cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ویکٹوریا نکونگ
جیون
نکونگ نے اک چیرٹی اتے لائیف فاؤنٹین اورفنئیز ہوم دے قیام کرن وچ مدد کیتی۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:کمپنی کھوجی عورتاں
منتھل بدھا مجسمہ
تریخ
سدپارہ ڈیم دے نیڑے منتھل پنڈ کول اک پہاڑی تے مہاتما گوتم بدھ اتے انہاں دی سجناں دی شبہیاں پہاڑ وچ کھدیاں نیں۔ پہاڑی دے اُتے اک مچ دی تھاں بنی ہوئی اے جس نوں اج وی پہچانیا جاسکدا اے۔ ایہہ آکھیا جاندا اے پئی ایہہ 8 ویں صدی دا بنیا ہویا اے جدوں ایہہ ساری تھاواں بدھ مت دھرم نوں منیندیاں سن۔ جد کہ یونیسکو دے ڈائریکٹر ہوراں دا آکھنا اے پئی ایہہ دوجی صدی دا لگدا اے۔ تریخ ایہہ وی دسدی اے پئی 1913 وچ گورگھے سپاہیاں نے بلتستان وچ پہاڑاں تے کھدیاں بدھا  دیاں شبہیاں نوں بہوں نقصان پہنچائے سن۔ اوہناں دا ایہہ کرن دا کیہ مقصد سی؟ کیہ انگریز انہاں تھاواں دا تبت (چین) نال سانگا توڑنا چاہندا سی؟ ایس بارے کھوج لاون دی لوڑ اے۔ ایتھے کیہڑی زبان لکھی اے ایس بارے وکھرے وکھرے خیال نیں اتے کوئی ایس نوں قدیمی بلتی دی شکل آکھدا اے تے کوئی ایس دا سانگا تبت دی قدیمی زباناں نال جوڑ دا اے۔ رسم الخط خروشٹی اے یا کوئی ہور ایس بارے وی جھات پاون دی لوڑ اے۔ پہاڑ دے اک پاسے ول مریضاں نوں ویکھن دا پلیٹ فارم وی بنیا ہویا اے۔ کشمیر، بلتستان (چھوٹا تبت) دی تھاواں تے چوتھی صدی دی آل دوال بدھ مت مت پھلیا سی۔ کپلو، شیگر تے گلگت وچ وی کڈی ہی تھاواں تے اجہے آثار لبھدے نیں۔ 13 ویں صدی تیک تے ایتھے بدھ مت مت دے ڈونگے اثرات ریکارڈ دا حصہ نیں۔
رومیلا تھا پڑ، الیگذنڈر گارڈنر تے بلاذری دی کتاباں توں پتہ چلدا اے پئی پورے پاکستان دی تھاواں اتے کشمیر تے بھارتی پنجاب تیک اک وڈی تھاں تے بدھ مت دا راج سی اتے ٹیکسلا دا وڈا مقام سی۔ ایہناں تھاواں تے بلخ دے پارسیاں دا کڈا اثر سی ایہہ اک وکھری بحث اے جیہڑی اجے ہوئی ہی نہیں۔ بلاذری تے 10 ویں صدی وچ عرب توں آیا سی اتے اوس آپدی کتاب ’’فتوح البلدان‘‘ وچ لکھیا ہے پئی بلوچستان تے سندھ وچ وڈی گنتری وچ لوک بدھ مت نوں منیندے سن۔گارڈنر تے 1826 دے بعدوں دریائے آمو، کابل، غزنی توں ہوندا ہویا بلستان ول آیا سی اتے اوس دی کتاب وچ گلگت، بلتستان بارے اکھی ویکھیا احوال اے۔ اینج ہی 1841 دی نیپال ول گئی لہور دربار دی فوجی مہم بارے لکھی لکھتاں وچ گلگت بلتستان دا احوال درج اے۔ بلتستان دے وڈکیاں دے ناں وی نیں جہناں لہور دربار دی مہم وچ مدداں کیتیاں سن۔ بدھ مت دے آثار ساڈی پرانی تواریخ دی یادگاراں نیں اتے ایہناں تے پیر رکھدے ہوئے ہی اساں اپنی قدیمی وسوں بارے جان سکدے ہاں۔
گٹھ:آثار قدیمہ گٹھ:بدھ مت
بابرہ شریف
بابر شریف (جم 10 دسمبر 1954) اک پاکستانی فلم اداکارہ اے، جو 1980 اتے 1970 دے دہاکے وچ اس دے کردار لئی جانیا جاندا اے۔ ) اسنے ٹیلیوژن وپار وچ اپنا کریئر شروع کیتا۔ اسنے اپنے ویلے دے کئی مشہور ناواں دے نال کم کیتا اے، جس وچ شاہد، ندیم، وحید مراد، غلام محی الدین، محمد علی اتے اتھوں تک کہ سلطان راہی وی شامل ہن۔ اس نوں پاکستان وچ اردو فلماں وچ بہت کامیابی ملی۔ اس نے کئی طرحاں دے کرداراں نبھائے، جس نے اک اداکارہ دے روپ وچ اپنی قابلیت نوں ثابت کیتا۔ کجھ نقاداں نے وی اس نوں پاکستان وچ اپنے ویلے دی سبھ توں ودھیا اداکارہ وجوں منیا اے۔
شروع دا جیون
شریف دا جم اک درمیانہ-طبقہ پروار وچ سیدوالا، پاکستان وچ ہویا سی۔ بچپن توں ہی، اس نے شو دے کاروبار وچ کافی دلچسپی دکھائی۔
بابرہ شریف اک پاکستانی فلمی اداکارہ نيں جو 20 مارچ 1954 نو‏‏ں پیدا ہوئیاں ، ستر تے ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ اوہ فلمی کرداراں د‏‏ی وجہ تو‏ں جانی جاندیاں نيں۔ ٹی وی کیریئر آغاز انھاں نے ٹی وی اشتہارات تو‏ں کيتا۔ انھاں نے اپنے زمانے دے تمام مشہور ہیروز دے نال کم کيتا جس وچ شاہد ، ندیم ، وحید مراد، غلام محی الدین، محمد علی تے سلطان راہی شامل نيں۔ اوہ پاکستان وچ اردو فلماں وچ بہت کامیاب رہیاں تے اپنا لوہا اک ورسٹائل اداکارہ دے طور اُتے منوایا۔ کچھ نقاداں دے نزدیک اوہ اپنے وقت د‏‏ی پاکستان د‏‏ی بہترین ادکارہ سن ۔ بابرہ نے 100 تو‏ں ودھ فلماں وچ کم کيتا۔
مڈھلا جیون
بابرہ شریف لاہور وچ اک متوسط گھرانے وچ پیدا ہوئیاں۔ بچپن تو‏ں ہی انھاں نے شوبز وچ غیرمعمولی دلچسپی دکھادی ۔
1970 دا عشرہ
1974 وچ شمیم آرا نے بابرہ نو‏‏ں فلم بھُل دے لئی سائن کيتا جس وچ ایس سلیمان ہدایت کار سن ، ایس سلیمان نے بابرہ نو‏‏ں اپنی فلم انتظار دے لئی وی کاسٹ ک‏ر ليا۔ دونے فلماں 1974 وچ ریلیز ہوئیاں مگر انتظار بھُل تو‏ں پہلے ریلیز ہوئے گئی۔ اتنظار وچ بابرہ نے اک معاون اداکارہ دا کرداد ادا کيتا  ۔ 1974 وچ نذر شباب د‏‏ی ہدایت کاری وچ فلم شمع ریلیز ہوئی جس وچ وحید مراد ، دیبا ، محمد علی تے ندیم کاسٹ وچ شامل سن، فلم نے گولڈن جوبلی منائی  ۔ 1975 دے شروع وچ ميں اک آدھ فلم وچ ہی کم ملا۔ ہدایت کار اقبال کاشمری د‏‏ی فلم شریف بدمعاش وچ کم کيتا۔ علی سفیان آفاقی د‏‏ی فلم اجنبی تے نذر شباب د‏‏ی فلم نوکر وچ کم کيتا ۔ 1975 وچ ہدایت کار وزیر علی د‏‏ی فلم "معصوم" وچ غلامی محی الدین دے مقابل کم کيتا۔ شباب کیرانوی د‏‏ی ہدایت کاری وچ فلم "میرا نام ہے محبت" وچ یادگار کردار کيتا جس اُتے نگار ایوارڈز د‏‏ی طرف تو‏ں خصوصی ایوارڈ ملیا  ، ایہ فلم سپر ہٹ ثابت ہوئی۔ 1976 وچ پنج فلماں ریلیز ہوئیاں، پرویز ملک د‏‏ی فلم تلاش ، شباب کیرانوی د‏‏ی فلم دیوار ، علی سفیان آفاقی فلم آگ اور آنسو ، اسلم ڈار د‏‏ی فلم زبیدہ  تے ظفر شباب د‏‏ی انتہائی کامیاب فلم شبانہ جس نے گولڈن جوبلی منائی تے بابرہ شریف نے نگار ایوارڈز تو‏ں بہترین اداکارہ دا ایوارڈ جِتیا  ۔ ظفر شباب د‏‏ی فلم وقت وچ بابرہ شریف نے وحید مراد ، کویندا تے شمیم آرا دے نال کم کيتا تے ایہ فلم کامیاب رہی ۔ 1977 وچ فلم آشی وچ کم کيتا ۔
1980 دا عشرہ
1980 وچ بابرہ نے اقبال اختر د‏‏ی فلم چھوٹے نواب وچ کم کيتا ۔ اقبال اختر د‏‏ی ہی اک ہور فلم "دل نے پھر یاد کیا" وچ شاہد تے وحید مراد دے نال کم کيتا ۔ 1982 وچ سنگ دل فلم اُتے نگار ایوارڈز د‏‏ی طرف تو‏ں دوسری بار بہترین اداکارہ دا ایوارڈ ملا۔ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ بابرہ د‏‏ی مشہور فلماں وچ دیوانے دو ، چکر ، کشش ، دیکھا جائے گا ، جوانی دیوانی ، موسم ہے عاشقانہ ، الہ دین ، ماں بنی دلہن ، کالی ، انسان ، دو دل ، قدرت دا انتقام ، ہیرو شامل نیں۔ مس کولمبو (1984) تے مس بنکاک (1986) دے لئی بہترین اداکارہ دا نگار ایوارڈ ملیا ۔ 1980 دے آخر وچ بابرہ نے مشکل تے پیچیدہ کردار لینا شروع کیتے جس اُتے ناقدین نے انھاں خوب سراہا۔ ایک چہرہ دو روپ ، مہک ، ساتھی ، باغی حسینہ ، عشق دا روگ ، بارش ، دنیا ، کندن (1987) ، مکھڑا (1988) تے گوری دیاں جھانجھراں (1990) ۔ آخری تن فلماں دے لئی نگار ایوارڈز د‏‏ی طرف تو‏ں بہترین اداکارہ دے ایوارڈ ملے۔ 1989 وچ پاکستانی د‏‏ی پہلی سائنس فکشن فلم شانی وچ کم کيتا مگر اوہ کاروباری طور اُتے ناکا‏م رہی تے ناقدین نے وی نئيں سراہا ۔
