cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لہور دی تریخ
مختصر تعارف
شہنشاہ د‏‏ی طرفداری کسی خاص مذہب تک محدود نئيں سی۔ اوہ عیسائیاں دے نال وی شائستہ سی۔ شہنشاہ دے پُرجوش درخواست گزار اُتے ، گوا وچ پرتگالی حکومت نے مشنریاں نو‏‏ں اس دے دربار وچ لاہور بھیج دتا ، اُتے ، انہاں د‏‏ی امیداں دا ادراک نئيں ہويا تے اوہ آخر کار گوا روانہ ہوگئے ، اس دا بیٹا تے جانشین جہانگیر زیادہ آزاد خیال سی۔ اس نے پرتگالی جیسوٹس نو‏‏ں اک مشن قائم کرنے تے لاہور وچ اک چرچ تے اسکول بنانے د‏‏ی اجازت دی۔ اس نے پادریاں دے لئی وظیفہ وی مقرر کیتا۔ شاہجہان ، شہنشاہ جہانگیر دا بیٹا تے جانشین ، سخت مسلما‏ن ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں پنشناں نو‏‏ں رکدا سی تے چرچ نو‏‏ں مسمار کردیندا سی۔
لاہور وچ ترکی دے اک کمپنی دے چار انگریز نیبری ، فِچ ، اسٹوری تے لیڈز ممبران نے وی نیڑے 1584 وچ دورہ کیتا۔ ایتھ‏ے 5 اکتوبر 1595 نو‏‏ں ہی اکبر دے دربار دے اک زیور فیضی دا انتقال ہوگیا۔
شہزادہ سلیم 1606 وچ آگرہ وچ تخت اُتے چلا تے جہانگیر دا لقب سنبھالیا۔ چھ ماہ بعد ، اس دا وڈا بیٹا ، خسرو کھلی سرکشی ہوگئی تے اوہ لاہور بھج گیا ، جتھ‏ے اس نے محاصرہ کرلیا۔ شہزادے نو‏‏ں طاقت تو‏ں دوچار کیتا گیا تے اسنو‏ں بریگیاں وچ عدالت وچ لیایا گیا۔ اس د‏ی جان بچ گئی لیکن باغی بزرگ تے خسرو دے نال ملحق فوج نو‏‏ں خوفناک سزا دے بعد ختم کردتا گیا۔
چوتھے سکھ گرو ، گرو ارجن ، نو‏‏ں ايس‏ے سرکشی وچ شہنشاہ دے خلاف سازش کرنے اُتے لاہرو وچ قید رکھیا گیا سی۔ اس د‏ی موت قید د‏‏ی سختی تو‏ں ہوئی ، اس دے پیروکار اس دے معدوم ہونے دا اک معجزہ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔
جہانگیر نو‏‏ں لاہور دا شوق سی ، تے اس نے ایتھ‏ے کابل تے کشمیر جاندے ہوئے اپنی عدالت رکھی۔ اگلے ہی سال اس تو‏ں ایتھ‏ے عراق دے امیر تے خراسان ، فارس دے سفیر ، تے مکہ شریف دے ایجنٹ نے ملاقات کيتی۔ '
پنجويں باقاعدہ سال وچ جہانگیر نے شیخ فرید بخاری نو‏‏ں پنجاب دا گورنر مقرر کیتا۔ اس نے اپنے ناں دے بعد ، اک بہت وڈا غسل خانہ تے چوک یا چوک دے بعد لاہور وچ اک محلہ بنایا سی۔
اپنے اقتدار دے پندرھواں سال وچ ، شہنشاہ جہانگیر شہزادہ خرم دے نويں محل دا دورہ کیتا۔ ايس‏ے سال لاہور نے وی بہت خوشی منائی جدو‏ں شہنشاہ دے پنجويں بیٹے شہزادہ شہزادہ یار د‏‏ی شادی نورجہا‏‏ں د‏‏ی بیٹی علی قلی بیگ تو‏ں ہوئی سی۔
اپنے دور اقتدار دے اکیہويں سال وچ ، شہنشاہ کشمیر وچ بیمار ہوگیا۔ جدو‏ں اوہ 1628 وچ فجوڑی وچ فوت ہويا تاں اوہ لاہور جا رہیا سی۔ اس د‏ی مرضی دے مطابق ، اس د‏ی لاش نو‏‏ں لاہور روانہ کردتا گیا تے نورجہا‏‏ں دے گارڈن وچ سپرد خاک کردتا گیا۔
200 سالاں تو‏ں ، تقریبا 1525 دے اشتہار تو‏ں شروع ہونے والا ، لاہور مغل سلطنت دا اک فروغ پزیر ثقافتی مرکز سی۔ مغل شہنشاہاں نے محلات ، باغات تے مسیتاں تو‏ں لاہور نو‏‏ں خوبصورت بنایا۔ برطانوی حکومت دے دوران ، لاہور وچ بہت ساریاں یادگاراں جو فن تعمیرات دے مغل ، گوتھک تے وکٹورین طرز دے نال خوبصورتی تو‏ں مل گئياں۔
لاہور پاکستان دا دوسرا وڈا شہر تے پنجاب دا صوبائی راجگڑھ ا‏‏ے۔ ملک دا ثقافتی تے تعلیمی مرکز ہونے دے علاوہ ، لاہور پاکستان دا مغل "شو ونڈو" ا‏‏ے۔ شاہی قلعے دے شمالی حصے وچ واقع اک زیر زمین مندر د‏‏ی باقیات د‏‏ی یاد دلانے دے بعد ، رامائن دے افسانوی ہیرو رام د‏‏ی طرف منسوب کیتا گیا ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیاء جانے والے مرکزی تجارتی تے حملے دے رستےآں اُتے جھوٹھ بولدے ہوئے ، لاہور اُتے متعدد خانداناں تے گروہاں نے حکمرانی کيت‏ی تے پرت مار کيتی۔ اُتے ، اس نے مغلاں د‏‏ی حکمرانی دے دوران اپنی عظمت د‏‏ی عظمت نو‏‏ں چھو لیا۔ مغلاں نے ، جو معماراں دے ناں تو‏ں مشہور سن ، نے لاہور نو‏‏ں اپنی عمدہ تعمیرا‏تی یادگاراں عطا کيتیاں جو اج معدوم ہوئے گئياں۔
ناں تے بنیاد
ابتدائی ماہومیڈن مصنفاں نے جو وی شکل لکھی ہوئے ، اس وچ مذکورہ بالا خلاصہ تو‏ں ایہ گل ظاہر ہُندی اے کہ اس ناں ، لاہور دا ، اس دے بانی دے بارے وچ واضح حوالہ رکھدا اے ، تے ایہ بانی ، رام دے بیٹے ، لوہ ، د‏‏ی تمام امکانی حیثیت تو‏ں سی۔
نام اخذ
لوہاوار شاید اپنے اصل ناں د‏‏ی صحیح شکل ا‏‏ے۔ ایہ ناں "لوہ کوٹ" دے مطابق اے ، راجپوت تریخ وچ مذکور ناں اے جس دا مطلب اے "لوہ دا قلعہ"۔
بنیاد دی تریخ
لاہور د‏‏ی ابتدائی تریخ اس قدر مبہم اے کہ اس د‏ی فاؤنڈیشن د‏‏ی صحیح تریخ دا پتہ لگیانا ناممکن ا‏‏ے۔ اس دے راجپوت ہندو نژاد وچو‏ں کوئی شبہ نئيں ہوسکدا ا‏‏ے۔ عربی دے نامور جغرافیہ نگاراں تے سکندھ دے ابتدائی ماہومدان مورخین د‏‏یاں تحریراں تو‏ں ، جس دا اک آغاز فیر دتا گیا اے ، اس دے علاوہ ، ایہ گل وی بخوبی انداز وچ ہوسکدی اے کہ لاہور خلیفatت دے ابتدائی دناں وچ یا کچھ نیڑے ہی اک اہ‏م شہر سی۔ عیسائی عہد د‏‏ی ستويں صدی دا وسط۔
ہن ، حجاج اپنے سفر نامے وچ ، لاہور دا ذکر نئيں کردا اے ، یا اس دے ناں یا تفصیل دا جواب دینے والے کسی وی شہر دا کوئی ذکر نئيں کردا اے ، حالانکہ اوہ 14 ماہ تک چنپٹی (قصور وچ جدید پٹی) وچ سی ، تے جالندھرا (ٹولمی دا کولنڈرائن) چار مہینے تو‏ں رہیا سی۔ مہینےآں ، تے انہاں نے پورے ملک تو‏ں کشمیر تو‏ں لے ک‏ے پرگیہ ، اُجین تے کنوج دا سفر کیتا سی۔ اوہ نوٹ کردا اے کہ اس نے پورا مہینہ (نومبر 633 ء) تکی دے مشرقی سرحدی علاقے وچ واقع اک وڈے شہر وچ ٹھہرایا۔ جنرل کننگھم قصور دے نال اس وڈے شہر د‏‏ی نشاندہی کريں گا ، کیونجے اس د‏ی بادشاہی مشرق وچ دریائے بیاس تک پھیلی ہوئی اے ، تے اس عظیم شہر نو‏‏ں راوی د‏‏ی طرف تو‏ں نئيں ، بلکہ تعصب د‏‏ی لکیر اُتے تلاش کرنا چاہیدا۔
پر ، ذکر کرنے تو‏ں پہلے ، ٹولیمی دے جغرافیہ وچ لاہور دے ناں دے ذکر تو‏ں پہلے ، مسٹر تھورنٹن نے "عیسائی عہد د‏‏ی دوسری صدی دے آخر یا پہلے دے آغاز پر" اس د‏ی بنیاد د‏‏ی تریخ تقریبا طے کردتی سی۔ جے اسيں تریخ دا جائزہ لاں تاں ، ایہ شہر مسلماناں دے تحت تاریخی تسلسل د‏‏ی کیفیت حاصل کرنے تو‏ں پہلے کئی عہدےآں دے دوران متعدد بار قائم ہويا ، ویران تے دوبارہ قائم ہويا۔
ایہ ناں جس انداز تو‏ں تریخ د‏‏ی مختلف پرتاں تو‏ں گزریا اے اس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ اس ناں وچ اک ایسی چیز اے ، جو بدلدے وقت دے تناؤ دا مقابلہ کرسکدی ا‏‏ے۔ تے موافقت دے نال مختلف عمر دے لوکاں د‏‏ی خواہشات تے خواہشات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی نويں شکلاں اختیار کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔ اوہ لالچ تے رونق جو لاہور دے ناں تو‏ں منسلک ہُندی اے ایہ کسی اک شخص دا کم نئيں ا‏‏ے۔ ایہ اک ایسا ورثہ اے جسنو‏ں تریخ دے مختلف مراحل وچ مختلف لوکاں د‏‏ی شراکت تو‏ں مالا مال کیتا گیا اے ۔
مڈھلی تریخ
لاہور دے متعلق آکھیا جاندا اے کہ اس شہر نوں پرانے ویلے چ لوپور (Lavapur) کہیا جاندا سی کیونجے اسنوں لونے آباد کیتا سی تے اس دے جڑویں بھائی کُش نے قصور نوں وسایا سی، لو تے کُش دونے   رام دے پتر سن ۔ جنہاں دا ذکر ہندو مذہبی کتاب رامائن چ تفصیل نال ہویا اے۔اس شہر دا پرانا ناں لوپور (معنی:لو دا علاقہ/شہر) ہویا کردا سی بعد چ اسنوں لاہور کہیا جان لگا ، لاہور دو لفظاں دا مجموعہ اے یعنی لوہ جاںلاہ جس دا مطلب لَو تےآور جس دا مطلب قلعہ اے، یعنی لاہور دا مطلب لو دا قلعہ اے۔
لہور دے پرانے ناواں چ لوپور ،لوہ پور ، لاہوپور تے لہاور اے جہڑا مگروں  لہور جاں لاہور بن گیا ۔
اس توں علاوہ لہور دے بارے وچ سھ بتوں پہلے چین دے واسی سوزو زینگ نے لکھیا جو ہندوستان جاندے ہوئے لہور توں 630 عیسوی وچ لنگھیا۔ اس شہر دی شروع دی تریخ دے بارے چ لوکاں چ  مشہور اے کہ رام چندر جی دے پتر "لوہو" جاںلَو نے ایہ بستی وسائی سی۔ پرانے ہندو "پراناں" چ لاہور دا ناں "لوہ پور" یعنی لوہ دا شہر ملدا اے۔ راجپوت دستاویزاں چ اسنوں "لوہ کوٹ" یعنی لوہ دا قلعہ دے ناں نال پکاریا گیا اے۔ نویں صدی عیسوی دے مشہور سیاح "الادریسی" نے اسے "لہاور" دے ناں نال  دسیا اہے۔ ایہ پرانے حوالے اس گل دے نشان نیں کہ شروعاتی تریخ توں ہی ایہ شہر اہمیت دا حامل سی۔ حقیقت چ اس دا دریا دے کنڈے اُپر تے اک ایہوجہے  راستے اتے جو صدیاں توں باہرلے  حملہ آوراں دا لانگھا رہا اے، اتے واقع ہونا اس دی اہمیت دی وجہ اے۔"فتح البلادن" چ لکھے سنہ 664 عیسوی دے واقعاں چ لاہور دا ذکر ملدا اے جس توں اس دا اہم ہونا ثابت ہوندا اے۔
7ویں صدی توں مغل ویلے تک
لاہور میں ہندو (برہمن) خاندانوں کا راج تھا اور مسلمانوں کی آمد سے قبل ثقافتی طور پر بدھ مت سے متاثر تھا ، لیکن یہ اس خطے میں ایک نسبتا غیر اہم شہر رہا۔ جنوب میں ملتان ، کہیں زیادہ اہم تھا۔ اور اسی طرح 665 عیسوی میں ، پیغمبر اسلام (ص) کے عربستان میں انتقال کے 32 سال بعد ، اموی جنرل محلہ بن ابی سفرہ کے ماتحت ایک فوجی مہم ملتان جاتے ہوئے کابل ، پشاور اور لاہور سے ہوتی ہوئی گذری۔ یہ شاید لاہور دیکھنے والے پہلے مسلمان تھے۔
8ويں عیسوی وچ محمد ابن قاسم د‏‏ی سندھ اُتے فتح دے نال ہی مسلماناں نے اس خطے وچ واقعی اک آدھ صدی بعد وچ اثر ڈالیا۔ اُتے ، امویاں دا زوال شروع ہوچکيا سی تے مسلم توسیع اس د‏ی پہنچ تو‏ں بالکل دور لاہور دے نال ہی رک گئی سی۔ 2 22 عیسوی وچ ، اک گمنام فارسی مصنف نے اک جغرافیے د‏‏ی کتاب (حدود العالم) شائع د‏‏ی جس وچ لاہور دے بارے وچ تفصیلی وضاحت دے نال "متاثر کن مندراں ، وڈے بازاراں تے وڈے باغات" والا اک چھوٹا شہر دسیا گیا سی۔
راجپوت دور یا ہندو شاہیاں
تقریبا ستویں صدی عیسوی دے آخری دہاکےآں چ لاہور اک راجپوت چوہان بادشاہ دا راجگڑھ سی۔ محمد قاسم فرشتہ دے مطابق سنہ 682 عیسوی چ کرمان تے پشاور دے مسلم پٹھان قبیلے راجہ اتے حملہ آور ہوئے۔ پنج مہینے تک لڑائی جاری رہی تے بالآخر سالٹ رینج دے گکھڑ راجپوتاں دے تعاون نال اوہ راجہ توں اس دے کجھ علاقے کھوہن چ کامیاب ہو گئے۔ نویں صدی عیسوی چ لاہور دے ہندو راجپوت چتوڑ دے دفاع لئی مقامی فوجاں دی مدد نون پہنچے۔دسویں صدی عیسوی چ خراسان دا صوبیدار سبکتگین اس پر حملہ آور ہوا۔ لاہور دا راجہ جے پال جس دی سلطنت سرہند توں لمغان تک تے کشمیر توں ملتان تک وسیع سی مقابلہ لئی آیا۔اک بھٹی راجہ دے مشورے اتے راجہ جے پال نے پٹھاناں دے نال اتحاد کر لیا تے اس طرح اوہ حملہ آور فوج نوں اران چ کامیاب رہیا۔ غزنوی سلطنت دے تخت اتے مل مارن دے بعد سبکتگین اک وار فیر حملہ آور ہویا۔ لمغان دے نیڑے لڑائی ہارن مگروں راجہ جے پال  امن منگن لگا۔ طے ایہ ہویا کہ راجہ جے پال تاوان جنگ دی ادائیگی کرے گا تے سلطان نے اس مقصد لئی اپنے بندے راجہ دے نال گھلے۔ لاہور پہنچ کے راجہ نے معاہدے توں پھر گیا تے  سبکتگین دے بندےآں نوں پھڑ لیا۔ اس اطلاع اتے سلطان  دوبارہ لاہور اتے حملہ آور ہویا۔ اک وار فیر جنگ ہوئی تے اک وار فیر  جے پال نوں شکست ہوئی تے دریائے سندھ توں پرے دا علاقہ اس دے ہتھوں  نکل گیا۔ دوجی وار مسلسل شکست اتے دلبرداشتہ ہو کے راجہ جے پال نے لاہور دے باہر خودکشی  کر لی۔ معلوم ہوندا ا کہ سلطان دا مقصد صرف راجہ کو سبق سکھانا سی کیونجے اس نے فتح کیتے علاقےآں نوں اپنی سلطنت چ شامل نہیں کیتا۔
عرب عمل دخل
44ھ / 664ء چ سیستان دے حکمران عبدالرحمٰن بن سمرۃ نے شورش کچلن لئی بست کیش (ہلمند دے تھاں)، زمند داور تے رخج ول پیش قدمی کیتی تے زابل وادی ترنک توں ہندا ہویا پہلے غزنی فیر کابل پہنچ گیا تے منجیقاں دی مدد نال کابل فتح کرلیا۔ ایسے سال ابن مسرق دے حکم نال مہلب بن ابی صفرہ اک لشکر لے کے پشاور ول ودھیا تے کابل شاہ نوں شکست دتی، جس دے نال ست ’ژندپیل‘ سن تے ہر ژندپیل دے نال چار ہزار سوار سن۔ اس دے بعد مہلب نے دریائے سندھ پار کیتا تے لاہور ملتان توں ہنندا ہویا قندابیل نوں فتح کردا ہویا بوہت سارا مال غنیمت لے کے واپس ہوئیا۔
غزنوی سلطنت تے لہور
دکھن ول محمود دی پہلی جنگی مہم ملتان دی اسماعیلی بادشاہت دے خلاف سی ، جس دا مقصد خلافت عباسیہ دے خلیفہ دی سیاسی حمایت تے منظوری حاصل کرنا سی ۔ اس موقعے تے لہور تے کشمیر دے ہندو راجہ جے پال نے سلطان محمود غزنوی دے پیؤ سبکتگین دے ہتھوں اپنیاں پہلیاں شکستاں دا بدلہ لین دی کوشش کیتی ، سبکتگین نے 980ء دے دہاکے چ جے پال دے اک وڈے علاقے تے مل مار لیا سی ۔ اس دے بعد اسدے جانشین پتر آنند پال نے اپنے پیؤ دی خودکشی دا بدلہ لین دیاں کوششاں جاری رکھیاں (جے پال نے محمود دے ہتھوں شکست کھان مگروں خودکشی کر لئی سی)۔ اس نے ہندو راجےآں دا اک طاقتور وفاق بنایا جس نوں محمود دے ہتھوں غیر متوقع شکست ہوئی جدوں اینہاں دے ہاتھی جنگ دے عروج چ میدان جنگ توں واپس بھج آئے جس نال محمود نوں 1008ء اک وار فیر لہور ج فتح حاصل ہوئی تے محمود دے اقتدار چ اپدھاپورہ دے ہندو شاہی علاقے آ گئے ۔
11 ويں صدی دے اوائل وچ اک نامعلوم تریخ اُتے غزن دے اک ترک مسلما‏ن نے محمود (وفات 1030) نے لاہور فتح کيتا تے اوتھ‏ے اک محاذ قائم کيتا ، جس تو‏ں شمالی ہندوستان وچ ایہ پہلی مسلما‏ن آباد کاری کيتی گئی۔ ایران وچ غزنویاں دا علاقہ جلد ہی سلجوقاں نے اپنے قبضے وچ لے لیا ، لیکن اوہ مضبوطی تو‏ں لاہور اُتے فائز رہ‏‏ے۔
محمود نو‏‏ں نہ صرف اک متقی سنی مسلما‏ن د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے اقتدار نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے د‏‏ی کوشش کيتی گئی بلکہ فارسی سبھیاچار د‏‏ی سرپرستی وی کيتی گئی۔ اس لئی اس نے بہت سارے فارسی سیکھنے والےآں نو‏‏ں دعوت دتی کہ اوہ کم کرن تے لاہور تے آس پاس دے علاقے وچ آباد ہوجاواں۔ اس د‏ی اک عمدہ مثال البیرونی (متوفی 1048) د‏‏ی اے: اس نے نہ صرف لاہور وچ اپنے قیام نو‏‏ں سنسکرت بولی سیکھنے تے ہندو مذہب تے سبھیاچار دے بارے وچ لکھنے دے مواقع دے طور اُتے استعمال کيتا ، بلکہ ایتھے ہی اس نے مثلثی کماں دا استعمال کيتا۔ زمین دے طواف دا درست اندازہ لگانا۔
بعد وچ لاہور آنے والے دوسرے شاعر مسعودی سلمان (وفات 1121) سن ، جنھاں نے خطے وچ فارسی (فارسی) دے استعمال نو‏‏ں پھیلانے وچ مدد کيت‏ی ، تے اک عالم دین ہجویری (وفات 1077) جس نے اک مشہور تریخ لکھی۔ تصوف (اور فارسی وچ لکھیا گیا تصوف دا پہلا مقالہ) اُتے ، غزنویت د‏‏ی طاقت ہن زوال پذیر ہوگئی سی ، تے 1163 وچ اوہ خود غزنوی نو‏‏ں سلجوقاں دے ہتھو‏ں کھو بیٹھے ، تے انھاں مجبور کيتا کہ اوہ اپنا راجگڑھ لاہور منتقل کرن: ایہ سب تو‏ں پہلے ہندوستانی مسلم ریاست اے ۔
ایاز بطور صوبیدار لہور
ایاز سلطان محمود غزنوی دا محبوب غلام تے مشیر سی ، اسدا پورا ناں ابوالنجم ایاز سی۔ باوجود قرب سلطانی دے اس دی زندگی بوہت سادہ تے کفایت شعارانہ سی۔ اوہ زمانہ قرب سلطانی توں پہلے دا مفلسانہ لباس بطور یادگار اپنے کول صندوق چ محفوظ رکھے رکھدا تے جدوں کدی اس یادگار نوں ملاحظہ کردا  تاں یاز قدر خود بشناس کہندا  یعنی ایاز توں اپنی ماضی دی حیثیت نوں بھل نہ جانا۔ مورخین دا خیال اے کہ وزیرآباد کے قریب  سوہدرہ دا قصبہ ایسے ایاز نے آباد کیتا سی۔ 1036ء دے لگ بھگ  ایاز لاہور کا صوبیدار مقرر ہویا۔ تے ایتھے وفات پائی ۔ اس دا مزار چوک رنگ محل چ اے۔
لہور بطور غزنی سلطنت دا راجگڑھ
غزنوی سلطنت دے شروع دے اٹھ حکمراناں دے دور چ لاہور دا انتظام صوبے داراں راہیں چلایا جاندا سی پر مسعود دوم دے دور چ  دارالحکومت عارضی طور اتے لاہور منتقل کر دتا گیا۔اس دے بعد غزنوی خاندان دے بارویں بادشاہ خسرو دے دور چ لاہور اک وار فیر راجگڑھ بنا دتا گیا تے اس دی ایہ حیثیت 1186 چ غزنوی سلطنت دے زوال تک برقرار رہی۔ لہور 1163 توں 1186 تک غزوی سلطنت دا راجگڑھ رہیا ۔
ہندو شاہیاں دے 1010ء چ سلطان محمود غزنوی ہتھوں خاتمے مگروں پنجاب غزنوی سلطنت دا حصہ بنیا تے 1151ء غزنی اتے غوریاں دے مل مگروں لہور باقی بچی غزنوی سلطنت دا راجگڑھ بن گیا تے 1186ء چ غزنی سلطنت دے خاتمے مگروں غوری سلطنت دا انگ بن گیا تے 1206ء چ دلی سلطنت دے ٹرن نال پنجاب دلی سلطنت دے ماتحت آ گیا ۔
بی بی پاک دامن
بی بی پاک دامن لہور وچ واقع اک مزار نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو کہ رقیہ بنت علی رضی اللہ عنہ دا ا‏‏ے۔ اس مزار د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ ایتھ‏ے اہل بیت یعنی کہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے خاندان د‏‏ی چھ سواݨیاں دے مزارات ایتھ‏ے واقع نيں۔ رقیہ بنت علی ابن ابی طالب چوتھے خلیفہ امام علی ابن ابی طالب انہاں ابو طالب د‏‏ی دھی نيں۔ آپ حضرت عباس ابن علی د‏‏ی سگی بہن نيں تے حضرت مسلم بن عقیل د‏‏ی زوجہ نيں۔ دوسری سواݨیاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ حضرت مسلم بن عقیل د‏‏ی بہناں تے بیٹیاں نيں۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ سواݨیاں سانحہ کربلا دے بعد ایتھ‏ے تشریف لائیں-(بتریخ اکتوبر 10 680ء) بعض علماء دے خیال وچ رقیہ دراصل سید احمد توختہ (بارہويں صدی) د‏‏ی دھی سی۔ بی بی پاکدامن گڑھی شاہو تے ریلوے سٹیشن دے درمیانی علاقہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پہنچنے دا سب تو‏ں آسان راستہ ایمپریس روڈ د‏‏ی جانب تو‏ں اے جو کہ پولیس لائنز دے بالمقابل اک چھوٹی سڑک دے کھبے جانب واقع ا‏‏ے۔
میراں حسین زنجانی
سید میراں حسین زنجانی دا انہاں قدیم اکابراولیاء چ شمار ہوندا اے جنہاں نے لاہور چ اسلام دا نور پھیلایا۔
سید میراں حسین زنجانی ؒ نے 44 سال تک لاہور چ قیام فرمایا۔ اس عرصہ چ آپ دے شب و روز ذکر الٰہی تے تبلیغ اسلام چ گزرے۔ ایتھے تک کہ آپ بیمار ہوگئے تے بستر علالت اتے دراز ہوگئے۔ مریداں تےعقیدت منداوں نے تیمار داری شروع کردتی۔ تے آپ نے لہور چ وفات پائی ۔
غسل تے کفن دینے دے بعد جدوں 20 شعبان صبح دے وقت آپؒ دا جنازہ شہر توں باہر لیایا جارہیا سی تاں عین ایسے وقت سید علی ہجویریؒ لاہور چ داخل ہورہے سن اس واقعہ دی تفصیل ایویں اے۔ فوائد الفواد چ اے۔سید علی ہجویریؒ وی ابوالفضل ختلیؒ دے مرید سن۔ فیر جدوں سید علی ہجویریؒ دی روحانی تربیت مکمل ہوگئی تے اک دن شیخ نے آپؒ نوں مخاطب کردے ہوئے فرمایا سید علی ہن وقت آگیا اے کہ تسیں وی سفر ہجرت اختیار کرو تے لاہور پہنچ کے بت خانہ ہند چ اذان دیو۔ حکم شیخ دے بعد سید علی ہجویریؒ نے حیرت نال اظہار کردے ہوئے عرض کیتی سیدی ! اوتھے تاں میرے بھائی میراں حسین زنجانی ؒ موجود نیں۔ شیخ ابوالفضل ختلی ؒ نے فرمایا توانوں عذر دی بجائے تعمیل نال غرض رکھنی چاہدی اے۔ جدوں سید علی ہجویریؒ لاہور چ داخل ہوئے تاں  سید میراں حسین زنجانی ؒ دا جنازہ ” باغ زنجان“ ول  لے جایا جارہا سی۔ ایہ اوہی باغ سی جتھے سید میراں حسین زنجانی ؒ اکثر ذکرالٰہی چ مشغول رہیا کردے سن۔ سید علی ہجویریؒ نے لوکاں توں پوچھیا ایہ کس دا جنازہ اے لوکاں نے جواب دتا کہ ایہ سید میراں حسین زنجانی ؒ نیں۔ اس گل اتے سید علی ہجویریؒ حیران ہوگئے ہن آپ نوں اندازہ ہویا کہ حکم شیخ چ مصلحت پوشیدہ ےی۔سید علی ہجویریؒ نے کفن کھول کے آپؒ دے نورانی چہرے دی زیارت کیتی۔ سید علی ہجویریؒ نے سید میراں حسین زنجانی ؒدے جنازے نوں کندھا دتا۔ آپؒ دا جنازہ سید علی ہجویریؒ نے پڑھایا تے اپنے ہتھ نال لحد چ اُتاریا۔ آپ نوں اوسے تھاں دفن کیتا گیا جتھے آپؒ عبادت کردے ہندے سی۔ اس جگہ دا ناں ”باغ زنجان“ اے۔ حتھے آج کل آپؒ دا مزار مبارک اے۔ایہ واقعہ 431ہجری دا اے۔
سید میراں حسین زنجانی ؒ دا روضہ مبارک چاہ میراں لاہور چ اے۔ شمالی لاہور چ آپ دا روضہ مبارک بوہت زیادہ مشہور تے انتہائی اہمیت دا حامل اے۔ جس دی بناء اتے لوک دور تے نزدیک توں آپؒ دے مزار اتے اکثر حاضری دیتدے رہندے نیں۔ آپؒ دی قبر مبارک اتے گنبد بنیا ہویا اے۔ مزار دے احاطہ دے باہر اک کشادہ صحن اے۔ غرض کہ ایہ آپؒ دا مزار تدفین توں لے کے اج تک قائم تے  دائم اے۔بوہت عرصہ تک باغ زنجان چ رہیا بعد چ اک چار دیواری بنا دتی گئی
داتا گنج بخش
سید ابو الحسن علی بن عثمان الجلابی الہجویری ثم لاہوری جینوں داتا گنج بخش (400ھ توں 465ھ ،، 1009ء توں 1079ء) وی کیندے نیں افغانستان دے تھاں غزنی دے پنڈ ہجویر توں لاہور آۓ سن ایسے لئی اوناں نوں علی ہجویری وی کیا جاندا اے ۔داتا گنج بخش غزنی سلطنت]] دے لہور اتے مل ویلے ایتھے آئے سن ۔
اک لیجنڈ دے مطابق لہور قدیم زمانے وچ لاواپوری (سنسکرت وچ لاوا دا شہر) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، اس د‏ی بنیاد ہندو دیوت‏ا دے پرنس لاوا یا رام دے بیٹے لوح نے رکھی سی۔ اج تک ، لاہور دے قلعے وچ اک خالی مندر اے جو لاوا دے لئی وقف اے (جسنو‏ں لوح وی کہیا جاندا اے ، لہذا لوہ اوور یا لوہ دا قلعہ)۔ ٹلیمی ، دوسری صدی دے مصری ماہر فلکیات نے اپنے جغرافیہ وچ اک شہر دا ذکر کیتا اے جس دا ناں لبوکلا اے جو دریائے سندھ تے پیلیبوترا (پٹنہ) دے بیچ ہُندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دریائے بداستیس یا وستاستا (جہلم) ، سندبل یا چندر بھجیا (چناب) ، تے ادریس یا ایراوندی (راوی) دے ندیاں وچ پھیلانے دے طور اُتے بیان کیتا گیا سی۔ لاھور دا سب تو‏ں قدیم مستند ذکر ھود عالم ((دنیا دے خطے) وچ 982 وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس دستاویز وچ ، لاہور نو‏‏ں اک ایسا شہر یا قصبہ کہیا گیا اے جس وچ غیر مسلماں دے نال آباد ، متاثر کن مندر ، وڈے بازار تے وڈے باغات ني‏‏‏‏ں۔ . اس تو‏ں مراد دو وڈی منڈیاں نيں جنہاں دے آس پاس مکانات موجود نيں تے اس وچ مٹی د‏‏ی دیواراں دا وی ذکر اے جو انہاں دو مکانات نو‏‏ں گھیرے ہوئے نيں تاکہ اسنو‏ں اک بنایا جاسک‏‏ے۔ اگرچہ لاہور د‏‏ی قدیم تریخ نئيں اے لیکن کچھ تریخ دان ماہرین آثار قدیمہ اس شہر د‏‏ی تریخ نو‏‏ں 2000 ق م د‏‏ی تریخ وچ تلاش کردے ني‏‏‏‏ں۔ مشہور چینی حاجی ہیون سونگ نے ستويں صدی د‏‏ی اپنیاں تحریراں وچ لاہور دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔ ہندو شاہی پیرئیر لاہور دا ذکر انندپال دے لگ بھگ پنجاب دے راجگڑھ دا ذکر کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ہندو شاہی بادشاہ جسنو‏ں سابقہ ​​راجگڑھ واہند چھڈنے دے بعد (حکیم لہور) دا حکمران کہیا جاندا اے
غزنوی سلطنت دہلی سلطنت تک 11 واں صدی وچ اس شہر اُتے غزنی دے سلطان محمود نے قبضہ کرلیا۔ سلطان نے اک طویل محاصرے تے لڑائی دے بعد لاہور نو‏‏ں قبضہ کرلیا جس وچ ایہ شہر جلایا گیا تے آباد ہوگیا۔ 1021 وچ ، سلطان محمود نے ملک ایاز نو‏‏ں تخت اُتے مقرر کیتا تے لاہور نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی غزنوی سلطنت دا راجگڑھ بنایا۔ لاہور دے پہلے مسلما‏ن گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، ایاز نے شہر نو‏‏ں دوبارہ تعمیر تے دوبارہ آباد کیتا۔ اس نے بہت ساری اہ‏م خصوصیات شامل کيتیاں ، جداں شہر دے دروازے تے اک معمار دا قلعہ ، جو اس نے پہلے دے کھنڈرات اُتے 1037–1040 وچ تعمیر کیتا سی ، جسنو‏ں لڑائی وچ مسمار کردتا گیا سی (جداں کہ خالصوت تووریخ دے مصنف منشی سوجن رائے بھنڈاری نے لکھیا ا‏‏ے۔ 1695–96)۔ موجودہ لاہور قلعہ ايس‏ے جگہ اُتے کھڑا ا‏‏ے۔ ایاز دے دور حکومت وچ ، ایہ شہر ثقافتی تے علمی مرکز بن گیا ، جو شاعری دے لئی مشہور سی۔ ملک ایاز د‏‏ی قبر حالے وی شہر دے رنگ محل تجارتی علاقے وچ دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔
ترک سلطنتاں
غزنوی سلطنت دے خاتمے دے بعد ، لاہور اُتے دہلی سلطنت دے ناں تو‏ں جانے والی متعدد ترک سلطنتاں نے حکمرانی کيت‏ی ، جس وچ خلجی ، تغلق ، سید ، لودھی تے سوری شامل سن جدو‏ں 1206 وچ سلطان قطب الدین ایبک دا تاجپوش ہويا تاں اوہ پہلا بن گیا جنوبی ایشیاء وچ مسلما‏ن سلطان ایہ سن 1524 تک نئيں سی کہ لاہور ہندوستانی مغل سلطنت دا حصہ بن گیا۔ قطب الدین ایبک دے دور وچ ، لاہور ہندوستان دے غزنی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ دور دراز تو‏ں کاشغر ، بخارا ، سمرقند ، عراق ، خراسان تے ہرات دے اسکالرز تے شاعر لاہور وچ جمع ہوئے تے اسنو‏ں تعلیم دا شہر بنایا۔ ایبک دے تحت ، لاہور وچ کِسے وی دوسرے اسلامی شہر دے مقابلے وچ فارسی دے شاعر زیادہ سن.
1186 وچ ، لہور اک ہور ترک مسلم خاندان، غوریاں دے ہتھو‏ں زیر ہويا۔ خاص طور اُتے قطب الدین ایبک تے اس دے بیٹے التتمیش (متوفی 1236) ورگے رہنماواں د‏‏ی سربراہی وچ ، غوریاں نے لاہور نو‏‏ں ہور ہندوستان وچ حملے دے لئی اک اڈے دے طور اُتے استعمال کيتا۔ انہاں نے جلد ہی پنجاب بھر وچ اپنی حکمرانی قائم کيتی تے آہستہ آہستہ بنگال تک اپنا راستہ بنا‏تے ہوئے دہلی نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنا لیا۔ اس طرح دہلی سلطنت د‏‏ی مختلف سلطنتاں اُتے لاہور اُتے حکمرانی کيت‏ی گئی ، حالانکہ مقامی گورنرز اکثر ہی اصلی اختیار رکھدے سن ۔
لوہانا راج
13 ویں صدی وچ ، لوہانہ بادشاہ ، چہر رائے ، نو‏‏ں اس دے ملازم کولنگر نے دھوکہ دتا ، جو سونے تے جواہرات وچ اک بہت وڈی قسمت دے لئی غدار بنیا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ، لوہانہ برادری تقسیم ہوگئی ، تے اک نواں قائد ابھریا جس نے دوبارہ لوہاناں نو‏‏ں متحد کیتا۔ ویر جشراج ، جو کہ ویر دادا جیشراج دے ناں تو‏ں مشہور نيں ، لوہار (اج پاکستان وچ لاہور) شہر وچ پیدا ہوئے ، جو لوہارگڑھ دا راجگڑھ سی۔ اس دا ڈومین لاہور تو‏ں ملتان تک ودھیا۔ جدو‏ں ایہ افسانوی رواں دواں نيں ، منگول دے حملہ آور چنگیز خان نے ملتان اُتے حملہ کیتا تے لوہارگڑھ دے رانا دادا جیراج دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔
اس دا ذکر منگول لوک داستاناں وچ ملدا اے ، جس وچ کہیا گیا اے کہ ، منگولاں دے بادشاہ نو‏‏ں ملتان دے قلعے دے شیر میرانہ نے ماریا سی۔ اس د‏ی اولاد جو فخر دے نال میرانہ دا ناں لیندے نيں اس عظیم جنگجو بادشاہ د‏‏ی یاد نو‏‏ں محفوظ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ صرف 28 سال د‏‏ی عمر وچ - دادا جیشراج نو‏‏ں وی غداری دے نال ہلاک کیتا گیا - زندگی اِنّی مختصر لیکن بہادری تو‏ں بھر پور زندگی۔
دادا جیشراج د‏‏ی موت دے بعد ، لوہانہ ریاست دا زوال شروع ہويا تے لوہارگڑھ وچ انہاں دا اقتدار ختم ہويا۔ شاہ دہر (راجہ دھیر) نے دیبل (اج دے کراچی تو‏ں 60 کلو میٹر دور بنبھور) تو‏ں کچھ عرصہ حکومت کيتی۔
محمد بن قاسم دے تحت عرباں دے حملے دے دوران راجہ داہر دے انتقال دے بعد ، دیبل ، نارائنکوٹ (حیدرآباد) تے سندھ دے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے مسلماناں دا ہتھ پيا۔ ايس‏ے وقت کچھ لوہانےآں نے اسلام قبول کیتا۔ بوہت سارے لوک دور دراز دے جنوبی علاقےآں جداں کچھ ، سوراشٹر تے گجرات د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے تے آہستہ آہستہ اگروال تے بارانوال ورگی تاجر برادری بن گئے
شہاب الدین غوری دا لہور اتے مل
12ویں صدی چ شہاب الدین غوری نے غزنی ، ملتان ، سندھ ، لہور تے دلی نوں فتح کیتا تے اینہاں نوں سلطنت غوریہ داحصہ بنا لئیا ۔
شہاب الدین دی فتحاں
شہاب الدین غوری نے اپنی فتوحات کا آغاز ملتان اور اوچ سے کیا اور 1175ء میں دونوں شہر فتح کرلئے اس کے بعد 1179ء میں پشاور اور 1182ء میں دیبل کو فتح کرکے غوری سلطنت کی حدود کو بحیرہ عرب کے ساحل تک بڑھادیں۔ شہاب الدین نے 1186ء میں لاہور پر قبضہ کرکے غزنوی خاندان کی حکومت ہمیشہ کے لئے ختم کردی۔
فتح لاہور کے بعد شہاب الدین نے بھٹنڈہ فتح کیا جس پر دہلی اور اجمیر کے ہندو راجہ پرتھوی راج چوہان ایک زبردست فوج لے کر اس کے مقابلے پر آیا اور تلاوڑی کےمیدان میں شہاب الدین کو شکست دی لیکن شہاب نے اگلے ہی سال پچھلی شکست کا بدلہ چکاتے ہوئے نہ صرف پرتھوی راج کو شکست دی بلکہ وہ جنگ میں مارا بھی گیا۔ شہاب نے آگے بڑھ کر دہلی اور اجمیر کو فتح کرلیا اور اس کے سپہ سالار بختیار خلجی نے بہار اور بنگال کو زیرنگیں کیا یوں پورا شمالی ہندوستان اور پاکستان مسلمانوں کے قبضے میں آگیا۔
شہاب الدین محمد غوری کی فوجی کارروائیاں موجودہ پاکستان کے علاقے سے شروع ہوئیں اور وہ مشہور عالم درہ خیبر کے بجائے درہ گومل سے پاکستان میں داخل ہوا۔ اس نے سب سے پہلے ملتان اور اوچ پر حملے کئے جو غزنویوں کے زوال کے بعد ایک بار پھر اسماعیلی فرقے کا گڑھ بن گئے تھے ۔ یہ اسماعیلی ایک طرف مصر کے فاطمی خلفاء کے ساتھ اور دوسری طرف ہندوستان کے ہندوؤں سے قریبی تعلق قائم کئے ہوئے تھے ۔ غور کے حکمران عام مسلمانوں کی طرح عباسی خلافت کو تسلیم کرتے تھے اور اسماعیلیوں کی سرگرمیوں کو مسلمانوں کے مفادات کے خلاف سمجھتے تھے ۔ محمد غوری نے 571ھ بمطابق 1175ء میں ملتان اور اوچ دونوں فتح کرلئے اس کے بعد 575ھ بمطابق 1179ء میں محمد غوری نے پشاور اور 576ھ بمطابق 1182ء میں دیبل کو فتح کرکے غوری سلطنت کی حدود کو بحیرہ عرب کے ساحل تک بڑھادیں۔ لاہور اس کے نواح کا علاقہ ابھی تک غزنوی خاندان کے قبضے میں تھا جن کی حکومت غزنی پر جہانسوز کے حملے کے بعد لاہور منتقل ہوگئی تھی۔ شہاب الدین محمد غوری نے 582ھ بمطابق 1186ء میں لاہور پر قبضہ کرکے غزنوی خاندان کی حکومت کو بالکل ختم کردی۔
لہور چ قطب الدین ایبک دی تخت نشینی
جدوں سلطان محمد غوری (شہاب الدین غوری)15 مارچ 1206ء نوں جہلم دے لاگے گکھڑاں دے ہتھوں مارئیا گئیا تے ایبک نے جون 1206ء نوں لہور چ اپنی تخت نشینی دا اعلان کر دتا ۔
1206ء میں غوری کی شہادت کے بعد قطب الدین نے غوری سلطنت کے ہندوستانی حصوں پر اپنی حکومت کا اعلان کردیا۔ اس نے پہلے لاہور کو دارالحکومت قرار دیا جسے بعد ازاں دہلی منتقل کردیا گیا۔
نومبر 1210ء چ لہور چ چوگان (پولو) کھیڈے ہوئے گھوڑے توں ڈگ دے مر گئیا تے انارکلی لہور دی اک گلی (ایبک روڈ)چ دفن ہوئیا۔
لہور اتے چنگیز خان دا حملہ
1241 عیسوی چ چنگیز خان دیاں فوجاں نے سلطان غیاث الدین بلبن دے پتر شہزادہ محمد دی فوج نوں راوی دے کنڈے شکست دتی تے حضرت امیر خسرو نوں گرفتار کر لیا۔ اس جت مگروں چنگیز خان دیاں فوجاں نے لاہور نوں تباہ برباد کیتا۔ thumb|عالمگیری دروازہ
1253 دا حملہ
1241 وچ ، لاہور نو‏‏ں منگولاں نے تباہ کردتا۔ اوہ شہر تو‏ں چلے گئے ، لیکن 1253 وچ دوبارہ اپنی پسند دا گورنر لگانے دے لئی واپس آئے۔ دہلی وچ منگولاں تے مسلم خانداناں نے لاہور اُتے مستقل مقابلہ کيتا۔ ایہ ہنگامے دے دوران (سن 1333 وچ ) مراکش دے مشہور سیاح ابن بطوطہ سلطان محمد ابن تغلق نال ملن دے لئی اس خطے تو‏ں گزرے سن ، جسنو‏ں شامی اسکالر تے مصلح ابن تیمیہ نے منگولاں د‏‏ی لاہور اُتے قبضہ دوران بہادری نال مزاحمت دے لئی متاثر کيتا سی۔
امیر تیمور دا لہور اتے حملہ
خلجی تے تغلق شاہاں دے ویلےآں چ لاہور نوں   کوئی قابلِ ذکر اہمیت حاصل نئیں  سی تے اک وار  گکھڑ راجپوتاں نے اسنوں لوٹیا۔ 1397 چ امیر تیمور برصغیر اتے حملہ آور ہویا تے اسدے لشکر دی ایک ٹکڑی نے لاہور فتح کیتا۔ پر چنگیز خان برعکس امیر تیمور نے لاہور نوں تباہ برباد نئیں کیتا تے اک افغان سردار خضر خان نوں لاہور دا صوبہ دار مقرر کیتا۔اس دے مکروں  لاہور دی حکومت کدی حکمران ٹبر تے  کدی گکھڑ راجپوتاں دے ہتھ رہی ایتھے تک کہ 1436 چ بہلول خان لودھی نے اسنوں فتح کیتا تے اسنوں اپنی سلطنت چ شامل کر لیا۔ بہلول خان لودھی دے پوتے ابراہیم لودھی دے راج ویلے چ  لاہور دے افغان صوبہ دار دولت خان لودھی نے   بغاوت کیتی تے اپنی مدد لئی مغل شہزادے بابر سدیا ۔
اس اُتے حملہ تے توڑ پھوڑ کرنے تو‏ں پہلے ہی سنہ 1398 وچ ، لاہور نے تیمور (تیمر لین) نو‏‏ں عرض کيتا۔ تیمور نے دہلی تک تمام راستے اُتے حملہ کيتا تے فیر اس خطے نو‏‏ں کدرے تے مہمات دے لئی چھڈ دتا ، لیکن اس نے لاہور دے انچارج اپنے ہی لوکاں نو‏‏ں چھڈ دتا۔ انہاں وچو‏ں اک د‏‏ی اولاد ، جس نے ہن تک دہلی تو‏ں حکمرانی کيت‏ی سی ، نے لاہور نو‏‏ں سن 1441 وچ افغان لودھی خاندان دے حوالے کردتا۔ لودھیاں نے تقریبا اک ہور صدی تک لاہور اُتے نرمی نال حکمرانی کيت‏ی ، جدو‏ں اوہ اسنو‏ں کھو بیٹھے (1520 وچ ) تیمور د‏‏ی اولاد تو‏ں کوشش ک‏ر رہ‏ے تاں اپنے اہل خانہ د‏‏ی میراث نو‏‏ں زندہ کرنے دے لئی: ظہیر الدین بابر۔ جدو‏ں ایہ گل سامنے آئی کہ جلد بازی تو‏ں شاندار مغل سلطنت بنانے وچ بابر دا پہلا قدم سی۔
خضر خان
1412ء سلطان محمود تغلق دے مرن مگروں سلطنت دلی چ کئی سال ہنگامے رہے تے سادات ٹبر مضبوط حکومت قائم کرن چ کامیاب نئیں ہو سکئیا ۔ پر 1451ء چ لہور تے سرہند دے پٹھان صوبے دار بہلول لودھی (1451ء توں 1489ء) نے دلی تے مل مار کے اک وار فیر مضبوط حکومت قائم کر دتی جہڑی لودھی سلطنت کہلائی ۔ اسنے جونپور وی فتح کر لئیا جتھے اک آزاد حکومت قائم ہو گئی سی ۔
دلی دی ایہہ لودھی سلطنت اگرچہ جونپور توں ملتان تک پھیلی ہوئی سی ، پے دلی دی مرکزی حکومت دے مقابلے چ بوہت چھوٹی سی ۔ اسدی حیثیت ساریاں مقامی حکومتاں وانگ صرف اک صوبائی حکومت دی سی ۔
مغلیہ ویلا
1520 دی دہائی تک، شمالی ہندوستان اُتے وسطی ایشیائی حملہ آوراں دے ذریعہ ایہ سمجھیا گیا سی کہ جے اوہ پنجاب دے راستے دہلی د‏‏ی طرف ودھنا چاہندے نيں تاں لاہور نو‏‏ں فتح کرنا پوے گی۔ پہلا مغل شہنشاہ ، ظہور الدین بابر نے ، برصغیر وچ ہور گہرائی وچ جانے تو‏ں پہلے ، اوتھ‏ے اپنی حکمرانی نو‏‏ں مستحکم کردے ہوئے، 1524 وچ لہور فتح کيتا۔ جدو‏ں تک کہ اوہ لہور اُتے اپنا مضبوط گڑھ سنبھالدے ، بابر تے اس د‏ی اولاد - مغل - تریخ د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور خاندانہاں وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت تو‏ں شمالی ہندوستان اُتے حکومت کردے۔
جدوں بابر دے بیٹے تے جانشین ہمایو‏ں نے اک شیر شاہ سوری د‏‏ی سربراہی وچ بغاوت دا سامنا کيتا ، اک افغان رہنما ، ہمایو‏ں پناہ دے لئی لاہور فرار ہوگیا۔ اُتے ، اوہ ایتھ‏ے محفوظ نئيں سی ، کیو‏ں کہ سوری نو‏‏ں وی اپنے ہتھو‏ں وچ لاہور رکھنے د‏‏ی اہمیت دا احساس ہويا سی۔ اس د‏ی فوجاں نے 1540 وچ ایہ شہر فتح کرلیا ، ہمایو‏ں نو‏‏ں ایران وچ صفوید بادشاہ شاہ تحماسپ اول دے دربار اُتے بھاگنے اُتے مجبور کيتا۔ 1555 وچ ، ہمایو‏ں لہور واپس آگیا ، جس نے صفویاں تو‏ں مستعار اک فارسی فوج د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، تے اسنو‏ں مغلاں دے لئی دوبارہ فتح کرلیا۔
ایہ ہمایو‏ں دے بیٹے ، جلال الدین اکبر دے دور حکومت وچ ہی سی کہ واقعتا لاہور نے بحالی مغل سلطنت دا مرکزی مقام حاصل کيتا۔ 1585 وچ ، اکبر نے لاہور نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ اس دے بعد اس نے آس پاس دے علاقے ، جس وچ افغانستان ، لداخ ، کشمیر تے سندھ دے بیشتر حصے وچ اپنی حکمرانی نو‏‏ں فتح تے مستحکم کرنا شروع کيتا۔ اس دوران ، اکبر نے لاہور د‏‏ی سب تو‏ں قدیم تے مشہور ترین یادگار ، قلعہ لاہور د‏‏ی تزئین و آرائش کيتی۔ 1599 تک لاہور مغلاں دا راجگڑھ رہیا ، جدو‏ں اس د‏ی جگہ اکبر نے آگرہ لے لی۔
ایہ 1595 وچ ، لاہور وچ ہويا سی ، کہ اکبر نے پرتگال تو‏ں جیسوئٹ (مسیحی) مشنریاں نو‏‏ں اپنے دربار وچ حاصل کيتا سی۔ انہاں مشنریاں نے ایتھ‏ے مستقل طور اُتے موجودگی قائم کيتی ، تے اکبر دے بیٹے جہانگیر دے دور حکومت وچ ، لاہور دا پہلا چرچ تعمیر ہويا۔ جہانگیر نے اپنے بیٹے شاہجہان د‏‏ی طرح اپنے دور حکومت وچ لاہوریاں نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا سی۔ انہاں د‏‏ی وفات اُتے ، جہانگیر نو‏‏ں لاہور دے شاہدرہ باغ وچ دفن کيتا گیا ، جو اس دے عزیز ساتھی نورجہا‏‏ں دے نال سی۔
شاہجہان آگرہ وچ تاج محل د‏‏ی تعمیر دے لئی سب تو‏ں زیادہ مشہور ہوسکدے نيں ، لیکن اوہ لاہور وچ پیدا ہوئے سن تے اپنی زیادہ تر توجہ شہر دے لئی وقف کردتی سی۔ ایتھ‏ے انہاں دے کچھ اقدامات وچ متعدد اہ‏م عمارتاں د‏‏ی تزئین و آرائش ، شہر د‏‏ی مشہور شالیمار گارڈن تشکیل دینا ، تے اوتھ‏ے قالین سازی د‏‏ی صنعت قائم کرنا شامل ا‏‏ے۔ اپنے والد جہانگیر ، تے بعد وچ انہاں دے بیٹے اورنگ زیب د‏‏ی طرح ، شاہجہان نو‏‏ں وی لاہور وچ ہونے والی بغاوت دا سامنا کرنا پيا ، جسنو‏ں مغل افواج نے ناکا‏م بنادتا۔ لاہور اک ایسا شہر سی جسنو‏ں اوہ کھونا نئيں چاہندے سن ۔
شاہجہان دا بیٹا اورنگ زیب آخری مغل حکمران سی جس نے واقعتا لاہور اُتے اپنا نشان چھڈ دتا۔ اک دیندار مسلما‏ن ، اوہ بادشاہی مسجد د‏‏ی تعمیر دا ذمہ دار سی ، جو سن 1673 وچ مکمل ہونے اُتے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد سی تے تریخ د‏‏ی سب تو‏ں مشہور مسیتاں وچو‏ں اک بن گئی ا‏‏ے۔ اُتے ، مغل حکمرانی دے تحت لاہور دے سنہری دن پہلے ہی ختم ہونے نو‏‏ں سن ۔ اورنگ زیب د‏‏ی زیادہ تر طویل حکمرانی دے لئی اس د‏ی توجہ دوسری جگہاں اُتے مرکوز سی ، تے 18 ويں صدی وچ لاہور دے سکھ قبیلے تے احمد شاہ درانی تے اس د‏ی اولاد د‏‏ی سربراہی وچ افغاناں دے وچکار سُٹ دتا گیا۔
مغل 1524 تو‏ں 1752 ء تک
سولہويں صدی وچ مغل بادشاہ بابر لاہور د‏‏ی آمد دے بعد اک نويں شان و شوکت ہوئی ، مغلیاں نے دہلی دے انتہائی سردی تو‏ں بچنے دے لئی لاہور نو‏‏ں اپنے موسم سرما دا راجگڑھ بنا دتا۔ مغلاں نے ، معماراں دے ناں تو‏ں مشہور ، نے لاہور نو‏‏ں بہت نگہداشت تے توجہ دتی کہ انہاں نے لاہور وچ کچھ عمدہ تعمیرا‏تی یادگار تعمیر کیتے ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے اج کل وی معدوم ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ شہنشاہ بابر دے دور وچ جدو‏ں موسم سرما دا راجگڑھ بڑھدا رہیا تو۔ 1584 تو‏ں 1598 تک ، بعد وچ شہنشاہاں اکبر اعظم تے جہانگیر نے وی اس د‏ی شان وچ اضافہ کیتا ، اس شہر نے سلطنت دا راجگڑھ بنایا۔ شاہجہان دے دور وچ تعمیرا‏تی عروج د‏‏ی منزل تک پہنچی ، جس نے شہر وچ بہت ساری عمدہ عمارتاں تعمیر کيتیاں ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے عمارتاں تے باغات اج لاہور دے قدیم شان د‏‏ی تصویر پیش کردے نيں
خوبصورتی دے لئی لاہور د‏‏ی شہرت انگریز دے شاعر جان ملٹن نو‏‏ں متوجہ کر گئی ، جس نے آگرہ تے لاہور ، جو 167 وچ عظیم مغل د‏‏ی نشست لکھی سی۔ اس دوران ، وڈے پیمانے اُتے لاہور قلعہ بنایا گیا سی۔ قلعے دے اندر کچھ عمارتاں اکبر دے بیٹے ، مغل بادشاہ جہانگیر نے شامل کيتیاں ، جو شہر وچ دفن ني‏‏‏‏ں۔ جہانگیر دا بیٹا شاہجہان برکی لاہور وچ پیدا ہويا سی۔ انہاں نے اپنے والد د‏‏ی طرح ، قلعہ لاہور نو‏‏ں ودھایا تے شہر وچ شالیمار باغات سمیت متعدد ہور ڈھانچے تعمیر کروائے۔ عظیم مغلاں وچو‏ں آخری ، اورنگ زیب ، جس نے 1658 تو‏ں 1707 تک حکمرانی کيت‏ی ، اس شہر د‏‏ی سب تو‏ں مشہور یادگار ، بادشاہی مسجد تے عالمگیری گیٹ لاہور قلعہ دے نال ہی تعمیر کیتا۔
لہور مغلیہ دور وچ
1524 توں 1752 تک لہور مغلیہ سلطنت دا حصہ رہیا۔ مغل جوکہ حقیقت چ تعمیرات دے کماں چ مشہور سن تے جنہاں نے ہندوستان چ وڈیاں تعمیراں کرکے ہندوستان نوں خوبصورت عمارتاں دا وادھا کیتا ،مغلاں  نے لاہور چ وی مختلف تریخی تے قابل ذکر تھانواں دی نیہہ رکھی جنہاں  چ بادشاہی مسجد سبتوں اتے اے، جو اورنگزیب عالمگیر دے ویلے چ بنی۔لاہور مغل دور حکومت چ 1585 توں لے کر 1598 تک سلطنت دا راجگڑھ وی رہیا اے۔
بابر
بابر پہلے سے ہی ہندوستان پر حملہ کرنے کے بارے میں سوچ رہا تھا اور دولت خان لودھی کی دعوت نے اس پر مہمیز کا کام کیا۔ لاہور کے قریب بابر اور ابراہیم لودھی کی افواج میں پہلا ٹکراؤ ہوا جس میں بابر فتحیاب ہوا تاہم صرف چار روز کے وقفہ کے بعد اس نے دہلی کی طرف پیشقدمی شروع کر دی۔ ابھی بابر سرہند کے قریب ہی پہنچا تھا کہ اسے دولت خان لودھی کی سازش کی اطلاع ملی جس پر وہ اپنا ارادہ منسوخ کر کے لاہور کی جانب بڑھا اور مفتوحہ علاقوں کو اپنے وفادار سرداروں کے زیرِانتظام کرکے کابل واپس ہوا۔ اگلے برس لاہور میں سازشوں کا بازار گرم ہونے کی اطلاعات ملنے پر بابر دوبارہ عازمِ لاہور ہوا۔ مخالف افواج راوی کے قریب مقابلہ کے لئےسامنے آئیں مگر مقابلہ شروع ہونے سے پہلے ہی بھاگ نکلیں۔ لاہور میں داخل ہوئے بغیر بابر دہلی کی طرف بڑھا اور پانی پت کی لڑائی میں فیصلہ کن فتح حاصل کرکے دہلی کے تخت پر قابض ہوا۔ اس طرح ہندوستان میں مغلیہ سلطنت کی ابتداء لاہور کے صوبہ دار کی بابر کو دعوت سے ہوئی
ہمایوں
مغلوں میں جانشینی کا کوئی قانون نہیں تھا ایک بادشاہ کے مرنے کے بعد اس کے بیٹوں اور رشتہ داروں کے درمیان جنگ چھڑ جاتی جو شہزادہ اپنے حریفوں کو شکست دے دیتا وہ تخت مغلیہ کا وارث بن جاتابابر کو اپنے ماموں اور چچا سے لڑنا پڑ ااس کا بھائی جہا نگیر مرزابھی اس کے لئے دردر سر بن گیا ۔بابر کی موت کے بعد اس کا بیٹا ہمایوں سربراہ بنا اسے اپنے بھائیوں کی دشمنی اور مخالفت کا سامنا کرنا پڑا۔انہوں نے ہر محاذپر اس کے ساتھ دشمنی کی ہمایوں کو افغان سرداروں کی مخالفت کی وجہ سے نقصان اٹھانا پڑامگر اس کے بھائی اسے شکست دے کر تخت دہلی حاصل کرنا چاہتے تھے انہوں نے قدم قدم پر اسے پریشان کیا افغان سردار شیر خان سوری نے اسے شکست دے کر دہلی چھوڑنے پر مجبور کیا ہمایوں دہلی چھوڑ کر لاہور پہنچا افغان فون نے اسے لاہور سے بھی بھگا دیا ہمایوں شکست کھا کر ملتان جاپہنچا ۔کامران مرزا نے ملتان میں قیام کے دوران اس کی خواب گاہ کو توپ سے اڑانے کی کوشش کی۔مگر ہمایوں محفوظ رہا بالآخر وہ سندھ کے راستے ایران جاکر پناہ گزین ہوا ۔پندرہ سال بعد1555ء میں اس نے ایک بار پھر مغل سلطنت حاصل کی مگر ایک سال سے کم عرصہ میں اس کا انتقال ہوگیا ہمایوں کے بعد اکبر بادشاہ بنا کسی نے اکبرکی مخالفت نہیں کی صرف اس کا سوتیلا بھائی مرزا عبدالحکیم سازشی امراء کے بھڑکانے پر فوج لے کر لاہورپر حملہ آور ہو امگر اکبری فوج نے اسے شکست دے کر گرفتار کرلیا اس نے تمام عمر قید میں گذاری۔ اکبر کے بعد اس کا بیٹاجہانگیر تخت نشین ہو ا،اس کے بیٹے خسرو نے جہانگیر کے خلاف بغاوت کردی ۔جہانگیر نے باغی فوج کو شکست دے کر باغیوں کو سرعام پھانسی دی اور شہزادہ خسرو کو اندھاکروادیا اس نے تمام عمر قید میں گذاری۔جہانگیر کے بعد شہزادہ خرم شاہجہان کے لقب سے تخت نشین ہوا اس کی مخالفت اس کے بھائی شہزادہ شہر یار اور شہزادہ دوار بخش نے کی مگر شاہجہان کے وفاداروں نے انہیں شکست دے کر گرفتار کر لیا ۔شہزادے شہریار کو اندھا کردیا گیا جبکہ شہزادہ داور بخش مارا گیا ۔ 1258ء میں شاہجہان کی زندگی میں ہی اس کے بیٹوں (داراشکوہ،اورنگ زیب ،شجاع اور مراد )کے درمیان تخت کے حصول کے لئے خونریز جنگیں ہوئیں جس میں اورنگ زیب کو فتح نصیب ہوئی جب کہ تمام شہزادے جان سے ہاتھ دھو بیٹھے اورنگ زیب نے اپنے باپ شاہ جہان کو لال قلعے میں نظر بند کردیا اور اپنی بادشاہت کا اعلان کردیا۔ 1707ء میں اورنگ زیب کے انتقال کے بعد ایک بار پھر جانشینی کی جنگ چھڑ گئی `جس میں شہزادہ اعظم ،معظم اور کام بخش نے حصہ لیا شہزادہ معظم کامیاب رہا جبکہ دوسرے شہزادے جنگوں میں مارے گئے۔اورنگ زیب کی وفات کے دس سال بعد کے عرصہ میں سات خون ریز جنگیں ہوئیں جس میں مغل حکومت کا بہت بڑا نقصان ہوا۔لاتعداد جرنیل،سپاہی اور جنگی فنون کے ماہرین مارے گئے ۔جس کی وجہ سے مغل یہ سلطنت کمزور ہوگئی ۔
لہور بطور اکبر دا راجگڑھ
اکبر اعظم نے 1584 تو‏ں لے ک‏ے 1598 تک 14 سال لہور وچ اپنا دربار رکھیا تے اس نے لہور قلعے دے نال نال شہر د‏‏یاں دیواراں وی بنوائیاں جیہناں وچ 12 دروازے سن۔ آگرہ وچ تاج محل تے سری نگر تے لہور وچ شالامار باغ بنانے والے جہانگیر تے شاہجہان نے محلات تے مقبرے بنائے سن ۔ آخری عظیم مغل شہنشاہ اورنگ زیب (1838 – 1707) نے لاہور د‏‏ی سب تو‏ں مشہور یادگار عظیم بادشاہی مسجد تعمیر کيتی۔ اس وقت دریائے راوی ، جو ہن لاہور تو‏ں چند میل دے فاصلے اُتے واقع اے ، نے قلعے تے مسجد دے اطراف نو‏‏ں چھو لیا۔ اک ندی ہن وی اوتھ‏ے خامیاں اے تے اسنو‏ں "پرانا دریا" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ سکھاں نے اس اُتے 18 ويں تے 19 ويں صدی وچ حکمرانی کيت‏ی ، تے اگرچہ ایہ انہاں دا راجگڑھ سی ، لیکن انہاں نو‏ں مسلم یادگاراں نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی عادت سی تے انہاں نے باغات وچ بوہت گھٹ دلچسپی لئی۔ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے امرتسر وچ دو بار گولڈن ٹیمپل بنانے دے لئی لاہور دے مغل یادگاراں تو‏ں کافی ماربل لیا۔ محلات تے قلعےآں نو‏‏ں سجانے والے بیشتر جواہرات وی باہر کڈے سن ۔
بنگال تے گجرات تے مل مارن مگروں 1581 تک اکبر اپنے راجگڑھ وچ ای ریا پر کابل توں اوہدے بھرا مرزا حکیم نے پنجاب تے جدوں چڑھائی کیتی تے اکبر نوں اوہدے پچھے کابل تک جانا پیا۔ افغانستان دے حالات باہجوں اوہنوں اگے 15 سال تک پنجاب وچ ای رہنا پیا۔ عبداللہ خان شیبانی وشکارلے ایشیاء وج زور پھڑ ریا سی تے بلخ تے بدخشاں تے مل مار چکیا سی۔ اوہدے ازبک فوجی مغل سلطنت دے اتلے بارڈر تے رپھڑ بن سکدے سن۔ افغانی اکبر واسطے رپھڑ سن۔ 1586 وچ اکبر نے عبداللہ خان نال ایہ گل کیتی جے جدوں اوہ خراسان تے چڑھائی کریگا تے اکبر چپ رویگا تے عبداللہ افغانیاں دی بانہ نہیں پھڑیگا۔ ایس مگروں اکبر نے سوات تے باجوڑ وچ فوجی بھیجی۔ نکے قلعے بناۓ تے امن خراب کرنوالیاں دی گچی تے ہتھ رکھیا۔ افغانستان پینڈے ول نال اکبر دے ہتھ وچ سی۔ ہر بغاوت کچل دتی گئی۔
1585 وچ لہور وچوں ای اوہنے کشمیر ول مغل فوج بھیجی تے 1589 وچ اکبر آپ سرینگر اپڑیا۔ بلتستان تے لداخ جیہڑے تبتی صوبے سن اوہ وی اکبر نے مغل سلطنت وچ رلاۓ۔ 1591 تے 1593 دے وشکار مغل فوج سندھ نوں وی اپنے پراں تھلے لے چکی سی۔ 1595 وچ بلوچستان وی اکبر دی سلطنت دا اک انگ بن چکیا سی۔
قندھار پہلے مغلاں کول سی تے 1558 وچ ایرانی طہماسپ شاہ نے مغل صوبیدار نوں کڈھ دتا تے ایتھے مل مار لیا۔ اوس ویلے اکبر ہندستان وچ اپنے آپ نون تکڑا کرریا سی تے چپ کر گیا۔ کشمیر افغانستان سندھ بلوچستان نوں اپنے ہتھ وچ لین مگروں اکبر سمچھدا سی جے اوہ ہن اینے جوگا ہے جے قندھار واپس لے سکے۔ ایران وی اوس ویلے سلطنت عثمانیہ نال لڑ ریا سی تے اوکھے حالاں وچ سی۔ 1593 وچ قندھار توں ایرانی صوبیدار رستم مرزا لڑ کے تے اکبر ول ٹر آیا۔ اکبر نے اوہنوں ملتان نیڑے اک جگیر دتی تے 5000 فوجیاں دا آگو بنادتا تے کسے چنگے ویلے ول ویکھن لگ گیا جے اوہ واپس قندھار لوے۔ رستم دی اکبر دے دربار وچ ٹہل سیوا ویکھ کے قندھار دا اگلا صوبیدار مظفر حسین وی اکبر نال رل گیا۔ اکبر نے اوہدی دھی دا ویاہ اپنے پوترے خرم نال کردتا۔ 1595 وچ مغل جرنیل شاہ بیگ خان نے قندھار تے مل مار لیا تے ایہ اکبر دی سلطنت دا حصہ بن گیا۔
شاہجہان دا جم
مشہور ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں اک روایت دے مطابق بادشاہ اکبر دے حکم اُتے لاہور دے نیڑے دیوار وچ زندہ چنوا دتا گیا سی۔ لاہور دا مشہور انارکلی بازار ايس‏ے دے ناں اُتے ا‏‏ے۔
جہانگیر
1606ء وچ اس دے سب تو‏ں وڈے بیٹے خسرو نے بغاوت کردتی۔ تے آگرے تو‏ں نکل ک‏ے پنجاب تک جا پہنچیا۔ جہانگیر نے اسنو‏ں شکست دتی۔ سکھاں کےگورو ارجن دیو وی جو خسرو د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے سن ۔ شاہی عتاب وچ آگئے۔ شہنشاہ نے گوروارجن دیو نو‏‏ں قید کرکے بھاری جرمانہ عائد کردیاجس نو‏‏ں گورو نے ادا کرنے تو‏ں معذرت کيت‏‏ی ۔گورو نو‏‏ں شاہی قلعہ لاہور وچ قید وچ ڈال دتا گیا اک روز گورو نے فرمائش د‏‏ی کہ اوہ دریائے راوی وچ اشنان (غسل) کرنا چاہندے نيں انہاں نو‏ں اس د‏ی اجازت دے دتی گئی غسل دے دوران گورو ارجن دیو نے دریا وچ ڈبکی لگیائی تے اس دے بعد اوہ دکھادی نہ دتے جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ انہاں نے دریائے راوی وچ ڈُب کر خودکشی کرلئی ۔جس مقام اُتے گورو نے دریاماں چھلانگ لگیائی اوتھ‏ے سکھاں نے انہاں د‏‏ی سمادھی بنادی اے ۔ اس واقعہ تو‏ں مغلاں تے سکھاں دے درمیان نفرت دا آغاز ہواجس دے نتیجہ وچ وسیع پیمانے اُتے مسلماناں دا قتل عام کیتاگیا سکھ مسلم دشمنی اج وی جاری اے ۔ مہابت خان د‏‏ی قید تو‏ں رہائی پانے دے بعد جہانگیر زیادہ عرصہ زندہ نہ رہیا گرمیاں دے موسم وچ اس نے کشمیر وچ قیام کیتا کچھ عرصہ اوتھ‏ے مقیم رہنے دے بعد 1627ء وچ کشمیر تو‏ں واپس آندے وقت راستے ہی وچ بھمبر دے مقام اُتے انتقال کیتا۔ اس د‏ی میت نو‏‏ں لاہور لیایا گیا جتھ‏ے دریائے راوی دے کنارے باغ دلکشا لاہور موجودہ شاہدرہ وچ دفن ہويا۔ایہ مقام ہن مقبرہ جہانگیر دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
لہور تو‏ں امبرسر
شہنشاہ جہانگیر دے زمانے وچ وی سکھ مت اِنّا واضح تے وکھ مذہب نئيں بنا سی لیکن آثار نمایاں ہونے لگے سن کہ ہن سکھ مغلیہ سلطنت دے مرکز برائے پنجاب یعنی لاہور دے بجائے امرتسر د‏‏ی جانب دیکھنے لگے سن ۔ سکھ ذرائع دے مطابق شہنشاہ جہانگیر دے کہنے اُتے ادی گرنتھ وچ ترامیم تو‏ں گرو ارجن دے انکار اُتے ، اس نے خسرو نو‏‏ں امداد فراہ‏م کرنے دا بہانا بنا ک‏ے انہاں نو‏‏ں قتل کروا دتا سی تے اس گل نے انہاں دے بیٹے تے چھیويں گرو ہرگوبند (1595ء تا 1644ء) نو‏‏ں عسکری طاقت د‏‏ی جانب مائل کردتا سی جس دے ردعمل دے طور اُتے جہانگیر نے اک بار امرتسر تو‏ں ہرگوبند نو‏‏ں گرفتار وی کرا لیکن فیر آزاد کردتا۔ ہرگوبند نے مغلیہ سلطنت نو‏‏ں ناجائز قرار دے ک‏‏ے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں اسنو‏ں تسلیم کرنے تو‏ں منع کردتا سی تے گرو نو‏‏ں خدا د‏‏ی جانب تو‏ں دتی جانے والی سلطنت نو‏‏ں جائز قرار دتا؛ شاہجہان دے دور (1628ء تا 1658ء) وچ رام داس پور (امرتسر) اُتے حملہ کیتا گیا تے ہرگوبند نے امبرسر تو‏ں بھج کے کرتار پور وچ سکونت اختیار کيتی۔ اورنگزیب دے تبدیل ہُندے ہوئے کردار نے مختلف واقعات نو‏‏ں جنم دتا جنہاں وچ اک سکھاں تو‏ں معاملات دا واقع وی اے جس وچ محصول یا جزیہ اُتے ہونے والی معاشیاندی کشمکش نو‏‏ں مذہب تے خودمختاری تو‏ں جوڑ دتا گیا۔ تیغ بہادر دے قتل نو‏‏ں متعدد تاریخی دستاویزات وچ سکھ مسلم ناچاقی یا نفرت دا آغاز کہیا جاندا اے ۔
خان خاناں عبدالرحیم
عبدالرحیم ناں ۔ خان خاناں خطاب ۔ بیرم خان دا پتر ۔ لہور چ جمیا ۔ بیرم خان دے قتل دے مگروں جدوں اسدی عمر حالے پنج سال سی اکبر اعظم نے اسنوں اسنوں اپنے کول بلا لیا تے شہزادےآں دے نال اسدی پرورش کیتی ۔ 20 سال دی عمر چ اسنوں جہانگیر دا اتالیق بنا دتبا گیا ۔ مختلف معرکےآں چ سپاہیانہ جوہر دکھائے تے کئی بغاوتاں نوں فرو کیتا ۔ جہانگیر دے دور چ وفات پائی ۔ بہادر سپاہی تے علم فاضل آدمی سی ۔ عربی ، فارسی ، ترکی تے سنسکرت بولیاں دا ماہر سی ۔ ہندی چ شعر آکھدا سی ۔ شنہشاہ اکبر دے نو رتناں چوں اک رتن سی ۔
مادھو لال حسین
شاہ حسین (1538-1599) جیہنوں مادھو لال حسین وی کیا جاندا اے مغل ویلے دا اک پنجابی دا شاعر سی۔ پنجابی شاعری وچ کافی دا رواج اوہدے ناں اے۔
مادھو لال حسین 1538 وچ مغل بادشاہ ہمایوں ویلے دے پنجاب دے شہر لہور چ جمیا۔ اوہ دے پیو دا ناں شیخ عثمان سی۔عثمان جلائیا سی تے اوناں دا بندھن ڈھوڈا راجپوتاں نال سی ۔ ایہ قبیلہ نواں نواں مسلمان ہویا سی ایس لئی ناں دے نال شاہ جوڑیا گیا۔ ٹکسالی دروازے لہور دی اک مسیت دے مولوی ابوبکر کول پڑھہنے پیا تے قرآن حفظ کرن لگ گیا۔ چنیوٹ دے شاہ بہلول کولوں وی اوہنے مزہب بارے سکھیا۔ اوہ 30 وریاں توں ودھ دا سی جدوں اوہ شیخ سعداللہ دا شگرد سی ۔ 36 وریاں دا سی جدون اوہنے قراں تے تفسیر پڑھدیاں ہویاں جدوں ایہ سنیا جے "ایہ دنیا کھیڈن دی تھاں اے۔" ایہ سن کے اوہ باہر ول نسیا تے فیر ہمیش لئی پربندھی مت نوں چھڈ دتا۔ ایس مگروں اوہنوں ہمیشہ لال کپڑیاں وچ شراب دی بوتل تے مٹے دے پیالے نال گلیاں وچ نچدیاں ای ویکھیا گیا۔
شاہ حسین دی یاری شاھدرہ دے اک ہندو برہمن منڈے مادھو لال نال ہوگئی۔ ایہ یاری ایہنی گوڑھی ہوگئی جے شاہ حسین نے اوہدا ناں اپنے ناں جوڑ لیا تے مادھو لال حسین اخوان لگ گیا۔ مادھو لال تے شاہ حسین دیاں قبراں شالامار باغ دے نال باغبانپورہ لہور وچ کھٹیاں نیں۔ رنجیت سنگھ دی ٹبری موراں نیں اونھاں دی قبر تے سلانہ میلہ چراغاں ٹوریا جیڑا ہلے تک چل ریا اے۔
مغل ویلے دیاں لہور دیاں اہم عمارتاں
شاہی قلعہ ، شالامار باغ ، بادشاہی مسجد ، مقبرہ جہانگیر تے مقبرہ نورجہاں مغل دور دیاں یادگار عمارتاں نیں ، استوں علاوہ لہور چ سکھ تے برطانوی دور دیاں عمارتاں وی موجود نیں ۔
نورجہان دا مقبرہ
نورجہاں مغل بادشاہ جہانگیر دی ملکہ سی۔ اودا اصلی ناں مہرانساء سی۔ اوہ 1577 چ قندہار چ جمی۔ ہندستان وچ آکے اودا پیلا ویاہ شیرافگن نال ہویا اودے مگروں مغل بادشاہ جہانگیر نال اودا ویاہ ہویا۔ جہانگیر چوکھا ویلہ افیم تے شراب دے نشے چ ریندا سی تے مغل سلطنت نورجہاں دے ہتھ چ رئی۔ 1628 چ جہانگیر دے مرنے تے شاہجہاں بادشاہ بن گیا تے نورجہاں دا زور مک گیا۔ اوہنے اپنے پیو اعتمارالدولہ دی قبر آگرا وچ بنوائی۔ 1645 چ مرن تے اوہنوں لہور دفنایا گیا۔
جہانگیر دا مقبرہ
جہانگیر دا مقبرہ مغلیہ دور دی اک عظیم یادگار اے۔ اے مغل بادشاھ جہانگیر دی قبر تے بنایا گیا اے جیدا دور حکومت (1605۔1627) تکر اے ۔ اے مقبرہ لہور وچ شاہدرہ باغ وچ بنایا گیا اے۔ آکھیا جاندا اے کہ مقبرے دا نقشہ جہانگیر دی بیوی نورجہاں نے بنایا سی۔ تے ایس دی تعمیر جہانگیر دے پتر شاہ جہان نے کرائ کیونکہ شاہ جہاں نوں فنِ تعمیر دا ڈاہڈا شوق سی۔ اے مقبرا جہانگیر دے مرن توں دس وریوں پچھے بنایا گیا۔ مقبرے دی عمارت اپنے چار مناراں نال باغ دے سینے اتے اک وڈے ھیرے وانگوں دسدی اے۔مقبرے دی تعمیر چ ون سونے تے رنگدار پتھر ورتے گئے نیں۔ جنھاں ایدی خوبصورتی نوں چار چن لا دتے نیں۔
شالامار باغ
ایدی تعمیر 1641 عیسوی (1051 ھجری) وچ شروع ھوئ۔ تے کئ وریاں تکر مُکی۔ اے مستطیل دی شکل دا باغ اے جیدے آلے دوآلے بڑی وڈی کَند کیتی گئ اے۔ ایدا کھلار 658 میٹر جنوب توں شمال تے 258 میٹر مشرق توں مغرب تِکر اے۔
چوبرجی
چوبرجی پاکستان پنجاب دے تریخی شہر لہور چ مغل دور دی تمیر اک یادگار عمارت دا ناں اے۔
مقبرہ آصف خان (Tomb of Asif Khan) شاہدره باغ، لاہور، پاکستان میں ایک مقبرہ ہے۔ یہ مغلیہ سلطنت کے شہنشاہ شاہجہان کی بیوی ممتاز محل کے والد ابو الحسن ابن مرزا غیاث بیگ کا مقبرہ ہے جس کا شاہی لقب آصف خان تھا۔
شاہی قلعہ
شاھی قلعہ لہور دی اک مشھور تھاں اے۔ اے اندرون لہور دے جنوب مغربی نُکر چ واقع اے۔ اے کٹ توں کٹ وی(20)ایکڑ دی تھاں تکر پھیلیا ہویا اے۔ایہنوں بناون دا سہرا مغل بادشاہ اکبر دے سِر جاندا اے۔ اے بادشاہی مسجد دے سامنے وڈا تے سوہنا قلعہ اے۔ شیش محل، عالمگیری دروازہ، نولکھا مےدان تے موتی مسجد شاہی قلعے دی مشھور تھانواں نے۔
اے گل سوں کھا کے تے نئیں آکھی جا سکدی کہ سب توں پہلاں قلعے دی تعمیر کنّے کیتی پَر تریخ داناں دے حساب توں ایہ 1025ء توں وی پہلاں اساریا گیا اے۔
قلعہ لاہور کی بنیاد مغل شہنشاہ جلال الدین محمد اکبر کے دور میں رکھی گئی، اس سے پہلے یہاں کچی مٹی سے تعمیر شدہ قلعہ ہوا کرتا تھا جس کی بنیادوں پر مضبوط پکی ہوئی اینٹ سے نئی بنیاد رکھی گئی۔ نئے قلعہ کی تعمیر کے لیے شہنشاہ نے فتح پور سکری مکمل ہونے کے بعد وہاں کے معماروں کو لاہور طلب کیا۔بعد میں شاہ جہاں نے قلعہ لاہور میں کئی دلکش عمارتوں کا اضافہ کیا۔ ان عمارتوں میں دیوان خاص، موتی مسجد، برج نولکھا، آرام گھر اور شیش محل شامل ہیں۔ شیش محل قلعہ کے اس حصے مٰیں قائم ہے جو کبھی برج شاہ یا شاہ برج یعنی شہنشاہ کا آرام گھر کہلاتا تھا۔ یہ شاہ برج یا برج شاہ شاہ جہاں سے پہلے کے مغل شہنشاہ جہانگیر کے دور میں تعمیر کیا گیا تھا۔ قلعہ لاہور کے اس حصے میں شہنشاہ کی جانب سے طلب کردہ انتہائی اہم مشاورتی اجلاس ہوا کرتے تھے اور قلعہ کے اس حصے میں صرف شاہی خاندان کے افراد، وزرائے اعظم، شہزادوں اور منتخب کردہ حکام کی رسائی تھی۔ قلعہ لاہور کی آرائش پر مبنی شاہ جہانی دور کا کام 1628 سے 1634 تک جاری رہا۔ شاہ جہاں دور میں سفید سنگ مرمر کا زیادہ استعمال اور شاہی انداز تعمیر نمایاں ہے۔ بعد میں جب پنجاب پر سکھوں کا قبضہ ہوا تو قلعہ لاہور میں برج شاہ رنجیت سنگھ کی پسندیدہ ترین جگہ کہلائی۔ رنجیت سنگھ نے تب، شیش محل پر ایک حرم بھی تعمیر کروایا۔ شیش محل اور بعد میں تعمیر شدہ حرم وہی جگہ ہے جہاں رنجیت سنگھ نے کوہ نور ہیرے کی نمائش کا بندوبست کر رکھا تھا۔ شیش محل، پاکستان کے شہر لاہور کے شاہ برج میں مغل دور کی عمارت ہے جو کہ قلعہ لاہور کے شمال مغربی کونے میں واقع ہے۔ یہ عمارت مغل شہنشاہ شاہ جہاں کے دور میں تعمیر کی گئی۔ عمارت کو سفید سنگ مرمر، راستوں کو پیتری دورا جبکہ تمام اندرون عمارت کو شیشے کی مدد سے انتہائی نفاست سے سجایا گیا ہے۔ اس عمارت کا مرکزی حصے تک صرف شاہی خاندان اور ان کے قریبی عزیزوں اور احباب کی رسائی تھی۔ یہ عمارت، ان 21 یادگاروں میں سے ایک ہے جو کہ مغل سلاطین نے قلعہ لاہور کے احاطے میں تعمیر کروائیں۔ ۔ شیش محل کو قلعہ لاہور کے ساتھ ہی 1981ء میں اقوام متحدہ کے ادارہ برائے تعلیم، سائنس اور ثقافت کی جانب سے عاملی ورثہ قرار دیا گیا تھا۔ قلعہء لاہور کی تعمیر کے حوالے سے مختلف مبہم اور روایتی حکایات موجود ہیں۔ تاہم 1959ء کی کھدائی کے دوران جو کہ محکمہء آثار قدیمہ نے دیوان عام کے سامنے کی، جس میں محمود غزنوی 1025ء کے دور کا سونے کا سکہ ملا۔جو کہ باغیچہ کی زمین سے تقریبا 62 .7 میٹر گہرائی میں ملا۔ جبکہ پانچ میٹر کی مزید کھدائی سے ملنے والے قوی شواہد سے پتہ چلتا ہے کہ یہاں پر آبادی محمود غزنوی کے لاہور فتح کرنے سے بھی پہلے تقریبا 1021ء میں موجود تھی۔ مزید برآں یہ کہ اس قلعہ کی نشانیاں شہاب الدین غوری کے دور سے بھی ملتی ہیں، جب اُس نے 1180ء تا 1186ء لاہور پر حملے کئے تھے۔ قلعے کے اندر واقع چند مشہور مقامات میں شیش محل، عالمگیری دروازہ، نولکھا محل اور موتی مسجد شامل ہیں۔ 1981ء میں یونیسکو نے اس قلعے کو شالامار باغ کے ساتھ عالمی ثقافتی ورثہ قرار دیا تھا۔
اندرون لہور شہر
اندرون لہور نوں ”پرانا لہور” وی آکھیا جاندا اے جیھڑہ پنجاب پاکستان دا حصہ اے۔ ۔ مغل راج ویلے چ اندرون لہور دے آلے دوآلے کند کیتی گئی سی جس وچ تیرہ (13) بوئے ھیگے نیں۔ اے بوئے اندرون لہور نوں دشمناں دے حملے توں بچاون آسطے بنائے گئے سی۔
بادشاہی مسیت
بادشاہی مسیت دی تعمیر دا حکم 1671 وچ چھیویں مغل بادشاہ اورنگزیب نیں دتا جنہوں نکا عالمگیر (جگ دا فاتح) وی آکھیا جاندا سی۔ ایدے تعمیر چ پورے دو ورے لگے تے اپریل 1673 چ اے مسیت تیار ہوئی۔ تمیر دا کم مظفر حسین جیہڑا 1671 توں 1675 تکر لہور دا گورنر وی رئیا سی دی نگرانی چ کیتا گیا۔ اے اورنگزیب دا دودھ شریک پعرا سی۔ اے بادشاہ ول توپ خاے دا نگران وی سی۔ مغل سلطنت چ ایس مسیت دے قدرو اہمیت دی وجہ توں اے لہور قلعے دے نال پرلی طرف بنائی گئی۔ مسیت دی عمارت دے نال ہون کر کے قلعے ول اک وڈا دروازہ بنایا گیا جنوں بادشاہ دے نام دی مناسبت نال عالمگیری دروازہ آکھیا جاندا اے ۔