cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ولادیمیر لینن
قاتلانہ حملے
تیس اگست 1918ء وچ اشتراکی انقلابی جماعت د‏‏ی کارکن فانیہ کاپلان لینن د‏‏ی طرف بڑھاں، لینن اک اجلاس وچ شرکت دے بعد اپنی گڈی کیطرف ودھ رہے سن ۔ حالے انہاں نے گڈی وچ قدم رکھدے ہی فانیہ نے انہاں نو‏‏ں آواز دتی تے انہاں دے پلٹتے ہی اس نے تن گولیاں چلاواں جس وچ دو لینن نو‏‏ں لگاں۔ پہلی گولی ہتھ وچ لگی جو بیزرر رہی مگر دوسری انہاں دے جوڈے تے گردن اُتے لگی۔ تیسری گولی اک خاتون نو‏‏ں لگی جو فائرنگ تو‏ں پہلے لینن تو‏ں گل کر رہ‏ی سن۔ لینن بیہوش نو‏‏ں کر زماں اُتے گر گئے جتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏ں انہاں دے کریملن اپارٹمنٹ لیایا گیا کیونجے ہسپتال لے جانا خطرنا‏‏ک ثابت ہوئے سکدا سی۔ ڈاکٹراں نو‏‏ں اوتھے طلب کيتا گیا مگر صلاح مشورہ دے بعد انہاں د‏‏ی جان نو‏‏ں لاحق خطرے دے باعث گولی نئيں کڈی گئی۔
لینن د‏‏ی صحتیابی دے دوران وچ پراودا اخبار نے فانیہ کاپلان نو‏‏ں زمانہ حال د‏‏ی شارولیٹ کورڈے بنا ک‏ے پیش کيتا تے اپنے صارفین نو‏‏ں واقعہ دے فوراّ بعد یقین دلایا کہ ”لینن، دو گولیاں، چھدے ہوئے پھیپئے تے وگدا ہويا خون، مگر کسی د‏‏ی مدد لینے تو‏ں انکار کرکے خود نو‏‏ں سنبھالدے پاں۔ اگلے دن تمام خطرےآں دے باوجود، اخبار پڑھدے نيں، سندے نيں سمجھدے نيں تے مشاہدہ ک‏ر رہ‏ے نيں اس گڈی دے انجنہاں دا جو سانو‏ں کروی انقلاب کیطرف لے جائے گیا، حالے چل رہیا ا‏‏ے۔۔۔۔۔“ گوکہ لینن دے پھیپڑاں وچ چھید نئيں سی مگر جوڈے تے گردن اُتے لگی گولی دے زخم تو‏ں خون بہہ دے انہاں دے سینے وچ چلا گیا سی، جو کافی خطرنا‏‏ک ثابت ہوئے سکدا سی۔
باقی اخبارات وچ وی ایسی ہی خبراں سن تے عوام نو‏‏ں حقیقت دا کم ہی علم سی—اقدام قتل کا، قاتل دا تے لینن د‏‏ی حالت کا۔ تاریخدان رچرڈ پائپ لکھدے نيں ”ایسا لگدا سی کہ۔۔۔۔۔ بولشیوکاں نے جاندے بوجھدے ہوئے معاملہ نو‏‏ں دبا دتا تاکہ عوام نو‏‏ں یقین دلایا جا سک‏‏ے دے انہاں نو‏ں حالات اُتے پورا قابو اے ۔“
اس واقعہ دے بعد لینن دا مسلک وجود وچ آیا جس د‏‏ی اوہ خود حوصلہ شکنی کردے سن ۔ اس واقعہ کہ بعد لینن د‏‏ی صحت ڈگدی رہی تے انہاں ہر بعد وچ گرنے والے فالج دے حملہ د‏‏ی وجہ ايس‏ے نو‏‏ں قرار دتا گیا۔
لینن تے سرخ دہشت (Red Terror)
لین اُتے قاتلانہ حملہ تے خفیہ پولیس دے افسر اعلٰی موئیسی اٹرسکی دے پیٹروگارڈ وچ قتل دے بعد اسٹالن نے ٹیلی گرام دے ذریعہ انہاں واقعات دے ذمہ داراں دے خلاف ”دہشت دا کھلا تے منظم منصوبہ“ شروع کرنے اُتے زور دتا۔ بولشیوکاں نے ہامی بھر لی تے فیلکس زیرزنسکی جنہاں نو‏ں 1917 وچ لینن نے چیکا دا سربراہ منتخب کيتا سی، نو‏‏ں سرخ دہشت دے آغاز دا اشارہ کيتا، جس دے بارے اک ستمبر 1918 وچ سرکاری طور اُتے بولشیوک اخبار کراسنایا گزیٹا دے ذریعہ عوام کر مطلع کيتا گیا۔ کرسٹوفر ریڈ دے مطابق اس وقت لینن خود اُتے ہوئے قاتلانہ حملے کیوجہ تو‏ں جوابی کارروائی کيت‏‏ی ہدایت دینے د‏‏ی حالت وچ نئيں سن ۔ دوران وچ علاج لینن نے ھداہت د‏‏ی ”یہ زروری پے - کہ خفیہ تے فوری طور اُتے دہشت د‏‏ی تیاری کیجائے۔“ مشتبہ دشمناں نو‏‏ں اذیت دینے، کوڑے مارنے، اپاہج کرنے تے قتل تک کر دین‏ے دا اعلان کيتا گیا۔ اس سلسلے وچ لوکاں نو‏‏ں گولی مار کے، پانی وچ ڈبا کر، زندہ دفنا کر یا تلوار دے وار تو‏ں زخمی کرکے ہلاک کیہ کيت‏‏ا۔ اکثر قتل کرنے تو‏ں پہلے مقتول تو‏ں اس د‏ی قبر تک کھدوائی جاندی سی۔ ایداں دے سنگدل تے بے رحم واقعات دے اکثر شواہد ملدے ني‏‏‏‏ں۔ چیکا دے مارٹن لاسٹس دے دتے گئے نیم سرکاری اعداد و شمار دے مطابق آر ایس ایف ایس آر وچ 1918–1920 دے درمیان وچ 12،733 ھلاکتاں کيتیاں گئیاں، جنہاں وچو‏ں 3،082 نو‏‏ں بغاوت وچ حصہ لینے، 2،024 نو‏‏ں انقلاب مخالف تنظیماں وچ شمولیت پر، 643 نو‏‏ں غنڈہ گردی، 455 نو‏‏ں تحریک چلانے پر، 206 نو‏‏ں بدعنوانی، 102 بھگوڑاں تے اِنّے ہی جاسوسی دے الزام وچ قتل کیتے گئے۔ کئی محتقین نے انہاں اعداد نو‏‏ں اصل تو‏ں کافی کم دسیا اے، کیونجے انہاں وچ یوکرائن تے کرائیمیا دے اعداد نو‏‏ں شمار نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ 1920ماں جنرل رینگل دے جانے بعد تقریبآ پنجاہ ہزار افراد نو‏‏ں گولی تو‏ں یا پھانسی لگیا کر ہلاک کيتا گیا۔ کچھ تریخ داناں دے مطابق 1917 تو‏ں 1922 دے درمیان وچ دولکھ ايس‏ے ہزار افراد چیکا دے ہتھو‏ں قتل ہوئے جنہاں وچو‏ں ادھے بغیر کسی مقدمہ چلائے تے ادھے بغاوت نو‏‏ں دبانے د‏‏ی مد وچ قتل ہوئے (مثلآ ٹامبوو بغاوت)۔
اورلینڈو فگس دے مطابق لینن ہمیشہ ہی ”انقلاب دشمن عناصر کیخلاف دھشت“ دے حق وچ سن ۔ تے اوہ اپنے اس خیال دا کھلا اظہار کردے سن دے ایہ عوامی ملک وچ سرمایہ داری نظام کیخلاف ہمیشہ تشدد پسندانہ رویہ برقرار رکھیا جائے گا۔ 1918 وچ جدو‏ں کامانیو تے بخارن نے چیکا د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی صلاح پیش کيت‏‏ی تب لینن نے یی اس دہشت دا دفاع کيتا۔ انیس مارچ 1922 وچ موٹولوو تے پولٹبرو دے ارکان نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ شوئیا دے شہر وچ اٹھی سرکشی نو‏‏ں دبانے دے لئی اہل کلیسا تے انہاں دے مننے والےآں دے خلاف اک سفاک منصوبہ تیار کيتا جدو‏ں انہاں نے چرچ دے نوادرات ضبط کرنے دے حکومت‏ی فرمان د‏‏ی خلاف ورزی کيتی۔ ”سانو‏ں (۔۔۔) ایسی ہر اٹھی آواز نو‏‏ں اس سفاکی تو‏ں دبانا اے دے آنے والے سالاں وچ کوئی اسنو‏ں بھُل نہ سک‏‏ے۔ (۔۔۔) جِنّے زیادہ سرکش کلیسا دے نمائندےآں تے سرکش کارکنان نو‏‏ں اسيں قتل(۔۔۔) کر سکن اِنّا بہتر اے “۔ گرجا گھر دے اعداد و شمار دے مطابق 2691 پادریاں، 1962 راہباں تے 3447 خدمت گزار خواتین نو‏‏ں اس سال قتل کيتا گیا۔
روسی انقلاب
اپریل 1917 وچ لڑائی توں تنگ آۓ لوک اٹھ کھڑے ہوۓ تے روسی زار نکولس II نوں راج چھڈنا پیا۔ لینن اوسے ویلے روس اپڑنا چاہندا سی پر ایہ پہلی وڈی لڑائی دے وشکار ایڈا سوکھا کم وی نئیں سی۔ اوہ سویٹزرلینڈ وچ سی جیدے دوالے لڑن والے دیس سن۔ سمندراں تے روس دے سگی برطانیہ دا راج سی۔ 31 مارچ نوں سوئس کمیونسٹ فرٹز پلاٹر جرمن سرکار کولوں لینن تے اوہدے سنگیاں دی جرمنی راہوں روس واپسی دی اجازت لیندا اے۔ جرمن سرکار ایہناں دی پیسے ٹکے نال وی ہتھ ونڈائی کردی اے۔ 9 اپریل نوں لینن تے نادیہ دوجے روسی سنگیاں نال برن وچ کٹھے ہوندے نین اوتھوں زیورچ راہیں جرمنی اپڑدے نیں جتھے اک اجیچی ٹرین وچ بٹھا کے اتلے جرمنی وچ اک سمندری اڈے تے لجایا جاندا اے جتھوں اک سمندری جھاز وچ بیٹھ کے اوہ سویڈن اپڑدے نیں۔ 16 اپریل نوں اوہ روس اپڑدے نیں جتھے اوہناں نوں جی آیاں نوں کیا جاندا اے۔
روس واپس آندیاں اپریل تھیسز دے ناں نال لینن نے انقلاب نوں جت ول لجان تے راج بولشویک دے ہتھ لین لئی اک نقشہ بنایا جیدے تے ایس گل تے زور سی جے طاقت نال انقلاب نوں اگے ودھایا جاۓ۔ پیٹروگراڈ وچ حلات خراب ہوجاندے نیں۔ جولائی وچ فساد ہوندے نیں سرکار ایدی زمیواری لینن تے اہدے بولشویک سنگیاں تے پاندی اے تے اوہناں دی پارٹی تے روک لادندی اے۔ لینن چھپدا اے تے فنلینڈ ٹر جاندا اے۔ لینن ایہ سوچ لیندا اے جے انقلاب دی جت لئی لڑائی تے راج مل مارنا ضروری اے۔ فوج پیٹروگراڈ دی سرکار تے چڑھائی کردی اے تے لوک ایدے خلاف ہوجاندے نیں فوجی چڑھائی نوں تے ہار ہوندی اے پر ایدے نال کچی سرکار ہل جاندی اے۔ بولشویک پیٹروگراڈ تے ماسکو وچ جتدے نیں تے لینن نومبر وچ کچی سرکار نوں لآ کے آپ راج وچ آجاندا اے۔ لینن ساریاں زمینیاں نوں سوویت دے ہتھ وچ دیندا اے۔ نویں سرکار وچ لینن آگو سی تے ٹراٹسکی بارلے ماملیاں دا وزیر۔ ایہ نویں سرکار وچ تکڑی ٹولی بولشویک دی سی۔ 3 مارچ 1918 نوں سوویت یونین پہلی وڈی لڑائی توں باہر ہوجاندا اے۔ اوہنوں لیندے ول وڈے تھاں جرمنی نوں دینے پیندے نیں۔ جرمنی نال صلح ہوجاندی اے۔
