cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حافظ محمد سعید
حافظ محمد سعید 10 مارچ 1950 نوں سرگودھا پنجاب پاکستان وچ جمیا۔ اودے شملہ پنجاب توں پاکستان بنن ویلے پاکستان   آئے۔۔ اوہ یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹکنالوجی لہور وج پڑھاندا ریا۔ سعید سعودی عرب گیا تے اوتھوں اوہ افغانستان  وچ لڑن والے لوکاں نال رل گیا۔ 1990 وچ اوہنے کج ہور لوکاں نال رل کے لڑاکا ٹولی لشکر طیبہ دی نیو رکھی۔ ایدا وڈا کم کشمیر نوں ہندستان توں چھڑوانا سی۔
پروفیسر حافظ محمد سعید پاکستان د‏‏ی مذہبی و فلاحی جماعت جماعة الدعوة دے بانی امیر ني‏‏‏‏ں۔ قومی سطح دے معاملات وچ رائے عامہ نو‏‏ں ہموار کرنے تے کشمیریاں اُتے بھارتی مظالم دے خلاف پاکستان وچ توانا آواز رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ دفاع پاکستان کونسل وچ کلیدی کردار ادا کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ آپ قرآن دے حافظ تے علوم اسلامیہ اُتے دسترس رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ لاہور د‏‏ی معروف یونیورسٹی یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور وچ شعبہ اسلامیات دے پروفیسر تے سربراہ رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ لاہور دے چوبرجی چوک وچ واقع جامع مسجد القادسیہ وچ ماہ رمضان دے دوران قرآن مجید د‏‏ی تفسیر وی بیان کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ آپ ریاض، سعودی عرب دے معروف تعلیمی ادارے کنگ سعود یونیورسٹی تو‏ں عربی ادب وچ اعلیٰ تعلیم یافتہ تے گولڈ مڈل دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ سعودی عرب دے معروف عالم دین شیخ عبد العزیز بن باز دے براہ راست شاگرد وی نيں ۔ آپ نے سعودی عرب تو‏ں واپسی اُتے 1980ء دے عشرے وچ دعوت دین د‏‏ی بنیاد اُتے لاہور تو‏ں اپنی سرگرمیاں دا آغاز کيتا۔
مڈھلا جیون
حافظ محمد سعید د‏‏ی پیدائش 1947ءماں اس وقت ہوئی جدو‏ں آپ دا خاندان انڈیا تو‏ں ہجرت کرکے پاکستان پہنچیا۔ آپ دے آباﺅ اجداد دا تعلق کشمیر تو‏ں اے، اُتے آپ دے باپ دادا مشرقی پنجاب دے شہر انبالہ وچ سکونت اختیار کرگئے سن ۔ جتھ‏ے تو‏ں آپ دے خاندان نے تقسیمِ ہند دے موقع اُتے مغربی پنجاب دے شہر سرگودھا ہجرت کيتی۔ ہجرت دے اس سفر وچ آپ دے خاندان دے متعدد افراد شہید ہوئے۔ آپ دے والد کمال الدین گجر نے سرگودھا دے گاﺅں سلاں والی وچ سکونت اختیار کيتی تے زمینداری تو‏ں وابستہ ہوئے۔ آپ د‏‏ی والدہ حافظ قرآن تے دین دار خاتون سن۔ حافظ سعید سمیت آپ تِناں بھائیاں تے دو بہناں نو‏‏ں آپ د‏‏ی والدہ نے دس سال د‏‏ی عمر تو‏ں پہلے ہی حافظ قرآن بنا دتا سی ۔
تعلیم
حافظ محمد سعید دا بچپن سرگودھا وچ گزریا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے آپ نے اپنی والدہ تو‏ں قرآن حفظ کيتا تے گاﺅں دے اسکول تو‏ں ابتدائی تعلیم حاصل کيتی۔ میٹرک دے بعد ہور تعلیم دے لئی اپنے ماماں تے معروف عالم دین پروفیسر حافظ عبداللہ بہاولپوری دے پاس بہاولپور چلے گئے۔ اوتھ‏ے تو‏ں واپسی اُتے آپ نے سرگردھا کالج تو‏ں 1968ءماں ایف اے دا امتحان پاس کيتا۔ 1970ءماں پنجاب یونیورسٹی لاہور تو‏ں بی اے کيتا تے 1972ءماں پنجاب یونیورسٹی تو‏ں ہی ایم اے د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ بعد وچ 1974ءماں پنجاب یونیورسٹی تو‏ں ایم اے د‏‏ی دوسری ڈگری وی حاصل کرلئی ۔
تدریس تے اعلیٰ تعلیم
حافظ محمد سعید نے پنچاب یونیورسٹی تو‏ں ماسٹر کرنے دے بعد یونیورسٹی آف انجینئری اینڈ ٹیکنالوجی لاہور دے شعبہ اسلامیات وچ بطور لیکچرار تدریسی سرگرمیاں دا آغاز کيتا۔ بعد وچ آپ اعلیٰ تعلیم دے لئی سعودی عرب چلے گئے۔ آپ نے کنگ سعود یونیورسٹی تو‏ں عربی ادب وچ پہلی پوزیشن لی تے گولڈ مڈل حاصل کيتا ۔ سعودی عرب وچ سکونت دے دوران آپ نے متعدد کبار علمائے کرام د‏‏ی صحبت پائی تے انہاں دے شاگرد رہ‏‏ے۔ جنہاں وچ سعودی عرب دے معروف عالم دین شیخ عبدالعزیز بن باز سرلسٹ ني‏‏‏‏ں۔
تحقیق و تالیف
حافظ محمد سعید یونیورسٹی آف انجینئری اینڈ ٹیکنالوجی وچ پچیس سال تک شعبہ تدریس تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ آپ شعبہ اسلامیات دے سربراہ وی بنے۔ اس دوران آپ نے متعدد موضوعات اُتے تحقیقی کم کيتا۔ امام البانی رحمة اللہ علیہ دے ”اعجاز القرآن“ تے صحابی رسول حضرت ابو ہریرہ رضی اللہ عنہ دے حالات زندگی اُتے تحقیقی مقالے تحریر کیتے۔ اس دے علاوہ قرآن مجید د‏‏ی سورة التوبہ تے سورة یوسف د‏‏ی تفاسیر وی تالیف کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ آپ 1970ءکے عشرے وچ ”اسلامی نظریا‏تی کونسل“ دے رکن وی بنے۔ آپ نے اس ادارے دے اشتراک تو‏ں ”حدود“ اُتے اک معلومات‏‏ی مقالہ تحریر کيتا۔ اس دے علاوہ تعلیم، فکری تصورات تے قومی و بین الاقوامی سطح دے معاملات اُتے سیکڑاں مضامین پاکستان دے موقر جریداں تے اخبارات وچ لکھ چکے نيں ۔
عملی زندگی
حافظ محمد سعید نے دعوت دین تے رفاہ عامہ دے سلسلے وچ ”مرکز الدعوة والارشاد“ دے ناں تو‏ں 1986ءماں ادارے د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ایہ ادارہ ايس‏ے ناں تو‏ں سعودی عرب وچ وی دعوت و تبلیغ دا کم کر رہیا ا‏‏ے۔ حافظ سعید اس ادارے د‏‏ی سرگرمیاں تو‏ں متاثر سن ۔ سعودی عرب وچ سکونت دے دوران اس ادارے دا نیڑے تو‏ں مشاہدہ کيتا تے پاکستان واپسی اُتے ايس‏ے ناں تو‏ں دعوت دین دا کم شروع کيتا۔ اس سلسلے وچ ماہنامہ میگزین ”الدعوة“ دا اجرا وی کيتا۔ مرکز الدعوة والارشاد دے زیراہتمام ملک دے مختلف علاقےآں وچ مدارس کھولے گئے تے تعلیمی ادارے بنائے گئے ۔ حافظ محمد سعید نے ابتدا وچ زیادہ توجہ پنجاب دے دیہات اُتے مرکوز رکھی۔ لاہور دے نواح وچ واقع قصبے مریددے ميں قائم ”مرکزطیبہ“ نو‏‏ں دعوت‏ی، تعلیمی و رفاہی سرگرمیاں دا مرکز بنایا۔
حافظ محمد سعید دے قائم کردہ ادارے فلاح انسانیت فاﺅنڈیشن نے صحت دے میدان وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اس سلسلے وچ ڈسپنسریاں تے فیلڈ اسپتالاں دے قیام دے علاوہ ملک بھر وچ FIFایمبولینس سروس دا وسیع نیٹ ورک قائم کيتا گیا۔ کراچی،لاہور، فیصل آباد، مرید کے، گوجرانوالہ، حیدرآباد، تھرپارکر تے بالاکوٹ وچ فیلڈ اسپتال قائم کیتے گئے۔ ايس‏ے طرح قدرتی آفات تے سانحات دے موقع اُتے ملک بھر وچ مفت طبی کیمپاں دا انعقاد وی فلاح انسانیت فاﺅنڈیشن دے اہداف وچ شامل رہیا۔ ضرورت منداں نو‏‏ں خون عطیہ کرنے دے لئی ”المدینہ بلڈ بینک“ دا قیام تے ڈاکٹراں و پیرا میڈیکل اسٹاف د‏‏ی تربیت دے لئی ”مسلم میڈیکل مشن“ دے ناں تو‏ں ادارے د‏‏ی بنیاد وی رکھی۔
حافظ محمد سعید نے قومی سطح دے معاملات وچ رائے عامہ نو‏‏ں ہموار کرنے تے ملک د‏‏ی مذہبی و سیاسی قیادت نو‏‏ں اک پلیٹ فارم اُتے جمع کرنے دے لئی کلیدی کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ 2011ءماں جدو‏ں امریکا نے افغانستان تو‏ں متصل خیبر پختون خوا وچ پاکستان دے سلالہ چیک پوسٹ اُتے حملہ کيتا، تاں پاکستان د‏‏ی سیاسی و مذہبی قیادت نے مولا‏نا سمیع الحق د‏‏ی سربراہی وچ ”دفاع پاکستان کونسل“ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ جس وچ 40 تو‏ں ودھ سیاسی و مذہبی جماعتاں شامل سن۔ جماعة الدعوة اس کونسل وچ اہ‏م اکائی دے طور اُتے شامل ہوئی۔ دفاع پاکستان کونسل نے افغانستان وچ متعین نیٹو افواج نو‏‏ں پاکستان دے راستے سپلائی د‏‏ی فراہمی دے خلاف پرزور تحریک چلا‏ئی۔ لاہور، کراچی، راولپنڈی، پشاو‏ر، کوئٹہ تے ملتان سمیت تمام چھوٹے وڈے شہراں وچ جلسے کیتے گئے۔ جولائ‏ی2012ءماں لاہور تو‏ں اسلام آباد لانگ مارچ وی کيتا گیا۔ ايس‏ے طرح کوئٹہ تو‏ں چمن بارڈر تے پشاو‏ر تو‏ں طورخم بارڈر تک مارچ وی ايس‏ے سلسلے د‏‏ی کڑیاں سن۔ انہاں تمام مہمات وچ حافظ محمد سعید تے انہاں دے کارکنان پیش پیش سن ۔ تجزیہ کاراں نے دفاع پاکستان کونسل د‏‏ی مہمات وچ جماعة الدعوة دے کارکنان نو‏‏ں اس کونسل د‏‏ی اصل قوت قرار دتا ۔ دفاع پاکستان کونسل نے 2012ءماں اُس وقت د‏‏ی پیپلز پارٹی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں بھارت نو‏‏ں تجارت دے لئی پسندیدہ ملک دا درجہ دینے دے خلاف وی تحریک چلا‏ئی سی تے حکومت نو‏‏ں اس فیصلے تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کيتا سی۔ پاکستان دے قبائلی علاقےآں وچ امریکی ڈرون حملےآں تے کشمیر وچ بھارتی مظالم دے خلاف وی دفاع پاکستان کونسل د‏‏ی مہمات وچ حافظ محمد سعید تے جماعة الدعوة دے کارکنان دا اہ‏م کردار رہیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ حرمت رسولﷺ، حرمت قرآن، تحفظ حرمین شریفین تے تحفظ قبلہ اول دے سلسلے وچ ملک بھر وچ زبردست مہمات دا سہرا وی حافظ محمد سعید دے سر جاندا ا‏‏ے۔
حافظ محمد سعید ابتدا وچ جمہوری سیاست تو‏ں کنارہ کش رہ‏‏ے۔ اُتے 2018ءکے عام انتخاب تو‏ں پہلے آپ اس نتیجے اُتے پہنچے کہ پاکستان دے مرکزی دھارے د‏‏ی سیاست وچ شمولیت اختیار کرکے ملک و قوم دے لئی ہور بہتر کردار ادا کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس غرض تو‏ں اگست2017ءماں اسلام آباد وچ مفسر قرآن سیف اللہ خالد د‏‏ی صدارت وچ ”ملی مسلم لیگ“ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ اس جماعت نے ستمبر2017ءماں لاہور دے حلقے این اے120 تو‏ں ضمنی انتخاب وچ پہلی مرتبہ حصہ لیا۔ واضح رہے ایہ نشست سابق وزیر اعظم نواز شریف د‏‏ی پانامہ اسکینڈل کیس وچ سپریم کورٹ دے فیصلے دے نتیجے وچ وچ ان د‏‏ی نااہلی دے باعث خالی ہوئی سی۔ مذکورہ نشست اُتے ضمنی انتخاب وچ ملی مسلم لیگ دے حمایت یافتہ امیدوار محمد یعقوب شیخ سن ۔ اگرچہ انتخاب دے نتیجے وچ ملی مسلم لیگ نشست جیت نہ سکی، اُتے قلیل مدت وچ تے وسائل د‏‏ی کمی دے باوجود زبردست انتخابی مہم چلانے تے پاکستان د‏‏ی بعض قومی سطح د‏‏ی جماعتاں دے امیدواراں نو‏‏ں پچھاڑنے اُتے سیاسی مبصرین اس جماعت د‏‏ی کارکردگی اُتے حیران سن ۔ ملی مسلم لیگ نے 2018ءکے عام انتخابات وچ ملک بھر تو‏ں 260 امیدواراں کومختلف قومی و صوبائی حلفےآں تو‏ں نامزد کيتا سی۔ یاد رہے الیکشن کمیشن وچ بیرونی دباﺅ د‏‏ی وجہ تو‏ں رجسٹریشن تو‏ں محرومی دے سبب ملی مسلم لیگ دے حمایت یافتہ امیدوار پہلے تو‏ں رجسٹرڈ ”اللہ اکبر تحریک“ دے پلیٹ فارم تو‏ں انتخابی میدا ن وچ اترے سن ۔ مذکورہ انتخابات وچ وی ملی مسلم لیگ کوئی نشست کڈ نئيں سکی، لیکن انہاں انتخابات وچ ساڈھے4 لکھ تو‏ں ودھ ووٹ حاصل کرکے ملی مسلم لیگ نے اپنی موجودگی دا احساس دلایا سی تے اس تاثر نو‏‏ں وی زائل کيتا کہ حافظ محمد سعید تے انہاں دے کارکنان مرکزی دھارے د‏‏ی سیاست تو‏ں گریزاں ني‏‏‏‏ں۔
حافظ سعید اُتے عالمی دباؤ
حافظ محمد سعید نے ہمیشہ اپنی گرفتاری یا جماعة الدعوة اُتے پابندی نو‏‏ں بھارت دے پراپیگنڈے دا نتیجہ قرار دتا ا‏‏ے۔ حافظ سعید دا کہنا اے کہ بھارت مقبوضہ جموں‏ و کشمیر وچ انسانیت سوز مظالم ڈھا رہیا ا‏‏ے۔ بھارت دے مظالم نو‏‏ں بے نقاب کرنے تے کشمیر د‏‏ی آزادی دے لئی میری آواز بھارت دے لئی ناقابل برداشت ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ بھارت امریکا دے نال مل ک‏ے میری جدوجہد د‏‏ی راہ وچ رکاوٹاں کھڑی کردا ا‏‏ے۔ واضح رہے امریکا نے اپریل2012ءماں حافظ محمد سعید دے سرپر اک کروڑ (دس ملین) ڈالر انعام دا اعلان کيتا سی۔ جس پرحافظ سعید نے دفاع پاکستان کونسل دے رہنماﺅں دے ہمراہ راولپنڈی وچ پریس کانفرنس دے دوران امریکی اعلان نو‏‏ں مضحکہ خیز قرار دیندے ہوئے کہیا سی کہ وچ غاراں وچ چھپا ہويا نئيں ہون۔ سر د‏‏ی قیمت انہاں د‏‏ی مقرر کيتی جاندی اے جو مفرور ہون۔ وچ پاکستان وچ آزادانہ نقل و حرکت کردا ہون۔ بعد وچ امریکا نے حافظ سعید دے سر اُتے انعامی رقم نو‏‏ں انہاں دے متعلق معلومات د‏‏ی فراہمی تو‏ں جوڑ دتا سی۔ امریکا مختلف وقتاں وچ حافظ سعید تے انہاں د‏‏ی جماعت دے حوالے تو‏ں پاکستان تو‏ں کارروائی دا مطالبہ کردا رہیا ا‏‏ے۔ جولائ‏ی2019ءماں جدو‏ں حافظ سعید نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تاں امریکی صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے پاکستان دے اس اقدام اُتے اطمینان دا اظہار کيتا سی۔ استو‏ں علاوہ بین الاقوامی طور اُتے حافظ سعید تے انہاں د‏‏ی جماعت نو‏‏ں سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد نمبر1267 دے تحت پابندی دا سامنا ا‏‏ے۔ بین الاقوامی سطح اُتے دہشت گرداں تنظیماں تے افراد د‏‏ی لسٹ وچ سلامتی کونسل د‏‏ی مذکورہ قرارداد دے تحت جماعة الدعوة تے فلاح انسانیت فاﺅنڈیشن دا ناں امریکا، برطانیہ، فرانس تے جرمنی دے مطالبے اُتے شامل کيتا گیا سی۔ اس پابندی د‏‏ی وجہ تو‏ں وی حافظ سعید تے انہاں د‏‏ی جماعت نو‏‏ں رکاوٹاں دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ جماعة الدعوة تے فلاح انسانیت فاﺅنڈیشن مارچ2019ءماں باضابطہ پابندی تو‏ں پہلے تک محکمہ داخلہ د‏‏ی زیر نگرانی نیشنل کاﺅنٹر ٹیررازم اتھارٹی (NACTA) د‏‏ی واچ لسٹ اُتے رہیاں نيں۔ ايس‏ے طرح فروری2018ءماں جدو‏ں پاکستان وچ مسلم لیگ (ن) د‏‏ی حکومت سی، تاں صدر مملکت ممنون حسین نے اک صدارتی حکم نامے دے ذریعے انسداد دہشت گردی ایکٹ1997ءماں ترمیم کردے ہوئے قرار دتا سی کہ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی جانب تو‏ں دہشت گرد قرار دتے جانے والی تنظیماں تے افراد پاکستان وچ وی قابل گرفت ہون گے۔ اس صدارتی آرڈیننس تو‏ں پاکستان وچ فعال جماعتاں وچ جماعة الدعوة تے فلاح انسانیت فاﺅنڈیشن سب تو‏ں زیادہ متاثر ہوئیاں سن۔ جس دے بعد جماعة الدعوة تے فلاح انسانیت فاﺅنڈیشن د‏‏ی املاک نو‏‏ں پنجاب حکومت نے تحویل وچ لے لیا سی۔ جماعة الدعوة نے اس صدارتی آرڈیننس تے اس دے نتیجے وچ حکومت‏ی اقدامات دے خلاف اسلام آباد تے لاہور ہائی کورٹ وچ پٹیشن دائر د‏‏ی سی۔ اُتے اکتوبر2018ءماں صدارتی آرڈیننس د‏‏ی میعاد مکمل ہوئے گئی سی تے اس وچ ہور توسیع نئيں کيت‏‏ی گئی یا اسنو‏ں پارلیمنٹ دے ذریعے باضابطہ قانون نئيں بنایا گیا۔ جس اُتے جماعة الدعوة د‏‏ی پٹیشن وی غیر موثر ہوئے گئی سی۔ جماعة الدعوة نے اقوام متحدہ وچ وی خود نو‏‏ں دہشت گرد تنظیماں د‏‏ی لسٹ تو‏ں نکالنے دے لئی درخواست دے رکھی ا‏‏ے۔ دسمبر2008ءماں حافظ سعید نے اُس وقت دے اقوام متحدہ دے سیکرٹری جنرل بانہاں د‏‏ی مون نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے شدید احتجاج وی کيتا سی۔ اقوام متحدہ وچ جماعة الدعوة دا مقدمہ تاحال زیر سماعت اے تے اس کیس دا نمبر79 اے، جسنو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی ویب سائٹ اُتے دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔
قومی سطح دے رہنماواں تو‏ں قربتاں
حافظ محمد سعید نے ہمیشہ قومی سطح اُتے تمام مذہبی و سیاسی جماعتاں نو‏‏ں اک پلیٹ فارم اُتے جمع کرنے دیاں کوششاں کيت‏یاں نيں۔ ایہی وجہ اے جماعة الدعوة دے اسٹیج اُتے ملک د‏‏ی سیاسی و مذہبی جماعتاں دے قائدین یا نمائندے حافظ سعید دے ہتھو‏ں وچ ہتھ ڈالے یکجہت‏ی دا اظہار کردے نظر آندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ حافظ سیعد نے کدی کسی سیاسی و مذہبی جماعت یا انہاں دے کسی رہنما اُتے تنقید نئيں کيتی۔ قومی سطح د‏‏ی مہمات وچ حافظ سعید دے سب تو‏ں زیادہ نیڑے رہنے والے سرکردہ رہنماﺅں وچ جمعیت علمائے اسلام (س) دے سربراہ تے دفاع پاکستان کونسل دے چیئرمین مولا‏نا سمیع الحق، دفاع پاکستان کونسل دے کنوینیر جنرل (ر) حمید گل، جماعت اسلامی دے رہنماﺅں وچ قاضی حسین احمد، سید منور حسن تے سراج الحق دے علاوہ لیاقت بلوچ، ڈاکٹر فرید احمد پراچہ، جمعیت علمائے پاکستان تے ملی یکجہت‏ی کونسل دے سربراہ صاحب زادہ ابو الخیر محمد زبیر،اہلسنت و الجماعت پاکستان دے سربراہ مولا‏نا محمد احمد لدھیانوی، انصار الامہ دے سربراہ مولا‏نا فضل الرحمن خلیل تے جمعیت اہل حدیث دے سربراہ علامہ ابتسام الٰہی ظہیر دے علاوہ کشمیری حریت قیادت دے وی نیڑے رہے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ سید علی شاہ گیلانی، مسرت عالم بٹ، آسیہ اندرابی، یاسین ملک، شبیر احمد شاہ تے سید صلاح الدین سرلسٹ نيں۔پاکستان دے سیاست داناں وچ عوامی مسلم لیگ دے سربرہ شیخ رشید احمد، مسلم لیگ (ضیاء) دے سربراہ اعجاز الحق تے آزاد کشمیر وچ مسلم کانفرنس دے سربراہ تے سابق وزیر اعظم آزاد کشمیر سردار عتیق احمد خان وی حافظ سعید د‏‏ی مہمات وچ انہاں دے نال رہے ني‏‏‏‏ں۔
بین الاقوامی سفر
حافظ محمد سعید نے حصول تعلیم تے فریضہ حج و عمرہ د‏‏ی دائیگی دے لئی سعودی عرب دے علاوہ امریکا تے برطانیہ دے سفر وی کیتے ني‏‏‏‏ں۔ 1994ءماں حافظ سعید امریکا دے دورے اُتے گئے سن ۔ آپ نے فلوریڈا، نیو یارک تے ہوسٹن دے اسلامک سینٹر وچ بچےآں وچ اسلامی اقدار دے فروغ اُتے لیکچر دتے سن ۔حافظ سعید نے1995ءماں برطانیہ دا وی دورہ کيتا سی۔ جتھ‏ے لندن، برمنگھم تے روچڈیل سمیت ہور شہراں دے اسلامک سینٹر وچ مسئلہ کشمیر تے اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں د‏‏ی پامالی اُتے لیکچر دتے سن ۔ حافظ سعید دسمبر2008ءماں بین لاقوامی پابندیاں د‏‏ی زد وچ آنے دے بعد بین لاقوامی سفر نئيں کرسک‏‏ے۔
ازدواجی زندگی
حافظ سعید د‏‏ی شادی 1974ءماں انہاں د‏‏ی ماماں زادحافظ عبد اللہ بہاولپوری د‏‏ی بیٹی میمونہ تو‏ں ہوئی۔ آپ د‏‏ی شادی آپ دے والدین د‏‏ی رضامندی تو‏ں انتہائی سادگی تو‏ں انجام پائی سی۔ آپ د‏‏ی اہلیہ جماعة الدعوة شعبہ خواتین وچ آپا ام طلحہ دے ناں تو‏ں معروف سن تے اس شعبے د‏‏ی نگران وی رہیاں نيں۔ حافظ سعید دے انہاں تو‏ں اک بیٹا تے اک بیٹی ا‏‏ے۔ آپ دا بیٹا حافظ طلحہ سعید وی یونی ورسٹی وچ پروفیسر نيں تے جماعة الدعوة دے شعبہ استاداں دے نگران رہے ني‏‏‏‏ں۔ حافظ سعید د‏‏ی اہلیہ ام طلحہ نومبر2014ءماں مختصر علالت دے بعد لاہور وچ انتقال کرگئياں۔ آپ جماعة الدعوة دے مرکزی رہنما حافظ عبدالرحمن مکی د‏‏ی ہمشیرہ سن۔
پنجابی بولی تے  حافظ سعید
حافظ سعید نے پنجابی نوں پاکستان  دی قومی زبان  بنان دی آواز  چکی   اے.
ضلع کوس
ضلع کوس ترکی دے صوبہ گوموشخانے دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
مولسکا
مولسکا انکنگریڑے جانوراں دی اک برادری اے۔ 85,000 دے نیڑے ایہناں دیاں ونڈاں پشانیاں جاچکیاں نیں۔ ایہ سمندری جانوراں دی سب توں وڈی برادری اے تے کل سمندری جانوارں دا ایہ 23% بندے نیں۔
ٹولیاں
٭ کونگا ٭ سپیاں
بارلے جوڑ
گٹھ:مولسکا
چک 5 اک اےایل
چک 5 -1اےایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلے پہلے سوۓ نہر 1اےایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 1اےایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 1اےایل لگیا ہویا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
سینٹ اینجلو قلع
سینٹ اینجلو قلع اٹلی چ اک قلعہ اے
بارلے جوڑ
گٹھ:اٹلی دے قلعے گٹھ:اٹلی
یاسمین
وکھالہ
یاسمین اک پتچڑی 10 میٹر تک کسے ہور بوٹے اتے چڑھ کے اتے جانوالی چاڑی اے۔ پتے لمے تے گوڑھے ہرے رنگ دے تے پھل گچھیاں وچ اک توں دس تک ہوندے نیں۔ ہر پھل وچ 5 پھل پتیاں ہوندیاں نیں تے ایہ چٹے رنگ دے ہوندے نیں۔
مانتا
یاسمین پاکستان دا قومی پھل اے تے اس دے پتے تے پھل دور توں پاکستانی جھنڈا لگدے نیں ، ایسے لئ اس نوں پاکستان دا قومی پھل آکھئیا جاندا اے۔
وسکونٹی قلع
وسکونٹی قلع اٹلی چ اک قلعہ اے
امریکی گدھ
امریکی گدھ اتری دکھنی امریکہ دے گدھاں دا اک ٹبر اے جیدے وچ گدھاں دیاں 7 ونڈاں نیں۔ ایہناں نوں کونڈور تے نویں دنیا دے گدھ وی کیندے نیں۔ ایس ٹبر وچ 2 کونڈور تے 5 گدھ نیں۔ نویں دنیا دے گدھ پرانی دنیا توں وکھرے نیں۔ گدھ مردار کھاندے نیں تے ایہ سنگھ کے پتہ لگاندے نیں جد کے پرانی دنیا دے گدھ ویکھ کے مردار تے آندے نیں۔ کئی گدھاں دی اچیچی گل سر دا گنجا ہونا اے۔
چترا رام کرشنا
چترا رامکرشنا پہلی عورت ہے جو کی نیشنل سٹاک ایکسچینز دی سابقہ مینیجنگ ڈائریکٹر اتے مکھ کارجکاری اہلکار ہے۔
References
گٹھ:جنم 1963 گٹھ:زندہ لوک
ضلع کرتن
ضلع کرتن ترکی دے صوبہ گوموشخانے دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
کورڈل ہل
کورڈل ہل (2 اکتوبر 1871-23 جولائی 1955) اک امریکی سیاست گرو سی۔ اوہنوں 1945 اچ امن دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چک 291 گ ب
چک 291 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
پنجاب دی لوکدھارا
پنجاب دی لوکدھارا کتاب دی رچنا سوہندر سنگھ ونجارا بیدی ولوں کیتی گئی اے۔ جہناں دی لوکدھارا دے میدان وچّ کیتی گئی کھوج، مطالعہ اتے سمچے سماج نوں دین بڑی اہم اے۔ آپ نے لوکدھارا دا تجزیہ اڈیٹنگ، اصول اسارن اتے اپنیاں تعمیری کرتاں راہیں لوکدھارا دے جیونت روپاں نوں سامبھن دا اہم کم کیتا اے۔ ڈاکٹر۔ بیدی دی سبھ توں اہم کامیابی اس ولوں اٹھ جلداں وچّ شائع لوکدھارا وشوکوش اے۔ ڈاکٹر۔ سوہندر سنگھ ونجارا بیدی ولوں اپنا پورا جیون لیکھے لا کے لوکدھارا دے میدان وچّ اہم تے ودھیا کم کیتا گیا اے۔ بیدی ولوں اپنیاں ساریاں کتاباں وچّ لوکدھارا شبد دی ہی ورتوں کیتی گئی اے۔
کتاب بارے
پنجاب دی لوکدھارا کتاب وچّ کلّ دس لیکھ شامل ہن -دیس تے لوک، پران کتھاواں، جادو ٹونے تے دھرم، لوکاچار تے ریتی رواج، میلے تے تہوار، زبانی ساہت، پنجاب دے لوک ناچ، لوک سنگیت، لوک کلا اتے لوک ناٹ۔ ڈاکٹر۔ بیدی ولوں لوکدھارا نال متعلق سامان دا اکتریکرن ہی نہیں کیتا گیا سگوں اس سامان دا نٹھّ کے مطالعہ وی کیتا گیا اے۔ جہناں وچوں پنجاب دی لوکدھارا وی اہم کتاب اے۔ اس کتاب وچّ لکھاری نے پنجاب دی لوکدھارا دا سروپکھی مطالعہ پیش کیتا اے اتے سارے لیکھاں وچّ موضوع دا وستھار سمیت مطالعہ پیش کیتا گیا اے۔ اس کتاب وچّ لکھاری پنجاب دے جغرافیائی اتہاس توں لے کے پنجابیاں دے جیون نال متعلق ہر اہم پہلو نوں پاٹھک دے سنمکھ رکھیا اے۔ اس کتاب وچّ لکھاری نے پنجاب دیاں لوک کلاواں نوں اوہناں دے تریخی تے متھہاسک پچھوکڑ نال جوڑ کے پیش کیتا اے۔ اس کتاب دے دس لیکھاں دا ذکر ہیٹھاں کیتا گیا اے۔
دیس تے لوک
کتاب دے اس لیکھ وچّ پنجاب دیاں جغرافیائی حداں، ودیشی حملے، نشلی مرکب اتے پنجابی لوکاں دے عامَ جیون دا الیکھ کیتا گیا اے۔ پنجاب دیاں جغرافیائی حداں کدے وی ستھر نہیں رہیاں۔ تھے وگدے دریاواں دے بنیاد تے اس نوں پراچین دور وچّ سپت سندھو، پھر پنچند اتے بعد وچّ پنجاب پرچلت ہو گیا جو اجے تکّ چلدا آ رہا اے۔ پنجاب وچّ پراچین اتے مدھدور وچ پنجاب دے وکھ وکھ کھیتراں وچّ کئی ذاتیاں اتے قبیلے رہندے سن۔ جیکر کوئی جاتی کسے تھاں تے لما سماں راج کردی تاں اس تھاں دا نام اس جاتی جاں قبیلے دے نام اپر پے جاندا ۔ مدر، ٹکّ اتے کیکی وغیرہ دیساں دے نام اس پرکار ہی رکھے گئے سن۔ لکھاری مطابق :
"اجوکے مالوے دا نام اتھے وسدی مالش جاں ملئی جاتی دے چڑت دور توں چلیا آ رہا اے۔ "
لکھاری پنجاب دی تریخی روپ ریکھا دا مطالعہ کردیاں دسدے ہن کہ اتھے دی سبھ توں پرانی رہتل سندھو رہتل(وادی سندھ دی رہتل) اے۔ پنجاب دے حال اتہاس دا شروع آریہ جاتی توں مندے ہن۔ اس جاتی ولوں اپنا مڈھلے گرنتھ رگوید دی رچنا پنجاب دی دھرتی تے کیتی گئی اے۔
پنجاب وچّ سکندر دے حملے توں لے کے احمد شاہ ابدالی تک دے دو کو ہزار سال وچّ پنجاب وچّ نشلی پکھ توں اک کھچڑی جہی بندی رہی پنجاب اتے انیکاں ودیشی قبیلیاں پارتھیئن، ستھیئن، کشان، ہون، ترک، منگول تے افغان وغیرہ نے اپرتھلی ہلے کیتے اتے ایہناں سبھناں قبیلیاں دا چوکھا حصہ سدا لئی اتھے ہی وس گیا۔
پران کتھاواں
پران کتھاواں کسے سبھیاچار دی تریخی وراثت ہندیاں ہن۔ لکھاری مطابق ہر جاتی دیاں اپنیاں پران کتھاواں ہو سکدیاں ہن اتے ایہہ تہذیبی روڑیاں، پربل منوورتیاں تے سموہک چرتر وچوں اپجیاں ہون کرکے نویکلیاں ہندیاں ہن۔ ایہہ کتھاواں کسے جاتی دے مذہبی وشواساں تے رہُ-ریتیاں دا گورومئی حصہ ہندیاں ہن اس نال جاتی دیاں بھاوناواں تے سردھا جڑی ہندی اے
پران کتھاواں دا مڈھ کائنات دے رہساں تے انسان دے عالمی نال سمضموناں نوں سمجھن لئی اک روچک اپرالا اے۔ اس وچّ آدم انسان دی سوچ تے بھاونا، سمورت پرتیکاں دے روپ وچّ وئکت ہوئی ہندی اے۔ مڈھلا انسان ہریک پدمطلب وچّ بھاویں جڑھ ہووے جاں چیتن، آتما اتھوا پران تجربہ کردا اے۔ اوہ اپنے وانگ جڑھ وستواں وچ بدھ، سوجھ تے طاقت مندا تے پنجاب اوہناں نوں نجی تے بھائیچارک جیون دے پرتروپ ڈھال کے سمجھن دا اپرالا کردا اے ایہناں یتناں وچوں ہی پران کتھا جم لیندی اے۔ ڈاکٹر۔سوہندر سنگھ بیدی مطابق : "متھّ (پران -کتھا) مول وچّ کوئی کہانی ہی ہندا اے جو پوروَ تریخی دور وچّ سچمچّ واپری منی جاندی اے۔ اس وچّ کسے تتھّ دی ویاکھیا ہندی اے تے جاتی دی کسے نہ کسے ویلے اس وچّ مذہبی آستھا رہی ہندی اے۔ "
ڈاکٹر:بیدی نے پران کتھاواں دے سبھاء نوں مکھ رکھدیاں دو طرحاں نال طبقہ ونڈ کیتی ہے-اک مذہبی تے دوجی لوکک۔ مذہبی پران کتھاواں دیوی دیوتیاں دی اتشوہر اتے جیون بارے ہن۔ اس دے انترگت اوہ کتھاواں وی رکھیاں جا سکدیاں ہن۔ جو کسے رہُ-ریتی، سنسکار،مذہبی ارارہ جاں پرتھا دی ویاکھیا کردیاں ہن۔ لوکک کتھاواں دا دھرم نال کوئی تعلقات نہیں ہندا۔ انا دا منورتھ خالص روپ وچّ تتھاں دی ویاکھیا کرنا ہی ہندا اے۔
لکھاری مطابق پنجاب وچّ پرچلت پران کتھاواں دیاں دو دھارناواں ہن، اک سناتنی تے دوجی لوکک۔ ہندواں دے پراچین گرنتھاں،ویداں تے پرانا وچّ ورنن پران کتھاواں سناتن ہن۔ دوجی دھارا لوکک اے جو مونہوں منہ چلی آ رہی اے۔ ایہہ پران کتھاواں پراچین گرنتھاں وچّ نہیں، سگوں لوکاں دے دلاں اتے اکریاں ہوئیاں ہن۔ سناتنی تے لوکک دھارا توں بناں پران کتھاواں دی اک مسیع دھارا وی اے لوکاں نے کئی سناتنی پران کتھاواں وچ اپنی سوجھ اتے تجربہ مطابق کجھ تبدیلیاں لیا کے اوہناں نوں لوکک سچے وچّ ڈھال لیا۔ لکھاری نے اس لیکھ وچّ لوکک پران کتھاواں دے کئی روپاں کائنات تے انسان، سورج تے چن، تارے، مینہہ اتے بجلی آدی کتھاواں دا ورنن کیتا اے۔ ایہناں قدرتی ورتاریاں دی اتشوہر بارے بیان روچک ڈھنگ نال کیتا گیا اے۔ پنجابی جیون وچّ ایہناں کتھاواں دی اپنی مانتا تے سارتھکتا اے۔
جادو-ٹونے تے دھرم
انسان دے سبھاء وچّ ہی ایہہ گن اے کہ اوہ مڈھ توں ہی پرکرتک شکتیاں تے قابو پاؤن تے جیون وچّ واپردیاں گھٹناواں نوں اپنے مطابق چلاؤن دی اچھا رکھدا اے۔ پر اس وچّ سفلتا نہ حاصل ہوئی تے لمے ویلے پچھوں اس دا ایہہ وشواس بن گیا کہ ٹونیاں، منتراں، ریتاں اتے وشیس سامان دا استعمال کرکے جیون دی گتی اتے قابو پایا جا سکدا اے۔ اس نال جادو ٹونے دا جم ہویا۔ لکھاری نے جادو دیاں چھ قسماں دا ذکر کیتا اے :
لوکاچار تے ریتی رواج
بھائیچارے وچّ رہندے ہوئے جس چجّ آچار تے ورتن ورتارے دی پالنا کیتی جاندی اے اوہ لوکاچار اے۔ لوکاچار ہی سارے بھائیچارے نوں اک بھاوک تے مانسک بندھن وچّ بنھدا تے ساری جاتی نوں اک مالا وچّ پروئی رکھدا اے۔ پنجابی جیون وچّ رشتیاں دی اہمیت بارے گلّ کردیاں لکھاری نے لہو دے رشتے اتے من دے رشتیاں دی گلّ کیتی اے۔ ساکہ وچّ دو وڈے بھنور نانکے اتے دادکے ہن جنہاں وچوں ہر انسان اپنی طرحاں دا رس تے سواد لیداں اے۔ پنجابی سماج وچّ برادری دا خاص تھاں اے لکھاری مطابق
"برادری مول وچّ اپنی جات دے انگ ساکاں دا گروہ ہندی اے۔ کسے اکو وڈکے دی ونش ہون کر کے ساری برادری وچوں سانجھے لہو دی مہک آؤندی اے۔ "
پنجابی سماج وچّ ٹبر دی اہمیت دسدیا وکھ وکھ رشتیاں دا تھاں تے سارتھکتا دا الیکھ کیتا اے، نونہہ -سہرے دا رشتہ ستکار والا، دیور-بھرجائی دا رشتہ کھلھا ڈلا، نونہہ -سسّ دا رشتہ کھٹا مٹھا، بھرا- بھرا دا رشتہ سنیہ تے نگھّ بھریا، بھین-بھرا دا رشتہ سبھ توں پوتر ،ماں -دھی دا رشتہ دل دی سانجھ والا ہندا اے۔ کجھ رشتے دھرم دے وی بنا لئے جاندے ہن۔ پنجابی جیون وچّ کیتیاں جاندیاں جم، ویاہ تے موت دیاں رسماں دا پچھوکڑ جادو نال جوڑیا گیا اے۔ پنجابی مانسکتا وچّ ایہہ ڈونگھیاں اکریاں ہوئیاں ہن۔
میلے تے تہوار
میلے کسے جاتی دے لوکاں دیاں نجی تے سموہک سدھراں، بھاوناواں تے چیشٹاواں دی سہج پرواہمئی اکسرتاں ہن۔ میلیاں وچّ جاتی کھل کے ساہ لیندی، لوک قابلیت نکھردی تے چرتر دی تیاری ہندا اے۔ من پرچاوے تے میل-جول دے سموہک وسیلے ہون دے نال میلے مذہبی تے فنی بھاواں دی وی ترپدی کردے ہن۔
پنجابیاں دے سبھاء وانگ ہی، اوہناں دے میلے وی بڑے سجیو تے رنگیلے ہن۔ ہر میلہ دلہن وانگ سجدہ تے برات وانگ بھردا اے۔ پنجاب دے میلے سروپ وچّ سچتر ہن۔ میلے دا ہر مورت منموہنا تے لبھاونا ہون دے نال، تہذیبی پرتیندھتا وی کردا اے۔ اتھے خلقت اک اجیاے پرواہ وانگ وگ رہی ہندی اے۔ جس وچّ کئی رنگ گھلے ہون تے جو اپنے کنڈھیاں توں اچھل، سبھ پاسے وراٹ روپ وچّ کھنڈ گیا ہووے۔ پنجاب وچّ ہر دن کوئی نہ کوئی میلہ ہندا اے۔ جنہاں دا تعلقات موسم نال، کسے مذہبی گھٹنا نال جاں سکھ اتہاس نال ہندا اے۔ پنجاب وچّ منائے جاندے میلیاں وچو کجھ دا ذکر ڈاکٹر۔ بیدی ولوں اس کتاب وچّ وی کیتا گیا اے۔ 1.بسنت پنچمی 2.ہولی 3.وساکھی 4.تیاں 5.چھپار دا میلہ 6.جرگ دا میلہ 7.جگراواں دی روشنی دا میلہ 8.حیدر شیخ دا میلہ 9.مکتسر دا میلہ 10.انندپور صاحب دا ہولا محلہ
زبانی ساہت
زبانی ساہت لوکاں دے دلاں وچّ رہندا اے تے ہوٹھاں اتے کھیڈدا اے۔ ایہہ منہ اگے تردا جگاں دے پیندے طے کر لیندا اے۔ ایہہ ادور اے۔ کسے دور نال نہیں بجھیا ہویا۔ ایہہ اکرتا اے کسے لکھاری نال نہیں جڑیا ہندا۔ ایہہ پیڑھیاں دی گھالنا تے ذاتیاں دی کرت اے۔ لوک ساہت بارے ونجارا بیدی دے وچار
"زبانی ساہت آپ مہارے اگھے جنگلی پھلاں وانگ اے۔ جو سہجے ہی بھوئ دی ہکّ چیر کے جھومن لگدے ہن اتے اوہناں دا اپنا رنگ روپ تے پھبن ہندی اے۔ "
* لوک گیت
* کہانی
* اکھان
* بجھارتاں
پنجاب دے لوک ناچ
پنجاب دے لوک ناچ پنجابی سنسکرت تے چرتر دا درپن ہن۔ پنجابیاں دے سبھاء دے کجھ خاص لچھن ویرتا، ساہس، انکھ تے البیلاپن اناں دے سدھے سادے لوک ناچاں وچ بڑی سوہنی طرحاں سچتر ہندے ہن۔ ایہہ ناچ جوشیلے بیر رسی تے کرڑ ہن، انا دی لچکتا پھولادی اے۔ پنجابی سبھاء دی کرڑائی تے مٹھاس دوویں انا وچ اکرس ہو کے سمائے ہوئے ہن۔ پنجاب دے لوک ناچاں وچ، انگاں دے لہراؤ، جسے دے ہلورے تے پیراں دی چاپ، منوبھاواں نال قدم میچ کے تردی اے۔ انا ناچاں وچ کلاسکی ناچاں وانگ، انگاں دیاں حرکتاں تے قدماں دیاں چالاں دے کوئی بجھواں تے کرڑے نیم نہیں ہن۔ پنجاب دے لوک ناچ سبھاء وچّ لوکک ہن۔ انا نوں دھرم دی لاگ نہیں لگی۔ انا دا اارمبھ مڈھ قدیم وچ، کسے مذہبی رہریت جاں اپجاؤ طاقت ودھاؤن دی کسے کامنا توں بھاویں بجھیا ہووے، پر ایہہ ناچ بھرپور فصل دی مہک وچ، کھلے کھیتاں دیاں باہواں وچ اتے دودھ چٹیاں راتاں وچّ تے گھر دے کھلھے وہڑیاں وچّ پلدے تے نکھردے ہن۔
* بھنگڑا- مرداں دا ناچ
* گدھا- مٹیاراں دا ناچ
* سمی- پچھمی پنجاب دیاں تیویاں دا ناچ
* ککلی- چھوٹیاں کڑیاں دا ناچ
* لڈی تے جھمر -مرد تے تیویاں دا ناچ
لوک سنگیت
پنجابیاں نوں سور -لہریا گڑھتی وچّ ملدیاں ہن۔ جمدیاں سار ہی، بچے دے کناں وچّ گیتاں دیاں مدھر دھنیاں تے ڈھولکی دا تال چھنکن لگدا اے۔ لوک سنگیت بال دی آتما وچّ اکرس ہو کے رچ جاندا اے تے جیون بھر کئی روپاں رنگاں وچّ اس دے بلاں اتے نچدا رہندا اے۔ لوک سنگیت سہج سنگیت اے۔ گائک گیتاں دیاں دھنیاں نوں کسے استاد توں نہیں سکھدے۔ اوہ اس سنگیت نوں کناں راہی سن کے مان دے اندر جیر لیندے ہن۔
پچھمی پنجاب وچّ دلاں دیاں گلاں 'ماہیئے' تے ڈھولے راہیں کیتیاں جاندیاں ہن، پر پوربی پنجاب وچّ دل دی گلّ بولیاں راہیں ظاہر ہندی اے۔ لکھاری نے پنجابی جیون وچّ لوک دھناں پیدا کرن والے ساز کنگ،اکتارا،الگوجا ونجھلی تے گڈّ سارنگی الیکھ کیتا اے۔ جنہاں دی دکھّ پنجابی جیون وانگ سادھارن اے۔ لکھاری نے بہت سارے شعری روپاں ماہیا، ڈھولا، بولی، لوریاں، الاؤنیاں، وین اتے ککلی وچّ ملدیاں لوک سنگیت دھنیاں دا ورنن کیتا اے۔ جو کہ پنجابی جیون دے سادھارن روپ نوں رسمئی بناؤندے ہن۔ ایہناں شعری روپاں وچّ اک اپنی طرحاں دا راگ تے لے دی مٹھاس گھلی ہندی اے۔ موت نال متعلق شعری روپ کرنا بھریا ماحول سرجدے ہن پر ایہہ سنگیت پنجابی جیون وچّ پوری طرحاں رچ چکا اے۔
لوک کلا
لکھاری مطابق سہج نوں مانو دی اچھا نے کلا نوں جم دتا اے۔ کلا انسان دیاں جسمانی لوڑاں وانگ ہی انسان دیاں مانسک لوڑاں دی وی پورتی کردی اے۔ لوک کلا جیون دیاں لوڑاں وچوں اپجی ہون کرکے، جن جیون تے سبھیاچار نال اکرس ہندی اے۔ اس دا سہج تے پھبن جاتی دیاں کلا رچیاں دا انٹیکجوئل اے۔ لوک کلا گھراں دا سہج تے شنگار اے۔ پر انسان وچّ جم توں ہی سندرتا دی بھکھ ہندی اے تے اس دی ترشوہر سادھارن جیون ویگ وچ لوک کلا ہی کردی اے۔ لوک کلا دا مڈھ وی بولی جاں لپی وانگ دیوی اے۔ لکھاری مطابق پنجاب دی مورتی کلا وچّ گندھار سٹائل بڑی مشہور اے۔ ایہہ مول وچّ لوک سٹائل سی، جو یونانی اتے ایرانی سٹائلاں دے اثر ہیٹھ بدھ دور وچّ نکھری۔ لکھاری مطابق پنجاب وچّ کمبھکاری دی کلا مسلمانی راج وچّ اپنی چڑت حاصل کردی اے۔ پنجاب وچّ لکڑ دی شلپ کلا، دند کھنڈ دی کلا ،گہنیاں دی کلا اتے پھلکاری دی کڈھائی کلا دے اتم نمونے منے جاندے ہن۔
لوک ناٹ
پنجاب دی لوک ناٹ پرمپرا بارے لکھاری پران دھارا دا حوالہ دندیاں ہویاں اس نوں تریتے یگ نال جوڑ دندا اے۔ ناٹک پنجابیاں دے جیون پرواہ وچّ رچیا ہویا اے۔ ناٹک لئی کوئی وشیس پہراوے جاں سٹیج دی لوڑ نہیں ہندی۔ ایہہ کسے وی گلی محلے وچّ سادھارن سامان دی ورتوں کرکے کھیڈیا جا سکدا اے۔ پنجابی لوک ناٹ دیاں ونگیاں : سمچے طور تے ایہہ کتاب پاٹھک نوں پنجاب دی لوکدھارا دے پرمکھ انگاں متعلق لوڑیندی جانکاری حاصل کردی اے۔ پنجاب دی لوکدھارا نوں سامبھن اتے مطالعہ کرن دا پرواہ وچّ ایہہ کتاب اپنا بندا یوگدان پاؤن وچّ کافی سفلتا حاصل کردی اے۔ پنجابی جیون دے بہو سارے پسارا نوں اس وچّ سمیٹن دی کوشش کیتی گئی اے۔ ایہہ پنجابی لوکدھارا دے کھیتر وچّ اہم کتاب اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی کتاباں
موریانوالے
موریانوالے چوکھے ولگناں والے جنوراں دی اک برادری اے۔ ایہ سادے جنور نیں جنہاں دے دماغ، کن، اکھاں، دل، ریشے تے منہ نہیں ہوندا۔ ایہ سمندراں وج ریندے نیں تے کج سجرے پانی وچ ریندے نیں۔ ایہ اک تھاں تے گڑے ریندے نے ایہناں دے پنڈے وج موریاں ہوندیاں نیں۔ موریاں وچوں پانی لنگدا اے تے ایس وجوں ای اپنی کھان دی شے پھڑ لیندے نیں۔ ایہناں دا کوئی ہاضمے، نس تے خون دا پربندھ نئیں ہوندا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:موریانوالے
بومرینگ بدلی
بارلے جوڑ
گٹھ:بدلی گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:فلکیات
ونسٹن چرچل
سر ونسٹن چرچل (1879ء - 1965ء) برطانوی سیاستدان لارڈ رنڈولف چرچل دا وڈا پتر سی ۔ اس نے ہیرو تے سنڈھرسٹ توں تعلیم حاصل کیتی ۔ ہندستان چ شمال مغربی سرحد تے دکھنی افریقہ چ سپاہی تے اخباری نمائندہ رہیا ۔ جنگ بوئر چ گرفتار ہوئیا پر بچ نکلیا ۔ 1901ء چ پہلی واری پارلیمنٹ دا رکن منتخب ہوئیا تے مختلف عہدیاں تے فائز رہیا جنہاں چ وزیر داخلہ (1910ء-1911ء9 تے وزیر خزانہ (1924ء-1929ء) وی شامل نیں ۔
سیاست چ دوبارہ آنا
سنہ 1936ء توں 1938 وزیراعظم چیمبرلین دی ہٹلر نوں خوش کرن دی پالیسی دی شدید مخالفت کیتی جس دی وجہ توں دوبارہ سیاست چ آئیا ۔ دوجی جنگ عظیم شروع ہون دے بعد ناظم امارات بحری دی حثیت نال کابینہ چ شامل ہوئیا تے مئی 1940ء چ وزیر اعظم منتخب ہوئیا ۔ جنگ عظیم دے بعد لیبر پارٹی برسراقتدار آئی تے قائد حزب اختلاف بنیا ۔ اس دوران سویت یونین تے مغربی اتحادیاں دے وچکار غلط فہمیاں تے رنجشاں پیدا کروائیاں تے سویت یونین لئی "آہنی پردہ" دی اصطلاح وی اس دی ایجاد اے ۔ اکتوبر 1951ء دیاں چوناں چ قدامت پسند پارٹی (کنزرویٹو پارٹی) نوں دوبارہ منظم کیتا تے اینہاں انتخابات چ قدامت پسند پارٹی دی جت ہوئی تے ایہہ دوبارہ وزیر اعظم بنیا تے 1955ء چ بڑھیپے دی وجہ توں ریٹائرڈ ہوگئیا ۔ " وی" یعنی وکٹری دا نشان وی چرچل دی دین اے ۔
نوبل انعام
چرچل نوں 1953ء چ ادب دا نوبل انعام دتا گئیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
عبدالستار ایدھی
عبد الستار ایدھی (پیدائش: یکم جنوری، 1928ء - وفات: 8 جولائ‏ی، 2016ء) خدمت خلق دے شعبہ وچ پاکستان تے دنیا د‏‏ی جانی منی شخصیت سن، جو پاکستان وچ ایدھی فاؤنڈیشن دے تاحیات صدر رہ‏‏ے۔ ایدھی فاؤنڈیشن د‏‏یاں شاخاں تمام دنیا وچ پھیلی ہوئیاں نيں۔ انہاں د‏‏ی بیوی محترمہ بلقیس ایدھی بلقیس ایدھی فاؤنڈیشن د‏‏ی سربراہ نيں۔ دوناں نو‏ں 1986ء وچ عوامی خدمات دے شعبہ وچ رامون ماگسےسے ایوارڈ (Ramon Magsaysay Award) تو‏ں نوازیا گیا۔
ابتدائی حالات
عبدالستار ایدھی (2 جنوری 1928 - 8 جولائی 2016)، برطانیہ دے پربندھ ہیٹھ  ہندوستان دے علاقے گجرات وچ   1928  وِچ اک مسلمان وپاری دے گھر وچ جمے تے 1947  وچ ہجرت کرکے پاکستان آگئے۔
کم
ہجرت مِگروں اوہناں لوکائی دی سیوا دا فیصلہ کیتا تے 1951 وچ کراچی شہر دے وِشکار اپݨا کلینک کھولیا تے عوامی سیوا دی نِینہ رکھی اپݨی ہڈ ورتی ‘اے میرر ٹو دی بلائنڈ’ وچ ایدھی صاحب  لکھدے ہین، وسیب دی سیوا میری تاہنگھ سی ۔ فیر اگلے کُجھ ورہیاں وچ ایدھی تے اوہناں  دی ٹیم نے میٹرنٹی وارڈز، مردہ خانے، یتیم خانے، شیلٹر ہومز اور اولڈ ہومز وی بنائے، جیس دا کارن اوہناں لوکاں دی مدد سی جو اپݨی مدد آپ نہیں سن کرسکدے ایس ادارے کا سبھ توں  ممتاز حصہ اوہناں دیاں  1500 ایمبولینس ہین  جیس وچ ایئر ایمبولینس سروس وی موجود ہے جو ملک وچ ات گرداں  دے حملیاں سمے دھرم زبان رنگ تے نسل توں ہٹ کے اپنا کم بڑی ہمت تے مرادنگی نال کردیاں نظر آوندی ہے۔
آغاز
1947ء وچ تقسیم ہند دے بعد انہاں دا خاندان بھارت تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے پاکستان آیا تے کراچی وچ آباد ہوئے۔ 1951ء وچ آپ نے اپنی جمع پونجی تو‏ں اک چھوٹی سی دکان خریدی تے ايس‏ے دکان وچ آپ نے اک ڈاکٹر د‏‏ی مدد تو‏ں چھوٹی سی ڈسپنسری کھولی جنہاں نے انہاں نو‏‏ں طبی امداد د‏‏ی بنیادی گلاں سکھاواں۔ اس دے علاوہ آپ نے ایتھ‏ے اپنے دوستاں نو‏‏ں تدریس د‏‏ی طرف وی راغب کيتا۔ آپ نے سادہ طرز زندگی اپنایا تے ڈسپنسری دے سامنے بنچ اُتے ہی سو لیندے تاکہ بوقت ضرورت فوری طور اُتے مدد نو‏‏ں پہنچ سکن۔
بلقیس ایدھی
بلقیس ایدھی آپ جی دی سوانی اے جیڑی کہ لوکائی دی سیوا وچ اوہناں دا ہتھ وٹا رہیاں نین عبدالستار ایدھی تے آپ دی سواݨی دی لوک سیوا دا اعتراف عالمی پدھر تے وی کیتا گیا ہے تے آپ نوں کئ ملکی تے غیر ملکی اعزازات دیتے گۓ نیں تے کئ واری آپ دا ناں نوبل پرائیز لئ وی دیتا گیا اے۔
ایدھی فاؤنڈیشن د‏‏ی ترقی
آنے والےآں سالاں وچ ایدھی فاؤنڈیشن پاکستان دے باقی علاقےآں تک وی پھیلدتی گئی۔ فلو د‏‏ی وبا دے بعد اک کاروباری شخصیت نے ایدھی نو‏‏ں کافی وڈی رقم د‏‏ی امداد دتی جس تو‏ں انہاں نے اک ایمبولینس خریدی جس نو‏‏ں اوہ خود چلاندے سن ۔ اج ایدھی فاؤنڈیشن دے پاس 600 تو‏ں زیادہ ایمبولینساں نيں، جو ملک دے طول و عرض وچ پھیلی ہوئیاں نيں۔ کراچی تے اندرون سندھ وچ امداد دے لئی اوہ خود روانہ ہُندے نيں تے ایدھی فاؤنڈیشن د‏‏ی حادثات اُتے رد عمل وچ د‏‏ی رفتار تے خدمات میونسپل د‏‏ی خدمات تو‏ں کدرے زیادہ تیز تے بہتر ا‏‏ے۔ ہسپتال تے ایمبولینس خدمات دے علاوہ ایدھی فاؤنڈیشن نے کلینک، زچگی گھر، پاگل خانے، معذوراں دے لئی گھر، بلڈ بنک، یتیم خانے، لاوارث بچےآں نو‏‏ں گود لینے دے مراکز، پناہ گاہاں تے اسکول کھولے نيں۔ اس دے علاوہ ایہ فاونڈیشن نرسنگ تے گھر داری دے کورس وی کرواندی ا‏‏ے۔ ایدھی مراکز د‏‏ی اک خصوصیت ایہ وی اے کہ ہر ایدھی مرکز دے باہر بچہ گڈی دا اہتمام اے تو‏ں کہ جو عورت بچے د‏‏ی دیکھ بھال نئيں کر سکدی اپنے بچے نو‏‏ں ایتھ‏ے چھڈ ک‏‏ے جا سک‏‏ے۔ اس بچے نو‏‏ں ایدھی فاونڈشن اپنے یتیم خانہ وچ پناہ دیندی اے تے اسنو‏ں مفت تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔
ایدھی انٹرنیشنل ایمبولینس فاونڈیشن
فاونڈیشن نے صرف پاکستان وچ ہی نئيں بلکہ بین الاقوامی سطح اُتے وی ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اسلامی دنیا وچ ایدھی فاؤنڈیشن ہر مصیبت تے مشکل وقت وچ اہ‏م مدد فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ جتھے امداد تے نگرانی ایدھی بزات خود متاثرہ ملکاں وچ جا ک‏ے کردے نيں۔ پاکستان دے علاوہ فاونڈیشن جنہاں ملکاں وچ کم کر رہ‏ی اے انہاں وچو‏ں چند ناں افغانستان، عراق، چیچنیا، بوسنیا، سوڈان، ایتھوپیا تے قدرتی آفت سماٹرا اندامان دے زلزلہ (سونامی) تو‏ں متاثرہ ملکاں دے نيں۔
16 اگست 2006ء نو‏‏ں بلقیس ایدھی تے کبریٰ ایدھی د‏‏ی جانب تو‏ں ایدھی انٹرنیشنل ایمبولینس فاؤنڈیشن دے قیام کااعلان کيتا گیا۔ جس دے تحت دنیا دے امیریاغریب ہویا دنیا دا کوئی وی ملک امریکا، یو دے، اسرائیل، شام، ایران، بھارت، بنگلہ دیش ہاں وچ ایہ ایمبولینس بطور عطیہ دتی جا رہی اے تے انہاں نو‏ں ہدایت کيتی گئی اے کہ اوہ انہاں ایمبولینس نو‏‏ں 5 سال تک استعمال کرنے دے بعد فروخت کرکے اس د‏ی رقم خیراتی کماں وچ استعمال کرن۔
بیگم بلقیس ایدھی تے کبریٰ ایدھی نے اس موقع اُتے کہیا کہ اوہ دنیا کاامیر یاغریب ملک ہواوتھ‏ے مریض مریض ہی ہُندا اے ایمبولینس کامقصد انساناں د‏‏یاں جاناں بچانا ہُندا اے تے سانو‏ں اس گل کيتی خوشی ہوئے گی کہ ایدھی انٹرنیشنل ایمبولینس فاؤنڈیشن د‏‏ی ایمبولینساں دنیا بھرماں انساناں د‏‏یاں جاناں بچاواں خواہ اوہ لندن، نیویارک، ٹوکیو، تل ابیب، بیروت اوردمشق ہاں انہاں نے کہیا کہ انسانیت د‏‏ی بین الاقوامی خدمت دے حوالے تو‏ں ساڈا اک قدم اوراگے ودھ رہیا ا‏‏ے۔
جیون ویروے
19 جولائی 1992 نوں راولپنڈی جا رہی مسافر ریل گڈی گھوٹکی سٹیشن تے کھلوتی مالگڈی نال جا ٹکرائی۔ مالگڈی وچ فاسفیٹ لدیا ہویا سی۔ سینکڑے زخمی ہوئے، سینکڑے مارے گئے۔ اس درگھٹنا وچ مدد کرن واسطے ایدھی نوں ہیلیکاپٹر لین آ گیا۔ سٹاف سمیت اوہ ہیلیکاپٹر ول تر پیا۔ سر وچ کوئی خیال نہیں، لتاں وچ جان نہیں، سبھ کجھ سن مسن سی۔ اسنوں لگا - کوئی مردہ نویاں پیڑاں لے کے قبر وچوں اٹھ کے تر پیا ہووے۔ پائلٹ سنیاے لے رہا سی، سنیاے دے رہا سی۔ ترن توں پہلاں نرساں، ڈاکٹر، دوائیاں، ایمبولینساں اتے کپھن لے کے گڈیاں دا کارواں سڑک راہیں تور دتا سی۔ دو گھنٹیاں دی اڈان بعد پائلٹ نے ایدھی نوں پچھیا - تہاڈا کوئی دوہتا ہسپتال وچ اے مولانا؟ ایدھی کمب گیا - ہاں اے، کیوں؟ دسیا - اوہ چلا گیئے۔ ہوائی سٹاف نے ایدھی نال رل کے دعا کرن لئی اسمان ول ہتھ پھیلائے۔ پائلٹ نے پچھیا- واپس چلیئے؟ ایدھی نے کیہا - نہیں، پہلاں ہی لیٹ ہاں۔ کم بہت زیادہ اے۔ میری بیوی بلقیس نوں کہہ دیؤ کہ دفن کر دیوے، مینوں اڈیکے نہ۔
ویاہ توں پہلاں ایدھی نے اپنی بیوی نوں کہہ دتا سی، میں سارے دا سارا تیرے واسطے ہاں، پر کوئی وڈا دکھ دیکھانگا تاں سارے دا سارا وجود تیرے توں واپس لے لیا کراں گا۔ ٹھیک اے؟ بیوی بولی - ٹھیک اے۔ دھی نے بلال نوں جم دتا تاں ایدھی نوں لگا - دوہتا میرے لئی جہان وچ آیا اے۔ دیکھو کنا کم اے۔ میرے نال ہتھ وٹائیگا۔ جویں دیر توں اک دوجے نوں لبھّ راے ہوئیے تے مل جائیے۔ اکٹھے بریکپھاسٹ کردے۔ نانا اپنی باسی روٹی وچوں اک برکی دندا تاں دوہتا پچھدا – نانا، کی تسیں واقعی غریب ہو؟ ایدھی ہسّ پیندا - غریب نہیں ہاں پتر، باسی روٹی اس لئی خانا تاں کہ مینوں غریبی یاد راے۔ عید دے دن رونقاں ہندیاں۔ بلال واسطے کھڈونے اتے کپڑے آؤندے۔ خوش ہو ہو پیکٹ کھولھدا۔ ایہہ اج کھاوانگا، ایہہ کل ایہہ پرسوں۔ نانا آکھدا - بلال تینوں پتے کجھ بچیاں کول کپڑے ہندے ای نی بلال ہسدا ہویا باہاں چھڈا کے کپڑیاں دی الماری کول جا کے آکھدا - پر میرے کول تاں ہیگے نے۔ ایدھی دی نگرانی وچ منوروگن جوان کڑی نورمال جیرے علاج سی۔ ٹھیک ہو رہی سی۔ بلال نال کھیڈدی رہندی۔ نہاؤندی، کپڑے پہناؤندی۔ اک سویر بغیر ٹھنڈھا پانی ملائے، بغیر کوسا کرن دے، ابلدے پانی دی بالٹی بلال اپر سٹّ دتی۔ چیک ماردے بلال تھائےں ڈھیری ہو گیا۔ ہسپتال لے گئے۔ موت دی خبر ملی۔ ایدھی درگھٹنا گرست تھاں تے پجّ کے کم دی تقسیم کرن لگا، ٹکڑیاں وچ ونڈن لگا۔ لوکاں نے ایدھی پچھان لیا، اوہناں نے میرا لڑکا نی لبھیا ایدھی … اہُ دیکھو میرا ابو، ترت ہسپتال نہ پچایا مر جائیگا ۔.۔، اﷲ دا شکر ایدھی تسیں آ گئے۔ میرے بچے لبھو، کتھے نے اوہ؟ … میرے بچے مر گئے ہن عیدی، اوہناں دی ماں دا لہو بہتا وگ گیئے، اوہ مر رہی اے، بچاؤ۔ … ایدھی نوں یاد آیا، سڑے جسم نال ہسپتال دے بیڈّ تے پئے دوہتے بلال دیاں اکھاں وچ ایہو امید سی … نانا اے نہ۔ ہن مینوں کون مار سکدا؟ ایہی امید ہن ایدھی نوں دیکھن سار سینکڑے اکھاں وچ پیدا ہو گئی۔ اک جوان روندا آیا - باپو تاں لبھّ لیا، ماں کتھے اے؟ باپو دی لاش لبھن توں بعد اوہ ماں دی لاش تلاش رہا سی، “کوئی وی اوہدے ورگی نیں لگدی۔”
کم وچ رجھے ایدھی ساہمنے بلال آ کھلوندا۔ کدی نانا، کدی نانی اس نال لکن-میٹی کھیڈدے، پھڑے نہ جائیے، دوڑدے، بلال صندوق تے لکدا، کدی منجی ہیٹھ، پھڑے جان تے خوشی نال چیکاں ماردا۔ نانی ہتھیں اک اک برکی وکھرے وکھرے نام لیکے کھواؤندی - اوہ قطب لئی اے … ایہہ کبریٰ لئی، ہن ایہہ فیصل لئی اے … ایہہ الماس لئی۔ ریلوے سٹیشن تے لتاں، باہاں، سر، ادھر ادھر کھلرے پئے سن۔ چارے پاسے تازے لہو دی درگندھ۔ لاؤڈ سپیکر لہو-دان واسطے اپیلاں کر راے سن۔ ہسپتال بھر چکے سن۔ باقی مسجداں ول تورے جان لگے۔ ایدھی فاؤنڈیشن دیاں 75 ایبولینساں زخمیاں اتے مردیاں نوں لے لے وکھ وکھ سمتاں ول دوڑ رہیاں سن۔
اک بزرگ کمبدا ہویا ایدھی کول آیا،“عیدی، میرا اکو پتر سی۔ ہور میرا کوئی نہیں۔ میں اکلا ہاں عیدی، بالکل اکلا۔ کسے نوں میرے دکھ دا پتہ نہیں۔”
ایدھی نے روندیاں ہویاں کیہا، “مینوں پتہ اے بھرا، میں تیرا دکھ جانداں۔ آدی دور توں جانداں۔” ایدھی دا کم دن چھپن نال ختم ہویا۔ ہتھاں پیراں تے جم کے لہو سکّ گیا سی، مساں اتاریا۔ لہو لہان کپڑے بدلے۔ گھر واپسی واسطے ہیلیکاپٹر وچ بیٹھ گیا۔ سیٹ بیلٹاں کسّ لئیاں۔ ہیلیکاپٹر اڈن لگا۔ من وچ بلال آ رہا سی - جدوں میں چرستے وچ منگن لئی بیٹھدا، بلال نوں چاء چڑھ جاندا۔ ایہہ کم اسنوں سبھ توں ودھیا لگدا۔ سکے گندا جاندا۔ کوئی لوڑوند منگن آ جاندا، ایدھی کہہ دندا - دے دے بلال۔ کجھ پیسے دے دے ایہنوں۔ بلال پچھدا - نانا تہانوں ایہدی کہانی سچی لگدی اے؟ کتے جھوٹھ تاں نہیں ماردا؟ “تاں وی پیسے دے ای دے بلال۔”
جہاز-گھراز توں ایمبولینس راہیں قبرستان ہو کے ایدھی گھر پہنچا۔ بیوی اتے خاوند اک دوجے توں لکنا چاہ راے سن۔ بیٹھ گئے۔ نکے نکے بوٹ پئے سن۔ اوہناں ول دیکھن لگے۔ نکے نکے قمیضاں، نکراں وچ چہرہ چھپا کے خوب روئے۔ دھی کبریٰ کمزور، بے زبان کھلوتی رہی۔ نہ جسم تے قابو نہ لفظاں اپر۔ ایدھی نے کیہا، “اج جو گل بلال بارے کرنی اے، کر لے دھیے۔ پھیر مڑ کے اسدا ناں نی لینا آپاں۔ ٹھیک؟” دھی نے کجھ نہ کیہا۔
ایدھی دے پوروج سندھی ہندو سن جو نکی موٹی کسانی دا کم کردے سن۔ تن صدیاں پہلاں مسلمان ہو گئے۔ ایہناں نوں مومن کیہا جاندا رہا پر ایہو نام پتہ نہیں کویں وگڑ گیا، میمن ہو گیا۔ ایدھی پروار بھارتی گجرات دے کاٹھیاواڑ علاقے وچ وس کے وپار کرن لگا۔ گجراتی وچ ایدھی مائنے آلسی ہندا اے پر ایہہ بڑا ہمتی پروار سی۔ محمد علی جناح نے میمنا دی مدد نال ہی بمبئی وچ حبیب بینک کھولھیا سی۔ میمن وڈے وپاری گھرانیاں دے مالک سن جنہاں دا مقابلہ صرف پارسی کر سکدے سن، ہور نہیں۔ پرشاسنک ذمہ واریاں میمنا کول تے ملازمت عامَ ہندوستانیاں نوں دتی جاندی۔ پیؤ دا نام عبدل شکور ایدھی تے ماں غربہ سی۔ جوناگڑھ دے نیڑے بنٹوا نام دے 25 ہزار آبادی والے قصبے وچ 20 ہزار میمن سن۔ ماں دیالو سی۔ وپاری دورے تے گیا پیؤ کئی وار سال سال نہ پرتدا۔ سکے میویاں دیاں پیٹیاں بھیجدا رہندا۔ ماں ایہناں دے نکے نکے پیکٹ بنا کے ایدھی نوں غریب بستیاں وچ ونڈن لئی پھڑا دندی۔ سکول جان ویلے ہر روز دو پیسے دے کے ماں آکھدی - اک پیسہ تیرا اے، اک کسے لوڑوند دا۔ دوجا اس نوں دیئیں جو تینوں متھاج لگے۔ اوہ چہرہ پڑھ کے ہی سمجھ جاندی جدوں ایدھی دوویں پیسے چھک آؤندا۔ “کنا خدغرض ایں توں۔ کس طرحاں دا پتھر دل اے تیرا؟ اینی چھوٹی عمر وچ ہی توں غریباں نوں لٹنا شروع کر دتی؟ وڈا ہو کے کی کی کرینگا، پتہ نہیں۔”
شرمسار ایدھی نیویں پائی کھلوتا رہندا۔ سکول جاندیاں اسنے دیکھیا منڈیاں دی اک ٹولی پاگل نوں گھیری کھلوتی اے۔ چھٹیاں نال چھیڑ چھاڑ کر راے سن۔ کھلرے والاں والے پاگل دی نظر اجیہی، جویں سپّ ڈنگ مار راے ہون۔ ایدھی اوہناں کول جا کے گجیا،“شرم نی آؤندی تہانوں؟ ایہدی مدد نیں کر سکدے تاں گھٹو-گھٹو رحم تاں کرو۔”
بچیاں نے دیکھیا، ایہہ ماڑچو جیہا منڈا کویں حکم چاڑھ رہا اے۔ پاگل توں ہٹ کے اس ول ہو گئے، خوب کٹائی کیتی۔ گھر آکے ماں نوں دسیا۔ ماں نے زخم دھوئی۔ دوائی لائی، اسیساں دندیاں کیہا، “توں اس دی آواز بنیاں، جس دی کوئی آواز نہیں سی۔ بے سہارے دا سہارا۔ ربّ تیرا بھلا کریگا پتر، چنگے کم واسطے کٹّ کھانی پوے جھجکیں نہ۔”
پڑھائی وچ چنگا نہ نکلیا۔ پنج جماعتاں پاس کرکے کپڑے دے وپاری کول پنج روپئے مہینے دی نوکری تے لگ گیا۔ اتھے ہور لڑکے وی نوکر سن۔ ایدھی نے دو لڑکیاں خلاف پیسے چوری کرن بابت دسّ دتا۔ اوہناں وچوں اک نے کیہا، “ایدھی وی ساڈے نال شامل سی۔” سیٹھ گرجیا، “خبردار جے ہور بکواس کیتا۔ حاجی شکور دا پتر چور نہیں ہو سکدا۔”
ایدھی سوچیا کردا - میں تیلاں دیاں ڈبیاں تے پینسلاں گلیاں وچ ویچیا کراں گا، آمدن وچوں شعر خریدانگا، ہور بچت ہوویگی تاں ہسپتال اسارانگا، اک فیکٹری وی، جتھے صرف غریباں نوں روزگار ملے۔ انگہیناں واسطے وکھرا پنڈ وساوانگا۔ ہم عمر بچے ہسدے - توں سپھن ساز ہیں، شیخ چلی، ہوائی محل اساردا رہنے۔ ایدھی آکھدا - حالے کم میں گھٹ کر سکدا ہاں، پر سوچاں کیوں گھٹ؟ جنی دور تک سوچیا جا سکدے، سوچانگا۔
دیس ونڈ ویلے میمن پاکستان نہیں جانا چاہندے سن۔ اک تاں جناح نے واسطہ پایا - میمنا بغیر پاکستان دا وپار ٹھپّ ہو جائیگا، دوجے، ولبھ بھائی پٹیل نے بنٹوا تے حملہ کروا دتا۔ اسدا ارادہ میمنا دا کاروبار ہتھیاؤن دا سی۔ دنگے ہون لگے تاں امن پسند میمن ہجرت کرن لگے۔ کراچی دی اک سنی حویلی وچ ایہناں دا اتارا ہویا۔ بے شک ودھیرے لوک اجڑیاں ہندو جائداداں اپر قبضے کردے گئے، ایدھی دا پیؤ اسدے خلاف سی۔ اک کمرہ کرائے تے لیا جس وچ پروار وس گیا تے دوکان کرائے تے لیکے آپ کمیشن ایجنٹ دا کم کرن لگا۔ ایدھی نے پہلاں نکسک ریہڑی تے ویچیا، منافع ہو گیا تاں پان دی نکی جہی دوکان کھولھ لئی۔ پیؤ نوں لوک آکھدے - تیرے کول پیسے دی گھاٹ نہیں۔ منڈے نوں چجّ دا کاروبار سکھا، وڈی دوکان لے دے۔ پیؤ آکھدا - ہیٹھاں توں شروع کریگا، کامیاب ہوئےگا۔ ایہنوں آدمی دی فطرت اتے پیسے دی قیمت دا پتہ لگنا چاہیدے۔ پہلوں ہی اپر چڑھ جاوے تاں بچہ ہیٹھلی سچائی توں واقف نہ ہون کارن فیل ہو جاندے۔ ہیٹھوں اپر جائیگا، نہیں ڈگیگا۔ 1948 وچ میمنا نے دان راشی راہیں چلن والی ڈسپینسری کھولھی۔ والنٹیئر منگے گئے۔ ایدھی نے نام لکھوا دتا۔ کل اٹھ ولنٹیئراں وچوں ایدھی سبھ توں چھوٹا سی۔ ابو نوں لوک پچھدے - توں کنا دان دتا بھرا؟ ابا ایدھی ول انگل کرکے آکھدا- سبھ کجھ۔
ایدھی نے دیکھیا، بیماراں نال وتکرا ہو رہا سی۔ میمنا نوں دوائی دتی جاوے گی۔ جے بچی تاں ہوراں نوں۔ ایدھی سارا دن نوکری کرکے ادھی رات تک ڈسپینسری وچ مفت ڈیوٹی دندا پر باقی والنٹیئر پنج گھنٹیاں بعد بوہا بند کرکے چلے جاندے۔ ایکسرے کرن والے منڈے شریام رشوت لیندے۔ پربندھکاں دی میٹنگ ہوئی، اک امیر دوجے نوں وڈیا رہا سی۔ چاپلوسی دے سارے واک ختم ہوئے تاں ایدھی کھلو گیا، کیہا، میں وی کوئی گل کرنی اے۔ ایہہ کی گل کریگا؟ سارے ہسن لگے، طعنے دین لگے، نہ ہٹیا تاں چپّ کرکے سنن لگے۔
ایدھی نے ساریاں چور موریاں، کمزوریاں دا پردہ فاش کر دتا۔ مکے ہوا وچ الرے، ہتھوپائی ہوئی، ایدھی نوں دھکے مار کے باہر کڈھ دتا۔ کوئی مددگار نہ بہڑیا۔ کسے نے ایدھی نوں کیہا - ماڑا ہویا، تیری بے عزتی ہوئی عیدی۔ ایدھی نے کیہا - بالکل نہیں، میری بے عزتی کوئی کر ہی نہیں سکدا۔ مینوں کجھ پریشان کیتا اے اوہناں نے۔ بے عزتی تاں اوہناں دی ہوئی جہڑے چور نے، جھوٹھے نے۔ پیؤ نے شاباش دتی تے کیہا - توں سخت محنت اتے ایمانداری نال اوہناں نوں پچھاڑینگا۔ نظر انداز کری چل، اپنا رستہ نہ چھڈی۔
1951 وچ اپنی بچت کیتی رقم 2300 روپئے وچوں اسنے میٹھادار وچ ڈسپینسری کھولھی۔ سدھیاں کمپنی توں گھٹ پیسے نال دوائیاں خریددا، اک ڈاکٹر رکھ لیا نوکری تے۔ خود فارمیسی اتے وہیکھاتے دی سکھلائی لیندا رہندا، رات نوں دوکان اگے پنتھر دے بینچ اپر سو جاندا۔ رات نوں مریض آؤندا تاں فسٹ ایڈ دے دندا۔ بے شک علاج دی فیس بہت تھوڑھی سی پر بچت ہون لگی۔
اس بچت صدقہ اسنے دنیا دیکھنی چاہی۔ بس راہیں 1956 وچ ایران، ترکی، یونان، بلگاریاں وچوں لنگھدا ہویا یوگوسلاویا تک اپڑیا، فرانس اتے ترکی دیکھے۔ امیگریشن والے سرحد تے روک کے تلاشی لیندے، سوائ دو جوڑے کپڑیاں دے تے کجھ کھان دے سامان دے، کپڑے دے جھولے وچ کجھ نہ ہندا تاں غریب یاتری سمجھ کے دانی افسر پیسے دے دندے۔ دعاواں دندا لنگھ جاندا۔ دیکھدا، مغربی دیساں دے لوک کنی تیز چال چلدے ہن۔ کنی سخت محنت کردے ہن۔ پاکستان؟ پاکستان ایہناں نال کویں رلیگا۔ جناح نے پہلے دور وچ جہڑی بازی جتی، دوجے دور وچ ہاری جا رہی دسدی سی۔ سوچدا، دیس آپے ہی اپنے خلاف ہوئی جا رہا اے۔
لوک اس نوں کھان لئی کجھ دے دندے، کھا لیندا۔ ریلوے سٹیشن تے سوں گیا۔ سویرے دیکھیا بینچ ہیٹھوں جتی غائب۔ کوئی گل نہیں۔ ننگے پیریں کہڑا تریا نہیں جاندا۔ اک عورت نے پرانے بوٹاں دا جوڑا دے دتا۔ وڈا سائیز سی، اسے نال سفر جاری رہی۔ انگلینڈ جاکے اپنے پرانے گجراتی متر صدق ایدھی دا گھر لبھّ لیا۔ اوہ چنگی نوکری تے سی۔ ایدھی نوں کیہا - تینوں وی چنگی کمائی والی نوکری مل سکدی اے اتھے، جنی محنت کرو، انی کمائی۔ ایدھی نے کیہا - میرے بنا پاکستان کویں چلیگا؟ جہو جیہا انگلینڈ اے، میں پاکستان اس طرحاں دا بناؤنا اے۔
غیر حاضری وچ ایدھی خلاف افواہاں اڈائیاں گئیاں کہ اوہ دان دے پیسے لیکے ودیش بھجّ گیا اے۔ ڈسپینسری والیاں پرچار کیتا - تاں ہی تاں اسیں اس چور نوں کڈھیا سی۔ ایدھی نے واپس آ کے دوکان دے اپرلا کمرہ کرائے تے لیکے زچا بچہ سکھلائی مرکز کھولن دا اعلان کر دتا۔ کورس سکھن لئی عرضیاں دا ہڑ آ گیا۔ آلوچکاں نے پرچار کیتا - ایہہ دراچاری اے، ماڑے کماں لئی نویں دوکان کھولھی اے، ایہہ مسلمان نہیں۔ وغیرہ وغیرہ۔
ایدھی نے اس ایلرجی توں چھٹکارا پاؤن لئی لاوارث لاشاں دا سسکار کرن دا کم آرنبھیا۔ کھوہاں وچ بدبو ماردیاں لاشاں، سمندر وچ تیردیاں کالیاں لاشاں، ہتھ لاؤن تے ہی ماس کھر جاندا۔ ٹیلیفون لگ گیا تاں کم کئی گنا ودھ گیا، دن رات چل سو چل۔ اوہ زخمیاں نوں پہلاں چکدا، لاشاں بعد وچ۔
سیٹھاں نے پیسے دی درورتوں دے پھر شموضوع چھڈے۔ ایدھی نے بیان چھپوایا، “جہڑا مینوں پیسے دندا اے، اوہ میتھوں حساب منگن دا حقدار اے۔ جس نوں دان دین پچھوں پچھتاوا ہویا، اوہ آوے تے پیسے واپس لوے۔ ہریک دانی نوں رسید دیا کراں گا، رسید دکھائے تے پیسے لوے۔ جس نے کوئی دان نہیں دتا، اس نوں نہ حساب دیاںگا، نہ پرواہ کراں گا۔”
1958 وچ پیؤ نے دوواں بھراواں وچ جائداد ونڈی تاں ایدھی لکھپتی بن گیا۔ بینک وچ جمع کروا کے اپنا نجی خرچہ اس دے ویاج وچوں کرن لگا۔ جو بچ جاندا، شعر خرید لیندا۔ ایدھی خلاف سبھ توں ودھیک مندا بولن والے سیٹھ دا بچہ چھنت توں ڈگ پیا۔ ایمبولینس نہ ملی۔ ایدھی نوں پتہ لگا۔ گڈی دوڑائی، موقعے تے پجا۔ زمین تے پیا بچہ چھاتی نال لایا۔ دشمناں نوں گڈی وچ بٹھا کے ہسپتال ول دوڑیا۔ ہسپتال داخل کرواکے پرتدیاں ماں دے بول یاد آئے - جنا پیار تہانوں میں کیتا، انا پیار کریں منکھاں نوں۔ اﷲ نے اپنے آپ نوں ایویں تاں نہیں ربلالمین (سارے سنساراں دا سانجھا ربّ) کیہا۔ بچہ بچ نہ سکیا۔ سیٹھ دی عورت ہر مہینے زکوٰۃ دے پیسے ایدھی کول بھیجدی۔
ایدھی دیکھ رہا سی، جنہاں میمنا نوں جناح نے پاکستان جان لئی منایا سی، نہیں تاں وپار ڈبّ جاویگا، اوہ بھرشٹ ہو گئے سن۔ دھن اتے چاپلوسی نال چون لڑن والے لوکاں دی مدد کردے تے پھر وپار وچ ہتھ رنگدے۔ پیسے دے زور مجرم بری ہو جاندے۔ اس ہنیرنگری خلاف لڑن لئی 1962 دے سال پارلیمینٹ چون لئی کاغذ بھر دتے۔ پہلوں مناؤن دے یتن ہوئے، پھر دھمکیاں ملیاں۔ کاغذ واپس نہ لئے تاں پھر کوڑ پرچار دا دور چلیا۔ خبراں چھپنیاں شروع ہوئیاں، “ایدھی دے ہسپتال وچوں جہڑیاں چار کڑیاں غائب ہوئیاں سن، پتے اوہ کس کس نوں کنے کنے دیاں ویچیاں؟ پتے ایدھی نے کنے لکھ دا غبن کیتا؟”
ایدھی سن ہو گیا۔ ایہہ کی ہویا؟ جانن لئی کہ کوئی مینوں پسند کردا اے کہ نہیں، کاغذ بھرے۔ ایہہ تاں نیکی والا کاروبار ہی بند کر دینگے۔ اسنوں ناستک، چور، وبھچاری اتے ان پڑھ، مورکھ دے خطاب ملے۔ نہ اسدی کوئی پارٹی، نہ اسنے پرچار کیتا، کیوں کھاہمکھاہ پیسہ روہڑے؟ ووٹاں پئیا، نتیجہ آیا، 29 سال دا جوان ریکارڈ توڑ ووٹ لے کے جتیا۔