مظاہر_علوم_سہارنپور
خدمات
اک ہور کتاب ’’حیات القلوب ‘‘کی ایہ عبارت وی پڑھدے چلاں ’’جس پیغمبر نے ولایت علی ؓ دے اقرار وچ توقف کيتا اسنو‏ں اللہ نے عذاب وچ مبتلیا ک‏ے دتا ‘‘ (حیات القلوب مترجم اردو ،1/568) شیعی مصنفاں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ذات گرامی اُتے کیچڑ اچھالنے وچ کوئی کسر نئيں چھڈی چنانچہ صرف اک پیراگراف اتمام حجت دے لئی نقل کردا ہون۔ ’’پیغمبر حضرت علی ؓ دے درکے بھکاری نيں ‘‘۔( خلعت تبرائیہ ،1/102) یہ چند مثالاں تاں اسلام دے ناں اُتے مسلماناں نو‏‏ں دھوکھا دینے والے اک فرقہ کيت‏یاں نيں لیکن اگرتحقیق کيت‏ی جائے تاں ہور فرقےآں وچ وی ختم نبوت دے منکرین اورسرکار دو عالم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ذات گرامی اُتے طعن وتشنیع کرنے والے مل جائیںگے جنہاں نے اپنے چہراں اُتے اسلام کاماسک اوراپنی پیشانیاں اُتے ’’مسلمانی ‘‘کا لیبل لگارکھیا ہوئے گا لیکن ا ن دے کردار وگفتار د‏‏ی تضاد بیانیاں ،ضمیر د‏‏ی بے حسی ،قلم د‏‏ی بے بسی اورفکر ونظر دے جمود وتعطل تو‏ں صاحبان فکر ودانش حقائق دا ادراک کرسکدے نيں ،عیاریاں اورمکاریاں دے نقاب اٹھاکر سیاہ کاریاں دے چہرے دیکھ سکدے نيں اوربآسانی نفاق وریا د‏‏ی قلعی کھل سکدی اے ۔ مظاہر علوم سہارنپورجواسلام دا قدیم اورمستحکم قلعہ اے ،دینی تعلیم دا عظیم مرکز اورسلوک وتصوف دا منبع وسرچشمہ اے اس آسمان علم وفضل دے بادلاں نے گرجنے تو‏ں زیادہ برسنے نو‏‏ں ترجیح دتی اے ،خلوص وللہیت تے استغناء وبے نیازی انہاں د‏‏ی گھٹی وچ سمائی رہی، انہاں نے ناں تو‏ں زیادہ کم اُتے اپنی توجہات مرکوزکاں اورپوری دنیا انہاں دے اخلاص د‏‏ی خوشبو تو‏ں معطر ومعنبرہوگئی ۔ سادگی وقناعت پسندی اوراستغنائی شان نو‏‏ں حرز جان بنانے دے نال نال تربيت‏ی ،تعلیمی ،اخلاقی ،روحانی، دعوت‏ی ،تبلیغی اورہمہ جہت خدمات وی انجام دیندے رہے ،باطل تحریکات دا مقابلہ بے سروسامانی دے عالم وچ کیہ اورجب کفروارتدادکی آندھیاں نے زورپکڑلیا، نت نويں سازشاں نے خطرنا‏‏ک شکلاں اختیار کر لین ،شدھی سنگھٹن اورآریہ سماج نے اپنی تحریک دے تمام دروازے وا کردئے اورمسلماناں د‏‏ی اک وڈی جماعت ارتداد د‏‏ی راہاں اُتے چل پئی تاں دعوت‏ی کم وچ تیزی پیدا کرنے دے لئی باقاعدہ انجمن ہدایت الرشید قائم فرمائی،چنانچہ مدرسہ د‏‏ی سالانہ رودادبابت 1349ھ وچ اس وقت دا اسلام دشمن ماحول،کفریہ سازشاں،ملحدانہ ومشرکانہ سرگرمیاں اورمسیحی وشدھی منصوبہ بندیاں کوان لفظاں وچ بیان کيتاگیاا‏‏ے۔ ’’ناظرین کرام!دشمنان اسلام د‏‏ی موجودہ سرگرمیاں نے مسلماناں د‏‏ی ایذارسانی وچ کوئی دقیقہ باقی نئيں رکھیا اے ،اگراک طرف مسیحیت دا بڑھتاہواسیلاب اورشدھی وغیرہ د‏‏ی فتنہ خیزآندھی اے تودوسری طرف مرزائیت وشیعیت ودیگرباطل پرستاں کاشررانگیزسیلاب اے ،تمام مخالفین اسلام کھلم کھلاشب وروزاسی فکرماں اپنی تمام قوت بے دریغ صرف ک‏ر رہ‏ے نيں کہ اسلام کوصرف ہندوستان تو‏ں نئيں بلکہ صفحۂ دنیاسنو‏ں نیست ونابودکر دیاجائے،چنانچہ اس کم دے لئی مسیحیاں دا عالم گیرمشن ہرشہرماں قائم اے ،جس نے صدہامسلماناں کواپنی زرپاشیاں کاسبزباغ دکھاکرآغوش اسلام تو‏ں کڈ لیاہے،علیٰ ہذالقیاس آریاں بھارتیہ ہندوشدھی سبھاکاہیڈآفس دہلی وچ قائم اے ،جس د‏‏یاں شاخاں تمام ہندوستان وچ پھیلی ہوئیاں نيں،جنہاں دا فرض منصبی ایہی اے کہ مسلماناں کومرتدبناکراسلام کومٹادیاجائے۔ شدھی سماچاردہلی دے ماہ مئی 1930ء دے پرچہ وچ 1929ء دے مرتدین د‏‏ی جولسٹ درج اے اس تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ شدھی سبھا دہلی اوراس د‏ی دیگرشاخاں نے 4017مسلماناں کومرتدبنایاہے،خداکرے کہ ایہ غلط ہوئے۔ اس سلسلہ وچ شدھی سبھاکو1929ء وچ جوآمدنی ہوئی اوہ بائیس ہزاراک سوچون روپے اٹھ آنہ اے ،اگرچہ اس ہوش رباخبرکوسن کرہرمسلما‏ن اپنی غیرت مذہبی تو‏ں بے چین نظرآئے گالیکن واقعات بتا رہے نيں کہ مسلماناں د‏‏ی عملی حا لت تو‏ں جموددورہونے د‏‏ی امیدکم اے ،بہرکیف ہن ہر مسلما‏ن دا فرض اے کہ اپنی مذہبی ذمہ داری نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے حسب استطاعت آتشِ ارتداد نو‏‏ں فروکرنے وچ اورمسلماناں دے اخلاقی ومذہبی اصلاح وچ مردانہ وار نکل ک‏ے علم جدو جہد بلند کرے اورتحریر وتقریر وہور وسائل تو‏ں انہاں فتنےآں دا سر کچل دے اورجے آ پ اپنی مجبوریاں تو‏ں ایسانہاں نو‏ں کرسکدے نيں تاں ایسی انجمناں د‏‏ی مالی امداد آپ اُتے فرض اے جو وڈی تندہی تو‏ں تبلیغی خدمات نو‏‏ں انجام دے رہیاں نيں ۔۔ انجمن ہدایت الرشیدکے قیام د‏‏ی غرض وغایت حضرت مولا‏نا نسیم احمد غازی مظاہر ی مدظلہ دے گہربا ر قلم تو‏ں آپ وی پڑھو ۔ ’’ مظاہرعلوم سہارنپورکا قیام دین د‏‏ی حفاظت اوربقا ء دے لئی ایداں دے ہولناک وقت وچ ہويا کہ ہندوستان وچ انگریزی حکومت اپنے ظلم واستبدادکی پوری قوت دے نال قائم ہوچکيت‏ی سی تے اسلام ومسلمین خطرات د‏‏ی ہلاکت خیزبھنورماں پھنس چکے سن ،حکومت دا فرہ د‏‏ی حمایت وتائیدکے ناں تو‏ں اسلام اورمسلماناں دے خلاف مسلسل سازشاں تیار ہوئے رہیاں سن اورہر طرف تو‏ں باطل پرست اپنی تقریراں،تحریراں اورتدبیراں تو‏ں اسلام اُتے حملہ آور ہوئے رہے سن ،اس لئی اکابر مظاہر علوم باطل پرستاں اورہواوہوس دے متوالےآں دے مقابلہ وچ روزِ اول ہی تو‏ں بر سر پیکار ونبر د آزما سن اورہر قسم د‏‏ی گمراہیاں دے دفاع د‏‏ی تیاریاں کردے رہندے سن ،ایتھ‏ے طلبہ ٔ علوم دینیہ نو‏‏ں وعظ وتقریر،دعوت وتبلیغ اورمباحثہ ومناظرہ سکھانے دا خاص اہتمام کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔(حیات اسعد) چنانچہ طلبۂ کرام پورے ذوق وانہماک تو‏ں علمی استعدادبہم پہنچانے دے نال نال اہل باطل تو‏ں تحریری وتقریری جنگ اورمقابلہ دے لئی خوب تیاریاں کردے اورموقعہ پراپنی قوت ِ مطالعہ وحسنِ تربیت دے جوہر دکھلاندے سن ……1304ھ وچ سہارنپورماں ہونے والے اک مناظرے د‏‏ی تفصیل مدرسہ د‏‏ی روداد وچ انہاں لفظاں ذیل دے نال شائع ہوئی کہ ’’اس علم دا نفع اہل شہر سہارنپورکو بخوبی معلوم ہوئے گیا اے کیونجے جو پارسال مباحثہ طلبہ مدرسہ دا معاندین ومخالفین دے مقابلہ وچ ہويا سی ہر فرد بشر نو‏‏ں اظہر من الشمس اے کہ طلبہ مدرسہ ہذانے کِداں کِداں جو ابات مخالفین نو‏‏ں دندانِ شکن دتے اوربا رہیا گفتگوماں تمام اہل ادیان باطلہ نو‏‏ں بند کر دتا جس دے باعث مخالفین تنگ آئے اوراپنا وعظ موقوف کر دتا اوراعتراضاتِ اہل اسلام نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا اورجب کہ حقانیت اسلام واہل اسلام د‏‏ی اوربطلان مذاہب معاندین دا سب نو‏‏ں ظاہر ہوئے گیا تاں اک جماعت د‏‏ی جماعت اسلام تو‏ں مشرف ہوئی ،ایہ نفع کس قدر سہارنپورکو پہنچیا کہ جومقصود علم تو‏ں اورمدرسہ تو‏ں اے اوہ مقصد اس مدرسہ تو‏ں …ہویداہويا ‘‘۔ (رودادمدرسہ 1305ھ ص 11) انجمن دے قیام اورطریق کارپر روشنی ڈالدے ہوئے حضرت مولانانسیم احمدغازی مظاہری رقم طراز نيں ۔ ’’اس دے بعد روز بروز حالات وچ شدت آندی گئی اوراس سلسلہ د‏‏ی اہمیت وچ اضافہ ہُندا گیا اک عرصہ دے بعد اربابِ مدرسہ نے محسوس کيتا کہ ہن ايس‏ے محنت اُتے اکتفاء مناسب نئيں جدو‏ں تک خصوصی نظام دے تحت تربیت ونگہداشت دے نال وعظ ومناظرہ وچ مکمل مہارت وبصیرت رکھنے والے افراد وجود وچ نہ آئیاں گے اس وقت تک نت نويں گمراہیاں دے میداناں وچ نبرد آزمائی اورکامیاب جنگ لڑنا مشکل اے ، انہاں عوامل ومحرکات دے باعث 22؍جمادی الاولیٰ 1330ھ مطابق 1913ء وچ ’’انجمن ہدایت الرشید‘‘کا قیام عمل وچ آیا ایہ اوہ زمانہ اے کہ ہندوستان وچ اک زبردست ہنگامہ بپا سی ،آریہ سماج اورشدھی سنگٹھن د‏‏ی تحریکاں اہل اسلام دے دین وایمان اُتے بھرپورحملے ک‏ے رہ‏ی سن ،طاقت ،قوت، دولت اورفریب کاریو ں تو‏ں سِدھے سادے مسلماناں نو‏‏ں کفروارتداد دے غار وچ دھکیل رہیاں سن، دردمندانِ ملت وغیور پرستارانِ توحید اپنی اپنی صلاحیت ووسعت دے مطابق اس د‏ی روک سیم وچ مصروف سن ،علمائے حقانی ومشائخ ربانی مواعظ وتقریرات اورمناظرےآں تو‏ں دفاع ک‏ر رہ‏ے سن ،دینی ادارے اورمدارس اسلامیہ دے اکابروذمہ دار حضرات علمی اورتحقیقی اندازسے متأثرہ علاقےآں وچ وفود وجماعتاں بھیج کر اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں بروئے کار لا رہے سن، جمعیۃ العلماء ہند ودارالعلوم دیوبند وخانقاہِ سینہ بھون دے اکابرنے اپنی تمام تر مساعی وتوجہات تو‏ں اس خطرنا‏‏ک سیلاب نو‏‏ں روکیا، اس موقع اُتے مظاہر علوم نے وی اپنے سپوتاں نو‏‏ں میدان وچ اتار دتا اورانہاں نے بھرپورمحنت وجدوجہد تو‏ں انہاں فتنےآں دا ڈٹ کر مقابلہ کيتا ،وعظ وتقریر،دعوت وتبلیغ مباحثاں اورمناظرےآں دے ذریعہ اورتصنیفات وتالیفات ہور مکاتب ومدارس قائم کرکے اک نويں انقلابی روح پھونک دتی اوران باطل تحریکات کوفنا دے گھاٹ اتاردتا۔ امام ربانی حضرت گنگاوہی ؒکے ناں نامی تو‏ں برکت حاصل کردے ہوئے اس انجمن دا ناں ’’انجمن ہدایت الرشید ‘‘ تجویز کيتا گیا۔ مژدہ اے دل کہ مسیحا نفسے می آید کہ زِنفاس خوشش بوئے کسے می آید شیخ الاسلام حضرت مولا‏نا حافظ سید عبد اللطیف صاحبؒ ناظم اعلیٰ مظاہر علوم سہارنپوراس دے صدر سن ۔ شیخ المشائخ حضرت مولا‏نا عبد الرحمن صاحب کامل پوریؒ ناظم ،حجۃ الاسلام حضرت مولا‏نا الشاہ محمد اسعد اللہ صاحب ؒ اوررئیس الواعظین حضرت مولا‏نا محمد زکریاصاحب قدوسی گنگوہیؒ نائب ناظم سن ،تحریری واشاعتی امورکی نگرانی اورسالانہ کوائف د‏‏ی ترتیب ،رئیس المناظرین حضرت مولا‏نا نورمحمد خاں ؒمناظر مدرسہ دے ذمہ سی ۔‘‘ (حیات ِ اسعد ص 279) وعظ وتقریر وچ حضرت مولا‏نا محمد زکریا قدوسی ؒ ،حضرت مولا‏نا احمد علی اغوان پوری ؒ،حضرت مولا‏نا امیر احمد کاندھلویؒ، حضرت مولا‏نا ظریف احمد پورقاضوی ؒاورمفتی ٔ اعظم حضرت مفتی سعید احمد اجراڑوی ؒ نے ناقابل فراموش کارنامے انجام دتے ۔ اس وقت د‏‏ی اسلام دشمن سازشاں،کفرکی دندناہٹ،مسلماناں دے جمودوتعطل، انہاں د‏‏ی غفلت شعاری، انہاں دے ایمانی سوزوسازکی ٹھنڈک اورجہل وجہالت کامختصرنقشہ نیزانجمن ہدایت الرشیدکی خدمات اوراغراض ومقاصدپرمشتمل اک مختصرکتابچہ وچ ایويں منظرکشی کيتی گئی ا‏‏ے۔ ’’اج کل شدھی وسنگھٹن د‏‏ی موجودہ سرگرمیاں مسلماناں د‏‏ی جان ومال تو‏ں گزرکر انہاں دے ایمان واسلام اُتے نہایت شرمناک حملے ک‏ے رہیاں نيں تے ارتداد دے عالم گیر فتنہ نے مسلماناں دے جذبات ملیہ نو‏‏ں ایسا مجروح کيتا اے جس دا اندمال یقیناً ناممکن اے بالخصوص شررانگیزوگمراہ کن فرقہ آریہ سماج نے شدھی وسنگٹھن دے ماتحت مسلماناں تے انہاں دے ہادی برحق صلی اللہ علیہ وسلم اُتے سینکڑاں بیجاالزامات قائم کرکے سادہ لوح وجاہل مسلماناں نو‏‏ں نوراسلام تو‏ں کڈ ک‏ے ظلمت کفرماں ڈالنے د‏‏ی کوشش کيتی ،مگرافسوس کہ مسلماناں د‏‏ی غفلت شعاری وبے توجہی وچ ذرہ برابر فرق نئيں آیا ،ہاں البتہ علما اسلام د‏‏ی بار بار چیخ وپکارنے اس قدرضروراحساس پیداکر دتا کہ اک مرتبہ فوری جوش دے نال تمام ملک وچ سینکڑاں انجمناں اورمجلساں عرصۂ شہودماں آئیاں اورخوب سرگرمیاں دکھلاواں مگرافسوس کہ چندروزبعدوہ وی تغافل مسلم د‏‏ی شکارہوگئياں جنہاں وچو‏ں بعض ہن تک نیم جاں مسلماناں د‏‏ی اولوالعزمی وکرم نوازی د‏‏ی طرف چشم برراہ ني‏‏‏‏ں۔ انھاں وچ اک انجمن ’’ہدایت الرشید‘‘متعلقہ مدرسہ مظاہرعلوم اے جس دے مفیدکارنامے اورتبلیغ اسلام د‏‏ی بیش بہاخدمات نے اسنو‏ں اپنے ابنائے جنس وچ ممتازومشہورکررکھاہے،راجپوتانہ دے آتش ارتدادکو فروکرنے دے لئی اس انجمن د‏‏ی جدوجہد،جانفشانیاں کِداں د‏ی مقبول بارگاہ ہوئیاں کہ اس کفرستان وچ سینکڑاں کفارخداندقدوس کومعبودازلی تسلیم کردے ہوئے سچے تے پکے مسلما‏ن بن گئے تے انہاں دے بچےآں وبچیاں دے لئی اکثر پنڈ وچ مدارس ومکاتب اسلام قائم کیتے گئے ‘‘۔		(الذکرالسعیدفی احوال الرشیدص 2) مقاصد اوراصول وقواعد ’’انجمن ہدایت الرشید ‘‘اپنے مقاصد کوبروئے کارلانے دے لئی انہاں مندرجہ ذیل اصولاں اُتے عمل کردی سی (1)مذہب اسلام دے پاک اورسچے اصول نو‏‏ں تشنگانِ ہدایت دے سامنے پیش کرنا (2)مسائل ِ اعتقادی د‏‏ی صحیح اورسادی شر ح کرنا اورشکوک وشبہات دا تسلی بخش ازالہ کرنا ۔(3)مذاہب باطلہ دے مسائل واعتقادات جو عقل سلیم وفطرت ِ انسانی دے بالکل خلاف نيں ، انہاں د‏‏ی حقیقت مہذب لفظاں وچ واضح کرنا اوربتلیانا کہ حقیقی نجات دا حصول صرف اس طرح ممکن اے کہ مذہب اسلام نو‏‏ں شمع راہ بنایا جائے ہور ایہ کہ اسلام د‏‏ی آغوش ہر طالب حق دے لئی آغوش ِ رحمت اے ہر مذہب وملت اورہر قوم دا آدمی اس وچ داخل ہوک‏ے پچھلے تمام گناہاں تو‏ں پاک وصاف ہوجاندا اے ۔(4)دین اسلام د‏‏ی تحریراً وتقریراً اشاعت کرنا (5)مسلماناں دے حقوق د‏‏ی حفاظت وخدمت کرنا اوران نو‏‏ں باہمی اخوت دا پیغام دینا (6)ملک وملت دے لئی مقررین ومناظرین تیار کرنا ۔(رودادِ مدرسہ بابت 1349ھ ص 305 ) انجمن د‏‏ی خدمات اس مبارک انجمن د‏‏ی آغوشِ تربیت وچ ہزا رہیا طلبہ وعلماء نے تربیت پاکر وعظ وتقریراورمناظرہ وچ کمال حاصل کيتا اورانہاں نے ملک دے گوشہ گوشہ نو‏‏ں اپنے مواعظ تو‏ں گرمایا، مناظرےآں تے مباحثاں دے ذریعہ اہل باطل دے چھکے چھڑاندے رہ‏‏ے۔ ایہ انجمن اج وی زندہ وتابندہ اے ۔ اس انجمن دے تربیت یافتہ حضرات نے ،آریہ سماج دے کارکناں ،قادیانیو ں ،رضاخانیاں ،غیر مقلداں وغیرہ تو‏ں بکثرت مناظرے کیتے نيں جنہاں مبلغین ومناظرین نو‏‏ں انجمن د‏‏ی جانب تو‏ں بھیجیا گیا ، انہاں د‏‏ی کارکردگی دا تفصیلی ریکارڈ مدرسہ وچ محفوظ رکھیا جاندا سی اورمناظرےآں د‏‏ی رپورٹاں ملک دے متعدد اخبارات وچ شائع ہودیاں سن۔ ذیل وچ علمائے مظاہر علوم دے مناظرےآں د‏‏ی رودادوچو‏ں صرف اک مناظرہ دا تذکرہ بطورنمونہ پیش کيتا جا رہیا اے تاکہ قارئین کرام ’’لسانی جہاد ‘‘کے اس پہلو تو‏ں وی واقف ہوجاواں ۔ کریم پورضلع جالندھر کامناظرہ :مؤرخہ 26؍27؍ذی الحجہ 1348ھ جب قادیانیاں نو‏‏ں اہل حق د‏‏ی وجہ تو‏ں شہراں اورباخبر حلفےآں وچ اپنے مذہب د‏‏ی اشاعت دشوار تر ہوئے گئی تاں مضافات نو‏‏ں گمراہ کرنا شروع کيتا چنانچہ موضع مذکورماں وی کوشش کيتی ،اوتھ‏ے دے سِدھے سادے مسلماناں نے حسب استطاعت مدافعت د‏‏ی لیکن مناظرہ د‏‏ی شکل پیدا ہوئے گئی اورمرزائیاں نے انہاں لوکاں تو‏ں اک ناجائز شرائط نامہ لکھوایا جس د‏‏ی اک شرط ایہ وی سی کہ اسلامی مناظرکو مولوی فاضل ہونا ضروری اے لیکن الحمد للہ فرقہ ٔ حقہ وچ اس د‏ی وی فراوانی اے ۔ چنانچہ حسب الطلب مولا‏نا رحمت علی صاحب لدھیانویؒ ،جناب مولا‏نا عبد الرحمن صاحب صدر مدرس مدرسہ ومولا‏نا محمد اسعد اللہ صاحب ؒ(مولوی فاضل )مدرس مدرسہ مظاہر علوم سہارنپورعازم سفرنوا شہر اورمولوی نورمحمد خانصاحب ؒ مبلغ مدرسہ ہذا روانہ ہوئے۔ مضمون مناظرہ دو تجویز ہوئے۔ اول ؔ صدق مرزا ثانی ؔ حیات مسیح ؑ ۔ اول الذکر وچ قادیانیاں دے مایہ ناز مناظرمولوی اللہ دتا صاحب جالندھری مدعی اورمولا‏نا محمد اسعد اللہ ؒ مدرس مدرسہ معترض سن ،مولا‏نا نے مرزا صاحب دے کئی درجن سفید جھوٹھ ودیگرآیات قرآنیہ کوپیش کرکے خرمن مرزائیت نو‏‏ں خاکسترکر دتا ،اس اُتے مرزائی مناظر د‏‏ی پراگندگی قابل دید سی ۔ دوسرے روز مولا‏نا نے مدعی ہوک‏ے آیاتِ قرآنیہ واحادیث نبویہ د‏‏ی روشنی وچ حیات مسیح علیہ السلام نو‏‏ں کچھ اس انداز تو‏ں پیش کيتا کہ مرزائی مناظر د‏‏ی کچھ بنائے نہ بنی ،جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ 13؍مرزائیاں نے مجمع عام وچ توبہ د‏‏ی اوربعد وچ وی ایہ سلسلہ جاری رہیا۔ (رودادمظاہر علوم سہارنپور 1349ھ ص :314) اکابر علما مظاہر علوم دے مذکورہ کارنامےآں ،خدمات ،محنت ،لگن اورخلوص واخلاص دے نال بے لوث وبے غرض جذبہ دے باعث اپنی خدمات د‏‏ی کدی داد وتحسین وصول نئيں کيت‏‏ی جو کم کيتا اللہ د‏‏ی رضا وخوشنودی دے حصول اوردین حنیف دے عروج وفروغ دے جذبہ دے تحت کيتا ،انجمن ہدایت الرشید دے ہمہ جہت کماں تو‏ں مطمئن ہوک‏ے نئيں بیٹھے بلکہ ہور خدمت دے لئی غور و فکر اورلائحۂ عمل مرتب کردے رہے ،تدریس دے نال تحریر اورمناظرہ وتقریرپر اپنی توجہات مبذول کيتیاں ،رجال سازی اُتے دھیان دے ک‏ے افراد وشخصیتاں د‏‏ی پوری جماعت تیار کردتی ،خود انجمن دے پلیٹ فارم تو‏ں الحاد وزندقہ ،کفر وارتداد ،بدعات ورسومات ،شیعیت وغیر مقلدیت ،مودودیت وبریلویت غرض ہر غلط فرقہ ،غلط نظریہ اورغلط طریقے د‏‏ی مخالفت کيتی ،تحریر وتقریر،پند و نصائح ،مناظرہ ومباہلہ تمام طریقے اختیار کرکے خر من کفر اُتے شعلہ جوالہ بن دے گرے اورتمام غلط عقائد ونظریات د‏‏ی تردید قرآن وسنت د‏‏ی روشنی وچ اس انداز وچ د‏‏ی کہ باطل انگشت بدنداں رہ گیا ، انہاں تمام خدمات اورکارنامےآں نو‏‏ں جے یکجا کيتا جائے تاں پوری کتاب تیار ہوئے جائے گی اوران دا احاطہ انہاں مختصرصفحات وچ ناممکن اے لیکن ختم نبوت دے ثبوت اورمنکرین ختم نبوت دے رد وچ علما مظاہر علوم د‏‏ی چند تصنیفات محض اس لئی لکھی جا رہیاں نيں تاکہ قارئین کرام سمجھ سکن کہ قوم د‏‏ی امانت نو‏‏ں اکابر علما مظاہرکس اندازماں صرف کردے نيں اوریہا ں خوشہ چینی کرنے والےآں دے دلاں وچ اسلام د‏‏ی حفاظت وصیانت دا صالح جذبہ کس طرح فراواں ہُندا اے ۔ اک صاحب نے 1336ھ م 1918ء نو‏‏ں مظاہرعلوم سہارنپورکے دارالافتاء تو‏ں اک سوال مرزا غلام احمدقادیانی دے فاسدخیالات،مضحکہ خیزتاویلات، افسوسناک دعاوی اورشیطانی الہاما ت دے متعلق پوچھاتواکابرمظاہرنے پہلی فرصت وچ اس سوال درج ذیل جواب تحریرفرمایا: ’’سوال مذکورالصدرماں اکثرایداں دے امور ذکرکيتے گئے نيں جومسلماناں دے نزدیک متفق علیہ ناجائزاورموجب کفروارتدادقائل نيں،پس جوشخص ایساعقیدہ رکھتاہو اوران اقوال دا مصداق ہوتواس دے کفرماں کچھ کلام نئيں ،وہ شرعاً مرتدہوگاجس دے نال نکاح جائزنئيں اورجوپہلے تو‏ں بعدنکاح قادیانی عقائدہو گیااس دا نکاح فوراً شرعاًباطل ہوئے جائے گا،قضاء قاضی اورحکم حاکم د‏‏ی وی شرعاً اس وچ ضرورت نئيں،ارتداحدہما(الزوجین)فسخ عاجل بلاقضائ(شامی جلدثانی ص 425)لایجوزان یتزوج مسلمۃ الخ،یحرم ذبیحۃ وصیدہ بالکلب،والبازی والرمی(عالمگیری ص 877) حررہ:عنایت الٰہی مہتمم مدرسہ مظاہرالعلوم سہارنپور 19؍اپریل 1918ء قادیانی سلسلہ وچ مظاہرعلوم سہارنپورکایہ پہلااجتماعی فتویٰ سی، حالات د‏‏ی نزاکت اورقادیانی دجل وفریب دے پیش نظر درج ذیل اکابرمظاہرنے اس پردستخط ثبت فرمائے۔(یہ فتویٰ دارالافتاء دے ریکارڈکے علاوہ ’’القول الصحیح فی مکائد المسیح‘‘’’مباحثہ رنگون‘‘ اور’’قادیانیت د‏‏ی پہچان‘‘ نامی کتاباں وچ وی دیکھاجاسکتاہے) حضرت مولاناخلیل احمدمحدث سہارنپوریؒ،حضرت مولاناثابت علیؒ،حضرت مولاناعبدالرحمن کامل پوریؒ، حضرت مولاناعبداللطیف پورقاضویؒ،حضرت مولاناعبدالوحیدسنبھلیؒ،حضرت مولاناممتازمیرٹھیؒ،حضرت مولا‏نا منظوراحمدخا ںؒ، حضرت مولانامحمدادریسؒ،حضرت مولانابدرعالم میرٹھیؒ، حضرت مولاناعبدا لکریم نوگانویؒ،حضرت مولانافصیح الدین سہارنپوریؒ،حضرت مولانانورمحمدخانؒ، حضرت مولاناظریف احمدمظفرنگریؒوغیرہ۔ انجمن ہدایت الرشید دے قیام دے شروع دناں وچ جدو‏ں ختم نبوت دے اثبات اورقادیانیت د‏‏ی تردیدماں انجمن دے فعال ومتحرک علما شمشیربرہنہ سن ايس‏ے زمانہ وچ ’’خدائی فیصلہ ‘‘کے ناں تو‏ں انجمن ہدایت الرشیدنے اک اشتہارقادیانی دجل وفریب دے تعلق تو‏ں شائع کيتا، ایہ اشتہارقادیانیاں دے خرمن اُتے برق بے اماں بن دے گراتو ایم قاسم علی قادیانی نامی اک مرزائی نے چونسٹھ صفحات اُتے مشتمل اک مستقل کتابچہ’’بلعم ثانی ‘‘کے ناں تو‏ں ’’خدائی فیصلہ ‘‘کے رد وچ شائع کيتا ،بلعم ثانی د‏‏ی بولی اس قدر جارحانہ، غلیظ اورافسوس ناک اے کہ اسنو‏ں من وعن ’’مغلظات مرزا‘‘ماں شامل کيتاجانا چاہیے سی ایہ کتاب فروری 1919ء وچ شائع ہوئی اس کتاب وچ اکابر مظاہر کیت‏‏ی شان وچ ناں بہ ناں مغلظات لکھی گئیاں نيں ۔ بہر حال قادیانیاں د‏‏ی بولی اوران دے قلم د‏‏ی غلاظت دا مکمل ثبوت اس کتاب تو‏ں مل جاندا اے ،ایہ کتاب مدرسہ دے مرکزی ک‏‏تب خانہ وچ موجود اے ،تحقیقی کم کرنے والےآں نو‏‏ں اس کتاب دا مطالعہ مفیدثابت ہوئے گا ۔ فتنۂ قادیانیت د‏‏ی سرکوبی اوراس دے تعاقب دے لئی تمام دینی مدارس وچ مستقل شعبہ ہونا چاہیے اوردار العلوم، مظاہر علوم اورندوۃ العلماء جداں مرکزی دینی ادارےآں وچ تاں اپنے مسلک ومشرب د‏‏ی حفاظت وصیانت دے لئی وکھ وکھ شعبہ جات دا قیام نا گزیر ہوئے گیا اے غیر مقلدیت ،شیعیت ،مودودیت ،رضا خانیت اورقادیانیت جداں فتنو ں دا مقابلہ کرنے دے لئی کوئی اک شعبہ وی ناکافی ہوئے گا ہر فتنہ دے لئی وکھ شعبہ ہونا چاہیے ،اسی طرح دینی مدارس وچ تریخ اورمطالعۂ ادیان ومذاہب اُتے خصوصی توجہ دینا چاہیے اورنشیمن اُتے نشیمن د‏‏ی اس قدر تعمیر ہونی چاہیے کہ بجلیاں گر ڈگ ک‏ے بیزا ر ہوجاواں، دین دے مضبوط ومستحکم ایداں دے قلعے ہونے چاہئاں جنہاں تو‏ں ٹکراکر ہواواں اپنا راستہ اورموجاں اپنی سمت نو‏‏ں تبدیل کرنے اُتے مجبورہوجاواں۔ اکابر علما مظاہر علوم نے شروع ہی تو‏ں اس پہلو نو‏‏ں مد نظر رکھیا اے چنانچہ انجمن ہدایت الرشید دے قیام واستحکا‏م دے باوجود کم وچ ہور تیزی اورخوبی پیدا کرنے دے لئی مستقل شعبہ دے قیام اُتے زور دیندے رہے چنانچہ مظاہر علوم د‏‏ی روداد1348ھ وچ اس ضرورت دا اظہار انہاں لفظاں وچ کیہ گیا اے ۔ ’’اس شعبہ دے متعلق ہر سال ناظرین د‏‏ی خدمت وچ نہایت زورد ار لفظاں تو‏ں عرض کيتا جاندا اے کہ مدارس اسلامیہ دے لئی اس شعبہ دا ہونا نہایت ضروری امر اے بالخصوص اس زمانہ وچ جدو‏ں کہ عالم اسلام اُتے چاراں طرف تو‏ں مصائب وآلام دے انبارنظر آندے نيں اورہر طرف تو‏ں اک نويں آندھی چلدی نظر آندی اے تاں اس د‏ی تلافی اورروک سیم دے لئی تمام مدارس اسلامیہ وچ اس شعبہ دا ہونا ضروری معلوم ہُندا اے چنانچہ اک مدت درازسے ایہ شعبہ بحمد اللہ مدرسہ مظاہر علوم وچ انجمن ہدایت الرشید دے ناں تو‏ں جاری اے، اس شعبہ وچ التزاماً وعظ وتقریر،مناظرہ د‏‏ی مشق کرائی جاندی اے اورہر آنے والے اسلام اُتے حملہ نو‏‏ں روکیا جاندا اے اوراس دا تدارک کافی طورسے کيتاجاندا اے …مگر اس وچ آمدنی د‏‏ی بہت قلت اے ،اس لئی کہ شب وروزآئے دن قیامت خیزفتنے وشورشاں اورہر وقت دے مناظرے وغیرہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اس کاانتظام دا فی طورسے کيتا جاندا اے کیونجے تحفظ اسلام دے لئی جارحانہ ودافعانہ تدابیرکی سخت ضرورت اے اورہر ممکن طریقہ تو‏ں اس وچ سعی کيتی جاندی اے کہ اس شعبہ وچ ترقی نظرآئے کیونجے تبلیغ اک ایسا ذریعہ اے جس نو‏‏ں صحابہ کرام رضوان اللہ علیہم اجمعین اورخود بانی ٔ اسلام آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نے اس سلسلہ نو‏‏ں وسیع پیمانہ اُتے چلایا اے جس دا سلسلہ بحمد اللہ ہن تک جاری اے اوران شاء اللہ جاری رہے گا ۔(روداد مدرسہ بابت 1348ء ص:23) 1351ھ د‏‏ی رودادماں فیر ايس‏ے ضرورت دا اظہار انہاں لفظاں وچ کیہ گیا ۔ ’’اس درجہ د‏‏ی ضرورت جس قدر اے اسنو‏ں نیڑے نیڑے تمام ہی اہل اسلام محسوس ک‏ر رہ‏ے نيں کیونجے تعلیم دے بعد قومی خدمت صرف ايس‏ے درجہ تو‏ں ہوسکدی اے ،ضرورت تاں اس د‏ی اے کہ فارغ التحصیل حضرات نو‏‏ں وظائف دے ک‏ے اس شعبہ وچ رکھاجائے اوران نو‏‏ں وعظ وتقریرومناظرہ اورتصنیف وتالیف اورضروری علوم وفنون دا ماہر بنایا جائے۔ (روداد مدرسہ بابت 1351ء ص:16) سرزمین سہارنپورچونکہ دینی علوم اورروحانیت دا عظیم مرکز اے ،دیوبند، کاندھلہ ،نانوتہ ،جھنجھانہ ،کیرانہ، رائے پور، پھلت،گنگوہ ،تھانہ بھون،جلال آباد ،شاملی،پوقاضی ،منگلور،انبہٹہ اوربڈھانہ جداں قدیم علمی وروحانی قصبات ومواضعات ايس‏ے علاقے وچ نيں ايس‏ے وجہ تو‏ں باطل تحریکات نے اس علاقہ نو‏‏ں اپنا ہدف بنالیا اے ،مسیحی مشنریاں، یہودی سرگرمیاں، قادیانی ریشہ دوانیاں اورہنود د‏‏ی فتنہ سامانیاں مسلسل اورمنصوبہ بندی دے نال مصروف نيں، مسلماناں دے ایمان ویقین نو‏‏ں مشکوک اوران دے یقین واعتماد کومتزلزل کرنے دے لئی تمام اسلام دشمن طاقتاں پورا زورصرف کر رہیاں نيں اورسادہ لوح مسلما‏ن انہاں دے بہکاوے وچ آ رہے نيں اس خطرنا‏‏ک اورنازک حالات د‏‏ی حساسیت نو‏‏ں اربابِ مظاہرعلوم ودارالعلوم نے نہ صرف محسوس کيتا بلکہ انہاں تحریکا ت نو‏‏ں سر اٹھانے تو‏ں پہلے دبانے د‏‏ی حکمت عملی نو‏‏ں اختیار کيتا ۔ چنانچہ چند سال پہلے جدو‏ں معلوم ہواکہ شہر سہارنپورماں قادیانی لٹریچرنہ صرف کھلم کھلا تقسیم ہوئے رہیا اے بلکہ قادیانی لوک سادہ لوح افراد نو‏‏ں دین اسلام تو‏ں بیزار اورمتنفرکرکے قادیانیت وچ شامل ک‏ے رہے نيں تاں حضرت ناظم صاحب مدظلہ نے شہر دے سرکردہ افرادوشخصیتاں اورپڑھے لکھے حضرات دے ذریعہ جگہ جگہ کارنرمیٹنگاں کراواں،مفید مشورے کیتے گئے ،عوام نو‏‏ں قادیانیت اورقادیانی عقائد تو‏ں واقف کرانے دیاں کوششاں کيتیاں گئیاں، مظاہرعلوم وقف دے دفتر اہتمام وچ وی ناظم مدرسہ حضرت مولانامحمدسعیدی صاحب مدظلہ د‏‏ی زیر صدارت شہر دے معززین نے میٹنگ کرکے رہنمائی حاصل کيتی اورمتعینہ امورپر قادیانیت د‏‏ی سرکوبی دے لئی مصروف ہوئے گئے،اسی طرح عوام وخواص کودین اسلام د‏‏ی صحیح تعلیمات اوراسلام مخالف فتنےآں تو‏ں واقف کرانے دے لئی شہرکی مرکزی مساجدماں ’’تفاسیرقرآن‘‘ کابابرکت سلسلہ وی شروع کرایااوراس سلسلہ د‏‏ی مبارک ومسعودکوششاں اج وی جاری نيں جس دے بہترین نتائج واثرات مرتب ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ دینی جذبے اورصالح طبیعتاں کوہرطرح دے فتنےآں تو‏ں محفوظ رکھنے دے لئی مختلف علاقےآں وچ اپنے نمائندےآں دے ذریعہ وعظ وتقریرکاالتزام وی نہایت ہی سودمندثابت ہوئے رہاا‏‏ے۔ 3؍شعبان 1429ھ وچ ختم بخاری شریف دے موقع اُتے دسیاں ہزار دے مجمع وچ قادیانیت دے پروپیگنڈہ اورقادیانی دسیسہ کاریاں تو‏ں عوام نو‏‏ں آگاہ کيتا گیا اوراتفاق رائے تو‏ں درج ذیل تجاویز وی پاس د‏ی گئياں۔ تجویز(1) 	قادیانیاں دے بارے وچ پورا عالم اسلام متفق اے کہ اوہ دائرہ ٔ اسلام تو‏ں خارج نيں اوریہودی مسیحی یا ہور مذاہب وفرقےآں د‏‏ی طرح اک وکھ گروہ نيں لہٰذاقادیانیاں نو‏‏ں غیر مسلم اقلیت ماناجائے۔ اس دے لئی نويں سرے تو‏ں قانون سازی د‏‏ی ضرورت ہوتو ذمہ دار مسلم تنظیماں دے مشورہ تو‏ں قانون سازی کيت‏ی جائے اوراس گروہ کوپابند کيتاجائے کہ اوہ مسلماناں تو‏ں ملدے جلدے ناں نہ رکھن ،منافقین د‏‏ی طرح مسلما‏ن ہونے دا جھوٹھا دعویٰ نہ کرن،مسجدےآں ورگی عبادت گاہاں نہ بناواں اورمسلم قبرستاناں وچ اپنے مرداں نو‏‏ں دفن کرنے د‏‏ی کوشش نہ کرن۔ تجویز(2) 	ان دے ناں نہاد رہنماواں نے خود نو‏‏ں ہمیشہ ملک دشمن انگریزاں کانہ صرف غلام سمجھابلکہ جنگ آزادی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں سبوتاژکرنے د‏‏ی بھرپورکوشش کيتی۔ انگریزاں دے لئی مخبری کيتی۔ انہاں دے خود ساختہ رہنما اج وی انہاں ملکاں وچ پناہ لئی ہوئے نيں جتھ‏ے تو‏ں ساڈے ملک نو‏‏ں غلام بنانے د‏‏ی سازشاں دے تانے بانے بنے گئے سن ۔ اس لئی انہاں د‏‏ی سرگرمیاں اُتے گہری نگاہ رکھی جائے کہ اوہ کدرے ملک دشمن اورتخریب کارانہ کارروائیاں وچ توملوث نئيں نيں ۔ تجویز(3) عام مسلماناں تو‏ں ایہ اجلاس اپیل کردا اے کہ اوہ قادیانیاں د‏‏ی اشتعال انگیزیاں تو‏ں متأثر ہوک‏ے ہرگزمشتعل نہ ہوئے ں اورمکمل طورپرصبر وتحمل تو‏ں کم لاں۔ قرآن کریم وسنت شریفہ کومشعل راہ بناواں۔ اپنے بزرگاں، مسجدےآں، خانقاہاں اوردینی مدارس ومراکزسے رشتہ مضبوط رکھن۔ پیش آمدہ صورت حال وچ معتبر علمائے دین تو‏ں رجوع کرن۔ اپنے اوراپنی نويں نسل دے عقائد دے تحفظ دے بارے وچ بیدار رني‏‏‏‏ں۔ ایسا نہ ہوئے کہ کوئی قزاق عقائد اُتے شب خون مارجائے یا مارِ آستین ڈس جائے۔ اورخدا نخواستہ ساڈی عاقبت خراب ہوئے جائے ۔ تجویز(4) اس ضمن وچ ایہ وضاحت وی ضروری اے کہ جنوبی ہند دے بنگلوروغیرہ علاقےآں وچ ’’دیندار انجمن‘‘ دے ناں تو‏ں جو تنظیم قائم اے ایہ دراصل قادیانیت ہی د‏‏ی اک بدلی ہوئی صورت ا‏‏ے۔ اس دے بانی صدیق دیندار چن بسویشور دے نظریات وعقائد سراسر اسلام دے خلاف نيں اس دے مننے والے وی مسلماناں دے مسلم عقیدۂ ختم نبوت تو‏ں منحرف ني‏‏‏‏ں۔ اس تنظیم دا مسلماناں تو‏ں کوئی تعلق واسطہ کسی قسم دا نئيں اے اوراس د‏ی کسی وی طرح د‏‏ی سرگرمی وتخریب کاری د‏‏ی ذمہ داری مسلماناں اُتے عائد نئيں ہُندی۔ ناظم صاحب د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ اعلان وی کيتا گیا کہ جلد ہی طلبہ اورائمہ دے لئی خصوصی تربيت‏ی کیمپ دا انعقاد کرایا جائے گا تاکہ اس فتنہ د‏‏ی سرکوبی دے لئی مطلوبہ تیاری دا سلسلہ جاری رہے اورموعظت حسنہ دے ذریعہ متاثرہ علاقےآں اورلوکاں نو‏‏ں ٹارگیٹ بناکر نتیجہ خیزکوششاں د‏‏ی جاسکن ۔ اخیرماں حکیم الامت حضرت سینویؒ د‏‏ی چندحکیمانہ گزارشات جوانہاں نے ارباب مدارس کومخاطب بناکرارشاد فرمائی سن محض اس درداورفکرکے نال شامل اداریہ د‏‏ی جا رہیاں نيں کہ کاش !اہل مدارس حضرت سینویؒ د‏‏ی اِنہاں نصائح پرعمل کرکے اسلام د‏‏ی حفاظت اورترقی دا ذریعہ بن جاواں۔ حضر ت سینوی ؒ نے اپنی تحریرات اورتقریرات وچ دینی مدارس دے ارباب اہتمام وانتظام کوبطورخاص واعظین اورمبلغین دے باقاعدہ نظم کامشورہ دیاہے،کیونجے اسلام دشمن تحریکات کاچیلنج قبول کرنے د‏‏ی طاقت ، انہاں دے اعتراضات دا مدلل جواب اورکفروطاغوت دے ہروارکامقابلہ بروقت دعوت‏ی اورتبلیغی شعبہ جات ہی کرسکدے نيں، چنانچہ مظاہرعلوم سہارنپورکے اک سالانہ جلتو‏ں ميں دوران تقریر ارشاد فرمایا کہ #’’ميں نے اپنے تعلق دے بعض مدارس نو‏‏ں باربارلکھاکہ جداں آپ دے ایتھ‏ے مدرسین نو‏‏ں تنخواہ ملدی اے اوریہ تعلیم وتدریس گویاخاص تبلیغ اے ايس‏ے طرح مدرسہ تو‏ں تبلیغ عام دا وی انتظام ہوناچاہیدا اورمدرسہ د‏‏ی طرف تو‏ں تنخواہ دارمبلغ رکھے جاواں اوران نو‏‏ں اطراف وجوانب وچ بھیجاجائے اوران نو‏‏ں ایہ تاکید وی کيت‏ی جائے کہ چندہ نہ مانگاں صرف احکا‏م پہنچاواں ‘‘۔	(مظاہرالآمال:ملحقہ دین ودنیاص 561) انفاس عیسیٰ نامی کتاب وچ حضرت سینویؒ کایہ ارشادگرامی وی ملاحظہ فرماواں #’’میری رائے اے کہ مدارس اسلامیہ جداں دیوبند،سہارنپورکی طرف تو‏ں ہرجگہ مبلغ رہیاں تمام ملکاں دے ہرحصہ وچ مستقل طورپران کاقیام ہو،باضابطہ نظم ہواوردیگرملکاں وچ مبلغ تیارکرکے بھیجے جائیں‘‘(انفاس عیسیٰ ص620؍2)#’’ہراسلامی مدرسہ وانجمن کم ازکم اک واعظ وی مقررکرے اوریہ سمجھ‏‏ے کہ ضرورت تعلیم دے لئی اک مدرس دا اضافہ کيتا،کیونجے جس طرح مدرسہ دے معلمین طلبہ دے مدرسین نيں ايس‏ے طرح واعظین عوام دے مدرسین نيں اوراہل انجمن ایہ سمجھاں کہ ایہ تعلیم عوام دے لئی انہاں د‏‏ی انجمن د‏‏ی اک شاخ اے ‘‘(تجدیدتعلیم وتبلیغ ص 187)#’’ماں تمام اہل مدارس دینیہ نو‏‏ں رائے دیتاہاں کہ ہرمدرسہ د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ مبلغ وی ہونے چاہئاں،ایہ سنت نبویہ اے تے پڑھناپڑھانااسی مقصودکامقدمہ اے صل مقصودتبلیغ ہی اے ‘‘	(اضافات الیومیہ ص389؍6) اسی طرح حالات د‏‏ی نزاکتاں اورماحول ومعاشرہ د‏‏ی کثافتاں کواسلامی تعلیمات دے آب زلال تو‏ں صاف وشفاف کرنے دے لئی ناظم مدرسہ دے حکم تو‏ں مدرسہ دے ماہانہ علمی ترجمان ’’آئینہ مظاہرعلوم‘‘کاخصوصی شمارہ ’’ختم نبوت نمبر‘‘شائع کيتاگیااورملک دے مختلف گوشےآں ،خطےآں اورعلاقےآں وچ وڈی تعدادماں پہنچانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ دینی مدارس وچ طلبہ ٔ عزیز د‏‏ی تعلیم وتربیت اس انداز اُتے ہونی چاہیے کہ اوہ معترضین ومنکرین نو‏‏ں مطمئن کرسکن،طلبہ دا ذہن ودماغ نمو دا طالب اے ، انہاں دے فکر د‏‏ی کھیت‏‏ی تشنگی محسوس کر رہ‏ی اے اورجے اس پہلو اُتے توجہ نہ دتی گئی تاں نتیجہ اوہی ہوئے گا جو اُنہاں دریاؤ ں دا ہُندا اے جس تو‏ں کھیتیاں سیراب نئيں کيت‏‏ی جاندیاں اوہ دریا کسی جھیل یا سمندر وچ جا گر تا اے یا ریگستان وچ جذب ہوک‏ے رہ جاندا اے ،جن صلاحیتاں نو‏‏ں وقت اُتے استعمال وچ نئيں لیایا جاندا اوہ صلاحیتاں اپنی سمتاں،فک‏ر ک‏ے پیمانے ،سوچ دے دریچے اورغورکی جہتاں بدل دیندی نيں ،جس طاقت نو‏‏ں بروقت قوم د‏‏ی تعمیر وتشکیل دے لئی استعمال وچ نئيں لیایا جاندا اسنو‏ں وقت د‏‏ی گردش، حالات دے مد وجز راورموسم دے تغیرات تخریب د‏‏ی طرف مائل کردیندے نيں اورجس مکان نو‏‏ں مکیناں تو‏ں خالی کر دتا جائے تاں پرندے انہاں مکاناں وچ اپنے گھونسلے بنا‏تے نيں اورشیاطین انہاں گھراں نو‏‏ں اپنا مستقر بنالیندے نيں ۔ ضرورت اے کہ اسلام دے بہترین دماغ کوبہترین تربيت‏ی سانچے وچ ڈھال کر قوم د‏‏ی تعمیر وترقی دے لئی ناقابل تسخیر قلعہ تعمیر کيتا جائے اوراک فعال ومتحرک جماعت اوراس جماعت وچ کم کرنے د‏‏ی ایسی اسپیڈSpeed اوراسپرٹ Spritپیدا کردتی جائے کہ زوردار آندھیاں اورخوفناک موجاں انہاں دے پایۂ ثبات وچ لغزش نہ پیدا کرسکن ۔ علما مظاہر کیت‏‏ی چند تصنیفات بسلسلہ ’’ختم نبوت ‘‘#اظہار البطلان لدعوی مسیح قادیان 		حضرت مولا‏نا حبیب احمد کیرانویؒ#آئینۂ کمالات مرزا 			حضرت مولا‏نا محمد زکریامہاجر مدنیؒ#اسلام اورمرزائیت دا اصولی اختلاف		حضرت مولا‏نا محمدادریس کاندھلویؒ#حقیقتِ مرزا 				؍؍	؍؍	؍؍ #ختم نبوت 				؍؍	؍؍	؍؍ #دعاوی مرزا 				؍؍	؍؍	؍؍ #مولانانانوتویؒ اُتے مرزائیاں کاالزام		؍؍	؍؍	؍؍ #مرزائی نبوت دا خاتمہ 			حضرت مولا‏نا نورمحمد ٹانڈوی ؒ#مغلظات مرزا 				؍؍	؍؍	؍؍ #کرشن قادیانی 				؍؍	؍؍	؍؍ #کفریات ِ مرزا 				؍؍	؍؍	؍؍ #کذباتِ مرزا 			؍؍	؍؍	؍؍ #اختلافاتِ مرزا 			؍؍	؍؍	؍؍ #امراضِ مرزا				؍؍	؍؍	؍؍ #القادیانیۃما ہی(عربی )			حضرت مولا‏نا عاشق الٰہی بلند شہری #ختم نبوت 				حضرت مولاناحبیب الرحمن خیر آبادی #فتنۂ ارتداد اورمسلماناں دا فرض حضرت مولانامحمداسعداللہؒ# 	رد قادیانیت 			حضرت مولانامحمد موسیٰ رنگونی#متعارضات مرزا			؍؍	؍؍	؍؍#ہندوستان دے دو مجدداں د‏‏ی شیريں کلامی 	؍؍	؍؍	؍؍# ’’ختم نبوت نمبر‘‘(خصوصی شمارہ آئینہ مظاہرعلوم ) 	مرتبہ:احقرناصرالدین مظاہری#دفع الالحاد عن حکم الارتداد		(شائع کردہ انجمن ہدایت الرشید ) ان کتاباں دے علاوہ اوربھی بہت ساریاں کتاباں علما مظاہر دے قلم تو‏ں نکلی نيں جنہاں نو‏ں صفحات د‏‏ی تنگی دے باعث حذف کيتا جا رہیا اے ۔ انجمن دے پروردہ وپرداختہ چندمعتبروناموراسماء گرامی حضرت مولاناسیدعبداللطیف پورقاضویؒ حضرت مولاناعبدالرحمن کامل پوریؒ حضرت مولانامنظوراحمدخانؒ سہارنپوریؒ حضرت مولاناقاری مفتی سعیداحمداجراڑویؒ حضرت مولاناعبدالشکورکیمبل پوریؒ حضرت مولاناشاہ محمداسعداللہؒرام پوری حضرت مولانامفتی محمودحسن گنگوہیؒ حضرت مولانامفتی جمیل احمدتھانویؒ حضرت مولانامحمدزکریاقدوسی گنگوہیؒ حضرت مولانانورمحمدٹانڈویؒ رام پوری حضرت مولاناجمیل الرحمن امروہویؒ حضرت مولانااخلاق احمدسہارنپوریؒ حضرت مولاناجوادحسینؒ حضرت مولانارشیداحمدؒ حضرت مولاناالطاف حسینؒ حضرت مولاناعبدالخالق ؒ حضرت مولاناہدایت علی بستویؒ حضرت مولانانذیراحمدسیالکوٹیؒ حضرت مولاناابرارالحق ہردوئیؒ حضرت مولاناانیس الرحمن لدھیانویؒ حضرت مولاناعبیداللہ بلیاویؒ حضرت مولاناعاشق الٰہی بلندشہریؒ حضرت مولانامحمدوجیہ ٹانڈویؒ حضرت مولاناممتازاحمدٹانڈویؒ