cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سید روح‌ اللہ خمینی دیاں سیاسی سرگرمیاں
برجردی دے نال خمینی دا رابطہ۔
کہیا جاندا اے کہ خمینی ، جنہاں نے اس حلقے اُتے بروجردی د‏‏ی صدارت دے خیال دے نفاذ اُتے وڈا اثر ڈالیا ، نو‏‏ں یقین سی کہ بروجردی محمد رضا شاہ دے خلاف اک مضبوط تے فیصلہ کن پوزیشن اختیار کرے گا۔ لیکن اس دے بعد دے سالاں وچ جو کچھ ہويا اس نے ثابت کيتا کہ ایہ تصور زیادہ درست نئيں لگدا۔ اپریل 1958 وچ ، خمینی نو‏‏ں معلوم ہويا کہ بروجردی حکومت دے نال ممکنہ آئینی ترامیم اُتے گل گل کر رہیا اے ۔ اس وقت ، ایہ افواہاں گردش کر رہ‏ی سن کہ اک آئین ساز اسمبلی قائم کيتی گئی اے - شاہ نو‏‏ں ہور اختیارات دینے دا اک منصوبہ - تے ایہ افواہاں گردش کر رہ‏ی سن کہ بروجردی نے اسمبلی دے قیام اُتے رضامندی ظاہر کر دتی ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، خمینی نے اس وقت دے کئی حکا‏م تے علماء دے نال مل ک‏ے بروجردی نو‏‏ں اک خط لکھیا ، جس وچ اس نے اس واقعے دے ممکنہ نتائج دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيتا۔ خط وچ ، اس نے بروجردی تو‏ں کہیا کہ اوہ اپنی پختہ رائے دا اظہار ک‏ر ک‏ے افواہاں نو‏‏ں ختم کرے۔ خمینی دے اس اقدام دے نتیجے وچ بروجردی نے اک بیان دتا جس وچ انہاں نے پہلوی حکومت دے نال کسی آئین ساز اسمبلی دے قیام تو‏ں متعلق کسی معاہدے د‏‏ی تردید کيتی۔
1334 وچ اک قومی بہائی مخالف مہم تشکیل دتی گئی جس وچ خمینی نو‏‏ں بروجردی د‏‏ی حمایت د‏‏ی وڈی امیدتیاں سن ، لیکن اوہ انہاں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔
ہور شخصیتاں دے نال روابط۔
خمینی دے اس وقت د‏‏ی فعال مذہبی شخصیتاں دے نال تعلقات جنہاں نے سیاست وچ حکومت‏ی اقدامات د‏‏ی کھل دے مخالفت کيتی ، جداں کہ ابولقاسم کاشانی تے فدائین اسلام دے رہنما مجتبیٰ نواب صفوی ، عارضی تے وڈی حد تک بے نتیجہ سن ۔ اس وقت براہ راست تے واضح سیاسی جدوجہد وچ حصہ لینے تو‏ں انہاں د‏‏ی ہچکچاہٹ د‏‏ی بنیادی وجہ اس موضوع اُتے انہاں دے مخصوص خیالات سن ۔ انہاں دا خیال سی کہ کسی وی عسکری تحریک د‏‏ی تبدیلی دا مطالبہ مذہبی عالم د‏‏ی قیادت وچ ہونا چاہیے۔ اُتے اس وقت اس راستے د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ بااثر شخصیت محمد موسٰی دیگ سن جو کہ اک سیکولر تے قوم پرست سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔
تیل د‏‏ی صنعت نو‏‏ں قومیانے دے معاملے وچ ، خمینی دے اس وقت دے پیغامات تے کچھ بکھرے ہوئے تقاریر تو‏ں تے اس دے بعد دے دناں وچ ، ظاہر ہُندا اے کہ اوہ شروع تو‏ں ہی اتحاد د‏‏ی عدم استحکا‏م اُتے یقین رکھدے سن تے نئيں اس دے لئی بہت امید اے. قم وچ تے حکا‏م دے درمیان ، صرف خمینی تے العظمی خوانساری نے کاشانی د‏‏ی قیادت تے اقدامات تے تحریک د‏‏ی قیادت بوروجردی نے کدی منظور نئيں کيت‏‏ی۔
خمینی نے تیل د‏‏ی تحریک د‏‏ی مذہب تو‏ں عدم دلچسپی دی طرف اشارہ کردے ہوئے اس وقت جدوجہد دے طریقے اُتے بار بار عدم اطمینان دا اظہار کيتا سی۔ اس حوالے تو‏ں انہاں دا حوالہ دتا گیا: "تیل د‏‏ی صنعت نو‏‏ں قومیانے دے معاملے وچ ، کیونجے ایہ اسلامی نئيں سی ، ایہ اک واحد قوم سی ، انہاں دا اسلام تو‏ں کوئی لینا دینا نئيں سی تے اس لئی اوہ کچھ نئيں ک‏ر سکدے سن . ۔
دوسری جگہ اوہ ابولغاسم کاشانی دے بارے وچ
"اساں اپنے وقت وچ مسٹر کاشانی نو‏‏ں وی دیکھیا۔ آقای کاشانی چھوٹی عمر تو‏ں ہی نجف وچ سن تے اک عسکریت پسند مولوی سن … جدو‏ں اوہ ایران آئے تاں انہاں د‏‏ی پوری زندگی ايس‏ے معنی وچ گزری تے وچ انہاں نو‏ں نیڑے تو‏ں جاندا تھا… [انہاں نے دیکھیا کہ جے چوک وچ کوئی مولوی ہُندا ، اوہ شاید اسلام قبول کرے گا ایہ کم کردا اے ، ایہ ناگزیر اے ، تے ایسا ہی ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں انہاں نے جاسوسی شروع کر دتی۔ماں خود اک گھر وچ سی جتھے کاشانی مرحوم داخل ہوئے۔ ایہ ماحول مسٹر کاشانی دے لئی بنایا گیا سی جو ہن اپنا گھر نئيں چھڈ سکدے سن ۔ اوہ اپنے گھر دے اک کمرے وچ بند سی ، اس لئی اوہ باہر نئيں نکل سکا۔ انہاں نے جو کیہ اوہ کئی بار کيتا ، انہاں نے اوتھ‏ے شکست دتی ، انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں شکست دتی۔ ۔
کسی وی صورت وچ ، خمینی نو‏‏ں میدان وچ تیل قومیانے د‏‏ی تحریک دا اک اہ‏م محافظ سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ کاشانی دے لئی انہاں د‏‏ی حمایت تے فدائیان اسلام نو‏‏ں جیل تے پھانسی تو‏ں آزاد کرانے دے لئی انہاں د‏‏ی مسلسل کوششاں اس قدر زبردست سن کہ انہاں نے میدان وچ انہاں د‏‏ی سائنسی پوزیشن نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتا تے انہاں دے تے بروجردی دے وچکار تنازعات دا اک اہ‏م نقطہ پیدا کيتا۔
جہاں تک فدائین اسلام دا تعلق اے ، خمینی نے قم دے کئی مجتہدین دے نال مل ک‏ے انہاں د‏‏ی پھانسی نو‏‏ں روکنے دے لئی سخت محنت کيتی۔ خمینی ایتھ‏ے تک کہ حکومت اُتے دباؤ ڈالنے دے لئی بروجردی گئے تے انہاں تو‏ں کہیا کہ اوہ حکومت نو‏‏ں نواب صفوی تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی سزائے موت اُتے عمل کرنے تو‏ں روکاں ، لیکن ایہ کوششاں کامیاب نئيں ہوئیاں تے نواب صفوی کئی ہور افراد دے نال جو اس دے مرکزی مرکز سن حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں فدائین اسلام نو‏‏ں پھانسی دتی گئی۔
جدوجہد دا آغاز۔
اہمیت تے براہ راست اثر و رسوخ دے لحاظ تو‏ں خمینی د‏‏ی سیاسی سرگرمیاں دا پہلا دور شاہیور 1320 دے بعد دے سالاں تو‏ں متعلق اے ، یعنی رضا شاہ نے ملک چھڈ دتا تے اس دا بیٹا محمد رضا ایران دا شاہ بن گیا۔ اس وقت تے محمد رضا شاہ دے دور حکومت دے پہلے سالاں وچ شیعہ پادری وڈی حد تک تنہا تے وکھ تھلگ سن ۔ اک طرف ، کمیونسٹاں تے سیکولر مصنفاں نے مذہب تے مذہب دی بنیاداں دا مقابلہ فکری شکوک و شبہات تو‏ں کيتا سی ، تے دوسری طرف ، حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں عائد کردہ خصوصی شرائط د‏‏ی وجہ تو‏ں ، مذہبی سرگرمیاں د‏‏ی کوئی گنجائش نئيں سی۔ اس سلسلے وچ اسلام دے خلاف کئی کتاباں شائع ہوئیاں جنہاں وچو‏ں اک کتاب علی اکبر حکیم زادہ نے لکھی جو کہ شیخ شیخ مہدی قمی دے بیٹے سن ۔ انہاں د‏‏ی کتاب دا ناں اسرارِ ملینیم سی ، جس دے جواب وچ خمینی نے 1322 وچ کتاب کشف الاسرار لکھی ، جس دے مواد نو‏‏ں اسلام دا دفاع تے اس مذہب اُتے حکیم زادہ دے تنقید دا جواب سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب ، جس دے لئی خمینی نے اپنے رسمی مطالعے وچ تھوڑی دیر دے لئی رکاوٹ پائی ، نو‏‏ں 1300 د‏‏ی پہلی تحریر سمجھیا جا سکدا اے جس نے واضح تے سنجیدگی تو‏ں اسلامی حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی تے اس دا دفاع کيتا۔ اسنو‏ں اپنے وقت د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ سیاسی کتاباں وچو‏ں اک سمجھیا جا سکدا اے ، اس دے نال نال اس وقت دے کم وی ، دونے مذہبی حکومت دے منصوبے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے خمینی د‏‏ی اس وقت د‏‏ی حکومت اُتے کھل دے تنقید د‏‏ی وجہ تاں۔
