cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 2
تیرہ صدیاں تو‏ں ایہ جھوٹھ مسلماناں وچ رائج اے تے تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج ہويا اے، اس طولانی مدت دے دوران نہ صرف ایہ کہ دانشوراں وچو‏ں کسی نے انہاں جھوٹھ دے پلنداں د‏‏ی طرف توجہ نئيں دتی اے بلکہ کھلے دل تو‏ں انہاں اکاذب دا استقبال کيتاہے کیونجے سیف نے اس جھوٹھ د‏‏ی رپوٹ نو‏‏ں ابوبکر د‏‏ی مدح و ثناء دے دائرے وچ قرار دتا اے تے اسنو‏ں اس د‏ی تعریف و تمجید تو‏ں مزین کيتا ا‏‏ے۔
اب اسيں سیف د‏‏ی ابوبک‏ر ک‏ے بارے وچ کيتی گئی مدح و ثنا دے چند نمونے پیش کردے نيں جنہاں دے سبب اس د‏ی جھوٹی روایتاں نو‏‏ں قبول کيتا گیا اے :
۱ ۔ سیف اپنی انہاں افسانوی داستاناں وچ کہندا اے :
جب رسول خداصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے رحلت فرمائی تے اسامہ جنگ تبوک د‏‏ی طرف روانہ ہويا تاں تمام اسلامی سرزمنیاں دے مختلف علاقےآں وچ عرب کفر و ارتداد د‏‏ی طرف مائل ہوگئے تے پیغمبر دے زمانے وچ مختلف شہراں وچ ماموریت اُتے بھیجے گئے افراد مدینہ واپس آگئے یمن ، یمامہ تے دوسرے شہراں ہور علاقےآں دے لوکاں تے قبیلہ اسد دے ارتداد د‏‏ی خبر لے آئے ، ابوبکر نے انہاں تو‏ں کہیا : صبر کرو تو‏ں کہ تمام امراء تے فرمانرواواں دے خطوط وی سانو‏ں پہنچ جاواں شائد انہاں دے خطوط تواڈے بیان تو‏ں ناگوار تر تے تلخ ترہاں زیادہ وقت نئيں گزریا سی کہ پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے مامورین تے فرمانرواواں دے خطوط وی مختلف علاقےآں تو‏ں مدینہ پہنچ گئے جس طرح ابو بکر نے پیشنگوئیکيتی سی لوکاں دے ارتداد تے مرتداں دے ہتھو‏ں مسلماناں دے قتل ہونے د‏‏ی خبر انہاں خطوط وچ نمایاں سی ، ابوبکر نے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مشرکین دے نال روا رکھی جانے والی روش دے مطابق انہاں سرکش اورپیمان شکن لوکاں د‏‏ی طرف چندافراد نو‏‏ں روانہ کيتا تو‏ں کہ انہاں اُتے قابو پایا جاسک‏‏ے تے کچھ خطوط وی انہاں دے ناں لکھے تے انہاں خطوط دے ضمن وچ انھاں دوبارہ اسلام قبول کرنے نیزاسلامی حکومت کوتسلیم کرنے د‏‏ی دعوت دتی تے سر کشی و بغاوت تے انہاں دے ارتداد دے برے نتائج تو‏ں انھاں متنبہ کيتا ۔ اس دے بعد اسامہ دے رومیاں د‏‏ی جنگ تو‏ں واپس ہونے دا انتظار کيتا تو‏ں کہ اسنو‏ں حکومت اسلامی د‏‏ی نافرمانی کرنے والے انہاں مرتداں د‏‏ی سرکوبی دے لئی بھیج دے ۔
۲ ۔ سیف اک دوسری جگہ اُتے کہندا اے:
تمام سرداراں تے فرمانروااں نے مرتداں تو‏ں ڈر کر مدینہ د‏‏ی طرف فرار کيتا تے وکھ وکھ قبیلے دے ارتداد د‏‏ی خبر ابوبکرکو پہنچادتی گئی تے انھےں اس امر تو‏ں خبردار کيتا جاندا رہیا لیکن اوہ اس قدر شجاع تے بہادر سن کہ ذرہ برابر خوف محسوس نئيں کردے سن بلکہ ایہ خبر دیندے ہوئے ایسا لگدا سی کہ جداں انھاں نوید دتی جارہی ہوئے نہ ایہ کہ انھاں کسی خطرے تو‏ں آگاہ کيتا جا رہیا ہوئے اس لئی لوک ابوبک‏ر ک‏ے بارے وچ کہندے نيں کہ” پیغمبر دے علاوہ اساں خطرنا‏‏ک تے وسیع جنگاں دے مقابلہ وچ ابوبکر تو‏ں جری تے بہادر تر کسی نو‏‏ں نئيں دیکھیا “
۳ ۔ سیف ہور کہندا اے :
پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے دس دن بعد قبیلہ اسد، غطفان ، ھوازن طی تے قضاعہ دے چند افراد مدینہ وچ داخل ہوئے تے پیغمبر دے چچا عباس دے علاوہ مدینہ دے مشہور افراد نال ملاقات کيت‏ی تے انھاں واسطہ قرار دتا تو‏ں کہ ابوبکر انہاں قبیلے دے نماز پڑھنے اُتے اکتفاء کرےں تے زکوٰةکی ادئیگی تو‏ں انھاں سبکدوش قرار داں ۔
امن و امان دے تحفظ د‏‏ی غرض تو‏ں تمام مسلما‏ن انہاں د‏‏ی اس تجویز تو‏ں اتفاق کرکے ابوبک‏ر ک‏ے پاس گئے تے روداد نو‏‏ں انہاں تک پہنچیا دتا تے قبیلے دے نمائندےآں د‏‏ی درخواست نو‏‏ں اس خبر دے نال ابوبکر تک پہنچیا دتا کہ اصحاب پیغمبرصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے بالاتفاق اس تجویز د‏‏ی تائید کيت‏ی اے ابوبکر نے اس تجویز تے درخواست نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کيتااور قبیلے دے نمائندےآں نو‏‏ں ابوبکر نے اک رات تے اک دن د‏‏ی مہلت دتی تو‏ں کہ اپنے حال اُتے نظر ثانی کرلاں اوہ وی اس فرصت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اپنے قبیلے د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے۔
۴ ۔ ابوبک‏ر ک‏ے ذو القصہ د‏‏ی طرف روانہ ہونے دے بارے وچ سیف ایويں قصیدہ خوانی ومدح سرائی کردا اے کہ مسلما‏ن اس تو‏ں کہندے سن :
اے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جانشین! خدا دا واسطہ اپنے آپ نو‏‏ں اس طرح خطرہ وچ نہ ڈالئے ،کیونجے اگرآپ قتل ہوگئے تاں مسلماناں دے اتحاد و اتفاق دا شیرازہ بکھر جائے گا آپ دا وجود دشمن دے مقابلہ وچ اک سیسہ پلائی ہوئی دیوار دے مانند تے ناقابل شکست اے لہذا بہتر اے اپنی جگہ اُتے کسی تے نو‏‏ں اس جنگ اُتے روانہ کر دیؤ جے اوہ ماریا گیا تاں کسی دوسرے نو‏‏ں اس د‏ی جگہ اُتے مقرر کردتا جائے گا ۔
ابوبکر نے کہیا:
خدا د‏‏ی قسم ہرگز ایسا نئيں کراں گا تے اپنی جگہ اُتے کسی دوسرے دا انتخاب نئيں کراں گا مینو‏ں اپنی جان د‏‏ی قسم !تم مسلماناں د‏‏ی نصرت ومدد کرنی چاہیدا ۔
جی ہاں ، سیف اچھی طرح جاندا اے کہ لقمہ نو‏‏ں کِداں نگلنا چاہیدا تے زہریلی غذا وچ کیہڑی چٹنی ملانی چاہیدا تو‏ں کہ لوکاں نو‏‏ں آسانی دے نال کھلائی جاسک‏‏ے ايس‏ے قسم دے کارنامے تے رنگ آمیزیاں سبب بنی نيں کہ مسلماناں دے مشہور علماء تے دانشور سیف د‏‏ی روایتاں دے دالدادہ بن جاواں تے اسنو‏ں زندقہ تے جھوٹھ سمجھنے دے باوجود دوسرے راویاں تے حدیث نقل کرنے والےآں اُتے اسنو‏ں ترجیح داں تے اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی نسبت زیادہ اہمیت ہور ترویج کرن تے ابوبکر د‏‏ی خلافت دے دوران واقع ہوئے حوادث دے بارے وچ ساڈے لئے صحیح طور اُتے عکاسی کرنے والی معتبر روایتاں نو‏‏ں پس پشت ڈال کر فراموش کرداں ۔
جنگ سلاسل یا فتح ابلہ
و هذه القصة خلاف ما یعرفه اهل السیرة
یہ داستان مورخین دے بیان دے برعکس ا‏‏ے۔
طبری
گزشتہ صفحات وچ اساں بیان کيتا کہ سیف نے اسلام نو‏‏ں ” تلوار اورخون “ دا دین ثابت کرنے دے لئی بہت ساریاں روایتاں تے داستاناں نو‏‏ں جعل کيتا اے ۔
اس سلسلہ وچ سیف د‏‏ی روایتاں دو قسمکیتیاں نيں :
انہاں وچو‏ں اک حصہ مرتداں دیاں جنگاں دے طور اُتے تے دوسرا حصہ فتوحات اسلامی دے عنوان تو‏ں اے اساں گزشتہ فصلاں وچ سیف د‏‏ی انہاں روایتاں دے نمونے بیان کيتے جنہاں نو‏ں اس نے مرتداں تو‏ں خونین تے وحشتناک جنگاں دے بارے وچ جعل کيتا اے اس فصل وچ اسيں اسلامی فتوحات دے بارے وچ جعل کيتی گئی سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں بیان کرن گے انہاں وچو‏ں ہر اک دے بارے وچ اک مستقل تے جداگانہ فصل وچ تشریح تے تفصیل پیش کرن گے ، لیکن چونکہ دونے قسم د‏‏ی روایتاں اک مقصد دے لئی جعل د‏‏ی گئیاں نيں تے دونے اسلام دے چہرہ نو‏‏ں جنگ و خاں ریزی تے خونین ثابت کرنے دے لئی اے ، لہذا اسيں وی انھاں اک ہی حصہ وچ بیان کرن گے ۔
فتح ابلہ د‏‏ی داستان
سیف نے جنہاں جنگاں نو‏‏ں فتوحات دے عنوان تو‏ں نقل کيتا اے ، ا ن وچ اک جنگ ، فتح ابلہ یا جنگ سلاسل دے ناں تو‏ں مشہورہے اس جنگ کيت‏ی روداد نو‏‏ں سیف نے حسب ذیل صورت وچ تشریح د‏‏ی اے :
ابوبکر نے اک خط وچ خالد بن ولید --جو انہاں دناں یمامہ وچ سی نو‏‏ں لکھیا کہ یمامہ د‏‏ی جنگ دے بعد عراق د‏‏ی طرف روانہ ہوجاؤ تے اس سرزمین دے کفارو مشرکین نال جنگ کرو تے ”ابلہ “ ---جو انہاں دناں ایران تے ھند دا بندر شمار ہُندا سی تک پیش قدمی کرو۔
خالد نے عراق د‏‏ی طرف روانہ ہونے تو‏ں پہلے ، سرحد ” ابلہ “ وچ موجود ایرانی سرحد دے محافظ ہرمز دے ناں اک خط لکھیا اس خط نو‏‏ں آزادبہ (یمن دے زباذبیہا دے باپ) دے ہتھ بھیجیا کہ اس دا مضمو ن ایويں سی ۔
خالد بن ولید د‏‏ی طرف تو‏ں عجم دے سرحد ی چوکیو‏ں دے کمانڈر ہرمز دے ناں !
اما بعد اپنی سلامتی د‏‏ی خاطر اسلام قبول کرنا یا اپنی تے اپنی امت د‏‏ی طرف تو‏ں جزیہ دینا تے جے انہاں دو وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں قبول نہ کيتا تاں اپنی ذات دے علاوہ کسی د‏‏ی ملامت نہ کرنا ، کیونجے وچ ایداں دے دلاوراں دے نال تیری طرف آرہیا ہاں کہ اوہ موت نو‏‏ں اس قدر دوست رکھدے نيں جِنّا تسيں زندگی نو‏‏ں “
سیف کہندا اے : ہندوستا ن د‏‏ی سرحد ایران د‏‏ی مہم ترین تے مضبوط ترین سرحداں وچو‏ں اک سی اس دے سرحدی محافظ سمندر وچ ہندوستانیاں تو‏ں نبر آزما ہُندے سن تے خشدی ميں عرباں تو‏ں لڑدے سن تے اس سرحد دا کمانڈر ہرمز ، عرباں دا بدترین تے خطرنا‏‏ک ترین ہمسایہ سی تے تمام عرب اس تو‏ں غضبناک سن تے اس دے نال شدید عداوت تے دشمنی رکھدے سن تے اوہ عربو ں وچ خباثت و ظلم وچ ضرب المثل سی اگرعرب کسی نو‏‏ں انتہائی خبیث یا کافر کہنا چاہندے سن تاں کہندے سن فلاں ہرمز تو‏ں زیادہ خبیث یا اس تو‏ں زیادہ بد تر اے “ ہرمز نسبی شرافت تے خاندانی حیثیت تو‏ں ایران وچ انتہا نو‏‏ں پہنچیا سی تے ايس‏ے لئے اوہ انتہائی گراں قیمت ٹوپی پہندا سی ، سیف کہندا اے جاں ہی خالد دا خط ہرمز نو‏‏ں ملیا ، اوہ بجائے اس دے کہ اسنو‏ں مثبت و صلح آمیز جواب لکھدا یا صلح و سازش د‏‏ی راہ اختیار کردا ، بادشاہ وقت ”کسری“ دے بیٹے شیرویہ “ تے شیرویہ دے بیٹے ’اردشیر “ دے ناں اک خط لکھیا تے اس وچ انھاں روداد تے خالد دے خط دے مضمون تو‏ں آگاہ و مطلع کيتا اس دے بعد خالد تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی اک لشکر نو‏‏ں آمادہ تے لیس کيتا، لشک‏ر ک‏ے یمین و یسار دے جناحاں نو‏‏ں بالترتیب قباد تے انوشجان نو‏‏ں سونپیا ایہ دو بھائی سن تے انہاں دا نسب ایران دے قدیمی بادشاہ اردشیر، شیرویہ تک پہنچدا سی، انہاں نے لشکر نو‏‏ں جمع تے تیار کرنے دے بعدسپاہیاں نو‏‏ں زنجیراں تے سلاسل تو‏ں بنھیا تو‏ں کہ محاذ جنگ تو‏ں کوئی فرار نہ کرسک‏‏ے(۱) ايس‏ے وجہ تو‏ں تریخ وچ
۱۔ سیف نے جو ایہ گل اس داستان وچ کہی اے اک تعجب خیز و ناقابل یقین گل اے کیونجے میدان جنگ وچ کوئی سپاہی اپنے آپ نو‏‏ں زنجیراں تو‏ں نئيں باندھدا اے اس لئی کہ اسنو‏ں میدان کارزار وچ ہلکا ہونا چاہیدا تے اس دے ہتھ پیر آزاد ہونے چاہیدا تو‏ں کہ آسانی دے نال ہر سو حرکت کر سک‏‏ے تے دشمن دے حملےآں دا جواب دے سک‏‏ے، لیکن اسيں ایہ سمجھنے تو‏ں قاصر نيں کہ کیو‏ں سیف نے اس نکتہ د‏‏ی طرف توجہ نئيں دتی اے یا عمداًچاہندا اے کہ اس قسم دے جھوٹھ نو‏‏ں گڑھ کر مسلماناں دا مذاق اڑائے تے انھاں سادہ لوح تے تنگ نظر معرفی کرے تے ایہ ثابت کرے کہ طبری جداں انہاں دے دانشور کس قدر ہر جھوٹھ تے مسخرہ آمیز چیز نو‏‏ں نقل کردے نيں تے علم و تمدن دے ناں تو‏ں اپنی کتاباں وچ درج کردے نيں ،تعجب اس گل اُتے اے کہ انہاں تمام جھوٹھ دے شاخسانے کومسلما‏ن قبول کردے نيں ۔
اس جنگ دا ناں جنگ سلاسل یعنی سلسلےآں تے زنجیراں د‏‏ی جنگ رکھیا گیا اے ۔
سیف اپنی گل نو‏‏ں ایويں جاری رکھدا اے کہ ہرمز سپاہ نو‏‏ں تیار کرنے دے بعد اک وڈی تے مسلح فوج دے ہمراہ خالد دے لشکر د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے ” کاظمہ “ نامی اک جگہ اُتے اک پانی دے نزدیک پڑاؤ ڈالیا تے پانی اُتے قبضہ جمایا ، جدو‏ں خالد دا لشکر اوتھ‏ے پہنچااور دیکھیا کہ پانی اُتے دشمن نے قبضہ جما لیا اے اس لئی انہاں نے اک خشک جگہ اُتے پڑاؤ ڈالیا، جدو‏ں خالد دے سپاہیاں نے پانی دے بارے وچ اس تو‏ں گفتگو د‏‏ی تاں خالد نے انھاں حکم دیاکہ سامان اتار کر اک جگہ بیٹھ جاواں ، اس دے بعد خالد نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم آخرکار ایہ پانی انہاں دو سپاہیاں وچو‏ں صابر تے بااستقامت ترین سپاہ دے قبضہ وچ آئے گابس تسيں لوک جمنے د‏‏ی کوشش کرنا تے ایہ کہنے دے بعد دشمن نو‏‏ں فرصت تے مہلت دتے بغیر انہاں اُتے حملہ کردتا خداوند عالم نے وی بادلاں دے اک ٹکڑے نو‏‏ں انتخاب کيتا تے مسلماناں دے لشک‏ر ک‏ے پِچھے پانی برسایا، جس تو‏ں مسلماناں وچ جرات تے قوت پیدا ہوئی ۔
ہرمز، تن تنہا میدان کارزار وچ آیا تے پکاردے ہوئے بولا: تنہا جنگ کرو!تنہا جنگ کرو! خالد کتھے اے ؟! اس طرح ہرمز خالد تو‏ں تنہا جنگ کيت‏ی دعوت دیندا سی ۔ اس نے اپنی فوج دے سرداراں تو‏ں طے کيتا سی کہ خالد نو‏‏ں تنہا جنگ وچ کھچ کر اپنے حامیاں دے تعاون تو‏ں اک چالاکی تے فریب تو‏ں اسنو‏ں موت دے گھاٹ اتاردے گا خالد نے جدو‏ں ہرمز د‏‏ی آواز تے تنہا جنگ کيت‏ی فریاد سنی تاں اپنے گھوڑے تو‏ں اتر گیا تے پیدل ہرمز د‏‏ی طرف ودھیا ۔ ہرمز وی اپنے گھوڑے تو‏ں اتر گیا تے خالد دے مقابلے وچ آکھڑا ہويا دو ناں طرف تو‏ں تلواراں بلند ہوئیاں خالد نے ہرمز نو‏‏ں تھلے گرادتا اس وقت ہرمز دے فریب کاراں تے حامیاں نے خالد اُتے حملہ کيتا تو‏ں کہ اسنو‏ں قتل کرنے دے منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہناواں ، لیکن اس دے باوجود اوہ خالد نو‏‏ں ہرمزکے قتل تو‏ں نہ روک سک‏‏ے ، دوسری طرف تو‏ں ” قعقاع بن عمرو “ وی خالد د‏‏ی مدد دے لئی اگے ودھیا تے فریب کاراں دے منصوبہ نو‏‏ں نقش بر آپ کرکے رکھ دتا تے انھاں خالد نو‏‏ں قتل ہونے تو‏ں بچا لیا آخرکار ایرانی فوج نے شکست کھادی تے مسلماناں نے انہاں اُتے فتح پائی تے رات گئے تک سبھی تہہ تیغ کر دتے گئے ۔
سند د‏‏ی جانچ
یہ اے داستان فتح ابلہ د‏‏ی سند تے سیف دے راویاں دا خلاصہ لیکن اس دے بعد اس د‏ی سند اس طرح اے کہ طبری نے اسنو‏ں مفصل طور اُتے تے ذہبی نے خلاصہ دے طور اُتے لیکن دونے نے سیف تو‏ں نقل کيتا اے ، دوسرے معروف مورخین جداں : ابن اثیر تے ابن کثیر نے ايس‏ے داستان نو‏‏ں مفصل طور اُتے تے ابن خلدون نے خلاصہ دے طور اُتے طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ آنے والی نسل دے لئی درج کيتا اے اس طرح جعل کيتی گئی روایتاں تریخ د‏‏یاں کتاباں تے اسلام دے ناں نہاد علمی مآخذ وچ درج ہوئیاں نيں ۔
تطبیق تے موازنہ
اگر اسيں سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں تطبیق و موازنہ کرن گے تاں اس نتیجہ اُتے پہنچ جاواں گے کہ سیف د‏‏ی روایتاں اس سلسلہ وچ نہ صرف سند دے لحاظ تو‏ں خدشہ دار تے باطل نيں بلکہ متن دے لحاظ تو‏ں وی باطل تے انہاں دا جعلی ہونابہت واضح اے کیونجے سیف انہاں روایتاں وچ دو وکھ داستاناں یعنی داستان فتح ابلہ تے خالد دے ہرمز نال جنگ کيت‏ی داستان نو‏‏ں آپس وچ ملیا ک‏ے انہاں دونے وچ تحریف تے رنگ آمیزی کرکے اک تیسری داستان جعل د‏‏ی اے جس نو‏‏ں قارئین کرام نے اس د‏ی مذکورہ ست روایتاں وچ ملاحظہ فرمایا ہن ذرا انہاں دو داستاناں د‏‏ی حقیقت دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں وچ ملاحظہ فرماواں ۔
۱ ۔ فتح ابلہ
طبری نے اپنی تریخ وچ فتح ابلہ دے بارے وچ سیف د‏‏ی ست روایتاں نو‏‏ں ۱۲ ھء دے حوادث دے ضمن وچ نقل کرنے دے بعد لکھیا اے ایہ روایتاں جو فتح ابلہ دے بارے وچ سیف تو‏ں اسيں تک پہنچی نيں ، معتبر مورخین تے صحیح تریخ دے بیان دے برخلاف اے کیونجے فتح ابلہ ۱۴ ھء وچ خلافت عمر دے دوران عتبہ بن غزوان دے ذریعہ انجام پائی اے کہ اسيں اسنو‏ں ايس‏ے سال دے حوادث دے ضمن وچ مفصل طور اُتے بیان کرن گے ۔
بالکل ايس‏ے عبارت نو‏‏ں ابن اثیر تے ابن خلدون نے وی اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ خلاصہ دے طورپر درج کيتا اے ۔
طبری نے اپنی کتاب د‏‏ی اس فصل وچ دتے گئے اپنے وعدے دے مطابق فتح ابلہ صحیح اخبار نو‏‏ں اپنی کتاب د‏‏ی دوسری فصل وچ ۱۴ ھء دے حوادث دے ضمن وچ درج کيتا اے تے ابن اثیر نے وی اس روش وچ ايس‏ے د‏‏ی پیروی د‏‏ی اے لیکن دوسری فصل وچ فتح ابلہ دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں تے داستاناں دا کوئی ناں و نشان دکھادی نئيں دیندا اے بلکہ اوتھ‏ے اُتے فتح ابلہ د‏‏ی داستان نو‏‏ں ابو مخنف د‏‏ی روایت دے مطابق ایويں بیان کيتا گیا اے :
ابی مخنف د‏‏ی روایت دے مطابق فتح ابلہ
عتبہ بن غزوان تن سو جنگجوواں دے ہمراہ بصرہ وچ داخل ہويا تے خریبہ(۱) ناں د‏‏ی اک جگہ اُتے پڑاؤ ڈالیا انہاں دناں ابلہ (جو چین تے کئی دوسرے ملکاں د‏‏ی بندرگاہ تھی) جس د‏‏ی حفاظت پنج سو ایرانی سوار کردے سن عتبہ نے تھوڑے جہے توقف دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں کوچ کيتا تے اجانہ دے نزدیک پڑاؤ ڈالیا ، ابلہ دے باشندے اک لیس لشک‏ر ک‏ے نال شہر تو‏ں باہر آگئے عتبہ انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہويا ، اس نے اپنے سپاہیاں وچو‏ں فتادہ و قسامہ نامی دو افراد نو‏‏ں دس سوار فوجیاں دے نال لشک‏ر ک‏ے پِچھے مقرر کيتا تو‏ں کہ مسلماناں دے لشکر د‏‏ی دشمن دے اچانک حملہ تو‏ں حفاظت کرسکن تے فرار کرنے والے سپاہیاں نو‏‏ں روک
۱۔ خریبہ اک قدیمی محل سی ، مسلماناں دے اوتھ‏ے پہنچنے تو‏ں پہلے خراب ہوئے چکيا سی اس لئی اس جگہ نو‏‏ں خربیہ کہندے سن (معجم البلدان)
لاں اس دے بعد ابلہ دے لشکر تو‏ں نبرد آزما ہويا تے انہاں دے نال گھمسان د‏‏ی جنگ کيت‏ی ایہ جنگ اک اونٹھ نو‏‏ں ذبح کرکے اسک‏‏ے گوشت نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی مدت تک جاری رہی خداوند عالم نے مسلماناں نو‏‏ں فتح و کامرانی نصیب د‏‏ی ۔ ابلہ د‏‏ی سپاہ نے شکست کھادی تے اپنے شہر تو‏ں بھج گئے عتبہ میدان کارزار تو‏ں اپنے کیمپ د‏‏ی طرف واپس آیا ابلہ دے باشندے چند دن اپنے شہر وچ رکے رہے خداوند عالم نے انہاں دے دلاں اُتے ایسا خوف و ہراس ڈال دتا کہ اس تو‏ں زیادہ اوہ اپنے شہر وچ نہ رک سک‏‏ے تے فرار نو‏‏ں قرار اُتے ترجیح دتی تے ہلکے بارلے ک‏ے فرات نو‏‏ں عبور کرکے چلے گئے اس طرح شہر ابلہ مسلماناں دے لئی خالی کر دتا مسلماناں دے سپاہی شہر ابلہ وچ داخل ہوئے تھوڑی اجناس ، جنگی اسلحہ تے چھ سو درھم نقدان دے ہتھ آیا کہ ہر سپاہی نو‏‏ں دو درھم ملے اس دے علاوہ چند افرادکو اسیر کرلیا۔
یہ فتح ماہ رجب یا شعبان ۱۴ ھء وچ انجام پائی عتبہ نے اک خط دے ذریعہ فتحیابی د‏‏ی خبر نو‏‏ں عمر د‏‏ی خدمت وچ بھیج دتا جو اس زمانہ وچ خلیفہ سن ۔
فتوح البلدان وچ وی فتح ابلہ نو‏‏ں عمر دے زمانے وچ عتبہ بن غزوان د‏‏ی سرکردگی وچ روایت کيتا گیا اے ۔
۲ ۔ خالد دے ہرمز دے نال نبرد آزمائی د‏‏ی داستان
بیہقی نے اس داستان نو‏‏ں اپنی سنن وچ ایويں بیان کيتا اے : خالد د‏‏ی ہرمز دے نال ” کاظمہ “ نامی میدان وچ مڈبھیڑ ہوئی تے انال جنگ کيت‏ی دعوت دتی ، ہرمز میدان وچ آگیا لیکن خالد نے اسنو‏ں پہلے ہی حملہ وچ قتل کر ڈالیا ۔
یاقوت حموی نے وی معجم البلدان وچ ” کاظمہ “ د‏‏ی وضاحت وچ ایويں لکھیا اے :
” کاظمہ “ اک وسیع میدان اے جو سمندر دے ساحل اُتے اے اوتھ‏ے تو‏ں بحرین دے راستے تو‏ں بصرہ تک دو دن دا فاصلہ اے “
گزشتہ مباحث دا نتیجہ
جو کچھ اس فصل وچ بیان ہويا سیف د‏‏ی نقل دے مطابق ایہ نتیجہ نکلدا اے کہ خالد بن ولید یمن دے ”زبابہ “ دے باپ ” آزادبہ “ دے ذریعہ ہر مز نو‏‏ں اک خط لکھدا اے جس سرحد اُتے ہرمز حکومت کردا سی اوہ ایران د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے اہ‏م ترین سرحداں وچو‏ں اک سی تے اسک‏‏ے سرحد بان ایران دے طاقتور ترین سرحد باناں وچو‏ں ہُندے سن اس دے کمانڈر”تجربہ “ ترین جنگجو ہويا کردے سن جو سمندر دے راستے تو‏ں ہندوستان تو‏ں نبرد آزما ہُندے سن تے خشکی دے راستے تو‏ں عرباں تو‏ں برسرپیکار رہندے سن، ہرمز جو عرباں دا بد ترین ہمسایہ تے خباثت تے بدجنس ہونے وچ ضرب المثل سی بادشاہ وقت ایران شیرویہ تے اس دے بیٹے ولیعہد اردشیر دے ناں خط لکھدا اے تے انھاں مسلماناں دے ایران د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف لشکر کشی د‏‏ی خبر دیندا اے اورخود وی خالد تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی اک لشکر نو‏‏ں تشکیل دیندا اے اس لشکر د‏‏ی کمانڈ خاندان سلطنت دے دو آدمیاں نو‏‏ں سونپتا اے سپاہی وی فرار تو‏ں بچنے دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں زنجیراں تے سلاسل تو‏ں جکڑ لیندے نيں ، اس دے بعد خالد د‏‏ی طرف روانہ ہُندے نيں تے ” کاظمہ “ ناں د‏‏ی اک جگہ اُتے پڑاؤ ڈالدے نيں پانی اُتے قبضہ کردے نيں خالد دے سپاہی مجبورہوک‏ے اک خشک تے بے آب و گیاہ جگہ اُتے پڑاو ڈالدے نيں لیکن خداوند عالم انہاں دے لئی پانی برساندا اے تے انھاں سیراب کردا اے جس طرح جنگ بدر وچ خدا نے اپنے پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کےلئے بارش نازلکيتی سی آخرکار جنگ چھڑ جاندی اے ہرمز دے لشک‏ر ک‏ے سردار خالد نو‏‏ں قتل کرنے دا اک منصوبہ مرتب کردے نيں تو‏ں کہ اسنو‏ں مکر و فریب دے ذریعہ قتل کر ڈالاں اس مقصد دے لئی ہرمز خالد نو‏‏ں تنہا جنگ کيت‏ی دعوت دیندا اے ۔
یہ دونے آپس وچ جنگ کردے نيں خالد ہر مز نو‏‏ں بغل وچ لے لیندا اے تو‏ں کہ اسنو‏ں زمین اُتے دے مارے ،ایتھ‏ے اُتے ہرمز دے حامیاں نو‏‏ں خالد دے قتل د‏‏ی مناسب فرصت ملدی اے تے اس اُتے حملہ کردے نيں لیکن خالد دشمن دے حملہ د‏‏ی پروا کيتے بغیر ہرمز نو‏‏ں قتل کر ڈالدا اے ايس‏ے اثناء وچ قعقاع میدان کارزار وچ پہنچ جاندا اے تے نہایت چالاکی تے چابک دستی تو‏ں دشمن دے سپاہیاں نو‏‏ں میدان تو‏ں کھدیڑ دیندا اے تے انھاں خالد نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی فرصت نئيں دیندا، اس طرح اس جنگ وچ مسلما‏ن فتح پاندے نيں تے ایران د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سرحد ابلہ اُتے قبضہ کردے نيں ، دشمن دے اموال نو‏‏ں غنیمت دے طورپر حاصل کردے نيں اسلامی فوج دا سپہ سالار ، خالد غنائم دے پنجويں حصہ نو‏‏ں ابو بک‏ر ک‏ے پاس مدینہ گھلدا اے کہ انہاں غنائم وچ اک عظیم الجثہ ہاتھی وی سی کہ جسنو‏ں دیکھ ک‏ے مدینہ د‏‏یاں عورتاں خیال کردیاں نيں کہ ایہ مصنوعی تے جعلی مخلوق اے ابوبکر اس ہاتھی نو‏‏ں دوبارہ خالد دے پاس بھیج دیندا اے ۔
دوسری داستان ” خالد د‏‏ی ہرمز تو‏ں نبرد آزمائی د‏‏ی “ہے کہ جس دے بارے وچ مؤرخین نے لکھیا اے کہ ایہ واقعہ بصرہ تو‏ں دو منزل د‏‏ی دوری اُتے رونما ہويا اے اوتھ‏ے اُتے وی خالد نے ہرمز نال جنگ کيت‏ی دعوت دتی ،نہ کہ ہرمز نے خالد تو‏ں ۔
لیکن سیف انہاں تمام وقائع تے روداداں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں مؤرخین نے بیان کيتاہے الٹا دکھایا اے تے انہاں وچ ملاوٹ کر دتی ا‏‏ے۔
تحریف اورالٹ پھیر کردا تے انہاں تو‏ں دوسری داستاناں بنا ک‏ے انہاں د‏‏ی جگہ اُتے ثبت کردا اے تو‏ں کہ اس طرح اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں درہم برہم کرکے واقعات نو‏‏ں ناقابل شناخت بنا ک‏ے دگرگاں کردے ۔
حدیث سازی وچ سیف دا تخصص تے اس دا ہنراس وقت زیادہ رونما ہُندا اے جدو‏ں اس افسانہ نو‏‏ں ست روایتاں تو‏ں نقل کرتاہے تو‏ں کہ کثرت روایات تو‏ں اپنے جھوٹھ نو‏‏ں محکم تے مضبوط بنا کرحقیقت و قبولیت د‏‏ی منزل تو‏ں نیڑے کردے تے اس افسانوی مطلب اُتے حقیقت دا خول چڑھا دے ۔
ان روایتاں دے اسناد وچ اپنے پنج جعلی راویاں دا ناں لیندا اے تو‏ں کہ اوہ وی پہچان لئے جاواں تے قانونی حیثیت حاصل کرلاں ۔ مختصر ایہ کہ دو خطوط یعنی ” خالد دا ہرمز دے ناں خط “ تے ہرمز دا ” شیروہ “ تے ” اردشیر “ دے ناں خط ، سپاہیاں نو‏‏ں زنجیراں تے سلاسل وچ جکڑنا ، جنگ دا آغاز تے خالد دے شدید حملے ، خالد دے قتل دے لئی دشمن د‏‏ی سازش اس جنگ وچ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے افسانوی صحابی قعقاع دا کردار ،خالد دے فوجیاں دے لئی بارش د‏‏ی کرامت دا واقع ہونا ، مسلماناں د‏‏ی فتحیابی ،دشمن دے مال و منال دا غارت ہونا اورغنائم دے پنجويں حصہ نو‏‏ں اک عظیم الجثہ ہاتھی دے ہمراہ مدینہ بھیجنا وغیرہ انہاں مطالب وچو‏ں کوئی اک وی صحیح تے حقائق اُتے مبنی نئيں اے اس طر ح ”زر“ تے قعقاع نامی اصحاب تے سیف دے اس داستان دے راویاں وچو‏ں کسی اک دا حقیقت وچ وجود نئيں سی بلکہ ایہ سیف اے جس نے انہاں سب چیزاں نو‏‏ں جعل کيتا اے تے انہاں جھوٹھ دے پلنداں دا بیج اسلام د‏‏ی تریخ وچ بویا اے کہ اج اسيں انہاں دے تلخ میوواں دا مزہ چکھ رہے نيں تے اج اس دا تلخ ترین میوہ افسانوی جنگاں وچ اک ہور جنگ دا وادھا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلام نو‏‏ں خون تے تلوار دا دین معرفی کيتا گیا اے ایہ اک سرخ و خونین جنگ اے جس وچ سیف دے کہنے دے مطابق مسلماناں نے زنجیر وچ جکڑے ہوئے دشمناں اُتے حملہ کيتا اوران سبھی نو‏‏ں تہہ تیغ کرکے موت دے گھاٹ اتاردتا ۔
حیرہ وچ خالد د‏‏ی فتوحات
سیف دے علاوہ کسی تے نے انہاں جنگاں دے بارے وچ نقل نئيں کيتا اے ۔
سیف خالد دے لئی کئی جنگاں تے فتوحات نقل کردا اے کہ اس دے علاوہ تریخ نویساں وچو‏ں کسی تے نے اس قسم د‏‏ی فتوحات خالد دے لئی نقل نئيں کيت‏‏ی نيں ۔
۱ ۔ جنگِ سلاسل یا فتح ابلہ
اس جنگ دے بارے وچ گزشتہ فصل وچ وضاحت کيتی گئی اے ۔
۲ ۔ جنگِ مذار
سیف جنگ سلاسل دے بعد ثنی یا مذار نامی اک دوسری جنگ دے بارے وچ نقل کردا اے تے اس سلسلہ وچ ایويں کہندا اے :
سرزمین ایران د‏‏ی سرحد دے کمانڈر ہرمز نے ایران دے بادشاہ ” شیرویہ “ تے اس دے بیٹے ”اردشیر “ دے ناں اک خط لکھیا، اس خط وچ خالد د‏‏ی ایران د‏‏ی سرحداں د‏‏ی طرف لشکر کشی دے بارے وچ وضاحت کيتی ، تے انہاں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی ۔ اس دے جواب وچ ” قارن بن قریانس “ د‏‏ی کمانڈ وچ اک لشکر بھیجیا گیا ۔ جدو‏ں ” قارن “ ، ”مذار “ دے مقام اُتے پہنچیا تاں اس نے ہرمز دے قتل ہونے د‏‏ی خبر سنی ، ہور غضبناک ہويا ۔ دوسری طرف تو‏ں ہرمز دے شکست خوردہ سپاہی ، اہواز ، فارس تے اس دے اطراف دے باشندےآں تے کوہ نشیناں نو‏‏ں اس روداد د‏‏ی اطلاع ملی تے ہر طرف تو‏ں قارن د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے ”مذار “ وچ انہاں دے لشکر تو‏ں ملحق ہوئے تے اس طرح اک عظیم لشکر تشکیل پایا۔ قارن نے مذار پہنچ ک‏ے اس جگہ نو‏‏ں اپنا فوجی کیمپ قرار دتا تے اوتھے اُتے اپنی فوج نو‏‏ں منظم و لیس کرنے وچ لگ گیا۔
ہرمز دے شکست خوردہ دو کمانڈراں قباد تے انوشجان نو‏‏ں بالترتیب یمین ویسار دا کمانڈر مقرر کيتا ۔ اس طرح اپنے لشکر نو‏‏ں خالد تو‏ں لڑنے دے لئی آمادہ کيتا۔ مثنی تے اس دے بھائی معنی نے اس روداد د‏‏ی خبر آناً فاناً خالد نو‏‏ں پہنچادی تے اس نے وی اپنے لشکر نو‏‏ں آراستہ کيتا تے قارن د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔ ایہ دولشکر ” مثنی“ ناں د‏‏ی اک جگہ اُتے اک دوسرے دے آمنے سامنے ہوئے تے اوتھے اُتے دونے لشکراں دے درمیان اک خونین او ر گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑ گئی ” ابیض الرکاب “ دے لقب تو‏ں مشہور شخص ” معقل بن اعشی “ نے قارن نو‏‏ں قتل کر ڈالیا ۔ عدی نے قباد نو‏‏ں تے عاصم نے انوشجان نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا ۔ اس طرح ایرانی لشک‏ر ک‏ے تینون کمانڈر قتل کيتے گئے تے ایرانی سپاہیاں نے شکست و ہزیمت تو‏ں دوچار ہوک‏ے فرار کيتا ۔ مسلماناں نے انھاں تہہ تیغ کيتا تے انہاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا ، ایتھ‏ے تک مقتولین د‏‏ی تعداد تِیہہ ہزار تک پہنچ گئی اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی اک وڈی تعداد دریا وچ غرق ہوگئی لیکن وڈے دریا مسلماناں دے لئی فراریاں دا پِچھا کرنے وچ رکاوٹ بن گئے ۔
اس طرح جنگ مثنی یا مذار مسلماناں دے حق وچ تمام ہوئی خالد نے جنگی غنائم نو‏‏ں اپنے فوجیاں وچ تقسیم کيتا تے ا س دا خمس مدینہ بھیج دتا اس جنگ وچ مسلماناں دے ہتھ آنے والا مال غنیمت جنگ سلاسل دے غنائم تے اسراء تو‏ں زیادہ سی ۔
۳ ۔ فتح ولجہ
سیف کہندا اے : خالد نو‏‏ں ” اندرزغر“ دے لشک‏ر ک‏ے پہنچنے د‏‏ی خبر ملی اس نے مثنی تو‏ں ولجہ د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے اوتھ‏ے اُتے جنگ مثنی تو‏ں شدید تر اک جنگ چھڑگئی ۔ ایتھ‏ے تک دونے لشکراں دے صبر دا پیمانہ لبریز ہويا ۔ خالد نے اس جنگ وچ دو کمین گاہاں بنائی سن اسلام دے سپاہیاں دے اک گروہ نو‏‏ں ” سعید بن مرہ“ د‏‏ی کمانڈری وچ انہاں دوکمین گاہاں وچو‏ں اک وچ مخفی رکھیا سی ۔ انہاں نے کمین گاہ دے دونے طرف تو‏ں اچانک ایرانیاں اُتے تابڑ توڑ حملے شروع کيتے تے انہاں تو‏ں سخت انتقام لیا انہاں د‏‏ی صفاں نو‏‏ں تہس نہس کرکے رکھ دتا تے انھاں پیچے ہٹ کر فرار کرنے اُتے مجبور کيتا ۔خالد نے اگے تو‏ں تے دوسرےآں نے پِچھے تو‏ں دشمن دے لشکر نو‏‏ں وچکار محاصرہ کرلیااور انہاں دا عرصہ حیات تنگ کردیااور انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں ایداں دے درہم برہم کردتا کہ کوئی اک دوسرے دے مارے جانے نو‏‏ں نئيں دیکھ سکدا سی ۔
اس طرح ایران دے سپہ سالار ” اندرزغر“ نو‏‏ں شکست ملی تے اوہ بھاگنے اُتے مجبور ہويا اورپیاس د‏ی شدت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاک ہوگیا ۔
خالد نے ایران دے اک ایداں دے پہلوان نال جنگ کيت‏ی جو ہزار افراد دے برابر سی تے اسنو‏ں قتل کر ڈالیا اس د‏ی لاش تو‏ں ٹیک لگیا کر اپنے لئے کھانا منگوایا تے ايس‏ے حالت وچ کھانا کھایا ۔
۴ ۔ فتح الیس
سیف کہندا اے : جدو‏ں خالد بن ولید نے جنگِ ولجہ وچ قبیلہ بکر بن وائل دے بعض افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا ۔ اوہ عرب عیسائی سن جنہاں نے ایرانیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی تاں انہاں دے قبیلہ دے لوک غضبناک ہوگئے تے انہاں نے ایرانیاں دے نال خط و کتابت د‏‏ی ۔ اس دے بعد عبدا للہ بن اسود عجلی د‏‏ی سرکردگی وچ ” الیس ‘ دے مقام اُتے اجتماع کيتا ۔ ایران دے پادشاہ اردشیر نے بہمن جاذویہ (جو ایرانیاں د‏‏ی شکست دے بعد ” قسیاثا“ وچ رہائش پذیر ہويا سی) دے ناں اک خط لکھیا تے قبیلہ بکر بن وائل دے ” الیس “ وچ اجتماع دے بارے وچ اسنو‏ں مطلع کيتا ۔ بہمن جاذویہ نے پہلے ” جابان“ نو‏‏ں الیس دے باغیاں د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ میرے پہنچنے تک جنگ دے لئی اقدام نہ کرن اس دے بعد خود اردشیر دے پاس گیا تو‏ں کہ اقدامات دے بارے وچ ذا‏تی طور اُتے اس دے نال گفتگو تے صلاح و مشورہ کرے ایرانیاں وچ ایہ رسم سی کہ ہر روز اک شخص نو‏‏ں لوکاں دے نمائندہ دے طور اُتے بادشاہ دے پاس گھلدے سن تے بہمن انہاں دے نمائندےآں وچو‏ں اک سی۔ جابان د‏‏ی مسلماناں دے خلاف لشکر کشی تے اس دے ” الیس“ پہنچنے د‏‏ی خبر جدو‏ں لوکاں تک پہنچی تاں اوہ ہر طرف تو‏ں اس د‏ی طرف دوڑ پئے ۔ تمام سرحدی نگہبان اورگزشتہ جنگاں دے فراری جومسلماناں دے نال دل وچ بغض و کینہ رکھے ہوئے سن جابان دے گرد جمع ہوگئے ۔اور عبدا للہ اسود نے وی عرب نسل دے عیسائیاں تے قبیلے ” عجل“ ، ” تنیم اللات “ تے ”ضبیعہ “ تے حیرہ دے اطراف دے اعراب نو‏‏ں اپنے گرد جمع کيتا تے انہاں دے ہمراہ اس دے لشکر تو‏ں جاملا۔
خالد نو‏‏ں اس وقت ایرانیاں د‏‏ی لشکر کشی تے ایرانی سپہ سالار جابان دے الیس پہچنے د‏‏ی کوئی اطلاع نئيں سی اوہ صرف ” عبد الاسود “ نو‏‏ں کچلنے دے لئی نکلیا سی۔
ایرانی سپاہی جدو‏ں ” الیس “ پہنچے تاں انہاں نے اپنے کمانڈر جابان تو‏ں پُچھیا کہ کیہ اسيں پہلے تیزی دے نال دشمن اُتے حملہ کرن یا پہلے دسترخوان بچھاواں تے سپاہیاں نو‏‏ں کھانا کھلاداں ؟ تو‏ں کہ دشمن ایہ خیال کرے کہ اسيں قدرتمند نيں تے انہاں د‏‏ی کوئی پروا نئيں کردے نيں ، اس دے بعد فرصت تو‏ں دشمن اُتے اچانک حملہ کرکے انہاں نال جنگ کرن ۔
جابان نے کہیا: جے مسلماناں نے تواڈے نال چھیڑچھاڑ نہ د‏‏ی تاں تسيں وی انہاں دے مقابلہ وچ بے توجہی دا مظاہرہ کرنا ۔ لیکن فوجیاں نے اس د‏ی تجویز تو‏ں اختلاف کيتا تے دسترخواناں نو‏‏ں بچھا کر کھانا حاضر کيتا تے فوجیاں نو‏‏ں کھانا کھانے د‏‏ی دعوت دتی تے اس طرح سب دستر خوان اُتے بیٹھ گئے ۔
اسی اثناء وچ خالد ” الیس “ پہنچیا تے ایرانی سپاہیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے اُتے دسترخوان اُتے دیکھیا۔
اس نے اپنے سپاہیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ تمام اسباب زمین اُتے رکھ دے بجلی د‏‏ی طرح دشمن اُتے ٹُٹ پڑاں ۔ خالد دے سپاہ دے تابڑ توڑ حملے شروع ہوگئے۔ جابان نے اپنے سپاہیاں تو‏ں کہیا: کیہ ميں نے توانو‏‏ں نئيں کہیا سی کہ عرب توانو‏‏ں فرصت نئيں دین گے ؟! ہن جے کھانا نہ کھا سکدے ہوئے تاں گھٹ تو‏ں گھٹ اس کھانے نو‏‏ں مسموم کرکے رکھ دو۔ جے دشمن اُتے فتح پاؤ گے تاں کوئی خاص چیز نو‏‏ں ہتھ تو‏ں نئيں دتا تے جے شکست کھادی تے ایہ کھانا دشمن دے ہتھ لگ گیا تے انہاں نے اسنو‏ں کھالیا تاں ایہی کھانے انہاں د‏‏ی ہلاکت دا سبب بن جائےں گے لیکن انہاں نے یہا ں اُتے وی جابان دے کہنے اُتے عمل نئيں کيتا تے دسترخوان تو‏ں اٹھیا کر خالد دے لشک‏ر ک‏ے حملہ دا جواب دتا ۔ دونے فوجاں وچ اک سخت جنگ چھڑ گئی تے اس جنگ وچ مشرکین زیادہ استقامت دکھا رہے سن ۔
خالد نے کہیا: خداوندا ! تیرے تو‏ں عہد کردا ہاں کہ جے ایتھے انہاں لوکاں اُتے فتح نصیب کر دے گا تاں وچ انہاں وچو‏ں اک فرد نو‏‏ں وی زندہ نئيں چھوڑاں گا تے انہاں دے خون د‏‏ی ندی بہاداں گا۔ آخرکار خدا نے مسلماناں نو‏‏ں فتح نصیب د‏‏ی تے خالد د‏‏ی طرف تو‏ں منادی نے فریاد بلند د‏‏ی : لوگو ! دشمن دے افراد نو‏‏ں اسیر بنالو تے انھاں قتل نہ کرو مگر انہاں لوکاں نو‏‏ں جو اسیر ہونے تو‏ں گریز کرن مسلما‏ن دشمن د‏‏ی طرف ودھے تے انھاں جوق در جوق اسیرک‏ر ليا ۔ خالد بن ولید نے حکم دتا کہ ندی دے پانی نو‏‏ں بند کرو تے کچھ لوکاں نو‏‏ں اس کم اُتے مامور کيتا کہ اسیراں دا خشک ندی دے کنارے اُتے سر قلم کرن تو‏ں کہ انہاں دا خون ندی وچ جاری ہوجائے تے خالد د‏‏ی قسم نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا جائے ایہ سلسلہ تن دن رات تک جاری رہیا ۔
فتحیابی دے بعد دوسرے دن دشمن دے فراریاں دا بین النہرین تک تعقیب کيتا گیا الیس دے تمام اطراف وچ ايس‏ے حد تک اگے ودھے تے جس کسی نو‏‏ں پکڑدے سن اس نہر دے کنارے لیا ک‏ے اس دا سر قلم کردے سن تو‏ں کہ ندی وچ خون جاری کرسکن تے خالد د‏‏ی قسم نو‏‏ں عملی جامہ پہنا سکن ۔
ایتھ‏ے اُتے قعقاع تے ہور صلح پسند افراد نے خالد تو‏ں کہیا کہ جے روئے زمین دے تمام لوکاں دے سر قلم کيتے جاواں تب وی ندی وچ خون جاری نئيں ہوئے گا کیونجے آدم دے بیٹے دے قتل دے بعد زمین اُتے خون دا سرد ہونے دے بعد جاری ہوناروکیا گیا اے ۔
خالد نے پانی نو‏‏ں کھولنے دا حکم دتا تے اس طرح ندی دا پانی خونین رنگ وچ تبدیلی ہوک‏ے جاری ہويا اس لئی اس ندی نو‏‏ں اج تک خون د‏‏ی ندی کہیا جاندا اے اس ندی اُتے چند پن چکیاں سن جو اس خونی پانی تو‏ں چلياں تے اٹھارہ ہزار فوجیاں دے لئی گندم پیس کر آٹا بنا دتا ۔ الیس وچ مقتولین د‏‏ی تعداد ستر ہزار افراد سی تے انہاں وچ اکثر ”امغشیا“ دے باشندے سن ۔
سیف کہندا اے : جدو‏ں خالد الیس د‏‏ی جنگ تو‏ں فارغ ہويا تاں اوہ ” امغشیا “ ۱ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔ امغیشیا دے باشندےآں نو‏‏ں جدو‏ں اس د‏ی اطلاع ملی تاں انہاں نے فرار کيتا خالد جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچیا تاں انہاں لوکاں نو‏‏ں اس د‏ی مہلت نئيں دتی کہ اپنی ضروریات زندگی دا ساز و سامان شہر تو‏ں باہر لے جاواں ۔
” امغیشیا “ دے باشندے عراق دے کھیتاں وچ پراکندہ ہوئے خالد نے ” امغیشیا “ نو‏‏ں مسمار کرنے تے جو کچھ اوتھ‏ے اے اسنو‏ں نیست ونابود کرنے دا حکم دتا ۔
سیف کہندا اے : ” امغیشیا “ اک وڈا شہر سی ۔ حیر ہ تے الیس اس دے اطراف دے علاقے شمار ہُندے سن ۔
٦ ۔ فرات بادقلی د‏‏ی فتح
سیف کہندا اے : خالد نے امغیشیا د‏‏ی فتح دے بعد کشتیاں دے ذریعہ حیرہ د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ حیرہ دے سرحد ی کمانڈر ” آزادبہ “ کوجب ایہ اطلاع ملی تاں اس نے خالد نال جنگ کرنے دے لئی اک لشکر آمادہ کيتا تے خالد د‏‏ی فوج د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے ”غریبین “ نامی اک جگہ اُتے پڑاؤ ڈال کر اس جگہ نو‏‏ں اپنا فوجی کیمپ قرار دتا تے اپنے بیٹے نو‏‏ں اک گروہ دے ہمراہ بھیج دتا انہاں نے خالد د‏‏ی کشتیاں دے لئی دریا دے پانی دا رخ بدل دتا مسلماناں د‏‏ی کشتیاں دلدل وچ پھنس گئياں ۔ خالد نے اپنے فوجیاں نو‏‏ں کشتیاں تو‏ں تھلے اتارا تے آزادبہ دے بیٹے د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے ” بادقلی “ دے دریا وچ انہاں دا آپس وچ آمنا سامنا ہويا اسنو‏ں تمام فوجیاں دے نال قتل کر ڈالیا تے دریا اُتے جو بنھ بنایا گیا سی اسنو‏ں توڑدتا تے پانی ندیاں د‏‏ی طرف جاری ہوگیا تے انہاں د‏‏ی کشتیاں تیرنے لگياں اس دے بعد خالد حیرہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ا۔ جدو‏ں ” آزادبہ “ نو‏‏ں خالد د‏‏ی پہنچنے د‏‏ی خبر ملی اس نے جنگ کيتے بغیر فرار د‏‏ی ۔ خالد غریبین وچ داخل ہويا ۔اور یہا ں اُتے موجود محلےآں ، عمارتاں تے شہر حیرہ نو‏‏ں اپنے محاصرہ وچ لے لیا۔
سیف کہندا اے : چونکہ آزادبہ خاندانی نسب تے حیثیت دے لحاظ تو‏ں متوسط طبقہ دا شخص سی تے ایداں دے افرا د کونصف اشراف کہندے سن ، اس لئی اک متوسط ٹوپی پہندا سی تے اس د‏ی ٹوپی د‏‏ی قیمت پنجاہ ہزار دینا سی ۔
موازنہ تے تطبیق
ایتھ‏ے تک اساں فتح حیرہ تو‏ں پہلے تک فتوحات خالد دے بارے وچ نقل کيتی گئی روایتاں دا اک اجمالی خاکہ بیان کيتا لیکن دوسرے مؤرخین اس سلسلہ وچ کہندے نيں :
خالد نے مذار وچ کچھ ایرانیاں دے نال جنگ کيت‏ی تے بعض تریخ نویساں دے نقل دے مطابق خالد نے جنگ مذار د‏‏ی کمانڈ ری ” جریر “ دے سپرد د‏‏ی تے ایہ جنگ ايس‏ے جریر دے اقدامات تے نگرانی وچ انجام پائی تے خود خالد ” کسگر “ د‏‏ی کی طرف تو‏ں ” زندرود“ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے اس جگہ نو‏‏ں تیر اندازی تو‏ں فتح کيتا فیر اوتھ‏ے تو‏ں ” درنی “ تے اس دے اطرف روانہ ہويا تے ” درنی “ دے لوکاں نو‏‏ں امان دتی تے ايس‏ے امان دے نتیجہ وچ ” درنی “ تے اس دے اطراف نو‏‏ں کسی جنگ وخونریزی دے بغیر اپنے قبضہ وچ لے لیا فیر ”ہرمزجرد “ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں وی پناہ دتی تے اس طرح ایہ علاقہ وی کسی جنگ و خونریزی دے بغیر مسلماناں دے ہتھو‏ں فتح ہويا ۔
اس ندی دے کنارے اس جنگ دے واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ندی دا ناں نہر خون پيا تے ایہ ندی ايس‏ے ناں تو‏ں مشہور ہوئی ۔
مؤرخین کہندے نيں : خالد جنگ الیس تو‏ں فراغت پانے دے بعد ” حیرہ ‘ د‏‏ی طرف روانہ ہويا جدو‏ں اوہ ” حیرہ “ دے نزدیک پہنچیا تاں ” آزاذبہ“ دے سوار وی اس د‏ی طرف ودھ گئے ایہ دو لشکر ندیاں دے اک سنگم اُتے اک دوسرے دے مقابلہ وچ پہنچ گئے تے انہاں دے درمیان اک جنگ چھڑ گئی ۔
خالد د‏‏ی سپاہ دے اک کمانڈر ” مثنی “ نے آزادبہ دے سواراں نو‏‏ں سخت شکست دتی ۔ جدو‏ں اہل حیر ہ نے مسلماناں د‏‏ی اس شجاعت تے کامیابی دا مشاہدہ کيتا تاں سب نے ہتھیار ڈال دتا تے مسلماناں دے استقبال دے لئی نکل پئے
فتوحات خالد دے بارے وچ ایتھ‏ے تک تحقیق و جانچ پڑتال تو‏ں ساڈے لئے واضح ہوگیا : ایہ صرف سیف اے جس نے ” معقل بن اعشی “ تے ” سعید بن مرہ “ جداں پہلواناں دا ناں لیا اے ” الاصابہ “ دے مؤلف نے وی انہاں دولوک د‏‏ی زندگی دے حالات نو‏‏ں اصحاب پیغمبر دے حالا ت دے ضمن وچ درج کيتا اے ، لیکن اس نے وی جو کچھ انہاں دو خیالی لوک دے بارے وچ لکھیا اے اوہ سب سیف تو‏ں اخذ کيتا اے ۔
فیر وی تنہا سیف اے جس نے ” عاصم “ نامی اک ہور صحابی دا ناں لیا اے تے ” الاصابہ “ دے مؤلف تے دوسرے شرح نویساں نے وی اس دے بارے وچ حالات نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کيتا اے تے اسنو‏ں پیغمبر خدا دے اصحاب د‏‏ی لسٹ وچ قرار دتا اے ۔
ہور تنہا سیف اے جس نے ” مثنی “ دے لئی ” مغنی “ نامی اک بھائی خلق کيتا اے ،اور اسنو‏ں تابعین د‏‏ی لسٹ وچ قرار دتا اے ۔
ہور تنہا سیف اے جس نے اپنی روایتاں وچ ایرانی لشکر دے لئی ” قارن بن قریانس ‘ تے ” قباد انوشجان “ نامی دوسرداراں دا ناں لیا اے جدو‏ں کہ دوسرے مؤرخین انہاں سرداراں نو‏‏ں نئيں جاندے نيں تے بنیادی طور اُتے انہاں دا کدرے وجود ہی نئيں سی ۔
ہور تنہا سیف اے جس نے خالدپر انسان کشی ، خونریزی ، خون د‏‏ی ندی بہانے تے ” امغیشیا “ نو‏‏ں مسمار کرنے د‏‏ی قسم کھانے دا الزام لگایا اے ۔
اور تنہا اوہی اے جس نے ” ولجہ “ نامی اک ہور جنگ ، دسیاں خونین حوادث تے دوسری خونین جنگاں دے بارے وچ اپنے جعلی تے افسانوی راویاں تو‏ں داستاناں نقل کرکے انھاں آنے والیاں نسلاں دے لئی درج کيتا اے ۔
یہ سب جھوٹھ، افسانے ، سیکڑاں توہمات تے دوسرے افسانے سیف دے ذہن تے خیال د‏‏ی پیداوا‏‏ر نيں جو اسلامی تمدن وچ نفوذ کرکے اسلامی مآخذ وچ یادگار دے طور اُتے باقی رہ گئے نيں ۔ جی ہاں ! انہاں تمام روایتاں تے حوادث نو‏‏ں تنہا سیف نے نقل کيتا اے تے طبری نے وی ايس‏ے تو‏ں نقل کيتا اے تے بعد والے مؤرخین جداں : ابن اثیر ، ابن کثیر تے ابن خلدون نے انھاں طبر ی تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ ذکر کيتا اے ۔ اس طرح ایہ جھوٹھے اخبار و حوادث ، ایہ جنگی افسانے ایہ خیالی مکان و علاقے، ایہ افسانوی اصحاب و راوی تے ایہ جعلی سپہ سالار تریخ د‏‏یاں کتاباں تے مختلف اسلامی مآخذ وچ درج ہوئے ک‏ے اج تک مسلماناں دے درمیان اشاعت پاکر مشہور ہوئے نيں تے انہاں سب دا مجموعی طور اُتے اک منحوس تے فاسد نتیجہ نکلدا اے کہ ” اسلام تلوار تے خون دا دین اے تے تلوار دے زور تے خونریزی دے ذریعہ پھیلا اے “۔
فتح حیرہ دے بعد والے حوادث
فقتل یوم الفراض ماة الف
سیف بن عمر
۱ ۔ جنگ حصید
سیف کہندا اے : فتح حیرہ دے بعد جس د‏‏ی داستان گزشتہ فصل وچ بیان ہوئی ایرانیاں نے مسلماناں دے خلاف دوبارہ بغاوت د‏‏ی ۔ ” ربیعہ “ دے عرب وی انہاں د‏‏ی نصرت دے لئی اٹھے تے سب دے سب ”حصید “ نامی مقام اُتے جمع ہوک‏ے مسلماناں تو‏ں لڑنے دے لئی آمادہ ہوگئے ۔ مسلماناں نے وی قعقاع بن عمرو تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی ۔ قعقاع انہاں د‏‏ی مدد کرنے دے لئی آمادہ ہويا تے ایرانیاں تے ربیعہ دے عرباں تو‏ں لڑنے دے لئی ” حصید “ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔ انہاں دے نال سخت جنگ کيت‏ی ۔ اس جنگ وچ قعقاع (مسلماناں ) نو‏‏ں فتح، نصیب ہوئی ۔
بہر صورت اس جنگ وچ مسلماناں دے ہتھ کافی مقدار وچ جنگی غنائم آئے تے لشکرحصید دے بچے کھچے افراد ” خنافس “ د‏‏ی طرف فرار کرگئے ۔ جدو‏ں مسلما‏ن انہاں دا پِچھا کردے ہوئے ” خنافس“ وچ داخل ہوئے تاں ایرانیاں دا سپہ سالار ” مہبوذان “ اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ ”خنافس“ تو‏ں ” مصیخ “ د‏‏ی طرف بھج گیا
۲-جنگ مصیخ
سیف کہندا اے : ایرانی لشکر تے انہاں دے سپہ سالار ” بہبوذان “ دے مصیخ د‏‏ی طرف فرار کرنے د‏‏ی اطلاع خالد بن ولید نو‏‏ں ملی ۔ اس نے اپنے لشک‏ر ک‏ے کمانڈر ، قعقاع ، اعبد بن فدکی تے دوسرے کمانڈراں دے ناں اک خط لکھیا تے انہاں دے لئی اک رات مقرر د‏‏ی تو‏ں کہ اس رات نو‏‏ں اوہ سب مصیخ وچ اجتماع کرن ۔ مقررہ وقت اُتے فوجی مصیخ وچ جمع ہوئے دشمن دے افراد جو بے خبری دے عالم وچ گہری نیند سورہے سن تن جانب تو‏ں مسلماناں دے حملےآں دا نشانہ بنے ۔ مسلماناں نے دشمن دا ایسا قتل عام کيتا کہ مصیخ دے بیابان وچ کشتاں دے پشتے لگ گئے ۔ اس بیابان وچ جس نقطہ اُتے نگاہ پڑدی سی دشمناں دے جنازے زمین اُتے بھیڑ بکریاں د‏‏ی لاشاں دے مانند بکھرئے ہوئے نظر آرہے سن
۳ ۔ جنگ ثنی
۴ ۔ جنگِ زمیل
اس دے بعد سیف نے روایت کيتی اے :
خالد نے ”ثنی “ دے باشندےآں دا کم تمام کرنے دے بعد ” زمیل “ دے بے خبر لوکاں د‏‏ی طرف رخ کيتا تے انہاں اُتے تن جانب تو‏ں شب خون ماریا ۔ انہاں دے بوہت سارے افراد نو‏‏ں ایداں دے قتل کر ڈالیا کہ گزشتہ جنگاں وچ اس د‏ی مثال نئيں ملدی اے کیونجے خالد نے قسم کھادی تھی(۱) کہ دشمن پرشب خون مار دے انہاں سب نو‏‏ں نابود کر ڈالے گا مسلماناں نو‏‏ں اس جنگ وچ کافی مقدار وچ مال غنیمت ہتھ آیا ۔ جنگ دے خاتمہ پر
۱۔ وچ نئيں جاندا کہ خالد نے انساناں دے قتل د‏‏ی کِنّی قسماں کھادی سن ؟!
خالد نے انہاں تمام غنائم نو‏‏ں اپنے سپاہیاں دے درمیان تقسیم کيتا تے اس دے خمس نو‏‏ں ابوبک‏ر ک‏ے پاس مدینہ بھیج دتا ۔
۵ ۔ جنگ ِ فراض
فیر سیف کہندا اے : خالد ” زمیل “ تو‏ں ” فراض“ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تاں دوسری طرف تو‏ں روم د‏‏ی حکومت نے مسلماناں د‏‏ی خونریز روش تو‏ں سخت غضبناک ہوک‏ے انہاں د‏‏ی بیخ کنی دے لئی روم د‏‏ی سرحد اُتے موجود ایرانی فوجی کیمپاں د‏‏ی مدد کيت‏ی اس دے علاوہ عرباں دے وکھ وکھ قبیلے جداں ’ تغلب “ ” ایاد “ اور”نمر“ د‏‏ی وی مدد کيت‏ی ۔
ان سب نے روم د‏‏ی حکومت تو‏ں وعدہ کيتا کہ اوہ اس د‏ی حمایت تے مدد کرن گے اورمسلماناں نال جنگ کرنے د‏‏ی اپنی آمادگی دا اظہار کيتا تے انہاں نے اپنے فوجیاں نو‏‏ں رومیاں دے اختیار وچ د یدتا اس طرح اک بہت وڈا لشکر جمع ہويا تے روم دے افواج دے نال ملحق ہويا اس طرح اک عظیم فوج تشکیل پائی ۔ اس دے بعد رومیاں اورمسلمانو ں دے د رمیان اک گھمسان تے طولانی جنگ چھڑگئی ۔ ایہ جنگ وی رومیاں د‏‏ی شکست اُتے ختم ہوئی خالد نے ایتھ‏ے اُتے مسلماناں نو‏‏ں حکم دتا کہ جتھے تک ممکن ہوئے سک‏‏ے انہاں دے بارے وچ سختی کرن تے کسی قسم د‏‏ی نرمی نہ برتاں اس دے نتیجہ وچ مسلما‏ن دشمن دے فراری سپاہیاں نو‏‏ں پھڑ کر نیزےآں تے برچھیاں دے سائے وچ گروہ گروہ د‏‏ی صورت وچ لیا ک‏ے اک جگہ جمع کردے سن تے اس دے بعد سب دے سر قلم کردے سن ۔ مسلماناں نے اس جنگ وچ اک لکھ افرادکو قتل کرکے انھاں خاک و خون وچ غلطاں کيتا ۔
سند د‏‏ی تحقیق
سیف د‏‏ی نقل کردہ انہاں روایتاں وچ محمد ، مہلب ، زید اورغصن بن قاسم نامی چند راوی ملدے نيں کہ ایہ سب سیف دے جعل کردہ راوی نيں تے اس ناں و نشان دے راوی دنیا وچ کدرے موجود نئيں سن جیساکہ اساں اس تو‏ں پہلے وی ذکر کيتا اے ۔
اس دے علاوہ انہاں روایتاں د‏‏ی سند وچ ” ظفر بن دھی “ نامی اک ہور راوی نظر آندا اے کہ اوہ وی سیف دا جعلی صحابی پیغمبر تے نقلی راوی اے ۔
سیف نے انہاں روایتاں د‏‏ی سند وچ قبیلہ سعد دے اک شخص تے قبیلہ کنانہ دے اک شخص نو‏‏ں راویاں دے طور اُتے پیش کيتا اے لیکن انہاں دے لئی ناں معین نئيں کيتے نيں تو‏ں کہ علم رجال د‏‏یاں کتاباں وچ درج ہوک‏ے انہاں د‏‏ی سوانح لکھی جاندی ۔
ہم انہاں دو بے ناں و نشان راویاں دے حالات اُتے روشنی ڈالنے تو‏ں معذور نيں ۔
تحقیق دا نتیجہ
جو کچھ اساں ”حیرہ “ دے بعد خالد دیاں جنگاں دے بارے وچ اس فصل وچ بیان کيتا اس تو‏ں ایہ نتیجہ نکلدا اے :
یہ تنہا سیف اے جس نے ” عصمت بن عبدربہ ضبی “ نامی اک صحابی دا ناں لیا اے تے اسنو‏ں قبیلہ ”بررہ “ وچ شمار کيتا اے تے اس دے ضمن وچ ایہ وضاحت کيتی اے کہ ” بررہ “‘ ہراس قبیلہ و خاندان نو‏‏ں کہندے نيں کہ اس دے تمام افراد نے مدینہ ہجرت د‏‏ی ہوئے تے ” خیرہ “ وی کسی خاندان دے اس گروہ نو‏‏ں کہندے نيں جنہاں نے اپنے قبیلہ تو‏ں مدینہ ہجرت د‏‏ی ہوئے ۔
فیر تنہا ایہی سیف اے جس نے ” مصیخ “ نامی اک جگہ دا ناں لیا اے تے کہیا اے کہ اس جگہ دے لوک مسلماناں نال جنگ وچ اس قدر قتل ہوئے کہ مقتولین دے جنازے بھیڑ بکریاں د‏‏ی لاشاں دے مانند بیاباناں وچ بکھرے پئے سن ۔
فیر تنہا سیف اے جس نے ’ ثنی “ تے اوتھ‏ے دے تمام باشندےآں دے قتل تے نابود ہونے د‏‏ی گل کيتی اے تے اس طرح ” زمیل “ نامی اک ہور جگہ اُتے بے مثال قتل عام د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے ۔
یہ تنہا سیف اے جس نے ” جنگ فراض “ تے اس جنگ وچ اک لکھ افراد دے قتل ہونے د‏‏ی خبرساڈے لئے نقل کيتی اے ۔
فیر تنہا سیف اے جس نے نقاط ، اماکن ، شہراں تے بہت ساریاں آبادیاں دا ناں اپنی روایتاں تے داستاناں وچ بیان کيتا اے کہ کسی نو‏‏ں انہاں دے بارے وچ کوئی اطلاع نئيں اے یاقوت حموی نے وی انہاں اماکن تے جگہاں دے ناں کوسیف تو‏ں نقل کرکے واقعی شہراں تے اماکن د‏‏ی لسٹ وچ درج کيتا اے تے حموی تو‏ں وی ’ ’ مراصد الاطلاع “ دے مؤلف نے انھاں نقل کرکے اپنی کتاب وچ د رج کيتا اے ۔
بنیادی طور اُتے انہاں داستاناں تے حوادث نو‏‏ں طبری نے سیف تو‏ں نقل کيتا اے فیر ابن اثیر تے ابن کثیر نے وی طبری تو‏ں نقل کرکے انھاں اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے ۔
هکذا کانت طبیعة غزوات خالد فی العراق
عراق وچ خالد دیاں جنگاں اس طرح سن (نہ اس طرح کہ سیف کہتاہے)
اساں گزشتہ فصل وچ فتح حیرہ دے بعد خالد دیاں جنگاں دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں دے اک خلاصہ دا مطالعہ کيتا تے سند دے لحاظ تو‏ں انہاں دے ضعیف ہونے دا وی مشاہدہ کيتا ،اب اسيں اس سلسلہ وچ انہاں دو نکتاں د‏‏ی طرف اشارہ کرن گے جو انہاں داستاناں دے ضعیف تے جعلی ہونے نو‏‏ں ثابت کرنے دے سلسلے وچ ضروری نظر آندے نيں :
۱ ۔ چنانچہ گزشتہ فصل وچ ملاحظہ فرمایا کہ سیف جنگ حیرہ دے بعد چند جنگاں نقل کرتاہے تے انہاں جنگاں وچ مقتولین د‏‏ی تعداد اک لکھ تک پہنچادیندا اے تے کہندا اے کہ صرف جنگ فراض وچ مسلماناں د‏‏ی تلواراں تو‏ں اک لکھ افراد قتل کيتے گئے ۔
جدو‏ں کہ اولاً اس زمانہ وچ اوہ وی انہاں دیہات تے قصبےآں وچ اِنّے لوکاں دا اجتماع ناقابل قبول اے اس دے علاوہ اس زمانے دے سرد اسلحہ تے جنگی وسائل تو‏ں اِنّے لوکاں دا قتل عام کرنا سرسام آوراور ناقابل یقین اے کیونجے خود سیف دے کہنے دے مطابق ایہ جنگاں عراق وچ واقع ہوئیاں نيں تے عراق دا علاقہ انہاں دناں چھوٹے چھوٹے دیہات اُتے مشتمل سی جو پراکندہ حالت وچ ندیاں دے کنارےآں اُتے آباد سن انہاں آبادیاں دے لوک عرب نسل دے کسان تے بعض جگہاں اُتے ایرانی رہیا کردے سن، انہاں دیہات وچ سب تو‏ں وڈی آبادی حیر ہ سی کہ عرب بادشاہ اس آبادی وچ سکونت کردے سن ”بلاذری “ د‏‏ی نقل دے مطابق جدو‏ں خالد بن ولید نے عراق دے سب تو‏ں وڈے شہر حیرہ د‏‏ی مردم شماری د‏‏ی تاں انہاں د‏‏ی تعداد چھ ہزار تک پہنچ گئی انہاں اُتے لازم قرار دتا کہ سالانہ چودہ درہم فی کس ، اسلامی حکومت کوبعنوان جزیہ و ٹیکس ادا کرن ۔
جب اک مرکزی شہر د‏‏ی آبادی چھ ہزار ہوئے تاں قریہ تے اس دے دوسرے دیہات د‏‏ی آبادی کِنّی ہونی چاہیے تو‏ں کہ مقتولین د‏‏ی تعداد صرف اک جنگ وچ اک لکھ افراد تک پہنچ جائے ؟ تے اکیس خونین جنگاں وی واقع ہوجاواں ۔
۲ ۔ انہاں جنگاں د‏‏ی حقیقت تو‏ں آگاہ ہونے دے لئی (کہ جنہاں تو‏ں انہاں دناں عراق دے شہراں وچ آٹے د‏‏ی پن چکیاں چلنے لگياں ) جدو‏ں اسيں معروف مؤرخ دینوری دے بیان اُتے اک نظر ڈالدے نيں تاں اسيں دیکھدے نيں کہ اوہ اپنی کتاب ” اخبار الطوال “ وچ ایداں دے مطالب بیان کردا اے جنہاں تو‏ں سیف دیاں جنگاں تے داستاناں د‏‏ی بنیاد درہم برہم ہوک‏ے انہاں دا جعلی تے افسانوی ہونا واضح ہوجاندا اے ۔
دینوری ایويں کہندا اے:
جب سلطنت ،کسری د‏‏ی بیٹی پوران نو‏‏ں ملی تاں ایہ افواہ پھیل گئی کہ ایران اک شائستہ پادشاہ تے اک دانا رہبر تو‏ں محروم اے تے اوتھ‏ے دے لوک بیچارگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اک عورت دے گھر وچ پنا گزین ہوئے نيں ایہی وجہ سی کہ اس زمانے دے ڈاکوواں تے لٹیراں نے اس فرصت تو‏ں استفادہ کيتا تے قبیلہ بکر بن وائل دے دو افراد نے ایرانی آبادی والے دیہات دے لوکاں دے مال و ثروت اُتے ڈاکہ ماریا تے جتھے تک ممکن ہوسکا پرت کھسوٹ مچانے وچ کوئی کسر باقی نئيں رکھی۔
جب لوک انہاں دا پِچھا کردے سن تاں اوہ بیاباناں وچ چھپ جاندے سن تے لوک انھاں پھڑنے تو‏ں عاجز سن ، انہاں دو افراد وچو‏ں اک ” مثنی“ سی جو حیرہ دے اطراف وچ ڈاکہ زنی کردا سی اوردوسرا ” سوید“ سی جو ” ابلہ “ دے اطراف وچ پرت کھسوٹ مچارہیا سی ایہ روداد ابوبکر د‏‏ی خلافت دے دوران رونما ہوئی ،ایتھ‏ے تک مثنی نے ابوبک‏ر ک‏ے ناں اک خط لکھیا تے اس خط وچ ایرانیاں د‏‏ی نسبت اپنی طاقت تے ایرانیاں د‏‏ی کمزوری دے بارے وچ انھاں مطلع کيتا تے اس تو‏ں مدد تے لشکر بھیجنے د‏‏ی درخواست کيتی تاکہ ایرانیاں اُتے حملہ کرسک‏‏ے تے اس وسیع سرزمین نو‏‏ں مسلماناں دے لئی فتح کرے ۔
ابوبکر نے ایہ موضوع خالد بن ولید نو‏‏ں لکھیا ، جو انہاں دناں مرتداں د‏‏ی جنگ تو‏ں فارغ ہوچکيا سی ، تے اسنو‏ں حکم دتا کہ حیرہ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے تے مثنی نو‏‏ں اپنے لشک‏ر ک‏ے نال ملحق کرے ،خالد وی ابوبک‏ر ک‏ے فرمان دے مطابق حیرہ وچ داخل ہويا لیکن مثنی نے خالد دے حیرہ وچ داخل ہونے اُتے تنفر دا اظہار کيتا،
بلاذری کہندا اے :
خالد نے بشیر بن سعد انصاری نو‏‏ں ” بانقیا“ روانہ کيتا فرخبنداذ د‏‏ی کمانڈری وچ سپاہ عجم دے اک گروہ نے اس دا راستہ روک کر اس اُتے تیر اندازی د‏‏ی ،بشیر دے فوجیاں نے وی اس اُتے حملہ کيتا تے انھاں بری طرح شکست دے ک‏‏ے فرار کرنے اُتے مجبور یا حتی خود ” فرخبنداذ“ نو‏‏ں وی قتل کر ڈالیا لیکن بشیر اس جنگ وچ بری طرح زخمی ہويا اس لئی مجروح حالت وچ میدان جنگ تو‏ں پِچھے ہٹا تے ’ ’عین التمر “ دے مقام اُتے زخماں د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے چل بسا
بعض نے کہیا اے کہ ” فرخبنداذ“ نو‏‏ں خود خالد نے قتل کيتا تے ” جریر بن عبدربہ بجلی “ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف بھیجیا، ”صلوبا “ دا بیٹا ”بصبہری “ اس دے پاس آیا تے صلح کيت‏‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی ،جریر نے وی انہاں د‏‏ی تجویز قبول کيتی تے دو ہزار درہم تے ” طلیسان ‘ نو‏‏ں انہاں تو‏ں لے ک‏ے صلح کيت‏‏‏ی(۱)
بعض مورخین نے کہیا اے کہ صلوبا دا بیٹا خود خالد دے پاس آیا تے اس دے سامنے صلح کيت‏‏‏ی تجویز
۱۔ ایسا لگدا اے کہ ایہ دو ہزار درہم تے ” طلیسان “ سالانہ ٹیکس تے جزیہ دے طور اُتے لیا جاندا تھا