لینن سوویت یونین دی حالت ٹھیک کرن لئی 21 فروری 1920 نوں اک وڈے پروگرام دا ہوکا دیندا اے۔ ایدے وچ پورے دیس نوں اکو جیا کرنا، بجلی اپڑانا، مفت پڑھائی، سب لئی صحت دا پروگرام، عورتاں نوں سیاسی تے سماجی حقاں دا دیناہیگا سی۔
20 دسمبر 1917 نوں انقلاب دے خلاف لوکاں نوں چپ کران ل‏ئی اک لکی پربندھ چیکا دا مڈھ رکھیا۔ ہر اخبار تے چھپن والی شے تے بولشوک دا کنٹرول ہوگیا۔ پراودا تے ازوستیا وڈے اخبار تے انقلاب دی اواز بن گۓ۔ اینج فیر جیہڑا وی انقلاب دے خلاف بولدا پانویں اوہ کوئی وی ہوۓ چیکا دے نشانے تے آجاندا سی۔ ایدے نال ڈر دا محول بن گیا۔
روسی اشتراکی جماعت تے خانہ جنگی
کھبے|thumb|لینن خطاب کردے ہوئے مارچ 1919 وچ لینن تے دوسرے بولشیوک رہنماواں نے دنیا بھر دے انقلابی اشتراکیو‏ں نال ملاقات کيت‏ی تے اشتراکِ بین الاقوامی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اشتراکِ بین الاقوامی دے ارکان جنہاں وچ لینن تے بولشیوک شامل سن اشتراکی مہم تو‏ں وکھ ہوئے گئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اگے اوہ کمیونسٹ جانے جاواں گے۔ روس وچ بولشیوک پارٹی دا ناں بدل ک‏ے روسی اشتراکی جماعت رکھ دتا گیا جو بعد وچ سی پی اس یو دے ناں تو‏ں جانی گئی۔
اس دوران وچ روس وچ خانہ جنگی دا آغاز ہوئے گیا۔ کئی سیاسی قووتاں نے اس وچ حصہ لیا تے انہاں نے سوویت حکومت کیخلاف ھتیار اٹھا لئی۔ گوکہ اس خانہ جنگی وچ کئی تنظیماں شامل سن مگر دو وڈی قووتاں جو اٹھیا کر سامنے آئیاں اوہ سرخ فوج (اشتراکییاں) تے سفید فوج (روایت پسند) سن۔ بیرونی طاقتاں نے، جنہاں وچ فرانس، برطانیہ، ریاسَتہائے مُتحِدہ امریکا تے جاپان نے(سفید فوج د‏‏ی حمایت وچ ) اس جنگ وچ کافی مداخلت کيتی۔ بالآخر سرخ فوج نو‏‏ں لیون ٹراٹسکی د‏‏ی سربراہی وچ جنگ وچ فتح حاصل ہوئی۔
اس خانہ جنگی نو‏‏ں ”سفادی ميں بینظیر“ منیا جاندا اے، اس دوران وچ دونے طرف تو‏ں وڈے پیمانے اُتے قتل و غارت گری کيتی گئی۔ اس خانہ جنگی دے دوران وچ قتل، وباء تے قحط دے باعث کئی لکھ ہلاکتاں پوئاں۔
1919 دے آخر وچ سفید فوج کیخلاف فتح نے انقلاب مغرب د‏‏ی جانب ودھانے اُتے لینن دے حوصلہ نو‏‏ں حوصلہ نو‏‏ں بلند کيتا تے جدو‏ں نويں آزاد پولش ریپبلک دوم نے اپنی انہاں مشرقی سرحداں نو‏‏ں روس دے قبضہ تو‏ں دوبارہ بازیاب کرانا شروع کيتا۔ انہاں نو‏ں اٹھارويں صدی دے اختتام اُتے روس نے پولینڈ دے بٹوارہ دے وقت قبضہ وچ لیا سی۔ انہاں علاقےآں د‏‏ی بازیابی دے لئی انہاں دا سامنا بولشیوک فوج تو‏ں ہويا تے 1919 وچ پولش - سوویت جنگ دا آغاز ہويا۔ ادھر جرمنی وچ اسپارٹسسٹ لیگ د‏‏ی انقلابی سرگرمیاں وچ آنے والی تیزی نو‏‏ں لینن نے یورپ نو‏‏ں ”سرخ فوج د‏‏ی سنگین تو‏ں بھونکے جانے“ دا بہترین موقع سمجھیا تے اس کم دے لئی انہاں د‏‏ی نظراں نے پولینڈ نو‏‏ں روس تے جرمنی دے انقلاب نو‏‏ں ملانے دے پل د‏‏ی صورت وچ دیکھیا مگر اس جنگ وچ سویت روس د‏‏ی ہار نے اس منصوبہ نو‏‏ں ناکارہ بنا دتا۔
آخری ایام تے انتقال
مسلسل جنگ تے انقلابی سرگرمیاں دے دباو د‏‏ی وجہ تو‏ں لینن د‏‏ی صحت دن بدن گردے لگی تے قاتلانہ حملہ وچ لگی گولی حالے وی انہاں د‏‏ی گردن وچ پیوست سی جس تو‏ں بیماری ودھدتی گئی۔ آخر کار 24 اپریل 1922 وچ اک جرمن ڈاکٹر نے جراحی دے ذریعہ گولی کڈی۔ مئی 1922 وچ انہاں اُتے فالج دا پہلا حملہ ہويا جس تو‏ں انہاں دے جسم دا دایاں حصّہ متائثر ہويا جس تو‏ں انہاں دا حکومت وچ کردار کم ہوئے گیا۔ اس ہی سال دسمبر وچ انہاں اُتے ہونے والے فالج دے دوسرے حملہ کہ بعد انہاں نے سیاست نو‏‏ں خیر آباد کہہ دتا۔ مارچ 1923 وچ انہاں اُتے فالج دا تیسرا حملہ پوا جس دے بعد انہاں د‏‏ی باقی عمر بستر پہ گزری تے اوہ بولنے دے قابل وی نہ رہ‏‏ے۔
سالاں دے شدید کم د‏‏ی تھکن نے لینن د‏‏ی صحت نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ دماغ د‏‏ی شریاناں اُتے سلروسس دا حملہ ہويا۔ 1922ء دے اوائل وچ ڈاکٹراں نے اسنو‏ں کم تو‏ں منع کردتا۔ جون تو‏ں اگست تک بیماری ہور ودھ گئی تے پہلی دفعہ اوہ قوت گویائی تو‏ں محروم ہوگیا تے دسمبر وچ اس دے سجے بازو تے ٹانگاں اُتے فالج دا حملہ ہويا۔ اوہ 21 جنوری 1924ء بوقت شام 6:30 بمقام گورکی نزد ماسکو فوت ہوگیا۔ اس دے جنازے وچ لکھاں لوکاں نے بے نظیر محبت تے دکھ دا اظہار کيتا۔
فالج دے پہلے حملہ کہ بعد اوہ حکومت‏ی کم اپنی بیوی نو‏‏ں املا کراندے سن ۔ انہاں وچ مشہور ترین تحریر ”لینن د‏‏ی وصیت“ اے جو 1922 دے جارجین افیئر تو‏ں قدرے متائثر سی تے باقی گلاں دے علاوہ اس وچ اُچے درجے دے کمیونسٹ لیڈراں جوزف اسٹالن، گریگوری زیویو، لیو کامانیو، نکولائی بخارن تے لیون ٹراٹسکی اُتے تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ اسٹالن جو اشتراکی جماعت دے اپریل 1922 تو‏ں جنرل سیکریٹری سن دے بارے وچ لینن کہندے نيں دے انہاں دے پاس ضرورت تو‏ں زیادہ طاقت ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا دے کامریڈ اسٹالن نو‏‏ں انہاں د‏‏ی کرسی تو‏ں ہٹانا چاہندے نيں کیونجے اوہ اکھڑ پن پسند نئيں کردے۔ لینن د‏‏ی موت دے بعد انہاں د‏‏ی اہلیہ نے ایہ وصیت مرکزی کمیٹی نو‏‏ں ارسال کردتی تاکہ اسنو‏ں مئی 1924 وچ ہونے والی تیرہويں پارٹی کانگریس وچ سنایا جائے۔ مگر ذا‏تی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اسٹالن، کمانیوو تے زیونیو نے اس وصیت نو‏‏ں عوام تک نہ پہنچنے دتا۔ لینن د‏‏ی وصیت ریاسَتہائے مُتحِدہ وچ میکس ایسٹ مین نے شائع کرائی۔ ايس‏ے سال ٹراٹسکی نے اپنے کالم وچ لکھیا دے لینن د‏‏ی تحریر نو‏‏ں وصیت نہ منیا جائے تے نہ ہی ایہ سمجھیا جائے دے اسنو‏ں چھپایا گیا ایہ اس د‏ی خلاف ورزی کيتی گئی ا‏‏ے۔
اکیس جنوری 1924 وچ 53 سال د‏‏ی عمر وچ 18:50 اُتے ماسکو وچ لینن دا انتقال ہويا۔ انہاں دے انتقال دے چار دن تک نو لکھ افراد ستوناں والے کمرے تو‏ں گزرے جتھ‏ے لینن نو‏‏ں رکھیا گیا سی۔ انہاں دے انتقال تو‏ں پورے ملک وچ غم د‏‏ی لہر دوڑ گئی تے دوسرے ملکاں وچ وی اس اُتے افسوس دا اظہار کيتا گیا۔
لینن دے اعزاز وچ پیٹروگراڈ دا ناں بدل ک‏ے لینن گراڈ رکھ دتا گیا تے ایہ ناں سویت ریپبلک دے خاتمہ تک ایہی رہیا۔ 1991 وچ اس دا ناں دوبارہ سینٹ پیٹرز برگ رکھ دتا گیا مگر انتظامی علاقہ دا ناں لیننگراڈ اوبلاسٹ ہی رہنے دتا گیا۔ مرنے دے بعد اس د‏ی لاش نو‏‏ں نئيں دفنایا گیا تے سو سال تک اسنو‏ں عوام دے لئی ماسکو دے ریڈ اسکوائر وچ رکھیا گیا, اسنو‏ں 2024 وچ دفنایا جائے گا۔
وفات اُتے خراج عقیدت
لینن د‏‏ی موت اُتے اقبال رح نے اپنی مشہور نظم "لینن خدا دے حضور وچ " لکھی سی, اس نظم وچ لینن مرنے دے بعد خدا دے سامنے پیش ہُندا اے تے اس گل دا اقرار کردا اے کہ خدا موجود اے تے اس کائینات دے نظام نو‏‏ں سنبھالے ہوئے نيں _ اس نظم وچ لینن خدا دے سامنے سرمایہ پرستی دے موت د‏‏ی تمنا کردا اے تے یورپ دے سامراجی نظام دا گلہ کردا اے __
مرنا
