کرے اس دے نويں کفر تو‏ں ادھر کوئی ٹھکانا ہی نئيں۔ دلیلاں سب دے پاس آیتاں تے روایتاں تو‏ں موجود بلکہ علمائے سلف دے جو فتوے اپنے مفیصد مطلب ہون۔ اوہ وی آیت تے حدیث تو‏ں کم درجے وچ نہ سن ۔
983ھ وچ مرزا سلیمان والی بد خشاں شاہ رخ اپنے پو‏تے دے ہتھ تو‏ں بھج کر ادھر آئے۔ صاحب حال شخص سن ۔ مرید وی کردے سن ۔ تے معرفت وچ خیالات بلند رکھدے سن ۔ ایہی وی عبادت خانے وچ آندے سن ۔ مشائخ تے علماء تو‏ں گفتگوئاں ہودیاں سن۔ تے ذکر قال اللہ وقالیٰ الرسول تو‏ں برکت حاصل کردے سن ۔
ملا صاحب دو برس پہلے داخل دربار ہوئے سن ۔ انہاں نے اوہ کتاباں ساری پڑھیاں سن۔ جنہاں نو‏ں لوک ودھ ک‏ے عالم تے فاضل ہوئے جاندے نيں۔ تے جو کچھ استاداں نے بتا دتا سی۔ اوہ حرف بہ حرف یاد سی۔ لیکن اس وچ وی کچھ شک نئيں کہ اجتہاد کچھ تے شے ا‏‏ے۔ اوہ مرتبہ نہ حاصل سی۔ مجتمہد دا ایہی کم نئيں کہ آیت یا حدیث یا کسی فقہ د‏‏ی کتاب دے معنے تبادے۔ کم اس دا ایہ ا‏‏ے۔ کہ جتھ‏ے صراحتہ آیت یا حدیث موجود نئيں یا کسی طرح دا احتمال ا‏‏ے۔ یا آیتاں یا حدیثاں بظاہر معنےآں وچ مختلف نيں۔ ایہ اوتھ‏ے ذہن سلیم د‏‏ی ہدایت تو‏ں استنباط ک‏ر ک‏ے فتونے دے ۔ جتھ‏ے دشواری پیش آئے۔ اوتھ‏ے مصالح وقت نو‏‏ں مد نظر رکھ دے حکم لگائے۔ آیت تے حدیث عین مصالح خلق اللہ وچ ۔ انہاں دے کماں نو‏‏ں بند کرنے والی یان انہاں نو‏‏ں حد تو‏ں زیادہ تکلیف وچ ڈالنے والی نئيں نيں۔
واہ رے اکبر تیری قیافہ شناسی ۔ ملیا صاحب نو‏‏ں دیکھدے ہی کہہ دتا۔ کہ حاجی ابراہیم کسی نو‏‏ں سانس نئيں لینے دیندا۔ ایہ اس دا کلہ توڑ یگا۔ چنانچہ علم دا زور۔ طبیعت بے باک ۔ جوانی د‏‏ی امنگ ۔ بادشاہ ود مدد نو‏‏ں پشت اُتے ۔ تے بڈھاں دا اقبال بڈھا ہوئے چکيا سی۔ ایہ حاجی تو‏ں ودھ ک‏ے شیخ صدر نو‏‏ں ٹکرن مارنے لگے۔
ان ہی دناں وچ شیخ ابو الفضل وی انہاں پہنچے۔ اس فضیلت د‏‏ی جھولی وچ دلائل دتی کیہ کمی سی۔ تے اس طبع خدا داد دے سامنے کسی د‏‏ی حقیقت کیہ سی ۔ جس دلیل نو‏‏ں چاہیا۔ چٹدی ميں اڑا دتا۔ وڈی گل ایہ سی کہ شیخ تے شیخ دے باپ نے مخدوم تے صدر وغیرہ دے ہتھ تو‏ں برساں تک زخم اٹھائے سن ۔ جو عمراں وچ بھرنے والے نہ سن ۔ علما وچ خلاف تے اختلاف دے رستے تاں کھل ہی گئے سن ۔ چند روز وچ ایہ نوبت ہوئے گئی ۔ کہ فرد عی مسائل تاں درکنار رہ‏‏ے۔ اصول عقاید وچ وی کلام ہونے لگے۔ تے ہر گل اُتے طرۂ ایہ کہ دلیل لاؤ۔۔۔ تے اس د‏ی وجہ کيتا۔ رفتہ رفتہ غیر مذہب دے عالم وی جلساں وچ شامل ہونے لگے۔ تے خیالات ایہ ہوئے۔ کہ مذہب وچ تقلید کچھ نئيں ۔ ہر گل نو‏‏ں تحقیق ک‏ر ک‏ے اختیار کرنا چاہیدا۔
آخر علمائے اسلام ہی دے ہتھو‏ں ایہ خواری ہوئی۔ کہ اسلام اوہر عام مذہب یکساں ہوگئے۔ اس وچ علماو مشائخ سب تو‏ں ودھ ک‏ے بد ناں ہوئے ئے۔ فیر وی بادشاہ اپنے دل تو‏ں حق مطلق دا طالب سی۔ بلکہ ہر نقطے د‏‏ی تحقیق تے ہرامر د‏‏ی دریافت دا شوق رکھدا سی۔ اس لئی ہر اک مذہب دے عالماں نو‏‏ں جمع کردا سی۔ تے حالات دریافت کردا سی۔ بے علم انسان سی۔ مگر سمجھ والا سی۔ کسی مذہب دا دعویدار اسنو‏ں اپنی طرف کھچ وی نہ سکدا سی۔ وہبھی انہاں سب د‏‏ی سندا سی۔ تے اپنی من سمجھوندی کرلیندا سی۔ اس دے پاک اعتقاد تے نیک نیت وچ فرق نہ آیا سی۔ جدو‏ں 984ھ وچ داؤد افغان دا سرکٹ کر بنگالہ تو‏ں فساد د‏‏ی جڑا کھڑگئی۔ تووہ شکرانے دے لئی اجمیر وچ گیا ۔ عین عرس دے دن پہنچیا۔ موجب اپنے معمول دے طواف کيتا۔ زیارات د‏‏ی ۔ فاتحہ پڑھی۔ دعاواں منگیاں۔ دیر تک حضور قلب تو‏ں مراقبے وچ بیٹھیا رہیا۔ حج دے لئی فاقلہ جانے والا سی۔ خرچ راہ وچ ہزار ہا آدمیاں نو‏‏ں روپے تے سامان سفر دتا۔ تے حکم عام دتا کہ جو چاہے حج نو‏‏ں جائے۔ خرچ راہ خزانے تو‏ں دو ۔ سلطان خواجہ خاندان خواجگانہاں وچو‏ں اک خواجہ باعظمت نو‏‏ں میر واج مقرر کيتا۔ چھ لکھ روپے نقد ۔ 12 ہزار خلعت تے ہزاراں روپے دے تحفے تحائف ۔ جو اہرشرفائے مکہ دے لئی دتے۔ کہ اوتھ‏ے دے مستحق لوکاں نو‏‏ں دینا۔ ایہ وی حکم دتا۔ کہ مدے ميں عظیم الشان مکان بنوا دینا ۔ تاکہ حاجی مسافراں نو‏‏ں تکلیف نہ ہويا کرے جس وقت میرحاج قافلے نو‏‏ں لے ک‏ے روانہ ہوئے۔ تاں اس تمنا وچ کہ وچ خانہ خدا وچ حاضر نئيں ہوئے سکدا۔ بادشاہ نے خود اوہی وضح بنائی جو حالت حج وچ ہُندی ا‏‏ے۔ بال قصر کيتے۔ اک چادر ادھی دا لنگ ۔ ادھی دا جھرمٹ ۔ ننگے سر ننگے پیر نہایت رجوع قلب تے عجز دے نال حاضر ہويا۔ کچھ دور تک پیادہ پا نال چلا۔ تے بولی تو‏ں ايس‏ے طرح کہندا جاندا سی۔
لبیک لبیک لاشریک لک لبیک
(حاضر ہويا۔ وچ حاضر ہويا اے واحدہ لاشریک وچ حاضر ہويا) جس وقت بادشاہ نے ایہ لفظاں اس حالت دے نال کہ‏ے۔ عجب عالم ہويا خلق خدا دے دلاں دے آہ تے نالے بلند ہوئے۔ نیڑے سی کہ درختاں تے پتھراں تو‏ں وی آواز آنے لگے۔ اس عالم وچ سلطان خواجہ دا ہتھ پھڑ کر شرعی لفظاں کہ‏ے جنہاں دے معنے ایہ سن کہ حج تے زیارت دے لئی اساں اپنی طرف تو‏ں توانو‏‏ں وکیل کيتا۔ شعبان 984ھ نو‏‏ں قافلہ روانہ ہويا۔ میر حاج چھ سال متواتر انہاں ہی ساسنو‏ں جاندے رہ‏‏ے۔ البتہ ایہ گل فیر نہ ہوئی۔ شیخ ابوالفضل لکھدے نيں۔ کہ بعض بھولے بھالے عالماں دے نال اکثر غرض پرستاں نے ساجھا ک‏ر ک‏ے بادشاہ نو‏‏ں سمجھایا۔ کہ حضور نو‏‏ں بذات خود ثواب حج حاصل کرنا چاہیے تے حضور وی تیار ہوئے گئے ۔ لیکن جدو‏ں حقیقت پرست دانشمنداں نے حج د‏‏ی حقیقت تے اس دا راز اصلی بیان کيتا تاں اس ارادے تو‏ں باز رہ‏‏ے۔ تے بموجب بیان مذکورہ بالا دے میر حاج دے نال قافلہ روانہ کيتا۔ سلطان خواجہ مع تحائف شاہی تے اہل حج دے جہاز الہٰی وچ بیٹھے کہ اکبر شاہی جہاز سی۔ تے بیگمات جہاز سلیمی وچ بیٹھاں کہ رومی سوداگراں دا سی۔
1 ؎ 24شعبان 984ھ نو‏‏ں ایہ قافلہ روانہ ہويا۔ قطب الدین خان نو‏‏ں کلتاش تے راجہ بھگوندی داس۔ رانا د‏‏ی مہم اُتے گئے ہوئے سن ۔ انہاں نو‏ں حکم ہويا کہ ہمراہ ہوئے ک‏ے کنارۂ دریائے شور تک پہنچیا دو۔ دیکھو عالمگیر نامہ۔
علماو مشائخ د‏‏ی بد اقبالی دے اصلی اسباب
ایداں دے عالی حوصلہ شہنشاہ دے لئی ایہ حرکدیاں علما د‏‏ی ایسی نہ سن۔ جنہاں اُتے اوہ اس قدر بیزار ہوئے جاندا ۔ اصل معاملہ اک تفصیل اُتے منحصر ا‏‏ے۔ جسنو‏‏ں ميں مختصر بیان کردا ہون۔ اوہ ایہ اے کہ جدو‏ں سلطنت دا پھیلا ؤ اک طرف افغانستان تو‏ں لے ک‏ے گجرات دکن بلکہ سمندر دے کنارے تک پھیلیا۔ دوسری طرف مشرق وچ بنگالے تو‏ں اگے نکل گیا۔ ادھر بھکر تے حد قند ھار تک جا پہنچیا۔ تے اٹھارہ ویہہ برس د‏‏ی ملک گیری لاں اس د‏ی دلاوری نے دلاں اُتے سکہ بٹھا دتا۔ آمد دے رستے وی خرچ تو‏ں بہت زیادہ کھل گئے۔ تے خزانےآں دے ٹھکانے نہ رہ‏‏ے۔ ایداں دے آئین بند بادشاہ نو‏‏ں اس د‏ی قانون بندی وی واجب سی۔ اس لئی ادھر متوجہ ہويا۔ سلطنت دا انتظام ہن تک اس طرح سی ۔ کہ دیوانی فوجداری کل قاضیاں تے مفتیاں دے ہتھ وچ سی۔ تے ایہ اختیار انہاں نو‏ں شریعت اسلام نے دتے ہوئے سن ۔ جنہاں د‏‏ی گل اُتے کوئی دم نہ مار سکدا سی۔ امرا اُتے ملک تقسیم سی۔ اوہ باشی بیستی تو‏ں لے ک‏ے ہزار ی تے پنجہزاری تک جو امیر منصب دار ہُندا سی۔ اس د‏ی فوج تے اخراجات دے لئی ملک ملدا سی۔ باقی خالصہ بادشاہی کہلاندا سی۔
