cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی نظریہ حکومت
۳) کیہ اوہ امام معصوم جو خود بے بس ہوئے اوہ کسى تے نو‏‏ں ولایت عامہ اُتے منصوب کرسکدا اے ؟
۴) روایتاللهم ارحم خلفائی سے فقیہ کى ولایت اُتے استدلال کیجیئے _
۵) روایت العلماء ورثة الانبیاء  کس طرح فقیہ کى ولایت اُتے دلالت کرتى اے ؟
۲۲۲ تیئیسواں سبق :
ولایت فقیہ اُتے عقلى دلیل
ہم گذشتہ چند اسباق وچ ولایت فقیہ کى اصلى ترین ادلّہ روائی اُتے نظر ڈال چکے نيں ہن ولایت فقیہ اُتے قائم عقلى ادلّہ کى تحقیق تے بررسى کردے نيں _
اسى وجہ تو‏ں انہاں تو‏ں جو نتیجہ حاصل ہُندا اے اوہ بھى کلى ، دائمى ، ضرورى تے ذاتى ہُندا اے تے کبھى بھى جزئی یا افراد تو‏ں متعلق نئيں ہُندا_ اسى وجہ تو‏ں نبوت تے امامت دے متعلق جو برہان قائم کيتے جاندے نيں اوہ کسى خاص شخص کى نبوت یا امامت دے متعلق نئيں ہُندے _ تے نہ ہى کسى خاص فرد کى نبوت یا امامت نو‏‏ں ثابت کردے نيں _ بنابراں ولایت فقیہ دے مسئلہ وچ بھى اوہ عقلى دلیل جو خالصةً عقلى مقدمات تو‏ں تشکیل پاتى اے جامع الشرائط
۲۲۳ فقیہ کى اصل ولایت نو‏‏ں ثابت کرتى اے _اور ایہ کہ کونسا فقیہ جامع الشرائط اس ولایت دا حامل ہوئے ؟یہ اک جزئی تے فردى امر اے لہذا اس دا تعیّن عقلى دلیل تو‏ں نئيں ہوئے گا _ (۱)
دلیل عقلى کى دو قسماں نيں _
الف: عقلى محض ب: عقلى ملفّق
دلیل عقلى محض اوہ دلیل اے جس دے تمام مقدمات خالصةً عقلى ہاں تے انہاں وچ کسى شرعى مقدمہ تو‏ں استفادہ نہ کيتا گیا ہوئے _
دلیل عقلى ملّفق یا مرکب اوہ دلیل عقلى اے جس دے بعض مقدمات شرعى ہاں مثلاً آیات یا روایات یا کسى شرعى حکم تو‏ں مدد لى گئی ہوئے تے اس برہان دے تمام مقدمات خالصةً عقلى نہ ہاں _ولایت فقیہ دے باب وچ انہاں دونے قسم کى عقلى ادلّہ تو‏ں استدلال کيتا گیا اے _ اسيں بھى اس سبق وچ بطور نمونہ دونے قسماں تو‏ں اک اک نمونہ ذکر کرن گے _
ولایت فقیہ کى عقلى ادلّہ دے بیان کرنے تو‏ں پہلے دو نکات دا ذکر کرنا ضرورى اے _
اس وچ کوئی مانع نئيں اے کہ عقلى دلیل دا نتیجہ اک شرعى حکم ہوئے _کیونجے عقل بھى شرعى احکا‏م دے منابع وچو‏ں اے تے شارع مقدس کى نظر نو‏‏ں کشف کرسکتى اے _ علم اصول وچ مستقلات عقلیہ تے غیر مستقلات عقلیہ اُتے تفصیلى بحث کى گئی اے تے علماء علم اصول نے دسیا اے کہ کن شرائط اُتے عقل شرعى حکم نو‏‏ں کشف کرسکتى اے _ شرعى حکم دے استنباط وچ عقلى دلیل دا بھى وہى کردار اے جو دوسرى شرعى ادلّہ دا اے شارع مقدس کى نظر نو‏‏ں کشف کرنے
۱) ولایت فقیہ، عبدالله جوادى آملى ،صفحہ ۱۵۱_
۲۲۴ ماں عقلى دلیل دا قابل اعتبار ہونا اپنى جگہ اُتے ثابت ہوچکيا اے بنابراں ولایت فقیہ اُتے  دلیل عقلى محض مستقلات عقلیہ کى قسم تو‏ں اے تے مستقلات عقلیہ وچ کسى نقلى دلیل تو‏ں مدد نئيں لى جاتى _
ولایت فقیہ اُتے دلیل عقلى محض
نبوت عامہ کى ضرورت پرفلاسفہ کى مشہور برہان نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا جاسکدا اے کہ جس دا نتیجہ نہ صرف ضرورت نبوت بلکہ ضرورت امامت ہور ضرورت نصب فقیہ عادل کى صورت وچ سامنے آئے _ ایہ برہان جو کہ معاشرہ وچ ضرورت نظم کى بنیاد اُتے قائم اے قانون خدا تے اسک‏‏ے مجرى دے ضرورى ہونے نو‏‏ں ثابت کرتى اے _ قانون نو‏‏ں جارى کرنے والا پہلے مرحلہ وچ نبى ہُندا اے اس دے بعداس دا معصوم وصى تے جدو‏ں نبى تے امام معصوم نہ ہاں تاں فیر قانون شناس فقیہ عادل کى بار ى آتى اے _ بوعلى سینا جداں فلاسفر کہ جنہاں نے اس برہان تو‏ں تمسک کيتا اے نے اسنو‏ں اس طرح بیان کيتا اے کہ اوہ صرف اثبات نبوت تے بعثت انبیاء دے ضرورى ہونے دے لئی کار آمد اے _(۱)
۱) الالہیات من الشفاء ،صفحہ ۴۸٧، ۴۸۸_ المقالة العاشرہ، الفصل الثانى _
۲۲۵ لیکن ساڈا مدعا ایہ اے کہ اسنو‏ں اس طرح بیان کيتا جاسکدا اے کہ امام معصوم کى امامت تے فقیہ عادل کى ولایت دے اثبات دے لئی بھى سودمند ثابت ہوئے _ اس برہان دے مقدمات درج ذیل نيں :
۱_ انسان اک اجتماعى موجود اے تے طبیعى سى گل اے کہ ہر اجتماع وچ تنازعات تے اختلافات رونما ہُندے نيں _ اسى لئے انسانى معاشرہ نظم تے ضبط دا محتاج اے _
۲_ انسان کى اجتماعى زندگى دا نظم تے ضبط اس طرح ہونا چاہیے کہ اوہ انساناں کى انفرادى تے اجتماعى سعادت تے کمال دا حامل ہوئے _
۳_ اجتماعى زندگى دا ایسا نظم تے ضبط جو ناروا اختلافات تے تنازعات تو‏ں مبرّا تے انسان کى معنوى سعادت دا ضامن ہوئے اوہ مناسب قوانین تے شایستہ مجرى قانون ( قانون جارى کرنے والا) دے بغیر ناممکن اے _
۴_ خدا تعالى کى مداخلت دے بغیرتنہا انسان اجتماعى زندگى دے مطلوبہ نظم تے ضبط دے قائم کرنے کى قدرت نئيں رکھدا _
٦_ دین کامل کى تبیین تے اس دے اجرا دے لئی وصى تے امام معصوم کى ضرورت اے _
٧_ تے جدو‏ں نبى تے امام معصوم نہ ہاں تاں فیر مذکورہ ہدف( مطلوبہ اجتماعى زندگى تے قوانین الہى دا نفاذ ) وحى شناس تے اس اُتے عمل کرنے والے رہبر دے بغیر حاصل کرنا ممکن نئيں اے _
اس برہان دا چھٹا مقدمہ تقرر امام کى ضرورت دے لئی سود مند اے جدو‏ں کہ ساتواں مقدمہ زمانہ غیبت وچ رہبر دے تقررکى ضرورت نو‏‏ں ثابت کردا اے _
۲۲٦ اسى برہان نو‏‏ں آیت ا لله جوادى آملى نے ایويں بیان کيتا اے :
انسان کى اجتماعى زندگى تے اس دا انفرادى تے معنوى کمال اک طرف تاں ایداں دے الہى قانون دا محتاج اے جو انفرادى تے اجتماعى لحاظ تو‏ں ہر قسم دے ضعف تے نقص تے خطا تے نسیان تو‏ں محفوظ ہوئے تے دوسرى طرف اس قانون کامل دے نفاذ دے لئی اک دینى حکومت تے عالم تے عادل حکمران کى ضرورت اے _ انسان کى انفرادى یا اجتماعى زندگى انہاں دو دے بغیر یا انہاں وچو‏ں اک دے نال متحقق نئيں ہوئے سکتى _ اجتماعى زندگى وچ انہاں دو دا فقدان معاشرہ کى تباہى تے بربادى تے فساد تے خرابى دا باعث بندا اے جس اُتے کوئی بھى عقلمند انسان راضى نئيں ہوسکدا ایہ عقلى برہان کسى خاص زمانہ یا مقام دے نال مخصوص نئيں اے _ زمانہ انبیائ بھى اس وچ شامل اے کہ جس دا نتیجہ ضرورت نبوت اے تے آنحضرت (ص) کى نبوت دے بعد والا زمانہ بھى اس وچ شامل اے کہ جس دا نتیجہ ضرورت امامت اے اسى طرح امام معصوم کى غیبت دا زمانہ بھى اس وچ شامل اے کہ جس دا نتیجہ ضرورت ولایت فقیہ ہے _(۱)
دلیل عقلى محض صرف مذکورہ دلیل وچ محدود نئيں اے بلکہ اس دے علاوہ بھى براہین موجود نيں جو خالصةً عقلى مقدمات تو‏ں تشکیل پاتى نيں تے زمانہ غیبت وچ نصب ولى کى ضرورت نو‏‏ں ثابت کرتى نيں _
دلیل عقلى ملفق
ولایت فقیہ کى عقلى دلیل نو‏‏ں بعض شرعى دلائل تے مقدمات عقلیہ کى مدد تو‏ں بھى قائم کيتا جاسکدا اے _ ایتھ‏ے اسيں اس طرح دے دو براہین کى طرف اشارہ کردے نيں _
استاد الفقہاء آیت الله بروجردى درج ذیل عقلى تے نقلى مقدمات کى مدد تو‏ں فقیہ کى ولایت عامہ نو‏‏ں ثابت کردے نيں _
۱) ولایت فقیہ صفحہ ۱۵۱، ۱۵۲_
۲۲٧ ۱_ معاشرہ دا رہبر ایسى ضروریات نو‏‏ں پورا کردا اے جنہاں اُتے اجتماعى نظام کى حفاظت موقوف ہوتى اے _
۲_ اسلام نے انہاں عمومى ضروریات دے متعلق خاص احکا‏م بیان کيتے نيں تے انہاں دے اجرا کى ذمہ دارى مسلماناں دے حاکم تے والى اُتے عائد کى اے _
۳_ صدر اسلام وچ مسلماناں دے قائد تے راہنما رسول خدا (ص) سن تے انہاں دے بعد ائمہ معصومین تے معاشرے دے امور دا انتظام انہاں دا فریضہ سی _
۴_ سیاسى مسائل تے معاشرتى امور کى تدبیر تے تنظیم اس زمانے دے نال مخصوص نئيں تھى _ بلکہ انہاں مسائل دا تعلق ہر زمانہ تے ہر جگہ دے مسلماناں تو‏ں اے _ ائمہ معصومین دے دور وچ شیعاں دے وکھو وکھ ہونے کى وجہ تو‏ں آسانى دے نال ا ئمہ تک انہاں کى دسترسى ممکن نئيں تھى _ اس دے باوجود ہمیںیقین اے کہ آپ نے انہاں دے امور کى تدبیر تے انتظام دے لئی کسى نو‏‏ں ضرور مقرر کيتا ہوئے گا تو‏ں کہ شیعاں دے امور مختل نہ ہاں _ اسيں ایہ تصور بھى نئيں کرسکدے کہ اک طرف زمانہ غیبت وچ ائمہ معصو مین نے لوکاں نو‏‏ں طاغوت کى طرف رجوع کرنے تو‏ں منع کيتا ہوئے تے دوسرى طرف سیاسى مسائل ، تنازعات دے فیصلے تے دوسرى اجتماعى ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کسى نو‏‏ں مقرر بھى نہ کيتا ہوئے _
۵_ ائمہ معصومین کى طرف تو‏ں والى تے حاکم دے تقرر دے ضرورى ہونے نو‏‏ں دیکھدے ہوئے فقیہ عادل اس منصب دے لئی متعین اے _ کیونجے اس منصب اُتے غیر فقیہ دے تقرر دا کوئی بھى قائل نئيں اے _ پس صرف دو احتمال ممکن نيں _
۲۲۸ ب: اس ذمہ دارى دے لئی فقیہ عادل نو‏‏ں مقرر کيتا اے _
مذکورہ بالا چار مقدمات کى رو تو‏ں پہلا احتمال یقینى طور اُتے باطل اے _ پس قطعى طور اُتے فقیہ عادل نو‏‏ں ولایت اُتے منصوب کيتا گیا اے _(۱)
آیت الله جوادى آملى اس دلیل عقلى مرکب کو ایويں بیان کردے نيں :
دین اسلام دا قیامت تک باقى رہنا اک قطعى تے واضح سى گل اے زمانہ غیبت وچ اسلام دا تعطل دا شکار ہوجانا، عقائد ، اخلاق تے اعمال وچ اسلام کى ابدیت دے منافى اے _ اسلامى نظام کى تأسیس ، اس دے احکا‏م تے حدود کانفاذ تے دشمناں تو‏ں اس دین مبین کى حفاظت ایسى چیز نئيں اے کہ جس کى مطلوبیت تے ضرورى ہونے وچ کسى نو‏‏ں تردید تے شک ہوئے _ حدود الہى تے لوکاں کى ہتک حرمت ، لوکاں کى ضلالت تے گمراہى تے اسلام دا تعطل دا شکار ہوجانا کبھى بھى الله تعالى دے لئی قابل قبول نئيں اے _ اسلام دے سیاسى تے اجتماعى احکا‏م کى تحقیق تے بررسى تے نفاذ جامع شرائط فقیہ کى حاکمیت دے بغیر ممکن نئيں اے _ انہاں امور نو‏‏ں دیکھدے ہوئے عقل کہتى اے : یقینا خداوند کریم نے عصر غیبت وچ اسلام تے مسلماناں نو‏‏ں بغیر سرپرست دے نئيں چھڈیا(۲)
۱) البدر الزاہر فى صلاة الجمعة تے المسافر ٧۳ _ ٧۸
۲) ولایت فقیہہ ص ۱٦٧_ ۱٦۸_
۲۲۹ خلاصہ :
۱) بعض فقہى مسائل وچ عقلى دلیل دا سہارا لیا جاندا اے _ تے دلیل عقلى نظر شارع نو‏‏ں کشف کرتى اے _
۲) دلیل عقلى کى دوقسماں نيں _ دلیل عقلى محض اور دلیل عقلى ملفق دلیل عقلى محض مکمل طور اُتے عقلى تے یقینى مقدمات تو‏ں تشکیل پاتى اے _ جدو‏ں کہ دلیل عقلى ملفق وچ عقلى مقدمات دے علاوہ شرعى مقدمات تو‏ں بھى استفادہ کيتا جاندا اے _
۳) بحث امامت تے نبوت وچ دلیل عقلى تو‏ں استدلال کرنا اک قدیمى تے تاریخى امر اے _ لیکن ولایت فقیہ کى بحث وچ اس تو‏ں استفادہ کرنا بعد دے ادوار وچ شروع ہويا اے _
۵)ولایت فقیہ اُتے قائم دلیل عقلى ملفق کى روح تے جان ایہ اے کہ اسلام ہر دور تے ہر جگہ اُتے انسان کى ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی اے _ تے جس طرح اسلام دے نفاذ دے لئی امام معصوم کى ضرورت اے اسى طرح زمانہ غیبت وچ اک اسلام شناس مجرى قانون کى بھى ضرورت اے _
۲۳۰ سوالات :
۱) دلیل عقلى محض کى تعریف کیجئے_
۲) دلیل عقلى ملفق یا مرکب کى تعریف کیجئے _
۴)ولایت فقیہ اُتے قائم اک دلیل عقلى محض کو مختصر طور اُتے بیان کیجئے_
۵) آیت الله بروجردى نے ولایت فقیہ اُتے جو دلیل عقلى ملفق قائم کى اے اسنو‏ں اختصار دے نال بیان کیجئے _
۲۳۱ چوتھا باب:
سبق ۲۴ : فلسفہ ولایت فقیہ
سبق ۲۵:رہبر کى خصوصیات تے شرائط
سبق ۲٦:رہبر کى اطاعت دا دائرہ تے حدود
سبق ۲٧:حکومتى حکم تے مصلحت
سبق ۲۸:حکومتى حکم تے فقیہ کى ولایت مطلق
سبق ۲۹ ، ۳۰ : دینى حکومت دے اہداف تے فرائض
سبق ۳۱، ۳۲ : دینى حکومت تے جمہوریت
۲۳۲ تمہید:
زمانہ غیبت وچ شیعاں دا سیاسى تفکر نظریہ ولایت فقیہ دے نال جڑا ہويا اے _ تے ساڈے سیاسى نظام کى بنیاد ولایت اُتے استورا اے _گذشتہ باب وچ اساں شیعہ فقہا کى کتاباں تو‏ں ولایت دے اثبات تے اس نظرئے کى تاریخى حیثیت اُتے تفصیلى بحث کى اے _ اس باب وچ اسيں ولائی حکومت دے مختلف پہلواں کى تحقیق، تے اس کى بعض خصوصیات تے اہداف اُتے روشنى ڈالاں گے حقیقت ایہ اے کہ اج دے دور وچ پورى دنیا وچ سیکولر، تے لبرل جمہورى حکومتاں مقبول عام نيں جدو‏ں کہ دینى حکومت تے ولایت فقیہ مختلف قسم دے حملےآں دا شکار اے جسکى وجہ تو‏ں ولایت فقیہ تے دینى حاکمیت اُتے مبتنى سیاسى نظریہ دے مقابلہ وچ لوکاں دے اذہان سیکولر تے غیردینى سیاسى فلسفہ تو‏ں زیادہ آشنا تے مانوس نيں لہذا دینى حکومت تے ولایت فقیہ دے نظریہ نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی ٹھوس تے منطقى ادلہ کى ضرورت اے _
بعض شبہات تے اعتراضات کى بنیادى وجہ بغض تے کینہ تے حسد اے جدو‏ں کہ بعض اعتراضات غلط فہمى کى وجہ تو‏ں پیدا ہوئے نيں_ انہاں دوسرى قسم دے شبہات دے جواب دے لئی استدلالى تے منطقى گفتگو دے علاوہ کوئی چارہ نئيں اے _ بنابراں اس باب وچ دو بنیادى اہداف نيں_ اک طرف حکومت ولائی دے متعلق پائے جانے والے بعض ابہامات تے شبہات دا جواب دتا جائے گا تے دوسرى طرف دینى حکومت کى بنیادى خصوصیات تے اس دے اہداف کى طرف اشارہ کيتا جائے گا_
۲۳۳ چوبیسواں سبق:
فلسفہ ولایت فقیہ
دوسرے معاشراں کى طرف اسلامى معاشرہ بھى سیاسى ولایت تے حاکمیت دا محتاج اے جداں کہ پہلے باب وچ گذرچکاہے کہ انسانى معاشرہ اگرچہ کامل، شائستہ، منظم تے حق شناس افراد تو‏ں بھى تشکیل پایا ہو_ تب بھى اسنو‏ں حکومت تے سیاسى ولایت کى ضرورت ہوتى اے _ کیونجے اس اجتماع دے امور کى تنظیم تے تدبیر اک حکومت دے بغیر ناممکن اے _ اوہ شے جو سیاسى اقتدار تے ولایت دے وجود نو‏‏ں ضرورى قرار دیتى اے اوہ معاشرے دا نقص تے احتیاج اے _ حکومت تے سیاسى اقتدار دے بغیر معاشرہ ناقص تے متعدد کمزوریاں دا شکار اے _ حکومت تے سیاسى ولایت کى طرف احتیاج اس معاشرہ دے افراد دے ناقص ہونے کى وجہ تو‏ں نئيں ہُندی_ بنابراں جے ساڈے دینى متون وچ فقیہ عادل دے لئی ولایت تے حاکمیت قرار دى گئی اے تاں اس دا مقصد فقط اسلامى معاشرہ دے نواقص دا جبران تے تلافى کرنا اے _ اسلامى معاشرے کى حاکمیت، ولایت تے سرپرستى دے لئی فقیہ عادل دے تقرر دا معنى ایہ نئيں اے کہ مسلما‏ن ناقص اورکم فہم نيں تے انہاں نو‏ں اک سرپرست کى ضرورت اے _
۲۳۴ بلکہ ایہ انسانى اجتماع تے معاشرے دا نقص اے کہ جو سیاسى اقتدار تے ولایت دے تعین تو‏ں برطرف ہوجاتاہے_
جداں کہ تیسرے باب وچ تفصیل تو‏ں گذرچکاہے بوہت سارے شیعہ فقہا زمانہ غیبت وچ اس سیاسى ولایت نو‏‏ں جامع الشرائط فقیہ عادل دا حق سمجھدے نيں، یا اس وجہ تو‏ں کہ ادلّہ روائی وچ اس منصب دے لئی فقیہ دا تقرر کيتا گیا اے یا امور حسبیہ دے باب تو‏ں کہ انہاں امور وچ  فقیہ دا حق تصرف قطعى امر اے تے فقیہ دے ہُندے ہوئے دوسرے افراد انہاں امور کى سرپرستى نئيں کرسکدے _ حتى کہ اوہ افراد جو زمانہ غیبت وچ سیاسى ولایت دا معیار امت دے انتخاب نو‏‏ں سمجھدے نيں تے فقیہ دے تقرر دے منکر نيں اوہ بھى معتقد نيں کہ امت  فقیہ عادل دے علاوہ کسى تے شخص نو‏‏ں حاکمیت دے لئی منتخب نئيں کرسکتى _ یعنى فقیہ کى ولایت انتخابى دے قائل نيں_ پس ایہ ادعا کيتا جاسکتاہے کہ زمانہ غیبت وچ شیعاں دا سیاسى نظریہ' فقیہ عادل کى سیاسى ولایت اُتے استوار اے تے فرق نئيں اے کہ اس زعامت تے حاکمیت دا سرچشمہ ادلّہ روائی ہاں جو فقیہ نو‏‏ں منصوب کرتى نيں یا اسنو‏ں امور حسبیہ دے باب تو‏ں ثابت کرن یا لوکاں دے منتخب شخص دے لئی فقاہت نو‏‏ں شرط قرار داں _حقیقت وچ اس نکتہ دا راز کیہ اے ؟ کیو‏ں شیعہ علماء مصرّ نيں کہ اسلامى معاشرہ دے سربراہ دے لئی فقاہت شرط اے ؟
اس سوال دا جواب اس نکتہ وچ پنہا ن اے کہ اسلامى معاشرہ وچ حکومت کى ذمہ دارى ایہ اے کہ مسلماناں دے مختلف امور نو‏‏ں شرعى تعلیمات دے مطابق بنائے_ سیکولر حکومتاں دے برعکس _کہ جو صرف امن تے امان برقرار کرنے تے رفاہ عامہ جداں امور نو‏‏ں لبرل یا دوسرے انسانى مکاتب دے اصولاں دے تحت انجام دیتى نيں_ دینى حکومت دا ہدف ہر صورت وچ فقط انہاں امور دا انجام دینا نئيں اے بلکہ اسلامى معاشرہ وچ اجتماعى تعلقات تے روابط نو‏‏ں اسلامى موازین تے اصولاں دے مطابق بنانا تے مختلف اقتصادى تے معاشى امور ،قانون ، باہمى تعلقات، تے ثقافتى روابط کودین دے نال ہ‏‏م آہنگ کرنا اے _ لہذا اسلامى معاشرہ دے رہبر دے لئی اجتماعى امور کى تنظیم
۲۳۵ کى صلاحیت تے توانائی دے نال نال اسلام تے اس دے موازین تے اصولاں تو‏ں کافى حد تک آشنا ہونا بھى ضرورى اے _ پس چونکہ مسلماناں کى سرپرستى تے سیاسى ولایت دا بنیادى تے اصلى رکن اسلام شناسى اے لہذا اسلامى معاشرے دا سرپرست تے سربراہ فقیہ ہونا چاہیے_
یہ نکتہ اہلسنت دے بعض روشن فکر علماء کى نظر تو‏ں بھى پنہاں نئيں رہیا _ اہلسنت اگرچہ ولایت انتصابى دے معتقد نئيں نيں تے اکثریت اس کى قائل اے کہ سیاسى رہبر دے تقرر کى کیفیت تے طریقہ کار دے متعلق دینى متون خاموش نيں _ اس دے باوجود بعض نويں مصنفاں اس گل اُتے مصر نيں کہ سیاست تے اجتماع کى اخلاقى اقدار، اجتماعى تعلیمات تے بعض اصولاں دا تعین اس گل کى نشاندہى کردے نيں کہ اسلامى معاشرے دے انتظام کى مطلوبہ شکل تقاضا کرتى اے کہ اسلامى معاشرہ دے حکّام عالم دین ہونے چاہئاں_
قرآن تے احادیث وچ کچھ ایداں دے امور بھى موجود نيں جنہاں نو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اسلام وچ حکومت دے اخلاقى اصول کہیا جاسکتاہے _ مثلاً شورى کى مدح تے حکومت دے سلسلہ وچ مشورہ کرنے کى ترغیب دلیانا، عدل تے انصاف تے فقراء تے مساکین کى رعایت کى دعوت دینا وغیرہ ، واضح اے کہ حکومت وچ انہاں اخلاقى اصولاں دے اجرا دے لئی ضرورى اے کہ حکمران عالم دین ہوئے ں_ تے انہاں اصولاں نو‏‏ں جارى کرنے وچ مخلص ہاں _(۱)
شرط فقاہت وچ تشکیک
اس اکثریتى تے مشہور نظریہ '' کہ امت مسلمہ دے سیاسى حاکم وچ فقاہت تے دین شناسى شرط اے تے فقیہ
۱) الدین والدولة تے تطبیق الشریعة، محمد عابد جابرى صفحہ ۳۴_
اسلامى معاشرہ دے نظام دے چلانے وچ فقاہت کى شرط نو‏‏ں قبول نہ کرنے والے بعض لوک استدلال کردے وقت سیاستدان تے فقیہ دے درمیان تفاوت نو‏‏ں مد نظر رکھدے نيں_ انہاں کى نظر وچ سیاست تے معاشرہ دے امور دا اجرا اک ایسا فن اے جس دا تعلق جزئیات تو‏ں اے _ جدو‏ں کہ فقاہت تے اس تو‏ں اعلى تر مناصب یعنى امامت تے نبوت اصول تے کلیات تو‏ں سروکار رکھدے نيں_ اصول تے کلیات وچ ماہر ہونے دا لازمہ ایہ نئيں اے کہ فقیہ معاشرہ دے نظام کى جزئیات وچ بھى مہارت رکھدا ہوئے _اصول ، کلیات تے احکا‏م ثابت تے نا قابل تغیر نيں جدو‏ں کہ سیاست ہمیشہ جزئی تے تبدیل ہونے والے امور دے نال سر تے کار رکھتى اے _
جس طرح کوئی فلسفى اپنے عقلى نظریات اورفقیہ اپنے اجتہاد تے دین وچ سمجھ بجھ دے باوجود بغیر کسى تربیت تے تجربہ دے کپڑ‏ا نئيں بنا سکدا تے ڈارئیونگ نئيں کرسکدا _ اسى طرح فلسفى اپنى
۲۳٧ عقل نظرى تے فقیہ احکا‏م دین وچ مہارت رکھنے دے باوجو دسیاست نئيں کرسکدا _ کیونجے فلسفہ اک تھیورى تے نظرى امر اے _اسى طرح فقاہت یا اخلاقى تھیورى اک ثابت تے غیر متغیّرش ے اے جدو‏ں کہ سیاست خالصةً اک متغیر شے اے حکومت تے تدبیرامور مملکت جو کہ لوکاں دے روز مرہ امور کى دیکھ بھال ، امن عامہ دا نظام تے اقتصادى امور تو‏ں عبارت نيں تمام دے تمام عقل عملى کى شاخاں تے جزئی تے قابل تغیر چیزاں نيں کہ جنہاں دا تعلق حسى تے تجرباتى موضوعات تو‏ں اے لہذا لازمى طور اُتے انہاں کى وضع تے قطع ،الہى فرامین تے وحى تو‏ں مختلف اے _ تجرباتى موضوعات کى صحیح تشخیص صرف لوکاں کى ذمہ دارى اے تے جدو‏ں تک اوہ صحیح طور اُتے انہاں امور نو‏‏ں تشخیص نہ دے لاں شریعت دے کلى احکا‏م عملى طور اُتے نافذ نئيں ہوسکدے_
اس نظریہ دے بعض دوسرے حامى فقیہ دے کردار نو‏‏ں اصول تے کلیات وچ منحصر نئيں سمجھدے _ بلکہ اس دے لئی شان نظارت دے بھى قائل نيں_ انہاں کى نظر وچ اک دینى حکومت دے وجود تے تحقق دے لئی ضرورى نئيں اے کہ اس کى رہبرى فقیہ عادل دے ہتھ وچ ہوئے بلکہ فقیہ جے مشیر تے ناظر دے عنوان تو‏ں ہوئے ، تے حکّام شریعت دے نفاذ وچ مخلص ہاں تاں دینى حکومت قائم ہوسکتى اے _
گذشتہ مطالب کى بنا اُتے سیاسى حاکمیت وچ فقاہت کى شرط قرار نہ دینے تے نتیجتاً فقیہ کى سیاسى ولایت تو‏ں انکار دا نظریہ دو امور اُتے استوارہے_
اک ایہ کہ فقہ وچ مہارت دا حاصل ہونا معاشرہ دے سیاسى تے انتظامى امور کى سرپرستى وچ فقیہ عادل کى اولویت اُتے دلالت نئيں کردا_
دوسرا ایہ کہ دینى حکومت کى تشکیل تے معاشرہ وچ دینى احکا‏م تے اہداف دا حصول فقیہ کى سیاسى حاکمیت وچ منحصر نئيں اے بلکہ ایسى دینى حکومتاں دا تصور کيتا جاسکدا اے جنہاں وچ فقیہ نو‏‏ں ولایت حاصل نہ ہواور فقط احکا‏م کى تبیین یا زیادہ تو‏ں زیادہ شرعى احکا‏م اُتے نظارت کرنا اس کى ذمہ دارى ہو_
۲۳۸ فقیہ کى سیاسى ولایت دا دفاع:
وہ نظریہ جو اسلامى معاشرہ دے اجتماعى امورکى تدبیر دے لئی فقاہت نو‏‏ں شرط قرار نئيں دیندا تے فقیہ کى سیاسى ولایت نو‏‏ں ضرورى نئيں سمجھدا درحقیقت بوہت سارے اہ‏م نکات تو‏ں غفلت بر تنے کى وجہ تو‏ں وجود وچ آیا اے _
اس نظریہ کى تحقیق تے تنقید دے لئی درج ذیل نکات اُتے سنجیدگى تو‏ں غور تے فکر کرنے کى ضرورت اے _
۱_ کيتا فقیہ کى سیاسى ولایت دے قائلین کى نظرماں اس اجتماعى منصب دے حصول کى واحد علت تے تنہا شرط فقاہت اے ؟ یا اسلامى معاشرہ کى سیاسى حاکمیت کى ضرورى شروط وچو‏ں اک شرط فقاہت اے ؟ جداں کہ بعد والے سبق وچ آئے گا کہ دینى منابع وچ مسلماناں دے امام دے جو اوصاف تے خصوصیات بیان کى گئیاں نيں ، انہاں وچو‏ں اسلام شناسى تے دین وچ تفقہ تے سمجھ بجھ اہ‏م ترین خصوصیات وچو‏ں اے _ عدالت ، شجاعت ، حسن تدبیر تے معاشرتى نظام دے چلانے کى صلاحیت تے قدرت بھى مسلماناں دے امام تے والى کى معتبر شرائط وچو‏ں نيں_ اس اجتماعى ذمہ دارى تے منصب وچ مختلف اوصاف کى دخالت تو‏ں واضح ہوجاندا اے کہ اسلامى معاشرہ دے سرپرست دے لئی فقط فقاہت دا ہونا کافى نئيں اے تو‏ں کہ کہیا جائے کہ صرف دین وچ تفقہ، معاشرتى نظام کوچلانے کى ضرورى صلاحیت پیدا نئيں کرتااور سیاست اورمعاشرتى نظام نو‏‏ں چلانے دے لئی جزئیات دے ادراک کى خاص توانائی کى ضرورت اے ، جدو‏ں کہ فقاہت فقط احکا‏م کلیہ تے اصول نو‏‏ں درک کرسکتى اے _
۲_ اگرچہ موجودہ سیکولر حکومتاں وچ سیاسى اقتدار دے حاملین اجتماعى امور کى تدبیر ، امن عامہ تے رفاہ عامہ جداں امور کولبرل اصولاں تے انسانى حقوق کى بنیاد اُتے انجام دیندے نيں لیکن دینى حکومت دین کى پابند ہوتى اے _ تے مذکورہ بالا اہداف نو‏‏ں شرعى موازین تے اسلامى اصولاں کى بنیاد پرتأمین کرتى اے _ بنابراں سیاست تے اسلامى معاشرہ کى تدبیر نو‏‏ں کلى طور اُتے عملى سیاست ،عقل عملى تے فن تدبیر دے سپرد نئيں کيتا جاسکدا کیونجے ایسى
۲۳۹ حکومت کى تدبیراور سیاست نو‏‏ں دینى موازین تے شرعى تعلیمات دے مطابق ہونا چاہیے _ پس ایداں دے معاشرہ دے سرپرست دے لئی ضرورى اے کہ سیاسى صلاحیت تے فن تدبیر دے علاوہ فقاہت تو‏ں بھى آشنا ہوئے تے اسلامى تعلیمات کى بھى شناخت رکھدا ہوئے _ اس مدعا کى دلیل ایہ اے کہ اسلامى معاشرہ وچ بعض مواردماں نظام تے مسلم معاشرہ کى مصلحت ایہ تقاضا کرتى اے کہ حاکم اک حکومتى حکم صادر کرے جدو‏ں کہ بعض موارد وچ ایہ حکومتى حکم ،اسلام دے احکا‏م اوّلیہ دے منافى ہُندا اے _ فقیہ عادل کى ولایت عامہ کى ادلّہ کى بنیاد اُتے اس حکومتى حکم دا صادر کرنا فقیہ دا کم اے تے اس دے ولائی احکا‏م کى اطاعت کرنا شرعاً واجب اے _ حالانکہ جے اسلامى معاشرہ دا حاکم تے سیاسى اقتدار دا مالک فقاہت دا حامل نہ ہوئے تاں نہ ہى اوہ ایداں دے احکا‏م صادر کرنے دا حق رکھدا اے تے نہ ہى اس دے انہاں احکا‏م کى پیروى دے لزوم کى کوئی دلیل اے کہ جو ظاہرى طور اُتے شریعت دے منافى نيں_
دوسرا شاہد ایہ اے کہ مختلف اجتماعى امور وچ اسلامى تعلیمات دے اجرا تو‏ں طبیعى طور اُتے بعض موارد ایداں دے بھى پیش آجاندے نيں کہ جنہاں وچ بعض شرعى احکا‏م دوسرے بعض شرعى احکا‏م تو‏ں ٹکرا جاندے نيں تے انہاں وچو‏ں اک اُتے عمل کرنا دوسرے دے ترک کرنے دا باعث بندا اے _ انہاں موارد وچ حاکم نو‏‏ں تشخیص دینا ہوگى کہ کونسا حکم اہ‏م تے کونسا غیر اہ‏م اے _ اورحاکم اسانو‏ں غیر اہ‏م اُتے ترجیح دے گا_ اہ‏م موارد نو‏‏ں تشخیص دینے تے غیر اسانو‏ں چھڈنے دا حکم دینے دے لئی ضرورى اے کہ حاکم دینى تعلیمات تو‏ں گہرى آگاہى رکھدا ہو_
یہ دو دلیلاں نشاندہى کرتى نيں کہ اسلامى معاشرہ کى سرپرستى دے لئی دوسرى حکومتاں وچ رائج تدبیرى مہارت دے نال نال فقاہت کى صلاحیت بھى ضرورى اے کسى حکومت دا دینى ہونا معاشرہ کى رہبرى دے لئی ایسى شرط دا تقاضا کرتى اے _
۳_ اوہ افراد جو ولایت فقیہ کى بجائے فقیہ کى مشاورت تے نظارت کى گل کردے نيں انہاں نو‏ں ایہ یاد رکھنا چاہیے کہ فقہاء نو‏‏ں اقتدار تو‏ں دور رکھ دے تے فقط انہاں نو‏ں سیاسى نظام اُتے نظارت دینے تو‏ں ایہ ضمانت نئيں دى جاسکتى
۲۴۰ کہ دینى حکومت اپنے اہداف نو‏‏ں حاصل کر سک‏‏ے گى _ یعنى جے پیراگراف نمبر ۲ تو‏ں چشم پوشى کر لین تے فقہاء دے علاوہ دوسرے افراد نو‏‏ں سیاسى اقتدار دے داں تے فقیہ دے کردار نو‏‏ں فقط نظارت وچ محدود کرداں تاں کِداں اس گل کى ضمانت دى جاسکتى اے کہ اسلامى نظام برقرار رہے گا تے صاحبان اقتدار  ناظر فقیہ کے اصلاحى مشوراں اُتے عمل کرن گے_ جدو‏ں تمام اجرائی امور انہاں افراد دے ہتھ وچ ہاں جو شناخت اسلام وچ مہارت نئيں رکھدے تاں طبیعى طور اُتے شریعت دے منافى کم بڑھدے جاواں گے _ تاں کن اسباب کى رو تو‏ں انہاں نو‏ں فقہاء کى نظارت دا نتیجہ قرار دتا جائے گا_
تجربہ تو‏ں ثابت ہوچکيا اے کہ قاناں ساز ادارےآں وچ اساسى قانون وچ فقیہ نو‏‏ں فقط ناظر قرار دینا اس نظام دے شرعى ہونے دے لئی کافى نئيں اے _ تریخ گواہ اے کہ ایہ اساسى قانون جلد ہى ختم ہوگیا _ تے عملى طور اُتے ملک دے سیاسى منظر تو‏ں فقہاء کى نظارت محو ہوگئی_ اس کى واضح مثال نہضت مشروطہ اے (۱)
۱) تیرہويں ہجرى شمسى دے ابتدائی دس عشراں وچ ایران وچ داخلى ظلم تے استبداد تے بیرونى استعمار دے خلاف روحانیت (علمائ) کى قیادت وچ اک تحریک چلى تھى _ ایہ قیام قاجار کى ظالمانہ حکومت دے خاتمہ یعنى ۱۳۲۳ تو‏ں ۱۳۸۴ تک جارى رہیا_ اس تحریک دے راہنماواں دا ایہ اصرار سی کہ قومى اسمبلى دے تمام قوانین شریعت تے دینى احکا‏م دے نال مشروط ہاں _ اسى لئے اس تحریک نو‏‏ں نہضت مشروطہ دے ناں تو‏ں شہرت حاصل ہوئی _
اگرچہ ایہ قیام علماء کى راہنمائی وچ شروع ہويا تے انہى دے زیر سایہ اگے ودھیا_ تے تمام مجاہدین تے کارکناں کى تمام تر کوشش یہى رہى کہ دین کى حاکمیت قائم ہوجائے_ تے بیرونى طاقتاں دے تسلط دا خاتمہ ہوجائے_ لیکن چونکہ اسلامى حکومت دے تحقق تے شریعت دے نفاذ دے لئی ضرورى اقدامات نئيں کيتے گئے تے نہ ہى مراجع تقلید کى آراء دا خیال رکھیا گیا اسى لئے تھوڑے ہى عرصہ وچ جداں کہ اُتے اشارہ ہوچکيا اے اس تحریک نے کامیابى حاصل کرنے دے بعد نہ صرف اپنے اسلامى افکار تو‏ں چشم پوشى کرلى _ بلکہ آیت اللہ شیخ فضل اللہ نورى جداں افراد نو‏‏ں جام شہادت نوش کرنا پيا تے روحانیت نو‏‏ں حکومتى ادارےآں تو‏ں بے دخل ہونا پيا_
۲۴۱ خلاصہ :
۱) فقیہ عادل دے لئی ولایت دا عہدہ معاشرہ دے نقص تے ضعف کى تلافى دے لئی اے _
۲)شیعہ فقہا معاشرتى امور کى سرپرستى دے لئی فقاہت نو‏‏ں ضرورى سمجھدے نيں حتى کہ اوہ فقہاء بھى جو فقیہ کى ولایت انتصابى دے معتقد نئيں نيں_
۳) سیاسى سرپرستى وچ فقاہت کى شرط دا فلسفہ ایہ اے کہ حکومتى اہداف تے امور امن تے امان تے رفاہ عامہ وچ منحصر نئيں نيں بلکہ مختلف اجتماعى روابط نو‏‏ں اسلامى احکا‏م دے نال ہ‏‏م آہنگ کرنا بھى حکومتى اہداف دا اک حصہ اے _
۴) ولایت فقیہ دے بعض مخالفین نفاذ اسلام تے ولایت فقیہ دے درمیان ملازمہ دے قائل نئيں نيں_ انہاں کى نظر وچ معاشرہ دا انتظام سنبھالنا سیاست داناں دا کم اے نہ کہ فقیہ دا _ فقیہ اصول تے کلیات دا ماہر اے _ جدو‏ں کہ معاشرہ دا انتظام ہمیشہ جزئیات تے تغیرات دے نال پیوستہ اے _
۵)ولایت فقیہ دے بعض دوسرے مخالفین دینى حکومت تے ولایت فقیہ دے درمیان ملازمہ دے قائل نئيں نيں _ کیونجے اسلامى نظام فقیہ کى نظارت تو‏ں بھى ممکن اے _
٦) ولایت فقیہ دے مخالفین نے چند بنیادى نکات تو‏ں غفلت برتى اے انہاں وچو‏ں اک نکتہ ایہ اے کہ سیاسى سرپرستى کى واحد شرط فقاہت نئيں اے تو‏ں کہ ایہ کہیا جائے کہ معاشرہ کى تدبیر دے لئی کچھ ایسى خصوصیات کى بھى احتیاج ہوتى اے کہ جنہاں وچ اصول تے کلیات دا جان لینا کافى نئيں اے _
٧) تاریخى تجربہ نے ثابت کيتا اے کہ فقط نظارت فقیہ  مختلف معاشرتى امور تے سیاست نو‏‏ں اسلام دے نال ہ‏‏م آہنگ نئيں کرسکدی_
۲۴۲ سوالات :
۱) کيتا مختلف فقہى مسالک متفق نيں کہ اسلامى معاشرہ کى سرپرستى دے لئی فقاہت شرط اے ؟
۲)سیاسى ولایت وچ فقاہت کى شرط دا فلسفہ کيتا اے ؟
۳) انہاں لوکاں دے پاس کيتا دلیل اے جو معاشرہ دے سیاسى امور کى سرپرستى فقیہ کا کم نئيں سمجھدے؟
۵)ان افراد دے شبہ نو‏‏ں کِداں رد کيتا جاسکدا اے جو سیاسى ولایت نو‏‏ں فقیہ کى شان نئيں سمجھدے؟
٦)ان لوکاں نو‏‏ں کيتا جواب دتا جاسکدا اے جو ولایت فقیہ کى بجائے نظارت فقیہ کے قائل نيں؟
۲۴۳ پچیسواں سبق :
رہبر کى شرائط تے خصوصیات
دوسرے سیاسى مکاتب فکرکے مقابلہ وچ اسلام دے سیاسى تفکر کى امتیازى خصوصیات وچو‏ں اک خصوصیت ایہ اے کہ ایہ معاشرہ دے سیاسى رہبر دے لئی مخصوص شرائط تے اوصاف دا قائل اے _ اج دے رائج جمہورى نظاماں وچ محبوبیت اورووٹ حاصل کرنے کى صلاحیت نو‏‏ں بہت زیادہ اہمیت دى جاتى اے اورانہاں نو‏ں مکمل طور اُتے صاحبان اقتدار دے انفرادى کمالات تے خصوصیات اُتے ترجیح دى جاتى اے _پروپیگنڈہ ، عوام پسند حرکات تے اُتے کشش نعراں تو‏ں لوگوںکے اذہان نو‏‏ں اک مخصوص سمت متوجہ کرنا تے فیر مقابلہ دے وقت لوکاں کى آراء نو‏‏ں اپنے حق وچ ہموار کرنا رائج جمہورى نظاماں وچ خصوصى اہمیت رکھتاہے_
اس دے برعکس اسلام دے مطلوبہ سیاسى نظام وچ وہى شخص ولایت دے منصب دا حامل ہوسکدا اے جو مخصوص انفرادى کمالات تے فضائل دا حامل ہو_ ایتھ‏ے اسيں انہاں اوصاف وچو‏ں اہ‏م ترین اوصاف نو‏‏ں ذکر کردے ہوئے انہاں آیات تے روایات کى طرف اشارہ کردے نيں جو انہاں اوصاف دے ضرورى ہونے کى شرعى ادلّہ نيں_
۲۴۴ الف : فقاہت
اسلامى معاشرہ دے حاکم کى واضح تے اہ‏م ترین صفت اس دا اسلام تے دین کى اعلى تعلیمات تو‏ں مکمل طور اُتے آگاہ ہونا اے _ گذشتہ سبق وچ اسيں اسلامى معاشرہ دے حاکم وچ اس شرط دے وجود دے فلسفہ کى طرف اشارہ ک‏ے چکے نيں_ اس صفت کى اہمیت اس نکتہ تو‏ں واضح ہوجاتى اے کہ زمانہ غیبت وچ شیعاں دے سیاسى نظام دے تعارف دے لئی اس صفت تو‏ں مدد حاصل کى جاتى اے _ تے اس نظام نو‏‏ں ولایت فقیہ اُتے استوار کہیا جاتاہے_ حالانکہ اسلامى معاشرہ دے حاکم دے لئی تے بھى شرائط نيں_ اسيں اس نظام کو ولایت عادل ، ولایت مدبر یا ولایت مومن تے متقى  اُتے استوار بھى کہہ سکدے نيں کیونجے ایہ تمام اوصاف بھى اسلامى حاکم دے لئی شرط نيں _ لیکن دوسرے اوصاف کى نسبت اس وصف فقاہت  کى اہمیت کى وجہ تو‏ں اسنو‏ں دوسرے اوصاف اُتے ترجیح دیندے نيںاور اسلامى معاشرہ کى ولایت نو‏‏ں ولایت فقیہ دے ناں تو‏ں موسوم کردے نيں_
فقاہت کى شرط دا ولایت فقیہ کى روائی ادلّہسے واضح ثبوت ملدا اے _ اسيں نمونہ دے طور اُتے انہاں روایات دے بعض جملےآں کى طرف اشارہ کردے نيں_
مقبولہ عمر ابن حنظلہ وچ اے:
من کان منکم ممّن قد روى حدیثنا تے نظر فى حلالنا تے حرامنا تے عرف احکامنا فلیرضوا به حکما، فانّى قد جعلته علیکم حاکماً (۱)
تم وچو‏ں جس شخص نے ہمارى احادیث کى روایت کى ہوئے اورساڈے حلال تے حرام وچ غور و
۱) وسائل الشیعہ ج ۲٧، ص ۱۳٦، ۱۳٧، باب ۱۱ ، از ابواب صفات قاضى ح ۱_
۲۴۵ فکر کيتا ہوئے تے ساڈے احکا‏م تو‏ں واقف ہوئے اسنو‏ں اپنا حَکَم( فیصلہ کرنے والا) قراردو کیونجے ميں نے اسنو‏ں تسيں اُتے حاکم بنایا اے _
مشہورہ ابى خدیجہ وچ امام صادق فرماندے نيں:
ولکن انظروا الى رجل منکم یعلم شیئاً من قضائنا فاجعلوه بینکم (۱)
لیکن دیکھو تسيں وچو‏ں جو شخص ہمارى قضاوت تو‏ں واقف ہوئے اسنو‏ں اپنے درمیان ( قاضی) قراردو_
حضرت امیر المومنین فرماندے نيں:
پیغمبر اکرم (ص) نے تن دفعہ فرمایا: خدایا میرے خلفا اُتے رحم فرما پُچھیا گیا یا رسول اللہ آپ دے خلفا کون نيں ؟ تاں فرمایا جو میرے بعد آئیاں گے تے میرى حدیث تے سنت کى روایت کرن گے_
توقیع امام زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف وچ اے:
اما الحوادث الواقعة فارجعوا فیها الى رواة احادیثنا (۳)
پیش آنے والے واقعات وچ ہمارى احادیث دے راویاں کى طرف رجوع کرو_
ولایت فقیہ کى ادلّہ روائی کى متعلقہ بحث وچ اساں انہاں روایات اُتے تفصلى بحث کى اے تے ثابت کرچکے نيں کہ  رواة احادیث سے ایتھ‏ے مراد صرف احادیث نو‏‏ں نقل کرنے والے نئيں بلکہ اوہ علماء نيں جو دین وچ
۲) کمال الدین ،شیخ صدوق ،ج ۲ ، باب ۴۵ ، ح ۴_
۳) عیون اخبار الرضا ،ج ۲ ، ص ۳٧ ، باب ۳۱ ، ح ۹۴_
۲۴٦ سمجھ بجھ رکھدے نيں تے ائمہ معصومین کى احادیث دے مفاہیم تے دقیق اشارات تو‏ں آگاہ نيں _ وگرنہ صرف نقل حدیث مرجعیت تے ولایت دے لئی کافى نئيں اے _
ب : عدالت
سیاسى ولایت تے اجتماعى امور کى تدبیر تو‏ں کم مرتبہ امور مثلاً امامت جماعت تے قضاوت وچ بھى شیعہ فقہا عدالت نو‏‏ں شرط سمجھدے نيں _ پس اس تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا کہ امت کى امامت جداں عظیم امر جو کہ لوکاں کى سعادت تے مصالح دے نال مربوط اے وچ عدالت اک بنیادى شرط اے _
بہت سى آیات تے روایات تو‏ں استفادہ ہُندا اے کہ فاسق تے ظالم دا اتباع جائز نئيں اے _ قرآن مجید وچ اللہ تعالى سانو‏ں ظالماں کى طرف جھکاؤ تو‏ں منع کردا اے _
اور ظالماں کى طرف جھکاؤ مت اختیار کرو ورنہ جہنم کى اگ تواناں چھولے گى تے خدا دے علاوہ تواڈا کوئی سر پرست نئيں اے فیر تمہارى مدد بھى نئيں کى جائے گی_
ظالماں کى طرف تمایل تے انہاں اُتے تکیہ کرناان کى دوستى تے اتباع تو‏ں وسیع تر اک مفہوم اے _ پس غیر عادل امام تے رہبر کى نصرت ، مدد تے اطاعت بھى اس وچ شامل اے _ ظالماں کى طرف جھکاؤ کى وضاحت دے ذیل وچ على بن ابراہیم اک روایت نقل کردے نيں:
رکون مودّة تے نصیحة تے طاعة (۲)
جھکاؤ تو‏ں مراد دوستى ، نصیحت تے اطاعت والا جھکاؤہے _
۱) سورہ ہود آیت ۱۱۳_
۲) تفسیر على ابن ابراہیم قمى ج ۱ ، ص ۳۳۸ ، اسى آیت دے ذیل وچ _
۲۴٧ اللہ تعالى نے بہت سى آیات وچ لوکاں کومسرفین گناہگاراں تے ہويا پرست افراد کى اطاعت تو‏ں منع کيتا اے _ ایہ تمام امور بے عدالتى کى علامت نيں_
و لا تُطیعوا أمرَ المُسرفین* الّذین یُفسدون فى الا رض تے لا یُصلحون (۱)
اور زیادتى کرنے والےآں کى اطاعت نہ کرو_ جو زمین وچ فساد برپا کردے نيں تے اصلاح نئيں کردے_
بہت سى روایات وچ بھى امام تے رہبر دے لئی عدالت نو‏‏ں شرط قرار دتا گیا اے _
فلعمرى ما الامام الاّ الحاکم بالکتاب ، القائم بالقسط والدائن بدین الله (۳)
مینو‏ں اپنى جان کى قسم امام وہى ہوئے سکدا اے جو قرآن دے مطابق فیصلہ کرے، عدل تے انصاف قائم کرے تے دین خدا اُتے عمل کرے_
۱) سورہ شاعر آیت ۱۵۱، ۱۵۲_
۲) سورہ کہف آیت ۲۸_
۳) ارشاد مفید ج ۲ ، ص ۳۹_
۲۴۸ امام باقر محمد ابن مسلم نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے فرماندے نيں:
...والله یا محمّد، مَن اصبح من هذه الا مة لا امامَ له من الله (عزوجل) ظاهر عادل أصبح ضالاً تائهاً ، تے انہاں ماتَ على هذه الحالة مات میتة کفر تے نفاق تے اعلم یا محمّد، أنّ أئمة الجور وأتباعهم لمعزولون عن دین الله قد ضلّوا تے ا ضلّوا (۱)
اے محمد، خدا کى قسم اس امت وچو‏ں جس شخص نے خدا کى طرف تو‏ں مقرر کردہ امام عادل دے بغیر صبح کى اس نے گمراہى تے ضلالت کى حالت وچ صبح کى تے جے اوہ اس حالت وچ مرگیا تووہ کفر تے نفاق کى موت مرا _ اے محمد، جان لو یقیناً فاسق تے فاجر ائمہ تے انہاں دا اتباع کرنے والے دین خدا اُتے نئيں نيں_ اوہ خود بھى گمراہ نيں تے دوسرےآں نو‏‏ں بھى گمراہ کردے نيں_
معاویہ دے سامنے امام حسن خطبہ دیندے ہوئے فرماندے نيں: جو شخص ظلم کرے تے عدالت کى راہ تو‏ں ہٹ جائے اوہ مسلماناں دا خلیفہ نئيں ہوسکدا_
انما الخلیفة مَن سار بکتاب الله تے سنة نبیّه (صلى الله علیه وآله تے سلم) تے لیس الخلیفة من سار بالجور (۲)
۱) کافى ج ۱، ص ۱۸۴، باب معرفة الامام تے الرد علیہ ح ۸_
مذکورہ بالا شرائط عقلائی پہلو کى حامل نيں _ یعنى سرپرستى دا طبیعى تقاضا ایہ اے کہ انسان انہاں خصوصیات تے شرائط دا حامل ہوئے تے لوک انہاں صفات نو‏‏ں معاشرے دے منتظم دے لئی ضرورى سمجھدے نيں_ آیات تے روایات وچ بھى تاکید کى گئی اے کہ معمولى منصب پرفائز لوکاں دے لئی انہاں خصوصیات دا ہونا ضرورى اے _
جدو‏ں کہ معاشرہ کى امامت تے رہبرى تاں بہت وڈا منصب اے _
( لا تؤتوا السُفهائَ ا موالکم الّتى جعل الله لکم قیاماً )
ناسمجھ لوکاں نو‏‏ں اپنے اوہ اموال نہ دو جنہاں اُتے اللہ نے تواڈا نظام زندگى قائم کررکھاہے_(۱)
جب بادشاہ مصر تو‏ں حضرت یوسف نے کہیا کہ مینو‏ں وزیر خزانہ بنادے تاں اپنى دو خصوصیات علم تے امانت دارى کو ذکر کيتا _ ایہ اس گل کى دلیل اے کہ معاشرہ دے رہبر نو‏‏ں انہاں خصوصیات دا حامل ہونا چاہیے_
(  قال اجعلنى على خزائن الارض انّى حفیظ علیم ) (۲)
کہیا مینو‏ں زمین دے خزانےآں اُتے مقرر کردو وچ محافظ بھى ہاں تے صاحب علم بھی_
حضرت شعیبکى بیٹى نے جدو‏ں حضرت شعیب دے اموال کى سرپرستى دے لئی حضرت موسى دا تعارف کروایا تاں آپ (ع) کى خصوصیات وچو‏ں قدرت تے توانائی اور  امین ہونے دا خاص طور اُتے تذکرہ کيتا _ لہذا معاشرہ دے سرپرست نو‏‏ں بطریق اولى انہاں خصوصیات دا حامل ہونا چاہیے_
'' قَالَت إحدَاهُمَا یَاأَبَت استَأجرهُ إنَّ خَیرَ مَن استَأجَرتَ
۱) سورہ نساء آیت ۵_
۲) سورہ یوسف آیت ۵۵_
۲۵۰ القَویُّ الأَمینُ'' (۱)
انہاں وچو‏ں اک لڑکى نے کہیا اے بابا جان اسنو‏ں اجیر رکھ لیجیئے _ کیونجے آپ جسنو‏ں بھى اجیر رکھن گے انہاں وچو‏ں سب تو‏ں بہتر اوہ ہوئے گا جو صاحب قوت بھى ہوئے تے امانتدار بھی_
حضرت على تاکید فرماندے نيں کہ امت دے امور کى باگ ڈور کم عقل، نالائق تے فاسق افراد دے ہتھ وچ نئيں ہونى چاہیئے_
و لکنَّنى آسى أن یلیَ أمر هذه الا ُمَّة سُفهاؤُ ها تے فُجّارُها ، فیتَّخذوا مالَ الله دُوَلاً تے عبادَه خَوَلاً والصالحین حَرباً والفاسقین حزباً (۲)
لیکن مینو‏ں ایہ غم رہے گا کہ اس امت کى حکومت بیوقوفاں تے فاجراں دے ہتھ وچ آجائے گى ، اوہ بیت المال اُتے قابض ہوجاواں گے، خدا دے بندےآں نو‏‏ں غلام بنالاں گے، نیک لوکاں تو‏ں لڑاں گے، تے بدکاراں تو‏ں دوستى کریںگے_
فضل ابن شاذان امام رضا تو‏ں روایت کردے نيں کہ امین امام دے نہ ہونے تو‏ں شریعت نابود ہوجاتى اے _
انّه لو لم یَجعل لَهُم ، اماماً قَیّماً أمیناً حافظاً مستودعاً لَدَرَست الملَّة
۱) سورہ قصص آیت ۲٦_
۲) نہج البلاغہ ، مکتوب ٦۲_
۳) علل الشرائع شیخ صدوق ،باب ۱۸۲، ح ۹ ، ص ۲۵۳_
۲۵۱ حضرت امیر المؤمنین حسن تدبیر تے سیاست نو‏‏ں اطاعت کى شرط قرار دیندے ہوئے فرماتےہاں :
من حسنت سیاستهُ وجبت طاعتُه
جو حسن تدبیر رکھدا ہوئے اوہ حکومت دا حقدار اے _
اک روایت وچ حضرت امیر المؤمنین لشکریاں دے امور کى سرپرستى دے لئی علم ، حسن تدبیر ، سیاست تے حلم تے بردبارى جیسى صفات نو‏‏ں ضرورى قرار دیندے نيں _
و لّ أمر جنودک أفضلهم فى نفسک حلماً وأجمعهم للعلم تے حسن السیاسة تے صالح الا خلاق (۳)
تیرے لشکر کى سرپرستى تے کمانڈ اس شخص دے ہتھ وچ ہونى چاہیئے جو تیرے نزدیک انہاں سب تو‏ں زیادہ بردبار ہوئے _ علم ، حسن سیاست تے اچھے اخلاق دا حامل ہو_
ولایت تے رہبرى کى اہ‏م ترین صفات تے شرائط اسيں بیان کرچکے نيں _ لیکن اک اہ‏م تے قابل توجہ بحث ایہ اے کہ کیہ فقہ وچ اعلمیت ( سب تو‏ں زیادہ فقہ نو‏‏ں جاننے والاہونا) بھى معاشرہ کى امامت تے ولایت دے لئی شرط اے ؟ اس بحث نو‏‏ں فقاہت دے شرط ہونے نو‏‏ں ثابت کرنے دے بعد ذکر کيتا جاندا اے _
۱) غرر الحکم آمدی،ج ۵ ، ص ۲۱۱، ح ۸۰۲۵_
۳) دعائم الاسلام ج ۱ ص ۳۵۸_
سیاسى ولایت تے رہبرى کى شروط کى بحث دا اک اہ‏م نکتہ اعتبار اعلمیت ہے _ یعنى کيتا ضرورى اے کہ ولى فقیہ شرعى احکا‏م دے استنباط تے قوت اجتہاد وچ دوسرے تمام فقہاء تو‏ں زیادہ اعلم ہو؟ جامع الشرائط فقیہ مختلف ولایات دا حامل ہُندا اے _ شرعى فتاوى دینا اس کى شان اے ،منصب قضاوت اُتے فائز ہُندا اے _ امور حسبیہ اُتے ولایت رکھدا اے _ ولایت عامہ تے حاکمیت دا حامل ہُندا اے _ سوال ایہ اے کہ انہاں تمام ولایات وچ فقہى اعلمیت شرط اے ؟ فقیہ دے بعض امور تے اوصاف وچ اعلمیت کى شرط زیادہ کار آمد اے _ مثلاً منصب قضاوت کى نسبت فتوى دینے تے مرجعیت دے لئی فقہ وچ اعلمیت کى شرط زیادہ مناسبت رکھتى اے کیونجے جے منصب قضاوت دے لئی اعلمیت نو‏‏ں شرط قرار داں تاں اس دا لازمہ ایہ اے کہ تمام اسلامى ملکاں وچ صرف اک ہى قاضى ہو_ تے ایہ عسر تے حرج تے شیعاں دے امور دے مختل ہونے دا باعث بنے گا_ ہن بحث اس وچ اے کہ کیہ ولایت تدبیرى اور  سیاسى حاکمیت قضاوت کى مثل اے یا فتوى کى مثل ؟ تے کیہ فقہى اعلمیت اس وچ شرط اے ؟
اگر اسيں روایات نو‏‏ں انہاں کى سند دے ضعف تے قوت تو‏ں قطع نظر کرکے دیکھو تاں انہاں تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ  اعلمیت شرط اے _ کتاب سلیم ابن قیس ہلالى وچ حضرت امیرالمؤمنین تو‏ں روایت کى گئی اے کہ :
''ا فینبغى أن یکونَ الخلیفة على الا ُمّة الاّ اعلمهم بکتاب الله تے سنّة نبیّه تے قد قال الله : ( ( أفمن یَهدى الى الحقّ أحقّ أن یتّبع أمّن لا یَهدّى إلاّ أن یُهدی ) ) (۱)
۱) کتاب سلیم بن قیس ہلالی، ص ۱۱۸_
۲۵۳ امت اُتے خلیفہ وہى ہوئے سکدا اے جو دوسرےآں کى نسبت کتاب خدا تے سنت رسول (ص) نو‏‏ں زیادہ جاندا ہوئے _ کیونجے اللہ تعالى فرماندا اے : کيتا جو شخص حق کى طرف ہدایت کردا اے زیادہ حقدار اے کہ اس دا اتباع کيتا جائے یا اوہ شخص جو ہدایت کرنے دے قابل نئيں اے بلکہ ایہ کہ خود اس کى ہدایت کى جائے_
برقى اپنى کتاب المحاسن وچ رسولخدا (ص) تو‏ں روایت کردے نيں:
مَن أمّ قوماً تے فیهم أعلم منه أو أفقه منه لَم یَزَل أمرهم فى سفال الى یوم القیامة (۱)
جب کسى قوم دا حاکم ایسا شخص بن جاندا اے کہ اس قوم وچ اس تو‏ں زیادہ علم رکھنے والا تے اس تو‏ں وڈا فقیہ موجودہوئے تاں قیامت تک اوہ قوم پستى کى طرف گرتى رہے گے_
معاویہ دے سامنے امام حسن خطبہ دیندے ہوئے فرماندے نيں:
قال رسول الله (ص) : ما ولّت أُمة أمرها رجلاً قطّ تے فیهم من هو أعلم منه الاّ لم یزل أمرهم یذهب سفالاً حتّى یرجعوا الى ما ترکوا'' (۲)
رسولخدا (ص) نے فرمایا اے کہ جدو‏ں امت اپنى حکومت ایداں دے شخص دے حوالہ کردیتى اے جس تو‏ں زیادہ علم رکھنے والے موجو د ہاں تاں اوہ امت ہمیشہ پستى تے زوال کى طرف بڑھتى رہتى اے _ ایتھ‏ے تک کہ اسکى طرف پلٹ آئیاں جسنو‏ں انہاں نے ترک کيتا تھا_
۱) المحاسن برقى ،ج ۱ ، ص ۹۳ ، ح ۴۹_
۲۵۴ اس مسئلہ دے حل دے لئی درج ذیل نکات اُتے غور کرنا ضرورى اے _
۱_ شیعہ فقہاء دے اقوال دا مطالعہ کرنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ فتوى ، تقلید تے مرجعیت دے علاوہ کسى تے امر وچ اعلمیت شرط نئيں اے _ جنہاں نے اعلمیت نو‏‏ں شرط سمجھیا اے انہاں نے اسنو‏ں مرجعیت تے تقلید وچ منحصر قرار دتا اے _آیت اللہ سید کاظم طباطبائی کتاب العروة الوثقى  جو کہ بعد والے فقہاء دے لئی ہمیشہ تو‏ں قابل توجہ رہى اے  وچ کہندے نيں:
لا یعتبر الأعلمیة فى ما أمره راجع إلى المجتهد إلاّ فى التقلید ; تے أمّا الولایة فلا یعتبر فیها الأعلمیة (۱)
مجتہدکے نال مربوط امور وچو‏ں تقلید دے علاوہ کسى وچ اعلمیت شرط نئيں اے، ولایت ...ماں بھى اعلمیت شرط نئيں اے _
وہ فقہاء جنہاں نے کتاب العروة الوثقى اُتے حواشى تحریر فرمائے نيں انہاں نے بھى اس مسئلہ نو‏‏ں قبول کيتا اے _ بنابراں آیت اللہ حائرى ، آیت اللہ نائینى ، آیت اللہ ضیاء عراقى ، آیت اللہ کاشف الغطائ، سید ابوالحسن اصفہانى ، آیت اللہ بروجردى ، سید احمد خوانسارى ، امام خمینى ، آیت اللہ میلانى ، آیت اللہ گلپایگانى ، آیت اللہ خوئی ، آیت اللہ محسن حکیم تے آیت اللہ محمود شاہرودى (رحمة اللہ علیہم) بھى حاکم شرعى دے لئی فقہى اعلمیت نو‏‏ں شرط قرار نئيں دیندے_
شیخ انصارى (رحمة اللہ علیہ) بھى اختلاف فتوى دے وقت اعلمیت نو‏‏ں معتبر سمجھدے نيں حاکم شرع کى ولایت وچ اسنو‏ں شرط قرار نئيں دیندے_
۱) العروة الوثقى ،مسئلہ ٦۸، اجتہاد تے تقلید_
و کذا القول فى سائر مناصب الحکم کالتصرّف فى مال الإمام تے تولّى أمر الأیتام تے الغیّب تے نحو ذلک; فإنّ الاعلمیة لا تکون مرجّحاً فى مقام النصب تے إنّما هو مع الاختلاف فى الفتوى (۱)
اور یہى قول تمام مناصب حکم وچ جارى اے _ مثلا مال امام وچ تصرف ، یتیماں تے غائب دے امور کى سرپرستى تے غیرہ ، کیونجے انہاں سب مناصب وچ اعلمیت نو‏‏ں ترجیح حاصل نئيں اے البتہ جدو‏ں فتاوى وچ اختلاف ہوجائے تاں اس وقت اعلمیت نو‏‏ں ترجیح دى جائے گى _
صاحب جواہر کہندے نيں : نصب ولایت دے متعلق جو نصوص تے روایات نيں انہاں وچ فقاہت کى شرط اے نہ کہ اعلمیت کى _
بل لعل اصل تأهل المفضول تے کونه منصوباً یجرى على قبضه تے ولایته مجرى قبض الافضل من القطعیات التى لاینبغى الوسوسة فیها، خصوصاً بعد ملاحظة نصوص النصب الظاهرة فى نصب الجمیع الموصوفین بالوصف المذبور لا الافضل منهم، والا لوجب القول  انظروا الى الافضل منکم لا رجل منکم کما هو واضح بأدنى تأمّل (۲)
۱) التقلید ،شیخ انصارى ،ص ٦٧_
۲) جواہر الکلام ،ج ۴۰، ص ۴۴، ۴۵_
۲۵٦ ۲_اجتماعى امور کى تدبیر دے لئی حکم کى شناخت دے علاوہ موضوع کى پہچان اورشناخت بھى ضرورى اے _ دوسرے لفظاں وچ معاشرے دے امور دے انتظام اورتدبیر دے لئی فقط جزئی احکا‏م تے فقہى فروعات دے استنباط کى صلاحیت کافى نئيں اے _ بنابراں ممکن اے انہاں روایات وچ موجود لفظ اعلمیت تو‏ں مراد ایہ ہوئے کہ حکم تے موضوع کى شناخت سمیت ہر لحاظ تو‏ں توانائی تے صلاحیت رکھدا ہو، یعنى اوہ امت جس وچ اک ایسا شخص موجود ہوئے جو انتظامى امور دے سلسلہ وچ اعلم ہوئے تے علمى تے عملى صلاحیت دے لحاظ تو‏ں دوسرےآں تو‏ں اگے ہو، اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنے امور اس شخص دے حوالہ کرنا جو اعلم نئيں اے کبھى بھى سعادت تے کامیابى دا باعث نئيں بن سکدا_
۳_فقاہت تے اجتہاد دے مختلف پہلو نيں; ممکن اے اک فقیہ عبادات دے باب وچ اعلم ہوئے ، دوسرا معاملات وچ تے تیسرا اجتماعى تے سیاسى امور وچ اعلم ہو_
حکم تے موضوع کى مناسبت دا تقاضا ایہ اے کہ جے اعلمیت کى شرط اُتے مصرّ رہیاں تاں فیر اجتماعى تے سیاسى امور وچ اعلمیت سیاسى رہبر تے ولى دے لئی معیار ہونى چاہیے کیونجے صرف عبادات یا معاملات وچ اعلمیت سیاسى ولایت دے لئی ترجیح دا باعث نئيں بنتى _بعض روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ معاشرتى تے سیاسى امور وچ اعلمیت معیار اے _ مثلا اس روایت وچ  فیہ کى ضمیر اعلمیت نو‏‏ں حکومت وچ محدود کر رہى اے _
ایها الناس، انّ احق الناس بهذا الامر ا قواهم علیه، تے اعلمهم با مر الله فیه (۱)
اے لوگو حکومت کرنے دا سب تو‏ں زیادہ حقدار اوہ اے جو اس اُتے سب تو‏ں زیادہ قادر ہوئے تے اس حکومت دے سلسلہ وچ دوسرےآں کى نسبت امر خدا نو‏‏ں زیادہ جاندا ہوئے _
۱) نہج البلاغہ خطبہ ۱٧۳_
۱) اسلام دے سیاسى نظام کى اک خصوصیت ایہ اے کہ اوہ سیاسى اقتدار دے لئی ذاتى تے انفرادى خصوصیات تے کمالات دا بھى قائل اے _
۲) اسلامى معاشرہ دے حاکم کى اہ‏م ترین صفت فقاہت تے اسلام دے بارے وچ مکمل تے عمیق آگاہى اے _
۳) ولایت فقیہ کى ادلّہ روائی تو‏ں فقاہت کى شرط دا صاف پتہ چلدا اے _
۴)بہت سى نصوص وچ شیعاں نو‏‏ں احادیث کى روایت کرنے والے راویوںکى طرف رجوع کرنے کى ترغیب دلائی گئی اے کہ جس تو‏ں مراد فقہاء نيں، کیونجے فقاہت تے تفک‏ر ک‏ے بغیر فقط احادیث دا نقل کرنا مرجعیت دے لئی کافى نئيں اے _
۵)اسلامى حاکم کى دوسرى اہ‏م ترین شرطاس دا عادل ہوناہے_
٦)قرآن مجید وچ اللہ تعالى نے مختلف آیات دے ذریعہ لوکاں نو‏‏ں انہاں افراد کى اطاعت کرنے تو‏ں منع کيتا اے جنہاں وچ کسى لحاظ تو‏ں بے عدالتى ہو_
۸)رہبرى تے حاکمیت کى بعض صفات تے شرائط مثلا ً عقل ، حسن تدبیر تے صلاحیت، عقلائی پہلو کى حامل نيں_
۹) شرائط رہبرى کى مباحث وچو‏ں اک اہ‏م بحث اعلمیت کى شرط دا معتبر ہونا اے _
۱۱) معاشرتى امور کى تدبیر دے لئی حکم کى شناخت دے علاوہ موضوع کى شناخت ، سیاسى حالات تو‏ں آگاہى تے داخلى تے عالمى روابط دے متعلق معلومات بھى ضرورى نيں لہذا بعض روایات وچ جو اعلمیت نو‏‏ں شرط قرار دتا گیا اے اسنو‏ں صرف حکم کى شناخت دے استنباط وچ محدود نئيں کيتا جاسکدا_
۲۵۸ سوالات :
۱) سیاسى ولایت وچ  فقاہت کى شرطپر کيتا دلیل اے ؟
۲) سیاسى ولایت وچ عدالت کى شرط کى بعض ادلّہ نو‏‏ں اختصار دے نال بیان کیجئے_
۳)استنباط وچ اعلمیت ،شرعى ولایت کى کونسى قسم دے نال زیادہ مناسبت رکھتى اے ؟
۴)قضاوت دے منصب دے لئی اعلمیت شرط نئيں اے _کیو‏ں؟
۵)کیا سیاسى ولایت ماں اعلمیت شرط اے ؟
۲۵۹ چھبیسواں سبق:
رہبر کى اطاعت کى حدود
اس سبق دا اصلى موضوع ایہ اے کہ ولایت فقیہ اُتے مبنى نظام وچ لوک کن امور وچ رہبر کى اطاعت کرنے دے پابند نيں تے ولى فقیہ کى اطاعت دا دائرہ کس حد تک اے ؟ کيتا بعض امور وچ اس کى مخالفت کى جاسکتى اے ؟ تے کیہ اس دے فیصلے یا نظریئے نو‏‏ں رد کرسکدے نيں؟اس سوال دے جواب تو‏ں پہلے دو تمہیدى مطالب کى طرف توجہ دینا ضرورى اے _ پہلا ایہ کہ ولایت فقیہ اُتے مبتنى سیاسى نظام وچ رہبر دا کیہ مقام اے ؟ اس کى وضاحت کى جائے_ اس دے بعد مختلف قسم کى مخالفتاں تے عدم اتباع کى تحقیق کى جائے_
قرآن کریم وچ اللہ تعالى خود نو‏‏ں ولى یکتا تے یگانہ تے بلا اختلاف حاکم قرار دیندا اے _ اوہ انساناں اُتے حقیقى ولایت رکھدا اے، تے قانون گذارى تے امر تے نہى دا حق فقط اسى نو‏‏ں حاصل اے ارشاد خداوندى اے:
۲٦۰ ( فالله هو الولی ) (۱)
پس خدا ہى ولى اے _
حکم فقط خدا کى طرف تو‏ں اے _
( ما لکم من دون الله من ولیّ ) (۳)
اللہ دے سواتواڈا کوئی ولى نئيں اے _
تواڈا ولى فقط خدا اے _
( الا له الخلق تے الامر ) (۵)
خبرداراسى دے لئی خلق تے امرہے_
۱) (سورہ شورى آیت ۹)_
۲) (سورہ انعام آیت ۵٧)_
۳) (سورہ بقرہ آیت ۱۰٧)_
۴) (سورہ مائدہ آیت ۵۵)_
۵) (سورہ اعراف آیت۵۴)_
۲٦۱ ولایت فقیہ کى نصوص تے ادلّہ دا نتیجہ ایہ اے کہ  فقیہ عادل حکومت کرنے دا حق رکھدا اے تے سیاسى ولایت دا حامل ہونے تے ائمہ معصومین کى طرف تو‏ں منصوب ہونے کى وجہ تو‏ں امر تے نہى تے مسلم معاشرہ دے اجتماعى اورعمومى قوانین بنانے دا حق رکھدا اے تے اس دے فرامین کى اطاعت واجب اے _
فقیہ کى ولایت انتصابی کى بنیاد اُتے باقى حکومتى ادارےآں کى مشروعیت بھی ولى فقیہ دے حکم کى بنا اُتے ہوئے گی_ فقیہ کى سیاسى ولایت کى مشروعیت حکومتى ڈھانچے دے باقى ادارےآں کى مشروعیت دا سرچشمہ اے کیونجے جے ولى فقیہ دا نفوذ نہ ہوئے تاں باقى تمام حکومتى ادارےآں تے وزارتاں کى  مشروعیت بحران دا شکار ہوجائے گى _ مثال دے طور اُتے کچھ وزراء دا بینہ وچ کوئی قرار داد منظور کردے نيں، پارلیمینٹ وچ کوئی قانون پاس کردے نيں، یا کسى معاملہ وچ اپنے اختیارات استعمال کردے نيںتو سوال ایہ اے کہ پارلیمینٹ وچ منظور شدہ قانون دے اسيں کیو‏ں پابند ہاں ؟ کیو‏ں حکومتى فرامین اُتے عمل کرن؟ کس بنیاد اُتے ملک دے انتظامى تے قضائی قوانین دا احترام کرن؟ تے کس دلیل کى رو تو‏ں انہاں کى اطاعت کرن؟
قرآنى آیات کى روسے قانون بنانے تے فرمان دینے دا حق خدا تے انہاں افراد نو‏‏ں حاصل اے جو اس کى طرف تو‏ں ولایت رکھدے ہاں_
سورہ نساء کى آیت ۵۹ وچ ارشاد خداوندى اے _
اللہ کى اطاعت کرو تے رسول تے جو تسيں وچو‏ں صاحبان امر نيں انہاں کى اطاعت کرو_
لہذا انہاں دے علاوہ کوئی شخص امر تے نہى کرنے تے قانون بنانے دا حق نئيں رکھدا_مگر جدو‏ں اس کى ولایت تے اختیار انہاں امور وچ ثابت ہوجائے تاں فیر اسنو‏ں ایہ اختیار حاصل ہوجائے گا_
۲٦۲ پس کچھ لوکاں دا بعض افراد کى را ے تو‏ں پارلیمینٹ وچ پہنچ جانا انہاں دے قانون وضع کرنے تے امر تے نہى کرنے نو‏‏ں شرعى جواز عطا نئيں کردا _ را ے دینے تے نہ دینے والےآں دے لئی انہاں کى اطاعت تے انہاں دے بنائے ہوئے قوانین نو‏‏ں تسلیم کرنے دے لئی کوئی شرعى وجوب نئيں اے _ کیونجے لوکاں کى را ے اس شخص نو‏‏ں حکمرانى دے امور وچ شرعى ولایت دے منصب دا حامل قرار نئيں دیندی_ مگریہ کہ شرعى ولایت دا حامل شخص کسى نو‏‏ں قانون گذارى تے امر تے نہى دا حق دے دے_
یہ بحث سیاسى اقتدار دے سب ارکان وچ جارى اے _ مثلا عدلیہ وچ جے قاضى اس شخص کى طرف تو‏ں مقرر کيتا گیا اے جس کى ولایت مشروع اے تاں فیر اس قاضى دا فیصلہ بھى شرعى حیثیت رکھدا اے _ اسى وجہ تو‏ں ہمارى روایات وچ اُنہاں افراد کى حکومت تے ولایت کو ولایت جور تے ولایت طاغوت تو‏ں تعبیر کيتا گیا اے جو اسلامى معاشرہ کى سرپرستى کى شرائط دے حامل نئيں نيں تے انہاں دے حکّام تے عمّال نو‏‏ں ظالم تے طاغوت دے کارندے کہیا گیا اے _
بنابراں شیعاں دے سیاسى نظام وچ ولایت فقیہ نو‏‏ں بہت بڑى اہمیت حاصل اے _ کیونجے سیاسى نظام دے تمام ارکان کى مشروعیت دا سرچشمہ یہى اے _ اسى نظریہ کى بناپر اسلامى جمہوریہ دے اساسى قانون وچ جو کہ ولایت فقیہ اُتے مبتنى اے بنیادى قانون کى تصویب تے عوام کى را ے تو‏ں منتخب ہونے والے صدر دے لئی رہبر کى تائید حاصل کرنا ضرورى اے _ صرف ایہ کہ کچھ افراد نے مل ک‏ے قانون بنادتا تے لوکاں نے بھى اس دے متعلق مثبت را ے دے دى اس تو‏ں شرعى طور اُتے اس کى اطاعت دا لازم ہونا ثابت نئيں ہُندا _ مگر ایہ کہ  صاحب ولایت شرعی اس کى تائید کردے تے اس دے شرعى ہونے کى گواہى دے دے_ اسى طرح صدر دے اوامر تے نواہى کى مشروعیت رہبر کى تائید تو‏ں مربوط اے کیونجے صدر دے لئی لوکاں کى را ے اسنو‏ں شرعى ولایت عطا نئيں کردی_
۲٦۳ مخالفت کى قسماں
اسلام دے سیاسى نظام وچ رہبرى تے ولایت دے اعلى مقام کى وضاحت دے بعد اس نکتہ کى تحقیق ضرورى اے کہ کونسے موارد وچ رہبر کى اطاعت واجب اے ؟ تے کونسے موارد وچ ولى فقیہ کى مخالفت کى جاسکتى اے ؟ اس تو‏ں پہلے ایہ جان لینا ضرورى اے کہ مخالفت دو طرح کى ہوتى اے :
الف : مخالفت عملى ب : مخالفت نظری
مخالفت عملی: تو‏ں مراد ایہ اے کہ حکومت دے فرامین تے قوانین اُتے عمل نہ کرنا _ جو شخص کسى حکومت کى عملا مخالفت کردا اے اوہ در حقیقت ملکى مجرم اے تے عملاً اس حکومت دے سیاسى اقتدار دے نال بر سر پیکار اے _