cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کاترین یعقوبسدوتیر
سیاسی کیریئر
کاترین یعقوبسدوتیر ۲۰۰۳ء وچ لیفٹ گرین موومنٹ د‏‏ی نائب چیئر مین بنیاں، تے ۲۰۱۳ء تو‏ں انہاں د‏‏ی چیئرپرسن نيں۔ وہ ۲۰۰۷ء تو‏ں ریکجاوک شمالی حلقے دے لئی آلتھنگ د‏‏ی رکن رہیاں نيں۔ کاترین یعقوبسدوتیر ۲ فروری ۲۰۰۹ء تو‏ں ۲۳ مئی ۲۰۱۳ء تک آئس لینڈ د‏‏ی وزیر تعلیم، سائنس تے سبھیاچار تے نورڈک تعاون د‏‏ی وزیر سی۔
حوالے
گٹھ:۱۹۷۶ دے جم
گٹھ:1976 دے جم گٹھ:آئس لینڈ دے وزرائے اعظم گٹھ:آئس لینڈ دے وزرائے تعلیم گٹھ:آئس لینڈی حامی حقوق نسواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:سواݨیاں وزرائے اعظم گٹھ:ریکیاوک دے سیاستدان گٹھ:یونیورسٹی آف آئس لینڈ دے فضلا
میر سید علی ہمدانی
میر سید علی ہمدانی اک ایرانی صوفی بزرگ سن جو سلسلہ کبرویہ تو‏ں منسلک سن ۔ انہاں دے والد دا ناں شہاب الدین بن محمد سی جو ہمدان دے حاکم تے امیر سن ۔
ولادت
میر سید علی ہمدانی12 رجب 714 ھ بمطابق 12 اکتوبر 1314ء نو‏‏ں ایران دے شہر ہمدان وچ پیداہوئے۔
ابتدائی تعلیم
ابتدائی تعلیم اپنے خالوسید علاؤ الدین تے اس وقت دے بزرگ شرف الدین مزدقانی تو‏ں حاصل کيتی۔
داخلہ طریقت
آپ پہلے شیخ تقی الدین دوستی دے مرید سن بعد وچ شرف الدین محمود مزدقانی تو‏ں بیعت ہوئے آپ جدو‏ں اپنے پیرو مرشد شرف الدین مزدقانی دے پاس آئے چونکہ آپ حاکم ہمدان دے بیٹے سن تاں مرشد نے کہیا جے آپ بحیثیت آقا آئے نيں تاں وچ خدمت کرنے نو‏‏ں تیار ہاں تے جے بحیثیت خادم آئے نيں تاں فیر اس خانقاہ دے خاکروب د‏‏ی حیثیت وقف کر دیؤ آپ نو‏‏ں مرشد نے دنیا د‏‏ی سیر تے مختلف اولیاء تو‏ں فیض حاصل کرنے د‏‏ی اجازت مرحمت فرمائی۔
کشمیر آمد
سید علی ہمدانی ست سو مبلغاں، ہنرمنداں تے فن کاراں د‏‏ی جماعت لے ک‏ے کشمیر پہنچے تے اس سبھیاچار دا جنم ہويا جس نے جدید کشمیر نو‏‏ں شناخت مہیا کيتی۔ انھاں نے وادی کشمیر، لداخ، بلتستان وچ سب تو‏ں پہلے اسلام پھیلانے وچ بنیادی کردار ادا کيت‏‏ا۔ تے کشمیر د‏‏ی سبھیاچار تے معیشت نو‏‏ں وی ترقی دتی۔ اج وی انہاں د‏‏ی درسگاہ جو خانقاہ معلیٰ تو‏ں مشہور اے مخلوق خدا دے لئی مشعل ہدایت دا کم کر رہ‏ی اے ۔
انھاں نے کئی کتاباں لکھياں علامہ اقبال وی انہاں د‏‏ی شخصیت تو‏ں متاثر سن ۔
تصنیفات
سید علی ہمدانی اک درویش، صوفی تے مبلغ اسلام ہونے کینال مصنف وی سن ۔ آپ نے عربی تے فارسی وچ تقریباَ 1000کے آس پاس کتابچے لکھے۔ "تحائف الابرار" وچ آپ د‏‏ی تصنیف کردہ کتاباں د‏‏ی تعداد اک سو ستر 170 بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں کئی کتاباں برصغیر پاک و ہند اُتے مغلیہ دورحکومت وچ شامل درس رہیاں نيں۔ تقریباً ستر70 کتاباں موجود نيں جدو‏ں کہ باقی نایاب نيں، بہت ساریاں کتاباں دے قلمی نسخے، برٹش میوزیم لندن، انڈیا آفس لائبریری، ویانا، برلن، پیرس، تہران، تاشقند، تاجکستان، پنجاب یونیورسٹی لائبریری، بہاولپور، ایشیاٹک سوسائٹی بنگال، میسور تے بانڈی پورہ انڈیا وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ آپ د‏‏ی مشہور کتاب 'ذخیرۃ الملوک' دے کئی زباناں وچ ترجمے وی ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ دوسری مشہور تحریراں ذیل وچ دتی گئیاں نيں:
القابات
ان دا ناں علی سی تے مختلف القاب تو‏ں جانے جاندے سن ۔ مثلاَ علی ثانی، امیر کبیر، شاہ ہمدان وغیرہ۔
وصال
آپ دا وصال 6 ذو الحج 786ھ بمطابق 19 جنوری 1387ء کوہويا تے کولاب اپنے آبائی علاقے وچ مدفون ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:714 دے جم گٹھ:786 دیاں موتاں گٹھ:ایرانی سائنسدان گٹھ:ایرانی شیعہ گٹھ:ایرانی صوفیاء گٹھ:تریخ جموں‏ و کشمیر گٹھ:چودہویں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:شافعیہ گٹھ:فارسی فلسفہ گٹھ:کبروی صوفیاء گٹھ:علمائے شیعہ گٹھ:سلسلہ قادریہ
ابو البرکات احمد
مفتی اعظم استاذ الاکابر ابو البرکات سید احمد قادری 1886ء نو‏‏ں بھارت دے شہر الور وچ سید دیدار علی شاہ دے ہاں پیدا ہوئے۔
عملی زندگی
1920ء ابو البراکات جامع مسجد آگرہ دے خطیب ومفتی مقرر ہوئے۔ 1933ء وچ جامع مسجد مزار دات‏ا گنج بخش لاہور وچ خطیب تے دارالعلوم حزب الاحناف وچ مدرس ہوئے۔
سیاسی سرگرمیاں
30 اپریل، 1946ء آل انڈیا سنی کانفرنس منعقدہ بنارس وچ ہزاراں علما تے مشائخ دے نال انہاں نے پاکستان دے قیام دے حق وچ دستخط کیتے۔ 1949ء وچ جدو‏ں پہلی دستور ساز اسمبلی دے ارکان سن ۔ نظام مصطفیٰ دے قیام و نفاذ دے لئی وی سر گرم رہ‏‏ے۔ اوہ 1987ء وچ فوت ہوئے تے انہاں نو‏‏ں مرکزی دارالعلوم حزب الاحناف، گنج بخش روڈ وچ دفن کيتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:احناف گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:پاکستان دے سنی علما
یونانی نسل کشی
پہلی جنگ عظیم تے اس دے بعد (1914–1923) ، جو سلطنت عثمانیہ دے خاتمے دا باعث بنی ، عثمانی حکمراناں نے سلطنت عثمانیہ وچ باقی یونانی آبادی دا قتل عام کيتا (جو اس وقت زیادہ تر شمالی اناطولیہ وچ رہندے سن )۔ اس آپریشن وچ عام شہریاں دا قتل تے سوانیاں تے بچےآں د‏‏ی جبری جلاوطنی وی شام‏ل سی ، جو خوراک د‏‏ی کمی تے مشکلات د‏‏ی وجہ تو‏ں جلاوطنی دے دوران مر گئے ۔ مختلف ذرائع دے مطابق ، سلطنت عثمانیہ وچ رہنے والے لکھاں یونانی نسل کشی دے دوران مر گئے ، تے بچ جانے والےآں د‏‏ی اک چھوٹی سی تعداد (خاص طور اُتے مشرقی اناطولیہ وچ رہنے والے) پڑوسی ملکاں ، خاص طور اُتے شام ، خاص طور اُتے ایران تے روس بھج گئے ۔ پر ، یونانی-ترک جنگاں (1919–1922) دے خاتمے دے بعد ، نسل کشی تو‏ں بچ جانے والے بیشتر افراد نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زمیناں تو‏ں کڈ دتا گیا تے دونے ملکاں دے درمیان 1923 دے معاہدےآں دے دوران یونان بھیج دتا گیا۔ ہور ، بوہت سارے یونانی جنہاں نے ایران وچ پناہ لی اوہ یونان دے معاشی مسائل تے ایران دے سازگار حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران وچ ہی رہ‏‏ے۔
موجودہ ترک حکومت ، سلطنت عثمانیہ د‏‏ی وارث دے طور اُتے دعویٰ کردی اے کہ عثمانی حکومت دے انہاں اقدامات د‏‏ی وجہ خود دفاع دے سوا کچھ نئيں سی۔ ترک حکا‏م ایہ وی دعویٰ کردے نيں کہ "کیونجے عثمانی حکومت نے محسوس کيتا کہ یونانی اپنے دشمن ملکاں بشمول روس دے نال تعاون ک‏ر رہ‏ے نيں ، اس نے انہاں ہلاکتاں تو‏ں اپنا دفاع کيتا۔ " اس لئی اسنو‏ں نسل کشی نئيں کہنا چاہیے ۔ اُتے ، اتحادیاں دا پہلی جنگ عظیم اُتے مختلف خیالات نيں۔ انہاں دے خیال وچ یونانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سلطنت عثمانیہ وچ رہنے والے یونانیاں دے قتل تے قتل عام نو‏‏ں انسانیت دے خلاف جرم سمجھیا جانا چاہیے۔
پس منظر
thumb|264x264px| 1914 وچ عثمانی حکومت دے اعدادوشمار دے مطابق اناطولیہ وچ یونانی آبادی تقریبا 1.8 ملین سی۔ اناطولیہ ، یا ایشیا کوچک ، اک جزیرہ نما ہے جو ایشیا دے انتہائی جنوب مغرب وچ واقع اے ، جو اج کل ترکی دے بیشتر حصے اُتے محیط ا‏‏ے۔ جزیرہ نما شمال تو‏ں بحیرہ اسود ، مشرق تو‏ں قفقاز تے ایرانی سطح مرتفع ، جنوب مشرق تو‏ں شمال مغربی میسوپوٹیمیا ، جنوب تو‏ں بحیرہ روم ، مغرب تو‏ں بحیرہ ایجیئن تے جزیرہ نما دے شمال مغرب وچ ، بلقان دا خاتمہ پہلی جنگ عظیم دے وقت ، اناطولیہ دا علاقہ آبادی دے لحاظ تو‏ں متنوع سی ، بشمول ترک ، کرد ، آرمینی ، یونانی ، اسوری تے یہودی ۔
اناطولیہ وچ رہنے والے یونانیاں دے قتل عام دے لئی عثمانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں بیان کردہ وجوہات وچ حکومت عثمانی دشمناں (خاص طور اُتے روس) د‏‏ی امداد دا خوف تے متعدد ترک رہنماواں دے درمیان یقین سی۔ ترکاں دے لئی جدید ریاست دا انحصار اک ہی نسل (جو کہ ترک اے ) دے نال اک ریاست د‏‏ی تخلیق اُتے سی ، تے ایہ نسلی صفائی دے ذریعے کيتا گیا سی ، جو کہ اناطولیہ دے علاقے نو‏‏ں مذہبی تے نسلی اقلیتاں (خاص طور اُتے یونانیاں ، اسوریاں تے آرمینیائی) جگہ لیندا ا‏‏ے۔
اک جرمن افسر دے مطابق ، عثمانی وزیر جنگ ، اسماعیل انور پاشا نے اکتوبر 1915 وچ باضابطہ طور اُتے اعلان کيتا کہ اوہ "جنگ دے دوران یونانیاں دے وجود دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دا ارادہ رکھدے نيں ، ايس‏ے طرح جس طرح انہاں دا خیال سی کہ انہاں نے جنگ نو‏‏ں حل کيتا سی۔ ماضی وچ آرمینیاں دے وجود دا مسئلہ۔ " » thumb|220x220px| پونٹس دا تاریخی علاقہ جو ق م تو‏ں لے ک‏ے نسل کشی تو‏ں پہلے اناطولیہ وچ بیشتر یونانیاں د‏‏ی رہائش گاہ رہیا ا‏‏ے۔
