cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
والپی فرنچ
حالات زندگی
فرنچ دی طبیعت لڑکپن ای توں دین مسیحیت دی خدمت دے کم ول راغب سی۔ چنانچہ جدو‏‏ں اوہ چھوٹا لڑکا سی اوہ اپنے باپ دے نال اُنہاں جلسیاں وچ جو اشاعتِ مسیحیت دے لئی منعقد ہُندے سن، نہایت خوشی توں جایا کردا سی۔ تے جو تقریراں اُنہاں جلسیاں وچ ہُندی سن اُنہاں دا اثر اُس دے دل اُتے بوہت ہُندا سی۔ فرنچ نے پہلے اک سال تک گرامر اسکول واقع ریڈنگ وچ تعلیم پائی۔ اس دے بعد رگبی اسکول چلا گیا۔ جس دا ہیڈماسٹر ڈاکٹر آرنلڈ سی۔ اس نے ہیڈماسٹر توں اوتھے تعلیم پائی۔ ڈاکٹر آرنلڈ دے انتقال دے بعد فرنچ رگبی وچ قریب اک سال ہور رہیا۔ 1846ء وچ فرنچ نے امتحان وچ اول ہونے دی عزت حاصل کیتی۔ دو برس دے بعد لاطینی زبان وچ اک مضمون دے صلے وچ اُس نوں چین سلر دا انعام ملیا تے اوہ اپنے کالج دا اک فیلو ہونے دے لئی منتخب کیتا گیا۔ اسی سال اُس دا تقرر ڈیکن دے درجہ اُتے کیتا گیا۔ تے اوہ برٹن وچ اپنے باپ دا اسسٹنٹ بنیا۔ 1849ء وچ اُس دا تقرر قسیس دے عہدہ اُتے ہویا۔
مشنری زندگی
فرنچ نے زمانہ مابعد وچ دسیا کہ خاص بات جس دے سبب توں اُس نے اشاعتِ انجیل دی خدمت اختیار کیتی ایہ سی کہ "بشپ ولبرفورس دی اک تقریر نے مینو‏‏ں اس بارہ وچ قطعی فیصلہ کرنے وچ مدد دتی۔ اس تقریر وچ اہل اوکسفورڈ توں وڈے زور دے نال اس امر دی درخواست کیتی گئی سی۔ کہ غیر ملکاں وچ اشاعت انجیل دی خدمت کرنی چاہیے"۔ فرنچ نے اپنے دوست وارڈ اسی‏‏ں کالج دے آرتھر لی توں اس امر وچ صلاح ومشورہ کیتا۔ دوناں نے مسیحی مبلغ بننے دا مصمم ارادہ کر لیا۔ تھوڑے عرصے دے بعد سی نے فرنچ نوں ایہ روح فرسا خبر دتی کہ تواڈے دوست مسٹر آرتھر لی ریل دا اک حادثہ واقع ہونے دے باعث قریب المرگ پیا اے۔ اوہ فوراً اُس دے کول گیا۔تے اُس دے انتقال دے وقت تک اُس دے کول رہیا۔ اس اُتے ملال واقعہ توں فرنچ دا ارادہ ہور وی قوی ہو گیا۔ اپنے دوست دی وفات دے بعداپریل 1850ء وچ اس نے اپنی درخواست چرچ مشنری سوسائٹی نوں روانہ کردتی تے اوہ ہندوستان دی خاطر اوکسفورڈ توں دست بردار ہو گئے۔ سوسائٹی نے اُس دی درخواست منظور کیتی تے آگرہ وچ جو مشن کالج قائم ہونے والا سی۔ اُس دا پرنسپل مقرر کر دتا۔ اک مہینے دے بعد کریگ اسٹوارٹ ڈبلن یونیورسٹی دے ڈگری یافتہ اُنہاں دے نائب مقرر کیتے گئے ایہ دونے پادری صاحبان مہینے ستمبر 1850ء وچ جہاز اُتے سوار ہو کے ہندوستان ول روانہ ہوئے تے تخمیناً چار مہینے دا سفر طے کر کے 2 جنوری دے روز کلکتہ پہنچے۔
13 فروری 1851ء دے روز فرنچ تے اسٹوارٹ آگرہ پہنچے۔ ایتھے فرنچ نے اٹھ برس تک کم کیتا۔ فرنچ وچ اک بات نہایت قابلِ تعریف ایہ سی کہ اوہ کدی اپنے وقت نوں ضائع نئی‏‏ں کر دے سن۔ بعد دے زمانہ وچ اُنہاں نوں غیر زباناں وچ مہارت رکھنے دے سبب "ہفت زبان پادری" دا لقب دتا گیا۔ نویاں زباناں دے سیکھنے وچ اُنہاں نوں اوہی دقتاں پیش آئیاں سن۔ جو عموماً ہور پادریاں نوں آندیاں نیں۔ زباناں دے سیکھنے دی قابلیت تو اُس وچ ضرور سی لیکن صرف سخت محنت دی وجہ توں اُس نوں ایسی اعلیٰ لیاقت حاصل ہوئی۔ جس دے باعث اوہ بوہت مشہور ہویا۔ چنانچہ خود اُس دا بیان اے کہ "میں ہرروز صبح چار بجے اٹھدا آں تے دس گھنٹے کم کردا آں۔ اُتے اُس دے بعد میں کسے کم دے لائق نئی‏‏ں رہندا۔ مینو‏‏ں اس بات دی بوہت خواہش اے۔ کہ ایتھے دی زبان توں پوری واقفیت حاصل کراں۔ لیکن چونکہ ہن معجزے دے طور تے زباناں دی نعمت نئی‏‏ں ملدی اس لئی میں اُس نوں دوسرے لوگاں وانگ صرف صبر سخت محنت تے  مشقت دے وسیلہ توں ای حاصل کر سکدا آں" چنانچہ انہاں ایام وچ فرنچ نے پنج مختلف زباناں سیکھ لیاں۔ اوہ تحریر کردا اے کہ "ہن اک نیا مُنشی مینو‏‏ں ہر ہفتے تن چار گھنٹے تک اردو تے فارسی پڑھانے آندا اے۔ تے اک پنڈت وی ہر روز دو گھنٹے ہندی پڑھاندا اے۔ اس دے علاوہ میں ہر ہفتے وچ تن روز اسکول وچ چار گھنٹے دے واسطے جاندا آں۔ تے طلبہ وی کدی کدی میرے مکان اُتے آجاندے نیں۔ چنانچہ جو تن چار جو انہاں طلبہ میرے توں تعلیم پاتے نیں اُنہاں وچوں اک دو شام دے وقت اکثر آیا کر دے نیں۔ فیر میں اوہ کم کردا آں جس نوں میں انہاں دناں نہایت ضروری سمجھدا آں۔ یعنی اردو تے ہندی نوں آپ پڑھدا آں۔"
ایشیائی چمگادڑ
ایشیائی چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
والپی فرنچ
مشنری زندگی
فرنچ نے ایسے اک مباحثہ وچ میزان الحق دے مصنف ڈاکٹر فینڈر دی جو فنِ مناظرہ دے سبب مشہور اے، مدد کیتی۔ آگرہ دے مسلم علما دہلی دے وڈے مولویاں تے ہور لوگاں دے نال بائبل تے کتبِ مباحثہ دے مطالعہ وچ مشغول رہندے سن۔ چنانچہ مولوی رحمت اللہ دہلوی نے فرنچ نوں کہیا۔ "اسی‏‏ں چاہندے نیں کہ اک مباحثہ کیتا جائے۔" ایہ مباحثہ دو دن متواتر ہُندا رہیا تے شہر دے اکثر مسلمان عالم اُس وچ شریک ہوئے سن۔ اس مباحثہ وچ یورپین ملاحدہ دی کتب دے جواب فرنچ ای دتا کر دے سن۔ دوشخص جواس مباحثہ وچ مسلمان علما دے مددگار سن۔ کچھ عرصہ دے بعد مسیحی ہو گئے۔ اُنہاں وچ اک مولوی صفدر علی سرکاری عہدہ دار سی تے دوسرا عماد الدین لاہز سی جنہاں پنجاب وچ کتب مناظرہ تحریر کیتیاں۔ جدو‏‏ں فرنچ لاہور دے پہلے بشپ مقرر ہوئے تو اُنہاں نوں اس بات توں وڈی خوشی حاصل ہوئی کہ مولوی صاحب نوں اُنہاں دی وساطت توں ڈی۔ ڈی دا درجہ حاصل ہویا۔
اس دے علاوہ کئی افراد نوں بپتسمہ دینے دے بعد فرنچ انگلستان آ گیا اوہ اوتھے پہنچنے دے بعد خوش نہ سی۔ تے نلاس نوں ایتھے آرام وی نئی‏‏ں ملیا۔ اوہ 7 مہینے فروری 1862ء نوں اپنی بیوی توں رخصت ہوکے ہندوستان نوں اک دفعہ فیر آنے دے واسطے لندن توں روانہ ہوئے۔ ہندوستان نوں واپس آنے دے بعد جو کم فرنچ نے اختیار کیتا اوہ آگرہ دے کم توں بالکل مختلف سی۔ کرنیل رنیبل ٹیلر نے وڈی فیاضی دے نال کہیا کہ وچ دس ہزار روپے یکمشت دواں گا تے جد تک ہندوستان وچ رہاں گا سوروپیہ ماہوار چندہ دے طورپر دیندا رہاں گا۔ ایہ وعدہ کرکے اُس نے چرچ مشنری سوسائٹی نوں ڈیرہ جات وچ کم شروع کرنے دے لئی آمادہ کیتا سی۔ سر رابرٹ منٹمگری (Sir Robert Montgomery) نے وی اک ہزار روپے سالانہ دینے دا وعدہ کیتا۔ پس فرنچ نوں چرچ مشنری سوسائٹی ولوں ایہ خدمت سپرد ہوئی کہ اس سرحدی ضلع وچ مشن دا کم شروع کرے۔ اوہ ڈیرہ اسماعیل خان وچ عید القیامت دے دوسرے دن پہنچیا تے اس گرم مقام وچ مہینے اگست تک رہے بعد ازاں شيخ بودین دے پہاڑ نوں جو کوہ سلیمان اُتے سمندر توں چار ہزارفٹ اُونچا واقعہ اے گرمی توں بچنے دے لئی چلے گئے۔ ایتھے اُس دا وقت نویاں زباناں (بالخصوص پشتو زبان) نوں سکھنے تے انجیل دی منادی وچ صرف ہُندا سی۔ فرنچ مہینے ستمبر وچ اک لمبا دور کرنے دے واسطے میدان مروات وچ اُتر آئے۔ اُنہاں ایہ خواہش سی کہ جتھے تک ہو سکے یورپین لوگاں توں ملے تے افغاناں وچ افغان بن کے رہے۔ فرنچ نے اس ضلع وچ تھوڑا عرصہ کم کیتا۔ مہینے دسمبر وچ اتفاقاً ڈاکٹر فیرود نے اُنہاں نوں اک رتیلے گاؤں وچ جتھے اوہ منادی کرنے گئے سن لُو لگنے دے سبب توں بے ہوش پیا پایا۔ اس دا انجام ایہ ہویا کہ ڈاکٹراں نے اُس نوں انگلستان جانے دی ہدایت کیتی تے ایہ وی کہیا کہ اس بات دی امید نہ رکھن کہ تسی‏‏ں آئندہ انجیل دی منادی دے واسطے کسے گرم ملک وچ بھیجے جاسکو گے۔
