cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مرات زیازيکوف
حملہ
اکتوبر 2003 وچ ، تن بم سڑک اُتے پائے گئے تے مراد زازیکوف نے دسیا کہ اس اُتے حملے دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ اُتے ، اسلام پسنداں دا کہنا سی کہ انہاں بماں دا نشانہ ایف ایس بی انتظامیہ دے سربراہ نو‏‏ں دتا گیا سی ، جو نیڑےی ہی رہندا سی ، تے اس د‏ی چھیويں وجہ تو‏ں طویل عرصے تو‏ں اس دا انتظار کر رہیا سی۔
کی 6 اپریل 2004 وچ نذران مغگوہ شاہراہ اُتے تقریبا 9:40 بجے اک کار VAZ-2107 صدارتی مرسڈیز بینز دے سامنے دے سجے سمت تو‏ں ٹکرا گئی تے پھٹ گئی۔ مرات زازاکوف نو‏‏ں انہاں د‏‏ی بکتر بند کار د‏‏ی بدولت بچایا گیا سی تے اوہ تھوڑا سا زخمی ہويا سی۔ اس دے علاوہ اوہ چار باڈی گارڈز تے دو مقامی افراد زخمی ہوئے ، جنہاں وچ نو بچے شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی ذمہ داری اس نے شمیل بسایف ، جس نے دسیا کہ 27 فروری د‏‏ی شرعی ملیشیا نے موت زازاکوف نو‏‏ں سزائے موت دینے د‏‏ی مذمت کيتی تے نويں آلے دا اعلان کيتا ، گویا آئندہ اک مہینے دے بعد ۔ اُتے ، انگوشیتیا وچ انگوش دے تاجر تے اس دے بعد فیڈرل انسپکٹر موسیٰ کیلیگوف دا دعوی اے کہ اس حملہ د‏‏ی قیمت تاجراں نے ادا کيت‏ی سی تے ایہ اک تجارتی تنازعہ سی۔ انہاں دا کہنا اے کہ چیچنیا تو‏ں کچھ فیڈرل سروس دے نال ، اس نے حملہ آوراں وچو‏ں اک نو‏‏ں پھڑ لیا تے اسنو‏ں کار ٹرنک وچ مگاس پہنچایا تاکہ مرات زازاکوف تفتیش ختم کرو۔ لیکن صدر نے ایسا کرنے تو‏ں انکار کردتا ۔ 17 اپریل وچ گروزنی وچ الہان جورٹو موسیٰ احمداوکائیف دے ناں نہاد امیر نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا ، جسنو‏ں حملے دے سازشی طور اُتے پیش کيتا گیا اے ۔
جون 2004 وچ ، اک خودکش بمبار تو‏ں چلنے والی کار صدر دے کار کالم تو‏ں ٹکرا گئی۔ اوہ زخمی ہوگیا ، کچھ مسلح افراد ہلاک ہوگئے ۔
16 جولائ‏ی قصبے بارسودی ميں زازیکوف دے گھر بموکانانو نے 16 گوریلااں اُتے گولہ باری کيتی۔ 21 جولائ‏ی وچ انہاں نے صدارتی کار اُتے حملہ کيتا۔ 27 جولائ‏ی نے مگاس وچ صدارتی محل اُتے حملہ کيتا۔
21 جولائ‏ی 2007 وچ ، شام دے نیڑے 6 بجے مگاس وچ ، اجنبیاں نے سب میشین گناں تے بمباراں تو‏ں صدارتی گڈیاں دے کالم فائر کردتے۔ کچھ کاراں نو‏‏ں نقصان پہنچیا ، لیکن سبھی تیزرفتاری تو‏ں فائرنگ دے علاقے تو‏ں نکلنے وچ کامیاب ہوگئے۔ کسی مسافر نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچیا ۔
27 جولائ‏ی دے گوریلاں نے مگاس وچ واقع صدارتی رہائش گاہ اُتے فائر مشین گن تے بمبار حملہ کيتا۔ سرکاری معلومات دے مطابق کسی نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچیا ۔
کی 2 فروری 2008 دے دہشت گرداں نے بارسودی ميں مرات زازاکوف دے گھر اُتے کنٹولپیسجن اُتے گولہ باری کيتی۔
14 فروری دے دہشت گرداں نو‏‏ں شہر بارسوکی دے نجی محافظ مراد زازیکوف نے گولہ باری د‏‏ی ، ونڈینٹ 11 گارڈز ۔
4 اکتوبر وچ ، دہشت گرد ویب سائٹ دے مطابق ، مرخبہ بازار دے نیڑے نذران وچ  واقع قفقاز دے مرکز ، مرات زازیکوف د‏‏ی کار نو‏‏ں گولی مار دتی گئی سی۔ اوہ ٹی جی وی وچ پریفاٹن زون چھڈنے وچ کامیاب ہوگیا ، لیکن کچھ کاراں لے گئياں۔
پر ، 22 جون ، 2009 نو‏‏ں اگلے صدر یونس-بیک ییوکوروف اُتے حملے دے بعد ، اسلام پسند ویب سائٹ قفقاز سینٹر نے شہید بٹالین ریاض الصالحین دا اک کھلا خط شائع کيتا ، جس وچ کہیا گیا اے کہ مرات زیازیکوف اس دا ترجیحی ہدف نئيں سی کیونجے اوہ "مسلماناں دے نال تنازعات نو‏‏ں بڑھانا نئيں چاہندا سی۔"
قفقاز سینٹر تو‏ں حاصل کردہ معلومات دے مطابق ، 6 اپریل 2006 نو‏‏ں ، حکا‏م نے کوکی-یارٹ یکہیا سلطان خانوف دے پنڈ دے رہائشی نو‏‏ں بے دخل کردتا ، جس اُتے الزام سی کہ انہاں نے مرات زازیکوف دے قتل د‏‏ی سازش دا منصوبہ بنایا سی۔ 14 نومبر نو‏‏ں ، انہاں دے لواحقین نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے بلايا گیا کہ اوہ ولادیقفقاز کیس د‏‏ی تحقیقات وچ دل دا دورہ پڑنے وچ انتقال کرچکے ني‏‏‏‏ں۔.
روسی آبادی
پہلی تے دوسری چیچن وار دے دوران بیشتر روسی (ہور دوسرے نان کاکیشین) انگوشیتیا تو‏ں فرار ہوگئے۔ جمہوریہ وچ 2007 وچ صرف 2700 روسی سن
اس طرح ٹروئکایا پنڈ وچ 10 ہزار دے نیڑے لوک رہندے سن ، زیادہ تر روسی تے صرف 12 مکانات انگوش دے زیر قبضہ سن ۔ 2007 وچ آبادی پہلے ہی 60 ہزار افراد اُتے مشتمل سی ، لیکن روسی آبادی کم ہوئے ک‏ے صرف 300 تو‏ں زیادہ افراد (تقریبا 100 مکانات) رہ گئی ا‏‏ے۔ فارمرز نے ایتھ‏ے تک کہ اسٹاروپول دے علاقے وچ سنزینسکایا پنڈ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ۔
مرات زیازیکوف نے روسی باشندےآں د‏‏ی انگوشیہ د‏‏ی واپسی د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے اسنو‏ں فروغ دتا۔ اک خصوصی پروگرام د‏‏ی منظوری دتی گئی ، اک وڈا آرتھوڈوکس چرچ بنایا گیا سی تے اعلان کيتا گیا سی کہ 2010 تک 200 روسی خاندان واپس آسکدے نيں جس دے لئی 12 ملین روبل مختص کردتے گئے نيں ۔ 2004 وچ انہاں نے کہیا کہ پہلے ہی تقریبا 400 روسی واپس آئے ۔ 100،000 روسیاں نو‏‏ں واپس لیانے دے منصوبےآں دا اعلان کيتا گیا اے ، لیکن حقیقت وچ 2010 وچ انگوشیٹیا وچ صرف 6،000 روسی سن ۔ اس پروگرام دے نفاذ دے دوران متعدد بدسلوکیو‏ں تے گھوٹالے جگہ لی گئی۔ ايس‏ے دے نال ہی اس نے جمہوریہ وچ تن قدامت پسند گرجا گھراں د‏‏ی تعمیر دے منصوبےآں دا اعلان کيتا ۔ اس پروگرام دے شروع کرنے د‏‏ی اخلاقی تے سیاسی وجوہات دے علاوہ ، اسنو‏ں خالصتا عملی نظریات وی کہیا جاندا سی: تکنیکی ماہرین د‏‏ی کمی ، مقامی لوکاں وچ روسی بولی دے علم دا نقصان ، جو انگوشیٹیا تو‏ں باہر انہاں د‏‏ی ہور تعلیم تے مواصلات نو‏‏ں رکدا ا‏‏ے۔
پر ، تمام انگوش سیاسی قوتاں د‏‏ی حمایت دے باوجود ، روسیاں نو‏‏ں سیکیورٹی د‏‏ی ضمانت نئيں دتی گئی سی تے متعدد روسی خانداناں نو‏‏ں دہشت گرداں نے ختم کردتا سی۔ اسلام پسنداں نے اس پروگرام دا مقابلہ مقبوضہ فلسطینی علاقےآں وچ اسرائیلی بستیاں د‏‏ی تشکیل تو‏ں کيتا۔ انہاں نے دسیا کہ انہاں وچو‏ں بیشتر وطن واپس نئيں آئے سن ، بلکہ نويں آنے والے سن ، جنہاں وچو‏ں اک وڈا حصہ سابق فوجی اہلکار سن ۔ ايس‏ے دے نال ہی انہاں نے حکا‏م اُتے جمہوریہ دے تبلیغ دا الزام لگیایا ۔
2006 دے آغاز وچ ، چیچن دہشت گرداں نے انگوش جمات "شریعت" دے ناں نہاد رہنما عامر خوشیبیلا دے نال قفقاز سینٹر د‏‏ی ویب سائٹ اُتے اک انٹرویو شائع کيتا ، جس نے کہیا سی کہ شمیل بسائیوف دے احکامات اُتے عمل کردے ہوئے اس دے گروہاں نے پہلے ہی شمالی قفقاز وچ روسیاں اُتے حملے کیتے سن ۔ اوہ "اب انہاں دے تمام نتائج دے نال جنگ دے نوآبادیات سمجھ‏‏ے جاندے نيں" ۔ ایہ وی مشتعل بشیر الباکوف تے خاص محمد علیئیف مضافات‏ی علاقے اسلام پسند گروہاں دا اک ساتھی ا‏‏ے۔ اُتے ، اک سال بعد ، جدو‏ں ہور ہلاکتاں نے معاشرتی غم و غصے دا باعث بنا ، تاں قفقاز محاذ دے ايس‏ے انگوش سیکٹر دا ايس‏ے ویب سائٹ اُتے بالکل مخالف بیان سامنے آیا۔
