cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
۳۵٦ اہل مغرب دے مشرق والےآں کواپنى رہتل تو‏ں وابستہ کرنے دا مقصد انکى تہذیبى اقدار اُتے حملہ کرنا تھا_ مسلماناں نے مغرب دے اس سوچے سمجھ‏‏ے حملے دے مقابلے وچ اپنى دینى تے قومى روایات تے وراثت نو‏‏ں زندہ رکھنے اُتے کمر باندھلی_ لہذا ویہويں صدى وچ بوہت سارے دانشوراں نے مغرب دے تسلط دا مقابلہ کرنے دے لئی بیدارى تے اصلاح دی کوششاں کيتياں _
ہم ایتھ‏ے اس مقالہ وچ انہاں وچو‏ں کچھاکابرین حضرات دی طرف اشارہ ک‏ے اں گے_ ایران وچ پہلوى دور وچ مغربى رہتل اُتے تنقید منظم صورت وچ انجام پائی _ اس حوالے تو‏ں پیش پیش تن دانشور ایہ نيں : سید فخرالدین شادمان، سید احمد فردید تے جلال آل احمد_ انہاں تن شخصیتاں نو‏‏ں ایران وچ  مغرب پرستی دے موضوع دا معمار تے صاحب نظر سمجھیا جاسکدا اے _
سید فخرالدین شادمان (۱۳۴٦ _ ۱۲۸٦) کہ جو قدیم تے جدیددونے تعلیمى نظاماں دے تعلیم یافتہ سن _ انہاں نے ۱۳۲٦ شمسى وچ اپنى اہ‏م ترین کتاب  تسخیر شدن فرنگی شایع کی_ اسماں اوہ لکھدے نيں کہ اگرایران مغربى رہتل دے تسلط تو‏ں بچ جائے تے اسک‏‏ے مقابلے وچ کمزور نہ پئے تاں اسنو‏ں چاہیے کہ اوہ رغبت تے شعور دے ساتھاس رہتل نو‏‏ں اپنا رنگ دے دے تے اس تحریک دا اک ہى وسیلہ بولی فارسى اے کہ جو تمام ایرانیاں وچ مشترک صورت وچ اے تے انہاں دے اجداد دی موروثى عقل تے دانش دا مظہر بھى اے (۱) ایہ قوم پرستانہ گفتگو زیادہ اگے نہ بڑھسکى کیونجے اس نظریہ وچ بنیادى طور اُتے ایرانیاں دے دینى مزاج دی طرف توجہ نئيں دى گئی تھی_
شادمان دی مانند سید احمد فردید (۱۳٧۳ _ ۱۲۹۱ شمسى ) بھى دونے تعلیمى نظاماں قدیم تے جدید وچ تعلیم یافتہ سن _ اوہ سب تو‏ں پہلے ایرانى مفکر سن کہ جنہاں نے اپنے دور دے مغربى فلسفہ بالخصوص مارٹن ہایڈ گر دی آراء دا دقت تو‏ں مطالعہ کيتا سی فردید نے ہایڈگر تو‏ں متاثر ہُندے ہوئے مغربى رہتل اُتے فلسفى تنقید دی _ انکا یہ
نظریہ سی کہ انساناں دے تن پہلو علمی، فلسفى تے معنوى وچ اگرچہ پہلے دو پہلو مغرب دی فکرى روایت وچ اہمیت دے حامل نيں لیکن تیسرا پہلو واضح طور اُتے غائب یا خاموش اے _ اس ترتیب تو‏ں فردید اس نتیجہ اُتے پہنچدے
۳۵٧ ہاں کہ مغرب نو‏‏ں بھى اک فلسفے تے ضابطہ حیات دے عنوان تو‏ں الوداع کہنا چاہیے ،انہاں دے تجزیہ دے مطابق مغرب دا مقابلہ کرنے دے لئی اسک‏‏ے فلسفہ دی حقیقت تے جڑ تو‏ں آگاہ ہونا چاہیے حقیقت وچ فردید اپنى شناخت پیدا کرنے دے لئی دوسرےآں دی شناخت نو‏‏ں ضرورى شرط سمجھدے سن _(۱)
جلال آل احمد (۴۸ _ ۲_۱۳) کہ جنکا علما گھرانے نال تعلق تھا_انہاں نے مغرب پرستى دی بحث نو‏‏ں معاشرتى تے سیاسى افق تو‏ں بیان کيتا ،۱۳۴۱ شمسى وچ انکى اک کتاب  غرب زدگی شایع ہوئی بعد وچ چند عشراں تک ایرانى مفکرین دے درمیان مقبول رہى ، منتقدى اس کتاب نو‏‏ں سب تو‏ں پہلا ایسا مشرقى رسالہ سمجھدے نيں کہ جس نے مغرب اورمغربى استعمار دے مقابلے وچ مشرق دی صورت حال نو‏‏ں روشن کيتا تے اسنو‏ں عالمى معاشرتى اہمیت دا حامل دسیا_(۲)
آل احمد نے پہلى بار مغربى رہتل دا مقابلہ کرنے دے لئی دینى علماء دی قوت دی طرف اشارہ کيتا تے واضح کيتا کہ جدو‏ں بھى دانشورحضرات تے دینى علماء باہمى اتحاد دے ساتھاگے بڑھاں گے_ تاں اس معاشرتى مقابلے وچ مثبت تے متاثر کن نتایج پاواں گے،در اصل اوہ زیر لب جدیدت تے روایت پسندى دے اتحاد دی تجویز دے رہے سن تے انہاں دوناں نو‏ں اجتماعى تے معاشرتى سطح اُتے مقابلہ کرنے دے لئی مل جل ک‏ے دا م کرنے دی دعوت دے رہے سن _(۳)
سب تو‏ں پہلے عالم کہ جنہاں نے مغربى آئیڈیالوجى دی جگہ اسلام نو‏‏ں اک سیاسى آئیڈیالوجى دی صورت
۱) مہرزاد بروجردی، روشنفکرى ایرانى تے غرب، ترجمہ جمشید شیرازی، تہران، ص ۱۰۸ _ ۱۰٧_
۲) سابقہ ماخذ، ص ۱۱۱ _ ۱۱۰_
۳) جلال آل احمد، غرب زدگی، تہران، ص ۲۸ ، در خدمت تے خیانت روشنفکران ، تہران، ج ۲ ، ص ۵۲_
۳۵۸ ماں پیش کیہ اوہ امام خمینى سن ، امام نے اسلامى روایات تے سبھیاچار تو‏ں آگاہى تے عوامى طبقات نو‏‏ں مغرب اوراسکى تابع حکومت دے مقابلے وچ جہاد دی دعوت دیندے ہوئے آل احمد دے آئیڈیل یعنى اجتماعى جد تے جہد کرنے دے لئی علماء تے دانشورحضرات دی ہمراہى نو‏‏ں حقیقت وچ بدل دتا_ انہاں نے سیاسى سطح اُتے عوام نو‏‏ں تیار کردے ہوئے دوران جدید وچ سب تو‏ں پہلے مذہبى انقلاب دی تصویر کھینچى اوہ انقلاب کہ جس نے اس کلیہ کہ انقلاب ترقی دین تو‏ں نجات  نو‏‏ں ختم کردتا تے دوبارہ دین دے پرچم نو‏‏ں لہرا دتا_(۱) ا
صل وچ امام دے انقلابى نظریات دے سائے تلے اسلامى جدیدیت تے روشن خیالى نے اپنى بنیاد تشکیل دی_ تے على شریعتى (۱۳۵٦ _ ۱۳۱۲ شمسى ) جداں مفکر نو‏‏ں ایرانى معاشرہ دے سپرد کيتا_ شریعتى کہ جنہاں نے فرانس وچ سماجیات وچ تعلیم حاصل دی تھی_ اک مذہبى فیملى وچ پیدا ہوئے سن اوہ اسلام اُتے اک نويں نگاہ دی تلاش وچ سن کہ جو مسلماناں نو‏‏ں مغرب دے مقابلے وچ مسلح کرے_ انہاں نے اپنے حقیقى نظریہ نو‏‏ں  اپنى طرف لُٹنا دے عنوان تو‏ں پیش کيتا_ شریعتى نے قوم پرست اہل نظر دے رد عمل وچ واضح کيتا کہ ایرانیاں دے نزدیک اپنى طرف پرتن تو‏ں مراد اسلام تو‏ں پہلے دے ایران دی طرف لُٹنا نئيں اے بلکہاس دا مطلب اسلامى اصولاں دی طرف لُٹنا اے _
شریعتى دی نظر وچ مشرق تے مغرب وچ مختلف نمونہ ہائے عمل نے مختلف خصوصیات نو‏‏ں وجود بخشا_ مغرب وچ عقلى رجحان، مادى رجحان، حقائق دی طرف رجحان تے منفعت پسندى جدو‏ں کہ مشرق وچ الہى روحانى ، اجتماعی، عقیدتى تے اخلاقى صفات، اسى لئی مغرب فلسفى نگاہ تو‏ں ظاہر اورموجود حقیقت دے تعاقب وچ نکلیا جدو‏ں کہ مشرق اس حقیقت دی تلاش وچ چلا کہ جو ہونى چاہیے تھی_(۲)
اسلامى انقلاب دے بعد تن موضوعات مغرب پرستی( شادمان، فردید ، آل احمد) ،اسلامى شریعت دا احیائ( امام خمینى ) اوراپنى طرف لُٹنا ( شریعتى ) نے فکرى اعتبار تو‏ں ایران وچ اسلامى جمہوریہ دی نويں بپا ہونے
۲) على شریعتی، از کجا آغاز کنیم؟ ج ۲۰ ، تہران، ص ۲۸۲_
۳۵۹ والى حکومت نو‏‏ں قوت بخشی_ اگرچہ عمل دے اعتبار تو‏ں دوسرى بحث سیاسى تے ثقافتى سطح اُتے زیادہ تسلط رکھتى تھى تے ایرانى معاشرہ اسک‏‏ے بیان کیتے گئے اصولاں دے مطابق چل رہیا تھا_ اسلامى جمہوریہ ایران مغربى رہتل دی عالم اسلام اُتے یلغار دے مقابلے وچ قومیت تے شیعہ اسلامى مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے امتزاج تو‏ں اک مضبوط متبادل نظام شمار ہُندا اے _
انیہويں صدى دے اختتام تے ویہويں صدى دے آغاز وچ عرب مفکرین جو عالم اسلام دا قابل ذکر تے بڑاحصہ شمار ہُندے نيں انہاں نے مغرب دی ثقافتى تے سیاسى سطح پریلغار دے مقابلے وچ رد عمل دا اظہار کيتا_ اس رد عمل نو‏‏ں پانج پہلواں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے:
