cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وڈا گھلوگھارا
احمد شاہ ابدالی دا چھیواں ہلاّ
احمد شاہ ابدالی 20 سال دی عمر وچ بادشاہ بن گیا سی۔ چڑھدی عمر، راج دا نشہ، اپنا راج و ھاؤن بارے سوچن لگا۔ اس دے سوہیئے وپار کرن دے بہانے اتھوں سارا بھید لے جاندے۔ ساڈے لوکاں نوں تمباکو دے بھیڑے عیب دی دین وی ایہناں دی اے۔ اخیر ابدالی دی تیز-ترار اکھ بے لغام ہندوستان تے آئی۔ ابدالی نے بھارت تے ہنکاری تے دھاڑوی بن کے 10 حملے کیتے۔ ایہہ اس دا چھیواں حملہ سی۔ اس وار ابدالی تے اس دے جھولی-چکّ جرنیلاں، کمانڈراں دے حوصلے بلند سن کیونکہ اک سال پہلاں 1761 وچ بہادر اکھواؤن والے مرہٹیاں نوں پانیپت دے میدان وچ ہرایا سی۔ کجھ وی سی پر جنہاں نے سنگھاں دے ہتھ ویکھے سی اوہ اندروں تہکدے سن۔ سنگھاں نے ترکاں نوں کئی وار ستلج، جھناب تے راوی دریا دا کنارہ وکھایا سی۔ جدوں ابدالی دلی، کرنال، پانیپت، متھرا تے آگرہ وغیرہ توں لٹّ دا مال چاندی، سونا، انّ، دھن، دھیاں-بھیناں نوں اپنے سپاہیاں اگے اجڑ دی طرحاں تور دندا تاں ہندو لوک ہتھ بنھ کے مورتیاں اگے آرتیاں کردے رہِ جاندے، اس ویلے تک دھیاں-بھیناں دے ملّ پے جاندے۔ ابدالی دے سپاہی ہندوا دے گھراں وچوں جتھے وی دانے تے گہنے ہندے لے جاندے۔ ہندو لوکاں دا منوبل اتھوں تک گر چکا سی کہ کہاوت بن گئی سی، کھادھا پیتا لاہے دا، باقی احمد شاہے دا جے کوئی ایہناں ترکاں نوں ونگاردا سی، اوہ سن سکھ سردار۔ جدوں کدے سنگھا دی ٹکر مغل سپاہیاں نال ہو جاندی، سنگھ لڑکیاں نوں چھڈا اوہناں دے پنڈ چھڈّ آؤندے۔ لٹّ دا مال تے گھوڑے آپ رکھدے۔ سپاہی صوبےداراں کول شکایتاں لاؤندے۔ ترک سنگھاں توں پانی وانگ چلدے سی۔ سنگھاں نے کئی وار مغل افسر، صوبیدار، کمانڈر، جرنیل، خواجہ مرزا عبید خان، زین خان، نوردین تے اسلم ورگیاں نوں بھجا کے راج کیتا سی۔ س۔ جسا سنگھ آہلووالیا سکھ قوم دا زبردست بادشاہ بنیا۔ سوربیر تے بہادر سکھ قوم نے قابل دیاں کندھاں تک تہلکہ مچا دتا۔ جو کم بہو-گنتی نہ کر سکی، اوہ مٹھی-بھر سنگھا نے کرکے وکھا دتا۔ سکھاں نے ساڈے دیش نوں لٹن والیاں نوں اوہناں دے دیش تے گھر تک جا کے وی سودھیا۔ ترک ساڈے اتھوں دے مسلماناں نوں وی چنگا نہیں سمجھدے سی۔ کجھ امیر تے رجواڑے ایہناں دے حمایتی سن۔ سکھاں دا کافی علاقے تے قبضہ ہو گیا۔ سکھ قوم دا سکہ چلن لگیا۔ عامَ لوک سکھی ہوئے پر ایہہ بہتا سماں نہ چلیا۔ ابدالی نوں اس چڑھدی کلا دی خبر ہو گئی۔ اس نے پنجاب ول نوردین دی اگوائی ہیٹھ خاص پھرتیلی فوج بھیجی۔ آؤندیاں ہی اس دا ٹاکرا جھناب دریا دے کنارے س۔ چڑھت سنگھ شکرچکیئے نال ہویا۔ سنگھاں نے ابدالی دا زبردست دستا پتاسے وانگ بھور دتا۔ مغلاں نوں ہتھاں-پیراں دیاں پے گئیاں۔ کجھ بھجّ کے واپس چلے گئے۔ رہندے ترکاں نوں دن کٹنے اوکھے ہو گئے۔ سرہند دا کمانڈر جین خاں جو اپنے آپ نوں کافی چست تے بہادر کہاؤندا سی، اس نوں اپنی کرسی دا خطرہ جاپیا۔ اوہدی سنگھاں نال بہت لگدی سی۔ اوہ چاہندا سی جنی چھیتی ہو سکے ابدالی سنگھاں تے حملہ کرے۔ سکھ قوم نوں سچجے لیڈر مل گئے اتے دنو-دن ترقی کرن لگے۔
1761 دی دیوالی
1761 دی دیوالی ساری سکھ سنگت نے دھوم-دھام نال منائی۔ سری امرتسر وچ سردار جسا سنگھ آہلووالیا دی پردھانگی وچ میٹنگ ہوئی۔ گرمتے پاس ہوئے، سکھ قوم دی چڑھدی کلا لئی وچاراں ہوئیاں۔ ہر دھرم نوں ودھن-پھلن لئی کوئی رکاوٹ نہیں آویگی، مخبراں نوں سودھن لئی متے پاس ہوئے۔ سبھ توں وڈا مخبر جنڈیالے دا آکل داس سی۔ اس نے کئیاں نوجوان شہید کروائے۔ سکھ کاروائیاں دی ساری رپورٹ ابدالی تک جاندی سی۔ سنگھاں نے جنڈیالے جا کے آکل داس نوں گھروں باہر کڈھ لیا۔ پچھن تے منتاں-ترلے کرن لگیا۔ اگے توں اجیہا نہ کرن دی سہں کھادھی۔ سنگھاں نے ترس کر کے چھڈّ دتا۔ اس سپولیئے آکل داس نے ہی خالصہ پنتھ دے ڈنگ ماریا۔ جین خاں نے آکل داس نال مل کے ابدالی ول سنیہا بھیجیا۔ ابدالی رات دے ہنھیرے وچ پٹی آیا۔ خاناں نال اتے آکل داس ورگے دوگلیاں نال میٹنگ کیتی۔ افغانی اپنے دکھ رون لگے، “شاہ جی، سنگھاں نے تاں ساڈا جیونا دبھر کر دتا، سانوں اتھوں لے چلو۔ اسیں تنگ ہاں، سانوں سنگھاں توں ڈر لگدا۔” احمد شاہ ابدالی اپنے معتبر آدمیاں نوں ساودھان کر کے چلیا گیا، بھیکھم شاہ ملیرکوٹلا، جین خاں سرہند، شاہ حسین رائیکوٹ تے ہور خاناں نے سنگھاں تے نظر رکھنی شروع کر دتی۔ آکل داس مخبر دا اگے دی اگے جال پایا ہویا سی۔ سنگھاں نوں پتہ لگ گیا کہ ابدالی بہت ساری فوج لے کے آ رہا اے۔ ایہہ جنگ اکلے سنگھاں نال ہوویگی۔ سکھ سرداراں نے میٹنگ کیتی متا پاس ہویا کہ جو قافلے نال بچے، عورتاں تے بڈھے ہن ایہناں نوں بیکانیر دے جنگلاں وچ چھڈّ آوو اتے ہتھیار اگے کسے تھاں ٹکانے لائے جان۔ جتھیدار س۔ جسا سنگھ آہلووالیا کہن لگا، “سنگھو! اس ابدالی نوں اجیہا سبق سکھاؤنا کہ مڑ کے ساڈے پنجاب ول اکھ نہ چکے۔ اس دی ودھ فوج کجھ نہیں کر سکدی۔” خالصہ وہیر تھاں-تھاں توں سنیاے ملن تے اک تھاں اکٹھی ہو گئی۔ خالصہ پنتھ دریا ستلج پار کر کے جگراؤں شہر پار کر کے سدھار، آنڈلو تے جڑاہاں وغیرہ پنڈاں وچ دی ہندا ہویا احمدگڑھ منڈی نیڑے شام تک پہنچ گیا۔ اگے رات کٹنی سی۔
وڈے گھلوگھارے دی تریخ
سکھ قوم دے لہو بھجے پنیاں دی داستان وڈا گھلوگھارا(5 فروری، 1762 عیسوی) جدوں خالصہ پنتھ نے بندہ سنگھ بہادر دی اگوائی وچ مغل راج دے طاقتور صوبہ سرہند نوں سودھ کے خالصہ راج دا قیام کیتی تاں سکھ قوم وچ اک نواں باب شروع ہو گیا سی۔ اس دور وچ پنجاب دے گورنر عبدالصمد خان نے سکھاں نوں ختم کرن دے اجے پورے طریقے اپنائے نہیں سن کہ 1726 ء نوں اس دی تھاں اس دا بیٹا زکریا خان پنجاب دا گورنر بن گیا۔
زکریا خان نے سنگھاں تے اننھا تشدد کیتا، سنگھاں دے سراں دے ملّ پائے گئے اتے 1745 ء نوں زکریا خان دی موت توں بعد 1745 توں 1747 تک اس دے بیٹے یہیا خان نے حکومت کیتی۔ اسے ویلے دوران مئی 1746 ء نوں چھوٹا گھلوگھارا واپریا۔ شاہ نواز خان نے 1747 توں 1748 ء تک راج کیتا اتے اس نے اپنے مخالفاں نوں ختم کرن لئی احمدشاہ ابدالی نوں افغانستان توں آؤن دا سدا دتا جدکہ مغل سامراج، نادرشاہ درانی جس نے 1738–39 وچ بھارت تے حملہ کیتا سی، دے حملے نال کھوکھلا ہو چکیا سی۔
احمد شاہ ابدالی نے ہندوستان تے کئی حملے کیتے اتے ہر حملے وچ ہندوستان نوں خوب لٹیا اتے واپس جاندے ویلے اوہ انگنت دھن دولت، قیمتی سامان تے نوجوان لڑکے-لڑکیاں نوں قید کرکے لے جاندا رہا۔ جد احمد شاہ ابدالی نے چوتھا حملہ کیتا تاں اوہ دلی وچ اپنیاں فوجاں نال بناں کوئی لڑائی کیتیاں وڑ گیا۔
ہندوستان وچ افغانیاں نوں روکن والا کوئی نہیں سی۔ جے کوئی افغانیاں دا ٹاکرا کر سکدا سی تاں اوہ مرہٹے جاں سنگھ سردار سن۔ پر احمد شاہ ابدالی نے پانیپت دی لڑائی وچ 14 جنوری، 1761 ء نوں مرہٹیاں دا لکّ توڑ دتا سی۔ احمد شاہ ابدالی سکھاں دی طاقت نوں کوئی بہتی وڈی طاقت نہیں سی سمجھدا۔ احمدشاہ ابدالی دا بھلیکھا اس ویلے دور ہو گیا جد افغانی فوجاں دلی توں لاہور واپس جا رہیاں سن تاں سکھ جتھیاں نے افغانی فوجاں توں مال لٹّ کے اوہناں نوں حلقہ کر دتا اتے گوئندوال دے کول حملہ کرکے 2200 ہندو عورتاں نوں افغاناں دے پنجے وچوں آزاد کروایا۔
احمد شاہ ابدالی واپس جان توں پہلاں جنہاں جرنیلاں نوں لاہور دی سنبھال سونپ کے گیا سی، اوہناں توں سنگھ سرداراں نے احمد شاہ دے جان توں بعد لاہور دا قبضہ کھوہ لیا۔ خالصہ پنتھ نے جتھیدار جسا سنگھ آہلووالیا نوں لاہور دا بادشاہ بنا کے خالصے دے ناں دا سکہ جاری کیتا۔ احمد شاہ ابدالی نوں جد لاہور تے سکھاں ولوں قبضہ کرکے سکہ جاری کرن بارے خبراں ملیاں تاں اوہ سڑ بل کے کرودھ وچ آ گیا۔ پنجاب دے قاضی، ملاں تاں پہلاں ہی احمد شاہ دے کنّ بھر راے سن۔
احمد شاہ ابدالی نے ایہہ دھار کے پنجاب ول فوجاں بھیجیاں کہ جس طرحاں اس نے مراٹھیاں نوں ختم کیتا اے، اسے طرحاں اوہ سکھ قوم دا کھرا کھوج مٹا دیویگا۔ احمد شاہ ابدالی لاہور پہنچیا جتھوں اس نوں پتہ لگیا کہ سکھ جتھے تاں سرہند ول وچر راے ہن۔ احمد شاہ چھیتی توں چھیتی خالصہ فوجاں نال ٹاکرا کرکے اوہناں نوں ختم کرنا چاہندا سی۔
جد احمدشاہ ابدالی مالیرکوٹلے پہنچیا تاں افغاناں دے آؤن دا پتہ سنگھاں نوں لگیا۔ اسے ویلے سنگھ گرمے ول ودھنے شروع ہوئے۔ سکھاں نوں روکن لئی جین خان اگے ودھیا جو سرہند دا فوجدار سی۔ اس لڑائی وچ جین خان دے مگرلے دستے نوں، جو قاسم خاں دے ماتحت سی، سنگھاں نے بری طرحاں بھانج دتی اتے اس نوں پچھے ہٹنا پیا۔ اسے ویلے احمدشاہ ابدالی وڈی فوج لے کے پہنچ گیا۔
ایہہ گھٹنا 5 فروری، 1762 ء دی اے۔ سکھ فوجاں، مغلاں نال ٹاکرا کر رہیاں سن اتے نال ہی اوہناں نوں اپنے پریواراں، بچیاں، سنگھنیاں تے بزرگاں دا فکر وی سی۔ افغانی فوجاں نے سارے پاسیوں سکھاں تے حملہ کر دتا۔ سنگھ چارے پاسیوں گھر گئے پر خالصہ فوجاں قلعہ بنائی افغاناں دا ٹاکرا کردیاں ہوئیاں ہولی-ہولی پچھے ہٹ رہیاں سن۔ افغان فوجاں نے کئی وار بھاری حملہ کرکے سنگھاں ولوں بنائی کندھ نوں توڑ کے سنگھاں دے وچ گھسنا چاہیا پر کامیاب نہ ہو سکے۔
اس طرحاں لڑدا-بھڑدا خالصہ کتبے باہمنی تک اپڑ گیا، جتھے دوواں فوجاں نے پانی دی ڈھاب توں پانی پیتا اتے گھوڑیاں نوں پلایا۔ افغاناں اتے سنگھاں نوں لڑائی لڑدیاں شام پے گئی۔ دوجے پاسے 800 افغاناں نے نہتھے بچیاں، بڈھیاں اتے بیبیاں تے حملہ کرکے اوہناں نوں شہید کرنا شروع کر دتا۔ افغاناں اتے سنگھاں دی لڑائی کپّ توں شروع ہو کے کتبے پنڈ جا کے ختم ہوئی۔
احمدشاہ ابدالی ایہہ سمجھدا سی کہ ہن سنگھ وی مراٹھیاں دی طرحاں دب جانگے۔ پر سنگھاں نے تن مہینے بعد سرہند تے حملہ کرکے فتح حاصل کیتی۔ اخیر جین خان نے 50,000 روپئے سنگھاں نوں دے کے سمجھوتہ کیتا۔ سنگھاں نے اگست 1762 ء نوں سری ہرمندر صاحب دی مڑ مرمت اتے سروور دی صفائی شروع کیتی۔
احمدشاہ ابدالی اکتوبر مہینے لاہور پہنچیا، اسے مہینے دیوالی دا تہوار سی۔ اس نوں امید سی کہ سکھ دیوالی دے ویلے سری امرتسر اکٹھے ہونگے اتے اس ویلے سکھاں تے حملہ کرکے اوہناں نوں ختم کر دتا جاویگا۔ سنگھ پہلاں ہی تیاری ‘چ سن۔ 17 اکتوبر، 1762 ء نوں دیوالی والے دن احمدشاہ ابدالی نے سنگھاں تے حملہ کر دتا پر سنگھ انی بہادری نال لڑے کہ ابدالی نوں نانی چیتے کروا دتی۔ احمدشاہ امرتسر توں فوجاں سمیت لاہور بھجّ گیا۔ سنگھاں نے اس دا پچھا کیتا۔ احمدشاہ لاہور وی نہیں ٹھہریا اتے اس نے اٹک پار کرکے ساہ لیا۔
جدوں سنگھ کندھاں تے دروازے توڑ کے لاہور اندر وڑے، اس ویلے تک شکار ہتھوں نکل چکیا سی۔ ڈاکٹر: ہری رام گپیؤ دے کتھن مطابق ابدالی دیاں فوجاں ہتھیاراں وچ تے لڑائی کلا وچ بہت پربین سن۔ لڑائی دے حساب نال سکھاں کول نہ پورے ہتھیار سن تے نہ ہی لڑائی کلا دی سکھیا سی جو ڈٹویں لڑائی وچ کم آؤندی اے پر اوہ جوش نال جوجھدے سن تے گرو واسطے سبھ کجھ قربان کرن نوں تیار سن۔’
باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:پنجاب دی تریخ
مصطفیٰ زیدی
اردو دے جدید شاعر وچ اک اہ‏م نام۔ جنہاں دیاں نظماں داخل تے خارج دا حسین امتزاج نيں۔ تیغ الہ آبادی دے ناں تو‏ں وی لکھدے رہ‏‏ے۔
تعارف
سید مصطفٰی حسین زیدی د‏‏ی پیدائش ۱۰ اکتوبر ۱۹۳۰ء نو‏‏ں اک متمول خاندان وچ ہوئی سی انہاں دے والد سید لخت حسین زیدی سی آئی ڈی دے اک اعلیٰ افسر سن ۔ مصطفٰی زیدی بے حد ذہین طالب علم سن ۔ الہ آباد یونیو رسٹی تو‏ں انہاں نے گریجویشن کيتا سی تے صرف ۱۹ سال د‏‏ی عمر وچ انہاں دا شعری مجموعہ ”موج مری صدف صدف“ دے عنوان تو‏ں شائع ہويا سی جس دا دیباچہ فراق گورکھپوری نے لکھیا سی تے فراق صاحب نے انہاں د‏‏ی شکل وچ اک وڈے شاعر د‏‏ی پیش گوئی د‏‏ی سی کسی حد تک تاں ایہ پیش گوئی درست ثابت ہوئی لیکن بے وقت موت نے انہاں دا شعری سفر اچانک ختم کر دتا۔ چالیس سال د‏‏ی زندگی وچ انہاں دے چھ مجموعے شائع ہوئے۔ انہاں دے مرنے دے بعد انہاں د‏‏ی کلیات کلیاتِ مصطفٰی زیدی دے ناں تو‏ں شائع ہوئی۔
معاشقے
مصطفٰی زیدی اسلامیہ کالج کراچی تے اسلامیہ کالج پشاو‏ر وچ انگریزی دے استاد رہ‏‏ے۔ اس زمانے وچ بیرون ملک تو‏ں استاداں بالخصوص سواݨیاں تعلیمی ادارےآں وچ پڑھانے پاکستان آندیاں سی۔ پشاو‏ر یونیورسٹی اسلامیہ کالج وچ وی اک خوبرو امریکن استانی پروفیسر مس سمتھ اُتے زیدی د‏‏ی دل سُٹ طبیعت نے پیش دستی کیت‏ی تے ملازمت تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ انہاں دے بقول، 'فنکار د‏‏ی ہر خواہش جائز اے '
اپنے اک مضمون 'پاگل خانہ' وچ لکھدے نيں، 'میں چھبیہہ سال دا ہو چلا سی تے مزاج دے اعتبار تو‏ں عشق پیشہ بھی۔ پچھلے پنج سالاں وچ ميں نے ست کُڑیاں نال محبت کيتی سی تے انہاں وچو‏ں تن دے لئی خودکشی د‏‏ی نوبت آ چک‏ی سی
زیدی دے اوہ معاشقے جو بدنامی د‏‏ی حد تک مشہور ہوئے انہاں وچو‏ں سروج بالا سرن (آلہ آباد ہائی کورٹ دے چیف جسٹس شنکر سرن د‏‏ی دھی)، سرلا کپور (کرسچن کالج الہ آباد د‏‏ی ہم جماعت طالبہ)، پریم کمار جین (کرسچن کالج الہ آباد وچ ہم جماعت خوبرو لڑکا جس دے ناں مجموعہ روشنی معنون اے )، مس سمتھ (شعبہ جغرافیہ، پشاو‏ر یونیورسٹی د‏‏ی استانی)، ویرا فان (جرمن دوشیزہ جس نال شادی کيتی)، دختر صادق (مسعود اشعر دے ناں خط وچ زیدی نے اس دا ذکر کيتا اے )، شہناز گل (گوجرانولہ دے کشمیری خاندان نال تعلق رکھنے والی تے کراچی جمخانہ دے ممبر سلیم د‏‏ی بیوی) شام‏ل نيں۔
کراچی آمد
مصطفٰی زیدی ۱۹۵۱ء وچ کراچی چلے گئے سن ۔ کچھ دن اوہ اسلامیہ کالج پشاو‏ر وچ بطور استاد تعینات رہ‏‏ے۔ اوتھ‏ے تو‏ں کڈے گئے۔ فیر انہاں نے سی ایس پی دا امتحان دتا جس وچ کامیابی حاصل کيتی تے اہ‏م عہدےآں اُتے کم کيتا۔ لیکن بار بار دے مارشل آزادیِ فکر دا گلا گھونٹ دتا سی جس د‏‏ی باز گشت انہاں دے اشعار وچ سنی جا سکدی ا‏‏ے۔
جس دن تو‏ں اپنا طرزِ فقیرانہ چھٹ گیا
شاہی تاں مل گئی دلِ شاہانہ چھٹ گیا
موت یا خودکشی
وہ جدو‏ں کراچی وچ اسسٹنٹ کمشنر سن ايس‏ے وقت جنرل یحییٰ خاں دے عتاب دے وی شکار ہوئے تے یحییٰ خاں نے جو 303 افسران د‏‏ی ہٹ لسٹ تیار کر رکھی سی اس وچ مصطفٰی زیدی دا ناں وی سی مگر فوجی آمر د‏‏ی گولیاں تو‏ں پہلے اوہ کسی وڈی سازش دا شکار ہو گئے تے اس دا سبب بنی اک سواݨی شہناز گل، جس دے باعث مصطفٰی زیدی نو‏‏ں اپنی زندگی تو‏ں ہتھ دھونا پيا۔ انہاں د‏‏ی لاش 12 اکتوبر 1970ء نو‏‏ں کراچی دے انہاں دے سجݨ دے بنگلے تو‏ں ملی سی جس پ‏ر بعد وچ تحقیقا‏تی کمیشن وی بنا سی تے مقدمہ وی عدالت وچ گیا سی۔ ایہ مقدمہ اخبارات نے اس قدر اچھالا کہ مہینےآں تک اس اُتے دھواں دھار بحثاں ہُندیاں رہیاں۔ عدالت نے طویل رد و کد دے بعد فیصلہ دتا کہ ایہ قتل نئيں بلکہ خودکشی سی تے شہناز گل نو‏‏ں بری کر دتا۔
کمرے وچ مردہ پائے گئے۔ اودو‏ں انہاں د‏‏ی عمر چالیس برس سی اک خوبرو عورت شہناز گل نو‏‏ں پو لیس نے حراست وچ لے ک‏ے شام‏ل تفتیش کيتا۔ ایہ سواݨی اوہی شہناز سی جو انہاں د‏‏ی چند معروف نظماں دا عنوان ا‏‏ے۔ مصطفٰی زید ی د‏‏ی مو ت دے بارے وچ دو آرا سامنے آئیاں ۔ اول ایہ کہ شہناز گل نے انہاں نو‏ں زہر دتا تے دوم ایہ کہ نامور شاعر نے خودکشی د‏‏ی سی لیکن اس پراسرار مو ت د‏‏ی وجہ اج تک معلوم نہ ہوسک‏ی۔ شہناز گل نو‏‏ں رہیا کر دتا گیا۔ اس رات نو‏‏ں کيتا ہو ا جدو‏ں ایہ نامور شاعر ہوٹل وچ ٹھہرا سی۔ کوئی گواہ یا ایسی شہادت نہ مل سکی جس تو‏ں اس راز تو‏ں اُتے دہ اٹھیا سکدا۔ ايس‏ے دا کہیا ہويا شعر اس اُتے صادق آیا۔
ماں کس دے ہتھ پہ اپنا لہو تلاش کراں
تمام شہر نے پہنے ہوئے نيں دستانے
شہناز
شہناز گل دے لئی مصطفٰی زیدی نے کئی غزلاں تے نظماں کہی سی جنہاں وچ ایہ شعر بہت مشہور اے:
وہ روح دے سفر وچ بدن د‏‏ی شریک تھی
نمونہ کلام
مصطفٰی زیدی نو‏‏ں جس درد و کرب تو‏ں گزرنا پيا اس د‏ی باز گشت انہاں د‏‏ی غزلاں دے اشعار وچ سنائی دیندی ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے انہاں د‏‏ی مشہور غزل وچ تاں ایہ کرب بار بار اتر آندا اے:
کسی اور غم میں اتنی خلشِ نہاں نہیں ہے
غمِ دل مرے رفیقو غمِ رائیگاں نہیں ہے
کوئی ہم نفس نہیں ہے کوئی ہم زباں نہیں ہے
فقط ایک دل تھا اب تک سو مہرباں نہیں ہے
مری روح کی حقیقت مرے آنسوؤں سے پوچھو
کسی آنکھ کو صدا دو کسی زلف کو پکارو
انہیں پتھروں پہ چل کر اگر آسکو تو آؤ
مرے گھر کے راستے میں کوئی کہکشاں نہیں ہے
مصطفٰی زیدی جوش ملیح آبادی تو‏ں متاثر سن ۔ ایہ وکھ گل اے کہ انہاں د‏‏ی شاعری وچ جوش ورگی گھن گرج نئيں ا‏‏ے۔ لیکن زیدی نے وی کربلا دے استعارے نو‏‏ں بہت خوبصورتی تو‏ں استعمال کيتا اے:
ایسی سونی تو کبھی شامِ غریباں بھی نہ تھی
میں اسی کو ہ صفت خون کی ایک بوند ہوں جو
ریگ زارِ نجف و خاکِ خراساں سے ملا
جدید غز ل د‏‏ی تشکیل وچ مصطفٰی زیدی دا بہت اہ‏م حصہ اے تے انہاں دے شعری مجموعے موج مری صدف صدف، شہر آرزو، زنجیراں، کوہ ندا تے قباے سازاردو دے شعری ادب وچ وادھا د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں:
غمِ دوراں نے بھی سیکھے غم جاناں کے چلن
وہی سوچی ہوئی چالیں وہی بے ساختہ پن
وہی اقرار میں انکار کے لاکھوں پہلو
وہی ہونٹوں پہ تبسم وہی ابرو پہ شکن
حدیث ہے کہ بھولا گناہ گار نہ ہو
گناہ گار پہ پتھرسنبھالنے والے
خود اپنی آنکھ کی شہتیر کی خبر رکھیں
ہماری آنکھ سے کانٹے نکالنے والے
اب تو چبھتی ہے ہوا برف کے میدانوں کو
ان دنوں جسم کے احساس سے جلتا ہے بدن<br /
مجھ کو اس شہر سے کچھ دور ٹھہر جانے دو
میرے ہم راہ میری بے سرو سامانی ہے
اس طرح ہوش گنوانا بھی کوئی بات نہیں
اور یوں ہو ش میں رہنے میں بھی نادانی ہے
طالب دستِ ہوس اور کئی دامن تھے
ہم سے ملتا جو نہ یوسف کے گریباں سے ملا
لوگوں کی ملامت بھی ہے ِ خود درد سری بھی
کس کام کی اپنی یہ وسیع النظری بھی
کیا جانیئے کیوں سست تھی کل ذہن کی رفتار
ممکن ہوئی تاروں سے مری ہم سفر ی بھی
گٹھ:1930 دے جم گٹھ:1970 دیاں موتاں گٹھ:1930 دے جم گٹھ:۱۹۷۰ دیاں موتاں گٹھ:اردو شاعر گٹھ:اردو مرثیہ نگار گٹھ:الٰہ آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنف گٹھ:پاکستانی سرکاری ملازمین گٹھ:پاکستانی شاعر گٹھ:پاکستانی شیعہ گٹھ:جامعہ پشاو‏ر دا تدریسی عملہ گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور گٹھ:کراچی دے شاعر گٹھ:کراچی دے مصنف گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مرد شاعر گٹھ:تمغائے قائد اعظم وصول کنندگان گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:پاکستانی اردو شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی مرد مصنف گٹھ:Short description is different from Wikidata
اسلامی پرچم
اسلامی پرچم (Islamic flag) اسلامی قوانین دے مطابق اک پرچم ا‏‏ے۔
right|thumb|[[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دا پرچم تے قدیم افغانی پرچم]] thumb|[[سعودی عرب دا پرچم]] right|thumb|[[پاکستان دا پرچم]] thumb|[[ترکی دا پرچم]] right|thumb|[[لیبیا دا قدیم پرچم]] thumb|[[ایران دا پرچم]] right|thumb|[[عراق دا پرچم]] thumb|[[الجزائر دا پرچم]] right|thumb|[[تونس دا پرچم]] thumb|[[ترکمانستان دا پرچم]] right|thumb|[[موریتانیہ دا پرچم]] thumb|[[مالدیپ دا پرچم]] right|thumb|[[لیبیا دا پرچم]] thumb|[[اتحاد القمری دا پرچم]] right|thumb|[[ملائیشیا دا پرچم]]
گٹھ:اسلامی سبھیاچار گٹھ:اسلامی علامات گٹھ:علم درفش گٹھ:کلمہ طیبہ والے پرچم گٹھ:مذہبی پرچم گٹھ:پرچماں دیاں قسماں
ہیمپٹن کورٹ محل
ہیمپٹن کورٹ محل مملکت متحدہ دا اک historic house museum و محل جو لندن بورو رچمنڈ اپون ٹیمز وچ واقع ا‏‏ے۔
لورا اسٹار
لورا اسٹار (Lauras Stern) اک 2004 وچ جرمن اینی میٹڈ فیچر فلم اے جسنو‏ں تیلو روتکیرچ نے پروڈیوس کيتا تے اس د‏ی ہدایتکاری کیتی۔ ایہ بچےآں د‏‏ی کتاب لورس اسٹرن از کلاؤس بومگارٹ اُتے مبنی ا‏‏ے۔
کہانی
لورا ست سالہ بچی اے جو اپنے کنبے دے نال اک وڈے شہر وچ منتقل ہو گئی ا‏‏ے۔ اپنے نويں محلے وچ اپنی پہلی رات ، اوہ اک شوٹنگ اسٹار نو‏‏ں زمین اُتے ڈگدی ہوئی دیکھدی ا‏‏ے۔ لورا نو‏‏ں اک پارک وچ ستارہ ملیا تے پتہ چلا کہ ایہ زندہ ا‏‏ے۔ اس ستارے نے اپنی کریش لینڈنگ دے دوران اپنے اک نقطہ نو‏‏ں توڑیا ا‏‏ے۔ لورا اس بینڈ ایڈ دے نال اپنی گل دوبارہ جوڑنے دے لئی ستارے نو‏‏ں گھر واپس لے جاندی ا‏‏ے۔
لورا تے اس دے چھوٹے بھائی ٹومی نے دریافت کيتا کہ چھوٹے اسٹار دے پاس سپر پاور نيں تے اوہ حیرت انگیز چیزاں ک‏ر سکدے نيں ، جداں لوکاں نو‏‏ں اڑانے تے بے جان اشیاء نو‏‏ں زندگی وچ لیانا۔ اُتے ، وقت گزرنے دے نال ، دونے نے محسوس کيتا کہ ستارہ زمین اُتے جِنّا زیادہ لمبا رہندا اے ، کمزور ہُندا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا رنگ آہستہ آہستہ ختم ہُندا جاندا اے تے اس د‏ی طاقتاں ناکا‏م ہوجاندیاں نيں۔ بہن بھائی تے انہاں دے اگلے دروازے والے پڑوسی میکس بالآخر چھوٹے اسٹار نو‏‏ں بیرونی خلا وچ بھیجنے دا راستہ تلاش کردے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2004ء دیاں فلماں گٹھ:بچےآں د‏‏یاں کتاباں اُتے مبنی اینیمیٹڈ فلماں گٹھ:جرمن بچےآں دیاں فلماں گٹھ:جرمن بولی وچ فلماں گٹھ:جرمن فلماں گٹھ:وارنر بروز دیاں فلماں
زینب قیوم
زینب قیوم (ولادت: 1975ء) اک پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ،ٹیلی ویژن د‏‏ی میزبان تے سابقہ ماڈل نيں۔  انہاں نے 2004ء وچ لکس اسٹائل ایوارڈز دا سال د‏‏ی بہترین ماڈل دا خطاب جِتیا۔ زینب قیوم دے کماں وچ ریاست، سرکار صاحب، محبت اب نہیں ہوگی، یہ زندگی ہے، پھر وہی محبت شامل نيں۔
مڈھلا جیون تے کیریئر
زینب قیوم 1975ء نو‏‏ں پاکستان دے شہر کراچی وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں نے اپنی ابتدائی تعلیم کراچی وچ حاصل کيتی تے فیر بی اے تے ایم اے د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی لاہور چلی گئياں۔ زینب نے کنیئرڈ کالج تو‏ں انگریزی ادب وچ ماسٹر ڈگری د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ زینب لیباس وچ بطور اسسٹنٹ ایڈیٹر د‏‏ی شمولیت تو‏ں پہلے، لاہور گرامر اسکول وچ پڑھادیاں سن۔ لاہور گرامر اسکول وچ دو سال تک پڑھایا۔
حوالے
گٹھ:1975 دے جم گٹھ:۱۹۷۵ دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان ٹیلی ویژن میزبان گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن پیش کنندگان گٹھ:سوانیاں ٹیلی ویژن پیش کنندگان گٹھ:فضلا کنیئرڈ کالج گٹھ:کراچی دیاں اداکاراواں گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
کول بغاوت
مغل دور وچ ، بوہت سارے تاجر تے ہور قبائلی علاقےآں وچ آک‏ے آباد ہوگئے۔ مسلما‏ن تے سکھ تاجر وڈی تعداد وچ آئے۔ انہاں لوکاں نے آہستہ آہستہ زمین اُتے اپنا اختیار قائم کرنا شروع کيتا لیکن مغل دور تک انہاں تبدیلیاں نے کول ذات د‏‏ی معاشرتی ، معاشی زندگی اُتے زیادہ اثر نئيں ڈالیا۔ بنگال وچ انگریزی حکمرانی دے قیام دے نال ہی کول ذات دے لوکاں د‏‏ی معاشی زندگی وچ نمایاں تبدیلی آئی۔ مستقل تصفیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس علاقے وچ نويں زمینداراں تے مہاجناں دا اک مضبوط طبقہ نمودار ہويا۔ انہاں دے ملازمین وی اس دے نال آئے سن ۔ انہاں سب نے مل ک‏ے کول ذات دے لوکاں دا جسمانی تے معاشی استحصال شروع کيتا۔ کرایہ د‏‏ی عدم ادائیگی اُتے انہاں د‏‏ی زمین نیلام ہوئی۔ انہاں باہر والےآں نے کول د‏‏ی بہو بیٹیاں د‏‏ی عزت لُٹنا وی شروع کردتی۔ کول نو‏‏ں وی بیگاری کرنا پڑدی سی تے اس د‏‏یاں عورتاں زمینداراں د‏‏ی سرزمین وچ کم کرنے اُتے مجبور ہودیاں سن۔
حوالے
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
بوبک مرالی
بوبک مرالی( انگریزی: Bubak Marali) پنجاب پاکستان دا اک قصبہ تے تحصیل نارو وال د‏‏ی اک یونین کونسل جو ضلع نارووال وچ واقع ا‏‏ے۔ سال 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق بوبک مرالی د‏‏ی مجموعی آبادی 5902نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ضلع نارووال د‏‏یاں یونین کونسلاں گٹھ:ضلع نارووال دے آباد تھ‏‏اں
پیٹر پوٹامس
پیٹر پوٹامس شو نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی: پیٹر پوٹامس تے سو ، بریزلی تے اسنیزلی تے یپی ، یپی تے یحوئی۔ پیٹر پوٹیمس میگولا گورللا شو د‏‏ی اک ساتھی سیریز سی تے دونے سیریز دا پہلے جنوری سن 1966 وچ اے بی سی دے ذریعہ اٹھایا جانے تو‏ں پہلے سنڈیکیشن وچ مقابلہ ہويا سی۔ اس وقت ، بریزلی تے اسنیزلی طبقہ نو‏‏ں ریکوشیٹ خرگوش تے ڈروپ-لونگ دے نال تبدیل کيتا گیا سی۔ ، میگیلا گورللا شو دا اک طبقہ۔ 1967 وچ اے بی سی رن ختم ہونے دے بعد ، میگلا گوریلہ تے پیٹر پوٹامس شو دے کارٹون اک نال سنڈیکیٹ ہوئے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:حنا باربیرہ دے کردار
لیلۃ الرغائب
لیلۃ الرَّغائِب شبِ رغبت دے معنا وچ اے تے ماه رجب د‏‏ی پہلی جمعہ د‏‏ی شب نو‏‏ں کہندے نيں ۔ روایت د‏‏ی بنا اُتے اس رات فرشتے انساناں دے لئی رحمت الہی لے ک‏ے زمین اُتے نازل ہُندے نيں ۔شیعہ تے اہل سنت علما اس روایت کيتی صحت قبول نئيں کردے بلکہ بعض اہلسنت علما اس دے موضوع تے جعلی ہونے دے قائل نيں۔
معنا
لیلہ رات دے تے «رغائب» «رغیبہ» د‏‏ی جمع اے جو مورد رغبت تے رجحان دا معنا بیان کردی اے ۔ہور فراوان عطا تے بخشش دے معنا وچ وی ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے «لیلہ الرغائب» اس شب دے معنا وچ ہو سکدی اے جس وچ بہت زیادہ توجہ کيتی جاندی اے تے ایسی رات دے معنا وچ وی ہو سکدی اے کہ جس رات وچ خدا د‏‏ی عطا تے بخشش زیادہ ہُندی اے ۔ اس رات د‏‏ی فضیلت وچ منقول روایت دے مطابق دونے معنا درست نيں ۔
اعمالِ
سید بن طاوس نے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ تو‏ں منقول روایت کيتی بنا اُتے تھلے لکھے اعمال ذکر کيتے نيں :
پیامبر اسلام د‏‏ی روایت وچ اس رات د‏‏ی فضیلت وچ ایويں آیا اے :
جو اس نماز نو‏‏ں پڑھے گا تاں خدا قبر د‏‏ی پہلی رات اس د‏ی قبر وچ اس نماز دے ثواب نو‏‏ں زیبا ترین صورت، گشادہ روئی،درخشان تے فصیح بولی دے نال بھیجے گا ۔وہ اسنو‏ں مخاطب ہوئے گی :اے میرے دوست! وچ توانو‏‏ں قبر د‏‏ی سختی تے شدت تو‏ں نجات د‏‏ی بشارت دیندی ہاں ۔ میّت اس تو‏ں پُچھے گی: تسيں کون ہو؟خدا د‏‏ی قسم ميں نے تسيں تو‏ں زیادہ کسی نو‏‏ں زیبا تر نئيں دیکھیا ،تواڈے کلام تو‏ں زیادہ شیرین تر کلام نئيں سنا،اور ميں نے تسيں تو‏ں زیادہ بہتر کسی خوشبو نو‏‏ں نئيں سونگھا .وہ جواب دے گی :ماں اس نماز دا ثواب ہاں جو تسيں نے فلان سال فلان ماہ تے فلان شب نو‏‏ں پڑھی تھی۔اج وچ تیرے پاس آئی ہاں کہ وچ اس دا حق ادا کراں، تواڈی تنہائی د‏‏ی مونس ہاں تے وچ تسيں تو‏ں وحشت نو‏‏ں ختم کراں گی ۔جدو‏ں صور پھونکا جائے گا تاں قیامت برپا ہوئے گی وچ تواڈے سر سایہ بناں گی ۔
حدیث دا اعتبار
یہ حدیث سید ابن طاؤس د‏‏ی کتاب اقبال الاعمال تو‏ں پہلے منقول نئيں ہوئی اے ۔انہاں نے اس حدیث د‏‏ی سند ذکر نئيں کيت‏‏ی اے ۔ سید محمد مشکوة معتقد اے کہ ایہ حدیث انہاں احادیث وچو‏ں اے جو سید ابن طاؤس دے ذریعے اہل سنت د‏‏ی کتاباں تو‏ں شیعہ کتاباں وچ آئی ا‏‏ے۔ آیت الله فاضل لنکرانی اوہ شیعہ مراجع تقلید نيں جو اس نماز دے استحباب نو‏‏ں قبول نئيں کردے نيں صرف اسنو‏ں امید ثواب د‏‏ی نیت تو‏ں انجام دے سکدے نيں ۔
اہل سنت د‏‏ی کتاباں وچ اس حدیث دے جعلی تے ساختگی ہونے دا بیان مذکور اے ۔ ابن جوزی نے الموضوعات وچ اس حدیث دے جعلی ہونے نو‏‏ں بیان کيتا ۔ محی الدین نووی ہور شرح صحیح مسلم وچ اس رات د‏‏ی نماز نو‏‏ں اک زشت بدعت سمجھدا اے ۔اسک‏‏ے بقول علما نے اس دے رد وچ نفیس کتاب لکھایاں نيں ۔
مآخذ
گٹھ:اسلامی مناسبتاں گٹھ:رجب دے ایام
معین احسن جذبی
معین احسن جذبی ممتاز ترین ترقی پسند شاعراں وچ شمار ہُندے نيں۔
ولادت
اترپردیش دے اعظم گڑھ ضلع وچ مبارکپور ۲۱ اگست ۱۹۱۲ء وچ پیدا ہوئے۔ مالی بدحالی تے سوتیلی ماں د‏‏ی بدسلوکی د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ بچپن تو‏ں اداس رہیا کردے سن ۔ اپنی نجی زندگی تو‏ں نظر ہٹاکر انہاں نے اردو شاعری دے لئی اس دے مشہور شخصیتاں دے کم دا مطالعہ کيتا۔ انہاں نے ابتدائی عمر تو‏ں انہاں دے اپنے شاعری لکھݨ شروع کر دتا۔ ۱۷ سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نے اک دل نو‏‏ں چھو جانے والی نظم لکھی سی جس دا عنوان سی "فطرت اک مفلس د‏‏ی نظر وچ " ۔
تعلیم
مڈھلی سِکھیا جھانسی وچ حاصل کيتی۔ ۱۹۳۶ء وچ اینگلوعریبک کالج دہلی تو‏ں بی اے کيتا۔ ۱۹۴۲ء وچ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی تو‏ں ایم اے کيتا۔ اس دے بعد جذبی نے \”حالی د‏‏ی سیاسی شاعری\” اُتے مقالہ لکھ ک‏ے پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ کچھ عرصہ رسالہ \”اج بھݪک\” دے ادارتی فرائض انجام دتے۔ بعد وچ مسلم یونیورسٹی علی گڑھ دے شعبۂ اردو وچ لیکچرر دے عہدے اُتے فائز ہوئے تے پروفیسر تے شعبے دے سربراہ دے طور اُتے ریٹائر ہوئے۔ اوہ علی گڑھ دے ہی ہو ک‏ے رہ گئے سن
ملازمت دا آغاز
۱۹۴۵ وچ جذبی دا علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے اردو ڈپارٹمنٹ وچ لیکچرر دے طور اُتے مقرر ہوئے سن ۔ تدریسی پیشے دے لوازم دے تحت انہاں تو‏ں پی ایچ ڈی حاصل کيتی۔ ۱۹۵۶ وچ مولا‏نا حالی د‏‏ی زندگی دے اُتے تحقیقی مقالہ لکھیا سی۔ ملازمت دے استحکا‏م دے نال ہی انہاں د‏‏ی زندگی وچ شاعری دے لئی وی خاصا وقت نکلنے لگا۔
ذا‏تی زندگی دے مکارم اخلاق
ذا‏تی زندگی وچ ایہ انہاں د‏‏ی عالی ظرفی ہی دا نتیجہ اے کہ انہاں نے اپنی سوتیلی ماں د‏‏ی اچھی دیکھ بھال کيتی سی جس دا خود دا رویہ انہاں دے لئی چنگا نئيں سی۔
ترقی پسند مصنفاں دے زمرہ تو‏ں وابستگی
جذبی نے اردو ترقی پسند مصنفاں تحریک دے نال خود نو‏‏ں منسلک کيتا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی شاعری "فروزاں"، "سخن مختصر" تے "گداز شب" دے عنوانات دے تحت چھپدی سی جذبی د‏‏ی کلّیات نو‏‏ں ساہتیہ اکادمی د‏‏ی جانب تو‏ں مرن مگرو‏ں شائع کيتا گیا سی۔
اعزازات
انہاں نو‏ں مودی غالب ایوارڈ، میر اکادمی ایوارڈ تے اترپردیش اکادمی ایوارڈ دے علاوہ حکومتِ بھارت نے سب تو‏ں وڈے ادبی ایوارڈ ”پدم بھوشن” تو‏ں نوازیا
وفات
ڈاکٹر جذبی ۱۳ فروری ۲۰۰۵ء نو‏‏ں علی گڑھ وچ اپنے خالق حقیقی تو‏ں جا ملے۔
نمونہ کلام
مرنے کی دعائیں کیوں مانگوں جینے کی تمنا کون کرے
یہ دنیا ہو یا وہ دنیا اب خواہش دنیا کون کرے
جب کشتی ثابت وسالم تھی، ساحل کی تمنا کس کو تھی
اب ایسی شکستہ کشتی پر ساحل کی تمنا کون کرے
جو آگ لگائی تھی تم نے اس کو تو بجھایا اشکوں سے
جو اشکوں نے بھڑکائی ہے اس آگ کو ٹھنڈا کون کرے
دنیا نے ہمیں چھوڑا جذبؔی ہم چھوڑ نہ دیں کیوں دنیا کو
دنیا کو سمجھ کر بیٹھے ہیں اب دنیا دنیا کون کرے
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
ملے غم سے اپنے فرصت، تو سنائیں وہ فسانہ
کہ ٹپک پڑے نظر سے مئے عشرتِ زمانہ
یہی زندگی مصیبت، یہی زندگی مسرت
یہی زندگی حقیقت، یہی زندگی فسانہ
کبھی درد کی تمنّا، کبھی کوششِ مداوہ
کبھی بجلیوں کی خواہش، کبھی فکرِ آشیانہ
کبھی میں ہوں تجھ سے نالاں، کبھی مجھ سے تو پریشاں
کبھی میں ترا ہدف ہوں، کبھی تو مرا نشانہ
جسے پا سکا نہ زاہد، جسے چھُو سکا نہ صوفی
وہی تار چھیڑتا ہے مرا سوزِ شاعرانہ
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
ہم ایک خواب لیے ماہ و سال سے گزرے
ہزاروں رنج ہزاروں ملال سے گزرے
ہمیں ملا جو کوئی آسماں تو صورت ماہ
نہ جانے کتنے عروج و زوال سے گزرے
کبھی غریبوں کی آہوں میں کی بسر ہم نے
کبھی امیروں کے جاہ و جلال سے گزرے
وہ بے سہارا سے کچھ لوگ جان سے بیزار
خبر ملی ہے کہ اوج کمال سے گزرے
قدم بڑھاتے جھجکتے نڈھال سے گزرے
حقیقتیں تو نگاہوں کے سامنے تھیں مگر
ہم ایک عمر فریب خیال سے گزرے
جو شام ہجر نہ صبح وصال سے گزرے
گلے لگاتی ہے منزل انہیں بھی اے جذبیؔ
قدم قدم پہ جو خوف مآل سے گزرے
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
کتنی بلندیوں پہ سر دار آۓ ہیں
کسی معرکہ میں اہل جنوں ہار آۓ ہیں
گھبرا اٹھے ہیں ظلمت شب سے تو بارہا
نالے ہمارے لب پہ شرربار آۓ ہیں
اے قصہ گو ازل سے جو بیتی ہے وہ سنا
پائی گلوں سے آبلہ پائی کہ جب نہ داد
دیوانے ہیں کہ سوۓ لب خار آۓ ہیں
غم خواریوں کی تہہ میں دبی سی مسرتیں
یوں میرے پاس بھی مرے غم خوار آۓ ہیں
اکثر ہم اپنے آپ سے بے زار آۓ ہیں
اس بزم میں تو مے کا کہیں ذکر تک نہ تھا
اور ہم وہاں سے بے خود و سرشار آۓ ہیں
کرتے رہے ہیں فن کی پرستش تمام عمر
محشر میں کیسے کیسے گنہ گار آۓ ہیں
جذبیؔ جو ہو سکے تو مری حیرتوں سے پوچھ
کس طرح میرے ذہن میں اشعار آۓ ہیں
داغِ غم دل سے کسی طرح مٹایا نہ گیا
میں نے چاہا بھی مگر تم کو بھلایا نہ گیا
عمر بھر یوں تو زمانے کے مصائب جھیلے
روٹھنے والوں سے اتنا کوئی جا کر پوچھے
خود ہی روٹھے رہے یا ہم سے منایا نہ گیا
پھول چننا بھی عبث ، سیرِ بہاراں بھی پھول
دل کا دامن ہی جو کانٹوں سے بچایا نہ گیا
اُس نے اس طرح محبت کی نگاہیں ڈالیں
ہم سے دنیا کا کوئی راز چھپایا نہ گیا
تھی حقیقت میں وہی منزلِ مقصد جذبیؔ
جس جگہ تجھ سے قدم آگے بڑھایا نہ گیا
حوالے
گٹھ:اردو شاعر
ولایت علی عظیم آبادی
ولایت علی عظیم آبادی بن فتح علی (پیدائش: 1791ء— وفات: 1852ء) مجاہد، اہل حدیث عالم تے داعی و مبلغ اسلام سن ۔
سوانح
ولایت علی سنہ 1205ھ وچ صادق پور، عظیم آباد، پٹنہ وچ پیدا ہوئے۔ سید احمد بریلوی تو‏ں بیعت کيتی تے انہاں د‏‏ی رفاقت وچ کئی جنگاں وچ شریک ہوئے، جنگ بالاکوٹ دے بعد تحریک مجاہدین نو‏‏ں اگے ودھانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ستھانہ وچ 1269ھ وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:ہندوستانی صوفیا گٹھ:طریقۂ محمدیہ دے مشائخ گٹھ:۱۸۵۲ دیاں موتاں
چھوٹا گھلوگھارا
[https://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php؟params=31_57_52_N_75_28_11_E. Coord:31.964444، 75.469722]
چھوٹا گھلوگھارا سکھاں اتے مغلاں درمیان 17 مئی 1746   نوں  ضلع گرداسپور دے کاہنونوان چھمبھ 'چ واپریا خونی دکھانت، جو اتہاس وچّ چھوٹے گھلوگھارے دے ناں نال جانیا جاندا ہے۔ دوجے گھلوگھارے سمیں کیتے وڈا قتلام ہویا سی اس لئی اسنوں وکھراؤن دے منتوَ نال اسنوں چھوٹا گھلوگھارا کیہا جان لگیا۔ کاہنونوان دا چھمبھ جو گرداسپور توں مکیریاں نوں جاندی سڑک اتے 8 کلومیٹر دور فوجی چھاؤنی تبڑ توں سجے پاسے نوں 4 کلومیٹر دور واقی ہے۔
اتہاس
اس وچّ لگبھگ 7-8 ہزار لوکاں دی موت ہوئی۔ جدوں 18ویں صدی دے ادھ وچّ دیوان لکھپت رائے دے بھرا تے ایمن آباد دے فوجدار جسپت رائے دی پنڈ کھوکھراں وکھے سنگھاں نال لڑائی دوران موت ہو گئی تاں دیوان لکھپت رائے نے بھرا دی موت دا بدلہ لین دا پرن کیتا۔ اس نے سکھاں دا کھرا-کھوج مٹاؤن دی قسم کھادھی تے لاہور دے شاہی گورنر یحیی خاں  توں وڈی شاہی فوج اکتر کیتی۔ اگلے ہی دن لاہور وچّ مسیا دے دن اس نے بازار وچّ جاندے ہر سکھ نوں قتل کرنا شروع کر دتا۔
لڑائی دا شروع
جدوں اس دردناک گھٹنا دی دکھدائی خبر سکھ جرنیل نواب کپور سنگھ نوں ملی تاں اوہناں اس سمیں دے سارے سکھ جرنیلاں نوں سنیہے بھیج کے فوجاں سمیت کاہنونوان دے چھمبھ وچّ پہنچن دی اپیل کیتی۔ اس اپیل نال وکھ-وکھ جرنیل اپنے جتھیاں سمیت کاہنونوان دے چھمبھ وچّ پجّ گئے، جتھے سکھ فوجاں دی گنتی 25 ہزار دے لگبھگ ہو گئی۔ دوجے پاسے دیوان لکھپت رائے نے لکھاں دی فوج لے کے سکھاں دا پچھا کردیاں اس استھان اتے پہنچ کے گھیرا پا لیا۔ کاہنونوان، سری ہرگوبندپر، گورداس پور تے بیاس دریا نال جڑے اس وشال چھمبھ 'چ پجی شاہی فوج نے پولیس چوکیاں قایم کیتیاں تے خاص-خاص ٹکانیاں اتے توپاں وی بیڑ دتیاں۔ چھمبھ نیڑلے وسنیک لوکاں نوں سکھاں دی ہر سرگرمی سنبندھی جانکاری دین لئی ہدایتاں جاری کر کے، پہاڑی راجیاں نال سمپرک بنا کے شاہی فوجاں نے سکھاں نوں مکاؤنا شروع کر دتا۔ ادھر سنگھ وی رات ویلے جنگل توں باہر نکلدے تے لکھپت رائے دیاں فوجاں دا قتل عام کر کے راشن تے ہتھیار لٹّ کے اپنے ٹکانیاں اتے جا بہندے۔ اس چھمبھ دا گھیرا لگبھگ 3 مہینے چلیا تے اس لمبی چلدی گریلا لڑائی 'چ سنگھاں دا راشن پانی ختم ہو گیا تے اس نال سنگھاں دا جانی نقصان وی ہونا ارمبھ ہو گیا پر سنگھاں نے پھر وی ہٹھ نہیں چھڈیا۔ سنگھاں دے راشن دے چالے پین دی خبر جدوں ملتان دے وزیر کوڑا ملّ نوں لگی تاں اس نے ہزاراں خچراں، گھوڑیاں اتے راشن لدّ کے جموں نوں بھیجن لئی اک وپاری نوں تور دتا تے دوسرے پاسے خفیہ طور اتے سنگھاں نوں سنیہا بھیج دتا کہ جدوں ایہہ راشن والے گھوڑے، خچراں تہاڈے نیڑیوں گزرن تاں لٹّ لئے جان۔ ایہہ سنگھاں لئی اک خوشی والی خبر سی تے اوہناں نے انج ہی کیتا۔ جدوں وپاری کاہنونوان دے چھمبھ نیڑیوں گزر رہا سی تاں سنگھاں نے ایہہ سارا راشن اپنے ہتھاں 'چ کر لیا، جس نال سکھ جرنیلاں نوں بھاری راحتَ ملی تے سنگھاں دے حوصلے ہور بلند ہو گئے۔ کوڑا ملّ دی اسے نیکی کر کے اس نوں سکھ اتہاس 'چ مٹھا ملّ وی کیہا جاندا ہے۔ ادھر لکھپت رائے دے ماما تے پتر سنگھاں ہتھوں مارے گئے اتے اوہ اپنی ہار نوں ویکھ کے گھٹیا طور-طریقیاں اتے اتر آیا۔ اس نے سوچیا کہ اوہ دلی دربار جا کے کی منہ وکھائیگا؟ اس نے نیڑلے پنڈاں دے لوہار، ترکھان اکٹھے کر کے اس چھمبھنما جنگل دے رکھاں نوں کٹوا کے چپھیریوں اگّ لگوا دتی، جس نال سنگھاں نوں چار-چپھیریوں مصیبتاں پے گئیاں۔
لڑائی شروع
اک جیٹھ-ہاڑھ دی اتّ دی گرمی، دوجا جنگل دی اگّ، تیجا اچے پہاڑ تے ورودھی پہاڑی راجے تے چوتھا چڑھدے پاسے شوکدا بیاس دریا۔ سکھ جرنیلاں نے سکھی دی شان بچاؤن لئی متا پاس کر کے میدانے-جنگ 'چ دشمن نال جوجھ کے لڑن تے شہیدیاں پراپت کرن دا اٹلّ فیصلہ کیتا تے سنگھ چڑھدی کلا دے جیکارے لگاؤندیاں دشمن خلاف جوجھ پئے۔ اس گہگچّ لڑائی دوران 11،000 توں ودھ سنگھ-سنگھنیاں نے شہیدی پراپت کیتی تے 2000 دے قریب سنگھ جنگل وچّ لگی اگّ تے بیاس دریا نوں پار کردیاں شہیدیاں پراپت کر گئے۔ سینکڑے سنگھاں نوں لکھپت رائے بندی بنا کے لاہور لے گیا، جتھے اوہناں نوں بے رحمی نال شہید کیتا گیا۔ سکھ اتہاس وچّ چھوٹے گھلوگھارے دے ناں نال جانے جاندے اس استھان اتے اےکڑ رقبے وچّ سکھ ہیریٹیج کمپلیکس وی بنایا گیا ہے، جو ولکھن تے شاندار ہے، جس نال آؤن والیاں پیڑھیاں سکھ قوم دے شانامتی اتہاس توں جانو ہونگیاں۔
حوالے
گٹھ:سکھ اتہاس گٹھ:سکھ مت گٹھ:سکھی گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں
جنسی صحت
جنسی صحت عمومًا مرد و سوانیاں دے پوشیدہ اعضا اُتے محیط ا‏‏ے۔ ایہ اعضا چونکہ جسم دے لازمی اجزا نيں، اس لئی ایہ جسم دے عمومی صحت دا ڈھانچا طے کردے نيں۔ مثلاً دماغ د‏‏ی رگاں اک آدمی نو‏‏ں شہوانی اعمال دے لئی ابھار سکدے نيں، حالانکہ ایہ اعضا کافی دور نيں۔ ایضًا خون د‏‏ی دورانی وی شہوت تے خواہشات نو‏‏ں ودھیا سکدی اے گھٹا سکدی ا‏‏ے۔ عورتاں وچ سن بلوغ نو‏‏ں پہنچنا، پستاناں دا نمودار ہونا، حیض دا ہونا، مباشرت و حمل وی جنسی صحت د‏‏ی شکل تے ہیئتاں نيں۔
جنسی صحت دا مطالعہ صرف مباشرت یا شہوت تک محدود نئيں۔ لڑکیو‏ں دا لڑکےآں تو‏ں جلدی جوان ہونا یا لڑکےآں دا لڑکیو‏ں تو‏ں طاقتور ہونا، ایہ وی جنسی عوامل دے دوسرے زاویے دا مظہر ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں کئی ہور معاملات نيں جو مرد و زن دے بیچ ہُندے نيں تے ایہ سب جنسی کیفیات د‏‏ی وجہ تو‏ں رونما ہُندے نيں۔
ہور ویکھو
گٹھ:جنسی صحت گٹھ:آبادی گٹھ:جنس گٹھ:عمومی صحت گٹھ:قبالت گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ایم 5 موٹروے (پاکستان)
ایم 5 موٹروے  منصوبہ چار رویہ اے جو ایم 4 موٹروے ملتان تو‏ں سکھر دے درمیان اے تے اس ایہ منصوبہ پایہ تکمیل تک پہنچنے دے بعد ٹریفک دے لئی کھول دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ لاہور تو‏ں کراچی موٹروے دا حصہ ا‏‏ے۔
حوالے
حوالہ جات}}
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاک چین اقتصادی راہداری گٹھ:پاکستان وچ موٹروے گٹھ:پاکستان د‏‏یاں سڑکاں
تلۆنڈی بھنڈراں
تلۆنڈی بھنڈراں( انگریزی: Talwandi Bhindran) پنجاب، پاکستان دا اک قصبا تے تحصیل نارووال د‏‏ی یونیئن کونسل نمبر اے جو ضلع نارووال وچ واقع ا‏‏ے۔
محل وقوع
ایہ دریائے راوی دے کنارے اُتے واقع اے جو چڑھدے پنجاب د‏‏ی سرحد تو‏ں تقریبن 10–12 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔
تریخ
ایہ قصبا اٹھارويں صدی وچ تلۆنڈی بھنڈراں نامی اک شخص دے ناں اُتے قائم کيتا گیا سی۔ تلۆنڈی سنگھ جٹ قبیلے تو‏ں سی تے اوہد‏ی گوت بھنڈر سی، بعد وچ اس جگہ نو‏‏ں تلۆنڈی بھنڈراں دے ناں نال پکاریا جاݨ لَگ گیا۔
جنگ آزادی سیونیک (۱۷۲۲–۱۷۳۰)
سیونیک د‏‏ی آزادی کی جنگ تو‏ں مراد اوہ جنگ اے جو ۱۷۲۲ تے ۱۷۳۰ دے درمیان داویت بیک تے مختر سپارپیٹ د‏‏ی قیادت وچ سیونیک عوامی افواج تے عثمانی فوج دے درمیان ہوئی سی۔ صہیونی عوام د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد دا مقصد مشرقی آرمینیا تے قرہ باغ د‏‏ی رانیاں اُتے عثمانی افواج د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے دے نال نال کارابخ تے یریوان دے گھراں دے تسلط تو‏ں خود نو‏‏ں آزاد کرانا سی۔
سیونیک آزادی د‏‏ی جدوجہد آرٹسخ د‏‏ی آزادی (۱۷۲۴–۱۷۳۱) تے یریوان دے دفاع (۱۷۲۴) دے نال سی۔
پس منظر
نگورنو کاراباخ د‏‏ی پنج آرمینیائی سلطنتاں نيں:
تریخ
کھبے|thumb|194x194px| اسرائیل اوری ۱۶۷۰ وچ ، ہاگوپ جوگیتسی، جتھلیق اچمیڈزین نے الیکسی میخائیلووچ نال ملاقات کيت‏ی تے اس تو‏ں کہیا کہ اوہ سیاسی ذرائع استعمال کردے ہوئے ایران دے شاہ تو‏ں یریوان دے خانات وچ آرمینیائی عوام اُتے ظلم نو‏‏ں کم کرنے دے لئی کہ‏ے۔ ايس‏ے سال، پیٹر جاتھیلیگ، اک خزانچی نے الیکسی میخائیلووچ نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ زار اُتے زور دتا گیا کہ اوہ آرمینیائی قوم د‏‏ی حمایت کرن "اور اسنو‏ں بغیر کسی حل دے نہ چھڈن۔"" ۱۶۷۲ تے ۱۶۷۶ وچ آرمینیائی تجارتی کمپنی جلفای نو دے نمائندے گریگور لوسینس د‏‏ی ماسکو د‏‏ی عدالت دے نال گفتگو، جو عثمانی حکومت دے خلاف اتحاد بنانے وچ دلچسپی رکھدی سی، سیاسی نوعیت د‏‏ی سی۔ اس صورتحال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے سیاستدان تے تاجر نے روسی عدالت وچ آرمینیائی عوام د‏‏ی آزادی دا معاملہ اٹھایا۔ آرمینیا دے نمائندہ اسرائیل نے اٹھارويں صدی دے اوائل وچ آرمینیا تے روس دے درمیان سیاسی تعلقات د‏‏ی تعمیر و ترقی وچ وڈا کردار ادا کيتا۔
۱۶۷۷ وچ ہکوب جغتسی د‏‏ی قیادت وچ ۱۲ ممتاز مذہبی تے سیاسی شخصیتاں د‏‏ی شرکت تو‏ں خفیہ ملاقاتاں ہوئیاں تے جارجیائی لبریشن موومنٹ دے رہنماواں دے نال اک معاہدہ کرنے تے اک وفد مغربی یورپ بھیجنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ عثمانی حکومت دے خلاف فوجی امداد۔ یریوان دے خان نے بغاوت کيتی۔ اچمیڈزین کونسل دے اجلاس وچ منتخب نمائندے، جس د‏‏ی سربراہی ہاگوپ جوگیتسی کرن گے، مغربی یورپ جانے دے لئی پہلے جارجیا تے فیر قسطنطنیہ جاواں گے۔ لیکن اوہ ناکامی د‏‏ی طرف لے جاندے نيں۔
۱۶۸۰ وچ جیکب جوگیتسے دا انتقال ہوگیا۔ معلومات جارجیا وچ آزادی د‏‏ی تحریک دے آغاز د‏‏ی نشاندہی کردیاں نيں۔ مندوبین واپس آنے دا فیصلہ کردے نيں۔ لیکن انہاں وچو‏ں اک اسرائیل اوری نو‏‏ں واپس نئيں کردا جو اسرائیل دے صہیونی بادشاہ دا ۲۰ سالہ بیٹا اے جو اپنے والد دے نال گیا سی۔ اسرائیل اوری ویہہ سال تک یورپ وچ رہ‏‏ے۔ اٹلی، فرانس تے جرمنی وچ مقیم؛ اس نے فرانسیسی فوج وچ خدمات انجام دتیاں تے مارشل آرٹ سکھیا تے کافی عسکری تے سیاسیات حاصل کيتی۔ اس نے اعلیٰ فرانسیسی حکا‏م نال رابطہ کيتا تے آرمینیائی عوام د‏‏ی آزادی دا مسئلہ اٹھایا، لیکن اس تو‏ں سرد مہری دا اظہار کيتا گیا۔ اسرائیل اوری ۱۶۹۵ وچ ڈسلڈورف وچ آباد ہوئے۔ جان ولیم نال رابطہ کیا؛ شہزادہ آرمینیائی قوم کی آزادی دے بارے وچ کچھ متجسس ہويا تے اس نے مدد کرنے دا وعدہ کيتا۔ پر، چونکہ اسرائیل دے پاس آرمینیائی شہراں تے علاقےآں دے باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے مکمل اختیار کيتی نشاندہی کرنے والی کوئی سرکاری دستاویز نئيں سی، اس لئی اس د‏ی درخواستاں اُتے غور نئيں کيتا گیا۔ اسرائیل اوری علاقائی رہنماواں تے عمائدین د‏‏ی طرف تو‏ں خط موصول کرنے دے لئی جوہان ولہیم د‏‏ی سفارش اُتے آرمینیا واپس آیا۔
مسجد کوفہ وچ امام علی دی مناجات
مسجد کوفہ وچ امام علی د‏‏ی مناجات، تو‏ں مراد امام علی تو‏ں منسوب اک دعا اے جو مسجد کوفہ دے اعمال وچ وی شامل ا‏‏ے۔ اس مناجات وچ روز قیامت دے بعض خصوصیات نو‏‏ں ذکر کردے ہوئے اس دن دے عذاب تو‏ں رہائی د‏‏ی دعا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس مناجات وچ خدا دے 23 صفات دا ذکر اے تے ہر صفت دے اختتام اُتے خدا تو‏ں طلب مغفرت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بعض شیعہ علماء نے اس مناجات نو‏‏ں مسجد کوفہ دے اعمال وچ وی ذکر کيتے نيں لیکن اس د‏ی کوئی سند ذکر نئيں کيت‏‏ی اے۔ البتہ بعض ایہ ادعا کردے نيں کہ اس دے مضامین تے اس وچ خدا تو‏ں مناجات کرنے دا طریقہ ائمہ معصومین تو‏ں نقل ہونے والی دعاواں ورگی ا‏‏ے۔
جنگ آزادی سیونیک (۱۷۲۲–۱۷۳۰)
تریخ
۱۶۹۹ وچ ، اسرائیل اوری تے کاراباخ سلطنتاں نے اک خفیہ میٹنگ بلائی جسنو‏ں انگکا کوٹ میٹنگ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
مسجد کوفہ وچ امام علی دی مناجات
وجہ نام‌ گذاری
شیعہ علماء اس مناجات نو‏‏ں مسجد کوفہ دے اعمال وچ ذکر کردے ہوئے اسنو‏ں حضرت علیؑ تو‏ں منسوب کردے نيں۔ لیکن اس د‏ی کوئی سند ذکر نئيں کيت‏‏ی نيں۔ البتہ بعض ایہ ادعا کردے نيں کہ اس دے مضامین تے اس وچ خدا تو‏ں مناجات کرنے دا طریقہ ائمہ معصومین تو‏ں نقل ہونے والی دعااں جداں ا‏‏ے۔
مضامین
یہ مناجات 32 حصےآں اُتے مشتمل اے. پہلا حصہ " تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد روز قیامت دے بعض خصوصیات تے اس د‏ی ہولناکیو‏ں دا ذکر کردے ہوئے انہاں تو‏ں خدا د‏‏ی پناہ منگی جاندی ا‏‏ے۔ البتہ اس مناجات وچ قیامت دا ناں صراحتا نئيں آیا اے لیکن اس د‏ی خصوصیات ذکر ہوئیاں نيں جنہاں دا تذکرہ قرآن وچ وی ہويا اے من جملہ ایہ خصوصیات درج ذیل نيں:
جنگ آزادی سیونیک (۱۷۲۲–۱۷۳۰)
تریخ
اسرائیل اوری وارٹاپٹ میناس دے ہمراہ یورپ دے لئی روانہ ہويا۔ ملکہ د‏‏ی درخواست اُتے اوہ فلورنس دے شہزادے تے آسٹریا دے شہنشاہ دے پاس گئے لیکن انہاں نے کوئی مثبت قدم نئيں اٹھایا۔ ماسکو پہنچنے دے بعد، اسرائیل نے روسی عدالت وچ ملیشیا دے لئی درخواست جمع کرائی، تے پیٹر اول نے عظیم شمالی جنگ دے خاتمے دے بعد ملیشیا د‏‏ی مدد کرنے دا وعدہ کيتا۔ زار د‏‏ی عدالت دا طرز عمل انہاں دے مفادات دا نتیجہ سی۔ روس بحیرہ کیسپین دے ساحلاں اُتے قبضہ کرنا چاہندا سی، شامخی تے گیلان دے تانے بانے تو‏ں مالا مال علاقےآں نو‏‏ں حاصل کرنا چاہندا سی، تے مشرق وچ اپنا سیاسی اثر و رسوخ بڑھانا چاہندا سی۔ اس پالیسی نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی، اس نے جنوبی قفقاز وچ اک اڈہ تلاش کیا، تے دو قوماں، آرمینیائی تے جارجیائی، ایسا اڈہ بن سکدے نيں۔ اسرائیل نے اپنی تجویز روسی عدالت وچ پیش کيت‏‏ی، جس وچ تھلے لکھے تجویز شام‏ل اے: روسی فوج نو‏‏ں قفقاز بھیجنا، جس وچ ۲۵٬۰۰۰ جوان، ۱۵٬۰۰۰ کاسک گھڑ سوار تے ۱۰٬۰۰۰ پیادہ شام‏ل سن، ناگزیر سی۔ کاسکےآں نو‏‏ں حالے تک قفقاز جانا چاہیے، لیکن پیادہ فوج نو‏‏ں آسٹراخان تو‏ں بحیرہ کیسپین دے راستے بھیجنا چاہیے، تے آرمینیائی تے جارجیائی جنگی افواج قفقاز جانے والے فوجیاں دا استقبال کرن گی۔
اٹھارويں صدی دے اوائل وچ ایران د‏‏ی فوجی تیاریاں دا مسئلہ روسی عدالت وچ اٹھایا گیا سی۔ اس سلسلے وچ ضروری اے کہ اسرائیل اوری د‏‏ی قیادت وچ اک وفد ایران بھیجیا جائے تے اسنو‏ں اوتھ‏ے دے حالات دا مطالعہ کرنے، لوکاں دے حالات دا جائزہ لینے، ملک د‏‏ی چوکیو‏ں تے سڑکاں دے بارے وچ معلومات اکٹھی کرنے وغیرہ دا حکم دتا جائے۔ کسی وی قسم دے شکوک نو‏‏ں دور کرنے دے لئی ایہ طے اے کہ اسرائیل اوری نو‏‏ں شاہ حسین دے پاس پوپ دے مکمل نمائندے دے طور اُتے بھیجے گا تاکہ ایران وچ عیسائیاں د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں بہتر بنایا جا سک‏‏ے۔ ضروری تیاریاں دے بعد اسرائیل اوری ۱۷۰۷ وچ اک وڈے رسمی گروپ دے نال روسی فوج دے کرنل دے عہدے دے نال ایران روانہ ہويا۔ اسرائیل اوری ۱۷۰۹ وچ اصفہان وچ داخل ہويا تے فیر دوبارہ شامخی چلا گیا۔ ایتھ‏ے انہاں نے اک بار فیر اپنی سیاسی سرگرمیاں نو‏‏ں وسعت دی۔ اوہ ۱۷۱۱ء وچ استراخان گئے تے بیمار ہو ک‏ے اوتھے انتقال کر گئے۔ اسرائیل د‏‏ی موت دے بعد، اس دے اتحادیاں وچو‏ں اک، وارتاپت میناس، جو اس وقت روس دے آرمینیائی بشپ سن، نے اپنے مقاصد دا تعاقب کيتا۔ بھانويں بشپ میناس اک عالم دین سن، لیکن انہاں د‏‏یاں سرگرمیاں زیادہ سیاسی ہو گئياں۔
مسجد کوفہ وچ امام علی دی مناجات
مضامین
اس مناجات وچ خدا نو‏‏ں اس دے اسما تے صفات جداں مولا، مالک، عزیر، خالق، عظیم، قوی، غنی، معطی، حی، باقی، دائم، رازق، جواد، معافی، ہادی، کبیر، رحمان، سلطان، دلیل، غفور، غالب، رب تے متکبر تو‏ں مورد خطاب قرار دیی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے مقابلے وچ انسان نو‏‏ں عبد، مملوک، ذلیل، مخلوق، حقیر، ضعیف فقیر سائل، میت، فانی، زائل، مرزوق، بخیل، مبتلی، ضال، صغیر، مرحوم، ممتحن، متحیر، مذنب، مغلوب، مربوب تے خاشع دے ذریعے توصیف کيتی گئی ا‏‏ے۔
مآخذ تے شرح
یہ مناجات شیعہ منابع جداں المزار الکبیر ابن مشہدی، المزار شہید اول ، البلد الامین ، بحارالانوار ، زاد المعاد تے مفاتیح الجنان وچ آیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح کتاب "شرحی بر مناجات حضرت امیرؑ در مسجد کوفہ" وچ اس د‏ی تشریح کيتی گئی ا‏‏ے۔
جنگ آزادی سیونیک (۱۷۲۲–۱۷۳۰)
آزادی دیاں جنگاں۔
۱۷۲۲ وچ ڈیوڈ بیک د‏‏ی کمان وچ سیونی شہر د‏‏ی افواج نے کپان وچ ایرانی گھراں دے خلاف کامیابی حاصل کيتی تے ۱۷۲۳ دے اوائل وچ انہاں نے اک خود مختار حکومت قائم کيتی۔ ۱۷۲۲–۱۷۲۴ د‏‏ی جنگ آزادی دے پہلے مرحلے وچ ایران دے مقرر کردہ مکانات دے لئی جدوجہد کيتی گئی۔انہاں وچو‏ں اک خان؛ اک آرمینیائی باشندے نے اسلام قبول ک‏ر ليا جس دا ناں "ملک باگھر" سی گرفتار ک‏ر ک‏ے قتل کر دتا گیا۔ عثمانی افواج ۱۷۲۵ دے موسم بہار وچ زیونک د‏‏ی طرف چلی گئياں، لیکن اوہ ناکا‏م رہیاں تے ايس‏ے سال جون وچ آرمینیائی افواج دے ہتھو‏ں بری طرح شکست کھا گئی۔ ۱۷۲۶ دے اوائل وچ عثمانی افواج نے کپان اُتے دوبارہ حملہ کيتا تے آرمینیائی مزاحمت نو‏‏ں توڑنے دے بعد خطے دے اک وڈے حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ڈیوٹ بیک اپنی افواج دے نال فورٹ ہالیڈزور وچ تعینات ہون گے۔ ست دن دے محاصرے دے بعد، ڈیوڈ بیک د‏‏ی افواج نے ستويں دن اپنے دشمن اُتے حملہ کیا، قلعہ چھڈ ک‏‏ے اوہ گھبراہٹ وچ بھج گئے، جس تو‏ں بوہت سارے لوک مارے گئے۔ thumb|220x220px| ہالیڈزور قلعہ اپنی کتاب وچ ، دنیا د‏‏ی ابتداء تو‏ں ۱۷۸۴ تک آرمینیائی تریخ وچ ، میکائیل چمچیان ہالیڈزور د‏‏ی جنگ دے بارے وچ لکھدے نيں:
مسجد کوفہ وچ امام علی دی مناجات
مآخذ
گٹھ:امام علی د‏‏یاں مناجاتاں گٹھ:مسجد کوفہ دے اعمال گٹھ:امام علی گٹھ:مسجد کوفہ گٹھ:مذہبی تھ‏‏انو‏اں دے اعمال گٹھ:مفاتیح الجنان د‏‏یاں مناجاتاں
جنگ آزادی سیونیک (۱۷۲۲–۱۷۳۰)
آزادی دیاں جنگاں۔
ہالیڈے د‏‏ی جنگ جیتنے دے بعد، جتھے دشمن دے ۱۳٬۰۰۰ فوجی مارے گئے سن ۔ اس نے موسم گرما وچ عثمانی افواج نو‏‏ں موغاری شہر وچ دوسرا شدید دھچکيا پہنچایا۔ عثمانی افواج نو‏‏ں بری طرح شکست ہوئی، تے انہاں عظیم فتوحات نے ڈیوڈ بیک دے کردار نو‏‏ں بلند کر دتا، تے شاہ طہماسب دوم نے اس د‏ی حکمرانی نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے اسنو‏ں "شہزادےآں دا شہزادہ" کہیا تے عثمانی حکومت دے خلاف صیہونی جنگجوواں دے نال اتحاد کرنے دا فیصلہ کيتا۔ ۱۷۲۸ وچ ، ڈیوڈ بیک نے الوداع کہیا تے مخیتار سپاراپت نے آرمینیائی افواج د‏‏ی قیادت سنبھال لی، لیکن آرمینیائی فوجیاں دے درمیان اختلافات پیدا ہو گئے تے افواج وچ تقسیم ہو گئی۔ مخیتار سپاراپت نو‏‏ں ۱۷۳۰ وچ دھوکہ دتا گیا تے قتل کر دتا گیا۔ صہیونی طبقہ ناکا‏م ہو گیا۔.
آرٹسخ د‏‏ی آزادی د‏‏ی جنگ
۱۷۱۸ تے ۱۷۲۰ وچ ، کاراباخ سلطنتاں نے دشمن دے حملےآں دا مقابلہ کرنے دے لئی اک مضبوط فوج تے فوج تشکیل دی، جس دا ناں ساگھناخ سی۔ حسن جلالیان تے ملک عوان خان یوزبشی مسلح گروہاں دے سربراہ سن ۔ جارجیائی جدوجہد آزادی دے رہنما واختانگ ششم دے نال قریبی تعلق قائم کردے ہوئے ۱۷۲۲ وچ ارتسخ دے لوکاں نے ایران دے ایواناں دے خلاف بغاوت دا اعلان کيتا تے ملک نو‏‏ں آزاد قرار دتا۔ باغیاں نے ۱۷۲۲ تو‏ں ۱۷۲۴ تک کئی لڑائیاں جیتاں۔ ۱۷۲۵ دے بعد تو‏ں، Artaxerxes نے جنوبی قفقاز وچ دراندازی کرنے والی عثمانی افواج دے خلاف شدید لڑائیاں لڑاں۔ انہاں سالاں دے اوائل وچ ، عثمانی افواج نے کئی دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ لیکن پنڈ والےآں نے کم و بیش عثمانی افواج نو‏‏ں تباہ کر دتا تے بوہت سارے ہتھیار تے گولہ بارود حاصل ک‏ر ليا۔ عثمانی افواج نے نومبر ۱۷۲۶ وچ ۴۰٬۰۰۰ فوجیاں دے نال آرتساخ اُتے حملہ کیا، آرتساخ نے اٹھ روزہ جنگ وچ دشمن نو‏‏ں زبردست دھچکيا پہنچایا، جس تو‏ں اوہ پسپائی اُتے مجبور ہو گئے۔ جولائ‏ی ۱۷۲۷ وچ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں زبردست شکست دا سامنا کرنا پيا۔ جنرل واسیلی ڈیلگورکوف ، جنہاں نے واقعات د‏‏ی پیروی کی؛ روسی عدالت نو‏‏ں بھیجی گئی اک رپورٹ وچ اوہ لکھدے نيں:
وقت گزرنے دے نال نال حالات ہور خراب ہُندے گئے کیونجے نويں عثمانی افواج نے آرتساخ اُتے حملہ کيتا۔ عثمانی افواج دا مقابلہ کرنے دے لئی غیر ملکی امداد حاصل کرنے دا معاملہ ہور واضح ہو جاندا ا‏‏ے۔ لیکن روس تو‏ں وی مدد نئيں آندی۔ پیٹر اول د‏‏ی موت دے بعد، زار د‏‏ی عدالت نے عثمانیاں دے نال جنگ تے بین الاقوامی تنازعات تو‏ں بچنے د‏‏ی وجہ تو‏ں جنوبی قفقاز وچ فعال سیاست نو‏‏ں ترک کر دتا۔ مایوسی تے اندرونی تقسیم دے درمیان آرمینیائی فوجی گروپ منتشر ہو گئے نيں۔ آرتساخ وی عثمانی حکومت دے تحت آیا، حالانکہ ایہ تسلط جلد ہی رسمی بن گیا۔ وکھ وکھ دھڑاں نے گوریلا جنگ وچ حصہ لیا، پہاڑاں تے مضبوط تے محفوظ علاقےآں وچ پناہ لئی۔
یریوان تو‏ںا دفاع
۱۷۲۴ دے موسم بہار وچ جدو‏ں "عبد اللہ پاشا" د‏‏ی قیادت وچ اک وڈی عثمانی فوج میدان ارارات وچ داخل ہوئی تاں اوتھ‏ے دے باشندےآں نے اپنے دفاع دے لئی ہتھیاراں دا سہارا لیا۔ یریوان شہر دے آس پاس دے دیہات دے مکیناں نے عثمانی افواج دے خلاف مزاحمت کيتی۔ ایہ شاندار تے بہادرانہ مزاحمت اپریل دے اوائل وچ شروع ہوئی تے ۶۰ دن تک جاری رہی۔ عثمانی فوج مسلسل یریوان اُتے حملہ آور سی۔ عبداللہ پاشا ۷ جولائ‏ی نو‏‏ں شہر وچ داخل ہونے وچ کامیاب ہوئے تے ۱۰٬۰۰۰ لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے وچ کامیاب ہوئے جدو‏ں انہاں نو‏ں کمک ملی۔ اس جنگ وچ عثمانی افواج دے ۲۰٬۰۰۰ سپاہی سن ۔ یریوان وچ ایرانی چھاؤنی نے وی آرمینیائیاں دا عثمانی افواج دے خلاف مقابلہ کيتا۔