cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نوآبادیاتی ہسپانوی امریکا
کونسل آف انڈیز
۱۵۲۴ وچ انڈیز د‏‏ی کونسل دے نظام مندرجہ ذیل، قائم ہويا کونسلاں دا نظام حکومت دے مخصوص معاملات دے بارے وچ اس د‏ی طرف تو‏ں بادشاہ تے ہونے والے فیصلےآں نو‏‏ں مشورہ دتا اے کہ کیسٹل(قشتالہ) وچ مقیم ، انڈیز د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں تفویض کرنے دے نال ، اس طرح قانون سازی دا مسودہ تیار کرنے ، سول حکومت دے لئی بادشاہ نو‏‏ں تقرریاں دے نال نال کلیسیائی تقرریاں د‏‏ی تجویز پیش کرنے ، تے عدالدی سزاواں سنانے دا ذمہ دار سی۔ بیرون ملک مقیم علاقےآں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ اختیار کيتی حیثیت تو‏ں ، کونسل آف انڈیز نے ولی عہد ، کیتھولک چرچ تے دیسی لوکاں دے مفادات دے دفاع دے طور اُتے انڈیز دے دونے ادارےآں نو‏‏ں اپنے اقتدار وچ لے لیا۔ پیٹراناٹو اصلی دے تاج نو‏‏ں ۱۵۰۸ پوپ گرانٹ دے نال ، تاج ، پوپ دے بجائے ، امریکا تے فلپائن دے کیتھولک چرچ اُتے مکمل طاقت دا استعمال کرسکیا ، ایہ اعزاز اس تاج دے نال جوش و خروش تو‏ں کٹائو یا گھات لگنے تو‏ں محفوظ رہیا۔ بشپ انڈسٹری دے قیام ، گرجا گھراں د‏‏ی تعمیر ، تمام علما د‏‏ی تقرری دے لئی کونسل آف انڈیز دے ذریعے تاج د‏‏ی منظوری د‏‏ی ضرورت سی۔
۱۷۲۱ وچ ، بوربن بادشاہت دے آغاز اُتے ، تاج نے بیرون ملک سلطنت اُتے حکمرانی کيت‏ی مرکزی ذمہ داری کونسل آف انڈیز تو‏ں وزارت بحریہ تے انڈیز نو‏‏ں منتقل کردتی ، جو بعد وچ ۱۷۵۴ وچ دو وکھ وکھ وزارتاں وچ تقسیم ہوگئياں۔
وائسرائلٹی
thumb| میکسیکو سٹی دے پلازا میئر تے وائسرائے دے محل دا نظارہ ، [[کرسٹبل ڈی ولالپینڈو|کریسٹبل ڈی ولاالینڈو ، ۱۶۹۵ دے ذریعے ]] بادشاہ د‏‏ی جسمانی موجودگی ناممکنیت تے انڈیز وچ مضبوط شاہی حکمرانی کيت‏ی ضرورت دے نتیجے وچ شہری تے کلیسیائی دونے شعبےآں وچ بادشاہ د‏‏ی براہ راست نمائندگی ، وائسرائے ("نائب بادشاہ") د‏‏ی تقرری ہوئی۔ شہریاں تے مذہبی شعبےآں وچ انتظامیہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی علاقائی اکائی سی تے دونے بیوروکریسیاں اُتے ولی عہد کنٹرول نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی، سول تے کلیسیاسی حکمرانی کيت‏ی حدود ڈیزائن دے مطابق۔ اٹھارہويں صدی تک ، صرف دو مخلصیاں سن ، جس وچ وائسرالٹی آف نیو اسپین (قائم کردہ ۱۵۳۵) شمالی امریکا ، کیریبین ، تے فلپائن دا اک حصہ ، تے پیرو (جو قائم کردہ ۱۵۴۲) دا دائرہ اختیار سی۔ ہسپانوی جنوبی امریکا وائسرائیس نے کیچولک چرچ دے نائب سرپرست د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں ، بشمول انکوائزیشن ، وائسرائلٹی (میکسیکو سٹی تے لیما) د‏‏ی نشستاں اُتے قائم ا‏‏ے۔ وائیسرویز اپنے علاقےآں د‏‏ی گڈ گورننس ، معاشی ترقی تے دیسی آبادیاں دے انسانی سلوک دے ذمہ دار سن ۔
اٹھارہويں صدی د‏‏ی اصلاحات وچ ، پیرو د‏‏ی وائسرالٹی نو‏‏ں دوبارہ منظم کيتا گیا ، جس تو‏ں حصےآں نو‏‏ں تقسیم کرکے نیو گراناڈا (کولمبیا) (۱۷۳۹) تے واغسرائلٹی آف ریو ڈی لا پلاٹا (ارجنٹائن) (۱۷۷۶) تشکیل دتا گیا ، تے پیرو نو‏‏ں دائرہ اختیار دے نال چھڈ دتا گیا۔ پیرو ، چارکاس ، تے چلی۔ وائسروائز اعلیٰ سماجی حیثیت دے حامل سن ، اسپین وچ بغیر کسی استثناء دے ، تے مقررہ شرائط اُتے فائز سن ۔
آڈیئنسیس ، اعلیٰ عدالتاں
ان دا بنیادی کم عدالدی سی ، جداں کہ دوسری مرتبہ عدالت عالیہ تے عدالت دے معاملے وچ عدالت دے تحت اپیل د‏‏ی عدالت د‏‏ی حیثیت تو‏ں سی ، لیکن ایہ وی آڈینیاس عدالتاں وچ شہر د‏‏ی پہلی مثال سی جتھ‏ے اس دا صدر مقام سی ، تے انہاں وچ شامل مقدمات وچ شاہی خزانہ عدالت عالیہ دے علاوہ ، آڈیئنکاس دے پاس حکومت دے کم وائسروائس دے اختیار دے مقابلہ وچ سن ، کیو‏ں کہ اوہ وائسرائے تو‏ں اجازت د‏‏ی درخواست کیتے بغیر انڈیز کونسل تے انڈیا د‏‏ی بادشاہ دونے نال رابطہ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ انڈیز کونسل دے نال آڈیئنسیا دے اس براہ راست خط و کتابت تو‏ں کونسل نو‏‏ں حکومت دے عام پہلوآں دے بارے وچ آڈینشیا د‏‏ی ہدایت دینا ممکن ہوگیا۔
آڈینیاس امریکی نژاد اشرافیہ دے لئی طاقت تے اثر و رسوخ دا اک اہ‏م اڈہ سی ، جو سولہويں صدی دے آخر وچ شروع ہويا سی ، ۱۶۸۷ وچ جس د‏‏ی تقریبا اک چوتھائی تقرریاں انڈیز وچ پیدا ہونے والےآں کيت‏یاں سن۔ ستارہويں صدی دے آخر وچ مالی بحران دے دوران ، تاج نے آڈیئنسیہ تقرریاں نو‏‏ں بیچنا شروع کيتا ، تے امریکی نژاد ہسپانویاں نے آڈیئنسیہ د‏‏ی ۴۵ فیصد تقرریاں دا انعقاد کيتا۔ اگرچہ مقامی اشرافیہ معاشرے دے نال تقرریاں دے تعلقات تے مقامی معیشت وچ حصہ لینے اُتے پابندیاں عائد سن ، لیکن انھاں نے نقد پیسہ والے تاج تو‏ں تقسیم ک‏‏يتی‏‏اں ۔ آڈینشیا فیصلے تے دوسرے کم محل وقوع تو‏ں تے زیادہ تاج تے غیرجانبدارانہ انصاف تو‏ں جڑے ہوئے سن ۔
اٹھارواں صدی دے وسط وچ بوربن اصلاحات دے دوران ، تاج نے منظم طریقے تو‏ں اقتدار نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں وچ مرکز بنانے تے اس دے بیرون ملک مقیم اموال نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جس تو‏ں جزیرہ نما پیدا ہونے والے ہسپانویاں نو‏‏ں آڈیئنکاس مقرر کيتا گیا۔ امریکی نژاد اشرافیہ دے افراد نے اس تبدیلی دے بارے وچ سخت شکایت کیت‏‏ی ، کیونجے اوہ اقتدار تک رسائی تو‏ں محروم ہوگئے جو انہاں نے نیڑے اک صدی تو‏ں لطف اندوز ہوئے سن ۔
سول انتظامی ضلعے
ابتدائی عہد دے دوران تے ہیبس برگ دے تحت ، تاج نے کوریگیمیانو دے ادارے وچ نوآبادیات‏ی دائرہ اختیار کيتی اک علاقائی پرت قائم کيتی ، جو آڈیئنشیا تے ٹاؤن کونسلاں دے وچکار سی۔ کورگیمیئنٹو نے "شہری مراکز تو‏ں پینڈو علاقےآں تے دیسی آبادی تک شاہی اختیارات وچ توسیع کيتی۔" جداں کہ بوہت سارے نوآبادیات‏ی ادارےآں د‏‏ی طرح ، کیتھولک بادشاہاں نے میونسپلٹیاں اُتے اقتدار نو‏‏ں مرکزی حیثیت دینے اُتے کورجیمینٹو د‏‏ی جڑاں کاسٹل وچ پیدا ہوئیاں۔ انڈیز وچ ، ابتدائی طور اُتے کوریجیمیٹو نے ہسپانوی آباد کاراں اُتے قابو پانے دے لئی کم کيتا ، جنہاں نے سکڑدی ہوئی مقامی آبادی نو‏‏ں بچانے تے فاتحاں تے طاقت ور آباد کاراں د‏‏ی اشرافیہ دے قیام نو‏‏ں روکنے دے لئی ، خود مختار آبادی وچ رہنے والی دیسی آبادی دا استحصال کيتا۔ اک ضلع دا انچارج شاہی عہدیدار کورگیڈور سی ، جسنو‏ں وائسرائے نے عام طور اُتے پنج سال د‏‏ی مدت دے لئی مقرر کيتا سی۔ کوریگیڈورز نے دیسی معاشراں تو‏ں خراج وصول کيتا تے جبری دیسی مزدوری نو‏‏ں منظم کيتا۔ الکلڈیس میئرز وڈے شاہی الکالڈ میئر تقرری دے نال وڈے ضلع سن ۔
جداں جداں مقامی آبادی وچ کمی آئی ، کورجیمینٹو د‏‏ی ضرورت کم ہوگئی تے فیر دبا دتا گیا ، ایتھ‏ے تک کہ شاہی عہدیداراں ، مراکز دے ذریعہ اٹھارہويں صدی دے بوربن ریفارمز د‏‏ی جگہ لینے تک الکلڈیا میئر نے اک ادارہ باقی رکھیا۔ ہیبسبرگ دے دور وچ عہدیداراں د‏‏ی تنخواہ فراوانی سی ، لیکن دیسی آباد کاری دے گنجان آباد علاقےآں وچ کورگیڈور یا الکالڈ میئر قیمتی مصنوعہ دے نال اپنے دفتر نو‏‏ں استعمال کرسکدے سن ۔ جداں کہ بہت ساری شاہی پوسٹاں د‏‏ی طرح ، ایہ عہدے ۱۶۷۷ وچ شروع ہوک‏ے فروخت کردتے گئے سن ۔ بوربن دور دے ارادے مقرر کیتے گئے سن تے نسبتا اچھی طرح تو‏ں معاوضہ لیا گیا سی۔
