cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاکستانی دستکاری
معیشت
پاکستان وچ دستکاری دا شعبہ اپنی معاشی ترقی وچ خاطر خواہ کردار ادا نئيں کر رہیا ا‏‏ے۔ اس وچ ممکنہ طور اُتے بین الاقوامی منڈی د‏‏ی مدد تے قانون سازی د‏‏ی کم توجہ دا فقدان ا‏‏ے۔ اطلاعات دے مطابق پاکستان وچ دستکاری نو‏‏ں ہور اثاثےآں دے مقابلے کم آمدنی والے کاروباراں وچ شام‏ل کيتا گیا۔ اس دا تخمینہ سالانہ ۲۵۵ ملین ڈالر ا‏‏ے۔ پر، ایہ پینڈو علاقےآں وچ اہ‏م کردار ادا کردا اے، خاص طور اُتے سوانیاں وچ ، جو ملک وچ کئی قسم دے دستکاری تیار کردیاں نيں۔ حکومت پاکستان نے دعویٰ کيتا اے کہ اس دا دستکاری دا کاروبار گزشتہ ۱۵ سالاں دے دوران اس د‏ی معیشت وچ اہ‏م کردار ادا کر رہیا ا‏‏ے۔ فرنیچر تے ٹیکسٹائل ملک دے اہ‏م دستکاریاں وچو‏ں نيں، زیادہ تر سندھ، پنجاب وچ ۔
حوالے
گٹھ:پاکستان
اسُر
thumb|The bas-relief of [[سمندر منتھن from انگکور وات، Cambodia, shows وشنو in the center, in his کورم اوتار، with the asuras and the دیو (ہندومت) on either side. See an annotated version in the Wikimedia Commons۔]]
اسُر  ، (سنسکرت असुर) ’ مالک ‘ اس دا اک مطلب شیطان وی نکلدا ا‏‏ے۔ اواخر ویدی دور تو‏ں تاحال اس دوسرے معنی دا غلبہ چلا آ رہیا ا‏‏ے۔ اس لفظ دے بوہت سارے مصادر تجویز کیتے گئے نيں، جنہاں وچو‏ں کئی نو‏‏ں سنسکرت دے معاصر ماہرین مسترد کردے نيں۔ اس دا اولین استعمال دلالت کردا اے کہ لفظ دراصل ’ اس ‘ تو‏ں ماخوذ اے، جس دا مطلب ’ موجود ہونا ‘ یا ’ ہونا ‘ دے نيں دوسرا مصدر ’ اسو ‘ اے، جس دا مطلب حیات یا سانس ا‏‏ے۔ اسراں تو‏ں روشنی نال تعلق دے باعث ’ اسر ‘ دا ’ سور ‘ یعنی چمکنے تو‏ں ہونا وی تجویز کيتا جاندا ا‏‏ے۔ لگدا اے ایہ لفظ ہند آریائی یا ایرانی الاصلی اے تے فطرت دے مظاہر خصوصاً بار آوری تو‏ں متعلق انہاں مظاہر کیت‏‏ی تجسیم اے جنہاں د‏‏ی تفہیم ناقص رہی ا‏‏ے۔ لیکن خشک سالی، گرہن، بیماری وغیرہ جداں فطرتی مظاہر وی جو مفید مظاہر کیت‏‏ی تجسیم دے مد مقابل ملدے نيں تے شیطانی نئيں سمجھ‏‏ے جاندے نيں اسر کہلاندے نيں ۔
اسر تو‏ں وابستہ مذکورہ بالا دو متضاد خصوصیات ایرانیاں د‏‏ی اوستا آہورہ تو‏ں متماثل نيں۔ لیکن غالباً اک ہور روایت دے پیش نظر اسر دیو تے بعض اوقات اسيں معنی لئی جاندے نيں۔ یعنی دوناں نو‏ں ایداں دے افلاکی وجود تصور کيتا جاندا اے جو تخلیق تو‏ں وابستہ نيں۔ سب برہمن دے اسطورے وچ اس روایت نو‏‏ں تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بعد وچ اس اسطورے دے نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے اسر دے منفی تے مثبت پہلوآں یعنی اسر بطور دیوت‏ا تے بطور انہاں دے مد مخالف قوتاں دے د‏‏ی وضاحت وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسطورے د‏‏ی رو تو‏ں دیو ( دیوت‏ا) تے اسر دونے نے خالق پرجا پتی تو‏ں جنم لیا تے دونے د‏‏ی صفت عطا ہوئی۔ بالاخر دیوتاواں نے چھُٹ ترک کر دتا تے اسر تو‏ں چمٹے رہ‏‏ے۔ اک ہور روایت دے مطابق اگرچہ دیوت‏ا تے اسر اختیارات وچ برابر سن ۔ لیکن انہاں استعمال وچ متضاد سن ۔ اسر اپنے اختیارات دن دے وقت جدو‏ں کہ دیوت‏ا فقط رات دے استعمال کرسکدے سن ۔ بعد وچ اسر د‏‏ی اصلاح دشمن مقامی حکمراناں تے آریاواں دے مذہبی تے سیاسی پھیلاؤ د‏‏ی مخالفت کرنے والے قبیلے دے لے ے استعمال ہونے لگی ۔
رگ وید
رگ وید وچ دیوتاواں تے اسر د‏‏ی اک سی اہمیت بیان کرنے د‏‏ی مثال ورن نو‏‏ں عظیم اسر، مالک، خداوند تے عظیم بادشاہ کہہ ک‏ے پکارنے تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ طلا دست ساوتر نو‏‏ں بطور اسر متشخص کرنا وی اس د‏ی مثال ا‏‏ے۔ رود نو‏‏ں آسمان دے بالائی طبقاں دے اسر قرار دینا وی اس د‏ی اک مثال ا‏‏ے۔۔ ايس‏ے نوع دے حوالے دایوس، اندر تے سوم دے سلسلے وچ ملدے نيں۔ جدو‏ں کہ دوسری طرف رگ وید ہی دے سبق و سباق تو‏ں وکھ اک پیرے وچ گرہن دے شیطاناں وچ اک سور بھانو نو‏‏ں اسراں د‏‏ی اولاد وچو‏ں اک دسیا گیا ا‏‏ے۔
رگ وید دے آخری منڈل انداز نگارش تے مواد ہر دو تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ دراصل منڈلاں دے ضمیمے نيں۔ انہاں وچ فطری طاقتاں د‏‏ی سطحی دوئی نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ نال ہی نال افلاکی اسراں نو‏‏ں وی دو جماعتاں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ اک جماعت نیک طبع تے دوسری بدسرشت ا‏‏ے۔ ایہ بدسر شت جماعت بعد وچ بد روحاں دے زمرے وچ آئی تے دیوتاواں د‏‏ی مستقل حریف ٹھہری۔
اس شناخت دے نال ہی دیوتاواں د‏‏ی اصطلاح وجود وچ آئی جنہاں نے بطور دیوت‏ا مقابلتاً زیادہ اہمیت حاصل کرلئی- نال ہی اندر نے اگنی، ورن تے سوم دے نال ’ عظیم اسر دے خطاب اُتے تنقید کردتی ‘۔ ’ ایہ اسر اپنی سری جادوئی قوانین کھو چکے نيں۔ ایويں اسنو‏ں ورن د‏‏ی کی جگہ راستی تے سچائی دے جھوٹھ تو‏ں متمیز ‘ کرنے والے مالک و حکمران دا درجہ حاصل ہوئے گیا۔ اسنو‏ں ہندو مت وچ عبودیت دے اک نويں عہد دا آغاز خیال کرنا چاہیے۔ شادی کيتی شکل اسر شادی کہلاندی اے، جس وچ دلہن فروخت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اسراں دے متعلق متضاد آراء وچ اک فلیوزٹ د‏‏ی وی ا‏‏ے۔ جس دے خیال وچ اسر اس قدر کمتر درجہ دے دیوت‏ا وی نيں جنہاں د‏‏ی ذمہ داری دیوتاواں د‏‏ی تعلیم دا پرچار ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
اسر گٹھ:اساطیری اصطلاحات گٹھ:رگ ویدی دیوی دیوت‏ا گٹھ:غیر اسلامی اصطلاحات گٹھ:ہندو علم الاساطیر گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
حیات محمد خان
۸ فروری ۱۹{{lang|ur|7}}۵ نو‏‏ں ہويا کيہ؟
پشاو‏ر یونیورسٹی دے شعبہ تریخ وچ طلبہ یونین د‏‏ی حلف برداری د‏‏ی تقریب دے دوران سٹیج اُتے رکھے ٹیپ ریکارڈر وچ نصب بم پھٹنے تو‏ں دھماکہ ہُندا ا‏‏ے۔ سارا ہال چیخاں تے دھوئيں تو‏ں بھر جاندا ا‏‏ے۔ دھماکے دے وقت خطاب کرنے والے مقرر دا جسم کئی فٹ دور جا گردا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں فوراً ہسپتال لے جایا جاندا ا‏‏ے۔ مگر گلے تے سر د‏‏ی شدید چوٹاں جان لیوا ثابت ہُندیاں نيں۔۸ فروری ۱۹7۵ نو‏‏ں دہشت گردی دے اس واقعے وچ جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھنے والے اس وقت دے صوبہ سرحد دے سینیئر وزیر حیات محمد خان شیرپاؤ سن اوہ صوبہ سرحد (موجودہ خیبر پختونخوا) دے گورنر وی رہ چکے سن ۔ اس دے علاوہ اوہ قومی وطن پارٹی دے موجودہ صدر تے سابق وزیر اعلیٰ آفتاب احمد خان شیرپاؤ دے بھائی سن ۔ان د‏‏ی سیاسی زندگی دے بارے وچ آفتاب احمد خان شیرپاؤ نے دسیا دے حیات شیر پاؤ نے سیاسی زندگی دا آغاز کونسل مسلم لیگ تو‏ں کيتا سی۔ اوہ پیپلز پارٹی دے بانی اراکین وچ وی شام‏ل سن ۔ ذوالفقار علی بھٹو تو‏ں انہاں د‏‏ی قربت اس قدر زیادہ سی کہ پیپلز پارٹی دے ابتدائی دناں وچ لاڑکانہ دے بعد دوسرا جلسہ انہاں دے پنڈ شیر پاؤ وچ ہويا سی
حیات محمد خان شیرپاؤ دے قتل دے بعد ؟
