cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تشیعت دی تریخ
تیسری صدی ہجری وچ شیعہ نشین علاقے
کے اینواں باب الآݪا وچ وی آباد ہوگئے دجلہ دے غرب وچ خصوصاًباب بصرہ وچ ہاشمیاں(سادات عباسی) نے اک طاقتور تے قوی دستہ تشکیل دتا سی، جو شیعوںسے شدید دشمنی رکھدا سی یاقوت لکھدا اے : باب البصرہ دے محلے وچ رہنے والے کرخ و قبلہ دے درمیان سب سنی حنبلی نيں کھبے ہتھ تے جنوب دے محلے وچ وی سبھی سنی نيں لیکن کرخ دے تمام افراد شیعہ امامیہ نيں تے انہاں دے در میان سنیاں دا وجود نئيں ا‏‏ے۔ مؤرخین دے مطابق بغداد دے شیعاں نے ٣١٣ھ وچ سب تو‏ں پہلے مسجد براثا وچ اجتماع کيتا اوتھ‏ے دے خلیفہ نو‏‏ں ایہ خبر ہوگئی کہ اک گروہ خلفا اُتے لعنت کرنے دے لئی اوتھ‏ے جمع ہويا اے حاکم دے حکم دے مطابق روز جمعہ نماز دے وقت اس جگہ دا محاصرہ کرلیا گیا تے تِیہہ نمازیاں نو‏‏ں گرفتار کرکے انہاں دے بارے وچ چھان بین کيتی گئی ، انہاں دے پاس اک سفید مٹی د‏‏ی سجدگاہ برآمد ہوئی کہ جس اُتے امام دا ناں منقوش سی ،٣٢١ھ سردار ترک وچ علی بن یلبق نے حکم دتا کہ معاویہ تے یزیدپر منبراں تو‏ں لعنت کيت‏ی جائے، سنیاں نے اس دے خلاف شورش برپا کی، جنہاں د‏‏ی عنان حنبلیاں دے پیشوا تے انہاں دے دوستوںکے ہتھ وچ سی، حنبلیاں د‏‏ی فتنہ انگیزی د‏‏ی وجہ تو‏ں ٣٢٣ھ وچ بغداد وچ ایہ قانون پاس کيتا گیا کہ دوحنبلی اک جگہ جمع نہ ہوسکدے تے خلیفہ نے اک خط لکھیا جس وچ حنبلیاں د‏‏ی غلطیاں د‏‏ی سزا معین کی(١)اور ایہ چیز مشہور ہو گئی۔ ............
(١)آدم متزتمدن اسلامی درقرن چہارم ہجری،ترجمہ علی رضا ذکاوندی قرا گز لو، انتشارات امیر کبیر،تہران،طبع دوم ،١٣٦۴ہجری،ص٨۵،٨٦
قبیلے دے درمیان تشیّع
اصولی طور اُتے عدنانیاں دے مقابلہ وچ قحطانی قبیلے وچ امام علی ابن ابی طالب دے چاہنے والے تے انہاں دے شیعہ ودھ سن تے قحطانیاں دے درمیان تشیع نو‏‏ں ودھ فروغ ملیا امیرالمؤمنین دے دور خلافت وچ آنحضرت دے سر کردہ افراد تے سپاہی نیزاہل شیعہجنوب عرب دے قبیلے تے قحطانی تشکیل دیندے سن، جداں کہ حضرت نے اک رجز وچ صفین دے میدان وچ اس طرح فر مایا : انا الغلام القرشی المؤتمن الماجد الابیض لیث کالشطن ماں امین تے بزرگوار قریش دا اک جوان ہاں سفید رو تے مثل شیر ہوݨ۔
اسی طرح پیغمبر اسلامۖ د‏‏ی رحلت دے بعد اصحاب پیغمبرۖکے درمیان علی دے طرفداراں وچ سب تو‏ں ودھ انصار سن جو اصل وچ قحطانی سن تے علی دے ساتھ‏ی مدینہ تو‏ں جمل تک انصار ہی سن ۔(٢) ابن عباس نے وی امام حسین تو‏ں کوفہ د‏‏ی جانب کوچ کردے وقت کہاسی:'' جے اہل عراق آپ دے خوا ہاں نيں تے آپ د‏‏ی مدد دے لئی آمادہ نيں تاں انہاں نو‏‏ں لکھ بھیجے کہ میرے دشمن ............
(١)ابن شہر آشوب ،مناقب آل ابی طالب ،موسسہ انتشارات علا مہ ،قم ،ج٣،ص١٧٨ (٢)بلاذری ،انساب الاشراف،ج٣،ص١٦١
کو باہر کڈ داں، اس دے بعد آپ اوتھ‏ے جاواں ورنہ آپ یمن د‏‏ی جانب رحلت کرن کیونجے اوتھ‏ے ایداں دے پہاڑ تے قلعے نيں جو عراق وچ نئيں نيں یمن اک بزرگ سر زمین اے اوراوتھ‏ے آپ دے والد دے شیعہ موجود نيں ،اس جگہ آپ اپنے مبلغین نو‏‏ں اطراف وچ بھیجئے تاکہ لوک آپ د‏‏ی طرف آئیاں''امام حسین دے اصحاب وی بنی ہاشم اورچند غفاریاں دے علاوہ سب یمنی قبیلے وچو‏ں سن ۔ (١)
جیساکہ مسعودی دا بیان اے:
اصحاب پیغمبر ۖ وچ صرف چار افراد حضرت امام حسین دے نال شہید ہوئے تے ایہ چاروںافرادانصاروچو‏ں سن ۔(٢) انصار دا انتساب وی قبیلے یمن دے نال معلوم اے اس دے برخلاف اشراف قریش، علی تے خاندان علی دے دشمن سن (جس طرحسے پیغمبر ۖکے دشمن سن )ان دے درمیان سجݨ بوہت گھٹ سن ایتھ‏ے تک اوہ قبیلے جنہاں کاقریش دے نال نزدیکی رابطہ سی اوہ وی ہمیشہ علی دے مخالفین د‏‏ی صف وچ کھڑے ہُندے سن مثل قبیلۂ ثقیف تے اہل طائف کہ جو جنگ صفین وچ تے اس دے بعد معاویہ دے طرفدار سن ، جس وقت معاویہ نے بسر بن ارطاة نو‏‏ں حجاز تے یمن د‏‏ی غارت گری دے لئی بھیجیا تے جس وقت اوہ طائف دے نزدیک پہنچیا تاں مغیرہ بن شعبہ اس دے استقبال دے لئی آیا تے کہیا : خدا تینو‏ں جزائے خیر دے، تاں دشمن دے نال سخت گیر تے دوستاں دے نال احسان کرنے والا اے اس د‏ی خبر مینو‏‏ں ملی اے '' بسر نے کہیا : اے مغیرہ !ماں چاہندا ہاں کہ اہل طائف پردبائوڈالاں تاکہ معاویہ د‏‏ی بیعت ............
(١)کلبی،جمہرة النسب،عالم الکتب ،بیروت ،ص٨٨ (٢)مسعودی،علی بن الحسین،مروج الذھب ، بیروت،١١١۴ھ ج :٣، ص ٧۴
کرن،مغیرہ نے کہیا : جو برتائو تاں نے دشمناں دے نال کيتا اوہی برتائو تاں دوستاں دے نال کیو‏ں کرنا چاہندا اے ایسا کم انجا م نہ دے ورنہ سب تیرے دشمن ہو جاواں گے۔ (١) بنی ہاشم دے علاوہ قریش دے تھوڑے جہے افراد امام علی ابن ابی طالب دے نال سن جداں محمد بن ابی بکر تے ہاشم مرقال اگرچہ قریش دے انہاں اندھیراں تے ظلمتاں دے درمیان کچھ لوک امام علی ابن ابی طالب دے نال سن ۔ مثلاًخالد بن ولید جو دشمن امیرالمومنین وچو‏ں سی اس کاپُتر مہاجر بن خالد صفین وچ حضرت دے سپاہیاں وچ سی، یا عبداللہ بن ابو حذیفہ معاویہ دے مامو‏ں دا پُتر امام علی ابن ابی طالب دے مخلص شیعاں وچ سے سی تے آخر وچ معاویہ دے سپاہیوںکے ہتھو‏ں شہید ہو گیا،یمن دے تمام قبیلےآں وچ علی دے سجݨ تے طرفدار موجود سن مثلاً قبیلے کندہ ، نخع ،ازد جہینہ ،حمیر بجیلہ، خثعم، خزاعہ، حضرموت ،مذحج ،اشعر ،طی،سدوس،حمدان تے ربیعہ، (٢) لیکن انہاں وچ دو قبیلہ حمدان تے ربیعہ سب تو‏ں اگے سن ۔(٣) حمدانی زمانہ پیغمبر ۖ وچ ہی امام علی ابن ابی طالب دے ذریعے اسلام لیائے تے مسلما‏ن ہوگئے سن تے حضرت دے سجݨ ہور انہاں دے مخلص شیعاں وچ شمار ہُندے سن ،مسعودی کہندا اے: صفین وچ انہاں وچو‏ں اک آدمی وی معاویہ د‏‏ی فوج وچ نئيں سی۔ (۴) امام علی ابن ابی طالب نے حمدان دے بارے وچ فرمایا: ............
(١)شہیدی ، دکتر سید جعفر ،تریخ تحلیل اسلام تو‏ں پایان امویان ،مرکز نشر دانش گاہی ، تہران ١٣٦٣ھ، ص١٣٧ (٢)احمد بن محمد بن خالد البرقی،رجال برقی،موسسہ القیوم ص٣٧ج۴٠ ، ابن ابی الحدید شرح نہج البلاغہ،دار احیاء الکتب العربیة،قاہرہ ،ج ٣،ص١٩٣ (٣)ابن شہر آشوب ، مناقب آل ابی طالب،موسسہء انتشارات علامہ، قم ،ج٣،ص١٧٨ (۴)مسعودی مروج الذھب،منشورات موئسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت،ج٣، ص٩٩
و لوکنت بواً باًعلیٰ باب الجنة لقلت لحمدان ادخلوا بسلام ( ١) جے ميں بہشت دا دربان رہیا تاں قبیلہء حمدان تو‏ں کہواں گا کہ سلامتی دے نال داخل ہو جاواں ۔ معاویہ حمدانیاں تو‏ں دلی دشمنی رکھدا سی اوہ صفین وچ اک دن میدان وچ آیا تے ایہ اشعار پڑھے : لاعیش الا فلق الہام من ارحب ویشکر شبام زندگی نئيں چاہیدا مگراس لئی کہ حمدان دے قبیلےآں وچو‏ں یشکر و شبام تے ارحب دے سراں نو‏‏ں جدا نہ کر دواں ۔ قوم ھم اعداء اہل الشام کم من کریم بطل ھمام وہ لوک جو شام والےآں دے دشمن نيں انہاں وچ بوہت سارے لوک کریم النفس بلند مرتبہ ہور شجاع و بہادرہیاں۔ و کم قتیل و جر یح ذام کذلکٔ حرب السادة الکرام اگرچہ انہاں وچو‏ں کِنے مر گئے نيں تے مجروح و معلول ہو گئے نيں لیکن ............
