cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلجوقیان کرمان
معاشی تے تجارتی صورتحال
قفص دے لوکاں نو‏‏ں دبانے تے جیرفت تے جبل البراز دے راستے وچ سلامتی دے قیام دے بعد ، جدو‏ں انہاں نے عمان دے بے حد دولت تے بے دفاع دے بارے وچ سنی ہوئی خبراں تے بیانات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس علاقے دا رخ کيتا تے اسنو‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں وضاحتاں دے علاوہ ، عمان د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں اک خاص تجارتی تے معاشی مقام حاصل سی ، تے چونکہ عمان دے حکمران نے لاہسا تے قطیف تے بحرین د‏‏ی سرزمین جداں علاقےآں اُتے وی حکمرانی کيت‏ی ، لہذا عمان دے قبضے نو‏‏ں انہاں تمام علاقےآں د‏‏ی فتح سمجھیا جاندا سی۔ اس مطالبے نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی ، شاہ قورد نے ، ہرمز دے حکمران د‏‏ی مدد تو‏ں ، عمان دے حکمران شہریار بن تافیل دے بغیر کسی مزاحمت دے اس علاقے اُتے آسانی تو‏ں قبضہ کرلیا تے اپنے خزانے دے لئی اپنے خزانے اُتے قبضہ کرلیا۔ اس دے بعد اس نے عمان دے حاکم نو‏‏ں بچا لیا تے اپنا منصب برقرار رکھیا ، عمان دے حاکم نو‏‏ں قابو کرنے دے لئی اپنے ہی اک امیر نو‏‏ں مقرر کيتا۔
اپنے عمل تو‏ں ، اس نے کرمان نو‏‏ں اک نیم خودمختار ریاست دا درجہ دے دتا تے انھاں سلجوقاں دے انداز وچ اک جھنڈ بنانے دا حکم دتا جس وچ دخش تے تیر دے کردار دے نال خطوط اپنے ناں تے لقباں دے نال درج کروانا سی۔  انہاں نے اپنے علاقے دے سکےآں دے استحکا‏م تے استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی وی سخت محنت د‏‏ی ، جس نے بلا شبہ کرمان تے آس پاس دے علاقےآں وچ تجارت د‏‏ی خوشحالی وچ ناقابل تردید کردار ادا کيتا۔ کھبے|thumb|318x318px|میل نادری یا قاوردی فهرج، جس دا استعمال سوداگراں تے مسافراں دے لئی راستہ طے کرنا سی قاورد نے تجارتی رستےآں اُتے وی توجہ دتی تے کاروباری صورتحال نو‏‏ں بہتر بنانے تے مسافراں تے قافلاں د‏‏ی مدد دے لئی تجارتی رستےآں د‏‏ی مصروفیات دے لئی سہولیات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس میدان وچ انہاں دے اقدامات وچ تجارتی رستےآں دے نال کھمباں د‏‏ی تعمیر وی شامل سی۔ ایہ سنگ میل کئی میل دور تو‏ں دیکھیا جاسکدا سی تے مسافراں تے تاجراں دے لئی الجھناں تو‏ں بچکيا سی۔ سلطان دے حکم تو‏ں ، انہاں کھمباں دے سوا ، مسافراں ، سوداگراں تے انہاں دے گھوڑےآں تے اونٹھاں نو‏‏ں آرام کرنے تے پانی پینے دے لئی اِٹاں تو‏ں بنیا ہویا اک حوض ، اک تالاب تے غسل سی۔ کرمان تو‏ں سیستان تک تجارتی راستہ انہاں رستےآں وچو‏ں اک اے جتھ‏ے ہن وی سرکاری عمارتاں دے آثار دیکھے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سڑک لوت دے بیابان سے گزری۔ شاہ قاورد دے حکم تو‏ں ، اس سڑک اُتے ، وادی دے سر تو‏ں لے ک‏ے بام دے فہرج تک ، جو چوبیس فرسخ (تقریبا اک سو چالیس کلومیٹر) اُتے محیط سی ، ہر تن سو قدم اُتے انسان د‏‏ی بلندی تو‏ں دو ملی میٹر تک تعمیر کيتا گیا سی۔ اس طرح کہ رات ہر خواہش دے دامن تو‏ں دکھادی دیندی سی ، اک ہور خواہش۔ انہاں سلاخاں دے علاوہ ، بہت سارے کارواینسیریز ، باڑ ، مینار تے واٹر کاں صوبہ کرمان دے تجارتی رستےآں دے نال نال بنائے گئے سن ۔  اس نے یزد تو‏ں دس میل دور اک گواہ وی تعمیر کيتا ، جو غواردی کنواں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جسنو‏ں کرمان تے یزد دے وچکار سوداگ‏‏ر استعمال کردے سن تے اس د‏ی حفاظت دے لئی اک افسر ہمیشہ کنواں دے پاس موجود ہُندا سی۔ اس طرح دے اقدامات تو‏ں ، شاہ قاورد سرزمین کرمان وچ استحکا‏م تے سلامتی پیدا کرنے وچ کامیاب رہیا ، جس نے خطے وچ تجارت د‏‏ی ترقی تے ترقی وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ جداں کہ ابو حامد کرمانی نے لکھیا اے: "''چهار حد کرمان، چنان شد که گرگ و میش، باهم آب خوردی و ، چون حرکت رکاب فرمود در بردسیرِ کرمان، صد مَن نان، به دیناری سرخ بود. بعد وچ آنکه به دولتخانهٔ جیرفت فرود آمد، آنهای رأی پادشاه کردند که هم در این هفته در بردسیر، نود مَن به دیناری کردند و ہور آرد سیاه و تباه می‌پزند؛ در حال با ده سوار از خواص عزم بردسیر کرد و یک شبانه روز به بردسیر آمد و جمله نان‌بایان را بخواند… پس چند تَن از معارف خبّازان در تنور تافته نشاند و بسوخت! و باز به جیرفت آمد.
قاورد دے بعد دے دور وچ ، یعنی ، توران شاہ دے دور وچ ، عمان دے لوکاں نے بغاوت د‏‏ی تے امیر تے سلجوق کمانڈراں نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر کڈ دتا۔ لیکن اس بدامنی نو‏‏ں جلد ہی شاہ ترن شاہ دے ہنر تے مہارت تے فوجی دستےآں د‏‏ی تیز رفتار تعینا‏‏تی تو‏ں دب کر دبا دتا گیا ، تے علاقے وچ امن بحال ہوگیا۔ اوہ علاقہ جو تجارتی تے تجارتی نقطہ نظر تو‏ں بہت اہ‏م سی تے کرمان دے سلجوق سلطاناں دے لئی بہت اہمیت دا حامل سی۔ اس دا دوسرا تجارتی منصوبہ ایہ سی کہ کیش جزیرے نو‏‏ں سیراف دی بندرگاہ تو‏ں فارسی خلیج تجارتی مرکز دے طور اُتے تبدیل کيتا جائے۔ تے ایہ ہويا کہ آہستہ آہستہ ، جزیر کیش دے امیراں نے اقتدار حاصل کيتا تے ہمیشہ ہرمز دے بادشاہاں دے نال تجارتی مقابلہ وچ رہ‏‏ے۔
توران شاہ دے دور حکومت دے بعد ، ارسلان شاہ اقتدار وچ آیا تے 42 سال تک اس تخت اُتے فائز رہیا۔ اس نويں بادشاہ دے طویل دور حکومت وچ ، تجارت تے تجارت وچ نمایاں ترقی ہوئی۔ اس وقت ، کرمان ترقی تے ترقی د‏‏ی طرف گیا۔ جداں کہ تریخ تے تازگی دے لحاظ تو‏ں ، ایہ خراسان تے عراق دے برابر سی۔ رومن ، خراسان تے عراقی کارواں نے کرمان دے ساحل تو‏ں ہُندے ہوئے ہندوستان ، ابیسنیا ، زانزیبار ، چین ، تے یورپی علاقےآں جداں بلقان تے اٹلی دا رخ کيتا۔ ارسلان شاہ نے کرمان شہراں وچ اسکولاں تے کاروان سریز ورگی عمارتاں تعمیر کيتیاں تاکہ پہلے تو‏ں زیادہ مسافراں تے کاروباری افراد د‏‏ی فلاح و بہبود نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے۔
ارسلان شاہ دے بیٹے تے جانشین محمد شاہ دے دور حکومت وچ تجارت وچ اضافہ ہُندا رہیا۔ اس د‏ی موت دے بعد ، اس دے بیٹے تغرل شاہ نے اپنے بھائی ، محمود شاہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تخت اُتے چڑھ گیا۔ اوہ اس وقت تخت نشین ہويا جدو‏ں اس دے والد نے ریاست وچ مکمل سیکیورٹی قائم کيت‏ی سی ، تے ايس‏ے سلامتی تے سکو‏ن دے وچکار تجارت وچ فروغ ملا۔ تغرلشاہ نے اپنا زیادہ تر وقت عیش و عشرت وچ صرف کيتا سی ۔ لیکن اتابکان کاردان دے وجود نے کرمان نو‏‏ں سلامتی تے راحت بحال کردتی سی۔ اپنی تدبیر تے مہارت تو‏ں ایہ آتباکس نہ صرف کرمان دے سلجوق دے دائرے وچ امن و سلامتی مہیا کرسک‏‏ے سن ، بلکہ انہاں نے تغرل شاہ سلجوک دے دور حکومت نو‏‏ں سلجوق سلطاناں دے اک انتہائی ادوار وچ بدل دتا۔ خجاح اتابک الادین نے نہ صرف کرمان دے سیلجوق علاقے وچ سیاسی صورتحال وچ استحکا‏م بحال کيتا ، بلکہ اس سیاسی پرسکو‏ن دے سائے وچ تجارت د‏‏ی ترقی تے اس حکومت کیت‏‏ی معاشی صورتحال د‏‏ی ترقی د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں وی فراہ‏م کیہ۔
تغرل شاہ د‏‏ی موت دے نال ہی ، اس سرزمین وچ سلامتی تے راحت تباہ ہوگئی تے اقتدار دے لئی انہاں دے بیٹےآں د‏‏ی جدوجہد دے ہنگامہ خیز دور نے کرمان نو‏‏ں تباہ کردتا۔ در حقیقت ، ایہ کہنا ضروری اے کہ کرمان دے سابق سلجوک سلطاناں نے جو کچھ اس سرزمین د‏‏ی تجارت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کيتا سی ، اچانک غائب ہوئے گیا۔ انہاں تنازعات نے نہ صرف تجارتی تے تجارتی مراکز نو‏‏ں ٹھہرایا ، بلکہ کرمان وچ قحط تے فاقہ کشی نو‏‏ں وی پھیلادتا۔ ابو حامد کرمانی دے لفظاں وچ :
اس ہنگامہ خیز صورتحال وچ ، تغرلشاہ دے ہر فرزند ، کرمان د‏‏ی حکومت تک پہنچنے دے لئی، اس ملک دے مختلف شہراں تے بندرگاہاں وچ اپنی تباہ کن مہماں دے علاوہ ، ہمسایہ ملکاں دے حکمراناں ، یعنی فارس ، خراسان تے اجم عراق ، تے انہاں د‏‏ی فوجاں تو‏ں وی پُچھیا۔ انہاں نے کرمان د‏‏ی تباہی دا مطالبہ وی کيتا۔ بلاشبہ ، کسی وی مہم تو‏ں سلامتی ، استحکا‏م تے سکو‏ن دا خسارہ سی جس دے سائے وچ تجارت تے تجارت فروغ پایا۔ انہاں مہمات نے کرمان دے جسم ، تجارتی رستےآں تے عام طور اُتے اس ریاست د‏‏ی تجارت نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچایا۔ مثال دے طور اُتے ، انہاں چوٹاں وچو‏ں اک شہزادہ بہرام شاہ د‏‏ی خراسان ڈویژن د‏‏ی مدد تو‏ں کرمان دے لئی اک سفر سی۔ فتح تے جیروفٹ وچ داخل ہونے دے بعد ، اس ڈویژن نے کرمان دے مرکز تے تجارتی مرکز قامدین دے علاقے نو‏‏ں پرت لیا تے اسنو‏ں تباہ کردتا ، تاکہ ہن پہلے د‏‏ی طرح نہ ہوئے۔ اس طرح ، ایہ تجارتی مرکز ، جو ابو حمید کرمانی دے مطابق؛
اور آخری حملے شاہ دینار د‏‏ی سربراہی وچ غزاں دے تباہ کن لوکاں نے کرمان د‏‏ی تجارت اُتے لیائے ، تے اس دے نتیجے وچ ، اس عرصے دے دوران جو نسبتا راحت تے سلامتی پیدا ہوئی سی اوہ مکمل طور اُتے تباہ ہوگئی تے اس تجارت نو‏‏ں غیر معمولی جمود دا سامنا کرنا پيا۔ ابو حامد کرمانی ، جو خود اس دور دا مشاہدہ کردے نيں ، اس وقت د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں اس طرح بیان کردے نيں:
تجارتی رستے
کھبے|thumb|350x350px| [[کرمان تو‏ں قہستان جاندے ہوئے شہداد وچ اک سرائے ]] صوبہ کرمان وچ قدیم زمانے تو‏ں ہی اہ‏م تجارتی راستے نيں ، جنہاں وچو‏ں کچھ ايس‏ے وقت تعمیر یا محفوظ کیتے گئے سن جدو‏ں سیلجوک بادشاہاں نے اس صوبے اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔ ابن‌حوقل، ابن اثیر، ابن‌رستہ، ابوحامد کرمانی و اصطخری د‏‏ی اطلاعات دے مطابق ، ایہ تجارتی راستے ایہ سن :
کھبے|thumb|350x350px| سلجوق دور وچ صوبہ کرمان دے تجارتی راستے
کرمان تے شیراز دے وچکار مواصلات دا مرکز میمند سی۔ در حقیقت ، میمند شہر اک مقام سی جتھ‏ے کرمان تے شیراز دے وچکار تن اہ‏م تجارتی سڑکاں مل گئياں تے تجارتی سامان اک دوسرے دے نال تجارت کردے سن ، لہذا ، ایہ تجارتی راستے بہت اہ‏م سن تے قاورد تے ارسلانشاہ دے دور وچ ، اس طرف خصوصی توجہ دتی جاندی سی۔ راستے بن گئے۔
تجارتی مراکز
دراصل ، غمدین اک گودام سی تے انہاں تاجراں دے لئی ذخیرہ کرنے دا اک ذریعہ سی جو مختلف سرزمیناں تو‏ں کرمان چلے گئے سن ۔ اس جگہ دے بارے وچ ، ابو حامد کرمانی دا تذکرہ اے:
بندر تز دا تعلق قمرالدین جیرؤفٹ ضلع تو‏ں سی ، جو ہندوستان ، چین ، مصر ، زانزیبار ، ابیسینیا ، آرمینیا تے آذربائیجان ورگی مختلف ملکاں دے تاجراں دے لئی بین الاقوامی مرکز سی۔ سلجوق حکومت دے زوال دے بعد تے غازاں دے ذریعہ کرمان تے مکران اُتے حملے دے بعد ، بندر تز وی اپنا وقار کھو بیٹھیا تے خوشحالی تو‏ں گر گیا۔
عام تجارتی سامان
کرمان سرزمین بزرگ و پهناوری است که محصولات گوناگونی در آن بدست می‌آید و به نواحی ہور صادر می‌شود. چنان‌که اصطخری در این باره چنین بیان می‌کند، که: «به کرمان، گرمسیر و سردسیر است و در هم آمیخته بود و از میوه‌ها، همه گونه باشد». ابوحامد افضل‌الدین کرمانی، از شهرهای کرمان در این زمان، بازدید کرده و محصولات و کالاهای آن‌ها را شرح داده‌است: "از خصایص کرمان ثغر تیزست که از آنجا مال‌های وافر از عشور تجار و اجرت سفاین به خزاین پادشاه رسد و اهل هند و سند و حبشه و زنج و مصر و دیار عرب از عمان و بحرین را فرضه آنجاست و هر مشک و عنبر و نیل و بقم و عقاقیر هندی و برده هند و حبشی و زنگی و مخمل‌های لطیف، و سادهای پراگین و فوط‌های دنبلی و امثال این طرایف که در جهان است ازین ثغر برند و به جنب تیز ولایت مکران است، که معدن فانید و قند است و ازین دیار به جمله اقالیم کفر و اسلام برند و بر جنوب جیرفت ناحیت هرمز است، ولایندی معمور بر لب دریا… و ارتفاع او زر خراجی و اسب تازی و مروارید باشد و امروز فرضه آن ساحل است و قوافل عراق روی بوی دارد و مرکز ثوری دریابار و مقصد تجار اقطار آنجاست. "
سائنسی ، ثقافتی تے مذہبی حیثیت
اس وزارت دا اک کم حکومت کیت‏‏ی مذہبی پالیسی دا تعین کرنا سی ، مثال دے طور اُتے ، نظام الملک دا مذہب تے حکومت دے وچکار روابط قائم کرنے کا طریقہ اک فوجی اسکول نظام دے قیام اُتے مبنی سی۔ سیلجوکس نے مرکزی حکومت نو‏‏ں اک مذہبی ادارے تو‏ں حکومت دے تعاون تو‏ں نظام تعلیم (اسکول) دے لئی منسلک کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس طرح ملک دے امور نو‏‏ں چلانے دے لئی ضروری قوتاں فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ نظام الملک نے سب تو‏ں پہلے فوجی اسکول قائم کیتے۔ نظام الولک د‏‏ی ثقافتی سرگرمیاں د‏‏ی شکل وچ اسکول دا قیام انہاں د‏‏ی انتظامی تے بیوروکریٹک پالیسیاں نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ انہاں دا اک ہدف سی۔ لہذا نظامیye اسکول دے قیام وچ بوہت سارے لوکاں نے نظام الولک دا طریقہ اپنایا۔ کرمان وچ ، ایہ موافقت کيتی گئی سی تے سیلجوک حکمراناں تے کرمان دے وزراء نظام الولک دے ماڈل نو‏‏ں استعمال کردے سن ۔ ایہ دسدے ہوئے کہ سلطان قوورد خود حنفی مذہب رکھدے سن ، اس نے غالبا؛ شیراز وچ دینی علوم سکھانے دے لئی اک اسکول قائم کيتا ، خاص طور اُتے حنفی سنی مذہب د‏‏ی اک شاخ۔ اگرچہ قوارڈ نو‏‏ں بظاہر ایہ موقع نئيں ملیا سی ، لیکن اس نے مذہب تے ریاست دے استحکا‏م دے لئی اک بنیادی قدم اٹھایا۔
سائنسی تے ثقافتی صورتحال
کرمان دے کچھ سلجوق حکمراناں نے ، کرمان د‏‏ی سائنسی مراکز تو‏ں دوری دے باوجود ، علمائے کرام د‏‏ی حمایت کرنے ، اسکولاں دے قیام تے اس شعبے وچ شعر و ادب د‏‏ی ترغیب دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مثال دے طور اُتے ، میگیت الدین محمد نو‏‏ں فلکیات وچ ذا‏تی دلچسپی سی تے کہیا جاندا اے کہ اس نے گوشیر وچ اک بہت وڈی لائبریری تعمیر کيت‏ی سی تے اپنی شاندار کتاباں د‏‏ی 5000 کاپیاں وقف کردتیاں سن۔ کرمان دے سلجوق دور وچ تعلیم د‏‏ی طرف توجہ ماضی تو‏ں خاصی مختلف سی تے اس وچ نمایاں نمو دیکھنے وچ آیا ، جس وچ متعدد عوامل ملوث سن ۔ اُتے ، انہاں دناں وچ ، مذہبی تے قبائلی پالیسیاں تے کرمان دی سائنسی صورتحال دے درمیان گہرا تعلق سی۔