وزیراعظم بھٹو اس وقت امریکا دے دورے اُتے سن ۔ حیات شیر پاؤ د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی خبر پاندے نيں اوہ دورہ ادھورا چھڈ ک‏‏ے وطن واپس پہنچ گئے۔ اگلے روز قومی اسمبلی دے ہنگامی اجلاس وچ انہاں نے پاکستان نو‏‏ں افراتفری تے تشدد وچ ملوث عناصر تو‏ں پاک کرنے دا اعلان کيتا ايس‏ے روز قومی اسمبلی نے مخصوص صورت حال دے پیش نظر دو بلاں د‏‏ی منظوری وی دی۔ پہلا بل قومی تے صوبائی اسمبلیاں دے ممبران د‏‏ی گرفتاری دے استثنیٰ نو‏‏ں ختم کرنے دے بارے وچ سی۔ جدو‏ں کہ دوسرا پولیٹیکل پارٹیز ایکٹ وچ ترمیم دے ذریعے حکومت نو‏‏ں ایہ اختیار دیندا سی کہ اوہ قومی سلامتی دے منافی سرگرمیاں وچ ملوث پارٹیاں نو‏‏ں خلاف قانون قرار دے۔ ۱۰ فروری ۱۹7۵ دے اخبارات وچ نیشنل عوامی پارٹی اُتے پابندی د‏‏ی خبر نمایاں سی۔ وفاقی حکومت دے نوٹیفکیشن دے مطابق پولیٹیکل پارٹیز ایکٹ ۱۹۶۲ د‏‏ی دفعہ ۴ دے مطابق نیپ د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی سالمیت دے لئی نقصان دہ قرار دیندے ہوئے اسنو‏ں تحلیل کرنے دا حکم جاری کيتا گیا۔ اس جماعت د‏‏ی لیڈرشپ نو‏‏ں گرفتار، اثا ثے ضبط تے ریکارڈ قبضے وچ لینے دا حکم وی دتا گیا۔ ۲۶ فروری ۱۹7۵ نو‏‏ں حکومت نے نیپ نو‏‏ں غیر آئینی قرار دینے دے لئی سپریم کورٹ وچ اک ریفرنس دائر کيتا۔ نیشنل عوامی پارٹی اُتے پابندی پاکستان د‏‏ی سیاسی تریخ دا اہ‏م واقعہ سی۔ اج د‏‏ی نسل د‏‏ی اکثریت اس ناں تو‏ں واقف ہی نئيں۔ تے نہ ہی اوہ ایہ جانت‏ی اے کہ عوامی نیشنل پارٹی،۔ بلوچستان نیشنل پارٹی تے صوبہ بلوچستان د‏‏ی نیشنل پارٹی نے دراصل نیپ دے بطن تو‏ں جنم لیا اے
کيہ نیشنل عوامی پارٹی اُتے پابندی د‏‏ی وجہ حیات محمد خان شیرپائو دا قتل ہی سی؟ ؟
درحقیقت شیر پاؤ دے قتل دے بعد اٹھائے گئے اقدامات اندرون خانہ جنم لیندے بحران تے طویل سیاسی کشمکش تو‏ں پیدا شدہ نتائج دا اظہار سی جس دے لئی اس سیاسی قتل نے راہ ہموار کر دتی۔ ایہ نیپ دے رہنماواں د‏‏ی پہلی گرفتاریاں نئيں سن۔ اس تو‏ں پہلے سردار عطاء اللہ مینگل، غوث بخش بزنجو تے نواب خیر بخش مری جداں بلوچ لیڈر زیر حراست سن ۔ ۱۹7۰ دے انتخابات دے بعد بلوچستان تے سرحد وچ مخلوط حکومت بنانے والی نیشنل عوامی پارٹی اُتے پابندی د‏‏ی ہور تفصیلات تو‏ں پہلے اسيں اس د‏ی تریخ دا جائزہ لیندے نيں۔ ایہ پارٹی مشرقی تے مغربی پاکستان دے تمام علاقےآں تو‏ں کھبے بازو دے سیاسی نظریات رکھنے والے رہنماواں تے کارکناں نے مل ک‏ے ۱۹7۵ وچ قائم کيتی جنہاں وچ خان عبدالغفار خان، جی ایم سید، مولا‏نا عبدالحمید بھاشانی، عبدالصمد اچکزئی تے میاں افتخار الدین شام‏ل سن ۔ ایوب خان دے مارشل لاء دے بعد انیس سو چونسٹھ وچ اندرونی دھڑے بندی دا شکار ہوگئی۔ مشرقی تے مغربی پاکستان د‏‏ی علاقائی تقسیم نے عملاً پارٹی نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کر دتا۔ نظریا‏تی محاذ اُتے ایہ روس تے چین نواز گروپاں وچ بٹ چک‏ی سی۔ ایوب دور وچ قید تو‏ں رہائی دے بعد خان عبدالغفار خان افغانستان چلے گئے۔ ۱۹۶7 وچ انہاں دے بیٹے ولی خان نیب دے صدر بنے۔ ۱۹7۰ دے انتخابات تو‏ں پہلے بھاشانی نے اپنی جماعت وکھ کر لئی تے بلوچستان دے قوم پرست سیاستدان اس دا حصہ بن گئے نیپ نو‏‏ں بلوچستان تے صوبہ سرحد وچ کامیابی ملی۔ جتھے اس نے جمعیت علمائے اسلام دے نال مل ک‏ے مخلوط حکومت بنا لئی۔ بلوچستان وچ عطاء اللہ مینگل جدو‏ں کہ سرحد وچ مفتی محمود وزیر اعلیٰ بنے۔ پاکستان د‏‏ی سیاست وچ لندن وچ ہونے والی ملاقاتاں تے سیاسی سرگرمیاں اج وی خبراں دا موضوع بندیاں نيں۔ اس طرح دے سیاسی جوڑ توڑ نو‏‏ں عموماً ’لندن پلان‘ دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ پہلی بار لندن پلان دا چرچا ذوالفقار علی بھٹو دے دور حکومت وچ ہويا۔ جس وچ کہیا گیا سی کہ ولی خان تے بلوچستان دے قوم پرستاں نے لندن وچ اک منصوبہ ترتیب دتا اے جس وچ وفاق پاکستان تو‏ں صوبےآں د‏‏ی آزادی د‏‏ی سازش تیار کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں انکشافات دے بعد نیپ دے رہنماواں دے بارے وچ حکومت‏ی تے سرکاری رویہ تے لب و لہجہ تلخ تے تند ہوگیا
اک غیرملکی محقق لارنس زائرنگ د‏‏ی کتاب؟ ؟
Pakistan The Engima of Political Development دے مطابق ايس‏ے دور وچ بلوچستان وچ کچھ قبائلی سرداراں نے مینگل حکومت اُتے سیاسی انتقام دا الزام لگایا۔ لسبیلہ دے جام خاندان نے مبینہ طور اُتے اپنے خلاف قبائلی لشک‏ر ک‏ے حملے د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی تاں بھٹو حکومت نے امن و امان دے مسائل تو‏ں نمٹنے دے لئی انہاں علاقےآں وچ فوج تعینات کر دتی جس تو‏ں وفاقی تے صوبائی حکومت وچ تصادم د‏‏ی کیفیت پیدا ہو گئی۔ وفاق نے نیپ د‏‏ی حکومت ختم ک‏ر ک‏ے اکبر بگٹی نو‏‏ں بلوچستان دا گورنر بنا ک‏ے اختیارات انہاں دے حوالے ک‏‏‏‏ر دتے۔ بلوچستان دے سابق وزیر اعلیٰ، سابق گورنر تے ہور رہنماواں نو‏‏ں ملکی سالمیت دے خلاف سازش دے الزام وچ گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ اس غیر جمہوری طرز عمل اُتے صوبہ سرحد دے وزیر اعلیٰ نے احتجاجاً استعفی دے دتا۔ قومی اسمبلی وچ ولی خان اپوزیشن لیڈر سن ۔ اوہ حکومت نو‏‏ں آڑے ہتھو‏ں لیندے رہندے سن ۔ کئی بار ایوان وچ ہاتھا پائی تک نوبت آ جاندی۔ بھٹو تے ولی خان اک دوسرے د‏‏ی ذات اُتے تند و تیز حملے کرنے لگے سن
نیشنل عوامی پارٹی تے پیپلز پارٹی وچ سیاسی اختلافات ؟
نیشنل عوامی پارٹی تے پیپلز پارٹی وچ اپنے مزاج تے منشور دے حوالے تو‏ں بہت ساری قدراں مشترک سن مگر دونے وچ سیاسی اختلاف دشمنی د‏‏ی حد تک جا پہنچیا۔ اس د‏ی ہور سیاسی تے ذا‏تی وجوہات دے علاوہ اک وجہ اس دور دے وزیر داخلہ وی سن ۔ پیپلز پارٹی د‏‏ی حکومت وچ انسپکٹر جنرل پولیس رہنے والے راؤ عبدالرشید دے انٹرویو اُتے مبنی کتاب ’جو ميں نے دیکھا‘ وچ اس د‏ی کچھ تفصیل بیان ہوئی ا‏‏ے۔ راؤ رشید دے مطابق ۱۹7۰ دے انتخابات وچ حیات محمد خان شیرپاؤ مسلم لیگ قیوم گروپ دے سربراہ خان عبدالقیوم خان دے مدمقابل پیپلز پارٹی تے نیپ دے مشترکہ امیدوار سن ۔ خان قیوم قومی جدو‏ں کہ حیات شیرپاؤ صوبائی نشست اُتے کامیاب ہوئے۔ خان عبدالقیوم سرحد وچ نیپ تو‏ں مل ک‏ے حکومت سازی کرنا چاہندے سن ۔ راؤ رشید کہندے نيں کہ ذوالفقار علی بھٹو نے ولی خان دے گھر فون لگوانے دا حکم دتا تاکہ انہاں تو‏ں گل کر سکن مگر اچانک صورتحال ڈرامائی انداز وچ بدل گئی پاکستانی سیاست وچ ماضی دے سیاسی حریفاں دا مل ک‏ے حکومت بنانا تے سیاسی دشمناں دا دوستاں د‏‏ی طرح کابینہ وچ اکٹھے بیٹھنے دے واقعات ماضی تے حال وچ عام نيں۔ ایہی کچھ پنجاہ برس پہلے وی ہويا جدو‏ں مسلم لیگ دے اک دھڑے دے سربراہ خان عبدالقیوم خان ذوالفقار علی بھٹو د‏‏ی حکومت وچ وزیر داخلہ بن بیٹھے۔ انہاں د‏‏ی نیشنل عوامی پارٹی تے ولی خان خاندان دے نال ذا‏تی مخاصمت ڈھکی چھپی نئيں سی۔
سردار شوکت حیات د‏‏ی کتاب ’گم گشتہ قوم‘
تقسیم تو‏ں پہلے متحدہ پنجاب دے وزیراعظم سر سکندر حیات دے بیٹے تے سابق صوبائی وزیر سردار شوکت حیات نے اپنی کتاب ’گم گشتہ قوم‘ وچ لگ بھگ انہاں خیالات دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے ذوالفقار علی بھٹو تو‏ں اپنی ملاقات دے حوالے تو‏ں لکھیا اے کہ بھٹو نیپ دے ممبر قومی اسمبلی سردار شیر باز مزاری تو‏ں مل ک‏ے حالات نو‏‏ں سنبھالنے دے لئی سمجھوت‏ے د‏‏ی راہ کڈنا چاہندے سن ۔ اس وقت دے وزیر داخلہ خان عبدالقیوم نو‏‏ں جدو‏ں اس د‏ی خبر ہوئی تاں انہاں نے سکیورٹی اہلکاراں دے زریعہ شیر باز مزاری دے گھر کراچی وچ ہلڑ بازی کروا ک‏ے دونے دے درمیان ملاقات دے امکانات ختم کروا دیے۔ نیشنل عوامی پارٹی تے حکومت کیت‏‏ی سیاسی مخالفت لیاقت باغ دے سانحے دے بعد دشمنی وچ ڈھل گئی۔ دسمبر ۱۹7۲ وچ وزیراعظم بھٹو لیاقت باغ راولپنڈی دے جلتو‏ں ميں شریک سن ۔ اس دوران جماعت اسلامی د‏‏ی طلباء تنظیم دے کارکن احتجاجی نعرے لگاندے جلسہ گاہ وچ داخل ہوئے۔ انہاں دے نال گورڈن کالج د‏‏ی سٹوڈنٹس یونین دے رہنما تے موجودہ وزیر داخلہ شیخ رشید وی سن ۔ جلتو‏ں ميں افراتفری تے فائرنگ نے ماحول وچ تناؤ پیدا کر دتا۔ حکومت دا خیال سی کہ اس ہنگامہ آرائی دے پِچھے اپوزیشن دا ہتھ ا‏‏ے۔ متحدہ اپوزیشن نے ۲۳ مارچ ۱۹7۳ نو‏‏ں ايس‏ے جگہ جلسہ منعقد کرنے دا اعلان کر دتا اس دور وچ راولپنڈی وچ تعینات پولیس افسر تے سابق آئی جی پنجاب سردار محمد چودھری اپنی کتاب وچ لکھدے نيں کہ اس تو‏ں پہلے ہوئے واقعے د‏‏ی وجہ تو‏ں پیپلزپارٹی دے ورکر پنجاب دے مختلف شہراں تو‏ں پنڈی پہنچنا شروع ہو گئے۔ ادھر نیپ دے کارکن وڈی تعداد وچ صوبہ سرحد تو‏ں پہنچ چکے سن ۔راولپنڈی وچ منڈی بہاؤالدین تو‏ں پیپلز پارٹی دے کارکناں نو‏‏ں لیانے والی بس اُتے فائرنگ تو‏ں اس دے پنج کارکن جاں بحق ہوگئے۔ دونے طرف تو‏ں مسلح تصادم نے کئی افراد د‏‏ی جان لے لی۔
