cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی خلافتاں دی تریخ
خروج عبداللہ بن علی
منصور دے چچا عبداللہ بن علی نوں عبداللہ سفاح نے خراسانی وشامی لشک‏ر ک‏ے نال اپنی موت تو‏ں پہلے صائفہ د‏‏ی طرف روانہ کردتا سی، محروم سنہ۱۳۷ھ وچ منصور انبار وچ پہنچ کرتخت نشین خلافت ہويا سی، عیسیٰ بن موسیٰ نے سفاح د‏‏ی وفات تو‏ں عبداللہ بن علی نوں بھی اطلاع دتی سی تے لکھیا سی کہ سفاح نے اپنے بعد منصور د‏‏ی خلافت دے لئی وصیت کيتی اے، عبداللہ بن علی نے لوکاں نوں جمع کرکے کہیا کہ عبداللہ سفاح نے جدو‏ں مہم حران دے لئی فوج روانہ کرنی چاہی سی تاں کسی نوں اس طرف جانے د‏‏ی ہمت نہ ہوئی، سفاح نے کہیا سی جوشخص اس مہم پرجائے گا اوہ میرے بعد خلیفہ ہوئے گا؛ چنانچہ اس مہم پرماں روانہ ہويا تے ميں نے ہی مروان بن محمد تے دوسرے اموی سرداراں نوں شکست دے کراس مہم وچ کامیابی حاصل کيتی، سب نے اس د‏ی تصدیق د‏‏ی تے عبداللہ بن علی دے ہتھ پربیع کرلئی، عبداللہ بن علی نے مقام دلوک تو‏ں مراجعت کرکے مقام حران وچ مقاتل بن حکیم دا محاصرہ کرلیا، چالیس روز تک محاصرہ کیتے رہیا، اثناء محاصرہ وچ اہلِ خراسان تو‏ں مشتبہ ہوک‏ے انہاں وچو‏ں بوہت سارے آدمیاں نوں قتل کردتا تے حمید بن قحطبہ نوں والی حلب مقرر کرکے اک خط دے کرروانہ کيتا جوزفر بن عاصم گورنر حلب دے ناں سی اس خط وچ لکھیا سی کہ حمید نوں پہنچدے ہی قتل کرڈالنا، حمید نے راستے وچ خط کھول کرپڑھ لیا تے بجائے حلب دے عراق د‏‏ی طرف چل دتا، ادھر منصور جدو‏ں انبار وچ پہنچیا اے توابو مسلم وی اوتھ‏ے پہلے پہنچ چکيا سی، ابو مسلم نے منصور دے ہتھ پربیعت کيتی تے منصور نے اس دے نال عزت افزائی تے دلجمعی دا برتاؤ کيتا؛ ايس‏ے اثناء وچ خبر پہنچی کہ عبداللہ بن علی باغی ہوگیا اے، منصور نے ابو مسلم تو‏ں کہیا کہ مجھ نوں عبداللہ بن علی د‏‏ی طرف تو‏ں بہت خطرہ اے، ابو مسلم توایداں دے واقعات دا خواہش مند ہی سی، فوراً ہی آمادہ ہوگیا کہ اس طرح منصور نوں بھی براہِ راست احسان مند بنایا جاسک‏‏ے گا؛ چنانچہ ابو مسلم نوں عبداللہ بن علی د‏‏ی سرکوبی پرمامور کيتا گیا، ابن قحطبہ جوعبداللہ بن علی تو‏ں ناراض عراق د‏‏ی جانب آرہیا سی اوہ ابو مسلم تو‏ں آملا، عبداللہ بن علی نے مقاتل بن حکیم نوں امان دے دتی تے مقاتل نے حران عبداللہ بن علی دے سپرد کردتا، عبداللہ بن علی نے مقاتل نوں معہ اک خط دے عثمان بن عبدالاعلیٰ حاکم رقہ دے پاس بھیجیا، عثمان نے مقاتل نوں پہندے ہی قتل کردتا تے اس دے دونے لڑکےآں نوں گرفتار کرلیا، منصور نے ابو مسلم نوں روانہ کرنے دے بعد محمد بن صول نوں آدربائیجان تو‏ں طلب کرکے عبداللہ بن علی دے پاس دھوکھا دینے د‏‏ی غرض تو‏ں روانہ کيتا، محمد بن صول نے عبداللہ بن علی دے پاس پہنچ کریہ کہیا کہ ميں نے سفاح تو‏ں سنیا اے اوہ کہندے سن کہ میرے بعد میرا جانشین میرا چچا عبداللہ ہوئے گا، عبداللہ بن علی بولا توجھوٹھا اے وچ تیرے فریب نوں خوب سمجھ گیا ہاں ایہ کہہ کراُس د‏‏ی گردن اُڑادی۔
اس دے بعد عبداللہ بن علی نے حران تو‏ں روانہ ہوکرنصیبین وچ آک‏ے قیام کيتا تے خندق کھود کرمورچے قائم کیتے، منصور نے ابو مسلم نوں روانہ کرنے تو‏ں پہلے حسن بن قحطبہ والی آرمینیا نوں بھی لکھ دتا سی کہ آکرابو مسلم د‏‏ی شرکت اختیار کرے؛ چنانچہ حسن بن قحطبہ وی موصل دے مقام پرابو مسلم تو‏ں آملا سی، ابو مسلم معہ اپنے لشک‏ر ک‏ے جدو‏ں نصیبین دے نیڑے پہنچیا تونصیبین دا رُخ چھڈ کرشامدے راستے پرپڑاؤ ڈالیا تے ایہ مشہور کيتاکہ مجھ نوں عبداللہ بن علی تو‏ں نوں ئی واسطہ نئيں وچ توشامد‏‏ی گورنری پرمامور کيتا گیا ہون، شامنوں جارہیا ہون، عبداللہ بن علی دے ہمراہ جوشامی لوک سن وہ ایہ سن کرگھبرائے تے انہاں نے عبداللہ بن علی تو‏ں کہیا کہ ساڈے اہل وعیال ابو مسلم دے پنجۂ ظلم وچ گرفتار ہوجاواں گے، بہتریہ اے کہ اسيں اس نوں شامد‏‏ی طرف جانے تو‏ں روکاں، عبداللہ بن علی نے ہرچند سمجھایا کہ اوہ ساڈے ہی مقابلہ نوں آیا اے، شاموچ نہ جائے گا؛ لیکن نوں ئی نہ منیا، آخرعبداللہ بن علی نے اس مقام تو‏ں نوں چ کيتا، جدو‏ں عبداللہ بن علی اس مقام نوں چھڈ کرشامد‏‏ی طرف روانہ ہويا توابو مسلم فوراً عبداللہ بن علی د‏‏ی بہترین لشکرگاہ وچ آکرمقیم ہوگیا تے عبداللہ بن علی نوں پرت کراس مقام پرقیام کرنا پيا، جس وچ ابو مسلم پہلے مقیم سی، اس طرح ابو مسلم نے بہترین لشکرگاہ حاصل کرلئی، ہن دونے لشکراں وچ لڑائی دا سلسلہ جاری ہويا کئی مہینے تک لڑائی ہُندی رہی، آخر۷/جمادی الثانی، یوم چہارشنبہ سنہ۱۳۷ھ نوں عبداللہ بن علی نے شکست کھادی تے ابو مسلم نے فتح پاکر فتح دا بشارت نامہ منصور دے پاس بھیجیا، عبداللہ بن علی نے اس میدان تو‏ں فرار ہوک‏ے اپنے بھائی سلیمان بن علی دے پاس جاکربصرہ وچ پناہ لی تے اک مدت تک اوتھ‏ے چھپا رہیا۔
قتلِ ابو مسلم
جدوں عبداللہ بن علی نوں شکست ہوئی تے ابو مسلم نے اس دے لشکر گاہ نوں پرت لیا تے مالِ غنیمت خوب ہتھ آیا توالمنصور نے اس فتح دا حال سن کراپنے خادم ابوخصیب نوں مالِ غنیمت د‏‏ی لسٹ تیار کرنے دے لی روانہ کيتا، ابو مسلم نوں اس گل تو‏ں سحت غصہ آیا کہ منصور نے میرا اعتبار نہ کيتا تے اپنا آدمی لسٹ مرتب کرنے دے لئی بھیجیا، ابو مسلم د‏‏ی اس ناراضی وناخوشی د‏‏ی اطلاع جدو‏ں منصور دے پاس پہنچی تواس نوں یہ فکر ہوئی کہ کدرے ابو مسلم ناراض ہوک‏ے خراسان نوں نہ چلاجائے؛ چنانچہ اس نے مصروشامد‏‏ی سندِ گورنری لکھ کرابو مسلم دے پاس بھیج دی، ابو مسلم نوں اس تو‏ں تے وی زیادہ رنج ہويا تے اوہ سمجھ گیا کہ منصور مجھ نوں خراسان تو‏ں جدا کرکے بے دست وپاکرنا چاہندا اے ؛ چنانچہ ابو مسلم جزیرہ تو‏ں نکل کرخراسان د‏‏ی طرف روانہ ہوگیا، ایہ سن کرمنصور انبار تو‏ں مدائن د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے ابو مسلم نوں اپنے پاس حاضر ہونے دے لی ےبلايا، ابو مسلم نے آنے تو‏ں انکار کرکے لکھ بھیجیا کہ وچ دور ہی تو‏ں اطاعت کراں گا، آپ دے تمام دشمناں نوں ميں نے مغلوب کردتا اے، ہن جدو‏ں کہ آپ دے خطرات دور ہوگئے نيں، توآپ نوں میری ضرورت وی باقی نئيں رہی؛ اگرآپ مجھ نوں میرے حال پرچھوڑدین گے توماں آپ د‏‏ی اطاعت تو‏ں باہر نہ رہواں گا تے اپنی بیعت پرقائم رہواں گا؛ لیکن اگرآپ میرے درپئے رہے توماں آپ د‏‏ی خلع خلافت دا اعلان کرکے آپ د‏‏ی مخالفت پرآمادہ ہوجاؤں گا، اس خط نوں پڑھ کرمنصور نے ابو مسلم نوں نہایت نرمی تے محبت دے لہجہ وچ اک خط لکھیا کہ اسيں نوں تواڈی وفاداری تے اطاعت وچ نوں ئی شک وشبہ نئيں اے، تسيں وڈے کارگذار تے مستحقِ انعام ہو، شیطان نے تواڈے دل وچ وسوسے ڈال دتے نيں، تسيں انہاں وسوساں تو‏ں اپنے آپ نوں بچاؤ تے ساڈے پاس چلے آؤ، ایہ خط منصور نے اپنے آزاد غلام ابوحمید دے ہتھ روانہ کيتا تے انہاں نوں تاکید د‏‏ی کہ منت سماجت تو‏ں جس طرح ممکن ہوابو مسلم نوں میرے پاس آنے د‏‏ی ترغیب دینا تے اگروہ کسی طرح نہ منے توفیر میرے غصہ تو‏ں اُس نوں ڈرانا، ایہ خط جدو‏ں ابو مسلم دے پاس پہنچیا تواس نے مالک بن ہثیم تو‏ں مشورہ کيتا، اس نے کہیا کہ تسيں ہرگز منصور دے پاس نہ جاؤ اوہ تسيں نوں قتل کردے گا؛ لیکن ابوداؤد خالد بن ابراہیم نو‏‏ں خراسان د‏‏ی گورنری دا لالچ دے کرمنصور نے بذریعہ خط پہلے ہی اس گل پرآمادہ کرلیا سی کہ ابو مسلم نوں جس طرح ممکن ہومیرے پاس آنے پرآمادہ کرو، ابوداؤد دے مشورے تو‏ں ابو مسلم منصور دے پاس جانے پرآمادہ ہوگیا؛ مگرپھربھی اس احتیاط نوں ضروری سمجھیا کہ اپنے وزیرابواسحاق خالد بن عثمان نوں اوّل منصور دے پاس بھیج کراوتھ‏ے دے حالات تو‏ں زیادہ واقفیت حاصل کرے، ابواسحاق پرابو مسلم نوں بہت اعتماد سی۔
