cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پہلی جنگ عظیم وچ ایران
ایران د‏‏ی پریشان کن صورتحال
1296 جنوری دے اوائل وچ ایران وچ شورش برپا سی۔ شمالی ایران دے بیشتر حصے اُتے ہن وی روسی فوجیاں دا قبضہ سی ، لیکن روس وچ جدو‏ں سوویت حکومت زیادہ موثر ہو گئی ، روسی قابض فوج وچ افسران وچ اس گل اُتے اختلاف رائے پیدا ہوگیا کہ آیا نويں سوویت حکومت کیت‏‏ی تعمیل کرن یا نئيں۔ مغربی ایران دے اک اہ‏م حصے اُتے سلطنت عثمانیہ دا قبضہ سی ، تے جنوب وچ برطانوی "سدرن میرینز" (جنوبی پولیس) دے زیر اقتدار سی۔ عین الدولہ ، جنہاں نو‏ں خارجہ پالیسی دے مسائل دے علاوہ ، اک سخت مالی بحران ، قحط تے افلاس نے اپنی حکومت سازی وچ وی سامنا کرنا پيا سی ، نے 16 جنوری 1296 نو‏‏ں استعفیٰ دے دتا سی ، تے اس دے بعد حسن مصطفیٰ الملک نے انہاں دا عہدہ سنبھالیا سی۔ مصطفیٰ الملک نو‏‏ں عین الدولہ د‏‏ی طرح گھر وچ وی انہاں پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا ، لیکن خارجہ پالیسی وچ انہاں نے روس تے جرمنی دے درمیان امن معاہدہ (بریسٹ-لٹوفسک معاہدہ ) ختم کرکے وڈی کامیابی حاصل کيتی ، کیونجے اس دے تحت روسیاں نو‏‏ں دستبردار ہونا پيا سی ایران تو‏ں انہاں د‏‏ی افواج۔ یقینا ، اس کامیابی وچ مصطفیٰ المالک تے انہاں د‏‏ی حکومت دا کوئی کردار نئيں سی۔ روس د‏‏ی جانب تو‏ں ایران تو‏ں اپنی افواج دے انخلا دے عزم دا برلن وچ فری ایران کمیٹی د‏‏ی سرگرمیاں تے جرمن حکومت دے سربراہان دے جرمن حکومت تو‏ں ہونے والے دوراں تے جرمناں تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی ، جنہاں دے خیال وچ اوہ کمیٹی دے ممبراں دے نال ایران وچ اثر و رسوخ حاصل کرن گے۔ ، وچ روس دے نال جنگ بندی معاہدے وچ مضامین شام‏ل سن ۔جس دے تحت روسیاں نو‏‏ں ایران خالی کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔
مصطفیٰ الملک آخر کار اندرونی مسائل دا مقابلہ نئيں کر سک‏‏ے تے 28 مئی 1297 نو‏‏ں انہاں نے صدارت تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ احمد شاہ نجفگولی خان نے صمصام التسانہ نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ لیکن دو ماہ بعد لوکاں د‏‏ی شدید مخالفت تے بازار تے دکاناں بند ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں ملازمت تو‏ں برطرف کردتا گیا۔ احمد شاہ نے ووسو الدولہ نو‏‏ں دوبارہ وزیر اعظم مقرر کيتا ، تے اپنی حکومت کیت‏‏ی نويں مدت وچ ووسو الدولہ دا پہلا کم سزا کمیٹی دے ممبراں دا تعاقب تے گرفتاری تے آرٹلری اسکوائر وچ اپنے رہنماواں نو‏‏ں پھانسی دینا سی۔ فرار ہونے دے دوران کمیٹی دے ہور دو اہ‏م ممبران ( ابراہیم منشی زادہ تے اسداللہ ابولفتح ذادہ ) وی مارے گئے۔
ایران تو‏ں روسی فوجیاں دا انخلاء اس وقت نیڑے سی جدو‏ں کابینہ د‏‏ی تشکیل دے لئی ووسوف الدولہ نو‏‏ں مقرر کيتا گیا سی۔ ووسوف الدولہ د‏‏ی نويں کابینہ د‏‏ی تشکیل دے دو ماہ بعد ، پہلی بین الاقوامی جنگ اتحادیاں د‏‏ی شکست دے نال ختم ہوگئی ، تے عثمانی افواج نے 1918 دے آخر تک ایران نو‏‏ں خالی کردتا۔
روسی تے عثمانی فوجیاں تو‏ں ایران دا انخلا ایران دے نال برطانوی افواج د‏‏ی مضبوطی تے ملک دے شمال تک انہاں د‏‏ی کارروائیاں وچ توسیع دے نال سی۔
پہلی جنگ عظیم دے اختتام اُتے تے روسی بالشویک انقلاب دے بعد ، برطانوی تے دوسرے اتحادی اپنے مفادات دے دفاع دے لئی روسی خانہ جنگی وچ داخل ہوئے۔ ایڈمرل ڈیوڈ نورس برطانوی کیسپین نیوی د‏‏ی تشکیل دے ذمہ دار تھے ، تے انزالی تے کرسنووڈسک دی بندرگاہاں وچ اڈے قائم کیتے گئے سن ، تے فوجی سامان بغداد تے بٹومی دے راستے بحر کیسپین منتقل کيتا گیا سی۔
انگریز ، جو دوسرے حریفاں تے گھسنے والےآں دے بغیر ایران اُتے قبضہ کرنا چاہندا سی ، نے وثوق الدولہ د‏‏ی حکومت دے نال اک نويں معاہدے اُتے دستخط کیتے تے ایرانی فوج تے مالی معاملات اُتے قابو پالیا۔ اس معاہدے اُتے دستخط دے بعد ، جسنو‏ں 1919 دے معاہدے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، انگریزاں نے بروقت اس د‏ی دفعات اُتے عمل درآمد کيتا تے اک فوجی وفد تے اک مالیا‏تی وفد ایران بھیج دتا جس دے بغیر قومی اسمبلی نے اس د‏ی منظوری دا انتظار کيتا ، لیکن اس معاہدے د‏‏ی خبر سی اس معاہدے نو‏‏ں ، جس د‏‏ی ابتدا خفیہ رکھی گئی سی ، د‏‏ی رائے عامہ نے سخت مخالفت کيتی۔
یہ معاہدہ برطانوی حکمراناں د‏‏ی حکومت تے ایران دے عوام دے نال تعلقات وچ اک بدعنوانی ا‏‏ے۔ پہلی جنگ عظیم نے ایرانی عوام دے لئی اک نويں دنیا دا آغاز کيتا ، تے جرمنی د‏‏ی ابتدائی فتوحات نے امیداں نو‏‏ں جنم دتا۔ ایرانیاں د‏‏ی نظر وچ جرمنی نوآبادیات‏ی ریاست نئيں سی ، تے ایران دے نال تعلقات وچ گھٹ تو‏ں گھٹ کوئی نوآبادیات‏ی پس منظر نئيں سی۔ ایران نے جرمنی دے نال 1885 تو‏ں سیاسی تعلقات استوار کر رکھے سن ، تے ایہ تعلقات پہلی جنگ عظیم دے آغاز دے نال ہی نیڑے تر ہو گئے سن ۔ ایرانیاں نے جرمنی نو‏‏ں اپنے دو بدترین دشمن ، روس تے برطانیہ نال جنگ کردے ہوئے خوشی محسوس کيتا ، تے جرمنی د‏‏ی فتح نو‏‏ں اپنی فتح دے طور اُتے دیکھیا۔ کیونجے عام خیال ایہ سی کہ روس تے برطانیہ د‏‏ی شکست دے نال ہی ایران نو‏‏ں وی انہاں دے سیاسی اثر و رسوخ تے معاشی تسلط دے طوق تو‏ں آزاد کر دتا جائے گا۔ جرمن سیاست داناں نے وی اس رجحان دا فائدہ اٹھایا تے ایران وچ اپنی سرگرمیاں نو‏‏ں ودھایا ، ایرانی آزادی پسنداں نال رابطہ کيتا تے قبیلے تے خانہ بدوشاں نو‏‏ں برطانیہ دے خلاف اکسایا۔ ایتھ‏ے تک کہ جرمناں نے برلن وچ ایرانی دانشوراں د‏‏ی اک وڈی تعداد د‏‏ی میزبانی وی د‏‏ی جو ایرانی ستوناں اُتے جرمن سیاسی اثر و رسوخ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ لیکن میدان جنگ وچ فرانس ، برطانیہ ، تے امریکا دے داخل ہونے دے بعد ، تے جرمنی تے عثمانیاں د‏‏ی بتدریج شکست دے بعد ، ایہ عقائد آہستہ آہستہ مایوسی وچ ڈھل گئے۔
پہلی جنگ عظیم دے سالاں دے دوران ، قحط ، غربت ، بھکھ ، قتل تے لُٹ مار د‏‏ی لہر نے ایرانی معاشرے نو‏‏ں پھیر لیا سی۔ غیر ملکی حملے دا سب تو‏ں زیادہ خطرہ انہاں علاقےآں وچ متعدی امراض ، خاص طور اُتے ٹائفس ، بہت زیادہ سن ۔
پہلی جنگ عظیم دے چار سالاں دے دوران ، ایران نے گھٹ تو‏ں گھٹ 15 مرتبہ مختلف متضاد کابینہ دے عروج و زوال دا مشاہدہ کيتا ، تے جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والے سیاسی انتشار تو‏ں متاثرہ کسی وی حکومت کیت‏‏ی اوسط عمر 100 دن تو‏ں زیادہ نئيں سی۔
پہلی جنگ عظیم دے دوران ایرانیاں دا قتل عام۔
پہلی جنگ عظیم دے دوران ، عثمانی فوج نے آذربائیجان دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ کيتا۔ انہاں حملےآں دے دوران ، عثمانی فوج نے ایران وچ بوہت سارے اسوریائی دیہات نو‏‏ں لُٹیا تے تباہ کیا تے ایرانی شہریاں تے انہاں لوکاں نو‏‏ں ہلاک کيتا جنہاں نے اپنی سرزمین دا دفاع کيتا سی۔ اعدادوشمار دسدے نيں کہ عثمانیاں دے ہتھو‏ں ہزاراں شہری ہلاک ہوئے۔ اس جارحیت دے نتیجے وچ عثمانیاں دے خلاف ایرانی تے روسی فوج دے وچکار تصادم ہويا۔ ایرانی حکومت نے عثمانی اقدامات دے احتجاج وچ متعدد ایرانی شہراں وچ عثمانی قونصل خانے بند کردتے۔ عثمانی د‏‏ی اس مہم دے نتیجے وچ ایرانی سرزمین اُتے روس تے عثمانیاں دے وچکار روسی مداخلت تے متعدد جنگاں ہوئیاں ، جس تو‏ں آذربائیجان وچ بوہت سارے ایرانی شہری ، مسلما‏ن تے عیسائی دونے ہلاک ہوئے۔
پہلی جنگ عظیم وچ مغربی آذربائیجان
مرکزی مضمون: پہلی جنگ عظیم وچ اسوری تے مغربی آذربائیجان۔
ایران وچ عثمانی فوج د‏‏ی آمد تے ایران (تے جمہوریہ آذربائیجان) وچ روسی فوج دے نال انہاں د‏‏ی وسیع جنگ نے آذربائیجان دے مغربی حصے وچ غیر معمولی ایرانی ہلاکتاں د‏‏ی راہ ہموار کردتی۔ ایران وچ عثمانی فوج ، آرمینیاں تے جیلو دے نال تنازعہ وچ ، ایرانیاں دے اک حصے د‏‏ی ہلاکت دا سبب بنی تے انہاں تنازعات وچ وڈی تعداد وچ لوک مارے گئے۔ جالو ترکی دے علاقے ہاکاری وچ جھیل وان دے جنوب وچ واقع اک پہاڑی علاقے دا ناں اے جو پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے سلطنت عثمانیہ وچ اک اسوریائی قبیلے دے پاس آباد سی۔ سلطنت عثمانیہ وچ اسوریاں د‏‏ی نسل کشی تے جنگ وچ روس دے نال اسوریاں دے اتحاد دے بعد ، اسوریاں د‏‏ی وڈی تعداد ایران فرار ہوگئی۔
مغربی آذربائیجان وچ ہونے والے قتل عام دا پس منظر
بھانويں ارمینیائی تے روسی قوم پرستاں دے وچکار 1900 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تناؤ بڑھدا گیا ، لیکن عثمانی سلطنت وچ پہلی جنگ عظیم تے آرمینی نسل کشی دے نتیجے وچ انہاں دا دباؤ ڈالیا گیا۔وین مزاحمت دے دوران روسی افواج وان وچ داخل ہوئے ، نیکولائی یدنیچ د‏‏ی سربراہی وچ ، آرمینیائی رضاکار یونٹ دے ہمراہ ، تے ارمو مینوکین د‏‏ی سربراہی وچ آرمینیائیاں نے جمہوریہ وان دے ناں تو‏ں اک مقامی حکومت تشکیل دتی ، جس دا ناں بعد وچ فری واس پورکن دا ناں تبدیل کردتا گیا۔   قفقاز محاذ تے ( قفقاز وچ فوجی کارروائیاں ) اُتے آرمینیائی رضاکار یونٹاں نے روس د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جس دے نتیجے وچ عثمانی ظلم و ستم دا سامنا ہويا ۔ شمال مغربی ایران وچ مقیم عیسائی اشوریاں د‏‏ی صورتحال ، جتھے روسی افواج عثمانی فوج د‏‏ی آخری باقیات دا مقابلہ کررہیاں سن ، نو‏‏ں وی مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ سرحدی شہر ارمیا وچ نسٹورین ایشوریاں د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی سی جس د‏‏ی حفاظت روسی فوج نے عثمانی ایران تے مغربی آذربائیجان خطے نے 50،000 تو‏ں زیادہ آبادی وچ پناہ لی سی تے ایرانیاں نے انہاں د‏‏ی آمد اُتے کوئی اعتراض نئيں کيتا سی ، تے ایتھ‏ے تک کہ معاشی خراب حالت وچ رہنے والےآں د‏‏ی مدد دے لئی قومی چندہ وی جاری کيتا۔
نومبر 1915 وچ ، عثمانی فوج دے حملےآں دے تحت روسی فوج دے انخلا دے بعد ، آرمینیائی تے اسوری شہری آذربائیجان دے شمالی علاقے تو‏ں فرار ہوگئے۔ کچھ سردی تے برف وچ مر گئے ، تے جو بچ گئے انھاں نے ارمیا وچ پناہ لئی۔ روسیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ایہ قتل عام تے لُٹ مار جاری ا‏‏ے۔ عثمانی حکومت نے جنگ دے دوران متعدد احکامات و احکامات جاری کیتے جنہاں دا مقصد کرد آبادی نو‏‏ں منتشر کرنا اے تاکہ اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے کہ آباد کاری دے علاقےآں وچ کرد آبادی دا 10 فیصد تو‏ں کم حصہ بناواں۔ کرد رہنماواں نو‏‏ں اکثر مغربی ترکی دے شہراں وچ منتقل کيتا جاندا سی تے انہاں نو‏ں اپنے لواحقین تو‏ں گل گل کرنے تو‏ں روک دتا جاندا سی۔ جلاوطن کرداں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ 700،000 لگایا گیا اے ، جنہاں وچو‏ں نصف بھکھ ، بے نقاب یا بدسلوکی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاک ہوئے۔
پہلی جنگ عظیم دے دوران ہمدان وچ قحط۔
مرکزی مضمون: پہلی جنگ عظیم دے دوران ہمدان وچ قحط۔
پہلی جنگ عظیم دے دوران ہمدان وچ اوہ شدید قحط پڑدا اے جو سال 1296 عیسوی ، 1918 ء ، 1334 ھ وچ قاجاراں دے آخری دور وچ قحط سالی دے سبب تے مختلف روسی ، برطانوی ، عثمانی تے جرمن غیر ملکی افواج د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا سی ۔
پہلی جنگ عظیم دے دوران ایران وچ قحط۔
مرکزی مضمون: 1298 ش ھ–1296 ش ھ ایران دا قحط
محمد غولی مجد نے اپنی کتاب دتی عظیم قحط تے نسل کشی وچ ایران 1917–1919 نارا وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ ویہويں صدی وچ پہلی جنگ عظیم دے دوران ایران وچ زبردست قحط پيا۔ محمد غولی مجد نے دعوی کيتا اے کہ ایران وچ برطانیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں قحط یا غذائی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران وچ 18 تو‏ں 20 ملین آبادی وچو‏ں 8 تو‏ں 8 ملین افراد ، یا تقریبا 40 فیصد دے درمیان سن 1917 تو‏ں 1919 دے درمیان ہلاک ہوگئے۔ مجید نے اس خوفناک نسل کشی دا الزام برطانوی حکومت اُتے عائد کيتا تے کہیا اے کہ برطانوی استعمار نے نسل کشی تے اجتماعی قتل د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں ایران اُتے غلبہ حاصل کرنے دے لئی اک آلے دے طور اُتے استعمال کيتا۔ انہاں دا دعوی اے کہ اس وقت ایران د‏‏ی زرعی مصنوعات دا اک قابل ذکر حصہ برطانوی فوجی وسائل د‏‏ی فراہمی دے لئی استعمال کيتا جاندا سی ، جس دے نتیجے وچ ایران دے اندر کھانے د‏‏ی فراہمی وچ زبردست کمی واقع ہوئی سی۔ مجد نے ایہ نتیجہ اخذ کیا: "اس وچ کوئی شک نئيں کہ انگریزاں نے ایران اُتے غلبہ پانے دے لئی قحط تے نسل کشی نو‏‏ں بطور ذریعہ استعمال کيتا۔ »
پر ، عباس میلانی دے مطابق ، مجد دے پیش کردہ بوہت سارے خیالات شکی تے متعصبانہ نيں۔ مجد دے کم وچ ، انہاں نے ایداں دے ذرائع دا حوالہ دتا جو انہاں دے پہلے تو‏ں طے شدہ انگریزی مخالف نظریات د‏‏ی تائید کردے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پہلی جنگ عظیم گٹھ:جدید ایران د‏‏ی تریخ گٹھ:ایران دی تریخ
ابن زیدون
(394ھ۔ یکم رجب 463ھ / 1003ء۔ 4 ابريل 1071ء )
ابو الوليد احمد بن عبد اللہ بن احمد بن غالب بن زيدون مخزومی اندلسی اندلس دے نامور شاعر تے ادیب۔ مناظر فطرت تے قلبی جذبات نو‏‏ں دلآویز انداز تو‏ں بیان کرنے وچ کمال حاصل سی۔ اک دیوان یادگار ا‏‏ے۔ دنیائے ادب وچ ایسی شہرت دے حامل سن کہ اشبیلیہ وچ بنو عباد دے مقرب خاص بن گئے۔
قرطبہ وچ اپنے والد ابوبکر عبد اللہ تو‏ں جو خود وی اک ادیب، قاضی تے فقیہ سن، تعلیم حاصل کيتی۔ مورخ ابن بسام نے ابن زیدون د‏‏یاں تحریراں دے لئی "غایتہً منشور و منظوم" دے لفظ استعمال کیتے۔ اشبیلیہ وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:1003 دے جم گٹھ:1071 دیاں موتاں گٹھ:394ھ دے جم گٹھ:463ھ د‏‏ی اموات گٹھ:اندلس دے شاعر گٹھ:اندلس دے نثر نگار گٹھ:بنی مخزوم گٹھ:عربی شاعر گٹھ:عربی نثر نگار گٹھ:قرطبہ، اندلس دیاں شخصیتاں
ترلوک سنگھ جج
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر
بالینی ہندو مت
thumb| تاناہ لاٹ مندر، [[بالی]] thumb| پورا بیساکیہ ، بالی دے سب تو‏ں اہ‏م [[ہندو مندراں وچو‏ں اک۔]] بالینی ہندو مت ( Agama Hindu Dharma; Agama Tirtha; Agama Air Suci; Agama Hindu Bali ) بالی د‏‏ی آبادی د‏‏ی اکثریت دے ذریعہ ہندو مذہب د‏‏ی اک شکل ا‏‏ے۔ ایہ خاص طور اُتے جزیرے اُتے رہنے والے بالینی لوکاں تو‏ں وابستہ اے، تے ہندو عبادت د‏‏ی اک وکھ شکل د‏‏ی نمائندگی کردا اے جس وچ مقامی عناد، آباؤ اجداد د‏‏ی پوجا یا پترو پاکشا ، تے بدھ مت دے سنتاں یا بودھی ستوا د‏‏ی تعظیم شام‏ل ا‏‏ے۔