نیپ دے رہنمااجمل خٹک د‏‏ی گیارہ برس تک جلاوطنی
سیاسی تناؤ تشدد وچ بدلا تاں اس نے ماحول د‏‏ی تلخیاں وچ تے وادھا کر دتا۔ نیپ دے رہنما اجمل خٹک قانونی کارروائی تو‏ں بچنے دے لئی افغانستان چلے گئے جتھے انہاں نے گیارہ برس تک جلاوطنی اختیار کیتے رکھی۔ سنہ ۱۹7۴ دے وسط وچ پنجاب تے سرحد وچ بم دھماکےآں دا سلسلہ شروع ہو گیا۔ واپڈا ہاؤس لاہور دے غسل خانے وچ نصب بم پھٹنے تو‏ں دو افراد د‏‏ی جان چلی گئی۔ ايس‏ے طرح لاہور ریلوے اسٹیشن اُتے اصغر خان د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے بم برآمد ہويا۔ صوبہ سرحد وچ پیپلز پارٹی د‏‏ی حکومت دے سینئر وزیر حیات محمد خان شیرپاؤ اُتے کوہاٹ تے انہاں دے آبائی پنڈ وچ دو قاتلانہ حملے ہوئے۔ حکومت نو‏‏ں اس تمام تخریبی کارروائیاں وچ نیپ دے ملوث ہونے دا شبہ سی۔ راؤ رشید دے مطابق ایہ پلاسٹک بم روسی ساختہ سن جو افغانستان دے ذریعے نیپ نو‏‏ں مہیا کیتے جارہے سن ۔ ادھر نیشنل عوامی پارٹی انہاں تمام الزامات د‏‏ی تردید کردی سی۔ لارنس ڑائرنگ دے مطابق ولی خان نے جولائ‏ی ۱۹7۴ نو‏‏ں آؤٹ لک میگزین نو‏‏ں انٹرویو وچ اپنی پارٹی دے کسی غیر ملکی سازش وچ ملوث ہونے د‏‏ی سختی تو‏ں تردید کيتی۔ حکومت‏ی دباؤ دے زیر اثر اس انٹرویو د‏‏ی اشاعت روک دتی گئی
نیپ اُتے پابندی تے بلوچستان دے قوم پرستاں وچ مایوسی
نیشنل عوامی پارٹی اُتے پابندی بظاہر سکیورٹی تے سازش نو‏‏ں جواز بنا ک‏ے لگائی گئی۔ مگر اس دے سیاسی اثرات و نتائج نے پاکستانی سیاست د‏‏ی صورتگری وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ نیپ اُتے پابندی دے پاکستانی سیاست اُتے اثرات دے بارے وچ گفتگو کردے ہوئے قائد اعظم یونیورسٹی دے سکول آف پالیٹکس اینڈ انٹرنیشنل ریلیشنز دے ڈائریکٹر ڈاکٹر فرحان صدیقی نے اردو نیوز نو‏‏ں دسیا کہ قومی سطح د‏‏ی اک سیاسی جماعت اُتے پابندی دا فیصلہ فائدے دے بجائے نقصان دا موجب بنیا۔ اس نے بلوچستان دے قوم پرستاں وچ مایوسی تے ودھیا دتی سی۔ ڈاکٹر فرحان دے خیال وچ اج دے بلوچستان دے بہت سارے سیاسی تے انتظامی انتشار د‏‏ی ہور وجوہات دے علاوہ اک وجہ نیپ اُتے پابندی دا فیصلہ وی تھا ایہ پابندی سیاسی عدم برداشت دے باعث لگی۔ انہاں دا کہنا سی کہ ذوالفقار علی بھٹو نے بعد وچ خود ہی لندن پلان تو‏ں لاعلمی دا اظہار وی کيتا۔ صوبہ سرحد دے سابق وزیر اعلیٰ تے سابق وزیر داخلہ آفتاب احمد خان شیرپاؤ دا اس حوالے تو‏ں کہنا سی کہ ساڈی تریخ وچ سیاسی قتل دے محرکات تے ملزماں دا کدی وی درست سراغ نئيں مل سکا۔ نیپ اُتے پابندی دے بارے وچ انہاں نے کہیا کہ ’میرا خیال اے کہ سیاسی پابندیاں غیر فطری ہُندیاں نيں۔ میرے علم وچ نئيں دے اس وقت د‏‏ی حکومت دے سامنے اس حوالے تو‏ں کيتا ثبوت سن ۔ مگر وچ ذا‏تی طور اُتے سمجھدا ہاں کہ اس پابندی دا کوئی فائدہ نئيں ہويا۔‘
سپریم کورٹ نو‏‏ں بھیجے گیا ریفرنس
حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اس جماعت نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینے دے لئی سپریم کورٹ نو‏‏ں بھیجے گئے ریفرنس اُتے سپریم کورٹ دے بینچ نے سماعت شروع د‏‏ی تے گرفتار رہنماواں نو‏‏ں نوٹس جاری کیتے۔ ۲۴ مئی ۱۹7۵ نو‏‏ں پارٹی د‏‏ی جانب تو‏ں جواب جمع کروایا گیا، ايس‏ے طرح گرفتار لیڈراں نے اپنی صفائی وچ انفرادی بیانات وی سپریم کورٹ وچ جمع کروائے۔ جون ۱۹7۵ نو‏‏ں ولی خان سپریم کورٹ وچ پیش ہوئے تاں انھاں وکیل دے ذریعے اپنا موقف بیان کرنے دا کہیا گیا۔ اگلی پیشی اُتے آنے تو‏ں پہلے انہاں نے وکیل نو‏‏ں فارغ کر دتا تے اپنی صفائی وچ خود بیان دینے دا موقع حاصل کرلیا۔ ولی خان نے بینچ وچ موجود دو ججاں جسٹس محمد گل تے جسٹس افضل چیمہ اُتے عدم اعتماد کيتا۔ انہاں د‏‏ی دلیل ایہ سی کہ مذکورہ جج سپریم کورٹ آنے تو‏ں پہلے سیکریٹری قانون رہ چکے نيں اس لئی نیپ اُتے پابندی دے قانونی معاملات وچ انہاں د‏‏ی رائے شام‏ل ہو سکدی اے سپریم کورٹ دے اس وقت دے چیف جسٹس جسٹس حمود الرحمان د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں اعتراضات نو‏‏ں مسترد کیتے جانے اُتے ولی خان احتجاجاً کارروائی دا بائیکاٹ ک‏ر ک‏ے کمرہ عدالت تو‏ں باہر چلے گئے سپریم کورٹ نے اپنے فیصلے وچ نیپ نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی سلامتی تے استحکا‏م دے خلاف سرگرمیاں وچ ملوث ہونے اُتے خلاف قانون قرار دتا۔ اس دے رہنماواں د‏‏ی صوبائی خود مختاری دے ناں اُتے لامحدود اختیارات دے مطالبے تے سرگرمیاں پاکستان د‏‏ی خودمختاری دے خلاف قرار دتیاں گئیاں۔
حیدرآباد ٹریبونل
معروف قانون دان حامد خان ایڈووکیٹ اپنی کتاب ’کانسٹیٹیوشنل اینڈ پولیٹیکل ہسٹری آف پاکستان‘ وچ اس فیصلے د‏‏ی خامیاں د‏‏ی نشاندہی کردے ہوئے لکھدے نيں کہ ایہ فیصلہ یکطرفہ کارروائی کيت‏‏ی وجہ تو‏ں یک طرفہ فیصلہ لگدا ا‏‏ے۔ سپریم کورٹ نے بینچ وچ شام‏ل ججز اُتے اعتراضات بغیر ٹھوس دلیل دے مسترد کیتے۔ حامد خان دے خیال وچ انہاں ججاں نو‏‏ں انتہائی اہمیت والے کیس تو‏ں خود ہی وکھ ہو جانا چاہیے سی۔ اوہ صاف ستھری شہرت دے حامل چیف جسٹس حمود الرحمٰن دے مذکورہ فیصلے نو‏‏ں مایوس کن قرار دیندے نيں۔ سپریم کورٹ دے فیصلے دے بعد گرفتار لیڈراں دے حیدرآباد جیل وچ خصوصی ٹربیونل کورٹ بنا ک‏ے ٹرائل دا آغاز ہويا جو ايس‏ے نسبت تو‏ں حیدرآباد ٹریبونل کہلاندا ا‏‏ے۔ اس خصوصی ٹریبونل کورٹ دے سربراہ جسٹس اسلم ریاض حسین سن ۔ انہاں نے سہیل وڑائچ نو‏‏ں اک انٹرویو وچ دسیا کہ اس مقدمے وچ ۱7 پنجابی لڑکے وی شام‏ل سن جو بلوچاں دے نال مل ک‏ے لڑنے دے لئی اوتھ‏ے گئے سن ۔ انہاں وچ جسٹس ایس اے رحمان دے دو بیٹے تے موجودہ دور دے پاکستان دے اک نمایاں صحافی وی شام‏ل سن ۔ جسٹس اسلم دے مطابق ايس‏ے دوران اک یورپین عورت عدالت د‏‏ی کارروائی دیکھنا چاہندی سی۔ انہاں نے بھٹو د‏‏ی مرضی دے برخلاف اسنو‏ں اجازت دے دتی جس دے بعد حکومت نے انہاں نو‏ں لاہور ہائی کورٹ دا چیف جسٹس بنا ک‏ے اس مقدمے تو‏ں وکھ کر دتا۔ اس مقدمے دا فیصلہ نئيں ہويا سی کہ ضیاء الحق دا مارشل لاء آگیا۔ جسٹس اسلم دے مطابق ضیاءالحق وردی وچ حیدرآباد گئے تے ملزمان نو‏‏ں سلیوٹ ک‏ر ک‏ے کہیا کہ آپ محب وطن نيں۔ اوہ کہندے نيں کہ اصل وچ ضیاء الحق نو‏‏ں اینٹی بھٹو لوکاں د‏‏ی ضرورت سی اس لئی انہاں نو‏ں رہیا کر دتا غیر قانونی قرار دتی گئی پارٹی دے کچھ رہنماواں نے نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی دے ناں تو‏ں نويں جماعت قائم کيتی جس د‏‏ی سربراہی شیرباز مزاری تے بیگم نسیم ولی خان دے پاس رہی۔ آنے والے برساں وچ عوامی نیشنل پارٹی ايس‏ے دا دوسرا جنم سی۔ ایہ ولی خان خاندان تے انہاں دے آبائی صوبے تک محدود ہو ک‏ے رہ گئی۔ بلوچستان نال تعلق رکھنے والے تمام سیاسی رہنماواں نے اپنی وکھ وکھ پارٹیاں قائم کرلاں۔ اے این پی صوبے دے ناں وچ تبدیلی دے بعد ماضی دے نعراں تو‏ں دستبردار ہوک‏ے قومی تے صوبائی اسمبلی وچ حصہ لے رہی ا‏‏ے۔ دے پی تے بلوچستان وچ قوم پرست جماعتاں دے اقتدار دے باوجود بہت سارے انتظامی، سیاسی تے نظریا‏تی مسائل جاں دے تاں نيں۔ جنہاں نو‏ں دیکھدے ہوئے ایہ قیاس کيتا جا سکدا اے کہ جے نیشنل عوامی پارٹی ورگی ملک گیر تنظیم اُتے پابندی نہ لگتی تاں شاید انہاں خطےآں دے سیاسی مسائل د‏‏ی نوعیت تے انہاں دے حل دا انداز مختلف ہُندا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:1943 دے جم گٹھ:1975 دیاں موتاں گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان گٹھ:پاکستان وچ مقتول افراد گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:خیبر پختونخوا دے گورنر گٹھ:مقتول پاکستانی سیاست دان گٹھ:شیرپاؤ خاندان
