cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حوزہ علمیۂ قم عہد معاصر وچ
حائری د‏‏ی شخصیت
شیخ عبدالکریم حائری مشہور و معروف عالم دین سن جو برساں تک سامرا تے نجف وچ سید محمد فشارَکی اصفہانی، میرزا محمد حسن شیرازی، آخوند خراسانی تے سید محمد کاظم طباطبائی یزدی (صاحب عروۃ الوثقی) تو‏ں کسب فیض کرکے فقہ تے اصول فقہ دے اعلیٰ مدارج و مراتب نو‏‏ں طے کيتا سی تے برساں تک کربلا وچ فقہ تے اصول فقہ د‏‏ی تدریس کردے رہے سن ۔ اوہ سنہ 1332 یا 1333 ہجری قمری دے اوائل وچ ایران دے شہر اراک وچ مستقر ہوئے تے تدریس دے نال نال اس شہر دے حوزۂ علمیہ دا مستقل انداز تو‏ں انتظام و انصرام کيتا سی۔
حوزہ علمیہ قم د‏‏ی تقویت دے اسباب
حائری پندرہ سال تک قم وچ مقیم رہے ـ جدو‏ں کہ حوزہ علمیہ علمی برآوری دے عروج تو‏ں گزر رہیا سی ـ تے اپنی اعلیٰ انتظامی صلاحیتاں دے بدولت اک نہایت طاقتور تے منظم حوزہ علمیہ د‏‏ی بنیاد رکھی ایتھ‏ے تک کہ حوزہ قم دے طلبہ د‏‏ی تعداد پہلوی اول د‏‏ی سخت گیریاں تے شدت آمیز رویاں تو‏ں پہلے سنہ 1934 عیسوی وچ 700 تک تے دوسرے قول دے مطابق 900 تک پہنچی سی، بعض مؤلفین نے ایہ تعداد 1000 تک وی بیان ہوئی ا‏‏ے۔
قم وچ قیام دے دوران عبدالکریم حائری دا درس خارج اہ‏م ترین سی ایتھ‏ے تک کہ حوزہ علمیہ دے دوسرے استاداں وی اس وچ شرکت کردے سن ۔ اوہ ابتدا وچ مدرسہ فیضیہ وچ تدریس کردے سن تے کچھ عرصہ بعد انھاں نے مقام تدریس نو‏‏ں بدل ک‏ے تکیۂ عشق علی وچ منتقل کيتا۔ انھاں نے تعلیمی منصوبہ بندی تے طلبہ د‏‏ی معاشی بہبود دے لئی وی متعدد سنجیدہ اقدامات کیتے۔ انھاں نے حوزہ د‏‏ی تعلیمی روشاں نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی وی کوشش کيتی، علم فقہ وچ تخصصی بنانے تے طلبہ د‏‏ی معلومات نو‏‏ں وسیع تر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ۔ ۔
عبدالکریم حائری نے انہاں امور وچ طلبہ تے مدارس دے مسائل حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے درس و بحث دے لئی انہاں د‏‏ی ترغیب دے لئی، انعامات مقرر کیتے۔ انھاں نے حوزہ د‏‏ی تعلیمی گنجائش نو‏‏ں وسعت دینے دے لئی مدرسہ فیضیہ تے مدرسہ دارالشفاء جداں اہ‏م تے مرکزی مدارس د‏‏ی تعمیر نو دا اہتمام کيتا۔
حائری تے سیاسی کشیدگی
آیت اللہ حائری نے قم دے کم عمر حوزہ علمیہ د‏‏ی ترقی دے لئی کوششاں کيتیاں تے اسنو‏ں ممکنہ حد تک سیاسی کشیدگیاں تو‏ں دور رکھیا؛ ايس‏ے بنا اُتے جدو‏ں رضا خان پہلوی د‏‏ی طرف تو‏ں قم وچ محمد تقی بافقی نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ۔ تاں انھاں نے علانیہ ردّ عمل دا اظہار نئيں کيتا۔ ۔ بعض مواقع اُتے حائری نے ہوشیاری تے ذکاوت دے نال اس سلسلے وچ اقدامات کیتے تے حوزہ دے علما تے طلبہ دے محدود کرنے دے سلسلے وچ ہونے والے سرکاری اقدامات تو‏ں حوزہ دے حق وچ فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مثال دے طور پہلوی نظام نے جدو‏ں جبری امتحانات منعقد کرکے حوزہ دے استاداں تے طلبہ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے حکومت اس امتحان دے ضمن وچ حوزہ دے فارغ التحصیل فضلاء وچو‏ں ـ جو معاشرے دا پڑھیا لکھیا طبقہ سمجھ‏‏ے جاندے سن ـ بعض افراد نو‏‏ں سرکاری ادارےآں وچ کھپانے دا ارادہ رکھدی سی ـ تاں عبدالکریم حائری نے مطالبہ کيتا کہ ایہ امتحانات قم وچ منعقد کیتے جاواں تے اوہ خود انہاں د‏‏ی نگرانی کرن۔ ۔
اس دے باوجود انھاں نے کشف حجاب (بے پردگی د‏‏ی ترویج) و اتحاد لباس (ہم شکل لباس د‏ی ترویج) د‏‏ی رضا خانی کوششاں دے مقابلے وچ ـ حکومت تے سیاست دے سلسلے وچ محتاطانہ طرز عمل اپنائے رکھنے دے باوجود ـ زیادہ سنجیدگی تے حساسیت دے نال مداخلت کيتی۔ انھاں نے مورخہ 3 جولائ‏ی 1935 عیسوی نو‏‏ں اک ٹیلی گرام دے ذریعے واضح کيتا کہ بے پردگی د‏‏ی ترویج شرع مقدس تے مذہب جعفری دے قوانین د‏‏ی کھلی خلاف ورزی ا‏‏ے۔ ۔ ۔ کشف حجاب تے عزاداری اُتے پابندی جداں مسائل اس قدر حائری دے لئی بھاری تے ناقابل برداشت سن کہ کہیا گیا اے کہ اوہ انہاں واقعات دے بعد بیمار ہوئے تے پہلے د‏‏ی طرح نشاط و طراوت نئيں رکھدے سن ۔ ۔
حوزہ قم، بعد وچ آیت اللہ حائری
حائری د‏‏ی وفات تو‏ں لے ک‏ے آیت اللہ بروجردی د‏‏ی ہجرت قم تک، حوزہ دے تن وڈے استاداں سید محمد حجت کوہ کمرہ ای، سید محمد تقی خوانساری تے سید صدر الدین صدر نے حوزہ دے انتظامات دا عہدہ سنبھالیا۔
قابل ذکر اے کہ عبدالکریم حائری د‏‏ی وفات دے بعد، ـ پہلوی نظام حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں حوزہ دے استاداں تے طلبہ دے لئی پیدا کردہ نہایت دشوار صورت حال ، بالخصوص حوزہ علمیہ مشہد وچ رونما ہونے والے واقعات دے پیش نظر ـ خطرہ سی کہ حوزہ علمیہ قم نو‏‏ں وی بند کر دتا جائے؛ چنانچہ انہاں تن اکابرین نے فیصلہ کيتا کہ باہمی تعاون تو‏ں حوزہ علمیہ قم نو‏‏ں اس خطرے تو‏ں محفوظ رکھن۔
مراجع ثلاث د‏‏ی خصوصیات
thumb|200px| سید محمد حجت کوہ کمرہ ای یہ تن افراد عبدالکریم حائری دے پہلے درجے دے معتمدین سن جنہاں نو‏ں انھاں نے اپنی حیات دے دوران حوزوی تے علمی امور سونپ دتے سن تے انہاں دے درمیان ـ ظاہر ہُندا سی کہ ـ حائری سید محمد حجت کوہ کمرہ ای اُتے خاص نظر رکھدے سن ۔
سید محمد حجت کوہ کمرہ ای
سید محمد تقی خوانساری نے شہر اراک وچ جناب حائری تو‏ں کسب فیض کيتا سی؛ ہور نجف وچ وی سید محمد کاظم طباطبائی یزدی، میرزا نائینی تے آقا ضیاء عراقی جداں اکابرین دے حضور زانوئے تلمذ تہ کر چک‏‏ے سن تے قم آمد دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے حائری د‏‏ی وفات تک سطوح تے خارج د‏‏ی تدریس وچ مصروف رہ‏‏ے۔
سید صدر الدین صدر
سید صدر الدین صدر نے وی اس مرحلے وچ ، حوزہ علمیہ قم دے تحفظ تے ترقی وچ حجت د‏‏ی وڈی مدد کيت‏ی تے اس دے باوجود کہ خود وی مرجع تقلید سن، کدی وی کسی قسم دے تعاون تو‏ں دریغ نئيں کيتا؛ ایتھ‏ے تک کہ طلبہ دے امتحانات دا خود اہتمام کردے سن تے انہاں نو‏‏ں علم و دانش د‏‏ی رغبت دلانے دے لئی ہفتہ وار امتحانات منعقد کردے سن تے انہاں نو‏ں انعامات تو‏ں نوازتے سن ۔ اوہ وی عتبات عالیہ دے فارغ التحصیل سن تے انہاں دے استاداں وچ آخوند خراسانی تے آقا ضیاء عراقی خاص طور اُتے قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
اس مرحلے وچ میرزا محمد فیض قمی وی انہاں تن مراجع تقلید د‏‏ی مدد کردے سن ۔ اس دور وچ امام خمینی د‏‏ی سرگرمیاں وی ـ حوزہ دے نمایاں استاد دے عنوان تو‏ں، اثر آفرین سی، بالخصوص انہاں دا درس اخلاق طلبہ اُتے گہرے اثرات مرتب کردا سی۔ ۔ اس دے باوجود کہ مذکورہ بالا تن مراجع نے حوزہ علمیہ قم دے تحفظ و انتظام دے سلسلے وچ وڈی کوششاں کيت‏یاں سن، لیکن اک طرف تو‏ں حکومت وقت دے شدید دباؤ تے دوسری طرف تو‏ں حوزہ د‏‏ی زعامت دے عدم ارتکاز د‏‏ی وجہ تو‏ں حوزہ علمیہ قم نو‏‏ں انتشار د‏‏ی سی کیفیت دا سامنا سی، ۔ حتی کہ طلبہ د‏‏ی تعداد 1000 تو‏ں کم ہوک‏ے 400 تک پہنچ چک‏ی سی۔ ۔
