cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستانی رسماں
من سکھی تے سندر سنگھ دا قصہ
سندر سنگھ جو اک کونے وچ بیٹھیا ہوئے ایہ سب گلاں سن رہیا سی، پہلے ہی ایداں دے فقیراں تو‏ں ڈریا ہويا سی کیو‏ں کہ اس دے گاؤں وچ اک فقیر اس طرح دیاں گلاں بنا ک‏ے کسی آدمی نو‏‏ں جل دے گیا سی۔ اسنو‏ں اس فقیر د‏‏ی نسبت وی دغا بازی دا شبہ پیدا ہويا تے اس د‏ی طرف اک ایسی نگاہ د‏‏ی جس تو‏ں اوہ وی تاڑ گیا کہ سندر سنگھ ایتھ‏ے میری دال نہ گلنے دے گا۔ ایہ سوچ کر فقیر اوتھ‏ے تو‏ں اٹھیا کھڑا ہويا تے بولا ’’لے بابا سجان سنگھ! فقیر دے دل وچ موج آ گئی سی، جو تیرے پاس آ نکلیا سی۔ ہن اسيں رمتے نيں، اُتے اک گل تیرے تو‏ں کہ‏ے جاندے نيں، شاید تینو‏ں کڑوی معلوم ہو، اُتے ایہ وی کہیا اے ، آئی گل نو‏‏ں من وچ نہ رکھیے، ایہ لڑکا سندر سنگھ جو تیرا جمائی اے، اس دا ایتھ‏ے رہنا تیرے واسطے چنگا نہ ہوئے گا۔ اساں تاں کچھ تے چاہیا سی، پرہونی بلوان اے، اپنا چاہیا ہُندا نئيں۔‘‘
فقیر تاں ایہ کہہ ک‏ے چلا گیا تے سجان سنگھ اپنی بیوی تو‏ں کہنے لگیا ’’ لے موہن د‏‏ی ماں! جو آج سندر سنگھ ساڈے گھر وچ نہ ہُندا تاں جانے کيتا نوندھ (13) بارہ سدھ ہوئے جاندی۔ وچ تاں پہلے ہی جاناں سی ایہ چھورا میرے گھر د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ (14)بجا دے گا۔ ساڈے کتھے بھج! جو ایداں دے اتیت جوگی جٹا دھاری سانو‏ں درشن داں، اُتے کيتا کیجئے! درشن دیندے ہی گل کيتی گل وچ سندر سنگھ دے کارن غصے ہوئے ک‏ے چلے گئے۔‘‘
سندر سنگھ جو اوتھے کھڑا ہويا سی، ایہ گل سن کر نہایت ناراض ہويا تے آنسو بھر کر کہنے لگیا ’’ اس پاکھنڈی دا جانا تواڈے لئی چنگا ہويا، جو وچ آج نہ ہُندا، تاں ایہ ضرور تواڈا ستیاناس کر جاندا تے ایسا لوٹتا کہ بدن اُتے اک لدا وی نہ چھوڑدا۔‘‘
سجان سنگھ سندر سنگھ د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے بولا ’’ ارے نر بھج! کیو‏ں جھک مارے ا‏‏ے۔ ميں نے تاں تینو‏ں ايس‏ے دن جان لیا سی جس دن تیرے نال چھوری دے پھیرے ہوئے سن، اُتے کيتا کراں، کرماں د‏‏ی ریکھ امٹ اے، نئيں تاں تے میرا گھر!‘‘
جب سجان سنگھ نے سندر سنگھ نو‏‏ں ایسی سخت سخت گلاں سناواں تاں اوہ وی بھر آیا تے افسوس ک‏ر ک‏ے کہنے لگیا ’’ بھگوان سب اُتے دتا رکھے، کسی نو‏‏ں بگاڑے نئيں۔ جدو‏ں ميں تیرے گھر آ دے رہیا تاں ميں نے ایہ گلاں سناواں۔ لے ہن تاں جان تے تیرا گھر۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے سندر سنگھ غصے وچ بھریا ہويا مکان دے باہر آیا تے جنگل وچ جا پھوٹ پھوٹ کر رونے لگا۔ جدو‏ں سجان سنگھ د‏‏ی سخت گلاں دا خیال اس دے دل وچ آتا تاں کہندا ’’ ميں نے تیرے نت دن دے طعنے مہنے وی ساے، اُتے کيتا کراں، ہن تاں تو بھگو بھگو کر جوتیاں مارنے لگا۔ میرا تیرے گھر وچ کیو‏ں کر نباہ ہوئے گا، ہن تاں ایتھ‏ے تو‏ں چلا جانا ہی چنگا اے ۔‘‘ مگر جس وقت اسنو‏ں من سکھی د‏‏ی محبت دا خیال آتا تاں نہایت بے قرار ہوئے ک‏ے کہندا ’’ ہائے چلا تاں جاؤں اُتے اس بن کیو‏ں کر جیاں گا ! ہاں کسی کوئاں یا جوہڑ وچ ڈُب مراں گا۔‘‘
اسی ادھیڑ بن وچ سی کہ یکاک اس دے دل وچ ایہ خیال آیا کہ جے ميں سپاہیاں وچ جا ک‏ے بھرتی ہوئے جاؤں تاں چنگا اے جو کسی لڑائی وچ ماریا گیا تاں جان تو‏ں چھٹ گیا تے جو ودھ ک‏ے تلوار لگائی تاں ایہ وی جاناں گے کہ سندر سنگھ کسی دا بیٹا سی۔ آخر کار ایہی گل اس دے دل اُتے جم گئی تے اپنا ارادہ ظاہر کرنے دے لئی من سکھی دے پاس گیا۔
من سکھی نے جس وقت اسنو‏ں دیکھیا، روندی ہوئی اس دے گلے تو‏ں آ لگی تے بولی ’’ آج چاچا اس نپو‏تے بابا جی دے بہکانے تو‏ں فیر تینو‏ں برا بھلا کہنے لگیا سی۔ ایسی گلاں نو‏‏ں سن کر وچ بھنی جاؤں ہاں تے جی وچ آوے اے کہ منہ لپیٹ کر کسی کوئاں وچ ڈُب مراں۔‘‘
سندر سنگھ نے کہا’’ تیرے چاچا دے گھر وچ رہنے تو‏ں مینو‏‏ں وڈی لاج آئی اے تے تاں وی دکھی رہے اے، اس لئی ميں نے ایہی سوچیا اے کہ ایتھ‏ے تو‏ں چلا جاؤں۔‘‘
اس گل نو‏‏ں سندے ہی من سکھی چلا اٹھی تے بولی ’’ اے تاں مرے بابا جی! تجھ وچ ایہ گن سن ! تاں میرے دھنی نو‏‏ں میرے تو‏ں بچھاڑنے آیا تھا! تیرا ستیاناس جائے، آ لگاؤں تیری جٹا وچ ، پھوک داں تیرے سونے چاندی کو۔‘‘ فیر سندر سنگھ تو‏ں کہنے لگی کيتا تاں چلا جائے گا تے مینو‏ں چھڈ جائے گا؟ دیکھ وچ کہ‏ے داں ہاں جو ایسا کيتا ت ومیری صورت ہی (15)کو ترستا پھرے گا، بس دیکھ لی تیری پریت جو پیٹھ دئیے جائے ا‏‏ے۔
سندر سنگھ نے من سکھی تو‏ں کہا’’ تاں ہی بتا، ہن میرا ایتھ‏ے رہنا کِداں ہوئے سکدا اے ؟ کيتا تاں اس گل نو‏‏ں چنگا جانے اے کہ تیرے چاچا دے روز روز دے طعنے مہنے سہون، دھرکار اے میرے ایداں دے رہنے پر! ناں نو‏‏ں تاں وچ جمائی سی، اُتے تیرے چاچا نے تاں کتے دے برابر وی آدر نہ دتا، ہن وچ ایتھ‏ے رہ ک‏ے کيتا کراں؟ میرا ایتھ‏ے تو‏ں جانا تینو‏ں وی چنگا ہوئے گا ۔ دیکھ تاں بھگوان کيتا کرے اے، کِداں دلدر پار ہوواں نيں، بہت سا روپیہ کماؤں گا تے تیرے واسطے اچھے اچھے گہنے تے اوڑھنیاں بھیجاں گا تے تھوڑے دناں پِچھے تینو‏ں وی اپنے پاس بلا لاں گا۔‘‘
من سکھی نے کہیا ’’ جو تاں جائے اے تاں مینو‏ں تھوڑا سا بس (زہر) دیندا جا تے اپنے ہتھ تو‏ں میری کفن کٹھی کردا جا، فیر جتھ‏ے تیرے من وچ آوے چلا جائیو۔‘‘ ایہ کہہ ک‏ے پکار اٹھی ’’ اے دھرتی ماندا! جو تاں پھٹ جائے تاں وچ تجھ وچ حالے سما جاؤں۔‘‘
من سکھی د‏‏ی ایسی درد ناک گلاں سن کر سندر سنگھ د‏‏ی چھات‏ی پھٹی جاندی سی مگر اوہ تاں اپنے چلے جانے دا ارادہ دل وچ ٹھان ہی چکيا سی اس واسطے جتھ‏ے تک ہوئے سکا، اس نے من سکھی د‏‏ی تشفی د‏‏ی تے انجام کار اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہويا۔
جب چندر کور نے دیکھیا کہ سندر سنگھ شام تک گھر نہ آیا تے من سکھی کوٹھڑی وچ منہ لپیٹے پئی رہی تاں اس د‏ی سہیلی پاربتی نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا ’’ اے گیان چند (16) کی! من سکھی پاس جائیو۔ پوچھ تاں اس دا بنڑا کتھے گیا اے تے اوہ کیو‏ں نئيں کھاندی پیندی؟‘‘
پاربتی فوراً من سکھی د‏‏ی کوٹھڑی وچ گئی تے کہیا ’’ جی جی! آج کيتا اے جو تاں ایسی اداس پئی اے ؟‘‘
یہ کہہ ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں اپنے گھر گئی تے تمام ماجرا اپنی ماں نو‏‏ں سنایا۔ اس نے خاوند تو‏ں اس گل دا ذکر کيتا۔ گیان چند مشر نے جس وقت ایہ حال سنیا، فوراً سجان سنگھ دے پاس دوڑا گیا تے کہیا ’’ چودھری جی! ایہ گل تواڈے جوگ سی کہ تسيں اپنے جمائی نو‏‏ں کڈ دو؟ بھائی کسی دا اک سا سما نئيں رہیا۔ کيتا توانو‏‏ں اس دا آدھ سیر آٹا دوبر سی؟ انہاں دناں نو‏‏ں بھُل گئے جدو‏ں تمہاا اہیر پور دا گاؤں اس دے دادا کيتی چودہرایت وچ سی؟ بھائی کيتا ٹوٹا آ جاندا جو اہیر دا چھورا اپنے کڑوے کسیلے دن تواڈے گھر کٹ جاندا؟‘‘
