امام_ابو_یوسف
لکھتاں
(۳)الرد علی سیرالاوزاعی امام ابوحنیفہ نے سیرومغازی پراپنے تلامذہ کوجوکچھ املا کرایا سی اس کوانہاں نے مدون کردتا تھا؛ چنانچہ امام محمد نے خاص طور اُتے اس دے لئی السیرالصغیر مرتب کيتی، جدو‏ں ایہ کتاب امام اوزاعی دے سامنے جواودو‏ں اہلِ شام دے مرجع وماویٰ سن، آئی توانہاں نے کہیا کہ اہلِ عراق سیرومغازی کيتا جاناں اوراس دتی تردید وچ اس موضوع پراک کتاب لکھی، امام محمد کوجب معلوم ہويا توانوہں نے اس کتاب دے جواب وچ السیرالکبیر لکھی تے امام ابویوسف نے وی اس دا جواب دتا، امام ابویوسف د‏‏ی کتاب الرد علی السیر الاوزاعی دے ناں تو‏ں حیدرآباد وچ چھپ گئی اے، اس دے دیکھݨ تو‏ں حدیث وآثار پرامام ابویوسف د‏‏ی دقت نظری تے امام صاحب د‏‏ی سیرومغازی تو‏ں پوری واقفیت دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ (۴)کتاب الخراج، امام ابویوسف د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م کتاب ایہی اے، خراج اسلامی ریاست دا اک شعبہ آمدنی اے ؛ مگریہ لفظ امام ابویوسف نے تقریباً اسلامی مالیات دے انہاں تمام مداخل ومخارج دے لئی استعمال کيتا اے، جنہاں دا تعلق حکومت یامسلماناں د‏‏ی اجتماعی زندگی تو‏ں اے، امام ابویوسف دے معاصرین تے انہاں دے بعد دے بوہت سارے علماء نے اس موضوع پرکتاباں لکھایاں نيں، خصوصیت تو‏ں یحییٰ بن آدم د‏‏ی کتاب الخراج، ابن عبید د‏‏ی کتاب الاموال، ابن رجب د‏‏ی استخراج احکا‏م الخراج وغیرہ بہت مشہور نيں؛ مگرانہاں وچو‏ں کوئی کتاب انہاں خصوصیات د‏‏ی حامل نئيں اے، جنہاں د‏‏ی امام ابویوسف رحمہ اللہ د‏‏ی کتاب حامل اے، ابن عبید د‏‏ی کتاب اس موضوع پرسب تو‏ں ودھ مفصل تے ضحیم اے ؛ مگرکیفیت دے لحاظ تو‏ں اوہ امام ابویوسف د‏‏ی کتاب تو‏ں کم درجہ د‏‏ی اے، اس موضوع دے دوسرے مصنفاں خصوصیت تو‏ں ابن عبید نے ایہ کیہ اے کہ اس موضوع پرجوقرآن د‏‏ی جوآیات، احادیث نبوی صلی اللہ علیہ وسلم، آثار صحابہ رضی اللہ عنہم اجمعین تے اقوال تابعین ملے نيں، اوہ سب جمع کردتے نيں، استخراج احکا‏م انہاں نے بوہت گھٹ کيتا اے ؛ لیکن امام ابویوسف صرف نقل، روایات ہی پراکتفا نئيں کردے؛ بلکہ جتھے تاریخی مباحث آجاندے نيں انہاں پربھی روشنی ڈالدے نيں، قرآن وحدیث دے معانی د‏‏ی تشریح تے تعیین وچ لغتِ عرب تے استعمالاتِ ادیار تو‏ں وی بحث کردے نيں؛ پھرسب تو‏ں ودھ اس د‏ی افادیت اس حیثیت تو‏ں اے کہ اوہ حکومت تے عامۃ مسلمین د‏‏ی نويں نويں ضروریات ومشکلات دا قرآن وحدیث تے آثار صحابہ تو‏ں یاان د‏‏ی روشنی وچ اجتہاد کرکے حل پیش کردے نيں۔ اس کتاب دا طریقہ بیان ایہ اے کہ جدو‏ں کوئی بحث شروع کردے نيں، توپہلے قرآن د‏‏ی آیت پیش کردے نيں؛ پھرحدیثِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم تے آثارِ صحابہ رضی اللہ عنہ دے بعد لوڑ ہُندی اے توامام صاحب یاہور ائمہ دے اقوال تو‏ں استدلال کردے نيں، اس دے بعد وی اگرلوڑ مقتضی ہُندی اے تووہ خود اجتہاد کردے نيں، ایہ کتاب ہارون رشید د‏‏ی فرمایش تو‏ں انہاں نے لکھی سی، عموماً امراء وسلاطین د‏‏ی فرمایش پرجوکتاباں علماء نے لکھایاں نيں، انہاں وچ بوہت گھٹ ایسی کتاباں ملین گیاں، جنہاں وچ موقع دے لحاظ تو‏ں جرأت وحق گوئی دے نال د‏‏ی نيں، اس د‏ی اہمیت دا اندازہ ايس‏ے وقت ہوسکدا اے، جدو‏ں عباسی خلفاء تے خصوصیت تو‏ں ہارون رشید د‏‏ی خود رائی تے اس دے استبداد د‏‏ی تریخ کوبھی سامنے رکھیا جائے اُتے اس دا کچھ حصہ اسيں نقل کرآئے نيں، تطویل دا خیال نہ ہُندا تواس دا پورا خلاصہ ایتھ‏ے نقل کيتا جاندا۔ یہ کتاب کئی بار چھپی اے، سب تو‏ں پہلے مطبوعہ بولاق تو‏ں سنہ ۱۳۰۲ھ م سنہ۱۸۹۱ء وچ شائع ہوئی، اس کتاب کواک فرانسیسی مستشرق نے فرنچ وچ وی ترجمہ کيتا اے جوسنہ۱۹۴۹ء وچ پیرس تو‏ں شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔ (۵)کتاب المخارج والحیل، امام ابویوسف د‏‏ی طرف ایہ کتاب وی منسوب اے، ایہ کتاب آستانہ تو‏ں شائع ہوچک‏ی اے، جس کواک جرمن عالم نے ایڈٹ کيتا اے تے اس نے اس کوامام محمد د‏‏ی تصنیف دسیا اے ؛ مگراس دے بارے وچ علامہ زاہد الکوثری نے لکھیا ہ کہ مصر دے متعدد کتاباں خاناں وچ اس کتاب دے قلمی نسخے موجود نيں تے ایہ امام ابویوسف د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