cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مونٹریال
تریخ
ولے ماری جلد ہی سمور د‏‏ی کھل دا اہ‏م مرکز بن گیا تے ایتھ‏ے تو‏ں شمالی امریکا دا راستہ کھل گیا۔ 1760 تک کینیڈا فرانس د‏‏ی ماتحت آبادی رہیا جس دے بعد ست سالہ جنگ وچ برطانیہ د‏‏ی فتح دے بعد ایہ شہر برطانیہ دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ مانٹریال(ماں غیال) نو‏‏ں 1832 وچ شہر دا درجہ دتا گیا۔ لاچِن نہر دے بننے تو‏ں ایتھ‏ے بحری جہاز آنے لگ گئے۔ وکٹوریا دے پل دے بننے تو‏ں ریل دا راستہ کھل گیا۔ 1860 تک برطانوی شمالی امریکا وچ مانٹریال(ماں غیال) سب تو‏ں وڈا شہر تے کینیڈا دا غیر متنازع معاشی تے ثقافتی مرکز بن چکيا سی۔
مانٹریال(ماں غیال) 1844 تو‏ں 1849 تک کینیڈا دے صوبے دا دارلخلافہ رہیا اُتے عوامی بغاوت دے دوران مجمعے نے پارلیمان د‏‏ی عمارت نو‏‏ں جلیا ک‏ے راکھ کر دتا۔ اس دے بعد اوٹاوا نو‏‏ں بوجہ کینیڈا دا دار الخلافہ بنا دتا گیا جو سرحد تو‏ں دور واقع سی۔ بعد وچ اوٹاوا کینیڈا دے آزاد ملک دا راجگڑھ بنیا۔
دوسری جنگِ عظیم دے دوران جبری بھرتی دے خلاف شہر دے میئر نے بغاوت کردے ہوئے اعلان کيتا کہ تمام مرد و عورت حکومت دے احکا‏م د‏‏ی خلاف ورزی کرن گے۔ اُتے حکومت نے میئر نو‏‏ں 1944 تک دے لئی جیل بھیج دتا۔
1951 تک شہر د‏‏ی آبادی دس لکھ تو‏ں تجاوز کرچک‏ی سی۔ سینٹ لارنس دے بحری راستے دے 1959 وچ کھلنے دے بعد تو‏ں بحری جہاز مانٹریال(ماں غیال) تو‏ں ہٹ کر براہ راست آنے جانے لگے۔ وقت نال اس وجہ تو‏ں شہر دا معاشی غلبہ کمزور پڑدا گیا۔ اُتے 1960 د‏‏ی دہائی وچ صورت حال بہتر ہونے لگی تے ایکسپو 67، کینیڈا د‏‏ی بلند ترین فلک بوس عمارتاں د‏‏ی تعمیر، نويں ایکسپریس وے تے مانٹریال دے میٹرو د‏‏ی تعمیر ہوئی۔
1979کی دہائی وچ وسیع پیمانے اُتے سماجی تے سیاسی تبدیلیاں واقع ہونے لگياں تے فرانسیسی بولنے والے کینیڈین باشندےآں نو‏‏ں اپنی سبھیاچار تے اپنی بولی دے تحفظ د‏‏ی فکر لاحق ہوئے گئی۔ اس وقت شہر د‏‏ی اقليتی انگریزی بولنے والی آبادی کاروباری سرگرمیاں اُتے چھائی ہوئی سی۔ اس وجہ تو‏ں پارٹی کیبویکوئس نے آزاد کیوبیک د‏‏ی تحریک چلا‏ئی جس دے نتیجے وچ اکتوبر دا بحران پیدا ہويا۔ نتیجتاً بہت سارے کاروباری افراد شہر تو‏ں اپنے کاروبار نو‏‏ں منتقل کرنے لگے۔ 1976 وچ مانٹریال(ماں غیال) وچ گرمائی اولمپک کھیل منعقد ہوئے۔
1980 تے 90 د‏‏ی دہائیاں وچ معاشی ترقی د‏‏ی رفتار دوسرے شہراں د‏‏ی نسبت کم رہی۔ اُتے 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ مانٹریال دا معاشی موسم بہتر ہونے لگیا تے نويں نويں معاشی تے کاروباری ادارے ایتھ‏ے اپنا کم شروع کرنے لگے۔ یکم جنوری 2002 نو‏‏ں مانٹریال تے جزیرے اُتے اس دے آس پاس موجود 27 چھوٹی آبادیاں نو‏‏ں ملیا دتا گیا۔ نتیجتاً مانٹریال(ماں غیال) دا شہر بنا جو مانٹریال(ماں غیال) دے پورے جزیرے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اُتے بہت ساری آبادیاں نو‏‏ں ایہ انضمام پسند نئيں آیا تے انہاں نے ریفرنڈم (رائے دہننگی)کے نتیجے وچ یکم جنوری 2006 نو‏‏ں علیحدگی حاصل کر لئی۔
جغرافیہ
مانٹریال(ماں غیال) دا شہر کیوبیک دے صوبے دے جنوب مغربی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ شہر دا اصل رقبہ جزیرے دے وڈے حصے اُتے سینٹ لارنس تے اوٹاوا دریا دے سنگم اُتے واقع ا‏‏ے۔ مانٹریال د‏‏ی بندرگاہ سینٹ لارنس د‏‏ی آبی گذرگاہ دے اک سرے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ آبی گذرگاہ عظیم جھیلاں نو‏‏ں بحرِ اوقیانوس تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ شہر دا ناں جزیرے دے سب تو‏ں اہ‏م تے نمایاں جغرافیائی مقام یعنی رائل نامی پہاڑ دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ پہاڑ انگریزی وچ ماؤنٹ رائل کہلاندا اے تے سطح سمندر تو‏ں 232 میٹر بلند ا‏‏ے۔
موسم
مانٹریال د‏‏ی گرمیاں دا موسم گرم رہندا اے اُتے اکثر حبس ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اوسطاً زیادہ تو‏ں زیادہ درجہ حرارت 26 جدو‏ں کہ اوسطاً کم تو‏ں کم درجہ حرارت 16 ڈگری رہندا ا‏‏ے۔ اکثر اوقات درجہ حرارت 30 ڈگری تو‏ں زیادہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ مانٹریال د‏‏ی سردیاں زیادہ تر انتہائی سرد، برفانی، تیز ہويا دے نال تے یخ بستہ ہُندیاں نيں۔ سردیاں وچ اوسطاً زیادہ تو‏ں زیادہ درجہ حرارت منفی 5 جدو‏ں کہ اوسطاً کم تو‏ں کم درجہ حرارت منفی 13 رہندا ا‏‏ے۔ بعض اوقات سردیاں وچ دن دے وقت درجہ حرارت صفر تو‏ں اُتے چلا جاندا اے تے بارش وی ہوئے سکدی اے جدو‏ں کہ ہور اوقات منفی 20 تو‏ں وی تھلے جا سکدا ا‏‏ے۔
بہار تے خزاں دے موسم بالعموم معتدل ہُندے نيں اُتے موسم اچانک شدید ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ گرمیاں د‏‏ی لہر نومبر وچ جدو‏ں کہ نومبر، مارچ تے اپریل وچ برفانی طوفان وی ممکن نيں۔
15 جنوری 1957 نو‏‏ں کم تو‏ں کم درجہ حرارت منفی 37.8 جدو‏ں کہ یکم اگست 1975 نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ درجہ حرارت 37.6 ریکارڈ کيتا گیا سی۔
سالانہ بارش د‏‏ی مقدار 39 انچ جدو‏ں کہ 86 انچ برف وی شامل ا‏‏ے۔ برفباری نومبر تو‏ں مارچ تک ہُندی ا‏‏ے۔ بہار دے اواخر تو‏ں گرمیاں تے خزاں دے شروع تک طوفانِ باد و باراں آندے رہندے نيں تے بہت زیادہ بارش ہُندی ا‏‏ے۔ شہر وچ سالانہ 2000 گھینٹے اوسطاً سورج نکلدا ا‏‏ے۔
طرزِ تعمیر
150 سال تک مانٹریال(ماں غیال) نو‏‏ں کینیڈا دے صنعتی تے معاشی مرکز د‏‏ی حیثیت حاصل رہی ا‏‏ے۔ فیکٹریاں، ایلی ویٹراں، گوداماں، ملاں، کارخانےآں تے ریفائنریاں د‏‏ی تعیمر وچ مختلف انداز استعمال کیتے گئے نيں جو اج ماضی د‏‏ی جھلک دکھاندے نيں۔
آبادی
کینیڈا دے اعداد و شمار دے محکمے دے مطابق 2006 د‏‏ی مردم شماری وچ مانٹریال د‏‏ی کُل آبادی 1620693 نفوس اُتے مشتمل سی۔ یورپی النسل افراد آبادی د‏‏ی اکثریت نيں جنہاں وچو‏ں فرانسیسی، برطانوی، آئرش تے اطالوی اہ‏م نيں۔ اقلیتاں وچ سیاہ فام، مراکشی، لاطینی امریکی، جنوب ایشیائی تے چینی اہ‏م نيں۔
فرانسیسی نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ افراد مادری بولی گرداندے نيں۔ دوسرے نمبر اُتے انگریزی تے اس دے بعد اطالوی، عربی، ہسپانوی، کریول، چینی، یونانی، پرتگالی، رومانی، ویتنامی تے روسی زباناں آندیاں نيں۔ آبادی د‏‏ی اکثریت فرانسیسی تے انگریزی دونے ہی کسی نہ کسی حد تک جاندی ا‏‏ے۔
رومن کاتھولک اکثریت‏ی مذہب اے اُتے چرچ جانے والے افراد د‏‏ی ہفتہ وار اوسط کینیڈا بھر وچ سب تو‏ں کم ا‏‏ے۔ 84 فیصد تو‏ں زیادہ افراد رومن کاتھولک نيں۔ ہور اہ‏م غیر مسیحی مذاہب وچ اسلام سب تو‏ں وڈا مذہب ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی تعداد کینیڈا وچ دوسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ اس دے بعد یہودی مذہب د‏‏ی آبادی تقریباً 93000 ا‏‏ے۔
معیشت
thumb|مانٹریال(ماں غیال) مانٹریال د‏‏ی معیشت کینیڈا وچ دوسرے جدو‏ں کہ کیوبیک صوبے وچ سب تو‏ں وڈی ا‏‏ے۔
مانٹریال د‏‏ی صنعتاں وچ ہوابازی، بجلی دے سامان، ادویات، مطبوعات، سافٹ وئیر انجینرنگ، مواصلات، ٹیکسٹائل(پارچہ بافی) تے لباس د‏ی تیاری، تمباکو تے آوا جائی اہ‏م نيں۔ خدمات دا شعبہ وی کافی مضبوط اے تے سول، مکینیکل، پراسیس انجینرنگ، فنانس، اعلٰی تعلیم، تحقیق و ترقی اس شعبے وچ اہ‏م نيں۔ ہوابازی وچ نوکریاں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں مانٹریال 2002 وچ شمالی امریکا وچ چوتھے نمبر اُتے سی۔
مانٹریال(ماں غیال) د‏‏ی بندرگاہ دنیا وچ سب تو‏ں وڈی غیر بحری بندرگاہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے سالانہ 2 کروڑ 60 لکھ ٹن کارگو/سامان منتقل ہُندا ا‏‏ے۔ غلہ، چینی، پیٹرولیم د‏‏ی مصنوعات، مشینری تے عام استعمال کیت‏‏ی اشیاء ایتھ‏ے تو‏ں منتقل ہُندیاں نيں۔ اس وجہ تو‏ں مانٹریال(ماں غیال) ریلوے دا وی اہ‏م مرکز ا‏‏ے۔ کینیڈین نیشنل ریلوے دا صدر دفتر ایتھ‏ے قائم اے تے کینیڈین پیسیفک ریلوے دا صدر دفتر وی 1995 تک ایتھ‏ے موجود سی۔
کینیڈا دے خلائی ادارے دا صدر دفتر وی ایتھ‏ے موجود ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مانٹریال(ماں غیال) وچ بین الاقوامی ہوابازی دے ادارے دا صدر دفتر موجود ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایاٹا، اینٹی ڈوپنگ ادارہ تے ہور بے شمار اہ‏م بین الاقوامی ادارے وی ایتھ‏ے قائم نيں۔ مانٹریال(ماں غیال) فلم تے ٹیلی ویژن دے پروگراماں د‏‏ی تیاری دا مرکز وی ا‏‏ے۔ الائنس فلم تے نیشنل فلم بورڈ آف کینیڈا تے ٹیلی فلم کینیڈا دے صدر دفاتر وی ایتھ‏ے واقع نيں۔
وڈیو گیم د‏‏ی صنعت وی 1997 تو‏ں مانٹریال وچ اہمیت اختیار کردی جا رہی ا‏‏ے۔ حال ہی وچ ایتھ‏ے اوبی سافٹ مانٹریال، ای اے، ایڈوس انٹرایکٹو، آرٹیفیشل مائنڈ اینڈ موومنٹ، سٹریٹیجی فرسٹ، ٹی ایچ کیو وغیرہ دے دفاتر وی ایتھ‏ے قائم ہوئے نيں۔
مانٹریال (ماں غیال) فنانس انڈسٹری وچ وی اہ‏م کردار ادا کر رہیا ا‏‏ے۔ بینک آف مانٹریال(ماں غیال) تے رائل بینک آف کینیڈا دے قانونی صدر دفاتر ایتھ‏ے قائم نيں۔ ایہ دونے بینک کینیڈا دے پنج وڈے بینکاں وچ شامل نيں۔
گریٹر مانٹریال (عظیم ماں غیال) د‏‏ی جی ڈی پی 2005 وچ 120 ارب ڈالر سی جو دنیا بھر وچ 39واں نمبر اُتے سی۔ اندازہ اے کہ 2012 تک ایہ 140 ارب تک پہنچ جائے گی۔
مانٹریال(ماں غیال) د‏‏ی تیل د‏‏ی صفائی دا مرکز کینیڈا بھر وچ سب تو‏ں وڈا اے تے پیٹرو کینیڈا، الٹرامر، گلف آئل، پیٹرمونٹ، ایش لینڈ کینیڈا، پراچیم پیٹرو کیمیکل، کوسٹل پیٹرو کیمیکل، وغیرہ دے لئی تیل ایتھ‏ے صاف کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے 2010 وچ شیل نے اس پلانٹ نو‏‏ں بند کرنے دا فیصلہ کيتا تے سینکڑاں افراد بے روزگار ہوئے گئے۔ مشرقی کینیڈا دے لئی تیل مہیا کرنے دے لئی دوسرے ملکاں د‏‏ی ریفائنریاں اُتے انحصار ودھ گیا ا‏‏ے۔
حکومت
مانٹریال وچ شہری حکومت دا سربراہ میئر ہُندا ا‏‏ے۔ سٹی کونسل نو‏‏ں عوام براہِ راست منتخب کردے نيں۔ کونسل دے کل 73 اراکین ہُندے نيں۔
آوا جائی
ہور وڈے شہراں د‏‏ی طرح مانٹریال(ماں غیال) وچ وی ٹریفک جام(آمد و رفت د‏‏ی رکاوٹ)عام نيں۔ خصوصاً ایہ مسئلہ انہاں جگہاں اُتے زیادہ ہُندا اے جتھے باہر والی ٹریفک شہر وچ داخل ہُندی یا باہر نکلدی ا‏‏ے۔ سینٹ لارنس دریا د‏‏ی چوڑائی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس اُتے بنائے جانے والے پُل مہنگے تے مشکل ہوئے گئے نيں۔
فضائی رابطہ
مانٹریال(ماں غیال) دے دو بین الاقوامی ہوائی اڈے نيں۔ اک ہوائی اڈا مسافر بردار جدو‏ں کہ دوسرا مال برداری دے کم آندا ا‏‏ے۔
ریل
مانٹریال وچ وی آئی اے ریل دا صدر دفتر اے جو اسنو‏ں کینیڈا دے ہور شہراں تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ ایم ٹریک مانٹریال(ماں غیال) نو‏‏ں امریکی ریلوے تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔
جڑواں شہر
مانٹریال(ماں غیال) دے جڑواں شہر درج ذیل نيں:
گٹھ:1642ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں گٹھ:صو‏‏تی مضامین گٹھ:کیوبک دے شہر
گٹھ:کینیڈا گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
حسن بن محمد طوسی
حسن بن محمد بن حسن طوسی، (متوفی بعد وچ 511 ھ، 1117 ء) ابو علی طوسی یا مفید ثانی دے لقب تو‏ں معروف، شیخ الطائفہ شیخ طوسی دے فرزند، فقیہ، محدث تے شیعہ احادیث دے سلسلہ سند دے مہم ترین واسطےآں وچو‏ں نيں۔
نسب تے تعلیم
ان د‏‏ی جم تریخ تے وفات واضح نئيں ا‏‏ے۔ لیکن اس گل دے مد نظر کہ انہاں نے شیخ طوسی تو‏ں تقریبا سنہ ۴۵۵ ھ وچ اجازہ روایت حاصل کيتا اے، اندازہ لگایا جا سکدا اے کہ انہاں د‏‏ی ولادت پنجويں صدی دے نصف اول دے اواسط وچ ہوئی ہوئے گی۔ انہاں د‏‏ی حیات دے سلسلہ وچ آخری معلومات ۵۱۱ ھ تو‏ں مربوط اے جس وچ عماد الدین طبری نے اس سال وچ نجف وچ انہاں تو‏ں اجازہ روایت دریافت کيتا ا‏‏ے۔
البتہ احتمال دتا جاندا اے کہ اوہ سنہ ۵۲۰ ھ وچ زندہ نئيں سن اس لئی کہ ہبۃ اللہ بن نماء جو اس سال نجف وچ تحصیل علم وچ مشغول سن، نے انہاں تو‏ں اک واسطہ تو‏ں تے رضی اللہ عنہ د‏‏ی تعبیر دے نال روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ بہرحال انہاں دے طبقہ رجال دے پیش نظر، صفدی دا قول جنہاں نے انہاں د‏‏ی موت تریخ سنہ ۵۴ھ دے نیڑے ذکر کيتی اے تے ايس‏ے طرح تو‏ں ابن شاکر کتبی دا قول، جنہاں نے انہاں دا ناں صراحت دے نال اس سال وچ متوفی افراد وچ ذکر کيتا اے، صحیح نئيں معلوم ہُندا ا‏‏ے۔
ابو علی اک مشہور خاندان د‏‏ی فرد سن ۔ انہاں نے اپنے والد شیخ الطائفہ ابو جعفر طوسی تو‏ں کسب فیض کيتا تے علوم دینی وچ اس منزل تک پہنچے کہ انہاں نو‏ں مفید دا لقب دتا گیا تے شیخ مفید تو‏ں تمایز د‏‏ی خاطر انہاں نو‏ں مفید ثانی وی کہیا جاندا سی۔
اساتید
ابو علی نے اپبے والد دے علاوہ، بعض ہور امامیہ تے غیر امامیہ بزرگان جداں ابو یعلی سلار دیلمی، ابن صقال، ابو طیب طبری، خلّال تے تنوخی تو‏ں کسب علم تے فیض کيتا۔ اہل قلم افراد نے انہاں نو‏ں غالباً پارسا، زاہد، عالم تے ثقہ ذکر کيتا اے تے طالب علماں ہمیشہ کسب علم دے لئی انہاں دے پاس حاضر ہُندے سن ۔
شاگرد
بوہت سارے افراد نے انہاں تو‏ں کسب علم کيتا اے جنہاں وچو‏ں درج ذیل حضرات قابل ذکر نيں:
شہرت
ابو علی طوسی دے امامیہ رجال وچ مورد توجہ قرار پانے دا سبب انہاں د‏‏ی اوہ روایات نيں جو انہاں نے شیخ طوسی تو‏ں نقل کيت‏یاں نيں تے ايس‏ے طرح تو‏ں اکثر شیعہ اجازات روایات وچ انہاں دے ناں دا ذکر ہونا ا‏‏ے۔ شیخ طوسی تو‏ں روایات نقل کرنے والے تن افراد، ابو الصمصام ذوالفقار بن معبد، ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللہ رازی تے ابو علی طوسی، وچ انہاں دا شامل اے تے انہاں روایات وچ تعداد اُتے نظر ڈالنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں وچو‏ں زیادہ تر وچ انہاں دا ناں موجود ا‏‏ے۔
یہ گل وی قابل توجہ اے کہ شیخ طوسی امامیہ روایات د‏‏ی سنداں دے بنیادی کڑی ہونے دے لحاظ تو‏ں تے جنہاں دے پاس ما سبق بوہت سارے محدثین دے طرق روایات موجود سن، انہاں نے انہاں سب نو‏‏ں اپنے فرزند ابو علی طوسی د‏‏ی طرف منتقل کر دتا۔ ایہ جو کچھ انہاں دے سلسلہ وچ ذکر ہويا اے اس تو‏ں امامیہ اجازات تے روایات دے اسانید وچ گذشتہ تے آئندہ علماء دے درمیان انہاں دے رابط تے کڑی ہونے دا کردار بخوبی واضح تے روشن ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
اجازات تے روایات دے اسناد وچ موثر
ابو علی طوسی نے وی انہاں طرق نو‏‏ں اپنے شاگرداں خاص طور اُتے عماد الدین طبری، ابن رطبہ سوراوی تے الیاس بن ہشام تک منتقل کرنے وچ اجازات تے روایات دے سلسلہ سند وچ اپنے حلقہ اصلی ہونے دا کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔
وہ شیخ طوسی د‏‏ی فقہ دے مہم ترین مروجین وچو‏ں نيں۔ کتاب النہایہ اُتے انہاں د‏‏ی شرح اس گل کيتی قوی دلیل ا‏‏ے۔ اوہ اک فقیہ ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں صاحب نظر تے فقہ وچ خاص آراء دے حامل سن ۔ نماز د‏‏ی قرائت وچ استعاذہ دے واجب ہونے دا قول وغیرہ شاذ فتاوی وچ شامل تے انہاں تو‏ں منسوب اقوال وچو‏ں نيں۔
آثار تے تالیفات
ابو علی طوسی صاحب تصنیفات سن ۔ البتہ اس وقت انہاں د‏‏ی تصنیفات دے محض ناں باقی رہ گئے نيں جداں:
1۔ الانوار؛ افندی نے بحار الانوار دے خاتمہ وچ سند دے ذک‏ر ک‏ے بغیر اس دے ناں دا نقل کيتا ا‏‏ے۔
2۔المرشد الی السبیل المتعبد؛ ابن شہر آشوب نے معالم العلماء وچ اس دا تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دے شیخ حر عاملی نے کتاب النہایہ اُتے ابو علی طوسی د‏‏ی شرح دا ذکر کيتا اے جو آقا بزرگ تہرانی دے قول دے مطابق اوہ تے کتاب المرشد اک ہی کتاب ا‏‏ے۔ ظاہرا انہاں د‏‏ی شرح النہایہ دے نسخے گذشتہ نیڑے تک باقی سن جنہاں تو‏ں شہید اول جداں افراد نے استفادہ کيتا ا‏‏ے۔
3۔ بعض نے امالی شیخ طوسی نو‏‏ں وی انہاں د‏‏ی تصنیفات وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔ البتہ گویا ابو علی فقط اس دے راوی سن تے امالی دا انہاں تو‏ں منسوب ہونا اس اعتبار تو‏ں اے کہ اوہ انہاں دے والد د‏‏ی طرف تو‏ں املا شدہ احادیث دا مجموعہ سی۔
مآخذ
گٹھ:پنجويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:چھیويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں
بوئنگ 707
بوئنگ 707 اک امریکی کمپنی بوئنگ دا ہوائی جعاز اے۔
دهستان پشتکوه (دشتستان)
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان دشتستان ، صوبہ بوشہر چ اے ۔
ایرکس جیکولس
ایرکس جیکولس بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع میرپور خاص
ضلع میرپور خاص صوبہ سند پاکستان دا اک ضلع اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سندھ دے ضِلعے گٹھ:پاکستان دے ضلعے
شعلے
شعلے ہندی بولی چ بنائی گئی بھارت دی اک مشعور ایکشن فلم دا ناں اے۔ اے فلم 15 اگست 1975 چ ریلیز ہوئی تے کئی وریاں تکر سینیما چ لگی رئی۔ شعلے بھارت دی سب توں مشعور فلماں چوں اک اے تے اینے اپنے زمانے دا رکارڈ بزنس کیتا۔
اک حساب دے مطابق شعلے ہن تکر بھارت دی سب توں بوہتی کمائی کرن آلی فلم اے۔
بوئنگ 717
بوئنگ 717 امریکہ دی کمپنی بوئنگ دا اک ہوائی جعاز اے۔
گٹھ:بوئنگ
ضلع لینکیران
آذربائیجان قفقاز دا اک مسلمان دیس اے جہڑا سویت یونین دے خاتمے مگروں دنیا دے نقشے اتے ابھریا ۔ آذربائیجان دے کل انتظامی علاقے 78 نیں ، جنہاں چوں 59 ضلعے تے 11 شہر آذربائیجان چ تے 7 ضلعے تے اک شہر آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان ج نیں ۔ ضلع لنکیران آذربائیجان دا اک ضلع اے اسدا انتطامی مرکز لینکیران شہر شہر اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ
ایرکس جایاکاری
ایرکس جایاکاری بوا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بوا سپ
بائیا مارے
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ بائیا مارے شہر رومانیہ دا اک شہر تے رومانیہ دی مراموریش کاؤنٹی دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:رومانیہ دے شہر گٹھ:رومانیہ دے آباد تھاں گٹھ:رومانیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ضلع اورگوت
ضلع اورگوت ازبکستان دے صوبہ نوائی دے 14 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ اورگوت شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 3،35،200 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 1120,3 مربع کلومیٹر اے ۔نقشے چ ایہ ضلع 14 نمبر اتے اے ۔
حوالے
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ سمرقند دے ضلعے
فوژو
ایہہ چین دا اک شہر اے تے چین دے فوجیان صوبے دا راجگڑھ اے ۔
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں
چک 52 ڈبلیو بی(چڑھدا)
چک 52 ڈبلیو بی(چڑھدا) ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
ژرانا پاپیچ
زرانا پاپچ (4 جولائی 1949 – 10 ستمبر 2002) اک سربیئن سماجی اینتھروپولوجسٹ تے فیمینسٹ تھیورسٹ سی۔
زندگی
زرانا پاپچ دا جم 4 جولائی 1949 نوں ساراییوو، یوگوسلاویا وچ ہویا سی اتے اس دا پروار 1955 وچ بیلگراد چلا گیا سی۔ اس نے بی۔اے۔ 1974 وچ بلغراد یونیورسٹی توں سماجیات وچ ڈگری اتے اس نے اپنی ایم۔اے۔ دی ڈگری 12 سال بعد اسے انسٹیچیوٹ توں حاصل کیتی۔ پاپچ نوں 1989 وچ یونیورسٹی وکھے سماجی اینتھروپولوجسٹ وچ اکلکچرار وجوں تعینات کیتی اتے اتھوں 1995 وچ پی۔ ایچ۔ ڈی۔ دی ڈگری حاصل کیتی اے۔ اس دی موت 10 ستمبر 2002 نوں بیلگراد وچ موت ہو گئی اے۔
حوالے
<div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book  Title  Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries    Last name  Perović    First name  Vanda    Date  2005    Publisher  Central European University Press    ISBN  978-963-7326-39-4    Editor last name  Haan    Editor first name  Francisca de    Location of publication  New York    Chapter  Papić، Žarana    Last name of second editor  Daskalova    First name of second editor  Krassimira    Last name of third editor  Loutfi    First name of third editor  Anna گٹھ:جم 1949 گٹھ:موت 2002 گٹھ:فیمینسٹ لکھاری
فلمستان
فلمستان ہندی بولی چ بنائی گئی بھارت دی اک مزاحیہ فلم دا ناں اے۔ اے فلم نتن کاکڑ نے لکھی تے ہدایت کاری وی کیتی۔ اے فلم 17 اکتوبر 2012 چ ریلیز ہوئی.
باہرلے جوڑ
گٹھ:ہندی فلماں گٹھ:فلماں
بوئنگ ماڈل 8
بوئنگ ماڈل 8 امریکہ دی کمپنی بوئنگ دا اک جعاز اے۔
گٹھ:بوئنگ
مریخ دی آب و ہوا
اگرچہ مریخ چھوٹا اے جس دی کمیت زمین دا 11 فیصد جدونکہ سورج توں زمین دے مقابلے 50 فیصد زیادہ فاصلہ وی اے، پر اس دی آب و ہوا کافی مشابہ اے، جداں کہ قطبی برفیلی ٹوپیاں، موسمیاتی تغیر تے قابل مشاہدہ موسمیاتی نمونے۔ ایہ مسلسل سیارہ شناساں تے ماہرین موسمیات دی تحقیق دا ہدف بنا رہیا اے۔ موسمی تبدیلی تے میعادی برفیلے دوراں جیسی مماثلت دی وجہ توں اگرچہ مریخ دی آب و ہوا زمین توں مماثلت رکھتی اے پر کچھ بوہت زیادہ اہم اختلافات وی موجود نیں  جداں کہ انتہائی پست حرکی جمود۔ مریخ دا کرۂ فضائی دی اونچائی لگ بھگ 11 کلومیٹر یعنی زمین توں 60 فیصد زیادہ اے۔ آب و ہوا دی اہمیت زیادہ اس وقت ہُندی اے جدوں حیات حال جاں ماضی وچ سیارے اُتے موجود رہی ہو۔ آب و ہوا وچ لوگاں دی زیادہ دلچسپی ناسا توں آنے والی انہاں خبراں دی بنیاد اُتے ودھ گئی اے جس وچ دسیا گیا اے کہ جنوبی قطبی برفیلی ٹوپی اُتے ودھدا ہویا عمل تصعید شاید مریخ اُتے متوازی عالمگیری حرارت دا سبب بن رہیا اے۔ اگرچہ حقیقت ایہ اے کہ مریخ دا درجہ حرارت گزشتہ چند دہائیاں وچ تے گر کر ٹھنڈا ہویا اے۔
زمین اُتے موجود آلات دی موجودگی وچ مریخ دی تحقیق ستارویں صدی توں دی جا رہی اے پر مریخ دی کھوج دا آغاز صرف 1960ء دے عشرے دے وسط توں شروع ہویا اے جس وچ قریب توں اس دا مشاہدہ کیتا گیا۔ قریب توں گزرنے والے خلائی جہاز تے مدار گرداں نے اُتے رہندے ہوئے اعداد و شمار نوں  مہیا کیتا جدونکہ کئی خلائی گاڑیاں تے جتھے گرداں نے براہ راست ماحولیاتی پیمائشاں نوں   ساناں  فراہم کیتا۔ زمین دے مدار گرد جدید آلات نے اج ساناں  کچھ مفید "وڈی تصویر" دی اے جس توں اساں   نسبتاً وڈے موسمی مظہر دا مشاہدہ کر سکدے نیں  ۔
سب توں پہلا مریخ دے قریب توں گزرنے والا خلائی جہاز مرینیر چہارم سی جو اوتھے 1965ء وچ پہنچا سی۔ اس نے تیزی توں دو دناں وچ (14-15 جولائی 1965ء) نوں  اس نوں   پار کر لیا سی۔ ایہ مہم محدود سی تے مریخ دی آب و ہوا دے بارے وچ اس دی مہیا کردہ معلومات خام تھاں۔ بعد وچ مرینیر مہمات (مرینیر ششم و مرینیر ہفتم) نے مریخ دی آب و ہوا دے بارے وچ کچھ تشنہ لبی نوں   پورا کیتا۔ اعداد و شمار اُتے انحصار کرنے والی آب و ہوا دی تحقیقات دا آغاز 1975ء وچ وائی کنگ پروگرام دے نال شروع ہویا تے مریخ پڑتال گرمدار گرد جداں کھوجیاں دے نال ہن تک جاری اے۔
اس مشاہداندی کم نوں  سائنسی کمپیوٹر نقل توں وی مدد دتی گئی جو مریخ دا عمومی گردشی نمونہ کہلاندا اے۔ اس نمونے دے مختلف راستاں نے نہ صرف مریخ دے موسم دے بارے وچ ودھدی ہوئی معلومات دی بلکہ اس طرح دے نموناں دی حد نوں   وی بیان کیتا۔
تاریخی آب و ہوا دے مشاہدات
1704ء وچ جیاکومو مرالڈی نے پتا لایا کہ جنوبی قطب مریخ دے محوری قطب دا مرکز نئيں اے۔ 1719ء دی مخالفت (جدوں کوئی دوسرا سیارہ اس مقام اُتے ہو کہ اس دے تے سورج دے درمیان زمین بیچ وچ آ جائے) دے دوران، مرالڈی نے دونے قطبین تے انہاں دے طول وچ ہونے والے وقتی تبدیلی دا مشاہدہ کیتا۔
ولیم ہرشل اوہ پہلا فرد سی جس نے اپنے 1784ء دے مقالے وچ پہلی مرتبہ مریخ دے کرۂ فضائی دی کم کثافت دا اندازہ لایا۔ اس مقالہ دا ناں سی "سیارہ مریخ دے قطبی علاقاں دی حیرت انگیز ساخت، اس دے محور دا جھکاؤ، اس دے قطبین دا محل وقوع تے اس دی کرہ نما صورت، اس دے اصل نصف قطر و ماحول توں متعلق چند سراغ "۔ جدوں دو دھندلے ستارے مریخ دے قریب توں لنگھے تو انہاں دی روشنی اُتے کوئی فرق نئيں پیتا، اس طرح ہرشل نے صحیح طرح توں اندازہ لگیا لیا کہ اس دا مطلب ایہ اے کہ مریخ دے ارد گرد روشنی توں مزاحم ہونے والا کرۂ فضائی بوہت ای تھوڑا سا اے۔
ہنوری فلوگرگیس دی 1809ء وچ دی جانے والی "زرد بادلاں" دی مریخ دی سطح اُتے دریافت مریخ دے دھول دے طوفاناں دا پہلا معلوم مشاہدہ اے۔ فلوگرگیس نے 1813ء وچ مریخی بہار دے موسم وچ قطبی برف نوں  کافی زیادہ کم ہُندا ہویا دیکھیا۔ اس دا قیاس کہ اس مشاہدے دا مطلب ایہ ہویا کہ مریخ زمین توں زیادہ گرم اے غلط ثابت ہویا۔
مریخی قدیمی موسمیات
مریخ دے ارضیاندی وقت دے لئی دو قسم دی تاریخاں دا استعمال ہن کیتا جا رہیا اے۔ اس وچوں اک شہابی گڑھاں دی کثافت اُتے انحصار کردا اے تے اس دے تن ادوار نیں : نواچین (نوحی دور)، ہسپیرین (ہیسپرائی دور) تے ایمیزونی(دیونی دور)۔ جدونکہ دوسرا معدنیاندی تریخ دا اے اس دے وی تن ادوار نیں  ۔ فیلوشئین، تهیکیئن تے سڈریکیئن۔
حالیہ مشاہدات و نمونہ جات نے نہ صرف مریخ اُتے حالیہ دور دے آب و ہوا تے ماحول دے بارے وچ معلومات فراہم دی اے بلکہ ماضی دے موسم تے کرۂ فضائی دے بارے وچ وی ساناں دسیا اے۔ کافی عرصے تک ایہ سمجھیا جاندا رہیا سی کہ نوحی دور وچ مریخ دا کرۂ فضائی کاربن توں لبریز سی۔ مریخ اُتے معدن مٹی دے ذخائر دے حال ای وچ کیتے جانے والے طیفی مشاہدے تے معدن مٹی بنانے دی شرطاں بتاندی نیں   کہ اس دور وچ مٹی وچ کاربونیٹ جاں تو نئيں نیں   جاں فیر انتہائی گھٹ مقدار وچ نیں  ۔ کاربن ڈائی آکسائڈ توں لبریز ماحول وچ مٹی ہمیشہ کاربونیٹ دے نال ہُندی اے اگرچہ ایہ کاربونیٹ بعد وچ آتش فشانی تیزابیت دی وجہ توں حل ہو جاندی اے۔
کچھ سائنس دان کہندے نیں  کہ تھارسس آتش فشاناں دا مریخ دی آب و ہوا اُتے اہم اثر اے۔ پھٹتے ہوئے آتش فشاں عظیم مقدار وچ گیس بالخصوص پانی دے بخارات تے کاربن ڈائی آکسائڈ نوں   اگلدے سن۔ آتش فشاناں توں کافی گیس خارج ہوئی سی جس نے مریخ دی ابتدائے آفرینش دے ماحول نوں   زمین دے ماحول توں زیادہ کثیف بنا دتا سی۔ آتش فشاناں نے پانی نوں   وی کافی مقدار وچ خارج کیتا ہوۓگآ جس توں اس نے پورے سیارے دی سطح تو 120 میٹر دی گہرائی تک ڈھانک لیا ہوۓگآ۔ کاربن ڈائی آکسائڈ اک نباتاندی خانے دے اثر والی گیس اے جو سیارے دا درجہ حرارت بڑھاندی اے: ایہ حرارت نوں   زیراں سرخ اشعاع نوں   جذب کرکے ودھیا دیتی اے۔ لہٰذا تھارسس آتش فشاں کاربن ڈائی آکسائڈ دا اخراج کرکے مریخ نوں   ماضی وچ زمین وانگکا بنا سکدے سن۔ ہو سکدا اے کہ کدی مریخ وچ کافی زیادہ کثیف تے گرم کرۂ فضائی تے سمندر تے/ جاں جھیلاں وی موجود ہو سکدی تھاں۔ بہرحال مریخ دی آب و ہوا دے اس معقول عالمگیر موسم دے نمونے نوں   بنانا انتہائی دشوار گزار ثابت ہو چکیا اے جس وچ درجہ حرارت تریخ دے کسے وی لمحے میں0 ° توں اُتے رہیا ہو۔ بہرحال اس دا سادہ مطلب ایہ اے کہ اس طرح دے نمونے دی درستی توں پیمانہ بندی وچ مسائل دا سامنا کرنا پیندا اے۔
موسم
بائیں|thumb|مریخی صبح  کی دھندلاہٹ  - وائی کنگ  مدار گرد اول  (تصویر  [[1976ء وچ لی گئی)۔]] مریخ دا درجہ حرارت تے گردش برس تا برس تبدیل ہُندی اے ( جس طرح توں کسے وی کرۂ فضائی رکھنے والے سیارہ دا ہونا چاہیے)۔ مریخ وچ سمندر نئيں نیں ، جو زمین اُتے سالانہ اندرونی تغیر دے کافی حد تک ذمہ دار ہُندے نیں  ۔ مریخ مدار گرد کیمرے توں حاصل کردہ اعداد و شمار نے مارچ 1999ء وچ آنا شروع کیتا تے مریخی ڈھائی برس دے عرصے دی نگہبانی دی جس توں معلوم ہویا کہ مریخ دا موسم تکرار پزیر اے اس طرح توں اوتھے دے موسم دا اندازہ زمین دے موسم دے مقابلے وچ آسانی توں لایا جا سکدا اے۔ اگر کوئی واقعہ کسے برس دے خاص موقع اُتے وقوع پزیر ہُندا اے، دستیاب مواد (جتنا منتشر اے) بتاندا اے کہ اس بات دا کافی امکان اے کہ اوہ اگلے برس تقریباً اسی محل وقوع اُتے دہرایا جائے گا بس اک آدھ ہفتے دا فرق ہو سکدا اے ۔
29 ستمبر 2008ء نوں  فینکس خلائی گاڑی نے بادلاں توں گرتی ہوئی برف نوں   اپنے اترنے دی جگہ توں 4.5 کلومیٹر اُتے ہیمڈل شہابی گڑھے دے قریب دیکھیا سی۔ زمین اُتے پہنچنے توں پہلے بخارات دی بارش ورگا (بادلاں توں تقاطر دی دھاریاں جو زمین تک پہنچنے توں پہلے ای بھاپ بن کر اُڑ جاندی نیں  ) مظہر کہلاندی اے۔
درجہ حرارت
مریخی درجہ حرارت نوں  کئی طرح توں ناپا جاندا اے:
مریخی درجہ حرارت دی پیمائش خلائی دور توں پہلے توں دی جا رہی اے۔ بہرحال ریڈیائی فلکیات دے ابتدائی آلات ور طریقہ جات دی وجہ توں حاصل ہونے والے نتیجے خام تے اک دوسرے توں مختلف ہُندے سن۔
ابتدائی سیارے دے کول توں گزرنے والے کھوجیاں (مرینیر چہارم) تے بعد دے مدار گرداں نے فِضا دے بالائی طبقات دے طبعی تے کیمیائی مظاہرِ دا مُطالعہ کرنے دے لئی ریڈیائی گرہن دا استعمال کیتا۔ پہلی سی کیتی گئی طیف پیمائی توں حاصل کردہ کیمیائی بناوٹ دے نال درجہ حرارت تے دباؤ نوں  معلوم کیتا جادا سی۔ فیر وی اڑان توں دی جانے والے گرہن صرف انہاں خصائص دی پیمائش کر سکدے سن زمین توں مریخ دی قرص نوں   دکھائی دینے والے دخول و اندراج دے خط پرواز دے دو قاطع دے نال ہُندے۔ اس دی وجہ توں موسم دی تصویر کسے خاص مقام دی کسے مخصوص وقت وچ ای حاصل ہو سکدی سی۔ مدار گرداں نے بعد وچ ریڈیائی قطع کرنے دی تعداد نوں   ودھیا دتا۔
بعد دی مہمات جنہاں دی شروعات دہرے مرینیر ششم تے ہفتم دے نال سوویت دے مریخ دوم و سوم دے نال ہوئی، انہاں وچ زیراں سرخ اشعاع دا سراغ لگانے والے سراغ رساں موجود سن جنہاں دا کم شعاع افگن روشنی دی توانائی نوں  ناپنا سی۔ مرینیر نہم اوہ پہلا کھوجی سی جس نے مریخ دے مدار وچ 1971ء وچ اپنے دوسرے آلات تے ریڈیائی ٹرانسمیٹر دے نال زیراں سرخ شعاع پیما تے طیف پیما رکھیا۔ وائی کنگ اول و دوم نے نہ صرف اپنے پیش رو دی اساں   قدمی زیراں سرخ حرارتی نقشہ گر توں دی۔ بلکہ مہم انہاں دور دراز حساسیاں دی معلومات توں برمحل شہابی گرج دی تصدیق دے نال نال اپنے نزول دے وقت بلند عرض البلد درجہ حرارت تے دباؤ نوں   ناپنے والے آلات دا وی استعمال کر سکدی سی۔
مریخ اُتے مختلف برمحل حاصل ہونے والی اوسط درجہ حرارت دی قدراں ناپی گئی نیں  جس وچ عام قدر منفی 55 °C دی اے۔ سطح دا درجہ حرارت خط استواء اُتے دوپہر وچ تقریباً 20 °Cتک پہنچ سکدا اے جدونکہ قطبین اُتے کم توں کم درجہ حرارت منفی 153 °C تک دا ہُندا اے۔ وائی کنگ خلائی جہاز دے اترنے دی جگہ اُتے اصل درجہ حرارت 17.2 °C تا 107 °C سی۔ وائی کنگ مدار گرد نے جو مٹی دا سب توں زیادہ گرم درجہ حرارت دا تخمینہ لایا اوہ 27 °C سی۔ اسپرٹ جتھے گرد نے دن وچ سب توں زیادہ بلند درجہ حرارت 35 °C تک ناپا تے باقاعدگی توں ناپا گیا درجہ حرارت موسم سرما دے علاوہ 0 °C توں اُتے ای سی۔
ایہ بتاندا گیا کہ "رات دے وقت لئی گئے ہویا دے درجہ حرارت دے اعداد و شمار ہر شمالی بہار تے ابتدائی شمالی موسم گرما وچ مشاہدہ کیتے گئے تجرباندی سہو (±1 °C ) دے اندر توں ملتے جلتے نیں  پر دن وچ حاصل کردہ اعداد و شمار کچھ تے کہانی بیان کر دے نیں   جس وچ درجہ حرارت سال بہ سال اس موسم وچ 6 °C تک دا تغیر بتاندا اے۔ دن رات وچ ایہ اختلاف غیر متوقع اے تے ٹھیک توں سمجھیا نئيں گیا"۔ جنوبی بہار تے گرما وچ تغیر دی وجہ دھول دے طوفان ہُندے نیں   جو رات دے پست درجہ حرارت دی قدر نوں   ودھدے تے دن دے درجہ حرارت دی زیادہ توں زیادہ قدر نوں   کم کر دے نیں  ۔ ایہ نتیجے سطح دے اوسط درجہ حرارت وچ کم (20 °C) گراوٹ اوربالائی کرۂ فضائی وچ معتدل (30 °C) بڑھاوا دیندے نیں  ۔
وائی کنگ توں پہلے تے بعد وچ زمین توں بذریعہ خرد امواج طیف پیمائی توں مریخ دے درجہ حرارت نوں  تے جدید طریقے توں ناپا گیا۔ کیونجے خرد امواج دی کرن، جو 1 آرک منٹ دے اندر دی ہُندی اے، سیارے دی قرص توں وڈی ہُندی اے، لہٰذا نتیجے سیاروی اوسط نوں   ظاہر کر دے نیں  ۔ بعد وچ مریخ سیاروی سرویر دے حرارتی اخراجی طیف پیما تے کچھ حد تک 2001ء مریخ مہم دے تھیمس نے نہ صرف زیراں سرخ اشعاع توں پیمائش دی بلکہ خلائی گاڑی، جتھے گرد تے زمینی خرد امواج دے اعداد و شمار دا موازنہ وی کیتا۔ مریخ جانچ پڑتال گر مدار گرد دا مریخ موسم آواز پیما اسی طرح دے کرۂ فضائی دا خاکہ حاصل کر سکدا اے۔
اعداد و شمار "وائی کنگ مہم دے دوران دی نسبت مریخ اُتے حالیہ دہائیاں وچ عمومی طور اُتے سرد کرۂ فضائی دا درجہ حرارت تے کم گرد دی اڑان کوبتاندے نیں"، ہرچند کہ وائی کنگ توں حاصل کردہ پچھلے اعداد و شمار نوں  وی کم کیتا گیا اے۔ ٹی ای ایس دے اعداد و شمار "زیادہ سرد ( 10 تا 20 کیلون) دا سیاروی کرۂ فضائی دا درجہ حرارت بتاندے نیں جس نوں   1997ء دے دوران حاصل کیتا بمقابل 1997ء دے حضیضِ شمس دے دوران " تے "مریخ دا کرۂ فضائی سیاروی اوج شمسی دے دوران ٹھنڈا، کم دھول والا تے بادلاں توں زیادہ لبریز سی بنسبت اس دے جو وائی کنگ دی موسمی تحقیقات توں حاصل ہویا سی تے اس وچ وی وائی کنگ اعداد و شمار وچ ولسن تے رچرڈسن نے نظر ثانی دی سی۔
بعد وچ تسلیم کیتے گئے موازنے وچ کوشش کیتی گئی کہ متروک خلائی جہاز دی اطلاعات نوں  ضم کیتا جائے، "ایہ ہوائی درجہ حرارت دا خرد امواج دا نامچہ اے جو سب توں زیادہ نمائندگی کرنے والا اے"۔ وائی کنگ دے آئی آر ٹی ایم تے ایم جی ایس ٹی ای ایس دے درمیان کوئی قابل پیمایش سیاروی اوسط درجہ حرارت دا رجحان موجود نئيں اے۔ "وائی کنگ تے ایم جی ایس ہویا دا درجہ حرارت اس دوران لازمی طور اُتے ناقابل شناخت ہوۓگآ، جس توں معلوم چلدا اے کہ وائی کنگ تے ایم جی ایس دے دور وچ لازمی طور اُتے اک ای جیسی آب و ہوا دی حالت موجود ہوگی۔ اس نے اک "مضبوط شاخیت" شمالی تے جنوبی نصف کرۂ دے درمیان پائی، " مریخی سالانہ چکر دا کافی زیادہ متشاکل نمونہ: اک شمالی بہار تے موسم گرما جو نسبتاً ٹھنڈا اے، نہ زیادہ دھول والا اے تے نسبتاً پانی دے بخارات تے برف دے بادلاں توں لبریز اے  تے جنوبی موسم گرما وائی کنگ توں مشاہدہ کیتے گئے گرم کرۂ فضائی دے درجہ حرارت وانگہے، جس وچ پانی دے بخارات تے پانی دی برف کم اے تے دھول دی سطح کافی زیادہ اے۔
مریخی پڑتال گر جتھے گرد دے ایم سی ایس (مریخ موسمی صدا پیما) آلے نے اوتھے پہنچنے دے بعد ایم جی ایس دے نال مل کر تھوڑے عرصے تک کم کیتا؛ کم قابلیت والا مریخ مہم دا تھیمس تے مریخ ایکسپریس دے اسپائی کیم دے اعداد و شمار نوں  وی اک چنگی طرح توں حاصل کیتے گئے نامچے دے طور اُتے استعمال کیتا جا سکدا اے۔ ایم سی ایس تے ٹی ای ایس توں حاصل کردہ درجہ حرارت عمومی طور اُتے اک دوسرے توں میل کھاندے نیں، پر محققین نے تجزیاندی صحت توں کم ممکنہ خنک دے بارے وچ دسیا اے، ایم سی ایس ایم وائی 28 درجہ حرارت اوسطاً 0.9 (دن وچ) تے 1.7 کیلون (رات وچ) ٹی ای ایس ایم وائی 24 دی پیمائش توں زیادہ ٹھنڈا بتاندے نیں۔
کرۂ فضائی دے خوائص و ترکیب
دائیں|thumb|300x300px|سیارہ مریخ  - سب سے فراواں گیسیں ( کیوریوسٹی جہاں گرد  سے اکتوبر 2012ء میں کیا گیا نمونے کا تجزیہ ۔
کم کرۂ فضائی دا دباؤ
مریخی کرۂ فضائی زیادہ تر کاربن ڈائی آکسائڈ اُتے مشتمل اے تے سطح دا اوسط دباؤ 600 پاسکل اے جو زمین دے 101,000 پاسکل دے دباؤ توں کافی کم اے۔ اس دا اک اثر ایہ ہُندا اے کہ مریخ دا کرۂ فضائی زمین دے کرۂ فضائی دی نسبت بوہت تیزی دے نال دی ہوئی توانائی توں رد عمل کردا اے۔ نتیجتاً مریخ وچ ثقلی اثرات دی بجائے شمسی حرارت توں زبردست حرارتی موجاں پیدا ہُندی نیں ۔ ایہ امواج کافی اہمیت دی حامل وی ہو سکدی نیں   تے فضائی دباؤ دا ایہ کل 10 فیصد تک دا حصّہ بن سکدی نیں   (عام طور توں ایہ 50 پاسکل تک دی ہُندی نیں  )۔ زمین دا کرۂ فضائی وی روزانہ جاں نیم روزہ مدوجزر رکھتا اے پر اس دا اثر اتنا زور دار زمین دے کرۂ فضائی دی زیادہ کمیت دی وجہ توں نئيں ہُندا۔ ہرچند کہ مریخ اُتے درجہ حرارت نقطہ انجماد (0 °C) توں اُتے پہنچ جاندا اے پر مائع پانی سیارے دے زیادہ تر حصّہ اُتے قائم نئيں رہ سکدا کیونجے کرۂ فضائی دا دباؤ پانی دے تہرے نقطے توں کہاں نیچے نیں  تے پانی دی برف عمل تصعید توں گزر کر پانی دے بخارات وچ بدل جاندی اے۔ استثناء وچ سیارے دے نیچے پست والے حصّے نیں   خاص طور توں ہیلس پلانیشیا دے تصادمی طاس جو اس طرح دا مریخ اُتے سب توں وڈا شہابی گڑھا اے۔ ایہ اتنا گہرا اے کہ کرۂ فضائی دا دباؤ اس دی تہ وچ 1155 پاسکل تک جا پہنچتا اے جو تہرے نقطہ توں زیادہ اے لہٰذا اگر درجہ حرارت 0 °C توں اُتے جاندا اے تو اوتھے مائع پانی موجود ہو سکدا اے۔
ہوا
بائیں|thumb|کیوریوسٹی جہاں گرد کا پیراشوٹ مریخ  کی ہوا میں پھڑپھڑا تا ہوا (ہائی رائز /ایم آر او) (12 اگست 2012ء سے 13 جنوری 2013ء تک)۔ مریخ دی سطح وچ حرارتی جمود بوہت ای پست اے جس دا مطلب ایہ اے کہ جدوں سورج طلوع ہُندا اے تو ایہ تیزی توں گرم ہو جاندا اے۔ عام طور اُتے روز دا درجہ حرارت قطبی علاقاں توں اگے پیچھے جھولتا اے تے لگ بھگ 100 کیلون ہُندا اے۔ زمین اُتے ہوائاں اکثر ایسے علاقاں وچ بنتی نیں  جتھے بر حرارتی جمود تیزی توں تبدیل ہُندا اے جداں کہ سمندر توں خشکی۔ مریخ اُتے سمندر نئيں نیں   پر اوتھے اُتے ایسے علاقے موجود نیں   جتھے مٹی دا حرارتی جمود تبدیل ہُندا اے جس دی وجہ توں باد سبا و باد نسیم چلتی نیں   جس طرح توں زمین اُتے سمندری ہویا چلتی اے۔ انٹاریس منصوبہ "مارس اسمال اسکیل ویدر" نے حال وچ مٹی دے قدیمی نموناں دی وجہ توں موجودہ سیاروی آب و ہوائی نموناں وچ ہونے والی کچھ چھوٹی کمزوریاں دیکھی نیں   "مریخ اُتے حرارت دا سطح اُتے آنا تے واپس جانا کافی اہم اے، لہٰذا مٹی دی جانچ نوں   کافی صحت دے نال کیتا جانا اے۔" اس طرح دی کمزوریاں نوں   درست کر لیا گیا جس توں مستقبل وچ مزید صحت دے نال جانچ دی جا سکے گی پر پرانے مریخی آب و ہوائی نمونے اُتے انحصار کرنا کافی مشکوک ہوۓگآ۔ کم ارض البلد اُتے ہیڈلے دا چکر کم کردا اے تے ایہ اسی طرح دا عمل اے جو زمین اُتے باد مراد و باد مخالف پیدا کردا اے۔ بلند ارض البلد اُتے اُچے تے پست دباؤ والے علاقاں دا سلسلہ موسم اُتے اپنا غلبہ جمائے ہوئے رہندا اے جس نوں  باروکلینک موجی دباؤ کہندے نیں  ۔ مریخ زمین دی نسبت ٹھنڈا تے خشک اے کیونجے اوتھے اُتے دھلائی کرنے دے لئی کسے قسم دی بارش نئيں ہُندی (سوائے کاربن ڈائی آکسائڈ دی ژالہ باری دے )۔ اس طرح دا حالیہ طوفانی جھکڑ ہبل خلائی دوربین نے دیکھیا اے۔ (تصویر نیچے اے)۔ مریخ تے زمین دے ہیڈلے دے چکر وچ جو اہم فرق اے اوہ انہاں دی رفتار دا اے جس دی پیمائش الٹ کر وقت دے پیمانے اُتے دی اے۔ الٹ کر وقت دا پیمانہ 100 مریخی دن اے جدونکہ زمین اُتے ایہ اک برس دا ہُندا اے۔
دائیں|thumb|275x275px|مریخی گرد کے بگولے  - ایمیزونی  پلانیشیا  میں  (10 اپریل 2001ء) (مزید) ویڈیو (02:19))
دھول دے طوفاناں دا اثر
جب1971ء وچ مرینیر نہم مریخ اُتے پہنچا تو دنیا نوں  امید سی کہ سطح دی نواں تازہ تصویر مفصل دیکھنے نوں   ملے گی۔ پر اس وقت انھاں دیکھنے نوں   جو چیز ملی اوہ سیاروی پیمانے دا دھول دا طوفان سی تے جو واحد چیز اس دھند وچ نظر آ رہی سی اوہ گرانڈیل آتش فشاں اولمپس مونس سی۔ طوفان اک مہینے دے عرصے تک چلا، سائنس داناں نوں   معلوم ہویا کہ ایہ اک ایسا مظہر اے جو مریخ اُتے کافی عام اے۔
2007ء دے وسط وچ اک سیاروی پیمانے دے دھول دے طوفان نے شمسی توانائی توں چلنے والے اسپرٹ تے آپرچونیٹی مریخ کھوجی جتھے گرداں دے لئی خطرہ دا نقارہ اس طرح بجایا کہ شمسی پینل توں حاصل کردہ توانائی دی مقدار نوں  اتنا کم کر دتا کہ انہاں نوں   زیادہ تر سائنسی تجربات بند کرنے پئے تے طوفان دے ختم ہونے دا انتظار کرنا پیتا۔ دھول دے طوفاناں دے ختم ہونے دے بعد وی جتھے گرداں نوں   ملنے والی توانائی کافی کم سی کیونجے دھول دے بیٹھنے وچ کافی وقت لگیا سی۔
حضیض شمس دے دوران دھول دے طوفان کافی عام نیں  کیونجے اس وقت سیارہ اوج شمس دے مقابلے وچ 40 فیصد زیادہ سورج دی روشنی نوں   حاصل کردا اے۔ اوج شمس دے دوران پانی دی برف دے بادل کرۂ فضائی وچ بن کر دھول دے ذرّات توں متعامل ہُندے نیں   تے سیارے دے درجہ حرارت اُتے اثر انداز ہُندے نیں  ۔
ایسا قیاس کیتا جاندا اے کہ مریخ اُتے دھول دے طوفان، طوفاناں نوں  بنانے وچ اسی طرح دا کردار ادا کر سکدے نیں   جداں کہ زمین اُتے پانی دے بادل کر دے نیں  ۔1950ء دے عشرے دے بعد توں کیتے جانے والے مشاہدات بتاندے نیں کہ کسے مخصوص مریخی برس وچ دھول دے سیاروی طوفاناں دے آنے دا امکان لگ بھگ تن وچوں اک اے۔
تبدیلی
مریخ اُتے ارضیاندی تبدیلی دا عمل مریخ دے کرۂ فضائی دی ہویا دے نظام وچ چیزاں نوں  شامل کرنے دے لئی کافی اہم اے۔ اچھلتے کودتے ریت دے ذرّات اسپرٹ جتھے گرد اُتے لگے ہوئے ایم ای آر توں مشاہدہ کیتے گئے نیں  ۔ نظریہ و حقیقی مشاہدات آپس وچ اک دوسرے توں میل نئيں کھاندے ، کلاسیکل نظریہ اصل جتھے دے قلانچاں بھرتے ذرّات دے بارے وچ خاموش اے۔ اک نیا نمونہ زیادہ بہتر طور توں نویں جتھے دے مشاہدات دے بارے وچ بتاندا اے کہ اک جگہ توں دوسری جگہ حرکت کر دے ہوئے ذرّات برقی میدان پیدا کر دے نیں   جس توں اس عمل وچ مزید تیزی آ جاندی اے۔ مریخ دے دھول دے اچھلتے کودتے ذرّات زمین دے ذرّات دے مقابلے وچ نہ صرف 100 گنا زیادہ اُچا تے لمبا خط پرواز رکھدے نیں   بلکہ انہاں دی سمتی رفتار وی 5 تا 10 گنا زیادہ ہُندی اے۔
متواتر شمالی  چھلے دار بادل
بائیں|thumb|مریخ پر عظیم الجثہ بادلوں  کا ہبل خلائی دوربین سے نظارہ
شمالی قطبی علاقے وچ اک وڈا ڈونَٹ جیسی صورت دا بادل مریخی برس وچ لگ بھگ اک ای وقت وچ نظر آندا اے تے اس دا حجم وی اک ای جداں ہُندا اے۔ ایہ صبح بنتا اے تے مریخ دی دوپہر ہونے تک منتشر ہو جاندا اے۔ بادل دا بیرونی قطر لگ بھگ 1,600 کلومیٹر دا ہُندا اے جدونکہ اندرونی سوراخ جاں اکھ 320 کلومیٹر اُتے پھیلی ہوئی ہُندی اے۔ بادل دے بارے وچ گمان اے کہ اوہ پانی دی برف دا ہوۓگآ لہٰذا اس دا رنگ مریخ دے دوسرے عمومی دھول دے طوفاناں دے برخلاف سفید ہُندا اے۔
ایہ آندھی دے طوفان وانگہوندا اے پر ایہ گھومتا نئيں اے۔ بادل شمالی موسم گرما وچ اُچے ارض البلد اُتے ظاہر ہُندے نیں ۔ اندازہ اے کہ ایسا شمالی قطب اُتے منفرد آب و ہوا دی صورت حال دی وجہ توں ہُندا اے۔ آندھی جداں طوفاناں نوں   پہلی مرتبہ وائی کنگ مدار گرد دے نقشہ جاندی پروگرام دے دوران دیکھیا گیا، پر شمالی چھلے دار بادل اس توں تن گنا زیادہ وڈے سن۔ بادلاں دا سراغ کافی کھوجیاں تے دوربیناں بشمول ہبل تے مریخ سیاروی سرویر نے لایا اے۔
دوسرے دہرائے جانے والے واقعات وچ دھول دے طوفان تے دھول دے جھکڑ نیں ۔
میتھین دی موجودگی
بائیں|thumb|میتھین کا نقشہ دائیں|thumb|300x300px|مریخ پر میتھین - ممکنہ ماخذ و غرقاب
مارچ 2004ء وچ مریخ کھوجی مدار گرد   تے کینیڈا فرانس ہوائی دوربین توں زمین توں کیتے جانے والے مشاہدات وی بتاندے نیں کہ میتھین کرۂ فضائی وچ اک مول دا کچھ ای حصّہ اے یعنی لگ بھگ 10 نینو مول فی مول۔ بہرحال انہاں مشاہدات دی پیچیدگی نے انہاں نتیجے دے معتبر ہونے اُتے گرما گرم مباحثاں نوں   جنم دے دتا اے۔
کیونجے موجودہ مریخی حالات وچ بالائے بنفشی اشعاع نوں  میتھین نوں   توڑنے وچ صرف 350 برس دا عرصہ درکار ہوۓگآ، لہٰذا اگر میتھین موجود اے تو کوئی ایسے ماخذ وی موجود ہوۓگآ جو اس نوں   دوبارہ فضا وچ بھر رہیا ہوۓگآ۔ آبیدہ مشبک جاں پانی دی چٹاناں وچ ہونے والے رد عمل میتھین دا ممکنہ ارضیاندی ماخذ ہو سکدے نیں   پر فی الوقت مریخی میتھین دے وجود جاں اس دے ماخذ دے بارے وچ کوئی اتفاق رائے موجود نئيں اے۔
کیوریوسٹی جتھے گرد مریخ اُتے اگست 2012ء وچ اترا۔ ایہ اس قابل سی کہ نہ صرف اوتھے اُتے موجود گیساں دی صحت دے نال پیمائش کر سکے بلکہ میتھین دے مختلف اساں  جاؤں نوں   وی اک دوسرے توں الگ شناخت کرسکے۔ اساں   آہنگ لیزر طیف پیما توں کیتے جانے والی پہلی پیمائش نے اشارہ دتا کہ اک ارب وچوں 5 حصّہ میتھین خلائی گاڑی دے اترنے والی جگہ اُتے موجود سی۔ 19   ستمبر 2013ء نوں   ناسا دے سائنس داناں نے کیوریوسٹی توں مزید ناپ تول دی جس وچ انہاں نے بتاندا کہ کرۂ فضائی وچ موجود میتھین دا سراغ نئيں مل سکیا۔ اس دے ملنے دے امکان دی قدر 0.18±0.67 فی ارب حصّے دی سی جس دی زیادہ توں زیادہ حد 1.3 فی ارب حصّہ سی (95% اعتمادی انتہا دے نال)۔
16 دسمبر 2014ء وچ ناسا نے بتاندا کہ کیوریوسٹی جتھے گرد نے "دس گنازیادہ " مریخ دے کرۂ فضائی وچ مقامی میتھین دی مقدار دا سراغ لایا اے۔ نمونہ جاندی پیمائش " 20 مہینے دے دوران درجن بھر" لئی گئے جس وچ پتا لگیا کہ 2013ء دے آخر تے 2014ء دے شروع وچ اوسطاً فی ارب وچ 7 حصّے میتھین کرۂ فضائی وچ پائی گئی۔" اس توں پہلے تے بعد وچ اوسط اس سطح دا دسواں حصّہ سی۔
ہندوستانی مریخ مدار گرد مہم 5 نومبر 2013ء نوں  چھڈی گئی جس وچ کوشش دی جائے گئی کہ اگر میتھین وجود رکھتی اے تو اس دا سراغ لگیا کر اس دے ماخذ دی نقشہ کشی دی جا سکے۔ ایکزو مارس گیسی سراغ رساں جتھے گرد دا چھڈنے دا منصوبہ 2016ء وچ اے جو نہ صرف میتھین دی مزید تحقیق کرے گا  بلکہ اس دی انحلال ہونے دے بعد بننے والی ضمنی پیداوار فارمل ڈی ہائیڈ تے میتھانول دا وی تجزیہ کرے گا۔
کاربن ڈائی آکسائڈ دی نقاشی
مریخ پڑتال گر جتھے گرد توں حاصل کردہ تصویراں مریخ دی منفرد آب و ہوا دی وجہ توں ہونے والے اک غیر معمولی کٹاؤ نوں  بتاندی نیں  ۔ بہار دی گرمی کچھ علاقاں وچ کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف نوں   عمل تصعید توں گزارتی اے جس توں اوہ اُتے دی جانب بہتی اے جس توں انتہائی غیر معمولی نقوش بنتے نیں   جس نوں   "عنکبوندی نالیاں" کہندے نیں  ۔ صاف شفاف کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف سردیاں وچ بنتی اے تے جدوں بہار وچ سورج دی روشنی سطح نوں   گرم کردتی اے، تو اوہ کاربن ڈائی آکسائڈ نوں   گیس وچ تبدیل کر دیتی اے جو شفاف کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف وچوں لنگھدے ہوئے اُتے ول جاندی اے۔ برف وچ موجود کمزور تھاں دی وجہ توں برف کاربن ڈائی آکسائڈ دے چشمے بناندی اے۔
پہاڑ
دائیں|thumb|250x250px|سیارہ مریخ  - طیرانپذیر گیسیں ( کیوریوسٹی جہاں گرد اکتوبر 2012ء) مریخی طوفان مریخ دے وڈے پہاڑی سلسلاں اُتے کافی اثر انداز ہُندے نیں ۔ انفرادی پہاڑ جداں کہ اولمپس مونس (27 کلومیٹر) مقامی موسم اُتے اثر انداز ہو سکدا اے پر وڈے موسمیاتی اثرات تھارسس علاقے وچ موجود وڈے آتش فشاناں دے اجتماع دی وجہ توں ہو سکدے نیں  ۔
پہاڑیاں دی وجہ توں اک دہرایا ہویا موسمی اثر دا مظہر مرغولہ نما دھول دے بادل نیں  جو ارشیا مونس دے اُتے بنتے نیں  ۔ ارشیا مونس دے اُتے مرغولہ دھول دے بادل آتش فشاں دے اُتے 15 توں 30 کلومیٹر تک اُچے ہو سکدے نیں  ۔ ارشیا مونس دے اُتے مریخی سال دے دوران ہر وقت بادل موجود رہندے نیں   جو موسم گرما دے آخر وچ اوج اُتے پہنچ جاندے نیں  ۔
قطبی ٹوپیاں
موسم سرما وچ قطبین اُتے کرۂ فضائی اس قدر مرتکز ہو جاندا اے کہ کرۂ فضائی دا دباؤ اس دی اوسط قدر دا اک تہائی رہ جاندا اے۔ ایہ تکثیف ہونے تے بخارات بننے دا عمل دی وجہ توں غیر تکثیف شدہ گیساں دے تناسب وچ معکوس تبدیلی دی صورت وچ بنتا اے۔ مریخ دے مدار دا بیضوی پن دوسرے عوامل دے نال اس چکر اُتے اثر انداز ہُندا اے۔ کاربن ڈائی آکسائڈ دے عمل تصعید دی وجہ توں بہار و خزاں دی ہوائاں اس قدر طاقتور ہُندی نیں  کہ اوہ اُتے بیان کیتے ہوئے سیاروی دھول دے طوفاناں دا سبب بن جاندی نیں  ۔
شمالی قطبی ٹوپی مریخ دے شمالی موسم گرما وچ لگ بھگ 1,000 کلومیٹر دے رقبے دا ہو جاندا اے تے اندازہً 16 لکھ مکعب کلومیٹر برف اُتے مشتمل ہُندا اے جس نوں  اگر ٹوپی اُتے برابر پھیلایا جائے تو 2 کلومیٹر گہری تہ بنا دے گی ( اس دا مقابلہ گرین لینڈ دی 28 لکھ 50 لکھ مکعب کلومیٹر دی برف دی تہ توں کیتا جا سکدا اے)۔ جنوبی قطبی ٹوپی دا نصف قطر 350 کلومیٹر اے جدونکہ اس دی زیادہ توں زیادہ موٹائی 3 کلومیٹر دی اے۔ دونے قطبین مرغولہ نما حوض دکھاندی نیں   جس دے بارے وچ پہلے خیال کیتا جادا سی کہ اوہ برف دے عمل تصعید تے پانی دے بخارات دی تکثیف دے نال نال شمسی حرارت دا نتیجہ ہوں گی۔  برف وچ گھس کر تجزیہ کرنے والی ریڈیائی لہراں- ایس ایچ اے آر اے ڈی توں حاصل کردہ اعداد و شمار دے حالیہ نتیجے بتاندے نیں کہ مرغولہ نما حوض اک منفرد واقعہ وچ بنے نیں   ایہ بلند قطب توں آنے والی بلند کثافت دی نشیبی ہواؤں توں بنے نیں   جنہاں نے وڈے طول موج دے فرش وی بنائے نیں  ۔  مرغولہ نما صورت کوریولس اثر (زمین دی گردِش دی وجہ توں کِسی مُتحرک چیز دے رُخ وچ اِنحراف)توں بنے نیں  ، بعینہ جداں زمین اُتے ہوائاں آندھی وچ مرغولے بناندی نیں  ۔ حوض کسے وی برف دی ٹوپی دے نال نئيں بنی بلکہ انہاں نے 24 لکھ توں لے کر 5 لکھ دے درمیان ماضی وچ بننا شروع کیتا جدوں موجودہ برف دی ٹوپی تن تہائی بن چکی سی۔ اس توں معلوم ہُندا اے کہ موسمی تبدیلی دی وجہ توں ایہ بننا شروع ہوئی۔ مریخی موسماں وچ آنے والے درجہ حرارت وچ اتار چڑھاؤ دے بعد دونے قطبین سکڑ کر دوبارہ ودھے نیں  ؛ اس دے علاوہ کچھ لمبے عرصے تک چلنے والے رجحانات وی نیں   جن نوں   حالے تک مکمل نئيں سمجھیا گیا اے۔
جنوبی نصف کرہ دے موسم بہار دے دوران جنوبی قطب اُتے خشک برف دے اجتماع وچ ہونے والی شمسی حرارت دی وجہ توں کچھ جگہاں پرجزوی شفاف برف دی سطح دے نیچے دبی ہوئی کاربن ڈائی آکسائڈ جمع ہو جاندی اے، تاریک زیراں طبق دھوپ نوں  جذب کرکے گرم ہو جاندا اے۔ ضروری دباؤ حاصل کرنے دے بعد، گیس برف نوں   چشماں جیسی دھاراں دی صورت وچ پھاڑ دیتی اے۔ ہرچند کہ اخراج دا مشاہدہ براہ راست نئيں کیتا گیا، پر ایہ اپنے ثبوت تاریک گنبد جداں دھباں تے برف دے اُتے ہلکے پنکھ دی صورت وچ چھڈ دیتی اے۔ ایہ دھبے تے پنکھ اس ریت و دھول توں بنتے نیں   جو اس طرح دے اخراج دے نال نکلتے نیں  ۔ مکڑی جداں دراڑاں دے نمونے گیس دے گرد موجود برف دے نیچے بن جاندے نیں    (دیکھو مریخ اُتے چشمے۔) ٹرائیٹن اُتے وائیجر دوم نے جو نائٹروجن گیس دے اخراج دا مشاہدہ کیتا اوہ وی اسی طرح دے نظام دی وجہ توں وقوع پزیر سمجھے جاندے نیں  ۔
شمسی ہویا
مریخ نے اپنے مقناطیسی میدان دا زیادہ تر حصّہ چار ارب برس پہلے کھو دتا سی۔ نتیجتاً شمسی ہویا تے کائناندی اشعاع مریخ دے روانی کرہ توں براہ راست متعامل ہُندی نیں ۔ اس دی وجہ توں اس دا کرۂ فضائی لطیف ای رہندا اے۔ اگر شمسی ہوائاں بیرونی کرۂ فضائی دی پرت توں مسلسل جوہراں نوں   نہ اکھاڑاں تو اس دا کرۂ فضائی اس قدر مہین نہ ہُندا۔ مریخ اُتے کرۂ فضائی دا زیادہ تر نقصان اسی شمسی ہویا دے زیر اثر ہویا اے۔ موجودہ نظریہ کمزور شمسی ہویا دے بارے وچ بتاندا اے لہٰذا فی الوقت مریخ دے ماحول دی تباہی ماضی دے مقابلے وچ کافی کم اے۔
موسم
thumb|بہار میں برف میں ہونے والا تصعیدی عمل برف کی پرت کے نیچے موجود دھول کو موسمی برف کے اوپر پنکھ جیسی صورت  کے ذخائر  کی شکل  دے دیتی ہے۔ مریخ اپنے محور اُتے 25.2° جھکیا ہویا اے۔ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ مریخ اُتے موسم اسی طرح ہُندے نیں  جداں کہ زمین اُتے۔ مریخ دے مدار دا بیضوی پن 0.1 اے جو زمین دے موجودہ تقریباً 0.02 دے بیضوی پن توں کہاں زیادہ اے۔ مریخ دے مدار دے زیادہ بیضوی پن دی وجہ توں سیارے دے سورج دے گرد چکر لگانے دے دوران آفتاب زدگی وچ کافی تغیر رہندا اے (مریخ دا اک برس 687 دن یعنی زمین دے لگ بھگ 2 برس دے برابر ہُندا اے)۔ زمین وانگمریخ دا ترچھا پن موسم اُتے غالب رہندا اے، زیادہ بیضوی پن دی وجہ توں جنوبی نصف کرہ وچ موسم سرما لمبا جدونکہ شمالی نصف کرہ وچ کم تے گرم رہندا اے۔
مریخ دے اکثر خدوخال بطور خاص اسمینس لاکس چو گوشہ وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ برف دے کافی ذخائر موجود ہون گے۔ برف دے ماخذ نوں  بیان کرنے دا سب توں مقبول نمونہ ایہ اے جس وچ کہیا جاندا اے کہ سیارے دی محوری گردش دے جھکاؤ وچ ہونے والی وڈی تبدیلیاں دی وجہ توں آب و ہوا تبدیل ہو گئی ہو گئی۔ کچھ وقتاں وچ تو جھکاؤ 80 درجے توں وی زیادہ سی۔  جھکاؤ وچ وڈی تبدیلیاں مریخ اُتے برف توں لبریز کئی خدوخال نوں   بیان کردتی نیں  ۔
ترچھے پن تے بیضوی پن دی صف بندی وچ تقدیم دی وجہ توں عالمگیری حرارت تے ٹھنڈے ہونے دا عمل ( عظیم موسم گرما و سرما) 170,000 برس دے دورانیے دے نال۔
زمین وانگمریخ دا ترچھا پن کچھ عرصے دے بعد تبدیل ہُندا اے جس دی وجہ توں آب و ہوا وچ لمبے عرصے تک رہنے والی تبدیلیاں ہُندی نیں ۔ اک مرتبہ فیر مریخ اُتے اس دا اثر زیادہ اس لئی ہُندا اے کیونجے اس دے کول کوئی ایسا چاند نئيں اے جو اس نوں   استحکام دے سکے۔ نتیجتاً ترچھا پن 45 درجے تک تبدیل ہو سکدا اے۔ فرانس دے نیشنل سینٹر فار سائنٹفک ریسرچ دے جیکس لسکر دلیل دیندے نیں   کہ اس طرح آب و ہوا دی تبدیلی مریخ دے شمالی قطب دی برفیلی ٹوپی دی پرتاں دی ہیئت وچ دیکھی جا سکدی اے۔ حالیہ تحقیق بتاندی اے مریخ اک گرم بین ثلجی دور وچ اے جو 100,000 برس توں زیادہ عرصے توں موجود اے۔
کیونجے مریخی سیاروی مساحت کنندہ مریخ دا مشاہدہ چار مریخی برس تک کردا رہیا سی لہذا ایہ معلوم ہویا کہ مریخی موسم سال بہ سال اک جداں ای ہُندا اے۔ اس وچ پائے جانے والے فرق دا براہ راست تعلق مریخ اُتے پہنچنے والی شمسی توانائی وچ ہونے والی تبدیلی اے۔ سائنس دان تو اس قابل وی ہو گئے نیں  کہ بیگل دوم دے اترنے دے دوران موجود موسم دا اندازہ لگیا سکاں۔ علاقائی دھول دے طوفان اس جگہ پائے گئے جتھے دھول دستیاب سی۔
حالیہ ماحولیاتی تبدیلی
بائیں|thumb|370x370px|جنوبی قطب کی برفیلی ٹوپی پر موجود کھڈ جنوبی قطب (پلانم اوسٹرائل) دے ارد گرد مریخی پچھلے کچھ برساں وچ علاقائی تبدیلیاں ہوئی نیں ۔ 1999ء وچ مریخ سیاروی سرویر نے مریخی جنوبی قطب وچ منجمد کاربن ڈائی آکسائڈ دے جوہڑاں دی تصویراں لیں۔ انہاں دی حیرت انگیز صورت تے سمت دی وجہ توں انہاں جوہڑاں نوں   سوئس پنیر جیسی صورت توں جانا جانے لگیا۔2001ء وچ خلائی جہاز نے اسی جوہڑ دی دوبارہ تصویر لی تے معلوم ہویا کہ ایہ تو اپنا حجم ودھیا چکے نیں   تے مریخی اک برس وچ پیچھے ول 3 میٹر ودھیا۔ اس طرح دی چیز خشک برف دی پرت وچ ہونے والے عمل تصعید دی وجہ توں ہُندی اے اس طرح توں اندرونی پانی دی برف سامنے آ جاندی اے۔ مزید حالیہ مشاہدات بتاندے نیں کہ مریخ دے جنوبی قطب اُتے موجود برف مسلسل عمل تصعید توں گزر رہی اے۔ برف وچ موجود جوہڑ مسلسل 3 میٹر فی مریخی برس دے ودھ رہے نیں  ۔ مالن کہتی نیں   کہ مریخ اُتے موجودہ حالت نواں برف بننے دے نئيں نیں  ۔ ناسا دی اک پریس ریلیز وچ اشارہ دتا گیا اے کہ مریخ اُتے "آب و ہوا وچ تبدیلی وقوع پزیر ہو رہی اے"۔ مریخ مدار گرد کیمرے توں کیتے جانے والے مشاہدات دے خلاصے دی مدد توں محققین قیاس کر دے نیں   کہ کچھ خشک برف مرینیر نہم تے مریخ سیاروی سرویر مہمات دے دوران جمع ہوئی اے۔ حالیہ شرح کمی نوں   دیکھدے ہوئے کہیا جا سکدا اے کہ موجودہ برف دے اجتماع صرف چند سوبرس وچ ای ختم ہو جائے گا۔
سیارے اُتے دوسری جگہ کم ارض البلد والے علاقاں وچ پانی دی برف موجودہ موسم دے حالات وچ ہونے والی برف توں زیادہ اے۔  مریخ مہم " ساناں  مریخ اُتے حالیہ سیاروی آب و ہوا وچ ہونے والی تبدیلیاں دے بارے وچ اشارے دے رہی اے،" جیفری پلوٹ اپنے2003ء وچ شایع شدہ کم وچ کہندے نیں   جو ناسا دی جیٹ پروپلشن لیبارٹری دے پروجیکٹ سائنس دان نیں  ۔ انہاں دا ایہ کم غیر اساں   رتبہ نظر ثانی دی صورت وچ شایع ہویا سی۔
قطبی تبدیلیاں
کولاپرٹ و ہور نے مریخ دے عمومی چکر دی نقل بنائی اے جس وچ معلوم ہویا کہ مریخ دے جنوبی کرہ دے قریب مقامی آب و ہوا فی الوقت ہو سکدا اے کہ غیر پائیدار ہو۔ نقل کیتی گئی عدم استحکامی علاقے دی جغرافیائی جڑ وچ بیٹھی ہوئی اے جس توں مصنفین نے اندازہ لایا کہ قطبی برف دا عمل تصعید سیاروی مظہر دی بجائے مقامی مظہر اے۔ محققین بتاندے نیں کہ مستقبل شمسی ضو فشانی دے باوجود وی قطبین اس قابل نیں  کہ برف دا ذخیرہ کرنے جاں اس نوں   ضائع کرنے دی شرح وچ تبدیلی کر سکاں۔ حالت دی تبدیلی نوں   شروع کرنے دا ذمہ دار جاں تو کرۂ فضائی وچ ودھدی ہوئی دھول دی مقدار اے جاں فیر قطبی ٹوپی اُتے پانی دی برف دے اجتماع توں ہونے والی درجہ بیاض وچ تبدیلی اے۔ اس نظریے وچ اس وقت توں کچھ مسئلہ لگتا اے جدوں توں 2001ء وچ سیاروی پیمانے اُتے آئے ہوئے دھول دے طوفان دے بعد برف دا اجتماع نہ ہو سکیا۔ اک دوسرا مسیکہ ایہ اے کہ مریخ دے عمومی چکر دے نموناں دی درستی اس وقت تے کم ہُندی اے جدوں مظاہر دا پیمانہ زیادہ مقامی ہُندا اے۔
ایہ دلیل دی جاندی اے کہ "جنوبی قطب دی پھیلی ہوئی برف وچ مشاہدہ دی جانے والی تبدیلیاں قطعی طور اُتے علاقائی آب و ہوا وچ ہونے والی تبدیلی دی وجہ توں نیں  تے نہ صرف انہاں دا سیاروی مظہر توں کوئی لینا دینا اے، بلکہ بیرونی طاقتاں توں وی انہاں دا کوئی تعلق نئيں بنتا۔ نیچر وچ خبر لکھتے ہوئے چیف نیوز تے فیچر مدیر آلیور مورٹن کہندے نیں   "دوسری شمسی اجسام دی حرارت آب و ہوا دی ارتباہی دی وجہ توں ضبط ہو گئی۔ مریخ اُتے حرارت وچ کمی دی وجہ اڑتی ہوئی دھول دا سنگ سیاہ دی چٹاناں دے وڈے وڈے حصّوں نوں   ننگا کرنا اے جو دن وچ گرم ہو جاندے نیں  ۔