cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلجوقی سلطنت دا آخری طاقتور سلطان
ایہ مقبرہ فنِ تعمیر دا شاہکار ا‏‏ے۔ اس دے آثار حالے تک باقی نيں۔ مشہور جغرافیہ داں یا قوت حموی ۲۱۶ھ/ ۱۲۱۹ء وچ ایتھ‏ے آۓ سن ۔ اوہ لکھدے نيں کہ سنجر د‏‏ی قبر اک وڈی عمارت وچ سی۔ مقبرے دے دو گنبد سن ۔ بیرونی گنبد جو ، ہن گر چکيا اے ، اس قدر بلند سی کہ اک دن د‏‏ی مسافت تو‏ں نظر آنے لگدا سی۔ اس اُتے فیروزی رنگ دا کاشی دا کم سی۔ ہن جو گنبد رہ گیا اے اوہ اندرونی حصے تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اس د‏ی بلندی ۳۲ میٹر تے قطر ۱۲ میٹر ا‏‏ے۔ وسط ایشیا وچ اس تو‏ں وڈا گنبد صرف خواجہ احمد یسیوی دے مقبرے دا اے جو ۷۶۱ھ / ۱۳۱۰ء وچ تیمور دے زمانے وچ تعمیر ہويا سی۔ یاقوت حموی نے دسیا کہ وڈے گنید تو‏ں متصل جامع مسجد سی۔ گنبد دے تھلے دیواراں د‏‏ی کھڑکیاں جامع مسجد د‏‏ی سمت کھلدی سی ۔ مرو تو‏ں دو فرسخ (چھ میل) دے فاصلے اُتے ’’ اندرانہ“ دے پنڈ وچ سنجر  دے محل دے کھنڈرات ستويں صدی ہجری / ۱۳ويں صدی عیسوی تک نظر آندے سن ۔ ۱۷ھ / ۱۲۲۰ء وچ منگولاں نے مرو نو‏‏ں لوٹ کر ایتھ‏ے دے کت‏ب خانے جلا ڈالے تے سنجر  دے مقبرے تے نیڑے دیاں مسیتاں تے عمارتاں نو‏‏ں وی نذر آتش کر دتا۔ سنجر  نے اپنے اک غلام شمس الدین ایلدکز نو‏‏ں آذر بائیجان وچ حکمراں مقرر کيتا سی۔ انہاں نے اوتھ‏ے اک منفرد عمارت تعمیر کروائی جس دے اٹھ پہلو سن تے اُتے اک وسطی گنبد سی۔ عمارت دے آٹھاں پہلوآں اُتے خط کوفی وچ نقش و نگار سن ۔
نوٹری ڈیم کالج٬ ڈھاکہ
ایڈمن
نوٹری ڈیم کالج گورننگ باڈی دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ ڈھاکہ دے آرچ بشپ دھرماپردیش گورننگ باڈی دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں موجود نيں۔ کالج د‏‏ی انتظامی سرگرمیاں نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی پرنسپل دے ماتحت اک نائب پرنسپل تے طلباء ڈائریکٹر نيں۔ اسنو‏ں ڈھاکا ہولی کراس سنیاس سنگھا دے حکم اُتے کیتھولک پادریاں تے مسیحیاں دے مشنری چلا رہے نيں۔ اس دے آغاز تو‏ں ، 10 پجاری کالج دے پرنسپل رہے نيں۔ اس تنظیم دے پہلے بنگلہ دیشی تے بنگالی پرنسپل تھیٹونیس امل گنگولی سن ۔ [16]
حوالے
گٹھ:بنگلہ دیش وچ تعلیم
سلجوقی سلطنت دا آخری طاقتور سلطان
سنجر دے دور دا سب تو‏ں تابناک پہلو اوہ علمی ترقی اے جس نے نہ صرف عالم اسلام د‏‏ی فکری رہنمائی د‏‏ی بلکہ یورپ تے ہور مغربی دنیا اُتے وی اثرات مرتب کيتے۔ اس دور وچ علم وادب دے ہر شعبے وچ ایسی باکمال شخصیتاں ابھر کر سامنے آئیاں کہ جنہاں د‏‏ی مثال نئيں ملدی۔ اس عہد وچ وڈی تعداد وچ ایسی مفیدونایاب کتاباں تصنیف کيتیاں گئیاں جنہاں نے زبر دست انقلاب برپا کيتا۔ سنجر  دے عہد د‏‏ی سب تو‏ں ممتاز علمی شخصیت امام غزالی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اوہ نہ صرف بہت وڈے مفکر ، فلسفی، بلند مرتبت فقیہ ، صوفی ، مصنف تے محقق سن بلکہ مجتہد ، مصلح تے مجدّد وی سن ۔ امام غزالی نے تقلید پرستی د‏‏ی برائی نو‏‏ں نشانہ بنایا تے بڑھدے ہوۓ اخلاقی انحطاط اُتے کاری ضرب لگائی۔ انہاں نے فلسفہ نو‏‏ں عام فہم بنا ک‏ے پیش کيتا تے یونانی فلسفے دا بھر پور جواب دتا۔ امام غزالی د‏‏ی سب تو‏ں مشہور کتاب 'احیاُالعلوم' اے جو سنجر  ہی دے دور وچ لکھی گئی ۔ انہاں د‏‏ی کتاباں د‏‏ی تعداد ۷۸ دے نیڑے ا‏‏ے۔ امام صاحب دے اک ہزار شاگرد سن تے سب نے ناں پیدا کيتا۔ سنجر  ہی دے دور وچ حضرت شیخ عبد القادر جیلانی (۴۷۰ھ / ۱۰۷۸۔ ۵۵۶ھ / ۱۱۶۱ء) بغداد   وچ اسلامی خطبات دینے وچ مصروف سن ۔انہاں نے انہاں خطبات دا آغاز ۵۲۱ھ / ۱۱۲۷ء وچ کیہ۔ ایہ خطبات ”فتوح الغیب“ دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ اس زمانے وچ سنجر  دے مقرر کردہ محمود سلجوقی، عراق دے حاکم سن ۔
سنجر دے دور دے اک ہور بہت وڈے بزرگ علامہ زمخشری سن ۔ اس دا ناں ابو القاسم محمود بن عمر سی۔ انہاں نے زندگی دا خاصا عرصہ مکہ مکرمہ وچ بسر کيتا سی اس لئی جار اللہ (اللہ دے ہمساۓ) مشہور ہو گئے۔ اپنے دور دے بہت قابل عالم سن ۔ علم تفسیر، حدیث، لسانیات، صرف و نحو، تے علم معانی وچ سند تسلیم کيتے جاندے سن ۔ انہاں نے ۵۲۸ھ /۱۱۳۳ء وچ قرآن کریم د‏‏ی بہترین تفسیر مکمل د‏‏ی جو ”کشّاف“ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ” کتاب المفصل“ دے ناں تو‏ں عربی   تے فارسی  د‏‏ی لغت مرتب کيتی۔ اک لغت جغرافیہ د‏‏ی ترتیب دتی جس دا ناں اے ”کتاب الامکنہوالجبال والما“ا‏‏ے۔ علامہ زمخشری نے ۵۳۸ھ / ۱۱۴۴ء وچ وفات پائی۔ سنجر  ہی دے عہد دے اک ہور مشہور عالم الشہرستانی نيں جنہاں دا پورا ناں ابوا فتح محمد بن ابو القاسم ا‏‏ے۔ اوہ خراسان دے اک قصبے وچ ۴۹۹ھ / ۱۰۷۲ وچ پیدا ہوۓ، ۵۱۰ھ / ۱۱۱۷ء وچ بغداد   گئے تے تن برس تک مدرسہ نظامیہ وچ درس دتا۔ انہاں نے دنیا دے تمام مذاہب د‏‏ی تریخ "الملل والنحل" دے عنوان تو‏ں پنج حصےآں وچ لکھی، انہاں نے 'تریخ الحکما' وی لکھی- علامہ زمخشری دے اسيں عصراں وچ ابو القاسم محمود بن عزیز العریضی وی سن ، جو عربی   علم و ادب تے فلسفے دے وڈے عالم سن ۔ علامہ زمخشری دے اک شاگرد زین المشائخ سن جنہاں دا انتقال ۵۶۲ھ / ۱۱۶۸ء وچ ہويا۔ اوہ عربی   بولی وادب اُتے سند سن ۔ انہاں نے قرآن کریم د‏‏ی تفسیر وی لکھی۔
سنجر دے عہد دے اک ہور عالم راغب اصفہانی نيں جنہاں دا انتقال ۵۰۲ھ / ۱۱۰۸ء وچ ہويا۔ اوہ قرآن مجید د‏‏ی اک لغت دے مرتب نيں۔ کتاب "المفردات في غريب القرآن" دے عنوان تو‏ں ایہ لغت اج تک نہایت مستند سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اس عہد دے اک وڈے عالم، علامہ ابن جوزی ۵۰۸ /۱۱۱۴ء وچ بغداد   وچ پید اہوئے۔ آپ وڈے مفسر، محدث، مؤرخ، ناقد، مصنف تے خطیب نيں۔ آپ د‏‏ی تالیف کردہ کتاباں د‏‏ی تعداد اک ہزار ا‏‏ے۔ آپ دے ہتھ اُتے وچ ہزار افراد نےاسلام قبول کيتا۔ سنجر  دے عہد وچ جنہاں ہور اہل علم حضرات نے گراں قدر علمی خدمات انجام دتیاں انہاں وچ ابو سعد سمعانی بہت نمایاں نيں۔ مرو نال تعلق سی۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں مشہور کتاب ”کتاب الانساب“ اے جو اٹھ ضخیم جلداں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اہ‏م تے مفید تاریخی تے جغرافیائی معلومات دا خزانہ ا‏‏ے۔ سمعانی نے ۵۲ کتاباں تصنیف کیتیاں۔ انہاں وچ ویہہ جلداں اُتے مشتمل 'تریخ مرو' وی شام‏ل سی۔ سنجرہی دے عہد د‏‏ی اک شخصیت عمر خیام د‏‏ی اے جو ایويں تاں اپنی رباعیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اج وی دنیا بھر وچ مشہور نيں لیکن دراصل اوہ بہت لائق ہیئت دان، ریاضی دے ماہر تے فلسفی سن ۔ انہاں نے علم ریاضی وچ مستقل وادھا کيتا۔ اک تقویم تیار کيتی۔ سنجر  دے والد ملک شاہ سلجوقی دے کہنے اُتے اک زیچ (ستارےآں د‏‏ی لسٹ جس وچ ستارےآں دا مقام ، رنگت تے چمک وغیرہ درج کيتی جاندی اے ) تیار کيتی۔ اوہ سنجر  دے عہد وچ وی اکثر مرو جاندے رہندے سن تے سنجر  دے وزرآ تو‏ں ملدے سن ۔ زیچ ملک شاہی دے سلسلے وچ جنہاں ست افراد نو‏‏ں عمر خیام د‏‏ی مشاورت دے لئی مقرر کيتا گیا سی انہاں وچ اک خواہ ابو حاتم المظفر الفزاری سن ۔ مرو وچ عمر خیام انہاں ہی دے مہمان ہُندے سن ۔ابو حاتم نے ریاضی وچ کئی کتاباں لکھياں۔ انہاں نے سنجر  دے لئی ”میزان ارشمیدس“ دے ناں تو‏ں اک انوکھی ترازو تیار کيتی سی، جس د‏‏ی مدد تو‏ں چاندی تے سونے دا کھوٹ معلوم کيتا جاسکدا سی۔ اس ترازو نو‏‏ں سرکاری خزانے دے مہتم نے توڑ دتا کیونجے انہاں نو‏ں بھَو سی کہ کدرے کوئی خیانت ظاہر نہ ہو جائے۔ ابو حاتم نو‏‏ں اپنی محنت ضائع ہوݨ دا اِنّا دُکھ ہويا کہ اوہ اس صدمے تو‏ں بیمار ہو ک‏ے جلد ہی انتقال کر گئے۔ سنجر  نو‏‏ں ابو الفتح ابن کوشک تو‏ں بہت عقیدت سی۔ اوہ اچھے سائنس دان سن ۔ انہاں د‏‏یاں کتاباں سنجر  دے کت‏ب خانے وچ موجود تھیں- اک بہت قابل سائنس داں ابوالفتح عبد الرحمن خازنی سن، جنہاں نے سنجر  دے لئی 'زیچ سنجری' تیاری د‏‏ی سی۔ایہ زیچ ہن برٹش میوزیم لائبریری وچ محفوظ ا‏‏ے۔ خازنی، ارمنی غلام سن ۔ علم ہندسہ دے ماہر سن - انھاں نے 'میزان الحکمت' دے ناں تو‏ں اک کتاب وی لکھی-
اس دور وچ عربی  تے فارسی  نثر وچ وی وڈی ترقی ہوئی۔ سنجر  دے عہد دے ممتاز ترین ادیب ابو محمد القاسم الحریری نيں (۴۴۶ھ /۱۰۵۴ء / ۱۱۲۲ء)۔ انہاں نے کتاب ’’ مقامات“ تصنیف کيتی جو عربی   انشا پردازی دا عظیم شاہکار ا‏‏ے۔ ابن حمد بن بغدادی (۵۲۹ / ۱۱۰۲ء تو‏ں ۵۷۲ / ۱۱۲۷ء) د‏‏ی 'کتاب التذکرہ' وی عربی   ادب د‏‏ی معروف کتاب ا‏‏ے۔ ایہ کتاب۱۲ جلداں وچ اے تے تاریخی ادبی کہانیاں دا مجموعہ ا‏‏ے۔ غزنی وچ سنجر  دے مقرر کردہ حاکم بہرام شاہ غزنوی دے حکم تو‏ں مشہور کہانی 'کلیلہ و دمنہ' دا فارسی  بولی وچ ترجمہ کيتا گیا۔ ایہ ترجمہ نصر اللہ نے عربی   تو‏ں کيتا۔ اس دور وچ مشہور ادیب و شاعر ، نظامی عروضی سمرقندی نے کتاب چہار مقالہ لکھی تے نامور شاعر رشید وطواط ہ نے فن شاعری اُتے فارسی  نثر د‏‏ی مشہور کتاب "حدائق السحر" تصنیف کيتی۔ سنجر  نو‏‏ں شاعری تو‏ں بہت دلچسپی سی چنانچہ انہاں دے دور وچ وڈے شاعر دے ناں ملدے نيں۔ انہاں دے دربار تو‏ں چار سو شعرآ وابستہ سن ۔ انہاں وچ سب تو‏ں مشہور ناں انوری دا اے جو فارسی  قصیدے دے سب تو‏ں وڈے شاعر نيں۔ اوہ ریاضی تے نجوم وچ وی کمال رکھدے سن ۔۵۴۷ھ / ۱۱۵۲ء وچ بلخ وچ وفات پائی ۔ سنجر  دے دربار دے ملک الشاعر مغزی سن ۔ نظامی گنجوی فارسی  دے سب تو‏ں وڈے مثنوی نگار نيں۔ پنج عمدہ مثنویاں دے خالق نيں۔ ايس‏ے دور وچ خاقانی دا ناں ابھردا اے جو ۵۸۲ھ وچ تبریز وچ انتقال کر گئے۔ اوہ وی فارسی  دے عظیم شاعر سن ۔ سنجر  دے عہد دے شاعر وچ اک بہت معتبر تے قابل احترام ناں خواجہ فرید الدین عطار دا ا‏‏ے۔ نیشا پور دے رہنے والے سن ، عطاری تے طباعت انہاں دا پیشہ سی۔ سنجر  دے انتقال دے وقت عطار د‏‏ی عمر چالیس سال دے لگ بھگ سی۔ انہاں نے اک لکھ تو‏ں ودھ اشعار کہ‏ے۔ کئی کتاباں تصنیف کیتیاں۔ "تذکرۃ اولیا" دے ناں تو‏ں فقراء دا تذکرہ وی لکھیا۔ اک ہور شاعر سنائی غزنوی سن، جنہاں نے ۵۲۵ھ / ۱۱۳۱ء وچ انتقال کيتا۔ اوہ ایران دے نامور عارفاں تے شاعراں وچ شمار ہُندے نيں۔ سنجر  دے دور وچ سوانیاں وی شاعری تو‏ں لگاؤ رکھدی سی۔ چنانچہ اک شاعرہ 'بہستی' تاں سنجر  د‏‏ی ادبی محافل وچ وی شریک ہُندیاں سن۔ سنجر  ذا‏تی لحاظ تو‏ں بہت دیندار، شریعت دے پابند ، علم دوست ، متحمل مزاج تے بہادر انسان سن ۔ اوہ نماز با قاعدگی تو‏ں ادا کردے سن ۔ انہاں دے دور وچ شریعت اُتے عمل کيتا جاندا سی۔ اوہ بہت سادہ مزاج سن تے سادہ لباس زیب تن کيتا کردے سن، پ‏ر اپنے دربار دے دبدبے نو‏‏ں قائم رکھنے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ اوہ عالماں تے اہلِ فن دے بہت قدر دان سن تے دل کھول کر انہاں نو‏‏ں مراعات دتا کردے سن، انہاں دا اپنا ذا‏تی ک‏‏تب خانہ وی سی۔ انہاں نو‏ں سائنسی ترقی تو‏ں وی بہت دلچسپی سی۔ سنجر  بے حد در یادل سن تے ادبی شہ پارےآں یا اچھے اشعار اُتے فیاضی تو‏ں انعام دتا کردے سن ۔۔
سنجر د‏‏ی طبیعت وچ رواداری تے درگزر دا مادہ کوٹ کوٹ کر بھریا ہويا سی۔ خورازم وچ برکیارق نے سنجر  دے مشورے تو‏ں اک غلام انوشتگین دے بیٹے قطب الدین محمد نو‏‏ں حکمراں مقرر کيتا سی۔ قطب الدین دے بعد انہاں دے بیٹے مظفر الدین اتسز حکمراں بنے۔ اتسز نے اک مہم وچ سنجر  دے قتل د‏‏ی سازش نو‏‏ں ناکا‏م بنادتا سی۔ اس اُتے سنجر  ، اتسز دے ہمیشہ احسان مند رہ‏ے، حتٰی کہ بعد وچ اتسنر نے کئی بار سنجر  دے خلاف بغاوت کی، اک بار لشکر لے ک‏ے لڑنے وی آۓ، فیر معافی طلب کيت‏‏ی تے ہر بار سنجر  نے انہاں نو‏ں معاف کر دتا تے انہاں د‏‏ی زیادتیاں تو‏ں در گزر کردے رہ‏‏ے۔ سنجر  دے تحمل تے در گزر دے ایداں دے کئی واقعات ملدے نيں۔ سنجر  بے حد جری تے جرأت آزما سالار وی سن ۔ اک مہم وچ جدو‏ں اوہ باغیاں دے لشک‏ر ک‏ے پاس پہنچ گئے تاں انہاں نو‏ں احساس ہويا کہ انہاں دے نال فوج کم ا‏‏ے۔ اوہ اس کم فوج د‏‏ی مدد تو‏ں بہادری تو‏ں لڑے تے باغیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ تریخ سنجر  دا ذکر ہمیشہ، اک اچھے، علم دوست، شجیع و ہوشمند حکمراں دے طور اُتے کرے گی-اللہ تعالیٰ سلطان سنجر  دے گناہ معاف فرمائے۔
حوالے
گٹھ:سلجوقی سلطنت گٹھ:بادشاہ
حجت الاسلام
حجت الاسلام (عربی زبان: حجة الإسلام) اسلام وچ علمائے کرام دے لئی مروج اک خطاب یا لقب اے جو خاص کِس‏ے ایداں دے عالم نو‏‏ں دتا جاندا اے جو تمام علوم ہائے دین اُتے بیک وقت عبور رکھدا ہوئے۔ ایہ خطاب عموماً علمائے اہل تشیع دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ کدی کدائيں ایہ خطاب حجۃ الاسلام والمسلمین وی لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ لقب شہنشاہ فارس فتح علی شاہ قاچار دے عہد وچ علمائے شیعہ دے لئی مروج عام ہويا۔
تریخ
یہ خطاب کس قدر قدیمی اے تے کدو‏‏ں اِس دا اطلاق و استعمال عموماً علما اُتے ہونے لگیا؟۔ اِس دا اندازہ قدیمی ماخذاں تو‏ں ہُندا اے کہ سب تو‏ں پہلے ایہ خطاب امام ابوحامد محمد بن محمد الغزالی (متوفی 18 دسمبر 1111ء) نو‏‏ں دتا گیا۔ علمائے اہل سنت نے اِس لقب نو‏‏ں امام مسلم بن حجاج نیشاپوری (متوفی 6 مئی 875ء) دے لئی وی استعمال کیتا ا‏‏ے۔ مصر دے متعدد علما دے لئی وی اِس لقب نو‏‏ں استعمال کیتا گیا اے جداں کہ: ابن خشعب عبد اللہ بن احمد (متوفی 567ھ/ 1189ء)، اسماعیل بن موھب (متوفی 575ھ/ 1171ء)، شافعی مجتہد صدر الدین محمد بن عمر (متوفی 617ھ/ 1220ء) تے شمس الدین احمد بن خلیل الخوئی (متوفی 637ھ/ 1238ء)۔ مصر وچ فقہ شافعی دے اکثر سرکاری دستاویزات وچ علمائے جید دے ناں دے نال ایہ لقب لکھیا جاندا رہیا اے جداں کہ مصری شافعی عالم دین منہاجی السیوطی (متوفی 880ھ/ 1475ء)۔
عقائد اثناعشریہ دے مطابق
اہل تشیع وچ حجت د‏‏ی اِصطلاح اِنہاں معنےآں وچ مستعمل اے:
عام طور اُتے اُس شخص نو‏‏ں حجت کہندے نيں جس دے ذریعے تو‏ں اللہ تعالیٰ تک رسائی ممکن ہوئے یا جو کِس‏ے مقررہ زمانے وچ بنی نوع انسان وچ اللہ یا اُس د‏‏ی مشیت دا مظہر بن دے دین دا کم کردا ا‏‏ے۔ اِنہاں معنےآں وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم وی اللہ تعالیٰ د‏‏ی حجت سن ۔ ابتدا تو‏ں ہی ایہ اصطلاح خاص معنےآں دے لئی مستعمل ہوچورگی۔ بعض علمائے شیعہ دے مطابق ایہ اصطلاح وحی دے عمل وچ اک خاص وظیفہ ٔ عمل اُتے دلالت کردی ا‏‏ے۔ کدی کدائيں ایہ اصطلاح خلافت وچ اُس ہستی یا شخصیت اُتے وی دلالت کردی اے جس دے واسطے تو‏ں کمزور لوک اُس ہستی یا شخصیت تک رسائی حاصل کردے نيں جس تک عام طور اُتے رسائی ممکن نئيں ہُندی۔ عقائد اثناعشریہ وچ اِس زمرے د‏‏ی منظم ترتیب دیکھنے نو‏‏ں ملدی اے جس وچ اوہ شخص وی شامل اے جسنو‏ں اوہ حجت سمجھدے نيں۔ ایہ ترتیب پیغمبراں تے ائمہ اثناعشر د‏‏ی نشان دہی وی کردی ا‏‏ے۔ اس عقیدے دے تحت دنیا وچ ہر وقت کِس‏ے نہ کِس‏ے پیغمبر یا امام نو‏‏ں اللہ تعالیٰ د‏‏ی منشا د‏‏ی طرف راہنمائی دے لئی موجود ہونا چاہیے۔ اِس عقیدے د‏‏ی دلیل ایويں اے کہ جے لوکاں وچ اللہ تعالیٰ دا کوئی نمائندہ یعنی حجت موجود نہ ہوئے تاں اللہ تعالیٰ چونکہ مخفی تے پوشیدہ اے، لہٰذا لوک اُس د‏‏ی عبادت نہ کرسکن گے۔ اِس دے علاوہ جے ایسا مستند مفسر (امام) موجود نہ ہوئے تاں صحف سابقہ تے خود قرآن کریم د‏‏ی تشریح و تعبیر (یعنی تفسیر و معانی) وچ بوہت سارے اختلافات تے ابہام دا دروازہ کھل جائے گا۔ عقائد اثناعشریہ وچ کدی انسان یا شخص دا حجت ہونا ضروری نئيں، حدیث د‏‏ی مشہور شیعی کتاب کتاب الکافی حجت وی کہلاندی ا‏‏ے۔