مہینے فروری وچ فرنچ فیر انگلستان پہنچ گیا۔ لیکن مہینے اپریل 1865ء ای وچ اُنہاں دے دل وچ فیر ہندوستان وچ کم کرنے دا جوش پیدا ہونے لگیا۔ مہینے اگست 1866ء وچ اُس دے خیالات نے اک خاص صورت پکڑلی اُس نے اک مضمون وچ تحریر کیتا کہ ہندوستان دے شمالی مغربی اضلاع تے پنجاب دے واسطے مبشراں گلہ باناں تے اُستاداں دی تربیت دے لئی اک کالج قائم ہونا چاہیے۔ ایہ مضمون ستر خادمانِ دین دے اک جلسہ وچ پڑھیا گیا۔ جس دا نتیجہ ایہ ہویا کہ آخر کار لاہور وچ سینٹ جانز ڈیونٹی کالج (St. John’s Divinity College) یعنی مدرسہ علم الہٰی دی بنیاد پئی۔ 1868ء دے شروع وچ چرچ مشنری سوسائٹی نے فرنچ دی تجویز منظور کرکے اُنہاں توں ایہ ایہ درخواست دی کہ تسی‏‏ں ای اس کالج نوں قائم کرو۔ پادری نوٹ (Rev. Knott) نوں اُنہاں دا مددگار مقرر کیتا گیا۔ فرنچ تے نوٹ بمبئی وچ 1869ء دے شروع وچ آئے۔ تے اک ہفتہ دے بعد جہاز اُتے سوار ہو کر کراچی نوں روانہ ہو گئے۔ اس بندرگاہ توں فرنچ بذریعہ ریل کوٹری کوگیا تے اوتھے توں فیر جہاڑ اُتے دریائے سندھ تے چناب دی راہ طے کرکے ستاراں دن دے بعد ملتان پہنچا۔ 14 مہینے مارچ 1869ء دے روز آخر کار دوناں لاہور پہنچے۔ اوہ لاہور وچ مہینے جون تک رہے۔ کالج دا کم یکایک شروع نئی‏‏ں ہو سکدا سی۔ پس اُنہاں نے اپنا وقت متلاشیانِ دین دے نال بات چیت کرنے او رشہر دے دروازاں اُتے تے باغات تے قُرب وجوار دے دیہات وچ انجیل دی منادی کرنے وچ صرف کیتا۔ مہینےِ جون وچ دوناں مشنری کوہ مری گئے تاکہ سخت گرمی دے دن اوتھے بسر کرو۔ فرنچ دی طبعیت علیل ہو گئی سی۔ پر اوہ کم کرنے توں باز نہ رہیا۔ وہاُکثر انہاں دیہات وچ جو پہاڑاں وچ واقع سن جایا کردا سی۔ تے تمام رات اوتھے ای رہیا کردا سی۔ چنانچہ اوہ لکھتا اے: "23، 24 اگست نوں بوقت شام دیہات وچ گیا۔ تن گھنٹے بمشکل پیدل چلا اورایک توشے یاتوکھے وچ سویا۔ چپاندی تے دودھ کھانے نوں ملیا۔ دوچھوٹے بچے ایڈتھ تے ولفریڈ (Edith & Wilfred) صنبوبر دی لکڑی دے فلیندے لئی کھڑے رہے۔ انہاں فلیتاں دی روشنی وچ کلامِ الہٰی پڑھتا اوربیان کردا سی۔ صبح دے پنج بجے اٹھ کر چلا تے کئی دفعہ رستہ بھول گیا۔ ایہ دشواری پہاڑ اُتے چڑھتا ہویا اُس گاؤں وچ پہنچا جومیرے مکان دے تلے واقع سی۔ اُس توں اُوپر چڑھتے ہوئے مینو‏‏ں بوہت گرمی تے تھکن محسوس ہوئی۔ وچ قریب گیارہ بجے دے لارنس اسالیم (Lawrence Asylum) پہنچا تے ایتھے سناکہ میری تلاش وچ بوہت شوروغل مچا سی۔ 31 اگست دی رات اس گاؤں وچ جو توچا پہاڑی دے نیچے واقع اے گزاری گاؤں دے لوگاں نے بوہت ناخوشی ظاہر دی لیکن جدو‏‏ں وچ نے اپنا تھیلا تے چھاندا اٹھایا تے کہیا کہ وچ جنگل وچ جاکر رہاں گا۔ تووہ نرم ہو گئے اُنہاں دا سب توں وڈا زمیندار آیا تے اک گھنٹہ بیٹھا باتاں کردا رہیا۔ ایہ اک نہایت متعصب مسلمان سی۔ وچ نے دوکھ یعنی گاں خانہ وچ جاں ایوی‏‏ں‏ کہو ایسے مکان وچ رات کاٹی جس وچ گاں، بھینس، کسان تے اُس دا سارا گھرانہ سب اکٹھے رہدے سن۔"
جدو‏‏ں مشنری کوہِ مری اُتے ٹھہرے ہوئے سن تو فرنچ نے اک گشتی خط شمالی ہند دے سب مشناں دے ناں بھیجیا جس وچ مدرسہ علمِ الہٰی دے پلان دا بیان سی۔ تے ایہ ارادہ ظاہر کیتا کہ یکم جنوری نوں مدرسے دا کم شروع کرینگے لیکن چونکہ ایسی مشکلات پیش آئیاں جنہاں دا پہلے خیال نہ سی۔ تے اُنہاں دے خط دے جواب وی قدرے ناموافق سن اس لئی مدرسے دے کھولنے وچ تقریباً اک سال دا تے توقف ہو گیا۔
فرنچ 1870ء دے شروع وچ ملتان گئے۔ اگرچہ ایتھے ہمیشہ مسیحی کم دی سخت مخالفت ہُندی رہی پر اُس نوں کدی کدی ایسے آدمی وی ملدے سن جن توں اُنہاں دا حوصلہ بندھ جادا سی۔ مہینے جولائی وچ فرنچ فیر پہاڑ اُتے آب وہوا دی تبدیلی دے واسطے گئے۔ جدو‏‏ں اوہ کسولی اُتے سی اُس نے ایہ غمناک خبرسنی کہ اُس دا ہمخدمت نوٹ انتقال کر گیا اے۔ ہن فرنچ کالج دی عمارت دے لئی روپیہ جمع کرنے تے کُل کم دا انتظام کرنے دے واسطے اکیلے رہ گئے۔ اوہ اک قطعہ زمین دا دیکھ چکے سن۔ جو اُس دے مطلب دے موافق سی۔ تے جدو‏‏ں تک اوہ نہ ملیا۔ اُس دے حاصل کرنے دے واسطے برابر کوشش کردا رہیا۔ آخرکار بوہت مشکلات دے بعد اُس نے 5 نومبر 1870ء دے روز اپنے روزنامچہ وچ لکھیا: "مہاں سنگھ دا باغ جس وچ مدرسے علمِ الہٰی تعمیر ہوۓگآ اج خرید لیا گیا اے۔ خدا اپنے فضل توں اُس نوں اپنا لے اوراُس دی آنکھاں تے اُس دا دل ہمیشہ اُس اُتے لگے رہاں۔ اس گھٹ کوشش دا ثمرہ ایہ ہو۔ کہ اُس دا جلال ظاہر ہویا اوراُس دی صداقت اوراُس دی بادشاہت ترقی پائاں۔ خدا اُس اُتے برکت دے اوریہ بخشے دے جو نیاکا ہن شروع کیتا گیا اے۔ اُس دے لئی خدا دی خدمت دے واسطے لائق آدمی ہمیشہ ملتے رہاں"۔ 21 نومبر 1870ء دے روز چار طالب علم امتحان دے بعد مدرسے وچ داخل کیتے گئے۔ کالج چار طالب علماں توں شروع کیتا گیا۔ اُنہاں دا شمار چھیندی ست ہو گیا۔ تیسرے برس طالب علم بیس ہو گئے۔ جتنے طالب کالج وچ داخل کیتے گئے اُتنے ای تے وی آئے مگر اوہ داخل نہ کیتے گئے۔ کیونجے فرنچ صرف اعلیٰ ترین لائق شخصاں کوہی دینی خدمت دے لئی تربیت دینی چاہندے سن۔ کالج وچ عبرانی تے یونانی زباناں۔ علم الہٰیات۔ اسلام تے ہندومت دی تعلیم۔ مباحثہ تے مناظرہ کرنے دی تعلیم دی جاندی سی۔ کالج دے طلبہ دُور دراز تھاں توں آئے سن۔ اورمختلف اقوام توں سن چنانچہ پٹھان، راجپوت، پنجابی اورکشمیری اُنہاں وچ شامل سن۔ اُنہاں وچوں بعض مسلماناں وچوں مسیحی ہوئے سن اوربعض ہندوؤں وچوں تے اک سکھاں وچوں مسیحی ہویا۔ فرنچ دا خیال سی کہ نوجوان مسیحیاں نوں انگریزی طور وطراز اختیار کرنے دی اجازت نئی‏‏ں ہونی چاہیے۔ اس واسطے اک شرط ایہ مقرر کیتی گئی سی۔ کہ کالج دے طلبہ دیسی لباس پہناں۔ ڈاکٹر عماد الدین لاہز لکھتا اے کہ "اک دن اک کاٹی کسٹ انگریزی لباس پہنے ہوئے دہلی توں کالج وچ پڑھنے دے واسطے آئے۔ فرنچ نے اُس نوں اک ہفتے دی مہلت دی کہ اوہ دیسی لباس پہن لے۔ لیکن اُس نے نہ پہنا۔ فرنچ نے اُنہاں نوں جماعت توں اٹھا دتا تے فوراً دہلی واپس بھیج دتا" کالج دے اُستاد وی ایہ کوشش کر دے سن کہ جتھے تک ہو سکے اوہ سادہ طرز زندگی اختیار کرو۔ تے ہندوستانی خوراک کھائاں۔
فرنچ دی لاہور دے رہنے والے سخت مخالفت کر دے سن۔ چنانچہ فرنچ لکھتے نیں "وچ بعض اوقات دل شکستہ تے پژمردہ خاطر ہوکر منادی توں واپس آندا ہوں"۔ پر بازاری تبلیغ دے بعد مولوی اکثر اوقات اُنہاں دے گھر بحث کرنے آیا کر دے سن۔ جن صاحبان نے بہ حیثیت کالج دے اُستاد ہونے دے فرنچ دی مدد دی اوہ سب پنجاب وچ نامی شخص سن۔ اُنہاں وچوں بعض دے ناں ایہ نیں۔ پادری کلارک، پادری بیٹمن (Rev Bateman)، پادری ویڈ (Rev.Wade)، پادری گورڈن (Gordon) جوملک ایران توں قحط دے کم کرنے دے بعد آئے سن۔ پادری ہوپر (Hooper) تے پادری شرف جوبیس برس توں زیادہ لاہور وچ مقیم رہے تے فرنچ ای دے زیرِ اثر مشنری ہوئے سن۔ چنانچہ فرنچ نے لکھیا "ایسا معلوم ہوتاہے کہ جو تقریر وچ نے پنج برس ہوئے آکسفورڈ وچ دی سی اُس دے باعث اُنہاں دے دل وچ مشن دے کم دی نسبت جوش پیدا ہویا۔ عجیب بات ایہ اے کہ وچ کسے جگہ جانے توں کدی اس قدر ناخوش نہ سی ورگا اُس موقع اُتے آکسفورڈ کوجانے توں ناخوش سی۔ کون جان سکدا اے کہ خدا اُس توں کیتا دا کب لینا چاہتاہے"۔
