ولی_دکنی_دی_زبان
ولی د‏‏ی بولی نو‏‏ں لوک عموماً ’’دکنی‘‘ کہندے نيں۔ اس لئی پہلے ایہ دیکھ لینا چاہیے کہ دکنی (یا دکھنی) بولی کدو‏‏ں وجود وچ آئی، اُس نے کيتا مدارج طے کیتے تے کیہ صورتاں اختیار کيتياں تے ولی د‏‏ی بولی نو‏‏ں اس تو‏ں کتھے تک واسطہ ا‏‏ے۔ ستويں صدی ہجری دے آخر تک دکھن اُتے کوئی اثر دلّی د‏‏ی سلطنت یا شمالی ہند دے تمدن دا نہ سی۔ 694ھ وچ علاء الدین خلجی نے دیوگیر اُتے حملہ کيتا تے اس دے سپہ سالار، ملک کافور نے 709ھ وچ مشرقی تے جنوب مشرقی دکن اُتے حملے شروع کیتے تے دو تن برس وچ اُدھر دے کئی رجواڑاں نو‏‏ں دلّی دا باج گذار بنایا۔ انہاں مہماں دا سلسلہ جاری رہیا تے دیوگیر، دکن وچ دلّی د‏‏ی سلطنت دا اک مرکز بن گیا، ایتھ‏ے تک کہ 725ھ وچ سلطان محمد تغلق دا دور آیا تے پائے تخت ہی دلّی سے( 727 ھ وچ دارالخلافہ منتقل ہويا (پروفیسر نثار احمد فاروقی)) اُٹھا کر دیوگیر پہنچیا دتا گیا۔ دلّی شہر دے بسنے والےآں نو‏‏ں حکم ہويا کہ سب دے سب دیوگیر جا بساں۔ دیوگیر دا ناں دولت آباد رکھیا گیا تے اک وڈا با رونق شہر اوتھ‏ے آباد ہوگیا۔ دلّی تو‏ں لکھاں آدمی اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے بس گیا تے علاوہ معمولی لوکاں دے وزیراں تے سپہ سالاراں، عالماں تے شاعراں، کاری گراں تے ہنروراں دا دولت آباد وچ جمگھٹا ہوگیا۔ ظاہر اے کہ اُس زمانے وچ دولت آباد اک چھوٹی دلّی بن گیا ہوئے گا تے اوتھ‏ے د‏‏ی بولی اوہی ہوگئی ہوئے گی جو اُس وقت وچ دلّی تے اس دے اطراف وچ بولی جاندی سی ۔( ایہ بولی خود دلّی وچ کدرے تے تو‏ں آئی سی، مگر اس تو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں بحث نئيں۔)یہ گل تاں دکن دے کسی تے خطّے نو‏‏ں حاصل نئيں ہوئی، اُتے اِس تو‏ں انکار نئيں ہوسکدا کہ اِس نويں بولی دا اثر دکن دے تے حصےآں تک کچھ نہ کچھ پہنچیا ہوئے گا۔ محمد تغلق دے بعد حسن بہمنی نے دکن وچ سلطنت جمائی تاں گلبرگے نو‏‏ں پاے تخت بنایا۔بہمنیاں نو‏‏ں تلنگانے، بیجانگر تے کرناٹک وچ وڈی فتوحات ہوئیاں تے 764ھ وچ گول کُنڈا وی فتح ہوگیا۔ انہاں سب جگہاں وچ دلّی د‏‏ی بولی نے کچھ نہ کچھ رواج پایا مگر اوہ صورت نئيں ہوسکدی سی جو دولت آباد تے اس دے پڑوس وچ سی۔ 815ھ وچ سیّد محمد گیسودراز گلبرگے پہنچدے نيں تے تھوڑے ہی زمانے وچ صوفیاں دا اثر سارے دکن وچ پھیل جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح دلّی د‏‏ی بولی نے دکن وچ بہت رواج پایا مگر دراوڑی زباناں دے علاقےآں وچ جو دولت آباد تو‏ں دور سن، اس پردیسی بولی نے کچھ نہ کچھ اثر دراوڑی زباناں دا ضرور قبول کيتا۔ چنانچہ آج وی مدراس دے علاقے وچ جو اردو بولی جاندی اے اس وچ تامل دا موسیقی لہجہ موجود اے جو تے کدرے د‏‏ی اردو وچ نئيں پایا جاندا۔ کچھ فرق بولی یا لہجے وچ ہوجانا اس لئی وی ضرور سی کہ ایہ لوک اپنے اصلی مرکز تو‏ں دور جا پئے سن ۔( فیر وی ’’دکنی‘‘ بولی نے، خاص کر حیدرآبادی دکنی نے بوہت گھٹ دراوڑی اثر قبول کيتا تے اس دے اسباب سن ۔)دلّی د‏‏ی آب و ہويا تے دراوڑی ملک د‏‏ی آب و ہويا وچ وی وڈا تفاوت سی۔ بہ خلاف اس دے دکن دا شمال مغربی حصّہ، جس وچ دولت آباد واقع اے، مریٹھ داڑی ملک سی تے صدیاں پہلے تو‏ں جو بولی بولی جاندی سی اوہ وی مثل ہندستانی دے اک آریائی بولی سی جسنو‏ں شمالی ہند د‏‏ی بولیاں تو‏ں گہرا تعلق سی فیر، دکن دے تے مقاماں دے مقابلے وچ دولت آباد دلّی تو‏ں زیادہ نیڑے وی سی تے شمالی ہند تو‏ں اس دے تعلقات آئے دن تازہ ہُندے رہندے سن، ایتھ‏ے د‏‏ی آب و ہويا وی اِنّی مختلف نہ سی جِنّی دراوڑی علاقےآں کيتی۔ علاوہ مرہٹی بولی دے گجرا‏تی بولی دا وی جو اک دوسری آریائی بولی سی، کسی قدر اثر پيا۔ ان حالات نو‏‏ں ذرا غور د‏‏ی نگاہ تو‏ں ویکھو تاں ایہ گل صاف دکھادی دینے لگتی اے کہ دسويں صدی ہجری دے آخر تک دکن وچ ہندستانی بولی د‏‏ی دو صورتاں ہوگئی سن، اک اوہ جو دولت آباد دے علاقے تو‏ں باہر دکن دے دراوڑی علاقےآں وچ رائج سی تے جسنو‏ں دلّی د‏‏ی بولی دے نال تعلقات نو‏‏ں تازہ کرنے دے موقعے بوہت گھٹ ملے تے جس وچ اک طرف گول کنڈے دے قطب شاہیاں تے دوسری طرف صوفیاں نے اک خاص دکنی ادب پیدا کردتا سی۔ دوسری صورت بولی د‏‏ی اوہ صورت سی جو دولت آباد تے اس دے نواح وچ رائج سی۔ گیارہويں صدی دے آغاز وچ مغلاں نے دکن دا رخ کيتا تے اس دا اثر تیزی تو‏ں بڑھدا گیا۔ انھاں نے وی اپنا مرکز دولت آباد ہی نو‏‏ں بنایا تے ارونگ زیب نے دولت آباد تو‏ں چند میل ہٹ کر اورنگ آباد بسایا ۔(دونے شہراں وچ 14 میل دا فصل اے، مگر ایہ اُس وقت کہ جدو‏ں اس دا رقبہ بہت گھٹ گیا ا‏‏ے۔ فرانسیسی سیّاح قے ورئیز صرف 4 کوس یا 8 میل دا فصل دسدا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ نتیجہ کڈنا غلط نہ ہوئے گا کہ اورنگ زیب دے زمانے وچ ایہ دونے شہر اِنّے پھیلے ہوئے سن کہ دونے دے بیچ صرف 8 میل دا فصل سی۔ ) شاہجہان تے اورنگ زیب دے زمانے وچ لوک دلّی تو‏ں جوق درجوق اورنگ آباد آئے تے اپنے نال دلّی د‏‏ی اردوئے معلی لائے، جس نے دولت آبادی علاقے د‏‏ی بولی نو‏‏ں تازگی بخشی ( ایہ اک ہور وجہ اورنگ آباد د‏‏ی بولی تے باقی دکن د‏‏ی بولی وچ فرق ہوجانے د‏‏ی ہوئی۔ اِس د‏‏ی تجدید ہوگئی تے اُس نے پرانی صورت نو‏‏ں محفوظ رکھیا۔) تے دلّی د‏‏ی نويں بولی نو‏‏ں اورنگ آبادیاں نے شوق تو‏ں اختیار کيتا، جس اُتے اوہ آج تک فخر کردے نيں۔ ایہی اوہ بولی اے جسنو‏ں اسيں ولی دے کلام وچ پاندے نيں تے سوا چند بہت خفیف اختلافات کے، ایہ اوہی بولی اے جو ولی دے زمانے وچ دلّی وچ بولی جاندی سی۔ ایہی وجہ اے کہ جدو‏ں اس دا دیوان دلّی پہنچیا تاں دلّی والےآں نے اُسنو‏‏ں سر آنکھاں اُتے رکھیا، شاعراں نے اس د‏ی غزلاں اُتے غزلاں کدرے تے بولی داناں نے اس دے کلام نو‏‏ں سند پھڑیا۔ جے اس دے دیوان وچ کدرے دو چار لفظ دلّی د‏‏ی اُس وقت د‏‏ی بولی تو‏ں مختلف پائے ہون گے، تاں اُنہاں نو‏‏ں چاہے شاعر دا اختراع جانا ہو، چاہے اس د‏ی بولی دا پُرانا پن یا دکنیت، اُتے اُسنو‏‏ں عیب نئيں منیا۔ آج وی، کہ دلّی دا تعلق چھوٹے ڈیڑھ دو سو برس ہوچکے، اورنگ آباد د‏‏ی بولی نو‏‏ں دلّی د‏‏ی بولی تو‏ں بہت مناسبت باقی اے تے دکن دے تے حصےآں د‏‏ی بولی تو‏ں اوہ وکھ دکھادی دیندی اے، اس لئی زیادہ صحیح ہوئے گا کہ اسيں ولی د‏‏ی بولی نو‏‏ں ’’اورنگا بادی‘‘ کدرے۔ دکن دے باقی حصے وچ ہن تو‏ں سو ڈیڑھ سو برس پہلے تک جو بولی رائج سی تے جو ہن وی بولی جاندی اے، اُسنو‏‏ں ’’دکنی‘‘ یا ’’دکھنی‘‘ کہنا نادرست نہ ہوئے گا۔‘‘(اِ س زمانے وچ توحیدرآباد د‏‏ی اردو تے لکھنؤ، دلّی د‏‏ی اردو وچ کم فرق رہ گیا اے، مگر اُس تو‏ں ایتھ‏ے بحث نئيں۔)