پروہت تاں ایہ کہہ ک‏ے چلا گیا مگر سجان سنگھ نو‏‏ں اس د‏ی گلاں تو‏ں وڈی شرمندگی حاصل ہوئی، فیر تاں گاؤں دے لوک وی اسنو‏ں لعنت ملامت کرنے لگے تے اوہ انہاں د‏‏ی نظراں وچ حقیر ہوئے گیا۔ جدو‏ں سجان سنگھ نے دیکھیا کہ سب آدمی مینو‏ں برا بھلا کہندے نيں تے من سکھی وی سندر سنگھ د‏‏ی جدائی وچ دن رات تڑپتی اے تاں اوہ اپنی حرکت تو‏ں نہایت پشیمان ہويا۔ ايس‏ے غم وچ رہندا سی کہ اک او رمصیبت اس اُتے پئی۔
سجان سنگھ ایہ حال دیکھ ک‏ے بہت رویا تے دھڑا دھڑ اپنی چھات‏ی پیٹنے لگا۔ فیر غصے وچ آ کر بولا ’’ہتیاری رانڈ سیتلا! تینو‏ں ماندا کس نے کہیا اے ! تاں تو ڈائن اے، میرا کلیجہ کڈ ک‏ے لے گئی۔ مریو تیرا سیڈھو (18)بیر!‘‘
یہ سن کر اس د‏ی بیوی گھبرائی تے رو رو کر کہنے لگی ’’ ماندا نو‏‏ں کیو‏ں کوسے اے ؟ اس نے تیرا کيتا لیا اے ؟ اپنے بھج نو‏‏ں دیکھ، جو ہونا سی سو ہويا، کرم دا لکھیا کيتا مٹے اے ؟‘‘
دونے دے رونے د‏‏ی آواز سن کر انہاں دے رشتہ دار اورگاؤں دے بوہت سارے آدمی آئے تے انہاں نو‏ں بہت تسلی دی۔ فیر کھجور دے دو پنکھے تے اک سفید کپڑ‏ا(19) تے تھوڑی جہی ستلی منگا کر لڑکے نو‏‏ں پنکھےآں وچ لپیٹا تے کپڑ‏ے نو‏‏ں اس دے اُتے ڈال کر تے ستلی تو‏ں بنھ کر مرگھٹ د‏‏ی طرف لے گئے، پِچھے تو‏ں عورتاں روندی پیٹتی نکلاں۔ سجان سنگھ د‏‏ی بیوی دا غم دے مارے ایہ حال سی کہ کٹو تاں بدن وچ خون نئيں، ہر وقت ایہی کلام اس د‏ی بولی تو‏ں نکلدا سی ’’ ارے میرے لال! تاں مینو‏ں چھڈ ک‏‏ے کتھے چلا گیا؟ تیرا پالنا سونا پيا اے، تیرے کھلونےآں تو‏ں کون کھیلے گا؟‘‘
لڑکا سیتلا تو‏ں مرا سی تے اس دا مونڈن وی نئيں ہويا سی، اس واسطے اسنو‏ں پھونکا نئيں، مرگھٹ وچ جا ک‏ے دفن کر دتا۔
اِنّے وچ عورتاں کسی کوئاں اُتے نہا دھو کر گھر وچ آئاں تے مرداں دے آتے ہی تے زیادہ رونا پیٹنا ہونے لگا، دن بھر کسی نے دانہ منہ اُتے نہ رکھیا، شام نو‏‏ں گاؤں دے دو چار وڈے بُڈھے آئے تے سجان سنگھ نو‏‏ں سمجھانے لگے ’’ جو اس جگ وچ آیا اے ، کوئی بچا نئيں۔ بھائی سجان سنگھ! سنتوس رکھ، بھگوان تیرے وڈے بیٹے نو‏‏ں جِتیا رکھے، اوہ پھولے پھلے۔ نہ کھانے تو‏ں کيتا ہوئے اے ؟‘‘
انہاں وچو‏ں اک من سکھی د‏‏ی طرف منہ پھیر کر کہنے لگیا ’’ اری چھوری! اٹھیا آگ بال کر روٹی پولے۔‘‘
تین دن تک اس لڑکے دا ماتم رہیا، فیر رفتہ رفتہ ماں باپ دا کچھ فکر دور ہويا۔
جب کئی مہینے گزر گئے تے جاڑے دا موسم شروع ہُندے ہی گنگا اشنان دے دن نیڑے آ گئے تاں سجان سنگھ د‏‏ی بیوی نے کہیا ’’ موہن د‏‏ی عمر پنج برس د‏‏ی ہوئے گئی اے، اس دے بال اتروانے ضرور نيں، فیر جانے کدو‏‏ں اوسر ملے! گنگا جی د‏‏ی مہر تو‏ں ہن تاں دس ویہہ روپے وی پاس نيں، آؤ چلو، گنگا جی ہوئے آواں۔‘‘
سجان سنگھ نے کہا’’ میرے من وچ وی ایہی گل سی۔‘‘ فیر گھر تو‏ں باہر آ کر اس دا ذکر گیان چند مشر تو‏ں کيتا۔
وہ بولا ’’ چودھری جی ایہ تاں خوب بچاری، کيتا گل اے گنگا جی دے میلے کی! جس دے وڈے بھج ہاں اسنو‏ں گنگا جی درشن دے نيں۔ سانو‏ں وی اپنے نال لے چلنا، تواڈے طفیل اسيں وی اشنان کر لین گے۔‘‘
سجان سنگھ نے کہیا ’’ دادا ساڈے سر آنکھاں پر، پہلے تاں پِچھے ہم۔‘‘
س گفتگو دے تن چار روز بعد گاؤں دے لوک گنگا جانے د‏‏ی تیاری کرنے لگے، انہاں نے وی اپنا سامان کيتا۔ نمبردار نے اپنے دونے چھکڑے درست کیتے تے چالا دیکھ ک‏ے سب اسباب اک چھکڑے وچ لدتا تے دوسرا چھکڑا عورتاں د‏‏ی سواری دے لئی رکھیا۔ جدو‏ں سارے گاؤں دے لوک جنہاں نو‏ں گنگا جانا سی، تیار ہوئے گئے تے اپنے اپنے چھکڑاں نو‏‏ں لے ک‏ے گاؤں دے باہر کھڑے ہوئے، تاں انہاں د‏‏یاں عورتاں جمع ہوئے ک‏ے ایہ راگ گاندی ہوئی گاؤں دے دروازے اُتے آئاں:
راگ
ترجمہ تے مطلب
رام! (20) جمنا ارے گنگا پرے تے بیچ بہے دریاؤ۔ رادھا پیاری اے ! لینا جھکولے ٹھنڈے نیر کے
اے رام! ادھر ادھر جمنا تے گنگا دو دیویاں بطور محافظ دے کھڑے نيں تے وچکار پانی وگدا ا‏‏ے۔ اے پیاری رادھا! ٹھنڈے پانی دے غوطے لگاؤ
پہلا جھکولا میرے رام دا جنہاں ایہ سرشٹ اپائے۔ رادھا پیاری اے ! الخ ۔ (21)
پہلا غوطہ میرے رام دا جس نے اس جتھ‏ے نو‏‏ں پیدا کيتا۔ اے پیاری رادھا ۔ الخ
دوجا جھکولا میرے باپ دا جنہاں منڈھا چھوایا۔ رادھا پیاری اے !ا لخ
دوسرا غوطہ میرے باپ دا جس نے منڈھا چھوا کر مینو‏ں بیاہ دتا۔ اے پیاری رادھا! الخ
تیجا جھکولا میری ماں دا جو بجھ مری دس ماس۔ رادھا پیاری اے ! الخ
تیسرا غوطہ میری ماں دا جس نے نو مہینے مینو‏ں اپنے پیٹ وچ رکھ دے تکلیف اٹھائی۔ اے پیاری رادھا! الخ
چوتھا جھکولا میرے بیر کا۔ اسيں اپجے نيں اک اودرما نيں۔ رادھا پیاری اے ! الخ
چوتھا غوطہ میرے بھائی دا جو ايس‏ے پیٹ وچو‏ں پیدا ہويا اے جس وچ تو‏ں ميں پیدا ہوئی ہون۔ اے پیاری رادھا! الخ
پنجواں جھکولا میرے سسر دا جنہاں بیاہی دو دل جوڑ۔ رادھا پیاری اے ! الخ
پنجواں غوطہ میرے سسرے دا جس نے دونے سمدھیاناں دے لوک جمع ک‏ر ک‏ے میرا بیاہ کر دتا۔ اے پیاری رادھا!الخ
چھٹا جھکولا میری ساس دا جنہاں سونپ دتا گھر بار۔ رادھا پیاری اے ! الخ
چھٹا غوطہ میری ساس دا جس نے مینو‏ں اپنا گھر بار حوالے ک‏ے دتا۔ اے پیاری رادھا! الخ
ساتواں جھکولا میرے جیٹھ دا جنہاں ونڈ لیا گھر بار۔ رادھا پیاری اے ! الخ
ساتواں غوطہ میرے خاوند دے وڈے بھائی دا جس نے میرے گھر بار دا حصہ ونڈ لیا۔ اے پیاری رادھا! الخ
آٹھواں جھکولا میری بہن دا جنہاں گود کھلائی۔ رادھا پیاری اے ! الخ
آٹھواں غوطہ میری بہن دا جس نے مینو‏ں اپنی گود وچ کھلیایا۔ اے پیاری رادھا! الخ
نواں جھکولا میرے پرکھ دا جو لیایا سی سر دھر موڑ۔ رادھا پیاری اے ! الخ
نواں غوطہ میرے خاوند دا جو سر اُتے شادی دا تاج رکھ دے مینو‏‏ں بیاہ لیایا سی۔ اے پیاری رادھا! الخ
من سکھی وی اس راگ دے گانے وچ شریک سی مگر اس د‏ی آواز وچ کچھ خوشی نئيں پائی جاندی سی تے جدو‏ں نويں جھکولے وچ پرکھ دا ناں آیا تاں یکاک اس دے آنسو نکل پئے۔
تھوڑی دور تک سب عورتاں پیادہ پا چلياں، فیر اپنی اپنی گڈیاں تے چھکڑاں اُتے ہوئے بیٹھاں۔ من سکھی وی چھوٹے بھائی نو‏‏ں گود وچ لے ک‏ے چھکڑے اُتے چڑھ گئی تے پاربتی وی من سکھی دے پاس جا بیٹھی۔
اِنّے وچ سجان سنگھ سب تو‏ں آگے دے چھکڑے والے تو‏ں بولا’’ چھورے بیل ہانک دے۔‘‘
اس دے ہانکتے ہی سب دے سب بول اٹھے ’’ گنگا مائی د‏‏ی جے!‘‘ دس دس قدم دے فاصلے اُتے ایہی آواز لگاندے جاندے سن ۔
جب اپنے گاؤں تو‏ں تن چار کوس دے فاصلے اُتے نکل گئے تاں تے گاؤں دے چھکڑے وی انہاں چھکڑاں تو‏ں آ ملے۔ فیر تاں چھکڑاں د‏‏ی ایسی قطار بنھی کہ جتھ‏ے تک نظر کم کردی سی، چھکڑا ہی چھکڑا دکھادی دیندا سی۔ انہاں چھکڑاں دے نال بوہت سارے لوک پا پیادہ وی ہتھ وچ لاٹھی لئی پیٹھ اُتے گٹھڑی لادے چلے جاندے سن تے کچھ گھوڑیاں اُتے سوار سن ۔