1990 - کیریئر مشکلات ، دوبارہ کامیابی تے ریٹائرمنٹ
1990 دے عشرے وچ بابرہ د‏‏ی فلماں باکس آفس اُتے ناکا‏م ہونے لگياں۔ 1990 دے وسط تک بابرہ نے چند ہی فلماں وچ کم کيتا۔ 1995 وچ ہم نہیں یا تم نہیں باکس آفس اُتے کامیاب رہی ، جس دے بعد پیاسا ساون تے دوستانہ وچ کم کيتا۔ 1996 وچ فلم سجاول وی کامیاب رہی۔ انہاں کامیابیاں دے بعد بابرہ نے ہور فلماں کرنی بند کر دتیاں۔ بابرہ د‏‏ی آخری فلم گھائل سی جس وچ اظہار قاضی دے مقابل کم کيتا تے حسنین نے اس د‏ی ہدایات کاری کیتی۔ اداکاری نو‏‏ں خیرآباد کہنے دے معاملے اُتے بابرہ دا کہنا سی: "ميں خود تجزیا‏‏تی آں۔ اپنے پیر نو‏‏ں کسی پیشے وچ زمین اُتے رکھنا ضروری اے جتھے آپ نو‏‏ں اس حد تک پوجا جائے کہ ہر خواہش دوسرےآں دے لئی حکم بن جائے لیکن میں ہمیشہ اپنے کیریئر دے عروج اُتے ہی فلماں چھڈنا چاہندی سی۔ ميں نے اس لمحے دے لئی خود نو‏‏ں ذہنی طور اُتے تیار کيتا سی۔ خود تو‏ں مطمئن ہونے د‏‏ی اک وجہ ایہ وی اے کہ ميں نے شوبز تو‏ں کدی وی دوست نئيں بنائے تے گھلی ملی نئيں۔ وحید مراد ورگي اداکار د‏‏ی مثال نے مجھ اُتے گہرا تاثر ڈالیا۔ میں کدی نئيں چاہندی سی کہ صرف فلمی عروج پانے دے لئی زندگی وچ تھلے گر جاؤں۔ نئيں ، زندگی لائٹس ، چاپلوسی ، ستائش تے خوبصورت ہونے تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔"
2005 وچ بابرہ لکس 50 سالہ کامیابی دے اشتہار وچ دکھادی داں  ۔ 2013 وچ کچھ وقت دے لئی دوبارہ ماڈلنگ د‏‏ی ۔ کراچی وچ جیولری تو‏ں متعلقہ کاروبار د‏‏ی مالک نيں۔
ایوارڈ
بابرہ نے 8 دفعہ نگار ایوارڈ جِتیا ۔
٭ 1975 وچ نگار ایوارڈ د‏‏ی طرف تو‏ں فلم میرا نام ہے محبت اُتے خصوصی ایوارڈ
٭ 1982 وچ سنگ دل فلم اُتے بہترین اداکارہ دا ایوارڈ
٭ 1984 وچ مس کولمبو فلم اُتے بہترین اداکارہ دا ایوارڈ
٭ 1986 وچ مس بنکاک فلم اُتے بہترین اداکارہ دا ایوارڈ ٭ 1987 وچ کندن فلم اُتے بہترین اداکارہ دا ایوارڈ
٭ 1988 وچ مکھڑا فلم اُتے بہترین اداکارہ دا ایوارڈ
٭ 1990 وچ گوری دیاں جھانجھراں اُتے فلم اُتے بہترین اداکارہ دا ایوارڈ
باہرلے جوڑ
گٹھ:1954 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان گٹھ:لاہور د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں گٹھ:1970 د‏‏ی پاکستانی اداکارہ گٹھ:1980 د‏‏ی پاکستانی اداکارہ گٹھ:1990 د‏‏ی پاکستانی اداکارہ گٹھ:اردو فلماں د‏‏ی اداکارہ گٹھ:پنجابی فلماں د‏‏ی اداکارہ گٹھ:شباب کیرانوی د‏‏یاں فلماں گٹھ:علی سفیان آفاقی د‏‏یاں فلماں گٹھ:نذر شباب د‏‏ی فلماں گٹھ:اقبال کاشمیری د‏‏یاں فلماں گٹھ:وزیر علی د‏‏یاں فلماں گٹھ:ظفر شباب د‏‏یاں فلماں گٹھ:حسنین د‏‏یاں فلماں گٹھ:گولڈن جوبلی فلماں گٹھ:پاکستانی سائینس فکشن فلماں گٹھ:لکس اسٹائل ایوارڈ گٹھ:جیولری کاروبار گٹھ:انور مقصود دے ڈرامے گٹھ:ور اسٹائل اداکارہ گٹھ:لکس آئیکن آف بیوٹی گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں گٹھ:جم 1954 گٹھ:20ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:لاہور دیاں اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پاکستانی عورت ماڈلاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی فلم اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان
بھکتی ساہت دا شروع تے بھگت رویداس
بھگتی ساہت دا شروع اتے بھگت رویداس
پھیری پھڑھی والے کامے
پھیری والے جاں ریہڑی پھڑھی والے (انگریزی:Hawkers) اوہ نکے نکے وکریتا ہندے ہن جو گلی گلی گھم کے اچی آواز وچ ہوکا دے کے اپنی ریہڑی اتے سامان ویچدے ہن ۔ ایہہ وکریتا عامَ لوکاں دیاں روزانہ لوڑاں دی تکمیل کرن والا سامان ویچ کے اپنی روزی کماؤندے ہن۔ پھیری والیاں وانگ پھڑھی والے وی چھوٹے وکریتا ہندے ہن پر اوہ گلی گلی گھمکے اپنا سامان ویچن دی تھاں کسے اک تھاں تے ٹھہر کے اپنا سامان ویچدے ہن۔ اجیہے طریقے نال روزی کماؤن والے کامیاں دی ہر ملک تے صوبے وچ بہت وڈی گنتی ہندی اے۔ ایہہ کم نہ صرف وسوں دے اک وڈے طبقے نوں روزگار دین والا منیا جاندا اے بلکہ آلودگی رہت اتے ماحول پکھی وی سمجھیا جاندا اے کیونکی ریہڑی، جس تے ایہہ وکریتا سامان ویچدے ہن اوہ جسمانی طور تے چلاؤن والی رکشا ریہڑی ہندی اے، جو کسے قسم دی آلودگی نہی کردی۔
بھارت
بھارت دے مکان اساری اتے شہری غریبی نوارن وزارت، مطابق بھارت وچ 10 ملیان (اک کروڑ) پھیری پھڑھی والے وکریتا ہن،جہنا وچوں ممبئی وچ 250,000,دلی وچ 200,000,کلکتہ وچ 150,000,توں ودھ،الہ آباد ،وچ 100000 سن۔ اہنا وچ زیادہتر پرواس کرکے آئے ہوئے سن۔ بھانویں 1990 وچ پرچون چیزاں دی وکری تے لائیسینس پرمٹ راج دا خاتمہ ہو گیا سی پر ایہہ اس کتے وچ لاگوُ رہا جو پولیس اتے میونسپل کارپوریشناں ولوں اہناں دی لٹّ دا کارن بندا آ رہا ہے۔ اہناں لائیسینساں دی تعداد وکریتانوا دی اصل گنتی توں بہت گھٹ ہندی اے جو کرپشن پنپن دا کرن بندی اے۔ کلکتہ وچ ایہہ غیر ضمانتی جرم دی دفعہ ماتحت آؤدا اے۔
ستمبر ، 2012 وچ ،لمے ویلے توں اڈیک کیتے جا رہا گلی وکریتا بلّ (گلی وکریتانواں دی آجیوکا دی سرکھیا اتے نیمتتا کنون)، لوک سبھا وچ پیش کیتا گیا سی۔ ایہہ بلّ لوک سبھا ولوں 6 ستمبر 2013 نوں اتے راج سبھا ولوں 19 فروری 2014 نوں پاس کیتا گیا سی۔   اس نوں 4 مارچ 2014 نوں بھارت دے صدر دی منجوری حاصل ہوئی سی۔ ایہہ قانون اجے نوٹیپھائی کرکے لاگوُ نہی کیتا گیا۔
پنجاب
پنجاب حکومتی سدھار کمیشن دی 6 ویں رپروٹ (پنہ 48 -49) مطابق پنجاب وچ 2 لکھ اجیہے پروار ہن جو ریہڑی پھڑی دی پھیری دا کتہ کرکے اپنا گزارا کردے ہن ۔ ایہناں دی زیادہ گنتی لدھیانہ ، جالندھر، امرتسر ،پٹیالہ آدی وڈے شہراں ، جو کہ میونسپل کارپوریشنا ہن ،وچ ہون دا امکان اے ۔
بھکتی ساہت دا شروع تے بھگت رویداس
بھگتی لہر
“مکتی بھی شترقی بھی بھگتو کے گیت میں اے دھرتی کے واسیؤ کی مکتی بھی پریت میں ہے” مدھ دور وچ ‘گیان’ اتے ‘بھگتی’ دی بنیاد تے کئی درشناں دا جم ہویا۔ علم تے مشتمل سنکر آچاریہ دا ادویتواد اے جدوں کہ بھگتی دے بنیاد تے چار فلسفہ سبھ توں پرمکھ تے مشہور ہن جویں (1) وششٹادوید (رامانز آچاریہ) (2) دویبھادویتواد (نمبارکاچاریا) (3) دیوتواد (مدھواچاریا) (4) شدھادویتواد (ولبھاچاریا) دور کرم مطابق سبھ توں پہلا شنکر دے ادویتواد دا تھاں اے اتے باقی چارے فلسفہ اک دوجے دی متعلق کریا سروپ پیدا ہوئے۔ جیو لئی مکتی حاصل کرن لئی کرم کانڈ ضروری ہن۔ کرم تے علم نال پیدا ہویا بھگتی مطلب مانو مکتی دا زریعہ اے۔ شنکر مطابق جیو تے ایشور دا اک ہو جانا مکتی اے، مگر رامانز دا مت اے کہ جیو دا ایشور دے نیڑے پجّ جانا جا ایشور دے سامان ہو جاندا ہی مکتی اے۔
پھیری پھڑھی والے کامے
باہرلے ملک
فلپائن،لاؤس، کمبوڈیا، اتے ویتنام دیساں وچ گلی وکریتانواں ولوں انڈے دا دا بھرون ویچیا جان والا کھان دا مشہور پکوان اے۔ ہانگ کانگ اتے چین وچ گلی وکریتانواں ولوں عامَ تور تے مچھی پکوان گولے (fish ball) ، گاں-مجھں دے گوشت دے گولے(beef ball) ، بھنے کاجو، اتے ٹوفو وغیرہ ویچے جاندے ہن۔