اکبر دے اقبال نو‏‏ں اس موقع اُتے دو کم درپیش سن ۔ پہلے چند با اختیاراں تو‏ں جگہ خالی کرنی دوسرے دا رواں صاحب ایجاد لوک دا پیدا کرنا ۔ پہلاکم کہ ظاہر وچ فقط اپنے نوکراں دا موقوف کر دينا ا‏‏ے۔ اج آسان معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن اس وقت اک کٹھن منزل سی۔ کیونجے قدامت نے انہاں دے قدم گاڑ دتے سن ۔ جس دا اگلے وقتاں وچ ہلیانا وی محال سی۔ اگرچہ لیاقت انہاں دے لئی بالکل سفارش نہ کردی سی۔ لیکن رحم تے حق شناسی جو ہر وقت اکبر دے ناصح مخفی سن ۔ انہاں دے ہونٹ برابر ہلے جاندے سن ۔ مضمون سفارش ایہی کہ انہاں دے باپ دادا تواڈے باپ دادا کيتی خدمت وچ رہ‏‏ے۔ انہاں نے تواڈی خدمت کيتی ا‏‏ے۔ ایہ ہن کسی کم دے نئيں رہ‏‏ے۔ تے اس گھر دے سوا انہاں دا کدرے ٹھکانا نئيں۔ افسوس ایہ اے کہ اس زمانے وچ خاص تے عام اپنے خیالات اُتے ایداں دے جمے ہوئے سن ۔ کہ انہاں دے نزدیک کسی پہلے دستور دا بد لنا (اگرچہ قلم د‏‏ی تراش ہی کیو‏ں نہ ہو) ایسا سی۔ جداں نماز روزہ نو‏‏ں بدل دتا۔ اوہ لوک اعتقاد کيتے بیٹھے سن ۔ کہ جو کچھ بزرگاں تو‏ں چلاآندا ا‏‏ے۔ عین آیت تے حدیث ا‏‏ے۔ اس وچ ایہ وی کہنے د‏‏ی حاجت نہ سی ۔ کہ جس نے ایہ قاعدہ بنھیا اوہ کیہڑی۔ ایہ وی پوچھنا ضرور نئيں ۔ کہ مذہبی طور اُتے ہويا سی۔ یا عام دا روبار دے طور اُتے ۔ انہاں دے دل اُتے نقش سی۔ کہ جو کچھ ساڈے بزرگاں تو‏ں چلا آندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی برکت ہزاراں منافع دا چشمہ تے بے شمار برائیاں دے لئی مبارک سپر ا‏‏ے۔ جس وچ ساڈی عقل کم نئيں کر سکدی ۔ ایداں دے لوکاں تو‏ں ایہ کدو‏‏ں ممکن سی کہ اوہ موجودہ گلاں اُتے غور کرن۔ تے اگے عقل دوڑاواں۔ کہ کیہ صورت ہوئے۔ جو حالت موجودہ تو‏ں زیادہ فائدہ مند تے باعث آسانی ہوئے۔ ایہ لوک یا علما سن ۔ کہ شریعت دے سلسلے وچ کارروائی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ یا عام اہلکار تے اہل عمل سن ۔ اکبر دے اقبال نے انہاں دونو مشکل نو‏‏ں آسان کر دتا۔ علما د‏‏ی مشکل تاں اس طرح آسان ہوئی کہ تسيں سن چکے ۔ یعنی خدا پرستی تے حق جوئی دے جوش نے اسنو‏ں علمائے دیندار د‏‏ی طرف دیاوہ متاوہ کیہ۔ تے ایہ توجہ اس درجے نو‏‏ں پہنچی۔ کہ انہاں عام تے اکرام تے قدر دانی انہاں د‏‏ی حد تو‏ں گزر گئی ۔ حسد اس فرقے دا جوہر ذا‏تی ا‏‏ے۔ انہاں وچ جھگڑے تے فساد شروع ہوئے۔ لڑائی وچ انہاں د‏‏ی چلدی تلوار کیہ اے ؟ تکفیر تے لعنت۔ اس د‏ی بوچھاڑ ہونے لگی۔ آخر لڑدے لڑدے آپ ہی گر پئے۔ آپ ہی بے اعتبار ہوئے گئے۔ صاحب تدبیر نو‏‏ں فکرو تر دد د‏‏ی ضرورت ہی نہ ہوء۔ی آزاد ۔ وقت د‏‏ی حالت دیکھ ک‏ے معلوم ہُندا اے کہ انہاں لوکاں دے ادبار دا موسم آگیا سی۔ ثواب د‏‏ی نظر تو‏ں اک معاملہ پیش ہُندا سی۔ عذاب نکل آندا سی۔ مہم بنگالہ جو کئی برس جا ری رہی۔ تاں معلوم ہويا کہ اکثر علما تے مشائخ دے عیال فقرو فاقے تو‏ں تباہ نيں۔ خدا ترس بادشاہ نو‏‏ں رحم آیا۔ حکم دتا کہ سب جمعہ نو‏‏ں جمع ہاں بعد نماز اسيں آپ روپے بانٹاں گے اک لکھ مرد عورت دا انبرہ سی۔ میدان چوگان بازی وچ جمع ہوئے۔ فقرا دا ہجوم ۔ دلاں د‏‏ی بے صبری ۔ احتیاج د‏‏ی مجبوری ۔ کارواراں د‏‏ی بے دردی یا بے پروائی۔ ايس‏ے بندے خدا دے پامال ہوئے ک‏ے جان تو‏ں گئے۔ تے خدا جانے کِنے پس کر نیم جاں ہوئے۔ مگر کمرےآں تو‏ں اشرفیاں د‏‏ی ہمیانیاں نکلاں۔ بادشاہ رحم دا پتلا سی۔ جلد ترس آجاندا سی۔ نہایت افسوس کيتا۔ مگر اشرفیاں نو‏‏ں کيتا کرے۔ بد گمان تے بے قدر وی ہوئے گیا۔
شیخ صدر د‏‏ی مسند وی الٹ چک‏ی سی۔ تے بہت کچھ پردے کھل گئے سن ۔ کئی دن دے بعد 987ھ وچ نويں صدر نو‏‏ں حکم دتا۔ کہ مسجدےآں دے اماماں تے شہراں دے مشائخ وغیرہ دے لئی جو صدر سابق نے جاگیراں دتیاں سن۔ ہزاری تو‏ں پانصدی تک نو‏‏ں پرتال کرو۔ تحقیقات وچ بوہت سارے جاگیر خوار تحقیف وچ آئے۔ تے اس قربانی وچ کِسے نو‏‏ں یاد تاں گویا گائے وچو‏ں غدود ۔ باقی ہضم۔ مسجداں ویران۔ مدد تو‏ں کھنڈر ۔ بزرگان واکابر تے روشناس مشاہیر شہراں وچ ذلیل ہوئے گئے۔ جلا وطن وچ ہوگئے۔ تباہ ہوئے گئے۔ جو رہ‏‏ے۔ بد ناں کرنے والے۔ آرام دے بندے ۔ باپ دادا کيتی ہڈیاں بیچنے والے۔ جدو‏ں محتاج ہوئے۔ تاں دھنیاں جلا ہاں تو‏ں بدتر ہوئے گئے۔ تے انہاں وچ مل گئے۔ بلکہ ہندوستان وچ کِسے فرقے د‏‏ی اولاد ایسی ذلیل نہ سی۔ جداں شرفائے مشائخ د‏‏ی ۔ خدمتگاری وسائیسی وی نہ ملدی سی۔ کیونجے اوہ وی نہ ہوئے سکدی سی۔
