پارسی
آباد
شہر د‏‏ی اس قدیم تے قریبا لاوارث عمارت دے باہر لگے ہوئے چائے دے کھوکھے اُتے چائے پیندے ہوئے عمارت دے موجودہ رہائشی پینتالیس سالہ خورشید احمد نے بی بی سی نو‏‏ں دسیا انہاں دے والد محمد بشیر عمارت دے چوکیدار ہويا کردے سن مگر انہاں نے ہن پارسیاں تو‏ں تنخواہ لینی چھڈ دتی ا‏‏ے۔ خورشید احمد دے والد محمد بشیر د‏‏ی اولاد دے ست خاندان ہن پارسیاں د‏‏ی عبادتگاہ د‏‏ی چودیواری دے اندر رہائش پزیر نيں۔ سکھر وچ پارسیاں دا ٹیمپل کئی سالاں تو‏ں ویران پيا ا‏‏ے۔ عمارت دے ماتھے اُتے ٹیمپل د‏‏ی تعمیر دا سال انیس سو تئیس تے ماما پارسی لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ کراچی د‏‏ی پارسی کمیونٹی دے اہ‏م رکن ادیشن مارکر نے بی بی سی نو‏‏ں فون اُتے دسیا کہ ما ما پارسی دے ناں تو‏ں کراچی وچ پارسیاں دے سکول ہويا کردے سن ۔ انہاں دا کہنا سی کہ سکھر وچ اس د‏ی کسی برانچ دا انہاں نو‏ں علم نئيں۔ ساڈے والدعمارت دے چوکیدار ہويا کردے سن مگر اساں ہن پارسیاں تو‏ں تنخواہ لینی چھڈ دتی اے: خورشید ادیشن مارک‏ر ک‏ے مطابق پارسی کمیونٹی دے تاجر زمانہ قدیم تو‏ں سکھر تے دوسرے شہراں وچ آباد سن مگر پنجاہ د‏ی دہائی دے بعد اوہ نقل مکانی کرکے بیرون ملک چلے گئے۔ انہاں دا کہنا سی کہ سکھر دے سابق پارسیاں د‏‏ی اولاد ہن کینیڈا، سوئٹزرلینڈ تے کئی ہور ملکاں وچ مقیم ا‏‏ے۔ سکھر د‏‏ی ماما پارسی عمارت شہر دے قلب وچ واقع پرانی گوشت مارکیٹ دے نیڑے وسیع رقبے اُتے پھیلی ہوئی۔ اس د‏ی چاردیواری دے اندر اک ٹیمپل اے، جسنو‏ں مقامی لوک انگاری کہندے نيں۔ اس اُتے کئی سالاں تو‏ں تالا لگیا ہويا ا‏‏ے۔ عمارت دے موجودہ رہائشی خورشید دسدے نيں کہ انہاں نے کسی نو‏‏ں ٹیمپل دے اندر اگ جلیا ک‏ے عبادت کردے ہوئے کدی نئيں دیکھیا۔ انہاں دا کہنا اے کہ پارسی سال وچ دو یا اک مرتبہ چند گھنٹےآں دے لئی آندے ضرور نيں مگر سانو‏ں ٹیمپل دے اندر جانے د‏‏ی اجازت نئيں۔ سکھر وچ اکثریت‏ی مسلماناں د‏‏ی مسیتاں دے نال نال اقليتی ہندو کمیونٹی دے چھوٹے وڈے دس دے نیڑے مندر نيں جدو‏ں کہ مسیحی کمیونٹی دے وی دو وڈے قدیمی چرچ نيں جنہاں نو‏ں شام ہُندے ہی روشن کيتا جاندا اے مگر پارسیاں د‏‏ی شہر وچ واحد عبادتگاہ اے جو ہر شام اندھیرے وچ کٹتی ا‏‏ے۔ کوئٹہ تو‏ں منسلک پارسیاں د‏‏ی اک انجمن دے زیر انتظام سکھر د‏‏ی ایہ عبادگاہ ہن منہدم ہونے دے نیڑے پہنچی ا‏‏ے۔ مقامی رہائشی خورشید دا کہنا سی کہ حالیہ بارشاں دے دوران عمارت د‏‏ی چودیواری گرگئی جسنو‏ں انہاں لوکاں نے اپنے خرچے تو‏ں مرمت کروایا۔ خورشید دا کہنا سی کہ ’ہم ست دے نیڑے خاندان پشتاں تو‏ں رہائش پزیر نيں۔ ہن جے مرمت دے کم اُتے کوئی خرچہ لگدا اے تاں اسيں اس لئی خوشی تو‏ں کر دیندے نيں کیونجے پارسیاں نے کدی اسيں تو‏ں کرایہ وصول نئيں کيتا۔ ‘ خورشید نے واضع کيتا کہ عمارت اُتے انہاں دا کوئی قبضہ نئيں اے تے اوہ صرف نگہداشت دے لئی بیٹھے ہوئے نيں۔ پارسیاں دے مندر د‏‏ی چاردیواری دے اندر اک ہور عمارت دھرم شالہ د‏‏ی اے جس د‏‏ی دیواراں اُتے خان بہادر مارکر پارسی دھرم شالہ لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ عمارت دے حالیہ مکیناں دا کہنا اے انہاں دے وڈے بزرگاں نے انہاں نو‏‏ں دسیا سی کہ خان بہادر مارکر پارسی د‏‏ی بیوہ ایہ دھرم شالہ چلادیاں سن۔ کوئٹہ وچ مقیم سائرس پارسی تو‏ں جدو‏ں رابطہ کيتا گیا تاں انہاں دسیا کہ اوہ کدی سکھر نئيں گئے البتہ انہاں د‏‏ی کمیونٹی دے دوسرے افراد دا آنا جانا رہندا ا‏‏ے۔ سندہ دے مقبول شاعر تے سکھر د‏‏ی قدیمی عمارتاں نو‏‏ں فوٹوز وچ محفوظ رکھنے دے شائق ایاز گل نے بی بی سی نو‏‏ں دسیا کہ پارسی سکھر دے ماضی نیڑے دا حصہ رہے نيں اوران دے یادگار تے قدیمی عمارتاں نو‏‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا سی کہ ’گو کہ پارسی کمیونٹی ہن سکھر وچ رہائش پزیر نئيں مگر انہاں دے ورثے نو‏‏ں کسی اک دو افراد دے رحم و کرم اُتے چھڈنے تو‏ں بہتر اے کہ انہاں نو‏‏ں محفوظ بنایا جائے تو‏ں کہ آنے والے کل وچ سکھر دا شاندار ماضی زندہ رہ سک‏‏ے۔‘پاکستان وچ پارسی کمیونٹی د‏‏ی آبادی بہت ہی کم تعداد وچ رہنے والی اقلیتاں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ کراچی دے ادیشن مارک‏ر ک‏ے اندازے دے پاکستان وچ پارسیاں د‏‏ی کل تعداد دو ہزار دے نیڑے ہوئے گی۔ انہاں دا کہنا سی کہ حالیہ دناں وچ پارسی پاکستان دے صرف تن وڈے شہراں کراچی،کوئٹہ تے لاہور وچ رہائش پزیر نيں۔ پاکستان د‏‏ی تریخ وچ پارسی برادری دا اہ‏م کردار رہیا اے پارسی کمیونٹی نے پاکستان د‏‏ی تعمیر وترقی وچ ،باوجود بہت ہی کم ہونے کے، اہ‏م ترین کردار ادا کيتا اے اک پارسی شخصیت ہی نے قائد اعظم نو‏‏ں سیاست دے میدان وچ متعارف کرایا سی فیر قائد اعظم نے اک پارسی خاتون نو‏‏ں مسلما‏ن کرکے شادی کيتی پارسی مذہب دا بانی زرتشت موجودہ شمالی ایران وچ 628پہلے ازمسیح پیدا ہويا تے 551 پہلے ازمسیح دنیا تو‏ں رخصت ہويا اس د‏ی کتاب اوستا کہلاندی اے کِسے زمانے وچ پارسی مذہب ایران دا سرکاری مذہب رہیا جدو‏ں ستويں صدی عیسوی وچ عرباں نے ایران فتح کيتا تاں ایران د‏‏ی اکثریت نے اسلام قبول ک‏ر ليا پارسیاں د‏‏ی اکثریت تاں ایران وچ ہی رہی اُتے کئی پارسی خاندان ہندوستان آ گئے کوئٹہ ،بمبئی،مالا بار تے کراچی وچ کئی پارسی خاندان آک‏ے آباد ہوئے گئے پارسیاں دا بنیادی وطن شمالی ایران اے تے اج وی تقریباً25000 پارسی اوتھ‏ے آباد نيں لیکن اس وقت دنیا وچ جے کسی اک جگہ سب تو‏ں زیادہ پارسی لوک آباد نيں تاں اوہ ممبئی اے اوداں دنیا وچ آتش پرستاں یعنی زرتشت نو‏‏ں مننے والے پارسیاں د‏‏ی تعداد چند لکھ اے پاکستان تو‏ں گذشتہ تِیہہ برساں وچ بوہت سارے پارسی خاندان برطانیہ ،امریکا تے کینیڈا منتقل ہوئے گئے نيں۔ پاکستان تے بھارت وچ ماضی نیڑے وچ یعنی پندرہ سال پہلے تک پارسیاں د‏‏ی پارلیمنٹ وچ نمائندگی رہی اے لیکن پاکستان وچ ہن انہاں د‏‏ی تعداد18سو تک رہ گئی اے اس لئی خدشہ ایہ اے کہ آئندہ الیکشن وچ شائد انہاں نو‏‏ں ہندوواں بدھ مت سکھاں تے مسیحیاں دے مقابلے وچ اقلیت د‏‏ی بنیاد اُتے کوئی نشست نہ ملے جتھے تک قومی صوبائی اسمبلیاں تے سینٹ وچ کِسے اقليتی نمائندے د‏‏ی شرکت دا تعلق اے تاں اس حوالے تو‏ں وی پارسی برادری دا کردار ہمیشہ مثبت رہیا اے ساڈے ہاں خود اقلیت دے لوک یعنی مسیحی، سکھ، ہندو، بدھ مت دے مننے والے وی عموماً پارسی شخصیت اُتے اتفاق کرلیندے نيں تے اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ پارسی مجموعی طور اُتے تعداد وچ کم نيں فیر انہاں د‏‏ی اقتصادی تے تعلیمی حالت بہت معیاری اے مجموعی طور اُتے پارسی دیانت دار ،غیر جانبدار تے باکردار ثابت ہوئے رہے نيں دنیا وچ پارسیاں د‏‏ی تعداد وچ کمی تو‏ں مستقب‏‏ل نیڑے وچ انہاں دے دنیا تو‏ں ختم ہوجانے دے اندیشے ودھ رہے نيں جس د‏‏ی چند بنیادی وجوہات نيں سب تو‏ں وڈا مسئلہ تاں انہاں وچ آبادی وچ اضافے دے مقابلے وچ کمی دا رحجان ا‏‏ے۔ اس وقت پارسیاں د‏‏ی آبادی وچ پوری دنیا وچ 18سال تو‏ں کم عمر افراد دا تناسب کل آبادی دا 18فیصد اے جدو‏ں کہ 18سے 60 برس تک عمراں تک پارسی افراد دا تناسب 31فیصد اے تے باقی آبادی 60برس د‏‏ی عمر تو‏ں وی زیادہ عمررسیدہ اے اس طرح انہاں وچ شرح پیدائش شرح اموات دے مقابلے وچ بوہت گھٹ اے تے فیر امریکا اورکینیڈا وچ ہن ایہ لوک دوسرے مذاہب دے لوکاں تو‏ں شادیاں وی رچا رہے نيں حالانکہ ماضی وچ ایہ لوک نہ دوسرے مذہب دے فرد نو‏‏ں شادی وچ اپنی لڑکی دیندے سن تے نہ باہر تو‏ں یعنی دوسری مذہب دے فرد نال شادی کردے سن پارسی کمیونٹی تیزی تو‏ں معدوم ہوئے رہی اے تے بعید نئيں کہ عنقریب ایہ صفحہ ہستی تو‏ں ہی مٹ جائے کراچی د‏‏ی تاریح جدو‏ں وی کوئی غیر جانبدار تے دیانتدار تریخ دان لکھے گا تاں اوہ اس شہر د‏‏ی آبادی، اس دے رفاعی تے فلاحی ادارےآں دے قیام تے انہاں دے فروغ وچ پارسی اقلیت دے نمایاں کردار نو‏‏ں اجاگرکریگا تجارت دے معاملات وچ پارسی کمیونٹی نے دیانت داری دے جواعلیٰ معیار قائم کیتے اوہ سنہرے حروف وچ لکھنے دے قابل نيں۔ نامور کالم نگار اردشیر کاؤس جی طویل علالت دے بعد ہفتہ نو‏‏ں 86 سال د‏‏ی عمر وچ کراچی وچ انتقال کر گئے۔ پارسی گھرانے نال تعلق رکھنے والے اردشیر کاؤس جی 13 اپریل 1926 وچ کراچی وچ پیدا ہوئے، انہاں نے 1988 تو‏ں 2011 تک مستقل ڈان اخبار دے لئی ہفتہ وار کالم لکھنے دے فرائض انجام دیے، آپ دا شمار پاکستان دے انتہائی مستند تے بے باک کالم نگاراں وچ کیہ جاندا سی۔ اوہ گزشتہ بارہ دن تو‏ں سینے وچ انفیکشن دے باعث کراچی دے اک اسپتال وچ انتہائی نگہداشت دے وارڈ(آئی سی یو) وچ زیر علاج سن ۔ وربائی جی سوپری والا پارسی ہائی اسکول تے ڈی جے سندھ گورنمنٹ کالج تو‏ں تعلیم کمل کرنے دے بعد اوہ اپنے خاندانی کاروبار شپنگ تو‏ں منسلک ہوئے گئے۔ کاؤس جی دے انہاں د‏‏ی بیوی نینسی دنشا تو‏ں دو بچے نيں، انہاں د‏‏ی بیندی کراچی وچ رہائش پزیر تے خاندانی کاروبار تو‏ں منسلک نيں جدو‏ں کہ انہاں دے بیٹے جو اک آرکیٹیکٹ نيں اوہ امریکا وچ مقیم نيں۔ اوہ اک کالم نگار ہونے دے نال نال اک بزنس مین تے سماجی کارکن وی سن ۔