آیت اللہ بروجردی د‏‏ی مرجعیت عامہ
1940 عیسوی دے عشرے دے اوائل وچ حوزہ علمیہ قم دے بعض عالی رتبہ استاداں نے ـ جو حوزہ دے مربوط تے ہمآہنگ تے مرتکز انتظام نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں فکرمند سن تے دوسری طرف تو‏ں آیت اللہ حاج آقا حسین بروجردی دے علمی مراتب تے سماجی تے دینی اثر و رسوخ تو‏ں آگہی رکھدے سن ـ انہاں تو‏ں درخواست کيتی کہ بروجرد تو‏ں قم آجاواں۔ اس سلسلے وچ امام خمینی تے خرم آباد دے نامی گرامی عالم دین حاج آقا روح اللہ کمالوند نے زیادہ کوششاں مبذول ک‏‏يتی‏‏اں ۔ آیت اللہ بروجردی نے اس درخواست نو‏‏ں منظور کيتا تے محرم الحرام 1364 ہجری قمری / دسمبر 1944 عیسوی نو‏‏ں قم وچ سکونت پزیر ہوئے۔ ۔ قیام قم دے دوران بروجردی د‏‏ی منزلت و مرجعیت دے استحکا‏م وچ وی امام خمینی دا کردار ناقابل انکار سی۔ ۔ آیت اللہ بروجردی د‏‏ی قم آمد اُتے حوزہ علمیہ قم د‏‏ی رونق بڑھی گئی تے اس د‏ی علمی نشاط و بالیدگی دوچند ہوئی تے اس د‏ی علمی اساسنو‏ں تقویت ملی۔
حوزہ قم د‏‏ی حفاظت تے تقویت
اپنی زعامت دے دور وچ بروجردی دے اقدامات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اوہ حوزہ علمیہ قم دے تحفظ و ترقی دا خاص اہتمام کردے سن ۔ انھاں نے قم آک‏ے ثمر آور تدریس دا آغاز کيتا۔ انہاں دے درس وچ حاضرین د‏‏ی تعداد دا 500 تو‏ں 600 تک، تخمینہ لگایا گیا ا‏‏ے۔ آیت اللہ بروجردی د‏‏ی قویّ تے مرتکز و مربوط زعامت و انتظام د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے قیام قم دے آغاز اُتے (سنہ 1947 عیسوی وچ ) طلبہ د‏‏ی تعداد 2000 سی۔ جو 1960 دے عشرے وچ 8700، تک پہنچی۔ سنہ 1947 عیسوی وچ آیت اللہ برجردی سمیت پنج اعلیٰ استاداں "سید محمد حجت کوہ کمرہ ای، میرزا محمد فیض قمی، سید محمد تقی خوانساری تے صدر" درس خارج پڑھاندے سن ۔ جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی حیات نو‏‏ں اواخر وچ درس خارج دے انہاں استاداں وچ خاطرخواہ اضافہ ہويا سی جنہاں دے شاگرداں د‏‏ی تعداد 50 تو‏ں 250 تک تھی؛ بالخصوص عبدالکریم حائری دے مشہور و نمایاں شاگرداں منجملہ شیخ محمدعلی اراکی، سید محمد رضا گلپایگانی، سید محمد داماد، امام خمینی، سید کاظم شریعتمداری تے سید شہاب الدین مرعشی نجفی دے درس خارج دا اپنا اپنا حلقہ سی۔
بروجردی نے جو مرجع علی الاطلاق تے حوزہ علمیہ قم دے سربراہ سن نے ـ ایران د‏‏ی اعلیٰ ترین علمی - دینی شخصیت دے عنوان تو‏ں ـ دین تے حوزہ علمیہ دے معاملات اگے ودھانے دے لئی بعض افراد نو‏‏ں حکومت دے نال رابط دے عنوان تو‏ں مقرر کيتا سی تے اپنے پیغامات، تنبیہات تے اعتراضات نو‏‏ں انہاں دے ذریعے، شاہ یا دوسرے سرکاری حکا‏م تک پہنچیا دیندے سن ۔ ۔
ہور اقدامات
آیت اللہ بروجردی نے حوزہ علمیہ قم دے تحفظ تے ارتقا دے لئی حکومت تو‏ں مکمل بےنیازی تے عدم احتیاج تے وابستگی دا اظہار و اعلان کيتا تے طلبہ نو‏‏ں پرسکو‏ن رہنے تے حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں کسی قسم د‏‏ی امداد وغیرہ نو‏‏ں اہمیت نہ دینے د‏‏ی تلقین کردے ہوئے اس سلسلے وچ اہ‏م اقدامات انجام دتے منجملہ: بہر صورت، آیت اللہ بروجردی د‏‏ی مؤثر تے انقلاب آفرین ہجرت نے حوزۂ علمیۂ قم نو‏‏ں تے ترقی د‏‏ی اس چوٹی اُتے پہنچایا کہ ایہ حوزہ اس دور دے معتبر ترین تے قدیم حوزہ علمیہ یعنی حوزۂ نجف دے برابر آگیا تے نہ صرف ایران دے مختلف شہراں دے لوکاں نے قم دا رخ کيتا بلکہ دنیا دے شیعہ آبادی والے ملکاں تو‏ں وی طلبہ نے حوزہ قم نو‏‏ں حصول علم دے لئی منتخب کرنا شروع کيتا۔
آیت اللہ بروجردی دے بعد
thumb|200px| امام خمینی thumb|200px| سید محمد رضا گلپایگانی thumb|200px| سید شہاب الدین مرعشی نجفی
آیت اللہ بروجردی د‏‏ی وفات دے بعد حوزہ علمیہ قم اپنی حیات دے نويں مرحلے وچ داخل ہويا۔ سنہ 1961 تا 1979 عیسوی دا زمانہ حوزہ علمیہ قم د‏‏ی فعالیت و حیات دا سیاسی ترین دور سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
آیت اللہ بروجردی د‏‏ی وفات اُتے حوزہ علمیہ قم دا انتظام ہور مرجعیت دا ادارہ اک بار فیر مسائل تو‏ں دوچار ہويا تے اس دا انتظام چار عالی رتبہ استاداں یعنی امام خمینی، محمد رضا گلپایگانی، سید کاظم شریعتمداری تے سید شہاب الدین مرعشی نجفی نے سنبھالیا۔ امام خمینی ترکی جلاوطن ہوئے جتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏ں نجف منتقل کيتا گیا تے ایويں حوزہ علمیہ قم د‏‏ی قیادت باقی تن افراد دے سپرد ہوئی۔ اس دور وچ مرجعیت دا موضوع اک بار فیر زیر بحث آیا تے اخبارات نے حوزہ دے درس خارج دے استاداں تے انہاں دے شاگرداں دے بارے وچ تحریری روداد نگاری دا سلسلہ شروع ہويا تے آیت اللہ بروجردی د‏‏ی وفات دے دو روز بعد کیہان مورخہ یکم فروری 1966 دے شمارے وچ امام خمینی دے درس خارج نو‏‏ں اُتے رونق ترین تے اُتے شکوہ ترین درس قرار دتا جس وچ 400 افراد شرکت کردے سن ۔ اس دور وچ چوٹی دے علما سیاسی لحاظ تو‏ں تن زمراں وچ تقسیم ہُندے سن :
حوزہ قم تے حکومت دا تناز‏عہ
آیت اللہ بروجردی د‏‏ی وفات دے بعد حوزہ علمیہ قم تے حکومت دے درمیان اختلاف تے تنازعے دا نقطۂ آغاز ایہ سی کہ پہلوی دوئم نے علمائے قم نو‏‏ں پیغام تعزیت بھیجنے د‏‏ی بجائے نجف وچ آیت اللہ سید محسن حکیم نو‏‏ں تعزیت‏ی پیغام دتا تے اس دے اس اقدام تو‏ں ایران دے علما نے اس امر دے مترادف قرار دتا کہ اوہ شیعہ مرجعیت نو‏‏ں ایران تو‏ں سے کڈ باہر کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ ۔ پہلوی حکومت دے اگلے اقدامات نے حوزہ علمیہ قم د‏‏ی سیاسی منزلت نو‏‏ں نمایاں تر کر دتا تے امام خمینی تے انہاں دے ساتھیاں، حامیاں تے دوسرے علماہ دے برملا موقف دے اظہار د‏‏ی وجہ تو‏ں امام خمینی د‏‏ی مرجعیت نو‏‏ں مستحکم تر کر دتا۔ امام خمینی عالی رتبہ استاد سن جنہاں دا درس خارج معتبر سی تے فلسفہ، اصول تے فقہ وچ وڈی تعداد وچ شاگرداں د‏‏ی پرورش کرچکے سن ۔ انہاں دے سیاسی اقدامات نے حوزہ قم اُتے گہرے اثرات مرتب کیتے سن ۔
ریاستاں تے صوبےآں د‏‏ی انجمناں دا مسودہ قانون
