cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
درانی قبیلہ
بمطابق1765 وچ گڑھی اختیار خان دے رئیس حاجی خان مندهانی نے گڑ بڑ پیدا د‏‏ی تے شجاع الملک نے احمد خان نورزئی نو‏‏ں اس د‏ی سرکوبی دے لئی بھیجیا۔ احمد خان نورزئی نے دریائے سندھ پار کیتا تے ساہنووالا و نوشہرہ دے قلعےآں پرقبضہ کیتا۔ اگرچہ حاجی خان نے اظہار اطاعت کر دتا لیکن نواب احمد خان نورزئی نے اس دے ماتحت علاقےآں دا الحاق ک‏ر ليا تے صرف اس دے علاقے دا غیر مفتوحہ حصہ ہی چھڈیا۔ 1768 وچ تیمور شاہ دا پنجواں بیٹا شاه شجاع الملک ڈیرہ جانے دے امور سلجھانے دے لئی دریائے سنده د‏‏ی جانب ودھیا تے مخدوم حامد بخش ، فضل علی خان ہالانی، اسلام خان کہرائی تے حاجی خان مندهانی نواب احمد خان نورزئی دے خلاف شکایات دے نال راجن پور وچ اس دے منتظر سن ۔ انہاں نے اصرار کیتا کہ انہاں دے مفتوح علاقے نواب تو‏ں واپس لئی جان ۔ شجاع الملک نے احمد خان نورزئی نو‏‏ں انہاں علاقےآں دا نواب بنایا تے ڈھاکا دا علاقہ احمد خان نورزئی دے حوالے کیتا لیکن احمد خان نورزئی جلد ہی کابل واپس آیا تے حاجی خان نو‏‏ں اپنی بے وفائی دا خمیازہ بھگتنا پيا، کیونجے احمد خان نورزئی نے ڈھاکا اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا تے گڑھی اختیار خان دا محاصرہ کرنے دے لئی اک دستہ روانہ کیتا۔ محاصرے تو‏ں ہیبت زدہ حاجی خان مندهانی نے رضامندی دے دتی کہ اختیار واہ تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف اس دے علاوہ علاقہ نواب احمد خان نورزئی د‏‏ی اقلیم وچ شامل ک‏ے دتا جائے گا تے صرف مغربی طرف دا علاقہ اس دے پاس رہے گا۔ بااں ہمہ 1769ء وچ حاجی خان نے فضل علی خان ہالانی تے قادر بخش خان کہرانی نے دوبارہ بغاوت کر دتی تے 14 محرم نو‏‏ں سردارگڑھ اُتے قبضہ ک‏ر ليا، جس پرنواب احمد خان نورزئی نے ناصر خان گوریج تے فتح محمد خان غوری د‏‏ی زیر قیادت اک فوج بھیجی تا کہ گڑھی اختیار خان اُتے حملہ کیتا جا سک‏‏ے۔ 21 محرم نو‏‏ں ہونے والی لڑائی وچ باغیاں نے خود نو‏‏ں قلعے وچ بند ک‏ر ليا۔ طویل محاصرے دے بعد نواب دے کمانڈراں نے گڑھی اختیار خان دے بالمقابل اک قلعہ تعمیر کیتا تے اس دا ناں فتح گڑھ رکھیا۔ 20 ربیع الثانی نو‏‏ں اس قلعے تو‏ں توپاں نے گڑھی اختیار خان اُتے اس قدر زبردست گولہ باری د‏‏ی کہ محصورین صلح کيت‏‏‏ی گل گل کرنے اُتے مان گئے تے نواب نے انہاں اُتے درج ذیل شرائط عائد کيتیاں۔
حوالے
گٹھ:افغان سبھیاچار گٹھ:افغانستان دے سربراہان ریاست گٹھ:امارت افغانستان گٹھ:امیران افغانستان گٹھ:ایشیا وچ 1747ء دیاں تاسیساں گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏یاں افغان شخصیتاں گٹھ:پشتون سبھیاچار گٹھ:پشتون شاہی سلسلے گٹھ:تریخ درانی سلطنت گٹھ:خاندانی ناں گٹھ:درانی پشتون قبیلے گٹھ:درانی خاندان گٹھ:درانی سلطنت گٹھ:سنی شاہی سلسلے گٹھ:پشتون گٹھ:قوم قبیلے
کانجھلی جلگاہ
کانجھلی جلگاہ، بھارت دے پنجاب صوبے دے  کپورتھلہ  ضلعے وچّ پیندی اک  مصنوعی  جلگاہ ہے جو 1870 وچّ سنچائی دے مقصد لئی بنائی گئی سی۔ایہہ جلگاہ کالی بیئیں ,جو کہ بیاس  دریا وچوں نکلدی ہے ، دے وہاؤ نوں بنّ مارکے بنائی گئی سی۔ اس جلگاہ نوں 2002 وچّ رامسر سمجھوتہ مطابق قومانتری اہمیت والیاں جلگاہاں والا رتبہ دتا گیا سی
ایہہ وی ویکھو
رامسر سمجھوتہ
حوالے
گٹھ:جھیلاں گٹھ:بھارت دیاں جھیلاں گٹھ:پانی گٹھ:رامسر سمجھوتہ
قراقل پاکستان
قراقل پاکستان (Qaraqalpaqstan / Қарақалпақстан) ازبکستان دے ماتحت اک خودمختار لوکراج اے ۔ ایہ ازبکستان دے شمال مغربی حصے وچ اے ۔ ایہدا راجگڑھ نوکوس اے ۔ قراقل پاکستان دا رقبا 160000 مربع کلومیٹر اے ۔ ایہ خوارزم دی تریخی دھرتی اُتے واقع اے ۔ فارسی ادب وچ اس علاقے نوں کات کہیا گیا اے ۔
جغرافیا تے آبادی
قراقل پاکستان دا رقبا 1 لکھ 60 ہزار مربع کلومیٹر (61،776 مربع میل) اے ۔ لوکراج دی آبادی 15 لکھ 71 ہزار 8 سو اے ۔ ایہ علاقا تریخی علاقے خوارزم تے مشتمل اے ۔
خصوصیات
قراقل پاکستان دی آبادی چوں 5 لکھ قراقل پاک لوک، 5 لکھ ازبک تے ساڈھے 3 لکھ قازق نیں ۔ قراقل پاک لوک پہلے ٹپری واس، آجڑی تے مچھیرے سن ۔ پہلی دفعہ 16ویں صدی عیسوی چ ایہناں دا ذکر ملدا اے ۔ ایہناں دے ناں قراقل پاک دا مطلب کالی پگ یا ٹوپی اے ۔ قراقلی ٹوپی ایتھے دی تریخی پچھاݨ اے۔ قراقل پاک رہتل گواچ گئی سی تے ہُݨ قراقل پاک لوک اپݨی پراݨی رہتل دی سانبھ لئی کم کر دے نیں۔ قراقل پاک بولی ازبک بولی نالوں قازق بولی دے بوہتی نیڑے اے ۔ اصل وچ قراقل پاکاں نوں علیحدہ دسنا، سویت یونین دی قازق لوکاں نوں وکھ کرن دی چال سی ۔ قراقل پاک بولی سویت ویلے چ کریلک لپی چ تے 1996ء توں لاطینی لپی چ لکھی جاندی اے ۔
تریخ
لگ بھگ 500 ق م توں 500 عیسوی تک، قراقل پاکستان دا علاقا آبپاشی دے کارن کھیتی باڑی وچ پرپھلت سی ۔ قراقل پاک جیہڑے کہ شروع توں ای آجڑی تے مچھیرے منے جاندے نیں، پہلی وار 16ویں صدی وچ مکھ روپ وچ سامݨے آئے سی ۔ قراقل پاکستان نوں 1873 وچ خیوا خانت نے روسی سلطنت وچ شامل کر لیا ۔ سوویت یونین دے راج ویلے ایہ اک خودمختار علاقا سی، جیہدے توں بعد ایہنوں 1936 وچ ازبکستان وچ شامل کر لیا گیا ۔ ایہ کھیتر 1960 توں 1970 تک اپنے چرم تے سی جدوں کہ آمو دریا توں آبپاشی دا اِنتظام پھیلݨا شروع ہویا سی ۔ اج کل بھاویں ارال سمندر وچ پاݨی دے نکاس نے قراقل پاکستان نوں ازبکستان دے سبھ توں پسماندا علاقےآں وچوں اک بنا دتا اے ۔ ایہ کھیتر ہن اوڑ توں بہت متاثر اے، جس وچ موسم دیاں گمبھیر حالتاں دا وی حِصا اے پر ایہدی اہم وجہ سر دریا اتے آمو دریا دے پانیاں دا رخ دیس دے چڑھدے حصے ول کرنا اے ۔ فصلاں اُتے مُنحصِر 48000 لوک معاشی طور تے بہت متاثر ہوئے اتے پینیوگ پاݨی دی کعھاٹ دی وجہ ناݪ لوکاں وچ کئی بیماریاں پیدا ہو گئیاں ۔
معیشت
علاقے دی معیشت پہلاں ماہی گیری اُتے بوہتی منحصر سی تے ہن کپاہ ، چول تے متیرےآں دی پیداوار پاروں زراعت دا وی معشیت وچ کافی حصا اے ۔ تے سویت یونین دا آمو دریا تے بݨایا اک پن بجلی دا منصوبا وی معیشت وچ اہم اے ۔
انتظامی ونڈ
قراقل پاکستان جمہوریا نوں 16 ضلعےآ وچ ونڈیا گیا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:قراقل پاکستان گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دا جغرافیہ گٹھ:خودمختار جمہوریاواں گٹھ:ترک علاقے گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:ایشیا گٹھ:مسلم سلطنتاں
پٹیانوالا ٹوکان
پٹیانوالا ٹوکان ٹوکان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
جرسی
جرسی فرانس دے کنڈے توں پرے سمندر چ برطانیہ دے راج تھلے اک جزیرہ اے۔
گٹھ:برطانیہ دے جزیرے گٹھ:برطانیہ گٹھ:چینل جزیرے
ضلع اوکھالڈھنگا
ضلع اوکھالڈھنگا نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
افریقہ لئی اقوام متحدہ دا جغرافیائی خاکہ
مندرجہ ذیل اقوام متحدہ جغرافیائی خاکہ برائے افریقا چ‏شامل ذیلی  علاقےآں دی فہرست اے ۔
ایکرنز نیشنل پارک
ایکرنز نیشنل پارک فرانس چ اک نیشنل پارک اے۔
افریقہ لئی اقوام متحدہ دا جغرافیائی خاکہ
حوالے
گٹھ:افریقہ دا جغرافیہ گٹھ:اقوام متحدہ جغرافیائی خاکہ گٹھ:جغرافیہ
ایکرنز نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:فرانس دے نیشنل پارک
پٹیروگلاسس بیوہارنیسی
پٹیروگلاسس بیوہارنیسی ٹوکان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
تینو دام کم کٹہرا
‎ تینو دام کم کٹہرا  بھارت دی ریاست جھاڑکھنڈ دا اک شہر  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 22،080 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:جھاڑکھنڈ دے شہر
دهستان هوره
ایہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دے ضلعے شہرستان سامان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان سامان ، صوبہ چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
ضلع پالپا
ضلع پالپا نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
وارکسٹر پولیٹیکنک اسٹیٹیوٹ
ہور ویکھو
گٹھ:امریکہ دے تلیمی ادارے گٹھ:امریکہ وچ تعلیم گٹھ:یونیورسٹیاں
مورمن دی کتاب
مورمن دی کتاب لیٹر ڈے تحریک دیاں گرجیاں دی پوتر کتاب اے۔ اینوں سب توں پہلاں 1830 چ جوزف سمتھ نے چھاپیا۔ پر کتاب دے اصل لکھاری دا کوئی پتا نئیں۔ اونوں اے کتاب سنھری پلیٹاں چ ملی 1923 نوں تے ایدا اونہے ترجمعہ کیتا۔ اے پلیٹاں مانچسٹر، نیویارک چ اک پہاڑی تھلے دبیاں ہوئیاں سن۔ اے پلیٹاں اونہوں اک فرشتے دے ہتھ دین نال لبیاں۔
گٹھ:عیسائی گٹھ:عیسائیت
گرنزی
گرنزی فرانس دے کنڈے توں پرے سمندر چ برطانوی راج تھلے اک جزیرہ اے۔
طیب بن محمد
حضرت طیب حضرت محمد دے پتر سن. آپ دی والده دا ناں حضرت خدیجہ سی۔ آپ نوںعبدالله طیب طاہر  وی کہندے سی.آپ نکی جیی عمر چ ہی وفات پا گئے۔ گٹھ:خاندان محمد گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علوی گٹھ:عرب گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
گواڈیلپ نیشنل پارک
گواڈیلپ نیشنل پارک فرانس چ اک نیشنل پارک اے۔
وارکسٹر سٹیٹ یونیورسٹی
ہور ویکھو
گٹھ:امریکہ دے تلیمی ادارے گٹھ:امریکہ وچ تعلیم گٹھ:یونیورسٹیاں
سنہری ٹوکان
سنہری ٹوکان ٹوکان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ضلع پانچٹھار
thumbnail ضلع پانچٹھار نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
پلے ٹیپس
پلے ٹیپس اک انڈے دینوالا ددپلانا جانور اے جیہڑا پانی تے سکے تے رہنوالا وی اے۔ ایہہ چڑھدے آسٹریلیا تے تسمانیہ دے دریاواں تے ندیاں دے کنڈیاں تے وسدا اے۔ اوداں تے اسدا شمار ممالیہ جانوراں چ ہندا اے ، پر اس دیاں کجھ خصوصیات اس نوں ممالیہ جانوراں توں جدا کردیاں نیں ۔ اسدی بطخ ورگی چنچ ہندی اے تے پنجے وی بطخ وانگ جھلی دار ہندے نیں ۔ ایہہ آنڈے وی دیندا اے تے اپنے بچےآں نوں ددھ وی پلاندا اے ۔
دهستان حومه (بروجن)
ایہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دے ضلعے شہرستان بروجن دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان بروجن ، صوبہ چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
پہاڑی ٹوکان
پہاڑی ٹوکان ٹوکان ٹبر دا اک پنچھی اے۔
پاش
پاش (ستمبر 9, 1950 – مارچ 23, 1988) ہندستان دا اک پنجابی شاعر تے لکھاری سی۔ پاش دا اصل ناں اوتار سنگھ سندھو سی تے پاش پن ناں۔
جم اتے مڈھلا سماں
پاش (9 ستمبر 1950 – 23 مارچ 1988ء) (ناں :اوتار سنگھ سندھو) دا جم پنڈ تلونڈی سلیم ضلع جالندھر وچّ ہویا۔ میجر سوہن سنگھ سندھو دا پتر پاش ،بھارت دے عامَ لوکاں دی غریبی توں متاثر ہویا اتے الڑ عمر وچّ ہی انقلابی شاعری لکھن لگیا ۔ اسدی جوانی دے دناں وچّ ،بھارت کئی علاقےآں دے طالب علم،کسان اتے مزدور ،ویلے دی حکومت دے خلاف نکسلباڑی تحریک ناں دے ہتھیاربند جدوجہد کر راے سن ۔
بچپن توں ہی پاش حساس بچہ سی۔ چھ سال دی عمر وچ اسنوں گوانڈھی پنڈ کھیوا وکھے پڑھن لا دتا۔ جتھوں پاش نے 1964 وچ اٹھویں پاس کر لئی۔ پاش نے آزادانہ سبھاء کارن نوویں کلاس وچ داخل ہون دی تھاں کپورتھلے کھلھے تکنیکی سکول وچ داخلہ لے لیا۔ جس توں اک وار تاں ایہہ وی جاپدا اے کہ جویں پاش روزگار پرتی چیتن ہووے۔ پر پاش نے ڈپلوما پاس نہیں کیتا اتے اسدی کھبے پکھی (بائیں بازو) کارکناں نال میل-جول دی شروعات ہو گئی۔ تے جویں پاش دی زندگی نے اپنا رخ ہی بدل لیا|
ویاہ
1976 وچ اک وار پھر پاش نے پڑھائی شروع کر دتی۔ اسنے دسویں پاس کر لئی۔ ایوننگ کالج جالندھر توں بی۔اے۔ پہلا حصہ وی پاس کر لئیا۔ 1978 وچ پاش نے جے۔بی۔ٹی۔ جنڈیالے شروع کیتی پر پاس کیتی سیخوپرے (کپورتھلہ) توں۔پاش بھاوے اپنیاں چٹھیاں چ اک کڑی نال اپنے پیار دی گلّ وی کردا اے پر جون 1978 نوں پاش دا ویاہ ماپیاں دی مرضی اتے سماجی بندھناں مطابق راجوندر کور سندھو ناں دی کڑی نال ہو گیا|
ادبی سرگرمیاں
پاش دیاں شاعری دی پہلی کتاب لوح-کتھا 1970 وچّ چھپی ،اس ویلے پاش دی عمر اجے 20 سال توں وی گھٹّ سی ۔ اسدی شاعری دے اکساؤ سبھاء اتے ہتھیاربند لہر نال ہمدردی رکھن کرکے،پاش جھوٹھے قتل کیس وچّ پھس گیا ۔ جس کرکے اسنوں 2 سال جیل کٹنی پئی ۔ بری ہون توں بعد ،اوہ پنجاب دیاں ماؤنواز جتھیبندیاں وچّ سرگرم ہو گیا ۔ اس توں بعد اس نے  سیاڑ نامی پرچے دی نیہہ رکھی ۔ پاش دی انقلابی شاعری طالب علماں ،کمیونسٹاں اتے کھبے-پکھی بدھیجیویاں وچّ بہت مشہور ہوئی ۔ پاش ۔ پاش دی ولکھن شعری قابلیت کرکے اسدیاں کویتاواں نت نویں مطلب سرجدیاں، نویاں انتر-درشٹیاں حاصل کردیاں ہوئیاں دیش/دور توں پار جان دی سمرتھا رکھدیاں ہن۔ پاش زندگی دیاں تلخ حقیقتاں نال کھہِ کے لنگھدا رہا، حالتاں نال جوجھدا رہا، ویلے نال لڑدا رہا، جھکھڑاں-ہنیریاں وچ وی چورااے دیوا بالن دا حوصلہ رکھدا رہا۔ ایہی سارا جیون انوبھوَ/نظر اسدی شاعری ’چ ڈھلدی رہی، جس کرکے اسدی شاعری ولکھن، مولک تے سجرا مہاندرا رکھدی اے۔ ڈاکٹر راجندر پال سنگھ براڑ مطابق، “پاش نابری تے برابری دا شاعر سی جس نوں انسانی شان والی زندگی جیون دی تیرب لوچا سی۔”
1967 وچ پاش بارڈر سکیورٹی فورس وچ ہو گیا پر تنّ مہینیاں ’چ ہی ایہہ نوکری چھڈّ آیا۔ جالندھر چھاؤنی وکھے جین ہائی سکول توں نونویں جماعت پاس کیتی۔ اتھے پاش دا اک ‘پرویش’ نام دی طالبہ نال آدرشک موہ ہو گیا تے اس نے اپنا قلمی ناں ‘پاش’ وی اسے طالبہ دے نام دے پہلے تے آخری اکھر نوں جوڑ کے بنایا۔ پاش شبد فارسی بولی دا اے اتے اسدے مطلب ‘چھڑکن والے’ جاں ‘پھیلاؤن والے’ ہن۔ ڈاکٹر۔ تیجونت سنگھ گلّ مطابق،“شولوکھوو دے اپنیاس ‘تے ڈان وہندا رہا’ دے ہیرو پاشا نال لوہڑے دا لگاو تجربہ کرکے اسنے اپنا نام اوتار سنگھ سندھو تاں بالکل الوپ ہی کر لیا سی۔”
1968 وچ نکسلباڑی لہر پنجاب وچ زور پھڑن لگی۔ اس ویلے پاش دی عمر 18 سال سی اتے اسدا ناں اس لہر نال جڑ گیا جاں ایوں وی کیہا جا سکدا اے کہ پاش نکسلباڑی لہر وچ شامل ہو گیا۔ نکسلباڑی لہر نال جڑن دا مطلب سی مارکسواد نال سہمت ہونا جاں مارکسواد توں متاثر ہونا۔ اس ویلے روس اتے چین دا سماج وادی انقلاب دنیاں نوں پریرت اتے متاثر کر رہا سی۔ اسے لئی پاش مارکسسٹ وچاردھارا دا چنتن/منتھن کردا ہویا اسنوں آپدی شاعری دا دھرا بناؤندا اے۔اسدے تتے خون ’چوں ابلدی شاعری پیدا ہوئی جو شاعری اپنے سینے اندر کرانتی دی تڑپ/تانگھ، سماجی برابری دی اچھک اتے لوٹو سماج دا تیبر خلاف کردی۔ ساہتی گتیودھیاں دے نال-نال پاش سیاسی گتیودھیاں وچ وی سرگرم ہو گیا سی۔ بھاویں پاش دی کسے ڈائری، چٹھی، ملاقات ’چوں اسدے ہتھیاربند ہون دی پشٹی نہیں ہندی، ڈاکٹر۔ تیجونت سنگھ گلّ مطابق “نکودر وچّ اک بھٹھا مالک ملاح دے قتل اپرنت 10 مئی، 1970 نوں پاش نوں گرفتار کر لیا گیا” تے اگلے سال ستمبر وچ اسدی رہائی سنبھوَ ہو سکی۔ اس توں بعد اوہ نکسلباڑی لہر نال جڑیاں ساہتی اتے سیاسی گتیودھیاں وچ سرگرم رہا۔ 1970 وچ چھپیا پاش دا پہلا کاوَ-مجموعہ ''لوح-کتھا' نرسندیہ اسدیاں نکسلباڑی لہر نال جڑیاں گتیودھیاں دا ہی ساہتی سٹہ کیہا جا سکدا اے۔
پاش دی زندگی دا 1972 توں 1975 تکّ دا سماں ساہتک/سیاسی گتیودھیاں نال بھریا ہویا سی۔ 1972 وچ پاش نے سیاڑ ناں دا پرچہ کڈھنا شروع کیتا۔ اسے ویلے اسنوں موگا-کانڈ وچ گرفتار کر لیا گیا۔ 1973 وچ ‘سیاڑ’ پرچہ بند ہو گیا اتے 1974 وچ پاش دی دوجی کاوَ-کتاب ‘اڈدے بازاں مگر’ چھپی۔ مئی 1974 وچ ہوئی ریلوے ہڑتال دوران پاش دی گرفتاری ہوئی۔ رہاء ہو کے ‘ہیم جیوتی’ دی سمپادکی کیتی۔ کجھ سماں دیس-پردیس (لنڈن) دا پتر-پریرک رہا اتے اسے ویلے پاش نے ملکھا سنگھ ایتھلیٹ دی ‘سوے-جیونی’ ‘پھلائنگ سکھ’ لکھ کے دتی۔
انہیں دنیں ستمبر 1978 نوں پاش دا تیجا تے آخری کاوَ-مجموعہ ‘ساڈے سمیاں وچ’ چھپدا اے۔ گرہستھی جیون دی گڈی نوں تورن لئی پاش نے 1979 وچ گوانڈھی پنڈ اگی وکھے گورو نانک نیشنل ماڈل سکول کھولھ لیا اتے اسے سال اسنے ہتھ لکھت پرچہ ‘ہاک’ کڈھنا شروع کیتا۔ پر پاش پنجاب دے وگڑ راے ماحول اتے پرتیکول ستھتیاں کارن نہ سکول ہی چلا سکیا اتے نہ ‘ہاک’ پرچے نوں لگاتار کڈھ سکیا۔
نکسلباڑی لہر دے پنجاب وچوں بکھرن اتے وچاردھاری وکھریویاں/ورودھاں والی لہر (خالصتانی لہر) دے پنجاب وچ زور پھڑھن نے پاش دیاں مشکلاں ’چ وادھا کر دتا۔ اسے ویلے 19 جنوری 1982 نوں پاش دے گھر دھی ونکل دا جم ہویا، جس نے پاش دیاں ذمہ واریاں نوں ودھا دتا۔ اجیاے ماحول وچ پاش اپنے آپ نوں اسرکھئت سمجھدا سی۔ پر پھر وی اسنے زندگی دا ساہمنا کیتا جس دا ورنن اسدی ڈائری وچ کئی تھائیں آؤندا اے۔اوہ دوستیاں نبھاؤندا، زندگی دیاں دھپاں-چھاواں ہنڈھاؤندا، تیوہار مناؤندا، سوچ وچار کردا، ورجش کردا، گھر دے فقراں ’چ رجھیا عمر دے ہر پل نال کھہِ کے لنگھدا رہا۔ اصل وچّ پاش بھرپور زندگی جیون دا چاہوان سی۔ اسدے ہر سال دا حساب، اس پرتی وشلیشنی نظر، مستقبل نوں ہور مانن دی اچھا، پاش دے عامَ انسان نالوں خاص تے ولکھن ہون دا نشان اے۔ 1985 وچّ پنجابی ساہت اکادمی نے پاش نوں 1 سال دی پھیلوشپّ دتی ۔ پاش نے باہرلے دیساں دیاں کافی پھیریاں لائیاں،1986 وچّ اوہ امریکہ دی پھیری سی ۔ اتھوں اس نے اینٹی47فرنٹ نامی پرچہ کڈھیا ۔
اس پرچے وچّ اس نے 1980ویاں دی سکھ کٹڑپنتھیاں دی ،الگّ سکھ راشٹر خالصتان دی منگ دا خلاف کیتا ۔ جس کارن 23 مارچ1988 نوں اتوادیاں نے اس دے کھیت وچّ قتل کر دتا ۔ اتفاق نال 23 مارچ1988 ہی بھگت سنگھ ،راجگرو اتے سکھدیو دا شہیدی دن وی اے ۔ انا دیس بھگتاں نوں انگریزاں نے ،بھارت دی آزادی دے سنگھرش ویلے پھانسی دی سزا دے دتی سی ۔
باہرلے جوڑ
a glance about paash - پرمجیت سنگھ (کٹو)
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:پنجاب
گٹھ:لکھاری
�
چک 103 ج ب
چک 103 ج ب ضلع فیصل آباد دی تصیل چک جھمرہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  جھنگ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (G.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل چک جھمرہ چ وس رہیا اے ۔
تکشا شیلا یونیورسٹی
جگ دی سب توں پرانی تے پہلی یونیورسٹی جس دی نیہہ 700 قبل مسیح چ رکھی گئی سی ۔
پر بدقسمتی نال ویلا لنگھن دے نال ایہہ دھرتی توں مٹ گئی تے اج اس دا وجود صرف کجھ کھنڈراں دی شکل چ پاکستان دے صوبہ پنجاب دے شہر ٹیکسلا چ موجود اے ۔
گٹھ:پاکستان گٹھ:پنجاب گٹھ:آثار قدیمہ
گیآنا ایمیزونین نیشنل پارک
گیآنا ایمیزونین نیشنل پارک فرانس چ اک نیشنل پارک اے۔
ضلع پربت
گٹھ:نیپال دے ضلعے
چو این لائی
جنم :1898ء ۔
انتقال :1976ء ۔
چین دے کیمونسٹ آگو ۔ بورژوازی ٹبر چ جمے ۔ مڈھلی تعلیم ٹین سین دے اک مشنری سکول توں لئی ۔ 1917ء چ گریجوئیشن کرن دے مگروں ہور تعلیم لئی جاپان گئیا ، ایتھے ای اک پروفیسر نے اسنوں مارکسزم ول راغب کیتا ۔ 1919ء چ چین واپس آئیا اوس ویلے چین سیاسی افراتفری دا شکار سی ۔ جو این لائی نے بیلیآں دے نال اک سٹدی گروپ قا‏ئم کیتا تے انقلابی تحریکاں چ ودھ چڑھ کے حصہ لین لگا ، جس پاروں اسنوں کچھ مہینے جیل چ وی رہنا پیا ۔
رہائی دے مگروں 4 سال 1920ء توں 1924ء تک پیرس چ رہے تے پارٹ ٹائم کم کرکے تعلیم جاری رکھی ۔ایتھے اسدی ملاقات عظیم ویت نامی انقلابی ہوچی منہ تے دوجے ایشیائی اشتراکی آگوآں نال ہوئی ۔ بعد چ کجھ دن جرمنی چ گزارے ۔ 1924ء دے آخر چ چین واپس پرتے ۔ اس دوران روس دیاں کوششاں نال سین یات سن دی کومنتانگ پارٹی تے کیمونسٹاں وچکار اتحاد ہو گئیا ۔ چین واپس پرتن تے چو این لائی چوو ہامپوآ ملٹری اکیڈیمی چ پولیٹیکل ڈائریکٹر مقرر ہو گئے ، جس دا سربراہ چیانگ کائی شیک سی ۔ ایتھے ای اس نوں سیاسی عروج ملئیا ۔ تے 1927ء چ اوہ کیمونسٹ پارٹی دی پولٹ بیورو دے رکن منتخب ہوئے ۔
جدوں کیمونسٹاں تے چیانگ کائی شیک وچکار اݨ بݨ ہوئی تے چیانگ نے کیمونسٹاں نوں چن چن کے قتل کرنا شروع کر دتا تے اوہ فرار ہو کے پہلے ہانگ کانگ تے فیر روس پہنچے۔ کچھ چِر پچھوں شنگھائی واپس آئے تے ایتھے 2 ورھے رہݨ مگروں دکھنی صوبہ کیانگسی چلے گئے ، جہڑا اوہناں دناں چ کیمونسٹ پارٹی دا دیہاتی مرکز سی ، تے اس دا سربراہ ماؤ زے تنگ سی ۔ ایتھوں ای اینہاں دوناں دی لازوال رفاقت دا آغاز ہوئیا ۔ جدوں ماؤزے تنگ نے لال فوج دے نال لانگ مارچ ، جہڑا کیانگسی توں شروع ہو کے شمال چ 6000 میل دور اک نویں دیہی مرکز چ مکنا سی ، کیتا تے چو این لائی باوجود بیماری دے اس چ شریک ہوئے ۔
1936ء دے آخر چ جپان نے چین تے حملہ کیتا تے چیانگ کائی شیک نے کیمونسٹاں نال صلح کر لئی ۔ اس دوران چو این لائی نے چینی حکومت دے رابطہ افسر دی حثیت نال کم کیتا ۔ 1949ء چ ماؤزے تنگ دی قیادت ہیٹھ کیمونسٹاں نے چیانگ کائی شیک دی امریکہ نواز حکومت نوں شکست فاش دتی ۔ چو این لائی نویں انقلابی حکومت چ وزیر اعظم تے وزیر خارجہ مقرر ہوئے ۔ اس نے وزیر خارجہ دی حثیت نال کوریا چ جنگ بندی مذاکرات چ حصہ لئیا تے 1954ء چ فرانس ہند چینی جنگ دے خاتمے تے جینوا چ مذاکرات چ اہم کردار ادا کیتا ۔ اس دیاں کوششاں نال 1955ء چ بنڈونگ کانفرنس منعقد ہوئی ، تے اس دی ای رہنمائی چ پنج شیل دے اصول مرتب کیتے گئے ۔ اوہ آخری دم تک وزیراعظم دے عہدے تے فائز رہے ۔
گٹھ:چین گٹھ:چینی شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
عرب بغاوت
عرب بغاوت (1916 توں 1918)(عربی : الثورۃ العربیہ ، ترکی : عرب عصیان لری) مکہ دے عثمانی گورنر سید حسین بن علی ہاشمی دی خلافت عثمانیہ دے برخلاف بغاوت سی جیہڑی اوہنے جون 1916 وج کیتی اوس ویلے اوہ حلافت عثمانیہ ولوں مکہ وچ گورنر سی۔ حسین بن علی آپ عرباں دا بادشاہ تے مسلماناں دا خلیفہ بننا چاندا سی۔ اوہدی بغاوت نال خلافت عثمانیہ جتی لڑائی ہار گئی۔ حسین بن علی دی بادشائی تے خلافت وی زیادہ چر ناں چل سکی۔
سلطنت عثمانیہ ج قوم پرستی دا آغاز 1821ء توں ہویا ۔ عرب قوم پرستی دیاں جڑاں مشرق (مصر دے چڑھدے چ عرب علاقے) ،خاص طور تے شام (لیوانت) دے علاقےآں چ سن ۔
جنگ عظیم توں پہلے عرب قوم پرستی دی سیاسی ابتداء کجھ معتدل سی ۔ نوجوانان ترک انقلاب 3 جولائی 1908ء چ شروع ہویا تے تیزی نال پوری سلطنت چ پھیل گیا ، جس دے نتحجے چ سلطان نوں 1876ء دے آئین تے پارلیمنٹ نوں بحال کرن دا اعلان کرناپیا ۔ اس ویلے نوں دوجا آئینی دور آکھیا جاندا اے ۔ عرباں دے مطالبے مصلحتی نوعیت دے سن ، جنہاں چ محدود خودمختاری ، تعلیم تے تدریس ج عربی بولی دا ودھ ورتا ، امن دے ویلے چ عرباں دی سلطنت عثمانیہ دی فوج چ جبری بھرتی دے قنون چ تبدیلی وغیرہ شامل سن ۔ 198ء دے انتخابات چ نوجوانان ترکاں دی پارٹی 'اتحاد تے ترقی کمیٹی' تے شہزادہ صلاح الدین دے حریف گروپ تے برتری حاصل کر لئی ۔ نویں بنن آلی پارلیمنٹ چ 142 ترک ، 60 عرب ، 25 البانوی ، 23 یونانی ، 12 آرمینیائی (جنہاں چ 4 دشناک تے 2 ہنچا سن) ، 5 یہودی ، 4 بلغاروی ، 3 سرب تے 1 ولاچ سی ۔ اتحاد تے ترقی کمیٹی نے عثمانی پارلیمنٹ چ مرکزیت تے جدیدیت تے زور دتا ۔ اوس ویلے عرب قوم پرستی کوئی وڈی تحریک نئیں سی ، ایتھوں تک کہ شام ج وی نئیں جتھے اس دا بوہت اثر سی ۔ بوہت سارے عرب{عرباں دیاں وفاداریاں اپنے مذہب یاں فرقے ، اپنے قبیلے یاں اپنی مقامی سرداری نال سن ۔ عثمانیت (عثمانزم) تے پان اسلام ازم دے نظریئے عرب قوم پرستی دے مد مقابل سن ۔ ۔
پارلیمنٹ دے عرب نمائندےآں نے 1909ء دی مخالف بغاوت دی حمایت کیتی ، جس دا مقصد آئین دی معتلی تے سلطان عبدالحمید II دا اقتدار بحال کرنا سی ۔ بے اختیار کتیے گئے سلطان نے نوجوانا ترک دیاں سیکولر پالیسیاں دا خاتمہ کر کے خلافت (سلطنت عثمانیہ) دی بھاگ دوڑ سمبھالن دی کوشش کیتی ، پر اسنوں سیلانک چ جلاوطن کر دتا گیا تے اس دے بھائی محمد V رشید نوں اس دی تھاں تخت تے بٹھا دتاگیا ۔
1913ء چ عرب مشرق دے دانش مند تے سیاستدان پیرس چ پہلی عرب کانگرس چ اکٹھے ہوئے ۔ اینہاں نے سلطنت عثمانیہ چ اپنی بوہتی خودمختاری دے مطالبےآں دی اک دستاویز تیار کیتی ۔ اینہاں نے فیر ایہہ مطالبہ کیتا کہ عثمانی فوج دی عرب جبری بھرتی توں ، سوائے جنگ دے ویلے دے ، دوجے علاقےآں چ خدمات نئیں لیاں جان گیاں ۔
فوجاں
عرب بغاوت چ حصہ لین آلے سپاہیاں دی گنتی دا اندازہ 5،000 دے لاگے لایا گیا اے ۔ ایہہ گنتی صرف الین بے دی کمانڈ ہیٹھ فوج نال لڑن آلے عرب دستےآں دی آ ، اس چ ای ٹی لارنس (لارنس آف عریبہ) تے فیصل دی آکوائی چ عرب جتھے شامل نئیں ۔ کجھ موقعےآں تے ، خاص طور تے شام چ آخری مہم چ ایہہ گنتی کافی ودھ گئی سی ۔ بوہت سارے عرباں نے اس بغاوت اوس ویلے حصہ لیا جدوں ایہہ کامیاب ہو رہی سی یاں صرف اوس ویلے جدوں ایہہ آبائی علاقے چ آئی ۔ مثال دے طور تے عقبہ دے حملے چ عرب دستےآں دی گنتی کجھ سو سی ، تے عقبہ تے فیصلہ کن حملے لئی ہزار توں ودھ مقامی قبائلیاں ایناہں نال شامل ہو گئے ۔ شریف مکہ حسین ابن علی دیاں فوجاں دی گنتی گھٹدی ودھدی رہی سی ، پر 1918ء دے دوران ایہہ گنتی 30،000 بندےآں تک پنچ گئی ۔
ایہہ دیکھن چ آیا سی کہ عرب بغاوت دے ابتدائی ویلے چ حسین ابن علی شریف مکہ دے فوجی دستےآں دا ودا حصہ بدوآں تے صحرا دے خانہ بدوش قبیلےآں تے مشتمل سی ، جہڑے کچے اتحادی تے شریف مکہ حسن دے عرب مقاصد نالوں اپنے قبیلےاں نال بوہتے وفادار سن ۔ ایہہ لوک جاہل سن تے صرف اپنی ذات نال غرض رکھدے سن تے صرف لٹ مار تے مال حاصل کرن دیغرص نال اوہ اس نال لگے ہوئے سن ،اس نے وی اینہاں دیجہالت تے حرصدا خوب فیدا چکیا ۔
فیصل نوں امید سی کہ اوہ سلطنت عثمانیہ دی فوج دے عرب دستےآن نوں بغاوت لئی آمادہ کر لئے گا تے اپنی کاز نال ملا لئے گا ؛ پر ترک حکومت نے اپنے اکثر عرب دستےآں نوں جنگ دے اگلے محاذاں تے بھیج دتا سی ۔
عرب بعاوت دا پہلی جنگ عظیم چ وڈا حصہ ہزاراں ترک فوجاں نوں ختم کرنا سی ، جہڑے کہ نہر سوئز تے حملہ کر کے برطانیہ نوں دفاعی جنگ لڑن تے مجبور کر سکدے سن ۔
ہور پڑہو
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں لڑائیاں گٹھ:عرب گٹھ:ترکی گٹھ:ترکی دیاں جنگاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں جنگاں گٹھ:ترک تریخ گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1916ء
دهستان گندمان
ایہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بختیاری دے ضلعے شہرستان بروجن دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان بروجن ، صوبہ چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
ضلع پارسا
ضلع پارسا نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
بن مکڈوئی
ہور ویکھو
گٹھ:برطانیہ دے پعاڑ گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں گٹھ:سکاٹلینڈ
جھیل میڈ
جھیل میڈ جگ دی سب توں وڈی مصنوعی جھیل اے جہڑی امریکہ چ واقع اے ۔ ایہہ جھیل لاس ویگاس توں 30 میل چڑھدے دکھن چ نیواڈا تے ایریزونا دیاں ریاستاں دے وچکار واقع اے ۔ ایہہ جھیل اوس ویلے وجود چ آئی جدوں 1936ء چ جگ دے سب توں وڈے ڈیم ہوور دی اساری مکمل ہوئی ۔ اس جھیل دا چ اندازا 2 کروڑ 85 لکھ ایکڑ فٹ پانی اے جہڑا بند دے پچھے 110 میل (180 کلومیٹر ) دے علاقے تے پھیلئیا ہوئیا اے ۔
اس جھیل دا ناں ایلووڈ میڈ دے ناں تے جھیل میڈ رکھئیا گئیا اے جہڑا 1924ء توں 1936ء دے وچکار اس بند تے جھیل دی تعمیر دے دوران امریکی ادادرہ برائے بحالی دا کمشنر سی ۔
اس بند دی اساری نال پانی دا جہڑا وڈا ذخیرہ جمع ہوئیا اوہ کئی آبادیاں دی منتقلی دی وجہ بنئیا جنہاں چ سب توں مشہور سینٹ تھامس نیواڈا دی آبادی سی ۔ اس قصبے دے آخری واسی 1938ء چ ایہہ علاقہ چھڈ گئے ۔ کدی کدائیں جدوں جھیل میڈ چ پانی دی سطح تھلے ہو جاندی اے تے اس قصبے دے آثار نظر آندے نیں ۔
گٹھ:امریکہ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:جھیلاں
پاکستانی پنجابی ناٹک
پاکستانی پنجابی ناٹک شاعری، ناول اتے کہانی دے ٹاکرے تے پاکستان وچّ پنجابی ناٹک دے ترقی دی تور کافی دھیمی اے۔ پاکستان وچّ اج وی اک طبقہ ایہوجے لوکاں دا اے، جہڑا ڈرامے نوں مذہبی سوچ وجوں اسلام دے بنیادی اصولاں دے خلاف تصور کردا اے۔ پاکستان وچّ پنجابی ناٹک دی تور نوں تنّ کیٹیکریاں وچّ ونڈیا جا سکدا اے۔
پاکستان سٹیج نال متعلق ناٹک جو کتاباں وچّ چھپے ہوئے ملدے ہن۔ اوہ اس پرکار ہن:-
ایہناں مولک ناٹک توں چھٹّ دوسریاں بولیاں توں پنجابی وچّ ترجمہ ہوکے چھپے ناٹک وی ملدے ہن۔ پنجابی سٹیجی ناٹک دے ٹاکرے تے ریڈیو ڈرامے ودھیرے چھپے تے نصر ہوئے ہن۔ لاہور ریڈیو سٹیشن توں اردو دے اثر ہیٹھ پنجابی ڈرامے وی نصر ہون لگے۔ پنجابی وچّ ریڈیو ناٹک دی چھپی پہلی کتاب ہوا دے ہؤکے دے لکھاری سجاد حیدر ہی اے۔ سجاد حیدر نے سورج مکھی، پتن، وی لکھے ہن۔ اس توں علاوہ عائیشہ اشرف نے دھرتی دیاں ریکھا، بدلاں دی چھاں، اشفاق احمد ، فخر زمان ، محمد نواز نے ریڈیو ناٹک دی رچنا کیتی۔ پاکستان ٹیلیوژن اپر پنجابی دے جہڑے ناٹک/سیریل وکھائی گئے ہن اوہناں وچوں صرف 2 ہی کتابی روپ چھپ کے ساہمنے آئے ہن۔ اک تاں بانو قدسیہ دے ڈرامیاں دا مجموعہ آسے پاسے اے دوجی کتاب منو بھائی دی رچنا زنجیر اے۔ لکھاری دا ایہہ 20-25 منٹ دیاں 13 قشطاں دا ٹی وی سیریل 3 وار ٹیلیکاسٹ ہو چکیا اے۔ سمچے پاکستانی پنجابی ناٹک وچلیاں ساریاں رچناواں موٹے طور تے بھاشنی ریڈیائی پہلو نوں مکھ رکھ کے رچیاں گئیاں ہن۔ اس کرکے کجھ اک نوں چھڈّ کے باقی سبھ دیس دی چال مطابق ہی ہن۔ جو مدھکالی ساہت نوں دیکھن توں اگاہ نہیں تر سکے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ساہت
پشاور زلمی
‎‏پشاور زلمی پاکستان سپر لیگ چ اک پاکستانی ٹوئنٹی/20 کرکٹ ٹیم ا ے. ٹیم پشاور اتے مبنی اے ۔ ایہ ٹیم پاکستان کرکٹ بورڈ ولوں  پاکستان سپر لیگ دے قیام دے نتیجے چ تشکیل پائی۔ ٹیم  دے کپتان شاہد آفریدی اے. ایہ ہائیر پاکستان دی ملکیت اے.
موجودہ کھلاڑی
بین الاقوامی کرکٹ کھیلن والے کھلاڑیاں دے ناں نوں ‘‘‘موٹا’’’ لکھیا گیا  اے۔
حوالے
گٹھ:پشاور گٹھ:پاکستان سپر لیگ گٹھ:کھیڈاں گٹھ:کرکٹ گٹھ:پاکستان چ کرکٹ گٹھ:پاکستان سپر لیگ
ہندومت تے یہودیت
ہندومت تے یہودیت دا شمار دنیا دے قدیم ترین مذاہب وچ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دونے مذاہب وچ ابتدا ہی تو‏ں خاصی مماثلت پائی جاندی اے تے انہاں دے پیروکاراں دے زمانہ قدیم تو‏ں آپسی تعلقات رہے نيں جو اج وی برقرار نيں۔
دینیاندی مماثلت
عہد روشن خیالی وچ جدو‏ں ربوبی نظریہ کائنات زیر بحث آیا تاں اس دوران وچ ہندو مت تے یہودیت دے موازنہ دا رجحان پیدا ہوئے گیا سی، چنانچہ اس موضوع اُتے متعدد تحقیقی مقالے شائع ہوئے۔ ہننیا گڈمین لکھدے نيں کہ یورپ وچ ہندومت تے یہودیت نے بت پرستی، روحانیت، اساطیر تے بولی و نسل دے قدیم نظریات تو‏ں متعلق ہونے والے مباحثاں وچ بہت اہ‏م کردار ادا کیتا ا‏‏ے۔
بعض محققاں دا خیال اے کہ ایہ دونے مذاہب نسلی نيں، ايس‏ے لئی انہاں دے پیروکار دوسرےآں نو‏‏ں اپنا مذہب قبول کرنے د‏‏ی دعوت نئيں دیندے۔ اُتے انہاں دونے مذاہب دے مننے والے دنیا بھر وچ موجود نيں۔ ہور انہاں دونے وچ قوانین دے پیچیدہ نظام، سخت اصول طعام تے قوانین نظافت وچ خاصی مماثلت پائی جاندی اے جو انہاں نو‏‏ں دوسری برادریاں تو‏ں ممتاز کردی ا‏‏ے۔
رجنیش اوشو تے اسٹیون روزن نے اپنی کتاباں وچ یہودیت دا برہمنیت تو‏ں خوب موازنہ کیتا ا‏‏ے۔ ایہ لکھدے نيں کہ برہمن تے یہود دونے دا خیال اے کہ اوہ "خدا د‏‏ی چنندہ قوم" نيں۔ روزن نے ہور لکھیا کہ برہمن پنڈتاں د‏‏ی برادری اے جدو‏ں کہ یہود وچ کاہناں د‏‏ی حکومت ا‏‏ے۔
ڈیوڈ فلسر دا کہنا اے کہ یہودی کتاباں مقدسہ وچ مذکور ابراہیم د‏‏ی داستان اپنیشداں وچ بیان کيتی جانے والی کہانی تو‏ں خاصی مشابہت رکھدی ا‏‏ے۔ انہاں دے مطابق اپنیشداں نو‏‏ں پڑھ کر کوئی وی بآسانی ایہ اندازہ لگیا سکدا اے کہ انہاں وچ ابراہیم د‏‏ی کہانی بیان ہوئے رہی ا‏‏ے۔
امریکی ماہر حیاتیات کونسٹنٹائن سیمویل رفینسکیو (1783ء- 1840ء) نے اپنی کتاب "دی امیرکن نیشنز" وچ انہاں دونے مذاہب د‏‏ی لسانیات‏ی تے روايتی مشابہتاں اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ اک جگہ لکھدے نيں:
مذہبی کتاباں
باربرا ہولڈریج نے اپنی اک تحریر وچ برہمنی، ربیائی تے قبالی روایات وچ مذہبی کتاباں دے کردار دا تقابلی تجزیہ پیش کیتا ا‏‏ے۔ اوہ لکھدی نيں، ویداں تے توریت ورگی مقدس کتاباں وچ جو کونیاندی تصورات پیش کیتے گئے نيں اوہ محض عبارتاں نئيں بلکہ اک ایسی متعدد سطحی حقیقت اے جو تاریخی تے ماورائے عالمی ابعاد نو‏‏ں محیط ا‏‏ے۔ اوہ ہور لکھدی نيں کہ انہاں روایتاں وچ پائی جانے والی مذہبی کتاباں د‏‏ی مقدس حیثیت تے حجت اک خاص حد تک انہاں تصورات د‏‏ی مرہون منت نيں تے ایويں وید تے توریت دا اپنی اپنی روایتاں وچ بطور مثالی علامات کیتا کردار رہیا اے اسنو‏ں سمجھنے دے لئی اس ناحیے تو‏ں انہاں دا مطالعہ ناگزیر ا‏‏ے۔
یہودیت جو خدا دے توحیدی تصور دے لئی معروف اے تے ہندومت د‏‏ی توحیدی مذہبی کتاباں دے درمیان وچ کچھ مماثلتاں ملدی نيں۔ ہندومت د‏‏ی مشہور توحیدی کتاب وید ا‏‏ے۔ یہودیت وچ خدا ماروائے مادہ اے جدو‏ں کہ ہندومت وچ خدا ماورائے مادہ یعنی غیر جسمانی وی اے تے جسمانی بھی۔
یہودیت وچ خدا نو‏‏ں ادونائی (بمعنی ہماریا خدا) کہیا گیا اے، چنانچہ کتاب استثنا وچ ادونائی نو‏‏ں "خدا دیوتاواں دا خدا تے خداواں دا خدا" بیان کیتا گیا۔ جدو‏ں کہ ہندو فرقےآں وچ خدا تے قدرت دے متعلق مختلف تصورات ملدے نيں، چنانچہ انہاں وچ توحیدیت، کثرت پرستی، وحدت الوجود تے ہمہ اوست سب دے مننے والے مل جان گے۔ اپنیشد، مہابھارت تے کچھ پراناں دے مطابق ناراین سب تو‏ں برتر دیوت‏ا ا‏‏ے۔ عصر حاضر وچ ویشنوی فرقہ وشنو نو‏‏ں خدائے برتر مندا اے جدو‏ں کہ شیو مت وچ شیو خدائے برتر ا‏‏ے۔ یہودیت وچ خدا دا وجود مطلق اے، اوہ ایسی ہستی اے جسنو‏ں تقسیم کیتا جا سکدا اے تے نہ تقابل، ہور اوہ تمام موجودات دا خالق ا‏‏ے۔
برنارڈ جیکسن نے انہاں حدود نو‏‏ں بیان کیتا اے جو یہودی ہلاخاہ تے ہندوﺅں دے دھرم شاستر وچ مذکور نيں تے انہاں دے پیروکاراں اُتے انہاں حدود تک محدود رہنا فرض ا‏‏ے۔ جیکسن لکھدا اے کہ انہاں دونے مذہباں وچ تمام قوانین دے ضبط تحریر وچ لیانے دا ایہ مفہوم نئيں ہُندا کہ انہاں سب نو‏‏ں یا انہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں نافذ کرنا اے ہور اوہ قوانین جو اقتدار شاہی تو‏ں متعلق نيں انہاں دا قانونی نفاذ تاں غیر ضروری ا‏‏ے۔ وینڈی ڈانیگر دے نزدیک ہندومت تے یہودیت دونے راسخ الاعتقادی (orthodoxy) د‏‏ی بجائے راست عملیت (orthopraxy) دا رجحان رکھدے نيں۔
جلگاہ
جلگاہ (اردو: ur:آبستان زمینی اتے پانی نظاماں وچکار اوہ جگہ ہن، جتھے پانی دی پدھر دھرتی دی سطح دے نیڑے ہندی ہے جاں پانی گھٹّ ڈونگھا ہندا ہے۔ دھرتی دے کلّ زمینی-رقبے دا لگپگ 6 فیصدی حصہ جلگاہاں نے گھیریا ہے۔ پنجاب وچ کلّ جغرافیائی علاقے دا صرف 0.5 فیصدی جلگاہاں ہیٹھ ہے جدوں کہ بھارتی قومی پدھر ‘تے 1.5 فیصدی جغرافیائی علاقہ وچ جلگاہاں ہن۔ ==رامسر سمجھوتہ ==
رامسر سمجھوتہ
2 فروری 1971 نوں ایران دے شہر رامسر وکھے اک سمجھوتے ‘تے دستخط کیتے گئے۔ جلگاہاں دی حفاظت اتے سیانپ نال اس دے سروتاں دی ورتوں لئی قومی کریا اتے بین القوامی تعاون لئی ایہہ اک قومانتری سمجھوتہ ہے۔
جلگاہاں دا رقبہ
بھارت سمیت اس ویلے اس دے 157 میمبر ہن۔ قومانتری اہمیت والیاں جلگاہاں دی رامسر لسٹ وچ 1708 جلگاہاں ہن، جو 153 ملیان ہیکٹر رقبہ وچ پھیلیاں ہن۔ دھرتی دا 6 فیصدی رقبہ جلگاہاں ہیٹھ آؤندا ہے۔ بھارت وچّ 4050537 ہیکٹر رقبے وچّ جلگاہاں پھیلیاں ہوئیاں ہن۔ پنجاب ،بھارت وچّ 22976 ہیکٹر رقبہ جلگاہاں ہیٹھ آؤندا ہے۔ بھارت وچ لگپگ 94 جلگاہاں ہن، جنہاں ‘چوں صرف 25 جلگاہاں رامسر لسٹ وچ شامل ہن۔ کشمیر دی وولر جھیل ایشیا دی سبھ توں وڈی جلگاہ ہے۔
پنجاب 'چ جلگاہاں
پنجاب ،بھارت وچ قومانتری اہمیت والیاں تنّ جلگاہاں ہریکے پتن، روپڑ جلگاہ اتے کانجھلی جلگاہ؛ قومی اہمیت والیاں دو جلگاہاں- رنجیت ساگر اتے ننگل جھیل اتے صوبائی -پدھری اہمیت والیاں پنج جلگاہاں ہن۔ سال 1940 وچّ پنجاب وچّ کئی ہور جلگاہاں وی سن۔ ایہناں وچوں بوہتیاں لوپ ہو چکیاں ہن جاں سنگڑ کے چھپڑ رہِ گئیاں ہن۔
پانی دے سومے
پین والے پانی اتے سنچائی دا سوما ہندیاں ہن۔ بھومی ہیٹھلے پانی دے بھنڈار دی مڑ بھرائی کرکے پانی دے ہو رہے نیویں پدھر نوں روکدیاں ہن۔
صنعتی نکاس، کھیتاں دا کاشتی وہن (کیمیائی کھاداں) کاشت لئی ورتوں، جلکمبھی (جاں کلالی)، گھریلو نکاس، برچھ بوٹیاں دی گھاٹ، چراگاہاں وجوں شوسن، مٹی دا کھرنا، شکار نجائز قبضے، آلودگی وغیرہ جلگاہاں لئی وڈے خطرے ہن۔ جلگاہاں نوں بچاؤن لئی یتناں دی لوڑ ہے۔
حوالے
گٹھ:جلگاہاں گٹھ:ماحول گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ
پنجابی ناٹک
پنجابی ناٹک دا اتہاس اک جٹل ورتارا اے کیونکہ پنجابی سبھیاچار وچّ 'ناٹک صنف دی حالت کدے وی قابل اطمنان نہیں رہیں۔اک تو ودھیک کارناں کر کے ایہ صنف پنجابی سماج وچّ وقاری تھاں حاصل نہیں کر سکی۔ اس لئی پنجابی ناٹک دا اتہاس لیکھنا ممکن نہیں ہویا۔ اسے لئی پنجابی ناٹک دا اتہاس لکھدیا اس تہذیبی،پچھوکڑ،لوکدھارائی وہار تے ذہنیت نوں سمجھنا ضروری اے۔ایہہ اس لئی وی جاننا ضروری اے پنجابی وچّ بھاویں ناٹک دا ودھیوات شروع پچھم دے اثر نال ہویا مگر اپنی اک صدی دی اتہاس سرجنا دوران ایہہ بار-بار کسے نہ کسے روپ وچّ اپنے پچھے ولّ اہلدا مطلب پنجابی لوکدھارا تے سبھیاچار نال واسطہ ہون دا یتن کردا رہا۔
پنجابی ناٹک دے جم تے ترقی بارے اکثر اوہناں فوری کارناں نوں ساجمنے رکھ کے ہی مطالعہ کر لیا جادا اے جہڑے انگریزاں دی آمد نال پچھمی ساہت اتے سوچ وچار دے اثر ماتحت دشٹیگوچر ہوئے۔ ایہناں پھوری کارناں دا وشیس اہمیت اے۔ایہناں دا مطالعہ ہون ضروری اے کیونکہ ایہناں کر کے ہی ودھا دے روپ وچّ ناٹک دی پنجابی ساہت وچّ آمد ہوئی۔مگر ساڈی دشٹی وچّ ایہناں پھوری کارناں دے مطالعہ تو علاوہ اس بھاسائی اتے لوکدھارائی پچھوکڑ نوں ضروری اے جہڑا کسے وی بولی دے ساہت دیاں جڑھاں وچّ حاضر رہدا اے اتے جو پروکھ نہیں تاں اپروکھ روپ وچّ اس نوں پبھاوت کردا اے۔ سنسکت ناٹ-پرمپرا وسو ناٹ ساہت وچّ جانی پچھانی تے قائم اے۔بھارت وچّ کئی صدیاں تو اس پرمپرا دا پرچلن رہا۔ پچھم وچّ سبھ تو پہلا سرولیئم جونز ولوں کیتے 'شکنتلا' ناٹک دے انگریزی ترجمہ راہی اس ناٹ-پرمپرا دا سنچار پچھم تکّ ہویا۔پنجابی ناٹک نوں سکھراں تے پہنچاؤن دا سہرا پنجابی دے مشہور ناٹک کاراں نوں جاندا اے جہناں دی پیڑی اس طرحاں اے۔
حرمن پیارتا
پنجاب ناٹک عامَ طور تے ہیٹھلیاں اتے درمیانے طبقے وچّ زیادہ حرمن پیارا رہا اے ۔
چوتھی پیڑی
گٹھ:ساہت گٹھ:پنجابی ساہت دا اتہاس گٹھ:پنجابی ناٹک گٹھ:پنجابی ساہت
انھے نشانچی
انھے نشانچی اجمیر سنگھ اؤلکھ(19 اگست 1942- 15 جون 2017) رچت اکانگی-مجموعہ اے، جسدے کئی اڈیشن چھپ چکے ہن۔ ایہہ اکانگی-مجموعہ دے ناشر "فکر پرکاشن-پنجابی بھون لدھیانا" اے اتے چھاپک "آر۔ کے۔ آفسیٹّ، دلی" اے۔ اس مجموعہ دے شروع وچّ آئیاں 'تکاں' انسانی شخصیت دی ترجمانی کردیاں ہن، جو پنجابی دے صوفی شاعر "شیخ فرید" دیاں ہن، جویں: "فریدہ کالے مینڈے کپڑے       کالا مینڈا بھیس۔        گنہی بھریا میں پھرہِی        لوک کہن درویش۔" اس اکانگی-مجموعہ (ون ایکٹ) دے 'چوتھے اڈیشن' دے کردار "کجھ گستاخیا" اے، جو جون، 2009 دی اے۔ اس وچّ اجمیر اولکھ پہلے توں ہن تکّ دے اڈیشن وچ کیتی تبدیلی بارے دسدے ہن۔ اجمیر اولکھ مطابق، اس مجموعہ وچوں "راہ گیر" اتے "برہم-بھوجم" اکانگیاں کڈھ دتیاں۔ اس دوناں اکانگیاں دی تھاں اُتے "لوہے دا پتّ" اکانگی پا دتی۔ "راہ گیر" میری اپنی رچنا نہیں سی بلکہ چینی لکھاری لو سن دے ناٹک دا پنجابی ترجمہ سی اتے "برہم-بھوجم" میری ااپنی رچنا سی، جسنوں 15 سالاں دوران نہ میں منچت کیتا نہ کسے ہور ارارہ نے منچت کیتا۔۔.۔ دوسرا "بہکدا روہ" دا ناں بدل کے "جدوں بوہل روندیں ہن" کر دتا اے۔.۔
کردار
اس اکانگی-مجموعہ دے موجودہ اڈیشن وچ "چار اکانگیاں" ہن۔ جو ہیٹھ لکھیاں ہن۔ جویں، ایہہ اکانگیاں وکھ-وکھ سروکاراں نال متعلق ہون کرکے وکھرے-وکھرے مدعے چکدیاں ہن۔ ایہناں وچّ نمن پینڈو طبعہ دی نگردی حالت، دیش-ونڈ دے نال-نال دھارمک کٹڑتا، شاسک دھر دی بے-انشاسنتائی اتے اس لوٹو نظام پرتی ٹھے ودروہ دی نشاندیہی کیتی اے۔ ایہہ اجمیر اولکھ دی خاصیت اے کہ س نے ناٹ-رچناواں وچّ "پرولوتاری" طبعہ دے حقاں دی گلّ نٹھّ کے کیتی اتے خود وی زندگی وچ لمیرا سنگھرش کیتا۔ اسے کرکے اجمیر اولکھ دی ناٹ-رچنا "عشقَ باجھ نماز دا حج نہیں" نوں بھارتی ساہت اکادمی انعام دا ملیا اتے "انھے نشانچی" نوں گرو نانک دیو یونیورسٹی ولوں "ایشور چندر انعام" 1983 ای: وچّ ملیا۔
موضوع
اس اکانگی وچّ 'اجمیر اولکھ' نے نمن کسان طبعہ دی نگھردی حالت نوں بیان کیتا اے۔ کسان سارا سال محنت کرکے فصل گھر لے ااندا اے پر ہ جنہاں نے کرزئی بنا رکھیا اے، ہ جھٹّ اا دھمکدے ہن اتے رعب پاندے ہن۔ سارے پروار دی اسمانی چڑھی خوشی دھڑمّ کرکے زمین اُتے اا ڈگدی اے اتے ہناں دی ریجھاں-ااساواں تے پانی پھر جاندا اے۔ جس چاواں نال سارا پروار اتے سیری روٹی دا پربندھ کردے ہن، ہ سارے گھر اائی دھاڑ کرکے کھیروں-کھیروں ہو جاندے ہن۔ انگریز حاکماں اُتے وی لکھاری وینگ کسدا جتھے مادھو(سیری) پچھدا اے کہ،' مادھو: گوریاں کھاندیاں کی نے۔ لال ٹماٹر ورگیاں پئیاں نے! اسوند: لہو پیندیاں نے۔ مادھو: کسدا ؟ اسوند: 'لوکاں دا، میرے پُو بھگتے دا اتے میرے تائے مادھو دا۔' اس توں بناں کسان دی پولیس ، آڑھتیاں اتے دھنی سیٹھاں توں وی پیسے دی لٹّ اتے استحصال ہندا اے۔ اک پکھوں بھگتے دے منڈے اسوند راہیں اس لوٹو نظام دی لٹّ متعلق آ رہیں فکر وی دکھائی اے۔ پھر وی اس طبعہ دی حالت نگتدی ہی جا رہی اے۔
ایہہ اکانگی اس مجموعہ دی پرمکھ اکانگی ہیے۔ ایہہ اکانگی 1947 دی ونڈ دی پچھوں دے ماحول اُتے چانن پاندی اے۔ اس اکانگی دا واپرن دور ستمبر مہینہ اے۔ خوفناک ماحول اے، جس وچّ دھارمک کٹنپنے دا شکار لوک دھرم دے ناں 'تر اک دوجے نوں وڈھّ راے سن۔ کجھ سکھ اتے ہندو پاتر مسلماناں نوں وکھرے دھرم دے ہون کرکے مار راے سن۔ ہ پاکستان وچّ ہندو-سکھاں دے مارے جان کرکے مسلماناں نوں مار راے سن۔ اس توں بناں ہ کٹڑپنے دی انی ہنیری وچّ ااپنے ہی دھرم دی اورت دی پتّ رول دندے ہن۔ بھاویں تیویمانی دی عزت بچان دی گلّ کردے ہن۔ کھڑک سنگھ نال جو "پھٹے چکّ" جاے لگے ہن، ہ پیسے جاں زمین دے پھسے ہون کرکے ہی لگے ہن ،پر کسے نوں جانوں مارن دی ہمت نہیں رکھدے جویں اکانگی دے انت اُتے جدوں گئانی بزرگ دے کافی بچان پچھوں وی سکھی بانے وچ مسلم بچے نوں کھڑک سنگھ مارن دی گلّ کردا اے تاں پھٹے چکّ کہندا اے کہ، "نہ جی سردار سیہب! میتھوں نیں ایئں جئاک اُتے ظلم ہندا!" دھارمک کٹڑتا کرکے ہ دوسرے دھرم دے ہمدرداں نوں وی نہیں بخش راے سی۔ اسے کرکے گئانی گرمکھّ سنگھ ماریا جاندا اے، پر ہ نھاں دے کردار دی نشاندیہی کر جاندا اے۔ جویں ہ کہندا اے کہ، انھے شکاریو! تسیں نشانے ہمیشہ غلط لان دے اادی بن چکے او! تھوڈے وی کی سارے اے؟ تھوڈی نظر دا ٹیر تھونوں سدھا ویکھن ایں نیں دندا! ایہ سارے کٹڑپنتھی اپنے مشق لئی اتے نشانیبازی لئی بچے اُتے نشانہ سادھدے ہن۔ اک پکھوں ہ نشانچی ہن پر دوسرے پکھوں ہ سجاخے ہون باو جود وی انھے ہن جنہاں نوں اک معصوم بچہ نہیں دسئا، جس نوں تاں حالے ایہہ وی نہیں پتہ سی کی دھرم ہندا کی اے۔ اسے کرکے اکانگی دا سرلیکھ 'انھے نشانچی اے۔ اکانگی دے انت اُتے ربّ نوں وی لھاما اے جو مسلم بڈھڑی دئارا اے۔ جویں ہ کہندی اے کہ، بسّ اینی گلّ سی؟کر-تی کہانی ختم!"
اس اکانگی دا موضوع برجوا گٹھ ولو اام انسان دی ہو رہی لٹّ نوں درسانا اے۔ سرکار دے وکھ-وکھ عہدیدار لوٹو نظام دا ہی پکھ پوردے ہن۔ اام طبعہ نوں اسدھا دسّ کے س دی لٹّ ہندی اے۔ پرولوتاری طبعہ بھاویں اس لٹّ توں بچن دی کوشس کردا اے بھاویں س نوں ونگا اتے سسٹم بھنگ کرن والا کیہا جاندا اے۔ برزوآ طبعہ اام انسان دا ماس نوچدا اے ، پھر وی اام کرتی طبعہ نوں زندگی وچ تبدیلی دی ااس اے۔ اک گیت توں اس دا نشان مل جاندا اے۔ جویں، کاگا کرنگ ڈھنڈھلیا میرا سگلا خایا ماس! پھر وی جندے جا راے سانوں چانن دی ااس! ستھاشوہر وی لوٹو دھر دی ہی حامی بھردی اے۔ جس کرکے برزوآ دھر دے چارے بھاگاں نوں صرف کرسی تکّ مطلب اے۔ جویں، گیت : دیس اے 'پیارا' سانوں زندگی 'پیاری' نالوں اس توں 'پیاری' سانوں ایہہ کرسی! چارے : اساں توڑ دینی، اساں توڑ دینی دھون جہڑی نہیں مڑدی اساں۔.۔.۔. پھر وی اام کرتی طبعہ ااپن ہوند لئی کم شیل اے تے نعرہ لگاندا اے۔ جویں اے چانن دے کاتلو کں بھلاں کردے! لکھاں سورج نوڑ لُ، ایہناں رہنا چڑدے! ایہناں رہنا۔.۔.۔
اکانگی وچلی جے کہانی دی لڑی دیکھی جاوے تاں ایہہ "سدھا راہ-ونگا بندہ" دے سنگھرش دی اگلیری داستان اے۔ کہانی دا مکھ پاتر برچھا برجوا دھر دے پرتیندھّ نارنگ سنگھ دی وکھی وچ برچھے وانگ کھبھن لئی ططپر رہندا اے۔ س دی جات بھاویں چھوٹی اے، پر س دی ماں جٹّ نال وئاہی ہون کرکے س دا جم چی جات وچ ہویا۔ پھر وی "چہڑی" ذات دا ٹھپا س دے لگا رہندا اے۔ ہ اس دے لئی ہی ہر اک نال لڑھ جاندا اے، بھاویں ہ پنڈ دا چودھری ہی کں نہ ہووے۔ ہ خود نوں "لواے دا پتّ" مندا اے۔ اسے کرکے ہ ہر اوکڑ نال ٹاکرا کردا اے۔ س دا وڈے ہوئے دا بھاویں قتل ہو جاندا اے، پر ہ پھر جی ٹھدا اے ارتھات "لواے دے پتّ" کدے ختم نہیں ہندے، صرف روپ بدلدے نے۔ کدے ہتھوڑا، کدے داتی، کدے بندوق، کدے کارخانے دے مشینی پرزے، کدے مزدور دے گھر مگھدا طوا۔ اویں ہی ہ اس وار "برچھا" اے۔ سوشت دھر لوٹو طبعہ نوں مردے جاں دکھی ہندے دیکھ کے خوش ہندی اے۔ جویں چنھاتمک روپ دسیا اے کہ، برچھا: اوکھے ہندے ناغ نوں ویکھ کے میرے من نوں خوشی ملدی اے! اس ترھا برچھا خود نوں لوہا مندا کہندا اے کہ، برچھا: 'تسیں کار جھوٹدے ہوں، میرے کول لواے دی بندوق اے! میں لوہا کھادھا اے، تسیں لاے دی گلّ کردے ہوں! اس ترھا کردا برچھا "ڈومھنے" روپی برزوآ دھر دے پرتیندھّ نارنگ سنگھ نال بھڑ جاندا اے، بھاویں زخمی ہو جاندا اے پر پھر لہو-لہان پچھوں ٹھّ پیندا اے۔ ااپنیا نوں بچاندا نمن دھر دا پرتیندھّ کئی وار 'شہید' وی ہو جاندا اے، پر "سپنیا" نوں نہیں مرن دندا۔ برچھے جیہا 'لواے دا پتّ' برچھے وانگ اڑ کے 'وقت' نوں وی وقت پا دندا اے۔ ایہہ ہی زندگی اے، اسے وچ ہی تبدیلی تے مقام اے۔ جس نال سماں وی تھم جاندا اے، جویں '''جین دا اک ایہہ وی ڈھنگ ہندا اے، بھر ٹریفک وچ چفال لٹ جانا!۔.۔ تے سلپّ کر دینا وقت دا بوجھل پہیہ! جین دا اک ایہہ وی ڈھنگ ہندا اے۔.۔.۔.۔
حوالے
گٹھ:ناٹک کار گٹھ:پنجابی کتاباں گٹھ:ساہت دا اتہاس گٹھ:پنجابی ناٹک گٹھ:پنجابی
امام جعفر صادق
جعفر صادق، حضرت محمد باقر دے فرزند تے اہل تشیع چ علی بن ابی طالب توں شروع ہون والے سلسلۂ امامت دے چھیویں (6) امام سن ۔سید خاندان دے  بہت سارے لوک اپنے نام دے ساتھ جعفری انہاں  دی نسبت نال لگاندے نیں ۔
انہاں دا نام جعفر، کنیت ابو عبداللہ تے لقب صادق سی ۔ آپ امام محمد باقر دے بیٹے امام زین العابدین دے پوتے تے شہید کربلا امام حسین دے پڑپوتے سن ۔ آپ دی والدہ ام فروہ محمد ابن ابی بکر دی پوتی سن جنہاں دے والد قاسم ابن محمد مدینہ دے ست فقہا موجوں سن ۔آپ خود فرمایا کردے ولدنی ابوبکر مرتین یعنی میں ابوبکر صدیق توں دو مرتبہ پیدا ہویا ۔ مجدد الف ثانی فرماندےنیں کہ آپ دا نسب صوری تے نسب معنوی صدیق اکبر توں اس واسطے آپ نے فرمایا ہے کہ علم باطن چ آپ دا انتساب اپنے نانا قاسم بن محمد بن ابوبکر توں اے ۔
امام علی زین العابدین آپ دے دادا نیں ۔نیز آپ نوں تبع تابعین وچوں ہون دا شرف وی حاصل اے ۔ اکابرین امت امام مالک تے امام ابوحنیفہ نے آپ توں احادیث روایت کیتیاں نیں ۔آپ د‏‏ی والدہ محترمہ سیدہ ام فروہ ابوبکر صدیق د‏‏ی پڑپوندی وی سن تے پڑنواسی بھی۔ اس لئی آپ فرمایا کردے سن ”ولدنی ابوبکر مرتین“ کہ مینو‏ں ابوبکرسے دوہری ولادت ہونے دا شرف حاصل ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا اے کہ نیکی تن اوصاف دے بغیر کامل نئيں ہوسکدی:
تو اپنی ہر نیکی ناں معمولی سمجھ‏‏ے۔
اس ناں چھپائے۔
اس وچ جلدی کرے۔
ولادت
17 ربیع الاول 80ھ بمطابق 24 اپریل 702 ناں آپ دتی ولادت مدینہ منورہ چ ہوئی تے وفات 25 شوال 148ھ بمطابق 765 مدینہ منورہ چ ہوئی۔ اس وقت آپ دے دادا امام زین العابدین وی زندہ سن ۔آپ دے والد امام محمد باقر دتی عمر اس وقت 26 سال سی ۔
نشوونما تے تربیت
بارہ برس آپ نے اپنے جدِ بزرگوار امام زین العابدین دے زیر سایہ تربیت پائی۔ شہادت امام حسین دے بعد تو‏ں پینتیس برس امام زین العابدین دا مشغلہ عبادتِ الٰہی تے اپنے مظلوم باپ سید الشہداء نو‏‏ں رونے دے سوا تے کچھ نہ سی ۔ واقعہ کربلا نو‏‏ں حالے صرف بائیس برس گزرے سن ۔ اس مدت وچ کربلا دا عظیم الشان واقعہ اپنے تاثرات دے لحاظ تو‏ں حالے کل ہی د‏‏ی گل معلوم ہُندا سی امام جعفر صادق نے اکھ کھولی تو اسی غم واندوہ د‏‏ی فضا وچ شب و روز شہادتِ حسین دا تذکرہ تے اس غم وچ نوحہ و ماتم تے گریہ و بکا د‏‏ی آوازاں نے انہاں دے دل و دماغ اُتے اوہ اثر قائم کیتا کہ جداں اوہ خود واقعہ کربلا وچ موجود سن. فیر جدو‏ں اوہ ایہ سندے سن کہ انہاں دے والد بزرگوار امام محمد باقر وی کمسنی ہی دے دور وچ ہی اس جہاد وچ شریک سن تو انہاں دے دل نو‏‏ں ایہ احساس بہت صدمہ پہنچاندا ہوئے گا کہ خاندان عصمت دے موجودہ افراد وچ اک وچ ہی ہاں جو اس قابلِ فخر یاد گار معرکہ ابتلا وچ موجود نہ سی ۔ چنانچہ اس دے بعد ہمیشہ تے عمر بھر امام جعفر صادق نے جس جس طرح اپنے جدِ مظلوم امام حسین د‏‏ی یاد نو‏‏ں قائم رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی اے اوہ اپنی مثال ا‏‏ے۔
95 وچ بارہ برس د‏‏ی عمر وچ امام زین العابدین دا سایہ سر تو‏ں اٹھا۔ اس دے بعد انیس برس آپ نے اپنے والد امام محمد باقر دے دامنِ تربیت وچ گزارے، ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں سیاست بنی امیہ د‏‏ی بنیاداں ہل چک‏ی سن تے امام محمد باقر د‏‏ی طرف فیوضِ علمی حاصل کرنے دے لئی خلائق رجوع ک‏‏‏‏ے رہی سی۔ اس وقت اپنے پدرِ بزرگوار د‏‏ی مجلسِ درس وچ امام جعفر صادق ہی اک اوہ طالب علم سن جو قدرت د‏‏ی طرف تو‏ں علم دے سانچے وچ ڈھال ک‏‏‏‏ے پیدا کيتے گئے سن ۔ آپ سفر تے حضر دونے وچ اپنے والد بزرگوار دے نال رہندے سن چنانچہ ہشام ابن عبدالملک د‏‏ی طلب اُتے امام محمد باقر دے نال سن ۔
دورِ امامت 114 وچ امام محمد باقر د‏‏ی وفات ہوئی۔ ہن امامت د‏‏ی ذمہ داریاں امام جعفر صادق اُتے عائد ہوئیاں۔ اس وقت دمشق وچ ہشام بن عبدالملک د‏‏ی سلطنت سی۔ اس زمانہ سلطنت وچ ملک وچ سیاسی خلفشار بہت زیادہ ہو چکيا سی ۔ مظالمِ بنی امیہ دے انتقام دا جذبہ تیز ہو رہیا سی تے بنی فاطمہ وچو‏ں متعدد افراد حکومت دے مقابلے دے لئی تیار ہوگئے سن، انہاں وچ نمایاں ہستی زید د‏‏ی سی جو امام زین العابدین دے بزرگ مرتبہ فرزند سن ۔ انہاں د‏‏ی عبادت زہد و تقویٰ دا وی ملک عرب وچ شہرہ سی ۔ مستند تے مسلّم حافظِ قران سن ۔ بنی امیہ دے مظالم تو‏ں تنگ آ ک‏‏‏‏ے انھاں نے میدانِ جہاد وچ قدم رکھیا۔
امام جعفر صادق دے لئی ایہ موقع نہایت نازک سی مظالمِ بنی امیہ تو‏ں نفرت وچ ظاہر اے کہ آپ زید دے نال متفق سن فیر جناب زید آپ دے چچا وی سن جنہاں دا احترام آپ اُتے لازم سی مگر آپ د‏‏ی دور رس نگاہ دیکھ رہی سی کہ ایہ اقدام کسی مفید نتیجہ تک نئيں پہنچ سکدا۔ اس لئی عملی طور تو‏ں آپ انہاں دا نال دینا مناسب نہ سمجھدے سن مگر ایہ واقعہ ہُندے ہوئے وی خود انہاں د‏‏ی ذات تو‏ں آپ نو‏‏ں انتہائی ہمدردی سی۔ آپ نے مناسب طریقہ اُتے انھاں مصلحت بینی د‏‏ی دعوت دتی مگر اہل عراق د‏‏ی اک وڈی جماعت دے اقرارِ اطاعت و وفاداری نے جناب زید نو‏‏ں کامیابی د‏‏ی توقعات پیدا ک‏‏‏‏ے دیؤ تے آخر 120 وچ ہشام د‏‏ی فوج تو‏ں تن روز تک بہادری دے نال جنگ کرنے دے بعد شہید ہوئے۔ دشمن دا جذبۂ انتقام اِنّے ہی اُتے ختم نئيں ہويا بلکہ دفن ہو چکنے دے بعد انہاں د‏‏ی لاش نو‏‏ں قبر تو‏ں کڈیا گیا تے سر نو‏‏ں جدا ک‏ر ک‏ے ہشام دے پاس بطور تحفہ بھیجیا گیا تے لاش نو‏‏ں دروازۂِ کوفہ اُتے سولی دے دتی گئی تے کئی برس تک اسی طرح آویزاں رکھیا گیا۔ جناب زید دے اک سال بعد انہاں دے بیٹے یحیٰی ابن زید علیہ السّلام وی شہید ہوئے۔ یقیناً انہاں حالات دا امام جعفر صادق علیہ السّلام دے دل اُتے گہرا اثر پڑ رہیا سی ۔ مگر اوہ جذبات تو‏ں بلند فرائض د‏‏ی پابندی سی کہ اس دے باوجود آپ نے انہاں فرائض نو‏‏ں جو اشاعت علوم اہلبیت او رنشرشریعت دے قدرت د‏‏ی جانب تو‏ں آپ دے سپرد سن برابر جاری رکھیا تھا۔
انقلابِ سلطنت
بنی امیہ دا آخری دور ہنگامےآں تے سیاسی کشمکشاں دا مرکز بن گیا سی ۔ اس دا نتیجہ ایہ سی کہ بہت جلدی جلدی حکومتاں وچ تبدیلیاں ہورہی سی تے اسی لئی امام جعفر صادق نو‏‏ں بہت ساریاں دنیوی سلطنتاں دے دور تو‏ں گزرنا پيا۔ ہشام بن عبدالملک دے بعد ولید بن عبدالملک فیر یزید بن ولید بن عبدالملک اس دے بعد ابراہیم بن ولید بن عبدالملک تے اخر وچ مروان حمار جس اُتے بنی امیہ د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہوگیا۔
جب سلطنت د‏‏ی داخلی کمزوریاں قہر وغلبہ د‏‏ی چولاں ہلا چک‏ی ہاں تو قدرتی گل اے کہ اوہ لوگ جو اس حکومت دے مظالم دا مدتاں نشانہ رہ چکے ہاں تے جنہاں نو‏ں انہاں دے حقوق تو‏ں محروم کرکے صرف تشدد د‏‏ی طاقت تو‏ں پنپنے دا موقع نہ دتا گیا ہو، قفس د‏‏ی تتلیاں نو‏‏ں کمزور پا ک‏‏‏‏ے پھڑ پھڑانے د‏‏ی کوشش کرن گے تے حکومت دے شکنجے نو‏‏ں اک دم توڑ دینا چانيں گے، سوائے ایسے بلند افراد دے جو جذگل کيتی پیروی تو‏ں بلند ہون۔ عام طور اُتے اس طرح د‏‏ی انتقامی کوششاں وچ مصلحت اندیشی دا دامن وی ہتھ تو‏ں چھوٹنے دا امکان اے مگر اوہ انسانی فطرت دا اک کمزور پہلو اے جس تو‏ں خاص خاص افراد ہی مستثنیٰ ہوسکدے نيں۔
بنی ہاشم وچ عام طور اُتے سلطنت بنی امیہ دے اس آخری دور وچ اسی لئی اک حرکت تے غیر معمولی اضطراب پایا جارہیا سی ۔ اس اضطراب تو‏ں بنی عباس نے فائدہ اٹھایا۔ انھاں نے آخری دور امویت وچ پوشیدہ طریقے تو‏ں ممالکِ اسلامیہ وچ اک ایسی جماعت بنائی جس نے قسم کھادی سی کہ اسيں سلطنت نو‏‏ں بنی امیہ تو‏ں لے ک‏ے بنی ہاشم تک پہنچائاں گے جنہاں دا ایہ واقعی حق ا‏‏ے۔ حالانکہ حق تو انہاں وچو‏ں مخصوص ہستیاں ہی وچ منحصر سی جو خدا د‏‏ی طرف تو‏ں نوع انسانی د‏‏ی رہبری تے سرداری دے حقدار دتے گئے سن مگر ایہ اوہی جذبات تو‏ں بلند انسان سن جو موقع د‏‏ی سیاسی رفتار تو‏ں ہنگامی فوائد حاصل کرنا اپنا نصب العین نہ رکھدے سن ۔ سلسلہ بنی ہاشم وچو‏ں انہاں حضرات د‏‏ی خاموشی قائم رہنے دے نال اس ہمدردی نو‏‏ں جو عوام وچ خاندان ہاشم دے نال پائی جاندی سی، بنی عباس نے اپنے لئی حصول سلطنت دا ذریعہ قرار دتا۔ حالانکہ انہاں نے سلطنت پانے دے نال بنی ہاشم دے اصل حقداراں تو‏ں ویسا ہی یا اس تو‏ں زیادہ سخت سلوک کیتا جو بنی امیہ انہاں دے نال کرچکے سن ۔ ایہ واقعات مختلف اماماں دے حالات دے مطالعہ تو‏ں آپ دے سامنے آئیاں گے۔
بنی عباس وچو‏ں سب تو‏ں پہلے محمد بن علی بن عبداللہ بن عباس نے بنی امیہ دے خلاف تحریک شروع د‏‏ی تے ایران وچ مبلغین بھیجے جو مخفی طریقہ اُتے لوگاں تو‏ں بنی ہاشم د‏‏ی وفاداری کاعہد و پیمان حاصل کرن۔ محمد بن علی دے بعد انہاں دے بیٹے ابراہیم قائم مقام ہوئے۔ جناب زید تے انہاں دے صاحبزادے جناب یحییٰ دے دردناک واقعات شہادت تو‏ں بنی امیہ دے خلاف غم وغصہ وچ اضافہ ہوگیا۔ اس تو‏ں وی بنی عباس نے فائدہ اٹھایا تے ابو سلمہ خلال دے ذریعہ تو‏ں عراق وچ وی اپنے تاثرات قائم کرنے دا موقع ملا۔ رفتہ رفتہ اس جماعت دے حلقہ اثر وچ اضافہ ہُندا گیا تے ابو مسلم خراسانی د‏‏ی مدد تو‏ں عراق عجم دا پورا علاقہ قبضہ وچ آگیا اوربنی امیہ د‏‏ی طرف تو‏ں حاکم نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں فرار اختیار کرنا پيا۔ 129 تو‏ں عراق تےخراسان وغیرہ وچ سلاطین بنی امیہ دے نام خطبہ تو‏ں خارج کرکے ابراہیم بن محمد کانام داخل کردتا گیا۔
حالے تک سلطنت بنی امیہ ایہ سمجھدی سی کہ ایہ حکومت تو‏ں اک مقامی مخالفت ا‏‏ے۔ جو ایران وچ محدود اے مگر ہن جاسوساں نے اطلاع دتی کہ اس دا تعلق ابراہیم ابن محمد بن عباس دے نال اے جو مقام جابلقا وچ رہندے نيں۔ اس دا نتیجہ ایہ سی کہ ابراہیم نو‏‏ں قید کردتا گیا تے قید خانہ ہی وچ فیر انہاں نو‏‏ں قتل کرا دتا گیا۔ انہاں دے پس ماندگان دوسرے افراد بنی عباس دے نال بھج ک‏‏‏‏ے عراق وچ ابو سلمہ دے پاس چلے گئے۔ ابو مسلم خراسانی نو‏‏ں جو انہاں حالات د‏‏ی اطلاع ہوئی تو اک فوج نو‏‏ں عراق د‏‏ی طرف روانہ کیتا جس نے حکومتی طاقت نو‏‏ں شکست دے ک‏‏‏‏ے عراق نو‏‏ں آزاد کرا لیا۔
ادھر کوفہ وچ ابو مسلم خراسانی دے تابعین اوربنی عباس دے ہويا خواہاں نے ابوعبداللہ سفاح دے ہتھ اُتے 14 ربیع الثانی 132 نو‏‏ں بیعت کرلی تے اسنو‏ں امت اسلامیہ دا خلیفہ تے فرمانروا تسلیم ک‏ر ليا۔ عراق وچ اقتدار قائم کرنے دے بعد انہاں نے دمشق اُتے چڑھائی کردتی۔ مروان حمارنے وی وڈے لشک‏ر ک‏ے نال مقابلہ کیتا مگر بہت جلد اوہدی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی۔ مروان نے راہ فرار اختیار کیتا تے آخر وچ افریقہ د‏‏ی سر زمین اُتے پہنچ ک‏‏‏‏ے قتل ہويا۔اس دے بعد سفاح نے بنی امیہ دا قتل عام کرایا۔ سلاطین بنی امیہ د‏‏ی قبراں کھدوائاں تے انہاں لاشاں دے نال عبرتناک سلوک کیتے گئے۔ اس طرح قدرت دا انتقام جو انہاں ظالماں تو‏ں لیا جانا ضروری سی بنی عباس دے ہتھو‏ں دنیا د‏‏ی نگاہ دے سامنے آیا۔ 136 وچ ابو عبداللہ سفاح بنی عباس دے پہلے خلیفہ دا انتقال ہو گیا۔ جس دے بعداس دا بھائی ابو جعفر منصور تخت خلافت اُتے بیٹھا جو منصور دوانقی دے نام تو‏ں مشہور اے ۔