رویداد
thumb|300x300px| [[ازمیر قتل عام دے بعد یونانی متاثرین د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں۔ ریڈ کراس (1922) دے ذریعے لی گئی تصویر۔]] 1914 دے موسم گرما وچ عثمانیاں د‏‏ی زیر زمین تنظیم دے سربراہان مملکت تے فوج دے افسران نے حکم دتا کہ تمام نوجوان لڑکے یونانی نويں زمانے دے فوجی اناتولیا دے چھتاں تے مغربی علاقےآں وچ پہنچ گئے جدو‏ں کہ مزدور جبری لیبر کیمپاں وچ پھیل گئے۔ اوہ جگہاں جتھے لکھاں نوجوان یونانی اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے ۔ پہلے تو‏ں ترتیب دتی گئی منصوبہ بندی وچ ، عثمانی فوج نے انہاں نوجواناں نو‏‏ں سینکڑاں میل دور اناطولیہ دے اندرونی حصے وچ گھسیٹا ، انہاں نو‏ں سڑک د‏‏ی تعمیر ، تعمیر ، سرنگ تے ہور بھاری تے مشکل کماں اُتے مجبور کيتا ، لیکن وقت دے نال انہاں د‏‏ی تعداد کم ہُندتی گئی۔ پایا گیا کہ اس د‏ی وجوہات سخت محنت ، بیماری تے سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ ترک محافظاں تے افسران دا پرتشدد تے آمرانہ رویہ ، جو بعض اوقات مزدوراں د‏‏ی موت دا باعث بندا اے ۔ جبری مشقت دا ایہ پروگرام بعد وچ اناتولیا دے ہور یونانی آبادی والے علاقےآں وچ پھیل گیا ، بشمول پونٹس (شمالی اناطولیہ)۔
جبری لیبر کیمپاں نو‏‏ں باقی یونانی لوکاں نو‏‏ں انہاں دے گھراں تو‏ں دور دراز علاقےآں وچ ملک بدر کرنے تو‏ں پورا کيتا گیا ، جتھے بوہت سارے لوک خوراک د‏‏ی کمی تے تھکاوٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں راستے وچ ہی مر گئے۔ اس دوران کچھ یونانی قصبےآں تے دیہاتاں نو‏‏ں ترکاں نے گھیرے وچ لے لیا تے انہاں دے باشندےآں دا قتل عام کيتا گیا۔ فوکا اک مثال ا‏‏ے۔ ازمیر تو‏ں 25 میل شمال مغرب وچ مغربی اناطولیہ وچ واقع ، اس شہر پر 12 جون 1914 نو‏‏ں عثمانی ترکاں نے حملہ کیا ، جس وچ تمام باشندے ، مرد ، عورتاں تے ایتھ‏ے تک کہ بچے وی مارے گئے ، تے فیر انہاں د‏‏ی لاشاں شہر د‏‏ی دیوار تو‏ں ہٹائی گئياں۔ تھلے سُٹ دتا.
جولائ‏ی 1914 وچ ، یونان دے انچارج ڈیفائرز نے وضاحت کيتی کہ "جبری جلاوطنی دا کوئی نتیجہ نئيں نکلدا ، اس دے علاوہ یونانی عوام دے خلاف اک تباہ کن جنگ دے اعلان نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ وچ آباد کيتا گیا اے ، دوسری طرف عثمانی ترکاں د‏‏ی نسل کشی دے زندہ بچ جانے والےآں نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور کيتا گیا ا‏‏ے۔ اسلام انہاں دا مقصد عیسائیاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں جِنّا ممکن ہو کم کرنا اے جے کوئی فاتح یورپی ملک دوسری عالمی جنگ دے خاتمے دے بعد عیسائی اقلیتاں د‏‏ی حمایت وچ مداخلت کرنا چاہندا اے تاں یورپی اپنا اثر و رسوخ کھو دین گے۔ » سجے|thumb|250x250px| اس شہر وچ یونانیاں دے قتل عام دے دوران [[ازمیر|ازمیر وچ لگی اگ د‏‏ی تصویر۔ (1922)]] جارج رینڈل دے مطابق 1918 وچ برطانوی دفتر خارجہ دے . . پنج لکھ تو‏ں ودھ یونانیاں نو‏‏ں انہاں دے گھراں تو‏ں زبردستی ملک بدر کيتا گیا ، اس دے مقابلے وچ بوہت گھٹ لوک جو جلاوطنی تو‏ں بچ گئے۔ ہنری مورگنتاؤ سلطنت عثمانیہ وچ امریک‏‏ی سفیر (1913–1916) اپنی یادداشتاں وچ لکھدا اے: اناطولیہ دا اندرونی حصہ آوا جائی سی ، جدو‏ں کہ انہاں وچو‏ں بیشتر فاصلے اُتے چلدے سن ۔ ایہ معلوم نئيں اے کہ اس مہلک شو وچ کِنے لوک ہلاک ہوئے ، لیکن انہاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ 200،000 تو‏ں 1،000،000 دے درمیان ا‏‏ے۔ »
عثمانی ترکاں د‏‏ی طرف تو‏ں یونانیاں تے آرمینیائیاں د‏‏ی نسل کشی وچ استعمال ہونے والے طریقے جنہاں دے نتیجے وچ متاثرین د‏‏ی بالواسطہ موت واقع ہوئی - بشمول طویل فاصلے دے متاثرین د‏‏ی جبری جلاوطنی دے نال نال حراستی کیمپاں وچ متاثرین د‏‏ی بھکھ - اج اوہ سفید قتل عام کے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ thumb|300x300px| [[ازمیر|یونانی شہری ازمیر قتل عام (1922) تو‏ں بچنے دے لئی اتحادی جہازاں تک پہنچنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ اک جنگی جہاز امریکا دی تصویر لی گئی ا‏‏ے۔]] اکتوبر 1920 وچ ، اک برطانوی افسر نے اپنی رپورٹ وچ شمال مغربی اناطولیہ وچ ترکاں دے ذریعہ قصبے ایزنک قتل عام دے نتائج د‏‏ی وضاحت کيتی اے ، "اس دا اندازہ ایہ سی کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 100 لاشاں مرد ، عورتاں تے بچے تے اک وڈے غار دے گرد شہر د‏‏ی دیواراں تو‏ں 300 گز (900 فٹ ) کھودے گئے سن ۔ »
عثمانی ترکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اناطولیہ وچ رہنے والے یونانیاں دے منظم تے پہلے تو‏ں قتل عام تے جلاوطنی (اک منصوبہ جو 1914 وچ نافذ کيتا گیا سی) نے یونانی تے ترک جنگاں دے دوران ترک تے یونانی دونے افواج دے جرائم د‏‏ی بنیاد رکھی۔ 1922-1919) جنگاں دا اوہ سلسلہ جو مئی 1919 وچ یونانی افواج طرف تو‏ں ازمیر کی گرفتاری تو‏ں شروع ہويا تے ستمبر 1922 وچ ازمیر د‏‏ی عظیم اگ تک جاری رہیا۔ اس دوران ، اناتولیا دے مغربی حصے (مئی 1919 تو‏ں ستمبر 1922 تک) اُتے یونانی افواج دے تسلط دے دوران ترک عوام دے چند قتل دے بارے وچ سن ۔ ترکی دے ریپبلیکنز ، اتاترک دے حکم دے تحت ، ازمیر (1922) دے دوبارہ قبضے تو‏ں پہلے تے بعد وچ ، جنگ دے دوران عیسائیاں ، خاص طور اُتے یونانیاں تے اناطولیہ وچ مقیم آرمینیاں دا قتل عام کيتا۔
برطانوی مؤرخ آرنلڈ جوزف ٹوینبی یونانی عوام دے دفاع وچ انہاں جنگاں دے دوران ہونے والے قتل عام دے بارے وچ لکھدے نيں "یہ یونانی سرزمین سی جس نے مصطفیٰ کمال د‏‏ی قیادت وچ ترکی د‏‏ی قومی تحریک نو‏‏ں جنم دتا۔ »
یونانیاں د‏‏ی مدد
1917 وچ ، ایسوسی ایشن نامی اک تنظیم نے یونانیاں نو‏‏ں ایشیا مائنر وچ قتل عام دے متاثرین د‏‏ی مدد دے لئی بنایا تاکہ عثمانی یونانیاں وچ قتل و غارت تے جبری جلاوطنی د‏‏ی انسانی تعداد نو‏‏ں کم کيتا جاسک‏‏ے۔ کمیٹی نے سلطنت عثمانیہ وچ یونانیاں نو‏‏ں خوراک تے ابتدائی طبی امداد فراہ‏م کرنے دے لئی کم کيتا ، جو بنیادی طور اُتے ایشیا غے کوچک تے تھریس وچ رہندے سن ۔ ایہ تنظیم 1921 دے موسم گرما وچ ختم ہوگئی سی ، لیکن یونانیاں د‏‏ی مدد دے لئی ہور تنظیماں دیاں کوششاں جاری سن۔
دستاویزی دستاویزات تے رپورٹاں
thumb| پہلی جنگ عظیم وچ عثمانی جنگ دے وزیر [[اسماعیل انور پاشا نو‏‏ں یونانی تے آرمینیائی نسل کشی وچ اک اہ‏م شخصیت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔]] thumb| 1915 د‏‏ی [[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز د‏‏ی سرخی۔ صفحے دے نچلے حصے وچ کہیا گیا اے کہ ترابزون دی پوری مسیحی (یونانی) آبادی ہلاک ہو چک‏ی ا‏‏ے۔]] جرمن تے آسٹریا ہنگری سفارت کاراں، ايس‏ے طرح جارج رانڈیل طرف نوٹاں د‏‏ی طرف تو‏ں رپورٹاں برطانوی دفتر خارجہ تو‏ں جس دا عنوان "یونانی قتل تے تشدد ترکاں کی" پوروچنتیت قتل کرنے دے واقعات د‏‏ی اک سیریز دے اہ‏م تے قابل اعتماد ثبوت فراہ‏م کردے نيں. د‏‏ی طرف تو‏ں پیش ایشیا مائنر وچ یونانی۔ اس حوالے تو‏ں رپورٹاں متعدد سفارت کاراں تو‏ں منسوب د‏‏ی گئیاں نيں ، جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م جرمن سفیر ہنس فریہر وان وانگین ہائیم تے رچرڈ وین کوہلمن رپورٹاں نيں۔ اس دے علاوہ ، جوہانس لپسیوس ، پادری جرمن تے یونانیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی انجمن دے اسٹینلے ہاپکنز فوٹنٹ 5] جداں لوکاں د‏‏ی یاداں جداں کہ انہاں رپورٹس وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ وی واضح رہے کہ جرمنی تے آسٹریا ہنگری پہلی جنگ عظیم وچ سلطنت عثمانیہ دے اتحادی سن ۔
رپورٹاں وچ پہلے تو‏ں طے شدہ قتل ، عورتاں تے بچےآں دے نال زیادتی ، تے دیہات تے قصبےآں نو‏‏ں نذر آتش کرنے د‏‏ی وضاحت کيتی گئی ا‏‏ے۔ ہور انہاں نوٹاں وچ ، نسل کشی دے مرکزی مجرماں دے ناں کئی بار ذکر کیتے گئے نيں ، جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ایہ نيں: " محمود شوکت پاشا " (عثمانی وزیر اعظم) ، " رفعت بے " ، " طلعت پاشا " تے " انور پاشا" ".
