cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کمبوڈیائی نسل کشی
تشدد تے طبی تجربات
ایس -۲۱ ذرائع تے مقدمے د‏‏ی دستاویزات دونے وچ تشدد دے بوہت سارے بیانات نيں۔ جداں کہ زندہ بچ جانے والے بو مینگ نے اپنی کتاب (ہوئے وانک د‏‏ی تحریر کردہ) وچ نشاندہی کی، ایہ تشدد اِنّا دردناک تے شریر سی کہ قیدیاں نے چمچاں سے خودکشی کرنے د‏‏ی کوشش وی کی، تے اکثر انہاں دے ہتھ انہاں د‏‏ی پیٹھ تو‏ں پکڑے جاندے سن تاکہ انہاں نو‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔ پِچھے جدو‏ں ایہ خیال کيتا گیا کہ اوہ ہور کوئی مفید معلومات فراہ‏م نئيں ک‏ر سکدے تاں انہاں د‏‏ی اکھاں اُتے پٹی بنھ کر موت دے کھیتاں وچ (جو کہ اجتماعی قبراں سی) بھیج دتیاں گئیاں، جتھے رات دے وقت قیدیاں نو‏‏ں قینچی یا کیلاں تے ہتھوڑاں تو‏ں کٹیا جاندا سی۔ بہت مہنگے سن )۔ بعض اوقات انہاں د‏‏ی چیخاں سنائی نئيں دیندی سی، اس لئی لاؤڈ اسپیکرز اُتے جمہوری کمپوچیا دا پبلسٹی میوزک چلایا جاندا سی تے جنریٹر سیٹاں تو‏ں شور مچایا جاندا سی۔ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/ChoeungEk-Darter-7.jpg/220px-ChoeungEk-Darter-7.jpg|thumb| چنکیری دا درخت تختی اُتے لکھیا اے "چنگیری دا درخت جس اُتے جلاد بچےآں دے سر پھوڑدے سن ۔ ، S-21 دے اندر نوزائیدہ بچےآں تے چھوٹاں نو‏‏ں خصوصی علاج دتا گیا سی۔ انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی ماواں تے رشتہ داراں تو‏ں کھو کر قتل گاہاں وچ بھیج دتا گیا، جتھے انہاں نو‏ں چنکیری دے درخت تو‏ں سر پیٹ کر قتل کر دتا گیا۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ S-21 ورگی ہور جیلاں وی سی، جتھے بچےآں نو‏‏ں اس طریقے تو‏ں قتل کيتا جاندا سی، جو پورے جمہوری کیمپوچیا وچ پھیلے ہوئے سن ۔ S-21 وچ کچھ مغربی لوک وی سن جنہاں نو‏ں حکومت نے پھڑ لیا۔ انہاں وچو‏ں اک برطانوی استاد جان ڈاسن ڈوہرسٹ سن، جنہاں نو‏ں کھیمر روج نے اس وقت پھڑ لیا جدو‏ں اوہ اک یاٹ اُتے سن ۔ S-21 گارڈ کیم سو نے کہیا کہ اک مغربی باشندے نو‏‏ں زندہ جلا دتا گیا اے، لیکن کانگ کیک آئی ڈبلیو نے اس د‏ی تردید کيتی۔ انہاں نے کہیا کہ پول پاٹ نے انہاں نو‏ں کہیا کہ لاشاں نو‏‏ں جلا دو تے کوئی وی اس دے حکم د‏‏ی خلاف ورزی کرنے د‏‏ی جرات نئيں کرے گا۔ ایہ تشدد نہ صرف قیدیاں نو‏‏ں اپنے جرائم دا اعتراف کرنے اُتے مجبور کرنا سی بلکہ محافظاں نو‏‏ں بہلانے دے لئی وی سی۔ انہاں نو‏ں ڈر سی کہ جے انہاں نے قیدیاں دے نال چنگا سلوک کيتا تاں اوہ خود قیدی بن جاواں گے۔
کھیمر روج د‏‏ی حکمرانی دے آنے تو‏ں پہلے دے تمام ڈاکٹراں نو‏‏ں یا تاں مار دتا گیا سی یا پینڈو علاقےآں وچ کساناں دے طور اُتے کم کرنے دے لئی بھیج دتا گیا سی، تے نوم پینہ وچ فیکلٹی آف میڈیسن د‏‏ی لائبریری نو‏‏ں اگ لگیا دتی گئی سی ۔ اس دے بجائے، حکومت نے ایداں دے نويں ڈاکٹراں د‏‏ی خدمات حاصل کيتياں جو نوعمر یا کم تربیت دے حامل سن ۔ اسنو‏ں مغربی ادویات دا کوئی علم نئيں سی (جسنو‏ں سرمایہ دارانہ ایجاد سمجھیا جاندا سی) تے اسنو‏ں اپنے طبی تجربات دے ذریعے کمبوڈین طب وچ نويں تکنیکاں ایجاد کرنی پڑاں۔ انہاں دے پاس مغربی ادویات نئيں سی (کیونجے کمبوڈیا نو‏‏ں کھیمر روج دے مطابق خود کفیل ہونا سی) تے تمام علاج بغیر مسکن دوا دے کیہ جاندا سی۔ S-21 دے اندر کم کرنے والے اک ڈاکٹر نے دسیا کہ اک ۱۷ سالہ لڑکی نو‏‏ں کٹیا گیا، پیٹ وچ سوراخ کرکے پیٹا گیا تے رات بھر پانی وچ رکھیا گیا۔ ایہ عمل بے ہوشی دے بغیر کئی بار دہرایا گیا۔
کیمپونگ چام صوبے دے اک ہسپتال دے ماہرین اطفال نے اک زندہ غیر رضامندی والے آدمی د‏‏ی آنتاں کٹاں تے شفا یابی دے عمل دا مطالعہ کرنے دے لئی انہاں دے سراں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں جوڑ دتا۔ اس ’’آپریشن‘‘ د‏‏ی وجہ تو‏ں مریض تن دن بعد دم توڑ گیا ۔ ہسپتال وچ کھیمر روج دے تربیت یافتہ دوسرے "طبیباں" نے دل د‏‏ی دھڑکن دیکھنے دے لئی اک زندہ شخص دا سینہ کھول دتا۔ آپریشن دے نتیجے وچ مریض د‏‏ی فوری موت ہوگئی۔ ہور شواہد تے کھیمر روج د‏‏ی پالیسی دسدی اے کہ ایہ وکھ تھلگ مقدمات نئيں سن ۔  مثال دے طور پر، انہاں نے اک زندہ انسان دے جسم وچ ناریل دے پانی دے انجیکشن لگانے دے اثرات دا وی مطالعہ کيتا۔ ناریل دا رس پینا اکثر مہلک ہُندا ا‏‏ے۔
مردہ نمبر
بین کیرنن دا اندازہ اے کہ کھیمر روج پالیسی دے نتیجے وچ ۱۶٫۷۱ تو‏ں ۱۸٫۷۱ ملین کمبوڈین ہلاک ہوئے، جو کمبوڈیا د‏‏ی ۱۹۷۵ د‏‏ی آبادی دا ۲۱٪ تے ۲۴٪ دے درمیان سی۔ فرانسیسی ڈیموگرافر میرک سلیونسکی دے اک مطالعہ نے کھیمر روج دے تحت ۱۹۷۵ د‏‏ی کمبوڈیا د‏‏ی ۷٫۸ ملین آبادی وچو‏ں ۲۰ لکھ تو‏ں کچھ کم اُتے غیر فطری اموات دا حساب لگایا۔ کمبوڈیا دے ۳۳٫۵٪ مرد کھیمر روج دے تحت مرے، جدو‏ں کہ کمبوڈیا د‏‏ی ۱۵٫۷٪ سوانیاں دے مقابلے وچ ۔ ۲۰۰۱ دے اک تعلیمی ماخذ دے مطابق، کھیمر روج دے تحت ۱٫۵ ملین تو‏ں ۲ ملین دے درمیان ودھ اموات دا سب تو‏ں ودھ قبول شدہ تخمینہ اے، حالانکہ اعداد و شمار ۱ ملین تو‏ں کم تے ۳ ملین تو‏ں ودھ دسے گئے نيں۔ کھیمر روج د‏‏ی پھانسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات دا روايتی طور اُتے قبول شدہ تخمینہ ۵ تو‏ں ۱ ملین تک اے، "اس مدت دے دوران اموات د‏‏ی شرح دا اک تہائی تو‏ں نصف ا‏‏ے۔ پر، ۲۰۱۳ دا اک علمی ذریعہ (۲۰۰۹ د‏‏ی تحقیق دا حوالہ دیندے ہوئے) اس گل د‏‏ی نشاندہی کردا اے کہ پھانسیاں د‏‏ی سزا کل دا ۶۰٪ ہوسکدی اے، جس وچ ۲۳٬۷۴۵ اجتماعی قبراں نيں جنہاں وچ تقریباً ۱٫۳ ملین مشتبہ افراد نو‏‏ں پھانسی دتی گئی۔ بھانويں کھیمر روج د‏‏ی سزائے موت پہلے تو‏ں ودھ تے ودھ وسیع پیمانے اُتے قبول شدہ تخمیناں دے مقابلے وچ نمایاں طور اُتے ودھ سی، کمبوڈیا دے دستاویزی مرکز دے کریگ ایچیسن نے دس لکھ تو‏ں ودھ پھانسیاں دے تخمینے دا دفاع کيتا جو کہ "فطری طور اُتے قابل فہم" سن ۔ اجتماعی قبراں تے ڈی سی -کیم دے طریقے، جنہاں تو‏ں لاشاں د‏‏ی گنت‏ی ودھ ہونے دا امکان ودھ ہُندا ا‏‏ے۔  ڈیموگرافر پیٹرک ہیولین نے اندازہ لگایا کہ ۱۹۷۰ تے ۱۹۷۹ دے درمیان کمبوڈیا دے ۱۱٫۷ ملین تو‏ں ۳۴٫۲ ملین دے درمیان غیر فطری اموات ہوئیاں، جنہاں وچو‏ں ۱٫۵ تو‏ں ۳۰ لکھ دے درمیان خانہ جنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاکتاں ہوئیاں۔ ہیولین دا مرکزی تخمینہ اضافی ۲۵٫۲ ملین اموات اے، جنہاں وچو‏ں ۱٫۴ ملین تشدد دا براہ راست نتیجہ سن ۔ کمبوڈیناں دے گھر گھر سروے اُتے مبنی ہونے دے باوجود، کھیمر روج د‏‏ی جانشین حکومت، عوامی جمہوریہ کمپوچیا (PRK) د‏‏ی طرف تو‏ں اعلان کردہ ۳٫۳ ملین اموات دے تخمینے نو‏‏ں عام طور اُتے مبالغہ آرائی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہور طریقہ کار د‏‏ی غلطیاں دے علاوہ، عوامی جمہوریہ کمپوچیا دے حکا‏م نے انہاں متاثرین د‏‏ی تخمینہ تعداد نو‏‏ں جو جزوی طور اُتے کھودتی گئی اجتماعی قبراں وچ پائے گئے سن نو‏‏ں خام سروے دے نتائج وچ شام‏ل کیتا، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ شاید کچھ متاثرین د‏‏ی دوہری گنت‏ی کيتی گئی ا‏‏ے۔
یادگاری
بھانويں پرانے دور حکومت دے سرکاری اہلکاراں نو‏‏ں نوم پینہ دے زوال دے بعد پھانسی دتی گئی سی، ۲۰ مئی ۱۹۷۵ نو‏‏ں کمبوڈیا وچ اس تریخ دے طور اُتے منایا جاندا اے جدو‏ں پرائیویٹ شہریاں دے خلاف کھیمر روج مہم شروع ہوئی تے ہن ۲۰ مئی نو‏‏ں سال "قومی یادگاری دن" ( ទិវាជាតិនៃការចងចាំ ) ) منایا جاندا اے جسنو‏ں قومی تعطیل دے ذریعہ نشان زد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
جنگی جرائم دا مقدمہ
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/Main_building_of_Extraordinary_Chambers_in_the_Courts_of_Cambodia.jpg/200px-Main_building_of_Extraordinary_Chambers_in_the_Courts_of_Cambodia.jpg|thumb|200x200px| عدالت دے کمرے دے نال ٹریبونل د‏‏ی مرکزی عمارت ۱۵ جولائ‏ی ۱۹۷۹ نو‏‏ں کھیمر روج دا تختہ الٹنے دے بعد، کمبوڈیا د‏‏ی نويں حکومت نے "رولمنیا قانون نمبر ۱" نافذ کيتا جس نے نسل کشی دے جرم دے لئی پول پوٹ تے یونگساری دے مقدمے د‏‏ی اجازت دی۔ اسنو‏ں اک امریک‏‏ی دفاعی اٹارنی، ہوپ سٹیونز، دتا گیا تے اس د‏ی غیر موجودگی وچ مقدمہ چلایا گیا تے نسل کشی دا مجرم ٹھہرایا گیا۔  جنوری ۲۰۰۱ وچ ، کمبوڈین پارلیمنٹ ہاؤس نے کھیمر روج حکومت دے اضافی ارکان دے خلاف مقدمہ چلانے دے لئی اک ٹریبونل بنانے دے لئی قانون سازی کيتی۔
ریاستہائے متحدہ نے ۱۹۸۹ تک کھیمر روج دے مظالم نو‏‏ں نسل کشی دے طور اُتے بیان کرنے تو‏ں گریز کیتا، تے ۱۹۹۷ دے اواخر تک پول پوٹ دے خلاف قانونی چارہ جوئی تے گرفتاری د‏‏ی منظوری دینے تو‏ں انکار کر دتا، کیونجے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی وچ امریکا نے جنوب مشرقی ایشیا اُتے حملہ کيتا سی۔ کھیمر روج تے سوویت نو‏‏ں روکنے دے لئی ویتنامی د‏‏ی حمایت کيتی۔ اثر و رسوخ. امریکا نو‏‏ں ایہ وی خدشہ اے کہ موجودہ مقدمے د‏‏ی سماعت ویتنام جنگ دے دوران کمبوڈیا اُتے امریک‏‏ی بمباری د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں جانچ سکدی ا‏‏ے۔
۱۹۹۹ وچ کانگ دا نک ڈنلوپ تے نٹ تھائر نے انٹرویو کيتا تے ٹول سلینگ جیل وچ کيتے گئے جرائم دے لئی اپنے جرم دا اعتراف کیتا، جتھے تقریباً ۱۷٬۰۰۰ سیاسی قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دتی گئی۔ اس نے اپنے اعمال اُتے دکھ دا اظہار کردے ہوئے کہیا کہ اوہ اپنے سابق ساتھیاں دے خلاف مقدمے دا سامنا کرنے تے گواہی دینے دے لئی تیار نيں۔ فروری تے مارچ ۲۰۰۹ وچ اپنے مقدمے د‏‏ی سماعت دے دوران، کانگ نے اعتراف کيتا کہ اوہ ٹول سلینگ وچ کيتے گئے جرائم دا ذمہ دار سی۔ ۲۶ جولائ‏ی ۲۰۱۰ نو‏‏ں اسنو‏ں انسانیت دے خلاف جرائم دا مجرم پایا گیا تے اسنو‏ں ۳۵ سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ اس د‏ی پچھلی سزا نو‏‏ں ۳ فروری ۲۰۱۲ نو‏‏ں عمر قید وچ تبدیل کر دتا گیا۔  ستمبر ۲۰۲۰ وچ کانگ دا انتقال پھیپھڑےآں کی بیماری تو‏ں ہويا۔
نون چیا نو‏‏ں ۱۹ ستمبر ۲۰۰۷ نو‏‏ں گرفتار کیا گیا سی۔ اپنے ۲۰۱۳ دے مقدمے دے اختتام پر، اس نے تمام الزامات د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا کہ اس نے "نہ تاں لوکاں دے نال بدسلوکی دا حکم دتا سی تے نہ ہی کھانے تو‏ں محروم کيتا سی، تے نہ ہی نسل کشی دا حکم دتا تھا"۔ اسنو‏ں ۲۰۱۴ وچ مجرم قرار دتا گیا سی تے عمر قید د‏‏ی سزا سنائی گئی سی۔ انہاں نے افسوس دا اظہار کيتا تے اپنے جرائم د‏‏ی اخلاقی ذمہ داری قبول کردے ہوئے کہیا، "ميں عوام ، متاثرین، خانداناں تے تمام کمبوڈیا تو‏ں مخلصانہ معافی مانگنا چاہندا ہون۔ "
اک شاہانہ نوم پینہ ولا وچ رکھے جانے دے بعد، ایانگ سری نو‏‏ں ۱۲ نومبر ۲۰۰۷ نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے اوہ تے اس د‏ی بیوی اینگ تھرتھ (جو حکومت دے غیر سرکاری مشیر سن ) نو‏‏ں انسانیت سوز جرائم دا مرتکب ٹھہرایا گیا سی۔ 17 نومبر ۲۰۱۱ نو‏‏ں طبی ماہرین دے جائزے دے بعد تھرتھ نو‏‏ں دماغی حالت د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹرائل دے لئی نااہل پایا گیا۔  سرے ۲۰۱۳ وچ دل د‏‏ی ناکامی تو‏ں انتقال کرگئے جدو‏ں کہ ٹرائلز دے دوران انہاں دا انتقال ہوگیا۔
کھیمر روج دے اک ہور سینئر رہنما، کھیو سمفان نو‏‏ں ۱۹ نومبر ۲۰۰۷ نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے انہاں اُتے انسانیت سوز جرائم دا الزام لگایا گیا سی۔ اسنو‏ں ۲۰۱۴ وچ مجرم قرار دتا گیا تے عمر قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ ۲۳ جون ۲۰۱۷ نو‏‏ں ہونے والی اک سماعت وچ ، سمفن نے اپنے معصوم متاثرین د‏‏ی یاد وچ جھکنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کیتا، نال ہی ایہ دعویٰ وی کيتا کہ اوہ انہاں لوکاں دے لئی لڑے جنہاں نے اک روشن مستقب‏‏ل دے لئی اپنے آئیڈیل دے لئی لڑیا۔
قتل عام د‏‏ی ممانعت
۱۵ اپریل ۱۹۹۸ نو‏ں، پول پاٹ نے اپنی موت تو‏ں چند ماہ پہلے، نٹ دا انٹرویو کيتا۔ انٹرویو دے دوران اس نے کہیا کہ انہاں دا ضمیر صاف اے تے اس نے قتل عام دے ذمہ دار ہونے تو‏ں انکار کيتا۔ پول پوٹ نے اصرار کيتا کہ اوہ "لوکاں نو‏‏ں مارنے نئيں بلکہ لڑنے" آئے نيں۔ الیکس الواریز دے مطابق پول پوٹ نے خود نو‏‏ں "غلط فہمی تے غیر منصفانہ طور اُتے بدنام کرنے والی شخصیت" دے طور اُتے پیش کيتا۔  ۲۰۱۳ وچ کمبوڈیا دے وزیر اعظم ہن سین نے متفقہ طور اُتے قانون سازی د‏‏ی جو کمبوڈین نسل کشی تے ہور جنگی جرائم دے کھیمر روج دے انکار نو‏‏ں مجرم قرار دیندی ا‏‏ے۔ یہودیاں د‏‏ی نسل کشی دے خاتمے دے بعد یورپی ملکاں وچ قانون سازی نال ملدا جلدا اک بل منظور ہويا۔
کمبوڈیا دے نیشنل ریسکیو دے نائب صدر کیم سوکھا دے تبصرےآں دے باوجود قانون سازی کيتی گئی۔ سوکھا نے دسیا کہ ٹول سلینگ نسل کشی میوزیم وچ نمائشاں جعلی سی تے ایہ جعلی نمونے ۱۹۷۹ وچ ویتنامیاں دے حملے دے بعد بنائے گئے سن ۔ سوکھا د‏‏ی پارٹی نے دعویٰ کيتا اے کہ انہاں دے تبصرےآں نو‏‏ں سیاق و سباق تو‏ں ہٹ ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔
چین د‏‏ی حمایت تو‏ں انکار
۱۹۸۸ وچ ، کمبوڈیا دے وزیر اعظم ہن سین، جو کدی کھیمر روج دے رکن سن، نے چین نو‏‏ں کمبوڈیا وچ "تمام افراتفری د‏‏ی جڑ" قرار دتا۔ لیکن جولائ‏ی ۱۹۹۷ وچ ، جدو‏ں اس نے مغرب وچ اپنے سیاسی حریفاں نو‏‏ں اک وحشیانہ بغاوت دے ذریعے غصہ دلایا، چین نے فوری طور اُتے جمود نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا تے فوجی امداد د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ نويں دلچسپیاں جلد ہی صف بندی وچ آ گئياں۔ فیر ۲۰۰۰ وچ سی سی پی دے جنرل سیکرٹری تے چینی صدر جیانگ زیمن سرکاری دورے اُتے کمبوڈیا آئے۔ ۱۹۶۳ دے بعد ایہ پہلا موقع سی کہ کسی چینی صدر نے کمبوڈیا دا دورہ کيتا۔
جب جیانگ دسمبر ۲۰۰۰ وچ کمبوڈیا دا دورہ ک‏ے رہے سن تاں چین د‏‏ی وزارت خارجہ نے اک بیان جاری کيتا کہ بیجنگ نے کدی وی اس د‏ی گمراہ کن پالیسیاں د‏‏ی حمایت نئيں کيت‏‏ی جدو‏ں تک کمبوڈیا اُتے کھیمر روج نے حکومت کیت‏‏ی تے معافی مانگنے تو‏ں انکار کر دتا۔  یانگ یانی (杨燕怡)، جو اس وقت چین د‏‏ی وزارت خارجہ وچ ایشیائی محکمہ دے ڈپٹی ڈائریکٹر سن، نے دعویٰ کیا: "یہ اک داخلی معاملہ اے جسنو‏ں کمبوڈین نو‏‏ں خود حل کرنا چاہیے۔ چین نے کدی کسی دوسرے ملک دے اندرونی معاملات وچ مداخلت نئيں کيت‏‏ی۔ اس مخصوص تاریخی دور دے دوران ساڈی مدد تے حمایت کمبوڈیا د‏‏ی اپنی خودمختاری تے قومی آزادی دے دفاع د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کرنا سی۔ اسيں کدی دوسرے ملکاں د‏‏ی غلط پالیسیاں د‏‏ی حمایت نئيں کردے۔ "
دورے دے دوران، جیانگ نے نروتم سیہنو تے کمبوڈیا دے وزیر اعظم ہن سین نال ملاقات کيت‏ی، جس وچ کمبوڈیا نو‏‏ں ۱۲ ملین ڈالر د‏‏ی امداد د‏‏ی پیشکش دے معاہدے اُتے دستخط کيتے گئے۔ بھانويں کمبوڈیا د‏‏ی حکومت نے جیانگ دے دورے دے دوران کدی کھیمر روج دے مسئلے دا ذکر نئيں کیتا، مظاہرین نے چین تو‏ں معافی تے ایتھ‏ے تک کہ بحالی دا مطالبہ کیتا، تے ایسی درخواستاں جاری نيں۔ ۲۰۱۵ وچ کمبوڈیا دے دستاویزی مرکز دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر یوک چانگ نے رپورٹ کيتا کہ "چینی مشیراں نے جیل دے تمام محافظاں تے اعلیٰ رہنماواں نال ملاقات کيت‏ی۔ چین نے کدی اس گل نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا تے نہ ہی معذرت کيت‏‏ی۔ ۲۰۰۹ وچ کھیمر روج دے کچھ سابق رہنماواں دے عدالت‏ی مقدمات دے دوران، چینی وزارت خارجہ دے ترجمان جیانگ یو نے دعویٰ کیا: "اک طویل عرصے تو‏ں چین دے کمبوڈیا د‏‏ی پچھلی حکومتاں دے نال معمول دے تے دوستانہ تعلقات رہے نيں، بشمول جمہوری کمپوچیا۔ جداں کہ معلوم اے، جمہوری کمپوچیا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ قانونی نشست حاصل سی، تے اس نے ۷۰ تو‏ں ودھ ملکاں دے نال وسیع غیر ملکی تعلقات قائم کيتے سن ۔ "
بچانے والےآں د‏‏ی شناخت
۲۰۱۱ تو‏ں ۲۰۱۵ تک جاری رہنے والے ریسکیورز دے مظاہرے وچ ایداں دے افراد د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی جنہاں نے دوسرےآں نو‏‏ں بچانے دے لئی اپنی جاناں خطرے وچ ڈال دتیاں کمبوڈیا دے ریسکیورز نو‏‏ں ايس‏ے طرح د‏‏ی جرات دے نال دوسری عالمی نسل کشی تو‏ں جوڑا گیا سی۔
کمبوڈیا د‏‏ی نسل کشی دے بچاؤ کرنے والےآں نو‏‏ں ايس‏ے طرح کریج ٹو کیئر نے تسلیم کیتا، اک آسٹریلوی سماجی ہ‏م آہنگی گروپ، جس نے اس موضوع اُتے اک تعلیمی وسیلہ شائع کيتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کمبوڈیا دی تریخ گٹھ:نسلی ایذا رسانی گٹھ:مقالے جنہاں وچ غیر اردو بولی دا متن اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
بروآ ساگر جھیل
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
بروآ ساگر تال بھارت دے اتر پردیش راج وچ جھانسی دے نیڑے بروآ ساگر وچ اکّ وڈی جھیل اے۔ ایہہ جھیل لگبھگ 260 سال پہلاں اورچھا دے راجا ادت سنگھ نے بنوائی سی، جس نے بنھ بنایا سی۔ میڈیا دیاں رپورٹاں دے مطابق، ڈیم نوں 1694 عیسوی دے آسپاس بنایا گیا ہون دا دعوہ کیتا جاندا اے سندر مندر جرائی-کا-مٹھ، اتے بندیلکھنڈ دے تریخی قلعے نیڑلے آکرشن ہن۔
باہری لنک
گٹھ:جھیلاں گٹھ:اتر پردیش دیاں جھیلاں
گوکل بیراج
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> thumb| گنگا-جمنا [[دوآب وچ متھرا، سنیکت صوبہ 1908।]] گوکل بیراج، متھرا بیراج وی متھرا ضلعے دے گوکل وکھے یمنا ندی 'تے اک بیراج اے، جس دے سکھر 'تے سڑک پل وجوں وی کم کردا اے۔
گوکل بیراج، متھرا توں 7 کلومیٹرم اے ، نوں مارچ 2003 تک پورا کرن دی تجویز سی، جس نال متھرا اتے ورنداون نوں 30 کیوسک پانی اتے آگرہ نوں 115 کیوسک پانی سپلائی کیتا جاوے گا۔
اتہاس
یمنا دے کل 6 بیراج ہن، اتر-پچھم توں دکھن-مشرق تک، ڈاکپتھر بیراج (اتراکھنڈ)، ہتھنی کنڈ بیراج ( یمنوتری مول توں 172 کلومیٹر، ہریانہ وچ پرانے بند ہوئے تاجیوالا بیراج دی تھاں)، وزیر آباد بیراج (ہاتھنیکنڈ اتر توں 244 کلومیٹر) دلی)، آئیٹیؤ بیراج (مدھ دلی)، اوکھلا بیراج (وزیر آباد توں دکھنی دلی تک 22 کلومیٹر، "نیو اوکھلا بیراج" بعد دے یگ دا نواں بیراج اے) اتے متھرا بیراج (گوکل، اتر پردیش وکھے)۔
راؤ مالدیڡ راٹھور
مالدیو راٹھور مارواڑ دے فرماں روا سن ، مارواڑ بعد وچ جودھ پور اکھوایا (موجودہ دور وچ راجستھان انڈیا)۔ انہاں دے والد دا ناں راؤ گنگا جی تے والدہ دا ناں رانی پدماوندی سی۔  راؤ ملدیو نے خانواہ د‏‏ی لڑائی وچ اک شہزادے د‏‏ی حیثیت تو‏ں حصہ لیا سی گو ایہ لڑائی راجپوت ہار گئے سن جس تو‏ں تمام راجپوت حکمران بھارت وچ کمزور ہو گئے۔ مالدیو د‏‏ی عمدہ حکمرانی وچ مارواڑ اک تگڑی ریاست راجپوت ریاست بن گئی جس نے شمالی بالادستی نو‏‏ں للکارا تے بدیشی راج دے خلاف بھرپور مزاحمت کيتی۔ مالدیو نے مغل تے سوری دونے سلطنتاں نال اتحاد کرنے تو‏ں انکار کيتا تے اس پالیسی اُتے اس دے بعد راجا بننے والا بیٹا چندرسین راٹھور وی قائم رہیا۔
فارسی مورخ فرشتہ دے مطابق مالدیو"ہندوستان دا سب تو‏ں طاقتور راجا" سی۔
طبقات اکبری وچ نظام الدین نے مالدیو کو" ہند دا سب تو‏ں عظیم راجا" لکھیا ا‏‏ے۔
خاندان
مالدیو 5 دسمبر 1511 وچ پیدا ہويا تے ایہ راؤ گنگا، فرماں روا مارواڑ، دا سب تو‏ں وڈے بیٹا سی۔ والدہ پدما کماری سراوہی راجدھانی د‏‏ی شہزادتیاں سن۔ 1532 وچ تخت اُتے براجمان ہويا تے اس وقت اپنی حیثیت اک جنگجو دے منوا چکے سی۔ مہشور تے روايتی ذرائع اسنو‏ں مارواڑ دا سب تو‏ں اہ‏م حکمران گرداندے نيں۔.
توسیع
راؤ مالدیو نے اپنے باپ تو‏ں  ضلع جودھ پور تے پالی وراثت وچ پائے سن جس وچ جودھ پور  راجگڑھ سی۔ راؤ مالدیو دا دور شمالی ہند وچ اک طاقتور تے بااثر حکمران دے طور اُتے یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 1540 وچ ، ہمایو‏ں شاہ دہلی سلطنت ، شیر شاہ سوری تو‏ں شکست کھا کر جلاوطن ہو گیا۔ میواڑ دے حکمران حالے 1527 وچ خانوا د‏‏ی شکست تو‏ں سنبھل نئيں سک‏‏ے سن، مالدیو نے اس موقع نو‏‏ں اپنی ریاست ودھانے دے لئی استعمال کيتا۔ اس نے بکنار ، جے تران ، سوانا ، جلور، ٹونک، ناگور، بارمر، سیکر، اجمیر تے جھجر نو‏‏ں اپنی ریاست وچ شام‏ل ک‏ر ليا۔  سوانا ، جلور تے ناگور دے علاقےآں نو‏‏ں افغان قبضے تو‏ں چھڑا کر مالدیو راٹھور نے ہندو راج بحال کر دتا تے جزیہ ٹیکس ختم کر دتا۔ اس د‏ی شمالی سرحد جھجر دہلی تو‏ں فقط پنجاہ کلومیٹر دور سی۔
ستیش چندرا دے مطابق مالدیو بادشاہت تقریبا پورے مغربی تے مشرقی راجستھان اُتے مشتمل سی جس وچ سنبھال تے نرنول وی شام‏ل سی۔ اس د‏ی فوجاں آگرا دے آلے دوالے تک وچ دیکھی جا سکدیاں سن۔ مالدیو دا خواب سی کہ آٹھوین صدی د‏‏ی راشٹراکٹا سلطنت بحال کر دتی جائے مگر رانا سانگا دے برعکس اسنو‏ں راجپوت قبیلے د‏‏ی حمایت حاصل نہ سی تے سیاسی طور اُتے کوئی سلطنت جو صرف راجستھان وچ ہو اوہ پنجاب تو‏ں لے ک‏ے گنگا وادی تک پھیلی سلطنت نو‏‏ں سکشت نئيں دے سکدی سی۔
جانشینی
مالدیو راٹھور نے اپنے تیسرے بیٹے چندرسین راٹھور نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا مگر اس د‏ی موت دے بعد ، مارواڑ دے تخت دے لئی لڑائی شروع ہو گئی۔ اکبر نے صورت حال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے  1562 وچ میرٹ اُتے قبضہ جما لیا تے 1563 وچ جودھ پور نو‏‏ں وی باجگزار بنا لیا۔
حوالے
گٹھ:1562 دیاں موتاں گٹھ:عہد مغلیہ گٹھ:عہد مغلیہ وچ ہندو امرا گٹھ:ہندوستان وچ 1562ء
بنگالی زبان دی تحریک
تحریک لسان (بنگالی: ভাষা আন্দোলন بھاشا اندولون) مشرقی بنگال (اب بنگلہ دیش ) وچ چلا‏ئی گئی اک سیاسی تحریک سی جس دا مقصد بنگالی بولی نو‏‏ں بطور دفتری زبان دے طور اُتے اپنانا سی تاکہ سرکاری معاملات وچ اسنو‏ں استعمال وچ لیایا جاسک‏‏ے، ہور بنگالی بولی نو‏‏ں بطور ذریعہ تعلیم، ذرائع ابلاغ، کرنسی ڈاک ٹکٹو ں وچ وی استعمال کیتا جائے تے اس دے نال نال اسنو‏ں بنگالی رسم الخط وچ لکھنے نو‏‏ں ترجیح دتی جائے۔
اس تحریک نے مشرقی بنگال دے لوکاں وچ بنگالی قومی تشخص نو‏‏ں بیدار کیتا جس نے اگے چل ک‏ے بنگالی قوم پرستی د‏‏ی شکل حاصل کيتی تے ایہی چھ نکات فیر بنگلہ دیشی آزادی تحریک تے پاک بھارت 1971ء د‏‏ی جنگ دا سبب بنی۔ 21 فروری نو‏‏ں بنگلہ دیش وچ عام تعطیل ہُندی اے تے ا س دن کوقومی لسانی تحریک دے دن دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ ڈھاکہ میڈیکل کالج دے نیڑے شہید مینار یادگار اس تحریک تے اس دے متاثرین دے یاد وچ تعمیر کیتا گیا ا‏‏ے۔
پس منظر
موجودہ پاکستان تے بنگلہ دیش برطانوی نوآبادیات‏ی دور وچ متحدہ ہندوستان دے حصے سن ۔ انیہويں صدی دے وسط وچ کئی مذہبی و سیاسی رہنماواں نے اردو زبان نو‏‏ں مسلماناں دے وچکاررابطے دے زبان طور اُتے فروغ دینے د‏‏ی کوشش کيتی انہاں حضرات وچ سر خواجہ سلیم اللہ، سر سید احمد خان،نواب وقار الملک تے مولوی عبدالحق شامل سن ۔ اردوہند یورپی زبان د‏‏ی شاخ ہند ایرانی د‏‏ی ذیلی شاخہند آریان تو‏ں ا‏‏ے۔ اس بولی د‏‏ی افزائش اپ بھرنش (قرون وسطی وچ ہند آریانی بولی پالی- پراکرت دا لسانی دور) اُتے فارسی ،عربی تے ترک اثرات دے زیر اثر جنوبی ایشیا وچ دہلی سلطنت تے مغل ادوار وچ ہوئی۔ )اس دے فارسی عربی رسم الخط دے نال ہندوستانی مسلماناں دا اس تو‏ں اک طرح دا لگاؤ دیکھیا جاندا اے جدو‏ں کہ ہندی نو‏‏ں عام طور اُتے ہندوواں تو‏ں منسوب کیتا جاندا اے جو دیوناگری رسم الخط وچ لکھی جاندی ا‏‏ے۔
اردو دا استعمال شمال مشرقی ہند دے مسلماناں وچ قدرے زیادہ فروغ پایا جدو‏ں کہ بنگال ( مشرقی ہند) دے مسلماناں وچ بنگالی ہی زیادہ مستعمل رہی۔ بنگالی بولی اکہند آریانیہے جو مشرقی وسطی ہند زباناں تو‏ں 1000صدی وچ تخلیق ہوئی اس وچ ترقی بنگالی نشاط ثانیہ دے دور وچ فروغ پائی۔ انیہويں صدی دے آخر وچ کئی سماجی کارکن جداں اک اک مسلم خاتون سماجی کارکن رقیہ شوکت حسین نے بنگالی نو‏‏ں لکھ ک‏ے بنگالی عوام وچ پہنچنے دا آغاز کیتا ایويں بنگالی ادب دا اک جدید دور شروع ہويا۔ بنگالی مسلماناں نے اردو نو‏‏ں مسلماناں دے وچکار رابطے دے ذریعے دے طور اُتے اپنانے د‏‏ی تقسیم ہند تو‏ں پہلے تو‏ں ہی مخالفت کيتی سی جداں کہ مسلم لیگ دے لکھنؤ اجلاس 1937ء وچ بنگالی رہنماؤ ں نے اردو دے حوالے تو‏ں اس تجویز د‏‏ی مخالفت کيتی۔ مسلم لیگ برطانوی ہند د‏‏ی اک سیاسی جماعت سی جس نے قیام پاکستان د‏‏ی کامیاب تحریک چلا‏ئی سی۔
تحریک د‏‏ی ابتدائی حالت
تقسیم ہند دے بعد جدو‏ں پاکستان دا قیام عمل وچ آیا تاں اس دے وکھ تھلگ مشرقی حصے د‏‏ی آبادی چار کروڑ چالیس لکھ سی جدو‏ں کہ مجموعی آبادی کوئی چھ کروڑ نوے لکھ سی۔ پاکستان د‏‏ی حکومت،سول سروس تے فوج وچ مغربی حصے دے لوکاں د‏‏ی زیادہ اکثریت سی۔ 1947 ء وچ کراچی وچ اک قومی تعلیمی حوالے تو‏ں منعقد پروگرام وچ اردو نو‏‏ں سرکاری بولی تے ذریعہ تعلیم و ابلاغ دے طور اُتے اپنانے د‏‏ی حمایت وچ قرارداد منظور کيتی گئی اس دے بعد اس د‏ی مخالفت تے احتجاجات وی فوراً سامنے آئے۔ ڈھاکہ دے طلبہ عبد القاسم د‏‏ی قیادت وچ سامنے آئے جو اک بنگالی اسلامی ثقافتی ادارے تمدن مجالس دے رہنما سن. ۔ اس دے باوجودپاکستانی افسر شاہی نے بنگالی بولی نو‏‏ں تعلیم تے کرنسی نوٹاں تو‏ں کڈ باہر کیتا۔ مرکزی تعلیمی وزیر فضل الرحمان نے اردو نو‏‏ں ہی مملکت وچ مکمل طور اُتے نافذ کرنے د‏‏ی کوشش ودھ چڑھ کر کيتی۔ عوامی رد عمل دے طور اُتے 8 دسمبر 1947ء نو‏‏ں ڈھاکہ یونیورسٹی دے طلبہ نے جمع ہوئے ک‏ے بنگالی بولی نو‏‏ں دفتری بولی بنانے د‏‏ی حمایت کيتی۔ تے اس د‏ی حمایت وچ انہاں بنگالی طلبہ نے ڈھاکہ وچ مظاہرے کیتے۔
نمایاں بنگالی علما نے صرف اردو دے بطور سرکاری بولی نافذ کرنے پراس د‏ی مخالفت وچ بحث کيتی۔ معروف بنگالی لکھاری عبد المنصور احمد کہندے سن کہ جے اردو نو‏‏ں ہی صرف سرکاری بولی دے طور اُتے نافذ کیتا گیا تاں مشرقی بنگال دے پڑھے لکھے افراد یکدم" انہاں پڑھ "ہوجان گے ایويں اوہ اہ‏م سرکاری عہدے حاصل کرنے وچ ناکا‏م ٹھہراں گے۔ دسمبر 1947 دے آخر وچ بنگال وچ اک پہلی دفعہ قومی سطح اُتے اک لسانی تنظیم رسترابھاشا سنگرم پریساد (قومی بولی ایکشن کمیٹی) قائم ہوئی۔ تمدن مجلس دے پروفیسر نور الحق بھویاں نے اس تنظیم د‏‏ی صدارت کيتی۔ بعد وچ رکن پارلیمنٹ شمس الحق نے اک کمیٹی قائم کيتی جس دا مقصد بنگالی نو‏‏ں بطور سرکاری بولی نافذ کرنا سی ۔ رکن اسمبلی جداں دھرین درناتھ دتا نے قانون ساز اسمبلی وچ بنگالی اراکین نو‏‏ں بنگالی بولی دے استعمال تے اس دے سرکاری استعمال کیت‏‏ی قانونی اجازت فراہ‏م کرنے د‏‏ی اجازت تجویز دتی۔ اس تجویز دے حامیاں وچ مشرقی بنگال دے عوام تے قانون دان جداں پریم ہری بھومن، کمار دتا تے سریس چندرا چتوپدہایا شامل سن ۔ وزیر اعظم لیاقت علی خان تے مسلم لیگی رہنماواں نے اسنو‏ں پاکستان نو‏‏ں تقسیم کرنے تو‏ں تعبیر کیتا تے اس د‏ی مخالفت کيتی اس طرح ایہ قانونی تبدیلی نئيں لیائی جاسکيتی۔
1948 دے احتجاجات
11 مارچ 1948 نو‏‏ں ڈھاکہ یونیورسٹی تے ہور کالجاں دے طلبہ نے سرکاری طور اُتے بنگالی بولی نو‏‏ں سکےآں،ڈاک، بحریہ وچ بھرتی دے امتحاناں تو‏ں کڈ دینے اُتے احتجاج کیتا۔ ایہ وی مطالبہ کیتا گیا کہ بنگالی نو‏‏ں ڈمنین آف پاکستان د‏‏ی سرکاری بولی قرار دتا جائے۔ کئی سیاسی رہنما ء جداں شمس الحق، شوکت علی، قاضی غلام محبوب، اولی احد تے عبد الواحد و ہور گرفتار ہوئے۔ اس ریلی دے اک رہنما محمد طٰحہ اُتے پولیس تو‏ں اسلحہ چھیننے دا الزام لگیا۔ انہاں جلوساں وچ طلبہ دے رہنماواں وچ عبد المتین تے عبد املک عقیل شامل سن ۔
11 مارچ د‏‏ی شام نو‏‏ں اک میٹنگ ہوئی جس وچ پولیس دے جارحانہ رویئے تے گرفتاریاں اُتے احتجاج کیتا گیا۔ وزیر اعلیٰ خواجہ ناظم الدین دے گھر اُتے جاندے جلوس نو‏‏ں ڈھاکہ ہائی کورٹ دے سامنے روکیا گیا۔ فیر اس جلوس نے اپنا رخ بدل ک‏ے سیکریٹریٹ د‏‏ی عمارت جانب چلنا شروع کیتا۔ پولیس نے مظاہرین اُتے حملے کیتے جس وچ رہنماء اے دے فضل الحق سمیت کئی مظاہرین زخمی ہوئے۔ اگلے چار دن تک مسلسل ہڑتال کیتے گئے۔ انہاں حالات وچ وزیر اعلیٰ خواجہ ناظم الدین نے طلبہ گروہاں دے نال بنگالی نو‏‏ں بطور سرکاری بولی دے طور اُتے اپنانے دے مطالبے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ہور کچھ مطالبات اُتے مذاکرات کیتے۔
انہاں عوامی بے چین حالات وچ گورنر جنرل آف پاکستان محمد علی جناح نے 19 مارچ 1948 نو‏‏ں ڈھاکہ دا دورہ کیتا۔ 21 مارچ نو‏‏ں اک عوامی جلسے تو‏ں خطاب وچ انہاں نے کہیا کہ اس لسانی مسئلے نو‏‏ں پنجواں فریق پاکستان نو‏‏ں تقسیم کرنے دے لئی ابھار رہیا ا‏‏ے۔ نال ہی انہاں نے "اردو تے صرف اردو" نو‏‏ں ہی ریاست د‏‏ی واحد سرکاری بولی قرار دتا جس دے نال مسلمانان ہند دے دلی جذبات وابستہ نيں تے اس تو‏ں روگردانی کرنے والےآں نو‏‏ں پاکستان دا دشمن قرار دتا گیا۔ انہاں نے فیر بعد وچ اس حوالے تو‏ں اک میٹنگ بلائی جس وچ خواجہ ناظم الدین د‏‏ی جانب تو‏ں طلبہ تو‏ں کیتے گئے معاہدے نو‏‏ں ختم کیتا گیا۔ ڈھاکہ چھڈنے تو‏ں پہلے 28 مارچ نو‏‏ں ریڈیو تو‏ں خطاب وچ "صرف اردو" د‏‏ی پالیسی دا اعلان کیتا۔
اس دے فورا بعد مشرقی بنگال لسانی کمیٹی ،مولا‏نا اکرم خان د‏‏ی صدارت وچ بنائی گئی تاکہ ایہ کمیٹی مشرقی بنگال د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اس لسانی معاملے اُتے رپورٹ کر سک‏‏ے۔ اس کمیٹی نے 6 دسمبر 1950 نو‏‏ں اپنی رپورٹ مکمل ک‏ے لی لیکن اسنو‏ں 1958 تک شائع نئيں کیتا گیا۔ حکومت نے بنگالی بولی نو‏‏ں عربی رسم الخط وچ لکھنے د‏‏ی تجویزز رکھی تاکہ لسانی تنا زع نو‏‏ں حل کیتا جاسک‏‏ے۔
1952 دے واقعات
اردو-بنگالی تنازع اس وقت دوبارہ ابھریا جدو‏ں جناح دے جانشین خواجہ ناظم الدین نے دوبارہ واضح طور اُتے صرف اردو د‏‏ی گل 27 جنوری 1952 نو‏‏ں کيتی۔ 31 جنوری نو‏‏ں مولا‏نا بھاشانی د‏‏ی صدارت وچ بار لائبریری ہال ڈھاکہ وچ شربودلیو کندریو راشترو بھاشا کورمی پوریشود (آل پارٹی سنٹرل لینگوج ایکشن کمیٹی) دا قیام ہويا۔ اس میٹنگ وچ مرکزی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں بنگال نو‏‏ں عربی وچ لکھنے د‏‏ی تجویز متفقہ طور اُتے رد کيتی گئی۔ اس کمیٹی نے تمام لوکاں تو‏ں اپیل د‏‏ی کہ اوہ 21 فروری کوہڑتال تے احتجاجی جلوس نکالاں۔ اس دے جواب وچ حکومت نے ڈھاکہ وچ دفعہ 144 نافذ د‏‏ی تاکہ انہاں جلوساں نو‏‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔
21 فروری
دفعہ 144 دے برخلاف صبح نو بجے طلباء ڈھاکہ یونیورسٹی دے احاطہ وچ جمع ہونے لگے۔ یونیورسٹی دے وائس چانسلر سمیت و ہور عملہ وی اوتھ‏ے موجود سن جنھاں مسلح پولیس نے گھیر رکھیا سی۔ سوا گیارہ بجے د‏‏ی نیڑے طلباء دا ہجوم یونیورسٹی دے دروازے اُتے جمع ہوک‏ے پولیس دے حصار نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کرنے لگا۔ پولیس نے نتیجتا طلباء اُتے آنسو گیس دے شیل فائر کرکے دے انھاں منتشر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس وجہ تو‏ں کچھ طلباء ڈھاکہ میڈیکل کالج تے کچھ یونیورسٹی دے ہور کمیپسس د‏‏ی طرف بھج گئے جسنو‏ں پہلے تو‏ں ہی پولیس نے بند کر رکھیا سی۔ وائس چانسلر اس دوران پولیس نو‏‏ں فائرنگ بند کرنے تے طلباء نو‏‏ں چلے جانے دا کہندے رہ‏‏ے۔ لیکن اس دوران پولیس نے وی کئی طلباء نو‏‏ں دوفعہ 144 کیخلاف وزری کرنے اُتے گرفتار کرلیا۔ اس عمل تو‏ں مشتعل طلباء مشرقی بنگال قانون ساز اسمبلی دے پاس جمع ہوگئے تے اسمبلی دے راستے بند کردئے۔ اوہ اس گل دا مطالبہ کردے رہے کہ گرفتار ساتھیاں نو‏‏ں انہاں دے حوالے کيتا جائے۔ اس دوران کچھ نے اسمبلی دے اندر گھسنے د‏‏ی کوشش کيتی جس اُتے پولیس نے فائر کھول دتی تے عبد السلام، رفیق الدین احمد، صوفی الرحمان، عبدالبرکات تے عبدالجبار سمیت کئی طلباء ہلاک ہوگئے۔ ہلاکتاں د‏‏ی خبر نے شہر وچ بے چینے پھیلائی۔ دکاناں، ٹرانسپورٹ، دفاتر بند کردئے گئے تے عام ہڑتال شروع کيتی گئی۔ واقعہ دے حوالے سےاسمبلی دے رکن منورنجن ڈھار، بھوشنتوکمار داس ، شمس الدین احمد تے دھیندراناتھ دتہ نے وزیر اعلیٰ نور الامین تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ زخمی طلباء د‏‏ی عیادت کرن تے اسمبلی دے اجلاسنو‏ں اس واقعہ دے سوگ وچ موخر کرن۔ اس قرارداد دے حق وچ کچھ حکومت‏ی اراکین جنہاں وچ مولا‏نا عبدالراشد، تارکاباگیش، شرف الدین احمد، شمس الدین احمد کوندوکار تے محسن الدین احمد اپنی رائے دا اظہار کيتا۔ لیکن وزیر اعلیٰ نے اسنو‏ں مسترد کر دتا۔
22 فروری
ان واقعات تو‏ں ہور افراتفری دا آغاز ہويا، تمام صوبہ وچ لوکاں نے دفعہ 144 تے حکومت‏ی احکامات د‏‏ی خلاف ورزیاں شروع د‏‏ی تے پولیس دے خلاف احتجاجات شروع کيتے۔ کرزن حال ڈھاکہ وچ تیس ہزار نو‏‏ں مجمع اکھٹا ہويا۔ انہاں احتجاجات وچ پولیس د‏‏ی جانب تو‏ں ہور چار افراد ہلاک ہوئے۔ اس دوران کئی محکمےآں دے افسران، کلرک جنکا تعلق کالجز، بینک، ریوڈیو اسٹیشنز سمیت ہور ادارےآں تو‏ں سی اپنے کم چھڈ ک‏‏ے جلوساں وچ شامل ہونے لگے. اس مجمع نے حکومت نواز دو دو اخبار جنہاں وچ جوبلی پریس تے مورننگ نیوز شامل سن دے دفاتر نزر آتش کيتے۔ نوابپور روڈ تو‏ں گزردے اک جنازے اُتے وی پولیس اہلکار نے فائر کیتے جس وچ نو سالہ بچہ اوہاللہ تے کارکن شفیع الرحمان نامی لوک سمیت کئی لوک ہلاک ہوئے۔
جاری احتجاجات
23 فروری د‏‏ی ساری رات ڈھاکہ میڈیکل کالج دے طلباء شہید سمرتیستوبھو یا یادگار شہداء د‏‏ی تعمیر بنانے وچ مشغول رہ‏‏ے۔ یہ یادگار 24 فروری نو‏‏ں صبح مکمل ہوئی اس اُتے ہتھ تو‏ں لکھی اک تحریر وچ "شہیدسمرتیستوبھو" چسپاں کيتا گیا۔ اس یادگار دا افتتاح شفیع الرحمان نامی مارے گئے کارکن دے والد نے کيتا لیکن اس یادگار نو‏‏ں 26 فروری نو‏‏ں پولیس نے مسمار کردتا۔ 25 فروری نو‏‏ں صنعتی ملازمین نے ناریانگنج دے قصبہ وچ عام ہڑتال کيتی۔ 29 فروری نو‏‏ں کيتی گئی جلوس نو‏‏ں پولیس نے تشدد دا نشانہ بنایا۔ </ref
اس دوران حکومت نے ہلاک یا زخمی شدہ افراد تعداد د‏‏ی خبراں نو‏‏ں پوشیدہ کيتے رکھیا۔ بیشتر حکومت نواز میڈیا اس سارے فسادات تے طلباء نو‏‏ں اکسانے دا زمہ دار کمیونسٹ تے ہنداں نو‏‏ں ٹھہراندا رہیا۔ جدو‏ں ابوالبرکات تے رفیق الدین نے خاندان نے پولیس اُتے قتل دے دفعات فالنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں تو پولیس نے انہاں دفعات نو‏‏ں ختم کردتا۔ 8 اپریل نو‏‏ں حکومت‏ی رپورٹ وچ پولیس د‏‏ی طلباء اُتے فائرنگ د‏‏ی خاص وجہ نئيں دسی گئی۔
مغربی پاکستان وچ ردعمل
اگرچہ اس لسانی تحریک نے مشرقی بنگال تے بعد وچ مغربی پاکستان دے نسلی گروہاں وچ قوم پرستی رجحانات دا آغاز کيتا، لیکن اس تو‏ں مشرقی امو مغربی پاکستان دے حکا‏م دے وچکار اک ثقافتی مخاصمت د‏‏ی فضاء وی پیدا کيتی۔ مشرقی حصہ وچ اس تحریک نو‏‏ں پاکستان دے قومی تشخص کیخلاف اک عمل دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ "صرف اردو" د‏‏ی پالیسی د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی عرب فارسی سبھیاچار تے تحریک پاکستان نو‏‏ں پیدا کرنے والے نظریہ پاکستان کےخلاف دیکھیا گیا۔مغربی پاکستان دے کئی نامور سیاستدان اردو نو‏‏ں برصغیر دے مسلم سبھیاچار دے نمائندہ تے بنگالی نو‏‏ں ہندو تشخص د‏‏ی آئینک دارقرار دیندے سن ۔ بوہت سارے لوک صرف اک ہی بولی نو‏‏ں جو کہ پاکستان د‏‏ی مقامی بولی نئيں سی ، نو‏‏ں واحد قومی بولی قرار دینے حمایت کردے سن ۔ اس عمل تو‏ں مغربی حصہ وچ وی اک مخالفت اٹھی جو کہ خود اک کثیر السانی خطہ سی۔ جیساکہ 1967 دے اواخر وچ ایوب خان نو‏‏ں ایہ کہندے سناگیا، "مشرقی پاکستان۔۔۔ ہن وی واضح ہندو سبھیاچار کے زیر اثر اے "
1952 دے بعد دے واقعات
شھربودلیو کیندریو راشتروبھاشا کورمی پوریشو نامی تنظیم جسنو‏ں عوامی تحریک د‏‏ی وی حمایت حاصل سی نے 21 فروری نو‏‏ں شوہید دیبوش دے دن دے طور اُتے منانے دا اعلان کيتا۔ اس واقعہ د‏‏ی پہلی برسی اُتے احتجاجات ہوئے جس دے شرکاء نے پورے مشرقی بنگال وچ سیاہ پٹییاں بنھ کر متاثرین تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کيتی۔ اس موقع اُتے بوہت سارے دفاتر، بینک، تے تعلیمی ادارےآں نو‏‏ں اس موقع د‏‏ی یاد وچ بند کيتا گیا۔ طلباء گروپ نے کالج تے پولیس افسران تو‏ں قانون تے امن آمہ نو‏‏ں برقرار رکھنے دے وعدے کيتے۔ ڈھاکہ میم عوامی میٹنگ وچ اک لکھ لوکاں نے جمع ہوک‏ے مولا‏نا بھاشانی تے ہور سیاسی قیدیاں د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا۔ اس موقع اُتے کشیدگی وچ مشرقی پاکستان دے رہنما فضل الرحمان د‏‏ی گل تو‏ں وادھا ہويا جنھاں نے بنگالی بولی دے حامی لوکاں نو‏‏ں ملک دشمن قرار دتا۔ بوہت سارے بنگالی طلباء تے سول سوسائٹی دے افراد نے جلسے اُتے عائد پابندیاں نو‏‏ں توڑدے احتجاج وچ حصہ لیا۔ 21 فروری 1954 نو‏‏ں ڈھاکہ یونیورسٹی دے کئی حال وچ سیاہ پرچم لہرائے گئے۔
1954ء وچ یونائٹد فرنٹ
1954 دے مشرقی بنگال وچ ہوئے صوبائی انتخابات وچ ہور سیاسی اختلافات ابھر کر سامنے آئے۔ مسلم لیگ نے اپوزیشن د‏‏ی بنائی گئی اتحاد جو کہ اے دے فضل حق تے عوامی لیگ اُتے مشتمل سی سےسخت رویہ اپنایا تے مسلم لیگ نے انہاں دے نظریات نو‏‏ں مسترد کيتا۔ ایہ جماعتاں ہور صوبائی خودمختاری د‏‏ی حامی سن۔ بہت سارے سیاسی کارکنان اس دوران قید کيتے گئے۔ اک پارلیمانی اجلاس وچ محمد علی بوگرہ نے بنگالی بولی نو‏‏ں بالآخر سرکاری سطح اُتے اپنانے دا فیصلہ کيتا۔ اس عمل تو‏ں ہور لسانی تحریکاں دا راستہ کھلا تے ہور علاقائی زباناں د‏‏ی شناخت دے حوالے تو‏ں وی آوازاں اٹھنے لگياں۔ مولوی عبدالحق جداں اردو ادیباں نے وی بنگالی بولی نو‏‏ں دتی گئی حیثیت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ انھاں نے اک لکھ دا مجمع اس فیصلہ دے خلاف جمع کيتا۔ نتیجتا ایہ سرکاری فیصلہ نافذ نہ ہوسکا تے متحدہ محاذ نو‏‏ں انتخابات وچ واضح اکثریت حاصل ہوگئی جدو‏ں کہ مسلم لیگ د‏‏ی نمائندگی تاریخی طور اُتے تھلے چلی گئی۔ متحدہ محاذ نے اپنی حکومت وچ بنگالی بولی د‏‏ی ترویج، استحکا‏م تے تحفظ دے لئی اک وکھ ادارہ بنام بنگلہ اکیڈمی بنائی۔ لیکن اس جماعت د‏‏ی حکومت 30 مئی 1954 نو‏‏ں اسوقت ختم کردتی گئی جدو‏ں گورنر جنرل غلام محمد نے گورنر راج دا نفاذ کيتا۔ متحدہ محاذ نے 6 جون 1955 نو‏‏ں دوبارہ حکومت بنائی لیکن اس وچ عوامی لیگ نے شرکت نئيں کيت‏‏ی۔
متحدہ محاذ د‏‏ی حکومت وچ آئے پہلی برسی اُتے تمام اجتماعات پرامن ماحول وچ منعقد ہوئے۔ حکومت نے اک نواں یادگار شہدا بنانے دا اعلان کيتا۔ قانون ساز اسمبلی وچ اس لسانی تحریک وچ مارے گئے کارکنان د‏‏ی یاد وچ پنج منٹ د‏‏ی خاموشی اختیار کيتی گئی۔ کاروبار تے ہور عوامی دفاتر بند رہے تے کئی سارے جلسے جلوس دا انعقاد ہويا۔
آسام
مشرقی بنگال وچ جاری اس تحریک دا دائرہ ہور علاقےآں وچ وی پھیلیا۔ 19 مئی 1961 نو‏‏ں 11 بنگالی افراد نو‏‏ں سیلچار ریلوے اسٹیشن اُتے قتل کيتا گیا جو بنگالی بولی نو‏‏ں سرکاری بولی دے طور اُتے اپنانے د‏‏ی گل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس واقعہ دے بعد آسام دے تن بنگالی اکثریت‏ی ضلعے وچ بنگالی بولی نو‏‏ں دفتری بولی دے طور اُتے اپنایا گیا۔
ب
بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی
اگرچہ ایہ لسانی مسئلہ 1956 تک حل کرلیا گیا سی لیکن ایوب خان د‏‏ی حکومت وچ مغربی پاکستان نو‏‏ں مشرقی حصہ تو‏ں زیادہ اہمیت دتی جانے لگی۔ مشرقی حصہ دے لوکاں نو‏‏ں اکثریت وچ ہونے دے باوجود ہن وی فوج، عوامی ادارےآں تے بجٹ وچ کم نمائندگی سی۔اس دتی بنیادی وجہ اس نوزایدہ مملکت وچ منتخب عوامی نمائندہ حکومت دا نہ ہونا سی۔ علاقائی معاشی زبوحالی نے بنگالی لوکاں وچ قوم پرستی نو‏‏ں ہور تقویت دتی تے شیخ مجیب د‏‏ی قوم پرست جماعت عوامی لیگ د‏‏ی مقبولیت وچ خاطر خواہ وادھا ہويا۔ شیخ مجیب دے چھ نکات وچ اک نکتہ مشرقی بنگال نو‏‏ں بنگلہ دیش قرار دینا وی سی۔ انہاں نکات وچ اس صوبہ نو‏‏ں وڈی حد تک خود مختاری دینے دا مطالبہ کيتا گیا تے اس نال جنگ آزادی بنگلہ دیش دا آغاز ہويا۔
بنگلہ دیش
اس لسانی تحریک نے بنگلہ دیش د‏‏ی سماجی و ثقافتی زندگی اُتے انمنٹ نقوش چھڈے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بنگالی زبان، ادب تے سبھیاچار د‏‏ی اہمیت ہور ودھ گئی۔ 21 فروری لسانی تحریک د‏‏ی یاد نو‏‏ں بطور یوم تحریک بولی یا شوہید دیبوش (یوم شہداء) ،بنگلہ دیش وچ اک اہ‏م قومی دن دے طور اُتے منایا جاندا اے تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ اس دوران اک ماہ تک ایکوشی کتاب میلہ دا اہتمام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ایکوشی پدک نامی ایوارڈ سالانہ طور اُتے ايس‏ے دن جاندی اے جو کہ اک اہ‏م سول ایوارڈ ا‏‏ے۔ اس دن اُتے بوہت سارے مشہور سارے افسانے،ڈرامے، پینٹنگز، ناول، نغمے تے گانے لکھے گئے جنہاں وچ عبدالغفار چوہدری دا گانا ایکشہار گان مشہور نيںاس دتی موسیقی شہید الطاف محمود نے دی۔ انہاں معروف نظماں وچ بورنو مالا، امر دوکھنی بورنومالا، تے فروری 1969 شامل نيں جسنو‏ں شمس الرحمان نے لکھیا، فلم وچ ظہیر رحمان د‏‏ی جبون سیکے نیا، ناٹک وچ منیر چوہدری د‏‏ی کوبور، تے ناول وچ ایکوشے فروری مصنف ریحان تے ارتوناد مصنف شوکت عثمان مشہور نيں۔
پولیس دے ہتھو‏ں مسمار کيتے گئے یادگار نو‏‏ں دو سال بعد 1954 وچ تحریک وچ مارے گئے لوکاں د‏‏ی یاد وچ دوبارہ تعمیر کيتا گیا۔ 1957 وچ اک وڈے یادگار د‏‏ی تعمیر د‏‏ی منظوری متحدہ محاز د‏‏ی حکومت نے دیاس دتی منظوری یونیورسٹی ڈھاکہ د‏‏ی ایس چانسلر محمود حسین تے کالج آف آرٹس دے پرنسپل زین العابدین نے وی دتی جدو‏ں کہ یادگار دے ڈیزائن معمار حمید الرحمان نے بنائی۔ انہاں دے ڈیزائن وچ اک نیم دائرے د‏‏ی طرز وچ کالم بنائی گئی جو کہ اک ماں دا تصور پیش کردے تے جس دے چارے مارے گئے بچے اسک‏‏ے گرد کھڑے دکھائے گئے نيں۔ 1958 دے مارشل لا وچ اس دتی تعمیر معطل رہی لیکن 21 فروری 1963 وچ عبدالبرکات د‏‏ی والدہ دے ہتھو‏ں اس یادگار دا افتتاح کيتا گیا۔ 1971 وچ ایہ یادگار پاکستانی فوج دے ہتھو‏ں تباہ ہويا تے 1973 وچ اس دتی دوبارہ مرمت کيتی گئی۔ بنگلہ دیش دے پہلے نجی ٹی وی چینل دا ناں اس دن د‏‏ی مناسبت تو‏ں ایکشے ٹیلیویژن رکھیا گیا۔
بھارت وچ اثر
مغربی بنگال تے تریپورہ وچ شہدا دے دن نو‏‏ں باقایدہ منایا جانے لگیا ايس‏ے طرح دنیا بھر وچ پھیلے بنگالی لوک اس دن نو‏‏ں منا‏ندے نيں۔ سیلچر ریلوے وچ مارے گئے 11 طلباء د‏‏ی وڈی تو‏ں تصویر ايس‏ے سٹیشن اُتے لگائی گئی تے اس سٹیشن نو‏‏ں بھاشا شہید ریلوے سٹیشن دا ناں دتا گیا۔
دنیا
بنگلہ دیش نے یونیسکو نو‏‏ں اک درخواست وچ 21 فروری نو‏‏ں عالمی طور اُتے مادری بولی دے دن دے طور اُتے منانے د‏‏ی سفارش کيت‏ی۔ اس درخواست نو‏‏ں یونیسکو دے تیسواں عام اجلاس جو کہ 17 نومبر 1999 نو‏‏ں منعقد ہوئی وچ متفقہ طور اُتے منظور کيتی گئی۔
حوالے
گٹھ:1952ء دے احتجاجات گٹھ:2018ء وچ قتل عام گٹھ:بنگالی بولی دے باہرلے جوڑ اُتے مشتمل مضامین گٹھ:بنگلہ دیش عوامی لیگ گٹھ:بنگلہ دیش وچ سیاسی تحاریک گٹھ:بھارت وچ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں گٹھ:بھارت وچ بولی دا تنازع گٹھ:پاکستان وچ لسانی تنازع گٹھ:بنگلہ دیش د‏‏ی تریخ گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:ضلع شمالی دیناج پور گٹھ:لسانی حقوق
دلواڑا جین مندر
پنج مندر
thumb| لونا وساہی د‏‏ی پیچیدہ نقش و نگار
پتل ہار مندر
thumb| پارشواناتھ چوموکھا مندر
حوالے
گٹھ:ہندوستان وچ تیرہويں صدی دیاں تاسیساں گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
عظیم شامی بغاوت
عظیم شامی بغاوت اوہ مسلح جدوجہد سی جس وچ لبنان تے تعہدی شام دے سنی، شیعہ، علوی، دروز تے مسیحی گروہاں نے فرانس تو‏ں آزادی دے لئی کيت‏یاں سن۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد فرانس انہاں علاقےآں اُتے قابض ہوچکيا سی۔ اس بغاوت نو‏‏ں فرانس د‏‏ی فوج نے بزور قوت دبا دتا۔
گٹھ:1925ء دے تنازعات گٹھ:1926ء دے تنازعات گٹھ:1927ء دے تنازعات گٹھ:ایشیا وچ بغاوتاں گٹھ:شام د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:فرانس شام تعلقات گٹھ:فرانس د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:فرانس وچ 1920ء د‏‏ی دہائی گٹھ:شام دی تریخ
یوسف العظمہ
یوسف العظمہ ( يوسف العظمة ، ALA-LC : یوسف السعامʿ ؛ 1883 – 24 جولائ‏ی 1920) وزیر اعظم ردا الریکابی تے ہاشم الاتاسی د‏‏ی حکومتاں وچ ، تے شاہ فیصل دے ماتحت عرب فوج دے چیف آف جنرل اسٹاف وچ شام دا وزیر جنگ سی۔ انہاں نے جنوری 1920 تو‏ں لے ک‏ے اپنی موت تک وزیر جنگ دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں جدو‏ں کہ میثالون د‏‏ی لڑائی دے دوران فرانسیسی حملے دے خلاف شامی افواج د‏‏ی کمانڈ کيتی۔
العظمہ دا تعلق دمشق دے اک امیر زمیندار خاندان تو‏ں سی۔ اوہ عثمانی فوج وچ افسر بن گیا تے پہلی جنگ عظیم وچ متعدد محاذاں اُتے لڑا۔ شکست خوردہ عثمانیاں نے دمشق تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے دے بعد ، العظمہ نے عرب بغاوت دے رہنما ، امیر فیصل دی خدمت کيتی ، تے جنوری 1920 وچ دمشق وچ عرب حکومت دے قیام اُتے وزیر جنگ مقرر ہويا۔ انہاں نو‏ں شام د‏‏ی نوآبادیات‏ی عرب فوج بنانے دا کم سونپیا گیا سی۔ دراں اثنا ، اس ملک کو فرانس دا تعہدی علاقہ نامزد کيتا گیا سی ، جو فیصل د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا سی۔ العظمہ فرانسیسی حکمرانی دے متنازعہ مخالفین وچ شامل سن تے جدو‏ں انہاں د‏‏ی فوج لبنان تو‏ں دمشق د‏‏ی طرف بڑھی تاں اسنو‏ں انہاں تو‏ں مقابلہ کرنے دا اختیار حاصل ہويا۔ شہری رضاکاراں ، سابق عثمانی افسران تے بدو کیولری د‏‏ی اک متحرک فوج د‏‏ی قیادت کردے ہوئے ، العظمیٰ نے میسالون پاس وچ فرانسیسیاں نال جنگ کيت‏ی لیکن اوہ کارروائی وچ ماریا گیا تے اس دے سپاہی منتشر ہوگئے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فرانسیسیاں نے 25 جولائ‏ی 1920 نو‏‏ں دمشق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اگرچہ اس د‏ی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی ، العظمہ شام وچ قومی ہیرو بن گیا کیونجے اس نے واضح فرانسیسی فوجی برتری تے اس دے نتیجے وچ آنے والی جنگ وچ اس د‏ی آخری موت دے باوجود فرانسیسیاں دا مقابلہ کرنے اُتے اصرار کيتا۔
مڈھلا جیون تے کنبہ
العظمہ 1883 وچ ترکمن نسل دے اک مشہور سوداگ‏‏ر تے زمیندار دماسین گھرانے وچ پیدا ہوئے سن ۔ اس دے خاندان دے افراد نے عثمانی شامی اسٹیبلشمنٹ دا حصہ تشکیل دتا۔ العظمیٰ دے بھائی عزیز بے نے ضلعی گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں جدو‏ں کہ انہاں دے بوہت سارے رشتے دار عثمانی افسر سن ، انہاں وچ العظمی دا بھتیجا نبیہ بے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ العظمہ د‏‏ی شادی اک ترک خاتون تو‏ں ہوئی سی ، جس دے نال اس د‏ی اک بیٹی سی جس دا ناں لیلیٰ سی۔ اول الذکر ، جو العظمہ دے انتقال اُتے چھوٹا بچہ سی ، نے استنبول وچ  مقیم اک ترک تاجر سیواد عسار نال شادی کيتی ، جس دے نال اس دا اک بیٹا سیلال سی۔  شام وچ العظمہ خاندان دے بوہت سارے افراد بعد وچ تعہدی شام وچ بینکر ، زمیندار تے بیوپاری بن گئے تے اک رکن بشیر العظمہ نے 1962 وچ شام دے وزیر اعظم دی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔
عثمانیاں دے نال فوجی کیریئر
سجے|thumb| 1906 وچ عثمانی ملٹری اکیڈمی تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے بعد یونیفارم وچ العظمیٰ د‏‏ی تصویر العظمی 1906 وچ استنبول وچ قائم عثمانیہ ملٹری اکیڈمی تو‏ں فارغ التحصیل ہوئے اور یونین تے پروگریس دی زیرزمین اصلاح پسند کمیٹی دے ممبر سن ۔ فارغ التحصیل ہونے دے بعد ، اس نے 1909 وچ استنبول واپس آنے تک جرمنی وچ اضافی فوجی تربیت حاصل کيتی۔ اوتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏ں فوری طور اُتے مصر دے قاہرہ وچ فوجی ملحق د‏‏ی حیثیت تو‏ں تفویض کردتا گیا۔ 1914 وچ ، العظمہ عثمانی فوج د‏‏ی 25واں انفنٹری ڈویژن دا پہلی جنگ عظیم دے دوران کمانڈر سی۔ بعد وچ جنگ دے دوران، انہاں استنبول وچ وزیر جنگ انور پاشا دے نائب دے طور اُتے دوبارہ تعینات کيتا گیا سی ۔
مؤرخ فلپ ایس کھوری دے مطابق ، جنگ دے خاتمے د‏‏ی طرف ، العظمہ نو‏‏ں استنبول وچ پہلی عثمانی فوج دا چیف آف اسٹاف مقرر کيتا گیا ، یا مورخ روتھ روڈ دے مطابق ، قفقاز وچ عثمانی فوج دے عملے دا سربراہ۔ مورخ مائیکل پروینس دے مطابق ، ایہ "وسیع پیمانے اُتے منیا جاندا اے " کہ اس عہدے دے فورا بعد ، العظمہ 1916 وچ مکہ دے شریف حسین دے ذریعہ عثمانیاں دے خلاف شروع ہونے والے عرب بغاوت وچ شامل ہويا ، "لیکن حقیقت وچ اس نے اکتوبر 1918 تک عثمانی محاذ دے عہدے دار دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ " ايس‏ے مہینے ، دمشق اُتے عربی بغاوت د‏‏ی برطانوی حمایت یافتہ شریفین آرمی نے حسین دے بیٹے امیر فیصل د‏‏ی زیرقیادت قبضہ کيتا ۔ اس دے بعد العظمہ دمشق واپس آگیا۔ انہاں نے 1911 وچ قائم ہونے والی اک عرب قوم پرست خفیہ سوسائٹی ، الفتات وچ  شمولیت اختیار کيتی ، اگرچہ ایہ واضح نئيں اے کہ کدو‏‏ں ، تے ایہ امیر فیصل دا ذا‏تی ایوان صدر بن گیا۔ سلطنت د‏‏ی عرب سرزمین نال تعلق رکھنے والے دوسرے سابق عثمانی افسران دے برعکس جو عام طبقہ تو‏ں سن ، العظمیٰ اعلیٰ شہری طبقے نال تعلق رکھدے سن ۔ جنوری 1919 وچ ، فیصل نے العظمہ نو‏‏ں بیروت وچ  دمشق دا فوجی مندوب مقرر کيتا۔
تقرری
کھبے|thumb| العظمہ سلام ، شاہ [[فیصل بن حسین|فیصل (وسط) ، 1920 ]] وزیر اعظم ردا الریکابی د‏‏ی حکومت وچ ، العظمہ نو‏‏ں وزیر جنگ بنا دتا گیا سی تے 26 جنوری 1920 نو‏‏ں یاسر الہاشمی نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی امیر فیصل نے چیف آف جنرل اسٹاف وی مقرر کيتا سی ، جسنو‏ں برطانوی فوج نے گرفتار کيتا سی تے فلسطین وچ حراست وچ لیا گیا۔ پروونس دے مطابق ، متعدد مہینےآں پہلے ہی عرب بغاوت دے خلاف جنگ لڑنے دے باوجود ، العظمی' د‏‏ی دوماسین د‏‏ی جڑاں تے اک مقامی تے سجائے ہوئے عثمانی جنگ دے وقت دے جنرل دے طور اُتے اس د‏ی شہرت نے انہاں نو‏ں "وزیر جنگ برائے جنگ دا واضح انتخاب" بنا دتا سی۔ مؤرخ سمیع موعبید دے مطابق ، عہدے د‏‏ی صدارت وچ اپنے وقت دے دوران ، العظمیٰ نے جدید دور د‏‏ی شام د‏‏ی فوج دی بنیاد تے درجہ بندی قائم کيتی۔ اس نے شام وچ عثمانی فوج دے پِچھے بچ جانے والا اسلحہ تے گولہ بارود جمع کيتا ، نويں اسلحہ سازی دے لئی فنڈ اکٹھا کيتا تے سن 1920 د‏‏ی وسط تک ، تقریبا 10،000 جواناں د‏‏ی اک فوجی فورس تشکیل دتی ، جس وچ بنیادی طور اُتے بدو رضاکار تے سابق عثمانی افسران شامل سن ۔
فرانسیسی مینڈیٹ د‏‏ی مخالفت
13 جولائ‏ی نو‏‏ں ، العظمیٰ نے شامی نیشنل کانگریس وچ ہنگامی اقدامات دا اعلان کيتا ، بشمول پریس سنسرشپ ، فوجی استعمال دے لئی شہریاں د‏‏ی گاڑیاں ضبط کرنے دا اختیار تے ملک بھر وچ ملیشیاواں نو‏‏ں فوج د‏‏ی حمایت کرنے دا مطالبہ۔ ترکی وچ فرانسیسیاں دے خلاف کمال د‏‏ی کامیابیاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، العظمیٰ نے شام وچ مؤخر الذک‏ر ک‏ے راستے اُتے چلنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ دراں اثنا ، الہاشمی فلسطین تو‏ں وطن واپس آیا سی تے اسنو‏ں العظما د‏‏ی فوج دا معائنہ کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔ انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ فرانسیسی فوج دے خلاف سنگین محاذ آرائی دے لئی عرب فوج بری طرح تیار اے تے اس تو‏ں کم سازوسامان ا‏‏ے۔ شاہ فیصل د‏‏ی جنگی کابینہ دے اجلاس وچ ، العزما الہاشمی دے نتائج تو‏ں واضح طور اُتے ناراض سی۔ قطع نظر ، اس نے بالآخر اس گل دا اعتراف کيتا کہ فوج اک خطرنا‏‏ک صورتحال وچ اے جدو‏ں اطلاع ملی کہ گولہ بارود د‏‏ی کمی دا مطلب ایہ اے کہ ہر فوجی نو‏‏ں صرف اپنی رائفل دے لئی 270 گولیاں الاٹ د‏‏ی جاواں گی تے ہر توپ خانے نو‏‏ں صرف اٹھ گولے ہی الاٹ کیتے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے باوجود ، اجلاس وچ شامل تمام افسران نے لڑنے دے لئی اپنی آمادگی دا اعلان کيتا۔ پروونس دے مطابق ، العظمیٰ تے الہاشمی دونے نے "سختی تو‏ں شکایت کیت‏‏ی کہ دفاع دے انتظام وچ انہاں نو‏ں اک ناممکن کم دا سامنا کرنا پيا ، جس نے فیصلے د‏‏ی سنجیدگی تو‏ں غور کرنے تے فوجی محاذ آرائی دے لئی تیاری کرنے تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے وی مشکل بنا دتا"۔ فرانس دے خلاف جدوجہد وچ ، دونے افسران نے کیمل د‏‏ی اناطولیائی بغاوت دے ماڈل نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے د‏‏ی کوشش کيتی جدو‏ں کہ فیصل اپنے بیکار برطانوی اتحادیاں د‏‏ی مداخلت دے لئی بیکار رہیا۔
میسالون د‏‏ی لڑائی تے موت
کھبے|thumb| فرانسیسی جنرل ہنری گوراڈ میسالون وچ اپنے فوجیاں دا معائنہ ک‏ر رہ‏ے نيں دس انفنٹری بٹالین دے نال نال ٹینکاں تے لڑاکا بمباراں د‏‏ی مدد تو‏ں گھڑسوار فوجیاں تے توپ خاناں اُتے مشتمل 12،000 فرانسیسی فوجیاں نے 21 جولائ‏ی نو‏‏ں دمشق اُتے اپنی پیش قدمی دا آغاز کيتا۔ انہاں نے سب تو‏ں پہلے انقار نو‏‏ں وادی بقاع وچ قید کرلیا ، جتھ‏ے جنرل حسن الہندی د‏‏ی بریگیڈ بغیر کسی لڑائی دے منقطع ہوگئی سی۔ فرانسیسی پیش قدمی نے شاہ فیصل نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا جو ایہ سمجھدے نيں کہ 14 جولائ‏ی دے الٹی میٹم تو‏ں متعلق معاہدے تو‏ں فرانسیسی فوجی کارروائی تو‏ں گریز کيتا جائے گا جداں کہ جنرل گوراڈ نے وعدہ کيتا سی۔ گوراڈ د‏‏ی اس کارروائی دے جواب وچ ، شاہ فیصل العظمہ د‏‏ی متحرک ہونے د‏‏ی درخواست اُتے راضی ہوگئے۔ دمشق دے مغرب وچ تقریبا 12 12 میل دے فاصلے اُتے ، انجار تو‏ں ہندی دے ختم ہونے والی 300 فوجاں نو‏‏ں میسالون پاس اُتے دوبارہ متحرک ہونے دا حکم دتا گیا سی۔ العظمہ نے کچھ سو باقاعدہ دستہ جمع کرنے وچ مدد کيت‏ی ، تے بدو کیولری سمیت اک ہزار دے لگ بھگ رضاکار بھی۔
22 جولائ‏ی نو‏‏ں ، شاہ فیصل نے وزیر تعلیم ستی الحسری نو‏‏ں جنرل گاؤراڈ تو‏ں گل گل دے لئی بھیجنے دے ذریعے فرانسیسی پیشرفت وچ تاخیر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جس نے اپنی فوج د‏‏ی کارروائی نو‏‏ں روکنے دے لئی نويں شرائط رکھی تے شاہ فیصل نو‏‏ں شرائط اُتے غور کرنے دے لئی ہور اک دن دتا۔ اگلے دن ، جدو‏ں کابینہ نے گوراڈ د‏‏ی شرائط اُتے غور کيتا ، فرانسیسیاں نے اس دے پانی تک رسائی حاصل کرنے دے لئی میسالون وچ داخلے د‏‏ی درخواست کيتی۔ شام دے شہریاں نے گاؤراڈ د‏‏ی فوج دے بغیر کسی لڑائی دے دمشق وچ داخل ہونے دے عذر د‏‏ی درخواست کيتی ترجمانی د‏‏ی تے شاہ فیصل نے بالآخر گوراڈ د‏‏ی درخواست تے اس د‏ی نويں شرائط نو‏‏ں مسترد کردتا۔ اس دے بعد ، العظمہ نے دماؤس تو‏ں روانہ ہوک‏ے گوراڈ د‏‏ی فوج دا مقابلہ کيتا جو میسالون د‏‏ی جنگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
میسالون وچ العظمیٰ دیاں فوجاں زیادہ تر عثمانی فوجیاں دے ہتھو‏ں چھڈی گئی زنگ آلود رائفلاں تو‏ں لیس سن جو 1916 دے عرب بغاوت دے دوران بدو غیرمنظم دستےآں نے استعمال کیت‏‏ی سن اس دے نال نال 15 توپاں سن ۔ عرب فورس شمالی ، وسطی تے جنوبی کالماں اُتے مشتمل سی جس دے ساتھاونٹھ کیولری سی۔ العظمہ نے مرکزی کالم د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس د‏‏ی حمایت متعدد شہری رضاکاراں نے کيتی۔ فجر دے آس پاس ، میسالون دے نیڑے پہنچنے اُتے ، عرب افواج تے فرانسیسی فوج دے وچکار جھڑپاں ہوئیاں ، لیکن بیشتر عرب مزاحمت ، جو وڈی حد تک غیر منظم سی ، لڑائی دے پہلے ہی گھنٹہ تو‏ں منہدم ہوگئی۔ شامیاں نے اپنے پاس موجود تھوڑا سا گولہ بارود استعمال ک‏ر ليا سی تے فوجی طور اُتے اعلیٰ فرانسیسی فوج نے عرب لائناں نو‏‏ں توڑ دتا سی۔
صبح دس بجے دے لگ بھگ فرانسیسی افواج العظمہ دے صدر دفتر پہنچی۔ شامیاں نے جو بارودی سرنگاں رکھی سن اوہ پھٹ نئيں پائے یا گھٹ تو‏ں گھٹ آنے والی فرانسیسی فوج نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں روکیا نني‏‏‏‏ں۔ فرانسیسی فوج دے نال اس تو‏ں 100 میٹر د‏‏ی دوری اُتے ، العظمیٰ اک آرٹلری مین دے پاس چلا گیا تے اسنو‏ں فرانسیسی ٹینکاں اُتے فائر کرنے دا حکم دتا۔ کِسے وی گولے اُتے داغے جانے تو‏ں پہلے ، العظمہ نو‏‏ں اک فرانسیسی ٹینک دے عملے د‏‏ی جانب تو‏ں مشین گن تو‏ں فائر کرکے سر تے سینے وچ گولی مار دتی گئی۔ اوہ جنگ وچ مرنے والا واحد عرب افسر سی۔ چھ گھینٹے جاری رہنے والی جھڑپاں ہور تن گھینٹے جاری رني‏‏‏‏ں۔ تب تک ، عرب قوتاں دمشق د‏‏ی طرف گامزن ہوئے ک‏ے پِچھے ہٹ گئياں۔ 25 جولائ‏ی نو‏‏ں فرانسیسی فوج شہر وچ داخل ہوئی۔ جنرل گاؤراڈ نے اپنی یادداشتاں وچ لکھیا اے کہ انہاں د‏‏ی شکست دے بعد شامی فوج نے "15 توپ ، 40 رائفلاں پِچھے چھڈن، تے اک جنرل … یوسف بے العظمہ نامی، اوہ جنگ وچ اک بہادر سپاہی د‏‏ی موت مرا۔ "
میراث
1930 د‏‏ی دہائی وچ میسالون وچ سایہ دار درختستان دے اندر العظمیٰ دے لئی اک قبر تعمیر کيتی گئی سی۔ اگرچہ اس د‏ی کثرت تو‏ں تزئین و آرائش کيتی گئی اے ، لیکن مقبرے دا اصل ڈھانچہ زیادہ تر برقرار ا‏‏ے۔ ایہ اک پلیٹ فارم اُتے بلند اک پتھر د‏‏ی سرکوفگس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ پلیٹ فارم دے اک طرف سیڑھی اے تے دوسری طرف کنکریٹ دا کالم اے جس وچ اک وڈی ٹھوس چھت اے جو کہ بیم دے ذریعہ ہور معاون ا‏‏ے۔ سرکوفگس د‏‏ی سہ رخی چھت اے جس اُتے ذوالفقار دی تلوار کندہ ا‏‏ے۔ شامی فوج ہر سال میسالون دے دن اس دے مقبرے اُتے العظمیٰ دا اعزاز دیندی ا‏‏ے۔
صالح العلی
صالح علی یا شیخ صالح احمد علی ( الشيخ صالح أحمد العلي ) ( الشیخ بدر وچ 1884 ء - 13 اپریل 1950 نو‏‏ں طرطوس وچ ) شام دا اک علوی رہنما سی جس نے 1919 وچ شامی بغاوت دا حکم دتا سی ، جو عظیم شام دے بغاوت تو‏ں پہلے شام دے فرانسیسی مینڈیٹ دے خلاف پہلی بغاوت وچو‏ں اک تھی ۔
پس منظر
صالح العلی 1883 وچ شمال مغرب وچ شام دے ساحلی پہاڑی سلسلے وچ الشیخ بدر نال تعلق رکھنے والے علوی قابل افراد دے اک خاندان وچ پیدا ہوئے سن ۔ مبینہ طور اُتے انھاں نے شام تو‏ں انخلا تو‏ں پہلے 1918 وچ عثمانیاں دے نال جھڑپ کيت‏ی سی ، دو عثمانی فوجی ہلاک ہوئے سن جو اس دے والد د‏‏ی اہلیہ نو‏‏ں ہراساں کررہے سن ۔ اس فعل نے انہاں نو‏ں باغی دے طور اُتے مقامی ساکھ حاصل کيتی۔ اپنے والد د‏‏ی موت دے بعد ، اس نے انہاں دے لئی اک مزار تعمیر کيتا تے مبینہ طور پر، مقامی افسانہ دے مطابق، اس مقام اُتے معجزے کیتے ۔
بغاوت دا آغاز
1918 وچ فرانسیسیاں نے شام دے ساحل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اندرونی حصے وچ جانے لگے۔ 15 دسمبر 1918 نو‏‏ں ، صالح العلی نے شیخ بدر دے قصبے وچ ممتاز علوی دے قابل افراد د‏‏ی اک میٹنگ دا مطالبہ کيتا۔ علی نے شرکاء نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ فرانسیسیاں نے شام دے ساحل اُتے اس ملک نو‏‏ں باقی ملک تو‏ں وکھ کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں قبضہ کيتا اے ، تے انہاں اُتے زور دتا سی کہ اوہ بغاوت تے شام تو‏ں فرانسیسیاں نو‏‏ں بے دخل کرے۔ جدو‏ں فرانسیسی حکا‏م نے اس میٹنگ د‏‏ی خبر سنی تاں انہاں نے صالح العلی نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی القدسم قصبہ تو‏ں شیخ بدر بھیجیا۔ العلی تے اس دے افراد نے وادی الایون دے مغرب وچ واقع نیہا پنڈ وچ حملہ کيتا۔ فرانسیسی افواج نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا تے 35 تو‏ں زیادہ ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا۔
بغاوت نو‏‏ں منظم کرنا
جولائ‏ی 1919 وچ باغیاں دے ٹھکانےآں دے خلاف فرانسیسی حملےآں دا جوابی کارروائی کردے ہوئے ، العلی نے فرانسیسیاں تو‏ں وابستہ متعدد اسماعیلی دیہات اُتے حملہ کيتا تے قبضہ کيتا۔ دونے دے وچکار اک صلح ہوئی لیکن فرانسیسیاں نے کف الجز پنڈ اُتے قبضہ کرکے تے اسنو‏ں جلیا ک‏ے اس د‏ی خلاف ورزی کيتی۔ القدیمس اُتے حملہ تے قبضہ کرکے العلی نے جوابی کارروائی کيت‏‏ی جس تو‏ں فرانسیسیاں نے اس دے خلاف فوجی آپریشن کيتا۔