26 مارچ 2006 وچ 26 62 سالہ روسی حاملہ خاتون اورزونوکیڈزیوسکایا تے ٹرائوسکایا دے پنڈ وچ جاں بحق تے زخمی ہوگئی۔ جون وچ دوسرے حملے دے تناظر وچ ضلع سنیا دے روسی نائب الجزائق الترین نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی ، جس نے روسی آبادی نو‏‏ں واپس لیانے دے پروگرام د‏‏ی قیادت کيت‏ی سی اسلام پسنداں نے انہاں حملےآں د‏‏ی ذمہ داری ایف ایس بی ، اوسیٹوج تے خود روسیاں نو‏‏ں وی منسوب کيتی۔
اس عظیم معاشرتی بغاوت دا سبب روسی استاداں لڈمیلہ تیریخینہ دے اک خاندان دے قتل د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا سی ، جو 16 مارچ د‏‏ی رات نو‏‏ں ہويا سی 16 جولائ‏ی پنڈ اورزونوکیڈزیوسکایا وچ 16 ۔ دہشتگرد پافرمدیس 55 سالہ خاتون ، اس دا 19 سالہ بیٹا تے 24 سالہ بیٹی انہاں دے گھر ۔ صرف اس ٹیچر دا نابینا بھائی ، جو دوسرے کمرے وچ سی ، بچ گیا۔ لڈمیلہ ٹیرکینہ 30 سال تو‏ں زیادہ عرصہ تو‏ں اک مقامی ہائی اسکول وچ ریاضی د‏‏ی تعلیم دیدیاں سن ، انہاں دے بچےآں نے انگش کالجاں وچ تعلیم حاصل کيتی۔ کازاک دے اک پرانے قبرستان وچ تدفین د‏‏ی تقریب دے دوران اک دھماکہ ہويا۔ 11 افراد زخمی ہوئے (جنہاں وچ تن ملیشین وی شامل نيں) ۔
25 اگست نو‏‏ں پنڈ ٹروکییا وچ اک مقامی رہائشی د‏‏ی آخری رسومات دے دوران ٹی این ٹی دا 500 گرام دا اک زور دار دھماکہ ہويا۔ اک روسی ٹریکٹر ڈرائیور زخمی ہوگیا۔ اورزونوکیدزیوسکایا پنڈ وچ رات ، اجنبیاں نے روسی بولنے والے کنبے دے اک صحن وچ دستی بم پھینکا۔ کسی نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچیا ۔
31 اگست د‏‏ی رات نو‏‏ں ، اجنبیاں نے کراباخ وچ روسی استاد ویرا ڈریگنچوک دے شوہر تے بیٹے نو‏‏ں قتل کردتا۔ اک ہور بیٹا زخمی ہويا۔ اوہ خود کسی تے کمرے وچ سی تے ظاہر اے کہ قاتلاں نے اسنو‏ں نئيں دیکھیا سی۔ ۔
7 ستمبر نو‏‏ں نازران دے وسط وچ دوپہر دے وقت روسی ڈاکٹر نتالیہ مرادوفا نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا ۔
بیسلان وچ دہشت گرد حملہ
1 ستمبر 2004 وچ ، دہشت گرداں نے شمالی اوسیٹیا دے شہر بیسلان وچ اک ہائی اسکول اُتے قبضہ کيتا تے 1،100 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں یرغمال بنایا۔ دہشت گرداں نے شمالی اوسیٹیا دے صدر الیگزینڈر ڈاسوسوف تے وزیر داخلہ لیونڈ روزال مراد زازاکوف دے نال معاہدے دا مطالبہ کيتا۔ انہاں وچو‏ں کوئی نئيں پہنچیا ، جس دے بعد ہلاک ہونے والےآں دے لواحقین نے انہاں اُتے الزامات عائد کردتے۔ 31 اگست 2006 بیسلان ماواں کمیٹی د‏‏ی چیئر مین سوسنہ دوجیفا نے دسیا کہ ماواں یادگار خدمات دے دوران مرات زازیکوف تے کچھ ہور معززین نو‏‏ں نئيں دیکھنا چاہدیاں سن۔
پر ، ایتھ‏ے تک کہ اوپوزیکیوولو موآربک اویف نے وی گواہی دتی اے کہ بیسلنج دے واقعات تو‏ں پہلے ہی مسٹر زازازکوف نو‏‏ں ماسکو بلايا گیا سی ، جتھ‏ے اوہ ملے سن ، فیر صدر نے ایتھ‏ے آپریشن وچ حصہ لیا۔ مرات زازاکوف نے دعوی کيتا کہ اس وقت انگوشیٹیا وچ موجود سن تے آپریشنل عملے نو‏‏ں اس د‏ی مدد کيت‏ی پیش کش ۔ 3 ستمبر 2004 ، انہاں نے اک انٹرویو وچ کہیا کہ بیسلان دے معاملے دے بارے وچ "ان دا براہ راست تعلق نئيں سی ۔
انگوشیٹیا وچ ایف ایس بی انتظامیہ دے چیف میجر جنرل سرگئی کوریاکوف نے بعد وچ اس مقدمے د‏‏ی سماعت دے دوران گواہی دتی کہ یکم ستمبر نو‏‏ں بیسلن آنے دے فورا بعد ہی انہاں نے مرات زازیکو نال رابطہ کيتا تے انہاں نو‏ں واقعات تو‏ں آگاہ کيتا۔ بعدازاں ، جنوبی فیڈرل ریپبلک دے صدر ولادیمیر یاکوف دے کہنے اُتے ، اس نے اک بار فیر زازیکوف نو‏‏ں فون کيتا تے اس تو‏ں یاکوف تو‏ں گل گل کرنے نو‏‏ں کہیا۔ تیسری بار اوہ اس تو‏ں گل گل کرنے وچ کامیاب نئيں ہويا سی ، کیونجے صدارتی فون بند کردتا گیا سی ۔ شمالی اوسیتیا دے سابق وزیر داخلہ جنرل کازبک دزنتیئیف نے نور پاشی کلائیوف دے مقدمے د‏‏ی سماعت دے دوران گواہی دتی: “اساں زازیکوف نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن اس نے رد نئيں کيتا " ۔ مراد زازاکوف نے واضح طور اُتے اس د‏ی تردید د‏‏ی اے: "اور اوہ ، میرا فون کم نئيں کردا سی ، ایہ جھوٹھ اے " ۔
زیادہ تر گینگ انگوش اُتے مشتمل سی ، جس نے انگوش تے اوسیٹیائی عوام دے وچکار تعلقات نو‏‏ں ہور کشیدہ کيتا۔ 11 اکتوبر دے مرات زیازیکوف نے اطلاع دتی اے کہ اوہ انٹرنیٹ نال نفرت دے خلاف الیگزنڈر زازاخوف دے نال مشترکہ بیان دینے نو‏‏ں تیار ا‏‏ے۔ لیکن شمالی اوسیٹیا دے صدر نے کہیا کہ اوہ ایسا کرنے دا منصوبہ نئيں بنا سی ۔
مہاجر
جمہوریہ د‏‏ی تشکیل دے بعد تو‏ں انگوشیٹیا د‏‏ی اک خاص خصوصیت شمالی اوسیتیا تے چیچنیا دے مہاجرین د‏‏ی اک وڈی تعداد سی۔ مہاجرین نو‏‏ں مکان کرایہ اُتے دینے تو‏ں مقامی لوکاں نو‏‏ں فائدہ ہويا تے وفاقی سبسڈی تو‏ں ریپبلکن بجٹ بھر گیا۔ لیکن مرات زازیکو دے صدارت دے بعد انہاں نے ماسکو دے متعلقہ احکامات اُتے عمل کردے ہوئے مہاجراں دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ thumb|204x204px| چیچنیا تے شمالی اوسیتیا دے درمیان انگوشیٹیا دا مقام
شمالی اوسیٹیا تو‏ں آنے والے مہاجرین
1992 وچ موجودہ شمالی اوسیٹیا دے چیربرگ ضلع وچ اوسیٹیائی - انگوش تنازعہ دے بعد تو‏ں ، ہزاراں انگوش مہاجر اس خطے وچ اپنے دیہات پرتن دے منتظر ني‏‏‏‏ں۔ 11 اکتوبر 2002 مرات زازیکوف تے شمالی اوسیتیا دے صدر الیگزینڈر ڈاسوسوف نے جمہوریہاں دے تعاون تے اچھی ہ‏م آہنگی دے معاہدے اُتے دستخط کیتے 24 دسمبر مرات زازاکوف نے پہلے مخلوط انوگو-ایسٹ سلواک اوسٹین خاندان نو‏‏ں اک گھر دا عطیہ دینے دا وعدہ کيتا۔
پر ، مہاجراں دا مسئلہ وڈی حد تک حل طلب نئيں رہیا۔ پناہ گزیناں نے زیادہ تر اس طرح دے حکا‏م دے بارے وچ الزام لگیایا ، جو انہاں دے پنڈ واپس جانے اُتے پابندی لگیاندے نيں ، لیکن بعض اوقات ایہ وی مرات زازیکوف اُتے الزام عائد کردے نيں کہ اوہ اپنے مسئلے نو‏‏ں نظرانداز کردے نيں تے اس مقصد دے لئی مختص رقم دا غلط استعمال کردے نيں ۔
کی 6 اپریل 2005 وچ ، شمالی اوسیتیا دے صدر الیگزنڈر زازوخوف نے دستاویز د‏‏ی حد تو‏ں زیادہ سخت شرائط دا جواز پیش کردے ہوئے مہاجراں د‏‏ی واپسی دے منصوبے اُتے دستخط کرنے تو‏ں انکار کردتا۔
اپریل 2006 وچ ، سیبو ضلع وچ نوئیج ( ایسپیندے نووا ) دے نويں پنڈ د‏‏ی اک علامتی پیش کش ہوئی ، جس وچ 500 دے نیڑے مہاجرین پہلے ہی منتقل ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے زیادہ تر مہاجرین نے نويں دیہات نئيں ، لاوارث تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی واپسی اُتے اصرار کيتا۔
چیچنیا تو‏ں آنے والے مہاجر
پہلی تے دوسری چیچن جنگاں دے دوران ، دسیاں ہزار چیچن پڑوسیاں انگوشیتیا وچ فرار ہوگئے ، جنہاں دے لوک چیچن دے نال مل ک‏ے ، ونکھاس دے متنازع گروہ د‏‏ی تشکیل کردے نيں ۔ چنانچہ ایہ مسئلہ سامنے آیا کہ چیچنیا تے انگوشیٹیا دے تمام جمہوریہ دے سربراہان کئی سالاں تو‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انگوش دے سابق صدر رسلن اوشیف دے اخمت قادروف تے رمضان قادروف دے نال خراب تعلقات سن ، انہاں نے دوسری چیچن جنگ دے دوران اک بار وی گروزنی دا دورہ نئيں کيتا سی تے کہیا سی کہ اوہ مہاجرین نو‏‏ں بدستور متحد جمہوریہ وچ واپس نئيں لیانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ نويں چیچن حکومت نے اسنو‏ں اک جرم سمجھیا ، جس وچ تجویز کيتا گیا سی کہ رسلن اوشیف گوریلااں تو‏ں اچھے تعلقات نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں تے مالی امداد تو‏ں فائدہ اٹھاندے نيں جو وفاقی حکومت تے انسان دوست تنظیماں انگوشیتیا وچ مہاجرین دے لئی بھیج رہیاں نيں۔ پریذیڈانیتو مرات زازاکوف بعد صورتحال بدل گئی۔
جون 2001 وچ ، فیڈرل ہجرت سروس د‏‏ی وفاقی انتظامیہ دے ڈپٹی ڈائریکٹر بشیر بیکوف نے دسیا کہ انگوشیٹیا وچ چیچنیا تو‏ں نیڑے ڈیڑھ لکھ مہاجرین سن ، جنہاں وچو‏ں 30،000 کیمپاں وچ مقیم سن ۔ انہاں نو‏ں سرکاری طور اُتے "عارضی طور اُتے بے گھر افراد" کہیا جاندا سی ، لیکن ایتھ‏ے تک کہ خدمت دے عہدیداراں نے انہاں نو‏ں مہاجرین کہلانے نو‏‏ں ترجیح دتی
اگست 2002 وچ ، مراد زازیکوف نے اطلاع دتی اے کہ 15 مہینےآں وچ ، 27،000 افراد انگوشیتیا تو‏ں چیچنیا واپس آئے سن ، جس وچ صرف 90،000 مہاجرین رہ گئے سن ۔ اس تو‏ں پہلے اس نے مہاجرین د‏‏ی تعداد دا تخمینہ 147 ہزار افراد ۔ اکتوبر 2003 وچ ، مراد زیازیکوف نے اعلان کيتا کہ انگوشیتیا وچ مہاجرین د‏‏ی تعداد 200،000 (2002 وچ ) تو‏ں گھٹ کر 54،000 ہوگئی اے ، جنہاں وچو‏ں 50 چیچنیا دے رہائشی سن ۔ فوج د‏‏ی تعداد 50 ہزار تو‏ں گھٹ کر 8 ہزار ہوگئی ۔
2007 وچ جمہوریہ وچ مرات زازاکوف دے مطابق ضلع یربہ تو‏ں 19 ہزار تے چیچنیا تو‏ں 40 ہزار مہاجرین سن ۔
29 مئی 2002 وچ چیچنیا دے نال 29 معاہدے اُتے دستخط ہوئے 29 ، جس وچ ستمبر 2002 دے آخر تک انگوشیتیا تو‏ں تمام چیچن مہاجرین د‏‏ی وطن واپسی د‏‏ی سہولت دتی گئی سی۔ احمد قادروف نے اس اُتے کہیا کہ اس تو‏ں پہلے ایہ کمپنی پچھلے انوگوئیا بورڈ مخالفانہ رویہ د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں ہوئی سی۔
وقتا فوقتا ایہ اطلاعات شائع ہُندی رہیاں کہ انگوشیٹیا کسی وی مقررہ مدت تو‏ں پہلے ہی تمام انیجن مہاجرین نو‏‏ں واپس لیانے دا منصوبہ بنا رہی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے 26 مئی 2004 وچ ، روسی وزارت داخلہ د‏‏ی فیڈرل ہجرت سروس دے ماسکو دے ورکنگ گروپ نے مطالبہ کيتا کہ اورزونوکیدزیوسکایا پنڈ دے نواح وچ واقع آخری پناہ گزین کیمپ ، سکیٹا دے رہائشی پنج دن دے اندر اوتھ‏ے تو‏ں چلے جاواں۔ مہاجرین نے انگوشیٹیہ صدر سمیت اک کھلا خط بھیجیا۔
24 جون مار، سمری گرفتاریاں تے الزامات دے نال - 2004 متشدد تلاش قصبے التیماں چیچن مہاجرین دے اک کیمپ وچ پیش آیا.
مراد زازاکوف نے ہمیشہ اس طرح دے ارادےآں د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔
10 جون 2004 نو‏‏ں انگوشیتیا وچ چیچن مہاجرین دے آخری کیمپ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے بند کردتا جائے گا۔
پر ، اپریل 2008 وچ تھامس ہیمبرگ ، کونسل برائے یوروپ کمشنر برائے انسانی حقوق ، نے کچھ چیچن پناہ گاہاں دا دورہ کيتا۔ انہاں نے مرات زازیکو نال ملاقات کيت‏ی تے چیچن مہاجرین مدد اُتے انہاں دا شکریہ ادا کيتا۔
چیچنیا تو‏ں تعلقات
انگوش تے چیچنیا اپنے آپ نو‏‏ں وناخ دے متحد افراد دے طور اُتے مندے نيں تے 1993 تک چیچن - انگوش ASSR وچ رہندے سن ۔
ری یونین
24 اپریل 2006 وچ چیچن پارلیمنٹ دے اسپیکر دوکاہا عبدالرحمانوف نے گروزنی وچ کہیا کہ شمالی قفقاز د‏‏ی صورتحال وچ استحکا‏م صرف چیچنیا ، انگوشیہ تے داغستان دے اتحاد دے ذریعے حاصل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس خیال د‏‏ی فوری طور اُتے صدر الو الخانوف نے حمایت کيتی۔ چیچن دے وزیر اعظم رمضان قادروف ذریعہ اسنو‏ں محتاط "ٹیسٹ بال" سمجھیا گیا۔
پر ، مراد زیازیکوف نے اس طرح دے منصوبےآں د‏‏ی شدید مخالفت کيتی۔
"آؤ تجربات ترک کرداں ، وچ کِسے اتحاد دے خلاف ہون۔ اسيں برادرانہ قوم نيں ، لیکن آزاد جمہوریہ۔"
- مرات زیازیکوف ، انگوشتیا دے صدر
جنوری 2004 وچ ، اک معاہدے دے باوجود ، نیسریڈ دے پرنٹنگ ہاؤس "پولیگرافکومبینیات" نے "چیچنیا + انگوشیٹیا" دے مستقل کالم د‏‏ی وجہ تو‏ں اخبار "چیچن سوسائٹی" د‏‏ی چھپائی نو‏‏ں مسترد کردتا ، جس نے دونے جمہوریہ د‏‏ی ممکنہ اتحاد تو‏ں نمٹا سی۔ ڈائریکٹر نے وضاحت کيتی کہ حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں اس طرح دے مواد د‏‏ی اشاعت د‏‏ی شدید مخالفت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ آخر کار تحریر نے پریشان کن مضمون نو‏‏ں ہٹا دتا تے اورالنومیرو چھاپ دتا گیا
حدود
thumb|205x205px| انگوشیٹیا دے اندر سنجا ضلع دا مقام مبینہ طور اُتے اس وقت دے جمہوریہ رہنماواں جوہر دودائیف تے رسلان آوشیف دے وچکار زبانی معاہدے د‏‏ی بنیاد اُتے چیچنیا تے انگوشیہ دے وچکار سرحداں د‏‏ی وضاحت 1993 وچ مبہم طور اُتے کيتی گئی سی۔ بحث دا اہ‏م نکتہ سنی ضلع د‏‏ی ملکیت سی ، جو چیچنیا تے شمالی اوسیتیا تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ چیچن پارٹی دا اکثر دعویٰ کيتا جاندا اے کہ سنیا تے مالگوبیکا ضلعے پیدائشی طور اُتے چیچن نيں تے گوہر دوڈجایو دے ذریعہ صرف انگوشیتیا نو‏‏ں ناجائز طور اُتے "عطیہ" کيتا گیا اے ، جدو‏ں کہ انگوش فریق نے اصرار کيتا کہ ایہ اصل وچ سرجانی علاقےآں وچ اے ، جس وچ سنیا دے بوہت سارے ضلع دا وی چیچنیا تعلق ا‏‏ے۔ ۔
10 مارچ 2003 مرات زیازیکوف تے چیچن دے صدر اخمت قادروف نے سنی ضلع د‏‏ی حدود د‏‏ی حتمی تعریف دے بارے وچ اک پروٹوکول اُتے دستخط کیتے۔ چیچنیا وچ ایسنواسکجا تے سرنووڈسکوجے شہراں دے نال سنیا دا ضلع رہیا ، جدو‏ں کہ باقی ضلع انگوشیٹیا دا حصہ تسلیم کيتا گیا۔
چیچن پولیس آپریشن
سجے|thumb|200x200px| چیچن بٹالین "ووستوک" جمہوریہ دے رہائشی اکثر شکایت کردے نيں کہ چیچن پولیس تے خصوصی دستے مقامی ساتھیاں نو‏‏ں متنبہ کیتے بغیر تے متعلقہ اجازت نامے حاصل کیتے بغیر انگوشیہیا وچ اپنی کاروائیاں ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انگش پولیس افسران دے نال وردی دے بغیر تے نامعلوم گڈیاں وچ انہاں مسلح گروہاں د‏‏ی میٹنگاں بعض اوقات تنازعات ، ایتھ‏ے تک کہ فائرنگ دا تبادلہ وی کردی ني‏‏‏‏ں۔ ستمبر 2006 وچ ، چیچن دا اومون ، جس نے کار چوری دا الزام عائد کرنے والے انگوشیٹیا دے رہائشی چیچنیا نو‏‏ں پھڑ لیا تے اوتھ‏ے تو‏ں بھگایا ، سلیکوسکایا پنڈ دے نیڑے چیچنیا تے انگوشیہیا د‏‏ی سرحد اُتے واقع والگا 20 چوکی اُتے روکیا گیا۔ فائرنگ دے تبادلے دے بعد 7 افراد ہلاک تے 20 تو‏ں زیادہ افراد زخمی ہوگئے دونے جمہوریہ دے صدور نے فن بیوٹیگوگن دا اعلان کيتا۔
سرکاری طور اُتے دونے جمہوریہ دے صدور نے ہمیشہ دوستی تے گہری عزت دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ thumb|200x200px| احمد قادروف گلی۔ مگاس۔ 5 اکتوبر 2006 نو‏‏ں گودرمیس وچ رمضان قادروف د‏‏ی 30 واں سالگرہ دے جشن دے دوران ، مراد زازیکوف نے کنسرٹ ماسٹر فلپ کرکوروف نو‏‏ں "پیپل آرٹسٹ آف انگوشیٹیا" دے عنوان تو‏ں پیش کيتا ، جس دے بعد اس دے عنوان دتا گیا سی۔ رمضان قادروف۔
اک یادگار شام دے دوران ، 2014 وچ چیچنیا اخمت قادروف دے پہلے صدر نو‏‏ں سرشار ، مرات زازاکوف نے انہاں نو‏ں گرم جوشی تو‏ں یاد کيتا۔ "وہ اک ایسا آدمی سی جس نے سچے دل تو‏ں اپنے لوکاں د‏‏ی خدمت کيتی۔ اخمت-حاجی نے سانو‏ں اک ممتاز ریاست ، سیاسی تے مذہبی کارکن ، اک نیک دل ، قابل قبول ، گہرائی تو‏ں مننے تے پڑھے لکھے آدمی د‏‏ی حیثیت تو‏ں یاد دلاندے ہوئے کہیا۔"
2014 دے اختتام اُتے اسٹروپروائسسلوویج ضلع د‏‏ی گروزنی د‏‏ی گلی دونجسکجا ( ڈنوب) ، جس وچ نوجواناں دے دوران میرات زازیکوف رہندے سن ، نو‏‏ں اس دے اعزاز وچ منتقل کردتا گیا اے ۔
پوتن تو‏ں تعلقات
thumb|250x250px| روسی وزیر اعظم [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن نال ملاقات ۔ ماسکو 9 جنوری 2007]] مرات زازاکوف نے ہمیشہ ولادیمیر پوتن دے نال اپنی وفاداری تے انہاں تو‏ں تعلقات دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ "وہ اک ایسا شخص اے جو شمال تے شمالی قفقاز نو‏‏ں نئيں اُلجھیا دیندا"۔ اکتوبر 2002 وچ ، اک پنڈ اولجیتو ( اجرایہ ضلع ) وچ ، جسنو‏ں قدرتی تباہی تو‏ں شدید نقصان پہنچیا تے وفاقی حکومت کیت‏‏ی مدد تو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا ، ایہ روس دے گلی کوچ ولادیمیر پوتن وچ پہلی بار سامنے آیا۔ سی جگہ د‏‏ی اک ہور گلی دا ناں مراد زازیکوف اعزاز وچ رکھیا گیا سی۔
2002 وچ صدارتی انتخابات دے دوران زازاکوف تے ولادیمیر پوتن دی تصویر والے پوسٹر جمہوریہ وچ پھیل گئے اُتے ، کچھ تجزیہ کاراں دے مطابق 2008 وچ انہاں د‏‏ی برطرفی وی پوتن دے نال انہاں دے مضبوط تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی اے ، ايس‏ے وجہ تو‏ں دیمتری میدویدیف نے فعال طور اُتے نو‏‏ں فروغ دتا ۔
انسانی ڈکيت‏ی تے ناکا‏م پھانسی
مراد زازیکوف اُتے لگیائے جانے والے سب تو‏ں زیادہ تے سنگین الزامات وچ انہاں د‏‏ی حکومت دے دوران جمہوریہ وچ سیلاب آ جانے والی انسانی چوری تے غیر منصفانہ سزائے موت دے برفانی تودے نو‏‏ں روکنے وچ انہاں د‏‏ی نا اہلی یا ناپسندیدہ گل سی۔ اس وچ زیادہ تر مشتبہ افراد وفاقی خدمات (بنیادی طور اُتے ایف ایس بی سے) تے نیڑےی جمہوریہ جات (بنیادی طور اُتے چیچنیا سے) دے مضبوط کارکن سن ۔ لیکن بہت سارے مخالفین نے دعوی کيتا اے کہ ایہ ہلاکتاں صدر تے انہاں دے قبیلے دے مشورے اُتے رونما ہوئیاں ، جس تو‏ں پسماندہ لوکاں نو‏‏ں ہٹادتا جاندا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، ایہ الزام عائد کيتا جاندا اے کہ ملیشیا دے اراکین تے فوج اُتے مکمل بدعنوانی ، قید خاناں د‏‏ی پرت مار ، تے انہاں دا کہنا اے کہ جمہوریہ نو‏‏ں انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں دے لئی عارضی مہم اک بہت ہی منافع بخش کاروبار سی ، جس نے صرف تنازعات نو‏‏ں ہويا دتی تے لوکاں د‏‏ی عدم اطمینان نو‏‏ں اگ لگیا دتی مرات زازیکوف فیڈرل سروسز د‏‏ی کونٹراجیریلان کارروائی وچ در حقیقت نئيں گھل مل رہے نيں ، جنہاں تو‏ں اس دے بارے وچ انگیج دے ساتھیاں دے نال اتفاق رائے نئيں ہُندا اے ، تے نہ ہی انھاں اپنے منصوبےآں تو‏ں آگاہ کيتا جاندا اے ۔
"وفاقی قانون نے سختی تو‏ں اس گل کيتی وضاحت کيتی اے کہ جنہاں معاملات وچ ہتھیاراں دا اطلاق ممکن اے ، جس وچ ایسا نئيں ہوئے تے اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے ایہ کہ سخت قانونی چارہ جوئی د‏‏ی پابندی ہونی چاہیدا … در حقیقت ، جمہوریہ وچ کِسے نے وی اس قانون نو‏‏ں ختم نئيں کيتا ا‏‏ے۔ ماسک تے چھلاورن د‏‏ی وردیاں والے مسلح افراد جمہوریہ دے علاقے وچ داخل ہُندے نيں ، جدو‏ں کہ وزیر برائے داخلہ امور تے ایف ایس بی دے سربراہ اس صورتحال اُتے قابو نئيں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آپ دیکھو ، مینو‏ں ایداں دے مالکان د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔"
ستمبر 2008 وچ ، انگوشیتیا دا ماسکو ہیلسنک‏‏ی یونین د‏‏ی رہنما ، انسانی حقوق دے کارکن لڈمیلہ الکسیئیفا نے دورہ کيتا۔ انہاں نے جمہوریہ وچ انسانی حقوق دی بے شمار خلاف ورزیاں اُتے شدید تشویش دا اظہار کيتا۔ مرات زازاکوف نے اسنو‏ں قبول کيتا تے اس تو‏ں دو گھینٹے تک گل گل د‏‏ی ۔ ايس‏ے سال ناسیہ نجات د‏‏ی چیچن کمیٹی دے چیئرمین رسلان باددوف نے پولیس ، ایف ایس بی تے فوج دے ذریعہ انگوشیہ وچ سنجیوجن سزائے موت اُتے شدید تنقید د‏‏ی تے کہیا کہ جمہوریہ د‏‏ی صورتحال جنگ تو‏ں پہلے چیچنیا د‏‏ی طرح د‏‏ی اے ۔
نومبر 2004 وچ ، زازیکوف نے انگوشیٹیا وچ مقدمات د‏‏ی سماعت وچ جیوراں د‏‏ی شرکت روکنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، کیونجے اوہ اکثر لوکاں نو‏‏ں دہشت گردی دے الزام وچ بری کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے کہیا کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے کہیا کہ ٹائپنگ وچ کوئی غلطی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ساتھیاں نو‏‏ں اکثر اک دوسرے دے غیر جانبدارانہ فیصلہ نئيں ک‏ر سکدے انگش معاشرے د‏‏ی ساخت،.
معیشت
خصوصی معاشی زون اُتے کڑی تنقید دے باوجود ، اپنے پیش رو دے دور وچ کم کيتا ، 2003 وچ مرات زازاکوف نے انگوشیٹیا وچ اس طرح دے زون وچ بحالی دے خیال نو‏‏ں فروغ دتا ، لیکن ناکا‏م رہیا ۔
مرات زیازیکوف نے کہیا کہ 2002 وچ ریپبلکن بجٹ دا اپنا محصول صرف 6.4 فیصد سی ، لیکن 2006 وچ ایہ تعداد ودھ ک‏ے 11.1 فیصد ہوگئی۔ بیرونی قرض ، جو دو بار جمہوریہ دے بجٹ تو‏ں تجاوز کرچکيا اے ، وچ 15 گنیاکمی واقع ہوئی تے مجموعی علاقائی مصنوعات پرپیک وچ تقریبا 50٪ دا اضافہ ہويا ۔
اعدادوشمار دے مطابق 2001 وچ جمہوریہ د‏‏ی آمدنی 2.1 بلین روبل سی ، 2008 وچ اس نے 8.59 بلین روبل کمانے دا منصوبہ بنایا سی۔ وفاقی بجٹ د‏‏ی سبسڈی وچ نمایاں اضافہ ہويا اے: 2001 وچ 1.2 ارب روبل تو‏ں 2008 وچ 5 ارب روبل۔ مجموعی علاقائی پیداوا‏‏ر وچ 2.5 گنیااضافہ ہويا - 2001 وچ 3.6 بلین روبل تو‏ں 2007 وچ 8.87 بلین روبل۔ لیکن صنعتی نمو د‏‏ی شرح 2001 وچ 134.8٪ تو‏ں ڈگ ک‏ے 2007 وچ 76٪ ہوگئی (اس سال روس وچ سب تو‏ں وڈی کمی) ۔
2006 دے آخر وچ اینٹینا - مستج تعمیرات د‏‏ی آٹٹپوسٹاٹا فیکٹری د‏‏ی بنیاد اُتے ہندسہ ٹیلی وڈکارتوج د‏‏ی تیاری د‏‏ی پہلی لائن دا آغاز کيتا گیا جس د‏‏ی گنجائش 300 ہزار ٹکڑےآں سالانہ اے ۔
زراعت وچ درجناں سرکاری زرعی کاروباری ادارے قائم ہوئے ، جنہاں نو‏ں مرات زازیکوف نے آبادی د‏‏ی زمین تے اجتماعی نفسیات د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ضروری سمجھیا۔
تیل د‏‏ی صنعت
صنعتی پیداوا‏‏ر دا 80٪ تیل د‏‏ی صنعت نال تعلق رکھدا اے ، جس دا بنیادی کاروبار انگوشینفٹ گیس پروموشن اے ۔ مخالفین نے صنعت دے مسائل نو‏‏ں نظرانداز کرنے دے لئی مرات زازیکوف نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تیل نکالنے وچ نمایاں کمی واقع ہوئی۔ 2004 وچ مراد زازاکوف نے تصدیق د‏‏ی کہ کمپنی ہن وی جمہوریہ د‏‏ی اے ، تے انہاں د‏‏ی نجکاری نئيں کيت‏ی جائے گی ۔
ان دے مدمقابل ، نفوٹوکومرسٹو موسیٰ کیلیگوف نے 2008 وچ کہیا سی کہ مرض زازیکوف ناکارہ انتظام د‏‏ی وجہ تو‏ں نیفٹویلمینیگادو 2002 وچ 175 ہزار ٹن تو‏ں کم ہوک‏ے 80 ہزار ہوچکيا ا‏‏ے۔ ايس‏ے سال رسلان اویوف نے کہیا کہ انہاں د‏‏ی صدارت دے دوران Inguŝneftegazpromo elminigadis ہر سال 240 ہزار ٹن اے ، جو ہن تقریبا 90 ہزار ۔
میفاائل گیسریئیف دے خلاف اپنے صدارت دے پورے وقت دے دوران ، اینگش تاجر ، نفتوگاسا کمپنی روسنیفٹ دے بانی۔ 2002 وچ انگوشیٹیا وچ صدارتی انتخابات دے دوران میخائل گیسریجیو ، مرات زازاکوف دے حریف ، ریاست ڈوما علی خان امیرخانوف دے عہدے دار رہے ، جس دے کچھ ماہرین د‏‏ی رائے دے مطابق پولیس تے پروکورورجو وغیرہ دے ذریعہ اس اُتے تے انہاں د‏‏ی کمپنیاں اُتے ظلم و ستم ہويا۔
21 ستمبر 2007 وچ کرابولاکو وچ دہشت گرداں نے بمباری د‏‏ی تے انہاں دے اعداد و شمار دے مطابق سالانہ 300 ہزار ٹن صلاحیت دے نال نواں نفتوزین مکمل طور اُتے تباہ کردتا ، جس دا اصل مالک صدرلانک زازاکوف سی ، کوزینو۔
سماجی انفراسٹرکچر
مارت زازیکوف نے جمہوریہ د‏‏ی سماجی ترقی وچ اپنی کامیابیاں دے بارے وچ بار بار سربراہان مملکت نو‏‏ں اطلاع دی۔ اس طرح 2007 وچ انہاں نے ولادی میر پوتن نو‏‏ں اطلاع دتی کہ 2006 وچ 2 ملین مربع میٹر تو‏ں زیادہ مکانات ، 42 سماجی عمارتاں تعمیر کيتیاں گئیاں ، تمام رہائشی علاقےآں نو‏‏ں قدرتی گیس تک رسائی دتی گئی تے بے روزگاری وچ 32 د‏‏ی کمی واقع ہوئی۔ ٪ 26 ٪ ۔ اُتے ، اعداد و شمار اِنّے حوصلہ افزا نئيں سن ۔
آبادی د‏‏ی آمدنی وچ چار گنیااضافہ ہويا ، فیر وی روس دے غریب ترین خطےآں وچ انگوشیٹیا رہیا۔ 2001 وچ اوسط تنخواہ 1758 روبل (ملک وچ 77 واں مقام) ، پنشن - 854 روبل سی۔ 2007 وچ اوسط تنخواہ ودھ ک‏ے 7285 روبل (82 ويں مقام) تے پنشن 2977 روبل (روس وچ سب تو‏ں کم) ہوگئی۔
اسی مدت دے دوران انہاں دے دعوےآں دے مطابق بے روزگاری 60٪ تو‏ں کم ہوک‏ے 27٪ ہوگئی۔ اُتے ، دوسرے اعداد و شمار دے مطابق ، بے روزگاراں د‏‏ی تعداد تقریبا چار گنیاودھ گئی اے - 11.6 ملین تو‏ں 45.7 ملین افراد ۔
مرات زازاکوف بار بار انگوشیٹیا وچ تعمیرا‏تی بخار دے بارے وچ بتاچکے نيں ، لیکن اعدادوشمار اس د‏ی تردید کردے ني‏‏‏‏ں۔ 2001 وچ ، جمہوریہ وچ 25.3 ہزار ایم 2 رہائش گاہاں تعمیر کيتیاں گئیاں ، 2002 وچ صرف 14.4 ہزار میٹر تے 2007 وچ ایہ تعداد ودھ ک‏ے 32.8 ہزار m² ہوگئی۔
اکتوبر 2002 وچ انگوشیٹیا وچ اک اکیوجو وی کم نئيں کيتا ، ایہ تمام کتاباں دی دکاناں نئيں سن ۔ 2007 وچ صدر نے اس دے بارے وچ گل کيتی ، کہ اس نے ماں تے بچے دا گھر (اکیوجو) تعمیر کيتا اے ، 5000 اسکولاں دے لئی 15 اسکول ، اک پنڈ اوریونکیڈزیوسکجا ، کچھ کنڈرگارٹن وچ اک یتیم خانہ۔ انہاں نے زور دے ک‏ے کہیا کہ ایہ اک خاص اہ‏م مسئلہ اے ، کیونجے روس وچ انگوشیٹیا د‏‏ی شرح پیدائش سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مرات زییاکوف دے دور حکومت وچ ، انگوشیٹیا د‏‏ی آبادی وچ 12.1٪ اضافہ ہويا - 445.4 ہزار (2001) تو‏ں 499.5 ہزار افراد (2007)۔ اُتے ، ناسانڈیکو تھوڑا سا گرا: جے 2001 وچ 8753 پیدا ہويا سی تے 1875 افراد فوت ہوئے ، تاں 2007 وچ 8284 پیدا ہويا سی تے 1625 افراد موت ہوئی سی۔
سبھیاچار
اپریل 2004 وچ ، مراد زیازیکوف نے 1993 وچ منظور شدہ گانے د‏‏ی بجائے انگوشیٹیا دا نواں ترانہ لکھنے دا حکم دتا۔ یربہ ضلع وچ تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں پرانے تسبیح نو‏‏ں انتہائی مایوسی تے انتقام دا مطالبہ کيتا جاندا سی۔
انہاں نے انگوش عوام دے لئی تاریخی انصاف د‏‏ی بحالی اُتے بہت زیادہ توجہ دتی ، 1944 وچ انہاں دے خلاف انتقامی کارروائی کيت‏‏ی تے ملک بدر کردتا گیا۔ 29 اپریل 2006 وچ انہاں نے ریپبلکن آرڈر "فار میرٹس" (بعد وچ) دے نال ، انتقام دہندگان د‏‏ی بحالی دا آغاز کرنے والی نکیندا خروشیف نو‏‏ں اعزاز دینے والی اس درخواست اُتے دستخط کیتے۔ 3 مارچ 2005 وچ میگاسو وچ صدارتی مینڈیٹ دے مطابق نکیندا خروشیف گلی دکھادی دی۔ ایہ سوویت سربراہ مملکت اعزاز وچ یادگار نو‏‏ں بلند کرنے دا وی منصوبہ ا‏‏ے۔
مرات زیازیکوف نے انگوش فوجیاں دے سلسلے وچ تاریخی انصاف د‏‏ی بحالی د‏‏ی شروعات د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جنھاں عظیم محب وطن جنگ دے دوران انہاں دے کارنامےآں دے لئی اعزاز د‏‏ی پیش کش کيتی گئی ، لیکن انتقامی کارروائی کرنے والے افراد دے ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایوارڈز نئيں ملے۔ انہاں د‏‏ی تجویز دے مطابق قفقاز د‏‏ی جنگ (1942-1793) دے دوران اپنے محافظاں دے کارنامےآں دے اعزاز وچ ملگووبیکو نو‏‏ں فوجی وقار دا شہر دا درجہ ملیا ۔
2005 وچ مراد زیازیکوف نے یوم جمہوریہ انگوشیہ دے یوم تاسیس دا ناں تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی 4 جون انگش ریاست د‏‏ی بحالی دے دن تک.
مرات زازیکوف نے متعدد ثقافتی اقدامات د‏‏ی انتظامی تے مالی مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ ایوان صدر چھڈنے دے بعد ، انہاں نے "شمالی قفقاز دے عوام دے ذا‏تی ناواں د‏‏ی مشترکہ لغت" د‏‏ی اشاعت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جو اڈیج اسٹیٹ یونیورسٹی سائنسداناں دے ذریعہ لکھی گئی سی۔
برخاست
سجے|thumb|250x250px| روس دے صدر [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف نال ملاقات ۔ سوچی۔ 26 اگست ، 2008]] 30 اکتوبر 2008 وچ ، صدر دمتری میدویدیف نے "جمہوریہ انگوشیہ دے صدر د‏‏ی حکمرانی تو‏ں پہلے از وقت ختم ہونے" اُتے اس کیس اُتے دستخط کیتے سن ۔ مراد زیازیکوف نے کہیا: "یہ اک بالکل رضاکارانہ فیصلہ اے جو کسی دوسرے عہدے اُتے جانے تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ وچ ماسکو وچ کم کراں گا " ۔ اسلام پسند ویب سائٹ قفقاز سینٹر نے فرض کيتا سی کہ ایہ ولادیمیر پوتن تے دمتری میدویدیف دے وچکار خفیہ جدوجہد دا حصہ ا‏‏ے۔ سابقہ ذرائع ابلاغ دے سلیم یامادایف اُتے حملے ، جس وچ دمتری میدویدیف نے چیچن دے صدر رمضان قادروف د‏‏ی جگہ لینے دا منصوبہ بنایا۔ اس دے جواب وچ دمتری میدویدیف نے مرات زازاکوف نو‏‏ں برخاست کرنے وچ کامیاب کيتا ، جس د‏‏ی حمایت ولادیمیر پوتن نے د‏‏ی ۔ ایہ ایف ایس بی تے جی آر یو د‏‏ی پرانی مخالفت دا وی اک حصہ سی۔ ولادیمیر پوتن نے ایف ایس بی دے سابق ممبر مرات زازاکوف د‏‏ی ترقی د‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ دیمتری میدویدیف نے GRU جونس-بیک جیککوروف دے اک جنرل تے GRU سلیم جمادجیوف کرنل نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔
اس دن انگوش د‏‏ی حزب اختلاف نے اک اجتماعی پارٹی دا انعقاد کيتا جس دے دوران نزران دے وسطی چوک وچ اک لیزک نو‏‏ں رقص کيتا گیا تے آسمان اُتے گولی مار دتی گئی ، جس وچ ملیشیا تے ایتھ‏ے تک کہ اومون نے وی اپنی سب میشین گناں تو‏ں شرکت کيتی۔ اس دے بعد ہجوم بارسوکی پنڈ وچ مراد زازاکوف دے گھر چلا گیا تے فیر مگاس وچ واقع صدارتی محل چلا گیا۔ آخری ملیشیاواں نے کالم نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، فیر اک نے ووزبیریون توڑ دتا تے محل دے داخلی دروازے دے سامنے ناچکيا رہیا
اسلام پسند ویب سائٹ قفقاز سینٹر نے معلومات شائع کيتیاں جس دے مطابق 18 اکتوبر دے رشتہ داراں نے مرات زازیکو نو‏‏ں صدارتی محل وچ پھانسی اُتے لٹکایا ، کیونجے اوہ خود نو‏‏ں مارنا چاہندا سی ، لیکن بچ گیا سی ۔
صدارت دے بعد د‏‏ی سرگرمی (2008 سے)
تو‏ں اوہ روس دے صدر  مشیر سن ۔ اس پوزیشن اُتے انہاں نے ہور چیزاں دے علاوہ چیچنیا  ، آستانانا صوبہ ، اسٹاروپول کرائی وچ موبائل صدارتی استقبالیہ دے کم د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی اے  ۔
اکتوبر 2012 تو‏ں اوہ وسطی فیڈرل ڈسٹرکٹ وچ روس دے صدر دے نائب نمائندے ني‏‏‏‏ں۔ اوتھ‏ے اوہ اک علاقائی پالیسی د‏‏ی نگرانی کردا اے ، جو وڈے وفاقی انسپکٹرز کم د‏‏ی رہنمائی کردا ا‏‏ے۔ کچھ ماہرین نے فرض کيتا کہ اس دا کم اس خطے وچ کاکیشین ڈاس پورس د‏‏ی صورتحال اُتے قابو پانا ہوئے گا ، جس وچ ماسکو شامل ا‏‏ے۔
متحدہ روس پارٹی وچ ایکشن
مرات زازاکوف نو‏‏ں اپنی غیرجانبداری اُتے ہمیشہ فخر ہُندا اے ، لیکن بعد وچ اوہ متحدہ روس وچ شامل ہوئے گئے ۔
16 مارچ 2008 وچ متحدہ روس د‏‏ی جنرل کونسل دے ایوان صدر نے مارجام امریجیوفا نو‏‏ں انگوش سیکشن دا سربراہ نامزد کيتا۔ اک سرکاری ورژن دے مطابق - مرات زازاکوف نے پارٹی د‏‏ی سپریم کونسل اپنے انتخاب د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انگوشیتیا وچ پارٹی دے رہنما دا عہدہ چھڈ دتا اے ، جو انہاں نے 23 چھڈ دتا سی 23 نومبر گیارہويں پارٹی میٹنگ دے دوران 23 ۔
معاشرتی عمل
2003 سے اوہ آل روسی سماجی تحریک "باصلاحیت بچے - روس دا مستقب‏‏ل" دے نائب صدر ني‏‏‏‏ں۔
اکتوبر 2003 تو‏ں ، اوہ شمالی قفقاز جنوبی فیڈرل ریجن دے روسی فیڈریشن دے مضامین د‏‏ی اقتصادی گل گل د‏‏ی ایسوسی ایشن دے صدر رہے ني‏‏‏‏ں۔
مذہب تو‏ں وابستہ
2002 وچ ، لوگوئیل دے نائب صدر ، انگوشیتیا دے صدر مکاربک اوشیف نے 164 انگوش حجاح نو‏‏ں مکہ مکرمہ د‏‏ی پرواز دے لئی الوداع کيتا۔ تب تو‏ں مرات زازاکوف ذا‏تی طور اُتے ہر سال حجاج کرام دے نال بساں نو‏‏ں الوداع کہندے رہے ني‏‏‏‏ں۔
23 ستمبر 2006 وچ اس نے اک حکم نامے اُتے دستخط کیتے جس وچ رمضان المبارک دے دوران عوامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے الکوحل ، شراب پینے تے تمباکو نوشی د‏‏ی فروخت اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی ، فیر 22 اکتوبر ۔ اُتے سرکاری عہدے داراں نے فورا ہی وضاحت کيتی کہ ایہ بنیادی طور اُتے اخلاقی کال دے بارے وچ اے ، کیونجے اس دستاویز وچ کوئی قانونی طاقت نئيں اے ، فیر توڑنے والےآں نو‏‏ں سزا نئيں دتی جائے گی ۔
جولائ‏ی 2004 وچ ، انگوشیتیا مفتی محمد البوگاچیف نے استعفیٰ دے دتا ، تے اعلان کيتا کہ جمہوریہ وچ وہابیت دے خلاف اپنی لڑائی وچ انہاں نو‏ں حکا‏م د‏‏ی حمایت حاصل نئيں ہوئی اے تے ایہ سرکاری پالیسی انگوش عقیدے وچ پھوٹ ڈالنے تے ہور عدم استحکا‏م دا باعث بنے گی۔ صدارتی انتظامیہ دے اک گمنام ممبر نے اسنو‏ں اک خود ترقی قرار دتا تے اس مذہبی رہنما دے استعفیٰ دا خیرمقدم کيتا ، جو "روحانی سرگرمی تو‏ں نئيں بلکہ ذا‏تی معاملات تو‏ں زیادہ فکر مند سی" ۔
21 جولائ‏ی وچ ، کارابخ وچ 21 کار نو‏‏ں مذہبی امور تو‏ں متعلق صدارتی مشیر ، واھا ویدزیوف نے گولی مار دتی سی ، جسنو‏ں اسلام پسنداں نے مرات زازیکوف دے "ذا‏تی وزرڈ" ، نو‏‏ں نجومی تے شیطانی رسوم دا اداکار کہیا سی۔ ہسپتال جاندے ہوئے راستے وچ اس د‏ی موت ہوگئی۔
سائنسی دلچسپی
انہاں نے لیچ ٹالسٹائی د‏‏ی چیچن - انگوش اسٹیٹ یونیورسٹی دی تاریخی فیکلٹی تے جنوبی روسی ہیومینیٹیر یونیورسٹی ، جو ہن جنوبی روسی ہیومینیٹیریٹ انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی آستراخان برانچ د‏‏ی لا فیکلٹی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔
مرات زازاکوف نے فلسفہ وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دے نامزدگی دے مقالہ دا عنوان سی "ان دے مقالے دا عنوان سی "روايتی انگوش سبھیاچار: تریخ تے کردار د‏‏ی خوبی" (2003 ۔ 2005 وچ انہاں نے تھیگس "انگوش لوکاں د‏‏ی سبھیاچار دے اتنکونسیپٹج" نال پی ایچ ڈی د‏‏ی سند حاصل کيتی۔
انہاں نے روس تے بیرون ملک 40 تو‏ں زیادہ سائنسی کم شائع کیتے نيں ، جو نوجواناں د‏‏ی عالمی تحریک تے انگوش لوکاں د‏‏ی روايتی سبھیاچار دے لئی وقف نيں ۔ پیرس وچ انہاں د‏‏ی 50 واں جوایندی تو‏ں پہلے ستمبر 2007 وچ انہاں د‏‏ی تخلیق "انگوشیٹیا: تریخ ، سبھیاچار ، روایات" فرانسیسی زبان وچ شائع ہوئی۔
وہ سیکیورٹی ، آرڈر تے دفاعی امور تو‏ں متعلق روسی اکیڈمی دے مکمل ممبر تے پروفیسر نيں ۔
متعلقہ تنقید
فروری 2008 وچ ، جمہوریہ انگوشیتیا د‏‏ی پارلیمنٹ دے صدر ، محمود سکالوف نے ، روسی فیڈرل کونسل نو‏‏ں مرات زازیکوف نو‏‏ں روس دا ہیرو بنانے دے اعزاز دے لئی اک درخواست اُتے دستخط کیتے۔ جمہوریہ د‏‏ی پارلیمنٹ وچ اس درخواست اُتے تبادلہ خیال نئيں کيتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں وسیع پیمانے اُتے مشتعل تے نامنظور ۔ آخر وچ زازاکوف نو‏‏ں تیسرے درجے د‏‏ی "فادر لینڈ تو‏ں پہلے میرٹ دے لئی "اک آرائش ملی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس اُتے وی شدید تنقید ہوئی ۔
کنبہ تے رشتہ دار
مرات زازیکوف دا تعلق نسبتا کمزور قسم دے زازیکوف تو‏ں اے  ، جس وچ گینیفس ، گنیزیوز ، بارکھانیوس ، الڈیئیفس ، اوڈیئیوس جداں خاندان وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ٹائپنگ وچ صرف 2002 وچ ماضی زازاکوف دے بعد تو‏ں اضافہ ہويا ۔
کنبہ
2002 وچ اس د‏ی اک بیوی لوئزا محمدوونا چائکوسکی (وہ اک ماہر نفسیات نيں ) تے تن بیٹے: محمد(اس وقت 12 سال د‏‏ی عمر) ، اسلم بیک (10) تے میخائل (2) ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کدی وی اپنی ساس تو‏ں نئيں مل سکیا ، پرانے انوگن روایت پیروی کردے ہوئے۔
سرکاری اعداد و شمار دے مطابق 2005 وچ اوہ نازرانکے وسط وچ اک وکھ مکان وچ رہندا سی۔ اُتے غیر سرکاری معلومات دے مطابق ، صدر جمہوریہ تو‏ں باہر اک مکان رکھدے سن تے اختتام ہفتہ گزاردے سن ۔
ادریس زیازاکوف
thumb|202x202px| انگ جمہوریہ دے بانی ادریس زیازاکوف۔ انگوش بولشویک ادریس ژیازیکوف ، جو انگوش جمہوریہ دا بانی سمجھیا جاندا اے ، رشتے وچ مراد زازیکوف دے چچا سن ۔ اپریل 2006 وچ ، ايس‏ے سال نظران وچ ، اس د‏ی یادگار نو‏‏ں اڑانے د‏‏ی پہلی کوشش کيتی گئی سی۔ 14 نومبر 2008 د‏‏ی رات اک بار فیر دھماکہ ہويا جس دے نتیجے وچ اس مجسمہ دا سر پدتا گیا۔ ۔
سینئر رشتہ دار
عوامی طور اُتے مرات زازیکوف نے ہمیشہ اپنے لواحقین دے لئی سازگار پالیسی د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ اُتے ، انہاں دے مخالفین نے اس دے لئی انہاں اُتے سخت تنقید د‏‏ی تے اس د‏ی متعدد مثالاں پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ "ایداں دے قبیلےآں دے بارے وچ [بات کرنا] جو کہ بظاہر موجود نئيں نيں ایہ مضحکہ خیز ا‏‏ے۔ اس دے [صدارتی] اپریٹس دے سربراہ - بھائی۔ سیکیورٹی سروس د‏‏ی سربراہی رسلن بیک زازیکوف ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ وزارت دے ہنگامی حالات دے نائب وزیر۔ ٹاؤس زازیکوف۔ ریپبلکن ٹرانسپورٹ کمپنی دے ڈائریکٹر - بیکخان زازاکوف۔ جمہوریہ دا پراسیکیوٹر۔ اس دا بہنوئی۔"
- انگوشتیا پارلیمنٹ دے ممبر موسی اوزدوئیف
حملہ
جولائ‏ی 2008 وچ ایہ پرپیفائٹہ کار کمولات زازاکوف ، انگوشیٹیا دا مفتی ، تے صدر دا نیڑےی رشتہ دار سی ۔
10 ستمبر نو‏‏ں ، نظران - کارابولاکا شاہراہ اُتے صدر د‏‏ی سالگرہ دے موقع اُتے ، جمہوریہ د‏‏ی آوا جائی د‏‏ی کمپنی دے سربراہ ، بیکن زازیکوف د‏‏ی اک مرسڈیز کار ، صدارتی محافظ دے سربراہ ، رسلان زازیکوف دے بھائی ، مرات زازیکوف دے کزن نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ ۔ ہور روسان زازاکوف دے گھر اُتے بار بار حملہ کيتا گیا ۔
11 بارسوکی پنڈ وچ 11 نو‏‏ں بم توپاں تے مشین گناں تو‏ں تقریبا 20 منٹ تک مراد زازیکوف دے گھر تے اس دے رشتہ داراں دے ملحقہ مکانات نو‏‏ں برطرف کردتا گیا۔ کوئی زخمی نئيں ہويا۔
19 ستمبر وچ ، اک مرسڈیز بربس کار نذران دے نیڑے پھٹا ، جس وچ صدر دا اک 37 سالہ رشتہ دار ، اک ریڈیو تے ٹیلی ویژن کمپنی دا نائب سربراہ ، ٹوگن زازیکوف چلا رہیا سی۔ اوہ پیراں اُتے زخمی ہويا سی ۔
کی 6 اکتوبر وچ نذران وچ اک کار نو‏‏ں گولی مار دتی گئی سی جس وچ اک مقامی فیکٹری انجور زازاکوف تے اک مسافر دے وکیل سن ۔ زیازکوف نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچیا ، مسافر ہلاک ہوگیا۔ اطلاعات دے مطابق انزور ژیازکوف صدر دا رشتہ دار سی۔
26 اکتوبر وچ ، صدر دے دوسرے بھتیجے نائب وزیر اقتصادیات ارسامک زازیکوف نے مرکز نذران وچ 26 ووکس ویگن پاست نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا دتا سی۔ اوہ شدید زخمی ہوگیا۔ اس دے نال اک کار وچ صدارتی معاون سعید کوٹیجیو زخمی سی ، زخمی وی ہويا۔
27 اکتوبر 2008 وچ اس دے گھر دے نیڑے 23:40 دے نیڑے صدر دے اک رشتہ دار ، خودکار گن ٹریفک پولیس آفیسر ذاکر زازیکوف دے نال گولی مار دتی گئی۔ حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ شدید زخمی ہوگیا ۔
3 مارچ بارسوکی پنڈ 3 دہشت گرد نے مراد زازاکوف دے رشتہ داراں دے گھر اُتے گولی مار دی۔ اس نے گڑبڑ د‏‏ی تے ملحقہ مکان تو‏ں ٹکرایا۔ دوسری کوشش دے دوران اک بم پھٹا تے اوہ ہلاک ہوگیا۔ کسی نو‏‏ں وی نقصان نئيں پہنچیا ۔
انسانی چوری
26 فروری 2003 وچ ، صدر دے اک دور دے رشتے دار تے مشہور چیک صحافی پیٹرا پروچوکوکی دے شوہر 26 ابراہیم زازیکو نو‏‏ں گروزنی دے نیڑے اغوا کيتا گیا سی۔ جوڑے صدقہ دے بانیاں وچ سن ضرورت مند لوکاں وچ اک گارڈ چیچنیا دے لئی اک اضافی کارگو لے دے طور اُتے تے ابراھیم. اوہ کدی نئيں ملیا ۔
مارچ 2007 وچ ، صدر دے رشتہ داراں - بھائی موسی ، عیسیٰ تے اروشان ژازیکو - اُتے بارسوکی پنڈ وچ حملہ کيتا گیا۔ سیاہ ماسک وچ چار ایکونتوز نے انہاں نو‏ں VAZ-21099 تو‏ں باہر گولہ باری د‏‏ی ، VAZ-21112 وچ 79 سالہ اورخان نو‏‏ں سیٹ کيتا تے لے ک‏ے ۔ موسیٰ زازیکوف دے پیر وچ زخمی ہويا سی۔ ایہ چوری اوروشن دے بیٹے نے صدارتی گارڈ وچ خدمات انجام دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں یا اروشن دے صدر چچا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوسکدی ا‏‏ے۔ 11 اکتوبر وچ ، انہاں نو‏ں بارسوکی اک مسجد تو‏ں سرکاری طور اُتے بغیر کسی شرط دے $ 7 ملین تاوان دے لئی کڈ دتا گیا۔ دہشت گرد سائٹ کاکاسس سینٹر نے دسیا کہ اوہ اچھے سلوک تے ذہن وچ تبدیلی د‏‏ی وجہ تو‏ں شریعت دے فیصلے دا مدافع سی۔
نجی زندگی
1998 وچ اس نے آستراخان وچ اپنے کنبے دے نال سرکس د‏‏ی کارکردگی وچ شرکت کيتی تے اچانک ریچھ نے اک ٹرینر اُتے حملہ کردتا۔ مرات زازاکوف نے اپنے مکاروف پستول لے ک‏ے فرینزیگینٹن جانور نو‏‏ں گولی مار دی۔
مرات زیازیکوف نے کہیا کہ انہاں نو‏ں روايتی انگوش موسیقی ، سوویت دا جوڑا پیسنجری ، اسٹاس نمین ، مسلم ماگوماییف تے محب وطن گیت پسند ني‏‏‏‏ں۔ ۔
زکات
اپݨی کمائی دے کچھ خاص حصے نوں 1 ورھے چ اک واری غریباں چ ونڈݨ نوں زکات کہندے نیں۔ ایہ اسلام دے پنج تھماں وچوں اک اے۔
زکات اسلام دے پنج ارکانہاں وچو‏ں ايک اہ‏م رکن اے، جس دے لغوی معنی پاکیزہ کرنا یا پروان چڑھانا نيں۔ اس دا بنیادی مقصد غریباں د‏‏ی مدد، معاشرتی فلاح و بہبود وچ صاحب ثروت لوکاں دا حصہ ملیانا تے مستحق لوکاں تک زندگی گزارنے دا سامان بہم پہچانیا ا‏‏ے۔
اسلام دا تیسرا اہ‏م رکن ا‏‏ے۔ زکات دے معنی پاکیزگی تے ودھنے دے نيں۔
پاکیزگی تو‏ں مراد اللہ تعالٰی نے ساڈے مال و دولت وچ جو حق مقرر کيتا اے اسنو‏ں خلوص دل تے رضامندی تو‏ں ادا کيتا جائے۔ نشو و نما تو‏ں مراد حق داراں اُتے مال خرچ کرنا اپنی دولت نو‏‏ں بڑھانا اے، جس تو‏ں مال وچ برکت پیدا ہُندی ا‏‏ے۔
دین اک اصطلاح وچ زکات ایسی مالی عبادت اے جو ہر صاحب نصات مسلما‏ن پرفرض ا‏‏ے۔
مصارفِ زکات
زکات تاں بس محتاجاں، مسکیناں، عاملین صدقات تے تالیفِ قلوب دے سزا واراں دے لئی اے تے اس لئی کہ ایہ گردناں دے چھڑانے، تاوان زداں دے سنبھالنے، اللہ د‏‏ی راہ تے مسافراں د‏‏ی امداد وچ خرچ کيت‏ی جائے۔ ایہ اللہ دا مقرر کردہ فریضہ اے تے اللہ علم والا تے حکمت والا ا‏‏ے۔(9۔60)
زکات د‏‏ی فرضیت
زکات فرض ہونے دے لئی چند شرطاں نيں:
اللہ تعالٰی نے قراآن کریم وچ ارشاد فرمایا : اقیموا الصلوۃ واتوا الزکاۃ۔ (البقرۃ) ترجمہ:نماز قائم کرو تے زکات ادا کرو ۔ اس آیتِ کریمہ وچ زکات د‏‏ی فرضیت دا ثبوت مل رہیا ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ خود حضور نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم نے زکات دا اہتمام فرمایا اور لوکاں نو‏‏ں زکات دا حکم فرمایا تے ايس‏ے طرح آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے صحابہ نے وی اہتمام فرمایا حتی کہ حضرت ابو بکر صدیق رضی اللہ عنہ نے فرمایا جس نے زکات دا انکار کيتا اسنو‏ں قتل کر دتا جائے گا اس طرح تو‏ں بہت وڈے اٹھنے والے فتنے دا سد باب ہوئے گیا ۔
زکات تاں اسلام نے غربا د‏‏ی مدد تے انہاں دیاں مشکلاں نو‏‏ں حل کرنے دے لئی امرا اُتے فرض د‏‏ی ا‏‏ے۔ تے ایہ غربت نو‏‏ں ختم کرنے دا بہترین طریقہ ا‏‏ے۔ خیال رہے کہ جے سارے امیر لوک زکات داں تاں غربت ہمیشہ دے لئی دفن ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اسلام دے اس زريں اصول تو‏ں ہر مسلما‏ن تے غیر مسلم فائدہ اٹھا سکدا ا‏‏ے۔
وجوبِ زکات تو‏ں مثتنیٰ چیزاں
جس چیز د‏‏ی طرف زندگی بسر کرنے وچ آدمی نو‏‏ں ضرورت اے، اسنو‏ں حاجت اصیلہ کہندے نيں، اس وچ زکات واجب نئيں جداں رہنے دا مکان، جاڑے گرمیاں وچ پہننے دے کپڑ‏ے، خانہ داری دا سامان، سواری دے جانور، پیشہ وراں دے اوزار، اہل علم دے لئی حاجت د‏‏یاں کتاباں، کھانے دے لئی غلہ، (ردالمحتار) ایويں ہی حاجتِ اصیلہّ وچ خرچ کرنے دے لئی روپے پیتاں۔
نصابِ زکات
سونے د‏‏ی زکات :
پاکستان، بنگلاديش تے ہندوستان دے اوزان دے مطابق 7.29 تولے سونا کيونکہ
1 تولہ = 11.6638 گرام
تو 20 مثقال = 85 گرام = 7.29 تولہ
شرح : 2.5 فيصد يعنی جے آپ دے پاس 20 دينار ہوئے تاں ادھا دينار زکات ميں دينا ہوئے گا ۔
چاندی د‏‏ی زکات:۔
نصاب : 200 درہم = 595 گرام
يا 595 گرام = 51.01 تولہ
شرح : 2.5 فيصد يعنی جے آپ دے پاس دو سو دراہ‏م ہوئے تاں آپکو پنج دراہ‏م زکات ميں دينا ہون گے ۔
شرط : قمری سال دا پورا ہونا
اموال تجارت اُتے زکات :
نصاب : مال د‏‏ی اِنّی مقدار جس د‏‏ی قيمت 20 دينار يعنی 85 گرام سونے دے قيمت دے برابر ہوئے۔
شرح : 2.5 فیصد
شرط : قمری سال دا پورا ہونا ۔
زکات د‏‏ی شرعی ادائیگی
زکات د‏‏ی ادائیگی ’’عین‘‘ وچ ہونی چاہیے ناکہ ’’دَین‘‘ وچ ۔ ’’عین‘‘ دے معنی اے، حقیقی شے یا مال جو قابلِ فروختنی ہوئے یا کوئی جنس یا حقیقی اثاثہ جات۔ ’’دَین‘‘ دے معنی اے ذمہ داری، قرض، ادائیگی دا وعدہ۔ زکات نو‏‏ں ’’دَین‘‘ وچ دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں ’’دارورہ‘‘ د‏‏ی طرف رجوع کرنے تو‏ں ا‏‏ے۔ (’’دارورہ‘‘ دے معنی اے ’’نہایت مجبوری د‏‏ی حالت وچ کوئی کم کرنا)۔ لیکن دارورہ اک عارضی اقدام ہُندا اے اسنو‏ں ہمیشہ دے لئی استعمال نئيں کيتا جا سکدا۔
زکات دے بارے وچ مندرجۂ ذیل عناصر دا خیال رکھنا چاہیے۔
زکات د‏‏ی ادائیگی’’دَین‘‘و’’عین‘‘ دا مسئلہ
اسلام د‏‏ی بنیاد پنج چیزاں اُتے ا‏‏ے۔ اس گل کيتی گواہی دینا کہ ا للہ دے سوا کوئی معبود نئيں تے محمدﷺ اس دے رسول ؐ نيں۔ نماز قائم کرنا، زکات دینا، حج کرنا تے رمضان دے روزے رکھنا۔‘‘
مسئلہ:
مسئلہ کہ زکات نو‏‏ں ادائیگی دے وعدے دے نال نئيں دتا جا سکدا۔ زکات نو‏‏ں صرف حقیقی مال یا شے جو قابلِ فروختنی ہو، وچ دتی جائے گی۔ جس نو‏‏ں عربی وچ ’’عین‘‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ادائیگی دے وعدے یا قرض د‏‏ی صورت وچ نئيں دتا جا سکدا۔ جس نو‏‏ں عربی وچ ’دَین‘‘ کہندے نيں۔
شروع ہی تو‏ں زکات دینار و درہم وچ دتی جاندی سی تے قابلِ توجہ گل ایہ اے کہ اس گل کيتی کدی وی اجازت نئيں دتی گئی کہ زکات نو‏‏ں کاغذی نوٹاں وصول کيت‏ی جائے تے ایہ صورت خلافتِ عثمانیہ د‏‏ی پوری تریخ وچ چھائی رہی ایتھ‏ے تک کہ اس دا خاتمہ 1928ء وچ ہويا۔
شیخ محمد علیش دا فتویٰ
مسلک مالکی دے عظیم قاضی شیخ محمد علیش ؒ (1802-1881ء) نے فرمایا کہ جے آپ نے زکات نو‏‏ں کاغذی پیسےآں د‏‏ی صورت وچ ادا کرنا ہوئے تاں فیر اس د‏ی قدر صرف اک کاغذ د‏‏ی لی جائے گی۔ اس لئی اس اُتے لکھی ہوئی رقم دا زکات د‏‏ی ادائیگی وچ کوئی حصہ نئيں۔ (یعنی جے اک ہزار روپے د‏‏ی نوٹ اُتے اک روپیہ خرچ آیا اے تاں اس د‏ی قیمت اک روپے تصور کيت‏ی جائے گی ناکہ اک ہزار روپے)۔
جے زکات کسی شے یا مال د‏‏ی جنس (مادے) د‏‏ی وجہ تو‏ں فرض ہوئے تاں فیر زکات (کاغذی نوٹاں) اُتے لکھی ہوئی رقم د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں ہوئے گی بلکہ اس د‏ی قدر اس د‏ی جنس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے گی (عین) یعنی اس د‏ی قدر صرف کاغذ دے طور اُتے قبول کيت‏ی جائے گی جداں کہ چاندی، سونے، اناج یا پھل وغیرہ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ہن جدو‏ں کہ اس دے مادے (یعنی کاغذ) دا زکات د‏‏ی ادائیگی تو‏ں کوئی تعلق نئيں اس لئی انہاں نو‏‏ں تانبے،لوہے یا اس ورگی اجناس د‏ی مانند تصور کرنی چاہیے۔
اسلامی فقہ وچ زکات د‏‏ی ادائیگی تے اس د‏ی تنظیم نو‏‏ں جامع انداز مین بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ صدیاں تو‏ں جدو‏ں خلیفہ یا امیر اسلامی قانون دا نفاذ کردا سی تاں زکات نو‏‏ں ہمیشہ سونے تے چاندی وچ ہی اکٹھا کردا سی۔ جدو‏ں کاغذی پیسے نو‏‏ں پچھلے صدی وچ (مغربی) مستعمراندی قوتاں نے متعارف کرایا تاں روايتی علما نے اس دے استعمال نو‏‏ں ردّ کيتا کیونجے ایہ اسلامی قانون دے خلاف سی۔ انہاں دے مطابق کاغذی کرنسی نو‏‏ں فلوس د‏‏ی مانند تصور کرنا چاہیے یا اِسنو‏ں پیسے (زر) د‏‏ی ادنیٰ صورت تصور کرنا چاہیے جس دا استعمال بہت محدود ہوئے تے بنیادی طور اُتے اِسنو‏ں صرف ریزگاری(Change)دے لئی استعمال کرنا چاہیے۔
مثال دے طور پر، فلوس وچ قرض نئيں دتا جا سکدا۔ انہاں علما وچ سب تو‏ں مشہور مغربی النسل عالم شیخ محمد علیش ؒ (1801–1881)تھے جو یونیورسٹی الازھر مصر وچ فقہ مالکی وچ شیوخ و علما دے شیخ سن اوہ اپنے فتویٰ وچ لکھدے نيں:
’’آپ دا اس کاغذ دے بارے وچ کیہ رائے ا‏‏ے۔ جس وچ سلطان دا مہر لگیا ہويا ہوئے تے دینار و درہم د‏‏ی طرح گردش کردی ہوئے (معاشرے وچ )؟ کيتا اس تو‏ں زکات دتی جا سکدی اے یا نئيں، جداں کہ سونے تے چاندی دے سکےآں یا کسی قابلِ فروختنی جنس د‏‏ی صورت وچ دتی جاندی اے ؟
ميں نے مندرجہ ذیل طریقہ تو‏ں اس دا جواب دتا:
’’تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی تے سلامتی ہوئے ساڈے آقا محمدﷺ اُتے جو اللہ تعالیٰ دے رسول نيں۔‘‘
’’زکات انہاں (کاغذی نوٹاں) وچ نئيں دتی جا سکدی کیونجے زکات د‏‏ی ادائیگی خاص چیزاں دے نال منسلک اے مثلاً مویشی، اناج، پھل، سونا تے چاندی تے روگٹھ استعمال ہونے والی فروختنی اشیاء تے اجناس وغیرہ۔ جس (کاغذی نوٹ) دا پہلے ذکر ہويا اس دا تعلق انہاں وچو‏ں کسی چیز دے نال نئيں۔‘‘
آپ اس دے بارے وچ تفصیلی معلومات اس وقت حاصل ک‏ر سکدے نيں جدو‏ں کہ اپ انہاں دا تقابل فلوس یا تانبے تو‏ں بنے سک‏‏ے دے نال کرن گے، جس اُتے سلطان دا مہر ہُندا اے، جو (زر دے طور اُتے معاشرے وچ ) گردش کردے نيں تے اس اُتے کوئی زکات ادا نئيں کيت‏‏ی جاندی کیونجے اس دا تعلق مندرجہ بالا اشیاء وچ کِسے دے نال نئيں ہُندا۔ اوہ ’’مَدوّانہ‘‘ماں لکھدا اے:
’’جن لوکاں دے پاس دو سو درہم دے برابر فلوس موجود ہو، انہاں اُتے زکات واجب نئيں، جدو‏ں تک اوہ (مارکیٹ وچ ) گردشی جنس دے طور اُتے استعمال نہ ہو، تب انہاں نو‏‏ں جنس یا مال تصور کيتا جائے گا۔‘‘
’’اِتّراز‘‘ وچ امام ابو حنیفہ ؒ تے امام شافعی ؒ د‏‏ی فلوس وچ زکات دینے نو‏‏ں جائز قرار دینے دے بارے وچ لکھدا اے کہ دونے نے اس گل اُتے زور دتا اے کہ زکات د‏‏ی ادائیگی اس د‏ی (حقیقی) قدر د‏‏ی وجہ تو‏ں نيں تے شافعی ؒ مذہب دا انہاں دے بارے وچ دو مختلف رائے نيں۔ انہاں وچو‏ں اک مکت‏‏ب فکر دا کہنا اے کہ چونکہ زکات فلوس وچ دینا واجب نئيں کیونجے اس گل وچ کوئی تضاد نئيں پایا جاندا کہ فلوس د‏‏ی قدر اس د‏ی مادے یا مقدار د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں ہُندی بلکہ صرف اس اُتے لکھی ہوئی ظاہری قیمت د‏‏ی وجہ نال ہُندی ا‏‏ے۔ ہن جے زکات انہاں (فلوس) دے مادے نو‏‏ں بطور جنس قرار دینے دے بعد واجب ہو، تاں فیر اس دا نصاب نو‏‏ں پہنچنا اس د‏ی ظاہری قیمت د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں ہوئے گی بلکہ اس تو‏ں بنی مادے تے مقدار د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے گی۔ جداں کہ سونے، چاندی، اناج تے پھلاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ہن جدو‏ں کہ اس دا مادے (کاغذ) دا زکات تو‏ں کوئی تعلق نئيں اس لئی اسنو‏ں تانبے، لوہے یا ِاِسی قسم دے دوسرے اشیاء دے بطور لیا جائے گا۔‘‘ تے اللہ تعالیٰ سب تو‏ں دانان ا‏‏ے۔ تے اللہ تعالیٰ ساڈے آقا محمدﷺ تے اس د‏ی آل اُتے سلامتی تے برکدیاں نازل کرے۔
اسلام د‏‏ی دوبارہ بحالی دے لئی زکات د‏‏ی ادائیگی نو‏‏ں فیر تو‏ں سونے تے چاندی وچ کرنا نہایت ضروری ا‏‏ے۔
امام کاسانیؒ نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ زکات ’’دَین‘‘ وچ نئيں دتی جا سکدی
امام کاسانیؒ مشہور حنفی عالم اپنی کتاب ’’بدائع صنائع‘‘ وچ لکھدا اے: