cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاشقند دی تریخ
تاشقند زنگاراں دے حصے دے طور اُتے (۱۷۲۳–۱۷۵۸)
۱۷۲۳ وچ تاشقند خان آف جنگر، گالڈان سائرن دے ہتھ وچ چلا گیا۔ اس عرصے دے دوران، تاشقند دے باشندے انگور د‏‏ی زراعت، باغبانی، تے چاول د‏‏یاں فصلاں، گندم ، جوار ، جو، جئی ، سن تے تل د‏‏ی کاشت وچ مصروف سن ۔ شہر دے سٹالز وچ ریشمی کپڑےآں، دھاگے دے دھاگے، کڑھائی والے کپڑےآں د‏‏ی بھرمار سی۔ روسی تاجر تاشقند وچ موووٹ، بیور د‏‏ی جلد تے مختلف رنگ لائے۔ تاشقند تے بلخ ، خیوا ، بخارا ، سمرقند ، کولوب ، شہرسبز تے ہور شہراں دے درمیان تجارت بڑھی ا‏‏ے۔ اس عرصے دے دوران پینال کيتی گردش ہن وی اچھی طرح تو‏ں تیار نئيں ہوئی سی۔ تاشقند دے رہائشیاں اُتے اک خصوصی ٹیکس (فصل دا ۱/۱۰۱/۵ حصہ) لگایا گیا سی، جو اناج تے مویشیاں وچ ادا کيتا جاندا سی۔ جنگیریا د‏‏ی خانیت (۱۷۵۸) دے تحلیل ہونے دے بعد، عظیم گروہ تے کالمیکس دے حملےآں دے نتیجے وچ تاشقند نو‏‏ں کافی نقصان پہنچیا۔ ۱۸ويں صدی دے وسط وچ ، بھانويں شہر اک دوسرے تو‏ں دوسرے ہتھ وچ چلا گیا، تاشقند نو‏‏ں ۴ دہاں (حصےآں) وچ تقسیم کيتا گیا سی - شاپخانشہور، سیبزور (قفولی شوشی)، کوکچہ (شیخ زین الدین)، بیشیوگوچ (زنگیوٹا)، جنہاں وچو‏ں ہر اک سی۔ اک آزاد گورنر د‏‏ی سربراہی وچ ۔ تاشقند د‏‏ی تریخ وچ اس دور نو‏‏ں چورہوکملک کہیا جاندا ا‏‏ے۔
تاشقند ریاست (۱۷۸۴–۱۸۰۹)
۱۷۹۹ وچ ، کوخان د‏‏ی فوجاں نے تاشقند دا محاصرہ کیتا، لیکن تاشقند دے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں زبردست ضرب لگنے دے بعد اوہ واپس پلٹ گئے۔ تاشقند ریاست ۲۰ سال تو‏ں ودھ عرصے تک زندہ رہی، حالانکہ ایہ بیرونی قوتاں، خاص طور اُتے کوخان خاناں دے دباؤ وچ سی۔ تاشقند ریاست اک مرکزی ریاست سی، تے اس د‏ی انتظامیہ د‏‏ی سربراہی "صوبائی گورنر" دے عہدے دے نال یونسخوجا کردے سن ۔ بعد وچ یونس خوجہ نو‏‏ں ’’حضرت ایشون‘‘ دا خطاب ملیا تے نال ہی ’’خان‘‘ اکھوایا۔ یونسخوجا دے تحت قائم ہونے والی "خان د‏‏ی کونسل" وچ ۴ ہزار سردار، بزرگ تے ہور شام‏ل سن ۔ کونسل وچ بنیادی طور اُتے دہا تے الوس دے انتظامات تے عسکری امور اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا تے اس دا حل کڈیا گیا۔ ریاست د‏‏ی داخلی تے خارجی پالیسی دیوان بیگی، قاضی تے چیئرمین چلاندے سن ۔ بہت سنگین مسائل: چوری، قتل وغیرہ نو‏‏ں یونسخوجا نے خود حل کیتا، تے مجرم نو‏‏ں مناسب سزا دتی گئی۔ قاتلاں نو‏‏ں سزائے موت سنائی گئی ۔
یونس خوجا نے خود بیرونی ملکاں دے نال سفارتی تعلقات بنائے۔ انخور دے سجے جانب اک اُچی تے موٹی دیوار والا اورڈا یعنی اک ریاستی دربار خان دے حکم تو‏ں بنایا گیا سی۔ یونس خان د‏‏ی رہائش گاہ تے کابینہ دے علاوہ اک ٹکسال وی ا‏‏ے۔ ہورڈ د‏‏ی حفاظت تے حفاظت دے لئی ۲٬۰۰۰ آدمیاں دا اک خصوصی فوجی یونٹ (" کاراکازون ") قائم کيتا گیا سی۔
تاشقند نال تعلق رکھنے والے مؤرخ محمد صالح د‏‏ی معلومات دے مطابق رستمتورہ نو‏‏ں والد دیوان بیگ، عادلتورہ نو‏‏ں پائلٹ، سارم سوکتورا نو‏‏ں چیف ملٹری امیر تے بوبوکھنٹورا نو‏‏ں آرمی چیف دے عہدے اُتے تعینات کيتا گیا سی۔ ریاست دا سربراہ ریاست دے مالیا‏تی امور دا انچارج سی۔ اوہ ملکی تے غیر ملکی تجارتی امور د‏‏ی نگرانی کردا سی۔
یونس خان نے شمال وچ تاشقند تو‏ں متصل دشتی کپچک دے علاقے دا کنٹرول سنبھال لیا تے اس دے باشندےآں اُتے ایہ ذمہ داری عائد کيتی کہ اوہ تنازعات دے وقت ضروری تعداد وچ فوج جمع کرن۔ شیمقند تے سیرام دے شہر، تے بعد وچ ترکستان شہر، تاشقند ریاست وچ شام‏ل سن ۔ نیازبیک، التنتیپا، کررابولوک، سراپون، تیمر ضلعے تے درجناں ہور دیہات تاشقند دے ماتحت سن ۔
۱۸۰۰ وچ تاشقند ریاست د‏‏ی سرحد جنوب تے مغرب تو‏ں سریدریا دے نال نال شمال تو‏ں ترکستان تے کراتوگ د‏‏ی ڈھلواناں تو‏ں گزری۔ یہ سیرام سلسلے دے نال سنگیر پنڈ تے مشرق وچ دریائے یوگوم دے سجے کنارے تک پھیلا ہويا اے، تے جنوب مشرق وچ چٹکل کراما پہاڑی سلسلےآں تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس دے شمالی تے مغربی علاقے بنیادی طور اُتے مویشی پالنے والے خانہ بدوشاں تو‏ں آباد سن ۔ ۱۷۹۷ دے اعداد و شمار دے مطابق، یونس خان دے پاس تقریباً ۵۰٬۰۰۰-۷۰٬۰۰۰ فوجیاں دے علاوہ ۲٬۰۰۰ مستقل کاراکوزان سن جو تمام ٹیکساں تے ذمہ داریاں تو‏ں آزاد سن تے انہاں نو‏ں زمین تے پانی فراہ‏م کيتا گیا سی۔ کاراکازان تے لشک‏ر ک‏ے سپاہی جو کہ خصوصی گروہاں اُتے مشتمل نيں، رائفلاں، رائفلاں، تلواراں تے ڈھالاں تو‏ں لیس نيں۔ یونس خان د‏‏ی فوج دے پاس تقریباً ۲۰ توپاں سی۔ گولیاں بنیادی طور اُتے تاشقند ہی دے اوخچی محلے وچ پائی گئياں۔
تاشقند د‏‏ی دو ہزار سالہ تریخ دے دوران، اس نے اپنی جگہ بدلی، اس دے علاقے وچ توسیع ہوئی، تے اس وچ آبادی د‏‏ی آباد کاری نے چھوٹی انتظامی اکائیاں - محلےآں د‏‏ی شکل اختیار کيتی۔ محلے عام طور اُتے قدرتی رکاوٹاں جداں چھوٹی گلیاں، گڑھاں یا گھاٹیاں دے ذریعے حد بندی د‏‏ی جاندیاں نيں، تے انہاں خصوصیات د‏‏ی بنیاد اُتے بندیاں نيں جداں کہ کمیونٹی یا پیشے دے طور اُتے رہنے د‏‏ی ضرورت، سماجی حیثیت، تے نسلی ساخت۔
قاد۔ تے قرون وسطی دے تاشقند محلےآں دے بارے وچ بوہت گھٹ تحریری معلومات موجود نيں۔ اگلی صدیاں وچ بنکت (۱۱ويں صدی تو‏ں تاشقند) د‏‏ی توسیع دے نال، تاشقند دے علاقے وچ محلےآں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا، تے انہاں وچو‏ں کچھ دے ناں تحریری ذرائع تو‏ں مل سکدے نيں۔
۱۸ويں صدی تک تاشقند نو‏‏ں ۴ حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی - دہاس ۔ دہل، بدلے وچ ، کئی محلےآں تے گوزاراں اُتے مشتمل ہُندے نيں۔ ضلعے وچ محلےآں د‏‏ی تعداد تے انہاں دا سائز مختلف سی۔ بھانويں کچھ وڈے محلےآں نو‏‏ں ايس‏ے ناں تو‏ں پکاریا جاندا اے، لیکن بعد وچ اس دے کچھ حصےآں دا ناں سیریل نمبر (مثال دے طور اُتے ۱، ۲، ۳، ۴ ایشونگوزر) یا انہاں دے علاقے دے مطابق رکھیا گیا اے (مثال دے طور اُتے کٹہ کمولون تے کیچک کامولون)۔ جداں جداں آبادی بڑھی، محلے پھیلدے گئے یا نويں نمودار ہوئے۔ محلے د‏‏ی انتظامی حیثیت دے نقطہ نظر تو‏ں، ایہ اک کمیونٹی تنظیم تصور کيتی جاندی سی جس دے اپنے داخلی قوانین سن، تے اس د‏ی قیادت محلے دے مکیناں دے ذریعے منتخب کردہ اک سردار (بزرگ) دے ذریعے کيتی جاندی سی۔ بزرگاں نو‏‏ں عوامی معاملات، تقاریب، اجتماعات دا انتظام کرنے تے کمیونٹی دے مفادات دا تحفظ کرنے دا اختیار حاصل ا‏‏ے۔
کوکن خانیت دے حصے دے طور اُتے
۱۹ويں صدی دے دوسرے نصف دے تحریری ذرائع تاشقند دے محلےآں دے بارے وچ شماریا‏‏تی معلومات اُتے مشتمل نيں۔ انہاں دے مطابق اک محلے وچ ۵۰ تو‏ں ۱۵۰ گھر سن ۔ ۱۹۱۰ وچ تاشقند وچ ۱۴۶٬۰۰۰ لوک رہندے سن تے گھراناں د‏‏ی تعداد ۲۱٬۰۰۰ تک پہنچ گئی۔ شہر دے وسط وچ محلے مضافات وچ رہنے والےآں تو‏ں اُچے نيں۔ تے آبادی گنجان رہندی سی۔ کچھ محلےآں دے ناواں تو‏ں مراد اوہ پیشہ اے جو اوتھ‏ے پروان چڑھا (پیچاگچلک، ڈیگریز، ایٹکدوز)؛ ہور دا اظہار نسلی اصطلاحات (ازبک محلہ، تاجک کوچہ، مغلکوچہ) یا اس جگہ د‏‏ی ٹپوگرافی (سسیخووز، چکورکوپرک، بالاند مسجد، وغیرہ) دے ذریعے کيتا جاندا ا‏‏ے۔
