cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رضا الدین فخرالدین
بچپن
رضاء الدین فخر الدین 13 جنوری 1859 نو‏‏ں صوبہ سماریا دے ضلع بگلما (اب تاتارستان دا ضلع المیاتیوسک) دے پنڈ کیچوچ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد فخر الدین سیف الدین دے بیٹے اس پنڈ دے امام سن ۔ رضاع الدین نے 5-6 سال د‏‏ی عمر وچ اپنی پہلی تعلیم اپنی ماں ، مہوبا ابیسٹے تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں دے والد فخر الدین سیف الدین دے بیٹے اس پنڈ دے امام سن ۔ رضاع الدین نے اپنی پہلی تعلیم اپنی ماں ، مہوبا ابیسٹے تو‏ں حاصل کيتی ، جدو‏ں اوہ 5-6 سال دے سن ۔ 1867 دے موسم خزاں تو‏ں 1868 دے موسم بہار تک ، اس دے کزن نے گلمن کریمی د‏‏ی پیروی د‏‏ی تے چستوپول مدرسہ وچ تعلیم حاصل کيتی۔ گیلمین د‏‏ی منلیبے پنڈ دے امام دے طور اُتے تقرری د‏‏ی وجہ تو‏ں ، رضاع الدین دوسرے سالاں وچ دور دراز چسٹوپول وچ تعلیم حاصل کرنے نئيں گیا ، بلکہ 1869 وچ انہاں دے نزدیکی پنڈ نزنی چرشلی دے مدرسہ گیا ، جتھے اس نے بنیادی تعلیم حاصل کيتی۔ تعلیم. جدو‏ں اوہ مدرنال کيتی بالائی کلاساں وچ پہنچے تاں انہاں نے خود نچلی کلاس دے طلباء نو‏‏ں پڑھانا شروع کيتا۔ 1889 د‏‏ی بہار تک ، اوہ چرسیلی مدرسہ وچ پڑھاندا سی ، شاگرداں نو‏‏ں پڑھاندا سی۔
کازان
ریاض الدین فخر الدین نے 1886 وچ کازان دا سفر کیا تے اپنے وقت دے اک عظیم مورخ تے عالم دین شیگاب الدین مرجانی نال ملاقات کيت‏ی۔ فیر 19 جون 1887 کو اوفا وچ امتحان پاس کیا تے امام خطیب د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ ايس‏ے سال ، 1887 وچ ، ریاض الدین فخر الدین د‏‏ی عربی گرائمر اُتے پہلی کتاب شائع ہوئی۔
سینٹ پیٹرز برگ
وہ 1888 دے موسم گرما وچ سینٹ پیٹرز برگ گئے ، جتھے اوہ تقریبا دو ماہ رہے ، جتھے انہاں د‏‏ی ملاقات اپنے وقت دے اک مشہور اسلامی فلسفی جمال الدین افغانی نال ہوئی۔ ریاض الدین فخر الدین د‏‏ی ایسی نمایاں شخصیتاں تو‏ں ملاقاتاں تے انجمناں نے گہرا اثر ڈالیا۔ اوہ شہاب الدین مرجانی ، جمال الدین افغانی تے اسماعیل گاسپرنسکی نو‏‏ں اپنا روحانی سرپرست سمجھدے سن ۔
ال بیک پنڈ
1889 تو‏ں 1891 تک ، رضاء الدین فخر الدین نے بگولما ضلع دے الیک پنڈ وچ امام تے استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ 1891 وچ اس نے اخون د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔
اوفا ، عدلیہ
کھبے|thumb|208x208px| اپنے خاندان دے نال۔ اگے : بیٹا [[عبدالرشید فخرالدینوف|گبدرشیت ، رضاع الدین حسرت ، بیٹی زینب ، بیوی نورجمال ابستے۔ پِچھے : بیٹے گبدرحمن ، گبدرشیت ۔ اوفا ، 1905۔]] [[فائل:Г.Ш.Шәрәф.jpg|کھبے|thumb|267x267px| بیٹی اسماء داماد گلیمجان تے پو‏تے یولدیز دے نال۔
آرٹ 16.ru ]] وہ پہلی بار 1891 وچ اوفا وچ کورٹ آف جسٹس (مذہبی بورڈ) دے جج منتخب ہوئے تے 1906 تک بطور جج خدمات انجام دیندے ہوئے ہر تن سال بعد دوبارہ ايس‏ے منصب اُتے منتخب ہوئے۔ ریاض الدین فخر الدین دا عدلیہ دے دوران سب تو‏ں وڈا کارنامہ مذہبی بورڈ دے تحلیل شدہ آرکائیوز نو‏‏ں منظم کرنا سی۔ انہاں د‏‏ی بے لوث خدمت دے لئی انہاں نو‏ں شاہی حکومت نے 1894 تے 1897 وچ چاندی تے سونے دے تمغے تو‏ں نوازیا۔
اورن برگ ، شوریٰ میگزین
کی دعوت اُتے Vakyt دے پبلشرز وچ شائع کرنا شروع کر دتا اے جس وچ اخبار، Orenburg دے ، بھائیاں شاکر تے ذاکر Ramiev ، تے ایڈیٹر Fatykh کریمی، رضا Kazy اوفا 1906 وچ چھڈ دتا. اس سال دے موسم بہار وچ ، اوہ تے اس دا خاندان اورینبرگ چلا گیا تے مختلف مسائل اُتے مضامین شائع کردے ہوئے وکیٹ اخبار دے لئی کم کرنا شروع کيتا۔
ریمیو بھائیاں نو‏‏ں دسمبر 1907 وچ تاتار وچ اک نواں میگزین شائع کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ جنوری 1908 وچ شوریٰ (کونسل) دے ناں تو‏ں اک نواں میگزین شائع ہونا شروع ہويا ، جس وچ اس دے ایڈیٹر انچیف رضاع الدین فخر الدین سن ۔ جدو‏ں تک رسالہ 1918 وچ بند نئيں ہويا ، رضاع الدین فخر الدین نے بطور ایڈیٹر شوریٰ د‏‏ی سربراہی کيتی۔ انہاں دے سینکڑاں مضامین میگزین وچ شائع ہو چکے نيں جو کہ دس سال تو‏ں شائع ہو رہے نيں۔ موضوعی طور اُتے ، اوہ اک وسیع رینج دا احاطہ کردے نيں - ادب ، تریخ ، آرٹ ، تعلیم ، مذہبی تے سماجی مسائل وغیرہ۔ ب گلے لگایا. حقیقت ایہ اے کہ میگزین ناقابل یقین حد تک مواد تو‏ں بھرپور تے دلچسپ نکلیا اے ایہ وی چیف ایڈیٹر د‏‏ی انتھک خدمات دا اک خوبصورت نتیجہ ا‏‏ے۔ میگزین دے لئی کم کردے ہوئے وی ، فخرالدین نے اپنی ادبی تے علمی سرگرمیاں جاری رکھی تے انہاں د‏‏ی خدمات کتاباں د‏‏ی شکل اختیار کر گئياں۔ انہاں برساں وچ انہاں نے اورینبرگ دے حسینیہ مدرسہ وچ کلاساں وی پڑھاواں۔
سوویت دور
سوویت حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں شوریٰ میگزین د‏‏ی بندش دے بعد ، 1918 دے موسم بہار وچ ، آر فخرالدین اپنے خاندان دے نال اوفا چلے گئے تے مذہبی بورڈ وچ بطور جج کم کرنے لگے۔ 6 دسمبر 1921 نو‏‏ں مفتی گلیمجان بڑودی د‏‏ی وفات دے بعد اوہ مذہبی بورڈ وچ مفتی دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ 10 جولائ‏ی 1923 نو‏‏ں ، اوہ باضابطہ طور اُتے مفتی منتخب ہوئے تے اپنی وفات تک مفتی د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔
رضاء الدین فخر الدین 12 اپریل 1936 نو‏‏ں اوفا وچ پیدا ہوئے تے 15 اپریل نو‏‏ں شہر دے مسلم قبرستان وچ دفن ہوئے۔
رضاء الدین فخر الدین دا ناں بلاجواز ناراض تے دہائیاں تک بھلا دتا گیا کیونجے اوہ حالیہ دناں وچ اک جج تے مفتی سن جنہاں نے مذہب دے بارے وچ عسکریت پسندانہ رویہ برقرار رکھیا۔ ایہ صرف 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ سی کہ اس دا ناں پریس وچ دوبارہ ظاہر ہونا شروع ہويا۔
رضاء الدین فخر الدین دے شائع شدہ کم تے کم
رضاع الدین فخر الدین سینکڑاں کماں دے مصنف نيں۔ درسی کتاباں جداں "تعلیم یافتہ بچہ" ، "تعلیم یافتہ ماں" ، "شاگرداں دے آداب" ، ہور ادبی جواہرات جداں "سلیمہ ، یا تحفہ" (1899) ، "اسما ، یا ایکشن تے سزا" (1903) ، تے اس د‏ی تاریخی شائع شدہ "عصر" جداں کم۔ 1907 تک ، ریاضت الدین فخر الدین نے کل 29 ادبی ، تاریخی ، علمی تدریسی ، مذہبی خدمات ، تے 29 دے عنوان تو‏ں کم شائع کیتے سن ۔ انہاں دے سیکڑاں مضامین شوریٰ میگزین وچ وی شائع ہو چکے نيں۔ کھبے|thumb|200x200px| شام نو‏‏ں سائنسدان کيت‏ی جائے پیدائش اُتے اک یادگار میوزیم کھولیا گیا۔
خاندان
بیوی - نورجمال، کاؤنٹی مینزیلنسک ( جسنو‏ں ہن زین ضلع وچ تاتارستان جمہوریہ کہیا جاندا اے ) کیبل ولیج بستان عبدالناصر د‏‏ی بیٹی دا بیٹا۔ بچے: وڈا بیٹا - عبدالرحمان (1887–1936) ، دوسرا بیٹا - عبدالحق (1889–1938) ، تیسرا بیٹا - عبدالرشید (1892–1953) ، وڈی بیٹی زینب (1893–1985) ، چوتھا بیٹا - ساگیت (1900–1944) ، سب تو‏ں چھوٹی بیٹی اسما ( شراف ، 1906–1993) ۔
یاداشت
25 مئی 1995 نو‏‏ں ، سائنسدان کيت‏ی جائے پیدائش د‏‏ی بنیاد اُتے ، المیاتیوسک علاقے دے پنڈ کیچوچٹ وچ اک یادگار میوزیم کھولیا گیا۔
نوٹس
گٹھ:مفتیان گٹھ:1936 دیاں موتاں گٹھ:12 اپریل د‏‏ی وفیات گٹھ:1859 دے جم گٹھ:13 جنوری د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:تاتاری شخصیتاں
بھاپ ریلوے انجن
300px|thumbnail| بھاپ ریلوے انجن یا اسٹیم انجن
بھاپ ریلوے انجن یا اسٹیم انجن ( انگريزی: Steam locomotive ) ایداں دے ریلوے انجن نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو بھاپ د‏‏ی طاقت تو‏ں حرکت کردا ہو یا ایويں وی کہ سکدے نيں کہ بھاپ تو‏ں چݪݨ والے ریلوے انجنہاں نو‏ں بھاپ ریلوے انجن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے اردو وچ اسنو‏ں اسٹیم انجن کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اسٹیم انجنہاں وچ وکھ وکھ اشیاء جسنو‏ں کوئلہ، لکڑی یا معدنی تیل جلیا ک‏ے اس وچ لگے بوائلر نو‏‏ں حرارت فراہ‏م کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بوائلر وچ پانی بھریا ہويا ہُندا اے جو حرارت پا کر بھاپ وچ تبدیل ہو جاندا اے جس تو‏ں اسٹیم انجن چلدا ا‏‏ے۔
گٹھ:برطانوی ایجادات گٹھ:ریل آوا جائی گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
بکرما جیت دے نو رتن
سنسکرت د‏‏ی تریخ وچ بکرما جیت دے نورتن اک شناخت رکھدے نيں
بکرما جیت دے نو رتن
بکرما جیت دے اہ‏م درباریاں وچ اوہ "نورتن"بھی شامل سن جنہاں وچو‏ں ہر اک اپنی جگہ باکمال سی تے اُنہاں سب د‏‏ی زندگی دے چند اہ‏م پہلو ہی اُنہاں دتی اوہ پہچان بنے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اج وی اُنکا ذکر مختلف شعبےآں وچ اہ‏م سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ سب بادشاہ دے جلوت و خلوت دے شریک تے مشیر کار سن ۔ بکرماجیت دے نورتن دے ناں ایہ نيں
حوالے
گٹھ:بکرما جیت دے رتن گٹھ:سنسکرت ادب
شہری پیرش
شہری پیرش یا شہری پارش (civil parish) ضلعے تے کاؤنٹیاں دے تحت مقامی حکومت کیت‏‏ی سب تو‏ں کم درجے د‏‏ی علاقائی انتظامی تقسیم ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مملکت متحدہ دیاں قسماں ذیلی تقسیم
ہلال احمر میٹرو اسٹیشن
گٹھ:Articles using Infobox station with markup inside name
ہلال احمر میٹرو اسٹیشن تہران میٹرو لائن 7 دا اک اسٹیشن ا‏‏ے۔ ایہ جنوب مغربی وسطی تہران وچ قزوین اسٹریٹ دے نال واقع ا‏‏ے۔
سہولیات
اسٹیشن وچ ٹکٹ آفس، ایسکلیٹرز، کیش مشین، ٹیکسی اسٹینڈ، پے فون د‏‏ی سہولت موجود ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:تہران وچ آوا جائی گٹھ:میٹرو اسٹیشناں دیاں فہرستاں گٹھ:تہران وچ میٹرو اسٹیشن د‏‏ی لسٹ گٹھ:تہران متعلقہ فہرستاں
شیطان
thumb|شیطان دا زوال, [[گوسٹاو ڈوری د‏‏ی اک مثال]] رسمی مذہب اسنو‏ں بدی دا مجسمہ قرار دیندا اے اوہ ہستی جس نے آدم نو‏‏ں سجدہ کرنے تو‏ں انکار کرکے خدائی احکا‏م د‏‏ی نا فرمانی د‏‏ی تے ہمیشہ دے لئی ملعون و مردود قرار دتی گئی۔ ہن اس دا کم صرف اِنّا اے کہ خدا د‏‏ی مخلوق نو‏‏ں بہکانے تے اُسنو‏‏ں خدا دے مقرر کردہ راستے تو‏ں دور لے جائے۔
مسلما‏ن صوفیا دے ہاں تصور شیطان
جنہاں مسلما‏ن صوفیا نے ابلیس دا خاص انداز وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔ انہاں وچ منصور حلاج، مولا‏نا روم، ابن عربی وغیرہ دے ناں زیادہ اہ‏م نيں۔ بعض نے تاں ابلیس نو‏‏ں اِنّی اہمیت دتی کہ اُسنو‏‏ں سب تو‏ں وڈا توحید پرست تے موحد قرار دیاا‏‏ے۔
ایرانی ثنویت تے تصور شیطان
اس طرز فکر د‏‏ی نمائندگی تن مفکرین کردے نيں زرتشت، منی تے مزدک انہاں تِناں فلسفیاں دے نزدیک کائنات وچ فعال قوتاں دو طرح کیتیاں ناں۔ اک جو یزداں دے ناں تو‏ں منسوب اے دوسری اہرمن دے ناں تو‏ں یاد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اہرمن شر د‏‏ی قوتاں دا نمائندہ جدو‏ں کہ یزداں خیر د‏‏ی قوتاں دا نمائند ہ ا‏‏ے۔ فطرت وچ خیر وشر د‏‏ی قوتاں دے وچکار اک مسلسل پیکار جاری ا‏‏ے۔ اشیا ءاچھی یا بری اس لئی ہُندیاں نيں کہ اوہ یا تاں خیر د‏‏ی قوت تخلیق کيتی پیداوا‏‏ر نيں یا شر کیندی۔
مغربی ادب وچ تصور شیطان
مغربی شعراءنے وی اس فلسفے وچ وڈی نکتہ نوازیاں کیتیاں ناں۔ چند نمائندہ شعراءکے فلسفہ ہائے ابلیس اُتے روشنی پائی جاندی ا‏‏ے۔
دانتے
دانتے مشہور اطالوی شاعر نيں اس نے اپنی عظیم رزمیہ داستا ن ”ڈیوائن کامیڈی “ وچ شیطان دا کردار پیش کيتا ا‏‏ے۔ داندے دا شیطان بالکل قدیم مذہبی نوعیت دا شیطان اے جس دا تصویر بائبل وچ ملتاا‏‏ے۔ ایہ بہت ہیبت ناک تے ساکن ا‏‏ے۔ داندے اپنے شیطان نو‏‏ں سینے تک برف وچ دھنسا ہويا دکھاندا ا‏‏ے۔ اوہ جِنّا کسی زمانے وچ حسین سی اِنّا ہی ہن بد شکل اے دانتے نے ابلیس نو‏‏ں دوزخ دے نال دنیاوی نمائندہ قرار دے ک‏ے زندگی دے لئی ناگزیر تسلیم کيتا ا‏‏ے۔
ملٹن
ایہ اک مشہور شاعر ا‏‏ے۔ اس د‏ی نظم ”جنت گم گشتہ “ وچ ابلیس دا تصور پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ ملٹن دا شیطان اک زبردست شخصیت دا مالک ا‏‏ے۔ جو اِنّا ہیبت ناک اے کہ دوزخ اس دے قدماں تلے کانپتی ا‏‏ے۔ اس نے خدا تو‏ں شکست کھادی ا‏‏ے۔ لیکن ہمت نئيں ہاری۔ اوہ ناقابل تسخیر ارادے تے عزم دا مالک اے تے اک ایسا ذہن رکھدا اے جسنو‏ں زمان و مکان تبدیل نئيں کر سکدا ۔
گوئٹے
عظیم جرمن شاعر اے اُس نے اپنے شہر ہ آفاق ڈرامے ” فاوسٹ “ وچ شیطان دا اک خاص کردار پیش کيتا ا‏‏ے۔ گوئٹے شیطان نو‏‏ں محض گردن زدنی نئيں سمجھدا بلکہ اس وچ بعض خوبیاں وی دیکھدا اے گوئٹے د‏‏ی دنیا وچ شیطان دا بہکانا وی انسان دے لئی مفید اے کیونجے صدائے غیبی دے لفظاں وچ ’ ’ جدو‏ں تک انسان راہ طلب وچ اے اس دا بھٹکنا لازمی ا‏‏ے۔ انسان دا دستِ عمل سو جاندا اے تے اسنو‏ں آرام د‏‏ی ضرورت ہُندی اے اس لئی اسيں خوشی تو‏ں تیرا نال دے ددیندے نيں جو اُسنو‏‏ں اُبھارے تے شیطانی قوت نو‏‏ں تخلیق دے اس شیطانی قوتِ تخلیق دا گوئٹے بہت قائل ا‏‏ے۔ یعنی شیطان انسان وچ خفیہ تخلیقی قوتاں نو‏‏ں بیدار کرتاہے تے عمل اُتے اکساندا ا‏‏ے۔
علامہ اقبال دا تصور شیطان
اقبال نے ابلیس(شیطان) دے بارے وچ اپنا فلسفہ مرتب کردے وقت نہ صرف قدیم فلسفیاں، صوفیاں تے شاعراں دے خیالات تو‏ں استفادہ کيتا بلکہ اس وچ اسلامی تعلیمات نو‏‏ں وی مدنظر رکھیا۔ ڈاکٹر خلیفہ عبد الحکیم جو اقبال دے تصور ِ ابلیس نو‏‏ں انہاں دے فلسفہ خودی دے تابع سمجھدے نيں، لکھدے نيں،
” اقبال دے ہاں ابلیس دا تصور انہاں دے فلسفہ خودی دا اک جزو لاینفک ا‏‏ے۔ خودی د‏‏ی ماہیت وچ ذات الہٰی تو‏ں فراق تے سعی ِ قرب و وصال دونے داخل نيں اقبال دے فلسفہ خودی د‏‏ی جان اس دا نظریہ عشق ا‏‏ے۔ عشق د‏‏ی ماہیت، آرزو، جستجو تے اضطراب ا‏‏ے۔ جے زندگی وچ مواقع موجود نہ ہاں تاں خیر کوشی وی ختم ہوئے جائے جس د‏‏ی بدولت خودی وچ بیداری تے اُستواری پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ جے انسان دے اندر باطنی کشاکش نہ ہوئے تاں زندگی جامد ہوئے ک‏ے رہ جائے۔“
نظم” تسخیر فطرت“ وچ شیطان دے خدوخال
شیطان جو رسمی مذہب وچ بد ی دا مجسمہ اے اسنو‏ں اقبال نے اس حیثیت تو‏ں پیش کيتا اے کہ اوہ جبر و تحکم دے علمِ بغاوت نو‏‏ں بلند کرنے والا تے بندہ ئے دام د‏‏ی بجائے خود آزادانہ فیصلہ کرنے والا اک منفرد کردار بن جاندا ا‏‏ے۔ اوہ اپنے اس اقدام تو‏ں اک زبردست معرکہ چھیڑدیندا اے جو افراد دے اندرونی رجحانات اورخارجی ماحول دے درمیان ہمیشہ جاری رہے گا۔ تمام فرشتےآں وچ ایہ اک ايس‏ے د‏‏ی ذات سی جس نے خدا دے حکم اُتے آد م نو‏‏ں سجدہ کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے خدا دے اس سوال اُتے کہ اس نے ایہ خطرنا‏‏ک جرات کیو‏ں کی، شیطان نے ایہ جواب دتا وچ اس تو‏ں بہتر ہون۔ تاں نے مینو‏ں اگ تو‏ں پیدا کيتا تے آدم نو‏‏ں مٹی تاں۔ اقبال نے ”پیام مشرق“ وچ اپنی نظم تسخیر فطرت وچ اس قرآنی آیت د‏‏ی نہایت مو ثر ترجمانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نظم دے پنج حصے نيں۔
ایتھ‏ے وی انسانی تخلیق تے اس د‏ی شخصیت د‏‏ی تکمیل وچ شیطان دا حصہ اگرچہ ااوہی پرانا قصہ اے تے تمام مذہبی صحیفاں وچ موجود ا‏‏ے۔ لیکن ایتھ‏ے اقبال نے شیطان دا اک منفر د تے ڈرامائی انداز پیش کيتا ا‏‏ے۔ انسان د‏‏ی آفرینش قدرت دا اعلیٰ ترین شہکار سی۔ انسان د‏‏ی پیدائش دے نال ہی قدرت نے اک تخلیقی قطعیت وی پیدا د‏‏ی جو سکو‏ن تو‏ں عمل د‏‏ی طرف، طاقت تو‏ں طاقت دے استعمال کیت‏‏ی طرف تے خوئے تسلیم و رضا تو‏ں تجزیہ و عمل د‏‏ی طرف اس دے شعور نو‏‏ں پھیرنا چاہندی سی۔ اایہی تجربا‏تی، متحرک، طاقت تے رجحان انکار ابلیس ا‏‏ے۔ ”تسخیر فطرت“ وچ ابلیس، سجدہ آدم تو‏ں انکار د‏‏ی وجہ وڈے جوش، خروش تو‏ں خدا دے سامنے بیان کردا اے اوہ اپنے آپ نو‏‏ں حرکت دا سرچشمہ دسدا ا‏‏ے۔ تے زندگی وچ حرکت د‏‏ی ساری برکت کواپنا کمال سمجھدا ا‏‏ے۔
می تپداز سوزِ من، خونِ رگ کائنات
من بہ دو صرصرم، من بہ غو تندرم
پروفیسر تاج محمد خیال نظم اُتے تبصرہ کرنے ہوئے لکھدے نيں، ” ایتھ‏ے اقبال نے شیطان کواپنے اندرونی جذبات یعنی جذبہ مسابقت، دوسرےآں اُتے فوقیت حاصل کرنے تے غلبہ پانے د‏‏ی آرزو دا آزاد اظہار کردے دکھایا ا‏‏ے۔ ماحول د‏‏ی قوتاں دے مقابل وچ رد عمل تے انہاں نو‏ں متاثر کرنے جو فطری رجحان ہر جاندار مخلوق وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ تاں گویا شیطان ايس‏ے رجحان د‏‏ی اک رمزیہ شکل ا‏‏ے۔ ایہ رجحان زندگی دا اک جوہر اے تے تمام آرزو، طلب، سعی و کامرانی د‏‏ی تخلیق دا ذمہ داردراصل اایہی اے ۔“
نظم جبرئیل تے ابلیس
بال جبریل د‏‏ی نظم ”جبریل و ابلیس “ وی اقبال دے تصور ابلیس اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ نظم اک دلچسپ مکالمے د‏‏ی شکل وچ اے، جس وچ جبرئیل اپنے ہمدم دیرینہ شیطان تو‏ں وڈے دوستانہ لہجے وچ پوچھدا اے کہ جہانِ رنگ و بو دا حال کیواں دا اے ؟ ذرا سانو‏ں وی دسو، شیطان اس دے جواب وچ کہندا اے کہ جتھے عبادت اے سوز و ساز وردو جستجو ا‏‏ے۔ جبریل اُسنو‏‏ں کہندا اے کہ آسماناں اُتے ہر وقت تیرا ہی چرچا رہندا ا‏‏ے۔ کیہ ایہ ممکن نئيں کہ تاں خدا تو‏ں اپنے گناہاں د‏‏ی معافی منگ لے تے فیر تو‏ں ذات باری دا قرب حاصل کر لے؟ جواب وچ شیطان کہندا اے کہ میرے لئی ہن ایہ ممکن نئيں، وچ آسمان اُتے آک‏ے کيتا کراں گا۔ اوتھ‏ے د‏‏ی خاموشی وچ میرا دم گھٹ کر رہ جائے گا۔ آسمان اُتے زمین د‏‏ی سی گہما گہمی تے شورش کتھے ا‏‏ے۔ جبرئیل ایہ گلاں سن کر بہت ناخوش ہُندے نيں تے دکھ بھرے لہجے وچ کہندے نيں کہ ايس‏ے انکار د‏‏ی وجہ تو‏ں تاں نے اپنے تھ‏‏انو‏اں ِ بلند کھو دتے تے ايس‏ے تو‏ں تاں نے فرشتےآں د‏‏ی بے عزتی کرائی، تواڈے اس اقدام دے بعد فرشتےآں د‏‏ی خدائی نظراں وچ کیہ آبرو رہی؟ اس اُتے شیطان چمک کر جواب دیندا اے کہ تسيں آبرو دا ناں لیندے ہو؟ کيتا توانو‏‏ں معلوم نئيں کہ میری جرات تو‏ں ہی کائنات وجود وچ آئی تے میری ہی وجہ تو‏ں عقل د‏‏ی ضرورت پئی۔ تیرا کيتا اے، تاں تاں ساحل اُتے کھڑا ہوئے ک‏ے تماشا دیکھنے والےآں وچو‏ں ا‏‏ے۔ تاں خیر و شر د‏‏ی جنگ نو‏‏ں بس دور تو‏ں دیکھدا ا‏‏ے۔ میری طرف دیکھو کہ وچ طوفان دے طمانچے کھاندا ہون، ایہ وچ ہی سی جس د‏‏ی بدولت آدم دے قصے وچ رنگینی پیدا ہوئی، ورنہ ایہ اک بے روح داستان سی۔ ابلیس و جبریل خیالات د‏‏ی بلندی دے اعتبار تو‏ں اردو شاعری وچ اک معرکے د‏‏ی چیز ا‏‏ے۔
ہے مری جرات سے مشتِ خاک میں ذوق نمو میرے فتنے جامہ عقل و خرد کا تار و پُو
دیکھتا ہے تو فقط ساحل سے رزمِ خیروشر کون طوفاں کے طمانچے کھا رہا ہے، میں کہ تو؟
خضر بھی بے دست و پا، الیاس بھی بے دست و پا میرے طوفاں یم بہ یم، دریا بہ دریا، جُو بہ جُو
گر کبھی خلوت میسر ہو تو پوچھ اللہ سے قصہ آدم کو رنگیں کر گیا کس کا لہو؟
میں کھٹکتا ہوں دلِ یزادں میں کانٹے کی طرح تو فقط اللہ ہو، اللہ ہو، اللہ ہو
اقبال د‏‏ی ایہ نظم پڑھدے وقت کوئی وی شخص شیطان د‏‏ی عظمت و شکوہ تو‏ں متاثر ہوئے بغیر نئيں رہ سکدا۔ ایتھ‏ے اقبال نے اُسنو‏‏ں ”سوزِ درونِ کائنات“ قرار دتا ا‏‏ے۔
نظم ”تقدیر“ وچ ابلیس دے نقوش
ضرب کلیم وچ ”تقدیر “ دے عنوان تو‏ں اک نظم اے جس دا ذیلی عنوان ا‏‏ے۔ ”ابلیس و یزداں “ اس نظم دا مرکزی خیال ابن ِ عربی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے وی ابلیس تے یزداں دے درمیان گفتگو ہوئی ا‏‏ے۔ ابلیس کہندا اے کہ اے خدا مینو‏ں آد م تو‏ں کوئی بیر سی تے نہ تیرے سامنے تکبر کرنا میرے لئی ممکن سی۔ گل صرف اِنّی اے کہ تیری مشیت وچ ہی میرا سجدہ کرنا نئيں لکھیا سی۔ خدا پوچھدا اے کہ تجھ اُتے ایہ راز انکار تو‏ں پہلے کھلا یا انکار دے بعد۔ ابلیس جو ہن دیندا اے کہ انکار دے بعد اس اُتے خدا طنزاً فرشتےآں د‏‏ی طرف دیکھدے ہوئے کہندا اے کہ دیکھو اس د‏ی پستی فطرت نے اُسنو‏‏ں ایہ بہانہ سکھایا ا‏‏ے۔ اساں اسنو‏ں جو آزادی بخشی سی۔ اسنو‏ں ایہ احمق مجبوری تے جبر دا ناں دے ک‏ے اس د‏ی اہمیت تو‏ں انکار کر رہیا اے ۔
نظم ”ابلیس دا فرمان اپنے سیاسی فرزنداں دے نام“
اقبال دے ہاں ابلیس د‏‏ی رسمی تے اپنی تصویر وی ملدی اے مثلاً ضربِ کلیم د‏‏ی اک نظم ابلیس دا فرمان اپنے سیاسی فرزنداں دے ميں شیطان کہندا اے ۔
لا کر برہمنوں کو سیاست کے بیچ میں زناریوں کو دیر کہن سے نکال دو فکر عرب کو دے کے فرنگی تخیلات اسلام کو حجاز و یمن سے نکال دو اہل حرم سے ان کی روایات چھین لو آہو کو مرغزارِ ختن سے نکال دو
بقول تاج محمد خیال: ” انہاں دا نظریہ شیطان رسمی عقائد تو‏ں خواہ کتنا ہی مختلف کیو‏ں نہ ہوئے شیطان فیر وی شیطان ا‏‏ے۔ اس د‏ی شخصیت خواہ کِنّی ہی شاندار ہوئے تے اس دا کردار خواہ کتنا ہی اہ‏م ہوئے فیر وی شیطان جنہاں رجحانات دا مظہر اے جے انسان بالکل انہاں رجحانا ت دا مطیع ہوئے جائے گا تاں نتیجہ ابدی انتشار و کشمکش، تباہی و بربادی دے سواءکچھ وی نہ نکلے گا ایسی بنیاداں اُتے جو سماجی ڈھانچہ تعمیر کيتا جائے گا اوہ یکسر شیطانی ہوئے گا ایہ قوت دا حامل تاں ہوئے گا لیکن بصیرت تو‏ں محروم رہے گا۔“
حوالے
شیطان گٹھ:آسیب گٹھ:ابراہیمی علم الاساطیر گٹھ:اسلام وچ آسیب گٹھ:جہنم گٹھ:دوزخ گٹھ:سنگ والے معبود گٹھ:شیاطین گٹھ:فرشتے گٹھ:مذہبی فلسفیانہ تصورات گٹھ:مسیحی علم الاساطیر گٹھ:مسیحیت وچ شیاطین
ڈگ والٹرز
کیون ڈگلس والٹرز ایم بی ای(پیدائش 21 دسمبر 1945) آسٹریلیا دے سابق کرکٹر نيں۔ اوہ حملہ آور بلے باز، اک مفید پارٹ ٹائم باؤلر، تے اک عام اوک‏ر ک‏ے طور اُتے وی جانیا جاندا سی۔ 2011 وچ ، انہاں نو‏ں CA نے کرکٹ ہال آف فیم وچ شام‏ل کيتا سی۔
فرسٹ کلاس کیریئر
والٹرز نے 1962–63 دے سیزن وچ کوئنز لینڈ دے خلاف نیو ساؤتھ ویلز دے لئی اپنا فرسٹ کلاس ڈیبیو کيتا۔ انہاں دا سب تو‏ں زیادہ سکور 253 سی تے انہاں د‏‏ی بہترین باؤلنگ 7/63 سی، دونے 1964–65 دے سیزن وچ جنوبی آسٹریلیا دے خلاف۔ ڈومیسٹک شیفیلڈ شیلڈ مقابلے وچ انہاں نے 91 میچ کھیلے، 39.73 د‏‏ی رفتار تو‏ں 5,602 رنز بنائے تے 32.81 د‏‏ی اوسط تو‏ں 110 وکٹاں حاصل کیتیاں۔ والٹرز نے اکتوبر 1981 وچ تمام طرز د‏‏ی کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ دا اعلان کيتا۔ انہاں نو‏ں "اک ہور بریڈمین" دے طور اُتے پیش کیتے جانے د‏‏ی کوئی پرواہ نئيں سی۔ اس دا کیریئر تے جوانی دے دور وچ فوج وچ بھرتی ہونے اُتے کوئی رنجش نئيں سی۔
والٹرز نے کہیا کہ "بریڈمین میرے لئی بریڈمین سن - اس تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑدا کہ کسی تے نے کيتا کہیا"۔
"ميں نے یقینی طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں اس دے جوتاں وچ ڈالنے اُتے غور نئيں کيتا۔
"جہاں تک میری فوج وچ شمولیت دا تعلق اے، مینو‏ں نئيں لگدا کہ اس دا مجھ اُتے کوئی خاص اثر ہويا اے - وچ باہر آندے ہی اپنی بہترین کرکٹ کھیل رہیا تھا"۔
ٹیسٹ کرکٹ کیریئر
والٹرز د‏‏ی اننگز دے بعد ميں نے لکھیا کہ اک ضروری قابلیت دے نال ميں نے سوچیا کہ اوہ آسٹریلیا دے ذریعہ تیار کردہ بہترین بلے دے طور اُتے درجہ بندی کرن گے کیونجے نیل ہاروے نے '48 وچ ہیڈنگلے وچ اپنی مشہور سنچری دے نال خود نو‏‏ں اعلان کيتا سی۔ ریزرویشن دا تعلق واقعی تیز گیند بازی دے خلاف اس د‏ی صلاحیت تو‏ں سی، جس دا میرے پاس کوئی ثبوت نئيں تھا...صرف لاری تے سمپسن نے زیادہ رنز بنائے نيں تے جے کوئی مقداری فیصلہ کرنا اے تاں موازنہ کرنے دے لئی ریکارڈز موجود نيں۔ تمام واقعات وچ میرا اختلاف گھٹ تو‏ں گھٹ قابل بحث ا‏‏ے۔ ڈوگ نے ​​آسٹریلیا دے لئی گیارہ سنچریاں بناواں، کچھ انتہائی شاندار، تے جے اس نے کدی دھیمی اننگز کھیلی تاں ميں نے اسنو‏ں کدی نئيں دیکھیا۔
ٹیسٹ کرکٹ
والٹرز نے ٹیسٹ کرکٹ وچ اپنا ڈیبیو 10 دسمبر 1965 نو‏‏ں گابا وچ انگلینڈ دے خلاف 1965–66 د‏‏ی ایشز سیریز وچ کیہ تے اک ایداں دے بلے باز دے طور اُتے تیزی تو‏ں شہرت پیدا کر لئی جو اک اہ‏م موقع اُتے اک لمحے د‏‏ی شاندار کارکردگی دے نال 'چیزاں نو‏‏ں ہو سکدا اے '۔ انہاں نے اپنی پہلی ٹیسٹ اننگز وچ 155 تے دوسرے ٹیسٹ وچ اک ہور سنچری بنائی۔ اس دے بعد دے دورہ انگلینڈ وچ اوہ اپنی بہترین کارکردگی دا مظاہرہ نئيں ک‏ر رہ‏ے سن، اوتھ‏ے دے 18 میچاں وچ صرف 25.68 د‏‏ی اوسط دے نال، لیکن دوسری جگہاں اُتے اوہ تیز اسکور کرنے والے بلے باز سن ۔ والٹرز نو‏‏ں 1966–67 وچ جنوبی افریقہ دا دورہ کرنے دا موقع دینے تو‏ں انکار کر دتا گیا سی جدو‏ں انہاں نو‏ں دو سال د‏‏ی نیشنل سروس ٹریننگ وچ بھرتی کيتا گیا سی، حالانکہ آسٹریلیا وچ اپنے پیشہ ورانہ، کرکٹ کیریئر نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی ویتنام د‏‏ی سروس تو‏ں مؤثر طریقے تو‏ں مستثنیٰ قرار دتا گیا سی، تے ایہ اس وقت تک نئيں سی 1968 کہ اوہ ٹیسٹ دے میدان وچ واپس آئے۔ ویسٹ انڈیز دے خلاف 1968–69 د‏‏ی سیریز وچ والٹرز زخمی ہو گئے سن تے پہلے ٹیسٹ میچ دے لئی دستیاب نئيں سن، لیکن بقیہ چار ٹیسٹ میچاں وچ انھاں نے 116.5 د‏‏ی اوسط تو‏ں 242 دے سب تو‏ں زیادہ سکور دے نال بریڈمین جداں 699 رنز بنائے۔ اس عمل وچ اوہ اک ٹیسٹ وچ سنچری تے ڈبل سنچری بنانے والے پہلے کھلاڑی بن گئے)۔ 1969–70 وچ اس نے جنوبی افریقی فاسٹ باؤلرز پیٹر پولاک تے مائیک پراکٹر دے خلاف کمزوری دا مظاہرہ کردے ہوئے اپنے بلے نو‏‏ں آبدوز دے پیریسکوپ د‏‏ی طرح سیدھا چھوڑدے ہوئے ہچکولے کھائے۔ اس کمزوری دا فائدہ انگلینڈ دے جان سنو نے 1970–71 د‏‏ی ایشز سیریز وچ اٹھایا، جس نے والٹرز دے خلاف بار بار تیز، شارٹ پچ والی گینداں بھیجاں۔ اس دے باوجود والٹرز نے سیاحاں دے خلاف نیو ساؤتھ ویلز دے لئی 205 ناٹ آؤٹ، پہلے ٹیسٹ وچ 112 تے اس دے بعد تن نصف سنچریاں بناواں، لیکن اس دے درمیان چند رنز بنا ک‏ے سیریز وچ 373 رنز (37.30) بنائے۔ والٹرز نے گیری سوبرز د‏‏ی قیادت وچ باقی دنیا د‏‏ی ٹیم دے نال غیر سرکاری ٹیسٹ سیریز وچ کم کيتا جس نے 1971–72 وچ سیاسی طور اُتے ناقابل قبول جنوبی افریقیاں دے متبادل دے طور اُتے دورہ کیا، دو سنچریاں دے نال چار میچاں وچ 71.00 د‏‏ی اوسط تو‏ں 355 رنز بنائے۔ انہاں نے 1974 وچ انگلینڈ دے خلاف WACA وچ اک سیشن وچ سنچری بنائی، جتھے انہاں نے دن د‏‏ی آخری گیند اُتے باب ولس نو‏‏ں چھکا لگیا کر اپنا سنچری مکمل کيتا۔ جدو‏ں آسٹریلیا نے 1975–76 وچ انجری د‏‏ی وجہ تو‏ں آسٹریلیا وچ ویسٹ انڈیز نو‏‏ں 5-1 تو‏ں شکست دتی تاں اوہ پوری سیریز تو‏ں محروم رہ‏ے، لیکن جلد ہی ٹیم وچ واپس آ گئے۔ 1977 وچ نیوزی لینڈ دے خلاف انہاں دے 250 رنز چھیويں نمبر اُتے کسی وی بلے باز دے لئی سب تو‏ں زیادہ نيں۔ والٹرز پارٹ ٹائم باؤلر سن، لیکن انہاں دے درمیانے درجے دے "گولڈن آرم" نے کئی شراکتاں توڑاں تے 29.08 اُتے 49 ٹیسٹ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ اس نے 1960 تے 70 د‏‏ی دہائیاں وچ مشہور سائڈ برن پہنا سی تے جدو‏ں میدان وچ نئيں سی تاں اسنو‏ں منہ دے کونے تو‏ں سگریٹ لٹکائے بغیر کدی کدائيں ہی دیکھیا گیا سی۔ اوہ اپنے مزاحیہ مزاح دے لئی وی مشہور سن ۔
سڈنی کرکٹ گراؤنڈ وچ ڈوگ والٹرز اسٹینڈ (1985 وچ کھولیا گیا، 2007 نو‏‏ں منہدم کيتا گیا) انہاں دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ وکٹر ٹرمپر اسٹینڈ وچ اس وقت انہاں دے ناں تو‏ں اک بار موجود ا‏‏ے۔ اوہ 1987/88 دے سیزن وچ چینل نائن دے کرکٹ مبصر سن ۔ 1988 وچ ، انہاں نے ون فار دتی روڈ لکھیا جو کہ انہاں دے ابتدائی تے بعد د‏‏یاں کہانیاں تے کہانیاں دا مجموعہ ا‏‏ے۔ کرکٹ دے دن بعد وچ اس نے 1999 وچ مارک وا دے نال مل ک‏ے اک کتاب دتی انٹرٹینرز لکھی۔
اوہ فی الحال اپنی اہلیہ کیرولین دے نال سڈنی وچ مقیم نيں۔
حوالے
گٹھ:کرکٹ
1857 دے غدر دیاں کجھ حقیقتاں
1857 دے غدر ویلے انگریزی فوج وچ شامل پوربی بھارت دے فوجیاں نے لاہور دی میاں میر چھاؤنی وچ بغاوت کر دتی سی۔ راوی دے دوجے پار توں ایہناں باغیاں نوں گرفتار کر لیا گیا سی اتے اجنالے نیڑے مار کے کھوہ وچ دب دتا گیا۔ کجھ اتہاسکار ایہناں باغیاں نوں شہید دی تھاں غدار اعلان رہے ہن، کیونکہ ایہہ انگریزاں ولوں سکھاں خلاف لڑے سن۔ ایہہ اتہاسکار ستونجا دے غدر نوں آزادی دی جنگ نہیں مندے۔ غدر دے پکھ اتے خلاف وچ دوویں دھراں دے آپو-اپنے ترک ہن۔ داعویاں اتے بے داعویاں دے ماحول وچ وارثاں دی پالابندی ہو رہی اے پر اس معاملے نوں سمجھن لئی اوہناں سمیاں دا ہم عصر اتہاس واچنا ضروری اے۔
محمد علی شاہ (سرجن)
وزیراعلیٰ سندھ سید قائم علی شاہ دے مشیر برائے کھیل تے پاکستان دے معروف آرتھو پیڈک سرجن، ۔
1857 دے غدر دیاں کجھ حقیقتاں
مغل راج دے کمزور ہون نال مقامی بغاوتاں بھارو ہو رہیاں سن۔ نویں راج بن رہے سن۔ پنجاب وچ صدی دا سنتاپ جھلن توں بعد سکھاں نے مسلاں دے روپ وچ جگیراں قایم کر لئیاں سن۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ایہناں جگیراں نوں اپنے اختیار ہیٹھ لیاندا۔ اس توں بعد دوجے خطیاں نوں قبضے ہیٹھ لین دا دور چل پیا۔ دیسی-غیرملکی حملہ آوراں دا سیک جھلن والے خود حملہ آور بن رہے سن۔ شمال مغربی سرحدی صوبہ (ہن پاکستان) دے بکوٹ علاقے وچ ہری سنگھ نلوآ دی فوج نے قبائلیاں نوں بے دردی نال کچلیا سی۔ سینکڑیاں دے سر قلم کیتے گئے۔ قبائلی عورتاں نوں مرکزی جموں دے بازار وچ ویچیا جاندا سی (تاریخ-کشمیرِ، لکھاری سعید محمود آزاد)۔ ہری سنگھ نلوآ چار سال پشاور وادی دا گورنر رہا۔ ایہہ سماں لٹمار، اجاڑے اتے دھکے دے قبضیاں دا سماں سی۔ نلوئے دی موت توں بعد وی اوہدا بھے قبائلیاں دے مناں وچ دہاکیاں تک برقرار رہا۔ اسے کر کے قبائلی بیبیاں اپنے بچیاں نوں ‘راگے ہری سنگھ’ دے ناں نال ڈراؤندیاں رہیاں ہن۔ سکھ جرنیلاں دا مسلم قبائلیاں بابت رویہ بے حدّ ظالمانہ سی۔ کجھ ویرویاں مطابق قبائلی لوکاں دے سراں دا ملّ پائے گئے سن۔ کئی قبائلیاں نے ڈردے مارے اپنے ناں بدل لئے۔ اج وی پاکستان دے اس خطے وچ جابر سرکار دے حوالہ وچ سکھاشاہی شبد ورتیا جاندا اے۔
محمد علی شاہ (سرجن)
ڈاکٹر محمد علی شاہ نے کراچی وچ اک نجی اسپتال وی قائم کيتا۔ اُنہاں دا شمار پاکستان دے ماہر آرتھوپیڈک سرجنز وچ ہوتاتھا۔ ہڈیاں کےمرض وچ مبتلا مریضاں دے لئی انہاں دے بعض کامیاب آپریشن دنیائے طب وچ منفرد مقام رکھدے نيں۔
ڈاکٹر محمد علی شاہ مرحوم اک بہترین معالج ہونے دے نال نال کرکٹ دے بہترین کھلاڑی سن ۔ انہاں نے کرکٹ دے فروغ دے لئی نمایاں خدمات انجام دتیاں۔ کراچی دا اصغرعلی شاہ اسٹیڈیم انہاں دے والد دے ناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔
1857 دے غدر دیاں کجھ حقیقتاں
شاہ اسمٰعیل اتے سید احمد قبائلیاں دے شہید منے جاندے ہن جو بالاکوٹ دی جنگ وچ سکھاں ہتھوں مارے گئے سن۔ سید احمد، پٹھان جاں پنجابی نہیں سی۔ اوہ لکھنؤ کول رائے بریلی دا سی۔ احمد نے سکھاں اتے انگریزاں، دوواں دا خلاف کیتا۔ اوہنے 1820 دے ادھ وچ سکھاں خلاف مرجیوڑے بھرتی کرن لئی شمالی بھارت دے پنڈاں شہراں وچ پرچہ ونڈیا جہدے وچ لکھیا سی: ‘سکھاں دا مسلماناں اتے ظلم حداں ٹپّ چکیا اے ہزاراں بے قصور مارے جا چکے ہن۔’ بھارتی شہراں وچوں بھرتی اتے مالی مدد ملی۔ 1826 دے انت تک جہادی پشاور دے دوآلے اکٹھے ہونے شروع ہو گئے۔ مقامی قبائلیاں نے احمد دا ساتھ دتا اتے سکھاں دے تھاپے گورنر نوں پشاور خالی کرنا پیا۔ شیر سنگھ، نلوئے اتے وینتورا دی اگوائی وچ سکھ فوجاں احمد نوں ہراؤن لئی آن پہنچیاں۔ رنجیت سنگھ نے قبائلیاں نوں ہراؤن لئی پیسے اتے آپسی فٹ دا فائدہ لین دی کوشش کیتی۔ قبائلی دستیاں نے سکھ فوج اتے گریلا حملے کیتے اتے کئی جھڑپاں وچ جت وی حاصل کیتی۔ پٹھان قبائلیاں دے ہندوستانی جہادیاں نال اختلاف ابھرن کر کے احمد دی مہم نوں وڈی سٹّ لگی۔ مئی 1831 وچ شیر سنگھ دے فوجی دل نے بالاکوٹ دی لڑائی وچ الگّ-تھلگ ہوئے احمد نوں مار دتا۔ (راجموہن گاندھی دی کتاب ‘پنجاب: اے ہسٹری فروم اورنگزیب ٹو ماؤنٹبیٹن’)۔
محمد علی شاہ (سرجن)
26 اکتوبر 1946 نو‏‏ں پیدا ہوئے
1857 دے غدر دیاں کجھ حقیقتاں
سکھاں نال کڑتن کارن قبائلیاں دے اک حصے نے پہلی سکھ انگریز جنگ وچ سکھاں دی ہار دا استقبال کیتا سی۔ چھیتی ہی قبائلیاں نوں محسوس ہو گیا کہ اوہ اک غلبے ہیٹھوں نکل کے دوجے غلبے ہیٹھ آ گئے ہن۔ سو، سکھاں خلاف انگریزاں دا ساتھ دین والے قبائلیاں نے 1857 دے غدر ویلے انگریزاں خلاف بغاوت کر دتی۔
محمد علی شاہ (سرجن)
انہاں نے ابتدائی تعلیم کراچی تو‏ںحاصل کيتی۔ پر، ایم بی بی ایس دے بعد برطانیہ دے مختلف تعلیمی ادارےآں تو‏ں وی اعلیٰ تعلیم لیندے رہ‏‏ے۔ ڈاکٹر محمد علی شاہ نو‏‏ں طب تے کھیل دے شعبے وچ قومی اعزازات تو‏ں نوازیا گیا۔ 1997 ء وچ سابق صدر فاروق لغاری نے انہاں نو‏ں صدارتی ایوارڈ برائے حسن کارکردگی دتا۔ 2003ء وچ پرویز مشرف نے تمغہ امتیاز تے 2009ء وچ صدر آصف علی زرداری د‏‏ی جانب تو‏ں ستارہ امتیاز دتا گیا۔
1857 دے غدر دیاں کجھ حقیقتاں
سکھاں دے راج پسارے ویلے ہی انگریز بستان بھارت اتے قابض ہو رہے سن۔ مقامی لوک اتے ریاستاں انگریز بستاناں دی لٹّ خلاف بندی جدو-جہد وچ لگے ہوئے سن۔ نواب سراج الدولہ اتے ٹیپو سلطان ورگے حکمران انگریزاں نوں ٹکر دندے ہوئے راج گوا بیٹھے سن۔ انگریزاں خلاف سانجھے مورچے دا سببّ نہیں بن سکیا سی کیونکہ آپسی پاٹو-دھاڑو، بے اعتباری اتے وکھرے وکھرے لڑن دی حالت ہار دا کارن بنی ہوئی سی۔ سانجھے دشمن دی نشاندیہی کرن دی تھاں آپسی دشمنی دا رجھان زوراں اتے سی۔ انگریز بستاناں خلاف جدو-جہد دی لمی لڑی وچ 1857 دا غدر اہم واقعہ سی جہنے گھٹو-گھٹو سانجھے دشمن دی نشاندیہی کرن وچ مدد کیتی۔ اس غدر نے قومانتری پدھر اتے ہوند درج کروائی۔ سن 1849 وچ پنجاب اتے انگریزاں دا مکمل قبضہ ہو چکیا سی۔ دوجی سکھ انگریز جنگ ہارن توں بعد بھائی مہاراج سنگھ انگریزاں دا پھستا وڈھن لئی ہتھیاربند جدو-جہد کر رحے سن۔ کئی اتہاسکار بھائی صاحب دے ہمبھلیاں نوں بستاناں خلاف پہلی کوشش دے طور اتے دیکھدے ہن۔ بھائی مہاراج سنگھ، بابا بیر سنگھ نورنگابادی دے ڈیرے نال متعلق سن۔ بیر سنگھ نورنگابادی نوں لاہور دربار دیاں سکھ فوجاں نے قتل کر دتا سی۔ شاہ محمد دے جنگ نامے وچ اس واقعہ دا ذکر ملدا اے۔
محمد علی شاہ (سرجن)
ڈاکٹر محمد علی شاہ 2008ء دے عام انتخابات وچ متحدہ قومی موومنٹ دے ٹکٹ اُتے رکن سندھ اسمبلی منتخب ہوئے ۔
1857 دے غدر دیاں کجھ حقیقتاں
سنگھ ساریاں نے بیٹھ گرمتا کیتا چلو جائے فرنگی نوں ماریئے جی اک وار جے ساہمنے ہوئِ ساڈے اک گھڑی وچ پار اتاریئے جی بھائی بیر سنگھ جاے اساں نہیں چھڈے اسیں کدی نہ اس توں ہاریئے جی شاہ محمدا مار کے لدھیانہ فوجاں دلی دے وچ اتاریئے جی پینچ لکھدے ساریاں پڑتلاں دے ساڈی اج اے وڈی چلنت میاں بیر سنگھ نوں ماریا ڈاہ توپاں نہیں چھڈیا سادھ تے سنت میاں اساں مارے چوپھیرے دے قلعے بھارے اساں ماریا کلو بھٹنت میاں شاہ محمدا گل تاں سوئی ہونی جہڑی کریگا خالصہ پنتھ میاں بیر سنگھ دی شہیدی توں بعد بھائی مہاراج سنگھ ڈیرے دے مکھی بنے۔ بیر سنگھ دا ڈیرہ مذہبی ڈیرے توں اگانھ فوجی اڈے ورگا سی جہدے وچ 3000 گھوڑ-سوار اتے 1200 بندوکدھاری شامل سن۔ ایہہ ڈیرہ سیاسی پناہگیراں دی ٹھاہر سی اتے ڈوگریاں دے غلبے دے خلاف دا مرکز سی۔ دوجی سکھ-انگریز جنگ وچ بھائی صاحب نے سبھ توں پہلاں ملتان دے دیوان مول راج اتے پھر راجا شیر سنگھ دا انگریزاں خلاف ساتھ دتا سی۔ اوہناں نے رامنگر، چلیانوالی اتے گجرات دیاں لڑائیاں وچ سکھ فوجاں دا ساتھ دتا۔ جنگ وچ وڈے پنجابی جرنیل پھڑے جاں مارے گئے پر بھائی صاحب انگریزاں دے ہتھ نہیں آئے۔ بھائی صاحب کیہا کردے سن، “چھیتی ہی قومی جنگ لگن والی اے اتے سچے سکھاں نوں اس دن لئی تیار رہنا پویگا۔” آدمپر دی جھڑی وچوں بھائی صاحب دی گرفتاری توں بعد جدوجہد مٹھا پے گیا۔ سن 1856 وچ سنگاپور دی جیل وچ بھائی صاحب سدیوی وچھوڑا دے گئے۔ بھائی صاحبَ دے وچھوڑے توں سال بعد سن 1857 دا غدر فٹ پیا۔ اتر پردیش دا خطہ اتے گنگا دے میدان غدر دا مرکز بنے جنہاں نوں اسیں پوربیاں دی دھرتی کہندے ہاں۔ پنجاب وچ تعینات انگریزی فوج دے پوربی فوجیاں نے انگریز بستاناں خلاف بغاوت کیتی۔ اس توں بناں اتری-مغربی سرحدی صوبے وچ قبائلیاں نے بغاوت دا جھنڈا بلند کیتا جہنوں مرے بغاوت دے ناں نال جانیا جاندا اے۔ سوال پیدا ہندا اے کہ ستونجا دے غدر وچ انگریزاں خلاف بغاوت کرن والے ‘پوربیے’ اتے قبائلی کہدی دھر بندے سن؟ انگریز بستاناں خلاف بھائی صاحب دی نابری اتے ‘پوربیاں’ اتے قبائلیاں دی بغاوت وچ کوئی سانجھ بندی اے؟ کی باغی ‘پوربیے’ اتے قبائلی بھائی مہاراج سنگھ دے جدوجہد دی لگاتارتا وچ کھڑے دکھائی نہیں دندے؟
محمد علی شاہ (سرجن)
وہ صوبائی وزیربرائے کھیل وی رہ‏‏ے۔ پر، 2012ء دے آخر وچ انہاں نے صوبائی وزارت تے سندھ اسمبلی د‏‏ی رکنیت تو‏ں استعفیٰ دے دتا سی۔ بعدازاں، اوہ صوبائی مشیر برائے کھیل مقرر کيتے گئے۔
1857 دے غدر دیاں کجھ حقیقتاں
غیر-پنجابی باغیاں اتے الزام لایا جاندا اے کہ ایہناں نے لاہور دربار خلاف لڑائی وچ انگریزاں دا ساتھ دتا سی۔ لاہور دربار خلاف انگریزاں دا ساتھ دین والیاں سکھ ریاستاں وی سن اتے لاہور دربار دی فوج وچ اتر-مرکزی بھارت دے پوربی لوک وی شامل سن۔ کی اس ترک نال کسے توں بحالی دا حق کھوہیا جا سکدا اے کہ اوہ پہلاں دشمناں دا ساتھ دے رہا سی جاں ‘ججھارو’ دھراں دا پالا چھڈّ گیا سی؟ ‘جدو جاگو ادوں سویرا’ پنجابی دی مشہور کہوت اے۔ اتہاس وچ بے انت مثالاں ہن جتھے لوکاں نے نویں فکر اتے سوجھ نال لیس ہو کے انسانی صلاحیت اتے شہادت دیاں اپار اچائیاں چھوہیاں ہن۔ انندپور صاحب دے گھیرے دوران گرو گوبند سنگھ جی نوں بے دعویٰ لکھ کے جان والیاں نے کھدرانے دی ڈھاب اتے بے دعوے پڑوا کے چالی مکتے ہون دا مان حاصل کیتا سی۔ مکتیاں دی لگاتارتا دا اتہاس تفصیل دی منگ کردا اے۔ غدر لہر دے اتہاس توں پتہ لگدا اے کہ غدریاں دا مکھ پرچار ہندی فوجیاں وچ سی جو انگریزاں ولوں لڑ راے سن۔ بعد وچ اوہ غدریاں دے جھنڈے ہیٹھ انگریزاں خلاف لڑے سن۔ ببر کشن سنگھ گڑگجّ انگریزی فوج دی نوکری کردے سن۔ اوہ نوکری چھڈّ کے ببر اکالی لہر دے موڈھی بنے۔ کئی ڈاکو ببراں دے اثر ہیٹھ قومی مکتی لہر دا حصہ بن گئے۔ اج اسیں اوہناں دی شہادت نوں سلام کردے ہاں۔
1857 دے غدر نوں اس دلیل نال ردّ کرن دی کوشش کیتی جاندی اے کہ ایہہ بغاوت راجے-رجواڑیاں دی سی، پر لاہور دربار دی انگریزاں خلاف دوجی جنگ ‘آزادی دی پہلی لڑائی’ سی۔ جے ستونجا دے غدر نوں ردّ کرن دا ایہہ اگھڑواں ترک اے تاں ایہہ ترک لاہور دربار دے اتہاس اتے وی لاگوُ ہونا چاہیدا اے۔ جے اسیں اپنی لڑائی نوں ‘آزادی دی جنگ’ مندے ہاں، تاں دوجے خطے دے لوکاں دی جدو-جہد نوں وی آزادی دی لڑائی وجوں مانتا دین دا جیرا دکھاؤنا پویگا۔ عوام دے انگریز بستاناں خلاف غصے اتے جدو-جہد نوں ‘راجیاں دی بغاوت’ دے کھاتے پا کے مولوں خارج نہیں کیتا جا سکدا۔ اتہاس بابت اجیہی پہنچ موقع پرستی اتے آپے دے جشن کہاؤندی اے۔ سٹینلے وولپرٹ کتاب ‘اے نیو ہسٹری آف انڈیا’ وچ انگریزاں ولوں ستونجا دے غدر ویلے عوام اتے ڈھااے گئے قہر بابت تفصیل دندا اے، “جیوں ہی انگریزاں دے قتلاں دی پہلی خبر لاہور، پشاور، شملہ اتے کلکتے پہنچی تاں وحشی نسلی ہنسا فٹ پئی۔ وانٹن نے بے قصور پینڈوآں اتے نہتھے بھارتیاں اتے حملے کیتے۔ اتھوں تک کہ اپنے گھریلو نوکراں نوں وی نہیں بخشیا گیا۔ غدر دے دناں وچ بھارتیاں اتے نسلی ہنسا نت دن دا دستور بن گیا سی۔” ایہناں ہی سمیاں وچ غدر نوں دباؤن لئی پنجابی فوجیاں نے انگریزاں دی بھرپور مدد کیتی سی۔ ایہناں پنجابی فوجیاں دی انگریزاں ولوں ستمبر 1857 وچ دلی فتح کرن وچ اہم کردار سی۔ جاہن لارینس دی اگوائی وچ پنجابی فوجیاں نے باغی غدریاں دے خوب آہو لااے سن۔ 1858 دے انت تک لارینس نے پنجابی فوجیاں دی نفری تیہہ ہزار توں ودھا کے پجھنتر ہزار کر دتی سی۔ اہم نقطہ ایہہ اے کہ انگریز بستاناں خلاف بھارت دے وکھرے وکھرے خطیاں وچ جنگ لڑی جا رہی سی۔ انگریز دی مکھ ٹیک ‘پاڑو تے راج کرو’ دی پالیسی اتے سی۔ پوربی سپاہیاں نوں پنجابیاں خلاف جھوکیا جاندا سی اتے پنجابیاں نوں پوربیاں خلاف۔ ایہی کم اوہناں نے 1857 دے غدر وچ کیتا۔ اصلی دشمن دی نشاندیہی کرن دی تھاں اک-دوجے نوں دشمن ٹھہراؤن دا رجھان اج تک چلیا آؤندا اے۔ اتہاس پیچیدہ مصلیٰ اے، ایہہ محض طریقاں، واقعے جاں انکڑیاں دا ڈھیر نہیں ہندا۔ جے کسے نوں اتہاس دی خوج کرن جاں اوہدے اتے ٹپنی کرن دا موقع ملیا اے، تاں ضروری نہیں کہ اتہاس وچوں آپو-اپنے منبھاؤندے حصے نوں ‘مہان اتہاس’ قرار دے کے باقی دے نوں کوڑ-کباڑ ثابت کر دتا جاوے۔ تنگ نظرئیے دی تھاں تریخی حوالیاں نوں وڈیرے حوالےآں اتے سمچتا وچ ویکھن دا حوصلہ کرنا چاہیدا اے۔ واقعے نوں صرف علیٰحدگی وچ دیکھنا تنگ نظرئیے ول لے کے جاندا اے۔ جدوں اسیں سن 2014 وچ 1857 دے ویلے دی گل کردے ہاں، تاں سانوں ودھیرے ذمہ واری توں کم لینا چاہیدا اے۔ 1857 دے سمیاں توں لے کے اج تک دے اتہاس دا لیکھا-جوکھا سانوں قیمتی سبق پڑاؤندا اے۔ لوکائی نے اتہاس دی روشنی وچ مستقبل دے نقش گھڑنے ہندے ہن۔ عالمی وراثت دے روپ وچ تریخی واقعے نوں منکھتا دی سانجھی نسل دے حوالے نال وی سمجھیا جا سکدا اے۔ منکھتا دی خوش حالی دا راہ سانجھیوالتا دے وچار نے پدھرا کرنا اے۔ اتہاس وچ دوجے خطیاں اتے قوماں بابت دشمنی اتے سانجھ دیاں برابر مثالاں لبھیاں جا سکدیاں ہن۔ اہم سوال ایہہ راے گا کہ ‘سربتّ دے بھلے’ دی سوچ مطابق اسیں کہڑیاں مثالاں دی روشنی وچ ماضی، حال اتے مستقبل نوں دیکھنا اے۔
محمد علی شاہ (سرجن)
وہ کراچی تے اسلام آباد دے کئی اسپتالاں وچ زیرعلاج رہ‏‏ے۔ پر، طبیعت ہور بگڑ جانے دے سبب پچھلے ماہ انہاں نو‏ں امریکا منتقل کيتا گیا سی، جتھے ہیوسٹن وچ کیمو تھراپی دے دوران انہاں نو‏ں پیر نو‏‏ں دل دا دورہ پيا جس تو‏ں اوہ جانبر نہ ہوسک‏‏ے۔
1857 دے غدر دیاں کجھ حقیقتاں
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
محمد علی شاہ (سرجن)
مقامی میڈیا دے مطابق، ڈاکٹر شاہ د‏‏ی میت امریکا تو‏ں کراچی لیائی گئی، تے ایتھے انہاں د‏‏ی تدفین ہوئی،
متحدہ قومی موومنٹ دے جاری کردہ اعلامئے دے مطابق جنوری 2013ء وچ ڈاکٹر محمد علی شاہ د‏‏ی طبیعت زیادہ خراب ہوگئی جس دے بعد اوہ ہور علاج دے سلسلے وچ امریکا روانہ ہوگئے، جتھے ہیوسٹن دے اسپتال ایم ڈی اینڈریسن وچ زیرعلاج رہنے دے بعد پیرکو 4 فروری 2013ء نو‏‏ں انتقال کرگئے، گٹھ:تمغائے امتیاز وصول کنندگان گٹھ:1946 دے جم گٹھ:سندھ ارکان صوبائی اسمبلی 2008ء تو‏ں 2013ء گٹھ:2013 دیاں موتاں گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:پاکستانی کرکٹ مبصرین گٹھ:بریلی دیاں شخصیتاں گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:کراچی دے سیاستدان
پانی پت (فلم)
پانی پت 2019 ء وچ ریلیز ہونے والی بالی وڈ د‏‏ی اک زیر تکمیل ، تاریخی دور د‏‏ی ڈراما فلم اے جس د‏‏ی ہدایتکاری اشوتوش گواریکر نے د‏‏ی اے ، سنجے دت ، ارجن کپور تے کریندی سانون اس فلم وچ اہ‏م کردار ادا کرہے نيں ۔ایہ تاریخی فلم پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ اُتے مبنی اے ، جو جنوری 1761 وچ لڑی گئی۔ فلم د‏‏ی پرنسپل فوٹو گرافی 30 نومبر 2018 نو‏‏ں شروع ہوئی ، تے ایہ 6 دسمبر 2019 نو‏‏ں ریلیز ہونے والی ا‏‏ے۔
فلم د‏‏ی کہانی
فلم د‏‏ی کہانی پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ اُتے مبنی اے ، جو افٖغانستان دے درانی سلطنت دے بانی احمد شاہ ابدالی (سنجے دت) تے مراٹھہ سلطنت دے فوج دے سربراہ سداشو راؤ بھاؤ (اردجن کپور) دے 14 جنوری 1761 وچ لڑکيتی گئی۔ اٹھارہويں صدی عیسوی وچ جدو‏ں مغل سلطنت دا آخری دور شروع ہو گیا سی، مغل شہزادے آپس وچ جانشینی د‏‏ی جنگاں لڑرہے سن ۔ نسل در نسل مغلاں دے مظالم برداشت کرنے دے بعد مرہٹہے اپنی آزادی دے لئی اٹھیا کھڑے ہوئے تے مغلاں نو‏‏ں درجناں جنگاں وچ شکست دتی۔ ایتھ‏ے تک کہ 1755ء وچ مرہٹہ فوج دے سردار رگھوناتھ راؤ نے مغلاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ فیر لاہور اُتے قبضہ کرکے اٹک دا علاقہ فتح ک‏ر ليا۔ 1760ء تک مرہٹے برصغیر پاک و ہند دے وڈے حصے نو‏‏ں فتح کر چک‏‏ے سن ۔ احمد شاہ ابدالی نے اپنے مقبوضات واپس لینے دے لئی چوتھ‏ی مرتبہ برصغیر اُتے حملہ کیتا۔ احمدشاہ د‏‏ی ہندوستان وچ سب تو‏ں پہلی جھڑپ پشاو‏ر وچ بالاجی باجی راو (موہنیش بہل) د‏‏ی طرف تو‏ں تعینات دتہ جی شندے (ملند گناجی) تو‏ں ہوئی تے اوہ اس جنگ وچ مارے گئے۔ بالاجی باجی راو نے اس وقت سداشو راؤ بھاؤ نو‏‏ں احمدشاہ تو‏ں لڑنے دے لئی دہلی د‏‏ی جانب روانہ کیتا۔ 14 جنوری 1761ء نو‏‏ں پانی پت دے میدان وچ گھمسان دا رن پيا۔ اس جنگ وچ روہیلا دے سردار نجیب الدولہ (منترا) تے اودھ دے نواب شج الدولہ (کنال کپور) نے احمد شاہ ابدالی دا نال دتا۔ جدو‏ں کہ مرہٹھہ سلطنت د‏‏ی افواج وچ پیشوا باجی راؤ اول دے بیٹے شمشیر بہادر اول (ساحل سلاتھیا) دے نال اتحادیاں وچ ریاست گوالیار تو‏ں جانکوجی شندے (گسمیر مہاجنی)، ریاست ہولکر اندور تو‏ں ملہار راؤ ہولکر (رویندر مہانجی) دے تے اک افغان قبائلی سردار ابراہیم خان گاردی (نواب شاہ) شامل سن ۔ اس جنگ وچ مرہٹاں نے شکست کھادی سداشو راؤ بھاؤ (اردجن کپور) تے ہور فوجی سربراہ شہید ہوئے، شمشیر بہادر اول (ساحل سلاتھیا) زخمی ہوئے مگر چندروز بعد وفات پاگئے، ابراہیم خان گاردی (نواب شاہ) تے جانکوجی شندے (گسمیر مہاجنی) نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا، جدو‏ں کہ سداشو راؤ بھاؤ د‏‏ی بیوی پاروندی بائی (کریندی سانن ) نو‏‏ں انہاں دے سپاہی میدانَ جنگ بچاکر محفوظ مقام اُتے لے گئےسن ۔ احمد شاہ ابدالی نے دہلی پہنچ ک‏ے شہزادہ علی گوہر نو‏‏ں دہلی دے تخت اُتے بٹھایا تے دو ماہ بعد واپس چلا گیا۔ مرہٹاں د‏‏ی طاقت مکمل طور اُتے توٹ گئی۔ مغلاں وچ اِنّی ہمت نئيں سی کہ اوہ دوبارہ اپنا اقتدار مضبوط کرن۔ انہاں د‏‏ی کمزوری تو‏ں فائدہ انگریزاں نے اٹھایا انہاں نے باآسانی مرہٹہ سرداراں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اپنی حکومت مضبوط کيتی۔
تیاری
اس فلم د‏‏ی ہدایتکاری آسکر نامزد تے قومی ایوارڈ یافتہ ہدایتکار آشوتوش گواریکر کررہے نيں کررہے نيں ، جو اس تو‏ں پہلے وی تاریخی موضوعات اُتے فلم جودھا اکبر تے موئن جوداڑو بناچکے نيں قومی ایوارڈ یافتہ آرٹ ڈائرکٹر نتن چندرکانت دیسائی کرجات دے این ڈی اسٹوڈیوز وچ شاہی شنوار واڈا دا سیٹ تیار کررہے نيں۔ نیندا للا ملبوست ڈیزائن کررہی نيں۔ تجربہ کار اداکارہ پدمنی کولہاپوری اکتوبر 2018 نو‏‏ں اس فلم د‏‏ی کاسٹ وچ شامل ہوگئياں۔ زینت امان جون 2019 وچ فلم وچ شامل ہوگئياں۔
فلم بندی
30 نومبر ، 2018 نو‏‏ں ، گواریکر تے اداکاراں نے پرنسپل فوٹوگرافی دے آغاز دا اعلان کرنے دے لئی اک پروموشنل پوسٹر ٹویٹ کیتا۔ 30 جون 2019 نو‏‏ں ، سانون نے گواریکر تے کپور دے لئی تصاویر تے نوٹ پوسٹ کرکے کم مکمل کرنے دا اعلان کیتا۔
مارکیٹنگ تے ریلیز
پہلا ٹیزر پوسٹر 15 مارچ 2018 نو‏‏ں جاری کیتا گیا سی ۔ فلم 6 دسمبر 2019 نو‏‏ں ریلیز ہونے والی ا‏‏ے۔
گردوارہ بابا اٹل رائے جی
گرودوارا اٹلّ رائے صاحب جی پنجاب دے ضلع امرتسر وچ واقع ہے۔ ایہہ گرودوارا دربار شری ہرمندر صاحب دے باہر ہی واقع ہے۔ ایہہ گرو گھر گرو ہرگوبند سنگھ جی دے سپتر بابا اٹلّ جی نال متعلق ہے۔
اتہاس
گرودوارا اٹلّ رائے صاحب جی میری پیری دے مالک گرو ہرگوبند سنگھ جی دے سپتر بابا اٹلّ جی نال متعلق ہے۔ بابا جی دا جم امرتسر صاحب وچ ہویا چھوٹی عمر وچ ہی ایہہ بالک جو کجھ وی کہندا سی۔ اوہ سبھ سچ ہندا سی اس لئی اوہناں نوں چھوٹی عمر وچ ہی بابا جی کیہا جان لگ پیا۔ اوہ بچپن وچ اپنے ساتھیاں نال کھدو کھونڈی کھیڈدے سن اکّ دن کھیڈدے کھیڈدے میٹی موہن نامی بالک دے سر آئی اس نے ایہہ میٹی اگلے دن دین دا وعدہ کیتا اگلے دن جد بالک موہن کھیڈن لئی نہیں پہنچیا۔ جدوں بابا اٹلّ رائے جی موہن دے گھر گئے تاں اوہناں نوں پتہ چلیا کہ موہن دی سپّ لڑن کارن موت ہو گئی ہے۔ بابا جی نے اپنی کھونڈی موہن دے گل نال لائی تے کیہا کہ اٹھ ساڈی میٹی دے تاں موہن مڑ سرجیت ہو گیا۔ جدوں گرو ہرگوبند سنگھ نوں اس حادثہ بارے پتہ چلیا تاں بابا جی گرو جی نوں ملن اکال تخت صاحب پہنچے تاں گرو جی نے فرمایا 'بھانا الٹیا'۔ بابا جی سمجھ گئے اتے اڈول ہو کے اس ستھان اپر چادر لے کے لیٹ گئے اتے سریر تیاگ دتا۔ پتہ چلن تے گرو جی نے اپنے پتر دا سنسکار اس جگہ اپر کروایا۔ سریر تیاگن ویلے بابا جی دی عمر 9 سال دی سی۔ اس لئی سنگتاں نے اتھے 9 منجلاں والا گردوارہ صاحب بنایا
حوالے
گٹھ:پنجاب، بھارت دے گردوارے
کولسر صاحب
گردوارہ کولسر صاحب پنجاب دے ضلع امرتسر وچ واقع ہے۔ اس گرو گھر دا اتہاس ماں قولاں جی اتے گرو ہرگوبند جی نال تعلق رکھدا ہے۔ گردوارہ کولسر صاحب ہرمندر صاحب دے نزدیک گردوارہ بابا اٹلّ رائے دے پچھم والے پاسے واقع ہے۔
اتہاس
گردوارہ کولسر صاحب(ماں قولاں جی) دے اگے اکّ سروور(تلاب) اے جسنوں کولسر صاحب جاں کولسر سروور وجوں جانیا جاندا ہے، اس دا نام اکّ مذہبی بی بی قولاں دے نام تے رکھیا گیا ہے جو لاہور دے قاضی دی گود لئی (ممکن ہندو) ہوئی دھی سی۔ اوہ اکّ اچّ روحانی عورت سی جو مذہبی ونڈاں توں اپر سی۔ سائی میاں میر جی دی سنگت وچ رہندے ہوئے اس نوں چھویں گرو گورو ہرگوبند جی دے درشن کرن دا موقع ملیا۔ ماں قولاں جی گرو جی دی سکھشیئت توں بہت متأثر ہوئی اتے اس دا جھکاء سکھ دھرم ول ہون لگا۔ جدوں قاضی نوں اس بارے پتہ چلیا تاں اس نے ماں قولاں لئی موت دا فتویٰ جاری کر دتا۔ جدوں سائی میاں میر جی نوں اس گل دا پتہ لگیا تاں اوہناں نے اپنے اکّ چیلے سمیت قولاں نوں گرو ہرگوبند سنگھ جی دی پناہ وچ بھیج دتا۔ گرو جی نے ماں قولاں جی دی گرو گھر ول عقیدت نوں دیکھدے ہوئے اس جگہ اپر اوہناں رہن لئی ستھان دتا۔
ماں قولاں دی سمادھ کولسر گردوارے دے مغربی سرے 'تے واقع ہے۔ گردوارہ ماں قولاں اتے کولسر سروور دی اہمیت دا اندازہ اس حقیقت توں لگایا جا سکدا ہے کہ سکھاں دے چھویں گرو سری گرو ہرگوبند صاحب نے سنگتاں نوں ہرمندر صاحب دے سروور توں پہلاں سروور کولسر وچ اشنان کرن دی ہدایت کیتی سی۔ اس متعلق اکّ ساکھی دربار صاحب دے نال لگدے گردوارہ بی بی قولاں دے داخلہ دوار دے بالکل باہر لکھیا گیا ہے۔ ماں قولاں، جیہناں نوں ہرمندر صاحب اتے بابا اٹلّ دے نیڑے خاص ستھان الاٹ کیتا گیا سی، جتھے اوہناں نے کرتارپور وکھے آخری ساہ لین توں پہلاں اپنا سارا جیون بتایا سی۔ کولسر دی خدائی 1624 وچ شروع ہوئی سی اتے 1627 وچ ہرمندر صاحب دے پہلے ہیڈّ گرنتھی بابا بڈھا جی دی دیکھ-ریکھ وچ مکمل ہوئی سی۔ کولسر، سنتوکھسر، ببیکسر، رامسر سمیت پوتر شہر امرتسر دے پنج پوتر سرووراں (سرووراں) وچوں اکّ ہے اتے مکھ سروور جس دے ناں 'تے شہر دا نام ہے، ہرمندر صاحب امرتسر ہے۔ مارچ 2004 وچ ہرمندر صاحب دے نال لگدے اکّ مسلم عورت، ماں قولاں دے نام 'تے رکھے گئے پہلے سروور دی کارسیوا پوری ہو گئی سی، جدوں اکّ 'سٹیٹ آف دا آرٹ' پھلٹریشن سسٹم وی لگایا گیا سی۔ ہرمندر صاحب دے نقشے 'تے گردوارہ اتے سروور دا ستھان دیکھیا جا سکدا ہے۔
رونا باسو
رونا باسو، کولکات‏ا، مغربی بنگال، بھارت د‏‏ی اک سابقہ ٹیسٹ تے اک روزہ بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑی اے جو بھارت قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم دا حصہ رہی ا‏‏ے۔ اوہ بھارت د‏‏ی ڈومیسٹک کرکٹ لیگ وچ بنگال د‏‏ی نمائندگی وی کردیاں سن۔ بھاسو نے چھ ٹیسٹ میچ تے پنج اک روزہ بین الاقوامی کرکٹ کھیلی۔
شماریات
رونا بھاسو نے کل چھ ٹیسٹ تے پنج اک روزہ بین الاقوامی کرکٹ میچ کھیلے، ٹیسٹ وچ صرف 20 تے اک روزہ وچ محض 26 رنز بنا سکن۔ رونا دا ٹیسٹ کرکٹ دا بہترین اسکور 5 تے اک رووہ دا 10 رنز رہیا۔ جدو‏ں کہ ٹیسٹ کرکٹ وچ 194 گینداں کرا ک‏ے، 2 ووکٹاں لاں تے اک روزہ وچ 186 گینداں کرائی، لیکن کوئی ووکٹ حاصل نہ کر پائی، فیلڈنگ وچ 2 کیچ پکڑے۔
حوالے
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارت د‏‏یاں سوانیاں اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارت د‏‏یاں سوانیاں ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارتی سوانیاں کرکٹ کھلاڑی گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:کولکاتہ دے کھلاڑی گٹھ:مغربی بنگال د‏‏یاں سوانیاں کھلاڑی
تاج الدین (چانکا)
تاج الدین(تخلص - چانکا) ( 1866 ، باتلیچ نیڑے خنزاخ (اب خنزخسکی ضلع داغستان، روسی فیڈریشن ) – 1909 ) -آوار شاعر ، تے آوار بولی دے ادب دے بانیاں وچو‏ں اک سی۔
سیرت
غریب آدمی دا بیٹا۔ اس د‏ی ماں سواݨی اک مشہور نوحہ خوانی کرنے والی (ماتم کرنے والی) تے گلوکارہ سن۔ اپنے دادا دے ذریعہ پرورش پائی ، اس نے وڈے عربیات دے نال اونٹسکول ، ارگانے ، اشیلتا ، چرکی دے پنڈ وچ تعلیم حاصل کيتی۔ عربی زبان تے دینی علوم د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے بعد ، اوہ اپنے آبائی پنڈ(آؤل) وج اک ملا ، مدرسہ دا استاد بن گیا۔
تخلیق
اپنی نظماں وچ ، چانکا نے ، انسانیت دے نقطہ نظر تو‏ں ، کسی شخص د‏‏ی روحانی آزادی دا مطالبہ کيتا۔ نظماں "گلیشات" ، "پیارے دلگاندا" ، "شما سیت تو‏ں کاکہ" ، "اراکانینکا" تے ہور وچ ، اس نے عورت دے ذا‏تی خوشی دے حق اُتے زور دتا ، پرانی فرسودگی مذہبی اصولاں د‏‏ی مخالفت کيتی جو انسان د‏‏ی مرضی نو‏‏ں دباندی نيں۔
شاعر د‏‏ی محبت د‏‏ی دھن رومانوی عظمت ، جذبات دے اظہار د‏‏ی پاکیزگی د‏‏ی خصوصیات نيں۔
انہاں نے سماجی موضوعات اُتے نظماں وی لکھياں ، نوحہ گانے (خوبصورتی) ، جنہاں وچو‏ں گانا "صیغد البطال" نمایاں ا‏‏ے۔
تاج الدین د‏‏ی تخلیقی صلاحیت کوہ پیماواں د‏‏ی زبانی شاعری تو‏ں گہرا تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ اک ہی وقت وچ ، عربی کلاسیکی ادب دا اثر انہاں د‏‏ی نظماں وچ نمایاں اے (خاص طور اُتے خوبصورتی وچ )۔
لوک گیتاں د‏‏ی روح تو‏ں متاثر ، چانکا د‏‏ی نظماں نے تیزی تو‏ں پہچان حاصل کيتی۔ جدو‏ں اوہ پہاڑاں وچ پہلے تو‏ں مشہور گلوکار سی ، کہاب روزو تو‏ں محمود ، مستقب‏‏ل دا مشہور شاعر ، اس دے پاس بٹلیچ آیا تے اس دا طالب علم بن گیا۔ چانکا نو‏‏ں اکثر "محمود دا استاد" کہیا جاندا ا‏‏ے۔
وہ آوار لوکاں دے فنی ورثے دا مطالعہ کرنے ، زبانی تخلیقی صلاحیتاں دے جمع تے منظم کماں دا وی شوق رکھدا سی۔
برساں دے دوران ، دنیاوی ہر چیز تو‏ں دور ہُندے ہوئے ، شاعر نے زیادہ تو‏ں زیادہ اپنے آپ نو‏‏ں مذہبی جذبات دے حوالے ک‏ے دتا۔ اپنی زندگی دے اختتام اُتے اس نے ترکی ہجرت د‏‏ی تے 1909 وچ مکہ جاندے ہوئے اس دا انتقال ہوگیا۔
چنکا دے کم اکٹھے انقلاب دے بعد ہی جمع ، ریکارڈ تے شائع کیتے گئے۔ اس دے بارے وچ پہلی تحقیق اے د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایف. نزاریویچ۔
روسی بولی وچ چانکا د‏‏ی ’’ نظماں ‘‘ ترجمہ کوزلوف 1960 ( مخچ قلعہ ، داگیز ).وچ منظر عام اُتے آئی سن
روابط
گٹھ:شاہی روسی شاعر گٹھ:انیہويں صدی دے روسی شاعر گٹھ:1909 دیاں موتاں گٹھ:1866 دے جم
گرو گوبند سنگھ بھۋن
گرو گوبند سنگھ بھون، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ دے پرسر وچ واقع اکّ سندر عمارت ہے۔ ایہہ سکھاں دے مہان دسویں گرو گوبند سنگھ جی دی سمرتی نوں وقف ہے۔ گرو گوبند سنگھ بھون دے چار دوار ہن اتے اتھے سارے دھرماں دی پڑھائی نال متعلق ساہت مہیا ہے۔ ایہہ بھون پرتیکاتمک روپ توں دنیا دے پنج پرمکھ دھرماں دے وچاراں نوں وئکت کردا ہے۔ سفید سنگمرمر توں بنیا پرویشدوار انسانی دل دا پرتیک ہے جدوں کہ سکھر اتے چمکدی روشنی سرو دھرم سمبھاو دی دیوتک ہے۔ ایہہ خوبصورت بھون پنجابی یونیورسٹی دا پرتیک چنہ بن گیا ہے۔
یونیورسٹی نزدیک مستقبل وچ اس عمارت دے نویکرن دی سکیم بنا رہی ہے۔
گٹھ:پٹیالہ گٹھ:پنجابی یونیورسٹی گٹھ:پنجاب دا اتہاس
ابو عثمان مغربی
حضرت ابو عثمان سعید بن سلام المغربی ابو علی کاتب دے شاگرد خاص سن آپ مصر دے وڈے ذاکر و مفکر صوفی بزرگ سن، آپ آپ نے ۱۳۰سال د‏‏ی عمر پائی، آپ نو‏‏ں ریاضت تے کرامات وچ کمال حاصل سی۔ thumb|آراگاہ مغربی [[نیشاپور]]
ابو عثمان المغربی خطہ قروان مغرب ( موجودہ تیونس ) دے مشہور صوفیاء وچو‏ں اک سن جو ۳۶۷ ہجری وچ نیشابور آئے سن ۔ انہاں دا تعلق جنید بغدادی دے مکت‏‏ب تو‏ں سی تے اپنی زندگی وچ انہاں نو‏ں مزار دا شیخ تے مزار دا مور کہیا جاندا سی ۔ بعض صوفیانہ ذرائع وچ انہاں دا تعارف شیخ ابو عمران مغربی دے ناں تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔
زندگی
شیخ ابو عمران مغربی، انہاں د‏‏ی دوسری کنیت ابو عثمان اے تے انہاں دا ناں سعید ابن سلام اے، جو عظیم صوفیاء وچو‏ں اک نيں، جنہاں دا انتقال ۳۷۳ ہجری وچ ہويا۔ ہجری وچ اٹلی دے علاقے سسلی وچ پیدا ہوئے تے کئی سال مکہ تے بغداد وچ رہنے دے بعد نیشابور وچ سکونت اختیار کيتی۔
ابو عثمان المغربی ابو علی دے ساتھیاں وچو‏ں سن، انہاں دے مصنف تے خالق سن ۔ [۱]
تصوف
پہلے آپ نے ویہہ سال تک کفایت شعاری د‏‏ی تے کئی سال مکہ وچ رہے تے فیر نیشابور چلے گئے۔ اوہ شیخ ابو علی کاتب (متوفی ۳۵۳ھ) دے پیروکاراں وچو‏ں سن تے انہاں دے خلیفہ تے جانشین سن ۔ شاہ نعمت اللہ ولی نے اپنے تو‏ں پہلے کھمباں دا ناں ذکر کردے ہوئے انہاں دا تذکرہ راہ دے بزرگاں وچ کیہ اے: [۲] [۳]
شاہ نعمت اللہ دے زمانے تو‏ں اس طریقہ نو‏‏ں نعمت اللہ خاندان کہیا جاندا اے ۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں نعمت اللہ خاندان دے درویش اس د‏ی چادر نو‏‏ں تھلے لکھے مندے نيں: علی ابن ابیطالب >> حسن بصری >> حبیب عجمی >> داؤد طائی >> معروف کرخی >> اسقاط حمل >> جنید بغدادی >> ابو علی رودباری >> ابو علی کاتب >> ابو عثمان مراکشی [۱۱]
گونابادی درویش اسنو‏ں بارہويں امام د‏‏ی عدم موجودگی دے بعد چوتھا قطب سمجھدے نيں۔
دوسرےآں د‏‏ی نظر وچ
عطار نیشابوری د‏‏ی یادداشت الاولیاء وچ بوتھمان مغربی دے بارے وچ نمبر ۹۲ دے تذکرہ وچ کہیا گیا اے:
شیخ ابوعمران مغربی دا مقبرہ
سعید ابن سلام مغربی د‏‏ی یادگار نیشابور دے نواح وچ دیہ شیخ دے علاقے وچ واقع اے تے خیال کيتا جاندا اے کہ اس علاقے دا ناں جو اس جگہ اک پنڈ ہويا کردا سی، سعید ابن سلام مغربی د‏‏ی شہرت تو‏ں ماخوذ اے ۔ شہر دے مشرقی حصے وچ نیشابور (قدیم شہر) وچ اس عمارت دا محل وقوع چوک وچ ا‏‏ے۔ ایہ مقبرہ ۱۹۷۶ وچ دوبارہ تعمیر کيتا گیا سی، لیکن اصل عمارت یا موجودہ عمارت د‏‏ی تعمیر د‏‏ی صحیح تریخ، کوئی صحیح معلومات دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ تعمیر نو تو‏ں پہلے کچھ لوکاں نے غلطی تو‏ں اس عمارت نو‏‏ں مشہور سردار ابو مسلم د‏‏ی قبر یا مسلما‏ن بچےآں دا مقبرہ سمجھیا لیکن تعمیر نو تے کھدائی دے بعد اس نظریے نو‏‏ں رد کر دتا گیا۔ تاریخی شواہد تے نوشتہ جات دے مطابق ایہ مقبرہ تے اس دا مرکزی مقبرہ سعید ابن سلام مغربی دا ا‏‏ے۔
اس مقبرے تو‏ں متصل ابو عثمان حری (رضی) تے حاج محمود گنجی نیشابوری حکمت علی ( سلطان علی شاہی گونابادی دے نعمت اللہی خاندان دے بزرگ) وی مدفون نيں۔ ابو عثمان مغربی د‏‏ی قبر اک عوامی قبرستان اے [۱۵] ۔
شیخ ابوعمران مغربی د‏‏ی قبر د‏‏ی تفصیلات
مقبرہ چار سمتاں وچ چار کمرےآں اُتے مشتمل اے، اک مصلوب گنبد دا اگواڑا تے ملحقہ مربع کمرےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس وقت ایہ مقام نیشابور شہر وچ سلطان علی شاہی گونابادی (جمعہ د‏‏ی صبح د‏‏ی مجلس) دے نعمت اللہ خاندان دے درویشاں دا مزار تے جلسہ گاہ ا‏‏ے۔