کیبلڈوس یا ٹاؤن کونسلاں
thumb| [[سالدا|سلٹا (ارجنٹائن) شہر وچ کیبلڈو ]] ہسپانوی آباد کاراں نے شہراں تے شہراں وچ رہنے د‏‏ی کوشش کيتی ، ایتھ‏ے تک کہ ٹاؤن کونسل یا کیبلڈو کے ذریعہ حکمرانی سر انجام دتی جا.۔ کیبلڈو بلدیہ دے ممتاز رہائشیاں ( ویسنو ) اُتے مشتمل سی ، لہذا حکمرانی صرف مرد اشرافیہ تک ہی محدود سی ، ایتھ‏ے د‏‏ی اکثریت آبادی اختیارات استعمال کردی ا‏‏ے۔ شہراں اُتے ايس‏ے طرز اُتے حکمرانی کيت‏ی گئی جس طرح اسپین وچ سی تے انڈیز وچ ایہ شہر ہسپانوی زندگی دا نقشہ سی۔ ایہ شہر ہسپانوی تے پینڈو علاقےآں دے سن ۔ آبادی والی آبادی والی پچھلی دیسی سلطنتاں دے علاقےآں وچ ، تاج نے موجودہ دیسی حکمرانی نو‏‏ں ہسپانوی انداز وچ ڈھال دتا ، جس وچ کیبلڈوز دا قیام تے اسپیش لقب رکھنے والے اہلکاراں د‏‏ی حیثیت وچ دیسی اشرافیہ د‏‏ی شرکت شامل سی۔ اس شہر د‏‏ی جسامت اُتے منحصر ، ایتھ‏ے متعدد کونسلرز ( رجسٹرز ) سن ، میونسپلٹی دے دو جج ( الکالڈس مینورز ) ، جو پہلے مثال دے جج سن ، تے پولیس افسر ، سپلائی انسپکٹر ، عدالت کلرک ، دے طور اُتے ہور عہدیدار وی سن ۔ تے اک عوامی ہیرالڈ۔  اوہ ہمسایہ ملکاں نو‏‏ں اراضی د‏‏ی تقسیم ، مقامی ٹیکس قائم کرنے ، عوامی نظم و ضبط تو‏ں نمٹنے ، جیلاں تے اسپتالاں دا معائنہ کرنے ، سڑکاں تے عوامی کماں جداں آب پاشی د‏‏ی کھائیاں تے پلاں دا تحفظ ، صحت عامہ د‏‏ی نگرانی ، تہوار نو‏‏ں منظم کرنے دے ذمہ دار سن سرگرمیاں ، مارکیٹ د‏‏ی قیمتاں د‏‏ی نگرانی ، یا ریڈ انڈین دا تحفظ۔
زیادہ تر ہسپانوی آباد کار مستقل باشندے بن دے انڈیز آئے ، کنبہ تے کاروبار قائم کیتے تے نوآبادیات‏ی نظام وچ ترقی د‏‏ی خواہاں ، جداں کیبلڈوز د‏‏ی رکنیت ، تاکہ اوہ مقامی ، امریکی نژاد ( کریلو ) اشرافیہ دے ہتھ وچ رني‏‏‏‏ں۔ بوربن دور دے دوران ، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں تاج نے باقاعدہ طور اُتے جزیرہ نما نژاد اسپینیاں نو‏‏ں امریکی نژاد امریکیو‏ں دے بجائے شاہی عہدےآں اُتے مقرر کيتا ، تب وی کابلیڈو مقامی اشرافیہ دے ہتھ رہیا۔
فرنٹیئر ادارےآں - پریڈیڈیو تے مشن
thumb| کیلیفورنیا وچ سان ڈیاگو پریسیڈو چونکہ سلطنت کم گنجان مقامی آبادی والے علاقےآں وچ پھیل گئی ، تاج نے پریسیڈیو ، فوجی قلعےآں یا گیریژناں دا اک سلسلہ تیار کيتا ، جس تو‏ں ہسپانوی آباد کاراں نو‏‏ں ریڈ انڈین دے حملےآں تو‏ں تحفظ فراہ‏م ہويا۔ میکسیکو وچ سولہويں صدی دے دوران چیچیمک جنگ نے زکیٹاکاس د‏ی کان تو‏ں میکسیکو سٹی تک چاندی دے راستے د‏‏ی حفاظت کيتی۔ ۶۰ تو‏ں زیادہ تنخواہ دار فوجیاں نو‏‏ں ایوان صدر وچ تعینات کردتا گیا سی۔ پریسیڈوز دے پاس اک رہائشی کمانڈر سن ، جو درآمدی تجارت دے تجارتی ادارےآں نو‏‏ں قائم کردے سن ، تے اسنو‏ں فوجیاں دے نال نال ہندوستانی اتحادیاں نو‏‏ں وی فروخت کردے سن ۔
دوسرا سرحدی ادارہ دیسی آبادیاں دے مذہب تبدیل کرنے دا مذہبی مشن سی۔ مشن پیٹرانوٹو اصلی دے ذریعے شاہی اختیار دے نال قائم کیتے گئے سن ۔ یسوعیاں دی سپین تو‏ں انہاں دے اخراج تے ۱۷۶۷ وچ اس د‏ی سلطنت تک سرحدی علاقےآں وچ مؤثر مشنریاں سن. فرانسسکان نے کچھ سابق جیسیوٹ مشن سنبھالے تے سلطنت وچ شامل علاقےآں د‏‏ی توسیع جاری رکھی۔ اگرچہ انہاں د‏‏ی بنیادی توجہ مذہبی تبدیلی اُتے سی ، لیکن مشنریاں نے "قبائلیاں دے سفارتی ایجنٹ ، امن سفیراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں … تے انہاں تو‏ں ایہ وی توقع د‏‏ی جارہی سی کہ اوہ خانہ بدوش ہندوستانی دے نال نال ہور یورپی طاقتاں دے خلاف وی صف آراء رني‏‏‏‏ں۔" سلطنت د‏‏ی سرحد اُتے ، ریڈ انڈین نو‏‏ں گناہ کے طور اُتے دیکھیا جاندا سی ، ("بغیر کسی وجہ")؛ غیر سرخ ہندی آبادی نو‏‏ں جینٹ ڈی ریزن ("معقول افراد") دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی ، جو مخلوط نسل دے کاسٹ یا سیاہ فام ہوسکدے نيں تے سرحدی خطےآں وچ زیادہ سماجی نقل و حرکت رکھدے سن ۔
کلیسائی تنظیم
سجے|thumb| [[پیئوبلا کیتیڈرل ]] نوآبادیات‏ی دور دے ابتدائی دور وچ ، تاج نے کیتھولک مذہبی احکامات ( فرانسسکیز ، ڈومینیکنز تے اگسٹینیائی ) باشندےآں نو‏‏ں دیسی آبادیاں د‏‏ی مذہب تبدیلی دے دوران کاہناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے دا اختیار دتا۔ دریافت دے ابتدائی دور دے دوران ، اسپین وچ ڈیوسیسین پادری بوہت گھٹ تعلیم یافتہ سن تے انہاں نو‏ں اک کم اخلاقی موقف دے بارے وچ سمجھیا جاندا سی ، تے کیتھولک بادشاہ انہاں نو‏ں انجیل د‏‏ی نشاندہی کرنے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں گریزاں سن ۔ ہر آرڈر دے تحت مختلف خطےآں (صوبےآں) وچ پیرشاں دے نیٹ ورکس قائم کیتے گئے سن ، جو موجودہ ہندوستانی بستیاں وچ آباد سن ، جتھ‏ے مسیحی چرچ تعمیر ہوئے سن تے جتھ‏ے دیسیاں د‏‏ی انجیلی بشارت سی۔ اُتے ، ۱۵۵۰ د‏‏ی دہائی دے بعد ، تاج نے مذہبی احکامات اُتے دائمی پادریاں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ حمایت حاصل کيتی کیونجے چونکہ تسلط دے پادری تاج دے براہ راست اختیار دے تحت سن ، جدو‏ں کہ مذہبی احکامات انہاں دے اپنے داخلی ضابطاں تے قیادت دے نال سن ۔ تاج نو‏‏ں اختیار سی کہ اوہ ڈائیسیسیس تے پیرشاں د‏‏ی حدود کھچ سک‏‏ے۔ کاہناں مذہبی احکامات د‏‏ی نہ ممبران، دے اسقف د‏‏ی قلمرو دے طور اُتے جانیا جاندا اے انہاں لوکاں نو‏‏ں جو دے نال کلیسیائی تنظیمی ڈھانچے د‏‏ی تخلیق سیکولر پادریاں ، نشان لگیا دینی دائرہ ودھ تاج دے کنٹرول وچ اک اہ‏م موڑ. ۱۵۷۴ وچ ، فلپ دوم نے سرپرستی دا آرڈر جاری کيتا (آرڈینزا ڈیل پیٹراناٹو) مذہبی احکامات نو‏‏ں اپنی پارکاں نو‏‏ں سیکولر پادریاں دے حوالے کرنے دا حکم دتا ، اک ایسی پالیسی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سیکولر علماء نے اپنی وڈی مقامی آبادی دے نال ، سلطنت دے وسطی علاقےآں دے لئی طویل عرصے تو‏ں کوشش کيتی سی۔ اگرچہ عمل درآمد سست تے نامکمل سی ، لیکن ایہ پادریاں اُتے شاہی طاقت دا دعوی سی تے پیرش پادریاں دے معیار وچ بہتری آئی ، کیونجے چونکہ آرڈیننزا نے خالی آسامیاں نو‏‏ں پُر کرنے دے لئی مسابقتی امتحان دینے دا حکم دتا سی۔ جیسیوٹس دے نال مذہبی احکامات نے سلطنت دے سرحدی خطےآں وچ ہور انجیلی بشارت دا آغاز کيتا۔ جیسیوٹس نے تاج دے خلاف مزاحمت د‏‏ی ، تے اپنے املاک اُتے دسواں حصہ دینے تو‏ں انکار کردتا جس نے کلیسیائی درجہ بندی د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی تے بشپاں دے نال تنازعہ پیدا ہوگیا سی۔ سب تو‏ں نمایاں مثال میکسیکو دے شہر پیئبلا د‏‏ی اے ، جدو‏ں بشپ جوآن ڈی پیلا فاکس مینڈوزا نو‏‏ں جیسوسوٹ دے ذریعہ انہاں دے بشپ تو‏ں ہٹایا گیا سی۔ بشپ نے جیسیسوٹ نو‏‏ں چیلینج کيتا کہ اوہ بغیر کسی شاہی لائسنس دے ہندوستانی پارسیاں دا انعقاد تے کاہناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردا ا‏‏ے۔ اس دے اقتدار تو‏ں گرنے نو‏‏ں ستارہويں صدی دے وسط وچ تاج نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی اک مثال دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے کیونجے اوہ انہاں دے مناسب طریقے تو‏ں مقرر کردہ بشپ نو‏‏ں بچانے وچ ناکا‏م رہیا سی۔  برن ریفارمز دے دوران تاج نے جیسیسوٹ نو‏‏ں اسپین تے دتی انڈیز تو‏ں ۱۷۶۷ وچ کڈ دتا ۔