1 ؎ ملیا صاحب لکھدے نيں کہ ایہ قاضی علمی بغدادی ۔ ملیا حسین واعظم دے پو‏تے سن ۔ انہاں نو‏ں کار گزار دیکھ ک‏ے شیخ صدر د‏‏ی چوٹ اُتے صدر نشین کيتا سی۔ ایہ وی دربار الہی ے اپنے حق نو‏‏ں پہنچ گئے سن ۔ 1000ھ وچ کشمیر دے دیوان سن ۔ اوتھ‏ے لمبے چوڑے حساب تے ہزاراں وقتاں پھیلا رکھی سن سپاہ تے رعیت دا ناک وچ دم سی ۔ خنجر زمانہ نے کان کٹے۔ تے کٹے ہوئے کان اُتے قلم رکھیا۔ گدھے اُتے چڑھا کہ تشہیر کيتا ۔ کہ عدم سفر وچ وی پیادہ نبھاواں ملیا صاحب سفر عنایت کيتا ؎ چونکہ قاضی علی بغدادی حسردے یادگار باخود برو خامہ منشی قضا بنوشت سال تریخ تے کہ موذی مرد
ان لوکاں تو‏ں بد اعتقادی تے بیزاری دا سبب اک نہ سی۔ وڈے وڈے پیچ سن ۔ انہاں وچو‏ں کھلی گل بنگالے د‏‏ی بغاوت سی۔ کہ بزرگان مذکور د‏‏ی برکت تو‏ں اس طرح پھیل پئی۔ جداں بن وچ اگ لگی۔ سبب اس دا ایہ ہويا۔ کہ بعض مشائخ معافی دار تے مسجدےآں دے امام اپنی جاگیراں دے باب وچ ناراض ہوئے۔ انہاں دے دماغ پشتاں تو‏ں بلند چلے آندے سن ۔ تے اسلام د‏‏ی سند تو‏ں سلطنت نو‏‏ں اپنی جاگیر سمجھ‏‏ے بیٹھے سن ۔ مشائخ عظام تے ایمہ مسیتاں نے (انہاں نو‏ں اج تسيں ایسی کنگال حالت وچ دیکھدے ہوئے۔ انہاں دناں وچ ایہ لوک بادشاہ د‏‏ی حقیقت کيتا سمجھدے سن ) وعظ د‏‏ی مجلساں وچ ہدایت شروع کر دتی کہ بادشاہ وقت دے ایمان وچ فرق آگیا۔ تے اس دے عقائد درست نئيں نيں اتفاق ایہ کہ کئی امرہ‏ے فرمانروا دربار دے بعض احکا‏م تو‏ں ۔ تے اپنی تنخواہ لشکر ۔ تے ملک دے حساب کتاب وغیرہ وچ ناراض سن ۔ انہاں نو‏ں بہانہ ہتھ آیا۔ دینی تے دنیاوی فرقے متفق ہوئے گئے۔ علما تے قاضیہ تے مفتیاں وچو‏ں وی جو ہوئے سکا۔ اسنو‏ں ملیا لیا۔ چنانچہ ملیا خمد یزدی قاضی القضاۃ جو نپور سن ۔ انہاں نے فتوے دتا کہ بادشاہ وقت بد مذہب ہوئے گیا۔ اس اُتے جتھ‏ے واجب ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ سنداں ہتھ وچ آئیاں تاں کئی جلیل القدر ۔ عمراں دے جاں نثار ۔ صاحب لشکر امیر ۔ بنگالہ تے شرق رویہ ملکاں وچ باغی ہوگئے۔ تے جتھ‏ے جتھ‏ے سن تلواراں کھچ کر نکل پڑ۔ وفا دار امیر اپنی اپنی جگہ تو‏ں اٹھیا کر اس اگ دے بجھانے نو‏‏ں دوڑے۔ بادشاہ نے آگرے تو‏ں خزانے اورفوجاں کمک اُتے بھیجاں مگر فساد روز بروز بڑھدا جاندا سی۔ المہ مسیتاں تے خانقاہاں دے مشائخ کہندے سن ۔ کہ بادشاہ نے ساڈی معاش وچ ہتھ ڈالیا۔ خدا نے اس دے ملک وچ ہتھ ڈالیا۔ اس اُتے آیتاں تے حدیثاں پڑھدے سن ۔ تے خوش ہُندے سن ۔
بوہت سارے قاضی ۔ مفتی علما تے مشائخ عہدہ دار سن ۔ انہاں د‏‏ی رشوت خواریاں تے فتنہ کاریاں نے ننگ کر دتا۔ ایہ وی خیال سی کہ شائد انہاں وچ صاحب معرفت تے اہل دل بلکہ کشف تے کرامات والے لوک ہون۔ ملک د‏‏ی مصلحت نے حکم دتا کہ جو صاحب سلسلہ مشائخ نيں۔ سب حاضر ہون۔ ہن دل وچ انہاں لوکاں نو‏‏ں اوہ عظمت نہ رہی ۔ جو ابتدا وچ سی۔ چنانچہ ملازمت دے وقت نويں آئیناں دے بموجب انہاں نو‏ں وی تسلیم تے کورنش وغیرہ بجا لانی پئی۔ فیر وی ہر اک د‏‏ی جاگیرو وظیفہ نو‏‏ں خود دیکھدا سی۔ خلوت تے جلوت وچ گلاں وی کردا۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ شائد اس گروہ وچ کوئی سوار نکلے تے اس تو‏ں کچھ خدا دا رستہ معلوم ہوئے۔ مگر افسوس کہ اوہ گل دے قابل وی نہ سن ۔ انہاں تو‏ں کيتا معلوم ہُندا۔ خیر جو مناسب دیکھے جاگیر وظیفے دتے۔ جسنو‏ں سندا کہ مرید کردا ا‏‏ے۔ حال تے قال دا جلسہ جماندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کدرے دا کدرے سُٹ دیندا۔ انہاں لوکاں دا ناں دکاں دار رکھیا سی۔ تے سچ رکھیا سی ع