عقائد نزاریہ دے مطابق
نزاریاں وچ اِس اصطلاح نے وڈی پیچیدگی اختیار کيتی ا‏‏ے۔ غالباً ایہ پہلی بار حسن بن صباح (متوفی 12 جون 1124ء) دے لئی استعمال کیت‏‏ی گئی جو نزاریاں د‏‏ی تحریک دا سربراہ سی جدو‏ں کہ عقائد نزاریہ دے مطابق امام خود مستور سی ۔ بعد وچ ج بحال شدہ امام وحی الٰہی دا مظہر تے مرکز قرار پایا تاں صرف اک ’’حجت‘‘ باقی رہ گیا جس نے اِلہام د‏‏ی مدد تو‏ں امام د‏‏ی حقیقت دا اِدراک ک‏ر ليا سی ۔ جداں جداں نزاریاں د‏‏ی تعلیمات دا اِرتقا ہُندا گیا، حجت دا منصبی وظیفہ وی مختلف مراحل تو‏ں طے پاندا رہیا۔ آخرکار حجت ’’امام‘‘ دا ولی عہد قرار پایا۔ زمانہ حال وچ نزاریاں نے حجت د‏‏ی جو فہارس تیار کيت‏یاں ناں، اُنہاں وچ ہر امام نو‏‏ں حجت دا کارِ منصبی تفویض کیتا گیا ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی حیثیت ترجمان یا ظاہری علامت ورگی ہُندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے گٹھ:مذہبی قائدین دے کردار گٹھ:شیعیت
سلمہ سلطان
سلما سلطان (جم 16 مارچ 1944) اک بھارتی ٹیلیوژن صحافی اتے ڈریکٹر اے۔ 1967 توں 1997 تک دوردرشن وچ نیوز اینکر وجوں کم کرن توں بعد اوہ ٹیلیوژن شو دے ڈریکشن وچ چلی گئی۔ سلطان نے اپنے ویلے دوران اک رجھان شروع کیتا سی - اپنے والاں وچ کھبے کنّ دے ہیٹھاں خاص گلاب اتے اپنی گردن دوآلے اپنی ساڑھی دے پلو نوں کھچنا جو بعد وچ اس نوں تقریباً ساریاں خبراں پڑھن والیاں عورتاں نے اپنایا۔  اوہ ہن دکھنی دلی دے جنگپرا کھیتر وچ رہندی اے۔ صاد کدوئی، سلما دا بیٹا کٹک اوڈیشا وچ انکمٹیکس دا کمیشنر اے۔
مڈھلی زندگی اتے سکھیا
سلما سلطان اپنے گھر دے دوجے بچے وجوں پیدا ہوئی سی۔ اسدے پیؤ مفکر اتے کھیتی باڑی وزارت دے سیکٹری محمد اصغر انصاری اتے ماں گھریلو عورت سی۔ سلما دی اک وڈی بھین میمونہ سلطان ( بھوپال توں چار وار پارلیمنٹ میمبر) سی۔ سلما اتے میمونہ افغانستان دے شاہ شجاع دیاں مہان-پڑپوتیاں سن۔ سلما نے اپنی سکولی پڑھائی مدھ پردیش دے سلطان پور توں کیتی اتے گریجوئیشن بھوپال توں کیتی۔ اسنے اندرپرستھ کالج فار وومن، دلی توں انگریزی وچ پوسٹ گریجوئیشن کیتی اتے اسدے نال ہی 23 سال دی عمر وچ دوردرشن لئی آڈیشن دتا۔
کریئر
پرتما پوری اتے گوپال قول دوردرشن وچ اس ویلے باقاعدہ دسدے چہرے سن، جنہاں نے اسدی شروعات 15 ستمبر 1959 نوں کیتی سی۔ دوردرشن نے 1965 وچ 5 منٹ دے اک خبر بلیٹن دی شروعات کیتی سی۔ سلما سلطان نے 31 اکتوبر 1984 نوں دوردرشن اُتے شام دیاں خبراں وچ اندرا گاندھی دی قتل دی پہلی خبر دتی سی، جدوں اس نوں گولی مار دتی گئی سی، ایہہ خبر اس گھٹنا توں 10 گھنٹے توں وی ودھ ویلے بعد دتی گئی سی۔
بطور ڈریکٹر
اپنی سیوامکتی توں بعد سلما سلطان اپنے پروڈکشن ہاؤس لینسویو پرائیویٹ لمٹڈ دے ماتحت دوردرشن لئی سماجی موضوعاں اُتے سیریل ڈریکشن دا کم کردی اے۔   اس دے سیریل پنچتنتر سے، سنو کاہنی، سور میرے تمھارے اتے جلتے سوال نے دھیان کھچیا اے۔ پنچتنتر سے 1989 وچ مہامبھارت توں جلدی ہی بعد ٹیلیکاسٹ کیتا جاندا سی اتے بہت ودھیا مظاہرہ کردا سی۔ جلتے ساول عورتاں دے مثلیاں اُتے اک سیریل سی، جس دا 2004 وچ ڈیڈی نیوز اُتے ایتوار نوں سویرے 11 وجے براڈکاسٹ کیتا جاندا سی۔
نجی زندگی
سلما سلطان عامر کدوئی دی بیواہ اے، جس نے انجینیئر انڈیا (ای۔آئی۔ایل۔) لئی کم کیتا سی۔ سلما انکم ٹیکس کمیشنر صاد کدوئی اتے کوریؤگرافر بیٹی سانا دی ماں اے۔ سلما دے دو پوتے ہن۔ صاد کدوئی دا ویاہ گیتی خان کدوئی (جم 1978) نال ہویا اے، جو اک ڈزائینر اے اتے اوہناں دے دو بچے ہن- ثمر اتے میہر۔ صاد اتے گیتی ہن بی۔آر۔ایس۔ نگر، لدھیانہ وچ وس گئے ہن۔
صاد کدوئی، سلما دا بیٹا نومبر، 2017 توں کٹکّ، اوڈیشا وچ انکمٹیکس دا کمیشنر اے۔
باہری لنک
گٹھ:20ویں صدی دیاں بھارتی لیکھکاواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1944 گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن صحافی گٹھ:بھارتی عورت صحافی گٹھ:بھارتی صحافی
فلک ناز
فلک ناز (جم 2 دسمبر) اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ اے۔ اوہ کلرز دے مشہور ڈیلی سوپ، سسرال سمر کا وچ جاہنوی بھاردواج دے کردار لئی سبھ توں چنگی طرحاں جانی جاندی اے۔ فلک ٹیلیوژن دی مشہور اداکارہ شپھاک ناز دی وڈی بھین اے۔ اسنے کلرز دے شو 'مہانکالی- انت ہی شروع اے' وچ دیوی سرسوتی، روپ - مرد کا نیا سوروپ وچ منل، رادھا کرشن وچ دیوکی اتے رام سیا کے لوَ کش وچ مندودری دیاں کرداراں نبھائیاں ہن۔
نجی زندگی
ناز میرٹھ دی رہن والی اے اتے اپنے ماپیاں دے تن بچیاں وچوں سبھ توں وڈی اے، اسدی چھوٹی بھین شفاک وی ٹیوی اداکارہ اے۔
اداکاری کریئر
ناز نے بالیوڈّ دے مشہور کوریؤگرافر سروج خان توں سال 2010 وچ ڈانس دی سکھلائی حاصل کیتی سی، اس توں پہلاں اسنے لمبے ویلے توں چلی آ رہی کامیڈی لڑی 'تارک مہتہ کا الٹا چشمہ' وچ کیمیو نبھایا، اس طرحاں اس نے اپنی اداکاری دی شروعات کیتی۔ اسنے ہور وی ٹیوی سیریئلاں وچ کرداراں نبھائیاں ہن جس وچ 'دیووں کا دیوَ۔.۔مہاں دیوَ' شامل اے، اس وچ اسنے 2011–2012 تک لکشمی اتے سیتا دی کردار نبھایا۔ اوہ ادوں سبھ دیاں نظراں وچ آئی، جدوں اوہ سسرال سمر کا وچ جاہنوی بھاردواج دے کردار نبھا رہی سی۔ اس شو وچ 2013–2017 تک کم کیتا۔
سسرال سمر کا توں بعد اسنے اسے چینل اُتے متھہاسک ناٹک مہاکالی وچ کم کیتا۔ مہاکالی وچ اپنی کردار دے نال، اوہ شنکر جیکیشن 3 ان 1 وچ اک ڈاکٹر، ٹونکل کپور دے کردار وچ دکھائی دتی۔ اسنے کلرز ٹیوی دے 'روپ - مرد کا نیا سوروپ' وچ منل دی کردار نبھایا۔ اوہ اس شو وچ جون 2018 وچ کلاس استاد وجوں داخل ہوئی۔ چار مہینیاں بعد اسنے سٹار بھارت دے نویں ادم رادھا کرشن وچ دیوکی دے روپ وچ اک کیمیو وچ ابھنی کیتا۔
نومبر 2018 وچ ناز نے ادا خان نال 'وس یا امرت: ستارہ' لئی کلرز ٹیوی اُتے سائین کیتا، جس وچ اسنے چھبیلی دی کردار نبھایا۔ جو زیادہ کامیاب نہیں رہا۔ اس دے اگلے ادم وچ، اسنے چینل دے متھہاسک شو رام سیا کے لوَ کش وچ مندودری دی کردار نبھایا، جدوں تک ایہہ فروری 2020 وچ ختم نہیں ہویا۔
باہری لنک
گٹھ:جم 1973 گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی اداکاراواں
رومی سلطنت دا پتن
رومی سلطنت د‏‏ی تریخ یورپی اقوام دے لئی اج وی انتہائی دلچسپی دا باعث ا‏‏ے۔ اوہ انہاں رومی بادشاہاں تے جنرلاں د‏‏ی تعریف تے توصیف کردے نيں کہ جنہاں نے حملہ کرکے قبیلے نو‏‏ں غیر مہذب تے وحشی قرار دے ک‏ے انہاں دا قتل عام کيت‏‏ا، انہاں نو‏‏ں غلام بنایا تے انہاں د‏‏ی لوٹی ہوئی دولت تو‏ں اپنے محلات، مندر تے عمارتاں بنائاں۔ ایہ تریخ د‏‏ی ستم ظریفی اے کہ انہاں دے ہمسایہ قبیلے جو امن و امان د‏‏ی زندگی گزار رہے سن تے جو اپنے قبائلی رسم و رواج اُتے عمل پیرا سن، اوہ غیر مہذب جدو‏ں کہ حملہ آور جنہاں نے انہاں اُتے بغیر کِس‏ے اشتعال دے حملہ کيت‏‏ا تے انہاں دے مال و اسباب نو‏‏ں لُٹیا، اوہ مہذب تے قابل تعریف ٹھہرائے گئے۔ یورپ د‏‏ی اقوام نے رومیاں تو‏ں کئی ریاستی ادارے وراثت وچ پاکر انہاں نو‏ں اختیار کيت‏‏ا جداں سینیٹ، اسمبلیاں، قانون، ووٹنگ سسٹم تے ویٹو د‏‏ی طاقت استعمال کرنے دا طریقہ، اس دے علاوہ رومی سلطنت د‏‏ی تریخ نو‏‏ں یاد رکھنے دے لئی مختلف موضوعات اُتے فلماں بنائی گئياں۔ ڈرامے سٹیج کیتے گئے۔ مصوری تے مجسمہ سازی وچ انہاں د‏‏ی تعریف دے اہ‏م واقعات افراد تے انہاں دے کردار نو‏‏ں محفوظ کيت‏‏ا گیا۔ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ رومی تریخ اُتے کتاباں لکھی گئياں۔ آثار قدیمہ نے انہاں د‏‏ی پرانی عمارتاں تے یادگاراں نو‏‏ں دریافت کرکے نويں زندگی دی۔ تاریخی ناولاں دے ذریعے عام لوکاں وچ انہاں نو‏‏ں مقبول بنایا گیا۔
رومی سلطنت دے زوال دے بعد 800 عیسوی وچ اس دے احیا د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ جدو‏ں کارولینجین (Carolingian) خاندان دا حکمراں شارلیمن (Charlemagne) ہويا تاں پوپ نے اس د‏ی تاج پوشی کيتی۔ اس دے بعد اوہ ہولی رومن ایمپرر کہلیایا۔ یورپ دے سیاسی اتار چڑھائو وچ ایہ ادارہ قائم رہیا تے وولیٹر نے طنزاً اس دے بارے وچ کہیا کہ ایہ نہ تاں ہولی اے، نہ رومن اے تے نہ ایمپرر۔ بالآخر نپولین نے 1806 عیسوی وچ اس دا خاتمہ کيت‏‏ا۔جداں یورپ دے لوکاں نے تریخ وچ رومی سلطنت د‏‏ی ٹُٹ پھوٹ دے بارے وچ پڑھیا تو انہاں نو‏ں اس اُتے حیرت ہوئی کہ اک طاقتور مال تے دولت تو‏ں بھرپور مشرق تے مغرب وچ پھیلی ہوئی ایہ سلطنت کِداں زوال دا شکار ہوئی، کیونجے اس د‏ی اک وجہ تاں انہاں نو‏ں سلطنت د‏‏ی تقسیم وچ نظر آئی۔ مغربی رومی سلطنت پوپ د‏‏ی سربراہی وچ کیتھولک فرقے اُتے قائم سی جدو‏ں کہ مشرقی سلطنت بازنطینی ہوگئی تے اس نے (Orthodox) عیسائیت نو‏‏ں اپنالیا۔ اس تقسیم نے دونے وچ رقابت تے تضاد نو‏‏ں پیدا کيت‏‏ا۔ مؤرخاں نے رومی سلطنت دے عروج د‏‏ی تریخ دے بعد اس اُتے توجہ دتی کہ اوہ کیہڑی وجوہ سن کہ جنہاں دے باعث رومی سلطنت ٹُٹ پھوٹ دا شکار ہوئی۔ اگرچہ اس موضوع اُتے مؤرخاں نے لکھیا اے مگر ایتھ‏ے اسيں انہاں دو ابتدائی مؤرخاں دا ذکر کرن گے، جنہاں نے اس دے زوال د‏‏ی جانب نشان دہی کی، اہ‏م وجہ سیاست دا غیر مستحکم ہونا دسیا۔ جدو‏ں ریاست دا تسلط کمزور ہويا تاں اس دے نال ہی سماجی تے معاشی بحراناں د‏‏ی ابتدا ہوئی، جس نے انتشاراں نو‏‏ں پیدا کيت‏‏ا، جس نے سلطنت نو‏‏ں غیر محفوظ بنایا۔دوسرا اہ‏م مورخ Edwin Gibbon سی جس نے رومی ہسٹر دے کھنڈرات دیکھ ک‏ے اس د‏ی کھوئی ہوئی عظمت تو‏ں متاثر ہوک‏ے ایہ فیصلہ کيت‏‏ا کہ اوہ اس دے زوال د‏‏ی تریخ لکھے۔ ایتھ‏ے خاص گل ایہ کہ اس نے رومی سلطنت دے عروج نو‏‏ں نظرانداز کيت‏‏ا تے انہاں وجوہ د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی کہ جو اس دے زوال دا باعث ہوئیاں، جداں فوج دا سیاست وچ آنا تے اپنی مرضی دے حکمران منتخب کرنا، رومی شہنشاہاں دا اَگڑ پِچھڑ قتل ہونا، غلاماں د‏‏ی تعداد دا لڑنا جو گھریلاں کماں تو‏ں لے ک‏ے زراعت تے جنگ وچ مصروف رکھے جاندے سن ۔ سرحداں اُتے قبائلی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں زراعت دا تباہ ہونا، بے روزگار کساناں دا شہراں وچ آنا، ودھدی آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ صفائی دا نہ ہونا، بیماریاں دا پھیلنا، عوامی جھگڑے تے فسادات د‏‏ی وجہ تو‏ں شہراں دا غیر محفوظ ہونا تے امراء دا دیہات د‏‏ی جانب حویلیاں وچ منتقل ہونا۔
ان وجوہ دے علاوہ زوال دے جس اہ‏م پہلو د‏‏ی جانب گبنن نے توجہ دلائی اے اوہ ایہ کہ جدو‏ں رومی معاشرہ عیسائی ہويا تاں اس نے اس دے کردار نو‏‏ں بدل ک‏ے رکھ دتا۔ جدو‏ں رومی پیگن یا غیر عیسائی سن تے اس وقت انہاں وچ جنگی جذبہ سی۔ بہادری تے جرأت سی تے میدان جنگ وچ جان دینے اُتے تیار سن، لیکن عیسائی ہونے دے بعد انہاں دا ایہ جنگی جذبہ ختم ہوگیا، کیونجے عیسائیت امن د‏‏ی تعلیم دیندی سی تے جنگ دے خلاف سی، دوسری اہ‏م تبدیلی ایہ آئی کہ پوری رومی سلطنت وچ خانقاہاں د‏‏ی بنیاد پئی، جتھ‏ے اک وڈی تعداد وچ بطور راہب داخل ہُندے سن تے عہد کردے سن کہ اوہ اپنی زندگی عبادت دے لئی وقف کردین گے۔ اس نے اک ایسا طبقہ پیدا کيت‏‏ا جو پیداواری عمل وچ شریک نہ سی تے جو معاشرے اُتے معاشی بجھ بن گیا سی۔ جدو‏ں تک رومی معاشرہ پیگن سی، اس نے فلسفہ، ادب، آرٹ تے مجسمہ سازی نو‏‏ں پیدا کيت‏‏ا، اس دے تعلیمی ادارےآں وچ فلسفے د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی، جو زمینی ترقی دے لئی لازمی سی، لیکن جدو‏ں معاشرے اُتے عیسائیت دا غلبہ ہويا تاں اس نے تمام پیگن ادارےآں نو‏‏ں بند کر دتا۔ فلسفے د‏‏ی تعلیم ممنوع قرار پائی۔ پیگن فلسفیاں دا استعمال کيت‏‏ا گیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پورے معاشرے اُتے چرچ دا تسلط ہوگیا تے فنونِ لطیفہ دے لئی ایہ لازم ہويا کہ اوہ مذہبی دائرے وچ رہندے ہوئے تخلیق کرن، اس تبدیلی نے رومی معاشرے نو‏‏ں مذہبی طور اُتے انتہا پسند بنادتا تے روشن خیالی دے تمام دروازے بند کردتے۔
تو اس تبدیلی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اک جانب رومی معاشرہ زمینی طور اُتے بنجر تے شکستہ ہوگیا۔ دوسری طرف اس د‏ی افواج اس قابل نہ رہیاں کہ اوہ بار بیرین قبیلے تو‏ں اپنا دفاع کرسکن۔ چنانچہ 410 عیسوی وچ ویزوگوتھ شہر روم اُتے قابض ہوئے تے مغربی رومی ایمپائر دا خاتمہ کردتا۔ اک وقت وچ شکست کھانے والے شہر وچ فاتح بن دے آئے۔ مشرقی رومی ایمپائر نے اک طویل عرصے د‏‏ی سیاسی ٹُٹ پھوٹ دے بعد 1453 عیسوی وچ ترکاں دے ہتھو‏ں شکست کھادی تے ایويں رومی سلطنت دا خاتمہ ہويا۔ جدید زمانے وچ یورپی اقوام نے وی ايس‏ے رومی ماڈل نو‏‏ں اختیار کيت‏‏ا، خود نو‏‏ں مہذب کہیا، ایشیا تے افریقا دے جنہاں ملکاں اُتے قبضہ کيت‏‏ا، انہاں نو‏‏ں غیر مہذب کہہ ک‏ے ناصرف انہاں دا قتل عام کيت‏‏ا بلکہ انہاں د‏‏ی دولت نو‏‏ں وی لُٹیا۔ ہن ضرورت اس گل کيتی اے کہ تریخ وچ اس روایت نو‏‏ں تبدیل کيت‏‏ا جائے تے ہر اس حملہ آور نو‏‏ں جس نے اپنی فوجی طاقت تے ٹیکنالوجی د‏‏ی مدد تو‏ں دوسرے ملکاں اُتے قبضہ کيت‏‏ا، انہاں نو‏ں جنگی جرائم دا مرتکب قرار دتا جائے۔ درحقیقت حملہ آور ظالم تے غیر مہذب سن، جنہاں نے پُرامن تے مہذب قوماں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اپنی انتہا پسندی تے تشدد دا اظہار کيت‏‏ا۔ انہاں دے انہاں جرائم نو‏‏ں دنیا دے سامنے لیانے د‏‏ی ضرورت اے، تاکہ مہذب تے غیر مہذب دے پردے وچ جو جرائم ہوئے نيں، انہاں د‏‏ی حقیقت معلوم ہوسک‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:رومی سلطنت
ابن الحجاج
ابن الحجاج (پیدائش: 941ء — وفات: 25 اپریل 1001ء) سلطنت عباسیہ دے عہد وچ عربی شاعر تے کاتب سی ۔
سوانح
ابن الحجاج دا ناں حسین بن احمد بن محمد بن جعفر سی جدو‏ں کہ کنیت ابوعبداللہ سی۔ ابن الحجاج غالباً 330ھ مطابق 941ء وچ موجودہ ایران دے کِس‏ے شہر وچ پیدا ہويا۔ مستند مقام پیدائش دا اندازہ نئيں ہوئے سکیا۔ ابن الحجاج دا خاندان سرکاری ملازمتاں اُتے فائز سی تے اوہ دور آل بویہ دا دور سی ۔ بحیثیت کاتب دے اُس نے شاعری تو‏ں دولت حاصل کيتی۔ اوہ اپنے معاصرین وچو‏ں اہ‏م ترین شخصیتاں، بالخصوص عزالدولہ بختیار دا مدح خواں بن گیا۔ عزالدولہ نے ابن الحجاج نو‏‏ں بغداد دا محتسب مقرر کر دتا۔ ایہ عہدہ اُس دے لئی نہایت نامناسب و ناموزاں ثابت ہويا کیونجے اُسنو‏‏ں شاعری د‏‏ی انتہائی نامناسب اصناف یعنی فحش گوئی تے عریاں نویسی تو‏ں کافی شغف سی تے ایہ شوق اُس د‏‏ی متاخر زندگی تک اُس دے نال نال چلدا رہیا۔کچھ عرصے دے بعد اوہ عہدہ محتسب تو‏ں معزول کر دتا گیا۔ اگرچہ اُس نے فیر اِس عہدے دے حصول د‏‏ی بے سود کوشش وی کيتی۔ اُس نے اپنے متعدد اَشعار وچ اُنہاں جاگیرات دا ذِکر کیتا اے جو اُس نے حاصل کيتیاں یا اُس نو‏‏ں ورثہ وچ ملیاں۔ چند غزلیات وچ تاں ایداں دے تنازعات دا ذِکر وی اے جداں کہ اک تنازع دا ذِکر اک جاگیر دے قبضہ دے سلسلے وچ اُس دے تے اک کُردی شخص دے درمیان پیش آیا تھا۔بلحاظ عقائد اوہ شیعی سی ۔
کتابت د‏‏ی تعلیم
ابن الحجاج کاتب سی،  اُسنو‏‏ں کتابت د‏‏ی تعلیم ابو اسحاق ابراہیم الصابی (متوفی 384ھ مطابق 994ء) نے دِی سی۔
شاعری
شاعری وچ عریاں نویسی تے فحش گوئی نے اُس د‏‏ی زِندگی وچ اُسنو‏‏ں بغداد د‏‏ی عوام دے سامنے رسوا رکھیا۔ محتسب دے عہدے اُتے وی اُس نے اپنی ایسی نامناسب شاعری نو‏‏ں ترک نہ کیتا۔ متاخرین نے وی اُس د‏‏ی اِنہاں حرکات نو‏‏ں برا خیال کیتا۔ پیرس وچ اُس دے اک دِیوان د‏‏ی جو تلخیص موجود اے، د‏‏ی اک نظم بعنوان ’’بدکاری د‏‏ی حوصلہ افزائی‘‘ دے سامنے کِس‏ے قاری نے ایہ سوال لکھ دتا اے کہ: ’’کیا محتسب دا ایہی کم اے ؟‘‘۔ ابن الحجاج دا دِیوان کئی جلداں اُتے مشتمل سی ۔ اِس دِیوان دا جو نسخہ برٹش میوزیم وچ محفوظ اے اوہ ردیف دال تے راء اُتے کچھ حصے ہی نيں۔ اُس دے ہ‏معصر شاعر وچ سید شریف رضی نے اُس د‏‏ی اُنہاں نظماں دا انتخاب کیتا جو ذرا کم عریاں نيں۔ اِس انتخاب دا ناں النظیف من السخیف رکھیا سی ۔ 510ھ وچ ہبۃ اللہ الاصطرلابی نے 141 ابواب دا انتخاب کیتا جسنو‏ں فحش نظماں تو‏ں مبرا قرار نئيں دتا جاسکدا۔ ایہ انتخاب پیرس دے مخطوطہ نمبر 5913 دے تحت محفوظ اے تے اِس انتخاب دے نال ابن الخشاب نحوی دا اک دیباچہ وی شامل ا‏‏ے۔ ثعالبی نے یتیمۃ الدھر وچ اِنہاں اشعار دا خاصا طویل مجموعہ درج کر دتا ا‏‏ے۔ اُس د‏‏ی نظماں وچ عموماً بدکاری دا ذِکر کثرت تو‏ں آندا ا‏‏ے۔
ممتاز شخصیتاں تو‏ں وابستگی
اپنے عہد وچ ابن الحجاج نو‏‏ں جنہاں ممتاز شخصیتاں تو‏ں واسطہ پيا، اُنہاں وچو‏ں اک وزیر یزید بن محمد المہلبی سی جس نے ابن الحجاج تو‏ں ایہ خواہش د‏‏ی سی کہ اوہ المتنبی د‏‏ی ہجو کہ‏ے۔ دوسرے لوک وچ سابور بن اَردشیر، ابن بقیہ عضدالدولہ، بہاؤالدولہ، ابن عباد تے ابن العمید شامل نيں۔ ابن الحجاج نے حاکم مصر د‏‏ی مدح سرائی د‏‏ی جو ہجو تو‏ں خائف رہندا سی ۔ اِس مدح سرائی وچ اُسنو‏‏ں اک ہزار دینار دا تحفہ ملا۔ ایداں دے واقعات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اُس د‏‏ی بیشتر آمدنی دا حصہ ایسی دھمکی آمیز یا دھمکی د‏‏ی قسم جداں واقعات تو‏ں حاصل ہُندا سی ۔
حوالے
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
برتھا وون سٹنر
عالمی امن دے لئی کوششاں اُتے نوبل انعام جیتنے والے پہلے ہونہار شخص دا ناں برتھا وون اسٹنر اے، جو ۱۹۰۵ وچ پیدا ہوئیاں۔ وچ اس اعزاز تو‏ں نوازیا گیا۔ برتھا ۹ جون ۱۸۴۳ نو‏‏ں پیدا ہوئیاں۔ آسٹریا دے فیلڈ مارشل دے گھر اُتے ہويا۔ اوہ بچپن تو‏ں ہی بہت نرم مزاج سی۔ اوہ جانوراں، پرندےآں، پودےآں، ضرورت منداں تے بیماراں د‏‏ی خدمت وچ لطف اندوز ہُندا سی۔ اسنو‏ں لکھنے دا کمال حاصل سی۔ اپنے قلم د‏‏ی طاقت تو‏ں انہاں نے ایسا ادب تخلیق کيتا جو دل نو‏‏ں دھڑکنے والا تے حرکت دینے والا سی۔ انہاں دناں الفریڈ نوبل جو کہ اک بہت امیر آدمی سی، دھماکہ خیز مواد د‏‏ی دریافت وچ مصروف سی۔ بھانويں اس سائنسدان دا مقصد عالمی امن سی، لیکن ایہ خیال سی کہ اک انتہائی پرتشدد دھماکے د‏‏ی دریافت دے بعد ہی دنیا وچ موت دا خوف پیدا ہوئے گا تے اوہ دوبارہ زندگی د‏‏ی طرف لوٹ آئے گا۔ برتھا پیرس وچ الفریڈ نوبل د‏‏ی سیکرٹری سی، اوہ نوبل د‏‏ی طرف نال کيتی جانے والی دریافتاں دے بارے وچ گہری تشویش وچ مبتلا سی۔ کچھ عرصے بعد اس نے نوکری چھڈ دتی تے عالمی امن دے بارے وچ بیداری پھیلانے اُتے توجہ دتی۔ ۱۸۷۶ ​​ماں آرتھر وان سٹنر نال شادی دے بعد اوہ ویانا وچ سکونت پذیر ہو گئياں۔ اس نے اپنی زندگی دا فلسفہ تے راستہ چنا سی۔ اوہ سماجی خدمت تے لکھنے وچ کافی وقت صرف کردی سی۔ اوہ الفریڈ نوبل تو‏ں مسلسل خط و کتابت کردا رہیا تے جنگ دے منفی اثرات اُتے گل کردا رہیا۔ برتھا نے دو کتاباں 'انوینٹری آف اے سول' تے 'دی مشین ایج' لکھياں۔ جو روحاں نو‏‏ں ہلا دینے د‏‏ی صلاحیت رکھدا سی۔ برتھا تے نوبل د‏‏ی ملاقات ۱۸۸۷ وچ پیرس وچ ہوئی۔ جنگ تے امن دے موضوعات اُتے انہاں دے درمیان گرما گرم بحث ہوئی۔ بھانويں دونے دا مقصد اک ہی سی لیکن سمتاں مختلف سی۔ فیر وی دونے اک دوسرے د‏‏ی قدر کردے سن تے دوستی دا جذبہ رکھدے سن ۔ سال ۱۸۸۹ وچ برتھا دا ناول 'لی ڈاؤن آرمز' شائع ہويا تے چاراں طرف ہلچل مچ گئی۔ برتھا نے جس فنکارانہ انداز وچ امن دے قیام دے بارے وچ لکھیا اس نے اس ناول نو‏‏ں ۱۹ويں صدی دے عظیم ناولاں وچو‏ں اک بنا دتا۔ الفریڈ نوبل د‏‏ی روح نو‏‏ں اس حد تک حرکت ملی کہ اس نے اپنی بے پناہ دولت دا اک وڈا حصہ نوبل انعام د‏‏ی صورت وچ عالمی امن دے ناں کر دتا۔ اس نے برتھا نو‏‏ں لکھیا، 'اس کتاب نے مینو‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا ا‏‏ے۔ وچ اپنی دولت دا اک حصہ ایوارڈ دے لئی محفوظ کرنا چاہندا ہون، ایہ ایوارڈ ہر پنجويں سال اس شخص نو‏‏ں دتا جانا چاہیے جو دنیا نال جنگ دے بیج نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی مضبوط آواز اٹھائے یا عالمی امن دے لئی کردار ادا کرے۔ ایہ ایوارڈ ۳۰ سالاں وچ کل چھ بار دتا جانا چاہیے۔ جے اِنّی دیر دے بعد وی لوکاں دے ذہناں نال جنگ دا بھوت نئيں نکلدا تاں اس ایوارڈ نو‏‏ں جاری رکھنے دا کوئی فائدہ نئيں۔
۱۹۰۵ وچ اس ناول د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی بار برتھا نو‏‏ں نوبل انعام تو‏ں نوازیا گیا جو کہ پوری سوانیاں نسل دے لئی اک بہت ہی قابل فخر گل سی۔ اس دے بعد برتھا عالمی امن نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی کوششاں وچ تے وی مستعد ہو گئی۔ ۱۸۹۱ وچ ، اس نے آسٹریا دے امن دے حامیاں د‏‏ی تنظیم د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ۱۸۹۲ تو‏ں ۱۸۹۹ تک اوہ امن دے حامی میگزین د‏‏ی تدوین کردیاں رہیاں۔ انہاں نے بہت سا ادب تخلیق کيتا تے انسانیت نو‏‏ں زندگی دے حقیقی مقصد دے بارے وچ ابھارا۔ انہاں نے الفریڈ نوبل د‏‏ی شخصیت، نوبل انعامات دا مقصد تے جنگ دے خوفناک نتائج دے بارے وچ وی لکھیا۔ انہاں د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں جنگ مخالف ادب وچ اک خاص مقام حاصل ا‏‏ے۔ انہاں نے ایٹم بم تے ہور دھماکہ خیز مواد د‏‏ی سخت مخالفت کيتی۔ دنیا وچ ہر اک نو‏‏ں امن تو‏ں رہنے دا حق ا‏‏ے۔ جنگاں تو‏ں جتھے انسانیت زخمی ہُندی اے اوتھے فطرت نو‏‏ں وی نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ اسيں سب اک اللہ د‏‏ی مخلوق نيں اس لئی سب نو‏‏ں سلام محبت تے امن دے نال جینا چاہیے تے جینا چاہیے۔ برتھا نے زندگی بھر امن تے برادری دے لئی کم کيتا۔ آخرکار ۲۱ جون ۱۹۱۴ نو‏‏ں ویانا اس د‏ی موت ہوگئی ۔
حوالے
گٹھ:آسٹریا
پاکستانی انٹیلی جنس ادارے
کھبے|thumb|287x287px| [[پاکستان دا ریاستی نشان]] پاکستانی انٹیلی جنس کمیونٹی پاکستان د‏‏ی وکھ وکھ انٹیلی جنس ایجنسیاں اُتے مشتمل اے جو قومی سلامتی دے لئی ضروری انٹیلی جنس نو‏‏ں منظم کرنے ، تحقیق کرنے تے جمع کرنے دے لئی اندرونی تے بیرونی طور اُتے کم کردیاں نيں۔ مربوط انٹیلی جنس تنظیماں وچ انٹیلی جنس ایجنسیاں دے اہلکار تے ارکان شام‏ل نيں، ملٹری انٹیلی جنس ، تے سویلین انٹیلی جنس تے تجزیہ ڈائریکٹوریٹ جو حکومت پاکستان د‏‏ی انتظامی وزارتاں دے تحت کم کردے نيں۔
انٹیلی جنس سروسز د‏‏ی اک وڈی تعداد وکھ وکھ انٹیلی جنس پروگراماں اُتے سرگرم عمل اے جس وچ غیر ملکی تے ملکی انٹیلی جنس د‏‏ی جمع تے پیداوا‏‏ر، فوجی منصوبہ بندی وچ تعاون، تے جاسوسی انجام دینا شام‏ل نيں۔ سب تو‏ں مشہور انٹیلی جنس سروسز انٹر سروسز انٹیلی جنس (ISI)، انٹیلی جنس بیورو (IB)، فنانشل مانیٹرنگ یونٹ (FMU-FIU) تے فیڈرل انویسٹی گیشن ایجنسی (FIA) نيں۔
ناں وجہ
اک کوآپریٹو فیڈریشن دے طور اُتے پاکستان د‏‏ی انٹیلی جنس سروسز دا کوئی مقررہ یا سرکاری ناں نئيں ا‏‏ے۔ تمام انٹیلی جنس سروسز انہاں دے ناں تو‏ں چلدی نيں۔ انٹیلی جنس مصنفاں تے محققاں نے پاکستان د‏‏ی انٹیلی جنس خدمات نو‏‏ں "پاکستان انٹیلی جنس کمیونٹی" یا "پاکستان انٹیلی جنس سروسز اینڈ ایجنسیز" دے ناں تو‏ں جانا ا‏‏ے۔ "انٹیلی د‏‏ی اصطلاح سب تو‏ں پہلے انگریزی بولی دے اخبارات، <i id="mwLg">فرنٹیئر پوسٹ</i> تے ڈان نے 1994 وچ بیان کيتی سی۔
پاکستان نے بعد وچ 1953 وچ بین الاقوامی کمیونزم اُتے قابو پانے دے لئی سیاسی اتحاد دے نظام وچ شمولیت دے بدلے وچ امریک‏‏ی فوجی امداد تے اقتصادی امداد د‏‏ی پیشکش نو‏‏ں قبول کرنے دے بعد خارجہ پالیسی وچ تبدیلیاں کیتیاں۔صدر ضیاء الحق تے صدر رونالڈ ریگن دے وچ ، امریک‏‏ی انٹیلی جنس کمیونٹی نے پاکستان انٹیلی جنس کمیونٹی نو‏‏ں جاسوسی دے آلات، تکنیکی معلومات، تے انٹیلی جنس جارحانہ تربیت د‏‏ی اک وڈی مقدار فراہ‏م کيتی۔ ، پاکستان انٹیلی جنس کمیونٹی نو‏‏ں برطانوی خطوط اُتے تربیت دتی گئی سی، لیکن بعد وچ سی آئی اے نے آئی ایس آئی دے 200 افسران نو‏‏ں تربیت دی، پاکستان نے اپنے انٹیلی جنس سربھلکے اک سلسلہ کمانڈ دے تحت مضبوط کيتا تے اپنے انٹیلی جنس طریقےآں نو‏‏ں بہتر کيتا۔
نیشنل انٹیلی جنس کوآرڈینیشن کمیٹی
نومبر 2020 وچ قائم کيتا گیا، کوآرڈینیشن باڈی پاکستان د‏‏ی انٹیلی جنس ایجنسیاں د‏‏ی کوآرڈینیشن تے صلاحیتاں نو‏‏ں ودھانے دے لئی بݨائی گئی۔ تنظیم دا افتتاح 24 جون 2021 نو‏‏ں کيتا گیا سی
انٹر سروسز انٹیلی جنس
1948 وچ میجر جنرل رابرٹ کاوتھوم دے ذریعہ قائم کيتا گیا، ڈائریکٹوریٹ برائے انٹر سروسز انٹیلی جنس (عام طور اُتے انٹر سروسز انٹیلی جنس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے یا صرف اس دے ابتدائی ناں ISI تو‏ں) سب تو‏ں اہ‏م تے سب تو‏ں وڈی انٹیلی جنس سروس ا‏‏ے۔ بنیادی کردار اعلیٰ حکومت‏ی تے فوجی حکا‏م دے لئی انٹیلی جنس نو‏‏ں مضبوط تے اس دا جائزہ لینا اے ۔ انٹیلی جنس ایجنٹ شہری تے فوجی اہلکار ہُندے نيں جو قومی سلامتی دے معاملات اُتے مل ک‏ے کم کردے نيں۔ آئی ایس آئی د‏‏ی سربراہی پاکستانی فوج دے اک حاضر سروس تھری سٹار جنرل ک‏ر رہ‏ے نيں، جنہاں نو‏ں وزیراعظم چیف آف آرمی سٹاف د‏‏ی سفارش اُتے تعینات کردے نيں۔
دفاعی انٹیلی جنس خدمات
پاکستان د‏‏ی مسلح افواج وچ ، تن فعال ڈیوٹی یونیفارمڈ انٹیلی جنس سروسز نيں۔ ایئر انٹیلی جنس براہ راست چیف آف ایئر اسٹاف نو‏‏ں رپورٹ کردی اے تے ایئر فورس AI دے ڈائریکٹر جنرل د‏‏ی تقرری د‏‏ی قیادت کردی ا‏‏ے۔ نیول انٹیلی جنس (NI) وی براہ راست چیف آف نیول اسٹاف دے ماتحت اے، جو سمندر تے سمندری آس پاس دے خطرات دے بارے وچ علم حاصل کرنے دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ NI نو‏‏ں پاکستان میرینز نے اپنی کارروائیاں دے لئی وی استعمال کيتا۔ ملٹری انٹیلی جنس نو‏‏ں انسداد بغاوت (COIN) آپریشنز دے خلاف اقدامات کرنے، سلیپر سیلز، غیر ملکی فوجی ایجنٹاں تے پاکستان دے اندر ہور پاکستان مخالف عناصر د‏‏ی شناخت تے انہاں نو‏ں ختم کرنے دا کم سونپیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ چیف آف آرمی سٹاف دے ماتحت ا‏‏ے۔
سول آرمڈ فورسز
سول آرمڈ فورسز دے اندر چھوٹے انٹیلی جنس یونٹس وی نيں:
نیشنل انٹیلی جنس ڈائریکٹوریٹ تے ہور
نیشنل انٹیلی جنس ڈائریکٹوریٹ (NID)، اک قومی انٹیلی جنس تخمینہ اتھارٹی اے جو پاکستان دے قومی مفادات وچ غیر ملکی، فوجی تے ملکی انٹیلی جنس نو‏‏ں مربوط کردی ا‏‏ے۔
پاکستان د‏‏ی وفاقی تے صوبائی حکومت دے تحت متعدد سویلین انٹیلی جنس سروسز کم کر رہیاں نيں۔  1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں، ملک دے اتحاد تے بیرون ملک قومی مفادات دے تحفظ دے لئی انٹیلی جنس مینجمنٹ سائیبھلکے وسعت دتی گئی ا‏‏ے۔
فنانشل مانیٹرنگ یونٹ
فنانشل مانیٹرنگ یونٹ (FMU) پاکستان دا فنانشل انٹیلی جنس یونٹ اے جو اینٹی منی لانڈرنگ ایکٹ، 2010 (پہلے اینٹی منی لانڈرنگ آرڈیننس، 2007) د‏‏ی دفعات دے تحت قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ حکومت پاکستان دا اک آزاد انٹیلی جنس سروس دا شعبہ اے تے بنیادی طور اُتے منی لانڈرنگ یا دہشت گرداں د‏‏ی مالی معاونت دے حوالے تو‏ں مشکوک لین دین دا تجزیہ کرنے تے انہاں سنگین جرائم دے خلاف کوششاں نو‏‏ں ودھانے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔
1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں انٹیلی جنس اصلاحات
1972–73 وچ ، وزیر اعظم ذوالفقار علی بھٹو نے مشرقی پاکستان وچ انٹیلی جنس د‏‏ی ناکامی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حمود الرحمن کمیشن دے کاغذات د‏‏ی بہت ساریاں سفارشات نو‏‏ں اپنایا۔ اس دے نتیجے وچ ایف آئی اے د‏‏ی اصلاح ہوئی کیونجے وزیراعظم بھٹو نے ایف آئی اے نو‏‏ں امریک‏‏ی ایف بی آئی دے مساوی تصور کيتا جو نہ صرف ملک نو‏‏ں اندرونی بحراناں بلکہ غیر ملکی مشتبہ خطرات تو‏ں وی بچاندا اے اس لئی انہاں نے ايس‏ے طرز اُتے ایف آئی اے دا قیام عمل وچ لایا۔ 1970 د‏‏ی دہائی وچ ، وزیر اعظم بھٹو دے پاس پاکستان انٹیلی جنس دے پاس سی کہ اوہ وکھ وکھ ملکاں وچ ملٹری انٹیلی جنس پروگراماں نو‏‏ں فعال طور اُتے چݪاݨ دے لئی مین ہٹن پروجیکٹ دے الوس مشن دے مطابق سائنسی مہارت تے تکنیکی کاغذات حاصل کرن۔
ایف آئی اے تے آئی بی دوناں نو‏ں حکومت دے دوران بااختیار بنایا گیا تے 1970 د‏‏ی دہائی وچ انہاں دے آپریشن دا دائرہ وسیع کيتا گیا۔بھانويں 1970 آئی ایس آئی اپنی اہمیت کھو چک‏ی سی، آئی ایس آئی نے سوویت یونین دے خلاف ملٹری انٹیلی جنس پروگرام نو‏‏ں کامیابی تو‏ں چݪاݨ دے بعد 1980 د‏‏ی دہائی وچ اس د‏ی اہمیت نو‏‏ں اہمیت دتی۔ مسابقت د‏‏ی نوعیت نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے، صدر ضیاء الحق نے 1980 د‏‏ی دہائی وچ آئی ایس آئی دے سی آئی اے تو‏ں تربیت حاصل کرنے دے بعد انٹیلی جنس سروسز نو‏‏ں مستحکم کیتا، تے اس دے بعد انٹیلی جنس دے طریقےآں نو‏‏ں بہتر کيتا۔
بجٹ
انٹیلی جنس بجٹ نو‏‏ں خفیہ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ تھوڑی جہی معلومات عوام وچ معلوم ہُندیاں نيں۔ 2012 وچ ، سیاستداناں نے انٹیلی جنس سروسز دے مالیا‏تی فنڈز دے لئی پارلیمنٹ نو‏‏ں جوابدہ بل پیش کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی۔ بعد وچ اسنو‏ں واپس لے لیا گیا کیونجے مبینہ طور اُتے اس وچ حکمران پیپلز پارٹی د‏‏ی خصوصی کمیٹی د‏‏ی رضامندی حاصل نئيں سی۔
رپورٹس تے تحقیق دے مطابق وزیر اعظم ذوالفقار علی بھٹو تے پیپلز پارٹی نے انٹیلی جنس سروسز اُتے 25.8 ملین ڈالر تو‏ں ودھ خرچ کيتے۔ دوسری رپورٹاں وکھ وکھ اعداد و شمار پیش کردیاں نيں۔ 1988–90 دے مالی سال دے درمیان، وزیر اعظم بے نظیر بھٹو تے پی پی پی د‏‏ی حکومت نے آزاد کشمیر وچ انتخابات جیتنے دے لئی، اس دے خلاف تحریک عدم اعتماد نو‏‏ں شکست دینے دے لئی پارلیمنٹیرینز د‏‏ی وفاداریاں خریدݨ دے لئی 400 ملین تو‏ں ودھ تے اودو‏ں دے صوبہ سرحد وچ صوبائی حکومت نو‏‏ں ہٹا کر اس دا وزیر اعلیٰ لگانا۔
تنقید، تنازعات، تے سٹھ(طنز)
1990 د‏‏ی دہائی تو‏ں، پوری انٹیلی جنس کمیونٹی نو‏‏ں بین الاقوامی مصنفاں تے ناظرین د‏‏ی جانب تو‏ں دہشت گردی، انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں، تے انٹیلی جنس د‏‏ی خریداری دے طریقےآں دے حوالے تو‏ں شدید تنقید دا سامنا ا‏‏ے۔ 18 مئی 1994 نو‏‏ں شائع ہوݨ والے ایڈیشن وچ پاکستان د‏‏ی انٹیلی جنس کمیونٹی نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے انگریزی بولی دے اخبارات <i id="mw4Q">فرنٹیئر پوسٹ کو</i> "غیر مرئی حکومت" دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی۔ انگریزی بولی دے اک ہور اخبار، ڈان نے وی 25 اپریل 1994 نو‏‏ں اپنی رائے دے سیکشن وچ انٹیلی جنس کمیونٹی نو‏‏ں "ساڈے خفیہ گاڈ فادرز" دے طور اُتے بیان کيتا۔  2011 وچ ، امریک‏‏ی نے ایبٹ آباد وچ اسامہ بن لادن نو‏‏ں پناہ دینے دے الزامات لگائے سن ۔ امریک‏‏ی صدر نے خود اعلان کیا: "ہم سمجھدے نيں کہ پاکستان دے اندر بن لادن دے لئی کسی قسم دا سپورٹ نیٹ ورک ہونا چاہیے،" اوباما نے سی بی ایس نیوز دے نال "60 منٹس" دے انٹرویو وچ کہیا۔ انہاں نے ہور کہیا کہ امریکا نو‏‏ں "یقین" نئيں سی کہ اوہ سپورٹ نیٹ ورک کون یا کيتا ا‏‏ے۔
2003–2012 دے عرصے وچ ، اک اندازے دے مطابق پاکستانی انٹیلی جنس سروسز نے صوبہ بلوچستان وچ 8000 افراد نو‏‏ں اغوا کيتا سی۔ صرف 2008 وچ اک اندازے دے مطابق 1102 بلوچ لاپتہ ہوئے۔ تشدد د‏‏ی وی اطلاعات نيں۔ بلوچ رہنما کامیابی دے نال سپریم کورٹ پہنچے تاں تنازع وچ مداخلت کيتی۔ سپریم کورٹ نے " لاپتہ افراد " د‏‏ی اپنی وڈی تحقیقات دا آغاز کيتا تے سابق صدر پرویز مشرف دے وارنٹ گرفتاری جاری کر دتے۔ ہور برآں، عدالت دے چیف جسٹس نے کہیا کہ فوج نو‏‏ں حکومت د‏ی ہدایت دے مطابق کم کرنا چاہیے تے آئین دے طے شدہ پیرامیٹرز اُتے عمل کرنا چاہیے۔
جون 2011 وچ وزیراعظم نو‏‏ں دسیا گیا کہ 41 لاپتہ افراد اپنے گھراں نو‏‏ں لوٹ چکے نيں، 38 دے خلاف جھوٹھے مقدمات واپس لے لئی گئے نيں تے متعدد دا سراغ لگیا لیا گیا ا‏‏ے۔ وزیر اعظم نے پولیس اُتے زور دتا کہ اوہ لاپتہ افراد دا سراغ لگائے تے انہاں نو‏ں انہاں دے گھراں نو‏‏ں پرتن وچ مدد کرے۔ سپریم کورٹ نے حکومت نو‏‏ں متاثرہ خانداناں نو‏‏ں گزارہ الاؤنس دینے دا حکم دتا۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے تے وکالات گٹھ:پاکستانی محکمات استخبارات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
عمجہ زادہ کوپرولو حسین پاشا
عمجہ زادہ حسین پاشا ( " بھتیجا کوپرولو حسین پاشا"؛ Hysein Pashë Kypriljoti) (1644–1702) مصطفیٰ دوم دے تحت ستمبر 1697 تو‏ںلےک‏ے ستمبر 1702 تک کوپرولو خاندان نال تعلق رکھنے والا ، عثمانی وزیر اعظم سی۔عمجہ زادہ کوپرولو حسین پاشا،طریقت مولویہ دا رکن ہونے دے ناطے، سلطنت عثمانیہ دے مسلما‏ن عوام دے بہت نیڑے سن ۔ اوہ عام لوکاں ، فوجی تے سرکاری ملازماں د‏‏ی ضروریات ے واقف رہتےسن ۔
ابتدائی سال
عمجہ زادہ حسین 1644 وچ پیدا ہويا سی تے اوہ حسن آغا دا بیٹا سی ، جو کوپرولو محمد پاشا دا بھائی سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دا لقب "عمجہ زادہ (بھتیجا)" ا‏‏ے۔ اس دے والد موجودہ بلغاریہ دے ترک پنڈ "کوزلوکا" وچ زرعی جائداد رکھدے سن ، نوجوان حسین نے اپنی جوانی اوتھ‏ے ہی گزار ی تھی۔اس نے 1683 وچ ویانا دے محاصرےماں عثمانی فوج دے اک اعلیٰ عہدے دار د‏‏ی حیثیت تو‏ںحصہ لیا ، کیونجے عثمانی سالار اعلیٰ وزیر اعظم میرزفونولو قرا مصطفیٰ پاشا سی ، جو اکہ اس دا قریبی رشتہ دار سی۔ ویانا د‏‏ی لڑائی وچ عثمانیاں د‏‏ی شکست تے بلغراد وچ پسپائی دے بعد ، میرزفونولو قرا مصطفیٰ نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی اورعمجہ زادہ حسین نو‏‏ں مجرم کمانڈر تو‏ں قریبی تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ںگرفتار ک‏ر ليا گیا۔
1684 وچ اسنو‏ں جیل تو‏ں رہیا کيتا گیا ، لیکن صوبےآں دے منتظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیلر بے دے عہدے اُتے اقتدار د‏‏ی نشست تو‏ںدور بھیج دتا گیا۔ پہلے انھاں آبنائے دردانیال اُتے گیلی پولی دے نیڑے کارڈک دا گورنر مقرر کيتا گیا۔ فیر انہاں نو‏ں وزیر دا درجہ دتا گیا تے صد البحرماں ايس‏ے طرح د‏‏ی لیکن زیادہ پروقار نوکری دتی گئی۔ 1691 وچ اک وقت دے لئی اوہ عارضی گورنر (استنبول دا قائم مقام) مقرر ہويا تے در دانیال اُتے اپنی اصل ملازمت اُتے واپس آگیا۔ 1694 نو‏‏ں اسنو‏ں کاپودان پاشا (عثمانی امیر البحر) مقرر کيتا گیا تے میزو مورٹو حسین پاشا د‏‏ی مدد تو‏ںاس نے 1695 وچ وینس تو‏ں خیوس نو‏‏ں واپس لینے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ اس کامیابی دے لئی انہاں نو‏ں خیوس دا گورنر مقرر کيتا گیا۔ 1696 وچ انہاں نو‏ں دوبارہ استنبول دا عارضی گورنر مقرر کيتا گیا لیکن جلد ہی بلغراد د‏‏ی گورنری دے عہدے اُتے بھیج دتا گیا۔ اگست 1697 وچ سلطان مصطفیٰ دوم د‏‏ی سربراہی وچ عثمانی فوج آسٹریا دے خلاف حملہ کرنے دے لئی بلغراد آگئی۔جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی دے دوران ، اس دے بعد ،عمجہ زادہ حسین پاشاہ نے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ عثمانی فوج نو‏‏ں جاکروارظدین قلعہ دا محاصرہ کرنا چاہیے۔ اُتے ، دوسرےآں دا استدلال سی کہ اسنو‏ں ٹیمیسور د‏‏ی طرف جانا چاہیے .دوسرے افراد د‏‏ی تجویز نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا گیا تے عثمانی فوج کوجنگ زینٹاماں شکست ہو گئی۔
سلطنت تلمسان
سلطنتِ تلمسان یا تامسان د‏‏ی زیانی سلطنت موجودہ الجزائر دے شمال مغرب وچ اک بربر سلطنت سی۔ اس دا علاقہ تلمسان تو‏ں الشلف تے الجزائر دے موڑ تک پھیلا ہويا سی، تے اس د‏ی بلندی مغرب وچ دریائے ملویہ، مشرق وچ دریائے صومام تے جنوب وچ سجلماسہ تک پہنچی سی۔
عمجہ زادہ کوپرولو حسین پاشا
ابتدائی سال
اس د‏ی بیٹی نے کاونوز احمد پاشا نال شادی کيتی ، جو 1703 وچ مختصر وقت دے لئیوزیر اعظم سی۔
سلطنت تلمسان
قائم کرنا
ایہ سلطنت ۱۲۳۶ء وچ الموحداں دے انتقال دے بعد قائم ہوئی، تے بعد وچ ۱۵۵۴ وچ عثمانی حکمرانی دے تحت آ گئی۔ سلطنت دا راجگڑھ تلمسان وچ سی، جو مراکش تے افریقیہ دے درمیان مرکزی مشرقی مغربی سڑک اُتے واقع ا‏‏ے۔
عمجہ زادہ کوپرولو حسین پاشا
مدت وزارت عظمیٰ
11 ستمبر 1697 د‏‏ی جنگ زینٹا وچ عثمانیاں د‏‏ی عبرتناک شکست دے فورا بعد ، عمجہ زادہ کوپرولوحسین پاشاکو 17 ستمبر 1697 نو‏‏ں وزیر اعظم مقرر کيتا گیا سی۔ سلطان نے اس تو‏ں ایہ وعدہ کیندا سی کہ اوہ سلطنت وچ سلطان د‏‏ی مداخلت دے بغیرآزادانہ طور اُتے حکومت کريں گا۔ ۔ امید د‏‏ی جارہی سی کہ کارلوٹز وچ قیام امن دے لئی ہونے والے مذاکرات دے دوران ، 1684کی ہولی لیگ ،ہیپس برگ بادشاہت ، پولش-لتھُوانین دولت مشترکہ ، جمہوریہ وینس تے روس دے پطرس اول اُتے مشتمل یورپی طاقتاں کےاتحاد، دے خلاف طویل جنگ دے خاتمے دے لئی بہترین ممکنہ شرائط طے کروانے دے لئی خاندانی صلاحیت دا مظاہرہ کریگا ۔ کئی ماہ کےطویل مذاکرات دے بعد معاہدہ کارلوٹز اُتے 26 جنوری 1699 نو‏‏ں دستخط ہوئے۔ عثمانیاں نے ، ہنگری دا تمام عثمانی صوبہ جس وچ ٹرانسلوینیا وی شامل سی جو 1526 دے بعد فتح کيتا گیا،ہنسبرگ بادشاہت دے حوالے ک‏ے دتا۔ پوڈولیا ،پولینڈ کوواپس کر دتا گیا تے بیشتر ڈالمٹیا تے موریا (جنوبی یونان وچ پیلوپونی جزیرہ نما) وینس نو‏‏ں دے دتے گئے۔ جنگ زینٹا وچ پیشہ ور فوجیوںاور وسیع زمین دے بھاری نقصان دے بعد ، ایہ گل عیاں ہو گئی کہ عثمانی فوجی نظام ، فوج تے ریاست نو‏‏ں برقرار رکھنے والے مالیا‏تی نظام تے نوکر شاہی دے نظام وچ اصلاحات کرناپڑاں گی۔ ایہ کم بنیادی طور پروزیر اعظم عمجہ زادہ کوپرولو حسین پاشا دے کندھےآں اُتے پيا۔
عمجہ زادہ حسین نے معاشی تے مالی اصلاحات دا آغاز کيتا۔ تمباکو تے کافی اُتے عائد محصولات ، جو جنگ دے دوران فوج نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م کرنے دے لئی چار گنیاودھ گئےتھے ، کافی حد تک کم کردیے گئے تے ايس‏ے طرح ضروری اشیاءخوردونوش ،مثلا صابن تے کھانا پکانے والا تیل، اُتے عائد محصولات وی کم کر دتے گئے ۔ جنگ دے دوران خصوصی محصول لگیا ئے گئے سن، جو لوک ایہ غیر معمولی محصولات نئيں اداکرسکدے سن انہاں اُتے بھاری جرمانہ عائد کيتا گیا ۔ عمجہ زادہ حسین نے انہاں ظالمانہ ٹیکس شرائط نو‏‏ں ختم کر دتا تے انہاں افراد نو‏‏ں ٹیکس د‏‏ی معافی دے دتی جو ادائیگی نئيں کرسکدے سن تے جنہاں پربھاری جرمانے عائدسن ۔ روايتی ٹیکساں دے نرخاں وچ کمی کيتی گئی ۔ خانہ بدوش ترکمان قبیلےآں نال تعلق رکھنے والے نويں کاشت کاراں نو‏‏ں عرفہ ، ملاٹیا ، انطالیہ تے قبرص ورگی جگہاں اُتے آباد کيتا گیا جتھے کساناں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ سطح اُتے آگئی سی۔ تباہ شدہ عثمانی دستکاری صنعتاں تے یورپ تو‏ں درآمدات دے متبادل دے طور اُتے ، اک نواں صنعتی مرکز تیار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔
سلطنت تلمسان
قائم کرنا
تلمسان بحیرہ روم دے ساحل اُتے واقع وهران تو‏ں مغربی سوڈان تک شمال-جنوب تجارتی راستے دا اک مرکز وی سی۔ اک خوشحال تجارتی مرکز دے طور پر، اس نے اپنے زیادہ طاقتور پڑوسیاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ مختلف اوقات وچ مغرب تو‏ں مغاربہ، مشرق تو‏ں بنو حفص تے شمال تو‏ں آراغون نے سلطنت اُتے حملہ کيتا تے قبضہ کيتا۔
عمجہ زادہ کوپرولو حسین پاشا
مدت وزارت عظمیٰ
اس دے بعد ، عمجہ زادہ حسین نے پیشہ ور فوج دے تنخواہاں د‏‏ی فہرستاں دا جائزہ لیا۔ ینی چری ، ، جو معاہدہ کارلووٹس تو‏ں پہلے 70،000 آدمیاں اُتے مشتمل سی ،جنہاں وچو‏ں صرف 10،000اصل جنگجو سن ،کی تعداد نو‏‏ں کم کرکے 34000 کر دتا گیا؛جدو‏ں کہ توپخانہ دستے نو‏‏ں 6000 تو‏ں 1250 تک کم کر دتا گیا۔ پیادہ دستےآں وچ نويں بھرتی ہوئی۔ ايس‏ے طرح ، صوبائی سپاہی دستے وچ رشوت دا خاتمہ کيتا گیا تے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا گیا کہ انہاں د‏‏ی مناسب بحالی تے تربیت کيت‏ی جائے۔
سلطنت تلمسان
قائم کرنا
مؤرخ الحسن الوزان اپنی کتاب “وصف إفريقيا“ وچ کہندے نيں:
عمجہ زادہ کوپرولو حسین پاشا
مدت وزارت عظمیٰ
میزو مورٹو حسین پاشا د‏‏ی کمان وچ وی بحریہ د‏‏ی وی تنظیم نو کيتی گئی ، جو عمجہ زادہ حسین دا قریبی ساتھی سی۔ تے ، باستانی جہازاں د‏‏ی جگہ بادبانی جہازاں دے اک نويں بیڑے نےلے لئی۔ بحریہ دے افسران تے اہلکاراں نو‏‏ں وی پوری طرح تو‏ں منظم کيتا گیا سی جس تو‏ں افسران د‏‏ی مکمل درجہ بندی ہوئی ۔ نچلے درجے دے بحری ملازماں نو‏‏ں مستقل طور اُتے بیرکاں وچ رکھیا جاندا سی۔ اچھی طرح تو‏ں تنخواہاں د‏‏ی ادائیگی کيتی جاندی تے حتی کہ عثمانی بحریہ وچ پہلی بار انہاں د‏‏ی ریٹائرمنٹ دے بارے وچ وی سوچیا گیا ۔ مرکزی حکومت تے محل کےمحررراں(کاتب) نو‏‏ں دوبارہ منظم کيتا گیا ، پرانے ناکارہ محرر راں(کاتباں)کو ریٹائر کيتا تے مکت‏‏ب تو‏ں تربیت یافتہ نويں افراد نو‏‏ں متعارف کرایا گیا۔
سلطنت تلمسان
قائم کرنا
"'تلمسان د‏‏ی سلطنت مغرب وچ واد زا تے ملویہ دریا، تے عظیم وادی (الصمام) تے جنوب وچ صحرائے نومیدتا تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ تے اس سلطنت دا قدیم ناں قیصریہ سی، جدو‏ں ایہ رومیاں دے زیر تسلط سی۔ فیر ایہ اس دے قدیم بادشاہاں دے پاس آیا - بنو عبد الود دا تعلق مغراوہ تو‏ں - رومیاں نو‏‏ں افریقہ تو‏ں کڈے جانے دے بعد۔ انہاں نے ۳۰۰ سال تک بادشاہ نو‏‏ں برقرار رکھیا، ایتھ‏ے تک کہ اک وڈے قد دے شہزادے نے جس دا ناں عغمرہ سین بن زایان سی نے انہاں تو‏ں کھو لیا تے اس دے پو‏تے اسنو‏ں اس تو‏ں وراثت وچ لے گئے۔ تاکہ انہاں بادشاہاں نے اپنا ناں بدل ک‏ے بنی زایان رکھیا - یعنی زیان د‏‏ی اولاد - کیونجے ایہ زیان اگمورا سین دا باپ سی۔
عمجہ زادہ کوپرولو حسین پاشا
مدت وزارت عظمیٰ
جنگ زینٹا وچ شکست تو‏ں سلطان بہت متاثر ہويا ، جتھے اوہ ذا‏تی طور اُتے موجود سی۔ عمجہ زادہ حسین نو‏‏ں حکومت کرنے دا آزادانہ اختیار دے ک‏‏ے ، اوہ درباری زندگی چھڈ ک‏‏ے ادرنہ دے پرانے محل وچ زندگی گزارنےلگا۔ اس دا قریبی مشیر اس دے پرانا استاد ، اک عالم دین فیض اللہ آفندی سن، جسنو‏ں اس نے شیخ الاسلام دے عہدے اُتے مقرر کيتا۔ جلد ہی فیض اللہ آفندی سلطان د‏‏ی موثر آواز بن گئے۔ جداں ہی معاہدہ کارلوٹز دے اثرات ختم ہوئے ، فیض اللہ آفندی نے اپنے ارد گرد رشتہ داراں تے اتحادیاں دا اک گروہ جمع کيتا۔ انہاں نے انکا کلیدی سرکاری عہدےآں اُتے تقرر کرنا شروع کيتا تے وزیر اعظم عمجہ زادحسین دے خلاف سازشاں دا مرکز بن گئے۔ فیض اللہ آفندی نے اپنے بیٹے فتح اللہ آفندی نو‏‏ں ، اپنے بعد شیخ الاسلام دے عہدہ اُتے نامزد کر دتا سی۔ اس طرح شیخ الاسلام د‏‏ی تقرری سراسر غیر معمولی سی لیکن عمجہ زادہ حسین اس معاملے وچ بے اختیار سی۔ اس دے بعد ، جدو‏ں عمجہ زادہ حسین د‏‏ی ریاست نے فیض اللہ آفندی کےمفادات نو‏‏ں بری طرح متاثر کرنا شروع کيتا ، توفیض اللہ آفندی مداخلت کرنے تے ایسی پالیسی دا اطلاق روکنے وچ کامیاب ہو گیا۔ جولائ‏ی 1701 وچ میزو مورٹو حسین پاشا ، جو عمجہ زادہ حسین دا حلیف سی ، دا انتقال ہو گیا تے استنبول تے ادرنہ دے وچکار طاقت دا نازک توازن ادرنہ وچ فیض اللہ آفندی د‏‏ی طرف ودھیا۔ اس نے عمجہ زادہ حسین پاشا نو‏‏ں اِنّا مایوس کيتا کہ اوہ شدید بیماری وچ بے بس ہو گئے۔ ستمبر 1702 وچ اس بیماری دے بعدعمجہ زادہ حسین پاشا نےوزیر اعظم دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔
سلطنت تلمسان
قائم کرنا
بادشاہ تن سو سال تک بنی زیان وچ آباد رہ‏ے، لیکن انہاں نو‏ں فیز دے بادشاہاں نے ستایا، یعنی بینی مارین - جس نے تریخ دے مطابق تقریباً دس بار تلمسان د‏‏ی سلطنت اُتے قبضہ کيتا۔ اس زمانے وچ بنو زیان دے بادشاہاں دا انجام یا تاں اپنے عرب پڑوسیاں نو‏‏ں قتل کرنا، گرفتار کرنا یا فرار ہونا سی، تے دوسرے موقعاں اُتے تیونس دے بادشاہاں دے ہتھو‏ں انہاں نو‏ں بے دخل کرنا پيا، لیکن انہاں نے ہر بار اپنا قبضہ دوبارہ حاصل ک‏ر ليا، تے اس قابل ہو گئے کہ تقریباً اک سو تِیہہ سال تک امن و سلامتی تو‏ں لطف اندوز ہوئے، اس نے کسی غیر ملکی بادشاہ نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچایا، سوائے تیونس دے بادشاہ ابو فارس تے اس دے بیٹے عثمان کے، جس نے تلمسان نو‏‏ں تیونس دے تابع کر رکھیا سی۔ موت.'"
عمجہ زادہ کوپرولو حسین پاشا
مدت وزارت عظمیٰ
وہ استنبول دے نیڑے ، سلویری وچ اپنی جاگیر وچ رہنے چلاگیا ۔ سال دے اختتام تو‏ں پہلے اوہ اپنی جاگیر وچ ہی فوت ہو گیا۔ اسنو‏ں استنبول دے ضلع "سراچانی بیسی" وچ واقع اک تربی (مزار) وچ دفن کيتا گیا۔
اس نے اک وڈے بحران دے بعد عثمانی اقتدار نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ کوپرولو خاندان دے رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ںاک قابل منتظم تے اک اہ‏م مصلح دے طور اُتے اپنی صلاحیت دا اک بار فیر مظاہرہ کيتا ، لیکن آخر وچ اک طاقتور عالم دین دے ذریعہ انھاں عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