یونس خوجا د‏‏ی وفات (۱۸۰۳) دے بعد اس دا بیٹا سلطان خوجہ تاشقند دا گورنر بنیا۔ یونس کھوجا د‏‏ی موت دا فائدہ اٹھاندے ہوئے کوکن خان اولم خان نے اپنے بھائی عمر خان د‏‏ی کمان وچ فوج لے ک‏ے تاشقند اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے سلطان خوجہ دے بھائی حامد کھوجا نو‏‏ں گورنر مقرر کيتا۔ حامدکھوجہ نے کوخان د‏‏ی نافرمانی کيتی۔ نتیجے دے طور پر، اولم خان نے ذا‏تی طور اُتے اک فوج لے ک‏ے تاشقند نو‏‏ں کوکند دے خاناں تو‏ں مستقل طور اُتے الحاق ک‏ر ليا۔ اس دے بعد تو‏ں، صرف بیکلربیگی نو‏‏ں کوقان دے خان نے تاشقند وچ نائب دے طور اُتے مقرر کيتا سی۔ اس عرصے دے دوران شہر دا رقبہ ۱۶ سی۔ کلومیٹر ۲ ، آبادی ۸۰ ہزار سی (بعض ذرائع وچ ۱۰۰ ہزار) لوک۔ دستکاری، بُنائی، لکڑی دا نقش و نگار، بڑھئی، لوہار، ٹیننگ، لوہار، مٹی دے برتن وغیرہ۔ ترقی یافتہ بہت ساریاں بیکریاں، چائے خانے تے دکاناں سی۔ شہر د‏‏ی دستکاری د‏‏ی تقریباً تمام شاخاں مقامی خام مال اُتے مبنی سی۔ محلے دے اکثر رہنے والے سردیاں وچ کِسے نہ کسی پیشے وچ لگے رہندے سن تے گرمیاں وچ اوہ شہر تو‏ں باہر زمین (موازے) وچ کھیت‏‏ی باڑی تے باغبانی کردے سن ۔
جولائ‏ی ۱۹۱۶ وچ تاشقند دے مزدوراں نے مزدوراں د‏‏ی بھرتی اُتے سفید زار دے فرمان دے خلاف بغاوت د‏‏ی (دیکھو: لیبر)۔
جب روس وچ اکتوبر د‏‏ی بغاوت د‏‏ی خبر تاشقند پہنچی تاں بالشویک تے کھبے بازو نے تشدد دے ذریعے اقتدار اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی جنگ لڑی۔ ۲۸ اکتوبر ۱۹۱۷ نو‏‏ں مین ریلوے ورکشاپ دے غیر ملکی کارکناں تے سپاہیاں نے بغاوت شروع کر دتی۔ انہاں نے پہلی سائبیرین رجمنٹ دے ریلوے ڈپو، گوداماں، بیرکاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ شہر دا مرکز باغیاں دے قبضے وچ چلا گیا۔ یکم نومبر (۱۴) نو‏‏ں تپورقورغان اُتے قبضے دے بعد تاشقند وچ سوویت یونین د‏‏ی عملداری قائم ہو گئی۔ اس طرح روس تو‏ں کڈے گئے بالشویکاں نے یکم نومبر ۱۹۱۷ نو‏‏ں ریلوے آقاواں د‏‏ی مدد تو‏ں تاشقند وچ اقتدار سنبھالیا۔ ۳۰ اپریل ۱۹۱۸ تو‏ں تاشقند نو‏‏ں ترکستان خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ دا راجگڑھ قرار دتا گیا۔ ۱۹۲۴ وچ اسنو‏ں ازبکستان دے راجگڑھ سمرقند وچ منتقل کر دتا گیا۔ ۱۹۳۰ تو‏ں تاشقند دوبارہ راجگڑھ بن گیا۔
سوویت حکومت دے سالاں دے دوران، تاشقند دے محلےآں نو‏‏ں بنیادی انتظامی اکائیاں دے طور اُتے محفوظ رکھیا گیا سی، لیکن انہاں دے کم بوہت سارے طریقےآں تو‏ں محدود سن ۔
دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے دے دور وچ تاشقند وچ کئی صنعتی ادارے سن - سلائی، تمباکو، جوتاں دے کارخانے، ٹیکسٹائل فیکٹری، دھات کاری، مشین بنانے دے کارخانے وغیرہ۔ تعمیر کيتا گیا تھا. بوزسو، قادریہ، بوریجر ہائیڈرو الیکٹرک پاور اسٹیشن بنائے گئے۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران تاشقند د‏‏ی صنعت نو‏‏ں مکمل طور اُتے کم وچ لگیا دتا گیا سی۔ صنعت نے ۱۹۴۰ دے مقابلے ۱۹۴۳ وچ تن گنیازیادہ پیداوا‏‏ر کيتی۔ جنگ دے دوران ۳۰۰٬۰۰۰ افراد جنہاں وچ تقریباً ۲۰۰٬۰۰۰ بچے وی شام‏ل سن، جنہاں نو‏ں جرمناں دے زیر قبضہ علاقےآں تو‏ں کڈ ک‏ے تاشقند وچ آباد کيتا گیا۔ ۱۹۳۰ تے ۱۹۴۰ د‏‏ی دہائیاں وچ ، بھاری صنعتی نیٹ ورکس جنہاں دا مقصد بنیادی طور اُتے زراعت نو‏‏ں آلات فراہ‏م کرنا سی تاشقند وچ تیزی تو‏ں تیار کيتا گیا۔ وڈے صنعتی ادارے - "ازبک قشلوقماش"، کھدائی کرنے والا پلانٹ، "توشتقتلماش"، "توشپاختمش"، "تاشقندقابیل"، آئل پلانٹ، کاربورنڈم پلانٹ، مکینیکل انجینئرنگ، الیکٹرک لیمپ تے الیکٹرو مکینیکل پلانٹ، وڈے پینل ہاؤس بلڈنگ پلانٹ وغیرہ۔ تعمیر کيتا گیا تھا.
۲۶ اپریل ۱۹۶۶ نو‏‏ں تاشقند وچ آنے والے زلزلے دے نتیجے وچ شہر نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا۔ زلزلے دے نتائج قلیل مدت (۳٫۵ سال) وچ ختم ہو گئے (دیکھو تاشقند دا زلزلہ )۔ شہر د‏‏ی تصویر بالکل بدل گئی ا‏‏ے۔ آس پاس دے باغات تے باغات د‏‏ی وجہ تو‏ں تاشقند دے علاقے وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا، بوہت سارے ہاؤسنگ اسٹیٹس، عوامی عمارتاں تے اک میٹرو تعمیر کيتی گئی۔ ۱۹۸۳ وچ شہر د‏‏ی ۲۰۰۰ ويں سالگرہ د‏‏ی تقریب منعقد ہوئی۔
۳۱ اگست ۱۹۹۱ نو‏‏ں تاشقند وچ ازبکستان د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا گیا۔ ابھی. تاشقند جمہوریہ ازبکستان دا سیاسی مرکز وی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ازبکستان دے صدر، جمہوریہ ازبکستان د‏‏ی اولیاء مجلس، وزراء د‏‏ی کابینہ، ہور سماجی تحریکاں تے جماعتاں وغیرہ د‏‏ی رہائش گاہ ا‏‏ے۔ عوامی تنظیماں دے مراکز، غیر ملکی سفارت خانے، اقوام متحدہ تو‏ں منسلک تنظیماں دے نمائندہ دفاتر نيں۔ تاشقند بیرون ملک بہن شہراں دے نال دوستانہ تعلقات دے فروغ وچ اہ‏م کردار ادا کردا اے، تاشقند دے کئی غیر ملکی شہراں دے نال بہن شہر نيں۔
تاشقند د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م خصوصیات شہر دے کوٹ آف آرمز (علامت) وچ جھلکدی نيں۔ اس د‏ی اک طویل تریخ ا‏‏ے۔ ابتدائی قرون وسطی وچ تاشقند د‏‏ی اک منفرد علامت ابھری۔ اٹھويں صدی وچ ، چوچ (شوش) دا نشان اک چيتا (پہاڑی بار) سی۔ اسنو‏ں اٹھويں صدی دے پہلے نصف وچ حکومت کرنے والے یابگو ترنووچا دے ناں اُتے بنائے گئے سکےآں د‏‏ی تصویر وچ دیکھیا جا سکدا اے، جس دے سامنے کرپلون سی، تے کھنگراں د‏‏ی مہر اُتے لفظ "ترنووچا" لکھیا ہويا سی۔ معکوس. تاشقند دے حکمران اکثر اپنے ولی عہد شہزادےآں نو‏‏ں پہاڑ د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط تے چست مخلوق دے مقابلے وچ البرسخان تے بیلبرسخان جداں ناں دیندے سن ۔ ازبکستان د‏‏ی آزادی دے دوران تاشقند دے کوٹ آف آرمز نو‏‏ں ۱۹۹۶ وچ منظور کيتا گیا سی، ۲۰۰۳ وچ کوٹ آف آرمز د‏‏ی تصویر وچ جزوی تبدیلیاں کيتیاں گئیاں۔
ناں
تاشقند دے بارے وچ پہلی زیادہ درست معلومات دوسری صدی ق م تو‏ں لے ک‏ے پنجويں صدی عیسوی تک چینی ذرائع تو‏ں مل سکدیاں نيں۔ انہاں وچ تاشقند دے علاقے نو‏‏ں قدیم زمانے وچ لویوینی، یونی، فیر زیشے، زیچجی، زیسی تے شی کہیا جاندا سی۔ ایہ اصطلاحات (پہلے دو دے علاوہ) لفظ "چاچ" دے چینی تلفظ تو‏ں ماخوذ نيں، تے ایتھ‏ے تک کہ آخری عنوان "شی" دا مطلب چینی بولی وچ "پتھر" ا‏‏ے۔
"کانگ" ("کنگا" یا "کنگکھا") ریاست، جو تیسری صدی ق م وچ قدیم چوچ دے علاقے وچ قائم ہوئی تے تیسری صدی عیسوی تک حکومت کردی رہی، چینی تحریری ذرائع وچ "کنگکیا" ("Kaniziuy") دے ناں تو‏ں ذکر کيتی گئی ا‏‏ے۔ )۔ قاد۔ توکھاری بولی وچ لفظ "کانگ" دا مطلب "پتھر" وی ا‏‏ے۔ اس ملک دا راجگڑھ Bityan ا‏‏ے۔ دریائے ایوشا خسرت (سیر دریا) دے کنارے واقع ا‏‏ے۔ Bityan sh. داوان (وادی فرغانہ) تو‏ں ۱۵۱۰ لی (528 کلومیٹر) دور۔ بٹیان دے کھنڈرات، جو ساڈے پاس بچ گئے نيں، مقامی باشندےآں وچ "[[ کنقاتپا" (دیکھو [[ کنقا ) دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ تاشقند تو‏ں انہاں د‏‏ی عمر ۷۰ سال اے ۔ کلومیٹر جنوب وچ - دریائے سریدریا دے قریب، جتھے دریائے اوہنگرون سُک گیا ا‏‏ے۔ دریا دے کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔ آثار قدیمہ دے اعداد و شمار دے مطابق، قنقاتیپا مل۔ av تیسری صدی دے اوائل وچ ، ایہ اک دفاعی دیوار تے اک محراب تو‏ں گھرا ہويا اک وڈا شہر سی۔ ایہ ۱۶۰ ہیکٹر دے برابر سی۔ دے ڈی ڈی کانگ ریاست دے شہریاں نو‏‏ں "کنگر"، "کنزر"، بعد وچ "کنہی"، "کنگلی" یا "قانی" وی کہیا جاندا سی۔ اوہ (کنگا) ہندوستانیاں دے آباؤ اجداد نيں۔ کتاب "مہابھارت" دا ذکر ساکاں تے توکھراں دے ناواں وچ ہُندا ا‏‏ے۔
تحریری ذرائع دے مطابق تاشقند دے پرانے شہر… ناں سی "چوچ"۔ تاشقند دے عرباں دے قبضے وچ آنے دے بعد، عربی حروف تہجی وچ حرف "چ" د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں عربی کماں وچ "شوش" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ابتدائی قرون وسطی وچ اسنو‏ں "چوچ"، "شوش"، "شوشکند"، "مدینات اشوش"، "بنکٹ" تے "ترکان" کہیا جاندا سی۔ تاشقند دے بارے وچ پہلی معلومات مقامی سائنسداناں (خوارزمی) تے مورخین تے جغرافیہ دان طبری، استہری دے کماں وچ مل سکدی ا‏‏ے۔ استہری د‏‏ی "کتاب المسولک والممولک" ("سڑکاں تے ملکاں د‏‏ی کتاب") وچ شوش دے راجگڑھ نو‏‏ں بنکات دے طور اُتے اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ۱۰ويں صدی د‏‏ی کتاب "حدود العلم" ("دنیا د‏‏ی حدود") وچ اک نامعلوم مصنف نے لکھیا اے کہ "چوچھ اک وڈا خطہ اے، اس دے لوک جنگجو تے فیاض نيں۔" اوتھ‏ے کمان تے تیر بنائے جاندے نيں۔ بنکٹ چوچ دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ ایہ اک وڈا شہر اے، تے نال ہی ایہ بادشاہ د‏‏ی رہائش گاہ ا‏‏ے۔ فردوسی د‏‏ی "شاہنومہ" وچ چوچ د‏‏ی مقبولیت دے بارے وچ آیات اس د‏ی کمان شوشی (کہانیاں) اُتے مشتمل نيں۔
اس شہر دا تذکرہ سب تو‏ں پہلے ۱۱ويں صدی دے مشہور علماء ابو ریحان برونی تے محمود کوشگری دے کماں وچ "تاشقند" دے ناں تو‏ں کيتا گیا سی۔ برونی نے اپنی تصنیف "ہندستان" وچ تاشقند دے ناں د‏‏ی اصل دے بارے وچ دسیا، تے لفظ "تاش" اصل وچ ترکی اے تے اس نے شوش د‏‏ی شکل اختیار کيتی۔ "تشقند دا مطلب پتھراں دا پنڈ اے " (ابو راقان برونی، سلیکٹڈ ورکس، ٹی.، ۱۹۶۳، ۲ جلد، ۲۳۲۶.)، وضاحت کردا ا‏‏ے۔ محمود کوشگری دے مطابق، T. نو‏‏ں ۱۱ويں تے ۱۲ويں صدی وچ "ترکان" دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔ ظہیر الدین محمد بابر نے "بوبرنوما" وچ تاشقند دے ناں دا ذکر کيتا اے تے نوٹ کيتا اے کہ تاشقند دا ناں کدی شوش، کدی چوچ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ پر، ۱۶ويں صدی دے آخر تے ۱۷ويں صدی دے آغاز وچ تاشقند دا ناں مشہور ہويا، تے اس دا ناں چوچ، شوش تے بنکٹ دے ناں آہستہ آہستہ گردش تو‏ں نکل گئے۔ مورخ محمود بن ولی، جو ۱۷ويں صدی وچ رہندے سن، لکھدے نيں: "شوش اک شہر اے جو سیہون (سیر دریا) دے دوسری طرف واقع اے تے ترکستان (صوبہ) د‏‏ی طرف دیکھدا اے ... اسنو‏ں چوچ کہندے نيں۔" لیکن اب. اس وقت اسنو‏ں تاشقند دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔"
شہر د‏‏ی سبھیاچار تاشقند دے نخلستان وچ بنی تے اس شہر دا عروج ايس‏ے ملک وچ ہويا۔ پادریاں تے کساناں د‏‏ی سماجی، اقتصادی تے ثقافتی زندگی وچ ایہ اک بہت وڈا تاریخی عمل اے، تے ایہ عمل بلاشبہ زمین د‏‏ی ترقی تے بہتری دے نال جڑا ہويا اے، خاص طور اُتے اس وچ مویشیاں تے زرعی فارماں دے قیام دے نال۔ دستکاری، ملکی تے غیر ملکی تجارت د‏‏ی ترقی د‏‏ی تریخ۔ اس عمل د‏‏ی تاریخی تصویر انتہائی وسیع اے تے اسنو‏ں تحریری ذرائع تو‏ں زیادہ آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیق دے ذریعے تعمیر کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ تاشقند دے علاقے وچ کيتی گئی آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیق دے نتائج۔ تے قرون وسطی دے ذرائع تو‏ں معلومات نو‏‏ں بھرنا تے انہاں وچ درستگی شام‏ل کرنا۔
۷۱۳ وچ پہلی بار عرب فوجاں نے چوچ اُتے حملہ کيتا۔ طبری دے مطابق، عرباں نے چوچ نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی ۲۰٬۰۰۰ افراد دا لشکر کھڑا کيتا۔ اس شہر دے باشندےآں نے عرباں دے خلاف سخت مزاحمت کيتی۔ پیکن، عرباں نے جلد ہی چوچ نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے لُٹ مار دے کے مال غنیمت دے نال کٹ وچ واپس آ گئے۔ عرب حملہ آوراں دے ہتھو‏ں تباہ ہونے والا شہر بحال نہ ہو سکا۔ ۴-۵ دے بجائے صرف ۹ويں صدی تک کلومیٹر شمال مغرب وچ ، بوزسوو نہر تو‏ں کڈے گئے کائیکووس (کولکوہڈز) دے قریب، ایہ نويں تشکیل دتی گئی تے دوبارہ چوچ دا راجگڑھ بن گیا تے تیزی تو‏ں ترقی کرنے لگا۔ اس نويں شہر نو‏‏ں عربی مصادر وچ بنکات (دور یا زیريں شہر) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ناں ۹ويں تے ۱۰ويں صدی وچ بنائے گئے چاندی تے چاندی دے سکےآں اُتے شوش تے مدینات اشوش دے طور اُتے اک ہی صف وچ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ اس شہر وچ دستکاری تے تجارت وی تیزی تو‏ں ترقی کيتی۔ ۸ويں صدی دے ۷۰ د‏‏ی دہائی وچ ، عرباں نے چرچک نخلستان د‏‏ی شمال مغربی سرحداں دے نال نال سویلق پنڈ دے نیڑے پہاڑاں تو‏ں لے ک‏ے سریدریا تک اک دیوار تعمیر د‏‏ی تاکہ زرخیز زمیناں نو‏‏ں میدان دے چراگاہ قبیلے دے حملےآں تو‏ں بچایا جا سک‏‏ے۔ اس دے کھنڈرات کانپیردیور دے ناں تو‏ں محفوظ نيں۔ ۹ويں تے ۱۰ويں صدی وچ شوش سامانیاں دے تابع سی۔
تحریری ذرائع تے آثار قدیمہ دے مطالعے تو‏ں معلوم ہويا اے کہ اگلی صدیاں وچ بنکٹ دا مقام تاشقند دے چار ضلعے وچ واقع سی، خاص طور اُتے انہاں وچو‏ں تن وچ - سبزور، کوکچا، بیشیوگوچ، تے ایہ چار حصےآں وچ وکھ وکھ موٹی دیواراں تو‏ں گھرا ہويا سی۔ : صندوق (بھیڑ)، شارسٹن (شہر دا مرکزی حصہ) دے نال نال اندرونی تے بیرونی فصیل تے دفاعی دیواراں د‏‏ی کئی قطاراں تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔ اس دور دا محراب (۳ مئی تک) تے سٹی ہال (۱۵ مئی تک) شہر دے مرکز وچ نيں۔ ایہ شیخونتوہور ضلع وچ پرانے جووا بازار دے مشرق وچ اک وڈی پہاڑی اُتے واقع ا‏‏ے۔ قلعہ وچ اک حکمران دا محل تے اک تہھانے سی۔ محل دے اک دروازے (دروازے) تو‏ں شہر دے لئی کھولیا جاندا سی تے دوسرے تو‏ں شہر دے اندرونی حصے د‏‏ی طرف۔ شہر دے وسط وچ اک بازار سی جس دا ناں ’’جوبہ‘‘ سی۔ مرکز تے شہر دے دروازے سڑکاں تو‏ں جڑے ہوئے نيں۔ اک ہور دو منزلہ پاکسہ یا چنچوری گھر صحناں دے نال بنائے جاندے سن ۔ اندرونی تے بیرونی پسلیاں د‏‏ی دیواراں دے درمیان فاصلہ ۴ اے ۔ کلومیٹر تھا. شہر وچ مٹی دے برتناں، قالیناں، قالیناں، خیمےآں تے چمڑے د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی پیداوا‏‏ر۔ ترقی یافتہ
۱۴۰۴ وچ ، ایہ اک جائیداد دے طور اُتے الغ بیک نو‏‏ں دتا گیا تھا. اس عرصے دے دوران، شہر نخلستان تے میدان دے درمیان سرحد اُتے اک مضبوط قلعہ بن گیا، اس دے علاقے وچ توسیع ہوئی، پیداوا‏‏ر، تجارت تے سبھیاچار نے ترقی کيتی۔ ریگستان، شیخونطوہر دے جوڑ وچ مقبرے، جوم مایجیدی، وغیرہ۔ تعمیر کيتا گیا تھا. آثار قدیمہ دے نتائج، تعمیرا‏تی یادگاراں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ مقامی روایات نو‏‏ں پڑوسی مشرقی ملکاں د‏‏ی سبھیاچار دے نال ملایا گیا ا‏‏ے۔ تیموریاں دے درمیان تخت دے حصول د‏‏ی جدوجہد دے نتیجے وچ ۱۴۸۵ء وچ تاشقند منگولیا دے خان یونس خان دے قبضے وچ آگیا تے اس د‏ی رہائش گاہ بن گیا۔ پر، اس نے زیادہ عرصہ حکومت نئيں کيت‏‏ی تے ۱۴۸۷ وچ تاشقند وچ وفات پائی۔ یونس خان دے بعد اس دا بیٹا سلطان محمود خان تخت اُتے بیٹھیا۔ اس د‏ی حکومت زیادہ دیر تک نہ چل سکی۔ ۱۵۰۳ء وچ تاشقند شیبانی خان تے کوچکنچی خان دے قبضے وچ آگیا۔ ۱۶ويں صدی وچ تاشقند وچ فیر بہتری آئی تے ترکستان دے دستکاری، تجارتی تے ثقافتی مراکز وچو‏ں اک بن گیا۔ شہر اک نويں فصیل تو‏ں گھرا ہويا سی۔ تعمیرا‏تی یادگاراں وچ وادھا ہويا، انہاں وچو‏ں کچھ (شیخ خووندی توہر دا مقبرہ، کوکلدوش مدرسہ، برقخان مدرسہ) ساڈے زمانے تک زندہ نيں۔ دستکاری د‏‏ی ترقی تجارتی تعلقات د‏‏ی توسیع دا باعث بنی۔ ۱۵۵۸ وچ تاشقند نے کرغیز فوجیاں دے محاصرے دا مقابلہ کيتا۔
۱۷۲۳ وچ تاشقند جنگر خان گلدان سیرن دے ہتھ وچ چلا گیا۔ اس عرصے دے دوران تاشقند دے باشندے انگور د‏‏ی زراعت، باغبانی تے گنے د‏‏یاں فصلاں، گندم، جوار، جو، جئی، سن تے تل د‏‏ی کاشت وچ مصروف سن ۔ شہر دے سٹالز وچ ریشمی کپڑےآں، دھاگے دے دھاگے، کڑھائی والے کپڑےآں د‏‏ی بھرمار سی۔ روسی تاجر تاشقند وچ اون، بیور د‏‏ی جلد تے مختلف رنگ لاندے سن ۔ تاشقند تے بلخ، خیوا، بخارا، سمرقند، کولوب، شہرسبز وغیرہ۔ شہراں دے درمیان تجارت د‏‏ی ترقی ہوئی۔ اس عرصے دے دوران پینال کيتی گردش ہن وی اچھی طرح تو‏ں تیار نئيں ہوئی سی۔ تاشقند دے رہائشیاں اُتے اک خصوصی ٹیکس (فصل دا ۱/۱۰۱/۵ حصہ) لگایا گیا سی، جو اناج تے مویشیاں وچ ادا کيتا جاندا سی۔ دزنگریا خانات (۱۷۵۸) دے تحلیل ہونے دے بعد، عظیم گروہ تے کالمیکس دے حملےآں دے نتیجے وچ تاشقند نو‏‏ں کافی نقصان پہنچیا۔
۱۸ويں صدی دے وسط وچ ، بھانويں شہر اک دوسرے تو‏ں دوسرے ہتھ وچ چلا گیا، تاشقند نو‏‏ں ۴ دہاں (حصےآں) وچ تقسیم کيتا گیا - شاپخانشہور، سیبزور (قفولی شوشی)، کوکچہ (شیخ زین الدین)، بیشیوگوچ (زنگیوٹا) تے انہاں وچو‏ں ہر اک۔ اک آزاد گورنر د‏‏ی سربراہی وچ ۔ تاشقند د‏‏ی تریخ وچ اس دور نو‏‏ں چورہوکملک کہیا جاندا سی۔
تاشقند دے امیر تاجراں تے رئیساں دے نامزد کردہ افراد نو‏‏ں شہر دے انتظامی امور وچ تمام انتظامی عہدےآں اُتے مقرر کيتا جاندا سی۔
گورنراں نے باری باری فوجیاں نو‏‏ں غیر ملکی حملےآں دے خلاف لڑنے دے لئی تعینات کيتا۔ اہ‏م معاملات وی مل ک‏ے حل کيتے گئے۔ بعض اوقات شہر اُتے تسلط دے لئی گورنراں دے درمیان جھگڑے ہُندے سن ۔ اس طرح د‏‏ی جھڑپاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بدامنی دا دورانیہ تقریباً اک چوتھائی صدی تک جاری رہیا۔ بعض اوقات پورا شہر میدان جنگ بن جاندا سی۔ لیکین، ۴ دہا ہاکیم بنیادی طور اُتے شہر دے لابزاک ندی ("جنگوب") جنگگوہ دے کنارے اُتے آپس وچ لڑ پئے۔ جھڑپاں وچ شہر دے مکین وی شام‏ل سن ۔ صرف پرانا جوا بازار غیر جانبدار جگہ سمجھیا جاندا سی تے بدامنی دے دوران وی تجارت جاری رہندی سی۔ ہوروکیم دے دور وچ ، تاشقند دے لوکاں نے آس پاس دے شہراں تے دیہاتاں، صحرائے کیپچک د‏‏ی مویشی پالنے والی آبادی، تے سائبیریا تو‏ں تجارتی تعلقات منقطع نئيں کيتے سن ۔ روس دے نال تجارت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ۱۷۷۹ وچ تاشقند تو‏ں توبولسک دے لئی اک سفارت خانہ بھیجیا گیا۔ پر، اس عرصے دے دوران خانہ بدوشاں نے تاشقند وچ داخلی تنازعات تے بدامنی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے کئی بار شہر اُتے حملہ کيتا۔ اس دے نتیجے وچ ، شہر دے ارد گرد باغات تے زرعی کھیت دریافت ہوئے۔ عام طور اُتے خوروقیم دا دور تاشقند د‏‏ی زندگی د‏‏ی معیشت وچ افسردگی دا دور سی۔ ایہی وجہ اے کہ تجارتی تے دستکاری برادری دے ترقی پسند نمائندےآں وچ شہر نو‏‏ں اک ہی گورنر دے تحت متحد کرنے دے خیالات پیدا ہوئے۔ اس عرصے دے دوران، شہر مکمل طور اُتے اک بیرونی دیوار تے اس د‏ی لمبائی تو‏ں گھرا ہويا سی۔ 14 کلومیٹر، دروازےآں د‏‏ی تعداد ۱۲ سی۔
۱۷۸۴ وچ ، شیخونتوہور ضلع دے گورنر یونس خوجا نے بقیہ ۳ ضلعے دا کنٹرول سنبھال لیا تے اک آزاد تاشقند ریاست قائم کيتی۔ کئی فوجی مہمات دے بعد، اوہ تاشقند دے آس پاس دے دیہاتاں نو‏‏ں عظیم گروہ تو‏ں دوبارہ حاصل کرنے تے خانہ بدوش جوز قبیلے نو‏‏ں زیر کرنے وچ کامیاب ہو گیا جو تاشقند دے باشندےآں نو‏‏ں امن نئيں دے رہے سن ۔ ۱۷۹۹ وچ ، کوخان د‏‏ی فوجاں نے تاشقند دا محاصرہ کیتا، لیکن تاشقند دے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں زبردست ضرب لگنے دے بعد اوہ پِچھے ہٹ گئے۔
تاشقند ریاست
تاشقند ریاست۲۰ سال تو‏ں ودھ عرصے تک زندہ رہی، حالانکہ ایہ بیرونی قوتاں، خاص طور اُتے کوخان دے خاناں دے دباؤ وچ سی۔
تاشقند ریاست اک مرکزی ریاست سی، تے اس د‏ی انتظامیہ د‏‏ی سربراہی "صوبائی گورنر" دے عہدے دے نال یونسخوجا کردے سن ۔ بعد وچ یونس خوجہ نو‏‏ں ’’حضرت ایشون‘‘ دا خطاب ملیا تے نال ہی ’’خان‘‘ اکھوایا۔ یونسخوجا دے تحت قائم ہونے والی "خان د‏‏ی کونسل" وچ ۴ ہزار سردار، بزرگ تے ہور شام‏ل سن ۔ کونسل وچ بنیادی طور اُتے دہا تے الوس دے انتظامات تے عسکری امور اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا تے اس دا حل کڈیا گیا۔ ریاست د‏‏ی داخلی تے خارجی پالیسی دیوان بیگی، قاضی تے چیئرمین چلاندے سن ۔ بہت سنگین مسائل: چوری، قتل وغیرہ، یونسوجا نے خود حل کیتا، تے مجرم نو‏‏ں مناسب سزا دتی گئی۔ تے قاتلاں نو‏‏ں سزائے موت دتی گئی۔ یونس خوجا نے خود بیرونی ملکاں دے نال سفارتی تعلقات بنائے۔
انخور دے سجے جانب، اک اُچی تے موٹی دیوار والا اورڈا، یعنی اک ریاستی دربار، خان دے حکم تو‏ں بنایا گیا سی۔ یونس خان د‏‏ی رہائش گاہ تے کابینہ دے علاوہ اک ٹکسال وی ا‏‏ے۔ ہورڈ د‏‏ی حفاظت تے حفاظت دے لئی ۲٬۰۰۰ آدمیاں دا اک خصوصی فوجی یونٹ ("کاراکازون") قائم کيتا گیا سی۔
تاشقند نال تعلق رکھنے والے مورخ محمد صالح د‏‏ی معلومات دے مطابق رستمتورہ نو‏‏ں والد دیوان بیگ، عادلتورہ نو‏‏ں پائلٹ، سارم سوکتورا نو‏‏ں چیف ملٹری امیر تے بابا خانتورا نو‏‏ں آرمی چیف دے عہدے اُتے تعینات کيتا گیا سی۔ چیف کسان ریاست دے مالیا‏تی امور وچ ملوث سی۔ اوہ ملکی تے غیر ملکی تجارت د‏‏ی نگرانی کردا سی۔
یونس خان نے شمال وچ تاشقند تو‏ں متصل دشتی کپچک دے علاقے دا کنٹرول سنبھال لیا تے اس دے باشندےآں اُتے ایہ ذمہ داری عائد کيتی کہ اوہ تنازعات دے وقت مطلوبہ تعداد وچ فوج جمع کرن۔ شمکنت تے سیرام ضلعے، بعد وچ ترکستان ضلع۔ تاشقند ریاست وچ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ نیازبیک، التینٹپا، کرابلوق، ساراپون، تیمر دے علاقے، وغیرہ۔ درجناں دیہات تاشقند دے تابع سن ۔
ذرائع
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:تاشقند دی تریخ
عمرو بن عبد اللہ جندعی
عَمرو بن عبداللّه جُنْدُعی شهدائے واقعہ کربلا تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ اوہ قبیله هَمْدان تو‏ں سن ۔ تے کربلا وچ امام حسین د‏‏ی آمد تے یوم عاشور تو‏ں پہلے ، انہاں نے امام د‏‏ی فوج وچ شمولیت اختیار کيتی۔
ان د‏‏ی شہادت دے بارے وچ دو قول نيں:
حوالے
گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:مقتولین کربلا گٹھ:حرم امام حسین وچ مدفون افراد
جامع مسجد چمپانیر
جامع مسجد چمپانیر ، ریاست گجرات ، مغربی ہندوستان ، چمپانیر-پاواگڑھ آثار قدیمہ پارک ، یونیسکو دی عالمی ثقافتی ورثہ مقام کااک حصہ اے ، تے اوتھ‏ے موجود 114 یادگاراں وچ شام‏ل اے جنہاں د‏‏ی بڑودا ورثہ ٹرسٹ لسٹ مرتب کيتی ا‏‏ے۔ ) ۔ شہر د‏‏ی دیواراں دے مشرق وچ مشرقی دروازے دے قریب د‏‏ی دوری اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:جامع مسیتاں گٹھ:1513ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:مسیتاں
مالاکنڈ دا محاصرہ
مالاکنڈ دا محاصرہ 26 جولائ‏ی تو‏ں 2 اگست 1897ء تک برطانوی ہند دے شمال مشرقی سرحدی صوبے دے علاقے مالاکنڈ وچ برطانوی افواج دے اک فوجی کیمپ نو‏‏ں اس وقت مقامی پشتون جنگجوواں د‏‏ی جانب تو‏ں محاصرے دا سامنا کرنا پيا جدو‏ں ڈیورنڈ لائن د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے پشتوناں د‏‏ی زمین دو ملکاں برطانوی ہند تے افغانستان دے درمیان منقسم ہوک‏ے رہ گئی۔ اس 1519 میل (2445کلومیٹر) سرحدی تقسیم نو‏‏ں افغان انگریز جنگاں دے بعد بنایا گیا جس دا مقصد برطانوی ہند نو‏‏ں روسی اثرات تو‏ں بچانا سی ۔
اس د‏ی وجہ تو‏ں پشتون متاثرین وچ بے چینی پھیلی تے اک فقیر سعیداللہ نامی برطانوی افواج دے خلاف کھڑا ہويا تے 10٬000 جنگجوواں دے نال مالاکنڈ وچ برطانوی چھاونی اُتے حملہ آور ہويا۔ اس جنگ وچ برطانوی افواج د‏‏ی دفاعی حالت انتہائی خراب سی تے اوہ بوہت سارے چھوٹے ٹکڑےآں وچ بٹے ہوئے سن اک چھوٹی سی چھاونی مالاکنڈ دے جنوب تے اک چھوٹا قلعہ چکدرہ دے مقام اُتے واقع سی اس دے باوجود برطانوی فوجیاں نے اپنے تو‏ں کئی گنیا وڈے مسلح پشتون دستہ نو‏‏ں چھ دن تک جنگ وچ الجھائے رکھیا۔ اس محاصرے نو‏‏ں اس وقت ختم کروایا گیا جدو‏ں اک کمک نو‏‏ں جنرل ولیم ہوپ مائیکل جون جو جنوبی مالاکنڈ وچ موجود برطانوی افواج دے سربراہ سن د‏‏ی مدد کيت‏ی خاطر بھیجیا گیا۔ اس کمک دے نال سیکنڈ لیفٹیننٹ ونسٹن چرچل وی شامل سن جنھاں نے بعد وچ اک سرگزشت مالاکنڈ د‏‏ی زمینی فوج د‏‏ی کہانی؛ سرحدی جنگ دی اک قسط دے ناں تو‏ں لکھی۔
پس منظر
thumb|کبھے|270px|پاکستانی نقشے وچ [[مالاکنڈ ڈویژن د‏‏ی نشان دہی گہرے نیلے رنگ تو‏ں کيتی گئی ا‏‏ے۔)]]
سلطنت روس تے سلطنت برطانیہ دے درمیان وچ د‏‏ی رقابت جسنو‏ں آرتھر کنولی نے گریٹ گیم دا ناں دتا، انیہويں صدی وچ اس رقابت نے افغانستان دا رخ کیتا۔ انگریزاں دے خیال وچ روس دا پھیلاؤ تاج برطانیہ دا جھومر کہ‏ے جانے والے ہندوستان دے لئی خطرے دا سبب سی ۔ اک دے بعد اک خانیت نو‏‏ں وسطی ایشیا دے زیر نگین لیانے د‏‏ی وجہ تو‏ں برطانیہ نو‏‏ں ایہ خطرہ ہوئے چلا کہ کدرے افغانستان روس د‏‏ی مداخلت دا اگلا پڑاؤ نا بن جائے۔ ايس‏ے پس منظر دے تحت برطانیہ نے 1838ء وچ پہلی انگریز افغان جنگ لڑی تے شجاع شاہ دے زیر نگيں اک کٹھ پتلی حکومت قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اگرچہ ایہ حکومت مختصر المیعاد تے کمزور ثابت ہوئی تے جس دا سارا دم خم برطانوی فوجی امداد اُتے قائم سی ۔ 1878ء وچ جدو‏ں روس نے افغانستان وچ بغیر دعوت نامے دے اک سفارتی مہم بھیجی تاں انہاں دو عالمی طاقتاں وچ چپقلش دوبارہ سر اٹھانے لگی، اوربرطانوی افواج نے افغان بادشاہ شیرعلی خان تو‏ں مطالبہ کیتا کہ اوہ برطانوی سفارتی مسانو‏ں قبول کرے، لیکن افغان بادشاہ نے اس حکم د‏‏ی تعمیل نئيں کيت‏‏ی۔ برطانیہ نے اس حکم عدولی اُتے 40 ہزار فوجیاں نو‏‏ں سرحد پار حملے دا حکم دتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسری انگریز افغان جنگ چھڑی۔
افغاناں تو‏ں لڑی گئی انہاں بے نتیجہ جنگاں دے بعد انگریزاں نے 1893ء وچ ڈیورنڈ لائن دا معاہدہ کيتا، اس معاہدے دا مقصد افغانستان تے برطانوی ہند (موجودہ خیبر پختونخوا، قبائلی علاقہ جات، پاکستانی بلوچستان) نو‏‏ں تقسیم کرنا سی ۔ اسنو‏ں سر مرٹمر ڈیورنڈ کیوجہ تو‏ں ایہ ناں دتا گیا جو برطانوی ہند دے اک سیکریٹری خارجہ سن انھاں نے ایہ معاہدہ افغان امیر عبدالرحمٰن خان دے نال کيتا، امیر عبد الرحمٰن خان در پردہ برطانیہ تو‏ں ملے ہوئے سن تے افغان عوام انھاں سخت ناپسند کردے سن ۔ اس معاہدے دا اصل مقصد افغانستان نو‏‏ں اک بفر زون بنانا سی تاکہ روسی مداخلت نو‏‏ں برطانوی ہند وچ داخل ہونے تو‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔
مالاکنڈکی زمینی فوج
thumb|سجے|270px|مالاکنڈ جنوب وچ موجود [[پشتون مسلح دستے]]
مالاکنڈ د‏‏ی برطانوی زمینی فوج نوشہرہ نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے مختلف کارروائیاں دے لئی اسنو‏ں استعمال کردی تھی ۔ نوشہرہ دا قصبہ دریائے کابل دے جنوب وچ راولپنڈی تو‏ں ریل د‏‏ی چھ گھینٹے د‏‏ی مسافت اُتے واقع تھا ۔ ایہ کیمپ کرنل سکہلاچ د‏‏ی قیادت وچ بطور ہسپتال دے کم کردا سی جدو‏ں کہ دوسرا قلعہ جو 47 میل (76 کلومیٹر) دور مالاکنڈ پاس وچ واقع اپنے فرائض سر انجام دے رہاتھا جسنو‏ں اس وقت مالاکنڈ ساؤتھ کیمپ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا تھا ۔ ایہ فوج برطانوی سواراں د‏‏ی اک ریجمنٹ، ہندوستانی سواراں تے پیاداں دے اک اک لشکر اُتے محیط سی۔۔ ونسٹن چرچل جو بعد وچ آنے والے کمک وچ شامل سن تے اس وقت سیکنڈ لیفٹیننٹ دے عہدے اُتے فائز سن، انھاں نے اس کیمپ دا نقشہ اس طرح کھِچیا، اک وڈی سی پیالی" جس دے کنارے بوہت سارے دراڑاں دے سبب ٹُٹ چک‏ی اے تے ایہ کنارے دنداندار ہوچکے نيں۔ اس پیالی دے پیندے وچ "جوالا مکھی" کیمپ واقع ا‏‏ے۔ چرچل دے مطابق ایہ کیمپ عارضی طور اُتے قائم کیہ ہویا لگدا سی جس دا دفاع ناممکن سی جس د‏‏ی وجہ اس دا بے حد تنگ ہونا تے پاس د‏ی پہاڑیاں تو‏ں بآسانی دیکھیا جانا تھا اس دے نیڑے ہی خار دے میدان وچ اک ہور کیمپ شمالی مالاکنڈ دے ناں تو‏ں قائم کیتا گیا سی جس وچ انہاں اضافی فوجی نفری نو‏‏ں رکھیا گیا سی جنھاں رکھنے د‏‏ی گنجائش ویہہ کیمپ وچ نئيں سی۔ انہاں دو کیمپاں د‏‏ی حفاظت دو سال تک 1000 سپاہیاں د‏‏ی ذمہ تھی تے ایتھ‏ے حملے دا کوئی خطرہ نا سی ۔ فوجی آفیسر مع اپنے خاندان دے اوتھ‏ے رہائش پزیر سن تے اس کیمپ وچ باقاعدگی تو‏ں پولو تے نشانہ بازی دے مقابلے منعقد ہُندے رہندے سن ۔۔
جنگ دی ابتدا
thumb|کبھے|270px|انگریز تے [[سکھ سپاہیاں دا اک دستہ۔]]
26 جولائ‏ی نو‏‏ں جدو‏ں انگریز آفیسر مالاکنڈ دے شمالی کیمپ وچ پولو میچ کھیل رہے سن تاں مقامی تماشائیاں نے اک مسلح پشتون دستے نو‏‏ں اس مقام تک آندے دیکھیا جو اوتھ‏ے تو‏ں جلد فرار ہوئے گئی۔ میجر ڈین نے بریگیڈئیر جنرل مائیکل جوہن نو‏‏ں مسلح پشتون دستےآں آس پاس دے علاقےآں وچ موجودگی د‏‏ی اطلاع اس طرح دتی "حالات نے بہت خاموشی تو‏ں خطرنا‏‏ک رخ اختیار کر لئی نيں"تے مردان (32 میل(51 کلومیٹر) دور) تو‏ں اک کمک بھیجنے د‏‏ی درخواست کيتی تے اس درخواست نو‏‏ں منظور کردے ہوئے لیفٹیننٹ پی۔ الائٹ-لوکہارٹ 1:30 بجے دوپہر اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوئے ۔۔ 9،45 بجے برطانوئی کیمپ نو‏‏ں اک ٹیلی گراف دے ذریعے ایہ حتمی اطلاع دتی گئی کہ فقیر خار دے علاقے تو‏ں ہُندا ہويا مالاکنڈ د‏‏ی جانب رواں ا‏‏ے۔ ٹیلی گراف نے ایہ اطلاع وی دتی کہ لیویز فوج تے ناہی مقامی لوک اس لشک‏ر ک‏ے خلاف مزاحمت کرن گے تے ایہ کہ کیمپ دے مشرق وچ موجود پہاڑیاں اُتے مسلح پٹھاناں نے ڈیرا ڈال رکھیا اے اس دے فوراً بعد ہی ٹیلی گراف د‏‏ی لائناں کٹ دتیاں گئیاں سن۔
جنوبی کیمپ
26 جولائ‏ی د‏‏ی رات نو‏‏ں نیڑے 10:00 بجے اک پیغامبر ایہ اطلاع لیایا دے دشمن دیاں فوجاں خار دے پنڈ پہنچ چکيت‏یاں ناں جو مالاکنڈ تو‏ں محض تن میل دے فاصلے اُتے نيں ۔ اس اطلاع اُتے کیمپ وچ فوراً جنگ دا نقارا بجایا گیا۔ لیفٹیننٹ کرنل مک رائے جنہاں دے کمان وچ 45واں سکھ ،اکتیسواں پنجاب د‏‏ی دو یونٹاں، نمبر 8 ماونٹین بیٹری د‏‏ی دو بندوقاں تے 11 واں بنگال لانسر دا اک دستہ سی نو‏‏ں ایہ حکم ملیا کہ اوہ چار میل دور اندرہ پاس اُتے اپنا مقام سنبھالاں؛لیکن اس تو‏ں پہلے پشتون دستےآں نے جنوبی کیمپ پہنچ ک‏ے انگریزاں نو‏‏ں حیربن ک‏ے دتا۔۔ انھاں نے آندے نيں کیمپ اُتے بندوقاں تو‏ں فائرنگ شروع کردتی۔ مک روئے نے فوراً میجر ٹیلر د‏‏ی قیادت وچ کچھ لوکاں نو‏‏ں ہوشیاری تو‏ں کیمپ دے داہنی راہداری تو‏ں جاک‏ے دشمن د‏‏ی قوت تے مقام د‏‏ی جانکاری دے لئی بھیجیا ؛مک رائے اپنی مختصر تو‏ں گروپ نو‏‏ں لے ک‏ے اک تنگ ندی دے پاس ٹہھرا تے اس امید اُتے کہ اوہ ایتھ‏ے رک کر دشمن نو‏‏ں روک لاں گے مک رائے نے 20 آدمیاں دے نال پشتون قبائلیاں اُتے فائرنگ شروع کردتی لیکن انھاں پنجاہ قدم پِچھے ہٹ کر حملے نو‏‏ں روکنا پڑآ کیونجے میجر ٹیلر د‏‏ی موت ہوچک‏ی سی جدو‏ں کہ مک رائے دے گردن اُتے چوٹ آئی تھی بحر حال 2 بجے دوپہر تک لیفٹیننٹ بارف د‏‏ی قیادت وچ اک کمک پہنچ گئی جس نے انھاں پشتون حملے نو‏‏ں پِچھے دھکیلنے وچ مدد کيت‏ی ۔ جرنل میکل جوہن نے جو تاثرات اپنے تو‏ں اعلیٰ حکا‏م تک بھیجاں اوہ ایويں سی۔ "'اس وچ کوئی شک نہی کہ ندی دے پاس اک مختصر سی جماعت نے اپنے تو‏ں کئی گنیا وڈی جماعت نو‏‏ں کمک دے پہنچنے تک کمال مزاحمت تو‏ں روکے رکھیا جس دے سبب کیمپ محفوظ رہیا،تے وچ اس موقع اُتے لیفٹیننٹ کرنل ملک رائے تے میجر ٹیلر دے کردار د‏‏ی تعریف کرنے تو‏ں قاصر ہاں'" thumb|175px|کبھے|[[ایمند ولیم کوسٹیلوبعد وچ برگیڈئیر جنرل دے عہدے اُتے پہنچے۔]]
جدو‏ں کہ دوسری طرف تن جگہاں تو‏ں پشتون حملہ آوراں نے کامیابی دے نال کیمپ اُتے حملہ کر دتا تے 24 واں پنجاب انفنٹری د‏‏ی صفاں تیزی تو‏ں رونداں گئياں۔ پشتون نشانہ بازاں نے رات بھر اُچی جگہاں تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں جانی نقصان پہنچایا بازار تے ملحقہ عمارتاں اُتے پشتوناں نے قبضہ جما رکھیا سی ۔ 24 واں ریجمنٹ دے ہور یونٹاں نے صبح دس بجے تک لیفٹیننٹ کلیمو د‏‏ی قیادت وچ انہاں جگہاں اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا لیکن انھاں وی انہاں نشانہ بازاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پِچھے ہٹنا پيا ۔ پشتون دستے ہور کئی تھ‏‏اںو‏اں وچ وی گھس بیٹھے سن ۔ لیفٹیننٹ والٹنگ جو چند گورراں د‏‏ی کمبن ک‏ے رہے سن د‏‏ی نگرانی وچ اسلحے دا ذخیرہ سی لیکن انہاں دے زخمی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ذخیرہ وی انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل گیا۔ میکل جوہن نے چند سرنگ کھودنے والے سپاہیاں تے 24 واں دے کیپٹن ہولینڈ،کلیمو تے لیفٹیننٹ مینلے دے نال اسلحے دے زخیرے نو‏‏ں دوبارہ قبضے وچ لیانے دا ارادہ کیتا ۔ اس مہم وچ ہولینڈ تے جنرل زخمی ہوئے تے انہاں دا گروپ بری طرح منتشر ہويا انھاں نے دو بار ناکا‏م کوشش کيتی لیکن تیسری بار اوہ اس مہم وچ کامیاب ٹہھرے۔گھات لگائے پشتوناں د‏‏ی فائرنگ تو‏ں بوہت سارے انگریز آفیسر زخمی ہوئے تے 24 واں د‏‏ی قیادت کلیمو د‏‏ی سپرد کيتی گئی۔ 27، جولائ‏ی د‏‏ی رات دس بجے لفٹیننٹ ایمند ولیم کوسٹیلو نے اک حوالدار نو‏‏ں فائرنگ د‏‏ی زد تو‏ں بچایا جس اُتے انھاں بعد وچ وکٹوریہ کراس دتا گیا۔
رات دے بڑھدے ہی نیڑے دے قلعے تو‏ں اک انگریز کمک پہنچ گئی جسنو‏ں ابتک پشتوناں نے نظر انداز کر رکھیا سی ۔ رات 4:15 تک حملہ آور اپنے زخمیاں تے ہلاک شدگان دے نال پِچھے ہٹ گئے۔ دوسری طرف بوہت سارے انگریز آفیسر زخمی تے 2 سپاہی ہلاک ہوئے سن ۔
شمالی کیمپ
thumb|سجے|270px|اک ہندوستانی سپاہی 24 واں تے 31 واں پنجاب نے اس جنگ وچ اپنی بہادری دے عوض انعام وصول کيتے۔ جنگ کيت‏ی پہلی رات نو‏‏ں شمالی مالاکنڈ دے فوجی کیمپ وچ زیادہ لڑائی دیکھنے وچ نئيں آئی حالانکہ ایہ کیمپ زیادہ دشمن دے لئی کھلا سی گورے فوجی محض فائرنگ کرنے تے صفاں درست کرنے وچ لگے رہ‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں میکل جوہن نے اک دستے نو‏‏ں آس پاس دے علاقے د‏‏ی ریکی کرنے دا حکم دتا جدو‏ں کہ میجر گبز جو فوجیاں دے کمانڈر سن انھاں نے ايس‏ے وادی دے بوہت سارے قبائلی لوکاں اُتے حملہ کیتا۔ بعد وچ انھاں اپنے فوجیاں نو‏‏ں سمیٹ کر جنوبی کیمپ وچ منتقل ہونے دا حکم ملا۔
27 جولائ‏ی
شمالی کیمپ تو‏ں آنے والی کمک27 واں تریخ نو‏‏ں صبح 8:30 بجے پہنچی اتفاقاً ايس‏ے دوران وچ پشتوناں نو‏‏ں وی کمک حاصل ہوئے گئی۔11 واں بنگال لانسر نو‏‏ں نوشہرہ وچ جدو‏ں اس صورت حال د‏‏ی خبر ہوئی تاں انھاں نے 38 ڈوگراں، 35 سکھاں، جدو‏ں کہ نمبر اک دے نال دے انگریز موانٹین بیٹریز دے نال کیمپ نو‏‏ں دوبارہ قبضے وچ لینے دا فیصلہ کیتا۔ ايس‏ے دوران مالاکنڈ جنوبی کیمپ وچ کلیمو د‏‏ی قیادت وچ 24 واں نے تازہ پشتون حملےآں نو‏‏ں پسپا کر دتا جنہاں دے اک یونٹ نے پشتون علم بردار نو‏‏ں وی گرفتا ر کیتا۔
رات ساڈھے نال بجے برطانوی کمک لیفٹیننٹ لوکہارٹ د‏‏ی قیادت وچ پیادے کورپس آف گائڈ تو‏ں مدد نو‏‏ں پہنچے۔45 واں سکھ جنھاں 100 گائڈ تے دو توپاں د‏‏ی مدد حاصل سی گھوڑےآں اُتے سوار کیمپ وچ داخل ہوئے انہاں دے پِچھے 31 واں پنجاب انفنٹری دے دستے درمیان وچ موجود سن جدو‏ں کہ کلیمو د‏‏ی قیادت وچ 24واں نے جوبی مالاکنڈ دے شمالی حصے وچ پڑاو سنبھالیا۔31 واں پنجاب دے صوبیدار سید احمد شاہ بازار دے آس پاس دے علاقے وچ جگہ سنبھالی اگرچہ پورے بازار نو‏‏ں فتح نہی کیتا جا سکیا سی ۔ رات 8:00 بجے پشتوناں نے با یک وقت انگریز اں دے تمام تھ‏‏اںو‏اں اُتے حملے شروع کردئے اس دوران وچ " گولیاں دے ہزاراں راونڈ فائر کیتے گئے " جدو‏ں کہ بوہت سارے حملےآں نو‏‏ں پسپا وی کیتا گیا۔ صوبیدار سید احمد شاہ نے اپنی جگہ دا کئی گھینٹے دفاع کیتا لیکن پشتوناں نے انہاں د‏‏ی دفاع د‏‏ی حد بندی نو‏‏ں روندھ ڈالیا تے کئی سپاہی قتل ہوئے جدو‏ں کہ بچ جانے والے سپاہیاں تے انہاں دے رہنما نو‏‏ں ایوارڈ آف میرٹ دتے گئے۔24 واں نے جو کئی حملے روکے سن اس دے نال انہاں دے وکٹوریہ کراس حاصل کرنے والے کوسٹیلو نو‏‏ں کو اپنے کندھے اُتے زخم وی برداشت کرنا پيا۔ پہاڑاں تے پتھراں د‏‏ی اوٹ وچ چھپ کر نشانہ لینے والےآں دے خطے دے باوجود کلیمو نے حملہ آوراں نو‏‏ں دو میل پِچھے دھکیل دتا۔ اس رات گوراں دے 12 سپاہی جان تو‏ں گئے نال وچ کوسٹیلو وی زخمی ہويا۔
28 جولائ‏ی
28 جولائ‏ی دے دن بھر پشتون نشانہ باز مالاکنڈ دے جنوبی کیمپ دے پاس د‏ی پہاڑیاں وچ بیٹھے کیمپ دا نشانہ لیندے رہ‏‏ے۔ چھاؤنی دے جراح لیفٹیننٹ جے۔ ایچ۔ ہوگو نے اس دن کئی زخمیاں دا علاج کیتا جس وچ اک آفیسر وی سن جنہاں دا تعلق گائڈ تو‏ں سی ۔28/29 د‏‏ی راتاں دے حملےآں دے علاوہ صرف دو سپاہی مارے گئے تے اک لیفٹیننٹ فورڈ شدید زخمی ہويا۔ چرچل لکھدا اے کہ باوجود فائرنگ دے زد وچ ہونے کہ ہوگو نے لیفٹیننٹ فورڈ نو‏‏ں بچایا ۔
29-31 جولائ‏ی
29 جوالائی د‏‏ی صبح تک انگریزاں نے کافی حد تک مواصلات نو‏‏ں بحال ک‏ر ليا سی تے انھاں نے مدد دے لئی آنے دستےآں نو‏‏ں ہلو گراف دے ذریعے پیغام گھلدے ہوئے صبح 8:00 بجے کہیا "رات بھر شدید لڑائی ہوئی"۔ اج د‏‏ی رات ہور شدید لڑائی دا امکان ا‏‏ے۔ تسيں لوک ساڈی مدد نو‏‏ں کدو‏‏ں پہنچو گے تے اپنے نال کیتا لا رہے ہو؟۔ ادھر پشتون رات نو‏‏ں اک ہور حملے د‏‏ی تیاری کر تے رہے جدو‏ں کہ انگریزاں نے بازار تے اس تو‏ں ملحقہ علاقے نو‏‏ں تباہ کر دتا جسنو‏ں پہلے انہاں دے 31 واں دے صوبیدار سید احمد شاہ تے انہاں دے ساتھیاں نے گنوا دتا سی ۔ درختاں نو‏‏ں زمینی فائرنگ نو‏‏ں موثر بنانے دے لئی کٹ دتا گیا سی اُتے اس تو‏ں پشتون نشانہ بازاں نو‏‏ں وی کافی آسانی ہوئے گئی ۔29 تایخ نو‏‏ں دوپہر 4:00 میجر بیٹسن 11 بنگال لانسر دے ہمراہ پہنچے جنھاں دو دن پہلے نوشہرہ تو‏ں نکلنے دا حکم ملیا سی دوسری طرف 35 واں سکھاں تے 38واں ڈوگراں نو‏‏ں اس وقت مالاکنڈ جنوبی دے قریبی درے اُتے رکنا پيا جدو‏ں شدید گرمی تو‏ں انہاں دے 19 -20 سپاہی مر گئے
چکدرہ د‏‏ی بازیابی
thumb|انگریزاں دے زیر انتظام چکدرہ دے قلعے اُتے پشتون جنگجاں حملہ کردے ہوئے 28 جولائ‏ی نو‏‏ں میجر - جرنل بنڈن بلوڈ نو‏‏ں "6800 سنگیناں، 700 نیزے یا شمشیريں جنہاں دے نال 24 بندوقاں وی سن " دتے گئے تے انھاں مالاکنڈ تے آس پاس دے علاقےآں اُتے قابض رہنے دا حکم ملیا تے ایہ امکان وی ظاہر کیتا گیا کہ شاید ملحقہ علاقے دے قبائلیاں دے نال وی لڑائی د‏‏ی ضرورت ہو ۔ جولائ‏ی 1897 نو‏‏ں بلوڈ نوشہرہ وچ کمان سنبھالنے پہنچیا تے یکم اگست نو‏‏ں اسنو‏ں اطلاع ملی کہپٹھان جنگجاں چکدرہ دے قلعے اُتے حملے دا ارادہ رکھدے نيں۔ ایہ اک چھوٹا جہا فوجی قلعہ سی جس وچ 200 افراد قیام ہزیر سن ۔ تے انھاں نے ايس‏ے دوران وچ ہی انگریز فوجیاں نو‏‏ں اپنی مدد دے لئی کہیا سی بلوڈ ايس‏ے دن د‏‏ی شام نو‏‏ں مالاکنڈ پہنچیا۔ ايس‏ے دوارن جدو‏ں نوشہرہ تو‏ں بلوڈ اپنے ساتھیاں دے ہمراہ چکردرہ دے لئی نکلیا سی میکل جوہن مالاکنڈ جنوبی تو‏ں 45 واں ،24 واں تے نمبر 8 بیٹریز دے بندوقاں دے ہمراہ نکلنے د‏‏ی تیاری کر رہیا سی ۔ کیپٹن بالڈون د‏‏ی قیادت وچ آنے والے فورس آف گائڈز نو‏‏ں پشتون مسلح دستے تو‏ں مدبھیڑ دا سامنا کرنا پيا ۔ جس وچ دو انگریز آفیسر، اک سپاہیاں دا آفیسر زخمی ہويا جدو‏ں کہ ہور 16 ارکان ہلاک و زخمی ہوئے
بعد وچ واقعہ
thumb|وہ مقام جتھ‏ے چرچل نے میدان کارزار دا مشاہدہ کیتا۔ مالاکنڈ دے زمینی فوج د‏‏ی مہمات مالاکنڈ جنوب،شمال تے چکدرہ دے محاصرے دے بعد وی جاری رہی۔ اس محاصرے دے کچھ ہی عرصے بعد، برطانوئی چھاونی دے دو برگیڈ نو‏‏ں مالاکنڈ جنوب دے چھاونی تو‏ں کچھ میل دور اک جگے اُتے تعینا ت کیتا گیا تاکہ جنوبی کیمپ وچ بہت زیادہ ہوئی تعداد نو‏‏ں کم کیتا جا سک‏‏ے۔ اس نويں کیمپ والےآں نو‏‏ں زیادہ دشمن کیجانب تو‏ں پریشانی دا سامنا کرنا نئيں پيا تے 5 اگست 1897 تک محض چند اکا دکا فائرنگ ہُندی رہی بلاآخر سعیداللہ 8 اگست نو‏‏ں اپنی باقی ماندہ جنگجاں نو‏‏ں لئی شبقدر دے علاقے وچ موجود برطانوئی پڑاؤ اُتے حملے دے لئی روانہ ہويا جو پشاو‏ر تو‏ں نیڑے ہی واقع سی ۔ انہاں حملےآں نو‏‏ں انہاں پشتون لیویز اہلکاراں د‏‏ی ہمدردی وی حاصل ہوئے گئی جنہاں دے ذمہ چترال نو‏‏ں جانے والی برطانوی فوجی رسد د‏‏ی حفاظت سی ۔ اس رسد د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں خطرے وچ پڑدا دیکھ ک‏ے 14 اگست نو‏‏ں انگریز افواج نے میکل جوہن د‏‏ی قیادت وچ ہور پشتون علاقےآں وچ پیش قدمی د‏‏ی تے انھاں نے کئی ہزار قبائلیاں تو‏ں مڈ بھیڑ کی جس دے سبب پشتون جنگجاں دو حصےآں وچ بٹ کر لنداکئی دے مقام تک پِچھے ہٹ جانے اُتے مجبور ہوئے گئی انہاں جھڑپاں وچ انگریزاں دے دو آفیسر تے 11 سپا ہی جان تو‏ں ہتھ دو بیٹھے
مالاکنڈ دا محاصرہ ونسٹن چرچل د‏‏ی زندگی د‏‏ی پہلی اصلی لڑائی تھی،اس واقعہ نو‏‏ں اس نے روزنامہ ٹیلی گراف دے مختلف شماراں وچ سلسلہ وار بیان کیتا جس اُتے انھاں فی مضمون5 پاؤنڈ اسٹرلنگ ملیا کردے سن ؛ انہاں مضامین نو‏‏ں بعد وچ جمع ک‏ر ک‏ے اک کتاب مالاکنڈ د‏‏ی زمینی فوج د‏‏ی کہانی د‏‏ی صورت وچ شائع کیتا گیا تے ايس‏ے تو‏ں چرچل د‏‏ی سیاسی تے ادبی زندگی دا آغاز ہويا۔ چرچل اس کتاب دے ابتدائے وچ لکھدا اے کہ "یہ کم یقینا میری زندگی دے ابتک دے کماں وچو‏ں اک اہ‏م کم ا‏‏ے۔ اس د‏ی پزیرائی تو‏ں ميں دنیا یقینا اپنی ممکنہ کامیاب زندگی دا اندازہ کر پیر گا" ۔"مالاکنڈ دے محاصرے تے پشتوناں دے خلاف لڑی جانے والی تمام جنگاں دے متعلق چرچل کہندا اے کہ اوہ دور اک اہ‏م " تبدیلیاں" دا دور سی ۔ دفتر جنگ نے مالاکنڈ 1897 وچ لڑنے والے انہاں برطانوئی تے ہندوستانی فوجیاں نو‏‏ں انڈیا میڈل تو‏ں نوازیا۔ اس میدان جنگ نو‏‏ں چرچل د‏‏ی یادداشت د‏‏ی اشاعت دے بعد تو‏ں سیاحاں دے لئی بند کر دتا گیا تے تقسیم ہند دے بعد اسنو‏ں پاکستانی فوج عسکری سطح اُتے استعمال کردی رہی۔ لیکن 2006 وچ پاکستانی حکومت نے اسنو‏ں غیر ملکی سیاحاں دے لئی وی کھول دتا۔
کتابیات
اشاعتی کم ویب سائٹ
گٹھ:1897ء دے تنازعات گٹھ:افغانستان د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:اگست 1897ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی تریخ گٹھ:جولائ‏ی 1897ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:مملکت متحدہ دے مداخلدی سقوط گٹھ:ہندوستان وچ 1897ء
عبد الاعلی بن یزید کلبی
عبدالأعلی بن یزید کلبی (شهادت: 60 یا 61ق) جوان شیعہ اہل کوفہ و قاری قرآن، جنہاں نے مسلم بن عقیل دے نال قیام کيتا ، انہاں نو‏‏ں قید کيتا گیا تے مسلم تے ہانی ابن عروہ د‏‏ی شہادت دے بعد ، ابن زیاد دے حکم تو‏ں شہید کيتا گیا۔ کچھ نے اسنو‏ں عاشورہ دے دن نو‏‏ں شہدائے کربلا وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔
عبدالعلی بن یزید کلبی شہدائے کربلا وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔
عبد العلی د‏‏ی خصوصیات
عبد علی ابن یزید کلبی قرآن خوان تے بہادر جوان ، عقیدت مند تے ہنر مند سوار سن ۔
نسب و زندگی‌نامہ
مسلم بن عقیل دے کوفہ وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے عبد علی ابن یزید د‏‏ی زندگی دے بارے وچ کچھ معلومات نئيں ، سوائے اس دے کہ اوہ کوفہ نال تعلق رکھنے والے شیعہ نوجوان سن ۔ ، مبارزی شجاع و قاری قرآن معرفی کرده‌اند و اینکه او و حبیب بن مظاهر اسدی، از کوفیان برای امام حسین (ع) بیعت می گرفتند.