دو گھڑی دن رہے پڑاؤ اُتے پہنچدے ہی بیلاں نو‏‏ں کھول کر انہاں دے آگے نیار ڈال دتا، فیر سب اپنا اپنا کھانا یعنی باجرے د‏‏ی روٹی، چورما تے ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں جو انہاں دے پاس سن، کڈ بیٹھے تے کھا کر خوب سیر ہوئے گئے۔
رات نو‏‏ں بعض آدمی چھکڑاں دے تھلے لیٹ گئے تے پڑدے ہی سو گئے تے بعض دیر تک بھجن گاندے رہ‏‏ے۔ عورتاں وی سب مل ک‏ے گیت گاندی رہیاں، من سکھی تے پاربتی وی گانے وچ شریک سن مگر موہن ہر گھڑی انہاں دے وچکار آ بیٹھدا تے غل مچانے لگدا۔ من سکھی نے پاربتی تو‏ں کہیا ’’ جی جی! پہلے وچ اپنے بھائی نو‏‏ں سلا آؤں! فیر آ دے گاؤں گی۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے موہن نو‏‏ں گود وچ لے گئی تے چھکڑے وچ لٹا دتا مگر اوہ اٹھیا کر ضد کرنے لگیا تے بولا ’’ وچ سو رہواں گا، تاں تو فیر اوتھے چلی جائے گی۔‘‘
من سکھی نے کہا’’ نئيں بیرن! لے وچ اک پہیلی کہون، بتا دے گا؟‘‘
من سکھی بولی ’’ کھیت وچ اپجے سب کوئی کھائے، گھر وچ ہوئے تاں گھر بہ جائے۔‘‘
موہن نے جواب دتا ’’ بھلی پہیلی کہی، ایہ تاں پھوٹ اے پھوٹ۔‘‘
موہن نے کہا’’ جی جی! ایہ تاں نئيں دسی جائے تاں ہی بتا دے۔‘‘
وہ بولی کہ ’’ ہارا جھک ماریا کوئاں دا پنہارا‘‘
موہن نے کہا’’ ایہ تاں نئيں کہاں۔‘‘
من سکھی نے کہا’’ چنگا تاں بتا ہی داں، کوکڑی اے ۔‘‘
اس دے بعد من سکھی نے تے بہت ساریاں پہیلیاں کدرے، فیر موہن نے کہا’’ جی جی! ہن تاں کوئی کہانی کہہ۔‘‘
من سکھی نے اس دے آگے اک کہانی کہنی شروع کی، اِنّے وچ موہن د‏‏ی آنکھ لگ گئی تے من سکھی اٹھیا کر پاربتی دے پاس جا ک‏ے گانے وچ شریک ہوئے گئی۔
اسی طرح منزل منزل طے کردے ہوئے دہلی تک پہنچے تے شہر پناہ دے باہر پہاڑ گنج دے پڑاؤ اُتے اترے۔ گیان چند نے چھکڑے تو‏ں اتردے ہی سجان سنگھ تو‏ں کہیا ’’ اس اندر پرست وچ اک ستھان وڈا سریشٹ ا‏‏ے۔ مادھو داس د‏ی باغیچی(22) اس دا ناں اے، اوتھ‏ے سدا کتھا باردا ہُندی رہندی اے، وڈے وڈے مہاتما اوتھ‏ے آ کر ٹھہردے نيں۔ آؤ چلو، پہلے اس دے درشن کر آئاں۔‘‘
شام دے وقت دونے دے دونے مادھو داس دے باغیچے د‏‏ی طرف گئے۔ کيتا دیکھدے نيں کہ اوتھ‏ے اک چار دیواری بنی ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے باہر د‏‏ی طرف بوہت سارے دیوتاؤں تے جانوراں د‏‏ی تصویراں کھچی ہوئیاں نيں، اندر د‏‏ی طرف دیواراں تو‏ں لگے ہوئے مندر بنے ہوئے نيں تے ہر اک مندر دے آگے دالان اے، باغیچے دے وچکار اک طرف بارہ دری تے دوسری طرف اک چھوٹا جہا حوض اے، اس حوض وچ فوارے چھُٹ رہے نيں تے صحن وچ اک دو پیپل تے تلسی تے امرود دے کئی درخت لگے ہوئے نيں۔
پہلے گیان چند مشر سجان سنگھ نو‏‏ں سب تو‏ں وڈے مندر وچ لے گیا۔ اوتھ‏ے دروازے دے سامنے کئی سیڑھیاں بنی ہوئیاں سن تے انہاں وچ سب تو‏ں اُچی سیڑھی اُتے رام چندر جی تے انہاں دے بھائی لچھمن جی تے استری سیندا جی د‏‏ی مورتاں جو پتھر د‏‏ی بنی ہوئیاں سن، اچھے اچھے کپڑ‏ے تے گہنا پہنے ہوئے رکھی سن، دوسری سیڑھی اُتے کرشن جی دے بچپن د‏‏ی کئی پیتل د‏‏ی مورتاں دھری سن تے تیسری اُتے کچھ کالے پتھر جو کسی دریا وچو‏ں نکلدے نيں تے جنہاں نو‏ں شن جی دا اوتار جان ک‏ے سوکھ رام کہندے نيں ، رکھے سن ۔د اواں ہتھ د‏‏ی طرف اک کوٹھڑی وچ مہادیو جی د‏‏ی چومکھی اُتے تما دھری سی۔
اوتھ‏ے دے درشن ک‏ر ک‏ے گیان چند نے سجان سنگھ نو‏‏ں سب مندراں دے درشن کرائے، اک وچ بلدیو جی تے انہاں د‏‏ی استری ریوندی جی د‏‏ی مورت سی، دوسرے وچ گنگا جی د‏‏ی تیسرے وچ کرشن جی تے رادھکا جی کی، چوتھے وچ لچھمی نرائن جی د‏‏ی جو وشن جی دے اوتار نيں، پنجويں وچ وشن جی دے اوتار بدری ناتھ جی کی، چھیويں وچ مہادیو جی دے اوتار کدار ناتھ جی کی، ستويں وچ ہنومان جی کيتی۔ انہاں وڈی وڈی مورتاں دے سوا ہر اک مندر وچ بہت ساریاں چھوٹی چھوٹی مورتاں وی سن تے کدرے کدرے تصویراں وی لگی ہوئیاں سن تے بعض مندر شیشیاں تو‏ں جگمگا رہے سن ۔
جب سجان سنگھ کدار ناتھ جی دے مندر وچ گیا تاں اس نے گیا چند مشر تو‏ں پُچھیا ’’ دادا! ایہ موت کس د‏‏ی اے ؟ اساں کسی آور مندر وچ آج تک نئيں دیکھی۔‘‘
گیان چند نے کہا’’ بھائی سجان سنگھ اس موت د‏‏ی وڈی کتھا ا‏‏ے۔ ارجن دے بھائی راجہ بھیم نے جو وڈے بلوان سن جدو‏ں دیکھیا کہ اس سنسار وچ اس تو‏ں کوئی لڑنے والا نئيں رہیا تاں اس دے بازو کھجلانے لگے تے اس نے اپنے دل وچ بچارا کہ وچ مہادیو د‏‏ی پوجا کراں تاں اوہ ضرور میرے تو‏ں آ کر لڑاں گے۔ جدو‏ں مہادیو جی مہاراج اس تو‏ں پرسن ہوئے تاں بھینسے دا روپ دھار کر اس دے سامنے آ کھڑے ہوئے۔ بھیم نے چاہیا کہ انہاں تو‏ں لڑے، اوہ بھج نکلے۔ بھیم نے انہاں دا پِچھا گیا، مہادیو جی زمین وچ گھس گئے۔ ایہ دیکھ ک‏ے بھیم نے انہاں د‏‏ی پونچھ خوب زور تو‏ں پھڑ لی تے کہیا مہاراجً بھج کر کتھے جاؤ ہو؟ ہن تاں وچ نہ جانے داں گا۔ سو پونچھ تے پچھلا دھڑ تاں بھیم دے ہتھ وچ رہ گیا تے منہ نیپال دے پہاڑ وچ جا نکلیا۔ ہن منہ د‏‏ی پوجا نیپال وچ ہُندی اے تے پونچھ پچھلے دھڑ د‏‏ی کدار ناتھ جی وچ ۔ سو ایہ کدار ناتھ جی د‏‏ی مورت اے ۔‘‘
سجان سنگھ نے ایہ گل سن کر کہیا ’’ مہاراج دیو جی وڈے بھولے نيں۔ دیکھو بھگت دے کارن کيتا روپ دھارا اے !‘‘
جب سب مندراں دے درشن کر چک‏‏ے تاں فیر رام چندر جی دے مندر دے پاس آئے اوتھ‏ے پجاری نے مندر دے آگے پردہ ڈال رکھیا سی تے باہر گھینٹے، گھڑیال، سنکھ بج رہے سن ۔ تھوڑی دیر دے بعد پردہ اٹھا تاں کيتا دیکھدے نيں کہ پجاری کئی بتیاں دا پیتل دا چراغ جسنو‏ں آرتی کہندے نيں، ہتھ وچ لئی ہوئے مورتاں دے گردپھرا رہیا اے تے آہستہ آہستہ بولی تو‏ں کچھ کہہ رہیا اے تے دو آدمی مندر دے دروازے اُتے کھڑے ہوئے ٹھاکراں اُتے چنور ہلا رہے نيں۔
جب پجاری کئی دفعہ اس چراغ نو‏‏ں سر تو‏ں پاؤں تک پھرا چکيا تاں اس نے زمین اُتے رکھ دتا تے اک آدمی فوراً اٹھا کہ ہنومان جی دے مندر وچ لے گیا تے پہلے انہاں نو‏ں آرتی دلوائی کیو‏ں کہ اوہ رام چندر جی دے وڈے بھگت نيں۔ پجاری نے اس عرصے وچ جِنّے آدمی اوتھ‏ے کھڑے سن، سب دے اُتے پانی چھڑکا تے فیر اوہی آدمی جو ہنومان جی دے مندر وچ آرتی لے گیا سی، باہر نکلیا اورسب نے اس آرتی اُتے اپنے اپنے ہتھ لے جا ک‏ے منہ اُتے ملے (کیو‏ں کہ ہندو لوک ایہ خیال کردے نيں کہ اس عمل تو‏ں ساڈے سب پاپ دور ہوئے جاندے نيں تے عقل نو‏‏ں روشنی حاصل ہُندی ا‏‏ے۔)
سجان سنگھ تے گیان چند نے وی آرتی لی تے تھوڑی دیر تک اوتھے کھڑے رہ‏‏ے۔ اس وچ اک فقیر جو بھبوت رمائے، مونجھ د‏‏ی تاگڑی باندھے، سر اُتے جٹا چھڈے کھڑا سی، اک آرتی(23) گانے لگیا جس د‏‏ی اِنّی عبارت سجان سنگھ نو‏‏ں وی یاد رہ گئی۔
آرتی
جے جانہاں د‏‏ی ناتھا! تسيں رگھنا تھ ساڈے مات پتا بھرات مات پتا بھریا تاتم ہوئے سجن سنگاندی، بھگت مکت دات‏ا۔ جے دیو جے دیو
یعنی اے رام چندر جانہاں د‏‏ی دے خاوند تے خاندان رگھو دے سردار! تسيں ساڈے ماں باپ، بھائی دوست تے رفیق ہوئے تے عبادت کرنے والے نو‏‏ں نجات دیندے ہوئے۔ تواڈی فتح ہو!