وکٹوریئن لندن
19ویں صدی وچ لنڈن،انگلینڈ وچ پھل سبزیاں ویچن والے اپنی چرم سیما تے سن۔ اہناں دی ہوند ہر گلی محلے وچ محسوس ہندی سی اتے اہناں دے ہوکے ہر پاسے سنائی دندے سن۔
بھکتی ساہت دا شروع تے بھگت رویداس
بھگتی لہر
بھگتی دے بنیاد تے کھڑا کیتا گیا دوجا مت نمبارک آچاریہ دا ‘
پھیری پھڑھی والے کامے
لاطینی امریکہ اتے کیریبیئن(Caribbean)
لاطینی امریکہ وچ گلیاں دے وکریتانواں نوں کھیتری سپینی بولی وچ وینڈیڈرج امبلینٹس ("پھرتو ونجارے") انگریزی :vendedores ambulantes ("mobile vendors") جاں صرف "پھرتو" کیہا جاندا اے۔ اٹلی وچ وی اہنا دا ایہو نام پرچلت اے۔ ارجنٹائینا وچ اہنا نوں منتیروس بلایا جاندا اے۔ کجھ وکریتا گھمکڑ ہندے ہن جو گھر گھر اپنا سامان ویچدے ہن اتے کجھ خاص ٹکانیاں تے کھڑکے اپنا مال ویچدے ہن۔
گلی دے ریہڑی پھڑھی وکریتا کئی قانونی اڑچنا اتے فیساں جرمانیاں دا شکار ہندے ہن۔ اہنا نوں رشوتخوری دی مسئلہ دا وی ساہمنا کرنا پیندا اے۔ کافی وکریتا غیر قانونی طور تے وچردے ہن۔
بھکتی ساہت دا شروع تے بھگت رویداس
بھگت رویداس دا جم اتے رچناواں
رویداس دا جم 1376 ء منیا جاندا اے رویداس جی دے ساہت اتہاس تے کھوجکرتا اس ویلے بہتر پروان کردے ہن۔ رویداس بنارس دے جمپل سن۔ بھاویں آپ دی رچنا وچ کبیر طبقہ تتھا کٹاخش دکھائی نہیں دندا، پر مانوتا تے پربھو پریم دی جھلک، بھرپور روپ وچ دس آؤدی اے۔ جیت سنگھ سیتل مطابق رویداس کاشی دا وسنیک تے کبیر دا ہم عصر سی۔ اوہ رامانند دا چیلا سی۔ رویداس نوں ‘ریداس’ وی لکھیا گیا اے۔ رویداس دے 50 شبد وغیرہ گرنتھ وچ ملدے ہن۔ اسنوں پھرسی بولی دا وی علم سی۔ بھگتی لہر ولوں لوکاں وچ جیون پرتِ نویں وچاردھارا تے نواں جیون فلسفہ قایم ہویا۔ اس کم وچ ان نویں وچاردھارا وچ گرو رویداس جی دا وڈا ہتھ اے۔ گرو رویداس جی دے جیون اتے سکھیا توں وی مانوتا نوں اک سچجی جیون سلڑائی اتے جیون فلسفہ ملدا اے۔ آپ بھاویں چمار جاتی وچ پیدا ہوئے پر اپنی بھگتی اتے وچاردھارا دے کارن آپ نے مہان پد حاصل کیتا۔ آپ دی اثر بانی جو گرو گرنتھ صاحب وچ شامل اے۔ سنسارک جیواں نوں جیون دا سچجا رستہ دکھاؤدی اے۔ آپ دا جیون اتے استاد سوچ وچار گرمتِ دے مطابق اے۔ گرو جی دی سکھیا نال اجیہا وایو منڈل پیدا ہویا کہ لوکاں وچ سانجھی والتا تے جمہوریات دی بھاونا جاگ پئی۔ اچّ نیچ دے بھید مطلب گھٹن لگے۔ سماج وچ برابری تے مذہبی ایکتا دی نیہہ رکھی گئی۔ چھوت چھات تے جات پات دے کارن پیدا ہوئی نفرت تے گھرنا دور ہون لگی انسان سبھ برابر ہن۔ کتے مت اکو جیہی مہانتا رکھدے ہن۔ انسان دے کرم اچے ہونے چاہیدے ہن۔ آپ نے کیہا کہ کوئی براہمن جاں راجا وڈا نہیں۔ سبھ لوک سامان ہن۔ چنڈال ڈوم جاں نیواں قہقے ڈسکار جاندے لوک جے بھگتی تے نیکی کردے ہن، تاں اوہ وی ستکار دے یوگ ہن۔ “براہمن بیش سود رُ کھڑی ڈوم چنڈال ملیچھ من سوئِ۔۔ ہوئِ کھنیت بھگونڈ بھجن تے آپُ تارِ تارے کل دوئ۔۔” (راگ بلاول)
پھیری پھڑھی والے کامے
ارجنٹائینا
ارجنٹائینا وچ گلی وچ ریہڑی ، پھڑی تے سامان ویچن والیاں نوں "منتیروس"("manteros")کیہا جاندا اے۔اوہ بہت سارے علاقیاں وچ غیر قانونی پرواسی ہن۔ اہنا وچ بہت سارے اجیاے ہن جہنا کول لوڑیندے دستاویز نہی ہندے اتے اس اوہ انسانی تسکری، دا شکار ہندے ہن اتے بندھوآ مزدوری لئی مجبور کیتے جادے ہن۔
بھکتی ساہت دا شروع تے بھگت رویداس
بھگت رویداس دا جم اتے رچناواں
گؤڑی گگ دے ہیٹھلے شبد وچ آپ بیراسپرے دے دیش دا سندر ذکر کردے ہن۔ ایہہ سبد نگ رویداس جی دے ادھیاتمک تے سماجی جیون لکھشا دی نمائندگی ہی نہیں کردا، سگوں سمچی بھگتی لہر دی سماجی فکر تے مکمل انسانی لکھشا دا وی پرتیک اے:-
پھیری پھڑھی والے کامے
برازیل
کیملو (Camelô) گلی دے وکریتانواں لئی ورتیا جان والا برازیلیان پورتگالی نام اے۔ کیملو شبد فرانسیسی دے شبد کیملوٹ توں لیا گیا اے جسدا مطلب "ماڑی کوالٹی دا سامان ویچن والا ونجارا" ہندا اے۔
کیوبا
کیوبا دے سنگیت وچ اتے لاطینی امریکہ دے سنگیت وچ پریگون(گلی ونجارے دی ہاک) تے مشتمل سنگیت دی اک اک ونگی اے۔
بھکتی ساہت دا شروع تے بھگت رویداس
بھگت رویداس دا جم اتے رچناواں
“بیرام پرا مہر کو ناؤ۔۔ دکھ اندورُ نہیں تہِ ٹھاؤ۔۔ نہ تسویس، کھراجُ نہ مالُ۔۔ خوفُ نہ، خطا ن ترسُ جوالُ۔۔ اب موہِ خوب وطن راہ پائی۔۔ اہاں خیر، مدا میرے بھائی۔۔1॥رہاؤ۔۔” رویداس دی بانی وچ ویگرا مطلب دی پربلتا اے۔ دنیا دی ناشمانتا نوں ویکھ کے اپجے اس مطلب نوں شاعر نے کئی روپاں وچ چتریا اے۔ شریر دی ناشمانتا:-
پھیری پھڑھی والے کامے
گوٹیمالا
انتیگوا(Antigua)، وکھے زیادہتر مایا (Maya peoples) اتے لیدینو نامی تہذیبی گروہ نال سمبندھت عورتاں ہستکلا وستاں دی وکری کردیاں ہن۔ کجھ پیٹیکوٹ (بلاؤز) اتے سوٹ آدی ویچدیاں ہن۔
میکسیکو
میکسیکو شہر وچ گلی وکریتاواں دی آمد سابق ہسپینک دور توں اے اتے سرکار اہنا نوں کنٹرول کرن دے کئی اپرلے کردی آ رہی اے۔حالَ ہی وچ 2007 وچ شہر دے ہیٹھلے حصیاں نوں اہنا وکریتانواں توں مکت کراؤن دی خاص مہم چلائی گئی سی۔ پر اجے وی اہنا غیر قانونی گلی وکریتانواں دی گنتی ہزاراں وچ اے۔ 2003 وچ ایہہ اندازا سی کہ میکسیکو شہر وچ 199,328 گلی وکریتا سن۔
بھکتی ساہت دا شروع تے بھگت رویداس
بھگت رویداس دا جم اتے رچناواں
“پانی کی بھیتِ ون دا کھمبھا رقت بوند گاگ۔۔ ہاڈ ماس ناڑی کو پنجر پنکھی بسے بچارا۔۔ پانی، کیا تیرا کیا میرا جیسے ترور پنکھ بسیرا۔۔” دنیا دی نابرابری:- “جو دن آوَ ہِ سو دن جاہی۔ کرنا کوچ رہنُ تھر ناہی۔ سنگچلت اے رس بھی چلنا۔ دورِ گون سر اپرِ دھرنا۔” آپ جی دے جیون متعلق رویداس سمپردا وچ اک دوہا وی پرچلتّ اے۔ “چودہ میں بھیتیم ماگھ سدی پندرام، دکھی او کے کلبان ہت پرگٹے سی رویداس۔” واضع اے۔ کہ گرو رویداس جی نے اپنے جیون فلسفے وچ نام جپن، کرت کرن اتے ونڈ چھکن اتے بل دتا۔ اے کام، کرودھ، لوبھ، موہ ہنکار وغیرہ سنساری وکار انسان لئی ہانی کارک ہن اتے ایہہ پرتو بھگتی وچ وڈے روڑے ہن سادھ تے سنتا ولوں پربھو حصول اتے نام سرن دی سوجھی ہندی اے۔ پربھو بھگتی نال ہی مکتی حاصل ہو سکدی اے۔ نام دی حصول لئی موہ دا تیاگ ضرور اے۔ نام راہیں ہی پریم اتپن ہندا اے۔ اس طرحاں موہ مایہ دا تیاگ کر کے سنتاں دی سنگت ولوں نام سرمن تے پریما بھگتی نال انسان دا کلیان ہو سکدا اے اتے اس دے کشٹ نورت ہو سکدے ہن۔
کتاب لسٹ
گٹھ:پنجابی ساہت
پھیری پھڑھی والے کامے
پیرو
پیرو وکھے گلی وکریتانواں (ambulantes) خلاف ارکئپا پیرو (Arequipa Peru) وچ پانی دیاں بچھاڑاں کیتیاں گئیاں سن۔ اتھے زیادہ وکریتا پنڈاں توں آؤندے ہن ۔
شمالی امریکہ
شمالی امریکہ دے بہت سارے شہراں وچ ہوکا دے کے چیزاں ویچن والیاں نوں گلی وکریتاں(street vendors) کیہا جاندا اے جو کھان پین دا سامان جویں طلے ہوئے کیلے ،نوڈلز ،آئیس کریم اتے کھان پین توں وکھ چیزاں جنویں گہنے، کپڑے،کتاباں آدی وی ویچدے ہن۔کجھ گلی وکریتا کھیڈ میدانا وکھے وی اپنا سماں ویچدے ہن جہنا نوں سٹیڈیم وکریتا کیہا جاندا اے۔
باہری کڑیاں
* گٹھ:کھان پین والے کتے گٹھ:غیر متحد کتے گٹھ:ویچ وٹت نال متعلق کتے گٹھ:گلی سبھیاچار گٹھ:گلی دے ہوکے گٹھ:کم کتہ
یو۔پی۔ایس
گٹھ:کمپیوٹر
لوک گیت دا جنم (کتاب)
جان-پچھان
لوک گیت دا جم کتاب دی رچنا دیوندر ستیارتھی ولوں کیتی گی اے۔ اس کتاب وچ لکھاری ولوں لوک گیت دے جم بارے صاف روپ وچ کجھ نہیں دسیا گیا اے۔ ایہ اندازا مطابق ہی لوک گیت دے جم تے چاننا پاؤندا اے۔ لوک گیت دے جم توں لے کے اسدے گائے جان نوں دیوندر ستیارتھی وکھ وکھ خوشیاں گمیاں دے موقعیاں نوں پیش کردا ہویا دسدا اے۔ پنجاب دی نچدی گاندی رہتل وچ موجود ریتاں رواجاں مطابق وکھ وکھ طریقیاں نال وکھ وکھ موقعیاں اپر لوک گیت دی ہندی سرجنا نوں درساؤندا اے۔ اس کتاب وچ سنے پنجاب دی رہتل نال متعلق پنجابی لوکدھارا دے مکھ انگ ترجناں، رکھ، دھرتی، جم، پشو پنچھی، اتہاس، ویاہ اادِ ویلے تے سرجے گے گیتاں دا وورن کیتا اے۔ ایہہ گیت مڈھ قدیم توں ہی پنجاب دی رہتل وچ پاے جاندے نظر ااندے سن۔ "'لوک گیت دا جم"' دیوندر ستیارتھی  ولوںرچتّ بہت چھوٹی جہی کتاب اے۔ جس دے کل 67 صفے ہن۔ پر ہ ایہناں سفئاں ولوں ہی پنجاب دی پرانی رہتل توں لے کے ہن تک گاے جان والے لوک گیتاں نوں پاٹھکاں اتے سروتیاں ساہمنے پیش کردا اے۔ کتاب دے شروعاتی سفئاں وچ ہی ہ ااپنے وچار دندا اے۔ ہ لکھدا اے "گاؤندی نچدی جوجھدی رہتل دا پچھوکڑ سمجھے بناں اسیں موت نوں وی مخول کرن والے پنجابیاں دے ہس- بولدے تے ہس-کھیڈدے سبھا دا سائنسی تجزیہ نہیں کر سکدے۔"
لوک گیت ورثے دے روپ وچ استے سدھ پیڑی در پیڑی اگے تردے جاندے ہن۔ اس لی ایہہ جاننا سوکھا نہیں کہ فلانا گیت کس نے کدوں رچیا۔ دیوندر ستیارتھی پنجاب دے لوک دھندے،فصلاں اتے پنجاب دے قبیلیاں نوں ادھار بنا کے لوک گیت دے جم بارے اندازا لگاندا اے۔ جویں "رلے کھیت وچ کنک باجرہ،پرلے کھیت وچ گنے" بولی دی سرجنا دور بارے اندازا متعلق(جاں فصلاں نال متعلق ہور اجہیئاں بولیئاں جا لوک گیتاں متعلق) سدی ایہہ دلیل اے کہ کنک ااریئا لوکاں توں پہلاں دی فصل اے اس لی اس بولی دا سرجنا کاپ وی اوہناں دے ویلے دے نیڑے تیڑے ہی جڑدا اے۔ دے طرحاں کتیاں نال متعلق گیتاں دے سرجنا دور بارے اندازا ستیارتھی کسے کتے خاص تریخی پڑاؤ تے شروع ہون دے ویلے توں لگاندا اے۔ جویں "دیوی ماں گاؤن بخشدی" گیت مسلماناں توں بعد دا اے کیونکہ 'بخشنا' شبد مسلماناں دے اان توں بعد ہی ساڈے بولی دا حصہ بنئا اے۔ستئارتھی مطابق اام گلاں نوں گیت دا روپ دین توں پہلاں پنجاب پوری گل دی چنگی طرحاں گھوکھ کردا اے۔ س مطابق جدوں شاعر چتر بھاوناتمک طور اُتے ساڈے لہو وچ رچ مچ جاندا اے۔ تاں ہ بھاوناں لوک گیت دا روپ دھارن کرکے لوکاں مونہاں چردی اے۔ لوک-گیت دا جم وچ ویلے ستھان مطابق لوک گیت ہوند وچ آئے جناں وچ رتاں مہینیاں، نونہہ سسّ، بھین بھرا دا پیار، کنت، آدی مطابق لوک گیت ااپ مہارے ہی سرجے گے ہن۔ اس طرحاں اس کتاب وچ اگے رہتل دے ہور مکھ انگ جویں ترجناں،دھرتی،رکھ،ویاہ، جم،اتہاس آدی مکھ انگاں وچوں لوک گیت لوکاں دیئاں بھاونانواں وچوں جم لیندے رہے ہن۔
ترجناں
لکھاری پنجابی رہتل وچ گاے جان والے لوک گیتاں دی ترجناں دی بنیاد تے گل کردا اے۔ ترجن پنجابی رہتل وچ اک اہم رول ادا کردی اے۔ ترجن وچ کتناں، پونیئاں،کڑیاں دا اکٹھ،بوہڑ دی چھاں ہیٹھ کڑیاں ولوں گے جان والے گیتاں نوں درساؤندا اے۔چرخے نوں ترجن دا مکھ انگ مندا ہویا لکھاری سروجنی نائیڈو دا وچار درج کردا اے۔ "سدیئاں توں شاعر چرخے تے کھڈی دی پماں دیندے اا راے ہن۔ ہونی اپنے چرخے تے تنداں کڈھ کڈھ انسان دی قسمت ن رہی اے۔"پنجاب وچ چرخے ولوں کتے گے سوت دی س کڑی دی پماں ہندی اے۔ جو ااپنے ہتھاں نال داج تیار کرکے رکھدی اے۔ ترجن لوک گیت دی پوڑی دا اک ٹمبھا اے۔ ترجن وچ کڑیئاں اکٹھیاں ہو کے ااپنا کم تاں کردیاں ہی ہن،پر نالے نال ہ ااپنے سکھ دکھ، شکاتاں،میہنے آدی بھاونانواں نوں درساؤندیاں ہن۔ ترجن وچ نیانے کنت دیئاں گلاں،چرخے دی گھوں گھوں،پتی متعلق شکاتاں ہولی ہولی لوک گیت دے روپ وچ بھردیئاں ہن۔ جویں گھوں گھوں چرکھڑا میں لال پونی کتاں کہ ناں ؟ کتّ بیبی کتّ کتّ بیبی کتّ کتے ایہہ شکات کیتی جاندی اے،"منڈا روہی دی ککر دا جاتو،وئاہ کے لے گیا توت دی چھٹی" ترجناں وچ 'وگدی راوی' دی لے گونج ٹھدی اے: وگدی ے راوی وچ رڑہدے کریلے وے آ مل چناں!ایویں گھڑیاں دے میلے وے پنجاب ترجناں دی دھرتی اے۔ چرخے نوں بنیاں ہزاراں سال ہو چکے ہن۔ 'شیطان دا چرکھا' وڈی گال اے۔چرکھا اج وی گیتاں دی منگ کردا اے۔
برچھا! برچھا! طوطا بولیا
لوک گیت دے پڑ وچ رکھ وی ساڈے نال سانجھ پاؤندے ہن۔ دھرتی اپر گھے نمّ،بوہڑ،پپل، ککراں، توت،ٹاہلیئاں،ون،کریر،جنڈ،نمبو،امب،املی اادِ رکھاں نے ساڈے لوک گیتاں دی سرجن عمل وچ اہم یوگدان پایا اے۔جویں 'ماواں ٹھنڈھیئاں چھاواں' والے اکھان دے پچھوکڑ وچ سنگھنی چھاں والے رکھ ساڈی کلپناں نوں ٹمب جاندے ہن۔ رکھاں دے سکھ دکھ، کھشیئاں تہوار موقعے منتا لوک گیتاں نوں سرجن وچ سہای ہوے ہن۔ جویں کتے روہی والا جنڈ جڈھن دا حوالہ ااندا اے: میننوں کلی نوں چوبارا پا دے، روہی والا جنڈ وڈّ کے جتھے سو سو رکھ لان دا شبد چتر جیون پندھ تے پبّ رکھدا اے: میں تاں سو سو رکھ پی لاواں، رکھ تاں ہرے بھرے ماواں ٹھنڈھیئاں چھاواں، چھاواں کون کرے ؟ رکھ بوٹئاں نال لوک گیت دا گوڑا تعلق اے۔ جتھے ترجناں لوک گیت سرجن وچ مددگار ہندیاں ہن۔ تھے پنجاب دی رہتل وچ پے جاندے رکھ وی اپنا ستھان لوک گیت وچ درساؤندے ہن۔
دھرتیے پیار کریندیے
اتھروَ وید وچ دھرتی نوں ماں دے روپ وچ دسیا گیا اے۔دھرتی نوں ماں منن دا وچار اتھروَ-وید  دے مہاں رشی شاعر نے لگدا پنجاب نوں مکھ رکھ کے ہی الاپیا سی: 'ماتا بھومِی پتروئہں پرتھویاں 'نمو ماترے، پرتھویے نمو ماترے پرتھویے' ایہہ زمین ماں اے تے میں ہاں پرتھوی پتر۔اتھروَ-ویدو وچ س یگ دے پنجاب دی رہتل دا سجیو چتر الیکیا گئا اے۔'جس زمین تے مست لوکای گاؤندی نچدی اے،جتھے گبھرو پرش جوجھدے ہن،جتھے نگارا وجدا اے،ہ زمین ویریئاں توں رہت کر دیوو۔'تاہیؤں اسیں ویکھدے ہاں کہ اتھروَ-ویدو دے 'پرتھوی سوکت' والی بھاوناں پنجابی لوک گیتاں وچ اج وی تر رہی اے۔'دھرتیے پیار کریندیے' والی ہیک اج وی اسے پرمپرا نال سر میل کے تردی اے: دھرتیے پیار کریندیے! پر مکھیوں دی ریس کنکوں کنک ونڈایے، ددھوں دودھ اسیس اساری رہن وچ وی دھرتی دا ناں آنوں نہیں رہندا : ساڈھے تن ہتھ دھرتی تیری، باہلیاں جگیراں والیا نیویں رکھ والی پما وی اسے دھرتی تے گدی اے: پھل نیویاں رکھاں نوں لگدے، سمبلا! توں مان ناں کریں اسے دھرتی تے اجیاے اکھان سجیو رہتل دے اس پکھ تے چانن پاؤندے ہن کہ لوک اکھاں کھولھ کے تے ڈونگھا سوچ کے گل کردے ہن۔
ہار شنگار