(١)بلاذری ،انساب الاشراف،منشورات موئسسة الاعلمی بیروت،ج٢،ص٣٢٢
ہتھ وچ نیزہ لئے اگے ودھے تے معاویہ اُتے حملہ کيتا معاویہ اوتھ‏ے تو‏ں فرار ہوک‏ے لشکر شام وچ داخل ہو گیااور ذوالکلاع (جو شام دے لشکر دا اک کمانڈر سی)کو سعد بن قیس دے مقابلہ دے لئی بھیجیا ،تمام شب انہاں دے درمیان جنگ جاری رہی، آخر وچ اہل شام نے اپنی شکست قبول کرلئی تے فرار ہو گئے اودو‏ں امیرالمؤمنین نے انہاں د‏‏ی تشویق دے لئی ایہ اشعار پڑھے: فوارس من حمدان لیسوا بعزل غداة الوغیٰ من شاکر وشبام حمدان دے شہ سوار جو شاکر و شبام دے قبیلے وچو‏ں سن اوہ جنگ د‏‏ی صبح تک سست نئيں ہوئے ۔
یقودھم حامی الحقیقة ماجد سعید بن قیس والکریم محام حقیقت دے حامی و طرفدار عظیم شخص سعد بن قیس انہاں د‏‏ی کمانڈری کردے نيں تے شریف لوکاں د‏‏ی انہیںحمایت حاصل ہُندی ا‏‏ے۔
جزی اللہ حمدان الجنان فانھم سھام العدی فی کل یوم حمام (١) خدا قبیلۂ حمدان نو‏‏ں بہشت عطا کرے اس لئی کہ جنگ دے دنوںمیںیہ دشمناں دے قلب دے لئی نیزہ و تیر نيں۔
اس طرح فوج شام د‏‏ی جانب تو‏ں حمدان دے خلاف جنگ صفین وچ پڑھے جانے والے اشعار کوملاحظہ کرن، مثلاًعمرو عاص صفین دے دن قبیلہء حمدان نو‏‏ں مخاطب کرکے کہندا اے: الموت یغشاہ من القوم الانف یوم لحمدان ویوم للصدف موت کواس قوم دے ذریعہ دعوت دینا اے اک روز قبیلہء حمدان کامیاب نيں تے اک روز صدف۔
و فی سدوس نحوہ مایناکھر نضربھا بالسیف حتیٰ ینصرف قبیلہ سدوس وی انئيں کيت‏‏ی طرح نيں جداں تک اوہ بُڈھے نہ ہوجاواں اسيں انہاں نو‏‏ں تلوار تو‏ں قتل کردے رہن گے یہاںتک کہ حالات بدل جاواں ۔ ............
(١)ابن شہر آشوب ،مناقب آل ابی طالب، موسسۂ انتشارات علامہ،قم،ج٣،ص١٧٠ ،١٧١
و لتمیم مثلھا اویعترف(١) تمیم دے نال وی ایسا برتائو کرن گے مگر ایہ کہ اوہ اطاعت قبول کرلاں۔ قبیلہ حمدان د‏‏ی چند عورتاں نے وی صفین وچ امیرالمومنین دے سپاہیاں نو‏‏ں معاویہ دے مقابلہ وچ جوش دلایا،جداں سودہ حمدانیہ ،زرقاء حمدانیہ جو عدی بن قیس د‏‏ی بیٹیاں نيں۔(٢) سودہ نے اپنے باپ کومخاطب قرار دے ک‏ے کہیا : شمرکفعل ابیکٔ یابن عمارة یوم الطعان و ملتقی الاقران اے عمارہ دے فرزند! میدان کار زاراور جنگ دے دناں وچ اپنے باپ دے مانند آستین ہمت چڑھا تے اپنے دشمن نال جنگ کر۔
وانصر علیاًوالحسین و رھطہ واقصد لھندوابنھا بھوان علی اورحسین ہور انہاں د‏‏ی قوم د‏‏ی مدد ونصرت کر ،ہنداورا س دے بیٹےآں کوذلت تے اہانت دا چس چکھا۔
انّ الامام اخاالنبی محمد علم الھدیٰ و منارةالایمان بیشک امام علی ابن ابی طالب نبی محمدۖ دے بھائی نيں جو ہدایت د‏‏ی علامت تے ایمان دے روشن منارہ نيں۔ ............
(١)بلاذری ،انساب الاشراف ، ج٢، ص٣٢٣ (٢) ابن عبدریہ العقد الفرید ،دار احیاء التراث العربی ،بیروت،١۴٠٩ھ ج١ ص١٣۵۔٣٣٧ فقدم الجیوش و سر امامھم لوائہ قدماًبابیض صارم وسنان (١) لشک‏ر ک‏ے اگے بڑھو اوراگے ودھ ک‏ے چمکدے نیزےآں تے خون آشام تلواروںکے پرچم لہرائو۔
معاویہ انہاں نال دشمنی رکھدا سی امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی شہادت دے بعد معاویہ نے انہاں نو‏‏ں شام بلايا تے انہاں دے اشعار د‏‏ی وضاحت چاہی تے انہاں د‏‏ی سر زنش کيتی۔(٢) دوسرا یمنی قبیلہ کہ جس وچ شیعیان علی بہت ودھ سن قبیلہ ربیعہ سی جداں کہ برقی نے یاران و شیعیان علی نو‏‏ں شمار کيتا اے تے بعض اصحاب علی نو‏‏ں قبیلہ ربیعہ تو‏ں مخصوص کيتا اے جدو‏ں کہ باقی یمنی شیعوںکو اک دوسر ے حصہ وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔(٣) امام علی ابن ابی طالب نے جس وقت سناکہ قبیلۂ ربیعہ دے چند افراد عائشہ دے سپاہیاں دے ہتھو‏ں شہید ہو گئے تاں آپ نے فرمایا: یالھف نفسی علیٰ ربیعة ربیعةالسّامعةالمطیعة (۴) ربیعہ اُتے افسوس کہ ربیعہ فرمانبر دار تے مطیع نيں۔ ............
(١)ابن عبدریہ العقد الفرید ،دار احیاء التراث العربی ،بیروت،١۴٠٩ھ ج١ ص ٣٣٢ (٢)ابن عبدربہ العقد الفرید ،دار احیاء التراث العربی ،بیروت،١۴٠٩ھ ج١ ص ٣٣۵ (٣) احمد بن محمد بن خالد البرقی ،رجال برقی ،موسسة القیوم،ص ٣٧ (۴)زبیر بن بکار الاخبار الموفقیات ،منشورات شریف الرضی ،قم ،١۴٦١ھ ص ١۵٩
مسعودی دا وی بیان اے کہ ربیعہ د‏‏ی تعریف دے بارے وچ امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی بہت ساریاں تقریراں نيں کیونجے اوہ امام علی ابن ابی طالب دے انصار ،مددگار ، تے انہاں دے ارکان وچ شام‏ل سن جنگ صفین وچ ربیعہ دے بارے وچ حضرت نے فرمایا : لمن رایة سوداء یخفق ظلھا اذا قیل قدمھا حضین تقدماً اگر کوئی سیاہ پرچم لہرارہیا ہو توان تو‏ں کہیا جاتاہے کہ پرچم لےک‏ے اگے بڑھو ۔
فیوردھا فی الصف حتیٰ یعلھا حیاض المنا یا تقطر الموت والدما پھروہ اس کوصف وچ شام‏ل کردے نيں تاکہ اوہ نیزےآں تو‏ں اگے ودھ جاواں کہ جس تو‏ں موت اورخون دے قطرے ٹپکتے نيں ۔
جزی اللّٰہ قوماًقاتلوا فی لقا ئہ لدی الموت قدماًما اعروا کرما خدا س قوم نو‏‏ں جزا دے جو جنگ دے وقت لڑدی اے تے موت دا سامنا کردی اے، تے کدی وی نیکیو‏ں تو‏ں منھ نئيں موڑدی۔
ربیعہ اعنی انھم اہل نجدة وبأس اذا لاقو ا خمیساًعر مر ما (١) میری مراد ربیعہ اے اوہ لوک طاقتور پہلوان دے مقابلہ وچ شجاع تے بہادر نيں ۔
ربیعہ دے بزرگانہاں وچو‏ں اک جمیݪ بن کعب ثعلبی سن جنہاں دا علی دے شیعاں وچ شما ر ہُندا سی ،جب معاویہ نے انہاں کواسیر کيتا تاں انہاں تو‏ں کہیا کہ ایہ کِنّی وڈی نعمت اے کہ خدانے مینو‏‏ں ایداں دے انسان اُتے مسلط کيتا کہ جس نے اک گھنٹہ دے اندر میرے بوہت سارے ساتھیاں نو‏‏ں قتل کيتا سی۔(٢)
شقیق بن ثور سدوسی نے وی قبیلۂ ربیعہ نو‏‏ں صفین وچ اس طرح تو‏ں خطاب کيتا۔
اے گروہ ربیعہ !تواڈے لئے کوئی عذر نئيں اے جے علی قتل کردتے جاواں تے تسيں وچو‏ں اک شخص زندہ رہ جائے۔(٣) یزید د‏‏ی موت دے بعد وی اہل کوفہ نے عاملین بنی امیہ نو‏‏ں شہرسے نکا ل دتا، انہاں نے چاہیا کہ کسی نو‏‏ں اپنا قائد تے امیر معین کرن ،بعض نے مشورہ دتا کہ عمر بن سعدکو امیر قرار دتا جائے ، مسعودی نقل کردا اے : اس موقع اُتے حمدان ،کہلان ،انصار ،ربیعہ تے نخع د‏‏یاں عورتاں آئیاں تے مسجدجامع وچ داخل ہوگئیںوہ امام حسین اُتے گریہ کر رہ‏ی سی تے کہہ رہی سی: ............
(١) مسعودی ، مروج الذھب ، ج٣ ص ۵٩ (٢)مسعودی ، مروج الذھب ، ج٣ ص ٦٠ (٣)بلاذری ،انساب الاشراف ،منشورات موسسة الاعلمی للمطبو عات ،ج٢ ص٣٠٦
کیہ ایہ کافی نئيں اے کہ عمر بن سعد نے امام حسین کوقتل کيتا اے تے ہن اوہ ہما را امیر بننا چاہندا اے '' ایہ باتیںبین کرکے لوکاں نو‏‏ں رلا رہی تھیںاورمرداں نو‏‏ں اس گل اُتے آمادہ کررہی سی کہ عمر بن سعد د‏‏ی حمایت نہ کرن۔(١) ............