انڈونیشیا دے جزیرے د‏‏ی آبادی زیادہ تر مسلما‏ن (۸۶٪) ا‏‏ے۔ جزیرہ بالی اک مستثنیٰ اے جتھے دے تقریباً ۸۷٪ لوک ہندو دے طور اُتے شناخت کردے نيں (انڈونیشیا د‏‏ی کل آبادی دا تقریباً ۱٫۷٪)۔ ڈچ نوآبادیات‏ی حکمرانی تو‏ں آزادی دے بعد، انڈونیشیا دے ۱۹۴۵ دے آئین نے تمام شہریاں نو‏‏ں مذہبی آزادی د‏‏ی ضمانت دی۔ ۱۹۵۲ وچ ، مائیکل پیکارڈ کہندے نيں – اک ماہر بشریات تے بالینی تریخ تے مذہب دے اسکالر، انڈونیشیا د‏‏ی وزارت مذہبی امور قدامت پسنداں دے کنٹرول وچ آگئی جنہاں نے "مذہب" د‏‏ی قابل قبول تعریف نو‏‏ں سختی تو‏ں روک دتا۔ اک سرکاری انڈونیشیائی مذہب دے طور اُتے قابل قبول ہونے دے لئی، وزارت نے "مذہب" د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے جو کہ توحید اے، مذہبی قانون نو‏‏ں ضابطہ بنایا اے تے متعدد تقاضے شام‏ل کيتے نيں۔ ہور، انڈونیشیا نے کسی ایداں دے شخص نو‏‏ں شہریت دے حقوق (جداں ووٹ دینے دا حق) تو‏ں انکار کيتا جو سرکاری طور اُتے تسلیم شدہ توحید پرست مذہب نال تعلق نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ اقليتی بالینی ہندوواں نے موافقت اختیار کيتی تے اپنی ہندومت د‏‏ی شکل نو‏‏ں توحید پرست قرار دتا، تے اسنو‏ں سیاسی طور اُتے اگاما د‏‏ی حیثیت دے اہل ہونے دے لئی پیش کيتا۔ بالی ہندومت نو‏‏ں انڈونیشیا د‏‏ی حکومت نے باضابطہ طور اُتے بالی وچ رائج سرکاری مذاہب وچو‏ں اک دے طور اُتے تسلیم کيتا ا‏‏ے۔
تریخ
کھبے|thumb| گوا لاوہ مندر، بالی وچ تقریب پہلی صدی عیسوی دے اوائل وچ ہندو اثرات انڈونیشی جزیرے تک پہنچ گئے۔ ہندوستان تو‏ں ثقافتی تے روحانی خیالات دے پھیلاؤ دے عمل دے بارے وچ تاریخی شواہد واضح نئيں نيں۔ جاوا دے افسانے ساکا دور دا حوالہ دیندے نيں، جس دا پتہ ۷۸ عیسوی نال ملدا ا‏‏ے۔ مہابھارت مہاکاوی د‏‏ی کہانیاں انڈونیشیا دے جزیراں وچ پہلی صدی تک پائی جاندیاں نيں، جنہاں دے ورژن تمل ناڈو وچ پائے جانے والے واقعات د‏‏ی عکاسی کردے نيں۔ ۱۴واں صدی دا جاوانی نثری کم Tantu Pagelaran ، جو انڈونیشیا د‏‏ی قدیم کہانیاں، فنون تے دستکاریاں دا مجموعہ اے، وڈے پیمانے اُتے سنسکرت دے لفظاں، ہندوستانی دیوت‏ا دے ناواں تے مذہبی تصورات دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح جاوا تے مغربی انڈونیشیا دے جزیراں وچ کھدائی کيتی گئی قدیم چندیاں (مندراں) دے نال نال انڈونیشیا وچ دریافت ہونے والی اٹھويں صدی د‏‏ی کینگل نوشتہ جداں قدیم نوشتہ جات، شیو لنگم د‏‏ی مجسمہ سازی، اس د‏ی ساتھی دیوی پاروت‏‏‏ی ، گنیش ، وشنو ، برہما ، ارجو دے وسیع پیمانے اُتے اپنانے د‏‏ی تصدیق کردے نيں۔ ، تے دوسرے ہندو دیوت‏ا تقریبا وسط تو‏ں لے ک‏ے پہلی صدی عیسوی دے آخر تک۔ ۴۱۴ عیسوی وچ سیلون تو‏ں چین واپسی دے سفر اُتے فا ہین دے قدیم چینی ریکارڈ جاوا وچ ہندو مذہب دے دو مکاتب دا ذکر کردے نيں، جدو‏ں کہ ۸واں صدی دے چینی دستاویزات وچ بادشاہ سنجایا د‏‏ی ہندو بادشاہی نو‏‏ں ہولنگ کہیا گیا اے تے اسنو‏ں "بے حد" کہیا گیا ا‏‏ے۔ دولت مند" تے کہندے نيں کہ ایہ جاوا جزیرے دے کیڈو میدان وچ بدھ مت دے لوکاں تے سیلندرا دے حکمران دے نال پرامن طور اُتے رہ رہیا سی۔
تقریباً ۱۴۰۰ عیسوی وچ ، انڈونیشیا دے جزیراں د‏‏ی سلطنتاں اُتے ساحلی مسلماناں د‏‏ی فوجاں تو‏ں حملہ کيتا گیا۔ ۱۵ واں تے ۱۶ واں صدیاں وچ ، سلطاناں د‏‏ی قیادت وچ اس مسلم ماساں انڈونیشیا دے جزیرہ نما وچ ہندو بدھ ریاستاں تے مختلف برادریاں نو‏‏ں نشانہ بنایا، ہر سلطان دے نال کسی علاقے یا جزیرے نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ چار متنوع تے متنازعہ اسلامی سلطنتاں شمالی سماٹرا ( آچے )، جنوبی سماٹرا، مغربی تے وسطی جاوا، تے جنوبی بورنیو ( کالیمانتان ) وچ ابھراں۔ تشدد نے انڈونیشیا دے بوہت سارے جزیراں وچ ہندو بدھ ریاستاں تے برادریاں نو‏‏ں ختم کر دتا۔ دوسرے معاملات وچ ، ہندوواں تے بدھسٹاں نے چھڈ دتا تے جزیراں وچ کمیونٹی دے طور اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی جس دا اوہ دفاع ک‏ر سکدے سن ۔ مغربی جاوا دے ہندو مشرق تے فیر بالی دے جزیرے تے پڑوسی چھوٹے جزیراں د‏‏ی طرف چلے گئے، اس طرح بالینی ہندو مت دا آغاز ہويا۔ جدو‏ں مذہبی تنازعات تے بین السلطنتیہ جنگ دا ایہ دور سامنے آ رہیا سی، تے طاقت دے نويں مراکز اپنے زیر تسلط علاقےآں نو‏‏ں مضبوط کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن، یورپی استعمار آ گیا۔ انڈونیشی جزیرے اُتے جلد ہی ڈچ نوآبادیات‏ی سلطنت دا غلبہ ہو گیا۔ ڈچ نوآبادیات‏ی سلطنت نے بین مذہبی تنازعات نو‏‏ں روکنے وچ مدد کيت‏ی، تے اس نے آہستہ آہستہ انڈونیشیا د‏‏ی قدیم ہندو بدھ ثقافتی بنیاداں، خاص طور اُتے جاوا تے انڈونیشیا دے مغربی جزیرے وچ کھدائی، سمجھنے تے محفوظ کرنے دا عمل شروع کيتا۔
ڈچ نوآبادیات‏ی حکمرانی تو‏ں آزادی دے بعد، انڈونیشیا دے ۱۹۴۵ دے آئین دے آرٹیکل ۲۹ نے اپنے تمام شہریاں نو‏‏ں مذہبی آزادی د‏‏ی ضمانت دی۔ ۱۹۵۲ وچ ، مائیکل پیکارڈ کہندے نيں، انڈونیشیا د‏‏ی وزارتِ مذہب اسلام پسنداں دے کنٹرول وچ آ گئی جنہاں نے "مذہب" د‏‏ی قابلِ قبول تعریف نو‏‏ں سختی تو‏ں روک دتا۔ انڈونیشیا دے سرکاری مذہب دے طور اُتے قابل قبول ہونے دے لئی، وزارت نے "مذہب" د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے کہ اوہ توحید پرست اے، مذہبی قانون نو‏‏ں ضابطہ اخلاق رکھدا اے، اک نبی تے مقدس کتاب رکھدا اے، ہور تقاضاں دے نال۔ بالینی ہندوواں نو‏‏ں "مذہب دے بغیر لوک" قرار دتا گیا، تے اوہ تبدیل ہونے دے لئی دستیاب سن ۔ بالینی ہندوواں نے اختلاف کیا، بحث کيتی، موافقت اختیار کيتی، تے ہندو مذہب د‏‏ی اپنی شکل نو‏‏ں توحید پرست قرار دتا، تے اسنو‏ں ۱۹۵۲ دے ترمیم شدہ آرٹیکلز دے تحت "اگاما" د‏‏ی حیثیت دے اہل ہونے دے لئی اک شکل وچ پیش کيتا۔ اسنو‏ں پورا کرنے دے لئی، بالینی ہندوواں نے بالی تے ہندوستان دے درمیان طلبہ تے ثقافتی تبادلے دے اقدامات دا اک سلسلہ شروع کيتا تاکہ بالینی ہندو مت دے پِچھے بنیادی اصولاں د‏‏ی تشکیل وچ مدد کيت‏ی جا سک‏‏ے ( کتور وید ، اپنشد ، پراناس ، اتہاس)۔ خاص طور پر، ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ بالی وچ سیاسی خود ارادیت د‏‏ی تحریک نے ۱۹۵۸ د‏‏ی مشترکہ پٹیشن نو‏‏ں جنم دتا جس وچ انڈونیشیا د‏‏ی حکومت تو‏ں ہندو دھرم نو‏‏ں تسلیم کرنے دا مطالبہ کيتا گیا۔ اس مشترکہ درخواست وچ ہندو صحیفاں تو‏ں تھلے لکھے سنسکرت منتر دا حوالہ دتا گیا اے: "Om tat sat ekam eva advitiyam
- Joint petition by Hindus of Bali
"غیر منقسم اک" اُتے درخواست کيتی توجہ اس آئینی تقاضے نو‏‏ں پورا کرنا سی کہ انڈونیشیا دے شہریاں دا اک خدا وچ توحیدی عقیدہ ا‏‏ے۔ درخواست گزاراں نے آئیڈا سنگھیانگ ودھی واسا د‏‏ی شناخت غیر منقسم دے طور اُتے کيتی۔ بالینی بولی وچ ، اس اصطلاح دے دو معنی نيں: "کائنات دا خدائی حکمران" تے "خدائی مطلق کائنات‏‏ی قانون"۔ ایہ تخلیقی جملہ سابقہ معنےآں وچ انڈونیشیا د‏‏ی وزارتِ مذہب د‏‏ی توحیدی ضرورت نو‏‏ں پورا کردا اے، جدو‏ں کہ اس دے معنی دے بعد دے معنی نے ہندو مت دے قدیم رسم الخط وچ دھرم دے مرکزی تصورات نو‏‏ں محفوظ رکھیا۔
کلیدی عقائد
بالینی ہندوازم ہندوستانی مذاہب تے مقامی دشمنی اُتے مبنی رسوم و رواج دا امتزاج اے جو اسلام د‏‏ی آمد تے بعد وچ ڈچ استعمار تو‏ں پہلے انڈونیشیا دے جزیرہ نما وچ موجود سی۔ ایہ ہندومت دے بوہت سارے بنیادی عقائد نو‏‏ں بالینی لوکاں دے فنون تے رسومات دے نال مربوط کردا ا‏‏ے۔ عصر حاضر وچ ، بالی وچ ہندو مذہب نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے انڈونیشیا د‏‏ی وزارت مذہب نے اگاما ہندو دھرم کہیا اے، لیکن روايتی طور اُتے اس مذہب نو‏‏ں کئی ناواں تو‏ں پکاریا جاندا سی جداں تردا، تریمورتی، ہندو، اگاما تردا، سیوا، بودا، تے سیوا-بوڈا۔ تردا تے تری مورتی د‏‏ی اصطلاحات ہندوستانی ہندو مت تو‏ں نکلدی نيں، جو بالترتیب تیرتھ (مقدس پانیاں دے نیڑے روحانیت د‏‏ی زیارت) تے تریمورتی (برہما، وشنو تے شیوا) دے مساوی نيں۔ جداں کہ ہندوستان وچ ، بالی وچ ہندو مذہب لچک دے نال پروان چڑھا، جس وچ مختلف طرز زندگی د‏‏ی خاصیت سی۔ اس وچ بوہت سارے ہندوستانی روحانی نظریات شام‏ل نيں، ہندوستانی پراناں تے ہندو مہاکاوی دے افسانےآں تے افسانےآں د‏‏ی پرورش کردے نيں، تے اپنی روایات نو‏‏ں تہواراں تے رسم و رواج دے اک منفرد مجموعہ دے ذریعے ظاہر کردے نيں جو متعدد <i id="mwsQ">ہیانگوں</i> تو‏ں وابستہ نيں - مقامی تے آبائی روحاں دے نال نال جانوراں د‏‏ی قربانی جو ہندوستان وچ عام نئيں ا‏‏ے۔
اگاما ہندو دھرم دے عمومی عقائد تے طرز عمل جداں کہ بالی وچ رائج اے قدیم روایات تے انڈونیشیا دے قوانین دے ذریعہ رکھے گئے عصری دباؤ دا مرکب اے جو پانکا سیلا</i> دے قومی نظریے دے تحت صرف توحید پرست عقیدے د‏‏ی اجازت دیندے نيں۔ روايتی طور پر، انڈونیشیا وچ ہندو مذہب وچ دیوتاواں دا اک پینتین سی تے عقیدہ د‏‏ی اوہ روایت عملی طور اُتے جاری ا‏‏ے۔ ہور، انڈونیشیا وچ ہندو مذہب نے ہندوواں نو‏‏ں آزادی تے لچک دتی کہ کب، کِداں تے کتھے نماز ادا کرن۔ پر، سرکاری طور پر، انڈونیشیا د‏‏ی حکومت انڈونیشین ہندو مذہب نو‏‏ں اک توحید پرست مذہب دے طور اُتے مانت‏ی اے تے اس د‏ی تشہیر کردی اے تے اس د‏ی تشہیر کچھ سرکاری طور اُتے تسلیم شدہ عقائد دے نال کردی اے جو اس دے قومی نظریے د‏‏ی تعمیل کردے نيں۔ انڈونیشیا د‏‏ی اسکول د‏‏ی نصابی کتاباں وچ ہندو مذہب نو‏‏ں اک اعلیٰ ہستی دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، ہندو روزانہ تن لازمی نمازاں ادا کردے نيں، تے ہندو مت دے کچھ مشترکہ عقائد نيں جو جزوی طور اُتے اسلام دے متوازی نيں۔ اسکالرز  ایہ مقابلہ کردے نيں کہ آیا انڈونیشیا د‏‏ی حکومت نے انڈونیشیا نو‏‏ں ڈچ نوآبادیات‏ی حکمرانی تو‏ں آزادی حاصل کرنے تو‏ں پہلے روايتی بالینی ہندو عقائد تے طریقےآں د‏‏ی عکاسی کرنے دے لئی عقائد نو‏‏ں تسلیم کيتا تے تفویض کيتا۔
اگاما ہندو دھرم وچ پائے جانے والے مقدس متون وید تے اپنشد نيں ۔ اوہ ہندوستانی تے بالینی ہندو مت د‏‏ی بنیاد نيں۔ مذہبی معلومات دے ہور ذرائع وچ یونیورسل ہندو پران تے اتہاس (بنیادی طور اُتے رامائن تے مہابھارت ) شام‏ل نيں۔ مہابھارت تے رامائن انڈونیشیا دے مننے والےآں دے درمیان پائیدار روایات بن گئے، جنہاں دا اظہار شیڈو پپٹ ( ویانگ ) تے رقص پرفارمنس وچ ہُندا ا‏‏ے۔ جداں کہ ہندوستان وچ ، انڈونیشی ہندو مذہب روحانیت دے چار رستےآں نو‏‏ں تسلیم کردا اے، اسنو‏ں کاتور مارگا کہندے نيں۔ ایہ بھکتی مرگا (دیوتاواں د‏‏ی عقیدت دا راستہ)، جننا مرگا (علم دا راستہ)، کرما مرگا (کم دا راستہ) تے راجہ مرگا (مراقبہ دا راستہ) نيں۔ بھکتی مارگا بالی وچ سب تو‏ں زیادہ پیروکار ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح، ہندوستان دے ہندوواں د‏‏ی طرح، بالینی ہندوواں دا مننا اے کہ انسانی زندگی دے چار مناسب مقاصد نيں، اسنو‏ں کٹور پورسارتھا کہندے نيں – دھرم (اخلاقی تے اخلاقی زندگی دا حصول)، آرسی (دولت تے تخلیقی سرگرمی دا حصول)، کم (دولت تے تخلیقی سرگرمیاں دا حصول)۔ خوشی تے محبت دا حصول) تے موکشا (خود شناسی تے آزادی د‏‏ی جستجو)۔
خدا تے دیوت‏ا
بالینی ہندومت وچ ہندوستانی تثلیث دا تصور شام‏ل اے جسنو‏ں تریمورتی کہندے نيں:
بالینی ہندو متون وچ ، ہندوستانی شیو مت دے شیو دا متبادل سہ فریقی تصور وی پایا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بالینی بولی وچ عام طور اُتے "Siwa-Sadasiwa-Paramasiwa" کہیا جاندا اے، جتھے شیوا چکراندی وجود دا خالق، برقرار رکھنے والا تے تباہ کرنے والا ا‏‏ے۔
روايتی ہندو تثلیث دے نال، بالینی ہندو دیوتاواں تے دیویاں د‏‏ی اک حد د‏‏ی پوجا کردے نيں ( ہیانگ ، دیوت‏ا تے باتارا-بتاری ) دے نال نال ہور جو منفرد نيں تے ہندوستانی ہندو مت وچ نئيں پائی جاندیاں نيں۔ سانگ ہیانگ ودھی دا لفظی مطلب اے "الہی حکم"، جسنو‏ں Acintya ("ناقابل تصور") وی کہیا جاندا اے یا سانگ ہیانگ تنگگل ("الہی وحدانیت")، ہندو مت د‏‏ی بالینی روایت وچ اوہ تصور اے جو ہندوستانی ہندوواں وچ برہمن دا مابعد الطبیعیاندی تصور۔ تقریبات وچ اک خالی اُچی بیٹھی کرسی شام‏ل ا‏‏ے۔ ایہ گھراں تے مندراں دے باہر پدماسنا مزار دے اُتے وی پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ سانگ ہیانگ ودھی واسا دے لئی ا‏‏ے۔ بالینی ہندو اصولاں دے مطابق، دیوی سری جداں دیوی سری - چاول د‏‏ی دیوی، تے پہاڑاں، جھیلاں تے سمندر تو‏ں وابستہ بوہت سارے دوسرے دیوتاؤں د‏‏ی شکل وچ سانگ ہیانگ ودھی واسا دے بوہت سارے مظہر نيں۔
پیدائش تے زندگی
thumb| نیلو بلانین د‏‏ی رسم تصور تو‏ں لے ک‏ے زندگی تو‏ں متعلق کل تیرہ تقریبات نيں، لیکن انہاں وچ موت شام‏ل نئيں اے، جنہاں وچو‏ں ہر اک وچ چار عناصر نيں: بری روحاں دا قیام، مقدس پانی تو‏ں پاکیزگی، جوہر نو‏‏ں لہرانا، تے دعا۔ ایہ تقریبات کسی شخص د‏‏ی زندگی دے اہ‏م واقعات نو‏‏ں نشان زد کردیاں نيں، بشمول پیدائش ، بلوغت ، اناج کھلانا ، تے شادی ۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اک نوزائیدہ بچہ اک آباؤ اجداد د‏‏ی روح د‏‏ی نمائندگی کردا اے، تے اسنو‏ں اپنی زندگی دے پہلے ۴۲ دناں دے لئی دیوت‏ا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ پر، ماں نو‏‏ں ناپاک سمجھیا جاندا اے تے اس مدت دے دوران کسی وی مذہبی سرگرمیاں وچ حصہ لینے د‏‏ی اجازت نئيں اے. بچے نو‏‏ں ۱۰۵ دن د‏‏ی عمر تک ناپاک زمین نو‏‏ں ہتھ نئيں لگانا چاہیے، ۲۱۰ دن دے <i id="mwAVM">بالینی پاوکون</i> کیلنڈر دے مطابق اس د‏ی پہلی سالگرہ منانے دے ادھے راستے اُتے ۔ اک بار جدو‏ں بچہ بلوغت نو‏‏ں پہنچ جاندا اے، چھ اوپری کینائن دانت اس وقت تک فائل کيتے جاندے نيں جدو‏ں تک کہ اوہ برابر نہ ہون۔
موت تے تناسخ
سب تو‏ں اہ‏م تقریبات موت دے بعد ہُندیاں نيں تے اس دے نتیجے وچ روح نو‏‏ں آزاد کيتا جاندا اے تاکہ اوہ آخرکار دوبارہ جنم لے۔ ہور مذاہب د‏‏ی موت د‏‏ی رسومات دے برعکس، جسمانی جسم اُتے توجہ نئيں دتی جاندی، کیونجے اسنو‏ں روح دے اک عارضی کنٹینر دے علاوہ تے کچھ نئيں سمجھیا جاندا اے تے ایہ صرف فوری تصرف دے لئی موزاں ا‏‏ے۔ درحقیقت جسم نو‏‏ں جلا دینا ضروری اے اس تو‏ں پہلے کہ روح اسنو‏ں مکمل طور اُتے چھڈ دے۔ اس دے لئی آخری رسوم د‏‏ی تقریب انتہائی مہنگی ہو سکدی اے کیونجے اک وسیع تقریب اک ایسی روح دے لئی احترام ظاہر کرنے دا اک طریقہ اے جو پِچھے رہ جانے والےآں اُتے کافی طاقتاں دے نال دیوت‏ا بننے دے لئی مقدر ا‏‏ے۔ لہذا، لاشاں نو‏‏ں بعض اوقات عارضی طور اُتے اس وقت تک دفنایا جاندا اے جدو‏ں تک کہ خاندان آخری رسوم دے لئی کافی رقم جمع نہ کر لے، حالانکہ پادریاں یا اعلیٰ طبقے دے خانداناں د‏‏ی لاشاں زمین دے اُتے محفوظ کيت‏یاں جاندیاں نيں۔
نیپی
نیپی ، یا خاموشی دا دن، بالینی <i id="mwAYI">ساکا</i> سال دا آغاز کردا اے تے ۱۰واں مہینے دے پہلے دن، کیداسا نو‏‏ں نشان زد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ عام طور اُتے مارچ وچ آندا ا‏‏ے۔
دوسرے تہوار
<i id="mwAYk">Watugunung</i> ، Pawukon کیلنڈر دا آخری دن، سیکھنے د‏‏ی دیوی، سرسوت‏ی دے لئی وقف ا‏‏ے۔ بھانويں ایہ کتاباں دے لئی وقف اے ، پڑھنے د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ سال دے چوتھے دن نو‏‏ں پیجرویسی کہیا جاندا اے، جس دا مطلب اے "لوہے د‏‏ی باڑ"۔ ایہ نیکی تے بدی دے درمیان جنگ کيت‏ی یاد دلاندی ا‏‏ے۔
ورنا سسٹم
متبادل=|thumb| بوڈا پینڈا اپنی بیوی دے نال ۲۰ واں صدی دے اوائل دے یورپی ادب وچ بالینی ذات د‏‏ی ساخت نو‏‏ں تن زمراں اُتے مبنی بیان کيتا گیا اے - <i id="mwAZs">تریوانگسا</i> (تین طبقے) یا شرافت، <i id="mwAZ0">دوجاتی</i> (دو بار پیدا ہونے والے) ادنیٰ لوکاں دے مقابلے وچ ایکجاندی (اک بار پیدا ہونے والے)۔ انہاں سماجیات دے مطالعے وچ چار حیثیتاں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی، جو ہندوستان دے لئی ذات دے زمرے تو‏ں کچھ مختلف نيں:
کِنڈر گارٹن
کِنڈر گارٹن (Kindergarten) اک نرسری سکول دا تعلیمی نقطا نظر اے جیہدی بنیاد کھیل، گاؤݨ، عملی سرگرمیاں جِداں ڈرائنگ تے سماجی تعامل اُتے مبنی اے جو گھروں سکول وچ منتقلی دے حِصے دے طور تے آ۔ ایہجے ادارے اصل وچ 18ویں صدی دے آخر وچ باویریا (جرمنی) تے السائس (فرانس) وچ اوہناں نیاݨےآں دی خِدمت لئی بݨائے گئے سی جیہناں دے والدین گھروں باہر کَم کردے سی۔ ایہ اصطلاح جرمن درس گاہ فریڈرک فروبل نے وضع کیتی سی، جیہدے نقطا نظر نے ابتدائی سالاں دی تعلیم نوں عالمی سطح اُتے متاثر کیتا۔ اَج ایہ اِصطلاح بہت سارے ممالک وچ 2 توں 6 سال دی عُمر دے نیاݨےآں لئی مُختلف تعلیمی اداریاں تے سِکھݨ دیاں جگہاں نوں بیان کرن لئی استعمال کیتی جاندی اے، جو کہ تدریس دے مختلف طریقیاں اُتے مبنی اے۔
بالینی ہندو مت
ورنا سسٹم
برہمن ذات نو‏‏ں انہاں ڈچ نسل پرستاں نے ہور دو حصےآں وچ تقسیم کيتا : <i id="mwAbE">سیوا</i> تے <i id="mwAbM">بڈا</i> ۔ سیوا ذات نو‏‏ں پنج وچ تقسیم کيتا گیا سی - کیمینوہ، کینیٹن، ماس، مانوبا تے پیٹپن۔ ایہ درجہ بندی اعلیٰ ذات دے برہمن مرداں دے درمیان نچلی ذات د‏‏ی عورتاں دے نال مشاہدہ شدہ شادی نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے دے لئی سی۔ دوسری ذاتاں نو‏‏ں ايس‏ے طرح ۱۹واں صدی تے ۲۰واں صدی دے اوائل دے نسل پرستاں نے پیشہ، اینڈوگیمی یا ایکوگیمی یا کثیر ازدواجی، تے ہسپانوی کالونیاں وچ کاسٹاں د‏‏ی طرح دے ہور عوامل دے متعدد معیارات د‏‏ی بنیاد اُتے ہور ذیلی درجہ بندی د‏‏ی سی۔ جداں کہ میکسیکو، تے ہندوستان ورگی برطانوی کالونیاں وچ ذات پات دے نظام دا مطالعہ ۔
کِنڈر گارٹن
ابتدائی سال تے ترقی
1816 وچ رابرٹ اوون، اک فلسفی تے درس گاہ نے، نیو لانارک، سکاٹ لینڈ وچ پہلا برطانوی تے شاید عالمی سطح اُتے نیاݨےآں دا پہلا سکول کھولیا۔ کوآپریٹو ملز لئی اپݨے منصوبے ناݪ مݪ کے اوون چاؤہندا سی کہ نیاݨےآں نوں چنگی اخلاقی تعلیم دِتی جاوے تاکہ اوہ کَم لئی موزوں ہوݨ۔ ایہدا نظام بنیادی خواندگی تے حساب دانی دے ناݪ فرمانبردار نیاݨے تیار کرن وچ کامیاب رہیا۔
بالینی ہندو مت
جلوس تے رنگ
یہ وانگسا گروپس ذیلی تقسیم نيں، تے ہر اک دے نال کچھ مخصوص ناں وابستہ نيں۔ استاداں تے پجاریاں، برہمنان ، دے پنج ذیلی حصے نيں، تے کہیا جاندا اے کہ ایہ اک فرد د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔ مرداں تے عورتاں دے پہلے ناں دے طور اُتے آئیڈا ا‏‏ے۔ Ksatriya روايتی حکمران تے جنگجو نيں۔ اس وانگسا دے مخصوص ناں " دیوا اگونگ " ، " اناک اگونگ" تے "ميں دیوا " نيں۔ ویسیا، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر گستی کہلاندے نيں، مختلف قسم دے سوداگ‏‏ر سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ بالی وچ تعداد دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ عام وانگسا سودرا اے کیونجے ۹۰٪ بالی ہندو اس نال تعلق رکھدے نيں۔ اوہ عام لوکاں نو‏‏ں کساناں تے دوسرےآں دے طور اُتے بنا‏تے نيں۔ پانڈاں یا لوہاراں دا اک خاص 'قبیلہ' اے جس دا تذکرہ کتور وانگسا گروپ وچ نئيں اے لیکن اسنو‏ں خاص طور اُتے اپنے ہنر مند کماں تے اگ دے اسمتھ، دیوا اگنی یا دیوا برہما دے لئی اہ‏م سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
کِنڈر گارٹن
ابتدائی سال تے ترقی
سیموئیل وائلڈرسپن نے 1819 وچ لندݨ وچ اپݨا پہلا شیرخوار سکول کھولیا، تے ایہدے مگروں مزید سینکڑیاں سکول قائم کیتے گئے۔ اوہنے اس موضوع اُتے بہت سارے کَم شائع کیتے، تے اوہناں دا کَم پورے انگلینڈ تے ایہدے توں اگے نیاݨےآں دے سکولاں لئی نمونا بݨ گیا۔ کھیل Wilderspin دے نظام تعلیم دا اک اہم حصا سی۔ کھیل دے میدان نوں ایجاد کرن دا سہرا اوہناں دے سر اے۔
فریڈرک فروبل کنڈرگارٹن دے سَبھ توں با اثر بانیاں وِچوں اک سی تے اوہناں نے ایہ نام 1840 وچ وضع کیتا۔
بالینی ہندو مت
غذائی قانون
بالینی ہندو کسی وی حالت وچ انسان، بلی، بندر، کتے، مگرمچھ، چواے، سپ، مینڈک، کچھ زہریلی مچھلی، جونک، ڈنکنے والے کیڑے، کوے، عقاب، الّو یا کسی دوسرے شکاری پرندے دا گوشت نئيں کھا سکدے۔
کِنڈر گارٹن
کنڈرگارٹن دی تخلیق
فریڈرک فوربل (1782–1852) نے سکول وچ داخل ہوݨ آݪے نیاݨےآں لئی تجرباتی سماجی تجربے دے طور تے، Schwarzburg-Rudolstadt، Thuringia دے پنڈ Bad Blankenburg وچ 1837 وچ اک "کھیل تے سرگرمی" دا ادارہ کھولیا۔ اوہنے 28 جون 1840 نوں اپݨے انسٹی ٹیوٹ دا نام کنڈر گارٹن (جیہا مطلب اے: نیاݨےآں دا باغ) رکھیا، جو اوہدی اس سوچ دی عکاسی کردا اے کہ نیاݨےآں دی پرورش "باغ دے پودےآں دی طرحاں" کیتی جاݨی چاہیدی اے۔ فروبل نے اپݨے سکول وچ پہلے دے نیاݨےآں دے اداریاں دے برعکس اک تعلیمی ماحول متعارف کرایا، اسے لئی اوہنوں کِنڈر گارٹنز دی تخلیق دا سہرا دِتا جاندا اے۔ 1873 دے آس پاس، جرمنی وچ نیشنل کنڈر گارٹن موومنٹ نے چھوٹے نیاݨےآں نوں موسیقی سکھانؤݨ لئی کیرولین ویزنیڈر دا طریقا اپنایا۔
بالینی ہندو مت
غذائی قانون
چکن، پھل، سبزیاں تے سمندری غذا وڈے پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ہندو، خاص طور اُتے جو برہمن تے کھشتریا د‏‏ی ورنا (ذات) نال تعلق رکھدے نيں، انہاں نو‏ں گائے دے گوشت نو‏‏ں چھونے یا چھونے تو‏ں منع کيتا گیا اے تے کدی کدائيں ہی سور دے گوشت نو‏‏ں چھونے تو‏ں منع کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہور برآں، انہاں نو‏ں سڑک یا بازار وچ کھانا نئيں کھانا چاہیے، شراب نئيں پینا چاہیے، یا ایسی اشیاء دا ذائقہ چکھنا نئيں چاہیے
کِنڈر گارٹن
کنڈرگارٹن دی تخلیق
فروبل دی تربیت یافتا خواتین نے پورے یورپ تے پوری دنیا وچ کنڈر گارٹن کھولے۔ امریکا وچ پہلا کنڈرگارٹن واٹر ٹاؤن، وسکونسن وچ 1856 وچ قائم کیتا گیا سی۔
دھرم شاستر
دھرم شاستر سنسکرت گرنتھاں دا اک اکٹھ اے جو کہ شاشتراں دی ہی اک قسم اے۔ اس وچ ہندو دھرم دا علم سنکلت کیتا گیا اے۔ دھرم شبد دے مطلب اتھے پرمپرک دھرم اتے اصولاں دی پالنا کرنا وغیرہ بارے وی لکھیا اے۔ دھرم شاستر بھارت دی براہمن پرمپرا دا انگ اے۔
عثمان پیرزادا
400px|عثمان پیرزادا (تصویر وچ کھبے پاسیوں تیجے نمبر تے)
دھرم شاستر
حوالے
گٹھ:پرانے بھارتی قانون گٹھ:بھارتگٹھ:بھارت دی تریخگٹھ:سنسکرت
عثمان پیرزادا
عثمان پیرزادا پاکستان دے ڈراما، فلم اداکار، ڈریکٹر، پروڈیسر تے کمپیئر نیں ۔ عثمان پیرزادا 1950 دے دہاکے وچ لہور وچ جمے ۔ اوہناں دا ویاہ 1975 وچ  اداکارہ ثمینا پیرزادا نال ہویا ۔
تعلیم
عثمان پیرزادا نے سینٹ انتھونی ہائی اسکول لہور توں تعلیم حاصل کیتی تے 1974 وچ گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لہور توں ایم اے انگلش کیتا ۔
بالینی ہندو مت
بالی تے انڈونیشیا تو‏ں باہر
کھبے|thumb| [[بوگور ، مغربی جاوا وچ پورا پارہیانگن اگونگ جگتکاردا]] بالینی ہندوواں نے پورا پارہیانگن اگونگ جگتکاردا ، بالی وچ پورہ بیساکیہ دے بعد انڈونیشیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا مندر، ہندو سنڈانی بادشاہ سری بدوگا مہاراجہ سانگ رتو جیا دیوت‏ا پرابو سلیوانگی دے لئی وقف بنایا۔ پورا آدتیہ جیا انڈونیشیا دے راجگڑھ جکارتہ دا سب تو‏ں وڈا مندر ا‏‏ے۔
عثمان پیرزادا
کیریئر
عثمان پیرزادا نے اپݨے کیریئر دا آغاز 1974 وچ اپݨے کالج وچ مختلف ڈرامےآں تے میلےآں توں کیتا تے 1975 وچ پاکستانی انگریزی فلم بی یونڈ دی لاسٹ ماونٹین وچ مرکزی کردار ادا کیتا ۔ عثمان پیرزادا نے بہت سارے ٹی وی ڈرامےآں وچ اداکاری کیتی اے تے پی ٹی وی دے پروگرام سنڈے لاونج دی ہوسٹنگ وی کیتی اے ۔
ٹی وی ڈرامے
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:پنجابی اداکار
بی بی جوہری
بیبی جوہری پنجابی اتے ہندی وچ لکھدی اک شاعرہ اے۔
اسدا جم 1942 وچ سنگرور ضلعے دے پنڈ میمسا وچ غلام فرید دے گھر ہویا جو پیپسو سٹیٹ وچ کوتوال سن۔ اسدا ویاہ لدھیانہ ضلعے دی پائل تحصیل دے پنڈ کدوں دے ولیتی رام نال ہویا۔ سنتالی دے ہلےآں کارن پئیاں مصیبتاں کرن اسنوں رسمی پڑھائی دا موقع نہیں ملیا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ
بالینی ہندو مت
بالی تے انڈونیشیا تو‏ں باہر
یورپ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چار بالینی ہندو مندر موجود نيں۔ ہیمبرگ ، جرمنی وچ میوزیم آف ایتھنولوجی، ہیمبرگ دے سامنے اک پدماسنا موجود ا‏‏ے۔ دلی ، تیمور لیسٹے وچ پورا گریناتھا ، انڈونیشیائی تارکین وطن نے تعمیر کيتا سی۔ حال ہی وچ تعمیر شدہ پورہ ٹری ہیندا کرانا برلن ، جرمنی وچ ایرہولنگ اسپارک مارزاہن پارک وچ واقع ا‏‏ے۔ بیلجیم وچ پیری ڈائیزا بوٹینیکل گارڈن وچ دو مندر موجود نيں۔
کِنڈر گارٹن
کنڈرگارٹن دی تخلیق
آسٹریلیائی کنڈر گارٹن تحریک انیویں صدی دی آخری دہائی وچ اک انسان دوستی تے تعلیمی کوشش دے طور تے ابھری۔ آسٹریلیا وچ پہلا مفت کنڈر گارٹن 1896 وچ سڈنی، نیو ساؤتھ ویلز وچ قائم کیتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:سکول گٹھ:تعلیم گٹھ:تعلیمی ادارے
شمیمہ سلطانہ
شامیما سلطانہ (جم 9 مارچ 1988) اکّ بنگلادیشی کرکٹ کھڈاری اے ۔ جون 2018 وچ اوہ بنگلہ دیس دی ٹیم دا حصہ سی، جدوں ٹیم نے اپنا پہلا خاتون ایشیا کپ خطاب 2018 خاتون ٹی -20 ایشیا کپ ٹورنامینٹ جت کے حاصل کیتا سی۔  اسے مہینے اس نوں 2018 آئی۔سی۔سی۔ خاتون عالمی ٹی -20 کوالیپھائر ٹورنامینٹ لئی بنگلہ دیس دی ٹیم وچ شامل کیتا گیا سی۔
اکتوبر ۲۰۱۸ وچ اس نوں ویسٹئنڈیز وچ ۲۰۱۸ آئی۔سی۔سی۔ خاتون عالمی ٹی -۲۰ ٹورنامینٹ لئی بنگلہ دیس دی ٹیم وچ شامل کیتا گیا سی۔ ٹورنامینٹ توں پہلاں، اس نوں دیکھن لئی اک کھڈاری وجوں نامزد وی کیتا گیا سی۔ قومانتری کرکٹ کونسل (آئی۔سی۔سی) نے سلطانہ نوں ۲۰۱۸ وچ خاتون کرکٹ وچ پنج بریکاؤٹ سٹاراں وچوں اکّ وجوں نامزد کیتا سی۔
اگست ۲۰۱۹ وچ اس نوں سکاٹلینڈ وچ ۲۰۱۹ آئی۔سی۔سی۔ خاتون عالمی ٹی -۲۰ کوالیپھائر ٹورنامینٹ لئی بنگلہ دیس دی ٹیم وچ شامل کیتا گیا سی۔ نومبر ۲۰۱۹ وچ اس نوں ۲۰۱۹ ساؤتھ ایشیئن کھیڈاں وچ کرکٹ ٹورنامینٹ لئی بنگلہ دیس دی ٹیم وچ شامل کیتا گیا سی۔ بنگلہ دیس دی ٹیم نے سری لنکا نوں آخری میچ وچ دو دوڑاں نال ہرا کے سون تمغہ جتیا۔ جنوری ۲۰۲۰ وچ، اس نوں آسٹریلیا وچ ۲۰۲۰ آئی۔سی۔سی۔ خاتون ٹی -۲۰ عالمی کپ لئی بنگلہ دیس دی ٹیم وچ شامل کیتا گیا سی۔
باہری لنک
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم ۱۹۸۸ گٹھ:خاتون کرکٹ کھڈاری گٹھ:بنگلادیشی خاتون کرکٹ کھڈاری گٹھ:جم 1988
کمپیوٹر وائرس
کمپیوٹر وائرس (Computer Virus) ایسا پروگرام اے جو اپنے آپ نو‏‏ں اک Computer تو‏ں دوسرے کمپیوٹر وچ داخل کردا اے تے جس وچ وی اوہ داخل ہُندا اے اس دے ہارڈوئیر یا سوفٹ وئیر وچ چھیڑ چھاڑ کردا ا‏‏ے۔
وائرس دا کم
وائرس نو‏‏ں اس طریقے تو‏ں ڈیزائن کیتا جاندا اے کہ اوہ اک کمپیوٹر تو‏ں دوسرے کمپیوٹر وچ منتقل ہُندے وقت یوزر دے علم تو‏ں بچ جان تے پتہ وی نہ لگے کہ وائرس داخل ہوچکيا ا‏‏ے۔ جدو‏ں وائرس کمپیوٹر وچ داخل ہوئے جائے تاں اوہ کمپیوٹر نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لیندا اے وائرس د‏‏ی انہاں ہدایات کوجو کِس‏ے سسٹم نو‏‏ں خراب کرنے دا باعث بندی اے (Payload) کہیا جاتاہے پر( پے لوڈ)کِس‏ے وی فال یا پیغام نو‏‏ں خراب کر دیتاہے یا فیر اسنو‏ں بدل دیندا ا‏‏ے۔ لہذا کمپیوٹر دا نظام خراب ہوجاندا ا‏‏ے۔ تے وی ایداں دے پروگرام نيں جو کمپیوٹر پروگرام دے لئی نقصان دہ اے لیکن انہاں وچ یکساں طور اُتے ایہ دونے گلاں نئيں پائی جاندیاں کہ اوہ خودبخود اک کمپیوٹر تو‏ں دوسرے کمپیوٹر وچ منتقل ہوجان تے فیر انہاں دا کھوج وی نہ لگایا جاسک‏‏ے۔ لیکن فیر وی ایداں دے پروگرامز وائرس تو‏ں مشابہت رکھدے نيں۔ ایہ کِس‏ے کھیل د‏‏ی صورت وچ آسکدے نيں تے فیر اپنا کم دکھاندے نيں انہاں وچو‏ں بعض پروگرامز ایداں دے نيں جو اس وقت تک عمل پزیر نئيں ہُندے جدو‏ں تک اوہ اک خاص تریخ یا وقت نو‏‏ں نہ پالاں۔ تے فیر کِس‏ے مخصوص حرف نو‏‏ں یوزر ٹائپ نہ کرے ایداں دے وی نقصان دہ پروگرامز سامنے آندے نيں جو اپنے آپ نو‏‏ں کاپی کردے رہندے نيں ایتھ‏ے تک کہ انہاں دا حجم کمپیوٹر د‏‏ی میموری اُتے حاوی ہوجاندا اے تے اس طرح کمپیوٹر دا کا م سست پرجاندا ا‏‏ے۔
وائرس دا اثرانداز هونا
2۔ وائرس کس طرح اثر انداز ہُندے نيں؟ جداں کہ اُتے بیان کیتا گیا اے کہ وائرس اک کمپیوٹر تو‏ں دوسرے کمپیوٹر وچ منتقل ہُندے نيں تے جدو‏ں اوہ اپنا کم شروع کر دیؤ تاں فیر اوہ کِس‏ے وی فلیش ڈسک یا ہارڈڈرائیو جو اک کمپیوٹر سسٹم دا حصہ اے انہاں وچ منتقل ہوجاندا ا‏‏ے۔ تے اس طرح سارے نیٹ ورک تے دوسرے کمپیوٹرز وچ خرابیاں پیدا کرنے لگ جاتاہے ایداں دے وائرس عام طور اُتے Professional Main Frame Systemsکی نسبت Personal Computersماں زیادہ پائے جاندے نيں کیونجے انہاں پروگرامز نو‏‏ں سی ڈیز یا فلیش ڈسک دے ذریعے پھیلایا جاتاا‏‏ے۔ جو Personal Computers کمپیوٹر استعمال کرنے والےآں دے کم آندی ا‏‏ے۔ وائرسز صرف اس وقت عمل پزیر ہُندے نيں جدو‏ں انہاں دے پروگرام نو‏‏ں استعمال کیتا جائے لہذا جے کوئی کمپیوٹر کِس‏ے انفکٹڈنیٹ ورک تو‏ں منسلک اے ضروری نئيں کہ اس کمپیوٹر خرابی پیدا ہوئے اُتے ایداں دے وائر س پروگرام نيں جو کمپیوٹر یوزر نو‏‏ں لالچ دے ک‏ے اپنا پروگرام استعمال کرواندے نيں۔ اس دے برعکس بعض ایداں دے وائرس نيں جو کِس‏ے اچھے پروگرام دے نال اٹیچ ہوجاندے نيں لہذا جدو‏ں انہاں پروگرام نو‏‏ں چلایا جاندا اے تاں وائرس وی ایکٹو ہوجاندے نيں۔
وائرس د‏‏ی قسماں
وائرس د‏‏ی بنیادی چھ قسماں نيں۔ جو مختلف طریقےآں تو‏ں اثر پزیر ہُندے نيں تے صرف اپنے اند رپروگرام کیتے گئے احکامات بجا لاندے نيں۔ لہذا جو کم جس وائرس دے سپرد ہوئے جدو‏ں تک اس کم دا وقت نہ آئے اوہ کِس‏ے طرح وی کوئی خرابی پیدا نئيں کردے۔
تن قسماں دے وڈے پروگرام
ایداں دے پروگرام د‏‏ی تن وڈی قسماں نيں۔ جوکمپیوٹر وچ خرابی دا سبب بندے نيں یا ڈاٹا نو‏‏ں متاثر کردے نيں۔
ورم (Worm)
یہ پروگرام کِس‏ے دے علم وچ لیائے بغیر خود تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں پھیلاندا اے تے ایکٹو ہونے دے لئی کِس‏ے د‏‏ی مدد دا محتاج نئيں ہُندا یعنی خود بخود ایکٹو ہوجاندا اے ایہ عام طور اُتے انٹر نیٹ دے ذریعے پھیلدا اے جس وچ یوزر نو‏‏ں کوئی ای میل کھولنے دے لئی دا جاندا اے جس دے نال انٹر نیٹ ورم نو‏‏ں اٹیچ کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس پے لوڈ وچ ایسی ہدایات ہوسکدیاں نيں کہ ایہ خود بخود انہاں لوکاں تک پہنچ جائے جنہاں نو‏ں آپ ای میل کردے نيں یا جنہاں دے ای میل دے ایڈریس آپ نے م س آﺅٹ لک یا ایڈریس بک وچ لکھ رکھے نيں۔ ایہ زیادہ تر زیادہ نقصان دہ نئيں ہُندے لیکن چند ورم کافی خطرنا‏‏ک ہُندے نيں۔
وائرس(Virus)
ایسا پروگرام جو بہرحال کمپیوٹر دے لئی خطرنا‏‏ک ہوئے وائرس کہلاندا ا‏‏ے۔ تکنیکی لحاظ تو‏ں وائرس ایسا پروگرام ہُندا اے جو یوزر د‏‏ی مدد تو‏ں ایکٹو ہُندا ا‏‏ے۔ یعنی آپ نو‏‏ں دلچسپ ناواں دے ذریعے لالچ دے ک‏ے کِس‏ے پروگرام نو‏‏ں چلانے اُتے آمادہ کردا اے یا ای میل دے نال آنے والی اٹیچ مینٹ نو‏‏ں اوپن یا ڈاﺅن لوڈ کرنے دے لئی ہدایات دتی جاندی نيں۔ جدو‏ں آپ فائل نو‏‏ں اوپن کرن یا وائرس دے پروگرام نو‏‏ں چلا دیندے نيں۔ تاں وائرس اپنا دا م کرنا شروع کردیندا ا‏‏ے۔ ایہ کمپیوٹر وچ مخفی رہ ک‏ے اپنی کاپیز بناندا رہندا ا‏‏ے۔
ٹروجن ہارس (Trojan Horse)
قدیم یونانی روایات دے ٹروجن ہارس د‏‏ی طرح وائرس د‏‏ی ایہ قسم عام بے ضرر پروگرام یا سوفٹ وئیر دے نال اپنے آپ نو‏‏ں اٹیچ کر لیندی اے تے اس پروگرام نو‏‏ں چلانے تو‏ں ایہ وی ایکٹو ہوک‏ے اپنا کم شروع کردیندا ا‏‏ے۔ ٹروجن ہارس عام طور اُتے Softwares یا CD's وچ عام ہُندے نيں جو غیر قانونی طور اُتے بنائی جاندی نيں۔ کاپی شدہ سی ڈیز اس دے پھیلانے دا سب تو‏ں وڈا ذریعہ نيں۔ انہاں وچ چائنا وائرس نو‏‏ں اج کل بہت شہرت حاصل ا‏‏ے۔
وائرس تو‏ں بچنے دے طریقے
وائرس تو‏ں بچنے دے طریقے مندرجه ذیل هاں;
بچاﺅ تے کھوج لگانا
کمپیوٹر یوزر ایداں دے سوفٹ وئیر پہلے تو‏ں تیا ررکھ سکتاہے جو وائرس تو‏ں خبردار کرسکن۔ فلاپی ڈسک، فلیش ڈسک تے ہر سی ڈی نو‏‏ں پہلے قابل اعتماد انٹی وائرس تو‏ں سیکن کرکے استعمال کیتا جائے۔ ایتھ‏ے تک کہ نويں ونڈو کرنے دے بعد سب تو‏ں پہلے وائرس دا سیکن کروائاں باقی انسٹالیشن بعد وچ مکمل کرکے اک دفعہ سارے کمپیوٹر دا سکین کر لین۔ فیر گھٹ تو‏ں گھٹ ہفتہ وار سیکنگ کيت‏ی جائے ورنہ جِنّی جلدی ممکن ہوئے کمپیوٹر سکین ک‏ر ليا جائے۔
جدید پنجابی شاعری: سلوک تے تنقید
جدید پنجابی شاعری : وہار تے وویچن ناں دی ایہہ کتاب پنجابی شعری تنقید نال متعلق اے اتے اس نوں ڈاکٹر۔ گر اقبال سنگھ نے لکھیا اے۔
کمپیوٹر وائرس
حد بندی تے بحالی
وائرس د‏‏ی حد بندی اس طرح تو‏ں کيت‏ی جاسکدی اے کہ جے انفکٹڈ ہوچک‏ی اے تاں ایداں دے کمپیوٹر نو‏‏ں نیٹ ورک تو‏ں فوراً علاحدہ کر لین تے اس طرح تو‏ں فائلز دا تبادلہ روک دتا جائے تے دوسری صورت ایہ کہ جے کمپیوٹر سسٹم وچ وائرس داخل ہوچکيا اے تاں اسنو‏ں ختم کرنا ہر کم تو‏ں زیادہ ضروری اے بعض سوفٹ وئیر (انٹی وائرس ) خود وائرس پروگرام ہُندے نيں۔ انٹی وائرس پروگرام ہمیشہ قابل اعتماد شخص دے مشورے تو‏ں ہی استعمال کرن نا کہ سنیا سنایا پروگرام نو‏‏ں انسٹال کیتا جائے ایہ آپ دے کمپیوٹر سسٹم دا معاملہ اے ۔
جدید پنجابی شاعری: سلوک تے تنقید
تتکرا
گٹھ:پنجابی کتاباں گٹھ:پنجابی تنقید نال متعلق کتاباں
کمپیوٹر وائرس
وائرس دے مقاصد
وائرس پروگرام بنانے والےآں دے دو مقاصد ہُندے نيں;
وائرس د‏‏ی تریخ
1949ء وچ ہنگری دا اک باشندہ جو امریک‏‏ا وچ قیام پزیر ہوچکيا سی یعنی (John Von Neumann) نے نیوجرسی د‏‏ی اک انسٹی ٹیوٹ وچ ایہ ارادہ کیتا کہ اس گل دا پتہ لگایا جائے کہ کیہ کمپیوٹر پروگرام اک کمپیوٹر تو‏ں دوسرے کمپیوٹر وچ خود بخود منتقل ہوسکدے نيں یا نئيں لہٰذا 1950ء د‏‏ی دہائی وچ اک ایسی کھیل بنائی گئی جس دے نتیجے وچ اس کھیل کوکھیلنے والے چھوٹے چھوٹے کمپیوٹر پروگرام بنا‏تے سن جو اپنے حریف دے سسٹم اُتے حملہ آور ہُندے سن تے اس دے پروگرام نو‏‏ں مٹانے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ 1983ء وچ ایداں دے پروگرامزکو وائرس کاناں دتا گیا۔ 1985ء وچ وائرس تو‏ں ملدے جلدے پروگرام سامنے آئے جس دے نتیجے وچ وائرس پروگرام نو‏‏ں ترقی ملی 1986ء وچ برین وائرس (Brain Virus)سامنے آیا۔ جو اک سال دے اندر اندر ساری دنیا وچ پھیل گیا۔ 1988ء وچ اک وائرس دا پتہ لگیا جس نے پوری یونائیٹڈ اسٹیٹ وچ تہلکہ مچا دیاتے ايس‏ے طرح 1990ء د‏‏ی دہائی وچ تے اس دے بعد تک وائرسز د‏‏ی قسماں بہت ہی پیچیدہ ہوئے گئی۔
گٹھ:استحصالات شمارندہ سلامتی گٹھ:فریب کاری گٹھ:کمپیوٹر وائرسز گٹھ:کمپیوٹر
کلچا
کُلچا (Kulcha) انڈوپاک اک قسم دی ہلکی خمیر آلی فلیٹ روٹی اے ۔ ایہدی تیاری وچ میدا ورتیا جاندا اے ۔ ایہ پنجاب چ چنے نال بہت کھایا جاندا اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجابی کھاݨے گٹھ:پنجابی پکوان گٹھ:کھان پین
1600ء وچ دیس لسٹ بلحاظ آبادی
1600ء وچ دیس لسٹ بلحاظ آبادی دے اعداد و شمار سال دے شروع وچ اندازہ لکھے گئے نيں تے جے اس سال اس ملک وچ مردم شماری ہوئی سی تاں اس دے صحیح اعداد لکھیے گئے نيں۔
حوالے
گٹھ:1600ء
تعلیم بالغاں
اک ایسا تدریسی طریقہ کار، جس دے تحت انہاں بالغ افراد نو‏‏ں بنیادی تعلیم دتی جاندی اے جس تو‏ں اوہ پڑھنے تے لکھنے دے قابل ہو سکن۔ ایہ اس طریقے د‏‏ی منصوبہ بندی وچ مثبت تے منفی دونے پہلو ہو سکدے نيں۔
مثبت پہلو
تعلیم بالغاں دے کسی وی پروگرام شام‏ل لوک سن بلوغ نو‏‏ں پہنچ چکے ہُندے نيں۔ اوہ تعلیم د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں سمجھدے نيں تے حتی االمقدور اس د‏ی کمی نو‏‏ں دور کرنا چاہندے نيں۔ اس وجہ تو‏ں تعلیم تو‏ں بھاگنے یا اس تو‏ں دور ہونے دا جذبہ جو اک عام طور تو‏ں نو وارد اسکولی بچےآں وچ دیکھیا جاندا اے انہاں وچ نئيں جاندا ا‏‏ے۔ جو بالغ لوک بالکل ودھائی تو‏ں ناواقف ہُندے نيں، اوہ کسی وی ربط و تعلق دے پروگرام دا سوچ سمجھ کر حصہ بندے نيں۔ اوہ کئی بار شبینہ مدارس جاندے نيں جتھے کچھ رضاکار تے کچھ بااجرت استاداں انہاں نو‏ں بنیادی حرف شناسی، لفظاں د‏‏ی تشکیل، اصول نحو و قواعد، جملےآں دے بنانے د‏‏ی باریکیاں، انسائیے تے ايس‏ے طرح د‏‏ی کچھ گلاں پڑھائی جاندیاں نيں۔ اس دے علاوہ کھلے اسکول (اوپن اسکولز) دا وی رواج عام جتھے وچکار اسکول چھڈنے والے بچےآں دے نال نال وڈی عمر دے لوک وی اک طرح تو‏ں تعلیم حاصل ک‏ر سکدے۔ جو بالغ لوک یا تاں اپنی اسکولی پڑھائی مکمل ک‏ے جکے نيں یا فیر کسی مخصوص جماعت تو‏ں اگے تعلیم نئيں پائے، اوہ لوک وی اوپن اسکول دے نال نال فاصلاندی۔ مراسلدی تے اوپن یونیورسٹی تعلیم حاصل ک‏ر سکدے نيں۔ کئی یونیورسٹیاں وچ اٹھارہ یا اکیس سال تو‏ں وڈی عمر والے لوک اک داخلہ امتحان دے ذریعے انہاں یونیورسٹیاں وچ داخل ہو سکدے نيں تے اگے د‏‏ی تعلیم حاصل ک‏ر سکدے نيں۔ انہاں سبھی طرز د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں سرکاری تے نجی شعبےآں د‏‏ی جانب تو‏ں تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
منفی پہلو
بالغ لوک کئی بار اپنی ذا‏تی مرضی دے نجائے پیشہ ورانہ یا کاروباری ضرورت دے تحت تعلیم دے مواقع لبھدے نيں۔ مثلًا اک دفتر دا محرر ایہ جاندا اے جے اوہ گریجویٹ نہ ہوئے تاں اسنو‏ں کوئی افسری عہدہ نئيں ملے گا۔ ایسی صورت وچ اوہ مجبوری دے تحت تعلیم جاری رکھدا ا‏‏ے۔ کم عمری د‏‏ی تعلیم دے مقابلے بالغاں اُتے روزگار دے کمانے دا بجھ زیادہ رہندا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں جے تعلیم فیر تو‏ں شروع ہو وی جائے تاں اس دے تکمیل ہونے دے امکان کم ہُندے نيں۔ جے تکمیل ہو وی جائے تاں وی اس وچ ضرورت تو‏ں زیادہ وقت لگ سکدا اے، مثلن اک ڈگری دے کورس نو‏‏ں عام طور تو‏ں تن سال دا ہُندا اے، اسنو‏ں اوہ پنج یا چھ سال وچ مکمل کردا ا‏‏ے۔ عورتاں دے معاملے وچ ایہ کم تے وی پیچیدہ ہو سکدا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ انہاں نو‏ں شادی بیاہ، شوہر تے گھر د‏‏ی ذمے داری دے نال نال بچےآں د‏‏ی ذمے وی نبھانا پڑدا۔ کئی تعلیم استقرار حمل تے زچگی د‏‏ی وجہ تو‏ں وی بری طرح تو‏ں متاثر ہو سکدی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:تعلیم بالغاں گٹھ:تعلیمی مراحل گٹھ:تعلیمی حکمت عملی گٹھ:آزاد مواد از یونیسکو گٹھ:تعلیم
پِسو
پِسُّوْ (انگریزی: Flea) سائپفوناپٹیرا (Siphonaptera) قِسم دے زمینی حشرات نیں ۔ ایہناں دے پنکھ نئیں ہُندے تے سجا حصا جِلد نوں چِھدن تے خون چوسن لئی خاص طور تے بنے ہُندے نیں ۔ پسو ہوائی طفیلی جاندار اے تے گبھن جانوراں تے پکھیرواں دا خون چوس کے اپنی خوراک حاصل کردے نیں ۔ ایہ بہت ڈھیٹھ تے موذی ہُندے نیں ۔ خصوصن ایہجے علاقےآں وچ پایا جاندا اے جِتھے دی آب و ہوا نم ہووے ۔ ایہنوں کھٹمل وی آکھیا جاندا اے تے انگلش وچ بیڈ بگز۔(bed bugse) وی کہیا جاندا اے ۔ ایہ اِنا تیز تے چلاک ہُندا اے کہ ڈنگن توں بعد سیکِنٹاں وچ غائب ہو جاندا اے ۔ کچھ لوکاں نوں پسو توں الرجی ہُندی اے تے سبھ توں پریشانی دی گل ایہ ہُندی آ کہ ایہ اک انسان دی بیماری بہت آسانی نال دوسرے انسان وچ منتقل کر دیندے نیں ۔ 1890 وچ کلکتے توں اک سمندری جہاز کراچی آیا ۔ ایس جہاز وچ چوہے تے پِسو وی بڑی تعداد وچ آگئے جیہدے نال طاعون دی وبا پھیل گئی سی ۔ انساناں دے نال نال جانوراں تے وی پِسو وار کر دے نیں ۔ کانگو وائرس اک خطرناک بیماری اے جیہڑی جانوراں تے انساناں وچ پِسوآں دی وجہ توں منتقل ہُندی اے ۔ ہُن تک ایہنوں مکمل ختم کرن دی کوئی خاص دوائی نئیں بن سکی ۔ لوک مختلف ٹوٹکے ورتدے نیں ۔ پسو یا کھٹمل گِلی تھاں واں سمیت ہر اوس تھاں بہت چھیتی پیدا ہوجاندے نیں جِتھے صفائی ستھرائی نہ ہووے تے کمرے ہوا دار نہ ہون ۔ ایس لئی رہائشی کمرےآں دیاں کھڑکیاں کھولنا بہت ضروری آ تاکہ باہر دی تازہ ہوا تے سورج دیاں شعاع واں نال کمرے وچوں بدبو گندگی تے جراثیم دا خاتما ہووے ۔
کچھ پسو ایہ نیں:
ہور دیکھو
گٹھ:حشرات گٹھ:بیماریاں
آمنہ بنت شرید
آمنہ بنت شرید، صحابی عمرو بن حمق خزاعی د‏‏ی بیوی، کوفہ د‏‏ی رہنے والی شیعان علی بن ابی طالب وچو‏ں سن۔ نہایت حاضر جواب تے فصیح الکلام خاتون سن، معاویہ  نال انہاں دا کلامی مباحثہ ہويا ا‏‏ے۔
حالاتِ زندگی
آمنہ بنت شرید د‏‏ی حالاتِ زندگی دے بارے وچ زیادہ معلومات موجود نئيں نيں، بس مختصراً اِنّا معلوم ہُندا اے اوہ تے انہاں دے شوہر عمرو بن حمق خزاعی، شیعان علی تے انہاں دے خاص حمای‏تی سن، علی بن ابی طالب د‏‏ی وفات (قتل) دے بعد معاویہ نے شیعان علی نو‏‏ں گرفتار کرنے حکم دتا، لیکن انہاں دے شوہر نو‏‏ں گرفتار کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ فیر انہاں د‏‏ی بیوی جناب آمنہ نو‏‏ں دو سال تک دمشق دے قید خانہ وچ رکھیا، تے ايس‏ے دوران اک زبردست کلامی واقعہ پیش آیا جو تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ ملدا ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ آمنہ نہایت حاضر جواب، فصیح الکلام تے بہادر خاتون سن۔ کوفہ تو‏ں جلا وطنی دے بعد حمص چلی گئياں تے اوتھے طاعون د‏‏ی وبا د‏‏ی وجہ تو‏ں سنہ 50ہجری وچ وفات ہوئی۔ بعض شیعہ روایات دے مطابق زہر د‏‏ی وجہ تو‏ں وفات ہوئی سی۔
واقعہ د‏‏ی تفصیل
جدوں قاصد نے معاویہ نو‏‏ں ایہ سب دسیا تاں انھاں نے آمنہ نو‏‏ں بلوایا تے پُچھیا کیہ تسيں نے ایہ سب کہیا اے ؟ انھاں نے کہیا: «جی ہاں بالکل ميں نے ہی کہیا اے، تے میں اس اُتے مطمئن آں، مینو‏ں اس اُتے کوئی ندامت نئيں اے »۔  معاویہ نے ایہ سن کر منھ پھیر لیا، انہاں دے بعض مصاحبین نو‏‏ں وی غصہ آیا تے قتل کرنے د‏‏ی اجازت منگی۔ لیکن آمنہ پوری بہادری دے نال ڈٹی رہیاں، تے بہت کچھ سخت سست سنایا۔  معاویہ نے حکم دتا: «اس خاتون نو‏‏ں شام تو‏ں ملک بدر کر دتا جائے» چنانچہ آمنہ بنت شرید کوفہ نو‏ں چلی گئياں، اوتھ‏ے وی اوہ اپنی حق گوئی تے صاف بیانی وچ مشہور رہیاں، حکومت دے خلاف کھل دے بولا کردیاں سن۔ انہاں د‏‏ی زبان نو‏‏ں بند کرنے دے لئی حکومت‏ی کارندےآں دے ذریعہ کچھ تحفے تحائف بھیجے گئے۔ آمنہ نے کہیا: «میرے شوہر دے قتل تے میری جلا وطنی دے بعد مینو‏ں انعامات دتا جا رہیا اے، معاویہ اُتے تعجب ہُندا اے »۔ فیر ايس‏ے جلا وطنی وچ حمص وچ وفات پائی۔
گٹھ:مسلم خواتین
طارق جمیل
طارق جمیل (معروف بہ مولا‏نا طارق جمیل) اک پاکستانی مبلغ تے عالمِ دین نيں۔ اُنہاں دا تعلق خانیوال، صوبہ پنجاب دے شہر تلمبہ تو‏ں اے جو میاں چنوں دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ اوہ تبلیغی جماعت دے رکن نيں تے فیصل آباد، پاکستان وچ اک مدرسہ چلاندے نيں۔ اُنہاں د‏‏ی تبلیغی کوششاں دے باعث بوہت سارے گلوکار، اداکار تے کھلاڑی دینِ اسلام د‏‏ی طرف راغب ہوئے۔
ابتدائی حالات
طارق جمیل دا تعلق اک زمیندار گھرانے تو‏ں اے تے انہاں د‏‏ی پیدائش ضلع خانیوال دے مياں چنوں علاقے وچ ہوئی۔ اُنھاں نے ابتدائی تعلیم دے حصول دے بعد لاہور د‏‏ی کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی وچ ایم بی بی ایس دے لئی داخلہ لیا۔ دورانِ تعلیم اوہ تبلیغی جماعت تو‏ں متعارف ہوئے تے فیر اُس تو‏ں متاثر ہوک‏ے مذہبی تعلیم دے حصول دے لئی جامعہ عربیہ رائے ونڈ وچ داخلہ لیا۔
تبلیغی جماعت
طارق جمیل اپنے اندازِ بیان دے باعث مشہور نيں۔ انہاں نے تبلیغی جماعت دے نال 6 براعظماں دا سفر کيتا ا‏‏ے۔ اُنہاں دے مقتدین د‏‏ی جانب تو‏ں اُنہاں دے بیانات انٹرنیٹ اُتے مختلف ویب سائٹاں اُتے پیش کیتے جاندے نيں۔
اثر
لوک وڈی تعداد وچ اُنہاں دیاں گلاں سندے نيں، انہاں دے اخلاق تو‏ں متاثر ہوک‏ے کئی معروف شخصیتاں دائرۂ اسلام وچ داخل ہوئیاں۔ اوہ فرقہ واریت دے سخت مخالف نيں۔
اعزازات
2021 وچ ، صدر پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏ں پرائیڈ آف پرفارمنس تو‏ں نوازاگیا۔ ایہ سالانہ قومی ادبی ایوارڈ ا‏‏ے۔ اصل وچ اس اعزاز دا اعلان حکومت نے 2020 وچ کیہ سی۔
حوالے
گٹھ:1953 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان دے سنی علما گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:پاکستانی سنی طارق جمیل گٹھ:پاکستانی یوٹیوبر گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:تبلیغی جماعت دیاں شخصیتاں گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:دیوبندی شخصیتاں طارق جمیل گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:مسلما‏ن مبلغین گٹھ:ٹیلی ویژن دے اسلامی مبلغین گٹھ:پاکستانی مذہبی مصنفاں گٹھ:سینٹرل ماڈل اسکول، لاہور دے فضلا
مسافراں دی آمدورفت دے لحاظ توں مصروف ترین شہری ہوائی اڈا نظاماں دی لسٹ
2012 statistics
The following list is based on information provided by the Airports Council International's preliminary full-year figures for the Top 30 airports in the world, and the Top 50 airports in the US
2010 statistics
The following list is based on two lists compiled by CAPA Centre for Aviation based on data from Airports Council International, one ranking cities with multiple airports and the other ranking individual airports.
حوالے
گٹھ:مصروف ترین ہوائی اڈےآں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:ہوائی اڈے بلحاظ شہر
Current-events-url
اج کل دیاں خبراں لئی تھلّے دتّی ہوئی ویب سائیٹاں تے جاؤ