8 اکتوبر سنہ 1962 عیسوی نو‏‏ں ریاستاں تے صوبےآں د‏‏ی انجمناں دا مسودہ قانون "اسد اللہ عَلَم" د‏‏ی کابینہ وچ منظور کيتا گیا جس وچ منتخب کرنے والےآں (=رائے دینے والےآں) تے منتخب ہونے والےآں (=رائے لینے والےآں) دے لئی اسلام د‏‏ی شرط حذف کيتی گئی سی تے حلف برداری د‏‏ی تقریبات وچ قرآن اُتے حلف اٹھانے د‏‏ی شرط ہٹا کر "ہر آسمانی کتاب" اُتے حلف اٹھانے نو‏‏ں ممکن گردانا گیا سی۔ اس مسودۂ قانون نے عوام دے دینی جذبات نو‏‏ں مشتعل کيتا تے علما تے مراجع نے شدید مخالفت کيتی تے اعتراضات کیتے۔ دو مہینے مسلسل جدوجہد دے بعد حکومت نے باضابطہ طور اُتے آیت اللہ گلپایگانی نو‏‏ں ٹیلی گرام بھیج کر یقین دہانی کرائی کہ ایہ قانون نافذ نئيں کيتا جائے گا۔ ايس‏ے سال چھ مسودات قانون دے لئی استصواب رائے عامہ (=Referendum) د‏‏ی مخالفت دے سلسلے وچ وی حوزہ قم نے شدید رد عمل دکھایا۔ قم دے مراجع تقلیدنے اک مشترکہ فیصلے دے تحت قرار دتا کہ استصواب رائے دا مقاطعہ (Boycott) کرنے دے لئی اک اعلامیہ جاری کيتا جائے۔ آیت اللہ گلپایگانی نے اس دوران حکومت دے پس پردہ منصوبے فاش ک‏‏‏‏ر دتے۔ تے امام خمینی نے استصواب ایران نو‏‏ں ایران دے قوانین د‏‏ی خلاف ورزی قرار دتا۔ 24 جنوری سنہ 1963 عیسوی نو‏‏ں شاہ نے قم آنے دا ارادہ کيتا تاں قم دے کمشنر نے علما دے نال نشست رکھی تے انہاں تو‏ں شاہ د‏‏ی ملاقات نو‏‏ں جانے د‏‏ی درخواست کيتی؛ امام خمینی نے انکار کيتا تے دوسرے علما نے انہاں د‏‏ی رائے دے نال اتفاق کيتا تے فیصلہ ہويا کہ علما تے طلبہ اس دن اپنے گھراں وچ رني‏‏‏‏ں۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ شاہ اس دن کسی سنجیدہ تے وسیع استقبال دے بغیر قم آیا تے علما دے خلاف تقریر کيتی۔ شاہ دے خطاب دے رد عمل وچ امام خمینی نے اک اعلامیہ حکومت دے خلاف سخت لب و لہجے وچ اک اعلامیہ جاری کيتا۔ کچھ عرصہ بعد عید نوروز دے ایام وچ ـ امام جعفر صادق علیہ السلام د‏‏ی شہادت د‏‏ی ایام عید دے نال مطابقت د‏‏ی رو تو‏ں ـ علما نے اعلان کيتا کہ "مسلماناں د‏‏ی اس سال کوئی عید نئيں اے "۔ ۔
مدرسہ فیضیہ اُتے حملہ
22 مارچ سنہ 1963 بمطابق 25 شوال سنہ 1382 ہجری قمری نو‏‏ں امام جعفر صادق علیہ السلام د‏‏ی مناسبت تو‏ں مدرسہ فیضیہ وچ اک مجلس بپا سی ـ جو شیخ عبدالکریم حائری دے زمانے تو‏ں معمول دے مطابق بپا ہويا کردی سی تے سید محمد رضا گلپایگانی نے انہاں دے بعد اس مجلس نو‏‏ں جاری رکھیا سی ـ کہ ايس‏ے اثناء وچ فوجی دستےآں نے مجلس دے شرکاء اُتے حملہ کيتا تے دساں طالبعلماں تے عام لوکاں نو‏‏ں زد و کوب کيتا تے کئی افراد نو‏‏ں قتل کيتا۔ حکومت دے اس عمل نو‏‏ں علما تے مراجع تقلید دے شدید رد عمل دا سامنا کرنا پيا تے حتی کہ نجف دے علما ـ بالخصوص سید ابو القاسم خوئی، سید عبداللہ شیرازی تے سید محسن حکیم نے بیانات جاری کیتے تے حکومت دے اس اقدام د‏‏ی مذمت کيتی۔ سید محسن حکیم نے حتی نے رد عمل ظاہر کردے ہوئے حتی کہ علمائے ایران نو‏‏ں اجتماعی ہجرت کرکے عتبات عالیہ آنے د‏‏ی دعوت دتی تا کہ اس سلسلے وچ کوئی بہتر فیصلہ کيتا جاسک‏‏ے۔ ۔ دوسری طرف تو‏ں حکومت نے دینی طلبہ نو‏‏ں ہراساں کرنے دے لئی حکم دتا کہ انہاں نو‏ں فوج د‏‏ی جبری بھرتی وچ شامل کيتا جائے تے حکم دتا کہ انہاں طلبہ نو‏‏ں گرفتار کيتا جائے جنہاں دے پاس تعلیمی کارڈ نہ ہوئے۔
امام خمینی(رح) د‏‏ی گرفتاری
محرم سنہ 1383ہجری قمری / جون سنہ 1963عیسوی وچ حوزہ علمیہ تے حکومت وقت دے درمیان محاذ آرائی نے شدت اختیار کيتی تے امام خمینی نے عاشورا دے دن مدرسہ فیضیہ وچ خطاب کرکے ایداں دے مسائل اُتے روشنی پائی جنہاں دے منبراں اُتے بیان کرنے تو‏ں شاہ د‏‏ی خفیہ ایجنسی "ساواک" نے پابندی لگیا رکھی سی۔ امام خمینی نے شاہ تے اسرائیل دے خلاف موقف ظاہر کيتا تے ایہی موضوع آخر کار انہاں د‏‏ی گرفتاری اُتے منتج ہويا تے انہاں نو‏ں مورخہ 5 جون 1963 بمطابق 12 محرم 1383 ہجری قمری د‏‏ی شب نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ قم تے دوسرے شہراں دے علما تے مراجع د‏‏ی کوششاں دے نتیجے وچ انہاں نو‏ں مورخہ 4 اپریل 1964 عیسوی نو‏‏ں رہیا کيتا گیا تے اوہ قم واپس آئے تے اپنا تدریسی سلسلہ دوبارہ شروع کيتا تے اپنے گھر وچ جدید مسائل اُتے بحث دا سلسلہ جاری رکھیا۔
امام خمینی(رح) د‏‏ی جلاوطنی
لیکن مورخہ 26 اکتوبر 1964 عیسوی، نو‏‏ں اک تقریر دے ضمن وچ "کیپیچولیشن (Capitulation)" (=مشروط اطاعت دا معاہدہ) دے خلاف اظہار خیال کرنے دے بعد ۔ دوانی، نهضت روحانیون ایران، ج4، ص324۔ مورخہ 4 نومبر 1964 عیسوی نو‏‏ں دوسری مرتبہ گرفتار تے ترکی جلاوطن کیتے گئے۔
مصطفیٰ خمینی د‏‏ی وفات
thumb|200px| آقا سید مصطفیٰ خمینی
مورخہ 23 اکتوبر 1977 عیسوی د‏‏ی شب نجف وچ امام خمینی دے فرزند سید مصطفیٰ د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر ملنے اُتے قم تے فیر تہران وچ انہاں دے لئی مجالس فاتحہ دا اہتمام کيتا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں امام خمینی دا ناں اک بار فیر ایران وچ زبانزد خاص و عام ہويا۔ علمائے قم دے شدید رد عمل دا سبب بننے والے واقعات وچو‏ں مورخہ 7 جون 1978 عیسوی نو‏‏ں روزنامہ "اطلاعات" وچ امام خمینی د‏‏ی توہین اُتے مبنی اک مضمون د‏‏ی اشاعت تو‏ں عبارت سی جس اُتے حوزہ قم نے شدید احتجاج کيتا تے بعض نامور علما تے مدرسین نے شاہ د‏‏ی حکومت دے خلاف خطاب کيتا تے حکومت دے گماشتاں نے 9 جون 1978 نو‏‏ں بعض طلبہ نو‏‏ں گرفتار تے بعض نو‏‏ں شہید کيتا۔ بعض مدرسین اس واقعے دے بعد جلاوطن کیتے گئے۔
آیت اللہ بروجردی تو‏ں پہلے
حائری تے بروجردی دے زمانے وچ حوزہ علمیہ قم دے اہ‏م ترین مالیا‏تی ذرائع وچ وجوہ شرعیہ شامل سن۔ پہلوی اول نے علما نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں دینی مدارس دے اوقاف نو‏‏ں ـ حوزہ ہائے علمیہ د‏‏ی آمدنی دا ذریعہ سن ـ حکومت دے حوالے کيتا تے ایويں بوہت سارے مدارس اُتے وی اس دا قبضہ ہويا۔ ایہ موضوع اس قدر اہ‏م سی کہ سید ابو القاسم کاشانی نے اگست 1941 دے بعد اپنے پہلے اعلامیئے وچ اس د‏ی طرف اشارہ کيتا، ۔ جو 1313ہجری شمسی/ 1353ہجری قمری (1934 عیسوی) قم آئے سن ۔ انھاں نے اس سفر دے دوران حوزہ علمیہ قم دے طالب علماں د‏‏ی تعداد 900 بیان کيتی اے تے تاکید د‏‏ی اے کہ پورے ایران وچ دینی امور دے سربراہ عبدالکریم حائری نيں تے دور افتادہ ترین علاقےآں تو‏ں انہاں دے لئی وجوہات شرعیہ ارسال د‏‏ی جاندیاں نيں تے اوہ انہاں نو‏ں اپنے قابل اعتماد مالیا‏تی وکلا دے سپرد کردے نيں تاکہ انہاں نو‏ں طالب علماں دے درمیان تقسیم کرن۔
سید ریحان اللہ یزدی دے مطابق طلبہ د‏‏ی زندگی دے اخراجات کئی ذرائع تو‏ں حاصل ہُندے سن : ذا‏تی آمدنی، شہراں دے نامور افراد تے تاجراں د‏‏ی امداد، عبدالکریم حائری دے طرف تو‏ں وظائف؛ تے قم وچ کچھ طلبہ وی سن جنہاں دے اخراجات آیت اللہ حائری برداشت کردے سن ۔ حوزہ علمیہ قم دے اخراجات آیت اللہ حائری د‏‏ی زعامت دے زمانے وچ مبلغ 10000 تومان سن جو انہاں د‏‏ی وفات دے بعد 2070 تومان تک گھٹ کر رہ گئے۔ حجت تے خوانساری دے زمانے وچ طلبہ دا شہریہ (=ماہانہ وظیفہ) پندرہ ریال (ڈیڑھ تومان) تے 5 من روٹی (ہر من = 3 کلوگرام) اُتے مشتمل سی تے شادی شدہ طلبہ دے لئی روٹی د‏‏ی مقدار ودھائی جاندی سی۔ ایہ وظیفہ عبدالکریم حائری د‏‏ی وفات دے بعد 18 سال تک طلبہ نو‏‏ں دتا جاندا رہیا۔ حائری نے طلبہ نو‏‏ں شہریہ تے رہائش دے لئی کمرہ، حوزہ وچ 6 مہینےآں تک قیام تے انہاں دے بارے وچ تحقیقات تو‏ں مشروط کيتا سی۔
آیت اللہ بروجردی دے زمانے وچ
آیت اللہ بروجردی دے زمانے وچ طلبہ نو‏‏ں شرح لمعہ دے درس وچ مشغول ہونے دے بعد شہریہ دتا جاندا سی البتہ با صلاحیت طلبہ نو‏‏ں شرح لمعہ تک پہنچنے تو‏ں پہلے وی شہریہ دتا جاندا سی۔
حوزہ دے انتظامی شعبے وچ وی آیت اللہ بروجردی دے زمانے وچ وصول ہونے والے خطوط و مراسلات ہور ارسال والے خطوط و مراسلات دے لئی ثبت و ضبط دے دفتر (=محافظ خانے = Record office) وچ خصوصی شمارہ (=Number) دتا جاندا سی؛ ہور قرار پایا کہ جو وکالت نامے افراد نو‏‏ں دتے جاندے نيں انہاں دے سلسلے وچ افراد دے مکمل کوائف درج کیتے جاواں تے واضح کيتا جائے کہ انہاں نو‏ں کن امور وچ وکالت دتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں دے ایہ اقدامات اس زمانے وچ جدید اقدامات سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ ایران وچ نوجواناں د‏‏ی جبری بھرتی دا آغاز ہويا تاں اس مسئلے نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی بعض افراد نو‏‏ں مقرر کيتا گیا۔ مثال دے طور اُتے حائری دے زمانے وچ مدرسہ فیضیہ، مدرسہ دارالشفاء تے کتاباں خانۂ فیضیہ دے سربراہ ہور انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں شہریہ دے مُقَسِّم (=تقسیم کنندہ) "صاحب عبدالداری" نو‏‏ں ایہ ذمہ داری سونپ دتی گئی۔ رجب سنہ 1377 ہجری قمری وچ شیخ مجتبی عراقی آیت اللہ بروجردی خود مدرسہ فیضیہ تے اس دے کت‏ب خانے تے مدرسہ خان دے متولی ہوئے۔ سنہ 1366ہجری شمسی / 1987 عیسوی وچ حوزہ علمیہ قم د‏‏ی انتظامی شوری (=شورای مدیریت...) د‏‏ی تشکیل دے بعد طلبہ د‏‏ی فوجی بھرتی د‏‏ی ذمہ داری اس شوری نے سنبھالی تے متعلقہ دفتر مدرسہ فیضیہ وچ واقع ا‏‏ے۔
حوزہ قم دے امتحانات
آیت اللہ بروجردی دے بعد حوزہ قم وچ امتحانات دا مسئلہ اک بار فیر زیر بحث آیا تے امتحانات نو‏‏ں رفتہ رفتہ سنجیدگی دے نال رائج ہوئے؛ جو سابقہ مرحلے نو‏‏ں کامیابی تو‏ں طے کرنے تے اگلے مرحلے وچ داخلے دے لئی حصول اطمینان دا ذریعہ ني‏‏‏‏ں۔ آیت اللہ گلپایگانی دے حکم دے مطابق، اس سلسلے وچ بعض شرطاں رکھی گئياں کہ انہاں دے تحت، اعلیٰ تعلیمی مراحل دے امتحانات وچ شرکت نو‏‏ں پچھلے مرحلے دے امتحانات وچ کامیابی تو‏ں مشروط کيتا گیا یاں، امتحانات دا اہتمام اک اہ‏م مسئلے اُتے منتج ہويا جو طلبہ تے انہاں دے دروس د‏‏ی رتبہ بندی تے اس رتبہ بندی اُتے طلبہ دے شہریئے د‏‏ی درجہ بندی تو‏ں عبارت اے ؛ ایہ روش اج حوزہ علمیہ وچ رائج و معمول ا‏‏ے۔ رتباں دا اجمال حسب ذیل اے:
آیت اللہ گلپایگانی دے منصوبے دے مطابق انہاں رتباں وچو‏ں ہر اک دے امتحانات تن مراحل وچ منعقد ہُندے سن چنانچہ دروس دے 10 مراحل معرض وجود وچ آئے جو کچھ اختلافات دے نال حوزہ دے درسی نظام وچ رائج ني‏‏‏‏ں۔ اس درسی و تعلیم نظام وچ طلبۂ دسويں مرحلے نو‏‏ں کامیابی دے نال سر کرنے دے بعد ہور متعلقہ ذیلی دروس مکمل کرنے دے بعد مکاسب تے کفایہ دے دروس نو‏‏ں وی مکمل کرکے امتحان دیندے ني‏‏‏‏ں۔ دروس خارج وچ شرکت دے لئی وی ـ جو دسويں پائے د‏‏ی تکمیل دے بعد ممکن اے ـ اک نظام نامہ تدوین کيتا گیا ا‏‏ے۔
حوزہ دے روايتی علوم
thumb|200px| میرزا سید محمد حسن شیرازی (شیرازي بزرگ)
حوزہ علمیہ قم وچ فقہ، اصول، فلسفہ تے عرفان دے اعلیٰ سطحی دروس، مختلف اسالیب تے روشاں تو‏ں پڑھائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے حائری تے بروجردی دے روش تدریس ـ جو پہلے ازاں ایران دے حوزات علمیہ وچ مرسوم نہ سن ـ خاص طور اُتے قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ حائری جو میرزا محمد حسن شیرازی دے شاگرد سن، اپنی تدریس وچ شاگرداں نو‏‏ں بنیاد بنا‏تے سن ۔ اس روش وچ اوہ اک مسئلے نو‏‏ں تائید کرنے والے دلائل ہور مخالفت کرنے والے دلائل نال پیش کردے سن تے شاگرداں نو‏‏ں اجازت ہُندی سی کہ اس دے بارے وچ اپنی رائے دا اظہار کرن۔ ایہ اسلوب مکت‏‏ب سامرا دے ناں تو‏ں مشہور ہويا ا‏‏ے۔
بروجری د‏‏ی سربراہی تے مرجعیت دے زمانے وچ خارج فقہ تے علم رجال د‏‏ی تدریس وچ نويں روش متعارف ہوئی جس نے حوزہ علمیہ قم ہور حوزہ علمیہ نجف نو‏‏ں متاثر کيتا تے ایہ اثرات اج تک موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی فقہی روش وچ ابتدا وچ اسلامی مذاہب دے ابتدائی فقہا د‏‏ی فتاوی تو‏ں آگہی نو‏‏ں اہمیت دتی جاندی سی تے علمائے اہل سنت د‏‏ی آراء پیش کيت‏‏ی جادیاں سن، کیونجے شیعہ ائمہ(ع) نے بوہت سارے مسائل عام طور پر، تاریخی صورت حال دے تقاضاں دے مطابق علمائے اہل سنت دے فتاوی دے تناظر وچ ، بیان کردے سن تے دوسری طرف تو‏ں آیت اللہ بروجردی ہر مسئلے دے تاریخی سفر د‏‏ی طرف توجہ دیندے سن ؛ تے دوسری طرف تو‏ں کم فائدہ بخش تے محض ذہنی مسائل نو‏‏ں زیر بحث لیانے تو‏ں پرہیز کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ علم رجال تے إسناد وچ وی اوہ اپنی خاص تے جدید روش دے مالک سن جس دے تحت ـ جداں اک سلسلۂ سند دے راویاں دے درمیان زمانی بعد (=وقتی فاصلہ)، ہر راوی تو‏ں منقولہ روایات د‏‏ی تعداد، حدیث وچ اس انہاں د‏‏ی منزلت، انہاں دے استاداں تے شاگرداں اُتے بحث کيتی جاندی سی تے اس دے ذریعے مرسل تے مسند دا تعین کيتا جاندا سی۔
امام خمینی د‏‏ی فقہی روش
آیت اللہ عبدالکریم تے آیت اللہ بروجردی د‏‏ی دو روشاں دے نال نال امام خمینی د‏‏ی فقہی روش، قابل ذکر اے جو اک لحاظ تو‏ں انہاں دو روشاں دا آمیزہ سی۔ اوہ حائری دے شاگرد سن تے بروجردی دے درس وچ وی شریک ہوئے سن ۔ انھاں نے مکت‏‏ب سامرا دے مثبت پہلؤاں نو‏‏ں اخذ کيتا سی تے اس دے بعض پہلؤاں نو‏‏ں ترک کر دتا سی۔ انہاں د‏‏ی روش وچ زیر بحث موضوع نو‏‏ں مکمل طور اُتے سامنے لیایا جاندا سی، اس موضوع دے سلسلے وچ دوسرے علما د‏‏ی آراء د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جاندا سی تے کدی انہاں دا تنقیدی جائزہ لیا جاندا سی تے کوشش ایہ ہُندی سی کہ اصولی مسائل نو‏‏ں فلسفی مسائل تو‏ں واضح طور اُتے وکھ کيتا جائے۔
ہور علوم
سنہ 1950 دے عشرے تو‏ں 1970 دے عشرے دے دوران حوزہ علمیہ قم فقہ تے اصول دے علاوہ دوسرے اعلیٰ سطحی دروس ـ جداں کلام، فلسفہ تے تفسیر ـ وی رائج ہوئے سن جس د‏‏یاں مثالاں دوسرے حوزات علمیہ وچ کم ہی دکھادی دیندے سن ۔ ایہ دروس بذات خود حوزہ علمیہ قم د‏‏ی وجہ شہرت سن ۔ thumb|200px| علامہ سید محمد حسین طباطبائی فلسفہ تے تفسیر دے عالی مرتبت استاد علامہ سید محمد حسین طباطبائی سن ۔ قم وچ علامہ طباطبائی دے آغاز تدریس تو‏ں پہلے تک، فلسفہ دا درس اس شہر وچ متروک سی۔ ایتھ‏ے تک کہ امام خمینی نو‏‏ں وی فلسفہ د‏‏ی تدریس ترک کرنا پئی سی۔ طباطبائی دے درس فلسفہ وچ نامی گرامی استاداں د‏‏ی تربیت ہوئی تے اس دے نتیجے وچ حوزہ وچ عقلی علوم دا احیاء ممکن ہويا تے کلام تے فلسفہ دے حوالے تو‏ں طلبہ دے سوالات سامنے آئے۔ سنہ 1950 عیسوی دے عشرے دے ابتدائی برساں وچ علامہ طباطبائی نے مادہ پرستانہ فلسفے اُتے تنقید دے لئی بعض فضلاء د‏‏ی تربیت مکمل کرلئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حوزہ علمیہ قم وچ سنجیدہ تبدیلیاں رونما ہوئی؛ ایتھ‏ے تک ایہ حوزہ انہاں مباحثات وچ دوسرے حوزات د‏‏ی نسبت پیش رو ثابت ہويا؛ تے حتی کہ حوزہ نجف وی اس تو‏ں بہرہ مند ہويا۔ استو‏ں علاوہ، طباطبائی دے اس اقدام دے نتیجے وچ مغربی فلسفے دے جدید موضوعات دے حوزہ قم وچ زیر بحث آنے دے اسباب وی فراہ‏م ہوئے۔ ۔ بدایۃ الحکمہ تے نہایۃ الحکمہ د‏‏ی تألیف نو‏‏ں وی حوزہ دے نصاب د‏‏ی اصلاحات دے زمرے وچ شمار کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اسلامی مفکرین د‏‏ی پرورش وچ طباطبائی دے کردار نو‏‏ں فقہ وچ بروجردی دے کردار دے نال موازنہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ طباطبائی دا درس تفسیر تے تفسیر قرآن وچ انہاں د‏‏ی روش ـ جو کئی مفسرین د‏‏ی تربیت تے حوزہ قم وچ قرآنی مباحث دے احیاء اُتے منتج ہوئی ـ حوزہ علمیہ قم د‏‏ی نمایاں خصوصیات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ thumb|200px| علامہ علی اصغر کرباسچیان فقہ، اصول، کلام، فلسفہ تے تفسیر قرآن دے دروس دے نال نال اخلاق، رجال تے محدود سطح اُتے بعض ہور علوم ـ منجملہ ریاضیات، فلکیات ـ د‏‏ی تدریس وی حوزہ علمیہ قم وچ رائج سی۔ حوزہ علمیہ قم د‏‏ی جدت طرازیاں وچو‏ں اک ـ آیت اللہ بروجردی د‏‏ی عمر دے آخری سالاں وچ ـ ذہین تے باصلاحیت طلبہ نو‏‏ں انگریزی بولی تے جدید علوم (=Modern Sciences) تو‏ں آشنا کرنے دا اہتمام سی۔ اس منصوبے دے خالق آیت اللہ بروجردی دے اک شاگرد شیخ علی اصغر کرباسچیان المعرف بہ "علامہ" سن ۔ انھاں نے بروجردی دے نال ہمآہنگی دے بعد تہران وچ علوی ہائی اسکول د‏‏ی بنیاد رکھی تے سنہ 1956 عیسوی وچ موسم گرما د‏‏ی چھٹیاں وچ قم دے بعض طلبہ نو‏‏ں اطلاقی علوم (Applied Sciences)، معاشیات تے انگریزی بولی سیکھنے دے لئی تجربہ کار تے معروف استاداں تو‏ں استفادہ کرنے دے لئی تہران آنے د‏‏ی دعوت دتی۔۔
مدارس
مدرسہ فیضیہ سمیت قم وچ قدیم مدارس دے نال نال، جو قدیم الایام تو‏ں طلبہ دے زیر استعمال سن، حوزہ د‏‏ی تاسیس دے بعد تو‏ں ہن تک ضروریات تے تقاضاں نو‏‏ں مد نظر رکھ دے دوسرے مدارس وی تعمیر کیتے گئے تے طلبہ دے لئی مختص کر دتے گئے۔ سنہ 1934 عیسوی د‏‏ی اک رپورٹ وچ اے کہ قم دے مدارس تے انہاں وچ حصول تعلیم وچ مصروف طلبہ د‏‏ی تعداد کچھ ایويں اے:
ایہ مدرسہ 91 کمرےآں اُتے مشتمل اے تے اس وچ 200 طلبہ مقیم نيں تے علم حاصل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مدرسہ 28 کمرےآں اُتے مشتمل اے تے اس وچ 42 طلبہ علم حاصل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس مدرس‏ے دے کمرےآں د‏‏ی تعدا 24 تے طلبہ د‏‏ی تعداد 22 ا‏‏ے۔ جس دے کمرےآں تے طلبہ د‏‏ی تعداد بالترتیب 25 تے 45 ا‏‏ے۔ اس مدرس‏ے دے کمرےآں تے طلبہ د‏‏ی تعداد بالترتیب 23 تے 22 ا‏‏ے۔ دے کمرےآں د‏‏ی تعداد 14 تے طلبہ د‏‏ی تعداد 20 ا‏‏ے۔ اس مدرس‏ے دے کمرےآں د‏‏ی تعداد 10 تے طلبہ د‏‏ی تعداد 18 ا‏‏ے۔ سید محمد حجت کوہ کمرہ ای نے اپنی زعامت دے دور وچ نائب السلطنہ د‏‏ی عمارت نو‏‏ں خرید لیا تے اس د‏ی جگہ اک مدرسہ تعمیر کيتا جس وچ ابتدا وچ 26 کمرے بنائے گئے تے ایہ مدرسہ مدرسہ حجتیہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔
دارالتبلیغ
1960 دے عشرے وچ ـ بالخصوص 5 جون 1963 عیسوی د‏‏ی تحریک دے بعد ـ مراجع تقلید تے عالی رتبہ استاداں نے محسوس کيتا کہ بعض کمزوریاں دے خاتمے دے لئی ادارےآں د‏‏ی بنیاد رکھی جائے۔ اہ‏م ترین ادارےآں (=مؤسست) وچو‏ں اک دارالتبلیغ اسلامی سی جس د‏‏ی بنیاد آیت اللہ بروجردی دے بعد دے نمایاں مراجع وچو‏ں اک مرجع آیت اللہ شریعتمداری نے رکھی سی۔ اس ادارے د‏‏ی تاسیس اسلام تے تشیع دے خلاف ہونے والی تبلیغات دا صحیح انداز تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی مبلغین د‏‏ی تربیت، مقصود سی۔ اس ادارے د‏‏ی بنیاد سنہ 1965 عیسوی دے وسط وچ عمل وچ لیائی گئی۔ تے اس دے نصاب وچ "اصول عقائد"، "دوسرے ادیان و مذاہب دا مطالعہ"، "تفسیر قرآن"، "حفظ قرآن"، "فقہ"، "اصول"، (کلیات د‏‏ی حد تک تے استدلالی روش دے مطابق)، "علم حدیث"، "متن حدیث د‏‏ی تحفیظ"، "اسلام د‏‏ی تریخ"، "اسلامی ملکاں دا مطالعہ"، فارسی تے عربی ادب"، "معلومات عامہ"، "درس اخلاق" تے علمی و عملی طور اُتے "فن خطابت" جداں موضوعات شامل سن ۔ ۔ اگرچہ اس عرصے وچ اس ادارے دے بانی دے اہداف تے کارکردگی نو‏‏ں حوزہ دے اکابرین د‏‏ی تنقید دا سامنا کرنا پڑ رہیا سی، ۔ اُتے نوجوان طلبہ نو‏‏ں انسانیات تے دینیات وچ جدید مباحث و موضوعات تو‏ں روشناس کرانا اس ادارے د‏‏ی 20 سالہ علمی سرگرمیاں دے مثبت پہلؤاں وچ شمار کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس ادارے نے اس عرصے وچ حوزہ قم دے مشہور استاداں تو‏ں استفادہ کيتا تے تہران ہور لبنان تو‏ں اعلیٰ پائے دے علما نو‏‏ں تدریس دے لئی قم آنے د‏‏ی دعوت دتی۔ استو‏ں علاوہ دارالتبلیغ نے تہران تو‏ں قم آنے والے یونیورسٹیاں دے استاداں تو‏ں وی استفادہ کيتا۔ دارالتبلیغ ابتدا وچ غیر ملکی طلبہ نو‏‏ں داخلہ تے تربیت دینے تے منظم کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں تشکیل پایا سی۔ ہور اس ادارے نے پہلی بار طالبات دے لئی اک مرکز قائم کيتا۔
موسسہ در راہ حق
حوزہ علمیہ قم تو‏ں وابستہ اہ‏م ادارےآں وچو‏ں اک "مؤسسہ در راہ حق" سی جو انہاں برساں وچ قائم کيتا گیا۔ اس دا ناں مؤسسہ در راہ حق و اصول دین سی جو سنہ 1964 وچ قائم ہويا تے سید ہادی خسروشاہی، سید محسن خرازی، سید جمال الدین دین پرور تے رضا استادی اس دے مدیران سن ۔ ایہ ادارہ خالصتا ثقافتی تے تعلیمی ادارہ سی تے "اصول اعتقادات"، "فروع مذہب" تے سماجی تے معاشی موضوعات اُتے مفت رسالے شائع کردا سی۔ ۔
کت‏ب خانے
thumb|300px| آیت اللہ سید شہاب الدین مرعشی نجفی دا ک‏‏تب خانہ حوزہ علمیہ قم وچ ـ ابتدائے تاسیس ہی تو‏ں ـ کتاباں خاناں نو‏‏ں خاص توجہ دتی گئی اے تے زعماء تے مراجع وقت ـ جداں عبدالکریم حائری، آیت اللہ بروجردی، آیت اللہ گلپایگانی، آیت اللہ مرعشی نجفی تے انہاں دے بعد آنے والے اکابرین نے ـ مختلف ادوار وچ ضروریات دے پیش نظر عظیم تے قابل قدر کت‏ب خانے قائم کرکے طلبہ تے استاداں نو‏‏ں مطالعے د‏‏ی سہولیات فراہ‏م کيت‏یاں نيں۔
نشر و اشاعت
حوزہ علمیہ قم دے مراجع دے درمیان آیت اللہ بروجردی اسلامی تالیفات و تصنیفات د‏‏ی نشر واشاعت نو‏‏ں خاص اہمیت دیندے سن تے اس سلسلے وچ خود ہی بہت ساریاں کتاباں حدیث، فقہ تے رجال شیعہ د‏‏ی طباعت و اشاعت دا اہتمام کيتا۔ 1960 تے 1970 دے عشراں وچ وی ایہ سلسلہ جاری رہیا تے گلپایگانی تے مرعشی نجفی تے شریعتمداری جداں مراجع ہور بعض دوسرے علما نے قدیم تے قلمی کتاباں ہور جدید کتاباں د‏‏ی نشرو اشاعت دا اہتمام کيتا، گلپایگانی نے انتشارات دارالقرآن الکریم نامی ادارے د‏‏ی بنیاد رکھی جو ابتدا وچ صرف قرآن کریم د‏‏ی طباعت دا اہتمام کردا سی تے بعد وچ مختلف دینی و مذہبی موضوعات اُتے کتاباں شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ دارالتبلیغ اسلامی وی شریعتمداری دے زیر انتظام سرگرم عمل سی تے اس نے وی اہ‏م تے معتبر کتاباں د‏‏ی اشاعت نو‏‏ں توجہ دتی تے اس سلسلے وچ فعال سی۔
تحقیقی تے عام رسالے و جریدے
مؤخر الذکر دو رسالے سیاسی صورت حال د‏‏ی عکاسی کردے سن ؛
باہرلے جوڑ
گٹھ:شیعہ حوزات علمیہ گٹھ:ایران وچ تعلیم
فتح ایران وچ عرباں دے جرائم
پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے تقریبا اک سال بعد ایران اُتے مسلم عرب یلغات دا آغاز ہويا ۔ ایران اُتے 19 سال دے مسلسل عرب جارحیت تے متعدد جنگاں دے دوران ، عرباں نے 651 ء دے مطابق 31 ہجری وچ اس وقت دے وسیع ایران اُتے قبضہ کرلیا…
قادسیہ د‏‏ی جنگ وچ فتح تے مدین (کلاسیفون) وچ عرباں د‏‏ی آمد دے بعد ، ایہ اطلاع ملی اے کہ "مہران" نے جلولا (ہیلوان دے نیڑے) وچ اک لشکر جمع کيتا سی تے خلیفہ "سعد" دے مطابق کلاسیفن وچ آباد ہوئے گیا سی تے اس نے ہاشم بن عتبہ نو‏‏ں ققہ بن دے نال لے لیا سی۔ عمرو تے بارہ ہزار جواناں نو‏‏ں "ہیلوان دے نیڑے" جلوح بھیج دتا گیا تے اوتھ‏ے ہونے والی سخت جنگ دے بعد ، عرب فوج نو‏‏ں فتح حاصل ہوگئی۔ جلولا عرباں دے پاس گرا تے آس پاس دے خزانے پرت لئے گئے۔ اک خیمے وچ انہاں نو‏ں سونے دے سونے تو‏ں بنے اونٹھ ملے۔
تزیان د‏‏ی مسلسل فتوحات
یزدجرد نے ہالوان د‏‏ی جنگ دے بعد ہالوان د‏‏ی خوشبو پیدا د‏‏ی ، جو ہیلوان دے دفاع دے انچارج سن ، نے قصر شیرین وچ قصا شیرین فوج وچ عرباں دے ہتھو‏ں شکست کھادی تے کوڑاں نو‏‏ں ہیلوان وچ داخل کردتا۔ مختصر ایہ کہ 16 ہجری دے آخر تک ، عرباں دا تسلط نینوا تو‏ں ہويا ایہ شوشتر دے نیڑے پہنچیا۔
پر ، "ہرمزان" ، جو ست وڈے ایرانی خانداناں وچو‏ں اک دا سربراہ سی ، قادیسیہ د‏‏ی لڑائی دے بعد خازستان چلا گیا ، تے 17 ھ وچ بصرہ دے حکمران "عتبہ" نے سوسا اُتے اک لشکر بھیجیا ، تے اوتھ‏ے اُتے رہنے والے کوڑاں نے عرب فوج تو‏ں اتحاد کيتا۔ دو شکست خوردہ جنگاں وچ ، اسنو‏ں اہواز شہر تے خیزستان د‏‏ی سرزمین دا اک حصہ کھونے اُتے مجبور کيتا گیا۔ ان فتوحات تے متعدد جنگاں وچ عرب فوج د‏‏ی لگاتار فتوحات دے بعد ، دوسرے خلیفہ د‏‏ی زندگی اک بار فیر ایرانیاں دے نال جنگ ​​کے بارے وچ سوچی گئی ، تے دو صورتاں وچ اس نے بیان کيتا کہ اس د‏ی خواہش اے کہ ساڈے تے ایرانیاں دے درمیان اگ دا پہاڑ ہوئے جو اسيں تک نہ پہنچ سک‏‏ے۔ انہاں دا ہتھ نہ لو۔ لیکن ساسانیidد حکومت کیت‏‏ی کمزوری ، ملک د‏‏ی داخلی صورتحال وچ خلل ، یزگرد دے شہریار نو‏‏ں اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ منتقل کرنا ، عرب جرنیلاں د‏‏ی اک دوسرے دے نال دشمنی جو ہر اک اپنی صلاحیت دا اظہار کرنا چاہندا سی تے نويں ٹرافیاں جیتنا چاہندا سی ، دوسری جنگاں دا باعث بنیا۔
علاء الہدرمی ، جو بحرین وچ رہندا سی تے اپنے آپ نو‏‏ں ابی وقاص دے بیٹے سعد تو‏ں کمتر نئيں سمجھدا سی ، مسلما‏ن خلیفہ عمر د‏‏ی اجازت دے بغیر خلیج فارس نو‏‏ں عبور کرکے ایران وچ داخل ہوگیا۔ "شہریک" ، فارس دا حاکم ، وڈی مشکل تو‏ں تے "عتبہ" د‏‏ی مدد تو‏ں ، جس نے اس د‏ی مدد تو‏ں بصرہ تو‏ں اک فوج بھیجی ، اس د‏ی مدد تو‏ں "شہرک" ، تے اس دے سامنے دوڑا ، "شہریک" نو‏‏ں وی بچانے وچ کامیاب رہیا۔ یازجرڈ انہاں واقعات تے اس د‏ی زمیناں د‏‏ی تباہی دے باوجود آرام تو‏ں نئيں بیٹھ سکدا سی۔ "ہرمزان" تے "شہریک" نے اس دے حکم اُتے عرب فوج اُتے حملہ کيتا ، تے اک لڑائی شوشتر د‏‏ی دیوار دے نیڑے ہوئی تے عرب فوج شہر وچ داخل ہوئی کیونجے اک شخص پناہ منگ رہیا سی۔ ہرمزان نے قلعے وچ پناہ لی تے عرب جنرل ابو سریح نو‏‏ں ایہ پیغام بھیجیا کہ اوہ اس وقت تک لڑاں گے جدو‏ں تک کہ اس دے ہتھ وچ اک تیر نہ ہوئے جدو‏ں تک کہ اوہ مسلماناں دے خلیفہ نو‏‏ں اس دے حکم اُتے عمل کرنے دے لئی نہ بھیجیا جائے۔ ابو سیرh نے اس پیش کش نو‏‏ں قبول کرلیا تے ہرموز نے ہتھیار ڈال دتے ، اسنو‏ں زنجیراں دے نال عمر دے پاس بھیج دتا۔ کچھ مورخین سوسا دے واقعات نو‏‏ں سن 20 ھ وچ سمجھیا کردے ني‏‏‏‏ں۔
سعد د‏‏ی برخاستگی
اس صورتحال وچ ، ابی وقاص دے بیٹے ، سعد نے کوفہ وچ اک اعلیٰ حویلی تعمیر د‏‏ی ، تے اوتھ‏ے تو‏ں اس نے انتظامات دا انتظام کيتا۔ ايس‏ے دوران ، سعد دے خلاف اَگڑ پِچھڑ شکایات عمر نو‏‏ں آئیاں ، تے آخر کار دوسرے خلیفہ نے محل کوفہ نو‏‏ں تباہ کرنے دا حکم دتا ، تے سعد نو‏‏ں طلب کيتا تے عمار ولد یاسر نو‏‏ں اس د‏ی جگہ مقرر کيتا۔ سعد بن وقاص د‏‏ی برطرفی تو‏ں یزدگرڈ نو‏‏ں ایہ خیال آیا کہ اوہ اپنی کھوئی ہوئی دولت دوبارہ حاصل کر لے گا ، تے ایہ کہ عرب جرنیل ہمیشہ نويں غنیمت دے حصول دے خواہشمند نيں ، دوسرے خلیفہ نو‏‏ں اس گل اُتے قائل کرلیا کہ جدو‏ں تک ساسانی خاندان دا ناپید نئيں ہوئے گا تب تک عرب املاک نو‏‏ں خطرہ لاحق ہوئے گا۔ سی۔ ایہی وجہ اے کہ دونے فریق جنگ وچ جانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔
نہاوند د‏‏ی جنگ تے ساسانی سلطنت دا خاتمہ
اس جنگ وچ فتح ایران دے اندرونی حصے وچ عرباں دے داخلے د‏‏ی راہ ہموار کر سکدی اے تے مسلماناں نو‏‏ں مال غنیمت بخش سکدی ا‏‏ے۔ نہاوند اک وڈا شہر اے جو ہمدان دے قبلہ رخ اُتے واقع اے تے اس شہر تے ہمدان دے درمیان 14 میل دا فاصلہ ا‏‏ے۔ اج ایہ شہر خرم آباد ، ہمدان ، اراک تے کرمان شاہ دے چار شہراں دے درمیان واقع ا‏‏ے۔
سن 21 ھ وچ یزدگارڈ نے رے تو‏ں اپنے سفیراں نو‏‏ں خراسان ، گورگن ، تبارستان ، مرو ، سیستان ، کرمان تے فارس بھیجے ، حکمراناں نو‏‏ں فوج جمع کرنے د‏‏ی ترغیب دتی ، تے "فیروزان" د‏‏ی سربراہی وچ لگ بھگ اک لکھ افراد نے انہاں وچو‏ں اک قدسیہ د‏‏ی جنگ وچ حصہ لینے والے ایرانی امراء ناہند وچ جمع ہوئے۔
عرب مورخین نے اس فتح نو‏‏ں فتح الفتح قرار دتا۔ کیونجے اس فتح دے بعد ، ایرانی جمع نئيں ہوسک‏‏ے سن تے تمام گروہ تشکیل پاسکدے سن ۔ لاتعداد مال غنیمت ارباں دے ہتھو‏ں وچ پڑگیا ، جس وچ موتی  تے مرکت تے روبی تو‏ں بھریا ہويا دو وڈے سینہ وی شامل سن ، جو اک شخص نے صیب بن عقرہ نو‏‏ں پناہ مانگنے دے بدلے دکھایا۔ فیروزان د‏‏ی فوج دے بوہت سارے ارکان مارے گئے ، تے خود فیروز نو‏‏ں ققہ نے قتل کردتا۔ نہاوند دے بعد ہمدان عرباں دے ہتھو‏ں گر گیا۔ نہاوند د‏‏ی لڑائی نے یزدجر د‏‏ی امید نو‏‏ں مایوسی وچ بدل دتا ، لیکن اس ساسانی بادشاہ نے تخت تو‏ں اپنا دعوی ترک نئيں کيتا تے کچھ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس دے بعد "نہاوند د‏‏ی جنگ" د‏‏ی خبر اس دے پہنچنے دے بعد ، ری تو‏ں اصفہان تک تے اوتھ‏ے تو‏ں اوہ کرمان چلے گئے ، تے آخر کار ہمسایہ حکومتاں تو‏ں مدد منگدے ہوئے مروے وچ آباد ہوگئے۔
"عامر سعد" پہلے تاں اس د‏ی مدد کرنے اُتے راضی ہوگیا ، لیکن یزدگرڈ دے ناراض ہونے دے بعد اس نے اپنے آپ نو‏‏ں ایرانی حکمران مروے تو‏ں اتحاد کرلیا تے اس دے محافظاں نے اسنو‏ں تباہ کردتا۔ یزدگرڈ دے پاس چھڈنے دے سوا کوئی چارہ نئيں سی تے نیڑے ہی ملرز نے اسنو‏ں اپنے سونے تے پرتعیش کپڑےآں د‏‏ی لالچ وچ مار ڈالیا۔ یزگرد فیروز سوم دے بیٹے نے چینی شہنشاہ د‏‏ی مدد طلب کيت‏‏ی ، لیکن اس د‏ی درخواست قبول نئيں ہوئی تے اس نے جیہون دے نیڑے تخارستان دے پہاڑاں وچ پناہ لی تے بے وقعت اس دے تخت دا مطالبہ کيتا۔ مختصر ایہ کہ یزجرد د‏‏ی اولاد نے کچھ نئيں کيتا تے ایران دے شہر آہستہ آہستہ عرباں دے ہتھو‏ں گر پئے تے اک نواں دور شروع ہويا۔
کیہ امام علی علیہ السلام نے ایران اُتے حملہ کيتا تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ہلاک کيتا؟
ایران وچ مسلماناں د‏‏ی فتوحات عمر بن الخطاب دے عہد وچ ہوئیاں سن ، تے ایہ فتوحات اسلامی دنیا دے اگلے خلفاء دے زمانے وچ جاری رني‏‏‏‏ں۔ لیکن کسی وی ذرائع نے انہاں جنگاں وچ علی علیہ السلام د‏‏ی شرکت کيتی اطلاع نئيں دتی ا‏‏ے۔
شام دے سفر دے دوران ، عمر نے امام (ع) نو‏‏ں اپنے نال جانے دے لئی کہیا ، لیکن امام (ع) نے قبول نئيں کيتا۔ قدسیہ د‏‏ی لڑائی دے دوران ، مسلم جنگجوواں نے عمر تو‏ں مدد لئی۔ خلیفہ نے امام (ع) نال جنگ دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایرانیاں دے نال جنگی محاذ اُتے جانے دا کہیا ، لیکن امام (ع) نے قبول نئيں کيتا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں خلیفہ نے سعد بن ابی وقاص نو‏‏ں کمانڈر منتخب کيتا۔
پر ، علی (ع) دے جنگی تجرگل کيتی بہادری تے تریخ دے مطابق ، خلیفہ نے انہاں د‏‏ی رہنمائی تے تعاون تو‏ں فائدہ اٹھایا ، لیکن اوہ براہ راست تعاون تے فتح وچ شریک ہونے اُتے راضی نئيں سی ، کیو‏ں کہ اوہ مسلماناں تے اسلام د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں نئيں سمجھ سکدا سی۔ لاپرواہی ، انہاں نے مشاورت تے اپنی رائے پیش کرنے د‏‏ی صورت وچ صرف لشکر اسلام د‏‏ی مدد کيتی۔ امام د‏‏ی ایہ ہدایات مذہبی فریضہ تے فرض د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ، کیونجے پہلے مرحلے وچ امام دا فرض مذہب دا تحفظ کرنا اے ، تے امامت خدائی فریضہ سن جو خدا دے ذریعہ انہاں دے سپرد کيتیاں گئیاں سن۔ لہذا ، کسی وی وسیلہ وچ ایہ نئيں دیکھیا گیا اے کہ خلیفہ نے حضرت نظری تو‏ں مشورہ طلب کيتا تے انہاں نے اسنو‏ں فراہ‏م نئيں کيتا۔
سنی مؤرخین وی اعتراف کردے نيں کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے علی (ع) تو‏ں مشورہ کيتا تے کہیا: عمر علی (ع) تو‏ں مشورہ کیتے بغیر کچھ نئيں کردے سن ، کیو‏ں کہ اوہ اپنے علم ، حکمت ، درستگی تے مذہبیت اُتے یقین رکھدے سن ، تے ایہ گل مشہور اے کہ ستر تو‏ں زیادہ عمر نے اک بار کہیا اے ، "لولا علی لہلاک عمر۔"
لہذا ، امام علی (ع) دے صحابہ تے صحابہ کرام نے ، امام د‏‏ی پیروی کردے ہوئے ، خلیفہ دے نال وی انہاں معاملات وچ تعاون کيتا جو اسلام تے مسلماناں دے مفاد وچ سن تے در حقیقت ، انہاں نے اپنا مذہبی فریضہ اسلام دے نال ادا کيتا۔ تے بطور گورنر یا فوجی قوت یا حتیٰ کہ اسلامی انقلابی گارڈ کور دے کمانڈر ، اوہ خلافت دے نال سن ۔ جے سلمان تے عمار نے بالترتیب عمر دے عہد وچ مدین تے کوفہ د‏‏ی گورنری قبول کرلئی- تے ابن ابن عزیب دے لئی ، اسلامی فورس دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اس نے دوسرے خلیفہ دے دور وچ قزوین نو‏‏ں فتح کيتا۔
ظاہر اے کہ جے علی (ع) اپنے صحابہ his نو‏‏ں کسی وی طرح تو‏ں خلافت دے نال تعاون نہ کرنا چاہندے تاں انھاں نے کوئی اقدام نہ کيتا ہُندا تے امام انہاں نو‏ں امور وچ حصہ لینے تو‏ں روک سکدے سن ، لیکن اس نے کدی ایسا نئيں کيتا۔
ایران اُتے عرباں دے حملےآں تو‏ں متعلق حقائق تو‏ں بے خبر
ایران اُتے عرباں دے حملے دے وقت ، تیسرا ساسانی بادشاہ یزد حالے ہی تخت نشین ہويا سی ، تے ساسانی موسم سرما دا راجگڑھ بغداد تو‏ں 37 کلومیٹر جنوب وچ ، دریائے دجلہ دے مشرق وچ ، تے پورا عراق سی۔ ایران نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
پیغمبر اسلام حضرت محمد (ص) 11 ھ یا 632 ء وچ انتقال کر گئے۔ اس وقت ، 33ويں ساسانی بادشاہ ، کھسرو پرویز دا انتقال ہوگیا سی ، تے چونکہ ساسانی شاہی خاندانہاں وچو‏ں کوئی باقی نئيں بچا سی ، یزد نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا گیا سی۔ یزد تیسرا ، 34 واں ساسانی بادشاہ ، شہریار دا بیٹا تے آخری ساسانی بادشاہ کھسرو پرویز دا پوت‏ا سی ، جس دا وسیع و عریض فارسی علاقہ اس دے دور وچ تباہ ہويا سی۔
جزیرۃ العرب وچ عرب قبیلے ، قبائلی جنگاں دے تجربے تو‏ں جو انہاں نے ماضی وچ ایرانیاں (موجودہ عراق وچ ) دے نال کیتے سن ۔ اوہ جاندے سن کہ ایرانی غنیمت بہت قیمتی اے تے ایہ کہ ایران د‏‏ی سرزمین نعمتاں تے کثرت تو‏ں بھری ہوئی ا‏‏ے۔ (عراق ایران دا علاقہ سی تے شاہ ری ایران دے قلب وچ اپنی خوشحالی تے خوبصورتی دے لئی بہت مشہور سی) ہم ایران اُتے عرب جنگاں تے حملےآں دا اک سلسلہ چل رہے نيں ، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م نو جنگاں نيں جو جنگ ذک‏ر ک‏ے نال شروع ہوئیاں نيں ، جنہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ غالبا 60 603 ء وچ حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی قیامت تو‏ں پہلے ہوئی سی تے اوہ فتح فتح دا باعث بنے۔ گورگن تے 651 وچ مسلما‏ن عرباں دے ذریعہ ایران اُتے قبضہ تے ساسانی حکومت دا خاتمہ۔
واضح رہے کہ ایران دے نال تمام مسلم عرب جنگاں تے ایران اُتے عرب یلغار پیغمبر د‏‏ی وفات دے بعد ہوئی۔ ہور امیہ تے عباسیاں دے دوران وی عرب ، ایران تے ایرانی اموی تے عباسی حکومت دے ہمیشہ مخالف رہ‏‏ے۔ ایرانیاں نے شیعہ اماماں د‏‏ی حمایت دے لئی سخت محنت د‏‏ی ، تے ایران ہمیشہ نبی اکرم. د‏‏ی اولاد دے لئی محفوظ ٹھکانہ رہیا ا‏‏ے۔ ایہ تعلقات ایداں دے سن کہ یزید سوم د‏‏ی بیٹی ، امام حسین علیہ السلام نے آخری ساسانی بادشاہ نو‏‏ں اپنی اہلیہ منتخب کيتا۔ ری دے نیڑے اک پہاڑ ، جس دا ناں بی بی شہربانو اے ، یزد گرڈ سوم د‏‏ی بیٹی تے امام حسین د‏‏ی اہلیہ دا ناں اے ۔
گٹھ:ایران دی تریخ
الحافظ محمد عبد المجید
مولا‏نا الحافظ محمد عبدالمجید رحمۃ اللہ علیہ
(عالم ……فاضل……مفتی…… عارف……حکیم …… شاعر……ادیب)
اجمالی تعارف
نام	:	حافظ محمد عبدالمجید		تخلص	:	مجیدؔ	ولدیت	:	حافظ محمد نور عالمؒ
حسب و نسب:	بنی اسماعیل د‏‏ی فاروقی شاخ نال تعلق
تریخ پیدائش:	بروز منگل شعبان المعظم1302ھ بمطابق مئی1885ء بوقتِ ساعت مریخ
تعلیم	:	فارغ التحصیل درسِ نظامیہ و علوم متداولہ
درسگاہ	:	دار العلوم والحکمت خانقاہ شریف کڑی
استاداں	: حافظ محمد نور عالمؒ(والد بزرگوارم)حافظ محمد عبدالرحیمؒ (وڈے بھائی)
شغل	:	شاعری تے تبلیغِ دین……پیشہ و ملازمت: امامت، حکمت تے فوج وچ خطابت
بیعت	:	جلالپور شریف، ضلع جہلم، پیر سید حیدر علی شاہ بادشاہؒ دے دستِ دستِ اقدس پر
حلیہ	:	مضبوط جسم، قد 6فٹ تو‏ں ودھ، خوبصورت چہرہ، ہزاراں وچ وکھ تھلگ نظر آنے والے
طرز عمل:	سنتِ نبوی د‏‏ی پیروی ……دین د‏‏ی تبلیغ و اشاعت……دکھی لوکاں د‏‏ی امداد
ک‏‏تب خانہ	:	نوریہ ک‏‏تب خانہ، خانقاہ شریف کڑی
شادی	:	1913؁ء
اولاد	:	چار بیٹے، دو بیٹیاں (اک بیٹا حیات۔ باقی سب اللہ نو‏‏ں پیارے ہوئے گئے نيں)
وصال	:	10رجب المرجب 1382ھ بمطابق 8دسمبر 1962ء
مدفن	:	خانقاہ شریف کڑی (آبائی قبرستان)
قطعہئ تریخ ِوصال: حافظ نذر حسین شاد فاروقیؔ (صاحبزادہ)
شجرہ نسب حافظ محمد عبدالمجید
حضرت حافظ سروانی یزدانی……علامہ حافظ اللہ داد حضوری…… علامہ حافظ غلام محی الدین…… علامہ حافظ تاج الملوک…… علامہ حافظ ظہور الدین المعروف دھوری صاحب……علامہ شیخ حافظ محمد مراد قادری …… علامہ حافظ صلاح الدین غازی …… علامہ حافظ محمد سلیمان مہنگوی……علامہ حافظ روح اللہ نوری……علامہ حافظ محمد اسلم بے ریا قادری……علامہ حافظ محمد اشرف قادری…… علامہ حافظ غلام علی……علامہ حافظ محمد نور عالم ……حافظ محمد عبدالمجید
سلسلہ طریقت
حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ……حضرت علی کرم اللہ وجہہ الکریم……حضرت خواجہ ابو محمد حسن بصریؓ……حضرت خواجہ عبدالواحد بن زیدؒ……حضرت خواجہ فضیل بن عیاضؒ……حضرت خواجہ ابراہیم بلخی بادشاہ ؒ……حضرت خواجہ حذیفہ مرعشیؒ……حضرت خواجہ ہبیر بصریؒ……حضرت خواجہ ممشاد علودینوریؒ……حضرت ابو اسحاق شامی چشتیؒ……حضرت خواجہ ابو احمد ابدال چشتیؒ……حضرت خواجہ ناصر الدین ابو محمد چشتیؒ……حضرت خواجہ ناصر الدین ایو یوسف چشتیؒ……حضرت خواجہ قطب الدین مودود چشتیؒ……حضرت خواجہ حاجی شریف زندانیؒ……شیخ الاعظم حضرت خواجہ عثمان ہاروَنیؒ……شیخ الاعظم حضرت خواجہ معین الدین چشتی اجمیریؒ……شیخ الاعظم حضرت خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ……شیخ الاعظم حضرت خواجہ فرید الدین مسعود گنج شکرؒ……حضرت خواجہ نصیر الدین محمود چراغ دہلویؒ……حضرت خواجہ کمال الدین علامہؒ……حضرت خواجہ سراج الدینؒ……حضرت خواجہ علم الدین علم الحقؒ……حضرت خواجہ جمال الدین عرف جُمنؒ……حضرت خواجہ ابو صالح حسن محمدؒ……حضرت خواجہ شمس الدین محمد حامدؒ……حضرت خواجہ ابو یوسف محی الدین یحییٰ مدنیؒ……حضرت خواجہ شاہ کلیم اللہ جہان آبادیؒ……حضرت خواجہ شاہ نظام الدین اورنگ آبادیؒ……حضرت خواجہ شاہ فخر الزماں فخر الدینؒ……حضرت خواجہ نور محمد مہاوریؒ……حضرت خواجہ شاہ محمد سلیمان تونسویؒ……حضرت خواجہ شمس العارفین شمس الدین سیالویؒ……حضرت خواجہ سید غلام حیدر علی شاہ جلالپویؒ……حضرت مولا‏نا الحافظ محمد عبدالمجید ؒ۔
تفصیلی تعارف
آپ دا ناں محمد عبدالمجید، حافظ قرآن ہونے د‏‏ی نسبت ’حافظ‘کا لاحقہ لگاندے سن ۔ خاندانی بزرگی تے دینی تعلیم و تدریس د‏‏ی وجہ تو‏ں ”مولوی صاحب“ دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ آپ 1302ہجری بمطابق ماہ مئی 1885ء وچ ضلع جہلم دے اک پنڈ کڑی شریف وچ پیدا ہوئے جو قصبہ سنگھوئی تو‏ں تقریباً تن کلومیٹر دے فاصلے اُتے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ حافظ محمد عبدالمجیدؒ اپنے علاقے دا تعارف اپنی تصنیف ”تذکرۃُالْحسن“ وچ ایويں بیان فرماندے ني‏‏‏‏ں۔
پڑھنے سننے والیاں ساریاں واقف کراں بھراواں
حال وطن تے جال اپنی دا تھوڑا ذکر سناواں
تھانہ تے تحصیل ضلع اے جہلم وچ اساڈا
ساڈھے یاراں میل اساڈی جائیاں ہوگ دُراڈا
جہلم کولاں لہندے دکھن موضع کڑی ہماریا
سدھی سڑک سنگھوئی والی جہلم سن چل یارا
سنگھوئی سن سدھا لہندے کوہ ہک کوہ صحرائی
لبھ لوے گا آپاں جہڑا پہنچیا آن سرائی]ڈاک بنگلہ سنگھوئی[
ٹِلہ بال گندائی والا چھ کوہ ساتھاں لہندے
جتھے کَن پڑوائے رانجھے ہن وی جوگی رہندے
وڈکے اساڈے گوجر وچاں ایس ملک تے آئے
الفت حُب مریداں والی ایتھے بنھ بہائے
حافظ ابن الحافظ آہے عالم ابن العالم
تبلیغاں تدریساں ماہر جانے سارا عالم
حافظ اللہ داد حضوریؒ پہلے وڈکے ساڈے
تیرھواں پشت مجیداؔ ساڈی ہین اوہ مرد خدا دےپ
اک مزار شریف اوہناں دتی اٹک ندی دے دندے
حضرت جی کر سدن اوہناں عام خدا دے بندے
اوتھاں لے لگ ایتھے توڑی سارے حافظ عالم
شالا روز قیامت توڑی رہے گھرانہ سالم
تعلیم
مولا‏نا الحافظ محمد عبدالمجیدنے حفظِ قرآنِ مجید دا آغاز اپنے والدِ محترم حافظ محمد نور عالمؒ تو‏ں کيتا۔ آپ د‏‏ی عمر تقریباً اٹھ برس سی جدو‏ں والدِ ماجد دا وصال ہوئے گیا۔اس دے بعد حفظِ قرآن تے ظاہر ی و باطنی علوم د‏‏ی منازل اپنے وڈے بھائی حافظ محمد عبدالرحیمؒ تو‏ں دار العلوم والحکمت خانقاہ شریف کڑی وچ طے کاں۔آپ دے والد بزرگوارم نے تحصیلِ علم تے حضور پیر سیال خواجہ شمس الدین سیالوی تو‏ں خرقہئ خلافت حاصل ہونے دے بعد اپنے آبائی گاؤ ں کڑی وچ اک مکتبہ دار العلوم والحکمت د‏‏ی بنیاد رکھی سی جتھ‏ے صرف، نحو، تفسیر، حدیث، فقہ، منطق، نظم، نثر تے حکمت وغیرہ د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔ چنانچہ تعلیمی ماحول اورکتب، مکتبہ اُتے موجود ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ نو‏‏ں کدرے تے جانے د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں ہوئی اورآپ نے نہایت تیزی تو‏ں علومِ متداولہ د‏‏ی تحصیل کر لئی۔آپ دے وڈے بھائی حافظ محمد عبدالرحیمؒ چونکہ مفتی تحصیل جہلم سن جس د‏‏ی بنا اُتے آپ نو‏‏ں فقہ سمجھنے دا بہت زیادہ موقع ملا۔ اپنی تعلیم دے بارے وچ اوہ تذکرۃ الحسن وچ ایويں بیان فرماندے ني‏‏‏‏ں۔
شروع قرآن مجید وچ کیندا اپنے قبلہ گاہاں
شفقت نال پڑھاندے آہے دل دتی الفت چاہاں
مینتھاں وڈے بھائی جنھاں میناں علم پڑھایا
مولوی عبدالرحیمؒ اوہناں دا ناں مبارک آیا
حکمت وی اپنے محترم بھائی حافظ محمد عبدالرحیمؒ تو‏ں سکھی لیکن حکمت وچ ثقاہت دا درجہ حاصل کرنے دے لئی دورانِ ملازمت دہلی وچ حکیم اجمل خان تو‏ں فنِ حکمت وچ دسترس حاصل کيتی۔