اس طرح د‏‏یاں تحریراں دے علاوہ اس وقت د‏‏ی حکومت تو‏ں انہاں دا عدم اطمینان وی انہاں د‏‏ی نظماں وچ پایا جاندا سی۔ اوہ اک کواٹرین وچ کہندا اے جو اس وقت گایا گیا سی:
6 مئی 1953 نو‏‏ں ، خمینی نے عوامی طور اُتے پہلی بار اک سیاسی موقف اختیار کردے ہوئے اک بیان جاری کيتا۔ ایہ اعلان ، جو انہاں دا پہلا سیاسی اعلان سی ، اسلامی علماء تے ایرانی قوم تو‏ں خطاب کيتا گیا۔ اس وچ ، اس نے سب نو‏‏ں متحد ہونے تے ملک د‏‏ی سیاسی صورتحال دے بارے وچ حساس ہونے اُتے زور دتا ، تے ایران تے اسلامی دنیا دے مسلماناں اُتے زور دتا کہ اوہ غیر ملکی طاقتاں تے انہاں دے اتحادیاں دے ظلم دے خلاف کارروائی کرن۔ خمینی نے قرآن تو‏ں اس آیت دا حوالہ دے ک‏ے اپنے اعلان دا آغاز کيتا سی: آیت اوہی آیت اے جو کتاب منازل السیرین انصاری وچ دتی گئی سی - اوہ کتاب جس اُتے شاہ آبادی نے خمینی دے نال کم کيتا سی - تے اس حصے دے آغاز وچ جس دے لئی وقف کيتا گیا سی "بیداری" (بابا القزا) ایتھ‏ے ، خمینی دا مطلب سی "کھڑا ہونا" ، روحانی تے سیاسی جہت وچ لوکاں د‏‏ی انفرادی تے سماجی تبدیلی ، ہور مذہب وچ کمزوری دے نال نال معاشرے وچ بدعنوانی دے خلاف جنگ۔
وہ اس بیان دا اک حصہ اے کہندا اے: "اج اوہ دن اے جدو‏ں بغاوت اصلاحی بہترین دن دے لئی روحانی ہويا چلدی اے ، جے خدا تو‏ں ہارنے تے سرکشی کرنے تے واپس نہ آنے د‏‏ی رسماں کرنے د‏‏ی اجازت دتی جائے تاں کل اک مٹھی بھر طوائفاں تے ہوساں آپ اُتے غالب آئے گا تے آپ دے تمام مذہب تے عزت نو‏‏ں انہاں دے بیکار مقاصد دے تابع کر دے گا۔ ۔
کشف‌الاسرار لکھنا۔
خمینی د‏‏ی جدوجہد تے نافرمانی دے جذبے نے انہاں د‏‏ی شائع کردہ پہلی تصنیف ، کشف الاسرار (تہران ، 1324 ھ) متاثر کيتا۔ کہیا جاندا اے کہ اس نے کتاب نو‏‏ں جلد از جلد لکھنے تے شائع کرنے اُتے اصرار کيتا کیونجے اسنو‏ں اس د‏ی ضرورت محسوس ہوئی ، تاکہ کتاب نو‏‏ں مکمل کرنے وچ جو وقت لگیا اوہ صرف اڑتالیس دن سی۔ ایہ حقیقت کہ کتاب اپنی اشاعت دے پہلے سال وچ دوسری بار شائع ہوئی اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ خمینی اس سلسلے وچ صحیح سن ۔
اس کتاب نو‏‏ں لکھنے وچ خمینی دا بنیادی مقصد علی اکبر حکیم زادہ د‏‏ی کتاب دتی سیکریٹس آف دتی ملینیم دے مندرجات نو‏‏ں مسترد کرنا سی ، جس وچ انہاں نے شیعہ اسلام اُتے نظرثانی تے اصلاح د‏‏ی ضرورت دا ذکر کيتا سی۔ اس وقت شیعہ مذہب اُتے ايس‏ے طرح دے دوسرے حملے وی ہوئے ، جنہاں وچ سنگل جی ، اک وہابی دی کتاب شریعت ، تے اس وقت دے مورخ تے مفکر احمد کسراوی د‏‏یاں تحریراں شام‏ل نيں۔ ایہ ایسی چیزاں نيں جداں محرم دے مہینے وچ شیعاں دے لئی ماتم کرنا ، شیعاں د‏‏ی طرف تو‏ں اماماں دے مقبراں د‏‏ی زیارت تے دعا کرنا تے شیعہ اماماں اُتے براہ راست تنقید کرنا انہاں د‏‏ی کتاب وچ خمینی نے کيتا سی۔ اس نے شیعہ مذہب اُتے انہاں دے حملےآں نو‏‏ں رضا شاہ د‏‏ی تے پہلوی حکومت اُتے سخت تنقید د‏‏ی جسنو‏ں اس نے "عوامی اخلاقیات نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی کوشش" کہیا۔ اُتے ، انہاں تنقیداں وچ ، اس نے بادشاہت وچ تبدیلی دا مطالبہ نئيں کيتا تے محض تجویز دتی کہ قابل مجتہداں دے اک گروہ نو‏‏ں اک بادشاہت دا انتخاب کرنے دا حکم دتا جائے جو "خدا دے قوانین تو‏ں تجاوز نہ کرے تے ظلم تے غلط کماں تو‏ں گریز کرے تے امیر بن جائے۔" لوکاں د‏‏ی جان تے عزت نو‏‏ں پامال نہ کرن۔
اسرائیل د‏‏ی ریاست دے قیام اُتے رد عمل
محمد رضا شاہ د‏‏ی حکومت دے پہلے برساں دے دوران انہاں د‏‏ی اک ہور سیاسی کارروائی اسرائیل دی نويں قائم شدہ حکومت کیت‏‏ی مذمت سی۔ اسرائیلی حکومت نے سرکاری طور اُتے 1327 وچ اپنے وجود دا اعلان کيتا تے ايس‏ے سال خمینی نے فلسطینی علاقےآں وچ اس حکومت دے قیام د‏‏ی مخالفت وچ اک بیان جاری کيتا۔
اس نے ، جو اسرائیل اُتے تبصرہ کرنے والے پہلے لوکاں وچو‏ں اک سی ، لوکاں تو‏ں اس دے بارے وچ گل د‏‏ی جسنو‏ں اس نے "صیہونیت دا خطرہ" کہیا "افسوس اس ملک پر! افسوس اس گورننگ باڈی اُتے ۔ افسوس اس دنیا اُتے ۔ افسوس اسيں اُتے ۔ افسوس انہاں خاموش علماء اُتے ۔ افسوس اس خاموش نجف ، اس خاموش قم ، اس خاموش تہران ، اس خاموش مشہد اُتے ۔ ایہ مہلک خاموشی ساڈے ملک ، ساڈے ملک ، ساڈی ساکھ نو‏‏ں ايس‏ے بہائیاں دے ہتھو‏ں اسرائیل دے بوٹاں تلے روندنے دا سبب بندی ا‏‏ے۔ افسوس اس اسلام اُتے ۔ افسوس انہاں مسلماناں اُتے ۔ اے علماء کرام خاموش نہ ہون۔ ہن شیخ … دے پیشہ نہ کہو د‏‏ی طرف تو‏ں خدا، شیخ ہن سی تاں اس نے اپنے کم نو‏‏ں اس نے اج خاموشی دے نال کيتا جاندا اے ظالم دستگاه تھا
بروجردی د‏‏ی وفات تے خمینی کےطریقے وچ تبدیلی
بروجردی د‏‏ی صدارت دے دوران ، خمینی نے کسی سیاسی سرگرمی د‏‏ی بجائے تعلیم تے تعلیم اُتے زیادہ توجہ دتی۔ اس وقت ، اوہ فقہ دے اصول پڑھاندے سن ، اپنے ارد گرد طلباء نو‏‏ں جمع کردے سن جو بعد وچ انہاں د‏‏ی سیاسی سرگرمیاں وچ انہاں دے اہ‏م اتحادی بن گئے ، جو بالآخر پہلوی حکومت دے خاتمے دا باعث بنے۔ مرتضیٰ مطاہری تے حسین علی منتظری دے علاوہ محمد جواد بہونار تے اکبر ہاشمی رفسنجانی جداں نوجوان وی انہاں وچ شام‏ل سن ۔
1325 وچ ، اس نے پادری محمد کاظم خراسانی د‏‏ی کتاب "کفایۃ الاصول " دا استعمال کردے ہوئے فقہ تو‏ں باہر کورس شروع کرنا شروع کيتا۔ اس د‏ی کلاس ، جو شروع وچ 30 تو‏ں کم طلباء دے نال شروع ہوئی سی ، اِنّی جلدی مقبول ہو گئی کہ تیسری بار جدو‏ں اسنو‏ں پیش کيتا گیا تاں سامعین تقریبا پنج سو ہو گئے۔ اس کلاس دے کچھ شرکاء دے مطابق ، خمینی د‏‏ی کلاس تے قم وچ اس مسئلے دے حوالے تو‏ں منعقد ہونے والی ہور کلاساں دے درمیان بنیادی فرق عسکریت پسندی تے جابرانہ جذبہ سی جو خمینی نے اپنے طلباء وچ پیدا کيتا۔ اس دے علاوہ ، فقہ نو‏‏ں اسلام دے ہور اہ‏م موضوعات ، جداں اخلاقیات ، تصوف ، فلسفہ ، سیاست تے معاشرے تو‏ں متعلق کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی قابلیت انہاں د‏‏ی کلاساں د‏‏ی ودھدی ہوئی مقبولیت د‏‏ی اک ہور وجہ سی۔
بروجردی د‏‏ی وفات دے بعد اپریل 1971، مسائل نو‏‏ں خمینی دے نقطہ نظر تبدیل کرنے لگا. کہیا جاندا اے کہ اس نے مدرس‏ے تے عوام د‏‏ی طرف تو‏ں پذیرائی حاصل کرنے دے باوجود اپنے اختیار اُتے زور دینے د‏‏ی ذرا سی کوشش نئيں کيت‏‏ی۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں کتاب "عروہ الوثقی" دے تمام ابواب اُتے اس دے فتویٰ د‏‏ی تحریر بروجردی د‏‏ی موت تو‏ں 5 سال پہلے مکمل ہوئی سی ، تے ايس‏ے سال اس دا حاشیہ کتاب "نجات دے ذرائع" اُتے لکھیا گیا سی۔ اک مذہبی کتاب
اس نے ، جو اس وقت شیعاں د‏‏ی قیادت کرنے دے لئی بروجردی دے جانشیناں وچو‏ں سی ، فقہ دے میدان وچ اپنیاں تحریراں دا اک حصہ شائع کيتا ، جس وچ اس نے مسائل د‏‏ی وضاحت کرنے والی کتاب شائع کيتی۔ اوہ ساکھ د‏‏ی اس سطح تک وی پہنچ چکيا سی جسنو‏ں بوہت سارے ایرانی شیعاں نے تقلید دے ذریعہ منتخب کيتا سی۔ اُتے ، ایسا لگدا اے کہ اس دے پاس محض تقلید بننے تو‏ں زیادہ گہرے مقاصد نيں۔
ریاستی تے صوبائی انجمناں
19 اگست ، 1943 د‏‏ی بغاوت دے بعد ، ایران اُتے امریک‏‏ی تسلط ودھ گیا تے ملک نے شاہ دے دربار وچ بہت اثر و رسوخ حاصل کيتا۔ اس وقت امریکا نے تیسری دنیا دے ملکاں وچ اصلاحات د‏‏ی کوشش کيتی جس دا بنیادی مقصد سیاسی سوزش نو‏‏ں بے اثر کرنا تے اپنی پالیسیاں دے مطابق حکومتاں نو‏‏ں مستحکم کرنا سی۔ ایران وچ انہاں اقدامات وچ جعفر شریف امامی ، علی امینی تے اسد اللہ عالم جداں لوکاں نو‏‏ں وزیر اعظم دا عہدہ دینا سی۔ کہیا جاندا اے کہ امینی د‏‏ی وزارت عظمیٰ دے دوران ، بروجردی د‏‏ی موت دے بعد ، اس نے علماء دے ہمراہ قم دا سفر کيتا تے خمینی سمیت کئی علماء نال ملاقات کيت‏ی۔ اس ملاقات دے دوران ، خمینی نے وزیراعظم نو‏‏ں تنقید تے سفارشات داں ، جسنو‏ں امینی نے برساں بعد "بہت دانشورانہ" سمجھیا۔
بغاوت دے بعد محمد رضا شاہ نے حکومت کیت‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی اقدامات دا اک سلسلہ وی اختیار کيتا تے ملک وچ ممکنہ تے حقیقی مخالفین نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے ایران وچ امریک‏‏ی ماڈل نو‏‏ں نافذ کيتا ، جس دے نتیجے وچ ملکی معیشت اُتے زیادہ تسلط پیدا ہويا۔
وزیر اعظم دے عہدے اُتے علی امینی دے جانشین اسد اللہ عالم سن ۔ جولائ‏ی 1341 ش ھ وچ انہاں د‏‏ی کابینہ وچ ریاست تے صوبائی انجمناں دا بل منظور کيتا گیا۔ ایسا لگدا سی کہ اس اصلاحاندی بل دا اک مقصد ملک دے لوکاں وچ مذہب دے اثر و رسوخ دے خلاف لڑنا سی ، جس دے مطابق "مسلما‏ن ہونا" ، "قرآن د‏‏ی قسم اٹھانا" تے "ہونا" د‏‏ی تن شرائط اک آدمی "ووٹراں تے ووٹراں اُتے لاگو ہُندا اے - جو کہ اس وقت دے انتخابات وچ روايتی تے عام حالات وچو‏ں اک سی - ختم کر دتا گیا۔
اس بل د‏‏ی منظوری دے بعد ، خمینی د‏‏ی دعوت اُتے ، عبدالکریم حائری دے گھر وچ اک اجلاس منعقد ہويا جس وچ قم دے اول درجے دے علماء موجود سن ۔ اس ملاقات دے دوران ، خمینی ، جنہاں نے اس منصوبے نو‏‏ں بہائیاں دے لئی ملک دے مختلف حصےآں وچ دراندازی نے گولپایگانی تے کچھ ہور حکا‏م تو‏ں مشورہ کيتا ، تے آخر وچ شاہ نو‏‏ں ٹیلی گرام بھیجنے دا فیصلہ کيتا۔ ، جس وچ اس نے اس د‏ی مخالفت کيتی۔ اس حکومت‏ی حکم نامے دے نال قم دے حکا‏م دا اظہار کرن۔ نال ہی انہاں نے مراکز تے شہراں دے علماء نو‏‏ں نیڑے تے دور دے پیغامات بھیجے۔
خمینی نے خود شاہ تے اس وقت دے وزیر اعظم نو‏‏ں اک ٹیلی گرام بھیجیا ، جس وچ انہاں نو‏ں اسلامی قانون تے 1286 وچ پاس ہونے والے آئین د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی تنبیہ کيتی گئی ، تے خبردار کيتا کہ جے قانون نو‏‏ں منسوخ نہ کيتا گیا تاں علماء احتجاج کرن گے۔ اس نے وزیر اعظم نو‏‏ں لکھیا: "اس سلسلے وچ ، وچ اک بار فیر آپ نو‏‏ں مشورہ دیندا ہاں کہ خدا وند عالم تے آئین د‏‏ی اطاعت کرن تے قرآن د‏‏ی خلاف ورزی دے سنگین نتائج تے قوم دے علماء دے احکامات تو‏ں ڈراں تے مسلم لیڈر تے آئین د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے ملک نو‏‏ں جان بجھ کر تے بلا وجہ خطرے وچ نہ ڈالاں ورنہ علماء اسلام آپ دے بارے وچ اپنی رائے دا اظہار کرنے تو‏ں انکار نئيں کرن گے۔ ۔
ان اقدامات دے بعد ، شاہ د‏‏ی حکومت نے پادریاں نو‏‏ں دھمکیاں داں تے انہاں دے خلاف پروپیگنڈا کيتا ، تے ایتھ‏ے تک کہ عالم نے واضح طور اُتے کہیا: "حکومت اس اصلاحاندی پروگرام تو‏ں پِچھے نئيں ہٹے گی جس اُتے اوہ عمل ک‏ے رہی ا‏‏ے۔ ۔
لیکن قم وچ خمینی تے ہور علماء دے پیغامات تے اقدامات نے تحریک نو‏‏ں ریاستی تے صوبائی انجمناں دے بل د‏‏ی مخالفت دا باعث بنا ، جسنو‏ں "دو ماہ د‏‏ی تحریک" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، تاکہ لوکاں وچ وسیع پیمانے اُتے حمایت حاصل کيتی جا سک‏‏ے ، شاہ د‏‏ی حکومت اُتے دباؤ بڑھدا گیا۔. آخر کار ، دو ماہ د‏‏ی جدوجہد دے بعد ، شاہ تے حکومت نے قم دے علماء نو‏‏ں مناسب جواب دینے اُتے اتفاق کيتا۔ ایہ تحریری جوابات قم دے علماء د‏‏ی طرف تو‏ں اعتکاف تے تسلی د‏‏ی صورت وچ لکھے گئے سن ، لیکن انہاں وچو‏ں کسی وچ وی خمینی دا ناں نئيں سی ، جو دو ماہ د‏‏ی تحریک دے بانی سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ خمینی نے فیر حکومت کیت‏‏ی مخالفت جاری رکھی تے حکومت تو‏ں اک سرکاری بیان وچ ریاست تے صوبائی انجمناں تو‏ں متعلق بل نو‏‏ں منسوخ کرنے دا مطالبہ کيتا۔ اس وقت ، کچھ مدرسےآں دے علماء نے حکومت دے موقف نو‏‏ں قائل پایا سی تے دو ماہ د‏‏ی تحریک نو‏‏ں ختم کرنے دا مطالبہ کيتا سی۔
اسی وقت ، خمینی نے لوکاں نو‏‏ں لکھیا: "مسلما‏ن قوم اس وقت تک خاموش نئيں رہے گی جدو‏ں تک کہ انہاں خطرات نو‏‏ں ختم نئيں کيتا جاندا ، تے جے کوئی خاموش اے تاں اوہ خدا تعالٰی دے سامنے ذمہ دار اے تے اس دنیا وچ زوال دا شکار ا‏‏ے۔ مسلم قوم تے اسلام دے علماء زندہ نيں۔ "اور اوہ برداشت ک‏ر رہ‏ے نيں تے اسلام تے مسلماناں دے ناں دے مطابق پھیلے ہوئے کسی وی غدار ہتھ نو‏‏ں کٹ دین گے۔ اس نے ایہ تحریر تہران گلڈز دے جواب وچ لکھی جس نے انہاں تو‏ں عالم دے ریڈیو انٹرویو دے بارے وچ پُچھیا۔ انہاں نے ہور کہیا: " " میری رائے وچ ، وزیر اعظم دے انٹرویو د‏‏ی کوئی قانونی اہمیت نئيں سی تے اس نے ایہ رائے فراہ‏م نئيں کيت‏‏ی ، کیونجے جو چیز وزیراں د‏‏ی کونسل نے منظور کيتی سی اوہ وزیر اعظم دے دستخط تو‏ں منسوخ نئيں ہوئے گی تے باقی رہے گی طاقت وچ ۔
اسی خط وچ ، اس نے پہلی بار صہیونیت تے اندرونی صہیونیاں دے خطرے دے بارے وچ خبردار کيتا تے ہر اک تو‏ں ملکی معیشت تے سیاست اُتے صیہونیاں دے اثر و رسوخ دے خلاف کھڑے ہونے د‏‏ی اپیل کی: "قرآن پاک تے اسلام خطرے وچ نيں ، ملک د‏‏ی آزادی تے اس د‏ی معیشت ایہ صیہونیاں دے کنٹرول وچ اے ، جو ایران وچ اک بہائی جماعت دے طور اُتے نمودار ہوئے ، تے زیادہ دیر نئيں ہوئے گی ، اس مہلک خاموشی دے نال ، مسلماناں نے اس ملک د‏‏ی پوری معیشت اُتے قبضہ ک‏ر ليا اپنے ایجنٹاں د‏‏ی منظوری دے نال ، تے مسلم قوم نو‏‏ں ہر لحاظ تو‏ں وجود تو‏ں ختم کر دتیاں۔ ۔
علماء حکومت تے عوام سائنس تے بل صوبائی تے ریاستی کونسلاں نو‏‏ں فارسی تریخ آذر 1341 وچ دین گے کابینہ دے ستويں اجلاس وچ منسوخ ک‏ر ک‏ے حکا‏م نو‏‏ں بھیجے گئے قم نو‏‏ں تحریری طور اُتے مطلع کيتا گیا سی۔ قم دے علماء دے نال اک ملاقات وچ خمینی نے بند دروازےآں دے پِچھے اس بل د‏‏ی منسوخی نو‏‏ں کافی نئيں سمجھیا تے اس وقت دے حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اس د‏ی منسوخی د‏‏ی خبر نو‏‏ں سرکاری تے عوامی طور اُتے اعلان کيتا جائے۔ اس درخواست دے نتیجے وچ ، بل نو‏‏ں منسوخ کرنے د‏‏ی خبر اگلے دن سرکاری اخبارات وچ شائع ہوئی ، تے ریاست تے صوبائی انجمناں دے بل د‏‏ی کہانی ختم ہوگئی۔