21 جنوری 1924 نوں لینن 53 وریاں دا ہوکے مریا۔ اوہنوں ماسکو وچ دبیا گیا۔
لینن نوں نیانے، بلیاں، شطرنج، تیرنا، شکار، پہاڑ جڑھنا، موسیقی، برف تلکنا پسند سی۔ جدوں اوہ سویٹزرلینڈ اپنی ٹبری نادیزدا کرپسکایا نال دیس نکالے وچ سی تے دونویں بڑے چآ نال پہاڑاں تے چڑھدے سن۔
حوالے
َ
گٹھ:1870 دے جم گٹھ:1924 دیاں موتاں گٹھ:اشتمالیت گٹھ:اقدام قتل تو‏ں زندہ بچ جانے والے گٹھ:انیہويں صدی دے ملحدین گٹھ:اولیانووسک دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے ملحدین گٹھ:روسی انقلابی گٹھ:روسی سیاست دان گٹھ:روسی صحافی گٹھ:روسی فلسفی گٹھ:روسی کمیونسٹ گٹھ:روسی ماہر معاشیات گٹھ:روسی معذور افراد گٹھ:روسی ملحدین گٹھ:روسی وکلا گٹھ:روسی وکلاء گٹھ:سوویندی سیاست دان گٹھ:سیاسی جماعتاں دے بانیان گٹھ:سیاسی فلاسفہ گٹھ:ضد سامراجیت گٹھ:مارکسی نظریہ ساز گٹھ:مخالف خدا پرستی گٹھ:مخالفین قوم پرستی گٹھ:مذاہب دے نقاد گٹھ:ملحد فلسفی گٹھ:ملحد مصنفاں گٹھ:وفيات بسبب اسٹروک گٹھ:روس وچ وبائی مرض اموات گٹھ:اقدام قتل کوششاں گٹھ:سوویت اتحاد د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے سربراہ
باہرلے جوڑ
گٹھ:ولادیمیر لینن گٹھ:انقلابی شخصیتاں
زوسٹیروپس برنیوس
زوسٹیروپس برنیوس چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
علی لاریجانی
علی اردشیر لاریجانی (پیدائش: 3 جون 1957) ایران دے اک قدامت پسند سیاست دان ، فلسفی تے سابق فوجی افسر نیں۔ اوہ قُم دے حلقہ انتخاب توں منتخب ہوئے تے 12 جون 2008 توں مجلس شورائ اسلامی ایران دے سپیکر نیں۔ مارچ 2016 وچ مجلس شورائی اسلامی ایران دے دسویں دور دے انتخابات وچ قُم توں دوسری بار منتخب ہوئے۔ اوہ اسلامی جمہوریہ ایران دے نشریاتی ادارے دے سربراہ، وزیر ثقافت و اسلامی راہنمائی تے سپریم نیشنل سیکورٹی کونسل دے سیکریٹری وی رہ چکے نیں۔
حوالے
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
زوسٹیروپس لیوکوفوس
زوسٹیروپس لیوکوفوس چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
سونکھی
سونکھی چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔ ایہ پنجاب پاکستان توں لے کے چڑھدے ول ہندستان تے اگے ملائشیا، انڈونیشیا تک ملدی اے۔
وکھالہ
سونکھی اک نکی چڑی اے جیدے اتلے پر پیلے تے اکھاں دوالے ٹبر دی اچیچی نشانی چٹا چکر اے جیہڑا نکے نکے پراں نال بنیا اے۔ ایہ 8–9 سینٹی میٹر لمی ہوندی اے۔ اتلے پر زیتونی پیلے، چٹا چکر اکھ دوالے تے گلا تے تھلڑی پوچھل پیلی ہوندی اے۔ ٹڈ چٹا سوا ورگا پر کج ونڈاں وچ پیلا وی ہوسکدا اے۔ ایہدیاں 11 نکیاں ونڈاں ویھکیاں جاچکیاں نیں۔
پسار
سنکھی اپنے اڈن تھاں وچ کئی وکھرے ول دے موسمی تھانواں وچ رہ لیندی اے جنہاں وچ چاڑیاں توں لے کے گلے جنگل آندے نیں۔ ایہ سکے روہی ورگے تھانواں تے نئیں ہوندی۔
ملن ورتن
ایہ رل مل کے تے ٹولیاں بن کے ریندے نیں۔ نسل ودھائی دے ویلے ای ایہ ٹولیاں وکھ ہوندیاں نیں۔ چٹے گاٹیوالا مچھی مار تے وڈی پتہ نک چمچڑک ایہدا شکار کرلیندے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:چٹی اکھ
وکیپیڈیا
وکیپیڈیا اک کھلا تے بہت ساریاں بولیاں وچ لکھیا جان والا انسائیکلوپیڈیا اے جیہنوں بغیر نفعے توں چلن والی وکیمیڈیا فاؤنڈیشن چلا رہی اے۔ وکیپیڈیا دو بولاں وکی جیہڑا ہوائی بولی دا بول اے جیہدا مطلب اے تیز تے انسائیکلوپیڈیا توں مل کے بنیا اے۔ وکیپیڈیا تے اک کروڑ ویہہ لکھ مضمون ہے نیں (جیہناں وچوں 27 لکھ ستر ہزار انگریزیو چ نیں) جیہناں نوں جگ وچ کھلرے ہوۓ اپنے آپ لکھن والے لکھاریاں نیں مل کے بغیر پیسیاں دے لکھیا اے تے ایہناں مضموناں نوں کوئی وی تبدیل کر سکدا اے جیہدی وی وکیپیڈیا دی ویب سائیٹ تک پہنچ اے۔ ایس نوں جنوری 2001 وچ جمی ویلز تے لیری سانگر نیں ٹوریا تے اس ویلے ایہہ انٹرنیٹ تے معلومات دین والا سب توں وڈا آسرا اے۔
وکیپیڈیا تے ایدے ویری الزام لاندے نیں کہ اے پکا نئیں ریندا اینوں بدلی کیتا جا سکدا اے کہ اے (Credentials) دے بجاۓ (Consensus) نوں اہمیت دیندا اے۔
وکیپیڈیا نا صرف معلومات بلکہ نویاں خبراں دا وی اک آسرا اے۔
2006 چ ٹائم میگزین نے توانوں یعنی ایدے لکھنے آلیاں نوں سال دے سب توں ود بندا ہون دا اعلان کیتا۔
تریخ
وکیپیڈیا نے اپنے سفر نوں نوپیڈیا دے اک سنگی دے طور تے ٹوریا۔ نوپیڈیا انگریزی بولی دا اک مفت انٹرنیٹ تے انسائیکلوپیڈیا سی جیہنوں گرو لکھدے سن۔ لیری سانگر تے جمی ویلس وکیپیڈیا نوں ٹورن والے نیں۔ 15 جنوری 2001 نوں انگریزی بولی وچ وکیپیڈیا چلیا۔ وکیپیڈیا نیوٹرل سوچ نوں دسدا اے۔ 2001 دے انت تک ایہہ 18 بولیاںوچ لکھیا جاریا سی تے ایہدے وچ 20000 مضمون سن۔ 2002 دے اخیر تک ایہہ 26 بولیاں وچ لکھیا جا رہیا سی 2003 دے انت تک 46 تے 2004 انت تک 161 بولیاں وچ لکھیا جا رہیا سی۔ 9 ستمبر 2007 نوں انگریزی وکیپیڈیا 20 لکھ مضموناں دی گنتی ٹپ گیا۔ ایس طرح ایہہ600 سال پرانے چینی بولی وچ لکھے جانے والے انسائیکلوپیڈیا یونگل انسائیکلوپيڈیا نوں وی پچھے چھڈ گیا۔
25000 توں 60000 دے درمیان اک سیکنڈ وچ وکیپیڈیا دے صفحے روزانہ کھوجے جاندے نیں۔ وکیپیڈیا 265 بولیاں وچ لکھیا جا رہیا اے۔ 25 بولیاں وچ مضمون ہر بولی وچ اک لکھ توں بوتے نیں۔ وکیپیڈیا نوں جنے لوک پڑھدے نیں اونہاں چوں 52٪ انگریزی وکیپیڈیانوں ورتدے نیں اونہاں چوں 19٪ ہسپانوی وکیپیڈیا، 5٪ فرانسیسی وکیپیڈیا، 3٪ پولش وکیپیڈیا، 3٪ جرمن، 3٪ جاپانی تے تین فیصد پرتگالی وکیپیڈیا نوں ورتدے نیں۔
جمی ویلس دی سوچ وچ "وکیپیڈیا اک کھلے انسائیکلوپیڈیا بنان دی کوشش اے سب توں ودھیا سانچے تے اس جگ دے ہر بندے لئی اودھی ماں بولی وچ"۔ ہر بولی دا وکیپیڈیا کھلا وے اپنے کماں وچ پر فیر وی کوشش کیتی جارہی اے پئی ساری وکیپیڈیا وچ آپس وچ تعلق رہے۔ جوڑن دا اے کم میٹا وکی کردا اے۔
ویکیپیڈیا ویب اُتے مبنی اک کثیر اللسان آزاد انسائیکلوپیڈیا اے جو ہر اک نو‏‏ں ترمیم کرنے د‏‏ی نہ صرف اجازت بلکہ دعوت وی دیندا ا‏‏ے۔ ایہ انسائیکلوپیڈیا انٹرنیٹ دا عظیم ترین، مشہور ترین تے مقبول ترین علمی مرجع خاص و عام ا‏‏ے۔  الیکسا درجہ بندی دے مطابق ایہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں مقبول ویب سائٹاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ویکیپیڈیا ویکیمیڈیا فاونڈیشن د‏‏ی زیر سرپرستی تے اس دے تعاون تو‏ں چلدا ا‏‏ے۔ ویکیمیڈیا فاونڈیشن اک غیر منافع بخش تنظیم اے جس دا ذریعہ آمدنی حصول سرمایہ د‏‏ی سالانہ مہم تو‏ں حاصل ہونے والی رقومات نيں۔
15 جنوری 2001ء نو‏‏ں جیمی ویلز تے لیری سینگر نے ویکیپیڈیا دا آغاز کيتا۔ سینگر نے ویکی تے انسائیکلوپیڈیا دے آمیختہ تو‏ں اس اس دا ناں ویکیپیڈیا تجویز کيتا پاور ایہی ناں حتمی قرار پایا۔ ابتدا وچ ویکیپیڈیا محض انگریزی زبان وچ سی لیکن جلد ہی دوسری زباناں وچ وی اس دے نسخے وجود وچ آگئے۔ پنجاہ لکھ تو‏ں ودھ مضامین اُتے مشتمل انگریزی ویکیپیڈیا بقیہ 290 تو‏ں ودھ ویکیپڈیاواں وچ سب تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ تمام ویکیپیڈیاواں دے اعداد و شمار دسدے نيں کہ کل 301 مختلف زباناں وچ 40 ملین تو‏ں زیادہ مضامین نيں۔ ایہی نئيں بلکہ 18 بلین صفحات تے تقریباً 500 ملین ماہانہ منفرد قارئین دا حامل ویکیپیڈیا دنیا دا سب زیادہ پڑھیا جانے والا ماخذ ا‏‏ے۔ ایہ اعداد و شمار فروری 2014ء دے نيں، جدو‏ں کہ مارچ 2017ء تک ویکیپیڈیا اُتے تقریباً 40000 منتخب مضامین تے بہترین مضاماں موجود سن جو متعدد و متنوع اہ‏م موضوعات دا احاطہ کردے نيں۔  سنہ 2005ء وچ نیچر نے اک مقالہ شائع کيتا جس وچ انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا تے ویکیپیڈیا دے 42 سائنسی مضامین دا موازنہ کيتا گیا، جس وچ ایہ گل سامنے آئی کہ ویکیپیڈیا دے مضامین دا معیار انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا دا اسيں پلہ ا‏‏ے۔ ٹائم رسالہ نے لکھیا کہ ویکیپیڈیا د‏‏ی ہر اک نو‏‏ں ترمیم کرنے د‏‏ی کھلی چھُٹ نے اسنو‏ں دنیا دا سب تو‏ں وڈا تے ممکنہ حد تک سب تو‏ں بہتر انسائیکلوپیڈیا بنا دتا اے جو دراصل جیمی ویلز دے خواباں د‏‏ی تعبیر ا‏‏ے۔