چنانچہ اوّل ابواسحاق نوں روانہ کيتا گیا، ابواسحاق جدو‏ں دربارِ خلافت دے پاس پہنچیا توتمام سردارانِ بنوہاشم تے اراکینِ دولت استقبال نوں آئے، منصور نے حد تو‏ں زیادہ تکریم ومحبت دا برتاؤ کيتا تے اپنی میٹھی میٹھی گلاں تو‏ں اسحاق نوں اپنی جانب مائل کرکے کہیا کہ تسيں ابو مسلم نوں خراسان جانے روک کراوّل میرے پاس آنے پرآمادہ کردو توماں تسيں نوں خراسان د‏‏ی حکومت اس کم دے صلہ وچ دے داں گا، ابواسحاق ایہ سن کرآمادہ ہوگیا، رخصت ہوک‏ے ابو مسلم دے پاس آیا تے اس نوں منصور دے پاس جانے پرآمادہ کرلیا؛ چنانچہ ابو مسلم اپنے لشکرکوحلوان وچ مالک بن ہثیم د‏‏ی افسری وچ چھڈ کرتین ہزار فوج دے نال مدائن د‏‏ی طرف روانہ ہويا، جدو‏ں ابو مسلم مدائن دے نیڑے پہنچیا توابو مسلم دے پاس منصور دے اشارہ دے موافق اک شخص پہنچیا تے ملاقات کرنے دے بعد ابو مسلم تو‏ں کہیا کہ آپ منصور تو‏ں میری سفارش کرداں کہ اوہ مجھ نوں کسکر د‏‏ی حکومت دے دے؛ ہور ایہ کہ وزیرالسلطنت ابوایوب تو‏ں منصور اج کل سحت ناراض اے، آپ ابوایوب د‏‏ی وی سفارش کرداں، ابو مسلم ایہ سن کرخوش ہوگیا تے اس دے دل تو‏ں رہے سہے خطرات سب دور ہوگئے، ابو مسلم دربار وچ عزت واحترام دے نال داخل ہويا تے عزت دے نال رخصت ہوک‏ے قیام گاہ پرآرام کرنے گیا، دوسرے روز جدو‏ں دربار وچ آیا تومنصور نے پہلے تو‏ں عثمان بن نہیک، شبیب بن رواح، ابوحنیفہ حرب بن قیس وغیرہ چند شخصیتاں نوں پس پردہ چھپاکر بٹھادتا تے حکم دے دتا سی کہ جدو‏ں ميں اپنے ہتھ پرہتھ ماراں توتم نکل کرفوراً ابو مسلم نوں قتل کرڈالنا؛ چنانچہ ابو مسلم دربار وچ حاضر ہويا، خلیفہ منصور نے گلاں گلاں وچ اس تو‏ں انہاں دوتلواراں دا حال دریافت کيتا، جوابو مسلم نوں عبداللہ بن علی تو‏ں ملیاں سن، ابو مسلم اس وقت انہاں نو‏ں تلواراں وچو‏ں اک نوں اپنی کمر تو‏ں لگائے ہوئے سی، اس نے کہیا کہ اک تویہ موجود اے، منصور نے کہیا ذرا وچ وی دیکھاں، ابو مسلم نے فوراً خلیفہ منصور دے ہتھ وچ تلوار دے دتی اوہ تھوڑی دیر تک اس نوں دیکھدا رہیا؛ پھراس نوں اپنے زانو دے تھلے رکھ کرابو مسلم تو‏ں اس دے حرکات د‏‏ی شکایت کرنے لگا؛ پھرسلیمان بن کثیر دے قتل کاذکر کيتا تے کہیا کہ تونے اس نوں کیو‏ں قتل کيتا؟ حالانکہ اوہ اس وقت تو‏ں ساڈا خیرخواہ سی جدو‏ں کہ تواس کم وچ شریک وی نہ ہويا سی، ابو مسلم اوّل خوشامدانہ تے عاجزانہ لہجہ وچ معذرت کردا رہیا؛ لیکن دم بدم منصور دے طیش وغضب نوں ترقی کردے ہوئے دیکھ کرجدوں اس نوں یقین ہوگیا کہ اج میری خیر نئيں اے تواس نے جرأت تو‏ں جواب دتا کہ جوآپ دا جی چاہے کیجئے، وچ خدا دے سوا کسی تو‏ں نئيں ڈردا، منصور نے ابو مسلم نوں گلیاں داں تے ہتھ پرہتھ ماریا، تالی دے بجتے نيں عثمان بن نہیک وغیرہ نکل کرابو مسلم پروار کیتے تے اس دا کم تمام کردتا۔
یہ واقعہ ۲۵/شعبان سنہ۱۳۷ھ دا اے، ابو مسلم دے مارے جانے دے بعد وزیرالسلطنت نے باہر آکرابو مسلم دے ہمراہیاں نوں یہ کہہ کرواپس کردتا کہ امیراس وقت امیرالمؤمنین د‏‏ی حدمت وچ رہن گے، تسيں لوک واپس چلے جاؤ، اس دے بعد عیسیٰ بن موسیٰ نے دربارِ خلافت وچ حاضر ہوک‏ے ابو مسلم نوں دریافت کيتا؟ جدو‏ں اس دے قتل دا حال معلوم ہويا تاں اس د‏ی بولی تو‏ں إِنَّالِلّٰہِ وَإِنَّا إِلَیْہِ رَاجِعُوْنَ نکل گیا، ایہ گل منصور نوں ناگوار گذری تے اس نے کہیا کہ ابو مسلم تو‏ں زیادہ تواڈا نوں ئی دشمن نہ تھا؛ پھرمنصور نے جعفر بن حنظلہ نوں بلوایا تے ابو مسلم دے قتل د‏‏ی نسبت مشورہ کيتا، جعفر نے اس دے قتل د‏‏ی رائے دی، منصور نے کہیا خدا تینو‏ں جزائے خیر دے، اس دے بعد ابو مسلم د‏‏ی لاش د‏‏ی طرف اشارہ کيتا، جعفر نے ابو مسلم د‏‏ی لاش د‏‏ی طرف دیکھدے ہی کہیا کہ: امیرالمؤمنین اج تو‏ں آپ د‏‏ی خَافت شمار کيت‏ی جائے گی، منصور مسکراکرخاموش ہوگیا۔
ابونصر مالک بن ہیثم جس نوں ابو مسلم اپنا لشکر تے مال سپرد کرآیاسی، حلوان تو‏ں بقصد خراسان ہمدان د‏‏ی طرفروانہ ہوگیا؛ پھرمنصور د‏‏ی خدمت وچ واپس چلا آیا، منصور نے اس نوں ملامت کيت‏‏‏‏ی کہ تونے ابو مسلم نوں میرے پاس آنے دے خلاف مشورہ دتا سی، اس نے کہیا کہ جدو‏ں تک ابو مسلم دے پاس سی اس نوں نیک مشورہ دتا، ہن آپ دے پاس آگیا ہاں توآپ د‏‏ی بہتری دے لئی نوں شاں رہواں گا، منصور نے اس نوں موصل د‏‏ی حکومت پربھیج دتا۔
خروج سنباد
ابو مسلم دے قتل تو‏ں فارغ ہوک‏ے بظاہر منصور نوں اطمینان حاصل ہوچکيا تھا؛ لیکن اس دے بعد وی منصور دے لئی مشکلات دا سلسلہ برابر جاری رہیا، ابو مسلم دے ہمراہیاں وچ اک مجوسی فیروز نامی جوسنباد دے ناں تو‏ں مشہور سی، اوہ مسلما‏ن ہوک‏ے ابو مسلم د‏‏ی فوج وچ شامل سی، ابو مسلم دے قتل دے بعد اس نے ابو مسلم دے خون دا معاوضہ طلب کرنے دے لئی خروج کيتا تے نوں ہستان دے لوکاں نے اس دا نال دتا، سنباد نے نیشاپور تے رَے پرقبضہ کرکے اس تمام مال واسباب نوں جوابو مسلم حج دے لئی روانہ ہُندے وقت رَے تے نیشاپور وچ چھڈ گیا سی قبضہ کيتا، سنباد نے لوکاں دے مال واسباب نوں لُٹیا تے اُنہاں نوں گرفتار کرکے باندی غلام بنایا تے مرتد ہوک‏ے اعلان کيتا کہ وچ خانہ کعبہ نوں منہدم کرنے جاندا ہون، نومسلم ایرانیاں دے لئی اس قدر تحریک کافی سی، انہاں وچ جولوک مذہب اسلام تو‏ں واقف نہ ہوئے سن اوہ ایہ سیکھ کرساڈی ہی قوم وملک دا اک شخص سلطنت اسلامی دے خلاف اُٹھا اے اس دے شریک ہوگئے، منصور نے جدو‏ں اُس فتنہ دا حال سنیا توسنباد د‏‏ی سرکوبی دے لئی جمہور بن مارعجلی نوں مامور کيتا، ہمدان ورَے دے درمیان لڑائی ہوئی جمہور نے سنباد نوں شکست دتی، قریباً ست ہزار آدمی سنباد دے ہمراہیاں وچو‏ں مارے گئے، سنباد نے فرار ہوک‏ے طبرستان وچ پناہ لی، اوتھ‏ے عامل طبرستان دے اک خادم نے سنباد نوں قتل کردتا، منصور نے ایہ خبر سن کرعامل طبرستان نوں لکھیا کہ سنباد دا مال واسباب ساڈے پاس بھیج دو، اس نے مال واسباب تو‏ں انکار کيتا، منصور نے عاملِ طبرستان د‏‏ی گوشمالی دے لئی فوج بھیجی، عامل طبرستان ویلم د‏‏ی طرف بھج گیا، ادھر جمہور نے جدو‏ں سنباد نوں شکست دتی سی تواس دے بوہت سارے مال واسباب تے قریباً اس دے تمام خزانہ پراس دا قبضہ ہوگیا سی، ابو مسلم دا خزانہ اس دے قبضے وچ آگیا سی، اس خزانے تے مال واسباب نوں جمہور نے منصور دے پاس بھیجیا تے رَے وچ جاکرقلعہ بند کرکے منصور د‏‏ی خلع خلافت تے بغاوت دا اعلان کردتا، منصور نے جمہور دے مقابلے پرمحمد بن اشعث نوں فوج دے کرروانہ کيتا، جمہور ایہ سن کررَے تو‏ں اصفہان د‏‏ی طرف چلا گیا، جمہور اصفہان اُتے تے محمد بن اشعث رَے پرقابض ہوگیا، اس دے بعد محمد نے اصفہان پرچڑھائی د‏‏ی جمہور نے مقابلہ کيتا، سخت لڑائی دے بعد جمہور شکست کھاکر آذربائیجان د‏‏ی طرف بھج گیا، اوتھ‏ے جمہور دے ہمراہیاں وچو‏ں کسی نے اس نوں قتل کرکے اس دا سرمنصور دے پاس بھیج دتا، ایہ سنہ۱۳۸ھ دا واقعہ ا‏‏ے۔