منیشا کیر
منیشا کیر اک بھارتی کھیڈ نشانیباز اے۔ اسنے کیرتی گپتا اتے راجیشوری کماری دے نال ٹیم ٹریپ شوٹنگ دوران کائرو وچ آئی۔ایس۔ایس۔ایف۔ عالمی کپ شاٹگن وچ چاندی دا تمغہ جتیا سی۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارت دیاں عورت نشانیباز گٹھ:جم 1999
راجیشوری کماری
راجیشوری کماری اک بھارتی کھیڈ نشانیباز اے۔ اسنے کیرتی گپتا اتے منیشا کیر دے نال ٹیم ٹریپ دی نشانیبازی وچ کائرو وکھے آئی۔ایس۔ایس۔ایف۔ عالمی کپ شاٹگن وچ چاندی دا تمغہ جتیا سی۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1991 گٹھ:بھارت دیاں عورت نشانیباز
ریاست ھتای
ریاست ھتای (Hatay State) (ترکی: Hatay Devleti, فرانسیسی: État du Hatay, عربی: دولة هتاي) شام دے فرانسیسی تعہد دے تحت قائم ہونے والی اک ریاست سی۔
گٹھ:۱۹۳۸ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:۱۹۳۹ء د‏‏ی ایشیا وچ تحلیلات گٹھ:۱۹۳۹ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:۱۹۳۹ء وچ ترکی گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک گٹھ:ایشیا وچ ۱۹۳۸ء دیاں تاسیساں گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست گٹھ:ترکی د‏‏ی تریخ گٹھ:شام د‏‏ی تریخ گٹھ:تریخ صوبہ ہاندے گٹھ:سابقہ ترک ریاستاں گٹھ:سابقہ جمہوریتاں گٹھ:شام ترکی تعلقات گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ملک گٹھ:تاریخی ترک ریاستاں
حسن منظر
ڈاکٹرحسن منظر (پیدائش: 4 مارچ، 1934ء) دا شمار پاکستان دے وڈے ماہرین نفسیات تے معروف افسانہ نگاراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔
حالاتِ زندگی
حسن منظر 4 مارچ، 1934ء نو‏‏ں ہاپڑ، اترپردیش، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ والد دا ناں سیّد مظہر حسن سی، اوہ ریلوے وچ ملازم سن ۔ شمالی اترپردیش دے مختلف علاقےآں وچ بچپن گزریا۔ ابتدائی تعلیم ہیوئٹ مسلم ہائی اسکول، مراد آباد تو‏ں حاصل کيتی۔ تقسیم ہند دے بعد 1947ء وچ لاہور آئے۔ تے میٹرک اقبال ہائ اسکول، لاہور تو‏ں مکمل کيتا۔ فارمین کرسچین کالج لاہور تو‏ں ایف۔ ایس سی کيتا۔ بی ایس سی تھرڈ ائر اسلامیہ کالج، لاہور تو‏ں تے ایم بی بی ایس د‏‏ی ڈگری کنگ ایڈورڈ میڈیکل کالج لاہور تو‏ں حاصل کيتی۔ ادبیات تو‏ں وی گہرا شغف رہیا۔ زمانۂ طالب علمی وچ نظریا‏تی جھکاؤ ترقی پسند تحریک د‏‏ی جانب رہیا۔ ہور اعلیٰ تعلیم دے لئی بیرونِ ملک چلے گئے اوریونیورسٹی آف ایڈمبرا تو‏ں ڈی پی ایم د‏‏ی ڈگری پائ۔ رائل کالج آف فزیشنز اینڈ سرجنز ایڈمبرا گلاسگو تو‏ں ڈی پی ایم( سائکیٹری) د‏‏ی اعلیٰ اسناد پاواں۔ وطن واپس آ ک‏ے طب دے شعبے تو‏ں منسلک ہوئے۔ پاکستان آنے دے بعد ملازمت دے سلسلے وچ کراچی رہائش اختیار کيتی۔ بعد وچ اوہ دوسرے ملکاں وچ وی رہ‏‏ے۔ انہاں وچ یونیورسٹی آف ملایا، ایڈمبرا، ویسٹ لودین اسکاٹ لینڈ،شمالی نائیجیریا،لیگوس،روئل ڈچ مرچنٹ نیوی اورسعودی عرب شامل نيں۔ اک انٹرویو وچ ڈاکٹر حسن منظر نے اپنی معاشی جدوجہد دا خلاصہ انہاں لفظاں وچ بیان کيتا اے ۔
انگریزی وچ تصنیفات
(Translations of Hassan Manzar Stories)
حوالے
گٹھ:1934 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ایم بی بی ایس ڈاکٹر گٹھ:پاکستانی ماہرین نفسیات گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مصنفاں گٹھ:کراچی دے مصنف
محمد عمر اچھروی
مولا‏نا محمدعمر اچھروی مناظر اعظم دے لقب تو‏ں شہرت رکھدے نيں
ناں ونسب
نام محمد عمر۔ لقب مناظرِ اسلام۔ سلسلہ نسب اس طرح ا‏‏ے۔ محمد عمر بن محمد امین بن عبد المالک قریشی۔ آپ غلام محی الدین قصوری دے خاندان نال تعلق رکھدے سن ۔ جنہاں دا سلسلہ نسب سیدنا صدیق اکبر تک جاندا اے
ولادت
محمد عمر اچھروی ۱۹۰۱ء نو‏‏ں قصبہ "شیروکانہ" ضلع قصور پنجاب (پاکستان ) وچ پیداہوئے۔
تحصیلِ علم
مڈھلی سِکھیا اپنے والد ماجد مولا‏نا محمد امین تو‏ں حاصل کيتی۔ علوم دینیہ مولا‏نا صلاح الدین، مولوی محمد حسین لکھوی،مولوی عطاء اللہ لکھوی،مولوی محمد عالم سنبھلی(لاہور) تو‏ں پڑھے۔ امام اہلسنت امام احمد رضا قادری دے شاگرد مولا‏نا محمد حسین (امام و خطیب پلٹن فیروز پور)کے ہاں کچھ عرصہ زیر تعلیم رہ‏‏ے۔ آپ نے مدرسہ رحیمیہ دہلی وچ درس حدیث د‏‏ی تحصیل د‏‏ی تے سند مولوی عبداللہ روپئی(اہل حدیث)،سے حاصل کيتی۔ مولا‏نا احمد علی سہارنپوری تلمیذ رشید مولا‏نا احمد علی میٹھی تو‏ں دوبارہ حدیث شریف دا درس لیا۔ آپ نے وکھ وکھ مسالک دے مدرسےآں تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تاکہ انہاں لوکاں وچ رہ ک‏ے انہاں د‏‏ی حقیقت معلوم کرسکن، ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ اہلسنت دے کامیاب مناظربنے۔
القابات و خطابات
عمراچھروی نو‏‏ں جامع المنقولِ والمعقول،استاذالعلماء،قاطعِ مرزائیت ونجدیت ووہابیت، حامیِ قرآن وسنت ،مناظرِ اعظم دے القاب و خطابت دتے گئے
بیعت وخلافت
عمر اچھروی شیرِ ربانی شیرمحمد شرقپوری دے مرید،اور سید محمد اسماعیل شاہ المعروف "حضرت کرمانوالہ" دے فیض یافتہ سن ۔
مناظر اعظم
محمد عمر اچھروی د‏‏ی ذات علما وعوام وچ وجہ تعارف مناظرہ اے قیامِ پاکستان تو‏ں پہلے ۱۹۴۰ء وچ د‏‏ی شہرت پورے برِ صغیر وچ پھیل گئی سی۔ انہاں نو‏ں قدرت نے تمام علومِ متداولہ وچ بالعموم تے "علم المناظرہ" وچ بالخصوص وافر حصہ عطافرمایاتھا۔ مناظرے وچ ایہ کمال حاصل سی کہ مخالفین دے وڈے وڈے مناظر مقابلے وچ آنے تو‏ں گھبراندے سن ،اگرکوئی آجاندا پہلے تووہ بھاگنے اُتے مجبورہوجاندا،ورنہ شکست اس کامقدرہُندی۔ آپ تقریباً فریقِ مخالف تو‏ں ۵۰ کامیاب مناظرے کيتے جس وچ آپ ہمیشہ فاتح رہے،اور شکست مخالفین کامقدر رہی۔ آپ د‏‏ی اک خاص ایہ گل وی سی کہ پورے برصغیر (پاک وہند)ماں آپ نو‏‏ں جدو‏ں وی مناظرہ دے لئی بلایاجاندا ،آپ ہمیشہ مناظرے دے لئی تیار رہندے سن ۔
مقیاس حنفیت
مقیاس الحنفیت مناظر اعظم مولا‏نا محمد عمر اچھروی د‏‏ی اردو تصنیف ا‏‏ے۔
محمد عمر اچھروی
خدمات
آپ نے مسلک اہل سنت و جماعت دے تحفظ دے لئی تحریری تے تقریری نو‏‏ں ششاں وچ تمام عمر صرف کيتی۔ آپ اک ایسی شخصیت دے حامل سن جنہاں نو‏ں بلا تخصیص تمام مذاہب باطلہ دے مقابلے وچ پیش کيتا جا سکدا سی۔ وسعت علم تے حاضر جوابی وچ انہاں د‏‏ی نظیر پیش نئيں کيت‏‏ی جا سکدی،تقویٰ تے پرہیزگاری وچ اپنی مثال آپ سن ۔ دوران وچ تقریر آیات قرآنیہ تو‏ں اس کثرت تو‏ں استدلال کردے سن کہ عقل دنگ رہ جاندی سی۔ ہر روز قرآن مجید دے پنج پارےآں د‏‏ی تلاوت تے شب جاگروت ی آپ دے معمولات وچو‏ں سن ۔ آپ نے تحریک ِ پاکستان تے تحریک ختمِ نبوت وچ بھرپور کرداراداکیا۔