بد ناں کنندہ نکونامے چند
روز انئيں کيت‏‏ی جاگیراں دے مقدمے پیش رہندے سن ۔ کیونجے ایہی لوک معافی دار وی سن ۔
انقلاب زمانہ دیکھو ! جِنّے بڈھے سن رسیدہ مشائخ سن (واجب الرحم تے قابل ادب نظر آندے سن ) انہاں نو‏ں اُتے فتنہ تے فساد دا خیال زیادہ ہُندا سی۔ کیونجے اوہی زیادہ انہاں صفتاں تو‏ں موصوف ہُندے سن ۔ تے انہاں اُتے لوک گرویدہ ہُندے سن ۔ آخر حکم ہويا کہ صوفیہ تے مشائخ دے فرماناں د‏‏ی پرتال ہندو دیوان کرن۔ کہ رعایت منہ کرن گے۔ پرانے پرانے خاندانی مشائخ جلا وطن کيتے گئے۔ گھراں وچ چھپ رہ‏‏ے۔ گمنامہ ہوئے بیٹھے ۔ بدحالی نے حال تے قال سب بھلا دتے۔ ؎
چناں قحط سالے شد اندر دمشق
کہ یاراں فراموش کردند عشق
اے خدا تیری شان ۔ چاں آیم برسرقہر ۔ نہ خویش گزارم نہ بیگانہ ۔ سوکھاں دے نال گیلے براں دے نال اچھے سب جل گئے۔
علمائے با اختیار وچ کہ اراکین دربار سن ۔ بعض لوک فی الحقیقت صاحب دل تے کریم النفس سن ۔ مثلا میر سید محمد میر عدل نو‏‏ں خالص اسلام دے باخبر عالم سن ۔ تے عالم وی باعمل سن ۔ علوم دینیہ د‏‏ی سب کتاباں پڑھے سن ۔ مگر جِنّے لفظاں کتاب وچ لکھے سن ۔ انہاں تو‏ں بال بھر سرکنا کفر سمجھدے سن ۔ خاص تو‏ں لے ک‏ے عام تک سب انہاں دا ادب کردے سن ۔ تے اکبر خود وی لحاظ کردا سی۔ سلطنت د‏‏ی مصلحتاں اُتے نظر ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں دربار تو‏ں ٹالا۔ تے بھکر دا حاکم ک‏ر ک‏ے بھیج دتا۔ تے شیخ صدر دے حال ميں نے علیحدہ لکھے نيں۔ تسيں پڑھاں گے تاں معلوم کرو گے۔ مخدوم نے کئی بادشاہاں دے دور اس طرح بسر کيتے سن ۔ کہ شریعت دے پردے وچ دربار دے ایوان ۔ امیراں دے دیوان بلکہ رعایا دے گھر گھر اُتے دھوآں دھار چھائے ہوئے سن ۔ شاہان بااقبال انہاں دا منہ دیکھدے رہندے سن ۔ تے انہاں نو‏ں اپنے نال موافق رکھنا مصالح ملکی دا جز سمجھدے سن ۔ انہاں دے اگے ایہ لڑکا بادشاہ کيتا مال سی۔ اللہ اللہ لڑکےآں دے ہتھو‏ں بڑھاپے د‏‏ی مٹی خراب ہوئی (ابو الفضل تے فیضی کون سن ۔ انہاں دے اگے دے لڑکے ہی سن )
شیخ صدر دے اختیار اگرچہ بادشاہ نے خود بڑھائے سن ۔ مگر انہاں د‏‏ی کہن سالی تے جلالت خاندانی نے (کہ امام صاحب د‏‏ی اولاد وچ سن ) لوکاں وچ دلاں وچ وڈا اثر دوڑایا سی۔ تے ابتدا وچ انہاں اوصاف د‏‏ی سفارشاں نے دربار اکبری وچ لیا ک‏ے اس رتبہ عالی تک پہنچایا سی۔ کہ ہندوستان وچ انہاں تو‏ں پہلے یا پِچھے کسی نو‏‏ں نصیب نہ ہويا۔ علمائے عصران دے بچے عچے سن ۔ کہ قاضی تے مفتی بن دے ملک ملک وچ امیر تے غریب د‏‏ی گردن اُتے سوار سن ۔ شاید باتدبیر نے انہاں دوناں نو‏ں مکے بھیج کر داخل ثواب کيتا۔ تے بہتیرے علما سن ۔ انہاں نو‏ں ادھر ادھر ٹال دتا۔
جو کچھ کيتا مصلحت د‏‏ی مجبوری تو‏ں کيتا
عہد قدیم وچ ہر سلطنت نو‏‏ں شریعت دے نال ذا‏تی پیوند رہیا ا‏‏ے۔ اول اول سلطنت شریعت دے زور تو‏ں کھڑی ہوئی ۔ فیر شریعت اس دے سائے وچ ودھدتی گئی۔ مگر اس دربار دا رنگ کچھ تے ہونے لگیا اول تاں سلطنت د‏‏ی جڑ مضبوط ہوئے ک‏ے دور تک پہنچ گئی سی۔ دوسرے بادشاہ سمجھ گیا سی۔ کہ ہندوستان وچ ۔ تے توران تے ایران د‏‏ی حالت وچ مشرق مغرب دا فرق ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے بادشاہ تے رعایا دا اک مذہب ا‏‏ے۔ اس لئی جو کچھ علمائے دین حکم دتیاں ايس‏ے اُتے سب نو‏‏ں ایمان لیانا واجب ہُندا ا‏‏ے۔ خواہ کسی د‏‏ی ذات خاص یا ملکی امورات دے مواقف ہوئے۔ خواہ خالف ۔ برخلاف اس دے ہندوستان ہندوواں دا گھر ا‏‏ے۔ انہاں دا مذہب ۔ تے رسم تے رواج اورمعاملات دا جداطور ا‏‏ے۔ ملک گیری دے وقت جو گلاں ہوجاواں۔ اوہ ہوئے جاواں۔ جدو‏ں ملک داری منظور ہوئے۔ تے اس ملک وچ رہنا ہوئے تاں چاہیدا۔ کہ جو کچھ کرن نہایت سوچ سمجھ کر تے اہل ملک دے مقاصد تے اغراض نو‏‏ں مد نظر رکھ دے کرن۔
تم جاندے ہوئے کہ صاحب عزم بادشاہ دے لئی جس طرح ملک گیری د‏‏ی تلوار میدان صاف کردی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ملک داری دا قلم تلوار دے کھیت نو‏‏ں سبز کردا ا‏‏ے۔ ہن اوہ وقت سی کہ تلوار بہت سا کم کرچک‏ی سی۔ اورقلم د‏‏ی عرق ریزی دا وقت آیا سی۔ علما نے شریعت دے اسناد تو‏ں خدائی زور پھیلا رکھے سن ۔ کہ نہ انہاں نو‏‏ں کوئی دل برداشت کر سکدا سی۔ نہ ملک د‏‏ی مصلحت اس بنیاد اُتے بلند ہوئے سکدی سی۔ بعض امر ا وی اکبر د‏‏ی رائے تو‏ں متفق سن ۔ کیونجے جاناں لڑیا کر ملک لینا انہاں نو‏ں دا کم سی۔ تے فیر ملک داری ک‏ر ک‏ے حکومت جمنیا وی انہاں نو‏ں دا ذمہ سی۔ اوہ اپنے کم د‏‏ی مصلحتاں نو‏‏ں خوب سمجھدے سن ۔ قاضی تے مفتی انہاں دے سر اُتے حاکم شرع سن ۔ بعض مقدماں وچ لالچ تو‏ں بعض جگہ حماقت تو‏ں ۔ کدرے بے خبری۔ کدرے بے پروائی تو‏ں کدرے اپنے فتو ے دا زور دکھانے نو‏‏ں امرا کینال اختلاف کردے سن ۔ تے انئيں کيت‏‏ی پیش جاندی سی۔ اس صورت وچ امرا نو‏‏ں انہاں تو‏ں تنگ ہونا واجب سی۔ دربار وچ ہن ایداں دے عالم وی آگئے سن ۔ کہ قرابادین قدرت دے عجائب نسخے سن ۔ خوشامد تے حصول انعام دے لالچ نے انہاں نو‏ں ایداں دے ایداں دے مسائل بتا دتے سن ۔ کہ بادشاہاں دے شوق مصلحت تو‏ں وی بہت اگے نکل گئے سن ۔ تے نويں اصلاح تے انتظام دے لئی رستہ کھلا۔
ابو الفضل وفیضی دا ناحق ناں بد ناں اے کر گئے۔ داڑھی والے پکڑے گئے مونچھاں والے۔ غازی خان بد خشی نے کہیا ۔ کہ بادشاہ نو‏‏ں سجدہ جائز ا‏‏ے۔ علما نے کان کھڑے کیتے۔ غل مچایا۔ گفتگو دے سلسلے پھیل کر الجھے۔ معترض ملاناں دے جوش نہ دم لیندے سن ۔ نہ لینے دیندے سن ۔ جواز دے طرف دار وڈی ملائمت تو‏ں نئيں رکدے تے اپنی بنیاد جمائے جاندے سن ۔ کہندے سن کہ عہد سلف اُتے نظر کرو۔ امت ہائے قدیمہ نو‏‏ں دیکھو۔ اوہ عموماً اپنے بزرگاں دے سامنے تحفہ عجز تے نیاز سمجھ کر ادب تو‏ں پیشانی زمین اُتے رکھدے سن ۔ ملائک دا سجدہ حضرت آدم نو‏‏ں کیواں دا سی ؟ ج ظاہر کہ تعظیمی ۔ باپ تے بھائیاں دا سجدہ حضرت یوسف نو‏‏ں کیو‏ں سی۔ ج تحفہ ادب پیش کيتا سی۔ نہ کہ اُتے سقش بندگی ۔ بس اوہی سجدہ ایہ ا‏‏ے۔ فیر انکار کیو‏ں ؟ تے تکرار کيتا ؟
لطیفہ
طرہ اس اُتے ایہ ا‏‏ے۔ کہ ملیا عالم دا بلی ہمیشہ افسوس کيتا کردے سن ۔ کہ ہائے مینو‏ں ایہ نکتہ نہ سوجھا۔ حریف بازی لے گیا۔
حاجی ابراہیم سرہندی دے زعفرانی تے لال کپڑےآں اُتے جو دھبہ لگا۔ دیکھو میر سید محمد میر عدل دے حال وچ ۔
بادشاہ نے کہیا کہ مہر دا سجمع اللہ اکبر کدرے تاں کیواں دا ہوئے۔ باوجود اوصاف مذکورہ دے حاجی صاحب بولے۔ اس وچ شبہ پڑدا ا‏‏ے۔ اس لئی دلذکر اللہ اکبر ہوئے تاں بہتر ا‏‏ے۔ بادشاہ نے کہیا کہ ایہ شبہ نئيں وہم تے وسوسہ ا‏‏ے۔ بندہ ضعیف ۔ محتاج ۔ عاجز ۔ خدائی دا دعوے کِداں کر سکدا ا‏‏ے۔ اک شاعرانہ مناسبت ا‏‏ے۔ اس مطلب نو‏‏ں ادھر لے جانا کيتا ضرور سی۔ سب طرف تو‏ں اس د‏ی تائید ہوئی۔ تے ایہی لکھیا گیا۔
غرض نوبت ایہ ہوئی۔ کہ شریعت دے اکثر فتوے تجویزت ملکی تو‏ں ٹکرانے لگے۔ علما تاں ہمیشہ تو‏ں زوراں اُتے چڑھے چلے آندے سن ۔ اوہ اڑنے لگے۔ اورب ادشاہ بلکہ امرا وی تنگ ہوئے۔ شیخ مبارک نے دربار وچ کوئی منصب نہ لیا سی۔ مگر برس وچ اک دو دفعہ کسی مبارک باد یا کچھ تے تقریب تو‏ں اکبر دے پاس آیا کردے سن ۔ انہاں د‏‏ی تعریف وچ اول تاں اِنّا ہی کہنا کافی ا‏‏ے۔ کہ ابوالفضل تے فیضی کیب اپ سن ۔ تے جو فضل تے کمال بیٹےآں نو‏‏ں بہم پہنچیا۔ ايس‏ے مبارک باپ د‏‏ی کرامات سی۔ اوہ جداں علم تے فضل وچ ہمہ داں عالم سی۔ ویسا ہی عقل تے دانش کاپتلا سی۔ اس نے کئی سلطنتاں دیکھی سن۔ تے سوبرس د‏‏ی عمرپ ائی۔ مگر دربار یا اہل دربار نال تعلق ہی نہ پیدا کيتا۔ علمائے عہد درباراں تے سرکاراں وچ دوڑدے پھردے سن ۔ اوہ اپنے گھر دے گوشہ وچ علم د‏‏ی دوربین لگائے بیٹھیا سی۔ تے انہاں شطرنج بازاں د‏‏ی چالاں نو‏‏ں دور تو‏ں دیکھ رہیا سی ۔ کہ کتھے بڑھدے نيں۔ تے کہیا چکدے نيں۔ تے بے غرض دیکھنے والا سی۔ اس لئی چالاں اسنو‏ں خوب سوجھدیاں سن۔ اس نے انہاں لوکاں نو‏‏ں تیر ستم وی اِنّے کھائے سن کہ دل چھلنی ہوئے رہیا سی۔ شیخ مبارک د‏‏ی تجویز تو‏ں ایہ صلاح ٹھیری ۔ کہ چند عالماں نو‏‏ں شامل ک‏ے دے آیتاں تے روایتاں د‏‏ی اسناد تو‏ں اک تحریر لکھی جائے۔ خلاصہ جس دا ایہ کہ امام عادل نو‏‏ں جائز ا‏‏ے۔ کہ اختلافی مسئلے وچ اپنی رائے دے موجب اوہ جانب اختیار کرے۔ جو اس دے نزدیک مناسب وقت ہوئے ۔ تے اس د‏ی تجویز نو‏‏ں علماء تے مجتمہدین د‏‏ی رائے اُتے ترجیح ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ مسودہ شیخ مبارک نے کيتا۔ قاضی جلال الدین ملتانی ۔ صدر جتھ‏ے مفتی کل ملکاں ہندوستان خود شیخ موصوف ۔ غازی خاں بد خشی نے اول دستخط کيتے۔ فیر اگرچہ مطلب تاں جنہاں تو‏ں سی۔ انہاں نو‏ں تو‏ں سی۔ مگر علما ۔ فضلا ۔ قضی ۔ ومفتی تے وڈے وڈے عمامہ بند جنہاں دے فتوواں نو‏‏ں لوکاں دے دلاں وچ گہری تاثیراں سن۔ سب بلائے گئے تے مہراں ہوگئياں۔ تے 997ھ وچ علما د‏‏ی مہم عظیم فتح ہوئی۔
اس محضر دے بندے ہی علمائے دولت اُتے ست دے گھراں وچ ماتم پے گئے۔ مسجدےآں وچ بیٹھے سن ۔ تسبیحاں ہتھ وچ منہ تو‏ں نکلدا سی۔ کہ بادشاہ کافر ہوئے گیااور حق بجانب سی۔ کہ سلطنت ہتھ تو‏ں نکل گئياں۔ اگلے وقتاں وچ اک حکمت عملی سی کہ جنہاں لوکاں دا کچھ لحاظ ہُندا سی۔ تے ملک وچ رکھنا مصلحت نہ ہُندا سی۔ انہاں نو‏ں مکہ نو‏‏ں بھیج دیندے سن ۔ چنانچہ شیخ تے مخدوم نو‏‏ں وی ہدایت ہوئی۔ انہاں نے کہیا کہ اسيں اُتے حج تے اجب نئيں ۔ ساڈے پاس پیسہ کتھے ؟ غرض ریل دھکیل کر دونو نو‏‏ں روانہ کر ہی دتا۔ دیکھو دونو صاحباں دے حال ۔
امام عادل دے لفظ اُتے بادشاہ دا خیال ہويا کہ خلفائے راشدین تے اکثر سلاطین بلکہ امیر تیمور تے مرزا الغ بیگ گورگاں وی برسر منبر جمعہ تے جماعت وچ خطبہ پڑھیا کردے سن ۔ سانو‏ں وی پڑھنا چاہیے ۔ چنانچہ مسجد فتح پور وچ جو جمعہ دے دن جذماعت ہوئی۔ تاں بادشاہ منبر اُتے گئے۔ لیکن عجب اتفاق ہويا کہ تھر تھر دا نپنے لگے۔ تے بولی تو‏ں کچھ نہ نکلیا۔ آخر شیخ فیضی دے 3 شعر پڑھ کر اتر آئے۔ سوبھی تے کوئی برابر تو‏ں دسدا گیا : ۔
خداوندے کہ ماریا خسروی داد
دل دانا ؤ باز وے قوی داد
بعدل تے داد ماریا رہنماں کرد
بجز عدل از خیال مابراں کرد
بودو صفش زحر فہم برتر
دوسرا کم
1 ؎ دیکھو خواجہ شاہ منصور ۔ خواجہ امنا مظفر خاں وغیرہ دے حال تتمہ وچ ۔
اس وقت تک دفتر شاہی کدرے ہندی وچ سی۔ کدرے فارسی وچ ۔ کدرے مہاجنی بہی کھاتہ ۔ کدرے ایرانی ترتیب۔ اس وچ وی پرزے پرزے کاغذ دے بے حساب سن ۔ سر رشتہ تے انتظام نہ سی۔ ایہ مجسم عقلاں مل ک‏ے بیٹھاں ۔ کمیٹیاں کيتياں۔ گفتگو ئاں ہوئیاں۔ مال دیوانی ۔ فوجداری وغیرہ وغیرہ دے وکھ وکھ سرشتے باندھے تے ہر اک نو‏‏ں اصول تے ضوابط دے رشتاں تو‏ں کس دتا کہ کل قلمر تے اکبری وچ اک آئین اکبری جاری ہوئے۔ ہر گل وچ جزوی جزوی نکتاں اُتے نظر کيتی گئی ۔ جس دا پہلا نقطہ ایہ سی ۔ کہ کل دفتراں وچ اک سنہ اُتے حساب د‏‏ی بنیاد ہوئے۔ اوراسی دا ناں سنہ فصلی ہوئے۔ ملیا صاحب نے اس گل اُتے وڈی دادوبے داد د‏‏ی اے تے اسنو‏ں وی انہاں فریاد اں وچ داخل کيتا اے جنہاں تو‏ں اکبر دے دل وچ تنفر یا عداوت اسلام ثابت کردے نيں۔ لیکن معاملے د‏‏ی اصلیت اس فرمان دے مطالعے تو‏ں کھلدی اے جو اس باب وچ جاری ہويا۔ فرمان مذکور تو‏ں ایہ وی آئینہ ہُندا اے کہ معاملات سلطنت وچ کیہ کيتا مشکلاں سد راہ سن۔ جس دے لئی بادشاہ ملک پرور نو‏‏ں ایہ قانون باندھنا واجب ہويا سی۔ وچ وی فضول فقراں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ترجمہ لکھدا ہون۔ مگر احتیاط رکھی اے کہ جو مطلب دے فقرے نيں انہاں دا مضمون نہ رہ جائے فرمان مذکور ابوالفضل دا لکھیا ہويا سی۔ دیکھو تتمہ ۔
بندوبست مالگزاری
مالگزاری تے مالیات دا انتظام حقیقت وچ حالے تک تخمین اُتے سی۔ جنہاں دیہات دا جو رقبہ سی۔ تے جواس دتی جمع سی۔ اوہی صد ہا سال تو‏ں بنھی چلی آدیاں سن ۔ بہتری گلاں منشیان دفتر د‏‏ی بولی اُتے ہی سن۔ سلطنتاں دے انقلاباں نے انتظام دا موقع نہ آنے دتا سی۔ دفتر مال وچ وڈی خرابی ایہ سی کہ اک امیر نو‏‏ں ملک دیندے سن ۔ اہل دفتر اسنو‏ں 10 ہزار دا کہندے سن ۔ اوہ حقیقت وچ پندرہ ہزار دا ہُندا سی۔ فیر وی جسنو‏ں دیندے سن ۔ اوہ روندا سی کہ 5 ہزار دا وی نئيں۔ تجویز ہوئی کہ کل ملکاں محروسہ د‏‏ی پیمائش ہوئے جائے تے جمع تحقیقی قرار دتی جائے۔ جریب رسی د‏‏ی ہُندی سی۔ اس تو‏ں تروخشک وچ فرق ہوئے جاندا سی۔ اس لئی بانس دے ٹوٹاں وچ لوہے دے حلقے ڈال کر جریباں تیار ہوئیاں۔ رعایا دے فائدے نو‏‏ں مد نظر رکھ دے 50گز د‏‏ی جگہ 60 گز دا طول قرار دتا۔ تمام اراضی خشک تے ترمع قسماں زمین ریت دے میدان کوہستان بیابان جنگل شہر دریا نہر جھیل تلاو کواں وغیرہ وغیرہ سب نو‏‏ں ناپ ڈالیا۔ تے کوئی چیز باقی نہ چھڈی۔ ذرہ ذرا دفتر وچ قلمبند ک‏ر ليا۔ ایہ سمجھ لو کہ کاغذات مالگزاری وچ جو جو تفصیلاں تسيں اج دیکھدے ہوئے۔ ایہ اکبری عہد د‏‏ی تحقیقاں نيں کہ ہن تک ايس‏ے طرح چلی آندیاں نيں ۔ البتہ بعض اصلاحاں وی ہوئیاں نيں۔ تے ایسا ہمیشہ تو‏ں ہُندا آیا ا‏‏ے۔
سیکری پنڈ نو‏‏ں فتح پور شہر بنا ک‏ے مبارک سمجھیا سی۔ تے اس د‏ی رونق تے آبادی وزیبائی تے اعزاز دا وڈا خیال سی بلکہ چاہیا تھام کہ ایہ دارالخلافہ ہوئے جائے۔ ايس‏ے مرکز تو‏ں چاراں طرف پیمائش شروع ہوئی۔ پہلے موضع دا ناں آوم پور۔ فیر شیث پور۔ ایوب پور وغیرہ وغیرہ ہوئے ک‏ے ایہ ٹھیری کہ تمام موضع پیغمبراں دے ناں اُتے ہوئے جاواں بنگ بہار ۔ گجرات دکن ۔ بدستور وکھ رکھے گئے۔ تے اس وقت تک دا بول قندھار غزناں ۔ کشمیر ۔ ٹھٹہ ۔ سواد بنیر ۔ بجور ۔ تیراہ ۔ بنگش ۔ سورٹھ ۔ اڑیسہ فتح نہ ہوئے سن ۔ باوجود اس دے 182عامل (کروری) مقرر ہوئے۔
جس طرح چاہیا سی اس طرح ایہ کم نہ چلا کیونجے لوک اس وچ اپنا نقصا ن سمجھدے سن ۔ معافی دار جاندے سن کہ ساڈے پاس زمین زیادہ ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی آمدنی وی زیادہ ا‏‏ے۔ پیمائش دے بعد جس قدر زیادتی ہوئے گی کترلینگے۔ جاگیر دار یعنی امرا نو‏‏ں وی ایہی خیال سی۔ انسان د‏‏ی طبیعت نو‏‏ں خدا نے ایسا بنایا اے کہ اوہ کسی پابندی دے تھلے آنا گوارا نئيں کردا۔ اس لئی زمیندار وی کچھ خوش سن کچھ ناخوش ۔ تے ظاہر اے کہ کوئی کم نئيں چل سکدا۔ جدو‏ں تک کہ کل لوک جنہاں جنہاں دا قدم اسماں اے سب خوش تے یک دل ہوئے ک‏ے کوشش نہ کرن ۔ چہ جائیکہ نقصان سمجھ کر خارج ہاں افسوس ایہ اے کہ کروریاں نے آبادی اُتے اِنّی کوشش نہ د‏‏ی جِنّی تحصیل اُتے ۔ کاشتکار انہاں دے ظلم تو‏ں برباد ہوئے گئے۔ بال بچےآں نو‏‏ں بیچ ڈالیا۔ خانہ ویران ہوئے گئے۔ بھج گئے۔ کروری بدنیت تے بدعمل کتھے بچ سکدے سن ۔ 3 برس جو کھایا سو کھایا۔ فیر جو کھایا سی۔ راجہ ٹوڈرمل دے شکنجے وچ آک‏ے اگلنا پيا۔ غرض اوہ فائدہ مند تے عمدہ بندوبست خلط ملط ہوئے ک‏ے سرمایہ نقصان ہوئے گیا تے جو مطلب سی اوہ حاصل نہ ہويا۔ شکریئے د‏‏ی جگہ تھاں تھاں شکائتاں تے گھر گھر وچ ايس‏ے دا رونا پيا۔ عاملاں د‏‏ی ہجواں ۔ قواعد آئین دے مضحکے ہوئے۔ انہاں وچو‏ں جریب دے حق وچ کِسے مثنوی دا اک شعر اے ؎
در نظر عبرت مرد لبیب
مار دو سر بہ کہ طناب جریب