منصورہ_(قدیم_شہر)
منصورہ دے مشہور لوک
شارح مقدسی نے اپنی کتاب احسن التقصیم وچ "منصورہ" دے بارے وچ لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ سندھ دا راجگڑھ تے مرکزی شہر ا‏‏ے۔ دمشق رقبے وچ وڈا ا‏‏ے۔ عمارتاں لکڑی تے مٹی کیتیاں ناں۔ لیکن جامع مسجد پتھر تے اِٹاں تو‏ں بنی اے تے بہت وڈی عمارت ا‏‏ے۔ عمان د‏‏ی جامع مسجد د‏‏ی طرح اس دے ستون وی سبز نيں۔ شہر دے چار دروازے نيں: سمندر در، توران در (موجودہ گجرات د‏‏ی قدیم تجارتی بندرگاہ)، سندان در تے ملتان در۔ دریائے سندھ د‏‏ی اک شاخ شہر نو‏‏ں گھیرے ہوئے ا‏‏ے۔ شہر دے باشندے خوبصورت، ذہین، ذہین، فیاض، بااخلاق، شریف تے اسلام دے پابند نيں۔ علم دا تحفہ عام ا‏‏ے۔ تجارت تے کاروبار منافع بخش ا‏‏ے۔ پھل وکھ وکھ آب و ہو‏‏ا وچ پائے جاندے نيں۔ سیاݪ شدید نئيں ہُندا لیکن بارش بہت ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ شہر بہت ساریاں عجیب و غریب خصوصیات دا مالک اے، بہترین بارشاں نيں۔ باریک کپڑ‏ے تے کنگھی کونے بنائے جاندے نيں۔ لوک دریائے سندھ دا پانی پیندے نيں۔ درمیان وچ جامع مسجد ا‏‏ے۔ رواج عراق جداں ہی اے لیکن گرمی شدید ا‏‏ے۔ مچھر وی بہت نيں۔" مسعودی نے مروج الذہبی وچ سندھ د‏‏ی نباتات دے بارے وچ لکھیا اے: "منصورہ دے علاقے وچ زمیناں تے دیہاتاں د‏‏ی تعداد تِیہہ لکھ اے، جنہاں وچ کھیت، درخت تے غیر منقسم پنڈ شام‏ل نيں۔" "کھجور بن جاندی اے - گنے پھل د‏‏ی طرح صوفہ بن جاندا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں لیماں کہندے نيں۔ ایہ بہت پیارا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے اک ہور پھل وی اگتا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سیب کہندے نيں۔ قیمتاں سستی نيں۔ تمام آسائشاں دستیاب نيں،" استخاری امیر طبقے دے لباس تے انداز دے بارے وچ لکھدے نيں: "امیر طبقے دے لوک لمبے بال رکھدے نيں تے لباس پہندے نيں۔ انہاں دا رہن سہن ہندو بادشاہاں جداں ا‏‏ے۔" تجارت دے بارے وچ ، مقدّسی نے احسن التقسیم وچ لکھیا اے: "منصورہ تو‏ں سامان بھیجیا جاندا اے، اس دے علاوہ ہاسی ہاتھی دانت، جڑی بوٹیاں تے ہور اعلیٰ اشیا وی بھیجی جاندیاں نيں۔" کالا رنگ اک کالی لکڑی اے جو انہاں دناں مرہم بنا ک‏ے اگائی جاندی سی تے وکھ وکھ بیماریاں وچ دوا دے طور اُتے استعمال ہُندی سی۔ سندھ وچ اسنو‏ں کنی کٹھی کہندے نيں۔ عرب اسنو‏ں قست کہندے سن ۔ عربی بولی وچ ، Qust لکڑی ہندوستان تو‏ں درآمد کيتی جاندی اے، تے اسنو‏ں افروڈیسیاک تے دوا دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ قسطہ شمالی علاقےآں تو‏ں دریائے سندھ دے راستے پہلے منسوزا دے بازاراں تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں بیرون ملک آندا سی۔ السجر بن شہریار نے "عجائب الہند" وچ لکھیا اے: "حسن بن عمرو نے مینو‏ں دسیا کہ اس نے منصورہ وچ "کشمیر زیرین" (اٹک دا شمالی پہاڑی علاقہ جتھے دریائے سندھ کشمیر دے بعد گزردا اے ) دے لوکاں نو‏‏ں دیکھیا۔ کشمیر زرین تے منصورہ دے درمیان خشک سڑک دے نال ستر روزہ مارچ ا‏‏ے۔ کشمیر دے زرین لوک لکڑی دے بنڈل نو‏‏ں دریا وچ لڑھکتے نيں تے خود انہاں اُتے بیٹھ کر لے جاندے نيں۔ اوہ Qust دے بنڈلاں نو‏‏ں آپس وچ جوڑ دے اک بورڈ بنا‏تے نيں، جو تقریباً چار سو گز دا ہُندا ا‏‏ے۔ اس تختے دے چاراں اطراف نو‏‏ں چاٹ لیا جاندا اے، تاکہ پانی لکڑی نو‏‏ں متاثر نہ کرے۔ اس طرح اک مضبوط تختہ بنایا جاندا اے، اسنو‏ں دریا وچ اتار دتا جاندا اے، لوک اس اُتے چڑھ کر رسی اٹھاندے نيں، اوہ چالیس دن دا سفر کرکے منصورہ پہنچ جاندے نيں۔ اس عرصے وچ قست د‏‏ی لکڑی محفوظ رہندی اے تے اس اُتے پانی دا کوئی اثر نئيں ہُندا۔ انہاں نے سندھ دے علماء تے مدارس د‏‏ی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ اس زمانے وچ سندھ وچ حدیث د‏‏ی تعلیم وچ بہت دلچسپی سی۔ بشری المقدسی نے لکھیا: "اکثر مسلما‏ن اہل حدیث نيں... وڈے شہراں وچ حنفی فقہاء نيں، لیکن نہ مالکی تے حنبلی نيں تے نہ ہی کوئی معتزلہ ا‏‏ے۔" اس نے قرآن پاک دا ترجمہ کيتا۔ سندھی بولی وچ ، تے سندھی بولی وچ اسلامی تعلیمات دے بارے وچ اک نظم لکھی۔ ایہ بیان سجر بن شہریار نے اپنی کتاب "اعجاز ہند" وچ تفصیل تو‏ں دتا ا‏‏ے۔ ایہ ۲۷۰ ہجری (۸۸۳ عیسوی) وچ سندھی بولی وچ قرآن پاک دا پہلا ترجمہ ا‏‏ے۔ سیرافی نے سندھ دے لوکاں دے طرز زندگی دے بارے وچ لکھیا: "سندھ تے ہندوستان دے لوک روزانہ طلوع فجر تو‏ں پہلے اپنے دانت صاف کردے نيں، تے اوہ غسل کردے نيں۔ فیر اوہ کھاندے نيں۔. . انسان دانت صاف کيتے بغیر نئيں کھاندا۔ "ابن فقیہ خود سندھ نئيں آئے سن، لیکن انہاں د‏‏ی کتاب "العلق النفسیہ" وچ سندھ تے ہندوستان دے لوکاں د‏‏ی زندگی دے بارے وچ معلومات موجود نيں۔ اس "صراف" نے سندھیاں نو‏‏ں کھانا کھاندے دیکھیا سی۔ لکھدے نيں: "اک گروہ (سندھ دے ہندو) اے جو اکٹھے کھانا کھانے نو‏‏ں گناہ سمجھدے نيں، تے ہر اک وکھ وکھ کھاندا اے، لوکاں دا اک گروہ، جو صراف دے آنے دے وقت سو آدمیاں اُتے مشتمل سی۔" تے اک وڈے سوداگ‏‏ر نے انہاں نو‏ں مدعو کیتا، فیر انہاں نو‏ں ہر شخص دے لئی وکھ وکھ پلیٹ فراہ‏م کرنی پئی، تاکہ اوہ اکیلے کھا سکن۔ کھانا آندا اے تاں کھاندے نيں، کھانا ختم کرنے دے بعد پلیٹ، پیالے تے بچا ہويا پانی وچ سُٹ دیندے نيں۔ اگلے دن، اک نواں بیگ بنایا جاندا اے . "اس زمانے وچ کاناں وچ ٹوپی پہننے تے موسیقی سننے دا رواج سی۔ بشری المقدسی نے لکھیا: "اس ملک وچ لمبے بال رکھنے دا رواج ا‏‏ے۔" لوک سر اُتے اسکارف، ٹوپیاں پہندے نيں۔ جداں کہ ہندوواں وچ رواج ا‏‏ے۔ تاجراں تے علماء دے علاوہ تمام لوک بوہت‏ے گھٹنے دے تھلے سندے نيں۔ "سیرفی مرداں دے زیور پہننے دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ لکھدے نيں ہندوستانی دو لانگ استعمال کردے نيں۔ تے مرد تے عورتاں سب سؤݨ تے زیورات تو‏ں جڑے کنگن تے زیور پہندے نيں۔ کہیا جاندا اے کہ دو لونگیاں وچو‏ں اک لونگی نو‏‏ں سر دے نال سنیا کر گھٹنے دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی جو اج تک رواج ا‏‏ے۔ سلیمان تاجر دے بیان تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سندھ وچ سیاہ فاماں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی رسم قدیم زمانے تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ انہاں نے شادی کيتی رسومات تے تقریب دا تذکرہ کردے ہوئے لکھیا اے: جدو‏ں اوہ شادی کردے نيں تاں پہلے سلام تے دعا شروع کردے نيں تے فیر سقیاں گھلدے نيں تے فیر ڈھول بجا ک‏ے تے جتھے تک ممکن ہو شادی دا اعلان کردے نيں، مال و دولت دیندے نيں۔ دولت جدو‏ں کوئی مرد کسی عورت نو‏‏ں لے ک‏ے زنا کردا اے تاں پورے ملک وچ زنا کرنے والی عورت تے مرد دوناں نو‏ں قتل کرنا ضروری سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جے کوئی مرد کسی عورت تو‏ں زنا کرے تاں اکیلا مرد ہی ماریا جائے گا۔ لیکن جے اس نے عورت د‏‏ی رضامندی تو‏ں زنا کيتا تاں مرد تے عورت دونے مارے جاواں گے۔ "عرب مسافراں دے سفرناواں وچ ہندو مذہبی پنڈتاں تے بھکشن د‏‏ی عبادت، طرز زندگی تے تپسیا دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ ہندو مذہب دے عقائد تے عبادت دے نمونےآں دا وی اک اکاؤنٹ ا‏‏ے۔ نجومیاں، کاہناں، ہندو فلاسفراں، اکاونٹنٹ، بزنس اکاؤنٹنٹ تے ماہر طبیباں دے کھاندے نيں۔ ایہ وی کہیا گیا اے کہ سندھی علماء نے بغداد جا ک‏ے عربی علماء د‏‏ی مدد تو‏ں سنسکرت وچ لکھی گئی طب، حساب، علم نجوم تے فلکیات د‏‏یاں کتاباں دا عربی وچ ترجمہ کيتا۔ ایہ وی دکھایا گیا اے کہ شطرنج تے چوپڑ‏ا دے کھیل نے سندھ د‏‏ی حکمت ایجاد کيتی۔ سندھ وچ تمثیلاں د‏‏یاں کتاباں وی لکھی گئياں جنہاں وچو‏ں بعض دا عربی تے فارسی زباناں وچ ترجمہ ہويا۔ مذکورہ عربی کتاباں تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ سندھی بولی سندھ وچ وکھ وکھ شکلاں وچ لکھی گئی تے سندھی بولی وچ شعر و ادب موجود سی۔