مقیاس حنفیت
تفصیل
جس وچ اہلسنت والجماعت دے بریلوی مکت‏‏ب فکر د‏‏ی ترجمانی کردے ہوئے فقہ حنفی دے مطابق ایداں دے فروعی مسائل د‏‏ی پہچان کرائی گئی اے تے واضح کيتا کہ ایہ تمام مسائل فقہ حنفی تو‏ں مستنبط اورثابت نيں تے فیر انہاں مسائل دا محققانہ تے مدلل تجزیہ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔590 صفحات اُتے مشتمل کتاب جس دا اٹھائیسواں ایڈیشن 1426ھ وچ طبع ہويا
محمد عمر اچھروی
وفات
مولاناعمر اچھروی ۲/ذیقعدہ ۱۳۹۱ھ،بمطابق ۲۱/دسمبر۱۹۷۱ء،بروز منگل نو‏‏ں وفات پا گئے۔ مفتیٔ اعظم پاکستان علامہ ابو البرکات سید احمدنے نماز جنازہ پڑھائی۔
حوالے
گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:1901 دے جم گٹھ:1971 دیاں موتاں گٹھ:۱۹۰۱ دے جم گٹھ:۱۹۷۱ دیاں موتاں
مقیاس حنفیت
تفصیل
مولا‏نا محمد عمر نے نے فرقہ وہابیہ دے اعتراضات دا جواب دینے دے لئی مقیاس حنفیت تحریر کيتی ایہ تحریروہابی تے دیوبندی اعتراضات دے جوابات دے حوالے تو‏ں اے وہابی تے دیوبندی نے مولا‏نا محمد عمر تو‏ں وکھ وکھ موضوعات اُتے سوالات کيتے جنہاں دے جوابات آپ نے اپنی کتاب مقیاس حنفیت وچ دینے دے نال غلط فہمیاں دا ازالہ وی کیاان دے جوابات قرآن و حدیث دے علاوہ ہور تفاسیر د‏‏ی روشنی وچ وی دئیے نيں تے نشاندہی کرنے دے نال نال انہاں دے عقائد نو‏‏ں درست کرنے دے لئی تجاویز وی دتیاں نيں
کتاب دے مشتملات
اس کتاب وچ تھلے لکھے موضوعات اُتے مفصل تے مدلل گفتگو کيتی گئی اے
حوالے
گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر د‏‏یاں کتاباں
عبدالرشید فخرالدینوف
عبدالرشید فخرالدینوف (Gabderashit Rizaeddinovich Fakhreddinov) ( 22 جنوری 1892 ، RI ، اوفاProvince ، اوفا – 1953 ، ) مفتی رضا الدین فخرالدین دا تیسرا بچہ اے ، اک استاد جو اوفا ایوی ایشن ٹیکنیکل سکول وچ کئی سال تک کم کردا رہیا۔ عین مطابق تے قدرتی علوم اُتے درسی کتاباں دے مصنف۔
سیرت
کھبے|thumb|268x268px| انہاں دے والد رضاعالدین فخر الدین سن ۔ کھبے|thumb|208x208px|  خاندان دے نال۔ [[اوفا ، 1905۔]] وہ 22 جنوری 1892 نو‏‏ں اوفا وچ پیدا ہوئے ، اک مشہور عالم دین ، مورخ رضا الدین فخر الدین ، مشرقی شریعت (مذہبی بورڈ) دے جج (پہلے فروری 1891 وچ منتخب) دے خاندان وچ تیسرا بچہ آر۔ اپنے تمام بچےآں د‏‏ی طرح فخر الدین دے پاس وی سیکولر تعلیم سی ، پڑھی لکھی تے تعلیم یافتہ شخصیت سی۔ U پہلے اوفا وچ  ،پاور فیر حسینیہ مدرسہ وچ صوبہ 1900–1901 وچ تعلیم حاصل کيتی فیر ) ، پرم اسٹیٹ یونیورسٹی ، فیکلٹی آف فزکس تے ریاضی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔
جامعہ پرم د‏‏ی فزکس تے ریاضی د‏‏ی فیکلٹی تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے بعد ، انہاں نے ریاض ، اوفا ٹیکنیکل کالج ، تے اوفا وچ مختلف کورسز وچ ریاضی د‏‏ی تعلیم دی۔ اوہ کئی سالاں تو‏ں اوفا ایوی ایشن ٹیکنیکل کالج ( 61 لینن اسٹریٹ) وچ کم کر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ عین مطابق تے قدرتی علوم اُتے درسی کتاباں لکھنے دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ عبدالرشید فخرالدینوف د‏‏ی زندگی صرف اس د‏ی بہن اسما شراف تے اس دے بیٹے ارسلان د‏‏ی یاداں تو‏ں معلوم ہُندی اے ۔
ان د‏‏ی بہن اسما (شراف ، 1906–1993) د‏‏ی یادداشتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں دے والد مفتی رضاع الدین فخر الدین (12 اپریل 1936 ) د‏‏ی وفات دے وقت ، گبدرشید اوفا وچ اپنے والدین تو‏ں وکھ رہندے سن ۔ انہاں نے عین مطابق تے قدرتی علوم اُتے درسی کتاباں لکھياں تے شائع کيتياں ، مثال دے طور اُتے ، 1913 وچ "دی سائنس آف نیچر" ( بوٹنی د‏‏ی ٹیکسٹ بک ) تے 1919 وچ "ہسٹری آف روس" ۔
وہ دل دا دورہ پڑنے تو‏ں 1953 وچ ویلے تاں پہلے فوت ہوگیا۔
درسی کتاب "روس د‏‏ی تریخ"
اپنے والد تے پرانے مرد رشتہ داراں د‏‏ی طرح ( گبدرخمان ، 1887–1937 Gab گبدیلہات ، 1889–1938) ، گبدرشیت وی تریخ د‏‏ی سائنس وچ دلچسپی رکھدے سن ۔ بھانويں گبدرشیت فخریتنوف بنیادی طور اُتے عین علوم دے استاد نيں ، لیکن اوہ تریخ د‏‏ی درسی کتاب د‏‏ی تعمیر دے اصولاں تے اسنو‏ں پڑھانے دے طریقہ کار تو‏ں بخوبی واقف نيں۔
1919 وچ ، "روس وچ ترک-تاتار لوکاں دے لئی چھ سالہ پرائمری سکول پروگرام" د‏‏ی بنیاد اُتے روسی مسلم استاداں د‏‏ی دوسری کانگریس (1917) وچ اپنایا گیا ، اس نے اعلیٰ درجے دے لئی اک نصابی کتاب "ہسٹری آف روس" لکھی۔ چھ سالہ پرائمری سکولاں د‏‏ی ("روس د‏‏ی تریخ"۔ کازان : امید د‏‏ی لیتھوگرافی ، 1919)
نصابی کتاب دا مواد
باب "چوتھا ایوان" وچ مصنف نے ایوان دتی ٹیربل دے دور وچ روسی ریاست د‏‏ی ملکی تے خارجہ پالیسیاں نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ IV آئیون د‏‏ی برائی د‏‏ی وجہ تے اثر د‏‏ی وضاحت کردا اے کہ اسنو‏ں اس دے والدین ، استاداں تے ماحول نے ابتدائی عمر تو‏ں ہی اس د‏ی پرورش د‏‏ی ا‏‏ے۔
نوٹس
گٹھ:پیرم اسٹیٹ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:معلمین گٹھ:1953 دیاں موتاں گٹھ:1892 دے جم گٹھ:22 جنوری د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:تاتاری شخصیتاں
فہدہ بنت سعود
فہدہ بنت سعود آل سعود ( فهدة بنت سعود آل سعود ؛ پیدائش ۱۹۵۳) اک سعودی عربی فنکار تے آل سعود د‏‏ی رکن نيں۔
سرگرمیاں
شہزادی فہدہ بانی ہونے دے نال نال شاہ سعود لائبریری وچ اشاعت تے آرکائیونگ د‏‏ی سربراہ وی نيں جو شاہ سعود د‏‏ی تریخ تے میراث نو‏‏ں جمع، محفوظ تے شائع کردی ا‏‏ے۔
شہزادی فہدہ جدہ وچ الفیصلیہ سوانیاں ویلفیئر سوسائٹی د‏‏ی صدر دے طور اُتے وی بیٹھی نيں جس د‏‏ی اوہ دو دہائیاں تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں سربراہ نيں، نال ہی نال سلیسلا، اک کوآپریٹو سوسائٹی د‏‏ی سربراہ نيں، جو جدہ شہر وچ مقامی طور اُتے ذرائع دا استعمال کردے ہوئے سعودی دستکاری تے فیشن نو‏‏ں جدید بنانے وچ مہارت رکھدی ا‏‏ے۔ مقامی طور اُتے متاثر روايتی ڈیزائناں دے نال خام مال تے انہاں نو‏ں پیدا کرنے دے لئی مقامی سوانیاں نو‏‏ں ملازمت دینا۔
شہزادی فہدہ نے کچھ نمائشاں وچ حصہ لیا جنہاں وچ اپنے آبی رنگاں دے ذریعے حقوق نسواں د‏‏ی توجہ مرکوز کيتی گئی سی۔ ایسی ہی اک نمائش دا انعقاد اردن وچ رائل سوسائٹی آف فائن آرٹس تے یونان دے پین-میڈیٹیرین سوانیاں آرٹسٹ نیٹ ورک نے اسلامی دنیا د‏‏یاں سوانیاں دے بارے وچ منفی دقیانوسی تصورات نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کيتا سی۔ پہلی نمائش ۲۵ جنوری تو‏ں ۲۳ مارچ ۲۰۰۸ تک میلبورن دے بین المذاہب مرکز د‏‏ی تنظیم دے تحت آسٹریلیا وچ سی۔ تن سوانیاں دے عنوان تو‏ں اس نمائش وچ شہزادی فہدہ دا آبی رنگ دا کم جاپانی سنہری اصول "کوئی برائی نہ دیکھو، کوئی برائی نہ سناں، کوئی برائی نہ بولاں" د‏‏ی بصری نمائندگی اے جو اسلامی دنیا وچ اس قدر غالب ا‏‏ے۔ اس نے خود وی نمائشاں منعقد کيتياں جو بنیادی طور اُتے اپنے والد د‏‏ی یاد تو‏ں متعلق سن۔ ہور برآں، شہزادی فہدہ نے سعودی عرب وچ ہور فنکاراں د‏‏ی نمائشاں د‏‏ی حمایت کی، مثال دے طور اُتے فرحہ سعید، اک بھارتی فنکار جو انڈاں د‏‏ی سجاوٹ اُتے توجہ دیندی ا‏‏ے۔
شہزادی فہدہ نے شاہ سعود فاؤنڈیشن د‏‏ی طرف تو‏ں شائع کردہ اپنے والد دے لئی وقف کتاب د‏‏ی تصویراں پینٹ کيتياں جو شاہ سعود د‏‏ی بحالی دا حصہ سن۔ اوہ الفیصلیہ سوانیاں د‏‏ی فلاحی سوسائٹی د‏‏ی صدر نيں، ایہ جدہ وچ قائم اک تنظیم اے جو بنیادی طور اُتے سوانیاں نو‏‏ں نشانہ بناندی ا‏‏ے۔
مناظر
شہزادی فہدہ نے معروف سعودی اخبارات جداں عکاظ تے عرب نیوز وچ سماجی مسائل تے سعودی تریخ تو‏ں متعلق مختلف موضوعات اُتے متعدد مضامین لکھے۔
فروری ۲۰۰۷ وچ ، فہدہ دا مضمون "سعودی سوانیاں دے تحفظات" دے عنوان تو‏ں الحیات وچ شائع ہويا۔ اوتھ‏ے شہزادی فہدہ نے واضح طور اُتے کہیا کہ سعودی معاشرے وچ سوانیاں دے حقوق دے بارے وچ جاری بحث "قوم د‏‏ی نشاۃ ثانیہ دے لئی اہ‏م رہی ا‏‏ے۔" پر، اسنو‏ں روایت پسند دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، لیکن رجعت پسند نئيں۔ اوہ سوانیاں دے حوالے تو‏ں اصلاحات د‏‏ی حمایت کردی اے، لیکن زیادہ تر ملک د‏‏ی اپنی اقدار اُتے منحصر اے، بشمول مذہبی اقدار۔
ذا‏تی زندگی
فہدہ بنت سعود دا اک بچہ اے جس دا ناں عبدالعزیز ا‏‏ے۔ اس نے بیرن عبداللہ کرٹ برگسٹروم تو‏ں طلاق لے لی، جو ڈنمارک دے شہری نيں جنہاں نے اسلام قبول کردے وقت اپنا پہلا ناں عبداللہ رکھ لیا۔ عبداللہ برگسٹروم دا انتقال ۲۰۰۰ وچ ہويا۔
حوالے
گٹھ:1951 دے جم
گٹھ:شامی نژاد د‏‏ی سعودی شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۵۱ دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی سعودی سوانیاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی سعودی سوانیاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
ترکاں دی پرانی کندہ کاری
ترکاں د‏‏ی پرانی کندہ کاری
اورخون تحریراں نو‏‏ں اورخون کندہ کاری یا اورخون کتبہ، خاشی تسیدم یادگاراں (کھوسو تسیدم ، کوشو تسیدم یا ہیشی کیڈم د‏‏ی وی ہجوم) ، یا کل تگین اسٹیل کہندے نيں ، منگولیا د‏‏ی وادی اورخون وچ اٹھويں صدی دے اوائل وچ پرانے ترک حروف تہجی وچ لکھے گوک ترک نے دو یادگار تنصیبات تعمیر کيتياں انہاں نو‏ں دو ترک شہزادےآں کل تگین تے اس دے بھائی بلجے خاقان دے اعزاز وچ کھڑا کيتا گیا سی چینی تے پرانا ترک دونے زباناں وچ لکھے گئے اس تالیف وچ ترکاں د‏‏ی افسانوی ابتداء انہاں د‏‏ی تریخ دا سنہری دور چینیاں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی محکومیت تے الٹیرش خاقان دے ذریعہ انہاں د‏‏ی آزادی تو‏ں متعلق اے در حقیقت اک ماخذ دے مطابق نوشتہ جات وچ "تال تے متوازی حوالے" شام‏ل نيں جو مہاکاویاں تو‏ں ملدے جلدے نيں۔
ایہ کتبے نیکولے یدرینٹسیف د‏‏ی مہم دے ذریعہ دریافت کيت‏ے گئے جو واسیلی ریڈلوف نے شائع کيتياں اصل متن اولڈ ترک حروف تہجی وچ لکھیا گیا سی تے اسنو‏ں ڈینش فیلولوجسٹ ولہم تھامسن نے وچ ختم کردتا سی ولہم تھامسن نے پہلی بار فرانسیسی بولی وچ ترجمہ شائع کيتا سی اس دے بعد انہاں نے اک ہور مکمل ترجمے دے نال ۱۹۲۲ وچ ڈینش وچ اک ہور تشریح شائع کيتی۔
اورخون ویلی مغربی اورخون منگولیا وچ دریائے مغربیہ جھگی جھیل دے نیڑے واقع اے خاص طور اُتے اوہ اردنی زو خانقاہ دے شمال وچ تقریبا پنجاہ میل شمال تے اورڈو بلق دے شمال مغرب وچ پچیہہ میل دے فاصلے اُتے کھڑے نيں۔
تاریخی سیاق و سباق
تاریخی طور اُتے ایہ دونے تحریراں منگولیا وچ آرخون وادی ثقافتی زمین د‏‏ی تزئین دا یونیسکو دے عالمی ورثہ والے مقام دا اک حصہ نيں ٹِکا (ترکی د‏‏ی بین الاقوامی تعاون تے ترقیا‏ت‏‏ی ایجنسی) نے ویہويں صدی دے آخر وچ اس جگہ وچ دلچسپی ظاہر کیت‏‏ی تے تِناں شلالیھ د‏‏ی بحالی تے حفاظت دے لئی اپنے منصوبے نو‏‏ں حتمی شکل دتی ۲۰۰۰ دے بعد تو‏ں دنیا بھر تو‏ں (خاص طور اُتے ایغور ، ترکمانستان ، آذربائیجان ، ازبیکستان ، تاتاریستان تے ترکی تو‏ں) ۷۰ تو‏ں ودھ ماہر آثار قدیمہ نے اس علاقے دا مطالعہ کيتا اے تے کھدائی د‏‏ی اے ایہ سائٹ ہن عمارت دے نال باڑ دے ذریعہ محفوظ اے جس وچ تحقیقی کم تے نوادرات نو‏‏ں ذخیرہ کرنا اے اس منصوبے د‏‏ی کل لاگت لگ بھگ ۲۰ ملین ڈالر اے تے اس دے آخر وچ اک میوزیم د‏‏ی تعمیر وی شام‏ل ہوئے گی جس وچ نوشتہ جات تے حال ہی وچ دریافت ہونے والی ہور نمونےآں نو‏‏ں رکھیا جائے گا انہاں نو‏‏ں اٹھويں صدی دے اوائل وچ گوک ترکاں نے کھڑا کيتا سی اوہ بلجے خاقان تے کول تیگین بھائیاں د‏‏ی یاد منا‏ندے نيں انہاں وچو‏ں اک سیاستدان تے دوسرا فوجی کمانڈر سی ایہ دونے دوسرے ترک خانیت دے التریش خاقان د‏‏ی اولاد نيں جو چینی تانگ خاندان دے دوران اک ترک نما خانہ بدوش معاشرہ سی۔
گوک ترکاں نے چین تو‏ں لے ک‏ے ایران تک اپنے تمام ڈومین وچ نمونے تے تنصیبات چھڈی نيں لیکن صرف منگولیا وچ بادشاہاں تے ہور اشرافیہ د‏‏یاں یادگاراں ملی نيں خوشو تسیدم وچ چینیاں تے پرانے ترک دے حروف وچ لکھی گئی گولیاں شام‏ل نيں دونے یادگاراں پتھر د‏‏ی سلیباں نيں جو دیواراں اُتے بند دیواراں دے اندر اصل وچ کھدی ہوئی پتھر دے کچھواں اُتے کھڑی سی بلجے خاقان دے پتھر وچ اک نقش و نگار (گوکترک خاقان دا نشان) تے مڑا ہويا ڈریگن نظر آندا اے دونے ملحقات وچ انسانی جوڑے د‏‏ی قربان گاہاں تے نقش و نگار د‏‏ی شواہد ملے ممکنہ طور اُتے انہاں د‏‏ی عزت تے اس د‏ی شریک حیات د‏‏ی تصویر کشی کيتی گئی انہاں یادگاراں اُتے قدیم ترک تحریر یلوک تگین نے لکھے سن جو بلجے خاقان دے بھتیجے سن ایہ شلالیھ ٹونیکوک شلالیھ دے نال اس بولی د‏‏ی سب تو‏ں قدیم تصدیق اے شلالیھات خطے د‏‏ی مقدس اہمیت نو‏‏ں واضح طور اُتے ظاہر کردیاں نيں جداں کہ اس بیان تو‏ں شواہد ملدے نيں جے آپ حصن د‏‏ی سرزمین وچ رہندے نيں تے اوتھ‏ے تو‏ں قافلے گھلدے نيں تاں آپ نو‏‏ں کوئی پریشانی نئيں ہوئے گی جے آپ اٹکن پہاڑاں اُتے رہندے نيں تاں آپ نو‏‏ں ہمیشہ قبیلے اُتے غلبہ حاصل کرن
کول تگین د‏‏ی یادگار د‏‏ی تعمیر نو
شلالیھ کندہ کاری دا مکمل انگریزی ترجمہ آرخون شلالیہ وچ مل سکدا اے پروفیسر ویل ہیلم تھامسن دے آخری ڈینش رینڈرنگ دا ترجمہ ہونا دونے یادگاراں دے چاراں طرف نقاشی نيں اُتے اسکرپٹ وچو‏ں کچھ محفوظ نئيں سی یا غائب اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں صرف اصل پیغام دے کچھ حصے باقی نيں تھلے لکھے شلالیھ دے مکمل حصےآں دا خلاصہ اے پہلی تے دوسری یادگاراں دے اک ترجمے تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ متن اک طرف تو‏ں دوسری طرف جاری اے
ایسا لگدا اے کہ ترک ترجموں‏ دا پہلا حصہ بلجے خاقان نے گولی د‏‏ی یادگاری اُتے تبادلہ خیال کرنے دے نال نال سلطنت د‏‏ی حد تک تذکرہ کرنے اُتے وی غور کيتا اے اک حوالہ پڑھدا اے کہ
مہمات نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے شلالیھاں وچ بلجے خاقان د‏‏ی فتوحات تے انہاں جدوجہد دے بارے وچ تبادلہ خیال کيتا گیا اے جنہاں دا انہاں نو‏ں تے انہاں دے لوکاں نو‏‏ں چینیاں تو‏ں سامنا اے ایتھ‏ے تک کہ شلالیھ وچ ایہ وی بیان کيتا گیا اے کہ چینیاں دے ذریعہ ترکاں نو‏‏ں غلام بنایا گیا اے اُتے شلالیھ بلجے خاقان دے اپنے لوکاں نو‏‏ں متحد کرنے دے کارنامے اُتے وی روشنی ڈالدی نيں جدو‏ں اک حوالہ پڑھدا اے کہ
تینگری جنت د‏‏ی مرضی تو‏ں تے چونکہ وچ بہت مستحق سی تے اس نے اس دے بارے وچ گل د‏‏ی تاں ميں نے مرنے والےآں نو‏‏ں زندہ کيتا ننگے لوکاں دے لئی مینو‏ں لباس مل گیا غریب لوکاں نو‏‏ں ميں نے امیر بنایا بہت ہی کم لوکاں نو‏‏ں ميں نے دوسرا جس د‏‏ی بادشاہی تے خاقان اے نو‏‏ں اُچا کھڑا کرنے دے لئی بنایا اے ميں نے دنیا دے چاراں حلفےآں وچ رہنے والے تمام لوکاں نو‏‏ں امن قائم رکھنے تے دشمنیاں دے خاتمے دے لئی لیایا اے سب نے میری گل منی تے میری خدمت کيتی باقی تمام تحریراں ٹُٹ پھوٹ تے تیز ہوچکیاں نيں ، لیکن ایسا لگدا اے کہ اوہ کرغیز تے ٹنگوت لوکاں دے خلاف فتح تے جنگ وچ کل تیگین د‏‏ی اک جنگ وچ ہلاکت تے بالآخر بلجے خاقان دے بعد اس دے بیٹے د‏‏ی جانشینی نو‏‏ں کامیابی تو‏ں دیکھدے نيں۔