۱ _ قومى ونسلى تفریق: عبدالرحمان کواکبى ( ۱۹۰۲ _ ۱۸۴۸عیسوى ) نے مسلماناں وچ مغرب مخالف احساست دی قومى فطرى خصوصیات دی بناء اُتے تشریح کی_ اوہ مغرب والےآں نو‏‏ں مادّى زندگى دے قائل، نفسانى خواہشات دے گرویدہ، انتقام جو، مال تے دولت پسند تے حریص سمجھدے سن جدو‏ں کہ شرق والےآں نو‏‏ں اہل ادب تے حیا، لطیف روح دے حامل تے محبت آمیز رویے والے سمجھدے سن _(۱)
۲ _ ثقافتى برتری: مغربى زندگى دا طرز عمل مشرقى شیوہ زندگى دی نسبت پست شمار کيتا گیا_ اک عربى مفکر دا نظریہ سی کہ اہل شرق اہل یورپ دی تقلید چھوڑداں کیونجے ایہ تقلید نہ صرف ایہ کہ اہل مشرق نو‏‏ں مالى لحاظ تو‏ں مغرب والےآں دے تسلط وچ لے آئی اے بلکہ باعث بنى اے کہ مغرب والے اپنے سیاسى مقاصد حاصل کرسکن تے مشرق والےآں نو‏‏ں ذلیل کرسکن _(۲)
۳ _ مغرب دا تجاوز کرنا: کواکبى دی نظر وچ مغرب والے فطرتاً جارح نيں تے ہور اقوام دے مقابلے وچ
۱) عبدالرحمان کواکبی، طبایع الاستبداد ، ترجمہ عبدالحسین قاجار، ص ۱۰۰_
۲) ہشام شرالى ، روشنفکران عرب تے غرب ، ترجمہ عبدالرحمان عالم، ص ۱۱۱_
۳٦۰ احساس برترى دا شکار نيں انکى نظر وچ مغرب وچ امپریالزم (استعماریت) مغربى لوکاں دی فطرى درندہ خو طبیعت دا ظہور اے _(۱)
۴ _ مغرب دی برى نیت: سیاسى تے اقتصادى سطح اُتے انکى جاہ طلبیاں تو‏ں قطع نظر مغرب اک تسلط پسند رہتل دے عنوان تو‏ں ہراس چیز نو‏‏ں ختم کرنے اُتے تلى ہوئی اے کہ جو اس تو‏ں رابطے وچ ہو; مغرب نہ صرف ایہ کہ لوکاں نو‏‏ں غلام بناتاہے بلکہ انکى زندگى دی بنیاداں نو‏‏ں بھى بوسیدہ کردیتاہے_
۵ _ جھوٹى رہتل: آیا واقعاً مغرب مہذب اے ؟ مغرب وچ روحانى فقر دی طرف بار بار اشارہ کيتا جا چکيا اے _ اک عرب مفک‏ر ک‏ے مطابق آزادى دا اوہ نظریہ کہ جس دے بارے وچ اہل مغرب بحث کردے نيں اوہ اہل مغرب ، اہل مشرق، مسلماناں ، عیسائیاں ، پروٹیسٹنٹ تے کیھتولک فرقےآں دے درمیان فرق دا قائل اے لذا اس قسم دے نظریے نو‏‏ں جھٹلا دینا چاہے تے رد کرنا چاہیے _(۲)
یہ مذکورہ پانج ابعاد حقیقت وچ مغربى رہتل اُتے تنقید وچ پیش پیش عرب مفکرین دے نظریات دا مجموعہ نيں _ سب تو‏ں پہلے عرب مفکر کہ جنہاں نے مغرب دے ثقافتى تے سیاسى غلبہ دے رد عمل وچ اسلام دے احیاء دے لئی دقیق ضوابط معین کیتے_ شیخ محمد عبدہ (۱۹۵ _ ۱۸۴۹) سن _ عبدہ نے بیدارى دی اس تحریک نو‏‏ں ودھانے دے لئی چار اہ‏م مراحل معین کیتے_ سب تو‏ں پہلا مرحلہ مغرب دے مقلدانہ دلائل تو‏ں فکر نو‏‏ں آزاد کرنا _ دوسرا مرحلہ دین دی صحیح سمجھبوجھجو در اصل صدر اسلام دے دور دے اصولاں دی طرف لُٹنا سی تیسرا مرحلہ ایہ سی کہ ابتدائی اسلام دے اصولاں نو‏‏ں قرآن تے سنت وچ تلاش کيتا جائے نہ کہ فرقےآں ، تے دینى رہبراں تے علماء دے سلسلے وچو‏ں ڈھونڈا جائے،چوتھا مرحلہ اسلام دی تفسیر دے لئی عقلى معیار بنانا سی البتہ ایہ عقلى رجحان قرآن تے سنت تو‏ں اخذ شدہ ہو(۳)
۱) عبدالرحمان کواکبی، سابقہ ماخذ ، ص ۱۳۵_
۲) ہشام شرابى ، سابقہ ماخذ ، ص ۱۱۳ _ ۱۱۲_
۳) سابقہ ماخذ ص ۴۵ _ ۴۴_
۳٦۱ یہ چار مراحل جنہاں دی نظرى بنیاد عبدہ نے رکھى اپنے سیاسى پہلو وچ مغرب دے خلاف اک رد عمل ہونے دے ساتھساتھاک اصلاح پسند تحریک بھى تھى جو اس سعى تے کوشش وچ تھى کہ عالم اسلام وچ زوال دی وجہ، مغرب دی برتری، طاقت دی بناء اُتے روابط تے اتحاد دو یکجہتى دے مفہوم دی عقلى تفسیر دی جائے، لہذا ایہ اک سیاسى تے معاشرتى آئیڈیالوجى دی صورت وچ ظاہر ہوئی جو مغرب وچ رائج نظریات مثلا سوشلزم، نیشنلزم تے لبرلزم دی نسبت انفرادیت لئی ہوئے تھی_
اک اہ‏م مسئلہ کہ جو مغربى رہتل دی مشرق تو‏ں مطابقت نو‏‏ں مشکل تے دشوار کر رہیا سی ایہ سی کہ مغرب وچ رہتل بتدریج تشکیل پا ئی تھى تے اس نے اک خاص انداز وچ اپنے پیر جمائے سن لیکن اس رہتل دے اثرات بغیر کسى تمہید تے تیارى دے سرعت دے ساتھمشرق وچ داخل ہوئے تاں دینى تے قومى روایات تے اقدار دے ساتھٹکرا گئے _ جس دے نتیجہ وچ باہمى کشمکش تے ٹکراؤ دے حالات پیدا ہوئے_(۱) ایہ ٹکراؤ جوآزادى تے ڈیموکریسى دے ناں تو‏ں عالم مشرق اُتے مسلط کیتے گئے تے انکا رد عمل جوویہويں صدى وچ اسلامى تے ملى تحریکاں دی صورت وچ ظاہر ہويا ،ایہ تحریکاں جو مغرب دے خلاف سن تے آزادى تے جمہوریت دی خواہاں سن لیکن اوہ آزادى تے جمہوریت جومغربى نہ ہوئے ،عالم مشرق بالخصوص مسلما‏ن انہاں مفاہیم نو‏‏ں اپنے روایتى تے ملى نظام وچ لبھ رہے سن _
احمد على سعید ( آدونیس)اک شاعر تے معاصر عرب مفکر مغربى رہتل دے بارے وچ کہندے نيں '' ہن یورپ اُتے یقین نئيں اے ، ہن انہاں دے سیاسى نظام تے فلسفےآں اُتے ایمان نئيں رہیا ...انکا معاشرتى ڈھانچہ تے غیرہ دیمک زدہ اے _(۲)
۱) احمد امین ، پیشگامان مسلما‏ن تجدد گرائی در عصر جدید، ترجمہ حسن یوسفى اشکوری_ ص ۳۵۴ _ ۳۵۳_
۲) ہشام شرابى ، سابقہ ماخذ، ص ۱۵۲_
۱_ باتامور، تام، مکت‏‏ب فرانکفورت، ترجمہ حسینعلى نوذری، تہران، نشرنی
۲ تاملینسون، جان،جہانى شدن تے فرہنگ، ترجمہ محسن حکیمی، تہران، دفتر پوہشہاى فرہنگى ۱۳۸۱
۳ سعید، ادوارد، فرہنگ تے امپریالیسم، ترجمہ اکبر افسری، تہران، توس
۴ لش، اسکاتف جامعہ شناسى پست مدرنیسم، ترجمہ حسن چاوشیان، تہران، مرکز۱۳۸۳
۵ آبادیان، حسین، اندیشہ دینى تے جنبش ضد ریم در ایران، تہران، مؤسسہ مطالعات تریخ معاصر ایران، ۱۳٧٦
٦______ ، روایت ایرانى جنگہاى ایران تے روس، تہران، مرکز اسناد تے تریخ دیپلماسی، ۱۳۸۰
٧ ______، مبانى نظرى حکومت مشروطہ تے مشروعہ، تہران ، نشر نى ، ۱۳٧۴
۸ آرنولد، توماس واکرد، وآلفرد گیوم، میراث اسلام، ترجمہ مصطفى علم، تہران، انتشارات مہر، ۱۳۲۵
۹_ آریا، غلامعلى ، طریقہ چشتیہ در ہند تے پاکستان، تہران ، کتابفروشى زوار ، ۱۳٦۵
۱۰_ آند، یعقوب(ترجمہ تے تدوین) ، ادبیان نوین ترکیہ، تہران ، ۱۳٦۴
۱۱ آقایی، بہمن، تے خسرو صفوی، اخوان المسلمین، تہران،نشر رسام، ۱۳٦۵
۱۲ آل احمد، جلال ، غرب زدگى در خدمت تے خیانت روشنفکران،تہران ۱۳٧۵
۱۳آلفونسو نالینو، کرلو، تریخ نجوم اسلامی، ترجمہ احمد آرام، تہران ۱۳۴۹
۱۴ آناند گوماریا، سوامی، مقدمہ اى بر ہنر ہند، ترجمہ امیر حسین ذکو گو، انتشارات روزنہ، ۱۳۸۳
۱۵_ آیندی، محمد ابراہیم، اندلس یا تریخ حکومت مسلمین در اروپا، انتشارات دانشگاہ تہران، ۱۳٦۳
۱٦_ ابراہیم تیموری، عصر بى خبرى یا تریخ امتیازات در ایران، تہران، اقبال، چ۴، ۱۳٦۳
۱٧ابن خلدون، مقدمہ ابن خلدون، ترجمہ محمد پروین گنابادی، تہران، بنگاہ ترجمہ تے نشر کتاب ۱۳۳٦
۱۸ ابن خلکان، وفیات الاعیان، قاہرہ، ۱۲٧۵ق
۳٦۳ ۱۹ابن ہبیرة، الافصاح عن معانى الصحاح، حلب، مکتبة الحلبیة، ج۱، ۱۹۴٧
۲۰ ابوزہرہ، محمد ، امام الشافعی:حیاتہ تے عصرہ، آراوہ تے فقہہ ، قاہرہ، دارالفکر العربی، چ۲، ۱۳٦٧ق/۱۹۴۸
۲۱ ____ مالک; حیاتہ تے عصرہ، آراوہ تے فقہہ ، قاہرہ ، دارالفکر العربی، ۱۳۳۱ق
۲۳احمدی، بابک، خاطرات ظلمت، تہران، مرکز، ۱۳٧۹
۲۴ احمدى میانجی، على ، مکاتب الرسول، قم ، ۱۳٦۳