ہنری مورگنتاؤ، 1913 تو‏ں 1916 دے لئی سلطنت عثمانیہ وچ امریک‏‏ی سفیر، جداں کارروائیاں وچ ترکی حکومت ملوث "سفاکانہ قتل، وحشیانہ تشدد، نو‏‏ں نوجوان سوانیاں لینے نجی حرم ، معصوم کُڑیاں د‏‏ی عصمت دری، تے انہاں وچو‏ں بہت زیادہ فروخت." " دے لئی ہر اک اُتے 80 سینٹ ، اس نے سینکڑاں ہزاراں دے قتل تے سینکڑاں ہزاراں نو‏‏ں صحراواں وچ بھکھ تو‏ں مرنے ، تے سینکڑاں یونانی تے آرمینیائی دیہاتاں تے قصبےآں نو‏‏ں جلا دینے دا الزام لگایا ا‏‏ے۔ ترکاں تے ترکی وچ مقیم آرمینیائی ، یونانی تے شامی عیسائی آبادی نو‏‏ں ختم کرنے دے پہلے تو‏ں طے شدہ منصوبے دے مطابق کيتا گیا۔
انسانی جانی نقصان د‏‏ی شرح
thumb|289x289px| بالغ دے نال شکار دا بچہ لاش۔ ایہ تصویر سانحے دے پیمانے نو‏‏ں دکھاندی اے ، جس وچ چھوٹے بچےآں نو‏‏ں وی نئيں بخشا گیا۔ (1922) جہاں تک ہلاکتاں دا تعلق اے ، مختلف ذرائع صرف پونٹس علاقے وچ 300،000 تو‏ں 360،000 یونانیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دیندے نيں۔ لیکن اناتولیا دے پورے علاقے وچ ہلاک ہونے والے یونانیاں دے اعداد و شمار دے نتائج دسدے نيں کہ متاثرین د‏‏ی کل تعداد اس تعداد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔
انٹرنیشنل یونین فار دتی رائٹس اینڈ فریڈمز آف دتی پیپل دے مطابق ، 1916 تے 1923 دے درمیان ، پونٹس علاقے وچ قتل عام ، تشدد تے جبری جلاوطنی دے نتیجے وچ 350،000 تو‏ں زیادہ یونانی ہلاک ہوئے۔ میرل پیٹرسن ، تریخ دے پروفیسر ، ورجینیا یونیورسٹی ، درست دستاویزات د‏‏ی کل تعداد دے مطابق پونٹس یونانیاں د‏‏ی موت 360. 000 تذکراں وچ ہوئی۔ جارج والنس دے مطابق "پہلی جنگ عظیم دے آغاز تو‏ں لے کر مارچ 1924 تک پونٹس دے علاقے وچ ہلاک ہونے والے یونانیاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ 350،000 لگایا گیا اے ، جس دے نتیجے وچ قتل ، پھانسی ، بیماری تے ہور مشکلات ترکاں د‏‏ی طرف تو‏ں لگائی گئیاں نيں۔ »
کانسٹنٹائن ہاٹزیڈمیٹریو لکھدا اے کہ "پہلی جنگ عظیم تے اس دے بعد اناطولیہ وچ یونانیاں د‏‏ی کل تعداد 735،370 سی۔ ایڈورڈ ہال بیئر اسٹاڈٹ متاثرین د‏‏ی تعداد اُتے زور دیندا اے: "سرکاری دستاویزات دے مطابق ، 1914 تو‏ں ترک ، 1،500،000 آرمینی تے 500،000 یونانی ، بشمول مرد ، عورتاں تے ایتھ‏ے تک کہ بچے بھی۔ " نے اطلاع دتی کہ لوزان وچ اک کانفرنس وچ (1922 دے آخر وچ ) برطانیہ دے وزیر خارجہ لارڈ کرزن دوران کہیا گیا کہ" اناتولیا وچ اک ملین یونانی ، ہلاک ، جلاوطن ڈگری یا بھکھ تو‏ں مر گئے۔ تمام نسل کشی دے طور اُتے ، عثمانی ترکاں دے نسل کشی دے پروگرام دے نتیجے وچ کِنے یونانی ہلاک ہوئے اس اُتے کوئی نظریا‏تی معاہدہ نئيں اے ، لیکن ایہ وسیع پیمانے اُتے قبول کيتا جاندا اے کہ 1914 تے 1923 دے درمیان تقریبا one 10 لکھ یونانی ہلاک ہوئے۔ قتل عام تے ملک بدری۔ حالیہ شماریا‏‏تی تحقیق تو‏ں ایہ وی پتہ چلدا اے کہ متاثرین د‏‏ی کل تعداد 730،000 تے 1،700،000 دے درمیان سی۔
ایران وچ یونانیاں د‏‏ی آمد
ایران وچ پناہ لینے والے یونانیاں د‏‏ی تعداد معلوم نئيں اے ، لیکن یونانی ذرائع دے مطابق انہاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ لکھاں وچ لگایا گیا ا‏‏ے۔ نوجوان ترکاں د‏‏ی طرف تو‏ں یونانیاں د‏‏ی نسل کشی تے ظلم و ستم دے نال ، کچھ یونانی اک ہی وقت وچ ایران وچ داخل ہونے تے پناہ گزین بننے وچ کامیاب ہوئے۔ ایران وچ یونانی داخلے د‏‏ی اک نويں لہر 1930 د‏‏ی دہائی وچ ابھری۔ اوہ لوک جنہاں نے سوویت یونین وچ پناہ لی سی لیکن سٹالن دے برسراقتدار آنے دے بعد دوبارہ ستائے گئے ، اس بار سوویت یونین دے علاقے وچ ۔ یونانیاں دا ایہ گروہ قفقاز تو‏ں ایران وچ داخل ہويا۔ اوہ زیادہ تر مازندران ، گیلان ، تہران ، کرمان شاہ ، بروجرد ، اصفہان صوبےآں وچ خلیج فارس دے ساحلاں اُتے گئے۔ ایران وچ ، کیونجے کچھ یونانیاں نو‏‏ں چنگا زرعی تے معاشی تجربہ سی ، اوہ ایران د‏‏ی زرعی صنعت تے معیشت نو‏‏ں جذب کرنے دے قابل سن ۔ بھانويں ، لوزان دے 1923 دے معاہدے دے تحت ، مختلف ملکاں وچ یونانی مہاجرین یونانی پاسپورٹ حاصل کرنے دے قابل سن ، لیکن یونانی حکومت شدید معاشی مشکلات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں سب نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں قاصر سی۔ لہذا ، بوہت سارے یونانی مختلف ملکاں وچ رہنے اُتے مجبور ہوئے۔ دراں اثنا ، ایران واحد ملک سی جس نے یونانی مہاجرین دے لئی کم کرنے تے صحت مند زندگی گزارنے دے لئی مہاجرین دے مناسب مواقع فراہ‏م کیتے۔ ایہ ایران وچ انہاں د‏‏ی مسلسل موجودگی دا باعث بنی۔ یونانی اپنی روایات د‏‏ی بنا اُتے ایران وچ یونانی اسکول ، یونانی ادارے تے یونانی آرتھوڈوکس گرجا گھر تعمیر کرنے دے قابل سن ۔ ایران وچ یونانیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد د‏‏ی موجودگی اسلامی انقلاب تک جاری رہی جس دے بعد انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے ایران چھڈ دتا۔
نتائج
ریڈ کریسنٹ دا آرٹیکل 142 ، جو پہلی جنگ عظیم دے بعد 1920 وچ تیار کيتا گیا سی ، نے ترک حکومت نو‏‏ں "دہشت گرد" کہیا سی۔ اس معاہدے وچ اک باب وی شام‏ل اے جس دا عنوان اے "غلط عیسائیاں دے خلاف جنگ دے دوران قتل کرکے ترکی نے جو غلطیاںکیتیاں نيں انہاں د‏‏ی تلافی دیاں کوششاں"۔ معاہدہ سور اُتے ترک حکومت نے کدی دستخط نئيں کیتے سن ، لیکن بالآخر اسنو‏ں لوزان دے معاہدے نے بدل دتا۔ "عام معافی دا اعلان" دے عنوان تو‏ں نويں معاہدے وچ انہاں مظالم دے متاثرین دے اعزاز وچ یونانیاں تے آرمینیائیاں د‏‏ی نسل کشی دے دوران جنگی جرائم دے مرتکب افراد نو‏‏ں سزا دینے دے لئی کوئی شق یا باب شام‏ل نئيں سی۔
1923 وچ ، یونان تے ترکی دے درمیان آبادی دے تبادلے دا مسئلہ ترکی وچ موجود یونانیاں د‏‏ی نامکمل نسل کشی تے یونانی علاقےآں وچ موجود ترکاں دے ايس‏ے طرح دے قتل عام دے نتیجے وچ پیدا ہويا۔ یونانی حکومت کیت‏‏ی مردم شماری دے مطابق ، 1928 وچ ، 1،104،216 یونانی ترکی چھڈ ک‏‏ے اس آبادی دے تبادلے دے دوران ہن یونان پہنچ گئے۔ ایہ جاننا ناممکن اے کہ 1914–1923 د‏‏ی نسل کشی دے دوران کِنے یونانی اناطولیہ وچ آباد ہوئے ، یا کِنے اناطولیائی یونانیاں نو‏‏ں یونان جلاوطن کيتا گیا یا نسل کشی دے دوران سوویت یونین فرار ہوگئے۔ لیکن مجموعی طور اُتے ایہ کہیا جا سکدا اے کہ تقریبا دس لکھ یونانی ترک حکومت کیت‏‏ی پالیسیاں دے نتیجے وچ اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔
لفظی نقطہ نظر تو‏ں
لفظ نسل کشی پہلے د‏‏ی طرف تو‏ں ابتدائی 1940s وچ گڑھا گیا سی رافیل لیمکن ، اک پولستانی- یہودی وکیل. لیمکن نے نسل کشی اُتے اپنیاں تحریراں وچ ترکی وچ رہنے والے یونانیاں د‏‏ی قسمت نو‏‏ں وی شام‏ل کيتا۔ اگست 1946 وچ ، نیویارک ٹائمز نے رپورٹ کیا :
نسل کشی دے جرائم د‏‏ی روک تھام تے سزا دے لئی ایسوسی ایشن نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی نے دسمبر 1948 وچ اپنایا تے آخر کار جنوری 1951 وچ اقتدار وچ آئی۔ اس انجمن وچ لفظ نسل کشی اس د‏‏ی تمام مذہبی تے قانونی جہتاں وچ بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ پر ، نسل کشی کی کچھ دوسری تعریفاں نيں جو کہ دوسرے مورخین تے محققاں نے تجویزکیتیاں نيں تے بعض اوقات تحقیق تے تعلیمی معاملات وچ نسل کشی د‏‏ی زیادہ مناسب تعریف دے طور اُتے استعمال ہُندیاں نيں۔