1872ء دے شروع وچ بیماری دے سبب سخت مصیبت پئی۔ فرنچ خان پور نوں دورہ دے لئی گیا سی تے اوتھے مرض اسہال وچ مبتلا ہو گئے۔ پادری بیٹمن اُس دے ہمراہ سی۔ لیکن فرنچ نے اُس دے چلے جانے اُتے اصرار کیتا۔ کیونجے کالج دے درس تے دوسرے کم 15 جنوری نوں شروع ہونے والے سن۔ اُنہاں دا خیال سی کہ اس توں بدتر کوئی بات نئی‏‏ں ہوسکتی کہ طالب علماں نوں ایہ خیال ہو جائے کہ اُنہاں دی پڑھائی سب باتاں اُتے مقدم نئی‏‏ں اے۔ جدو‏‏ں پادری بیٹمن نے وی دیکھیا کہ اُس دی موجودگی توں فرنچ نوں زیادہ تکلیف ہُندی اے۔ تے اُس توں اُنہاں نوں اتنا نقصان پہنچتا اے جتنا عدم موجودگی توں نہ پہنچے گا تو اوہ لاہور چلا گیا۔ 15 ستمبر 1872ء دا روز کالج دی تریخ وچ وڈی خوشی دا دن سی۔ کیونجے اُس روز بشپ بیٹمن نے کالج دے دوطالب علماں نوں پہلی دفعہ خادم دین بنایا۔ ایہ جان ولیم تے امام شاہ سن جو ٹانک تے پشاور دے خادمانِ دین مقرر ہوئے۔ کالج دا کم نہایت خُوش اصلُوبی توں چل رہیا سی۔ لیکن فرنچ دی صحت خراب ہو گئی سی۔ اوہ گاؤں گاؤں وچ منادی کردا سی۔ جدو‏‏ں اوہ بوہت بیمار ہو گیا تووہ اُسی حالت وچ دھرم سالہ لایا گیا۔ ڈاکٹراں دی ہدایت دے مطابق اُنہاں نوں انگلستان واپس بھیج دتا گیا۔ اس دے بعد اُس دا چرچ مشنری سوسائٹی توں تے مہاں سنگھ باغ توں قطع تعلق ہو گیا۔ مہینے مئی 1877ء وچ فرنچ مشنری دی حیثیت وچ ہندوستان فیر آنے دا ارادہ کیتا۔ بشپ فرنچ صاحب 16جنوری 1878ء انگلستان توں روانہ ہویا۔ لیکن اُس دی اہلیہ اوتھے ای رہی۔ ارادہ ایہ سی کہ اوہ وی سال دے آخر تک ہندوستان وچ اُس توں آملاں۔ اپنے علاقے وچ پہنچتے ای بشپ فرنچ ایہ سوچنے لگیا کہ لاہور وچ اک ایسا گرجا تعمیر ہونا چاہیے جو پنجاب وچ مسیحی دین دی شان دے لائق ہو۔ اُس دے نزدیک ایہ وڈی شرم دی بات دی سی کہ لاہور وچ صرف اک ای گرجا ہو۔ تے اوہ وی اک مسلمان عورت دی قبر ہو چنانچہ اُس نے لاہور پہنچ کر تھوڑے ای عرصہ دے بعد لکھیا "دس بارہ آدمی پبلک لائبریری وچ گرجا گھر دی تعمیر دے بارہ وچ غور کرنے نوں جمع ہوئے۔ تے ایہ تجویز قرار پائی کہ دولاکھ روپیہ چندہ کرنے دی کوشش دی جائے۔ وچ بیس منٹ تک تقریر کردا رہیا ایہ کم اشد ضروری اے۔ تے کہ اسی‏‏ں نوں مستقبل دا خیال رکھ کر ایسی عمارت تعمیر کرنی چاہیے جواُن نامور لوگاں دی یادگار ہونے دے لائق ہو جوہم توں پہلے پنجاب وچ گذرچکے نیں اوراس خیال نوں دل وچ پھٹکنے وی دینا نہ چاہیے کہ کسے طرح اس کم توں جلد فراغت پائاں۔ اوراس وقت اسی‏‏ں صرف اشد ضرورت نوں ای رفع کر دتیاں گے گویا اسی‏‏ں اوہ کر دے نیں جس نوں اسی‏‏ں دل توں پسند نئی‏‏ں کر دے۔ بلکہ اسی‏‏ں نوں دلیری، اُمید ثابت قدمی تے دانائی دے نال ایثار نوں کم وچ لاکر فیاضی تے دریادلی توں اس کارِ خیر دے لئی چندہ دینا چاہیے۔" اُس نے تیس ہزار پونڈ فراہم کیتے۔ اس رقم دا خاصہ حصہ اُس نے اپنی گرہ توں دتا۔ اوہ ایہ نئی‏‏ں چاہدا سی کہ اس گرجا وچ کوئی ایسی کھڑکی جاں کونہ ہو جس وچ تصویراں ہوں تاکہ اہلِ اسلام نوں کسے قسم دی ٹھوکر نہ لگے۔ اس وڈے گرجا دی تقدیس 1887ء وچ ہوئی۔ جس دے لئی مسیحیاں دی اک وڈی جماعت چاراں طرفوں فراہم ہوئی۔ اس وڈے گرجا دی تقدیس دی جوبلی نومبر 1937ء وچ منائی گئی جس وچ ہزاراں مسیحی پنجاب، دہلی، سندھ تے صوبہ سرحد دے گوشہ گوشہ توں حاضر سن۔
20 مہینے دسمبر 1882ء دے دن بشپ فنچ نے تقدس دا عرضہ یعنی روز ماقبل سی۔ اک تحریری سند لندن دے بشپ ول توں بشپ فرنچ دے کول پہنچی۔ ایہ چرچ مشنری سوسائٹی دی درخواست دے بموجب اس غرض توں بھیجی گئی سی کہ بشپ فرنچ ملک ایران وچ جاکر اُنہاں ول توں سوسائٹی مذکور دے مشناں دا ملاحظہ فرمائاں۔ ایران دے مسیح دی بادشاہت دی اشاعت دی اوتھے کوشش کر رہے نیں۔ اُنہاں دے دلاں نوں بڑھائاں۔ بشپ صاحب نے ایہ تحریر کیتا "ہن وچ مجبور ہوں۔ جانے توں انکار نئی‏‏ں کر سکدا۔ اس نوں وچ اک وڈی نعمت سمجھدا آں۔ لیکن اُس دے سبب مینو‏‏ں شاید اُنہاں توں زیادہ سخت تکلیفاں تے مصیبتاں اٹھانی پڑاں گی جو وچ نے ہن تک اٹھائی نیں۔" چرچ مشنری سوسائٹی دا مشن ملک ایران وچ تد قائم ہویا سی۔ جدو‏‏ں پادری ہنری مارٹن نے 1811،12ء وچ دس مہینے شیراز وچ گزارے سن لیکن اُس وقت توں جدو‏‏ں تک پادری بروس ایران وچ 1869ء وچ نہ گئے کچھ کم نئی‏‏ں کیتا گیا سی۔ بروس پہلے چرچ مشنری سوسائٹی ول توں ڈیرہ جات وچ مشنری سن۔ جدو‏‏ں اُنہاں دی رخصت انگلستان وچ تمام ہوئی۔ تو اُس نے ہندوستان آنے توں پہلے ملک ایران جانے دا ارادہ کیتا۔ تاکہ فارسی زبان توں کامل واقفیت حاصل کرو۔ اُنہاں دا ارادہ سی کہ کچھ عرصہ اوتھے ٹھہر کر فیر ہندوستان اپنے مشن نوں واپس چلے جائے گا۔ لیکن قحط تے ہور وجوہات دے سبب مستقل کم دی صورت نظر نہ آئی۔ انجام کار سوسائٹی نے جلفہ وچ اک مشن دا قائم ہونا منظور کیتا۔ اس کم نوں ہن جاری ہوئے تیرہ برس دا عرصہ گذرچکا سی۔ امریکن مشنریاں نے وی بروس دے آنے دے اک برس بعد کم شروع کیدا سی اگرچہ ایہ کم مسلماناں وچ ہُندا سی پر کچھ دقتاں پیش آئی سن کیونجے اوتھے پہلے توں آرمینی کلیسیا دے مسیحی موجود سن۔ تے اک چھوٹا رومن کیتھولک مشن وی سی۔ بشپ فرنچ کراچی توں جہاز اُتے سوار ہوکر 20 مارچ 1882ء دے روز مسقط پہنچے۔ (اسی شہر مسقط وچ اٹھ سال دے بعد فرنچ نے انتقال کیدا سی)۔ 6 مہینے اپریل دے روز بشپ فرنچ شیراز پہنچا تے اوتھے 18 اپریل تک رہے۔
مہینے جولائی 1886ء وچ بشپ فرنچ نے اپنے اُسقفی عہدہ توں مستعفی ہونے دا ارادہ کیتا۔ اُنہاں نے کنٹربری دے آرچ بشپ تے وزیر ہند نوں لکھیا۔ کہ صحت دی خرابی اوردیگر وجوہ دے باعث وچ استعفا دیتا چاہدا آں۔ تے میری خواہش ایہ اے کہ آرچ ڈیکن میتھیو میری جگہ بشپ مقرر ہوں۔ مگر بعض مشکلات آرچ ڈیکن نوں اس عہدہ دے قبول کرنے توں باز رکھتی سی۔ 17 ستمبر 1887ء نوں بشپ فرنچ نے اک خط وچ پادری بیٹمین نوں لکھیا کہ "اج مینو‏‏ں معلوم ہویا اے کہ آرچ ڈیکن صاحب نے بوہت عرصہ تک تامل کرنے دے بعد اُسقفی عہدہ قبول کر لیا اے۔ وچ نے حالے انے مستقبل دا فیصلہ نئی‏‏ں کیتا۔ پس اس دے متعلق وچ نہ جاندا آں تے نہ لکھ سکدا ہوں۔ وچ اپنے دوستاں توں منت کرتاہاں کہ اوہ حتیٰ المقدور اپنے خطاں وچ میرے مستعفی ہونے دا ذکر نہ کرو۔ بلکہ خدا توں دعا مانگاں کہ جو شخص جاتاہے۔ خدا اپنے فضل توں اُسنوں معافی بخشے تے جو ایہ بوجھ اٹھا رہاہے۔ اُسنوں اُس دے اٹھانے دے لئی زوراور طاقت بخشے"۔ بشپ فرنچ 22 دسمبر نوں اُسقفی عہدہ توں درست بردار ہو گیا تے پورے دس سال اس عہدہ اُتے مقرر رہیا۔ 6 جنوری 1888ء دے روز صاحب ممدوح کراچی توں جہاز اُتے سوار ہوکر روانہ ہو گئے۔ اورہندوستان توں اُنہاں دا تعلق منقطع ہو گیا۔
جدو‏‏ں فرنچ صاحب انگلستان وچ سی تو اُس نوں اشاعتِ انجیل دا کم کرنے دی اک تے صورت نظر آئی۔ لیکن ایہ کم چرچ مشنری سوسائٹی توں متعلق نہ سی۔ 1890ء دے موسم خزاں وچ اُس نے لکھیا "میرا ایہ ارادہ اے۔ کہ چند ہفتاں دے لئی جاں زیادہ عرصے دے واسطے وچ مصر نوں ٹیونس دی راہ جاؤں تاکہ عربی زبان وچ زیادہ مہارت حاصل کراں تے معلوم کراں کہ انہاں اطراف وچ اہل اسلام دے درمیان مسیحی دین دے پھیلانے دے واسطے کیتا کوشش ہو رہی اے۔" پس 3 مہینے نومبر 1890ء نوں اوہ آخر بار بیوی تے وطن توں رخصت ہویا۔ 7 نومبر نوں اُس نے ٹیونس توں خط لکھیا۔ اوتھے اوہ کچھ عرصہ تک ٹھہرے تے منادی کرنے وچ مشغول رہیا۔ لیکن اوہ مسقط پہنچنا چاہدا سی۔ چنانچہ اُس نے چرچ مشنری سوسائٹی دے ارباب بست وکشاد توں درخواست دی کہ جن نویں مشناں دے قائم کرنے دا اوہ ارادہ کر رہے نیں اُنہاں وچ اوہ مسقط دا مشن وی شامل کرو۔ بشپ صاحب دا منشا سی کہ اوہ خود اوتھے جائے۔ تے اوتھے دے حالات توں چرچ مشنری سوسائٹی نوں مطلع کرو۔ 8 مہینے فروری اوہ کراچی توں ہُندے ہوئے مسقط پہنچا۔ کراچی وچ بشپ فرنچ اُتے نے اپنے قدیم رفیق رابرٹ کلارک توں ملاقات دی۔ زمین اُتے انہاں دوناں دی آخری ملاقات سی۔