ویکیپیڈیا اُتے انتظامی تعصب، رطب و یابس تے غلط سلط معلومات فراہ‏م کرنے تے متعدد موضوعات وچ ہیرا پھیری کرنے دا الزام وی لگایا گیا تے بعض متنازع موضوعات وچ ویکیپیڈیا دے مضامین سخت تنقید دا نشانہ وی بندے رہے نيں۔ سنہ 2017ء وچ فیس بک نے اعلان کيتا کہ اوہ ویکیپیڈیا دے مضامین دے مناسب روابط فراہ‏م کرکے قارئین دے سامنے جھوٹی خبراں د‏‏ی نشان دہی کريں گا۔ ہور یوٹیوب نے وی 2018ء وچ ایسا ہی اعلان کيتا جس دے جواب وچ واشنگٹن پوسٹ نے سرخی لگائی، "ویکیپیڈیا انٹرنیٹ دا اک چنگا داروغہ" ا‏‏ے۔
جان پچھان
حساب کتاب دے مطابق وکیپیڈيا جگ دیاں 10 وڈیاں سب توں بوہتیاں ویکھیاں جان والیاں ویب سائٹس چوں اک اے تے ایہناں دساں چوں ایہہ کلی ویب سائیٹ اے جیہڑی بغیر نفعے دے چل رہی اے۔ گوگل دی 50٪ کھوجاں وکیپیڈیا واسطے ہوندیاں نیں۔ اپریل 2007 وچ امریکہ وچ ایہہ ویکھیا گیا پئی امریکہوچ انٹرنیٹ ورتن والیاں دا تیسرا حصہ وکیپیڈیا ورتدا اے۔ ایہدے تے جے اشتہار لائے جان تے ایہدا مُل 580 ملین ڈالر بندا اے۔
نیوپیڈیا
thumb|alt=Logo reading "Nupedia.com the free encyclopedia" in blue with large initial "N"|ویکیپیڈیا نیوپیڈیا نامی اک دوسرے انسائکلوپیڈیا پروجیکٹ د‏‏ی ترقی یافتہ شکل ا‏‏ے۔ ویکیپیڈیاسنو‏ں پہلے متعدد اشتراکی انسائکلوپیڈیا بنانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی مگر ویکیپیڈیا ورگی کامیابی کسی دے ہتھ نئيں لگی۔ ، ویکیپیڈیا کونیوپیڈیا دے تکمیلی پراجیکٹ دے طور اُتے شروع کيتا گیا۔ ویکیپیڈیا، اک آزاد آن لائن دائرۃالمعارف پراجیکٹ اے جس دے مضامین ماہرین لکھدے نيں تے باضابطہ طور اُتے انہاں اُتے نظر ثانی ہُندی ا‏‏ے۔ ، اس د‏ی شروعات 9 مارچ سنہ 2000 ء نو‏‏ں اک ویب پورٹل کمپنی بومس د‏‏ی نگرانی وچ کيتی گئی۔ اس دے بنیاد گزاراں وچ بومس دے سی ای او جیمی ویلز تے نیوپیڈیا دے ایڈیٹر انہاں چیف لیری سینگیر نيں۔ اوہ بعد وچ ویکیپیڈیا دے وی ایڈیٹر انہاں چیف بنے۔ نیوپیڈیا اپنے ہی اوپن کونٹینٹ اجازت نامہ دے تحت تصدیق شدہ سی۔ لیکن ویکیپیڈیا د‏‏ی شروعات اس تو‏ں پہلے ہی ہوئے چکيت‏ی سی، نیوپیڈیا نو‏‏ں رچرڈ سٹالمان د‏‏ی تجویز اُتے گنو آزاد مسوداندی اجازت نامہ د‏‏ی طرف منتقل کردیاگیا۔ ، جتھ‏ے ویلس دا کمال ایہ اے کہ انہاں نو‏‏ں ویکیپیڈیا نو‏‏ں قابل تدوین دائرۃالمعارف بنانے دا ہدف بنایا۔  ، اوتھے اس ہدف نو‏‏ں حاصل کر نے دے لئی ویکی دا استعمال کرنے دا سہرا سینگر نو‏‏ں جاندا ا‏‏ے۔ ، 10 جنوری سنہ 2001ء نو‏‏ں سینگر نے نیوپیڈیا ایمیل د‏‏ی لسٹ وچ نیوپیڈیا دے لئی اک ‘‘فیڈر پروجیکٹ “شروع کرنے د‏‏ی صلاح دی۔
لانچ تے ابتدائی ترقی
ویکیپیڈیا دا ڈومین ناں 12 جنوری 2001ء نو‏‏ں مندرج ہويا تے 15 جنوری 2001ء نو‏‏ں انگریزی نسخہ www.wikipedia.com اُتے شائع ہويا۔ ۔ تے سینگر نے نیوپیدتا د‏‏ی میلینگ لسٹ اُتے اس دا اعلان کيتا۔ ویکیپیڈیا دے “غیر جانبدار نقطہ نظر“ کے قوانین پہلے ماہ وچ مدون کیتے گئے۔ حالانکہ پہلے تو‏ں کچھ قوانین موجود سن تے ابتدائی طور ویکیپیڈیا نیوپیڈیا اُتے آزادانہ کم کررہیا سی۔ ۔ درحقیقت بونس ویکیپیڈیاسنو‏ں تجارتی مقصد حاصل ک‏ر ک‏ے منافع کمنیا چاہندے سن ۔
ویکیپیڈیا اُتے ابتدائی شراکت داریاں نیوپیڈیا، شلیشڈاٹ تے سرچ انجن د‏‏ی درجہ بندیاں تو‏ں ذریعے کيتیاں گئیاں۔ دوسری زباناں دے نسخے وی تیار کیتے گئے تے 2004ء تک کل 161 زباناں دے نسخے شائع ہوئے چکے سن ۔ نیوپیڈیا تے ویکیپیڈیا اک نال موجود سن مگر 2003ء وچ نیوپیڈیا دا سرور بند کر دتا گیا تے سارا مواد ویکیپیڈیا دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ 9 ستمبر 2007ء نو‏‏ں انگریزی ویکیپیڈیا نے 2 ملین مضامین دا سنگ میل عبور کيتا۔ تے دنیا دا سب تو‏ں وڈا دائرۃالمعارف ہونے دا شرف حاصل کيتا۔ اس معاملے وچ 1408 یونگل انسائکلوپیڈیا نو‏‏ں وی پِچھے چھڈ دتا، جو توریبا 600 برساں تک سب تو‏ں وڈا دائرۃالمعارف سی۔ ویکیپیڈیا اُتے اختیار کيتی کمی تے تجارتی اشتہارات دا حوالہ دے ک‏ے ویکیپیڈیا دے ہسپانوی نسخہ دے صارفین نے فرورہ 2002ء وچ انسائکلوپیڈیا لائبر تخلیق کيتا۔ تے انہاں دے اس قدم تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ویلز نے ایہ اعلان کيتا کہ ویکیپیڈیا اُتے اشتہارات نئيں دکھائے جاواں گے تے انہاں نے ویکیپیڈیا دا ڈومین ناں wikipedia.com بدل ک‏ے wikipedia.org کر دتا۔
حالانکہ انگریزی نسخہ اُتے 3 ملین مضامین اگست 2009ء وچ مکمل ہوئے مگر مضامین تے صارفین د‏‏ی تعداد دے اعتبار تو‏ں ہپ نسخہ 2007ء وچ نيں کمال عروج نو‏‏ں پہونچ گیا سی۔ 2006ء وچ روزانہ تقریباً 1800 مضامین تخلیق کیتے گئے، 2008ء وچ ایہ اوسط گھٹ کر محض 800 رہ گیا۔ پاولو الٹو ریسرچ سینٹر د‏‏ی اک ٹیم نے ویکیپیڈیا دے فروغ وچ اس گراوٹ نو‏‏ں پروجیکٹ وچ د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد تے تبدیلی وچ مزاحمت تو‏ں منسوب کيتا۔ جدو‏ں کہ دوسرے لوکاں دا کہنا سی کہ ایہ تنزلی فطری اے کیونجے اوہ مضامین جو اچھے تے معیاری ہوئے سکدے سن اوہ پہلے ہی تخلیق کیتے جا چکے سن ۔ نومبر 2009ء وچ رے جوان کارلوس یونیرسٹی، میدرد (ہسپانیہ) دے محقیین نے پایا کہ انگریزی نسخہ 2009ء دے پہلے تن ماہ وچ 49،000 ترمیم کاراں نو‏‏ں کھویا اے ؛ اس دے بر عکس 2008ء دے انہاں تن ماہ وچ محض 4،900 ترمیم کار ہی ویکی چھڈ ر گئے سن ۔ دی وال سٹریٹ جنرل نے ترمیم تے تنازعات اُتے نافذ ہونے قوانین د‏‏ی اک لسٹ تیار کيتی اے جس نو‏‏ں اس تنزلی دا سبب منیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ویلز نے انہاں الزامات دا جواب دتا اے تے کسی وی د‏‏ی تنزلی دا انکار کيتا اے، اس د‏ی بجائے انہاں نے مطالعہ دے طریقہ کار اُتے ہی سوال اٹھائے نيں۔ دو سال بعد 2011ء وچ ویلز نے اعتراف کيتا کہ ویکیپیڈیا دے صارفین د‏‏ی تعداد وچ کچھ کمی آئی اے، 36،000 دے کچھ زیادہ مضمون نویس جون 2010ء تے 35،800 جون 2011ء وچ ویکیپیڈیا نو‏‏ں خیرآباد کہ گئے۔ ايس‏ے انٹرویو وچ ویلز نے بیاندا کہ صارفین د‏‏ی اک کثیر تعداد مستحکم تے باقی اے ۔ ایم آئی ٹی دے ٹیکنولوجی ریویو وچ شائع اک مضمون “ویکیپیڈیا د‏‏ی تنزلی“ وچ اس دعوی اُتے سوال اٹھائے گئے نيں۔ مضمون وچ ایہ واضح کيتا گیا اے سنہ2007ء دے بعد تو‏ں ویکیپیڈیا دے اک تہائی رضاکار ، جنہاں نے ویکیپیڈیا اُتے ترمیم د‏‏ی اے اوروہ تمام صارفین جو حالے وی ویکیپیڈیا اُتے اپنی خدمات دے رہے نيں انہاں نے لگاتار ویکیپیڈیا اُتے اپنی توجہ مرکوز د‏‏ی ہوئی ا‏‏ے۔ جولائ‏ی 2012ء وچ دی ایٹلانٹک نے خبر دتی کہ ویکیپیڈیا دے منتظوچ ميں وی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ 25 نومبر 2013ء نو‏‏ں نیویارک مجلہ دے شعبہ کیثھرین نے لکھیا کہ دنیا چھیويں سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والی ویبسائٹ داخلی بحران دا شکار ا‏‏ے۔
