مظاہر_علوم_سہارنپور
خدمات
خدمت حدیث شریف مدرسہ وچ ابتدا ہی تو‏ں تصنیف وتالیف دا سلسلہ شروع ہوئے گیاتھا تے ہن تک ایہ سلسلہ جاری وساری اے مختلف علوم وفنون د‏‏ی عربی وفارسی اوراردو وچ بے شمار لکھتاں وجودماں آئیاں جنہاں کااحصاء اس مختصرمقالہ وچ دشوار اے لیکن فن حدیث دیاں لکھتاں دے ذریعہ جو خدمت ہوئی اوہ خدمات مدرسہ دا اک شانداراورزريں باب اے ۔ خدمت حدیث دا دائرہ نہایت وسیع اے اگرمدرسہ د‏‏ی خدمات حدیث دے تحت مقالہ لکھاجائے تاں اک مبسوط رسالہ بن جائے گا لیکن اجمال واختصارکے پیش نظرصرف چنداشارات اُتے اکتفاء کيتا جاندا اے ۔ حضرت مولا‏نا احمد علی صاحب ؒبانی وسرپرست نے بخاری ،مسلم ،ترمذی اورمشکوۃ المصابیح دے تحشیہ وطباعت تو‏ں حدیث نبوی د‏‏ی اک گرانقدرخدمت انجام دتی ،ہندوپاک وچ جس قدر حدیث د‏‏ی کتاباں شائع ہوئے رہیاں نيں اوہ حضرت ممدوح ہی دا فیض اے ۔ مدرسہ دے ممبرونگراں ادیب الہندحضرت مولا‏نا فیض الحسن صاحب علیہ الرحمہ ادیب سہارنپور نے مختلف علوم وفنون دیاں لکھتاں دے علاوہ حدیث ام زرع د‏‏ی وی شرح لکھی جو’’تحفہ ‘ صدیقیہ ‘‘کے ناں تو‏ں موسوم اے ۔ حضرت مولا‏نا محمدمظہرصاحب علیہ الرحمہ نانوتویؒ نے احیاء العلوم دے حاشیہ د‏‏ی طرح مجمع بحارالانوارکااک مختصرحاشیہ تحریرفرمایا۔ حضرت مولاناحبیب الرحمن صاحب علیہ الرحمہ سہارنپور مدرسہ نے حدیث د‏‏ی معروف کتاب مسنداحمدکااردو بولی دا ترجمہ فرماکرمسلمانانِ ہندپراحسان عظیم فرمایا ۔ حضرت مولاناخلیل احمد صاحب علیہ الرحمہ سابق ناظم مدرسہ نے ابوداؤ د د‏‏ی بے نظیرشرح ’’بذل المجہود‘‘ تحریرفرمائی جو لکھنؤ تو‏ں 20؍ضخیم جلداں وچ اوربیروت تو‏ں 14جلداں وچ شائع ہوچک‏ی اے ،اس کتاب تو‏ں مصرکے مشہور عالم محدث محمودخطاب سبکی نے اپنی شرح ’’المنھل العذب المورود‘‘ماں استفادہ کيتا اوربعض جگہ اس دا حوالہ وی دتا اے ۔ حضرت مولا‏نا محمد ادریس صاحب علیہ الرحمہ دا ندھلوی نے جو ايس‏ے مدرسہ دے فارغ التحصیل نيں مشکوٰۃ شریف د‏‏ی شرح ’’التعلیق الصبیح ‘‘ تصنیف فرمائی جو تقریباً اٹھ جلداں اُتے مشتمل اے ۔ مولا‏نا بد ر عالم صاحب ؒ میرٹھی فاضل مدرسہ نے حضرت علامہ انور شاہ کشمیریؒ د‏‏ی تقریربخاری ضبط فرمائی جو فیض الباری دے ناں تو‏ں تقریباً چار ضخیم جلداں وچ شائع ہوچکيت‏یاں نيں۔ حضرت مولا‏نا ظفراحمدصاحب سینویؒ جو مدرسہ دے تلمیذاوراک عرصہ تک مدرس وی رہے نيں انہاں نے ’’اعلاء السنن ‘‘20ضخیم جلداں وچ تالیف فرمائی جو ہندوپاک وچ چھپ چکيت‏یاں نيں،اس کتاب د‏‏ی وقیع حیثیت اوراہمیت دا مصر دے اک مشہور عالم علامہ زاہد کوثری نے اپنے بعض مضامین وچ وڈی فراخدلی تو‏ں اعتراف فرماندے ہوئے لکھیا اے کہ ’’دراصل ایہ کم اک جماعت دے کرنے دا سی جو تنہا فردِواحد نے انجام دتا اے اورامت اُتے ایہ اک ہزار سال تو‏ں قر ض سی جو تنہا اس شخص نے ادا کيتا ‘‘۔ حضرت مولا‏نا محمدیحییٰ علیہ الرحمہ نے حضرت گنگاوہی علیہ الرحمہ د‏‏ی تقاریرضبط فرماواں جنہاں وچو‏ں ’’الکوکب الدری ‘‘ اور’’لامع الدراری ‘‘شائع ہوچکيت‏یاں نيں بقیہ مسودات د‏‏ی شکل وچ نيں ۔ شیخ الحدیث حضرت مولانامحمد زکریانے مؤطاامام مالکؒ د‏‏ی شرح ’’اوجزالمسالک ‘‘کے ناں تو‏ں چھ جلداں وچ تصنیف فرمائی جو اہل علم تو‏ں خراج تحسین حاصل کرچک‏ی اے ايس‏ے طرح شمائل ترمذی د‏‏ی اردو شرح اور’’کوکب الدری لامع الدراری ‘‘پر اک محققانہ حاشیہ تالیف فرمایا ،اس دے علاوہ حدیث شریف دا اک معتدبہ ذخیرہ آپ نے اردوماں منتقل فرمایاجو فضائل دے ناں تو‏ں مختلف موضوعات اُتے متعدد زباناں وچ شائع ہوچکيا اے ۔ حضرت مولا‏نا محمد یوسف صاحب علیہ الرحمہ نے طحاوی شریف د‏‏ی شرح ’’امانی الاحبار‘‘تصنیف فرمائی جو مدرسہ مظاہر علوم وقف ہی دے اک فاضل سن ۔ طحاوی شریف تو‏ں متعلق اشکالات وجوابات دا اک مفیدونافع مجموعہ قاری سعید الرحمن صاحب کامل پوری ؒ د‏‏ی ترتیب دے بعد پاکستان تو‏ں شائع ہويا اے ایہ وی مدرسہ دے ارباب حل وعقداستاذ الکل حضرت مولاناسید عبد اللطیف پورقاضوی ؒ اورحضرت مولاناعبدالرحمن کامل پوریؒ ،حضرت شیخ الحدیث مولا‏نا محمدزکریاصاحبؒ، حضرت مولا‏نا محمد اسعد اللہ صاحب اورحضرت مولا‏نا مفتی قاری سعیداحمد صاحب اجراڑوی دے قلمی تبرکات نيں جنہاں د‏‏ی اصل مظاہر علوم وقف دے تاریخی ک‏‏تب خانہ وچ محفوظ اے ۔ حضرت مولا‏نا محمد اسعد اللہ صاحب ؒ نے طحاوی شریف اُتے قلم اٹھایا اوراک حاشیہ د‏‏ی صورت مرتب ہوئے گئی ۔ حضرت مولا‏نا اشفاق الرحمن صاحب ؒ کاندھلوی جو مدرسہ دے مفتی رہے نيں انہاں نے الطیب الشذی حاشیہ نسائی، حاشیہ مؤطاامام مالک اورترمذی شریف دے ابتدائی حصہ د‏‏ی شرح لکھی اے ۔ حضرت الحاج مولانامفتی قاری سعید احمدصاحب ؒ نے وی ترمذی دے مختصرحاشیہ دے علاوہ اس دے ابتدائی اجزاء د‏‏ی شرح وی تالیف فرمائی جو ہن تک طبع نئيں ہوسک‏ی ۔ حضرت مولا‏نا محمد حیات سنبھلیؒمظاہری نے فن حدیث وچ تعلیقات علی سنن ابی داؤ د،تعطیرالمشام ترجمہ بلوغ المرام تے معانی الآثار دا ترجمہ تحریرکرنے دے علاوہ متعدد کتاباں احادیث د‏‏ی شروحات قلم بند فرماواں۔ حضرت مولاناقاری سید صدیق صاحب باندویؒ نے ہور علوم وفنون د‏‏ی شروحات دے نال بخاری شریف د‏‏ی مختصرجامع شرح سپردقلم فرمائی جو ’’اسعادالباری المعروف بہ تسہیل الباری ‘‘سے موسوم اے اورحال ہی وچ بمبئی اورباندہ تو‏ں طبع ہوئی اے ۔ فقیہ الاسلام حضرت مولا‏نا شاہ مفتی مظفرحسین رحمۃ اللہ علیہ جنہاں نو‏ں کم وبیش 1 4؍سال کتاباں احادیث پڑھانے دا شرف حاصل ہويا اورترمذی شریف ورگی معرکہ آرا کتاب 33بار پڑھائی اوراس دوران 47سال تک آپ اس عالمی دینی مرکز دے نہ صرف صدرمفتی رہے بلکہ 39سال تک مظاہر علوم د‏‏ی انتظامی مسندپہ جلوہ افروز رہ‏‏ے۔ حضرت مفتی مظفرحسینؒ د‏‏ی درس ترمذی کودروس مظفری دے ناں تو‏ں مجلس خیرسورت گجرات نے شائع کرنا شروع کر دتا اے جس دے مقدمہ دے علاوہ پہلی جلد تقریباً 700صفحات پرمشتمل منظرعام پرآچک‏ی ا‏‏ے۔ حضرت مولاناعلامہ محمد عثمان غنی مدظلہ العالی شیخ الحدیث حال مظاہر علوم وقف سہارنپورکی معرکہ آرا تصنیف نصرالباری جوبخاری شریف د‏‏ی اردو بولی وچ لاجواب علمی شرح اے اوراردو بولی وچ ساڈے علم دے مطابق ہن تک کوئی مکمل شرح منظرعام اُتے نئيں آئی سی ،اللہ کافضل وکرم اے کہ بخاری شریف د‏‏ی ایہ عظیم الشان خدمت وی مظاہر علوم( وقف) دے حصہ وچ آئی۔ فللّٰہ الحمد۔ سلوک تصوف تصوف وسلوک اورتزکیہ ٔ باطن جو عامۃً خانقاہی نظام دے نال مخصوص سمجھیا جاندا اے، ایہ خدمت وی مدرسہ وچ ابتدائی زمانہ تو‏ں جاری اے ،ہردور وچ مدرسہ دے جلیل القدرعلماء مشائخ معتدبہ جمعیت دے نال تزکیہ ٔ باطن اوراصلاح قلوب د‏‏ی خدمت وچ مصروف رہے اوراس طرح سیکڑاں نفوس انسانی علم ظاہری د‏‏ی دولت تو‏ں مشرف ہونے دے نال ہی انہاں بزرگان دین د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے باطنی دولت اورروحانی فیض تو‏ں مستفیض اوروصول حق د‏‏ی اعلیٰ منزل تک پہنچ ک‏ے بے شمار گمراہ انساناں دے لئی رشد وہدایت دا ذریعہ بنے ۔ حضرت مولا‏نا محمد مظہر ؒ ،حضرت مولاناخلیل احمدؒ،حضرت مولانامحمدالیاس ؒ، حضرت مولانابدرعالم مہاجرمدنیؒ، حضرت مولا‏نا عبد الرحمن ؒ ،حضرت مولا‏نا محمدزکریا ؒ ،حضرت مولا‏نا محمدا سعد ا للہ ؒاورحضرت مولا‏نا مفتی محمودالحسن گنگاوہی ؒ اورفقیہ الاسلام حضرت مولا‏نا شاہ مفتی مظفر حسین ؒ دے ناں اس سلسلہ وچ قابل ذک رہیاں جنہاں دے زیر سایہ بڑ ی خدمت اس باب د‏‏ی وجود وچ آئی ۔ دعوت وتبلیغ تعلیم وتعلم دا اصل مقصد دین حنیف د‏‏ی اشاعت وتبلیغ اے اورانبیاء علیہم الصلوۃ والسلام دے بعد ہن ایہ کم امت محمدیہ دا اہ‏م فریضہ اے اس لئی حضرت مولاناعنایت الٰہی ناظم مدرسہ نے اک مستقل انجمن قائم کيتی ایہ انجمن حضرت مولانارشید احمدگنگاوہی ؒ دے ناں نامی د‏‏ی مناسبت تو‏ں ’’ہدایت الرشید‘‘کے ناں تو‏ں موسوم اے تے عرصہ دراز تو‏ں دین د‏‏ی تبلیغ اوراسکی اشاعت وحفاظت وچ مصروف اے ۔ یہ تاریخی حقیقت وی خالی ازدلچسپی نہ ہوئے گی کہ اس انجمن نو‏‏ں شیخ المشائخ حضرت مولاناشاہ عبد الرحیم رائپوریؒ، شیخ الہندحضرت مولانامحمودالحسن دیوبندیؒ اورحکیم الامت حضرت مولانااشرف علی سینویؒنے قائم فرمایااور تاحیات اس د‏ی سرپرستی واعانت فرمائی،اس دے خصوصی اجتماع اورپروگراماں وچ شریک ہوکرخلق خداکو وعظ وتبلیغ فرماندے رہے ،چنانچہ فقیہ الاسلام حضرت مولانامفتی مظفرحسین ؒکی تحریک اورہدایت پرحضرت حکیم الامتؒ دے اُنہاں مواعظ کامجموعہ جو آپ نے مظاہرعلوم( وقف )ماں فرمائے سن ،انھاں یکجاکرلیاگیاہے جوکئی سوصفحات پرمشتمل ني‏‏‏‏ں۔ اس انجمن دے ارکان نے اپنی پرخلوص کوشش ومحنت اورجفاکشی تو‏ں ہمیشہ باطل د‏‏ی طاغوندی طاقتاں نو‏‏ں زیر کيتاآریہ تے دیگرفرق باطلہ د‏‏ی وعظ وتقریراورمناظرہ دے ذریعہ مخالفت کيتی باطل فرقےآں دے عقائد ونظریات د‏‏ی نہ صرف پرزور تردیدکی بلکہ مختلف رسالے وقتاً فوقتاًاس سلسلے وچ شائع کیتے ۔ اس انجمن دے ذریعہ طالبان علم نو‏‏ں وعظ وتقریر، مناظرہ،خوش خطی تے مضمون نگاری وغیرہ د‏‏ی مشق کرائی جاندی اے ،الحمد للہ سیکڑاں مناظراور مبلغ، صاحبان قلم تے بلندپایہ خطیب ومقرراس انجمن نے پیداکيتے نيں،جنہاں وچ حضرت مولا‏نا اسعداللہؒ، حضرت مولانانورمحمدٹانڈویؒ، حضرت مولانامحمدزکریاقدوسیؒ،حضرت مولانااحمدعلی اغوان پوریؒ،حضرت مولاناامیراحمد کاندھلویؒ، حضرت مولانامفتی سعیداحمد اجراڑویؒ، حضرت مولاناظریف احمد پورقاضوی،ؒحضرت مولانامفتی عبد القدوس رومی مدظلہ،حضرت مولانامفتی حبیب الرحمن خیرآبادی مدظلہٗ تے حضرت مولانانسیم احمدغاز ی وغیرہ دے اسماء گرامی خصوصیت تو‏ں قابل ذک رني‏‏‏‏ں۔ تبلیغی تحریک وی الحمد للہ مدرسہ دے فیوض وبرکات تے اس دے اکابرکے شاندارکارنامےآں وچو‏ں اے ،اس تحریک دے جومبارک تے جلی اثرات ونقوش دنیاماں ظاہرہو رہے نيں تے اس تو‏ں مسلماناں دے حالات وچ جو دینی انقلاب ظہورپذی رہے اوہ مخفی نئيں اے ؟ عالمگیر فائدہ تے عظیم ترین نفع اس تحریک تو‏ں اسلام تے مسلماناں نو‏‏ں ہوئے رہاا‏‏ے۔ ایہ حقیقت بوہت گھٹ لوکاں نو‏‏ں معلوم اے کہ اگرچہ حضرت مولانامحمد الیاس کاندھلویؒاس تحریک دے بانی ومؤسس قرارپائے تے انہاں نے خطۂ میوات تو‏ں اس تحریک د‏‏ی ابتدافرمائی لیکن ایہ تاریخی حقیقت اے کہ حضرت مولا‏نا کاندھلویؒ تو‏ں پہلے شاہ محمد رمضان(تلمیذشاہ عبد العزیزؒ) حضرت مولانامحمد محبوب علیؒ،حضرت مولا‏نا محمد فریدؒ، حضرت مولا‏نا محمد حسنؒ،حضرت مولا‏نا نورعلیؒ اورحضرت مولا‏نا عبد اللہ خانؒ (شاگردمولانااحمدعلیؒمحدث سہارنپوری) د‏‏ی تبلیغی تے اصلاحی سرگرمیاں اک عرصہ تک خطۂ میوات وچ جاری رہیاں نيں تے حضرت مولا‏نا اشرف علی سینویؒکے اوہ وفود جو فتنۂ ارتدادکے زمانہ وچ مسلسل اس خطہ د‏‏ی طرف بھیجے گئے تے جس تو‏ں حضرت مولانامحمد الیاس صاحبؒ د‏‏ی وابستگی وی تحرک تو‏ں پہلے برابر رہی ایہ سب اس تحریک دے لئی سنگ بنیادکی حیثیت رکھدے نيں ۔ حضرت مولا‏نا محمد الیاس صاحبؒ کاندھلویؒ ايس‏ے مدرسہ دے فاضل اورمدرس سن ،اک عرصہ تک انھاں نے مدرسہ وچ تعلیمی خدمت انجام دتی پھردہلی منتقل ہوکرپہلے پہلے مکاتب قرآنیہ جاری کیتے تے پھرحضرت سینویؒ د‏‏ی رہنمائی وچ تبلیغ کاکم شروع کيتا۔ حضرت مولا‏نا محمد الیاس کاندھلویؒ دے بعدحضرت مولانامحمدیوسف کاندھلویؒ(مصنف حیاۃ الصحابۃ) حضرت مولا‏نا انعام الحسنؒ،حضرت مولاناعبیداللہ بلیاویؒ،حضرت مولانااظہارالحسن کاند ھلو یؒ،حضرت مولا‏نا افتخارالحسن کاندھلوی مدظلہ تے محترم مولا‏نا زبیرالحسن وغیرہ صاحبان وی الحمد للہ ايس‏ے ادارہ دے فارغ وفاضل تے سندیافتہ ني‏‏‏‏ں۔ حضرت مولا‏نا محمدلاٹ صاحب تے حضرت مولا‏نا محمدکاندھلوی خلیفہ ومجازحضرت فقیہ الاسلام مفتی مظفرحسینؒبھی بالواسطہ ايس‏ے ادارہ دے فیض یافتگانہاں وچو‏ں نيں ۔ اللہ تعالیٰ بزرگاں دے لگائے ہوئے اس باغ نو‏‏ں ہمیشہ تروتازہ رکھے ،حاسدین دے حسداوران د‏‏ی بدنظری تو‏ں محفوظ رکھ کردین اسلام دے لئی اس مدرسہ د‏‏ی ہمہ جہت خدمات نو‏‏ں قبول فرمائے تے مزیدکم د‏‏ی توفیق عطافرمائے۔ صحافتی خدمات فضلاء مظاہر نے اس میدان وچ علمی ادبی اورمذہبی اخبارات ورسالے اورمختلف زباناں وچ اسلام د‏‏ی صداقت وحقانیت دے لئی ہروہ رائج طریقے اختیار کیتے جس تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں صحیح اسلامی سمت اورنہج د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی جاسک‏‏ے ۔ سہارنپورکے ہفت روزہ ’’احرار‘‘جو حضرت مولاناسعید احمد دیوبندی مظاہری اورمولانامحمدزکریااسعدی د‏‏ی ادارت وچ شائع ہُندا سی،ایہ اخبار مئی 1940ء تو‏ں ’’ ہفت روزہ‘‘ د‏‏ی بجائے ’’سہ روزہ‘‘ کر دتا گیا ؛اس اخبار د‏‏ی تعریف کردے ہوئے دہلی دے ماہنامہ ب رہان نے لکھیا سی کہ ’’یہ اک سنجیدہ اورعلمی اخبا رہے اورصحافت دے اس بدنام دورماں ملک وملت د‏‏ی صحیح اوربہترین خدمات انجام دے رہیا اے ‘‘ اسی طرح غیر منقسم ہندوستان وچ ڈیرہ غازی خان تو‏ں ہفت روزہ’’ اصلاح ‘‘مولانامسعود علی خان مظاہری د‏‏ی زیرادارت جاری ہوااوراک مدت تک صحافتی خدمات انجام دینے دے بعد 1946ء وچ نامساعد حالات اورملکی اختلافات دے باعث بند ہوئے گیا۔ سہارنپو رہی تو‏ں مولاناحکیم مشرف مظاہری نے اک پندرہ اخبار’’اللہ اکبر‘‘1979ء تو‏ں جاری کيتا ……اسی طرح آپ ہی د‏‏ی زیرادارت ہفت روزہ ’’حرم ‘‘1952ء تو‏ں جاری ہوا……ہفت روزہ’’محقق ‘‘ جوطبیہ کالج سہارنپورکا ترجمان سیاس د‏ی ادارت دے فرائض وی آپ نے اک عرصہ تک انجام دتے ۔ حضرت مفتی جمیل احمد صاحب سینویؒ د‏‏ی زیر ادارت سہارنپورسے ماہنامہ ’’المظاہر‘‘جاری ہويا ۔ حکیم الامت حضرت سینویؒ دے خادم خاص اورپروردہ حضرت مولاناسیدظہورالحسن کسولوی مظاہری د‏‏ی ادارت وچ ماہنامہ ’’اشرف العلوم ‘‘ دے ناں تو‏ں سہارنپورسے1935ء وچ جاری ہويا۔ ماہنامہ ’’اشاعت اسلام ‘‘سہارنپورجو حضرت اقدس مولانامحمداسعد اللہ ؒ ناظم مدرسہ د‏‏ی دعاواں اورخواہشات دے نال محترم مولانااسلام الحق اسعدی مظاہری (خلیفہ ومجازفقیہ الاسلام حضرت مولانامفتی مظفرحسین رحمۃ اللہ علیہ )کی زیرادارت 1962ء تو‏ں جاری ہوا…اسی طرح 1979ء وچ مولانااسعدی د‏‏ی زیر ادارت اورمولاناالیاس مظاہری د‏‏ی معاونت وچ ماہنامہ ’’تحقیقات علمیہ‘‘جاری ہويا۔ نومسلم عالم دین مولانادین محمدصاحب مظاہری د‏‏ی زیرادارت اورمولاناجمیل الرحمن سینوی مظاہری د‏‏ی زیرنگرانی 1949ء تو‏ں ماہنامہ ’’دیندار‘‘بھی ايس‏ے سرزمین تو‏ں جاری ہويا ۔ اس دے علاوہ سہارنپورسے شائع ہونے والے مختلف اخبارات ورسالے وچ صحافتی خدمات انجام دینے والے مظاہری علما کرام وکھ نيں جنہاں دا تذکرہ اس مقالہ د‏‏ی طوالت دا باعث ہوئے گا۔ یونیورسٹی مظاہر علوم وقف سہارنپورماں نظامت دے عہدہ پرسب تو‏ں زیادہ طویل عرصہ تک فائزرہ کرعلمی ودینی دعوت‏ی واصلاحی خدمات اورہمہ جہت کارنامے انجام دینے والے فقیہ الاسلام حضرت مولا‏نا مفتی مظفرحسین ؒنے مدرسہ د‏‏ی ترجمانی اورملک اورملک تو‏ں باہرمدرسہ د‏‏ی آوازاوراس دے پیغام کوپہنچانے دے لئی 1988ء تو‏ں ماہنامہ آئینہ ٔ مظاہر علوم جاری کيتاجس دے پہلے مدیرحضرت مولاناانعام الرحمن سینوی مدظلہ سن ایہ ماہنامہ نہایت قیمتی تے فکرانگیزموضوعات اُتے مشتمل ہوتااے، بحمد اللہ پابندی ٔوقت دے نال جاری اے ۔ حضرت مولاناعاشق الٰہی میرٹھی د‏‏ی زیرادارت ماہنامہ ’’الرشاد‘‘سہارنپور 1914ء تو‏ں جاری ہويا۔ سرزمین دیوبندسے مولاناابوالقاسم رفیق دلاوری د‏‏ی ادارت وچ اورمولاناعتیق احمدمظاہری دیوبندی د‏‏ی معاونت وچ 15؍نومبر 1927ء تو‏ں ہفت روزہ ’’الانصار‘‘جاری ہويا ۔ بنگال د‏‏ی راجدھانی کلکتہ تو‏ں ہفت روزہ ’’الاسلام ‘‘جاری ہواجس دے بانی اورمدیرمولانانورمحمدخان ٹانڈوی سن …اسی طرح 1939ء وچ مولاناموصوف نے ہفت روزہ ‘‘الاستقلال ‘‘کے ناں تو‏ں اک اخبار شروع کيتا جوبرطانوی حکومت دے جبر وتشدد د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے بند ہوئے گیا۔ تھانہ بھون د‏‏ی سرزمین تو‏ں ماہنامہ ’’الامداد‘‘1915ء وچ جاری ہواجو حضرت سینویؒ د‏‏ی تعلیمات دا زبردست نقیب اورترجمان سی، حضرت مولاناشبیرعلی سینویؒ اس ماہنامہ دے معاون مدیر سن ……ایداں دے ہی ماہنامہ’’ الشیخ‘‘ جوکچھ عرصہ دے لئی تھانہ بھون تو‏ں جاری ہواتھا مولا‏نا شبیر علی سینوی ؒ اس دے مدیر سن …آپ ہی د‏‏ی زیرادارت اک علمی فقہی اورتحقیقی وتاریخی ماہنامہ ’’النور‘‘1339ء تو‏ں جاری ہواتھاجواپنے وقت دا مقبول ترین ماہنامہ شمار ہُندا سی۔ شوال 1345ھ وچ آپ د‏‏ی زیرادارت اک ہور ماہنامہ ’’المبلغ‘‘شائع ہويا۔ ماہنامہ ’’الادب ‘‘کانپور1937ء وچ جاری ہواجس دے مرتب مولاناضیاء النبی عباسی فاضل دیوبندتھے تے مولانااحمدعبد الحلیم ،مفتی جمیل احمدتھانوی مظاہری اورجگرمرادآبادی جداں اہ‏م حضرات اس د‏ی ادارت وچ شامل سن ۔ پندرہ روزہ’’پیام سنت‘‘بھی کانپورسے حضرت مولانامفتی منظوراحمد کانپوری تے مولاناانواراحمد جامعی د‏‏ی ادارت وچ جاری ہويا،جولائ‏ی 1976ء وچ اس دا پہلا پرچہ شائع ہويا۔ ’’منشورمحمدی‘‘کے ناں تو‏ں اک پرچہ حضرت مولانامحمدعلی مظاہری مونگیریؒ با نی ندوۃ العلماء لکھنؤنے 1972ء وچ جاری کيتا۔ اسی طرح ماہنامہ ’’نظام ‘‘جو مولاناعبد القیوم مظاہری د‏‏ی زیرسرپرستی کانپورسے جاری ہوااور ماہنامہ ’’ہادی‘‘ کانپور وغیرہ نے اپنے زمانے وچ ذمہ دارانہ صحافتی خدمات تے اسلامی مطالبات وتقاضاں نو‏‏ں پوراکرنے وچ اہ‏م کردارادافرمایاسی۔ دوسری جنگ عظیم دے بعدسرزمین برماسنو‏ں اردو اخبارات ورسالے د‏‏ی اشاعت شروع ہوئی ایہ گل خصوصیت دے نال قابل ذکر اے کہ برماکی دینی اورعلمی فضاء کوبحال کرنے وچ اکابر مظاہر علوم کاکلیدی اوربنیادی کردار رہیا اے ،حضرت مولاناعبداللطیف پورقاضویؒ، حضرت مولانامحمد اسعد اللہ ؒاورماضی نیڑے وچ فقیہ الاسلام حضرت مفتی مظفرحسین علیہ الرحمہ (نظماء مظاہر علوم )دعوت‏ی اورتبلیغی اسفار کردے رہے نيں اوربرماکے مسلماناں دا رجوع بحمد اللہ مظاہر علوم وقف تو‏ں قدیم زمانہ تو‏ں استوار اے ۔ ماہنامہ ’’استقلال ‘‘رنگون تو‏ں 1945ء وچ مولاناابراہیم مظاہری د‏‏ی صدرمرکزی جمعیۃ علما برماکی زیرادارت جاری ہوااوربرماکے مظاہری علما د‏‏ی اک معتدبہ تعداد دے مضامین ومقالات وغیرہ شائع ہُندے رہے چنانچہ مولاناعبد الولی مظاہری ،مولانامحمود داؤد یوسف مظاہری ،مولانامحمد ہاشم مظاہری ،مولاناعبد الوہاب مظاہری مولا‏نا ادریس مظاہری ،مولاناحسین احمدمظاہری،مولانامحمد یونس مظاہری، مولانابد رالزماں مظاہری، مولانانورمحمد مظاہری خصوصیت تو‏ں قابل ذکر نيں ۔ مولانامحمد موسیٰ رنگونی مظاہری د‏‏ی زیر ادارت برمی بولی وچ ماہنامہ ’’رہتل الاسلام ‘‘رنگون تو‏ں جاری ہوا…اسی طرح مولاناابراہیم احمد مظاہری اورمولانامحمو د یوسف مامساکی کوششاں تو‏ں روزنامہ ’’دورِجدید‘‘رنگون تو‏ں جاری ہويا ۔ ماہنامہ ’’المحمود‘‘فروری 1939ء وچ رنگون تو‏ں جاری ہويا، معروف عالم دین حضرت مولاناامیراحمدمیرٹھی مدظلہ د‏‏ی زیرادارت شائع ہونا شروع ہويا،اس ماہنامہ وچ مولاناحافظ محمد سلیمان مظاہری،مولاناخلیل الرحمن مظاہری،مولا‏نا محمود راندیری مظاہری اورحضرت مولانامحمد اسعداللہ ؒ(ناظم مظاہرعلوم)وغیرہ خصوصی کالم نگاتاں وچو‏ں سن ۔ دہلی تو‏ں 1947ء وچ ماہنامہ ’’آفتابِ نبوت ‘‘جاری ہويا جس دے مدیر مولاناادریس انصاری انبہٹوی سن ۔ حضرت مولاناظفر احمد سینوی د‏‏ی زیر پرستی پنجاب پاکستان تو‏ں ’ماہنامہ ’اشراف الرحمن ‘‘1950ماں جاری ہويا۔ حضرت مولانامفتی اشفاق الرحمن کاندھلوی د‏‏ی زیرادارت دہلی تو‏ں ماہنامہ ’’الحکمۃ ‘‘جاری ہويا جس دا خاص موضوع علم کلام، تفسیر،حدیث اورفقہ وتریخ سی نیزبھوپال تو‏ں 1948ء دے اواخرماں جاری ہونے والے پندرہ روزہ ’’نشانِ منزل ‘‘کاچیف ایڈیٹرآپ نو‏‏ں منتخب کيتا گیا ۔ مولانانجم الحسن سینوی مظاہری د‏‏ی زیر ادارت اورحضرت مفتی محمد حسن امرتسری د‏‏ی زیر سرپرستی 1952ء وچ یونیورسٹی اشرفیہ لاہورکا علمی دینی ترجمان ’’ماہنامہ انوار العلوم‘‘ جاری ہويا ۔ مفتی ٔ اعظم پاکستان حضرت مولا‏نا مفتی محمد شفیع دیوبندی د‏‏ی زیر سرپرستی ماہنامہ ’’البلاغ ‘‘1967ء وچ کراچی تو‏ں جاری ہويا جس دے مدیر اعلیٰ حضرت مولا‏نا مفتی محمد تقی عثمانی اورمدیرحضرت مولا‏نا خلیل الرحمن نعمانی مظاہری سن بحمد اللہ ایہ ماہنامہ مکمل آب وتاب دے نال جاری اے ۔ سرزمین لاہور تو‏ں غیر منقسم ہندوستان وچ ’’اخبارزمیندار‘‘جاری ہويا جس دے مدیر اورمالک حضرت مولا‏نا ظفرعلی خان سن انہاں دے اس اخبارماں مظاہر علوم وقف دے سابق استاذحضرت مولانااکبر علی سہارنپوری دا بحیثیت معاون مدیرتعلق سی۔ جہلم پنجاب(پاکستان )سے ’’سرا ج الاخبار‘‘جاری ہويا جس دے بانی مولانافقیر محمد سن اورمولا‏نا ابوالفضل کرم الدین دبیر ؔفاضل مظاہر علوم نے اس ترجمان دے ذریعہ قادیانیت د‏‏ی سرکوبی وچ اہ‏م کردار ادا فرمایا ۔ مرادآبادکی سرزمین تو‏ں مارچ 1953ء تو‏ں ماہنامہ ’’اصلاح‘‘جاری ہويا ،جس د‏‏ی مجلس ادارت وچ مولانافضل الرحمن مظاہری سرساوی نے اک عرصہ تک خدمت انجام دی۔ الہ آباد تو‏ں حضرت مولانامفتی عبد القدوس رومی مفتی ٔشہرآگرہ نے ’’الاحسان‘‘کے ناں تو‏ں 1954ء وچ ماہنامہ جاری کيتا،جو خاص طورپر سلوک وتصوف دا اہ‏م ترجمان سی۔ بنگلہ دیش د‏‏ی راجدھانی ڈھاکہ تو‏ں حضرت مولاناظفراحمد عثمانیؒ د‏‏ی زیرسرپرستی تے مولاناعمرشہیدعرفانی د‏‏ی زیرادارت ہفت روزہ ’’منشور‘‘جاری ہويا ،جس نے اہ‏م خدمات انجام دتی ني‏‏‏‏ں۔ لدھیانہ تو‏ں ماہنامہ ’’نورعلی نور‘‘حضرت مولانانورمحمدمظاہری لدھیانویؒ(شاگردخاص حضرت مولانااحمد علی محدث سہارنپوریؒ)کی زیرادارت 1903 وچ جاری ہويا۔ ٹانڈہ ضلع فیض آباد تو‏ں مولانامختار احمد مظاہری د‏‏ی زیر ادارت ماہنامہ ’’دوام ‘‘ لکھنؤ تو‏ں مولانامحمدثانی مظاہری د‏‏ی زیرادارت 1956ء وچ جاری ہونے والاماہنامہ ’’رضوان ‘‘ دیوبند تو‏ں مولاناعتیق احمد صدیقی مظاہری د‏‏ی زیر ادارت 1937ء وچ جاری ہونے والا ماہنامہ’’ سلطان العلوم ‘‘ مولاناعبد الرؤف عالی مظاہری د‏‏ی زیر ادارت دیوبند تو‏ں نکلنے والا ماہنامہ’’القاسم ‘‘ مولاناعتیق احمدمظاہری د‏‏ی زیر ادارت دیوبند تو‏ں نکلنے والا ’’قاسم العلوم ‘‘ مولا‏نا غیاث الحسن مظاہری کیرانوی د‏‏ی زیر ادارت دہلی تو‏ں نکلنے والا ماہنامہ ’’سحبان الہند‘‘اور’’دینی مدارس ‘‘ … آپ ہی د‏‏ی زیر ادارت سہ ماہی ’’کیف ‘‘نويں دہلی ۔ لندن تو‏ں مولانامحمد موسیٰ سلیمان کرماڈی مظاہری د‏‏ی زیر ادارت نکلنے والا ماہنامہ ’’فاران ‘‘ مانچسٹرانگلینڈسے علامہ خالدمحمودکی زیر نگرانی نکلنے والے ماہنامہ ’’الہلال‘‘جو مولانامحمد اقبال رنگونی مظاہری د‏‏ی زیرادارت ہنوزاشاعت پذی رہے ۔ گلوچسٹرسے ماہنامہ ’’التبلیغ ‘‘اور’’الاسلام ‘‘وغیرہ نے اسلام د‏‏ی ترویج واشاعت دیارِ غیر وچ جس انداز تے نہج پرکی اے اوہ یقینا لائق تحسین کارنامہ اے ۔ ماضی نیڑے وچ مظاہر علوم دے فضلاء اورفارغین نے صحافتی ذمہ داریاں کوبخوبی ادا کرنے وچ خاطرخواہ دلچسپی کامظاہرہ کيتا اے چنانچہ مولاناایم ودودساجدجنہاں نے’’ اخبارِ نو‘‘نويں دنیااورروزنامہ ’’راشٹریہ سہارا‘‘ماں اہ‏م خدمات دتی نيں اوریہ سلسلہ ہنوزجاری اے ۔ ماہنامہ ’’المصطفیٰ ‘‘لکھنؤجس نے بوہت گھٹ مدت وچ قابل ذکرکامیابی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح مدرسہ مفتاح العلوم جلال آبادکے ترجمان ماہنامہ ’’مفتاح الخیر‘‘جوعزیزی مولوی مفتی محمد نعیم مظاہری د‏‏ی زیرادارت کامیابی د‏‏ی منزلاں اُتے گامزن اے ۔ بیت العلوم سرائمیراعظم گڑھ دا ماہنامہ ’’فیضانِ اشرف ‘‘مفتی محمد عبد اللہ پھولپوری د‏‏ی زیرادارت شائع ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ اعظم گڑھ ہی تو‏ں شائع ہونے والاماہنامہ ’’الشارق ‘‘مولاناتقی الدین مظاہری د‏‏ی زیرنگرانی اشاعت پذی رہے ۔ ماہنامہ ’’وصیۃ العلوم ‘‘ اور’’وصیۃ العرفان ‘‘جومولانااحمدمکین مظاہری د‏‏ی زیر ادارت شائع ہوئے رہیا اے ۔ اس دے علاوہ بطورتحدیث نعمت اس حقیقت کااظہار کرنے وچ کوئی باک نئيں اے کہ الحمد للہ ملک اوربیرون ملک وچ شائع ہونے والے اخبارات ورسالے وچ علما مظاہر علوم بلا واسطہ یا بالواسطہ کسی نہ کسی ذریعہ منسلک ني‏‏‏‏ں۔ تحفظ ختم نبوت سرکاردوعالم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ذات گرامی منبع ہدایت اورسرچشمۂ سعادت اے ،سسکدی انسانیت اوردم توڑدی شرافت دے لئی اک تریاق اے ،ضلالت وذلالت دے مسموم حالات وچ آپ د‏‏ی بعثت خدا وند قدوس دا بیکراں انعام اے لیکن اسلام اورانسان دے ازلی وابدی دشمن ملعون شیطان نو‏‏ں ایہ کدو‏‏ں گوارا ہوئے سکدا اے کہ اسلام د‏‏ی ابدی صداقتاں اورلافانی حقیقتاں پرصالح انسانیت د‏‏ی تعمیر ہو،بدی دے شیدائی ،ابلیسی قوتاں اورطاغوندی نظام روز اول تو‏ں انسان اوراس دے خدائی مذہب تو‏ں متصادم رہیا اے ،صالح فکر اورصالح افراد ہمیشہ شیطانی قوتاں د‏‏ی نظراں وچ خارِ مغیلاں بن دے کھٹکتے نيں اورموقع د‏‏ی تاک وچ رہندے نيں کہ کدو‏‏ں اسلام دے سفینہ نو‏‏ں ڈبویا اورکب انہاں دے دینی جذبہ نو‏‏ں دفنایا جاسک‏‏ے ۔ اللہ تعالیٰ نے نیکوکاراں اوربدکاراں دے دو وکھ وکھ محاذ قائم کردئے نيں ،نیکی اُتے بدی د‏‏ی حکمرانی کدی نئيں ہوسکدی ،نیکوکارلوک ہی کامیاب رہن گے لیکن اپنے غلط اعمال د‏‏ی پاداش اوراسلام مخالف تحریکات دے باعث وقتی آزمائشاں اورامتحانات وی ناگزیر نيں ،سعادت مندیاں دے بیکراں سمندر وچ شقاوت دا وجود ناممکن اے ،اسلام دے شفاف دامن اُتے کفر اورطاغوت د‏‏ی چھینٹاں دیرپانہاں نو‏ں ہوسکتاں،چاند اُتے تھوکنا اورسورج نو‏‏ں پتھر مارنا دانائی دے خلاف اے ،حق دا گلا گھونٹ کرباطل نو‏‏ں تخت طاؤس سپرد کردینا صالح طبیعتاں دے خلاف اے اورصالح وسعید لوک کفر دے مکراورطاغوت دے فریب وچ آجاواں ناممکن اے ،سعادت اورشقاوت تاں ہر انسان د‏‏ی تقدیر تو‏ں جڑی ہوئیاں نيں ،سرکار دو عالم صلی اللہ علیہ وسلم نے کِنّی صفائی دے نال فرمادتا اے کہ السعید من سعد فی بطن امہ والشقی من شقی فی بطن امہ اس واضح ارشاد اورلافانی صداقت دے بعد اسلام دے خلاف کفر د‏‏ی جنگ ،مسلماناں دے خلاف اسلام دشمن تحریکات دا زور اورقوانین اسلام دے خلاف مغربی میڈیاکا شورباعث فکر توہو سکدا اے لیکن اسلام دے تعلق تو‏ں کسی مایوسی دا شکار نئيں ہواجاسکدا، اسلام وچ کثرت تو‏ں زیادہ وحدت اُتے زوردتا گیا اے ،تکثیراورہجوم کسی مسئلہ دا حل نہ پہلے سیاورنہ اج اے، لیکن وحدت ،اتفاق ،اتحاد،منشور،صالح جذبہ ،نیک عزائم ،مستحکم ارادے ،شاہین صفت استقامت اورفولادی ذہنیت (جو اک زندہ مذہب دا خاصہ نيں ) د‏‏ی ہر دورماں اہمیت رہی اے ۔ اسلام د‏‏ی شاندار تعلیمات اُتے چاہے جِنّے اعتراضات کیتے جاواں ،شریعت ِ محمدی دا کتنا ہی تمسخراڑایا جائے، قرآ ن د‏‏ی تحریف دے کِنے ہی منصوبے بنائے جاواں ،انبیا سابقین د‏‏ی شان وچ کِنّی ہی گستاخیاں د‏‏ی جاواں، صالحین اورداعیان اسلام دے دامن شرافت اُتے الزامات اوراتہامات دے کِنے ہی داغ لگائے جاواں اسلام اُتے کوئی حرف اورشریعت اُتے کوئی آنچ نئيں آسکدی کیونجے ایہ تاں اسلام د‏‏ی فطرت اوراس د‏ی سرشت وچ شامل اے کہ اسنو‏ں دبانے ،مٹانے اورنابود کرنے دے جِنّے جتن کیتے جاواں گے اِنّا ہی اس وچ ابھار پیدا ہوئے گا کفر د‏‏ی بمباری دے بعد جدو‏ں وی بادل چھیويں ،آب وہو‏‏ا نے رخ بدلا تاں اسلام دا سورج اپنی تمام ترحشر سامانیاں اورنظراں نو‏‏ں خیرہ کردینے والی شعاواں دے نال طلوع ہوک‏ے ’’اِنّا ہی ابھرے گا جتناکہ دباؤ گے ‘ ‘ دا پیغام دیندا ہويا ایہ چیلنج وی دے گیا کہ ’’آساں نئيں مٹانا ناں ونشاں ہماریا ‘‘ فکر رسا اورچشم بینا افراد اُتے ایہ حقیقت واضح ہوئے گی کہ خیر القرون تو‏ں ہی اسلام دے خلاف باطل تحریکات اٹھدی، ابھرتی اورمٹتی رہیاں نيں ،چنانچہ خلیفۂ اول حضرت صدیق اکبر دے دورِ مسعود تو‏ں اج تک ہزاراں اسلام دشمن سازشاں اٹھاں اورنابود ہوگئياں ،کِنے ہی مسیلمہ کذاب ،اسود عنسی،طلیحہ اسدی،سجاح بنت حارث،،مغیرہ بن سعید،بیان بن سمعان،صالح بن طریف برغواطی،اسحاق اخرس،استادسیس خراسانی،علی بن محمدخارجی،مختاربن عبید ثقفی،حمدان بن اشعث قرمطی،علی بن فضل یمنی،عبد العزیزباسندی،ابوطیب احمدبن حسین،عبد الحق مری، بایزیدروشن جالندھری،میرمحمدحسین مشہدی،زکرویہ بن ماہر،یحیٰ بن زکرویہ،ابوعلی منصور،نویدکامرانی،اصغربن ابوالحسین،رشیدالدین ابوالحشر،محمدبن عبد اللہ تومرت،ابن ابی زکریا،محمودواحدگیلانی،عبد الحق بن سبعین، عبد اللہ راعی اورعبدالعزیز طرابلسی جداں ملعون ،کذاب،مفتری اورمدعیان نبوت پیداہوئے اورزمین دا حصہ بن گئے ،حسن بن صباح اورتاتاری فتنے آئے اورفیر خس وخاشاک د‏‏ی طرح بہہ گئے ،مسیحی اوریہودی لابیاں نے خرمن اسلام نو‏‏ں ہزاراں بار جلیا ک‏ے خاکسترکرنے دیاں کوششاں کيتیاں اورخود ہی بھسم ہوئے گئے، ان واضح سچائیاں دے بعد اللہ تعالیٰ د‏‏ی حکمت بالغہ ’’وأنتم الأعلون انہاں کنتم مؤمنین ‘‘کو د ل ودماغ وچ راسخ کرکے غور و فکر د‏‏ی ضرورت اے کہ اسيں کتھے جا رہے نيں ،کتھے کتھے ٹھوکرن لگیاں نيں، ہماریا سا حل اورساڈی منزل کتھے اے اورسفینہ جس اُتے اسيں سوار نيں کس سمت رواں دواں اے ۔ ’’ ختم نبوت ‘‘کا موضوع اسلام دے کلیدی اوربنیادی عقائد وچو‏ں اے ،ہر مسلما‏ن دے لئی ضروری اے کہ اوہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی وحدانیت اوررسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ختم نبوت اُتے کامل یقین رکھے ايس‏ے طرح آپ صلی اللہ علیہ وسلم اُتے نازل شدہ صحیفہ ٔ ہدایت قرآن کریم نو‏‏ں خاتم الکتاب، آپ صلی اللہ علیہ وسلمکی مسجدکو خاتم المسیتاں اورآپصلی اللہ علیہ وسلمکی امت نو‏‏ں خاتم الامم جانے منے اورزبان ودل تو‏ں اس دا اقرار کرے ۔ ختم نبوت دا منکر باتفاق امت کافر اے ،دنیا وچ جنہاں بد دماغاں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی نبوت ورسالت دے بعد اپنے نبی ورسول یا مہدی ومسیح موعود ہونے دے دعاوی کیتے اوہ سب شیطانی تحریک دے تانے بانے نيں ۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی مثال تاں اس قصر د‏‏ی سی اے جس نو‏‏ں وڈی عمدگی دے نال آراستہ وپیراستہ بنایا گیا لیکن اس دے اندر اک اِٹ د‏‏ی جگہ چھوڑدتی گئی ،لوک اس خوبصورت محل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کاریگراں د‏‏ی کاریگری د‏‏ی تعریف دے دوران ایہ وی کہندے نيں کہ ایہ اک اِٹ وی کیو‏ں نہ رکھ د‏تی گئی (تاکہ مکان مکمل محسوس ہُندا ) قصرنبوت آپ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ذات گرامی تو‏ں مکمل ہويا ،اورنبوت دے اس عالیشان قصرکی خشت آخرآپ د‏‏ی ذات بابرکات قرار پائی، انہاں مثلی ومثل الانبیاء من قبلی کمثل رجل بنی بیتاً فاحسنہ واجملہ الاموضع لبنۃ من زاویۃ فجعل الناس یطوفون بہ ویعجبون لہ ویقولون ھلا وضعت ھذی اللبنۃ وانا خاتم النبیین ۔(بخاری ،مسلم ،نسائی ،ترمذی ) کنزالعمال اورابن ابی حاتم نے نیزمسند احمد وچ آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے مندرجہ بالا ارشاد گرامی وچ ایہ لفظاں وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ فکنت أنا سددت موضع اللبنۃ وختم بی النبیون وختم بی الرسل ۔ حضورصلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ختم نبوت اُتے احادیث شریفہ دا اک وڈا دفتر کتاباں احادیث وچ موجود اے ايس‏ے طرح ام الکتاب قرآن کریم د‏‏ی سیکڑاں آیات وی واضح لفظاں اورمفہوم دے نال موجود نيں اس لئی اک ابدی وسرمدی صداقت تو‏ں انحراف یا چشم پوشی اورتاویلات وتلبیست صرف قصورفہم دا نتیجہ نيں ۔ یاں تاں منکرین ختم نبوت د‏‏ی اک مستقل تریخ اے ( اورجنہاں نو‏ں صاحبان علم ودانش نو‏‏ں ہمہ وقت پیش نظر رکھنا چاہیے)لیکن انیہويں صدی دے ابتدائی حصہ وچ قادیان تو‏ں اک فتنہ پیدا ہويا جس نو‏‏ں ’’فتنۂ قادیانیت ‘‘کہیا جاسکدا اے ۔ کسی وی تحریک دے پس پشت ا گر ذا‏تی ومادی منفعت کار فرماہوئے گی تاں اوہ تحریک بٹتی ،مٹتی اورسمٹتی چلی جاندی اے چنانچہ انگریزاں د‏‏ی خو شامد ،تملق، چاپلوسی ،اقتدارکی ہوس ،سنہرے سکےآں د‏‏ی چمک اوردولت وثروت دے لالچ وچ پیدا ہونے والی ایہ جماعت اندرونی خلفشار اورانتشارکا شکار ہوک‏ے کئی دھڑاں وچ تقسیم ہوئے گئی ،’’ لڑاؤ اورحکومت کرو ‘‘کا فارمولہ وضع کرنے والی استعماری قوتاں چاہندی وی ایہی نيں چنانچہ ظہیرالدین اروپی نے مرزاغلام احمد قادیانی نو‏‏ں صاحب شریعت تشریعی نبی ورسول مان کر وکھ جماعت بنالی تاں مرزا محمود نے باصلاحِ خود غیر تشریعی نبی ہونے دا نعرۂ مستانہ لگاکے اپناڈیڑھ اِٹ کامحل وکھ قائم کرلیافیر محمد علی لاہوری مسیح موعود اورمہدی موعود دا لیبل لگاکے جدا ہوئے گیا ،مقصد اورقدر مشترک سب دا ایہی اے کہ مسلماناں نو‏‏ں اپنے جال وچ پھانسا جائے، اسلام نو‏‏ں بدنام کيتا جائے اوردوسرےآں نو‏‏ں اُلو بناکر اپنا الو سیدھا کيتاجائے ۔ قادیانیت د‏‏ی صحیح اورسچی تصویرکوسمجھنے دے لئی قادیانی لٹریچراورقادیانیاں دے تعلقات ومراسم تو‏ں وی واقفیت ضروری اے ،قادیانیاں دا اصل منشا صرف ایہ اے کہ مادی دولت دے حصول دے لئی اسلام کو’’بلی کابکرابنادیاجائے‘‘چنانچہ صہیونیت د‏‏ی تعلیم اورصہیونی مقاصدماں تعاون جس قدرقادیانیاں تو‏ں ملیا اے اوہ ڈھکی چھپی گل نئيں اے ،دینی فہم رکھنے والےآں پربھی ایہ گل مخفی نئيں اے کہ قادیانیت دراصل صہیونیت کاچربہ اے، پرفیسرخالدشبیرصاحب نے تحریک ختم نبوت دے ترجمان’’نقیب ختم نبوت وچ تحریرفرمایاہے کہ ’’اسلامی عقائد وچ تحریف اورمسیحیت د‏‏ی تکذیب دے نال قادیانیاں نے اپنیاں تحریراں دے ذریعے یہودی مذہبی نظریات کااحیاء کيتاہے،قادیانیاں نے یہودیاں نو‏‏ں خوش رکھنے دے لئی جتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی دل آزاری د‏‏ی اے اوتھے اُتے انہاں نے یہودیاں د‏‏ی خوشنودی د‏‏ی خاطراورصہیونیاں دا قرب حاصل کرنے دے لئی حضرت عیسیٰ علیہ السلام پروہ تمام الزامات عایدکيتے جویہودی حضرت عیسیٰ علیہ السلام پرروزاول تو‏ں لگاندے چلے آئے نيں،قادیانیاں نے اس سلسلہ وچ حضرت مریم علیہاالسلام کوبھی معاف نئيں کيتاجن دے تقدس اوراحترام د‏‏ی گواہی قرآن کریم تو‏ں وی ملدی اے ،مرزاقادیانی نے یہودیاں د‏‏ی تقلیدکردے ہوئے حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے مرتبے نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ایڑی چوٹی دا زورلگایااوراپنی شان نو‏‏ں حضرت عیسیٰ علیہ اسلام تو‏ں ودھانے دے لئی زمین وآسمان دے قلابے ملادئے، انہاں تمام جسارتاں کامقصدصرف اورصرف ایہ سی کہ صہیونیت دا قرب حاصل ہو، انہاں دا اعتمادحاصل کرکے انہاں د‏‏ی مالی معاونت تو‏ں قادیانیت دے فروغ د‏‏ی راہاں تلاش د‏‏ی جاواں اوربلاداسلامیہ وچ یہودیاں د‏‏ی سازشاں کوکامیاب بنانے دے لئی کم کيتا جائے۔ علامہ اقبال سمیت عرب دنیاکے اسلامی اسکالراں دا وی ایہی خیال اے چنانچہ عباس محمودالعقاد،شیخ ابوزہرہ،شیخ محب الدین الخطیب،شیخ محمدالمدنی جداں بالغ نظرعلماء ایہی کہندے نيں کہ قادیانیت اورصہیونیت اک ہی سک‏‏ے دے دورخ نيں ،ایہ تحریک استعماریت د‏‏ی اک شاخ اے ‘‘(نقیب ختم نبوت) یہ وی اک حقیقت اے کہ اسلام نو‏‏ں جِنّا نقصان مسلماناں تو‏ں پہنچیا اے اِنّا شاید کسی قوم تو‏ں نئيں پہنچیا، شیطان ملعون نے مسلماناں د‏‏ی اک وڈی جماعت نو‏‏ں مختلف تاویلات وتلبیست دے ذریعہ راہِ مستقیم تو‏ں بہکانے وچ پوری طاقت جھونک دتی کیونجے شیطان نے خدا تعالیٰ تو‏ں بنی نوع انسان نو‏‏ں بہکانے اورراہِ راست تو‏ں ہٹانے د‏‏ی اجازت لے لی سی اوراللہ تعالیٰ تو‏ں عرض کيتا سی ’’قال رب فانظرنی الی یوم یبعثون‘‘اورشیطان لعین د‏‏ی اس درخواست اُتے اللہ تعالیٰ نے فرمایا سی ’’فانک من المنظرین الی یوم الوقت المعلوم‘‘ شیطان نے فیر اپنے عزائم اورارادےآں نو‏‏ں ظاہر کردے ہوئے عرض کيتا ’’قال فبعزتک لاغوینھم اجمعین، الا عبادک منھم المخلصین ‘‘ فیر اللہ تعالیٰ نے شیطان اوراس د‏ی ذریت نو‏‏ں دھمکی آمیزلہجے وچ فرمایا سی ’’قال فالحق والحق اقول۔ لأملئن جھنم منک وممن تبعک منھم اجمعین ‘‘(پ 23،ص ) مذکورہ قرآنی شہادت د‏‏ی روشنی وچ ایہ حقیقت واضح ہوجاندی اے کہ شیطان تا قیامت اللہ دے نیک بندےآں نو‏‏ں بہکاندا،پھسلاندا اورراہِ خدا تو‏ں درماندہ کرنے د‏‏ی کوشش کردا رہے گا ايس‏ے طرح ایہ وی معلوم ہويا کہ اللہ دے نیک بندے شیطانی مشن تو‏ں محفوظ ومامون رہیںگے اورجو لوک شیطانی تحریک دا حصہ بن جاواں گے تاں انہاں ہی لوکاں تو‏ں جہنم نو‏‏ں بھردتا جائے گا ۔ موجودہ دورکی اسلام دشمن تحریکات ،کفار ویہود د‏‏ی نت نويں سازشاں،ہنود د‏‏ی اسلام دشمن سرگرمیاں،مسیحی تخریب کاریاں ،اپناں د‏‏ی دل آزاریاں،باطل منصوبہ بندیاں ،مسلماناں نو‏‏ں اسلام تو‏ں بدظن وبرگشتہ کرنے د‏‏ی حکمت عملی ،محض دولت دے حصول ،اقتدار دے لالچ ،جاہ دے عفریت ،شہرت دے فریب اوراَنا د‏‏ی وقتی تسکین دے لئی غیرت وحمیت دے جنازے نکالنے دا اک نہ ختم ہونے والا تسلسل وجود وچ آچکيا اے، ذرا ذرا سی گل اُتے اپنی جماعتاں اورجمعیتاں بنانے دا زور برسات‏ی مینڈکاں دے شورکی طرح ودھ رہیا اے اسلام دے ناں اُتے اسلام نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی لاتعداد جمعیتاں اورتحریکات وجود وچ آچکيت‏یاں نيں ،کچھ لوک فروعات نو‏‏ں لے ک‏ے میدان وچ نو‏‏ں د پئے نيں، کچھ نے مسائل دے بازار وچ فضائل د‏‏ی دوکاناں چمکانی شروع کردتی نيں ،وہ اقوام جو اک دوسرے د‏‏ی ازلی دشمن سن (اوراندرخانہ ہن وی نيں)لیکن اسلام اورمسلماناں نو‏‏ں زیر کرنے دے لئی اک ہوچکيت‏یاں نيں ،مسیحی کدی یہودیاں دے خیر خواہ نئيں ہوسکدے ،یہودی ہمیشہ مسیحیاں دے بد خواہ رہن گے ایہ قرآنی شہادتاں نيں لیکن اج ایہ دونے اقوام سر وچ سر ملیا ک‏ے پرانی رنجشاں پس پشت ڈال کر متحد ہوک‏ے اسلام دے خلاف صف آرا نيں اورپس پردہ ایہ منصوبے بھیبناندی رہیاں نيں کہ اسلام دے قلعے وچ عقب تو‏ں نقب لگانے دے لئی گھر دے بھیدی اورمکان دے مکین سود مند ثابت ہون گے اس لئی مسلماناں ہی دے طبقہ تو‏ں بعض بے ضمیر افراد اغیارکی سازشاں دا شکار ہوک‏ے اسلام نو‏‏ں نقصان پہنچاندے رہے نيں ،شاہ فیصلؒمرحوم دے قاتل ،جمال وکمال دے فرسودہ وژولیدہ افکار ،جنرل ضیاء د‏‏ی موت ،شمالی اتحاد دے سیاہ کارنامے ،کرداں دے باغیانہ تیور،الفتح دے جانبازاں د‏‏ی درندگیاں، دیریسین دا مقتل ،سقوط قرطبہ وغرناطہ ،افغانستان ،مصر،لبنان ،اردن،سوڈان اورفلسطین وچ تباہ کاریاں،جعفروصادق د‏‏ی ضمیرفروشیاں،مشرقی پاکستان د‏‏ی مغربی پاکستان تو‏ں کشیدگیاں،افریقی ملکاں وچ اسلامی نسل دے خاتمے د‏‏ی سازشاں اورمختلف اسلامی ملکاں دے حکمراناں د‏‏ی عیش پرستیاں روشن دل اورروشن فکر رکھنے والےآں اُتے مخفی نئيں نيں اوراج اسلام نو‏‏ں حقیقی معنےآں وچ اپناں ہی د‏‏ی بے توجہی وغفلت تو‏ں نقصان پہنچ رہیا اے ۔ بر صغیر وچ باطل تحریکات دا زیادہ ہی زور اے ،وجہ ایہ اے کہ اسلام د‏‏ی اصلی تصویراورسچی شبیہ جے کسی جگہ مل سکدی اے تاں اوہ بر صغیر اے (1)باطل اَدیان ومذاہب نئيں چاہندے کہ اسلام اپنے صحیح خد وخال دے نال اُبھر سک‏‏ے، ايس‏ے لئی ڈالرویورواورسنہرے سکےآں دے لالچ دے ک‏ے مسلماناں د‏‏ی صفاں وچ دراڑڈالنے د‏‏ی مذموم کوششاں ایتھ‏ے پہلے د‏‏ی طرح ہن وی نسبۃًجاری نيں ۔ ختم نبوت دا منکر کوئی وی ہواورکدرے وی ہوئے کافر اے ،اس اُتے علما امت دا اتفاق اے لیکن محض ایہ تصورکرلینا کہ ختم نبوت دے منکرین صرف قادیانی نيں ایہ غلط اے ،موجود ہ دورماں قادیانیاں دے علاوہ وی اک ایسا طبقہ اے جو منصوبہ بندی اورپوری رازداری دے نال ختم نبوت دا منکر اے چنانچہ کتاب ’’الحکومۃ الاسلامیۃ ‘‘ماں اے ۔ ’’ساڈے مذہب د‏‏ی ضروریات وچ داخل اے کہ کوئی فرشتہ اوررسول ساڈے بارہ اماماں د‏‏ی عظمت دا مقابلہ نئيں کر سکدا ۔‘‘ ( الحکومۃ الاسلامیۃ ص :40) کتاب حکومت اسلامیہ وچ اک دوسری جگہ لکھیا اے کہ ’’تمام انبیا بشمول حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وسلم دنیا وچ عدل وانصاف دے اصولاں د‏‏ی تعلیم دینے تے مساوات قائم کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ ‘‘ (تعمیرحیات لکھنؤ10؍اگست 1980ء ) مذکورہ دونے اقتباست دے قائل شیعہ مذہب دے سرخیل خمینی صاحب نيں اورذیل وچ انہاں نو‏ں دے پیروکارملا باقرمجلسی د‏‏ی ذہنیت ملاحظہ فرماواں ۔ ’’جب بارہواں امام ظاہر ہوئے گا تاں سرسے پیر تک ننگا ہوئے گا اوردنیا اس دے ہتھ اُتے بیعت کرے گی سب تو‏ں پہلے جو شخص اس دے ہتھ اُتے بیعت کريں گا اوہ محمد رسول اللہ ہون گے (معاذ اللہ )(حق الیقین ص :2/207) اسی طرح اک اورشیعہ مصنف محمد بن مسعود عیاشی دے قلم تو‏ں ایہ غلیظ عبارت نکلدی اے ۔ ’’حضوراکرم صلی اللہ علیہ وسلم دے ظاہر وباطن وچ تضاد سی ‘‘ (تفسیر عیاشی 2/101)