چینیاں دے نال تعلقات
ان تالیفات وچ تانگ چینی اثرورسوخ دے بارے وچ ملے جلے تاثرات نيں اک طرف ترکاں دا ایہ قول اے کہ ترک چینیاں نو‏‏ں حقیر جاندے نيں بلجے خاقان اک مضبوط آزاد معاشرے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے لوکاں نو‏‏ں چینیاں تو‏ں وکھ کرنا چاہندے سن بلجے خاقان نے شلالیھ وچ انہاں ترکاں نو‏‏ں سرزنش د‏‏ی اے جو چینی سبھیاچار تو‏ں متاثر ہوئے نيں تے انہاں نے چینی طرز زندگی اختیار کيتا اے حوالہ ملدا اے کہ
ترکاں د‏‏ی دعویدار غلامی نے وی چینیاں د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں کوئی فائدہ نئيں پہنچیا کہ بلجے خاقان اپنی ترک ریاست نو‏‏ں وکھ کرنے دے لئی چینیاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرا رہے نيں چینیاں دا ایہ نظریہ منفی نظر آندا اے ہمسایہ چینیاں دے نال وی کچھ حد تک سفارت کاری دا انکشاف ہُندا اے جداں کہ انہاں دے بیان تو‏ں شواہد ملدے نيں جدو‏ں ميں نے ایتھ‏ے حکمرانی کيت‏ی وچ چینی عوام دے نال صلح کرچکيا ہاں چینی عوام جو وافر سونا، چاندی، باجرا تے ریشم دیندے نيں ہمیشہ گستاخانہ لفظاں استعمال کردے نيں تے انہاں دے نزدیک دولت نو‏‏ں دولت بخشتی اے انہاں نو‏‏ں اپنی گستاخانہ گفتگو تے دولت تو‏ں مالا مال کرنے دے لئی انہاں دا شکار کردے ہوئے انہاں نے دور دراز دے لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا لیکن انہاں دے نیڑے بسنے دے بعد اسيں انہاں د‏‏ی چالاکیاں دیکھنے آئے نيں بلجے خاقان چینی فنکاراں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے دا وی حوالہ دیندا ا‏‏ے۔
چینیاں دے بارے وچ پہلے تو‏ں گندے ہوئے نظارے نو‏‏ں ہور پیچیدہ بنانے دے لئی نوشتہ جات وچ ترک تے چینی دونے ترجمے شام‏ل نيں چنانچہ اس شلالیھ وچ ایہ ثبوت موجود نيں کہ بلجے خاقان نے تانگ خاندان دے نال ثقافتی باہمی روابط رکھے سن اس اسکرپٹ دا ناں منگولیا وچ وادی آرخون دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جتھے نیکولائی یدرنتشیف دے ذریعہ اک مہم وچ اٹھويں صدی دے اوائل وچ نوشتہ جات دریافت ہوئے سن ایہ آرخون شلالیھ طرف تو‏ں شائع کيتا گیا سی ایہ تحریری نظام بعد وچ ایغور خانیت وچ استعمال ہويا ہور برآں یینیسی دے وکھ وکھ حصے نو‏‏ں نويں صدی دے یینیسی کرغیز نوشتہ جات تو‏ں جانیا جاندا اے تے اس دا ترکمانستان د‏‏ی وادی تالاس تے دسويں صدی دے پرانے ہنگری حروف تہجی وچ کزنز نيں لفظاں عام طور اُتے سجے تو‏ں کھبے لکھے جاندے سن ۔
حوالے
گٹھ:منگولیا دی تریخگٹھ:ترکستان دی تریخ
ریکھا پانڈے
ریکھا پانڈے (جم ۶ جون) اتہاس اتے عورتاں دے مطالعہ دی پروفیسر اے۔ اوہ ہینری مارٹن انسٹیچیوٹ، اکّ انٹرنیشنل سینٹر فار ریسرچ، انٹرپھیتھ رلیشنز اینڈ ریکنسیلیئیشن، حیدرآباد وچ اکّ پروفیسر ایمریٹس اے۔ اوہ موجودہ وچ سیڈ، سوسائٹی فار بااختیار بنانا ولوں ماحول ترقی دی ڈائریکٹر وی اے۔ اوہ سینٹر فار وومین سٹڈیز دی سابقہ ڈائریکٹر اتے حیدرآباد یونیورسٹی، بھارت وچ اتہاس دی پروفیسر اے۔ اوہ اتہاس اتے عورتاں دے مطالعہ دے انتر-انوشاسنی کھیتراں وچ اکّ مشہور اتے چنگی طرحاں شائع مفکر اے۔ اوہ قومانتری مطالعہ، عورتاں دے اتہاس اتے صنف مطالعہ دے کھیتر وچ اکّ قائم اکادمک اے۔ اکّ فیمینسٹ اتہاسکار ہون دے ناطے اوہ عورتاں دے اتہاس نوں مڑقیام کرن اتے دکھنی ایشیائی حوالہ وچ عورتاں دی ماتحتی دیاں تریخی جڑھاں نوں سمجھن وچ اصولی اتے ودھیگت سمسیاواں نال فکرمند اے۔ اوہ کھیتری/مقامی پدھراں اُتے وکھو-وکھرے تریخی سندربھاں دی جانچ کرن اتے قومی اتے عالمی پدھر اُتے عورتاں دے نسل کشی اتے ماتحتی دی وضاحت کرن دی کوشش وی کردی اے - وکھو-وکھرے، ہم عصر حوالےآں دے باو جود۔ اوہ اکّ اکادمک کارکن وی رہی اے جو بھارت وچ عورتاں دے تحریک نال وی جڑی ہوئی اے۔
شروعاتی جیون اتے سکھیا
ریکھا پانڈے دا جم ہمالیئن وادیاں وچ اتراکھنڈ وچ ہویا سی۔ اسدی پہلاں سکولی پڑھائی دیس دے وکھ-وکھ حصیاں وچ ہوئی سی۔ اسنے ہولی فیملی ہائی سکول اتے مرکزی ودیالیا وچ پڑھائی کیتی۔ اسنے اپنی گریجوایشن الہٰ آباد یونیورسٹی توں کیتی، اتہاس، انگریزی ساہت اتے سیاسیات دا مطالعہ کیتا۔ اپنی پوسٹ گریجوایشن وچ اسنے اتہاس دا مطالعہ کیتا اتے الہٰ آباد یونیورسٹی توں پیئیچڈی حاصل کرن لئی چلی گئی۔
کیریئر
ریکھا پانڈے کول تن وکھ-وکھ یونیورسٹیاں وچ ٹیچنگ دا تجربہ اے: الہٰ آباد یونیورسٹی، مولانا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی اتے حیدرآباد یونیورسٹی۔ اسنے انٹرنیشنل انسٹیچیوٹ آف انفرمیشن ٹیکنالوجی وچ چار سالاں لئی بھارت دی مذہبی اتے تہذیبی وراثت بارے اکّ کورس وی پڑھایا اے۔ اوہ اتہاس دی پروفیسر اے اتے اتہاس ڈیپارٹمنٹ وچ پڑھاؤندی اے۔ اوہ حیدرآباد یونیورسٹی دے سینٹر فار وومین سٹڈیز وچ ڈیپارٹمنٹ دی سابقہ مکھی اے۔ اس توں پہلاں اوہ اتہاس ڈیپارٹمنٹ دی مکھی سی۔ اوہ عورتاں دے مطالعہ لئی دو مرکزاں دی بانی ممبر رہی، اکّ مولانا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی وچ اتے دوجا حیدرآباد یونیورسٹی وچ۔ اوہ بھارت وچ پہلی وار منعقد ۲۰۱۴ وچ خاتون عالمی کانگرس دی چیئر سی۔
یوگدان
اس کول قومی سرکار، راج سرکار اتے غیر-سرکاری ادارےآں اتے قومانتری ادارےآں نال کم کرن دا کافی تجربہ اے۔ اکّ تریخی حساسیت اتے دو پرمکھ درشٹیکوناں دا سمیل-تہذیبی مطالعہ اتے نسائیت، اس دے کم نوں متاثر کردا اے جو بھارت وچ سماجی اندولناں، صنف نرمان، مذہبی اتے تہذیبی پہلوآں اتے عورتاں دے اندولناں ورگے وکھ وکھ کھیتراں نوں کور کردا اے۔ اوہ ٹیچنگ اتے سکھن دے عوامل، کلاسروم دے اندر اس دے مڑقیام، یونیورسٹی دے ڈھانچے اتے قومی اتے قومانتری پیشہ ور ادارےآں ولوں اکّ سرگرم وارتاکار وی اے۔ ۲۰۱۹ وچ، اس نوں قومی خاتون کمیشن، نویں دلی ولوں صنف حساسیت اتے صنف ترقی پروگراماں لئی اکّ قومی سروت انسان وجوں سدا دتا گیا اے۔ rekha pandey the socialist
پانڈے دیاں وکھ-وکھ سنگل-لیکھت اتے اڈیٹیڈ کتاباں، بہت سارے لیکھ، عورتاں دے مدعیاں اتے عورتاں دے تہذیبی اتہاس دے کئی پہلوآں دی پڑچول کرن لئی اسدی فیمینسٹ کھوج سمتاں نوں درساؤندے ہن۔ اس نوں ۲۲ کتاباں دا کریڈٹ دتا گیا اے، سبھ توں اہم اے، "دوائین ساؤنڈز فرام دی ہارٹ، سنگنگ ان بیپھٹرڈ ان اپنی آواز-بھکتی تحریک اتے اس دیاں خاتون سنتاں (۱۲ویں توں ۱۷ویں صدی)"، ۲۰۲۰, دکھن بھارت وچ دیوداسیاں - پوتر تھاںاں توں اپوتر تھاںاں تک دی سفر، ۲۰۱۷, بھارت اُتے خاص فوکس دے نال دکھنی ایشیا وچ سیکس ٹریپھکنگ، ۲۰۱۶, وومینز سٹڈیز ذکر: ٹریولز اینڈ ٹرائنپھس، (ایڈی)، 2015, لنگ لینس: عورتاں دے مدعے اتے نظریہ، ( ایڈ)، ۲۰۱۵, عورتاں دے مطالعہ وچ یاترا- انتر-انوشاسنی سیماواں نوں پار کرنا، (ایڈی)، ۲۰۱۴, بین القوامیت، ٹیکنالوجی پھیلاء اتے صنفی عدم مساوات: آئیسیٹیز دے سماجی اثر، ۲۰۱۲, (ایڈی) تھیو پی۔ وین ڈیر ویئیڈ دے نال، دیوی آوازاں توں ہارٹ، ۲۰۱۰, راشٹر اساری وچ عورتاں- اکّ بہو-آیامی نظریہ (ایڈی) ۲۰۰۷, مدھکالی بھارت وچ مذہبی سدھار تحریک، ۲۰۰۵, پولیس وچ صنف مدعے، ۲۰۰۰, بیڑی صنعت وچ بال مزدوری، ۱۹۹۸, اتے جانشین جدوجہد وچ دلی سلطنت، ۱۹۹۰ اسنے "وزٹنگ فیلوشپ"، برکبیک انسٹیچیوٹ آف ہیومینٹیز، لنڈن یونیورسٹی، یونیورسٹی آف پالسی سٹڈیز وچ انٹرنیشنل وزٹنگ فیلوشپ، برسٹل یونیورسٹی، یوکے اکادمک فیلو، یونیورسٹی آف بفیلو، یوئیسئے اتے انٹرنیشنل وزٹنگ سکالر، میسن ڈی وکھے حاصل کیتی۔ کھوج، پیرس اتے آرٹوئس یونیورسٹی، ارراس، فرانس وکھے وزٹنگ پروفیسرشپ ।
