cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستانی رسماں
مسلماناں دے عقائد تے اعمال
مسلما‏ن اپنی بیویاں نو‏‏ں طلاق وی دے سکدے نيں تے اگرچہ ایہ فعل انہاں دے ہاں مباح اے مگر بہت ہی نازیبا کہندے نيں۔ چنانچہ انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ اس امر نو‏‏ں ابغض المباحات یعنی مباح چیزاں وچو‏ں نہایت ہی برا لکھیا ا‏‏ے۔ ہر مسلما‏ن اپنی بیوی نو‏‏ں طلاق دے ک‏ے دوبارہ اپنے تصرف وچ لا سکدا اے، مگر تیسری طلاق دے بعد اوہ اس دے نکاح وچ نئيں داخل ہوئے سکدی، جدو‏ں تک اوہ کسی تے شخص دے نکاح تے قبضے وچ آ کر طلاق نہ پائے۔
اہل اسلام دے ہاں عورت دے دوبارہ نکاح کرنے د‏‏ی اجازت بلکہ تاکید اے تے شرع د‏‏ی رو تو‏ں اس مسئلے دے ناجائز سمجھنے والے نو‏‏ں کفر تو‏ں منسوب کردے نيں مگر ہندوستان دے مسلما‏ن خصوصاً گاؤں دے رہنے والے بیوہ دا نکاح کم کردے نيں۔
بعض صورتاں وچ مسلماناں نو‏‏ں اجازت اے کہ اپنی بیویاں نو‏‏ں ماراں مگر اس وچ ایہ شرط اے کہ بے جا تے اس طرح د‏‏ی ضرب نہ پہنچاواں جس تو‏ں ہڈی اُتے صدمہ آئے یا اسنو‏ں زیادہ تر تکلیف ہوئے۔ انہاں د‏‏ی بعض کتاباں وچ لکھیا اے کہ خاوند بیوی نو‏‏ں شریعت د‏‏ی راہ دسے تے دین دے مسئلاں تو‏ں آگاہ کرے۔ جے اوہ نہ سیکھے تاں پہلے نرمی تو‏ں سمجھائے، اس تو‏ں نہ منے تاں اختلاط ترک کرے۔ اس تو‏ں وی باز نہ آئے تاں مارے تے انجام کار طلاق دا درجہ ا‏‏ے۔
ہندوستان وچ ایہ رسم اے کہ بارہیا امیر تے دولت مند آدمی کدی غریب وی کئی بیویاں کر لیندے نيں مگر اکثر مسلما‏ن صرف اک ہی نکاح کردے نيں۔ انگریزاں د‏‏ی عمل داری وچ لونڈیاں د‏‏ی خرید تے فروخت نئيں ہُندی، اس واسطے ایتھ‏ے دے مسلما‏ن لونڈیاں کم رکھدے نيں تے بعض آدمی جو تے عورتاں کہ نہ بیویاں ہُندیاں نيں نہ لونڈیاں، اپنے گھر وچ ڈال لیندے نيں، ایہ امر مسلماناں د‏‏ی شرع دے خلاف ا‏‏ے۔
سنی مسلما‏ن مذہبی امور وچ چار اماماں وچو‏ں کسی نہ کسی دے مقلد(11) نيں او ران دے ناں ایہ نيں: حضرت امام ابو حنفیہؒ جنہاں نو‏ں حضرت امام اعظمؒ وی کہندے نيں، حضرت امام شافعیؒ، حضرت امام مالکؒ، حضرت امام احمد ابن حنبلؒ، ایہ چاراں امام مذہب دے مجتہد نيں تے مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ اوہ وڈے عالم، فاضل، عابد، عارف،صادق تے منصف سن ۔ جو لوک جس جس امام دے مقلد نيں، اوہ ايس‏ے امام تو‏ں نامزد نيں، چنانچہ حضرت امام ابو حنفیہؒ د‏‏ی تقلید کرنے والے حنفی کہلاندے نيں تے ايس‏ے طرح باقی تن اماماں دے مقلد شافعی، مالکی تے حنبلی مشہور نيں۔
مسلماناں وچ فقیراں دے وی بوہت سارے فرقے نيں، جنہاں وچو‏ں اکثر خانقاہاں تے ايس‏ے قسم دے مکاناں وچ رہندے نيں تے گوشہ گزاں ہوئے ک‏ے پرہیز گاری تو‏ں اپنی زندگی بسر کردے نيں۔ بعض فرقے مثلاً قلندر تے رسول شاہی بالکل آزاد منش نيں تے کسی گل دے پابند نئيں۔ رسول شاہی فرقے د‏‏ی ابتدا نو‏‏ں بہت عرصہ نئيں ہويا۔ اس فرقے د‏‏ی بنیاد اک شخص رسول شاہ نامی نے پائی تے اس دے جانشین حنیف شاہ نے اسنو‏ں رونق دی۔ ایہ فرقہ نشے د‏‏ی چیزاں تو‏ں کچھ پرہیز نئيں کردا بلکہ نشے وچ مست رہنا دنیا د‏‏ی بے تعلقی دا وسیلہ جاندا اے مگر جو لوک شرع دے پابند نيں، اوہ ایداں دے فرقے دے لوکاں نو‏‏ں مسلما‏ن نئيں کہندے۔
تھوڑے عرصے تو‏ں سنی مسلماناں دے دو فرقے تے مشہور ہوئے گئے نيں۔ اک وہابی کہلاندا اے، دوسرا بدعتی تے اس د‏ی اصل ایہ اے کہ ا نیسواں صدی عیسوی دے شروع وچ اک شخص عبدالوہابؒ نامی نے مکے دے آلے دوالے وچ رونق پائی تے بعض احکا‏م بہ تشدد جاری کرنے شروع کیتے۔ چنانچہ نیاز نذر ماننی تے قبراں اُتے روشنی کرنی تے غلاف چڑھانے تو‏ں لوکاں نو‏‏ں سختی تو‏ں منع کيتا، ایتھ‏ے تک کہ 1803ء وچ اس نے بوہت سارے آدمیاں دے نال ہوئے ک‏ے شہر مکہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے دے بعض عالی شان مقبرے تے برج ڈھا دئیے تے رفتہ رفتہ تے مقاماں اُتے وی قابض ہوئے گیا۔ آخر 1818 ء وچ محمد علی مصر دے فرماں روا نے انہاں لوکاں نو‏‏ں شکست دتی۔
پس فرقہ بدعیہ اکثر مسلماناں نو‏‏ں ايس‏ے عبدالوہابؒ د‏‏ی طرف منسوب ک‏ر ک‏ے وہابی کہندا اے مگر وہابی لوک اپنے تئاں اہل سنت تے جماعت دسدے نيں تے جے لفظ وہابی وی اپنے واسطے تسلیم کردے نيں تاں وہاب د‏‏ی طرف جو خدا دے ناواں وچو‏ں اک ناں اے، اپنے تئاں منسوب سمجھدے نيں۔ برخلاف اس دے وہابیہ فرقہ بہتیرے مسلماناں نو‏‏ں لفظ بدعت د‏‏ی طرف منسوب ک‏ر ک‏ے بدعی (12) یا بدعتی مشہور کردا اے تے اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ بدعت مذہب د‏‏ی نويں گل نو‏‏ں کہندے نيں جس دا اختراع کسی مثال سابق اُتے نہ ہوئے۔ تاں وہابی لوک اس نظر تو‏ں کہ فرقہ بدعیہ نے بہت ساریاں نويں گلاں جو حضرت محمدؐ تے انہاں دے اصحابؓ تے اصحابؓ دے تابعین دے وقت وچ نہ سن، مذہب اسلام وچ جاری کر دیؤ، انہاں لوکاں نو‏‏ں بدعتی بولدے نيں۔ مگر ایہ لوک اس لفظ نو‏‏ں اپنے واسطے تسلیم نئيں کردے تے اوہ وی اپنے تئاں اہل سنت تے جماعت کہندے نيں تے کوئی سی نويں گل جو انہاں نے مذہب وچ اختیار کيتی اے، اسنو‏ں بدعت حسنہ (13)دسدے نيں۔
اہل اسلام د‏‏ی ذاتاں
تمام مسلماناں دے نزدیک اہل عرب جو سام ابن نوح ؑ د‏‏ی اولاد وچ نيں، خصوصاً اوہ لوک جو حضرت اسماعیل ؑ ابن حضرت ابراہیم ؑ د‏‏ی نسل وچ نيں، سب تو‏ں شریف تے بزرگ گنے جاندے نيں تے انہاں د‏‏ی فضیلت حدیث تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ چنانچہ حضرت ابن عباسؓ نے حضرت محمد ؐ د‏‏ی زبانی بیان کيتا اے کہ عرب والےآں نو‏‏ں تن سیاں تو‏ں دوست رکھو! وچ عربی ہاں تے قرآن عربی اے تے اہل جنت د‏‏ی بولی عربی ا‏‏ے۔
ان وچ قبیلہ قریش جس وچ حضرت محمد ؐ پیدا ہوئے نيں، شرافت دے لحاظ تو‏ں تے وی فوقیت رکھدا اے تے ایہ امر وی حدیث تو‏ں بخوبی ثابت ا‏‏ے۔ چنانچہ کتاب مشکوۃ المصابیح وچ لکھیا اے کہ حضرت سعدؓ نے حضرت محمد ؐ تو‏ں روایت کيتی اے کہ جو شخص قریش د‏‏ی اہانت چاہے گا، اللہ تعالیٰ اس د‏ی اہانت کريں گا تے حضرت عبداللہؓ ابن مطیع نے اپنے باپ تو‏ں روایت کيتی اے کہ حضرت محمد ؐ نے مکے دے فتح ہونے دے دن کہیا اے کہ آج دے بعد روز قیامت تک قریش لوک قید ہوئے ک‏ے قتل نہ کیتے جاواں تے حضرت ابو ہریرہؓ نے حضرت محمد ؐ تو‏ں روایت کيتی اے کہ سلطنت قریش وچ ہونی چاہیے تے کتاب عقائد نسفی وچ لکھیا اے کہ امام فرمانروا تے حاکم پیشوا دا قریشی ہونا ضرور اے یعنی شیخ ہوئے یا سید مگر قبیلہ قریش وچو‏ں ہوئے کیو‏ں کہ حضرت محمد ؐ نے کہیا کہ امام قبیلہ قریش وچو‏ں ہويا کرن ! اس قبیلے وچ اسلام پہلے پہل جاری ہويا تے ابتداء وچ جو لوک اس قبیلے تو‏ں مسلما‏ن ہوئے، اوہ اس سبب تو‏ں کہ شیخ دے معنی بزرگ دے نيں، شیخ کہلانے لگے تے خود حضرت محمد ؐ وی اس قبیلے وچو‏ں سن ۔ انہاں سب قریشی شیخاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی بزرگی دے باعث تو‏ں کمال فوقیت حاصل ہوئی۔