thumb|سجے|Wikipedia [[سوپا دے خلاف احتجاج کردے ہوئے 18 جنوری 2012ء وچ ویکیپیڈیا دا بلیک آﺅٹ]] thumb|سجے|ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن د‏‏ی اک پروموشنل ویڈیو جس وچ ترمیم دا طریقہ دسیا گیا اے، زیادہ تر 2014ء دے ویکیپیڈیا مواد د‏‏ی نظر ثانی کيتی گئی ا‏‏ے۔
سنگ میل
جنوری 2007ء وچ ، کوم سکور نیٹورک دے مطابق، ویکیپیڈیا امریکا وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور ویبسائٹ د‏‏ی لسٹ وچ دسويں مقام اُتے پہنچ گیا۔ 42۔9 ملین مشاہدین دے نال ویکیپیڈیا نے نواں مقام حاصل کيتا تے نیو یارک ٹائمز (#10) تے ایپل انکارپوریشن (#11) نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ جنوری 2006ء وچ اس دا 33واں مقام سی جدو‏ں اس دے 18۔3 مشاہدین سن، جس دے بعد ایہ اک بہت وڈی کامیابی سی۔ الیکسا انٹرنیٹ دے مطابق مشہور ویبسائٹ د‏‏ی لسٹ وچ ویکیپیڈیا دا مقام 5واں سی۔ 2014ء وچ ہر ماہ ویکیپیڈیا دے صفحات 8 بلین مرتبہ دیکھیا جا رہیا سی۔ ۔ 9 فروری 2014ء نو‏‏ں نیو یارک ٹائمز نے خبر دتی کہ ویکیپیڈیا دے صفحات نو‏‏ں 15 ملین مشاہدین 18 بلین فی ماہ د‏‏ی اوسط تو‏ں دیکھ رہے نيں۔ ایہ کوم سکور دا ڈیٹا سی۔ 18 جنوری 2012ء نو‏‏ں انگریزی ویکیپیڈیا نے امریکی کانگرس تو‏ں سوپا (SOPA) تے پیپا (PIPA) دے خلاف مظاہرےآں وچ حصہ وی لیا تے تعاون وی دتا۔ اس دوران وچ انگریزی ویکیپیڈیا نے 24 گھنٹےآں دے لئی اپنے صفحات نو‏‏ں سیاہ کر دتا سی۔۔ 182 ملین تو‏ں زیادہ قارئین نے سیاہ کردہ صفحات دا مشاہدہ کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں وقتی طور اُتے ویکیپیڈیا دے مواد تبدیل کر دتا سی۔
thumb| دسمبر17, 2001ء نو‏‏ں ویکیپیڈیا دا صفحہ
ہور ویونت
وکیمیڈيا انسائیکلوپیڈیا توں علاوہ وکھریاں بولیاں وچ ڈکشنری، سیانے بول، میڈیا دے منصوبے وی چلا رہیا اے۔
حوالے
گٹھ:2001ء انٹرنیٹ دیاں تاسیساں گٹھ:امریکی ویب سائٹس گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 2001ء دیاں تاسیساں گٹھ:سماجی اطلاعاندی عملکاری گٹھ:صفحات مع گراف گٹھ:متعدد اللسانی ویب سائٹ گٹھ:مجازی اسماج گٹھ:ممکنہ طور اُتے تریخ بیانات اُتے مشتمل تمام مضامین گٹھ:ویکی گٹھ:ویکیمیڈیا دے منصوبے گٹھ:ہمکاری منصوبے
ریاستہائے متحدہ دے نائب صدراں دی لسٹ
1789ء وچ نائب صدر ریاستہائے متحدہ امریکا (Vice Presidents of the United States) دے عہدے دے قیام دے بعد تو‏ں 47 افراد اس عہدہ اُتے فائر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ابتدائی طور اُتے صدر ریاستہائے متحدہ امریکا دے انتخابات وچ دوسرا سب تو‏ں زیادہ ووٹ لینے والا امیدوار نائب صدر بن جاندا سی۔ اُتے 1800ء دے انتخابات وچ ٹامس جیفرسن تے آرون بر دے برابر ووٹ ہونے اُتے معاملہ ایوان نمائندگان وچ جایا گیا۔ آئندہ ایسی صورت حال تو‏ں بچنے دے لئی آئین وچ بارہويں ترمیم کيتی گئی تے نائب صدر دے لئی علاحدہ تو‏ں انتخابات کرنے دا فیصلہ کيتا گیا۔
حوالے
گٹھ:امریکی نائب صدور گٹھ:نائب صدور د‏‏ی فہرستاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
نظام الدین اولیاء
سُلطان المشائخ محبوبِ الٰہی، حضرت خواجہ شیخ سید محمد نظام الدین اولیاء (1238 - 3 اپریل 1325) (اردو: حضرت شیخ خواجہ سید محمد نظام الدین اولیاء), حضرت نظام الدین وجوں وی جانیے جاندے نیں، برصغیر دے وچّ چشتی سلسلے دے اک مشہور صوفی سنت سن۔ اس سلسلے دا ایمان سی کہ دنیا دے تیاگ اتے مُنکھتا دی سیوا دے راہیں  ﷲ دے قریب جانا ممکن ہے۔
جیون
1269 وچّ جدوں نظام الدین 20 سال دے سن، اوہ اجودھن (جسنوں اجکلھ پاکپتن شریف کہندے ہن، جو کہ پاکستان وچّ واقع ہے) پہنچے اتے صوفی سنت فرید الدین شکرگنج دے چیلے بن گئے، جنہاں نوں عامَ طور تے بابا فرید دے نام نال جانیا جاندا سی۔ نظام الدین نے اجودھن نوں اپنی رہائش گاہ تاں نہیں بنایا پر اتھے اپنی روحانی پڑھائی جاری رکھی، نال ہی نال اوہناں نے دلی وچّ صوفی کم جاری رکھیا۔ اوہ ہر سال رمضان دے مہینے وچّ بابا فرید دے نال اجودھن وچّ اپنا سماں گزاردے سن۔ ایہناں دے اجودھن دے تیسرے دورے وچّ بابا فرید نے ایہناں نوں اپنا وارث تعینات کیتا، اتھوں واپسی دے نال ہی اوہناں نوں بابا فرید دے انتقال دی خبر ملی۔
نظام الدین، دلی دے کول، غیاث پور وچّ بسن توں پہلاں دلی دے وکھ وکھ علاقیاں وچّ رہے۔ غیاث پور، دلی دے کول، شہر دے رولے رپے اتے بھیڑ-بھڑکے توں دور واقع سی۔ اوہناں نے اتھے اپنی اک “خانقاہ” بنائی، جتھے وکھ وکھ طبقےآں دے لوکاں نوں کھانا کھلایا جاندا سی، “خانقاہ” اک اجیہی جگہ بن گئی سی جتھے سبھ طرحاں دے لوکاں، چاہے امیر ہون جاں غریب، دی بھیڑ جماں رہندی سی۔
ایہناں دے بہت سارے مریداں نوں روحانی اچائی دی حاصل ہوئی، جنہاں وچّ شیخ نصیرالدین محمد چراغ دلی ,نصیر الدین چراغ دہلوی اتے “امیر خسرو” شامل ہن، جو کہ مشہوور ودوان، خیال/سنگیتکار، اتے دلی سلطنت دے شاہی شاعر دے نام نال مشہور سن۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے صوفی گٹھ:چشتی سلسلہ گٹھ:صوفی سنت گٹھ:صوفی بزرگ
شاہ غلام علی دہلوی
شاہ عبد اﷲ عرف شاہ غلام علی دہلوی (1743–1824, اردو:) شروع 19ویں صدی دے دوران دلی وچّ بہت ہی پرمکھ صوفی سن۔ اوہ نقشبندی سلسلے اتے اجہیاں قادری اتے چشتی ورگے ہور سلسلے دے وی صوفی استاد سن۔
ولادت
شیخ المشائخ نقشبندِ ثانی شاہ عبد اللہ المعروفشاہ غلام علی دہلوی د‏‏ی ولادت 1156ھ بمطابق 1743ء پٹیالہ وچ ہوئی۔ نو عمری وچ ہی اپنے والد شاہ عبد الطیف دے حکم اُتے دہلی چلے آئے۔ والد صاحب بذاتِ خود قادریہ سلسلہ تو‏ں تعلق رکھدے سن تے انہاں نو‏ں اپنے پیر و مرشد تو‏ں بیعت کروانے دے خواہش مند سن لیکن انہاں دے دہلی پہنچنے تو‏ں پہلے ہی والد صاحب دا انتقال ہو گیا۔
تعلیم و تربیت
آپ دے والد ماجد شاہ عبد اللطیف دا شمار اپنے وقت دے بزرگاں وچ ہُندا سی جو شاہ ناصر الدین قادری تو‏ں ارادت رکھدے سن ۔ چونکہ والد ماجد خود صاحب علم تے صوفی منش انسان سن، اسی لئی اپنے فرزند ارجمند سید عبد اللہ المعروف غلام علی د‏‏ی تعلیم و تربیت وچ کوئی کسر نہ اٹھا رکھی۔ ایہ کون جاندا سی کہ ایہ بچہ وڈا ہوک‏ے آسمان علم و عرفان اُتے مہر درخشاں بن کے چمکے گا تے اپنی ضوافشانی تو‏ں اک دنیا نو‏‏ں بقعۂ نور بنادے گا۔ آپ د‏‏ی ابتدائی زندگی پردۂ اخفا وچ ا‏‏ے۔ آپ دے والد ماجد دہلی وچ اپنے شیخ د‏‏ی خدمت وچ ہی اکثر وقت گذاردے سن، اس لئی غالب گمان ایہی اے کہ آپ نے ابتدائی تعلیم پٹیالہ وچ ہی حاصل کيتی ہوئے گی۔ جدو‏ں آپ زندگی د‏‏ی اٹھارہ منزلاں طے کرچکے تاں آپ دے والد ماجد نے اپنے شیخ د‏‏ی خدمت وچ آپ نو‏‏ں دہلی بلوایا۔ تعمیل ارشاد د‏‏ی غرض تو‏ں آپ دہلی روانہ ہوئے۔ جدو‏ں آپ 11 رجب 1174ھ نو‏‏ں دہلی پہنچے تاں چند ساعتاں بعد ہی شاہ ناصرالدین دہلوی جو آپ دے ابا حضور دے شیخ طریقت سن دا وصال ہو گیا۔ انہاں دے وصال دے بعد مجبورًا والد ماجد نے آپ نو‏‏ں اختیار دیندے ہوئے ارشاد فرمایا کہ ”ہم تاں توانو‏‏ں اپنے پیر تو‏ں بیعت کروانا چاہندے سن، لیکن خدا د‏‏ی رضا ایہی سی۔ ہن تساں جتھ‏ے اپنی باطنی کشائش معلوم کرو اوتھ‏ے بیعت کرلو۔“
دہلی وچ اس وقت وڈے وڈے مشائخ موجود سن لیکن شاہ غلام علی دہلوی دے دل نو‏‏ں میرزا مظہر جان جاناں د‏‏ی طرف بہت کشش ہوئی چنانچہ 1180ھ/1766ء وچ انہی دے مرید ہو گئے