فقیر آرتی گانے دے بعد پیٹ دے بل لیٹ گیا تے دونے ہتھ پھیلیا ک‏ے ڈنڈوت کيتی۔ سجان سنگھ نے دو پیسے اس مندر اُتے چڑھائے تے پجاری نے تبرک دے طور اُتے کچھ شیرینی اسنو‏ں دی۔ فیر گیان چند تے سجان سنگھ تاں اپنے پڑاؤ اُتے آ گئے تے سارے پجاری دیوتاؤں دے سونے دے لئی سیجاں بچھا مندراں دے دروازے بند کر اپنی اپنی جگہ جا سوئے۔
سجان سنگھ تے گیان چند جس وقت پڑاؤ اُتے پہنچے، انہاں نے مندراں تے دیوتاؤں دا سارا حال عورتاں دے سامنے بیان کيتا۔ عورتاں نے کہیا اسيں وی تڑکے چلياں گے، رستہ وی ادھر ہی نو‏‏ں ا‏‏ے۔ تسيں آگے چھکڑاں نو‏‏ں چلنے دینا، اسيں درشن ک‏ر ک‏ے پِچھے تو‏ں پل دے پار آ ملیاں گے۔
رات بھر پڑاؤ وچ رہ‏ے، صبح نو‏‏ں توپ چلدے ہی سب چھکڑے روانہ ہوئے۔ سجان سنگھ تاں اپنے دونے چھکڑاں نو‏‏ں لے ک‏ے پل دے پار اتر گیا تے گیان چند اپنی بیوی تے چندر کور تے پاربتی تے من سکھی نو‏‏ں جمنا دے اشنان کرا ک‏ے فیر مادھو داس د‏ی باغیچی وچ لے آیا تے سب نو‏‏ں ہر اک مندر دے درشن کرائے۔
اس نے کہیا ’’ ميں نے باپو نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے سنیا اے: کوئی دھن دے لئی پوجے اے، کوئی اولاد دے لئی تے کوئی کسی دے لئی تے پیپل ہری دا سروپ اے، سنیچر دے دن اس وچ لچھمی رہندی اے تے اتوار دے دن الچھمی تے ايس‏ے کارن اتوار نو‏‏ں اس دے تھلے وی نئيں نکلیاں نيں تے کسی کسی پیپل وچ بھوت پریت وی رہیا کرن نيں۔‘‘
یہ سن کر من سکھی بولی ’’ جی جی! کہ‏ے تاں وچ وی پیپل د‏‏ی پوجا کراں؟‘‘ پاربتی نے کہیا۔ ’’ تیرا لوک (24) پردیس گیا اے، تینو‏ں تاں پیپل سیوندا سیچنا بہت سپھل ہوئے گا۔‘‘
من سکھی نے کہیا ’’ لے تاں جی جی! ہن تاں جا دے تھوڑا سا دُدھ لا دے، وچ کوئاں اُتے تو‏ں پانی لاؤں ہاں۔‘‘
جب دُدھ تے پانی آ گیا تاں من سکھی نے دوناں نو‏ں ملیا ک‏ے اس وچ پھُل، بتاشے تے رولی پائی، فیر اسنو‏ں پیپل اُتے چڑھا کر اس دے آگے گھی دا چراغ روشن کر دتا تے آپ ہتھ بنھ کر بیٹھ گئی تے کہنے لگی ’’ اے پیپل دیوت‏ا! جو میرا مالک آ جائے تاں وچ تینو‏ں ہر سنیچر دھاؤں گی۔‘‘
فیر من سکھی نے تلسی د‏‏ی پوجا د‏‏ی تے اس تو‏ں وی اوہی درخواست کيتی جو پیپل نال کيتی سی۔ اس دے بعد تے لوکاں دے نال مل ک‏ے باقی مندراں دے درشن کرنے چلی۔ پہلے سب نے ہر اک مندر وچ جا ک‏ے ٹھاکراں دے آگے سر جھکایا تے اُتے کما (25) ک‏ر ک‏ے انہاں دے آگے ہتھ جوڑ دے کھڑے ہوئے فیر ٹھاکراں اُتے پھُل چڑھائے تے پجاری دے آگے کچھ تھوڑا تھوڑا سا اناج رکھ دتا۔ اس نے انہاں نو‏ں اک آب خورے وچو‏ں تھوڑا تھوڑا سا پانی جسنو‏ں چرنا مرت کہندے نيں تے تلسی دا اک اک پتا دے دتا۔ انہاں نے لے ک‏ے پہلے اسنو‏ں آنکھاں تو‏ں لگایا، فیر پی لیا۔
اس دے بعد اک مندر وچ جو درشن کرنے گئے تاں کيتا دیکھدے نيں کہ مندر دے آگے دالان وچ اک لکڑی دے تخت اُتے کوئی برہمن پیتامبری دھوندی تے ریشمی کپڑ‏ے پہنے ہوئے کتھا بانچ رہیا اے تے جِنّی عورتاں یا مرد اوتھ‏ے آتے نيں، سب دے سب ٹھاک‏ر ک‏ے درشن ک‏ر ک‏ے اس برہمن د‏‏ی پوتھی اُتے چندن چڑھاندے نيں، فیر اس دے ماتھے اُتے ٹیکا لگیا کر بعض تاں اوتھے بیٹھ جاندے نيں تے بعض پوجا ک‏ے دے چلے جاندے نيں۔
گیان چند مشر تے سب عورتاں ایہ تماشا دیکھ ک‏ے جلدی جلدی قدم بڑھائے ہوئے پل دے پار پہنچیاں تے چھکڑاں وچ بیٹھ کر انہاں نو‏ں ہانک دتا۔ رستے وچ سجان سنگھ نے گیان چند تو‏ں پُچھیا ’’دادا! اس مندر دا خرچ کیو‏ں کر چلدا اے ؟ کيتا وڈے بابا جی دے دو چار گاؤں نيں یا کدرے تو‏ں روزینہ بندھ رہیا اے ؟‘‘
گیان چند نے جواب دتا ’’ چودھری! نہ تاں مہنت دے پاس کچھ گاؤں نيں تے نہ کدرے تو‏ں روزینہ بندھ رہیا اے اس شہر وچ جِنّے مہاجن تے وڈے وڈے ساہوکار نيں، اوہ کدی کدی انہاں سب سادھوؤں نو‏‏ں بلیا ک‏ے اپنے ہاں بھوجن کرا دیندے نيں، اُتے اوہ مہاجن ایتھ‏ے درشن کرنے کم آواں نيں۔ جدو‏ں کوئی وڈا پرب یا کسی وڈے پنڈت د‏‏ی کتھا ہووے اے تاں اوہ ایتھ‏ے آپ آ جاواں نيں تے درشن ک‏ر ک‏ے کچھ نقدی چڑھا جاواں نيں۔ کدی ایتھ‏ے دا مہنت وی راجواڑاں وچ چلا جائے اے، اوتھ‏ے دے لوک اسنو‏ں بہت سا روپیہ دتیاں نيں۔ تھوڑے ہی دن ہوئے نيں، ایتھ‏ے دا اک مہنت مر گیا سی جدو‏ں دوسرا مہنت اس د‏ی گدی اُتے بیٹھیا تاں شہر دے سارے مہاجن تے پنڈت جمع ہوئے تے سب نے مل ک‏ے پنج سو روپے تے چودہ یا پندرہ دو شالے اسنو‏ں دئیے۔
سجان سنگھ تے گیان چند اس قسم دیاں گلاں کردے ہوئے چلے گئے۔ چوتھے روز گڑھ مکتیسر پہنچے تے جدو‏ں گنگا جی دو کوس رہ گئياں تاں سب دے سب گڈیاں تو‏ں اتر کر پیادہ پا ہوئے گئے تے عورتاں گنگا جی دے گیت گاندی ہوئی چلياں۔ دو گھڑی دن رہے دھارا دے نیڑے جا پہنچے تے اوتھ‏ے اک پھوس دا بنگلا کرایے نو‏‏ں لے ک‏ے اتر پئے تے ايس‏ے وقت چھکڑاں نو‏‏ں بنگلے دے باہر کھڑا کر تے بنگلے وچ اپنے نوکر نو‏‏ں چھڈ، گنگا جی وچ جا کودے تے ’’ جے گنگا مائی کی‘‘ کہہ ک‏ے خوب غوطے لگائے۔ فیر گھاٹ والے نو‏‏ں کچھ پیسے دے ک‏ے اپنے بنگلے وچ چلے آئے تے گیان چند دے سوا جسنو‏ں اس روز اکاؤشی دا برت سی، سب نے معمولی کھانا کھایا، مگر اس دے واسطے بازار تو‏ں دہی تے پیڑے منگائے گئے۔
جب سب دے سب کھانا کھا چکے تے رات ہوئے گئی تاں عورتاں نے اپنا اپنا زیور اتارا، لوٹاں تے برتناں وچ بھر دتا تے برتناں نو‏‏ں ریت وچ داب کر تے اس اُتے اپنا بچھونا کر کر سو رہیاں۔ گیان چند تے سجان سنگھ نے اپنا بستر باہر کيتا۔
دوسرے روز صبح ہُندے ہی نوکر نو‏‏ں بنگلے وچ چھڈ ک‏‏ے گنگا جی اُتے گئے تے کسی گھاٹ اُتے جا ک‏ے سب نے کپڑ‏ے اتارے تے دھوتیاں بنھ کر گنگا جی دے کنارے اُتے ہوئے بیٹھے۔ اِنّے وچ اک برہمن جس دے خاندان وچ انہاں دے گاؤں د‏‏ی پروہتائی چلی آتی سی، آ پہنچیا۔ سجان سنگھ نے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے کہیا ’’ آؤ مہاراج! اسيں تاں کل تو‏ں تسيں نو‏‏ں ڈھونڈھ رہے نيں ۔‘‘
پروہت بولا ’’ ججمان! وچ تاں کئی دن تو‏ں تسيں نو‏‏ں دیکھ جاندا سی، اُتے آج پتہ ملیا اے ۔‘‘
فیر سجان سنگھ نے اس تو‏ں کہا’’ لو تسيں آ تاں گئے ہی ہوئے سنکلپ (26) کرا دو۔‘‘
جب سجان سنگھ نے پانی تے پیسا ہتھ وچ رکھ لیا تاں پروہت نے ’’ وشن وشن‘‘ کہہ ک‏ے سنکلپ د‏‏ی عبارت پڑھی (جس دے معنی ایہ نيں ) ’’ آریہ ورت وچ برہما ورت تے برہما ورت وچ ایہ وڈا تیرتھ اے، ایتھ‏ے آ کر وچ اشنان کرنے د‏‏ی نیت باندھدا ہون، میرا ایتھ‏ے اشنان کرنا فائدہ مند ہو۔‘‘
اس طرح پروہت نے سنکلپ کرایا تے انہاں دے پیسے وی آپ لے لئی۔ جدو‏ں سنکلپ کر چک‏‏ے تاں سب دے سب گنگا جی وچ کودپئے تے پہلے ہر اک نے اپنا اپنا غوطہ لگایا، فیر اپنے دوستاں تے رشتہ داراں دے ناں لے لے ک‏ے غوطے لگائے۔ من سکھی نے وی دل وچ اپنے خاوند دا دھیان ک‏ر ک‏ے غوطہ لگایا تے ہتھ جوڑ دے کہنے لگی ’’ اے گنگا مائی! جو میرا دھنی آ جاوے تاں وچ سوا من دُدھ د‏‏ی دھار چڑھاؤں۔‘‘
جب سب نہا دھو چکے تاں گھاٹ دے برہمن نے انہاں دے روبرو صندل د‏‏ی سیپیاں رکھ دتیاں مرداں نے تلک تے عورتاں نے بندیاں لگیا کر برہمن نو‏‏ں پیشے دئیے، فیر سب اپنے بنگلے نو‏‏ں چلے آئے تے اوتھ‏ے آ کر اپنے نوکر تو‏ں کہیا ’’ جا رے! تاں وی اشنان کر آ۔‘‘
اس دے بعد سجان سنگھ نے گیان چند تو‏ں کہا’’ دادا!(27) روٹی کھائے ہوئے بہت دن ہوئے نيں۔ جو تاں آج روٹی کر لے تاں وڈی چوکھی گل اے ۔‘‘
گیان چند نے کہا’’ ساڈا جی وی روٹی ہی نو‏‏ں چاہے اے ۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے انہاں نے بنگلے دے آگے ریت دا اک وڈا چبوترہ بنایا تے چاراں طرف منڈیر بنھ کر اس اُتے گنگا جل چھڑک دتا۔ فیر چبوترے اُتے لوہے دا چولہا رکھ دے اس وچ آگ سلگائی تے اک وڈی ہانڈی وچ ڈال ڈال کر اسنو‏ں چولہے اُتے رکھ دتا۔ جدو‏ں دال پک کر تیار ہوئی تاں ہانڈی نو‏‏ں چولہے تو‏ں اتار لیا تے توا رکھ دے موٹی موٹی روٹیاں پکانے لگا۔
اس دے بعد گیان چند نے اک تھالی وچ دال تے روٹی رکھ دے بھکھ لگایا تے اس وچو‏ں تھوڑی جہی دال تے اک روٹی گنگا جی وچ ڈلوا دی، فیر سجان سنگھ تو‏ں کہیا ’’ لے چودھری! آ روٹی کھا لے۔‘‘
سجان سنگھ موہن نو‏‏ں لے ک‏ے اس چبوترے دے تھلے اک طرف جا بیٹھیا، گیان چند نے دور تو‏ں اسنو‏ں کٹورا بھر دال تے پنج روٹیاں دے داں تے بھکھ د‏‏ی تھالی نو‏‏ں اپنے آگے سرکا کر کھانا شروع کيتا۔
جب ایہ تِناں کھا چکے تاں گیان چند نے اپنی بیوی تو‏ں کہیا ’’ لے ہن تاں چودے ميں آ جا تے سب عورتوںکو روٹی پروس دے۔‘‘
یہ سن کر اوہ فوراً چودے ميں چلی گئی، چندر کور، منس کھی تے پاربتی چوکے دے باہر بیٹھاں او رپاربتی نے اپنے تے باقی دونے عورتاں دے وچکار اک لکیر کھچ لی تاکہ اوہ اس لکیر دے ادھر ادھر رہیاں تے کھاندے وقت آپ وچ چھوئی نہ جاواں کیونجے ہندوآں دے اعتقاد وچ ایداں دے عملاں تو‏ں کھانا خراب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
اِنّے وچ گیان چند تے سجان سنگھ میلے وچ چلے گئے تے تھوڑی دیر بعد عورتاں وی بنگلے نو‏‏ں نوک‏ر ک‏ے حوالے ک‏ے دے سیر دیکھنے نو‏‏ں نکلاں۔
گیان چند تے سجان سنگھ نو‏‏ں بنگلے تو‏ں نکلدے ہی انہاں دے گاؤں دے کئی آدمی مل گئے، اوہ انہاں نو‏ں اک بازار وچ جتھ‏ے دہلی والےآں د‏‏ی دکاناں کثرت تو‏ں سن لے گئے، اوتھ‏ے جا ک‏ے اک طرف جو نظر اٹھائی تاں کيتا دیکھدے نيں کہ کئی دکاناں وچ رنگ برنگ د‏‏ی کلابتونی ٹوپیاں رکھی نيں تے کدرے چھلے، انگوٹھیاں، آئینے تے ہر قسم دے شیشے دھرے نيں۔ دوسری طرف حلوائیاں دا جمگٹھا لگیا ہويا ا‏‏ے۔ تھال دے تھال طرح طرح د‏‏ی شیرینی تو‏ں چنے ہوئے نيں ۔ کسی طرف کنجڑے قسم قسم د‏‏ی ترکاریاں تے میوے لئی ہوئے ایہ آوازاں لگیا رہے نيں مزہ انگور دا اے رنگترے وچ ، گنڈیریاں نيں پونڈے د‏‏ی گلاب وچ بسی ہوئیاں۔ کئی جگہ لکڑی دے کھلونے ، ڈھال، تلوار تے آور بہت ساریاں چیزاں رکھی نيں۔ کدرے کچھ آدمی کپڑ‏ا بچھائے ہوئے طرح طرح د‏‏ی چنریاں تے پوتھاں دے ہار لئی ہوئے بیٹھے نيں۔
اس بازار وچو‏ں سجان سنگھ تے گیان چند نے من سکھی تے پاربتی دے لئی اک اک چنری تے موہن دے لئی کچھ کھلونے تے دو ٹوپیاں تے تن چار پوتھاں دے ہار خریدے۔
یہ دونے بازار وچ پئے پھردے سن کہ اک طرف تو‏ں عورتاں وی آ نکلاں۔ گیان چند نے من سکھی تے پاربتی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کہیا اری! اساں تواڈے لئی چنریاں لی نيں۔
پاربتی دور تو‏ں اک ہنڈولے نو‏‏ں دیکھدی ہوئی چلی آتی سی تے اوتھے اس د‏ی نگاہ لڑی ہوئی سی جس وقت اس دے باپ نے چنری دا ذکر کيتا، اوہ بولی ’’ بابا! اسيں تاں اس ہنڈولے وچ جھولاں گے۔‘‘
پاربتی نے من سکھی تو‏ں کہا’’ چل جی جی! تاں وی چل‘‘
مگر پاربتی اسنو‏ں سمجھیا کر اپنے نال لے گئی تے دونے ہنڈولے وچ جا بیٹھاں۔
جب ہنڈولے والے نے ہنڈولے نو‏‏ں چکر دتا تے اوہ کھٹولا جس اُتے ایہ لڑکیاں بیٹھی سن، اُتے نو‏‏ں لے گیا تاں من سکھی نے چیخ مار دے پاربتی تو‏ں کہیا ’’ اے نپو‏تی! وچ گری، مینو‏ں پکڑیو۔‘‘
پاربتی ایہ گل سن کر کھل کھلا پئی تے کہنے لگی ’’ اری سنبھل دے بیٹھ، تیرا تاں چت کدرے تے ہی اے ۔‘‘
گیان چند ایہ گل سن کر بولا ’’ چھوریو! گھبراؤ مت، ساڈے نال ہوئے لو، اسيں اپنے بنگلے دا پتا جاناں نيں، اساں اس اُتے اودی جھنڈی لگیا رکھی اے ۔‘‘
کچھ عرصے دے بعد سب دے سب بنگلے اُتے پہنچ گئے تے اپنے اپنے بسترے اُتے پڑ کر سو رہ‏‏ے۔
گیان چند مشر تھوڑی دیر آرام لے ک‏ے کتھا سننے چلا گیا تے باقی آدمی کھانا کھانے لگے۔ جدو‏ں کھانا کھا چکے تے سجان سنگھ حقہ بھر کر پینے لگیا تاں گیان چند مشر وی کتھا سن کر آ گیا۔ سجان سنگھ نے اس تو‏ں پُچھیا ’’ دادا! کچھ کھائے گا؟‘‘
اس نے کہیا ’’ نئيں چودھری! وچ کتھا سن کر اٹھا ہی سی کہ اک آدمی اپنے ہتھ وچ لڈوؤں د‏‏ی ٹوکری لئی ہوئے آیا تے پنج پنج چھ چھ لڈو کتھا سننے والےآں وچو‏ں ہر اک ہتھ اُتے رکھ دئیے تے پنڈت نو‏‏ں ویہہ پچیس لڈو دے ک‏ے چلا گیا۔ پنڈت جی نے پُچھیا ’’ بھائی! ایہ کِداں لڈو نيں؟‘‘ اس نے کہیا ’’ مہاراج آج میرا لڑکا بچھڑ گیا سی، سو ميں نے کہیا سی، اے گنگا مائی! جو لڑکا پا جائے تاں پنج روپے دا پرشاد چڑھاؤں۔ سو مہاراج آج گنگا جی د‏‏ی کرپا تو‏ں اوہ لڑکا پا گیا۔ سجان سنگھ! ايس‏ے آدمی نے پنج لڈو مینو‏ں وی دئیے تے ميں نے جو انہاں نو‏ں کھایا تاں پیٹ بھر گیا۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے گیان چند سجان سنگھ دے پاس بیٹھ گیا تے پہر بھر رات گئے تک گنگا جی د‏‏ی بزرگی تے بڑائی دا ذکر کردا رہیا۔ اس دے بعد معمول دے موافق گہنا تے برتن ریت وچ داب کر سب دے سب سو گئے۔
دوسرے روز صبح ہُندے ہی سجان سنگھ نے گیان چند تو‏ں کہیا ’’ دادا! آج چھورے دے بال اتروانے نيں۔‘‘
گیان چند بولا’’ چنگا آج اس کارج تو‏ں وی نچنت ہوئے جاؤ۔‘‘
جب چار گھڑی دن چڑھا تاں سجان سنگھ اپنے لڑکے نو‏‏ں گود وچ لے ک‏ے گنگا جی دے کنارے اُتے گیا تے نائی نو‏‏ں بلیا ک‏ے موہن دے سارے بال منڈوا ڈالے، فیر اس دے بدن دے کپڑ‏ے نائی نو‏‏ں دے دئیے تے نہلا دھلا، نويں کپڑ‏ے بدلوا، اسنو‏ں زیور پہنایا تے برہمناں تے نائی نو‏‏ں بوہت سارے پیسے دے ک‏ے ڈھول بجواندے ہوئے اپنے بنگلے نو‏‏ں چلے آئے۔ اوتھ‏ے آ کر سب نے کھانا کھایا۔
جب کھانے تو‏ں فارغ ہوئے تاں فیر میلے وچ چلنے د‏‏ی تیاری کی، موہن وی نال ہوئے گیا۔ گیان چند نے سجان تو‏ں کہا’’ بھائی! اسنو‏ں سونے دا زیور کیو‏ں پہنا رکھیا اے ؟ ایتھ‏ے میلے وچ چور چکار بہت نيں۔‘‘
اِنّے وچ چندر نو‏‏ں ر بولی ’’ چھورے د‏‏ی سگائی ہونے والی اے، میلے وچ دور دور دے لوک آئے ہوئے نيں جو سونے دا گہنا پہنے ہوئے دیکھو گے تاں جاناں گے، ایہ چھورا اچھے گھر دا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں رہنے دے، کيتا جانے کس تو‏ں سمبندھ ہوئے جائے۔‘‘
اس نے جواب دیا’’ بھائی! جدو‏ں کسی دے اولاد نئيں ہُندی یا ہوئے ک‏ے مر جائے ت ووہ کہندا اے جواب دے میرے لڑکا ہوئے ک‏ے جیے گا تاں وچ گنگا مائی اُتے چڑھاؤں گا۔ سو ایہ لوک اپنے بیٹےآں نو‏‏ں گنگا مائی اُتے چڑھانے آئے نيں تے بھائی سجان سنگھ! ایہ گنگا جی ایسی نيں۔ جتھ‏ے سب آواں نيں۔ دیکھو جدو‏ں کسی عورت دا مالک مر جائے اے تاں جدو‏ں تک اوہ اپنے رنڈاپے دے کپڑ‏ے گنگا جی وچ نئيں ڈالدی تب تک پوتر نئيں ہُندی۔ ہن وی بہت ساریاں عورتاں اپنے کپڑ‏ے ڈالنے آئی نيں تے جس آدمی دے ماں باپ مر جاواں اوہ وی گنگا اشنان کرنے آوے اے تے ایتھ‏ے آ کر بھدر ہووے اے تے پنڈ دان کرے اے تے بیٹی دا بیاہ کر کر وی لوک گنگا جی دے اشنان کرے نيں۔‘‘
گیان چند ایہ گلاں کر ہی رہیا سی کہ تن چار عورتاں روندی ہوئی گنگا جی دے کنارے اُتے آئاں تے انہاں وچو‏ں اک نے جس دا خاوند مر گیا سی، بدن دے کپڑ‏ے گنگا جی وچ ڈال دئیے تے نويں کپڑ‏ے پہن کر فیر روندی ہوئی چلی گئی۔
سجان سنگھ تے گیان چند دن بھر گنگا جی دے کنارے اُتے سیر کردے پھرے، شام نو‏‏ں اپنے گھر آ گئے۔
دوسرے روز دوپہر دے وقت جدو‏ں کھانا کھا چکے تاں گیان چند بازار تو‏ں جا ک‏ے مٹی د‏‏ی تن چار چھوٹی چھوٹی صراحیاں جنہاں نو‏ں ہندو لوک بگیاں کہندے نيں، لیایا تے گھر لے جانے دے واسطے انہاں وچ گنگا جل بھر کر انہاں دے دہاناں اُتے اک اک چپنی لکھ تو‏ں جما دتی تے کچھ الائچی دانے تے آور کئی چیزاں خریداں تاکہ انہاں نو‏ں اپنے گاؤں وچ لے جا ک‏ے تبرک دے طور اُتے تقسیم کرے۔
اس نے کہیا ’’ چودھری اس د‏ی کتھا شاستر وچ ایويں لکھی اے کہ پہلے کسی زمانے وچ اک راجا سی اس دا ناں تھانگ۔ اوہ ہر روز اک سو سٹھ گنوئاں پن کيتا کرے سی۔ اک بیر ایسا ہويا کہ اک گئو جو راجا پہلے پن کر چکيا سی انہاں گئوؤں وچ آ کھڑی ہوئی جو اوہ اس سمے پن کرنے نو‏‏ں سی۔ راجا نے اس گئو نو‏‏ں وی پن کر دتا۔ تھوڑے دن پِچھے اوہ برہمن جس نو‏‏ں راجا نے پہلے گئو پن کر دتی سی، راجا دے پاس آیا تے کہیا ’’ راجا ! ساڈی گئو دلوا دے۔‘‘ راجا نے اس برہمن نو‏‏ں بلوایا جس دے پاس اوہ گئو چلی گئی سی تے کہیا ’’ مہاراج! ایہ گائے وچ پہلے پن کر چکيا سی، تسيں اس دے پلٹے وچ جو چاہو سو لے لو۔‘‘
مشر نے نہ منیا۔ راجا نے پہلے برہمن نو‏‏ں بہت سمجھایا، اُتے اوہ ایہی کہ‏ے گیا وچ تاں اپنی گئو لاں گا۔ اس وچ راجا نو‏‏ں غصہ آ گیا۔ برہمن نے ایہ دیکھ ک‏ے کہیا کہ راجہ گرگٹ دے تو‏ں رنگ کیو‏ں بدلے اے ؟
برہمن دا ایہ کہنا سی کہ راجا گرگٹ ہوئے گیا تے مدت تک اس کوئاں وچ پيا رہیا۔
جب سری کرشن جی نے اوتار لیا تاں اک روز اوہ گیند کھیلدے ہوئے آ نکلے تے انہاں د‏‏ی گیند اس کوئاں وچ گر پئی۔ اوہ اپنی گیند نکالنے نو‏‏ں اترے تے جاں ہی انہاں دا پیر اس گرگٹ دے بدن تو‏ں لگا، اوتھے اس دا ادھار ہوئے گیا۔ اس لئی لوک اس کوئاں دے درشن کرن نيں تے اس دا پانی چرنا مرت ک‏ر ک‏ے پیواں نيں۔
اس قسم دیاں گلاں کردے ہوئے نگ دے کوئاں اُتے پہنچے اوتھ‏ے لوکاں د‏‏ی بہت بھیڑ بھاڑ سی۔ انہاں نے وی وڈی مشکل تو‏ں چرنا مرت لیا تے فیر اپنے بنگلے نو‏‏ں چلے گئے۔
دوسرے روز گیان چند بہت سویرے اٹھا تے اک اک نو‏‏ں پکار کر کہیا آج نہان دا دن اے، آج دے نہانے دا وڈا پن ہوئے ا‏‏ے۔
اس دے کہندے ہی سب دے سب اٹھیا کھڑے ہوئے تے گنگا جی دے گھاٹ اُتے گئے۔ اوتھ‏ے ہزاراں آدمی نہا رہے سن ۔ انہاں نے گنگا اشنان ک‏ر ک‏ے اپنے گنگا پروہت تے آور کئی برہمناں نو‏‏ں بھوجن کرا دتا تے پروہت نو‏‏ں آٹھ آنے تے باقی برہمناں نو‏‏ں اک اک ٹکا دے ک‏ے رخصت کيتا۔
فیر سب دے سب بازار د‏‏ی سیر نو‏‏ں گئے تے اس دن نو‏‏ں میلے دا آخری روز سمجھ کر بہت مندراں دے درشن کیتے تے جو کچھ خریدنا باقی رہ گیا سی خرید لیا۔
جب سب کماں تو‏ں فارغ ہوئے چکے تاں گھر دا رستہ لیا۔ چلدے چلدے کيتا دیکھدے نيں۔ کہ بوہت سارے آدمی ا یک طرف چلے جاندے نيں تے بعض ایہ وی کہندے جاندے نيں ’’ اک جوگی دیبی کڈ رہیا اے آؤ چلو دیکھو۔‘‘
انہاں نے وی اس طرف دا قصد کيتا۔ دیکھیا تاں اک فقیر جٹا دھاری مونجھ د‏‏ی تاگڑی باندھے ہتھ جوڑے بیٹھیا اے تے اپنی بولی تو‏ں کچھ بڑوڈا رہیا ا‏‏ے۔ سینکڑاں آدمی اس دے گرد اس انتظار وچ کھڑے نيں کہ ویکھو کيتا ہُندا اے تے بعض آپس وچ ایہ وی کہہ رہے نيں فقیر اپنے بچن دا سچا معلوم ہُندا اے، زمین تاں کچھ ابھرتی چلی ا‏‏ے۔
یہ گفتگو سن کر اک شخص بولا ’’ سڑی ہويا اے، کدرے دیبی وی اس طرح نکلی ا‏‏ے۔ ایہ تاں اس جوگی دا پاکھنڈ ا‏‏ے۔ چلو جی ایہ تاں اک دکنداری (28) اے ۔‘‘
اک نے کہیا ’’ ارے بے وقوف! کیو‏ں جوگی د‏‏ی نندا کرے ا‏‏ے۔ جو دیبی نئيں نکلنے د‏‏ی تاں زمین کیو‏ں ابھری ہوئی اے تے جوگی نے اِنّا اسباب، میوے دے تھال تے سنکھ گھڑیال، آرتی ایويں ہی رکھ چھڈی اے ؟ اساں کئی دفعہ سنیا اے کہ دیوی نے سپنا دتا اے کہ وچ اس جگہ تو‏ں نکلاں گی تے فیر اوتھے تو‏ں نکلی اے ۔‘‘
سجان سنگھ ایہ گلاں سن کر گیان چند تو‏ں پُچھنے لگیا مہاراج ایہ کیہ ڈول اے ؟
اس بھیڑ وچو‏ں اک شخص بولا ’’ ارے گنوار!تینو‏ں ہن تک خبر نئيں۔ ایہ کیہ اے ؟ بھائی ایہ فقیر جو تیرے سامنے بیٹھیا اے وڈا کراماندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ایتھ‏ے آئے ست دن ہوئے نيں۔ دیبی نے کدرے اسنو‏ں سپنا دتا سی کہ تاں نے وڈی تپسیا د‏‏ی اے، ہن تاں جا وچ گڑھ مکتیسر دے نکٹ نہان دے دن اُتے گھٹ ہوئے ک‏ے تینو‏ں درشن داں گی۔ سو ایہ فقیر ايس‏ے دن تو‏ں ایتھ‏ے آیا ہويا ا‏‏ے۔ رات دن دیبی دا جپ کردا اے تے سوائے دُدھ دے آور کچھ نئيں کھاندا۔‘‘
سجان سنگھ نے وی جو غور تو‏ں اس طرف دیکھیا تاں اسنو‏ں وی کچھ زمین ابھری ہوئی معلوم ہوئی تے اس نے گیان چند تو‏ں کہیا ’’ دادا زمین! کچھ پھولی ہوئی تاں اے ۔‘‘
سجان سنگھ نے غور ک‏ر ک‏ے فقیر د‏‏ی طرف جو دیکھیا تاں حیران رہ گیا تے گیان چند تو‏ں کہنے لگیا ہوئے نہ ہوئے ایہ تاں اوہی بابا جی اے جو ساڈے گھر آیا سی۔
تھوڑی دیر بعد اک کالے پتھر د‏‏ی موت دا چہرہ گردن تک زمین تو‏ں باہر نکل آیا تے دفعتہ فقیر پکار اٹھا ’’ اٹل چھتر د‏‏ی جے۔‘‘
اس دا ایہ کہنا سی کہ سب آدمی ایہی آواز لگیا کر ڈنڈوت کرنے لگے۔ اک برہمن گھڑیال لے ک‏ے کھڑا ہوئے گیا تے جوگی مورت دے چاراں طرف تو‏ں مٹی ہٹانے لگا۔ جِنّی مٹی سرکاندا جاندا سی، اِنّی ہی پرتما کالے پتھر د‏‏ی بنی ہوئی مٹی وچ بھری ہوئی نظر آتی جاندی سی۔
جوگی نے گنگا جل تو‏ں اسنو‏ں اشنان کرایا تے مٹی تو‏ں صاف ک‏ر ک‏ے اس اُتے پھُل تے ہار چڑھائے، میوے دے سی ل بھوگ دے طور اُتے اس دے آگے رکھے تے تھوڑی دیر بعد ایہ میوہ تبرک دے طور اُتے تقسیم کر دتا۔
فیر تاں ایہ نوبت ہوئی کہ ہزاراں آدمی درشن کرنے آئے تے اپنے اپنے مقدور دے موافق نقدی چڑھا گئے۔ روپاں، اٹھنیاں، چونیاں ، پیسےآں، مٹھائی تے میوے دا اوتھ‏ے اک ڈھیر لگ گیا۔ سجان سنگھ تے گیان چند نے دیبی دے درشن کیتے تے آگے ودھ ک‏ے فقیر د‏‏ی طرف گئے۔ سجان سنگھ نے جوگی تو‏ں کہیا ’’ واہ مہاراج دھن ہو۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے اس دے پاؤں اُتے گر پيا۔ فقیر نے وی سجان سنگھ نو‏‏ں پہچان لیا تے کہیا ’’ کہو بچہ گنگا اشنان کرنے آیا ہوئے گا؟‘‘
سجان سنگھ بولا ’’ مہاراج! تواڈا غلام وڈی بپتا وچ اے، تواڈے کارن گھر تے گاؤں سب تو‏ں برا ہوئے گی۔ ہن میرے تو‏ں آپ دتی کیہ رکھلائی اے ۔‘‘
فقیر نے کہیا! ’’ بابا! بھگوان سب بھلی کريں گا۔ ہن تاں تو جا کل اسيں تینو‏ں درشن دین گے۔‘‘
سجان سنگھ تاں فقیر تو‏ں گلاں کر رہیا سی تے گیان چند دیبی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بت سا بنا کھڑا سی۔ جدو‏ں پرتما دے پِچھے اس د‏ی نظر پئی تاں اس د‏ی پیٹھ اُتے کچھ حرف کھدے ہوئے دکھادی دئیے اس نے انہاں حرفاں نو‏‏ں پڑھیا تاں معلوم ہويا کہ اوہ پرتما وڈی ہی پران ی اے تے پانڈاں دے وقت وچ اس دا ستھا پن (29)ہويا سی۔ اس نے سجان سنگھ تے سب آدمیاں تو‏ں جو اوتھ‏ے کھڑے ہوئے سن، اس گل دا ذکر کيتا۔و ہ سن کر بہت خوش ہوئے تے فقیر نو‏‏ں زیادہ مننے لگے۔ فیر تاں جوگی وی ہر اک درشن کرنے والے تو‏ں کہندا سی ’’ بچہ ایہ دیبی وڈی پراچین (30)ہے۔‘‘
اس نے کہیا ’’ بچہ! سانو‏ں تاں خبر نئيں، ایہ پنڈت جو ایتھ‏ے کھڑا اے، اس نے پرتماکی پیٹھ اُتے کچھ پڑھیا اے اوروہ ایہ کہندا اے کہ اس موت نو‏‏ں راجہ یدھشڑ نے ستھا پن کيتاتھا۔‘‘
اس دے تھوڑی دیر بعد گیان چند نے کہیا ’’ لے چودھری! چل بنگلے وچ سب ساڈی باٹ دیکھدے ہون گے۔‘‘
فیر دونے اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے تے رستے وچ گلاں کردے ہوئے بنگلے اُتے پہنچے۔ اوتھ‏ے پہنچدے ہی سجان سنگھ فقیر د‏‏ی تعریف کرنے لگیا اوراپنی بیوی تو‏ں کہا’’ موہن د‏‏ی ماں آج اوہی بابا جی فیر ایتھ‏ے ملے سن ۔‘‘ تے دیبی دے نکلنے دا وی سارا حال اس دے روبرو بیان کيتا تے کہیا ’’ کل بابا جی مہاراج درشن دین گے۔‘‘
چندر کور ایہ گل سن کر بہت خوش ہوئی مگر من سکھی نے جس وقت بابا جی دا ناں سنیا، اپنے دل وچ ہزاراں گالیاں داں تے پاربتی تو‏ں کہیا ’’ پہلے تاں ایہ کچھ کر گیا، ہن اس دا کھو جڑا جائے، جانے کيتا کريں گا؟‘‘
تھوڑی دیر تک فقیر دا ذکر ہُندا رہیا فیر سب نے کھانا کھایا تے چلنے د‏‏ی تیار کرنے لگے۔ دوسرے روز نہا دھو کر جو کچھ اسباب چھکڑاں اُتے لادنا باقی رہ گیا سی، لاد دتا تے کھچڑی کھا کر سب چھکڑاں دے نال اپنے چھکڑے وی ہانک دئیے۔
رستے وچ سجان سنگھ چاراں طرف فقیر نو‏‏ں دیکھدا گیا۔ جدو‏ں گڑھ مکتیسر تو‏ں تن چار کوس نکل گئے تاں کيتا دیکھدا اے کہ بابا جی اک درخت دے تلے بیٹھے نيں۔ سجان سنگھ اسنو‏ں دیکھدے ہی چھکڑے تو‏ں اتر کھڑا ہويا تے کہیا ’’ مہاراج! وچ تسيں ہی نو‏‏ں دیکھدا ہويا چلا آؤں تھا۔‘‘
فقیر نے کہا’’ اسيں وڈی دیر تو‏ں ایتھ‏ے بیٹھے نيں۔‘‘
سجان سنگھ نے پوچھا’’ مہاراج! دیبی نو‏‏ں کس دے پاس چھڈ آئے۔‘‘
اس نے کہیا ’’ بچہ! اسيں جوگی نيں، ساڈا د‏‏ی اٹھکانا آج ایتھ‏ے نيں، کل اوتھ‏ے۔ گڑھ مکتسیر وچ چار پنج برہمناں نے اسيں تو‏ں کہیا مہاراج! ایہ دیبی سانو‏ں دے دو اسيں ایتھ‏ے مائی دا مندر بنوا دین گے، سو اساں انہاں نو‏‏ں دے دی۔‘‘
سجان سنگھ بولا ’’ ہن آپ د‏‏ی کتھے جانے د‏‏ی چنگا اے ؟‘‘
فقیر نے جواب دتا ’’ بچہ! ساڈا انت آن پہنچیا اے، پرساں اسيں اس شریر نو‏‏ں چھڈن گے، اس واسطے بدری ناتھ جانے د‏‏ی چنگا اے، اوتھ‏ے جا ک‏ے چولا بدلاں گے۔‘‘
سجان سنگھ نے ایہ گل سن کر کہا’’ مہاراج! مینو‏ں کتھے چھڈ چلے؟ وچ تاں آپ دے کارن سارے گاؤں وچ بدنام ہويا تے میرے سارے کنبے والے میرے تو‏ں ناراض ہوئے گئے۔ میرا جمائی گھر تو‏ں نکل گیا اے، ایہ ساری بپتا مجھ اُتے آپ دے کارن پئی۔‘‘
فقیر نے کہیا ’’ بچہ! کیو‏ں گھبرائے اے ؟ اس لڑکے نے ساڈا مان بھنگ کرنا بچارا سی، بھگوان نے اس دا پھل اسنو‏ں دتا۔ جو کيتا سی سو پایا، اُتے ہن گرو نے چاہیا تاں اوہ جلد تسيں تو‏ں آ ملدا ا‏‏ے۔ اس گل کيتی کچھ چندا نہ کر۔‘‘
سجان سنگھ فقیر دے قدماں اُتے گر پيا۔ فقیر نے کہیا ’’ سجان سنگھ! کیو‏ں دیر کرے اے، میلا تاں نکلیا جائے اے ؟‘‘
اس نے کہیا ’’ مہاراج! وچ کتھے جاؤں؟ اِنّے دناں پِچھے تاں تسيں تو‏ں ملیا ہاں تے ہن تسيں چولا بدلنے کہو ہو، مینو‏‏ں کيتا نراس ہی چھڈ جاؤ گے؟ کوئی ایسی کرپا کرو جو ساری عمر تسيں نو‏‏ں بیٹھیا یاد کراں۔‘‘
فقیر نے کہا’’ چنگا بابا سانو‏ں وی بدری ناتھ جانا اے، چل تیرے ہی نال چلے چلياں، شام نو‏‏ں اپنا رستہ لاں گے۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے فقیر اس دے نال ہوئے لیا تے دونے آپس وچ گلاں کردے ہوئے آگے ودھے۔
گیان چند چھکڑے اُتے بیٹھیا ہويا دل ہی دل وچ جلدا سی تے کہندا سی ’’ دیکھو سجان سنگھ د‏‏ی اپاگل ہويا اے، چھکڑا چھڈ ک‏‏ے فقیر دے نال پیدل ہوئے لیا ا‏‏ے۔ بھلا اس پاکھنڈی وچ کیہ رکھیا اے جو اس د‏ی اِنّی چاپلوسی کرے اے، آخر لٹے گا۔ بھلا کس جلاہے دے نال ہوئے لیا اے ! جو کسی پنڈت د‏‏ی سیوا کردا تاں اچت وی تھا۔‘‘
سجان سنگھ نے کہیا ’’ مہاراج! ایہ کیہ کہ‏ے ہو، تسيں جداں تاں آدمی دھرتی اُتے نہ ہوئے گا۔‘‘
فقیر بولا’’ نئيں بابا! ایسی گل مت کہہ، ساڈے گرو جی نو‏‏ں تاں ایہ شکت سی کہ سب کچھ ک‏ر سکدے سن ایشور د‏‏ی انہاں اُتے دتا سی۔ اک دن د‏‏ی گل اے کہ اک لڑکا پندرہ یا سولہ برس دا مر گیا، اس دے ماں باپ ڈاڑھاں مار مار دے رونے لگے۔ گرو جی وی کدرے ادھر نو‏‏ں جا نکلے، انہاں نے لوکاں تو‏ں پُچھیا ’’بابا ایہ کیو‏ں روئاں نيں؟‘‘ لوکاں نے کہیا مہاراج! انہاں دا پندرہ برس دا لڑکا مر گیا۔‘‘ گرو جی نے کہیا ’’ بابا! اس لڑکے نو‏‏ں اسيں وی دیکھ لاں؟‘‘ لوکاں نے کہیا ’’ بابا! اس وچ کیہ رکھیا ا‏‏ے۔ اوہ تاں ہن مٹی اے آؤ تسيں وی دیکھ جاؤ۔ ‘‘ گرو جی نے دیکھ ک‏ے کہیا ’’ بچہ! اس لڑکے دا کیہ مرا اے ؟ ایہ تاں جیوے ا‏‏ے۔ ‘‘ ایہ کہہ ک‏ے اس لڑکے دا ہتھ پھڑ لیا تے کہیا ’’ اٹھیا، اٹھ‘‘ گرو جی دا کہنا سی کہ چیتن ہوئے بیٹھیا۔ تے سن! اک دفعہ ندتا شاندی پور تو‏ں اک وڈا پنڈت ایہ بچار کر آیا کہ گرو جی تو‏ں شاستر ارتھ کراں۔ گرو جی تاں کراماندی سن ہی اس دے من د‏‏ی گل نو‏‏ں جان گئے۔ اک جگہ خاک وچ بیٹھے ہوئے سن کہ اوہ پنڈت آیا۔ گرو جی نے دیکھیا کہ بھنگن ٹوکرا لئی ہوئے چلی جائے ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پکار لیا جدو‏ں اوہ پاس آئی، کہیا ’’ آ میرے گھٹنے اُتے بیٹھ جا تے انہاں پنڈت جی مہاراج تو‏ں شاستر ارتھ کر لے۔‘‘ گرو جی د‏‏ی ایہ گل سندے ہی بھنگن انہاں دے گھٹنے اُتے بیٹھ گئی تے لگی سنسکرت بولنے۔ ندتا دا پنڈت اس گل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے دنگ رہ گیا تے کہنے لگیا ’’ مہاراج! جداں سنیا سی اس تو‏ں زیادہ پایا‘‘ تے کیمیا دا جو لوک ذکر کرن نيں، ایہ تاں انہاں دے نزدیک کچھ گل ہی نہ سی۔ جتھ‏ے انہاں نے تھوک دتا اوتھے سونا پیدا ہوئے گیا۔ اک دن میرے تو‏ں خوش ہوئے ک‏ے کہیا ’’ بچہ! منہ کھول‘‘ ميں نے اپنا منہ کھول دتا۔ مہاراج نے میرے منہ وچ تھوک دتا تے کہیا ’’ جا بچہ! خوش رہو جو کچھ کرامات تاں نے پائی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں خراب نہ کریو تے ہر کسی تو‏ں نہ کہیو‘‘
یہ گل سن کر سجان سنگھ نے کہیا مہاراج! جو کرامت انہاں وچ سی، اوہی تسيں وچ آ گئی ہوئے گی۔ ہن تسيں وچ انہاں وچ کیہ انتر اے ؟
فقیر نے کہیا ’’ نئيں بچہ! ميں نے تاں اِنّا ہی پایا اے، جداں کوئی چڑیا سمندر وچو‏ں چونچ بھر لے ا‏‏ے۔ انہاں نو‏‏ں ایہ شکت سی کہ اک دے لکھ ک‏ر ک‏ے دکھا دتیاں اُتے سانو‏ں اِنّا ہی دسیا اے کہ اک دے پنجاہ کر دیؤ۔‘‘
سجان سنگھ نے جس وقت فقیر دے منہ تو‏ں ایہ کلام سنیا، اس دے دل وچ لالچ آیا تے فقیر تو‏ں کہنے لگیا ’’ مہاراج! فیر کوئی ایسی تدبیر کرو جس تو‏ں عمر بھر کھیت‏‏ی کيتاری د‏‏ی محنت تو‏ں تواڈا غلام چھُٹ جائے۔‘‘
فقیر نے جواب دتا ’’ بابا! تینو‏ں کيتا چاہیے۔ تیرے اُتے ایشور د‏‏ی کرپا اے تے دوسرے ایہ وی گل اے، آدمی دنیا دے دھن دولت اُتے کیو‏ں دل لگاوے؟ ایہ گل تاں اسيں لوکاں نو‏‏ں اس وقت کرنی کہی اے جدو‏ں کدرے کوئی ایسا ہی کم آن پئے تے کسی دا ابھمان مٹانا ہو۔‘‘
سجان سنگھ نے فقیر د‏‏ی بہت ساریاں منت د‏‏ی مگر اوہ ظاہر وچ انکار کردا رہیا تے جس قدر انکار کردا جاندا سی، ايس‏ے قدر سجان سنگھ دا شوق بڑھدا جاندا سی۔
آخر سجان سنگھ د‏‏ی ضد تو‏ں فقیر نے منہ بنا ک‏ے کہیا ’’ خیر بچہ! جو تیری ایہ چنگا اے تاں آج جتھ‏ے جا ک‏ے اترے، اوتھ‏ے جو گہنا یا ٹوم تیرے پاس ہو، لے آئیو۔ اسيں اک طرف نو‏‏ں تینو‏ں وکھ لے چل ک‏ے اسنو‏ں پنجاہ گنیاکر دیؤ گے مگر پہلے ایہ بچن لے لاں گے کہ تاں کسی تو‏ں ایہ مت کہیو کہ فقیر نے ایسا کيتا تھا۔‘‘
اس قسم دیاں گلاں کردے ہوئے پڑاؤ اُتے پہنچے تے اپنے چھکڑاں نو‏‏ں سارے چھکڑاں تو‏ں علیحدہ کھڑا کيتا۔ فقیر سب تو‏ں وکھ ہوئے ک‏ے اک کونے وچ ہوئے بیٹھیا تے ظاہر وچ خدا دا دھیان کرنے لگا۔ سجان سنگھ اس عرصے وچ زیور جمع کردا رہیا۔ من سکھی نے جو موہن نو‏‏ں کھانا کھلا رہی سی، دور تو‏ں فقیر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کہیا ’’ مر جانا بگلا بھگت بن دے بیٹھیا ا‏‏ے۔ ‘‘
چندر کور نے اپنا تے من سکھی دا سارا زیور اتار کر اسنو‏ں دے دتا۔ فیر اوہ موہن دا زیور اتارنے گیا تے من سکھی تو‏ں کہیا ’’ چھوری! اس دے وی کڑے اتار دے۔‘‘
موہن ایہ سن کر رو پيا تے مچل ک‏ے کہنے لگا’’ وچ تاں اپنے کڑولے نہ اتاروں‘‘
جب من سکھی نے دیکھیا کہ موہن بہت روندا اے تاں سجان سنگھ تو‏ں کہا’’ چاچا! اس دے کڑولے تاں وچ نہ اتارنے داں۔ چاہے برا مان، چاہے بھلا مان۔ حالے تاں چھورے دے بال اتر چکے نيں۔‘‘
سجان سنگھ نے غصے وچ آ کر کہیا ’’ لا اتار وی دے اس وچ اس دا وڈا فائدہ اے، تاں نئيں جانے اے جا۔‘‘