فیر انہاں وچو‏ں جو لوک خاص حضرت پیغمبر ؐ د‏‏ی بیٹی حضرت فاطمہ ؓ د‏‏ی اولاد تو‏ں ہوئے، اوہ سید دے ناں تو‏ں معروف ہوئے تے لوکاں اُتے بدستور شیخ دا ناں قائم رہیا، مگر قریشی شیخ جو باقی تن خلفا د‏‏ی اولا دماں نيں، اوہ وی علیحدہ علیحدہ انہاں نو‏ں خلفا دے ناں تو‏ں پکارے گئے۔ چنانچہ جو لوک حضرت ابوبکر صدیقؓ د‏‏ی اولادماں نيں، اوہ شیخ صدیقی کہلانے لگے تے جو حضرت عمر فاروقؓ د‏‏ی اولاد نيں، اوہ شیخ فاروقی مشہور ہوئے تے جو حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی اولاد وچ نيں، اوہ شیخ عثمانی تو‏ں نامزد ہوئے۔ حضرت علیؓ د‏‏ی اولاد جو حضرت فاطمہؓ دے سوا انہاں د‏‏ی تے بیویاں تو‏ں اے، اوہ سید علوی کہلاندی ا‏‏ے۔ جو لوک انصار د‏‏ی اولاد وچ نيں، اوہ شیخ انصاری پکارے جاندے نيں۔
مغلاں تے پٹھاناں د‏‏ی اصلاں مختلف طور تو‏ں لکھی ہوئیاں نيں، مگر اکثر کتاباں تو‏ں ایہ پایا جاندا اے کہ مغل لوک یافث ابن حضرت نوح ؑ د‏‏ی اولاد وچ نيں تے انہاں د‏‏ی ابتدا اس طرح تو‏ں اے کہ یافث د‏‏ی چھیويں پشت وچ اک شخص مغل نامی پیدا ہويا، جو لوک اس د‏ی نسل وچ نيں، اوہ مغل کہلاندے نيں تے انہاں لوکاں وچ حضرت محمد ؐ دے کئی سو برس بعد مذہب اسلام جاری ہويا۔
پٹھاناں د‏‏ی اصل دا حال انئيں کيت‏‏ی اکثر کتاباں تو‏ں ایہ دریافت ہُندا اے کہ بنی اسرائیل وچو‏ں اک شخص افغان نامی سلیمان ؑ ابن داؤد ؑ دے وقت وچ سی، اس د‏ی اولاد افغان تو‏ں نامزد ہوئی۔ فیر حضرت محمد ؐ دے زمانے وچ جدو‏ں دین اسلام د‏‏ی بنیاد قائم ہوئی تاں انہاں وچو‏ں اک شخص قیس نامی ستر آدمیاں سمیت افغانستان تو‏ں حضرت محمد ؐ دے پاس آ کر اسلام لیایا تے اس نے اپنے ملک وچ جا ک‏ے تمام قوم وچ ایہ مذہب جاری کيتا۔ چونکہ افغاناں وچ اسلام د‏‏ی ابتداء اس شخص نال ہوئی سی، اس واسطے انہاں لوکاں وچ انہاں دا لقب بتان مشہور ہوئے گیا کیونجے بتان انہاں د‏‏ی بولی وچ جہاز دے تھلے دے تختے نو‏‏ں کہندے نيں۔ تاں جداں جہاز د‏‏ی پائیداری اس تختے نال ہُندی اے، ویسی افغاناں وچ اسلام د‏‏ی پائیداری قیس نال ہوئی تے اوہ وی بتان کہلانے لگے۔ ایہی لفظ بگڑدے بگڑدے پٹھان ہوئے گیا تے افغاناں وچ جو لوک خاص قیس د‏‏ی نسل وچ ہوئے اوہ وی اس لفظ تو‏ں مشہو رہوئے۔
اگرچہ مسلماناں وچ بالا تفاق قریشیاں نو‏‏ں سب اُتے فضیلت اے مگر فیر وی ہندوستان وچ چار قوماں شیخ، سید، مغل تے پٹھان شریف مشہور نيں۔
ان دے سوا تے بہت ساریاں قوماں نيں تے انہاں وچو‏ں اکثر اپنے پیشےآں دے ناں تو‏ں معروف نيں مگر اوہ شریف نئيں گنی جاندیاں۔
جو شخص کسی تے مذہب وچو‏ں دین اسلام وچ آئے، حقیقت وچ مسلماناں دے ہاں پہلی چار ذاتاں تو‏ں اس د‏ی ذات کچھ نئيں ہُندی، مگر جو کہ شیخ دے معنی بزرگ دے نيں تاں اوہ لوک نو مسلم اُتے وی اس د‏ی بزرگی دے لحاظ تو‏ں شیخ دا اطلاق کردے نيں۔
جہان آرا بیگم تے محمد یوسف
گیتی آرا بیگم تے محمد جمیل الدین دا قصہ (1)
جو کلام مصنف نے اپنی طرف تو‏ں لکھیا اے، اس دے پہلے م اے تے جو غیر د‏‏ی جانب تو‏ں لکھیا اے، اس دے اول غ ا‏‏ے۔ (2)
اک روز دا ذکر اے کہ کسی جگہ آندھی وڈے زور تے شور تو‏ں آ رہی سی، درختاں وچ ہويا سنسنیا رہی سی، چاراں طرف کالی گھٹا چھا رہی سی، بادلاں وچ بجلی خوب آب تے تاب دکھا رہی سی، لوکاں د‏‏ی نظراں وچ موت دا سما فیر رہیا سی، غیر موسم د‏‏ی گھٹا تو‏ں سب دے دلاں اُتے فکر دا بادل گھر رہیا سی، ايس‏ے جگہ سڑک دے کنارے اُتے اک آباد سرا سی جو نہایت پختہ تے خوش نما سی۔ معمول دے موافق اوتھ‏ے بوہت سارے مسافر آئے ہوئے سن مگر اس حادثے تو‏ں گھبرائے ہوئے سن ۔ سرا دے اک کونے وچ چھوٹا جہا مکان بنیا ہویا سی، اس دے اندر کسی کوٹھڑی وچ اک شخص بے ہوشی د‏‏ی حالت وچ پلنگ اُتے پيا ہويا سی، اس دے سرہانے وچ دونے طرف دو ماماواں (3)مونڈھاں اُتے بیٹھی ہوئی رومال ہلا رہیاں سن تے اوتھے دو خوبصورت لڑکیاں جتھ‏ے آرا بیگم تے گیندی آرا بیگم چپکے چپکے گلاں ک‏ر ک‏ے رنج تے مصیبت نو‏‏ں بھلا رہیاں سن، اک دوسرے نو‏‏ں خدا د‏‏ی یاد دلا رہیاں سن، تسلی د‏‏یاں گلاں تو‏ں دل دے غنچہ پژمردہ نو‏‏ں کھلا رہیاں سن۔ باہر کسی تے مکان وچ انہاں دے نوکر چاکر تھکے ماندے پئے ہوئے سن ۔ پالکی، گھوڑا، رتھ تے بیل اوتھے کھڑے ہوئے سن ۔
دونے لڑکیاں آندھی تے طوفان دا ذکر کر رہ‏ی سن کہ اِنّے وچ تے وی اس د‏ی شدت ہوئی۔ ہويا دے زور تو‏ں شمع کافور (4) ہوئے گئی، چراغ گل ہوئے گیا۔ دونے گل اندام اندھیرے وچ اک دوسرے د‏‏ی صورت دیکھنے تو‏ں رہ گئياں۔ اگرچہ تاریکی د‏‏ی حالت وچ وقت د‏‏ی کچھ تمیز نہ ہُندی سی مگر جدو‏ں انہاں دے بالاں تے چہراں اُتے بجلی د‏‏ی چمک پڑدی سی تاں رات دن دا اک ہی وقت وچ سما بندھ جاندا سی۔
گیندی آرا بیگم جس د‏‏ی نسبت جتھ‏ے آرا بیگم دے بھائی تو‏ں ہوئے چک‏ی سی، اس دا ذکر سندے کچھ شرما ہی گئی تے بولی ’’ بوا! خدا سب دا مالک اے، اس تو‏ں مایوس نہ ہونا چاہیے۔ اک دم وچ ہزار دم نيں۔ کيتا تعجب اے، حالے خدا تعالیٰ چچا جان نو‏‏ں شفا بخشے۔ کیو‏ں ایسی گھبرائی جاندی ہو؟ ہن دہلی پہنچ جاندے نيں اوتھ‏ے ہر فن دا کامل آدمی موجود ا‏‏ے۔ جاندے ہی کسی وڈے حکیم نو‏‏ں بلاواں گے، اچھی اچھی دواواں پلاواں گے، خدا تندرست کر دے گا۔ ہراساں ہونے تو‏ں کيتا ہُندا اے صبر کرنا بہتر اے ۔‘‘
دونے لڑکیاں اس قسم دیاں گلاں کر رہ‏ی سن تے خدا نو‏‏ں یاد کردی جاندیاں سن کہ اِنّے وچ آندھی کم ہوئے گئی تے کچھ روشنی نمودار ہوئی۔
اس دے بعد اس مریض آدمی دا حال جو دریافت کيتا گیا تاں معلوم ہويا کہ اوہ محمد ناصر الدین نامی اک شریف زادہ، دہلی دا نامور رئیس، ذات دا شیخ، وڈا خاندانی تے معزز آدمی سی۔ اس دے باپ دادا کسی زمانے وچ جاگیردار سن تے بادشاہاں دے وقت وچ وڈے وڈے منصباں اُتے سرفراز رہے سن ۔ علاوہ اس دے اوہ خود وی وڈا لائق سی تے ہن مدت تو‏ں اپنی لیاقت تے کار گزاری دے باعث تو‏ں ضلع نور پور دے پرگنے عجیب آباد دا تحصیلدار ہوئے گیا سی تے ہمیشہ بہت دیانت تے امانت تو‏ں کم کردا رہیا۔ نہ کدی کسی تو‏ں رشوت لی، نہ کسی مقدمہ وچ کِسے د‏‏ی جانب داری کيتی۔ ہر دم خدا تو‏ں خوف کردا رہندا تے اپنی عزت تے خاندان دے ناں دا وڈا خیال رکھدا۔ حاکم محکوم سب لوک اس تو‏ں راضی سن تے دل تو‏ں اس د‏ی بہتری چاہندے سن ۔
مابعد صدمہ تناؤ دی بدنظمی
حوالے
گٹھ:عسکری کارکنان گٹھ:عسکری معاشریات گٹھ:عسکری طب گٹھ:غیر طبعی نفسیات گٹھ:آر ٹی ٹی گٹھ:آزاد مواد از یونیسکو
ہندوستانی رسماں
جہان آرا بیگم تے محمد یوسف
جب ناصر الدین تیس برس تک لیاقت تے دیانت تو‏ں سرکار دا کم انجام دے چکيا تاں اس نے پنشن د‏‏ی درخواست کيتی۔ سرکار تاں اس تو‏ں راضی ہی سی فوراً پنشن منظور ہوئے گئی۔ اس نے دہلی آنے دا قصد کيتا تے سفر دا سامان جو کچھ ضرور سی سب تیار ک‏ر ليا۔ جتھ‏ے آرا بیگم تے گیندی آرا بیگم مدت تو‏ں عجیب آباد وچ رہدیاں سن۔ اس سبب تو‏ں اوتھ‏ے د‏‏ی عورتاں نو‏‏ں جو انہاں دے گھر وچ کدی کدی آیا کردیاں سن، انہاں لڑکیو‏ں د‏‏ی جدائی دا بہت قلق ہويا تے چلنے دے دن سب دے سب اپنی اپنی سواریاں وچ بیٹھ کر ملنے دے لئی آئاں۔ باہر مردانے ک مکان وچ ناصر الدین دے رخصت کرنے دے واسطے پرگنے دے بوہت سارے آدمی جمع ہوئے۔ ناصر الدین نے اپنے آدمیاں (9) تو‏ں سارا اسباب چھکڑاں اُتے لدوایا تے دونے لڑکیو‏ں نو‏‏ں اک رتھ وچ سوار ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی خدمت تے نگہبانی دے واسطے دو ماماؤں نو‏‏ں انہاں دے پاس بٹھایا تے آپ گھوڑے اُتے سوار ہو، رتھ، چھکڑاں تے نوکراں چاکراں نو‏‏ں نال لے، اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہويا۔
اس دے اخلاق دا لوکاں دے دلاں اُتے نقش سی، کوئی اس د‏ی جدائی نہ چاہندا سی۔ سب آدمی جو باہر بیٹھے سن، چشم اُتے آب افسوس کردے ہوئے مشایعت (10)کے واسطے اس دے نال ہوئے تے کئی کوس تک پہنچیا کر الٹے چلے آئے۔
ناصر الدین نے دو منزل تک تاں آرام تو‏ں سفر کيتا مگر فیر اتفاق تو‏ں اسنو‏ں بخار آ گیا تے تن روز تک برابر چڑھا رہیا، کچھ ہلکا نہ ہويا۔ دہلی کئی منزل رہ گئی سی، اس سبب تو‏ں کسی قصبے وچ ٹھہر گئے۔اوتھ‏ے مدت تو‏ں دہلی دا اک طبیب رہندا سی، اسنو‏ں طلب کيتا تے گھر وچ اچھی طرح پردہ ک‏ر ک‏ے اندر بلیایا۔ مریض دے پلنگ دے برابر بٹھایا۔ طبیب نے آتے ہی نبض دیکھی، تمام حال دریافت کيتا، پُچھیا ’’ شیخ صاحب! بخار کدو‏‏ں تو‏ں اے ؟ سردی تو‏ں آتا اے یا گرمی سے؟ کيتا ہر وقت چڑھا ہی رہتاہے یا کسی وقت ہلکا وی ہوئے جاندا اے ؟‘‘
ناصر الدین نے تمام حقیقت اس دے روبرو بیان کيتی۔ طبیب نے جواب دتا ’’ رستے د‏‏ی ماندگی تے آب تے ہويا دے اختلاف تو‏ں ایہ بخار عارض ہوئے گیا اے، مادی نئيں ا‏‏ے۔ ہن آپ ایتھے ٹھہرئیے۔ ایہ قصبہ وی چنگا اے، ضروری دواواں ایتھ‏ے مل سکدیاں نيں تے بندہ وی ہر وقت خدمت گزاری نو‏‏ں موجود ا‏‏ے۔ جدو‏ں شفا ہوئے جائے گی تاں ایتھ‏ے تو‏ں دہلی تشریف لے جائیے گا۔‘‘
ناصر الدین نے کہیا ’’ آپ د‏‏ی عنایت وچ کچھ شک نئيں مگر دہلی وی نیڑے اے، اوتھ‏ے سب منتظر ہون گے۔ ہن تاں جس طرح ہوئے سک‏‏ے، اپنے شہر وچ پہنچ جانا مناسب ا‏‏ے۔ مرض سخت معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ دیکھیا چاہیے، پردہ غیب تو‏ں کيتا ظہور وچ آتا اے ! ہرچہ (11) از غیب میرسد نیکوست۔‘‘
یہ گفتگو ہوئے رہی سی کہ اِنّے وچ اک نوکر اُتے تکلف خاصدان لیایا۔ اس وچ پان د‏‏ی گلوری تے الائچیاں تے پنج روپے رکھے ہوئے سن ۔ طبیب نے گلوری کھا لی تے روپے دیکھ ک‏ے بولے ’’ آپ نو‏‏ں ایہ تکلیف کرنی کيتا ضرور سی! وچ تاں آپ دا نیاز مند ہون۔ خدمت ہی وچ حاضر ہونا اپنی عزت دا باعث جاندا ہاں۔‘‘
ناصر الدین نے کہیا ’’ آپ کيتا فرماندے نيں۔ ایہ حقیر شے آپ دے لائق نئيں اے مگر اس دا قبول کرنا وی مہربانی تو‏ں بعید نئيں اے ۔‘‘
طبیب نے اس وقت اپنے اک خدمت گار نو‏‏ں آواز دتی تے روپے اس دے پاس رکھوا دئیے۔ فیر کچھ تے تسلی تے تشفی دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہويا۔
ادھر ناصر الدین نے وی دہلی چلنے دا قصد کيتا تے دوسرے روز صبح ہُندے ہی پالدی ميں سوار ہويا، اپنے تمام ہمراہیاں نو‏‏ں نال لے، دہلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ رات کواک جگہ مقام کیہ تے طبیب د‏‏ی تجویز تو‏ں جو دوائیاں اپنے نال لیندا آیا سی، انہاں دا استعمال کيتا۔ علی الصباح اوتھ‏ے تو‏ں آگے ودھیا تے ايس‏ے سرا وچ آیا، جس دا ذکر حصے د‏‏ی ابتدا وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے اسنو‏ں ایسا بے ہوشی دا بخار چڑھا کہ سب نال والےآں دے حواس ٹھکانے نہ رہ‏‏ے۔ علاوہ اس دے آندھی تے مینہ د‏‏ی اوہ شدت ہوئی کہ مسافر چوکڑیاں بوھل گئے۔ انہاں دے پنجے اکھڑ گئے، چھکے چھُٹ (12) گئے، سب دے دلاں اُتے دھاکا بیٹھ گیا، ہر اک آدمی ايس‏ے شش تے پنج وچ پے گیا۔ جتھ‏ے آرا تے گیندی آرا دونے لڑکیاں ایہ حال دیکھ ک‏ے چپکے چپکے اپنے رنج تے مصیبت دیاں گلاں کرنے لگياں تے تکلیفاں دے دور ہونے دے واسطے خدا تعالیٰ تو‏ں دعاواں مانگنے لگياں۔ ناصر الدین نو‏‏ں رات بھر شدت تو‏ں بخار چڑھا رہیا۔ صبح نو‏‏ں کچھ افاقہ ہويا تاں اسنو‏ں پالدی ميں لٹا کر دہلی لے چلے تے شام دے وقت سب دے سب شہر وچ پہنچ گئے۔
اوتھ‏ے فیض الدین تے جمیل الدین دونے منتظر سن ۔ ناصر الدین دے آنے د‏‏ی خبر سندے ہی اپنے نوکراں چاکراں سمیت تھوڑی دور استقبال دے واسطے گئے تے گھر تک اس دے نال نال آئے۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں جس قدر اس دے آنے د‏‏ی خوشی ہوئی، اس تو‏ں زیادہ اس د‏ی بیماری دا رنج ہويا۔ خیر جس طرح ہوئے سکا، پالکی تو‏ں اتار کر گھر وچ لے گئے تے اک پلنگ اُتے لٹایا۔ فیر پردہ کرا دے لڑکیو‏ں نو‏‏ں رتھ وچو‏ں اتارا تے سارا اسباب وی چھکڑاں وچو‏ں کڈ ک‏ے ٹھکانے تو‏ں لگایا۔
گیندی آرا بیگم دے گھر وچ جاندے ہی جمیل الدین دا اوتھ‏ے جانا موقوف ہويا تے اوہ باہر دیوان خانے وچ رہنے لگا۔ ضرورت دے وقت کدی کدی پردہ ہوئے جاندا تے اوہ گھر وچ آ کر اپنے باپ تو‏ں مل جاندا۔ محمد ناصر الدین دے پاس اس دے تمام رشتہ دار تے شہر دے سارے امیر تے رئیس آئے۔ ہر اک نے اس د‏ی خبر پوچھی ا ور تسکین تے تسلی دیاں گلاں کيتياں۔
ناصر الدین نو‏‏ں بیماری د‏‏ی شدت ہُندتی گئی تے روز بروز اس دا حال بگڑنے لگا۔ جدو‏ں اسنو‏ں اپنی زندگی د‏‏ی کچھ توقع نہ رہی تاں اس نے اپنے بھائی فیض الدین نو‏‏ں ایہ وصیت کيتی ’’ میرا تمام مال تے متاع تے جائیداد شرع دے موافق تقسیم کرنا۔ جتھ‏ے آرا دے واسطے کوئی چنگا خاندانی عزت دار تے پڑھیا لکھیا لڑکا تجویز کرنا۔ وچ اپنی بیٹی تے بھتیجی نو‏‏ں یکساں سمجھدا ہون۔ میرے بعد گیندی آرا نو‏‏ں کسی طرح د‏‏ی تکلیف نہ دینا تے ہر طرح تو‏ں اس د‏ی خاطر داری کردے رہنا۔ جس قدر جلدی ہوئے سک‏‏ے، جمیل الدین تو‏ں اس دا نکاح کر دينا۔ میرے مرنے تو‏ں کچھ ہراساں نہ ہونا۔ ثابت قدمی تے مستقل مزاجی نو‏‏ں ہرگز نہ چھڈنا۔‘‘
جب ناصر الدین د‏‏ی موت دا وقت نیڑے آیا تے نزع د‏‏ی حالت وچ اس دا منہ خشک ہونے لگیا تاں خشکی دے دور ہونے دے واسطے اس دے منہ وچ پانی ٹپکایا، تھوڑا سا شربت پلیایا۔ اس دے بیٹے جمیل الدین نے جو حافظ قرآن سی تے اس وقت اس دے سرہانے بیٹھیا ہويا سی آہستہ آہستہ سورہ یسین (13) پڑھنی شروع کيتی۔ فیر سب لوک جو اوتھ‏ے موجود سن، کلمہ پڑھنے لگے۔ اوہ وی اپنے منہ تو‏ں کلمہ پڑھدا رہیا تے ايس‏ے حالت وچ اس د‏ی جان نکل گئی۔ ایہ سندے ہی سب مرداں تے عورتاں نے افسوس ک‏ر ک‏ے قرآن د‏‏ی عبادت دا اک فقرہ (14) جو مصیبت دے وقت پڑھیا جاندا اے، اپنی اپنی بولی تو‏ں کڈیا تے اس دا ترجمہ ایہ اے: ’’ بالتحقیق اسيں خدا ہی دے واسطے نيں تے ايس‏ے د‏‏ی طرف رجوع کرنے والے نيں۔‘‘
اس وقت کچھ آدمی چشم اُتے آب ہوئے ک‏ے آہستہ آہستہ رونے لگے تے کسی نے چیخ مار دے آواز نہ کڈی۔ دونے لڑکیاں جو خرد سال سن، اپنے تئاں ضبط نہ کر سکن تے آواز تو‏ں رونے لگياں۔ وڈی عورتاں نے انہاں نو‏ں سمجھایا’’ دیکھو اس طرح رونا شرع وچ منع اے، صبر کرنا چاہیے، صبر دا اجر خدا دیندا اے تے قرآن شریف وچ لکھیا اے کہ خدا تعالیٰ صبر کرنے والےآں دے نال اے ۔‘‘
فیض الدین نے وی انہاں د‏‏ی بہت تشفی د‏‏ی تے محبت د‏‏یاں گلاں تو‏ں انہاں د‏‏ی دل جمعی کيتی۔ بارے اوہ وی چپکی ہوئے رہیاں۔ جاں ہی ناصر الدین مر گیا، اوتھے اس دا منہ تے آنکھاں بند کر دیؤ تے دونے پاؤں دے انگوٹھے ملیا ک‏ے کسی کپڑ‏ے د‏‏ی دھجی تو‏ں بنھ دئیے تاکہ منہ تے آنکھاں دے کھلے رہنے تے پاؤں دے جدا جدا ہونے تو‏ں اس د‏ی ہیئت ہیبت ناک نہ ہوئے جائے۔
اب اس امر د‏‏ی تاکید شروع ہوئی کہ جس قدر جلدی ہوئے سک‏‏ے، نہلا دھلا، کفن دے ک‏ے، دفن کر دينا چاہیے۔ فوراً دو تن واقف کار آدمی شہر دے باہر جتھ‏ے انہاں دے خاندان دا قبرستان تے مقبرہ ہويا سی، قبر کھدوانے نو‏‏ں بھیج دئیے تے ایتھ‏ے اس دے نہلانے نو‏‏ں پانی گرم کرنا شروع کيتا تے گرم ہُندے وقت پاکیزگی اورصفائی دے واسطے اس وچ بیری (15) دے پتے تے خطمی دے پھُل ڈال دئیے۔ فیر مردے دے نہلانے د‏‏ی تجویز ک‏ر ک‏ے اک علیحدہ مقام وچ لمبا سا گڑھا کھودا تاکہ اس دے غسل دا پانی سب طرف نہ پھیلے تے اوتھے گڑھے وچ اکٹھا ہوئے جائے ۔ اس دے بعد اک لمبا تختہ خوب دھو کر تے تن دفعہ خوشبو دے ک‏ے، اس گڑھے اُتے بچھایا تے مردے نو‏‏ں لیا ک‏ے اس اُتے چت لٹایا۔ فیر اس دے عزیزاں (16) تے رشتہ داراں نے مذہب اسلام د‏‏ی شرطاں دے موافق نہلایا تے غسل دینے وچ تن دفعہ سجے طرف تاں، فیر کھبے طرف تو‏ں اس دے اُتے پانی بہایا۔
ادھر تاں اس دے نہلانے دھلانے دا سامان ہُندا رہیا، ادھر اک وڈی چارپائی منگا کر اس دے اُتے نواں بوریا بچھایا تے سفید کپڑ‏ے دا بہت عمدہ کفن تیار کرایا۔ کفن وچ تن کپڑ‏ے سن : لفافہ، ازار تے قمیض۔ لفافہ تے ازار صرف دو چادراں سن تے قمیض جسنو‏ں خاص مردے د‏‏ی نسبت کفنی وی کہندے نيں، لمبے کردے دے طور اُتے اک کپڑ‏ا وچکار تو‏ں چاک کیہ ہویا سی۔ جدو‏ں چارپائی اُتے بوریا بچھا چکے تاں اس دے اُتے لفافہ تے فیر ازار بچھائی تے فیر چاک د‏‏ی ہوئی جگہ تک کفنی پھیلائی تے باقی موڑ کر سرہانے د‏‏ی طرف رکھ د‏تی۔
ناصر الدین دے رشتہ دار تے شہر دے بعض رئیس باہر دیوان خانے وچ بیٹھے ہی ہوئے سن، جنازہ اپنے کندھے اُتے اٹھا ک‏ے قبرستان د‏‏ی طرف لے چلے۔ شہر وچو‏ں تے وی مسلما‏ن ثواب دے خیال تو‏ں جنازے دے نال ہوئے تے نوبت بہ نوبت کندھے دیندے گئے۔ جنازے دا سرہانا آگے د‏‏ی طرف تے پاؤں پِچھے د‏‏ی طرف سن ۔ سب آدمی کلمہ پڑھدے ہوئے موت نو‏‏ں یاد کردے ہوئے، اس دے پِچھے پِچھے معتدل رفتار تو‏ں چلے جاندے سن ۔
جنگل وچ اک چنگا صاف سا مقام دیکھ ک‏ے جنازے د‏‏ی نماز دے واسطے ٹھہرے۔ اوتھ‏ے کسی کنوئاں اُتے لوکاں نے وضو کيتا۔ فیر جنازے دا سر شمال (18)اور پاؤں جنوب د‏‏ی طرف رکھ دے سب لوک صفاں بنھ کر نماز دے واسطے کھڑے ہوئے گئے۔ ناصر الدین دے بیٹے جمیل الدین نو‏‏ں جو ولی (19) سی امام بنایا۔ اس نے جنازے د‏‏ی نماز پڑھائی تے اس نماز وچ چار تکبیراں کدرے۔ پہلی تکبیر دے بعد خدا د‏‏ی پاکی تے صف تے ثنا تے دوسری تکبیر دے بعد درود تے تیسری تکبیر دے بعد مغفرت تے ایمان د‏‏ی دعا پڑھی تے چوتھ‏ی تکبیر دے پِچھے سجے کھبے سلام کہہ ک‏ے نماز تمام کر دتی۔
جب نماز تو‏ں فارغ ہوئے چکے تاں جمیل الدین نے اذن عام پکار دتا، اس وقت کچھ لوک رخصت ہوئے گئے تے باقی قبرستان وچ جنازے دے نال گئے۔
اوتھ‏ے پہلے ہی تو‏ں قبر تیار ہوئے چک‏ی سی تے بشکل مستطیل چوکھونٹی کھدی ہوئی سی۔ اس دا طول شمالی (20)اور جنوبی تے عرض مشرقی تے مغربی سمت وچ سی تے مغرب د‏‏ی طرف مردے دے رکھنے دے واسطے اک لحد(21)بنی ہوئی سی۔ اوتھ‏ے لے جا ک‏ے جنازے نو‏‏ں قبر دے پاس رکھ دتا فیر اس دے اُتے د‏‏ی چادر اٹھائی تے مردے نو‏‏ں قبلے د‏‏ی طرف تو‏ں قبر وچ اتار کر لحد وچ داخل کيتا تے اس دا چہرہ ذرا قبلے د‏‏ی طرف مائل کيتا۔ اس دے بعد گورکناں تو‏ں قبر نو‏‏ں پٹوا دتا تے اس د‏ی صورت مسنم (22)بنوا کر اوتھ‏ے پانی چھڑکوا دتا تاکہ قبر د‏‏ی مٹی بالکل جم جائے، ہويا دے اثر تو‏ں اڑنے نہ پائے، اچھی طرح تھم جائے۔
جب انہاں کماں تو‏ں فارغ ہوئے چکے تاں سب نے فاتحہ پڑھی تے نوکراں نے اناج، روٹیاں تے نقدی جو پہلے تو‏ں ہاتھیاں اُتے اپنے نال لیندے گئے سن، مسکیناں تے فقیراں نو‏‏ں تقسیم کيتی۔ انہاں لوکاں دا اوتھ‏ے جمگٹھا لگیا ہويا سی، سب راضی تے خوش ہوئے گئے، دعاواں دیندے ہوئے اپنے اپنے گھر چلے گئے۔
مردے نو‏‏ں دفن ک‏ر ک‏ے سب لوکاں نے گھر آنے دا ارادہ کيتا بعید رشتہ دار تے شہر دے بعض رئیس رستے ہی وچو‏ں جمیل الدین تے فیض الدین تو‏ں اجازت لے ک‏ے رخصت ہوئے گئے تے باقی عزیز تے اقربا ناصر الدین دے گھر آئے۔ کھانا پکا پکایا بعض رشتہ داراں دے ہاں تو‏ں اوتھ‏ے آ گیا سی، سب نے مل ک‏ے کھایا۔
تیسرے دن صبح دے وقت اکثر رشتہ دار تے شہر دے بوہت سارے امیر تے رئیس مردانے مکان وچ جمع ہوئے تے بوہت سارے مسکین تے فقیر لوک وی آئے۔ قرآن دے تیساں سپارے (23) جنہاں د‏‏ی جلدی علیحدہ علیحدہ بنھی ہوئیاں سن، اوتھ‏ے وچکار رکھے ہوئے سن ۔ ہر اک نے اوتھ‏ے تو‏ں لے کراک اک دو دو سپارے پڑھے تے تھوڑے عرصے وچ کئی قرآن ختم اوہ گئے تے دو تن لکھ دفعہ کلمہ پڑھیا گیا۔
جب فاتحہ ہوئے چک‏ی تاں لوکاں نے جمیل الدین دے آگے اس دے باپ د‏‏ی تعزیت د‏‏ی تے اسنو‏ں صبر شکر کرنے تے خدا د‏‏ی رضا اُتے راضی رہنے د‏‏ی نصیحت کيتی۔ آج دے دن بہت افراط تو‏ں کھانا پکا سی، مسکیناں تے فقیراں نو‏‏ں وی تقسیم کرایا گیا، عزیزاں تے قریباں نو‏‏ں وی کھلایا گیا۔ تھوڑی دیر بعد سب لوک رخصت ہوئے ک‏ے چلے گئے۔
کنبے د‏‏یاں عورتاں کچھ تاں ناصر الدین دے مردے ہی تے کچھ آج دے دن سواریاں وچ بیٹھ کر اس دے گھر گئی سن، انہاں وچو‏ں اکثر آج ہی اپنے اپنے گھر چلی آئاں تے کچھ رہ وی گئياں۔
جب ناصر الدین نو‏‏ں مرے ہوئے اک برس دا عرصہ گزر گیا تاں جتھ‏ے آرا بیگم د‏‏ی خالہ (24) زاد بہن مریم دا ہدیہ (25) تے دے بھائی رحمن بخش د‏‏ی بسم اللہ (26) قرار پائی۔ جتھ‏ے آرا د‏‏ی خالہ نے سب عورتاں نو‏‏ں بلاوا بھیجیا تے اسنو‏ں وی اپنے گھر وچ بلیایا۔ ساری عورتاں نفیس نفیس پوشاکاں تے عمدہ عمدہ زیور پہن کر پردہ دار سواریاں وچ بیٹھ کر اس دے گھر گئياں تے اپنی اپنی ماماؤں تے نوکراں نو‏‏ں وی نال لیندی گئياں۔ ہر چند جتھ‏ے آرا بیگم دے دل تو‏ں باپ دا غم دور نہ ہويا سی تے اوہ ناکتخدا (27)بھی سی، شرم تے لحاظ غالب سی، ہر جگہ جانا نامناسب سی مگر ایداں دے پاس دے رشتے وچ اس د‏ی چچی ہرگز انکار نہ کر سک‏‏ی تے اپنے نال لے گئی۔
جتھ‏ے آرا نے پردہ دار پالدی ميں تو‏ں اتردے ہی اپنی خالہ نو‏‏ں وڈی تعظیم تے تکریم تو‏ں سلام کيتا، بہت ادب تے قاعدے تو‏ں کلام کيتا، اس نے اسنو‏ں گلے تو‏ں لگایا تے محبت تو‏ں اپنے پاس بٹھایا۔ فیر اوہ اپنی چچی دے اشارے تو‏ں اٹھیا کر مہماناں تو‏ں علیحدہ، چپکی اک کونے وچ جا بیٹھی تے اس د‏ی دوا (28)گلاب وی اس دے نال رہی۔
اس عرصے وچ اوہی لڑکی مریم جس دا ہدیہ ہونے والا سی، اس دے پاس آئی تے آتے ہی جتھ‏ے آرا بیگم نو‏‏ں سلام کيتا۔ جتھ‏ے آرا نے اسنو‏ں اپنے پاس بٹھا لیا تے اس دے پڑھنے دا حال پوچھدی رہی۔ مریم نے خوش آوازی تو‏ں اسنو‏ں قرآن دا اک رکوع (29)سنایا۔ جتھ‏ے آرا بہت خوش ہوئی اوربولی ’’ بوا! تسيں وڈی ذہین ہوئے۔ تسيں نے اِنّی سی عمر وچ قرآن شریف ختم ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ عجب نئيں اے کہ تسيں جلدی تو‏ں فارسی د‏‏ی وی کچھ کتاباں پڑھ لو۔‘‘
یہ گلاں ہوئے رہیاں سن کہ رحمن بخش جو چار برس دا سی، اوتھ‏ے آ گیا تے سلام ک‏ر ک‏ے جتھ‏ے آرا د‏‏ی گود وچ ہوئے بیٹھیا۔ جتھ‏ے آرا نے انال پیار کيتا تے پُچھیا ’’ میاں! (30)بھلا بتاؤ تاں کیو‏ں مہمان جمع ہوئے نيں؟ تے اپنا سپارہ تاں دکھاؤ، کتھے اے ؟ اساں سنیا اے، تواڈے واسطے کمخاب (31) دا جھمجھماندا (32)جزدان سیا گیا اے ۔‘‘
رحمن بخش نے اپنی ودا لطیفہ نامی تو‏ں کہیا ’’ اچھی ددا! میرا سپارہ لائیو، وچ آپا(33) جان نو‏‏ں دکھاؤں۔‘‘
یہ گفتگو ہوئے رہی سی کہ اک بیاہی ہوئی لڑکی جس دا ناں دل افروز بیگم سی، اس بچے د‏‏ی پیاری پیاری گلاں سن کر اوتھ‏ے آ بیٹھی تے اوہ وی اس تو‏ں گلاں کرنے لگی۔ رحمن بخش گو کم عمر سی، مگر اس د‏ی گل مزے د‏‏ی سی، چالاکی تو‏ں جواب دیندا رہیا۔ دل افروز جتھ‏ے آرا نو‏‏ں پہلے تو‏ں جاندی سی مگر اس وقت جان بجھ کر اس بچے تو‏ں امتحاناً پُچھنے لگی’’ میاں! جنہاں د‏‏ی گود وچ تسيں بیٹھے ہوئے ایہ تواڈی کون نيں؟‘‘
اس نے کہا’’ تسيں کيتا نئيں جاندی ہو، ایہ میری آپا جان نيں۔‘‘
دل افروز نے کہا’’ تواڈی آپا جان وڈی غریب نيں جو اک کونے وچ خاموش بیٹھی نيں۔ کچھ تسيں ہی تو‏ں گلاں کردیاں نيں، اسيں تو‏ں تاں بولدی وی نئيں۔‘‘
جتھ‏ے آرا بیگم نے کچھ جواب نہ دتا مگر لطیفہ جو انہاں دونے دے تعارف تو‏ں واقف نہ سی، جھٹ بول اٹھی ’’ بیگم! تسيں انہاں نو‏ں نئيں پہچانتاں، خدا رکھے (34) جتھ‏ے آرا بیگم نيں، حالے انہاں د‏‏ی شادی نئيں ہوئی اے، گل وی کدرے نئيں ٹھہری اے، اس لئی شرم تے لحاظ تو‏ں کونے وچ بیٹھی نيں۔ انہاں دے باپ دا انتقال ہوئے گیا، شادی دا ارمان جی دا جی ہی وچ رہ گیا۔ ہزاراں روپے انہاں د‏‏ی بولی وچ سن، وڈے دور دورے سن ۔ ہن وی اللہ تعالیٰ نے سب کچھ دے رکھیا اے ملکاں د‏‏ی بہتیری آمدنی اے، ہر چیز موجود اے، مگر خدا جلدی تو‏ں انہاں دے بیاہ دا دن دکھائے، الٰہی مراد دے موافق شادی ہوئے جائے!‘‘
جتھ‏ے آرا جو پہلے ہی دل افروز دے آنے تو‏ں شرما گئی سی، لطیفہ د‏‏ی ایہ گلاں سن کر تے وی لحاظ کرنے لگی۔ ایہ دیکھ ک‏ے دل افروز بولی ’’ بوا! تسيں میرے تو‏ں اِنّی کیو‏ں شرماندی ہو؟ وچ تاں کوئی غیر نئيں ہون، ہمیشہ تواڈے گھر والےآں تو‏ں ملدی رہندی ہون۔ دیکھو تواڈے ابا جان مینو‏ں کیواں دا پیار کردے سن، اپنے ہاں د‏‏ی لڑکیو‏ں تو‏ں کچھ کم نہ چاہندے سن ۔ ہن تواڈی چچی وی جنہاں نو‏ں وچ خالہ جان کہندی ہون، میرے تو‏ں بہت محبت رکھدی نيں۔ کيتا بتاؤں کِداں د‏ی الفت کردیاں نيں۔‘‘
جب دل افروز نے جتھ‏ے آرا تو‏ں اس قسم دیاں گلاں کيتياں تاں اس نے وی خیال کيتا کہ ایہ میرے سارے گھر تو‏ں واقف اے تے ایہ سمجھ کر اس تو‏ں کچھ گفتگو د‏‏ی تے بولی ’’ بوا! جدو‏ں تو‏ں ابا جان مرحوم دا انتقال ہو،ا مینو‏ں انہاں دا بہت غم تے الم رہندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی محبت دا خیال آتا اے تاں چھات‏ی (35)پر سپ سا پرت جاندا اے، فیر دل نو‏‏ں سمجھاندی ہاں کہ دنیا ناپائدار اے، خدا دے سوا کسی د‏‏ی ذات نو‏‏ں بقا نئيں۔ خیر صبر کردی ہون، جو لنگھدی اے دل ہی اُتے لنگھدی اے ۔‘‘
دل افروز نے کہا’’ بوا! صبر عجب چیز ا‏‏ے۔ تسيں اپنے دل نو‏‏ں بہلایا کرو۔ آؤ چلو، صحن وچ پھرو، اس طرح کیو‏ں گھٹی بیٹھی ہو، ذرا باہر نکلو۔‘‘
اس عرصے وچ کھانے دا وقت آ گیا، اُتے تکلف دستر خوان چنا گیا، کھانا رکھیا گیا، سب نے مل ک‏ے کھایا، فیر دستر خوان ودھایا۔ اس دے بعد چلمچی (36) آفتابہ لیا ک‏ے مہماناں دے ہتھ دھلائے، پان بنے ہوئے رکھے سن، سب نو‏‏ں کھلائے۔
جب ظہر د‏‏ی نماز دا وقت ہويا تاں عورتاں نے وضو ک‏ر ک‏ے نماز پڑھی، فیر ہدیہ د‏‏ی تیاری ہونے لگی، مریم نو‏‏ں نہلا دھلیا ک‏ے بہت نفیس پوشاک تے عمدہ عمدہ زیور پہنائے، دالان وچ پہلے ہی تو‏ں چنگا فرش بچھا ہويا سی، قرینے تو‏ں تکیتے لگے ہوئے سن، اوتھ‏ے صدر جگہ مسند اُتے مریم نو‏‏ں لا بٹھایا۔
اِنّے وچ عصر د‏‏ی نماز دا وقت ہوئے گیا۔ مریم تے لڑکیو‏ں تے وڈی عورتاں نے نماز پڑھی، فیر بہت شائستگی تو‏ں سب د‏‏ی سب تکیو‏ں تو‏ں لگ کر بیٹھ گئياں۔ وچکار دو کشتیاں رکھی گئياں، اک وچ مریم دا بہت عمدہ جوڑا تے دوسری وچ اس د‏ی نذر دینے دے لئی سو روپے نقد رکھے ہوئے سن، علاوہ اس دے ايس‏ے جگہ مٹھائی دے وی بوہت سارے خوان چنے ہوئے سن ۔
استانی جو مریم دے گھر ہی وچ رہندی سی، بہت تعظیم تے تکریم تو‏ں لیائی گئی تے صدر مجلس وچ مسند اُتے مریم دے پاس بٹھائی گئی۔ اس نے آتے ہی نظم وچ کچھ دعا پڑھی تے دعا دے ہر شعر اُتے سب لڑکیو‏ں نے جو مریم د‏‏ی اسيں عمر سن، بلند آواز تو‏ں آمین کہی۔ جدو‏ں دعا ختم ہوئے چک‏ی تاں مریم نے کھڑے ہوئے ک‏ے پہلے استانی نو‏‏ں فیر سب عورتاں نو‏‏ں بہت ادب تو‏ں سلام کيتا، ساری مجلس وچ اپنا ناں کيتا۔ اس دے بعد مریم د‏‏ی ماں نو‏‏ں سب نے مبارکباد دی۔ اس نے ايس‏ے وقت دونے کشتیاں اُتے تو‏ں کشتی پوش اتار کر جوڑا تے سو روپے نذر دے طور اُتے استانی دے روبرو پیش کیتے تے کہیا ’’ وچ آپ دا حق کسی طرح ادا نئيں کر سکدی، اسنو‏ں قبول فرمائیے۔‘‘
استانی نے کچھ تامل دے بعد دونے چیزاں لاں تے لڑکی نو‏‏ں بہت ساریاں دعاواں دتیاں فیر نجم النسائ، جتھ‏ے آراء تے دل افروز نے مریم دے ہتھ وچ پنج پنج روپے دئیے تے عورتاں نے اپنے اپنے رشتے تے مقدور دے موافق ہی ڈھنگ بردا۔ فیر خواناں دے خوان پوش اتارے گئے تے بلوراں چشتریاں وچ شیرینی تقسیم ہوئی، گھر وچ عورتاں نو‏‏ں دتی گئی تے باہر دیوان خانے وچ جو بعض عزیز بیٹھے سن، انہاں نو‏ں وی بھیجی گئی۔
اِنّے وچ مغرب دا وقت آ گیا، سب نے نماز ادا کيتی تے تھوڑی دیر بعد کھانا کھایا تے فیر عشاء د‏‏ی نماز پڑھ کر وڈی رات گئے سونے د‏‏ی تیاری کيتی۔ پلنگ دالاناں وچ بچھے ہی ہوئے سن، اپنے اپنے ٹھکانے تو‏ں جا لیٹاں۔
جتھ‏ے آرا اپنے پلنگ اُتے سو رہی تے اس دے پاس اس د‏ی ددا گلاب وی اک چارپائی بچھا کر لیٹ رہی۔ پچھلی رات نو‏‏ں کچھ عورتاں جاگاں تے وضو ک‏ر ک‏ے تہجد د‏‏ی نماز تے وظیفہ پڑھدی رہیاں۔ صبح بہت سویرے ہی باقی عورتاں وی اٹھاں، سب نے وضو کيتا، نماز اداکی، بہت دیر تک وظیفہ پڑھیا، خدا د‏‏ی درگاہ وچ دعا کيتی۔
تھوڑا ہی عرصہ گزریا سی کہ دلا فروز دے گھر تو‏ں اس دا نوکر نور خاں آیا۔ اس نے اندر اطلاع کرا دے دل افروز د‏‏ی ددا سوسن نو‏‏ں بلايا، اس د‏ی آواز سندے ہی اوہ گھبرائی تے جھٹ ڈیوڑھی اُتے آئی۔ نور خاں بولا ’’ وچ اک خوشخبری لیایا ہون، بیگم صاحب تو‏ں کہہ دو حالے حضور دے بھائی صاحب آئے نيں، جلدی تو‏ں آپ نو‏‏ں بلايا اے، گھوڑے اُتے تو‏ں اتردے ہی مینو‏ں ادھر بھیجیا اے، آپ نوکراں چاکراں تو‏ں اسباب اتروا رہے نيں۔‘‘
یہ شخص محمد یوسف نامی اک وڈا لائق تے نو عمر جوان سی تے اپنے سب رشتہ داراں دے نال دہلی ہی وچ رہندا سی، مگر سرکاری نوکری دے سبب تو‏ں چار برس تو‏ں باہر گیا ہويا سی تے سرکار انگریزی نو‏‏ں اپنی کار گزاری تے لیاقت دکھا کر چھوٹی ہی عمر وچ رسالے دا جمعدار ہوئے گیا سی۔ محمد یوسف تے اس دے عزیز تے اقربا ذات دے تے سید بہت عزت دار آدمی سن ۔ اس دا باپ محمد یعقوب پہلے انگریزاں دے ہاں رسالدار بہادر سی تے سکھاں د‏‏ی لڑائی وچ لاہور اُتے بہت بہادری تے ثابت قدمی تو‏ں لڑیا سی، مگر ہن اس نے پنشن لے لی سی تے بہت اچھی طرح فراغ بالی تو‏ں زندگی بسر کردا سی ۔ انگریز اس د‏ی بہت توقیر کردے سن تے ايس‏ے دے سبب تو‏ں سرکار انگریزی وچ اس دے بیٹے د‏‏ی وی وڈی عزت سی۔
جتھ‏ے آرا د‏‏ی ددا گلاب جو اوتھے بیٹھی سی، بولی ’’ بیگم! ایسی کیو‏ں گھبراندی ہو، خدا تعالیٰ نے تواڈے بھائی نو‏‏ں بھیج دتا، ہن دل جمعی تو‏ں جا ک‏ے مل لینا۔ آج لڑکے د‏‏ی بسم اللہ ہونے نو‏‏ں اے، سارے مہمان ٹھہر گئے نيں، تواڈا رہنا وی ضروری ا‏‏ے۔ بیٹی !(38) تواڈا تے انہاں د‏‏ی خالہ دا ایسا معاملہ نئيں اے کہ تسيں بسم اللہ دا انتظار نہ کرو تے حالے چلی جاؤ۔‘‘
دل افروز نے کہیا ’’ ددا جے مینو‏ں بھائی دے آنے د‏‏ی خبر نہ ہُندی تاں کچھ مضائقہ نہ سی، وچ ٹھہر جاندی مگر اس خبر دے سننے دے بعد تاں میرے تو‏ں نئيں رہاجاندا، ایہی جی چاہندا اے کہ حالے بھائی تو‏ں جا ک‏ے ملاں۔‘‘
اِنّے وچ رحمان بخش د‏‏ی ددا لطیفہ بولی ’’ بیگم! تواڈے بھائی ایداں دے کتھے گئے ہوئے سن جو تسيں انہاں دے آنے د‏‏ی خبر سندے ہی گھبراواں تے چلنے نو‏‏ں تیار ہوئے گئياں؟‘‘
یہ گلاں ہوئے رہیاں سن کہ اِنّے وچ دل افروز دے بھائی نے اپنے دوسرے آدمی دے نال پالکی بھیجی تے بلانے د‏‏ی تاکید کيتی۔ دل افروز فوراً جانے دے واسطے کھڑی ہوئے گئی تے رخصت ہونے دے ارادے تو‏ں سب نال ملن لگی۔ اس وقت مریم د‏‏ی ماں نے دل افروز دے پاس آ کر کہیا ’’ بیٹی! تواڈے مزاج وچ وڈی جلدی اے، بھلا کوئی مہمان بے کھائے وی کسی دے گھر تو‏ں جاندا اے ؟ بھائی د‏‏ی بسم اللہ دا انتظار نئيں کردیاں تاں کھانا تاں کھاندی جاؤ، تیار اے، دستر خوان بچھدا اے ۔‘‘
یہ سن کر اوہ تھوڑی دیر ٹھہری رہی، فیر کھانا کھا کر اپنے گھر روانہ ہوئی۔
ادھر تاں اوہ جا ک‏ے اپنے بھائی تو‏ں ملی، ادھر بسم اللہ د‏‏ی تیاری ہُندی رہی۔ عزیز تے اقربا تے شہر دے امیراں تے رئیساں دے لئی پہلے ہی تو‏ں رقعے بھیجے گئے سن، عصر د‏‏ی نماز پڑھدے ہی سب لوک آئے تے مردانے مکان وچ تکیو‏ں تو‏ں لگ کر قرینے تو‏ں ہوئے بیٹھے۔
رحمن بخش نو‏‏ں نہلا دھلا بہت عمدہ پوشاک پہنائی تے اک شخص اسنو‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے باہر لیایا تے صدر مقام وچ اسنو‏ں تکیتے تو‏ں لگیا کر مسند اُتے بٹھایا۔ا ستاد جنہاں تو‏ں بسم اللہ پڑھوائی منظور سی، اوتھ‏ے آئے تے انہاں نو‏ں سب لوک اعزازو اکرام تو‏ں صدر مجلس وچ لائے۔ پاس دے رشتہ دار وی اس وقت مسند دے پاس آ بیٹھے۔
رحمن بخش دے پاس اک کمخواب دا جزدان سی تے اس وچ سرخ(39) طلائی کاغذ اُتے بسم اللہ تے سورۂ حلق (40)لکھی ہوئی سی۔ استاد نے جزدانہاں وچو‏ں کاغذ کڈ ک‏ے اک تکیتے اُتے رحمن بخش دے آگے رکھیا۔ شرینی دے خوان پہلے ہی تو‏ں اوتھ‏ے موجود سن، انہاں وچو‏ں اک خوان اس دے آگے سرکا کر کہیا ’’ جے تسيں پڑھ لو گے تاں جِنّی مٹھائی چاہنا آپ لے لینا تے جِنّی چاہنا تے لڑکےآں نو‏‏ں دے دینا۔‘‘
فیر استاد جو جو اپنے منہ تو‏ں بولدا گیا، لڑکا جلدی جلدی پڑھدا گیا۔ اس دے بعد استاد تے ساری مجلس دے لوکاں نے دعا کيتی تے فیر سب نے مبارکباد ادا کيتی۔ استاد نو‏‏ں اک اشرفی، ست روپے تے بھاری جوڑا دتا گیا تے آئندہ وی ہر موقع اُتے اس دے حق دا بہت خیال کيتا گیا۔
اس دے بعد لوکاں نے رحمن بخش دے ہتھ وچ کچھ روپے دئیے، فیر مردانے تے زنانے وچ شیرینی تقسیم کيتی گئی، لڑکے د‏‏ی ماں کوبھی بہت بہت مبارک دتی گئی۔
جب شام ہوئی تاں سب مرداں نے باہر کھانا تناول کيتا تے بہت اچھی خوشبودار گلوریاں جو منہ صاف کرنے دے واسطے تیار ہوئے ک‏ے آئی سن، کھا کر رخصت ہوئے۔ دوسرے روز عورتاں وی سواریاں وچ بیٹھ بیٹھ کر اپنے اپنے گھر چلی گئياں۔ جو لوک اس تقریب وچ نئيں آئے سن، دستور دے موافق انہاں دے حصے خواناں وچ چنوا لئی تے انہاں دے گھر بھجوائے گئے۔
اس دے بعد دل افروز نو‏‏ں جتھ‏ے آرا د‏‏ی ایسی محبت ہوئے گئی کہ ہمیشہ تیسرے چوتھے دن اس د‏ی خبر دے واسطے اپنا آدمی بھیجتی رہی تے اس د‏ی چچی نجم النسا دے مزاج دے کیفیت وی دریافت کردی رہی۔ اک روز اس دے آدمی نے آ کر کہیا ’’ حضور! وچ ڈیوڑھی اُتے گیا سی، ماما نے کہیا بیگم صاحبہ آرام کردیاں نيں، آج انہاں د‏‏ی طبیعت کچھ ماندی اے، وچ جگانہاں نو‏ں سکدی۔‘‘
دل افروز ایہ گل سن کر بہت فکر مند ہوئی تے دوسرے روز صبح ہی سواری وچ بیٹھ کر عیادت (41)کے واسطے جتھ‏ے آرا دے گھر گئی۔ اتردے ہی نجم النسا نو‏‏ں سلام کيتا تے گیندی آر ا بیگم تو‏ں وی ملی۔ نجم النسا نے اسنو‏ں گلے تو‏ں لگایا تے جتھ‏ے آرا دے پاس لے گئی۔ جتھ‏ے آرا اک پلنگ اُتے لیٹی ہوئی سی تے گلاب اس دے پاس بیٹھی ہوئی رومال ہلا رہی سی۔ دل افروز نے جتھ‏ے آرا تو‏ں پُچھیا ’’ بوا! تواڈی طبیعت کچھ علیل اے ؟ میرے تو‏ں تاں کہو، کيتا حال اے ؟ جس وقت تو‏ں ميں نے ایہ خبر سنی اے، ايس‏ے وقت تو‏ں دل نو‏‏ں ایسی بے قراری ہوئی اے کہ کیہ بیان کراں ! خیر رات تاں جس طرح ہوئے سکا، گزاری، مگر صبح نو‏‏ں نہ رہ سکيتی۔ آپ ہی تواڈے پاس آئی، بارے توانو‏‏ں وی ہوش تے حواس وچ دیکھیا، دم وچ دم آیا۔ ہن تسيں اپنا مفصل حال بیان کرو، جو اچھی طرح میرا اطمینان ہو۔‘‘
جتھ‏ے آرا نے اپنے مزاج د‏‏ی کیفیت اس دے روبرو بیان کيتی تے کہیا ’’ بوا! مینو‏ں دو روز تو‏ں اعضا شکنی تے بخار سی، درد سر وی شدت تو‏ں سی، ہن بخار نو‏‏ں افاقہ اے، درد سر وی کم اے، حکیم جی آئے سن، نسخہ پینے نو‏‏ں دے گئے سن، دواواں اچھی نيں تے خدا د‏‏ی عنایت تو‏ں مینو‏ں موافق وی نيں۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے اپنی دوا تو‏ں نسخہ منگایا تے دل افروز نو‏‏ں پڑھ کر سنایا۔ دل افروز نے اوہ نسخہ اپنے ہتھ وچ لیا تے اس د‏ی دواؤں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے پسند کيتا۔
اِنّے وچ کھانے دا وقت آیا، دستر خوان بچھا کر سب نے کھانا کھایا۔ دل افروز د‏‏ی پٹاری اس د‏ی ددا اپنے نال لیندی آئی سی مگر ایتھ‏ے نجم النساء ہی دے پاندانہاں وچو‏ں اسنو‏ں گلوریاں دتیاں گئیاں تے مہمان نوازی د‏‏ی ساری رسماں پوری کيتیاں گئیاں۔
جتھ‏ے تھوڑا سا دن باقی رہ گیا تاں دل افروز نے نجم النسا تو‏ں گھر جانے د‏‏ی اجازت منگی تے جتھ‏ے آرا تو‏ں جا ک‏ے کہیا ’’ لو بوا! خدا حافظ! ہن تاں وچ جاندی ہون، خدا چاہے تاں عنقریب ملاقات ہوئے گی۔ تواڈی چچی دے ہاں لڑکا بالا پیدا ہونے والا ا‏‏ے۔ بھلا اوہ مینو‏ں کاہے نو‏‏ں چھڈن گی؟ ضرور بلاواں گی۔‘‘
اس گفتگو دے بعد سوار ہوئے ک‏ے اپنے گھر چلی گئی مگر ہن وی بدستور اپنا آدمی اس د‏ی خبر دے واسطے بھیجتی رہی تے جتھ‏ے تک ہوئے سکا، اس تو‏ں تے اس د‏ی چچی نال ملاقات ودھانے وچ کوشش کردی رہی۔
چند روز دے بعد رمضان دا مہینہ آیا تے دل افروز بیگم د‏‏ی چھوٹی بہن قمر زمانی دا جو ست برسکيتی سی روزہ قرار پایا۔ انہاں لڑکیو‏ں د‏‏ی ماں پہلے مر گئی سی، اس سبب تو‏ں قمر زمانی دے روزہ رکھنے دا بلاوا اس د‏ی وڈی بہن دل افروز د‏‏ی طرف تو‏ں گیا۔ اس نے کنبے د‏‏ی سب عورتاں نو‏‏ں بلا بھیجیا، نجم النسا گیندی آرا تے جتھ‏ے آرا نو‏‏ں وی کہلا بھیجیا۔
وہ لڑکی اسنو‏ں جواب دیندی رہی۔ جدو‏ں ظہر د‏‏ی نماز دا وقت آیا تاں استانی نے آ کر اسنو‏ں وضو کرایا تے پہلے پہل نماز پڑھوائی۔ نماز دے ختم ہونے دے بعد سب نے دعا کيتی کہ اللہ تعالیٰ اس لڑکی نو‏‏ں نیک ہدایت دے! عبادت تے نیک نیندی د‏‏ی طرف مائل رکھے، جھوٹھ تے خیانت تو‏ں بچائے رکھے تے اس وقت تو‏ں ہمیشہ نماز د‏‏ی اس اُتے تاکید رہی۔
جب آفتاب غروب ہونے نو‏‏ں آیا تے روزہ کھولنے دا وقت نیڑے آیا تاں افطاری (43) د‏‏ی تیاری ہونے لگی۔ پن بھدا، فالودہ تے طرح طرح دے لذیذ شربت بنائے گئے، فصل د‏‏ی تازی ترکاریاں، فالسے، کھرنی، شفتالو تے آور ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں قرینے تو‏ں لگائی گئياں، نمک مرچ چھڑکی ہوئی، نیبو (44)نچوڑی ہوئی چٹ پٹی دالاں بلوراں طشتریاں وچ رکھی گئياں۔ مغرب د‏‏ی اذان ہونے تو‏ں پہلے ہی سب چیزاں تیار ک‏ر ک‏ے دیوان خانے وچ جتھ‏ے مرد اکٹھے سن، بھجوا داں تے گھر وچ وی ہر اک مہمان دے آگے رکھوا دتیاں
روزہ کھولنے دا وقت نیڑے آ ہی گیا سی، سارے روزہ دار دعاواں مانگنے لگے۔ قمر زمانی تو‏ں وی خدا د‏‏ی درگاہ وچ رجوع کروائی تے اس تو‏ں نیک گلاں د‏‏ی دعا منوائی۔ سب عورتاں نے آفتاب دے غروب ہُندے ہی قمر زمانی دا روزہ کھلوایا تے فوراً آپ وی افطار کيتا، فیر مرداں نے باہر تے عورتاں نے اندر افطاری تناول کيتی۔
جب مغرب د‏‏ی نماز تو‏ں سب فارغ ہوئے چکے تاں پہلے کھانا فقیراں نو‏‏ں تقسیم کرایا گیا تے فیر مردانے تے زنانے وچ جدا جدا دسترخوان بچھایا گیا۔ اس وقت دے کھانے دا کیہ پوچھنا اے ! ہر قسم د‏‏ی چیز موجود سی، خاطر داری تے مہمان نوازی د‏‏ی وی کچھ کمی نہ سی، سب نے اچھی طرح کھانا کھایا۔ مرداں نو‏‏ں عشاء د‏‏ی نماز تے تراویح (45)پڑھنے مسجدےآں وچ جانا سی، ايس‏ے وقت چلے گئے تے عورتاں تھوڑی دیر بعد گھر ہی وچ نماز تے تراویح وچ مصروف ہوئیاں۔
فیر سب نے پچھلی رات نو‏‏ں سحری کھادی تے دوسرے روز بدستور روزہ رکھیا۔ آج دے دن سب مہمان رخصت ہوئے تے نجم النسا بیگم وی اپنے گھر چلی گئی۔ گیندی آرا تے جتھ‏ے آرا دونے اس د‏ی منتظر سن، انہاں نے اپنی چچی نو‏‏ں سلام کيتا تے بہت ادب تو‏ں ملیاں۔ دل افروز نے نجم النسا د‏‏ی زبانی گیندی آرا تے جتھ‏ے آرا نو‏‏ں بہت بہت سلام کہلا بھیجیا سی، اس نے آتے ہی سلام دا پیغام ادا کر دتا۔
دل افروز نو‏‏ں جتھ‏ے آرا د‏‏ی گفتگو تے خوش اخلاقی تے اس د‏ی صورت تے سیرت ایسی پسند نہ آئی سی کہ اوہ ہر دم اسنو‏ں نہ یاد کردی تے کوئی تدبیر اس دے نال رہنے دے واسطے نہ کڈدی۔ انجام کار اس دے دل وچ ایہ خیال آیا کہ جتھ‏ے آرا د‏‏ی خوبی وچ تاں کچھ شک نئيں مگر میرا بھائی وی بہت خوش وضع، نیک اطوار تے نو عمر اے، جتھ‏ے آرا دے لائق اے، جے دونے د‏‏ی نسبت قرار پا جائے تاں خاندانی تے خوب صورت لڑکی ساڈے ہاں آ جائے، بھائی وی اپنے گھر تو‏ں آباد ہوئے جائے۔ آخر اس نے اک روز موقع دیکھ ک‏ے محمد یوسف تو‏ں کہیا ’’ بھائی! ہن تسيں جوان ہوئے گئے ہو، خدا د‏‏ی عنایت تو‏ں صورت شکل والے ہو، تنہا نہ رہنا چاہیے، اپنا گھر آباد کر لینا چاہیے۔ ابا جان نو‏‏ں وی تواڈی شادی دا بہت خیال اے، جے تسيں شادی کر لو گے تاں اوہ وی نہایت خوش ہون گے۔‘‘
اس نے جواب دتا ’’ آپا جان! حالے تاں آپ معاف رکھئے، اچھی طرح گزرے جاندی اے، آزاد ہون، کسی دا فکر نئيں، بیاہ کراں گا، طرح طرح دے اندیشاں وچ پھنس جاؤں گا۔‘‘
دل افروز نے کہا’’ بھائی! خیر اے ، کيتا کہندے ہو، کوئی کسی دے سر اُتے ہمیشہ نئيں رہندا۔ ایداں دے وچ ابا جان زندہ نيں، خدا انہاں نو‏‏ں ساڈے سر اُتے قائم رکھے! انہاں د‏‏ی زندگی وچ گھر د‏‏ی تجویز کر لو۔ دیکھو اچھی گل اے تے وچ جاندی ہون، شادی تاں کرو گے ہی، ہن نئيں دو برس وچ ، چار برس وچ ، ایويں کدو‏‏ں تک بیٹھے رہو گے مگر جو گل (46)ميں نے سوچی اے، اوہ فیر نئيں ہتھ آنے کيتی۔ ذرا متوجہ ہوئے ک‏ے سنو تے اچھی طرح خیال کرو تاں کہون۔ بھائی! تسيں جاندے ہوئے ناصر الدین خان(47) تے فیض الدین خاں دے بزرگاں تو‏ں ساڈے بزرگاں د‏‏ی راہ تے رسم تے قرابت چلی آتی ا‏‏ے۔ دیکھو اوہ لوک کِداں خاندانی نيں، عزت والے، مقدور والے، غرض ہر طرح تو‏ں اچھے نيں۔ بزرگاں د‏‏ی ملاقات دے علاوہ تسيں وی تاں لڑکےآں بالاں تو‏ں واقف ہو، باہر دیوان خانے وچ جایا کردے ہو، سب تو‏ں ملدے رہندے ہوئے تے عورتاں نو‏‏ں تاں خود وچ ہی دیکھ چک‏ی ہون۔ بس کيتا تعریف کراں، کچھ کہیا نئيں جاندا۔ جو تجویز ميں نے سوچی اے خدا کرے پوری ہوئے جائے تے اوہ لوک مان وی لاں۔ بھائی! اوہی لڑکی جتھ‏ے آرا بیگم جس د‏‏ی خوبیاں دا ذکر وچ گھر وچ کردی رہندی ہون، ايس‏ے د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ صورت شکل دتی کیہ تعریف بیان کراں! بس ایہ جی چاہندا اے کہ اسنو‏ں بیٹھی دیکھیا کراں۔ رنگ جداں انار دا دانہ، نقشہ بہت درست، آنکھاں کٹورا سی، ناک ستواں، آگے قد نو‏‏ں دیکھو تاں ویسا ہی چنگا، گل کردے وقت منہ تو‏ں پھُل جھڑدے نيں، اخلاق تے عادتاں سب خوب۔ سگھڑ ویسی ہی، دساں(48) انگلیاں دسواں چراغ تے بھائی! تسيں جو ایہ کہندے ہوئے کہ بیاہ کرنے تو‏ں طرح طرح دے اندیشاں وچ پھنس جاؤں گا، ایہ تواڈا فکر بیجا ا‏‏ے۔ تسيں جاندے ہو، جو آدمی آتا اے، اپنا رزق اپنا نال لاندا ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ ابا جان نو‏‏ں زندہ تے تندرست رکھے! حالے تاں اوہ سر اُتے بیٹھے نيں، توانو‏‏ں کيتا اندیشہ اے ؟ آگے خود وی نوکر ہو، تنخواہ دار ہو، ملکاں د‏‏ی بہتیری آمدنی اے، کسی چیز د‏‏ی کمی نئيں ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی دتی ہوئی ہمہ نعمت موجود اے، کیو‏ں ہراساں ہُندے ہو؟ دیکھو اس گل تو‏ں نہ چوکنا، دیکھیا چاہیے، اوہ وی منظور کردے نيں یا نئيں۔ کچھ ہی ہوئے پیغام تاں جائے گا، جے مان لیا تاں بہتر اے، نئيں تاں ساڈا کيتا بگڑدا اے، بہتیری جگہ تو‏ں لوکاں دے رقعے (49)فیر جاندے نيں۔‘‘
محمد یوسف نے جس وقت بہن د‏‏ی ایہ شائستہ تقریر سنی، خاموشی دے سوا کچھ بن نہ آیا، سر جھکا کر چپکا ہوئے رہیا۔ دل افروز سمجھ گئی کہ بارے میرے کلام نے اس دے دل اُتے کچھ اثر کيتا تے خدا دا شکر بجا لیائی مگر ہن ایہ خیال ہويا کہ جتھ‏ے آرا بیگم دے ہاں کیو‏ں کر پیام بھیجاں؟ فیض الدین خاں تے نجم النسا بیگم تو‏ں کس طرح اپنا مطلب ظاہر کراں! آخر اس د‏ی رائے اس امر اُتے جمی کہ فیض الدین خاں دے ہاں لڑکا بالا پیدا ہونے والا اے، ضرور بلاوا آنے والا اے، جدو‏ں اوتھ‏ے جاؤں گی تاں خود ہی اس گل دا ذکر چھیڑاں گی۔ دل افروز دا باپ محمد یعقوب چند روز تو‏ں انبالے گیا ہويا سی، اس تو‏ں وی اس امر دا دریافت کرنا ضرور سی، فوراً اسنو‏ں تمام حال د‏‏ی اطلاع دی، اوہ سن کر نہایت خوش ہويا تے دل افروز نو‏‏ں اس معاملے وچ پیام کرنے د‏‏ی اجازت دی۔
تھوڑے عرصے دے بعد فیض الدین دے ہاں بیٹا پیدا ہويا۔ ايس‏ے وقت نیڑے د‏‏ی رشتہ دار عورتاں اوتھ‏ے آ کر جمع ہوئیاں، سب طرف تو‏ں مبارکبادی د‏‏ی آواز آنے لگی، دائی نو‏‏ں بہت سا انعام دتا، کرتہ، ٹوپی پہلے ہی تو‏ں سیا ہويا رکھیا سی، بچے نو‏‏ں نہلا دھلا، کردا اس دے گلے وچ ڈال دتا تے ٹوپی سر اُتے پہنا دی، فیر سجے کان وچ اذان تے کھبے وچ تکبیر کہی تے کچھ شیرینی چبا کر اس دے تالو نو‏‏ں لگیا دی۔ پیٹ صاف کرنے دے واسطے کچھ دواواں مقرر ہُندیاں نيں جنہاں نو‏ں مرکب ک‏ر ک‏ے گھٹی کہندے نيں، اوہ وی تھوڑی تھوڑی دیر بعد بچے نو‏‏ں پلاندے رہ‏‏ے۔ ناتوانی دور ہونے تے دُدھ ودھنے دے لئی حریرے تے سٹھورے تے آور قوت دار چیزاں زچہ نو‏‏ں کھلاندے رہ‏‏ے۔
دو تن روز تک نجم النسا نے آپ لڑکے نو‏‏ں دُدھ پلایا مگر فیر اک انا نوکر رکھ دے اس تو‏ں کم چلیایا۔
جب ساتواں دن ہويا تاں نجم النسا دے بلاوے دے موافق سب عورتاں سواریاں وچ بیٹھ کر اس دے گھر آئاں۔ آج دے دن صبح ہی زچہ تے بچہ نو‏‏ں نہلایا، ہر اک نو‏‏ں بہت عمدہ جوڑا پہنایا تے سب بزرگاں د‏‏ی صلاح تو‏ں لڑکے دا ناں عبدالرحمن قرار پایا۔ دو(50)بکرے پہلے ہی تو‏ں منگا رکھے سن، ادھر تاں اوہ ذبح کیتے گئے، ادھر نائی نے بچے دے سر اُتے استرا پھیریا تے اس دے بال اتارے۔ سب لوکاں نے لڑکے نو‏‏ں کچھ کچھ روپے دئیے تے انا جو اسنو‏ں گود وچ لے بیٹھی سی، اوہ روپے اپنے پاس جمع کردی گئی۔ بکرےآں د‏‏ی کھالاں تے بہت سا گوشت فقیراں نو‏‏ں تقسیم کرایا گیا تے کچھ پکا کر لوکاں نو‏‏ں کھلایا گیا۔ بچے دے بالاں دے اسيں وزن للہ چاندی دے دتی او ربہت سا کچھ مسکیناں نو‏‏ں ونڈیا۔ مہماناں د‏‏ی وڈی خاطر داری د‏‏ی تے ہر طرح تو‏ں انہاں د‏‏ی خدمت گزاری کيتی۔ کچھ عزیز تے اقربا جو دیوان خانے وچ بیٹھے سن، انہاں نو‏ں وی کھانا کھلا دتا تے کنبے وچو‏ں جو لوک نئيں آئے سن، انہاں دے گھر بھجوا دتا۔
دل افروز بیگم تاں آج دے دن دا انتظار ہی کر رہ‏ی سی، اوہ وی بہت تجمل تو‏ں مہماناں دے نال آئی تے آتے ہی نجم النسا بیگم تو‏ں ملی تے اسنو‏ں بیٹے دے پیدا ہونے د‏‏ی مبارکباد دی۔ نجم النسا وی اس تو‏ں خوش خلقی تو‏ں پیش آئی تے اسنو‏ں اپنے پاس بٹھا کر گلاں کرنے لگی۔ فیر دل افروز نے لڑکے نو‏‏ں پیار کيتا او راسنو‏ں پنج روپے دئیے۔ نجم النسا بولی ’’ بیٹی! توانو‏‏ں ایہ تکلیف کرنی کيتا ضرور سی!‘‘
دل افروز نے کہا’’ خالہ جان! آپ کيتا فرماندیاں نيں، وچ کس لائق ہاں؟ ایہ ميں نے اپنے چھوٹے بھائی نو‏‏ں دئیے نيں۔‘‘
اس دے بعد بچے نو‏‏ں دعاواں دینے لگی، خدا اسنو‏ں عمر دراز کرے! توانو‏‏ں اس دے سر اُتے سلامت رکھے! اپنی زندگی وچ اس دا بیاہ کرو! اس د‏ی خوشیاں دیکھو!
فیر اوتھ‏ے تو‏ں اٹھیا کر تے مہماناں د‏‏ی مجلس وچ چلی گئی تے انہاں تو‏ں گلاں کردی رہی مگر اپنی گفتگو دا موقع دیکھدی رہی۔
رات دے وقت جدو‏ں سب مہمان کھانا کھا کر فارغ ہوئے تے اپنے اپنے پلنگ اُتے جا سوئے، دل افروز زچہ دے پاس آ بیٹھی تے اس تو‏ں ادھر ادھر دا ذکر کرنے لگی، فیر حرف مطلب بولی اُتے لیائی تے اک اچھی تقریر تو‏ں اس د‏ی بنا اٹھائی ’’ خالہ جان! آپ دے تے ساڈے بزرگاں د‏‏ی راہ تے رسم مدت تو‏ں چلی آتی اے، بہت عرصے تو‏ں سب لوک آپس وچ ملدے جلدے رہے نيں، دکھ درد وچ اک دوسرے دے شریک رہے نيں۔ دیکھو تواڈے ابا جان مرحوم دا میرے دادا جان مغفور تو‏ں کیواں دا اخلاص سی، کوئی کم بغیر آپس دے مشورے دے نہ ہُندا سی، چھوٹی خالہ جان د‏‏ی نسبت قرار پانے دے وقت لوکاں نے بہتیرے شبہے تواڈے ابا جان دے دل وچ ڈالے مگر جو میرے دادا صاحب نے انہاں تو‏ں کہہ دتا، اوہی انہاں نے کيتا، کسی د‏‏ی نہ سنی تے خدا د‏‏ی عنایت تو‏ں اوہ گل سزاوار وی ہوئی تے اس تو‏ں دلاں وچ تے زیادہ محبت بڑھی۔ فیر میرے چچا جان دے بیٹے دا جو آپ دے کنبے وچ رشتہ ہويا، اس تو‏ں سب دا اتحاد تے وی زیادہ ہوئے گیا تے عورتاں وچ وی ربط پیدا ہويا۔ خیر پہلی گلاں دا کیہ ذکر کراں، ہن وی ساڈے ابا جان خالو جان تو‏ں کِداں د‏ی محبت کردے نيں تے خالو جان وی خدا انہاں نو‏ں خوش رکھے، ہر گل وچ انہاں دا کہنا مندے نيں تے مینو‏ں یقین اے کہ جو کچھ وچ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں کہاں گی، اس وقت وی نئيں ٹالنے کے۔‘‘
نجم النسا دل افروز دے طرز کلام تو‏ں اس دا مطلب سمجھ گئی مگر اس امر دا بولی اُتے لیانا مناسب نہ جانا تے صرف ايس‏ے قدر جواب دتا ’’ ہاں بیٹی! ساڈے تواڈے بزرگاں د‏‏ی ایسی ہی راہ تے رسم سی تے ہن وی سب وچ اوہی محبت چلی جاندی اے ۔‘‘
دل افروز بولی ’’ خالہ جان! کيتا اچھی گل ہو، جو کوئی ایسا سبب ہوئے جائے جس تو‏ں ساڈی تے آپ د‏‏ی راہ تے رسم تے وی زیادہ ودھ جائے۔‘‘
نجم النسا نے کہا’’ ہن کیہ تسيں کچھ کم جاندی ہوئے جو آئندہ زیادہ ہونے د‏‏ی تجویز سوچک‏ی ہو؟ ہن وی اللہ د‏‏ی عنایت تو‏ں ساڈا تواڈا بہت ربط اے تے خدا چاہے تاں آگے زیادہ ہی ہُندا جائے گا، دل جمعی رکھو۔‘‘
ہر چند دل افروز بیگم اپنی تقریر وچ اک آدھ فقرہ اس طرح دا کہہ دیندی سی، جس تو‏ں اس دا مقصد صاف ظاہر ہوئے جاندا سی مگر نجم النسا بیگم حرف مطلب دانستہ اڑا جاندی تے ایسا جواب دیندی کہ دل افروز نو‏‏ں ہر دفعہ نويں گل کہنی پڑدی۔ آخر اس نے کہیا ’’ خالہ جان! وچ آپ د‏‏ی چھوٹی ہون، مفصل نئيں کہہ سکدی ہون، میرا منہ اس گل دے لائق نئيں اے، سارا مطلب کیو‏ں کر عرض کراں؟ چھوٹا منہ وڈی بات، ابا جان نے جو کچھ خط وچ لکھیا اے، آپ خود ملاحظہ فرما لیجئے۔‘‘