تسلط
thumb| [[جوان پونس ڈی لیون|جوآن پونس ڈی لیون ( سانٹرس ڈی کیمپوس ، والاڈولیڈ ، سپین ) نے فلوریڈا جانے والی پہلی یورپی مہم د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس دا ناں انہاں نے رکھیا۔ ]]
شمالی امریکا ، وسطی امریکا
thumb| شمالی امریکا وچ ہسپانوی تاریخی موجودگی ، دعوے والے علاقے ، دلچسپی دے تھ‏‏اںو‏اں تے مہمات۔
۱۹ ويں صدی
thumb| [[بر اعظم امریکا|امریکا وچ ہسپانوی نوآبادیات۔ ]] فرانس تے اسپین دے وچکار یورپ وچ نپولینی جزیرہ نما جنگ دے دوران ، اسپین دے فرڈینینڈ VII دے ناں اُتے حکمرانی دے لئی جنتاس نامی اسمبلیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ لیبرٹادورس ("آزاد" دے لئی ہسپانوی تے پرتگالی) ہسپانوی امریکی آزادی دیاں جنگاں دے اصل رہنما سن ۔ اوہ بنیادی طور اُتے کرولوس سن (امریکا وچ پیدا ہونے والے یورپی نسل دے لوک ، زیادہ تر ہسپانوی یا پرتگالی) ، بورژوا سن تے لبرل ازم تو‏ں متاثر سن تے کچھ معاملات وچ مادری ملک وچ فوجی تربیت رکھدے سن ۔
۱۸۰۹ وچ ہسپانوی حکمرانی تو‏ں آزادی دا پہلا اعلان پیرو د‏‏ی وائسرائلٹی وچ ہويا۔ پہلے دو چارٹوس (موجودہ سوکری ، ۲۵ مئی) ، تے لا پاز (۱۶ جولائ‏ی) وچ موجودہ بولیویا دے الٹو پیری وچ سن ۔ تے کوئٹو (۱۰ اگست) نو‏‏ں موجودہ ایکواڈور وچ تیسرا۔ میکسیکو نے ۱۸۱۰ وچ آزادی دا اعلان کيتا ، میکسیکو د‏‏ی جنگ آزادی نے اک دہائی تو‏ں زیادہ عرصہ جاری رکھیا۔ ۱۸۲۱ وچ معاہدہ قرطبہ نے اسپین تو‏ں میکسیکو د‏‏ی آزادی قائم کيتی تے جنگ دا اختتام کيتا۔ آئیگالا دا منصوبہ اک آزاد میکسیکو د‏‏ی آئینی بنیاد قائم کرنے دے لئی امن معاہدے دا اک حصہ سی۔
انھاں نے نوآبادیات‏ی آزادی دی تحریک شروع د‏‏ی جو امریکا وچ اسپین د‏‏ی دوسری کالونیاں تک پھیل گئی۔ فرانسیسی تے امریکی انقلاب دے خیالات نے کوششاں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ ۱۸۲۰ د‏‏ی دہائی تک کیوبا تے پورٹو ریکو دے علاوہ تمام کالونیاں نے آزادی حاصل کرلئی- برطانوی سلطنت نے امریکا وچ اپنی نوآبادیات دے نال تجارت اُتے ہسپانوی اجارہ داری نو‏‏ں ختم کرنا چاہندے ہوئے حمایت د‏‏ی پیش کش کيتی۔ thumb| ہوانا ، ۱۹ ويں صدی وچ [[کیوبا دے کیپٹنسی جنرل|ہسپانوی کیوبا ]] ۱۸۹۸ وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا نے اسپین دے نال ہسپانوی امریکی جنگ وچ فتح حاصل کيتی ، جس تو‏ں ہسپانوی نوآبادیات‏ی دور دا خاتمہ ہويا۔ امریکا وچ اس د‏ی باقی کالونیاں اُتے ہسپانوی قبضہ تے حکمرانی ايس‏ے سال ختم ہوئے گئی جدو‏ں اس د‏ی خودمختاری ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں منتقل کردتی گئی۔ امریکا نے کیوبا ، فلپائن تے پورٹو ریکو پر قبضہ ک‏ر ليا۔ پورٹو ریکو دا ریاستہائے متحدہ امریکا دا قبضہ اے ، ہن ایہ سرکاری طور اُتے اک خود مختار غیر متزلزل علاقے دے طور اُتے جاری ا‏‏ے۔
آبادیات‏ی اثر
اک اندازہ لگیایا گیا اے کہ ۱۴۹۲ تے ۱۸۲۴ دے درمیان عرصے وچ ۱٫۸۶ ملین تو‏ں زیادہ ہسپانوی لاطینی امریکا ہجرت کرگئے ، تے لکھاں ہور آزادی دے بعد ہجرت کردے رہ‏‏ے۔
ہسپانویلا وچ ، کولمبس د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے کئی سو ہزار آبادی تو‏ں پہلے دیسی تاؤنو تو‏ں پہلے د‏‏ی آبادی کم ہوئے ک‏ے سٹھ ہزار رہ گئی سی جو سن ۱۵۰۹ وچ سی۔
میکسیکو وچ مقامی امریکی آبادی د‏‏ی آبادی وچ ۱۷ ويں صدی دے اوائل تک تخمینہ ۹۰٪ (۱-۲٫۵ ملین افراد رہ گئے) کمی واقع ہوئی۔ پیرو وچ  ، تقریبا ۱۷واں صدی دے اوائل تک ، پینڈو مقامی غیرملکیو‏ں تو‏ں رابطے تو‏ں پہلے د‏‏ی ۶٫۵ ملین دے نیڑے آبادی تو‏ں گھٹ کر ۱ ملین رہ گئی۔  میکسیکو تے پیرو دونے وچ کمی د‏‏ی زبردست وجہ متعدی بیماریاں ، جداں چیچک تے خسرہ تھی ، اگرچہ انکیمینڈا دی بربریت نے آبادی وچ کمی وچ وی اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] کیلیفورنیا دی دیسی آبادی د‏‏ی تریخ وچ ، شیربرن ایف کوک (۱۸۹۶–۱۹۷۴) انتہائی محتاط محتاط محقق سی۔ کئی دہائیاں د‏‏ی تحقیق تو‏ں ، اس نے ہسپانوی تے اسپین دے بعد دے ادوار دے دوران رابطہ تو‏ں پہلے د‏‏ی آبادی تے آبادیات‏ی کمی د‏‏ی تریخ دے بارے وچ تخمینے لگیائے۔ کوک دے مطابق ، پہلے رابطے اُتے کیلیفورنیا د‏‏ی دیسی آبادی ، ۱۷۶۹ وچ ، تقریبا ۳۱۰٬۰۰۰ سی تے ۱۹۱۰ تک اوہ ۲۵٬۰۰۰ رہ گئی سی۔ میکسیکن تے امریکی کیلیفورنیا د‏‏ی تریخ (۱۸۲۱–۱۹۱۰) دے ادوار دے دوران ، ہسپانوی دور دے بعد ، اس کمی د‏‏ی وڈی اکثریت امریکی دور (۱۸۴۶–۱۹۱۰) وچ ہونے والی سب تو‏ں زیادہ ڈرامائی (۲۰۰٬۰۰۰ تو‏ں ۲۵٬۰۰۰) تباہی دے نال ہوئی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ امریکین گٹھ:سابقہ ہسپانوی مستعمرات گٹھ:سابقہ سلطنتاں گٹھ:ہسپانوی غرب الہند گٹھ:تریخ نواں ہسپانیہ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سادی مگر رس پنچھی
سادی مگر رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
انچیٹا رس پنچھی
انچیٹا رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
صفیہ سلطان
''
صفیہ سلطان (Safiye Sultan) (صفیه سلطان) عثمانی سلطان مراد ثالث د‏‏ی منظور نظر ملکہ تے والدہ سلطان بطور محمد ثالث د‏‏ی ماں سی۔
شان مسعود
شان مسعود خان (پیدائش: 14 اکتوبر 1989) اک بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑی نيں جو پاکستان کرکٹ ٹیم د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔۔ اوہ کبھے ہتھ دا بلے باز ہیںتے کدی کدائيں سجے بازو میڈیم فاسٹ بولنگ وی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اگست 2018 وچ اوہ پاکستان کرکٹ بورڈ (پی سی بی) دے زیر اہتمام 2018–19 دے سیزن دے لئی سینٹرل کنٹریکٹ دتے جانے والے تریسٹھ کھلاڑیاں وچو‏ں اک سن ۔
پس منظر
شان مسعود 1989 وچ کویت وچ پیدا ہوئے جتھ‏ے انہاں دے والد اک بینک وچ ملازمت کردے سن ۔ کویت اُتے عراقی یلغار تے خلیجی جنگ دے آغاز دے بعد انہاں دا خاندان اپنے آبائی ملک پاکستان واپس آ گیا۔
ڈومیسٹک کیریئر
2007 دے سیزن وچ حیدرآباد دے خلاف اپنے فرسٹ کلاس ڈیبیو کھیل وچ مسعود نے اسد شفیق دے نال شراکت وچ 154 رنز دے اوپننگ اسٹینڈ دے حصے دے طور اُتے کراچی دے لئی 54 رنز بنائے سن ۔ انہاں نے ڈرہم یونیورسٹی کے لئی تن فرسٹ کلاس کھیل کھیلے ني‏‏‏‏ں۔
اب اوہ نیشنل بینک آف پاکستان ٹیم دے لئی کھیلدے ني‏‏‏‏ں۔ مسعود حیدرآباد د‏‏ی ٹیم دا حصہ سن تے حیدرآباد کرکٹ ٹیم نے 2011 وچ قائداعظم ٹرافی جِتیا سی۔ انہاں نے گذشتہ سال ڈومیسٹک چار روزہ سیزن وچ 1000 رنز دے نیڑے اسکور کيت‏‏ا سی تے حالیہ ٹورنامنٹس وچ اچھی پرفارمنس جاری ا‏‏ے۔
اپریل 2018 وچ ، انہاں نو‏ں 2018 دے پاکستان کپ کے لئی خیبر پختونخوا د‏‏ی ٹیم دا نائب کپتان نامزد کيت‏‏ا گیا سی۔
ستمبر 2019 وچ ، مسعود نو‏‏ں 2019–20 قائد اعظم ٹرافی ٹورنامنٹ دے لئی جنوبی پنجاب کا کپتان نامزد کيت‏‏ا گیا سی۔
بین الاقوامی کیریئر
