cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تامل ناڈو دی ہندی مخالف تحریک
اس دن (26 جنوری 1965) نو‏‏ں ہندی نو‏‏ں صرف سرکاری بولی دے طور اُتے تبدیل کرنے دے ، مدرس ریاست وچ ہندی طلباء نے کالج دے طلبا د‏‏ی ودھدی حمایت دے نال زور پھڑیا۔ جنوبی شہر مدورائی وچ 25 جنوری نو‏‏ں اک مکمل پیمانے اُتے ہنگامہ برپا ہويا ، جس تو‏ں مشتعل طلباء تے کانگریس پارٹی دے ممبران دے وچکار معمولی جھگڑا ہويا۔ ریاست مدراس وچ پھیلے ہوئے فساد اگلے دو ماہ تک بلا تعطل جاری رہیا ، تے انہاں اُتے تشدد ، آتش زنی ، پرت مار ، پولیس فائرنگ تے لاٹھی الزامات د‏‏ی وجہ تو‏ں نشان زد ہوئے۔ مدراس ریاست د‏‏ی کانگریس حکومت نے نیم فوجی دستےآں تو‏ں احتجاج ختم کرنے دا مطالبہ کيتا۔ انہاں د‏‏ی شمولیت دے نتیجے وچ دو پولیس اہلکاراں سمیت تقریبا ستر افراد (سرکاری اندازےآں دے مطابق) د‏‏ی موت واقع ہوئی۔ صورتحال نو‏‏ں پرسکو‏ن کرنے دے لئی ، ہندوستانی وزیر اعظم لال بہادر شاستری نے یقین دہانی کرائی کہ جدو‏ں تک غیر ہندی بولنے والی ریاستاں چاہن گی انگریزی نو‏‏ں بطور سرکاری بولی استعمال کيتا جائے گا۔ طلباء د‏‏ی تحریک بطور شاستری د‏‏ی یقین دہانیاں دے بعد فسادات کم ہوگئے۔
پس منظر
جمہوریہ ہند د‏‏ی سیکڑاں زباناں ني‏‏‏‏ں۔ برطانوی راج دے دوران انگریزی سرکاری بولی سی۔ جدو‏ں 20 واں صدی دے اوائل وچ ہندوستان د‏‏ی تحریک آزادی نے زور پھڑ لیا تاں ، برطانوی حکومت دے خلاف مختلف لسانی گروہاں نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی ہندوستان نو‏‏ں اک مشترکہ بولی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ 1918 دے اوائل وچ ، مہاتما گاندھی نے جنوبی ہندوستان وچ ہندی پرچار سبھا (جنوبی ہندوستان وچ ہندی دے فروغ دے لئی ادارہ) قائم کيتا۔ 1925 وچ ، انڈین نیشنل کانگریس اپنی کارروائی عمل وچ لیانے دے لئی انگریزی تو‏ں ہندستان چلی گئی۔ گاندھی تے جواہر لال نہرو دونے ہندوستان دے حامی سن تے کانگریس ہندوستان دے غیر ہندی بولنے والے صوبےآں وچ ہندوستان د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں فروغ دینا چاہندی سی۔ ہندوستان یا ہندی نو‏‏ں عام بولی بنانے دا نظریہ پیریار نو‏‏ں قبول نئيں سی ، جنہاں نے اسنو‏ں شمالی ہندوستان دے ماتحت تاملاں نو‏‏ں محکوم بنانے د‏‏ی کوشش دے طور اُتے دیکھیا۔
1937–1940 د‏‏ی تحریک
مدراس پریزیڈینسی وچ 1937 دے انتخابات وچ انڈین نیشنل کانگریس نے کامیابی حاصل کيتی۔ راجی جی 14 جولائ‏ی 1937 نو‏‏ں وزیر اعلیٰ بنے۔ اوہ جنوبی ہندوستان وچ ہندی نو‏‏ں فروغ دینے دے حامی سن ۔ 11 اگست 1937 نو‏‏ں ، اقتدار وچ آنے دے اک ماہ دے اندر ، انہاں نے پالیسی بیان جاری کرکے سیکنڈری اسکولاں وچ ہندی بولی د‏‏ی تعلیم متعارف کروانے دے اپنے ارادے دا اعلان کيتا۔ 21 اپریل 1938 نو‏‏ں ، انہاں نے اک گورنمنٹ آرڈر (جی او) جاری کيتا جس وچ ایوان صدر دے 125 سیکنڈری اسکولاں وچ ہندی لازمی تعلیم لازمی قرار دتی گئی سی۔ اے پیریئر تے اپوزیشن جسٹس پارٹی د‏‏ی سربراہی وچ ۔ ٹی پنیرسیلم نے فوری طور اُتے اس اقدام د‏‏ی مخالفت کيتی۔ انہاں نے راجاجی تے ہندی دے خلاف ریاست بھر وچ احتجاج شروع کيتا۔
اس تحریک د‏‏ی حمایت پیریار د‏‏ی خود اعتمادی تحریک تے انصاف پارٹی نے کيتی۔ اسنو‏ں تامل علمائے کرام جداں مریم ملائی اڈیگل ، سومسوندر بھارتی ، کے. د‏‏ی وی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ اپاڈورائی ، موڈیاراسن تے ایلککوانار۔ دسمبر 1937 وچ ، ویلور وچ واقع شیو سندھ مہا سماج سمیلن وچ ہندی د‏‏ی تعلیم دے خلاف اعلان کرنے والے تامل سویندا اسکالر نے سب تو‏ں پہلے شخصی علمبردار نو‏‏ں دسیا۔ اس تحریک وچ خواتین د‏‏ی اک وڈی تعداد نے وی حصہ لیا۔ موالور رامارمیتھم ، نارائنی ، وا۔ با سیمارکانی ، مننار اظہیار ، ڈاکٹر دھرم پال ، ملیر موگاتھائیئر ، پٹمل تے سیٹھمل کچھ خواتین سن جنھاں تحریک وچ حصہ لینے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی۔ 13 نومبر 1938 نو‏‏ں تحریک دے لئی خواتین د‏‏ی حمایت دا مظاہرہ کرنے دے لئی تامل ناڈو خواتین کانفرنس نو‏‏ں بلايا گیا سی۔ اس برہمن مخالف جذگل کيتی وجہ تو‏ں اس تحریک نو‏‏ں نشان زد کيتا گیا سی کیونجے مظاہرین دا خیال سی کہ برہمن تامل اُتے ہندی تے سنسکرت مسلط کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ تحریک دے عمومی برہمنیت دے باوجود ، کچھ برہمناں جداں کانچہ راجاگوپالاچاری نے وی اس تحریک وچ حصہ لیا۔ مدراس صدارت وچ تامل بولنے والے مسلماناں نے اس تحریک د‏‏ی حمایت د‏‏ی (اردو بولنے والے مسلماناں دے برعکس ، جنھاں نے ہندی دے فروغ د‏‏ی حمایت کی)۔ اس جشن وچ جشن ، احتجاجی مارچ ، جلوس ، ہندی تے سرکاری دفاتر د‏‏ی تعلیم دینے والے اسکولاں د‏‏ی مصوری ، ہندی مخالف کانفرنساں ، ہندی مخالف معائنہ (1 جولائ‏ی تے 3 دسمبر 1938) تے سیاہ پرچم دے مظاہرے ہوئے۔ ایہ ایوان صدر دے تمل بولنے والے ضلعے نيں - راماناد ، تریونیلویلی ، سلیم ، تنجور تے نارتھ آرکوٹ وچ سرگرم سی۔ اس احتجاج دے دوران ، پولیس دے تحویل وچ دو مظاہرین ، نٹراجن تے سیلمھوتو اپنی زندگی تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔
حکمراں کانگریس پارٹی ہندی دے معاملے اُتے تقسیم ہوگئ سی۔ جدو‏ں کہ راجی جی تے انہاں دے حامی اپنے عہدےآں اُتے قائم رہے ، اس دے خلاف ستھامورتی تے سروپلی رادھا کرشنن سن ۔ اوہ چاہندے سن کہ راجی جی ہندی نو‏‏ں اختیاری بنانے یا والدین نو‏‏ں اپنے بچےآں نو‏‏ں ہندی کلاساں تو‏ں روکنے دے لئی صوابدیدی شق فراہ‏م کرن۔ لیکن راجا جی اپنے موقف اُتے قائم سن ۔ اس تحریک دے بارے وچ پولیس دا ردعمل 1939 وچ آہستہ آہستہ سفاک ہوگیا۔ اس مظاہرے دے دوران مجموعی طور اُتے 1،198 مظاہرین نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے انہاں وچو‏ں 1،179 مجرم قرار پائے گئے سن (ان وچ 73 جیل خواتین سن تے 32 بچے اپنی ماواں دے نال جیل وچ سن )۔ پیریئر نو‏‏ں اک ہزار روپے جرمانہ تے "خواتین نو‏‏ں قانون د‏‏ی خلاف ورزی کرنے د‏‏ی ترغیب دینے اُتے سخت قید" د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ (طبی بنیاداں دا حوالہ دیندے ہوئے اسنو‏ں 22 مئی 1939 نو‏‏ں چھ ماہ دے اندر رہیا کيتا گیا) تے انودورائی نو‏‏ں چار ماہ دے لئی جیل بھیج دتا گیا۔ 7 جون 1939 نو‏‏ں ، تحریکاں وچ حصہ لینے دے الزام وچ گرفتار تمام افراد نو‏‏ں بغیر وضاحت دے رہیا کردتا گیا۔ راجی جی نے مظاہرین دا مقابلہ کرنے دے لئی ہندوستان د‏‏ی میٹنگاں وی منعقد ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 29 اکتوبر 1939 نو‏‏ں ، دوسری جنگ عظیم وچ ہندوستان د‏‏ی شمولیت دے خلاف کانگریس حکومت نے استعفیٰ دے دتا ، تے مدراس د‏ی صوبائی حکومت نو‏‏ں گورنر راج دے تحت رکھیا گیا۔ 31 اکتوبر نو‏‏ں ، پیریار نے اس احتجاج نو‏‏ں معطل کردتا تے گورنر تو‏ں ہندی دا لازمی حکم واپس لینے نو‏‏ں کہیا۔ 21 فروری 1940 نو‏‏ں ، گورنر ایرسکین نے ہندی د‏‏ی لازمی تعلیم نو‏‏ں واپس لینے تے اختیاری بنانے دے لئی اک پریس مواصلات جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ تحریکاں وچ حصہ لینے دے الزام وچ گرفتار تمام افراد نو‏‏ں بغیر وضاحت دے رہیا کردتا گیا۔ راجی جی نے مظاہرین دا مقابلہ کرنے دے لئی ہندوستان د‏‏ی میٹنگاں وی منعقد ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 29 اکتوبر 1939 نو‏‏ں ، دوسری جنگ عظیم وچ ہندوستان د‏‏ی شمولیت دے خلاف کانگریس حکومت نے استعفیٰ دے دتا ، تے مدراس د‏ی صوبائی حکومت نو‏‏ں گورنر راج دے تحت رکھیا گیا۔ 31 اکتوبر نو‏‏ں ، پیریار نے اس احتجاج نو‏‏ں معطل کردتا تے گورنر تو‏ں ہندی دا لازمی حکم واپس لینے نو‏‏ں کہیا۔ 21 فروری 1940 نو‏‏ں ، گورنر ایرسکین نے ہندی د‏‏ی لازمی تعلیم نو‏‏ں واپس لینے تے اختیاری بنانے دے لئی اک پریس مواصلات جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ تحریکاں وچ حصہ لینے دے الزام وچ گرفتار تمام افراد نو‏‏ں بغیر وضاحت دے رہیا کردتا گیا۔ راجی جی نے مظاہرین دا مقابلہ کرنے دے لئی ہندوستان د‏‏ی میٹنگز دا وی اہتمام کيتا۔ 29 اکتوبر 1939 نو‏‏ں ، دوسری جنگ عظیم وچ ہندوستان د‏‏ی شمولیت دے خلاف کانگریس حکومت نے استعفیٰ دے دتا ، تے مدراس د‏ی صوبائی حکومت نو‏‏ں گورنر راج دے تحت رکھیا گیا۔ 31 اکتوبر نو‏‏ں ، پیریار نے اس احتجاج نو‏‏ں معطل کردتا تے گورنر تو‏ں ہندی دا لازمی حکم واپس لینے نو‏‏ں کہیا۔ 21 فروری 1940 نو‏‏ں ، گورنر ایرسکین نے ہندی د‏‏ی لازمی تعلیم نو‏‏ں واپس لینے تے اختیاری بنانے دے لئی اک پریس مواصلات جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ پیریار نے احتجاج نو‏‏ں معطل کردے ہوئے گورنر تو‏ں ہندی دا لازمی حکم واپس لینے نو‏‏ں کہیا۔ 21 فروری 1940 نو‏‏ں ، گورنر ایرسکین نے ہندی د‏‏ی لازمی تعلیم نو‏‏ں واپس لینے تے اختیاری بنانے دے لئی اک پریس مواصلات جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ پیریار نے احتجاج نو‏‏ں معطل کردے ہوئے گورنر تو‏ں ہندی دا لازمی حکم واپس لینے نو‏‏ں کہیا۔ 21 فروری 1940 نو‏‏ں ، گورنر ایرسکین نے ہندی د‏‏ی لازمی تعلیم نو‏‏ں واپس لینے تے اختیاری بنانے دے لئی اک پریس مواصلات جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔
1946–1950 د‏‏یاں تحریکاں
1946–50 دے دوران ڈریوڈ کاھاگام (ڈی کے) تے پیریار نے ہندی دے خلاف مقابلہ کيتا۔ جدو‏ں وی حکومت نے اسکولاں وچ ہندی نو‏‏ں لازمی بولی دے طور اُتے متعارف کرایا ، اوتھ‏ے ہندی مخالف احتجاج ہويا تے اوہ اس اقدام نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب ہوگئی۔ اس دور وچ ہندی مخالف انسلاک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تحریک 1948–1950 وچ ہوئی۔ سنہ 1947 وچ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے بعد ، مرکزی حکومت نے تمام ریاستاں تو‏ں اسکولاں وچ ہندی نو‏‏ں لازمی بنانے د‏‏ی اپیل کيتی۔ اومندور رامسمی ریڈی دے ماتحت مدراس پریسیڈنسی د‏‏ی کانگریس حکومت نے 1948–1949 دے تعلیمی سال تو‏ں ہندی نو‏‏ں لازمی کردتا۔ طلبا نو‏‏ں اعلیٰ کلاساں وچ ترقی دے لئی ہندی وچ کم تو‏ں کم نمبراں د‏‏ی میرٹ وی متعارف کروائی گئی سی۔ پیریار نے اک بار فیر ہندی مخالف تحریک شروع کردتی۔ 1948 د‏‏ی اس تحریک د‏‏ی حمایت سابق کانگریس قوم پرستاں جداں ایم پی شیگگنم تے تیو نے د‏‏ی سی۔ vi. دے ، جنھاں اپنی سابقہ ​​ہندی نواز پالیسیاں نو‏‏ں یاد سی۔ 17 جولائ‏ی نو‏‏ں ، ڈی دے نے لازمی طور اُتے ہندی تعلیم د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی اک آل جماعتی ہندی مخالف کانفرنس بلائی۔ 1938–1940 د‏‏ی اک تحریک دے طور اُتے ، اس تحریک نو‏‏ں ہڑتالاں ، کالے پرچم دے مظاہرےآں تے ہندی مخالف جلوساں دے ذریعہ وی نشان زد کيتا گیا سی۔ جدو‏ں 23 اگست نو‏‏ں راجاجی (اس وقت دے گورنر جنرل ہندوستان) مدراس تشریف لیائے تاں ، ڈی دے نے اس دورے دے خلاف سیاہ پرچم مظاہرہ کيتا۔ 27 اگست نو‏‏ں ، پیریار تے اناڈورائی نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ حکومت نے ہندی دے بارے وچ اپنا مؤقف تبدیل نئيں کيتا تے تحریک جاری رہی۔ 18 دسمبر نو‏‏ں ، پیریئر تے ہور ڈی دے رہنماواں نو‏‏ں دوبارہ گرفتار کرلیا گیا۔ حکومت تے مشتعل افراد دے وچکار اک معاہدہ طے پایا۔ حکومت نے مشتعل افراد دے خلاف قانونی کارروائی ختم کردتی تے 26 دسمبر 1948 نو‏‏ں انہاں نے اس تحریک نو‏‏ں چھڈ دتا۔ آخر کار ، حکومت نے ہندی تعلیم نو‏‏ں تعلیمی سال 1950–51 تو‏ں اختیاری بنایا۔ جو طلبا ہندی نئيں سیکھنا چاہندے سن انہاں نو‏ں ہندی کلاساں دے دوران اسکول د‏‏ی ہور سرگرمیاں وچ حصہ لینے د‏‏ی اجازت سی۔
سرکاری زباناں تے ہندوستانی آئین
ہندوستان د‏‏ی دستور ساز اسمبلی دا قیام 9 دسمبر 1946 نو‏‏ں ہندوستان دے آزاد ہونے اُتے اک دستور دے مسودے دے لئی قائم کيتا گیا سی۔ آئین ساز اسمبلی وچ بولی دے معاملے اُتے زبردست بحث ہوئی۔ قومی بولی نو‏‏ں اپنانا ، جس بولی وچ آئین لکھنا سی تے جس بولی وچ آئین ساز اسمبلی د‏‏ی کارروائی ہُندی سی ، اوہ بنیادی لسانی سوالات سن جنہاں نو‏ں آئین دے فریم ورکاں نے بحث کيتا۔ اک طرف "ہندی بولنے والے صوبےآں" دے ممبر سن جداں الگو رائے شاستری ، آر.وی. دھولےک‏ے ، بالاکرشنا شرما ، پوریشوتم داس ٹنڈن ، (تمام متحدہ صوبے) ، بابوناتھ گپتا (بہار) ، ہری ونیاک پتاسکر (بمبئی) تے روی شنکر شکلا ، سیٹھ گووند داس (وسطی صوبے تے بیرار)۔ انہاں نے ہندی وچ وڈی تعداد وچ ترمیم د‏‏ی تے صرف ہندی نو‏‏ں واحد قومی بولی دے طور اُتے اپنانے د‏‏ی دلیل دی۔ 10 دسمبر 1946 نو‏‏ں ، دھولےک‏ے نے اعلان کيتا کہ " جو ہندوستان نو‏‏ں نئيں جاندے انہاں نو‏ں ہندوستان وچ رہنے دا کوئی حق نئيں ا‏‏ے۔ جو لوک ہندوستان دے لئی دستور تیار کرنے دے لئی ایوان وچ موجود نيں تے ہندوستان نو‏‏ں نئيں جاندے اوہ اس اسمبلی دے ممبر نئيں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی بہتر تعطیل سی۔ "
دستور ساز اسمبلی دے ممبراں نو‏‏ں ہندی نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی قومی بولی تسلیم کرنے دے حق وچ دو کیمپاں وچ تقسیم کيتا گیا: ہندی گروپ وچ ٹنڈن ، روی شنکر شکلا ، گووند داس ، پورینند تے دے ایم منشی شامل سن ۔ تے ہندوستانی دھڑے د‏‏ی نمائندگی جواہر لال نہرو تے ابوالکلام آزاد نے کيتی۔ جنوبی ہند دے آئین ساز اسمبلی دے کچھ ممبران جداں ٹی ٹی کرشناماچاری ، جی درگا بائی ، ٹی اے راملنگم چیٹیئر ، این جی رنگا ، این گوپالسوامی آئینگر (سب دا تعلق "مدراس" تو‏ں اے ) تے ایس وی کرشنامورتی راؤ (میسور)۔ ایہ ہندی مخالف بلاک انگریزی نو‏‏ں "سرکاری" بولی دے طور اُتے "برقرار رکھنے" دے حق وچ ا‏‏ے۔ انہاں دے خیالات کرشنماچاری دے مندرجہ ذیل اعلامیہ وچ ظاہر ہوئے: -
ایہ پورے ہندوستان وچ اتر پردیش وچ میرے دوستاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔ ہندی ہند ہونا انہاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔ انتخاب انہاں دا ا‏‏ے۔
تین سال بحث و مباحثے دے بعد ، 1949 دے آخر وچ قانون ساز اسمبلی اختتام نو‏‏ں پہنچی۔ اسنو‏ں منشی-ایانگر سوترا (کے ایم منشی تے گوپالسوامی آیئنگر دے بعد) کہیا جاندا سی تے اس نے تمام گروہاں دے مطالبات دے وچکار توازن پیدا کيتا۔ اس معاہدے دے مطابق ہندوستانی آئین دا پارٹ XVII تیار کيتا گیا سی۔ اس وچ "قومی زبان" دا کوئی ذکر نئيں سی۔ اس دے بجائے ، اس نے یونین د‏‏ی صرف "سرکاری زبان" د‏‏ی وضاحت کيتی اے:
دیوناگری اسکرپٹ وچ ہندی ہندوستانی یونین د‏‏ی سرکاری بولی ہوئے گی۔ پندرہ سال تک ، انگریزی تمام سرکاری مقاصد دے لئی وی استعمال کيتا جائے گا (آرٹیکل 343)۔ صرف ہندی نو‏‏ں واحد سرکاری بولی دے طور اُتے فروغ دینے تے انگریزی دے استعمال نو‏‏ں ختم کرنے دے طریقےآں د‏‏ی سفارش کرنے دے لئی (آرٹیکل 344) پنج سالاں دے بعد اک لینگوئج کمیشن طلب کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ریاستاں تے ریاستاں تے یونین دے وچکار باضابطہ رابطے یونین د‏‏ی سرکاری بولی وچ ہون گے (آرٹیکل 345)۔ انگریزی دا استعمال تمام قانونی مقاصد دے لئی کيتا جائے گا۔ عدالدی کارروائیاں ، بلاں ، قوانین ، قواعد و ہور قوانین وچ (آرٹیکل 348)۔ یونین دا فرض سی کہ اوہ ہندی دے استعمال تے استعمال نو‏‏ں فروغ دے (آرٹیکل 351)۔
زبان کمیشن
ہندی دے نال انگریزی نو‏‏ں وی سرکاری بولی دے طور اُتے اختیار کرنے اُتے جیا سنگھ دے بانی سیامہ پرساد مکھرجی جداں ہندی نواز سیاست داناں نے شدید تنقید کيت‏ی سی ، جنھاں نے مطالبہ کيتا سی کہ ہندی نو‏‏ں قومی بولی بنایا جائے۔ 26 جنوری 1950 نو‏‏ں آئین نو‏‏ں اپنایا جانے دے فورا بعد ہی سرکاری استعمال دے لئی ہندی د‏‏ی تشہیر د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ 1952 وچ ، وزارت تعلیم نے اک رضاکارانہ ہندی تدریسی اسکیم متعارف کروائی۔ 27 مئی 1952 نو‏‏ں عدالدی تقرریاں دے لئی وارنٹ وچ ہندی دا استعمال متعارف کرایا گیا۔ سن 1955 وچ ، مرکزی حکومت دے تمام وزارتاں تے محکمےآں دے لئی اندرون ہندی تربیت شروع کيتی گئی۔ 3 دسمبر 1955 نو‏‏ں ، حکومت نے "یونین دے مخصوص مقاصد" دے لئی ہندی (انگریزی دے نال) استعمال کرنا شروع کيتا۔
نہرو نے 7 جون 1955 نو‏‏ں بی جی کھیر د‏‏ی سربراہی وچ پہلا سرکاری بولی کمیشن مقرر کيتا ، جداں کہ آرٹیکل 343 دے تحت دتا گیا ا‏‏ے۔ کمیشن نے 31 جولائ‏ی 1956 نو‏‏ں اپنی رپورٹ دی۔ انگریزی نو‏‏ں ہندی تو‏ں تبدیل کرنے دے لئی کئی اقدامات د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی۔ پارلیمنٹری کمیٹی برائے دفتری بولی ستمبر 1957 وچ کھر کمیشن د‏‏ی رپورٹ اُتے نظرثانی دے لئی گووند بلبھ پنت د‏‏ی سربراہی وچ تشکیل دتی گئی سی۔ دو سال د‏‏ی گل گل دے بعد ، پنت کمیٹی نے 8 فروری 1959 نو‏‏ں صدر نو‏‏ں اپنی سفارشات پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس نے سفارش کيت‏ی کہ ہندی نو‏‏ں بطور ملحق انگریزی بولی د‏‏ی بنیادی سرکاری بولی ہونی چاہیدا۔ کھیر کمیشن تے پینت کمیٹی د‏‏ی سفارشات فرینک انتھونی تے پی ڈبلیو نے دتیاں سن۔ سببارائن د‏‏ی طرح خود بیان کردہ "غیر ہندی" سیاستداناں د‏‏ی مذمت تے مخالفت کيتی گئی۔ 1956 وچ منعقدہ اک کانفرنس وچ ، تلگو اکیڈمی نے انگریزی تو‏ں ہندی وچ تبدیلی د‏‏ی مخالفت کيتی۔ راججی ، جو کدی ہندی دے مضبوط حمای‏تی سن ، نے 8 مارچ 1958 نو‏‏ں آل انڈیا لینگوئج کانفرنس (تمل ، ملیالم ، تیلگو ، آسامی ، اوریا ، مراٹھی ، کنڑا تے بنگالی زباناں) دا انعقاد کرکے اس سوئچ د‏‏ی مخالفت کيتی ، [ اعلان] [ہندی] غیر ہندی بولنے والے لوکاں دے لئی ، ہندی اِنّی ہی غیر ملکی اے ، انگریزی ہندی ہیرو دے لئی ا‏‏ے۔ "
جداں ہی ہندی د‏‏ی مخالفت مضبوط ہُندتی گئی ، نہرو نے "غیر ہندی بولنے والےآں" دے خدشےآں نو‏‏ں فیر تو‏ں یقین دلانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اٹھويں شیڈول وچ انگریزی شامل کرنے دے لئی انتھونی دے ذریعہ پیش کردہ بل اُتے پارلیمانی بحث وچ خطاب کردے ہوئے نہرو نے انہاں نو‏ں یقین دلایا (7 اگست 1959 کو): -
اس یقین دہانی نے لمحہ بہ لمحہ جنوبی ہندوستانیاں دے خوف نو‏‏ں دور کردتا۔ لیکن ہندی دے حامی مایوس ہوگئے تے پنت نے اس اُتے تبصرہ کيتا کہ "ميں نے دو سالاں وچ جو کچھ وی حاصل کيتا ، وزیر اعظم نو‏‏ں دو منٹ تو‏ں وی کم وقت وچ تباہ کردتا گیا"۔
ڈی ایم کے د‏‏ی "ہندی مخالف د‏‏ی پالیسیاں
دراویڈا کھنگام (ڈی ایم کے) ، جو 1949 وچ ڈریوڈا کھاگام تو‏ں تقسیم ہويا سی ، نو‏‏ں اس د‏ی والدین د‏‏ی تنظیم د‏‏ی ہندی مخالف پالیسیاں دا ورثہ ملیا ا‏‏ے۔ ڈی ایم دے کے بانی ایناڈورائی نے 1938–1940 دے دوران تے 1940 د‏‏ی دہائی وچ ہندی مخالف تحریک وچ حصہ لیا سی۔ جولائ‏ی 1953 وچ ، ڈی ایم دے نے اک ناں - ڈالمیا پورم - تو‏ں اک ناں تبدیل کرکے کللاکوڈی کرنے د‏‏ی تحریک شروع کيتی۔ انہاں نے دعوی کيتا کہ اس شہر دا ناں (رام کرشن ڈالمیا دے بعد) شمال وچ جنوبی ہند دے استحصال د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ 15 جولائ‏ی 1953 نو‏‏ں ، ایم کرونانیدھی (بعد وچ وزیر اعلیٰ تمل ناڈو) تے ڈیم دے دوسرے ممبران ڈلمیا پورم ریلوے اسٹیشن دے ناں اُتے سوار ہوئے۔ ہندی دا ناں مٹا دتا تے پٹریاں اُتے اترا۔ احتجاج دے بعد پولیس د‏‏ی جھگڑا وچ ، دو ڈی ایم دے ممبر اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے تے متعدد ہور جنہاں وچ کرونانیدھی تے کناڈھاسن وی شامل سن ۔
1950 د‏‏ی دہائی وچ ، ڈی ایم دے نے دراویڈا ناڈو دے علیحدگی پسند مطالبے دے نال ہندی مخالف پالیسیاں نو‏‏ں جاری رکھیا۔ 28 جنوری 1956 نو‏‏ں ، اناڈورائی نے ، پیریار تے راجاجی دے نال مل ک‏ے ، اکیڈمی د‏‏ی تامل سبھیاچار د‏‏ی اک قرارداد اُتے دستخط کیتے ، جس وچ انگریزی نو‏‏ں اکیڈمک بولی دے تسلسل د‏‏ی حمایت کيتی گئی۔ 21 ستمبر 1957 نو‏‏ں ، ڈی ایم دے نے ہندی دے نفاذ دے خلاف احتجاج دے لئی ہندی مخالف کانفرنس بلائی۔ اسنو‏ں 13 اکتوبر 1957 نو‏‏ں "ہندی مخالف دن" دے طور اُتے منایا گیا۔ 31 جولائ‏ی 1960 نو‏‏ں ، مدراس دے کوڈامبکم وچ اک ہور کھلا ہويا مخالف ہندی کانفرنس منعقد ہوئی۔ نومبر 1963 وچ ، ڈی ایم دے نے چین تے ہندوستانی جنگ دے بعد تے علیحدگی پسنداں نے ہندوستانی آئین وچ 16 ويں ترمیم د‏‏ی منظوری دے بعد اپنا علیحدگی پسند مطالبہ ترک کردتا۔ لیکن 1963 دے سرکاری بولی ایکٹ د‏‏ی منظوری دے نال ہی ہندی مخالف موقف سخت رہیا۔ بولی د‏‏ی سرکاری حیثیت دے بارے وچ ہندی د‏‏ی اہلیت دے بارے وچ ڈی ایم دے دا نظریہ اناڈورائی دے "ہندی د‏‏ی عددی برتری" دلیل دے ردعمل وچ ظاہر ہُندا اے: "جے سانو‏ں قومی پرندےآں دا انتخاب کردے وقت عددی برتری دے اصول نو‏‏ں قبول کرنا ہُندا تاں متبادل نني‏‏‏‏ں۔" مور اُتے ضرور پڑنا چاہیدا لیکن عام کوا۔ "
1963 دا سرکاری بولی ایکٹ
جب ہندی نو‏‏ں بنیادی سرکاری بولی دے طور اُتے تبدیل کرنے دے لئی آئین دے حصہ XVII د‏‏ی آخری تریخ مقرر ہوگئی ، مرکزی حکومت نے ہندی دے سرکاری استعمال نو‏‏ں عام کرنے دے لئی اپنی کوششاں تیز کردتی۔ 1960 وچ ، ہندی ٹائپنگ تے اسٹینوگرافی دے لئی لازمی تربیت متعارف کروائی گئی۔ ايس‏ے سال ، ہندوستان دے صدر ، راجندر پرساد نے پنت کمیٹی د‏‏ی سفارشات اُتے عمل کيتا تے ہندی لفظاں د‏‏ی تیاری ، طریقہ کار ادب تے قانونی ضابطاں نو‏‏ں ہندی وچ ترجمہ کرنے ، سرکاری ملازمین نو‏‏ں ہندی تعلیم فراہ‏م کرنے تے ہندی تشہیر دے لئی ہور کوششاں دے احکامات جاری کیتے۔ ہوئے گیا
1959 دے نہرو د‏‏ی یقین دہانیاں نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دے لئی ، سرکاری بولی ایکٹ 1963 وچ منظور کيتا گیا سی۔ نہرو دے اپنے لفظاں وچ :
ایہ بل 21 جنوری 1963 نو‏‏ں پارلیمنٹ وچ پیش کيتا گیا سی۔ بل د‏‏ی مخالفت ڈی ایم دے ممبراں د‏‏ی طرف تو‏ں ہوئی اے جنہاں نے بل دے سیکشن 3 وچ "مرضی" دے بجائے "ہو سکدا اے " دے لفظ نو‏‏ں استعمال کرنے اُتے اعتراض کيتا سی۔ اس حصے وچ لکھیا گیا اے: "انگریزی بولی … ہندی دے علاوہ وی استعمال کیت‏‏ی جا سکدی اے "۔ ڈی ایم دے نے استدلال کيتا سی کہ آئندہ انتظامیہ دے ذریعہ "ہوسکدا اے " دے لفظ د‏‏ی ترجمانی "ہو سکدا اے " ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے خدشہ ظاہر کيتا کہ اقليتی رائے اُتے غور نئيں کيتا جائے گا تے ہندی بولنے والےآں دے خیالات نو‏‏ں نظرانداز کيتا جائے گا۔ 22 اپریل نو‏‏ں ، نہرو نے ممبران پارلیمنٹ نو‏‏ں یقین دلایا کہ ، اس خاص معاملے دے لئی ، "مئی" دا "ویسا ہی معنی ہوئے گا"۔ اس دے بعد ڈی ایم دے نے مطالبہ کيتا ، جے ایسا ہُندا تاں ، "مئی" دے بجائے "خواہش" ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ کیو‏ں استعمال نئيں کيتا گیا سی۔ اس بل د‏‏ی مخالفت کيتی سربراہ اناڈورائی (اس وقت راجیہ سبھا دے ممبر) نے د‏‏ی سی۔ انہاں نے صورتحال نو‏‏ں غیر معینہ مدت تک جاری رکھنے د‏‏ی استدعا کيتی تے استدلال کيتا کہ انگریزی نو‏‏ں بطور سرکاری بولی استعمال کرنا ہندی تے غیر ہندی بولنے والےآں دے وچکار "فائدے یا نقصانات" برابر تقسیم کريں گا۔ بل نو‏‏ں لفظاں وچ کِسے تبدیلی دے بغیر 27 اپریل نو‏‏ں منظور کيتا گیا سی۔ جداں کہ اس نے پہلے متنبہ کيتا سی ، اناڈورائی نے ہندی دے خلاف ریاست بھر وچ احتجاج شروع کيتا۔ نومبر 1963 وچ ، اناڈورائی نو‏‏ں ہندی ہندی کانفرنس وچ دستور دے XVII پارٹ نو‏‏ں جلانے دے الزام وچ 500 DMK ممبراں دے نال گرفتار کيتا گیا سی۔ اسنو‏ں چھ ماہ قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ 25 جنوری 1964 نو‏‏ں ، ڈی ایم دے ممبر ، چنناسامی ، نے "ہندی د‏‏ی درخواست کيتی" تریچی وچ خودکشی کرکے خودکشی کيتی۔ انھاں ہندی مخالف جدوجہد دے دوسرے دور تو‏ں پہلے ڈی ایم دے نے "زبان شہید" دے طور اُتے دعوی کيتا سی۔
1964 وچ ، نہرو د‏‏ی موت ہوگئی تے لال بہادر شاستری ہندوستان دے وزیر اعظم بنے۔ شاستری تے انہاں دے سینئر کابینہ دے ممبران مورارجی دیسائی تے گلزار لال نندا ہندی د‏‏ی واحد سرکاری بولی دے کٹر حامی سن ۔ اس تو‏ں ایہ خدشہ ودھ گیا اے کہ شاستری د‏‏ی یقین دہانیاں دے باوجود نہرو د‏‏ی 1959 تے 1963 د‏‏ی یقین دہانیاں نو‏‏ں برقرار نئيں رکھیا جائے گا۔ مرکزی سرکاری ملازمتاں وچ ہندی د‏‏ی ترجیح ، سول سروس دے امتحانات دے ذریعہ انگریزی د‏‏ی جگہ لینے دا اندیشہ تے انگریزی دے نال ہدایات نے طلبا نو‏‏ں وڈی تعداد وچ ہندی مخالف تحریک دے کیمپ وچ پہنچایا۔ 7 مارچ ، 1964 نو‏‏ں ، مدراس ریاست دے وزیر اعلیٰ ایم. بھکتا واٹسلم نے مدراس قانون ساز اسمبلی دے اک اجلاس وچ ریاست وچ تن زباناں دا فارمولا (انگریزی ، ہندی تے تامل) متعارف کروانے د‏‏ی سفارش کيت‏ی سی۔ بولی دے تن ذرائع تو‏ں ہونے والے خوف نے ہندی مخالف اسباب دے لئی طلباء د‏‏ی حمایت وچ اضافہ کيتا۔
1965 د‏‏ی تحریک
26 جنوری 1965 تک ، مدراس ریاست وچ ہندی مخالف تحریک د‏‏ی تعداد تے چھیندی وچ اضافہ ہويا۔ ہندی وچ ہندی مخالف کوششاں نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی تامل ناڈو اینٹی ہندی موومنٹ کونسل نو‏‏ں چھتری طلبہ تنظیم دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی۔ کونسل دے عہدیداراں پی. سنیواسن ، کے. کلیموتو جیون کلیمانی ، نا سمیت تمام مدراس ریاستاں د‏‏ی طلباء یونین دے رہنما سن ۔ کمارسن ، سیپراپاکسم ، رویچندرن ، تروپور۔ s دوریسوامی ، سیداپتی مطہیہ ، دورائی مورگان ، دے کے راجہ محمد ، نوالاوان ، ایم نٹاراجان تے ایل۔ گنیسان۔
25 جنوری نو‏‏ں ، مدورائی وچ مشتعل طلباء تے کانگریس پارٹی کارکناں دے وچکار جھڑپاں تنازعہ تو‏ں ٹکرا گئياں تے ہنگامہ برپا ہوگیا۔ فساد جلد ہی ریاست دے دوسرے حصےآں وچ وی پھیل گیا۔ پولیس نے جوابی فائرنگ تے طالبات دے طریقہ کار اُتے فائرنگ کيتی۔ آتش زنی ، پرت مار تے عوامی املاک دا نقصان عام ہوگیا۔ ریلوے کاراں تے ہندی دے ناں دے بورڈاں نو‏‏ں ریلوے اسٹیشناں اُتے جلایا گیا۔ ٹیلی گراف دے کھمبے کٹ دتے گئے تے ریلوے پٹریاں نو‏‏ں بے گھر کردتا گیا۔ بھکوت واسلام حکومت نے اس صورتحال نو‏‏ں امن و امان دا مسئلہ سمجھیا تے پیرا ملٹری فورسز نو‏‏ں احتجاج ختم کرنے دے لئی لیایا۔ پولیس د‏‏ی کارروائی تو‏ں پریشان ، دو پولیس اہلکار متشدد افراد دے ہتھو‏ں ہلاک ہوگئے۔ بوہت سارے مشتعل افراد نے خود سوزی تے زہر پینے تو‏ں خودکشی کيتی۔ فسادات دے دو ہفتےآں وچ ، (سرکاری اندازےآں دے مطابق) تقریبا 70 افراد ہلاک ہوئے۔ کچھ غیر سرکاری اطلاعات دے مطابق ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 500 تک ا‏‏ے۔ طلباء د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ املاک نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان دا اندازہ دس لکھ روپے لگایا گیا۔
28 جنوری نو‏‏ں مدراس یونیورسٹی ، انمالائی یونیورسٹی تے ریاست دے ہور کالجاں تے اسکولاں د‏‏ی کلاساں نو‏‏ں غیر معینہ مدت دے لئی معطل کردتا گیا سی۔ کانگریس دے اندر ، رائے نو‏‏ں تقسیم کيتا گیا: دے کامراج د‏‏ی سربراہی وچ اک گروپ چاہندا سی کہ حکومت تاملاں اُتے ہندی عائد نہ کرے۔ لیکن مورارجی دیسائی جداں دوسرے افراد وی پِچھے نئيں ہٹے۔ وزیر داخلہ نندا نے بھکوت واسلام د‏‏ی تحریک چلانے تو‏ں اتفاق کيتا۔ فساد فروری دے پہلے ہفتے وچ جاری رہیا تے دوسرے ہفتے تک طلباء اس تحریک اُتے قابو پا گئے۔ اناڈورائی دے اُتے سکو‏ن ہونے د‏‏ی التجا دے باوجود ایہ تشدد جاری رہیا۔ دونے طرف تو‏ں سمجھوتہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ 11 فروری ، مدراس ریاست دے دو مرکزی وزراء سی۔ سبرامنیم تے او.وی. الیگسن نے حکومت کیت‏‏ی بولی د‏‏ی پالیسی دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی استعفیٰ دے دتا۔ صدر سروپلی رادھا کرشنن نے وزیر اعظم شاستری د‏‏ی اس سفارش نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا کہ انہاں دا استعفیٰ منظور کرلیا جائے۔ شاستری نے 11 فروری نو‏‏ں آل انڈیا ریڈیو دے ذریعہ تائید تے نشر کيتا۔ فسادات اُتے صدمے دا اظہار کردے ہوئے ، انہاں نے نہرو د‏‏ی یقین دہانیاں نو‏‏ں پورا کرنے دا وعدہ کيتا۔ انہاں نے تاملاں نو‏‏ں یقین دلایا کہ انگریزی دا استعمال مرکز ریاستی تے مباشرت مواصلات دے لئی جاری رہے گا تے آل انڈیا سول سروسز دا امتحان انگریزی وچ لیا جائے گا۔ انہاں نے نہرو دے یقین دہانیاں دا احترام کرنے دا وعدہ کيتا۔ انہاں نے تاملاں نو‏‏ں یقین دلایا کہ انگریزی دا استعمال مرکز ریاستی تے مباشرت مواصلات دے لئی جاری رہے گا تے آل انڈیا سول سروسز دا امتحان انگریزی وچ لیا جائے گا۔ انہاں نے نہرو دے یقین دہانیاں دا احترام کرنے دا وعدہ کيتا۔ انہاں نے تاملاں نو‏‏ں یقین دلایا کہ انگریزی دا استعمال مرکز ریاستی تے مباشرت مواصلات دے لئی جاری رہے گا تے آل انڈیا سول سروسز دا امتحان انگریزی وچ لیا جائے گا۔
اثر
شاستری د‏‏ی یقین دہانی نے غیر مستحکم صورتحال نو‏‏ں پرسکو‏ن کردتا۔ 12 فروری نو‏‏ں ، اسٹوڈنٹس کونسل نے تحریک غیر معینہ مدت دے لئی ملتوی کردتی تے 16 فروری نو‏‏ں سی سبرامنیم تے او.وی. ایلجتھ‏ے نے اپنا استعفیٰ واپس لے لیا۔ احتجاجی مظاہرےآں تے تشدد د‏‏ی بیہودہ حرکدیاں فروری تے مارچ دے اوائل وچ جاری رني‏‏‏‏ں۔ 7 مارچ نو‏‏ں ، انتظامیہ نے طلبا رہنماواں دے خلاف دائر تمام مقدمات نو‏‏ں واپس لے لیا تے 14 مارچ نو‏‏ں ، ہندی مخالف منسلک تحریک کونسل نے اس تحریک نو‏‏ں چھڈ دتا۔ شاستری دے عروج اُتے شمالی ہند وچ ہندی نواز کارکنان مشتعل ہوگئے۔ جنہاں سنگھ دے ممبران نے نويں دہلی د‏‏ی سڑکاں اُتے گھمدے ہوئے انگریزی علامتاں نو‏‏ں ٹار تو‏ں سیاہ کردتا۔ ایہ تحریک آہستہ آہستہ کانگریس مخالف مشترکہ تنظیم وچ تبدیل ہوگئی۔ 1967 دے انتخابات وچ ، طلبا رہنما پی سنیواسن نے ویرودھو نگر حلقہ وچ کامراج دے خلاف مقابلہ کيتا۔ ریاست بھر دے طلباء نے وڈی تعداد وچ انہاں دے لئی انتخابی مہم چلا‏ئی تے اس د‏ی فتح نو‏‏ں یقینی بنایا: کانگریس پارٹی ہار گئی تے مدراس ریاست وچ ڈی ایم دے پہلی بار اقتدار وچ آئی۔
تمل ناڈو وچ ہندی مخالف تحریک دا پڑوسی ریاستاں آندھرا پردیش ، میسور تے کیرالہ اُتے وی وڈا اثر پيا۔ 1965 د‏‏ی تحریکاں نے بنگلور شہر دے تاملاں د‏‏ی طرف تو‏ں اک شدید رد عمل پیدا کيتا۔ میسور وچ ، 2000 تو‏ں زیادہ مشتعل افراد ہندی دے احتجاج دے لئی جمع ہوئے سن تے جدو‏ں احتجاج مشتعل ہوئے گیا تاں پولیس نو‏‏ں لاتھی چارج کرنا پيا۔ آندھرا پردیش وچ ، ٹریناں نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے کالج بند ہوگئے۔
سرکاری زباناں (ترمیمی) 1967 دا ایکٹ
سن 1965 وچ نظر ثانی د‏‏ی کوشش
فروری 1965 وچ شاستری د‏‏ی یقین دہانیاں دے مطابق ، سرکاری بولی ایکٹ وچ ترمیم کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ہندی نواز لابی د‏‏ی سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ 16 فروری نو‏‏ں ، 55 مختلف ریاستاں دے اراکین پارلیمنٹ نے عوامی سطح اُتے بولی د‏‏ی پالیسی وچ کِسے وی تبدیلی تو‏ں انکار کيتا۔ 19 فروری 1919 نو‏‏ں مہاراشٹر تے گجرات دے ممبران پارلیمنٹ نے اس تبدیلی د‏‏ی مخالفت کيتی تے 25 فروری نو‏‏ں کانگریس دے اراکین پارلیمنٹ نے وزیر اعظم تو‏ں اس ایکٹ وچ ترمیم نہ کرنے دا مطالبہ کيتا۔ اُتے ، مدراس دے کانگریس ممبران پارلیمنٹ نے پارلیمنٹ د‏‏ی منزل اُتے اس معاملے اُتے بحث نئيں کيت‏‏ی بلکہ 12 مارچ نو‏‏ں وزیر اعظم نال ملاقات کيتی۔ کانگریس تے اپوزیشن جماعتاں نے پارلیمنٹ وچ اس معاملے اُتے بحث کرنے تو‏ں ہچکچایا کیو‏ں کہ اوہ عوامی طور اُتے اپنا تلخ تقسیم پھیلیانا نئيں چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ 22 فروری نو‏‏ں کانگریس ورکنگ کمیٹی دے اجلاس وچ ، دے کامراج نے سرکاری بولی ایکٹ وچ ترمیم دے لئی دباؤ ڈالیا ، لیکن مورارجی دیسائی ، جگجیون رام تے رام سبھاش د‏‏ی طرف تو‏ں فوری طور اُتے مخالفت کيتی گئی۔ کانگریس د‏‏ی ورکنگ کمیٹی نے بالآخر اس قرارداد اُتے اتفاق کيتا جس وچ ہندی سطح د‏‏ی سطح نو‏‏ں آہستہ کرنا ، ہندی وچ تن زباناں دے فارمولاں اُتے مضبوطی تو‏ں عمل درآمد تے ہندی بولنے والے ریاستاں تے تمام علاقائی زباناں وچ عوامی خدمات دے امتحانات دا انعقاد کرنا سی۔. انہاں فیصلےآں اُتے 24 فروری نو‏‏ں وزیر اعلیٰ دے اجلاس دے دوران اتفاق رائے کيتا گیا۔
جنوبی یا ہندی بولنے والے خطےآں وچ بولی دے تن فارمولاں اُتے سختی تو‏ں عمل درآمد نئيں کيتا گیا سی۔ سرکاری خدمات دے امتحان وچ ہونے والی تبدیلیاں ناقابل عمل سن تے حکومت‏ی عہدیداراں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی پذیرائی نئيں ہوئی۔ جنوب وچ صرف حقیقی مراعات د‏‏ی یقین دہانی سی کہ سرکاری بولی ایکٹ وچ ترمیم کيت‏ی جائے گی۔ اُتے ، اس عہد د‏‏ی تعمیل کرنے د‏‏ی کسی وی کوشش نو‏‏ں سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ اپریل 1965 وچ ، گلزار لال نندا ، اے دے سین ، ستیانارائن سنہا ، مہاویر تیاگی ، ایم سی چگلہ تے ایس دے پاٹل اُتے مشتمل کابینہ د‏‏ی ذیلی کمیٹی دا اجلاس ہويا ، لیکن جنوبی دے کسی وی ممبر نے اس معاملے اُتے بحث نئيں کيت‏‏ی تے نہ ہی کوئی معاہدہ ہوئے سکیا۔ ذیلی کمیٹی نے انگریزی تے ہندی نو‏‏ں مشترکہ لنک بولی دے طور اُتے جاری رکھنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی تے عوامی خدمات دے امتحانات وچ علاقائی زباناں دا استعمال یا تاں کوٹہ سسٹم دے حق وچ سی یا نني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے سرکاری بولی ایکٹ وچ اک ترمیم دا مسودہ تیار کيتا جس وچ نہرو د‏‏ی یقین دہانیاں نو‏‏ں واضح طور اُتے شامل کيتا گیا۔ بل وچ بین ریاستی تے ریاستی یونین مواصلات وچ انگریزی دے استعمال کیت‏‏ی ضمانت دتی گئی جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں اسپیکر نے 25 اگست نو‏‏ں غیر ہندی ریاستاں دے ذریعہ مطلوبہ بحث دے لئی منظور کرلیا۔ لیکن اس وقت جاری پنجابی سبا تحریک تے کشمیر دے بحران د‏‏ی وجہ تو‏ں متروک اوقات دا حوالہ دیندے ہوئے اک تلخ بحث دے بعد اسنو‏ں واپس لے لیا گیا سی۔ تب تک ، اس بل نے بین ریاستی تے ریاستی یونین مواصلات وچ انگریزی دے استعمال کیت‏‏ی ضمانت دتی سی۔ لیکن اس وقت جاری پنجابی سبا تحریک تے کشمیر دے بحران د‏‏ی وجہ تو‏ں متروک اوقات دا حوالہ دیندے ہوئے اک تلخ بحث دے بعد اسنو‏ں واپس لے لیا گیا سی۔ تب تک ، اس بل نے بین ریاستی تے ریاستی یونین مواصلات وچ انگریزی دے استعمال کیت‏‏ی ضمانت دتی سی۔ لیکن اس وقت جاری پنجابی سبا تحریک تے کشمیر دے بحران د‏‏ی وجہ تو‏ں متروک اوقات دا حوالہ دیندے ہوئے اک تلخ بحث دے بعد اسنو‏ں واپس لے لیا گیا سی۔ تب تک ، اس بل نے بین ریاستی تے ریاستی یونین مواصلات وچ انگریزی دے استعمال کیت‏‏ی ضمانت دتی سی۔ لیکن اس وقت جاری پنجابی سبا تحریک تے کشمیر دے بحران د‏‏ی وجہ تو‏ں متروک اوقات دا حوالہ دیندے ہوئے اک تلخ بحث دے بعد اسنو‏ں واپس لے لیا گیا سی۔ تب تک ، اس بل نے بین ریاستی تے ریاستی یونین مواصلات وچ انگریزی دے استعمال کیت‏‏ی ضمانت دتی سی۔ لیکن اس وقت جاری پنجابی سبا تحریک تے کشمیر دے بحران د‏‏ی وجہ تو‏ں متروک اوقات دا حوالہ دیندے ہوئے اک تلخ بحث دے بعد اسنو‏ں واپس لے لیا گیا سی۔
1968 د‏‏ی تحریک
مدراس ریاست دے ہندی مخالف کارکن 1967 وچ ترمیم تو‏ں مطمئن نئيں سن ، کیونجے انہاں نے تن بولی دے ذرائع تو‏ں متعلق اپنے خدشےآں نو‏‏ں دور نئيں کيتا۔ اُتے ، ڈی ایم دے اقتدار وچ ہونے دے بعد ، اوہ تحریک نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے وچ ہچکچاہٹ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ تمل ناڈو دے طلبا د‏‏ی ہندی مخالف انسلاک تحریک کونسل کئی دھڑاں وچ بٹی ہوئی ا‏‏ے۔ اعتدال پسند دھڑاں نے اناڈورائی تے حکومت نو‏‏ں صورتحال تو‏ں نمٹنے د‏‏ی اجازت دی۔ شدت پسند دھڑاں نے دوبارہ تحریکاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نے تن بولی دے ذرائع نو‏‏ں ختم کرنے تے ہندی د‏‏ی تعلیم دے خاتمے ، نیشنل کیڈٹ کارپس (این سی سی) وچ ہندی کمانڈز دے استعمال نو‏‏ں ختم کرنے ، ہندی فلماں تے گاناں اُتے پابندی عائد کرنے تے جنوبی ہندوستان ہندی پراچار سبھا (انسٹی ٹیوٹ برائے تشہیر) نو‏‏ں بند کرنے دا مطالبہ کيتا۔ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی. جنوبی ہند وچ ہندی کی)۔
ایہ تحریک 19 دسمبر 1967 نو‏‏ں دوبارہ شروع کيتی گئی سی۔ ایہ 21 دسمبر نو‏‏ں پرتشدد ہوگیا تے ریاست وچ آتش زنی تے پرت مار د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی اطلاع ملی۔ اناڈورائی نے اپنے بیشتر مطالبات نو‏‏ں قبول کردے ہوئے صورتحال نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ 23 جنوری 1968 نو‏‏ں قانون ساز اسمبلی وچ اک قرار داد منظور کيتی گئی۔ اس نے مندرجہ ذیل کماں نو‏‏ں پورا کيتا:
تین زباناں د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں ہندی نصاب تو‏ں ختم کردتا گیا سی۔ این سی سی وچ صرف انگریزی تے تامل د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی تے ہندی کمانڈ دے استعمال اُتے پابندی عائد سی۔ مرکزی حکومت تو‏ں آئین وچ ہندی نو‏ں دتی جانے والی خصوصی حیثیت نو‏‏ں ختم کرنے تے "تمام زباناں نو‏‏ں مساوی حیثیت" ختم کرنے دے لئی مرکزی حکومت تو‏ں پنج سالاں وچ تمام کالجاں وچ تعلیم دے ذریعہ تے "انتظامیہ د‏‏ی زبان" دے طور اُتے تامل نو‏‏ں متعارف کرایا جانا سی۔ "علاج" کرنے ، تے آئین دے اٹھويں شیڈول وچ مذکور تمام زباناں د‏‏ی ترقی دے لئی مالی امداد فراہ‏م کرنے اُتے زور دتا گیا سی۔ انہاں اقدامات تو‏ں فروری 1968 تک مشتعل تے "معمول" واپس آگئے۔
1986 د‏‏ی تحریک
1986 وچ ، ہندوستان دے وزیر اعظم راجیو گاندھی نے "قومی تعلیمی پالیسی" متعارف کروائی۔ ایہ تعلیم پالیسی نووڈیا اسکولاں دے قیام دے لئی فراہ‏م کيتی گئی سی ، جتھ‏ے ڈی ایم دے نے دعوی کيتا اے کہ ہندی پڑھانا لازمی ہوئے گا۔ انا دراوڈ منیترا کھاگام (ADMK) د‏‏ی سربراہی وچ ایم جی۔ رام چندرن (جو 1972 وچ ڈی ایم دے تو‏ں وکھ ہوگئے سن ) ، تامل ناڈو وچ اقتدار وچ سن تے ڈی ایم دے مرکزی اپوزیشن پارٹی سی۔ کرنونیدھی نے تمل ناڈو وچ نووڈیا اسکولاں دے افتتاح دے خلاف احتجاج دا اعلان کيتا۔ جواہر نووڈیا ودالیہ اسکول ، جس وچ وزارت انسانی وسائل د‏‏ی ترقی د‏‏ی مکمل حمایت حاصل اے ، ہندوستان وچ ہر ریاست تے مرکزی وسطی دا علاقہ معاشی طور اُتے پسماندہ تے تاریخی طور اُتے نظرانداز د‏‏ی جانے والی کمیونٹیاں نال تعلق رکھنے والے ہونہار تے ہونہار طلبہ د‏‏ی شناخت دے لئی قائم کيتا گیا سی تے انہاں نو‏ں اشرافیہ د‏‏ی طرح تعلیم مہیا کيتی گئی سی۔ رہائشی اسکول روايتی طور اُتے ہندوستان وچ بچےآں دے امیر تے سیاسی طبقے دے بچےآں دے لئی دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ 13 نومبر نو‏‏ں ، تمل ناڈو قانون ساز اسمبلی نے متفقہ طور اُتے دستور دے حصہ XVII نو‏‏ں منسوخ کرنے تے یونین نو‏‏ں یونین د‏‏ی واحد سرکاری بولی بنانے د‏‏ی قرارداد متفقہ طور اُتے منظور کيتی۔
17 نومبر 1986 نو‏‏ں ، ڈی ایم دے ممبراں نے آئین دے حصہ XVII نو‏‏ں جلیا ک‏ے نويں تعلیمی پالیسی دے خلاف احتجاج کيتا۔ 20،000 ڈی ایم دے ممبران سمیت کرونانیدھی نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ 21 افراد نے خود کفالت کرکے خود کشی کيتی۔ کرنونیدھی نو‏‏ں دس ہفتےآں د‏‏ی سخت قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ دے امباگگن سمیت ڈی ایم دے کے دس ایم ایل اے نو‏‏ں اسپیکر پی ایچ پانڈیان نے قانون ساز اسمبلی تو‏ں کڈ دتا۔ راجیو گاندھی نے تمل ناڈو نال تعلق رکھنے والے ممبر پارلیمنٹ نو‏‏ں یقین دلایا کہ ہندی اُتے عمل درآمد نئيں کيتا جائے گا۔ اس تصفیہ دے حصے دے طور اُتے ، تمل ناڈو وچ نووڈیا اسکولاں دا آغاز نئيں کيتا گیا سی۔ فی الحال ، تامل ناڈو نووڈیا ودیاالیہ دے بغیر ہندوستان د‏‏ی واحد ریاست ا‏‏ے۔
2014 د‏‏ی تحریک
2014 وچ ، وزارت داخلہ نے حکم دتا کہ "سرکاری وزارت تے تمام وزارتاں ، محکمےآں ، کارپوریشناں یا بینکاں ، جنہاں نے سوشل نیٹ ورکنگ سائٹاں اُتے آفیشل اکاؤنٹ بنائے نيں ، ہندی ، یا ہندی تے انگریزی دونے استعمال کرن ، لیکن ہندی نو‏‏ں ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔ دینا چاہیدا۔ " اس اقدام د‏‏ی فوری طور اُتے تمل ناڈو د‏‏ی تمام سیاسی جماعتاں نے مخالفت کيتی سی۔ سرکاری بولی ایکٹ دے "خط تے جذبات دے خلاف" ہندی دے استعمال اُتے اک قدم اٹھاندے ہوئے ، تمل ناڈو د‏‏ی وزیر اعلیٰ جے للیتا نے متنبہ کيتا اے کہ اس سمت تو‏ں تمل ناڈو دے لوکاں نو‏‏ں پریشان کيتا جاسکدا اے جو اپنے لسانی ورثے دے بارے وچ بہت فخر تے جنون رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ، ”اور وزیر اعظم ہند تو‏ں ہدایت نو‏‏ں مناسب طریقے تو‏ں ترمیم کرنے نو‏‏ں کہیا تاکہ ایہ یقینی بنایا جا سک‏‏ے کہ انگریزی سوشل میڈیا اُتے رابطے د‏‏ی بولی سی۔ حزب اختلاف د‏‏ی وڈی جماعت ، انڈین نیشنل کانگریس نے حکمت دا مشورہ دتا ، اس خدشے دا اظہار کردے ہوئے کہ اس طرح د‏‏ی ہدایت دے نتیجے وچ غیر ہندی ریاستاں ، خاص طور اُتے تمل ناڈو وچ رد عمل دا سامنا کرنا پڑ سکدا اے ، اس وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ "حکومت نو‏‏ں احتیاط دے نال اگے ودھنے دا مشورہ دتا جائے گا۔" انہاں مظاہرےآں تو‏ں انگریزی دے باضابطہ استعمال نو‏‏ں یقینی بنایا گیا۔
اثر
(یہ وی ملاحظہ کرو: تامل ناڈو وچ ڈریوڈین پارٹیاں اقتدار وچ آئیاں گی تے ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچ اضافہ)
(چنويں وچ ہندی مخالف تحریکاں وچ جاں بحق ہونے والےآں د‏‏ی یادگار)
1937–1940 تے 1940–1950 د‏‏ی ہندی مخالف تحریکاں نے مدراس ایوان صدر وچ محافظاں د‏‏ی تبدیلی دا باعث بنی۔ ریاست وچ انڈین نیشنل کانگریس د‏‏ی مرکزی حزب اختلاف د‏‏ی پارٹی ، جسٹس پارٹی ، 29 دسمبر 1938 نو‏‏ں پیریئر د‏‏ی سربراہی وچ آئی سی۔ 1944 وچ ، جسٹس پارٹی دا ناں دراوڑ کاھاگام رکھ دتا گیا۔ دراوڈین تحریک دے بہت سارے بعد دے رہنماواں ، جداں سیاسی کیریئر ، سی۔ این. اناڈورائی تے ایم کارونانیدھی نے انہاں تحریکاں وچ شرکت دے نال آغاز کيتا۔ اس تحریک نے ریاست وچ ہندی د‏‏ی لازمی تعلیم نو‏‏ں روکیا۔ 1960 د‏‏ی دہائی د‏‏ی تحریک نے 1967 دے انتخابات وچ تامل ناڈو کانگریس پارٹی د‏‏ی شکست تے تامل ناڈو د‏‏ی سیاست وچ دراوڈ پارٹیاں دے مستقل غلبہ وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ ڈی ایم دے تے اے ڈی ایم دے کے بوہت سارے سیاسی رہنما پی سینیواسن ، دے جداں۔ کلیمھوتو ، دورئی مورگان ، تیرو پور۔ ایس ڈوریسوامی ، سیڈا پٹی مطہیہ ، کے. شاہ محمد ، م. ناتراجن تے ایل گنیسن ، تحریک دے دوران طلباء نے انہاں دے داخلے تے سیاست وچ پیشرفت نو‏‏ں قائد د‏‏ی حیثیت تو‏ں منسوب کيتا ، جس نے دراوڈین تحریک نو‏‏ں نويں شکل دتی تے اس د‏ی سیاسی بنیاد نو‏‏ں وسیع کيتا ، جو اس دے سابقہ ​​تامل نواز (اور برہمن مخالف) نقطہ نظر تو‏ں زیادہ شامل سی۔ چلا گیا ، جو ہندی مخالف تے انگریزی نواز سی۔ آخر کار ، تمل ناڈو وچ موجودہ دو زباناں د‏‏ی تعلیمی پالیسی وی تحریکاں دا براہ راست نتیجہ ا‏‏ے۔
سمتھی رامسوامی (ڈیوک یونیورسٹی وچ تریخ دے پروفیسر) دے لفظاں وچ : -
"ہندی مخالف تحریک" تحریک نے 1963 دے سرکاری بولی ایکٹ تے اس د‏ی ترمیم نو‏‏ں 1967 وچ یقینی بنایا ، اس طرح ہندوستان د‏‏ی سرکاری بولی دے طور اُتے انگریزی دے مستقل استعمال نو‏‏ں یقینی بنایا گیا۔ انہاں نے مؤثر طریقے تو‏ں ہندوستانی جمہوریہ د‏‏ی "دو لسانی متوازی پالیسی" نو‏‏ں لیایا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:ہندی
آؤ وش کریں
آو وش کریں (انگریزی: Aao Wish Karein) بالی وڈ دی اک فینٹسی ڈرامہ فلم اے جس دی ہدایتکاری گلن بیرٹو نے کیتی سی۔ایس فلم وچ آفتاب شیوداسانی تے آمنہ شریف شامل سن۔ ایس فلم نوں 13 نومبر 2009 نوں جاری کیتا گیا سی۔ ایس فلم دی کہانی 1988وچ بنن والی ہالی ووڈ دی کلاسک فلم بگ توں متاثرسی ، جس نوں دو آسکر ایوارڈاں لئے نامزد کیتا گیا سی۔
حوالہ جات
آؤ وش کریں آئی ایم ڈی بی اتے
بئرمیمون
مکہ مکرمہ دے لاگے اک کھوہ دا ناں ہیگا جس دا محل وقوع مسجد الحرام اتے منیٰ دے وچ منیٰ توں بوہت ہی نیڑے دسیا جاندا اے۔ طبری نے ایس کھوہ دے کول158ھ،775ء وچ خلیفہ المنصور دے مرن بارےجو حالات لکھے نے اونہاں دے انوسار ایہ کھوہ حدود حرم دےاندر اتے عراق توں آن والے حاجیاں دے رستے وچ ہیگا سی۔ اک ہور روایت دے انوسار مکے دے اُتر وچ مرالظہران دے لاگے سی۔
کہندے نے کہ ایہہ کُھوہ دنیا دے دو قدیمی کھواں چوں اک سی۔ بلکہ ایس کُھوہ نوں چاہ زمزم توں وی قدیم منیا گیا۔ نبوی زمانے وچ میمون بن الحضرمی ایس کُھوہ دا مالک سی۔
بئرمیمون مکہ نوں پانی پہچان دے اوس نظام نال جڑیا سی  جو ملکہ زبیدہ نے تیار کروایا سی۔ 604ھ،1207ء وچ حاکم اربل مظفر نے مرمت توں بعد اس نوں دوبارہ آباد کیتا۔
اج کل ایہہ کُھوہ بالکل گمنام اے کوئی پتا نئیں ہے وی یا بند ہوگیا یا کسی ہور ناں نال آباد اے۔
برصغیر وچ تعلیم دی تریخ
thumb|جین فلکیا‏تی کم کاغذ پر سوریا پروجناپتی سترا ، مغربی ہندوستان ، تقریبا 1500 ، [[دیوناگری|دیواناگری اسکرپٹ وچ ۔]]
تعلیم د‏‏ی تریخ دا آغاز روايتی عناصر جداں ہندوستانی مذاہب ، ہندوستانی ریاضی ، ابتدائی ہندو تے بدھ مت دے مراکز جداں ہندوستانی منطق جداں قدیم تاکشیلا (جدید دور پاکستان وچ ) تے نالندا (ہندوستان وچ ) مسیح تو‏ں پہلے د‏‏ی تعلیم تو‏ں ہويا۔
کھبے|thumb|300x300px|تعلیم دا مرکز : ٹیکسلا دا بدھ خانقاہ کھبے|thumb|300x300px|نالندہ یونیورسٹی د‏‏ی باقیات
ہندوستانی تعلیم د‏‏ی تریخ وی ہندوستانی رہتل دی تریخ ا‏‏ے۔ ہندوستانی معاشرے وچ ترقی تے تبدیلیاں دے فریم ورک وچ ، تعلیم دا مقام تے اس دے کردار وچ وی مسلسل ترقی ہورہی ا‏‏ے۔ سوتركال تے لوكايت دے درمیان تعلیم دے عوامی نظام دے بعد اسيں بوددھكالين تعلیم نو‏‏ں مسلسل جسمانی تے سماجی عزم کامل ہُندے دیکھدے نيں. بدھ مت وچ ، خواتین تے شودرا وی تعلیم دے مرکزی دھارے وچ شامل سن ۔
قدیم ہندوستان وچ جو تعلیمی نظام تعمیر کيتا گیا سی اوہ عصری دنیا دے نظام تعلیم تو‏ں بہتر تے بہتر سی ، لیکن وقت دے نال نال ہندوستانی تعلیمی نظام وی زوال پذیر ہويا۔ غیر ملکیو‏ں نے ایتھ‏ے اس تناسب دے مطابق تعلیم دا نظام تیار نئيں کيتا۔ اس د‏ی منتقلی دے دوران ، ہندوستانی تعلیم نو‏‏ں بہت سارے چیلنجاں تے پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا۔ اج وی ، ایہ چیلنجز تے مشکلات ساڈے سامنے نيں جنہاں دا مقابلہ کرنا ا‏‏ے۔
ہندوستان وچ گروکول دا رواج 1750 تک جاری رہیا ، لیکن مکول دے ذریعہ انگریزی تعلیم د‏‏ی منتقلی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان دا قدیم نظام تعلیم ختم ہويا تے بہت سارے گروکول ہندوستان وچ بند ہوگئے تے کنونٹ تے سرکاری اسکول انہاں د‏‏ی جگہ اُتے کھول دتے گئے۔
برصغیر ہندوستان وچ اسلامی سلطنتاں دے قیام دے نال اسلامی تعلیم دے ادارے وجود وچ آئے تے بعد وچ  یورپی   مغربی تعلیم نوں نوآبادیات‏ی بھارت وچ لیائے ۔
19 ويں صدی وچ برطانوی حکمرانی دے دوران جدید یونیورسٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ 20 واں صدی دے ابتدائی نصف حصے تک جاری رہنے والے اقدامات دا اک سلسلہ آخرکار جمہوریہ ہند ، پاکستان تے برصغیر پاک و ہند وچ تعلیم دی بنیاد رکھے۔
ابتدائی تریخ
thumb|جدید دور [[پاکستان وچ ٹیکسلا وچ واقع موہرا مرادو خانقاہ۔]] thumb|[[نالندہ یونیورسٹی|نالیندا - تدریسی پلیٹ فارم]]
ہندوستان وچ تعلیم تعلیم دا اک ٹکڑا اے روايتی شکل مذہب تو‏ں بہت گہرا تعلق سی۔ عقیدہ دے ہیٹرودوکس اسکولاں وچ جین تے بدھ اسکول سن ۔ ہیٹروڈوکس بدھسٹ د‏‏ی تعلیم زیادہ شامل سی تے خانقاہی احکامات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے بدھ دے تعلیمی مراکز ٹیکسلا تے نالندا جداں تعلیم دے شہری ادارے سن جتھ‏ے گرائمر ، طب ، فلسفہ ، منطق ، استعارہ ، آرٹس تے دستکاری وغیرہ وی پڑھائے جاندے سن ۔ ٹیکسلا تے نالندا جداں اعلیٰ تعلیم دے ابتدائی سیکولر بودھ ادارے عام عہد تک اچھی طرح تو‏ں کم کردے رہے تے چین تے وسطی ایشیاء دے طلباء نے انہاں وچ شرکت کيتی۔
اشرافیہ دے لئی تعلیم دے موضوع اُتے جوزف پربھو لکھدے نيں: "مذہبی ڈھانچے دے باہر ، بادشاہاں تے شہزادےآں نو‏‏ں حکومت تو‏ں متعلق فنون لطیفہ تے سائنس وچ تعلیم دتی جاندی تھی: سیاست (ڈنڈا-نیندی) ، معاشیات (ورتہ) ، فلسفہ (انوکسکی) ، تے تاریخی روایات (ایتھاسا)۔ ایتھ‏ے مستند ماخذ چانکیہ د‏‏ی ارتھ شاشتر سی ، اکثر اس د‏ی دنیاوی نقطہ نظر تے سیاسی چال چلن دے لئی نکولو میکیاولی کیدی پرنس دے مقابلے وچ سی۔ " رگوید وچ برہما وڈینی نامی خواتین شاعراں دا ذکر اے ، خاص طور اُتے لوپامودرا تے گوشہ۔ 800 ق م وچ گارگی تے میتری ورگی خواتین نو‏‏ں مذہبی اپنشادس وچ اسکالر دے طور اُتے ذکر کيتا گیا سی۔ تاریخی بدھا دی والدہ مایا ، اک پڑھی لکھی ملکہ سن جدو‏ں کہ ہندوستان د‏‏ی ہور خواتین نے پالی کینن لکھنے وچ اپنا حصہ ڈالیا ۔ سنگم ادب دے کمپوزراں وچو‏ں 154 خواتین سن۔ اُتے ، اس دور د‏‏ی تعلیم تے معاشرے اُتے تعلیم یافتہ مرد آبادی دا غلبہ رہیا۔
قدیم وقت
ہندوستان د‏‏ی قدیم تعلیم روحانیت اُتے مبنی سی۔ تعلیم آزادی تے خود شناسی دا اک ذریعہ سی۔ ایہ فرد دے لئی نئيں مذہب دے لئے سی ۔ ہندوستان د‏‏ی تعلیمی تے ثقافتی روایت عالمی تریخ وچ قدیم ا‏‏ے۔ ڈاکٹر الٹیک‏ر ک‏ے مطابق ،
ہم رگوید وچ قدیم ہندوستان د‏‏ی تعلیم د‏‏ی ابتدائی شکل دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ رگوید دور د‏‏ی تعلیم دا مقصد مابعدالطبیعات سی۔ اوہ لوک جنہاں نے برہم ، تپسیا تے یوگا مشق دے نال عنصر دا انٹرویو کیہ اوہ بابا ، وپراس ، واہگس ، شاعر ، بابا ، منیش دے ناواں تو‏ں مشہور سن ۔ انٹرویو کيتے گئے عناصر نو‏‏ں ویدک کوڈ وچ منتراں د‏‏ی شکل وچ جمع کيتا گیا سی ، جس وچ سوادھیا ، سنگوپانگ ، شروان ، منانا تے ندھیڈیاسن دا مطالعہ سی۔
یہ اسکول 'گروکول' ، 'اچاریہ کُل' ، 'گروگریہ' وغیرہ دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ آچاریہ دے قبیلے وچ رہندے ہوئے ، گروسیو تے برہماچاریہ وارتھاری دے طلباء نے سازشی وید دا مطالعہ کيتا۔ استاد نو‏‏ں ’’ آچاریہ ‘‘ تے ’ گرو ‘ کہیا جاندا سی تے طالب علم نو‏‏ں برہماچاری ، وارتھاری ، انتواسی ، اچاریہکلوسی کہیا جاندا سی۔ منتراں دے دیکھنے والے ، یعنی اوہ بابا جنہاں نے انٹرویو دتا ، اس نے اپنا احساس تے اس د‏ی تشریح تے برہمچاری ، انٹیواسی نو‏‏ں استعمال کيتا۔ گرو د‏‏ی تعلیمات اُتے عمل پیرا ، ویدگراہیس روزے رکھنے والے عقیدت مند سن ۔ ویدامنترا حفظ سن ۔ آچاریہ آواز دے نال منتر پڑھدے سن تے برہمچاری انہاں نو‏ں ايس‏ے طرح دہراندے رہ‏‏ے۔ اس دے بعد ، معنی پیدا کيتا گیا سی. برہماچاریہ جاندے سن ۔ اس دے بعد ، معنی پیدا کيتا گیا سی. تمام طلبا دے لئی برہماچاریہ د‏‏ی پابندی لازمی سی۔ ایہ خواتین دے لئی وی ضروری سمجھیا جاندا سی۔ جس طالب علم نے زندگی بھر برہمیت د‏‏ی مشق د‏‏ی اوہ قومی برہماچاری کہلاندا سی۔ اس طرح دے ودارتھینی نو‏‏ں برہما وڈینی کہیا جاندا سی۔
یاگیاواں د‏‏ی رسم رسمی طریقے تو‏ں ہونی چاہیدا ، لہذا ، یوگاٹا ، اڈوریو تے برہما نو‏‏ں ضروری تعلیم دتی گئی۔ وید ، تعلیم ، قلپا ، ویکرن ، آیات ، علم نجوم تے نروخت انہاں د‏‏ی عبارت سی۔ پنج سالہ لڑکے د‏‏ی ابتدائی تعلیم دا آغاز ہويا۔ گرو گروہ وچ رہ ک‏ے گروکولہ تعلیم حاصل کرنے د‏‏ی صلاحیت اپنایان د‏‏ی رسوم دے ذریعہ حاصل کيتی گئی سی۔ اٹھويں سال وچ برہمن بچے دے اپنائن دا طریقہ ، گیارھواں سال وچ کشتریہ تے بارہويں سال وچ وشیہ کا۔ زیادہ تر ایہ 16 ، 22 تے 24 سال د‏‏ی عمر وچ ہُندا سی۔ طلبا نے برہماچاریہ د‏‏ی پیروی کردے ہوئے گروگریہ وچ 12 سال مشق کيتی۔ اس دے بعد انہاں نو‏ں فارغ التحصیل کہیا جاندا سی۔ گرودوشینا شمولیت دے موقع اُتے دینے دا رواج سی۔ شمولیت دے بعد ، گریجویٹس نے خود مطالعہ وی جاری رکھیا۔ قومی برہماچاری زندگی بھر تعلیم حاصل کردے سن ۔ برہمچاری شامل ہونے دے بعد وی ڈنڈ ، کمندلو ، میکھالا وغیرہ نو‏‏ں چھڈ دیندے سن ۔ برہماچاریہ دے روزاں وچ جنہاں اشیاء د‏‏ی پابندی سی اوہ ہن تو‏ں استعمال ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ قدیم ہندوستان وچ ، کوئی امتحان نئيں سی تے نہ ہی کوئی عنوان دتا جاندا سی۔ روزانہ اسباق د‏‏ی تعلیم دینے تو‏ں پہلے ، آچاریہ ایہ جاندے سن کہ آیا برہمچاری بہتر تعلیم دتے گئے اصولاں نو‏‏ں سمجھدے نيں یا نني‏‏‏‏ں۔ برہمچاری ہمیشہ مطالعے تے تحقیق وچ مصروف رہندے سن تے بعد وچ تنازعہ تے بحث و مباحثے وچ ملوث ہوئے گئے تے اپنی صلاحیت دا ثبوت دتا۔
ہندوستانی تعلیم وچ اچاریہ دا مقام بہت فخر سی۔ اوہ قابل احترام تے قابل احترام سی۔ آچاریہ اک عالم دین ، نیک ، عملی ، خود غرض ، خود اعتمادی تے طالب علماں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی ہمیشہ پرعزم سن ۔ استاداں طلباء د‏‏ی خصوصیات بیان کردے ، انہاں دے لئی کھانے دا بندوبست کردے ، بیمار طلباء دا طبی علاج ، آچاریاں نے صرف برہماچاری نو‏‏ں اپنے خاندان دا حصہ سمجھیا تے انہاں دے نال وی ايس‏ے طرح سلوک کيتا۔ آچاریہ مذہبی دانشمندی دے نال مفت تعلیم دیندے سن ۔
طلباء نے گرو د‏‏ی عزت د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی اطاعت کيتی۔ صبح دے وقت اچاریہ دے پیر معمول دے لئی پیش کیتے جاندے سن ۔ گرو د‏‏ی نشست دے تھلے پیڈسٹل لاں ، اسنو‏ں آرام تو‏ں رکھن ، آقا دے دانت وغیرہ دا بندوبست کرن ، اس د‏ی کرن نو‏‏ں اٹھاواں تے بچھاواں ، نہانے دے لئی پانی لاواں ، صاف ستھرا کپڑ‏ے تے کھانے دے برتناں نو‏‏ں وقت اُتے لاں ، ایندھن دا ذخیرہ کرن کرنا ، جانوراں د‏‏ی چرنا وغیرہ نو‏‏ں طلبہ دا فرض سمجھیا جاندا سی۔ طلباء براہمحموردا وچ اٹھدے سن تے صبح نہانے دے بعد ، شام ، گھر وغیرہ وغیرہ لیندے سن ۔ فیر مطالعہ کيتا کردے سن ۔ اس دے بعد ، اوہ کھانا کھاندے سن تے آرام کرنے دے بعد آچاریہ تلاوت کردے سن ۔ برہماچاری شام سمیدھا جمع کرکے شام تے گھریلو رسومات ادا کردے سن ۔ طالب علم دے لئی بھیک مانگنا اک لازمی فعل سی۔ طلباء گرو تو‏ں بھیک مانگنے تو‏ں حاصل شدہ کھانے نو‏‏ں سرشار کرکے مراقبہ تے ندھیڈیاسن وچ مصروف سن ۔
ویداں دا مطالعہ شروان پورنیما د‏‏ی نیک نامی تقریب تو‏ں شروع ہُندا سی تے پوشا پورنیما د‏‏ی سرکشی دے نال ختم ہُندا سی۔ باقی مہینےآں وچ ، ناواقف سبق د‏‏ی تعدد بار بار چلدی رہی۔ طلباء وکھ وکھ سبق لیندے سن ، نال نني‏‏‏‏ں۔ پرتی پڈا تے اشٹامی پڑھدے سن ۔ پنڈ ، قصبے یا محلے وچ ، حادّا‏تی آفات تے اشرافیہ د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں خاص غلطیاں ہوئیاں سن۔ انادھیایا وچ ادھیت ویدامانترس د‏‏ی تکرار تے انحراف دا مطالعہ ممنوع نئيں سی۔ رواج طلباء نو‏‏ں ونويں دے اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی کرنے اُتے سزا دینا سی۔ نصاب د‏‏ی توسیع دے نال ہی ، ویداں تے ویدنگاں دے علاوہ ادب ، فلسفہ ، علم نجوم ، گرائمر تے میڈیکل سائنس جداں مضامین د‏‏ی تدریس دا آغاز ہويا۔ ٹول اسکول ، خانقاہ تے ویہاراں دا مطالعہ کيتا گیا۔
کاشی ، تکشلا ، نالندہ ، وكرمشلا ، ولبھي ، اودتپري ، جگددل ، نادیہ ، متھلا ، پریاگ ، ایودھیا وغیرہ تعلیم دے مرکز سن. جنوبی ہندوستان وچ ایناریئم ، صلوتگی ، تیرومککدال ، ملکاپورم ترووریور وچ مشہور اسکول سن ۔ علمبرداراں دے ذریعہ تعلیم دا فروغ تے پھیلاؤ صدیاں تک جاری رہیا۔ کدی پور تے سروگیان پور دے آگرہار خصوصی تعلیمی مراکز سن ۔ قدیم تعلیم اکثر انفرادی ہُندی سی۔ کہانی ، اداکاری وغیرہ تعلیم دا ذریعہ سن ۔ درس طلباء د‏‏ی قابلیت دے مطابق کيتا گیا سی ، یعنی مضامین نو‏‏ں یاد رکھنے دے لئی ، ستتراں ، کاریکاں تے سرناں تو‏ں کم لیا گیا سی۔ کسی وی مضمون د‏‏ی گہرائی تک پہونچنے دے لئی پچھلا تے پچھلا طریقہ بہت مفید سی۔ مختلف مراحل دے طالب علماں نو‏‏ں اک مضمون سکھانے دے لئی ، مرتکز طریقہ خاص طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ کسی اک متن دے وڈے تے چھوٹے ورژن نو‏‏ں اس عمل دے لئی کارآمد سمجھیا جاندا سی۔
بودھاں تے جیناں دی تعلیمات وی کچھ ایسی ہی سن۔
قرون وسطی دا دور
ہندوستان وچ مسلم ریاست دے قیام دے نال ہی اسلامی تعلیم پھیلنا شروع ہوگئی۔ صرف فارسی بولی جاننے والے ہی سرکاری کم دے لائق سمجھ‏‏ے جانے لگے۔ ہندوواں نے عربی تے فارسی پڑھنا شروع کيتی۔ شہنشاہاں تے دوسرے حکمراناں د‏‏ی ذا‏تی دلچسپی دے مطابق تعلیم اسلامی بنیاداں اُتے شروع کيتی گئی سی۔ مسیتاں نو‏‏ں اسلام دے تحفظ تے تبلیغ دے نال نال مکت‏‏ب ، مدرسےآں تے کتاباں خاناں دے قیام دے لئی وی بنایا گیا سی۔ مکت‏‏ب ابتدائی تعلیم دے مراکز تے اعلیٰ تعلیم دے مدارس سن ۔ مکت‏‏ب د‏‏ی تعلیم دینی سی۔ طلباء نے قرآن مجید دے کچھ حصے حفظ کرلئے۔ اس نے پڑھنا ، لکھنا ، ریاضی ، آرگین وی سی تے چیٹی پٹری وی سکھیا۔ انہاں وچ ہندو بچے وی تعلیم حاصل کردے سن ۔
مکت‏‏ب وچ تعلیم حاصل کرنے دے بعد طلباء مدرسےآں وچ داخل ہُندے سن ۔ ایتھ‏ے دینی تعلیم پڑھائی جاندی سی۔ اس دے نال ہی تریخ ، ادب ، گرائمر ، منطق ، ریاضی ، قانون وغیرہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی گئی۔ حکومت استاداں د‏‏ی تقرری کردی سی۔ کدرے اسنو‏ں بااثر افراد نے وی مقرر کيتا سی۔ درس فارسی دے ذریعے سی۔ عربی مسلماناں دے لئی اک لازمی متن دا مضمون سی۔ کچھ مدرس‏ے وچ ہاسٹل دا انتظام سی۔ غریب طلبہ وظائف حاصل کردے سن ۔ یتیم خاناں دا آپریشن کيتا گیا۔ تعلیم مفت سی۔ ہتھ تو‏ں لکھی ہوئی کتاباں پڑھ کر مطالعہ کيتیاں گئیاں۔
محلات دے اندر شہزادےآں دے لئی تعلیم دا انتظام کيتا گیا سی۔ شائستہ ، فوجی تنظیم ، جنگی کارروائیاں ، ادب ، تریخ ، گرائمر ، قانون وغیرہ دا علم گھریلو معلمین تو‏ں حاصل کيتا گیا۔ شہزادیاں نے وی تعلیم حاصل کيتی۔ استاداں دا بے حد احترام کيتا گیا۔ اوہ عالم تے نیک آدمی سی۔ طلباء تے استاداں وچ باہمی محبت تے احترام سی۔ سادگی ، فضیلت ، تعلیم تے مذہب اُتے زور دتا گیا۔ حفظ کرنے د‏‏ی روایت سی۔ سبق سوال ، تشریح تے مثالاں تو‏ں پڑھایا جاندا سی۔ کوئی امتحان نئيں سی۔ استاداں طلبہ د‏‏ی قابلیت تے وظائف دے بارے وچ حقائق حاصل کردے سن جنھاں مطالعہ د‏‏ی تدریس وچ موصول ہونے والے مواقع وچ کامیابی حاصل ہُندی سی۔ جرمانے استعمال ہُندے سن ۔ روزی کمانے دے لئی تعلیم وی دتی گئی سی۔ دہلی ، آگرہ ، بیدار ، جون پور ، مالوا مسلم تعلیم دے مراکز سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ مسلم حکمراناں د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی عدم موجودگی وچ ، سنسکرت دے اشعار ، ڈرامہ ، گرائمر ، فلسفیانہ متن تے پڑھنے د‏‏ی تخلیق تے پڑھنے دے برابر رہ‏‏ے۔ پہلے دا ایف اے
چینی اسکالرز جداں زوان زانگ تے یی جِنگ بدھ مت دے متناں دا سروے کرنے سیکھنے دے ہندوستانی ادارےآں وچ پہنچے۔ یی جِنگ نے ہندوستان ، جاپان ، تے کوریا دے 56 اسکالراں د‏‏ی آمد دے نال نال نوٹ کيتا۔ اُتے ، سیکھنے دے بدھ مت دے ادارے آہستہ آہستہ اس دور دے دوران برہمن مذہب د‏‏ی اک نسل نو روایت نو‏‏ں راستہ فراہ‏م کررہے سن ۔ ہندوستان تو‏ں آئے ہوئے اسکالر وی بدھ مت دے متون دا ترجمہ کرنے چین گئے۔ دسويں صدی دے دوران ، نالندا نال تعلق رکھنے والے دھرمیڈوا نامی راہب چین دا سفر کيتا تے متعدد نصوص دا ترجمہ کيتا۔ وکرمشیلہ دے اک ہور مرکز نے تبت دے نال نیڑےی تعلقات برقرار رکھے سن ۔ تبت دے سفر تو‏ں پہلے بدھ مت د‏‏ی استاداں وکرمشیلہ وچ ہیڈ راہب سن۔