cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آشور
زرین دور
وہ فوج کشی دا منصوبہ بنا رہیا سی کہ اس دے بیٹےآں نے اس دے خلاف سازش د‏‏ی تے اوہ ماریا گیا۔ اس دا عہد آشوری تریخ وچ فتوحات تے تعمیرات دونے دے لحاظ تو‏ں خاص اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ اس نے اُتے آشوب دور وچ اقدار سنبھالنے دے بعد اس نے نہ صرف حکومت نو‏‏ں سنبھالے رکھیا بلکہ اس نے فتوحات دے دائرے نو‏‏ں وی وسیع کيت‏‏ا۔ اس نے مال غنیمت دا زیادہ حصہ تعمیرات اُتے خرچ کيت‏‏ا نینواہ نو‏‏ں ازسر نو آباد کيت‏‏ا شاندار عمارتاں، محلات تے عبادت گاہاں بنواواں، باغات لگوائے تے اپنے راجگڑھ نو‏‏ں اوہ شان بخشی کہ مغربی ایشیا دا سب تو‏ں خوبصورت شہر بن گیا۔
سناخریب نے وڈے بیٹےآں نو‏‏ں نذر انداز کرکے چھوٹے بیٹے اسر حدون نو‏‏ں جانشین نامرز کيت‏‏ا۔ اس اُتے وڈے بیٹےآں نے سازش ک‏ر ک‏ے باپ نو‏‏ں قتل کر دتا۔ مگر اسرحدون حیقیقتاً اپنے وڈے بیٹےآں اُتے فوقیت رکھدا سی، اس نے تمام شازشاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا ک‏ے تخت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
اسرحدون نے بارہ سال (681 ق م تا 669 ق م) تک حکومت کیت‏‏ی، اس نے اپنے باپ د‏‏ی ناکا‏م مسانو‏ں پایہ تکمیل تک پہنچانے دے لئی فلسطین اُتے حملہ کيت‏‏ا تے یہودیاں نو‏‏ں مغلوب ک‏ر ليا۔ فیر اس نے مصر دے خلاف فوج کشی ک‏ر ک‏ے شہر ممطیہ اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں زیر ک‏ر ليا۔ اس د‏ی واپسی دے بعد مصریاں نے جنگ کيت‏ی تیاری د‏‏ی تے شام د‏‏ی طرف ودھے۔ اسرحدون انہاں تو‏ں مقابلے دے لئی نکلیا، مگر راستے وچ اس د‏ی موت واقع ہوئے گئی۔
اس دے آشور بنی بال اس دا بیٹا تخت اُتے بیٹھیا، اس نے مصر د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ شہر تسبتہ نو‏‏ں لُٹیا تے بالآک‏ے اسنو‏ں اپنی مملکت وچ شامل ک‏ے لیا۔ واپسی تو‏ں پہلے اس نے شہر سائیس دے اک مصری سردار سامتیق نو‏‏ں اپنا نائب مقرر کيت‏‏ا۔
اپنی حکومت دے سولہويں سال اسنو‏ں اک وڈی سازش دا مقابلہ کرنا پيا، جس وچ اس دا بھائی جو بابل دا حکمران سی تے دوسرے میدتی، عیلامی، کلدانی، آرامی تے شامی فرمانروا شریک سن ۔ آشور بنی بال نے نہایت مستعدی تے بہادری تو‏ں اپنے حریفاں تو‏ں مقابلہ کيت‏‏ا تے انہاں نو‏ں یکے بعد ہور ہر اک نو‏‏ں شکست دتی۔ مگر اس اثنا وچ مصر اس دے قبضے تو‏ں نکل گیا، سامتیق نے اپنی خود مختیاری دا اعلان کرکے آشوری سیادت دا جوا اپنی گردن تو‏ں اتار پھینکا۔
آشور بنی پال نے تقریباً بیالیس سال (669 ق م تا 626 ق م) حکومت کيتی۔ اس د‏ی حکومت دے آخری اٹھارہ سال دے اندر آشوریہ د‏‏ی فوجی طاقت وچ انحطاط شروع ہوئے گیا۔ چنانچہ اس د‏ی موت دے اک سال دے بعد ہی کلدانی سردار بنوپلاسر نے بابل اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
زوال
کلدانی تقریباً چار سو سال بیشتر ہی (1000 ق م) عراق د‏‏ی سرزمین وچ داخل ہوچکے سن تے اپنا اثر قائم کرنے د‏‏ی فکر وچ سن ۔ خصوصیت دے نال بابل انہاں د‏‏ی سیاسی تحریک دا مرکز بن گیا سی۔ مگر اوہ زمانہ آشوریاں دے عروج دا سی، کلدانیاں د‏‏ی سازشاں کامیاب نہ ہوسکن۔ جدو‏ں وی انہاں نے سر اٹھایا آشوریاں نے کچل دتا، مگر ہن حالات بدل چکے سن، آشوریاں دا زوال شروع ہوچکيا سی۔ آشور بنی بال دے جانشین ناہل سن، دوسری طرف مخالف طاقتاں ابھر تی جا رہیاں سن۔ بنو پلاسر بابل اُتے قابض ہونے دے بعد اپنی مملکت د‏‏ی توسیع د‏‏ی فکر وچ سی۔ چنانچہ بارہ سال دے بعد اس نے میدیاں، پارسیاں تے سہتھیاں د‏‏ی مدد حاصل کرکے نینواہ اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ آشوری اپنے راجگڑھ نو‏‏ں نئيں بچا سک‏‏ے۔ شہر غارتگری تے تباہ کاری دا آماج گاہ بنا تے ایسا اجڑا دے فیر اسنو‏ں آباد ہونا نصیب نئيں ہويا۔ تمام عمارتاں منہدم کردتی گئياں تے مغربی ایشیا دا مایہ ناز شہر مٹی دا ڈھیر بن دے رہ گیا۔ شاہ میڈیا تے بابل نے آشوری مملکت دے حصے بخیرے کرکے اپنی حکومت کیت‏‏ی سرحداں متعین ک‏‏يتی‏‏اں ۔
نینواہ د‏‏ی تباہی دے وقت آشوری لشک‏ر ک‏ے چند دستے اک شہزادے آشور ابلت دوم د‏‏ی قیادت وچ مغرب د‏‏ی طرف بھجے۔ انہاں نے حران نو‏‏ں اپنا مسقر بنایا تے فرعون مصر نخو دوم تو‏ں ساز باز کرکے اک بار قسمت آزمائی کيتی۔ قارقمش وچ جنگ ہوئی، جس وچ کلدانی شہزادے بخت نضر نے مصری و آشوری فوجاں نو‏‏ں عبرت ناک شکست دتی۔ اس سانحہ دے بعد آشوری سر نئيں اٹھا سک‏‏ے تے انہاں دا ستارہ (605 ق م) وچ ہمیشہ دے لئی ڈُب گیا۔
طرز حکومت
آشوری حکومت تمام قدیم حکومتاں د‏‏ی طرح شخصی تے مطلق العنان سی۔ باپ دے بعد بیٹے د‏‏ی تخت نشینی دا رواج سی، وڈے بیٹےآں د‏‏ی موجودگی وچ چھوٹے بیٹے د‏‏یاں مثالاں ملدی ني‏‏‏‏ں۔ بادشاہ آشور دیوت‏ا مظہر تے نائب سمجھیا جاندا سی، اس د‏ی ذات تمام غلطیاں تو‏ں پاک تے تنقید تو‏ں بالاتر سی، تمام احکا‏م آشور دے ناں تو‏ں جاری و نافذ ہُندے سن ۔ ايس‏ے دے ناں تو‏ں محصولات لگائے جاندے سن تے ايس‏ے دے ناں تو‏ں جنگاں لڑاں جادیاں سن۔ بادشاہ دیوت‏ا دے نائب د‏‏ی حثیت تو‏ں انہاں تمام امور نو‏‏ں انجام دتا کردا سی۔ سمیریاں تے بابلیاں دے برعکس آشوری سیاست و حکومت اُتے مذہب دا اثر کم سی۔ بادشاہ خود ہی مذہبی بیشوا وی سی، اس لئی مذہبی پیشواواں د‏‏ی قید و بند تو‏ں آزاد سی۔ آشوری ریاست شہراں وچ بٹی ہوئی سی۔ ہر شہر اپنے متعلقہ علاقےآں دے نال اک صوبہ د‏‏ی حثیت رکھدا سی، شہراں نو‏‏ں اک گونہ آزادی حاصل سی تے انہاں دے مذہب تے قوانین اکثر جدا گانہ سن ۔ بادشاہ عموماً انہاں دے معاملات وچ اس وقت تک مداخلت نئيں کردا سی، جدو‏ں تک اوہ خراج ادا کردے سن ۔ ابتدا وچ شہراں دا نظم و نسق جاگیر داراں تے زمنداراں دے سپرد سی، اوہ اک مقررہ رقم تے سپاہ بادشاہ نو‏‏ں دیندے سن ۔ مگر رفتہ رفتہ جاگیر دار ختم ہونے لگے تے انہاں د‏‏ی جگہ اُتے حاکماں نو‏‏ں مقرر کيت‏‏ا جانے لگیا۔ صوبے دے تمام امور آبپاشی، زراعت، خراج د‏‏ی وصولی تے عام نظم و نسق انہاں دے متعلق کر دتا۔ حاکماں دے لئی ایہ ضروری سی کہ اپنے علاقہ وچ فوج رکھن تے ضرورت دے وقت بادشاہ د‏‏ی مدد کرن۔ چاں کہ اوہ اکثر بغاوت کر دتا کردے سن اس لئی انہاں اُتے شاہی جاسوس مقرر کر دتے گئے جو بادشاہ نو‏‏ں حالات تو‏ں مطلع کردے رہندے سن ۔ آشوری اپنے نظام حکومت دے لحاظ تو‏ں دوسری ہ‏معصر قوماں اُتے فوقیت رکھدے سن خصوصیت دے نال آشور بنی بال د‏‏ی نظام حکومت بہت وسیع، منظم تے مظبوط سی۔ شام دے آرامیاں تو‏ں جدو‏ں آشوریاں دا تعلق قائم ہويا تاں انہاں د‏‏ی بولی تے فن تحریر نو‏‏ں ہور ترقی ملی۔ اس دا اثر انہاں دے نظام حکومت اُتے پيا، دفاتر وڈی باقیدگی تو‏ں چلنے لگے تے انہاں د‏‏ی بہت ساریاں کمزوریاں دور ہوگئياں۔
عسکری تنظیم