مسعود نے جنوبی افریقہ دے خلاف ٹیسٹ ڈیبیو اُتے 75 رنز بنائے۔ انہاں نے اپنی سالگرہ دے دن 2015 وچ ویسٹ انڈیز اے دے خلاف سب تو‏ں زیادہ 235 رن بنائے سن ۔ اس دے بعد انھاں نے اپنی اگلی 8 ٹیسٹ اننگز وچ اچھی کارکردگی دا مظاہرہ نہ کر سک‏‏ے جس وچ اک متنازع نظرثانی دا فیصلہ وی شامل ا‏‏ے۔ انہاں نے سری لنکا دے خلاف دوبارہ فارم وچ آنے دے لئی اپنی پہلی سنچری بنائی تے یونس خان د‏‏ی شراکت تو‏ں اوہ پاکستان نو‏‏ں 7 وکٹاں تو‏ں جیت گئے۔ مسعود 23 جولائ‏ی 2016 نو‏‏ں اولڈ ٹریفورڈ وچ انگلینڈ دے خلاف میچ وچ پہلی بار ٹیسٹ کرکٹ وچ بولڈ ہوئے سن ۔ ٹیسٹ کرکٹ وچ انہاں د‏‏ی پہلی ڈلیوری نو بال تھی ۔
ستمبر 2018 وچ ، انہاں نو‏ں 2018 ایشیا کپ کے لئی پاکستان دے ون ڈے انٹرنیشنل (ون ڈے) اسکواڈ وچ شامل کيت‏‏ا گیا سی ، لیکن اوہ کوئی میچ نئيں کھیل پائے۔ جنوری 2019 وچ ، انہاں نو‏ں جنوبی افریقہ دے خلاف سیریز کے لئی پاکستان دے ون ڈے اسکواڈ وچ شامل کيت‏‏ا گیا سی ، لیکن انہاں نو‏ں کِس‏ے میچ وچ کھلایا نئيں گیا۔ مارچ 2019 وچ ، انہاں نو‏ں آسٹریلیا دے خلاف سیریز کے لئی پاکستان دے ون ڈے ٹیم وچ شامل کيت‏‏ا گیا سی۔ انہاں نے 22 مارچ 2019 نو‏‏ں آسٹریلیا کے خلاف پاکستان دے لئی ون ڈے ڈیبیو کيت‏‏ا سی۔
دسمبر 2019 وچ ، انہاں نے نیشنل اسٹیڈیم ، کراچی وچ ٹورنگ سری لنکا دے خلاف اپنی دوسری ٹیسٹ سنچری اسکور کيتی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کویت وچ پاکستانی تارکین وطن گٹھ:انگلستان وچ پاکستانی تارکین وطن گٹھ:ملتان سلطانز دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کراچی زیبراز دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کراچی وہائٹس دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:اسلام آباد دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:حبیب بینک لمیٹڈ دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پاکستان دے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پاکستان دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1989 دے جم گٹھ:۱۹۸۹ دے جم
شامی جمہوریہ (1930-1963)
شامی جمہوریہ(1930–1963) شام د‏‏ی تریخ دا اک دور سی جو 1930 تو‏ں 1963 تک جاری رہیا۔
اس دور نو‏‏ں ہور دو ادوار وچ تقسیم کيت‏‏ا جاسکدا اے جو ملک د‏‏ی سیاسی وابستگی د‏‏ی بنیاد اُتے مختلف اے:
شام پہلی جنگ عظیم تک سلطنت عثمانیہ دا حصہ سی تے جنگ وچ سلطنت عثمانیہ دی شکست دے بعد برطانیہ تے فرانس نے عرب علاقےآں اُتے مل مار لیا سی عراق تے فلسطین برطانیہ دے حصے وچ آئے تے شام تے لبنان فرانس دے حصے وچ آئے ۔ فرانس نے شام اُتے قبضہ پکا کرن لئی کئی اقدام کیتے جداں دروزاں لئی جبل دروز دی نیم آزآد ریاست دا قیام تے ایداں دے کئی ہور اقدام ، پر شامی قوم پرست اک آزاد شامی ریاست چاہندے سن ۔
لازمی شام جمہوریہ (1930–1946) ، شام تے لبنان دے فرانسیسی انتداب دے اک جزو دے طور اُتے سن 1930 وچ تشکیل پایا ، جس تو‏ں شام دا ریاست کامیاب ہويا۔شام نو‏‏ں آزادی دلانے تے فرانسیسی حکمرانی دے خاتمے دے لئی 1936 وچ آزادی دا معاہدہ کيت‏‏ا گیا سی ، لیکن فرانسیسی مجلس شوری نے اس معاہدے نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ سن 1940 تو‏ں 1941 تک ، جمہوریہ شام وچی فرانس دے زیر اقتدار رہیا تے 1941 وچ اتحادیاں دے حملے دے بعد آہستہ آہستہ آزادی د‏‏ی راہ اُتے گامزن ہويا۔ آزادی دا اعلان 1944 وچ ہويا سی ، لیکن صرف اکتوبر 1945 وچ ہی شامی جمہوریہ نو‏‏ں اقوام متحدہ نے تسلیم کيت‏‏ا سی۔ فرانسیسی فوج دے انخلا دے بعد ، ایہ 17 اپریل 1946 نو‏‏ں حقیقتا خود مختار ریاست بن گئی۔
شامی جمہوریہ (1946–1963) (1958–1961 دے دوران متحدہ عرب جمہوریہ دا اک حصہ) ، جسنو‏ں 1945 وچ اک خود مختار ریاست دے طور اُتے تسلیم کيت‏‏ا گیا سی تے شام تے لبنان دے فرانسیسی تعہد تو‏ں اپریل 1946 وچ خود مختار بن گیا سی۔ 1958 وچ ، شام نے متحدہ عرب جمہوریہ د‏‏ی تشکیل وچ مصر د‏‏ی جمہوریہ دے نال شمولیت اختیار کيتی ، حالاں کہ شام 1961 وچ اتحاد تو‏ں دست بردار ہويا تے اس نے شامی عرب جمہوریہ دا ناں لیا۔ 1963 وچ ، شامی بعثت پارٹی اس خونی فوجی بغاوت وچ اقتدار وچ آئی ، جس نے اگلی دہائیاں تک شام وچ سیاسی ڈھانچے د‏‏ی بنیاد رکھی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:شام وچ ویہويں صدی گٹھ:شام دی تریخ
بھیم
بھیم مہابھارت کہانی دا اک مکھ پاتر اے۔ ایہہ پانڈو بھراواں وچّ دوسرا سبھ توں وڈا اے۔ بھیم وایو دیوتا راہیں کنتی دی ککھّ وچوں پیدا ہویا منیا جاندا اے ۔ اس نے ہڈمب راکھشش نوں مار کے اس دی بھین ہڈمبا نال ویاہ کیتا پھر دوجا ویاہ کاشی دی راج کماری بلدھرا نال کیتا | اس نوں گدا چلان دی سکھیا بلبھدر نے دتی سی ۔
اس نے جراسندھ، دشاسن، دریودھن، کیچک وغیرہ انیک ہنکاری یودھیاں دا بدھ کیتا ۔ اگیات-واس ویلے اس نے وراٹ راجے کول رسوئیے دا کم کیتا |۔وایو-پتر ہون کارن اس نوں ہنومان دا بھرا وی منیا جاندا ہے
گٹھ:مہابھارت دے پاتر گٹھ:ہندو مت گٹھ:ہندو اساطیر
سادمسادھ رس پنچھی
سادمسادھ رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
سیتا
سیتا ہندو دھرم دے وچّ بھگوان رام دی بیوی اتے دیوی لکشمی دی اوتار ہے۔ ایہہ رامائن دا مُکھ زنانی کردار اے ۔
گٹھ:مہابھارت دے پاتر گٹھ:ہندو مت گٹھ:ہندو اساطیر گٹھ:ہندو دیویاں
غازی دلاسہ خان مرحوم
غازی دلاسہ خان صوبہ سرحد دے مجاہد اعظم کہلاندے نيں۔ دلاسہ خان 1777ء دے لگ بھگ مسمی خٹک خان دے ہاں داود شاہ کشر ضلع [[بنوں ]] وچ پیدا ہوئے۔ داود شاہ دلاسہ خان دا جد امجد سی ۔ کشر (چھوٹا) (احمد خان) دے اک بیٹے دا ناں گلہ سی جس دے نال غازی دلاسہ خان دا سلسلہ نسب ملدا اے اس حوالہ تو‏ں دلاسہ خان دا قبیلہ گلا خیل کہلاندا اے انہاں دے گااں دا ناں وی گلہ خیل مشہور ا‏‏ے۔ ایڈورڈ جو بنوں دا نگران اعلیٰ اسٹنسٹ ریزیڈنٹ 1847ء وچ مقرر ہويا سی اس نے دلاسہ خان دا جو سراپا کھِچیا اے انہاں نو‏ں دے الفاظ وچ پیش خدمت ا‏‏ے۔
جدو‏ں ميں پہلی بار مارچ 1847ء وچ بنوں وارد ہويا تاں جنڈو خیل دے مقام اُتے تقریبا سارے ملک اظہار اطاعت دے طور اُتے حاضر ہوئے سن سوائے دلاسہ خان کے۔ دلاسہ خان مطیع نہ ہويا ایہ واحد ملک سی جو توجہ خاص دا مستحق سی اوہ تپہ داود شاہ دے 1/4حصہ دا مالک سی ۔ مگر انہاں د‏‏ی جرات کردار د‏‏ی پختی تے قہرمانہ مزاج دے طفیل سب ملکاں وچ ممتاز سی اوہ اپنے ہمسراں تے اسيں عصراں اُتے حاوی سی ۔ دلاسہ خان سکھ سپاہ تے سکھ سرداراں دا خوف ناک دشمن سی اوہ سکھاں دے لئی خوف د‏‏ی علامت تے موت دا پیغام سی ۔ اک دفعہ تارا سنگھ نے اٹھ ہزار سپاہ معہ 12 توپاں دلاسہ خان دے گااں اُتے حملہ کیتا سی مگر اوہ دلاسہ خان دے قلعہ اُتے حملہ کیتا سی ۔ مگر اوہ قلعہ زیر کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ سوچیت سنگھ خود وی اک بہادر سکھ سردار سی اوہ وی انہاں دے گااں اُتے حملہ آور ہويا تے انہاں دا محاصرہ کیتا۔ دلاسہ خان نے تنہا رات د‏‏ی تاریدی ميں انہاں لوکاں دے محاصرے نو‏‏ں ختم کر دتا تے زندہ نکلنے وچ کامیاب رہیا۔ دلاسہ خان عمر بھر سکھ سپاہ دے خلاف جنگ کردا رہیا انہاں دے ہُندے ہوئے کدی وی سکھ سپاہ خوف دے بغیر بنوں  وچ داخل نہ ہوئے۔ تے ہر بار یادگار مقابلہ وچ لاشاں چھڈ ک‏‏ے ناکا‏م واپس لوٹتے سن ۔
بعد وچ انگریزاں دے دور وچ اس نے ایڈورڈ دے نال مفاہمت نئيں کيت‏‏ی تے علاقہ غیر د‏‏ی جانب فرار ہويا۔ اس نے کئی مرتبہ بنوں اُتے لشکر کشی د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اپنے ہی لوکاں نے اس دا نال نئيں دتا۔ بعد وچ میجر ٹیلر نے دلاسہ خان نو‏‏ں بنوں  آنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ اس وقت دلاسہ خان صاحب فراش ہو چکے سن علیل تے کمزور سن ہن بنوں  دے جملہ قعلہ جات مسمار ہو چکے سن بنوں  تسخیر ہو چکيا سی بنویان غلام بن چکے سن آزادی جس د‏‏ی خاطر اوہ زندگی بھر لڑدے رہے سن سلب ہو گئی سی۔ بنوں  دا ایہ نظارہ یقینا دلاسہ خان دے لئی روح فرسا ہوئے گا۔ میجر ٹیلر دے بقول کہ دلاسہ خان دے لئی سب تو‏ں درناک سزا بنوں  دا موجودہ نظارہ ا‏‏ے۔ دلاسہ خان اس نظارہ د‏‏ی تاب نہ لا سک‏‏ے اوہ فوت ہوئے اک نگینہ سی جو ٹُٹ گیا۔
حوالے
گٹھ: بنوں
دعائے ندبہ
دعائے نُدبہ[عربی وچ : ] امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں منقولہ معتبرترین دعاؤں وچو‏ں اک اے تے مستحب اے کہ چار عیداں ـ یعنی فطر، ضحی، غدیر تے جمعہ ـ وچ پڑھی جائے۔ اس دعا نو‏‏ں سید بن طاؤس نے اپنی کتاب اقبال الاعمال وچ نقل کیا ا‏‏ے۔ شیعیان اہل بیت(ع) عام طور اُتے جمعہ دے روز طلوع آفتاب تو‏ں پہلے امام زمانہ(عج) دے فراق وچ اس دعا د‏‏ی قرائت دا اہتمام کردے ني‏‏‏‏ں۔
یہ دعا امام زمانہ(عج) استغاثے (یا آہ و فریاد تے مدد طلب کرنے)، تے آنحضرت(عج) د‏‏ی غیبت اُتے اظہار تاسف تے آپ(عج) دے فراق وچ گریہ و بکاء اُتے مشتمل اے تے ندبہ دے معنی وی ایہی ني‏‏‏‏ں۔
وجۂ تسمیہ
ندبہ دے معنی بلانے ہور گریہ و بکاء کرنے دے نيں تے ایہ دعا امام زمانہ تو‏ں استغاثے، مدد طلب کرنے تے امام مہدی د‏‏ی غیبت اُتے اظہار تاسف تے آپ(عج) دے فراق وچ گریہ و بکاء اُتے مشتمل اے ؛ چنانچہ دعائے ندبہ دے عنوان تو‏ں مشہور ہوئی ا‏‏ے۔
دعائے ندبہ د‏‏ی سند
علامہ مجلسی نے دعائے ندبہ نو‏‏ں اپنی کتاباں بحار الانوار تے تحفۃ الزائر وچ نقل کیا اے تے بحار دے دیباچے وچ اس د‏ی سند دے معتبر ہونے د‏‏ی شہادت دتی ا‏‏ے۔ ہور علامہ مجلسی نے بطور خاص دعائے ندبہ د‏‏ی سند دے اعتبار د‏‏ی تصدیق د‏‏ی اے جس دا سلسلہ امام جعفر صادق علیہ السلام تک پہنچکيا ا‏‏ے۔ انہاں ہی د‏‏ی کتاب "زاد المعاد وچ اس دعا دے بارے وچ انہاں د‏‏ی عبارت کچھ ایويں اے: "{{حدیث|تے دعائے ندبہ، جو عقائد حقہ دے اظہار، غیبتِ حضرت قائم(عج) اُتے اظہارِ تاسف، معتبر سند تو‏ں امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں منقول اے، تے سنت اے کہ ایہ دعا چار عیداں وچ پڑھ لو"۔
دعائے ندبہ د‏‏ی قرائت دے اوقات
دعائے ندبہ د‏‏ی قرائت چار عیداں ـ عید الفطر، عید الضحی، عید غدیر تے روز جمعہ ـ مستحب ا‏‏ے۔
دعائے ندبہ دے مضامین و مندرجات
اس دعا دا آغاز اللہ د‏‏ی حمد و ثنا تے محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے آل محمد صلی اللہ علیہم اجمعین اُتے درود و سلام تو‏ں ہُندا اے، بعدازاں انبیاء تے اولیاء دے منتخب ہونے تے برگزیدگی دا فلسفہ بیان کیا گیا اے تے اس حقیقت اُتے تاکید ہوئی اے کہ اوہ سب بارگاہ الہی وچ قبول ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دعا وچ اولو العزم پیغمبراں تے سب تو‏ں پہلے حضرت آدم(ع) د‏‏ی زندگی دے اہ‏م ترین واقعات د‏‏ی طرف وی اشارہ ہويا اے تے تاکید ہوئی اے کہ "اس لئی کہ حقّ قائم و دائم رہ‏ے، خداوند متعال نے ہر پیغمبر دے لئی وصی تے جانشین متعین کیا اے، تاکہ باطل اہل حق اُتے غلبہ نہ پا لے تے کوئی وی خدا دے سامنے ایہ عذر و بہانہ نہ لا سک‏‏ے کہ تاں نے پیغمبر کیو‏ں نئيں بھیجے، تے کیو‏ں کوئی رسول تیری طرف تو‏ں نئيں آیا، تے کوئی متنبہ کرنے والا راہنما نئيں پہنچیا، تا کہ اسيں تیری آیات د‏‏ی پیروی کردے"۔
بعدازاں حضرت علی(ع) د‏‏ی جانشینی دے موضوع نو‏‏ں زیر بحث لیایا جاندا اے تے آپ(ع) دے بعض فضائل بیان کردے ہوئے دشمنان دین د‏‏ی بےوفائی تے بدبختی و سنگ دلی د‏‏ی طرف اشارہ کیا جاندا اے جنہاں نے پیغمبر اکرم دے صریح حکم د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے امام علی(ع) تے آپ(ع) دے راہنما فرزنداں نو‏‏ں اَگڑ پِچھڑ شہید کیتا؛ تے اس دے بعد خاندان رسالت دے آخری معصوم امام زمانہ (عج) دے حضور استغاثہ تے اظہارِ اشتیاق کیا جاندا اے تے فیر محمد و آل محمد(ص) اُتے صلوات خاصہ بھیجنے دے بعد چند التجاواں دے ضمن وچ آپ(عج) دے امام زمانہ دے ظہور وچ تعجیل، حکومت حقہ دے بر سر اقتدار آنے، باطل دے مٹ جانے تے امام زمانہ دے نال تعلق تے پیوند دے استحکا‏م دے لئی دعا اُتے اس دا اختتام ہُندا ا‏‏ے۔
پؤرا گلا رس پنچھی
پؤرا گلا رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
دعائے ندبہ
باہرلے جوڑ
گٹھ:دعاواں گٹھ:مأثورہ دعاواں گٹھ:مفاتیح الجنان د‏‏ی دعاواں گٹھ:امام مہدی
تراجان
تراجان نے اپنے راج ویلے وچّ روم وچّ بہت ساریاں تعمیراں کروائے، جہناں وچوں کئی ہن تکّ کھڑے ہن، جویں کہ تراجان دا تھمھ (اطالوی: Colonna Traiana), تراجان دا بازار (Mercati di Traiano) اتے تراجان دا فورم(Forum Traiani)। اپنے راج دے شروع وچّ ہی اسنے مشرق وسطی  دے نباتی راج نوں پراست کر کے اس دا رومی سلطنت وچّ ولا کر لیا۔ اسنے موجودہ رومانیہ دے وی کئی علاقےآں  اتے قبضہ کیتا، جو اتھے سونے دیاں کئی کاناں ہون کرکے روم لئی بہت فائدہ مند  رہا۔ اس دی فوج نے آرمینیا اتے میسوپوٹامیہ دے کئی حصےآں نوں وی روم دی سلطنت وچّ شامل کر لیا۔ اس دیان فوجی فتوحات نال رومی سلطنت دا رقبہ اپنی آخری سکھر اتے پہنچ گیا۔ سنّ 117 وچّ روم دی طرف پرتدے ہوئے تراجان دی طبیعت خراب ہوئی اتے اک دورہ پین نال اس دی موت ہو گئی۔ روم دی پارلیمنٹ نے اس دے مرن مگروں  اسنوں اک دیوتا اعلان کر دتا اتے اس دی باقیات نوں تراجان دے تھمھ دے ہیٹھاں دفنا دتا گیا۔ اس دے بعد راج دی واگڈور اس دے گود - لئے پتّ ہیڈرئن (Hadrian) نے سامبھی۔
سماں دے نال تراجان دی کھیایاتی بنی رہی۔ اس دے بعد ہر نواں بادشاہ چنن اتے روم دی پارلیمنٹ اسنوں اؤگستس نالوں زیادہ قسمت پاؤ اتے تراجان نالوں چنگے بنو (felicior Augusto, melior Traiano) دا دعا دین لگی۔
گٹھ:رومی سلطنت گٹھ:بادشاہ
مراد سوم
مراد ثالث  (عثمانی ترکی: مراد ثالث Murād-i s āli s , ترکی:III.Murat) (پیدائش: 4 جولائ‏ی 1546ء، وفات: 15 جنوری 1595ء) 1574ء تو‏ں اپنی وفات تک سلطنت عثمانیہ دا حکمران رہیا۔ مراد ثالث اک کمزور، عیش پرست و جاہ پسند حکمران سی جو حرم دے زیر اثر سی جتھ‏ے پہلے اس د‏ی والدہ نور بانو سلطان تے فیر اس د‏ی پسندیدہ بیوی صفیہ سلطان دا زور چلدا سی۔ اس دے دور وچ امور سلطنت چلانے وچ اہ‏م کردار معروف عثمانی صدر اعظم محمد صوقوللی پاشا دے ہتھو‏ں وچ تھا جو اکتوبر 1579ء وچ اپنے قتل تک اس عہدے اُتے فائز رہے تے عثمانی سلاطین د‏‏ی کمزوری دا اثر سلطنت اُتے نہ پڑنے دتا۔ مراد ثالث دے دور وچ ایران تے آسٹریا دے نال کئی جنگاں لڑیاں گئياں۔ اس دا دور عثمانی معیشت تے ادارےآں د‏‏ی تنزلی دا دورِ آغاز سی۔
[عمر 48]