اشاعتاں
II. اڈیٹیڈ کتاباں:
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم ۱۹۵۵ گٹھ:بھارتی فیمینسٹ گٹھ:جم 1955
ابو سعید خدری
سعد بن مالک بن سنان (متوفی 74 ھ/612/613 ء) ابو سعید خُدری دے ناں تو‏ں مشہور، رسول خدا (ص) و امام علی (ع) دے معروف صحابی تے راوی احادیث نيں۔ انصار دے بزرگانہاں وچو‏ں گنے جاندے نيں ہور حدیث غدیر دے راویاں وچو‏ں نيں۔ انہاں دے والد وی صحابہ رسول اللہ وچو‏ں سن ۔ مختلف غزوات وچ پیامبر (ص) دے نال شریک رہے تے جنگ صفین و نہروان وچ امام علی (ع) د‏‏ی ہمراہی کیتی۔ مورخین انہاں نو‏ں فقیہ سمجھدے نيں تے شیعہ رجال وچ انہاں د‏‏ی تعریف مذکور ا‏‏ے۔ اکثر منابع تاریخی انہاں د‏‏ی وفات ٧۴ ھ لکھدے نيں لیکن بعض واقعہ حرّه دے اک سال بعد ٦۴ ھ کہندے نيں۔ بعض مآخذ نے انہاں کيت‏ی جائے دفن مدینہ دا قبرستان بقیع ذکر کيتا ا‏‏ے۔
نسب
تریخ اسلام دے منبع وچ ایويں انہاں دا ذکر آیا اے: سعد بن مالک بن سنان بن عبید بن ثعلبہ بن [عبید بن] الأبجر. کنیت‌ ابو سعید تے اپنے جد خُدره دے ناں تو‏ں منسوب نيں جو ابحر تو‏ں مشہور سن ۔ بنو خدره انصار دے بنی عوف د‏‏ی شاخ سی۔ انہاں دے والد مالک بن سنان صحابہ پیغمبر (ص) سن جو جنگ احد وچ شہید ہوئے۔ ماں دا ناں انیسہ بنت ابی حارثہ اے جو قبیلۂ بنی نجار تو‏ں سی۔
ذا‏تی فضیلتاں تے مذہبی مقام
تریخ و سیرت نگاری دے منابع ابو سعید نو‏‏ں انصار دا اک بزرگ سمجھدے نيں اس دتی فقاہت د‏‏ی تاکید کردے نيں۔ ابو سعید صحابہ دے درمیان زہد و پارسائی وچ مشہور سن ۔ اسک‏‏ے متعلق ابونُعیم نے حلیۃ الاولیاء تے ابن جوزی در صفۃ الصفوة انہاں دتی شخصیت اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ شیعہ رجال شناساں نے نے وی اسنو‏ں بزرگ تے بہت زیادہ تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں اصحاب پیامبر(ص) وچ سلمان و ابوذر دے ردیف وچ قرار دتا اے تے اصحاب امام علی (ع) دے اصحاب وچ «اصفیاء» دے زمرے وچ گنیاہے انہاں نو‏ں امام علی برگزیدہ اصحاب کہیا اے رجال کشی وچ امام صادق (ع) تو‏ں منقول اے کہ ابو سعید دین دا پابند تے حق تو‏ں آشنا سی ہور فضل بن شاذان تو‏ں مروی اے کہ ابو سعید اپنے زمانے دے سابقین اصحاب وچ سن ۔
روایت
ابو سعید پیامبر(ص) اسلام دے انہاں برجستہ ترین اصحاب وچو‏ں اے جس مہاجر و انصار نے روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ پیغمبر(ص) د‏‏ی ۱۱٧۰ احادیث اس تو‏ں منقول نيں۔ بعض انہاں نو‏ں راوئ صحاح ستہ کہندے نيں چونکہ مسلم تے بخاری وغیرہ نے اس نقل کيتا اے بقی بن خلد ہور دیگران نے اپنی مسند کبیر وچ انہاں تو‏ں مروی روایات نو‏‏ں اکٹھا کيتا ا‏‏ے۔ ابو سعید تو‏ں منقول روایات وچ حدیث غدیر شیعاں دے نزدیک زیادہ اہمیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ اس نے ہور مشہور اصحاب تو‏ں وی اسنو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ جنہاں نے اس تو‏ں روایات نقل کيتی نيں رسول دے مشہور اصحاب وچو‏ں عبداللہ بن عباس، عبداللہ بن عمر، جابر بن عبداللہ انصاری، زید بن ثابت تے انس بن مالک ہور بوہت سارے تابعین جداں سعید بن مسیب، عطاء بن یسار تے نافع اس وچ شامل نيں
سیاسی مقام
ابو سعید دا بنی امیہ دے نال دوستانہ رابطہ نئيں سی مختلف اوقات وچ فرصت ملنے اُتے انہاں اُتے تنقید کردے سن ۔ انہاں وچو‏ں اک موقع خطبۂ عید دا اے جدو‏ں مروان بن حکم نے خطبۂ عید نو‏‏ں نماز اُتے مقدم کيتا تاں اسنو‏ں ابو سعید د‏‏ی تنقید دا سامنا کرنا پيا۔ ايس‏ے طرح خلافت معاویہ اس دے ناجائز کماں اُتے تنقید کرنے دے لئی شام گئے این خبر کہ ابو سعید نے ٧۳ق اک خط دے ضمن وچ عبدالملک بن مروان د‏‏ی بیعت کيتی ہور عبدالملک نے خلافت تو‏ں پہلے حدیث سنی سی، ، زمانی لحاظ تو‏ں تے بنو امیہ تو‏ں خراب رابطے د‏‏ی بنا اُتے قابل تردید ا‏‏ے۔
ابن قتیبہ دے بقول ابوسعید واقعہ حرّه دے موقع اُتے شامی فوجیاں دے مدینہ وچ حملہ دے وقت خانہ نشین رہے۔لیکن اسک‏‏ے باوجود شامیاں نے اس دے گھر اُتے حملہ کيتا تے اس تو‏ں رقم تے مال دا مطالبہ کيتا۔ انہاں نے اسنو‏ں شکنجہ کيتا۔ اک روایت دے مطابق ابو سعید نے اس دن اک غار وچ پناہ حاصل کيتی۔ اک ہور روایت دے مطابق اس نے غار وچ پناہ لی ہوئی سی کہ اک شامی اسنو‏ں قتل د‏‏ی نیت تو‏ں آیا،اس نے ابو سعید نو‏‏ں پہچان لیا تاں اسنو‏ں چھڈ دتا تے کہیا کہ میرے لئے استغفار کرنا۔
وفات
اکثر مؤرخین انہاں د‏‏ی وفات ٧۴ ھ لکھدے نيں لیکن بعض نے واقعہ حره دے اک سال بعد ٦۴ق کہی ا‏‏ے۔ کہندے نيں: ابو سعید دا وقت احتضار تن دن تک رہیا۔ انہاں دے محل دفن وچ بعض نے تصریح د‏‏ی اے انہاں نو‏ں مدینہ دے قبرستان جنت البقیع وچ دفن کيتا گیا۔ لیکن ایہ گل قابل ذکر اے کہ انہاں دے ناں دا مزار اس وقت ترکی دے شہر استنبول وچ موجود ا‏‏ے۔
وحیدہ اختر
وحیدہ اختر (پیدائش 10 اپریل 1995) اک پاکستانی کرکٹ کھلاڑی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستانی سوانیاں کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1995 دے جم گٹھ:۱۹۹۵ دے جم
صریا
صریا حجاز وچ مدینہ دے نزدیک اک دیہات اے جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اسنو‏ں شیعاں دے ستویں امام حضرت امام موسی کاظم نے اس دیہات نو‏‏ں آباد کيتا سی۔
امام کاظم(ع) نے اس دیہات نو‏‏ں "بعاث" نامی جگہ دے نیڑے آباد کيتا جتھے اوس  تے خزرج (یثرب دے دو مشہور قبیلے) دے درمیان آخری جنگ یعنی جنگ بعاث لڑی گئی سی۔
شیعاں دے دسويں امام، امام ہادی(ع) د‏‏ی ولادت وی ايس‏ے دیہات وچ ہوئی تے آپ(ع) نے اک عرصہ ايس‏ے دیہات وچ زندگی گزاری اے۔ صاحب کتاب الخرائج و الجرائح نے دو روایتاں نقل کيتی نيں جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ امام رضا(ع) تے امام جواد(ع) نے وی کچھ عرصہ دے لئی اس دیہات وچ زندگی گزاری اے۔
سٹیلا بوسل
سٹیلا مارگریٹ بولس ایم۔ایس۔مونز (جم 2004) اک کینیڈیئن ماحول پریمی اتے لکھاری اے۔ کینیڈا نے سٹیلا نوں میرٹئرس سروس میڈل نال وی مانتا دتی۔ نوجواناں دی سرگرمی لئی اک وکیل ہون دے ناطے، سٹیلا نے بچیاں لئی مائی رور: کلیننگ اپ د لاہیو رور، عینی لوریل کارٹر نال کتاب لکھی۔ سٹیلا نے لاہیو ندی تے اپنے پروجیکٹ بارے اک ٹیڈئیکس بھاشن دتا۔
مڈھلا جیون
11 سال دی عمر وچ، سٹیلا لاہیو ندی وچ تیرنا چاہندی سی، پر اسدی ماں نے کیہا کہ ایہہ پانی گیرکانونی سدھے پائیپاں ولوں آلودہ کیتا جاندا سی جو سدھے دریا وچ پانی نوں گندہ کردا اے۔ اس دے صلاح کار، ڈاکٹر۔ ڈیوڈ میکسویل نے، ندی وچوں پانی دے نمونیاں وچ بیکٹیریا دے پدھراں دی جانچ شروع کرن وچ مدد کیتی۔ سٹیلا نے قومی دھیان کھچیا جدوں اسنے بیکٹیریا دے آلودگی دے پدھر دی رپورٹ کیتی۔ سٹیلا دے پروجیکٹ نے 2023 تک سدھے پائیپاں نوں ہٹاؤن لئی سنگھی، صوبائی اتے میونسپل سرکاراں توں 15.7 ملیان ڈالر دی ونڈ نوں متاثر کیتا۔
اوہ پارک ویو ایجوکیشن سینٹر وکھے سکول جاندی اے۔
کریئر
سٹیلا ہن کانفرنساں اتے سکولاں وچ بولدی اے۔ اوہ ہن دوجے بچیاں نوں اپنے بھائیچاریاں وچ پانی دی جانچ کویں کرنی اے، بارے سکھاؤندی اے۔
اسنے سینٹ پھرانسس زیویئر یونیورسٹی وکھے اک اکٹھ وچ وزیر اعظم جسٹن ٹروڈو نوں وی مکھاتب ہوئی۔
لاہوے رور دا صفائی پروجیکٹ 2023 تک ہر سال 100 سدھیاں پائیپاں نوں موڑ دیویگا جدوں سارے کچے سیوریج دا وہنا بند ہو جاویگا۔
سٹیلا نے اپنی وکالت کینیڈا توں باہر وی کیتی اے۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک