cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام
حالانکہ سما دے کئی طبع شدہ ایڈیشناں وچ گیبرکوعربی ہی کہاگیاہے رسل دے انگریزی ترجمہ وچ اسنو‏ں اک مشہورعربی شہزادہ تے منطقی کہاگیاہے ۱۵۴۱ ء وچ د‏‏ی نورن برگ دے ایڈیشن وچ اوہ صرف عرب اے ايس‏ے طرح تے بوہت سارے قلمی نسخے ایداں دے مل جاندے نيں جنہاں وچ کدرے اسنو‏ں ایرانیاں دے بادشاہ تو‏ں یادکیاگیاہے کسی جگہ اسنو‏ں شاہ بندکہاگیاہے انہاں اختلافات تو‏ں سمجھ وچ آتاہے کہ جابربراعظم ایشیاسنو‏ں نہ سی بلکہ اسلامی عرب کااک درخشندہ ستارہ سی۔
منطق وچ علامہ دہرمشہورہوگیا تے نوے سال تو‏ں کچھ زائدعمر وچ اس نے تن ہزارکتاباں لکھياں تے ان کتاباں وچو‏ں اوہ بعض پرنازکرتاتھا اپنی کسی تصنیف دے بارے وچ اس نے لکھیا اے کہ ”روئے زمین پرساڈی اس کتاب دے مثل اک کتاب وی نئيں اے نہ اج تک ایسی کتاب لکھی گئی اے تے نہ قیامت تک لکھی جائے گی (سرفراز ۲/ دسمبر ۱۹۵۲ ء)۔
فاضل ہنسوی اپنی کتاب”وکتاب خانہ“ وچ لکھدے نيں کہ جابر دے انتقال دے بعد دوبرس بعدعزالدودولہ ابن معزالدولہ دے عہد وچ نوں فہ دے شارع باب الشام دے نیڑے جابرکی تجربہ گاہ کاانکشاف ہواچکاتھا جس نوں کھودنے دے بعدبعض کیمیاوی چیزاں تے آلات وی دستیاب ہوئے نيں(لسٹ ابن الندیم ۴۹۹) ۔
جابر دے بعض قدیمی مخطوطات برٹش میوزیم وچ ہن تک موجودہاں جنہاں وچو‏ں کتاب الخواص قابل ذکرہے ايس‏ے طرح قرون وسطی وچ بعض کتاباں کاترجمہ لاطینی وچ کيتاگیامنجملہ ”ان تراجم دے کتاب“ سبعین وی اے جوناقص وناتمام اے ايس‏ے طرح ”البحث عن الکمال“ کاترجمہ وی لاطینی وچ کيتاجاچکاہے ایہ کتاب لاطینی بولی وچ کیمیاپریورپ د‏‏ی بولی وچ سب تو‏ں پہلی کتاب اے ايس‏ے طرح تے دوسری کتاباں وی مترجم ہوئیاں جابرنے کیمیا دے علاوہ فزکس،ہیئت،علم رویا،منطق،طب تے دوسرے علوم پربھی کتاباں لکھياں اس د‏ی اک کتاب سمیات پربھی اے ۔
یوسف الیاس سرکس صاحب معجم المطبوعات بتلاندے نيں کہ جابربن حیان د‏‏ی اک نفیس کتاب سمیات بربھی اے جوک‏‏تب خانہ تیموریہ قاہرہ مصر وچ بہ ضمن مخطوطات اے انہاں وچ چندایداں دے مقالات نوں جوبہت مفیدتھے بعدکرئہ حروف نے رسالہ مقتطف جلد ۵۸،۵۹ وچ شائع کيتاہے ملاحظہ ہو(معجم ا لمطبوعات العربیہ المعربہ جلد ۳ حرف جیم ص ٦٦۵) ۔
جابربحیثیت اک طبیب دے کم کرتاتھا لیکن اس د‏ی طبی لکھتاں اسيں تک نہ پہنچ سکن ،حالانکہ اس مقالہ دا لکھنے والایعنی ڈاکٹر ماکس می یرہاف نے جابرکی کتاب نوں جوسموم پرہے حال ہی وچ معلوم کرلیاا‏‏ے۔
جابرکی اک کتاب جس نوں مع متن عربی تے ترجمہ فرانسیسی پول کراؤ متشرق نے ۱۹۳۵ ء وچ شائع کيتاہے ایسی وی اے جس وچ اس نے تریخ انتشارآراوعقائد وافکارہندی ،یونانی تے ان تغیرات کاذکرکیاہے جومسلماناں نے کيتے نيں اس کتاب کانام ”اخراج مافی القوة الی الفعل “ اے (الجوادج ۹،۱۰ ص ۱۰ طبع بنارس)۔
صادق آل محمد دے علمی فیوض وبرکات
حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام جنہاں نو‏ں راسخین فی العلم وچ ہونے کاشرف حاصل اے تے جوعلم اولین وآخرین تو‏ں آگاہ تے دنیاکی تمام زباناں تو‏ں واقف نيں جیساکہ مورخین نے لکھاہے وچ انہاں دے تمام علمی فیوض وبرکات پرتھوڑے تے اق وچ کيتاروشنی ڈال سکتاہاں ميں نے آپ دے حالات د‏‏ی چھان بین د‏‏ی اے تے یقین رکھتاہاں کہ اگرمینو‏ں فرصت ملے،توتقریبا چھ ماہ وچ آپ دے علوم تے فضائل وکمالات کاکافی ذخیرہ جمع کيتاجاسکتاہے آپ دے متعلق امام مالک بن انس لکھدے نيں میری اکھاں نے علم وفضل وروع وتقوی وچ امام جعفرصادق تو‏ں بہتردیکھاہی نئيں جیساکہ اوپرگذراوہ بہت وڈے لوکاں وچو‏ں سن تے بہت وڈے زاہدتھے خداسنو‏ں بے پناہ ڈردے سن ،بے انتہاحدیث بیان کردے سن ،وڈی پاک مجلس والے تے کثیرالفائدے سن، آپ تو‏ں مل ک‏ے بے انتہاء فائدہ اٹھایاجاتاتھا(مناقب ابن شہرآشوب جلد ۵ ص ۵۲ طبع بمبئی)۔
علمی فیوض رسانی دا موقع
یاں توساڈے تمام آئمہ اہلبیت علمی فیوض وبرکات تو‏ں بھرپورتھے تے علم اولین وآخرین دے مالک،لیکن دنیاوالےآں نے انہاں تو‏ں فائدہ اٹھانے دے بجائے انہاں نو‏ں قیدوبند وچ رکھ کرعلوم وفنون دے خزانے پرہتھکڑیاں تے بیڑیاں دے ناگ بٹھادئیے سن اس لئی انہاں حضرات دے علمی کمالات کماحقہ، منظرعام پرنہ آسک‏‏ے ورنہ اج دنیاکسی علم وچ خاندان رسالت مآب دے علاوہ کسی د‏‏ی محتاج نہ ہُندی فاضل معاصرمولاناسبط الحسن صاحب ہنسوی لکھدے نيں کہ امام جعفرصادق علیہ السلام المتوفی ۱۴۸ ھ کاعہدمعارف پروری دے لحاظ تو‏ں اک زرین عہدتھا،وہ رکاوٹاں جوآپ تو‏ں پہلے آئمہ اہل بیت دے لئی پیش آیاکردیاں سن انہاں وچ کِسے حدتک کمی سی ،اموی حکومت کیت‏‏ی تباہی تے عباسی سلطنت کااستحکا‏م آپ دے لئی سکو‏ن وامن کاسبب بنااس لئی حضرت نوں مذہب اہلیبت د‏‏ی اشاعت تے علوم وفنون د‏‏ی ترویج کااک بہترین موقع ملالوکاں نوں بھی انہاں عالمان ربانی د‏‏ی طرف رجوع کرنے وچ ہن کوئی  خاص زحمت نہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ د‏‏ی خدمت وچ علاوہ حجاز دے دوردراز تھ‏‏اںو‏اں مثل عراق ،شام،خراسان، کابل سندھ ہند تے بلادروم ،فرنگ دے طلباء وشائقین علم حاضرہوک‏ے مستفیدہُندے سن حضرت دے حلقہ درس وچ چارہزاراصحاب سن علامہ شیخ مفیدعلیہ الرحمہ کتاب الارشاد وچ  فرماندے نيں :
ترجمہ : لوکاں نے آپ دے علوم نوں نقل کيتاجنہاں نو‏ں تیزسوارمنازل بعیدہ د‏‏ی طرف لے گئے تے آوازہ آپ دے کمال کاتمام شہراں وچ پھیل گیااورعلماء نے اہل بیت وچ کِسے تو‏ں وی اِنّے علوم وفنون نوں نئيں نقل کيتاہے جوآپ تو‏ں روایت کردے نيں تے جنہاں د‏‏ی تعدادچارہزاہے غیرعرب طالبان علم تو‏ں اک رومی النسل بزرگ زرارہ بن اعین متوفی ۱۵۰ ھ قابل ذکرہیاں جنہاں دے داداسنسن بلادردم دے اک مقدس راہب ( Nonk ) سن زرارہ اپنی خدمات علمیہ دے اعتبارسے اسلامی دنیا وچ کافی شہرت رکھدے سن تے صاحب لکھتاں سن (کتاب الاستطاعت والجبران د‏‏ی مشہورتصنیف اے (منہج المقال ص ۱۴۲ ،مولفواالشیعة فی صدر اسلام ص ۵۱) ۔
کتب اصول اربعمایة
حضرت دے اصحاب وچ چارسواییس مصنفاں سن جنہاں نے علاوہ دیگرعلوم وفنون دے کلام مصوم نوں ضبط کر دے چارسوکتب اصول مدون کيتياں اصل تو‏ں مرادمجموعہ احادیث اہلبیت د‏‏ی اوہ کتاباں نيں جنہاں وچ جامع نے خودبراہ راست معصوم تو‏ں روایت کر دے احادیث نوں ضبط تحریرکیاہے یاایداں دے راوی تو‏ں سناہے جوخودمعصوم تو‏ں روایت کرتاہے اس قسم د‏‏ی کتاب وچ جامع د‏‏ی دوسری کتاب یارویت تو‏ں معنعنا (عن فلاں عن فلاں) دے نال نئيں نقل کردا جس د‏‏ی سند وچ تے وسائط د‏‏ی ضرورت ہواس لئی کتاباں اصول وچ خطاوغلط سہوونسیان کااحتمال بہ نسبت تے دوسری کتاباں دے بوہت گھٹ اے کتاباں اصول دے زمانہ تالیف کاانحصارعہد امیرالمومنین تو‏ں لے کرامام حسن عسکری دے زمانہ تک اے حس وچ اصحاب معصومین نے بالمشاذمعصوم تو‏ں روایت کر دے احادیث نوں جمع کيتاہے یاکسی ایداں دے ثقہ راوی تو‏ں حدیث معصوم نوں اخذکیاہے جوبراہ راست معصوم تو‏ں روایت کردا اے شیخ ابوالقاسم جعفربن سعیدالمعروف بالمحقق الحلی اپنی کتاب المعبر وچ فرماندے نيں کہ امام جعفرصادق علیہ السلام دے جوابات مسائل نوں چارسومصنفاں اصحاب امام نے تحریرکر دے چارسولکھتاں مکمل کیتیاں ناں۔
صادق آل محمد دے اصحاب د‏‏ی تعداداوران دیاں لکھتاں
اگے چل ک‏ے فاضل معاصرالجواد وچ بحوالہ کتاب وک‏‏تب خانہ لکھدے نيں کتاباں رجال وچ جنہاں اصحاب آئمہ دے حالات وتراجم مذکورہیاں ، انہاں د‏‏ی مجموعی تعدادچار ہزارپنج سواصحاب نيں جنہاں وچو‏ں صرف چارہزاراصحاب حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام دے نيں سب کاتذکرہ ابوالعباس احمدبن محمدبن سعیدبن عقدہ نے اپنی کتاب رجال وچ کيتاہے تے شیخ الطائفہ ابوجعفرالطوسی نے وی انہاں سب کااحصاء اپن ی کتاب رجال وچ کيتاہے ۔
معصومین علیہم السلام دے تمام اصحاب وچو‏ں مصنفاں د‏‏ی جملہ تعداد اک ہزارتین سوسے زائدنئيں اے جنہاں نے سینکڑاں د‏‏ی تعداد وچ کتاباں اصول تے ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ  دوسری کتاباں تالیف تے تصنیف کيتی نيں جنہاں وچو‏ں بعض مصنفاں اصحاب آئمہ توایداں دے سن جنہاں نے تنہا سینکڑاں کتاباں لکھياں ۔
فضل بن شاذان نے اک سواسی کتاباں تالیف کيتی نيں،ابن دول نے سوکتاباں لکھياں نيں ايس‏ے طرح برقی نے وی تقریبا سوکتاباں لکھياں ،ابن عمیرنے نوے کتاباں لکھياں تے اکثراصحاب آئمہ ایداں دے سن جنہاں نے تیس یاچالیس تو‏ں زیادہ کتاباں تالیف کيتی نيں غرضیکہ اک ہزارتین سومصنفاں اصحاب آئمہ نے تقریبا پنج ہزارلکھتاں کاں،مجمع البحرین وچ لفظ جبر دے ماتحت اے کہ صرف اک جابرالجعفی،امام جعفرصادق علیہ السلام دے سترہزاراحادیث دے حافظ سن ۔
اسلام د‏‏ی تریخ جلد ۵ ص ۳ وچ اے کہ ابان بن تغلب بن رباح (ابوسعید) نوں فی صرف امام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی تیس ہزاراحادیث دے حافظ سن انہاں دیاں لکھتاں وچ تفسیرغریب القرآن کتاب المفرد، کتاب الفضائل، کتاب الصفین قابل ذکرہیاں، ایہ قاری فقیہ لغوی محدث سن، انہاں نو‏ں حضرت امام زین العابدین تے حضرت امام محمدباقر،حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام دے صحابی ہونے کاشرف حاصل سی ۱۴۱ ھ وچ انتقال کيتا۔
حضرت صادق آل محمداورعلم طب
حضرت صادق آل محمد داعلم القرآن
مختصریہ کہ آپ دے علمی فیوض وبرکات پرمفصل روشنی ڈالنی تودشوارہے جیساکہ ميں نے پہلے عرض کيتاہے ،البتہ صرف ایہ عرض کردیناچاہتاہاں کہ علم القرآن دے بارے وچ دمعہ ساکبہ ص ۴۸٧ پرآپ کاقول موجودہے اوہ فرماندے نيں خداکی قسم وچ قرآن مجیدکواول تو‏ں آخرتک اس طرح جانتاہاں گویامیرے ہتھ وچ آسمان وزمین د‏‏ی خبراں نيں،اوروہ خبراں وی نيں جوہوچک‏ی نيں،اورہورہیاں نيں تے جوہونے والی نيں تے کیو‏ں نہ ہوجدو‏ں کہ قرآن مجید وچ اے کہ اس پرہرچیزعیاں اے اک مقام پرآپ نے فرمایاہے کہ اسيں انبیاء تے رسل دے علوم دے وارث نيں (دمعہ ساکبہ ص ۴۸۸) ۔
علم النجوم
علم النجوم دے بارے وچ اگرآپ دے کمالات دیکھناہاں توکتب طوال کامطالعہ کرنا چاہیدا آپ نے نہایت جلیل علماء علم النجوم تو‏ں مباحثہ تے مناظرہ کر دے انہاں نو‏ں انگشت بدندان کردیاہے ،بحارالانوار،مناقب شہرآشوب ،دمعہ ساکبہ ،وغیرہ وچ آپ دے مناظرے موجود نيں علماء کافیصلہ اے کہ علم نجوم حق اے لیکن اس کاصحیح علم آئمہ اہلبیت دے علاوہ کسی نوں نصیب نئيں ،ایہ دوسری گل اے کہ حلقہ گوشان مودت نورہدایت تو‏ں کسب ضیا کرلاں۔
علم منطق الطیر
صادق آل محمددیگرآئمہ د‏‏ی طرح منطق الطیرسے وی باقاعدہ واقف سن، جوپرندہ یاکوئی جانورآپس وچ گل گل کرتاتھااسنو‏ں آپ سمجھ لیاکردے سن تے بوقت ضرورت اس د‏ی بولی وچ تکلم فرمایاکردے سن مثال دے لئی ملاحظہ ہو،کتاب تفسیرلباب التاویل جلد ۵ ص ۱۱۳ ،معالم التنزیل ص ۱۱۳ ،عجائب القصص ص ۱۰۵ ، نورالابصار ص ۳۱۱ ،طبع ایران وچ اے کہ صادق آل محمدنے قبرنامی پرندہ جس نو‏‏ں (چکور) یاچنڈول کہندے نيں کہ بولدے ہوئے اصحاب تو‏ں فرمایا کہ تسيں جاندے اے ایہ کيتاکہتاہے اصحاب نے صراحت د‏‏ی خواہش د‏‏ی توفرمایایہ کہتاہے”اللهم العن مبغضی محمدوآل محمد“ خدایامحمد،آل محمدسے بغض رکھنے والےآں پرلعنت کر،فاختہ د‏‏ی آوازپرآپ نے کہاکہ اسنو‏ں گھر وچ نہ رہنے دو،ایہ کہندی اے کہ ”فقدتم فقدتم“ خداتوانو‏‏ں نیست ونابودکرے، وغیرہ وغیرہ۔
حضرت امام صادق علیہ السلام تے علم الاجسام
مناقب بن شہرآشوب تے بحارالانوارجلد ۱۴ وچ اے کہ اک عیسائی نے حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام تو‏ں علم طب دے متعلق سوالات کردے ہوئے جسم انسان د‏‏ی تفصیل پوچھی آپ نے ارشادفرمایاکہ خداوندعالم نے انسان دے جسم وچ ۱۲ وصل دوسواڑتالیس ہڈیاں تے تین سوسٹھ رگاں خلق فرمائی نيں، رگاں تمام جسم نوں سیراب کردیاں نيں ،ہڈیاں جسم نوں ،گوشت ہڈیاں نوں اوراعصاب گوشت نوں رو دے رہندے نيں۔
حضرت امام صادق علیہ السلام د‏‏ی انجام بینی تے دوراندیشی
مورخین لکھدے نيں کہ جدو‏ں بنی عباس اس گل پرآمادہ ہوگئے کہ بنی امیہ نوں ختم کرداں ،توانہاں نے ایہ خیال کيتاکہ آل رسول د‏‏ی دعوت کاحوالہ دئیے بغیرکم چلنا مشکل اے لہذاوہ امدادوانتقام آل محمدکی طرف دعوت دینے لگے تے ایہی تحریک کردے ہوئے اٹھیا کھڑے ہوئے جس تو‏ں عام طورپرآل محمدیعنی بنی فاطمہ د‏‏ی اعانت سمجھی جاندی سی ،اسی وجہ تو‏ں شیعیان بنی فاطمہ نوں بھی انہاں تو‏ں ہمدردی پیداہوگئی سی تے وہ انہاں دے معاون ہوگئے سن تے اسی سلسلہ وچ ابوسلمہ جعفربن سلیمان نوں فی آل محمد د‏‏ی طرف تو‏ں وزیرتجویزکيتے سن یعنی ایہ گماشتہ دے طورپرتبلیغ کردے سن انہاں نو‏ں امام وقت د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی اجازت حاصل نہ تھی،ایہ بنی دے مقابلہ وچ وڈی کامیابی تو‏ں کم کررہے سن جدو‏ں حالات زیادہ سازگارنظرآئے توانہاں نے امام جعفرصادق علیہ السلام تے ابومحمدعبداللہ بن حسن نوں وکھ وکھ اک اک خط لکھاکہ آپ ایتھ‏ے آجاواں تاکہ آپ د‏‏ی بیعت کيت‏ی جائے۔
قاصداپنے اپنے خطوط لے کرمنزل تک پہنچے، مدینہ وچ جس وقت قاصدپہنچیا اوہ رات کاوقت تھا،قاصدنے عرض کيتی مولا وچ ،ابوسلمہ کاخط لایاہاں حضوراسنو‏ں ملاحظہ فرماکرجواب عنایت فرماواں۔
یہ سن کرحضرت نے چراغ طلب کيتااورخط لے کراسی وقت پڑھے بغیرنذرآتش کردیااورقاصدسے فرمایاکہ ابوسلمہ تو‏ں کہناکہ تواڈے خط کاایہی جواب سی۔
حالے اوہ قاصدمدینہ پہنچحالے نہ سی کہ ۳/ ربیع الاول ۱۲۳ ھ نوں جمعہ دے دن حکومت کافیصلہ ہوگیااورسفاح عباسی خلیفہ بنایاجاچکاتھا(مروج الذہب مسعودی برحاشیہ کامل جلد ۸ ص ۳۰ ،تریخ الخلفاء ص ۲٧۲ ،حیواة الحیوان جلد ۱ ص ٧۴ ،تریخ آئمہ ص ۴۳۳ ،)۔
امام جعفرصادق علیہ السلام کادربارمنصور وچ اک طبیب ہندی تو‏ں تبادلہ خیالات
علامہ رشیدالدین ابوعبداللہ محمدبن علی بن شہرآشوب مازندرانی المتوفی ۵۸۸ ء نے دربارمنصورکااک اہ‏م واقعہ نقل فرمایاہے جس وچ مفصل طورپریہ واضح کيتاہے کہ اک طبیب جس نوں اپنی قابلیت پربڑابھروسہ تے غرورتھا اوہ امام جعفرصادق علیہ السلام دے سامنے کس طرح سپرانداختہ ہوکرآپ دے کمالات کامعترف ہوگیاہ‏م موصوف د‏‏ی عربی عبارت کاترجمہ اپنے فاضل معاصر دے لفظاں وچ پیش کردے نيں:
اک بارحضرت امام جعفرصادق علیہ السلام منصوردوانقی دے دربار وچ تشریف فرماتھے،اوتھ‏ے اک طبیب ہندی دیاں گلاں بیان کررہاتھا تے حضرت خاموش بیٹھے سن رہے سن جدو‏ں اوہ کہہ چکاتوحضرت تو‏ں مخاطب ہوکرکہنے لگیا اگرکچھ پوچناچاہن توشوق تو‏ں پوچھاں، آپ نے فرمایا، وچ  کيتاپوچھاں ،مینو‏ں تیرے تو‏ں زیاد ہ معلوم اے (طبیب اگریہ گل اے تو وچ  وی کچھ سناں ۔
امام : جدو‏ں کسی مرض کاغلبہ ہوتواس کاعلاج ضدسے کرناچاہیدا یعنی حارگرم کاعلاج سردسے ترکاخشک تو‏ں ،خشک کاترسے تے ہرحالت وچ اپنے خداپربھروسہ رکھے یادرکھ معدہ تمام بیماریاں کاگھرہے تے پرہیزسودواں د‏‏ی اک دواہے جس چیزکاانسان عادی ہوجاتاہے اس دے مزاج دے موافق تے ا سکی صحت کاسبب بن جاندی اے ۔
امام : اچھا وچ چندسوال کرتاہاں، انہاں کاجواب دے : آنسواں تے رطوبتاں د‏‏ی جگہ سر وچ  کیو‏ں اے ؟ سرپربال کیو‏ں اے ؟ پیشانی بالاں تو‏ں خالی کیو‏ں اے ؟ پیشانی پرخط تے شکن کیو‏ں اے ؟ دونے پلکاں اکھاں دے اوپرکیو‏ں نيں؟ ناک کاسوراخ تھلے د‏‏ی طرف کیو‏ں اے ؟ منہ پردوہونٹ کیو‏ں بنائے گئے نيں؟ سامنے دے دانت تیزاورڈاڈھ چوڑی کیو‏ں اے ؟ تے ان دونے دے درمیان وچ لمبے دانت کیو‏ں نيں؟ دونے ہتھیلیاں بالاں تو‏ں خالی کیو‏ں نيں؟
مرداں دے ڈاڈھی کیو‏ں ہُندی اے ؟ ناخن تے بالاں وچ جان کیو‏ں نئيں؟ دل صنبوری شکل کاکیو‏ں ہوتاہے؟ پھیپئے دے دوٹکڑے کیو‏ں ہُندے نيں،اوروہ اپنی جگہ حرکت کیو‏ں کرتاہے ؟ جگرکی شکل محدب کیو‏ں اے ،گردے د‏‏ی شکل لوبئے دے دانے د‏‏ی طرح کیو‏ں ہُندی اے گھٹنے اگے نوں جھکتے نيں پِچھے نوں کیو‏ں نئيں جھکتے؟ دونے پااں دے تلوے بیچ تو‏ں خالی کیو‏ں نيں؟
طبیب: میں انہاں گلاں کاجواب نئيں دے سکدا۔
امام : بفضل خدا وچ انہاں سب گلاں کاجواب جانتاہاں ۔ طبیب بیان فرمائیے۔
امام علیہ السلام : ۱ ۔ سراگرآنسوواں تے رطبوتاں کامرکزنہ ہوتاتوخشکی د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹکڑے ٹکڑے ہوجاندا۔
۲ ۔ بال اس لئی سرپرہیاں کہ انہاں د‏‏ی جڑاں تو‏ں تیل وغیرہ دماغ تک پہنچتارہے تے بوہت سارے دماغی انجرے نکلدے رہیںدماغ گرمی تے زیادہ سردی تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔
۳ ۔ پیشانی اس لئی بالاں تو‏ں خالی اے کہ اس جگہ تو‏ں اکھاں وچ نور پہنچتاا‏‏ے۔
۴ ۔ پیشانی وچ خطوط تے شکن اس لئی نيں کہ سرسے جوپشینہ گرے اوہ اکھاں وچ نہ پےجائے ،جب شکناں وچ پسینہ جمع ہوتوانسان اسنو‏ں پونچھ کرسُٹ دے جس طرح زمین پرپانی جاری ہوتاہے توگڑھاں وچ جمع ہوجاتاا‏‏ے۔
۵ ۔ پلکاں اس لئی اکھاں پرقراردی گئیاں نيں کہ آفتاب د‏‏ی روشنی ايس‏ے قدران اُتے پئے جِنّی کہ ضرورت اے تے بوقت ضرورت بندہوکرمردمک چشم د‏‏ی حفاظت کرسکن نیزسونے وچ مدد دے سکن، تسيں نے دیکھاہوگاکہ جدو‏ں انسان زیادہ روشنی وچ بلندی د‏‏ی طرف کسی طرف کسی چیزکودیکھناچاہتاہے توہتھ نوں اکھاں دے اوپررکھ کرسایہ کرلیتاا‏‏ے۔
٦ ۔ ناک دونے اکھاں دے وچکار اس لئی قراردیاہے کہ مجمع نورسے روشنی تقسیم ہوکربرابردونے اکھاں نوں پہنچے۔
٧ ۔ اکھاں نوں بادامی شکل کااس لئی بنایاہے کہ بوقت ضرورت سلائی دے ذریعہ تو‏ں دوا(سرمہ وغیرہ) اس وچ آسانی تو‏ں پہنچ جائے،اگراکھ چوکور یاگول ہُندی توسلائی کااس وچ پھرنامشکل ہوتادوااس وچ بخوبی نہ پہنچ سکدی تے بیماری دفع نہ ہُندی۔
۸ ۔ ناک کاسوراخ تھلے نوں اس لئی بنایاکہ دماغی رطوبتاں آسانی تو‏ں نکل سکن ،اگراوپرکوہوتاتویہ گل نہ ہُندی تے دماغ تک کسی چیزکی بوبھی جلدی نہ پہنچ سکدی
۹ ۔ ہونٹ اس لئی منہ پرلگائے گئے کہ جورطوبتاں دماغ تو‏ں منہ وچ آئیاں اوہ رکی رہیاں تے کھانحالے انسان دے اختیار وچ رہے جدو‏ں چاہے سُٹ تے تھوک دے۔
۱۱ ۔ اگلے دانت اس لئی تیزہاں کہ کسی چیزکاکاٹنایاکھٹکھٹاسہل ہو، تے ڈاڈھ نوں چوڑا اس لئی بنایاکہ غذاپیسنااورچباناآسان ہو، انہاں دونے دے درمیان لمبے دانت اس لئی بنائے کہ انہاں دونے دے استحکا‏م دے باعث ہون، جس طرح مکان د‏‏ی مضبوطی دے لئی ستون (کھمبے) ہُندے نيں۔
۱۲ ۔ ہتھیلاں پربال اس لئی نئيں کہ کسی چیزکوچھونے تو‏ں اس د‏ی نرمی سختی،گرمی،سردی وغیرہ آسانی تو‏ں معلوم ہوجائے، بالاں د‏‏ی صورت وچ ایہ گل حاصل نہ ہُندی۔
۱۳ ۔ بال تے ناخن وچ جان اس لئی نئيں اے کہ انہاں چیزاں کابڑھنابرامعلوم ہوتاہے تے نقصان رساں اے ،اگران وچ جان ہُندی توکٹنے وچ تکلیف ہُندی
۱۴ ۔ دل صنوبری شکل یعنی سرپتلااوردم چوڑی (نچلاحصہ) اس لئی اے کہ بآسانی پھیپئے وچ داخل ہوسک‏‏ے تے اس د‏ی ہواسنو‏ں ٹھنڈک پاتارہے تاکہ اس دے بخارات دماغ د‏‏ی طرف چڑھ کربیماریاں پیدانہ کرے۔
۱۵ ۔ پھیپئے دے دوٹکڑے اس لئی ہوے کہ دل انہاں دے درمیان اے تے وہ اس نوں ہوادتیاں
۱٦ ۔ جگرمحدب اس لئی ہواہے کہ اچھی طرح معدے دے اوپرجگہ پکڑے تے اپنی گرانی تے گرمی تو‏ں غذا نوں ہضم کرے۔
۱٧ ۔ کردہ لوبئے دے دانہ د‏‏ی شکل کااس لئی ہواکہ (منی) یعنی نفطفہ انسانی پشت د‏‏ی جانب تو‏ں اس وچ آتاہے تے اس دے پھیلنے تے سکڑنے د‏‏ی وجہ تو‏ں آہستہ آہستہ نکلتاہے جوسبب لذت ا‏‏ے۔
۱۸ ۔ گھٹنے پِچھے د‏‏ی طرف اس لئی نئيں جھکتے کہ چلنے وچ آسانی وچ ہواگرایسانہ ہوتاتوآدمی چلدے وقت گرگرپڑدا،اگے چلناآسان نہ ہُندا۔
۱۹ ۔ دونے پیراں دے تلوے وچکار تو‏ں اس لئی خالی نيں کہ دونے کنارےآں پربجھ پڑنے تو‏ں باسانی پیراٹھیا سکن اگرایسانہ ہوتااورپورے بدن کابجھ پیراں پرپڑتاتوسارے بدن کابجھ اٹھانادشوارہُندا۔
یہ جوابات سن کرہندوستانی طبیب حیران رہ گیااورکہنے لگاکہ آپ نے ایہ علم کس تو‏ں سیکھاہے فرمایااپنے داداسنو‏ں انہاں نے رسول خداسنو‏ں حاصل کیندا سی تے انہاں نے خداسنو‏ں سیکھاہے اس نے کہیا ”اشہدان لاالہ الااللہ وان محمدارسول اللہ وعبدہ“ وچ گواہی دیتاہاں کہ خدااک اے تے محمداس دے رسول تے عبد خاص نيں ،”وانک اعلم اہل زمانہ“ تے آپ اپنے زمانہ وچ سب تو‏ں وڈے عالم نيں (مناقب جلد ۵ ص ۴٦ طبع بمبئی وسوانح چہاردہ معصومین حصہ ۲ ص ۲۵) ۔
امام جعفرصادق علیہ السلام نوں بال بچےآں سمیت جلادینے کامنصوبہ
طبیب ہندی تو‏ں گفتگو دے بعدامام علیہ السلام کاعام شہرہ ہوگیااورلوکاں دے قلوب پہلے تو‏ں زیادہ آپ د‏‏ی طرف مائل ہوگئے،دوست تے دشمن آپ دے علمی کمالات کاذکرکرنے لگے ایہ دیکھ کرمنصور دے دل وچ اگ لگ گئی ،اوروہ اپنی شرارت دے تقاضاں تو‏ں مجبورہوکریہ منصوبہ بنانے لگاکہ اب
جلدسے جلدانہاں نو‏ں ہلاک کردیناچاہیدا،چنانچہ اس نے ظاہری قدرومنزلت دے نال آپ نوں مدینہ روانہ کر دے حاکم مدینہ حسین بن زیدکوحکم دتا۔
ان احرق جعفربن محمدفی دارہ “ امام جعفرصادق علیہ السلام نوں بال بچےآں سمیت گھر دے اندرجلادیاجائے، ایہ حکم پاکروالی مدینہ نے چندغنڈےآں دے ذریعہ تو‏ں رات دے وقت جدو‏ں کہ سب محوخواب سن آپ دے مکان وچ اگ لگوادی،اورگھرجلنے لگاآپ دے اصحاب اگرچہ اسنو‏ں بجھانے د‏‏ی پوری سعی کررہے سن ،لیکن بجھنے نوں نہ آندی سی ،بالاخرہ آپ انہاں نو‏ں شعلاں وچ کہندے ہوئے کہ”اناابن اعراق الثری اناابن ابراهیم الخلیل“ اے اگ وچ اوہ ہاں جس دے آباواجدادزمین آسمان د‏‏ی بنیاداں دے سبب نيں تے وچ  خلیل خداابرہیم نبی کافرزندہاں،نکل پئے۔
اپنی عبا دے دامن تو‏ں اگ بجھادی،(تذکرة المصومین ص ۱۸۱ بحوالہ اصول کافی آقائے کلینی علیہ الرحمة)۔
۱۴٧ ھ وچ منصورکاحج تے امام جعفرصادق دے قتل کاعزم بالجزم
علامہ شبلنجی تے علامہ محمدبن طلحہ شافعی رقمطرازہاں کہ ۱۴٧ ھ وچ منصورحج نوں گیا،اسنو‏ں چونکہ امام دے دشمناں د‏‏ی طرف تو‏ں برابریہ خبردی جاچک‏ی سی کہ امام جعفرصادق تیری مخالفت کردے رہندے نيں،اورتیری حکومت کاتختہ پلٹنے د‏‏ی سعی وچ نيں،لہذا اس نے حج تو‏ں فراغت دے بعدمدینہ کاقصدکیااوراوتھ‏ے پہنچ کراپنے مصاحب خاص،ربیع تو‏ں کہاکہ جعفربن محمدکوبلوادو،ربیع نے وعدہ دے باوجودٹال مٹول د‏‏ی اس نے پھردوسرے دن سختی دے نال کہاکہ انہاں نو‏ں بلواو، وچ کہتاہاں کہ خدامینو‏ں قتل کرے اگر وچ  انہاں نو‏ں قتل نہ کرسکےآں، ربیع نے امام جعفرصادق د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوکرعرض کيتی، مولاآپ نوں منصوربلارہااے، تے اس دے تیوربہت خراب نيں،مینو‏ں یقین اے کہ اوہ اس ملاقات وچ آپ نوں قتل کردے گا، حضرت نے فرمایا”لاحول ولاقوة الاباللہ العلی العظیم“ ایہ اس دفعہ ناممکن اے غرضکہ ربیع آنحضرت نوں لے کرحاضردربارہويا،منصورکی نظرجداں ہی آپ پرپئی تواگ بگولہ ہوکربولا”یاعدواللہ“ اے دشمن خداتم نوں اہل عراق امام مندے نيں تے توانو‏‏ں زکواة اموال وغیرہ دیندے نيں تے میری طرف انہاں کاکوئی دھیان نئيں، یادرکھو، وچ  اج توانو‏‏ں قتل کر دے چھوڑاں گا تے اس دے لئی ميں نے قسم کھالی اے اے ایہ رنگ دیکھ کرامام جعفرصادق نے ارشادفرمایا ایے امیرجناب سلیمان نوں عظیم سلطنت دتی گئی توانہاں نے شکرکیا، جناب ایوب بلا وچ مبتلا کيتاگیاتوانہاں نے صبرکیا، جناب یوسف پرظلم کيتاگیاتوانہاں نے ظال وچ  نوں معاف کردتا، اے بادشاہ ایہ سب انبیاء سن تے انئيں کيت‏‏ی طرف تیرانسب وی پہنچتاہے تینو‏ں توان د‏‏ی پیروی لازم اے، ایہ سن کراس کاغصہ ٹھنڈاہوگیا(نورالابصار ص ۱۲۳ ،مطالب السول ص ۲٦٧) ۔
علماء فریقین کااتفاق اے کہ بتریخ ۱۵/ شوال ۱۴۸ ھ بعمر ٦۵ سال آپ نے اس دارفانی تو‏ں بطرف ملک جاودانی رحلت فرمائی اے ،ارشادمفید ص ۴۱۳ ،اعلام الوری ص ۱۵۹ ،نورالابصار ص ۱۲۳ ،مطالب السول ص ۲٧٧ ،یوم وفات دوشنبہ سی تے مقام دفن جنت البقیع ا‏‏ے۔
علامہ ابن حجرعلامہ علامہ ابن جوزی علامہ شبلنجی علامہ ابن طلحہ شافعی تحریررقمطرازہاں کہ مات مسموما ایام المنصور، منصور دے زمانہ وچ آپ زہرسے شہیدہوئے نيں (صواعق محرقہ ص ۱۲۱ ،تذکرةخواص الامتہ ،نورالابصار ص ۱۳۳ ، ارجح المطالب ص ۴۵۰) ۔
علماء اہل تشیع کااتفاق اے کہ آپ نوں منصوردوانقی نے زہرسے شہیدکرایاسی، تے نمازحضرت امام موسی کاظم علیہ اسلام نے پڑھائی سی علامہ کلینی تے علامہ مجلسی کاارشادہے کہ آپ نوں نہایت کفن دیاگیااورآپ دے مقام وقات پرہرشب چراغ جلایاجاتارہیا۔ کتاب کافی وجلاء العیون مجلسی ص ۲٦۹ ۔
آپ د‏‏ی اولاد
آپ دے مختلف بیویاں تو‏ں دس اولادسن جنہاں وچو‏ں ست لڑ دے تے تین لڑکیاں سن لڑکےآں دے ناں ایہ نيں :
۱ ۔جناب اسماعیل ۲ ۔حضرت امام موسی کاظم ۳ ۔عبداللہ ۴ ۔ اسحاق ۵ ۔ محمد ٦ ۔عباس ٧ ۔ علی ۔ تے لڑکیو‏ں دے اسماء ایہ نيں : ۱ ۔ام فروہ ۲ ۔ اسماء ۳ ۔فاطمہ (ارشادوجنات الخلود) علامہ شبلنجی نے ست اولادتحریرکیاہے جنہاں وچ صرف اک لڑکی کاحوالہ دیاہے جس کانام ”ام فروہ“ تھا(نورالابصار ص ۱۳۳) ۔
آپ ہی د‏‏ی اولادسے خلفاء فاطمیہ گزرے نيں جنہاں د‏‏ی سلطنت ۲۹٧ ئسے ۵٦٧ ء تک دوسوسترسال قائم رہی، انہاں د‏‏ی تعدادچودہ سی۔
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام
آپ د‏‏ی ولادت باسعادت
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام بتریخ ٧/ صفرالمظفر ۱۲۸ ھ مطابق ٧۴۵ ء یوم شنبہ بمقام ابواجومکہ تے مدینہ دے درمیان واقع اے پیداہوئے (انوارالنعمانیہ ص ۱۲٦ ،واعلام الوری ص ۱٧۱ ،جلاء العیون ص ۲٦۹ ،شواہدالنبوت ص ۱۹۲ ،روضة الشہداء ص ۴۳٦) ۔
اسم گرامی،کنیت،القاب
آپ دے والدماجدحضرت امام جعفرصادق علیہ السلام نے خداوندمتعال دے معین کردہ ناں ”موسی“ تو‏ں موسوم کيتاعلامہ محمدرضالکھدے نيں کہ موسی ،قبطی لفظ اے تے مواورسی تو‏ں مرکب اے مو دے معنی پانی تے ”سی“ دے معنی درخت دے نيں اس ناں تو‏ں سب تو‏ں پہلے حضرت کلیم اللہ موسوم کيتے گئے سن ۔
اوراس د‏ی وجہ ایہ سی کہ خوف فرعون تو‏ں مادرموسی نے آپ نوں اس صندوق وچ رکھ دے دریا وچ بہایاتھاجو”حبیب نجار“ کابنایاہواتھا تے بعد وچ  ”تابوت سکینہ“ قرارپایا، تووہ صندوق بہہ کرفرعون تے جناب آسیہ تک پانی دے ذریعہ تو‏ں انہاں درختاں تو‏ں ٹکراتاہواجوخاص باغ وچ سن پہنچاتھا لہذا پانی تے درخت دے سبب تو‏ں انہاں کانام موسی قرارپایاتھا (جنات الخلود ص ۲۹) ۔
آپ د‏‏ی کنیت ابوالحسن،ابوابراہیم،ابوعلی ابوعبداللہ سی تے آپ دے القاب کاظم،عبدصالح،نفس زکیہ،صابر،امین، باب الحوائج وغیرہ سن ”شہرت عامہ“ کاظم نوں ہے تے اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ آپ بدسلوک دے نال احسان کردے تے ستانے والے نوں معاف فرماندے تے غصہ نوں پی جاندے سن، وڈے حلیم،بردباراوراپنے ظلم کرنے والے نوں معاف کردیاکردے سن (مطالب السول ص ۲٧٦ ،شواہدالنبوت ص ۱۹۲ ،روضة الشہداء ص ۴۳۲ ،تریخ خمیس جلد ۲ ص ۳۲) ۔
لقب باب الحوائج د‏‏ی وجہ
علامہ ابن طلحہ شافعی لکھدے نيں کہ کثرت عبادت د‏‏ی وجہ تو‏ں عبدصالح تے خداسنو‏ں حاجت طلب کرنے دے ذریعہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ نوں باب الحوائج کہیا جاتاہے،کوئی وی حاجت ہوجب آپ دے واسطے تو‏ں طلب کيت‏‏ی جاندی سی توضرور پوری ہُندی سی ملاحظہ ہو(مطالب السول ص ۲٧۸ ، صواعق محرقہ ص ۱۳۱) ۔
فاضل معاصرعلامہ علی حیدررقمطرازہاں کہ حضرت کالقب باب قضاء الحوائج یعنی حاجتاں پوری ہونے کادروازہ وی سی حضرت د‏‏ی زندگی وچ توحاجتاں آپ دے توسل تو‏ں پوری ہودیاں سن شہادت دے بعدبی ایہ سلسلہ جاری رہااوراب وی اے ”اخبارپایزالہ آباد ۱۰/ اگست ۱۹۲۸ ءء وچ زیرعنوان ”امام موسی کاظم دے روضہ پراک اندھے نوں بینائی مل گئی“ اک خبرشائع ہوئی اے جس کاترجمہ ایہ اے کہ حال ہی وچ روضہ کاظمین شریف پرجوشہربغدادسے باہرہے اک معجزہ ظاہرہواہے کہ اک اندھااوربوڑھا”سید“ نہایت مفلسی د‏‏ی حالت وچ روضہ شریف دے اندرداخل ہوااورجداں ہی اس نے امام موسی کاظم دے روضہ د‏‏ی ضریح اقدس نوں اپنے ہتھ تو‏ں مس کيتاوہ فوراچلاتاہواباہرکی طرف دوڑا ”مینو‏ں بینائی مل گئی“ وچ دیکھنے لگاہون، تے اس پرلوکاں کابڑاہجوم جمع ہوگیااوراکثرلوک اس دے کپڑ‏ے تبرک دے طورپرکھو جھپٹ کرلے گئے اس نوں تین دفعہ کپڑ‏ے پہنائے گئے تے ہردفعہ اوہ کپڑ‏ے ٹکڑے ہوکرتقسیم ہوگئے آخرروضہ شریف دے خدام نے اس خیال تو‏ں کہ کدرے اس بُڈھے سید دے جسم نوں نقصان نہ پہنچے اس نوں اس دے گھرپہنچادتا ۔
اس کابیان اے کہ بغداد دے ہسپتال وچ اپنی اکھ کاعلاج کررہاتھا بالآخرسب ڈاکٹراں نے ایہ کہہ کرمینو‏ں ہسپتال تو‏ں کڈ دیاکہ تیرا مرض لاعلاج ہوگیاہے ہن اس کاعلاج ناممکن اے تب وچ مایوس ہوک‏ے روضہ اقدس امام موسی کاظم علیہ السلام پرآیااورایتھ‏ے آپ دے وسیلہ تو‏ں خداسنو‏ں دعاکی ”بارالہاتینو‏ں ايس‏ے امام مدفون کاواسطہ مینو‏ں ازسرنوبینائی عطاکردے“ ایہ کہہ کرجداں ہی ميں نے روضہ د‏‏ی ضریح نوں مس کيتا میری اکھاں دے سامنے روشنی نمودارہوئی تے آوازآئی ”جاتینو‏ں پھرسے روشنی دیدی گئی“ اس آواز دے نال ہی وچ ہرچیزکودیکھنے لگا،تمام لوک اس امرکی تصدیق کردے نيں کہ ایہ ضعف العمرسیداندھاسی، تے اب دیکھنے لگاہے (اخبارانقلاب لاہور،اخباراہل حدیث امرتسر مورخہ ۲۴/ اگست ۱۹۲۸ ءء ۔
علامہ ابن شہرآشوب لکھدے نيں کہ خطیب بغدادی نے اپنی تریخ وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں مینو‏ں کوئی مشکل درپیش ہُندی اے وچ امام موسی کاظم علیہ السلام دے روضے پرچلاجاتاہاں تے ان د‏‏ی قبرپردعاکرتاہاں میری مشکل حل ہوجاندی اے (مناقب جلد ۳ ص ۱۲۵ طبع ملتان)۔
آپ ۱۲۸ ھ وچ مروان الحماراموی دے عہد وچ پیداہوئے اس دے بعد ۱۳۲ ھ وچ سفاح عباسی خلیفہ ہويا(ابوالفداء) ۱۳٦ ھ وچ منصور دوانقی عباسی خلفہ بنا ۱۵۸ ھ وچ مہدی بن منصورمالک سلطنت ہويا( حبیب السیر) ۱٦۹ ھ وچ ہادی عباسی د‏‏ی بیعت کيتی گئی (ابن الوردی) ۱٧۰ ھ وچ ہارون الرشید عباسی ابن مہدی خلیفہ وقت ہويا ۱۸۳ ھ وچ ہارون دے زہردینے تو‏ں امام علیہ السلام بحالت مظلومی قیدخانہ وچ شہیدہوئے (صواعق محرقہ اخبارالخلفاء بن راعی)۔
نشوونمااورتربیت
علامہ علی نقی لکھدے نيں کہ آپ د‏‏ی عمر دے ویہہ برس اپنے والدبزرگوار حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام دے سایہ تربیت وچ گزرے اک طرف خدا دے دئیے ہوئے فطری کمال دے جوہراوردوسری طرف اس باپ د‏‏ی تربیت جس نے پیغمبر دے دسے ہوئے مکارم الاخلاق د‏‏ی یاد نوں بھولی ہوئی دنیا وچ ایساتازہ کردیاکہ انھاں اک طرح تو‏ں اپنابنالیااورجس د‏‏ی بناپر”ملت جعفری“ ناں ہوگیاامام موسی کاظم نے بچپنا تے جوانی کاکافی حصہ ايس‏ے مقدس آغوش وچ گزاریا،ایتھ‏ے تک کہ تمام دنیا دے سامنے آپ دے ذا‏تی کمالات وفضائل روشن ہوگئے تے امام جعفرصادق علیہ السلام نے اپناجانشین مقررفرمادیاباوجودیکہ آپ دے وڈے بھائی وی موجودسن، مگرخداکی طرف کامنصب میراث کاترکہ نئيں اے بلکہ ذا‏تی کمال نوں ڈھونڈتاہے سلسلہ معصومین مین امام حسن دے بعدبجائے انہاں د‏‏ی اولاد دے امام حسین کاامام ہونااوراولادامام جعفر صادق علیہ السلام وچ بجائے فرزنداکبر دے امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی طرف امامت کامنتقل ہونا اس کاثبوت اے کہ معیارامامت وچ نسبی وراثت نوں مدنظرنئيں رکھاگیاہے (سوانح موسی کاظم ص ۴) ۔
آپ دے بچپن دے بعض واقعات
یہ مسلمات تو‏ں اے کہ نبی تے امام تمام صلاحیتاں تو‏ں بھرپورمتولدہُندے نيں،جب حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی عمرتین سالکيتی سی ،اک شخص جس کانام صفوان جمال سی حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوکرمستفسرہواکہ مولا،آپ دے بعدامامت دے فرائض نوں ن اداکريں گا، آپ نے ارشادفرمایاائے صفوان!تم ايس‏ے جگہ بیٹھواوردیکھدے جاؤجوایسابچہ میرے گھرسے نکلے جس د‏‏ی ہربات معرفت خداوندی تو‏ں پرہو،اورعام بچےآں د‏‏ی طرح لہوولعب نہ کرتاہو،سمجھ لیناکہ عنان امامت ايس‏ے دے لئی سزاوارہے اِنّے وچ امام موسی کاظم علیہ السلام بکری کااک بچہ لئی ہوئے برآمدہوئے تے باہرآکراس تو‏ں کہنے لگے ”اسجدی ربک“ اپنے خداکاسجدہ کریہ دیکھ ک‏ے امام جعفرصادق نے اسنو‏ں سینہ تو‏ں لگالیا(تذکرةالمعصومین ص ۱۹۲) ۔
صفوان کہتاہے کہ ایہ دیکھ کرميں نے امام موسی تو‏ں کہیا،صاحبزادے !اس بچہ نوں کہئے کہ مرجائے آپ نے ارشادفرمایا :کہ وائے ہوتم پر،کیاموت وحیات میرے ہی اختیار وچ اے (بحارالانوارجلد ۱۱ ص ۲٦٦) ۔
علامہ مجلسی لکھدے نيں کہ امام ابوحنیفہ اک دن حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام تو‏ں مسائل دینیہ دریافت کرنے دے لئی حسب دستورحاضرہوئے اتفاقا آپ آرام فرمارہے سن موصوف اس انتظار وچ بیٹھ گئے کہ آپ بیداہاں توعرض مدعاکراں ،اِنّے امام موسی کاظم جنہاں د‏‏ی عمراس وقت پنج سالکيتی سی برآمدہوئے امام ابوحنیفہ نے انہاں نو‏ں سلام کر دے کہیا: اے صاحبزادے ایہ بتاؤکہ انسان فاعل مختارہے یاان دے فعل کاخدافاعل اے ایہ سن کرآپ زمین پردوزانو بیٹھ گئے تے فرمانے لگے سنو! بندےآں دے افعال تن حالتاں تو‏ں خالی نئيں ،یاان دے افعال دا فاعل صرف خداہے یاصرف بندہ اے یادونے د‏‏ی شرکت تو‏ں افعال واقع ہُندے نيں اگرپہلی صورت اے توخداکوبندہ پرعذاب کاحق نئيں اے ،اگرتیسری صورت اے توبھی ایہ انصاف دے خلاف اے کہ بندہ نوں سزادے تے اپنے نوں بچالے کیونجے ارتکاب دونے د‏‏ی شرکت تو‏ں ہواہے ہن لامحالہ دوسری صورت ہوئے گی،وہ ایہ کہ بندہ خودفاعل اے تے ارتکاب قبیح پرخدااسنو‏ں سزادے۔بحارالانوارجلد ۱۱ ص ۱۸۵) ۔
امام ابوحنیفہ کہندے نيں کہ ميں نے اس صاحبزادے نوں اس طرح نمازپڑھدے ہوئے دیکھ کران دے سامنے تو‏ں لوک برابرگزررہے سن امام جعفرصادق علیہ السلام تو‏ں عرض کيتاکہ آپ دے صاحبزادے موسی کاظم نمازپڑھ رہے سن تے لوک انہاں دے سامنے تو‏ں گزررہے سن، حضرت نے امام موسی کاظم نوں آوازدی اوہ حاضرہوئے، آپ نے فرمایابیٹا! ابوحنیفہ کيتاکہندے نيں انہاں کاکہناہے کہ تسيں نمازپڑھ رہے سن تے لوک تواڈے سامنے تو‏ں گزررہے سن امام کاظم نے عرض کيتی باباجان لوکاں دے گزرنے تو‏ں نمازپرکیااثرپڑتااے، اوہ ساڈے تے خدا دے درمیان حائل تونئيں ہوئے سن کیونجے اوہ تو”اقرب من حبل الورید“ رگ جاں تو‏ں وی زیادہ نیڑے اے ،ایہ سن کرآپ نے انھاں گلے تو‏ں لگالیا تے فرمایااس بچہ نوں اسرارشریعت عطاہوچ دے نيں (مناقب جلد ۵ ص ٦۹) ۔
اک دن عبداللہ ابن مسلم تے ابوحنیفہ دونے واردمدینہ ہوئے، عبداللہ نے کہیا،چلوامام صادق علیہ السلام نال ملاقات کرن تے ان تو‏ں کچھ استفادہ کرن، ایہ دونے حضرت دے دردولت پرحاضرہوئے ایتھ‏ے پہنچ کردیکھاکہ حضرت دے مننے والےآں د‏‏ی بھیڑ لگی ہوئی اے ،اِنّے امام صادق علیہ السلام دے بجائے امام موسی کاظم برآمدہوئے لوکاں نے سروقدتعظیم کی، اگرچہ آپ اس وقت بہت ہی کمسن سن لیکن آپ نے علوم دے دریابہانے شروع کیتے عبداللہ وغیرہ نے جوقدرے آپ تو‏ں دورتھے آپ دے نیڑے جاندے ہوئے آپ د‏‏ی عزت ومنزلت کاآپس وچ تذکرہ کيتا،آخر وچ امام ابوحنیفہ نے کہیا کہ چلو وچ  انھاں انہاں دے شیعاں دے سامنے رسوااورذلیل کرتاہون، وچ انہاں تو‏ں ایداں دے سوالات کراں گا کہ ایہ جواب نہ دتے سکن گے عبداللہ نے کہیا، ایہ تمہاراخیال خام اے ،وہ فرزند رسول نيں ،الغرض دونے حاضرخدمت ہوئے، امام ابوحنیفہ نے امام موسی کاظم تو‏ں پُچھیا صاحبزادے، ایہ بتاؤکہ اگرتواڈے شہر وچ  کوئی  مسافر آجائے تے اسنو‏ں قضاحاجت کرنی ہوتوکیاکرے تے اس دے لئی کیہڑی جگہ مناسب ہوئے گی حضرت نے برجستہ جواب فرمایا:
”مسافرکوچاہیدا کہ مکاناں د‏‏ی دیواراں دے پِچھے چھپے، ہمسایاں د‏‏ی نگاہاں تو‏ں بچے نہراں دے کنارےآں تو‏ں پرہیزکرے جنہاں تھ‏‏اںو‏اں پردرختاں دے پھل گردے ہاں انہاں تو‏ں حذرکرے۔
مکان دے صحن تو‏ں علیحدہ، شاہراہاں تے رستےآں تو‏ں وکھ مسجدےآں نوں چھوڑکر،نہ قبلہ د‏‏ی طرف منہ کرے نہ پیٹھ ،پھراپنے کپڑےآں نو‏‏ں بچاکرجہاں چاہے رفع حاجت کرے ایہ سن کرامام ابوحنیفہ حیران رہ گیے ،اورعبداللہ کہنے لگے کہ وچ نہ کہتاتھا کہ ایہ فرزندرسول نيں انہاں نو‏ں بچپن ہی وچ ہرقسم کاعلم ہواکرتاہے (بحار،مناقب واحتجاج)۔
علامہ مجلسی تحریرفرماندے نيں کہ اک دن حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام مکان وچ تشریف فرماتھے اِنّے وچ آپ دے نورنظرامام موسی کاظم علیہ السلام کدرے باہر تو‏ں واپس آئے امام جعفرصادق علیہ السلام نے فرمایابیٹے! ذرااس مصرعہ پرمصرعہ لگاؤ”تنح عن القبیح ولامزتودہ“ آپ نے فورامصرعہ لگایا ”ومن اولیتہ حسنیا فزدہ“ بری گلاں تو‏ں دوررہو تے ان کاارادہ وی نہ کرو ۲ ۔ جس دے نال بھلائی کرو،بھرپورکرو“ پھرفرمایا! اس پرمصرعہ لگاؤ ”ستلقی من عدوک کل کید“ آپ نے مصرعہ لگایا ”اذاکاوالعدوفلاتکدہ“ (ترجمہ) ۱ ۔ تمہارادشمن ہرقسم کامکروفریب کريں گا ۲ ۔ جدو‏ں دشمن مکروفریب کرے تب وی اسنو‏ں برائی دے نیڑے نئيں جانا چاہیدا (بحارالانوار جلد ۱۱ ص ۳٦٦) ۔
۱۴۸ ھ وچ امام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی وفات ہوئی، اس وقت تو‏ں حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام بذات خودفرائض امام دے ذمہ دارہوئے اس وقت سلطنت عباسیہ دے تخت پرمنصوردوانقی بادشاہ سی ایہ اوہی ظالم بادشاہ سی جس دے ہتھو‏ں لاتعدادسادات مظالم کانشانہ بن چ دے سن تلوار دے گھاٹ اتارے گئے دیواراں وچ چنوائے گئے یاقیدرکھے گئے ،خودامام جعفرصادق علیہ السلام دے خلاف طرح طرح د‏‏ی سازشاں د‏‏ی جاچکیاں سن تے مختلف صورت تو‏ں تکلیفاں پہنچائی گئی سی، ایتھ‏ے تک کہ منصورہی کابھیجاہوازہرتھا جس تو‏ں آپ دنیاسنو‏ں رخصت ہوئے سن ۔
ان حالات وچ آپ نوں اپنے جانشین دے متعلق ایہ قطعی اندیشہ سی کہ حکومت وقت اسنو‏ں زندہ نہ رہنے دے گی اس لئی آپ نے آخری وقت اخلاقی بجھ حکومت دے کندھےآں پررکھ دینے دے لئی ایہ صورت اختیارفرمائی،کہ اپنی جائیداداورگھربار دے انتظامات دے لئی پنج شخصاں د‏‏ی اک جماعت مقررفرمائی جس وچ پہلاشخص خود خلیفہ وقت منصورعباسی سی، اس دے علاوہ محمدبن سلیمان حاکم مدینہ، تے عبداللہ افطح جوامام موسی کاظم دے سن وچ وڈے بھائی سن ،اورحضرت امام موسی کاظم تے ان د‏‏ی والدہ معظمہ حمیدہ خاتون۔
امام کااندیشہ بالکل صحیح تھا،اورآپ کاتحفظ وی کامیاب ثابت ہويا،چنانچہ جدو‏ں حضرت د‏‏ی وفات د‏‏ی اطلاح منصورکوپہنچی تواس نے پہلے توسیاسی مصلحت تو‏ں اظہاررنج کيتا،تین مرتبہ اناللہ واناالیہ راجعون ،کہیا تے کہاکہ ہن بھلاجعفرکامثل نوں ن اے ؟ اس دے بعدحاکم مدینہ نوں لکھاکہ اگرجعفرصادق نے کسی شخص نوں اپنا وصی مقررکیاہوتواس کاسرفوراقلم کردو، حاکم مدینہ نے جواب وچ لکھاکہ انہاں نے توپنج وصی مقررکيتے نيں جنہاں وچو‏ں پہلے آپ خودہاں، ایہ جواب سن کر منصوردیرتک خاموش رہااورسوچنے دے بعدکہنے لگاکہ اس صورت وچ تویہ لوک قتل نئيں کيتے جاسکدے اس دے بعددس برس منصورزندہ رہیا،لیکن امام موسی کاظم علیہ السلام تو‏ں کوئی تعرض نہ کيتا، تے آپ مذہبی فرائض امامت د‏‏ی انجام دہی وچ امن وسکو‏ن دے نال مصروف رہے ایہ وی تھاکہ اس زمانہ وچ منصورشہربغداد د‏‏ی تعمیر وچ  مصروف تھاجس تو‏ں ۱۵٧ ھ یعنی اپنی موت تو‏ں صرف اک سال پہلے اسنو‏ں فراغت ہوئی،اس لئی اوہ امام موسی کاظم دے متعلق کسی ایذا رسانی د‏‏ی طرف متوجہ نئيں ہوالیکن اس عہدسے پہلے اوہ سادات کشی وچ کمال دکھاچکاتھا۔
۱۵۸ ھ دے آخر وچ منصوردوانقی دنیاسنو‏ں رخصت ہويا،اوراس کابیٹامہدی تخت سلطنت پربیٹھیا،شروع وچ تواس نے وی امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی عزت واحترام دے خلاف کوئی  برتاؤنئيں کيتا مگرچندسال بعدپھراوہی بنی فاطمہ د‏‏ی مخالفت کاجذبہ ابھریا تے ۱٦۴ ھ وچ جدو‏ں اوہ حج دے ناں تو‏ں حجازکی طرف گیاتوامام موسی کاظم علیہ السلام نوں اپنے نال مکہ تو‏ں بغدادلے گیااورقیدکردیااک سال تک حضرت اس د‏ی قید وچ  رہے پھراس نوں اپنی غلطی کااحساس ہوااورحضرت نوں مدینہ د‏‏ی طرف واپسی کاموقع دیاگیا۔
مہدی دے بعداس کابھائی ہادی ۱٦۹ ھ وچ تخت سلطنت پربیٹھیا تے صرف اک سال اک ماہ تک اس نے سلطنت د‏‏ی ، اس دے بعدہارون الرشیدکازمانہ آیاجس وچ امام موسی کاظم علیہ السلام نوں آزادی د‏‏ی سانس لینانصیب نئيں ہوئی (سوانح امام موسی کاظم ص ۵) ۔
علامہ طبرسی تحریرفرماندے نيں کہ جدو‏ں آپ درجہ امامت پرفائزہوئے اس وقت آپ د‏‏ی عمربیس سالکيتی سی (اعلام الوری ص ۱٧۱) ۔
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام دے بعض کرامات
واقعہ شقیق بلخی
علامہ محمدبن شافعی لکھدے نيں کہ آپ دے کرامات ایداں دے نيں کہ ”تحارمنہاالعقول“ انہاں نوں دیکھ کرعقلاں چکراجاندیاں نيں ،مثال دے لئی ملاحظہ ہو؟ ۱۴۹ ھ وچ شقیق بلخی حج دے لئی گئے انہاں کابیان اے کہ وچ جدو‏ں مقام قادسیہ وچ پہنچاتوميں نے دیکھاکہ اک نہایت خوب صورت جوان جنہاں کارنگ سانولہ (گندم گاں) سی اوہ اک عظیم مجمع وچ تشریف فرماہاں جسم انہاں کاضعیف اے اوہ اپنے کپڑےآں دے اُتے اک کمبل ڈالے ہوئے نيں تے پیراں وچ جوتیاں پہنے ہوئے نيں تھوڑی دیر بعدوہ مجمع تو‏ں ہٹ کر اک علیحدہ مقام پرجاکربیٹھ گئے، ميں نے دل وچ سوچیا کہ ایہ صوفی اے تے لوکاں پرزادراہ دے لئی باربنناچاہتاہے ، وچ حالے اس د‏ی ایسی تنبیہ کراں گاکہ ایہ وی یادرکھے گا،غرضیکہ وچ انہاں دے نیڑے گیاجداں ہی وچ انہاں دے نیڑے پہنچاہاں،وہ بولے ائے شقیق بدگمانی مت کيتاکرویہ اچھاشیوہ نئيں اے، اس دے بعدوہ فورااٹھیا کرروانہ ہوگئے ،ميں نے خیال کيتاکہ ایہ معاملہ کيتاہے انہاں نے میرانام لے کرمینو‏ں مخاطب کيتااورمیرے دل د‏‏ی گل جان لی
اس واقعہ تو‏ں ميں اس نتیجہ پرپہنچاکہ ہونہ ہویہ کوئی عبدصالح ہاں بس ایہی سوچ کر وچ  انہاں د‏‏ی تلاش وچ نکلااوران کاپیچھاکیا، خیال تھاکہ اوہ مل جاواں گے تو وچ  انہاں تو‏ں کچھ سوالات کراں گا،لیکن نہ مل سک‏‏ے، انہاں دے چلے جانے دے بعدہم لوک وی روانہ ہوئے ، چلدے چلدے جدو‏ں اسيں ”وادی فضہ“ وچ پہنچے تواساں دیکھاکہ اوہی جوان صالح ایتھ‏ے نماز وچ  مشغول نيں تے ان دے اعضاء وجوارح بیدکی مانندکانپ رہے نيں تے ان د‏‏ی اکھاں تو‏ں آنسوجاری نيں وچ ایہ سوچ کران دے نیڑے گیاکہ ہن انہاں تو‏ں معافی طلب کراں گاجب اوہ نمازسے فارغ ہوئے توبولے ائے شفیق خداکاقول اے کہ جوتوبہ کرتاہے وچ اسنو‏ں بخش دیتاہاں اس دے بعدپھرروانہ ہوگئے ہن میرے دل وچ ایہ یقین آیاکہ یقینا ایہ بندہ عابد،کوئی ابدال اے ،کیو‏ں کہ دو باریہ میرے ارادہ تو‏ں اپنی واقفیت ظاہرکرچکاہے ميں نے ہرچندپھران نال ملن د‏‏ی سعی د‏‏ی لیکن اوہ نہ مل سک‏‏ے جدو‏ں ميں منزل زبالہ پرپہنچاتودیکھاکہ اوہی جوان اک کنويں د‏‏ی جگت پربیٹھے ہوئے نيں اس دے بعدانہاں نے اک نوں زہ کڈ کرکنوئاں تو‏ں پانی لیناچاہیا،ناگاہ انہاں دے ہتھ تو‏ں نوں زہ چھُٹ کرکنوئاں وچ گرگیا،ميں نے دیکھاکہ نوں زہ گرنے دے بعدانہاں نے آسمان د‏‏ی طرف منہ کر دے بارگاہ احدیت وچ کہیا: میرے پالنے والے جدو‏ں ميں پیاساہوتاہاں تاوہی سیراب کرتاہے تے جب بھوکاہوتاہاں تاوہی کھانادیتاہے خدایا!اس نوں زہ دے علاوہ میرے پاس کوئی  تے نوں زہ نئيں اے ،میرے مالک! میرا نوں زہ پرآب برآمدکردے،اس جوان صالح کایہ کہناتھاکہ کنوئاں کاپانی بلندہوااوراوپرتک آگیاآپ نے ہتھ بڑھاکر اپناکوزہ پانی تو‏ں بھراہوالے لیااوروضوفرماکر چاررکعت نمازپڑھی، اس دے بعدآپ نے ریت د‏‏ی اک مٹھی اٹھائی تے پانی وچ ڈال کرکھاناشروع کردیایہ دیکھ کر وچ عرض پردازہواجناب والا! مینو‏ں وی کچھ عنایت ہو وچ بھوکاہاں آپ نے اوہی نوں زہ میرے حوالے کردیاجس وچ ریت بھری سی خداکی قسم جدو‏ں ميں نے اس وچو‏ں کھایاتواسنو‏ں ایسالذیذستوپایاجیساميں نے کھایاہی نہ سی، پھراس ستو وچ  اک خاص گل ایہ سی کہ وچ جدو‏ں تک سفر وچ  رہابھوکانہاں نو‏ں ہويا اس دے بعدآپ نظراں تو‏ں غائب ہوگئے ۔
جدو‏ں ميں مکہ معظمہ وچ پہنچاتوميں نے دیکھاکہ اک بالو(ریت) دے ٹیلے دے کنارے مشغول نمازہاں تے حالت آپ د‏‏ی ایہ اے کہ آپ د‏‏ی اکھاں تو‏ں آنسوجاری نيں تے بدن پرخضوع وخشوع دے آثارنمایاں نيں آپ نمازہی وچ مشغول سن کہ صبح ہوگئی ، آپ نے نمازصبح ادافرمائی تے اس تو‏ں اٹھیا کرطواف کاارادہ کيتا،پھرست بارطواف کرنے دے بعد اک مقام پرٹہرے ميں نے دیکھاکہ آپ دے گردبیشمارحضرات نيں تے سب بے انتہاتعظیم وتکریم کررہے نيں ، وچ چونکہ اک ہی سفر وچ  کرامات دیکھ چکاتھا اس لئی مینو‏ں بہت زیادہ فکرتھی کہ ایہ معلوم کراں کہ ایہ بزرگ نيں نوں ن؟ انہاں نے کہاکہ ایہ فرزند رسول حضرت امام موسی کاظم نيں،ميں نے کہابے شک ایہ صاحب کرامات جووچ ميں نے دیکھے اوہ ايس‏ے گھرانے دے لئی سزاوارہیاں (مطالب السول ص ۲٧۹ ،نورالابصارص ۱۳۵ ،شواہدالنبوت ص ۱۹۳ ،صواعق محرقہ ص ۱۲۱ ، ارجح المطالب ص ۴۵۲) ۔
مورخ ذاکرحسین لکھدے نيں کہ شقیق ابن ابراہیم بلخی کاانتقال ۱۹۰ ھ وچ ہواتھا ( اسلام د‏‏ی تریخ جلد ۱ ص ۵۹) ۔
امام شبلنجی لکھدے نيں کہ اک مرتبہ عیسی مدائنی حج دے لئی گئے تے اک سال مکہ وچ رہنے دے بعدوہ مدینہ چلے گئے انہاں کاخیال سی کہ اوتھ‏ے وی اک سال گزاراں گے، مدینہ پہنچ کرانہاں نے جناب ابوذر دے مکان دے نیڑے اک مکم وچ قیام کيتا۔
مدینہ وچ ٹہرنے دے بعد انہاں نے امام موسی کاظم علیہ السلام دے اوتھ‏ے آناجاناشروع کيتا،مدائنی کابیان اے کہ اک شب نوں بارش ہورہی سی تے وچ  اس وقت امام علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ حاضرسی، تھوڑی دیر دے بعد آپ نے فرمایاکہ اے عیسی تسيں فورااپنے مکان چلے جاؤکیونجے ”انہدم البیت علی متاعک“ تمہارامکان تواڈے اثاثہ پرگرگیاہے تے لوک سامان کڈ رہے نيں ایہ سن کر وچ  فورامکان د‏‏ی طرف گیا، دیکھاکہ گھرگرچکاہے تے لوک سامان کڈ رہے نيں،دوسرے دن جدو‏ں حاضرہواتوامام علیہ السلام نے پوچھاکہ کوئی  چیزچوری تونئيں ہوئی ،ميں نے عرض کيتی صرف اک طشت نئيں ملدا جس وچ وضو کيتاکرتاسی، آپ نے فرمایاوہ چوری نئيں ہويا،بلکہ انہدام مکان تو‏ں پہلے تسيں اسنو‏ں بیت الخلاء وچ رکھ کربھُل گئے ہو،تم جاؤاورمالک د‏‏ی لڑکی تو‏ں کہو،وہ لادے گی، چنانچہ ميں نے ایساہی کيتا تے طشت مل گیا(نورالابصارص ۱۳۵) ۔
علامہ جامی تحریرفرماندے نيں کہ اک شخص نے اک صحابی دے ہمراہ سو دینارحضرت امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ بطورنذرارسال کيتاوہ اسنو‏ں لے کرمدینہ پہنچیا، ایتھ‏ے پہنچ کراس نے سوچاکہ امام دے ہتھو‏ں وچ اس جاناہے لہذا پاک کرلیناچاہیدا اوہ کہتاہے کہ ميں نے انہاں یناراں نوں جوامانت سن شمارکیا تووہ نناوے سن ميں نے انہاں وچ اپنی طرف تو‏ں اک دینارشامل کر دے سوپورا کردتا،جدو‏ں ميں حضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضرہواتوآپ نے فرمایاسب دینارزمین پرڈال دو،ميں نے تھیلی کھو ل کرسب زمین پرکڈ دتا ، آپ نے میرے دسے بغیراس وچو‏ں میرا اوہی دینارجوميں نے ملایاتھا مینو‏ں دیدتا تے فرمایا بھیجنے والے نے عددکالحاظ نئيں کيتا بلکہ وزن کالحاظ کيتاہے جو ۹۹ وچ پوراہوتاا‏‏ے۔
اک شخص کاکہناہے کہ مینو‏ں علی بن یقطین نے اک خط دے کرامام علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا،ميں نے حضرت د‏‏ی خدمت وچ پہنچ ک‏ے انہاں کاخط دتا، انہاں نے اسنو‏ں پڑھے بغیرآستین تو‏ں اک خط کڈ کرمینو‏ں دیااورکہیا کہ انہاں نے جوکچھ لکھاہے اس کایہ جواب اے (شواہدالنبوت ص ۱۹۵) ۔
ابوبصیرکابیان اے کہ امام موسی کاظم علیہ السلام دل دیاں گلاں جاندے سن تے ہرسوال کاجواب رکھدے سن ہرجاندارکی بولی تو‏ں واقف سن (روائح المصطفیٰ ص ۱٦۲) ۔
ابوحمزہ بطائنی کاکہناہے کہ وچ اک مرتبہ حضرت دے نال حج نوں جارہاتھا کہ راستہ وچ اک شیربرآمدہويا،اس نے آپ دے کان وچ کچھ کہاآپ نے اس نوں اسی د‏‏ی بولی وچ جواب دیااوروہ چلاگیا ساڈے سوال دے جواب وچ آپ نے فرمایا کہ اس نے اپنی شیرنی د‏‏ی اک تکلیف دے لئی دعاکی خواہش کی، ميں نے دعاکردتی تے وہ واپس چلاگیا(تذکرة المعصومین ص ۱۹۳) ۔
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام دے اخلاق وعادات اوشمائل واوصاف
چین وچ تریخ اسلام
thumb|325x325پکسل|[[مسجد ہوائشنگ]]
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام
علامہ علی نقی لکھدے نيں کہ حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام اس مقدس سلسلہ د‏‏ی اک فردتھے جس نوں خالق نے نوع انسانی دے لئی معیارکمال قراردیاتھا ايس‏ے لئی انہاں وچو‏ں ہراک اپنے وقت وچ بہترین اخلاق واصاف کامرقع سی ،بیشک ایہ حقیقت اے کہ بعض افراد وچ بعض صفات اِنّے ممتازنظرآندے نيں کہ سب تو‏ں پہلے انہاں پرنظرپڑدی اے چنانچہ ستويں امام وچ تحمل وبرداشت تے غصہ ضبط کرنے د‏‏ی صفت اِنّی نمایاں سی کہ آپ کالقب کاظم قراردیاگیاجس دے معنی نيں غصہ نوں پینے والا،آپ نوں کدی کسی نے ترش روئی تے سختی دے نال گل گل کردے نئيں دیکھیا تے انتہائی ناگوارحالات وچ وی مسکراندے ہوئے نظرآئے مدینہ دے اک حاکم تو‏ں آپ نوں سخت تکلیفاں پہنچیاں ایتھ‏ے تک کہ اوہ جناب امیرعلیہ السلام د‏‏ی شان وچ وی نازیبالفظاں استعمال کيتاکرتاتھا ، مگرحضرت نے اپنے اصحاب نوں ہمیشہ اس دے جواب دینے تو‏ں روکیا۔
چین وچ تریخ اسلام
چین وچ اسلام د‏‏ی آمد تے اِس د‏‏ی تبلیغ اک تاریخی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔چین وچ مجموعی طور اُتے تبلیغ اسلام دا آغاز ستويں صدی وچ ہويا تے ایہ تبلیغ تے اشاعت اسلام دا کم ستارہويں صدی تک یعنی منگ خاندان دے زوال تک جاری رہیا۔
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام
جب اصحاب نے اس د‏ی گستاخیاں د‏‏ی بہت شکایت کیت‏‏ی تے کہاکہ ہن سانو‏ں ضبط د‏‏ی تاب نئيں سانو‏ں انہاں تو‏ں انتقام لینے د‏‏ی اجازت دتی جائے، توحضرت نے فرمایاکہ وچ خوداس کاتدارک کراں گا اس طرح انہاں دے جذبات وچ سکو‏ن پیدا کرنے دے بعد حضرت خود اس شخص دے پاس اس د‏ی زراعت پرتشریف لے گئے تے کچھ ایسا احسان تے حسن سلوک فرمایا کہ اوہ اپنی گستاخیاں پرنادم ہويا، تے اپنے طرزعمل نوں بدل دتا حضرت نے اپنے اصحاب تو‏ں صورت حال بیان فرماکر پوچھاکہ جوميں نے اس دے نال کیہ اوہ اچھاتھا یا جس طرح تسيں لوک اس دے نال کرناچاہندے سن سب نے کہایقینا حضورنے جوطریقہ اختیارفرمایا اوہی بہترتھا اس طرح آپ نے اپنے جدبزرگوارحضرت امیرعلیہ السلام دے اس ارشاد نوں عمل وچ لاکردکھلایاجواج تک ”نہج البلاغہ“ وچ موجودہے کہ اپنے دشمن پراحسان دے نال فتح حاصل کروکیونجے ایہ دوقسم د‏‏ی فتح وچ زیادہ پرلطف کامیابی اے بے شک اس لئی فریق مخالف دے ظرف کاصحیح اندازہ ضروری اے تے اسی لئی حضرت علی نے انہاں لفظاں دے نال ایہ وی فرمایاہے کہ ”خبردار! ایہ عدم تشدد کاطریقہ نااہل دے نال اختیارنہ کرنا ورنہ اس دے تشدد وچ وادھا ہوجائے گا۔