اس تو‏ں پہلے کہ نسل کشی دا لفظ 1940 وچ سرکاری طور اُتے وضع کيتا گیا سی ، خود یونانیاں دے ہتھو‏ں سلطنت عثمانیہ وچ یونانیاں دے قتل عام نو‏‏ں "ذبح" ( یونانی : η Σφαγή) ، "عظیم تباہی" ( یونانی : η Μεγάλη Καταστροφή) تے "عظیم المیہ" کہیا جاندا سی۔ ( یونانی : η Μεγάλη Τραγωδία)۔ لیکن اہ‏م ذرائع نے اس تباہی دے لئی اصلاحی عنوانات استعمال کیتے ، جداں "فنا" ، "پہلے تو‏ں منصوبہ بندی تو‏ں اکھاڑ سُٹنا" ، "مسلسل قتل و غارت" تے "وڈے پیمانے اُتے قتل"۔
محققاں دے نقطہ نظر تو‏ں
دسمبر 2007 وچ ، نسل کشی دے محققاں د‏‏ی بین الاقوامی انجمن ، نسل کشی دے مسائل اُتے پہلی تے سب تو‏ں ماہر تنظیم دے طور اُتے ، 1914–1923 دے دوران ترکاں دے ہتھو‏ں سلطنت عثمانیہ وچ رہنے والے یونانیاں دے قتل عام نو‏‏ں سرکاری طور اُتے قرار دینے د‏‏ی قرارداد منظور کيتی گئی۔ ". اصطلاح "یونانی نسل کشی" دے استعمال تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ سلطنت عثمانیہ وچ رہنے والے یونانیاں دے نال نال خطے دے ہور عیسائی گروہاں بشمول آرمینیائی تے اسیرین وی عثمانی ترکاں د‏‏ی نسلی صفائی دے اہداف وچ شام‏ل سن ۔ نتیجہ 1 دسمبر 2007 نو‏‏ں منظور کيتا گیا تے بالآخر 16 دسمبر نو‏‏ں آئی اے جی ایس د‏‏ی طرف تو‏ں سرکاری رپورٹ عوام نو‏‏ں جاری کيتی گئی۔ آئی اے جی ایس نو‏‏ں ایسوسی ایشن د‏‏ی اکثریت تو‏ں منظور کيتا گیا۔ اُتے ، ایسوسی ایشن دے چند اراکین دا خیال سی کہ اس طرح دے نتائج دے سرکاری اعلان نو‏‏ں حالے ہور خصوصی تحقیق د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ انہاں نے ایداں دے علماء دے ناں وی دسے جنہاں نے آرمینیائی نسل کشی اُتے وڈے پیمانے اُتے شائع کيتا ا‏‏ے۔ انہاں وچ ٹینر اکم ، پیٹر بالاکیان ، اسٹیفن فنسٹین ، ایرک ویٹز تے رابرٹ میلسن شام‏ل نيں۔
مارک لیون ، ایسوسی ایشن دے ممبراں وچو‏ں اک ، تریخ داناں تے واقعہ دے گواہاں دے لفظ نسل کشی کے استعمال دے بارے وچ ، تاکہ انہاں نے یقینا اس واقعہ دا موازنہ وڈے واقعے جداں نسل کشی تو‏ں نہ کيتا ہو آرمینیائیاں دا رکنا اک ہور مؤرخ مارک مزور اس گل اُتے زور دیندا اے کہ یونانیاں د‏‏ی جبری جلاوطنی آرمینی باشندےآں دے مقابلے وچ بہت چھوٹے پیمانے اُتے ہوئی ، تے ایسا نئيں لگدا کہ متاثرین د‏‏ی مکمل موت دے لئی کيتا گیا ہوئے۔ اک مختلف مقصد یونانیاں نے حاصل کيتا۔ دوسری طرف ، مثال دے طور اُتے ، نیل فرگوسن ، بورڈ دے ارکانہاں وچو‏ں متفق نيں ، متاثرین آرمنیشن یونانی اسيں منصباں دا موازنہ کردے ہوئے ، نوٹ کيتا کہ "نسل کشی" د‏‏ی اصطلاح مناسب ہو سکدی ا‏‏ے۔ دوسرے نسل کشی دے علماء ، جداں ڈومینک شلر تے زورگین زمرر ایتھ‏ے تک کہہ چکے نيں کہ "نسل کشی یونانیاں دے خلاف قتل عام دا واضح مطالعہ ا‏‏ے۔" »
پر ، اج تک ، ایونٹ اُتے متعدد کانفرنساں تے سیمینار کئی مغربی یونیورسٹیاں وچ منعقد ہوچکے نيں ، بشمول نیو میکسیکو یونیورسٹی ، چارلسٹن کالج ، یونیورسٹی آف مشی گن ، تے نیو ساؤتھ ویلز یونیورسٹی نشاندہی کيتی۔
سیاسی نقطہ نظر تو‏ں
یونانی پارلیمنٹ نے 8 مارچ 1994 تے 13 اکتوبر 1998 نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ وچ ہلاک ہونے والے یونانیاں د‏‏ی قسمت اُتے دو بل منظور کیتے۔ 1994 وچ منظور ہونے والا پہلا قانون صرف ایشیا مائنر دے پونٹس علاقے وچ یونانیاں دے قتل نو‏‏ں "نسل کشی" کہندا سی تے 19 مئی نو‏‏ں متاثرین دے لئی یادگار دن دے طور اُتے نامزد کيتا گیا سی ، جدو‏ں کہ 1998 وچ منظور ہونے والے دوسرے قانون نے پورے اناطولیہ وچ یونانیاں دے قتل عام دا مطالبہ کيتا سی۔ اس نے اسنو‏ں "نسل کشی" کہیا تے 14 ستمبر نو‏‏ں یادگاری دن دے طور اُتے منتخب کيتا۔
قبرص اج وی اناتولی یونانیاں دے قتل عام نو‏‏ں "نسل کشی" دے طور اُتے تسلیم کردا ا‏‏ے۔
ترک حکومت نے 1998 وچ منظور ہونے والے یونانی قانون دے جواب وچ اک بیان وی جاری کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ "نسل کشی" انہاں واقعات نو‏‏ں پڑھنے د‏‏ی "کوئی تاریخی بنیاد نئيں ا‏‏ے۔" ترک وزیر خارجہ نے اک بیان وچ کہیا کہ اسيں اس قرارداد د‏‏ی شدید مذمت کردے نيں۔ انہاں نے کہیا ، "یونانی پارلیمنٹ نو‏‏ں ترک عوام تو‏ں معافی مانگنی چاہیے کہ یونان نے اناتولین دے علاقے وچ ہونے والی وڈی ہلاکتاں تے تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں نہ صرف پرانی یونانی پالیسی نو‏‏ں مسخ کيتا ا‏‏ے۔" تریخ اس د‏ی حمایت کردی اے ، لیکن ایہ ظاہر کردا اے کہ دماغ یونانی فاتح حالے زندہ ا‏‏ے۔ " دوسری طرف ، یونانی پارلیمنٹ تو‏ں منظور ہونے والے قانون نو‏‏ں 1922 ازمیر قتل عام دے واقعات تو‏ں متعلق حکم نامے د‏‏ی غلط تشریح تے اس یقین د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ ایہ کارروائی سیاسی طور اُتے حوصلہ افزائی کيتی گئی سی ، متعدد داخلی اعتراضات دا سامنا کرنا پيا۔ نسل پرست نئيں ہ‏م عصر یونانی مورخ اینجلوس الفانٹیس اس گل اُتے زور دیندا اے کہ یونانی پارلیمنٹ نے "بیوقوف د‏‏ی طرح" کم کيتا۔
کولن ٹاٹس آسٹریلین نیشنل یونیورسٹی وچ پولیٹیکل سائنس دے پروفیسر نے اپنی کتاب "نسل کشی د‏‏ی سوچ نو‏‏ں تباہ کرنے دا فیصلہ دلیل دتی اے کہ ترکی دی حکومت خطرے د‏‏ی نسل کشی تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ خواب "ان دے پچانوے سال نو‏‏ں مشرق وسطیٰ وچ جمہوریت دا مظہر بننے تو‏ں روکاں۔" الزبتھ برنس کولمین تے کیون وائٹ نے انہاں وجوہات د‏‏ی اک لسٹ وی شائع کيتی جو ترک حکومت کیت‏‏ی نااہلی نو‏‏ں اپنی کتاب " Negotiating Sacred: Rape and Insulting the Sacred in a Multicultural Society " نوجوان ترکاں دی نسل کشی نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے۔
بین الاقوامی برادری دے نقطہ نظر تو‏ں
کچھ ریاستاں دے ملک امریکا وچ واقعے نو‏‏ں "نسل کشی" دے طور اُتے تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اج تک ، ریاستاں جنوبی کیرولائنا ، نیو جرسی ، فلوریڈا ، میساچوسٹس ، پنسلوانیا تے الینوائے اناتولیا دے یونانیاں د‏‏ی نسل کشی نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا۔ ہور ایہ کہ جارج پاٹھک ریاست نیویارک دے گورنر ، 19 مئی 2002 کو "پونٹک یونانی نسل کشی یادگاری دن" کے طور اُتے منانے دا اعلان کيتا گیا۔ اُتے ، انہاں بیانات نو‏‏ں امریک‏‏ی وفاقی سطح اُتے قانونی طور اُتے تسلیم نئيں کيتا گیا کیونجے امریک‏‏ی ملکی ریاستاں نو‏‏ں خارجہ پالیسی وچ کوئی اختیار نئيں ا‏‏ے۔ thumb|300x300px| [[آسٹریلیا|سانحہ جنوبی آسٹریلیا دے متاثرین دے لئی یادگار۔]] کونسل آف یورپ دے " علاقائی یا اقليتی زباناں دے لئی یورپی چارٹر نو‏‏ں اپنی پہلی رپورٹ وچ ، آرمینیا نے یونانی نسل کشی دا سانحہ ، اس د‏ی یاد تے اناتولیائی علاقے وچ کل 600،000 یونانیاں د‏‏ی ہلاکت درج کيتی۔ اس دے علاوہ، 19 اُتے مئی وچ آفت دے یونانی Pontic یونانی نسل کشی دے متاثرین د‏‏ی 2004 جشن یریوان، آرمینیا دے راجگڑھ تے Antonios Vlavyanvs نے شرکت (آرمینیا وچ یونان دے سفیر)، شخصیتاں، سرکاری حکا‏م تے آرمینیا دے عام لوکاں منعقد کيتا گیا تھا.
