cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دهستان کرچمبو جنوبی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان فریدن ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
انیتا بورگ
انیتا بورگ (17 جنوری، 1949 – اپریل 6, 2003) اک امریکی کمپیوٹر سائنسدان سی۔ اس نے خواتین اتے تکنالوجی لئی انسٹیچیوٹ دا قیام کیتا (ہن انیتا بروگ انسٹیچیوٹ فار خواتین اتے تکنالوجی) اتے کمپیوٹنگ وچ خواتین دا گریس ہافر سیلیبریشن آف وومن دا قیام کیتا۔
زندگی اتے کیریئر
اس دا جم انیتا بورگ نفیز، شکاگو، الینوئس وچ ہویا۔  ایہہ پلاٹائین، الینوئس؛ کینواے، ہوائی؛ اتے مکلٹے، واشنگٹن وچ وڈی ہوئی۔ بورگ  نے 1969 وچ، اپنی پہلی پروگرامنگ نوکری حاصل کیتی۔ بھاویں ایہہ وڈی ہون دے نال نال گنت نوں پسند کردی سی، اوہ مول روپ وچ کمپیوٹر سائنس وچ جان دا ارادہ نہیں سی اتے اپنے آپ نوں اک چھوٹی جہی بیمہ کمپنی وچ کم کردے ویلے پروگرام وچ سکھایا۔ اسنے 1981 وچ نیویارک یونیورسٹی توں کمپیوٹر سائنس وچ ڈاکٹریٹ دی ڈگری حاصل کیتی۔ اس دی مشق آپریٹنگ سسٹم سنکرونائیزیشن کامیابی سی۔
اوارڈ اتے مانتا
بورگ نوں کمپیوٹر سائنسی دے روپ وچ کم کرن دے نال نال کمپیوٹنگ وچ عورتاں دی طرفوں اسدے کم لئی وی مانتا حاصل اے۔ اسنے 1995 وچ کمپیوٹنگ کھیتر وچ عورتاں دی طرفوں اپنے کم لئی ایسوسی ایشن فار ومین ان کمپیوٹنگ ولوں اگستا ایڈا لولیس انعام حاصل کیتا۔ 1996 وچ، ایہہ ایسوسی ایشن فار کمپیوٹنگ مشینری دی فیلو وجوں شامل کیتا گیا سی۔
باہری لنک
گٹھ:جم 1949 گٹھ:موت 2003 گٹھ:کھوجی عورتاں گٹھ:امریکی شخصیتاں
وڈا منتجاک
وڈا منتجاک، ہرن دے ٹبر دا اک جانور اے۔ ایہ ویتنام تے لاؤس دا واسی اے۔ ایہ 1994 وچ پہلی وار ویکھیا گیا سی۔
ٹلہ زروگی
ٹلہ زروگی 1,954.7 میٹر (6,413 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
اٹک
اٹک پنجاب دے ضلع اٹک دی تحصیل اٹک وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر ضلع اٹک تے تحصیل اٹک دا راجگڑھ اے ۔ اٹک دا پراݨا ناں کیمبل پور اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:لہندے پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع اٹک
خمینی شہر
خمینی شہر ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ اصفہان دے شہرستان خمینی شہر دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اصفہان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
امفسبینا منوئی
امفسبینا منوئی گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
ٹلہ اشیزوچی
ٹلہ اشیزوچی 1,982 میٹر (6,503 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
مابعد الطبيعيات
ما بعد الطبيعيات  یا ماورائے طبيعيات ، فلسفہ د‏‏ی اک اہ‏م شاخ ا‏‏ے۔ ایہ عالم دے داخلی و غیر مادی امور تو‏ں بحث کردی ا‏‏ے۔ وجودیت، الہیات و کونیات اس د‏ی ذیلی شاخاں ني‏‏‏‏ں۔ خدا، غایت، علت، وقت تے ممکنات اس دے موضوعات ني‏‏‏‏ں۔
ہستی و وجود دے ہونے د‏‏ی وجہ تے آگاہی و ادراک دے مسائل وچ الجھ کر کون (being) د‏‏ی تلاش اس دے خاص موضوعات ني‏‏‏‏ں۔ علم فلسفہ د‏‏ی اس شاخ تنظیر و تفکر وچ کِس‏ے وی موجود دے پہلے سبب تو‏ں بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔ دور قرون وسطی دے یونانی لفظ تو‏ں metaphysika ماخوذ اے اج دا میٹافزکس تے دو لفظاں دا مرکب اے، meta بمعنی پس از یا بعد تے physics بمعنی طبیعی وفزکس یا فطرت۔
اُتے بیان شدہ ماخوذیت دے بعد سادہ لفظاں وچ اسنو‏ں ایويں کہہ سکدے نيں کہ ؛ قدرت یا فطرت تو‏ں اگے (سوچ یا کم) یا فیر ایويں کہہ لاں کہ فطرت (فزکس) تو‏ں اگے یا فزکس دے بعد یعنی ما بعد الفزکس۔ تے ایہی، فزکس دے بعد (کم)، ارسطو دے تحریر کردہ بیان وچ فطرت تے فزکس دا ذکر ختم ہونے اُتے 13 واں مقالے یا دانش فونٹ دا عنوان وی اے جو عربی دے دور عروج وچ ترجمہ ہويا۔ ارسطو د‏‏ی تحریر وچ تاں اسنو‏ں فزکس دے بعد (کم) کہیا گیا سی مگر لاطینی والےآں دے ترجمہ دا کمال کہیے کہ انہاں نے اسنو‏ں ؛ فزکس تو‏ں (اگے یا ماوراء) علم، ترجمہ کر دتا تے ايس‏ے ؛ بعد (after) تے اگے یا ماوراء (beyond) دے محرف یا تفسیرسہويا تو‏ں اس دا اج دا فلسفیانہ مابعد دا مفہوم آیا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فلسفہ
چک 411 گ ب
چک 411 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
مونتیریا
کولمبیا براعظم دکھنی امریکہ دا دیس اے اسدا راجگھر بگوٹا شہر اے ۔ کولمبیا لاطینی امریکی دیساں چ وی شامل اے ۔ مونتیریا شہر کولمبیا دا شہر اے تے کولمبیا دے کاردوبا ڈیپارٹمنٹ دا صدرمقام اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کولمبیا دے شہر گٹھ:کولمبیا دے آباد تھاں گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے آباد تھاں
گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ
فیروزکوہ (افغانستان)
فیروزکوہ یا فروزکوہ ( فارسی:, انگریزی: Fîrûzkûh یا Turquoise Mountain ) موجودہ افغانستان دے صوبہ غور وچ واقع اک شہر سی جو غوری سلطنت دا پہلا راجگڑھسی۔ کہیا جاندا ہے کہ اپنے سمے وچ ایہ دنیا دے مہان نگراں وچوں اک سی لیکن سن ١٢٢٠ دے دہاکے وچ چنگیز خان دے پتر اوگتائی خان دی اگوائی وچ منگول فوجاں نے اس اپر دھاوا بولیا تے اسنوں تہس نہس کر دتا۔ اسدے بعد ایہ شہر اتہاس وچ کھویا گیا تے اسدا ٹھیک تھاں وی  کسے نوں پتہ نہیں ہے۔ کچھ اتہاسکاراں دا مننا ہے کہ غور صوبے دے شہرک ضلعے وچ کھڑا جام مینار اس شہر دا آخری بچیا ہوا نشان ہے۔
حوالے
گٹھ:غوری سلطنت گٹھ:صوبہ غور گٹھ:افغانستان دیتریخ گٹھ:پرانے شہر گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
پو ہوٹ منتجاک
پو ہوٹ منتجاک، ہرن دے ٹبر دا اک جانور اے۔ ایہ ویٹ نام دا واسی اے تے نواںی ای لبھیا اے۔
پنجابی تنقید
جدید پنجابی تنقید دے کھیتر وچ مغربی نظریات دے اثر صدقہ وکھ-وکھ نوین تنقید نظاماں دا آغاز ہندا اے ۔ ایہناں تنقید نظاماں وچ  چہن سائنس تنقید، سنرچناوادی تنقید، سٹائل سائنس تنقید، تھیم سائنس تنقید وغیرہ تنقید نظام شامل ہن ۔ تھیم سائنسی تنقید نظام اک اجیہی ولکھن تے نویکلی قسم دی تنقید نظام اے جو رچنا دے تھیمک مطالعہ ولوں رچنا دے آنترک تنظیم وچ کم شیل معنےآں نوں سائنسی ڈھنگ نال اجاگر کردی اے ۔
‘تھیم وگیان’ توں مطلب تھیمک مطالعہ منیا جاندا اے ۔ ایہہ تھیماں دے مطالعہ ولوں ساہت سوچ وچار تک پہنچن دی تکنیک اے ۔ تھیم رچنا دا اوہ مرکزی عنصر اے جو اس نوں روپ حاصل کردا اے ۔ مغربی مفکراں وچ دو طرحاں دے وچار پرچلت رہے ہن ۔ پہلے وچار ماتحت تھیم کسے وی ساہتی کرت دے اپرسنگک ساہت باہرے ویرویاں ول الار ہو جاندا اے ۔ ساہتی کرت دے تھیم نوں پکڑن لئی مفکر ساہت باہرے انشاسنا دی مدد لیندے ہن ۔ دوجے وچار ماتحت ساہت نوں اک جز وجوں گرہن کیتا جاندا اے۔ اس وچار توں متاثر مفکر ساہت باہرے ویرویاں نوں وی ساہت دی سنرچنا وچ کم شیل ہور تتاں دے نال ہی وچاردے ہن ۔ اس وچار توں متاثر روسی روپوادی توماشیوسکی تھیم نوں رچنا دے آر-پار پھیلن والا اتے رچنا نوں ایکتا حاصل کرن والا عنصر مندا اے ۔
1 ڈاکٹر۔ہربھجن سنگھ دے وچار مطابق :
تھیم نہ اصلی عنصر اے نہ بھاشک بنتر،تھیم ساہتی ہوند اے۔2
اس طرحاں کیہا جا سکدا کہ تھیم سائنس مطالعہ ماتحت اجیاے تھیم نوں وچاریا جاندا اے جو رچنا دی تعمیری بنتر وچ کم شیل اے اتے رچنا نوں ایکتا حاصل کردا اے ۔ایہہ رچنا دے وغیرہ توں انت تک آر-پار پھیلیا ہندا اے ۔ تھیم نوں تنظیم کرن لئی بھن-بھنّ جگتاں تے ودھیاں ورتیاں جاندیاں ہن ۔ تھیمک تنظیم دا جس تکنیک راہیں سائنسی مطالعہ کیتا جاندا اے اس تکنیک نوں ہی تھیم-سائنس دا ناں دتا گیا اے ۔ تھیم-سائنس دے تریخی حوالے ول نظر ماریاں تن سوچ وچار پدھتیاں ساہمنے آئیاں ہن:
1. روسی تھیموادی تنقید نظام
2. امریکی تھیموادی تنقید نظام
3. فرانسیسی تھیموادی تنقید نظام
روسی ساہت تنقید دے اتہاس وچ تھیم سائنسی تنقید نظام ویہویں صدی دے دوسرے دہاکے وچ ساہمنے آئی اے اس تکنیک دے پرمکھ سدھانتکار وکٹر شکلووسکی ، بورس توماشیوسکی، بورس ایکھنبام وغیرہ ہن۔
امریکی تھیم سائنس نوں روسی تھیم سائنس دا ہی پھلار منیا جاندا اے۔ تھیم سائنسی تنقید نظام وچ امریکی تھیم سائنسدان یوجین فاک نے اپنی کتابTypes of Thematic Structureوچ تھیم-سائنس متعلق اہم تجزیہ پیش کیتے ہن ۔ فاک دے مطالعہ دا کیندری-نقطہ رچنا پاٹھ اے ۔ فاک رچنا دے پاٹھگت مطالعہ راہیں رچنا دے کیندر-نقطہ دی تلاش کردا اے ۔ اوہ اس توں وی اگوں مرکز دا وی مرکز نقطہ کھوجدا اے۔
فرانسیسی تھیم سائنسداناں نے تھیم سائنس نوں وکھرے نظریہ توں واچن دا یتن کیتا اے ۔ فرانسیسی تھیم سائنسی تنقید نظام دے پرمکھ سدھانتکار جارج پولے تے یاں پیرے رچرڈز ہن ۔ جارج پولے نے تھیم سائنس نوں عالمی مکمل فلسفی اہمیت نال جوین دا یتن کیتا اتے یاں پیرے رچرڈز بھاشا-سائنس اتے نفسیات نظر نوں اپنی پہنچ تکنیک دا بنیاد بناؤندا اے ۔ اس پرکار فرانسیسی تھیم سائنس مرکز توں بھانج دا رستہ اپناؤندا اے۔
اپروکت تناں سوچ وچار پدھتیاں دے چنتکاں نے تھیم سائنسی مطالعہ لئی اصولی بنیاد حاصل کیتے ۔ ایہناں چنتکاں نے اپنے توں پوربلے سوچ وچار دا اثر گرہن کیتا اتے پچھلیرے سوچ وچار نوں متاثر کیتا ۔ ایہناں ولوں پیش ہوئے پرمکھّ اصول ہیٹھ لکھے ہن :
موٹف
تھیم دی چھوٹی توں چھوٹی اکائی نوں موٹف دا نام دتا جاندا اے ۔ساہت سوچ وچار وچ موٹف دی ورتوں کئی معنےآں وچ ہندی رہی اے ۔ساہت سوچ وچار وچ موٹف نوں اک اجیہا تتّ منیا جاندا رہا اے جو اک توں ودھ ساہتی کرتاں وچ دہرایا جاندا اے ۔ اداہرن وجوں پنجابی قصہ-کاو وچ باراں سالاں دا وقفہ (پورن دا باراں سال بھورے وچ رہنا، رانجھے دا باراں سال مجھا چارنیاں آدی)، نائک-ہیروئن دی دیوی-طاقتاں ولوں مدد آدی موٹف کم شیل ہن ۔ پر تھیم سائنسداناں مطابق موٹف اک اجیہی اکائی اے جو کسے اک رچنا وچ پئی ہندی اے تے اس دی وقعت اسے رچنا وچ اے جس نوں کسے ہور رچنا وچ داخلہ کرن دی مجبوری نہیں ۔ 3 روسی روپوادیاں نے رچنا دے تھیمک مطالعہ لئی موٹف نوں بنیاد بنایا اے اتے فاک نے موٹف دے تنظیم توں تھیم دے مرکزی تتّ دی بھال کیتی اے ۔
موٹف نوں رچنا دی مڈھلی اکائی وجوں پچھانیا جا سکدا اے ۔ موٹف اجیہی تھیمک اکائی اے جو اپنے آپ وچ پورن وی اے تے دوجے تعمیری موٹفاں نال انتر متعلق وی ۔ موٹف اک تعمیری اکائی اے جو رچنا دے اک واک وچ وی ہو سکدی اے ۔ اداہرن دے طور تے اک آدمی دوجے آدمی نوں کہندا اے، “میں اپنے پنڈ جا رہا ہاں۔” اس واک وچ ‘انسان ولوں اپنے پنڈ جان’ دا موٹف پیا ہویا اے ۔
ہر اک موٹف وکھ-وکھ تتاں دے میل نال ہوند وچ آؤندا اے۔ ڈاکٹر۔ ہربھجن سنگھ مطابق موٹف تن تتاں دی رچنا اے، اوہ تن تتّ ہن: سامان، جگت تے پریرک۔ 4 موٹف وچلی حالت ہی موٹف دی سامان ہندی اے ۔ رچنا وچلی حالت نوں ساہتکار جس ڈھنگ نال پیش کردا اے اس نوں جگت کیہا جاندا اے اتے پریرک موٹفاں وچ کارجاں نوں سلڑائی دندے ہن ۔ اداہرن وجوں: ‘ہیرو دا گھر چھڈنا’ موٹف پچھے ‘ہیروئن دی بھال’ ، ‘روزگار دی بھال’ آدی پریرک کم کر راے ہندے ہن۔
تعمیری لوڑ دی تکمیل لئی ورتے گئے موٹفاں نوں رچنا پریرک کیہا جاندا اے ۔ رچنا وچ کجھ موٹفاں دی ورتوں حقیقت دا بھرم پیدا کرن لئی کیتی جاندی اے۔ اجیاے موٹفاں نوں حقیقت پریرک جاں وستو پریرک کیہا جاندا اے ۔ ایہہ موٹف حقیقت دا بھرم پیدا کرن دی لوڑ توں راغب ہندے ہن اس لئی ایہناں وچ حقیقت (وستو) پریرک موجود ہندے ہن۔ تیجی پرکار دے پریرک کلا-پریرک ہندے ہن۔ کلا-پریرک لکھاری حقیقی ستھاناں/گھٹناواں/ویکتیاں نوں اجنبیکرن دی تکنیک نال پیش کرن لئی ورتے جاندے ہن۔
موٹفاں دی ونڈکرن
موٹفاں دی ونگی وچ کھلے موٹف، بند موٹف، رفتار شیل موٹف، گتیہین موٹف خاص اہمیت رکھدے ہن۔ کھلے موٹف اجیاے موٹف ہندے ہن جہناں نوں رچنا وچوں خارج کرن تے رچنا تنظیم اتے کوئی خاص اثر نہیں پیندا۔ کھلھے موٹف دے الٹن بند موٹف نوں رچنا وچوں خارج کرن دی حالت وچ ایہہ رچنا دے تنظیم اپر اثر پاویگا ۔ بند موٹف رچنا دے تنظیم دا حصہ ہندے ہن۔ رفتار شیل موٹف رچنا وچلے کتھانک نوں رفتار حاصل کردے ہن ۔ ساہتی کرت وچ کجھ اجیاے موٹف وی ہندے ہن جو رچنا دے کتھانک نوں رفتار حاصل نہیں کردے، اجیاے موٹفاں نوں گتیہین موٹف دا ناں دتا گیا اے۔
اپروکت موٹفاں توں علاوہ تھیم سائنسی تنقید نظام وچ لیت موٹف تے ریم موٹف خاص اہمیت دے لکھائک ہن ۔ تھیم وچ اکسارتا قایم کرن والے موٹفاں نوں فاک نے لیت موٹف دا ناں دتا اے۔ فاک مطابق موٹفاں وچ اودے ہوئے تھیم دی سنتعمیری اکسارتا پاٹھک دے آنند وچ وادھا کردی اے ۔ فاک سنتعمیری اکسارتا بارے گل کردا ہویا مشہور ناول کار تھامس من دا حوالہ دندا اے جو پاٹھکاں نوں اپنی کتاب وار-وار پڑھن لئی کہندا اے۔ اس مطابق پہلی وار پاٹھک تھیمک سامان حاصل کردا اے۔ دوسری وار رچنا وچلے پرتیکاتمک اتے سنکیتاتمک مطلب گرہن کردا اے ۔5 فاک مطابق لیت موٹف ہی کسے برتانتک رچنا وچ وکھ وکھ تھیماں/موٹفاں نوں انتر متعلق کردا اے ۔ اس طرحاں لیت موٹف رچنا وچ وار-وار واپر کے رچنا وچ کھلرے ہوئے تھیماں وچکار اکسارتا قایم کردے ہن۔
ریم موٹف، موٹفاں وچوں موٹف نکلن دی عمل اے ۔ موٹف اک مکمل تے چھوٹی توں چھوٹی اکائی اے پر اس وچوں اگوں کئی ریماں نکلن دیاں سمبھاوناواں بنیاں رہندیاں ہن ۔ ایہناں سمبھاوت ریماں وچوں کسے اک ریم نوں چن لیا جاندا اے۔ موٹف وچوں ریماں نکلن دی عمل رچنا دے شروع توں لے کے انت تک جاری رہندی اے۔
اجنبیکرن: اجنبیکرن دا اصول روسی تھیم سائنسداناں دی اہم دین اے۔ تھیم نوں رچنا وچ فنی ڈھنگ راہیں پیش کیتا جاندا اے ۔ فنی سرجن دی اس عمل نوں شکلووسکی نے اجنبیکرن دا نام دتا اے ۔ دوسرے شبداں وچ جانیاں-پچھانیاں وستواں نوں اجنبی ڈھنگ راہیں پیش کرنا ہی اجنبیکرن اے ۔
تھیم دی چون تے پیشکاری
تھیم سائنس تھیم وانگ تھیم دی چون تے تھیم دی پیشکاری نوں وی اپنے وچار دا مرکز بناؤندا اے ۔ تھیم سائنسداناں مطابق ہم عصر اتے سربکالی تھیماں دا سمیل ہی رچنا نوں دلچسپی اتے سدیوتا حاصل کردا اے ۔
روسی تھیم وگیانیا نے تھیم دی پیشکاری نال متعلق وگوپن(exposition)دا اہم تجزیہ پیش کیتا اے۔ کسے رچنا نوں شروع کرن ویلے کردار بنھنی پیندی اے ۔ اسے آرنبھک کردار جاں ذکر وچ پاتراں دے انتر-سمضموناں تے پرحالات دے مڈھلے ویروے دتے جاندے ہن۔اسے نوں ہی وگوپن کیہا جاندا اے ۔ جس وگوپن وچ کم واپرن توں پہلاں ہی پاتراں دے آپسی سمضموناں اتے پرحالات بارے ترنت جانکاری دے دتی جاندی اے، اس وگوپن نوں فوری وگوپن کیہا جاندا اے۔ جس وگوپن وچ پاتراں/پرحالات بارے پرسنگک جانکاری ذکر وچ کھنڈی ہندی اے، اس نوں ولمبت وگوپن کیہا جاندا اے۔ ستھانانترت وگوپن وچ پاتراں/پرحالات بارے کجھ جانکاری رچنا دے شروع وچ دتی جاندی اے اتے کجھ جانکاری گھٹنا واپرن ویلے دتی جاندی اے ۔
تھیم سائنسی مطالعہ تکنیک پنجابی ساہت چنتکاں ولوں انغولی نہیں رہی ۔ ڈاکٹر۔ہربھجن سنگھ، منجیت کور، ہرچن کور، گرچرن سنگھ عرشی، ڈاکٹر۔کلدیپ سنگھ دھیر آدی نے تھیم سائنس متعلق اتی اہم سنکلپاں نوں ابھاریا۔
اپروکت وچار چرچہ دے بنیاد تے کیہا جا سکدا اے تھیم سائنس نظام سدھے طور تے پچھم وچ پرچلت روسی روپوادی اصول وچوں ترقی یافتہ تنقید نظام اے ۔ اس دے سمانناتر ہی اس نے فرانسیسی اتے امریکی چنتکاں دے اثر نوں وی گرہن کیتا۔ تھیم سائنس مطالعہ راہیں کسے وی ساہتی کرت دے آنترک تنظیم وچ کم شیل جزاں نوں پچھانیا جا سکدا اے ۔
مطلب
تنقید شبد دی اتپتی ‘لوچ’ دھاتو توں ہوئی اے۔ ‘لوچ’ دا مطلب ویکھنا اے تے تنقید دا مطلب کسے وستو جاں رچنا اپر سروپکھی جھات مارنا اتے اس دی وضاحت جاں ملانکن کرنا اے۔ تنقید کرن والا نقاد کسے ساہتّ-رچنا دی پرکھ تے پڑچول کردا اے۔ نقاد اک طرحاں نال پاٹھک تے لکھاری جاں کلاکار دے وچکار اک پل دی طرحاں اے۔ نقاد ولوں پاٹھک نوں کسے ساہت رچنا جاں کلا کرت دے اتم جاں نکھدھ ہون دا پتہ لگدا اے۔ تنقید نوں سمالوچنا تجزیہ، پرکھ اتے پڑچول وی آکھدے ہن۔ اردو والے اس نوں تنقید کہندے ہن۔ جیکر اسیں تنقید شبد دے تجزیہ نوں مدھکالی ساہت اپر ورتوں کرکے ویکھدا ہاں تاں اس نال مدھکالی ساہت تنقید دے نظریات اپر صحیح نہیں جاپدا۔ اس لئی اسیں پنجابی ساہت تنقید نوں مدھدور وچ شروع ہوئی نہیں منّ سکدے پر اسیں ایہہ کہہ سکدے ہاں کہ پنجابی ساہت تنقید دے بیج مدھدور وچ موجود ہن۔ مدھکالی بیج روپ وچ تنقید بارے حاصل جنمساکھیاں، ٹیکے، گوشٹاں آدی بارے ہربھجن سنگھ بھاٹیا لکھدا اے: “بھیت جاں رہسّ دا مورتیمنت روپ ہی تنقید دا پرتھم اپرالا اے۔”2
ویہویں صدی دے شروعاتی ویلے دوران ساہتی چنتکاں نے پنجابی ساہت نوں اکٹھا کرنا شروع کیتا اتے نالو-نالو ساہت روپاں متعلق پربولیاں الیکن دا وی یتن کیتا۔ ایہناں وچ پرمکھ نقاد باوا بدھ سنگھ، مولٰی بخش کشتہ، پروفیسر پورن سنگھ،  پروفیسر تیجا سنگھ ،  ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ، گوپال سنگھ دردی آدی ہن۔ پنجابی تنقید دے شروع اتے ترتیب وار اتہاس نوں جانن لئی اسیں اس نوں چار حصےآں وچ ونڈ سکدے ہاں۔
مدھدور وچ پنجابی تنقید دے انش
کوئی وی ساہت اصول کسے کھلارے وچوں پیدا نہیں ہندا سگوں اک تریخی عمل وچوں ترقی کردا اے۔ مدھدور وچوں حاصل ہون والے ٹیکے، جنمساکھیاں اتے گوشٹاں آدی توں سانوں ساہتکاراں متعلق وکھیان ملدے ہن۔ مثال لئی سری گرو گرنتھ صاحب وچ بابا فرید دے 112 شلوک شامل کیتے گئے ہن اتے ایہناں شلوکاں متعلق وکھ-وکھ گرو صاحباناں نے اپنے 18 شلوک راہیں بابا فرید دے شلوکاں اپر ٹپنی کیتی اے۔ اس توں بنھاں وی قصہ شعری، وار شعری روپ اتے مدھکالی وارتک دے وچ وی پنجابی تنقید دے انش ملدے ہن۔ مثال لئی اسیں اہمیار ولوں رچت قصہ یوسف جولیکھاں وچوں سترھاں دیکھ سکدے ہاں جنھاں وچ اوہ ‘حافظ برخوردار’ دی پرشنشا کردا اے۔ ‘ستھرا شاعر ن ‘حافظ’ جیہا، تول پورا اس ہٹی، پر اگلیاں پچھلیاں شاعراں دی، میں اس ویلے کسوٹی۔ (احمدیار، قصہ یوسف زلیکھاں) کجھ پنجابی ودوان گرو نانک دیوَ جی اتے گرو ارجن دیوَ جی نوں پرتھم نقاد مندے ہن۔ اوہناں مطابق گرو ارجن دیوَ جی ولوں کیتے گئے گرو گرنتھ صاحب دے سنکلن دا کم وی تنقید وچ شامل کیتا جا سکدا اے۔ پر ایہہ ساری گل نراختلاف اے کیونکہ مدھدور وچ پنجابی تنقید دے انش ملدے ہن اتے ایہہ پنجابی تنقید دا شروعاتی پڑاؤ اے۔
جدید پنجابی تنقید پہلا پڑاؤ (1913–1956)
پنجابی ساہت تنقید دے اس پڑاؤ وچ ساہت سوچ وچار نویں ساہت روپاں دی تشریح الیکن اتے مدھکالی ساہت نوں سمبھالن دی ضرورت وچوں پیدا ہندا اے۔ بریٹیش سامراج دے آؤن نال پنجابی ساہت روپاں وچ وی پرورتن آؤندے ہن۔ نویں ساہت روپ جویں ناول، کہانی، ناٹک، کھلی شاعری آدی پنجابی ساہت وچ آؤندے ہن۔ جنہاں دی تشریح اتے تتاں بارے ساہت فکر شروع ہندی اے۔ اس پڑاؤ  دے پرمکھ نقاد اس طرحاں ہن:
مولٰی بخش کشتہ (1876–1955 ای۔) (چشماں-اے-حیات (1913)، پنجاب دے ہیرے (1932)، پنجابی شاعراں دا تذکرہ (1960)
باوا بدھ سنگھ (1878–1931) (ہنس چوگ (1913)، کوئل کوُ (1915)، بمبیہا بول (1925)
پرو۔ پورن سنگھ (1881–1931) (کھلھے لیکھ (1929)
پرنسپل تیجا سنگھ (1894–1958) (ساہت فلسفہ (1951)، پنجابی کویں لکھیئے (1957)
ڈاکٹر۔ موہن سنگھ دیوانہ (1899–1984) (پنجابی بھاکھا تے چھندابندھی (1937)، بلھے شاہ (1939)، جدید پنجابی، شاعری (1941)، صوفیاں دا کلام (1941)، پنجابی ادب دی مختار تاریخ (1948)، پنجابی ساہت دی اتہاس ریکھا (1958)، A History of Punjab Literature، An Introduction to Punjabi Literature.
بنارسی داس جین (1889–1954)
(پنجابی زبان اتے اسدا لٹریچر (1941)
پنجابی ساہت آلوچناں دے اس پڑاؤ نوں اسیں جدید دور دے پہلے پڑاؤ  وچ رکھدے ہاں۔ اس پڑاؤ  اس وچ آلوچکاں ولوں ساہتی کرتاں بارے صوفیانہ، پرسنساوادی اتے پربھاووادی، تنقید کیتی گئی ملدی اے۔ ایہہ ساری دی ساری تنقید اکہرے پدھر اپر وچردی اے۔ اس دور دے آلوچکاں نے مدھکالی پنجابی ساہت نوں سمبھالن تے زور دتا۔ بریٹیش سامراج دے ہوئے پنجابی ساہت اپر ہوئے حملے توں نزات پاؤن لئی پرسنساوادی تنقید راہیں نوجوان لکھاریاں نوں راغب کیتا۔
تیسرا پڑاؤ (1971 توں ہن تک)
ویہویں صدی دے چھویں دہاکے وچ مغربی ملکاں وچ ساہت سوچ وچار دیاں پاٹھگت مطالعہ تنقید پرنالیاں شروع ہندیاں ہن جس وچ روسی روپوادی اتے سنرچناوادی تنقید شروع ہندی اے۔ زمین تجزیہ کارن جلدی ہی ایہہ تنقید پنجابی ساہت سوچ وچار وچ داخلہ کردی اے، جس دا مڈھ مشہور پنجابی روپوادی نقاد ڈاکٹر۔ ہربھجن سنگھ دی کتاب مطالعہ تے ادھیاپن(1970) بندی اے۔ اس تنقید وچ نویں تجزیہ جویں اجنبیکرن، استتو، لکھاری دی موت، پاٹھگت مطلب، رچنا دی بولی متعلق سوچ وچار، لینگ تے پیرول آؤندے ہن جس نال تنقید دا مقصد باہرمکھی جگت دی بجائے پاٹھ اپر مرتکز ہو جاندا اے۔ روسی روپواد، امریکی نو تنقید توں علاوہ فرانسیسی سنرچناواد، تھیم سائنس اتے سٹائل شاستر دے کجھ تجزیہ اس پڑاؤ  دی تنقید وچ ملدے ہن۔ اس دور وچ تنقید اپنے سابق نال نرنترتا دا رشتہ وی رکھدی اے اتے نویں فکر وی اس ویلے ساڈے وچکار آؤندی اے۔ دوجے پڑاؤ  دی مارکسسٹ تنقید، بعد مارکسسٹ تنقید وچ سلڑائی کیتی گئی اے اتے اس طرحاں ہی ہور سابق تنقید سلڑائی ہو اس وچ شامل ہو جاندی اے۔ ڈاکٹر۔ ہربھجن سنگھ (1920–2002)، ترلوک سنگھ کنور(1931–1994)، ڈاکٹر۔ گرشرن سنگھ عرشی، ٹی آر ونود(1935)، ڈاکٹر۔ روندر سنگھ روی، گربخش سنگھ فرینک(1935)، ڈاکٹر۔ کیسر سنگھ (1940)، ڈاکٹر۔ جوگندر سنگھ راہی(1937) اس پڑاؤ  دے پرمکھ نقاد ہن|
ایہناں توں بناں اس پڑاؤ وچ رگھبیر سنگھ سرجنا، کرنجیت سنگھ،  ڈاکٹر۔ سرجیت سنگھ بھٹی،  ڈاکٹر۔ سرجیت سنگھ، کلبیر سنگھ کانگ مکھ نقاد ہن۔ اس تنقید نظام نوں اکہری بنتر وچ بننا کافی مشکل کم اے۔ اس دور دی تنقید عالمی پدھر اپر اتپن ہو رہیاں نویاں ساہتی سوچ وچار پرنالیاں نوں اپناؤندی اے اتے پورن تنقید دی نکھلڑائی کرکے اگے سدھار کردی اے۔
پنجابی تنقید دیاں کامیابیاں
ساہت-اصول، ساہت-اتہاس، ساہت-ملّ، ساہت-سائنس آدی دے وچ پرچلتّ رلگڈتا نوں گمبھیرتا نال محسوس کردیاں پنجابی نقاد ایہناں دی ولکھنتا اتے نکھیڑے ولوں ودھیرے سچیت ہوئے ہن اتے ساہت-تنقید نوں اک آزاد گیان-انراج وجوں قائم کرن اتے اس نوں وستارن وچ تعریف یوگ ترقی کیتا اے۔ اج تنقید ساہت سرجنا دے برابر دا رتبہ رکھدی اے۔ پراپتیاں اتے چنوتیاں اک پرکار نال کسے ورتارے دے حال اتے اسدے بھوکھمکھی ترقی دیاں سمبھاوناواں دی ہی نشاندیہی ہندیاں ہن کیونکہ کوئی وی حصول اپنے آپ وچ نرپیکھ اتے مکمل نہیں ہندی سگوں ہر حصول دے ڈونگھے تجزیہ بعد اس حصول دی سمچتا وچ رہِ گئیاں گھاٹاں وی درشٹیگوچر ہو جاندیاں ہن۔ اپروکت پراپتیاں دے آشاجنک ہون دے باو جود پنجابی تنقید نوں اج دی قومی اتے قومانتری حالت دے سماجک-تریخی حوالہ وچ کجھ گمبھیر چنوتیاں دا ساہمنا وی کرنا پے رہا اے۔
حوالے
1)پنجابی ساہت تنقید دا اتہاس ، پنہ نن۔11(ہربھجن سنگھ بھاٹیا)
2)اوہی پنہ نن۔ 39 (ہربھجن سنگھ بھاٹیا)
3)تجزیہ نظام پنہ نن۔ 106 (سنت سنگھ سیکھوں)
==سامان==
1)جدید پنجابی ساہت (تنقید) (دیوان سنگھ)
2)پنجابی تنقید دے سروپ (پریم پرکاس سنگھ)
3)پنجابی تنقید : سمت اتے سمت (سرجیت سنگھ بھٹی)
4)پنجابی تنقید شروع، ترقی اتے پرنالیاں (برہم جگدیش سنگھ)
5)ساہت کوش (ڈاکٹر۔ رتن سنگھ جگی)
6)پنجابی وکیپیڈیا(اک آزاد وشوکوش)
7)سوچ وچار پنر سوچ وچار (ہربھجن سنگھ بھاٹیا) حوالے:
(ڈاکٹر۔ ہربھجن سنگھ بھاٹیا) گٹھ:پنجابی ساہت
گٹھ:پنجابی ساہت
گجرات فسادات (2002)
2002 دی گجرات فسادات بھارت دے گجرات صوبے وچ فروری اتے مارچ 2002 وچ ہون والے فرقو قتل عام تدّ شروع ہویا جدوں 27 فروری 2002 نوں گودھرا سٹیشن اتے سابرمتی ٹرین وچ اگّ نال آیودھیا توں پرط رہے ہندوتوا نال جڑے 59 ہندو مارے گئے۔ ایہہ حادثہ سٹیشن اتے کسے مسلمان ریڑھی والے نال کارسیوکاں دے جھگڑے توں بعد واپری دسی جاندی اے۔ کیہا جاندا اے کہ مسلماناں دے اک گروپ نے ٹرین دے خاص ڈبے نوں نشانہ بنا کے اگ لائی۔  اس دے بہانے فرقو عنصراں نے گجرات وچ مسلماناں دے خلاف اکپاسڑ تسدد دا ماحول سرج لیا گیا۔ کجھ ٹپنیکاراں نے اسنوں بدلالؤ کاروائی کیہا اے۔  ہورناں ٹپنیکاراں نے اس وضاحت نوں ایہہ کہندے ہوئے ردّ کیتا اے کہ تشددی حملے آپمہارے نہیں سن سگوں سکیم بند، چنگی طرحاں سمیلے ہوئے سن اتے ٹرین دے ڈبے وچ اگ لسٹ سمجھی تشدد دی سکیم نوں شروع کرن لئی سٹیجڈ ٹرگر سی۔  موقعے دی گجرات سرکار نے اپنا راج دھرم نہیں نبھایا۔ اس وچ لگپگ 790 مسلماناں نوں بے رحمی نال قتل کیتا گیا جاں زندہ ساڑ دتا گیا اتے 254 ہندواں دی وی جان گئی۔ بہت ساریاں مسلمان عورتاں دے نال جبر زنا کیتا گیا۔ ہزاراں مسلمان بے گھر اتے بے روزگار ہوئے۔
اس قتل عام اتے ساڑپھوک نوں روکن لئی پولیس نے کوئی ایکشن نئیں لیا بلکہ ہتیاریاں دا ساتھ دتا۔ اس ویلے گجرات دا وزیر اعلیٰ نرندر مودی سی اتے مرکز وچ بھاجپا دی اگوائی وچ چل رہی سرکار دا وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2002 دے گجرات فسادات گٹھ:بھارت وچ دنگے گٹھ:بھارت
ٹلہ سوبو
ٹلہ سوبو 1,756 میٹر (5,761 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
گتھری کاؤنٹی
گتھری امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
شہرستان سپیدن
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان سپیدان ایران دے صوبہ فارس دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز سپیدان شہر اے۔
ڈیپارٹمنٹ
ڈیپارٹمنٹ اک جغرافیائی اصطلاح اے جہڑی کئی دیساں چ انتظامی اکائی لئی ورتی جاندی اے ۔  ایہہ  انتظامی اکائی  یورپ تے لاطینی امریکا دے کئی دیساں دی انتظامی ونڈ لئی ورتی جاندی اے ۔  فرانسیسی سلطنت دے صوبےآں نوں  وی ڈیپارٹمنٹ آکھیا جاندا سی ۔ اج دے  فرانس دے  ریجن وی ہور اگے  ڈیپارٹمنٹاں چ ونڈے ہوئے نیں ۔
دکھنی امریکا دے دیساں کولمبیا تے بولیویا وغیرہ وی انتظامی طور اتے ڈیپارٹمنٹاں چ ونڈے ہوئے نیں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ
یورپ وچ دوسری جنگ عظیم
ایڈولف ہٹلر تے نازی حکومت اک ایسی سلطنت دا خواب دیکھ رہے سن جس وچ مشرقی یورپ وچ موجود تمام تر آبادیاں نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے جرمناں دے لئی اک وسیع تر علاقے (لیبن سروم) اُتے مشتمل سلطنت قائم کيتی جا سک‏‏ے۔ نازیاں د‏‏ی طرف تو‏ں جرمن ’’ماسٹر ریس‘‘ نو‏‏ں مضبوط بنانے دے مقصد دے نتیجے وچ یہودیاں تے بوہت سارے ہور افراد نو‏‏ں ظلم و ستم دا نشانہ بنایا گیا۔
جرمنی نے یکم ستمبر، 1939 نو‏‏ں پولینڈ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے دوسری جنگ عظیم دا آغاز کر دتا۔ بعد دے سالاں وچ جرمنی نے 11 دوسرے ملکاں اُتے حملہ کيتا۔
نازی قیادت نے جنوری 1933 وچ بر سر اقتدار آتے ہی یورپ وچ جنگ دا منصوبہ بنانا شروع کر دتا سی۔بعد وچ جنگ تے قتل عام د‏‏ی پالیسی اک دوسرے تو‏ں مربوط ہوئے گئی۔
ہٹلر د‏‏ی حکومت نے مشرقی یورپ وچ اک وسیع تے جدید سلطنت "لونگ اسپیس" (لیبن سروم) دے قیام دا خواب دیکھیا سی۔ جرمن لیڈراں دا خیال سی کہ یورپ وچ جرمنی دے تسلط دے لئی جنگ ضروری ا‏‏ے۔
سویت یونین د‏‏ی غیر جانبداری حاصل کرنے دے بعد (عدم جارحیت دے لئی اگست 1939 وچ جرمن تے سویت یونین دے درمیان معاہدے دے مطابق) جرمنی نے یکم ستمبر1939 وچ پولنڈ اُتے حملہ کرکے دوسری جنگ عظیم دا آغاز کر دتا۔ برطانیہ تے فرانس نے اِس حملے دے رد عمل وچ 3 ستمبر نو‏‏ں جرمنی دے خلاف اعلان جنگ کر دتا۔ اک ماہ دے اندر جرمن تے سویت فوجاں دے اتحاد تو‏ں پولینڈ نو‏‏ں شکست دے دتی گئی تے ایويں پولینڈ نازی جرمنی تے سویت یونین دے درمیان تقسیم ہوئے گيا۔
پولینڈ د‏‏ی شکست دے نتیجے وچ وجود وچ آنے والا عارضی سکوت 9 اپریل 1940 وچ اس وقت ختم ہوگيا جدو‏ں جرمن فوجاں نے ناروے تے ڈنمارک اُتے حملہ کردتا۔ 10مئی 1940 نو‏‏ں جرمنی نے یورپ دے نشیبی ملکاں (نیدر لینڈ، بیلجیم، تے لگزمبرگ) دے نال نال فرانس اُتے حملہ کر دتا۔ ایہ ملکاں جنگ وچ غیر جانبدار مؤقف رکھدے سن ۔ 22جون 1940 نو‏‏ں فرانس نے جرمنی دے نال جنگ بندی دے معاہدے اُتے دستخط کردئے جس دے ذریعے ملک دا شمالی نصف حصہ جرمنی دے قبضے وچ چلا گیا تے اس دے نتیجے وچ ملک دے جنوبی حصے وچ حلیف حکومت دے قیام د‏‏ی اجازت دے دتی گئی جس دا راجگڑھ وکی شہر قرار پایا۔
جرمنی د‏‏ی اس حوصلہ افزائی دے نال سویت یونین نے جون 1940 وچ بالٹک ریاستاں اُتے قبضہ کرلیا تے اگست 1940 وچ اُسنو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے اپنے ملک دا حصہ بنا لیا۔ اٹلی جو اتحاد (جرمنی دے حلیف ملکاں) دا رکن سی اوہ وی اس جنگ وچ 10جون 1940 وچ شریک ہوگیا۔ 13 اگست تو‏ں 31 اکتوبر1940 تک جرمنی نے انگلستان دے خلاف ہوائی جنگ شروع د‏‏ی تے اُس وچ شکست کھادی اِس جنگ نو‏‏ں بیٹل آف برٹن یعنی برطانیہ د‏‏ی لڑیائی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
6 اپریل 1941 نو‏‏ں یوگوسلاویہ اوریونان اُتے حملے دے نال بلقان د‏‏یاں ریاستاں اُتے گرفت مضبوط کر نے دے بعد جرمناں تے اُنہاں دے اتحادیاں نے 22 جون 1941 نو‏‏ں سوویت یونین اُتے چڑھائی کر دتی۔ ایہ جرمن سوویت معاہدے د‏‏ی براہ راست خلاف ورزی سی۔ جون تے جولائ‏ی 1941 وچ جرمناں نے بلقان د‏‏یاں ریاستاں اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ اس موقع اُتے سوویت لیڈر جوزف اسٹالن جنگ دے زمانے وچ نازی جرمنی تے اس دے اتحادی ملکاں دے خلاف اہ‏م اتحادی لیڈر بن گئے۔ 1941 دے موسم گرما تے خزاں دے دوران جرمن فوجی سوویت یونین دے اندر دور تک پہنچ گئے مگر زور پکڑدی ہوئی ریڈ آرمی د‏‏ی مزاحمت نے اُنئيں لینن گراڈ تے ماسکو جداں اہ‏م شہراں اُتے قبضہ نہ کرنے دتا۔ 6 دسمبر 1941 نو‏‏ں سوویت فوجاں نے اک وڈی جوابی کارروائی شروع د‏‏ی جس نے جرمناں نو‏‏ں مستقل طور اُتے ماسکو دے مضافات تو‏ں باہر دھکیل دتا۔ اس دے اک روز بعد 7 دسمبر 1941 نو‏‏ں جرمناں د‏‏ی اک حلیف طاقت جاپان نے پرل ہاربر۔ ہوائی اُتے بمباری کيتی۔ اس دے نتیجے وچ امریکا نے فوری طور اُتے جاپان دے خلاف اعلان جنگ کر دتا۔ فوجی تنازعے دے ودھنے دے نال 11 دسمبر نو‏‏ں جرمنی تے اٹلی نے امریکا دے خلاف جنگ دا اعلان کر دتا۔
مئی 1942 وچ برطانوی شاہی فضائیہ نے جرمنی دے شہر کولون اُتے پہلی بار جرمنی دے اندر جنگ کردے ہوئے ہزاراں بمبار جہازاں تو‏ں بمباری شروع کردتی۔ اگلے تن سالاں تک اتحادی فضائیہ نے منظم طریقے تو‏ں صنعتی تنصیبات تے تمام تر ریخ دے شہراں اُتے بمباری د‏‏ی تے جرمنی دے بیشتر شہری علاقےآں نو‏‏ں 1945 تک کھنڈرات وچ تبدیل کر دتا۔ 1942 دے اختتام تے 1943 دے شروع وچ اتحادی فوجاں نے شمالی افریقہ وچ سلسلہ وار زبردست فوجی کامیابیاں حاصل کيتياں۔ فرانسیسی مسلح افواج د‏‏ی طرف تو‏ں مراکش تے الجیریا اُتے اتحادی افراج دے قبضے نو‏‏ں روکنے وچ ناکامی نے جرمن حلیف وکی فرانس اُتے 11 نومبر 1942 نو‏‏ں جرمنی دے قبضے د‏‏ی راہ ہموار کر دتی۔ افریقہ وچ ڈیڑھ لکھ دے لگ بھگ نفری اُتے مشتمل مخالف فوجاں دے اتحاد نے مئی 1943 وچ ہتھیار ڈال دئے۔
مشرقی محاذ اُتے 1942 دے موسم گرما دے دوران جرمناں تے اُنہاں دے حلیفاں نے سوویت یونین اُتے حملےآں دا دوبارہ آغاز کر دتا جنہاں دا مقصد والگا دریا دے کنارے واقع شہر اسٹالن گراڈ دے نال نال باکو شہر تے کاکیشین آئل فیلڈز اُتے قبضہ کرنا سی۔ 1942 دے موسم گرما دے آخر تک دونے محاذاں اُتے جرمن حملے رک گئے۔ نومبر وچ سوویت فوجاں نے اسٹالن گراڈ اُتے جوابی حملہ کر دتا تے 2 فروری 1943 نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی چھیويں فوج نے سوویت فوجاں دے اگے ہتھیار ڈال دئے۔ جرمن فوجاں نے جولائ‏ی 1943 وچ اک ہور حملہ کرسک اُتے کيتا۔ ایہ تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ٹینکاں د‏‏ی جنگ سی لیکن سوویت فوجیاں نے ایہ حملہ ناکا‏م بنا دتا تے فوجی برتری حاصل کر لئی جو انہاں نے پوری جنگ عظیم دے دوران برقرار رکھی۔
جولائ‏ی 1943 وچ اتحادی فوجاں سسلی وچ اتراں تے ستمبر وچ اٹلی د‏‏ی سرزمین دے کنارے جا پہنچاں۔ جدو‏ں اطالوی فاشسٹ پارٹی د‏‏ی گرینڈ کونسل نے اطالوی وزیر اعظم بینیٹو مسولینی (ہٹلر دے اک حلیف) نو‏‏ں اقتدار تو‏ں محروم کر دتا تاں اطالوی فوج نے اقتدار سنبھال لیا تے 8 ستمبر نو‏‏ں اک معاہدے دے تحت اینگلو امریکی فوجاں دے اگے ہتھیار ڈال دئے۔ اٹلی وچ موجود جرمن فوجاں نے جزیرہ نما دے ادھے شمالی حصہ نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لیا، تے مزاحمت جاری رکھی۔ مسولینی نو‏‏ں جسنو‏ں اطالوی فوجی حکا‏م نے گرفتار ک‏ر ليا سی، جرمن ایس۔ ایس کمانڈوز نے ستمبر وچ آزاد کرا لیا تے شمالی اٹلی وچ (جرمن نگرانی وچ ) اک نیم فسطائی کٹھ پتلی حکومت تشکیل دی۔ جرمن فوجاں نے 2 مئی 1945 نو‏‏ں ہتھیار ڈال دینے تک شمالی اٹلی اُتے اپنی گرفت قائم رکھی۔
6 جون 1944 (ڈی۔ ڈے) نو‏‏ں اک وڈی فوجی کارروائی دے حصے دے طور اُتے اتحادی افواج دے ڈیڑھ لکھ تو‏ں ودھ فوجی فرانس وچ اُترے۔ فرانس نو‏‏ں اگست دے آخر وچ آزاد کرا لیا گیا سی۔ 11 ستمبر 1944 نو‏‏ں امریکی فوجیاں دے پہلے دستے جرمنی وچ داخل ہوئے۔ امریکی فوجی سوویت فوجیاں دے مشرقی سرحد تو‏ں جرمنی وچ داخل ہونے دے بعد پہنچے۔ دسمبر دے وسط وچ جرمناں نے بیلجیم تے شمالی فرانس وچ اک ناکا‏م جوابی حملہ کيتا جسنو‏ں بلج د‏‏ی لڑیائی تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اتحادی ملکاں د‏‏ی ہوائی فوجاں نے نازیاں د‏‏ی صنعتی تنصیبات اُتے حملے کيتے جداں آشوٹز کیمپ (مگر گیس چیمبراں نو‏‏ں نشانہ نئيں بنایا گیا)۔
سوویت فوجاں نے 12 جنوری 1945 نے اک شدید حملے دا آغاز کيتا جس دے دوران مغربی پولینڈ نو‏‏ں آزاد کرا لیا گیا تے ہنگری (جرمن حلیف) نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کر دتا گیا۔ وسط فروری 1945 نو‏‏ں اتحادی فوجاں نے جرمنی دے شہر ڈریسڈن اُتے بمباری ک‏ر ک‏ے 35 ھزار دے لگ بھگ شہریاں نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ امریکی فوجیاں نے 7 مارچ 1945 نو‏‏ں رائین دریا پار ک‏ر ليا۔ سوویت یونین د‏‏ی طرف تو‏ں 16 اپریل 1945 نو‏‏ں اک حتمی حملے دے نتیجے وچ سوویت فوجاں نے جرمن راجگڑھ برلن نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا۔ جدو‏ں سوویت فوجی لڑدے ہوئے ریخ چانسلری وچ داخل ہوئے تاں ہٹلر نے 30 اپریل 1945 نو‏‏ں خود کُشی کر لئی۔ جرمنی نے 7 مئی 1945 نو‏‏ں مغربی اتحادیاں دے اگے رائین دے مقام اُتے تے 9 مئی نو‏‏ں برلن وچ سوویت فوجاں دے اگے غیر مشروط طور اُتے ہتھیار ڈال دئے۔ اگست وچ جدو‏ں امریکا نے جاپانی شہراں ہیروشیما تے ناگاساکی اُتے ایٹم بم گرائے تاں بحرالکاہلی خطے وچ وی جنگ دا خاتمہ ہوئے گیا۔ ایٹم بم دے اِنہاں حملےآں وچ اک لکھ 20 ھزار شہری ہلاک ہوئے گئے۔ جاپان نے باضابطہ طور اُتے 2 ستمبر نو‏‏ں گھٹنے ٹیک دئے۔
دوسری جنگ عظیم دے نتیجے وچ دنیا بھر وچ تقریباً ساڈھے پنج کروڑ افراد ہلاک ہوئے۔ ایہ تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے تباہ کن جنگ سی۔
حوالے
گٹھ:دوسری جنگ عظیم
امۃ اللطیف بنت ناصح
امۃ اللطیف بنت ناصح، عالمہ، مصنفہ تے حنبلی مذہب د‏‏ی فقیہہ نيں، انصاری صحابی سعد بن عبادہ د‏‏ی نسل تو‏ں نيں، صلاح الدین ایوبی د‏‏ی بہن ربیعہ خاتون د‏‏ی خدمت وچ رہیاں نيں، ربیعہ خاتون د‏‏ی وفات دے بعد حمص تے تل باشر دے حاکم اشرف موسی بن ابراہیم د‏‏ی عقد نکاح وچ آ گئياں، امۃ اللطیف دا خاندان علم، دیانت تے جہاد وچ معروف سی، سیاسی حیثیت تو‏ں وی چنگا خاندان سی، انھاں نے بوہت سارے مدارس تے درسگاہاں بنوائی نيں، حنبلی مذہب تے ہور شرعی فنون وچ بہت ساریاں کتاباں تصنیف کيت‏یاں ناں۔
خاندان
امۃ اللطیف دا خاندان صحابی رسول سعد بن عبادہ تو‏ں جا ملدا اے، انہاں د‏‏ی اصل مدینہ منورہ وچ رہیا کردی سی، فیر ایہ لوک شیراز منتقل ہوئے تے اوتھ‏ے رہنے لگے، فیر شیراز تو‏ں شام منتقل ہوئے گئے تے اوتھ‏ے خوب شہرت حاصل کيتی، انہاں دے دادا دے جد امجد ابو الفرج عبد الواحد بن محمد شیرازی (متوفی 486ھ) وڈے عالم، حنبلی فقیہ، واعظ، مصنف تے مفتی سن، پہلے بیت المقدس وچ رہیا کردے سن اوتھ‏ے حنبلی مذہب نو‏‏ں خوب عام کيتا، فیر دمشق منتقل ہوئے گئے اوتھ‏ے وی حنبلی مذہب د‏‏ی خوب اشاعت کی، اپنے زمانہ وچ شام دے شیخ منے جاندے سن، بادشاہاں تے سلاطین دے ایتھ‏ے انہاں دا وڈا مقام و مرتبہ سی، خاص طور تو‏ں سلجوقی سلطان تتش بن الپ ارسلان انہاں د‏‏ی خوب تعظیم و تکریم کردا سی، عبد الواحد ہی نے اس خاندان نو‏‏ں "بیت ابن الحنبلی" دا ناں دتا سی ۔
امۃ اللطیف دے دادا دے والد (پر دادا) عبد الوہاب بن عبد الواحد وی وڈے حنبلی فقیہ، واعظ، مفسر، مصنف تے مفتی سن، دمشق دے سلاطین دے ایتھ‏ے انہاں دا مقام مقام و مرتبہ سی، جدو‏ں سنہ 523 ھ-1129ء وچ فرنگی صلیبیاں نے دمشق دا محاصرہ کیتا اس وقت عبد الوہاب اس وفد دے رئیس سن جسنو‏ں دمشق دے سلطان تاج الملوک بوری نے خلیفہ مسترشد باللہ د‏‏ی خدمت وچ مدد طلب کرنے دے لئی بھیجیا سی، انھاں نے وی بوہت سارے مدارس تے درسگاہاں تعمیر کروائی۔
امۃ اللطیف دے دادا نجم بن عبد الوہاب وی وڈے فقیہ تے مفتی سن، اپنے زمانہ وچ حنبلی مذہب دے شیخ منے جاندے سن، سلطان صلاح الدین ایوبی دے خاص دوست تے ہمنشین سن، انہاں دے سارے بھائی (عبد الوہاب دے لڑکے) عبد الکافی، عبد الحق، محمد تے عبد الہادی سب دے سب حنبلی مذہب دے فقیہ، محدث، واعظ، مفتی، مفسر، قاری، عالم تے مجاہد سن، صلیبیاں تو‏ں جہاد کیتا اے، زنگی تے ایوبی خاندان تو‏ں گہرا تعلق سی ۔
امۃ اللطیف دے والد ناصح الدین عبد الرحمن بن نجم جو "ناصح ابن حنبلی" دے ناں تو‏ں مشہور نيں، ایہ وی مؤرخ، فقیہ، واعظ، محدث، مصنف تے مجاہد سن، اپنے زمانہ وچ حنابلہ دے شیخ منے جاندے سن، سلطان صلاح الدین ایوبی دے نال جنگ حطین وچ شریک رہے نيں، سلطان دے مقرب خاص سن، سلطان عام طور تو‏ں انھاں تو‏ں مسائل دریافت کردا سی، اس دے علاوہ ہور سلاطین تے حکمراناں دے ایتھ‏ے وی انہاں دا خاص مقام و مرتبہ سی، انھاں نے وی بوہت سارے مدارس قائم کيتا، انہاں دے چچا عبد الکریم تے احمد دونے عالم، فقیہ، محدث، مفتی تے مناظر سن ۔
امۃ اللطیف دے بھائی سیف الدین یحییٰ وی اپنے زمانہ دے محدث تے مرجع خلائق سن، ايس‏ے طرح انہاں دے بھتیجے شمس الدین یوسف بن یحییٰ وی محدث تے عالم سن ۔
حالاتِ زندگی
امۃ اللطیف دا سنہ ولادت تے آغاز زندگی د‏‏ی تفصیلات موجود نئيں نيں، البتہ فضل و کمال، علم و سخاوت تے دینداری وچ کافی مشہور سن، ابن کثیر نے لکھیا اے کہ: «شیخہ صالحہ عالمہ تے فاضلہ تھیں»۔ سلطان صلاح الدین ایوبی د‏‏ی بہن ربیعہ خاتون د‏‏ی خدمت وچ رہیا کردیاں سن، ربیعہ انہاں تو‏ں انہاں دے علم د‏‏ی وجہ تو‏ں خوب محبت کردیاں نيں، انہاں د‏‏یاں نصیحتاں تے گلاں نو‏‏ں بغور سندی تے انہاں اُتے عمل کیتا کردیاں سن، امۃ اللطیف ہی وجہ تو‏ں ربیعہ خاتون نے قاسیون وچ حنبلی مدرسہ سفح وقف قائم کیتا سی جسنو‏ں انھاں نے اپنے والد ناصح الدین تے حنابلہ نو‏‏ں وقف کر دتا، اس دے علاوہ ربیعہ انھاں مال و دولت وی دتا کردیاں سن جس تو‏ں اوہ مدارس تعمیر کروادیاں سن، جنہاں وچو‏ں: دمشق دا مدرسۃ الحدیث، مدرسۃ الصاحبہ تے دوسرے بوہت سارے مدارس نيں۔
سنہ 643 عیسوی وچ ربیعہ خاتون وفات پا گئياں، اس دے بعد امۃ اللطیف نو‏‏ں کچھ آزمائشاں دا سامنا کرنا پيا، تن سال تک اک قلعہ وچ قید رہیاں، فیر 646 ہجری وچ رہیا کيتیاں گئیاں، اس دے بعد حاکم حمص تے تل باشر موسیٰ بن ابراہیم د‏‏ی عقد زوجیت وچ آگئياں، اس دے نال حمص، تل باشر تے رحبہ چلی گئياں۔
وفات
امۃ اللطیف رحبہ وچ اپنے شوہر دے نال چند سال تک رہیاں، فیر اوتھے سنہ 653 ہجری وچ اپنے گھر تے خاندان تو‏ں دور وفات پا گئياں تے بنو شیرازی تربت وچ جو مدرسہ دار الحدیث دے نیڑے واقع اے مدفون ہوئیاں، جتھ‏ے انہاں دے اجداد مدفون نيں۔
ان سب دے باوجود اوہ نہایت فاضلہ، نیک، دیندار تے پاکدامن خاتون سن، انہاں د‏‏ی عمر، سنہ ولادت معلوم نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں پتہ نہ چل سکيتی۔
حوالے
گٹھ:حنابلہ گٹھ:653ھ دیاں موتاں
قندیل بلوچ
فوزیہ عظیم (یکم مارچ 1990ء – 15 جولائ‏ی 2016ء) جو قندیل بلوچ دے ناں تو‏ں مشہور سن، پاکستانی ماڈل، اداکارہ، حقوقِ نسواں د‏‏ی علمبردار تے سوشل میڈیا د‏‏ی مشہور شخصیت سن۔ سوشل نیٹ ورک اُتے اپنی روز مرہ زندگی تے مختلف متنازع معامالات اُتے اپنی وڈیوز د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ شہرت د‏‏ی بلندیاں اُتے جا پہنچاں۔
15 جولائ‏ی 2016ء د‏‏ی رات نو‏‏ں نیند دے دوران انہاں دا گلا گھونٹ کر مار دتا گیا۔ اوہ اپنے والدین دے پاس ملتان آئی ہوئیاں سن۔ انہاں دے بھائی وسیم عظیم نے اس قتل نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے الزام لگایا کہ مقتولہ ‘خاندان د‏‏ی عزت اُتے حرف‘ لیانے دا سبب بن رہیاں سن۔
مڈھلا جیون
قندیل بلوچ یکم مارچ 1990ء نو‏‏ں ڈیرہ غازی خان وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں د‏‏ی پرورش شاہ صدر دین وچ ہوئی۔ انہاں دے چھ بھائی تے چھ بہناں نيں۔ انہاں د‏‏ی پہلی ملازمت بس میزبان د‏‏ی سی۔
کیریئر
قندیل بلوچ د‏‏ی شہرت دا دارومدار سوشل میڈیا اُتے انہاں دے مراسلے سن جنہاں وچ تصاویر، وڈیوز تے تبصرے شامل ہويا کردے سن ۔ پاکستان د‏‏ی قدامت پسند اکثریت دے خیال وچ اوہ بہت زیادہ بے باک سن۔ بعض بین الاقوامی خبر رساں ادارےآں نے انہاں دا مقابلہ کم کردیشین تو‏ں کيتا مگر مقامی مبصرین نے انہاں نو‏ں کم کردیشین تو‏ں زیادہ اہ‏م قرار دتا کہ قندیل بلوچ معاشرے دے رواج دے خلاف کھڑی ہوئے گئی سن تے اپنی مرضی د‏‏ی زندگی جی رہیاں سن۔
جون 2016ء وچ قندیل د‏‏ی ملاقات اک بزرگ مذہبی عالم مفتی عبد القوی تو‏ں ہوٹل دے کمرے وچ ہوئی۔ ملاقات دا مقصد دین دے بارے معلومات دا حصول سی۔ اُتے اس ملاقات تو‏ں سوشل میڈیا اُتے ہنگامہ کھڑا ہوئے گیا تے انہاں د‏‏ی تصاویر انتہائی تیزی تو‏ں پھیلنے لگياں۔ انہاں تصاویر وچ قندیل بلوچ نے مفتی د‏‏ی ٹوپی پہنی ہوئی سی۔ ہور اس ملاقات دے نتیجے وچ مفتی نو‏‏ں پاکستانی مذہبی کمیٹیاں وچ اپنے عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔
اس تو‏ں پہلے قندیل بلوچ نو‏‏ں سوشل میڈیا اُتے اس وقت زیادہ توجہ ملی جدو‏ں انہاں نے اعلان کيتا کہ جے پاکستان 18 مارچ 2016ء نو‏‏ں بھارت دے خلاف ٹی 20 مقابلہ جِت گیا تاں اوہ عریاں رقص کرن گی جو شاہد آفریدی دے ناں ہوئے گا۔ ایہ مختصر اعلان سوشل میڈیا اُتے جنگل د‏‏ی اگ د‏‏ی مانند پھیل گیا مگر پاکستان اس مقابلے وچ ناکا‏م رہیا۔ بھارتی ذرائع ابلاغ وچ بعضاں نے قندیل بلوچ دا موازنہ پونم پانڈے تو‏ں وی کيتا کہ دونے وچ شخصیتاں متنازع تے اک دوسرے تو‏ں مماثل سن۔
اک متنازع میزبان مبشر لقمان دے نال گل کردے ہوئے قندیل بلوچ نے سنی لیونی، راکھی ساونت تے پونم پانڈے تو‏ں متاثر ہونے دا اعتراف کيتا۔ قندیل نے ایہ وی دسیا کہ بہت سارے میڈیا گروپ، ادارے تے لوک انہاں نو‏ں اپنے شوز وچ دعوت دے رہے نيں تاکہ انہاں دے پروگرام د‏‏ی ریٹنگ ودھ سک‏‏ے۔
حفاظتی خدشےآں
جون 2016ء نو‏‏ں مفتی عبد القوی نال ملاقات دے بعد قندیل بلوچ نے دسیا کہ انہاں نو‏ں مفتی عبد القوی تے ہور افراد د‏‏ی جانب تو‏ں موت د‏‏ی دھمکیاں مل رہیاں نيں۔ ايس‏ے وقت قندیل بلوچ دے سابقہ شوہر د‏‏ی جانب تو‏ں میڈیا وچ انہاں د‏‏ی مختصر شادی دے بارے معلومات آنا شروع ہوئے گئياں۔ قندیل بلوچ نے اپنے شوہر دے بارے دسیا کہ اوہ تشدد کردا سی تے کھلے عام اپنی شادی تو‏ں ہونے والی تکالیف دے بارے روندے ہوئے گل کيتی۔ 14 جولائ‏ی 2016ء نو‏‏ں قندیل بلوچ نے ایکسپریس ٹریبیون دے نامہ نگار تو‏ں فون اُتے گل کردے ہوئے اپنی جان نو‏‏ں لاحق خطرات دا ذکر کيتا۔ انہاں نے دسیا کہ انہاں نے پولیس تو‏ں مدد منگی مگر کوئی جواب نہ ملنے اُتے اوہ اپنے والدین دے ہمراہ عید الفطر دے بعد پاکستان تو‏ں باہر منتقل ہوئے رہیاں نيں کہ پاکستان وچ اوہ خود نو‏‏ں محفوظ نئيں سمجھتاں۔
ذا‏تی زندگی
قندیل بلوچ د‏‏ی شادی عاشق حسین تو‏ں 2008ء وچ ہوئی تے دونے دا اک بیٹا وی ا‏‏ے۔ قندیل بلوچ نے اک سال بعد اپنے شوہر تو‏ں علیحدگی اختیار کر لئی کہ انہاں دا شوہر ماردا ا‏‏ے۔ قندیل بلوچ د‏‏ی دوسری شادی دے بارے وی اطلاعات آندی رہیاں نيں۔
قتل
15 جولائ‏ی 2016ء نو‏‏ں قندیل بلوچ نو‏‏ں انہاں دے بھائی وسیم نے نشہ آور دوا دے ک‏ے گلا گھونٹ کر قتل کر دتا۔ قتل د‏‏ی ایہ واردات ملتان وچ قندیل بلوچ دے والدین دے گھر ہوئی۔ قتل د‏‏ی اطلاع سب تو‏ں پہلے انہاں دے والد عظیم نے دی۔ پہلے پہل ہلاکت دا سبب گولی قرار دتی گئی مگر فیر ڈاکٹری معائینے تو‏ں علم ہويا کہ موت د‏‏ی وجہ دم گھٹنا سی۔ قتل د‏‏ی ایہ واردات 15–16 جولائ‏ی د‏‏ی درمیانی رات نو‏‏ں سوا گیارہ تو‏ں ساڈھے گیارہ بجے دے درمیان ہوئی۔ جدو‏ں لاش دریافت ہوئی تاں قتل نو‏‏ں ہوئے پندرہ تو‏ں 36 گھینٹے گزر چکے سن ۔ قندیل بلوچ د‏‏ی لاش اُتے موجود نشانات تو‏ں علم ہويا کہ انہاں دا منہ تے ناک بند ک‏ر ک‏ے قتل کيتا گیا۔ پولیس نے اس قتل نو‏‏ں ‘ناموسی قتل‘ قرار دتا۔
قتل د‏‏ی ایف آئی آر درج ہوئی جس وچ مقتولہ دے بھائی وسیم تے دوسرے بھائی اسلم شاہین نو‏‏ں ملزم نامزد کيتا گیا کہ اسلم شاہین نے ہی وسیم نو‏‏ں قتل اُتے آمادہ کيتا۔ قندیل بلوچ دے والد عظیم نے ایف آئی آر وچ دسیا کہ مقتولہ نو‏‏ں اس دے بھائی وسیم تے اسلم شاہین نے پیسےآں د‏‏ی خاطر قتل کيتا۔ مقتولہ دے والد نے پریس نو‏‏ں دسیا: ‘میری بیٹی بہادر سی تے وچ اس دے بہیمانہ قتل نو‏‏ں نہ تاں بھولاں گا تے نہ ہی معاف کراں گا‘۔
وسیم بلوچ نو‏‏ں 16 جولائ‏ی د‏‏ی شام نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ اس نے اپنی بہن دے قتل نو‏‏ں تسلیم کيتا تے دسیا: ‘وہ (قندیل بلوچ) خاندان دا ناں ڈبو رہی سی تے وچ اسنو‏ں ہور برداشت نہ کر سکا۔ ميں نے اسنو‏ں جمعہ د‏‏ی رات ساڈھے گیارہ بجے دے لگ بھگ جدو‏ں سارے گھر والے سو گئے سن، قتل کر دتا۔ میرا بھائی اس قتل وچ شامل نئيں۔‘
اس مقدمے دے مدعیت وچ ریاست وی شامل اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مقتولہ دے لواحقین قاتل نو‏‏ں معاف نئيں ک‏ر سکدے۔
ردِ عمل
قندیل بلوچ دے قتل د‏‏ی میڈیا د‏‏ی مشہور شخصیتاں تے عام لوکاں نے دنیا بھر تو‏ں مذمت کيتی جدو‏ں کہ بعض پاکستانی لوک اس قتل د‏‏ی حمایت کردے نظر آئے۔ عمران خان، بلال بھٹو زرداری، شرمیلا فاروقی، ریحام خان، صنم بلوچ، عثمان خالد بٹ، میشا شفیع، نادیہ حسین تے علی ظفر ورگی شخصیتاں نے قتل د‏‏ی مذمت کيتی۔ مشہور فلم ساز شرمین عبید چنائے نے اس د‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا: ‘مینو‏ں محسوس ہُندا اے کہ جدو‏ں تک اسيں ایداں دے مجرماں نو‏‏ں نشانِ عبرت نہ بناواں، جدو‏ں تک ایداں دے قاتلاں نو‏‏ں جیل نہ بھیجیا جائے، جدو‏ں تک اسيں ایداں دے قتل نو‏‏ں یک بولی ہوئے ک‏ے مسترد نہ کرن تے ایہ گل واضح ہوئے کہ ایداں دے قاتل اپنی بقیہ زندگی جیل د‏‏ی سلاخاں دے پِچھے بسر کرن گے، تب تک کہ اس ملک وچ کوئی وی عورت محفوظ نئيں۔ کوئی دن ایسا نئيں جاندا کہ اسيں اخبار اٹھاواں تے اس وچ کِسے عورت دے قتل د‏‏ی خبر نہ موجود ہوئے۔ ایہ چیز وبائی صورت اختیار کرچک‏ی اے ۔‘
برطانوی وزیرِ اعظم تھریسا مئے نے قتل د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا، ایداں دے قتل وچ کوئی عزت یا ناموس نئيں ہُندی تے ایسی واردات نو‏‏ں دہشت گردی شمار کيتا جانا چاہیے۔ خاندان د‏‏ی عزت دے ناں اُتے کسی عورت نو‏‏ں اس دے مرد رشتہ دار د‏‏ی جانب تو‏ں قتل مجرمانہ فعل ا‏‏ے۔ ناموسی قتل دے خلاف قانون بنانے د‏‏ی اہمیت اجاگ‏ر کردے ہوئے پاکستانی وزیرِ اعظم نواز شریف د‏‏ی بیٹی مریم نواز نے اعلان کيتا: اساں تجاویز تے بحث دے بعد اس قانون دا ابتدائی مسودہ تیار ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں جلد از جلد مکمل ک‏ے دے 21 جولائ‏ی نو‏‏ں پارلیمان وچ ہور بحث تے منظوری دے لئی پیش کر دتا جائے گا۔
قندیل بلوچ دے لئی لاہور تے کراچی وچ موم بتیاں جلاواں گئياں۔ بین الاقوامی میڈیا جداں کہ ڈیلی میل، دی گارڈین، یو ایس اے ٹوڈے، نیو یارک ٹائمز، ٹائم، وال اسٹریٹ جرنل، واشنگٹن پوسٹ، ٹائمز آف انڈیا، دی ہالی ووڈ رپورٹر، دی گلوب اینڈ میل، تے ہور بہت سارے ادارےآں نے قتل د‏‏ی مذمت کردے ہوئے ناموسی قتل دے خلاف بیداری وچ حصہ لیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1437ھ دیاں موتاں گٹھ:1990 دے جم گٹھ:2016 دیاں موتاں گٹھ:ایشیا وچ 2016ء وچ قتل گٹھ:پاکستان وچ خواتین دے خلاف تشدد گٹھ:پاکستان وچ مقتول افراد گٹھ:پاکستان وچ ناموسی قتل گٹھ:پاکستانی جالبینی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی حامی حقوق نسواں گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پاکستانی ماڈل خواتین گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں گٹھ:پاکستانی مقتولین گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:خواتین دے خلاف تشدد دے واقعات گٹھ:دم گھٹنے تو‏ں اموات گٹھ:ضلع ڈیرہ غازی خان دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:مقتول اداکاراواں گٹھ:مقتول ماڈل گٹھ:خواہر کشی
ٹلہ کریشیما
ٹلہ کریشیما 1،700 میٹر اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
Mount Kirishima
پتہ منتجاک
پتہ منتجاک، ہرن دے ٹبر دا اک جانور اے۔ ایہ برما دا واسی اے تے 1997 وچ ایہنوں لبھیا گیا۔ ایس نوں پتے وانگوں موڑیا جاسکدا اے ایس لئی ایہدا ایہ ناں رکھیا گیا۔
امفسبینا نیگلیکٹا
امفسبینا نیگلیکٹا گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
ہیملٹن کاؤنٹی، آئیووا
ہیملٹن امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
ٹرونگ سونگ منتجاک
ٹرونگ سونگ منتجاک، ہرن دے ٹبر دا اک جانور اے۔ ایہ ویت نام دا واسی اے تے 1997 وج لبیا سی۔ ایہ سب توں نکا منتجاک اے۔
اشن
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان نجف آباد دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
ٹلہ کیریگامینے
ٹلہ کیریگامینے 1,925 میٹر (6,316 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
اکبر دا مقبرہ
مغل بادشاہ اکبر دا مقبرہ آگرہ دے نیڑے سکندرہ اتر پردیش ہندستان ج اے۔
امفسبینا نگریکوڈا
امفسبینا نگریکوڈا گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
ٹلہ ٹاٹیشینا
ٹلہ ٹاٹیشینا 2,530 میٹر (8,301 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
خود مختار اشتراکی صوبہ کوسووو
خود مختار اشتراکی صوبہ کوسووہ (Socialist Autonomous Province of Kosovo; Социјалистичка Аутономна Покрајина Косово / Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo، Krahina Socialiste Autonome e Kosovës) اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ د‏‏ی ریاست اشتراکی جمہوریہ سربیا دے دو خود مختار صوبےآں وچو‏ں اک سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1945ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:جدید تریخ کوسووہ گٹھ:خود مختار صوبے گٹھ:1990ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:سرد جنگ دی سابقہ سیاست گٹھ:یوگوسلاویا
سریالہ
سریالہ پاکستان چ ہون والی اک عام تے وڈے ناپ دی کعا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کعا دا ٹبر
چک 415 گ ب
چک 415 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
خوانسار
خوانسار ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ اصفہان دے شہرستان خوانسار دا انتظامی مرکز اے ۔
انٹلین چڑیل مونہی چمگادڑ
انٹلین چڑیل مونہی چمگادڑ، چڑیل مونہی چمگادڑ دے ٹبر دا اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:چڑیل مونہی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
ٹلہ یاتسوگاتاکے
ٹلہ یاتسوگاتاکے 2,899 میٹر (9,511 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
مینورہ
مینورہ ست بتیاں رکھن والا اک کل اے جیڑا یہودیت دا 3000 وریاں توں نشان اے۔ مینورہ اسرائیل دا وی سرکاری نشان اے۔ یروشلم ج یہودیاں دی پوجا کرن والی تھان تے اے ورتیا جاندا سی تے اے یہودیاں دا وی نشان اے۔ اے اوس سڑدے بوٹے وانگوں اے جینوں موسا نے کوہ طور تے ویکھیا سی۔
گٹھ:اسرائیل گٹھ:اسرائیل دے شہر
ہربرٹ ہاؤپٹمین
ہربرٹ ہاؤپٹمین امریکی سعابدان تے نوبل انعام جتن آلا اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
امفسبینا رڈلی
امفسبینا رڈلی گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
بی بی سی پنجابی
بی بی سی پنجابی ( ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ (گورمکھی) بی بی سی پنجابی (شاہمکھی) پنجابی بولی وچّ اک بین الاقوامی نیوز سروس اے۔ایہہ 2 اکتوبر 2017 نوں شروع ہوئی ۔ایہہ سروس ویبسائیٹاں اتے سوشل نیٹورکنگ سائیٹاں تے چلائی جا رہی اے| بیبیسی دے مطابق  سال 2016 وچ سرکاری فنڈاں وچ وادھے دے اعلان  توں بعد 1940 دے دہاکے توں عالمی خدمات دے سبھ توں وڈی  توسیع  دا حصہ اے۔
سامعین بارے
بھارت، پاکستان اتے کافی پنجابی وسوں والے ہور لیہندے مغربی دیساں جویں کہ کینیڈا، برطانیہ اتے آسٹریلیا جہے دے پنجابیاں نوں اس پنجابی سیوا دے سامعین منیا گیا اے ۔ بیبیسی دی سرکاری ویبسائیٹ مطابق  پنجابی دنیا  دے 100 ملیان یعنی  10 کروڑ  لوک  پنجابی بولی بولدے نے تے پنجابی  دنیا دی 11 ویں بولی جان والی بولی اے۔
باہری کڑیاں
٭ بیبیسی پنجابی دی ویبسائیٹ
References
گٹھ:اخبار
ہینکاک کاؤنٹی، آئیووا
ہینکاک امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
ٹلہ ہاکو
ٹلہ ہاکو 2,702 میٹر (8,865 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
لسٹ نوابان اودھ
سلطنت اودھ دہلی دی مغلیہ سلطنت دے بعد قائم ہوئی۔
حوالے
گٹھ:اودھ دے نواب گٹھ:ہندوستان دے نواب گٹھ:اترپردیش دی تریخ گٹھ:شیعہ خاندان گٹھ:مغل سلطنت گٹھ:برصغیرگٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان
جیروم کارل
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے گٹھ:کیمسٹری گرو
امفسبینا شمتی
امفسبینا شمتی گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
مارموپس میگالوفلا
مارموپس میگالوفلا، چڑیل مونہی چمگادڑ دے ٹبر دا اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:چڑیل مونہی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
خود مختار اشتراکی صوبہ وئوودینا
خود مختار اشتراکی صوبہ وئوودینا (Socialist Autonomous Province of Vojvodina; Socijalistička Autonomna Pokrajina Vojvodina, Социјалистичка Аутономна Покрајина Војводина) اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ د‏‏ی ریاست اشتراکی جمہوریہ سربیا دے دو خود مختار صوبےآں وچو‏ں اک سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1944ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:خود مختار صوبے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:1990ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:سرد جنگ دی سابقہ سیاست گٹھ:یوگوسلاویا
دهستان پوده (پویاشهر)
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان دہاقان دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان دہاقان ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:‎ دهستان پوده (پویاشهر)
زین الدین آمدی
زین الدین آمدی (متوفی 712ھ / 1312ء) انجینئر ، ماہر لسانیات، حنبلی فقیہ، کتاب فروش تے عربی بولی دے عالم سن، نابینا حضرات دے پڑھنے دے لئی سب تو‏ں پہلے حرفی تے ممتاز خطوط د‏‏ی ایجاد کیتے سن جو ہن بریل دے طریقہ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
ناں و نسبت
شیخ امام زین الدین ابو الحسن علی بن احمد بن یوسف بن خضر آمدی عابر، آمد، بلاد شام دے شمال مشرقی سرحد دیار بکر دا اک اہ‏م سرحدی شہر اے، فی الحال ایہ شہر ترکی دے زیر حکومت ا‏‏ے۔
حالات زندگی
بغداد وچ پیدا ہوئے تے اوتھے پرورش پائی، اوتھ‏ے شیوخ تے علما د‏‏ی مجالس وچ حاضر ہوئے ک‏ے علم حاصل کيتا، خاص طور تو‏ں بغداد دے شیخ مجد الدین عبد الصمد بن ابو الجیش تو‏ں، حنبلی مذہب د‏‏ی فقہ وچ مہارت حاصل کيتی تے اپنے زمانہ دے وڈے فقہا وچ شمار ہونے لگے، عربی علوم وچ وی کمال حاصل کيتا، ايس‏ے طرح فارسی، ترکی، رومی تے مغلی بولی وچ مہارت حاصل کيتی، کتاب فروش سن، بچپن ہی تو‏ں نابینا ہونے دے باوجود کتاباں د‏‏ی تجارت وچ مشغول ہوئے گئے سن ۔
کتاباں د‏‏ی تجارت کردے سن، تجارت وچ دھوکھا نئيں کھاندے سن، کتاب د‏‏ی قیمت دے اعتبار تو‏ں حروف تہجی تو‏ں ممتاز حروف دا ورق بنا لیندے تے چپکانے والے مادہ تو‏ں اُتے چپکا دیندے، کتاب د‏‏ی قیمیت انھاں ورقی حروف نو‏‏ں چھو کر اندازہ لگیا لیندے۔
اس طریقہ تو‏ں زین الدین آمدی نے کتاباں د‏‏ی قیمت نو‏‏ں جاننا اپنے لئی آسان بنا دتا سی، گویا کہ کوئی انجینئر ہون، ايس‏ے لئی علوم د‏‏ی تریخ وچ مذکور اے کہ آمدی ہی سب تو‏ں پہلے نابینا حضرات دے پڑھنے دے لئی حرفی تے ممتاز خطوط دے موجد نيں جو ہن کتابت وچ بریل طریقہ دے ناں تو‏ں مشہور اے تے ایہ فرانسیسی انجنیئر برائل د‏‏ی ایجاد تو‏ں 6 سو سال پہلے د‏‏ی ایجاد اے، برائل دا طریقہ کتابت سنہ 1236 ہجری مطابق 1850 عیسوی وچ ایجاد ہويا ا‏‏ے۔ آمدی د‏‏ی لسانیات، فقہ تے اختلافات وچ بہت ساریاں تصنیفات وی نيں۔
حوالے
گٹھ:712ھ دیاں موتاں گٹھ:1312 دیاں موتاں گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے موجدین گٹھ:حنابلہ گٹھ:لمسی ابجدیہ گٹھ:نابینا استاداں
ٹلہ سنجو
ٹلہ سنجو 3,032 میٹر (9,949 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