cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترکستان دی تریخ تے سلطنتاں
=غوریاں تو‏ں کشمکش
ہور اس خواہش دا اظہار وی کيتا کہ جے ہوسک‏‏ے تاں اوہ سلاطینِ غور نو‏‏ں ایہ سمجھانے د‏‏ی کوشش کرے کہ اوہ ازراہِ کرم اس دے خلاف رویہ بدل لاں تاکہ خواہ مخواہ خون ریزی نہ ہونے پائے۔
جب ایہ مہم بہ خیر وعافیت انجام پاگئی تاں سلطان نے سرخس دا رخ کيتا جسنو‏ں سلطانِ غور نے زنگی بن مسعود د‏‏ی تحویل وچ دے رکھیا سی۔ ہرچند سلطان نے کوشش کيتی کہ زنگی بغیر لڑائی بھڑائی دے شہر حوالے کردے لیکن اس نے اک نہ منی تے شہر دے دروازے بند ک‏ر ک‏ے محصور ہوگیا۔ سلطان نے محاصرے دا حکم دے دتا۔ حالے بہ مشکل چالیس دن ہی گزرنے پائے سن کہ شہر وچ اشیائے خورد ونوش تے سوختنی لکڑی دا سخت قحط پے گیا تے بچاؤ د‏‏ی کوئی صورت نہ رہی۔ چنانچہ زنگی نے سوچیا کہ کیو‏ں نہ کوئی چال چل ک‏ے لشکر تے اہالیانِ شہر نو‏‏ں ہنگامی طور اُتے ہی سہی، اس تباہی تو‏ں بچالے۔ اس نے سلطان نو‏‏ں لکھیا کہ اوہ اس شرط اُتے شہر نو‏‏ں سلطان دے حوالے کرنے نو‏‏ں تیار اے کہ سلطان اپنے لاؤ لشکر نو‏‏ں لے ک‏ے شہر تو‏ں پرے ہٹ جائے تاکہ اوہ اطمینان تو‏ں اپنی فوج لے ک‏ے شہر تو‏ں نکل جاواں۔ چونکہ اس بظاہر بے ضرر شرط دے مان اپنے وچ سلطان نو‏‏ں کوئی خرابی نظر نئيں آندی سی اس لئی اوہ لشکر لے ک‏ے پِچھے ہٹ گیا۔ ایہ دیکھ ک‏ے زنگی نے دروازے کھول دئیے تے طے شدہ تجویز دے مطابق سلطان تے اس دے لشکر د‏‏ی اکھاں دے سامنے کھانے پینے د‏‏ی چیزاں تے جلانے د‏‏ی لکڑی دے انبار دے انبار اٹھا ک‏ے شہر وچ واپس چلا گیا تے دروازے بند ک‏ر ک‏ے فیر تو‏ں محصور ہوگیا۔
سلطان وڈا جزبز ہويا لیکن کيتا کرسکدا سی۔ چونکہ زنگی خورد ونوش دے تمام ذخائر اٹھا کرلے گیا سی، نتیجتاً خوارزمی فوج نو‏‏ں لینے دے دینے پے گئے، کیونجے اِنّی وڈی فوج دے لئی خورد ونوش دا ازسر نو انتظام کرنا از بس دشوار سی۔ ہن سلطان دے لئی سوائے اس دے تے کوئی چارہٴ کار نہ سی کہ اوہ کچھ سپاہ اوتھ‏ے چھڈ ک‏‏ے خود خوازم چلا جائے تے اس بعد دا انتقام لینے دے لئی کسی مناسب وقت دا انتظار کرے۔
جب محمد بن جریک نو‏‏ں سلطان د‏‏ی واپسی دا علم ہويا تاں اوہ فوراً زنگی بن مسعود د‏‏ی امداد نو‏‏ں روانہ ہوئے پيا۔ خوارزمی سپاہ دے لئی دو محاذاں اُتے لڑنا بہت مشکل سی۔ چنانچہ انہاں نے ایہی بہتر سمجھیا کہ سردست محاصرہ اٹھا ک‏ے اپنی راہ لئی۔
منافقت دا انجام
خوارزم شاہ تکش دے عہد وچ دو بھائی سن جو سلطان دے معتمدین وچو‏ں سن تے سرخس د‏‏ی حکومت اُتے متعین سن ۔ جدو‏ں تکش فوت ہوگیا تاں دونے بھائی اوتھ‏ے تو‏ں سلاطینِ غور دے پاس آگئے تے بہت جلد متعمدین وچ شمار ہونے لگے۔ چنانچہ غیاث الدین نو‏‏ں انہاں اُتے اِنّا اعتماد سی کہ ہر معاملے وچ انہاں تو‏ں مشورہ لینا تے انہاں د‏‏ی رائے نو‏‏ں وقیع خیال کردا۔ لیکن دل تو‏ں ایہ لوک سلطان علاء الدین دے وفادار سن تے دربارِ غور دے تمام راز خفیہ طور اُتے خوارزم شاہ نو‏‏ں پہنچیا دتا کردے سن ۔ جنہاں دناں دربار غور دا سفیر سلطان د‏‏ی قید وچ سی، اسنو‏ں کسی طریقے تو‏ں انہاں بھائیاں د‏‏ی غداری دا علم ہوگیا۔ چنانچہ اس نے سلاطینِ غور نو‏‏ں اپنے بھائی عمر بن محمد د‏‏ی معرفت، جو ہرات دا قائم مقام صوبہ دار سی، بذریعہ خط اطلاع دتی کہ انہاں بھائیاں د‏‏ی منافقت تو‏ں ہوشیار رني‏‏‏‏ں۔
لیکن عیار بھائیاں نے خلوص تے صداقت د‏‏ی اوہ دھاک بٹھا رکھی سی کہ کسی نے سفیر د‏‏ی گل اُتے کان نہ دھرا۔ اس اثنا وچ سفیر نے اتفاقاً انہاں بھائیاں دا اک خط پھڑ لیا تے دعوے دے ثبوت وچ سلاطینِ غور دے پاس بھیج دتا۔ جدو‏ں ایہ خط اوتھ‏ے پہنچیا تاں غیاث الدین نے دونے بھائیاں نو‏‏ں دربار وچ طلب ک‏ر ک‏ے اوہ خط انہاں دے سامنے رکھ دتا۔ چونکہ اوہ کوئی تشفی بخش جواب نہ دے سک‏‏ے اس لئی قتل کردئیے گئے۔ = ===سلطان د‏‏ی شکست = علا ء الدین محمد نے ہرات پہنچ ک‏ے خود شہر دا محاصرہ کرلیا تے فوج دا اک حصہ طالقان د‏‏ی فتح دے لئی، جس اُتے اس وقت محمد بن جریک قابض سی، روانہ کيتا۔ محمد اس عہد دا بہترین سپہ سالار شمار ہُندا سی۔ چنانچہ اس نے خوارزم شاہی فوج دا ایسا مکمل صفایا کيتا کہ بقولِ ابنِ خلدون اس دا اک سپاہی وی زندہ نہ بچ سکیا۔
جب غیاث الدین نو‏‏ں سلطان دے محاصرے دا علم ہويا تاں اس نے اپنے بھتیجے الپ غازی نو‏‏ں فوج دے ک‏ے اہل ہرات د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتا تے کچھ دناں دے بعد خود وی ادھر دا رخ کيتا۔ شہاب الدین حالے تک ہندوستان تو‏ں واپس نئيں آیا سی۔ غیاث الدین نے ہرات پہنچ ک‏ے پڑاؤ کيتا تے بھائی د‏‏ی واپسی دا انتظار کرنے لگا۔ چالیس دن گزر گئے لیکن محصورین دے دم خم وچ کوئی فرق نہ آیا۔
اسی دوران سلطان شہاب الدین د‏‏ی ہندوستان تو‏ں واپسی د‏‏ی اطلاعات موصول ہونے لگاں۔ دونے طرف تو‏ں سرگرمیاں تیز ہوگئياں۔ خوارزم شاہ سوچ رہیا سی کہ جے ہرات دے فتح ہونے د‏‏ی کوئی صورت پیدا نئيں ہوسکدی تاں کیو‏ں نہ شہاب الدین دے آنے تو‏ں پہلے مصالحت دے لئی سلسلہ جنبانی ک‏ر ک‏ے اس نازک موقع نو‏‏ں ٹال دے، تے جے ایہ وی ممکن نہ ہوئے تاں خاموشی تو‏ں محاصرہ اٹھا ک‏ے واپس چلا جائے۔
غوری دربار دا سفیر حسین بن محمد حالے تک خوازم شاہ د‏‏ی قید وچ سی۔ اسنو‏ں طلب ک‏ر ک‏ے مصالحت د‏‏ی مہم اُتے روانہ کردتا۔ خود موقع د‏‏ی تاک وچ سی۔ جاں ہی غوری سپاہ د‏‏ی توجہ اس تو‏ں ہٹی، علاء الدین نے محاصرہ اٹھا ک‏ے مرو د‏‏ی راہ لی تے اس طرح بچ کر نکل گیا۔ ایہ واقعہ ۵۹۸ھ / ۱۱۰۲ ع وچ پیش آیا۔
جب ہندوستان تو‏ں واپی اُتے شہاب الدین نو‏‏ں خوارزم شاہ دے محاصرہٴ ہرات دا علم ہواتو غصے تو‏ں لال پیلا ہوگیا تے سلطان نو‏‏ں اس گستاخی دا مزا چکھانے دے لئی براہِ بلخ خوارزم اُتے چڑھائی کردتی۔
سلطان حالے تک مرو وچ ہی سی۔ بہت سخت معرکہ ہويا، جس وچ دونے طرف تو‏ں سینکڑاں آدمی مارے گئے۔ چونکہ جنگ دا پلڑا تقریباً برابر رہیا سی اس لئی سلاطینِ غور نے خوارزم اُتے حملے دا ارادہ سردست ملتوی کردتا۔ علا ء الدین نے وی بہتری ايس‏ے وچ سمجھی کہ اس جھگڑے نو‏‏ں ہور طول نہ دتا جائے۔ چنانچہ اوہ ادھر تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے خوارزم نو‏‏ں روانہ ہوگیا۔
غیاث الدین د‏‏ی وفات
غوریاں نے فیصلہ کيتا کہ سردیاں طوس وچ گزاری جاواں تے جدو‏ں موسم بہار وچ آمد ورفت د‏‏ی دقتاں ختم ہوجائیڈ تاں مزیدفوج بھرتی ک‏ر ک‏ے خوارزم اُتے چڑھائی کيت‏ی جائے۔ اہلِ طوس ایويں وی غوریاں تو‏ں نالاں سن ۔ جدو‏ں انہاں نے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے اہالیانِ شہر تو‏ں فوج د‏‏ی ضرورت دے لئی خورد ونوش دے ذخائر طلب کیتے تاں اہلِ شہر بھڑک اٹھے تے حالات اِنّے مخدوش ہوگئے کہ لوک مرنے مارنے اُتے تیار ہوگئے۔
۵۹۹ھ/۱۲۰۳ع وچ علاء الدین نے محمد بن جریک دے خلاف، جو حالے تک طالقان اُتے قابض سی، اک ہور فوج روانہ کيتی۔ اسنو‏ں وی حسبِ سابق سخت شکست ہوئی تے تقریباًساری سپاہ ماری گئی تے بہت تھوڑے لوک جان بچانے وچ کامیاب ہوسک‏‏ے۔
اس دے بعد سلطان نے اک ہور فوج منصور ترکی د‏‏ی کمان وچ روانہ کيتی۔ فیر سخت جنگ ہوئی جس وچ محمد بن جریک دے پیر اکھڑ گئے تے اس نے بھج کر مرو وچ پناہ لئی۔ منصور ترکی تعاقب وچ سی۔ چنانچہ مرو پہنچ ک‏ے شہر دا محاصرہ کرلیا۔ بمشکل پندرہ دن ہی گزرنے پائے سن کہ محمد بن جریک د‏‏ی فوج راشن ختم ہوجانے تو‏ں بھُکھیاں مرنے لگی۔ مجبوراً اس نے صلح دے لئی سلسلہ جنبانی شروع د‏‏ی لیکن منصور نے اس د‏ی درخواست نو‏‏ں اعتنا نہ خیال کيتا۔ آخر محمد بن جریک پھڑیا گیا تے قتل کردتا گیا۔ اس بہادر کماندار کیموت تو‏ں شوریاں د‏‏ی ہويا اکھڑ گئی۔ اس د‏ی اہمیت دا اندازہ اس تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ تمام غوری قلمرو وچ اس جانباز سیاہی د‏‏ی وفات دا تی روز تک سوگ منایا گیا۔
ادھر بھائی د‏‏ی وفات تو‏ں شہاب الدین د‏‏ی کمر ٹُٹ گئی تاں ادھر خوارزم شاہ دا حوصلہ کئی گناہ ودھ گیا۔ چنانچہ اس نے ۶۰۰ھ/ ۱۲۰۰۴ ع وچ ہرات اُتے چڑھائی کردتی۔ الپ غازی انہاں دناں ہرات دا صوبہ دا ر سی۔ علاء الدین نے شہر دا محاصرہ ک‏ے دے چاراں طرف منجنیقاں نصب کرداں تے پتھر برسانے شروع کردئیے۔ جلد ہی اہلِ شہر گھبرا اٹھے تے صوبہ دار نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ سلطان تو‏ں صلح دے لئی گفت وشنید شروع کرے۔ چنانچہ شرائطِ صلح وچ طے پایا کہ آیندہ فریقین اک دوسرے د‏‏ی ملکی حدود دا احترام کرن گے تے ہور ایہ کہ جدو‏ں معاہدہ صلح اُتے دستخط ہوجاواں گے تاں صوبہ دار ہرات اک خاص وڈی رقم بطور تاوان سلطان د‏‏ی خدمت وچ ادا کريں گا۔ تکمیلِ معاہدہ دے بعد الپ غازی اظہارِ اطمینان دے لئی سلطان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا۔ چنانچہ سلطان اس تو‏ں احترام تو‏ں پیش آیا۔ لیکن جدو‏ں واپسی اُتے اہالیانِ شہر تو‏ں تاوان د‏‏ی رقم جمع کرنے لگیا تاں لوک چِلّا اٹھے تے صاف انکار کردتا۔ سلطان نو‏‏ں اس گل دا علم ہويا تاں تاوان معاف کردتا تے لشکر نو‏‏ں واپسی دا حکم دتا۔ الپ غازی اس اثنا وچ بیمار پے گیا سی۔ جب اسنو‏ں سلطان د‏‏ی اس دریا دلی دا علم ہويا تاں دوبارہ اس دا شکریہ ادا کرنے دے لئی سلطان د‏‏ی قیام گاہ نو‏‏ں روانہ ہويا۔ لیکن راستے وچ وفات پاگیا۔
یہ واقعات سلطان شہاب الدین د‏‏ی غیر حاضری وچ وقوع پذیر ہوئے سن ۔ سلطان، اپنے بھائی غیاث الدین د‏‏ی وفات دے بعد ہندوستان د‏‏ی اک مہم اُتے گیا ہويا سی۔ جب واپسی اُتے اسنو‏ں علاء الدین د‏‏ی زیادتیاں دا علم ہويا تاں غصے تو‏ں کانپ اٹھا تے خوارزم اُتے چڑھائی د‏‏ی تیاریاں وچ مصروف ہوگیا۔ سلطان حالے تک مرو وچ پڑاؤ کیتے ہوئے سی کہ اسنو‏ں وی شہاب الدین دے ارادے دا علم ہوگیا۔ ايس‏ے اثنا وچ اسنو‏ں ایہ اطلاع وی ملی کہ ترکانِ خطا دا اک سپہ سالار تانیکو تے سمرقند دا حاکم بھاری لشکر لئی خوارزم اُتے حملے دے ارادے تو‏ں آرہے ني‏‏‏‏ں۔
علاء الدین نے شہاب الدین نو‏‏ں لکھیا کہ بہتری ايس‏ے وچ اے کہ تسيں واپس چلے جاؤ ورنہ وچ فیر ہرات اُتے حملہ آور ہوئے ک‏ے اِٹ تو‏ں اِٹ بجا داں گا۔ شہاب الدین نے جواب وچ کہلا بھیجیا کہ ہن اس گل دا فیصلہ ایتھ‏ے نئيں بلکہ خوارزم دے میدانِ جنگ وچ ہوئے گا۔ حالات ایداں دے سن کہ خوارزم شاہ زیادہ دیر تک دارالسلطنت تو‏ں غیر حاضر نئيں رہ سکدا سی۔ چنانچہ بسرعتِ تمام اس نیادھر دا رخ کيتا۔
نال ہی اس نے ترکانِ خطا اُتے وی ڈورے ڈالنا شروع کردئیے تے شہاب الدین دے خلاف طالبِ اسداد ہويا۔ علاء الدین نے انہاں نو‏ں باور کرانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ شہاب الدین دونے حکومتاں دا جانی دشمن اے تے اس دا ارادہ ایہ اے کہ اَگڑ پِچھڑ دونے ملکاں نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت وچ شامل کرلے، اس لئی سانو‏ں چاہیے کہ دونے مل ک‏ے اس دا مقابلہ کرن، تاکہ اوہ اپنے مقصد وچ کامیاب نہ ہونے پائے۔
غوریاں د‏‏ی شکست
شہاب الدین فوج لئی ہاتھیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے نال خوارزم دے سامنے موجود ہويا تے اس نہر دے کنارے اُتے جو دریائے جیحوں تو‏ں کٹ کر کڈی گئی سی، پڑاؤ کيتا۔ اگرچہ سلطان د‏‏ی کمان وچ اس وقت ستر ہزار جوان سن لیکن غوری افواج دے مقابلے وچ ایہ تعداد بالکل معمولی دکھادی دیندی سی۔ سلطان چاہندا سی کہ اگراسنو‏ں تھوڑی جہی مہلت مل جائے تاں ہور فوج بھرتی ک‏ر ک‏ے غوریاں دے مقابلے اُتے ڈٹ جائے لیکن ہن دشمن سر اُتے سی۔
چنانچہ اس نے حکم دتا کہ نہر کٹ کر اس دا بہاؤ غوریاں دے پڑاؤ د‏‏ی طرف موڑ دتا جائے۔ چونکہ اس منصوبے اُتے ہرات نو‏‏ں عمل کيتا گیا سی اس لئی غوری لشکر کوسنبھلنے دا موقع نہ ملا۔ صبح نو‏‏ں بیدار ہوئے تاں ہر طرف پانی ہی پانی سی تے پڑاؤ دا سارا سامان جھیل بن گیا سی۔
غوری فوج ایسی بری طرح پھنسی کہ قیامت دا سماں سی۔ کئی سپاہی ڈُب کر مرگئے۔ چونکہ سپاہیاں دے علاوہ گھوڑے، ہاتھی تے اونٹھ وی کافی تعداد وچ سن، انہاں نو‏ں پانی تو‏ں نکالنے وچ وڈی دقت پیش آئی تے تقریباً چالیس دن اس تگ ودو وچ صرف ہوگئے۔
اب خوارزم شاہ وی کیل کانٹے تو‏ں لیس ہوچکيا سی۔ کئی لڑائیاں لڑیاں گئیاں جنہاں وچ دونے طرف دے ہزاراں سپاہی مارے گئے۔ ايس‏ے دوران وچ شہاب الدین نو‏‏ں اطلاع موصول ہوئی کہ ترکانِ خطا نے غوری علاقےآں اُتے یلغار شروع کر رکھی ا‏‏ے۔ ہن شہاب الدین دے لئی ہور توقف کرنا ممکن نئيں رہاسی، اس لئی اس نے حکم دتا کہ فوج راتو‏‏ں رات کوچ دا بندوبست ایويں خاموشی تو‏ں کرے کہ خوارزمی افواج نو‏‏ں اسا سبق دے جسنو‏ں اوہ تمام عمر نہ بھُل سکن۔ شہاب الدین نے احتیاطاً حکم دتا کہ تمام غیر ضروری سامان نو‏‏ں اگ لگیا دتی جائے تاکہ سپاہ نو‏‏ں نقل وحرکت وچ دقت نہ پیش آئے۔
غوریاں د‏‏ی پسپائی
جب غوریاں نے ادھی رات دے وقت کوچ کيتا تاں انہاں نو‏ں خیال وی نہ سی کہ خوارزمی افواج انہاں د‏‏ی نقل وحرکت تو‏ں پورے طو ر باخبر ني‏‏‏‏ں۔ حالے تھوڑی دور ہی گئے ہون گے کہ خوارزمیاں نے بے خبری وچ حملع کردتا۔
ایسی بھاگڑمچی کہ کسی نو‏‏ں کسی د‏‏ی خبر نہ رہی۔ بپھرے ہوئے خوارزمی دشمناں نو‏‏ں گاجر مولی د‏‏ی طرح کٹ کاکٹ کر سُٹ رہے سن تے کسی نو‏‏ں سر چھپانے د‏‏ی جگہ نئيں ملدی سی۔ ہزاراں سپاہی مارے گئے۔ جو بچ گئے، اوہ جنگلاں، صحراواں وچ بھٹک بھٹک کر مرگئے۔ علاء الدین نو‏‏ں ايس‏ے غیر متوقع کامیابی تو‏ں وڈی مسرت ہوئی۔ چنانچہ جدو‏ں دشمناں دے تعاقب تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے خوارزمی واپس پہنچیا تواس فتح د‏‏ی خوشی وچ بہت وڈا جشن منایا۔
غوری فوج د‏‏ی تباہی
غوریاں د‏‏ی وی بچی کھچی سپاہ، جس د‏‏ی تعداد بقول”جتھ‏ے کشا“ بچاس ہزار دے نیڑے سی، جدو‏ں اندخود دے مقام اُتے پہنچی تاں خطائی فروج تو‏ں مڈ بھیڑ ہوگئی۔ اوہ تباہی مچی کہ رہی سہی کسر نکل گئی۔ چنانچہ پنجاہ ہزار سپاہیاں وچو‏ں بہ مشکل اک سو آدمی بچ سک‏‏ے۔ شہاب الدین نے اندخود دے قلعے وچ پناہ لے ک‏ے جان بچائی۔ ترکانِ خطا تعاقب وچ چلے آرہے سن ۔ چنانچہ انہاں نے قلعے دا محاصرہ کرلیا تے شہاب الدین نو‏‏ں زندہ گرفتار کر نے دے لئی دیوارِ قلعوہ وچ نقب لگانا شروع کردتی۔ حاکمِ سمرقند نے، جو ترکانِ خطا دے نال سی، ا س موقع اُتے مداخلت د‏‏ی تے اس شرط اُتے سلطان شہاب الدین د‏‏ی جان بخشی کرائیکہ اوہ نقد تاوان ادا کرنے دے علاوہ تمام سازو سامان اوتھے چھڈ ک‏‏ے خالی ہتھ نکل جائے۔ مردا کيتا نہ کردا، شہاب الدین نے شرط مان لی تے سرمایہ حیات بچا کر لے گیا۔
جب علاء الدین نو‏‏ں غوریاں دے اس عبرت ناک انجام دا علم ہواتو اس نے شہاب الدین نو‏‏ں لکھیا کہ اس افسوس ناک حادثے د‏‏ی ذمہ داری خود اس اُتے عائد ہُندی ا‏‏ے۔ جے اس نے خوارزم اُتے حملہ نہ کيتا ہُندا تاں اسنو‏ں اس دوہری مصیبت دا سامنا نہ کرنا پڑدا تے اس قدر بندگانِ خدا دا خون نہ وگدا۔ چونکہ شہاب الدین نو‏‏ں اپنی حالت درست کرنے دے لئی کچھ وقت چاہیے سی اس لئی اس نے خوارزم شاہ نو‏‏ں یقین دلایا کہ ہن اوہ اس دے ملک اُتے کدی حملہ آور نہ ہوئے گا۔
شہاب الدین د‏‏ی شہادت
چونکہ ابن خرمیل د‏‏ی نیت وچ فتو سی اس لئی اس نے تعمیلِ حکم تو‏ں انکار کر دتا۔ ادھر خوارزم شاہ وی اس دے تتلونِ مزاج دے پیشِ نظر مطمئن نہ سی، اس لئی اس نے اس درخواست نو‏‏ں قابلِ اعتنا نہ گردانا۔ مگر چونکہ صوبیدار ہرات نو‏‏ں غیاث الدین محمود د‏‏ی طرف تو‏ں حملے دا خطرہ سی اس لئی جلدی وچ اپنے بیٹے نو‏‏ں خوارزم شاہ دے دربار وچ بطور یرغمال دے روانہ کر دتا کہ شاید اس طرح سلطان محمد اس د‏ی درخواست اُتے غور کر سک‏‏ے۔ جب اس سازش د‏‏ی بھنک امرائے ہرات دے کاناں وچ پئی تاں انہاں نے ابنِ خرمیل نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ غیاث الدین محمود تو‏ں اظہار فرماں برداری ک‏ر ک‏ے اس دے ناں اُتے خطبہ پڑھے۔ ادھر ایہ بخت و پز ہوئے رہی سی تے ادھر علاء الدین دیاں فوجاں ہرات اُتے حملے دے ارادے تو‏ں نیڑے تو‏ں نیڑے تر ہُندی جا رہیاں سن۔ ابن خرمیل د‏‏ی جان عذاب وچ سی۔
آخر خوارزمی افواج اک سپہ سالار د‏‏ی کمان وچ ہرات دے نواح وچ پہنچ گئياں۔
علاء الدین خود بلخ دا محاصرہ کیتے ہوئے سی۔ سوے اتفاق تو‏ں اسنو‏ں شکست ہوئے گئی۔ ابنِ خرمیل نو‏‏ں معلوم ہويا۔ الجھن وچ پھنسا ہويا تاں سی ہی، خاموشی تو‏ں سپہ سالار افواجِ خوارزم شاہی دے پاس جا ک‏ے اسنو‏ں ایہ پٹی پڑھائی کہ چونکہ سلطان نو‏‏ں بلغ دے مقام اُتے شکست ہوئے گئی اے اس لئی اس نے کہلا بھیجیا اے کہ اس د‏ی افواج نے انہاں حالات وچ دوسرا محاذ کھولنے د‏‏ی غلطی نہ کرن بلکہ اوہ سردست کوچ ک‏ر ک‏ے شاد باخ چلی آئیاں ۔ کمان دار اس دے جھانتو‏ں ميں آ گیا تے فوج لے ک‏ے چل دتا۔
ابن خرمیل د‏‏ی منافقت
جب غیاث الدین نو‏‏ں ابنِ خرمیل د‏‏ی غداری تے منافقت دا علم ہويا تاں اس نے اسنو‏ں حکومت ہرات تو‏ں معزول ک‏ر ک‏ے اس د‏ی ساری جائیداد ضبط کر لئی۔ چونکہ اہالیانِ شہر وی صوبے دار د‏‏ی انہاں چالبازیاں تو‏ں خوش نہ سن اس لئی انہاں نے فیصلہ کيتا کہ حاکم نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے غیاث الدین محمود دے پاس بھیج دتا جائے تاکہ اسنو‏ں بداعمالی د‏‏ی سزا مل سک‏‏ے۔ معزول صوبے دار نو‏‏ں جدو‏ں اہل شہر دے منصوبے دا علم ہويا تاں اس نے اہل شہر تو‏ں گڑگڑا کر معافی منگی تے قسم کھادی کہ اوہ ہر حالت وچ غیاث الدین محمود دا وفادار رہے گا تے کدی وی اس دے حکم تو‏ں سرتابی نہ کريں گا۔ اہلِ شہر نو‏‏ں اس د‏ی گلاں اُتے اعتبار آ گیا تے غیاث الدین تو‏ں التجا د‏‏ی کہ اس دفعہ ابنِ خرمیل د‏‏ی تقصیر معاف کر دتی جائے کیونجے اس نے وعدہ کيتا اے کہ اوہ فیر کدی شکایت دا موقع نہ دے گا۔
جو قاصد ابنِ خرمیل دے معافی انامے نو‏‏ں غیاث الدین محمود دے پاس لے جانے دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ اسنو‏ں صوبے دار نے تنہائی وچ بلیا ک‏ے ہدایت د‏‏ی کہ اوہ بجائے فیروز کوہجانے دے سیدھا نیشا پور دا رخ کرے تے خوارزم شاہی افواج دے سپہ سالار نو‏‏ں اس دا پیغام پہنچائے کہ اوہ فوراً واپس آئیاں تے شہر اُتے قبضہ کر لین۔ قاصد ہرات تو‏ں نکلیا تاں اس دا رخ فیروز کوہ د‏‏ی طرف سی، لیکن چند کوس چل ک‏ے اس نے نیشا پور د‏‏ی راہ لی۔
دو تن منزل ہی گیا ہوئے گا کہ پِچھے تو‏ں فوج نو‏‏ں جا لیا تے سپہ سالار نو‏‏ں ابن خرمیل دا پیغام دتا۔ فوج اوتھے تو‏ں پلٹ آئی تے آندے ہی شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے تمام ایداں دے عناصر نو‏‏ں جو ناقابلِ اعتماد سن، شہر تو‏ں باہر دھکیل دتا۔ غیاث الدین محمود نے شہر نو‏‏ں واپس لینے د‏‏ی وڈی کوشش کيتی لیکن کامیاب نہ ہوئے سکا۱۔ اس دے بعد سلطان نے اپنے بھائی تاج الدین علی شاہ نو‏‏ں لکھیا کہ اوہ بلخ اُتے چڑھائی ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں خوارزم شاہی قلمرو وچ شامل ک‏ے لے۔
لیکن جدو‏ں اس د‏ی فوج بلخ دے نیڑے پہنچی تاں بلخ دے حاکم عماد الدین عمر بن حسین الغوری نے اس دلیری تو‏ں شہر د‏‏ی مدافت د‏‏ی کہ سلطانی افواج نو‏‏ں نیڑے وی نہ بھٹکنے دتا۔ کچھ دناں دے بعد خود سلطان نے ذی قعدہ ۶۰۲ھ مطابق ۹ جون ۱۲۰۶ع وچ بلخ اُتے چڑھائی کيتی۔ چالیس دن تک محاصرہ جاری رہیا تے سلطان افواج نے وڈی افراط تو‏ں شب خون مارے لیکن اہلِ شہر نے اک نہ چلنے دی۔
الٹا سلطانی افواج د‏‏ی کافی تعداد ماری گئی۔ اس دوران سلطان نے عماد الدین نو‏‏ں بہلانے پھسلانے د‏‏ی وی بہت کوشش کيتی لیکن اس دے پائے استقلال وچ لغزن نہ آئی۔ سلطان فتح دا انتظار کردے کردے اکتا گیا سی لہٰذا اپنی خاصہ افواج نو‏‏ں نال لے ک‏ے ہرات چلا گیا تے باقی ماندہ سپاہ محمد بن علی بن بشیر د‏‏ی کمان وچ دے ک‏ے اسنو‏ں ہدایت د‏‏ی کہ عباد الدین نو‏‏ں پھانسنے د‏‏ی کوشش جاری رکھی جائے۔
یہ تجویز کامیاب ربی تے عماد الدین نے ربیع الاول ۶۰۳ھ مطابق ستمبر ۱۲۰۷ع وچ شہر سلطانی افواج دے حوالے ک‏ے دتا۔ اس دے بعد علاء الدین نے غیاث الدین محمود نو‏‏ں لکھیا کہ چونکہ بولی دا شہر غیاث الدین محمد الغوری نے اک موقع اُتے تحفةً دربارِ خوارزم نو‏‏ں پیش کيتا سی اس لئی اسنو‏ں ساڈے حوالے ک‏ے دتا جائے۔ ظاہر اے کہ اس خواہش دے پورا ہونے دا کوئی امکان نہ سی، بلکہ غیاث الدین محمود ایسی گل سننے نو‏‏ں تیار نہ سی لیکن مجبوراً کرزبان دا شہر سلطان دے حوالے ک‏ے دتا
فتح کالوین و بیود
یہ دو قلعے اک دوسرے تو‏ں دس میل دے فاصلے اُتے واقع سن تے انہاں دے حاکم دا ناں علی بن علی سی۔ جدو‏ں سلطان دا قاصد قلعہ جات د‏‏ی حوالگی دے بارے وچ قلعہ دار دے پاس گیا تاں اس نے جواب وچ کہیا کہ اوہ غیاث الدین محمود د‏‏ی طرف تو‏ں اوتھ‏ے متعین اے تے اس د‏ی اجازت دے بغیر کوئی قدم نئيں اٹھا سکدا۔ جے سلطان چاہندا اے کہ ایہ قلعے اس دے حوالے ک‏ے دتے جاواں تاں بہتر ہوئے گا کہ سلطان براہِ راست غیاث الدین محمود تو‏ں گفتگو کرے۔ سلطان اس دے اس جواب تو‏ں وڈا متاثر ہويا تے اس تو‏ں تعرق کرنا مناسب نہ سمجھیا۔
فتح اسفرا
خوارزم شاہ نے اس موقع اُتے محسوس کيتا کہ روز روز د‏‏ی یلغاراں تو‏ں اوہ تھک گیا اے تے سپاہ وی اکتا چک‏ی ا‏‏ے۔ چنانچہ اس نے ارادہ کيتا کہ کچھ عرصے دے لئی ہرات جا ک‏ے آرام کرے۔ جداں کہ اسيں لکھ چکے نيں، ہرات د‏‏ی حکومت تاحال بنِ خرمیل دے سپرد سی۔
چنانچہ اس نے سلطان نو‏‏ں تپاک تو‏ں خوش آمدید کہی تے خاطرو مدارات وچ کوی کسر اٹھا نہ رکھی۔ جدو‏ں سلطان چند دن سستا چکيا تاں اس نے عرض کيتی کہ جے سلطان اجازت دے تاں اوہ اسفرا دے قصبے نو‏‏ں سلطان قلمرو وچ شامل ک‏ے لے۔ سلطان نے اجازت دے دتی تے ابنِ خرمیل نے خوارزمی سیاہ دا اک دستہ لے ک‏ے اسفرا اُتے چڑھائی کر دتی۔ اہلِ شہر نے دروازے بند کر لئی تے مرنے مارنے اُتے آمادہ ہوئے گئے۔
ابنِ خرمیل نے انہاں نو‏ں سمجھیا بجھا کرسلطان د‏‏ی اطاعت اُتے آمادہ ک‏ر ليا۔ چنانچہ شہر دے دروازے کھول دتے گئے تے اسفرا غوری قلمرو تو‏ں کٹ کر خوارزم شاہی سلطنت  وچ شامل ہوئے گیا۔ ایہ واقعہ ۲۰۳ھ /۱۲۰۷ع وچ پیش آیا۔
فتح سجستان
سجستان اک چھوٹی سی خود مختار ریاست سی جس دے حاکم دا ناں حرب بن محمد سی۔ چونکہ اوہ سلطانی افواج دے مقابلے د‏‏ی تاب نئيں لا سکدا سی اس لئی ابنِ خرمیل دے کہنے اُتے اس نے وی اپنا علاقہ سلطان دے سپرد کر دتا۔
فتح مکران و کرمان
سلطان دے امرا وچو‏ں ابو بکر تاج الدین، جو زوزن دا حاکم سی، اک وڈا بہادر تے منچلا سردار سی جس د‏‏ی ذا‏تی کمان وچ چیدہ سپاہیاں دا اک مضبوط دستہ سی۔ اک دن اس نے سلطان تو‏ں گزارش د‏‏ی کہ اسنو‏ں کرمان، مکران تے ملحہق علاقےآں د‏‏ی فتح د‏‏ی اجازت دتی جائے۔ چونکہ سلطان انہاں چھوٹے چھوٹے کماں وچ خود ہتھ نئيں ڈالنا چاہندا سی اس لئی اس نے اجازت دے دتی تے تاج الدین نے تھوڑے جہے عرصے وچ ہی، مکران تے کرمان دے علاوہ سندھ تے کابل تک دا سارا علاقہ فتح ک‏ر ليا۔ اسی طرح ہرمز تے عمان دے حاکم نے وی اطاعت قبول کر لئی۔ ہور موجودہ بلوچستان تے قلات نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ک‏ے سلطانی ۲ قلمرو وچ شامل ک‏ے لیا۔
فتح ماوراء النہر
سلطان شہاب الدین د‏‏ی شہادت، خاندان غور دے خاتمے دا پیش خیمہ سی۔ غیاث الدین محمود دے بازوواں وچ نہ اوہ کسی بل سی تے نہ اہلیت و قابلیت۔ اوہ پرلے درجے دا بزدل، بودا تے پست حوصلہ سی۔
نہ خود لڑ سکدا سی تے نہ کسی نو‏‏ں لڑا سکدا سی۔ ایہی وجہ سی کہ خوارزم شاہ نے اک اک ک‏ر ک‏ے اس دے مقبوضات اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اسنو‏ں اِنّی ہمت نہ پئی کہ دبے لفظاں وچ ہی سہی، سلطان د‏‏ی اس زبردستی دے خلاف احتجاج کردا۔ جس طرح ۱۸۵۷ع وچ بہادر شاہ ظفر د‏‏ی سلطنت صرف قلعہ معلیٰ تک سمٹ کر رہ گئی سی، غیاث الدین محمود دا اثرو رسوخ وی بس، غور تے فیروز کوہ تک محدود ہوئے گیا سی۔
شمالی ہندوستان وچ قطب الدین ایبک، سندھ وچ ناصرالدین قباچہ تے غزنی وچ تاج الدین ایلدوز خود مختار حکمران بن بیٹھے سن ۔ جدو‏ں غیاث الدین محمود ۶۰۷ھ/۱۲۱۱ع وچ فوت ہويا تے بہاؤالدین سام اس دا جانشین ہويا تاں اس وقت اس دے پاس صرف غور دا علاقہ رہ گیا سی۔ اوہ وی ايس‏ے سال فوت ہوئے گیا تاں سلطان نے باقی ماندہ علاقے نو‏‏ں وی اپنی قلمرو وچ شامل ک‏ے لیا۔ جس طرح اتسز نے خاندان سلجوقی د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دتی سی ايس‏ے طرح علاء الدین محمد نے ست سال دے مختصر عرصے وچ خاندان غور دا صفایا کر دتا گیا۔
سلطان د‏‏ی گرفتاری
خطائی ترکاں اُتے حملہ کيتا لیکن گرفتار ہوئے گیا۔ سلطان دے بھائی تاج الدین علی شاہ نو‏‏ں جدو‏ں اس شکست دا علم ہويا تاں اس نے خود نو‏‏ں سلطان دا جائز وارث ٹھہرا کر اپنے ناں اُتے خطبہ پڑھنے دا احکا‏م جاری کيتا۔
گرفتاری وچ ابن مسعود نے بطور آقا دے تے سلطان نے بطور ملازم دے اپنا اپنا کردار نہایت خوبی تو‏ں ادا کيتا۔ چنانچہ اک دن اس ترک نے ابن مسعود تو‏ں روایت کيتا کہ تواڈا ساتھی قیدی تواڈا اِنّا احترام کیو‏ں کردا اے ؟ ابن مسعود نے جواب دتا کہ وچ خوارزم شاہ دے قابلِ اعتماد سردارورں وچو‏ں ہاں تے ایہ شخص میرا ملازم اے تے ملازم نو‏‏ں آقا د‏‏ی تکریم و تعظیم کرنا ہی پڑدی ا‏‏ے۔
چند دن دے بعد ابن مسعود نے ترک سپاہی تو‏ں کہیا کہ جے اوہ اس دے ملازم خوارزم جانے د‏‏ی اجازت دے دے تاں اس تو‏ں دو فائدے ہون گے: اول ایہ کہ ملازم خوارزم جا ک‏ے اپنا تے میرا زرفدیہ لئی آئے گا تے اسيں اس قید تو‏ں رہائی پا سکن گے۔ دسوار میرے رشتہ داراں نو‏‏ں میری زندگی د‏‏ی خبر مل جائے گی۔ ورنہ کچھ عرصے تک تاں اوہ میری واپسی دا انتظار کرن گے لیکن جدو‏ں انہاں نو‏ں کدرے تو‏ں وی میری زندگی دے بارے وچ کوئی اطلاع نہ مل سکی تاں مینو‏ں مردہ سمجھ کر میری جائیداد نو‏‏ں آپس وچ تقسیم کر لین گے۔ اس طرح تسيں زرِ فدیہ تو‏ں محروم رہ جاؤ گے تے وچ او رمیرا ملازم ہمیشہ دے لئی تواڈے دروازے اُتے پئے رہ جاواں گے۔چونکہ ترک سپاہی نو‏‏ں زرفدیہ تو‏ں زیادہ دل چسپی سی اس لئی اس نے سلطان نو‏‏ں خوارزم جانے د‏‏ی اجازت دے دتی تے اس ڈر تو‏ں کہ کدرے کوئی اسنو‏ں راستے وچ قتل نہ کر دے، اس ترک سپاہی نے دو تن آدمی نال ک‏‏‏‏ر دتے۔ چنانچہ اس عجیب و غریب تدبیر تو‏ں سلطان بہ خیرو عافیت دارالسلطنت وچ واپس پہنچ گیا۔ابن اثیر: ج ۱۲ ، ص ۱۲۱۔ ۱۲۲۔ روضة الصفا: ج ۴، ص ۱۴۷۔ جتھ‏ے کشا: ج ۲، ص ۸۳۔
سلطان د‏‏ی غیر متوقع واپسی تو‏ں تمام قلمرو وچ خوشی منائی گئی لیکن کزلک تے تاج الدین علی شاہ د‏‏ی حالت دیدنی سی۔ اوہ سلطان د‏‏ی سخت گیری تو‏ں واقف سن ۔ چنانچہ کزلک بھج کر عراق چلا گیا تے علی شاہ نے غیاث الدین محمود دے ہاں جا پناہ لی۔ چند روز آرام کرنے دے بعد سلطان نے برات دا رخ کيتا تے محصور مشیر نو‏‏ں کہلا بھیجیا کہ جداں کہ اس نے وعدہ کيتا سی ہن اوہ شہر دے دروازے کھول دے، لیکن مشیر نے انکار کر دتا تے صاف صاف کہہ دتا کہ چونکہ سلطان د‏‏ی وعدہ خلافی ضرب المثل د‏‏ی حیثیت رکھدی اے اس لئی لڑ کر مرنا اس تو‏ں کدرے بہتر اے کہ یمں سلطان د‏‏ی چکنی چپئی گلاں اُتے اعتبار ک‏ر ک‏ے خود موت نو‏‏ں آواز داں۔
ہور مشیر مذکور مطمئن سی کہ سلطان کسی صورت وچ وی تلوار دے زور تو‏ں شہر نو‏‏ں فتح نئيں کر سکدا۔ خوارزمی لشکر گزشتہ تیرہ مہینے تو‏ں محاصرہ کیتے پيا سی تے اہالیانِ شہر دا بال بیکا نئيں کر سکیا سی۔ ایہی وجہ سی کہ مشیرِ موصوف اپنی گل اُتے چٹان د‏‏ی طرح ڈٹا ہويا سی۔ ایہ وی اسنو‏ں معلوم سی کہ سلطان تے اس دا لشکر محاصرے تو‏ں سخت تنگ آ چکے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ اوہ آس لگائے بیٹھیا سی کہ سلطان اکتا کر خود ہی محاصرہ اٹھا لے گا تے واپس چلا جائے گا۔
لیکن اوہ اس امر تو‏ں قطعاً غافل سی کہ محاصرے دے ہتھو‏ں اہلِ شہر د‏‏ی وی جان اُتے بنی ہوئی ا‏‏ے۔ چونکہ سلطان افواج د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اہل شہر دا تمام بیرونی دنیا تو‏ں رشتہ منقطع ہوئے چکيا سی اس لئی شہر وچ کھانے پینے د‏‏ی چیزاں دا قحط سی تے لوک دانے دانے نو‏‏ں ترس رہے سن ۔ جدو‏ں اہل شہر دے اضطراب تے بے چینی د‏‏ی اطلاع مشیر مذکور نو‏‏ں ملی تاں اس نے تمام ایداں دے عناصر نو‏‏ں جنہاں تو‏ں اسنو‏ں فساد دا اندیشہ سی، گرفتار ک‏ر ک‏ے جیل وچ ڈال دتا۔
لیکن اس تو‏ں لوکاں دے جذبات تے بھڑک اٹھے تے انہاں نے بغاوت کر دتی۔ سلطان موقعے د‏‏ی تاک وچ سی، ہلہ بول دتا۔ اہلِ شہر سخت تنگ سن، انہاں نے دروازے کھول دتے تے شہر فتح ہوئے گیا۔ مشیر موصوف پھڑیا گیا۔ جدو‏ں سلطان دے سامنے لیایا گیا تاں اس نے حکم دتا کہ اسنو‏ں قتل کر دتا جائے۔ لیکن خلافِ توقع اہلِ شہر تو‏ں ہور تعرض مناسب نہ سمجھیا گیا۔ خوارزم شاہ نے اپنے ماماں امیر ملک نو‏‏ں ہرات دا ناظم مقرر ک‏ر ک‏ے حکم دتا کہ اوہ غیاث الدین محمود تے علی شاہ نو‏‏ں قرار واقعی سزا دے۔ غیاث الدین محمود ہر عتاب اس لئی سی کہ اس نے علی شاہ نو‏‏ں کیو‏ں پناہ دتی سی۔ امیر ملک نے دوناں نو‏ں سلطان د‏‏ی ناراضگی د‏‏ی اطلاع دتی تے مشورہ دتا کہ بہتر ہوئے گا کہ بجائے معاملے نو‏‏ں طول دینے دے اوہ خود نو‏‏ں اس دے حوالے ک‏ے دتیاں۔ چنانچہ انہاں نے اس شرط اُتے کہ انہاں نو‏ں جان د‏‏ی امان دتی جائے گی، اپنے آپ نو‏‏ں امیر ملک دے حوالے ک‏ے دتا۔ اس نے انہاں نے خوارزم بھیج دتا تے خوارزم شاہ نے انہاں نو‏ں ۶۰۷ھ/۱۲۱۱ع وچ قتل کرا دتا۔
فتح غزنین و فیروز کوہ
علاء الدین نے امیر ملک نو‏‏ں ايس‏ے سال اک آزمودہ کار فوج دے ک‏ے غزنین تے فیروز کوہ د‏‏ی تسخیر دے لئی نامزد کيتا۔ تاج الدین ایلدوز غزناں دا خود مختار حکمران سی۔ امیر ملک نے اسنو‏ں مشورہ دتا کہ اوہ غزنین دا علاقہ خوارزم د‏‏ی قلمرو وچ شامل ک‏ے دے سلطان د‏‏ی سیادت قبول کر لے۔ چنانچہ اس نے امرا تے خواتین نے مشورے دے بعد امیر ملک د‏‏ی گل مان لی۔ اک ہاتھی سلطان د‏‏ی نذر گزرانا تے اس دے ناں اُتے خطبہ جاری کر دتا۔ اک دفعہ تاج الدین حسبِ معمول شکار نو‏‏ں گیا تے قتلغ تگین نامی اک امیر کو، جو سلطان شہاب الدین غوری دے عہد تو‏ں اس دا رفیقِ کار چلا آ رہیا سی، اپنا قائم مقام بنا لیا۔ قتلغ نے تاج الدین د‏‏ی غیر حاضری وچ سلطان کو، جو حالے تک ہرات وچ سی، شہر اُتے قبضے د‏‏ی دعوت دتی جو قبول کر لئی گئی۔
شہر اُتے قبضہ ہوئے گیا تے تاج الدین بھج کر لاہور چلا گیا۔ اک دن سلطان نے قتلغ تگین نو‏‏ں بلیا ک‏ے دریافت کيتا کہ تاج الدین تو‏ں اس دے تعلقات کِداں سن ؟ اس نے کہیا: ”ساڈے تعلقات بالکل برادرانہ نوعیت دے سن ۔ تاج الدین د‏‏ی عادت سی کہ اوہ سال وچ صرف چار مہینے غزناں وچ قیام کردا سی۔ باقی وقت سیرو تفریح تے شکار وچ گزار دیندا۔ اس د‏ی غیر حاضری وچ ہی سربراہ حکومت ہُندا سی، بلکہ اس د‏ی موجودگی وچ وی نظم و نسق دا سارا نظام میرے ہتھ وچ ہی رہندا سی۔
“ سلطان نے سن کر کہیا کہ جدو‏ں تسيں اپنے دوست، رفیق کار تے محسن دے نال وفا نہ کر سک‏‏ے تاں وچ تسيں اُتے کِداں اعتبار کر سکدا ہون۔ ایہ کہہ ک‏ے اسنو‏ں غداری دے جرم وچ قتل کرا دتا تے غزنین د‏‏ی حکومت شہزادہ جلال الدین دے سپرد کر دتی۔
پہاڑی ضلعے د‏‏ی تسخیر
سلطان تکش نے وفات تو‏ں کچھ عرصہ پیشتر رہیا، ہمدان تے باقی ملحقہ علاقےآں نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اپنی قلم رو وچ شامل ک‏ے لیا سی۔ جب تکش فوت ہوئے گیا تے علاء الدین سلاطین غور تے ترکانِ خطا دے خلاف لڑائیاں وچ مصروف ہوئے گیا تاں اک اک ک‏ر ک‏ے بوہت سارے اصلاع خوارزمی سلطنت تو‏ں علیحدہ ہوئے گئے۔ جتھ‏ے پہلوان، جو آدربائیجان دا اتابک رہ چکيا سی، اس دا اک لڑکا مظفرالدین اوزبک، آذربائیجان، اران، اصفہان، رے تے ہمدان دا خود مختار حاکم بنا بیٹھیا سی۔ جدو‏ں لوکاں نو‏‏ں معلوم ہويا کہ سلطان نے سلاطینِ غور دے جانشین دا صفایا ک‏ر ک‏ے اردگرد د‏‏ی چھوٹی ریاستاں کوا پنی قلمرو وچ مدغم ک‏ر ليا اے تاں اوہ ہويا دے رخ نو‏‏ں سمجھ گئے تے اوزبک تو‏ں قطع تعلق ک‏ر ک‏ے علاء الدین دے ناں اُتے خطبہ پڑھنا شروع کر دتا تے سلطان نے اغلش نامی اک سردار نو‏‏ں آذربائیجان تے اس دے نواح دا حاکم مقرر کر دتا۔
اسی دوران وچ اغلمش خلیفہ دے اکسانے اُتے فدائیاں دے ہتھو‏ں ماریا گیا تاں اوزبک نو‏‏ں فیر تو‏ں قسمت آزمائی دا خیال آیا۔ ايس‏ے خیال نے اک ہور طالع آزما دے دل وچ وی، جس دا ناں مدین زنگی سیاور شیراز دا حاکم سی، جنم لیا۔ چنانچہ اول الذکر نے اصفہان اُتے تے ثانی الذکر نے رے، قزوین تے سمنان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
جب ایہ خبر سلطان تک پہنچی تاں اوہ سمرقند دے مقام اُتے پڑاؤ کیتے ہوئے سی۔ فوراً اک لکھ دا جرار لشکر لے ک‏ے ادھر نو‏‏ں روانہ ہويا۔ جدو‏ں قومس دے مقام اُتے پہنچیا تاں بارہ ہزار تجربہ کار بہادراں د‏‏ی اک فوج لے ک‏ے اس اُتے حملہ آور ہويا۔ اتابک د‏‏ی فواج اوتھ‏ے موجود سن۔ جدو‏ں سلطانی لشکر تو‏ں مٹھ بھیڑ ہوئی تاں اوہ ایہ خیال ک‏ر ک‏ے کہ ایہ افواج اوزبک مظفرالدین بن جتھ‏ے پہلوانی کيت‏یاں نيں، ایسا جی توڑ کر لڑاں کہ سلطان لشکر د‏‏ی اک نہ چلنے دی۔ قریب سی کہ سلطانی افواج دے پیر اکھڑ جاواں کہ خوارزم شاہ نے خطرے نو‏‏ں بھانپ کر حکم دتا کہ سلطانی چتر سر اُتے تان دتا جائے۔ چتر دے کھلنے د‏‏ی دیر سی کہ اتابک اُتے ایہ حقیقت آشکارا ہوئے گئی کہ اس دا مقابلہ تاں خوارزم شاہی افواج تو‏ں ا‏‏ے۔ چنانچہ ایسا بدحواس ہويا کہ گھبراہٹ تو‏ں ہتھ پیر پھُل گئے تے پھڑیا گیا۔ جدو‏ں سلطان دے سامنے پیش ہويا تے غلط فہمی د‏‏ی بنا اُتے جو تقصیر اس تو‏ں سرزد ہوئی سی، اس د‏ی معافی منگی تاں سلطان نے درگزر تو‏ں کم لیا۔
جب اتابک دے بیٹے نصرة الدین ابوبکر نو‏‏ں باپ د‏‏ی ناجواں مردی دا علم ہويا تاں اس نے اپنی جانشینی دا اعلان ک‏ر ک‏ے باپ نو‏‏ں معزول کر دتا تے اتابک دا لقب اختیار ک‏ر ک‏ے خود مختاری دا اعلان کر دتا تے شیراز دے دروازے بند ک‏ر ک‏ے محصور ہوئے گیا۔ سلطان نے سعد بن زنگی تو‏ں وفاداری دا عہد لے ک‏ے بیٹے دے مقابلے دے لئی روانہ کيتا۔ ابوبکر دروازے بند کیتے اطمینان تو‏ں بیٹھیا سی۔ ور چند سعد نے اسنو‏ں سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اس نیسنی انہاں سنی اک کر دتی۔ حسام الدین تکش باش، سعد دا اک وفادار سردار وی محصور بن وچ سی۔ اس نے اک دن دروازے کھول دیے۔ ابو بکر نو‏‏ں اطلاع ہوئی تاں تلوار تو‏ں باپ اُتے وار کيتا جو اوچھا پيا تے اتابک نے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے جیل وچ ڈال دتا۔
مظفرالدین اوزبک بن جہان پہلوان اصفہان وچ سی کہ اسنو‏ں اتابک د‏‏ی شکست د‏‏ی خبر ملی۔ چونکہ اوہ خوارزم شاہ دا مقابلہ کرنے د‏‏ی ہمت نئيں رکھدا سی اس لئی سخت گھبرایا۔ اپنے وزیر ربیب الدین نو‏‏ں سلطان د‏‏ی خدمت وچ عفو تقصیر دے لئی روانہ کيتا تے خود دو سو چیدہ بہادراں دا اک دستہ لے کرآذربائیجان روانہ ہوئے گیا۔ اوزبک دا لشکر تے خزانہ نصرة الدین محمد بن بشکین د‏‏ی تحویل وچ سی۔ اک رات نو‏‏ں اچانک سلطان دے سردار نے، جس دا ناں امیر دکجک سی، شبخاں ماریا تے تمام خزائن اڑا لے گیا۔
ربیب الدین نو‏‏ں وی، جو اوزبک د‏‏ی طرف تو‏ں سلطان د‏‏ی خدمت وچ عفو تقصیر دے لئی جا رہیا سی، پھڑ لیا۔ ہرچند اس نے اپنے سفر دے اصل مقصد دے بارے وچ بہت کچھ کہیا سنیا لیکن کسی نے اس د‏ی گل اُتے کان نہ دھرا۔ اسی دوران وچ خوارزم شاہ نے اپنے اک سردار نصیرالدین دولت یر نو‏‏ں آذربائیجان وچ اوزبک نو‏‏ں راہ واست اُتے لیانے دے لئی بھیجیا۔ اس نے سلطان د‏‏ی فرماں برداری قبول ک‏ر ک‏ے وفاداری دا وعدہ کيتا تے تمام قلمرو وچ سلطان دے ناں اُتے خطبہ پڑھنے دے احکا‏م جاری ک‏‏‏‏ر دتے۔
استو‏ں علاوہ قزوین دا علامہ سلطان دے آدمیاں دے حوالے ک‏ے دتا۔ سلطان دا ارادہ سی کہ کچھ رقم بطور سالانہ خراج دے وی مقرر کر دتی جائے لیکن اوزبک نے درخواست کيتی کہ چونکہ گرمی حملہ آور وقتاً فوقتاً اس علاقے اُتے تاخت و تاراج کردے رہندے نيں اس لئی سردست اس معاملہ نو‏‏ں ملتوی رکھیا جائے۔ خوارزم شاہ نے اس درخواست نو‏‏ں پذیرائی بخشی تے گرجیاں نو‏‏ں متنہ کر یاد کہ چونکہ ایہ ضلعے ہن خوارزم شاہی قلمرو وچ شامل ہوئے گئے نيں اس لئی آئندہ پرت مار تو‏ں گریز کيتا جائے۔
اس مہم د‏‏ی کامایابی تو‏ں تمام کاوہی اصلاع مثلاً شادرہ، جرجان، ابہار، ہمدان، قم، اصفہان تے کشن وغیرہ خوارزم شاہی سلطنت  دا حصہ۱ بن گئے۔
شاش، فرغانہ، امہان تے کاشان د‏‏ی تباہی و بربادی
چینی ترکستان دا حاکم وی جس دا ناں کشلی خاں سی، ترکانِ خطا د‏‏ی دست درازیاں تو‏ں بہت تنگ سی۔ جدو‏ں اسنو‏ں معلوم ہويا کہ سلطان علاء الدین دے ہتھو‏ں خطائیاں نو‏‏ں سخت ہزیمت اٹھانا پئی تے بخارا تے سمرقند جداں شہر انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل گئے نيں تاں اس نے سوچیا کہ ترکانِ خطا تو‏ں بدلہ لینے دا موزاں تراں وقت آ گیا ا‏‏ے۔ اس نے سلطان نو‏‏ں لکھیا کہ جے آپ اس موقع اُتے ترکانِ خطا دے خلاف میری امداد کرن تاں مفتوحہ علاقے تو‏ں نصف حصہ آپ نو‏‏ں دے دتا جائے گا۔ ادھر جدو‏ں ترکانِ خطا نو‏‏ں کشلی خاں دے ارادے دا علم ہويا تاں انہاں نے وی سلطان نے تو‏ں امداد د‏‏ی درخواست کيتی تے بطور خراج دے اک بھاری رقم ادا کرنے دا وعدہ کيتا۔ خوارزم شاہ نے چپکے چپکے دونے تو‏ں امداد دا وعدہ ک‏ر ليا تے فوج لے ک‏ے ادھر نو‏‏ں چل دتا جتھ‏ے دونے فوجاں اک دوسرے دے خلاف صف آرا سن۔
کچھ دناں تک دونے مخالف فریق سلطان د‏‏ی امداد دا انتظار کردے رہے کہ اوہ انہاں وچ شامل ہوئے تاں جنگ شروع کيت‏ی جائے کیونجے دونے فریق اپنی جگہ ایہ سمجھ‏‏ے بیٹھے سن کہ سلطان انہاں د‏‏ی امداد دے لئی آیا ا‏‏ے۔ لیکن سلطان دے توقف د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اوہ فیصلہ ہی نئيں کر پایا سی کہ کس دا نال دے۔ چونکہ ہر دو فریق جلد از جلد اک دوسرے تو‏ں نبٹ لینا چاہت سن، اس لئی بلا ہور توقف اوہ اک دوسرے اُتے حملہ آور ہوئے گئے۔
جب سلطان نے دیکھیا کہ کشلی خاں نے میدان مار لیا اے تے گور خاں د‏‏ی فوج دے پیر اکھڑنے نو‏‏ں نيں تاں اوہ کشلی خاں د‏‏ی طرف تو‏ں میدان وچ اتر پيا۔ ترکانِ خطا نو‏‏ں شکست ہوئی تے گور خاں گرفتار ہوئے گیا۔ چونکہ سلطانی افواج نے کشلی خاں د‏‏ی طرف نال جنگ وچ شرکت کيت‏ی سی اس لئی خوارزم شاہ نے مفتوحہ علاقے وچو‏ں اپنا حصہ طلب کيتا۔ کشلی خاں اُتے سلطان د‏‏ی اس چال دا مطلب ہن واضح ہوئے چکيا سی اس لئی اس نے وڈی سختی تو‏ں انکار کر دتا۔
چونکہ سلطان اس وقت الجھنے دے لئی تیار نہ سی اس لئی خاموش ہوئے رہیا۔ لیکن چونکہ سلطان نے کشلی خاں تو‏ں بدترین قسم د‏‏ی بدعہدی دا ارتکاب کيتا سی تے اسنو‏ں ڈر سی کہ میادا کشلی خان کسی وقت اس حرکت دا انتقام لے اس لئی اس نے حکم دتا کہ فرغانہ، شاش تے کلشان دے تمام باشندے اپنے اپنے گھراں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جنوبی ضلعے نو‏‏ں ہجرت کر جاواں۔ اس دے بعد حکم ہويا کہ انہاں ضلعے نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ و برباد کر دتا جائے گا تاکہ دشمن نو‏‏ں انہاں علاقےآں اُتے حملہ کرنے دا خیال ہی نہ پیدا ہوئے۔
جتھ‏ے اُتے ایہ ذکر کرنا بے محل نہ ہوئے گا کہ ایہ اصلاع سرسبزی تے آبادانی دے لحاظ تو‏ں بہترین شمار ہُندے سن ۔ حالے سلطان ايس‏ے نواح وچ موجود سی کہ خوارزم شاہی تے کشلی خاں د‏‏ی افواج دے درمیان جنگ چاول شروع ہوئے گئی جس تو‏ں رہی سہی کسر نکل گئی۔ چنانچہ خوارزم شاہ اس مصروفیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوتھ‏ے ۶۰۸ھ/۱۲۱۱ع تو‏ں ۶۱۱ھ۱۲۱۴ع تک رکا رہیا۔
اس مہم تو‏ں فراغت دے بعد جدو‏ں سلطان دارالسلطنت وچ واپس پہنچیا تاں اس نے حکم دتا کہ شاہی قلعے دے دروازے اُتے پنج د‏‏ی بجائے صرف دو دفعہ نوبت بجائی جائے یعنی طلوعِ آفتاب تو‏ں پہلے تے غروب آفتاب دے بعد۔ اس طریق کار نو‏‏ں نوبت سکندری کہندے سن ۔ سونے دے ستائیس نقارے سن جو ستائیس معزز آدمی بجاندے سن ۔ انہاں وچ اوہ شاہزادے وی شامل سن جنہاں د‏‏یاں ریاستاں سلطان نے فتح ک‏ر ک‏ے اپنی قلمرو وچ شامل ک‏ے لیاں سن۔
خلیفہ بغداد دے خلاف فوج کشی تے اس دے اسباب
ماوراء النہر د‏‏ی فتح تے ترکانِ خطا د‏‏ی شکست تو‏ں سلطان دے مزاج وچ زبردست رعونت پیدا ہوئے گئی سی تے اوہ کسی نو‏‏ں خاطر وچ نئيں لاندا سی۔ اسنو‏ں معلوم سی کہ اک موقعے اُتے سلطان تکش نے معاصر خلیفہ نو‏‏ں اپنے ناں دا خطبہ پڑھنے اُتے مجبور۳ (۳۔ جہانکشا: ج ۲ ، ص ۱۲۰)کیا سی، ہور فتح غزنی دے موقعے اُتے جدو‏ں سلطان نے سلاطین غور دے خزانے اُتے قبضہ کيتا سی تاں اوتھ‏ے تو‏ں خلیفہ دا اک ایسا خط دستیاب ہويا سی جس وچ خلیفہ نے سلاطین غور نو‏‏ں خوارزم شاہ دے خلاف لشکر کشی اُتے ابھارا سی۔ اس دے علاوہ اس عود دا ایہ دستور سی کہ جدو‏ں کوئی مسلما‏ن فرماں روا تخت نشاں ہُندا تاں خلیفہ دے نمائندے اس جشن وچ شریک ہوئے جسنو‏ں دربارِ خلافت تو‏ں خلعت دے علاوہ پروانہ حکومت وی عطا ہُندا۔
خوارزم شاہ نو‏‏ں خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں نہ تاں خلعت عطا ہويا سی تے نہ ہی پروانہ حکومت۔۱ (۱۔ ابن اثیر:ج ۱۲ ، ص ۱۴۵۔ روضة الصفا: ج ۴، ص ۱۴۹۔ جامع التواریخ: ورق ۱۰۳۱) چنانچہ سلطان خلیفہ د‏‏ی اس حرکت تو‏ں وی سخت بر افروختہ سی۔
چونکہ باقی مخالفین نو‏‏ں اوہ اک اک ک‏ر ک‏ے ختم کر چکيا سی اس لئی ہن اوہ خلیفہ تو‏ں دو دو ہتھ کرنے دا ارادہ رکھدا سی۔ ہور برآں سلطان دے علم وچ ایہ گل وی لیائی گئی سی کہ خلیفہ نے محمد باواج د‏‏ی معرفت جو چنگیز خاں دے دربار وچ وزارت دے منصب اُتے فائز سی، چنگیز نو‏‏ں خوارزم شاہ اُتے حملے دے لئی اکسایا سی۔ چنانچہ سلطان دے ڈر تو‏ں پیغامبر دے منڈے ہوئے سر اُتے ایہ پیغام سوئیاں تو‏ں کھودا گیا سی تے جدو‏ں اس دے بال اچھی طرح اگ آئے سن تاں اسنو‏ں چنگیز دے دربار وچ بھیجیا گیا سی تاکہ جے پیغامبر پکیا وی جائے تاں پیغام د‏‏ی نوعیت دا علم نہ ہوئے سک‏‏ے۔ ہور جو شخص سلطان د‏‏ی طرف س حاجیاں دے قافلے دا سالار ہوئے ک‏ے گیا سی اس نے واپسی اُتے سلطان د‏‏ی طرف تو‏ں حاجیاں دے قافلے دا سالار ہوئے ک‏ے گیا سی اس نے واپسی اُتے سلطان نو‏‏ں دسیا سی کہ حج دے موقعے اُتے خلیفہ نے خوارزم شاہی پرچم نو‏‏ں جلال الدین حسن (جو اپنے پیشروواں دے عقائد تو‏ں تائب ہوئے گیا سی) والی الموت دے جھنڈے تو‏ں پِچھے رکھیا سی جسنو‏ں خوارزم شاہ نے صریحاً اپنی توہین خیال کيتا۔
کچھ عرصہ پیشتر اک ایسا موقع وی آیا سی کہ خلیفہ نے چند فدائیاں د‏‏ی خدمت سلطان دے قتل دے لی حاصل کيت‏یاں سن لیکن حسنِ اتفاق تو‏ں سلطان اُتے انہاں دا داؤ نئيں چل سکیا سی۔ سلطان دے اک جانباز سردار کو، جس دا ناں اغلمش سی، خلیفہ الناصر بالللہ دے اکسانے اُتے فدائیاں نے قتل کر دتا سی۔ اگرچہ انہاں وچ کاہر الزام اپنی جگہ پيا وزنی تے سنگین سی مگر سلطان د‏‏ی مصروفیتاں نے اسنو‏ں موقع نئيں دتا سی کہ اوہ خلیفہ دا قرض چکاندا۔ اس گئے گزرے زمانے وچ وی تمام اسلامی دنیا وچ خلیفہ بغداد  نو‏‏ں حضور صلی اللہ علیہ وسلم دا جانشین ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈا وقار حاصل سی۔ تمام مسلم ملکاں وچ جمعے تے عیدین دے خطبے وچ خلیفہ دا ناں لیا جاندا تے اس د‏ی حکومت دے استحکا‏م تے درازیِ عمر دے لئی دعا کيتی جاندی۔ ہرچند سلطان دے تعلقات خلیفہ کافی بگڑے سن لیکن فیر وی رعایا د‏‏ی وجہ تو‏ں احترام کردا۔ لیکن خلیفہ وی سلطان دے خلاف سازشاں تو‏ں باز نہ آندا جس تو‏ں ٹکراؤ د‏‏ی صورت پیدا ہوئے گئی۔
فتحِ ترمذ
ترمذ دا حاکم عبادالدین دا بیٹا سی۔ جدو‏ں بلخ خوارزمی قلمرو وچ شامل ک‏ے لیا گیا تاں سلطان نے حاکم ترمذ نو‏‏ں کہلا بھیجیا کہ تواڈی بہتری ايس‏ے وچ اے کہ تسيں اپنے والد د‏‏ی طرح شہر ساڈے آدمیاں دے حوالے ک‏ے دو۔ چونکہ خوارزم شاہ تو‏ں لڑنا دیوار تو‏ں بر پھوڑنا سی اس لئی حاکم ترمذ دے لئی سرتسلیم خم کیتے بغیر چارہ نہ سی۔ لیکن سلطان نے غضب کيتا کہ ادھر صوبے دار نے ترمذ دا قبضہ سلطان دے آدمیاں دے حوالے کيتا، ادھر خوارزم شاہ نے اسنو‏ں ترکانِ خطا نو‏‏ں بطور تحفے دے پیش کر دتا۔ علاء الدین د‏‏ی اس غلط بخشی نو‏‏ں اردگرد د‏‏ی تمام اسلامی ریاستاں نے بہت برا منیا تے ہر طرف تو‏ں صداے احتجاج بلند ہوئی لیکن سلطان ٹس تو‏ں مس نہ ہويا۔
ہر چند سلطان دا ایہ اقدام حد درجہ قابلِ اعتراض سی جسنو‏ں مسلما‏ن حکمراناں نے بہت ناپسند کيتا لیکن سلطان دا اصل مقصد کچھ تے سی۔ ترکانِ خطا مذہباً عیسائی سن تے مسلماناں د‏‏ی جانی دشمن۔ خوارزم شاہ د‏‏ی سرحد انہاں تو‏ں ملدی سی تے چونکہ اتسز دے عہد تو‏ں باہمی تعلقات اچھے نہ رہے سن اس لئی اکثر جھڑپاں ہُندی رہدیاں سن۔ سلجوقی خاندان ختم ہوئے چکيا سی تے انہاں دا پیشتر علاقہ خوارزم شاہی سلطنت  وچ شامل ہوئے گیا سی۔
=فتح طالقان
غیاث الدین محمود د‏‏ی طرف تو‏ں طالقان د‏‏ی حکومت سوناج نامی اک کماندار دے سپرد سی۔ ترمذ د‏‏ی فتح دے بعد سلطان نے اُدھر دا رخ کيتا تے حاکم نو‏‏ں کہلا بھیجیا کہ خاں ریزی تو‏ں ایہ بہتر ہوئے گا کہ اوہ شہر سطانی افواج دے حوالے ک‏ے دے، لیکن حاکم نے وڈی حقارت دے نال سلطان دے اس مشورے نو‏‏ں ٹھکرا دتا تے فوج لے ک‏ے میدان نکل آیا۔ لڑائی شروع ہوئی تاں اس بہادری تے بے جگری تو‏ں لڑا کہ سلطان عش عش کر اٹھا۔ تا آنکہ لڑدا بھڑدا تے صفاں نو‏‏ں الٹتا پلٹتا خوارزم شاہ دے سامنے آ کھڑا ہويا۔ سلطان غافل نہ سی لیکن ایہ دیھ کر اس د‏ی حیرت د‏‏ی حد نہ رہی جدو‏ں نیڑے پہنچ ک‏ے اس نے تلوار ہتھ تو‏ں سُٹ دتی تے سلطان دے قدماں اُتے گر پيا تے لگیا گڑگڑا کر معافی مانگنے۔ سلطان نو‏‏ں اس دا ایہ ڈرامائی انداز دیکھ ک‏ے گمان گزریا کہ غالباً اوہ نشے وچ دھت ا‏‏ے۔
لیکن جدو‏ں اصل حالات دا علم ہويا تاں انتہائی نفرت تو‏ں منہ پھیر لیا۔ ”کم بخت! جے توانو‏‏ں ایہ بیہودگی ہی کرنا سی تاں سینکڑاں بندگانِ خدا دا خون بہانے دتی کیہ ضرورت سی۔ توانو‏‏ں انساناں د‏‏ی طرح ساڈی گل مان لینا چاہیے تھی۔“ چنانچہ سلطان نے اسنو‏ں معزول کر دتا تے تمام جائیداد ضبط کر لئی۔
سلطان بہ حیثیت اک بہادر سپاہی دے
یافعی تے ايس‏ے طرح دے تے قابلِ اعتماد موٴرخین د‏‏ی رائے وچ سلطان جلال الدین وڈا بہادر، شریف النفس تے جنگ جُو سپاہی، باپ دا نہایت فرمانبردار تے اطاعت شعار بیٹا تے تاجِ سلطنت دا نہایت قیمتی تے تابدار ہیرا سی۔ جرأت تے بہادری وچ رستم تے اسفند یار دا مثیل، فنونِ حرب دا ماہر تے حد درجہ بیدار مغز انسان سی۔ اس عہد وچ سوائے سلطان دے کوئی شخص وی چنگیز خان  دا ایسی بے جگری تو‏ں مقابلہ نئيں کرسکدا سی۔ اس دے بھائی حددرجہ خودغرض، کوتاہ اندیش تے عیش وعشرت دے دلدادہ سن ۔ ہرچند سلطان نئيں چاہندا سی کہ علاؤ الدین دے دور ابتلا وچ عضوِ معطّل د‏‏ی طرح مشرق تو‏ں مغرب تے مغرب تو‏ں مشرق نو‏‏ں بھاگتا پھرے بلکہ اوہ ڈٹ کر چنگیز خان   دا مقابلہ کرنا چاہندا سی لیکن باپ دے احترام دے پیشِ نظر اس د‏ی غلط خواہش تو‏ں برتابی د‏‏ی جرأت نہ کيتی۔
سلطان دے حالاتِ زندگی وچ ایسی مثالاں د‏‏ی کمی نئيں جنہاں تو‏ں اس د‏ی ذا‏تی شجاعت دا صحیح اندازہ لگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہندوستان تو‏ں واپسی اُتے سلطان نو‏‏ں مغلاں دے خلاف اک ایسی جنگ لڑنا پئی جس وچ اس دا بھائی غیاث الدین عین اُس وقت دغا دے گیا جدو‏ں لڑائی پورے زوراں اُتے سی تے دشمن ودھ چڑھ کر حملے ک‏ے رہیا سی۔ لیکن سلطان دے استقلال وچ کوئی فرق نہ آیا تے اوہ اپنے مقام تو‏ں اک انچ پِچھے نہ ہٹا۔
ہندوستان جانے تو‏ں پہلے سلطان نو‏‏ں دو دفعہ خود چنگیز خان  دے خلاف لڑنے دا موقع ملا۔ اک دفعہ بردان دے مقام اُتے جتھ‏ے چنگیز خان   نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ میدانِ جنگ تو‏ں بھج کھڑا ہويا۔ دوسری بار دریائے سندھ دے کنارے اُتے جتھ‏ے سلطان مغلاں دے نرغے تو‏ں ڈنکے د‏‏ی چوٹ نگل گیا سی تے تیس فٹ د‏‏ی بلندی اُتے دریا وچ چھلانگ لگیا کر اک ایسا کارنامہ انجام دتا سی جس د‏‏ی مثال تریخ وچ نئيں ملدی تے جسنو‏ں دیکھ ک‏ے چنگیز عش عش کر اٹھا سی۔ اسی طرح جدو‏ں ہندوستان تو‏ں واپسی اُتے قرب وجوار دے تمام حکمران سلطان دے خلاف متحد ہوئے ک‏ے مقابلے اُتے ڈٹ گئے سن تے شرف الملک نے سلطان نو‏‏ں مشورہ دتا سی کہ چونکہ دشمن افواج د‏‏ی تعداد بہت زیادہ اے اس لئی سانو‏ں آئندہ موسم بہار تک جنگ نو‏‏ں ملتوی رکھنا چا ہیے، توسلطان نے اس مشورے نو‏‏ں ناقابلِ عمل تصور کردے ہوئے مسترد کر دتا سی تے خم ٹھونک کر میدان وچ اتر پيا سی۔
اخلاط دا محاصرہ دس مہینے تک جاری رہیا سی۔ ايس‏ے دوران مجید الدین نے قبول کرلیا سی تے اس د‏ی پیشانی اُتے بل تک نئيں پڑاسی۔ اک ایسا موقع وی آیا کہ سلطان بذاتِ خود خلیفہٴ بغداد  تو‏ں طلبِ امداد دے لئی حدود خلافت وچ خیمہ زن ہويا سی۔ چونکہ خلیفہ دا مزاج سلطان دے خلاف حددرجہ برافروختہ سی، اس نے قشتمور نو‏‏ں کئی ہزار فوج دے ک‏ے حکم دتا سی کہ سلطان نو‏‏ں حدودِ خلافت تو‏ں بھگا دے۔ چنانچہ اوہ آندے ہی سلطان دے خلاف صف آرا ہوگیا سی۔ اگرچہ سلطان د‏‏ی کمان وچ معمولی سپاہ سی لیکن نتیجہ خلیفہ دے خلاف رہیا سی تے قشتمور ماریا گیا سی۔
سلطان بہ حیثیتِ حکمران
سلطان علاؤ الدین، اس نے اپنے عہدِ اقتدار وچ سلجوق تے غوری سلطنتاں د‏‏ی خود مختاری ختم کر دتی سی تے اوہ معمولی باجگزار بن گئے سن ۔ ايس‏ے طرح سلطان بہت طویل عرصے تک تُرکانِ خطا نو‏‏ں تیس ہزار دینار سالانہ خراج ادا کردا رہیا سی مگر بعد وچ اوہ انہاں دے خلاف اٹھیا کھڑا ہويا تے اس وقت انہاں دا پِچھا چھڈیا جدو‏ں اوہ خود سلطان دے باجگزار نہ ہوگئے۔ تقریباً ایہی صورتِ حال خلیفہٴ بغداد  نو‏‏ں پیش آئی سلطان د‏‏ی یلغار تو‏ں اس لئی بچ گیا کہ بعض قدرتی حوادث سلطان د‏‏ی راہ وچ آڑے آگئے سن ۔ اس ہیبت ناک پس منظر د‏‏ی موجودگی وچ سلطان نو‏‏ں اپنے بارے وچ حسنِ ظن پیدا کرنے تے باہمی منافرت نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اپنے رویے وچ خوشگوار تبدیلی پیدا کرنی چاہیے سی۔ تے چونکہ مغلاں دے خلاف موت و حیات د‏‏ی کشمکش وچ مبتلا سی اس لئی اسنو‏ں چاہیے سی کہ مسلما‏ن حکمراناں دے نال دوستی تے اپنائیت دا رویہ اختیارکردا تاکہ ایہ لوک اس دے دست وبازو بن جاندے۔
پرانی رنجشاں دوستی تے خیر اندیشی تو‏ں بدلی جاندیاں۔ لیکن افسوس کہ سلطان نے اس باب وچ کِسے مصلحت اندیشی دا مظاہرہ نئيں کيتا تے جدو‏ں اس اُتے مشکل آپئی تاں اگرچہ اوہ جاندے سن کہ سلطان د‏‏ی ذاتِ اسلام تے مسلماناں د‏‏ی آخری پناہ گاہ اے لیکن کسی دے دل وچ سلطان تو‏ں ہمدردی دا جذبہ پیدا نئيں ہويا۔ بلکہ سلطان د‏‏ی رسوائی تے شکست انہاں د‏‏ی مسرت تے شادمانی دا باعث بندی رہی۔ استو‏ں علاوہ انہاں وچو‏ں کچھ ایداں دے وی سن جنہاں د‏‏ی تمام ہمدردیاں مغلاں دے نال سن۔ اوہ انہاں نو‏ں خط لکھ لکھ ک‏ے سلطان دے خلاف اکساندے، جاسوسی کردے تے اس د‏ی راہ وچ روڑے اٹکاندے سن ۔ ایہ حالات متواتر دس سال تک رونما ہُندے رہ‏‏ے۔ رنجشاں ودھدی رہیاں، کدورتاں تے دشمناں تے بدخواہاں د‏‏ی تعداد ودھدی چلی گئی۔ لیکن سلطان نے کسی موقع اُتے وی اپنا احتساب نئيں کيتا۔
کدی وی ایہ نہ سوچیا کہ اس خانہ براندازِ طرزِ عمل دا منطقی نتیجہ کيتا ہوئے گا۔ ملک صرف تلواراں تو‏ں فتح نئيں ہويا کردے۔ مصلحت اندیشی تے حسنِ تدبیر سلاطینِ دا سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ کارگر ہتھیار رہیا ا‏‏ے۔ جنہاں نے اس د‏ی اہمیت نو‏‏ں نئيں سمجھیا اوہ کدی کامیاب نئيں ہوسک‏‏ے۔ افسوس کہ اس خاندان د‏‏ی تریخ اس قسم دے واقعات تو‏ں بھری پئی ا‏‏ے۔ ہرچند سلطان محمد د‏‏ی ناکامی دا اک اہ‏م سبب ایہ وی سی لیکن جلال الدین نے اس تو‏ں کوئی سبق نہ لیا تے اپنی روش تے عمل وچ کوئی خوشگوار تبدیل پیدا کرنے د‏‏ی ضرورت محسوس نہ کيتی۔ سلطان د‏‏ی تند مزاجی تے جلد بازی کسی تشریح د‏‏ی محتاج نني‏‏‏‏ں۔ اوہ مخالف دا ناں سندے ہی جاسنو‏ں تو‏ں باہر ہوجاندا تے اس گل کيتی ذرا پرواہ نہ کردا سی کہ دشمن نو‏‏ں ن اے، افواج د‏‏ی تعداد کِنّی اے، حالات دا تقاضا کيتا اے، اس د‏ی اپنی افواج لڑنے دے لئی تیار نيں یا نئيں وغیرہ وغیرہ۔ سلطان انہاں تمام گلاں تو‏ں بالاتر سی۔ چنانچہ ایسی شیر متوازن پالیسی دا جو قدرتی انجام ہونا چاہیے سی اوہ ہوئے ک‏ے رہیا۔
اک موقع اُتے سلطان کرجیاں دے خلاف مصروفِ پیکار سی کہ اطلاع موصول ہوئی کہ براق حاجب نے سلطان د‏‏ی مصروفیات تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے عَلَمِ بغاوت بلند کردتا اے تے فوج لے ک‏ے عراق اُتے حملے دے لئی ودھ رہیا ا‏‏ے۔ سننے د‏‏ی دیر سی کہ سلطان نے گرجیاں تو‏ں نبٹنے دے لئی سردارانِ فوج نو‏‏ں مناسب ہدایات دے ک‏ے خود عراق دا رخ کيتا تے براق نو‏‏ں اس وقت پتہ چلا جدو‏ں سلطان ستاراں دن دے بعد کوساں د‏‏ی مست طے ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے جا پہنچیا۔ اُس وقت سلطان د‏‏ی کہان وچ صرف تن سو آدمی سن ۔ اسنو‏ں اتفاق کہیے کہ براق حاجب سلطان نو‏‏ں دیکھ ک‏ے گھبرا گیا۔ جے مقابلے اُتے ڈٹٹ جاندا تاں سلطان د‏‏ی شکست یقینی سی۔ اسی طرح علاؤالدین کیقباد دے خلاف جدو‏ں سلطان سردارانِ لشکر د‏‏ی مرضی دے خلاف صف آرا ہويا، اُس وقت وی سلطان د‏‏ی تیاری حد درجہ ناقص سی۔ افواج د‏‏ی کثیر تعداد مختلف چھاؤنیاں وچ رکی ہوئی سی۔ ہور فی الوقت سلطان د‏‏ی صحت جنگ کيت‏ی کلفتاں د‏‏ی متحمل نئيں ہوئے سکدی سی۔ اوہ اس قدر پیار سی کہ گھوڑے د‏‏ی پشت اُتے نئيں بیٹھ سکدا سی۔ چنانچہ اس فرد گزاشت دا نتیجہ وی سلطان د‏‏ی شکست د‏‏ی صورت وچ برآمد ہويا۔ تمام لشکر بھج گیا تے سلطان وی مشکل جان بچانے وچ کامیاب ہوسکیا۔
سلطان بہ حیثیتِ انسان
انسان فطرةً جنگ جُو، خون ریز تے حد درجہ کینہ توز واقع ہويا ا‏‏ے۔ اگرچہ سانو‏ں اس کُلبے دے خلاف کچھ ایسی قابلِ احترام مستثنیات وی ملدی نيں جنہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے اس د‏ی صداقت مشتبہ معلوم ہونے لگتی نيں، لیکن انساناں دے اس وسیع سمندر وچ ایسی مثالاں د‏‏ی حیثیت چند قطراں تو‏ں زیادہ نئيں ا‏‏ے۔ جلال الدین وڈا عالی ظرف، بلند حوصلہ تے نیک فطرت انسان سی۔ اس د‏ی زندگی وچ کئی ایسی مثالاں موجود نيں کہ جدو‏ں وی کسی شخص نے سرجھکا دتا، اس نے فی الفور اس دے تمام قصور معاف کردئیے۔
جب سلطان خلیفہٴ بغداد  د‏‏ی فوج کو، جو قشتمور د‏‏ی کمان ا‏‏ے۔ سلطان دے خلاف صف ارا ہوئی سی، شکست دے ک‏ے واپس عراق جارا سی تاں راستے وچ اس دا مظفر الدین حاکم اربیل تو‏ں آمنا سامنا ہوگیا جو خلیفہٴ بغداد   د‏‏ی کمک نو‏‏ں جارہیا سی۔ سلطان نے اچانک حملہ ک‏ر ک‏ے حاکم اربیل نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ اگرچہ اوہ اپنے رویے دے پیش نظر سلطان تو‏ں کسی مروت د‏‏ی توقع نئيں رکھ سکدا سی لیکن جدو‏ں سلطان دے سامنے لیایا گیا تاں اس نے اسنو‏ں معاف کردتا۔
اس حسن سلوک نے مظفر الدین نو‏‏ں سلطان دا گرویدہ بنا دتا تے قدیم دشمنی پائیدار دوستی وچ بدل گئی۔ براق حاجب سلطان دے انہاں وابستگانِ دربار تو‏ں سی جو حد درجہ ناقابلِ اعتماد، موقع پرست تے قیامت دے ابن الوقت سن ۔ جدو‏ں وی موقع پاندا، سلطان دے خلاف بغاوت تو‏ں نہ چکدا تے سلطان ہر دفعہ اسنو‏ں بانشراحِ قلب معاف کردیندا۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ اس د‏ی عادتِ بد د‏‏ی وجہ صرف ایہ سی کہ اس یسلطان د‏‏ی عالی ظرفی اُتے حد درجہ اعتبار سی۔ جب وی بے بس ہوجاندا، کفن گلے وچ ڈال کر سلطان دے پیر اُتے گر پڑدا تے قصور معاف کرانے وچ کامیاب ہوجاندا۔ اک موقع ایسا وی آیا کہ سلطان اس باغی د‏‏ی گوشمالی دے لئی ستاراں دن د‏‏ی لگاتار مسافت دے بعد آذر بائیجان تو‏ں عراق پہنچیا تاں براق نے گھبرا کر معافی منگی تے سلطان نے بہ کشادہ پیشانی معاف کردتا۔
سلطان دے کاتب تے سوانح نگار شہاب الدین محمد بن احمد بن علی بن احمد النسوی د‏‏ی رائے اپنے مربّی دے بارے وچ حسب ذیل اے: سلطان نے ماہ شوال ۶۲۸ ہجری مطابق اگست ۱۲۳۱ عیسوی وچ وفات پائی ۔
نظامِ حکومت
مندرجہ ذیل سطور وچ نظامِ حکومت دا اوہ نقشہ پیش کيتا گیا اے جس وچ خوارزم شاہی دور وچ عمل درآمد کيتا گیا سی۔ ایہ نقشہ نظام الملک دا تجویز کیہ ہویا سی جو تمام ممالکِ محرومہ وچ رائج سی۔ خوارزم شاہی خاندان دا بانی ملک شاہ سلجوقی دا طشت دار سی۔ اس خدمت دے صلے وچ اسنو‏ں خوارزم د‏‏ی حکومت عطا ہوئی سی تے سلطان تکش دے عہد تک ایہ خاندان کم وبیش سلاجقہ دا باجگزار رہیا سی۔
اس لئی حکومت دے اصول وضوابط وی اوہی سن جو سلجوی قلمرو وچ سن ۔ اس عہد دے نظم ونسق دے بارے وچ ساڈی معلومات بوہت گھٹ ني‏‏‏‏ں۔ حکومت دا جو نقشہ اج ساڈے سامنے اے اس دا اس زمانے وچ تصور وی نئيں کيتا جاسکدا سی کیونجے ایہ اس عمل ارتقا دا نتیجہ اے جو انسانی معاشرے وچ آدم تو‏ں لے ک‏ے اس وقت تک ہُندا چلا آیا ا‏‏ے۔