cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حمود الرحمٰن کمیشن رپورٹ
چھیواں باب دوسرا مارشل لا۔۔۔۔ یحیٰی حکومت
١٤) پچھلے پیراگراف وچ جو کچھ دسیا گیا اے اوہ درحقیقت اس تصور اُتے مبنی اے کہ اس بات دی نہایت سنجیدگی توں توقع دی جا رہی سی کہ مشرقی پاکستان رائے شماری وچ حصہ لیتا مگر اپنے چھ نکات دی روشنی وچ اگر اس بات نوں  اطمینان بخش طریقے اُتے سمجھ لیا جاندا کہ مشرقی پاکستان چھ نکات دا مطالبات دی حد تک نہاں جاسکدا سی تو صوبائی خود مختاری دے سوال دی اہمیت تے حساسیت نوں   کم کیتا جاسکدا سی تے اس بنیاد اُتے گھٹ توں گھٹ اکثریت دی ضرورت نوں   بوہت حد تک کم کیتا جاسکدا سی ۔
(28. نومبر 1969 جتھے تک قومی اسمبلی دی ووٹنگ دے طریقہ کار دا سوال اے تو ایہ بات باعث مسرت اے کہ اسمبلی، بنیادی آئینی معاملات اُتے فیصلہ کرے گی۔ آئین اک مقدس دستاویز اے تے مل جل کر نال رہنے دا اک معاہدہ اے۔ اس دا کسے وی عام قنون توں موازنہ نہاں کیتا جاسکتا۔ اس لئی ایہ بوہت ضروری اے کہ ووٹنگ دے طریقہءکار وچ ایوان نوں  شریک کیتا جائے تے اس وچ پاکستان دے اندر بسنے والے تمام علاقاں دی صحیح اورصاف ستھری نمائندگی ہوئی چاہیے ایوان اپنا کم مکمل کرنے دے بعد، جو آئین دی تیاری جیسا اہم کم ہوگا اسے معتبر تسلیم کیتا جائے گا بننے والا آئین، پاکستان دا ائین مقصود ہوگا۔ اس دے بعد نواں حکومت دے قیام دے لئی میدان ہموار ہو سکے گا۔)
(23. مارچ 1970 جدوں 1970ء دا لیگل فریم ورک آرڈر چھپ کر سامنے آئے گا تو تساں  دیکھے گا کہ دستوری طریقہء کار دے معاملات وچ قومی اسمبلی دے لئی ووٹ ڈالنے دے طریقہء کار نوں   اس وچ شامل کیتا گیا اے۔ ایہ اک ایسا معاملہ اے کہ جسنوں   بہتر طور اُتے ایوان ای طے کرنے دا مجاز اے تے ایہ میری دلی خواہش تے تمنا اے کہ اس اہم معاملے اُتے خیالات وچ کوئی بنیادی اختلاف نہ پیدا ہونے پائے۔ اس دے لئی اتفاق رائے مثالی ہونا چاہیے۔ کسے وی معاملے وچ شرح فیصد دے تناسب توں بات کرنا وچ ذاتی طور اُتے پسند نہاں کردا آں۔ ایہ اوہ نکتہ اے جس اُتے وچ پہلے وی بات کر چکا ہوں لیکن دوبارہ پُر زور انداز وچ کہنا چاہاں گا کہ آئین دی تیاری کسے معمولی قنون سازی دے کم دے مترادف نہاں اے بلکہ ایہ مل جل کر رہنے دا اک معاہدہ اے۔ لٰہذا ایہ ضروری اے کہ تمام علاقے ووٹنگ دے طریقہء کار توں مکمل طور اُتے مطمئن ہوں تے محض ایوان دے ذریعے ای بہتر طور پرمکمن ہو سکتا اے۔ کیونجے جدوں تک تمام علاقے صحیح طور پرمطمئن نہاں ہُندے اس وقت تک آئین حقیقی معناں وچ مختلف صوباں تے علاقاں دے لوگاں دے لئی ویسا قابل قبول نہاں ہو سکتا جیسا کہ ایسی دستاویز نوں   ہونا چاہیے۔ میناں   یقین اے کہ کسے مناسب تے موزاں بندوبست تک پہنچنا ممکن اے)
ایہ استدالال غیر معمولی اے تے بے کم و کاست صورت حال دی عکاسی کرتا اے کہ اک آئین دا ہونا ضروری سی جس دے تحت ووٹنگ دے طریقہء کار دا معاملہ طے پانا سی، جنرل دا خیال سی کہ ایہ حقیقی تضاد اے۔
١٦) لیگل فریم ورک دا دوسرا جز اوہ معاملہ سی جو طریقہ کار دے بلکہ کسے حد تک آئین دے استحکام توں متعلق سی، جسنوں  مضبوط ہونا سی۔ ایہ اک ضرورت سی کہ قومی اسمبلی اک سوبیس دن دے اندر اندر آئین دی تیاری دا کم مکمل کرے ورنہ دوسری صورت وچ اوہ تحلیل ہوجاندی۔ نظریاندی طور اُتے ایہ اصول کہ آئین بنانے دے لئی اک دن مختص کر لیا گیا نہاں ہونا چاہیے تے اوہ وی ایسے کہ قنون سازی دا کم وی جاری ہو۔ اگر قومی اسمبلی اک آئین ساز اسمبلی ہوتی اوراسی وقت دے اندر قنون ساز اسمبلی وی ہوتی تے بغیر وقت دے تعین دے اسے آئین دی تیاری دا کم مکمل کرنا ہُندا تو صورت حال دی نزاکت تے خطرہ واضح طور اُتے نظر آ جاندا۔ لٰہذا ایسی اسمبلی خود نوں   بچانے دے لئی آئین دی تیاری دا کم اس وقت تک معرض التوا وچ ڈال دیتی جدوں تک اس دا وقت نہاں آ جاندا تے جدوں اسمبلی اپنی حقیقی نمائندگی دے اعتبار توں ختم ہوجاندی۔ پاکستان وچ ہمارے لئی ایسا تجربہ نواں نہاں اے تے ایہ تازہ ترین وی اے۔ پہلی آئین ساز اسمبلی بار بار خطرات توں دوچار ہوتی رہی۔
١٧) پر خطرے دا احساس کرنا تے بات اے تے اس اُتے کسے انتہا پسندانہ اقدام دے ذریعے قابو پانا دوسری بات۔۔۔۔(لیگل فریم ورک آرڈر) دے تحت منتخب دی جانے والی قومی اسمبلی نوں  قنون سازی دا قطعاَ َ کوئی اختیار اس وقت تک حاصل نہاں سی، تاوقتیکہ کسے آئین دی تدوین تے تشکیل نہ کرلے۔ چنانچہ اس پوشیدہ خطرے نوں   جو قومی اسمبلی نوں   بیک وقت انہاں دونے امور دی انجام دہی توں لاحق ہوکدا سی۔ آغاز ای توں بھانپ کر مسدود کر دتا گیا سی۔ نہ صرف ایہ کہ اک سو بیس دناں دی مہلت دتی گئی سی بلکہ اس قدر تقدیس عطا کر دتی گئی سی کہ اگر دونے وڈی سیاسی جماعتاں دے درمیان وچ آئین سازی دے مسئلے اُتے شدید اختلافات پیدا ہونے لگاں توایسی صورت وچ وی اک سو بیس دناں دی اس مہلت وچ کوئی توسیع تے اضافہ ہرگز نہاں کیتا جائے گا۔
١٨) اس مرحلے اُتے ایہ وی سوچنا پئے گا کہ کیتا چھ نکاندی پروگرام دا مطلب واضح طور اُتے علیحدگی سی جاں گھٹ توں گھٹ دونے بازوؤں دے درمیان وچ اک ایسا ڈھیلا ڈھالا سا تعلق جو اگے چل کر علیحدگی اُتے منتج ہوجاندا؟ اس سوال توں اک اورسوال پیدا ہُندا اے کہ کیتا اس وقت دے صاحبان اقتدار دے نزدیک چھ نکاندی پروگرام پاکستان دی سالمیت تے یک جہتی توں متصادم سی؟ کیتا انہاں نے کدی سنجیدگی توں ایہ سوچیا سی کہ ایسا ممکن وی ہو سکتا اے۔ ایتھے مناسب معلوم ہُندا اے کہ اگے بڑھنے توں بیشتر انہاں ترمیم شدہ چھ نکات اُتے وی بالترتیب اک نظر ڈالی جائے۔
پوائنٹ(١) اس نکتے وچ کہیا گیا اے کہ حکومت دی نوعیت وفاقی تے پارلیمانی ہوگی جس وچ وفاقی مقننہ تے وفاق دی تشکیل کرنے والی وحدتاں دی مقننہ دا انتخاب براہ راست بالغ رائے دہی دی بنیاد اُتے کیاجائے گا۔ وفاقی مقننہ وچ نمائندگی آبادی دی بنیاد اُتے ہوگی!
٤) مالیاندی پالیسی دی تشکیل وفاق وچ شامل وحدتاں دی ذمہ داری ہوگی۔ پر وفاقی حکومت نوں  مطلوبہ ریونیو ذرائع مہیا کر دتے جائے گا، تاکہ اوہ دفاع تے امور خارجہ اُتے ہونے والے اخراجات نوں   پورا کر سکے۔ اس قسم دے مالیاندی ذرائع خود بخود وفاقی حکومت نوں   فراہم ہو جائے گا، جس دے طریقہء کار تے وفاقی وحدتاں دی جانب توں تناسب دے تعین دی بنیاد، آئین وچ وضاحت دے نال درج ہوگی۔ ایہ آئینی دفعات اس بات دی ضمانت دیں گی کہ وفاقی حکومت دی ریونیو دی ضرورت مستقل طور اُتے پوری دی جاندی رہاں اس مقصد نوں   سامنے رکھتے ہوئے کہ مالیاندی پالیسیاں اُتے وفاقی وحدتاں دا مکمل کنٹرول بہر صورت قائم رہے گا۔
٥) ایسے آئینی اقدام کیتے جائے گا، جنہاں دی رو توں ہر وفاقی وحدت دی غیر ملکی زرمبادلہ دی آمدنی دا الگ الگ حساب رکھیا جاسکے، جن اُتے انہاں وحدتاں دی حکومتاں دا مکمل کنٹرول ہو۔ وفاقی وحدتاں دی، غیر ملکی زرمبادلہ دی ضروریات دا تعین اس تناسب دی بنیاد اُتے کیتا جائے گا جو آئین وچ طے شدہ طریقہء کار دے عین مطابق ہوگا صوبائی حکومتاں نوں  ایہ اختیار حاصل ہوگا کہ اوہ آئین دے تحت غیر ملکی تجارت تے امداد دے بارے وچ ملک دی خارجہ پالیسی دی حدود وچ رہتے ہوئے مذکرات تے گفت و شنید کر سکاں۔
اک ایسا گواہ جو اس پوری مدت دے دوران وچ آئین سازی دے عمل توں وابستہ رہ چکا اے تے جسنوں  قنون تے آئینی شعباں دا طویل تے ماہرانہ تجربہ حاصل اے۔ ریٹائرڈ چیف جسٹس آف پاکستان مسٹر جسٹس اے آر کار نیلیس دے سوا تے کون ہو سکتا اے؟ جدوں انہاں توں سوال کیتا گیا کہ کیتا انتخابی مہم دے دوران وچ کسے موقع اُتے چھ نکات جنرل یحیٰی خان نوں   وی دکھائے گئے سن تو انہاں دا جواب ایہ سی۔ (اوہ انہاں نکات توں بخوبی آشنا سن تے وقتاَ َ فوقتاَ َ انہاں دے بارے وچ گفتگو وی کردے سن، پر انہاں نے کدی انہاں دے تجریئے دی ضرورت محسوس نہاں دی! میرا ذاتی خیال ایہ اے کہ انہاں نکات وچوں چار تو ایسے سن جنہاں بآسانی قبول کیتا جاسکدا سی تے وچ نے کابینہ دے اجلاس وچ وی ایہ کہیا تھاکہ اساں   آسانی دے نال آئین وچ ضروری ترمیم کرتے ہوئے انہاں چھ نکات وچوں اکثر نوں   اس وچ جگہ دے سکتے نیں   جنہاں دے نتیجے وچ سیاسی صورت حال بہتر ہوسکتی اے۔ (جسٹس کار نیلیس دا پورا احترام کرتے ہوئے اساں   صرف ایہ کہنا چاہتے نیں   کہ انہاں نے اس معاملے نوں   قرار واقعی اہمیت نہ دیتے ہوئے محض اسے ٹالنے اُتے ای اکتفا کیتا اے۔
٢٠) کرنل حسن دے مطابق جنہیں26 مارچ 1969ء نوں  چیف مارشل لاایڈمنسٹریتر ہیڈکوارٹرز وچ JAG ڈپارٹمنٹ دے نمائندے دی حیثیت توں متعین کیتا گیا سی تے جو مارشل لا دے سارے عرصے وچ ہر لمحہ آئین سازی دے مسئلہ توں گہری وابستگی دے حامل رہے نیں  ، انہاں چھ نکات دا بظاہر مقصد علیحدگی نہاں سی جس توں انہاں دی مراد غالباَ َ ایہ اے کہ دیکھنے وچ ایہ چھ نکات علیحدگی دا پیش خیمہ معلوم نہاں ہُندے۔
٢١) ہمارے روبرو چند تے وی گواہان ایسے پیش ہوئے جنہاں انتخابی مہم دے مشکل دور وچ حکومت دی جانب توں مشرقی پاکستان دے بوہت قریب رہنے دا موقع ملیا سی جداں گورنر مشرقی پاکستان ایدمرل احسن تے مارشل لا ایڈمنسٹریٹر لفٹننٹ جنرل ایس ایم یعقوب انہاں دونے حضرات دا کہنا اے کہ انہاں یاد نہاں پیندا کہ کدی انہاں چھ نکات دے مفہوم تے مطالب دا غور تے سنجیدگی دے نال کوئی تجزیہ کیتا گیا ہو جاں انہاں دے اطلاق تے عواقت دا ای کوئی احاطہ کیتا گیا ہو!
٢٢) ایہ اندازہ لانا مشکل اے کہ کیاں کر اک مرکزی حکومت نوں  جس دے کول فقط دفاع تے امور خارجہ دے محکمے ہوں تے جسنوں   ٹیکساں دے نفاذ دا کوئی اختیار حاصل نہ ہو حقیقی معناں وچ اک بااختیار حکومت کہیا جاسکتا اے؟ اج دے جدید زمانے وچ اک ترقی پزیر ملک دی خارجہ پالیسی دا وڈا گہرا تعلق اس دی غیر ملکی تجارت توں ہُندا اے تے اگر وفاق غیر ملکی تجارت ای نوں   کنٹرول نہ کر سکے تو ایہ بات ہماری سمجھ وچ بالکل نہاں آندی کہ اوہ کس طرح اپنی خارجہ پالیسی اُتے مؤثر طریقے توں عمل پیرا ہو سکے گی؟ تے خارجہ پالیسی نوں   کنٹرول کیتے بغیر اک مرکزی حکومت کس طرح ملک دا دفاع کر سکتی اے؟
٢٣) عوامی لیگ دے (ترمیم شدہ) چھ نکات اس دے پروگرام نوں  (اصل) نکات دی بہ نسبت زیادہ مؤثر تے بھرپور طریقے توں پیش کرتے نیں  ، پر اپنی روح وچ اوہ سابقہ اصل نکات دے مقابلے وچ اتنے زیادہ مختلف وی نہاں کہ اساں   ایہ سوچنے لگاں کہ ایہ ترمیم شدہ چھ نکات علیحدگی ول لے جاندے نیں   جدوں کہ اصل نکات اس توں مبرا سن۔ اساں   ایہ محسوس کیتے بغیر نہاں رہ سکتے کہ کرنل حسن دے ظاہر کردہ خیالات کافی حد تک تیکنیکی سن بلکہ انہاں مضحکہ خیز وی کہہ سکتے نیں   پر ایہ بات قابل تعریف اے کہ اس بیان دے فوراَ َ ای بعد انہاں نے کہیا کہ چھ نکات وچ تبدیلی وی دی جاسکتی اے۔ ہن بوہت توں گواہ ساناں  مستقلاَ َ ایہ بتا رہے نیں   کہ شیخ مجیب الرحمٰن نے خود کہیا سی کہ چھ نکات اُتے مذاکرات ہوسکتے نیں   کیونجے بہرحال ایہ کسے مذہبی صحیفے دا حصہ نہاں نیں  !۔۔۔۔ پر ساناں  انہاں بیانات اُتے کسے قدر تعجب تے حیرت دا اعتراف کر لینا چاہیے۔ اگر حکمران جمایت دے خیال وچ چھ نکات دا مطلب علیحدگی نہاں سی تو یقیناَ َ انہاں وچ کوئی غلط بات نہاں سی تے اکثریت دی خواہشات نوں   جس دا تعلق ملک دے اک صوبے توں سی مغربی پاکستان دی جانب توں بغیر کسے سخت مخالفت دے قبول کیتا جاسکدا سی! لیکن ایسی صورت وچ اس بات اُتے اصرار کیاں کیتا جا رہیا اے کہ شیخ مجیب الرحمٰن چھ نکات اُتے سودے بازی دے لئی تیار سن؟درحقیقت انہاں نکات اُتے مذکرات جاں سودے بازی دا واضح مطلب ایہ سی کہ ایہ چھ نکات جوں دے توں قابل قبول نہاں ہو سکدے سن۔ جس دا بنیادی سبب ایہ سی کہ اوہ ملک دی سالمیت تے یک جہتی دے خلاف سن! اگر ایسا نہ ہُندا تو جنرل یحیٰی خان دی اکثریت دے اس مطالبے تے خواہش نوں  تسلیم کرنے وچ قطعاََ َ کوئی عذر نہاں ہُندا۔ انہاں نے خود کہیا انہاں نے صرف انہی امورومعلات نوں   آخری شکل دی اے جن اُتے مکمل طریقے توں اتفاق رائے موجود سی تے چوں کہ انہاں دی حیثیت محض اک نگران دی سی لٰہذا کوئی وی ایسا آئینی منصوبہ جوان دے طے کردہ بنیادی اصولاں توں متصادم نہ ہُندا انہاں یکساں طور اُتے قابل قبول ہو سکدا سی۔
٢٤) ہمارے خیال وچ اس مہم وچ عدم مداخلت دی دو وجوہات ہوسکتی نیں ۔ انہاں وچوں اک وجہ ایہ ہوسکتی اے کہ عوامی لیگ دے معاملے وچ عدم مداخلت دی پالیسی اختیار کرتے ہوئے حکومت انتہا نوں   پہنچ گئی کہ اس نے جماعتاں نوں   تحفظ دینے توں انکار کر دتا جنہاں دی کمپین وچ عوامی لیگ دخل اندازی کر رہی سی۔ مثال دے طور اُتے عوامی لیگ نے جماعت اسلامی دا اک جلسہ درہم برہم کر دتا مگر حکومت دی ایجینسیاں نے کوئی دخل اندازی نہاں دی تے تماشائی بنی دیکھتی رہاں۔ پاکستان ڈیموکریٹک پارٹی دے جلسے دا وی ایہ ای حال ہویا۔
٢٥) دوسرا سبب مشرقی پاکستان دے سویلین ملازمین دا طرز عمل سی اس بات وچ کوئی شک نہاں حکومت پاکستان جنرل یحیٰی خان دے ماتحت سی۔ کیونجے تمام ملک وچ مارشل لا نافذ سی۔ اس لئی مشرقی پاکستان دا انتظام وی مارشل لاءاتھارٹیز چلا رہی سی۔ لیکن مشرقی پاکستان وچ خدمات انجام دینے والے زیادہ تر سویلین ملازمین مشرقی پاکستانی سن اگرچہ اوہ اک ذہین طبقے توں تعلق رکھدے سن مگر اوہ انہاں جذبات توں متاثر ہوئے بغیر نہاں رہ سکدے سن جو اس وقت مشرقی پاکستان دے لوگاں وچ عام سن۔ ایہ متوقع سی کہ مشرقی پاکستانی ہونے دی حیثیت توں جذباندی طور اُتے عام پبلک دے جذبات وچ اوہ شریک ہوں گے لیکن انہاں دی تعلیم انہاں جذبات قابو پانے وچ کچھ مدد وی کرتی تد وی استحصال کیتے جانے دے الزام توں اوہ ضرور متاثر ہُندے۔ سول ملازمین نے دیکھ لیا سی کہ عوامی لیگ اک چڑھتا ہویا سورج اے تے مستقبل اسی دے ہتھ وچ اے۔ اگر ایہ وی فرض کر لیا جائے کہ اس جدوجہد دی ابتدائی مرحلے وچ ایہ بات واضح نہاں سی کہ شیخ مجیب الرحمٰن غیر متنازع فاتح دے طور اُتے ابھرے گا۔ فیر وی اقتدار دا مرکز فوج دے ہاتھاں توں منتقل ہو رہیا سی اس لئی مشرقی پاکستانی سول ملازمین دی نگاہاں ہن آنے والے حاکم ول توں لگی ہوئی تھاں بجائے اس حاکم دے جو جانے والا سی۔ اس دے علاوہ چھ نکاندی پروگرام وچ مشرقی پاکستان دی بیورکریسی دے لئی وی کشش سی۔ کیونجے اس وچ انہاں اپنی ترقی دے مواقع نظر آ رہے سن۔ اک طرح توں مشرقی پاکستان دے سول ملازمین دی اوہی حیثیت سی جو آزادی توں پہلے برصغیر وچ ہندو تے مسلمان سول ملازمین دی سی جو جذباندی طور اُتے کانگریس تے مسلم لیگ توں لگاؤ رکھدے سن۔ اس لئی اس وچ کوئی تعجب دی بات نہاں اے کہ مشرقی پاکستان دے سول ملازمین نے اپنا تمام اثر اس پارٹی دے حق وچ استعمال کیتا جو مشرقی پاکستان دے لئی کم کر رہی سی بجائے انہاں جماعتاں دے جن کارجحان قومی سی۔ لہٰذا ایہ حقیقت کہ عوامی لیگ کامیاب ہوگی شروع توں آشکار ہو گئی سی اگرچہ اس بات دی توقع کسے نوں  نہاں سی کہ اوہ ایسی بھاری کامیابی حاصل کر لے گی۔
٢٦) ایسا معلوم نہاں ہُندا کہ حکومت نوں  ایسے نتیجے دی توقع سی سیقلون جداں ہر واقعے دے بعد عوامی لیگ دی کامیابی دے امکانات روشن ہُندے جا رہے سن۔ حکومت دی خفیہ ایجینسیاں اندازہ لگیا رہی تھاں کہ مشرقی پاکستان وچ عوامی لیگ کو60 فیصد کامیابی حاصل ہو جائے گی جو مجموعی طور اُتے اکثریت نہاں ہوگی۔ ایہ نتیجے اس بات دے باوجود ظاہر ہوئے کہ حکومت خاموش تماشائی نہاں رہی۔ نتیجے اُتے اثر انداز ہونے دے لئی انتخابات دے دوران وچ اس نے پس پردہ کچھ کاروائیاں کیتیاں۔ جنرل یحیٰی نے اپنے اک بااعتماد نال میجر جنرل محمد عمر نوں   نیشنل سیکیورٹی کونسل دا سکریٹری مقرر کر دتا۔ ایسے حالات وچ ایہ اک ایسا عہدہ معلوم ہُندا سی کہ جس دے پردے وچ دوسری کاروائیاں دی جانی تھاں۔ ایہ بات تو درست اے کہ ایہ کونسل ایوب خان دے دور وچ بنائی گئی سی لیکن اس کونسل دے سارے اراکین نے جنہاں نے ہمارے سامنے بیان دتے تے جن وچ جنرل عمر وی شامل سن اس بات دا اعتراف کیتا اے جس مقصد دے لئی ایہ کونسل بنائی گئی سی اس دے لئی ایہ غیر مؤثر سی اس دے کول کوئی اختیارات وی نہاں سن تے نہ کوئی ایسا نظام سی جس دے تحت ایہ اپنا مقصد حاصل کر سکتی۔ ساناں  معلوم ہویا کہ جنرل یحیٰی خان نے اقتدار حاصل کرنے دے بعد ایسے شخص نوں   جوان دے اسٹاف آفیسر دی حیثیت توں کم کر چکا سی سیکریٹری مقرر کر دتا۔ جنرل عمر دی صدر دے کول براہ راست رسائی سی۔ انہاں نے کدی ایہ شکایت نہاں دی کہ اوہ غیر مؤثر سن تے نہ ای انہاں دے عہدے نوں   مؤثر بنانے دے لئی کوئی اقدام کیتے گئے۔ جنرل عمر دے کول سیف وچ بوہت وڈی رقم پئی ہوئی سی تے جدوں وڈی قیمت دے یونٹاں نوں   تبدیل کیتا گیا تو انہاں نے چھ لکھ روپے جمع کرائے۔ 4.12.72تک تن لکھ روپے کیش نکلوائے گئے تے انہاں دا کوئی حساب نہاں دتا گیا۔ اس دے نال جنرل عمر بار بار سیاست داناں توں ملتے رہدے سن۔ اس توں واضح طور اُتے نتیجہ اخذ کیتا جاسکتا اے۔
٢٧) ستمبر 1970ء وچ سیلاباں نے مشرقی پاکستان نوں  آگھیرا تے یحیٰی خان نوں   قومی تے صوبائی اسمبلیاں دے انتخابات 7اور 17دسمبر دے لئی ملتوی کرنے پئے۔ مجیب الرحمٰن نے اصرار کیتا کہ اس موقع اُتے سیلاباں دی وجہ توں انتخابات ملتوی کرنے دی کوئی وجہ نہاں سی کیونجے مشرقی پاکستان دے لئی ایہ کوئی غیر معمولی بات نہاں سی۔ مشرقی پاکستان دے لوگ پانی وچ آدھے غرق رہنے دے عادی نیں  ۔ ممکن اے کہ یحٰیی خان نے خلوص دے نال سوچیا ہو کہ اکتوبر وچ انتخابات کرنا قابل عمل نہاں اے اسی وجہ توں انہاں نے ملتوی کر دتے ہوں۔ دوسری سیاسی جماعتاں نے وی انتخابات ملتوی کرانے دا مطالبہ کیتا اس لئی ایہ نہاں کہیا جاسکتا کہ انتخابات ملتوی کرنے وچ یحیٰی خان دا فیصلہ بدنیندی اُتے مبنی سی۔ ایہ کہنا کافی ہوگا کہ انتخابات ملتوی کرنے توں مہم چلانے دے لئی مزید دو مہینے دا اضافہ ہو گیا تے اس طرح آمرانہ دور دی مدت وچ اضافہ ہو گیا۔
٢٨) اس دا اک تے بر نتیجہ ایہ وی نکلا نومبر 1970ء وچ مشرقی پاکستان سیقلون دا شکار ہویا تے اسے عوامی لیگ نے مغربی پاکستانیاں دے خلاف پہلے توں موجود شدید نفرت نوں  بڑھانے دے لئی استعمال کیتا۔ انہاں نے دعویٰ کیتا کہ مصیبت دے اس وقت وچ نہ تو مغربی پاکستان دے رہنماؤں نے تے نہ ای حکومت نے جس وچ مغربی پاکستان دے لوگاں دی اکثریت سی مشرقی پاکستان دے لئی کوئی ہمدردی دی مغربی پاکستان دے اک رہنما خان عبد الولی خان نے بیان دتا اس وقت سوائے انہاں دے مغربی پاکستان دے کسے رہنما نے مشرقی پاکستان دا دورہ نہاں کیتا تے عوامی لیگ نے اس بات نوں   مشرقی پاکستان دے نال ظالمانہ سلوک نہاں تو عدم توجہی دا سلوک کرنے توں تعبیر کیتا۔ مغربی پاکستان وچ اک اہم سیاسی جماعت دے اک رہنما نے ہمارے سامنے بیان دتا کہ مشرقی پاکستان وچ مغربی پاکستان دے رہنماؤں دے صرف جانے توں کچھ نہاں ہُندا مشرقی پاکستان دے لئی مادی امداد بھیجی گئی سی۔ ایہ بات درست اے۔ لیکن انسانی جذبات کدی کدی حقیقی امداد توں زیادہ دکھاوے دی ہمدردی توں متاثر ہوجاندے نیں۔ اساں   ایہ نہاں کہتے کہ اس موقع اُتے مغربی پاکستان دے رہنماؤں دی عدم موجودگی مشرقی پاکستان دے لوگاں نوں   خفیف کرنے دے لئی سی جاں انہاں دی عدم توجہی دا نتیجہ سی۔ شاید انہاں نے ایہ صحیح طور اُتے سوچیا سی کہ اوہ مادی مدد بھیج دیں تے خود انتخابی مہم دی ضرورت دے پیش نظرمغربی پاکستان وچ موجود رہاں۔ اساں   ایہ اس لئی کہہ رہے نیں   کہ اس بات نے اک اہم کردار ادا کیتا تے اس توں مجیب دی حیثیت مزید مستحکم ہو گئی۔ ہن ایہ بات بالکل واضح سی کہ مجیب انتخابات اُتے چھا جائے گا سیقلاں دے بعد چند جماعتاں نوں   چھڈ کر دوسری تمام جماعتاں انتخابات توں علحیدہ ہوگئاں تے مجیب دے لئی میدان خالی چھڈ دتا۔
٢٩) انتخابی مہم دے بارے وچ ایہ دلچسپ حقیقت اے کہ جس اکثریت توں مجیب کامیاب ہوئے تے انتخابات دے بعد جس دی وجہ توں انہاں دی طاقت تے کمزوری ظاہر ہوئی اس دی مجیب نوں  توقع سی۔ انہاں شروع ای توں اس بات دا اندازہ سی کہ بھاری اکثریت دی وجہ توں اوہ اپنی پارٹی دے قیدی ہو کر رہ جائے گا اس لئی انہاں نے کونسل مسلم لیگ نوں   کچھ نشستاں پیش کیتیاں کچھ جماعت اسلامی کوپیش کیتیاں تے انہاں توں وعدہ کیتا کہ اوہ انہاں حلقاں توں اپنے امیدوار کھڑے نہاں کرے گا ایسا معلوم ہُندا اے کہ مشرقی پاکستان دی نشستاں دی واضح اکثریت چاہدے سن مگر پورے پاکستان وچ اکثریت نہاں چاہدے سن جتھے تک اساں   نے سُنواں   اے۔ اوہ چاہدے سن کہ انہاں تقریباَ َ 120 نشستاں حاصل ہو جائاں جس توں اوہ ایوان وچ سب توں وڈی جماعت دے رہنما بن جائاں مگر انہاں مکمل اکثریت حاصل نہ ہو ساناں  احساس اے کہ بیان توں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ مجیب چاہدے سن کہ چھ پوائنٹس دی بنیاد اُتے مذکرات کرو بجائے اس دے اس پروگرام نوں   اوہ ایوان وچ اپنی قوت دے ذریعے منظور کرائاں ایہ وڈا مشکل ہوگا تے ناانصافی وی ہوگی کہ چھ نکات دے سلسلے وچ مجیب الرحمٰن دے اراداں دے بارے وچ بغیر انہاں دے جاں انہاں دی جماعت دے کسے رکن دی شہادت لئی فیصلہ کر لیا جائے۔
٣٠) پر کونسل مسلم لیگ تے جماعت اسلامی نے اس پیشکش نوں  قبول نہ کرنے دا فیصلہ کیتا۔ غالباَ َ انہاں دا خیال سی کہ اوہ زیادہ نشستاں حاصل کر سکاں گی نتیجے ساناں  معلوم نیں  ۔
٣١) انتخابات 7 دسمبر1970ء نوں  اختتام پزیر ہوئے ماسوا انہاں چند حلقہ ہائے انتخابات دے جتھے پولنگ سمندری طوفان دے باعث ملتوی کردی گئی سی حتمی نتیجے وچ شیخ مجیب الرحمٰن نے مشرقی پاکستان وچ 162 نشستاں وچوں 160 نشستاں حاصل کیتیاں تے مغربی پاکستان وچ پاکستان پیپلز پارٹی واحد سب توں وڈی جماعت دے طور اُتے ابھر کر سامنے آئی جس نے 138 نشستاں وچوں 84 نشستاں حاصل کیتیاں۔ خواتین دی 13 نشستاں بعد وچ اُتے دی جانی تھاں تے ظاہر اے کہ مشرقی پاکستان وچ ایہ عوامی لیگ نوں   ملیاں تے مغربی پاکستان وچ انہاں دی تعداد پاکستان پیپلز پارٹی نوں   ملی۔
٣٢) اصولی طور اُتے تے اگر جغرافیائی حالات عملی طور اُتے مختلف ہُندے تو وی اک جماعت دا مکمل اکثریت دے نال ابھرنا تے دوسری پارٹی دا بوہت زیادہ نشستاں حاصل کرنا جو گھٹ توں گھٹ اکثریندی پارٹی دے تقریباَ َ نصبف ہو اک آئینی تے جمہوری طرز حکومت دے لئی مثالی سی۔ مگر ہماری بدقسمتی ایہ سی عوامی لیگ نے مغربی پاکستان وچ اک وی نشست حاصل نہ دی تے اسی طرح پاکستان پیپلز پارٹی نے مشرقی پاکستان وچ کوئی نشست حاصل نہ دی۔ اس دے علاوہ اک حقیقت ایہ وی سی کہ مجیب الرحمٰن نے جس علاقے توں اکثریت حاصل دی اوہ طبعی طور اُتے باقی ملک توں ملیا ہویا نہاں سی بلکہ حقیقت ایہ اے کہ اس دے درمیان وچ اک ایسا ملک حائل سی جو تاریخی وجوہات دی بنیاد اُتے پاکستان تے خاص طور اُتے اس دی سلامتی دا مخالف اے تے ایہ سب کچھ اس حقیقت دے سامنے منسلک سی کہ قومی اسمبلی جسنوں  ہر چند قنون ساز ادارے دے طور اُتے کم کرنا سی بنیادی طور اُتے دستور ساز ادارہ سی۔ اس وقت ایہ کہنا وڈا آسان اے کہ شیخ مجیب الرحمٰن اپنے قنون ساز ادارے دے الیکشن دی مہم وچ کامیاب ہوئے تے انہاں نے اک آئینی پروگرام دی مہم چلائی اوروضح طور پراعلان کیتا کہ اوہ انہاں انتخابات نوں   ریفریڈم سمجھتے نیں   لٰہذا ایہ بات واضح اے کہ جمہوریت تے انصاف دا مطالبہ اک جیسا اے تے ایہ کہ انہاں اس بنیاد اُتے آئین تیار کرنے دی جازات دی جائے مگر بدقسمتی توں ہر آسان بات سچ نہاں ہوتی۔
٣٣) ملک طبعی طور اُتے یکجا نہاں سی۔ نہ ای آئین ملک دی معروضی حالت دے مطابق سی۔ آئین بنانا از خود کوئی مسئلہ نہاں سی۔ جیسا کہ اساں  نے دیکھیا کہ قنون ساز ادارے دے کول واحد مسئلہ تے صوباں دے درمیان وچ اقتدار دی تقسیم رہ گیا سی۔ جدونکہ ایہ اک وفاقی ہونا چاہیے سی تے اس امر دی مشکل توں تردید دی جاسکتی اے کہ وفاق محض پورے وفاقی یونٹاں دی آبادی دی اکثریندی رائے توں وجود وچ نہاں آ سکتا بلکہ اسے ہر فیڈرل یونٹ دی امنگاں دا حامل ہونا چاہیے۔ ایہ درست اے کہ ہمارا ملک فیڈریشن دا اک کلاسک نمونہ نہاں جس وچ فیڈریٹنگ یونٹ خود مختار ہُندے نیں   جو عمومی رائے توں وفاق وچ شامل ہُندے نیں  ۔ ہمارا ملک اک صدی تک واحدانی طرز حکومت دے تحت چلدا رہیا۔ وفاق پہلی مرتبہ غیر منقسم ہندوستان دے لئی 1935ء وچ تجویز کیتا گیا۔ جتھے اس وقت وی فیڈریٹنگ یونٹ پہلی مرتبہ یونین وچ نہاں آئے۔ حقیقت توں قطعی دور جتھے تک وفاق دی شقاں دا تعلق اے 1935ء دا ایکٹ نافذ نہ ہو سکا تے ایہ بات یاد رکھنی چاہیے کہ ایہ ایکٹ از خود قومی اسمبلی دے ووٹ دا نتیجہ نہاں سی بلکہ اسے برطانوی پارلیمنٹ نے بنایا سی اس وچ کوئی شک نہاں کہ ایہ ہندوستانی عوام دی خواہشات نوں   تسلیم کرنے دا اقدام سی مگر انہاں دی مرضی نہاں۔ وفاق آزادی ہند ایکٹ1947ء دے نال وجود وچ آیا تے اس وقت تک ایہ حکومت ہند دا ایکٹ سی۔ اس وچ کوئی شک نہاں کہ 1956کا آئین ہمارے اپنے عوام دی اسمبلی نے منظور کیتا۔ لیکن ایتھے وی ایہ یونٹاں دی رضامندی دا نتیجہ نہاں سی۔ 1962ء دا آئین برائے ناں وفاقی سی۔ تے اک وفاقی آئین حقیقتاَ َ 1970ء دی منتخبہ اسمبلی نے پہلی مرتبہ منظور کرنا سی۔ اس قسم دی اسمبلی دے بارے وچ ایہ کہنا کہ اوہ وفاقی آئین اس وجہ توں تیار کر سکے گی کہ وفاق دا اک فیڈریٹنگ یونٹ جو ملک دی نصف توں زیادہ آبادی اُتے مشتمل اے پورے ملک دے لئی آئین بنا کر اپنی شرط منوا سکے گا۔ جس دا باقی حصہ ایسے رقبہ دے اعتبار توں کہاں زیادہ اے تے چار فیڈرینٹنگ یونٹاں اُتے مشتمل اے تے اس دے جغرفیائی سیاسی تے جذباندی حقائق، آزادی دے بعد توں وقوع پزیر ہونے والے واقعات نوں   نظر انداز کرنا اے۔
) عوامی لیگ دی انتخابات وچ وی اس کامیابی دے بعد پورے مشرقی پاکستان دا صوبہ بے صبری توں قومی اسمبلی دی طلبی دا منتظر رہیا تے امید دی جاندی سی کہ پاکستان دی تریخ وچ اک نویں باب دا آغاز ہوگا جس وچ مشرقی پاکستان اک غالب کردار ادا کرے گا لیکن اس دے نال ای اک خدشہ ایہ وی سی کہ انتخابات وچ کامیابی دے باوجود اقتدار دا دعویٰ کرنے دا اہل نہ ہو سکے۔ ایہ اک قسم دا احساس سی تے اگر حقیقت ہو تو بوہت چنگا سی۔ اس دے علاوہ اک تے مخفی خدشہ مغربی پاکستان جاں فوج وی سی جو مشرقی پاکستان دے خیال وچ تغیر پزیر صورت حال وچ اقتدار نہاں چھڈے گا جس اُتے اوہ گزشتہ 12 سال توں قابض رہے۔
٣٥) دسمبر دا مہینہ گزر گیا تے حالے تک ایسی علامت نہاں سی کہ اجلاس بلایا جائے۔ 3جنوری 1971 نوں  شیخ مجیب الرحمٰن نے اک عظیم الشان جلسہ منعقد کیتا جس وچ انہاں نے قومی تے صوبائی اسمبلیاں دے منتخب ارکان توں حلف لیا تے پارٹی دے صوبائی خود مختیاری دے پروگرام توں وفاداری دا عہد لیا۔ شیخ مجیب الرحمٰن وقت گزرنے دے نال نال اپنے اس موقف توں پیچھے ہٹتے رہے کہ چھ نکات اُتے بات چیت ہوسکتی اے اوراب انہاں نے ایہ موقف اختیار کر لیا کہ چھ نکات بنگلہ دیش دے عوام دی ملکیت نیں   تے انہاں اُتے سودے بازی دا کوئی سوال ای پیدا نہاں ہُندا۔ ممکنہ طور اُتے حیرت انگیز تقریباَ َ یکطرفہ انتخابی نتیجے دے نال ایہ حقیقت وی شامل سی کہ انتظامیہ نے عوامی لیگ دی انتخابی مہم وچ کوئی مداخلت نہاں دی مجیب الرحمٰن نوں   سیاسی قوت دے نشے توں سرشار کر دتا۔ دوسری جانب ایہ وی درست اے کہ اس اکثریت دے نال مجیب الرحمٰن اک طرف توں کوئی آزاد انسان نہاں سن۔ انہاں وچ نسبتاَ َ کم اکثریت دے نال مذکرات کرنے دی کوئی لچک تے استعداد باقی نہاں رہی سی۔ اس دوسرے نقطہ نظر دے بارے وچ بوہت کچھ کہیا جاسکتا اے۔ دسمبر 1970 تے 7 جنوری 1971ء دے درمیان وچ دے باعث جنرل یحیٰی خان تے مجیب الرحمٰن دی ڈھاکہ وچ ملاقات وی صورت حال بہتر بنانے وچ ممد ثابت نہ ہو سکی۔ بہرحال مجیب نے اس وقت اک جلسہ عام منعقد کیتا اس دا مقصد قوت دا مظاہرہ سی جاں نہاں مگر اس وچ پارٹی دے ارکان نے انہاں اُتے مکمل اعتماد تے وفاداری دا اظہار کیتا بشرطیکہ اوہ چھ نکات اُتے قائم رہاں۔ جاں انہاں اُتے پارٹی نے دباؤ ڈالا کہ اوہ پروگرام نوں   جاری رکھنے نوں   یقینی بنائاں۔ ایہ اک ایسا سوال اے جس اُتے اس وقت پارٹی دے کسے وی رکن دی غیر موجودگی دے باعث ( جس نے کوئی کردار ادا کیتا ہو) کسے اطمینان بخش نتیجہ اُتے پہنچنا مشکل اے۔ بہرحال دونے صورتاں دے درمیان وچ فرق بوہت کم۔ صورت حال ایہ سی کہ عوامی لیگ قطعی طور اُتے اک ایسی صورت حال توں پابند سی جتھے اس دے چھ نکاندی پروگرام توں پہلو تہی جاں مفر مشکل سی۔ انتخابی نتیجے تے 3 جنوری 1971ء دے جلسہ عام دے درمیان وچ جنرل یحٰیی خان ول توں دونے طرف دے رہنماؤں نوں   اکھٹا کرکے تبادلہ خیال کرنے دی ظاہراَ َ کوئی کوشش نہاں کیتی گئی۔ اگرچہ بعد وچ جدوں انہاں نے کوشش دی تو شیخ مجیب الرحمٰن نے سخت رویہ اختیار کیتا۔ ایسا کرنا ناگزیر سی لیکن ایسی کسے کوشش دی کامیابی دے لئی ایہ بوہت پہلے ہونا ضروری سی۔ یعنی جلسہ عام توں پہلے اگرچہ اس دے لئی مقررہ تریخ 3 جنوری 1971ء دا کوئی اندازہ نہاں سی۔ حقیقت وچ ایہ ملاقات انتخابی نتیجے دے چار ہفتے بعد تک نہاں ہو سکی۔
٣٦) ایتھے اس توں ہٹ کر چھ نکاندی پروگرام اُتے مغربی پاکستان دی پارٹیاں دا انتخابات توں پہلے تے بعد دی صورت حال اُتے رد عمل دا ذکر کرنا مناسب ہوگا۔ مغربی پاکستان وچ کم و بیش تمام جماعتاں نے چھ نکاندی پروگرام دی مخالفت دی۔ ایہ کہنا کہ صرف پاکستان پیپلز پارٹی نے مخالف نہاں دی وڈا طنز ہوگا۔ انتخابات دے بعد پیپلز پارٹی ای سی جو انہاں دی مخالفت وچ سب توں زیادہ شور مچانے والی سی جدونکہ دوسراں دی مخالفت کم سی ہمارے خیال وچ ایہ کہنا درست اے کہ جدوں دوسراں نے چھ نکاندی پروگرام دی مخالفت ترک کر دی سی۔ انہاں دا نقطہ نظر عام طور اُتے انتخابات دے بعد دے زمانے وچ پاکستان پیپلز پارٹی دے نقطہء نظر دی مخالفت سی۔ ایہ ذکر کرنا راست ہوگا کہ پاکستان پیپلز پارٹی دے رہنماؤں دا پارٹی دے عام جلساں وچ زیادہ زور چھ نکاندی پروگرام اُتے نہاں سی بلکہ انہاں نے اپنی مہم وچ زیادہ زور سوشلسٹ پروگرام پردیا۔ پارٹی دے چئیرمین نے ہمارے روبرو شہادت دیتے ہوئے انہاں وجوہات دا کسے قدر تفصیل توں ذکر کیتا۔ اس دے آغاز وچ انہاں نے اس بات توں انکار کیتا کہ انہاں نے حقیقتاَ َ چھ نکاندی پروگرام دی مخالفت نہاں دی تے ایہ وی کہیا کہ چھ نکاندی پروگرام دے مضمرات ایسے سن کہ جسلہ عام وچ بیان نہاں کیتے جاسکدے سن کیونجے عوام سیاسی تے آئینی معاملات سمجھنے توں قاصر سن۔ پر انہاں نے کہیا کہ پڑھے لکھے تے بار کونسلاں جداں دانشوراں دے نسبتاَ َ چھوٹے اجتماعات وچ انہاں نے بار بار اپنے نقطہ نظر دی وضاحت دی کہ چھ نکاندی پروگرام ملک دے مفاد وچ نہاں بلکہ اس دا مطلب علیحدگی اے۔
٣٧) اس پس منظر وچ جنرل یحیٰی خان مشرقی پاکستان گئے۔ ایڈمرل احسن دی شہادت جنرل یحیٰی خان تے اس دی ٹیم دی شیخ مجیب الرحمٰن دے نال بحث و تبادلہء خیال اُتے آمادگی اُتے روشنی ڈالتی اے۔ اساں  نے اس توں پیشتر اس دا حوالہ دتا اے کہ جو ہمارے نزدیک چھ نکاندی پروگرام دا مطالعہ نہ کرنے دا موجب اے۔ 6جنوری 1971ء نوں   جنرل یحیٰی دے پرنسپل اسٹاف افسر جنرل پیرزادہ نے مشرقی پاکستان دے گورنر ایڈمرل احسن توں ملاقات دی تے انہاں توں چھ نکاندی پروگرام دی اک نقل دے حصول دے لئی کہیا تاکہ اگلے روز صدر اس اُتے مجیب الرحمن تے انہاں دے ساتھیاں توں بات چیت کر سکاں۔ اس موقع اُتے صدر دی ٹیم دے کول چھ نکاندی پروگرام نقل دے حصول دے لئی کہیا تاکہ اگلے روز صدر اس اُتے مجیب الرحمٰن تے انہاں دے ساتھیاں توں بات چیت کرسکاں۔ اس موقع اُتے صدر دی ٹیم دے کول چھ نکاندی پروگرام دی نقل دا موجود نہ ہونا آنکھاں کھولنے دے کافی اے پر ایڈمرل نے خاص طور اُتے ایہ پچھیا کہ کیتا چھ نکاندی پروگرام دا تجزیہ کیتا جاچکا اے تاکہ اس دے مضمرات تے خامیاں دا پتہ چل سکے تے صدر مخصوص سوالات کرنے دے قابل ہو سکاں تو جنرل پیرزادہ نے جواب دتا کہ ایسا کوئی تجزیہ نہاں ہویا تے اگلے روز جو کچھ وی غوروخوص ہونے والا اے اوہ اک مختصر میٹنگ وچ ہوگا، زیادہ تفصیل توں بحث مباحثہ کرنے دے ہور مواقع ہوں گے۔
٣٨) چنانچہ دوسرے دن اک اجلاس منعقد ہویا جس وچ جنرل یحیٰی خان دے علاوہ اوتھے دے پرنسپل اسٹاف افسر تے ایڈمرل احسن موجود سن۔ عوامی لیگ ول توں شیخ مجیب الرحمٰن، مسٹر تاج الدین، مسٹر نذرالاسلام، مسٹر قمر الزماں، کھونڈ کر مشتاق احمد تے کپٹن منصور علی سن۔ شیخ مجیب الرحمٰن نے اپنا چھ نکاندی پروگرام پیش کیتا تے بعض سوالاں دے جواب دتے جو جنرل یحیٰی خاں نے اٹھائے تے کہیا ( ایتھے اساں  ایڈمرل احسن دی شہادت پیش کرتے نیں   ) ( جناب عالی! ہن تساں  جان گئے نیں   کہ چھ نکاندی پروگرام کیتا اے۔ اس سوال وچ بوہت معنی خیزی اے۔ جنرل یحیٰی خان دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ انہاں نے کہیا کہ ذاتی طور اُتے انہاں چھ نکاندی پروگرام دے خلاف کوئی اعتراض نہاں مگر مجیب نوں   مغربی پاکستان دے رہنماؤں نوں   نال لے کر چلنا ہوگا۔ جس اُتے شیخ مجیب نے جواب دتا کہ یقیناَ َ جناب عالی! تساں  مہربانی کرکے اسمبلی دا اجلاس ممکنہ طور اُتے چھیندی از چھیندی بلائاں تے وچ تجویز کردا آں کہ 15فروری 1971ء نوں   بلائاں تے تساں   دیکھے گا کہ وچ نہ صرف سادہ بلکہ تقریباَ َ دو تہائی اکثریت حاصل کراں گا۔
٤٠) ایڈمرل احسن نے اس میٹنگ دی کارروائی دے حال نوں  جاری رکھتے ہوئے ایہ کہیا کہ انتہائی اکثریت دے نال عوامی لیگ مغربی پاکستان دے مفادات دی پروا کیتے بغیر اپنا آئین مسلط کر سکتی اے تو شیخ مجیب الرحمٰن نے جو جواب دتا اوہ دلچسپ اے۔ وچ اک جمہوری آدمی ہوں تے پورے پاکستان دی اکثریت دا رہنما ہوں۔ وچ مغربی پاکستان دے مفادات نوں   نظر انداز نہاں کر سکتا۔ وچ صرف مشرقی پاکستان تے مغربی پاکستان دے عوام دے سامنے جوابدہ نہاں ہوں بلکہ عالمی رائے دا وی خیال رکھنا اے وچ ہر کم جمہوری اصولاں دے مطابق کراں گا تے اس دا آغاز کرتے ہوئے میناں   امید اے کہ تساں   ڈھاکہ اسمبلی دے اجلاس توں تن چار روز پہلے آئین گے وچ تہاناں   اپنے آئین دا مسودہ دکھاواں گا۔ اگر تہاناں   اس اُتے اعتراضات ہوئے تو تساں   دی خواہشات نوں   مدنظر رکھاں گا۔ اکثریندی پارٹی دے لیڈر دی حیثیت توں اسمبلی وچ صدراندی خطاب دے لئی مسودہ تیار کراں گا۔ وچ اسمبلی وچ جمہوریت بحال کرنے دی تساں   دی کوششاں اُتے شکریہ ادا کراں گا تے فیر اساں   اک جمہوری پارلیمنٹ دے سارے عمل دا جائزہ لیں گے۔ اساں   سبجیکٹ کمیٹیاں بنائے گا۔ مسائل اُتے بحث ہوگی تے قابل قبول فارمولے اسمبلیاں توں باہر تے اندر تیار کرے گا۔