پنجاب دی رہتل وچ ہار شنگار دا تجزیہ مڈھ توں ہی اے۔ س ہار شنگار نال متعلق جو وی اکھان بنے ہ وی شاعر اج دے نہیں ہن۔ ایہناں اکھاناں وچوں ہی لوک گیت دا روپ پیدا ہوئا اے۔پنجاب دی رہتل مطابق کئاری کڑی نوں ااپنے پیکے گھر ہار شنگار دی مناہی اے۔شاعر پکا پتہ نہیں ماں دا یہ پدیش کد توں گیت دا بول بندا اا رہا اے،'دھاری بنھ سرمہ ناں پایے،دھیے!گھر ماپیاں دے۔'ایہہ سرجے ہوے بول شاعر اج دے نہیں ہن۔بلیئاں اکھاں،گورے رنگ،مٹیار دے چہرے مہرے اتٹ ہار شنگار دی گل لوک گیتاں راہیں ہندی رہی اے۔ کسے پریمی منڈے دئارا کسے مٹیار دا ہار شنگار دیکھن توں پچھوں ویلے تے سدے مونہوں جرے شبد لوک گیت دا روپ دھارن کردے گے ہن۔ جویں : تیرا روپ جھلیا ناں جاوے،کنوں لا دے سون چڑیئاں سرمہ قہر دی گولی، بلیاں اکھیاں نوں کدے ہاک ناں چندریے ماری،چوڑے والی بانہہ کڈھ کے
ویاہ
ویاہ پنجاب دی رہتل دا اک مکھ انگ اے۔لکھاری نے ویاہ دی ریت نوں لے کے ویاہ وچ ہون والے کارجاں نوں خوب پیش کیتا اے۔پنجاب دے پہلاں والے ویاہ ہن بہت چھوٹے ہندے جا راے ہن۔ ویاہ ہن صرف اک دن تک ہی محدود رہِ چکئا اے۔جِ کہ پہلاں پورے ہفتے وچ سپونرن ہندا سی۔پہلاں والے ویاہ وچ جنج تن تن دن کڑی والے گھر رکدی سی،پر ہن ایہہ کم صرف کجھ گھنٹیاں وچ بجھّ چکیا اے۔دسئا گئا اے کہ پہلا ویاہ وچ ہفتہ ہفتہ پہلاں کڑی والٹ گھر سہاگ اتے منگے والے گھر گھوڑیئاں گیئاں جاندیئاں سن۔جویں: ٹھّ نی رویل گھوڑی، بابے ویہڑے جا بابے دے من شادیاں،تیری دادی دے من چا گھوڑی چگدی ہریا گھاہ،گھوڑی پی سولڑے راہ گھوڑی سانولی سیُو ور جاں بہو دی جسمانی سفای لی جتناں وٹناں ملنا اوشک ہندا اے،س وٹنے دا گیت وی تنا اوشک ہندا اے۔وٹنا مل کے اشنان کران مگروں،منڈا ہووے بھاویں کڑی،ہنوں کجھ کھوآیا جاندا اے۔س طرحاں ویاہ وچ گاے جاندے چھند،لاواں،جنج بنناں،جنج کھلاؤنی،سٹھنیاں ،ڈولی دے گیت پنجاب دی پرانی رہتل وچ پہلاں توں موجود ہن۔ جو کتے کتے اجوکے ویاہاں وچ وی نظر آؤندے ہن۔
ہور باب
پنجابی رہتل وچ جتھے ویاہ اک مکھ رسم منی جاندی اے۔ تھے ویاہ توں پچھوں ہون والی سنتان وی سماج دی بنتر دا قایم رکھن دا اک اہم کم اے۔ سنتان تے ساڈی سماجی بنتر دے مطابق پتر جم تے خوشیاں منائیاں جاندیاں ہن۔جم گیت لی پنجاب وچ 'جھنجنے' شبد دی ورتوں وی کیتی جاندی اے۔تر پردیش وچ جنم- گیت 'سوہر' اکھواؤندا ہن۔پنجاب وچ کتے کتے ایہناں نوں 'ہولر' ااکھدے ہن جویں کہ اک جم گیت دے مڈھ وچ ہولر شبد دی ورتوں دسدی اے: سن سن رے ہولر کے چمنے کے باپ سرب-سہاگن زچا رانی کیا منگے رام اس توں علاوہ لوریئاں وہڑیاں وچ کھیگدے دے بالاں منپرچاوے دی شاعری دا گائی جاندی اے۔ بھنڈا بھنڈاریئاں کتناں کو بھار ؟ اک مٹھی چک لے دوی نوں تیار جم گیتاں توں لاوا تہاس نوں درسادے لوک گیت وی س ویلے دے تہاس دیئاں ہڈّ بیتیئاں نوں کسے مکھ پاتر دے وانگ پیش کردے ہن۔مغلاں ویلے دا اک گیت 'سندری' اسدی اداہرن اے۔تہاس دی پیشکاری کردے گیتاں وچ سکھ راج انگریزاں دے ہتھوں ہارن توں پہلاں پنجابیاں دا راج بن چکا سی۔ اس دا نشان ساندل بار دا ڈھولا اے۔اج دا ساڈا لوک گیت آزادی دے ماحول وچ دیس پیؤ مہاتما گاندھی دا جس گاؤن وچ رس ماندا اے۔ چٹا روپیہ چاندی دا راج مہاتما گاندھی دا لوک گیت اپنے آپ وچ اک اا زاد ودھا اے۔جس دا جم ہزاراں سال پہلاں ہویا اے۔ رالف فاکس دے مطابق لوگ-گیت نہ کدے پرانا ہندا اے ناں نواں۔ ہ تاں جنگل دے اک رکھ ورگا اے،جس دیئاں جڑھاں تاں دور دھرتی(بھوتدور)وچ دھسیاں ہوئیاں ہن،پر جس وچ لگاتار نویاں ڈالیئاں،کرومبلاں تے پھل،پھلّ پھٹدے ہن۔' اس مطلب نوں لوک گیت وچ انجھ انکت کیتا گئا اے: پپل دیا پتیا وے،کہی کھڑ کھڑ لائی آ جھڑ پُو پرانیاں وے، رتّ نویاں دی آئی آ
گٹھ:کتاباں گٹھ:پنجابی کتاباں گٹھ:پنجابی ساہت
1947 توں پہلاں دے پنجابی ناول
1947 توں پہلاں دے پنجابی ناول
سندری (1897)
سندری پنجابی بولی دا مولک ناول اے۔ اس ناول جو کہ بھائی ویر سنگھ دا لکھیا اے، وچ اوہناں نے سندری نوں اک آدرشی سکھ عورت دے روپ وچ پیش کیتا اے۔ جو مغلاں دے قبضے وچ رہن دے باوجود وی اپنا صدق نہیں ہاردی۔ اوہناں نے سندری دی بے بسی دے نال نال سکھ جتھے دی طاقت نوں پیش کیتا جو سندری نوں مغلاں دی قید توں آزاد کرواؤندا اے۔
بھائی ویر سنگھ صاحب مطابق اس ویلے دی مغل حکومت ظالم تے وبھچاری سی جو لوکاں دیاں دھیاں بھیناں نوں اپنی ہوش دا شکار بناؤن لئی ہر قسم دا وسیلہ ورتدی سی۔ اس توں بنھاں اوہ اکرتگھن سی اتے پرجا دی دولت  وی لٹدی سی۔ پر ایہناں دے الٹ سکھ دھرم سرب گن بھرپور سی۔ سکھ دھرم دے منن والے اڈول دیاوان تے بہادر سن۔ اوہ ظلم نال ٹکر لیندے سن دھرم دے مقابلے وچ زندگی دیاں گلاں نال اوہناں نوں کوئی موہ نہیں سی۔
بجے سنگھ (1898)
اس ناول وچ ہیرو رام لال لاہور دے واسی چوہڑ مل دا پتر اے۔ چوہڑھ ملّ لاہور دا وڈا شاہوکار اے۔ اسدا پتر رام لال امرتسر دے علاقے ماجھے وچ کسے آسامی تے سرکاری نوکری کردا سی۔ اپنی نوکری دوران سکھاں دی سنگت وچ آ کے اوہ سکھ سج جاندا اے۔ جس نال دیوان چوہڑھ مل کرودھ نال تے ہور سارا پروار سوگ نال گرسیا جاندا اے۔ رام لالا دے سکھ بنن دی خبر مصر لیاؤدا اے۔ اوہی چوہڈھ مل دے ڈر تے کوردھ نوں ودھاؤندا اے۔ ایہہ اس ویلے دے ہندو براہمناں دی ذلت ول اشارہ اے۔
رام لال دی ماں نوں لال دی بیوی اک سہجدھاری سکھ دی لڑکی کولوں سکھ قوم دے کارنامے سن کے دھرم ول عقیدت اے۔ اوہ رام لال نوں گھر چھڈن توں روکدی اے۔ پر رام لال گھر چھڈّ کے چلا جاندا اے۔ اسنوں اتھے بہت ساریاں رکاوٹاں دا مقابلہ کردا پیندا اے۔ پر بجے سنگھ نام دو آسرے اوہ سبھ کردا اے۔ بیوی شیل کور پتر وریام سنگھ نال گھروں چلا جاندا اے۔ دوویں ماں پتر میر منوں دی قید بٹدے کویں نہ کویں بچ جاندے تے اس جتھے دے کول پہنچ جاندے ہن۔ جس دا سپاہی بجے سنگھ ہندا اے۔ تھوڑے چر پچھوں اوہ جالندھر دے حاکم، ناصرالدین دے نال سنگھاں دی اک جنگ وچ زخمی ہو جاندا اے۔ تے سنگھاں دی ٹھاہر وچ سرگواس ہو جاندا اے۔ شیل کور وی اسنے نال ہی جان دے دندی اے۔ پر اوہناں دے پتر وریام سنگھ دی پالنا سردار کروڑا سنگھ اپنے ہتھ لے لیندا اے۔
بھائی ویر سنگھ نے اس ناول وچ وی براہمن لالچی ، جھوٹھے دھوکھے باز تے اکرتگھن سمچے ہندو بزدل تے ڈرپوک، مسلمان حاکم شیرنی پرکھ توں عورتاں دوویں وبھچاری زبردستی لوکاں دی پت اتے دھرم لٹنا چاہن والے تے سکھاں نوں اپنے دھرم دے پکے توں درڑھ کردار دے سچے تے سچے سدا دل اتے بہادر دکھا کے سکھ دھرم نوں وڈیائیا اے۔
سکھونت کور (1899)
اس ناول وچ وی بھائی ویر سنگھ نے سکھ آشیاں دی گل کیتی سکھ فلسفے دی وضاحت کرن دا یتن کیتا۔ ناول بجے سنگھ وچ وی اک آدرشی سکھ دے گناں نوں پیش کیتا گیا اے۔ بھائی ویر دو ناول پنجابی ناول ساہت وچ ناول دا شروع کردے ہن۔ پنجابی ساہت وچ پہلی وار ناول رچنا ہندا جو آؤن والے پنجابی ناولاں لئی راہ پدھرا کردی اے۔ بھاویں ایہہ ناول نظر پکھوں خاص مقصد تحت لکھیا مذہبی سدھارواد دا ناول اے۔ پر ایہہ ناول پنجاب دے خاص تریخی دور دیاں کئی مذہبی، سیاسی تے تہذیبی تناؤ دیاں گنجھلاں نوں پیش کرن دے اہل اے۔ ایہناں ناولاں راہی بھائی ویر سنگھ پہلی وار ناول ساہت وچ مغربی غلامی دا لکواں اختلاف پیش کردے ہن۔
گھر دا نرباہ (1907)
ایہہ ناول دے لکھاری بھائی امر سنگھ چھاپیوالا ہن، اس ویلے دے سماج سدھار دے ناولاں سبھ توں پہلا چھاپیا ناول اے۔ گھر دا نرباہ اصل وچ ستّ حصےآں وچ شائع ہویا۔ پر اس دا کہانی روپ صرف پہلے دو حصےآں وچ ہی محدود اے۔ تیجے تے چوتھے حصہ وچ کہانی مدھرُو پے دے اصول وضاحت ہی ہو جاندی اے تے پچھلے تن حصہ تاں گرہست جیون دے وکھ-وکھ پکھاں بارے علم دین والی گدّ ہی اے۔ اس ناول وچ امر سنگھ نے اک گھر دی فٹ دے مول کارن درانی جٹھانی دے خلاف بھراواں دے ورتاؤ تے ماں پیؤ دی اجازت بھنگ کر کے عنہ نوں کلپان دے پھلّ دکھ تے رواداری نال ماں-پیؤ دی آگیا پالن دی سیوا کرن دے سکھ اک پرتبدھتاں عورت دی رواداری تے دھرم جیون دے انت نوں اس دا پھل، جٹھانیاں دا متسر تے سنتاپ تے اس دا نتیجہ گھر بالاں نوں ناخواندہ رکھن دے اوگن کھولھ کے دسے ہن
دلیر کور (1911)
چرن سنگھ شہید دا جم 1881ء وچ ہویا سی۔ چرن سنگھ شہید سنگھ سبھا دے اثر توں بچیا ہویا نہی سی۔ س س امول دا کتھن اے کہ چرن سنگھ شہید دے ناول مذہبی نہیں سگوں تریخی جاں سدھارک ہن۔ اس پرکرن وچ اوہ بہت حقیقت پسند نہیں چرن سنگھ شہید دے ناول دلیر کور دی بینتی وچ شہید دا مذہبی آشا بھلی پرکار ظاہر اے۔
شریشٹ قلاں دی چال (1911)
شریشٹ قلاں دی چال ناول موہن سنگھ وید دا پورا پورا لکھائک اے۔ ایہہ اک اجیہے درمیانہ طبقہ پروار دی کہانی اے۔ جو سرمایہ داری تعلقاں مطابق کار وہار دے کھرے سچجے تے سیوگ ہن۔ اوہناں دا گھروگی جیون سچا تے سنجم والا اے۔ اس وچ پرکھ پردھان اے پر عورت نوں پورا آدر تے ستکار ہی ملدا اے۔ ایہہ اک آدرشک گرہستھ دی کہانی اے۔ پر کہانی وستو دے پکھ توں اس وچ اک وڈی تھڑ ایہہ اے کہ اس دے پاتر سبھ پرکھ ہی ہن۔ استریاں صرف نام ماتر ہی اس وچ آؤننیاں ہن۔ بھائی گردھاری سنگھ، بدھ سنگھ تے بہادر سنگھ دی بیوی کہانی وچ داخلہ گھروگی کارجاں دے تعلقات وچ ویاہ توں بچے دے جم دے تعلقات وچ ہی ہندا اے۔
سبھاک کور (1912)
سبھاگ کور کہانی پکھ توں بہت اووی جیہی کہانی اے۔ اس دا اہمیت ایہی اے کہ ایہہ شریشٹ کلاں دی چال واکر بھائی موہن سنگھ وید دے معاشی متّ دی لکھائک ہون توں اپرنت بال تعلیم تے عورت تعلیم بارے بھی اوہناں دا پرچار کردی اے۔
ششیل نونہہ (1912)
ششیل نونہہ دا لکھاری بھائی امر سنگھ چھاپیوالا اے جو اک لمی وارتمک رچنا اے۔ جہڑی شیرشٹ کلاں توں بعد 1912 وچ شائع ہوئی۔ اس ناول وچ پڑی ہوئی نونہہ، ششیل اتھوا لچھمی نوں سیانی تے نیک درسایا گیا اے۔ امر سنگھ نے اس ناول راہی اک پڑی ہوئی سیانی نونہہ نوں پیش کیتا اے۔
رنجیت کور(1913)
اس ناول دا لکھاری چرن سنگھ شہید اے وچ ناول کار اٹھارویں صدی دے سکھ مسلاں دے آخری ویلے دی کہانی نوں اک طرحاں سکھ راج وچ دی لنگھا کے اج دے ویلے تک لے آؤندا اے۔ اس ناول دی ہیروئن رنجیت کور وی بائی سالاں دی چھوٹی عمر وچ کئی وار مگلا ہاکماں دے پنجے وچ پھسدی اے۔ جدوں اس دی زندگی دی سہانی گھڑی آؤندی اے۔ تاں اس نوں پٹھان قابل نوں چکّ کے لے جاندے ہن تے کابل دے شہنشاہ نوں سگتا وجوں بھیٹ کر دندے ہن۔ اس دا شوہر دلجیت سنگھ بڑے ہی اچے آچرن والا دکھایا گیا اے۔ اوہ بڑی واری رنجتی کور نوں مصیبتاں وچوں چھڈاؤندا اے۔ پر رنجیت کور پٹھاناں دے حملے وچ مر جاندی اے۔ پر پنجاب تے انگریزاں دا راج ہو جاندا اے۔ دلجیت سنگھ ہردوار وچ رہِ کے سادھوآں والا جیون بتیت کردا اے۔ٹھ تے اک سو پنچی سال دی عمر بھوگ کہ مر جاندا اے۔
چنچل مورتی (1915)
چنچل مورتی دا لکھاری چرن سنگھ شہید، دا مڈھ اک نہیں تن ہندو عورتاں ، جسودھاں، اس دی ماں، وشنو تے بھوآ کرمو دے چکے جان نال ہندا اے۔ چنچل سنگھ ایہناں استریاں نوں کرمدین دو ظلماں توں بچان لئی اپنی جان دی بازی لا دندا اے۔
بابا نودھ سنگھ (1917)
بابا نودھ سنگھ دا لکھاری بھائی ویر سنگھ ہن، وچ اک عورت جہڑی جوان عمر وچ ودھوا ہو جاندی اے۔ جس نہ نام جمنا اے۔ جم دی جین ہندو تے مڈل کلاس دی دھی اے۔ اوہ اپنے شوہر نوں ملنا لوچدی اے۔ پر اس پاس سویدھاواں نہیں اس لئی اوہ اوکڑ وچ پھس جاندی اے۔ بابا نودھ سنگھ دا موضوع بھائی ویر سنگھ دے ہور کئیاں ٹریکٹاں دے موضوع وانگ سنگھ ستائی آدرشا دی مدد کرنا ہی اے۔ اوہ اک مرکزی پاتر نوں کٹھپتلی بنا کے اسنوں ہر بھانت دی ستھتی تے واقعے وچوں وی لنگھا کے مرضی دے سٹّ کڈھے ہن۔ اوہناں سارے سدھار دا ادھار سکھ مت نوں بنا کے تے دوجے متاں نوں تیڑی روشنی وچ دکھا کے ناول کار اس نوں سکھ گھیرے تک ہی محدود کر دیندا اے۔
سکھدیو کور (1920)
موہن سنگھ وید جی دے کتھن انصار سکھدیو کور نویں روشنی نال چندھیائ درگناں نوں گن سمجھ کے اپنے عامَ دیش قوم کل دی مریادا توں بے پرواہ ہو گئے اک سجن دی سمت دا ذکر کردی اے۔ اس وچ اک وگڑے ہوئے ناستک اموڑ پتی دا سدھار صرف اسدی سیوگ ستونتی عورت دے ادم تے شہنشیلتا راہیں ہندا درسایا گیا اے۔
چٹا لہو (1932)
ناول دا نام چٹا لہو وکرال روگ ول ہی سنکیت کردا اے۔ اس ناول دے حوالے نال نانک سنگھ دسنا چاہندا اے کہ اس سماج دے لہو وچ صحتَ دی لالی نہیں۔ سبھ چٹے۔ ہو گئے ہن۔ س۔ نانک سنگھ لکھدے ہن کہ چٹا لہو دی کہانی میری جیونی وچ آئی اے۔
ان ویاہی ماں (1943)
گربخش سنگھ پریتلڑی دے انویاہی ماں ناول نوں ساہتی دھارا دا پرتھم روپ کیہا جا سکدا اے جو اگرگامی اتھوا پرگتوادی ناواں نال ذکر کیتی جاندی اے۔ مغربی رہتل دے اثر ماتحت جو نانک سنگھ اتے وی گوڑا اے۔ گربخش سنگھ اک اتی کٹھور ستھتی نوں لیندا اے۔ پر نانک سنگھ واکر اس نوں دکھانتک نہیں بنن دیندا۔ گربخش سنگھ نے اک ہور ناول رکھاں دی جیراند لکھیا اے پر ایہہ 1947 توں بعد دا اے۔
اپروکت 1947 توں پہلاں دے ناولاں توں بنھاں ہور وی زکریوگ تے مشہور ناول ملدے ہن جویں:
حوالے
گٹھ:ناول گٹھ:پنجابی ساہت
گھوشا
گھوشا (سنسکرت: घोषा) پرانی بھارتی خاتون فلسفی سی۔ اوہ دیرگھتمس دی پوتری اتے کاکشیوتدی دھی سی، جنہاں دوہاں نے اشونی کماراں دی تعریف وچ سوکت رچے سن۔
رگوید دے دسویں منڈل دے دو سوکت 39 اتے 40 (دوہاں وچ 40-40 سلوک ہن)، گھوشا دے لکھے دسے جاندے ہن۔ پہلے سوکت وچ اشونیاں دی تعریف اے اتے دوسرے وچ وواہت زندگی دی ریجھ متعلق نجی بھاوناواں ظاہر کیتیاں گئیاں ہن۔
اک سوکت مطابق، اس تیجسوی لڑکی نوں جیون دے شروع دور وچ ہی کشٹ روگ ہو گیا سی۔ اس کارن ویاہ لایق عمر وچ اس لرکی دا ویاہ نہیں سی ہویا۔ جدوں اوہ بڈھاپے دی دیہلیز تے پہنچ گئی سی، اشونی کماراں دی مہر نال اس عورت دا ایہہ بھیڑا روگ نشٹ ہو گیا اتے ایہہ لرکی پوری طرحاں تندرست اتے جوان ہو گئی اتے ویاہ کروا سکی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی فلسفہ گٹھ:سنسکرت ساہتکار گٹھ:پرانے بھارتی فلسفی گٹھ:سنسکرت
آسن
پرسکون اک چتّ اتے ستھر ہوکے بیٹھن نوں آسن کیہا جاندا اے ۔ آسن دا شبدی مطلب اے - بیٹھنا، بیٹھن دا بنیاد، بیٹھن دا خاص عمل وغیرہ ۔
پتنجلی یوگا فلسفہ وچ وورت اشٹانگیوگ وچ آسن دا مقام تیسرا اتے گورکشناتھادِی ولوں بدلیا ہویا شڈنگیوگ وچ پہلا اے ۔ چتّ دی مضبوطی، سریر اتے اس دے انگاں دی مضبوطی اتے جسمانی سکھ لئی اس عمل دا ودھان ملدا اے ۔
گٹھ:یوگا
چھ فلسفے
بھارتی مُنیاں رِشیاں (روحانی لوکاں) دے زرخیز دماغ ولوں جس کرم، علم اتے روحانی گنگا دا دھارا شروع ہویا، اسنے دور - دور دے انساناں دے روح نوں دھوکے انہاں نوں پاک پوتر، نت - خالص - بدھ اتے ہمیشہ سوچھ بناکے انسانیت دے ترقی وچ یوگدان دتا اے۔ اس پتیتپاونی دھارا نوں لوک فلسفہ دے نام ولوں بلاؤندے ہن۔ کھوجکاراں دا وچار اے کہ اس شبد دا حالیہ مطلب وچ سبھتوں پہلا استعمال خاص فلسفہ وچ ہویا۔ گٹھ:بھارتی فلسفہگٹھ:سنسکرت
کُنتک
کُنتک ، شاعری-شاستر دے اک مولک ودوان سن۔ ایہہ لفاظی گرو سن جہناں دی نظر وچ لفظی طاقت ہی شاعر دے مطلوبہ مطلب دے اظہار لئی پوری طرحاں اہل ہندی اے۔ اوہ کشمیر دے سن پر اوہناں دا دور مقررہ طور تے معلوم نہیں۔ اوہناں دی اکو اک رچنا وکروکتی جیوت اے جو ادھوری ہی ملدی اے۔
وکروکتی اصول
وکروکتی دا شبدی مطلب اے "ٹیڈھا کتھن"۔ کنتک وکروکتی نوں شاعری(ساہت) دی روح مندا اے اتے اسنے اس دے 6 بھید دسے ہن:-
گٹھ:اتہاس گٹھ:سنسکرت ساہتکار گٹھ:سنسکرت
پتنجلی
پتنجلی یوگسوتر دے رچناکار ہن جو ہندواں دے چھ فلسفےآں (نیاں، وشیشک، سانکھ، یوگ، میمانسا، ویدانت) وچوں اک اے۔ بھارتی ساہت وچ پتنجلی دے لکھے ہوئے تن مکھ گرنتھ ملدے ہن: یوگسوتر، اشٹادھیایی اتے بھاشی، اتے آیوروید اتے گرنتھ۔ کجھ ودواناں دا مت اے کہ ایہہ تنوں گرنتھ اک ہی انسان نے لکھے ؛ ہوراں دی دھارنا اے کہ ایہہ وکھ وکھ آدمیاں دیاں کرتیاں ہن۔ پتنجلی نے پاݨینی دے اشٹادھیایی اتے اپنا ٹیکا لکھیا جس نوں مہامبھاشای دا نام دتا (مہاں + بھاشی (تجزیہ، ٹپنی، وویچنا، تنقید))۔ ایہناں دا دور کوئی 200 ق م منیا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی فلسفہ گٹھ:سنسکرت ساہتکار گٹھ:سنسکرت
یوگا فلسفہ
یوگا فلسفہ چھ مُستند فلسفےآں وچوں اک اے۔ اس دے رچنہار پتنجلی مُنی ہن۔
قدرت، پرکھ دے سروپ دے نال ربّ دی حقیقت نوں ملاکے انسان جیون دی روحانی ، دماغی اتے جسمانی ترقی لئی فلسفہ دا اک بہت ووہاری اتے نفسیاتی روپ یوگا فلسفہ وچ پیش کیتا گیا اے۔ اس دا شروع پتنجلی منی دے یوگا سوتراں نال ہندا اے۔ یوگاسوتراں دی سبتوں ودھیا وضاحت ویاس منی ولوں لکھتی ویاسبھاشیا وچ حاصل ہندی اے۔ اس وچ دسیا گیا اے کہ کس پرکار انسان اپنے من (چت) دیاں برتیاں اتے قابو رکھکے جیون وچ کامیاب ہو سکدا اے اتے اپنے آخری ہدف نروان نوں حاصل کر سکدا اے۔
گٹھ:بھارتی فلسفہ گٹھ:سنسکرت ساہتگٹھ:سنسکرت
لیڈ ایسڈ بیٹری
لیڈ-ایسڈ بیٹری (Lead-acid batteries) سبھ توں زیادہ ورتیاں جان والیاں بیٹریاں وچوں اک اے۔ اسدی کاڈھ سن 1859 وچ فرانسیسی فزکس سائنسدان گیسٹن پلینٹی (Gaston Planté) نے کیتی سی۔ دوبارا چارج کرن یوگ بیٹریاں وچوں ایہہ سبھ توں پرانی بیٹری اے۔
سبھ توں گھٹ توانائی توں بھار دے تناسب دے پکھ توں نکل کیڈمیئم بیٹری دے پچھوں دوجے نمبر تے آؤندی اے۔ اس وچ تھوڑھے ویلے دے لئی ودھ بجلی پیدا کرن دی گنجائش ہندی اے۔ اپروکت گناں دے علاوہ ایہہ بہت سستی وی ہندی اے جسدے کارن کاراں، ٹرکاں اتے ہور گڈیاں دے علاوہ ایہہ یو۔پی۔ایس۔ وچ وی ورتی جاندی اے۔
بنتر
لیڈ-ایسڈ بیٹری وچ اک جاں اک توں ودھ سیل ترتیب وار طریقے نال اک دوجے نال جڑے ہندے ہن۔ اداہرن دے لئی 12 وولٹ دی بیٹری وچ 6 سیل ہندے ہن۔ ہریک سیل دو پلیٹاں (پازیٹو اتے نیگیٹو) توں مل کے بنیا ہندا اے۔ ایہناں دو پلیٹاں دے وچ بجلئی غیرموصل رکھے جاندے ہن تاں کہ دوویں پلیٹاں آپس وچ جڑ نہ سکن۔ پلیٹاں اتے اوہناں نوں الگ رکھن والا غیرموصل وغیرہ سبھ کجھ پانی اتے ایسڈ دے گھول (جسدا تناسب 3:1 ہندا اے) وچ ڈبے رہندے ہن، جسنوں الیکٹرولائیٹ کہندے ہن۔ اس بیٹری وچ الیکٹرولائیٹ دے طور تے سلفیورک ایسڈ (H2SO4) نوں ورتیا جاندا اے۔ پازیٹو پلیٹ لیڈ-پیرااکسائیڈ (PbO2) دی بنی ہندی اے اتے نیگیٹو پلیٹ لیڈ (Pb) دی بنی ہندی اے۔
کم تکنیک
ڈسچارج ہون تے لیڈ-ایسڈ سیل دیاں دوویں پازیٹو اتے نیگیٹو پلیٹاں لیڈ-سلفیٹ (PbSO4) بن جاندیاں ہن اتے الیکٹرولائیٹ وچ سلفیورک ایسڈ دی مقدار بہت گھٹ جاندی اے۔ ڈسچارج عمل وِچ بیٹری دے انتر الیکٹرون پازیٹو پلیٹ توں نیگیٹو پلیٹ دے ول جاندے ہن۔
جدوں بیٹری لوڈ نوں بجلی دندی اے (مطلب کہ ڈسچارج ہندی اے)، تاں ہیٹھ لکھے عمل ہندیاں ہن-
نیگیٹو ٹرمینل اُپر:
پوزیٹو ٹرمینل اُپر:
جدوں بیٹری نوں چارج کیتا جاندا اے تاں اتلے عمل ہی ہندے ہن، پر الٹی سمت وچ۔
مکمل عمل نوں ہیٹھ لکھی مساوات نال لکھیا جا سکدا اے-
سلفر دے ٹٹن وچ لیڈ آکسائیڈ انسٹیبل (Unstable) ہندا اے۔ دے ولین وچ لیڈ آکسائڈ انسٹیبل (Unstable) ہوتا اے۔
سار روپ وچ ڈسچارج اتے چارج دے عمل ہیٹھ لکھے جدوَل وچ دتے گئے ہن-
حوالے
گٹھ:بیٹریاں گٹھ:فزکس گٹھ:بجلی گٹھ:چارج کرن یوگ بیٹریاں
اسلامى تہذيب تے ثقافت
۱_ علمى بنیاد تے تاریخى سرچشمے
تقریبا سنہ ٦۱۰عیسوى وچ پیغمبر اسلام (ص) دى دعوت دے ساتھسرزمین مکہ وچ دین اسلام ظہور پذیر ہويا، دین اسلام دی تاریخى شناخت نو‏‏ں اس زمانہ تو‏ں دومر حلاں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے :۱_ دعوت دا مرحلہ،۲_ پیغمبر اسلام (ع) دى یثرب دی طرف ہجرت تے اسلامى حکومت دی تشکیل دا مرحلہ ، اسلامى حکومت دی تشکیل دے بعد اسلام اک وسیع نشر تے اشاعت دے دور وچ داخل ہويا_
اس وسیع تے عریض سرزمین وچ جو گوناگون اقوام تے زباناں دی حامل تھى اسلام دے پھیلنے تو‏ں لوکاں دے در میان الفت تے وحدت پیدا ہوگئی جدو‏ں کہ اسلام دے ظہور تو‏ں پہلے انکى زندگى دے روز تے شب لا حاصل جنگ تے جدال وچ گزردے سن _(۱) دین اسلام نے اسلامى تمدن اورہور گذشتہ تہذیباں تے ثقافتاں وچ آراء وافکار دے تبادلہ دے حوالے تو‏ں اسباب فراہ‏م کیتے، اسک‏‏ے بعد والے مرحلہ وچ قرآن مجید نو‏‏ں محور قرار دیندے ہوئے اوران علاقےآں وچ اسلام تو‏ں پہلے دے علوم تو‏ں بہترین فائدہ اٹھاندے ہوئے  علوم اسلامی وجود وچ لیائے گئے، اس دا م دا آغاز دوسرى صدى ہجرى دے آخر وچ شروع ہويا اوراس دا عروج چھٹى صدى وچ سی، ادب  دا غنچہ چوتھى صدى وچ کھلا تے پنجويں ،چھٹى تے ستويں ہجرى وچ اپنے عروج اُتے پہنچ گیا_
عرفان نظرى تے عملى دا پھُل چوتھى تو‏ں چھیویں صدى تک کھلا تے نويں صدى تک اسکى خوشبو جارى رہی، آرٹ نو‏‏ں پنجويں تے چھٹى صدى وچ رونق ملى تے اس نے دسويں تے گیارہویں صدی تک اپنا عروج دا زمانہ گزاریا(۱) دسويں صدى دے آخر تے گیارہویں صدی  دے اوائل وچ اسلامى رہتل تے تمدن دی بلندى اورعظمت متزلزل ہوگئی او ر ایہ تمدن زوال پذیر ہونے لگا، ایہ انحطام تے تنزلى داخلى تے خارجى دونے اسباب دی بناء اُتے تھى ، اکثریت دی رائے دے مطابق ممکن سی اس تنزلى دی بناء اُتے اسلامى رہتل دی بنیاداں ختم ہوجاندیاں تے بالاخر اسلامى معاشراں وچ دین دا رنگ پھیکا پڑجاندا، لیکن اسلامى بیدارى دی تحریک تو‏ں معلوم ہويا کہ ایہ انحطاط تے تنزلى دا زمانہ اسلامى رہتل تے تمدن دے سفر وچ اک عارضى وقفہ سی _
اسلامى بیدارى کہ جو یورپ دے نويں نظریات دے مقابلے وچ اسلامى مفکرین دے اضطراب دا نتیجہ سی در اصل سید جمال الدین افغانى ، شیخ محمد عبدہ، عبدالرحمان کواکبى تے بہت سى ہور شخصیتاں دے نظریات تے دعوت اسلامى دی بناء اُتے وجود وچ آئی ، قرآنى مفاہیم دی حفاظت تے پاسدارى دی طرف دوبارہ دعوت تو‏ں اک ننے عصر دعوت دا آغاز ہويا ، اس دورانیہ دے بعد اسيں اسلامى حکومت دی تشکیل دے لئی بہت سى تحریکاں دا سامنا کردے نيں کہ سب دا ہدف کمال مطلق تک رسائی یعنى مدینہ وچ زمانہ پیغمبر (ص) دے دا مل نمونے تک پہنچنا سی
____________________
۱) اس حوالے تو‏ں ہور معلومات دے لئی رجوع فرماواں : دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج ۸، ذیل  اسلام_
۲) تریخ تمدن اسلام مؤلف جرجى زیدان ، ترجمہ على جواہر کلام چاپ امیر کبیر ، تہران ، ص ۱۵۰ _ ۱۰۰ تے ص ۵۵۹_ ۵۵۱_
۱٧ بالآخریہ تحریکاں دوسرے اسباب دی معیت وچ ایران وچ امام خمینى دی قیادت وچ اسلامى حکومت دی تشکیل دا باعث بنیاں ،لیکن ایہ تحریک صرف اک مسلم ملک یعنى ایران تک محدود نئيں رہى بلکہ اسيں ہور اسلامى ملکاں وچ بھى اسلامى تحریکاں دے ظہور دا مشاہدہ ک‏ر رہ‏ے نيں کہ جو اسلامى اقدار دا احیاء تے شریعت محمدی(ص) دے اجراء جداں مقاصد نو‏‏ں پیش نظر رکھتى نيں _
تعریفاں
اسلامى رہتل تے تمدن اُتے بحث دے لئی ضرورى اے کہ اس موضوع دے اہ‏م مفاہیم دی تعریف کرن ، انہاں مفاہیم وچ سب تو‏ں اہ‏م  تمدن  اے _
ہور مغربى دانشور حضرات لفظ تمدن نو‏‏ں اجتماعى تغیرکے معین مراحل دی وضاحت دے لئی استعمال کردے نيں ، جدو‏ں کہ اسک‏‏ے مقابلے وچ تمدن نو‏‏ں دانشور طبقہ یعنى معاشرے دا اوہ ممتاز طبقہ جو کہ ذھانت، فطانت تے جدت دی خصوصیات دا حامل ہوتاہے معاشرے دی تدریجى ترقى تے تغیرات دے سایہ وچ غیر معمولى دریافت سمجھتاہے_(۲)
الفرڈویبرکى تعریف بھى ویل ڈیورنٹ دے مشابہہ اے ، ویبر تمدن نو‏‏ں علم تے ٹیکنالوجى دا ثمر سمجھتااے، ڈیورنٹ دے خیال وچ جدو‏ں کوئی عمومى سبھیاچار ترقى دے کسى درجہ تک پہنچتى اے تاں زراعت دی فکر پیدا ہوتى اے ،ایہ نظریہ بھى وبر دی رائے دی مانند تمدن دے لغوى معنى تو‏ں لیا گیا اے کہ تمدن تو‏ں مراد شہرنشینى یعنى شہرى زندگى اے _
۱) ساموئل ھانتینگتون  نظریہ برخورد تمدنہا ترجمہ مجتبى امیری، تہران، ص ۴٧_
۲) ہنرى لوکاس تریخ تمدن  ترجمہ عبدالحسین آذرنگ ،تہران ، ج ۱ ، ص ٧ تے ۱٦_
۱۸ زراعت دی طرف توجہ دے بعد تجارتى مبادلات تے شہراں دے باہمى تعلقات تو‏ں لوکاں دی شعورى سطح بلند ہوتى اے، اسى بناء پران وچ اخلاقى خوبیاں تے نیک خصلتاں پیدا ہوتى نيں جو بھى پسندیدہ اخلاق تے حسن معاشرت دا حامل ہوئے اسنو‏ں مہذب سمجھیا جاندا اے _
مشرقى دانشور حضرات نے بھى اہل مغرب دی مانند لفظ تمدن دی خاص تعریف تے مفہوم پیش کيتا اے :
ابن خلدون دے مطابق انسان دا اجتماعى ہونا تمدن اے ،اک ہور دانشور دے نزدیک انہاں تمام اخلاقى تے مادى اسباب دے مجموعہ نو‏‏ں تمدن کہندے نيں کہ جو معاشرے نو‏‏ں موقع فراہ‏م کردا اے کہ اوہ اپنے تمام افراد وچ ہر فرد تو‏ں زندگى دے تمام مراحل وچ بچپن تو‏ں بڑھاپے تک کمال تے رشد تک پہنچدے وچ ضرورى تعاون کرے_(۱)
اک ہور مفہوم کہ جسکى ایتھ‏ے تعریف ضرورى اے  سبھیاچار کا مفہوم اے ، کلچر یا سبھیاچار اقوام دی انہاں تمام روایات ، عقائد ، آداب تے انفرادى یاخاندانى رہن سہن دے مجموعہ دا ناں اے کہ جسکى پابندى تو‏ں اوہ ہور اقوام تے قبیلے تو‏ں منفرد ہوئے جاندے نيں ،دوسرے لفظاں وچ سبھیاچار کسى شخص یا گروہ دے خاص عقائد دے مجموعہ دا ناں اے چونکہ عقاید عام طور اُتے ذہنى ہُندے نيں لہذا سبھیاچار بھى عینى تے خارجى پہلو دی حامل نئيں اے _
رہتل دا سبھیاچار تو‏ں ربط
رہتل تے سبھیاچار دے آپس وچ تعلق دے باوجود ایہ اک دوسرے دے لئی لازم تے مُلزوم نئيں نيں کیونجے ممکن اے کہ کسى سبھیاچار دی بلندى دے باعث کوئی معاشرہ مہذب تے شہریت دا حامل ہوجائے اسى طرح ممکن اے
۱) ویل دورانت ، تریخ تمدن ، مشرق زمین ، گہوارہ تمدن ،تہران ، ج ۱ ، ص ۵_
۱۹ اک معاشرہ اک دوسرے تمدن دی پیروى وچ ترقى کردے ہوئے ایداں دے تمدن دی صورت حال وچ سامنے آئے جو کہ اصلى تمدن (جس دی پیروى دی تھی) تو‏ں مختلف ہوئے ہو، دوسرى طرف ایہ نکتہ بھى اہ‏م اے کہ تمدن تے شہریت دے بغیر بھى اک معاشرہ سبھیاچار دا حامل ہوئے سکدا اے، آسٹریلیا تے افریقہ دے اصلى باشندے کسى تمدن دے حامل نہ سن لیکن عقائد تے آداب تے رسوم دے مجموعہ دی شکل وچ مقامى سبھیاچار رکھدے سن ،لہذا انسانى گروہ اگرچہ ابتدائی شکل وچ کیو‏ں نہ ہاں اپنى خاص سبھیاچار دے حامل نيں (۱)
تہذیباں دی پیدایش تے ترقى وچ مؤثر اسباب
اسک‏‏ے بعد والا سبب اصول تعاون تے امداد اے تو‏ں کہ اسيں فکر گروہ تعاون تے اخلاقیات دی بنیاد اُتے تمدن دی اساس قائم کرن ، انہاں اسباب دے ساتھنال اخلاق تو‏ں غافل نئيں ہونا چاہیے نیزتحمل ، بردبارى تے صبر اسى طرح وحدت تے اتفاق تے دین نو‏‏ں قائم رکھنا سب تمدن سازى دے ہور اسباب وچ شمار ہُندے نيں _
ان ست بنیادى اجزا دے ساتھساتھدو ہور اسباب دا ذکر بھى ہونا چاہیے :
۱) مناسب فلاح تے بہبود_۲) اقتصادى تے معاشرتى دباؤ_
پہلا سبب کسى بھى معاشرہ وچ اک تمدن دی بنیاد بن سکدا اے تے اسکو پانے تو‏ں (تمدن دی تشکیل دے لئی )تمام ضرورى توانائیاں تے معاشرے وچ پائی جانے والى صلاحیتاں واضح ہوئے جاتى نيں _اور دوسرے سبب دی خصوصیت ایہ اے کہ اوہ معاشرہ دی ضرورتاں نو‏‏ں عیاں کر دیندا اے تے افراد نو‏‏ں اک محور دے گرد جمع کر دیندا اے، اسطرح تو‏ں تمدن دی پیدایش یا اسکى ترقى تے پیش رفت دے حالات فراہ‏م ہوئے جاندے نيں _(۲)
۱) محمد تقى جعفری، فرہنگ پیرو، فرہنگ پیشرو ، تہران ، ص ۱۱٧۳_
۲) ابولاکوست ، جہان بینى ابن خلدون ، ترجمہ مظفر مہدى ، تہران ، ص ۳۸ _ ۳۳_
۲۰ تہذیباں دے انحطاط تے زوال دے اسباب
بعض اہل نظر دا عقیدہ اے کہ ہر تمدن اپنى پورى زندگى وچ کچھمراحل طے کردا اے: ڈیورینٹ دی رائے دے مطابق ہر تمدن دے لوک کچھمدت دے بعد اپنے عقلى پیش رفت دی بناء اُتے توحید تے مبدا ء معنوى دی پرستش دی بجائے علم تے عقل دی ستایش وچ مشغول ہوئے جاندے نيں ، اسک‏‏ے بعد اقدار تے علم وچ جنگ شروع ہوئے جاتى اے ، معاشرے دی قوت محرکہ بتدریج ختم ہوجاتى اے تے اسک‏‏ے بعد اس رہتل دا دور انحطاط تے زوال شروع ہوجاندا اے _
اسک‏‏ے علاوہ تے بھى اسباب نو‏‏ں تہذیباں دے زوال دے حوالے تو‏ں ذکر کيتا گیا اے مثلا معاشرہ وچ وحدت تے نظم دا فقدان ، بیرونى دشمناں دا حملہ ، معاشرتى طبقات دی ساخت وچ انتشار تصنع تے بناوٹ دا پیدا ہونا تے تاجرانہ رویہ تے مزاج وغیرہ_
اخلاق ، سبھیاچار، رہتل تے قانون
ہر معاشرے وچ اخلاق ، سبھیاچار ، رہتل تے قانون وچو‏ں ہر اک مفہوم دی پیش رفت تے ترقى دوسرے مفہوم دی پیش رفت دے برابر اے جدو‏ں کہ ہر اک دا انحطاط خواہ ناخواہ دوسرے دی تباہى تے بربادى دی علامت اے _
۱) دانشنامہ جہان اسلام ، ج ۴، ذیل بن بنى مالک ( محمد على مہتدی)_