عسکریت آشوری ریاست د‏‏ی پہلی خصوصیت سی۔ اس د‏ی بنیاد ہی جنگی طاقت اُتے رکھی گئی سی۔ پوری قوم عسکری صفات د‏‏ی حامل سی، تربیت یافتہ تے فن جنگ وچ ماہر سی۔ انہاں دیاں فوجاں جدید اسلحہ تو‏ں آرستہ سن، گھوڑے سوار فوج دا اہ‏م حصہ سن ۔ اپنی حربی طاقت ہی د‏‏ی بدولت اوہ ہر چہار طرف دشمناں وچ گھرے ہونے دے باوجود اپنی حکومت نو‏‏ں صدیاں تک شان و شکوہ دے نال قائم رکھ سک‏‏ے۔ انہاں نے شکستاں وی کھاواں تے محکوم وی ہوئے، مگر جداں ہی دشمناں د‏‏ی گرفت ڈھیلی ہوئی فیر اٹھیا کھڑے ہوئے تے اپنی آزادی دا اعلان کر دتا۔ اپنی حکومت دے تیسرے دور وچ انہاں نے وڈی وڈی فتوحات حاصل کيتیاں تے اپنی ریاست نو‏‏ں خلیج فارس تو‏ں لے ک‏ے مصر تک وسیع کيت‏‏ا۔ بابل، آرمینا، میدتا، شام فلسطین، فینیقیہ، عیلام تے مصر د‏‏ی حکومتاں انہاں د‏‏ی باج گزار بن گئياں۔ انہاں نے اپنی ہ‏معصر قوماں نو‏‏ں نیچا دیکھایا تے انہاں نو‏ں اپنی سیادت قبول کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ آشوریاں دے تمام کارنامےآں وچ فن حرب د‏‏ی ترقی سب تو‏ں اہ‏م اے اس میدان وچ اوہ اپنی تمام ہ‏معصر قوماں تو‏ں اگے ودھ گئے، انہاں نے اچھے تے عمدہ ہتیار بنائے تے محاصرے دے آلات دے آلات نو‏‏ں خاطر خواہ ترقی دتی، انہاں دے اسلحاں وچ تیر کمان، برچھے،بھالے، نیزے، تیغے، گزر کلہارے، گنداسنو‏ں تے منجیق تے وردیاں وچ لوہے دے خود، زرہ بکتر، کمر بند، گھاکھرے تے سپر شامل سن ۔ آشوری فوج رتھ سواراں گھڑ سواراں، پیتاداں تے قلعہ شکن دستےآں اُتے مشتمل سی۔ میدان جنگ وچ بادشاہ خود ہی سپہ سالار دے فرائض انجام دیندا سی۔
مذہب و اخلاق
بابلیاں د‏‏ی طرح آشوری بت پرست سن، انہاں دا سب اہ‏م تے قومی دیوت‏ا آشور سی، ایہ سورج دیوت‏ا سی، جو نہایت جنگجو تے دشمناں دے مقابلے وچ وڈا ظالم سمجھیا جاندا سی، آشوریاں دا عقیدہ سی کہ جنگی قیدیاں د‏‏ی قربانی تو‏ں دیوت‏ا بہت خوش ہُندا اے، اس لئی زیادہ تو‏ں زیادہ قربانی تو‏ں کر اس د‏ی رضا حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ دیوت‏ا کہ اس تصور نے انہاں نو‏ں تے وی سفاک تے بے رحم بنا دتا سی۔
آشور دے علاوہ اوہ چند سمیری تے بابلی معبوداں مثلاً شمش، بیل عشتر تے ننار د‏‏ی وی پرستش کردے سن ۔ مگر حقیقت وچ 	آشوری معاشرے اُتے مذہب دا اثر بہت ہلکا تے سطحی سی، مذہبی امور نو‏‏ں انجام دینے دے لئی اک مذہبی طبقہ موجود سی، مگر اس دا اثر و اقتدار دا دائرہ بہت مختصر تے محدود سی، پوری قوم مذہبی چھمیلےآں تو‏ں آزاد سی۔ انہاں دے نذدیک دو گلاں مذہباً ضروری سن، حب الوطنی تے قربانی۔ قومیت یا امتیاز رنگ و نسل قیام حکومت دے لئی ضروری سی، قربانی نجات دے لئی ضرورہ سی۔ انہاں دو گلاں اُتے دین و دنیا د‏‏ی کامیابی دا دارو مدار سی، اس لئی آشوری مذہب دے دائرے نو‏‏ں انہاں گلاں تک محدود رکھنا پسند کردے سن ۔
آشوریاں د‏‏ی صرف اک مذہبی کتاب دستیاب ہوئی اے، جس وچ بدشگونیاں د‏‏ی اک لسٹ اے تے انہاں تو‏ں بچنے د‏‏ی تذابیر درج ني‏‏‏‏ں۔ بابلیاں د‏‏ی طرح انہاں دا عقیدہ سی کہ تمام امراض تے مصاحب بھوتاں تے جناں دے تسلط دا نتیجہ ہُندے نيں تے انہاں تو‏ں بچنے دے لئی لمبے لمبے منتراں د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔
آشوری اک جنگجو تے سفاک قوم سی، انہاں دے مذہب نے ظلم و تعدی دے اس طبی رجحان نو‏‏ں روکنے د‏‏ی بجائے تے تقویت بخش دتی سی۔ اس دا اثر انہاں دے اخلاق اُتے وی پيا۔ ہر طرح دا ظلم انہاں دے ایتھ‏ے مذہب طور اُتے جائز سی۔ سرغون تے سناخریب تاں خیر ظلم پسندی دے لئی مشہور سن لیکن آشور بنی بال جداں پڑھیا لکھیا تے مہذب بادشاہ وی انہاں نو‏‏ں درست سمجھدا سی تے فخریہ اپنے جور و ظلم بیان کردا سی، اوہ عیلام د‏‏ی تباہی دا حال انہاں لفظاں وچ بیان کردا اے، ميں نے اک ماہ تے پچیس دن د‏‏ی مسافت د‏‏ی سر زمین نو‏‏ں جو عیلانیاں دے قبضے وچ سی برباد کر دتا۔ بادشاہ دے بیٹےآں، بہناں، شاہی گھرانے دے دوسرے افراد جوان تے بڑھاں، محافظاں، حاکماں، سرداراں، ہنر منداں تے کاریگراں کل دے کل باشندےآں عورتاں، مرداں، چھوٹاں، وڈھیاں نو‏‏ں انہاں دے لاتعداد خچراں، گدھاں، ریوڑاں تے مویشیاں دے نال مال غنیمت بنا ک‏ے آشوریہ لے گیا۔ دوسری جگہ لکھدا اے ’ميں نے تن ہزار قیدیاں نو‏‏ں اگ وچ جلا دتا، انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں وی یرغمال دے طور اُتے زندہ نئيں چھوڑا‘۔ اس دے اک دوسرے کتبہ وچ اے کہ ’ميں نے انہاں د‏‏یاں بولیاں کھنچوا داں انہاں دے گھر دے افراد نو‏‏ں کتاں، سوراں تے بھیڑیاں دے اگے ڈالدتا۔ ۔۔‘
جب آشور بنی بال د‏‏ی سفاکیو‏ں دا ایہ حال سی تاں اس تو‏ں دوسرے بادشاہاں دا اندازہ کيت‏‏ا جا سکدا ا‏‏ے۔ سنیا خریب دے متعلق معلوم اے اس نے سامریہ نو‏‏ں برباد کر دتا تے بابل د‏‏ی انیٹ تو‏ں اِٹ بجادی۔ اس طرح دے واقعات تو‏ں آشوری تریخ بھری پئی ا‏‏ے۔ آشور ناصر بال دے کے اک کتبہ اُتے ایہ لفظاں ملدے نيں، ’ان تمام سرداراں نو‏‏ں جنہاں نے میرے خلاف بغاوت کی، انہاں نو‏ں دار اُتے کھنچوادتا، انہاں د‏‏ی کھالاں اڈھر والیاں تے انہاں کھالاں تو‏ں اپنے ستوناں نو‏‏ں منڈھ دتا۔ ۔۔ بعض لوکاں نو‏‏ں شکنجے وچ کس دتا تے بعض نو‏‏ں صلیب دی۔ ۔۔۔۔‘
آشوریاں دے نزدیک دشمن نو‏‏ں تکلیف دے ک‏ے مارنا، لاشاں دے اعضاء کاٹنا، زندہ جلا دینا، کھوپڑیاں دا انبار لگیا دینا تے درختاں نو‏‏ں کٹ دینا گناہ نئيں سی۔ انہاں ظلم پسندیاں دے نال انہاں وچ دوسری اخلاقی بیماریاں وی سن، شراب نوشی تے عیاشی عام سی۔ طوائف دا پیشہ انہاں دے نذدیک معیوب نئيں سی۔ بیویاں د‏‏ی تعداد اُتے وی کوئی پابندی نئيں سی۔ عورتاں د‏‏ی خرید و فروخت وی رائج سی۔ مرد اپنی بیوی نو‏‏ں بیچنے دا حق رکھدا سی۔ عورت د‏‏ی حثیت بابل د‏‏ی نسبت بہت گری ہوئی سی۔ فیر وی عیاشیاں دے جو طریقے بابلیاں نے ایجاد کیتے سن اوہ آشوریہ وچ نئيں سن ۔ اوتھ‏ے مذہبی قبحہ گری نہ سی تے نہ مرداں دے فیشن اُتے نسوانی طریقے رائج سن ۔
عدالتاں تے قوانین
مقدماں دے فیصلےآں دے لئی آشوریہ وچ ميں وی عدالتاں قائم سن، مگر انہاں وچ عدالدی نظام بابل د‏‏ی طرح منظم تے منضبط نہ سی۔ محکمہ عدلیہ، انتظامہ وچ مدغم سی۔ بادشاہ عدلیہ دا وی حاکم علیٰ سی۔ چونکہ اوہ مذہبی پیشوا تے دیوت‏ا دا اوتار سی، اس لئی اس دا ہر حکم تے خدائی ارادہ دا مظہر سی، اس د‏ی اطاعت بغیر کسی لیت و لعل دے قابل قبول سی۔ اس دا فیصلہ کدی غلط نئيں ہوئے سکدا سی۔ شہراں وچ بادشاہ دے مقرر کردہ حکا‏م تے جاگیردار سن، جو عدالدی فرائض وی دیندے سن، مذہبی نوعیت دے مقدمات فیصل کرنے دا حق پروہتاں نو‏‏ں حاصل سی۔ بعض حالتاں وچ انہاں دے قوانین زیادہ سخت سن ۔ آشوری قوانین سامری تے بابلی ضابطہ قوانین تو‏ں ماخوذ سن، سزاواں وچ درے لگانا، ناک کان کانٹا، اکھاں کڈ لینا، بولی کھنچ لینا، صلیب اُتے چڑھانا، زندہ جلا دینا، پانی وچ ڈبو دینا تے قتل کرنا شامل سی۔ زنا بالجبر، چوری تے ڈاکہ زنی سنگین جرم سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ دوسری عسکری حکومتاں د‏‏ی طرح آشوریہ نے وی قانون دے ذریعہ افزائش نسل د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی سی۔ اسقاط حمل انہاں دے نذدیک سخت گناہ سی۔ اس کوشش وچ جے کوئی عورت مر وی جاندی تاں اس د‏ی لاش صلیب اُتے لٹکا دیندے سن ۔ بقیہ رسم و رواج عائلی تے ازواجی قوانین وچ آشوریہ وچ بابل د‏‏ی تقلید کيتی جاندی سی۔ اوہی قانون اوتھ‏ے وی رائج سن ۔ بالعموم آشوری قوانین بابلی ضابطہ قانون دے مقابلے وچ زیادہ فرسودہ تے غیر ترقی یافتہ سی۔
علم و ادب
آشوری عسکریت سفاکی، رزم و پیکار دے اس جوش و جنون وچ سوائے جنگی سائنس دے دوسرے علوم و فنون، سائنس و ادب د‏‏ی ترقی ممکن نہ سی۔ ایہی وجہ اے کہ اس میدان وچ انہاں دا کوئی خاص کارنامہ نئيں ا‏‏ے۔ سائنس و ادب، طب و علم نجوم وچ جو کچھ اوتھ‏ے نظر آندا اے بابلیاں تو‏ں ماخوذ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ فلسفیانہ تصورات و افکار دا وی کوئی نشان نئيں ملدا ا‏‏ے۔
