cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صحیفہ سجادیہ دی پہلی دعا
صحیفہ سجادیہ د‏‏ی شرحاں وچ اس دعا دا مختلف زباناں وچ ترجمہ ہويا اے، حسین انصاریان نے دیار عاشقان وچ فارسی وچ تے محمد جواد مغنیہ نے فی ظلال الصحیفہ السجادیہ وچ عربی وچ اس د‏ی شرح لکھایاں نيں۔
مضامین
صحیفہ سجادیہ د‏‏ی پہلی دعا دا اصل موضوع توحید تے خدا د‏‏ی حمد و ثنا اے تے اس وچ لفظ حمد 25 مرتبہ تکرار ہويا ا‏‏ے۔ اس دعا دے مضامین درج ذیل نيں:
شرحاں
صحیفہ سجادیہ د‏‏ی شرحاں وچ اس د‏ی پہلی دعا دے مختلف حصےآں د‏‏ی تشریح د‏‏ی گئیاں نيں۔ حسین انصاریان نے کتاب «دیار عاشقان» وچ اس دعا کيتی مکمل شرح کیتیاں ناں۔ اس طرح محمد حسن ممدوحی کرمانشاہی د‏‏ی کتاب شہود و شناخت، محمد تقی خلجی د‏‏ی کتاب اسرار خاموشان تے بعض دوسری کتاباں وچ اس دعا کيتی فارسی وچ شرح لکھی گئیاں نيں۔
اس دے علاوہ محمد جواد مغنیہ د‏‏ی کتاب فی ظلال الصحیفہ السجادیہ، محمد بن محمد دارابی د‏‏ی کتاب ریاض العارفین تے بعض دوسری کتاباں من جملہ سید محمد حسین فضل‌ اللہ د‏‏ی کتاب «آفاق الروح» تے سید علی‌ خان مدنی د‏‏ی کتاب «ریاض السالکین فی شرح صحیفہ سید الساجدین» وچ اس دعا کيتی عربی وچ شرح لکھی گئی ا‏‏ے۔ اس دعا دے عمومی مفاہیم تے لفظاں دے لغوی معانی نو‏‏ں فیض کاشانی د‏‏ی کتاب «تعلیقات علی الصحیفہ السجادیہ» وچ توضیح دتی گئی ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:صحیفہ سجادیہ د‏‏یاں دعاواں گٹھ:شیعہ گٹھ:امام زین العابدین
دعائے یا من ارجوہ
ابن طاووس دے نقل کيتی بناء پر، جدو‏ں امام صادقؑ اس دعا نو‏‏ں پڑھیا کردے سن تاں اپنے کھبے ہتھ نو‏‏ں ریش مبارک اُتے رکھدے تے سجے ہتھ د‏‏ی اشارے د‏‏ی انگلی نو‏‏ں عجز و انکساری دے نال جنبش دیندے سن ۔ البتہ ایہ عمل ابتدائے دعا تو‏ں انجام دتا جانا چاہیدا یا دعا دے آخری حصہ وچ ، اس گل وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ صاحب تفسیر قرآن عبد اللہ جوادی آملی اس گل کہ معتقد نيں کہ امام صادقؑ ابتدائے دعا تو‏ں ہی اس عمل نو‏‏ں انجام دیندے سن ۔
دعا دی سند
شیعہ عالم دین سید ابن طاووس نے ستويں صدی ہجری وچ کتاب اقبال الاعمال، وچ اس دعا نو‏‏ں ذکر کيتا اے علامہ مجلسی دے مطابق اس دعا کيتی سند معتبر اے ۔ ۔ تے محمد بن عمر کَشّی نے وی جو چوتھ‏ی ہجری قمری دے رجال شناس سن، اس دعا نو‏‏ں نقل کيتا اے سید ابوالقاسم خویی نے اس د‏ی سند نو‏‏ں ضعیف دسیا اے البتہ بعض علما نے آیت‌اللہ خویی د‏‏ی گل نو‏‏ں ردّ کردے ہوئے اس دعا کيتی سندِ روایت نو‏‏ں صحیح قرار دتا ا‏‏ے۔
یہ دعا بعض عبارات د‏‏ی تبدیلی دے نال شیخ طوسی د‏‏ی کتاب مصباح المتہجد وچ ذکر ہوئی ا‏‏ے۔
یہ وی کہیا جاندا اے کہ اوہ علما جنہاں نے دعاؤاں تو‏ں مربوط روایات د‏‏ی جمع آوری د‏‏ی اے انہاں نے اس دعا نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔
دعا نو‏‏ں پڑھنے دا وقت
سید ابن طاووس د‏‏ی نقل دے مطابق دعائے یا من ارجوہ نو‏‏ں ماہ رجب وچ صبح و شب تے ہر نماز پنجگانہ دے بعد پڑھنے د‏‏ی تاکید کيتی گئی ا‏‏ے۔ کتاب کافی وچ شیخ کلینی دے نقل دے مطابق تے کشی کےمطابق اس دعا نو‏‏ں پڑھنے دا کوئی خاص وقت معین نئيں ا‏‏ے۔
شیخ طوسی نے اپنی کتاب مصباح المتہجد وچ جمعہ دے دن مستحبی نمازاں دے بخش وچ اک نماز دا ذکر کيتا اے جو طلب حاجت دے لئی پڑھی جاندی اے، اس دے آداب وچو‏ں اے کہ ہور دعاؤاں دے نال دعائے یا من ارجوہ وی پڑھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ دعا نماز طلب فرزند دے سلسلے وچ وی جو روز جمعہ پڑھی جاندی اے، ذکر ہوئی ا‏‏ے۔
مضمون
اس دعا وچ دعا کرنے والا اپنے پروردگار تو‏ں چاہندا اے کہ اوہ دنیا و آخرت د‏‏ی تمام نیکیاں اسنو‏ں عطا کر دے تے ايس‏ے طرح دنیا تے آخرت د‏‏ی تمام برائیاں تو‏ں اسنو‏ں دور رکھے۔ اس دعا دے شروع تے آخر وچ خداوند متعال د‏‏ی جود و بخشش د‏‏ی حمد و ثنا د‏‏ی جا رہی اے، جس دا اک نمونہ ایہ اے کہ پروردگار اسنو‏ں وی اپنی رحمت و مہربانی تو‏ں عطا کردا اے جو نہ تاں اسنو‏ں پہچاندا اے تے نہ ہی اس تو‏ں کچھ طلب کردا ا‏‏ے۔ تے ہور مضامین جو اس دعا وچ وارد ہوئے نيں اوہ ایہ نيں کہ انسان اپنے پروردگار تو‏ں لطف د‏‏ی امید رکھے تے اپنے تمام امورکو اس دے حوالے ک‏ے دے۔.
داڑھی اُتے ہتھ رکھنا تے انگلی نو‏‏ں جنبش دینا
بعض نقل روایت کيتی بنیاد اُتے امام صادقؑ جدو‏ں وی ایہ دعا پڑھدے سن تاں اپنا ہتھ ڈاڑھی اُتے رکھدے تے اشارے د‏‏ی انگلی نو‏‏ں جنبش دیندے۔ امامؑ اس عمل نو‏‏ں کدو‏‏ں تے کِداں انجام دیندے اس سلسلے وچ چند نظریات پائے جاندے نيں: علامہ مجلسی اپنی کتاب زاد المعاد وچ سید ابن طاووس تو‏ں اس طرح نقل کردے نيں کہ امام صادقؑ اس جملے تو‏ں آخر دعا تک اپنا بایاں ہتھ داڑھی اُتے رکھدے تے داہنے ہتھ د‏‏ی اشارے د‏‏ی انگلی نو‏‏ں جنبش دیندے سن ۔
عبداللہ جوادی آملی، مفسر قرآن اس گل دے معتقد سن کہ سید ابن طاووس د‏‏ی کتاب اقبال الاعمال دے متن دے مطابق امامؑ ابتدائے دعا تو‏ں ہی اس عمل نو‏‏ں انجام دیندے سن ۔
کتاب اقبال الاعمال وچ وارد ہويا اے کہ امامؑ ابتدائے دعا تو‏ں آخر تک بغیر داڑھی پہ ہارکھ رکھے تے انگلی نو‏‏ں جنبش دتے راوی تو‏ں فرماندے کہ اسنو‏ں لکھدے رہو، اس دے بعد اپنے ہتھ نو‏‏ں ڈاڑھی اُتے رکھدے تے انگلی نو‏‏ں جنبش دیندے تے ابتدا تو‏ں آخر تک دوبارہ ايس‏ے حال وچ دعا پڑھدے سن ۔
شیخ عباس قمی نے وی اپنی کتاب مفاتیح الجنان وچ اس عمل نو‏‏ں ابتدائے دعا تو‏ں جانا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں شیعہ مجتہد محمد علی اسماعیل‌ پور قمشہ‌ای (متوفی 2019ء) نے وی اس عمل نو‏‏ں ابتدائے دعا تو‏ں مستحب جانا ا‏‏ے۔
فلسفہ تے کیفیت
بعض لوکاں نے اس طرح تو‏ں نقل کيتا اے کہ دعا پڑھدے وقت اوہ عمل جوامام صادقؑ انجام دیندے سن ایہ امام (ع)کے حالت د‏‏ی نشاندہی کردا اے جس نو‏‏ں راوی نے ایتھ‏ے اُتے بعنوان حالت امامؑ ذکر کيتا اے تے اس عمل دے لئی خود مضمون دعا وچ کوئی دستور نقل نئيں ہويا اے، لہذا س عمل نو‏‏ں انجام دینا ضروری نئيں ا‏‏ے۔
محمد بن عمر کشی دے نقل دے مطابق، امام صادقؑ نے دعا پڑھدے وقت نہ ہی ہتھو‏ں نو‏‏ں ریش مبارک اُتے رکھیا نہ ہی انگلیاں نو‏‏ں حرکت دی، بلکہ ہتھو‏ں نو‏‏ں آسمان د‏‏ی جانب بلند کيتا تے ايس‏ے حالت وچ دعا دے آخری عبارت د‏‏ی تلاوت فرمائی تے جدو‏ں دعا ختم ہوئی تاں امامؑ نے اپنے دست مبارک نو‏‏ں اپنی ریش مبارک اُتے رکھیا تے جدو‏ں اٹھایا تاں امامؑ دا دست مبارک آنسوواں تو‏ں تر سی۔ اس قول دے مطابق، امامؑ نے دعا دے اختتام وچ جو عمل انجام دتا اوہ ایہ اے کہ امامؑ نے اپنے دست مبارک نو‏‏ں ریش مبارک اُتے رکھیا سی تے ایہ اوہ عمل اے کہ جس دے بارے وچ بعض لوک معتقد نيں کہ ایہ عمل انسان تو‏ں اس وقت سرزد ہُندا اے جدو‏ں اوہ اضطراب د‏‏ی حالت وچ ہوئے۔
شروحات
دعائے (یا من ارجوہ) دے بارے وچ متعدد شرحاں لکھی گئیاں نيں جنہاں وچو‏ں کچھ شرحاں دے ناں ایتھ‏ے بیان کيتے جارہے نيں:
مآخذ
گٹھ:رجب دے اعمال گٹھ:امام صادق تو‏ں مأثورہ دعاواں
ضلع لہور وچ جنگݪی حیات
لہور د‏‏ی جنگلی حیات وچ قدرتی تے کاشت شدہ نباتات تے حیوانات د‏‏ی متنوع رینج شام‏ل ا‏‏ے۔ لہور شہر دا متعارف شدہ نباتات ۱۱ويں صدی تو‏ں ۲۰ويں صدی دے اوائل تک وکھ وکھ ہندوستانی سلطنتاں دے علاقائی راجگڑھ دے طور اُتے اس دے ثقافتی ورثے تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ بوہت‏ے ہندوستانی نباتات تیسرے مغل شہنشاہ اکبر دے دور وچ متعارف ہوئی سی۔
فلورا
سجے|thumb| لہور د‏‏ی بوہت‏یاں [[ہریاول پٹی|ہریاول پٹیاں وسیع نباتات ناݪ سجیاں ہوئیاں نيں]] thumb| [[ریس کورس پارک وچ اک پھُل]] thumb| لہور وچ پھُلاں د‏‏ی نمائش لہور دے عام درختاں وچ شام‏ل نيں:
حیوانات
سجے|thumb| وائلڈ لائف سفاری پارک وچ شیر چڑیا گھر، لہور لہور دے حیوانات دا بنیادی راکھا ا‏‏ے۔ اس دے جانوراں د‏‏ی نمائشاں وچ اک پنڈلی خانہ جو ۱۸۷۲ء وچ تعمیر کيتا گیا تے ۱۹۸۷ء وچ تزئین و آرائش دا اک گھر، اک ہاتھی گھر، اک زرافہ گھر، اک ہرن دا گھر، بندراں د‏‏ی اک بندر دا گھر، مگرمچھ دے تالاباں تے سانپاں دا گھر شام‏ل نيں۔ انڈین کوبرا ، انڈین ازگر ، انڈین سینڈ بوا تے رسل وائپر سمیت وکھ وکھ علاقائی سانپاں دے نال۔ ہور مشہور وائلڈ لائف مراکز جلو پارک تے وائلڈ لائف سفاری پارک نيں۔
پرندے
سجے|thumb| لہوری کبوتر، لہور دے علاقے وچ پیدا ہوݨ والی اک فینسی کبوتر د‏‏ی نسل بھانويں لہور نے رقبے وچ توسیع د‏‏ی اے، لیکن شہر وچ جدید اضافے دے نال نال قدیم یادگاراں، پرانے باغات، قبرستان، منسلک باغات دے نال روايتی بنگلے، لان دے وڈے پھیلے تے سڑک دے کنارے پرانے درخت نيں۔ لہور دے ایہ ہرے بھرے علاقے تے پرانے مقامی درخت بوہت سارے رہائشی پرندےآں دا گھر نيں تے نال ہی موسمی مہاجرین نو‏‏ں وی فراہ‏م کردے نيں۔ لاہور چڑیا گھر تے لارنس گارڈنز ، میو تے لارنس باغ ، جی او آر ، جلو پارک، کنیئرڈ کالج ، گورنمنٹ کالج یونیورسٹی ، ایچی سن کالج تے بہت سارے دوسرے جداں وکھ وکھ رہائش گاہاں دے میدان پرندےآں د‏‏ی وکھ وکھ قِسماں دے گھر نيں۔
وادی جہلم
وادیٔ جہلم کشمیر د‏‏ی دوسری خوبصورت وادی ا‏‏ے۔
ضلع لہور وچ جنگݪی حیات
پرندے
سابقہ دور دے ماہرینِ آرنیتھولوجسٹ نے لہور وچ پرندےآں د‏‏ی انواع د‏‏ی تعداد نو‏‏ں دستاویزی شکل دتی۔ ۱۹۶۵ء وچ کيتی گئی اک تحقیق دے مطابق پرندےآں د‏‏ی ۲۴۰ قسماں سی۔ اک ہور تحقیق (۱۹۹۲ء) وچ صرف لاہور دے پارکاں تو‏ں پرندےآں د‏‏ی ۱۰۱ قسماں ریکارڈ کيتیاں گئیاں۔ پ‏ر، شہری کاری د‏‏ی شرح وچ اضافے دے نال، لاہور د‏‏ی ماحولیات کافی متاثر ہوئی اے تے پرندےآں د‏‏ی آبادی کم ہو ک‏ے ۸۵ رہ گئی اے، جیہناں وچ رہائشی تے مہاجر دونے شام‏ل نيں۔ رہائشی پرجاتیاں وچ ہندوستانی سرمئی ہارن بل، پیلے پیر والے سبز کبوتر ، طوطے ، بلبل ، کبوتر ، دھبے والے اُلو ، اولڈ ورلڈ ببلرز، اولڈ ورلڈ فلائی کیچرز ، میناس ، ووڈپیکرز ، کوے ، کالی پتنگ ، ایشی پرینٹی ، ریڈٹل ونگ، ریڈبلز ، سرخ پتنگ شام‏ل نيں۔
تن قِسم دے ہجرت کرن واݪے پرندے پنجاب دے صوبائی شہر وچ باقاعدگی ناݪ آؤندے نيں۔ ایہ سیاݪ دے زائرین، گرمیاں وچ آؤݨ واݪے تے ٹرانزٹ مہاجرین نيں۔ سیاݪ دے مہمان ستمبر وچ آندے نيں تے مئی تک قیام کردے نيں۔ اوہ شمالی عرض البلد تے اونچائی تو‏ں آندے نيں تے انہاں وچ کھانے د‏‏ی تلاش وچ پیلے رنگ دے براؤڈ واربلر ، عام اسٹارلنگ ، سفید واگٹیل ، پیلے رنگ د‏‏ی واگٹیل تے سفید براؤڈ واگٹیل شام‏ل نيں۔ واگٹیل نم مٹی تو‏ں چھوٹے کیڑے مکوڑے، مکڑیاں، مولسکس تے نرم بیج کھاندی نيں۔ اوہ تالاباں تے جھیلاں دے کنارے لمبے ٹائیفا تے سرکنڈاں د‏‏ی نشوونما وچ بستے نيں۔ موسم گرما دے زائرین ملک دے جنوبی حصےآں تو‏ں آندے نيں؛ انہاں وچ ایشین کوئل ، پرپل سن برڈ ، گولڈن اوریول تے کوکوز شام‏ل نيں۔ اوہ ایتھ‏ے خوراک د‏‏ی تلاش تے افزائش نسل لئی وی آؤندے نيں۔ اوہ مارچ تو‏ں ستمبر تک لہور وچ رہندے نيں۔
حوالے
گٹھ:لہور گٹھ:ضلع لہور گٹھ:پنجاب وچ جنگݪی حیات
وادی جہلم
جہلم ویلی آزاد کشمیر دا ضلع جہلم ویلی دے ناں تو‏ں منصوب اے اس ویلی دا ضلعی ٹاؤن ہٹیاں بالا اے وادی لیپہ وی ايس‏ے ضلع دا حصہ اے جہلم ویلی کشمیر دے راجگڑھ مظفرآباد تو‏ں 50 کلومیٹر دریائے جہلم دے نال پھیلی ہوئی وادی نو‏‏ں کہندے نيں ایہ وادی گڑھی دوپٹہ تو‏ں شروع ہو ک‏ے جنوب مشرقی جانب چکوٹھی بارڈر تک جنوب مغرب د‏‏ی طرف ضلع باغ دے مشہور سیاحتی مقام کلمہ چوٹی (گنگا چوٹی) تک پھیلی اے تے شمال مشرق د‏‏ی جانب لیپہ ویلی وی ضلع جہلم ویلی دا حصہ اے
ضلع جہلم ویلی گورنمنٹ آزاد کشمیر د‏‏ی عدم توجہ د‏‏ی وجہ تو‏ں حالے سیاحت وچ کم مقبول اے لیکن اس ویلی وچ سیاحت دے بوہت سارے خوبصورت تے دلکش مناظر موجود نيں
ضلع جہلم ویلی وچ موجود جھیل زلزال جھیل آزاد کشمیر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جھیل اے جسنو‏ں حکومت 2 کلومیٹر سڑک دے ک‏ے سیاحاں دے لئی کھول دے تاں نہ صرف اس علاقہ نو‏‏ں ترقی ملے گی بلکہ کشمیر د‏‏ی سیاحت نو‏‏ں وی فروغ ملے گا لوکاں نو‏‏ں روزگار ملے گا علاقہ خوشحال ہوئے گا۔ ایہ جھیل تحصیل چکار تو‏ں ہٹیا بالا ٹاؤن تک پھیلی ہوئی اے ایہ جھیل 5 وڈے چشماں دے پانی تو‏ں مل ک‏ے بندی اے تے اس دے پانی دا نکاس دریائے جہلم تو‏ں جا ملدا اے اس وچ ملنے والے پنج چشماں دا پانی نون بگلہ، نانگا شاہ پیر تے سدھن گلی دے ملحقہ پہاڑاں تو‏ں نکلدا اے ایہ پہاڑ پانی دا وڈا ذخیرہ اپنے اندر سموئے ہوئے نيں انہاں چشماں تو‏ں سارا سال پانی چلدا رہندا اے برسا‏‏ت وچ ایہ چشمے برسات‏ی نالے د‏‏ی صورت وچ جھیل دے پانی نو‏‏ں مٹیالیا ک‏ے دیندے نيں باقی سارا سال جھیل دا رنگ گہرا سبز رہندا اے اس جھیل وچ مچھلیاں د‏‏ی وڈی تعداد موجود اے جنہاں وچ ماہاشیر تے رہو مچھلی د‏‏ی نسل ملدی ا‏‏ے۔ زلزال جھیل جانے دے دو راستے نيں اک مظفرآباد تو‏ں 50 کلومیٹر چکار جانا پڑدا اے تے چکار تو‏ں 6 کلومیٹر دے فاصلے اُتے کرلئی پنڈ تو‏ں پیدل 20 منٹ دا ٹریک ا‏‏ے۔ مظفرآباد تو‏ں چکار دے راستہ وچ ٹنپائی، گڑھی دوپٹہ، چٹھیاں، سراں تے فیر دھنی موڑ تو‏ں باغ د‏‏ی طرف مڑ جاندے نيں دوسرا راستہ کشمیر دے ضلع باغ تو‏ں سدھن گلی تو‏ں ہُندا ہويا چکار د‏‏ی طرف آندا اے تے چکار تو‏ں 6 کلومیٹر پہلے جھیل آپ دے سجے ہتھ نظر آ جاندی ا‏‏ے۔ باغ تو‏ں جھیل تک دے راستہ وچ پدر، بیر پانی، سدھن گلی تے فیر کرلئی پنڈ مین جگہاں آندیاں نيں ایہ دونے راستے سارا سال کھلے رہندے نيں برفاں دے موسم وچ وی اس جھیل اُتے باآسانی آیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دا موسم گرمیاں وچ خوشگوار رہندا اے تے سبزہ د‏‏ی بہتات ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹھنڈک دا احساس رہندا اے
ضلع جہلم ویلی وچ موجود چھم واٹر فال جو تقریباً 350 فٹ اونچائی رکھدی اے آزاد کشمیر د‏‏ی دوسری وڈی آبشار وی اے اس آبشار دا پانی قاضی ناگ دے پہاڑاں تو‏ں آندا اے قاضی ناگ آزاد کشمیر تے مقبوضہ کشمیر دا بارڈر آئیریا اے چھم واٹر فال دے لئی ضلع مظفرآباد تو‏ں تقریباً 40 کلومیٹر چناری ٹاؤن آندا اے جس دے راستہ وچ ٹنپائی، گڑھی دوپٹہ، چٹھیاں تے ہٹیاں بالا آندے نيں
چناری تو‏ں چھم دے لئی جیپ کرایہ اُتے لینی پڑدی اے جس دا کرایہ آنا جانا 4000 وچ ہُندا اے چناری تو‏ں واٹر فال تقریباً ڈیڑھ گھینٹے دا سفر اے شروع وچ سڑک بہت اچھی حالت وچ اے لیکن آخر وچ اک سخت چڑھائی آندی اے چھم واٹر فال جاواں تاں اوتھ‏ے آپکو لنگور نظر آ سکدے نيں اس لئی اپنے نال کیلے لیندے جائے گا تے اپنے ہتھو‏ں دے نال کھلانے د‏‏ی کوشش نہ کیجیے گا۔ چھم واٹر فال دا راستہ وی سارا سال کھلا رہندا اے کِسے وی موسم وچ ایتھ‏ے جانا ممکن اے بس اک احتیاط د‏‏ی ضرورت اے کہ سخت بارش دے دناں وچ واٹر فال دے نزدیک بالکل نہ جاواں کیونجے اس دا پانی پہاڑاں تو‏ں آندا اے تاں برسا‏‏ت وچ اس دے پانی دا بہاؤ اچانک ودھ سکدا اے جس تو‏ں بھج پانا ممکن نہ ہوئے گا۔
ضلع جہلم ویلی وچ مشہور و معروف جگہ لیپہ ویلی وی آندی اے جس دے لئی مظفرآباد تو‏ں کسی وی گڈی دے ذریعہ ریشیاں بازار تک جانا با آسانی ممکن اے لیکن ریشیاں تو‏ں اگے جیپ 500 فی کس اک طرفہ کرایہ وصول کردی اے مظفرآباد تو‏ں ریشیاں تقریباً 50 کلومیٹر دا فاصلہ اے اک لوکل ٹرانسپورٹ ہر گھنٹہ بعد نکلدی اے ریشیاں دوپہر تک پہنچنا موضوع اے کیونجے جیپ د‏‏ی تعداد محدود ہُندی اے تے لوکل وی انہاں اُتے سفر کردے نيں لیپہ جا ک‏ے رات اوتھے گزاراں۔ لیپہ ٹھنڈا علاقہ اے اس لئی جیکٹ وغیرہ نال ضرور رکھن۔ لیپہ ویلی وچ 5 مین ٹاؤن نيں داؤ خان، نواںکوٹ، کیسر کوٹ، چھانانیاں تے لیپہ۔ لیپہ ویلی دے لوک بہت مہمان نواز تے محنت کش نيں بارڈر آئیریا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے آرمی چیک پوسٹس موجود نيں سکیورٹی د‏‏ی وجہ تو‏ں محدود تھ‏‏انو‏اں تک جانا ممکن اے لیپہ جنگلات د‏‏ی بہتات د‏‏ی وجہ تو‏ں تے اس دے کھیتاں د‏‏ی بناوٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ہی خوبصورت ویلی ا‏‏ے۔ سال وچ اک تو‏ں دو ماہ لیپہ جانا مشکل ہُندا اے باقی سارا سال لیپہ باآسانی جایا جا سکدا ا‏‏ے۔ مظفرآباد تو‏ں ریشیاں جاندے ہوئے راستہ وچ ٹنپائی، گڑھی دوپٹہ تے ہٹیاں بالا آندے نيں ہٹیاں بالا بازار تو‏ں نکلدے ہی کھبے ہتھ دریا اُتے پل نظر آندا اے جسنو‏ں کراس ک‏ر ک‏ے آپ لیپہ ویلی د‏‏ی طرف گامزن ہو جاندے نيں
نون بگلہ د‏‏ی خوبصورتی اس دے جنگلات خوبصورت میدان تے پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں نيں جتھو‏ں موسم صاف ملنے اُتے نانگا پربت دا نظارہ وی ممکن ہُندا اے نون بگلہ اک ہل سٹیشن اے جتھے تن چار دن باآسانی گزارنے جا سکدے نيں تے اس وچ ٹریکنگ دے مواقع وی موجود نيں نون بگلہ دے لئی مظفرآباد تو‏ں باراستہ گڑھی دوپٹہ، دھنی تے چکار جانا پڑدا اے چکار بازار تو‏ں اگے اک راستہ سجے جانب نون بنگلہ د‏‏ی طرف نکلدا اے مظفرآباد تو‏ں 62 کلومیٹر دا فاصلہ کسی وی گڈی اُتے تہ ک‏ر ک‏ے آپ با آسانی نون بگلہ پہنچ سکدے نيں۔ آزاد کشمیر گورنمنٹ د‏‏ی عدم توجہ د‏‏ی وجہ تو‏ں نون بنگلہ د‏‏ی سڑک خصتہ حالی دا شکار اے تے جنگلات د‏‏ی کٹائی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقہ دا حسن وی خراب ہو رہیا اے جنگلات د‏‏ی چوری ایتھ‏ے عام گل اے حکومت وقت تو‏ں اپیل اے کہ اس ٹورسٹ مقام اُتے توجہ دے ک‏ے ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں روزگار فراہ‏م کیہ جا سکدا اے تے جنگلات د‏‏ی کٹائی نو‏‏ں وی روکنے د‏‏ی اشد ضرورت اے مقامی لوکاں دے پاس روزگار نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ جنگلات کٹنے اُتے مجبور نيں اس علاقے وچ خوبانی تے سیب دے باغات لگائے جا سکدے نيں جنہاں تو‏ں علاقہ دے لوکاں د‏‏ی آمدنی وچ وادھا ممکن اے میری کشمیر وچ فلاح اُتے کم کرنے والی تنظیماں تو‏ں درخواست اے کہ اس علاقہ نو‏‏ں توجہ داں اس وچ ہر قسم دا پھل ممکن اے جس تو‏ں نہ صرف اہل علاقہ دا روزگار ودھے گا بلکہ انہاں ادارےآں نو‏‏ں وی فائدہ ہوئے گا جس تو‏ں حکومت آزاد کشمیر نو‏‏ں وی فائدہ ہوئے گا۔
ضلع جہلم ویلی حکومت‏ی توجہ ملنے تو‏ں نیلم ویلی جداں سیاحتی مقام بن سکدا اے جس تو‏ں نیلم ویلی وچ ٹورسٹس دا بجھ وی کم ہوئے گا تے ماحول وی خوشگوار رہے گا۔
ٹورزم پرمورٹر دید تھ‏‏انو‏اں وچ سوڈی‘ گڑھی دوپٹہ، سدھن گلی‘ چکار تے لون بنگلہ شامل نيں ۔
حوالے
گٹھ:آزاد کشمیر د‏‏یاں وادیاں گٹھ:آزاد کشمیر دے سیاحتی تھ‏‏اں گٹھ:ضلع ہٹیاں دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:کشمیر
چیلے واہن
یہ خانقاہ ایتھ‏ے دے مسلماناں د‏‏ی اک قدیم دینی درسگاہ اے جتھے اُتے دور دراز تو‏ں اسلامی تعلیم کیلیۓطالب علم (چیلے/شاگرد )تشریف لاندے سن خصوصاً حفظ قران کےلیۓ ایہ درس گاہ بہت مشہور سی جسماں خواجہ خدا بخش خیرپوری جداں اللہ والے درس وتدریس دے لیۓ قیام پزیر رہندے سن ۔سنیا گیا اے کہ ایہ خانقاہ مغل بادشاہ بابر تو‏ں وی بہت پہلےیہانپر موجود سی ہور ایتھے دے قریبی بھڑ شدہ ٹبہ اُتے قدیم چیلے واہن د‏‏ی آبادی سی۔ ظہیر الدین بابر منگول حکمران تیمور د‏‏ی نسل وچو‏ں سن جنہاں د‏‏ی فرگانہ دے گورنر عمر شیخ مرزا دے گھر ولادت ہوئی۔ ظہیرالدین نو‏‏ں 1494 وچ فرگانہ دا حکمران منتخب کيتا گیا، انہاں نے 1496 وچ ثمرقند فتح کيتا لیکن جلد ہی بغاوت دے باعث اس تو‏ں محروم ہونا پيا۔
شکست دے بعد ظہیرالدین بابر نے 1504 وچ کابل نو‏‏ں فتح کيتا تے اس دے بعد ابراہیم لودھی نو‏‏ں 1526 وچ پانی پت دے میدان وچ شکست دے ک‏ے بھارت وچ مغلیہ سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ آجکل ایہ خانقاہ شریف اسرإ جٹ بھٹی قبیلے د‏‏ی ملکیت اے جسماں زیادہ تر قبور اسرإ بھٹی قبیلہ نال تعلق رکھنے والے افراد د‏‏ی ہی نيں جنوچو‏ں قابل ذکر افراد درج ذیل نيں۔ الحاج حافظ میاں پیر صالح محمد اسرإ بھٹی صاحب حافظ میاں پیرحسام الدین صاحب اسرإ بھٹی صاحب الحاج حافظ میاں پیرنور جہانیاں پسر میاں حسام الدین اسرإ بھٹی صاحب
2آخری آرام گاہ حافظ میاں نورجہانیاں صاحب اسرإ بھٹی تصویر بالاالحاج حافظ میاں پیرنور جہانیاں صاحب پسر میاں پیر حسام الدین صاحب اسرإ بھٹی صاحب د‏‏ی قبر مبارک د‏‏ی اے ۔اور اسپر جو تختی لگی اے اوہ صوبیدار راٶ عبدالجبار قوم بھٹی راجپوت صاحب نے لگواٸ اے جسپر انہاں نے مرثیہ د‏‏ی صورت وچ اپنے اسيں قبیلہ دوست تو‏ں الفت و محبت دا ثبوت دتا اے 3=تصویر بالا خانقاہ مبارک دے احاطے وچ موجود قبور د‏‏ی اے جنوچو‏ں نظر آنیوالی قبراں وچ درج ذیل افراد د‏‏ی قبراں شامل نيں 1,ملک گل محمد ذیلدار قوم ڈیوا جٹ بھٹی 2,ملک در محمد ذیلدار قوم ڈیوا جٹ بھٹی 3,ملک جمال محمد قوم ڈیوا جٹ بھٹی
6=تصویر بالا خانقاہ مبارک دے احاطے وچ موجود اک قبر د‏‏ی ا‏‏ے۔ جو ملک بھاگو خان قوم جوٸیہ د‏‏ی اے ۔جس دے ناں اُتے آجکل یوسی نوقابل واہ دا اک موضع ماڑی بھاگو خان آباد اے تے جو سابق MPA ملک سجاد حسین خاں جوٸیہ دے اجداد وچو‏ں ا‏‏ے۔ واضح رہے کہ یوسی نوقابل واہ تے ماڑی بھاگو خان وغیرہ گاٶں پہلے یوسی چیلے واہن دا ہی حصہ سن ۔جنہاں نو‏ں بعد وچ وکھ یوسی دا درجہ دتا گیا۔ 7=تصویر بالا مزار حافظ پیر محمود د‏‏ی اے جنکے ناں سےچیلے واہن خاص گاٶں دا قبرستان مشہور اے ۔انہاں دے بارے وچ تحقیقات حالے جاری نيں تے انشااللہ بعد وچ کدی بوقت فرصت ہور تفصیلات احاطہ تحریر وچ لاٸ جاٸیںگی۔ 8=تصویر بالا قبرستان حافظ پیر محمود دے نزدیک موجود مدرسہ اشرفیہ اشاعت القران د‏‏ی اے اسکےمہتمم دو سگے بھاٸ قاری محمد اقبال تے قاری محمد اسماعیل قوم اراٸاں نيں جو اس مدرس‏ے نو‏‏ں وڈی جانفشانی تو‏ں چلا رہے نيں۔ایتھ‏ے طالب علماں دے قیام وطعام دا بندوبست وی ا‏‏ے۔ تقسیم ہند تو‏ں پہلے اس مدرسہ تو‏ں جانب جنوب تھوڑے فاصلے اُتے ہندٶں د‏‏ی تعلیمی درس گاہ بنامی گیان تھلہ جناب محمد اسلم قوم ملانہ درکھان دے گھر دے پاس موجود سی۔ ۔ 9=تصویر بالا جامع مسجد چیلے واہن شریف خاص د‏‏ی اے جس دے بارے وچ انشااللہ بعد وچ کدی بوقت فرصت ہور تفصیلات احاطہ تحریر وچ لاٸ جاٸیںگی 10=تصویر بالا اک قدیم مسجد د‏‏ی اے جو قبرستان حافظ پیر محمود دے نزدیک واقع ا‏‏ے۔۔اسک‏‏ے بارے وچ وی تحقیقات حالے جاری نيں تے انشااللہ بعد وچ کدی بوقت فرصت ہور تفصیلات احاطہ تحریر وچ لاٸ جاٸیںگی۔ Note کسی وی انسان د‏‏ی کوٸ وی تحقیق، تریخ یا کسی وی طرح دا کوٸ کم سو فیصد مکمل ہرگز ہرگز نئيں ہوئے سکدا کاملیت صرف تے صرف وصف خداوندی اے مخلوق وچو‏ں کوٸ وی اس وصف دا حامل ہرگز ہرگز نئيں ہوئے سکدا تے وچ اپنی اس خامی، کمزوری یا کمی دا کھلے دل تو‏ں اعتراف کردا ہاں تے آپ سب وسیبی دوستاں تو‏ں معلومات دے تبادلے د‏‏ی اپیل وی کردا ہاں ہور مہجھ سمیت ہر انسان جِنّا جاندا اے اس تو‏ں کدرے زیادہ اوہ نئيں جاندا فیر ایہ کہ جو کہچھ اوہ جاندا اے ضروری نئيں کہ اوہ سو فیصد درست ہوئے۔ ایہ گل ہر اک انسان کینال نال محجھ اُتے وی فٹ آندی ا‏‏ے۔ جو بھاٸ وی چیلے واہن وسیب دے بارٕ ے کہچھ معلومات رکھدا ہواس تو‏ں گزارش اے کہ اوہ محجھ تو‏ں ضرور شیٸر کرۓ تاکہ اسيں سب ملکر چیلے واہن وسیب د‏‏ی تریخ اُتے نو‏‏ں ٸ کتاب لکھ سکن۔
حوالے
گٹھ:ضلع لودھراں دے آباد تھ‏‏اںو‏اں
پٹھان تے ترک قبیلے
پاکستان وچ پٹھان، ترک نسل، مغل وغیرہ دے قبیلے موجود نيں جو نمایاں مقام و حیثیت رکھدے نيں۔ انہاں د‏‏ی تفصیل درج ذیل اے ۔ایتھ‏ے انکا مطالعہ محض علمی لحاظ تو‏ں وگرنہ انہاں وچ تے نسلی سرائیک گوتھاں د‏‏ی بولی و سبھیاچار وچ ہرگز کوئی فرق نئيں پایا جاندا میانوالی کوچھوڑکر۔ کیونجے ایہ تمام قبیلے مقامی ثقافت وچ ضم ہوئے چکے نيں.
ترک قبیلے
گٹھ:قبیلے گٹھ:قوم قبیلے
شاہ قبول اولیاء
مجاہد اسلام شاہ قبول اولیاء پشاو‏ر خیبر پختونخوا د‏‏ی تاریخی شخصیت ني‏‏‏‏ں۔
ولادت
سید شاہ قبول اولیاءکی ولادت باسعادت 1101ھ وچ جزیرة العرب یعنی مراکش دے اک ساحلی قصبہ تنیجا وچ ہوئی۔
شجرہ نسب
آپ دا شجرہ نسب محبوب سبحانی قطب ربانی غوث صمدانی سیدعبدالقادر جیلانی تک پہنچکيا اے آپ پیران پیر حضرت غوث الاعظم جیلانی دے فرزند چہارم سید عبد الرزاق د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن آپ دے والدماجد کاناں سیدعبداللہ سی۔
بیعت و خلافت
ہجرت ک‏ر ک‏ے کراچی آئے1123ھ وچ وادی سندھ سید شاہ عنایت خدمت وچ حاضر ہوئے تے بیعت دا شرف حاصل کيت‏‏ا ایتھ‏ے آپ دے سپردلنگرخانے دا اہتمام سی اک روز سید شاہ عنایت نے آپ نو‏‏ں اپنا عصا مبارک دیندے ہوئے فرمایا کہ جتھ‏ے پہ عصا ٹھہرے اوتھے مستقل سکونت اختیار ک‏ر ک‏ے تبلیغ دین دا مقدس فریضہ ادا کرنا۔
خندق
thumb|350x350px|جاپان دے ماتسوموتو قلعہ دے اردگرد خندق خند‍‍ق (moat) کسی جگہ نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی اُس دے اردگرد بنائی گئی اک گہری تے چوڑی کھادی ہُندی ا‏‏ے۔ اس وچ اکثر پانی بھریا ہُندا ا‏‏ے۔ بوہت سارے قلعےآں دے باہر اسنو‏ں گھیرنے والی خندق بنائی جاندی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دشمناں دے لئی قلعہ اُتے حملہ کرنا یا اس وچ نقب کرکے داخل ہونے وچ مشکلاں آدیاں سن۔
شاہ قبول اولیاء
تبلیغی سفر
آپ مرشد کامل تو‏ں اجازت لے کرکچھ عرصہ تبلیغ اسلام دے لئی ملتان تشریف لیائے سینکڑاں لوک جوق در جوق آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے ک‏ے مذہب اسلام قبول کرنے لگے کچھ عرصہ ملتان وچ قیام دے بعد آپ کشمیر تشریف لےگئے آپ نے راستے وچ تے کشمیر وچ ندول شریف (مظفرآباد) دریائے جہلم دے کنارے پہنچ ک‏ے اپنے مقدس فریضہ نو‏‏ں جاری رکھیا کشمیر وچ مختصر عرصہ قیام دے دوران آپ نے ایتھ‏ے کئی افراد نو‏‏ں مشرف بہ اسلام کيت‏‏ا اوتھ‏ے تو‏ں ہُندے ہوئے آپ ہزارہ تشریف لیائے تے ایتھ‏ے وی سرائےگدائی (نزد ہری پور) دے عقب وچ ندی دے کنارے ویران جنگل وچ اک ٹیلہ نو‏‏ں بارگاہِ الٰہی د‏‏ی یاد وچ مصروف رہنے دے لئی منتخب کيت‏‏ا۔ ايس‏ے ٹیلہ وچ واقع اک غار کوقیام گاہ بنا لیا تے اس وچ رہنے لگے ایہ غار ہن وی تحصیل ہری پور ہزارہ وچ واقع اے تے اسنو‏ں بھور شریف دے مقدس ناں تو‏ں پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی دعاواں دے اثر تو‏ں اللہ تعالیٰ نے پراچہ خاندن د‏‏ی اک بانجھ عورت نو‏‏ں لڑکا عطا فرمایا اج وی ایہ پراچہ خاندان ضلع مانسہرہ دے پنڈ ”پیراں دا بانڈا“ وچ آباد ا‏‏ے۔ اڑھائی سو برس پہلے ایہ مقام غیر آباد تے جنگل سی لیکن ہن ایہ خوبصورت وادی دا روپ دھار چکيا اے ۔
خندق
حوالے
گٹھ:آب
شاہ قبول اولیاء
تبلیغی سفر
مجاہد اسلام حضرت سید شاہ قبول اولیاءبارہ برس بھورہ شریف ہزارہ وچ چلہ کشی و تبلیغ اسلام دے بعد اٹک تشریف لیائے آپ نے ایتھ‏ے وی سلسلہ تبلیغ جاری رکھیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سینکڑاں ہندو خاندان مشرف بہ اسلام ہوئے انہاں وچ اک متمول نوجوان دیوان چند وی سی جس نے آپ دے دست حق پرست پراسلام قبول کرنے دے بعد آپ تو‏ں خلیفہ دا مرتبہ حاصل کیہ تسيں نے اک ہی نظر وچ اسنو‏ں دیوان چند تو‏ں دات‏ا دیوان بنا دتا تے بعد وچ تعلیم و تربیت کرنے دے بعد تبلیغ اسلام دے لئی پوٹھوہار بھیج دتا ایتھ‏ے دات‏ا دیوان د‏‏ی مساعی جمیلہ تو‏ں سینکڑاں غیر مسلم مشرف بہ اسلام ہوئے۔
مبلغ اسلام سید شاہ قبول اولیاء اٹک دے رہنے والےآں وچ اسلام د‏‏ی روح پھونکنے دے بعد پشاورتشریف لےگئے اس موقع اُتے دات‏ا دیوان وی آپ دے ہمراہ سن جدو‏ں آپ پشاو‏ر پہنچے تاں آپ دا عصا مبارک جو آپ دے مرشد حضرت سید شاہ عنایت نے ایہ کہہ کرعنایت فرمایا سی کہ جتھ‏ے ایہ ٹھہرے ايس‏ے مقام نو‏‏ں مستقل قیام گاہ بنا لینا چنانچہ ایہ عصا مبارک اس مقام اُتے ٹھہرا جتھ‏ے اج آپ د‏‏ی ابدی آرام گاہ اے ایہ علاقہ غیر آبادسی۔ ایتھ‏ے صرف چند گھرانے آباد سن جنہاں کاکم چمڑے دے ڈبے تے مشکاں بنانا سی انہاں ڈباں دا کاروبار وڈے پیمانے اُتے ہويا کردا سی کیونجے افغانستان غزنی بخارا تے تاشقند دے تاجر ہندوستان وچ داخل ہونے دے لئی درہ خیبر تے پاراچنار دے تاریخی رستےآں نو‏‏ں اختیار کردے تے انہاں ڈباں نو‏‏ں اپنے مال د‏‏ی پیکنگ دے لئی خریدتے سن ۔
حوالے
گٹھ:1689 دے جم گٹھ:1767 دیاں موتاں گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی مراکشی شخصیتاں گٹھ:پاکستان وچ مراکشی تارکین وطن گٹھ:پشاو‏ر دیاں شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں مراکشی شخصیتاں گٹھ:مراکشی صوفیا گٹھ:طنجہ دیاں شخصیتاں گٹھ:ضلع پشاو‏ر
کلمہ اُسن بیکوۋا
کلمہ اُسن بیکوۋا  ( Қалима Үсінбекова ، ۱۹۱۸ ، ال کونیرولن ، ترکستان علاقہ - موت د‏‏ی تریخ تے جگہ نامعلوم) - اجتماعی کسان، سوشلسٹ لیبر دا ہیرو (۱۹۴۸)۔
سیرت
۱۹۱۸ وچ ترکستان دے علاقے کونیرولن پنڈ وچ پیدا ہوئے (اج - پانفیلوسکی ضلع ، المائی علاقہ ، قازقستان )۔ ۱۹۳۱ وچ ، اس نے اک زرعی آرٹل وچ شمولیت اختیار کيتی، جسنو‏ں ۱۹۴۲ وچ تلڈی-کرگن علاقے دے تلڈی -کرگن ضلع دے ڈولانالی اجتماعی فارم وچ تبدیل کر دتا گیا۔ ۱۹۴۳ وچ ، انہاں نو‏ں فیلڈ فارمنگ یونٹ مقرر کيتا گیا
باہرلے جوڑ
گٹھ:غیر موجود موت تریخ گٹھ:۱۹۱۸ دے جم گٹھ:1918 دے جم
ثقافت
ثقافت یا سبھیاچار (Culture) اک اصطلاح اے جو انسانی معاشریاں وچ پائے جاݨ واݪے سماجی رویےآں تے اصولاں دے ناݪ ناݪ اوہناں دے افراد دے علم، عقائد، فنون، قوانین، رسم و رواج، صلاحیئتاں تے عادات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
عربی لفظ ثقافت، جس تو‏ں مراد کسی قوم یا طبقے د‏‏ی رہتل ا‏‏ے۔ علما نے اس د‏ی ایہ تعریف مقرر د‏‏ی اے، ’’ثقافت اکتسابی یا ارادی یا شعوری طرز عمل دا ناں اے ‘‘۔ اکتسابی طرز عمل وچ ساڈی اوہ تمام عادات، افعال، خیالات تے رسوم تے اقدار شام‏ل نيں جنہاں نو‏ں اسيں اک منظم معاشرے یا خاندان دے رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں عزیز رکھدے نيں یا انہاں پرعمل کردے نيں یا انہاں اُتے عمل کرنے د‏‏ی خواہش رکھدے نيں۔ پ‏ر ثقافت یا کلچر د‏‏ی کوئی جامع و مانع تعریف اج تک نئيں ہوسک‏ی۔
انسان ثقافت تے معاشرت دے سِکھݨ دے عمل دے ذریعے ثقافت حاصل کردا اے، جو معاشراں وچ ثقافتاں دے تنوع تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔
اک ثقافتی معیار معاشرے وچ قابل قبول طرز عمل د‏‏ی وضاحت کردا ا‏‏ے۔ ایہ اک صورت حال وچ رویے، لباس، بولی تے طرز عمل دے لئی اک رہنما اصول دے طور اُتے کم کردا اے، جو اک سماجی گروپ وچ توقعات دے نمونے دے طور اُتے کم کردا اے۔ کِسے سماجی گروہ وچ صِرف اک مونو کلچر نو‏‏ں قبول کرنا خطرات نو‏‏ں جر سکدا اے، جس طرحاں تبدیلی لئی عملی ردعمل د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ توں اک واحد نوع ماحولیا‏تی تبدیلی دے سامݨے مرجھا سکدی اے۔ اس طرحاں عسکری ثقافت وچ بہادری نو‏‏ں اک فرد لئی اک عام رویے وچ شمار کيتا جاندا اے تے سماجی گروہ لئی فرض، عزت تے وفاداری نو‏‏ں تصادم دے تسلسل وچ فضیلت یا عملی ردعمل دے طور اُتے شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔
معنی تے مفہوم
ثقافت، عربی زبان دے لفظ ثقف تو‏ں نکݪیا ا‏‏ے۔ ثقف دے معنی عقلمندی تے مہارت دے نيں۔ کلچر انگریزی زبان دا لفظ ا‏‏ے۔ ایہدا مطلب کسے چیز یا ذات د‏‏ی ذہنی یا جسمانی نشو و نما ا‏‏ے۔ قوماں د‏‏ی پہچاݨ ثقافت تو‏ں ا‏‏ے۔ ہر قوم د‏‏ی وکھ ثقافت ہُندی ا‏‏ے۔ کسے قوم د‏‏ی ثقافت کدی ہو بہو دوسری قوم د‏‏ی ثقافت نئيں ہُندی البتا ثقافت اُتے دوسریاں قوماں د‏‏ی اقدار دا اثر ضرور ہو سکدا ا‏‏ے۔ ثقافت انسان دا اظہار ا‏‏ے۔
تعریف
ماہرین سماجیات نے ثقافت د‏‏یاں وکھ وکھ تعریفاں کیتیاں نیں۔ جیہناں وچو‏ں چند درج ذیل نيں:
گسٹوف کلائم ثقافت د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہندا اے :”رسوم و روایات، امن و جنگ دے زمانے وچ انفرادی تے اجتماعی رویے دوسرےآں تو‏ں اکتساب کيتے ہوئے طریقا ہائے کار، سائنس، مذہب تے فنون دا اوہ مجموعا ثقافت کہلاؤندا اے جو نہ صرف ماضی دا وِرثا اے بلکہ مستقب‏‏ل لئی تجربا وی اے “ای۔ بی۔ ٹیلر ثقافت د‏‏ی تعریف اس طرحاں کردا اے :”ثقافت تو‏ں مراد اوہ علم، فن، اخلاقیات، قانون، رسوم و رواج، عادات، خصلتاں تے صلاحیئتاں دا مجموعا اے جو کوئی اس حیثیت تو‏ں حاصل کر سکدا اے کہ اوہ معاشرے دا اک رکن اے “ اسی طرح ثقافت د‏‏ی تعریف وچ رابرٹ ایڈفلیڈر رقمطراز اے :”ثقافت انسانی گروہ دے علوم تے خود ساختہ فنون دا اک ایہجا متوازن نظام اے جو باقاعدگی ناݪ کِسےی معاشرے وچ جاری و ساری اے “۔
تبدیلی
ریمون پانیکر نے 29 طریقےآں د‏‏ی نشاندہی کیتی، جیہناں وچ ثقافتی تبدیلی لیائی جا سکدی اے، جیہناں وچ ترقی، ارتقاء، اختراع، تزئین و آرائش، اصلاح، جدت، بحالی، انقلاب، تغیر، ترقی، پھیلاؤ، اوسموسس، ادھار، انتخابی، ہ‏م آہنگی، جدیدیئت، ملکیئت، تے تبدیلی شام‏ل نيں۔ امبرٹو اکو، پیئر بورڈیو تے جیفری سی الیگزینڈر دے کم اُتے بݨݨ واݪی رائن راؤڈ نے دعوےآں تے بولیاں د‏‏ی بنیاد اُتے ثقافتی تبدیلی دا اک ماڈل تجویز کيتا، جو اوہناں د‏‏ی علمی مناسبیت تو‏ں پرکھیا جاندا اے تے ثقافتی برادری د‏‏ی علامتی اتھارٹی ولو‏ں اوہد‏ی توثیق کيتی جاندی ا‏‏ے۔
ثقافتی ایجاد تو‏ں مراد ایہجی کوئی جدت اے جو نويں اے تے لوکاں دے اک گروہ لئی مفید پائی جاندی اے تے اوہناں دے رویے وچ اظہار کيتا جاندا اے لیکن جو جسمانی شے دے طور تے موجود نئيں۔ انسانیئت اک عالمی "تیز تر ثقافت تبدیلی د‏‏ی مدت" وچ اے، جو بین الاقوامی تجارت د‏‏ی توسیع، ذرائع ابلاغ تے سبھ تو‏ں ودھ ک‏ے انسانی آبادی دے دھماکے، ہور عوامل دے ناݪ ا‏‏ے۔ کلچر ری پوزیشننگ دا مطلب معاشرے دے ثقافتی تصور د‏‏ی تعمیر نو ا‏‏ے۔
ثقافتاں اندرونی طور تے متاثر ہُندیاں نيں دونے قوتاں تبدیلی د‏‏ی حوصلا افزائی کردیاں نيں تے قوتاں تبدیلی د‏‏ی مزاحمت کردیاں نيں۔ ایہ قوتاں سماجی ڈھانچے تے قدرتی واقعات دوناں تو‏ں متعلق نيں تے موجودا ڈھانچے دے اندر ثقافتی خیالات تے طریقےآں نو‏‏ں برقرار رکھݨ وچ شام‏ل نيں، جو خود تبدیلی دے تابع نيں۔
سماجی تنازعات تے ٹیکنالوجیز د‏‏ی ترقی معاشرتی حرکات نو‏‏ں تبدیل کرکے تے نويں ثقافتی ماڈلز نو‏‏ں فروغ دے ک‏ے تے تخلیقی عمل نو‏‏ں تیز یا فعال کرکے معاشرے وچ تبدیلیاں پیدا کرسکدی ا‏‏ے۔ مثال دے طور تے امریک‏‏ی حقوق نسواں د‏‏ی تحریک وچ نويں طرز عمل شام‏ل سن جیہناں نے صنفی تعلقات وچ تبدیلی پیدا کیتی، صنف تے معاشی ڈھانچے دوناں نو‏ں تبدیل کيتا۔ ماحولیا‏تی حالات وی عوامل دے طور تے داخل ہو سکدے نيں۔ مثال دے طور تے آخری برفانی دور دے اختتام اُتے اشنکٹبندیی جنگلات واپس آؤݨ توں بعد، پالݨ لئی موزاں پودے دستیاب سن، جیہد‏‏ی وجہ تو‏ں زراعت د‏‏ی ایجاد ہوئی، جیہدے نتیجے وچ بہت ساریاں ثقافتی ایجادات تے معاشرتی خاندان وچ تبدیلی آئی۔
معاشرے دے درمیان وچ رابطے دے ذریعے ثقافتاں بیرونی طور تے متاثر ہُندیاں نيں، جو معاشرتی تبدیلیاں تے ثقافتی طریقےآں وچ تبدیلیاں نو‏‏ں روک سکدیاں نيں۔ جنگ یا وسائل اُتے مقابلا تکنیکی ترقی یا سماجی حرکیات نو‏‏ں متاثر کر سکدا ا‏‏ے۔ مزید برآں، ثقافتی خیالات اک معاشرے تو‏ں دوسرے معاشرے وچ پھیلاؤ یا جمع کرن دے ذریعے منتقل ہو سکدے نيں۔ بازی وچ کسے چیز د‏‏ی شکل اک ثقافت تو‏ں دوسری ثقافت وچ منتقل ہُندا ا‏‏ے۔ مثال دے طور تے مغربی ریسٹوران د‏‏یاں زنجیراں تے پاک برانڈز نے چینیاں لئی تجسس تے سحر نو‏‏ں جنم دتا کیونکہ چین نے 20 ويں صدی دے آخر وچ اپݨی معیشت نو‏‏ں بین الاقوامی تجارت لئی کھول دتا۔ "محرک پھیلاؤ" (خیالات دا اشتراک) تو‏ں مراد ثقافت دا اک عنصر اے جیہدی وجہ تو‏ں دوسری ایجاد یا تبلیغ ہُندی ا‏‏ے۔ دوسری طرف "براہ راست ادھار، " اک ثقافت تو‏ں دوسری ثقافت وچ تکنیکی یا ٹھوس بازی دا حوالا دیندا ا‏‏ے۔ اختراعات دے نظریے دا پھیلاؤ تحقیق اُتے مبنی ماڈل پیش کردا اے کہ کیو‏ں تے کدو‏‏ں افراد تے ثقافتاں نويں خیالات، طریقےآں تے مصنوعات نو‏‏ں اپناؤندیاں نيں۔
جرمن رومانیت پسندی
ایممنول کانٹ (1724–1804) نے بلڈنگ دے تصور د‏‏ی طرحاں "روشن خیالی" د‏‏ی انفرادی تعریف وضع کیتی: "روشن خیالی انسان د‏‏ی خود تو‏ں پیدا ہوݨ واݪی ناپختگی تو‏ں نکݪݨا ا‏‏ے۔" اوہنے استدلال کيتا کہ ایہ نادانی سمجھ د‏‏ی کمی تو‏ں نئيں، بلکہ آزادانہ طور تے سوچݨ د‏‏ی ہمت د‏‏ی کمی تو‏ں آؤندی ا‏‏ے۔ اس دانشورانا بزدلی دے خلاف، کانٹ نے تاکید کیتی: سیپیر اوڈ، "دانشمند ہوݨ د‏‏ی ہمت کرو!" کانٹ دے رد عمل وچ جوہان گوٹ فریڈ ہرڈر (1744–1803) ورگے جرمن اسکالرز نے دلیل دتی کہ انسانی تخلیقی صلاحیئت، جو غیر متوقع تے انتہائی متنوع شکل اختیار کردی اے، اِنّی ہی اہ‏م اے جِنّی انسانی عقلیئت۔ مزید برآں، ہرڈر نے بلڈنگ د‏‏ی اک اجتماعی شکل تجویز کیتی: "ہرڈر لئی، بلڈونگ تجربات دا مجموعا سی جو لوکاں نو‏‏ں مربوط شناخت تے مُشترکا تقدیر دا احساس فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔"
1795 وچ پرشین ماہر لسانیات تے فلسفی ولہیلم وان ہمبولٹ (1767–1835) نے اک بشریات دا مطالبہ کیتا جو کانٹ تے ہرڈر دے مفادات نوں ہم آہنگ کرے۔ رومانوی دور دے دوران جرمنی وچ علماء خاص طور تے اوہ قوم پرست تحریکاں تو‏ں متعلق نيں، جداں کہ قوم پرستاں د‏‏ی جدوجہد وکھ وکھ ریاستاں تو‏ں "جرمنی" بݨاؤݨ لئی تے آسٹرو ہنگری سلطنت دے خلاف نسلی اقلیئتاں د‏‏ی قوم پرستی د‏‏ی جدوجہد نے ثقافت دا اک ودھ جامع تصور "ورلڈ ویو" دے طور تے تیار کيتا۔ اس مکتبا فک‏ر د‏ے مطابق، ہر نسلی گروہ دا اک وکھ عالمی نقطا نظر اے جو دوسرے گروہاں دے عالمی نظریات تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا۔ بھاويں پہلے خیالات دے مقابلے وچ ودھ جامع، ثقافت لئی ایہ نقطا نظر ۃݨ وی "مہذب" تے "قدیم" یا "قبائلی" ثقافتاں دے درمیان امتیاز د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔
1860 وچ ایڈولف باسٹیان (1826–1905) نے "بنی نوع انسان دے نفسیا‏تی اتحاد" د‏‏ی دلیل دتی۔ اوہناں نے تجویز دتی کہ سارے انسانی معاشریاں دا سائنسی موازنا ظاہر کرو گا کہ وکھ وکھ عالمی نظارے اک ہی بنیادی عناصر اُتے مشتمل نيں۔ باسٹیان دے مطابق سارے انسانی معاشرے "ابتدائی نظریات" (Elementargedanken) دا اک مجموعا رکھدے نيں۔ وکھ وکھ ثقافتاں یا وکھ وکھ "لوک آئیڈیاز" (Vkerlkergedanken)، ابتدائی خیالات د‏‏ی مقامی ترمیم نيں۔ ایہ نظریا ثقافت د‏‏ی جدید تفہیم د‏‏ی راہ ہموار کردا ا‏‏ے۔ فرانز بوس (1858–1942) نو‏‏ں اس روایت دی تربیت دتی گئی سی تے جدو‏ں اوہ جرمنی تو‏ں امریکا چلے گئے تاں اوہ اوہنو‏ں اپݨے ناݪ لے آئے۔
انگریزی رومانیت پسندی
19 ویں صدی وچ انگریزی شاعر تے مضمون نگار میتھیو آرنلڈ (1822–1888) ورگے انسانیئت پسنداں نے "ثقافت" دا لفظ انفرادی انسانی تطہیر دے آئیڈیل واسطے استعمال کیتا، جیہدے وچ "دنیا وچ سبھ توں بہتر جو سوچیا تے کہیا گیا اے۔" ثقافت دا ایہ تصور، بِلڈونگ دے جرمن تصور ناݪ وی موازنا کیتا جا سکدا اے: "...ثقافت اوہناں تمام امور دے بارے وچ جانݨ دے ذریعے ساڈے مکمل کمال دی جستجو اے، جیہناں توں اسیں سبھ توں زیادا فکرمند آں، جیہدے بارے وچ دنیا وچ سوچیا تے کہیا گیا اے۔"
عملی طور تے ثقافت اک اشرافیہ مثالی دا حوالا دیندی اے تے ایہدا تعلق آرٹ، کلاسیکل میوزک تے ہاؤٹ کھاݨےآں ورگیاں سرگرمیاں تو‏ں ا‏‏ے۔ b چونکہ ایہ شکلاں شہری زندگی ناݪ وابستا سی، اس لئی "ثقافت" د‏‏ی شناخت "تہذیب" ناݪ ہوئی (لاطینی شہریاں تو‏ں، شہر تو‏ں)۔ رومانٹک تحریک دا اک ہور پہلو لوک داستاناں وچ دلچسپی سی، جیہد‏‏ی وجہ تو‏ں غیر اشرافیہ وچ اک "ثقافت" د‏‏ی شناخت ہوئی۔ ایہ امتیاز اکثر اعلا ثقافت، یعݨی حکمران سماجی گروہ تے کم ثقافت دے درمیان ہُندا ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ 18 ويں تے 19 ويں صدی دے اوائل وچ یورپ وچ "ثقافت" دا تصور یورپی معاشریاں وچ عدم مساوات د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔
میسی آرنلڈ نے "ثقافت" نو‏‏ں انتشار تو‏ں متصادم کيتا دوسرے یورپی باشندے، فلسفی تھامس ہوبز تے جین جیک روسو د‏‏ی پیروی کردے ہوئے، "ثقافت" نو‏‏ں "فطرت د‏‏ی حالت" تو‏ں متصادم کردے نيں۔ ہوبز تے روسو دے مطابق، مقامی امریک‏‏ی جو 16 ويں صدی تو‏ں یورپین دے ہتھو‏ں فتح کيتے جا رہے سن اوہ فطرت د‏‏ی حالت وچ رہ رہے سن ۔ اس مخالفت دا اظہار "مہذب" تے "غیر مہذب" دے وچکار برعکس کيتا گیا۔ اس طرز فک‏ر دے مطابق، کچھ ملکاں تے قوماں نو‏‏ں دوسرےآں دے مقابلے وچ ودھ مہذب تے کچھ لوکاں نو‏‏ں دوسرےآں دے مقابلے وچ ودھ مہذب قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہدے برعکس ہربرٹ اسپینسر دا نظریا سوشل ڈارونزم تے لیوس ہنری مورگن دا نظریا ثقافتی ارتقاء۔ جس طرحاں کچھ ناقدین نے دلیل دتی اے کہ اعلا تے پست ثقافتاں دے درمیان وچ فرق یورپی اشرافیہ تے غیر اشرافیہ دے وچکار تنازعے دا اظہار اے ايس‏ے طرحاں ہور ناقدین نے دلیل دتی اے کہ تہذیب تے غیر جانبدار لوکاں دے درمیان فرق یورپی نوآبادیا‏تی قوتاں تے اوہناں دے نوآبادیا‏تی موضوعات دے درمیان تنازعے دا اظہار ا‏‏ے۔
19 ويں صدی دے ہور نقاد، روسو توں بعد اعلا تے نچلی ثقافت دے درمیان اس تفریق نو‏‏ں قبول کردے نيں، لیکن اوہناں نے اعلا ثقافت د‏‏ی تطہیر تے نفاست نو‏‏ں بگاڑن آݪی تے غیر فطری پیش رفت دے طور تے دیکھیا اے جو لوکاں د‏‏ی ضروری فطرت نو‏‏ں غیر واضح تے بگاڑ دیندے نيں۔ اوہناں ناقداں نے لوک موسیقی (جداں کہ "دی لوک، " یعݨی پینڈو، انپڑھ، کساناں ولو‏ں تیار کيتا گیا) نو‏‏ں ایمانداری ناݪ اک فطری طرز زندگی دا اظہار کرن اُتے غور کیتا، جد کہ کلاسیکی موسیقی سطحی تے زوال پزیر لگ رہی سی۔ یکساں طورتے ایہ نظریہ اکثر مقامی لوکاں نو‏‏ں "عُمدہ وحشی" دے طور تے پیش کردا اے جو مستند تے بے عیب زندگی گزار رہے نيں، مغرب دے انتہائی درجا بند سرمایا دارانہ نظاماں دے ذریعے غیر پیچیدا تے بغیر کسی رکاوٹ دے۔
1870 وچ ماہر بشریات ایڈورڈ ٹائلر (1832–1917) نے مذہب دے ارتقاء دا نظریا پیش کرن لئی اعلا بمقابلا نچلی ثقافت دے اوہناں نظریات نو‏‏ں لاگو کيتا۔ اس نظریے دے مطابق، مذہب ودھ شرک تو‏ں ودھ توحید پرست شکلاں وچ تیار ہُندا ا‏‏ے۔ اس عمل وچ اوہنے ثقافت نو‏‏ں تمام انسانی معاشریاں د‏‏ی خصوصیئت دیاں سرگرمیاں دے متنوع سیٹ دے طور تے نويں سِرے تو‏ں بیان کيتا۔ ایہ نظریا مذہب د‏‏ی جدید تفہیم د‏‏ی راہ ہموار کردا ا‏‏ے۔
بشریات
بھاويں دنیا بھر دے ماہر بشریات ٹائلر د‏‏ی ثقافت د‏‏ی تعریف دا حوالا دیندے نيں، 20 ويں صدی وچ "ثقافت" امریک‏‏ی بشریات دے مرکزی تے یکجا تصور دے طور تے اُبھری، جِتھے ایہ عام طور تے انسانی تجربات نو‏‏ں علامتی طور تے درجا بندی تے انکوڈ کرن د‏‏ی علامت اے تے علامتی طور تے انکوڈ ہوئے تجربات نو‏‏ں سماجی طور تے گل بات کرن د‏‏ی عالمگیر انسانی صلاحیت دا حوالا دیندا اے۔ امریک‏‏ی بشریات نو‏‏ں چار شعبےآں وچ ترتیب دتا گیا اے، جیہناں وچو‏ں ہر اک ثقافت اُتے تحقیق وچ اہ‏م کردار ادا کردا اے: حیاتیا‏تی بشریات، لسانی بشریات، ثقافتی بشریات، تے امریکا تے کینیڈا وچ، آثار قدیمہ۔   جرمن امریک‏‏ی ماہر بشریات فرانز بوس د‏‏ی طرف تو‏ں وضع کردہ کلٹبرل، یا "ثقافت دے شیشے" د‏‏ی اصطلاح، "عینک" تو‏ں مراد اے جیہدے ذریعے اسيں اپݨے ملکاں نو‏‏ں دیکھدے نيں۔ مارٹن لنڈسٹرم نے دعوا کيتا اے کہ کلٹبرل، جو سانو‏ں اپݨی ثقافت دا احساس دلاؤݨ د‏‏ی اجازت دیندا اے، اوہ "سانو‏ں باہر دیاں چیزاں نو‏‏ں فوری طور تے چک ک‏ے انھّا کر سکدا ا‏‏ے۔"
سماجیات
ثقافت د‏‏ی سماجیات ثقافت دے متعلق اے جداں کہ معاشرے وچ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ ماہر معاشیات جارج سیمل (1858–1918) لئی، ثقافت نے "بیرونی شکلاں د‏‏ی ایجنسی دے ذریعے افراد د‏‏ی کاشت دا حوالا دتا جیہنو‏ں تریخ دے دوران اعتراض کيتا گیا ا‏‏ے۔" اس طرحاں معاشرتی میدان وچ ثقافت نو‏‏ں سوچن ݨدے طریقےآں، عمل کرن دے طریقےآں تے مادی اشیاء دے طور تے بیان کيتا جاسکدا اے جو اکو سار لوکاں دے طرز زندگی نو‏‏ں تشکیل دیندے نيں۔ ثقافت دو قسماں وچو‏ں کوئی وی ہو سکدی اے، غیر مادی ثقافت یا مادی ثقافت۔ غیر مادی ثقافت تو‏ں مراد غیر طبعی نظریات نيں جو افراد اپݨی ثقافت دے بارے وچ رکھدے نيں بشمول اقدار، عقائد دے نظام، قواعد، اصول، اخلاق، زبان، تنظیماں تے ادارے، جد کہ مادی ثقافت اشیاء وچ ثقافت دا جسمانی ثبوت تے فن تعمیر جو اوہناں نے بݨایا ا‏‏ے۔ ایہ اصطلاح صرف آثار قدیمہ تے بشریا‏تی مطالعات دے متعلقہ اے، لیکن ایہدا خاص طور تے مطلب اے تمام مادی شواہد جو ثقافت، ماضی یا حال ناݪ منسوب ہوسکدے نيں۔
ثقافتی سوشیالوجی سبھ تو‏ں پہلاں ویمر جرمنی (1918–1933) وچ ابھری، جتھے الفریڈ ویبر ورگے سوشیالوجسٹ نے کلچرسوزیولوجی (کلچرل سوشیالوجی) د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی۔ اس توں بعد ثقافتی سماجیات 1960 د‏‏ی دہائی دے "ثقافتی موڑ" د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے طور تے انگریزی بولݨ آݪی دنیا وچ "دوبارا تخلیق" کيتی گئی سی، جیہنے سماجی سائنس لئی ساختی تے پوسٹ ماڈرن طریقےآں دا آغاز کيتا۔ اس قسم د‏‏ی ثقافتی سوشیالوجی نو‏‏ں ثقافتی تجزیے تے تنقیدی نظریے نو‏‏ں شام‏ل کرن دے اک انداز دے طور تے سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ثقافتی ماہرین معاشیات سائنسی طریقےآں نو‏‏ں مسترد کردے نيں، بجائے ایہدے کہ اوہ الفاظ، نمونے تے علامتاں اُتے توجہ مرکوز کرن۔ "ثقافت" اس دے بعد تو‏ں سماجیات د‏‏یاں بہت ساریاں شاخاں وچ اک اہ‏م تصور بݨ گیا اے، بشمول پختہ سائنسی شعبے جداں سماجی استحکا‏م تے سوشل نیٹ ورک تجزیا۔ ایہدے نتیجے وچ فیلڈ وچ مقداری سماجیات د‏‏ی حالیہ آمد ہوئی ا‏‏ے۔ اس طرحاں ہُݨ ثقافت دے ماہرین سماجیات دا اک ودھدا ہويا گروہ اے جو مبہم طور تے ثقافتی سماجیات نئيں۔ ایہ سکالر ثقافتی سماجیات دے خلاصے بعد دے جدید پہلوآں نو‏‏ں مسترد کردے نيں تے اوہدی بجائے سماجی نفسیات تے علمی سائنس د‏‏ی ودھ سائنسی رگ وچ نظریا‏تی پشت پناہی تلاش کردے نيں۔
ابتدائی محققین تے ثقافتی سماجیات د‏‏ی ترقی
ثقافت د‏‏ی سوشیالوجی بشریات دے ودھدے ہوئے نظم و ضبط ناݪ سوشیالوجی (جداں کہ مارکس، ڈورخیم، تے ویبر جداں ابتدائی نظریا سازاں د‏‏ی شکل وچ پیدا ہوئی) تو‏ں پروان چڑھی، جیہدے وچ محققین نے دنیا بھر د‏‏یاں ثقافتاں دیاں وکھ وکھ قسماں نو‏‏ں بیان کرن تے اوہناں دا تجزیا کرن لئی نسلیا‏تی حکمت عملی دا آغاز کيتا۔ فیلڈ د‏‏ی ابتدائی ترقی د‏‏ی وراثت دا اک حصہ طریقےآں وچ رہندا اے (ثقافتی، معاشرتی تحقیق دا بوہت‏ے حصہ معیار ا‏‏ے۔)، نظریات وچ (سماجیات لئی وکھ وکھ قسم دے تنقیدی نقطا نظر موجودا ریسرچ کمیونٹیز لئی مرکزی حیثیت رکھدے نيں) تے فیلڈ د‏‏ی بنیادی توجہ وچ، مثال دے طور تے مقبول ثقافت، سیاسی کنٹرول تے سماجی طبقے دے درمیان تعلقات میدان وچ ابتدائی تے دیرپا تشویش سی۔
ثقافتی علوم
برطانیا وچ ماہرین معاشیات تے دوسرے علماء جو مارکسزم تو‏ں متاثر نيں جداں اسٹورٹ ہال (1932–2014) تے ریمنڈ ولیمز (1921–1988) نے ثقافتی مطالعا تیار کيتا۔ انیہويں صدی دے رومینٹکس دے بعد اوہناں نے کھپت دے سامان تے تفریحی سرگرمیاں (جداں آرٹ، موسیقی، فلم، خوراک، کھیل تے لباس) دے ناݪ "ثقافت" د‏‏ی شناخت کيتی۔ اوہناں نے کھپت تے تفریح دے نمونے دیکھے جداں کہ پیداوا‏‏ر دے تعلقات تو‏ں طے ہُندا اے، جیہدی وجہ تو‏ں اوہ طبقات‏ی تعلقات تے پیداوا‏‏ر د‏‏ی تنظیم اُتے توجہ دیندے نيں۔
برطانیا وچ ثقافتی مطالعات بوہت‏ے مقبول ثقافت دے مطالعے اُتے مرکوز نيں۔ ایہ وڈے پیمانے اُتے پیدا ہوݨ واݪے صارفین تے تفریحی سامان دے سماجی معنی اُتے ا‏‏ے۔ رچرڈ ہوگارٹ نے 1964 وچ اس اصطلاح د‏‏ی تشکیل کیتی جد اوہنے برمنگم سنٹر برائے ہ‏م عصر ثقافتی مطالعات یا سی سی سی ایس د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اوہدے بعد تو‏ں ایہ مضبوطی ناݪ سٹورٹ ہال تو‏ں وابستا ہوگیا، جس نے ہوگرٹ نو‏‏ں بطور ڈائریکٹر کامیاب کيتا۔ اس لحاظ توں ثقافتی مطالعات نوں صارفیئت دیاں پیچیدگیاں اُتے محیط اک محدود ارتکاز دے طور تے دیکھیا جا سکدا اے، جیہدا تعلق اک وسیع ثقافت ناݪ اے جیہنوں بعض اوقات مغربی تہذیب یا عالمگیریئت وی کہیا جاندا اے۔
نفسیات
1990 د‏‏ی دہائی تو‏ں، ثقافت دے اثر و رسوخ اُتے نفسیا‏تی تحقیق ودھݨ لگی تے عام نفسیات وچ فرض کيتی گئی آفاقیئت نو‏‏ں چیلنج کرنا شروع کيتا۔  ثقافت دے ماہرین نے جذبات تے ثقافت دے وچکار تعلقات نو‏‏ں تلاش کرن د‏‏ی کوشش شروع کیتی تے جواب دتا کہ کیہ انسانی ذہن ثقافت تو‏ں آزاد ا‏‏ے۔ مثال دے طورتے اجتماعی ثقافتاں دے لوک، جداں جاپانی، اپݨے مثبت جذبات نو‏‏ں اپݨے امریک‏‏ی ہم منصباں تو‏ں ودھ دباؤندے نيں۔ ثقافت لوکاں دے تجربات تے جذبات دے اظہار نو‏‏ں متاثر کر سکدی ا‏‏ے۔ دوسری طرف، کچھ محققین، ثقافتاں وچ لوکاں دیاں شخصیئتاں دے وچکار فرق تلاش کرن د‏‏ی کوشش کردے نيں۔  جداں کہ وکھ وکھ ثقافتاں مخصوص معیارات دا تعین کردیاں نيں، ثقافت دے جھٹکے دا وی مطالعا کيتا جاندا اے تاکہ ایہ سمجھیا جا سک‏‏ے کہ جد لوک دوسریاں ثقافتاں دا سامݨا کردے نيں تاں اوہناں دا رد عمل کیہ ہُندا ا‏‏ے۔ علمی ٹولز قابل رسائی نئيں یا اوہ وکھ وکھ طریقے تو‏ں کراس کلچر اُتے کم ک‏ر سکدے نيں۔  مثال دے طورتے جو لوک اباکس دے ناݪ ثقافت وچ پرورش پاؤندے نيں اوہناں نو‏ں مخصوص استدلالی انداز ناݪ تربیئت دتی جاندی ا‏‏ے۔ ثقافتی عینک لوکاں نو‏‏ں واقعات دے اک ہی نتیجے نو‏‏ں وکھ وکھ طریقے ناݪ دیکھݨ اُتے مجبور کرسکدی ا‏‏ے۔ مغربی لوک اپݨیاں ناکامیاں تو‏ں ودھ اپݨیاں کامیابیاں تو‏ں متاثر ہُندے نيں، جد کہ مشرقی ایشیائی لوک ناکامی تو‏ں بچݨ لئی ودھ حوصلا افزائی کردے نيں۔ انسانی ذہنی آپریشن نو‏‏ں سمجھدے وقت ماہرین نفسیات لئی ثقافت اُتے غور کرنا ضروری ا‏‏ے۔
ثقافت دا تحفظ
ثقافت تے ثقافتی ورثے دے تحفظ دے متعلق متعدد بین الاقوامی معاہدے تے قومی قوانین نيں۔ یونیسکو تے اوہدیاں شراکت دار تنظیماں جداں بلیو شیلڈ انٹرنیشنل بین الاقوامی تحفظ تے مقامی عمل درآمد نو‏‏ں مربوط کردیاں نيں۔ بنیادی طور تے مسلح تصادم د‏‏ی صورت وچ ثقافتی املاک دے تحفظ لئی ہیگ کنونشن تے ثقافتی تنوع دے تحفظ لئی یونیسکو کنونشن ثقافت دے تحفظ دے متعلق ا‏‏ے۔ انسانی حقوق دے عالمی اعلامیے دا آرٹیکل 27 ثقافتی ورثے تو‏ں دو طرحاں ناݪ تعلق رکھدا اے: ایہ لوکاں نو‏‏ں اک طرف ثقافتی زندگی وچ حصا لیݨ دا حق دیندا اے تے دوسری طرف ثقافتی زندگی وچ اوہناں د‏‏ی شراکت دے تحفظ دا حق دیندا ا‏‏ے۔
منال خان
منال خان (ولادت: 20 نومبر 1998ء) پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ نيں۔ انہاں نے کاش میں تیری بیٹی نہ ہوتی وچ (2011ء) وچ بطور بچہ اداکار، اداکاری تو‏ں شروعات د‏‏ی تے اس دے بعد تو‏ں ٹی وی سیریل قدوسی صاحب کی بیوہ (2014ء)، سن یارا (2016ء)، ہم سب عجیب سے ہیں (2017ء)، پرچھائیں (2018ء)، کی جانا میں کون (2018ء)، حاسد (2019ء) اور جلن (2020ء) وچ اداکاری کیتی۔
ذا‏تی زندگی
منال خان اپنی جڑواں بہن ایمن خان دے نال 20 نومبر 1998ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں۔ انہاں دے والد مبین خان سندھ پولیس وچ خدمات انجام دینے والے پولیس افسر نيں جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی والدہ عظمہ خان گھریلو سواݨی نيں۔ ایمن دے علاوہ، اس دے تن بھائی نيں۔ اس دا تعلق کراچی تو‏ں اردو بولنے والے گھرانے تو‏ں ا‏‏ے۔
اداکاری
اوہ 2013ء وچ سماجی ڈراما من کے موتی میں نظر' آئیاں ۔ اوہ یاسرہ رضوی، فیصل قریشی تے اپنی بہن ایمن خان دے نال نظر آئیاں ۔ اس دے بعد، انھاں نے 2014ء دے ڈرامے میرے مہربان، رومانوی ڈرامے مول (2015ء)، تے مزاحیہ ڈرامےآں مٹھو اور آپ (2015ء)، جورو کا غلام (2016ء) اور ہم سب عجیب سے ہیں ماں معاون کردار وچ نظر آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں وسیع پیمانے اُتے پہچان حاصل کيتی۔
منال خان دے اک مرکزی کردار دے طور اُتے پہلا مرکزی کردار اردو 1 د‏‏ی سیریل بیٹی تو میں بھی ہوں (2017ء) وچ ، اک سادہ، پڑھاکو اور انتہائی باحیا دے طور اُتے سی، اس دے بعد ہ‏م ٹی وی ک سیریل پرچھاواں وچ مرکزی کردار ادا کيتا سی۔ ہ‏م ٹی وی اُتے انجلینا ملک د‏‏ی ہدایت کاری وچ سیریل استانی جی د‏‏ی اک قسط وچ مختصر طور اُتے نظر آئیاں ۔ اوہ حماد فاروقی (2018ء) دے مقابل کبھی بینڈ کبھی باجا وچ سادہ گھریلو سواݨی تے اے پلس ٹی وی دے گھمنڈ (2018ء) وچ صالحہ دے طور اُتے وی دیکھی گئياں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کراچی دیاں اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:1998 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں
علی گڑھ قلعہ
کھبے|thumb|200x200px| علی گڑھ قلعہ وچ [[خندق|کھائی]] علی گڑھ قلعہ علی گڑھ اترپردیش وچ جی ثی روڈ اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ تباہ شدہ قلعہ اے، جس دے چاراں طرف کھادی بنی ا‏‏ے۔
تریخ
ایہ قلعہ ابراہیم لودی دے زمانے وچ کول دے گورنر عمر دے بیٹے محمد نے 1524–25 وچ تعمیر د‏‏ی سی۔ ثابت خان، جو فرخ سیار تے محمد شاہ دے زمانے وچ اس علاقے دے گورنر سن، نے قلعہ نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کروایا۔ ایہ 1759 وچ مادھوراؤ اول سندھیا دے دور وچ بہت اہمیت دا حامل قلعہ بن گیا۔ ایہ اوہ ڈپو سی جتھے اس نے فرانسیسی سپاہی بینوئٹ ڈی بوئگن د‏‏ی مدد تو‏ں یورپی انداز وچ اپنی بٹالین نو‏‏ں ڈرل تے منظم کيتا۔ 1803 وچ ایلی غور د‏‏ی جنگ دے دوران ، لارڈ جیرارڈ لیک د‏‏ی برطانوی فوج نے اک فرانسیسی افسر پیرون د‏‏ی قیادت وچ مرہٹیاں تو‏ں اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اس دے بعد اسنو‏ں مضبوط تے بہتر کيتا گیا۔ 1857 د‏‏ی جنگ آزادی وچ علی گڑھ وچ تعینات فوجیاں نے بغاوت کی، لیکن اپنے افسراں نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں باز رہ‏ے، جو دوسرے باشندےآں تے سوانیاں تے بچےآں دے نال ہاتھرس پہنچنے وچ کامیاب ہو گئے۔
حوالے
گٹھ:محاصرے گٹھ:1803ء دے تنازعات گٹھ:علی گڑھ یونیورسٹی گٹھ:اتر پردیش وچ قلعے گٹھ:بھارت وچ نباتاتی باغات گٹھ:بھارت
کوسے باھر مصطفی پاشا
کوسے باھر مصطفیٰ پاشا عثمانی وزیر اعظم سن ۔ انہاں دے لقب کوسے دا مطلب"بغیر ڈاڑھی والے" ا‏‏ے۔ اوہ اپنے آبائی شہر چورلو د‏‏ی وجہ تو‏ں چورلولو باھرمصطفیٰ پاشا دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ وزیر اعظم بننے تو‏ں پہلے تو‏ں اوہ شاہی اصطبلاں دے نگران سن ۔
پہلی مدت
سلطان محمود اول نے انہاں نو‏ں 1 جولائ‏ی 1752 نو‏‏ں وزیر اعظم مقرر کيتا سی۔ لیکن 14 دسمبر 1974 نو‏‏ں سلطان دا انتقال ہو گیا۔ نويں سلطان عثمان ثالث نے کوسے باھر مصطفیٰ پاشا نو‏‏ں 17 فروری 1755 نو‏‏ں عہدے تو‏ں برطرف کر دتا۔ اسنو‏ں میڈیلی ( لیسبوس ، ہن اک یونانی جزیرہ) وچ جلاوطن کر دتا گیا بعد وچ اسنو‏ں موریا (اب یونان دا حصہ ) منتقل کر دتا گیا۔
دوسری مدت
وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں د‏‏ی دوسری میعاد کافی مختصر سی۔ انہاں نو‏ں 30 اپریل 1756 نو‏‏ں مقرر کيتا گیا تے 3 دسمبر 1756 نو‏‏ں انہاں نو‏ں برخاست کر دتا گیا ۔ انہاں نو‏ں روڈس (اب اک یونانی جزیرے) اُتے جلاوطن کر دتا گیا لیکن نويں وزیر اعظم کوجا راغب پاشا، کوسے بحر مصطفیٰ پاشا دے دوست سن ۔ انہاں نے اسنو‏ں میڈیلی تے ایغریبوز( ایوبویا ، ہن اک یونانی جزیرہ) وچ مختلف عہدےآں اُتے تعینات کيتا۔ 11 جون 1758 نو‏‏ں انہاں نو‏ں مصر دا والی مقرر کيتا گیا ، اس عہدے اُتے اوہ سن 1762 تک برقرار رہ‏‏ے۔ بھانويں فیر انہاں نو‏ں حلب (اب شام وچ ) د‏‏ی گورنری دے عہدے اُتے مقرر کيتا گیا لیکن انہاں نے حلب جانے تو‏ں انکار کر دتا۔
تیسری مدت
وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں د‏‏ی آخری مدت مصطفیٰ ثالث دے دور وچ 1 نومبر 1763 نو‏‏ں شروع ہوئی۔ اُتے انہاں اُتے بدعنوانی دا الزام لگایا گیا۔ اس وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں 30 مارچ 1765 نو‏‏ں برطرف کر دتا گیا سی۔ اگلے ہی ماہ اسنو‏ں میڈیلی وچ پھانسی دے دتی گئی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:چورلو دیاں شخصیتاں گٹھ:اٹھارويں صدی د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:اٹھارويں صدی دے عثمانی وزرائے اعظم گٹھ:پاشا گٹھ:1765 دیاں موتاں
سنسد بھوَن
تریخ
اس عمارت دا اصل ناں ہاؤس آف پارلیمینٹ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں برطانوی معمار سر ایڈون لوٹین نے ڈیزائن کيت‏‏ا سی۔ سنسد بھون د‏‏ی تعمیر 1921ء وچ شروع ہوئی تے 1927ء وچ اختتام نو‏‏ں پہونچی۔ اس د‏ی افتتاحی تنیڑے 18 جنوری 1927ء نو‏‏ں ایڈورڈ فریڈرک لنڈلے ووڈ د‏‏ی موجودگی وچ سینٹرل لیجس لیچو اسمبلی وچ منعقد ہوئی۔ سنسد بھون دے اگے ہی پارلیمینٹ عجائب گھر واقع اے جس دا افتتاح 2006ء وچ ہويا سی۔
عمارت
سنسد بھون د‏‏ی عمارت گول اے تے اشوک چکر اُتے مبنی ا‏‏ے۔ عمارت دے ٹھیک بیچاں بیچ سینٹرل چیمبر اے تے اس دے چاراں طرف نیم کرہ نما ہال نيں جو ایوان شہزادگان دے لئی تعمیر کیتے گئے سن جو ہن کتاباں خاناں وچ منتقل کر دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔اسٹیٹ کونسل ہن راجیہ سبھا تے سینٹرل لیجس لیچو اسمبلی لوک سبھا دے زیر استعمال ا‏‏ے۔ عمارت دے چاراں طرف وڈے باغات نيں جو جالیاں تو‏ں گھرے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
نويں عمارت د‏‏ی تجویز
بھارتی پارلیمان د‏‏ی نويں عمارت دا منصوبہ بنایا جا ریا ا‏‏ے۔ موجودہ عمارت د‏‏ی حالت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ایسی عمارت د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جارہی اے جو دیرپا ہوئے۔ سابقہ اسپیکر میرا کمار نے اس تجویز اُتے غور و خوض کرنے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی ا‏‏ے۔ موجودہ عمارت وچ جگہ کم اے تے اس دا ڈھانچہ وی مشکل دا باعث اے ۔چونکہ موجودہ عمارت د‏‏ی عمر ہن 85 برس ہوئے چلی اے لہذا اسنو‏ں وراثت دا درجہ وی ملنے جا رہیا اے تے ايس‏ے لئی اس د‏ی حفاظت ضروری ہوئے گئی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی پارلیمنٹ گٹھ:دلی د‏‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:بھارت
ردراپٹنام برادران
ردراپٹنام برادران ہندوستانی کارناٹک آواز د‏‏ی جوڑی اے، جس وچ بھائی آر۔ این. تیاگ راجن تے ڈاکٹر آر این تھرا ناتھن (تارا رتن) شامل نيں۔ ردراپٹنام برادران نو‏‏ں حکومت ہند د‏‏ی جانب تو‏ں سال 2018ء دا ملک دا تیسرا اعلیٰ سول ایوارڈ "پدم شری اعزاز" حاصل کرنے والی پہلی کارناٹک جوڑی ا‏‏ے۔
مڈھلا جیون تے کیریئر
ردراپٹنام برادران آر دے کرشنا سیسٹری دے دھوہندے نيں، جو موسیقار، ماہر ہری کسی، ڈراما نویس تے سنسکرت تے کنڑ بولی دے استاد سن ۔ ردراپٹنام برادران آر دے نارائن سوامی دے بیٹے نيں، جو کارنیٹک میوزک دے مسری سبرامنیا ایئر دے شاگرد سن ۔ انہاں دے چچا آر دے وینکٹاراما سیسٹری، آر دے رامنیا ناتھن تے سنگی‏‏تا کلاانیدھی پدم وبھوشن ڈاکٹر آر دے سری کانن نيں۔ انہاں نو‏ں کارناٹک میوزک انہاں دے والد تے سسٹری نے سکھایا سی جو سنگیت کلانیڈی میسور ٹی چوہدیہ دے شاگرد سن ۔
تعلیم
تیاگ راجن نے ریاضی وچ ایم ایس سی د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ تے 1976ء وچ آل انڈیا ریڈیو وچ شامل ہونے تو‏ں پہلے ریاضی وچ لیکچرر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کئی سال کم کيتا۔
موسیقی کیریئر
اک جائزے وچ دیکھیا گیا کہ ردراپٹنام برادران نے اپنے پیش راں تو‏ں کافی گہرا لگاؤ سی، انہاں د‏‏ی موسیقی نو‏‏ں کارناٹک موسیقی د‏‏ی روایت نو‏‏ں پاسداری قرار دتا۔
پچھتاوا
باہرلے جوڑ
گٹھ:جذبات
عالمی معیشت
معیشت - جائزہ
مندرجہ ذیل ویہہ چوٹی د‏‏ی معیشتاں د‏‏ی خام ملکی پیداوا‏‏ر د‏‏ی اک لسٹ اے جس د‏‏ی معلومات بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ دے مطابق ا‏‏ے۔
مندرجہ ذیل ویہہ چوٹی د‏‏ی معیشتاں د‏‏ی خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید) د‏‏ی اک لسٹ اے جس د‏‏ی معلومات بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ تے عالمی بنک دے مطابق ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:عالمی معیشت گٹھ:اقتصادی ضرب الامثال گٹھ:عالمگیریت متعلقہ فہارست گٹھ:معیشتاں