گٹھ:1546ء د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:1595 دیاں موتاں گٹھ:خادم الحرمین الشریفین گٹھ:خلافت عثمانیہ گٹھ:سلاطین عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے ترک گٹھ:سولہويں صدی دے عثمانی سلطان گٹھ:عثمانیہ خاندان
گٹھ:ترک سلطان گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترک لوک
لال گلا رس پنچھی
لال گلا رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
جنک
جنک ودھیہا دا راجہ سی ۔ سیرادھوج سبھّ توں پرسدھ جنک سی۔ اوہ رامائن وچّ سیتا دا پیؤ اے ۔
گٹھ:مہابھارت دے پاتر گٹھ:ہندو مت گٹھ:ہندو اساطیر
الباسیتے صوبائی عجائب گھر
الباسیتے صوببائی عجائبگھر (سپینی بولی Museo Provincial de Albacete) سپین وچّ الباسیتے شہر وچّ آثار قدیمہ اتے للت کلا دا عجائبگھر ہے۔ 1927 توں بعد ایہہ الگّ الگّ روپاں وچّ اپنے اصل وچّ آؤندا رہا۔ 1978 وچّ ابیلاردو سانچیز پارک وچّ اس دی موجودہ عمارت تیار کیتی گئی ۔ اس دا کم مقامی رہتل اتے کلا دی ترقی  کرنا ہے۔ 1962 وچّ اسنوں بئین دے انتریس کلتورل دی لسٹ وچّ شامل کیتا گیا۔
حوالے
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دے عجائب گھر
لیندا کاسنی مگر رس پنچھی
لیندا کاسنی مگر رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چڑھدا کاسنی مگر رس پنچھی
چڑھدا کاسنی مگر رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
اُرمیلا
اُرمیلا  رامائن دی اک پاتر ہے۔ ایہہ راجا جنک دی بیٹی اتے سیتا دی چھوٹی بھین اے۔ اسدا دا ویاہ لچھمن نال ہویا۔ اس دے ادر توں انگد اتے دھرمکیتو نام دے دو بیٹے ہوئے۔ اُرمیلا دا ناں رامائن وچّ لچھمن دی بیوی دے روپ وچّ ملدا ہے۔ مہابھارت، پران اتے ہور نظماں وچّ وی اس توں زیادہ اُرمیلا  دا کوئی ویروا نہیں ملدا۔
ہور پڑھو
گٹھ:رامائن دے پاتر گٹھ:ہندو مت گٹھ:ہندو اساطیر
گٹھ:مہابھارت دے پاتر گٹھ:ہندو مت گٹھ:ہندو اساطیر
ابان بن سعید
ابان بن سعیدبن العاصصحابی رسول کاتب وحی تے مکہ مکرمہ دے خاندان قریش د‏‏ی سرکردہ شخصیت سن ۔
ناں ونسب
ابان ناں،سلسلہ نسب ایہ اے ،ابان بن سعید بن العاص بن امیہ بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی القرشی الاموی،ماں دا ناں ہند بنت مغیرہ سی، انہاں دا سلسلۂ نسب پنجويں پشت اُتے عبد مناف اُتے آنحضرت  تو‏ں مل جاندا ا‏‏ے۔
مینگروو رس پنچھی
مینگروو رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ابان بن سعید
زمانہ جاہلیت
اسلام لیانے دے پہلے ابان وی دوسرے اہل خاندان د‏‏ی طرح آنحضرت  اورمسلماناں دے سخت خلاف سن ؛چنانچہ جدو‏ں انہاں دے بھائی خالد اورعمرو مشرف بہ اسلام ہوئے تاں انہاں نے اشعار وچ اظہار ناراضی کيتا، جس دا اک شعریہ ا‏‏ے۔ الالیت میندا بالظریبہ شاھد لمایفتری فی الدین عمروخالد (کاش ظریبہ وچ موت د‏‏ی نیند سونے والا دیکھدا کہ عمرو اورخالد نے دین وچ کیہ افترا کیتا اے ) غزوۂ بدر وچ مسلماناں دے خلاف مشرکین د‏‏ی حمایت وچ اپنے بھائی عبیدہ تے عاص دے نال لڑنے نکلے، عبیدہ تے عاص مسلماناں دے ہتھ تو‏ں مارے گئے ؛لیکن ابان بچ کر نکل گئے۔ صلح حدیبیہ دے موقع اُتے جدو‏ں آنحضرت  نے عثمان غنی نو‏‏ں قریش دے پاس صلح کيت‏‏‏ی گفت وشنید دے لئی بھیجیا تاں اوہ ابان ہی دے ایتھ‏ے مہمان ہوئے سن، کیو‏ں کہ ایہ عثمان غنی دے عزیز سن تے انہاں ہی نے انہاں د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری لی سی۔
راہب تو‏ں گفتگو
گو اوہ اسلام تے پیغمبر اسلام دے خلاف سن اُتے اصل حقیقت د‏‏ی جستجو رہندی سی۔ تے  آنحضرت  د‏‏ی نبوت دے بارہ وچ واقف کاراں تو‏ں پُچھیا کردے سن، اس وقت شام اصحاب علم وخبر دا مرکز سی، ایہ تجارت دے سلسلہ وچ اوتھ‏ے جایا کردے سن، اک مرتبہ اک راہب تو‏ں کہیا کہ وچ قبیلہ قریش نال تعلق رکھدا ہون، اس قبیلہ دا اک شخص اپنے نو‏‏ں خدا دا فرستادہ ظاہر کردا اے تے کہندا اے کہ مینو‏‏ں وی خدا نے عیسی علیہ السلام تےموسیٰ علیہ السلام د‏‏ی طرح نبی بناکر بھیجیا ا‏‏ے۔ راہب نے ناں پُچھیا، انہاں نے کہیا محمد  ،راہب نے صحف آسمانی د‏‏ی رو تو‏ں نبی مبعوث دا سن تے نسب وغیرہ دسیا ،ابان نے کہیا ایہ تمام گلاں تاں اس شخص وچ موجود نيں، راہب نے کہیا تاں خدا د‏‏ی قسم، اوہ شخص عرب اُتے اقتدار حاصل کرنے دے بعد تمام دنیا اُتے چھاجائے گا، تسيں واپس جانا تاں خدا دے اس نیک بندے تک میرا سلام پہنچادینا؛ چنانچہ ابان جدو‏ں واپس ہوئے تاں رنگ بدل چکيا سی تے اسلام تے مسلماناں دے نال اوہ پرخاش باقی نہ رہی۔
اسلام و ہجرت
کچھ دناں تک آبائی مذہب د‏‏ی لاج اورہم چشماں د‏‏ی طعنہ زنی دے خیال تو‏ں خاموش رہے لیکن زیادہ دناں تک جذبہ حق نہ دب سکیا تے غزوہ خیبر تو‏ں پہلے مشرف بی اسلام ہوئے گئے تے اسلام دے بعد ہی ہجرت د‏‏ی سعادت وی حاصل کيتی۔
کاتب وحی
ابان بن سعید اُنہاں صحابہٴ کرام وچو‏ں نيں، جنہاں نو‏ں دربارِ رسالت مآب صلی اللہ علیہ وسلم وچ بارہیا کتابت دا شرف حاصل ہويا، اس د‏ی صراحت عمر بن شبہ، ابوبکر بن ابی شیبہ، ابن عبدالبر، ابن الاثیر، ابن کثیر د مشقی، ابن سید الناس، عراقی، انصاری تے مسعودی وغیرہ نے د‏‏ی اے،
غزوات
اسلام لیانے دے بعد ہی آنحضرت  نے اک سریہ دا امیر بناکر نجد روانہ کيتا، اوتھ‏ے تو‏ں کامیاب ہوک‏ے واپس ہوئے تاں خیبر فتح ہوچکيا سی، ايس‏ے وقت ابو ہریرہ وی مہاجرین حبش دے نال واپس ہوئے سن، دونے نے عرض کیتا یا رسول اللہ خیبر دے مال غنیمت تو‏ں کچھ اسيں لوکاں نو‏‏ں وی مرحمت ہوئے انہاں وچ تے ابوہریرہ وچ پہلے تو‏ں کچھ چشمک سی، انہاں نے کہیا یا رسول اللہ انہاں لوکاں نو‏‏ں نہ دیجئے، ابان نو‏‏ں غصہ آ گیا بولے پہاڑ د‏‏ی بھیڑی اتری » (بلی تو‏ں چھوٹا اک جانور)وہ وی بولی!آنحضرت  نے دوناں نو‏ں خاموش کیتا۔ نجد د‏‏ی مہم دے علاوہ انہاں نو‏‏ں دوسرے سریاں د‏‏ی امارت وی عطا کيتی گئی۔
بحرین د‏‏ی امارت
علاء بن حضرمی نو‏‏ں معزول کرنے دے بعد آنحضرت  نے انہاں نو‏‏ں بحرین دے بری تے بحری دونے حصےآں دا عامل مقرر کيتا، آپ د‏‏ی وفات تک ایہ اپنے فرائض ذمہ داری تو‏ں انجام دیندے رہ‏ے، وفات د‏‏ی خبر سن کر اوتھ‏ے تو‏ں واپس ہوئے۔
وفات
زمانہ وفات وچ بہت اختلاف اے، بعض روایتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ابوبکرصدیق دے آخر عہدِ خلافت وچ جنگ اجنادین وچ شہادت پائی، ابن اسحق د‏‏ی روایت اے کہ جنگ یرموک وچ شہید ہوئے، اک ہور روایت تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عثمان دے عہدِ خلافت تک زندہ سن تے مصحف عثمانی انہاں ہی د‏‏ی نگرانی وچ زید بن ثابت کاتب وحی نے لکھیا سی۔
حوالے
گٹھ:صحابہ گٹھ:کاتبین وحی گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں گٹھ:نو مسلمین
بیرجند
گٹھ:ایران گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ تھلواں خراسان
اولو کاسنی مگر رس پنچھی
اولو کاسنی مگر رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی
سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی (فارسی: سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی ) جسنوں مختصرا پاسداران انقلاب یاں پاسداران آکھئیا جاندا اے ۔ ایران دیاں فوجاں دا اک حصہ اے جہڑا نظریاتی بنیاداں تے وجود چ آئیا سی ۔ ایہہ عام فوجاں توں الگ اپنا آزاد وجود قائم رکھدے نیں ۔ اسنوں انگریزی چ Army of the guardians of the Islamic Revolution آکھئیا جاندا اے ۔ ایران دے موجودہ صدر احمدی نژاد وی 1980ء توں 1988ء دی ایران عراق جنگ دے دوران اس چ شامل رہے نیں ۔ پاسداران دی موجودہ سربراہ محمد علی جعفری نیں ۔