خمینی نے اس واقعہ دے بعد اک تقریر وچ کہیا: "دو مہینےآں وچ جو ایہ ہويا ، اوتھ‏ے رادیاں سن جدو‏ں ميں دو گھینٹے سوندا سی۔ ایہ واجب اے … بادشاہ تو‏ں لے ک‏ے انہاں حضرات تک ، ملک دے آخر تک ، ہر کوئی سائنسی طور اُتے مشورہ دتا جانا چاہیے ۔
یہ کہیا جا سکدا اے کہ ریاست تے صوبائی انجمناں د‏‏ی کہانی دراصل وقت د‏‏ی حکومت تو‏ں علماء دے بنیادی مطالبات نو‏‏ں پورا کرنے دا اک بہانہ بن گئی سی تے خمینی نے اس مختصر کہانی وچ جو مسائل تے مسائل اٹھائے سن اوہ بہت زیادہ عام تے بل دے موضوع تو‏ں زیادہ اہ‏م اس دے علاوہ ، اس کہانی نے اسنو‏ں پہلے تو‏ں کدرے زیادہ بادشاہ د‏‏ی مخالفت کيتی آواز دے طور اُتے پیش کيتا۔ بھانويں اس واقعے تو‏ں پہلے ، خمینی اک اہ‏م عالم تے دوسرےآں دے حوالے تو‏ں جانیا جاندا سی ، لیکن ایہ کہیا جا سکدا اے کہ اس دے بعد ، اس د‏ی قیادت تے عسکری شخصیت لوکاں دے لئی زیادہ مشہور ہو گئی ، تے اس دے نتیجے وچ ، اس کہانی نو‏‏ں سمجھیا جا سکدا اے اک تحریک دا آغاز جس نے اگلے سال پہلوی حکومت دا تختہ الٹ دتا۔
سفید انقلاب دا منصوبہ
دسمبر 1341 وچ ریاست تے صوبائی انجمناں دے بل د‏‏ی کہانی دے اختتام دے بعد ، اک نواں منصوبہ تے اس بار خود شاہ نے چھ اصولاں دے نال "سفید انقلاب" یا "بادشاہ تے وطن انقلاب" دا اعلان کيتا۔ ایہ منصوبہ ، جسنو‏ں امریکا نے سپانسر کيتا سی ، شاہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں لبرل ، ترقی پسند تے ترقی پسند دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی کوشش سی۔ کہیا جاندا اے کہ شاہ نو‏‏ں یقین سی کہ ایسوسی ایشن پلان د‏‏ی ناکامی اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں سی کہ حکومت نئيں ، شاہ اس د‏ی ذمہ دار سی۔ انہاں نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ کوئی وی اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی جرات نئيں کرے گا۔
سفید انقلاب دے انہاں چھ اصولاں د‏‏ی سب تو‏ں مشہور شق ماسٹر غلام حکومت کیت‏‏ی شمولیت سی۔ انہاں اصولاں نو‏‏ں اندر تو‏ں تے باہر تو‏ں بہت مدد ملی۔ دوسری طرف ، امریکا نے اسنو‏ں اپنے اہداف دے مطابق سمجھیا تے اس وجہ تو‏ں شاہ دے حصول وچ اس د‏ی مدد کرنے تو‏ں دریغ نئيں کيتا۔ دوسری طرف ، کمیونسٹاں دے اندر ، انہاں نے اس تبدیلی نو‏‏ں اپنے جدلیاندی مراحل دے نال ہ‏م آہنگی وچ دیکھیا ، تے انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں جاگیرداری تو‏ں سرمایہ داری وچ منتقلی تے اس دے نتیجے وچ کمیونزم دے ظہور دے طور اُتے دیکھیا۔ اس خیال د‏‏ی وجہ تو‏ں سوویت یونین تے اس د‏ی جماعتاں اس منصوبے اُتے متفق تے حمایت کر رہ‏ی سن۔
جنوری 1972 وچ ، شاہ نے اپنی اصلاحات دے چھ اصولاں دا اعلان کيتا تے لوکاں تو‏ں کہیا کہ اوہ ايس‏ے سال 26 فروری نو‏‏ں انتخابات وچ آئیاں تے انہاں نو‏ں ووٹ دتیاں اس دے بعد ، خمینی نے قم وچ علماء تے حکا‏م دے اک گروپ نو‏‏ں اس مسئلے اُتے گل گل دے لئی اک اجلاس بلانے د‏‏ی دعوت دتی۔ اس میٹنگ وچ ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ قم حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں روح اللہ کمال وند شاہ تو‏ں مذاکرات کرن گے تے انہاں اصلاحات دے لئی انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کرن گے۔ تہران تو‏ں واپسی دے بعد ، کمال وند نے قم تے خمینی دے علماء نو‏‏ں شاہ تو‏ں اپنی گل گل دے نتائج دے بارے وچ دسیا۔ پتہ چلا کہ ایہ اصلاحات شاہ دے لئی بہت اہ‏م تے اہ‏م سن۔ شاہ نے کمل وند نو‏‏ں اس انقلاب د‏‏ی اہمیت دے بارے وچ دسیا سی: " نہ صرف انہاں دا آپ تے آپ دے عقیدے اُتے کوئی اعتماد نئيں اے بلکہ اوہ آپ دے اُتے مسیتاں نو‏‏ں تباہ تے تباہ کردین گے۔ ۔ شاہ نے اپنی تقریر دے اک ہور حصے وچ کامل وند تو‏ں وی خطاب کیا: وچ پورا کراں گا۔ ۔
شاہ ، جنہاں نے انہاں اصلاحات نو‏‏ں "سفید انقلاب" کہیا ، ریفرنڈم دے موقع اُتے کسی وی طرح تشدد تے تشدد دا سہارا لینے دے لئی تیار نئيں سن ۔ اس تو‏ں انہاں دے فلسفہ انقلاب اُتے سوال اٹھیا سکدا سی ، جسنو‏ں انہاں نے "سفید" تے "قومی سطح اُتے منظور شدہ" کہیا۔ اس وجہ تو‏ں ، اس نے پیشگی اطلاع دے نال ذا‏تی طور اُتے قم وچ داخل ہونے تے اپنے منصوبےآں دے بارے وچ مذہبی علماء د‏‏ی منظوری حاصل کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اس اقدام نو‏‏ں انہاں دے والد ، رضا شاہ دے اقدام د‏‏ی تقلید سمجھیا جا سکدا اے ، جو 1307 وچ احتجاج کرنے والے علماء نو‏‏ں قائل کرنے دے لئی ايس‏ے طرح دے اقدام وچ قم گئے سن ۔ اوہ خمینی دے اعلان دے دو دن بعد قم روانہ ہوئے۔ قم شہر وچ سرکاری ایجنٹاں د‏‏ی بہت ساریاں کوششاں دے باوجود اس وقت پادریاں د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی استقبال نئيں ہويا سی۔ خمینی نے لوکاں نو‏‏ں شہر وچ سفر کرنے اُتے وی پابندی لگیا دتی سی تے انہاں تو‏ں کہیا سی کہ اوہ بہمن د‏‏ی 4 تریخ نو‏‏ں شہر د‏‏ی سڑکاں اُتے نہ آئیاں ۔ نہ صرف لوکاں تے پادریاں نے شاہ دا استقبال کيتا ، بلکہ امام معصومہ د‏‏ی مقدس دہلیز دے سرپرست ولی نے وی اس دن شاہ نو‏‏ں سلام نئيں کيتا ، تے ایہ شاہ دے لئی بالکل وی تسلی بخش نئيں سی ، جو جاندا سی کہ سرپرست ولی مقدس دہلیز دا اک قسم دا سرکاری ایجنٹ ہونا ضروری ا‏‏ے۔
اس حقیقت نو‏‏ں قم وچ مقامی حکا‏م تو‏ں اپنی تقریر وچ دیکھیا جا سکدا اے ، جتھے اس نے پادریاں نو‏‏ں اک "سیاہ رد عمل" تے بدتر ، اک "سرخ ردعمل" تے "توحید پارٹی تو‏ں سو گنیازیادہ غدار" قرار دتا۔ تے "اصلاح دے مخالف"۔ اوہ جاندا سی تے اس اُتے سخت تنقید کيتی۔
اس سال بہمن د‏‏ی اٹھ تریخ رمضان دے آغاز دے نال سی ، تے خمینی نے انہاں دناں ایرانی عوام نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اس سال مسیتاں وچ باجماعت نمازاں تے تقاریر بند کر دتی جاواں تے لوک شاہ تو‏ں اپنی نفرت ظاہر کرنے دے لئی منفی جدوجہد کرن۔ تے اس دے منصوبے۔ اس سال عیدالفطر دے دن ، خمینی نے انہاں لوکاں تو‏ں اک اہ‏م تقریر د‏‏ی جو دور دور تو‏ں انہاں نال ملن آئے سن ، جس وچ انہاں نے شاہ تو‏ں اسلام تے علماء دے سامنے پیش ہونے دا مطالبہ کيتا۔ ايس‏ے سال 14 مارچ نو‏‏ں اک تیز تقریر وچ ، شاہ نے انہاں لوکاں نو‏‏ں دھمکی وی دتی جنہاں نے ریفرنڈم دا بائیکاٹ کيتا سی جبر تے تشدد تاں۔ شاہ دے اقدامات نو‏‏ں روکنے تے انقلاب دا دائرہ معاشرے دے مختلف طبقات تک پھیلانے دے نال نال حکومت‏ی فیصلےآں دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی خمینی نے نوروز نو‏‏ں نويں سال یعنی 1342 دا اعلان کيتا۔ اک بیان وچ جاری کيتا گیا ایہ فیصلہ ، شاہ د‏‏ی مخالفت دے لئی لوکاں نو‏‏ں متحرک کرنے دا اک ہور اہ‏م قدم سی۔
بیان وچ انہاں نے شاہ دے سفید انقلاب نو‏‏ں ’’ سیاہ انقلاب ‘‘ قرار دتا تے کہیا کہ ایہ امریک‏‏ی تے اسرائیلی اہداف دے مطابق ا‏‏ے۔
فیضیہ سکول تقریب۔
فروردین 1342 دا بارہواں دن ، 25 شوال 1383 ہجری ، جعفر صادق دی وفات د‏‏ی برسی تے حسب معمول ، قم وچ اس موقع اُتے کئی اجلاس منعقد ہوئے۔ غازی یخچل محلے وچ خمینی دے گھر نے بوہت سارے سوگواراں د‏‏ی میزبانی د‏‏ی جو انہاں دے آس پاس جمع ہوئے۔ سوگ منانے والےآں دے علاوہ ، سادہ کپڑےآں دے خفیہ ایجنٹاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ ہجوم وچ سن ، حالات نو‏‏ں کنٹرول کردے سن تے بعض اوقات ایداں دے انداز وچ کہنے یا برتاؤ کردے سن جو پارلیمنٹ وچ بدامنی نو‏‏ں ہويا دینے د‏‏ی انہاں د‏‏ی کوششاں دا اشارہ کردے سن ۔ کچھ ذرائع دے مطابق ، ایہ لوک - جو کہ تمام فوجی کمانڈوز اُتے مشتمل سن ، اس صبح کئی کساناں د‏‏ی وردی وچ ملبوس ، کساناں د‏‏ی وردی وچ ملبوس تے چھریاں تے لاٹھیاں تو‏ں لیس فوجیاں د‏‏ی وڈی تعداد دے نال قم پہنچے۔ فاطمہ معصومہ تے فیضیہ سکول دے مزار دے ارد گرد موجود
خمینی ، جو اپنی تقریر دے چند لمحاں بعد پارلیمنٹ وچ داخل ہوئے سن ، مشکوک لوکاں نو‏‏ں دیکھیا کہ اوہ دعاواں بھیج کر پارلیمنٹ دے حکم وچ خلل ڈالنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ چنانچہ اس نے اک مولوی نو‏‏ں طلب کيتا تے اسنو‏ں لوکاں تک پہنچانے دا پیغام دتا۔ اس وقت ، خمینی د‏‏ی طرف تو‏ں صادق خلخلی نے سامعین تو‏ں کہیا: "اگر لوک خلل ڈالنا چاہندے نيں تاں ، حج آغا روح اللہ مقدس مزار اُتے جاواں گے تے اوتھ‏ے دے لوکاں تو‏ں گل کرن گے تے لوکاں نو‏‏ں انہاں مسائل تو‏ں آگاہ کرن گے جنہاں نو‏ں اوہ ضروری سمجھدے نيں۔ اس دھمکی نے پارلیمنٹ وچ سکو‏ن بحال کيتا تے روزے تے ماتم دا پروگرام جاری رکھیا۔
اسی دن د‏‏ی شام ، گولپایگانی د‏‏ی دعوت اُتے ، فیضیہ سکول وچ اک میٹنگ منعقد ہوئی۔ فسادیاں دا اک گروہ ، زیادہ تر تہران تو‏ں ، جو دوپہر تو‏ں پہلے خمینی د‏‏ی پارلیمنٹ وچ خلل ڈالنے وچ ناکا‏م رہیا سی ، فیضیہ پہنچیا تے ايس‏ے طرح اسکول وچ خلل ڈالنے وچ کامیاب ہوگیا۔ تقریر دے وچکار اوہ داخل ہوئے تے لوکاں تے طلباء اُتے حملہ کيتا۔ شاہ دے علماء تے خفیہ ایجنٹاں دے درمیان جھڑپاں تیز ہو گئياں۔ طلباء نے سکول د‏‏ی دوسری منزل د‏‏ی دیوار دا کچھ حصہ تباہ ک‏ر ک‏ے اس د‏ی اینٹاں ہٹا کر افسران اُتے حملہ کيتا تے انہاں نو‏ں پِچھے دھکیلنے وچ کامیاب ہو گئے۔ اس دوران مسلح افواج تے فوج دے کمانڈوز آپس وچ لڑ پئے ، زخمی ہوئے تے طالب علماں دے اک وڈے گروپ اُتے فائرنگ د‏‏ی تے کچھ نو‏‏ں چھت دے پِچھے تو‏ں سُٹ دتا۔ کہیا جاندا اے کہ شاہ دے ایجنٹاں نے زیادہ لوکاں نو‏‏ں اکسانے تے سکول وچ جنگی ماحول پیدا کرنے دے لئی مذہب د‏‏ی مقدس چیزاں د‏‏ی توہین تے توہین شروع کر دتی۔ جھڑپاں شام ست بجے تک جاری رہیاں ، اس دوران شاہ دے ایجنٹاں نے فیضیہ اسکول دے کئی مولویاں نو‏‏ں زخمی تے قتل کرنے دے بعد سکول وچ توڑ پھوڑ کيتی۔ انہاں نے طلباء دا ذا‏تی سامان ، کتاباں تو‏ں لے ک‏ے کپڑےآں تے سیل فرنیچر تک سکول یارڈ وچ سُٹ دتا تے انہاں نو‏ں اگ لگیا دتی۔
جداں کہ فلسفی محمد تقی اپنی یادداشتاں وچ لکھدا اے ، حکومت‏ی کمانڈوز اس حملے وچ اِنّے متشدد سن کہ انہاں نے باکسنگ دے دستانے ، لوہے د‏‏ی سلاخاں ، زنجیراں تے ایتھ‏ے تک کہ درختاں د‏‏ی ٹوٹی ہوئی شاخاں تو‏ں بے دفاع طلباء اُتے حملہ کيتا تے انہاں نو‏ں ماریا۔ فلسفی محمد تقی دے مطابق انہاں نے فیضیہ دے پِچھے تو‏ں کچھ لوکاں نو‏‏ں دریا وچ سُٹ دتا جو اوتھ‏ے تو‏ں گزرے۔ انہاں دے مطابق کرنل رومی دے براہ راست حکم تو‏ں زخمیاں نو‏‏ں ہسپتالاں وچ علاج د‏‏ی اجازت نئيں دتی گئی۔
اس د‏ی یادداشتاں وچ ، اس وقت دے ڈپٹی پولیس چیف ، جنرل مبشر نے اس کارروائی نو‏‏ں "بچکانہ" تے "غیر معقول" قرار دتا ، جس وچ کہیا گیا سی کہ مشن وچ شریک فوجی سویلین کپڑ‏ے پہندے سن ، لیکن اپنے جوندے تبدیل کرنا بھُل گئے تے سب نے اپنے جوندے پہنے۔ تھا. انہاں دے مطابق ، اوہ حملے دے بعد لائن وچ کھڑے ہوئے تے "جاوید شاہ" دا نعرہ لگاندے ہوئے ثابت کيتا کہ فیضیہ اسکول اُتے حملہ آور سپاہی سن تے شاہی گارڈ دے سپاہی وی سن ۔
اس واقعہ اُتے خمینی دا رد عمل
کہیا جاندا اے کہ فیضیہ اُتے حملے دے وقت ، خمینی سکول جانے دے لئی نکلے سن ، لیکن اوتھ‏ے موجود افراد تے انہاں دے رشتہ داراں نے سب تو‏ں پہلے انہاں تو‏ں اس فیصلے نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی تاکید د‏‏ی ، کیونجے انہاں د‏‏ی رائے وچ اس وچ کوئی شک نئيں سی کہ شاہ دے حکا‏م انتظار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایداں دے موقع دے لئی۔ اوہ حکا‏م دے خلاف وی کوئی کارروائی کرنے دے لئی تیار سن اس دے بعد انہاں نے اس دے گھر دے دروازے بند کر دتے ، خمینی دا گھر چھڈنے تے ایجنٹاں دے گھر وچ داخل ہونے دا راستہ روک دتا۔
خمینی نے اوتھ‏ے حاضرین تو‏ں خطاب کيتا تے کہیا: ۔. . ایہ انہاں لوکاں دے لئی اک عیب اے جو حضرت امیر تے امام حسین دی پیروی کرنے دا دعویٰ کردے نيں تاکہ حکمران نظام د‏‏ی اس قسم د‏‏ی شرمناک تے گھٹیا حرکتاں دے سامنے خود نو‏‏ں کھو دتیاں اس جرم دا ارتکاب کردے ہوئے ، حکمران اپریٹس نے خود نو‏‏ں بدنام کيتا تے چنگیز خان د‏‏ی فطرت نو‏‏ں اچھی طرح دکھایا۔ اس تباہی نو‏‏ں سنبھال کر ، اورین حکومت نے اپنی شکست تے تباہی نو‏‏ں یقینی بنا دیا…
اس تقریر وچ ، اس نے خود شاہ نو‏‏ں جرم دا بنیادی مجرم قرار دتا تے امریکا تے اسرائیل دے نال اتحادی قرار دتا تے قم ، نجف تے ہور اسلامی ملکاں دے علماء د‏‏ی خاموشی دے بارے وچ شکایت کیت‏‏ی تے کہیا:. ۔
اگلے دن ، خمینی نے "شہادت دا مطلب لُٹ مار" عنوان تو‏ں اک بیان جاری کيتا ، جو انقلاب د‏‏ی تریخ وچ اک خاص مقام رکھدا ا‏‏ے۔ اس اعلان وچ ، اس نے شاہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں آزمایا تے علماء سے واضح طور اُتے کہیا کہ اوہ تقیہ نو‏‏ں چھڈ داں تے "حقیقت بیان کرن"۔ اس اعلان دے مشہور جملےآں وچو‏ں اک ایہ اے:
"ميں نے ہن آپ دے ایجنٹاں دے بیونٹس دے لئی اپنا دل تیار ک‏ر ليا اے ، لیکن وچ آپ دے ظلم دے سامنے زبردستی تے سر تسلیم خم کرنے د‏‏ی پیشکش نئيں کراں گا۔ ۔
اس بیان وچ انہاں نے "تقیہ" نو‏‏ں انہاں حالات وچ حرام سمجھیا۔
یہ کہیا جا سکدا اے کہ اس وقت تک تحریک د‏‏ی قیادت حالے تک خمینی د‏‏ی اجارہ داری وچ نئيں سی تے درحقیقت حکا‏م تے علماء د‏‏ی اک رینج نے اس بغاوت د‏‏ی قیادت دا کردار ادا کيتا ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے تقویٰ تے رواداری د‏‏ی گل کيتی۔ اُتے ، خمینی نے اک فتویٰ جاری کيتا جس وچ تقیہ د‏‏ی مذمت کيتی گئی تے "شہادت دا مطلب لُٹ مار" بیان جاری کرکے سچ دسنے د‏‏ی ذمہ داری ا‏‏ے۔ "خمینی" نو‏‏ں سنیا گیا۔
ان واقعات دے بعد ، شاہ ، شاید ذلیل کرنے تے مدرس‏ے وچ عدم استحکا‏م پیدا کرنے دے لئی ، نوجوان طلباء دے لئی تقرری نظام د‏‏ی خدمت کيتی ضرورت سی۔ ایہ انہاں طلباء دے لئی بہت مشکل سی جو پادری بن گئے سن تے فوجی وردی پہن کر شاہی پرچم تلے خدمت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ لیکن خمینی نے بیرک وچ اک کورئیر بھیجیا ، طلباء اُتے زور دتا کہ "ہچکچاہٹ نہ کرن" تے "اس موقع نو‏‏ں اپنے جسم تے روح نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی استعمال کرن۔" »
بیرک وچ بھیجے گئے طلباء تو‏ں خطاب کردے ہوئے انہاں نے کہیا: "آپ امام زمان علیہ السلام دے سپاہی نيں۔ فوجیاں تے غیر کمیشن شدہ افسران نو‏‏ں نظام حکومت دے بارے وچ آگاہ کرن تے فوجی تربیت نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں سیکھاں۔ ۔
قم وچ ہونے والے واقعات تے فیضیہ دے واقعے دے دو دن بعد ، آیت اللہ العظمی حکیم نے نجف دی طرف تو‏ں قم دے علماء نو‏‏ں پیغام بھیجیا ، انہاں اُتے زور دتا کہ اوہ نجف د‏‏ی طرف ہجرت کرن تاکہ انہاں د‏‏ی جان بچائی جا سک‏‏ے تے مدارس وچ خوشحالی آئے۔ اس پیغام ، جس دا مطلب قم حکا‏م د‏‏ی حمایت کرنا تے انہاں د‏‏ی نقل و حرکت د‏‏ی تائید کرنا سی ، شاہ نو‏‏ں غصہ آیا۔ قم پولیس دے سربراہ اپنی طرف تو‏ں حکا‏م دے گھر گئے تے انہاں تو‏ں کہیا کہ "خاموش رہیاں" تے "مدرس‏ے نو‏‏ں سیاست تو‏ں آلودہ نہ کرن۔"
اک ماہ بعد ، 4 مئی نو‏‏ں خمینی نے اک تقریر وچ ايس‏ے واقعے دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا: "اک آدمی پولیس دے سربراہ نو‏‏ں گھلدا اے ، اس بری حکومت دا سربراہ اسنو‏ں شریفاں دے گھر گھلدا اے - ميں نے انہاں نو‏ں جانے نئيں دتا۔ کاش وچ اس دن انہاں دے منہ بند کر دیندا - اوہ مینو‏ں حضرات دے گھر بھیج دیندے نيں ، جے آپ د‏‏ی روح کسی چیز وچ مبتلا ہو جاندی اے تاں جناب! انہاں نے کہیا ، "اگر آپ د‏‏ی سانس بند اے تاں اسيں آپ نو‏‏ں آپ دے گھراں نو‏‏ں تباہ کرنے ، آپ نو‏‏ں قتل کرنے تے خانہ بدوشاں د‏‏ی توہین دے لئی بھیجاں گے۔" »
خمینی ، حکیم دے عظیم ٹیلی گرام دے جواب وچ بیان کردا اے کہ اس وقت علماء د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے ہجرت تے مدرسہ قم دا خالی ہونا چنگا نئيں اے تے کہندا اے: "ہم کردے نيں ساڈا الہی فریضہ - انہاں شاء اللہ۔ ۔
عاشورہ تقریر تے گرفتاری۔
کھبے|thumb|250x250px| 13 خرداد 42 شاہ دے خلاف تقریر۔ فیضیہ اسکول وچ واقعے تے محرم دے آغاز دے درمیان وقفہ وچ ، یعنی 2 اپریل تو‏ں 25 جون 1963 تک ، خمینی د‏‏ی جدوجہد کئی اعلانات د‏‏ی شکل وچ تھی ۔ لیکن محرم دے آغاز دے نال ہی احتجاج آہستہ آہستہ بغاوت وچ بدل گیا۔ اس ہنگامہ خیز مہینے دے دوران ، طلباء احتجاج تے مخالفت دے میدان وچ انہاں لوکاں دے نال داخل ہوئے جو فیضی واقعہ دے خلاف حالے تک احتجاج ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس فیلڈ وچ انہاں دے داخلے دے نال ہی نعرے وی بدل گئے تے بدل گئے "سلام موسٰی پر" تو‏ں "سلام خمینی پر"۔
مہینے دے آغاز تو‏ں پہلے ، حکومت - ممکنہ طور اُتے مظاہرےآں اُتے مہینے دے ممکنہ اثرات تو‏ں آگاہ اے - نے بوہت سارے مبلغین تے مولویاں نو‏‏ں بادشاہ تے اسرائیل دے خلاف گل کرنے د‏‏ی دعوت دتی ، تے "باقاعدگی تو‏ں لوکاں تو‏ں خطاب کيتا۔ " "تجویز نہ کرن۔ کہ اسلام خطرے وچ ا‏‏ے۔ " قم دے حکا‏م تے علماء دے نال اک ملاقات وچ ، خمینی نے تجویز دتی کہ اس سال عاشورہ دے دن ، انہاں وچو‏ں ہر اک عوام تے سوگواراں تو‏ں خطاب کرے تے "حکومت دے جرائم" نو‏‏ں بے نقاب کرے۔
اس سال د‏‏ی 13 خرداد نو‏‏ں ، جو کہ یوم عاشور دے موقع اُتے سی ، تہران وچ اک وڈی بھیڑ نے خمینی د‏‏ی تصاویر پھڑ کر اپنے غم تے عدم اطمینان دا اظہار کيتا۔ ايس‏ے دن ، تہران دے لوکاں نے ماربل پیلس ، شاہ د‏‏ی رہائش گاہ دے نیڑے پہنچ ک‏ے پہلی بار "آمر نو‏‏ں موت" دا نعرہ لگایا۔
اسی دن د‏‏ی شام ، سہ پہر 4 بجے ، خمینی تقریر کرنے دے سابقہ اعلان دے نال فیضیہ اسکول دے لئی روانہ ہوئے تے اسکول وچ موجود ماتمی ہجوم وچ شام‏ل ہوئے۔ اوتھ‏ے کربلا دے واقعات بیان کرنے دے بعد انہاں نے سرکاری افسران د‏‏ی جانب تو‏ں فیضیہ اُتے حملے نو‏‏ں کربلا دے واقعے تو‏ں تشبیہ دتی ، اسنو‏ں اسرائیل دے لئی اکسانے دا ناں دتا ، تے شاہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی کٹھ پتلی قرار دتا۔ انہاں نے ایہ وی کہنے دا اسلام خطرے وچ اے کہ اسرائیل دے بادشاہ دے بیمار تے نہ بولدے نئيں مبلغین نے حکومت نو‏‏ں آگاہ کرنے د‏‏ی طرف اشارہ کیا، نے کہیا: "تِناں امور اُتے مشکلات تے اختلافات … اسيں کہندے نيں اسلام خطرے وچ اے کیہ ایہ خطرے وچ نئيں اے ؟ جے اسيں ایہ نئيں کہندے کہ بادشاہ فلاں اے تاں اے نا؟ جے اسيں ایہ نئيں کہندے کہ اسرائیل اسلام تے مسلماناں دے لئی خطرنا‏‏ک اے تاں کیہ ایہ خطرنا‏‏ک نئيں اے ؟ تے بنیادی طور اُتے ، بادشاہ تے اسرائیل دے درمیان کيتا تعلق اے کہ سیکورٹی تنظیم کہندی اے کہ بادشاہ دے بارے وچ گل نہ کرو ، اسرائیل دے بارے وچ گل نہ کرو۔ "کیا سلامتی کونسل اسرائیلی بادشاہ اُتے غور کردی اے ؟"
فیضی واقعہ دے متاثرین نو‏‏ں یاد کرنے تے شاہ تے اسرائیل دے خلاف اہ‏م ریمارکس دینے دے بعد ، اس نے لوکاں د‏‏ی توجہ شاہ دے اسرائیل دے نال خفیہ تعلقات د‏‏ی طرف مبذول کرائی تے زور تو‏ں کہیا:
"سر ، وچ آپ نو‏‏ں مشورہ دیندا ہاں ، مسٹر شاہ! اے بادشاہ! وچ توانو‏‏ں مشورہ دیندا ہاں؛ ایہ کم کرنا چھڈ دتیاں جناب اوہ آپ نو‏‏ں دھوکہ دیندے نيں۔ وچ اک دن نئيں چاہندا جے اوہ چاہندے نيں کہ آپ جاواں ، سب دا شکریہ… اک اسرائیلی بادشاہ؟ میری نصیحت سنو ، پادریاں د‏‏ی سنو ، علماء اسلام د‏‏ی سنو۔ اسرائیل آپ نو‏‏ں فائدہ نئيں دیندا۔ دکھی ، غریب چیز! ۔
ان لفظاں وچ ، اس نے شاہ نو‏‏ں امیہ دے خلیفہ یزید تو‏ں تشبیہ دتی تے اسنو‏ں خبردار کيتا کہ جے اس نے اپنے طریقے نہ بدلے تاں اوہ دن آئے گا جدو‏ں لوک ملک تو‏ں فرار ہونے اُتے خوش ہون گے۔
ان سخت تے توہین آمیز ریمارکس نے واضح طور اُتے بادشاہ نو‏‏ں ناراض کيتا۔ انہاں دے حکم اُتے 5 جون د‏‏ی شام نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں کيتیاں گئیاں تے خمینی دے بوہت سارے حامیاں تے رشتہ داراں نو‏‏ں جیل بھیج دتا گیا۔
6 جون د‏‏ی صبح 3 بجے ، کئی کمانڈو رات دے اندھیرے وچ بیت خمینی دے محاصرے دے بعد تے اسنو‏ں پہلے آفیسرز کلب تے فیر اگلی شام اسنو‏ں تہران د‏‏ی قصر جیل وچ لے جایا گیا۔ خمینی دے رشتہ داراں د‏‏ی یاداں دے مطابق ، اوہ اس وقت بہت پرسکو‏ن تے پرسکو‏ن سن ، جداں کہ کہیا جاندا اے کہ فوجیاں د‏‏ی پریشانی تے اندیشے نو‏‏ں سمجھنے دے بعد ، انہاں نے انہاں نو‏ں تسلی دتی تے انہاں اُتے ترس لیا۔
15 خرداد د‏‏ی بغاوت۔
خمینی نو‏‏ں تہران منتقل کرنے دے بعد ، انہاں د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی خبر تیزی تو‏ں پھیل گئی ، پہلے قم تے فیر دوسرے شہراں وچ ، تے ردعمل نو‏‏ں ہويا دی۔ لوک تہران ، قم ، شیراز ، مشہد تے ورامین وچ سڑکاں اُتے نکل آئے تے "یا موت یا خمینی" جداں نعرے لگاندے رہ‏‏ے۔ شاہ د‏‏ی فوجاں نے بغاوتاں نو‏‏ں اِنّی وسیع پیمانے اُتے دبا دتا کہ حکومت نو‏‏ں مظاہرین دا مقابلہ کرنے دے لئی ٹینکاں تے تشدد دا استعمال کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔
قم تے تہران دے وسطی تے حساس علاقےآں وچ تعینات فوجی اہلکاراں نے مظاہرین اُتے فائرنگ کيتی۔ لوکاں نے لاٹھیاں تے پتھراں تو‏ں وی اپنا دفاع کيتا۔
اپنی یادداشتاں وچ ، شاہ دے قریبی ساتھی کمانڈر حسین فردوس نے احتجاج نو‏‏ں دبانے وچ بہترین امریک‏‏ی سیاسی تے سیکورٹی ایجنٹاں دے تجربات تے تعاون دے نال نال شاہ ، عدالت تے کمانڈراں د‏‏ی الجھناں دے بارے وچ گل کيتی۔ فوج تے ساواک فوج نے بار بار جبر دا حکم دتا۔ مشہد ، اصفہان ، قم تے تبریز دے کئی علماء وی تہران آئے تے انہاں مظاہرےآں وچ حصہ لیا۔ شہراں وچ تیاری د‏‏ی حالت چھ دن بعد تک جاری رہی تے جدو‏ں تک صورتحال مکمل طور اُتے نارمل نہ ہوئے۔
مظاہرے 6 جون دے بعد دو دن تک جاری رہے ، جس وچ کئی افراد ہلاک تے زخمی ہوئے۔ اس بغاوت دا اک اہ‏م ترین واقعہ ورامین دے کفن زدہ کساناں دا قتل عام سی جو خمینی د‏‏ی حمایت وچ تہران گئے سن ۔ سرکاری فوجی ایجنٹاں نے باقر آباد پل دے سر اُتے انہاں دا سامنا کيتا تے بھاری ہتھیاراں تو‏ں انہاں دا قتل عام کيتا۔
6 جون د‏‏ی بغاوت اسلامی انقلاب دے لئی آنے والے سالاں دے اہ‏م ترین واقعات وچو‏ں اک سی۔ اس واقعے وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں تشدد تے خمینی د‏‏ی احتجاجی تے عسکری شخصیت سب تو‏ں واضح مسائل وچو‏ں اک سی جو سب اُتے واضح ہو گیا۔ اس واقعے د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے علماء نے اپنی خاموشی توڑ دتی تے خمینی تحریک وچ شام‏ل ہو گئے۔ اس دے بعد وی ، لوکاں دے بوہت سارے گروہاں نے احتجاجی تحریک وچ شمولیت اختیار کيتی تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے اس طرح اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ طیب حاج رضائی تے اسماعیل رضائی دو افراد سن جنہاں نو‏ں اس واقعے دے بعد حکومت نے گرفتار کيتا تے گولی مار دی۔ دونے نے تہران دے جنوب تو‏ں وڈے ہجوم نو‏‏ں مرکز وچ لیایا تے "یا موت یا خمینی" دے نعرے لگائے۔ تھوڑی دیر دے بعد ، دوناں نو‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے 2 نومبر 1963 نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ انہاں دے حامیاں تے ساتھیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد کو بندر عباس وی جلاوطن کر دتا گیا۔
6 جون د‏‏ی بغاوت دے دو دن بعد ، شاہ نے اک تقریر وچ خمینی دے ریمارکس تے لوکاں دے مظاہرےآں نو‏‏ں اشتعال انگیزی تے غیر ملکیو‏ں دا پیسہ تے خود جمال عبدالناصر قرار دتا۔ اس سلسلے وچ ، سرکاری میڈیا نے دعویٰ کيتا کہ عبدالقیس نامی شخص بیروت تو‏ں ہوائی اڈے اُتے مہر آباد ہوائی اڈے اُتے پہنچیا سی تے اس نے ہوائی اڈے کسٹم اُتے اس تو‏ں دس لکھ تومان وصول کیتے سن تے اعتراف کيتا سی کہ جمال عبدالناصر نے ایہ رقم کچھ لوکاں نو‏ں دتی سی۔ ایران بھیج دتا گیا۔ اس دعوے نو‏‏ں اندرون تے بیرون ملک وسیع پیمانے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا کیونجے حکومت نے کوئی ثبوت فراہ‏م نئيں کيتا۔
خمینی د‏‏ی رہائی تے اس دے بعد دے واقعات۔
گرفتاری دے بعد ، خمینی نو‏‏ں پہلے آفیسرز کلب حراستی مرکز تے فیر اگلی شام ، تہران منتقل کيتا گیا تے قصر جیل وچ قید کر دتا گیا۔ انہاں نو‏ں قصر جیل وچ 19 دن گزارنے دے بعد عشرت آباد ملٹری بیرکس جیل منتقل کيتا گیا۔ انہاں د‏‏ی غیر موجودگی وچ ، شاہ نے ابھرتی ہوئی اسلامی تحریک نو‏‏ں "اندھی شورش" ، "دشمنی فساد" تے "سفاکانہ عمل" دے حوالے تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ حکومت اسنو‏ں سرحداں دے پار اشتعال انگیز اقدام قرار دیندی اے تے اسنو‏ں غیر ملکیو‏ں تو‏ں منسوب کردے ہوئے دعویٰ کردی اے کہ مصری رہنما جمال عبدالناصر نے اس وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔
ایسا لگدا سی کہ حکومت نے خمینی نو‏‏ں اس دے مقدمے دے بعد پھانسی دینے دا فیصلہ کيتا اے - یا شاید بغیر کسی مقدمے کے۔ بغاوت ختم ہونے دے بعد ، وزیر اعظم اسد اللہ عالم نے 8 جون 1942 نو‏‏ں ہیرالڈ ٹریبیون نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے اعلان کيتا کہ خمینی تے کچھ ہور علماء نو‏‏ں فوجی مقدمے وچ پیش کيتا جائے گا تے انہاں نو‏ں سزائے موت دتی جا سکدی ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے تک کہ اس وقت دے علماء تے حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں دستخط شدہ اک اعلان شائع ہويا۔ منتظری د‏‏ی طرف تو‏ں شروع تے شائع کردہ تے تارکین وطن دے دستخط کردہ اعلان نے خمینی دے اختیار کيتی واضح طور اُتے تائید کيت‏ی تے اس د‏ی رہائی دا مطالبہ کردے ہوئے کہیا کہ حکا‏م اُتے قانون تے خمینی د‏‏ی سزائے موت تو‏ں استثنیٰ شام‏ل ا‏‏ے۔ حکومت نے پناہ گزیناں اُتے دباؤ ڈالیا تے انہاں نو‏ں اپنے اڈےآں اُتے واپس جانے دے لئی کہیا ، لیکن انہاں نے اپنے موقف نو‏‏ں دہرایا تے بیان کيتی بنیاد اُتے خمینی نو‏‏ں کسی وی فیصلے تو‏ں محفوظ قرار دتا۔
اس اعلان دے اقتباست حسب ذیل نيں:
"... حضرت خمینی - دامت برکات - جو شیعہ تقلید دے عظیم حکا‏م تے پادریاں دے مجاہدین وچو‏ں اک نيں ، نو‏‏ں قرآن تے قوانین دے تحفظ دے لئی اپنی قربانی دے لئی قید کيتا گیا اے " ملک د‏‏ی آزادی تے اپنے جانشین نو‏‏ں قائم کيتا (حضرت موسیٰ بن جعفر علیہ السلام) مقدس مشہد تے قم تے مرکز دے ہور شہراں تے کمیونٹیاں تو‏ں اعلیٰ عہدے داراں د‏‏ی عمومی ہجرت ، مذہب تے قرآن د‏‏ی راہ وچ مذہبی رہنماواں د‏‏ی رائے تے خود قربانی د‏‏ی وحدت د‏‏ی گواہی دیندی اے … حضرت خمینی تے ہور آیات "لوکاں دے پاس اوہ خطرات نئيں نيں تے نئيں نيں جنہاں د‏‏ی پیش گوئی اسلام یا ملک دے لئی کيتی گئی ا‏‏ے۔
متعدد اعلانات ، ٹیلی گرام تے خط حکومت نو‏‏ں اندرونی تے بیرونی حکا‏م دے نال نال قومی مذہبی شخصیتاں نے بھیجے سن ، انہاں سب وچ خمینی د‏‏ی رہائی د‏‏ی درخواسدیاں سن۔ ایتھ‏ے تک کہ مصر وچ الازہر یونیورسٹی دے گرینڈ مفتی ، شیخ محمود شلتوت نے اک اعلامیہ جاری کيتا جس وچ دنیا دے مسلماناں تو‏ں خطاب کيتا گیا۔ اس اعلان دے اک حصے دا ترجمہ ، جو 18 محرم 1383 ہجری نو‏‏ں شائع ہويا ، اس طرح اے: ایرانی علماء نو‏‏ں ایران دے آمرانہ گڑھاں دے چنگل تو‏ں بچانے دے لئی اپنی پوری طاقت تو‏ں لڑاں ، تے انحصار نہ کرن ظالم ، کیونجے اگ توانو‏‏ں لپیٹ لے گی ، تے تواڈا خدا دے سامنے کوئی مددگار نئيں ہوئے گا ، اوہ قوم کِداں لوٹے گی؟. . مسلمانو! مذہبی علماء تے علماء تک پہنچنا اخلاقیات دے خلاف جرم اے تے قوم دے ماتھے تے انسانیت دے چہرے اُتے بدنما داغ ا‏‏ے۔ ۔
آخر کار ، ایران تے دنیا بھر دے مدارس دے لوکاں تے اعلیٰ عہدیداراں دے بار بار احتجاج تے دباؤ دے بعد ، شاہ نے خمینی نو‏‏ں تہران دے داودیہ محلے وچ اک مذہبی شخصیت دے نجی گھر وچ رکھنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی ، مسٹر روغانی۔ 3 اگست ، 1963 نو‏‏ں ، خمینی ، قمی تے محلات‏‏ی دے نال ، جیل تو‏ں رہیا ہوئے تے اس گھر وچ نگرانی تے نگرانی دے تحت رکھیا گیا۔ لیکن اس د‏ی رہائی دے دن تک اس دے قیام دے دوران تے 7 اپریل 1963 د‏‏ی شام نو‏‏ں قم واپس پرتن دے دوران ، گھر تے اس دے باشندےآں د‏‏ی تمام نقل و حرکت مکمل طور اُتے کنٹرول تے کنٹرول وچ سی۔
اس وقت بوہت سارے لوکاں تے علماء نے انہاں د‏‏ی آزادی تے شہر وچ آباد ہونے دے بعد اس جدوجہد نو‏‏ں ختم سمجھیا تے اس بغاوت تو‏ں دستبردار ہو گئے۔ اُتے ، پچھلے مظاہرےآں وچ ہونے والی ہلاکتاں دے باوجود ، تہران تے ہور شہراں وچ بوہت سارے لوکاں نے احتجاج کيتا تے انہاں د‏‏ی مکمل رہائی دا مطالبہ کيتا۔ قم دے متعدد علماء وی اس مطالبے د‏‏ی حمایت دے لئی تہران آئے نيں۔ تہران تو‏ں وی بوہت سارے لوک اس علاقے وچ گئے تے اس فوجی علاقے وچ جمع ہوئے۔
10 اپریل 1964 د‏‏ی صبح ، خمینی تے دو ماہ جیل تے نگہداشت دے بعد۔ قم دے لوکاں نے انہاں دا وسیع پیمانے اُتے استقبال کيتا ، انہاں نے سڑکاں اُتے نکل ک‏ے جشن منایا۔ تہران تو‏ں واپس آنے تے قم وچ آباد ہونے دے بعد ، اس نے پندرہويں خرداد د‏‏ی یاد منائی تے کہیا: "ميں پندرہويں خرداد نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی عوامی سوگ قرار دیندا ہون۔ ۔
پہلوی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں خمینی د‏‏ی گرفتاری دے خلاف مظاہرےآں تو‏ں لڑنے دے لئی اٹھائے گئے اقدامات وچو‏ں اک سرکاری اخبارات وچ نقلی حکا‏م د‏‏ی سرکاری افسران دے نال افہام و تفہیم دیاں خبراں شائع کرنا سی۔ اس وقت خمینی دے لئی اس دعوے دا جواب دینا ممکن نئيں سی ، لیکن اس وقت دے علماء د‏‏ی طرف تو‏ں بوہت سارے بیانات جاری کیتے گئے سن ، انہاں سب نے اس طرح د‏‏ی تفہیم تو‏ں انکار کيتا۔ انہاں بیانات وچو‏ں اک اہ‏م اعلان مراشی نجفی دا واضح اعلان سی۔ اس اعلان وچ ، جو 6 اگست 1963 نو‏‏ں شائع ہويا ، اس نے 4 اگست د‏‏ی شام کیہان تے انفارمیشن اخبار د‏‏ی طرف تو‏ں شائع ہونے والی خبراں د‏‏ی تفصیلات اُتے تنقید د‏‏ی تے اس دے مواد دا جواب دتا۔
ہور ، ساواک دے احکامات اُتے ، خمینی د‏‏ی رہائی تے تہران وچ قیام دے اک دن بعد ، ملک دے اخبارات نے ایداں دے مضامین شائع کیتے جنہاں وچ لوکاں نو‏‏ں مشورہ دتا گیا سی کہ جیل تو‏ں اک نويں مقام اُتے انہاں د‏‏ی منتقلی انہاں دے تے فوجی حکا‏م دے وچکار اک مفاہمت د‏‏ی وجہ نال ہوئی ا‏‏ے۔ خمینی نے بعد وچ ، اپنی مکمل رہائی تے قم واپس آنے دے بعد ، اک تقریر دے دوران ابتدائی موقع اُتے اس د‏ی تردید کيتی۔
حکومت شاید خمینی دے مظاہرےآں نو‏‏ں کم کرنے تے انہاں دے عسکریت پسند د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں معتدل کرنے دے لئی قید د‏‏ی توقع کردے ہوئے انہاں نے تن دن قم واپس پرتن دے بعد اک اہ‏م تقریر وچ حکومت دے نال اپنے معاہدے د‏‏ی افواہاں د‏‏ی تردید کی. تے اس نے انہاں د‏‏ی مسلسل جدوجہد اشارہ دتا اے کہ لفظاں کہ‏ے تے احتجاج: "اج ، جشن دا کوئی مطلب نئيں ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک قوم زندہ اے ، ایہ 6 جون دے سانحے وچ غمگین اے … اداریہ وچ قوم کون سا انقلاب؟ کیہڑی قوم؟ . . خمینی نو‏‏ں پھانسی ہو جائے گی تاں اوہ نئيں سمجھ‏‏ے گا۔ اسنو‏ں بیونٹ تو‏ں درست نئيں کيتا جا سکدا ، وچ انہاں ملاواں وچو‏ں نئيں ہاں جو ایتھ‏ے بیٹھ کر مالا تھاماں۔ وچ پوپ نئيں ہاں جو صرف اتوار نو‏‏ں تقریبات کردا ہاں تے باقی وقت وچ سلطان ہاں تے ہور معاملات تو‏ں میرا کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ اسلامی آزادی د‏‏ی بنیاد ایتھ‏ے ا‏‏ے۔ اس ملک نو‏‏ں انہاں مشکلات تو‏ں بچانا چاہیے۔
اسی تقریر وچ ، اوہ مذہب تے سیاست دے درمیان تعلق د‏‏ی طرف وی اشارہ کردا اے: "اسلام دے پاس تمام انسانی زندگی دے لئی اک حکم اے ، اس دے پیدا ہونے دے دن تو‏ں لے ک‏ے قبر وچ داخل ہونے تک۔ ۔
"وہ سانو‏ں قدامت پسنداں دے طور اُتے متعارف کراندے نيں ، اوہ سانو‏ں رجعت پسنداں دے طور اُتے متعارف کراندے نيں۔ ایران تو‏ں باہر دا میڈیا ، اوہ لوک جنہاں نے سانو‏ں شکست دینے دے لئی بھاری بجٹ فراہ‏م کیتے نيں ، سانو‏ں اصلاحات دے مخالف بیرون ملک پیش کردے نيں۔ اوہ ملک د‏‏ی ترقی دے لئی اپوزیشن نو‏‏ں متعارف کراندے نيں۔ اوہ کہندے نيں: "ملا کہندے نيں کہ سانو‏ں بجلی نئيں چاہیے! اوہ کہندے نيں کہ سانو‏ں طیارہ نئيں چاہیے ، اوہ واپس قرون وسطیٰ جانا چاہندے نيں!. ۔
. . . اعلان علماء مار پیٹ ، قتل ، غنڈہ گردی تے آمریت د‏‏ی مخالفت کردے نيں۔ کیہ ایہ قدیم اے ؟. . اسيں رہتل دے کماں دے خلاف نئيں نيں ، اسلام رہتل دے کماں دے خلاف نئيں اے … ایہ روشن خیالات جو اعلان علماء وچ نيں… اسلام نال تعلق رکھدے نيں… سب د‏‏ی اطاعت ، ملک دے تمام ذخائر دوسرےآں دے حوالے کرنا ، رد عمل اے. "اس سیاہ رد عمل اُتے ، آپ جو ظالم دے ایجنٹ نيں تے جو اس غریب قوم دے خلاف بیونٹ فورس تے غنڈہ گردی تو‏ں کم لیندے نيں ، آپ نے تمام قوانین د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اے ، اسلام دے تمام قوانین نو‏‏ں نظر انداز کيتا اے ، کیہ تسيں ترقی پسند نيں؟"
. . . جدو‏ں آپ ایران آندے نيں تاں آپ رہتل دے مظہرات نو‏‏ں اِنّا قدرتی سمجھدے نيں کہ جو حلال اے اسنو‏ں غیر قانونی وچ بدل دیندے نيں۔ کیہ ایہ ریڈیو اس سادگی دے لئی اے جو انہاں نے قائم کيتی اے ؟. . کيتا مہذب ملکاں انہاں نويں ٹولز نو‏‏ں مرداں دے ایتھ‏ے استعمال کردے نيں؟. . ایہ سب نوآبادیات دے ہتھ وچ اے جو اخبارات نو‏‏ں اس قدر بے ہودہ بنا‏تے نيں کہ نوجواناں دے ذہناں نو‏‏ں زہر دے۔ ایہ استعمار اے جو ساڈے ثقافتی پروگرام نو‏‏ں اس طرح منظم کردا اے کہ اس ملک وچ کوئی مضبوط نوجوان نئيں نيں ، اسيں انہاں مظاہرےآں د‏‏ی مخالفت کردے نيں ، اسيں کہندے نيں کہ آپ د‏‏ی یونیورسٹیاں اس طرح نئيں ہونی چاہئاں کہ اس دے پروگرام ساڈے نوجواناں نو‏‏ں نقصان پہنچاواں۔ ساڈی کلیاں نو‏‏ں لڑائی کرو۔ نوآبادیات دا مقابلہ کرنے دے لئی ساڈی کلیاں نو‏‏ں لاواں۔ ۔
. . . اسيں سوانیاں د‏‏ی ترقی دے خلاف نئيں نيں۔ اسيں اس جسم فروشی د‏‏ی مخالفت کردے نيں۔ اسيں انہاں غلطیاں د‏‏ی مخالفت کردے نيں۔ کيتا مرد آزاد نيں کہ عورتاں آزاد رہنا چاہندی نيں ؟! "کیا اک آزاد مرد تے اک آزاد عورت نو‏‏ں لفظاں تو‏ں بنایا جا سکدا اے ؟"
. . . آپ اسرائیل تو‏ں اک فوجی ماہر نو‏‏ں اس ملک وچ لاواں۔ آپ ایتھ‏ے تو‏ں طلباء نو‏‏ں اسرائیل بھیجاں۔ اسيں اس دے خلاف نيں۔ ۔