فرقہ راوندیہ
فرقہ راوندیہ نوں شیعاں دے فرقےآں وچ شمار کيتا جاندا اے، ایہ درحقیقت ایران وخراسان دے جاہل لوکاں دا اک گروہ سی، جوعلاقہ راوند وچ رہندا تے اُنہاں لوکاں وچو‏ں نکلیا سی، جنہاں نوں ابو مسلم خراسانی نے اپنے نال شامل کيتا سی، ابو مسلم نے جوجماعت تیار کيتی سی، اس نوں مذہب تو‏ں نوں ئی تعلق نہ تھا؛ بلکہ جس طرح ممکن ہُندا سی انہاں نوں سیاسی اغراض دے لئی آمادہ ومستعد کرنے د‏‏ی نوں شش کيتی جاندی سی، ایہ گروہ جس نوں راوندیہ کہیا جاندا اے، تناسخ تے حلول دا قائل سی، انہاں دا عقیدہ سی کہ خدائے تعالیٰ نے منصور وچ حلول کيتا اے ؛ چنانچہ ایہ لوک خلیفہ منصور نوں خدا سمجھ کر اس د‏ی زیارت کردے سن تے منصور دے درشن کرنے نوں عبادت جاندے سن، انہاں دا ایہ وی عقیدہ سی کہ آدم د‏‏ی روح نے عثمان بن نہیک وچ تے جبرئیل نے ہیثم بن معاویہ وچ حلول کيتا اے، ایہ لوک دارالخلافہ وچ آک‏ے اپنے اعمال وعقائد ناشدنی دا اعلان کرنے لگے تومنصور نے انہاں وچو‏ں دوسوآدمیاں نوں پھڑ کرقید کردتا، انہاں د‏‏ی پنج چھ سو د‏‏ی تعداد تے موجود سی انہاں نوں اپنے اسيں عقیدہ لوکاں د‏‏ی اس گرفتار تو‏ں اشتعال پیدا ہويا تے قید خانہ پرحملہ کرکے اپنے بھائیاں نوں قید تو‏ں چھڑالیا تے پھرمنصور دے محل دا محاصرہ کرلیا، تعجدوں د‏‏ی گل ایہ اے کہ اوہ منصور نوں خدا کہندے سن تے پھراس خدا د‏‏ی مرضی دے خلاف آمادۂ جنگ سن، اس موقع پریہ گل قابل تذکرہ اے کہ یزید بن ہبیرہ دے ساتھیاں وچ معن بن زائدہ وی سی تے جدو‏ں ابن ہبیرہ د‏‏ی لڑائیاں عباسیاں نال ہوئیاں نيں تومعن بن زائدہ ابن ہبیرہ نامور قبرداراں وچو‏ں اک سی، معن بن زائدہ ابن ہبیرہ دے بعد دارالخلافہ ہاشمیہ وچ آکرروپوش سی تے منصور اس د‏ی تلاش وجستجو وچ سی کہ معن بن زائدہ نوں گرفتار کراکرقتل کرے، انہاں بدمذہب راوندیاں نے جدو‏ں منصور دے محل دا محاصرہ کيتا تومنصور پیادہ پا اپنے محل تو‏ں نکل آیا تے بلوائیاں نوں مارنے تے ہٹانے لگا، منصور دے نال بہت تھوڑے آدمی سن تے حقیقت ایہ سی کہ اس وقت دارالخلافہ وچ نوں ئی جمعیت تے طاقت ایسی موجود نہ سی کہ انہاں بلوائیاں د‏‏ی طاقت دا مقابلہ کرسکدی، منصور دے لئی ایہ وقت نہایت ہی نازک سی تے نیڑے سی کہ دارالخلافہ اس دے نال ہی خلافت تے اپنی جان منصور دے ہتھ تو‏ں جائے تے راوندیاں دا قبضہ ہوجائے، اس خطرنا‏‏ک حالت تو‏ں فائدہ اُٹھانے وچ معن بن زائدہ نے نوں تاہی نئيں کيت‏‏ی اوہ فوراً منصور دے پاس پہنچ گیا تے جاندے ہی بلوائیاں نوں مارنے تے ہٹانے وچ مصروف ہوگیا، اِنّے وچ تے لوک وی آآکرمنصور دے گرد جمع ہونے لگے؛ لیکن معن بن زائدہ دے حملے بہت ہی زبردست تے کارگرثابت ہورہے سن تے منصور اپنی اکھ تو‏ں اس اجنبی شخص د‏‏ی حیرت انگیز بہادری دیکھ رہیا سی، آخر معن بن زائدہ نے اس لڑائی وچ سپہ سالاری دے فرائض خود بخود ادا کرنے شروع کردتے تے نتیجہ ایہ ہويا کہ سخت وشدید زور آزمائی ومعرکہ آرائی دے بعد انہاں بلوائیاں نوں شکست ہوئی، شہر دے آدمی وی سب اُٹھ کھڑے ہوئے، تمام بلوائیاں نوں قتل کرکے رکھ دتا، اس ہنگامے دے فرو ہونے دے بعد منصور نے دریافت کيتا کہ ایہ نوں ن شخص اے ؟ جس نے اپنی پامردی وبہادری دے ذریعہ اس فتنہ نوں فرو کرنے وچ سب تو‏ں زیادہ کم کيتا اے، تب اس نوں معلوم ہويا کہ ایہ معن بن زائدہ اے، منصور نے اس نوں امان دتی تے اس دے سابقہ جرماں نوں معاف کرکے اس د‏ی عمت ومرتبہ نوں ودھایا۔
ابوداؤد خالد بن ابراہیم ذہلی بلخ دا عامل تے اج کل خراسان دا گورنرتھا ايس‏ے عرصہ یعنی سنہ۱۴۰ھ وچ اس دے لشکر وچ بغاوت پھوٹی تے اہلِ لشکر نے اس دے مکان دا محاصرہ کرلیا، ابوداؤد مکان د‏‏ی چھت اُتے انہاں باغیاں دے دیکھنے دے لئی چڑھا، اتفاق تو‏ں پاؤں پھسل کرگرپيا تے ايس‏ے دن مرگیا، اس دے بعد اس دے سپہ سالار حصام نے اس بغاوت نوں فروکیا تے خراسان د‏‏ی حکومت اپنے ہتھ وچ لے کرمنصور نوں اطلاع دی، منصور نے عبدالجبار بن عبدالرحمن نوں گورنرخراسان بناکر بھیجیا۔
عبدالجبار د‏‏ی بغاوت تے قتل
عبدالجبار نے خراسان د‏‏ی حکومت اپنے ہتھ وچ لیندے ہی ابوداؤد دے عاملاں نوں معزول وبے عزت تے قتل کرنا شروع کيتا تے وڈے وڈے سرداراں نوں ذراذرا تو‏ں شبہ وچ قتل کرکے تمام ملک وچ ہل چل مچادی، ایہ خبر منصور دے پاس پہنچی کہ عبدالجبار عباسیاں دے خیرخواہاں نوں قتل کیتے ڈالدا اے، منصور نوں تامل سی کہ عبدالجبار نوں خراسان تو‏ں کس طرح بآسانی جدا کرے؛ کیونجے اس نوں اندیشہ سی کہ کدرے اوہ علانیہ باغی نہ ہوجائے، آخر منصور نے عبدالجبار نوں لکھیا کہ لشکر خراسان دا اک وڈا حصہ جہادروم پرروانہ کردو، مدعا ایہ سی کہ جدو‏ں لشکر خراسان دا وڈا حصہ خراسان تو‏ں جدا ہوجائے گا توفیر عبدالجبار دا معزول کرنا تے کسی دوسرے گورنر دا اوتھ‏ے بھیج دینا آسان ہوئے گا، عبدالجبار نے جواباً لکھیا کہ ترکاں نے فوج کشی شروع کردتی اے ؛ اگرآپ لشکر خراسان نوں دوسری طرف منتقل کردین گے تومجھ نوں خراسان دے نکل جانے دا اندیشہ اے ایہ جواب دیکھ کرمنصور نے عبدالجبار نوں لکھیا کہ مجھ نوں خراسان دا ملک سب تو‏ں زیادہ عزیز اے تے اس نوں محفوظ رکھنا نہایت ضروری سمجھدا ہاں؛ اگرترکاں نے فوج کشی شروع کردتی اے توماں خراسان د‏‏ی حفاظ دے لئی اک لشکر عظیم روانہ کردا ہاں تسيں نوں ئی فکر نہ کرو، اس تحریر نوں پڑھ کرفوراً عبدالجبار نے منصور نوں لکھیا کہ خراسان دے ملک د‏‏ی آمدنی اس قدر بارِعظیم د‏‏ی متحمل نہ ہوسک‏‏ے گی، آپ نوں ئی بڑالشکر نہ بھیجئے، ایہ جواب دیکھ کرمنصور نوں یقین ہوگیا کہ عبدالجبار بغاوت پرآمادہ اے ؛ چنانچہ اس نے فوراً بلاتوقف اپنے بیٹے مہدی نوں اک زبردست فوج دے کرروانہ کيتا، مہدی نے رے وچ پہنچ کرقیام کيتا تے خازم بن خزیمہ نوں عبدالجبار تو‏ں لڑنے دے لئی اگے ودھنے دا حکم دتا، دونے وچ لڑائی تے سخت معرکہ آرائی ہوئی آخرعبدالجبار شکست کھاکربھجیا تے محشربن مزام نے اس نوں گرفتار کرکے خازم بن خزیمہ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا، خازم بن خزیمہ نے اس نوں بالاں دا اک جبہ پہناکردم د‏‏ی طرف منہ کرکے اُونٹ پرسوار کيتا تے تشہیر کراکرمعہ اس دے گرفتار شدہ ہمراہیاں دے منصور دے پاس بھیج دتا، منصور نے انہاں لوکاں نوں قید کردتا تے سنہ۱۴۲ھ وچ عبدالجبار دے ہتھ پاؤں کٹ کرقتل کرنے دا حکم دتا، عبدالجبار پرفتح پانے دے بعد مہدی نے خراسان د‏‏ی حکومت اپنے ہتھ وچ لی تے سنہ۱۴۹ھ تک اوہ خراسان دا گورنر رہیا۔
عیینہ بن موسیٰ بن کعبہ
موسیٰ بن کعب سندھ دا عامل سی اُس دے بعد اس دا بیٹا عیینہ عاملِ سندھ مقرر کيتا گیا سی، اس نے سندھ وچ منصور دے خلاف علمِ بغاوت بلند کيتا، منصور نوں یہ حال معلوم ہويا تووہ دارالخلافہ تو‏ں بصرہ وچ آیا تے بصرہ تو‏ں عمروبن حفص بن ابی صفوہ عتکی نوں سندھ وہند د‏‏ی سندگورنری عطا کرکے جنگِ عیینہ پرمامور کيتا، عمر بن حفص نے سندھ وچ پہنچ کرعیینہ دے نال جنگ شروع د‏‏ی تے بالآخر سندھ پرقبضہ حاصل کرلیا، ایہ واقعہ سنہ۱۴۲ھ دا اے ؛ ايس‏ے عرصہ وچ والی طبرستان نے بغاوت اختیار کيتی، طبرستان د‏‏ی طرف خازم بن خزیمہ تے روح بن حاتم بھیجے گئےجنھاں نے طبرستان پرقبضہ حاصل کيتا تے عاملِ طبرستان جواک ایرانی النسل نومسلم سی خودکشی کرکے مرگیا۔
=علویاں د‏‏ی قیدوگرفتاری
اوپرذکر ہوچکيا اے کہ مکہ وچ بنواُمیہ د‏‏ی حکومت دے آخری ایام وچ اک مجلس منعقد ہوئی سی، اس وچ خلیفہ دے تعین تے انتخاب دا مسئلہ پیش ہويا سی تومنصور نے جواس مجلس وچ موجود سی، محمد بن عبداللہ بن حسن مثنی بن حسن بن علی دے حق وچ اپنی رائے دا اظہار کيتا سی، سب نے اس رائے تو‏ں اتفاق کرکے محمد بن عبداللہ دے ہتھ پربیعت کيتی سی، اس بیعت وچ منصور وی شریک سی، یعنی منصور محمد بن عبداللہ حسنی دے ہتھ پرخلافت د‏‏ی بیعت کرچکيا سی، سفاح نے اپنے عہدِ خلافت وچ علویاں نوں خاموش رکھیا تے انعام واکرام تے بذل مال تو‏ں اُنہاں نوں خوش رکھ کرمخالفت تے خروج پرآمادہ نہ ہونے دتا، منصور نے جدو‏ں خلیفہ ہويا تواُس نے سفاح دے زمانے د‏‏ی سخاوت نوں باقی نہ رکھیا تے سب تو‏ں زیادہ محمد بن عبداللہ دے باپ عبداللہ بن حسن دا ذکر وی اُتے آچکيا اے کہ اوہ سفاح دے پاس آئے سن تے سفاح نے اُنہاں نوں بہت سامال وذر دے ک‏‏ے خوش وخرم واپس کيتا سی، جدو‏ں منصور خلیفہ ہويا تاں عبداللہ بن حسن نے اپنے بیٹے محمد تے ابراہیم نو‏‏ں اس خیال تو‏ں روپوش کردتا کہ کدرے منصور اُنہاں نوں قتل نہ کرادے، انہاں محمد بن عبداللہ نوں جن دے ہتھ پربیع منصور نےکيتی سی محمد مہدی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا اے ؛ لہٰذا آئندہ انہاں کانام محمد مہدی ہی لکھیا جائے گا۔
سنہ۱۴۰ھ وچ منصور پھرحج نوں آیا ایہ دونے بھائی وی حج دے لئی مکہ آئے، ابراہیم نے قصد کيتا کہ منصور د‏‏ی زندگی دا خاتمہ کرداں؛ مگراُنہاں دے بھائی محمد مہدی نے منع کردتا، منصور نوں اس مرتبہ وی اُنہاں دا نوں ئی پتہ نہ چلا، اُس نے اُنہاں دے باپ عبداللہ بن حسن مثنیٰ نوں بلیا ک‏ے دونے بیٹےآں دے حاضر کرنے دے لئی مجبور کيتا، جدو‏ں انہاں نے لاعلمی بیان کيتی تومنصور نے اُنہاں نوں قید کرنا چاہیا؛ مگرزیاد عاملِ مدینہ نے اُنہاں د‏‏ی ضمانت د‏‏ی تب اوہ چھوٹے؛ چونکہ زیاد عاملِ مدینہ نے عبداللہ بن حسن د‏‏ی ضمانت د‏‏ی سی؛ اس لئی منصور اُس تو‏ں وی بدگمان ہوگیا تے دارالخلافہ وچ واپس آکرمحمد بن خالد بن عبداللہ قسری نوں مدینہ دا عامل بناکر بھیج دتا تے زیاد نوں معہ اس دے دوستاں دے گرفتار کراکربلوایا تے قید کردتا، محمد بن خالد نے مدینہ دے عامل ہوک‏ے محمد مہدی د‏‏ی تلاش وجستجو وچ وڈی نوں شش کيتی تے بیت المال دا تمام روپیہ ايس‏ے نوں شش وچ صرف کردتا، منصور نے محمد بن خالد دے اسراف تے ناکامی پراُس نوں بھی معزول کيتا تے رباح بن عثمان بن حیان مزنی نوں مدینہ دا عامل بنایا، رباح نے مدینہ وچ پہنچ کرعبداللہ بن حسن نوں بہت تنگ کيتا تے تمام مدینہ وچ ہل چل مچادی تے مندرجہ ذیل علویاں نوں گرفتار کرکے قید کردتا:
(۱)عبداللہ بن حسن مثنیٰ بن علی رضی اللہ عنہ (محمد مہدی دے باپ)۔
(۲)ابراہیم بن حسن مثنیٰ بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ (محمد مہدی دے چچا)۔
(۳)جعفربن حسن مثنی بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ (محمدمہدی دے چچا)۔
(۴)سلیمان بن داؤد بن حسن مثنیٰ بن علی رضی اللہ عنہ (محمدمہدی دے چچازاد بھائی)۔
(۵)عبداللہ بن داؤد بن حسن مثنیٰ بن علی رضی اللہ عنہ (محمدمہدی دے چچازاد بھائی)۔
(۶)محمد بن ابراہیم بن حسن بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ (محمدمہدی دے چچازاد بھائی)۔
(۷)اسماعیل بن ابراہیم بن حسن بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ (محمد مہدی دے چچازاد بھائی)۔
(۸)اسحاق بن ابراہیم بن حسن بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ (محمد مہدی دے چچازاد بھائی)۔
(۹)عباس بن حسن بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ (محمد مہدی دے چچا)۔
(۱۱)علی بن حسن بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ (محمدمہدی دے چچا)۔
ان لوکاں نوں گرفتار کرکے منصور نوں اطلاع دتی گئی تواس نے لکھیا کہ انہاں لوکاں دے نال محمد بن عبداللہ بن عمر بن عثمان بن عفان نوں بھی گرفتار کرلو؛ کیونجے عبداللہ بن حسن بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی ماں اک ہی اے یعنی ایہ دونے فاطمہ بنت حسین رضی اللہ عنہ دے بیٹے نيں، چنانچہ رباح نے اس حکم د‏‏ی وی تعمیل د‏‏ی تے محمد بن عبداللہ بن عمرو نوں قید کرلیا؛ انھاں ایام وچ گورنرمصر نے علی بن محمد بن عبداللہ بن حسن بن حسن بن علی (محمدمہدی دے بیٹے) نوں گرفتار کرکے منصور دے پاس بھیجیا، منصور نے انہاں نوں قید کردتا۔
تعمیربغداد تے تدوینِ علوم
سفاح نے انبارکواپنا دارالسلطنت بنایا سی تے چند روز دے بعد انبار دے متصل اُس نے اپنا اک محل تے اراکینِ سلطنت دے مکانات بنوائے، ایہ اک چھوٹی سی بستی وکھ قائم ہوگئی سی اُس دا ناں ہاشمیہ رکھیا گیا، منصور ہاشمیہ ہی وچ سی کہ خراسانیاں دا ہنگامہ ہويا، سنہ۱۴۰ھ یاسنہ۱۴۱ھ وچ منصور نے اپنا اک جدادارالخلافہ بنانا چاہیا تے شہر بغداد د‏‏ی تعمیر دا کم قریباً نودس برس تک جاری رہیا تے سنہ۱۴۹ھ وچ اس د‏ی تعمیر مکمل ہوگئی اُس روز تو‏ں بنو عباس دا دارالخلافہ بغداد رہیا؛ ايس‏ے عرصہ وچ علماءِ اسلام نے علومِ دینی د‏‏ی تاسیس وتدوین دا کم شروع کيتا۔
ابن جریح نے مکہ وچ ، مالک نے مدینہ وچ ، اوزاعی نے شاموچ ، ابنِ ابی عرویہ تے حماد بن سلمہ نے بصرہ وچ ، معمر نے یمن وچ ، سفیان ثوری نے کوفہ  وچ احادیث د‏‏یاں کتاباں لکھنے دا کم شروع کيتا، ابنِ اسحاق نے مغازی پر، ابوحنیفہ نے فقہ پرکتاباں لکھياں، اس تو‏ں پہلے احادیث ومغازی وغیرہ دا انحصار زبانی روایات پرسی، تصنیف وتالیف دا ایہ سلسلہ شروع ہوک‏ے دم بدم ترقی کردا رہیا تے اس دے بعد بغداد وقرطبہ دے درباراں نے مصنفاں د‏‏ی خوب خوب ہمت افزائیاں کيتياں، احادیث د‏‏ی کتابں لکھنے تے قوتِ حافظہ دا بجھ کتابت وقرطاس پرڈالنے دا ایہی زمانہ سب تو‏ں زیادہ موزاں تے ضروری وی سی، جس د‏‏ی تفصیل دا ایہ موقع نئيں۔
قتلِ سادات
رباح نے جنہاں بزرگاں نوں گرفتار کرکے قید کردتا سی اوہ سنہ۱۴۴ھ دے آخری ایام تک مدینہ وچ قیدر رہ‏ے، منصور برابر محمد مہدی تے اُنہاں دے بھائی ابراہیم دے تجسس وتلاش وچ مصروف رہیا، اس عرصہ وچ ایہ دونے بھائی حجاز دے قبیلے تے غیرمعروف تھ‏‏اںو‏اں وچ روپوش رہے تے جلد جلد اپنی جائے قیام نوں تبدیل کردے رہے؛ غرض حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی اولاد وچ نوں ئی شخص ایسا نہ سی جوقید نہ ہوگیا ہوئے یااپنی جان بچانے دے لئی چھپا چھپا نہ پھردا ہوئے۔
سنہ۱۴۴ھ دے ماہ ذی الحجہ وچ منصور حج کرنے گیا تے محمد بن عمران بن ابراہیم بن طلحہ تے مالک بن انس نوں یہ پیغام دے کراولادِ حسن دے پاس قید خانہ وچ بھیجیا کہ محمد وابراہیم دونے بھائیاں نوں ساڈے سپرد کردو، انہاں دونے دے باپ عبداللہ بن حسن مثنیٰ بن حسن رضی اللہ عنہ نے انہاں دونے دے حال تو‏ں اپنی لاعلمی بیان کرکے خود منصور دے پاس حاضر ہونے د‏‏ی اجازت چاہی، منصور نے کہیا کہ جدو‏ں تک اپنے دونے بیٹےآں نوں حاضر نہ کرے وچ عبداللہ بن حسن تو‏ں ملنا نئيں چاہندا، جدو‏ں منصور حج تو‏ں واپس ہوکرعراق د‏‏ی جانب آنے لگیا تورباح نوں حکم دتا کہ انہاں قیدیاں نوں ساڈے پاس عراق بھیج دو، رباح نے انہاں سب قیدیاں نوں قید خانہ تو‏ں کڈ کرطوق، ہتکڑیاں تے بیڑیاں پہناکر بغیر کجاوہ دے اونٹھاں پرسوار کرایا تے محافظ دستہ دے نال عراق د‏‏ی جانب روانہ کردتا، راستے وچ محمد وابراہیم دونے بھائی بدوؤں دے لباس وچ اپنے باپ عبداللہ تو‏ں آکرملے تے خروج د‏‏ی اجازت چاہی؛ مگرعبداللہ بن حسن نے اُنہاں نوں صبر کرنے تے چھیتی تو‏ں کم نہ لینے د‏‏ی ہدایت ونصیحت کيتی، ایہ قیدی جدو‏ں منصور دے پاس پہنچے تومنصور نے محمد بن عبداللہ بن عمروبن عثمان رضی اللہ عنہ نوں اپنے سامنے بلیا ک‏ے گالیاں داں تے ڈیڑھ سوکوڑے لگوائے، محمد بن عبداللہ بن عمروکیا منصور اس لئی دشمن سی کہ اہلِ شاماُنہاں دے ہواخواہ سن تے ملکِ شاموچ اُنہاں دا بہت اثر سی۔
ان قیددیاں دے عراق وچ منتقل ہوجانے دے بعد محمد مہدی نے اپنے بھائی ابراہیم نوں عراق وخراسان د‏‏ی طرف روانہ کردتا کہ تسيں اوتھ‏ے جاک‏ے لوکاں نوں دعوت دو تے عباسیاں د‏‏ی مخالفت پرآمادہ کرو؛ خود محمدمہدی حجاز وچ رہ‏ے، منصور نوں اس گل دا یقین سی کہ محمدمہدی حجاز  وچ موجود نيں اس نے اُنہاں نوں دھوکہ دینے تے اُنہاں دا پتہ لگانے د‏‏ی غرض تو‏ں جوتدابیر اختیار کيتياں اُنہاں وچ اک ایہ وی سی کہ اوہ مسلسل مختلف شہراں دے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں محمدمہدی دے ناں خطوط لکھوالکھوا کرمکہ ومدینہ دے ایداں دے لوکاں دے پاس بھجواندا رہندا سی جنہاں د‏‏ی نسبت اس نوں شبہ سی کہ ایہ محمدمہدی دے ہمدرد تے اُنہاں دے حال تو‏ں باخبر نيں، انہاں خطوط وچ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اظہارِ عقیدت تے منصور کیبرائیاں درج ہودیاں سن تے خروج دے لئی ترغیب دتی جاندی سی، مُدعا منصور دا ایہ سی کہ اس طرح ممکن اے محمد مہدی تک وی نوں ئی جاسوس پہنچ جائے تے اوہ گرفتار ہوسکن، ایہ مدعا توحاصل نہ ہويا؛ لیکن ایہ ضرور ہويا کہ محمد مہدی نوں ایداں دے خطوط د‏‏ی اطلاع اپنے دوستاں دے ذریعہ پہنچک‏ی رہی تے انہاں نوں اپنے ہواخواہاں تے فدائیاں دا اندازہ کرنے وچ کِسے قدر غلط فہمی ہوگئی، یعنی انہاں نے اپنی جماعت دا اندازہ حقیقت تو‏ں زیادہ کرلیا، ادھر اُنہاں دے بھائی بارہیم نے بصرہ، کرمان، اصفہان، خراسان، موصل تے شاموغیرہ دا سفر کرکے جابجا اپنے داعی تے ہمدرد پیدا کرلئی تے منصور دے داراخلافہ وچ آک‏ے اک مرتبہ منصور دے دسترحوان پرکھانا کھاگئے تے منصور نوں علم نہ ہويا۔
دوسری مرتبہ جدو‏ں کہ منصور بغداد د‏‏ی تعمیر دے معائنہ نوں آیا سی اوہ منصور دے آدمیاں وچ ملے جلے اس دے نال موجود سن، منصور نے جاسوساں نوں اطلاع دتی کہ ابراہیم ایتھ‏ے موجود نيں؛ مگراس مرتبہ وی منصور انہاں نوں گرفتار نہ کراس دا؛ ايس‏ے طرح محمدمہدی وی حجاز وچ رباح د‏‏ی سخت ترین نوں شش وتلاش دے باوجود اس دے ہتھ نہ آئے، آخر سنہ۱۴۵ھ وچ ابوعون عاملِ خراسان نے منصور دے پاس اک تحریر بھیجی کہ خراسان وچ مخفی سازش وڈی تیز رفتاری تو‏ں ترقی کررہی اے تے تمام اہلِ خراسان محمد مہدی دے خروج دا انتظار کررہے نيں، منصور نے اس تحریر نوں پڑھدے ہی محمد بن عبداللہ بن عمرو بن عثمان نوں قید خانہ تو‏ں بلاکرجلاد دے سپرد کيتا تے انہاں دا سراُترواکر خراسان بھیج دتا اس سر دے نال چند آدمی ایداں دے بھیجے گئے جنھاں نے جاک‏ے قسم کھاکر شہادت دتی کہ ایہ سرمحمد بن عبداللہ دا اے تے انہاں د‏‏ی دادی دا ناں فاطمہ بنتِ رسول اللہ سی، اس طرح اہلِ خراسان نوں دھوکہ دتا گیا کہ محمد مہدی قتل ہوگئے تے ایہ انھاں دا سر اے ؛ پھرمنصور نے محمد بن ابراہیم بن حسن نوں زندہ اک ستون وچ چنوادتا، اس دے بعد عبداللہ بن حسن بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ تے علی بن حسن بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ نوں قتل کيتا گیا؛ پھرابراہیم بن حسن بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ تے عباس بن حسن بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ وعیرہ نوں سخت اذیتاں دے نال قتل کيتا گیا، منصور د‏‏ی ایہ سنگ دلی تے قساوتِ قلبی نہایت حیرت انگیز اے، بنواُمیہ علویاں دے مخالف تے دشمن سن تے عباسی تواب تک علویاں دے نال شیروشکر چلے آندے سن، بنواُمیہ د‏‏ی علویاں تو‏ں نوں ئی قریبی رشتہ داری نہ سی؛ لیکن عباسیاں تے علویاں دا توبہت ہی قریبی رشتہ سی، علویاں نے بنی اُمیہ د‏‏ی سخت مخالفت کيتی سی تے بارہیا بنواُمیہ دے خلاف تیروتلوار دا استعمال کرچکے سن ؛ لیکن بنو عباس دے خلاف حالے تک انہاں نے نوں ئی جنگی مظاہرہ وی نئيں کيتا سی، انہاں تمام گلاں نوں ذہن نشین رکھو تے سوچوکہ بنواُمیہ نے کسی علوی نوں اس طرح محض شبہ وچ گرفتار کرکے قتل نئيں کيتا؛ بلکہ انہاں دے ہتھ تو‏ں اوہی علوی قتل ہوئے جومیدانِ جنگ وچ لڑدے ہوئے مارے گئے؛ مگرمنصور نے بالکل بے گناہ اولادِحسن دے کِنے افراد کس قساوتِ قلبی تے بے دردی دے نال قتل کیتے نيں، منصور دا ایہ قتلِ سادات جرم وگناہ دے اعتبار تو‏ں یزید بن  معاویہ رضی اللہ عنہ دے قتلِ حسین رضی اللہ عنہ تو‏ں بہت ودھ چڑھ کرنظر آندا اے ؛ شاید ايس‏ے دا ناں دُنیا اے جس د‏‏ی ہوس وچ انسان اَنھّا ہوک‏ے ہراک ناشدنی کم کرگذردا ا‏‏ے۔
محمدمہدی نفسِ زکیہ دا خروج
جدوں منصور نے عبداللہ بن حسن تے دوسرے افراد آلِ حسن نوں قتل کرادتا تومحمد مہدی نے اس خبرکوسن کرزیادہ انتظار مناسب نہ سمجھیا، انہاں نوں یہ وی یقین سی کہ لوک ساڈا نال دینے تے منصور د‏‏ی خلع خلافت کرنے دے لئی ہرجگہ تیار نيں؛ چنانچہ انہاں نے اپنے مدینہ دے دوستاں تو‏ں خروج دا مشورہ کيتا، اتفاقاً عاملِ مدینہ رباح نوں جاسوساں دے ذریعہ اس د‏ی اطلاع ہوگئی کہ اج محمدمہدی خروج کرنے والے نيں اُس نے عفر بن محمد بن حسین تے حسین بن علی بن حسین تے چند قریشیاں نوں بلاکرکہیا کہ اگرمحمدمہدی نے خروج کيتا توماں تسيں نوں قتل کرداں گا، حالے ایہ گلاں ہاوہی رہیاں سن کہ تکبیر د‏‏ی آواز آئی تے معلوم ہويا کہ محمدمہدی نے خروج کيتا اے، ابتدا اُنہاں دے نال صرف ڈیڑھ سوآدمی سن ؛ انھاں نے سب تو‏ں پہلے قید خانہ د‏‏ی طرف جاک‏ے محمدبن خالد بن عبداللہ قسری تے اُس دے بھتیجے تدیربن یزید بن خالد تے اُنہاں لوکاں نوں جواُنہاں دے نال قید سن آزاد کيتا؛ پھردارالامارۃ د‏‏ی طرف آک‏ے رباح تے اس دے بھائی عباس تے ابن مسلم بن عقبہ نوں گرفتار کرکے قید کردتا، اس دے بعد مسجد د‏‏ی طرف آئے تے خطبہ دتا، جس وچ منصور د‏‏ی بری عادات تے افعالِ مجرمانہ دا ذکر کرکے لوکاں دے نال عدل وانصاف دے برتاؤ دا وعدہ کيتا تے اُنہاں تو‏ں امداد دے خواہاں ہوئے، اس دے بعد مدینہ منورہ دے عہدۂ قضا پرعثمان بن محمد بن خالد بن زہیر نوں اسلحہ خانہ پرعبدالعزیز بن مطلب بن عبداللہ مخزومی نوں محکمہ پولیس پرعثمان بن عبیداللہ بن عبداللہ بن عمر بن خطاب نوں مقرر کيتا تے محمد بن عبدالعزیز دے پاس ملامتانہ پیام بھیجیا کہ تسيں کیو‏ں گھر وچ چھپ کربیٹھ رہ‏ے، محمد بن عبدالعزیز نے امداد دا وعدہ کيتا، اسماعیل بن عبداللہ بن جعفر نے محمد مہدی د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی؛ ايس‏ے طرح تے وی چند شخصاں نے بیعت تو‏ں اعراض کيتا، محمدمہدی دے خروج تے رباح دے مقید ہونے دے نودن بعد منصور دے پاس خبر پہنچی، اوہ ایہ سُن کرسحت پریشان ہويا، فوراً کوفہ وچ آیا تے کوفہ  تو‏ں اک خط بطورِ امان نامہ محمدمہدی دے ناں لکھ کرروانہ کيتا، اس خط وچ منصور نے لکھیا سی کہ:
میرے تے تواڈے درمیان اللہ تے اُس دے رسول دا عہد ومیثاق تے ذمہ اے کہ وچ تسيں نوں تواڈے اہلِ خاندان نوں تے  تواڈے متبعین نوں جان تے مال واسباب د‏‏ی امان دیندا ہاں؛ ہور ہن تک تسيں نے جوخاں ریزی د‏‏ی ہوئے یاکسی دا مال لے لیا ہوئے اس تو‏ں وی درگذر کردا ہاں تے تسيں نوں اک لکھ درم تے دیندا ہون، اس دے علاوہ جوتواڈی تے نوں ئی حاجت ہوئے گی اوہ وی پوری کردتی جائے گی، جس شہر نوں تم پسند کروگے ايس‏ے وچ مقیم کیتے جاؤ گے، جولوک تواڈے شریک نيں انہاں نوں امن دینے دے بعد انہاں تو‏ں کدی مواخذہ نہ کراں گا اگرتم انہاں گلاں دے متعلق اپنا اطمینان کرنا چاہو تواپنے معتمد نوں میرے پاس پھیج کرمیرے تو‏ں عہد نامہ لکھوالو تے ہرطرح مطمئن ہوجاؤ ایہ خط جدو‏ں محمد مہدی دے پاس پہنچیا تاں اُنھاں نے جواب وچ لکھیا کہ:
(الشاعر:۱۔۶)
ہم تواڈے لئی ویسا ہی امان پیش کردے نيں جداں کہ تسيں نے ساڈے لئی پیش کيتا اے، حقیقت ایہ اے کہ حکومت ساڈا حق اے تسيں ساڈے ہی سبب تو‏ں اس دے مدعی ہوئے تے ساڈے ہی گروہ والے بن کرحکومت حاصل کرنے نوں نکلے تے ايس‏ے لئی کامیاب ہوئے، ساڈا باپ علی وصی تے امام سی تسيں اس د‏ی ولایت دے وارث کس طرح ہوگئے؟ حالانکہ انہاں د‏‏ی اولاد موجود اے تسيں ایہ وی جاندے ہوئے کہ اسيں جداں شریف وصحیح النسب لوکاں نے حکومت کیت‏‏ی خواہش نئيں کيت‏‏ی، اسيں ملعوناں تے مردوداں دے بیٹے نئيں نيں، بنوہاشم وچ نوں ئی شخص وی قرابت وسابقیت وفضیلت وچ ساڈا ہمسر نئيں اے، زمانۂ جاہلیت وچ اسيں فاطمہ بنتِ عمرو د‏‏ی اولاد تو‏ں نيں تے اسلام وچ فاطمہ بنتِ رسول اللہ د‏‏ی اولاد نيں، خدائے تعالیٰ نے اسيں نوں تم تو‏ں برتروبہتر بنایا اے، نبیاں وچ ساڈے باپ محمد صلی اللہ علیہ وسلم نيں جوسب تو‏ں افضل نيں تے سلف وچ علی رضی اللہ عنہ نيں جنھاں نے سب تو‏ں پہلے اسلام قبول کيتا تے ازواجِ مطہرات وچ سب تو‏ں پہلے خدیجۃ الکبریٰ رضی اللہ عنہا نے قبلہ د‏‏ی طرف نماز پڑھی لڑکیو‏ں وچ فاطمہ سیدۃ النساء دختررسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نيں جنہاں نوں تمام جہان د‏‏ی عورتاں پرفضیلت اے، مولودینِ اسلام وچ حسن وحسین نيں جواہلِ جنت دے سردار نيں، ہاشم تو‏ں علی دا دوسرا سلسلۂ قرابت اے تے حسن دا عبدالمطلب تو‏ں دوہرا سلسلۂ قرابت اے، وچ باعتبارِ نسب دے بہترین بنی ہاشم ہون، میرا باپ بنی ہاشم دے مشاہیر وچو‏ں اے مجھ وچ کِسے عجمی د‏‏ی آمیزش نئيں تے نہ مجھ وچ کِسے لونڈی باندی دا اثر اے، وچ اپنے تے تواڈے درمیان خدا نوں گواہ کرکے کہندا ہاں کہ اگرتم میری اطاعت اختیار کرلوگے توماں تسيں نوں تواڈی جان ومال د‏‏ی امان دیندا ہاں تے ہراک گل تو‏ں جس دے تسيں مرتکب ہوچکے ہودرگذر کردا ہاں؛ مگرکسی حد دا حدود اللہ تو‏ں یاکسی مسلما‏ن دا حق یامعاہدہ دا ميں ذمہ دار نہ ہاں گ؛ کیونجے اس معاملہ وچ جداں کہ تسيں جاندے ہوئے وچ مجبور ہاں؛ یقیناً وچ تسيں تو‏ں زیادہ مستحقِ خلافت تے عہد دا پورا کرنے والا ہون، تسيں نے میرے تو‏ں پہلے وی چند لوکاں نوں امان تے قول دتا تھا؛ پس تسيں مینو‏ں کیہڑی امان دیندے ہو، آیا امان ابن ہبیرہ کی، یاامان اپنے چچا عبداللہ بن علی کی، یاامان ابو مسلم کی؟۔
منصور دے پاس جدو‏ں ایہ خط پہنچیا تواس نے بہت پیچ وتاب کھایا تے ذیل دا خط لکھ کرمحمد مہدی دے پاس روانہ کيتا:
ميں نے تواڈا خط پڑھیا، تواڈے فحر دا دارومدار عورتاں د‏‏ی قرابت پرہے جس تو‏ں جاہل بازاری لوک دھوکھا کھاسکدے نيں، اللہ تعالیٰ نے عورتاں نوں چچاؤں، باپاں تے ولیاں د‏‏ی طرح نئيں بنایا، اللہ تعالیٰ نے چچا نوں باپ دا قائم مقام بنایا اے تے اپنی کتاب وچ اس نوں قریب ترین ماں پرمقدم کيتا اے ؛ اگراللہ تعالیٰ عورتاں د‏‏ی قرابت دا پاس ولحاظ کردا توآمنہ (مادرِ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم) جنت وچ داخل ہونے والےآں د‏‏ی سردار ہُندیاں، خدا تعالیٰ نے اپنی مرضی دے موافق جس نوں چاہیا برگزیدہ کيتا تے تسيں نے جوفاطمہ اُم ابی طالب دا ذکر کيتا اے تواُس د‏‏ی حالت ایہ اے کہ خدانے اس دے کسی لڑکے تے کسی لڑکی نوں اسلام نصیب نئيں کيتا؛ اگراللہ تعالیٰ مرداں وچو‏ں کسی نوں بوجہ قرابت برگزیدہ کردا توعبداللہ بن عبدالمطلب نوں تے  بے شک اوہ ہرطرح بہتر سن ؛ لیکن اللہ تعالیٰ نے اپنے دین دے لی جس نوں چاہیا اختیار کيتا، اللہ تعالیٰ فرماندا اے:
إِنَّكَ لاتَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاء وَهُوَأَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ۔
(القصص:۵۶)
وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ۔
(الشاعر:۲۱۴)
نازل فرمائی؛ چنانچہ آپ نے لوکاں نو‏‏ں عذاب الہٰی تو‏ں ڈرایا تے دینِ حق د‏‏ی طرف بلايا انہاں چاراں وچو‏ں دونے اس دینِ حق نوں قبول کرلیا، جنہاں وچو‏ں اک میرا باپ سی تے دونے دینِ حق دے قبول کرنے تو‏ں انکار کيتا اُنہاں وچو‏ں اک تواڈا باپ (ابوطالب) تھا؛ لہٰذا اللہ تعالیٰ نے اُنہاں دونے دا سلسلۂ ولایت آپ تو‏ں منقطع کردتا تے آپ وچ تے اُنہاں دونے وچ نوں ئی عزیزداری تے میراث قائم نہ کی، حسن د‏‏ی بابت جوتم نے ایہ لکھیا اے کہ عبدالمطلب تو‏ں اُنہاں دا دوسرا سلسلۂ قرابت اے تے فیر تسيں نوں رسول اللہ تو‏ں دوہرا رشتہ قرابت اے تواس دا جواب ایہ اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم خیرالاوّلین والآخرین نيں، اُنہاں نوں ہاشم وعبدالمطلب تو‏ں اک پدری تعلق سی، تواڈا ایہ خیال ہ کہ تسيں بہترین بنوہاشم ہو تے تواڈے ماں باپ انہاں وچ زیادہ مشہور سن تے تسيں وچ عجمیاں دا میل تے کسی لونڈی دا لگاؤ نئيں اے، وچ دیکھدا ہاں کہ تسيں نے کل بنوہاشم تو‏ں اپنے آپ نوں زیادہ مفتخر بنایا اے، ذرا غور توکرو! تسيں پرتُف اے، کل خدائے تعالیٰ نوں کیا جواب دوگے تسيں نے حد تو‏ں زیادہ تجاوز کيتا تے اپنے آپ نوں اُس تو‏ں بہتر دسیا جوتم تو‏ں ذات وصفات وچ بہتر اے، یعنی ابراہیم بن رسول اللہ بالخصوص تواڈے باپ د‏‏ی اولاد وچ نوں ئی بہتر وافضل واہلِ فضل سوائے کنیزک زاداں دے نئيں اے، بعد وفات رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے تسيں وچ علی بن حسین یعنی امام زین العابدین تو‏ں افضل نوں ئی شخص پیدا نئيں ہوا تے اوہ کنیزک دے لڑکے تے بلاشبہ تواڈے دادا حسن بن حسن تو‏ں بہتر نيں، انہاں دے بعد تسيں وچ نوں ئی شخص پیدا محمد بن علی د‏‏ی مانند نئيں ہويا اُنہاں د‏‏ی دادی کنیزک سن تے اوہ تواڈے باپ تو‏ں بہتر نيں، انہاں دے لڑکے جعفر تسيں تو‏ں بہتر نيں تے اُنہاں د‏‏ی دادی کنیزک سن، تواڈا ایہ کہنا غلط اے کہ اسيں محمدرسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے بیٹے نيں؛ کیونجے خدائے تعالیٰ اپنی کتاب وچ فرماندا اے:
مَّاكَانَ مُحَمَّدٌ أَبَاأَحَدٍ مِّن رِّجَالِكُمْ وَلَكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا۔
(الأحزاب:۴۰)
تفاخر نسبی دے معاملہ وچ بے شک محمدمہدی د‏‏ی طرف تو‏ں ابتدا ہوئی سی تے منصور نے جوکچھ لکھیا سی جواباً لکھیا تھا؛ مگرمنصور اس جواب وچ حد تو‏ں ودھ گیا اے، محمدمہدی نے حضرت عباس رضی اللہ تعالیٰ عنہ د‏‏ی نسبت کچھ نئيں لکھیا سی، منصور نے بلاوجہ حضرت علی کرم اللہ وجہہ د‏‏ی شان وچ گستاخانہ لفظاں لکھے، منصور نے ایہ وی سخت بہتان بنھیا اے کہ حضرت علی کرم اللہ وجہہ نے حضرت فاطمۃ الزھرا رضی اللہ عنہا نوں خلافت حاصل کرنے دے لئی دن دے وقت باہر کڈیا، حضرت امام حسن رضی اللہ تعالیٰ عنہ د‏‏ی شان وچ وی منصور نے وڈی بدتمیزی تے گُستاخی د‏‏ی اے اُنھاں نے خلافت نوں فروخت نئيں کيتا؛ بلکہ انھاں نے مسلماناں دے دوگروہاں وچ جوآپس وچ لڑدے سن، اتفاق تے صلح نوں قائم کرکے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی اک پیشین گوئی نوں پورا کيتا سی، حضرت عباس رضی اللہ عنہ نے ضرور ابی طالب د‏‏ی امدادکيتی سی تے عقیل نوں اپنے پاس رکھ کرپرورش کردے سن ؛ لیکن ایسی گلاں دا بولی پرلیانا تے طعنہ دینا شرفاء دا کم نئيں؛ بلکہ اس قسم دے احسانات نوں زبان پرلاناکمینہ پن د‏‏ی علامت سمجھی جاندی اے، منصور نے انہاں گلاں نوں زبان پرلیا ک‏ے اپنی پرستار زادگی دا اظہار کردتا ا‏‏ے۔
محمدمہدی نے مدینہ دے انتظام تو‏ں فارغ ہوک‏ے محمدبن حسن بن معاویہ بن عبداللہ بن جعفر نوں مکہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا، قاسم بن اسحاق نوں یمن  د‏‏ی امارت پر تے  موسیٰ بن عبداللہ نوں شامد‏‏ی امارت پرمامور کرکے رُخصت کيتا، چنانچہ محمد بن حسن تے قاسم بن اسحاق دونے مدینہ تو‏ں نال ہی روانہ ہوئے عاملِ مکہ نے مقابلہ کرکے شکست کھادی تے محمد بن حسن نے مکہ پرقبضہ کرلیا۔
منصور نے مندرجہ بالا خط روانہ کرنے دے بعد عیسیٰ بن موسی ٰکومحمدمہدی نال جنگ کرنے دے لئی روانہ کيتا، عیسیٰ دے نال محمد بن سفاح، کثیر بن حصین عبدی تے حمید بن قحطبہ نوں بھی روانہ کيتا، روانگی دے وقت عیسیٰ بن موسیٰ تے دوسرے سرداراں نوں یہ تاکید کردتی کہ اگرتم نوں محمد مہدی پرکامیابی حاصل ہوجائے توان نوں امان دے دینا تے قتل نہ کرنا تے اگروہ روپوش ہوجاواں تواہلِ مدینہ نوں گرفتار کرلینا، اوہ اُنہاں دے حالات تو‏ں خوب واقف نيں، آلِ ابی طالب وچو‏ں جوشخص تواڈی ملاقات نوں آئے اس دا ناں لکھ کرمیرے پاس بھیج دینا تے جوشخص نہ ملے اُس دا مال واسباب ضبط کرلینا، عیسیٰ بن موسیٰ جدو‏ں مقامِ فید وچ پہنچیا تواس نے خطوط بھیج کرمدینہ دے چند شخصاں نوں اپنے پاس طلب کيتا؛ چنانچہ عبداللہ بن محمد بن عمر بن علی بن ابی طالب اُنہاں دے بھائی عمربن محمد بن عمر بن علی بن ابی طالب تے ابوعقیل محمد بن عبداللہ بن عقیل مدینہ تو‏ں نکل کرعیسیٰ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے، محمد مہدی نوں عیسیٰ دے آنے د‏‏ی خبر پہنچی توانھاں نے اپنے مصاحباں تو‏ں مشورہ لیا کہ اسيں نوں مدینہ تو‏ں نکل کرمقابلہ کرنا چاہیے، یامدینہ وچ رہ کرمدافعت کرنی چاہیے، مشیراں وچ اختلافِ رائے ہويا تومحمد مہدی نے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی اقتداء وپیروی دے خیال تو‏ں اُسی خندق دے کھودنے دا حکم دتا جس نوں آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نے غزوۂ احزاب وچ کھدوایا تھا؛ ايس‏ے اثناء وچ عیسیٰ بن موسیٰ نے قمام اعوض وچ پہنچ ک‏ے پڑاؤ کيتا، محمد مہدی نے مدینہ والےآں نوں باہر نکل کرمقابلہ کرنے تو‏ں منع کردتا سی تے نوں ئی شخص مدینہ تو‏ں باہر نئيں نکل سکدا تھا؛ لیکن جدو‏ں عیسیٰ بن موسیٰ نیڑے پہنچیا توانہاں نے مدینہ تو‏ں نکلنے د‏‏ی اجازت دے دی، ایہ محمد مہدی د‏‏ی غلطی سی کہ پہلے حکم امتناعی نوں منسوخ کردتا، اہلِ مدینہ دا اک جمِ غفیر معہ اہل وعیال نکل کربغرضِ حفاظت پہاڑاں د‏‏ی طرف چلا گیا تے مدینہ وچ بہت ہی تھوڑے آدمی محمدمہدی دے پاس رہ گئے، اس وقت اُنہاں نو‏‏ں اپنی غلطی محسوس ہوئی تے اُنہاں لوکاں دے واپس لیانے دے لئی آدمی بھیجے مگر اوہ واپس نہ آئے، عیسیٰ نے اعوض تو‏ں نوں چ کرکے مدینہ منورہ تو‏ں چار میل دور پرقیام کيتا تے اک دستہ فوج نوں مکہ دے راستے پرمتعین کردتا کہ بعدہزیمت محمدمہدی مکہ د‏‏ی طرف نہ جاسکن، اس دے بعد محمد مہدی دے پاس پیغام بھیجیا کہ خلیفہ منصور تسيں نوں امان دیندے تے کتاب وسنت دے فیصلہ د‏‏ی طرف بلاندے نيں تے بغاوت دے انجام تو‏ں ڈراندے نيں، محمد مہدی نے جواب وچ کہلا بھیجیا کہ وچ اک ایسا شخص ہاں جوقتل دے خوف تو‏ں کدی نئيں بھجیا ا‏‏ے۔
۱۲/رمضان المبارک سنہ۱۴۵ھ نوں عیسیٰ بن موسیٰ اگے ودھ کرمقام جرف وچ آکرخیمہ زن ہويا۔
یہ حادثہ ۱۵/رمضان المبارک یوم دوشنبہ سنہ۱۴۵ھ عصرومغرب دے درمیان وقوع پذیر ہويا، محمدمہدی د‏‏ی لاش نوں عیسیٰ بن موسیٰ نے مدینہ وثمنیۃ الوداع دے درمیان سولی پرلٹکادتا اُنہاں د‏‏ی بہن زینب نے اجازت حاصل کرکے اس لاش نوں لے کربقیع وچ دفن کردتا، اس لڑائی وچ محمدمہدی دا بھائی موسیٰ بن عبداللہ، حمزہ بن عبداللہ بن محمد بن علی بن حسین وعلی پسرانِ زید بن علی بن حسین بن علی وزید پسران محمد بن زید پسران حسن بن زید بن حسن محمدمہدی دے نال سن تے تعجدوں د‏‏ی گل ایہ اے کہ آخرالذکر علی وزید دے باپ حسن بن زید بن حسن منصور دے مددگار سن ؛ ايس‏ے طرح بوہت سارے ہاشمی وعلوی ایداں دے سن کہ باپ اک طرف مصروفِ جنگ اے توبیٹا دوسری طرف تو‏ں لڑرہیا اے، غالباً بنواُمیہ دے قتل تے اُنہاں د‏‏ی بربادی دے نظارے دیکھ کربوہت سارے علوی سہم گئے سن، جداں کہ علی بن حسین (زین العابدین) کربلا دا نظارہ دیکھ ک‏ے اس قدرمتأثر سن کہ کدی بنواُزیہ دے خلاف نوں ئی کم نئيں کيتا تے بنواُمیہ د‏‏ی حمایت وموافقت ہی دا اظہار فرماندے رہے؛ ايس‏ے طرح علویاں دے اکثربااثرافراد بنو عباس د‏ی مخالفت نوں موجدوں تباہی جاننے لگے سن، محمد مہدی د‏‏ی شکست وناکامی محض اس وجہ نال ہوئی کہ خود اُنہاں دے خاندان والےآں نے اُنہاں دا نال نئيں دتا تے اہلِ خاندان دے نال نہ دینے دا ایہ اثر ہويا کہ تے وی بوہت سارے لوک اُنہاں تو‏ں وکھ رہے؛ چنانچہ محمدمہدی نے جس وقت مدینہ وچ لوکاں تو‏ں بیعت لی اے تے رباح بن عثمان نوں قید کرکے اپنی خلافت دا اعلان کيتا اے تواسماعیل بن عبداللہ بن جعفر نوں بھی جومعمر آدمی سن بیعت دے لئی بلوایا انہاں نے جواب وچ کہلوابھیجوایا کہ بھتیجے تسيں مارے جاؤ گے وچ تواڈی بیعت کِداں کراں، اسماعیل بن عبداللہ دے اس جواب نوں سن کربعض لوک جوبیعت کرچکے سن پھرگئے تے ح مادہ بنتِ  معاویہ نے اسماعیل بن عبداللہ دے پاس آک‏ے کہیا کہ آپ دے اس کلام تو‏ں بوہت سارے آدمی محمدمہدی تو‏ں جدا ہوگئے نيں؛ مگرمیرے بھائی حالے تک اُنہاں دے نال نيں، مجھ نوں ڈر اے کہ کدرے اوہ وی نہ مارے جاواں؛ غرض رشتہ داراں تے خاندان والےآں د‏‏ی علیحدگی نے محمد مہدی نوں زیادہ طاقتور نہ ہونے دتا؛ ورنہ بہت زیادہ ممکن سی کہ خلافت پھرحسن علیہ السلام د‏‏ی اولاد وچ آجاندی؛ اگرمحمدمہدی اس وقت طرح دے جاندے تے مدینہ تو‏ں بچ کرنکل جاندے یاحالے خروج وچ جلدی نہ کردے تے اپنے بھائی ابراہیم دے خروج دا انتظار کرکے دونے بھائی اک ہی وقت وچ نکلدے توبھی کامیابی یقینی سی؛ مگرمنصور تے خاندانِ عباسیہ د‏‏ی خوش قسمتی سی کہ عباسی لشکر نوں محمد تے  ابراہیم دا مقابلہ اَگڑ پِچھڑ کرنا پيا تے اُنہاں د‏‏ی طاقت تسلیم ہونے تو‏ں بچ گئی۔
ابراہیم بن عبداللہ دا خروج
ادھرابراہیم بن عبداللہ اک لکھ فوج دے نال کوفہ تو‏ں تیس چالیس میل دے فاصلہ پرپہنچ کرخیمہ زن ہوئے، ادھر عیسیٰ بن موسیٰ معہ اپنی ہمراہی فوج دے واردِ کوفہ  ہويا، منصور نے عیسیٰ بن موسیٰ نوں ابراہیم د‏‏ی لڑائی پرروانہ کيتا تے حمید بن قحطبہ نوں مقدمۃ الجیش بنایا، ابراہیم نوں مشورہ دتا گیا کہ لشکر گاہ دے گردخندق کھدوالےآں؛ مگرابراہیم دے ہمراہیاں نے کہیا کہ اسيں مغلوب نئيں بلکہ غالب نيں؛ لہٰدا خندق کھودنے د‏‏ی ضرورت نئيں، ہمراہیاں نے ابراہیم نوں مشورہ دتا کہ دستہ دستہ فوج لڑانا چاہیے؛ تاکہ اک دستہ دے شکست خوردہ ہونے پردوسرا تازہ دم دستہ مدد نوں بھیج دتا جائے؛ مگرابراہیم نے اس نوں ناپسند کرکے اسلامی قاعدہ دے موافق صد بندی کرکے لڑائی دا حکم دتا، لڑائی شروع ہوئی، حمید بن قحطبہ شکست کھاکر بھجیا، عیسیٰ نے اس نوں قسم دے کرروکنا چاہیا؛ مگروہ نہ رُکا، عیسیٰ وی معہ لشکر مصروفِ جنگ ہويا تے اس دے اکثرہمراہی تاب مقاومت نہ لیا ک‏ے فرار ہونے لگے، عیسیٰ حالے تک میدان وچ مقابلہ پرڈٹا رہیا؛ مگراس دے شکست پانے یامغلوب ہونے وچ نوں ئی کسرباقی نہ رہی سی کہ یکاک جعفر ومحمدپسران سلیمان بن علی اک لشکر لئی ہوئے لشکرابراہیم دے عقب تو‏ں آپہنچے، ابراہیم د‏‏ی فوج اس اچانک حملہ تو‏ں گھبراکر انہاں تازہ حملہ آوراں د‏‏ی طرف متوجہ ہوگئی، عیسیٰ نے فوراً اپنی جمعیت نوں سنبھال کرحملہ کيتا تے اس د‏ی فوج دے فراری ایہ حالت دیکھ کرسب دے سب پرت پئے، حمید بن قحطبہ وی اپنے ہمراہیاں نوں لے کرحملہ آور ہويا اس طرح ابراہیم دا لشکر وچکار گھرگیا تے حملہ آوراں نے اس دے لئی میدان نوں تنگ کردتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ابراہیم دے بوہت سارے لشکری جی کھول کرمقابلہ وی نہ کرسک‏‏ے، آحربے ترتیب دے نال نکل نکل کربھاگنے لگے، نتیجہ ایہ ہويا کہ ابراہیم دے نال صرف چارسوآدمی باقی رہ گئے، انہاں لوکاں نوں عیسیٰ وحمید ومحمد وجعفر نے چاراں طرف محیط ہوک‏ے نقطہ پرکاربنالیا، آخرابراہیم کےگلے وچ اک تیرآکرلگا جوہہت کاری سی، ہمراہیاں نے اُنہاں نوں گھوڑے تو‏ں اُتارلیا تے چاراں طرف حلقہ کرکے مقابلہ تے مدافعت وچ مصروف رہ‏ے، حمید بن قحطبہ نے اپنی رکابی فوج نوں پوری طاقت تو‏ں حملہ کرنے دا حکم دتا تے ابراہیم دے ہمراہیاں نوں مغلوب ومنتشر کرکے ابراہیم دا سراُتارکرعیسیٰ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا، عیسیٰ نے منصور د‏‏ی خدمت وچ بھیج دتا۔
۲۵/ذیقعدہ سنہ۱۴۵ھ نوں یہ حادثہ وقوع پذیر ہويا، اس دے بعد حسن بن ابراہیم بن عبداللہ نوں بصرہ تو‏ں گرفتار کرکے قید کيتا اس دے نال ہی یعقوب بن داؤود نوں بھی قید کردتا گیا۔
مختلف واقعات
محمدمہدی تے اُنہاں دے بھائی دے قتل تو‏ں فارغ ہوک‏ے منصور نے بصرہ د‏‏ی حکومت سالم بن قتیبہ باہلی نوں دی تے موصل د‏‏ی حکومت پراپنے لڑکے جعفر نوں بھیجیا تے اس دے نال حرث بن عبداللہ نوں سپہ سالار بناکر روانہ کيتا۔
امام مالک رحمہ اللہ نے مدینہ وچ محمدمہدی د‏‏ی بیعت کرنے د‏‏ی لوکاں نوں ترغیب دتی سی اُنہاں نوں کوڑاں تو‏ں پٹوایا گیا، امام ابوحنیفہ رحمۃ اللہ علیہ نے عراق وچ ابراہیم بن عبداللہ د‏‏ی حمایت وچ فتویٰ دتا سی، اس لئی اُنہاں نوں منصور نے گرفتار کراکربلوایا تے بغداد وچ لے جاکرکہ اس د‏ی تعمیر دا سلسلہ جاری سی قید کردتا، اس قید وچ اِٹاں دے گنوانے د‏‏ی خدمت بطورِ مشقت انہاں تو‏ں لی جاندی سی، ایہ وی روایت اے کہ منصور نے اُنہاں نوں عہدۂ قضا سپرد کرنا چاہیا؛ انھاں نے جدو‏ں انکار کيتا تومنصور نے خشت شماری دا کم انہاں دے سپردکیا، ايس‏ے حالت وچ سنہ۱۵۰ھ تک مصروف ومقید رہ کروہ فوت ہوگئے، علاوہ انہاں دے تے علماء نے وی مثلاً ابن عجلان تے عبدالحمید بن جعفر وغیرہ نے محمدمہدی تے اُنہاں دے بھائی ابراہیم د‏‏ی بیعت دے لئی فتوے دتے سن، اُنہاں سب علماء نوں بھی ايس‏ے قسم د‏‏ی سزاواں دتیاں گئیاں۔
سنہ۱۴۶ھ وچ علاقہ خزر دے ترکاں نے علمِ بغاوت بلند کيتا تے ارباب الابواب تو‏ں آرمینیا تک مسلماناں نوں قتل وغارت کردے ہوئے چلے آئے؛ ايس‏ے سال جزیرۂ قبرص پرمسلماناں نے بحری حملہ کيتا، سیستان دے علاقہ وچ خارجیاں نے شوش وبغاوت د‏‏ی تومنصور نے یمن د‏‏ی گونری تو‏ں تبدیل کرکے معن بن زائدہ نوں سیستان د‏‏ی حکومت پربھیج دتا، اوتھ‏ے معن بن زائدہ نے تمام شورش وفساد نوں فرو کيتا۔
سنہ۱۵۱ھ تک اوتھ‏ے رہیا، آحردھوکے تو‏ں خارجیاں نے اُس نوں قتل کردتا۔
عبداللہ اشتر بن محمدمہدی
جدوں محمدمہدی نے خروج کيتا اے تومنصور د‏‏ی طرف تو‏ں سندھ دا گورنرعمربن حفص بن عثمان بن قبیصہ بن ابی صفرہ ملقب بہ ہزارمرد سی، محمدمہدی نے خروج کرکے اپنے بیٹے عبداللہ معروف بہ اشتر نوں اس دے چچا ابراہیم دے پاس بصرہ د‏‏ی طرف روانہ کردتا تھا؛ ایتھ‏ے پہنچ کرعبداللہ اُشتر نے اپنے چچا دے مشورے تو‏ں اک تیز رفتار اونٹنی لے کرسندھ دا قصد کيتا؛ کیونجے عمر بن حفص حاکم سندھ تو‏ں اعانت وہمدردی د‏‏ی توقع سی، عبداللہ اشتر نے سندھ وچ پہنچ کرعمربن حفص نوں دعوت دتی تے اُس نے اس دعوت نوں قبول کرکے محمدمہدی د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرلیا تے عباسیاں دے لباس تے نشانات نوں چاک کرکے خطبہ وچ محمد مہدی کانام داخل کردتا؛ ايس‏ے عرصہ وچ عمربن حفص دے پاس محمدمہدی دے مارے جانے د‏‏ی خبرپہنچی اس نے عبداللہ اشترکواس حادثہ تو‏ں اطلاع دے کرتعزیت کی، عبداللہ اشتر نے کہیا کہ ہن تومجھ نوں اپنی جان دا خطرہ اے وچ کتھے جاؤں تے کیہ کراں، سندھ د‏‏ی حالت اُس زمانہ وچ ایہ سی کہ بوہت سارے چھوٹے چھوٹے راجہ جوعمر بن عبدالعزیز دے زمانے وچ مسلما‏ن ہوگئے سن اوہ اپنی اپنی ریاستاں پرفرماں روائی کردے سن تے خلیفہ وقت د‏‏ی سیادت نوں تسلیم کرکے تمام اسلامی شعائر دے پابند تے اپنے حقوق حکمرانی پرقائم سن، عمربن حفص نے عبداللہ اشتر نوں مشورہ دتا کہ تسيں سندھ دے فلاں باداشاہ د‏‏ی مملکت وچ چلے جاؤ اوہ آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دے ناں پرقربان ہُندا اے تے ایفائے عہد وچ مشہور اے، یقین اے کہ تواڈے نال وڈی عزت ومحبت تو‏ں پیش آئے گا، عبداللہ اُشتر نے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی تے عمربن حفص نے اس باداشاہ تو‏ں خط وکتابت کرکے عبداللہ اشتر د‏‏ی نسبت عہد نامہ لکھاکرمنگوالیا تے عبداللہ نوں اُس طرف روانہ کردتا، سندھ دے اس باداشہ نے اپنی بیٹی د‏‏ی شادی عبداللہ اشتر تو‏ں کردتی۔