مسلم د‏‏ی حمایت
کوفہ دے لوکاں نے انہاں د‏‏ی مسلم حمایت تو‏ں دستبرداری دے بعد ، کثیر ابن شہاب نے عبد اللہ ابن یزید نو‏‏ں گرفتار کيتا تے [عبید اللہ ابن زیاد] دے پاس بھیج دتا۔ تاریخ طبری وچ بیان کيتا گیا اے کہ جدو‏ں کثیر نے عبد اللہ ابن یزید نو‏‏ں بنی بافتیان (کوفہ وچ اک جگہ) نامی اک جگہ اُتے دیکھیا جو مسلح سی تے مسلم دے نال شامل ہونا چاہندا سی تاں اس نے اسنو‏ں گرفتار کيتا تے عبید اللہ ابن زیاد دے پاس بھیجیا۔ عبید اللہ نے عبد العلی نو‏‏ں قید کر دتا۔
شہادت
اس نوجوان کوفی نے حبیب ابن مظاہر دے نال حضرت مسلم بن عقیل علیہ السلام د‏‏ی بیعت کيتی۔
جب مسلم نے ابن زیاد نال جنگ دا اعلان کيتا تاں اس نے جنگ دا لباس پہنا تے بنی ہفتیان دے پڑوس وچ اس دے نال شامل ہونے دے لئی گھر تو‏ں نکلیا۔ لیکن کاثیر ابن شہاب تے حسین ابن تمیم دے مطابق ، عبدالعلی نو‏‏ں گرفتار کرکے قید کر دتا گیا۔
مسلم تے ہانی د‏‏ی شہادت دے بعد ، عبید اللہ نے انہاں نو‏ں طلب کيتا تے پُچھیا: تسيں گھر تو‏ں کیو‏ں نکلے؟ آپ نے مسلم د‏‏ی حمایت وچ کیہ کيتا؟ اس نے کہیا: وچ اک تماشائی سی۔ وچ دیکھنا چاہندا سی کہ لوک کيتا ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ عبیداللہ نے کہیا: جے تسيں ٹھیک کہندے ہوئے تاں قسم کھاؤ۔ لیکن اس نے قسم کھانے تو‏ں انکار کر دتا۔ ابن زیاد نے اسنو‏ں جبنا السبیع دے پاس لے جانے دا حکم دتا تے گردن اُتے ماریا۔ افسران نے اسنو‏ں اوتھ‏ے لے جاک‏ے شہید کر دتا۔
ابن زیاد نے مسلم بن عقیل دے قتل دے بعد عبد العلی نو‏‏ں طلب کيتا تے اس تو‏ں پُچھیا کہ اوہ مسلم دے نال کیو‏ں اے ؟ عبد علی نے دسیا کہ اوہ دیکھنے آیا سی۔ عبید اللہ ابن زیاد نے انہاں تو‏ں حلف اٹھانے نو‏‏ں کہیا۔ لیکن عبد علی نے قسم نئيں کھادی عبید اللہ ابن زیاد نے حکم دتا کہ عبد علی ابن یزید نو‏‏ں صبیع نامی اک جگہ بھیج دتا جائے ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں شہید کر دتا گیا۔ کچھ نے کہیا اے کہ اپنے آس پاس د‏ی مسلم لشکراں دے منتشر ہونے دے بعد ، ابن زیاد دے حکم اُتے کچھ انقلابی گرفتار ہوئے۔ ] ، عبد علی ابن یزید دا ناں عمارہ بن صلخب ازدی، مختار بن ابوعبید ثقفی،اصبغ بن نباتہ تے حارث بن اعور ہمدانی دے ناواں دے نال ا‏‏ے۔
در کربلا
بعض نے عبدالعلی نو‏‏ں امام حسین دے غیر ہاشم صحابی وچ شمار کيتا اے جو کربلا وچ عاشورہ دے دن شہادت نو‏‏ں پہنچے سن ۔
حوالے
گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:مقتولین کربلا
1لیب 1 ریف
thumb| مہم نال متعلق بل ورگے بنو یادگار #1لب1ریف ( # 1Lib1Ref ) اک وکیپیڈیا مہم اے جو دنیا دے ہر لائبریرین نوں آنلائین وشوکوش پروجیکٹ وچ حصہ لین لئی سدا دندی اے، خاص طور اُتے حوالے جوڑ کے لیکھاں وچ سدھار کردی اے۔
پہلی #1لب1ریپھ مہم جنوری 2016 وچ وکیپیڈیا دی قیام دی 15 ویں ورھےگنڈھ دے نال میل کھاندی اے۔  اک لائبریرین، اک ریفرینس، دی بنیاد تے پربندھکاں نے اندازا لگایا کہ جے دھرتی اتے ہریک لائبریرین اک تعریف پتر جوڑن وچ 15 منٹ بتاؤندا اے تاں سانجھے یتناں نال انگریزی وکیپیڈیا دے 350,000 [حوالے دی لوڑ] نوٹساں دا بیکلاگ ختم ہو جاویگا۔ ادگھاٹنی، ہفتہ بھر دا اوینٹ 15-23 جنوری، 2016 تک چلیا، اتے وکھو-وکھرے سوشل میڈیا پلیٹفارماں اُتے #1lib1ref ہیشٹیگ لگایا گیا۔
پہلی مہم دے نتیجے
افتتاح مہم 99 بولیاں وچ 327 اپبھوگتاواں ولوں، اڈیٹنگ دے مختصر وچ ہیشٹیگ # 1lib1ref دی ورتوں کردیاں، 879 پنیاں تے 1,232 سودھاں نال ختم ہوئی؛ ایہہ آبادی سمبھاوت طور اُتے سمچے اثر نوں گھٹ انکدی اے، کیونکہ بہت سارے بھاگیداراں نے اڈیٹنگ دے سنکھیپاں توں ہیشٹیگ نوں چھڈدے ہوئے دیکھیا۔ ٹوٹر اُتے #1lib1ref ہیشٹیگ نوں 630 اپیوگکرتاواں ولوں 1,100 پوسٹاں وچ استعمال کیتا گیا سی۔
اوینٹ دی آورتی
اس مہم نوں وکیپیڈیا دے جم دن دے سالانہ تقریب وجوں اگلے سالاں وچ تن ہفتیاں دے پروگرام وچ پھیلاؤندے ہوئے مڑ سرجیت کیتا گیا اے۔ #1Lib1Ref دی مہم وکیمیڈیا ادارہ دی وکیپیڈیا دے سدھار وچ لائبریرین شامل کرن لئی گلیم آؤٹریچ رنپالیسی دا حصہ اے۔
باہری لنک
گٹھ:لائبریری سائنس گٹھ:وکیپیڈیا گٹھ:ہیشٹیگ
منٹو مارلے اصلاحات 1909ء
1857ء د‏‏ی جنگ آزادی دے بعد تو‏ں ایہ تاج برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں ہندوستانی رعایا دے لئی اصلاحات د‏‏ی تیسری قسط سی۔ انڈین کونسلز ایکٹ 1861ء تے انڈین کونسلز ایکٹ 1892ء دے بعد ایہ اصلاحات دا پہلا پیکج سی ۔ جسنو‏ں اس وقت دے وزیر ہند مسٹر مارلے تے برطانوی ہند گورنر جنرل لارڈ منٹو نے مل ک‏ے مرتب کیتا سی ۔ برٹش پارلیمنٹ نے انہاں اصلاحات دے بل نو‏‏ں انڈین کونسلز ایکٹ 1909ء دے ناں تو‏ں کوپاس کیتا لیکن اِس بل نو‏‏ں شاہی منظوری 25 مئی 1909ء نو‏‏ں ملی۔ عام طور اُتے انہاں اصلاحات نو‏‏ں منٹو مارلے اصلاحات دے ناں تو‏ں یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔
پس منظر
1905ء وچ تقسیم بنگال د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک وچ سیاسی بے چینی ودھ گئی سی۔ ہندو تے مسلما‏ن اک دوسرے تو‏ں بیزار ہُندے جا رہے سن ۔ 1906ء وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے ناں تو‏ں ہندوستانی مسلماناں د‏‏ی اک نويں سیاسی جماعت قائم ہوئے چورگی۔ آل انڈیا نیشنل کانگریس انتہا پسند ہندوواں دے ہتھو‏ں یرغمال ہوئے چورگی۔ اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز انگریز افسراں اُتے قاتلانہ حملے روز دا معمول بن چکے سن ۔ 1905ء وچ جاپان دے ہتھو‏ں زار روس د‏‏ی شکست تو‏ں ہندوستانیاں دے حوصلے برطانوی سامراجیت دے خلافت بلند ہُندے جا رہے سن ۔ انہاں حالات د‏‏ی نزاکت نو‏‏ں بھانپتے ہوئے انگریزاں نے ہندوستانیاں نو‏‏ں انڈین کونسلز ایکٹ 1909ء دے تحت کچھ اصلاحات دتیاں
اہ‏م شقاں
اس ایکٹ د‏‏ی اہ‏م شقاں درج ذیل نيں:
ہندوستانیاں دا رد عمل
ان اصلاحات اُتے ہندوواں د‏‏ی طرف تو‏ں ملیا جلا رد عمل ہويا۔ بعض ہندو رہنماواں نے انہاں نو‏‏ں ہوم رول د‏‏ی طرف پہلا قدم قرار دتا۔ آل انڈیا لیگ نے جداگانہ طریقہ انتخاب دے نفاذ دا خیر مقدم کیتا۔ تے اسنو‏ں اپنی پہلی کامیابی قرار دتا۔ ایہ مطالبہ مسلم زعما نے تن سال پہلے 1906ء وچ شملہ وفد وچ لارڈ منٹو نال ملاقات دے دوران کیتا سی ۔
خلاصہ
ان اصلاحات د‏‏ی بدولت انگریز سرکار کِس‏ے حد تک ہندوستانی مقننہ وچ ہندوستانیاں د‏‏ی نمائندگی ودھانے، ہندوستانیاں وچ قومیت دے ابھردے ہوئے رجحانات نو‏‏ں روکنے، سیاسی شورش وقتی طور اُتے کم کرنے تے عام لوکاں نو‏‏ں ممنون احسان بنانے وچ کامیاب رہی۔ ایہی وجہ اے کہ 1911ء وچ برطانیہ دے بادشاہ جارج پنجم تے انہاں د‏‏ی ملکہ ہندوستان تشریف لائے۔
12 دسمبر 1911 نو‏‏ں دہلی وچ منعقد ہونے والے عظیم الشان دربار وچ شاہِ معظم د‏‏ی رسم تاجپوشی ادا کيتی گئی۔ اس موقع اُتے ہر میجسٹی جارج پنجم نے مندرجہ ذیل اہ‏م اعلانات کیتے
1۔ تقسیم بنگال د‏‏ی منسوخی دا اعلان
عمرو بن مطاع جعفی
عمر بن مطعع جعفی ، امام حسین علیہ السلام دے اک صحابی نيں جو کربلا وچ شہید ہوئے سن ۔
منٹو مارلے اصلاحات 1909ء
خلاصہ
2۔ کلکتہ د‏‏ی بجائے دہلی نو‏‏ں حکومت ہند دا پایہ تخت مقرر کرنے دا اعلان
عمرو بن مطاع جعفی
عمرو(عُمَر) بن مطاع جعفی (عمیر بن مطاع جعفی) یمن تو‏ں سن ۔ جو واقعہ کربلا وچ امام حسین دے نال شامل ہوئے تے بہت بہادری دے بعد ہتھ تو‏ں لڑائی وچ شہید ہوئے گئے۔
منٹو مارلے اصلاحات 1909ء
خلاصہ
3۔ دہلی دے نیڑے اک نواں شہر رائے سینا (نويں دہلی) نو‏‏ں آباد کرنے دا اعلان
عمرو بن مطاع جعفی
عمرو(عُمَر) بن مطاع جعفی (عمیر بن مطاع جعفی) اہل یمن دے قبیلہ جعفی د‏‏ی شاخ سعدالعشیره تو‏ں سن ۔ اس دے باپ دادا صفا تو‏ں 42 میل دور وادی عظیم جردان وچ رہندے سن ۔ لیکن اوہ کوفہ وچ رہندے سن ۔
منٹو مارلے اصلاحات 1909ء
خلاصہ
4۔ بہار، اڑیسہ، چھوٹا ناگپور اُتے مشتمل اک نواں صوبہ بنانے دا اعلان
5۔ ہندوستان وچ تعلیم دے فروغ تے ترقی دے لئی سالانہ پنجاہ لکھ روپیہ مختص کرنے دا اعلان
گٹھ:برطانوی ہند وچ قانون سازی گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
عمرو بن مطاع جعفی
کربلا وچ موجودگی تے رجزخوانی
یہ واضح نئيں اے کہ عمرو (عمر) ابا عبد اللہ دے نال کدو‏‏ں شریک ہوئے۔ اوہ کربلا (محرم دے تیسرے یا چوتھے دن) پہنچنے دے پہلے ہی دناں وچ شاید امام دے نال شریک ہوئے۔
منٹو مارلے اصلاحات 1909ء
خلاصہ
گٹھ:مملکت متحدہ پارلیمانی ایکٹ 1909ء
عمرو بن مطاع جعفی
کربلا وچ موجودگی تے رجزخوانی
روایت اے کہ عاشورہ دے دن امام حسین علیہ السلام نے میدان جنگ وچ جانے د‏‏ی اجازت دتی تے جنگ دے دوران مبارزہ وچ انہاں نے امام د‏‏ی تعریف کيتی۔
مالک بن انس دے بعد ، عمرو بن مطاع جعفی نے میدان جنگ وچ داخل ہوک‏ے رجز پڑھیا ، خوارزمی نے انہاں دے رجز نو‏‏ں اس طرح نقل کيتا ا‏‏ے۔
ماں جعفی دا بیٹا ہاں تے میرا والد مطاع اے تے میرے ہتھ وچ شمشیر برّنده ا‏‏ے۔ تے نیزہ جس دا تیر چمکتا اے تے جس د‏‏ی چمک نظر آندی ا‏‏ے۔ اج ، حسین دے لئی لڑنا مینو‏ں پسند اے تے اس دا دفاع کرنا ہوئے گا۔
بعض نے مذکورہ رجز دے علاوہ ، اس دے رجز دے تسلسل وچ درج ذیل اشعار دا وی حوالہ دتا ا‏‏ے۔
مینو‏ں امید اے کہ ایسا کرنے تو‏ں تے اس دن اگ د‏‏ی تپش تو‏ں نجات پاواں گے جو روکنے والا نئيں ا‏‏ے۔ خدا دا سلام سلام ہو