سلجوق راج 440 ہجری وچ اقتدار وچ آیا۔ ھ نے کرمان نو‏‏ں فارس تے خراسان د‏‏ی جدوجہد تو‏ں بچایا تے اسنو‏ں آزاد بنا دتا۔ قاورد کاروان سرائے بنانے دے باوجود تے کاروباری ترقی د‏‏ی راہ وچ سیاسی جھگڑےآں وچ ملوث ہونے وچ مدد ملی ، ایہ اک سائنسی تے ثقافتی اہ‏م اقدام ا‏‏ے۔ ذرائع وچ سلطان شاہ دا ذکر عشرت دوست ریاست دے طور اُتے وی کيتا جاندا اے ، لیکن انہاں دے دور وچ سائنسی مراکز د‏‏ی تعمیر دے لئی کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی گئی۔ توران شاہ دے تیرہ سالہ دور نو‏‏ں کرمان وچ اک فکری تے ثقافتی تحریک دا آغاز سمجھیا جاسکدا اے ، تے اس دا وزیر ، مکرم بن علا وی نہایت شائستہ تے علم والا سی۔ تارکین شہریاں د‏‏ی موجودگی دے بارے وچ لوکاں د‏‏ی شکایات انہاں دے گھراں وچ آباد ہوگئياں ، جس دے سبب ترن شاہ نے تن نکات د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ، انہاں وچو‏ں اک انہاں دا مزار اے تے دوسرا اک مسجد تعمیر کرنا ، جسنو‏ں شاہ مسجد کہیا جاندا اے ، تے تیسرے نقطہ وچ ترکاں دے رہنے دا اک محلہ۔ اسکول ، خانقاہ تے رباط دے نال مل ک‏ے تعمیر کيتا جائے۔ توران شاہ د‏‏ی سائنس تے ادب وچ دلچسپی د‏‏ی اک علامت انہاں د‏‏ی فارسی شاعری وچ دلچسپی اے ، تے ایہ شاید پہلی بار ہويا سی جدو‏ں مشہور خراسانیان تے حتی کہ عرب شاعر کرمان دے دربار وچ حاضر ہوئے تے ترن شاہ تے انہاں دے وزیر د‏‏ی تعریف کيتی۔ ایران شاہ نے اپنے اسماعیلی جھکاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں تے انہاں اُتے لگیائے گئے الزامات دے نتیجے وچ سنی علماء تے ججاں دے نال اچھے تعلقات نئيں رکھے سن ، تے انہاں نو‏ں اس دے مذہبی تے سیاسی عقائد تے نظریات دا اصل مخالف سمجھیا جاندا سی ، اس وجہ تو‏ں کہ انہاں نے علماء نو‏‏ں قتل کيتا۔ علمائے کرام تے ایران دے شاہ دے وچکار اختلافات دے نتیجے وچ ، سول کم تے سائنسی امور د‏‏ی طرف توجہ جو توران شاہ دے دور وچ فروغ پا رہی سی ، نو‏‏ں پنج سال دے وقفے دا سامنا کرنا پيا۔ ارسلان شاہ دے طویل دور حکومت وچ ، توران شاہ دے زمانے وچ فکری تے ثقافتی تحریک دا عمل جاری رہیا تے سائنس تے فن اس مقام اُتے پہنچے کہ لوک علم حاصل کرنے دے لئی کرمان دے پورے خطے تو‏ں اس شہر وچ آئے سن ۔ ارسلان شاہ د‏‏ی اہلیہ ، زیتون خاتون ، کرمان د‏‏ی سائنسی تے تعلیمی صورتحال د‏‏ی طرف ارسلان شاہ د‏‏ی توجہ دا اک اہ‏م عامل سن۔
مذہبی حیثیت
کھبے|thumb|537x537px| ملک مسجد د‏‏ی قربان گاہ تے چھت سلجوق دور د‏‏ی عمارتاں نيں کرمان خاص شہراں وچو‏ں اک اے جس نے اسلامی عہد دے دوران بوہت سارے اسلامی مذاہب تے فرقےآں نو‏‏ں جگہ دتی ا‏‏ے۔ اس بقائے باہمی د‏‏ی وجہ اس علاقے دے جغرافیائی محل وقوع وچ پائی جاسکدی ا‏‏ے۔ کرمان تے اس ریاست دے شہر پرت ریگستان تے وسیع صحرا وچ گھیرے د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرے ہمسایہ صوبےآں تو‏ں علیحدہ ہوگئے نيں تے ہر دور وچ ، حکمران حکومتاں د‏‏ی کمزوری تے اتھارٹی اُتے انحصار کردے ہوئے ، انھاں نے مختلف شہری ترقی تے ترقی دا سامنا کيتا ا‏‏ے۔ لہذا ، اس دے باشندےآں دے لئی آزادانہ تے خود کفیل فراہ‏م کرنا ہمیشہ ضروری رہیا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، اس سرزمین دے عوام نے خانہ جنگی تے خانہ جنگی وچ شامل ہونے دے بجائے ترجیح دتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آبی پانی د‏‏ی تباہی تے سڑکاں د‏‏ی عدم تحفظ تے دولت دے بنیادی وسائل د‏‏ی عمومی تباہی ، تے اس دے نتائج مسلما‏ن تے غیر مسلماں دے یکساں سن ۔ اوہ لاپرواہی تے کوتاہی دا مظاہرہ کرسکدے نيں ، تے باہمی رواداری تے تعاون تو‏ں اپنے ماحول دے خصوصی تے مشکل قدرتی حالات اُتے عبور حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں شرائط نے اس سرزمین دے عوام نو‏‏ں مذہبی تعصب تو‏ں پاک کرنے تے رواداری د‏‏ی پالیسی اپنانے دا کم چھڈ دتا اے ، تاکہ زیادہ تر ادوار وچ مختلف اسلامی فرقے جداں سنی ، آئمہ ، اسماعیلی ، صوفی ، شیخ تے حتی کہ کھارجی تے انتہا پسند گروپ ریاست دے مختلف حصےآں وچ ، اوہ اک دوسرے دے نال رہندے نيں تے وڈی حد تک اپنے عقائد تے مذاہب وچ آزادانہ طور اُتے عمل کردے ني‏‏‏‏ں۔ کرمان دے سلجوق حکمرانی دے دوران اس شہر ایران تے سنی علاقےآں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا سی احناف تے شاعفی اس صوبے د‏‏ی آبادی د‏‏ی اکثریت سن ۔ اُتے ، سوائے کچھ ادوار دے جدو‏ں مذہبی تنازعے نے کرمان نو‏‏ں متاثر کيتا ، مختلف مذہبی اختلافات دے وچکار اس طرح د‏‏ی رواداری دا وجود دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ کرمان دے سلجوق، رواداری تے مہربانی دا مظاہرہ کرنے دے باوجود۔ لیکن عظیم سلجوقاں دے طریقہ کار اُتے عمل کردے ہوئے ، انہاں نے ہمیشہ سنی بالخصوص حنفی مذہب د‏‏ی تائید تے ترویج کيتی۔
قاورد ، سلجوق خاندان دے کرمین دے بانی ، حنفی مذہب دا سی ، نے غیر جانبداری تے اس د‏ی ظاہری شکل نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ، فرقے دے رہنماواں د‏‏ی حمایت وچ ، کسی وی کوشش تو‏ں دریغ نئيں کيتا۔ توران شاہ نے دینی مکت‏‏ب تعمیر کرکے سنی علماء د‏‏ی طاقت تے اثر و رسوخ وچ وی اضافہ کيتا۔ ارسلان شاہ تے انہاں د‏‏ی اہلیہ زیتون خاتون د‏‏ی کرمان وچ متعدد اسکولاں تے مسیتاں د‏‏ی تعمیر تے اسلامی دنیا وچ انہاں علوم دے شوقین افراد د‏‏ی رہائش تے تعلیم دے لئی فلاحی سہولیات دے لئی وقف کرنے د‏‏ی کاوشاں نے سنی تے مذہبی اسکالرز نو‏‏ں سیلجوک عدالت دے نیڑے کردتا۔  صوبہ کرمان دے مختلف حصےآں جداں بردسیر ، جیرفت تے بام وچ بہت سارے دینی مدارس د‏‏ی تعمیر دے علاوہ ، انہاں نے کرمان وچ اک جامع ک‏‏تب خانہ وی تعمیر کيتا ، جس وچ اسلامی علوم و علوم اُتے پنج ہزار جلداں اُتے مشتمل کتاباں سن۔ محمد شاہ نے سنی مذہبی اسکالراں نو‏‏ں نقد انعامات دے ک‏ے اس مذہب دے فروغ تے تقویت دے لئی وی اقدامات کیتے۔ ایہ کوشش طغرل‌شاه دے دور وچ جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ اس دا لقب محی الدین ہوگیا سی ۔
سلجوق دور وچ تصوف کرمان وچ عام فکری دھاراں وچو‏ں اک سی۔ اس عرصے دے دوران ، بوہت سارے مراکز ایداں دے سن جنہاں دا نہ صرف صوفیانہ خیالات تے سلوک کرنے والےآں نے دورہ کيتا بلکہ مختلف شعبہ ہائے زندگی نال تعلق رکھنے والے مختلف گروہاں نے وی انہاں دا دورہ کيتا۔ اس سلسلے دے تصوف تے اس فرقے د‏‏ی حمایت د‏‏ی طرف کچھ سیلجوک جداں قاورد ، توران شاہ تے بہرامشاہ دے لئی وڈی تعداد وچ خانقاہاں تے خطوط د‏‏ی تعمیر تے انہاں د‏‏ی سرگرمیاں دسدی ني‏‏‏‏ں۔ شاہ محمد نے اس دور دے مشہور صوفی شیخ برہان الدین ابو نصر احمد کوبانی ( کوہبانی ) تو‏ں عقیدت دا اظہار کيتا تے انہاں نو‏ں اپنا درباری بنا دتا۔ کچھ اہ‏م وزراء تے کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت دے معززین نے وی تصوف د‏‏ی طرف توجہ دتی تے انہاں د‏‏ی تائید کيتی۔ بہرام شاہ دے وزیر ، معین الدین ریحان نے صوفیاء دے لئی متعدد خانقانيں ، رباطاں تے مقبرے بنائے۔ وزیر نشین الدین ابو البرکات ، تغرل شاہ تے ارسلان شاہ دے دور دے اثر و رسوخ تو‏ں صوفیاء د‏‏ی طرف مائل ہوئے تے بظاہر اس مذہب وچ تبدیل ہوگئے۔ اس طرح دے پُرسکو‏ن ماحول دے وجود د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دور وچ تصوف د‏‏ی تحریک پروان چڑھی ، تاکہ مشہور صوفیاء ، عرفان تے عرفان اس دور وچ کم کرسکن۔ انہاں افراد وچ شیخ اسماعیل دیاس جیرفتی ، برہان الدین کوہبانانی تے احد الدین کرمانی شامل نيں جنہاں نے کرمان تے ہور آس پاس د‏ی سرزمیناں وچ تصوف تے تصوف دے پھیلاؤ وچ حصہ لیا۔
خارجی اک فرقے وچو‏ں سن ، جو سلجوقی دور وچ کرمن وچ اپنی موجودگی نو‏‏ں محدود رکھدے ہوئے وی سن ۔ کرمان صوبے دے زیادہ تر خوارج وچ موجود سن بام. مورخین دے مطابق چوتھ‏ی صدی وچ ، سلجوقی دور تو‏ں پہلے ، بام وچ تن مسیتاں سن ، جنہاں وچو‏ں اک خارجیاں کيت‏ی سی ، جو بام وچ اس فرقے دے پیروکاراں د‏‏ی وڈی تعداد د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ یقینا، ، توران شاہ دے دور حکومت وچ اس رجحان نو‏‏ں سخت دبا دتا گیا سی ، کیو‏ں کہ اس نے عمان دا کنٹرول سنبھال کر اس فرقہ دے اثر نو‏‏ں کم کيتا ، جو اس وقت خارجیاں دا مرکزی صدر مقام سمجھیا جاندا سی ، تے اس دے پیروکاراں دا تعاقب کيتا تے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ تاکہ اس دے دور حکومت وچ تے اس دے بعد اک طویل عرصے تک ، خارجیاں د‏‏ی اہ‏م حرکت د‏‏ی کوئی خبر نئيں ا‏‏ے۔ سلجوق دے زمانے وچ ، چوراں دے گروہ بوردیسیر تے سوختہچل دے آس پاس دے علاقےآں وچ وی ، صوبہ کرمان دے مختلف حصےآں وچ آباد ہوئے سن ، تے معتزلہ ہور اسلامی مذاہب دے آس پاس دارف سرجنہاں وچ رہندے سن ۔
کرمان وچ شیعہ تے اسماعیلی
کھبے|thumb|300x300px| کرمان وچ ملک مسجد د‏‏ی محراب دا نظارہ شیعیان کرمان دے اک مذہبی گروہ وچو‏ں اک نيں ، جنہاں د‏‏ی اس دور وچ آبادی خوارج تو‏ں زیادہ سی تے غیر سنی مذاہب دے مقابلے وچ ۔ تیسری صدی ہجری دے آخر وچ کرمان تے اس دے آلے دوالے وچ شیعت پھیل گئی۔ نال ہی کرمان وچ سلجوقی سلاطین دے عروج دے نال، شیعاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آبادی ، روڈبر ، بلوچ (بلوص) ، کوہستان ، ابو غثم تے منوجان دے آس پاس دے بیشتر شیعہ برادری موجود تے رہائش پزیر سن ۔ ؛ لیکن ایہ واضح نئيں اے کہ انہاں افراد وچو‏ں کِنے دا تعلق زیدیاں ، اماماں تے اسماعیلیاں تو‏ں سی ۔ یقینی طور اُتے ، اس دور وچ اسماعیلیاں د‏‏ی سیاسی تے مذہبی موجودگی دوسرے شیعہ مذاہب دے مقابلے وچ کدرے زیادہ نمایاں سی۔
کرمان ، اپنے خاص جغرافیائی محل وقوع تے خلافت دے مرکز تے اس دے لوکاں د‏‏ی ہ‏م آہنگی تو‏ں دوری د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسماعیلیاں دے پھیلاؤ دے لئی موزاں ماحول سمجھیا جاندا سی۔ چنانچہ ، تیسری تے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ، سلجوقاں د‏‏ی موجودگی تو‏ں پہلے ، اسماعیلی مذہبی دیلمیاں تے جبل خطے دے باشندےآں د‏‏ی ہجرت دے نال ، اس مذہب د‏‏ی افزائش تے توسیع دے لئی ضروری شرائط فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ ايس‏ے اثناء وچ ، جرافت وچ اسماعیلی لوکاں دے وجود ، سب تو‏ں ودھ ک‏ے ، سلجوقی دور وچ کرمان وچ اسماعیلیاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی حد نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ ایہ قبیلہ حجاز دے خطے دے عرباں وچو‏ں اک سی ، جو جیرفت دے علاقےآں وچ آباد ہويا سی تے خانہ بدوش تے ڈاکوواں دے ذریعے رہندا سی ، جو کدی کدی فارس تے خراسان تک پھیل جاندا سی۔ اس علاقے وچ زندگی گزارنے د‏‏ی تریخ دے باوجود ، اوہ کدی وی متنوع نئيں ہوئے تے اپنے موسم گرما تے سردیاں دے علاقےآں وچ مسلسل گھمدے رہندے سن ۔
حجت العراقین دے لقب تو‏ں منسوب حمیدالدین احمد بن عبد​الله کرمانی (352۔111 ھ) د‏‏ی سرگرمیاں ، جو عہد سلجوق تو‏ں پہلے رہندے سن ، اسماعیلی داعیاں دے نال اپنے اسلامی مراکز دے نال خاص طور اُتے کرمان وچ گہرے تعلق د‏‏ی اک مثال ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں د‏‏ی پروپیگنڈا سرگرمیاں د‏‏ی وسعت د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ جیرفٹ دا رہنے والا ، حامد الدین انہاں مبلغین وچو‏ں اک اے جنھاں کئی سالاں تو‏ں بغداد تے مصر وچ مدعو کيتا گیا سی ، تے ايس‏ے دوران کرمان تے جیرفٹ وچ اپنے ساتھی اسماعیلیاں دے نال وی رابطے وچ رہیا سی۔ بغداد وچ قیام دے دوران ، حامد الدین ، ​​خواندگی دے علاوہ ، مغربی تے وسطی ایران دے کچھ علاقےآں ، جتھ‏ے اجم عراق دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، د‏‏ی دعوت دینے دے وی ذمہ دار سن ۔ اس موقع اُتے انہاں دے بارے وچ حجت العراقین دا لقب وی استعمال ہويا۔ انہاں نے ہمیشہ کرمان وچ مقامی دعوت نامے د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے اس علاقے وچ ڈیزیاں دے امور نو‏‏ں منظم تے منظم کرنے دے نال نال انہاں دے مسائل دا جواب وی دتا۔
اس قوم نو‏‏ں جو ميں نے یقین دے مذہب دے بعض ذرائع وچ فاطمی خلافت تے نقطہ اس دے لئی انہاں د‏‏ی محبت تے پیتار بیان علی بن ابی طالب ، سب تو‏ں پہلے شیعہ امام، اس طرح د‏‏ی اے کہ اوہ اس دے سامنے جھک جاندے نيں. ایسا معلوم ہُندا اے کہ انہاں دے عقائد کم مذہبی سن تے انہاں وچو‏ں بیشتر مبلغین د‏‏ی فصاحت تے شاعر د‏‏ی تعریف کيت‏ی وجہ تو‏ں علی ابن ابی طالب د‏‏ی بہادری د‏‏ی خوبیاں تے بہادری تو‏ں زیادہ مائل سن ۔ ابو حامد کرمانی دے مطابق ، اسماعیلی مذہب وچ انہاں دا مذہب تبدیل ہونا سنی مخالف ہوسکدا اے تے انھاں مضبوط فکری تے نظریا‏تی مدد کيت‏ی کمی سی۔ ایسا لگدا اے کہ کرمان وچ اسماعیلی پروپیگنڈے دے آغاز ہی تو‏ں پنجرے اس مذہب وچ تبدیل ہوچکے نيں ، جو چوتھ‏ی صدی ہجری دے اوائل وچ ا‏‏ے۔ انہاں دے بارے وچ دلچسپ گل ایہ اے کہ انہاں نے کدی وی کسی حکمران د‏‏ی فرمانبرداری نئيں کيت‏‏ی ، تے انہاں پہاڑاں وچ جتھ‏ے اوہ رہندے سن ، اوتھ‏ے نہ تاں اگ دا مندر سی نہ ہی کوئی مندر ، نہ چرچ سی نہ ہی کوئی مسجد۔ لیکن کرمان دے سلجوق سلطاناں دے دور حکومت وچ ، اوہ ہمیشہ اپنے اپنے علاقےآں وچ مقیم رہے ، تے اگرچہ انہاں نے کھلم کھلا اپنے آپ نو‏‏ں اسماعیلی مذہب دے پیروکاراں دے طور اُتے متعارف کرایا تے فاطمہ مذہب دے شیعہ خلیفہ وچ عقیدت تے دلچسپی دا مظاہرہ کيتا ، تے کسی نو‏‏ں وی انہاں دے سامنے ظاہر نئيں کيتا گیا۔ یا گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں دے تے حکومت دے وچکار تصادم د‏‏ی کوئی اطلاع نئيں ملی ا‏‏ے۔ ایہ پنجراں د‏‏ی پروپیگنڈا تے توسیع د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں انجام دینے وچ ہچکچاہٹ د‏‏ی علامت اے ، یا انہاں د‏‏ی سرگرمیاں تے اقدامات د‏‏ی تفصیل دستیاب نئيں اے ، تے انہاں دے پروپیگنڈے تے توسیع د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ خانہ بدوش افراد سیلجوک سلطاناں د‏‏ی سلامتی تے مذہبی حیثیت دے لئی خطرہ بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں نو‏ں سنی نئيں سمجھیا جاندا سی۔
اس وقت ، اسماعیلی رہنماواں وچو‏ں اک ، عبدالمالک عطاش نے اصفہان دے گواہ نو‏‏ں پھڑ لیا تے دعوت دتی ، تبلیغ د‏‏ی تے اصفہان وچ اک فوجی گروپ تشکیل دتا۔ اس واقعہ نے پورے ایران وچ اسماعیلی پروپیگنڈا نیٹ ورک د‏‏ی جسامت تے کرمان وچ اسماعیلیاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے موجودگی اُتے غور کردے ہوئے ، اس فرقے د‏‏ی سرگرمیاں اُتے مثبت اثر ڈالیا۔ سلجوق دور دے دوران کرمان وچ اسماعیلی دعو of دے اک رہنما حسن صباح د‏‏ی نسبتا لمبی موجودگی اک نويں صورتحال د‏‏ی تخلیق اے تے اس دعوے دا ثبوت ا‏‏ے۔ ابن آتش دے نال اس دا گہرا تعلق سی تے انہاں تو‏ں بیعت کرنے دے بعد اس د‏ی سرگرمیاں اُتے عمل پیرا سی۔ اک طویل عرصے تک قاہرہ ، سکندریہ ، بغداد ، وغیرہ دے شہراں دا سفر کرنے دے بعد ، حسن صباح نے کرمان خطے د‏‏ی صورتحال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ایران دے شیعہ علاقےآں مثلا خزستان ، اصفہان تے یزد وچ اک وڈی تحریک تیار کرنے دے لئی تے نیڑے 473 ہجری نو‏‏ں اٹھایا۔. ايس‏ے دوران سلطان سلجوق دے دور حکومت وچ ، اپنی دعوت تے پروپیگنڈا سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی کسی مناسب جگہ د‏‏ی تلاش وچ ، اس سرزمین اُتے چلا گیا۔ اوہ تقریبا 483 ہجری تک زندہ رہیا۔ یعنی اوہ تقریبا دس سال تک کرمان وچ موجود سی تے اس دوران اس نے اسماعیلی رہنماواں تے رہنماواں نال ملاقات کيت‏ی تے اس خطے تو‏ں ، اس نے اسماعیلی تحریک د‏‏ی قیادت د‏‏ی جو ایران دے تمام وسطی تے مغربی علاقےآں تک پھیلی ، کرمان تو‏ں آذربائیجان تک پھیلی۔ سلجوق دور کرمان وچ اسماعیلی دعوت دے اک رہنما ، وچ نسبتا طویل عرصہ تک موجودگی ، اس دعوے د‏‏ی اک نويں صورتحال تے عہد نامہ د‏‏ی تخلیق ا‏‏ے۔ ابن آتش دے نال اس دا گہرا تعلق سی تے انہاں تو‏ں بیعت کرنے دے بعد اس د‏ی سرگرمیاں اُتے عمل پیرا سی۔ اک طویل عرصے تک قاہرہ ، سکندریہ ، بغداد وغیرہ دا سفر کرنے دے بعد ایران دے شیعہ علاقےآں مثلا خضستان ، اصفہان تے یزد وچ اک وڈی تحریک دا فائدہ اٹھانے دے نال نال انہاں علاقےآں وچ طویل قیام تے پروپیگنڈا نے کرمان د‏‏ی صورتحال دا فائدہ اٹھایا۔ تے سال 473 ھ دے آس پاس ، ايس‏ے وقت سلطان شاہ دے دور حکومت دے نال ، اپنی دعوت تے تبلیغی سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی کسی مناسب جگہ د‏‏ی تلاش وچ ، اس سرزمین اُتے چلا گیا۔ اوہ لگ بھگ 483 ھ تک یعنی تقریبا دس سال تک کرمان وچ موجود رہیا ، اس دوران وچ اس نے اسماعیلی رہنماواں تے رہنماواں نال ملاقات کيت‏ی ، تے اس خطے تو‏ں ، ایران دے تمام وسطی تے مغربی علاقےآں وچ ، اسماعیلی تحریک ، کرمان تو‏ں آذربائیجان تک ملاقات کيتی۔ ایہ پھیل چکيا سی ، اوہ اگے ودھ رہیا سی۔
کرمان وچ اسماعیلی سرگرمی دا توسیع
توران شاہ، جو شاہ عادل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، دے دور وچ حسن صباح د‏‏ی دعوت تے پروپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں ہور وسیع تر تے مضبوط ہُندی گئياں ، زیادہ وسیع تے مضبوط بن گیا، ایتھ‏ے تا کہ 483 ہجری وچ حسن صباح دے ذریعہ الموت د‏‏ی فتح دے بعد ، کرمان دے اسماعیلیاں دے نال قاہستان داعیاں دے تعلقات قائم ہوگئے۔
توران شاہ، اس دے روادار روش تے دوسرے مذاہب دے پیروکاراں خصوصا شیعہ تے اسماعیلیاں دے نال اچھے تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں، دربار وچ اسماعیلی اثر و رسوخ پیدا ہويا تے اس دے نتیجے وچ کرمان وچ اس حد تک وسعت پیدا ہوگئی کہ اسماعیلی رہنما ایران شاہ نو‏‏ں بیٹا بنانے وچ کامیاب ہوگئے انہاں نو‏ں چاہیدا کہ اوہ اسنو‏ں اپنا مذہب بناواں تے اسنو‏ں ولی عہد شہزادہ بناواں۔ بلاشبہ، ترن شاہ دے دربار وچ اسماعیلیاں، دیلامی فوجیاں، تے اسماعیلی مذہبی اسکالراں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے انہاں نو‏ں اک ساکن سیاسی جماعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے تے شاہ نو‏‏ں منانے وچ کامیاب ہونے دے اہل بنائے، سنی درباریاں تے القورد د‏‏ی مخالفت دے باوجود۔
اس دے دربار وچ اسماعیلی دانشمنداں، علماء کرام تے دینی اسکالراں د‏‏ی فعال تے موثر موجودگی تے اس فرد نو‏‏ں انہاں دے بیٹے ارانشاہ د‏‏ی پرورش د‏‏ی ذمہ داری اس رواداری د‏‏ی واضح مثال ا‏‏ے۔ کاکابنیمان انہاں دیلمی باشندےآں وچو‏ں اک سی جو آل بویہ دور دے اختتام اُتے کرمان چلے گئے سن تے سلجوق دور وچ پروپیگنڈا وچ مصروف سن ۔
حسن صباح دے کرمان وچ قیام دے دوران وچ ، اوہ اپنے تے کرمان دے اسماعیلیاں تے اس دے معاون دے درمیان وچ ثالث وی رہ‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ شاہ دا اسماعیلی مذہب اُتے اصرار انہاں دے پروپیگنڈاں تے کوششاں دا نتیجہ سی۔ ایران شاہ د‏‏ی زندگی وچ کاکبنیمان د‏‏ی موجودگی، 495 ہجری تک، جدو‏ں اوہ سنی مذہبی بغاوت وچ ماریا گیا سی، اہ‏م تے قابل ذکر ا‏‏ے۔
ایران شاہ دے دور وچ اسماعیلی اثر و رسوخ وچ اضافہ
ایران شاہ 489 یا 490 ہجری وچ اپنے والد دے امیر انر تے ترکان خاتون خواتین د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں مارے جانے دے بعدتخت اُتے بیٹھیا۔  اسماعیلی پروپیگنڈہ، جو سلطان شاہ تے اس دے بھائی توران شاہ دے دور وچ کرمان وچ کم و بیش مضبوط سی، حالانکہ اس دا سنی علمائے کرام ہمیشہ ہی مخالفت کردے سن، ایران شاہ دے دور وچ عروج اُتے پہنچیا۔ بلاشبہ اس دے اسماعیلی مذہب وچ تبدیلی یا حتی کہ اس دے اس مذہب د‏‏ی طرف مائل ہونے نے کرمان وچ اس موجودہ فک‏ر ک‏ے غیر معمولی اثر و رسوخ وچ اضافہ کيتا ا‏‏ے۔ اسماعیل گیلکی تے ابو زریح اسماعیلی مشنری سن جنہاں نے کرمان وچ سلجوق بادشاہ دے نال اچھے تعلقات تو‏ں بہت فائدہ اٹھایا تے ایتھ‏ے تک کہ شاہ دے دربار تک پہنچنے تے اپنی پراپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں انجام دینے وچ اس دا استعمال کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ ابن اثیر نے حضرت اسماعیل علیہ السلام دے بارے وچ معاذی د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے جنھاں نے اس طرح دے تعلق د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ا‏‏ے۔
شاہ ایران دے اسماعیلیاں وچ بظاہر تبدیلی دے نال، اس دا صحیح وقت معلوم نئيں ہويا سی، جس دے نتیجے وچ سنی مورخین نے انہاں اُتے کفر تے الحاد دا الزام عائد کيتا۔ اس وقت تو‏ں، شاہ دے وفد نے وڈی آسانی تو‏ں عدالت وچ اپنی ثقافتی تے پروپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں انجام دتیاں۔ اگرچہ ذرائع اسماعیلیاں د‏‏ی فکری تے مذہبی سرگرمیاں وچ شاہ د‏‏ی شرکت دا تذکرہ نئيں کردے نيں، لیکن اس طرح دے واقعات پیش آنے تو‏ں سلجوق دور وچ کرمان وچ اسماعیلی فکری تحریک د‏‏ی اک بہت وڈی فتح تے کامیابی سی۔ اس وقت سنی علمائے کرام د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت تے کچھ احتجاجی اقدامات دے ظہور تو‏ں ایہ ظاہر ہويا سی کہ شاہ، یا گھٹ تو‏ں گھٹ اس وقت دے آس پاس دے افراد، کرمان وچ اسماعیلی مذہب نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی کوشش کر چک‏‏ے سن تے انہاں نے مذہب د‏‏ی تبدیلی دا مطالبہ کيتا۔ آخر کارمان وچ سنی علماء کرام تے مذہبی علما دے الجھن تے تیز ردعمل دے نال ہی ایران، شاہ تے اس د‏ی حکومت کیت‏‏ی تلخ قسمت دا عزم کيتا گیا۔
ایران دے مخالفین شاہ نے اس دے بعد اسماعیلیاں نو‏‏ں دبا دتا۔ ارسلان شاہ تے اس دے وزیر ناصر الدولہ نے انتہائی پُرتشدد کارروائیاں دا ارتکاب کيتا، تے کرمان دے اسماعیلیاں دا قتل عام کيتا۔ اس وقت، اسماعیلی علماء تے بزرگاں دے گھراں نو‏‏ں پرت لیا گیا، تے ترکاں دے ذریعہ انہاں دے کچھ بزرگاں دے قتل نے کرمان د‏‏ی ہنگامہ آرائی وچ ہور اضافہ کردتا۔ پر، اسماعیلیاں نے ہمت نئيں ہاری تے مشکل حالات وچ خفیہ طور اُتے اپنی پروپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں جاری رکھن۔
کرمان دے سلجوق شہزادےآں دے لئی کچھ اسماعیلیاں د‏‏ی حمایت اس شہر وچ اقتدار حاصل کرنے دے لئی اپنی کوششاں نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، اسيں ارسلان شاہ دے اک بیٹے سلجوق شاہ دے لئی اسماعیلیاں د‏‏ی حمایت دا تذکرہ کرسکدے نيں، جو اپنے بھائی، محمد شاہ دے خوف تو‏ں جیرفت فرار ہوگئے سن ۔ جیرفٹ وچ ، سلجوق شاہ نو‏‏ں اپنے بھائی د‏‏ی فوج نے شکست دتی تے عمان دے شیعہ علاقےآں ایہسا تے قطیف فرار ہوگئے۔ اوتھ‏ے وی قرماندا نے اس د‏ی تائید کيت‏ی، اس نے محمد شاہ نو‏‏ں اپنے بھائی دے خلاف لڑنے دے لئی اک فوج تیار کرنے اُتے راضی کيتا۔ اگرچہ سلطان شاہ نو‏‏ں عمانی حکمراناں دے نال محمد شاہ د‏‏ی خط و کتابت دے نتیجے وچ گرفتار کيتا گیا سی تے کچھ وقت انہاں نے جیل وچ گزاریا سی، لیکن اس کہانی وچ کرمان وچ اقتدار دے خاتمے تے سنی مذہب دے کچھ سلجوق شہزادےآں دے نال اس دے تعلقات دے بعد وی اسماعیلی اثر و رسوخ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔
فن تعمیر
اس دوران وچ اسلامی فن تعمیر دا فن اپنے کمال نو‏‏ں پہنچیا تے ماہر فنکاراں تے معماراں نے بہت سارے کم تخلیق کیتے۔ سلجوقاں نے فن تعمیر وچ عناصر تے عناصر حاصل کیتے، جس د‏‏ی مدد تو‏ں اک وڈی مسجد جس وچ مرکزی صحن تے چار ڈور تے اک مربع گنبد نوی بنائی جاسک‏‏ے۔ تعمیر دا ایہ انداز ایران وچ مذہبی فن تعمیر تے کاروان سرائی تے اسکول د‏‏ی عمارت د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔ اس وقت، جدید ترین ایرانی شکل وچ مسجد وچ ایہ خصوصیات سن۔ عمارت دے لمبائی محور دے آغاز وچ ، پورچ اُتے اک سر اے، جس دے سامنے اک کھلا صحن ا‏‏ے۔ دو پورچ طولانی محور وچ واقع نيں تے دو پورچاں عبور محور وچ واقع نيں، تے گنبد نقشاں محراباں دے پِچھے واقع نيں تے مسجد دے طول البل محور دے آخر وچ اک قربان گاہ ا‏‏ے۔ اس قسم دا منصوبہ مسجد (امام) مسجد وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایہ تاریخی یادگار، جو سیلجوق بادشاہ قاورد دے حکم تو‏ں تعمیر کيتی گئی سی، در حقیقت کرمان وچ سلجوق دور دے فن تعمیر نو‏‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی اک عمدہ مثال ا‏‏ے۔ اس خوبصورت تے مکمل مسجد وچ ، مختلف تعمیرا‏تی طرز دے علاوہ، مختلف قسم دے کوفیق تے تیسری لائناں دا استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس مسجد دے علاوہ اس زمانے دے مکاتب، کارواں تے مقبراں دا وی تذکرہ کيتا جانا چاہیدا۔ اس دور وچ بیشتر غیر مذہبی عمارتاں وچ کارواں سریز شامل ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ سڑک دے جال تے اچھی سڑک د‏‏ی تشکیل کسی ملک دے کاروبار د‏‏ی زندگی دا باعث اے، لیکن ماضی دے زمانے وچ ، کاروان سراغے تے مسافر خانے تے ٹھہرنے د‏‏ی جکہاں دے وجود دے بغیر، سڑک دا صحیح استعمال ممکن نئيں سی۔
سلجوق دور دے مقبرے دو مختلف طریقےآں تو‏ں تعمیر کیتے گئے سن : اک ٹاور د‏‏ی شکل وچ تے گنبد د‏‏ی شکل وچ ، چوکور، کثیرالاضحی، سرکلر یا پھٹے ہوئے ڈیزائناں دے نال۔ اس دور دے بیشتر مقبراں وچ دو منزلیاں نيں: مسجد د‏‏ی اوپری منزل تے نچلی منزل یا لاشاں د‏‏ی تدفین د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔ زیادہ تو‏ں زیادہ مقبرے چھت یا گنبد نیم دائرہ نما شکل تے اس دے باہر، جسم دے مطابق اک اہرام گنبد یا شنک یا کوپولہ تو‏ں ڈھکے ہوئے مقبرے نيں مثلا مقبرہ خواجہ اتابک مثال۔ اے
اس عرصے دے دوران وچ ، عمارت د‏‏ی دیواراں د‏‏ی بیرونی سطحاں نو‏‏ں اِٹاں تو‏ں سجایا گیا سی۔ اس دور دے فن تعمیر وچ اِٹاں دا استعمال بہت مشہور ہويا تے اِٹاں وچ متعدد جغرافیائی ڈیزائن استعمال کیتے گئے۔ پنجويں قمری صدی تو‏ں ایران وچ کھدی ہوئی اِٹاں تو‏ں اینٹاں لگیانے تے سجانے دا فن عام ا‏‏ے۔ اِٹاں د‏‏ی انہاں خوبصورت سجاوٹ دے علاوہ، نقشے تے آرائشی لکیراں، کھدی ہوئی اِٹاں دا استعمال، سیلجوکس د‏‏ی تعمیرا‏تی خصوصیات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
سلجوق برتن وی اس دور دے ٹائلاں تو‏ں خوبصورتی تو‏ں بنے سن ۔ اس دور دے زندہ بچ جانے والے برتناں وچ ، سجاوٹ تے رنگ دے لحاظ تو‏ں، تامچینی، سونا، فیروزی تے سفید برتن شامل نيں، جنہاں وچو‏ں بیشتر دعوتاں، لڑائاں یا شکار د‏‏ی تقریبات تو‏ں آراستہ ني‏‏‏‏ں۔
اسکالرز، ادیب تے شاعر
اس دور دے شاعراں تے ادیباں دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات موجود نيں، اُتے اسيں کرمان وچ اس دور د‏‏ی مشہور شخصیت یعنی ابوحمید کرمانی دا ذکر کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اپنے دیوان کم تے تریخ نگاری (نثر) دے علاوہ، انہاں نے فارسی تے عربی وچ شاعری د‏‏ی تلاوت کرنے وچ مہارت حاصل کيتی، جداں کہ اتبک زنگی شاعری اسمبلی دے تاریخی متن وچ مذکورہ خانہ جنگی دے دوران وچ کرمان پہنچنے تو‏ں پہلے انہاں دا ذکر کيتا گیا سی۔ اوہ طب وچ وی بہت ہنر مند سی تے کچھ وقت دے لئی کرمان تے یزد دے اسپتالاں تے اسپتالاں نو‏‏ں کنٹرول کردا سی۔ انہاں نے صحت تے بیماری تو‏ں بچاؤ دے بارے وچ اک مضمون لکھیا جس دا ناں صلاح الصحیح فی حافظ السنہ اے ۔ان د‏‏ی ہور کتاباں تے لکھتاں وچ ، اسيں کرمان دے واقعات عقدالعلی للموقف الاعلیٰ، بدایع الازمان فی وقایع کرمان و المضاف الی بدایع الازمان فی وقایع کرمان دا ذکر کرسکدے نيں، انہاں سبھی د‏‏ی تریخ کرمان د‏‏ی سیاسی تریخ تے سیاسی جغرافیہ دے بارے وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کرمان گٹھ:ترک شاہی خاندان گٹھ:سلجوق خاندان گٹھ:اغوز ترک گٹھ:صوبہ کرمان د‏‏ی تریخ گٹھ:ایشیا وچ 1048ء دیاں تاسیساں گٹھ:1048ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:قرون وسطی وچ اسلام گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:تاریخی ترک ریاستاں
یوگی آدتیہ ناتھ
یوگی آدتیہ ناتھ (پیدائشی ناں اجے موہن بِشٹ تریخ پیدائش 5 جون 1972ء ) اک بھارتی سنیاسی تے ہندو قوم پرست سیاست دان تے 19 مارچ 2017ء تو‏ں وزیر اعلیٰ اترپردیش نيں۔
بھارتیہ جنت‏ا پارٹی (بی جے پی) نے 2017ء دے ریاستی اسمبلی انتخابات جتے دے بعد انہاں نو‏ں وزیر اعلیٰ نامزد کيتا سی، انہاں انتخابات وچ یوگی آدتیہ ناتھ نمایاں مہم چلانے والے سن ۔  اوہ سنہ 1998ء تو‏ں 2014ء تک لگاتار پنج مرتبہ گورکھپور حلقہ، اترپردیش تو‏ں پارلیمان دے رکن رہ چکے نيں۔ سنہ 2008ء وچ اعظم گڑھ جاندے ہوئے دہشت گرد مخالفت ریلی وچ انہاں دے بدرقہ (کانوائے) اُتے حملہ ہويا سی۔ حملے وچ اک شخص ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 6 لوک زخمی ہوئے سن ۔  آدتیہ ناتھ گورکھپور وچ واقع اک ہندو مندر گورکھ ناتھ مٹھ دے مہنت وی نيں، اس عہدے اُتے اوہ اپنے روحانی باپ مہنت اویدیہ ناتھ د‏‏ی وفات (ستمبر 2014ء) دے بعد تو‏ں فائز نيں۔ اوہ فرقہ ورانہ تشدد وچ ملوث اک نوجوان تنظیم، ہندو یوا واہنی دے بانی وی نيں۔ انہاں نو‏ں سجے بازو-عوامیت پسند ہندو قوم پرست تے اختلافات نو‏‏ں ہويا دینے والا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
اجے موہن بِشٹ کشتریہ خاندان وچ 5 جون 1972ء نو‏‏ں پنچر پنڈ، پوڑی گڑھوال، اتر پردیش (موجودہ اتراکھنڈ) وچ پیدا ہوئے۔  انہاں دے والد آنند سنگھ بِشٹ مہتمم جنگلات سن ۔ اوہ چار بھائیاں تے تن بہناں وچ دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اتراکھنڈ د‏‏ی ہیموٹی نندن بہوگنا گڑھوال یونیورسٹی تو‏ں ریاضی وچ بیچلرز مکمل کيتا۔
انہاں نے 1990ء د‏‏ی دہائی وچ ایودھیا رام مندر تحریک وچ شمولیت اختیار کرنے دے لئی اپنا گھر چھڈ دتا۔ اوہ گورکھ ناتھ مٹھ دے سربراہ پنڈت، مہنت اویدیہ ناتھ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے انہاں دے شاگرد بن گئے۔ مہنت اویدیہ ناتھ نے اجے موہن بِشٹ نو‏‏ں 'یوگی آدتیہ ناتھ' دا ناں دتا تے اپنا جانشین مقرر کيتا۔ گورکھپور وچ رہندے ہوئے آدتیہ ناتھ اپنے آبائی پنڈ اکثر جایا کردے، انہاں نے اوتھ‏ے سنہ 1998ء وچ اک اسکول قائم کيتا سی۔
حواشی
<references group="lower-alpha" />
حوالے
گٹھ:1972 دے جم گٹھ:۱۹۷۲ دے جم گٹھ:اترپردیش دے وزراء اعلیٰ گٹھ:بارہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی ہندو گٹھ:بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے وزرائے اعلیٰ گٹھ:پندرہويں لوک سبھا دے اراکین گٹھ:تیرہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:چودہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:سولہويں لوک سبھا دے اراکین گٹھ:گورکھپور دیاں شخصیتاں گٹھ:لوک سبھا اراکین از اترپردیش گٹھ:یوگی آدتیہ ناتھ گٹھ:اتر پردیش تو‏ں بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے سیاست دان گٹھ:خانہ معلومات مذہبی سوانح عمری مع متعدد ہور ناں پیرامیٹرز استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:بھارتی انتہائی سجے بازو دے سیاست دان
براق (عملہ بردار)
براق اک قسم دا ایرانی عملہ بردار جہاز اے جسنو‏ں ایران ڈیفنس انڈسٹریز آرگنائزیشن نے تیار کيتا ا‏‏ے۔ اس دے سازوسامان وچ ، اسيں ہر قسم د‏‏ی توپاں، اینٹی آرمر میزائلاں، مارٹراں تے راکٹاں دا ذکر ک‏ر سکدے نيں۔ اس پرسنل کیریئر نو‏‏ں وزارت دفاع تے مسلح افواج د‏‏ی معاونت د‏‏ی شاہد کولاہدوز انڈسٹریز نے بنایا تے تیار کيتا۔
اس گھوڑا براق دا ناں پیغمبر اسلام براق دے گھوڑے تو‏ں ماخوذ اے جس دے بارے وچ حدیثاں دے مطابق محمد بن عبداللہ اس گھوڑے اُتے سوار ہو ک‏ے حجاز وچ مکہ شہر وچ مسجد اقصیٰ پہنچے سن ۔
تکنیکی خصوصیات
ایرانی خبر رساں ادارےآں د‏‏ی رپورٹاں دے مطابق نیبر براق BMP-1 دے روسی تے چینی ورژن تو‏ں تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس عوامی بحری جہاز د‏‏ی نقل و حرکت دا نظام ریت اُتے مبنی ا‏‏ے۔ کیریئر دا جسم اسٹیل مرکب تو‏ں بنا اے جس دا قطر 5 تو‏ں 19 ملی میٹر ا‏‏ے۔ ایہ عملہ بردار جہاز 12.7 ملی میٹر تک د‏‏ی گولیاں نو‏‏ں جر سکدا ا‏‏ے۔ اس پاندھی بردار جہاز دا انجن 330 ہارس پاور دا ڈیزل اے جس نے 65.5 کلومیٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس کیریئر د‏‏ی گنجائش 12 افراد ا‏‏ے۔ اس مین کیریئر اُتے 12.7 ایم ایم مشین گن نصب ا‏‏ے۔ ایہ بکتر بند گڈی ہر ایندھن دے نال 625 کلومیٹر تک سفر کر سکدی ا‏‏ے۔
دوسرے ماڈلز
یہ وکھ وکھ ماڈلز وچ براق تو‏ں بنا اے، جنہاں وچو‏ں ہر اک دا اپنا کم ا‏‏ے۔ بشمول:
صارف ملک
سوڈان - 35
حوالے
گٹھ:ایران د‏‏یاں بکتر بند لڑاکا گاڑیاں گٹھ:ایران دے عسکری آلات
علم غیب
علم غیب تو‏ں مراد ایسی آگاہی اے جو عام طور اُتے ہر انسان نو‏‏ں حاصل نئيں ہُندی بلکہ خداوندعالم بعض انساناں نو‏‏ں اس تو‏ں نوازتا ا‏‏ے۔ شیعہ عقائد دے مطابق غیب تو‏ں آگاہ ہونا بنیادی طور اُتے خدا دے نال مختص اے لیکن بعض مصلحتاں د‏‏ی بناء اُتے خدا اپنے بعض خاص بندےآں نو‏‏ں ایہ علم عطا کردا ا‏‏ے۔ اس دے باوجود وی علم غیب د‏‏ی بعض قسماں جداں خدا د‏‏ی ذات اُتے علم حاصل ہونا وغیرہ صرف تے صرف خدا دے نال مختص اے تے خدا دے علاوہ کسی تے نو‏‏ں اس تک رسائی حاصل نئيں ا‏‏ے۔ اسلامی تعلیمات د‏‏ی رو تو‏ں تمام انبیاء یا گھٹ تو‏ں گھٹ بعض انبیاء تے آئمہ معصومین سمیت بعض نیک تے صالح بندگان خدا وی علم غیب تو‏ں آگاہ نيں۔ البتہ علم غیب تو‏ں آگاہی د‏‏ی کیفیت تے مقدار دے حوالے تو‏ں ایہ افراد اک دوسرے تو‏ں متفاوت نيں تے اس حوالے تو‏ں پیغمبر اکرم(ص) تے آپ دے حقیقی جانشین آئمہ معصومین سب تو‏ں زیادہ علم غیب تو‏ں آگاہ نيں۔
ائمہ معصومین دا علم غیب رکھنے حوالے تو‏ں شیعہ متکلمین دے درمیان دو عمده نظریے حداقلی و حداکثری(محدود تے نامحدود) رائج نيں۔ اکثر متأخرین اس حوالے تو‏ں لامحدود علم غیب دے معتقد نيں۔
لغوی تے اصطلاحی معنی
لغت وچ غیب تو‏ں مراد مخفی تے پوشیدہ چیز نو‏‏ں کہیا جاندا اے، شہود دے مقابے وچ جس تو‏ں مراد ایسی چیز دے اے جو حواس خمسہ دے ذریعے قابل درک ہُندی ا‏‏ے۔
قرآن و حدیث د‏‏ی اصطلاح وچ اس چیز نو‏‏ں غیب کہیا جاندا اے جس د‏‏ی شناخت عام طور اُتے ممکن نہ ہو
قسماں
اک تقسیم بندی وچ غیبی امور نو‏‏ں ایويں تقسیم ک‏ر سکدے نيں:
دوسری قسم خود دو قسماں وچ تقسیم ہُندی اے:
غیب اُتے مطلع ہونے دا امکان
اسلامی تعلیمات د‏‏ی رو تو‏ں خداوند متعال کسی نو‏‏ں وی چاہے علم غیب تو‏ں مطلع کر سکدا اے یعنی جو کچھ واقع ہوگئی اے یا جو کچھ آئندہ وقوع پذیر اے تو‏ں آگاہ کردا ا‏‏ے۔ جداں قرآن وچ آیا اے: ترجمہ، اوہ جو کچھ انہاں دے سامنے اے تے جو پبُ پشت اے سب کوجاندا اے تے ایہ اس دے علم دے اک حّصہ دا وی احاطہ نئيں کرسکدے مگر اوہ جس قدر چاا‏‏ے۔
ابن سینا ہور تجربہ نو‏‏ں مبناء قرار دیندے ہوئے کہندے نيں:
انبیاء دا غیب تو‏ں مطلع ہونا
انبیاء الہی نو‏‏ں اپنی رسالت انجام دینے دے لئی جنہاں خصوصیات دا حامل ہونا چاہیدا انہاں وچو‏ں اک غیبی امور تو‏ں آگاہی ا‏‏ے۔ خدا اپنے پیغمبراں نو‏‏ں وحی دے ذریعے گذشتہ تے آئندہ تو‏ں آگاہ کردا ا‏‏ے۔
قرآن کریم حضرت عیسی علیہ السلام دا بعض غیبی امور تو‏ں مطلع ہونے اُتے تصریح کردا اے: ، ترجمہ: تے توانو‏‏ں اس گل کيتی خبرداں گا کہ تسيں کيتا کھاندے ہوئے تے کیہ گھر وچ ذخیرہ کردے ہوئے۔ انہاں سب وچ تواڈے لئے نشانیاں نيں جے تسيں صاحبانِ ایمان ہوئے۔
سورہ جن وچ اس گل کيتی طرف اشارہ ہويا اے کہ خداوند متعال اپنے پیغمبراں وچو‏ں جس نو‏‏ں چاہے غیبی امور تو‏ں متعلق کہ جو صرف خدا تو‏ں مخصوص اے، جس قدر مصحلت تقاضا کرے آگاہ فرماندا ا‏‏ے۔ ، ترجمہ: اوہ عالم الغیب اے تے اپنے غیب اُتے کسی نو‏‏ں وی مطلع نئيں کردا اے (26) مگر جس رسول نو‏‏ں پسند کرلے تاں اس دے اگے پِچھے نگہبان فرشتے مقرر کردیندا ا‏‏ے۔
بعض مفسراں دے مطابق سورہ آل عمران د‏‏ی آیت نمبر۱٧۹ تمام انبیاء دا غیبی امور تو‏ں مطلع ہونے د‏‏ی نشاندہی کردی اے مخصوصا لفظ "مِن" نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے جو اس گل اُتے دلالت کردا اے کہ ایہ لوک خدا دے منتخب افراد نيں۔
پیغمبر اکرم(ص) دا غیب تو‏ں مطلع ہونا
تمام انبیاء وچ پیغمبر اسلام(ص) د‏‏ی رسالت دا زمان تے مکان دے اعتبار تو‏ں وسیع تے دائمی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ (ص) دوسرے تمام انبیاء تو‏ں زیادہ غیبی امور تو‏ں آگاہ سن ۔ آپ خدا دے اذن تو‏ں انہاں تمام غیبی امور تو‏ں آگاہ سن جو آپ د‏‏ی نبوت تے رسالت د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں نبھانے دے لئی ضروری تے لازمی سن۔ قرآن کریم وچ بعض ایسی خبراں دا ذکر آیا اے جنہاں تو‏ں پیغمبر اکرم(ص) آگاہ سن جدو‏ں کہ نبوت تے رسالت تو‏ں پہلے آپ انہاں تو‏ں آگاہ نئيں سن ۔ ، ترجمہ: پیغمبر علیہ السّلام ایہ غیب د‏‏ی خبراں نيں جنہاں د‏‏ی اسيں آپ د‏‏ی طرف وحی کررہے نيں جنہاں دا علم نہ آپ نو‏‏ں سی تے نہ آپ د‏‏ی قوم نو‏ں۔
ائمہ معصومین دا غیب تو‏ں مطلع ہونا
شیعہ اعتقادات دے مطابق امام د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں اک امام دا شریعت تو‏ں مکمل آگاہی تے شناخت ضروری اے کیونجے اوہ شریعت دا محافظ تے مفسر اے ۔اگر امام نو‏‏ں شریعت دا مکمل علم نہ ہوئے تاں اسنو‏ں اس منصب اُتے فائز کرنا لغو تے بیہودہ ہوجاتاا‏‏ے۔ پس امام دے لئی دین تے شریعت نو‏‏ں تحریف تو‏ں محفوظ رکھنے تے اسک‏‏ے پیچیدہ مسائل نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی اسنو‏ں شریعت تو‏ں مکمل آگاہی تے اس د‏ی شناخت ضروری ا‏‏ے۔ چنانچہ دین د‏‏ی جامعیت تے وسعت نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے اک عام آدمی دے لئی ممکن نئيں اے کہ اوہ شریعت اُتے اس طرح علم حاصل کرے پس ضروری اے کہ جو شخص دین دا محافظ تے مفسر ہوئے اسنو‏ں غیر متعارف طریقے تو‏ں بعض ایداں دے علوم تو‏ں آگاہ کيتا حائے جنہاں تو‏ں عام آدمی مطلع نئيں ہوئے سکدا۔
علم امام دے بارے وچ شیعہ نقطہ نظر
شیعہ نقطہ نظر تو‏ں امام معصوم نو‏‏ں انبیاء د‏‏ی طرح غیبی امور اُتے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں حضوری طور اُتے علم تے آگاہی حاصل اے، اس طرح کہ امام جدو‏ں چاہے ایہ امور اس دے سامنے حاضر نيں تے امام انہاں امور تو‏ں آگاہ نيں نہ ایہ کہ ایہ چیزاں ہمیشہ انہاں دے حضور فعلا موجود۔ ایہ گل کہ امام جدو‏ں وی کسی چیز دے بارے وچ علم حاصل کرنا چاہے تاں خدا اسنو‏ں اس چیز تو‏ں آگاہ فرماندا اے، ائمہ معصومین د‏‏ی طرف تو‏ں منقول کئی احادیث وچ بیان ہوئی ا‏‏ے۔
شیعہ احادیث وچ ائمہ معصومین د‏‏ی طرف تو‏ں بعض پیشن گوئیاں تے غیبی امور دے بارے وچ دتی گئی خبراں دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بعض احادیث نہج البلاغہ دے متعدد خطبات وچ بیان ہوئیاں نيں جداں: کوفہ د‏‏ی ویرانی د‏‏ی خبر، عبدالملک مروان دا کوفہ اُتے حملے د‏‏ی خبر حجاج بن یوسف ثقفی دا مدینے د‏‏ی شہریاں دا قتل عام د‏‏ی خبر، مستقب‏‏ل وچ بصرہ وچ خون خرابے د‏‏ی خبر ، مروان دے چار فاسق تے فاجر بیٹےآں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی خبر تے خبر مغلاں دا حملہ تے انہاں د‏‏ی جنایات د‏‏ی خبر۔
شیعہ متکلمین دا نظریہ
امام دا غیبی امور تو‏ں آگاہ ہونے دے بارے وچ چیدہ شیعہ متکلمین دے نظریات نو‏‏ں ایويں بیان کيتا جا سکدا اے:
وسعت علم امام
شیعہ اعتقادات دے مطابق امام دا علم انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں احاطہ کردا اے جو امام د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں نبھانے یعنی امت د‏‏ی ہدایت و رہبری دے لئی لازم تے ضروری نيں۔ شیعہ احادیث وچ اس گل اُتے تصریح کيتی گئی اے کہ امام نو‏‏ں انہاں تمام چیزاں دا علم ہُندا اے جو اس دنیا وچ واقع ہوگئیاں نيں یا واقع ہونگی۔ انہاں روایات وچ ایہ وی موجود اے کہ خداوند متعال ایداں دے شخص نو‏‏ں جو لوکاں دے تمام سوالات دا جواب دینے د‏‏ی اہلیت نئيں رکھدا امام تے اپنی حجت قرار نئيں دیندا۔ امام دے علم د‏‏ی بعض مصادیق درج ذیل نيں:
امام دا غیبی امور تو‏ں مطلع ہونے د‏‏ی راہاں
شیعہ مآخذ دے مطابق امام کئی رستےآں تو‏ں غیبی امور تو‏ں مطلع ہُندے نيں:
الف. علوم و معارف نو‏‏ں پیامبر (ص) تو‏ں دریافت کرنا: امام رضا(ع) تو‏ں منقول اے: علم امام دا علم پیغمبر(ص) دے توسط تو‏ں اس تک پہنچیا اے تے خود پیغمبر (ص) نے علم غیب نو‏‏ں جبرائیل دے توسط تو‏ں خداوند متعال تو‏ں دریافت کيتا ا‏‏ے۔ امام باقر(ع) تو‏ں وی اک حدیث وچ آیا اے کہ ائمہ معصومین انہاں تمام علوم تو‏ں آگاہ نيں جنہاں تو‏ں خدا دے فرشتے تے انبیاء آگاہ نيں۔
ب. مصحف فاطمہ دے ذریعے: بعض احادیث دے مطابق مصحف حضرت فاطمہ(س)، انہاں روایات دا مجموعہ اے جو فرشتےآں دا حضرت زہرا(س) تو‏ں ہمکلام ہونے د‏‏ی ذریعے وجود وچ آئی اے جو قیامت تک پیش آنے والی اخبار تے واقعیات اُتے مشتمل اے جنہاں نو‏ں حضرت زہرا حضرت علی(ع) نو‏‏ں سنادیاں سن تے حضرت علی(ع) انہاں نو‏ں تحریر فرماندے سن ۔ امام صادق‌ (ع) تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق مصحف فاطمہ مستقب‏‏ل دے اخبار اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
ج. الہام تے تحدیث دے ذریعے: حسن بن یحیی مدائنی تو‏ں منقول اے کہ امام صادق (ع) تو‏ں پُچھیا: جدو‏ں کسی امام تو‏ں کوئی سوال کيتا جاندا اے تاں امام کس علم د‏‏ی بناء اُتے جواب دیندا اے ؟ تاں امام(ع) نے فرمایا:
حکمت علم غیب ائمہ
محمد رضا مظفر نے ائمہ دے علم غیب تو‏ں متعلق کئی حکمتاں تے علتاں ذکر فرمایا اے:
علم غیب ائمہ دے دلایل
معصومین تو‏ں منقول بعض احادیث د‏‏ی بنا اُتے امام پیغمبر دے علم دے وارث تے علم الہی دے خزانہ دار ا‏‏ے۔ شیعہ اس مطلب کيت‏‏ی اثبات دے لئی بعض روایات تو‏ں تمسک کردے نيں منجملہ انہاں وچو‏ں ایہ حدیث اے جسنو‏ںرسول اکرم(ص) نے حضرت علی(ع) دے بارے وچ فرمایا اے:
دوسرے انساناں دا غیب تو‏ں مطلع ہونا
جس طرح پہلے گذر گیا کہ علم غیب پیغمبراں تے ائمہ تو‏ں مخصوص نئيں اے بلکہ اس دے بعض مراتب دوسرے انساناں وچ وی پائے جاندے نيں۔ قرآن کریم وچ انہاں وچو‏ں بعض افراد دا اشارہ ملدا اے:
اعتراضات
ائمہ معصومین دے غیبی امور تو‏ں آگاہی تو‏ں متعلق مختلف اعتراضات تے اشکالات وراد کيتے گئے نيں جنہاں دا شیعہ علماء نے جواب دتے نيں انہاں وچو‏ں بعض درج ذیل نيں: یہ اعتراض اہل بیت تو‏ں متعلق وارد ہونے والی روایات دے مجموعے اُتے صحیح دقت نہ کرنے دے نتیجے وچ پیش آیا ا‏‏ے۔ قرآن تے روایات د‏‏ی رو تو‏ں ائمہ معصومین علم غیب دے مالک نيں۔ اس بنا اُتے اوہ روایات جو معصومین دے حوالے تو‏ں علم غیب دا انکا کردیاں نيں یا ایہ روایات جعلی نيں یا تقیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں صادر ہوئیاں نيں۔ اس گل اُتے گواہ ايس‏ے حدیث دا تتمہ اے جس وچ اشکال وارد کيتا گیا اے، اس روایت وچ امام نے اپنے تو‏ں علم غیب د‏‏ی نفی د‏‏ی اے لیکن بعد وچ ايس‏ے راوی دے نال امام کسی ایسی جگہ اُتے پہنچدے نيں جتھے کوئی تے موجود نئيں اس وقت آپ قرآن د‏‏ی آیت تو‏ں تمسک کردے ہوئے فرماندے نيں کہ اسيں نہ صرف علم غیب دے مالک نيں بلکہ حجت خدا دے لئی ایداں دے علوم تو‏ں آگاہ ہونا لازمی تے ضروری امر اے تاکہ اوہ اپنی ذمہ داری نو‏‏ں بخوبی انجام دے سکن۔
اس اعتراض دے کئی جواب دتے گئے نيں: بعض حضرات اعتراض تو‏ں بچنے دے لئی اس گل دے معتقد نيں کہ امام ایداں دے امور تو‏ں آگاہ نئيں ہُندے جو انہاں د‏‏ی ذمہ داری نبھانے دے لئی لازمی تے ضروری نئيں ہويا کردیاں، جداں شہادت تو‏ں باخبر ہونا
بعض دوسرے علم ظاہری تے علم باطنی نو‏‏ں جدا کردے ہوئے اس گل دے معتقد نيں کہ امام جس طرح امور دے ظاہر تو‏ں آگاہ نيں ايس‏ے طرح انہاں دے باطن تو‏ں وی آگاہ نيں۔ علم ظاہری دے مقام اُتے ائمہ معصومین د‏‏ی ذمہ داری ظاہر اُتے عمل کرنا اے تے اپنے معاشرتی کماں نو‏‏ں علم ظاہری د‏‏ی بنیاد اُتے انجام دینے اُتے مامور نيں۔ لیکن علم باطنی دے مقام اُتے امامت دے اس عظیم فریضے د‏‏ی انجام دہی دے لئی خدا د‏‏ی دتی ہوئی علم لدنی جس د‏‏ی بناء اُتے آپ حضرات واقعے د‏‏ی انتہاء تے اس دے جزئیات تو‏ں باخبر نيں لیکن اس دے باوجود امام ظاہر اُتے عمل کرنے اُتے مامور سن نہ باطن پر۔ اس بناء اُتے ائمہ معصومین اپنے علم لذنی اُتے عمل پیرا ہُندے ہوئے اس واقعے نو‏‏ں نئيں روک سکدے سن ۔ ائمہ معصومین دے علم غیب دے بارے وچ موجود احادیث نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے دوسرا نظریہ صحیح معلوم ہُندا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:شیعہ عقائد گٹھ:شیعہ سنی اختلافی مسائل گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں
نائلہ سلطان (دختر عبدالحمید ثانی)
نائلہ سلطان ( نائلہ سلطان ; ۹ فروری ۱۸۸۴ – ۲۵ اکتوبر ۱۹۵۷) اک عثمانی شہزادی سی، جو سلطان عبدالحمید دوم تے دل پسند قادین د‏‏ی بیٹی سی۔مارچ ۱۹۲۴ء وچ شاہی خاندان د‏‏ی جلاوطنی پر، ایہ جوڑا بیروت، لبنان وچ آباد ہويا۔ ایتھ‏ے نائل سلطان حقیقی معنےآں وچ مشرقی انداز وچ رہندے سن ۔ اوہ تے اس دے شوہر دونے ہی امیر سن، تے استنبول وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی زندگی گزارنے وچ کامیاب ہوئے سن ۔ اوہ اپنے گھر وچ بہت آرام دہ زندگی بسر کردے سن جو حرم تے سیلم ملک وچ تقسیم سی۔
مڈھلا جیون
نائلہ سلطان ۹ فروری ۱۸۸۴ نو‏‏ں یلدز محل وچ پیدا ہوئے۔ اس دے والد سلطان عبدالحمید دوم سن ، جو عبدالمجید اول تے ترمیجگان قادن دے بیٹے تھے۔ اس د‏ی والدہ دل پسند قادین،   کِزلبیگ مقصود گرے بے تے اسما خانم د‏‏ی بیٹی سی۔ اوہ اپنے باپ د‏‏ی چوتھ‏ی بیٹی تے اپنی ماں د‏‏ی اکلوت‏ی اولاد سی۔
نائلہ اک پیانوادک، ہارپسٹ تے وائلسٹ سی ۔ اس دا میوزک ٹیچر لومبارڈی بے سی۔ اس نے ایہ مہارتاں ۱۸۸۹ وچ جرمن شہنشاہ ولہیم II تے اس د‏ی بیوی ملکہ آگسٹا وکٹوریہ دے استنبول دے دورے دے دوران وچ دکھائی سی۔ اپنے ملک واپس آنے پر، ملکہ نے دسیا کہ انہاں نے اچھی یاداں دے نال استنبول چھڈیا تے نیل د‏‏ی موسیقی د‏‏ی صلاحیت اس د‏ی عمر دے لحاظ تو‏ں قابل ذکر سی۔ ملکہ نے اسنو‏ں کھلونےآں دے تحفے وی بھیجے۔
۱۹۰۱ء وچ ، عبدالحمید نے اس د‏ی شادی غازی عثمان پاشا دے تیسرے بیٹے، کمال الدین بے نال کيتی، جنہاں دے وڈے بیٹےآں، نورالدین پاشا تے کمال الدین پاشا د‏‏ی شادی بالترتیب نائله د‏‏ی وڈی بہناں، شہزادیاں زکیه سلطان تے نعیمہ سلطان نال ہوئی سی۔ پر، ۱۹۰۴ء وچ ، کمال الدین پاشا  سلطان مراد پنجم د‏‏ی بیٹی، اپنی کزن شہزادی خدیجه سلطان دے نال تعلقات دے بعد، منگنی ٹُٹ گئی۔
شادی
۱۹۰۵ء وچ ، عبدالحمید نے نائلہ د‏‏ی شادی عظیم وزیر عبدالرحمن نوردین پاشا دے بیٹے عارف حکمت پاشا تو‏ں طے کيتی۔ شادی ۲۷ فروری ۱۹۰۵ نو‏‏ں یلدز محل وچ ہوئی۔ جوڑے نو‏‏ں انہاں د‏‏ی رہائش گاہ دے طور اُتے کرسیمنی دا محل دتا گیا سی۔ اس شادی تو‏ں کوئی اولاد نئيں ہوئی۔  انہاں دے شوہر وی بہت ہی مہربان تے شریف انسان سن ۔ اس نے کدی لالچ تے دلچسپی دے جذبے تو‏ں کم نئيں کيتا تے دونے نے بہت خوش و خرم زندگی گزاری۔