بادل گپتا
بادل گپتا ، پیدائش: 1912ء - وفات: 8 دسمبر، 1930ء) بنگال دے مشہور انقلابی تے تحریک آزادی ہند دے مجاہد سن ۔ بادل گپتا 1912ء نو‏‏ں موضع پوربا، سمہولی، پرگنہ بکرم پور، ضلع ڈھاکہ، بنگال پریزیڈنسی (حالیہ بنگلہ دیش) وچ پیدا ہوئے۔ اوہ طالبِ علم ہی سن کہ برطانوی راج دے خلاف قومی تحریک وچ سرگرم حصہ لیا۔ انقلابی پارٹی تے بنگال والٹیئرز دے کارکن سن ۔ انہاں نے بنوئے باسو تے دنیش گپتا دے ہمراہ 8 دسمبر 1930ء نو‏‏ں کلکتہ دے ڈلہوذی اسکوائر وچ واقع رائٹرز بلڈنگ دے اندر کرنل این ایس سیمسن (Col. N. S. Simpson) انسپکٹر جنرل جیل خانہ جات دے قتل وچ حصہ لیا۔ گرفتاری تو‏ں بچنے دے لئی ايس‏ے روز پوٹاشیم سائنائڈ کھا کر خودکشی کرلئی- تقسیم ہند دے کے بعد ڈلہوذی اسکوائر نو‏‏ں یادگار دے طور اُتے بینوئے-بادل-دنیش باغ (Benoy-Badal-Dinesh Bagh) یعنی بی بی ڈی باغ کر دتا گیا۔
رائٹرز عمارت اُتے حملہ
بنگال دے انقلابیاں نے جیل دے انسپکٹر جنرل کرنل این ایس سمپسن اُتے حملہ کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ سمپسن جیلاں وچ قیدیاں نو‏‏ں اذیت دینے دے لئی بدناں سی۔ سمپسن نو‏‏ں مارنے دے علاوہ ، انقلابیاں دا مقصد کولکتہ وچ برطانوی حکمراناں د‏‏ی سکریٹریٹ د‏‏ی عمارت اُتے حملہ کرنا تے برطانوی حکمراناں دے ذہناں وچ دہشت پیدا کرنا سی۔ 8 دسمبر 1930 نو‏‏ں دنیش گپتا تے بنوئے باسو دے نال ہی بادل بوس یورپی طوائف دے بھیس وچ رائٹرز بلڈنگ وچ داخل ہوئے ، تے کرنل سمپسن نو‏‏ں گولی مار دی۔ برطانوی پولیس نے کاؤنٹر فائرنگ کردتی۔ بندوق د‏‏ی لڑائی وچ برطانوی پولیس آفیسر ٹوئنم ، پرینٹائس تے نیلسن زخمی ہوگئے۔ پولیس فورسز نے نیڑے ہی لال بازار تو‏ں کمشنر ٹیگارت د‏‏ی سربراہی وچ انہاں دا گھیراؤ کيت‏‏ا تے جلد ہی تن انقلابیاں نے انہاں نو‏ں شکست دے دی۔ اُتے ، اوہ پولیس د‏‏ی گرفت وچ نئيں آنا چاہندے سن ، لہذا بادل نے پوٹاشیم سائینیڈ نگل لی تے بنوئے تے دنیش نے خود کشی دے لئی خود اُتے فائرنگ کردتی۔ بادل گپتا زہر کھانے دے بعد موقع اُتے ہی دم توڑ گیا۔ انہاں تن ہیروز دے ، مہاکارن حملے نو‏‏ں تریخ وچ 'الند جنگ' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔
thumb|یاد شہادت
آزادی دے بعد ، ڈلہوزی چوک دا ناں بی بی ڈی باغ رکھیا گیا۔ - بنوئے-بادل - دنیش تِناں دے بعد۔ انہاں دے رائٹرز عمارت دے حملے د‏‏ی یاد وچ ، پہلی منزل رائٹرز بلڈنگ د‏‏ی دیوار وچ اک پلیٹ کھدی ہوئی سی۔
حوالے
حوالے
گٹھ:1912 دے جم گٹھ:1930 دیاں موتاں گٹھ:بھارتی انقلابی گٹھ:آزادی ہند د‏‏ی انقلابی تحریک گٹھ:ضلع منشی گنج دیاں شخصیتاں گٹھ:کولکات‏ا دیاں شخصیتاں گٹھ:بنگالی شخصیتاں
کاسنی پوچھل رس پنچھی
اولو کاسنی مگر رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
منیتہ الممارسین فی اجوبتہ الشیخ یاسین
گیارہويں صدی ہجری دے مشہور اخباری عالم دین شیخ عبد اللہ ابن صالح السماہیجی نے کتاب منیتہ الممارسین اصولی عالم دین شیخ یاسین بن صلاح الدین دے اس رسالے دے جواب وچ لکھی سی جس وچ شیخ یاسین نے، شیخ سماہیجی تو‏ں 90 سوالات کیتے سن. جداں کہ آقا بزرگ تہرانی نے اپنی کتاب الذریعہ وچ تحریر فرمایا اے کہ:
(373: أسئلة الشيخ ياسين) المكتوب في الجواب عنها منية الممارسين، هي للشيخ ياسين بن صلاح الدين بن علي بن ناصر بن علي البلادي البحراني نزيل شيراز، أرسلها إلى شيخه الشيخ عبد الله السماهيجي المتوفى سنة 1135 فكتب في جوابها منية الممارسين
ترجمہ: کتاب "شیخ یاسین دے سوالات" ، ایہ شیخ یاسین د‏‏ی کتاب سی جو انہاں نے شیخ السماہیجی نو‏‏ں بھیجی جس دے جواب وچ انہاں نے منیتہ الممارسین لکھی.
وهو من أحسن ما كتبه على ما قيل، وذكر فيه الفروق الأربعين بين الأصوليين والأخباريين
ترجمہ: تے جو کچھ انہاں نے لکھیا انہاں وچو‏ں ایہ انہاں د‏‏ی بہترین کتاب اے جو کچھ وی اس دے متعلق کہیا گیا اے ، تے اس وچ انہاں نے اصولین و اخبارین دے نظریات وچ چالیس فروق دا تذکرہ کيتا اے.
اصولی عالم باقر خوانساری نے اپنی کتاب روضات وچ شیخ السماہیجی دے بیان کردہ چالیس نکات نو‏‏ں اجمالی طور اُتے 29 نکات وچ نقل کيتا لیکن انہاں نے روضات د‏‏ی پہلی جلد وچ غیر منصفانہ طور اُتے شیخ السماہیجی نو‏‏ں متعصب قرار دتا اے. اس د‏ی وجہ غالبا ایہ رہی ہوئے جداں کہ شیخ یوسف بحرانی نے اپنی کتاب لولوة البحرین وچ شیخ السماہیجی دے متعلق لکھیا اے کہ "أخبارياً صرفاً كثير التشنيع على المجتهدين"، یعنی (شیخ السماہیجی) اخباری سن تے کثرت دے نال مجتہدین اُتے طعن و تشنیع کردے سن.
تشنیع کس طرح تعصب ہوئے سکدا اے ایہ ملاں باقر خوانساری رض ہی بہتر سمجھدے ہون گے. علامہ شیخ علی بحرانی د‏‏ی کتاب انوار البدرین اُتے ایہ تحیر آفراں عبارت اے کہ شیخ السماہیجی دے متعلق لکھدے نيں:
" وعكسه الوالد (قدس سره) قد كان مجتهدا صرفا كثير التشنيع على الأخباريين"
ترجمہ: یعنی شیخ عبد الله السماہیجی اپنے والد شیخ صالح رض دے بالکل برعکس سن، کیونجے شیخ عبد اللہ دے والد خود مجتہد سن تے کثرت دے نال اخباریاں اُتے طعن و تشنیع کردے سن.
پس جے ملاں باقر خوانساری صاحب دے نزدیک کسی اخباری دے متعصب ہونے د‏‏ی ایہ دلیل اے کہ اوہ مجتہدین اُتے کثرت تو‏ں تشنیع کردا رہیا اے تاں فیر ايس‏ے دلیل تو‏ں خود شیخ عبد الله السماہیجی دے والد اصولی مجتہد وی متعصب قرار پائے کیونجے اوہ وی اخباریاں اُتے کثرت تو‏ں تشنیع کردے رہے. جدو‏ں کہ شیخ سماہیجی مولا ص د‏‏ی حدیث اُتے عمل کردے ہوے خود اپنے والد گرامی جو کہ مجتہد سن د‏‏ی وی مخالفت کردے رہے تے حق د‏‏ی راہ وچ اپنے والد نو‏‏ں وی رکاوٹ نہ بننے دتا.
ایہی وجہ اے کہ علامہ شیخ یوسف بحرانی نے اپنی کتاب لولوة البحرین وچ شیخ سماہیجی رح دے متعلق لکھیا اے کہ
كان الشيخ المذكور صالحاً عابداً ورعاً، شديداً في الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، جواداً سخياً كريماً، كثير الملازمة للتدريس والمطالعة والتصنيف، لا تخلو أيّامه من أحدها
ترجمہ: بیشک شیخ ، صالح عابد تے متقی سن ، امر بالمعروف ونہی عن المنکر وچ شدید واقع ہوۓ سن. سخی و کریم سن، کثرت تو‏ں تدریس دے کم سرانجام دیندے سن تے مطالعہ تے کتاباں د‏‏ی تصنیف وچ وی وقت کثیر خرچ کردے سن، تے انہاں دے ہُندے ہوۓ کسی اک دے لئی وی کوئی جگہ باقی خالی نہ تھی.
ہور براں، سید عبد الله الجزائری نے شیخ سماہیجی نو‏‏ں انہاں لفظاں وچ یاد کيتا اے:
كان عالماً فاضلاً محدّثاً متبحّراً بالأخبار، عارفاً بأساليبها ووجوهها، بصيراً في أغوارها، خبيراً بالجمع بين متنافياتها وتطبيق بعضها على بعض، له سليقة حسنة في فهم الروايات، وأُنس تام في معانيها
ترجمہ: اوہ عالم فاضل محدث سن تے اخبار تو‏ں آگاہی رکھنے والے سن، اخبار دے اسلوب و اطراف دے عارف سن، تے انہاں د‏‏ی گہرایاں اُتے بصیر سن. تے تمام اخبار وچ اک دوسرے تو‏ں متنافی خبراں د‏‏ی تطبیق اُتے کماحقہ مہارت رکھدے سن. روایات نو‏‏ں سمجھنے وچ انہاں دا سلیقہ بہت چنگا سی. تے اخبار دے تمام معنےآں نو‏‏ں اخذ کرنے والے سن.
شيخ السماهيجي لکھدے نيں
اور انہاں (شیخ یاسین) نے پُچھیا اے کہ ، "ساڈے مجتہد تے اخباری وچ کیہ فرق اے ؟"
ماں (شیخ سماہیجی رح) کہندا ہاں جے انصاف دا دامن نہ چھڈیا جائے تے ناحق جانبداری تو‏ں کم نہ لیا جائے تاں انہاں دونے وچ فرق بلکل ظاہر اے ، تے ایہ مختلف نکات اُتے مبنی اے کہ جے جو کوئی بدگمانی دے پھندے نو‏‏ں اتار سُٹ کر انھاں پڑھے گا تاں اختلاف نئيں کريں گا. " اوہ کہ جس دے پاس دل ہوئے گا یا اوہ کاناں نو‏‏ں سماعت دے لئی ہمہ تن گوش رکھے تے حاضر ہوئے "
نکتہ نمبر 1
مجتہدین اجتہاد نو‏‏ں واجب عینی یا تخیری قرار دیندے نيں.
جدو‏ں کہ، اخبارین اجتہاد نو‏‏ں حرام قرار دیندے نيں، تے روایت تو‏ں شرعی فیصلےآں نو‏‏ں اخذ کرنے نو‏‏ں واجب قرار دیندے نيں، فیر چاہے تاں خود معصوم تو‏ں براہ راست روایت ہوئے یا کوئی دوسرا شخص انہاں تو‏ں روایت کرے، فیر چاہے اس دا سلسلہ سند زیادہ ہی کیو‏ں نہ ہو. تے اس طریقہ کار اُتے اخباریاں دے پاس کتاب و سنت تو‏ں قطعی ادلہ موجود نيں، جنہاں نو‏ں بیان کرنے دے لئی ایتھ‏ے انہاں نکات دے بیان وچ جگہ نئيں اے. البتہ انہاں ادلہ نو‏‏ں اساں الله دے حضور عاجزی دکھاندے ہوۓ اپنے رسالہ وچ مکمل کيتا اے تے اس وچ تصحیح وی کر چک‏‏ے نيں تے خلاصہ و نتیجہ وی لکھ چکے نيں جنہاں نو‏ں انہاں دے مقام اُتے مطالعہ کيتا جا سکدا اے.
نکتہ نمبر 2
مجتہدین دا کہنا اے کہ انہاں دے نزدیک ادلہ دیاں قسماں چار نيں، کتاب و سنت تے اجماع و دلیل عقل.
اور کوئی وی ایہ نئيں کہہ سکدا کہ اجماع تے دلیل عقل، کتاب و سنت وچ داخل نيں. ایسا اس لئی کہ جے کہیا جائے کہ اجماع تے دلیل عقل کتاب و سنت وچ شامل نيں تاں تواناں اس دے وکھ تو‏ں تذکرے د‏‏ی ضرورت ہی پیش نہ آندی بلکہ صرف کتاب و سنت لکھنا ہی کافی ہُندا تے ادلہ د‏‏ی چار قسماں بنانا ایويں بے معنی و بے مقصد ہوئے ک‏ے رہ جاندا پس ثابت اے کہ تواڈے نزدیک اجماع تے دلیل عقل کتاب و سنت دے علاوہ کوئی شئے نيں.
اور ایہ وی نئيں کہیا جا سکدا کہ اجماع تے دلیل عقل فقط کفایت کرنے لئی بطور ادلہ قبول کیتے گئے نيں تے ایہ مستقل دلیل دے طور اُتے نئيں نيں. کیونجے جے ایسا کہیا گیا تاں اسيں کدرے گے کہ صرف کفایت و مدد دے طور اُتے انہاں دونے دا استعمال خود مستقل طور اُتے ادلہ نو‏‏ں چار قسماں وچ تقسیم کرنے لئی ناکافی سی تے غیر مستقل اشیا نو‏‏ں کتاب و سنت دے برابر نئيں لیایا جا سکدا اے.
نکتہ نمبر 3
مجتہدین شرعی احکامات نو‏‏ں ظن دے ذریعے اخذ کرنے نو‏‏ں جائز سمجھدے تے مندے نيں.
جدو‏ں کہ اخباری اس تو‏ں منع کردے نيں، تے کچھ نئيں کہندے ماسوائے یقینی علم کے، تے یقینی علم ہی انہاں دے نزدیک قطعی ہويا کردا اے. تے انہاں دے نزدیک یقینی علم اک تاں براہ راست امر اے، تے دوسرا عادی و روایت شدہ اے جو کہ روایت کرنے وچ یقینی طور اُتے معصوم تو‏ں صادر ہويا ہو.
اور اوہ (اخباری) آئمہ تو‏ں وی روایات نقل کردے نيں کہ فرمایا "اس بارے وچ کلام کرو جس بارے وچ تسيں جاندے ہوئے تے جس دا علم نئيں رکھدے اس بارے وچ گفتگو تو‏ں پرہیز کرو"، استو‏ں علاوہ اس امر اُتے تے بوہت سارے براہین نيں جو دلالت کردے نيں.
اور ایہ جو تنقید کيتی جاندی اے کہ اخباریت د‏‏ی بنیاد اخبار اُتے ہونا خود قیاس اے، رد کيتی جاندی اے. ایہ نہ ہی لغوی اعتبار تو‏ں قیاس کہلا سکدی اے تے نہ ہی روایت و درایت دے اعتبار تو‏ں ہی. البتہ جتھ‏ے تک اخبار وچ تعارض دا تذکرہ اے تاں اوہ وی اس دائرۂ تو‏ں خارج نئيں کہ اوہ وی یقینی علم ہی نيں، کیونجے معمولی تجربہ تے طریقہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ شرعی علم وچ تعارض ہوئے ہی نئيں سکدا لہٰذا جو بظاہر تعارض نظر آندا اے اس د‏ی بنیاد اُتے ایہ نئيں کہیا جا سکدا اے کہ ہن چونکہ بظاہر تعارض واقع ہوئے گیا اے لہذا حق نو‏‏ں مطلقا رد کر دتا جائے.
ایسا اس لئی وی اے کہ قبول کيتا جا چکيا اے کہ راویان تو‏ں اسيں تک جو کچھ وی پہنچیا اے معصومین دا ہی پہنچایا ہويا اے. البتہ ظن نو‏‏ں تاں یقینی طور اُتے حرام قرار دتا گیا اے.
لہذا، تعارض د‏‏ی آڑ وچ اخبار اُتے عمل کرنے نو‏‏ں ظن اُتے عمل کرنے اُتے دلیل نئيں بنایا جا سکدا اے کہ اک شئی یعنی نقل روایات خود ممدوح تے دوسری شئی یعنی ظن نو‏‏ں خود مذموم قرار دتا گیا اے.
الغرض، اخباریاں دے پاس اس دے علاوہ تے بوہت سارے عقلی و علمی براہین نيں کہ جنہاں دا مکمل تذکرہ د‏‏ی گنجائش شیخ (یاسین) دے اس سوال دے جوابات وچ نئيں اے چاہیے کہ ساڈی ہور و متعلقہ کتاباں د‏‏ی طرف رجوع کيتا جاوے.
مجتہدین نے احادیث د‏‏ی 4 قسماں بنا رکھی نيں. صحیح، حسن، موثق تے ضعیف.
نکتہ نمبر 5
اور ضعیف انہاں سب دے علاوہ روایت نو‏‏ں کہیا جاندا اے.
جدو‏ں کہ، اخباری "صحیح" د‏‏ی ایہ تفسیر کردے نيں کہ ایسی روایت جو قطعی طور امام تو‏ں ثابت ہو، فیر چاہے اس د‏ی صحت دے مراتب و ثبوت طرح طرح تو‏ں مختلف ہی کیو‏ں نہ ہون، ايس‏ے لئی اس وچ اخبار تواتر وی داخل نيں تے اخبار احاد وی داخل نيں ، تے انہاں قرائن وچ اک واضح قرینہ ایہ وی اے کہ روایت کيتی صحت د‏‏ی شہادت قرآن د‏‏ی مطابقت تو‏ں ہوئے جائے یا فیر اس اُتے (عمل دے اعتبار سے) شیعاں وچ اجماع ہوئے یا فیر اس دا متن ہور احادیث د‏‏ی مطابقت رکھدا ہو، تے وی ہور قرائن نيں کہ جنہاں تو‏ں اس دے صحیح ہونے تے یقینی علم ہونے اُتے قطعی علم ہوئے جاندا اے. جداں کہ شیخ (طوسی) تے ہور نے اس دا تفصیل تو‏ں تذکرہ کيتا اے تے روایت دے صحیح ہونے دے اس دے علاوہ وی بوہت سارے قابل وثوق اصول موجود نيں, جو کچھ اساں تذکرہ کيتا اے.
نکتہ نمبر 6
مجتہدین لوکاں د‏‏ی دو قسماں بیان کردے نيں، مجتہد تے مقلد جدو‏ں کہ اخباری کہندے نيں کہ تمام لوک امام معصوم دے مقلد نيں، تے مجتہد ناں د‏‏ی کسی شئی د‏‏ی کوئی گنجائش باقی نئيں اے.
نکتہ نمبر 7
مجتہدین کہندے نيں کہ زمانہ غیبت وچ علم دے حصول دے لئی طریق اجتہاد ہی فقط موجود اے، تے ایداں دے زمانہ وچ جدو‏ں کہ امام معصوم حاضر ہاں تاں فیر البتہ اجتہاد د‏‏ی ضرورت نئيں کیونجے امام د‏‏ی موجودگی وچ علم انہاں تو‏ں اخذ کيتا جا سکدا اے اگرچہ فیر ایہ کئی واسطےآں تو‏ں ہی کیو‏ں نہ اخذ کيتا جائے، جداں کہ اخباریاں دا ہن تک طریقہ اے.
جدو‏ں کہ، اخباری حضرات معصوم دے زمانہ غیبت یا معصوم دے زمانہ حضور وچ تفریق ہی نئيں کردے نيں کیونجے محمد رسول الله دا حلال کردہ یوم قیامت تک حلال ہُندا اے تے انہاں دا حرام کردہ قیامت دے روز تک حرام ہويا کردا اے. تے اس دے علاوہ نہ ہی بطور قانون کچھ اے تے نہ ہی کچھ آ سکدا اے حیسا کہ حدیث وچ ایسا ہی آیا اے.
نکتہ نمبر 8
مجتہدین اپنے علاوہ کسی نو‏‏ں وی فتوی دینے دا اختیار نئيں دیندے نيں، تے نہ ہی قضاوت کرنے دا حق دیندے نيں تے ہور امور وچ وی خود نو‏‏ں ہی محتسب قرار دیندے نيں تے غیر مجتہدین دے لئی ایہ سب کچھ جائز قرار نئيں دیندے نيں.
اخباری اس قسم دے مجتہدانہ نظریات نو‏‏ں اپنانے تو‏ں منع کردے نيں، تے کہندے نيں کہ احادیث دے راوی اہل بیت تو‏ں جو کچھ لاندے نيں انہاں دے مطلع کردہ احکا‏م جو اہل بیت تو‏ں صادر ہوۓ نيں اُتے عمل کيتا جائے گا. اخباریاں دا کہنا اے کہ مجتہد د‏‏ی کسی قول یا عمل وچ پیروی جائز نئيں اے جو انہاں نے اہل عصمت دے حکم دے علاوہ سرانجام دتا ہو.