۲۵ اردبیلى ، ابن بزاز( درویش توکلى بن اسماعیل بزاز) صفوة الصفا، مقدمہ تے تصحیح غلامرضا طباطبایى مجد، تہران، زریاب
۲٦ اردبیلى ، احمد بن محمد ، زبدة البیان ، مقدمہ
۲٧ ارکون، محمد، تے آخرون، الاستشراق بین دعاتہ تے معارضیہ، ترجمہ ہاشم صالح، دار الساقی، بیروت، ۲۰۰۰
۲۸ استراتى صہیونیسم در منطقہ ، مؤسسہ الارض(ویہ مطالعات فلسطینی) ،ا نتشارات بین الملل اسلامى ، ۱۳٦۳
۳۱ اسماعیل زادہ، رسول، شاہ اسماعیل صفوى خطایی( کلیات دیوان، نصیحتنامہ، دہنامہ، قوشمالار)، انتشارات بین المللى الہی، بى تا
۳۲ اسناد نہضت آزادى ایران، تہران، نہضت آزادى ایران، ج۱، ۱۳٦۱
۳۳ اصفہانى ، ابوالفرج، الاغانی، قاہرہ، ج۵
۳۴ اصفہانی، احمد بن عبداللہ ابونعیم، حلیة الاولیاء تے طبقات الاصفیائ، بیروت ۱۹۸٧
۳۵اصیل، حجتاللہ، زندگى تے اندیشہ ى میرزا ملکم خان ناظم الدولہ، تہران،نشر نی، ۱۳٧۲
۳٦افتخاری،اصغر،ابعاد اجتماعى برناہ امنیتى اسرائیل: دستور دا رى براى قرن بیست تے یکم فصلنامہ مطالعات امنیندی، س۴ پاییز ۱۳۸۲
۳٧ افتخاری، اصغر،جامعہ شناسى سیاسى اسرائیل، تہران، مرکز پوہشہاى علمى تے مطالعات استراتیک خاور میانہ، ۱۳۸۰
۳۸افراسیابی، بہرام،و سعید دہقان، طالقانى تے انقلاب ، تہران، نیلوفرج۲چ۲، ۱۳٦۰
۳۹ اقبال آشتیانى ،عباس، تریخ مغول تے اوایل تیمور در ایران ،تہران، نشر نامک، ۱۳٧٦
۴۰____ فتوت تے خلافت عباسی مجلہ شرق، دورہ یکم، ش ٦ خرداد ۱۳۱۰ ص ۱۰۵_۱۰۱
۴۱ اکبر زادہ فریدون، نقش رہبرى در نہضت مشروطہ ، ملى نفت تے انقلاب اسلامى ، تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامى ۱۳۸۱
۴۲الحیمی، الروض النضیر، مقدمہ
۳٦۵ ۴۳ الزلمى ، مصطفیٰ، اسباب اختلاف الفقہاء فى احکا‏م الشریعة ، بغداد الدار العربیہ ۱۳۹٦ ق
۴۴ الگار، حامد، دین ودولت در ایران، ترجمہ ابوالقاسم سری، تہران، توس، چ۲ ۱۳٦۹
۴۵ الگود، سیویل، طب در دورہ صفویہ، ترجمہ محسن جاوید، چاپ دانشگاہ تہران ، ۱۳۵٧
۴٦امین، احمد، پیشگامان مسلما‏ن تجدد گرایى در عصر جدید، ترجمہ حسن یوسفى اشکوری،تہران ۱۳٧٦
۴٧ امینی، داود ، جمعیت فدائیان اسلام تے نقش آن در تحولات سیاسی_ اجتماعى ایران، تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامى ، ۱۳٧٧
۴۸ انصاری، حسن، امین استر آبادی دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰
۴۹ انصاری، عبداللہ ابن محمدف طبقات الصوفیہ، بہ کوشش محمد سرور مولائی، تہرانف ۱۳٦۲
۵۰ اورس، تیلمان، ماہیت دوست در جہان سوم، ترجمہ بہروز توانمند، تہران، اگاہ، ۱۳٦۲
۵۲ باتلر، جودیت انہاں پل سارتر، ترجمہ خشایار دیہمیى ، تہران، کہکشان ۱۳٧۵
۵۳ بازرگان، مہدی، انقلاب ایران در دو حرکت، تہران، نہضت آزادى ایرانف چ۵ ، ۱۳٦۳
۵۴ باسورث ، ادموند کلیفورد، سلسلہ ہاى اسلامى ، ترجمہ فریدون بدرہ اى ، تہران، مرکز بازشناسى اسلام تے ایران، ۱۳۸۱
۵۵باقی، عماد الدین ، جنش دانشجویى ایران از آغاز تو‏ں انقلاب اسلامی، تہران، جامعہ ایرانیان ۱۳٧۹
۵٦ بحثى دربارہ مرجعیت تے روحانیت (مجموعہ مقالات) تہران، شرکت سہامى انتشار، ۱۳۴۹
۵٧ براون، ادوارد ، تریخ ادبیات از آغاز عہد صفویہ تو‏ں زمان حاضر، ترجمہ رشید یاسمی، تہران، انتشارات گٹھ:رہتل
پاپائے روم دی لسٹ
پاپائے روم (انگریزی وچ پوپ Pope) کیتھولک عیسائیاں ے مذہبی رہنما دا لقب اے۔ مختلف ویلےآں وچ ہونے والے پوپ لئی کو ئی آفیشل فہرست دستیاب نہیں اے، تاہم انوآریو پونتیفیچیو (Annuario Pontificio) ویٹیکن  دے سالانہ شمارہ وچ دتی گئي پوپ دی فہرست ویلے دے نال درج ذیل اے۔
10ویں صدی
}}
باہرلے جوڑ
گٹھعیسائیاں دیاں لسٹاں گٹھ:پوپ گٹھ:مسیحی مذہبی رہنما گٹھ:بادشاہاں دیاں لسٹاں گٹھ:لسٹاں
کَرن تھاپر
کَرن تھاپر اک بھارتی صحافی اتے اک ٹیلیوژن ٹپنیکار اتے انٹرویوکار اے۔  اوہ آئی بی این نال جڑیا ہویا سی اتے دی ڈیول ایڈووکیٹ اتے دی لاسٹ ورڈ دی میزبانی کیتی سی۔ اوہ حال وچ انڈیا ٹوڈے نال متعلق اے اتے ٹو دی پوائنٹ اتے نتھنگ بٹ دی ٹروتھ دا ہوسٹ اے۔
مڈھلا جیون اتے سکھیا
کَرن تھاپر سابقہ تھل فوج مکھی جنرل پران ناتھ تھاپر اتے بملا تھاپر دا سبھ توں چھوٹا بچہ اے۔ اوہ اتہاسکار رومیلا تھاپر دا چچیرا بھرا اے۔
اوہ ڈون اسکول اتے سٹو سکول دا اک طالب علم اے۔  دون سکول ویلے تھاپر دون سکول ہفتہ واری دا مکھ اڈیٹر سی۔  اسنے 1977 وچ پیمبوروک کالج، کیمبرج توں معاشیات اتے سیاسی فلسفہ دی ڈگری نال گریجوئیشن کیتی۔ اسے سال اوہ کیمبرج یونین دا پردھان وی رہا۔ بعد وچ اس نے سینٹ اینٹونی کالج، آکسفورڈ توں انترقومی تعلقاں وچ ڈاکٹریٹ دی ڈگری حاصل کیتی۔
کیریئر
thumb|کَرن تھاپر نے اپنی سکھیا ادارہ دے پلیٹینم جوبلی تقریب دوران دون اسکول  وچ بحث دی پردھانگی کردے ہوئے۔ اس نے لاگوس، نائیجیریا وچد ٹائیمس ، دے نال اپنے کیریئر دی شروعات کیتی اتے بعد وچ اس نے 1981 تک اس دے مکھ لکھاری دے طور اتے بھارت وچ کم کیتا۔ 1982 وچ اوہ لندن ویکینڈ ٹیلیوژن وچ شامل ہو گیا اتے اگلے 11 سالاں تک اتھے کم کیتا۔ پھر اوہ بھارت آ گیا جسدے بعد اس نے دی ہندوستان ٹائیمس ٹیلیوژن گروپ، ہوم ٹیوی اتے یونائٹڈ ٹیلیوژن دے نال کم کیتا اتے بعد وچ اگست 2001 وچ انفوٹینمینٹ ٹیلیوژن نام دا اپنا پروڈکشن ہاؤس بنا لیا جو کہ بی بی سی، دور درشن اتے چینل نیوز ایشیا سمیت ہورناں لئی پروگرام بناؤندا اے۔
حال وچ اوہ انفوٹینمینٹ ٹیلیوژن دے پردھان اے اتے موہری قومی لیڈراں اتے مشہور ہستیاں دے نال تکھے انٹرویو لین لئی جانیا جاندا اے۔
اسدے کجھ ٹیوی شوآں نوں کافی پسند کیتا گیا اے۔ ایہہ ہن: آئیوٹنیس، ٹونائیٹ ایٹ 10, ان فوکس ود کَرن ، لائن آف فائر اتے وار آف ورڈز۔اوہشو جنہاں نال اوہ حالَ ہی وچ سرخیاں بن رہا اے، اوہ ہن: سی اینّ اینّ-آئی بی این تے دی ڈیول ایڈووکیٹ اتے دی لاسٹ ورڈ اتے سی این بی سی ٹی وی 18 تے انڈیا ٹونائیٹ۔
اپریل 2014 وچ، تھاپر سی اینّ اینّ-آئی بی این نوں چھڈکے انڈیا ٹوڈے وچ آ گیا۔ اوہ چینل دے نویں شو ٹو دی پوائنٹ نوں ہوسٹ کر رہا اے۔
اوہ اک موہری بھارتی روزانہ اخبار د انڈین ایکسپریس وچ اک کالمنویس دے طور تے وی لکھدا اے۔ 1 اپریل 2017 نوں اسنے کتھت طور اُتے پاکستان وچ اک بھارتی جاسوس، کلبھوشن یادو نوں موت دی سزا دے تعلق وچ "مسٹر یادیو دی رہس" ناں دا اک لیکھ لکھیا سی۔ اس لیکھ تے بھارت وچ بہت رولا-رپا پیا جس دے کمینٹ سیکشن وچ سوال ہوئے کہ تھاپر اپنے ملک دے بندیاں دے خلاف مدعیاں تے اجیہا دیس-خلاف سٹینڈ کویں دکھا رہا اے، جو انترقومی پدھر اُتے اپنے ہی دیس نوں شرمندہ کر سکدا اے۔
باہری لنک
گٹھ:جم 1955 گٹھ:زندہ لوک
پاپائی ریاستاں
پاپائی ریاستاں (Papal States) اطالوی جزیرہ نما دے علاقےآں وچ 700 عیسوی دی دہائی توں 1870ء تک پاپائے اعظم دی خود مختار براہ راست حکومت دے تحت ریاستاں سن۔
دور درشن
دوردرشن  بھارت توں براڈکاسٹ ہون والا اک ٹی وی چینل اے۔ جو کہ پرسار بھارتی دے ماتحت آؤندا اے۔ دوردرشن بھارت دا سبھّ توں وڈا نشریاتی ادارہ اے۔ 15 ستمبر 2009 نوں دوردرشن  دی 50ویں ورھےگنڈھ سی۔ بھارت وچ ٹیلیوژن دی شروعات 1959 وچ ہوئی سی۔ 1972 وچ دوسرا ٹی۔ وی۔ سٹیشن بمبئی (ممبئی) وکھے شروع کیتا گیا۔ 1973 وچ سرینگر، امرتسر، 1975 وچ کلکتہ (کولکاتہ)، مدراس تے لکھنؤ توں سٹیشناں دی شروعات ہوئی۔ 1976 وچ اس نوں آل انڈیا ریڈیو نالوں الگ کرکے 'دوردرشن ' دا ناں دتا گیا۔ اس نوں اطلاع تے نشریات محکمے ماتحت رکھیا گیا۔ 1980 دے دہاکے وچ انسیٹ-1 اے راہیں دوردرشن  پورے ملک وچ پہنچن لگا۔ ایہہ پرسارن 'نیشنل پروگرام' سرلیکھ ہیٹھ براڈکاسٹ کیتا جاندا سی۔ 1982 دیاں ایشیائی کھیڈاں دلی وکھے ہوئیاں تاں بھارتی ٹیلیوژن نوں وڈا ہلارا ملیا۔ بھارت سرکار نے ایہناں کھیڈاں دی نشریات لئی رنگدار ٹیلیوژن دی شروعات کیتی۔ بھارتی ٹیلیوژن وچ 1990 دے دہاکے دے شروع دے سالاں وچ سیٹیلائیٹ ٹی۔ وی۔ دی شروعات ہوئی۔
لڑیوار ناٹک
1984 توں 1990 دوران ہم لوگ، بنیاد، رامائن اتے مہامبھارت جہے لڑیواراں دا بول بالا رہا۔ اج لمے لڑیوار بھارتی ناظرین وچ ودھیرے چرچت ہن۔ ایہناں نے بھارت وچ نواں نویکلا دیکھن والا طبقہ کھڑھا کر لیا اے، جنہاں وچ وڈی گنتی عورتاں دی اے۔ بھاویں بھارت پدھر اُتے ہندی ٹیلیوژن صنعت تیزی نال ودھی پھُلی اے۔ پر نال-نال مقامی بولی چینلاں دی ویکھن والی گنتی وی ودھی اے۔ ٹیلیوژن، دنیا بھر وچ ریڈیو اتے اخباراں نالوں ودھیرے مشہوری حاصل کمیونیکیشن زریعہ اے جس نے دنیا چھوٹی کر دتی اے۔ دنیا بھر دی پل-پل دی خبر ایہہ سانوں گھر بیٹھیاں دندا رہندا اے۔ اطلاع اتے منورنجن دے میدان وچ اس دا کوئی مقابلہ نہیں۔
حوالے
گٹھ:دوردرشن گٹھ:ٹیوی چینل
مصر دے بادشاہاں دی لسٹ
گٹھ:فہارست مصر کے سیاسی حکام گٹھ:مصر دے سربراہان ریاست گٹھ:صدراں دی لسٹ گٹھ:حکومت مصر گٹھ:مصری صدر گٹھ:لسٹاں
گٹھ:مصر دی تریخ گٹھ:مصر گٹھ:لسٹاں دی لسٹ گٹھ:سلطنت عثمانیہ
میکسن لیپیڈس
میکسن لیپڈس اک امریکی کمیڈیئن-گیتکار ، ٹیلیوژن کمیڈیئن لکھاری، پروڈیؤسر، ڈریکٹر، برانڈنگ صلاح کار اے۔
ایہہ سٹوریورس سٹوڈیؤ دی شریک-بانی اتے سی۔ای۔او۔ اے، اک منورنجن کمپنی، جسنوں 2014 وچ لاس اینجلس وچ قائم کیتا گیا۔
باہری کڑیاں
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:کمپنی کھوجی عورتاں
گلوینک سیل
گیلوینک سیل (galvanic cell) جاں وولٹائی سیل (voltaic cell) اک الیکٹروکیمیکل سیل اے جو کہ ریڈاکس عمل(عمل تخسید) نال بجلئی توانائی پیدا کردا اے۔ اسدے ایہہ ناں ترتیب وار لوئیگی گیلوینی اتے ایلیساندرو وولٹا دے نام اپر رکھے گئے ہن جہناں نے اس میدان وچ سبھ توں پہلاں کم کیتا سی۔ سیل دے اندر دو وکھ-وکھ دھاتاں ہندیاں ہن جہڑیاں کہ اک سالٹ-برج (salt-bridge) دے زریعہ نال جڑیاں ہندیاں ہن۔
وولٹا نے وولٹیک پائیل دی کاڈھ کیتی جہڑی کہ سبھ توں پہلی بجلئی بیٹری سی۔ عام استعمال وچ اک سیل نوں وی بیٹری کہہ دتا جاندا اے پر بیٹری دا اصل مطلب اک توں ودھ سیلاں دا مجموعہ اے۔
حوالے
گٹھ:بجلی گٹھ:بیٹریاں
لسٹ شاہان آل محمد علی
شاہان آل محمد علی نے مصر اُتے 1805 توں 1953 تک حکمرانی کیتی۔ اس دور اقتدار دے بوہتے وقت وچ سوڈان، سرزمین شام تے حجاز وی شامل رہے۔
آل محمد علی دی بنیاد محمد علی پاشا نے رکھی۔ محمد علی پاشا مصر اُتے اپنے اختیار نوں مستحکم کرن وچ کامیاب ہویا تے بطور شاہ خدیو دا لقب اپنایا۔
حوالے
گٹھ:آل محمد علی گٹھ:بادشاہاں دیاں لسٹاں گٹھ:مصر دی تریخ
پاݨینی
پاݨینی (سنسکرت: पाणिनि، آئی پی اے: [pɑ ː ɳin̪i]، اک گوترنام مطلب "پانی دے ونشج"؛ 600 ق م) اج دے لہندے پنجاب توں سنسکرت گریمر دان سی۔ پانینی گندھارا ویلے چ سنسکرت دا گرو سی۔ سنسکرت تے اوہنے گریمر دی پہلی کتاب لکھی سی ۔ پانینی 24 صدیاں پہلے ٹکاشیلا جمیا تے ایتھے ای رہیا ۔ اوہدی کتاب دا ناں استا دہائی یعݨی اٹھ منڈل اے ۔ پانینی نے اپنی کتاب چ 3,959 اصول دتے۔ پانینی نے اپنی کتاب چ تفصیل نال بولی بارے گلاں کیتیاں درج کیتیاں ۔
پانینی دی کتاب وید سنسکرت دا انت اے تے کلاسیکی سنسکرت اوتھوں تُرن لگ پئی ۔
حوالے
گٹھ:گندھارا گٹھ:سنسکرت ساہتکار گٹھ:سنسکرت گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں
عدداں دی لسٹ
ایہ عدداں دی اک فہرست اے۔
خفیہ معجزہ
"خفیہ چمتکار" اک نکی کہانی اے جوارجنٹینا دے لکھاری اتے شاعر ہورہے لوئیس بورہیس۔ دی لکھی اے۔ اس نوں پہلے رسالے Sur وچ فروری 1943 وچ شائع کیتا گیا سی۔
پلاٹ
کہانی دا مکھ پاتر اک ناٹک کار اے جسدا نام جیرانمیر ہلادیک اے،  اتے جوپراگ وچ رہِ رہا اے۔ ادوں دوجے عالمی یدھدوران پراگ تے نازی جرمنی دا قبضہ سی۔ ہلادیک نوں گرفتار کیتا گیا اے اتے استےیہودی ہون دے نال نال اینشولسدا خلاف کرن دا الزام اے اتے پھائرنگ دستے نے گولی مار کے موت دے گھاٹ اتارن دی سزا دتی گئی اے۔
بھاویں کہ اوہ اک وار تاں موت توں ڈر اتے محض دہشت دا تجربہ کردا اے، پر چھیتی ہی ہلادیک دی مکھ چنتا اس دے ادھورے ناٹک ول مڑ جاندی اے، جس دا سرلیکھ دشمن اے۔ اوہ اپنی پرانی کارگزاری توں اسنتشٹ ہون دا تجربہ کردا اے، اتے اس ناٹک نوں پورا کرنا چاہندا اے، جس بارے اوہ محسوس کردا اے اس ولوں اتہاس اسدا نرنا کریگا اتے اسنوں سدھ کریگا۔ اس دے دو ایکٹ لکھن توں رہندے ہن اتے اس دی موت دی سزا دناں دا معاملہ اے، اسلئی ایہہ اسمبھو لگدا اے کہ اوہ ویلے سر اس نوں پورا کر سکدا اے۔
اگلے دن نیت ویلے تے، دو سپاہی ہلادیک لئی آؤندے ہن اتے اوہ باہر لجایا جاندا اے اتے فائرنگ ٹیم اس دے ساہمنے کھڑی ہندی اے۔ سارجینٹ گولی داغن دا آدیش دندا اے، اتے سماں رک جاندا اے۔ سمچا دنیا اچانک سن ہو جاندا اے، جس وچ ہلادیک وی شامل اے، جو پھائرنگ دستے دے موہرے کھڑا اے؛ حالانکہ اوہ پوری طرحاں سکتے وچ اے، پھر وی اوہ سچیت رہندا اے کجھ ویلے بعد اس نوں سمجھ پیندا اے: ربّ نے اس نوں اوہ سماں دے دتا اے جس لئی اس نے بینتی کیتی سی۔ اس لئی، سرجینٹ دے آدیش اتے فوجیاں نوں اپنیاں رائیفلاں توں گولی داغن دے وچکار انترمکھی ویلے دا اک سال لنگھیگا، حالانکہ ہور کسے نوں بھنک تک نہیں ہوویگی کہ کجھ اسادھارن ہویا اے - اس لئی، کہانی دا سرلیکھ اے:  "خفیہ چمتکار"۔
یاد توں کم لیندے ہوئے، ہلدیک اپنا ناٹک لکھدا، وستاردا اتے سمپادت کردا اے، اپنی سنتشٹی لئی ہر ویروے اتے باریکی نوں گھوکھدا تے سودھدا اے۔ انت وچ، اک سال دی محنت دے بعد، اوہ اس نوں پورا کردا اے؛ صرف اک لقب نوں لکھن توں چھڈّ دتا گیا اے، جس نوں انت اوہ چن لیندا اے، اتے سماں پھر شروع ہو جاندا اے اتے فوجیاں دیاں رائیفلاں دی بچھاڑ اس نوں مار دندی اے۔
حوالے
گٹھ:نکیاں کہانیاں گٹھ:ارجنٹائن
اقوام متحدہ دے رکن دیس