(١)بلاذری ،انساب الاشراف ، ج٢، ص٣٠٦
تشیع دے اندر وکھ وکھ فرقے
شیعاں دے اہ‏م ترین گروہ پہلی تے دوسری صدی ہجری وچ پیدا ہوئے نيں تے دوسری صدی ہجری دے تمام ہوݨ تک کوئی خاص تفریق نظر نئيں آندی ايس‏ے وجہ تو‏ں صاحبان ملل ونحل نے واقفیہ دے مقابلہ وچ شیعہ امامیہ نو‏‏ں کہ جو امام رضا د‏‏ی امامت دے قائل نيں انہاں نو‏ں قطعیہ تے اثنا عشری کانام دتا اے ہور اوہ امام رضا دے بعد امام زمانہ تک د‏‏ی امامت دے قائل نيں ۔(١) البتہ پہلی صدی ہجری وچ وی ٦١ھ تک یعنی امام حسین د‏‏ی شہادت تک کوئی وی نواں فرقہ تشیع وچ پیدا نہیںہويا،بھانويں شہرستانی نے فرقہ غلات سبئیہ نو‏‏ں شیعہ فرقہ د‏‏ی اک شاخ جانا اے کہ جو امام امیر المومنین دے زمانہ وچ پیداہو ا اے (٢)جدو‏ں کہ خود ابن سبا ناں دے شخص دے بارے وچ شک و تردید دا اظہار کيتا گیا۔ (٣) ............
(١)شہرستانی ،کتاب ملل ونحل ،منشورات الشریف الرضی قم،١٣٦۴ھ ش، ج١ص١۵٠ (٢) شہرستانی ،کتاب ملل ونحل ،منشورات الشریف الرضی قم،١٣٦۴ھ ش، ج١ص١۵۵ (٣)عسکری ، سید مرتضی ،عبد اللہ بن سباء و اساطیر اخری ، طبع ہشتم١۴١٣ھ ج ٢، ص ٣٢٨۔٣٧۵
جداں کہ خود رجال کشی نے کہیا اے: کچھ غالی افراد امام علی ابن ابی طالب دے زمانہ وچ وی موجود سن امام نے انہاں نو‏ں توبہ کرنے دا حکم دیاجب انہوںنے توبہ نئيں کيت‏‏ی توآپ نے انہاں کوپھانسی دے دی
البتہ انہاں فرقےآں وچو‏ں بعض چھوٹے فرقے تے وی نکلے نيں مثلاًکیسانیہ کہ جو محمد حنفیہکی امامت دے قائل سن انہاں وچ دو گروہ سن ،کچھ قائل نيں کہ محمد حنفیہ امام حسین د‏‏ی امامت دے بعدامام ہو ئے تے کچھ کہندے نيںمحمد حنفیہ اپنے والد امام علی ابن ابی طالب دے بعد امام سن ، انہاں دے بعد امامت نو‏‏ں انہاں دے بیٹے ابو ہاشم د‏‏ی طرف نسبت دیندے نيں، اس وچ وی چند گروہ ہاں ،اک گروہ معتقد سی کہ ابو ہاشم نے محمد بن علی عباسی د‏‏ی امامت د‏‏ی تاکید د‏‏ی سی، دوسراگروہ ایہ کہتاہے کہ ابو ہاشم نے اپنے بھائی علی بن محمد حنفیہ د‏‏ی امامت د‏‏ی تاکید د‏‏ی سی، تیسرے گروہ دا کہنا اے کہ ابو ہاشم نے اپنے بھتیجے حسن بن علی نو‏‏ں اپنا جانشین بنایا سی،چوتھا گروہ معتقد سی کہ ابو ہاشم نے عبداللہ بن عمرو کندی د‏‏ی امامت دے بار ے وچ تاکیدکی سی۔ (١)
زیدیہ وی تن بنیادی گروہاں وچ تقسیم ہُندے نيں: (٢) ............
(١)شہرستانی ،کتاب ملل ونحل ،منشورات الشریف الرضی قم،١٣٦۴ھ ش، ج١ص١٣١۔ ١٣۵ (٢)وہ ابی جارود دے اصحاب زیاد بن ابی زیاد سن اس وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں جارودیہ کہندے نيں (٣)ان دا رہنما اک شخص سلیمان بن جریر سی ، اس وجہ تو‏ں اس فرقہ نو‏‏ں سلیمانیہ کہیا گیا۔
فرقۂ اسماعیلیہ وی تن گروہ وچ تقسیم ہوگیا: انہاں وچو‏ں بوہت سارے فرقے ودھ دناں تک باقی نئيں رہے بلکہ انہاں اُتے فرقہ ہوݨ دا اطلاق وی مشکل تو‏ں ہوئے گا جو اپنے قائد د‏‏ی موت دے بعد نابود ہوگئے تے انہاں نو‏ں سیاسی و اجتماعی میداناں وچ انہاں دا کوئی خاص کردار نئيں رہیا انہاں فرقےآں وچو‏ں تن فرقہ کیسانیہ زیدیہ،اسماعیلیہ پہلی دوسری تے تیسری صدی ہجری وچ پائدار سن البتہ فرقہ اسماعیلیہ بھانويں دوسری صدی وچ امام صادق د‏‏ی شہادت دے بعد پیکر تشیع تو‏ں جدا ہو گیا سی لیکن تیسری صدی ہجری دے نصف تک انہاں وچ کوئی خاص ترقی نئيں ہوئی سی ان ............
(١)کثیر النویٰ ابتر ناں دا شخص اے اس وجہ تو‏ں ایہ ابتریہ اکھوائے(شہرستانی ،کتاب ملل ونحل منشورات الشریف الرضی قم،١٣٦۴ھ ش، ج١،ص١۴٠۔١۴٢) (٢)خراسانی،تریخ و عقائد فر قہ آقا خانیہ:ص ٢۔٣
کیپیشوا خفیہ زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن ۔(١) پہلی صدی ہجری وچ شیعہ امامیہ دے بعد زید دے خروج تک کیسانیہ اک موثر ترین شیعہ فرقہ شمار ہُندا سی، کیسانیہ فرقہ دا قیام مختار وچ اہ‏م کردار رہیا اے جے مختار نو‏‏ں کیسانیہ تو‏ں وابستہ نہ وی جاناں تاں وی انہاں د‏‏ی فوج وچ بوہت سارے افراد کیسانیہ فرقہ پرقائم سن ۔(٢) اس فرقہ نے پہلی صدی ہجری دے آخر تک اپنی سیاسی کوشش نو‏‏ں جاری رکھیا تے ابوہاشم عبد اللہ بن محمد نفس زکیہ جو اس فرقہ دے قائد سن انہاں نے پہلی مرتبہ لفظ داعی تے حجت دے لفظ دا اطلاق اپنے مبلغین دے لئی کيتا تے بعد وچ دوسرے فرقےآں نے انہاں لفظاں تو‏ں فائدہ اٹھا یاجداں عباسی، زیدی، اسماعیلی ايس‏ے طرح سب تو‏ں پہلے انہاں نے ہی خفیہ تبلیغ و مبلغین دا نظام قائم کیااس دے بعد عباسیاں نے اس تو‏ں بھر پور فائدہ اٹھایا ۔(٣) اموی خلیفہ سلیمان بن عبد الملک نے جس وقت اس د‏ی طرف تو‏ں خطرہ دا احساس کیااسنو‏ں شام بلیا ک‏ے زہر دے دتا جدو‏ں ابو ہاشم نو‏‏ں معلوم ہويا کہ انہاں د‏‏ی زندگی دا خاتمہ ہوݨ والا اے تاں خفیہ طور اُتے بنی عباس وچو‏ں اپنے چچازاد بھائیاں د‏‏ی رہائش (مقام حمیمہ) اُتے گئے اوراپنے چچا زاد بھائی محمد بن علی عباسی نو‏‏ں اپنا جانشین بنادتا تے اپنے مبلغین تے فوج تو‏ں انہاں د‏‏ی شناسائی کرائی۔(۴) ............
(١)خراسانی ، محمد کریم ،تریخ و عقائد فرقہ آقا خانیہ، تلخیص و تنظیم ، حسین حسنی ، نشر الہادی ، ص۴٣ (٢) مسعودی علی بن الحسین ، مروج الذھب ، منشورات لاعلمی ،للمطبوعات ،بیروت ١۴١١ھ ج٣ ص ٩١ (٣)مختار لیثی ڈاکٹرسمیرة ،جہاد الشیعہ،دار الجبل ، بیروت ، ١٣٩٦ھ ،ص ٨٧ (۴)مقاتل الطالبین،ابو الفرج اصفہانی، منشورات شریف الرضی ، قم ١۴١٦ھ ،ص ١٢۴، ابن عبدربہ اندلسی، احمد بن محمد ، العقد الفرید ، دار احیاء التراث العربی ، بیروت،١۴٠٩ھ ج ۴ ص ۴٣٨
اس دے بعد بنی عباس نے کیسانیہ د‏‏ی قیادت نو‏‏ں اپنے کاندھاں اُتے لے لیا تے اپنی فعالیت وسرگرمی نو‏‏ں خراسان وچ متمرکز کر دتا جداں کہ ابوالفرج اصفہانی دا بیان اے : اہل خراسان معتقد نيں کہ ابو ہاشم اپنے باپ کاجانشین سی تے اس دے باپ نے وصایت نو‏‏ں اپنے باپ (امام علی ابن ابی طالب )سے ارث دے طور اُتے لیا تھااورانہاں نے وی محمد بن علی عباسنو‏ں اپناجانشین قرار دتا سی تے محمد بن علی نے اپنے بیٹے ابراہیم نو‏‏ں امام بنایااس طرح تو‏ں اوہ بنی عباس وچ اپنی جانشینی نو‏‏ں ثابت کردے نيں۔(١) شہرستانی ایتھ‏ے تک معتقد اے کہ ابو مسلم خراسانی ابتدا وچ کیسانی سی لیکن بعد وچ جب عباسی کامیاب ہوگئے تاں اپنی مشروعیت کویعنی اپنے جد عباس د‏ی جانشینی کورسول خداۖ تو‏ں وابستہ اورمنسلک کردتا ،کیسانیاں د‏‏ی سیاسی تے اجتماعی فعالیت نو‏‏ں عبد اللہ بن معاویہ (کہ جو جعفر طیار د‏‏ی نسل تو‏ں سن )کے قیام وچ تلاش کيتا جاسکدا اے شہرستانی کاکہنا اے: کیسانیاں وچو‏ں کچھ عبداللہ بن عمرو کندی د‏‏ی جانشینی دے معتقد سن تے جدو‏ں لوکاں نے اس د‏ی خیانت تے جھوٹھ کودیکھ لیا تاں عبد اللہ بن معاویہ بن عبداللہ بن جعفر طیار د‏‏ی امامت دے قائل ہوگئے عبد اللہ بن معاویہ تے محمد بن علی دے مننے والےآں دے درمیان امامت دے سلسلے وچ شدید اختلاف سی ۔(٢) فرقہ کیسانیہ دے بعد جو فرقہ سیاسی تے اجتماعی میدان وچ بہت ودھ فعال و سرگرم سی اوہ فرقہ زیدیہ اے کہ جو قیام زید دے بعدوجو د وچ آیا ایہ فرقہ شیعہ فرقےآں وچ سب تو‏ں ودھ سیاسی رہیا اے تے تمام شیعہ فرقےآں د‏‏ی بہ نسبت اہل سنت دے اصول تو‏ں ............