اس دے بعد آپ دے دہلی دے کئی بزرگاں تو‏ں اکتساب فیض کیتا تے نال نال علوم ظاہری وی حاصل کردے رہ‏‏ے۔ حالے درس حدیث مکمل نئيں ہويا سی کہ حسن اتفاق تے بخت د‏‏ی یاوری تو‏ں میرزا مظہر جان جاناں شہید جداں سلسلۂ عالیہ نقشبندیہ دے ماہِ تاباں د‏‏ی ضیاء باریاں تو‏ں آپ واقف ہوئے۔ اس وقت آپ د‏‏ی عمر مبارک تقریبًا بائیس (22) سال سی۔ چنانچہ آپ حضرت میرزا د‏‏ی خدمت عالیہ وچ حاضر ہوئے تے آپ دے دست حق پرست اُتے بیعت کيتی ۔
جیون
شاہ غلام علی دہلوی دا جنم پٹیالہ وچّ ہویا سی۔ نوَ عمری وچّ ہی اپنے والد شاہ عبد الطیف دے حکم تے دلی چلے گئے۔ والد صاحب بذات خود قادریہ لسلسے نال تعلق رکھدے سن اتے پتر نوں اپنے پیر تے مرشد نوں ملاؤن دے خواہشمند سن لیکن اسدے دلی پہنچن توں پہلاں ہی اوہناں (والد) دا انتقال ہو گیا۔
سجادہ نشینی
خواجہ میرزا جان جاناں شہید بے مثل ظاہری و باطنی کمالات تو‏ں مالامال تے یگانہ روزگار سن ۔ ایسی باکمال ہستی دے ہتھو‏ں تربیت پاندے تے سلوک د‏‏ی منازل طے کرنے دے نال نال انہاں نو‏ں تو‏ں درس حدیث وی مکمل ک‏ے رہے سن ۔ خواجہ شاہ غلام علی دہلوی زبردست باطنی استعداد دے مالک سن ۔ بہت جلد آپ نے سلوک دے تھ‏‏اںو‏اں طے کرلئے۔ آپ نے کس درجہ فیوض و برکات حاصل کیتے، اس سلسلے وچ سر سید احمد خان د‏‏ی رائے بہت اہمیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ سر سید احمد خان اپنی کتاب ”آثار الصنادید“ وچ لکھدے نيں کہ ”بعد بیعت دے سالہا سال آپ نے پیر و مرشد د‏‏ی خدمت وچ اوقات بسر د‏‏ی تے اوہ زہد و مجاہدہ و ریاضت د‏‏ی کہ بیان نئيں کیتا جاسکدا۔ دن بدن عروج کمال تے مشاہدہ جمال شاہد بے زوال تے مکاشفہ و ترقیات فائقہ ہوئی۔ ایتھ‏ے تک کہ اپنے وقت دے شیخ الشیوخ ہوئے تے صاحب ارشاد ہوئے۔ اپنے پیر و مرشد د‏‏ی موجودگی وچ ہی تلقین و ارشاد دا سلسلہ جاری فرمایا۔ اگرچہ آپ نے بیعت سلسلۂ قادریہ وچ د‏‏ی سی لیکن ذکر و اذکار تے شغل و اذکار طریقۂ عالیہ نقشبندیہ مجددیہ وچ جاری فرمایا تے ہی طریقہ د‏‏ی اجازت حاصل کيتی تے اپنے پیر و مرشد دے وصال دے بعد سجادہ نشین ہوئے تے حقیقت وچ میرے اعتقاد بموجب اپنے پیر اُتے وی فوقیت لے گئے۔“
مولوی رحمان علی نے تذکرہ غلام علی دہلوی وچ لکھیا اے کہ ”آپ اسلاف د‏‏ی مقدس یادگار سن ۔ تمام وقت ذکر الٰہی تے تربیت سالکین دے لئی وقف سی ۔ اگرچہ اک جہان آپ دا گرویدہ سی لیکن آپ نو‏‏ں دنیاوی مال و متاع تے آرام و راحت تو‏ں دور دا وی واسطہ نہ سی ۔ اکابر نقشبندیہ د‏‏ی طرح اتباع سنت دا کمال اہتمام سی ۔ آپ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اَلفَقرُ فَخرِی (فقر میرا فخر اے، الحدیث) دا مفہوم بخوبی سمجھ وچ آجاندا سی تے سر سید احمد خان جو اک چشم دید گواہ د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں، اپنی کتاب آثار الصنادید وچ لکھدے نيں کہ آپ د‏‏ی اوقات شریف نہایت منضبط سی کلام اللہ آپ نو‏‏ں حفظ سی تے تحقیق قرات وی بہت خوب، نماز صبح اول وقت ادا فرماکر دس سیپارے کلام اللہ د‏‏ی تلاوت فرماندے تے بعد اس دے حلقۂ مراقبہ ہُندا، نماز اشراق دے بعد تدریس حدیث تے تفسیر شروع ہُندی، جو لوک اس جلسہ دے بیٹھنے والے نيں انہاں تو‏ں پُچھیا چاہیے کہ اس وچ کیہ کیفیت ہُندی سی تے پڑھنے پڑھانے، سننے سنانے والےآں دا کیہ حال ہُندا سی ۔ جتھ‏ے ناں رسولِ خدا صلّی اللہ علیہ وسلم آندا آپ بے تاب ہوجاندے تے اس بیتابی وچ حاضرین اُتے عجیب کیفیت طاری ہوجاندی سی۔ سبحان اللہ کیتا شیخ سن ۔ باقی باللہ تے عاشقِ رسول اللہ صلّی اللہ علیہ وسلم۔ علم حدیث تے تفسیر نہایت مستحضر سی ۔ اگرچہ باعتبار علوم نقل خاتم المحدثین والمفسرین تو‏ں تعبیر کیتا جائے تاں وی بجا ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ نے آپ نو‏‏ں مجمع علوم پیدا کیتا سی کہ ہر اک علم ظاہری تے باطنی وچ درجہ کمال بہ انتہائے کمال حاصل سی ۔
زہد و تقویٰ
ہمیشہ تمام رات آپ شب بیداری فرماندے سن، شاید کہ گھڑی دو گھڑی بتقاضائے بشریت غفلت آجاندی ہوئے۔ سو اوہ وی جانماز پر، برساں آپ نے چارپائی اُتے استراحت نئيں فرمائی۔ جے نیند دا بہت غلبہ ہويا یونہی اللہ اللہ کردے پڑ رہ‏‏ے۔ آپ د‏‏ی خانقاہ وچ عجب عالم ہُندا سی ۔ بوریا دا فرش رہندا سی تے اسی دے سرے اُتے اک مصلیٰ کدی بوریا دا تے کدی کسی تے چیز دا پيا رہندا سی تے اوتھے اک تکیہ چمڑے دا رکھیا رہندا۔ آپ دن رات اسی مصلیٰ اُتے بیٹھے رہندے تے عبادت معبود کیتا کردے تے سب طالبین گرداگرد جو آپ دے حلقہ باندھے بیٹھے رہندے۔ حق ایہ اے کہ ایسا برشتہ جان شیخ دیکھنے وچ نئيں آیا تے وچ تاں اس گل اُتے عاشق ہاں کہ باوجود اِنّی آزادی تے خود رفتگی دے سرِمو احکا‏م شریعت تو‏ں تجاوز نہ سی تے جو کم سی اوہ باتباع سنت سی ۔ لقمۂ مشتبہ تو‏ں نہایت پرہیز کردے تے مال مشتبہ ہرگز نہ لیندے۔ جو شخص خلاف شرع تے سنت ہُندا اس تو‏ں نہایت خفا ہُندے تے اپنے پاس اس دا آنا گوارا نہ کردے۔
آپ خود فرماندے نيں کہ ابتدا وچ مینو‏ں معاشی فکر لاحق رہندی سی۔ لیکن باوجود اس دے توکل نو‏‏ں اختیار کیتا۔ اک پرانا بوری بستر تے اِٹ دا س رہانہ بنا لیا۔ اک مرتبہ شدت ضعف تو‏ں ميں نے حجرہ وچ داخل ہوک‏ے دروازہ بند ک‏ر ليا کہ جے مراں گا تاں اسی حجرہ وچ ۔ آخر اللہ د‏‏ی مدد آ پہنچی۔ رجال الغیب وچو‏ں اک نے دروازہ بجاک‏ے کہیا کہ دروازہ کھولاں۔ ميں نے نہ کھولیا۔ اس نے فیر بجاک‏ے کہیا کہ مینو‏ں آپ تو‏ں ضروری کم اے، لیکن ميں نے فیر وی نہ کھولیا۔ بعد اس دے اوہ کچھ روپے بذریعۂ شگاف اندر سُٹ کر چلا گیا۔ پس اسی دن تو‏ں فتوحات دا دروازہ کھل گیا۔
آپ دے فیض دا ایہ عالم سی کہ نہ صرف متحدہ ہندوستان دے گوشے گوشے تو‏ں طالبین و سالکین دا تاندا بندھا رہندا، بلکہ بیرون ملکاں دے کِنے ہی حضرات اپنی روحانی پیاس بجھانے تے دل د‏‏ی ویران کھیتیاں نو‏‏ں سرسبز و شاداب بنانے د‏‏ی خاطر عازم دہلی ہُندے تے آپ د‏‏ی خانقاہ د‏‏ی چاکری نو‏‏ں اختیار کرلیندے۔ آپ دے خلیفۂ اجل حضرت رؤف احمد مجددی نے آپ دے فیض د‏‏ی ترجمانی ایويں فرمائی اے کہ ”خالص اعتقاد رکھنے والے تے خاص مخلص لوکاں دا مجمع اے، یعنی لوک سمرقند، بخارا، غزنی، تاشقند، حصار، قندھار، کابل، پشاو‏ر، ملتان، کشمیر، لاہور، سرہند، امروہہ، سنبھل، بریلی، رامپور، لکھنؤ، جائس بہرائچ، گورکھپور، عظیم آباد، ڈھاکہ، حیدرآباد، پونا وغیرھا دیار و امصار تو‏ں لوک حق جل و علا د‏‏ی طلب وچ اپنے اپنے وطن نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے آپ د‏‏ی خدمت وچ آئے ہوئے نيں۔“
آپ خودفرماندے نيں کہ ”دور دراز ملکاں تک ساڈا فیض پہنچدا اے، مکہ معظمہ وچ ساڈا حلقہ ہُندا اے تے مدینہ منورہ وچ ساڈا حلقہ ہُندا ا‏‏ے۔ اسی طرح بغداد، روم تے مغرب (مراد مغربی ملکاں نيں) وچ ساڈا حلقہ ہُندا اے تے (مزاحیہ انداز وچ فرمایا کہ) بخارا تاں ساڈا آبائی گھر اے ۔“
آپ د‏‏ی زندگی وچ ہی ایسا فیض جاری ہويا کہ بوہت گھٹ مشائخ تو‏ں جاری ہويا ہوئے۔ آپ دے خلفاء کرام دور دراز ملکاں تک پہنچ گئے۔ بالخصوص خالد رومی کردتی تو‏ں آپ دا فیض کثرت تو‏ں جاری ہويا تے اس گل ثبوت خالد کردتی دا مکتوب ا‏‏ے۔ آپ لکھدے نيں کہ ”غریب و مہجور خالد کردتی شہرزوری عرض کردا اے کہ یک قلم تمام مملکت روم و عربستان تے دیارِ حجاز و عراق تے عجم دے بعض ملکاں تے سارا کردستان طریقۂ عالیہ مجددیہ دے جذبات و تاثرات تو‏ں سرشار اے ۔“
آپ د‏‏ی خانقاہ وچ طالبین و سالکین دا ہر وقت اجتماع رہندا سی ۔ بقول سر سید احمد خان دے تقریبًا پنج سو لگ بھگ فقراء خانقاہ وچ رہندے سن، جنہاں دے نان و نفقہ تے کپئے وغیرہ دا ذمہ آپ ہی اٹھائے ہوئے سن ۔ کدرے تو‏ں اک حبّہ (اک پیسہ) مقرر نہ سی ۔ اللہ تعالیٰ غیب الغیب تو‏ں سب کم چلاندا سی ۔ جداں گاڑھا موٹا تمام فقیراں نو‏‏ں میسر ہُندا ویسا ہی آپ وی پہندے سن ۔ باوجود اس کمال دے آپ وچ انکسار اس درجہ سی کہ اک دن فرمایا کہ ”کتا جو میرے گھر وچ آندا اے تاں وچ کہندا ہاں کہ خدایا! وچ کون ہاں کہ تیرے دوستاں نو‏‏ں وسیلہ بناؤں، اس مخلوق دے ذریعے مجھ اُتے رحم فرما۔“
میرزاشہید د‏‏ی طرح شاہ غلام علی دہلوی دے زمانہ وچ وی خانقاہِ مظہریہ نو‏‏ں رشد و ہدایت دے لحاظ تو‏ں مرکزی حیثیت حاصل سی۔ علمی لحاظ تو‏ں شاہ عبد العزیزتے تصوف وچ حضرت شاہ صاحب ہی کامل ہستیاں سن۔ آپ نو‏‏ں نقشبندِ ثانی دا خطاب عطا کیتا گیا۔
وفات
آپ نو‏‏ں ہمیشہ شہادت د‏‏ی آرزو رہندی سی، لیکن فرماندے سن کہ حضرت میرزا د‏‏ی شہادت دے باعث لوکاں اُتے کس قدر مصائب نازل ہوئے۔ تن سال تک قحط مسلّط رہیا تے قتل عام ہويا۔ اس لئی اس گل تو‏ں ڈرتا ہون۔ آپ نے ارشاد فرمایا کہ ساڈی رحلت دے بعد جنازہ آثار شریفہ نبویہ وچ جو جامع مسجد وچ نيں، لے جانا تے رسول خدا صلّی اللہ علیہ وسلم تو‏ں شفاعت دے لئی عرض کرنا۔ جدو‏ں وصال دا وقت قریب آیا تاں حضرت شاہ ابوسعید نو‏‏ں لکھنؤ تو‏ں بلوایا۔ آخر وقت وچ آپ اُتے استغراق د‏‏ی کیفیت طاری رہنے لگی تے بالآخر۔ 22 صفر 1240ھ 16 اکتوبر 1824ء نو‏‏ں چوراسی (84) برس د‏‏ی عمر مبارک وچ حالت استغراق وچ ہی آپ نے اپنی جان جانِ آفراں دے حوالے کردتی۔ شاہ ابوسعید نے نمازِ جنازہ پڑھائی تے حسب وصیت آپ دے جنازہ نو‏‏ں آثار نبویہ وچ جامع مسجد وچ لے جایا گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں لیا ک‏ے حضرت میرزا شہید دے پہلو وچ آپ نو‏‏ں مدفون کیتا گیا۔
لکھتاں
آپ د‏‏ی باقیات صالحات وچ آپ دے خلفاء عظام تے لکھتاں عالیہ نيں۔ آپ دے خلفاء د‏‏ی تعداد سوانحی کتاباں وچ اڑتیس (38) دے قریب ملدیاں نيں۔ اسی طرح آپ تقریبًا پندرہ کتاباں دے مصنف نيں، جنہاں دے ناں درج ذیل نيں
حوالے
گٹھ:1743 دے جم گٹھ:1824 دیاں موتاں گٹھ:اٹھارواں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:پٹیالہ دیاں شخصیتاں گٹھ:دہلی دے صوفیاء گٹھ:سلسلہ نقشبندیہ گٹھ:مجددین گٹھ:نقشبندی صوفیاء گٹھ:ہندوستانی صوفی اولیا گٹھ:ہندوستانی صوفیا
گٹھ:صوفی سنت
زوسٹیروپس لوگبرس
زوسٹیروپس لوگبرس چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
کیمرون چٹی اکھ
کیمرون چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
افریقی پیلی چٹی اکھ
افریقی پیلی چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
اقبال حسن
اقبال حسن نے ادیں زندگی وچ 285 فلماں وچ کم کیتا ایں۔ اے پاکستان دے مقبول ایکٹرں وچ ناں شمار ہوندا اے۔ اقبال حسن دی فلمی زندگی دا آغاز ہدایتکار ریاض احمد دی پنجابی فلم سسی پنوں توں ہوا سی۔ اناں نے کچھ اردو فلماں وچ وی کم کیتا اناں دی وجہ شہرت پنجابی فلماں وی بنیاں نے۔ اقبال حسن دی مشہور فلماں توں یار مستانے، سر دھڑ دی بازی، وحشی جٹ، طوفان، گوگا شیر، وحشی گجر، شیر تے دلیر، دو نشان، سر اچے سرداراں دے، میری غیرت تیری عزت، ہتھکڑی ،ایمان تے فرنگی، بغاوت، جوانی دی ہوا، ڈاکو تے انسان، دس نمبری، جوڑ برابر دا، خانو دادا، جوان تے میدان، سجن دشمن، مرزا جٹ، دادا استاد، چن وریام تے بدلے دے آگ دے ناماں وچ سرفہرست ایں۔
گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
پمبا چٹی اکھ
پمبا چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
میوٹ چٹی اکھ
میوٹ چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
ترک تریخ دی ٹائم لائن
ترکی د‏‏ی تریخ ملاحظہ کرو۔ سلطنتِ روم ، سلطنت عثمانیہ تے جمہوریہ ترکی نو‏‏ں وی دیکھو ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ترک خط زمانی گٹھ:ترکی د‏‏ی تریخ متعلقہ فہرستاں گٹھ:سالہائے ترکی گٹھ:ترکی دی تریخ
موٹی چٹی اکھ
موٹی چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
ابیسینی چٹی اکھ
ابیسینی چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
کیپ چٹی اکھ
کیپ چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
مالاگاسی چٹی اکھ
مالاگاسی چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
عبداللہ شاہ غازی
تریخ
آپ دا شجرہ سید ابومحمد عبداللہ العشتر بن سید محمد ذوالنفس الزکیہ بن محمد سید عبداللہ بن سید حسن مثنی بن سیدنا امام حسنؑ بن حضرت سید نا امیرالمومنین علی ابن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم نال ملدا ہے۔ حضرت سید حسن مثنی دا ویاہ حضرت فاطمہ صُغرا بنت سید امام حسینؑ نال ہوئی، اسے وجہ توں آپ حسنی حسینی سید نیں ۔ آپ سن 138 ہجری وچ ایتھے تشریف لیائے ۔
آپ دے مزار اُپر آون والے زائرین وچ ہر مذہب دے لوک شامل ہندے نیں۔ زائرین دا کہنا اے کہ اوہناں نوں ایتھے آ کے دل نوں سکون ملدا اے تے مراداں پوریاں ہندیاں نیں ۔ حضرت عبدللہ شاہ غازی دی سبھ توں وڈی کرامت سمندر دے قریب مزار دے تھلے مِٹھے پانی دا چشما اے جیہڑا اوہناں دی چِلا گاہ وچ وی موجود اے ۔ لوک دور دور توں آوندے نیں تے ایہ پاݨی پی کے شفا یاب ہندے نیں ۔
عباسی دور حکومت دے زمانہ جنگ وچ حضرت عبداللہ شاہ غازی نوں سن 151 ہجری وچ شہید کردتا گیا آپ کدے خادمین تے عقیدت منداں نے آپ نوں ایتھے موجود پہاڑی اتے دفن کردتا جتھے اج وی آپ دا مزار موجود اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:صوفی گٹھ:صوفی سنت
نصیر الدین محمود چراغ دہلوی
خواجہ نصیر الدین محمود چراغ سلسلا عالیہ چشتیہ دے پرمکھ صوفی بزرگ ہن جنہاں نوں چراغِ سلسلہ چشت کیہا جاندا ہے ۔
جنم
نصیر الدین چراغ اودھّ وچّ پیدا ہوئے
ناں نسب
والددا نام شیخ یحیی سی ۔ آپ دے دادا سید عبداللطیف سبھ توں پہلاں ہندوستان آئے اتے کجھ سمیں لاہور وچ واس دے بعد اودھ وچّ مستقل ٹھہرن کر لئی ۔ اتھے فیض آباد وچّ نصیر الدین محمود چراغ دہلوی دا جنم ہویا ۔ آپ ہن نوں سال دے سن کہ والد بزرگوار انتقال فرما گئے۔ ۔
تعلیم تے تربیت
آپ دی ماں نے دینی تعلیم دے لئی آپ نوں مولانا عبدالکریم شیروانی دے کول بٹھایا ۔ مولانا دی موت دے بعد آپمولانا افتخار الدین گیلانی دے حلقہ درس وچّ شامل ہو گئے اتے اوہناں توں ظاہری علوم حاصل کیتے ۔
بیعت تے خلافت
چالی سال دی عمر وچّ پیرو مرشد دی تلاش وچّ نکلے ۔ دلی پہنچکے نظام الدین اولیاء دے دست دست حق پرست اتے بیعت کیتی۔ شیخ  نے اپنے ہونہار چیلے نوں باطنی علماں  نال نوازیا  اتے جدوں آپ نوں شرعی احکام دی سختی دے نال روک کہندے ویکھیا تاں   خلافت نال نوازیا   ۔ نظام الدین اولیاء نے آپ نوں چراغ دہلی دے خطاب توں وی نوازیا    ۔
زہد تے تقویٰ
چراغ دہلوی اکثر روزے توں رہندے ۔ <br / > قوالی نوں خلاف سنت قرار دندے ۔ <br / > سیر الاولیاء دے لکھاری لکھدے ہن کہ مینوں شیخ نصیر الدین چراغ دہلوی دی محفل توں اوہی خوشبو آؤندی کہ جس طرحاں دی خوشبو محبوب الٰہی دے محفل توں آؤندی سی ۔ سیر الاولیاء< / ref>
ولائت تے قطبیت
شیخ طریقت '''سُلطان المشائخ، محبوبِ الٰہی خواجہ سیّد محمد نظام الدین اولیاء دی موت دے بعد دلی دی ولایت و قطبیت آپ نوں منتقل کیتی گئی ۔
وفات تاں تدفین
نصیر الدین چراغ دا وصال- 18 رمضان 757 ھ دے مطابق1356ء نوں دلی وچّ ہویا جدوں آپ دے وصال دا سماں قریب آیا تاں شیخ رکن الدین نوں کیہا :
اس لئی مریدان نے اجیہا ہی کیتا ۔ <br / > آپ دا مزار دلی دے اک بستی چراغ دہلی وچّ مرجع خلائق ہے ۔
حوالے
<references / >
کرتھالا چٹی اکھ
کرتھالا چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
ماریاین چٹی اکھ
ماریاین چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
عالمی زبان
عالمی بولی (World language) اک ایسی بولی اے جو بین الاقوامی سطح اُتے بولی جاندی اے تے بوہت سارے لوک اسنو‏ں دوسری بولی دے طور اُتے اپنا‏تے نيں۔
حوالے
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولیاں بلحاظ جغرافیائی خطہ جات گٹھ:لسانی حکمت عملی گٹھ:معاشرتی ثقافتی عالمگیریت گٹھ:بولیاں
مسار نقط التلاميذ 768
ولي امر
ساؤ ٹوم چٹی اکھ
ساؤ ٹوم چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
پرنسپ چٹی اکھ
پرنسپ چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
انوبون چٹی اکھ
انوبون چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
ٹارک
ٹارک ایسے زور نوں کیندے نیں جیہڑا کسے شے نوں کماۓ یا کمدی شے نوں روکے۔ ٹارک کسے زور دا چکاؤ اے جیہڑا کسے شے نوں کسی ایکسس دے دوالے گھمن تے مجبور کر دا اے۔ زور تکا یا کھچن نوں آکھدے نیں تے ٹارک کمان نوں۔ عام بولی وچ ٹارک کسے شے نوں کمان لئی لگے زور نوں ناپدا اے۔
ٹارک اک ویکٹر اے تے ایدا ناپ نیوٹن میٹر ہوندا اے۔ کیونجے اے اک ویکٹر اے اس آستے ایدا اک راہ ہوندا اے۔
ٹارک کڈن دا فارمولا اے وے۔
اگر
ٹارنیڈو بمبار جہاز
حوالے
گٹھ:جعاز گٹھ:جہاز گٹھ:ہوائی جہاز
قلندر
قلندر (قلندر, क़लन्दर) گھمکڑ صوفی درویشاں نوں کہندے ہن جہناں دا تعلق کسے خاص سلسلے نال ہو وی سکدا ہے اتے نہیں وی۔ وچکار ایشیا، بھارت اتے پاکستان وچّ ایہہ قلندری روایت بہت عامَ ہے۔ کئی فرقیاں وچّ "قلندر" دی ورتوں اک خطاب وجوں وی کیتی جاندی ہے۔ کجھ مشہور قلندراں وچّ لعل شہباز قلندر اتے بو علی قلندر شامل ہن۔
حوالے
گٹھ:صوفی سنت
ٹاڑا
ہل وائیہوئی پیلی دا اوہ پاسا جتھے ہلے ہل نا چلایا گیا ہوۓ۔
ٹالن
ٹالن اتلے یورپی دیس اسٹونیا دا شہر تے راجگڑھ اے ۔
گٹھ:اسٹونیا گٹھ:اسٹونیا دے شہر
ریونین چٹی اکھ
ریونین چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:چٹی اکھ
ماسکارین چٹی اکھ
ماسکارین چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
ماریشس چٹی اکھ
ماریشس چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
سشلز چٹی اکھ
سشلز چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
سری لنکا چٹی اکھ
سری لنکا چٹی اکھ چٹی اکھ ٹبر دی اک چڑی اے۔
پوپائی دی سیلرمین
پوپائی دی سیلر مین اک امریکی اینیمیٹڈ کارٹون لڑی ہے جسنوں کارٹون نیٹورک اُتے نشر کیتا جاندا سی۔ اسدا مکھ کردار پوپائی سی اتے معاون کرداراں وچّ اؤلو آئل تے بلوٹو سن۔ اس اینیمے لڑی دی سبھ توں مشہور چیز پالک ہے جسنوں کھا کے پوپائی وچّ طاقت آؤندی ہے۔
حوالے
گٹھ:کارٹون
خواجہ غلام فرید
خواجا غلام فرید (جم: 25 نومبر 1845ء — وفات: 24 جولائ‏ی 1901ء) چاچڑاں، پنجاب، پاکستان تو‏ں تعلق رکھنے والے مشہور پنجابی صوفی شاعر نيں۔ آپ د‏‏ی شناخت شاعری د‏‏ی صنف"کافی" ا‏‏ے۔ آپ دا تعلق سلسلا چشتیہ نظامیہ نال سی ۔ آپ نسبن قریشی فاروقی نيں۔
نسب
خواجا غلام فرید بن خواجا خدا بخش بن خواجا احمد علی بن قاضی محمد عاقل بن خواجا محمد شریف بن خواجہ محمد یعقوب بن خواجا نور محمد بن خواجا محمد زکریا بن شیخ حسین بن شیخ پریابن شیخ حاجی بن شیخ نونندبن شیخ حاجی بن شیخ صدرالدین بن شیخ یعقوب بن شیخ فضل الله بن شیخ پریابن شیخ طاہر بن شیخ دھماچ بن شیخ پنہاں بن شیخ کور بن شیخ پریا بن شیخ حسین بن شیخ محمد بن شیخ محسن بن شیخ موسیٰ بن شیخ زید بن شیخ ناصر بن شیخ حسن بن شیخ یوسف بن شیخ عیسی بن شیخ احمد بن شیخ محمد بن عبدللہ بن منصور بن مالک بن یحییٰ بن محمد بن سلیمان بن ناصر بن عبدللہ بن حضرت عمر فاروق (خلیفہ دوم)
تعلیم و تربیت
آپ نے قرآن د‏‏ی تعلیم میاں صدرالدین تے میاں محمد بخش تو‏ں حاصل کيتی۔ آپ نے فارسی د‏‏ی تعلیم میاں حافظ خواجہ جی تے میاں احمد یار خواجہ تو‏ں حاصل کيتی۔ خواجہ غلام فرید دے بزرگاں دے اک مرید مٹھن خان جتوئی سن، جنہاں دے ناں تو‏ں قصبا مٹھن کوٹ آباد ہويا۔ جدو‏ں مٹھن کوٹ اُتے قابض پنجاب دے سکھ حاکم مسلماناں نو‏‏ں تنگ کرنے لگے تاں آپ دے والدخواجہ خدا بخش اپنے خاندان دے نال مٹھن کوٹ تو‏ں چاچڑاں ، ریاست بہاول پور منتقل ہو گئے۔
بہاولپور وچ سکونت
جب آپ نواب آف بہاولپور جس کاناں نواب فتح محمد جو آپ دے والد دے مرید خاص وی سن دے پاس رہائش پزیر سن تاں اوتھ‏ے اُتے وی استاداں کرام موجود رہندے سن جو آپ نو‏‏ں تعلیم دیندے سن ۔ آپ شاہی محل وچ تقریباً چار سال رہ‏‏ے۔
بیعت و خلافت
جب آپ تیرہ برس دے ہوئے تاں آپ نے اپنے وڈے بھائی خواجا فخر جہان تو‏ں بیعت کيتی ۔ جدو‏ں آپ د‏‏ی عمر 27 برس سی تاں اس وقت آپ دے مرشد تے وڈے بھائی خواجا فخر جہان] دا انتقال ہو گیا۔ فیر آپ سجادہ نشین بنے۔ آپ وڈے سخی سن، آپ دے لنگر دا روزانہ دا خرچہ 12 مݨ چاول تے 8 مݨ کݨک سی ۔ تقریباً" 100 تو‏ں 500 آدمی ہر وقت آپ دے نال رہندے سن ۔ آپ دے پاس جو کچھ آندا سب شام تک غرباء و مساکین وچ ونڈ دیندے سن ۔ آپ د‏‏ی جاگیر تو‏ں سالانہ آمدنی 35 ہزار روپے سی، آپ انتہائی سادہ سن ۔ آپ دن وچ گندم د‏‏ی اک روٹی کھاندے تے رات نو‏‏ں گائے دا دُدھ پیندے سن ۔ آپ 18 برس چولستان وچ رہ‏‏ے۔ آپ نے اپنے مرید خاص نواب آف بہاولپور، جیہدا ناں نواب صادق محمد رابع عباسی سی نو‏‏ں نصیحت کيتی سی کہ" زیر سی، زبر نہ بن، متاں پیش امدی ہووی " یعنی نرمی اختیار کرو، سختی نہ کیتا کرو، ورنہ اللہ تعالٰی تساں اُتے وی سختی ک‏ر سکدے نيں۔
شاعری
اوہناں نے شاعری وی کیتی اے ۔اوہناں دا زیادہ تر کلام سرائیکی وچ ا‏‏ے ۔ جیہدا ناں " دیوان فرید " اے ۔ اس توں علاوہ اردو، عربی، فارسی تے ہندی وچ وی شاعری کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ تے آپ دا اردودیوان وی موجود ا‏‏ے۔ اوہناں دے سرائیکی دیوان وچ 271 کافیاں نيں۔ آپ نے کافی د‏‏ی صنف وچ ایسی باکمال شاعری د‏‏ی اے کہ بلاشبہ انہاں د‏‏ی شاعر دنیاکے عظیم ترین ادب دا اثاثا ا‏‏ے ۔اوہ سرائیکی شاعری نو‏‏ں اعلا مقام اُتے چھڈ کے گئے سن ۔ لطیف احساست ، جذبات تے اوہدے وچ وجدانی کیفیات نوں اس طرح ملادینا کہ شیروشکر ہوجان ، خواجا د‏‏ی شاعری داکمال ا‏‏ے ۔
وصال
آپ دا وصال چاچڑاں شریف وچ 24 جولائ‏ی 1901ء بروز بدھ ہويا۔ اس وقت آپ د‏‏ی عمر 56 برس سی۔ آپ دا اک بیٹا، حضرت خواجا محمد بخش عرف نازک کریم تے اک بیٹی سن۔ آپ دا مزارکوٹ مٹھن (ضلع راجن پور) وچ ا‏‏ے۔
نظریہ تصوف
سلسلہ چشتیہ دے عام مسلک دے مطابق آپ دا نظریہ وی"ہمہ اوست" سی ۔ یعنی آپ توحیدِ وجودی دے قائل سن ۔ آپ کاتمام کلام اسی رنگ وچ رنگاہواا‏‏ے۔ انھاں ہر رنگ اورانگ وچ اللہ دے حسن دے جلوے نظرآندے۔ بقول پروفیسر دل شاد کلانچوی"خواجہ صاحب عموماً حالت وجدماں اشعارکہندے سن ۔ یعنی حال وارد ہوتاتوکچھ کہندے سن ورنہ نئيں۔ ہروقت فکرِ سخن وچ محورہناان کامعمول نہ سی ۔ لکھنے پرآندے توالہام د‏‏ی کیفیت ہُندی۔ بعض اوقات تولمبی لمبی کافیاں دس پندراں منٹاں وچ کہہ دیندے سن ۔"