thumb|اقوامِ متحدہ دا پرچم تقریباً سارے تسلیم شدہ دیس اقوام متحدہ دے رکن نیں۔ اس وقت اقوام متحدہ دے  ارکان دیساں دی تعداد 192 اے۔ کچھ اقوام متحدہ دے  تشکیل دے  وقت توں رکن نیں تے  کچھ وقت دے  نال نال  بنے نیں۔ دنیا وچ اک ہی تسلیم شدہ ملک اقوام متحدہ  دا رکن نہیں تے  ایہ ملک ویٹیکن سٹی اے۔ مگر اسنوں  اقوام متحدہ وج خصوصی حیثیت حاصل اے تے  اوہ جدوں  چاہے اپنی مرضی نال  رکن بن سکدا اے۔ سوئٹزرلینڈ ورگا ملک وی 2002ء وچ رکن بنیا سی۔ ایہوجہے  دیس جو حالے تسلیم شدہ نہیں مثلاً فلسطین، انہاں نوں باقاعدہ رکنیت نہیں دتی گئی مگر انہاں دی اک مشاہدہ کنندہ (observer) دی حیثیت اے تے  اوہ اقوام متحدہ دیاں میٹنگاں وچ  شرکت کر سکدے نیں اگرچہ ووٹ نہیں پا سکدے۔
تھلے دتی گئی فہرست نوں شاہمکھی حرفاں دے حساب نال  یا انگریزی دے  حساب نال  یا رکنیت دی تاریخ دے  حساب نال  ترتیب دتا جا سکدا اے۔ پنجابی نام دے  حساب نال  ترتیب دین  دے  لئی نمبر شمار والا خانہ استعمال کیتا جائے تاکہ پنجابی حروف دی درست ترتیب دے  مطابق جدول نوں مرتب کیتا جا سکے ۔
گٹھ:دیس بلحاظ عالمی تنظیماں گٹھ:اقوام متحدہ دی تریخ گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں گٹھ:رکن دیس بلحاظ تنظیم گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن دیس گٹھ:تعلقات اقوام متحدہ گٹھ:فہرستیں گٹھ:بین الاقوامی معاشیات گٹھ:لسٹاں
آل انڈیا ریڈیو
آکاشواݨی بھارت وچ 1923–24 وچ پہلی وار ریڈیو دی نشریات بمبئی توں ہوئی۔ 1929 نوں بھارتی سٹیٹ نشریاتی سروس دا قیام کیتا گئیا۔ 1936 وچ اس دا ناں آل انڈیا ریڈیو رکھیا گیا۔ بھارت دے آزاد ہون توں بعد اس نوں آکاشواݨی دا ناں دتا گیا۔
رسم رواجاں دے گیت
پرسار بھارتی نے پنجاب دے ہر خطے تے قبیلے دے لگبھگ 192 گیتاں نوں ریکارڈ کر لیا اے۔ اس وچ آل انڈیا ریڈیو دے جالندھر، پٹیالہ اتے بٹھنڈہ سٹیشن نے گھریلو عورتاں نوں پنڈاں ’چوں لبھّ کے اوہناں دے خطے جاں قبیلے دے جمن توں مرن تک دے رسم رواجاں نوں ٹیپاں وچ بند کیتا تاں کہ لوپ ہو رہی وراثت نوں اگلی پیڑھی تک لجایا جا سکے۔ اکاشوانی نے دیس بھر ’چوں 7407 سنسکاری گیتاں دی آڈیؤ، ویڈیو رکارڈنگ کیتی تے آخری چھوہاں دین مگروں لائبریری وچ رکھیا اے۔ اکاشوانی نے ہن تک 393, ہماچل پردیش وچ 601 اتے جموں کشمیر وچ 963 گیتاں دی رکارڈنگ کیتی اے۔ پنجاب دے بٹھنڈہ اتے پٹیالہ سٹیشن ولوں اس پراجیکٹ تحت بازی گر قبیلے دے رسم رواجاں اتے اوہناں دے ہر خوشی غمی دے موقعیاں تے گائے جان والے گیتاں نوں مول روپ وچ قبیلے دیاں عورتاں دی آواز وچ ریکارڈ کیتا سی۔ پنجاب دے مالوے، ماجھے، دوآبے خطے دے سبھیاچار تے وکھرا تحت 13 صوبیاں، جنہاں وچ پنجاب، جموں اتے کشمیر، ہریانہ، اتر پردیش، ہماچل پردیش، میگھالیا، ناگالینڈ، انڈیمان اتے نکوبار جزیرے، مغربی بنگال، جھارکھنڈ اتے چھتیسگڑھ وچ رکاڈنگ کیتی اے۔
حوالے
گٹھ:ریڈیو گٹھ:کمیونیکیشن گٹھ:فزکس گٹھ:بھارت سرکار
مرکری بیٹری
پارا بیٹری (Mercury Battery) (جسنوں مرکری آکسائیڈ، جاں مرکری سیل وی کیہا جاندا اے)، اک دوبارا نj چارج ہو سکن والی اک بیٹری اے اتے ایہہ اک پرائمری سیل اے۔ پارا بیٹریاں الکلائین الیکٹرولائیٹ دے وچ مرکرک آکسائیڈ اتے زنک الیکٹروڈ دے وچ عمل نال بجلئی توانائی پیدا کردیاں ہن۔ ڈسچارج دے دوران اسدی وولٹیج لگبھگ اکو جہی 1.35 وولٹ دے قریب رہندی اے اتے اسدی صلاحیت اسدے برابر سائز والی زنک کاربن بیٹری نالوں کافی زیادہ ہندی اے۔ پارا بیٹریاں بٹن سیلاں دے سائز وچ گھڑیاں، سنن والیاں مشیناں، کیمریاں اتے کیلکولیٹراں اتے ہور ورتوں لئی وڈیاں آکاراں وچ ورتیاں جاندیاں ہن۔
حوالے
گٹھ:بیٹریاں گٹھ:بجلی
اطالوی سلطنت
اطالوی سلطنت جاں سامراج (اطالوی: Impero Italiano) "افریقہ پچھے دھکہ-مکی" موقعے یورپی طاقتاں ولوں غیرملکی بستیاں قائم کرن ویلے اٹلی دی بادشاہی دے نال رلن ویلے بنیا۔ اک اکروپ دیس وجوں جدید اٹلی صرف 1861 وچ ہوند وچ آیا۔ اس ویلے تک فرانس، سپین، پرتگال، برطانیہ اتے نیدرلینڈ کئی سو سالاں توں آپو-اپنے وڈے سامراج کھڑے کر چکے سن۔ کلونیکل توں بچیا سبھ توں آخری علاقہ افریقی براعظم رہِ گیا سی۔
حوالے
گٹھ:سامراج گٹھ:اٹلی دی تریخگٹھ:سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں
عثمانی سلطاناں دی لسٹ
آل عثمان دی حکومت جولائی 1299ء وچ قائم ہوئی تے1 نومبر 1922ء تک قائم رہی۔ 623 سالاں تک 36 عثمانی سلطاناں نے فرمانروائی کیتی۔ آخری عثمانی سلطان عبدالمجید ثانی سی جسنوں رسمی طور تے خلیفہ مقرر کیتا گیا سی۔ سلطنت عثمانیہ دے آخری خلیفہ تےسلطان عبدالمجید ثانی نوں 3 مارچ 1924ء نوں معزول کردتا گیا تے سلطنت عثمانیہ ختم ہوگئی۔
بعد از خاتمہ سلطنت عثمانیہ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ متعلقہ لسٹاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے سلطان گٹھ:بادشاہاں دی لسٹ گٹھ:ترکی دی تریخ گٹھ:لسٹاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:مسلم تریخی شخصیتاں گٹھ:ترکگٹھ:ترک شخصیتاں
راشٹرکوٹ شاہی خاندان
راشٹرکوٹ راج ٹبر(کنڑ: ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ)دکھن بھارت، وچکار بھارت اتے اتلے بھارت دے وڈے زمینی علاقے اتے راج کرن والا شاہی شاہی خاندان سی ۔ ایہناں دا راج دور لگبھگ چھیویں توں تیرھویں صدی دے وچکار سی ۔ اس دور وچ انھاننے آپس وچ جڑے پر آزاد قبیلےآں دے روپ وچ راج کیتا، اوہناں دے معلوم پرانے کتبےآں وچ ستویں صدی دا راسترکوٹ تامرپتر ملیا اے، جس وچ الکھت اے کہ، مالوا صوبہ دے مانپور وچ اوہناں دا راج سی (جوکِہ اج مدھ پردیش راجر وچ واقع اے)، اس دور دے ہور راسترکوٹ قبیلے وچ اچلپور (جو موجودہ ویلے وچ مہاراشٹر وچ واقع ایلچپور اے)، دے حکمران اتے قنوج دے حکمران وی شامل سن۔ ایہناں دے مولستھان اتے مول دے بارے وچ کئی روایتاں پرچلت ہن۔ ایلچپور وچ حکمرانی کرن والے راسترکوٹ بادام رنگا چالوکیاں دے ماتحت دے روپ وچ قائم ہوئے سن لیکن دانتیدرگ دی اگوائی وچ انھاننے چالوکیا حکمران کیرتیورمن دوسرا نوں اتھے  اکھاڑ سٹیا اتے موجودہ کرناٹک صوبہ دے گلبرگ نوں اپنا مکھ ستھان بنایا ۔ ایہہ قبیلہ بعد وچ مانئکھیت دے راسترکوتاں دے نام ولوں مشہور ہو گئیا، جو دکھن بھارت وچ 753 عیسوی وچ حکومت وچ آئیا، اس ویلے تے بنگال دا پال راجٹبر اتے گجرات دے پرتیہار راجٹبر برصغیر دے مشرقی اتے شمال مغربی علاقے اتے تیزی نال طاقت وچ آ رہے سن ۔
اٹھویں ولوں دسویں صدی دے وچکار دے دور وچ گنگا دے زرخیز میدانی حصہ اتے واقع قنوج راج اتے قابو لئی اک مشکل جدوجہد چل رہی سی، اس وقت قنوج شمالی بھارت دی مکھ طاقت دے روپ وچ قائم سی ۔ ہر اک سامراج اس اتے قابو کرنا چاہ رہا سی ۔ مانئکھیت دے راشٹرکوٹاں دی طاقت دے سکھر اتے اوہناں دا سامراج شمال سمت وچ گنگا اتے جمنا دریا اتے واقع دواب ولوں لے کے دکھن وچ کنیاکماری تک سی ۔ ایہہ اوہناں دے سیاسی پھلار، واستکلا کامیابیاں اتے ساہتی یوگدان دا دور سی ۔ اس شاہی خاندان دے شروع دے حکمران ہندو دھرم دے ساتھی سن، پر بعد وچ ایہہ شاہی خاندان جین دھرم دے اثر وچ آ گیا سی ۔ اوہناں دی حکمرانی دور دے درمیان جین گنتگیاواں، اتے ودواناں نے کنڑ اتے سنسکرت بولی لئی اہم یوگدان دتا ۔ اموگھورش پہلاں اس شاہی خاندان دا مشہور حکمران سی، جنھے کنڑ ساہت وچ مشہور کوراجمارگ دی رچنا کیتی سی ۔ انی واستکلا درونن سٹائل   وچ اج وی میل دا پتھر منی جاندی اے، جسدا اک مشہور اداہرن ایلورا دا کیلاشناتھ مندر اے ۔ ہور اہم یوگدانوں وچ مہاراسٹر وچ واقع ایلیفینتا گپھاواں دی مورتیکلا اتے کرناٹک دے پتادکل وچ واقع کاشی وشوناتھ اتے جین مندر وغیرہ آؤندے ہن، ایہی نہیں ایہہ سارے یونیسکو دی ورلڈ ہیرٹیج سائیٹ وچ وی شامل ہن ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:راشٹرکوٹ شاہی خاندان گٹھ:بھارت دی تریخ
کاکینوموتو نو ہیتومارو
thumbnail|کاکی نو موتو نو ہتومارو کاکی نو موتو نو ہتومارو (Kakinomoto no Hitomaro ; 柿本人麻呂 or 柿本人麿; c. 662 – 710) اک جاپانی شاعر سی۔ اوہناں دیاں رچناواں نوں مانیوشو (جاپانی کویتاواں دا اک پرانے مجموعہ) وچ شامل کیتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:جاپانی شاعر گٹھ:جاپانگٹھ:جاپانی شخصیتاں
انگریزاں دیاں پنجاب اُتے مل لئی سازشاں
بھیرووال معاہدہ مارچ 1846ء وِچ ہویا سی اَتے ایس پاروں انگریزاں نُوں مارچ 1847ء توں پہلاں اپنیاں فوجاں پنجاب توں پراں لیجانیاں سن۔ پَر انگریز دسمبر وِچ مُکر گئے۔ اوہ نِرے معاہدے تُوں نہیں مکرے بلکہ انہاں دے ٹیچے وی بدل گئے۔ 16 دسمبر دے بھیروال والے معاہدے بعدوں لارنس باغ والا سر ہنری لارنس لہور دربار وِچ پہلا انگریز ریذیڈنٹ بنایا گیا۔
بھیرووال دے معاہدے (1846) پاروں انگریزاں مہاراجہ رنجیت سنگھ دی زنانی جندکور نوں پاسے کر دِتا اَتے اس نوں شیخوپورے دے قلعہ وِچ تاڑ دتا۔ گوجرانوالے دی جند کور نال مہاراجہ رنجیت سنگھ نیں 1835ء وِچ ویاہ کیتا سی جدوں جند کور دی عمر نِری 18 ورہے سی۔ جندکور نِرے 46 ورہے زندہ رہی اَتے 1863ء وِچ لندن وِچ پوری ہو گئی۔ حیران نہ ہونا گیزیٹیئر تے آکھدا ہے پئی رنجیت سنگھ دیاں ساریاں بیویاں اس دے نال ستی ہو گئیاں سن۔ پر جندکور بارے پڑھ کے صاف لگ رہیا ہے پئی رنجیت سنگھ دیاں ساریاں بیویاں ستی نہیں ہویاں سن۔ چیتے رکھن والی گلی ایہہ ہے پئی، مہاراجہ ہوراں دے پہلے والے کجھ ویاہ پرانے ریت رواج نال ہوئے سن پر فیر مہاراجہ ہوراں نیں چدرپانا طریقے اختیار کیتے۔ ایہہ ویاہ دا اوہ طریقہ ہے جس موجب کھسم دے مرن توں بعدوں زنانی ستی نہیں ہوندی۔ پنجاب دے جٹاں نیں ستی دے خلاف بہوں پہلاں بغاوتاں کیتیاں سن اَتے ویاہ دا ایہہ طریقہ اس دی وڈی مثال ہے۔ پر رنجیت سنگھ دے بادشاہی نوں بدنام کرنا اَتے ایس دے راہیں سکھ غیر سکھ پاڑ نوں ودھانا انگریزاں دی پالیسی سی تاں مارے رنجیت سنگھ دیاں پرائمری والی گلاں نوں اینج پیش کریندے نیں کہ اوہ ہمیشہ ایس تے قیم رہیا۔ ایہہ کسے نہیں دسیا کہ اوہ ستی دے برخلاف کیہہ آکھیا سی۔
ڈاکٹر سرجیت سنگھ ہوراں 1848ء دا اوہ احوال لکھیا ہے جس توں اس ویلے برطانوی پارلیمنٹ وِچ ہون والی اتھل پتھل نظر آوندی ہے۔ ڈلہوزی، رسل، ہاب ہاؤس، اَتے کوئیرے وِچ جیہڑے ویری جھگڑے سن اوہ کیہہ سن اَتے مامے ڈلہوزی پنجاب تے قبضہ کرن اَتے وزیراعظم رَسل نُوں تھلے لاون لئی کنج اک فرضی داستان بنائی۔ جنوری 1848ء وِچ ڈلہوزی نوں گھلیا گیا۔ ڈلہوزی ایس توں پہلوں ترے سالاں توں بورڈ اف ٹریڈ دا صدر سی۔ 1841-42ء وِچ برطانیہ وِچ آئے معاشی بحراناں توں چوکھا واقف۔ فرضی کہانی مول راج دی بغاوت توں بعدوں اپنی شرمندگی نوں لکاون توں شروع ہوئی۔ فیر چل سو چل۔ بعدوں ایہہ راج نیتی دی وڈی لڑائی نال رَل گئی۔
اگست 1948ء وِچ لہور دربار وِچ بیٹھے کوئیرے نیں ایہہ سازشی کہانی ڈلہوزی نوں گھلی۔ کہانی موجب مول راج دی بغاوت نری مولتان تیک نہیں سی۔ ایس وِچ افغانستان دا بادشاہ وی رلتی سی۔ افغانستان ساڈے خطہ لئی ہمیش توں اک ہڈی ہی رہیا ہے۔ ڈلہوزی 1848ء وِچ ہاب ہاؤس دے ناں جیہڑا پَتر لکھیا اوہ برگھٹن پیراں وِچ شامل ہے۔ برگھٹن، باب ہاؤس دا ہی ناں ہے کیونجے اوہ لارڈ برگھٹن وی کہلاندا سی۔
ایس پَتر وِچ ڈلہوزی افغان بادشاہ تے مول راج دے نال مہارانی جند کور نوں وی سازش دا موڈی قرار دے چھڈیا۔ ایس سازش نوں کھڑا کرن دا مطلب برٹش پارلیمنٹ وِچ بیٹھے اُن انگریزاں نوں نکرے لانا سی جیہڑے لہور دربار نوں روس تے انگریزاں وِچ بفرزون وانگ رکھنا برطانوی مفادات لئی ضروری جاپدے سن۔ ڈلہوزی ایس پَتر وِچ انگریز سرکار نوں آکھیا کہ تسی این چار وِچوں کوئی اک گل نوں پالیسی بناؤ۔
-1       مولتان تے حملہ کرو، مول راج نوں پھانسی دیو، اُسدے ساتھیاں نوں مارو، ڈراؤ تے کجھ نوں معاف وی کرو۔ اَتے 1854ء تیک دا انتظار کرو۔
-2       مولتان نوں برطانوی علاقہ بناؤ، مول راج نوں اَتے اس دے سجناں نوں پھاہے لاؤ تے 1854ء نوں اڈیکو۔
-3       مولتان تے قبضہ کرو مول راج نوں پھاہے لاؤ تے لہور دربار نوں آکھو کہ ایہہ مولتان بغاوت بعدوں ہن بھیرووال دا معاہدہ ٹُٹ گیا ہے اَتے ہن انگریز آزاد نیں اوہ جو مرضی کرن۔
-4       مول راج نوں پھاہے لاؤ اَتے مولتان ہی نہیں بلکہ پورے پنجاب تے قبضہ کرلو۔ برگھٹن پیپراں وِچ ایہہ خط چھاپیا گیا ہے۔ ایس پَتر وِچ ڈلہوزی پنجاب دے قبضے بارے ہور دلیلاں وی دتیاں اَتے اوہ ساریاں روس دے خطرے بارے سن۔ اس آکھیا ایہہ قبضہ تاں مارے جاری رہ سی کہ اسی پنجاب نوں راج دا اک مضبوط تے دوستانہ ماڈل بنائیے۔
جدوں بھیرے وال معاہدے نوں ستمبر 1846ء وِچ اخیری شکل دتی جا رہی سی تے ہاب ہاؤس ہوراں لارڈ ہارڈنگ نوں پَتر وِچ لکھیا، مینوں جاپدا ہے اخیر وِچ تینوں پنجاب تے قبضہ لئی مجبور کر دتا جاوے گا۔ ایہہ پَتر وی بروگھٹن پیپراں وِچ رَلتی ہے اَتے تریخ ہے 7 ستمبر 1846ء۔
چیتے رہوے، پنجاب تے قبضہ ویلے ہاب ہاؤس ہوری بورڈ آف کنٹرول دے صدر سن۔ گل ایتھے مکی نہیں ڈلہوزی نو ںجواب دیندے ہوئے ہاب ہاؤس آکھیا پنجاب وِچ آزاد تے خودمختارریاست دے سوال نوں پنجاب تے قبضہ نال رَلتی نہیں کرنا چاہیدا۔ جان رسل نوں لکھے اپنے پَتر (7 اکتوبر 1848ئ) وِچ ہاب ہاؤس لکھدا ہے۔ لارڈ ڈلہوزی دا کیتا فیصلہ ٹھیک ہے اَتے ساڈے لئی اس تے عمل کروانا لوڑی دا ہے۔ میں لارڈ ہارڈنگ دے خیالاں توں سہمت نیں۔ ہارڈنگ دا خیال ہے پئی سانوں پنجاب وِچ ہمیشہ آزاد تے دوست سرکار ہی رکھنی چاہیدی ہے۔ مینوں تے ہمیشہ توں ایہہ جاپدا ہے پئی لہور دربار نوں جدوں وی موقعہ ہتھ آیا اوہ انگریز سرکار دا کانڈ بچہ کوہلو کر چھڈن گئے۔ ایہہ اوہ سوچ ہے جس توں وادھا دے کے ہر کم پانا آسان ہو جاندا ہے۔
جان رسل پنجاب تے قبضہ بارے پکا نہیں سی اَتے اوہ پرانی پالیسی نوں کسے خاص وجہ موجب ہی بدلن دا خیال رکھدا سی۔ رسل دے پَتر وی رسل دے بعد والے پَتر دے ناں توں چھپ چکے نیں۔ ایس دے صفحہ 278 تے ایہہ پَتر چھپیا ہے جس وِچ اس ڈلہوزی دے خیالاں بارے ہاب ہاؤس نوں لکھیا۔
''میں (پنجات تے) قبضہ بارے ڈلہوزی دے پَتر نوں بڑی ریجھ نال پڑھیا ہے۔ اوہ قبضہ بارے چوکھیاں دلیلاں نہیں دے سکیا۔ قبضہ بارے دو گلاں ہی لوڑی دیاں نیں
(1) فوجی فیدے
(2) رقم دا وادھا۔
مینوں شک ہے کہ ایڈے وڈے علاقے نوں چھاؤنیاں بنا کے قابو کرنا بڑا اوکھا کم ہے۔ ایہہ علاقہ (پنجاب) ایڈھا وڈا ہے کہ ایس وِچ کئی موسم چل رہے ہوندے نیں۔ علاقے (پنجاب) دے لوک جنگجو نیں۔ایس قبضہ نال ہندوستان وِچ ساڈی پوزیشن نوں خطرہ ہو سکدا ہے۔ ڈلہوزی جیہڑی کہانی دسی ہے اوس بارے وی اوہ آپوں منیندا ہے پئی اس کول اصل معلومات نہیں اَتے اس نے تے اندازیاں تے اپنی گل گھڑی ہے۔ اس نے ہاب ہاؤس نوں ڈلہوزی دے منصوبے بارے ہور لوکاں نال گل بات کرن دا مشورہ وی دتا۔ ہاب ہاؤس جس کولوں وی پچھیا اس نے پنجاب تے انگریزاں تے قبضے نوں کوڑ ہی آکھیا۔ لارڈ لارنس نے تے بڑا بھیڑا جواب دتا۔ رسل نوں لکھے اپنے پَتر (14 اکتوبر 184 8ئ) وِچ ہاب ہاؤس لارنس دے حوالے نا لکھیا، سر ہنری لارنس دا خیال ہے کہ ڈلہوزی اپنا (پنجاب تے قبضہ بارے) کیس نہی بنا سکیا۔ اساں اپنے مفاداں نوں پنجاب تے قبضہ کیتے بغیر وی حاصل کرسدے ہاں''۔
سر جیمس لوشنگٹن (صدر کورٹ آف ڈائریکٹرز) ہاب ہاؤس دا تواء لاندے ہوئے ڈلہوزی نوں لکھیا کہ پنجاب تے قبضہ کرنا غلط ہوسی۔ 7 اکتوبر نوں ہاب ہاؤس نوں لکھے پَتر وِچ اس لہور دربار وِچ نویں ریذیڈنٹ فیڈرک کوئیرے دی انفاریشن تے شک کیتا جس وِچ لہور دربار نوں انگریزاں دے خلاف سازش دا حصہ دسیا گیا سی۔ لوشنگٹن دے کابینہ وِچ سجن لارڈ آک لینڈ وی اس قبضہ نوں غلط آکھیا۔ لارڈ آک لینڈ انڈیا دا گورنر جنرل رہ چکیا سی اَتے اس نوں ہندوستان تے پنجاب دوناں بارے اتھارٹی منیا جاندا سی۔
30 اکتوبر نوں ہاب ہاؤس دے ناں پَتر وِچ لارڈ آک لینڈ لکھیا میں ڈلہوزی دے کڈے نتیجہ تے نہیں اَپڑیا۔ مینوں خطرہ ہے کہ پنجاب تے قبضے توں بعد تینوں پنجاہ ہزار فوج رکھنی پئے جائے گی۔ چھاؤنیاں بنانیاں پین گئیاں۔ لوکائی توں اسلحہ واپس لینا پئے گا۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ جے لہور دربار توں کچھ افسر ساڈے نال وی نیں تاں وی سانوں مہاراجہ (دلیپ سنگھ) نوں تخت تے ہی رکھنا چاہیدا ہے۔ اس مہاراجہ دی حفاظت بارے راج نیں وعدہ کیتا ہویا ہے۔ لہور دربار تے شک کرن دا مطلب ایہہ وی ہے کہ اسی اپنی ایڈمنسٹریشن تے شک کر رہے ہاں۔
سر کلاوڈ ویڈ نوں پنجاب تے افغانستان بارے اتھارٹی منیا جاندا سی اَتے اوس نیں وی پنجاب دے قبضہ نوں غلط آکھیا۔ ویڈ ہوراں دو سال مہاراجہ رنجیت سنگھ نال وی کم کیتا سی جدوں اوہ گورنر جنرل دے شمال مغربی سرحداں دے مشیر سن۔ ہلے ایہہ لکھتاں جاری سن تے 11 ستمبر 1848ء نوں ڈلہوزی آکھ دتا اوہ پنجاب تے قبضہ کرن لئی تیار ہے۔ اس کونسل نوں آکھیا کہ اس قبضہ بارے فیصلہ کرے۔ ایہہ گورنر جنرل دی کونسل سی اتے ایس دے ڈلہوزی سمیت تَرے ممبر سن۔
کونسل نے 19 دناں بعد اپنا اجلاس کیتا۔ اس وِچکار چترسنگھ اٹک وِچ اَتے شیر سنگھ مولتان وِچ بغاوتاں کر چکے سن۔ ڈلہوزی آکھیا، این بغاوتاں دی وجہ توں میرا کم ہور آسان ہو رہیا ہے۔ ڈلہوزی مول راج دی بغاوت توں چتر سنگھ دی بغاوت تک ''انگریزاں دے خلاف سازش دا وڈا پلاٹ تیار کیتا تے کونسل نوں دے چھڈیا۔ کونسل نوں لکھے 30 ستمبر دے اپنے نوٹ وِچ ڈلہوزی دس پائی کہ جے اسی پنجاب تے قبضہ نہ کیتا تاں پنجابی پورے پنجاب وِچ بغاوتاں دین گے۔ اوہ دن دور نہیں جدوں ایہہ بغاوتاں پنجاب توں نکل کے ہندوستان وی اَپڑ جان گئیاں۔ ایس توں بعد سانوں کتھے ہور منہ کرنا پئے گا۔ چیتے رہوے پئی ڈلہوزی اپنے پَتراں وِچ ہمیش سکھ ہی لکھیا ہے کیونجے انگریز اپنی پالیسی نوں بھلدا نہیں سکدا۔ پر پنجابی مارے اتھے جاندے نیں جدوں پنجاب دے ہندو، سکھ، مسلمان وی انگریز دی پالیسیاں نوں اگے ودھاندے ہوئے پنجاب نوں بھل جاندے نیں۔
کونسل وِچ دو ممبر سن اَتے ڈلہوزی دی بپتا سن کے انہاں پنجاب تے قبضہ دی منظوری دے چھڈی۔ ڈلہوزی فوراً برطانیہ وچ بیٹھے بورڈ آف کنٹرول نوں پَتر وِچ لکھیا سرکار ہند نے سوجھ بوجھ نال ایس مسئلہ نوں حل کر لیا ہے اَتے ہن پنجاب نوں خودمختاری دے اجازت نہیں دتی جائے گی۔ اَتے ایس دی طاقتاں نوں تباہ کر دتا جائے گا۔ نومبر دے پہلے ہفتے نوں ہاب ہاؤس نوں ڈلہوزی دا پَتر مل گیا۔ ہاب ہاؤس بڑی چلاکی نال ڈلہوزی نوں لکھیا
تیرا پَتر مل گیا ہے۔ میں ایتھے لارنس، رَسل تے لارڈ آک لینڈ سمیت سارے وڈیاں نال گل بات کیتی ہے اَتے سب پنجاب تے قبضہ دے خلاف نیں۔ ہاب ہاؤس نوں پتہ چل گیا سی کہ ڈلہوزی کجھ ہور سوِچ رہیا ہے اَتے سرکار وِچ بیٹھے افسر کچھ ہور۔ اس نے ڈلہوزی نوں لکھیا پئی جس سازش دا توں ذکر کر رہیا ہیں اس دی ہوند بارے مینوں وی بڑا شک ہے۔ جو کجھ ہورہیا ہے اَتے ہو چکیا ہے، میں اج وی اس گل تے یقین نہیں رکھدا کہ پنجاب وِچ ایڈی وڈی سازش تیار ہو چکی ہے جس پاروں سانوں پنجاب توں کڈھ دتا جاسی۔ پَر وچوں ہاب ہاؤس خوشی سی۔
ڈلہوزی ہر حال وِچ پنجاب تے قبضہ کرنا چاہندا سی۔ ایس دی وجہ اخیر وِچ میں لکھاں گا۔جان رسل دی مداخلتاں پاروں اوس پنجاب تے قبضہ نِرا دوترے مہینے ہی آگے ہو پایا۔ ڈلہوزی 29 مارچ 1849ء نوں پنجاب تے قبضہ کرا دتا۔ ایس موقعہ تے اس نے ہاب ہاؤس نُوں پَتر وی لکھ ماریا مینوں پتہ ہے میرے اُتے کڈی وڈی ذمہ داری ہے۔ جے سرکار میرے کم (پنجاب تے قبضہ) نوں غلط تے دھوکہ دہی سمجھدی ہے تاں ایس کم نوں ہن کوئی واپس موڑ نہیں سکدا۔ جے تسی سمجھدے ہو میں لہور دربار نال دھرو کیتا ہے، انگریزی حکومت دے مفاداں نوں رگیدیا ہے تاں تسی اوہی کرو جو تسی صحیح سمجھدے ہو۔ میرے کم نوں غلط قرار دے دو، میری پالیسی نوں الٹا دیو۔ ایہہ ٹھیک ہے پئی ایس ویلے سانوں شرمندگیاں دا سامنا ہے پر ایہہ ہولے ہولے مک جاسن۔ آون والا ویلہ ثابت کرے گا کہ میری پالیسی صحیح سی۔
ڈلہوزی ایڈا طاقتور کیوں سی؟ ایہہ سب راج نیتی دیاں گلاں نیں۔ اس ویلے جے کوئی رنجیت سنگھ ورگا سوجھوان ہوندا تاں اوہ راج نیتی دی لڑائی وِچ ونڈاں نوں پنجاب لئی ورت سکدا سی۔
اصل وچ پنجاب تے قبضہ ویلے برطانیہ دے ٹوریاں وِچ دو گروپ کم کریندے سن۔ اک لارڈ پیل دے حمایتی اَتے دوجے مخالف۔ بینٹک، سٹینلے اَتے ڈیزائیلی پیل مخالف دھڑا سی۔ جد کہ ڈیوک آف ویلنگٹن، لارڈ برڈین تے گلیڈسٹون پیل دے حمیتی سن۔ ڈلہوزی پیل حمیتی ٹولہ دا بندہ سی۔ ایہہ پیل حمیتی ٹولہ سی جس پاروں لارڈ جان رسل وزیراعظم بنیا سی۔ ایہہ ٹولہ راج نیتی وِچ اپنی لَت اُچی رکھنا چاہیندا سی۔ ایہہ درست ہے کہ کہانی مولتان دی بغاوت تُوں شروع ہوئی سی۔ ایس بغاوت دی شرمندگی توں بچن لئی تاویلاں گھڑیاں گئیاں۔ فیر برطانیہ بیٹھے عبقریاں ایس کہانی نُوں برطانوی پارلیمنٹ وِچ ورتن دا آہر کیتا۔ ایس ٹولے نیں اپنی لت اُتاں رکھن لئی سارا زور لا دتا اَتے جاں رسل نوں اس دی اوقات وی یاد دوا دتی۔ 21ویں صدی وِچ تے تباہی پھیلاون والے ہتھیاراں دی کہانی بنانی پیندی ہے پر پرانے ویلے سازش دا پلاٹ ہی کافی ہوندا سی۔ تھوڑا گوہ کرو تاں پتہ چل جاسی۔ 21ویں صدی دا پلاٹ کیہڑی لابی بنایا سی۔ پر اَساں تے پنجاب بارے ہی لکھنا ہے۔ ایہہ سب گیزیٹیئر دا حصہ نہیں پر پنجاب دے اخیری ویلے دی سیاستاں نوں سمجھن لئی لوڑی دا
ہورویکھو
گٹھ:پنجاب دی تریخ
حضرت علی تے قبولِ خلافت
ایداں دے مشکل حالات وچ لوکاں د‏‏ی ناراض اکثریت نے علی ابن ابی طالب علیه السلام د‏‏ی خدمت وچ پناہ لی تے آنحضرت علیہ اسلام دے انکار دے باوجود آپ نو‏‏ں مسندخلافت اُتے بٹھادتا۔ درحقیقت ایہ پھلی بار سی کہ لوکاں د‏‏ی اکثریت نے خود جوش طور اُتے داعیٴ بیعت دے عنوان تو‏ں اک لائق ترین فرد ، ایداں دے شخص دے ھاتھاں اُتے بیعت کيتی۔ عمر تے عثمان نے اپنے پھلے والے خلفا د‏‏ی وصیت دے مطابق خلافت حاصل کيتی۔ تے ابوبک‏ر ک‏ے بارے وچ وی مسئلہ علی ابن ابی طالب+ د‏‏ی طرح نھاں سی۔ شروع وچ چند گنے چنے افراد نے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی تے بعد وچ تیزی دے نال کچھ حوادث دا پیش آ نا( جس دا سبب مھاجرین و انصار تے اوس و خزرج دے درمیان پوشیدہ و آشکار رقابتاں ہور بیرونی دھمکیاں وی سن) جو اس گل دا سبب بنا کہ انہاں د‏‏ی شخصیت تے موقعیت مستحکم ا ور پائیدار ھو جائے ۔ شاید یھی وجہ سی کہ عمر بعد وچ مختلف مواقع اُتے کھا کردے سن :” ابوبکر د‏‏ی بیعت ناگھانی تے بغیر سوچے سمجھ‏‏ے ھوگئی کہ خداوندعالم نے مسلماناں نو‏‏ں اس دے شر تو‏ں محفوظ رکھیا۔ پس قتل کردو اس شخص نو‏‏ں جو اس شر د‏‏ی طرف پلٹنا چاھدا ھے (یعنی جو ابوبکر د‏‏ی طرح بیعت کروانا چاھدا ھے)[1]
حضرت علی (علیہ السلام) نے بدترین حالات وچ قدرت تے منصب خلافت نو‏‏ں سنبھالیا تے انہاں مشکلات نو‏‏ں تحمل کرنے اُتے مجبورھوئے جنہاں مشکلات نو‏‏ں پیدا کرنے وچ آپ دا ذرا سا وی ھاتھ نہ سی۔ بنیادی طور اُتے آنحضرت(علیہ السلام) د‏‏ی بیعت دے لئی لوکاں دا ھجوم صرف اس لئی سی کہ ایہ مشکلات حل ھوجاواں۔ انہاں لوکاں د‏‏ی نظر وچ انہاں مشکلات نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھنے والا واحد شخص صرف تے صرف آنحضرت(علیہ السلام) د‏‏ی ذات والا صکات سی، تقریباً تمام بیعت کرنے والےآں د‏‏ی چاھت وی یھی سی۔[2]ان لوکاں د‏‏ی تعداد بھت کم سی کہ جنھاں نے ذا‏تی صلاحیت د‏‏ی بنا اُتے آپ نو‏‏ں خلافت دے لائق سمجھدے ھوئے تے وصیت پیغمبر(صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی پیروی کردے ھوئے آنحضرت(علیہ السلام) د‏‏ی بیعت کيتی سی۔ اگرچہ بعد وچ اُنھاں کم افراد دے چھوٹے تو‏ں گروہ د‏‏ی مدد تو‏ں آنحضرت(علیہ السلام) وڈی وڈی مشکلاں اُتے فائق آگئے۔
حقیقت ایہ ھے کہ سابق خلفا وچو‏ں کسی اک نے وی ایداں دے مشکل حالات وچ منصب خلافت نو‏‏ں نھاں سنبھالیا۔ کچھ مدت دے بعد جو لوک عمر د‏‏ی خلافت دے آخری ایام تو‏ں اس عھدہٴ خلافت اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی فکر وچ پے گئے سن تے عثمان دے دور ھی تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں آمادہ کررکھیا سی۔ مخالفت دا پرچم بلند کردتا۔ اس مخالفت کيتی تاخیر د‏‏ی وجہ لوکاں د‏‏ی وسیع تے قاطع اکثریت دا خوف سی جو حضرت علی(علیہ السلام) دے گرد جمع ھوگئے سن ا ور جے آپ دے علاوہ کوئی تے شخص وی ھوندا تے منصب خلافت نو‏‏ں سنبھالدا ، تب وی ایہ افراد مخالفت دے لئی اُٹھ کھڑے ھوندے۔ کیونجے معاشرہ ھی غیر منظم تے بکھرا ھوا سی۔ گویا تمام دے تمام، یا گھٹ تو‏ں گھٹ معاشرہ وچ نفوذ رکھنے والے، خود نو‏‏ں اس معاشرہ وچ گم کيتے ھوئے سن ۔ نہ تووہ خود ھی نو‏‏ں تے نہ ھی اپنی حیثیت نو‏‏ں ھی پھچاندے سن تے نہ تاں اپنی حیثیت دے مطابق اپنے آپ تو‏ں تے اپنے معاشرے تو‏ں ھی کوئی توقع رکھدے سن ۔[3]
بہ عنوان نمونہ آنحضرت(صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے مخالفین دے سرداراں نو‏‏ں مدنظر رکھئے۔ کيتا ایسا نھاں ھے کہ اوہ اپنی لیاقت تے قابلیت تو‏ں اُچی یھاں تک کہ اپنی ذا‏تی شخصیت تو‏ں وی زایادہ توقع رکھدے سن تے جے حضرت علی(علیہ السلام) تو‏ں انہاں د‏‏ی مشترک مخالفت حاکم تے خلیفہ دے عنوان تو‏ں نہ ھوندی تاں فیر اوہ اک دوسرے دے مقابل وچ کھڑے ھوجاندے۔ کيتا یھی طلحہ و زبیر نھاں سن جنھاں نے جنگ جمل وچ لشک‏ر ک‏ے امام جماعت بننے دے لئی اک دوسرے د‏‏ی عبا نو‏‏ں کھچ ڈالیا ۔اور اپنے گھوڑےآں دے چھرے اُتے تازیانے مارے ؟[4]تے کیہ اصحاب جمل وچو‏ں مروان ابن حکم نھاں سی جو طلحہ دے قتل تے اس تو‏ں انتقام لینے اُتے متھم سی تے گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ سی کہ ُاس دے مرنے اُتے اس نے خوشیاں منائی سن؟[5] آیا معاویہ انہاں لوکاں نو‏‏ں تے اوہ لوک معاویہ نو‏‏ں برداشت کرسکدے سن ؟ اس دے علاوہ آیا ایہ احتمال موجود نھاں سی کہ بااثر لوک غیر جانب دار افراد جنہاں لوکاں نے نہ حضرت علی(علیہ السلام) د‏‏ی بیعت کيتی تے نہ حضرت(علیہ السلام) دے مقابل صف آراء ھوئے جے کوئی دوسرا شخص منصب خلافت اُتے فائز ھوندا تاں ایسی صورت وچ ایہ بے طرف تے معاشرہ وچ نفوذ رکھنے والے افراد اس دے مدمقابل شمشیر بکف نظر آتے؟ لیکن ایہ حضرت علی(علیہ السلام) د‏‏ی شخصیت تے آ پ دا بے نظیر سابقہ سی جو ایداں دے قیام تو‏ں مانع ھوا چاھے جِنّا اوہ لوک حضرت دے نال تے انہاں دے حامی نہ رھے نیں ۔[6]
جیساکہ ھم بیان کر چک‏‏ے نیں کيتا کہ مسئلہ معاشرتی ، اخلاقی تے روحی انتظام دے بکھر جانے دا سی۔ خود نو‏‏ں اپنے آپ دے گُم کردینے دا مسئلہ اورقابلیتاں تے صلاحیتاں دے مشتبہ ھوجانے تو‏ں متعلق سی حتی خود انہاں لوکاں دے نزدیک وی مسئلہ ایہ نھاں ھے کہ حضرت علی(علیہ السلام) اس وقت دے ا ن نامناسب تے بکھرے ھوے حالات نو‏‏ں منظم نہ کرسک‏‏ے۔ دوسرا کوئی وی شخص اس نامنظم تے بکھرے ھوئے تے خود پرچم بغاوت بلند کیئے ھوئے معاشرے نو‏‏ں منظم نھاں کرسکدا سی۔ بلکہ اس دے لئی مسلسل سعی و کوشش تے ناکاں چنے چبانے د‏‏ی ضرورت سی تب جاک‏ے اوہ بے نظم معاشرہ نظم تے حکومت نو‏‏ں برداشت کرپاندا۔ البتہ افسوس د‏‏ی گل ھے کہ اس نشیب و فراز دے بعد معاویہ دے ذریعہ معاشرہ وچ ایہ نظم و نسق برقرار ھوگیا۔
حضرت اس زمانہ دے حالات تے معاشرہ وچ بے شمار تبدیلیاں نو‏‏ں اپنے اک مختصر تے پُرمعنی جملہ وچ ایويں بیان فرماندے نیں :”حضرت علی(علیہ السلام) دے دورخلافت وچ اک روز کسی نے آپ نو‏‏ں طعنہ دیندے ھوئے کھا۔ آخر اِنّے سارے لوکاں نے آپ دے متعلق اختلاف کيتا حالانکہ پھلے دو خلفا اُتے انہاں دا اتفاق سی؟ حضرت(علیہ السلام) نے جواب وچ ارشاد فرمایا:” چونکہ اوہ لوک مجھ جداں افراد اُتے حکومت کردے سن تے میں تجھ ورگے افراد اُتے حکومت کردا آں۔“[7]