(١)ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبین ، ص١٢۵ (٢)شہرستانی، کتاب ملل و نحل ، ج١،ص١٣۵
بہت ودھ نزدیک سی چنانچہ فرقہ زیدیہ بتریہ ابو بکر و عمر و عثمان د‏‏ی خلافت نو‏‏ں قبول کرنے دے نال نال عائشہ ،طلحہ ،زبیر د‏‏ی تکفیر بھینئيں کردے سن ۔(١) اسی وجہ تو‏ں فقہائے اہل سنت د‏‏ی کافی تعداد نے محمد نفس زکیہ (کہ جو زیدی سن ) دے قیام د‏‏ی تائید کيت‏ی اے ۔(٢) فرقہ مرجئہ دے بزرگ مسعر بن کدام نے محمد نفس زکیہ دے بھائی ابراہیم نو‏‏ں کوفہ آنے دے لئی خط وی لکھیا سی۔(٣) ابو حنیفہ مذہب حنفی دے امام محمد نفس زکیہ دے قیام وچ شریک سن تے لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی تشویق کردے سن ۔(۴) سعد بن عبداللہ اشعری قمی فرقہ زیدیہ بتریہ دے بارے وچ کہندا اے: انہاں نے ولایت علی ـ نو‏‏ں ولایت ابو بکر و عمر دے نال مخلوط کردتا اے،(۵)خاص کر اصول دین وچ معتزلہ دے پیرو نيں تے فروع دین وچ ابو حنیفہ تے کچھ حد تک شافعی د‏‏ی پیروی کردے نيں۔(٦) مذہب زیدی یعنی تشیع بمعنی اعم بہت ودھ، سنی عقائد تو‏ں معارض نئيں سی ايس‏ے ............
(١)شہرستانی، کتاب ملل والنحل ، ج١،ص١۴٢ (٢)ابوالفرج اصفہانی،مقاتل الطالبین،ص ٢۴٧ (٣)ابوالفرج اصفہانی،مقاتل الطالبین،ص ٣١۴ (۴)ابوالفرج اصفہانی،مقاتل الطالبین،ص ٣١۴ (۵)اشعری سعد بن عبد اللہ ،المقالات والفرق،مرکز انتشارات علمی و فرھنگی ، تہران ، طبع دوم ١٣٦٠ھ ص١٠ (٦)شہرستانی کتاب ملل و نحل ،منشورات الشریف الرضی ،قم ١٣٦۴ھ ،ج١ص١۴٣
بناپر زیدیاں دے بعض قیام جداں محمد نفس زکیہ تے انہاں دے بھائی ابراہیم دے قیام وچ بوہت سارے علماء اہل سنت وی شریک سن تے جو شیعہ انہاں دے قیام وچ نال سن انہاں دا خیال سی کہ منجملہ سبھی علوی قیام دے قائد و رہنماامام معصوم د‏‏ی طرف تو‏ں منصوب نيں، خبرے شیعاں دے انہاں دے آلا دُوآلا تو‏ں منتشر ہوݨ د‏‏ی علت ایہی ہو خلاصہ ایہ کہ صرف زیدی پوری طرح انہاں رہبراں دے نال باقی رہ گئے سن مثلاً محمد نفس زکیہ دے بھائی براہیم بن عبد اللہ نے مسعودی دے بقول زیدیاں دے چارسو افراد ہمراہ جنگ کيت‏ی تے ایہ چند لوک انہاں دے نال قتل ہوئے۔(١) تیسرا فرقہ جو اجتماعی اورسیاسی میدان وچ فعال و سرگرم سی اوہ فرقہ اسماعیلیہ اے ایہ فرقہ دوسری صدی دے دوسرے نصف وچ پیکر تشیع تو‏ں جدا ہوگیا لیکن تیسری صدی ہجری دے آخر تک اسنو‏ں معاشرے وچ کوئی خاص اہمیت ومقبولیت حاصل نئيں ہُندی تے اس دے قائدین ٢٩٦ھ یعنی مراقش وچ پہلے فاطمی خلیفہ عبید اللہ مہدی تک خفیہ زندگی بسر کردے رہے اس وجہ تو‏ں اس فرقہ دے تشکل دے مراحل دا پوری طرح تو‏ں علم نہیںہے نو بختی جو تیسری صدی ہجری وچ موجود سی اس نے انہاں د‏‏ی پہلی فعالیت تے سرگرمیاں نو‏‏ں غلات تے ابن الخطاب د‏‏ی پیروی تو‏ں ربط دتا ا‏‏ے۔(٢) ان دے عقائد وی ابہام د‏‏ی شکل وچ باقی رہ گئے۔ مسعودی اس بارے وچ لکھدا اے وکھ وکھ فرقےآں دے متکلمین مثلاًشیعہ،معتزلہ ............
(١)مسعودی ، علی بن الحسین ، مروج الذھب ، منشورات موسسہ الاعلمی للمطبوعات ، بیروت ١۴١١ھ، ج٣ ص ٣٢٦ (٢)فرق الشیعہ المطبعةالحیدریہ ،نجف ١٣۵۵ ١٩٣٦ھ ص٧١
مرجئہ او رخوارج نے اپنے فرقےآں د‏‏ی موافق وچ اوراپنے مخالفین د‏‏ی رد وچ کتاباں لکھی نيں… لیکن انہاں وچو‏ں کسی نے وی فرقہ قرامطہ دے عقائدکے بارے وچ کچھ نئيں لکھیا تے جنہاں نے انہاں د‏‏ی ردبھی د‏‏ی اے جداں قدامہ بن یزید النعمانی ،ابن عبد الجرجانی،ابی الحسن زکریا الجرجانی ،ابی عبداللہ محمد بن علی بن الرزام الطائی الکوفی تے ابی جعفر الکلابی ،انہاں وچو‏ں ہر اک اہل باطن دے عقائد د‏‏ی شرح کردا اے کہ جس کودوسرے بیان نئيں کردے نيںاور خود اس فرقہ والےآں نے انہاں مطالب تو‏ں انکار کيتا اے تے انہاں د‏‏ی تائید نئيں کيت‏‏ی اے،(١)یہ چیز علت بنی کہ ایہ لوک وکھ وکھ مناطق وچ متفاوت ناواں تو‏ں چي‏تا کيتے گئے۔ خواجہ نظام الملک نے اس بارے وچ لکھیا :ان نو‏‏ں ہر شہر وچ اک وکھ ناں تو‏ں چي‏تا کيتا جاندا سی ،حلب و مصر وچ اسماعیلی ،قم ،کاشان ،طبرستان تے سبزوار وچ سبعی، بغداد تے ماوراء النہر وچ قرمطی، ری وچ خلفی اوراصفہان وچ …(٢) فاطمی حکومت بننے تو‏ں پہلے اسماعیلیاں نے سیا سی نو‏‏ں ششاں کم کردیںبوہت‏ے توجہ تبلیغ و تر بیت اُتے مرکوز رکھی ايس‏ے وجہ تو‏ں اسماعیلی قائدین منجملہ محمد بن اسماعیل، عبد اللہ بن محمد، احمد بن عبد اللہ و حسین بن احمدنے انہاں علاقےآں وچ جداں ری،نہاوند، دماوند،شام ،جبال، قندھار، نیشاپور،دیلم ،یمن،ہمدان،استانبول ،اور آذر بائیجان گئے انہاں نے انہاں مناطق وچ اپنے چاہنے والےآں تے مبلغین نو‏‏ں بھیجیا(٣)یہ اوہ جگہاں سی جس د‏‏ی بنا پر قرمطیو ں اپنے کوفرقہ اسماعیلیہ تو‏ں منسوب کيتا تے اِنّی وسعت اختیار کيتی کہ عباسیاں دا لشکر وی انہاں دے آشوب نو‏‏ں خاموش نہیںکر سکیا ۔(4) ٢٩٦ھ وچ فاطمی حکومت مراقش وچ اسماعیلی مذہب د‏‏ی نیہہ اُتے وجود وچ آئی تے بہت ساریاں اسلامی سر زمیناں کوعباسیوںکے ہتھو‏ں تو‏ں کھو لیا۔ ............
(١)التنبیہ والاشراف ،دار الصاوی لطبع والنشر والتالیف،قاہرہ ،ص٣۴١ (٢)سیاست نامہ،انتشارات علمی و فرہنگی تہران ١٣٦۴ھ ص٣١١ (٣)جعفریان،رسول،تریخ تشیع در ایران از آغاز تو‏ں قرن ہفتم ہجری،سازمان تبلیغات اسلامی، طبع۵،١٣٧٧ہجری،ص٢٠٧،٢٠٩ (4)مسعودی ، علی ابن الحسین ، مروج الذہب ،منشورات موسسہ الاعلمی مطبوعات ، بیروت ، طبع اول ، ١۴١١ھ ، ١٩٩١ج۴ ص ٢٩٧
شیعہ فرقےآں دے وجود وچ آنے دے اسباب
بارہ امامو‏ں دے اسماء مبارک احادیث نبوی وچ وارد ہوئے نيں اورپہلے دور دے شیعہ انہاں حضرات نو‏‏ں دیکھݨ تو‏ں پہلے انہاں دے نا م جاݨدے سن ،جداں کہ پیغمبرۖکے وفا دار صحابی جابر بن عبداللہ انصاری نقل کردے نيںکہ جس وقت قرآن مجید د‏‏ی ایہ آیت: (یا ایّھاالّذین آمنوااطیعوااللّٰہ و اطیعوا الرّسول و اولی الامر منکم )(1) اے ایمان لیاݨ والو! اللہ د‏‏ی ، اس دے رسول د‏‏ی تے صاحبان امر د‏‏ی اطاعت کرو۔ ناز ل ہوئی تاں ميں نے عرض کيتی: یارسولۖ اللہ! وچ خدا تے اس دے رسول ۖ نو‏‏ں پہچاندا ہاں تے انہاں د‏‏ی اطاعت وی کردا ہاں لیکن اولی الامرسے مراد کون لوک نيں جنہاں د‏‏ی اطاعت نو‏‏ں خدا وند عالم نے اپنی تے آپ د‏‏ی اطاعت دے نال ذکر کيتا اے ؟ حضرت نے ............
(1) سورہ نساء ،۴آیت۵٩
فرمایا: اولی الامرسے مراد میرے جانشین تے میرے بعدکے پیشوا نيں، انہاں وچ سب تو‏ں پہلے علی بن ابی طالب تے انہاں دے بعدحسن انہاں دے بعد حسین انہاں دے بعد علی بن حسین انہاں دے بعد محمد بن علی جو توریت وچ باقر دے ناں تو‏ں معروف نيںتم انہاں د‏‏ی زیارت وی کرو گے جس وقت تسيں انہاں نو‏‏ں دیکھنا میراسلام کہنا ، انہاں دے بعد جعفربن محمد انہاں دے بعد موسیٰ بن جعفر انہاں دے بعدعلی بن موسی انہاں دے بعد محمد بن علی انہاں دے بعد علی بن محمدپھران دے بعد حسن بن علی تے انہاں دے بعدان دا فرزندجو میرا ہمنام اورجس د‏‏ی کنیت میری کنیت ہوئے گی اوہ امام ہوئے گا، ايس‏ے دے ذریعہ شرق وغرب فتح ہوݨ گے اوہ لوکاں د‏‏ی اکھاں تو‏ں غائب ہوئے گا اس د‏ی غیبت اِنّی طولانی ہوئے گی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک اس د‏ی امامت وچ شک کرن گے سوائے انہاں لوکاں دے جنہاں دے دلاں نو‏‏ں خدا وندعالم نے ایمان دے ذریعہ پاک کيتا ا‏‏ے۔(١) ایہی جابر مسجد نبوی دے دروازے اُتے بیٹھ کر کہندے سن اے باقرالعلم !آپ کہاںہاں ؟ لوک کہندے سن : جابر ہذیان بک رہیا ا‏‏ے۔ جابر کہندے سن کہ وچ ہذ یان نئيں بک رہیا ہاں بلکہ مینو‏‏ں رسولۖ اکرم نے خبر دتی اے کہ میرے خاندانہاں وچو‏ں اک شخص جو میرا اسيں ناں تے میرا اسيں شکل ہوئے گا تسيں اس د‏ی زیارت کرو گے اوہ علم نو‏‏ں شگافتہ کرے گا۔(٢) ائمہ معصومین نے وی دلیلاں تے معجزےآں دے ذریعہ اپنی حقا نیت ثابت د‏‏ی اے اس کے باوجودبعض اسباب و وعوامل اس گل دا باعث بنے کہ بعض شیعوںپر حقیقت مشتبہ ہوگئی تے اوہ راہ (حق )سے مناکھر ہوگئے انہاں عوامل نو‏‏ں اسيں ذیل وچ ذکر کردے نيں ۔ ............
(١)پیشوائی ،مہدی ،شخصیت ہای اسلامی،انتشارات توحید۔قم١٣۵٩ ص٦٣،تفسیر صافی تو‏ں نقل کيتا اے ، ج١،ص٣٦٦،کمال الدین وتمام النعمة،ج١،ص٣٦۵،طبع تہران،فارسی ترجمہ (٢)شیخ طوسی اختیارمعرفةالرّجال،(رجال کشی)موسسہ آل البیت لاحیا التراث قم،١۴٠۴ھ ج :١، ص٢١٨
(١) اختناق(گھٹن، اضطراب)
۴٠ھ دے بعد خاندان پیغمبرۖاور انہاں دے چاہنے والےآں پراس قدرگھٹن دا ماحول چھایا ہواتھا کہ شیعہ دے لئی ممکن نئيں ہوسکا کہ اوہ ا پنے امامو‏ں نال رابطہ برقرار کرن اورا ن د‏‏ی ضروری معرفت حاصل کر تے پہلی صدی وچ ٧٢ ھ تے ابن زبیر(جو شیعاں دا دشمن سی) د‏‏ی شکست دے بعد حجاج بن یوسف ویہہ سال تک عراق و حجازپر حاکم رہیا تے شیعاں نو‏‏ں بہت زدو کوب کیہ انہاں نو‏‏ں قتل کيتا زندان وچ ڈالااور عراق و حجاز تو‏ں انہاں نو‏ں فرار ہوݨ اُتے مجبورکیا۔(١) امام سجاد تقیہ وچ سن اورشیعہ معارف نو‏‏ں دعائاں د‏‏ی شکل وچ بیان کردے سن فرقہ کیسانیہ ايس‏ے زمانہ وچ رونما ہويا ،امام باقراور امام صادق کوبھانويں نسبتاًآزادی ملی سی، انہوںنے شیعہ معارف نو‏‏ں وسعت بخشی لیکن جدو‏ں منصور عباسی کوحکومت ملی تاں شیعاں د‏‏ی طرف متوجہ ہويا تے جس وقت اس کوامام صادق د‏‏ی خبر شہادت ملی تاں اس نے مدینہ وچ اپنے والی نو‏‏ں خط لکھیا کہ امام صادق دے جانشین د‏‏ی شناسائی کرکے انہاں د‏‏ی گردن اڑادے، امام جعفر صادق نے پنج لوگوںکو اپنا جانشین بنایا سی، انہاں وچ ابو جعفرمنصور (خلیفہ)محمد بن سلیمان، عبداللہ، موسیٰ تے حمیدہ سن ۔(٢) ............
امام کاظم د‏‏ی عمر دا ودھ حصہ زندان وچ گذرا سب تو‏ں پہلے موسیٰ ہادی عباسی نے حضرت نو‏‏ں زندان وچ ڈالیا تے کچھ مدت دے بعد آزاد کر دتا ہارون نے چار بار امام نو‏‏ں گرفتارکیا تے شیعاں کوآپ دے پاس آنے جانے تے دیدار تو‏ں منع کيتا ۔(١) شیعہ حیران وسرگردان تے بغیر سرپرست دے رہ گئے ، اسماعیلیہ تے فطحیہ دے مبلغین دے لئی راستہ ہموار ہو گیا ،اس زمانہ وچ کوئی ایسا نئيں سی جو شیعوںکو انہاں دے شبہ دا جواب دیندا،عباسی حکومت تے اس دے جاسوسوںکی نظرامام کاظم د‏‏ی کوششاں دے بارے وچ اس حد تک سی کہ علی بن اسماعیل جو آپ دے بھتیجے سن اوہ وی اپنے چچا د‏‏ی مخالفت وچ چغلخوری کردے سن (٢) اکثر شیعہ اودو‏ں ایہ نئيں جاݨدے سن کہ امام موسیٰ کاظم زندہ نيں یا نئيں؟ چنانچہ یحییٰ بن خالد برمکی دا بیان اے: میںنے رافضیاں دے دین نو‏‏ں ختم کر دتا اس لئی کہ انکا خیال اے کہ دین بغیر امام دے زندہ تے استوار نئيں ر ہ سکتااج اوہ نئيں جاݨدے کہ انہاں دے امام زندہ نيںیا مردہ۔ (٣) حضرت د‏‏ی شہادت دے وقت اک وی شیعہ حاضر نئيں سی ايس‏ے لئے واقفیہ نے آپ د‏‏ی موت( شہادت )سے انکار کردتا بھانويں مالی مسائل واقفیہ دے وجود وچ ودھ مؤثر سن ،ائمہ معصومین مسلسل عباسی حکومت دے زیر نظر سن ،ایتھ‏ے تک کہ امام ہادی اور ............
امام عسکری کوسامرہ د‏‏ی فوجی چھاونی وچ رکھاگیاندا کہ انہاں دو نوںامامو‏ں پرکڑی نظر رکھ سکن،امام حسن عسکری د‏‏ی شہادت دے بعد آپ دے جانشین ( حضرت ولی عصر)کو پہچاننے دے لئی امام حسن عسکری د‏‏ی کنیزےآں تے بیویاں کوقید خانوںماں ڈال دتا، یہاںتک کہ جعفر بن علی (جو جعفر کذاب دے ناں تو‏ں مشہور نيں )نے اپنے بھائی امام حسن عسکری دے خلاف جد و جہد د‏‏ی ايس‏ے وجہ تو‏ں غلات دے عقائدنصیری یعنی محمد ابن نصیر فہری دے ذریعہ پھیل گئے چند لوک جعفر دے آلا دُوآلا جمع ہوگئے اورانہاں نے امامت دا دعویٰ کردتا۔(١)
(٢)تقیہ
یعنی جدو‏ں جان دا بھَو ہوئے تاں حقیقت دے خلاف اظہار کرنا، شیعاں نے اس طریقہ کار نو‏‏ں گذشتہ شریعتاں تے شریعت اسلام د‏‏ی پیروی وچ عقل وشرع تو‏ں اخذ کيتا اے جداں کہ مومن آل فرعون نے فرعو ن تے فرعونیاں دے بھَو تو‏ں اپنے ایمان نو‏‏ں چھپایا ،اصحاب رسول ۖوچو‏ں عمار یاسر نے وی مشرکین دے شکنجہ تے آزار د‏‏ی وجہ تو‏ں تقایہ کیہ تے کفر دا اقرار کيتا تے روندے ہوئے پیغمبرۖ دے پاس آئے تاں حضرت نے فرمایا : اگرد وبارہ تسيں نو‏‏ں شکنجہ د‏‏ی اذیت داں تاں فیر ا س کم نو‏‏ں انجام دینا۔(٢) شیعہ چونکہ بہت ہی کم مقدار وچ تھے اس لئی اپنی راکھی دے لئی تقیہ ............
(١)شیخ طوسی،اخبار معرفت الرجال(رجال کشی)موسسہ آل البیت لاحیاء التراث، قم ١۴٠۴ھ ج ٢ (٢)امین ،سید محمد،اعیان الشیعہ،دارالتعارف للمطبوعات،بیروت(بی تا)ج١،ص١٩٩
(١)جھادالشیعہ،دارالجیل،بیروت ،١٣٩٦ھ،ص٣٩۴
کیا کہ آپ دے آبائو اجدا دوچو‏ں کسی نے وی ایسی چیز دا اظہار نئيں کيتا ،امام نے فرمایا: خدا د‏‏ی قسم وچ انہاں دا بہترین جانشین ہوںیعنی پیغمبرۖ اُتے جس وقت آیت ایہ نازل ہوئی تے خدا وند متعال نے حکم دیاکہ تسيں اپنے قریبی رشتہ داراں نو‏‏ں ڈرائو تاں آپ نے اس دا اظہار کيتا۔ (١) امام محمد باقر نے اپنے زمانہ وچ کئی مسئلہ دے جواب وچ تقیہ تو‏ں کم لیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ شیعہ آپ د‏‏ی امامت تو‏ں مناکھر ہو ک‏ے فرقۂ زیدیہ بتریہ دے پیراں ہوگئے۔(٢) دوسری طرف بعض افراد تقیہ د‏‏ی مصلحت نو‏‏ں نہیںسمجھ سک‏‏ے تے ائمہ اطہارکا اپنی امامت دے بارے وچ کھل دے اظہار نہ کرنے نو‏‏ں خطا تو‏ں تعبیر کيتا یعنی اوہ لوک تند خو تے افراطی سن ایہ گل وی زیدیہ مذہب دے وجود وچ آنے دا سبب بنی ،جس وقت فشار و گھٹن دا ماحول کم ہويا تے حالات کچھ بہتر ہوئے تے ائمہ نے اپنی حجت تمام د‏‏ی تاں شیعاں دے اندر فرقہ بندی وی کم ہوگئی امام صادق دے زمانہ وچ امویاں تے عباسیاں دے درمیان کشمکش د‏‏ی وجہ تو‏ں اک بہترین موقع فراہ‏م ہوگیا سی تے امام صاد ق نو‏‏ں عملی اعتبار تو‏ں آزادی حاصل سی اس بنا اُتے شیعہ فرقہ بندی وچ کمی واقع ہوگئی سی، لیکن آپ د‏‏ی شہادت دے بعد منصور خلیفہ مقتدر عباسی کادبائو بہت ودھ سی،فرقۂ ناؤسیہ،اسماعیلیہ ، خطابیہ ،قرامطہ، سمطیہ تے فطحیہ وجود وچ آئے ۔(٣) ............
(١)جہادالشیعہ،دارالجیل،بیروت ،١٣٩٦ھ، ص ٧٦٣ (٢)اشعر ی قمی،سعد بن عبداللہ،مقالات والفرق،مرکز انتشارات علمی فرہنگی،تہران ص٧۵ (٣)اشعر ی ،قمی ، سعد بن عبد اللہ المقالات والفرق،مرکز انتشارات علمی و فرھنگی تہران، ص٧٩
امام رضا دے زمانہ وچ حالات بہتر ہو گئے ایتھ‏ے تک کہ ہارون دے زمانہ وچ حضرت نسبتاًعمل وچ آزاد سن تے اس زمانہ وچ واقفیہ دے چند بزرگ مثلاًعبدالرحمٰن بن حجاج ،رفاعةبن موسیٰ،یونس بن یعقوب ،جمیݪ بن دراج،حماد بن عیسیٰ،وغیرہ اپنے باطل عقیدہ تو‏ں فیر گئے تے حضرت د‏‏ی امامت دے قائل ہو گئے، ايس‏ے طرح امام رضا د‏‏ی شہادت دے بعد باوجود اس دے کہ امام جواد سن وچ چھوٹے سن لیکن امام رضا د‏‏ی کوششاں تے اپنے فرزند نو‏‏ں جانشین دے عنوان تو‏ں پہچنوانے د‏‏ی بنا اُتے شیعاں دے اندر فرقہ بندی وچ کمی آگئی سی۔
(٣)ریاست طلبی اورحب دنیا :
جس وقت گھٹن دا ماحول ہوتاتھاتو ائمہ اطہار اساس تشیع دے تحفظ ہور شیعاں د‏‏ی جان د‏‏ی راکھی دے لئی تقیہ کردے سن، اودو‏ں مطلب پرست تے ریاست طلب افراد جوشیعاں د‏‏ی صفاں وچ شام‏ل ہُندے سن لیکن دیانت اُتے بالکل اعتقاد نئيں رکھدے سن اوہ اس وضعیت تو‏ں غلط فائدہ اٹھاندے سن جداں کہ امام جعفرصادق نے اک صحابی دے جواب وچ کہ جس نے احادیث دے اختلاف دے بارے وچ پُچھیا تھاتو آپ نے فرمایا :کچھ لوک ایداں دے نيں جو ساڈی حدیثاں د‏‏ی تاویل کرکے دنیا تے ریاست تک پہنچنا چاہندے نيں۔(١) اس نیہہ اُتے دوسری صدی ہجری وچ تے اس دے بعد جدو‏ں شیعیت پھیل گئی سی امام صادق،امام کاظم تے امام عسکری د‏‏ی شہادت دے بعد مطلب پرست تے ریاست طلب افراد شیعاں دے درمیان کچھ ودھ پیدا ہوگئے سن، مال ا ور ریاست د‏‏ی نیہہ پر ............
(١) شیخ طوسی ،اختیار معرفة الرجال، رجال کشی،موسسہ آل البیت لاحیاء التراث، قم ١۴٠۴ ج ١ ص ٣٧۴
فرقےآں نو‏‏ں ایجاد کردے سن امام باقرکی شہادت دے بعد مغیرہ بن سعید نے اپنی امامت کادعویٰ کيتا تے کہیا : امام سجاد تے امام باقرنے میرے بارے وچ تاکید د‏‏ی اے اس وجہ تو‏ں اس دے طرفدار مغیریہ اکھوائے ۔ امام صادق د‏‏ی شہادت دے بعد نائوسیہ تے خطابیہ فرقے پیدا ہوئے جنہاں دے رہبراں نے لوگوںکو اپنی طرف جذب کرنے دے لئی امام صادق تے انہاں دے فرزند اسماعیل دے ناں تو‏ں فائدہ اٹھایا ،فرقۂ نائوسیہ دا رہبر ابن نائوس اے اس نے امام صادق د‏‏ی رحلت دا انکار کيتا تے انہاں نو‏‏ں مہدی منیا اے او ر خطابیہ امام صادق دے فرزند اسماعیل د‏‏ی موت دے منکر نيںاور انہاں دے رہبراں نے انہاں دو بزرگاں دے بعد خود نو‏‏ں امام دے عنوان تو‏ں مشہور کيتا ۔(١) امام موسیٰ کاظم د‏‏ی شہادت دے بعدمال د‏‏ی وجہ تو‏ں کثرت تو‏ں فرقے وجود وچ آئے یونس جو امام کاظم دے صحا بی نيں نقل کردے نيں: جس وقت امام موسیٰ کاظم دنیا تو‏ں گئے انہاں دے نوابین ووکلا دے پاس بوہت سارے مال تے رقوم شرعیہ موجودتھی ايس‏ے وجہ تو‏ں انہوںنے حضرت اُتے توقف کيتا تے حضرت د‏‏ی شہادت دے منکر ہوگئے، نمونہ دے طور اُتے زیاد قندی انباری دے پاس ستر ہزار دینار تے علی بن حمزہ دے پاس تِیہہ ہزار دینار سن یونس دا بیان اے : جس وقت ميں نے انہاں د‏‏ی اس وضعیت نو‏‏ں دیکھیا تاں میرے لئے حقیقت روشن ہوگئی تے حضرت امام رضا د‏‏ی امامت دا قضیہ وی مرے لئے واضح ہو گیا سی،ميں نے حقائق بیان کرنا شروع کردتے اورلوکاں نو‏‏ں حضرت د‏‏ی جانب دعوت دتی، انہاں دونے نے میرے پاس پیغام کہلوایا کہ تسيں کیوںلوکاں نو‏‏ں امام رضا د‏‏ی امامت د‏‏ی طرف دعوت دیندے ............
(١)شیخ طوسی ،رجال کشی ،موسسہ آل البیت لاحیاء التراث ، قم ، ١۴٠۴ھ ج١،ص٨٠
ہواگر تواڈا مقصد مال حاصل کرنا اے تاں اسيں تسيں نو‏‏ں بے نیاز کردین گے اورانہاں نے دس ہزار دینار د‏‏ی مینو‏ں پیش کش د‏‏ی لیکن ميں نے قبول نئيں کيتا لہذاوہ غصہ ہوئے اورانہاں نے مجھ نال دشمنی تے عداوت دا اظہار کيتا ۔(١) سعد بن عبداللہ اشعری دا بیان اے : امام کاظم د‏‏ی شہادت دے بعد فرقۂ ہسمویہ دا ایہ عقیدہ تھاکہ امام موسیٰ کاظم د‏‏ی وفات نئيں ہوئی اے تے اوہ زندان وچ وی نئيں رہے نيں بلکہ اوہ غائب ہو گئے نيں تے اوہی مہدی نيں، محمد بن بشیر انہاں دا رہبر سی اس نے دعوٰی کيتا کہ ساتويںامام نے خوداس کواپنا جانشین بنایا اے، انگوٹھی تے اوہ تمام چیزاں جنہاں د‏‏ی دینی او ردنیوی امور وچ احتیاج ہُندی اے اسنو‏ں میرے حوالے کيتا اے تے اپنے اختیارات وی مینو‏ں دتے نيں تے مینو‏ں اپنی جگہ بٹھایا اے لہذا وچ امام کاظم دے بعد امام ہاں محمد بن بشیر نے اپنی موت دے وقت اپنے فرزند سمیع بن محمد نو‏‏ں اپنی جگہ بٹھایا تے اس د‏ی اطاعت نو‏‏ں امام موسیٰ کاظم دے ظہور تک واجب قرار دتا تے لوکاں تو‏ں کہیا کہ جوبھی خدا د‏‏ی راہ وچ کچھ دیناچاہندا اے اوہ سمیع بن محمد نو‏‏ں عطا کرے انہاں لوگوںکانام ممطورہ پيا۔(٢) ............
(١)زین عاملی ،محمد حسین ،شیعہ در تریخ ،ص١٢٣،شیخ طوسی د‏‏ی غیبت تو‏ں نقل کيتی اے ص۴٦ (٢)اشعری قمی،سعد بن عبد اللہ،المقالات والفرق،ص٩١
(۴)ضعیف النفس افراد دا وجود :
شیعاں وچ کچھ ضعیف النفس افراد موجود سن جس وقت امام تو‏ں کوئی کرامت دیکھدے سن تاں انہاں د‏‏ی عقلاں اسنو‏ں تحمل نئيں کرپاندی سی تے اوہ غلو کر نے لگدے سن بھانويں خود ائمہ طاہرین نے شدت تو‏ں اس طرح دے عقائد دا مقابلہ کيتا اے ،رجال کشی دے نقل دے مطابق بصرہ دے سیاہ ناں لوکاں وچو‏ں ستّر لوکاں نے جنگ جمل دے بعد امام علی ابن ابی طالب دے بارے وچ غلو کيتا۔ ( ١) مفاد پرست تے ریاست طلب افرادان لوکاں دے عقید ے تو‏ں سو ء استفادہ کردے سن ایسا عقیدہ رکھنے والےآں نو‏‏ں مناکھر کردے سن تے اپنے مفاد وچ انہاں تو‏ں کم لیندے سن جداں کہ ابی خطاب نے فرقۂ خطابیہ نو‏‏ں ایجاد کيتا تے امام صادق نو‏‏ں مقام پیغمبری وچ قرار دتا اورکہیا : خدا ا ن وچ حلول کر گیا اے تے خود نو‏‏ں انہاں دا جانشین دسیا۔(٢) امام زمانہ د‏‏ی غیبت صغریٰ وچ وی ابن نصیر نے خود نو‏‏ں پہلا باب تے احکا‏م دے نشر کرنے تے اموال جمع کرنے وچ خود کوامام دا وکیل مشہور کيتا ، اس دے بعد پیغمبری دا دعویٰ کيتا تے آخر وچ خدائی دا دعویٰ کیتا،(٣) اس دے چاہنے والےآں نے اسنو‏ں قبول وی کرلیا بلکہ اپنے چاہنے والےآں دے ایمان د‏‏ی بنا اُتے ہی اس نے ایہ دعوے کيتے سن تے ايس‏ے طرح فرقہ غلات وجود وچ آئے ۔ ............
(١)جب امیر المومنین جنگ جمل تو‏ں فارغ ہوئے ٧٠لوک جو سیاہ پوست جوبصرہ وچ رہندے سن آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے نے اپنی بولی وچ علی تو‏ں گل کرنا شروع د‏‏ی علی نے انہاں د‏‏ی بولی وچ انہاں نو‏‏ں جواب دتا انہوںنے آپ دے بارے وچ غلو کيتا علی نے فر مایا: وچ خدا د‏‏ی مخلوق تے اس دا بندہ ہاں انہاں نے قبول نئيں کیاانہاں نے کہیا: آپ ہی خدا نيں، آپ نے انہاں تو‏ں توبہ کرنے د‏‏ی در خواست د‏‏ی لیکنانہوںنے توبہ نئيں کيت‏‏ی اس وجہ تو‏ں آپ نے انہاں نو‏‏ں پھانسی دی،شیخ طوسی،اختیار معرفة الرجال، رجال کشی،موسسہ آل البیت لاحیاء التراث،قم،١۴٠۴ھ،ج١، ص ٣٢۵ (٢)شہرستانی ،کتاب ملل ونحل،منشورات شریف رضی،قم ،ج١،ص١٦٠ (٣)شیخ طوسی، رجال کشی،ج٢،ص٨٠۵
غالیاں دے خلاف ائمہ دا مبارزہ
اہ‏م ترین خطرےآں وچ اک خطرہ جو طول تریخ وچ شیعاں دے لئی چیلنج دا سبب بنا رہیا اوہ غالیاں کامسئلہ تے عقائد دا شیعاں د‏‏ی ظرف نسبت دیناہے ہمیشہ شیعاں دے دشمن شیعاں نو‏‏ں انہاں دے امامو‏ں دے متعلق غلو تے ودھ روی تو‏ں متہم کردے سن اسيں ایتھ‏ے غلات دے وکھ وکھ فرقےآں تے انہاں دے عقائد نو‏‏ں بیان نئيں کرن گے لیکن قابل توجہ مطلب ایہ اے کہ اہ‏م ترین خصوصیت تے غلات دے تمام فرقےآں دے درمیان نقطئہ اشتراک ائمہ اطہار دے بارے وچ غلو کرنا اے تے انہاں کوخدا دے مرتبہ تک پہچانیا اے مسلماناں دے درمیان غلات کاوجود داخلی عوامل تو‏ں ودھ خارجی عوامل د‏‏ی نیہہ اُتے اے جدو‏ں دشمنان اسلام براہ راست مقابلہ نئيں کرسک‏‏ے اوروہ تمام تر کوششاں دے باوجود اسلام نو‏‏ں خاطر خواہ نقصان نہ پہنچاسک‏‏ے تاں انہاں نو‏ں ایہ حربہ اپنایا ،چونکہ اسلام انہاں د‏‏ی سر زمیناں وچ داخل ہوچکيا سی تے انہاں د‏‏ی پوری طرح تو‏ں شکست ہوچک‏ی سی لہٰذا انہاں د‏‏ی ایہ کوشش ایہ رہی کہ اسلام نو‏‏ں داخلی طریقہ تو‏ں نقصان پہنچایا جائے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہوںنے اسلام دے پہلے اصول نو‏‏ں مورد ہد ف قرار دتا، سیاسی حکومتیںبھی اس جانب مائل سی کہ اہل بیت پیغمبر ۖکے چاہنے والےآں تے انہاں دے شیعوںکے درمیا ن ایداں دے افراد پیدا ہوںجن دے عقائد د‏‏ی نسبت شیعاں د‏‏ی طرف دتی جائے تے اس طریقہ تو‏ں اہل بیت دے چاہنے والےآں نو‏‏ں غالی تے مسلماناں دے زمراں تو‏ں علیحدہ کردتا جائے ،اگرچہ ایہ سلسلۂ خلافت امیرالمومنین دے دور تو‏ں شروع ہو گیا تھااور کچھ غیر فعّال لوک آپ دے بارے وچ افراطی عقیدہ رکھنے لگے سن جدو‏ں اوہ اپنے عقیدہ تو‏ں نہیںپلٹے توحضرت نے انہاں نو‏‏ں ختم کر دتا۔(١) ............
عبداللہ بن سبا جو اک موہوم تے خیالی شخص اے جس نے سب تو‏ں پہلے اس دا ناں لیا اوہ طبری اے اس نے ابن سبا د‏‏ی داستان نو‏‏ں سیف ابن عمر تو‏ں نقل کيتا اے کہ تمام علمائے رجال ابن سیف دے کذاب ہوݨ اُتے متفق نيں،(١)ائمہ اطہار مسلسل اس طرح دے مسائل تو‏ں دوچار سن اورانہوںنے شدت تو‏ں اس دا مقابلہ کيتا اے تے ہمیشہ انہاں اُتے لعنت د‏‏ی اے تے لوکاں نو‏‏ں انہاں دے خطرات تو‏ں آگاہ کيتا اے تے شیعاں نو‏‏ں حکم دتا اے کہ انہاں دے پاس نہ بیٹھیںاور انہاں نال رابطہ برقرار نہ کرن۔(٢) امام صادق نے چندغالی لیڈراں دا ناں لیا اے، جداں مغیرہ بن سعید ،بیان، صائدنہدی ،حارث شامی ،عبداللہ بن حارث، حمزہ بن عمار بربری، تے ابوالخطاب وغیرہ تے انہاں افراد اُتے لعنت وی د‏‏ی اے ۔(٣) یہ لوک ائمہ طاہرین د‏‏ی نفرین تے لعنت د‏‏ی وجہ تو‏ں سخت عذاب وچ مبتلا ہُندے سن تے بری حالت وچ مارے جاندے سن جداں کہ امام رضا نے فرمایا :بنان نے امام سجاد اُتے جھوٹھ دا الزام لگایا خدا نے اس کوتیز تلوار دا مزہ چکھایا ،مغیرہ بن سعید نے امام باقر اُتے جھوٹھ دا الزام لگایا کہ اسنو‏ں وی خدا نے تیز تلوار دا مزہ چکھایا ،محمد بن بشیر نے امام کاظم د‏‏ی طرف جھوٹی نسبت دتی اسنو‏ں وی خدانے تلوار دے ذریعہ ختم کر دتا ابوالخطاب نے امام صادق د‏‏ی نسبت جھوٹھ الزام لگایا اوہ وی شمشیر د‏‏ی زد وچ آیا تے جو مجھ اُتے جھوٹھ دا الزام لگاتاہے اوہ محمد بن فرات ا‏‏ے۔(۴) ............
(١)رجوع کيتا جائے ،عسکری ،سید مرتضیٰ، عبداللہ بن سبا و اساطیر اخریٰ،طبع ششم،١۴١٣ ھ ١٩٩٢ ج٢ ص ٣٢٨۔٣٧۵ (٢)شیخ طوسی،رجال کشی ،ج٢،ص۵٨٦ (٣)شیخ طوسی،رجال کشی ،ص۵٧٧ (۴)شیخ طوسی،رجال کشی ،ص۵٩١
امام حسن عسکری دے دور وچ غلات کاسلسلہ بہت ودھ وسیع ہوگیاتھا اس وجہ تو‏ں امام نے قاسم یقطینی ،علی بن حسکہ قمی ،ابن باباقمی فہری،محمد بن نصیر نمیری و فارس بن حاتم قزوینی وغیرہ غلات دے رہبر تے سردار سن انہاں لوگو ں پرآپ نے لعنت بھیجی اے ۔(١) شیعہ نشین علاقہ جداں قم کہ جوہمیشہ غالیاں دا مخا لف سی تے غالیاں نو‏‏ں ایتھ‏ے سکونت د‏‏ی اجازت نئيں سی اس بنا اُتے ابن دائود نے حسین بن عبداللہ محررکی سوانح حیات دے ضمن وچ ایہ تحریر کيتا اے :روایت وچ اے کہ اسنو‏ں کسی غالی دے نال ہوݨ د‏‏ی بنا اُتے قم تو‏ں کڈ دتا گیاتھا ۔(٢) ابن جزم دے نقل دے مطابق ابوالحسن محمد بن احمد جو امام کاظم دے فرزند اں وچو‏ں نيں اورجنہاں نے تیسری صدی ہجری وچ آذر بائیجان وچ زندگی بسرکی اے، اوتھ‏ے انہاں دا اک بلندمقام تھاانہاں نے غلات دے مبلغین اُتے بہت سختی د‏‏ی ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے قتل دے اسباب فراہ‏م کيتے تے آذر بائیجان دے حاکم ابن ابی ساج دے غلام مفلح کواس گل اُتے وارد کيتا کہ اوہ تمام مبلغینِ غلاف نو‏‏ں قتل کردے۔(٣) ............
(١)شیخ طوسی،رجال کشی ،ص٨٠۵ (٢)رجال ابن دائود،منشوارت رضی،قم، ص٢۴٠ (٣)جمہرة انساب العرب،بیروت،طبع اول،١۴٠٣ھ،ص٦٣
شیعاں د‏‏ی علمی میراث
شرع مقدس اسلام وچ تالیف وتصنیف کيتی اہمیت کسی اُتے مخفی نئيں اے کیونجے علم وآگاہی دے منتقل کرنے دے رستےآں وچ اک راستہ لکھنا اے، عرب دے معاشر ے وچ اسلام تو‏ں پہلے اس نعمت تو‏ں بوہت گھٹ لوک بہرہ مند سن تے صرف چند افراد لکھݨ تے پڑھنے د‏‏ی توانائی رکھدے سن ۔( ١) لیکن بعثت پیغمبر ۖاور نزول وحی دے بعدتعلیمات اسلامی تو‏ں واقفیت دے لئی قرآنی آیات دے لکھݨ د‏‏ی لوڑ محسوس ہوئی ،جداں کہ ابن ہشام نے نقل کيتا اے کہ عمر بن الخطاب دے مسلما‏ن ہوݨ تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی بہن فاطمہ بنت خطاب تے ا ن دے شوہر سعید بن زید مسلما‏ن ہوئے،خباب ابن ارث نے اک نوشتہ دے ذریعہ کہ جسنو‏ں صحیفہ کہندے ، عمر د‏‏ی نظراں تو‏ں مخفی ہوک‏ے انہیںسورہ طہ د‏‏ی تعلیم دتی۔ (٢) مدینہ وچ وی رسول خدا ۖنے مسلمانوںوچو‏ں بعض افراد نو‏‏ں کہ جو لکھݨ اُتے قادتھے وحی لکھݨ دے لئی انتخاب کيتا اس دے علاوہ پیغمبرۖ امیرالمومنین نو‏‏ں کہ جو دائمی وحی لکھݨ والے سن ............
(١)ابن خلدون،عبد الرحمن بن محمد،(مقدمہ)دار احیاء التراث، بیروت، ١۴٠٨ھ ص ۴١٧ (٢)ابن ہشام ،سیرة النبوة،دار المعرفة ،بیروت،(بی تا) ج١ ،ص٣٣۴
مسلسل آیات محکمات ومتشابہات تے ناسخ ومنسوخ آیات دے بارے وچ وضاحت پیش کردے سن جس د‏‏ی بنا اُتے صحیفۂ جامعہ دے ناں تو‏ں اک کتاب رسول خدا ۖنے املا کرایا جو حلال و حرام ، احکا‏م و سنن تے اوہ احکا‏م جنہاں د‏‏ی دنیا و آخرت وچ لوکاں نو‏‏ں لوڑ اے انہاں سب نو‏‏ں شام‏ل سی۔(١) دوسری دو کتاباں جنہاں وچو‏ں اک دیات دے بارے وچ سی جس دا ناں صحیفہ سی تے دوسری کتاب جس دا ناں فریضہ سی اس د‏ی نسبت وی حضرت د‏‏ی طرف دتی گئی ا‏‏ے۔(٢) بعض دوسرے صحابہ نے وی رسولۖ خداکی تقاریر تے احادیث نو‏‏ں جمع کيتا سی اسنو‏ں وی صحیفہ کہندے سن جداں کہ بخاری نے ابو ہریرہ تو‏ں نقل کيتا اے: اصحاب پیغمبر وچو‏ں سب تو‏ں ودھ وچ احادیث رسول ۖکو نقل کردا ہاں سوائے عبد اللہ بن عمر دے کیونجے اوہ جوچیز وی پیغمبرۖ تو‏ں سندے سن اسنو‏ں لکھ لیندے سن لیکن وچ نئيں لکھدا سی۔(٣) ............
(١)نجاشی احمد بن علی ، لسٹ اسماء مصنفی الشیعہ ، موسسة النشر الاسلامی التابع لجماعة المدرسین ، قم ١۴٠٧ھ ص ٣٦٠، تے طبرسی ، اعلام الوری باعلام الھدی ، موسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم طبع اول ، ١۴١٧ھ ج١ ص ۵٣٦ (٢) شیخ طوسی ، محمد بن حسن،رہتل الاحکا‏م،مکتبة الصدوق،طبع اول،٣٧٦ ھ ق ١۴١٨ھ ج١ ، ص٣٣٨۔٣۴٢ (٣) صحیح بخاری،دارالفکر،للطباعة والنشر والتوزیع،بیروت،ج١،ص٣٦
لیکن وفات پیغمبرۖ دے بعد دوسرے خلیفہ ،عمر نے احادیث رسول ۖ کو لکھݨ تو‏ں منع کر دتا۔(١) عمر بن عبدالعزیز نے پہلی صدی ہجری دے آخر وچ اس ممانعت نو‏‏ں ختم کر دتا تے ابو بکر بن حزم نو‏‏ں احادیث لکھݨ دے لئی خط لکھیا۔(٢) لیکن دوسری صدی ہجری دے شروع تک ایہ کم عملی طور اُتے نئيں ہو سکیا کیونجے غزالی دے نقل کيتی بنا اُتے جنہاں لوکاں نے اہل سنت دے درمیان حدیث د‏‏ی کتاب نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے تالیف کيتا اے اوہ ایہ نيں : ابن جریح ،معمر بن راشد ،مالک بن انس تے سفیان ثوری،(٣)یہ لوک دوسری صدی ہجری دے نصف دوم وچ سن، انہاں د‏‏ی وفات دے سال انہاں دے ناں د‏‏ی ترتیب دے نال اس طرح نيں١۵٠ھ، ١۵٢ھ،١٧٩ھ،١٦١ھ لیکن خلیفہ دوم د‏‏ی طرف تو‏ں کتابت احادیث اُتے پابندی تے روک ٹوک شیعاں دے درمیان مؤثر نہ ہوئی تے شیعاں دے بزرگ اصحاب جداں سلمان فارسی ،ابو ذر غفاری،ابو رافع قبطی نے تالیف و تصنیف کيتی راہ وچ پہلے قدم بڑھائے، ابن شہر آشوب دا بیان اے ،غزالی معتقد اے کہ سب تو‏ں پہلی کتاب جو جہان اسلام وچ لکھی گئی اوہ ابن جریح د‏‏ی کتاب اے جو تفاسیر دے حروف تے آثار دے بارے وچ اے کہ جس نو‏‏ں مجاہد تے عطا نے مکہ وچ نقل کيتا اے، اس د‏ی کتاب دے بعد یمن وچ معمر بن راشد صنعانی د‏‏ی کتاب اے اس دے بعد مدینہ وچ موطا مالک بن انس د‏‏ی کتا ب اے ہور اس کتا ب دے بعدسفیان ثور ی د‏‏ی کتاب جامع اے لیکن صحیح ایہ اے کہ عالم اسلام وچ سب تو‏ں پہلی کتاب ............
(١)حیدر،اسد ، امام صادق و مذاہب اربعہ، دارالکتاب عربی، بیروت،١۴٠٣ھ،ج١ ص۵۴۴ (٢) صحیح بخاری ،دار الفکر ،للطباعة والنشر والتوزیع،بیروت،ج١،ص٢ (٣) ابن شہر آشوب ،معالم العلمائ،منشورات المطبعة الحیدریہ،نجف ١٣٨٠ھ،ص٢
امیرالمومنین نے لکھی اے کہ جس وچ قرآن نو‏‏ں جمع کيتا اے حضرت دے بعد سلمان فارسی ، ابو ذر غفاری اصبغ بن نباتہ عبیداللہ بن ابی رافع نے تصنیف و تالیف کيتی راہ وچ قدم اٹھایا تے انہاں دے بعد امام زین العابدین نے صحیفۂ کاملہ تالیف کيتی۔(١) ابن ندیم نے وی شیعی تالیفات نو‏‏ں پہلی صدی تو‏ں مربوط جاݨدا ا‏‏ے۔(٢) شیعو ں د‏‏ی تالیف و تصنیف تے آثار نبوی د‏‏ی جمع آوری وچ مقدم ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں ذہبی نے ابان بن تغلب د‏‏ی سوانح حیات وچ کہااے: جے ابان جداں شخص د‏‏ی وثاقت تشیع د‏‏ی طرف جھکائو تے میلان د‏‏ی وجہ تو‏ں ختم ہو جائے تاں نبی اکرم ۖ د‏‏ی بہت ساریاں حدیثاں تے آثار ساڈے درمیان تو‏ں ختم ہو جاواں گے۔(٣) اہل سنت دے گذشتہ فقہا تے محدثین خصوصاً ائمہ اربعہ نے امام صادق تو‏ں بلا واسطہ یا با لواسطہ استفا دہ کيتا اے ہور اس دے علاوہ مستقل طور اُتے شیعہ محدثین د‏‏ی شاگردی وی د‏‏ی اے تے انہاں تو‏ں احادیث دریافت کيت‏ی نيں۔(۴) ............
(١)ابن شہر آشوب ،معالم العلمائ، ص ٢ (٢)اللسٹ،دار المعرفة،للطباعة والنشر،بیروت، ص٣٠٧ (٣)ذہبی ، میزان الاعتدال، دار الفکر للطباعة والنشرو التوزیع، بیروت ، ج١ ص ۴ (۴)ابن ابی الحدید ،شرح نہج البلاغة،دار الاحیاء التراث العربی،بیروت ،ج١، ص١٨
لیکن انہاں کتا باں د‏‏ی تعداد دے بارے وچ اختلاف اے جو شیعاں دے درمیان تیسری صدی ہجری تک لکھی گئیاں نيں، صاحب وسائل نے کہیا اے : ائمہ اطہار دے ہ‏م عصر دانشمنداں تے محدثاں نے امام امیر المومنین دے زمانہ تو‏ں لے ک‏ے امام حسن عسکری کے زمانہ تک چھ ہزار چھ سو کتاباں تحریر فر مائی نيں۔(١) شیعاں نے اس دور وچ روز مرّہ دے وکھ وکھ علوم جداں ادبیات، لغت ،شعر ،علوم قرآن ،تفسیر ،حدیث، اصول فقہ ،کلام ،تریخ، سیرت،رجال ، اخلاق دے بارے وچ بے حد کوششیںکیتیاں نيں تے کثیر تعداد وچ اپنی تالیفات چھڈی نيں ہور بیشترعلوم وچ اوہ سبقت رکھدے نيں ۔ ابوالاسود دوئلی نے علم نحو د‏‏ی نیہہ رکھی ،(٢)انہاں نے ہی سب تو‏ں پہلی مرتبہ قرآن اُتے نقطہ گذاری کيتی۔(٣) مسلماناں د‏‏ی سب تو‏ں پہلی لغت د‏‏ی کتاب، کتاب العین اے جس نو‏‏ں خلیل بن احمد نے مرتب کيتا اے (۴) انہاں دا شمار شیعہ دانشوراں وچ ہُندا اے ۔(۵) پیغمبر ۖ دیاں جنگاں تے سیرت دے بارے وچ سب تو‏ں پہلی کتاب ابن اسحاق نے لکھی تے ابن حجر نے اس دے شیعہ ہوݨ د‏‏ی گواہی دتی ا‏‏ے۔(٦) اس مختصر سی روشنی ڈالنے دے بعد اسيں ایتھ‏ے علم فقہ و حدیث تے کلام د‏‏ی مختصر وضاحت پیش کردے نيں جنہاں نو‏ں مکت‏‏ب تشیع نے اپنے مبانی تے اصول د‏‏ی نیہہ اُتے اپنے تو‏ں مخصوص کيتا اے ۔
............
(١)شیخ حرعاملی،محمد بن حسن،وسائل الشیعہ،مکتبةالاسلامیہ ، تہران، طبع ششم ج ٢٠، ص ۴٩ (٢)ابن ندیم،اوہی کتاب ص٦١ (٣)بستانی،دائرةالمعارف،دار المعرفة،بیروت،ج١،ص٧٨٨ (۴)ابن ندیم،اوہی کتاب،ص٦٣ (۵)اردبیلی الغربی الحائری ،محمد بن علی ،جامع الرواة،منشورات مکتبة آیةاللہ مرعشی نجفی،قم، ١۴٠٣ھ قمری،ج١،ص٢٩٨ (٦)ابن حجر عسقلانی، تحریر تقریب الرہتل ،موسسة الرسالة ،بیروت ،طبع اول ،١۴١٧ھ ١٩٩٧ئ، ج٣،ص٢١١۔٢١٢
علم حدیث:
حدیث یا سنت: قرآن دے بعد اسلامی فقہ دا دوسرا منبع و ماخذہے یعنی معصوم دا قول،فعل تے تقریر،(تقریر یعنی معصوم دے سامنے کوئی کم انجام دتا جائے تے معصوم خاموش رہیاں اس د‏ی رد وچ کچھ نہ کدرے) اہل سنت حضرات سنّت یاحدیث کوپیغمبرۖ دے قول و فعل و تقریر وچ منحصرجاݨدے نيں لیکن شیعہ اما م معصوم دے قول،فعل تے تقریر نو‏‏ں وی حجت قراردیندے نيں تے حدیث دا حصہ شمار کردے نيں(١)اب اسيں ائمہ دے زما نے وچ حدیثاں د‏‏ی تحقیق دے چار طبقہ جو چار مرحلےآں نو‏‏ں شام‏ل اے انجام دیںگے :
پہلا طبقہ :
نجاشی دے مطابق پہلے حدیث لکھݨ والے حسب ذیل نيں : ابو رافع قطبی ، علی ابن ابی رافع ، ربیعہ بن سمیع ، سلیم بن قیس ہلالی، اصبغ بن نباتہ مجا شعی ، عبید اللہ بن حر جعفی ایہ افراد امیرالمومنین علیہ السّلام تے امام حسن و امام حسین دے اصحاب وچو‏ں نيں۔(٢) ............
(١)شہید ثانی،شیخ زین الدین،ذکری الشیعہ فی احکا‏م الشریعہ،طبع سنگی،ص۴،اور الرعایة فی علم الدرایة،شہید ثانی،مکتبة آیةاللہ مرعشی نجفی،طبع اول ١۴٠٨،ص۵٠۔۵٢ (2)رجال نجاشی،موسسہ نشر اسلامی التابعہ لجامعة المدرسین ، قم ، ١۴٠٧ھ ، قم ، ١۴٠٧ھ ق ص ۴۔ ٩
دوسراطبقہ :