٤٢) آئین دی تدوین دے سلسلے وچ کچھ مزید بحث مباحثہ وی ہویا تے آخر وچ شیخ مجیب نے کہیا۔ جناب عالی میری پارٹی تہاناں  پاکستان دا آئندہ منتخب صدر بنانا چاہتی اے تے ایہ اک اعزاز اے تے میرا خیال اے کہ تساں   اس دے اہل نیں   کیونجے تساں   نے ملک وچ جمہوریت نوں   بحال دی اے صدر نے جواب دتا کہ اوہ اک سپاہی نیں   تے جاں تو بیرک وچ واپس جائے گا جاں فیر گھر۔ اس دوران وچ ہلکے پھلکے انداز وچ کچھ تے بحث مباحثہ ہویا جس وچ جنرل یحٰیی خان نے عوامی لیگ نوں   پاکستان پیپلز پارٹی دے نال مل کر کم کرنے دی ضرورت پرزور دتا کیونجے اوہ مغربی پاکستان دی سب توں وڈی پارٹی اے۔ اس پرشیخ مجیب الرحمٰن نے پھردہرایا کہ اوہ یقیناَ َ اس جماعت کااور مغربی پاکستان دی دوسری جماعتاں دا وی تعاون چاہے گا تے کہیا کہ اوہ تسلیم کرتے نیں   کہ مغربی پاکستان اس حد تک خود مختاری نہاں چاہتا جس حد تک مشرقی پاکستان لیکن اس دے لئی اوہ ہر قسم دی مدد دینے دے لئی تیار نیں   تے مغربی پاکستان دے رہنما جو وی انتظامات کرنا چاہے گا اوہ اس وچ مداخلت نہاں کرے گا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:1972 دے کم گٹھ:2000 وچ پاکستان گٹھ:پاک بھارت جنگ 1971 گٹھ:پاک فوج گٹھ:پاکستان وچ 1972 گٹھ:پاکستانی تریخی دستاویزات گٹھ:پاکستانی سیاست گٹھ:مخصوص دستاویزات گٹھ:ڈان (اخبار)
چک 48-3آر
چک 48-3آر  ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے تیجے سوئے (لنڈو) 3آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 3آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا چ وس رہیا اے ۔
چک 190 مراد
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ تصیل حاصلپور چ وس رہیا اے ۔
ٹپٹن کاؤنٹی
ٹپٹن امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 47 باراں ایل
چک 47 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
دس گلاں
دس گلاں یہودی مت وچ پیغمبر موسا نوں خدا ولوں ٹلہ سینائی تے یہودی لوکاں لئی دسیاں گیاں گلاں نیں جیہڑیاں یہودی مت دا مڈھ نیں۔ ایہ بائبل وچ وی ہے نیں۔ ایہ دس گلاں ایہ نیں:
گٹھ:یہودیت گٹھ:اسرائیل دی تریخ
چک 50 باراں ایل
چک 50 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
چک 48 باراں ایل
چک 48 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
چک 49 باراں ایل
چک 49 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
ٹراؤسڈیل کاؤنٹی
ٹراؤسڈیل امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
انٹرنیشنل کرکٹ کونسل دے سنگی
انٹرنیشنل کرکٹ کونسل دے 101 کل سنگی نیں جنہاں وچوں 10 پکے نیں۔
مُکھ
مُکھ اک انسانی انگ اے۔ اے تون توں اتے تے سر توں تھلے ہُندا اے ۔ ایہنوں پنجابی چ طنزیا طور تے بوتھا تے پیار نال مُکھڑا آکھیا جاندا اے ۔
چک 52 باراں ایل
چک 52 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
چک 51 باراں ایل
چک 51 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
سور ٹبر
سور ٹبر ددپلانے جانوراں دا اک ٹبر اے۔ ایہدے وچ 5 ٹوکرے تے 20 دے نیڑے ونڈاں نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سور ٹبر
یونیکوئی کاؤنٹی
یونیکوئی امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 53 باراں ایل
چک 53 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
بیٹسمین
کرکٹ دی کھیڈ وچ بلے نال کھیڈنوالے کھڈاری نوں جیہڑا کریز تے کھلوکے بالر دی کرائی گئی بال نوں بلا ماردا اے اوہنوں بیٹسمین کیندے نیں۔ کھیڈن دے کم نون بیٹنگ کیندے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کرکٹ
صوبا گبھلا یونان
وشکارلہ یونان یونان دا اک صوبہ اے۔ اس دا راجکعر ایتھنز اے-
چک 54 باراں ایل
چک 54 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
چک 192 مراد
چک 192 مراد ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ تصیل حاصلپور چ وس رہیا اے ۔
میدھا پاٹکر
میدھا پاٹکر (جم 1 دسمبر 1954) بھارتی سماجی کارکن، نرمدا بچاؤ تحریک دی بانی میمبر، ترقی پسند لوک سنگٹھناں دے اک گٹھجوڑ لوک لہراں دے نیشنل الائنس دی بانی اتے ریوا جیونشالا دی پربندھک اے۔ اوہ گلوبل پیمانے تے وڈے ڈیماں دے ترقی دے، ماحول، سماجی اتے معاشی اثر بارے کھوج کرن بارے عالمی کمیشن دی نمائندہ سی۔ آپ دے پیؤ وسنت کھنولکر بھارت دا آزادی گھلاٹیا سی اتے ماں اندو صدر ناں دی ادارہ دی میمبر سی۔ ایہہ ادارہ معاشی، تعلیمی اتے جسمانی سمسیاواں نال دو-چار ہندیاں عورتاں دی مدد کردی سی۔
چک الف 55 باراں ایل
چک الف 55 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
میدھا پاٹکر
سکھیا
میدھا پاٹکر نے "رئیا کالج" توں بی۔ایس۔سی۔اتے ٹاٹا انسٹیچیوٹ آف سوشل سائنسز توں سوشل ورق موضوع وچ ایم۔اے۔ کیتی۔ ایم۔اے۔ کرن توں بعد اس نے پنج ورھے سوے-اچھا نال بمبئی دے جھگی-جھونپڑی واسیاں لئی سماج بھلائی دے کم کرن والیاں ادارےآں اتے دو ورھے اتر-پوربی گجرات دے قبیلیاں لئی کم کیتا۔
نرمدا بچاؤ تحریک
میدھا پاٹکر نے نرمدا بچاؤ تحریک ماتحت نرمدا گھاٹی دے ترقی لئی الیکے پراجیکٹاں توں لوکاں نوں جاگروک کرایا۔ اسنے جنگلاں دی انہیواہ کٹائی اتے کھیتی یوگ زرخیز زمین دے نقصان نوں روکن لئی گجرات سرکار خلاف جھنڈا چکیا۔ سکولی طالب علماں اتے عامَ لوکاں وچ اوہ "میدھا تائی" اتے "میدھا دیدی" وجوں جانی جان لگی۔ بھارت دے بہت سارے کسان، قبیلے، دلت، عورتاں اتے کامے این۔بی۔اے۔ دے حق وچ کھڑے ہو گئے۔ چندرما تے تاریاں دی روشنی ویلے وی میدھا پاٹیکر ہتھ وچ لالٹین پھڑی، پیریں فلیٹ جتے پائی، پہاڑاں دے نال نال بھیڑے رستیاں تے بینر تے پینفلٹ لے کے دھرتی نوں بچاؤن دا پرچار کم کردیاں اپنی زندگی دا سفر طے کردی جاندی۔ ایہہ اہنساوادی اے جسنے نرمدا دے کنڈھیاں تے کئی وار لما سماں ورت (1991، 1993، 1994) رکھے تے مانسون ایجیٹیشن چلا ئے۔
250px|noframe|کھبے|میدھا پاٹکر [[2011ء وچ ]] نرمدا بچاؤ آندولن اک سماجی تحریک اے جس دا آغاز 1985ء وچ شروع ہويا تے جس وچ آدی واسی، کسان، مچھوارے، مزدور تے ہور لوک جو نرمدا وادی وچ نيں تے دانشور بہ شمول ماہرین ماحولیات، انسانی حقوق دے کارکن، سائنس دان، مدرسین، فنکار جو منصفانہ تے پائیدار ترقی دے حامی سن، شامل ہوئے۔ گجرات دا سردار سروور ڈیم نرمدا اُتے سب تو‏ں وڈا ڈیم اے جتھ‏ے عوامی عدم تشدد جد و جہد سماجی تے ماحولیا‏ت‏ی لاگتاں، غیر جمہوری منصوبہ بندی تے غیر منصفانہ فائدے د‏‏ی تقسیم اُتے سوالیہ نشان لگیا رہی ا‏‏ے۔ سردار سروور تو‏ں متاثرہ علاقےآں وچ جد و جہد ہن وی جاری اے تے وسیع و اوسط نرمدا د‏‏ی ڈیماں تے ذیلی ندیاں دا وی ایہی حال ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں منصوبے تو‏ں متاثر خانداناں دا بازآبادکاری د‏‏ی زمینات دا حصول ممکن ہوئے سکیا اے تے سردار سروور ڈیم تو‏ں بے گھر ہوئے 40,000 خاندان اج وی بغیر بازآبادکاری د‏‏ی زندگی جی رہے نيں۔ اس ڈیم تو‏ں متعلق کئی دعوے تے معاشی، سماجی تے ماحولیا‏ت‏ی تنقیداں جدید طور اُتے سچ ثابت ہوئے چکے نيں۔
یہ آندولن 1992ء تو‏ں جیون شالاواں (مدارس زندگی) چلا رہیا اے جنہاں تو‏ں 5000 طلبہ فارغ التحصیل ہوئے چکے نيں۔ انہاں وچو‏ں کئی ایتھلیٹیکس وچ زیر تربیت نيں تے کچھ کئی انعامات وی جیت چکے نيں۔ آندولن نے کامیابی تو‏ں دو خُرد برقابی منصوبےآں نو‏‏ں قائم کر چکيا اے تے چلا وی چکيا اے نو‏‏ں سردار سروور ڈیم وچ غرقاب ہوئے چکے نيں۔ اوہ پچھلے تن دہاں تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں کئی شعبےآں وچ زیر عمل اے، جنہاں وچ صحت، ملازمت نو‏‏ں یقینی بنانا، غذا دا حق، بازآباد کاری، ماحولیا‏ت‏ی تحفظ تے عوامی تقسیم دا نظام شامل نيں۔
گھر بچاؤ گھر بناؤ آندولن
یہ ممبئی وچ گھراں دے تحفظ د‏‏ی اک جد و جہد ا‏‏ے۔ اس دا آغاز 2005ء تو‏ں ہويا اے تے ایہ جھگی جھونپڑیاں دے مکیناں دے حقوق تے انہاں لوکاں دے لئی نبرد آزما نيں جو مختلف باز آبادکاری تے بازترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں وچ بِلڈراں تو‏ں دھوکھا خوردہ نيں۔ ایہ سب کچھ اس وقت شروع ہويا جدو‏ں حکومت مہاراشٹر غریباں دے 75,000 گھراں نو‏‏ں 2005ء وچ منہدم کر دیندی اے، جو اس د‏ی انتخابی وعدےآں تو‏ں انحراف سی۔ عوام د‏‏ی مضبوط تحریک میدھا پاٹکر تے ہور لوکاں د‏‏ی جانب تو‏ں قائم ہُندی اے جدو‏ں اوہ مذکورہ بالا نعرہ آزاد میدان ممبئی وچ اک عوامی جلسے نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے لگاندی ا‏‏ے۔ ایہ عوامی رد عمل ہی سی کہ برادریاں نو‏‏ں انہاں اراضی اُتے بازآباد کيتا گیا تے حق رہائش، پانی، بجلی، موری تے روزگار نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا۔
ڈیماں دا عالمی کمیشن (World Commission on Dams)
میدھا پاٹکر ڈیماں دے عالمی کمیشن د‏‏ی کمیشنر رہ چکيت‏یاں نيں۔ اک انٹرویو وچ انہاں نے واضح کر دتا سی کہ بھارت ترقیا‏ت‏‏ی وعدہ نو‏‏ں پورا کرنے وچ ناکا‏م اے مگر انہاں تجویز کردہ ڈیماں تو‏ں بے شمار لوک بے گھر ہوئے جاندے نيں۔
ٹاٹا نانو پلانٹ سینگور
ٹاٹا موٹرز د‏‏ی جانب تو‏ں اک فیکٹری د‏‏ی تعمیر شروع کيتی گئی تاکہ انہاں د‏‏ی $2,500 ڈالر د‏‏ی لاگت د‏‏ی کار ٹاٹا نانو سِینگور وچ بنائی جا سک‏‏ے۔ میدھا نے اس دے مغربی بنگال وچ قیام د‏‏ی مخالفت کيتی۔ انہاں دے قافلے اُتے حملہ کيتا گیا، مبینہ طور اُتے بھارتیہ مارکسوادی کمیونسٹ پارٹی کارکناں د‏‏ی جانب تو‏ں کپاسیبیریہ دے مقام اُتے جو مشرقی مڈناپور ضلع وچ جدو‏ں اوہ جھگڑےآں وچ گھرے نندیگرام دے دورے اُتے جا رہیاں سن۔ احتجاج دے عروج اُتے رتن ٹاٹا نے تبصرے کیتے جنہاں وچ سوال ایہ سی کہ احتجاجیاں دے چنداں دے مآخذ کیہ نيں؟ اکتوبر 2008ء وچ ٹاٹا نے اعلان کيتا کہ فیکٹری د‏‏ی تعمیر مکمل نئيں ہوئے گی تے نانو د‏‏ی فیکٹر سنند، گجرات وچ قائم ہوئے گی۔
نندی گرام، مغربی بنگال وچ زبردستی زمین دے عطیاں د‏‏ی مزاحمت (2007ء)
میدھا نے کئی حمای‏تی اقدامات دا حصہ رہی جنہاں وچ کولکات‏ا وچ دیوالی دے موقع اُتے اُپواس، بھیڑاں نو‏‏ں یکجا کرنا، کئی قومی فورماں وچ شکایات تے دانشوراں تے ملک بھر وچ مختلف شہریاں د‏‏ی حمایت حاصل کرنا۔ آخر کار جد و جہد مقامی عوام دے حق وچ کامیاب ہوئی جنہاں نو‏ں وڈی تعداد وچ ریاستی تشدد دے دوران اپنی جاناں گنوانی پئی۔
لواسا
لواسا مہاراشٹر وچ ہندوستان کنسٹرکشن کارپوریشن دا اک منصوبہ ا‏‏ے۔ ایہ اک تکمیل شدنی شہر ا‏‏ے۔ لواسا منصوبہ پی سائی ناتھ د‏‏ی جانب تو‏ں زیر تنقید ہويا اے کیونجے اس دے لئی پانی دا غیر منصفانہ استعمال اک ایسی ریاست وچ کیہ گیا اے جتھ‏ے کساناں د‏‏ی بدترین خودکشیاں ہوئیاں نيں۔ میدھا نے لواسا دے دیہاتیاں دے نال ناگپور دے ماحولیا‏ت‏ی نقصان اُتے احتجاج کيتا۔ انہاں نے اس منصوبے دے خلاف سپریم کورٹ وچ اک مفاد عامہ دا مقدمہ وی درج کيتا ا‏‏ے۔
گولی بار انہدام
2 تے 3 اپریل 2013ء نو‏‏ں ممبئی دے گولی بار علاقے وچ اک انہدامی کارروائی ہوئی جس وچ 43 گھر خالی کیتے گئے تے 200 لوک بے گھر ہوئے۔ اس پورے منصوبے دا مقصد انہاں ہزاراں خانداناں نو‏‏ں اپنی جگہ تو‏ں ہٹانا اے جو 50–100 سال پرانی رہائشاں اُتے قابض نيں تے مطالبہ ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ اوتھے رہیاں تے انہاں نو‏ں شراکتی رہائشی حق دتا جائے۔ میدھا 500 تو‏ں ودھ جھگی جھوپڑیاں والےآں دے نال غیر معینہ مدت د‏‏ی بھکھ ہڑتال شروع د‏‏ی تاکہ ہور انہدام نو‏‏ں معاملے د‏‏ی تحقیق تک روکیا جا سک‏‏ے۔ میدھا نے ایہ الزام عائد کيتا کہ جھگی جھوپڑیاں د‏‏ی بازآبادکاری اسکیم د‏‏ی آڑماں بِلڈراں د‏‏ی رشوت تے ظلم وستم دا سلسلہ رہیا اے تے مطالبہ کيتا کہ سلم ڈویلرز ریہابی لیٹیشن اتھاریٹی چھ منصوبےآں نو‏‏ں روک دے، جدو‏ں تک کہ قاعدے د‏‏ی تحقیق نہ کيت‏ی جائے۔ تحقیقات تو‏ں جزوی حل تلاش کيتا گیا، جس دے بعد تو‏ں مکین اپنی جد و جہد جاری رکھے ہوئے نيں۔
شک‏ر ک‏ے نو‏‏ں آپریٹیوز بچانے دا مشن
مہاراشٹر دے شک‏ر ک‏ے نو‏‏ں آپریٹیوز نو‏‏ں سیاست داناں، جنہاں وچ ویہہاں مہاراشٹرائی کابینی وزراء وی شامل نيں، 2014ء تک میدھا نے احتجاجاں نو‏‏ں منطم کيتا۔ انہاں نے توضیح د‏‏ی کہ "سیاست داناں نو‏‏ں کلیدی زمین دے ٹکڑےآں، قدیم آلات تے مشینری تو‏ں دلچسپی ہُندی اے "۔ انہاں نے الزام عائد کيتا کہ ریاستی حکومت صتعتی اثاثہ جات حقیر قیمتاں اُتے فروخت کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ مالیپنڈ، ناسیک د‏‏ی گیرنا شکر فیکٹر دے خلاف مقدمہ درج ہويا اے تے چھگن بھوجبل دے خاندان اُتے اک مقدمہ بھارت دے سپریم کورٹ وچ زیردوران ا‏‏ے۔ فیکٹری د‏‏ی غیر مستعملہ زمین مقامی کساناں دے دوبارہ قبضے وچ اے تے اس اُتے کاشت کاری جاری ا‏‏ے۔ ایہ کسان کوآپریٹیو دے عطیہ کنندگان نيں جو سابق وزیر د‏‏ی جانب تو‏ں گری ہوئی قیمتاں وچ خرید کر نجی ملکیت وچ گری ہوئی قیمتاں اُتے دے چکے نيں۔
ہیرانندنی زمین دا اسکم
میدھا پاٹکر تے ہور کچھ کارکناں نے ممبئی ہائی کورٹ وچ مفاد عامہ دا مقدمہ زمینات د‏‏ی تجارتی دنیا وچ مشہور شخصیت نِرنجن ہیرانندنی اُتے قابل ادا گھراں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی بجائے رئیسانہ عمارتاں بناکر خلاف ورزی کرنے دا لگایا۔ ہیرانندنی نے 230 ایکڑ زمین دے لئی 1986ء وچ لیز اُتے دستخط کی، جس د‏‏ی شرح فی ہیکٹیر اک روپیہ سی۔ ایہ سہ رخی معاہدہ سی جس وچ ممبئی میٹروپالیٹن علاقائی ترقی اتھاریٹی تے ریاست وی شامل سی۔ مفاد عامہ دا جواب دیندے ہوئے مہاراشٹر ہائی کورٹ دے جج نے کہیا کہ ہم تعمیرات د‏‏ی کشش اورممبئی شہر دے لئی تعمیری معجزہ بنانے دے ارادے د‏‏ی تعریف کردے نيں، مگر اسيں ایہ دیکھدے نيں کہ کلیۃً سب تو‏ں اہ‏م تے شاید واحد سہ رخی معاہدہ د‏‏ی شرظ نو‏‏ں نظر انداز کرنا ایتھ‏ے دیکھ رہے نيں (یہ کہ قابل ادا گھر بنائے جاواں جو 40 تو‏ں 80 مربع میٹر اُتے محیط ہونا)۔ جے حساب لگایا جائے تاں موجودہ بازار د‏‏ی قیمت دے حساب تو‏ں اسکم د‏‏ی لاگت 450 بلین سی۔ 2012ء دے فیصلے وچ ہیرانندنی اُتے حکم عائد ہويا کہ اوہ 3,144 گھر کم تنخواہ زمراں دے لئی ہیرانندنی باغات تو‏ں پہلے بنائے جو زیر غور سن ۔ ایہ مقدمہ ممبئی ہائی کورٹ وچ آخری سماعت دے مرحلے تو‏ں گزر رہیا ا‏‏ے۔
کوواڈا نیوکلیائی منصوبہ
thumb|سجے|میدھا پاٹکر [[رائٹ لائیولی ہوڈ ایوارڈ|رائٹ لائیولی ہُوڈ ایوارڈ فاؤنڈیشن دے نال]]
میدھا پاٹکر آندھرا پردیش دے سریکاکُلم ضلع دے راناستھلم منڈل دے کوواڈا علاقے وچ زمین دے حصول د‏‏ی سخت مخالفت کيتی کہ مجوزہ نیوکلیائی پلانٹ ماحولیات تے علاقے دے لوکاں دے لئی آفت بن سکدا ا‏‏ے۔
بھکھ ہڑتال
ستا ادھیکاریاں ولوں نرمدا ڈیم نوں ہور اچا چکن لئی کیتے فیصلے دے خلاف وچ میدھا 26 مارچ، 2006 توں بھکھ ہڑتال تے بیٹھ گئی۔ اس دی ایہہ ہڑتال ویہہ دناں دے لمے ویلے لئی چلی۔ اس دی سوچ اے کہ بجلی پیدا کرن لئی ڈیم بناؤن دی تھاں ہور زریعہ پیدا کیتے جانے چاہیدے ہن۔ اس نوں کئی وار پولیس دا تشدد سہنا پیا۔ اس نے کئی وار جیل جا کے سرکاری افسراں تے جت حاصل کیتی۔
الزام
مدھ پردیش سرکار نے نرمدا بچاؤ تحریک تے غیرملکی خزانہ حاصل کرکے اس دی اواضع منورتھاں لئی ورتوں کرن دا الزام لایا اتے ایہہ وی کیہا کہ اندولنکاریاں ولوں لوکاں دے مڑ-وسیبے دی عمل وچ رکاوٹ پائی جا رہی اے۔ اصل وچ اس دے کم عالمی اتے آزاد بھارت دے لوکاں نوں قدرتی زریعاں، انسانی حقاں، ماحول اتے ترقی کارجاں بارے مڑ سوعدہ لئی ہوکا دندے ہن۔
ریوا جیونشالا
ریوا جیونشالا ماتحت 9 رہائشی اتے چار ڈے-سکول چل راے ہن۔ ایہناں سکولاں وچ استاداں ولوں راج اتے مقامی پاٹھکرم نوں مقامی لوکاں دی بولی وچ ہی پڑھایا جا رہا اے۔ میدھا پاٹیکر پنڈاں وچ رہن والے لوکاں نال رل کے کم کیتے، قبیلیاں دے بچیاں نوں سکھیا مہیا کرائی۔
سیاسی میل
اسنے عامَ آدمی پارٹی دی میمبر شپ لئی اتے پارٹی نے 16 فروری 2014 نوں اسنوں اتر مشرق ممبئی توں 2014 پارلیمنٹ چون لئی لڑاؤن دا اعلان کیتا گیا۔
جنوری 2014ء وچ میدھا پاٹکر عام آدمی پارٹی (عآپ) وچ شامل ہوئی۔ اوہ تے انہاں د‏‏ی تنظیم نیشنل الائنس آف پیپلز موومنٹز نے عآپ نو‏‏ں لوک سبھا انتخابات دے دوران تائید فراہ‏م کيتی۔
میدھا نے 2014ء دے لوک سبھا انتخابات وچ شمال مشرقی ممبئی تو‏ں عآپ دے امیدوار دے طور اُتے لڑاں۔ اوہ صرف 8.9% جُٹا پاواں تے ہار گئی۔ جدو‏ں کہ کیریت سوماجیا (بی جے پی امیدوار، فاتح) سرلسٹ رہے تے سنجے پاٹل (این سی پی دوسرے نمبر اُتے رہ‏‏ے۔ اوہ عآپ د‏‏ی ابتدائی رکنیت تو‏ں 28 مارچ، 2015ء نو‏‏ں استعفا دے چکيت‏یاں نيں۔
اعزاز
سماجی کارجکرتا، ماحول پریمی اتے انسانی حقاں دی پرتپالک ہون کرکے میدھا نوں دینا ناتھ منگیشکر، مہاتما پھولے، گولڈمین ماحول، رائیٹ لولیہڈ، گرین ربن (بی۔بی۔سی۔ ولوں) اتے نیشنل ہیومن رائیٹس اعزاز حاصل ہو چکے ہن۔
حوالے
گٹھ:1954 دے جم گٹھ:آدی واسی فعالیت پسند گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی خواتین سیاست دان گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی سیاست دان خواتین گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:بھارتی خواتین سماجی کارکنان گٹھ:بھارتی ماہرین ماحولیات گٹھ:عام آدمی پارٹی دے سیاست دان گٹھ:بھارتی فعالیت پسند خواتین گٹھ:گجرات، بھارت دیاں عورتاں سیاست دان گٹھ:ممبئی دے سیاست دان گٹھ:مہاراشٹر دیاں عورتاں سیاست دان گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:سماج سیوی گٹھ:سماجی تحریکاں گٹھ:بھارت دے سماجی کارکن گٹھ:1954ء دے جم
چک رڑی 55 باراں ایل
چک رڑی 55 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
دمیترووگراد
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ شہر سربیا دا اک شہر اے تے سربیا دے ضلع چ واقع اے ۔
یونین کاؤنٹی، ٹینیسی
یونین امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
سنہری طوطی
سنہری طوطی اک نکا پنچھی اے۔
صوبہ وشکارلہ مفدونیہ
وشکارلہ مفدونیہ یونان دا اک صوبہ اے۔ اس دا راجکعر ایتھنز اے-
چک 56 باراں ایل
چک 56 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
وان بورن کاؤنٹی، ٹینیسی
وان بورن امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 58 باراں ایل
چک 58 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
چک 59 باراں ایل
چک 59 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
ٻ
ہور ویکو
گٹھ:اکھر
چک 49-3آر
چک 49-3آر  ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے تیجے سوئے (لنڈو) 3آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 3آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا چ وس رہیا اے ۔
گُربھیج سنگھ گورایا
گربھیج سنگھ گورایاپنجابی اکادمی دلی دے سیکٹری ہن| اوہ دلی دی تیس ہزاری عدالت وچ ایڈیشنل پبلک پراسیکیوٹر تعینات سن۔ اہناں دا جم 26 جنوری، 1967 نوں سردار بلی سنگھ گورایا اتے ماں  گرمیت کور دے گھر ہریانہ دے ضلعے سرسا وچ ہویا۔ اہناں نے قانون اتے ایم۔ اے۔ پنجابی دی پڑھائی کیتی ہوئی اے ۔ اوہ اک کسان پروار نال تعلق رکھدے ہن۔  گوربھیج سنگھ گرایا دی اگوائی وچ پنجابی اکادمی دلی نے ولکھن کامیابیاں  کیتیاں ہن ۔
پنجابی اکادمی، دلی دے سکتر وجوں پراپتیاں
گربھیج سنگھ گرایا دی اگوائی وچّ پنجابی اکادمی دلی نے ولکھن پراپتیاں کیتیاں ہن| گربھیج سنگھ گرایا، سکتر، پنجابی اکادمی، دلی نے پنجابی بھاشا، ساہت اتے سبھئچار نوں راجدھانی دلی وچ پرپھلت کردیاں پنجابی ساہت-سبھئچار وراثتی میلہ، پنجابی رنگ-منچ اتسوَ، وساکھی میلہ، انتر-راشٹری سیمینار ، کانفرنساں اتے پنجاب دے پرمپراگت سنگیت دا اتسوَ آدی وکاری سماگماں دا سفل آیوجن کر کے نویاں پرتاں پائیاں۔اوہناں دے کارجکال دے دوران اکادمی دیاں گتیودھیاں صرف دلی دیاں بھوگولک حداں تکّ ہی محدود نہ رہِ کے دلیوں باہر وی پنجابی بھاشا تے ساہت دے وکاس لئی نرنتر جاری ہن۔ اوہ نیشنل بکّ ٹرسٹ دے صلاح کار بورڈ دے میبر اتے دلی سرکار دی میتھلی بھوجپری اکادمی دے سکتر وجوں وی سیواواں نبھا رہے ہن۔اوہناں نے اکادمی دے کم نوں آدھونک سنچار سوچنا تکنیک اتے سوشل میڈیا  نال جوڑن وچّ اہم یوگدان پایا ہے جس نال اکادمی دیاں گتیودھیاں دا پسار دیش ودیش تکّ ودھیا ہے ۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
چک 193 مراد
چک 193 مراد ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
چک 61 باراں ایل
چک 61 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
ڄ
ڄ سندھی دا اک اکھر اے۔
ہور ویکو
گٹھ:اکھر
وارن کاؤنٹی، ٹینیسی
وارن امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
صوبہ کریٹ
کریٹ یونان دا اک صوبہ اے۔ اس دا راجکعر ایتھنز اے-
Crete
چک 62 باراں ایل
چک 62 باراں ایل ضلع ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی دا نہر 12ایل اتے اک پنڈ اے ۔
ݙ
ݙ پن٘جابی بولی دی خاص آوازاں ݢوں ظاہر کرن لئی اک اکھر اے۔ اینوں ݙے پڑھنے آں۔ ݙ دی مثالاں:
ݙانگ، ݙوئی، ݙاتری، ݙکھݨ، ݙیوا، ݙیـݨ، ݙہی، ݙیݙر، ݙاکو، ݙاڑھی، ݙاند، ݙند، ݙول، ݙانگ، ݙاچی
ہور ویکو
گٹھ:اکھر
ݨ
ݨ پنجابی شاہ مکھی لپی دا اک اکھر اے۔ اس توں علاوا ایہ ہور بولیاں وچ وی موجود اے۔ پنجابی گرمکھی لپی تے ہندی دیو ناگری لپی وچ وی اس صوت واسطے اکھر موجود نیں۔
اُٹھّݨ بہݨ noun, masculine	company; close acquaintance 3	ਉਡਾਣ ਉਡਾਰੀ
اُݨ verb	imperative form of ਉਣਨਾ, knit, weave, string 5	ਉਤਸ਼ਾਹਹੀਣ
اُتشاہ ہیݨ adjective	apathetic, impassive, dull 6	ਉਦਮਣ ਉੱਦਮੀ
اُدمݨ اُدّمی adjective, feminine/adjective, masculine	enterprising, energetic, active, industrious; noun, masculine enterpreneur 7	ਉਧੇੜਬੁਣ
اُدھیڑبُݨ noun, masculine	perplexity, dilemma, anxious thought, worry, indecision 8	ਉਪਚੋਣ
اُپچوݨ noun, feminine	by-election 9	ਉਪਜਾਊਪਣ
اُپجاؤپݨ noun, masculine	productivity, fertility, fecundity 10	ਉਲਝਣ
اُلجھݨ noun, feminine	entanglement, complex problem, complication, dilemma, quandary, imbroglio, perplexity, embarrassment, contretemps 11	ਊਣ
اودݨ adverb	on that day 13	ਅਸ਼ਟ ਕੋਣ
اشٹ کوݨ noun masculine, adjecitve	octagon 14	ਅਹਿਣ