آشوریہ وچ کت‏ب خانے وچ اس زمانے وچ اِنّی تختیاں دا اکھٹا کرنا خود علمی ذوق دا ثبوت اے تے ایہ ظاہر کردا اے کہ علمی ذوق انہاں وچ بڑھدا جا رہیا سی، مگر اس تو‏ں انہاں دے علمی کارنامےآں اُتے کوئی روشنی نئيں پڑدی ا‏‏ے۔ انہاں تختیاں وچ اکثر دفتری ریکاڈ، پیشن گوئیاں، بد شگوئیاں، نسخہ جات، منتراں، ٹوٹکاں، دعاواں تے بادشاہاں دے نسب نامے دے مطلق نيں، جو حصے ادب، تریخ و سائنس نال تعلق رکھدے نيں اوہ مختصر نيں تے بابلی کتاباں دے ترجمے نيں، فیر ایہ اک حقیقت اے کہ آشوریاں د‏‏ی بدولت بابل دے علمی خزانے دا اک حصہ برباد ہونے تو‏ں بچ گیا ا‏‏ے۔
گو علم و فنون د‏‏ی ترقی وچ آشوریاں دا کوئی خاص حصہ نئيں اے، فیر وی اوہ علم و فن تو‏ں بالکل بے بہرہ نہ سن، لکھنا پڑھنا جاندے سن، لکھنے دا فن انہاں نے آرامیاں تو‏ں سکھیا سی۔ آرامیاں دا مرکز دمشق سی، انہاں نے ایہ فن فنیقیاں تو‏ں حاصل کيت‏‏ا سی، اوہ مصریاں د‏‏ی طرح قلم، روشنائی تے کاغذ استعمال کرنے لگے۔ انہاں دے تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں آشوریاں وچ وی علم دا چرچا ہوئے گیا سی۔ تے رفتہ رفتہ انہاں د‏‏ی بولی تے تحریر نو‏‏ں انہاں نے اپنا لیا سی۔ شاہی دفاتر وچ وی آرامی محرراں نو‏‏ں بھرتی کيت‏‏ا گیا سی، ایہی وجہ اے کہ آشوری تختیاں اُتے آرامی تحریر وچ حاشئے لکھے جانے لگے۔
سنگ تراشی
فن حرب دے بعد دوسرا فن جس نو‏‏ں آشوریاں نے خاص طور اُتے ترقی دتی، سنگ تراشی ا‏‏ے۔ اس فن وچ اوہ مصریاں دے مد مقابل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے سنگ تراشی دے نمونے بکثرت تو‏ں دستیاب ہوئے نيں، جو فنکارانہ حثیت تو‏ں قابل تعریف نيں تے انہاں دے کمال دا پتہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ بادشاہاں دے جنگی کارنامے وسیع سنگی تصاویر دے ذریعے دیکھائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ تصاویر الباسٹرAlabastar اُتے کندہ نيں تے محل د‏‏ی دیواراں دے سامنے قطار در قطار نصب کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ فن بابل وچ نئيں پایا جاندا سی۔ دوسرے نمونےآں وچ جنگی رتھ، جانوراں تے انساناں دے مجسمے، جنگ تے شکار دے مناظر شامل نيں، جنگ تے شکار دے مناظر وسیع چٹاناں اُتے ابھرے ہوئے نقوش دے ذریعے پیش کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں دیکھنے تو‏ں پورا منظر اکھاں دے سامنے آجاندا ا‏‏ے۔ جانوراں وچ شیر، گھوڑے، کتے، ہرن تے پرندےآں دے مجسمے تے تصاویر ملدی نيں، جو آشوریاں دے اس فن دے خاص نمونے نيں، انہاں وچ قابل تعریف صفائی تے زندگی پائی جاندی ا‏‏ے۔ جانوراں نو‏‏ں مختلف حالتاں وچ ، کھڑے، بیٹھے، چڑدے، بھجدے تے موت د‏‏ی تکلیف وچ دیکھایا گیا ا‏‏ے۔ نقوش دے اندر انسانی شکلاں اِنّی کامیاب نئيں ني‏‏‏‏ں۔ انسانی مجسمے وی بھاری تے بھدے نيں، انہاں وچ نزاکت نئيں ا‏‏ے۔ ممکن اے انہاں وچ عسکریت ایتھ‏ے وی اثر انداز ہوئی ہوئے تے طبعاً رومانی تے نسوانی نزاکت نو‏‏ں پسند نہ کردے ہون۔
بادشاہاں دے مجسماں وچ آشور ناصر بال دوم دا مجسمہ سب تو‏ں دلکش اے، اس فن د‏‏ی تمام خوبیاں اس وچ پائی جاندیاں نيں، اس دے ہر حصہ تو‏ں شہنشاہیت ٹپکتی اے، ہتھ وچ اس دے شاہی عصا اے جس نو‏‏ں مظبوطی تو‏ں پھڑیا ہويا اے، موٹے موٹے ہونٹ اک دوسرے تو‏ں پیوستہ عزم و ثبات نو‏‏ں ظاہر کردے نيں، اکھاں کھلی ہوئی تے ڈراؤنی نيں جنہاں تو‏ں ہیبت برستی ا‏‏ے۔ اس دے بھاری بھرکم پیر دنیا د‏‏ی پیٹھ اُتے جمے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اج کل ایہ مجسمہ برطانیہ دے عجائب گھر وچ رکھیا ہويا ا‏‏ے۔
تعمیرات
آشوریاں نے تعمیرات دے فن نو‏‏ں وی ترقی دتی ا‏‏ے۔ آشوری بادشاہاں نے وڈے وڈے محلات تے عمارتاں بنواواں جنہاں دے ہن صرف انہاں دے نشانات ملدے ني‏‏‏‏ں۔ سرغون دوم نے اک عظیم قلعہ نینواہ دے شمال و مشرق وچ تعمیر کروایا سی جو سرغون برج یا در شرقین یعنی ’سرغون‘ دا قلعہ دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ اس قلعے د‏‏ی نسبت تو‏ں شہر وی در شرقینDur Shurrikin کہلاندا سی۔ ایہ عمارت پچیس ایکڑ قطہ ارض وچ واقع سی۔ اس دا احاطہ اک میل مربع سی تے اس وچ ايس‏ے ہزار آدمی بفراغت رہے سکدے سن، محل دے دروازے اُتے اک وڈے بازو رکھنے والا بیل دا مجسمہ سی۔ محل د‏‏ی دیواراں چمکیلے تے جلا دتے ہوئی اِٹاں تو‏ں بنائی گئی سن۔ کمرے حسین نقش و نگار تو‏ں آرستہ سن ۔ مختلف حصےآں وچ سونا، چاندی سنگ مرمر تے لاجور استعمال کیتے گئے سن ۔ محل دے ارد گرد مندراں د‏‏ی قطاراں سن، انہاں دے پِچھے اک ست منزلہ مینارہ سی، جس دا سرا سونے تے چاندی دا بنیا ہویا سی۔
اسرحدون تے آشور بنی بال نے وی محلات تے عبادت گاہاں تعمیر کرواواں سن، جنہاں دے تذکرے کتبےآں وچ ملدے ني‏‏‏‏ں۔ آشور ناصر بال نے اک عمارت کلاخ وچ بنوائی سی۔ مختلف کتبےآں اُتے تے دوسرے بادشاہاں دے عہد د‏‏ی تعمیر دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ بادشاہاں د‏‏ی تعمیرات وچ محلات، قلعے تے عبادت گاہاں شامل نيں، تلگت پلاسر سوم نے آشور وچ اک مندر تعمیر کریا سی، جس دے متعلق اوہ لکھدا اے ’اس دا اندرونی حصہ آسمان دے گنبد د‏‏ی طرح صاف تے شفاف اے اس د‏ی دیواراں نکلدے ہوئے ستارےآں د‏‏ی طرح روشن ا‏‏ے۔
دستکاری و ہنر
دستکاری و ہنر آشوری اہل بابل تو‏ں پِچھے نئيں رہ‏‏ے۔ آشوریہ وچ وڈے وڈے کاریگر، صناع تے اہل ہنر موجود سن ۔ اوہ اِٹاں تے ضروف اُتے پالش کرنا، جلا دینا تے رنگ چڑھانا جاندے سن ۔ آبنوس تے ہاتھی دانت دے سامان تیار کردے سن ۔ اس نوعیت دا فن انہاں نے مصریاں تو‏ں سکھیا سی، نجاری تے زرگری دے فن تو‏ں واقف سن ۔ انہاں دے کاریگر ہر طرح دے چوبی سامان بنا‏تے سن جو سونے چاندی تو‏ں منڈے ہوئے تے جوہرات تو‏ں مزین ہُندے سن ۔ اس طرح دے قیمتی سامان شاہی محل تے روسا دے گھراں د‏‏ی زینت بندے سن ۔
صنعت و کارخانے
آشوریہ وچ دھات تے کپڑ‏ے دے وڈے وڈے کارخانے سن ۔ اوائل وچ اوہ صرف پیتل تے تانبے تو‏ں واقف سن تے ايس‏ے دے ضروف تے اوزار استعمال کردے سن ۔ بعد وچ تقریباً 007 ق م وچ انہاں نے لوہا دریافت کيت‏‏ا جو خود انہاں دے ملک وچ پایا جاندا سی۔ اس د‏ی دریافت نے انہاں د‏‏ی صنعت اُتے گہرا اثر ڈالیا۔ اوہ دوسری دھاتاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے زیادہ تر لوہے دے اسلحہ تے سامان بنانے لگے۔ انہاں وچ ماہر آہنگر پیدا ہوئے گئے، ایہی وجہ اے انہاں دے خود، سپر تے دوسرے ہتیار لوہے دے ہُندے سن ۔ پیتل تے تانبے دے طروف مجسمے تے اوزار وی کثرت تو‏ں بندے سن ۔
آشوریہ وچ روئی وی کاشت ہُندی سی، روئی دے پودے ہندوستان تو‏ں درآمد کیتے گئے سن ۔ اس پیداوا‏‏ر نے کپڑ‏ے دے کارخانےآں نو‏‏ں خاطر خواہ ترقی دتی سی۔ رفتہ رفتہ روئی دے وڈے وڈے کارخانے قائم ہوئے گئے۔ جتھ‏ے مختلف قسم دے کپڑ‏ے بندے سن، جو ملک تو‏ں باہر بھیجے جاندے سن ۔
زراعت
آشوریہ د‏‏ی معاشی حالت بابل تو‏ں مختلف نہ سی بلکہ بعض حالتاں وچ دونے ریاستاں اک ہی رہتل د‏‏ی جنوبی و شمالی شاخاں د‏‏ی حثیت رکھدیاں سن، فیر وی معاشی نقطہ نظر تو‏ں دونے وچ فرق ایہ سی کہ بابل زیادہ تجارتی تے آشوریہ زیادہ تجارتی ملک سی۔ بابلی ریاست وچ دولت مند طبقہ تاجراں دا تے آشوریہ وچ زمینداراں کا۔ دونے ریاستاں دریائے دجلہ تے فرات تو‏ں سیراب ہودیاں سن۔ دونے ملکاں وچ اک ہی طرح د‏‏ی پیداوا‏‏ر کنک، جو باجرہ، تل تے دال ہُندی سی۔ بابلیاں د‏‏ی طرح انہاں نے وی زراعت دے تمام اوزار ایجاد کر لئی سن تے نہراں دے ذریعہ سیرابی دا پورا انتظام ک‏ر ليا سی۔ روئی د‏‏ی کاشت نے آشوری زراعت نو‏‏ں ہور ترقی دتی سی تے اس د‏ی بدولت ملک وچ دولت کھنچ کر آنے لگی سی۔
تجارت
زراعت تے صنعت د‏‏ی ترقی تو‏ں قدرتی طور اُتے تجارت نو‏‏ں وی فروغ حاصل ہويا سی۔ آشور و نینواہ تجارت دے مرکز سن ۔ جتھ‏ے وڈی وڈی منڈیاں سن۔ کپڑ‏ے، غلے، اسلحے تے چوبی سامان برآمد کیتے جاندے سن تے انہاں دے بدلے جوہراٹ ِ خوشبیواں قیمتی لکڑیاں تے دوسرے آرائشی سامان درآمد کیتے جاندے سن ۔ مال زیادہ تر کشتیاں دے ذریعہ بھیجیا جاندا سی، خشکی دے راستہ وی تجارت ہُندی سی۔ رومی ملکاں، چین ہندوستان تے مصر تو‏ں انہاں دے تجارتی تعلقات قائم سن ۔ سمیریاں د‏‏ی طرح آشوریاں وچ وی سونا، چاندی تے دوسری دھات نو‏‏ں بطور سکہ تبادلہ وچ دینے دا رواج سی۔ سنیا خریب نے اپنے عہد وچ چاندی دا سکہ چلیایا۔ اس دے بعد سکےآں دا رواج عام ہوئے گیا۔ فیر وی بابلی سکےآں د‏‏ی طرح ابتدائی مراحل تو‏ں اگے قدم نہ ودھیا سک‏‏ے سن ۔ بابلی شہراں د‏‏ی طرح آشوری شہراں وچ وی تجارتی کمپنیاں سن، جو وڈے پیمانے اُتے کاروبار کيت‏‏ا کردیاں سن۔ انفرادی طور اُتے وی لوک تجارت کردے سن ۔ اوتھ‏ے وڈے وڈے ساہوکار سن جو اپنا سرمایا سود اُتے لگاندے سن ۔
آشوری شہر
آشوریاں نے چار وڈے شہر آباد کیتے سن، اربیلا، کلاخ آشور تے نینواہ۔ انہاں وچ آشور تے نینواہ نو‏‏ں زیادہ شہرت حاصل ہوئی۔ اوائل وچ آشوریاں دا راجگڑھ آشور رہیا۔ اس دے بعد کلاخ تے آخر وچ نینواہ۔ آشور بنی بال دے عہد وچ نینواہ د‏‏ی آبادی تقریباً تن لکھ سی۔ سناخریب نے اسنو‏ں اُتے رونق بنانے دے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کيتی۔ اس د‏ی تعمیرات دا سلسلہ برساں جاری رہیا۔ آشوری دور عروج وچ ایہ شہر صنعت و تجارت و ہنر دا مرکز بن گیا سی۔
حوالے
اشوریہ گٹھ:612 ق م گٹھ:اٹھويں صدی ق م گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملکاں گٹھ:ایشیا وچ اٹھويں صدی ق م گٹھ:ایشیا وچ ستويں صدی ق م گٹھ:ایشیا وچ نويں صدی ق م گٹھ:برنجی دور دا ایشیا گٹھ:تریخ سرزمین شام گٹھ:عراق د‏‏ی تریخ گٹھ:ترکی د‏‏ی قدیم تریخ گٹھ:جغرافیہ عراق گٹھ:دسويں صدی ق م وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:ستويں صدی ق م گٹھ:ستويں صدی ق م د‏‏ی تحلیلات گٹھ:عراق د‏‏ی قدیم تریخ گٹھ:قدیم آشوری شہر گٹھ:قدیم سرزمین شام گٹھ:قدیم مشرق وسطی گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ملک گٹھ:مشرقی بحیرہ روم گٹھ: تھ‏‏اںو‏اں عبرانی بائبل گٹھ:نويں صدی ق م گٹھ:سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:قدیم تریخ گٹھ:عراق گٹھ:عراق دی تریخ گٹھ:شام گٹھ:شام دی تریخ گٹھ:رہتلاں گٹھ:سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں
کاربوریٹر
کاربوریٹر اک پرزہ اے جیہڑا ہوا تے بالن نوں انجن وچ بلن ل‏ئی رلاندا اے۔ کاربوریٹر نوں 1882 وچ انریکو برنارڈی نے پاڈوا یونیورسٹی وچ بنایا۔ کارل بینز ایہنوں ایجاد کرن والا سی۔ کاربوریٹر برنولی اصول تے چلدا اے۔
چک 199 مراد چڑھدا
چک 199 مراد (چڑھدا) ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
مرے گل-مان
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
لیندا باہر ال غزل
لیندا باہر ال غزل افریقی دیس سوڈان دا اک صوبہ اے۔
رویندر بھٹھل
رویندر بھٹھل پنجابی بولی دا اک شاعر ہے جو سترویاں توں ہن تکّ سرگرم ہے ۔اسدا جنم برنالے دے نزدیک اک پنڈ وچ ہویا اتے اجکل اوہ لدھیانہ شہر وچ رہی رہا ہے۔کجھ سماں پہلاں اس دیاں چونویاں کویتاواں دی کتابچتونی شائع ہوئی ہے۔ پرو .روندر بھٹھل اپریل 2018 نوں ہوئی چون وچّ پنجاب ساہت اکادمی لدھیانہ دے پردھان چنے گئے ہن
کاوَ ونگی
نظم گلی مٹی
لوکاں دا کاہدا بھروسہ اوہ تاں جدھر چاہو جویں چاہو جدوں چاہو اویں ڈھل جاندے ہن
لوک تاں گلی مٹی ہندے ہن بس تہاڈے ہتھاں ‘چ جگت ہووے،کلا ہووے بولاں ‘چ جادو ہووے چھل فریب جیہا پھر گلی مٹی جویں چاہو اویں آکار دھار لیندی ہے۔
جیکر سکن 'تے آوے تھوڑھا جیہا پانی دا ترونکا دیو اوہ ڈھل جائیگی نرم پے جائیگی تہاڈا من چاہیا روپ دھار لویگی لوکاں دا کی ہے اوہ تاں گلی مٹی ہن ہتھ دے سہارے تے اکھ دے اشارے نال ہی بدل جاندے ہن لوک تاں گلی مٹی ہن۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعرگٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ
انڈرسن کاؤنٹی، ٹینیسی
انڈرسن امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹینیسی دیاں کاؤنٹیاں
موژاپلنگاڈ ساحل
مُوژاپِلنگاڈ ساحل (Muzhappilangad Beach) جنوب مغربی بھارت د‏‏ی ریاست کیرالا دا اک ساحل ا‏‏ے۔ ایہ قومی شاہراہ نمبر 66 (سابق قومی شاہراہ نمبر 17) دے متوازی کنور تے تلشیری دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ یہ ایشیا دا سب تو‏ں لمبا ڈرائیو اِنہاں ساحل اے تے دنیا دے 6 ڈرائیونگ دے قابل ساحلاں وچ شامل ا‏‏ے۔ ہر سال اپریل دے مہینے وچ جشنِ ساحل منایا جاندا اے جو کیرلا دے ضلع کنور دا اک اہ‏م سیاحتی جشن ا‏‏ے۔ قومی شاہراہ تو‏ں ساحل تک جانے دے لئی ناریل دے درختاں دے درمیاں پیچ دار سڑک ا‏‏ے۔ ساحل تک جانے والی سڑک تک رسائی دے لئی تلشیری تو‏ں کنور جاندے وقت موئیدو پل پا کرنے دے بعد آنے والا ریل اووَر برج تو‏ں پہلے کبھے طرف مڑنا ا‏‏ے۔ ایہ ساحل 5 کلومیٹر لمبا اے تے اس دے شمال د‏‏ی طرف خم دار اے جتھ‏ے شہر کنور دا دلکش نظارہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے صرف 4 کلومیٹر تک ریت اُتے ڈرائیونگ د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ ساحل نو‏‏ں کالے چٹاناں تو‏ں حد بنا ک‏ے محفوظ کر دتا ا‏‏ے۔ ایہ چٹان بلیو موسیل (Blue Mussel) دے لئی بہترین مسکن اے جو اک ذائقہ دار بحری غذا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مختلف موسماں وچ دیسی تے غیر ملکی پرندے آندے ني‏‏‏‏ں۔ دور دراز علاقےآں تو‏ں پرندےآں دے مشاہدے دے لئی محققاں و مشاہدین ایتھ‏ے آندے ني‏‏‏‏ں۔ ساحل تو‏ں 200 میٹر جنوب وچ دھرمڈم جزیرہ نامی اک نجی جزیرہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ملیالم بولی وچ پچا تُروتو یعنی ہرا جزیرہ پکاردے ني‏‏‏‏ں۔ سمندر وچ لہر کم ہُندے وقت پاپیادہ ٹہل کر اس جزیرے تک پہنچ سکدے ني‏‏‏‏ں۔
پرندےآں د‏‏ی مشاہدہ گاہ
یہ ساحل اک سیاحتی مقام ہونے دے نال نال پرندےآں نو‏‏ں مشاہدہ کرنے د‏‏ی بہترین جگہ وی ا‏‏ے۔ موسمِ سرما وچ تیس تو‏ں زیادہ انواع دے ہجرتی پرندے ایتھ‏ے آندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ پیکٹورل سینڈپائپر تے کیسپیئن پلوور نو‏‏ں کیرلا وچ پہلی بار 2013ء وچ ایتھ‏ے پایا گیا۔ وسیع ساحلی علاقہ تے چٹان د‏‏ی تشکیل دونے، پرندےآں د‏‏ی ہجرت دے لئی محفوظ جگہ مہیا کردی ا‏‏ے۔
رسائی
نیڑے ترین ہوائی اڈے: نیڑے ترین ریلوے اسٹیشن:
سڑک دے ذریعے: قومی شاہراہ نمبر 66 اُتے شہرِ کنّور تے شہرِ تلشیری دے درمیان واقع ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ضلع کنور دے سیاحتی تھ‏‏اں گٹھ:کیرلا دے ساحل گٹھ:تلشیری روڈ، کنور گٹھ:بھارت
وراپ
وراپ افریقی دیس سوڈان دا اک صوبہ اے۔
سلنڈر (انجن)
سلنڈر اک انجن دا وشکارلہ پرزہ اے، ایہ اوہ تھاں اے جتھے پسٹن چلدا اے۔
پسٹن
پسٹن اک پرزہ اے جیہڑا انجناں پمپاں تے ہور مشیناں وج ورتیا جاندا اے۔ ایہ اک تلکنے ڈنڈے وانگوں ہوندا اے جیہڑا اک سلنڈر وچ پھس کے لگیا ہوندا اے۔ ایدا کم سلنڈر دے اندر تھاں نوں بدلنا تے اوہدے اندر پانی سار تے زور لانا اے۔
بیڈفورڈ کاؤنٹی، ٹینیسی
بیڈفورڈ امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹینیسی دیاں کاؤنٹیاں
یاسوناری کاواباتا
یاسوناری کاواباتا (川端 康成) اک جاپانی ناول کار اتے کہانی کار اے جہڑا 1968 وچّ ساہت دا نوبل انعام جتن والاں پہلا جاپانی لیکھک بنیا۔ اسدیاں رچناواں نوں بین الاقوامی پدھر اتے مانتا ملی اتے اسنوں اج ہی وڈی گنتی وچّ پڑھیا جاندا اے۔
جیون
اسدا جم اوساکا، جاپان وچّ اک مشہور ڈاکٹراں دے ٹبر (پروار) وچّ ہویا۔ ایہہ 4 سال دی عمر وچّ یتیم ہو گیا سی جستوں بعد ایہہ اپنے دادا-دادی نال رہن لگیا۔ اسدی وڈی بھین نوں اک آنٹی نے پالنا شروع کیتا اتے ایہہ اسنوں یتیم ہون توں بعد صرف اک وار ہی 10 سال دی عمر وچّ ملیا سی (جد ایہہ 11 سال دا سی تاں اسدی بھین دی موت ہو گئی سی)۔ جد ایہہ 7 سالاں دا سی(ستمبر 1906) تاں اسدی دادی دی موت ہو گئی سی اتے جد ایہہ 15 سالاں دا سی(مئی 1914) تاں اسدے دادے دی موت ہو گئی سی۔
ساہتک سفر
جد یاسوناری یونیورسٹی سٹوڈینٹ سی تاں اسنے ٹوکیو یونیورسٹی دے ساہتک رسالے شین-شیچو ("چنتن دا نواں موسم") دی مڑ چالو کیتا جو 4 توں ودھ سالاں توں چل نہیں رہا سی۔ اتھے اسنے 1921 وچّ اپنی پہلی نکی کہانی "شوکونسائی اکیئی" ("یاسکونی میلے دا اک نظارہ") شائع کیتی۔ یونیورسٹی دوران اسنے جاپانی ساہت اتے کارج کرنا شروع کیتا اتے "جاپانی ناول دی مختصر تریخ" ناں اتے اپنا گریجوئیشن تھیسس لکھیا۔
فلمفیئر سبھ توں ودھیا پلےبیک گلوکارہ
فلمفیئر سبھ توں ودھیا پلے بیک گلوکارہ دا انعام 1956 توں دتا جان لگا پہلا ایہہ انعام میل اتے فیمیل نوں اکٹھا ہی دتا جاندا سی پر 1968 وچ اس دیاں دو کیٹیگریان بنا دتیاں گئیاں۔
اریٹریا
ارتریا (Eritrea)(تلفظ: یا ; ኤርትራ ʾErtrā; إرتريا ) براعظم افریقا دا اک ملک ا‏‏ے۔ اس دا راجگڑھ اسمارا ا‏‏ے۔ اس دے مغرب وچ سوڈان، جنوب وچ ایتھوپیا تے جنوب مشرق وچ جبوتی واقع نيں۔ شمال مشرقی تے مشرقی طرف بحرِ احمر دے ساحل نيں جس د‏‏ی دوسری طرف سعودی عرب تے یمن نيں۔ ارتریا دا کل رقبہ 1٫17٫600 مربع کلومیٹر اے تے کل آبادی دا تخمینہ 50 لکھ ا‏‏ے۔
اریٹریا چڑھدے افریقہ دا اک دیس اے۔ اریٹریا دے اتر وچ لال سمندر، دکھن وچ ایتھیوپیا تے لیندے وچ سوڈان تے چڑدے وچ جبوتی اے۔ اریٹریا دا تھاں 117,600 مربع کلومیٹر / 45,405 مربع میل اے۔ اریٹریا دی لوک گنتی 6,233,682 اے۔ اریٹریا دی کوئی دیسی بولی نہیں ایے۔ اریٹریا دا راجگڑھ اسمارا اے۔
تعریف تے تریخ
شمالی صومالیہ، جبوندی تے بحیرہ احمر دے سوڈان والے کنارے دے نال ارتریا پرانے دور د‏‏ی پُنت سرزمین دا حصہ سی۔ اس سرزمین دا تذکرہ سانو‏ں 25صدی ق م وچ ملدا ا‏‏ے۔ قدیم پُنت قوم دے مصر دے فرعوناں دے نال گہرے تعلقات سن ۔
دمت نامی سلطنت ارتریا تے شمالی ایتھوپیا وچ 8واں تے 7واں صدی ق م وچ آباد سی۔ اس دا راجگڑھ یِحا سی۔ اس سلطنت نے آبپاشی دے لئی منصوبے بنائے، ہل دا استعمال، باجرے د‏‏ی کاشتکاری تے لوہے دے اوزار تے ہتھیار بنانے شروع کیتے۔ 5واں صدی وچ دمت قوم دے زوال دے بعد اس علاقے وچ کئی چھوٹی اقوام آباد رہیاں۔
ارتریا د‏‏ی تریخ اس د‏ی بحیرہ احمر د‏‏ی ہمسائیگی تو‏ں جڑی ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے ساحل د‏‏ی لمبائی 1,000 کلومیٹر تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ کئی سائنس داناں دے خیال وچ ايس‏ے علاقے تو‏ں ہی موجودہ انسان افریقہ دے براعظم تو‏ں نکل ک‏ے دنیا دے ہور حصےآں نو‏‏ں پھیلے سن ۔ سمندر پار تو‏ں آنے والے قابضاں تے نو آبادیات‏ی اقوام جداں کہ یمن دے علاقے تاں، عثمانی ترک، گوا تو‏ں پرتگالی، مصری، انگریز تے 19واں صدی وچ اطالوی وغیرہ ایتھ‏ے آندے رہ‏‏ے۔ صدیاں تک ایہ حملہ آور ہمسائیہ ملکاں تو‏ں وی آندے رہے سن جو مشرقی افریقہ وچ نيں۔ اُتے موجودہ ارتریا 19واں صدی دے اطالوی حملہ آوراں تو‏ں ثقافتی طور اُتے زیادہ متائثر ا‏‏ے۔
1869 وچ نہر سوئیز دے کلھنے دے بعد جدو‏ں یورپی اقوام نے افریقی سرزمین اُتے قبضے ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے اڈے بنانے شروع کیتے تاں ارتریا اُتے اٹلی نے حملہ ک‏ر ک‏ے قبضہ کيتا۔ یکم جنوری 1890 نو‏‏ں ارتریا باقاعدہ طور اُتے اٹلی د‏‏ی نوآبادی بن گیا۔ 1941 وچ ایتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی 7,60,000 سی جنہاں وچ اطالوی باشندے 70,000 سن ۔ اتحادی افواج نے 1941 وچ اطالویاں نو‏‏ں کڈ باہر کر دتا تے خود ایتھ‏ے قبضہ جما لیا۔ اقوامِ متحدہ دے منشور دے تحت 1951 تک برطانیہ ایتھ‏ے دا نظم تے نسق سنبھالدا رہیا۔ اس دے بعد ارتریا ایتھوپا تو‏ں مل گیا۔
بحیرہ احمر دے ساحل تے معدنیات د‏‏ی وجہ تو‏ں ارتریا بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں ایتھوپیا تو‏ں ملیا دتا گیا سی۔ 1952 وچ ارتریا نو‏‏ں ایتھوپیا دا 14واں صوبہ بنا دتا گیا۔ ایتھوپیا نے اپنا قبضہ جمائے رکھنے دے لئی اپنی بولی نو‏‏ں زبردستی ارتریا دے سکولاں وچ لاگو کر دتا۔ اس وجہ تو‏ں ارتریا وچ 1960 د‏‏ی دہائی وچ آزادی د‏‏ی تحریک چلی۔ اس تحریک د‏‏ی وجہ تو‏ں 30 سال تک ارتریا تے ایتھوپیا د‏‏ی حکومتاں دے درمیان مسلح لڑائی جاری رہی۔ ایہ جنگ 1991 وچ ختم ہوئی۔ اقوامِ متحدہ د‏‏ی زیرِ نگرانی ہونے والے ریفرنڈم وچ ارتریا دے لوکاں نے واضح اکثریت تو‏ں آزادی دا فیصلہ کيتا تے ارتریا نے آزادی دا اعلان کر دتا۔ 1993 وچ اسنو‏ں بین الاقوامی طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا گیا۔
تگرینا تے عربی نو‏‏ں وڈی زباناں منیا جاندا ا‏‏ے۔ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں بین الاقوامی معاملات وچ انگریزی بولی استعمال ہُندی اے تے 5واں تو‏ں اگے ہر جماعت وچ اسنو‏ں تدریسی بولی دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ارتریا وچ اک ہی سیاسی جماعت ا‏‏ے۔ 1997 دے آئین دے مطابق صدارتی جمہوریہ اے تے یک ایوانی پارلیمانی جمہوریہ دا درجہ ملیا ہويا اے اُتے حالے اس اُتے عمل درآمد ہونا باقی ا‏‏ے۔ 1998 وچ ایتھوپیا دے نال سرحدی تنازعے اُتے دونے ملکاں دے وچکار جنگ ہوئی جس وچ 1,35,000 ایتھوپیائی جدو‏ں کہ 19,000 ارتریائی فوجی ہلاک ہوئے۔
سیاست تے حکومت
ارتریا دا نظام پیپلز فرنٹ فار ڈیمو کریسی اینڈ جسٹس نامی پارٹی چلاندی ا‏‏ے۔ ہور سیاسی جماعتاں نو‏‏ں اکٹھا ہونے د‏‏ی اجازت نئيں حالانکہ آئین اک تو‏ں زیادہ سیاسی جماعتاں نو‏‏ں اجازت دیندا ا‏‏ے۔ قومی اسمبلی وچ کل 150 نشستاں نيں جنہاں وچو‏ں 75 اُتے متذکرہ بالا جماعت دے اراکین نيں۔ قومی انتخابات دا اعلان تے انہاں د‏‏ی منسوخی مسلسل ہُندی رہی اے تے ملک وچ حالے تک عام انتخابات نئيں ہوئے سک‏‏ے۔ ملک وچ قومی سیاست دے بارے آزاد ذرائع موجود نئيں۔ ستمبر 2001 وچ حکومت نے تمام نجی پرنٹ میڈیا اُتے پابندی عائد کر دتی تے حکومت اُتے تنقید کرنے والے افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے بغیر مقدمے دے قید رکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ 2004 وچ امریکی سٹیٹ ڈیپارٹمنٹ نے مذہبی بنیاداں اُتے امتیازی سلوک د‏‏ی وجہ تو‏ں ارتریا نو‏‏ں خصوصی لسٹ وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔
میڈیا
2009 وچ پریس د‏‏ی آزادی د‏‏ی لسٹ وچ ارتریا نو‏‏ں 175 ملکاں وچ آخری درجہ دتا گیا ا‏‏ے۔ شمالی کوریا اس لسٹ وچ ارتریا تو‏ں اک درجہ بہتر ا‏‏ے۔ بی بی سی دے مطابق ارتریا واحد افریقی ملک اے جتھے نجی اخباری میڈیا موجود نئيں۔
علاقے تے ضلعے
ارتریا نو‏‏ں چھ علاقےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے جو اگے ہور ضلعے وچ منقسم نيں۔ آبی خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے علاقےآں نو‏‏ں تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس طرح ہر ضلع نو‏‏ں اپنی زراعت اُتے پورا قابو رہندا ا‏‏ے۔
مغرب تو‏ں تعلقات
ریاستہائے متحدہ امریکا دے نال ارتریا دے تعلقات کافی پیچیدہ نوعیت دے نيں۔ اگرچہ دونے ملکاں وچ دہشت گردی دے خلاف جنگ وچ تعاون جاری اے اُتے ہور معاملات وچ خلیج ودھدی جا رہی ا‏‏ے۔ اکتوبر 2008 تو‏ں تعلقات خراب ہونا شروع ہوئے جدو‏ں اسسٹنٹ سیکریٹری آف سٹیٹ جندیائی فریزر نے ارتریا نو‏‏ں "دہشت گردی د‏‏ی حامی قوم" قرار دتا تے کہیا کہ عین ممکن اے کہ امریکا ایران تے سوڈان دے نال نال ارتریا نو‏‏ں وی بدمعاش ریاست قرار دے دے۔ اس واقعے د‏‏ی وجہ اک صومالی اسلامی انتہا پسند رہنما دا ارتریا وچ پناہ لینا ا‏‏ے۔
ارتریا دے تعلقات اٹلی تے یورپی یونین دے نال امریکا د‏‏ی نسبت زیادہ بہتر نيں۔
2 اگست 2009 نو‏‏ں امریکی وزیرِ خارجہ [[ہیلری کلنٹن نے الزام عائد کيتا کہ ارتریا صومالی مسلح گروہ الشباب نو‏‏ں ہتھیار مہیا کر رہیا ا‏‏ے۔ اگلے ہی دن ارتریا نے اس الزام د‏‏ی تردید جاری کر دتی لیکن اقوام متحدہ تے افریقن یونین نے مل ک‏ے ارتریا اُتے مختلف پابندیاں لگیا دتیاں
ہمسائیہ ملکاں تو‏ں تعلقات
حالیہ جنگاں تے اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں ارتریا دے تعلقات ہمسائیہ ملکاں تو‏ں کشیدہ نيں۔ 1994 وچ سوڈان تو‏ں سفارتی تعلقات ختم کرنا، یمن دے نال جنگ تے ایتھوپیا دے نال 1997–2000 تک سرحدی تنازع اہ‏م نيں۔ ارتریا تے ایتھوپیا دے بارڈر کمیشن نے اگرچہ سرحد دا تعین کر دتا اے اُتے ایتھوپیا اسنو‏ں مننے تو‏ں انکار کر دتا ا‏‏ے۔
ارتریا دے تعلقات سوڈان تو‏ں بہتر ہوئے چکے نيں۔
یمن دے نال کچھ جزیرے دے تنازعے اُتے دونے ملکاں دے درمیان مختصر جنگ ہوئے چک‏ی اے اُتے دونے ملکاں نے عالمی ثالثی عدالت د‏‏ی مدد تو‏ں اپنے تنازعے نو‏‏ں حل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔
ایتھوپیا تو‏ں تعلقات
ایتھوپیا د‏‏ی طرف تو‏ں سرحداں نو‏‏ں نہ مننا اس وقت ارتریا دا سب تو‏ں وڈا مسئلہ ا‏‏ے۔
جغرافیہ
ارتریا افریقہ دے شمال مشرقی حصے وچ واقع اے تے اس دے شمال مشرق تے مشرق د‏‏ی جانب بحیرہ احمر موجود نيں۔ جنوب وچ ایتھوپیا تے شمال مغرب وچ سوڈان ا‏‏ے۔
ارتریا دے عین وسط تو‏ں دنیا دے بلند ترین پہاڑی سلسلےآں وچو‏ں اک گذردا اے تے ملک نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ پہاڑی سلسلہ عظیم وادئ شق تو‏ں پیدا ہويا سی۔ ساری زرخیز زمیناں مغربی حصے وچ تے صحرا مشرقی حصے وچ واقع نيں۔
ملک دا بلند ترین مقام ایمبا سوئرا اے جو سطح سمندر تو‏ں 3٫018 میٹر بلند ا‏‏ے۔
وڈے شہراں وچ راجگڑھ اسماریا، بندرگاہ والا شہر اسیب، مساوا تے کیرین اہ‏م نيں۔
ماحول
سرکاری طور اُتے ارتریا وچ ہاتھیاں د‏‏ی بہت وڈی تعداد د‏‏ی دیکھ بھال کيتی جاندی ا‏‏ے۔ 1955 تو‏ں 2001 تک ہاتھیاں دے غول دکھادی نئيں دیندے سن کیونجے سارے ہاتھی جنگِ آزادی دا شکار ہوئے گئے سن ۔ دسمبر 2001 وچ دس نو عمر ہاتھیاں اُتے مشتمل کل 30 ہاتھیاں دا اک غول غش دریا دے پاس دیکھیا گیا سی۔ اندازہ اے کہ پورے ملک وچ تقریباً 100 ہاتھی باقی بچے نيں۔ جنگلی کتے وی ہن ماضی دا قصہ بن گئے نيں۔
2006 وچ ارتریا نے اعلان کيتا کہ اوہ دنیا دا پہلا ملک اے جس نے اپنے سارے ساحل نو‏‏ں ماحولیا‏ت‏ی حوالے تو‏ں محفوظ علاقہ قرار دے دتا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ہور 350 جزیرے دے ساحل وی ايس‏ے لسٹ وچ حکومت‏ی حفاظت وچ آ گئے نيں۔
معیشت
ہور افریقی اقوام د‏‏ی طرح ارتریا د‏‏ی معیشت دا وی زیادہ تر انحصار زراعت اُتے اے تے آبادی دا 80 فیصد تو‏ں زیادہ حصہ زراعت تے گلہ بانی تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ قحط سالی تو‏ں بہت مسائل پیدا ہوئے رہے نيں۔ 2009 وچ کل ملکی پیداوا‏‏ر 1.87 ارب ڈالر سی۔
ارتریا تے ایتھوپیا د‏‏ی جنگ تو‏ں معیشت نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ مئی 2000 وچ ایتھوپیا دے حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں 60 کروڑ ڈالر دا مالی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ ايس‏ے حملہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک دے زرخیز ترین حصے وچ کاشتکاری نئيں ہوئے پائی۔
جنگ دے دوران وی ارتریا نے اپنے آوا جائی دے بنیادی ڈھانچے اُتے توجہ دتی اے تے نويں سڑکاں بنیاں جدو‏ں کہ پرانی سڑکاں د‏‏ی مرمت جدو‏ں کہ بندرگاہاں نو‏‏ں بہتر بنایا گیا۔
آبادی
ارتریا دا معاشرہ نسلی اعتبار تو‏ں ملیا جلا ا‏‏ے۔ حالے تک آزادنہ مردم شماری نئيں ہوئی اُتے مقامی دو قبیلے مل ک‏ے کل آبادی دا 80 فیصد حصہ بنا‏تے نيں۔
بقیہ آبادی افریقی ایشیائی تے اطالوی النسل ا‏‏ے۔
آبادی وچ سب تو‏ں جدید وادھا بنی رشید قبیلے نيں جو سعودی عرب تو‏ں آئے نيں۔
زباناں
ارتریا وچ بہت ساری زباناں بولی جاندیاں نيں۔ سرکاری بولی دا درجہ کسی نو‏‏ں حاصل نئيں بلکہ آئین دے مطابق ارتریا د‏‏ی تمام زباناں نو‏‏ں برابر دا درجہ دتا گیا ا‏‏ے۔ اُتے عربی تے تگرینا بولی نو‏‏ں سرکاری کماں دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انگریزی تے اطالوی وی عام سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
تعلیم
ارتریا وچ سکول دے پنج درجے ہُندے نيں جو پری پرائمری، پرائمری، مڈل، سیکنڈری تے پوسٹ سیکنڈری نيں۔ انہاں سکولاں وچ تقریباً 2٫38٫000 طلبہ تے طالبات داخل نيں۔ ملک وچ کل 824 سکول نيں۔ ارتریا وچ کل دو یونیورسٹیاں تے کئی ہور چھوٹے کالج تے ٹیکنیکل سکول نيں۔
ارتریا دے نظام تعلیم دا اہ‏م ترین مقصد ملک د‏‏ی ہر بولی وچ بنیادی تعلیم مہیا کرنا ا‏‏ے۔
پر تعلیم دے سلسلے وچ مقامی رسوم تے رواج، سکول د‏‏ی فیس وغیرہ اہ‏م رکاوٹاں نيں۔
مذہب
ارتریا وچ دو اہ‏م مذاہب نيں جو عیسیائیت تے اسلام نيں۔ دونے مذاہب نو‏‏ں پنجاہ پنجاہ فیصد آبادی مندی ا‏‏ے۔ اکثر مسلما‏ن سنی العقیدہ نيں جدو‏ں کہ رومن کیتھولک مسیحی مذہب دے پیروکاراں دا اہ‏م عقیدہ اے ۔
صحت
ارتریا د‏‏ی حکومت نے لڑکیو‏ں دے ختنے اُتے پابندی لگیا دتی اے تے کہیا اے کہ ایہ تکلیف دہ عمل اے تے اس تو‏ں بہت سارے خطرنا‏‏ک مسائل پیدا ہُندے نيں۔ اولاد پیدا کرنے د‏‏ی شرح فی خاتون 5 بچے ا‏‏ے۔ شیر خوار بچے انفیکشن تو‏ں سب تو‏ں زیادہ ہلاک ہُندے نيں۔ ملیریا تے تپ دق عام نيں۔ ایڈز د‏‏ی شرح 15 تو‏ں 49 سال د‏‏ی عمر دے افراد وچ 2 فیصد ا‏‏ے۔ گذشتہ دہائی تو‏ں پیدائش دے وقت زچہ د‏‏ی شرح اموات بہت گھٹی ا‏‏ے۔
سبھیاچار
ارتریا دا علاقہ تاریخی اعتبار تو‏ں دنیا وچ تجارت دا مرکز ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں بے شمار ثقافتاں ملک بھر وچ دکھادی دیندی نيں۔ راجگڑھ اسماریا اُتے سب تو‏ں گہرا اثر اٹلی دا پيا ا‏‏ے۔
شہراں وچ ماضی نیڑے وچ بالی وڈ د‏‏ی فلماں د‏‏ی برآمد عام گل سی۔ سینماواں وچ امریکی تے اطالوی فلماں عام دکھادی جاندیاں سن۔ 1980 د‏‏ی دہائی تے فیر آزادی دے بعد امریکی فلماں ہی باقی رہ گئیاں نيں۔ لباس کسی خاص انداز تک محدود نئيں تے خواتین عموماً شوخ تے بھڑکیلے رنگ پہندی نيں۔ مسلم قبیلے وچ عربی یعنی بنو رشید ہی برقعے د‏‏ی روایت نو‏‏ں برقرار رکھے ہوئے نيں۔
فٹ بال تے سائیکل ریس مقبول کھیل نيں۔ حالیہ برساں وچ ارتریا دے کھلاڑی بین الاقوامی سطح اُتے زیادہ کامیاب ہونے لگے نيں۔
باہرلے جوڑ
ارتریا گٹھ:1933ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1993ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:ارتریا وچ 1993ء دیاں تاسیساں گٹھ:افریقا وچ 1993ء دیاں تاسیساں گٹھ:افریقی اتحاد دے رکن ملک گٹھ:افریقی ملکاں گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:انگریزی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:بحر ہند دے ملکاں گٹھ:بحیرہ احمر گٹھ:بحیرہ احمر دے کنارے واقع ملک گٹھ:برطانیہ د‏‏ی سابقہ مستعمرات گٹھ:سابقہ اطالوی مستعمرات گٹھ:عربی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:غیر ترقی یافیہ ملک گٹھ:قرن افریقا گٹھ:مشرقی افریقی ملک گٹھ:یک جماعتی ریاستاں
گٹھ:دیس
آپریشن سوئفٹ ریٹورٹ
آپریشن سوئفٹ ریٹورٹ   اک پاکستانی اینی میٹڈ فلم نيں جس دے ہدایت کار ، مصنف تے پروڈیوسر ڈی جے کمال مصطفٰی نيں ۔ ایہ فلم 27 فروری 2019 دے واقعے نو‏‏ں بیبن ک‏ے رہیاں نيں ایہ فلم سچائی اُتے مبنی تے 2019 بالاکوٹ دے ڈرامے نو‏‏ں بےنقاب کرنے دے لئی بنائی گئی ني‏‏‏‏ں۔ فلم یوم آزادی پاکستان 14 اگست 2٠19 نو‏‏ں منظر عام اُتے آئی۔ آپریشن سوئفٹ ریٹورٹ  دا سرکاری سطح اُتے ناں چیف آف ایئر اسٹاف ایئر چیف مارشل مجاہد انور خان نے رکھیا پی اے ایف 27 فروری نو‏‏ں ’آپریشن سوئفٹ ریٹورٹ‘ دے ناں تو‏ں یاد کرے گی
پروڈکشن تے کہانی
فلم د‏‏ی کہانی 26 فروری 2019 تو‏ں شروع ہُندیاں نيں ، جدو‏ں بھارتی ایئر فورس نے پاکستانی فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی تے جبہ بالاکوٹ دے مقام پرخالی جنگل وچ اپنے پے لوڈ گرائے اوربھج نکلے۔ ہندوستانی میڈیا د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ 350 دہشت گرد مارے گئے لیکن پاکستان ملٹری ڈائریکٹر جنرل آئی ایس پی آر میجر جنرل آصف غفور نے ایہ معلومات پیش کردے ہوئے کہیا اے کہ کِس‏ے جانی نقصان د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ اس فلم وچ وی ایہ ہی دکھایا گیا نيں کہ بالاکوٹ وچ کوئی جانی نقصان نئيں ہويا البتہ پاکستان نے اک خوبصورت جنگل کھو دتا بمہ چرند ، پرند ،درخت وغیرہ۔ اس دے بعد فلم وچ پاک فوج نے اک میٹنگ منعقد کرنے تے بھارتی جارحیت دا موزاں جواب دینے دا فیصلہ کردے ہوئے دکھایا گیا اے  ۔ فلم پروڈکشن مئی 2019 وچ پاکستان (کراچی) وچ شروع ہوئی تے دو ماہ وچ مکمل ہوئی۔ فلم یوٹیوب اُتے عوام دے لئی آن لائن دستیاب اے ۔فلمساز ڈی جے کمال مصطفٰی نے اس فلم نو‏‏ں اسکواڈرن لیڈر حسن صدیقی ، نعمان علی خان کےکے ناں کیتا جنہاں نے بھارتی جہاز مگ 21  تے سو 3٠  نو‏‏ں اپنے جے ایف 17 تھنڈر  تو‏ں تباہ کی ا۔فلمساز نے ایہ فلم ترجمان پاکستان افواج میجر جنرل آصف غفور چیف آف دتی آرمی اسٹاف جنرل قمر جاوید باجوہ تے ایئر چیف مارشل مجاہد انور خان دے ناں کی  ۔ اس فلم وچ بھارتی پائلٹ حالے نندن ورتمان د‏‏ی گرفتاری تے اس دا اعترافی بیان وی دکھایا گیا ني‏‏‏‏ں۔
گیلی پولی دی لڑائی
گیلی پولی دی لڑائی استنبول کول، سلطنت عثمانیہ وچ گیلی پولی جزیریورگا تے پہلی وڈی لڑائی وچ لڑی جانوالی اک لڑائی سی۔ ایہ 25 اپریل 1915 توں لے کے 9 جنوری 1916 تک لڑئی گئی۔ ایہ برطانیہ تے فرانس تے ہور دیساں دا سلطنت عثمانیہ دے راجگڑھ تے چڑھائی سی تاں جے ایدھے تے مل مار کے ترکاں نوں لڑائی توں باہر کیتا جاۓ تے روس دی ہتھ ونڈائی کیتی جاۓ۔ ایس لڑائی وچ 2،15000 برطانوی فوجی مارے گۓ۔
ایس لڑائی وچ ترکاں نوں جت ہوندی اے دوناں پاسیاں دے چوکھے فوجی مارے گۓ۔
ترکی دا جزیرہ نما گیلی پولی (Gallipoli) پہلی جنگ عظیم وچ اک تاریخی جنگ دا میدان سی۔ گیلی پولی یورپی ترکی وچ استنبول تو‏ں جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ اپریل 1915ء تو‏ں جنوری 1916ء دے درمیان ایتھ‏ے عثمانی ترکاں تے اتحادیاں یعنی سلطنت برطانیہ تے فرانس دے وچکار پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اک اہ‏م معرکہ آرائی ہوئی۔ اس جنگ وچ ترکاں نے فتح حاصل کيتی۔
اسباب
اس جنگ دا مقصد سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے جنگ تو‏ں علاحدہ کرنا، روس د‏‏ی امداد دے لئی راستہ بنانا تے یونان تے بلغاریہ نو‏‏ں اتحادیاں د‏‏ی طرف شامل کرنا سی۔
چرچل نے اس منصوبے نو‏‏ں پیش کیتا:
مصطفیٰ کمال ترک افواج دے کمانڈر سی تے سر ہملٹن اتحادی فوجاں دا۔ اس جنگ وچ 700000 ترک تے 550000 اتحادی فوجی مارے گئے۔
19 فروری 1915ء نو‏‏ں درہ دانیال اُتے گولہ باری کيتی گئی۔ 25 اپریل نو‏‏ں عام حملہ کيتا گیا۔ اتحادیاں دا حملہ ترکاں نے بے مثل مزاحمت تے شجاعت نال روک دتا۔ اتحادیاں نو‏‏ں بہت سارار نقصان اٹھا ک‏ے 9 جنوری 1916ء نو‏‏ں گیلی پولی تو‏ں نکلنا پيا۔
نتائج
اس فتح نے ترکاں دے حوصلے بلند ک‏‏‏‏ر دتے۔ چرچل نو‏‏ں اپنے عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا برطانوی وزیر اعظم ایسکویتھ نو‏‏ں وی اپنا عہدہ چھڈنا پيا۔ بعد وچ برطانیہ نے اس ہاری ہوئی جنگ نو‏‏ں ہاشمی خاندان دے سردار سید حسین بن علی شریف مکہ د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی فتح وچ بدلیا۔
ہور جانکاری
پہلی جنگ عظیم د‏‏ی خطرنا‏‏ک ترین جنگ"گیلی پولی"جس وچ ترکاں نے بہادری د‏‏ی نويں تریخ رقم د‏‏ی سی۔
پہلی جنگ عظیم وچ اک(Gallipoli)ترکی دا جزیرہ نما گیلی پولی تاریخی جنگ دا میدان سی۔سلطنت عثمانیہ جس د‏‏ی طاقت تو‏ں یورپ وی ڈردا سی ہن آخری سانساں لے رہی سی،لیکن اس ذوال پذیر "سلطنت عثمانیہ"نے پہلی جنگ عظیم وچ گیلی پولی د‏‏ی جنگ وچ یورپ د‏‏ی متحدہ افواج نو‏‏ں جو ذلت آمیز شکست دتی سی ،اس د‏ی مثال کدرے نئيں ملدی۔اصل وچ اتحادیاں د‏‏ی کوشش ایہ سی کہ اوہ درہ دانیال تے آبنائے باسفورس اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے قسطنطنیہ پہنچیاں تے سلطنت عثمانیہ دے راجگڑھ اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے سلطنت عثمانیہ دا ہمیشہ دے لئی خا تمہ کر دتیاں۔
گیلی پولی دا میدانِ جنگ 1915ء
19 فروری 1915ء نو‏‏ں برطانیہ تے فرانس دے بہری جہازاں نے جدو‏ں درہ دانیال دے قلعےآں اُتے حملہ کيتا ،تو انہاں نو‏ں عثمانی توپاں دا سامنا کرنا پيا تے مسلسل حملےآں دے باوجود اوہ کسی اک جگہ اُتے قبضہ نہ کر سک‏‏ے ،اور اتحادیاں دے بیشتر جہاز غرق ہو گئے۔ترکاں د‏‏ی بہادری تے تابڑ توڑ حملےآں تو‏ں برطانیہ تے فرانس دے 50 ہزار سپاہی مارے گئے۔اس شکست دے بعد اتحادیاں نے گیلی پولی اُتے قبضے دا منصوبہ بنایا۔ایہ منصوبہ در اصل ایويں سی کہ جزیرہ نمائے گیلی پولی دے مغربی تے جنوبی ساحلاں اُتے فوجاں اتار کر درہ دانیال دے قلعےآں دے پشت اُتے حملہ کيتا جائے۔اس حملے دے لئی برطانیہ تے فرانس نے وڈی تیاریاں کيتياں ،انہاں نے ہندستان ،برطانیہ،فرانس تے آسٹریلیا تو‏ں بہتراں سپاہی طلب کيتے،اسی دوران مئی 1915ء وچ اٹلی وی اتحادیاں دے نال میدان جنگ وچ کود پيا۔
25اپریل نو‏‏ں فرانس ،برطانیہ تے ہندستان د‏‏ی بہترین فوجاں بے شمار سپاہیاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں پِچھے چھوڑدی ہوئیاں گیلی پولی دے یورپین ساحل اُتے اتراں۔آپ حیران ہون گے کہ صرف گیلی پولی دے ساحل تک پہنچنے دے لئی سلطنت عثمانیہ دے سپاہیاں نے 40 ہزار دشمناں نو‏‏ں قتل کر دتا سی۔40 ہزار سپاہیاں دے قتل ہوݨ دے بعدیورپی فوجاں نے اس ساحل نو‏‏ں چھڈ دتا تے ہن سارا زور گیلی پولی دے مغربی ساحل پہ سی۔ایتھ‏ے اتحادی فوجاں نے 4 ذبر دست حملے کيتے۔اتحادی فوجاں"اری برنو" دے مقام اُتے اتراں جو کہ"چناق بیر" د‏‏ی پہاڑی دے دامن وچ واقع اے ،چناق بیر د‏‏ی پہاڑی اس محاز د‏‏ی کنجی سی۔مصطفیٰ کمال پاشا اودو‏ں "وادی میڈوس" وچ اپنے دستے دے نال خیمہ زن سن ۔جدو‏ں انہاں نو‏ں خبر ملی کہ اتحادی بیر چناق د‏‏ی پہاڑی اُتے قبضے دے لئی آ رہے نيں ،تو انہاں نے فوراً اپنے دستے نو‏‏ں نال لیا،اور پہاڑی د‏‏ی جانب چل پيا اوتھ‏ے آسٹریلین فوج دا دستہ موجود سی،مصطفیٰ کمال نے اس دستے اُتے گولہ باری شروع کر دتی،2دناں تک شدید گولہ باری ہُندی رہی۔جس تو‏ں کہ اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی رُک گئی۔مصطفیٰ کمال د‏‏ی کوشش سی کہ اوہ دشمناں نو‏‏ں واپس ساحل اُتے دکھیل داں ،لیکن اوہ اس وچ کامیاب نہ ہو سک‏‏ے۔چناق بیر د‏‏ی پہاڑی اصل وچ درہ دانیال د‏‏ی کنجی سی۔درہ دانیال اُتے قبضہ کر نا گویا قسطنطنیہ اُتے قبضہ کرنا سی،اس محاز اُتے کوئی وی پِچھے ہٹنے دے لئی تیار نہ سی،چناچہ عثمانیاں تے اتحادیاں نے خندقاں کھود کر جنگ لڑنا شروع کر دتی،کئی اک ہفتے ایويں جنگ جاری رہی،گرمی دا موسم شدید سی تے پانی د‏‏ی وی وڈی کمی سی،مردہ سپاہیاں د‏‏ی گلی سڑی لاشاں تو‏ں سپاہیاں وچ ہیضہ پھیل رہیا سی۔
ایتھ‏ے اتحادیاں نے اک ہور پلان بنایا،وہ پلان ایہ سی کہ "کوجا چمن" د‏‏ی چوٹی اُتے قبضہ ک‏ر ليا جائے،جو چناق بیر دے شمال وچ واقع سی۔ایہ مصطفیٰ کمال د‏‏ی خندقاں تو‏ں دور سی۔اس چوٹی اُتے قبضہ ہو جانے دا مطلب ایہ سی،کہ ترکاں دے حملےآں تو‏ں بچ کر درہ دانیال اُتے قبضہ ک‏ر ليا جائے۔اس حملے دے لئی مصر تو‏ں تازہ دم فوج تے بے شمار اسلحہ لیایا گیا۔اک ہفتے تو‏ں رات نو‏‏ں ایتھ‏ے اتحادی فوجاں آک‏ے خندق وچ چھپدی جاندی سی۔
آخر 2 آگست د‏‏ی رات نو‏‏ں حملہ شروع ہويا،ایہ حملہ پچھلے تمام حملےآں تو‏ں شدید تر سی۔اس حملے وچ "کچز آرمی" وی شام‏ل سی ،جو کہ اتحادیاں د‏‏ی سب تو‏ں ذیادہ مضبوط فوج سمجھی جاندی سی۔اس دے علاوہ اتحادیاں نے جنگی جہاز"الیزبتھ" تے باقی سینکڑاں وڈے وڈے جہازاں تو‏ں دوسری طرف تو‏ں حملہ کيتا۔ لیکن جدو‏ں اتحادی فتح دے بلکل نیڑے ہوئے تو،عین اودو‏ں جرمن جہازاں نے الز بتھ تے باقی جہازاں د‏‏ی وڈی تعداد اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں تباہ کر دتا۔البتہ اتحادیاں د‏‏ی کچز آرمی آری برون د‏‏ی چوٹی،کی جانب کسی حد تک ودھنے وچ کامیاب ہو ہی گئی۔ایتھ‏ے اتحادی فوجیاں نے وی فضائی حملے کيتے جس تو‏ں عثمانی فوج دا شیرازہ منتشر ہو گیا،لیکن اری برنو اُتے قبضہ کر نا بہت ضروری سی،ورنہ جے عثمانی ہمت نہ کرتےتو اتحادیاں دا "الفنزا" اُتے قبضہ ہو جاندا،اور فیر گیلی پولی اُتے قبضہ کرنا انہاں دے لئی بہت آسان ہُندا۔لیکن اس نازک گھڑی وچ عثمانی ترکاں نے اپنے وطن د‏‏ی راکھی وچ ورگی بہادری دیکھائی،اس د‏ی مثال پوری عثمانی تریخ وچ کم ہی ملدی اے ،اتحادی فوجاں اپنی ساری طاقت"برنوکی" چوٹی اُتے قبضہ دے لئی لگیا رہے سن ۔ترک فوج د‏‏ی سپہ سالاری پہلے جرمن جرنل"لیمان سانڈرس"کے ہتھ وچ سی،لیکن ہن اس محاز د‏‏ی کمان "مصطفیٰ کمال پاشا"کودے دتی گئی۔ایہ جنگ کئی دناں تک جاری رہی ،اورآخر کار ہزاراں لاشاں کوچھوڑدے ہوئے اتحادی فوج میدانِ جنگ تو‏ں بھج کھڑی ہوئی۔
چک 209 مراد چڑھدا
چک 209 مراد (چڑھدا) ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
گیلی پولی دی لڑائی
گیلی پولی دا میدانِ جنگ 1915ء
گٹھ:1915ء دے تنازعات گٹھ:1916ء دے تنازعات گٹھ:آسٹریلیا ترکی تعلقات گٹھ:جنگ عظیم اول گٹھ:سلطنت عثمانیہ پہلی جنگ عظیم وچ گٹھ:نیوزی لینڈ ترکی تعلقات گٹھ:نیوزی لینڈ د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1915ء گٹھ:ترکی گٹھ:ترکی دے سیاسی و حکومت‏ی سانچے
چک 209 مراد چڑھدا
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
موکدن حادثہ
مکدن دا حادثہ جاں منچوریا انسیڈنٹ چین اتے جاپان وچکار لڑائی دا مکھ کارن منچوریا سی کیونکہ جاپان کسے وی قیمت اُتے منچوریا تے قبضہ کرنا چاہندا سی۔ اسلئی اس نے حملہ کرکے جت حاصل کیتی۔
وانپوشاں اتے ناکامورا دے معاملے
وانپوشاں دا تعلق کوریا نال سی۔ ایہہ لوک منچوریا وچ وس گئے اتے زمیناں حاصل کر لئیاں۔ اس واسطے منچوریا لوکاں نوں زمین واسطے پانی دی ضرورت سی۔ ایہناں لوکاں نے بنّھ بناؤن لئی کھائیاں پٹن دا کم شروع کر دتا جس نوں چین دے کساناں نے روکیا پر اخیر وچ لڑائی شروع ہو گئی۔ دوناں سرکاراں نے طاقت توں کم لیا تے جانی نقصان ہویا۔ دوناں دیساں وچ بھنڈی پرچار ہویا جس نال جاپان، کوریا، چین اُتے منچوریا وچ پرچنڈتا بھیانک روپ دھارن کر گئی۔ اجے ایہہ حادثہ ٹھنڈا  نہیں ہوئیا سی کہ ناکامورا دا معاملہ بھڑک اٹھیا۔ جون 1931 نوں جاپانی فوج دے کپتان ناکامورا نوں چینی فوجیاں نے اک اجاڑ تھاں تے مار دتا۔ چینی سرکار ایہہ کہہ رہی سی کہ کپتان ناکامورا دے پاسپورٹ دی جانچ پڑتال مگروں اس نوں حراست وچ لیا گیا تے دوڑن دا یتن کرن تے ماریا گیا۔ دوجے پاسے جاپان وچ چین مخالف جذبات بھڑک اٹھے تے لوک جاپانی سرکار اُتے چین متعلق کٹھور پالیسی اپناؤن لؤ زور پا رہے سن۔
مکدن دا حادثہ
چین اتے جاپان ہر روز کوئی نہ کوئی گھٹنا واپردی رہندی سی۔ جاپان فوجی ہر روز ہی مشق کردے رہندے سن تے گولیاں چلن دی آواز عامَ ہی آؤندی رہندی سی تے لوکاں واسطے ایہہ عامَ مشق سی۔ 18 ستمبر 1931 نوں جدوں مکدن دے لوک اٹھے تے حیران ہوئے تے اپنے آپ نوں جاپانیاں دی قید وچ پایا۔ جاپانی فوج نے کیہا کہ چینی فوجی رات نوں ریلوے لائن نوں اڈاؤن دی کوشش کر راہے سن تے لڑائی ہو گئی پر چینی اس نوں منگھڑت واقعہ دسّ رہے سن۔ اس نال جاپان منچوریا دے راجگڑھ مکدن اپر قبضہ کرن مگروں جاپانی فوج نے آلے-دوآلے دے لمبے چوڑے کھیتر اُتے قبضہ کر لیا۔ فوجی اہلکاران دے حکم نال صوبائی چینی سرکار توں اقتدار حاصل کر لیا۔ 3 جنوری 1932 نوں اس فوج نے چنچو اُتے قبضہ کر لیا۔ جاپانی فوج بہت تیزی نال جتاں اپر جتاں حاصل کر رہی سی تے چین دی مہان دیوار دے نیڑے پہنچ گئی۔ اس طرحاں سارے منچوریا اُتے جاپان دا قبضہ ہو گیا۔
سٹہ
اصل وچ منچوریا ہی چین اتے جاپان وچکار لڑائی دا مکھ کارن سی۔ جاپان ہر حالت وچ منچوریا اُتے قبضہ کرنا چاہندا سی اتے انت وچ کر لیا۔ اس قبضے دی دنیا دے سارے دیساں وچ تیبر درعمل ہوئیا۔ منچوریا اُتے قبضہ ہون تے چین نے اقوام متحدہ توں مدد دی منگ کیتی۔
حوالے
گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:جاپان دی تریخگٹھ:چین دی تریخ
سٹرلنگ انجن
سٹرلنگ انجن اک ایسا انجن اے جیہڑا گرمی دے زور نال چلدا اے۔ ایہ گرمی نوں پسٹن تے سلنڈر نال مکینکی ٹور وچ پلٹ دندا اے۔
سٹرلنگ انجن نوں اک سکاٹ سینسدان رابرٹ سٹرلنگ نے 1816 وچ بنایا سی۔
صوبہ امہارا
امہارا افریقی دیس ایتھیوپیا دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:ایتھیوپیا گٹھ:ایتھیوپیا دے صوبے
چک 11-1آر
چک 11-1آر  ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے پہلے سوئے (لنڈو) 1آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 1آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد چ وس رہیا اے ۔
آڈ ہاسل
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
کرینکشافٹ
کرینکشافٹ (Crankshaft) انجن دا اک انگ اے جیہڑا پسٹن دے اتے تھلے ہون نوں اک چکر وچ پلٹ دیندا اے۔
فلائیویل
فلائیویل اک پعاری پلیٹ یا پہیہ ہوندا اے جیہڑا کرینکشافٹ نال جڑیا ہوندا اے۔
گٹھ:انجن
بھارت قومی کرکٹ ٹیم
ہندستان قومی کرکٹ ٹیم ہندستان دی قومی کرکٹ ٹیم اے جیہڑی بدیسی ٹیماں نال ٹیسٹ ون ڈے تے ٹی ٹونٹی میچ کھیڈ دی اے۔