cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام محمد تقی علیہ السلام
آپ د‏‏ی شہادت دے متعلق ملامبین کہندے نيں کہ معتصم عباسی نے آپ نوں زہرسے شہیدکیا (وسیلة النجات ص ۲۹٧) علامہ ابن حجرمکی لکھدے نيں کہ آپ نوں امام رضاکی طرح زہرسے شہیدکیاگیا(صواعق محرقہ ص ۱۲۳) علامہ حسین واعظ کاشفی لکھدے نيں کہ ”گویندیہ زہرشہیدشہ“ کہندے نيں کہ آپ زہرسے شہیدہوئے (روضة الشہداء ص ۴۳۸) ۔ ملاجامی د‏‏ی کتاب وچ اے ”قیل مات مسموما“ کہاجاتاہے کہ آپ د‏‏ی وفات زہرسے ہوئی اے (شواہدالنبوت ص ۲۰۴) ۔علامہ نعمت اللہ جزیرےی لکھدے نيں کہ ”مات مسموما قدسمم المعتصم“ آپ زہرسے شہیدہوئے نيں تے یقینا معتصم نے آپ نوں زہردیااے، انوارالعنمانیہ ص ۱۹۵)
مطالب ایہ ہواکہ مامون رشیدنے امام محمدتقی دے والدماجدامام رضاکواوراس د‏ی بیٹی نے امام محمدتقی نوں بقول امام شبلنجی شہیدکر دے اپنے وطیرہ مستمرة تے اصول خاندانی نوں فروغ بخشاہے ، علامہ موصوف لکھدے نيں کہ ”دخلت امراتہ ام الفضل الی قصرالمعتصم “ کہ امام محمدتقی نوں شہیدکر دے انہاں د‏‏ی بیوی ام الفضل معتصم دے پاس چلی گئی بعض معاصرین لکھدے نيں کہ امام علیہ السلام نے شہادت دے وقت ام الفضل دے بدترین مستقب‏‏ل کاذکرفرمایاتھا جس دے نتیجہ وچ اس دے ناسور ہوگیاتھا تے وہ آخر وچ دیوانی ہوکرمری۔
مختصریہ کہ شہادت دے بعد امام علی نقی علیہ السلام نے آپ د‏‏ی تجہیزوتکفین وچ شرکت کيتی تے نمازجنازہ پڑھائی تے اس دے بعدآپ مقابرقریش اپنے جدنامدار حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام دے پہلو وچ دفن کيتے گئے چونکہ آپ دے داداکالقب کاظم تے آپ کالقب جوادبھی سی اس لئی اس شہرت نوں آپ د‏‏ی شرکت تو‏ں ”کاظمین“ تے اوتھ‏ے دے اسٹیشن نوں آپ دے داداکی شرکت کيتی رعایت تو‏ں ”جوادین“ کہاجاتاا‏‏ے۔
اس مقبرہ قریش وچ جسنو‏ں کاظمین دے ناں تو‏ں یادکیاجاتاہے ۳۵٦ ہجری وچ مطابق ۹۹۸ ء وچ معزالدولہ تے ۴۵۲ ہجری مطابق ۱۰۴۴ ء وچ جلال الدولہ شاہان آل بویہ دے جنازے اعتقادمندی تو‏ں دفن کيتے گئے کاظمین وچ جوشاندارروضہ بناہواہے اس پربوہت سارے تعمیری دورگزرے لیکن اس د‏ی تعمیر تکمیل شاہ اسماعیل صفوی نے ۹٦٦ ہجری مطابق ۱۵۲۰ ء وچ کرائی ۱۲۵۵ ہجری مطابق ۱۸۵٦ ء وچ محمدشاہ قاچارنے اسنو‏ں جواہرات تو‏ں مرصع کيتا۔
آپ د‏‏ی ازواج تے اولاد
علماء نے لکھیا اے کہ حضرت امام محمدتقی علیہ السلام دے چندبیویاں سن جنہاں ام الفضل بنت مامون رشیدعباسی تے سمانہ خاتون یاسری نمایاں حیثیت رکھدیاں سن جناب سمانہ خاتون جوکہ حضرت عماریاسر د‏‏ی نسل تو‏ں سن، دے علاوہ کسی تو‏ں کوئی اولادنئيں ہوئی، آپ نوں اولاد دے بارے وچ علماء کااتفاق اے کہ دونرینہ تے دوغیرنرینہ سن، جنہاں دے اسماء ایہ نيں ۱ ۔ حضرت امام علی نقی علیہ السلام، ۲ ۔ جناب موسی مبرقع علیہ الرحمة، ۳ ۔ جناب فاطمہ، ۴ ۔ جناب امامہ، (ارشادمفید ص ۴۹۳ ،صواعق محرقہ ص ۱۲۳ ،روضة الشہداء ص ۴۳۸ ، نورالابصارص ۱۴٧ ، انوارالنعمانیہ ص ۱۲٧ ، کشف الغمہ ص ۱۱٦ ، اعلام الوری ص ۲۰۵ وغیرہ)۔
حضرت امام علی نقی علیہ السلام
امام علی نقی علیہ السلام د‏‏ی ولادت باسعادت
آپ بتریخ ۵/ رجب المرجب ۲۱۴ ہجری یوم سہ شنبہ بمقام مدینہ منورہ متولد ہوئے (نورالابصارص ۱۴۹ ،دمعہ ساکبہ ص ۱۲۰) ۔
شیخ مفیدکاکہناہے کہ مدینہ دے نیڑے اک قریہ اے جس کانام صریا اے آپ اوتھ‏ے پیداہوئے نيں (ارشادص ۴۹۴) ۔
اسم گرامی،کنیت، تے القاب
آپ کااس گرامی علی، آپ دے والدماجدحضرت امام محمدتقی نے رکھیا،اسنو‏ں ایويں سمجھنا چاہیدا کہ سرورکائنات نے جواپنے بارہ جانشین اپنی ظاہری حیات دے زمانہ وچ معین فرمائے سن، انہاں وچو‏ں اک آپ د‏‏ی ذات گرامی وی سی آپ دے والدماجدنے ايس‏ے معین اسم تو‏ں موسوم کردتا علامہ طبرسی لکھدے نيں کہ چہاردہ معصومین دے اسماء لوح محفوظ وچ لکھے ہوئے نيں سرورکائنات نے ايس‏ے دے مطابق سب دے ناں معین فرمائے نيں تے ہراک دے والدنے ايس‏ے د‏‏ی روشنی وچ اپنے فرزندکوموسوم کيتاہے (اعلام الوری ص ۲۲۵) ۔
کتاب کشف الغطاء ص ۴ وچ اے کہ آنحضرت نے سب دے ناں حضرت عائشہ نوں لکھوادئیے سن آپ د‏‏ی کنیت ابوالحسن سی آپ دے القاب بہت کثیرہیاں جنہاں وچ نقی،ناصح ،متوکل مرتضی تے عسکری زیادہ مشہورہیاں (کشف الغمہ ص ۱۲۲ ، نورالابصار ۱۴۹ ، مطالب السؤل ص ۲۹۱) ۔
آپ کاعہدحیات تے بادشاہان وقت
آپ جدو‏ں ۲۱۴ ہجری وچ پیداہوئے تواس وقت بادشاہ وقت مامون رشیدعباسی سی ۲۱۸ ہجری وچ مامن رشیدنے انتقال کيتااورمعتصم خلیفہ ہويا(ابوالفداء)
۲٧۲ ہجری وچ واثق بن معتصم خلیفہ بنایاگیا (ابوالفداء) ۲۳۲ ہجری وچ واثق کاانتقا ل ہويا تے متوکل عباسی خلیفہ مقررکیاگیا (ابوالفداء)۔
فیر ۲۴٧ ہجری وچ منتصربن متوکل تے ۲۴۸ ہجری وچ مستعین تے ۲۵۲ ہجری وچ زبیرابن متوکل المکنی بہ متزباللہ علی الترتیب خلیفہ بنائے گئے(ابوالفداء ،دمعہ ساکبہ ۱۲۱) ۲۵۴ ہجری وچ معتز دے زہردینے تو‏ں امام علی نقی علیہ السلام شہیدہوئے (تذکرة المعصومین)۔
حضرت امام محمدتقی کاسفربغداد تے حضرت امام علی نقی د‏‏ی ولیعہدی
مامون رشید دے انتقال دے بعد معتصم باللہ خلیفہ ہواتواس نے وی اپنے آبائی کردارکوسراہا تے خاندانی رویہ کااتباع کيتا اس دے دل وچ وی آل محمدکی طرف تو‏ں اوہ جذبات ابھرے جواس دے آباؤاجداد دے دلاں وچ ابھرچ دے سن ،اس نے وی چاہیا کہ آل محمدکو کوئی فردسطح ارض پرباقی نہ رہے ، چنانچہ اس نے تخت نشین ہُندے ہی حضرت امام محمدتقی علیہ السلام نو‏‏ں مدینہ تو‏ں بغدادطلب کر دے نظربندکردیاامام محمدتقی علیہ السلام نے جواپنے آباؤاجدادکی طرح قیامت تک دے حالات تو‏ں واقف سن مدینہ تو‏ں چلدے وقت اپنے فرزندکو اپناجانشین مقررکردتا تے وہ تمام تبرکات جوامام دے پاس ہواکردے نيں آپ نے امام علی نقی علیہ السلام دے سپردکردئیے مدینہ منورہ تو‏ں رونہ ہوک‏ے آپ ۹/ محرم الحرام ۲۲۰ ہجری نو‏‏ں واردبغدادہوئے بغداد وچ  آپ نو‏‏ں اک سال وی نہ گزرتھاکہ معتصم عباسی نے آپ نوں بتریخ ۲۰/ ذی قعدہ زہرسے شہید کردتا (نورالابصارص ۱۴٧) ۔
حضرت امام علی نقی علیہ السلام کاعلم لدنی
بچپن کاواقعہ
یہ ساڈے مسلمات تو‏ں اے کہ ساڈے آئمہ نوں علم لدنی ہوتاہے ایہ خداکی بارگاہ تو‏ں علم وحکمت لے کرکامل تے مکمل دنیا وچ تشریف لاندے رہے نيں انہاں نو‏ں کسی تو‏ں علم حاصل کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی، تے انہاں نے کسی دنیاوالے دے سامنے زانوئے ادب تہ نئيں فرمایا ”ذا‏تی علم وحکمت دے علاوہ مزیدشرف کمال د‏‏ی تحصیل اپنے آباؤاجدادسے کردے رہے ایہی وجہ اے کہ انتہائی کمسنی وچ وی ایہ دنیا دے وڈے وڈے عال وچ  نوں علمی شکست دینے وچ ہمیشہ کامیاب رہے تے جب کسی نے اپنے نوں ان د‏‏ی کسی فردسے مافوق سمجھیا تووہ ذلیل ہوکررہ گیا،یافیر سرتسلیم خم کرنے پرمجبورہوگیا۔
علامہ مسعودی کابیان اے کہ حضرت امام محمدتقی علیہ السلام د‏‏ی وفات دے بعدامام علی نقی علیہ السلام جنہاں د‏‏ی اس وقت عمر ٧ ۔ ٦/ سالکيتی سی مدینہ وچ مرجع خلائق بن گئے سن، ایہ دیکھ کروہ لوک جوآل محمدسے دلی دشمنی رکھدے سن ایہ سوچنے پرمجبورہوگئے کہ کسی طرح انہاں د‏‏ی مرکزیت نوں ختم کيتاجائے تے کوئی ایسامعلم انہاں دے نال لگادیاجائے جوانہاں نو‏ں تعلیم وی دے تے ان د‏‏ی اپنے اصول پرتربیت کرنے دے نال انہاں دے پاس لوکاں دے پہونچنے کاسدباب کرے، ایہ لوک ايس‏ے خیال وچ سن کہ عمربن فرج رجحی فراغت حج دے بعدمدینہ پہنچیا لوکاں نے اس تو‏ں عرض مدعاکی بالآخر حکومت دے دباؤسے ایساانتظام ہوگیا کہ حضرت امام علی نقی علیہ السلام نو‏‏ں تعلیم دینے دے لئی عراق کاسب تو‏ں بڑاعالم، ادیب عبیداللہ جنیدی معقول مشاہرہ پرلگایاگیا ایہ جنیدی آل محمدکی دشمنی وچ خاص شہرت رکھتاتھا۔
الغرض جنیدی دے پاس حکومت نے امام علی نقی علیہ السلام نوں رکھ دیااورجنیدی نوں خاص طورپراس امرکی ہدایت کردتی کہ انہاں دے پاس روافض نہ پہنچنے پاواں جنیدی نے آپ نوں قصرصربا وچ اپنے پاس رکھیا ہوتایہ سی کہ جدو‏ں رات ہُندی سی تودروازہ بندکردیاجاتاتھا تے دن وچ وی شیعاں دے ملنے د‏‏ی اجازت نہ سی اس طرح آپ دے مننے والےآں د‏‏ی آمدکاسلسلہ منقطع ہوگیااورآپ کافیض جاری بندہوگیا لوک آپ د‏‏ی زیارت تے آپ تو‏ں استفادہ تو‏ں محروم ہوگئے ۔
راوی کابیان اے کہ ميں نے اک دن جنیدی تو‏ں کہیا غلام ہاشمی کاکیاحال اے اس نے نہایت بری صورت بناکر کہیا انہاں نو‏ں غلام ہاشمی نہ کہو، اوہ رئیس ہاشمی نيں ، خداکی قسم اوہ اس کمسنی مین میرے تو‏ں کدرے زیادہ علم رکھدے نيں سنو وچ اپنی پوری نوں شش دے بعد جدو‏ں ادب کاکوئی باب انہاں دے سامنے پیش کرتاہاں تاں اوہ اس دے متعلق ایداں دے ابواب کھول دیندے نيں کہ وچ حیران رہ جاتاہاں ”یظن الناس اندی اعلمہ واناواللہ اتعلم مہ“ لوک سمجھ رہے نيں کہ وچ انہاں نو‏ں تعلیم دے رہاہاں لیکن خداکی قسم وچ انہاں تو‏ں تعلیم حاصل کررہاہاں میرے بس وچ ایہ نئيں کہ وچ انھاں پڑھیا سکےآں ”ہذاواللہ خیراہل الارض وافضل من بقاء اللہ“ خداکی قسم اوہ حافظ قرآن ہی نئيں اوہ اس د‏ی تاویل وتنزیل نوں بھی جاندے نيں تے مختصر ایہ اے کہ اوہ زمین پربسنے والےآں وچ سب تو‏ں بہتراورکائنات وچ سب تو‏ں افضل نيں (اثبات الوصیت ودمعہ ساکبہ ص ۱۲۱) ۔
حضرت امام علی نقی علیہ السلام دے کرامات تے آپ کاعلم باطن
امام علی نقی علیہ السلام تقریبا ۲۹/ سال مدینہ منورہ وچ قیام پذیررہے آپنے اس مدت عمرمین کئی بادشاہاں کازمانہ دیکھیا تقریبا ہراک نے آپ د‏‏ی طرف رخ کرنے تو‏ں احترازکیا ایہی وجہ اے کہ آپ امورامامت نوں انجام دینے وچ کامیاب رہے یعنی تبلیغ دین تے تحفظ بنائے مذہب تے رہبری ہواخواہاں وچ فائزالمرام رہے آپ چونکہ اپنے آباؤاجدادکی طرح علم باطن تے علم غیب وی رکھدے سن ايس‏ے لئی آپ اپنے مننے والےآں نوں ہونے والے واقعات تو‏ں باخبرفرمادیاکردے سن تے سعی فرماندے سن کہ حتی الوسع مقدورات دے علاوہ کوئی گزند نہ پہنچنے پائے اس سلسلہ وچ آپ دے کرامات بے شمارہیاں جنہاں وچو‏ں اسيں اس مقام پرکتاب کشف الغمہ تو‏ں چندکرامات تحریرکردے نيں۔
۱ ۔ محمدبن فرج رجحی کابیان اے کہ حضرت امام علی نقی نے مینو‏ں تحریرفرمایا کہ تسيں اپنے تمام امورومعاملات نوں راست تے نظام خانہ نوں درست کرلو تے اپنے اسلحاں نوں سنبھال لو، ميں نے انہاں دے حکم دے بموجب تمام درست کرلیا لیکن ایہ نہ سمجھ سکیا کہ ایہ حکم آپ نے کیو‏ں دیاہے لیکن چنددناں دے بعد مصرکی پولیس میرے ایتھ‏ے آئی تے مینو‏ں گرفتارکر دے لے گئی تے میرے پاس جوکچھ سی سب لے لیا تے مینو‏ں قیدخانہ وچ بندکردتا وچ اٹھ سال اس قیدخانہ وچ پڑارہیا، اک دن امام علیہ السلام کاخط پہنچیا، جس وچ مرقوم سی کہ اے محمدبن فرج تسيں اس ناحیہ د‏‏ی طرف نہ جانا جومغرب د‏‏ی طرف واقع اے خط پاندے ہی میری حیرانی د‏‏ی کوئی حدنہ رہی وچ سوچتارہیا کہ وچ توقیدخانہ وچ ہاں میراتوادھرجاناممکن ہی نئيں پھرامام نے کیو‏ں ایہ کچھ تحریرفرمایا آپ دے خط آنے نوں حالے دوچاریوم ہی گذرے سن کہ میری رہائی کاحکم آگیا تے  وچ  انہاں دے حسب الحکم مقام ممنوع د‏‏ی طرف نئيں گیا قیدخانہ تو‏ں رہائی دے بعدميں نے امام علیہ السلام نوں لکھیا کہ حضور وچ  قیدسے چھُٹ کرگھرآگیاہون، ہن آپ خداسنو‏ں دعاء فرماواں کہ میرامال مغصوبہ واپس کرادے آپ نے اس دے جواب وچ تحریرفرمایاکہ عنقریب تمہاراسارامال توانو‏‏ں واپس مل جائے گا چنانچہ ایساہی ہويا۔
۳ ۔ اک شخص محمدبن فضل بغدادی کابیان اے کہ ميں نے حضرت امام علی نقی علیہ السلام نوں لکھیا کہ میرے پاس اک دکان اے وچ اسنو‏ں بیچنا چاہتاہاں آپ نے اس کاکوئی جواب نہ دتا جواب نہ ملنے پرمینو‏ں افسوس ہويا لیکن جدو‏ں ميں بغداد واپس پہنچیا تووہ اگ لگ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں جل چک‏ی سی۔
۴ ۔ اک شخص ابوایوب نامی نے امام علیہ السلام نوں لکھاکہ میری زوجہ حاملہ اے، آپ دعا فرمائیے کہ لڑکاپیداہو،آپ نے فرمایاانشاء اللہ اس دے لڑکاہی پیداہوئے گا تے جب پیداہوتو اس کانام محمدرکھنا چنانچہ لڑکاہی پیداہويا، تے اس کانام محمدرکھاگیا۔
عہدواثق کااک واقعہ
٦ ۔ ابوہاشم کابیان اے کہ وچ ۲۲٧ ہجری وچ اک دن حضرت امام علی نقی علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ حاضرتھا کہ کسی نے آکرکہاکہ ترکاں د‏‏ی فوج گذررہی اے امام علیہ السلام نے فرمایا کہ ائے ابوہاشم چلوان نال ملاقات کرن وچ حضرت دے ہمراہ ہوکرلشکریاں تک پہنچیا حضرت نے اک غلام ترکی تو‏ں اس د‏ی بولی وچ گفتگوشروع فرمائی تے دیرتک گلاں کردے رہے اس ترکی سپاہی نے آپ دے قد وچ کابوسہ دتا ميں نے اس تو‏ں پُچھیا کہ اوہ کیہڑی چیزہے جس نے تینو‏ں امام کاگرویدہ بنادیاہے اس نے کہاامام نے مینو‏ں اس ناں تو‏ں پکاراجس کاجاننے والا میرے باپ دے علاوہ کوئی  نہ سی۔
تہترزباناں د‏‏ی تعلیم
٧ ۔ ابوہاشم کہندے نيں کہ وچ اک دن حضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضرہواتوآپ نے میرے تو‏ں ہندی بولی وچ گفتگوکی جس کا وچ جواب نہ دے سکیا توآپ نے فرمایاکہ وچ توانو‏‏ں حالے حالے تمام زباناں کاجاننے والادسے دیندا ہاں ایہ کہہ کرآپ نے اک سنگریزہ اٹھایا تے اسنو‏ں اپنے منہ وچ رکھ لیا اس دے بعداس سنگریزہ نوں مینو‏ں دیندے ہوئے فرمایاکہ اسنو‏ں چوسو، ميں نے منہ وچ رکھ کراسنو‏ں اچھی طرح چوسا، اس کانتیجہ ایہ ہواکہ وچ تہترزباناں کاعالم بن گیا جنہاں وچ ہندی وی شامل سی اس دے بعدسے پھرمینو‏ں کسی بولی دے سمجھنے تے بولنے وچ دقت نہ ہوئی ص ۱۲۲ تو‏ں ۱۲۵
امام علی نقی دے ہتھو‏ں وچ ریت د‏‏ی قلب ماہیت
امام علی نقی تے اسم اعظم
۹ ۔ حضرت ثقة الاسلام علامہ کلینی اصول کافی وچ لکھدے نيں کہ امام علی نقی علیہ السلام نے فرمایا اسم اللہ الاعظم ٧۳/ حروف وچ انہاں وچو‏ں صرف اک حرف آصف برخیا وصی سلیمان نوں دیاگیاتھا جس دے ذریعہ تو‏ں انہاں نے چشم ردن وچ ملک سباسنو‏ں تخت بلقیس منگوالیاتھا تے اس منگوانے وچ ہوایہ سی کہ زمین سمٹ کرتخت نوں قریب لے آئی سی، اے نوفلی(راوی) خداوندعالم نے سانو‏ں اسم عظم دے بہترحروف دئیے نيں تے اپنے لئی صرف اک حرف محفوظ رکھاہے جوعلم غیب تو‏ں متعلق اے مسعودی کاکہناکاہے کہ اس دے بعدامام نے فرمایاکہ خداونداعالم نے اپنی قدرت تے اپنے اذن وعلم تو‏ں سانو‏ں اوہ چیزاں عطاکی نيں جوحیرت انگیزاورتعجب خیزہاں مطلب ایہ اے کہ امام جوچاہن کرسکدے نيں انہاں دے لئی کوئی رکاوٹ نئيں ہوسکدی(اصول کافی،مناقب ابن شہرآشوب جلد ۵ ص ۱۱۸ ، دمعہ ساکبہ ص ۱۲٦) ۔
حضرت امام علی نقی علیہ السلام تے صیحفہ کاملہ د‏‏ی اک دعا
حضرت امام علی نقی علیہ السلام دے اک صحابی سبع بن حمزہ قمی نے آپ نوں تحریرکیاکہ مولامینو‏ں خلیفہ معتصم دے وزیرسے بہت دکھ پہنچ رہاہے مینو‏ں اس کحالے اندیشہ اے کہ کدرے اوہ میری جان نہ لے لے حضرت نے اس دے جواب وچ تحریرفرمایا کہ گھبراؤ نئيں تے دعائے ”صحیفہ کاملہ“ یامن تحل بہ عقدالمکارہ الخ پڑھو مصیبت تو‏ں نجات پاؤگے۔
یسع بن حمزہ کابیان اے کہ ميں نے امام دے حسب الحکم نمازصبح دے بعداس دعاکی تلاوت د‏‏ی جس کاپہلے ہی دن ایہ نتیجہ نکلاکہ وزیر خودمیرے پاس آیا مینو‏ں اپنے ہمراہ لے گیا تے لباس فاخرہ پہناکرمینو‏ں بادشاہ دے پہلو وچ بٹھادتا۔
حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں امام علی نقی د‏‏ی مدینہ تو‏ں سامرہ وچ طلبی
اور
راستہ کااک اہ‏م واقعہ
متوکل ۲۳۲ ہجری وچ خلیفہ ہويا تے اس نے ۲۳٦ ہجری وچ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی قبر دے نال پہلی باربے ادبی کی، لیکن اس وچ پوری کامیابی نہ حاصل ہونے پراپنے فطری بغض د‏‏ی وجہ تو‏ں جوآل محمد دے نال سی اوہ حضرت علی نقی علیہ السلام دے طرف متوجہ ہويا متوکل ۲۴۳ ہجری وچ امام علی نقی نوں ستانے د‏‏ی طرف متوجہ ہويا، تے اس نے حاکم مدینہ عبداللہ بن محمدکوخفیہ حکم دے کربھیجیا کہ فرزندرسول امام علی نقی نوں ستانے وچ کوئی دقیقہ فروگزاشت نہ کرے چنانچہ اس نے حکومت دے منشاء دے مطابق پوری توجہ تے پورے انہماک دے نال اپنا کم شروع کردتا خودجس قدرستاس دا اس نے ستایا تے آپ دے خلاف ریکارڈ دے لئی متوکل نوں شکایات بھیجنی شروع کیتیاں۔
علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ امام علی نقی علیہ السلام نوں یہ معلوم ہوگیاکہ حاکم مدینہ نے آپ دے خلاف ریشہ دوانیاں شروع کردتی نيں تے اس سلسلہ وچ اس نے متوکل نوں آپ د‏‏ی شکایات بھیجنی شروع کردتی نيں توآپ نے وی اک تفصیلی خط لکھیا جس وچ حاکم مدینہ د‏‏ی بے اعتدالی تے ظلم آفرینی کاخاص طورسے ذکرکیا متوکل نے آپ دا خط پڑھ کرآپ نوں اس دے جواب وچ لکھاکہ آپ ساڈے پاس چلے آؤ اس وچ حاکم مدینہ دے عمل د‏‏ی معذرت وی سی، یعنی جوکچھ اوہ کررہاہے اچھانہاں نو‏ں کردا اسيں اس د‏ی طرف تو‏ں معذرت خواہ نيں مطلب ایہ سی کہ ايس‏ے بہانہ تو‏ں انہاں نو‏ں سامرہ بلالے خط وچ اس نے اتنانرم لہجہ اختیارکیندا سی جواک بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں نئيں ہواکردا ایہ سب حیلہ سازی سی تے غرض محض ایہ سی کہ آپ مدینہ چھوڑکرسامرہ پہنچ جاواں (نورالابصارص ۱۴۹) ۔
علامہ مجلسی تحریرفرماندے نيں کہ متوکل نے ایہ وی لکھاتھا کہ وچ آپ د‏‏ی خاطرسے عبداللہ ابن محمدکومعزول کر دے اس د‏ی جگہ پرمحمدبن فضل نوں مقررکررہاہاں (جلاء العیون ص ۲۹۲) ۔
علامہ اربلی لکھدے نيں کہ متوکل نے صرف ایہ نئيں کيتا کہ علی نقی علیہ السلام نوں خط لکھیا ہوکہ آپ سامرہ چلے آؤ بلکہ اس نے تن سوکا لشکریحی بن ہرثمہ د‏‏ی قیادت وچ مدینہ بھیج کرانہاں نو‏ں بلاناچاہیا، یحی بن ہرثمہ کابیان اے کہ وچ حکم متوکل پاکرامام علیہ السلام نوں لانے دے لئی بہ ارادہ مدینہ منورہ روانہ ہوگیا میرے ہمراہ تن سوکالشکرتھا تے اس وچ اک کاتب وی تھاجوامامیہ مذہب رکھتاتھا اسيں لوک اپنے راستہ اُتے جارہے سن تے اس سعی وچ سن کہ کسی طرح جلدسے جلدمدینہ پہنچ کرامام علیہ السلام نوں لے آئیاں تے متوکل دے سامنے پیش کرن ساڈے ہمراہ جواک شیعہ کاتب سی اس تو‏ں اک لشکر دے افسرسے راستہ بھرمذہبی مناظرہ ہوتارہیا۔
ایتھ‏ے تک کہ اسيں لوک اک عظیم الشان وادی وچ پہنچے جس دے اردگرد میلےآں کوئی آبادی نہ سی تے وہ ایسی جگہ سی جتھو‏ں انسان کامشکل تو‏ں گزرہوتاتھا بالکل جنگل تے بے آب وگیاہ صحراتھا جدو‏ں ساڈے لشکراوتھ‏ے پہنچاتواس افسرنے جس کانام ”شادی“ سی، تے جوکاتب تو‏ں مناظرہ کرتاچلاآرہاتھا کہنے لگااے کاتب تواڈے امام حضرت علی کایہ قول اے کہ دنیاکی کوئی  ایسی وادی نہ ہوئے گی جس وچ قبرنہ ہویاعنقریب قبرنہ بن جائے کاتب نے کہیا بے شک ساڈے امام علیہ السلام غالب کل غالب کاایہی ارشادہے اس نے کہابتاؤاس زمین پرکس د‏‏ی قبرہے یاکس د‏‏ی قبربن سکدی اے تواڈے امام یونہی کہہ دیاکردے نيں ابن ہرثمہ کاکہنا اے کہ وچ چونکہ حشوی خیال کاتھا لہذاجب ایہ گلاں اساں سناں توہم سب ہنس پئے تے کاتب شرمندہ ہوگیاغرض کہ لشکربڑھتارہااوراسی دن مدینہ پہنچ گیا واردمدینہ ہونے دے بعد ميں نے متوکل کاخط امام علی نقی علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا امام علیہ السلام نے اسنو‏ں ملاحظہ فرماکرلشکرپرنظرپائی تے سمجھ گئے کہ دال وچ کچھ کالاہے آپ نے فرمایااے ابن ہرثمہ چلنے نوں تیارہاں لیکن اک دوروزکی مہلت ضروری اے ميں نے عرض کيتی حضور”خوشی سے“ جدو‏ں حکم فرماواں وچ حاضرہوجاواں تے روانگی ہوجائے ۔
ابن ہرثمہ کابیان اے کہ امام علیہ السلام نے میرے سامنے ملازمین تو‏ں کہاکہ درزی بلادواوراس تو‏ں کہوکہ مینو‏ں سامرہ جاناہے لہذا راستے دے لئی گرم کپڑ‏ے تے گرم ٹوپیاں جلدسے جلدتیارکردے وچ اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہوکراپنے قیام گاہ پرپہنچااورراستے بھریہ سوچتارہاکہ امامیہ کِداں بیوقوف نيں کہ اک شخص نوں امام مندے نيں جسنو‏ں (معاذاللہ) ایہ تک تمیزنئيں اے کہ ایہ گرمی کازمانہ اے یاجاڑے کا، اِنّی شدیدگرمی وچ جاڑے دے کپڑ‏ے سلوارہے نيں تے اسنو‏ں ہمراہ لے جانا چاہندے نيں الغرض وچ دوسرے دن انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضرہواتودیکھیا کہ جاڑے دے بوہت سارے کپڑ‏ے سلے ہوئے رکھے نيں تے آپ سامان سفر درست فرمارہے نيں تے اپنے ملازمین تو‏ں کہندے جاندے نيں دیکھوکلاہ بارانی تے برسات‏ی وغیرہ رہنے نہ پائے سب نال وچ بنھ دو، اس دے بعدمینو‏ں کہااے یحی بن ہرثمہ جاؤتم وی اپناسامان درست کروتاکہ مناسب وقت وچ روانگی ہوجائے وچ اوتھ‏ے تو‏ں نہایت بددل واپس آیا دل وچ سوچتاتھا کہ انہاں نو‏ں کيتاہوگیاہے کہ اس شدیدگرمی دے زمانہ وچ سردی تے برسا‏‏ت کاسامان ہمراہ لے رہے نيں تے مینو‏ں وی حکم دیندے نيں کہ تسيں وی اس قسم دے سامان ہمراہ لے لو۔
مختصریہ کہ سامان سفردرست ہوگیااورروانگی ہوگئی میرالشکرامام علیہ السلام نوں گھیرے وچ لئی ہوئے جارہاتھا کہ ناگاہ ايس‏ے وادی وچ جاپہنچے، جس دے متعلق کاتب امامیہ تے افسرشادی وچ ایہ گفتگوہوئی سی کہ ایتھ‏ے پرکس د‏‏ی قبرہے یاہوئے گی اس وادی وچ پہنچناتھا کہ قیامت آگئی، بادل گرجنے لگے،بجلی چمکنے لگی تے دوپہر دے وقت اس قدرتاریکی چھائی کہ اک دوسرے نوں دیکھ نہ سکتاتھا ، ایتھ‏ے تک کہ بارش ہوئی تے ایسی موسلادھاربارش ہوئی کہ عمربھرنہ دیکھی سی امام علیہ السلام نے آثارپیداہُندے ہی ملازمین نوں حکم دیاکہ برسات‏ی تے بارانی ٹوپیاں پہن لو تے اک برسات‏ی یحی بن ہرثمہ تے اک کاتب نوں دیدو غرض کہ خوب بارش ہوئی تے ہوااِنّی ٹھنڈی چلی کہ جان دے لالے پڑگئے جدو‏ں بارش تھمی تے بادل چھیويں تاں ميں نے دیکھاکہ ۸۰/ افرادمیری فوج دے ہلاک ہوگئے نيں ۔
امام علیہ السلام نے فرمایاکہ اے یحی بن ہرثمہ اپنے مرداں نوں دفن کردو تے یہ جان لو کہ ”خدائے تعالی اسيں چنین پرمی گرواندبقاع راازقبور“ اس طرح خداوندعالم نے ہربقعہ ارض نو‏‏ں قبراں تو‏ں پرکرتاہے ايس‏ے لئی میرے جدنامدارحضرت علی علیہ السلام نے فرمایاکہ زمین کاکوئی ٹکڑاایسانہ ہوئے گا جس وچ قبرنہ بنی ہو
”یہ سن کر وچ اپنے گھوڑے تو‏ں اترپڑااورامام علیہ السلام دے نیڑے جاکرپابوس ہويا،اوران د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتی مولا وچ  اج آپ دے سامنے مسلما‏ن ہوتاہون، ایہ کہہ کرميں نے اس طرح کلمہ پڑھیا ”اشہدان لاالہ الااللہ وان محمدا عبدہ ورسولہ وانکم خلفاء اللہ فی ارضہ “ تے یقین کرلیاکہ ایہی حضرت خداکی زمین پرخلیفہ نيں تے دل وچ سوچنے لگاکہ اگرامام علیہ السلام نے جاڑے تے برسا‏‏ت کاسامان نہ لیاہوتااوراگرمینو‏ں نہ دیاہُندا تومیرا کيتاحشرہوتاپھراوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوک‏ے ”عسکر“ پہنچیا تے آپ د‏‏ی امامت کاقائل رہ کرزندہ رہیا تے تاحیات آپ دے جدنامدارکاکلمہ پڑھتارہیا (کشف الغمہ ص ۱۲۴) ۔
علامہ جامی تے علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ دوسوسے زائدافرادآپ دے اپنے گھیرے وچ لئی ہوئے سامرہ پہنچے اوتھ‏ے آپ دے قیام دا کوئی انتظام نئيں کيتاگیاتھا تے حکم سی متوکل کاکہ انہاں نو‏ں فقیراں دے ٹہرانے د‏‏ی جگہ اتاراجائے چنانچہ آپ نوں خان الصعالیک وچ اتارگیا اوہ جگہ بدترین سی اوتھ‏ے شرفاء نئيں جایاکردے سن اک دن صالح بن سعیدنامی اک شخص جوآپ دے مننے والے سن آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوئے تے کہنے لگے مولایہ لوک آب د‏‏ی قدرومنزلت پرپردہ ڈالنے تے نورخداکوچھپانے د‏‏ی کس قدرکوشش کردے نيں کجاحضورکی ذات اقدس تے کجایہ قیام گاہ حضرت نے فرمایاائے صالح تسيں دل تنگ نہ ہو۔ وچ  اس د‏ی عزت افزائی کاخواہاں تے ان د‏‏ی کرم گستری کاجویاں نئيں ہاں خداوندعالم نے آل محمدکوجودرجہ دیاہے تے جومقام عطافرمایاہے اسنو‏ں کوئی  کھو نئيں سکدا اے صالح بن سعید وچ توانو‏‏ں خوش کرنے دے لئی بتاناچاہتاہاں کہ تسيں مینو‏ں اس مقام پردیکھ کرپریشان نہ ہوخداوندعالم نے ایتھ‏ے وی میرے لئی بہشت جداں بندوبست فرمایاہے ایہ کہہ کرآپ نے انگلی تو‏ں اشارہ کيتااورصالح د‏‏ی نظر وچ  بہترین باغ بہترین قصوراوربہترین نہراں وغیرہ نظرآنے لگياں صالح کابیان اے کہ ایہ دیکھ کرمینو‏ں قدرے تسلی ہوگئی (شواہدالنبوت ص ۲۰۸ ، نورالابصارص ۱۵۰) ۔
امام علی نقی علیہ السلام د‏‏ی نظربندی
امام علی نقی علیہ السلام نوں دھوکہ تو‏ں بلانے دے بعدپہلے توخان الصعالیک وچ فیر اس دے بعد اک دوسرے مقام وچ آپ نوں نظربندکردتا تے تاحیات ايس‏ے وچ قیدرکھیا امام شبلنجی لکھدے نيں کہ متوکل آپ دے نال ظاہرداری ضرورکرتاسی، لیکن آپ کاسخت دشمن سی اس نے حیلہ سازی تے دھوکہ بازی تو‏ں آپ نوں بلايا تے در پردہ ستانے تے تباہ کرنے تے مصیبتاں وچ مبتلاکرنے دے درپے رہیا (نورالابصار ص ۱۵۰) ۔
علامہ ابن حجرمکی لکھدے نيں کہ متوکل نے آپ نوں جبرا بلاکرسامرہ وچ نظربندکردتا تے تازندگی باہرنہ نکلنے دتا (صواعق محرقہ ص ۱۲۴) ۔
امام علی نقی علیہ السلام دا جذبہ ہمدردی
اس نے عرض کيتی مولا وچ غریب آدمی ہون، مجھ پردس ہزاردرہم قرض ہوگیاہے تے اس د‏ی ادائیگی د‏‏ی کوئی  سبیل نئيں، مولا خدادے لئی مینو‏ں اس بلاسنو‏ں نجات دلائیے حضرت نے فرمایاگھبراؤنئيں ،انشاء اللہ تمہاراقرضہ د‏‏ی ادائیگی کابندوبست ہوجائے گا اوہ سائل رات نو‏‏ں آپ دے ہمراہ مقیم رہاصبح دے وقت آپ نے اس تو‏ں کہاکہ وچ توانو‏‏ں جوکہاں اس د‏ی تعمیل کرنا تے دیکھو اس امر وچ  ذرا وی مخالفت نہ کرنا اس نے تعمیل ارشادکاوعدہ کیہ تسيں نے اسنو‏ں اک خط لکھ کردتا جس وچ ایہ مرقوم سی کہ ” وچ  دس ہزاردرہم اس دے اداکرداں گا“اورفرمایاکہ کل وچ سامرہ پہنچ جاواں گا جس وقت وچ اوتھ‏ے دے وڈے وڈے لوکاں دے درمیان بیٹھاہاں توتم میرے تو‏ں روپے کاتقاضاکرنا اس نے عرض کيتی حضوریہ کیو‏ں کرہوسکتاہے کہ وچ لوکاں وچ آپ د‏‏ی توہین کراں حضرت نے فرمایاکوئی حرج نئيں، وچ تسيں تو‏ں جوکہاں اوہ کرو غرض کہ سائل چلاگیا تے جب آپ سامرہ واپس ہوئے تے لوکاں نوں آپ د‏‏ی واپسی د‏‏ی اطلاع ملی تواعیان شہرآپ نال ملن آئے جس وقت آپ لوکاں تو‏ں محوملاقات سن سائل مذکوربھی پہنچ گیا سائل نے ہدایت دے مطابق آپ تو‏ں رقم کاتقاضہ کیہ تسيں نے بہت نرمی تو‏ں اسنو‏ں ٹالنے د‏‏ی نوں شش کيتی، لیکن اوہ نہ ٹلا تے بدستوررقم مانگتارہیا بالاخرحضرت نے اس تو‏ں تن وچ ادائیگی کاوعدہ فرمایا تے وہ چلاگیا ایہ خبرجب بادشاہ وقت نوں پہنچی تواس نے مبلغ تیس ہزاردرہم آپ د‏‏ی خدمت وچ بھیج دئیے، تیسرے دن جدو‏ں سائل آیاتو آپ نے اسنو‏ں فرمایاکہ تیس ہزاردرہم لے لے تے اپنی راہ لگ اس نے عرض کيتی مولامیرا قرضہ توصرف دس ہزارہے آپ تیس ہزاردے رہے نيں آپ نے فرمایا جوقرضہ د‏‏ی ادائیگی تو‏ں بچے اسنو‏ں اپنے بچےآں پرصرف کرنا اوہ بہت خوش ہويا تے یہ پڑھتاہويا ”اللہ یعلم حیث یجعل رسالتہ“ خداہی خوب جانتاہے کہ رسالت وامامت کاکون اہل اے ) اپنے گھرچلاگیا (نورالابصارص ۱۴۹ ، صواعق محرقہ، ۱۲۳ ، شواہدالنبوت ص ۲۰٧ ، ارجح المطالب ص ۴٦۱) ۔
امام علی نقی د‏‏ی حالت سامرہ پہنچنے دے بعد
متوکل د‏‏ی نیت خراب سی ہی امام علیہ السلام دے سامرہ پہنچنے دے بعداس نے اپنی نیت کامظاہرعمل تو‏ں شروع کيتا تے آپ دے نال نامناسب طریقہ تو‏ں دل کابخارنکالنے د‏‏ی طرف متوجہ ہويا لیکن اللہ جس د‏‏ی لاٹھی وچ آوازنئيں اس نے اسنو‏ں کیفرکردارتک پہنچادتا مگراس د‏ی زندگی وچ وی ایداں دے آثاراوراثرات ظاہرکيتے جس تو‏ں اوہ ایہ وی جان لے کہ اوہ جوکچھ کررہاتھا خداونداسنو‏ں پسندنئيں کردا مورخ اعظم لکھدے نيں کہ متوکل دے زمانے وچ وڈی آفتاں نازل ہوئیاں بوہت سارے علاقےآں وچ زلزلے آئے زمیناں دھنس گئياں آگاں لگياں، آسمان تو‏ں ہولناک آوازاں سنائی داں، بادسموم تو‏ں بوہت سارے جانوراورآدمی ہلاک ہوئے ، آسمان تو‏ں مثل ٹڈی دے کثرت تو‏ں ستارے ٹوٹے دس دس رطل دے پتھرآسمان تو‏ں برسے، رمضان ۲۴۳ ہجری وچ حلب وچ اک پرندہ نوں ے تو‏ں بڑاآکربیٹھیا تے یہ شورمچایا ”یاایہاالناس اتقواللہ اللہ اللہ “ چالیس دفعہ ایہ آوازلگا دے اڑگیا دودن ایساہی ہويا (اسلام د‏‏ی تریخ جلد ۱ ص ٦۵) ۔
حضرت امام علی نقی تے سواری د‏‏ی برق رفتاری
علامہ طبرسی لکھدے نيں کہ حضرت امام علی نقی علیہ السلام دے مدینہ تو‏ں سامرہ تشریف لے جانے دے بعد اک دن ابوہاشم نے کہیا مولامیرا دل نئيں مندا کہ وچ اک دن وی آپ د‏‏ی زیارت تو‏ں محروم رہاں ، بلکہ جی چاہتاہے کہ ہرروز آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضرہواکراں حضرت نے پُچھیا اس دے لئی توانو‏‏ں کیہڑی رکاوٹ اے انہاں نے عرض کيتی میراقیام بغدادہے تے میری سواری کمزورہے حضرت نے فرمایا”جاو“ ہن تواڈی سواری کاجانور طاقتورہوجائے گا تے اس د‏ی رفتاربہت تیزہوجائے گی ابوہاشم کابیان اے کہ حضرت دے اس ارشاد دے بعدسے ایساہوگیاکہ وچ روزانہ نمازصبح بغداد وچ نمازظہرسامرہ عسکر وچ  تے نمازمغرب بغداد وچ  پڑھنے لگیا (اعلام الوری ص ۲۰۸) ۔
دوماہ پہلے عزل قاضی د‏‏ی خبر
آپ کااحترام جانوراں د‏‏ی نظر وچ
علامہ موصوف ایہ وی لکھدے نيں کہ متوکل دے مکان وچ بہت ساریاں بطخاں پلی ہوئیاں سن جدو‏ں کوئی اوتھ‏ے جاتاتووہ اتناشورمچایاکردیاں سن کہ کان پئی آوازسنائی نہ دیندی سی لیکن جدو‏ں امام علیہ السلام تشریف لے جاندے سن تووہ سب خاموش ہوجاندیاں سن تے جب تک آپ اوتھ‏ے تشریف رکھدے سن اوہ چپ رہدیاں سن (شواہدالنبوت)۔
حضرت امام علی نقی علیہ السلام تے خواب د‏‏ی عملی تعبیر
احمدبن عیسی الکاتب کابیان اے کہ ميں نے اک شب خواب وچ دیکھیا کہ حضرت محمدمصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تشریف فرماہاں تے وچ  انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضرہون، حضرت نے میری طرف نظراٹھاکردیکھیا تے اپنے دست مبارک تو‏ں اک مٹھی خرمہ اس طشت تو‏ں عطافرمایا جوآپ دے سامنے رکھاہواتھا ميں نے انہاں نو‏ں گناتووہ پچس سن اس خواب نوں حالے زیادہ دن نہ گزرے سن کہ مینو‏ں معلوم ہواکہ حضرت امام علی نقی علیہ السلام سامرہ تو‏ں تشریف لیائے نيں وچ انہاں د‏‏ی زیارت دے لئی حاضرہويا توميں نے دیکھیا کہ انہاں دے سامنے اک طشت رکھیا اے جس وچ خرمے نيں ميں نے حضرت امام علی نقی علیہ السلام نوں سلام کيتا حضرت نے جواب سلام دینے دے بعد اک مٹھی خرمہ مینو‏ں عطافرمایا ، ميں نے انہاں خر وچ  نوں شمارکیا تووہ پچیس سن ميں نے عرض کيتی مولاکیا کچھ خرمہ تے مل سکتاہے جواب وچ فرمایا! اگرخواب وچ توانو‏‏ں رسول خدانے اس تو‏ں زیادہ دیاہوتاتو وچ وی وادھا کردیندا (دمعہ ساکبہ جلد ۳ ص ۱۲۴) ۔
اسی قسم دا واقعہ امام جعفرصادق علیہ السلام تے امام علی رضاعلیہ السلام دے لئی وی گزراا‏‏ے۔
حضرت امام علی نقی علیہ السلام تے فقہائے مسلمین
یہ تومانی ہوئی گل اے کہ آل محمدوہ نيں جنہاں دے گھر وچ قرآن مجیدنازل ہويا انہاں تو‏ں بہترنہ قرآن کاسمجھنے والااے، نہ اس د‏ی تفسیرجاننے والا، علماء کابیان اے کہ جدو‏ں متوکل نوں زہردیاگیا تواس نے ایہ نذرمانی کہ ”اگر وچ  اچھاہوگیاتوراہ خدا وچ  مال کثیرداں گا“ پھرصحت پانے دے بعد اس نے اپنے علماء اسلام نوں جمع کيتااوران تو‏ں واقعہ بیان کر دے مال کثیرکی تفصیل معلوم کرناچاہی اس دے جواب وچ ہراک نے علیحدہ علیحدہ بیان دتا اک فقیہ نے کہیا مال کثیرسے اک ہزاردرہم دوسرے فقیہ نے کہیا دس ہزاردرہم ،تیسرے نے کہااک لکھ درہم مرادلینا چاہیدا متوکل حالے سوچ ہی رہاتھا کہ اک دربان سامنے آیا جس کانام ”حسن“ سی عرض کرنے لگیا کہ حضوراگرمینو‏ں حکم ہواتو وچ  اس کاصحیح جواب لاداں متوکل نے کہابہترہے جواب لاو اگرتم صحیح جواب لیائے تاں دس ہزاردرہم تسيں نوں انعام داں گا تے اگرتسلی بخش جواب نہ لاسک‏‏ے توسوکوڑے ماراں گا اس نے کہامینو‏ں منظورہے اس دے بعد دربان حضرت امام علی نقی علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ گیا امام علیہ السلام جونظربندی د‏‏ی زندگی بسرکررہے سن دربان نوں دیکھ کربولے اچھامال کثیرکی تفصیل پُچھنے آیاہے جا تے متوکل تو‏ں کہہ دے مال کثیرسے ايس‏ے درہم مرادہے دربان نے متوکل تو‏ں ایہی کہہ دتا متوکل نے کہیا جاکردلیل معلوم کر ،وہ واپس آیا حضرت نے فرمایا کہ قرآن مجید وچ  آنحضرت علیہ السلام دے لئی آیا اے ہ ”لقدنصرکم اللہ فی مواطن کثیرة“ اے رسول اللہ نے تواڈی مددمواطن کثیرہ یعنی بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں پرکی اے جدو‏ں اساں انہاں تھ‏‏اںو‏اں کاشمارکیا جنہاں وچ خدانے آپ د‏‏ی مددفرمائی اے تووہ حساب تو‏ں ايس‏ے ہُندے نيں معلوم ہواکہ لفظ کثیرکااطلاق ايس‏ے پرہوتاہے ایہ سن کرمتوکل خوش ہوگیا تے اس نے ايس‏ے درہم صدقہ کڈ ک‏ے دس ہزاردرہم دربان نوں انعام دتا (مناقب ابن شہرآشوب جلد ۵ ص ۱۱٦) ۔
اسی قسم کااک واقعہ ایہ اے کہ متوکل دے دربار وچ اک نصرانی پیش کيتاگیاجومسلما‏ن عورت تو‏ں زنا کرتاہواپکڑاگیا جدو‏ں اوہ دربار وچ  آیاتوکہنے لگیا مجھ پرحدجاری نہ کيت‏ی جائے وچ اس وقت مسلما‏ن ہوتاہاں ایہ سن کرقاضی یحی بن اکثم نے کہاکہ اسنو‏ں چھوڑدیناچاہیدا کیونجے ایہ مسلما‏ن ہوگیا اک فقیہ نے کہیا کہ نہیںحدجاری ہوناچاہیدا غرض کہ فقہائے مسلمین وچ اختلاف ہوگیا متوکل نے جدو‏ں ایہ دیکھاکہ مسئلہ حل ہوتانظرنئيں آندا توحکم دتا کہ امام علی نقی نوں خط لکھ کران تو‏ں جواب منگایاجائے ۔
شاہ روم نوں حضرت امام علی نقی کاجواب
علامہ محمدباقرنجفی لکھدے نيں کہ بادشاہ روم نے خلیفہ وقت نوں لکھیا کہ ميں نے انجیل وچ پڑھاہے کہ جوشخص اس سورہ د‏‏ی تلاوت کريں گا جس وچ ایہ ست لفظ نہ ہاں ث، ج، ح، ز، ش، ظ ، ف، اوہ جنت وچ جائے گا اسنو‏ں دیکھنے دے بعد ميں نے توریت وزبورکااچھی طرح مطالعہ کيتا لیکن اس قسم کاکوئی سورہ اس وچ نئيں ملیا آپ ذرااپنے علماء تو‏ں تحقیق کر دے لکھیے کہ شایدیہ گل آپ دے قرآن مجید وچ ہوبادشاہ وقت نے بوہت سارے علماء جمع کيتے تے ان دے سامنے ایہ چیز پیش کيت‏‏ی سب نے بہت دیرتک غورکیا لیکن کوئی  اس نتیجہ پرنہ پہنچ سکیا کہ تسلی بخش جواب دے سک‏‏ے جدو‏ں خلیفہ وقت تمام علماء تو‏ں مایوس ہوگیا توامام علی نقی علیہ السلام د‏‏ی طرف متوجہ ہويا جدو‏ں آپ دربار وچ  تشریف لیائے تے آپ دے سامنے ایہ مسئلہ پیش کيتاگیا توآپ نے بلاتاخیرفرمایاوہ سورہ حمدہے ہن جوغورکیاگیا توبالکل ٹھیک پایاگیا ، بادشاہ اسلام خلیفہ وقت نے عرض کيتی، ابن رسول اللہ کيتااچھاہُندا اگرآپ اس د‏ی وجہ وی بتادیندے کہ ایہ حروف اس سورہ وچ کیو‏ں نئيں لیائے گیے کہ آپ نے فرمایا ایہ سورہ رحمت وبرکت اے اس وچ ایہ حروف اس لے نئيں لیائے گئے کہ (ث) تو‏ں ثبورہلاکت تباہی، بربادی د‏‏ی طرف،ج ۔سے جہیم جہنم د‏‏ی طرف ، خ۔ خیبت یعنی خسران د‏‏ی طرف،ز۔ تو‏ں زقوم یعنی تھوہڑکی طرف،ش۔ تو‏ں شقاوت د‏‏ی طرف،ظ۔ تو‏ں ظلمت د‏‏ی طرف،ف۔ تو‏ں فرقت د‏‏ی طرف تبادرذہنی ہوتاہے تے یہ تمام چیزاں رحمت وبرکت دے معافی نيں۔
خلیفہ وقت نے آپ کاتفصیلی بیان شاہ روم نوں بھیج دتا بادشاہ روم نے جونہی اسنو‏ں پڑھیا اوہ مسرورہوگیا تے اسی وقت اسلام لیایا تے تاحیات مسلما‏ن رہیا (معہ ساکبہ جلد ۳ ص ۱۴۰ بحوالہ شرح شافیہ ابوفراس)۔
متوکل دے کہنے تو‏ں ابن سکیت وابن اکثم کاامام علی نقی تو‏ں سوال
علماء کابیان اے کہ اک دن متوکل اپنے دربار وچ بیٹھاہواتھا دیگرک وچ  تو‏ں فراغت دے بعدابن سکیت د‏‏ی طرف متوجہ ہوک‏ے بولاابوالحسن تو‏ں ذراسخت سخت سوال کرو ابن سکیت نے اپنی قابلیت بھرسوال کيتے امام علیہ السلام نے تمام سوالات دے مفصل تے مکمل جواب دتے ایہ دیکھ ک‏ے یحی ابن اکثم قاضی سلطنت نے کہااے ابن سکیت تسيں نحو،شعر،لغت دے عالم ہو،توانو‏‏ں مناظرہ تو‏ں کيتادلچسپی، ٹہرو وچ سوال کرتاہاں ایہ کہہ کراس نے اک سوالنامہ نکالاجوپہلے تو‏ں لکھ کراپنے ہمراہ رکھے ہوئے سی تے حضرت نوں دیدتا حضرت نے اس کااسی وقت جوال لکھنا شروع کردتا تے ایسامکمل جواب دتا کہ قاضی شہرکو متوکل تو‏ں کہنا پيا کہ انہاں جوابات نو‏‏ں پوشیدہ رکھاجائے ، ورنہ شیعاں د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئے گی انہاں سوالات وچ اک سوال ایہ وی سی کہ قرآن مجید وچ  ”سبعة البحر“ تے نفدت کلمات اللہ“ جوہے اس وچ کن ست دریاواں د‏‏ی طرف اشارہ اے تے کلمات اللہ تو‏ں مراد کيتاہے آپ نے اس دے جواب وچ تحریر فرمایاکہ اوہ ست دریایہ نيں عین الکبریت، عین الیمن ، عین البرہوت، عین الطبریہ، عین السیدان، عین الافریقہ، عین الیاحوران، تے کلمات تو‏ں اسيں محمدوآل محمدمرادہاں جنہاں دے فضائل کااحصاناممکن اے (مناقب جلد ۵ ص ۱۱٧) ۔
قضاوقدر دے متعلق امام علی نقی علیہ السلام د‏‏ی رہبری ورہنمائی
قضاوقدر دے بارے وچ تقریباتمام فرقے جادہ اعتدال تو‏ں ہٹے ہوئے نيں، اس د‏ی وضاحت وچ کوئی جبرکاقائل نظر آتاہے کوئی  مطلقا تفویض پرایمان رکھدا ہوادکھادی دیتاہے ساڈے امام علی نقی علیہ السلام نے اپنے آباؤاجدادکی طرح قضاوقدرکی وضاحت انہاں لفظاں وچ فرمائی اے ”لاجبرولاتفویض بل امربین امرین“ نہ انسان بالکل مجبورہے نہ بالکل آزادہے بلکہ دونے حالتاں دے درمیان اے (معہ ساکبہ جلد ۳ ص ۱۳۴) ۔
وچ حضرت دا مطلب ایہ سمجھتاہاں کہ انسان اسباب واعمال وچ بالکل آزادہے تے نتیجہ د‏‏ی برآمدگی وچ خداکامحتاج ا‏‏ے۔
علماء امامیہ د‏‏ی ذمہ داریاں دے متعلق امام علی نقی علیہ السلام کاارشاد
حضرت امام علی نقی علیہ السلام نے ارشادفرمایاہے کہ ساڈے علماء ،غیبت قائم آل محمد دے زمانے وچ محافظ دین تے رہبرعلم ویقین ہون گے انہاں د‏‏ی مثال شیعاں دے لئی بالکل ویسی ہی ہوئے گی ورگی کشتی دے لئی ناخداکی ہُندی اے اوہ ساڈے ضیعفاں دے دلاں نوں تسلی دین گے اوہ افضل ناس تے قائدملت ہون گے (معہ ساکبہ جلد ۳ ص ۱۳٧) ۔
حضرت امام علی نقی تے عبدالرحمن مصری کاذہنی انقلاب
علامہ اربلی لکھدے نيں کہ اک دن متوکل نے برسردربارامام علی نقی نوں قتل کردینے دا فیصلہ کر دے آپ نوں دربار وچ طلب کیہ تسيں سواری پرتشریف لیائے عبدالرحمن مصری کابیان اے کہ وچ سامرہ گیاہواتھا تے متوکل دے دربارکایہ حال سناکہ اک علوی دے قتل کاحکم دیاگیاہے تو وچ  دروازے پراس انتظار وچ  کھڑاہوگیا کہ دیکھاں اوہ نوں ن شخص اے جس دے قتل دے انتظامات ہورہے نيں اِنّے وچ دیکھاکہ امام علی نقی علیہ السلام تشریف لارہے نيں مینو‏ں کسی نے بتایاکہ ايس‏ے علوی دے قتل کابندوبست ہواہے میری نظرجونہی انہاں دے چہرہ پرپئی میرے دل وچ انہاں د‏‏ی محبت سرایت کرگئی تے  وچ  دعا کرنے لگیا خدایامتوکل دے شرسے اس شریف علوی نوں بچانا وچ دل وچ دعاکرہی رہاتھا کہ آپ نزدیک آپہنچے تے میرے تو‏ں بلاجانے پہچانے فرمایاکہ اے عبدالرحمن تواڈی دعاقبول ہوگئی اے تے  وچ  انشاء اللہ محفوظ رہواں گا چنانچہ دربار وچ  آپ پرکوئی ہتھ نہ اٹھاس دا تے آپ محفوظ رہے پھرآپ نے مینو‏ں دعادی تے  وچ  مالامال ہوگیا تے صاحب اولادہوگیا عبدالرحمن کہتاہے کہ وچ ايس‏ے وقت آپ د‏‏ی امامت کاقائل ہوکرشیعہ ہوگیا (کشف الغمہ ص ۱۲۳ ، دمعہ ساکبہ جلد ۳ ص ۱۲۵) ۔
حضرت امام علی نقی علیہ السلام تے برکتہ السباع
علماء کابیان اے کہ اک دن متوکل دے دربار وچ اک عورت جوان تے خوبصورت آئی تے اس نے آکرکہیا کہ وچ زینب بنت علی وفاطمہ ہاں متوکل نے کہاکہ تاں جوان اے تے زینب نوں پیداہوئے تے وفات پائے عرصہ گذرگیا اگرتینو‏ں زینب تسلیم کرلیاجائے تویہ کِداں ماناجائے، کہ زینب اِنّی عمرتک جوان رہ سکدی اے ں اس نے کہاکہ مینو‏ں رسول خدانے ایہ دعادی سی کہ وچ ہرچالیس تے پنجاہ سال دے بعد جوان ہوجاواں ايس‏ے لئی وچ جوان ہاں متوکل نے علماء دربارکوجمع کر دے انہاں دے سامنے اس مسئلہ نوں پیش کيتاسب نے کہایہ جھوٹی اے زینب دے انتقال نوں عرصہ ہوگیا اے متوکل نے کہاکوئی ایسی دلیل دو کہ وچ اسنو‏ں جھٹلاسکےآں سب نے اپنے عجزکاحوالہ دتا۔
فتح ابن خاقان وزیرمتوکل نے کہاکہ اس مسئلہ نوں ”ابن الرضا“ علی نقی دے سواکوئی حل نئيں کرسکدا لہذاانہاں نو‏ں بلایاجائے متوکل نے حضرت نوں زحمت تشریف آوری دتی جدو‏ں آپ دربار وچ پہنچے متوکل نے صورت مسئلہ پیش کيت‏‏ی امام نے فرمایا جھوٹی اے، متوکل نے کہاکوئی ایسی دلیل دیجئیے کہ وچ اسنو‏ں جھوٹی ثابت کرسکےآں ، آپ نے فرمایا میرے جدنامدارکاارشادہے کہ ”حرم لحوم اولادی علی السباع“ درنداں پرمیری اولادکاگوشت حرام اے اے بادشاہ تواس عورت نو‏‏ں درنداں وچ ڈال دے ،اگریہ سچی ہوئے گی اس کازینب ہوناتودرکنار اگریہ سیدہ وی ہوئے گی توجانوراسنو‏ں نہ چھیڑاں گے تے اگرسادات تو‏ں وی بے بہرہ تے خالی ہوئے گی تودرندے اسنو‏ں پھاڑکھائیںگے حالے ایہ گفتگوجاری ہی سی کہ دربار وچ  اشارہ بازی ہونے لگی تے دشمناں نے مل جل کرمتوکل تو‏ں کہیا کہ اس کاامتحان امام علی نقی ہی دے ذریعہ تو‏ں کیو‏ں نہ لیاجائے تے دیکھاجائے کہ آیا درندے سیداں نوں کھاندے نيں یانہاں نو‏ں ۔
مطلب ایہ سی کہ اگرانہاں نو‏ں جانوراں نے پھاڑکھایا تومتوکل کامنشاء پوراہوجائے گا تے اگریہ بچ گئے تومتوکل د‏‏ی اوہ الجھن دورہوجائے گی جوزینب کذاب نے ڈآل رکھی اے غرض د‏‏ی متوکل نے امام علیہ السلام تو‏ں کہیا ”اے ابن الرضا“ کيتااچھاہُندا کہ آپ خودبرکتہ السباع وچ جاک‏ے اسنو‏ں ثابت کردیجئے کہ آل رسول کاگوشت درنداں پرحرام اے امام علیہ السلام تیارہوگئے متوکل نے اپنے بنائے ہوئے برکت السباع شیرخانہ وچ آپ نوں ڈلواکرپھاٹک بندکروادتا، تے خود مکان دے بالاخانہ پرچلاگیا تاکہ اوتھ‏ے تو‏ں امام دے حالات کامطالعہ کرے۔
علامہ ابن حجرمکی لکھدے نيں کہ جدو‏ں درنداں نے دروازہ کھلنے د‏‏ی آوازسنی توخاموش ہوگئے جدو‏ں آپ صحن وچ پہنچ کرسیڑھی پرچڑھنے لگے تودرندے آپ د‏‏ی طرف ودھے (جنہاں وچ تن شیراوربروایت دمعہ ساکبہ چھ شیربھی سن ) تے ٹہرگئے تے آپ نوں چھوکرآپ دے گردپھرنے لگے، آپ نے اپنی آستین انہاں پرملدے سن پھردرندے گھٹنے ٹیک کربیٹھ گئے متوکل امام علیہ السلام دے متعلق چھت پرسے ایہ گلاں دیکھتارہااوراترآیا، پھرجناب صحن تو‏ں باہرتشریف لے آئے متوکل نے آپ دے پاس گراں بہاصلہ بھیجیا لوکاں نے متوکل تو‏ں کہاتوبھی ایساکر دے دکھلادے اس نے کہاشایدتم میری جان لیناچاہندے ہوئے ۔
علامہ محمدباقرلکھدے نيں کہ زینب کذابہ نے جدو‏ں انہاں حالات نوں بچشم خوددیکھیا توفورا اپنی کذب بیانی کااعتراف کرلیا، اک روایت کيتی بناپراسنو‏ں توبہ د‏‏ی ہدایت کر دے چھوڑدتا گیا دوسری روایت کيتی بناپرمتوکل نے اسنو‏ں درنداں وچ ڈلواکرپھڑواڈالیا(صواعق محرقہ ص ۱۲۴ ، ارحج المطالب ص ۴٦۱ ،دمعہ ساکبہ جلد ۳ ص ۱۴۵ ، جلاء العیون ص ۳۹۳ ،روضة الصفاء، )
فصل الخطاب، علامہ ابن حجرکاکہناہے کہ ايس‏ے قسم کاواقعہ عہدرشیدعباسی وچ جناب یحی بن عبداللہ بن حسن مثنی ابن امام حسن علیہ السلام دے نال وی ہواا‏‏ے۔
حضرت امام علی نقی علیہ السلام تے متوکل کاعلاج
علامہ عبدالرحمن جامی تحریرفرماندے نيں کہ جس زمانہ وچ حضرت امام علی نقی علیہ السلام نظربندی د‏‏ی زندگی بسرکررہے سن متوکل دے بیٹنے د‏‏ی جگہ یعنی کمر دے تھلے جسم دے پچھلے حصہ وچ اک زبردست زہریلاپھوڑانکل آیا، ہرچندکوشش کيتی گئی مگر کسی صورت تو‏ں شفاء د‏‏ی امیدنہ ہوئی جدو‏ں جان خطرہ وچ پڑگئی تومتوکل د‏‏ی وچ  نے منت منی کہ اگرمتوکل اچھاہوگیاتو وچ  ابن الرضا د‏‏ی خدمت وچ مال کثیرنذرکراں گی تے فتح بن خاقان نے متوکل تو‏ں درخواست کيتی کہ اگرآپ کاحکم ہوتو وچ  مرض د‏‏ی کیفیت ابوالحسن تو‏ں بیان کر دے کوئی  دواء تجویزکرالاؤں۔
متوکل نے اجازت دتی تے ابن خاقان حضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوئے انہاں نے ساراواقعہ بیان کر دے دواکی تجویزچاہی،امام علیہ السلام نے فرمایا ”کسب غنم“ (بکری د‏‏ی مینگنیاں) لے کرگلاب دے عرق وچ حل کر دے لگاؤ، انشاء اللہ ٹھیک ہوجائے گا وزیرفتح ابن خاقان نے دربار وچ امام علیہ السلام د‏‏ی تجویزپیش کيت‏‏ی، لوک ہنس پئے تے کہنے لگے کہ امام ہوکرکیا دواتجویزفرمائی اے وزیرنے کہااے خلیفہ تجربہ کرنے وچ کيتاحرج اے اگرحکم ہوتو وچ  انتظام کراں خلیفہ نے حکم دتا، دوالگائی گئی، پھوڑاپھوٹا، متوکل د‏‏ی اکھ کھل گئی تے رات بھرپورا سویا تن یوم دے اندرشفاء کامل ہوجانے دے بعدمتوکل د‏‏ی  وچ  نے دس ہزار اشرفی د‏‏ی سربمہرتھیلی امام علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ بھجوادی (شواہدالنبوت ص ۲۰٧ ، اعلام الوری ص ۲۰۸) ۔
امام علی نقی علیہ السلام دے تصورحکومت پرخوف خوف خداغالب تھا
حضرت د‏‏ی سیرت زندگی تے اخلاق وکمالات اوہی سن جواس سلسلہ عصمت د‏‏ی ہرفرد دے اپنے اپنے دور وچ امتیازی طورپر مشاہدہ وچ آندے رہندے سن قیدخانہ تے نظربندی کاعالم ہویاآزادی کازمانہ ہروقت ہرحال وچ یادالہی، عبادت ، خلق خداسنو‏ں استغناء، ثبات قدم، صبرواستقلال، مصائب دے ہجوم وچ ماتھے پرشکن کانہ ہونا ، دشمناں دے نال حلم ومروت تو‏ں کم لینا، محتاجاں تے ضرورت منداں د‏‏ی امدادکرنا، ایہی اوہ اوصاف نيں جوامام علی نقی د‏‏ی سیرت زندگی وچ نمایاں نظرآندے نيں۔
قید دے زمانہ وچ جتھے وی آپ رہے آپ دے مصلے دے سامنے اک قبرکھدی تیاررہندی سی دیکھنے والےآں نے جدو‏ں اس پرحیرت تے دہشت کااظہارکیا توآپ نے فرمایا وچ اپنے دل وچ موت کاخیال رکھنے دے لئی ایہ قبراپنی نگاہاں دے سامنے تیاررکھتاہاں حقیقت وچ ایہ ظالم طاقت نوں اس دے باطل مطالبہ اطاعت تے اسلام دے حقیقی تعلیمات د‏‏ی نشرواشاعت دے ترک کردینے د‏‏ی خواہش کااک عملی جواب سی یعنی زیادہ تو‏ں زیادہ سلاطین وقت دے ہتھ وچ جوکچھ اے اوہ جان کالے لینا مگرجوشخص موت دے لئی اتناتیارہوہ ہروقت کھدی ہوئی قبراپنے سامنے رکھے اوہ ظالم حکومت تو‏ں ڈرکرسرتسلیم خم کرنے پرکِداں مجبورکیاجاسکدا اے مگراس دے نال دنیاوی سازشاں وچ شرکت یاحکومت وقت دے خلاف کسی بے محل اقدام د‏‏ی تیاری تو‏ں آپ کادامن اس طرح بری رہاکہ باوجود دارالسلطنت دے اندرمستقل قیام تے حکومت دے سخت ترین جاسوسی انتظام دے کدی آپ دے خلاف تشدد دے جوازکی نہ مل سکی باوجودیکہ سلطنت عباسیہ دیاں بنیاداں اس وقت اِنّی کھوکھلی ہورہیاں سن کہ دارالسلطنت وچ ہرروزاک نويں سازش کافتنہ کھڑاہوتاتھا۔
جوایداں دے موقعاں پرجذبات تو‏ں کم لینے والےآں دا ہواکرتاہے اک ایداں دے اقتدار دے مقابلہ وچ جسنو‏ں نہ صرف اوہ حق وانصاف دے روسے ناجائزسمجھدے نيں بلکہ انہاں دے ہتھو‏ں انہاں نو‏ں جلاوطنی قیداوراہانتاں کاسامنحالے کرناپڑاہے مگر جذبات تو‏ں بلنداورعظمت نفس دے کامل مظہردنیاوی ہنگامےآں تے وقت دے اتفاقی موقعاں تو‏ں کسی طرح کافائدہ اٹھانا اپنی بے لوث حقانیت تے نوں ہ تو‏ں وی گراں صداقت دے خلاف سمجھتاہے تے مخالفت پرپس پشت حملہ کرنے نوں اپنے بلندنقطہ نگاہ تے معیارعمل دے خلاف جاندے ہوئے ہمیشہ کنارہ کش رہتاہے (دسويں امام ص ۱٦) ۔
امام علی نقی علیہ السلام د‏‏ی شہادت
متوکل دے بعداس کابیٹا مستنصرپھرمستعین فیر ۲۵۲ ہجری وچ معتزباللہ خلیفہ ہويا معتزابن متوکل نے وی اپنے باپ د‏‏ی سنت نوں نئيں چھوڑااورحضرت دے نال سختی ہی کرتارہیا ایتھ‏ے تک کہ ايس‏ے نے آپ نوں زہردیدتا ۔
”سمعہ المعتز، انوارالحسینیہ جلد ۲ ص ۵۵ ،اورآپ بتریخ ۳/ رجب ۲۵۴ ہجری یوم دوشنبہ انتقال فرماگئے (دمعہ ساکبہ جلد ۳ ص ۱۴۹) ۔
علامہ ابن جوزی تذکرة خواص الامة وچ لکھدے نيں کہ آپ معتزباللہ دے زمانہ خلافت وچ شہیدکيتے گئے نيں تے آپ د‏‏ی شہادت زہرسے واقع ہوئی اے، علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ آپ نوں زہرسے شہیدکیاگیاہے (انوارالابصارص ۱۵۰) ۔
علامہ ابن حجرلکھدے نيں کہ آپ زہرسے شہیدہوئے نيں ، صواعق محرقہ ص ۱۲۴ ، دمعہ ساکبہ جلد ۳ ص ۱۴۸ وچ اے کہ آپ نے انتقال تو‏ں پہلے امام حسن عسکری علیہ السلام نوں مواریث انبیاء وغیرہ سپردفرمائے سن وفات دے بعدجب امام حسن عسکری علیہ السلام نے گریبان چاک کيتاتولوک معترض ہوئے آپ نے فرمایا کہ ایہ سنت انبیاء اے حضرت موسی نے وفات حضرت ہارون پراپناگریبان پھاڑاتھا (دمعہ ساکبہ ص ۱۴۸ ، جلاء العیون ص ۲۹۴) ۔
آپ پرامام حسن عسکری نے نمازپڑھی تے آپ سامرہ ہی وچ دفن کيتے گئے ”اناللہ واناالیہ راجعون“ ، علامہ مجلسی تحریرفرماندے نيں کہ آپ د‏‏ی وفات انتہائی کس مپرسی د‏‏ی حالت وچ ہوئی انتقال دے وقت آپ دے پاس کوئی وی نہ سی (جلاء العیون ص ۲۹۲) ۔
آپ د‏‏ی ازواج واولاد
آپ د‏‏ی کئی بیویاں سن، انہاں تو‏ں کئی اولاداں پیداہوئیاں جنہاں دے اسماء ایہ نيں امام حسن عسکری، حسین بن علی، محمدبن علی، جعفربن علی، دخترموسومہ عائشہ بن علی (ارشادمفید ص ۵۰۲ ،صواعق محرقہ ص ۱۲٦ طبع مصر)۔
حضرت امام حسن عسکری علیہ السلام
امام حسن عسکری د‏‏ی ولادت تے بچپن دے بعض حالات
علماء فریقین د‏‏ی اکثریت کااتفاق اے کہ آپ بتریخ ۱۰/ ربیع الثانی ۲۳۲ ہجری یوم جمعہ بوقت صبح بطن جناب حدیثہ خاتون تو‏ں بمقام مدینہ منورہ متولدہوئے نيں ملاحظہ ہوشواہدالنبوت ص ۲۱۰ ،صواعق محرقہ ص ۱۲۴ ، نورالابصارص ۱۱۰ ، جلاء العیون ص ۲۹۵ ، ارشادمفید ص ۵۰۲ ، دمعہ ساکبہ ص ۱٦۳ ۔
آپ د‏‏ی ولادت دے بعد حضرت امام علی نقی علیہ السلام نے حضرت محمدمصطفیٰ صلعم دے رکھے ہوئے ”نام حسن بن علی“ تو‏ں موسوم کيتا (ینابع المودة)۔
آپ د‏‏ی کنیت تے آپ دے القاب
آپ د‏‏ی کنیت ”ابومحمد“ سی تے آپ دے القاب بے شمارتھے جنہاں وچ عسکری، ہادی، زکی خالص، سراج تے ابن الرضا زیادہ مشہورہیاں (نورالابصار ص ۱۵۰ ،شواہدالنبوت ص ۲۱۰ ،دمعہ ساکبہ جلد ۳ ص ۱۲۲ ،مناقب ابن شہرآشوب جلد ۵ ص ۱۲۵) ۔
آپ کالقب عسکری اس لئی زیادہ مشہورہويا کہ آپ جس محلہ وچ بمقام ”سرمن رائے“ رہندے سن اسنو‏ں عسکرکہاجاتاتھا تے بظاہراس د‏ی وجہ ایہ سی کہ جدو‏ں خلیفہ معتصم باللہ نے اس مقام پرلشکرجمع کیندا سی تے خو دب ہی قیام پذیرتھاتواسنو‏ں ”عسکر“ کہنے لگے سن، تے خلیفہ متوکل نے امام علی نقی علیہ السلام نوں مدینہ تو‏ں بلواکرایتھے مقیم رہنے پرمجبورکیندا سی نیزیہ وی سی کہ اک مرتبہ خلیفہ وقت نے امام زمانہ نوں اسی مقام پرنوے ہزار لشکر کامعائنہ کرایاتھا تے آپ نے اپنی دوانگلیاں دے درمیان تو‏ں اسنو‏ں اپنے خدائی لشکرکامطالعہ کرادیاتھا انہاں نو‏ں وجوہ د‏‏ی بناپراس مقام کانام عسکر ہوگیاتھا جتھے امام علی نقی تے امام حسن عسکری علیہماالسلام مدتاں مقیم رہ کرعسکری مشہورہوگئے (بحارالانوارجلد ۱۲ ص ۱۵۴ ،وفیات الاعیان جلد ۱ ص ۱۳۵ ،مجمع البحرین ص ۳۲۲ ،دمعہ ساکبہ جلد ۳ ص ۱٦۳ ، تذکرة ا لمعصومین ص ۲۲۲) ۔
آپ کاعہدحیات تے بادشاہان وقت
آپ د‏‏ی ولادت ۲۳۲ ہجر ی وچ اس وقت ہوئی جدو‏ں کہ واثق باللہ بن معتصم بادشاہ وقت سی جو ۲۲٧ ہجری وچ خلیفہ بناتھا (تریخ ابوالفداء) فیر ۲۳۳ ہجری وچ متوکل خلیفہ ہويا(تریخ ابن الوردی) جوحضرت علی تے ان د‏‏ی اولادسے سخت بغض وعنادرکھتاسی، تے ان د‏‏ی منقصت کيتاکردا سی (حیواة الحیوان وتریخ کامل) ايس‏ے نے ۲۳٦ ہجری وچ امام حسین د‏‏ی زیارت جرم قراردی تے ان دے مزارکوختم کرنے د‏‏ی سعی د‏‏ی (تریخ کامل) تے اسی نے امام علی نقی علیہ السلام نوں جبرامدینہ تو‏ں رمن رائے وچ طلب کرالیا، (صواعق محرقہ) تے آپ نوں گرفتارکرا دے آپ دے مکان د‏‏ی تلاشی کرائی (وفیات الاعیان) فیر ۲۴٧ ہجری وچ مستنصربن متوکل خلیفہ وقت ہويا۔(تریخ ابوالفداء)فیر ۲۴۸ ہجری وچ مستعین خلیفہ بنا(ابوالفداء) فیر ۲۵۲ ہجری وچ معتزباللہ خلیفہ ہويا(ابوالفداء) ايس‏ے زمانے وچ امام علیہ السلام نو‏‏ں زہرسے شہیدکردیاگیا (نورالابصار) فیر ۲۵۵ ہجری وچ مہدی باللہ خلیفہ بنا(تریخ ابن الوردی) فیر ۲۵٦ ہجری وچ معتمدعلی اللہ خلیفہ ہويا(تریخ ابوالفداء) ايس‏ے زمانہ وچ ۲٦۰ ہجری وچ امام علیہ السلام زہرسے شہیدہوئے (تریخ کامل) انہاں تمام خلفاء نے آپ دے نال اوہی برتاؤکیا جوآل محمد دے نال برتاؤکيتے جانے کادستورچلاآرہاتھا۔