وفات
بشپ فرنچ دی ہمیشہ ایہی آرزو رہی کہ اوہ عرب وچ مشنری ہوکے جائے تے اہلِ عرب نوں انجیل دا جانفزا پیغام دے۔ ہن جو اوہ عرب وچ آ گیا تو بڑھاپا تے جسم دی کمزوری اُس دے ارادے وچ سدِ راہ ہو گئے لیکن اُس نے ایہ مصمم ارادہ کر لیا سی کہ وہعرب نہ چھڈے گا۔ اوہ 6 مئی نوں 11 بجے دن دے کشتی وچ بیٹھ کر انجیل دا پیغام دینے دے لئی روانہ ہویا۔ تے اُسی دن آفتاب دے غروب ہونے توں پہلے سیب وچ پہنچے۔ روانہ ہونے توں چند روز پہلے اوہ بخار وچ مبتلا ہونے دے سبب بوہت کمزور ہو گیا سی۔ کشتی توں اُترنے دے وقت وی گرمی سخت سی۔ اس واسطے اوہ درختاں دے سایہ وچ آرام کرنے دے بعد اُس مکان نوں گیا جو کنارے توں پون میل دے فاصلے اُتے اُنہاں نوں سکونت دے واسطے مل گیا سی۔ دُوسرے روز صبح دے وقت 7 مئی عیدِ صعود دے روز تھوڑا سا دودھ پی کر تن میل دے فاصلہ اُتے اوتھے دے حاکم توں ملنے دے لئی گیا۔ جدو‏‏ں اوہ واپس آیا تو گرمی بوہت سی۔ گھر پہنچنے تک اُنہاں دی طبعیت علیل ہو گئی۔ 8 تریخ نوں صبح دے وقت اوہ چند کتاباں لے کر باہر گیا۔ دس بجے دے قریب چند آدمیاں نے اُس دے نوکر نوں خبردی کہ تواڈے آقا کھجور دے درختاں وچ پئے سو رہے نیں جدو‏‏ں نوکر اُس دے کول آیا تو اُسں نے اُسنوں واپس گھر بھیج دتا۔ جدو‏‏ں اوہ خود گھر پہنچا۔ تو نیچے گڑی ہوئی بلیاں دے درمیان وچ لیٹ گیا۔ نوکر نے اُس نوں پکارتے تے تالی بجاندے سُنیا   پس اوہ دوڑ کر اُس دے کول گیا۔ لیکن اُنہاں نے بے ہوش پایا۔ اُس نے اُس دے سر اُتے پانی پایا تے پندرہ منٹ دے بعد بشپ فرنچ نوں ہوش آیا۔ بعد وچ اُس نے کھانا پکوایا لیکن کھا نہ سکے۔ دُوسرے دن یعنی نوویں تریخ ہفتے دے روز مسقط نوں واپس آنے دا ارادہ کیتا۔ لیکن جدو‏‏ں کشتی تیار ہوئی۔ تو اوہ جانہ سکیا۔ دس تریخ نوں بوقت شام اوہ روانہ ہویا۔ مسقط وچ 11 مئی نوں دن نکلے پہنچیا تے اُس کمرے نوں گئے جو اُس نے ریذیڈنسی دے کول کرایہ اُتے لیا سی۔ اُس نے نوکر نوں حکم دتا کہ کسے توں ہمارے واپس آنے دا حال نہ کہنا مگر نوکر نے حکم دی تعمیل نہ کیتی۔ 13 مئی نوں ڈاکٹر صبح ساڑھے ست بجے اُنہاں نوں دیکھنے نوں آئے۔ اُس نے بشپ فرنچ نوں بیہوش پایا۔ تھوڑی چاء دے پینے نال اُنہاں دی طبعیت کسے قدر بحال ہو گئی۔ ریذیڈنٹ نے سمجھیا بجھا کے اُنہاں نوں تھوڑا شوربا پلایا۔ ڈاکٹر رات دے نوبجے آیا تے تن بجے تک اُس دے کول رہیا۔ بشپ فرنچ دے بدن دی حرارت اُس وقت 104 درجہ اُتے سی۔ اوہ آہست آہستہ "اے خداوند۔ اے خداوند" کہندا رہیا۔ اس دے علاوہ کوئی تے لفظ منہ توں نہ نکلا۔ 14 مئی نوں دوپہر دے بعد ساڑھے بارہ بجے اوہ وفات پاگیا۔
"تھامس والپی فرنچ ڈی۔ ڈی۔ تسی‏‏ں یونیورسٹی کالج آکسفورڈ دے سابق فیلو تے اُسقفی گرجا دے بانی سن۔ 1851ء توں جدو‏‏ں اوہ ہندوستان وچ آئے تو خدا دی کلیسیا دی دینی خدمت کر دے رہے۔ اول صبر و کوشش دے نال شمال مغربی صوباں اورپنجاب وچ بحیثیت مشنری ہونے دے اوراس دے بعد دس برس بحیثیت اُس علاقہ دے پہلے بشپ ہونے دے 1877ء توں 1887ء تک رہے۔ بشپ صاحب ممدوح الصدر نے مسقط واقع ملک  عرب مسیح دی بادشاہت دا اک تنہا شاہدین بن کے بتریخ 14مئی 1891ء انتقال کیتا"۔
حوالے
گٹھ:1825 دے جم گٹھ:1891 دیاں موتاں گٹھ:برطانوی اسقف گٹھ:برٹن اپون ٹرینٹ دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارت وچ انگلیکان مبلغین گٹھ:بھارتی اسقف گٹھ:پاکستان وچ انگلیکان مبلغین گٹھ:رگبی اسکول توں تعلیم پانے والیاں شخصیتاں گٹھ:ریڈنگ اسکول توں تعلیم پانے والیاں شخصیتاں گٹھ:لاہور دے اسقف گٹھ:انگریز
صوبہ ارجیر
البانیا براعظم یورپ دے تناں مسلمان دیساں چوں اک اے ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔
البانیا انتظامی طور اتے 12 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں سرکاری طور اتے البانوی بولی چ چارک آکھیا جاندا اے ، پر عام طور اتے اینہاں نوں پریفیکتورا یعنی پریفیکچر آکھیا جاندا اے ۔ ہر صوبہ ہور اگے کئی ضلعےآں چ ونڈیا ہویا اے ۔ البانیا دی ایہہ موجودہ انتظامی ونڈ 1938ء ج کیتی گئی تے ہن تک ایہہ برقرار اے ۔
ضلع اودھم سنگھ نگر
ضلع اودھم سنگھ نگر پعارت دے صوبے اترکھنڈ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اترکھنڈ دے ضلعے
صوبہ ارجیر
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
گٹھ:البانیا دے صوبے گٹھ:البانیا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
ہالیاکالا نیشنل پارک
ہالیاکالا نیشنل پارک امریکہ دا اک نیشنل پارک اے۔
میر شمس الدین عراقی
میر شمس الدین محمد عراقی یا میرشمس الدین اراکی (ولادت: 1484ء - وفات: 1526ء) کشمیر دے اولین مبلغین اسلام وچو‏ں سن ۔ انہاں نو‏‏ں کشمیر وچ شیعیت دا بانی تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں مرزا حیدر کاشغر نے شہید کيتا سی تے آپ نو‏‏ں سرینگر وچ دفن کيتا گیا۔ مگر لاش نو‏‏ں بے حرمتی تو‏ں بچانے کےلئے آپ د‏‏ی میت نو‏‏ں چاڈورہ منتقل کيتا گیا۔ چاڈورہ وچ اج وی آپ دا آستانہ موجود اے ۔ thumb|میرشمس الدین اراکی دا مزار
انہاں نے کشمیر وچ تشیع د‏‏ی تبلیغ کيتی۔ جس د‏‏ی بنیاد اُتے اوتھ‏ے بعض لوکاں نے مذہب شیعہ نو‏‏ں اختیار کیتا۔ اسی طرح تو‏ں انہاں نے اس گل دا زمینہ فراہ‏م کیتا کہ کشمیر د‏‏ی جامع مسجد وچ نماز جمعہ دے خطبیاں وچ شیعاں دے بارہ اماماں دے ناں لئے جان۔ انہاں دے ہور کارنامےآں وچ کشمیر دے علاقے وچ مسجد و خانقاہ د‏‏ی تعمیر تے بت خانے د‏‏ی تخریب شامل نيں۔
محمد علی کشمیری نے فارسی بولی وچ تحفۃ الاحباب دے ناں تو‏ں اک کتاب میر شمس الدین عراقی دے بارے وچ تحریر کيتی ا‏‏ے۔ اس وچ انہاں نے انہاں د‏‏ی سوانح حیات تے کارنامےآں دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔
تصغیر|شجرہ نسب میر شمس الدین اراکی
سوانح حیات
میر شمس الدین عراقی ۸۴۵ ھ وچ ایران دے شہر اراک دے مضافات وچ اک قریہ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا اصلی ناں سید محمد سی تے انہاں دا سلسلہ نسب ستويں امام موسی کاظم تک منتہی ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دے والد دا ناں سید ابراہیم تے والدہ دا تعلق قزوین دے اک سادات گھرانے تو‏ں سی ۔ عراقی د‏‏ی نسبت انہاں نو‏ں ایران دے اک شہر عراق تو‏ں تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں دتی گئی اے جسنو‏ں اج کل اراک کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسی سبب تو‏ں بعض افراد انہاں نو‏ں اراکی وی لکھدے نيں۔
میر شمس الدین دا سال وفات اک شجرہ دے مطابق ۹۳۲ ھ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض محققین دے مطابق بہارستان شاہی، تحفۃ الاحباب و تریخ ملک حیدر جادورہ جداں قدیم منابع وچ اس بارے وچ کوئی تذکرہ نئيں ہويا ا‏‏ے۔ اس طرح تو‏ں اس سلسلہ وچ وی اختلاف اے کہ انہاں د‏‏ی موت طبیعی سی یا انہاں نو‏ں قتل کیتا گیا۔ علامہ محمد باقر مجلسی دے بھانجے ملیا سعید اشرف دے اک مرثیہ وچ انہاں دے قتل د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ کشمیر دے بعض مولفین نے وی اس گل کيتی طرف اشارہ کیتا ا‏‏ے۔
وہ کشمیر دے دار الحکومت سری نگر دے نزدیک ذڑیبل د‏‏ی اک خانقاہ وچ مدفون نيں۔
ثقافتی سرگرمیاں
میر شمس الدین عراقی نے کشمیر وچ ثقافتی فعالیتاں انجام دتیاں۔ نقل ہويا اے کہ شاہ میری سلسلہ (۸٧۶۔۸۸۹ ھ) دے شاہ حسن دے دور وچ انہاں نو‏ں شیخ الاسلامی دا منصب عطا ہويا۔ انہاں نے زمینہ فراہ‏م کیہ جس دے سبب کشمیر د‏‏ی جامع مسجد تے ہور مسیتاں وچ خطباں وچ شیعہ ائمہ (ع) دے اسماء ذکر ہونے لگے۔ کشمیر وچ انہاں د‏‏ی بعض ہور فعالیت ذیل وچ ذکر کيتی جا رہی نيں:
کشمیر وچ تشیع د‏‏ی ترویج
میر شمس الدین سن ۸۸۲ ھ وچ خراسان دے تیموری سلسلہ دے حاکم سلطان حسین بایقرا (حکومت: ۸٧۵۔۹۱۱ ھ) دے سفیر دے عنوان تو‏ں کشمیر گئے تے اوتھ‏ے ۸ سال قیام دے بعد واپس خراسان آئے۔
اسی طرح تو‏ں اوہ سن ۹۹۲ ھ وچ شاہ قاسم نور بخش د‏‏ی درخواست اُتے کشمیر گئے تے عوام نو‏‏ں تشیع د‏‏ی دعوت دتی۔ انہاں نے عوام وچ تبلیغ دے بجائے قبیلے دے روساء تے صاحب نفوذ افراد اُتے توجہ د‏‏ی سیاست اُتے عمل کیتا۔ بابا علی نجار اس زمانہ دے برجستہ صوفی نے سب تو‏ں پہلے انہاں دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ اس دے بعد موسی رینہ وزیر اعظم، کاجی چک و غازی چک (حکومت: ۹۶۲۔۹٧۱ ھ) جداں حکومت وچ صاحب نفوذ افراد نے شیعہ مذہب نو‏‏ں قبول کیتا۔ اسی طرح تو‏ں منابع نے چک سلسلہ (حکومت ۹۶۲۔۹۹۴ ھ) دے افراد دے جو امامی مذہب سن تے کشمیر وچ انہاں د‏‏ی حکومت سی، شیعہ مذہب اختیار کرنے وچ وی میر شمس الدین دا ہتھ ذکر کیتا ا‏‏ے۔
اسی طرح تو‏ں نقل ہويا اے کہ انہاں نے کشمیر دے وزیر اعظم موسی رینہ د‏‏ی مدد تو‏ں ۲۴ ہزار ہندو گھراناں د‏‏ی تشیع د‏‏ی طرف ہدایت کی تے لداخ دے بعض بودھ مذہب دے پیروکاراں نو‏‏ں شیعہ بنایا۔
تعمیر مسجد و خانقاہ
میر شمس الدین نے بت کداں نو‏‏ں توڑ کر اوتھ‏ے مسیتاں و خانقانيں تعمیر کرائاں۔ منابع وچ ۳۹۴۳ بت کداں د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے جنہاں نو‏ں انہاں نے خراب کیتا۔ اسی سبب تو‏ں انہاں نو‏ں مکسر الاصناں (بت شکن) دا لقب دتا گیا۔ انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں تعمیر شدہ خانقاہاں وچو‏ں اک ذڑیبل د‏‏ی خانقاہ اے جو کشمیر دے دار الحکومت سری نگر تو‏ں 8 کیلو میٹر د‏‏ی دوری اُتے واقع ا‏‏ے۔ اسی طرح تو‏ں انہاں نے اک خانقاہ جسنو‏ں سلطان سکندر بت شکن (۷۹۶ ھ) نے میر سید علی ہمدانی دے لئی تعمیر کیتا سی، د‏‏ی باز سازی کرائی۔
علمی فعالیت
میر شمس الدین نے سید محمد نور بخش د‏‏ی شاگردی اختیار کيتی تے اسی طرح تو‏ں انہاں نے کچھ عرصہ شمس الدین لاہیجی و شاہ قاسم نور بخش جداں افراد د‏‏ی مصاحبت وچ بسر کیتا۔ انہاں دے بوہت سارے شاگرد سن جنہاں وچو‏ں بعض دے ناں کتاب بہارستان شاہی دے مقدمہ وچ ذکر ہوئے نيں۔
مونوگراف
ان اُتے تالیف کيتی گئی کتاب تحفۃ الاحباب تالیف محمد علی کشمیری وچ انہاں د‏‏ی سوانح حیات تے کارنامے ذکر ہوئے نيں۔ ایہ کتاب چک بادشاہ سلطان حسین دے دور حکومت (۹٧۱۔۹٧۸ ھ) وچ تالیف کيتی گئی ا‏‏ے۔ جس دا ترجمہ اردو بولی وچ وی ہو چکيا ا‏‏ے۔
مآخذ
== حوالے ==
گٹھ:1484 دے جم گٹھ:1526 دیاں موتاں گٹھ:ایرانی صوفی اولیا گٹھ:ایرانی صوفیاء گٹھ:کشمیر د‏‏ی تریخ
گٹھ:کشمیر وچ مدفون افراد گٹھ:دسويں صدی ہجری دے افراد گٹھ:امام کاظم د‏‏ی اولاد گٹھ:برصغیر دے علما گٹھ:برصغیر وچ تشیع دے مروجین گٹھ:شیعہ شخصیتاں
دیساں دی لسٹ بلحاظ سونے دی پیداوار
thumb|عالمی طلائی پیداوار ایہ فہرست ممالک بلحاظ پیداوار طلا اے۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی لسٹاں بلحاظ ملک گٹھ:سونے دی کانکنی طلا گٹھ:لسٹاں
ضلع اترکاشی
ضلع اترکاشی پعارت دے صوبے اترکھنڈ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اترکھنڈ دے ضلعے
اسلامی عہدِ زریں
thumb|180px|left|[[طلیطلہ (Toledo) وچ ابراھیم ابن سعید الساحلی (1067؟) دا بنایا ہوا اک اسطرلاب جو اندلس دے اک عجائب گھر وچ موجود اے۔]] اسلامی عہد زراں توں مراد تاریخ (ہور بطور خاص مغربی مصنفین دی کتب) وچ اس عہد یا زمانے دی لی جاتی اے جو آٹھواں صدی تا تیرہواں صدی عیسوی تک محیط اے  جبکہ بعض مورخین و تاریخی ذرائع اتوں پندرھویں  ہور سولہواں   صدی تک قائم رکھدے ناں۔ اسلامی دور عروج یا اسلام دے عہد زراں کو بعض اوقات (بطور خاص مغربی مصنفین دی اصطلاح وچ) اسلامی نشاۃ ثانیہ یعنی Islamic renaissance دے نام توں جانا جاتا اے ؛ اردو وچ اسدے ليے اک ہور لفظ عصر نہضہ یا عصرالنھضہ وی اختیار کیتا جاتا اے جو نشاۃ ثانیہ دی نسبت زیادہ بہتر اے کیونکہ نشاۃ ثانیہ کو النھضہ وی کہا جاتا اے جبکہ انگریزی وچ اسدے ليے renaissance دا لفظ استعمال ہُندا اے۔ النھضہ دا لفظ نھض توں ماخوذ اے ہور اسدے معنی قیام کرنا (یعنی اٹھ کھڑا ہونا) ، بیدار ہونا ، ابھرنا وغیرہ دے ہوتے ناں جو انگریزی کلمہ renaissance وچ پاۓ جاندے ناں۔ فی الحقیقت انگریزی وچ یہ لفظ دو الفاظ توں بنا اے re بمعنی دوبارہ ہور nasci بمعنی پیداہونے دے۔ اردو وچ استعمال کیتا جانے والا لفظ نشاۃ ثانیہ وی گویا عربی زبان توں ہی آیا اے مگر اسدے نال ثانی دا لفظ آنے دی وجہ توں بعض اوقات انگریزی زبان توں تراجم ہور مغرب وچ مروج اصطلاحات دے متبادل دی صورت وچ مبالغہ آمیز ہو سکتا اے ؛ مثال دے طور اُتے Islamic renaissance مغربی مصنفین دے کتب وچ آنے والا اک ایسا لفظ اے کہ جس کو نشاۃ ثانیہ وی کہنا ہور نال نال اسلام دا ابتدائیییی زمانہ وی کہنا ہوسکتا اے کہ مذہب اسلام دے بنیادی تصور اُتے تو درست ہو مگر اک تاریخی زمانے دے تصور وچ مباساں ہو جاتا اے۔ بعد اس تمہید یا انتباہ دے رقم یہ اے کہ چونکہ نشاۃ ثانیہ دا لفظ ہی اردو وچ زیادہ مستعمل اے لہذا اس مضمون وچ Islamic renaissance دی اصطلاح دے متبادل نھضۃ السلام ہور یا اسلامی عصرنہضہ دے نال نال اسلامی نشاۃ ثانیہ وی کو وی اسی مفہوم وچ درج کیتا گیا اے۔
نظرِ طائرانہ
اسلامی ممالک اُتے کئی سو سال توں ناکارگی ہور بیخبری وچ رہنے دا الزام متعدد بار سامنے آتا رہا اے  جس دی وجہ توں اسلامی نشاۃ ثانیہ اُتے کچھ تحریر کرنے توں قبل سب توں پہلا سوال یہ ذہن وچ آتا اے کہ اس زمانے وچ جس کو عروج اسلام دا دور کہا جاتا اے ترقی دے خدوخال کیتا سن ؟ یہ بات انسانی معاشرے دی نفسیات توں مربوط اے ہور تاریخ دے مطالعے توں عیاں اے کہ جدوں کوئی قوم پسماندگی وچ گرتی اے تو نا صرف یہ کہ اسدا مستقبل بکھر جاتا اے بلکہ اسدا ماضی وی۔ ہور یہی حال اسلامی دورعروج دے نال پیش آیا  کہ ترقی ہور سائنس وچ اسدے دورعروج دے خدوخال وی بکھر جانے دی وجہ توں عرصہ دراز تک اس اُتے شکوک و شبہات دا اظہار کیتا جاتا رہا ہور نال ہی نال اسی عرصۂ دراز تک ایتوں متعدد مورخین و مصنفین کہ جن کو ان بکھر جانے والے شواہد وچ توں کچھ دستیاب ہوۓ اوہ پریقین انداز وچ اسلامی دورعروج اُتے لکھتے وی راے؛ جس دا اندازا اس مضمون وچ آنے والی مختلف کتب دے حوالے توں ہوجاتا اے۔
اسلام دا عہد زراں یا اسلام دا سنہری دور؛ اسلامی دنیا یا اسلامی حکومت وچ نشونما پانے والے اک ایتوں زمانے کو بیان کرتا اے کہ جدوں اس وچ بسنے والے انسان باالفاظ اندا معاشرہ ؛ انسانی معیار زندگی دے اعتبار توں اس زمانے وچ موجود دیگر معاشراں یا تہذیباں دی نسبت بہتر مقام تک پہنچا ہور مختلف شعبہ ہاۓ زندگی وچ مجموعی طور اُتے ترقی حاصل دی۔ یہی اوہ بنیادی پیمانہ ہُندا اے کہ جو کسی وی معاشرے یا تہذیب دے دور کو سنہری دور کہلانے دا مستحق قرار دیتا اے؛ برعکس کہ کسی اک (یا چند) شعبہ جات زندگی وچ بہتر کارکردگی ہور دیگر شعبہ جات وچ پسماندگی دا مظاہرہ ، اس معاشرے وچ بسنے والے انساناں دی کیفیت حیات quality of life وچ بہتری نا ہونا ہور معاشی حالت مستحکم نا ہونا چند ایتوں ااساں عوامل ناں کہ جن دی موجودگی وچ کسی وی تہذیب یا معاشرے دے عہد کو سنہری یا زراں نناں کہا جاتا۔ اسلامی عہد زراں توں مراد وی اک ایتوں ہی زمانے دی اے کہ جدوں اس معاشرے وچ کیفیت حیات بہتر ہوئی ہور اس وچ بسنے والے مہندسین (engineers) ، اطباء و حکماء ، تاجر ، علماء ہور ماہرین حرب و حکومت اپنے اپنے متعلقہ شعبہ جات وچ تحقیقات ہور تخلیقات وچ سرگرم راے جس دی وجہ توں اس پورے معاشرے یا عہد کو مجموعی طور اُتے استحکم حاصل ہوا ہور مزید ترقی دی راناں ہموار ہوئاں۔ ہور بمطابق اک تاریخ نویس Howard R. Turner دے ۔.۔.۔.۔ "مسلم ہنرمنداں ہور سائنسداناں، شہزاداں ہور مزدوراں نے یکجا ہو کر اک ایسا منفرد تمدن تخلیق کیتا جو ہر براعظم اُتے معاشراں کو بالواسطہ ہور بلاواسطہ متاثر کر چدا اے" (اصل عبارت :  "Muslim artists and scientists, princes and laborers together created a unique culture that has directly and indirectly influenced societies on every continent.")۔ ۔.۔.۔.۔ مغرب وچ عام طور اُتے دو اقسام دے افکار رکھنے والے گراوہ نظر آندے ناں اک اوہ جو اسلامی دنیا وچ ہونے والی تحقیقات ہور سائنسی و دیگر علوم وچ ترقی توں یکسر پردہ پوشی دی تگ و دو وچ رہتے ناں ہور دوسرے اوہ کہ جو یا تو اسلامی دور زراں وچ ہونے والی تحقیقات و تخلیقات ہور نئی ایجادات دا واضح اعتراف کرتے ناں ہور یا پھر کم از کم اتنا ضرور تسلیم کرتے ناں کہ مسلمان سائنسداناں ، ریاضی داناں ہور علماء نے دنیا وچ اس وقت تک ہونے والی ترقی دی رکھوالی ہور پرورش دی، خواہ اوہ چین توں ہو یا یونان توں۔ Alison Abbott دے مطابق "مغربی مورخین سائنس اس بات کو خوب جانتے ناں کہ یورپی نشاۃ ثانیہ دے علم وچ آنے ہور وسعت پانے توں قبل عرب دنیا قرون وسطی وچ قدیم یونانی سائنسی علوم دی نگہبان سی۔ لیکن اوہ یہ وی تسلیم کرتے ناں کہ اس بارے وچ تحقیق بہت کم دی گئی اے کہ عرباں نے کس طرح ان سائنسی علوم کو ترقی دی ہور کس طرح اس علم کو استعمال کیتا  ۔
حوالے
گٹھ:تریخ اسلامی علوم
شتو سلی سر لوائر
شتو سلی سر لوائر فرانس دی لوائر وادی دے صوبے سنٹر دے ضلعے لوائرے وچ اک شتو اے۔
بینکسی
بینکسی کنداں تے مورتاں بناں والا تے چعوثھے ناں والا اک انگریز اے۔ جمن تے اودا کی ناں رکھیا گیا کسی نون نییں پتہ۔ اوہ برسٹل دے نیڑے 1974 چ جمیا پر اودے اتے پتے دا کوئی نیں پتہ۔ اونے کم تے فصائياں والا سکھیا پر اونوں کنداں تے کارٹون تے مورتاں بنان دا چسکہ پے گیا۔ اودے کماں چ سیاست، رہتل تے اخلاقیات تے چوبے لاۓ جاندے نیں۔ بینکسی دا آرٹ گرافٹی تے سٹینسل دا ملاپ اے۔ آرٹ دی اے ونڈ پیرس، لندن تے یورپ دے ہور شہراں دیاں کنداں توں ٹریا۔
اسلامی عہدِ زریں
حوالے
گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تہاذیب گٹھ:مسلم سائنس
شتو سلی سر لوائر
بارلے جوڑ
گٹھ:لوائر وادی دے شتو گٹھ:فرانس دے شتو
بینکسی
بینکسی نے 1992-94 چ اپنے کم دا مڈ رکھیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آرٹ
مصنوعی سیارہ
مصنوعی سیارہ اک ایداں دا جسم اے جس نوں انسانی کوششاں نال کسے مدار چ پائیا جاندا اے ۔ ایہو جہے جسم نوں کئی واری مصنوعی پاندھی وی آکھئیا جاندا اے تاں جے اینہاں تے قدرتی سیارچےآں ، جداں چند وغیرہ ، چ فرق کیتا جا سکے ۔
سوکھے لفظاں چ مصنوعی سیارہ اک ایسا پاندھی اے جسنوں انسان نے خود بنائیا ہوئے تے فیر اسنوں کسے دوجے قدرتی سیارے یاں ستارے دے مدار چ چھڈ دتا ہوئے ۔
ایہہ مصنوعی سیارہ بالکل ایسے طراں گردش کردا اے جداں کوئی قدرتی سیارہ ( جداں :زمین) کسے ستارے دے مدار چ گھمدا اے ۔ مثلا ساڈا پاندھی زمین سورج دے دوالے اک متھے ہوئے مدار چ گھمدا اے ۔ مضنوعی سیارے دی جسامت نسبتا نکی ہندی اے ۔
زمین دے مدار چ بھیجے گئے مصنوعی سیارےآں دے بنیادی مقصداں چ زمین دے مختلف کماں مثلا نقشے بنان لئی ، موسمیاتی تبدیلیاں دا اندازہ لانا ، جاسوسی کرنا ، سائنسی کاہڈ(تحقیق) ، نشریات تے ٹیلی فون دے نظام نوں چلانا، انٹرنیٹ دا نظام چلانا تے ویب سائٹاں دا آپس چ رابطہ وغیرہ شامل نیں ۔
سب توں پہلاں 1957ء چ روس نے سپوتنک 1(Sputnik 1) ناں دا مصنوعی سیارہ خلا چ چھڈئیا سی ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:سیارے
گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم
Satélite (dixebra)
رفینسک وڈا کن چمگادڑ
رفینسک وڈا کن چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
ہوائی والکینوز نیشنل پارک
ہوائی والکینوز نیشنل پارک امریکہ دا اک نیشنل پارک اے۔
ضلع انگول
گٹھ:اوڑیسہ دے ضلعے
Angul district
میکسیکی چمگادڑ
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
شتو ٹالکی
شتو ٹالکی فرانس دی لوائر وادی دے صوبے سنٹر دے ضلعے اندرے لوئر وچ اک شتو اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوائر وادی دے شتو گٹھ:فرانس دے شتو
چک 58 دس آر
چک 58 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
شیخ احمد احسائی
شیخ احمد بن زین الدین بن ابراہیم احسائی (1753ء–1826ء) انیہويں صدی عیسوی دے شیعہ مکتب فکر شیخیت دے بانی سن ۔ انہاں دے معتقدین شیخی کہلاندے نيں۔
شیخ احمد احسائی جزیرہ نما عرب دے علاقے الحساء دے باسی سن ۔ انہاں نے بحرین تے عراق دے شہراں نجف و کربلا دے الٰہیاتی مراکز تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں نے قاجار سلطنت دے دور وچ ایران وچ ویہہ برس بیتائے۔
حوالے
گٹھ:1753 دے جم گٹھ:1826 دیاں موتاں گٹھ:1834 دیاں موتاں گٹھ:شیخیت گٹھ:مذہب وچ نقباء گٹھ:شیعہ شخصیتاں
صوبہ دیبر
البانیا براعظم یورپ دے تناں مسلمان دیساں چوں اک اے ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔
البانیا انتظامی طور اتے 12 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں سرکاری طور اتے البانوی بولی چ چارک آکھیا جاندا اے ، پر عام طور اتے اینہاں نوں پریفیکتورا یعنی پریفیکچر آکھیا جاندا اے ۔ ہر صوبہ ہور اگے کئی ضلعےآں چ ونڈیا ہویا اے ۔ البانیا دی ایہہ موجودہ انتظامی ونڈ 1938ء ج کیتی گئی تے ہن تک ایہہ برقرار اے ۔
صوبہ دیبر البانیا دے 12 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگڑھ پشکوپی شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
گٹھ:البانیا دے صوبے گٹھ:البانیا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
ٹاؤنزاینڈ چمگادڑ
ٹاؤنزاینڈ چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
اولگ انٹونوف
گٹھ:موجد
ایورگلیڈز نیشنل پارک
ایورگلیڈز نیشنل پارک امریکہ دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ
ضلع بودا
ضلع بودا پعارت دے صوبے اوڑیسہ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اوڑیسہ دے ضلعے
بونا سیارا
بونا سیارا انٹرنیشنل اسٹرونومیکل یونیئن (International Astronomical Union) دے مطابق ایسے سماوی(Celestial) جسماں نوں کہیا جاندا اے جیہڑے ایہناں چوں تِن شرطاں وچ پورے اتردے ہون ۔
1- اوہ جسم سورج دے دوالے مدار چ ہوئے ۔
2- اوہ اپنی خود ثقلی لئی اینی ک کمیت رکھدا ہوئے کہ صلب جسمی قوتاں(rigid body forces) تے حاوی ہو سکے تے ایداF اک آئسکونی توازن(hydrostatic equilibrium) بنا کے تقریبا گول یاں کروی شکل اختیار کر سکدا ہوئے ۔
3- اسنے اپنے مدار دے گوانڈھ چ ہونجا (Cleaning the neighbourhood) نہ پھیرئیا ہوئے ۔
4- اوہ اک سیارچہ(satellite) نا ہوئے۔
پلوٹو سورجی پربندھ چ 2006ء تک اس دا 9واں پاندھی منئیا جاندا رہئیا پر 2006ء چ ہون آلی نویں جماعت بندی مگروں اسنوں اک نکا پاندھی منئیا جاندا اے ۔ اک ہور نکا پاندھی ایرس اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:چھوٹے سیارے گٹھ:فلکیات گٹھ:سیاروں کی اقسام گٹھ:سائنس گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:تارے گٹھ:نکا پاندھی
تھیوڈر روزویلٹ نیشنل پارک
تھیوڈر روزویلٹ نیشنل پارک امریکہ دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ
نکولس اپرت
نکولس اپرت اک فرانسیسی شخص سی جینے کھان پین دیاں شیواں نوں لمبے عرصے تک تازہ رکھن واسطے کم کیتا۔ اوہ 17 نومبر 1749 نوں مارن چ جمیا۔ اوہ پیرس چ 11 ورے باورچی ریا۔ اپرت 15 وریاں تک تجربے کردا ریا جس توں بعد اونے 1810 نوں اپنا تریقہ پیش کیتا جس تے اونوں 12،000 فرینک دا انعام دتا گیا۔ اسے ورے اونے اس کم تے اک کتاب وی لکھ ماری۔ پر اس دا ایجاد کیتا ٹن دا ڈبہ 20یں صدی چ ای زیادہ بننا شروع ہویا کیوجہ اونوں کھولنا بڑا مسئلہ سی۔ اس نوں کھولن واسطے اک ہتھوڑا تے کلا چائیدا سی۔ ٹن دے ڈبے نوں کھولن آلا 1855 چ اک انگریز ییٹس نے ایجاد کیتا۔ نکولس 1 جون 1841 چ مر گیا۔
قائداعظم ریزیڈنسی
thumb|زیارت وچ واقع قائد اعظم ریزیڈنسی د‏‏ی عمارت thumb|280px|قائداعظم ریزیڈنسی عمارت
سلیمانیہ مسیت
سلیمانیہ مسیت استمبول ترکی دی اک وڈی مسیت اے اینوں ترک سلطان سلیمان دے کین تے مستری سنان نے بنایا۔
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
قائداعظم ریزیڈنسی
تریخ و اہمیت
یہ رہائشگاہ سنہ 1892 دے آس پاس لکڑی تو‏ں تعمیر کيتی گئی سی۔ ایہ گل وی کہی جاندی اے کہ اس دور وچ جو وی حکومتِ برطانیہ دے افسران ایتھ‏ے آندے سن اوہ اس رہائشگاہ وچ قیام کردے سن ۔ thumb|200px|قائد اعظم ریزیڈنسی پاکستان دے 100 روپے دے بینک نوٹ پر
قیام پاکستان دے بعد 1948ء وچ اس رہائش گاہ د‏‏ی تاریخی اہمیت وچ اس وقت اضافہ ہويا جدو‏ں یکم جولائ‏ی نو‏‏ں بانی پاکستان قائد اعظم محمد علی جناح اپنے ذا‏تی معالج ڈاکٹر کرنل الٰہی بخش دے مشورے اُتے ناسازئ طبیعت دے باعث ایتھ‏ے تشریف لائے۔ قائد اعظم نے اپنی زندگی دے آخری دو ماہ دس دن اس رہائش گاہ وچ قیام کیتا۔ جس دے بعد اس رہائش گاہ نو‏‏ں "قائد اعظم ریزیڈنسی" دا ناں دے ک‏ے قومی ورثہ قرار دتا گیا۔ بلوچستان نو‏‏ں قائد اعظم ریزیڈنسی د‏‏ی تصاویر تو‏ں وی متعارف کرایا جاندا اے جداں کہ پاکستان دے 100 روپے دے بینک نوٹ دے عقبی رخ اُتے اس د‏ی تصویر موجود اے جدو‏ں کہ کئی پاکستانی ٹیلی وژن چینلاں وچ ایہ رہائش گاہ ہی بلوچستان د‏‏ی نمائندگی کردی دکھادی دیندی ا‏‏ے۔
ریزیڈنسی وچ قائم کمرےآں وچ اک کمرہ محترمہ فاطمہ جناح تے اک کمرہ قائد اعظم دے ذا‏تی معالج کرنل الہی بخش جدو‏ں کہ اک کمرہ انہاں دے ذا‏تی معتمد دے لئی مختص کیتا گیا سی۔ ایہ عمارت اج وی قائد اعظم د‏‏ی بارعب شخصیت دا احساس دلاندی اے ۔
رہائش گاہ وچ اک کمرہ ایسا وی اے جتھ‏ے قائد اعظم دوپہر تے رات نو‏‏ں کھانا کھانے تے اپنے رفقا کار دے نال شطرنج کھیلا کھیلدے سن ۔ اپنی زندگی دے آخری ایام وچ بابائے قوم، جدو‏ں شدید علیل سن تاں محترمہ فاطمہ جناح اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی تیمارداری دے لئی انہاں دے نال ہی رہائش گاہ وچ قیام کردیاں سن۔ رہائش گاہ وچ قائد اعظم دے زیر استعمال کمرےآں وچ ایسی کئی تصاویر آویزاں نيں جو قائد اعظم نے اپنی بیٹی، بہن، بلوچستان دے قبائلی عمائدین تے ہور سرکردہ شخصیتاں دے نال کھنچوائی سن۔
اس عمارت نو‏‏ں ہن عجائب گھر وچ تبد یل کر دتا گیا اے جتھ‏ے قائد اعظم دے زیر استعمال ر ہنے والی ا شیاء نو‏‏ں نمائش دے لئی ر کھا گیا ا‏‏ے۔
29 اکتوبر 2008ء نو‏‏ں زیارت، پشین تے ہور علاقےآں وچ آنے والے زلزلے دے باعث اس عمارت نو‏‏ں وی جزوی نقصان پہنچیا جس دے بعد پاک فوج نے عمارت د‏‏ی دوبارہ مرمت تے تزئین و آرائش د‏‏ی ۔
2013 حملہ
2013 وچ کچھ شدت پسنداں نے قائد اعظم ریزیڈنسی اُتے حملہ کیتا۔ اس حملے وچ چار سیکیورٹی اُتے ماٗمور گارڈ وی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے تے ریزیڈنسی د‏‏ی عمارت وی اگ وچ جل گئی۔ وفاقی وزیر داخلہ چودھری نثار علی خاں نے کہیا کہ زیارت وچ قائد اعظم ریزیڈنسی ہماریا قومی ورثہ سی، ریزیڈنسی د‏‏ی عمارت نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرن گے،عمارت د‏‏ی تعمیر وچ 3سے 4 ماہ دا عرصہ لگے گا۔ اس دے بعد فیر دوبارہ تعمیر کرنے دا کم شروع ہويا تے اگست 2014 ء تک دوبارہ تعمیر کرنے دا ایہ عمل جاری رہیا۔14 اگست نو‏‏ں یوم آزادی دے دن وزیر اعظم پاکستان نے افتتاح کیتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1892ء وچ مکمل ہونے والے مکان
گٹھ:بلوچستان د‏‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:بلوچستان، پاکستان وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏اں گٹھ:پاکستان د‏‏ی یادگاراں گٹھ:پاکستان دے تاریخی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:ضلع زیارت گٹھ:ضلع ریارت کيت‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:محمد علی جناح گٹھ:محمد علی جناح د‏‏ی یادگاراں گٹھ:بلوچستان وچ آثار قدیمہ گٹھ:1892ء وچ مکمل ہونے والے مکانات گٹھ:بلوچستان
شتو بلوئس
شتو بلوئس فرانس دی لوائر وادی دے صوبے سنٹر دے ضلعے لوآره شر وچ اک شتو اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لوائر وادی دے شتو گٹھ:فرانس دے شتو
کتاب جوبلی
کتاب جوبلی یا پیدائش صغیر (چھوٹی پیدائش) اک قدیم یہودی مذہبی کتاب ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 50 ابواب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں حبشی راسخ الاعتقاد توحیدی کلیسیا تے یہود فلاشا (یا بِیٹا اسرائیل) مسلمہ کتاب سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ حبشی یہودیاں وچ اس کتاب نو‏‏ں ”کتاب قسمت یا بازدید“ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ (گیزر : መጽሃፈ ኩፋሌ Mets'hafe Kufale)۔ جوبلی نو‏‏ں پروٹسٹنٹ، مشرقی آرتھوڈوکس تے رومی کاتھولک کلیسیا کلیسیا من گھڑت تحریر سمجھدے نيں
حوالے
گٹھ:دوسری صدی ق م د‏‏یاں کتاباں گٹھ:قدیم عبرانی متون گٹھ:موسیٰ نال منسوب کتاباں گٹھ:یہودیت
شاہ سلطان حسین
شاہ سلطان حسینی، صفوی عہد وچ شاہ فارس یا حالیہ ایران سن ۔ شاہ سلطان حسینی دا دور حکومت 1694ء تو‏ں 1722ء تک جاری رہیا تے اس دور دا خاتمہ شاہ محمود ہوتکی دی شورش اُتے ہويا، شاہ محمود ہوتکی افغانستان دے قبیلے غلزئی نال تعلق رکھنے والے پشتون جنگجو سن ۔ شاہ سلطان حسینی دا دور حکومت صفوی عہد سلطنت دا آخری دور شمار کیتا جاندا اے، صفوی خاندان سولہويں صدی تو‏ں فارس اُتے حکمرانی کردے آ رہے سن ۔
ابتدائی دور حکومت
جدوں شاہ سلطان حسینی دے والد شاہ سلیمان اول بستر مرگ اُتے سن تو انھاں نے مجلس شوریٰ نو‏‏ں ایہ اختیار دتا کہ انہاں دے بعد انہاں دے دونے بیٹےآں وچو‏ں کسی نو‏‏ں اپنا شاہ منتخب کرن۔ شاہ سلیمان دی وصیت دے مطابق، جے انھاں ریاست وچ امن تے سلامتی درکار ہو تو شاہ سلطان حسینی جدو‏ں کہ جے مجلس شوریٰ اک جنگجو تے ریاست نو‏‏ں قوت بخشنے والا حکمران چاہندے ہاں تو انہاں دے چھوٹے صاحبزادے عباس نو‏ں اپنا شاہ مقرر کرن۔ شاہ سلیمان دی مجلس شوریٰ نے متفقہ طور اُتے سلطان حسین شاہ نو‏‏ں فارس دا نواں حکمران منتخب کر لیا۔ شاہ سلطان اپنے دور وچ نرم مزاجی تے سیاست وچ عدم دلچسپی دے لئی مشہور سن ۔ شاہ سلطان بنیاد پرست مسلما‏ن سن، اسی لئی انھاں نے ریاست وچ علما، خصوصاً علامہ محمد باقر مجلسی دا عمل دخل ودھا دتا۔ صوفیانہ خیالات تے اہل تصوف دے خلاف کئی نويں قوانین واضع ہوئے تے اس دے علاوہ شراب نوشی تے خواتین دے سربازار نکلنے تے گفتار اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔ صوبائی گورنراں نو‏‏ں سختی تو‏ں ہدایات جاری کیتیاں گئياں کہ صوبہ جات وچ شرعی قوانین نو‏‏ں فی الفور لاگو کرن۔
گو شاہ سلطان نے محمد باقر مجلسی نو‏‏ں امور معاملات دا نگراں مقرر کیتا، مگر جلد ہی ایہ اختیارات سلطان حسین دی خالہ، مریم بیگم نو‏‏ں منتقل ہو گئے۔ مریم بیگم فارس دے شاہ صافی دی صاحبزادی سن۔ مریم بیگم نے حقیقتاً امور ریاست سنبھال لئی تے شاہ حسین اس دور وچ شراب نوشی دی عادت وچ مبتلا رہے، امور ریاست تے سیاست دی جانب انہاں دی توجہ برائے نام رہ گئی تے انہاں دا زیادہ تر وقت شراب نوشی، اپنے حرم تے باغبانی وچ گزرنے لگیا۔
غدر
thumb|275px|لوئس ہفتم دے دربار وچ شاہ سلطان دا سفارتی وفد - 1715ء شاہ سلطان دی شہنشاہیت افغانستان وچ غدر تک برقرار رہی، ایہ علاقہ سلطنت دا مشرقی حصہ سی افغانستان وچ دو وڈے قبیلے سن، غلزئی تے درانی۔ 1709ء وچ قندھار دے غزالی یا غلزئی افغاناں نے میر وایس ہوتک دی سربراہی وچ صفوی سلطنت تو‏ں باغی ہونے دا اعلان کر دتا۔ 1716ء وچ ہرات دے ابدالی افغاناں نے وی غلزئیاں دی پیروی وچ صفوی سلطنت تو‏ں شورش دی مگر اوہ اپنے حملےآں وچ ناکم رہے۔ اس ناکامی دے بعد ابدالی قبیلے نے صفوی سلطنت دی جانب تو‏ں غلزئی قبیلے اُتے پے در پے کئی حملے کیتے، مگر محمود ہوتکی دی سربراہی وچ غلزئی قبیلے نے انھاں شکست تو‏ں دوچار کیتا۔ محمود ہوتکی، میر وایس ہوتک دے صاحبزادے سن ۔
اس دور وچ سلطان حسین نو‏‏ں انتہائی سخت مذہبی رویہ دی وجہ تو‏ں اندرون ریاست کئی باغیاں دا سامنا کرنا پیا۔ محمد باقر مجلسی انہاں دے پیشرو تے پوتے دی وجہ تو‏ں صفوی سلطنت وچ شیعہ اسلام نو‏‏ں تقویت دتی گئی تے رفتہ رفتہ صفویاں دی سنی سلطنت، شیعہ سلطنت وچ ڈھلدی گئی۔ اس دور وچ کہیا جاندا اے کہ سنی مسلماناں، یہودیاں تے عیسائیاں نو‏‏ں شیعہ اسلام دی طرف راغب کرنے دی کوششاں تیز تر کیتیاں گئياں تے اس ضمن وچ کئی مواقع اُتے سختی تو‏ں وی کم لیا گیا۔ اسی طرح فارس وچ موجود دہریہ نظریات رکھنے والے افراد نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ مشکلات دا سامنا کرنا پیا تے شاہ حسین نے ایسے تمام افراد اُتے بے پناہ سختی دا حکم جاری کیتا۔ شاہ حسین دی سلطنت وچ مذہبی رویہ دی وجہ تو‏ں 1717 – 20ء تک کردستان دے سنی مسلماناں نے وی یورش برپا کر دت‏ی۔ اس یورش وچ کردستان دے عوام دی حمایت سلطنت عثمانیہ تے لزگین قبیلہ نے کيتی۔ لزگین قبیلہ نے یورش دے دوران جدو‏ں شماخائی شہر، جو شیروان دا مرکزی قصبہ سی، اُتے 1721ء قبضہ کیتا تو اوتھ‏ے شیعہ آبادی تے گورنر نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے ذبح کر دتا گیا۔ سلطنت دے حالات اس وقت ہور خراب ہو گئے جدو‏ں عرب قزاقاں نے فارس دے ساحلاں اُتے قبضہ کیتا تے تمام تر تجارتی مواصلات معطل کر دتیاں اس دے علاوہ شمال مغربی صوبےآں وچ طاعون دی وبا پھوٹنے دی وجہ تو‏ں وی ریاست دے امور بگڑتے چلے گئے۔ انہاں تمام حالات وچ صفوی سلطنت عملاً مقامی جنگجوؤاں، افغان جنگجوواں تے عرب قزاقاں دے رحم و کرم اُتے رہ گئی۔ شاہ سلطان برائے نام سلطنت دے سربراہ باقی رہ گئے۔
الحساء
الحساء یا الاحساء (الأحساء ; Lahsa) سعودی عرب دا اک شہر اے - ایہ سعودی عرب دے روايتی نخلستانی علاقہ وچ واقع اے۔ ایہ خلیج فارس جسنو‏ں خلیج عرب وی کہیا جاندا اے تو‏ں 60 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے۔
گٹھ:مشرق وسطی دی تریخ گٹھ:تریخی خطے گٹھ:جزیرہ نما عرب گٹھ:سعودی عرب دے تریخی خطے گٹھ:سعودی عرب دے شہر گٹھ:سعودی عرب وچ مقامات عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:صوبہ الشرقيہ
شاہ سلطان حسین
گرفتاری و ہلاکت
شاہ محمود نے اوائل دور وچ شاہ سلطان تو‏ں رویہ نرم رکھیا تے عام معافی عطا کیتی مگر رفتہ رفتہ شاہ محمود دے رویہ وچ سختی آندی گئی تے جلد ہی سابق شاہ سلطان حسینی نو‏‏ں سلطنت دے لئی خطرہ محسوس کرنے لگیا۔ فروری 1725ء وچ اصفہان وچ ایہ افواہ گردش کرنے لگی کہ شاہ سلطان دے صاحبزادے صفی مرزا فرار ہونے وچ کامیاب ہو گئے نيں۔ اس افواہ نے انی شدت اختیار دی کہ شاہ محمود نے تمام سابقہ شاہی خاندان دے افراد، بالخصوص شہزادیاں دے قتل دا حکم دے دتا۔ شاہ سلطان حسینی نو‏‏ں بہرحال امان عطا کيتی گئی۔ شاہ سلطان نے اپنے فرزنداں نو‏‏ں قتل تو‏ں بچانے دی کوشش کيتی تے جھڑپ وچ زخمی ہو گئے۔ اس جھڑپ وچ شاہ سلطان دے دو بیٹےآں دی جان بچ گئی۔ اس جھڑپ دے فوراً بعد شاہ محمود نو‏‏ں بیماری نے آ لیا تے اوہ 25 اپریل نو‏‏ں وفات پا گئے۔ شاہ محمود دے ولی عہد اشرف خان نے سابقہ شاہ دے نال انتہائی نرمی دا سلوک کیتا۔ اس نرمی دے نتیجے وچ سابقہ شاہ نے اپنی اک صاحبزادی دا عقد شاہ اشرف خان نال طے کر دتا، اس عمل دے نتیجے وچ اشرف خان دی عزت فارسی حلفےآں وچ ودھ گئی۔ اشرف خان چونکہ سلطنت عثمانیہ دے نال جنگ وچ مصروف رہے جس دی وجہ تو‏ں فارس وچ انہاں دی شخصیت دا اثر رفتہ رفتہ زائل ہوندا گیا۔ 1726ء دے خزاں وچ ، بغداد دے عثمانیہ گورنر احمد پاشا نے اپنی افواج نو‏‏ں اصفہان دی جانب اس پیغام دے نال روانہ کیتا کہ اوہ سابقہ شاہ دی سلطنت انھاں واپس لوٹانے دے لئی حملہ کرن گے۔ احمد پاشا دے وفد دے ہتھ اشرف خان نے جواباً شاہ سلطان حسینی دا سر قلم کرکے روانہ کر دتا، اس دے نال ہی سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں ایہ پیغام وی روانہ کیتا کہ “اس ریاست اُتے احمد پاشا دے حملہ نو‏‏ں انتہائی سختی دے نال اپنی تلوار تے برچھی نال جواب دتا جائے گا“۔ مائیکل ایکس وردی دے الفاظ وچ، “اس طرح، شاہ سلطان حسین دی موت نے اوہ تند و تیز جواب دتا جو انہاں دی زندگی وچ کسی وی سیاسی تے ریاستی امور وچ دیکھنے نو‏‏ں نئيں ملدا“۔
حوالے
گٹھ:1668 دے جم گٹھ:1726 دیاں موتاں گٹھ:اٹھارہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:اٹھارہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ گٹھ:ستارویں صدی دی ایرانی شخصیتاں گٹھ:ستارہویں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ گٹھ:سنی اسلام دے نقاد گٹھ:شاہان صفوی گٹھ:صفوی خاندان گٹھ:فارس دے شہنشاہ
عرب مسیت
عرب مسیت استنبول دے بےاگلو پاسے چ گلاٹا ٹاور دے نیڑے اے۔ اے مسیت پیلے گرجا سی ترکاں دے ہتھ آن توں مگروں اینوں مسیت بنا لیا گیا تے اندلس توں نس کے آن والے مسلمان عرب ایدے دوالے رہن لگ گ‎ے تے ایس لئی اے مسیت عرب مسیت اخوائی۔
Arap Mosque
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں