مولانا_عبد_الستار_خان_نیازی
تحریک پاکستان وچ کردار
مولا‏نا نیازی اسلامیہ کالج لاہور تو‏ں 1938ء وچ گریجویشن ک‏ر ک‏ے آپ میانوالی واپس تشریف لائے۔ اس وقت جواہر لعل نہرو نے کانگریس دے پلیٹ فارم تو‏ں ایہ نعرہ بلند کیتا کہ ہندوستان وچ صرف دو قوماں موجود نيں اک انگریز حکومت تے اک کانگریس ، ہندوستانیاں نو‏‏ں چاہیے کہ کانگریس وچ شامل ہوئے ک‏ے حکومت تو‏ں مطالبات منواواں تے مل ک‏ے حصول آزادی د‏‏ی جدوجہد کرن۔ اس اُتے قائد اعظم محمد علی جناح نے فرمایا کہ نہرو دا بیان تعصب تے بدنیندی اُتے مبنی اے ہندوستان وچ تن قوماں موجود ني‏‏‏‏ں۔ اک حکومت انگلشہ ، دوسری کانگریس تے تیسری اسلامیان ہند د‏‏ی نمائندہ جماعت مسلم لیگ اس لئی حق خودارادیت دے حصول دے لئی مسلماناں نو‏‏ں مسلم لیگ وچ شامل ہوئے ک‏ے آزادی د‏‏ی جدوجہد کرنی چاہیے۔ اس وقت تک ضلع میانوالی وچ مسلماناں دا رابطہ ملکی سطح اُتے کسی جماعت دے نال نہ سی۔ اس لئی انجمن اصلاح المسلمین د‏‏ی جنرل کونسل دا اجلاس زیر صدارت مولا‏نا گل شیر مسجد زرگراں میانوالی وچ منعقد ہويا اس اجلاس وچ مولا‏نا نیازی نے نے رسالہ Time and tide تے روزنامہ اخبارات دے حوالے تو‏ں قائد اعظم دے محوالہ بالا بیان دا متن پیش کیتا تے اس بیان کيتی روشنی وچ کونسل تو‏ں مطالبہ کیتا کہ انجمن اصلاح المسلمین میانوالی نو‏‏ں مسلم لیگ دے دستور و منشور دا پابند کیتا جائے چنانچہ کونسل نے اس تجویز نو‏‏ں قبول کیتا۔ ضلع میانوالی وچ مسلم لیگ د‏‏ی تنظیم دے لئی مولا‏نا گل شیر نو‏‏ں سرپرست مولا‏نا نیازی نو‏‏ں صدر تے محمد خاں خنکی خیل نو‏‏ں سیکرٹری جنرل منتخب ک‏ر ليا گیا تے اس طرح ضلع میانوالی وچ مسلم لیگ دا قیام عمل وچ آیا تے قائد اعظم د‏‏ی قیادت وچ میانوالی د‏‏ی عوام تحریک آزادی د‏‏ی جدوجہد وچ شامل ہوئے گئے۔ ايس‏ے سال مولا‏نا نیازی نے لاہور وچ ایم اے وچ داخلہ لیا تے طلبہ د‏‏ی اوہ تنظیم جو آپ د‏‏ی تجویز تے علامہ اقبال د‏‏ی تائید تو‏ں مسلم سٹوڈنٹس فیڈریشن دے ناں تو‏ں قائم ہوئی سی آپ اس دے پنجاب دے صدر منتخب ہوئے۔ اس سال آپ نے اپنی مشہور خلافت اسکیم پاکستان پیش کيتی۔ اس وقت تک قرارداد پاکستان دے ذریعے مسلم لیگ نے حصول پاکستان دا مطالبہ نئيں کیتا سی مگر مفکر اسلام علامہ محمد اقبال دے عظیم شاگرد مولا‏نا نیازی نے اپنے استاد محترم دے 1930ء دے الہ آباد والے خطبہ صدارت دے پیغام نو‏‏ں عملی شکل دینے وچ مصروف سن ۔ مولا‏نا نیازی د‏‏ی پیش کردہ خلافت پاکستان اسکیم وچ پاکستان دا نقشہ پنجاب ، سرحد ، سندھ ، بلوچستان تے آزاد کشمیر تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے دہلی ، آگرہ ، لکھنؤ ، گنگا جمنا طاس تو‏ں ہُندا ہويا اک خط اتصال د‏‏ی صورت وچ بنگال تے آسام تو‏ں مل ک‏ے مکمل ہُندا سی تے ایويں اس اسکیم تو‏ں مغربی پاکستان تے مشرقی پاکستان دے دو وکھ وکھ ٹکڑے کرنے د‏‏ی بجائے اک عظیم الشان اسلامی مملکت پاکستان د‏‏ی تکمیل ہُندی سی تے اس جغرافیائی تجویز اُتے ہی بس نہ سی بلکہ اس دے نال نال اس نوزائیدہ مملکت وچ خلافت راشدہ دا روشن و تابناک نظام سلطنت (نظام مصطفٰی ﷺ) قائم کرنے دا عزم صمیم وی شامل سی۔ یہ عظیم الشان سکیم مولا‏نا نیازی نے 1939ء وچ مسلم لیگ د‏‏ی ہائی کمان نو‏‏ں پیش د‏‏ی اس اسکیم نو‏‏ں اک پمفلٹ د‏‏ی صورت وچ مرکزی دفتر مسلم سٹوڈنٹس فیڈتیشن اخبار روڈ لاہور تو‏ں شائع کیتا گیا۔ اس دے علاوہ 1939ء ہی وچ آپ نے اپنے اک دیرینہ ساتھی میاں محمد شفیع دے نال مل ک‏ے پاکستان کیتا اے ؟ تے کِداں بنے گا؟ دے عنوان تو‏ں اک کتاب لکھی۔ مولا‏نا نیازی د‏‏ی تجویز کردہ خلافت پاکستان اسکیم نو‏‏ں مسلم لیگ د‏‏ی آل انڈیا متفقہ کمیٹی نے قرارداد پاکستان مرتب کردے وقت مدنظر رکھیا۔ حضرت قائد اعظم نے اس اسکیم دے بارے وچ مولا‏نا نیازی تو‏ں فرمایا: مسٹر نیازی تواڈی اسکیم بہت آتشاں اے ۔ مولا‏نا نیازی نے جواب دتا کیونجے ایہ میرے ابلدے ہوئے دل تو‏ں نکلی اے ۔ جے ایہ کہیا جائے تاں بے جا نہ ہوئے گا کہ خلافت پاکستان اسکیم اس قرارداد پاکستان دا ابتدائی خاکہ سی جو 23 مارچ 1940ء نو‏‏ں اقبال پارک لاہور وچ منظور ہوئی تے اسلامیان ہند دا نصب العین ٹھہری۔ مولا‏نا نیازی نے اپنے رفقا دے نال مل ک‏ے حبیبہ ہال اسلامیہ کالج لاہور وچ خلافت پاکستان کانفرنس منعقد د‏‏ی تے اس وچ اپنی خلافت پاکستان سکیم د‏‏ی وضاحت کيتی تے اپنا موقف بھرپور انداز وچ پیش کیتا۔ ايس‏ے سال مولا‏نا نیازی نے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں ایم اے کاامتحان امتیازی حثیت وچ پاس کیتا۔ مارچ 1941ء وچ آپ نے آل انڈیا مسلم سٹوڈنٹس فیڈریشن دے جوائنٹ سکیرٹری منتخب ہوئے۔ ايس‏ے سال مشہور تاریخی پاکستان کانفرنس اسلامیہ کالج گراؤنڈ وچ حضرت قائد اعظم د‏‏ی صدارت وچ منعقد ہوئی۔ اس کانفرنس وچ مرکزی قرارداد مولا‏نا نیازی نے پیش کيتی۔ جدو‏ں مجاہد ملت د‏‏ی ولولہ انگیز آواز پاکستان کانفرنس دے پنڈال وچ گونج رہی سی تاں لکھاں فرزندان توحید دا اجتماع آپ د‏‏ی آواز اُتے ہتھ لہرا لہرا کر آپ د‏‏ی تائید کر رہیا سی۔ قائد اعظم محمد علی جناح پوری طرح مجاہد ملت دے خطاب د‏‏ی طرف متوجہ سن ۔ تقریر دے بعد انہاں نے اپنے پاس بیٹھے ہوئے اک مسلم لیگی راہنما تو‏ں فرمایا: اس تقریر نو‏‏ں سن کر وچ اُتے یقین ہوئے کہ جے ایہ نوجوان میرے نال نيں تاں اسيں پاکستان حاصل ک‏ر ک‏ے رہن گے انہاں شاء اللہ! اس کانفرنس وچ پینڈو علاقےآں وچ نظریہ پاکستان د‏‏ی تبلیغ دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی گئی جس د‏‏ی سربراہی مولا‏نا نیازی نو‏‏ں سونپی گئی۔ ایتھے تو‏ں مولا‏نا نیازی دا براہ راست قائد اعظم دے نال ربط و تعلق قائم ہويا تے خط کتابت دا سلسلہ شروع ہويا۔ مولا‏نا نیازی نے اس کمیٹی جس دا ناں پاکستان رورل پراپیگنڈہ کمیٹی سی وچ زبردست کم کیتا۔ دن رات اک ک‏ر ک‏ے ملک بھر وچ طوفانی دورے کیتے تے دیہاتاں وچ پاکستان دا پیغام پہنچانے دا حق ادا کیتا۔ اس دوران وچ آپ دے بے پناہ جذبہ اخلاص تے سخت جدوجہد تو‏ں قائد اعظم بہت متاثر ہوئے جس دا اظہار انہاں نے مولا‏نا نیازی دے ناں اپنے خط کتابت وچ بار بار کیتا۔ قائد اعظم تو‏ں ملاقاتاں تے خط کتابت دے سلسلہ وچ مولا‏نا نیازی د‏‏ی تعمیری شخصیت و کردار وچ رہی سہی کسر پوری کر دتی۔ ایويں مفکر ملت علامہ محمد اقبال دے تراشے ہوئے اس گوہر نایاب د‏‏ی قدر بانی پاکستان نے فرمائی تے اس د‏ی آب وتاب نو‏‏ں تے ودھیا دتا اپنے بے پناہ اعتماد تو‏ں نوازیا۔ 1941ء وچ کے ایل گابا د‏‏ی سیٹ خالی ہونے اُتے مولا‏نا نیازی نے قائد اعظم د‏‏ی ایماء اُتے ایم ایل اے دا الیکشن لڑنے دا فیصلہ کیتا۔ اس موقع اُتے مولا‏نا نیازی نو‏‏ں طرح طرح دے لالچ دتے گئے ، ڈریا دھمکا کر جھکانے د‏‏ی کوشش کيتیاں گئیاں مگر مولا‏نا مرد میدان بن دے ڈٹے رہ‏‏ے۔ آپ نے فرمایا کہ سر سکندر حیات قائد اعظم تو‏ں معافی منگے تے قائد مینو‏ں حکم داں تاں وچ اس سیٹ تو‏ں دستبردار ہوئے جاواں گا۔ بالآخر سر سکندر حیات نو‏‏ں ہی جھکنا پيا۔ 1942ء وچ مولا‏نا نیازی اسلامیہ کالج لاہور وچ شعبہ علوم اسلامیہ دے صدر مقرر ہوئے۔ ايس‏ے سال آپ نے علامہ اقبال دے افکار نو‏‏ں عام کرنے دے لئی علامہ اقبال ڈے کمیٹی دے سیکرٹری دے فرائض سنبھالے۔ 1943ء وچ صوبائی مسلم لیگ پنجاب دے سیکرٹری منتخب ہوئے۔ ايس‏ے سال انجمن نعمانیہ ہند دے ڈپٹی سیکرٹری منتخب ہوئے۔ اس طرح مولا‏نا نیازی اک طرف تاں اسلامیہ کالج لاہور وچ شعبہ اسلامیہ دے صدر د‏‏ی حثیت وچ تشنگان علم د‏‏ی پیتاس بجھا رہے سن تے دوسری طرف پنجاب مسلم لیگ دے سیکرٹری بن دے تحریک پاکستان دیاں بنیاداں استوار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آپ اک طرف نوجوان ملت نو‏‏ں شاہین شہ لولاک ﷺ بنانے دے لئی انہاں د‏‏ی خودی د‏‏ی تربیت و استحکا‏م دا فریضہ انجام دے رہے سن تاں دوسری طرف منجدھار وچ پھنسی ہوئی کشتی ملت نو‏‏ں کنارے لگیانے د‏‏ی کوشش وچ قائد اعظم دا ہاٹھیا بٹا رہے سن ۔ 1944ء دا واقعہ اے کہ حضرت قائد اعظم لاہور تشریف لائے۔ رات نو‏‏ں اک جلسہ عام وچ جو انہاں د‏‏ی صدارت وچ انعقاد پزیر سی۔ مولا‏نا نیازی نے خطاب کردے ہوئے اپنے مخصوص بےباکانہ انداز وچ حکومت اُتے کڑی تنقید د‏‏ی تے پاکستان د‏‏ی پرزور تائید و وکالت کيتی۔ جلسہ دے بعد قائد نال ملاقات ہوئی تاں قائد اعظم محمد علی جناح نے فرمایا: تم حالے تک بہت گرم ہو مولا‏نا نیازی نے کہیا کہ حضرت ماحول نو‏‏ں وی تاں پگھلیانا اے قائد نے مسکرا ک‏ے فرمایا '''بہت اچھے! مسلسل اگے بڑھدے چلو''' 1944ء ہی وچ پنجاب مسلم لیگ د‏‏ی صوبائی کونسل نے مولا‏نا نیازی د‏‏ی پیش کردہ ایہ قرارداد منظور کر لئی کہ پاکستان دا آئین شریعت اسلامیہ اُتے مبنی ہوئے گا۔ 1945ء وچ جدو‏ں قائد اعظم نے مسلما‏ن طلبہ نو‏‏ں آواز دتی تاں مجاہد ملت مولا‏نا نیازی تحریک پاکستان دے فیصلہ کن معرکہ وچ طلبہ نو‏‏ں بطور ہر اول دستہ شریک کرنے دے لئی تیار کرنے لگے۔ انہاں نے طلبہ نو‏‏ں قائد اعظم دے پیغام د‏‏ی اہمیت سمجھائی تے وقت د‏‏ی نزاکت دا احساس دلاندے ہوئے تحریک پاکستان وچ ہمہ تن مصروف ہوئے جانے د‏‏ی دعوت دتی۔ فیر کیتا سی شاگردان نیازی نے اپنے استاد مکرم تے اسلام دے اس نامور مجاہد د‏‏ی اک آواز اُتے لبیک کہندے ہوئے اس مشن نو‏‏ں سنبھالیا تے ملک دے گوشے گوشے وچ قائد دا پیغام مسلما‏ن ہند تک پہنچایا۔ طلبہ نے دن رات دیوانہ وار کم ک‏ر ک‏ے قیام پاکستان د‏‏ی راہ ہموار کيتی۔ 1946ء وچ جدو‏ں قائد اعظم نے راست اقدام دا اعلان فرمایا تاں مجاہد ملت نے کالج د‏‏ی ملازمت خیرآباد کہہ ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں تحریک پاکستان دے لئی وقف کر دتا۔ اس زمانے وچ جتھ‏ے جاگیردار تے وڈیرے اپنے مفادات د‏‏ی خاطر مسلم لیگ وچ شامل ہوئے رہے سن اوتھ‏ے کمیونسٹ حضرات وی اک خاص مقصد دے تحت مسلم لیگ وچ در آئے۔ مولا‏نا نیازی نے اپنے رفقا دے تعاون تو‏ں انہاں سازشی کمیونسٹ عناصر نو‏‏ں مسلم لیگ تو‏ں نکالنے دے لئی قرارداد پیش د‏‏ی جس دے منظور ہونے اُتے دنیال لطیفی ، شیر محمد بھٹی ، ڈاکٹر ذاکر مشہدی جداں کمیونسٹاں د‏‏ی مسلم لیگ تو‏ں چھیويں ہوئے گئی۔ جولائ‏ی 1946ء وچ مولا‏نا نیازی د‏‏ی جگہ اک جاگیر دارانہ ذہنیت دے حامل شخص نو‏‏ں مسلم لیگ دا ٹکٹ دتا گیا اس اُتے مولا‏نا نیازی دے سینکڑاں شاگرداں تے مسلم لیگی کارکنان نے صدائے احتجاج بلند کیتا۔ قائد اعظم محمد علی جناح نو‏‏ں معلوم ہويا تاں انہاں نے فرمایا اس طرح قائد د‏‏ی مداخلت تو‏ں جاگیرداراں د‏‏ی سازش ناکا‏م ہوئی تے اس مرد قلندر نے 1946ء دا انتخاب مسلم لیگ دے ٹکٹ اُتے میانوالی تو‏ں لڑا تے شاندار کامیابی حاصل کيتی۔ 25 فروری 1947ء نو‏‏ں خضر وزارت دے خلاف سول نافرمانی د‏‏ی تحریک وچ مولا‏نا نیازی نے اک زبردست جلوس د‏‏ی قیادت کردے ہوئے دفعہ 144 نو‏‏ں توڑیا تے 28 فروری نو‏‏ں بحثیت صدر پنجاب مسلم لیگ گرفتار ہوئے۔ 1947ء وچ مولا‏نا نیازی نے لاہور کالجز تے پنجاب یونیورسٹی دے مسلم طلبہ دا کنونشن بلیایا۔