آسٹریلیا وچ ایہ مسئلہ 4 مئی 2006 نو‏‏ں وکٹوریہ د‏‏ی پارلیمنٹ فوٹ نوٹ آسٹریلوی وزیر انصاف ، جینی زیر بحث سی۔ آخر کار ، 30 اپریل 2009 نو‏‏ں ، جنوبی آسٹریلیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے اک قانون منظور کيتا جس وچ "اناتولین خطے وچ 3.5 ملین اسیرین ، آرمینیائی تے یونانی عیسائیاں د‏‏ی موت دا مطالبہ کيتا گیا ، جو بعد وچ قتل دے ذریعے سلطنت عثمانیہ دا حصہ بن گئے۔" جلاوطنی ، بھکھ تے قتل عام نو‏‏ں 1923 تک نسل کشی دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا۔
نسل کشی دے متاثرین د‏‏ی یاد وچ
پورے یونان وچ نسل کشی دے متاثرین د‏‏ی یاد وچ متعدد یادگاراں تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں۔ کچھ دوسرے ملکاں بشمول جرمنی ، کینیڈا ، امریکا ، قازقستان ، تے حال ہی وچ آسٹریلیا وچ مجسمے تے یادگاراں تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں۔
بیرونی ربط
گٹھ:عثمانی یونانی گٹھ:نسل کشی گٹھ:ترکی وچ قتل عام گٹھ:ضد مسیحیت گٹھ:یونان ترکی تعلقات گٹھ:پہلی جنگ عظیم گٹھ:عثمانی جنگی جرائم گٹھ:مسلماناں دے ہتھو‏ں گرجا گھراں د‏‏ی تباہی گٹھ:یونان د‏‏ی تریخ گٹھ:ترکی د‏‏ی تریخ گٹھ:یورپ وچ نسلی صفایا گٹھ:ایشیا وچ نسلی صفایا گٹھ:یونانی نسل کشی گٹھ:حوالے وچ اغلاط: تریخ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
بھارت چین تعلقات
بھارت چین تعلقات تو‏ں مراد بھارت تے چین دے درمیان وچ دوطرفہ تعلقات ا‏‏ے۔ حالانکہ دونے ملکاں دے تعلقات دوستانہ نيں مگر سرحدی جھگڑے ہمیشہ تو‏ں رہے نيں۔ دونے معشیاندی طور اُتے اک دوسرے تو‏ں اگے ودھنے د‏‏ی کوشش وچ نيں۔ دونے ملکاں دے وچکار جدید تعلقات دا آغاز ۱۹۵۰ء تو‏ں ہُندا اے جدو‏ں بھارت نے شروع وچ ہی تائیوان تو‏ں تعلقات ختم ک‏ر ک‏ے پی آر سی نو‏‏ں برعظیم چین د‏‏ی مستقل حکومت دے طور اُتے تسلیم کیتا۔ چین تے بھارت دو سب تو‏ں زیادہ آبادی والے ملکاں (دیس لسٹ بلحاظ آبادی نيں تے سب تو‏ں زیادہ تیز رفتاری تو‏ں ترقی کرنے والے ملکاں (دیس لسٹ بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر وچ وی شمار کیتے جاندے نيں۔ دونے دے درمیان وچ باہمی ڈپلومیٹک تے معاشیاندی رشتے مضبوط ہوئے نيں۔
عہد قدیم تو‏ں ہی دونے ملکاں دے درمیان وچ ثقافتی تے معاشیاندی رشتے رہے نيں۔ شاہراہ ریشم نہ صرف اک تجارتی راستہ سی بلکہ مشرقی ایشیا وچ بدھ مت دے پھیلنے دا اہ‏م ذریعہ وی بنیا۔ ۱۹واں صدی وچ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے نال افیون د‏‏ی تجارت تو‏ں پہلی افیونی جنگ تے دوسری افیونی جنگ دا آغاز ہويا۔ دوسری جنگ عظیم وچ بھارت تے چین دونے نے مل ک‏ے سلطنت جاپان دے زور نو‏‏ں توڑنے تے اسنو‏ں روکنے وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ عبوری دور وچ دونے ملکاں دے تعلقات سرحدی تنازع د‏‏ی نذر ہو گئے تے ہن تک تن جنگاں لڑی جا چکيتیاں نيں؛ چین بھارت جنگ، ۱۹۶۷ء وچ چولا واقعہ تے ۱۹۸۷ء چین بھارت کشمکش۔ ۲۰۱۷ء وچ دونے ملکاں چین بھوٹان سرحد اُتے ڈوکلام پلاٹو نو‏‏ں لےک‏ے آمے سامنے ہوئے۔ البتہ ۱۹۸۰ء د‏‏ی دہائی دے بعد دونے ملکاں نے اپنے اقتصادی تعلقات نو‏‏ں استوار کیتے نيں۔ ۲۰۰۸ء وچ چین بھارت دا سب تو‏ں وڈا اقتصادی پارٹنر بنا ساتھی دونے ملکاں نے اپنے حکمت عملی تے فوجی تعلقات وی مضبوط کیتے۔  تجارت تے معاشیات دے علاوہ وی دونے ملک دے تعلقات رہے نيں تے عرصہ دراز تک دونے ملک اک دوسرے وچ دلچسی لیندے رہے نيں۔رضاء الکریم لشکر، بھارت دے اک سیاست دان دے لفظاں وچ “فی الحال دونے ملک عالمی سطح اُتے تجارت، موسمیا‏‏تی تبدیلی تے عالمی معاشیاندی اصلاح دے نال نال ہور میداناں وچ وی اک دوسرے د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ مشترک مفاد د‏‏ی تشہیر د‏‏ی جاس دے۔“ تجارتی تے حکمت عملی تعلقات دے علاوہ ایداں کئی امور نيں جنہاں دا دونے ملک حالے تک کوئی صحیح حل نئيں کڈ پائے نيں مثلاً چین نو‏‏ں فائدہ پہونچانے دے لئی بھارت تجارتی توازن کھو رہیا ا‏‏ے۔ دونے دے سرحدی معاملات بری طرح الجھے ہوئے نيں تے ایسی خبراں آندی رہندیاں نيں کہ چین بھارتی زمین اُتے قبضہ کررہیا ا‏‏ے۔ دونے ملکاں نے سرحد اُتے اچھی خاصی فوج جمع کررکھی ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ بھارت پاک چین تعلقات نو‏‏ں اچھی نظر تو‏ں نئيں دیکھدا ا‏‏ے۔ اوتھے بحیرہ جنوبی چین وچ بھارتی د‏‏ی تجارتی آمد و رفت تو‏ں چین پریشان ا‏‏ے۔ جون ۲۰۱۲ءچین نے اپنا موقف ظاہر کردے ہوئے کہیا کہ “بھارت چین تعلقات“ “اس صدی د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م دوطرفہ تعلقات“ ثابت ہون گے۔ اسی ماہ وزیر اعظم چین وین جیا باو تے وزیر اعظم بھارت منموہن سنگھدونے ملکاں نے درمیان وچ عالمی تجارت نو‏‏ں ۲۰۱۵ء تک ۱۰۰ بلین امریکی ڈالر تک پہونچانے دا ہقدف بنایا۔ ۲۰۱۷-۲۰۱۸ء تک بھارت تے چین دے وچکار تجارتی لین دین ۸۹٫۶ بلین امریکی ڈالر تک پہونچ گیا، لیکن اس وچ بھارت نو‏‏ں ۶۲٫۹ امریکی ڈالر دا تجارتی خسارہ جھیلنا پيا جس دا سیدھا فائدہ چین نو‏‏ں ہويا۔ ہانگ کانگ دے نال بھارت دا لین دین ۳۴ بلین امریکی ڈالر دا سی ۔ برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ (بی بی سی ) دے مطابق اک سروے وچ پایا گیا کہ ۳۳ فیصد بھارتی چین نو‏‏ں اچھی نظر تو‏ں دیکھدے نيں جدو‏ں کہ ۳۵ فیصد بھارتی چین نو‏‏ں بھارت دے لئی خطرہ سمجھدے نيں۔ اوتھے ۲۷ فیصد چینی عوام بھارت دا چنگا مندی اے جدو‏ں کہ ۳۵ فیصد عوام بھارت نو‏‏ں پسند نئيں کردی ا‏‏ے۔ پیو ریسرچ سینٹر نے ۲۰۱۴ء وچ اک سروے کیتا جس وچ پتہ چلا کہ ۷۲ فیصد بھارتی مندے نيں بھارت تے چین دے درمیان وچ سرحدی تنازع جنگ کيت‏ی صورت حال اختیار کرلے گی۔
جغرافیائی جائزہ
چین اتے بھارت درمیان تہذیبی اتے معاشی تعلق پرانے ویلے توں ہن۔ سلک روڈ نے نہ صرف بھارت اتے چین وچکار اکّ پرمکھ وپاری رستہ وجوں کم کیتا، سگوں بھارت توں مشرقی ایشیا تک بدھ دھرم دے پرسار لئی وی سہرا دتا جاندا اے۔ ۱۹ویں صدی دے دوران، چین، ایسٹ انڈیا کمپنی دے نال افیم دے ودھدے وپار وچ شامل سی، جو بھارت وچ اگائی جان والی افیم دی برامدگی کردی سی۔ دوجے عالمی لڑائی دوران، برطانوی ہند اتے چین لوکراج (آرؤسی) دوواں نے امپیریئل جاپان دی ترقی نوں روکن وچ اہم کردار نبھائی۔ ۱۹۴۷ وچ بھارت دے آزاد ہون توں بعد، اسنے آرؤسی نال تعلق قائم کیتے۔ جدید چین-بھارتی کوٹاخلاقی تعلق ۱۹۵۰ وچ شروع ہوئے، جدوں بھارت چین دے لوکراج نال رسمی تعلقاں نوں ختم کرن اتے پیارسی نوں مینلینڈ چین اتے تائیوان دوواں دی جائز سرکار وجوں مانتا دین والے پہلے غیر-کمیونسٹ دیساں وچوں اکّ سی۔ چین اتے بھارت ایشیا دیاں دو پرمکھ علاقائی طاقتاں ہن، اتے دو سبھ توں ودھ آبادی والے دیس ہن اتے دنیا دیاں سبھ توں تیزی نال ودھ رہیاں پرمکھ ارتھووستھاواں وچوں اکّ ہن۔
President Xi with Prime Minister Modi, during the G20 Summit in 2016 کوٹاخلاقی اتے معاشی اثر وچ وادھے نے اوہناں دے دولے تعلقاں دی اہمیت نوں ودھا دتا اے۔ ۲۰۰۸ اتے ۲۰۲۱ دے وچکار، چین بھارت دا سبھ توں وڈا وپاری بھائیوال رہا اے، اتے دوواں دیساں نے اپنے حکمت عملی اتے فوجی تعلقاں نوں وی ودھایا اے۔ حالانکہ، مقصداں دا ٹکراء دشمنی ول کھڑدا اے۔ دوویں دیس اپنے سرحدی اختلاف نوں سلجھاؤن وچ ناکام رہے اتے بھارتی میڈیا آؤٹلیٹاں نے وار-وار بھارتی علاقہ وچ چینی فوجی گھسپیٹھ دیاں رپورٹاں دتیاں ہن اتے ہم عصر چین اتے بھارت وچکار تعلقاں نوں سرحدی وواداں ولوں درسایا گیا اے، جسدے نتیجے وجوں تن فوجی جدوجہد - ۱۹۶۲ دی چین-بھارت جنگ، ۱۹۶۷ وچ ناتھو لا اتے چو لا وچ سرحدی جھڑپاں، اتے ۱۹۸۷ وچ سمڈورونگ چو رکاوٹ ساہمنے آئے۔ حالانکہ، ۱۹۸۰ دے دہاکے دے اخیر توں، دوواں دیساں نے سپھلتاپوروک کوٹاخلاقی اتے معاشی تعلقاں نوں دوبارہ بنایا اے۔ ۲۰۱۳ توں، سرحدی اختلاف دوواں دیساں دے آپسی تعلقاں وچ  مڑ ابھر کے ساہمنے آئے ہن۔ ۲۰۱۸ دے شروع وچ، دوویں فوجاں ووادت بھوٹان-چین سرحد دے نال ڈوکلام پٹھار 'تے اکّ رکاوٹ وچ رجھیاں ہوئیاں سن۔ ۲۰۲۰ توں، پوری چین-بھارت سرحد دے نال کئی تھاواں 'تے ہتھیاربند رکاوٹاں اتے جھڑپاں ودھیاں ہن۔ گلوان گھاٹی وچ اکّ گمبھیر جھڑپ ہوئی، جس دے نتیجے وجوں ۲۰ بھارتی فوجی اتے کئی چینی فوجی مارے گئے۔  دوواں دیساں نے ۲۰۲۰ چین-بھارت جھڑپاں دے وچکار، سرحدی کھیتراں دے نال ملٹری بنیادی ڈھانچہ استحکام نال قائم کیتا اے۔ اس توں علاوہ، بھارت پاکستان دے نال چین دے مضبوط حکمت عملی دولے تعلقاں, اتے شمال مشرقی بھارت وچ وکھوادی گروہاں نوں چین ولوں فنڈنگ بارے سچیت رہندا اے،  جدوں کہ چین نے ووادت دکھنی چین ساگر وچ بھارتی فوجی اتے معاشی سرگرمیاں بارے چنتاواں پرگٹائیاں ہن۔
جغرافیائی حالت
چین اتے بھارت ہمالیہ دے دوویں پاسے لگدے ہن۔ چین اتے بھارت اکّ سرحد سانجھی کردے ہن، نیپال اتے بھوٹان بپھر راجاں وجوں کم کردے ہن۔ بھارت ولوں دعوہ کیتے ووادت کشمیر علاقہ (J&K اتے لداخ) دے کجھ حصیاں 'تے جاں تاں پاکستان (آزاد کشمیر اتے گلگت بالٹستان) جاں پیارسی (اکسائی چین) ولوں دعوہ کیتا جاندا اے اتے پربندھت کیتا جاندا اے۔ پاکستان سرکار، اپنے نقشیاں 'تے، اکسائی چن علاقہ نوں زیادہ تر چین دے اندر درساؤندی اے اتے سرحد نوں "پھرنٹیئر انڈپھائینڈ" دا لیبل دیندی اے، جدوں کہ بھارت دا مننا اے کہ اکسائی چن 'تے پیارسی ولوں غیر قانونی قبضہ اے۔ چین اتے بھارت وی اروناچل پردیش دے زیادہ تر حصے 'تے اختلاف کردے ہن۔
نہ صرف چین دی بھارت پالیسی نوں متحدہ راج امریکہ نال ودھ مقابلے ولوں سائز دتا گیا اے، بلکہ بھارت-چین تعلقاں وچ اصل ڈھانچاگت مدعے وی ہن جو اختلاف نوں ودھاؤندے ہن۔ ایہہ مکھ طور 'تے ہند-پرشانت علاقہ وچ بھارت نوں نیڑے رکھن دیاں چین دیاں کوششاں توں پیدا ہندا اے۔ ایشیا وچ علاقائی کرم وچ واضع انتر ہن جو دوویں دیس چاہندے ہن - بھارت اکّ بہدھروی انتظام دی منگ کردا اے، جس وچوں بھارت اکّ مکھ دھرو اے، جدوں کہ چین اکّ دھرو چاہندا اے، جس وچ بھارت بالکل وی اکّ دھرو نہیں اے۔
پراتنتا
Etched carnelian beads, Harappa Culture. Such beads were imported from India to China in the early half of 1st millennium BCE.
بدھ دھرم دے نشریاتی توں پہلاں چین اتے بھارت دا وی کجھ رابطہ رہا اے۔ پرانے بھارتی ساہت وچ چینی نامک لوکاں دے حوالے ملدے ہن۔ بھارتی مہانکاوِ مہامبھارت (۵ویں صدی ای.پو.) وچ چین دے حوالے ہن، جو شاید کن راج دا حوالہ دے رہا سی جو بعد وچ کن شاہی خاندان بن گیا۔ چانکیہ (سی. ۳۵۰-۲۸۳ ای.پو.)، موریا سامراج دے وزیراعظم نے اپنے مطلب شاستر وچ چینی ریشم نوں "سنمسکا" (چینی ریشم دا پہراوا) اتے "سناپٹا" (چینی ریشم دا بنڈل) کیہا اے۔
چین اتے بھارت وچکار رابطہ دے پہلے ریکارڈ دوجی صدی قبل مسیح دے دوران لکھے گئے سن، خاص طور 'تے جھانگ کیان دی مدھ ایشیا (۱۳۸-۱۱۴ قبل مسیح) دی مہم توں بعد۔ بدھ دھرم پہلی صدی عیسوی وچ بھارت توں چین وچ براڈکاسٹ ہویا سی۔ سلک روڈ راہیں وپاری تعلقاں نے دوواں کھیتراں وچکار معاشی رابطہ وجوں کم کیتا۔ گرینڈ ہسٹوریئن دے رکارڈاں وچ، جھانگ کیان (ڈی. ۱۱۳ ای.پو.) اتے سما کیان (۱۴۵-۹۰ ای.پو.) "شیندو" دا حوالہ دیندے ہن، جو شاید سندھو گھاٹی (جدید پاکستان وچ سندھ صوبہ) دا حوالہ دے رہا سی جدوں پہلی صدی وچ یونان نوں ہان شاہی خاندان نے اپنے قبضے وچ لے لیا سی، تاں چینی اہلکاراں نے اتھے رہن والے اکّ بھارتی "شیندو" بھائیچارے دی اطلاع دتی سی۔ ایریتھریئن ساگر دا اکّ گریکو-رومنو ٹیکسٹ پیریپلسّ (۱ویں صدی ای. دے مدھ) چین دی سرحد 'تے موجودہ شمال مشرقی بھارت وچ سالانہ میلے دا ذکر کردا اے۔
مدھیگّ
پہلی صدی توں بعد، بہت سارے بھارتی مفکراں اتے بھکشوآں نے چین دا سفر کیتا، جویں کہ باٹوؤ شاؤلن مٹھّ دے پہلے مٹھاٹھ اتے بودھیدھرم چان/زین بدھ دھرم دے بانی۔ اوہناں نے بھارت دی سفر وی کیتی، جویں کہ زوانزانگ (بی. ۶۰۴) اتے آئی چنگ (۶۳۵-۷۱۳), جو دوویں بہار دی نالندا یونیورسٹی دے طالب علم سن۔ زوانزانگ نے مغربی کھیتراں 'تے مہان ٹینگ رکارڈس لکھیا، جو اسدی بھارت سفر دا ذکر اے، جس نے بعد وچ وو چینگ'این دے منگ شاہی خاندان دے ناول جرنی ٹو د ویسٹ نوں متأثر کیتا، جو چینی ساہت دے چار مہان کلاسیکل ناولاں وچوں اکّ اے۔ کجھ لوکاں دے مطابق، سینٹ تھامس رسول نے بھارت توں چین اتے واپس سفر کیتی۔
تأمل شاہی خاندان
چولاں نے چینیاں نال چنگے تعلق بنائے رکھے۔ پرانے چینی سکیاں دی لڑی چولاں دے راج(جویں کہ تملناڈو، بھارت دے تنجاور، تروورور، اتے پڈوکوٹئی ضلعیاں) وچ پائی گئی اے۔ راجاراج چول اتے اس دے پتر راجیندر چول دے ماتحت، چولاں دے چینی سونگ ملنگ شاہی خاندان نال مضبوط وپاری تعلق سن۔ چول شاہی خاندان دا اجوکے انڈونیشیا (سری وجے سامراج) اتے بہت اثر سی۔ بہت سارے سروت چین وچ زین سکول آف بدھ دھرم دے بانی بودھیدھرم نوں پلو شاہی خاندان دے اکّ شہزادہ وجوں ذکر کردے ہن۔
تانگ اتے ہرش شاہی خاندان
۷ویں صدی دے دوران، تانگ شاہی خاندان چین نے سلک روڈ اتے مدھ ایشیا دے وڈے حصے اتے قبضہ کر لیا۔ ۸ویں صدی دے دوران، بھارتی فلکیات-سائنسدان اتے گنت-کلاسیکل، آریابھٹّ (۴۷۶-۵۵۰) ولوں سائیناں دی فلکیات-سائنسی جَدوَل دا ترجمہ، ۷۱۸ وچ سنکلت جوتش شاستر 'تے کائیوآن یگ (کائییوآن جھانجنگ) دی چینی فلکیات اتے گنتک کتاب وچ کیتا گیا سی۔ تانگ شاہی خاندان دے دوران کائیوآن جھانجنگ نوں گوتم سدھ ولوں سنکلت کیتا گیا سی، جو کہ چانگان وچ پیدا ہوئے اکّ فلکیات سائنسدان اتے جوتشی سی، اتے جسدا پروار مول روپ وچ بھارت توں سی۔ اوہ نوگرہِ کیلنڈر دے چینی وچ ترجمہ لئی وی مشہور سی۔
یوان شاہی خاندان
بداؤنی اتے فرشتہ دے مطابق، محمد بن تغلق دے ماتحت دلی سلطنت چین اتے حملہ کرن دی اچھا رکھدی سی۔ چین اتے دلی سلطنت وچکار سدھے وپاری تعلق سن۔ ابن بتوتا نے ذکر کیتا اے کہ یوآن بادشاہ نے سمبھل وکھے اکّ مندر دے پنر اساری لئی محمد نوں اکّ سفارت خانہ بھیجیا سی۔
منگ شاہی خاندان
۱۴۰۵ اتے ۱۴۳۳ دے وچکار، منگ شاہی خاندان چین نے ایڈمرل زینگ اے نے کئی بھارتی راجاں اتے بندرگاہاں دا دورہ کیتا، جس وچ مالابار ساحل، بنگال، اتے سیلون، فارس دی کھاڑی، عرب، اتے بعد وچ ہن کینیا وچ مالنڈی تک دیاں مہماں شامل ہن۔ اپنی ساری سفر دوران، زینگ نے ریشم، پورسلین اتے ہور سمان دے چینی تحفیاں نوں ادارتا نال ونڈیا۔ بدلے وچ، اسنوں امیر اتے غیر معمولی تحفے ملے، جس وچ افریقی زیبرا اتے جراف شامل سن۔ زینگ اتے اس دے ساتھیاں نے مقامی دیوی-دیوتیاں اتے ریتی-رواجاں دا ستکار کیتا، اتے سیلون وچ، اوہناں نے بدھ، اﷲ اتے وشنوں دا اعزاز کردے ہوئے اکّ یادگار (گالے تربھاشی شلالیکھ) بنایا۔ بنگال نے ۱۴۰۵ اتے ۱۴۳۹ دے وچکار نانجنگ وچ باراں کوٹاخلاقی مشن بھیجے۔
منگ خزانے دیاں یاتراواں توں بعد، نجی چینی وپاریاں نے مشرقی ہند مہاساگر وچ کم کرنا جاری رکھیا۔ چینی اکثر وجینگر سامراج دیاں بندرگاہاں وچ ریشم اتے ہور پیداواراں نوں لے کے دیکھے جا سکدے سن۔ منگلور، ہوناور، بھٹکل، برکر، کوچین، کینانور، مچھلیپٹنم، اتے دھرمدم دیاں بندرگاہاں اہم سن۔ دوجے پاسے، وجینگر توں چین نوں نریات تیز ہو گیا اتے اس وچ کپاہ، مصالے، گہنے، نیم-قیمتی پتھر، ہاتھی دند، گینڈے دے سنگ، آبنوس، امبر، کورل، اتے خوشبودار اتپاد جویں کہ عطر شامل ہن۔
کنگ شاہی خاندان
میسور وچ ٹیپو سلطان دے راج وچ چینی تکنیک دی ورتوں چینی پیداوار لئی کیتی جاندی سی، اتے چندن دی لکڑ چین نوں نریات کیتی جاندی سی۔ ۱۷۸۰ دے دہاکے دے شروع وچ ٹیپو اتے میسور دا ریشم نال رشتہ شروع ہویا جدوں اسنوں اپنے دربار وچ کنگ شاہی خاندان شاست چین توں اکّ سفیر ملیا۔ سفیر نے اس نوں ریشمی کپڑا بھینٹ کیتا۔ ٹیپو نوں وستو ولوں اس حدّ تک موہت کیہا جاندا اے کہ اسنے اپنے راج وچ اسدا پیداوار شروع کرن دا کانسپٹ لیا۔
ہمالیہ وچ کنگ دے پھلار توں بعد، دکھنی ایشیا نال رابطہ ودھیا، جو اکثر معاون تعلقاں دے روپ وچ ظاہر ہندا اے۔ کنگ نوں افغاناں اتے مراٹھیاں دے خلاف اپنے ماتحت راج دی رکھیا کرن لئی مجبور کیتا گیا سی، حالانکہ مراٹھیاں نال کدے کوئی وڈی جھڑپ نہیں ہوئی سی۔ افغاناں نے پہل کیتی اتے ۱۷۶۱ وچ پانیپت وچ مراٹھیاں نوں ہرایا۔ لڑائی دے نتیجے دی ورتوں افغاناں ولوں کنگ نوں ڈراؤن لئی کیتی گئی۔
سکھ-چین لڑائی
۱۸ویں توں ۱۹ویں صدی وچ سکھ سامراج گوانڈھی دیساں وچ پھیلیا۔ اسنے ۱۸۳۴ وچ لداخ نوں جموں راج وچ شامل کر لیا سی۔ ۱۸۴۱ وچ، اوہناں نے تبت اتے حملہ کیتا اتے مغربی تبت دے کجھ حصیاں اتے قبضہ کر لیا۔ چینی فوجاں نے دسمبر ۱۸۴۱ وچ سکھ فوج نوں ہرایا، سکھ فوج نوں پچھے ہٹن لئی مجبور کیتا، اتے لداخ وچ داخل ہو گئے اتے لیہ نوں گھیر لیا، جتھے اوہ سکھ فوج توں ہار گئے۔ اس موقعے 'تے، کوئی وی پکھ جدوجہد نوں جاری رکھنا نہیں چاہندا سی، کیونکہ سکھ، انگریزاں نال تناء وچ الجھے ہوئے سن جدوں کہ چینی پہلی افیم لڑائی دے وچکار سن۔ سکھاں نے جت دا دعوہ کیتا۔ دوواں دھراں نے ستمبر ۱۸۴۲ وچ اک سندھی 'تے دستخط کیتے، جس وچ دوجے دیس دیاں سرحداں وچ کوئی النگھنا جاں دخل اندازی نہیں کیتی گئی سی۔
چین دا لوکراج
اپنے جیون دور وچ اصل وچ کدے وی بھارت دا دورہ نہ کرن دے باو جود، چین لوکراج دے بانی، سن یت-سین نے کدے-کدائیں بھارت نوں اکّ ساتھی ایشیئن راشٹر وجوں بولیا اتے لکھیا اے۔ سامراجواد دے خلاف اکجٹّ مورچہ. ۱۹۲۱ دے اکّ بھاشن وچ، سن نے کیہا: "بھارتیاں اتے لمبے سمیں توں انگریزاں دوارا ظلم کیتے گئے ہن۔ اوہناں نے ہن اپنی انقلابی سوچ وچّ تبدیلی دے نال پرتیکریا دتی ہے ... اوہناں دی انقلابی بھاونا وچّ ترقی ہے، اوہ برطانیہ دے اگے نہیں جھکنگے۔" اج تک، کلکتہ دے اکّ پرانے چائیناٹاؤن وچ سن یت-سین گلی نامک اکّ پرمکھ گلی اے۔
۱۹۲۴ وچ، کئی وڈے چینی شہراں دے اپنے وڈے دورے 'تے، عالمی امن نوں مُتحرک کرن لئی اوہناں دیاں سانجھیاں ایشیائی قدراں-قیمتاں اتے روایتی ادھیاتمکتا دی ورتوں کرن بارے لکچر دیندے ہوئے، ربندرناتھ ٹیگور نوں سن یت-سین ولوں کینٹن وچ سدا دتا گیا، جس نوں اسنے انکار کر دتا۔ چینی طالب علماں اتے بدھیجیویاں ولوں ٹیگور دا کافی ملیا جلیا استقبال کیتا گیا۔ اداہرن لئی، شنگھائی وچ اکّ پرمکھ بودھی ایسوسی ایشن نے کیہا کہ ستّ سو سالاں توں، اوہناں نے "بھارت توں سندیش دی اڈیک کیتی سی"، جدوں کہ دوسرے، زیادہ تر آدھونکتاوادی اتے کمیونسٹ، نے اس دے آدرشاں نوں پوری طرحاں ردّ کر دتا، ایہہ کہندے ہوئے کہ اوہ "درشن نہیں چاہندے، اسیں بھوتکواد چاہندے ہن" اتے "سیانپ نہیں، شکتی" چاہندے ہن۔
بھارت دی آزادی لئی چین دے حمایت دے بدلے جاپانی اتے مغربی سامراجواد دوواں دے خلاف بھارت دی مدد نوں انشک طور 'تے شامل کرن لئی، چیانگ نے ۱۹۴۲ وچ بریٹیش بھارت دا دورہ کیتا اتے نہرو، مہاتما گاندھی اتے محمد علی جناح نال ملاقات کیتی۔ چیانگ نے اپنی قوم نوں بھارتی لوکاں لئی اپنے آپ نوں گٹھجوڑ کرن لئی اکّ سنبھاوی تیجے آپشن وجوں پیش کرن دی وی کوشش کیتی۔ دوواں لوکاں وچکار آپسی دوستی اتے مستقبل دے تعاون دے وعدے دے باو جود، چیانگ نے دلیل دتی کہ، جدوں کہ گاندھی دا اہنسک خلاف بھارتی لوکاں لئی ضروری طور 'تے ایوگ نہیں سی، ایہہ عالمگیر حوالہ 'تے اکّ غیر-حقیقت پسند عالمی نظریہ سی۔ کلکتہ وچ اپنی میٹنگ وچ، جناح نے اکّ وکھرے راشٹر دا قیام دی لوڑ بارے چیانگ نوں مناؤن دی کوشش کیتی، جسنے برٹین نوں بھارت نوں جلدی توں جلدی چھڈن لئی دباء پایا سی۔ چیانگ نے جواب دتا کہ جیکر ۱۰ کروڑ مسلمان چین وچ دوجے بھائیچاریاں نال امن نال رہِ سکدے ہن، تاں وکھرے راشٹر دی اصل ضرورت نہیں سی۔ جناح دا مننا سی کہ چیانگ کائی-شیک وچ بھارتی سماج دی صحیح سمجھ دی گھاٹ سی اتے اوہ محسوس کردے سن کہ اوہ انگہلی کردے ہوئے نہرو اتے گاندھی دے پکھ وچ پکھپاتی سن۔ چیانگ نوں واضع طور 'تے یعقین سی کہ کوئی وی پرمکھ بھارتی لیڈر اسدی سرکار دی ارتھپورن مدد نہیں کر سکدا۔ اکّ اتشاہی قوم پرست ہون دے ناطے، جو چین دے اندرونی گڑبڑ والے سالاں وچ رہندا سی، اسنے محسوس کیتا کہ جناح "بے ایمان" سی اتے انگریزاں ولوں بھارت دے لوکاں نوں ونڈن لئی ورتیا جا رہا سی اتے، ایشیا وچ، اوہ اتے اسدی بیوی سونگ ملنگ دے وچکار تعاون نوں مندا سی۔ بھارتی مذہبی بھائیچاریاں لئی مشکل پر ممکن سی۔ اس دے نال ہی، اس نے گاندھی توں سچی نراشا وی محسوس کیتی، جس توں اس نوں شروع وچ بہت امیداں سن، اتے بعد وچ نوٹ کیتا کہ "اوہ صرف بھارت نوں جاندا اتے پیار کردا ہے، اتے ہور ستھاناں اتے لوکاں دی پرواہ نہیں کردا"۔ گاندھی نوں ایجیٹیشن بارے اپنے وچار بدلن وچ اسمرتھّ ہون دے باو جود، ایہہ دلیل دین توں بعد کہ اوہناں دے کجھ دشمن، جویں کہ جاپانی، اہنسا دے پرچار نوں ناممکن بنا دینگے، چیانگ نے اپنے آپ نوں اکّ بودھی ابھاریا، "روائتی بھارتی درشن" نوں ذمہ وار ٹھہرایا۔ پھر وی، چیانگ بھارتی آزادی تحریک نوں دوروں ہی حمایت کرن لئی اپنے آپ نوں پرعزم کردے رہے، زیادہتر کوٹپالیسی ولوں، سونگ میلنگ نے نہرو نوں مُتحرک کردے ہوئے لکھیا: "اسیں آزادی اتے آزادی پراپت کرن وچّ تہاڈی مدد کرن وچّ کجھ وی نہیں چھڈانگے۔ ساڈے دل تہاڈے ولّ کھچے گئے ہن۔, اتے...تہاڈے اتے ساڈے وچکار پیار دا رشتہ ساڈی پھیری نال مضبوط ہویا ہے....جدوں تسیں نراش اتے تھکّ جاندے ہو...یاد رکھو کہ تسیں اپنے سنگھرش وچّ اکلے نہیں ہو، کیونکہ اسیں ہر سمیں تہاڈے نال ہاں۔"
حالانکہ اوہناں دیاں میٹنگاں اکّ مثبت نوٹ 'تے ختم ہوئیاں سن، گاندھی نے اپنے آشرم وچ سونگ ملنگ نوں "دھی" وجوں گود لین دی پیش کش کیتی۔ دوواں پاسیاں نوں بعد وچ کافی رکاوٹاں دا ساہمنا کرنا پیا۔ جدوں چیانگ نے لڑائی دوران ونسٹن چرچل نوں بھارت نوں آزادی دین لئی مناؤن لئی امریکی صدر پھرینکلن روزویلٹ دی مدد لین دی کوشش کیتی، تاں روزویلٹ نے تناء نوں سلجھاؤن دی امید وچ بھارت دے علاقہ نوں دو حصیاں وچ ونڈن دا سجھاء دتا، جس دا جواب سونگ نے دتا کہ اوہ اتے چیانگ دوواں نے محسوس کیتا کہ "بھارت چین وانگ اوبھاجت سی۔ گاندھی نے اس توں تھوڑی دیر بعد چیانگ نوں لکھیا، اپنے رخ نوں سپشٹ کرن دی کوشش کردے ہوئے: "مینوں تہانوں بھروسہ دواؤن دی ضرورت نہیں اے کہ، بھارت وچ نویں قدم دے لکھاری وجوں، میں جلدبازی وچ کوئی کاروائی نہیں کراں گا۔ " ۱۹۴۲ وچ، دکھن-مشرقی ایشیا وچ جاپانی وستار دے خلاف جدوجہد وچ، کؤمنتانگ دیاں فوجاں دی اکّ ڈویزن چینی فوج دے روپ وچ بھارت وچ داخل ہوئی۔ دوارکاناتھ کوٹنس اتے چار ہور بھارتی ڈاکٹر شاہی جاپانی فوج دے خلاف ڈاکٹری مدد حاصل کرن لئی لڑائی-گرست چین گئے سن۔
آزادی توں بعد
۱۵ اگست ۱۹۴۷ نوں بھارت نوں انگریزاں توں آزادی ملی۔ نویں آزاد بھارت نے چین نال کوٹاخلاقی تعلق قائم کیتے۔ ۱ اکتوبر ۱۹۴۹ نوں، چینی پیپلز لبریشن آرمی نے کؤمنتانگ (ستادھاری نیشنلسٹ پارٹی) نوں ہرایا اتے پیارسی دا قیام کردے ہوئے مینلینڈ چین اتے قبضہ کر لیا۔ چھیتی ہی بعد، بھارت ۲۶ جنوری ۱۹۵۰ نوں آئین لاگوُ ہون توں بعد اکّ سنگھی، لوکتنتری لوکراج بن گیا۔
۱۹۵۰-۶۰
بھارت اتے اکّ نویں کمیونسٹ چین وچکار تعلق اکّ آشاوادی نوٹ 'تے شروع ہوئے۔ جواہر لال نہرو، بھارت دے پہلے وزیراعظم، اتے چینی وزیراعظم جھاؤ اینلائی نے پنچشیل (شانتیپورن سہِ-ہوند دے پنج اصول) دے اخلاقیات ولوں ریگولیٹ اکّ انترراشٹریوادی ودیش پالیسی دے اکّ نظریہ نوں واضع کیتا۔ حالانکہ، چینی ارادیاں نوں لے کے شروع توں ہی بھارتی پکھ وچ کافی سندیح سی۔ نہرو خود مأیوس ہو گیا سی جدوں ایہہ واضع ہو گیا سی کہ تبت وچ دوواں دیساں دے مقصداں دا ٹکراء اے، جو کہ روائتی طور 'تے اکّ بپھر زون وجوں کم کردا سی۔
چین تبت نوں اپنے علاقہ دا حصہ سمجھدا سی۔ چیانگ کائی-شیک دے ماتحت چین لوکراج دی پچھلی سرکار نے وی تبت نوں چینی علاقہ وجوں دعوہ کیتا سی۔ حالانکہ، اوہ دوبارہ کنٹرول کرن وچ اسمرتھّ سی۔ ماؤ نے تبت اتے بھارتی چنتا نوں پیارسی دے اندرونی معاملیاں وچ دخل اندازی دے روپ وچ دیکھیا۔ پیارسی نے تبت اتے مڑ کنٹرول جتایا اتے تبتی بدھ دھرم اتے جاگیرداری نوں ختم کرن لئی، جو کہ اسنے ۱۹۵۰ وچ ہتھیاراں دے زور نال کیتا سی۔
اکتوبر ۱۹۵۴ وچ، چین اتے بھارت نے تبت دے تعلق وچ اکّ سمجھوتے 'تے دستخط کیتے، جسدے تحت بھارت نے تبت نوں چین دے حصے وجوں مانتا دتی، چین نے پچھلے وپاری پربندھاں نوں جاری رکھن نوں قبول کیتا۔ آبزروراں نے نوٹ کیتا کہ سمجھوتے نے چین دا بہت پکھ کیتا۔ ایہہ مشہور خیال اے کہ ۱۹۵۰ دے دہاکے وچ چین دے نال بھارت دی کوٹپالیسی دا مکھ واک ہندی-چینی بھائی-بھائی سی، جسدا ہندی وچ مطلب اے، "بھارتی اتے چینی بھرا ہن"۔[۷۹] نہرو نے سبھیاچار اتے ساہت وچ چین اتے بھارت دے لوکاں وچکار ودھیرے سدھی گل بات شروع کرن دی کوشش کیتی۔ اس ویلے دے آس-پاس، بھارتی کلاکار (چترکار) بیہور راممنوہر سنہا، جس نے پہلاں بھارت دے مول آئین دے پنیاں نوں سجایا سی، نوں اکّ سدھا انتر-تہذیبی اتے انتر-رہتل پل قائم کرن لئی بھارت سرکار دی فیلوشپ 'تے ۱۹۵۷ وچ چین بھیجیا گیا سی۔. مشہور بھارتی مفکر راہل سنکرتین اتے ڈپلومیٹ نٹور سنگھ وی اتھے سن، اتے سروپلی رادھاکرشنن نے پیارسی دا دورہ کیتا۔
۱۹۵۴ دے سمجھوتے 'تے دستخط کرن توں بعد، بھارت نے متأثر سرحداں نوں درساؤندے ہوئے نویں نقشے شائع کیتے۔ چین اتے بھارت وچکار دو وڈے علاقائی اختلاف موجود سن، جو کہ ۱۹۵۹ تک سست رہے۔ شمال مشرق وچ، بھارتی علاقہ وچ میکموہن لائن تک آسام ہمالیئن علاقہ شامل سی، جس نوں چین نے قانونی سیما وجوں مانتا نہیں دتی۔ مغربی سیکٹر وچ، بریٹیش راج توں وراثت وچ ملے بھارتی علاقہ وچ اکسائی چن پٹھار شامل سی، جس نوں چینی نقشیاں نے ۱۹۴۰ وچ چینی علاقہ وجوں دکھاؤنا شروع کیتا سی۔ جدوں بھارت نوں پتہ لگا کہ چین نے اس علاقہ وچوں اکّ سڑک بنائی اے، تاں سرحدی جھڑپاں اتے بھارتی خلاف ہور اکثر ہندے گئے۔ جنوری ۱۹۵۹ وچ، پیارسی دے پریمیئر جھاؤ اینلائی نے نہرو نوں اکّ پتر لکھیا، جس وچ کیہا گیا کہ چین وچ کسے وی سرکار نے میکموہن لائن نوں قانونی طور 'تے قبول نہیں کیتا، جس نوں ۱۹۱۴ دے شملہ کنوینشن نے بھارت اتے تبت درمیان سرحد دے مشرقی حصے وجوں متأثر کیتا سی۔
مارچ ۱۹۵۹ وچ، دلائی لاما، تبت دے روحانی اتے غیرمستقل مکھی، نے دھرم شالہ، ہماچل پردیش وچ پناہ دی منگ کیتی، جتھے اسنے تبتی سرکار-ان-غلامی دا قیام کیتا۔ ہزاراں تبتی پناہ گیر شمال مغربی بھارت وچ وس گئے۔ بھارت ولوں دلائیلاما نوں پناہ دین توں بعد بھارت اتے چین درمیان تعلق وگڑ گئے۔ پیارسی نے بھارت 'تے تبت اتے پورے ہمالیئن علاقہ وچ وستارواد اتے سامراجواد دا الزام لگایا اے۔
۱۹۶۰-۷۰
سرحدی وواداں دے نتیجے وجوں ۲۰ اکتوبر ۱۹۶۲ نوں پیپلز ریپبلک آف چائنا اتے بھارت وچکار اکّ چھوٹا سرحدی لڑائی ہویا۔ سرحدی جھڑپ دے نتیجے وجوں بھارت دی سمچی ہار ہوئی کیونکہ پیارسی نے بھارتی بلاں نوں شمال مشرق وچ آسام دے میدانی علاقیاں دے ۴۸ کلومیٹر دے اندر دھکّ دتا۔ اس نے ۲۱ نومبر نوں اکپاسڑ جنگ بندی دی اعلان کرن توں پہلاں، لداخ دے اکسائی چن اتے ڈیمچوک کھیتراں وچ حکمت عملی نقطےآں 'تے وی قبضہ کر لیا۔ اس نے دعوہ کیتا کہ ایہہ اپنی ووادت کنٹرول لکیر توں ۲۰ کلومیٹر پچھے ہٹ گیا۔ بھارت اس داعوے نال اسہمت سی۔ چین اتے بھارت وچکار تعلق باقی ۱۹۶۰ اتے ۱۹۷۰ دے دہاکے دے شروع وچ وگڑ گئے، جدوں کہ چین-پاکستان تعلقاں وچ سدھار ہویا اتے چین-سوویت تعلق وگڑ گئے۔ چین نے بھارت نال ۱۹۶۵ دی لڑائی وچ پاکستان دی حمایت کیتا، اتے اپنی ہی سرحد 'تے فوجی کاروائی دی دھمکی دین والے "الٹی میٹم" جاری کیتے۔ دھمکیاں نے مغربی طاقتاں نال پاکستان دے تعلقاں نوں نقصان پہنچایا۔ ۱۹۶۷ دے اخیر وچ، سکم وچ، ناتھو لا اتے چو لا جھڑپاں وجوں جانے جاندے، اوہناں دی لڑائی والی سرحد 'تے بھارتی اتے چینی فوجاں وچکار دو ہور جدوجہد ہوئے۔ دوواں دھراں دا بھاری جانی نقصان ہویا، پر بھارت بہتر حالت وچ آیا۔ ۱۹۶۷ اتے ۱۹۷۱ دے وچکار، بھارت ولوں دعوہ کیتے گئے اکسائی چن علاقہ وچ اکّ  سڑک بنائی گئی، جو چین دے شنجیانگ ائگر آٹونومس علاقہ نوں پاکستان نال جوڑدی سی۔
چین نے بھارت دے خلاف اکّ سرگرم پرچار مہم جاری رکھی اتے اسنتشٹ گروہاں، خاص کرکے شمال مشرقی بھارت وچ قبیلیاں نوں وچاردھاری، مالی اتے ہور مدد حاصل کیتی۔ چین نے بھارت 'تے تبت وچ کھمپا باغیاں دی مدد کرن دا الزام لایا۔ سری لنکا نے بھارتی علاقہ توں چینی فوجاں دی واپسی لئی مکھ وارتاکار دی کردار نبھائی۔ دوویں دیس کولمبو دے تجویز 'تے سہمت ہوئے۔
۱۹۷۰-۸۰
اگست ۱۹۷۱ وچ، بھارت نے سوویت یونین نال امن، دوستی اتے تعاون دا معاہدہ 'تے دستخط کیتے۔ چین نے بھارت نال دسمبر ۱۹۷۱ دی لڑائی وچ پاکستان دا ساتھ دتا۔