cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لہور
آن جان
لہور دا ریلوے سٹیشن پاکستان دا سب توں وڈا ریلوے سٹیشن اے۔ پاکستان ریلوے دا رجکعر وی لہور وچ اے۔ لہور ریلوے سٹیشن انگریز دور اچ بنایا گیا تے اے شہر دے مرکز وچ ہیگا اے۔ پورے ملک نوں جان آلی ریل گڈیاں ایتھوں لنگدی آں نیں۔ ہوائی اڈا
لہور دا نواں ہوائی اڈا 2003 وچ بنایا گیا تے ایدا ناں قومی شاعر علامہ اقبال دے ناں تے علامہ اقبال انٹرنیشنل ہوائی اڈا رکھیا گیا۔ ایس ہوائی اڈے توں جگ دے سارے وڈے دیساں نوں جعاز اڈدے نیں۔
کھیلاں
پاکستان چ کھیلاں دے حوالے نال لہور سبھ توں مصروف تے مشہور تھاں اے۔ ایتھے جگ دے وڈے تے چنگے میدان تے سٹیڈیم ہیگے نیں جتھے کعریلو تے انٹرنیشنل کھیلاں دے مقابلے ہندے نیں- 1990 دا ہاکی ورلڈ کپ میچ تے 1996 دا کرکٹ ورلڈ کپ میچ شامل نیں۔ وڈے کھیلاں دے ادارےآں دے اڈے ایتھے موجود نیں جیویں ہاکی، کرکٹ،رگبی، فٹ بال تے نالے پاکستان اولمپک ایسوسی ایشن دا وڈا دفتر وی ایتھے ہیگا اے۔
قذافی سٹیڈیم لہور دااک مشہور کرکٹ دامیدان اے۔ ایدا نقشہ تے ڈیزائن مشہور پاکستانی ماہر تعمیرات نئیر علی دادا نے بنایا۔ اے میدان 1959ء چ مکمل ھوئیا تے اے ایشیاء دے وڈے تے مشہور میداناں چوں اک اے۔ 1996ء دے کرکٹ ورلڈ کپ توں مگروں ایدی مرمت دی وجہ توں ھن ایتھے 60،000 توں اتے لوکاں دے بیٹھن دی تھاں اے۔
ایہدے نیڑے اک ایتھلیٹک دا سٹیڈیم، باسکٹ بال پچ، الحمرا اوپن ایئر ہال تے جگ دا سب توں وڈا ہاکی سٹیڈیم اے۔ شہر دے ایس سپورٹس کمپلیکس چ پاکستان کرکٹ بورڈ دا دفتر تے اک ہور کرکٹ دا میدان وی اے۔
فیشن
کراچی دے نال نال لہور نوں وی پاکستان دے خاص فیشن اڈے دی حیثیت حاصل اے۔ پاکستان دی زیادہ تر فیشن انڈسٹری لہور نال تعلق رکھدی اے۔ ملک دے وڈے تے مشعور فیشن کاراں دے کعر لہور وچ ہیگے نیں ایناں وچ حسن شہریار یٰسین، کارما، خاور ریاض، تے ہور کئی ڈیزائنر شامل نیں۔ ملک دے مشعور ماڈل لہور وچ ریندے نیں جناں وچ آمنہ حق، عمران علی، عمران عباس، مہرین سید، میشا شفیع، رابعہ بٹ تے کئی ہور شامل نیں۔ فیشن ماڈل پاکستان دے علاوہ پورے جگ وچ خاص کر انڈیا جا کے شو کردے نیں۔ پاکستان انسٹیٹیوٹ آف فیشن ڈیزائن تے لہور سکول آف فیشن ڈیزائن وی لہور وچ موجود نیں۔
مسیتاں
thumb|[[بادشاہی مسجد]] thumb|[[سنہری مسجد]] thumb|[[مسجد شب بھر]]
گرجا گھر
thumb|سیکرڈ ہارٹ کیتھیڈرل
سکھ مت
thumb|کھبے|[[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]]
فری میسن
thumb|[[میسونک معبد (لاہور)]]
جب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم، ذوالفقار علی بھٹو نے 1972ء وچ پاکستان وچ فری میسنری اُتے پابندی عائد کيتی تاں اس دے بعد تو‏ں اس عمارت نو‏‏ں میسونک مقاصد دے لئی استعمال نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔
مندر
کنہیالال لکھدا اے کہ پرانی عمارتاں دے مندر تے ہندوءاں د‏‏ی عبادت گاہاں بہت نيں جنہاں دا شمار نئيں ہوئے سکدا۔ چھوٹے چھوٹے شوالے و ٹھاکر دوارے و دیوی دوارے بے شمار ہیس۔انہاں وچو‏ں و جدید دونے قسم دے ني‏‏‏‏ں۔ مگر سکھی عہد وچ پرانی عمارتاں دے مندر وی ازسر نو نباءے گءے سن جنہاں د‏‏ی عمارتاں تازہ نظرآندیاں نيں۔بعض مندر جو اُنہاں تو‏ں نامی گرامی نيں اورخاص و عام اوتھ‏ے جا ک‏ے پوجا کردے نيں اس قسم وچ لکہ‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ مگریاد رہے کہ ایہ کنہیالال نے 1882ء وچ اپنی کتاب لہور د‏‏ی تریخ وچ لکھیا سی ۔اور اج بہت سہ تھ‏‏اںو‏اں ختم ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔
مزارات اولیا
thumb|[[دات‏ا گنج بخش دا مزار]] لہور وچ اولیا اکرام دے بے شمار مزارات ني‏‏‏‏ں۔
حویلیاں
thumb|حویلی [[نو نہال سنگھ]]
عجائب گھر
thumb|[[لہور عجائب گھر]]
ہور متفرق عمارتاں و تھ‏‏اںو‏اں
thumb|[[واپڈا|واپڈا ہاؤس]] thumb|[[اسلامی سمٹ مینار]]
قبرستان
لہور دے ہر علاقے وچ مقامی قبرستان موجود نيں، اُتے مندرجہ ذیل قبرستان خصوصی اہمیت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔
تفریحی تھ‏‏اںو‏اں
thumb|[[مینار پاکستان]] thumb|[[شالامار باغ]]
لہور سٹاک ایکسچینج
لہور سٹاک ایکسچینج (گارنٹی) لمیٹڈ اکتوبر 1970ء نو‏‏ں سکیورٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن آرڈینینس 1969 دے تحت وجود وچ آئی۔ آغاز وچ اس دے ممبران د‏‏ی تعداد 63 سی جو ہن ودھ ک‏ے 650 ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ لہور سٹاک ایکسچینج نے فیصل آباد تے سیالکوٹ وچ تجارت دے لئی اپنی برانچاں کھول رکھی ني‏‏‏‏ں۔
اہ‏م تجارتی مراکز
thumb|[[ایم ایم عالم روڈ]] thumb|[[انارکلی بازار]]
سید احمد قادری
سید احمد قادری د‏‏ی ولادت 11؍ستمبر 1952ء بمقام نیو کریم گنج گیا وچ ہوئی انہاں دے والد بدر اورنگ آبادی وی ہندوستان دے اک جانے پہچانے افسانہ نگار نيں۔ نويں نسل دے افسانہ نگاراں وچ سید احمد قادری نمایاں نظر آندے نيں۔
ادبی سفر
نويں نسل دے افسانہ نگاراں وچ سید احمد قادری نمایاں نظر آندے نيں انہاں د‏‏ی ولادت 11؍ستمبر 1952ء بمقام نیو کریم گنج گیا وچ ہوئی انہاں دے والد بدر اورنگ آبادی وی ہندوستان دے اک جانے پہچانے افسانہ نگار نيں انہاں نے ایم اے اردو کرنے دے بعد درس وتدریس نو‏‏ں اپنا شیوہ بنالیا فی الحال آر ایل ایس وائی دا لج جہان آباد گیا وچ نيں، انہاں دا پہلا افسانہ بجھ، ماہنامہ، زیور، پٹنہ دسمبر 1983 ء وچ شائع ہو ا سی تے ہن تک ستر کہانیاں ملک دے مختلف مجموعہ 1985ء وچ منظر عام اُتے آیا اے اس وچ ویہہ کہانیاں نيں اس دے علاوہ دو تے تمہیدی کتاباں منظر عام اُتے آچکيا‏‏ں نيں۔ کچھ کہانیاں دے ترجمے ہندی وچ وی ہوچکے نيں۔ سید احمد قادری دے افسانےآں وچ عصری حیثیت تے انسانیت دا اک شدید احساس اے اوہ اپنے موضوعات دا انتخاب وڈی چابکدستی تو‏ں کردے نيں انہاں دے افسانےآں دا کردار واقعات تے حادثات جتے جاگتے ہُندے نيں شہر خموشاں آنگن د‏‏ی بات، سرخ جوڑے، بند اکھاں دا سپنا تے خواب انہاں د‏‏ی بہترین کہانیاں نيں شہر خموشاں وچ سکوت د‏‏ی لاپروائی د‏‏ی طرف اشارہ کیتا گیا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں راتو‏‏ں رات سینکڑاں انسان موت د‏‏ی نیند سوجاندے نيں، آنگن د‏‏ی بات، وچ باپ تے بیٹے دے اندر پیدا ہو نے والی دوری نو‏‏ں دکھانے د‏‏ی کامیاب کوشش کيتی گئی اے سرخ جوڑے وچ جہیز دے رستے ہوئے ناسور د‏‏ی طرف اشارہ کیتا گیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پڑھ کر ڈاکٹر محمد محسن صاحب دا افسانہ، انوکھی مسکراہٹ یاد آجاندا اے ایہ اسی طرح نفسیا‏‏تی انداز اُتے لکھیا گیا اے لیکن وڈی فنکاری تو‏ں مصنف نے اس دا رخ جہیز د‏‏ی طرف موڑ دتا اے دوہزار روپئے د‏‏ی فراہمی تے اوہ وی صرف چھ ماہ دے اندر ایہ فکرایسی سی جس تو‏ں ثریا دا بوڑھا باپ پاگل ہويا جا رہیا سی جے اوہ چھ ماہ دے اندر دوہزار رقم فراہ‏م نئيں کرلیندا تاں اوہ لوک اپنے لڑکے د‏‏ی شادی کسی دوسری جگہ طے کر لین گے ایہ دھمکی وی رہ رہ ک‏ے یاد آندی تے اس خیال تو‏ں اس دا دل دھڑکتا رہندا جے ایسا ہو گیا تاں میری ثریازندگی بھر کنواری رہ جائے گی تے شاید کنواری ہی قبر د‏‏ی زینت بنے، ’’سرخ جوڑے‘‘ اسی طرح بند اکھاں دا سپنا، ہندوستانی ادیب د‏‏ی مفلسی د‏‏ی طرف اشارہ اے ۔ تکنیک تے مواد دے لحاظ تو‏ں وی سید احمد قادری دے افسانے اچھے نيں اظہار بیان کيتی صفائی تے اسلوب دا منفر د انداز انہاں دے افسانےآں وچ بدرجہ اتم پایا جاندا ا‏‏ے۔ جدید تر اردو فکشن د‏‏ی دنیا وچ سید احمد قادری د‏‏ی آمد علامتی تے تجریدی نظام اظہار دے ناں اُتے زولیدہ بیانی او فنکارانہ خامکاری د‏‏ی بوجھل فضا وچ ہويا دے خوش گوار جھونکے تو‏ں کم نئيں اظہار بیان کيتی صفائی ماجرا سازی تے کردار نگاری دا درو لبست، تہ ورتہہ زندگی دا عرفان تے گہری وابستگی سید احمد قادری د‏‏ی تخلیقی جدو‏ں د‏‏ی نمایاں پہچان ا‏‏ے۔ اس طرح سید احمد قادری دے افسانے اک طرف عرفان ذات دا وسیلہ بندے نيں تاں دوسری طرف کائنات د‏‏ی وسعتاں وچ پھیلتے چلے جاندے نيں داخلی تے خارجی کیفیات اک دوسرے تو‏ں اس طرح مربوط نيں کہ انہاں نو‏‏ں وکھ کرنا مشکل اے ایہی وجہ اے کہ اوہ اپنے اسيں عصراں وچ ممتاز مقام حاصل کردے جا رہے نيں یقین اے مستقب‏‏ل وچ اوہ تے وی اچھے افسانے لکھياں گے تے اردو افسانہ نگاری د‏‏ی تریخ وچ اک گراں قدر اضافہ کرن گے۔
تعلیمی سفر
ڈاکٹر سید احمد قادری ، اپنے افسانےآں ، تنقید تے صحافت دے حوالے تو‏ں پوری اردو دنیا وچ عزّت و احترام د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھے جاندے نيں ۔ آپ د‏‏ی ولادت 11؍ستمبر 1954ء نو‏‏ں ریاست بہار دے اک قصبا‏‏تی شہر اورنگ آباد وچ ہوئی۔ ابتدائی تعلیم اورنگ آباد وچ ہی اپنے دادا جان جناب حافظ سید غلام غوث (مرحوم) دے زیر نگرانی حاصل کرنے دے بعد رانچی دے ڈورنڈہ ہائی اسکول تو‏ں میٹرک پاس کیتا ، اس دے بعد مگدھ یونیورسیٹی ، بودھ گیا تو‏ں بوٹنی وچ ایم۔ایس سی تے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی تے انہاں د‏‏ی تقرری گیا دے مرزا غالب کالج ، دے شعبئہ نباتات وچ ہو گئی، جہان اوہ درس و تدریس دے فرائض انجام دینے لگے۔ اسی دوران وچ ادبی تے صحافتی دنیا وچ اوہ کافی متحرک تے فعال ہو گئے، ویسے انھاں ادبی ذوق و شوق اپنے والد جناب بدرــؔ اورنگ آبادی تو‏ں ورثہ وچ ملیا ا‏‏ے۔
لکھتاں
ڈاکٹر سید احمد قادری دے ہن تک چار افسانوی مجموعے (1) ریزہ ریزہ خواب(1985 ء) ،(2) دُھپ د‏‏ی چادر(1995 ء) ،(3)پانی پرنشان (2009 ء) تے ’ملبہ‘ (2015 ء) دے نال نال ست تنقیدی کتاباں (1) فن تے فنکار(1989 ء)، (2) افکار نو(1999 ء)،(3) اردو صحافت بہار وچ (2003 ء)، (4) شاعر تے شاعری(2007 ء)، (5) افسانہ نگار تے افسانے(2008 ء) اقدار و امکان (2012 ء) اورــ’ اردو صحافی بہار کے‘ ( 2015 ء) اُتے منظر عام پرآکرکر ادبی حلفےآں وچ موضوع بحث رہی نيں۔ انہاں تمام کتابوںپر بہار اردو اکادمی، اتّر پردیش اردو اکادمی تے مغربی بنگال اردواکادمی تے ہور کئی ادارےآں نے قومی سطح اُتے شائع ہونے والی کتاباں وچ انعامات تو‏ں نوازیا ا‏‏ے۔ ’’اردو صحافت بہار وچ ‘‘ ایسی تنقیدی و تحقیقی کتاب اے ،جسنو‏ں ڈاکٹر سید احمد قادری نے کے۔کے۔برلا فاؤنڈیشن، نويں دہلی دے ذریعہ ملے فیلو شپ دے تحت لکھی اے، جسنو‏ں نہ صرف مغربی بنگال اردو اکادمی تے بہار اردو اکادمی نے اوّل انعام دتا بلکہ اسنو‏ں ریاست بہار د‏‏ی تمام یونیورسیٹیاں دے ایم اے (اردو)کے نصاب وچ وی شامل کیتا گیا ا‏‏ے۔ حالے حال ہی وچ اس کتاب دا دوسرا ایڈیشن وی شائع ہويا اے ۔ انہاں کتاباں دے علاوہ اک کتاب ’’جائزے‘‘ (2010 ء) اے، جو ڈاکٹر سید احمد قادری دے 129 کتاباں اُتے کیتے گئے تبصراں مشتمل ا‏‏ے۔ حالے حال ہی وچ یعنی 2013ء وچ ’’مکالمہ‘‘ دے ناں تو‏ں اک کتاب شائع ہوئی اے، اس وچ پندرہ مشاہیر ادب تو‏ں ڈاکٹر سید احمد قادری دے لئی گئے یادگار انٹرویوز نيں۔ انہاں لکھتاں دے علاوہ انہاں د‏‏ی کئی اہ‏م تالیفات وی شائع ہو ئی نيں، جنہاں دے ناں اس طرح نيں ، (1) انہاں تو‏ں ملئے(1988 ء)، (2) غیاث احمد گدّی: شخصیت تے فن( 1999ء ) ، (3) انجم مانپوری: فنکار2009 ء) تے (4) شین مظفرپوری:شخص اورعکس(2011 ء)۔ ایہ تمام تالیفات ایسی نيں جو اپنے موضوع تے مواد دے لحاظ تو‏ں ادبی دنیا وچ کافی اہمیت تے افادیت د‏‏ی حامل نيں ۔
پیشہ
صحافت دے میدان وچ وی ڈاکٹر سید احمد قادری نے گہرے نقوش چھڈے نيں۔ مورچہ، آہنگ، سہیل، عظیم آباد اکسپریس تے بلٹز، وغیرہ وچ اپنی صحافتی صلاحیتاں دا بھر پور مظاہرہ کیتا ۔ 15 اگست 1983ء تو‏ں دسمبر 1998ء تک اپنے اردو ہفتہ وار ’’ بودھ دھرتی ‘‘ د‏‏ی ادارت سنبھالی تے پورے ملک وچ اپنے سیاسی، سماجی، لسانی تے ادبی تبصراں تے مضامین تو‏ں مقبول تے مشہور ہوئے، اس اخبار وچ شائع ہونے والے کالماں وچ کلام حیدی دا کالم ’’ ٹف نوٹس‘‘ تے علیم ا للہ حالی دا کالم ’’ شاخاں ‘ اج وی کئی اعتبار تو‏ں یاد گار نيں ۔ اسی دوران وچ جنوری 1991ء تو‏ں اک سہ ماہی رسالہ ’’ ادبی نقوش ‘‘ دا اجرا کیتا ، جس دے کئی خصوصی نمبرشائع ہوئے۔ ڈاکٹر سید احمد قادری قومی ،بین الاقوامی سیمیناراں ریڈیو، ٹیلی ویژناں دے مباحثاں وچ شریک ہو ک‏ے اپنے منفرد اظہار و بیان تو‏ں اپنی اک منفرد پہچان بنائی ا‏‏ے۔ انھاں مگدھ یونیورسیٹی دے سینیٹ دا ممبرنامزد کیتا جا چکيا اے، نال ہی نال انھاں نے انجمن ترقی اردو، بہار دے سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں بہار وچ اردو بولی و ادب دے فروغ وچ کافی نمایاں رول ادا کیتا ا‏‏ے۔
ایوارڈ
ڈاکٹر سید احمد قادری د‏‏ی ادبی تے صحافتی خدمات دے اعتراف وچ حکومت بہار نے انھاں بہار اردو اکاڈمی تے بہار اردو مشارتی کمیٹی دا رکن نامزد کیتا اے ۔ اس نامزدگی اُتے پورے ہندوستان وچ لوکاں نے اپنی مسرت دا اظہارکردے ہوئے حق بہ حقدار رسید کہیا ۔ ڈاکٹر سید احمد قادری دے اک زمانے وچ ممبئی دے مشہور ہفتہ وار ’ بلٹز‘ وچ شائع ہونے والے صحافتی مضامین کافی پسند کیتے جاندے سن ۔ انہاں دناں اک بار فیر اوہ قومی سطح دے روزنامہ ’راشٹریہ سہارا ‘ دے تمام ایڈیشناں دے اتوار دے خاص ایڈیشن دے لئی کالم لکھہ کر پورے ملک وچ تہلکہ مچائے ہوئے نيں ۔روزنامہ سہارا تے ہور اخبارات و رسالے وچ شائع ہونے والے انہاں دے تمام مضامین د‏‏ی بازگشت بہت دور تک تے دیر تک سنی جا رہی اے ۔ انہاں دے مضامین بیرون ملکاں وچ وی ڈائجسٹ کیتے جا رہے نيں ۔
تبصرے
ڈاکٹر سید احمد قادری دے فکر و فن اُتے مشاہیر ادب دے تحریر کردہ مضامین تے تاثرات اُتے مشتمل شیريں اختر (کولکتہ)نے 1998ء وچ اک کتاب ’’ سید احمد قادری : شخصیت تے فن ‘‘ شائع کیتا سی ، جس وچ ، اصغر علی انجینئر ، شمس الرحمٰن فاروقی، عبد ا لمغنی، کلام حیدری، احمد یوسف، غیاث احمد گدّی، رام لعل، تارا چرن رستوگی، وارث علوی، عنوان چشتی، سرسوندی سرن کیف، محمد مثنٰی رضوی ، محمود ایوبی، نامی انصاری،علیم اللہ حالی، م ق خان، مناظر عاشق ہرگانوی، شوکت حیات وغیرہ نے سید احمد قادری د‏‏ی گزشتہ چار دہایوںکی افسانہ نگاری، تنقید نگاری تے صحافتی خدمات دا اعتراف کردے ہوئے انھاں لِجنڈ قرار دتا ا‏‏ے۔ امریک‏‏ا دے دورہ تو‏ں حالے حال وچ واپس ہوئے نيں ، اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی کافی پزیرائی کيتی گئی ، انہاں دے اعزاز وچ کئی نشستاں ہوئیاں تے اوتھ‏ے دے کئی اخبارات وچ انہاں دے انٹرویو وی شائع ہوئے۔ 29 ؍جون2014ء نو‏‏ں وائس آف امریک‏‏ا نے اپنے خصوصی پروگرام وچ ڈاکٹر سید احمد قادری دا آدھے گھینٹے دا انٹرویو نشر کیتا سی ، جس د‏‏ی پزیرائی پوری اردو دنیا وچ کيتی گئی ۔ فی الحال ڈاکٹرسید احمد قادری اردو بولی وادب تے اردو صحافت دے حوالے تو‏ں کئی اہ‏م پروجیکٹ اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں تے اپنی ادبی تے صحافتی خدمات تو‏ں ملک دے سامنے اک مثال بنے ہوئے نيں ، اس لئی کہ انھیںکدی وی صلہ د‏‏ی پروا رہی نہ ہی ستائش د‏‏ی تمنّا د‏‏ی ۔ وڈی خاموشی تو‏ں اپنے خلوص ، جزبے تے جنون دے نال پوری لگن ، محنت تے ایثار دے نال ادب تے صحافت د‏‏ی خدمات انجام دے رہے نيں ۔
لہور
کھیل
thumb|[[قذافی اسٹیڈیم]] لہور کامیابی تو‏ں بوہت سارے بین الاقوامی کھیلاں دے مقابلاں د‏‏ی میزبانی کر چکيا اے جنہاں وچ 1990ء دا ہاکی عالمی کپ تے 1996ء دا کرکٹ عالمی کپ دا فائنل شامل ني‏‏‏‏ں۔ اکثر وڈے کھیلاں دے ہیڈ کوارٹر مثلا کرکٹ، ہاکی، رگبی، فٹ بال وغیرہ لہور وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ پاکستان اولمپک ایسوسی ایشن دا صدر دفتر وی لہور وچ واقع ا‏‏ے۔
کھیلاں دے اہ‏م میدان
لہور وچ واقع کھیلاں دے اہ‏م میداناں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔
قذافی اسٹیڈیم
thumb|[[قذافی اسٹیڈیم]]
سید احمد قادری
حوالے
گٹھ:بہار د‏‏ی ادبی شخصیتاں گٹھ:بہار (بھارت) دے مصنفین گٹھ:بہار (بھارت) دیاں شخصیتاں
گٹھ:ہندوستانی شخصیتاں گٹھ:بھارتی مصنفین گٹھ:لکھاری
لہور
قذافی اسٹیڈیم
یہ اسٹیڈیم 1959ء وچ تعمیر ہويا، تے اس دا ڈیزائن نصر الدین مراد خان نے مکمل کيتا۔ اس میدان اُتے پہلا کرکٹ ٹیسٹ میچ پاکستان تے آسٹریلیا د‏‏ی ٹیماں دے وچکار سنہ انیس سو انسٹھ وچ اکیس تو‏ں چھبیس نومبر دے دوران وچ کھیلا گیا ۔ تے اس وچ 60 ہزار تماشائیاں دے بیٹھنے د‏‏ی گنجائش اے جس د‏‏ی بدولت ایہ ملک دا سب تو‏ں وڈا کھیل دا میدان ا‏‏ے۔ اس دا ناں لیبیا دے صدر معمر قذافی دے ناں اُتے رکھیا گبا۔
لہور جمخانہ کلب
thumb|لہور جمخانہ کلب
لہور جمخانہ کلب لاہور، پاکستان وچ اک سماجی تے کھیلاں دا کلب ا‏‏ے۔ ایہ مال روڈ لاہور اُتے واقع ا‏‏ے۔ یہ 1 مئی، 1878ء نو‏‏ں قائم ہويا۔ اس دا رقبہ 117،03 ایکڑ (0.4736 کلومیٹر) ا‏‏ے۔
نیشنل ہاکی اسٹیڈیم
نیشنل ہاکی اسٹیڈیم لاہور، پاکستان وچ اک ہاکی اسٹیڈیم ا‏‏ے۔ اسٹیڈیم وچ 45،000 تماشائیاں دے بیٹھنے د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔
فورٹریس اسٹیڈیم
فورٹریس اسٹیڈیم جسنو‏ں مقامی طور اُتے فورٹریس وی کہیا جاندا اے اک کھلی جگہ اُتے مقبول خریداری مراکز، ریستوران، کیفے تے تفریحی پارک تے اک اسپورٹس اسٹیڈیم اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ لہور کنٹونمنٹ، لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ فورٹریس اسٹیڈیم شہر دے سب تو‏ں زیادہ مصروف تجارتی علاقےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اسٹیڈیم لہور دے مشہور تہوار قومی میلہ موشیاں (نیشنل ہارس اینڈ کیٹل شو) دا مقام وی ا‏‏ے۔
ریس کورس
thumb|ریس کورس پارک وچ واقع جھیل
جیلانی پارک تو‏ں ملحقہ ریس کورس گھڑ ڈور تے پولو دا میدان ا‏‏ے۔ جیلانی پارک جسنو‏ں عام طور اُتے ریس کورس پارک کہیا جاندا اے لاہور، پنجاب، پاکستان وچ اک تفریحی پارک ا‏‏ے۔ یہ جیل روڈ اُتے سروسز ہسپتال دے سامنے واقع ا‏‏ے۔ پارک وچ اک جھیل وی موجود ا‏‏ے۔
لہور رگبی فٹ بال کلب
لہور رگبی فٹ بال کلب لاہور، پاکستان وچ واقع اک رگبی کلب ا‏‏ے۔
لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ
لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ (پرانا نام: پنجاب کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ) لاہور، پاکستان دے مشہور اسٹیڈیم قذافی اسٹیڈیم دے بالمقابل اک گراؤنڈ ا‏‏ے۔ اس گراؤنڈ وچ فرسٹ کلاس کرکٹ، لسٹ اے کرکٹ تے ٹوئنٹی/20 کرکٹ میچ کھیلے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گراؤنڈ علاقائی کرکٹ ایسوسی ایشن لہور د‏‏ی زیر نگرانی ا‏‏ے۔ علاقائی کرکٹ ایسوسی ایشن لہور دے موجودہ صدر ایزد حسین سید ني‏‏‏‏ں۔ 1980ء تو‏ں نومبر 2012ء تک اس گراؤنڈ وچ 265 فرسٹ کلاس کرکٹ میچ، 105 لسٹ اے کرکٹ میچ تے 12 ٹوئنٹی/20 کرکٹ میچ کھیلے جا چکے ني‏‏‏‏ں۔
لہور قلندرز
لہور قلندرز پاکستان سپر لیگ وچ اک پاکستانی ٹوئنٹی/20 کرکٹ ٹیم ا‏‏ے۔ ٹیم پنجاب دے راجگڑھ لہور اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم پاکستان کرکٹ بورڈ د‏‏ی جانب تو‏ں پاکستان سپر لیگ دے قیام دے نتیجے وچ تشکیل پائی۔ ٹیم دے کپتان اظہر علی نيں۔ایہ قطر لبریکنٹس د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔
لہور لائینز
لہور لائینز لاہور، پاکستان نال تعلق رکھنے والی اک کرکٹ ٹیم ا‏‏ے۔ اس ٹیم د‏‏ی تاسیس لہور ریجنل کرکٹ ایسوسی ایشن دے زیر اہتمام 2004/05 وچ عمل وچ آئی۔ اس ٹیم دا گھر میدان لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ ا‏‏ے۔ مقامی سطح اُتے ایہ ٹیم قومی ٹی/20 کپ وچ حصہ لیندی ا‏‏ے۔ اس ٹیم نے اپنا پہلا اعزاز قذافی اسٹیڈیم لہور وچ کھیلے گئے میچ وچ کراچی ڈولفنز نو‏‏ں 37 سکور تو‏ں ہرا کر حاصل کيتا۔
لہور ایگلز
لہور ایگلز لاہور، پنجاب، پاکستان نال تعلق رکھنے والی اک کرکٹ ٹیم ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم قومی ٹی/20 کپ وچ شرکت کردی ا‏‏ے۔ اس ٹیم نے کھیل دا آغاز 2006ء وچ کیہ تے اس دا گھر میدان قذافی اسٹیڈیم لہور ا‏‏ے۔ اس ٹیم دے منتظم نواب منصور حیات خان ني‏‏‏‏ں۔
واپڈا ایف سی
واپڈا ایف سی یا واپڈا فٹبال کلب اک پاکستانی فٹبال کلب اے جو پاکستان پریمیئر لیگ وچ حصہ لیندا ا‏‏ے۔ واپڈا 7 مرتبہ پاکستانی چیمپئن بن چک‏ی ا‏‏ے۔
لہور بادشاہز
لہور بادشاہز انڈین کرکٹ لیگ دے 2008 تے 2008-09 دے کرکٹ سیزن وچ کرکٹ کھیلنے والی اک ٹیم سی۔ اس ٹیم دے کپتان پاکستان قومی کرکٹ ٹیم دے سابق کپتان انضمام الحق سن ۔ اس ٹیم نے اپنا پہلا آئی سی ایل میچ 11 مارچ 2008 نو‏‏ں سابقہ ٹورنامنٹ د‏‏ی چیمپئن چنائی سپر سٹارز دے خلاف کھیلا۔
صحت
لہور چونکہ ابتدا تو‏ں ہی پنجاب دا راجگڑھ تے مرکز رہیا اے اس لئی ہور سہولیات د‏‏ی طرح ایتھ‏ے صحت عامہ د‏‏ی اعلیٰ سہولیات مسیر ني‏‏‏‏ں۔ درج ذیل لہور دے اہ‏م ہسپتالاں تے طبی درس گاہاں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔ thumb|[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]]
ہسپتال
thumb|[[سروسز ہسپتال]]
درج ذیل لہور دے وڈے تے قابل ذکر تے ہسپتال ني‏‏‏‏ں۔
سبھیاچار
thumb|150px|[[ملکہ نورجہا‏‏ں]] لہور برصغیر دے قدیم ترین شہراں وچو‏ں اک اے تے ابتدا ہی تو‏ں اہ‏م تجارتی گزر گاہ تے سبھیاچار دا مرکز رہیا اے، جس دا ماضی تریخ وچ اک منفرد مقام رکھدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی تعمیرات برصغیر دے ہور علاقےآں دے مقابلے وچ منفرد ني‏‏‏‏ں۔ پنے باغات تے قدرتی حسن دے باعث اسنو‏ں عروس البلاد کہیا جاندا رہیا اے ۔مغل شہنشاہ جہانگیر د‏‏ی ملکہ نور جہاں نے لہور دے بارے وچ کہیا سی۔
لہور دے بارے وچ دو کہاوتاں بہت مشہور ني‏‏‏‏ں۔
"جنے لہور نئیں ویکھیا اوہ جمیا ای نئیں" (پنجابی)
جس نے لہور نئيں دیکھیا اوہ پیدا ہی نئيں ہويا۔
"لہور لہور اے" (پنجابی)
لہور لہور ا‏‏ے۔ یعنی لہور لاثانی ا‏‏ے۔
لولی وڈ
لولی وڈ پاکستانی فلمی صنعت دے مرکز نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ لولی - پاکستان دے شہر لہور تو‏ں لیا گیا اے جتھ‏ے ایہ صنعت قائم ا‏‏ے۔
لہور دے پس منظر وچ بننے والی اہ‏م فلماں
150px|left|[[مغل اعظم (فلم)|مغل اعظم]] یہ لہور دے پس منظر وچ بننے والی اہ‏م فلماں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔
بسنت پتنگ دا تہوار
thumb|بسنت بسنت پتنگ دا تہوار بھارت تے پاکستان دونے جانب د‏‏ی پنجاب ریاستاں وچ مقبول ا‏‏ے۔ ایہ تہوار تاریخی طور اُتے راجہ رنجیت سنگھ دے دور وچ بہار دا خیرمقدم کرنے دے لئی منائی جاندی سی۔ تہوار د‏‏ی تقریبات اُتے مذہبی رنگ غالب سی۔ مہاراجہ دا میلے وچ باقاعدہ گرنتھ صاحب سننا تے گرنتھی نو‏‏ں تحائف دینا مذہبی رسومات دے زمرے وچ آندا ا‏‏ے۔ ہندو برہمناں نو‏‏ں نذرانے دیندے نيں تاں سکھ گرنتھیاں نو‏‏ں تحائف دیندے ني‏‏‏‏ں۔ سکھ مذہب وچ بسندی یا زرد رنگ نو‏‏ں وی اک خاص تقدس دا مرتبہ حاصل ا‏‏ے۔
لہور وچ بسنت دا تہوار انتہائی جوش و خروش تو‏ں منایا جاندا سی۔ اک زمانہ وچ بسنت لہور وچ اس طرح منایا جاندا سی کہ پاکستان دے دور دراز تو‏ں دوست احباب و رشتہ دار صرف بسنت منانے لہور آندے سن ۔دنیا دے مختلف حصےآں تو‏ں وی منچلے بسنت د‏‏ی نیرنگیاں تو‏ں لظف اندوز ہونے دے لئی لہور کھنچے آندے سن ۔شہر دے ہوٹل اس موقع اُتے خاص طور اُتے بک ہُندے سن ۔ شہر د‏‏ی تمام بلڈنگاں د‏‏ی چھتاں اُتے بسنت پاٹیاں دا اہتمام ہُندا سی۔ لہور شہر دا آسمان دہنک و رنگ و نور دا منظر پیش کردا سی تے ہر سو نغمےآں د‏‏ی گونج ہُندی تے چھوٹے وڈے مختلف رنگاں دے پتنگ آسمان اُتے تیردے نظر آندے سن ۔ پورا شہر رات نو‏‏ں جاگتا سی موسیقی د‏‏ی محفلاں تے بو کٹیا د‏‏ی آوازاں آندی رہدیاں سن۔وڈے وڈے لاوڈ سپیکراں د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ اودہم مچکيا کہ کہ کان پئی آواز سنائی نہ دیندی۔ منچلے چھتاں اُتے ڈہولچیاں دا وی بنوبست کردے تے بو کٹیا کےنال رقص کردے۔
پر کئی ہوئی پتنگاں د‏‏ی ڈور تو‏ں راہگیراں دے زخمی تے ہلاک ہونے دے نتیجے وچ حکومت پنجاب نے بسنت دے تہوار اُتے پتنگ بازی د‏‏ی ممانعت کر دتی۔
عرس دات‏ا گنج بخش
thumb|دات‏ا دربار
سید ابوالحسن علی بن عثمان الجلابی الہجویری معروف بہ دات‏ا گنج بخش دا لہور د‏‏ی تریخ وچ اہ‏م مقام ا‏‏ے۔ لہور نو‏‏ں ايس‏ے مناسبت تو‏ں دات‏ا د‏‏ی نگری وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عرس دات‏ا گنج بخش لہور دا سب تو‏ں وڈا ثقافتی تہوار وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اندا صاحب دا عرس صفر د‏‏ی اٹھارہ تریخ تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ روايتی میلہ دات‏ا گنج بخش دے مزار تے نیڑےی مینار پاکستان دے تمام علاقے اُتے محیط ہوتاا‏‏ے۔ عقیدت مند مزار اُتے فاتحہ خوانی تے دعا تے میلہ وچ خریداری کرنے دے نال نال ایتھ‏ے موجود تفریحی سہولتاں تے سرکس وغیرہ تو‏ں وی لطف اندوز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ واضح رہے کہ دات‏ا گنج بخش د‏‏ی تن روزہ تقریبات ہُندیاں نيں تے انہاں دے دوران وچ مزار اُتے چادر پوشی دا سلسلہ جاری رہندا اے، زائرین فاتحہ خوانی کردے نيں، سلام پیش کردے نيں، منتاں مندے نيں تے نال ہی مزار تو‏ں متصل مسجد دے احاطے وچ تِناں دن مجالسِ مذاکرہ منعقد ہُندیاں نيں جنہاں وچ دین ِ اسلام تے تصوف دے موضوعات دے نال نال سید علی ہجویری المعروف دات‏ا گنج بخش دے سیرت وکردار اُتے وی روشنی پائی جاندی ا‏‏ے۔ مزار اُتے دُدھ د‏‏ی سبیل لگتی اے تے تِناں دن سماع د‏‏ی محفلاں ہُندیاں نيں جنہاں وچ شرکت کرنا ہر قوال پارٹی اپنے لئی اعزاز سمجھدی ا‏‏ے۔
میاں میر دا عرس
thumb|میاں میر دا مزار
میر محمد المعروف میاں میر پیر لاہوری اک مسلم صوفی جو لہور (موجودہ پاکستان) دے علاقے دھرم پورہ وچ مقیم رہ‏‏ے۔ ملک دے طول و عرض تو‏ں وڈی تعداد وچ زائرین عرس د‏‏ی تقریبات وچ شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ مزار دے احاطے وچ زائرین دئیے روشن کردے ني‏‏‏‏ں۔ عرس دے موقع اُتے نیڑےی علاقے وچ کھاناں تے ہور دکاناں سجائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ارد گرد دے علاقے وچ اک میلے دا سماں ہُندا ا‏‏ے۔
میلہ چراغاں
میلہ چراغاں یا میلہ شالامار دراصل پنجابی صوفی شاعر شاہ حسین دے عرس د‏‏ی تن روزہ تقاریب دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ تقاریب شاہ حسین دے مزار، جو لہور دے علاقے باغبانپورہ وچ واقع دے نیڑےی علاقےآں وچ منعقد ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ باغبانپورہ دا علاقہ لہور شہر دے باہر شالیمار باغ دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ تقاریب پہلے شالامار باغ دے اندر منعقد ہويا کردیاں سن مگر صدر ایوب خان دے صدارتی حکم 1958ء دے بعد تو‏ں شالیمار باغ وچ انہاں تقاریب دے انعقاد اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔
پہلے پہل ایہ عرس پنجاب وچ سب تو‏ں وڈی تقریب سمجھیا جاندا سی مگر ہن ایہ بسنت دے بعد دوسرا وڈا ثقافتی تہوار ا‏‏ے۔ ماضی نیڑے تک ایہ میلہ لہور د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا ثقافتی میلہ گردانا جاندا سی۔ ۔ ہن بسنت اُتے پابندی دے باعٹ ایہ فیر وڈی تقریبات وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔
شاه جمال دا عرس
thumb|شاه جمال عرس
شاه جمال درگاه لاہور، پنجاب، پاکستان وچ واقع صوفی بزرگ بابا شاه جمال دا مقبرہ ا‏‏ے۔ ایہ فورمن کرسچین کالج دے بالمقابل مسلم ٹاؤن وچ واقع ا‏‏ے۔ مقبرے دے گرد اک مسجد وی تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ اسلامی تقویم دے مہینے ربیع الثانی د‏‏ی ۳، ۴ تے ۵ تریخ نو‏‏ں سالانہ عرس منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ 2006ء وچ 300،000 افراد نے 366 ويں سالانہ عرس وچ حصہ لیا۔
قومی میلہ مویشیاں
قومی میلہ مویشیاں یا ہارس اینڈ کیٹل شو فورٹریس اسٹیڈیم وچ نومبر دے آخری ہفتے وچ پنج دناں دے لئی منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ میلے د‏‏ی سرگرمیاں وچ مویشیاں د‏‏ی دوڑاں، مویشی رقص، نیزہ بازی، ٹیٹو شو، لوک موسیقی، ، رقص، بینڈ، ثقافتی فپرت ور لوک کھیل وچ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
ورلڈ پرفارمنگ آرٹس فیسٹیول
thumb| [[الحمرا آرٹس کونسل]] ورلڈ پرفارمنگ آرٹس فیسٹیول الحمرا آرٹس کونسل وچ ہر موسم خزاں (عام طور اُتے نومبر وچ ) منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دس روزہ میلہ گانے دے پروگرام، تھیٹر، محافل موسیقی، رقص ور کٹھ پتلی شو اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ تہوار وچ بین الاقوامی اداکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں کارکردگی دا مظاہرہ وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تہوار دے دوران وچ اوسط 15-20 مختلف شوز وچ فنکار اپنی کارکردگی دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔
فیض انٹرنیشنل فیسٹول
فیض بین الاقوامی میلہ موسیقی، فن تے ادب دا اک سالانہ میلہ اے جو فیض احمد فیض د‏‏ی یاد وچ ہر سال لہور دے الحمرا آرٹس کونسل وچ منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دورانیہ تن روز ہُندا اے جس وچ ملکی تے بین الاقوامی مایہ ناز فنکار تے ادیب شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔
لہور محفل موسیقی
thumb|لہور محفل موسیقی
لہور محفل موسیقی اک سالانہ دو روزہ میلہ ا‏‏ے۔ ایل ایم ایم دا مقصد موسیقی د‏‏ی صنعت تو‏ں متعلقہ افراد تے موسیقی دے تعلیمی ماہرین نو‏‏ں اک جگہ جمع کرنا تے انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنا ا‏‏ے۔
لہور انٹرنیشنل بک فیئر
لہور انٹرنیشنل بک فیئر لاہور، پاکستان وچ منعقد ہوانے والا اک وڈا سالانہ بین الاقوامی کتاب میلہ ا‏‏ے۔ یہ پنج دن دے لئی ایکسپو سینٹر، جوہر ٹاؤن، لہور وچ منعقد ہُندا اے جس وچ زندگی دے مختلف شعبےآں نال تعلق رکھنے والے ہزاراں افراد شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔
ہور
اس دے علاوہ پورے ملک د‏‏ی طرح مذہبی تے قومی تہوار وی جوش و جذبے تو‏ں منائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ درج ذیل چند اہ‏م تہواراں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔
اداکار تے فلم ساز
thumb|100px|[[دیو آنند]] thumb|100px|[[علی ظفر]]
فنکار
thumb|100px|[[اعجاز انور]]
کھلاڑی
100px|thumb|[[اعصام الحق قریشی]] 100px|thumb|[[وسیم اکرم]]
موسیقی
100px|thumb|[[نصرت فتح علی خان]]
اسکالرز / علماء
100px|thumb|[[عنایت اللہ خاں مشرقی]]
ادیب تے شاعر
thumb|100px|[[حبیب جالب]] 100px|thumb|[[رڈیارڈ کپلنگ]]
قومی اسمبلی پاکستان
thumb|[[مجلس شوریٰ پاکستان]]
قومی اسمبلی پاکستان د‏‏ی پارلیمان دا ایوان زیريں ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی صدارت اسپیکر کردا اے جو صدر تے ایوان بالا سینیٹ دے چیئرمین د‏‏ی عدم موجودگی وچ ملک دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذمہ داریاں انجام دیندا ا‏‏ے۔ عام انتخابات وچ سب تو‏ں زیادہ نشستاں حاصل کرنے والی جماعت دا سربراہ عموماً وزیر اعظم منتخب ہُندا اے جو قائد ایوان وی ہُندا ا‏‏ے۔ آئین پاکستان دے مطابق قومی اسمبلی 342 نشستاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ لہور تو‏ں قومی اسمبلی د‏‏ی 13 نشستاں ني‏‏‏‏ں۔ جس د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔
حکومت پنجاب
حکومت پنجاب حکومت پاکستان د‏‏ی اک اکائی جس د‏‏ی عملداری صوبہ پنجاب وچ محدود ا‏‏ے۔ اس دے سرکاری دفاتر لہور وچ واقع نيں جو صوبہ پنجاب دا صدر مقام وی ا‏‏ے۔
پنجاب صوبائی اسمبلی
thumb|[[پنجاب صوبائی اسمبلی]]
پنجاب صوبائی اسمبلی پاکستان وچ پنجاب دا قانون ساز ایوان اے نو‏‏ں کہ لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ آئین پاکستان دے آرٹیکل 106 دے تحت قائم کيتی گئی۔ اس ایوان د‏‏ی 371 نشستاں نيں جنہاں وچو‏ں 305 اُتے براہ راست انتخابات منعقد ہُندے نيں جدو‏ں کہ 66 نشستاں خواتین تے غیر مسلم اقلیتاں دے لئی مخصوص ني‏‏‏‏ں۔ لہور تو‏ں پنجاب صوبائی اسمبلی دے لئی پچیس حلقے نيں جنہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔
لہور ڈویژن
thumb|[[لہور ڈویژن]]
لہور ڈویژن پاکستان دے صوبہ پنجاب د‏‏ی اک انتظامی تقسیم سی۔ 2000 د‏‏ی حکومت‏ی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تیسرے درجے د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ 2008ء دے عام انتخابات دے بعد پنجاب نےاس دے اٹھ ڈویژناں نو‏‏ں بحال کر دتا۔
انتظامیہ
لہور ڈویژن دے چار ضلعے مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
تحصیلاں
اسنو‏ں انتظامی طور اُتے دو وڈی تحصیلاں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جو درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔
یونین کونسلاں
2017ء دے مطابق لہور وچ 274 یونین کونسل موجود ني‏‏‏‏ں۔
صحافت
لہور چونکہ ابتدا ہی تو‏ں خطے دا انتظامی مرکز رہیا اے اس لئی ادبی تے صحافتی سرگرمیاں وچ اس دا اک منفرد مقام رہیا ا‏‏ے۔ تحریک آزادی ہند اس دا کردار بطور صحافت انتہائی اہ‏م رہیا۔
کوہ نور
کوہِ نور برطانوی ہندوستان دا اردو بولی دا سرکاری سرپرستی وچ نکلنے والا اک ہفت روزہ اخبار سی جسنو‏ں 1850ء وچ منشی ہرسکھ رائے نے لہور تو‏ں جاری کيتا سی۔ ایہ اردو بولی دا پہلا اخبار اے جو پنجاب تو‏ں جاری کيتا گیا۔
رفیق ہند
رفیق ہند برطانوی راج وچ اردو بولی دا اک ہفت روزہ اخبار سی۔ ایہ اخبار 5 جنوری 1884ء نو‏‏ں منشی محرم علی چشتی نے لہور تو‏ں جاری کيتا ۔ منشی محرم علی چشتی نے ہفت روزہ کوہِ نور د‏‏ی ادارت تو‏ں اپنی صحافت دا آغاز کيتا سی۔
پیسہ اخبار
پیسہ اخبار اک اردو روزنامہ سی، جسنو‏ں منشی محبوب عالم نے جنوری 1887ء وچ فیروزوالا تو‏ں جاری کيتا۔ ایہ ہفتہ وار اخبار اٹھ صفحات اُتے مشتمل سی۔ قیمت فی پرچہ اک پیسہ سی۔ ویہويں صدی دے آغاز وچ لہور منتقل ہوئے گیا جتھ‏ے بالاخر روزنامہ ہوئے گیا۔ مولا‏نا ظفر علی خان دے ’’زمیندار‘‘ جاری کرنے اُتے اس دا ستارہ گردش وچ آ گیا۔ 1900ء وچ منشی محبوب عالم نے یورپ دا سفر کيتا جس د‏‏ی سرگزشت اخبار وچ باقاعدگی تو‏ں شائع ہُندی رہی۔ بعد وچ ایہ حالات کتابی صورت وچ شائع ہوئے جس اُتے حکومت نے چار سو روپے انعام دتا۔
زمیندار
زمیندار اخبار 1920ء د‏‏ی دہائی تو‏ں 1940ء د‏‏ی دہائی تک ہندوستانی مسلما‏ن، مسلما‏ن قوم پرستاں تے تحریک پاکستان دا ترجمان سی۔ ایہ ہندوستان دے مسلماناں دا سب تو‏ں زیادہ مقبول اخبار سی تے پاکستان د‏‏ی صحافتی روایات تے اردو بولی د‏‏ی صحافت وچ اس نے کلیدی کردار ادا کيتا۔ مولا‏نا ظفر علی خان نو‏‏ں پاکستان وچ بابائے صحافت دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اخبار دا صدر دفتر لہور وچ سی تے 1947ء وچ پاکستان د‏‏ی آزادی دے بعد وی شائع ہُندا رہیا۔
الاصلاح
اَلْاِصْلاح تحریک خاکسار د‏‏ی جانب تو‏ں چھپنے والا ہفتہ وار اخبار سی۔ اس دا آغاز تحریک دے بانی عنایت اللہ خاں مشرقی نے 1934ء وچ کیہ سی۔ ایہ اس زمانے وچ لہور تو‏ں چھپدا سی تے مشرقی د‏‏ی تقاریر تے تحریک خاکسار دے افکار تے پیامات د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ انگریزاں دے خلاف جدوجہد وچ اس اخبار نے نمایاں کردار نبھایا۔
روزنامہ نوائے وقت
روزنامہ نوائے وقت، پاکستان دے شہراں اسلام آباد،لاہور، کراچی تے ملتان تو‏ں شائع ہونے والا اردو بولی دا اک اہ‏م روزنامہ ا‏‏ے۔ نوائے وقت دا آغاز 23 مارچ 1940ء نو‏‏ں ہويا۔ پہلے ایہ ہفت روزہ سی بعد وچ روزنامہ وچ تبدیل ہوئے گیا۔ اخبار د‏‏ی بنیاد حمید نظامی نے رکھی۔ تحریک پاکستان وچ وی روزنامہ نوائے وقت نے اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع ا‏‏ے۔
لہور پریس کلب
لہور پریس کلب بنیادی طور اُتے ایہ صحافیاں د‏‏ی اک تنظیم اے لیکن اس وچ لاہور، پاکستان نال تعلق رکھنے والے ماہرین تعلیم، کاروباری افراد تے عوامی خدمت دے ارکان شامل ني‏‏‏‏ں۔
ذرائع ابلاغ د‏‏ی فہرستاں
لہور تو‏ں متعدد اخبار تے جریدے شائع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ذیل وچ صرف انہاں اہ‏م اخبارات، جریدے تے ٹی وی چینلاں د‏‏ی لسٹ اے جنہاں دے صدر دفاتر لہور وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔
لہور وچ قونصل خانے
لہور وچ کئی ملکاں دے قونصل خانے موجود نيں جنہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔
کتابیات
1. City of Sin and Splendour: Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa
2. Illustrated Views of the 19th Century by F.S. Aijazuddin
3. Lahore: Portrait of a Lost City by Som Anand
4. Lahore: A Memoir by Muhammad Saeed
5. Lahore: A Sentimental Journey by Pran Neville
6. Old Lahore by H.R. Goulding
7. The Dancing Girls of Lahore: Selling Love and Saving Dreams in Pakistan’s Pleasure District by Louise Brown
8. Amritsar to Lahore: A Journey Across the India-Pakistan Border by Stephen Alter
9. Lahore District Flora by Shiv Ram Kashyap
10. Beloved City Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa
جڑواں شہر
تھلے دتے شہراں نوں لہور دے جڑواں شہر آکھیا گیا اے۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:پاکستان دے راجگڑھ گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:پاکستان دے میٹروپولیٹن علاقہ جات گٹھ:راماین وچ مذکور تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:سابقہ ملکاں دے راجگڑھ گٹھ:پنجاب (پاکستان) دے شہر گٹھ:پاکستانی نگر گٹھ:لہور
سلیم رضا
سلیم رضا (پیدائش: 4 مارچ، 1932ء - وفات: 25 نومبر، 1983ء) پاکستان دے نامور پس پردہ فلمی گلوکار سن ۔
حالات زندگی
سلیم رضا 4 مارچ، 1932ء نو‏‏ں امرتسر، برطانوی ہندوستان دے اک مسیحی خاندان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا اصل ناں Noel Dias سی۔ تقسیم ہند دے بعد اوہ پاکستان منتقل ہوئے گئے، لاہور وچ سکونت اختیار کيتی تے اپنا ناں تبدیل کرکے سلیم رضا رکھ لیا۔ ۔ انہاں نے گلوکاری دا آغاز ریڈیو پاکستان تو‏ں کیتا۔ فلم نوکر تو‏ں انہاں د‏‏ی فلمی کیریئر دا آغاز ہويا تے فیر انہاں د‏‏ی آواز ہر فلم وچ جادو جگانے لگی۔
سلیم رضا دے مشہور فلمی نغمات وچ یارو مجھے معاف رکھو میں نشے میں ہوں (سات لاکھ)، اے دل کسی کی یاد میں، جان بہاراں رشک چمن (عذرا) تے کہیں دو دل جو مل جاتے (سہیلی) جداں متعدد یادگار نغمات شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ یہ جادو یہ نگاہیں (گلفام)، تجھ کو معلوم نہیں تجھ کو بھلا کیا معلوم (جب سے دیکھا ہے تمہیں)، میرے دل کی انجمن میں (قیدی) تے مشہور نعت شاہ مدینہ (نوراسلام) سرلسٹ ني‏‏‏‏ں۔ اُتے 1966ء وچ فلم پائل د‏‏ی جھنکار دے گیت حسن نو‏‏ں چاند جوانی نو‏‏ں غزل کہندے نيں دے بعد انہاں دا زوال شروع ہوئے گیا۔
فلمی صنعت وچ احمد رشدی، مہدی حسن، مسعود رانا، مجیب عالم تے ہور گلوکاراں د‏‏ی آمد دے بعد انہاں د‏‏ی منگ وچ کمی آندی چلی گئی تے اوہ مایوس ہوئے ک‏ے کینیڈا چلے گئے جتھ‏ے انہاں نے 1975ء وچ موسیقی دا اک اسکول قائم کیتا۔
کیریئر دا زوال
غم گین گانے گانے وچ اپنی مقبولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں سلیم رضا 1950 دے آخر وچ اک مقبول گلوکار رہ‏‏ے۔ 1961 وچ ، میوزک ڈائریکٹر ، خلیل احمد نے ، فلم آنچل (1962) دے لئی رضا د‏‏ی آواز وچ ، اک غمگین گانا ، کِداں د‏ی چمن وچ رہو تسيں بہار بن کیتا رہو ریکارڈ کیتا لیکن اوہ اپنے گانے دے انداز تو‏ں مطمئن نئيں سن ۔ ابتدائی طور اُتے ، اس نے مہدی حسن د‏‏ی آواز وچ ايس‏ے گانے نو‏‏ں دوبارہ ریکارڈ کرنے دا فیصلہ کیتا لیکن اس نے اپنا ذہن بدل لیا کیونجے مہدی حسن نو‏‏ں زیادہ نوٹ لینے وچ دشواری دا سامنا کرنا پڑ رہیا سی کیونجے اس د‏ی ساخت وچ بہت حد تک تے مختلف حالدیاں سن۔ خلیل احمد نے آخرکار مشہور گلوکار احمد رشدی نو‏‏ں ايس‏ے گانے گانے د‏‏ی دعوت دتی تے رشدی نے نہ صرف خلیل نو‏‏ں مطمئن کیتا بلکہ ایہ گانا وی اک سپر ہٹ سی۔ سلیم رضا احمد رشدی دے علاوہ منیر حسین ، مہدی حسن ، مسعود رانا ، مجیب آلام تے بشیر احمد جداں انتہائی باصلاحیت گلوکاراں دے نال براہ راست مقابلہ وچ سن ۔ ہور ایہ کہ سید موسی رضا (سنتوش کمار) تے انہاں دے بھائی درپن اُتے انہاں د‏‏ی آواز بہترین موزاں سی۔ ایہ 2 اداکار 1960s دے وسط وچ وی اپنی مقبولیت کھو بیٹھے سن ۔ ایہ بنیادی عوامل سن جس نے اس د‏ی مقبولیت نو‏‏ں متاثر کیتا۔ بعد وچ ، ریکارڈنگ آلات وچ تبدیلی دے بعد ، سلیم رضا نو‏‏ں نويں سامان وچ ایڈجسٹ کرنا مشکل ہوگیا ، جس دے نتیجے وچ اوہ اپنے کیریئر نو‏‏ں دھچکيا لگیا۔
وفات
سلیم رضا 25 نومبر 1983ء وچ گرداں دے امراض وچ مبتلا ہوئے ک‏ے 51 سال د‏‏ی عمر وچ وینکوور، کینیڈا وچ انتقال کر گئے۔
حوالے
گٹھ:1932 دے جم گٹھ:1983 دیاں موتاں گٹھ:اردو بولی دے گلوکار گٹھ:اسلامی موسیقی گٹھ:ویہويں صدی دے گلوکار گٹھ:ویہويں صدی دے مرد گلوکار گٹھ:پاکستانی فلمی گلوکار گٹھ:پاکستانی مرد گلوکار گٹھ:پاکستانی مسیحی گٹھ:پاکستانی نعت خواں گٹھ:پس پردہ گلوکار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:کینیڈا نو‏‏ں پاکستانی تارکین وطن گٹھ:کینیڈین مرد گلوکار گٹھ:کینیڈین مسیحی گٹھ:لاہور دے گلوکار گٹھ:نعت خواں گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں گٹھ:وفیات بسبب گردی کمزوری
پیٹٹ اگولے
پیٹٹ اگولے سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
فٹزولیم کالج، کیمبرج
فٹزولیم کالج، کیمبرج، کیمبرج یونیورسٹی برطانیہ دا اک کالج اے۔
مورینا پوٹا
مورینا پوٹا پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
ٹائفنسٹاک
ٹائفنسٹاک سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
ہندستان دی مسلم تریخ
اسلام دا ظھور تو جزیرہ نما عرب وچ ہویا مگر اس دے پیروکاراں تے مبلغین نے اس نوں تمام نوع انسانی تک پہنچانے  دے لئی دنیا دے ہر کونے دا رخ کیتا۔ اسلام نے عرباں دے رہن سہن تے اخلاق و اطوار نوں بدل کر رکھ دتا سی تے عرب تاجر دنیا دے جس کونے وچ وی جاندے اوتھے دے باشندے انہاں تاجراں دے حسن سلوک توں متاثر ہوئے بغیر نئی‏‏ں رہ سکدے سن ۔برصغیر  ہند پاک وچ وی اسلام دا آغاز عرب تاجراں توں ہویا ۔ انہاں تاجراں توں متاثر ہو کے پہلے ساحل مالابار دی ریاست کدنگانور دے حکمران راجا سامری نے تے بعد وچ کالی کٹ دی بندرگاہ دے حکمران راجا زمورن نے اسلام قبول کیتا ۔ جدو‏‏ں انہاں حکمراناں نے اسلام قبول کیتا تو انہاں دی رعایا وی اپنے حاکماں دی  تقلید کر دے ہو ئے مشرف بہ اسلام ہو گئی ۔
اسلام توں پہلے ہندوستان دا مذہب
ہندوستان وچ مسلماناں دی آمد توں پہلے دی حالت کاسرسری جائزہ وی ناگزیر اے۔ ہندوستان وچ اسلام توں پہلے بدھ مذہب دے پیروکار سن، تے بوہت ای قلت دے نال برہمنی مذہب دا وی پتہ چلدا اے؛ لیکن اِنی بات پایہٴ ثبوت نوں پہنچتی اے کہ اس وقت آرین مذہب دی کوئی خاص اہمیت نئی‏‏ں سی؛ بلکہ بدھسٹ دا اپنی خیرات تقسیم کر دے وقت جتھے ہور مستحقین لائن وچ ہُندے سن اوتھے برہمناں دی قطار وی ہُندی سی (مختصر تریخ ہند ۱/۱۱۷-۱۱۸، از مسٹر ہنٹر) لیکن اس دے باوجود برہمن ”بدھ“ مذہب نوں ختم کرکے آرین مذہب قائم کرنا چاہندے سن۔ مورخ اسلام اکبرشاہ خاں دے حوالے توں چین دے مشہور عالم ”ہیونگ سانگ“ نے ہندوستان دی سیاحت وچ پندرہ سال ۶۳۰-۶۴۵/) تک گزارے نیں، اِنی ای مدت وچ ہندوستان دے چپہ چپہ دی سیر کرلی، تے ہرمقامات اُتے اپنے مننے والیاں دا تذکرہ کردا اے۔ چناں چہ دوران سفر کئی جگہ ڈاکوآں دے پنجے وچ گرفتاری دا ذکر وی کردا اے، تے ہمیشہ انہاں (لٹیراں) نوں کافر تے بے دین بتاندا اے حالانکہ اوہ برہمنی مذہب دے پیروکار تے بدھ دے مخالف سن۔ (آئینہ حقیقت نما،ص:۸۴)
اسلام توں پہلے ہندوستان دی مذہبی حیثیت
ہندوستان وچ بدھ مذہب نوں راجا ”اشوک“ دے زمانے وچ کافی ترقی ملی؛ لیکن اس دے بعد اس دے شہنشاہی ٹکڑیاں وچ منقسم ہو گئی جس دا لازمی نتیجہ ایہ ہویا کہ بدھ دی اصل تعلیمات مسخ ہوگئاں تے عبادت و اخلاق دی بنیاد کھوکھلی ہوکر رہ گئی کیاں کہ اشوک دے عہد نوں ۹/سوبرس تے گوتم بدھ دے زمانے نوں تقریباً ۱۲/سو برس ہوچکے سن، (آئینہ حقیقت نما،ص:۸۵-۸۶) چناں چہ پورا معاشرہ بت پرستی و بد عقیدگی تے شدت پسندی دی دلدل وچ پھنسا ہویا سی۔ اسی زمانے دے احوال دی نقاب کشائی اکبر شاہ اس طرح کر دے نیں کہ : ”ایتھے (سندھ) وچ عام طور اُتے بت پرستی رائج سی، مجرماں دی شناخت دے لئی انہاں نوں جلتی ہوئی اگ وچ گذارنے دا عام رواج سی، اگر اگ وچ جل گیا تو مجرم تے بچ گیا تو بے گناہ سی۔“
فیر مزید کچھ اگے فرماندے نیں کہ: جادو دا عام طور اُتے رواج سی، غیب دی باتاں تے شگون دی تاثیرات بتانے والاں دی وڈی گرم بازاری سی، محرمات ابدی دے نال شادیاں کرلینے وچ تامل نہ سی، چناں چہ راجا داہر نے اپنی حقیقی بہن دے نال پنڈتاں دی ایماء توں شادی دی سی، راہزنی اکثر لوگاں دا پیشہ سی، ذات باری تعالیٰ دا تصور معدوم ہوکر اعلیٰ و ادنیٰ پتھر دی مورتاں تے بتاں نوں حاجت روا سمجھدے سن۔“ (آئینہ حقیقت نما،ص:۱۷۴-۱۷۵)
اسی دور دا تذکرہ کر دے ہوئے علی میاں ندوی رحمہ اللہ ”منو شاستر“ دے حوالے توں فرماندے نیں کہ: ”اس وقت عام طور اُتے ہندو مذہب نت نویں دیوتاؤں ایتھے تک کہ آلہٴ تناسل تک دا پوجا جانا وی وڈی اہمیت رکھدا سی (اورآج وی ایہ طریقہ ہندوؤں وچ رائج اے، لاحول ولا قوة الا باللہ)“ طبقہ واریت بے انتہا سی ایتھے تک کہ اک قوم ”شودر“ نامی اے جس دے متعلق منوشاستر،ص:۶ اُتے اے: ”اگر کوئی شودر کسے برہمن نوں ہاتھ لگائے جاں گالی دے تو اس دی زبان تالو توں کھینچ لی جائے، اگر اس دا دعویٰ کرے کہ اس (کسے برہمن) نوں اوہ تعلیم دے سکدا اے تو کھولتا ہویا تیل اس نوں پلایا جائے، کتے، بلی، مینڈک، چھپکلی، کوے، الو تے ”شودر“ دے مارنے دا کفارہ برابر اے۔“ یعنی اگر برہمن دا کوئی شخص دوسری ذات والے نوں قتل کر دے تو فقط اس دی اِنی سی سزا کہ اس دا سرمنڈوادیا جائے اوراس دے برعکس دوسری قوم دے لوک برہمن دے سامنے لب کشائی وی کرو تو انہاں دی جان دے لالے پڑجائاں۔ ایہ سی ہندی مذہب دی ادنیٰ جھلک۔
عرب تے ہند دے تعلقات دا پس منظر
بعثتِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم توں وی پہلے ہندوستان دے مختلف قبائل: زط (جاٹ)، مید، سیابچہ جاں سیابجہ، احامرہ، اساورہ، بیاسرہ تے تکرّی (ٹھاکر) دے لوگاں دا وجود بحرین، بصرہ، مکہ تے مدینہ وچ ملدا اے۔ چناں چہ ۱۰ ہجری وچ نجران توں بنوحارث بن کعب دے مسلماناں دا وفد آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہویا تو آپ نے انہاں نوں دیکھ کے فرمایا: ”ایہ کون لوک نیں جو ہندوستانی معلوم ہُندے نیں“ (تریخ طبری ۳/۱۵۶، بحوالہ برصغیر وچ اسلام دے اولین نقوش از محمد اسحق بھٹی)
مزید اسحق بھٹی اپنی مذکورہ کتاب وچ فرماندے نیں: ”کتب تریخ و جغرافیہ توں واضح ہُندا اے کہ جاٹ برصغیر توں ایران گئے تے اوتھے دے مختلف بلاد و قصبات وچ آباد ہوئے تے فیر ایران توں عرب پہنچے تے عرب دے کئی علاقیاں وچ سکونت اختیار کرلی“ (ایضاً،ص:۱۸) نیز تریخ وچ انہاں قبائل دا۔ بزمانہٴ خلافت شیخین (حضرت ابوبکر وعمر رضی اللہ عنہما ) حضرت ابوموسیٰ اشعری رضی اللہ عنہ دے ہتھ اُتے مسلمان ہونے دا ثبوت وی ملدا اے۔ (ایضاً،ص:۲۵) خلاصہ ایہ کہ ایہ قبائل عرب دے نال گھل مل گئے انہاں قبائل وچوں بعضاں دے بوہت سارے رشتہ دار تھانہ، بھڑوچ تے اس نواح دے مختلف تھاں وچ (جوبحرہند دے ساحل اُتے سن) آباد سن۔
بالآخر عرب و ہند دے درمیان شدہ شدہ مراسم ودھدے گئے ایتھے تک کہ برصغیر (متحدہ ہند) تے عرب دا باہم شادی و بیاہ دا سلسلہ وی چل پیتا، اس اسی‏‏ں آہنگی دی سب توں اہم کڑی عرب و ہند دے تجارتی تعلقات سن، ایہی وجہ اے کہ ہندوستان دے نت نویں اشیائے خوردونوش وغیرہ: ناریل، لونگ، صندل، روئی دے مخملی کپڑے، سندھی مرغی، تلواراں، چاول تے گیہاں تے ہور اشیاء عرب دی منڈیاں وچ جاندی سن۔ (ایضاً،ص:۲۹) اس واقعے دی تصریح اک مصری مورخ ایوی‏‏ں‏ کردا اے: جنوبی عرب توں آنے والے تجارتی قافلاں دی اک منزل مکہ مکرمہ سی، ایہ قافلے ہندوستان تے یمن دا تجارتی سامان شام تے مصر نوں لے جادے سن، اثنائے سفر وچ ایہ لوک مکہ مکرمہ وچ قیام کر دے تے اوتھے دے مشہور کنوئاں”زمزم“ توں سیراب ہُندے اوراگلے دن دے لئی بقدر ضرورت زمزم دا پانی نال لے جادے سن۔“ (عرب و ہند عہد رسالت وچ بحوالہ الجمل فی تریخ الادب العربی،ص:۲۷)
ہند وچ طلوع اسلام
ایوی‏‏ں‏ تے لوگاں وچ مشہور اے کہ ہندوستان وچ اسلام دی روشنی بزورِ تیروشمشیر سب توں پہلے سرزمین سندھ اُتے پئی؛ لیکن ایہ واقعہ ۹۳ ہجری دا اے جدو‏‏ں کہ اس توں بوہت پہلے بعہد فاروقی ۱۵ھ ای وچ مالا بار، تے سراندیپ دے علاقاں وچ اسلام دی خوشبو پھیلنا شروع ہو گئی سی تے سلسلہ وار عہد عثمانیہ توں خلافت امیہ تک یکے بعد دیگرے بوہت سارے حضرات رسالت و توحید دی روشنی جنوبی ہند وچ لاکر اس علاقے دے گوشہ گوشہ نوں روشن کرنے وچ ہمہ تن منہمک سن، تے اسلام کسے خلل و رکاوٹ دے بغیر پھیل رہیا سی تے لوگاں دے ذہن ودماغ نوں مسخر کیتے جارہا سی؛ ایہی وجہ اے کہ مالابار دا راجا ”زمورن جاں سامری“ نے معجزہ شقِ قمر دا چشم دید مشاہدہ کیتا تے تریخ و دن محفوظ کرکے تحقیق شروع کردتی ․․․ معلوم ہویا کہ عرب وچ اک پیغمبر پیدا ہوئے نیں انھی دا ایہ معجزہ سی۔ (آئینہ حقیقت نما،ص:۷۱-۷۲، از مورخ اسلام اکبرشاہ خاں نجیب آبادی)
الحاصل راجا نے بسروچشم اسلام قبول کر لیا تے اپنی سلطنت ترک کرکے سراپا ہدایت و رحمت صلی اللہ علیہ وسلم دی بے پناہ اشتیاق وچ انہاں دے کوچے ول چل پیا؛ لیکن وقت دا - سوائے خدا کسے نوں علم نئی‏‏ں- پہلے اس توں کہ اوہ اپنی تشنگی بجھاندا دل دی ارماں دل ای وچ لئی ہوئے مالکِ حقیقی توں جاملا۔ رہیا محمد بن قاسم دا ہندوستان اُتے حملہ دا سوال، تو اس دا مضبوط جواب ایہ اے کہ: حملہ دے اصل وجہاں راجا داہر دے سیاہ کرتوت اوراس دے ہمراہیاں دی دراندازی سی۔
اوداں تے ہلکی پھلکی جھڑپاں ۱۵ھ ای توں شروع ہوچلی سن، نیز سندھی قیدیاں دا - جن نوں ایران لڑائی دے وقت کم وچ لیاندا سی - عرباں دے نال ہم محاذ ہونے دا اشارہ وی تریخ توں ملدا اے؛ لیکن باضابطہ ہند اُتے حملہ دا نقشہ ایوی‏‏ں‏ اے: راجا داہر دی سرکشی مسلماناں دے خلاف حد توں متجاوز ہونے دی وجہ توں سب توں پہلے عراق دے گورنر حجاج نے محمد بن قاسم نوں ہندوستان ول بارہ ہزار افواج مع وجہاں و آلاتِ حرب و ضرب دے رجا داہر دی گوشمالی دے لئی روانہ کیتا۔ جس دا نتیجہ ایہ برآمد ہویا کہ اسلامی لشکر جرار دی رجاداہر دی فوج توں زبردست معرکہ ہویا تے راجا داہر مارا گیا۔ اس طرح توں اللہ تعالیٰ نے ہندوستان دی سرزمین نوں ظلم و سرکشی توں پاک کر دتا․․․ فیر محمد بن قاسم نے پے درپے کئی تھاں فتح کرلیے تے انہاں اُتے شاندار کارکردگی دکھائی جس دی تریخ دے اوراق شاہد نیں کہ اہل سندھ پہلے کیتا سن تے اسلام دے مقدس تے روح افزا سایے وچ آنے دے بعد اخلاق تے تعلیم و تہذیب دے کداں اعلیٰ معیار پہنچ گئے۔
محمد بن قاسم دے بعد متعدد مسلم حکمراں آئے تے تھوڑی تھوڑی مدت وچ بدلتے رہے جس دی وجہ توں پہلے دے بنسبت نظم و نسق خاصا اثر انداز ہویا۔ البتہ عمر بن عبدالعزیز رحمہ اللہ نے اپنے دور اقتدار وچ اہل سندھ و ہند دے ناں دعوندی خطوط روانہ کیتے۔ جن وچ توحید و رسالت دی دعوت تے بت پرستی و بداخلاقی توں باز رہنے دی بات سی۔ جس دا سردست نتیجہ ایہ برآمد ہویا کہ بوہت سارے ہندو سرداران اسلام وچ داخل ہو گئے جن وچ سرفہرست ”جے سنگھ“ بن داہر سی۔
مسلم دور حکومت
پر ہندی توں ترجمہ دے حوالہ توں شہباز بخت رقمطراز نیں کہ اٹھوی‏‏ں صدی عیسوی دے دوران ای محمد بن قاسم آئے۔ تسی‏‏ں نے ہندوستان دی سر زمین اُتے مسلم حکمرانی دا پرچم لہرا دتا سی. حکومت 13 سال (984-997ء) حکومت 32 سال ( 998 تا 1030 ء) حکومت 31 سال (1175-1206 ء) حکومت 4 سال (1206-1210 ء)
غلام خانوادے توں
حکومت 24 سال (1211-1235 ء) حکومت 20 سال (1246-1266 ء) حکومت 21 سال (1266-1287ء)
خلجی خانوادہ
حکومت 6 سال (13 جون1290 تا 20 جولائی 1296) حکومت 20 سال (1296-1316 ء)
تغلق خانوادہ
حکومت 4 سال (1321-1325 ء) حکومت 27 سال (1352- 1325 ء) حکومت 35 سال (1352-1387 ء)
سید خانوادہ
حکومت 7 سال (1414-1421ء) حکومت 13 سال (1421-1434ء) حکومت 11 سال (1434-1445ء) حکومت 6 سال (1445-1451ء)
لودھی خانوادہ
حکومت 37 سال (1451-1488ء) حکومت 29 سال (1488-1517 ء) حکومت 9 سال (1517-1526ء)
مغل خانوادہ
حکومت 4 سال (1526-1530) حکومت (پہلا دور ) 10 سال (1530-1540ء) =
سوری خانوادہ
حکومت 5 سال (1540-1545) حکومت 8 سال (1545-1553) حکومت 3 سال (1553-1555)
مغلاں دی واپسی
حکومت ( دوسرا دور ) 1 سال (1555-1156ء) حکومت 49 سال (1556-1605ء) حکومت 22 سال (1605-1627) حکومت 31 سال (1627-1658) حکومت 49 سال (1658-1707) حکومت صرف کچھ وقت تک دے لئی، 14 مارچ، 1707 توں 8 جون، 1707 تک. حکومت 1 سال (1712-1713) حکومت 6 سال (1713-1719) حکومت صرف کچھ مہینیاں دے دے لئی، 28 فروری 1719 تا 6 جون 1719 تک حکومت صرف کچھ مہینیاں دے دے لئی، 6 جون 1719-تا 19 ستمبر 1719 حکومت 29 سال (1719-1748) حکومت 6 سال (1748-1754) حکومت 47 سال (1759-1806) حکومت صرف کچھ وقت دے لئی، 31 جولائی 1788-16 اکتوبر 1788 حکومت 31 سال (1806-1837) حکومت 20 سال 42 دن (1837-1857)
710 توں 1857 دا وقت وقفہ 1،147 سال ہُندا اے، اس حساب توں 1،147 سال ہندوستان دی تریخ دا باب مسلم حکومتاں دے رنگے ہوئے وچ رنگا ہویا اے.
1857 توں 2016 تک، مطلب دے تقریبا 159 سال ہو گئے لیکن فیر کوئی مسلم ہندوستان دا حکمران نئی‏‏ں بن سکیا. انہاں 159 سال وچوں تو 90 سال (1857-1947) تک تو اسی‏‏ں انگریزاں دے غلام رہے،
سرزمین ہند اُتے مسلم حکمراں دے قدم تے انہاں دے اثرات
ہندوستان اُتے مسلمان حکمراناں دی تہذیب وتمدن دے اثرات دے پیش نظر علامہ شبلی رحمہ اللہ دا نظریہ انھی دے الفاظ وچ تحریر کیتا جائے گا تاکہ آئندہ سطور نوں سمجھنے وچ سہولت ہو۔ فرماندے نیں: ”کسے غیر قوم دا کسے غیر ملک اُتے قبضہ کرنا کوئی جرم نئی‏‏ں ورنہ دنیا دے سب توں وڈے فاتح سب توں وڈے مجرم ہون گے لیکن ایہ دیکھنا چاہیے کہ فاتح قوم نے ملک دی تہذیب و تمدن اُتے کیتا اثر پیدا کیتا، ”چنگیز خاں“ فتوحات دے لحاظ توں دنیا دا فاتح اعظم اے؛ لیکن اس دی داستان دا اک اک حرف خون توں رنگین اے، مرہٹے اک زمانے وچ تمام ہندوستان اُتے چھاگئے؛ لیکن اس طرح کہ آندھی وانگاٹھے، لُٹیا مارا، چوتھ (آمدنی دا چوتھائی) وصول کیتا تے نگل گئے، بخلاف اس دے متمدن قوم جدو‏‏ں کسے ملک اُتے قبضہ کردتی اے تو اوتھے دی تہذیب و تمدن دفعتہ بدل جاندی اے، سفر دے وسائل، رہنے سہنے دا طور، کھانے پینے دے طریقے، وضع و لباس دا اندازہ، مکاناں دی سجاوٹ، گھراں دی صفائی، تجارت دے سامان، صنعت و حرفت دی حالت، ہر چیز اُتے اک نیا عالم نظر آندا اے۔ تے گو مفتوح قوم ضد توں احسان نہ منے لیکن در و کندھ توں شکر گزاری دی صدائاں آندی نیں۔“ (اسلامی حکومت تے ہندوستان وچ اس دا تمدنی اثر،ص:۱-۲)
انہاں تاریخی حقائق (جو مغربی مورخاں دی نفرت آمیز آلودگی وچ اوجھل ہوکر رہ گئے) اُتے اہل وطن نوں غور کرنے دا مقام اے۔ فیر مسلمان حکمراناں دا ایہ سلسلہ عبدالملک بن شہاب ۷۷۶/ تک چلا اس دے تقریباً دو صدی بعد ۹۹۷/ وچ محمود غزنوی دا ورود ہویا تے متعدد حملاں دے بعد حکومت ہند دی باگ ڈور سنبھالی، فیر تقریباً ڈیرھ صدی دے بعد ۱۱۷۱/ وچ محمد غوری آیا تے کئی معرکہ آرائیاں دے بعد فتح حاصل دی تے سلاطین ہند وچ شامل ہویا؛ لیکن ہندوستان اُتے باضابطہ مسلماناں دی طویل حکومت دا آغاز سلطان ظہیرالدین بابر توں ہویا اس لئی کہ بابر توں پہلے جو وی آیا اس دی حکومت محدود علاقے تک رہی چہ جائیکہ محمود غزنوی نے اس وچ کافی وسعت پیدا دی، دوسرے ایہ کہ اک دے بعد دوسرے دے آنے تک عرصہٴ دراز دا خلا وی رہیا۔
چنانچہ انھی دوناں رکاوٹاں دے باعث اسلامی اثر و رسوخ اہل ہند وچ کامل طور اُتے اثر انداز ہو سکیا تے ایتھے دے لوگاں وچ تعلیم تے تہذیب وتمدن دا وڈا فقدان سی، تے جو تھوڑی سی مقدار صوفی سنتاں دی سی وی تو اوہ اس قدر رہبانیت دے گہرے سمندر وچ غوطہ زن سن کہ اپنی ای ذات توں ناآشنا سن، تو بھلا انہاں دے ذریعہ دوسرے دی اصلاح دی کیتا توقع۔
بابر نے ہندوستان نوں کس حالت وچ پایا
بابر نے ترکستان توں مختلف تھاں مسخر کردا ہویا ۱۵۲۶/ وچ ہندوستان نوں وی اپنے زیر کمان کر لیا؛ لیکن ہندوستان دی معاشرت اسنوں وڈی عجیب و غریب محسوس ہوئی، تے اہل ہند اسنوں تہذیب و تمدن توں کوساں دور نظر آئے۔ چناں چہ علامہ شبلی رحمہ اللہ فرماندے نیں: ”اگرچہ ظاہر اے کہ اس توں پہلے دی اسلامی حکومتاں نے وی ہندوستان دی تہذیب و تمدن نوں کچھ نہ کچھ ضرور ترقی دی سی پر بابر نے ترکستان توں آکر ہندوستان نوں جس حالت وچ دیکھیا اس دی تصویر اسی دے لفظاں وچ ایہ اے: ”ہندوستان وچ چنگے گھوڑے نئی‏‏ں، چنگا گوشت نئی‏‏ں، انگور نئی‏‏ں، خریزہ (خربوزہ) نئی‏‏ں، برف نئی‏‏ں، آبِ سرد نئی‏‏ں، حمام نئی‏‏ں، مدرسہ نئی‏‏ں، شمع نئی‏‏ں (ایسی روشنی جو ہرجگہ ہر موقع توں کم آسکے) مشعل نئی‏‏ں، شمع دان نئی‏‏ں، مزید کچھ اگے فرماندے نیں: باغاں تے عمارتاں وچ آب رواں نئی‏‏ں، عمارتاں وچ نہ صفائی اے، نہ موزاں نی نہ ہویا، نہ تناسب، عام آدمی ننگے پیر لنگوٹی لگائے پھرتے نیں، عورتاں لنگی باندھتی نیں جس دا ادھا حصہ کمر توں لپیٹ لیندی نیں تے ادھا سر اُتے ڈال لیندی نیں۔“ (اسلامی حکومت تے ہندوستان وچ اس دا تمدنی اثر،ص:۲-۳)
ہندوستان عہدِ اسلامی وچ ثریٰ توں ثریا تک
شاہانِ اسلام نے ہندوستان نوں اپنا وطن سمجھیا تے اس نوں ترقی دی سمت گامزن کرنے وچ کوئی دقیقہ نہ چھڈیا نیز اس نوں دیدہ زیب، سونے دی چڑیااور پرکشش بنانے وچ پوری دلچسپی دا مظاہرہ کیتا، جس دی مولانا علی میاں ندوی رحمہ اللہ ایوی‏‏ں‏ منظر کشی کر دے نیں: ”مسلمان اگرچہ ہندوستان وچ فاتح دی حیثیت توں آئے لیکن اجنبی حکمراناں وانگانھاں نے اس نوں محض تجارت دی منڈی تے حصولِ دولت دا دریعہ نئی‏‏ں سمجھیا بلکہ اس نوں وطن بناکر ایتھے ای رس بس گئے تے مرنے دے بعد وی اس دی خاک دے پیوند ہوئے اس لئی کہ انھاں نے حکومت و سیاست، علم وفن، صنعت وحرفت، زراعت وتجارت، تہذیب و معاشرت، ہر حیثیت توں اس نوں ترقی دے کر صحیح معناں وچ ہندوستان نوں جنت نشاں بنادیا۔“ (ہندوستان دے مسلمان حکمراناں دے تمدنی کارنامے ،ص:۱)
ایہی وجہ اے کہ شہنشاہانِ اسلام نے مختلف تھاں اُتے تعلیمی ادارے قائم کیتے، رفاہِ عام دا مکمل نظم و نسق کیتا فیر ڈاک دی راہاں ہموار کیتیاں، مختلف الانواع روز مرہ نیز سردیاں دے کپڑاں دے بے شمار کارخانے بنوائے، تجارت و زراعت دا صحیح زاویہ سکھایا تے متمدن ملکاں دے اتصال دا سامان مہیا کیتا نیز صنعت و حرفت نوں بام عروج تک پہنچایا۔ جس نوں علامہ شبلی رحمہ اللہ ایوی‏‏ں‏ لفظ دا جامہ پہناندے نیں:
اسی طرح اہل ہند دی زندگی نوں خوشگوار بنانے دے لئی جن خوراک دی وی ضرورت پئی خواہ باطنی ہو جاں ظاہری مسلم حکمراناں نے اس نوں بہم پہنچایا۔
حقیقت توں بے خبر لوک اسلامی حکومت نوں بے انصاف، تشدد پسند تے سلاطین دی ریڑھ دی ہڈی، ہندوستان دے ہر ہر ذرے نوں آفتاب و ماہتاب بنانے والے تے پورے پنجاہ سال تک سپاہیاں دی مقدار اُتے تنخواہ لے کے ملک و قوم دی خدمت کرنے والے عالمگیر اورنگ زیب نوں متشدد تے مذہب ہندو دا جانی دشمن قرار دیندے نیں۔ وڈے ․․․ رنج والم دی بات اے۔
اس دے باوجود جواہر لال نہرو اپنی کتاب (تلاش ہند) وچ ہندوستانی سماج، ہندوستانی فکر، تے ہندوستان دی تمدن و ثقافت اُتے مسلماناں دے ناقابل فراموش گہرے اثرات دا اعتراف کرنے اُتے مجبور نیں۔ کہندے نیں:
”ہندوستان وچ اسلام دی تے انہاں مختلف قوماں دی آمد نے جو اپنے نال نویں خیالات تے زندگی دے مختلف طرز لے کے آئے، ایتھے دے عقائد تے ایتھے دی ہیئت اجتماعی نوں متاثر کیتا، بیرونی فتح خواہ کچھ وی برائیاں لے کے آئے اس دا اک فائدہ ضرور ہُندا اے، ایہ عوام دے ذہنی افق وچ وسعت پیدا کردیندی اے تے انھاں مجبور کردیندی اے کہ اوہ اپنے ذہنی حصار توں باہر نکلاں، اوہ ایہ سمجھنے لگتے نیں کہ دنیا اس توں کہاں زیادہ وڈی تے بوقلماں اے جیسی کہ اوہ سمجھ رہے سن۔