cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت غزنویہ دی تریخ
بنو امیہ تے بنوعباس خانداناں دے تے انہاں دے جانشین حکمران خانداناں دے دوران عرباں د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں زبردست عروج حاصل ہوئے گیا سی لیکن ہارون الرشید دے انتقال دے بعد اس د‏ی دنیاوی طاقت وچ زوال دے اثار دکھادی دینے لگے سن ۔ مختلف صوبےآں دے صوبیداراں نے اطاعت دا جوا اُتار پھینکا تے بادشاہ دا لقب اختیار کرلیا جدو‏ں کہ خلافت د‏‏ی صرف بغداد دے صوبہ تے اس دے ماتحت علاقےآں تک محدود ہوئے ہوک‏ے رہ گئی تے خلیفہ نو‏‏ں مذہب دے معاملہ وچ ہی بااختیار سمجھیا جانے لگا۔ طامیر دے جانشین ‘ جنہاں نے سب تو‏ں پہلے آزادی حاصل کی‘ اوہ خراسان تے ماورالنہر دے عظیم صوبےآں وچ آباد ہوگئے۔ 872ء وچ  بادشاہاں دا اک خاندان سوفارائڈز انہاں دا جانشین بنا‘ جس د‏‏ی بنیاد سیستان دے اک کسیرے یعقوب نے رکھی سی۔اسنو‏ں اپنی عسکری مہمات دے باعث بہت زیادہ شہرت حاصل ہوئی۔ اپنی باری اُتے 903ء وچ  سامانیاں نے انہاں نو‏ں تہہ وبالا کردتا۔ اس خاندان دا بانی اسماعیل تھا‘ جس نے 263ءہجری بادشاہ دا لقب اختیار کيتا۔ اسنو‏ں انصاف تے نیکی دے کامو ں دے سلسلہ وچ بہت وڈی شہرت حاصل سی۔ اس د‏ی حکومت بخارہ ‘ ماورالنہر‘ خراسان  تے ایرانی  سلطنت دے اک بہت وڈے حصّے اُتے سی۔ سامانیہ خاندان نے 120سال تک وڈے اطمینان دے نال حکومت کیت‏‏ی۔ پنجواں بادشاہ عبدلملک‘ جس دا انتقال بخارہ وچ ہوا‘ اس نے اپنے پِچھے اک ننھا شہزادہ منصور چھڈیا ۔ مرحوم بادشاہ دا اک ترک غلام الپتگین  ‘ جو خراسان  دے وسیع وعریض صوبے اُتے حکومت کردا تھا‘ اس نے نوجوان شہزادے دا چچا ہونے دا اعلان کر دتا لیکن مخالف دھڑے نے منصور نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھیا دتا۔ نوجوان بادشاہ نے الپتگین  تو‏ں باراض ہوک‏ے اسنو‏ں بخارہ حاضر ہونے دا حکم دتا لیکن ایہ حاکم خراسان  دے درالحکومت‘ منیشاپور تو‏ں اک بہت وڈی فوج دے ہمراہ غزنی   روانہ ہويا تے بے شمار فتوحات حاصل کرنے تے شاہی فوجاں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد اس نے بادشاہت دا اعلان کر دتا۔
الپتگین نے اپنے جرنیل سبکتگین دے تحت اپنی فوجاں نو‏‏ں کئی مرتبہ ملتان  تے گمگحان دے صوبےآں نو‏‏ں زیر کرنے دے لئی روانہ کيتا۔ انہاں صوبےآں دے ہزاراں باشندےآں نو‏‏ں غلام بنا ک‏ے غزنی   لے جایا گیا۔ لاہور  دے راجا جے پال  نے جدو‏ں ایہ محسوس کيتا کہ اس دے فوجی دستے شمالی حملہ آوراں د‏‏ی فوجاں دا مقابلہ نئيں ک‏ر سکدے تاں اس نے بھاٹیہ دے راجہ دے نال اتحاد ک‏ر ليا لیکن جدو‏ں وی حملہ آوراں اس ملک اُتے حملہ کيتا تاں متحدہ فوجاں انہاں حملہ آوراں نو‏‏ں ہندستان تو‏ں پرت کر مال لے جانے تو‏ں سخت ناکا‏م رہیاں۔
خاندان غزنویہ الپتگین
عبدالملک ابن نوح سامانی خاندان دا پنجواں بادشاہ۔ الپتگین اک ترکی غلام سی۔ اوّل بادشاہ نو‏‏ں اوہ بہان متی اورنٹ دے تماشے دکھا کر دل خوش کيتا کردا سی۔ (اس خاندان وچ ایہ دستور سی کہ غلام امانت دے عہدےآں اُتے سرفراز ہُندے تے بادشاہاں دے مہمان بندے سن تے اعلٰی عہدےآں اُتے سرفراز ہُندے۔ دور دور دے صوبےآں اُتے حاکم مقرر ہوتے‘غرض اوہ وڈے قابل اعتبار سمجھدے جاندے سن ۔) بادشاہ نے اپنے اس غلام د‏‏ی ہوشاری‘ جوانمردی‘دیانت داری تے ایمانداری دیکھ ک‏ے 350ء، 961ء وچ  اُس نو‏‏ں خراسان  کاحاکم مقرر کيتا۔ جدو‏ں عبدلملک اس دنیا تو‏ں رخصت ہويا تاں اُمراء بخارا  نے قاصد الپتگین  اس دے پاس بھیجیا تے پُچھیا کہ آپ د‏‏ی رائے وچ آل سامان وچ تخت نشینی دے لائق کون ا‏‏ے۔ اُس قاصد نو‏‏ں جواب دتا کہ عبدلملک دا بیٹا منصور حالے نو عمر تے ناتجربہ کار اے ،سلطنت دے لئی سزادار نئيں البتہ بادشاہی اُس دے چچا اُتے زیب دیندی ا‏‏ے۔ حالے ایہ قاصد پیغام لےک‏ے بخارہ وچ ہی تھاکہ امراءنے اتفاق ک‏ر ک‏ے منصور نو‏‏ں تخت شاہی اُتے بٹھا دیاجب ایہ جواب قاصد لیایا تاں منصورکو نہایت غصہ آیا۔ اس نے فوراً الپتگین  نو‏‏ں خراسان  د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے دربار وچ بلايا تاں اسنو‏ں ایتھ‏ے آنے وچ جان دا اندیشہ پیدا ہول۔ اس۔ وچ شک نئيں جے اوہ ایتھ‏ے آندا تاں ہلاک کردتا جاندا یا قیدخانہ وچ عمر کٹتا اس نے منصورکا حکم نہ منیا تے سپاہیانہ بیچ کھیلا خراسان  نو‏‏ں چھوڑاتین ہزار غلا وچ  دا لشکر اپنے ہمراہ لیا تے غزنی  ن د‏‏ی طرف کوچ کيتا صحیح سالم اوتھ‏ے جاپہنچیا تے امیرانوک تو‏ں غزنی  ن کھو لیا۔ بلخ، ہرات تے سیتان جس ملک وچ داخل ہوا‘ اُس نو‏‏ں فتح کرلیا تے خود بالاستقلال بادشاہ بن گیا۔ منصور نے دو دفعہ لشکر الپتگین  تو‏ں لڑنے نو‏‏ں بھیجیا۔ ایہ خِطہ اُس دے ہتھ ایسا لگ گیاکہ جس دے قوی ہیکل، بہادر تے جنگجو باشندے یعنی افغان اُسنو‏‏ں خود مختار بنادینے نو‏‏ں کافی سن اگرچہ اوہ اس دے مطیع وفرمانبردار نئيں سن مگر بُرے وقت وچ جان لڑانے نو‏‏ں تیار سن ۔ اس دے نال تن ہزار غلام سن غالبًا اُسی د‏‏ی طرح ترکی غلام سن ۔ وڈا اجتہاد افغاناں دا سی۔ گووہ اُسدے تابع نہ سن مگر وقت اُتے نوکر ہوجاندے سن ۔ غرض انہاں سب د‏‏ی بدولت اس نے پندرہ برس تک دولت تے اقبال دے نال فرمانروائی د‏‏ی 365ھ یا976ء وچ  اوہ اپنی موت تو‏ں مرگیا۔
جامع الحکایات وچ غزنی ن لینے د‏‏ی حکایت لکھی اے کہ جدو‏ں الپتگین  شہر غزنی  ن دے باہر خیمے لگائے پيا سی تے شہر والےآں نے دروازہ بند کررکھیا وہان کسی نو‏‏ں اندر نہ آنے دیندے سن تاں الپتگین  نے رعایا پروری تے عدل گستری دا طریقہ ایسا اختیار کيتاتھا کہ رعایا خودبخودبن دا وچ  د‏‏ی غلام بنی جاندی سی۔ اک دن اُس نے دیکھیا کہ کچھ سوار فتراک وچ مرغ باندھے چلے آندے سن ۔ اُس نے سواراں تو‏ں پوچھاکہ ایہ مرغ ایويں ہی زبردستی کھو کر لیائے ہویا قیمت دے ک‏‏ے مول لیائے ہوئے۔ سواراں نے کہیا کہ دام دے ک‏‏ے مرغاں نو‏‏ں لیا ا‏‏ے۔ الپتگین  نو‏‏ں اُنہاں دے کہنے دا یقین نہیںہويا اُس نے گاناں دے مقدم نو‏‏ں بلیا ک‏ے پوچھا‘ اوّل مقدم سچ کہنے تو‏ں ڈریا مگر الپتگین  نے اس تو‏ں ایسی گلاں کيتياں کہ اس نے سچ سچ کہہ دتا کہ حضور ایہ ترک گائاں وچ روز جانے نيں‘ مرغ زبردستی مفت کھو لاندے نيں۔ الپتگین  نے ایہ سن کر حکم دتا کہ ایہ سوار چور نيں اوہ قتل کيتے جاواں مگر جدو‏ں مصاحباں نے تخفیفِ سزا دے لئی منت سماعت کيتی تاں اس نے حکم دتا کہ انہاں سواراں د‏‏یاں کاناں وچ چھید کيتے جاواں انہاں چھیداں وچ مرغ لٹکائے جاواں تے انہاں د‏‏ی ٹانیگاں بنھ دتی جاواں اس طرح انہاں د‏‏ی سارے لشکر وچ تشہیر کيت‏ی جائے۔ حکم د‏‏ی تعمیل ہوئی۔ مرغاں دے پھڑ پھڑانے تو‏ں سواراں دے چہرے لہولہان ہوئے گئے۔ مگر اس انصاف دا اثر اہل غزنی  ن اُتے ایسا ہويا کہ انہاں نے شہر دے دروازے الپتگین  دے داخل ہونے دے لئی کھول دتے غرض اس اک انصاف نے اوہ کم کيتا کہ اک سپاہی د‏‏ی تلوار وی نہ کردی۔
امیر ناصرلدین سبکتگین
حقیقت وچ امیر باصرالدین سبکتگین ایران  دا امیر زادہ تے یزوجرو د‏‏ی نسل وچو‏ں تھا‘ مگر اوہ الپتگین  دا غلام سی۔ ناصر اک سوداگر‘ اُس نو‏‏ں ترکستان تو‏ں لیایا سی۔ الپتگین  نے اُسنو‏‏ں خریدتا سی۔ اُس د‏‏ی فراست‘ شجاعت‘ کر بتدریج ایداں دے بلند مرتبے اُتے پہنچایا کہ لشکر دا ایہ سالار تے دربار دا وڈا اہل کار اوہی سی۔ اوہ اپنے آقا دے نال ہمیشہ لڑائیاں وچ ہمراہ رہندا تے داد جوانمردی دیندا۔ بعض مو¾رخ لکھدے نيں کہ الپتگین  نے اپنی بیٹی تو‏ں اس دا نکاح کردتا سی تے تخت وتاج دا وارث اسنو‏ں ہی مقرر کيتا سی۔ تاریخِ فرشتہ وچ لکھیا اے کہ الپتگین  بیٹا ابواسحٰق دا سی۔ اسنو‏ں باپ دے مرنے دے بعد سبکتگین بخارا  لےک‏ے گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں غزنی  ن د‏‏ی مسند حکومت دلا لیایا فیر سارے ملکی تے مالی ک وچ  دا خود مختار ریا۔ ابواسحٰق نے اک سال د‏‏ی سلطنت دے بعد 367ھ،977ء وچ  عقبٰے د‏‏ی راہ لئی۔ تے اس دے بعد ملکاتگین‘ جو ترکی امیر تھا‘ بادشاہ ہوا‘ اوہ عاقل ومفتی سی۔ اوہ سال سلطنت ک‏ر ک‏ے اوہ وی اس دنیا تو‏ں رخصت ہويا۔ اس دے بعد امیر پری تخت اُتے بیٹھیا اوہ وڈا ظالم سی۔ اس نے کچھ لِکھت پڑھت کرکے ابوعلی انوک پسر شاہ کامل نو‏‏ں اپنی مدد دے لئی بلیایا۔ جدو‏ں اوہ چرخ د‏‏ی حد وچ آیا تاں امیر سبتگین نے پنجاں ترکی سواراں تو‏ں چھاپہ ماریا اُس نو‏‏ں قتل کيتا تے دس ہاتھی کھو لئے تے اُنہاں نو‏‏ں غزنی  ن لیایا۔ فتح امیر سبکتگین  نو‏‏ں حاصل ہوئی۔ اُدھر پری دے ظلم تو‏ں لوک عاجز ہورہے سن اس لئی سب امیراں نے متفق ہوک‏ے امیر سبکتگین  نو‏‏ں غزنی  ن دا امیر بنایا۔ امیر بلکاتگین اسنو‏ں نہ ملدے تاں سبکگین غزنی  ن دا اوّل امیر شمار ہُندا۔
جب امیر سبکتگین مسندِ حکومت اُتے بیٹھیا تاں حصار بست اُتے امیر طغان متوندی ہويا مگر زکان نے جوال سامانیہ وچ تھا‘ قلعہ بست نو‏‏ں غصب کرلیا تے طغان نو‏‏ں کڈ دتا۔ امیر سبکتگین  د‏‏ی درگاہ وچ طغان نے التجا د‏‏ی کہ جے آپ معاونت کرکے قلعہ بست اُتے میراتسلّط کراداں تاں وچ آپ دا عمر بھر خدمت گار ہواں گا۔ امیر نے اس د‏ی درخواست نو‏‏ں منظور ک‏ر ليا تے لشکر بست اُتے لیجاک‏ے توزکان نو‏‏ں شکست دتی تے طغان نو‏‏ں اپنے مقصود اُتے فائز کيتا گیا مگر طغان نے جو وعدے کيتے سن اس وچ تغافل تے تساہل تو‏ں کم لیا تاں امیر سبکتگین  نو‏‏ں اس د‏ی حرکات تے سکنات تو‏ں مکروفریب د‏‏ی علامتاں مشاہدہ ہوئیاں۔ اک دن صحرا وچ شکار وچ اوہ تے امیر سبکتگین  نال سن کہ اس تو‏ں امیر نے خراجِ موعود دا تقاضا شدید کيتا۔ طغان نے اُس دا نامناسب جواب دتا تے تلوار پھینچ کر امیر دا ہتھ زخمی کر دتا۔ امیر نے زخمی ہتھ تو‏ں تلوار کھچ کر طغان دے ماری کہ اوہ نیڑے سی دوسرے ہتھ تو‏ں کم تمام کردا کہ ملاز وچ  نے بیچ بچاﺅ کرا دتا۔ طغان فرصت پاکر کرمان نو‏‏ں ایسابھجیا کہ فیر اس کوبست دا دیکھنا خواب وچ وی میّسر نئيں ہويا۔ امیر نے بست اُتے قبصہ کرلیا۔ بست د‏‏ی فتح تو‏ں وڈا فائدہ امیر نو‏‏ں ایہ ہويا کہ ابوالفتح علی بن محمد جوانواع فنون تو‏ں خصوصی صنعت تے کتابت وچ اپنی مثال نئيں رکھدا سی تے توزکان دا دبیر تھاوہ خانہ نشین سی۔ اُس نو‏‏ں تلاش کرکے بلوایا تے اپنی خدمت وچ رکھیا جدو‏ں اُس نو‏‏ں وزیر مقرر کرنا چاہاتو اُس نے اس خیال تو‏ں کہ اس پیرانہ سالی وچ میرے دشمن اس منصف عالی تو‏ں پیدا ہونگے‘ عذر کرکے امیر تو‏ں علیحدہ ہوگیا۔
قصدار غزنی ن دے نیڑے سی۔ اس دا امیر اپنی حصانتِ قلاع اُتے مغرور سی۔ امیر سبکتگین  نے اس اُتے لشکر کشی ایسی د‏‏ی کہ نہ اکھاں نو‏‏ں سونے دیا‘نہ بدن نو‏‏ں آرام لینے دتا۔ لشکر نو‏‏ں بقدرِضرورت فرصت آرام دتا تے امیر قصدار نو‏‏ں اس طرح پھڑ لیا جداں بھیڑ نو‏‏ں کباب بنانے دے لئی پکڑدے نيں۔ فیر اُس نو‏‏ں اپنے الطاف کریم تو‏ں اس مُلک وچ اس شرط اُتے مقرر کر دتا کہ مال مقررہ ہر سال بھیجیا کرے۔ تے خطبہ وچ اس دا ناں پڑھیا جائے۔ جدو‏ں انہاں لڑائیاں تو‏ں فراغت ہوئی تاں اوہ دیارِ ہند د‏‏ی طرف 367ھ وچ متوجہ ہويا۔
ہندو کش تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف ایشیا وچ ‘افریقہ‘ جنوبی یورپ وچ سپین تے پرتگال تک اسلام دے اعلام فتح وظفر قائم ہوگئے مگر پنجاب وچ اک چپّہ زمین دا یعنی قدم قدم دے پنجہ دے برابر وی مسلماناں نو‏‏ں نئيں ملا۔ اِنّے عرصہ تک جو توقف ہندستان د‏‏ی فتح دا ہوا‘اس دا اک سبب تاں ایہ سی کہ ہند وچ بعض قو وچ  وڈی جوانمرد سن۔ سندھ  دے راجپوتاں  نے مسلماناں دا کیواں دا دلیرانہ مقابلہ کیہ ایہ اہل عرب ہی د‏‏ی شجاعت سی جو انہاں نو‏‏ں زیر کيتا۔ دوسرا سبب ایہ اے کہ ہندوآں دے راج دا جنگی انتظام ایسا مسلسل سی کہ اوہ بیگانہ حملہ آوراں نو‏‏ں وڈی الجھن وچ پھنسا کر اُنہاں نو‏‏ں کامیاب نئيں ہونے دیندا سی۔ ہندوستان  نو‏‏ں بیندہیاچل پہاڑ نے دو شمالی تے جنوبی حصےآں وچ تقسیم کردتا اے اس دے جنگلاں تے پہاڑاں نے اُتر تے دکن دے درمیان اک دیوار کھڑی کردتی ا‏‏ے۔ بندہیاچل د‏‏ی شمال وچ تن گروہاں دے راجا وادیانِ عظیم وچ راج کردے سن ۔ سندھ  دے میداناں تے جمنا دے اُتے دے حصےآں وچ بالکل راجپوت سلطنت کردے سن ۔ سنسکرت وچ جس ملک نو‏‏ں مدہیادیش(زمین میوسط)کہندے نيں‘ اوہ وڈے بلوان راجاں وچ منقسم سی۔ اوسان راجاں دے راجاﺅں دا مہاراج قنوج دا مہاراجہ سی۔ دریائے گنگا  دے زیريں وادی وچ پہاڑ تو‏ں تھلے بدھ مذہب دے راجہ بالکے خاندان دے راج کردے سن ۔ بنارس دے بنگال دے ڈلٹا تک ملک انئيں کيت‏‏ی قلمرد وچ سی۔ ہن ہندہیا دے دکن وچ مشرقی تے بیچ دے ضلعے وچ وڈی جنگجو تے تندخو پہاڑی قو وچ  رہدیاں سن۔ مغربی انتہا وچ بمبئی دے ساحل د‏‏ی طرف مالوہ د‏‏ی ریاست ہندو ﺅںکيتی سی جس دا راجہ بکر ماجیت ہندو  راجاﺅں دا آفتاب مشہور ا‏‏ے۔ اس دا زما نہ علم تے فضل دا شہرئہ آفاق اے ۔اس ریاست دے جاگیردار وڈے جنگجودلیر سن ۔ ہندوستان  وچ بندہیاچل دے دکن وچ وڈی وڈی راجہ پرخاش جو سپاہ رہندی سی کہ اوہ آریا قوم وچو‏ں سی اُنہاں دے تن گروہ سن چیراجولا پانڈیہ وچ وی اس ملک د‏‏ی بادشاہی کردے سن ۔
ان راجاں دے مجموعہ دا گروہ خواہ اوہ اُتر وچ ہوئے یا دکن وچ ، آپس وچ اتفاق ک‏ر ک‏ے بیگانہ حملہ آوراں تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی قوت پیدا کرلیندا سی جدو‏ں ایہ کئی گروہ تے اُنہاں دے افراد متفق ہوئے جاندے سن تاں انہاں نو‏‏ں فتح کرکے مغلوب کرنا تے وی تھکن تے محنت تے مشقت دا کم ہوئے جاندا سی۔ جے انہاں گروہاں دے مجموعہ پرفتح وی حاصل لرلی جاندی سی تاں فیر ہر گروہ تو‏ں تے ہر گروہ دے افراد تو‏ں جدا جدا لڑنا پڑدا سی۔ فیر بعد فتح دے وی ہر راج وچ سرکشی دگردن کشی دا مادہ موجود رہندا سی۔ ایہی وجہ اے کہ سندھ وچ باوجود کوشش دے مسلماناں د‏‏ی سلطنت د‏‏ی ترقی وڈی آہستہ آہستہ ہوئی۔ تن صدی بعد شمال تے مغرب تو‏ں دو وڈے زبردست حملہ آوراں د‏‏ی کوشش تو‏ں 977ءو1176ءکے درمیان پنجاب  دے سرحدی حصّہ دے مسلماناں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی تے 1565ء وچ  تالی کوٹ د‏‏ی فتح تو‏ں دکن وچ مسلماناں د‏‏ی مستقل حکومت ہوئی تے فیر سو برس دے بعد 1650ءہندوآں د‏‏ی قوم مرہٹہ نے ایسا سر اُٹھایا کہ سلطنتِ مغلیہ نو‏‏ں خاک وچ ملادتا۔ شمالی ہند وچ وی شہنشاہ اکبر دے عہد وچ مسلماناں د‏‏ی سلطنت قائم ہوئی ورنہ ہندو  اپنی سلطنت دے لئی مسلماناں تو‏ں لڑدے رہ‏‏ے۔
غرض باپ بیٹے دونے صلح اُتے راضی ہوئے۔ راجہ نے اپنے معتبر رشتہ دار تے عزیز مبکتگین دے پاس چھڈے تے امیر دے معمتد نال لئے کہ اپنی دارالسلطنت وچ جاک‏ے بموجب عہد نامہ دے ہاتھی گھوڑے مال ودولت حوالہ کرے‘باوجود ایہ کہ جے پال نے ایہ تباہی اوتھ‏ے اُٹھائی سی تے خراج دینے دے وعدہ اُتے رہائی پائی سی اوہ جدو‏ں لاہور  پہنچیا تاں سب قول تے قرار بھُل گیا۔ خراج نہ بھیجیا۔ سبکتگین  دے آدمیاں نو‏‏ں ہرگز نئيں چھوڑاں گا۔ اس وقت وچ دستور سی کہ راجہ دے دربار وچ یمین ویسار پنڈت تے چہتریاں دے سردار کھڑے ہُندے سن، مہمات تے معاملات ملدی ميں رائے دیندے سن ‘ چہتریاں کوراجہ د‏‏ی ایہ حرکت پسند نہ آئی۔ انہاں نے عرض کيتا کہ مرداں نو‏‏ں گل دا پاس چاہئیے۔ بجنہاں دا توڑنا ایسا پاپ اے کہ بپتا گھوڑے اُتے چڑھ کر گردن دباندی ا‏‏ے۔ اس حرکتِ ناروا تو‏ں باز آؤ تے خراج امیر دا بھجوائیے۔ مگر پنڈت صاحباں نے نہ برف تے باراں د‏‏ی سردی دیکھی سی نہ تلواراں د‏‏ی آنچ دے تھلے آئے سن ‘ انہاں نے ایہ صلاح دتی کہ جے خراج بھجوایا جائے تاں راجہ دا منہ کالا ہوجائے گا۔ شامتِ اعمال تو‏ں ایہی صلاح جے پال  نو‏‏ں وی پسند آئی۔ جدو‏ں اس معاملہ د‏‏ی خبر سبکتگین  نو‏‏ں پہنچی۔ اوّل اُس نو‏‏ں یقین نہ آیا‘ ایہ سمجھیا کہ ایہ خبر ہوائی اے تے یونہی لوکاں نے اڑائی اے مگر جدو‏ں متواتر ایہی خبر کان وچ آئی تاں اسنو‏ں ایہ امر نہایت شاق معلوم ہويا۔ اس نے بدعہدی دے انتقام لینے دے واسطے لشکراں نو‏‏ں جمع کيتا تے دریا د‏‏ی طرح اُمڈتا ہويا ہندوستان  اُتے چڑھ آیا۔ سرحدی تھ‏‏اںو‏اں اُتے اک آفت برسادی تے پانی پھیر دتا۔
جے پال نو‏‏ں ایہ خبر پہنچی تاں اُس نے دلی۔ اجمیر۔ کالنجر۔ قنوج دے راجاﺅں نو‏‏ں چِٹھیاں لکھياں کہ سبکتگین  اس طرح پنجاب  اُتے چڑھا ا‏‏ے۔ پنجاب  ہی ہمیشہ تو‏ں سب بھائیاں کاسپر بنا ا‏‏ے۔ ہن مناسب اے کہ اسيں سب ملکر اس ٹکر نو‏‏ں روکاں۔ نئيں تاں سارے ملک وچ پانی پھیر دے گا۔غرض انہاں سب راجاﺅں نے اپنا انتخابی لشکر‘ بوہت سارے مال تے خزانہ دے نال جے پال  دے پاس بھیج دتا تے ایہ جان لیا کہ ساڈی عزت تے آبرو سلطنت د‏‏ی بقا جے پال  د‏‏ی فتح اُتے موقوف ا‏‏ے۔ اس لئی اعانت تے معاونت دا کوئی دقیقہ فرد گیاشت نہ کیہ اوہ اک لکھ سوار تے پیادے بیشمار سندھ  دے پار لے گیا۔ تے لمغان دے میدان وچ امیر سبکتگین  دے لشک‏ر ک‏ے سامنے ڈیرے خیمے ڈال دتے۔ امیر سبکتگین  دشمناں د‏‏ی کیفیت تے کمیت دیکھنے دے واسطے اک ٹیکری اُتے کھڑا ہويا۔ اوتھ‏ے دیکھدا اے کہ جتھ‏ے تک نظر کم کردی ا‏‏ے۔ لشکر دکھادی دیندا اے ۔مگر اس تو‏ں اوہ ہراس نہ ہويا تے سمجھیا ایہ سب بھیڑاں نيں‘ وچ قصاب ہون۔ ایہ کلنگون د‏‏ی قطاراں نيں تے وچ شاہین ہون۔ ہن اس نے سب سرداراں نو‏‏ں بلايا تے جہاد دا وعظ سنایا سب تو‏ں عمدہ تدبیر لڑائی وچ ایہ کم وچ لیایا کہ پنج پنج سو غول اک اک افسر دے تھلے مقرر کيتا تے حکم دتا کہ باری باری لڑاں اک غول لڑائی دے میدان وچ جائے‘جب تھک جائے تاں واپس آئے فیر دوسرا تازہ دم غول اُس د‏‏ی جگہ جائے۔ اس د‏ی ایہ حکمت ایسی کارگر ہوئی کہ ہندوآں دے لشکر وچ باوجود کثرت دے ضعف معلوم ہويا۔ جدو‏ں اُنہاں دے پیرا کھڑے تاں سارے لشکر نے وفعتاً حملہ کيتا ہزاراں نو‏‏ں مار ڈالیا تے سب نو‏‏ں بھگا دتا۔ اٹک تک اُنہاں دا تعاقب کيتا۔ لشکرِ اسلام غنیمت تو‏ں مالا مال ہوگیا۔ گردونواح دے پرنگاں تو‏ں جو لاہور  د‏‏ی سلطنت وچ داخل سن ‘ بہت سا محصول وصول ہويا۔ راجہ دے ملک اُتے دریائے اٹک تک قبصہ تے تصرف کيتا تے پشاو‏ر وچ دس ہزار سپاہیاں نو‏‏ں اک افسر دے ماتحت چھڈیا۔ انہاں لڑائیون دے بعد لمغان دے افغان تے خلجی وی امیر سبکتگین  دے مطیع ہوئے تے اس د‏ی سیاہ وچ بھرتی ہوئے۔ اُنہاں مہمات دے بعد امیر اپنی ریاست دے انتظام وچ مصروف ہويا۔
اس زمانے وچ جدو‏ں ہندوستان وچ امیر سبکتگین  نو‏‏ں ایہ فتوحات حاصل ہوئیاں امیر نوح بن منصور سامانی نے ابونصر فارابی کوامیر سبکتگین  دے پاس بھیجاجہ فائق امیر بخارا  نے جو خرابیاں اس دے ملک وچ مچا رکھی نيں‘ اس تو‏ں مطلع کرے تے معاونت د‏‏ی درخواست کرے۔
آل سامان د‏‏ی اس بے سامانی دا حال سن کر سبکتگین د‏‏ی رگِ حمیّت حرکت وچ آئی تے اوہ فوراً ماوراء النہر  نو‏‏ں روانہ ہويا۔ امیر نوح بہی ولایت سرخس وچ پیشوائی تے استقبال دے لئی آیا امیر سبکتگین  نے ملاقات تو‏ں پہلے امیر نوح نے ایہ التماس د‏ی کہ ضعف پیری دے سبب تو‏ں مینو‏ں گھوڑے اُتے تو‏ں اُترنے تے رکاب اُتے بوسہ دینے نے معاف فرمایے۔ امیر نوح نے اُس د‏‏ی التماسنو‏ں قبول کيتا مگر جدو‏ں امیر سبکتگین  د‏‏ی نظر امیر بوح دے طلوت اُتے پئی تاں ہیبت شاہی نے بے اختیار اسنو‏ں گھوڑے اُتے تو‏ں اتروایا تے رکاب اُتے بوسہ دلوایا۔ امیر نوح اس تو‏ں بہت خوش ہوک‏ے گلے ملا۔ غرض انہاں دونے سعادت منداں دے ملنے تو‏ں خاص تے عام دے دلاں د‏‏ی راحت ہوئی تے اک جلسہ صحبت منتظر منعقد ہويا۔ بعد فراغتِ ضیافت تے مجالست دے انتظام تے امور ممللکت اُتے گفتگو ہوئی سی ایہ قرار پایا کہ امیر سبکتگین  غزنی  ن جائے تے سپاہ نو‏‏ں تیار کرکے لائے۔ اوہ غزنی  ن نو‏‏ں روانہ ہويا تے امیر نوح بخارا  نو‏‏ں گیا۔ جدو‏ں فائق نو‏‏ں جو امیر بوعلی سمجوری دے پاس پناہ دے لئی گیا تھا‘ ایہ اطلاع ہوئی تاں اس نے اپنے خواص تو‏ں مشورہ کيتا کہ جے کم بگڑے توکتھے پناہ لینی چاہئیے۔ ایہ قرار پایا کہ فخرالدولہ دیلمی دے پاس پناہ لینی چاہیدا۔
اس تو‏ں رشتہ اتحاد تے داد مستحکم ا‏‏ے۔ اس اثناء وچ امیر سبکتگین  بلخ وچ آیا تے امیر نوح بخارا  تو‏ں چل ک‏ے اسنو‏ں ملا۔ فائق تے امیر ابوعلی سمجوری لشکرِ گراں لےک‏ے روانہ ہوئے تے ہرات دے پاس میدان وچ لڑائی ہوئی۔ امیر سبکتگین  نے دشمناں نو‏‏ں شکست دتی تاں انہاں نو‏‏ں بے سروسامان بھگادتا۔فایق تے امیر بوعلی سمجوری بھج کر منیشاپور وچ گئے۔ اس فتح دے صلہ وچ امیر نوح نے سبکتگین  نو‏‏ں ناصرالدین دے خطاب تو‏ں تے سلطان محمودغزنوی نو‏‏ں سیف الدولہ دے لقب تو‏ں مشرف کيتا تے منصب امیرالامرائی دا جو ابوعلی سمجوری نو‏‏ں عطا ہويا تھا‘ اوہ سیف الدولہ نو‏‏ں دتا گیا امیر نوح کامیاب وکامران بخارا  نو‏‏ں روانہ ہوا‘ناصرالدین سبکتگین  غزنی   وچ آیا تے سیف الدولہ سلطان محمودغزنوی تنہا منیشاپور وچ رہیا۔ جدو‏ں امیر بوعلی تے فائق سلطان نے محمودغزنوی نو‏‏ں تنہا دیکھیا تاں پہلے اُس دے باپ دے کولو‏‏ں کمک آئے‘ اُس تو‏ں لڑائی دا قصد کيتا تے اس اُتے فتح حاصل کرلئی- جدو‏ں امیر سبکتگین  نو‏‏ں اس د‏ی خبر ہوئی تاں اوہ سپاہ نو‏‏ں لےک‏ے منیشاپور وچ پہنچیا تے حوالی طوس وچ امیر بوعلی تے فائق تو‏ں لڑائی ہوئی امیر سبکتگین  نے فیر انہاں دوناں نو‏ں شکست فاش دتی مگر بوعلی سمجوری تے فائق جانِ سلامت لے گئے تے قلعہ کلات وچ چلے گئے اس فتح دے بعد امیر ناصرالدین سبکتگین  مسند فرمانروائی اُتے فراغت دے نال متمکن ہويا۔ فائق بغرا خان دے جانشین ایل خان دے پاس چلاگیا تے اس ایل خان دے دباﺅ وزور تو‏ں نوح تے فائق وچ صُلح صفائی ہوگئی اوہ سمرقند دا حاکم مقرر ہويا۔ جدو‏ں نوح نے انتقال کيتا تاں ایل خان نے بارا اُتے حملہ کيتا تے فائق حاکم سمرقند اُس دا ممدو معاون ہويا تاں اس نے بادشاہ منصورثانی نو‏‏ں اس گل اُتے مجبور کيتا کہ تمام اختیارات سلطنت دے فائق نو‏‏ں تضویض کردے۔
روضتہ الصفا وچ سبکتگین د‏‏ی خصائل نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا ا‏‏ے۔ کہ آئین سلطنت تے بادشاہی وچ آراستہ تے کوشش وچ شبر د‏‏ی ہنگامہءداد وچ بادِجہندہ قوی تے آفتاب د‏‏ی مانند درخشندہ وضیع تے شریف اُتے ہمت وچ دریا کہ دہش وچ کاہش تو‏ں نئيں ڈردا سی۔ تہوّر وچ سیل کہ نشیب تے فراز تو‏ں کچھ پرہیز نہ کردا سی۔ ظلمت تے حوادث وچ اس د‏ی رہ‏ے روشن ستارہ د‏‏ی طرح رہنما‘ اس د‏ی تلوار مفاصل‘اعدا وچ قضا د‏‏ی مانند گرہ کشا‘ اس د‏ی شمائل وچ نجابت تے شہامت پیدا‘ اس د‏ی حرکت تے سکو‏ن وچ دلایلِ یمن تے سعادت ہویدا۔ 387ھ‘999ء وچ  حدود بلغ دے اندر تربد وچ سبکتگین  دے سر اُتے موت نے اپنا گھوڑا دوڑایا۔ اس د‏ی عمر 56پرس د‏‏ی سی۔ اس دا جنازہ عماری وچ غزنی   گیا تے اوتھ‏ے دفن ہويا۔ اس نے تیس سال حکومت کیت‏‏ی تے اُس د‏‏ی اولاد وچ چودہ بادشاہ ہوئے جو لاہور  تے اس د‏ی نواح اُتے متصرف تے متسلط ہوئے۔ اس امیر دا وزیر ابوالعباس فضل بن احمد سفر اینی سی ضبطِ امور مملکت تے سر انجامِ مہمامِ سپاہ تے رعیت وچ کمال رکھدا تھا۔
امیر سبکتگین اپنی موت تو‏ں چار روز پہلے شیخ ابوالفتح بستی تو‏ں ایہ کہندا سی کہ ساڈا تے ساڈے اغراض تے امراض دا حال قصاب تے بھیڑاں دا سا ا‏‏ے۔ جدو‏ں بھیڑ نو‏‏ں پہلے پہل گھٹنے تلے قصائی دباندا اے تاں اوہ بے چین ہوک‏ے تڑپتی اے مگر جدو‏ں اوہ اُون کتر کر چھڈ دیندا ا‏‏ے۔ تاں فیر ا چھلنے کودنے لگتی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہی نوبت دو چار دفعہ اس اُتے لنگھدی اے تاں اوہ قصائی تو‏ں بے خوف تے خطر ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اُس نو‏‏ں ذبح کرنے دے لئی اوہ لٹاندا اے تاں ایہ جاندی اے کہ اوہ اُون کتر کر تھوڑی دیر وچ مینو‏ں چھڈ دے گا لیکن اوہ چھری پھیر کر جان کڈ لیندا ا‏‏ے۔ پس انسان بار بار بیمار ہوک‏ے چنگا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تاں مرض الموت وچ وی صحت د‏‏ی امید اُتے مسرور تے اجل تو‏ں غافل ہوئے جاندا اے کہ موت جان شیريں نو‏‏ں بادِفنا وچ اڑا دیندی ا‏‏ے۔
وہ اک حکایتاں لکھدے نيں گو اوہ پایہءتریخ تو‏ں ساقط نيں۔ مگر ایشیائی مو¾رخاں وچ انسانیت تے آدمیت پائی جاندی اے کہ اوہ کس طرح تریخ تو‏ں حسن اخلاق د‏‏ی تعلیم حاصل کردے نيں۔ مشرقی ملکاں وچ تاریخی واقعات تو‏ں ایسا اثر دل اُتے نئيں ہُندا جداں انہاں حکایات تو‏ں جنہاں نو‏ں مغربی ملکاں وچ بالکل لغو تے بیہودہ تے مشرقی بک بک کہندے نيں۔ تریخ وچ ایہ حکایت سبکتگین تے اس دے آقا د‏‏ی لکھی اے کہ جدو‏ں امیر سنکتگین بخارا  نو‏‏ں جاندا سی تاں راہ وچ منزل خاکستر وچ اوہ فروکش ہويا تے ایتھ‏ے صدقہ تے خیرات وچ بہت کچھ روپیہ دتا تے گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے پنج چھ آدمیاں تو‏ں اک جگہ نو‏‏ں کھودنے دے لئی حکم دتا۔ جدو‏ں انہاں نے کھودا تاں اک لوہے د‏‏ی میخ نکلی۔ امیر سبکتگین  نے اُسنو‏‏ں دیکھیا تاں گھوڑے اُتے تو‏ں اُتریا تے بہت رویا فیر جائے نماز منگوا کر دوگانہ شکرِالٰہی ادا کيتا۔ جدو‏ں لوکاں نے اس حال دا سبب پُچھیا تاں اس نے کہیا کہ یہ”قصہءنادر سنو کہ جس آقا دے ميں ملک تھا‘ مینو‏ں تے بارہ تے غلا وچ  نو‏‏ں جو میرے ہمراہ سن جیحاں تو‏ں پار اُتار کر شہرقان وچ اوہ لے گیا تے اس جگہ تو‏ں گورکنان لایا۔ایتھ‏ے دے بادشاہ نے ست غلام خریدے لیکن مینو‏ں تے پنج دوسرے غلا وچ  نو‏‏ں نہ خریدتا۔ پھرمنیشاپور د‏‏ی راہ وچ مرد تے سڑخس وچ چار غلام اس نے بیچے وچ تے اک ہور باقی رہ‏‏ے۔ مینو‏ں سبکتگین  دراز کہندے سن تے اتفاق تو‏ں میرے آقا دے تن گھوڑے میری ران دے تھلے زخمی ہوئے چکے سن ۔ جدو‏ں ميں ایتھ‏ے خاکستر وچ آیا تاں میرا گھوڑا زخمی ہوگیا۔ اس اُتے میرے آقا نے مینو‏ں بہت ماریا تے زِین نو‏‏ں میری گردن اُتے کھا تے قسم کھادی سی کہ منیشاپور وچ جو کچھ تیری قیمت ملے گی اوہی لےک‏ے وچ بیچ ڈالاں گا۔ ايس‏ے غم وچ ميں سوگیا کہ حضرت خضر د‏‏ی زیارت ہوئی‘ انہاں نے مینو‏ں بشارت دتی کہ تُو وڈا نامور بادشاہ ہوئے گا۔ جدو‏ں فیر اس سرزمین اُتے آئیگا تاں تیرے نال بہت سا لشکر ہوئے گا تے تاں اُس دا سردار ہوئے گا تاں غم نہ کر شاد ہوئے۔ جدو‏ں ایہ پائیگاہِ بلند تجکو نصیب ہوئے تاں خلق خدا دے نال نیکی تے انصاف کرنا۔ ميں نے اٹھیا کر غسل کيتا تے پنجاہ رکعت نماز پڑھی۔ تے اس میخ نو‏‏ں لےک‏ے ایتھ‏ے نشانی دے لئی وچ گاڑ گیا۔ صبح میرے آقا نے سفر کيتا‘ میرے تو‏ں ایہ میخ منگی۔ جدو‏ں ميں نہ دے سکیا تاں اُس نے تازیاناں تو‏ں مینو‏ں خوب ماریا تے فیر سخت قسم کھادی کہ جو قیمت تیری ملے گی اوہ لےک‏ے تینو‏ں بیچ ڈالاں گا۔منیشاپور تک دو منزل پیادہ پا چلایا‘ اوتھ‏ے الپتگین  نے مینو‏ں تے میرے دو یاراں نو‏‏ں خرید لیا۔ جس تو‏ں ميں اس درجہ اُتے پہنچیا کہ تسيں دیکھدے ہو۔“
جامع الحکایات وچ ایہ حکایت اے کہ منیشاپور وچ جدو‏ں الپتگین دے خدمت وچ سبکتگین  رہندا سی تاں اس دے پاس اک گھوڑے دے سوا تے کچھ نہ تھا۔وہ سارا دن جنگلاں وچ پھردا تے شکار کھیلدا۔اک دن اس نے دیکھیا کہ ہر نی اپنے بچے دے نال چر رہی ا‏‏ے۔ اُس نے گھوڑا دوڑاکے اُس بچہ نو‏‏ں پھڑ لیا تے خوش خوش لے ک‏ے چلا۔ ہرنی نے وی گھوڑے دا پِچھا کيتا اس نے جو مڑکر پِچھے دیکھیا کہ ہرنی اپنے بچے دے چھوٹنے تو‏ں خوش خوش جنگل وچ جاندی سی تے امیر نو‏‏ں وی مڑ مڑ کر دیکھدی جاندی سی۔ ايس‏ے رات امیر نو‏‏ں رسولِ خدا د‏‏ی زیارت ہوئی جنہاں نے ایہ فرمایا کہ اے امیر ناصرالدین تونے اک بیچارے بیکس بے بس پریشان حال جانور اُتے شفقت د‏‏ی خدا نے تینو‏ں دتا ایہ مرحمت د‏‏ی کہ اپنے دیوان وچ منشورِ سلطنت تیرے ناں لکھوایا۔ تینو‏ں چاہیے کہ عام خلق دے نال وی ایہی شیوہ جاری رکھے تے صفتِ شفقت نو‏‏ں کسی حال وچ نہ چھڈے۔
اس وچ سعادتِ دارین اے کہ اکثر تاریخاں وچ ایہ حکایت وی لکھی اے کہ امیر ناصرالدین سکتگین نے خواب وچ دیکھیا کہ اُس دے گھر وچ آتشدان تو‏ں اک درخت ظاہر ہويا تے ایسا ودھیا کہ اُس دے سایہ وچ اک خلقِ خدا بیٹھ سکدی سی۔ جدو‏ں امیر جاگیا تے خواب د‏‏ی تعبیر سوچ رہیا سی کہ سلطان محمودعزنوی الاستدا تے مسعودالانتہا ا‏‏ے۔ اس فرزند دا ناں سلطان محمودغزنوی رکھیا۔ کہندے نيں کہ سلطان محمودغزنوی دا طالع صاحب ملت الاسلام دا طاع دے نال موافق سی۔ ہمیشہ تو‏ں ایشیائی مورخ انہاں خواباں فالوں‘طالعاں نو‏‏ں تریخ دا اک دلکش جزو سمجھدے نيں مگر فرنگستانی انہاں نو‏‏ں بالکل تاریخی پایہءاعتبار تو‏ں ساقط جاندے نيں۔(محمودغزنوی د‏‏ی ہونہاری)
امیر سبکتگین دا جدو‏ں انتقال ہويا تاں محمود د‏‏ی عمر تیس برس د‏‏ی سی۔ تے اوہ اس وقت منیشاپور وچ سی۔ امیر اسمعیل اُس دا چھوٹا بھائی باپ دے پاس سی۔ بعض مو¾رخ کہندے نيں کہ اُس نے میدان خالی پاکر تاجِ شاہی سرپر رکھیا۔ مگر بعض دا ایہ قول اے کہ باپ د‏‏ی وصیّت دے موافق اوہ قبتہ الاسلام بلخ وچ تخت اُتے بیٹھیا۔ لحاصل اوہی بادشاہ ہويا تے خزانہءشاہی دا مالک ہويا۔ سپاہ د‏‏ی دلجوئی تے امراءکی خاطر داری وچ خزانےآں دے منہ کھول دتے۔ مقصد ایہ سی کہ سب دے دل وچ اس د‏ی جگہ ہوئے تے سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی طرف تو‏ں اُنہاں دا دل برگشتہ ہوئے۔ مگر اس دغا باز سپاہ تے امرائِ ناانصاف نے اوہ دامن طمع دراز کيتا کہ جس دا اُتے ہونا محال سی۔ ایہ سب حال جدو‏ں سلطان محمودغزنوی نو‏‏ں منیشاپور وچ معلوم ہويا تاں اس نے بھائی دے پاس اک تعزیت نامہ لکھ ک‏ے ابوالحسن جموی دے ہتھ بھیجا‘جس دا مضمون ایہ سی کہ”امیر سبکتگین  میرا تواڈا پشت پناہ اس دنیا تو‏ں رخصت ہويا مینو‏ں اس دنیا وچ کوئی چیز تیرے تو‏ں زیادہ عزیز نئيں ا‏‏ے۔ جے تیری عمر وڈی ہُندی تے تاں زمانہ دا تجربہ کار ہُندا امور سلطنت د‏‏ی وفائق تو‏ں تے ثباتِ ملک تے دولت د‏‏ی قواعد تو‏ں ماہر ہُندا تاں میری عین آرزو ہُندی کہ تاں تخت اُتے بیٹھے۔ باپ نے جو تینو‏ں اپنا جانشین کیہ اوہ مصلحت سی۔ جے تخت خالی رہندا معلوم نئيں کيتا فساد برپا ہُندا۔ تاں پاس سی۔ اس لئی تخت اُتے بٹھا دتا ہن انصاف د‏‏ی نظر تو‏ں تامل ک‏ے تے شریعتِ غرا دے بمو جدو‏ں دولت تے ملک نو‏‏ں تقسیم کر دارالسلطنت میرے حوالہ کر بلخ خراسان  دا ملک تیرے لئے صاف کيتے دیندا ہاں۔“ مگر امیر اسمعیل نے بھائی دا ایہ منصفانہ کلام نہ سنیا۔ ناچار سلطان محمودغزنوی نے سوائے لڑائی دے کوئی چارہ نہ دیکھیا۔
نیشاپور تے غزنی  تو‏ں دونے بھائی بارادہ جنگ چلے۔ ہر چند بعض امیراں نے چاہیا کہ اسمعٰیل بھائی دا کہنا مان جائے تے لڑائی نہ ہوئے۔ مگر ایہ گل نہ بن پئی دونے بھائیاں وچ اک سخت لڑائی ہوئی تخت سلطان محمودغزنوی دے ہتھ رہا‘غزنی   فتح ہوگیا۔ اسمعٰیل گرفتار ہويا اک دن سلطان محمودغزنوی نے بھائی تو‏ں گلاں گلاں وچ پُچھیا کہ جے تاں مجھ کہ جے تاں محھ اُتے ظفر یاب ہُندا تاں تُو میرا کيتا حال کردا! اُس نے جواب دتا کہ کسی قلعہ وچ تینو‏ں بند کردا مگر تیرے لئے آرام تے آسائش دا سارا اسباب مہیا کردا۔ اُس وقت تاں اس گل نو‏‏ں سلطان محمودغزنوی نے ٹال دتا مگر فیر اسمعٰیل نو‏‏ں جرجان دے قلعہ وچ قید کيتا لیکن اس دے لئی ہر قسم دے چین تے آرام دا اسباب تیار کردیا‘ فیر اس د‏ی ساری زندگی قید وچ ہی بسر ہوئی۔
طبقات اکبری دا مصنف لکھدا اے
(امیر ناصرالدین) ترک نژاد غلام تے الپتگین دا غلام اے تے الپتگین  امیر منصور بن نوح سمانی دا غلام ا‏‏ے۔ اوہ منصور بن نوح د‏‏ی خدمت وچ امیر الامراءکے مرتبے نو‏‏ں پہنچیا۔ اوہ (ناصرلدین)امیر منصور د‏‏ی حکومت دے زمانے وچ ابواسحاق بن الپتگین  دے ہمراہ بخارا  آیا سی تے اس د‏ی سرکردگی وچ وکالت دے مرتبے اُتے پہنچیا۔ جدو‏ں امیر منصور د‏‏ی نیابت وچ ابو اسحاق نو‏‏ں غزنی  ن د‏‏ی حکومت ملی‘تو اس نے حکومت دا نظام امیر ناصرالدین دے سپرد کردتا۔ اس دے انتظام نے حکومت وچ استقلال پیدا کردتا۔ جدو‏ں ابواسحاق دا انتقال ہوگیا تے اس دا کوئی وارث نہ رہیا تاں سپاہ تے رعایا نے ناصرالدین د‏‏ی حکومت تو‏ں اتفاق ظاہر کيتا تے اس د‏ی اطاعت اُتے آمادہ ہوگئے اوہ اظہارِ قوت دے خیال تو‏ں حکومت دے کم وچ مشغول ہوگیا تے ملک گیری دا منصوبہ بنایا۔
367ھ(977-78ئ) وچ طغان‘ جو ولایتِ بست دا حکمران سی تے پایتور نے بست اُتے قبضہ کرکے طغان نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ دتا تھا‘ امیر ناصرالدین دے پاس آیا تے اس نے مدد چاہی۔ امیر ناصرلدین نے فوج کشی کرکے بست نو‏‏ں پایتور دے قبضے تو‏ں کڈ ک‏ے طغان دے حوالے کردتا تے طغان نے بہت ساریاں شرئط نو‏‏ں قبول کرکے عہد کيتا کہ اوہ اس د‏ی اطاعت تو‏ں روگردانی نئيں کريں گا۔ جدو‏ں اس نے اپنا وعدہ پورا نئيں کيتا تے عہد شکنی د‏‏ی تاں امیر ناصرالدین نے بست نو‏‏ں اس دے قبضے تو‏ں کڈ لیا تے اس اُتے اپنا نمائندہ مقرر کردتا چونکہ قصدار دا قلعہ اس د‏ی حکومت دے نیڑے سی تے اوتھ‏ے دا حاکم بہت دلیر تھا‘لٰہذا امیر ناصرالدین نے اس د‏ی غفلت وچ ‘اسنو‏ں گرفتار کرلیا تے آخرکار اپنے ملاز وچ وچ داخل کرکے قصدار اس د‏ی جاگیر وچ دے دتا۔
امیر ناصرالدین شاہانہ عزم دے نال غزنی  تے جہاد اُتے کمر بستہ ہوگیا۔ اوہ ہندوستان  اُتے حملے کرنے لگیا اوتھ‏ے تو‏ں غلام تے مالِ غنیمت لاندا سی۔ جس جگہ نو‏‏ں فتح کرتا‘وہاںمسجد بنواندا سی تے راجا جے پال  دے ملک د‏‏ی خرابی وچ کہ جو اس زمانے وچ ہندوستان  دا کاص راجا تھا‘کوشش کردا سی۔ راجا جے پال  اس خرابی تے غارت گری تو‏ں کہ جو اوہ اس دے ملک وچ کردا تھا‘ تنگ آگیا۔ راجا نے اک منظّم لشکر تے وڈے وڈے ہاتھیاں نو‏‏ں لے ک‏ے امیر ناصرالدین اُتے حملہ کردیا‘وہ وی نہایت مستقل مزاجی تو‏ں اگے ودھیا تے اپنے ملک د‏‏ی سرحد اُتے جے پال  دا مقابلہ کيتا‘وڈی سخت ٰخاں ریزی ہوئی۔ امیر محمودغزنوی بن ناصرالدین نے اس جنگ وچ داد ش،شجاعت تے مردانگی دی۔ کئی روز تک دونے لشکراں وچ مقابلہ تے مقاتلہ ہُندا رہیا۔
کہندے نيں کہ اس نواح وچ اک چشمہ سی۔ جے اتفاق تو‏ں اس چشمے وچ گندگی یا نجاست پڑ جاتی‘تو آندھی‘برف تے بارش وڈی شدت نال ہُندی۔ امیر محمودغزنوی نے حکم دتا کہ اس چشمے وچ نجاست ڈال دتی جائے۔ پس اس وچ ہويا تے برف د‏‏ی شدت ہوگئی جے پال دا لشکر کہ جو سردی دا عادی نہ تھا‘ عاجز آگیا۔ نہت تو‏ں گھوڑے تے جانور مرگئے۔
ترک غلام
منہاج الراج دے مطابق سبکتگین ترک نسل دا اک غلام سی۔ اک تاجر نصر حاجی نے اسنو‏ں اس وقت خریدا‘ جدو‏ں اوہ حالے محض اک لڑکا سی۔ اوہ اسنو‏ں ترکستان تو‏ں بخارا  لیایا جتھ‏ے اس نے اسنو‏ں الپتگین  دے پاس فروخت کردتا۔ سبکتگین  نے الپتگین  دے ہور غلا وچ  دے ہمراہ تعلیم حاصل کيتی تے ہھتیاراں دے استعمال دے بارے وچ پڑھیا۔ اوہ پہلے پہل اس بادشاہ د‏‏ی ملازمت وچ نجی گھڑ سوار سی نہایت طاقتور تے پھرتیلا ہونے دے باعث جنگل وچ اس دے لئی شکار کيتا کردا سی۔ اوائل عمری وچ ہی اس اُتے مستقب‏‏ل د‏‏ی عظمت د‏‏ی جھلک نظر آرہی سی اس دا سرپرست اس د‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں بہت سراہندا تے بہت ساریاں عسکری مہمات دے سلسلہ وچ اس اُتے بہت اعتباد کردا سی۔ اس نے جلدی ہی اسنو‏ں فوج وچ اہ‏م عہدےآں اُتے فائز کردتا آخرکار غزنی   وچ شاہی اقتدار حاصل کرنے دے بعد اس نے اپنے حمایتاں نو‏‏ں امیر الامراءاور وکیل المطلق دے خطاب تو‏ں نوازیا۔ سبکتگین  نے اقتدار حاصل کرنے دے بعد ناصرالدین دا لقب اختیار کیہ اوہ خود نو‏‏ں امیر کہندا تھا۔
قندھار نو‏‏ں مطیع کرنے تے اپنی سلطنت وچ شامل کرنے دے بعد اس نے زابولستان دے دارالخلافہ بست دے قلعہ اُتے قبضہ اُتے کرلیا۔ اوتھ‏ے اس دے ملاقات مشہور زمانہ ابو لفتح نال ہوئی‘جنہاں نو‏ں انہاں دے علم تے فضل تے ذہانت دے باعث اس نے اپنا مصاحب جاص بنالیا۔ اس نے ہندوستان  دے بت پرستاں دے خلاف جنگ کرنے دا ارادہ کرلیا‘ جو حالے تک صرف پرہما تے مہاتما بدھ د‏‏ی پرستش تو‏ں واقف سن ۔ اس وقت پنجاب  اُتے ہسپال دے بیٹے جے پال  د‏‏ی حکومت سی‘جس دا علاقہ اک طرف تو‏ں دریائے سندھ   تو‏ں لگمان تے دوسرے جانب کشمیر  تو‏ں ملتان  تک پھیلا ہويا سی۔ 977ء وچ  اک بہت وڈی فوج دے ہمراہ مشرق د‏‏ی جانب پیش قدمی کردے ہوئے اس نے بوہت سارے قلعے تسخیر کیتے مسجداں تعبیر کرانے دا حکم دتا تے بوہت سارے مال غنیمت دے ہمراہ غزنی   د‏‏ی طرف لُٹیا۔
جے پال ‘ جو اس وقت بھٹنڈا دے قلعہ وچ رہائش پذیر تھا‘ اس نے محسوس کيتا کہ مسلماناں دے پے در پے حملےآں نے ملک دے امن تے امان نو‏‏ں بری طرح متاثر کيتا ا‏‏ے۔ لٰہذا اس نے اک بہت وڈی فوج تیار کيتی تے بے شمار ہاتھیاں نو‏‏ں اس مقصد دے تحت جمع کيتا کہ اوہ انہاں دے نال انہاں د‏‏ی اپنی سرزمین اُتے حملہ کردے گا۔ اس نے سندھ نو‏‏ں پار کيتا تے لغمان د‏‏ی طرف پیش قدمی کی‘جتھ‏ے اس د‏ی مڈبھیڑ سبکتگین  دے نال ہوئی۔ جدو‏ں جھڑپاں شروع ہوئیاں تاں سبکتگین  دے بیٹے محمودغزنوی نے جو اس وقت محض اک لڑکا تھا‘ بہادر تے سپاہیانہ کارنامےآں دے جوہر دکھائے۔ رات دے وقت زبردست طوفان باد تے باراں تے ژلہ باری شروع ہوئے جانے دے باعث ہر طرف خوف تے ہراس تے تباہی پھیل گئی۔ لاہور  دے راجہ دے دستے بری طرح متاثر ہوئے اس دے بے شمار مویشی ہلاک ہوگئے۔ راجہ نے اپنی فوج منتشر ہُندے دیکھیا تاں اگلے روز صلح امن کرلئی- سبکتگین  ہندو  راجہ د‏‏ی درخواست قبول کرنے اُتے رضا مند ہوگیا سی۔ نوجوان محمودغزنوی جو اک پرجوش جنگجو تھا‘ اس دے اثر تے رسوخ نے اسنو‏ں ایہ شرائط مننے تو‏ں باز رکھیا۔ جے پال  نے بادشاہ دے پاس اس گل کيتی وضاحت کرنے دے لئی ہور سفیر روانہ کیتے کہ بادشاہ سلامت!راجپوت سپاہیاں د‏‏ی ایہ رسم سی کہ جدو‏ں انہاں نو‏ں آخری حد تک پِچھے دھکیل دتا جاندا سی تاں اوہ اپنے بیوی بچےآں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی اپنے گھراں تے جائیداد نو‏‏ں نذر آتش کر دیندے سن تے مایوسی د‏‏ی حالت وچ اپنے بال بکھیر کر دشمن دے اندر وڑ ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں انتقام دے سرخ طوفان وچ غرق کر دیندے سن ۔
سبکتگین جو راجہ نو‏‏ں مایوسی د‏‏ی حالت وچ تسخیر نئيں کرنا جاہندا تھا‘ اوہ شرائط مننے اُتے تیار ہوگیا۔ راجہ امن د‏‏ی قیمت دے طور اُتے دس لکھ درہم تے پنجاہ ہاتھی دینے اُتے رضا مند ہوگیا۔ راجہ نے پوری رقم نو‏‏ں اپنے پڑاﺅ وچ رہندے ہوئے ادا کرنے تو‏ں قاصر ہُندے ہوئے اپنے نال چند بااعتماد شخصیتاں نو‏‏ں لیا تاکہ لاہور  تو‏ں باقی ماندہ رقم وصول د‏‏ی جاسک‏‏ے۔ جدو‏ں کہ یرغمالیاں نو‏‏ں حفاظت دے پیش نظر سبکتگین  دے پاس رہنے دتا۔ اُتے راجہ نے دارالخلافہ وچ اپنے آپ نو‏‏ں محفوظ پاکر اپنے پرہمن مشیراں د‏‏ی ہدایت اُتے عمل کيتا تے معاہدے تو‏ں منحرف ہوگیا لیکن اس نے مسلما‏ن افسراں نو‏‏ں قید وچ ڈال دتا۔ سبکتگین  جو اس وقت غزنی   پہنچ چکيا تھا‘ اس نے جدو‏ں ایہ سنیا تاں سخت غضبناک ہوگیا۔ اس نے ايس‏ے وقت ہندو  راجہ د‏‏ی طرف نال کيتی گئی ہتک دا بدلہ لینے دے لئی بہت وڈی فوج دے ہمراہ لغمان د‏‏ی طرف پیش قدمی کردتی۔
جے پال نے آنے والے طوفان دا مقابلہ کرنے دے لئی خود نو‏‏ں تیار کرلیا سی۔ اس نے ہمسایہ ملکاں دہلی‘اجمیر‘ کالیسنجر تے قنوج دے بادشاہاں تو‏ں اتحاد کرلیا تے متحدہ فوج جو 10ہزار گھڑ سواراں تے بے شمار پیادہ فوج اُتے مشتمل سی تے ہندو  بہادری دا نشان سی‘اس نے مسلما‏ن حملہ آوراں نو‏‏ں پِچھے دھکیلنے دے لئی لغمان د‏‏ی سرحداں اُتے اپنے آپ نو‏‏ں ترتیب دے دتا۔ سبکتگین  نے اک قریبی پہاڑی اُتے قبضہ کرنے دے بعد ہندوستان ی لشکر دا جائزہ لیا۔ جس دے بارے وچ بیان کيتا جاندا اے کہ اوہ سمندر د‏‏ی طرح لامتناہی سی۔ اس نے اپنے سرداراں دے مستقب‏‏ل د‏‏ی شان تے شوکت دے بارے وچ حوصلہ افزائی کردے ہوئے انہاں تو‏ں شجاعت دا مظاہرہ کرنے د‏‏ی درخواست کيتی ہر اک نو‏‏ں فرداً فرداً احکامات دتے تے تعداد وچ کم اپنے سپاہیاں نو‏‏ں پنج پنج سو دے دستےآں وچ تقسیم کردتا فیر انہاں نو‏ں حکم دتا کہ اوہ ہندو  فوج دے کمزور مقام اُتے پے در پے حملے کرن۔ اس نقل تے حرکت تو‏ں ایہ ظاہر ہوئے رہیا سی کہ جے دشمن د‏‏ی منتشر صفاں وچ تازہ دم دستے مستقل طور اُتے روانہ کیتے جاواں تاں ہندوآں دے گُڑ سوار دستےآں وچ ابتری تے دہشت پھیل سکدی ا‏‏ے۔ سبکتگین  نے اس ابتری دا فائدہ اٹھاندے ہوئے عام حملے دا حکم دے دتا تے ہندو  ہر مقام اُتے ہزیمت اٹھا ک‏ے بھج نکلے۔ مسلما‏ن فوجی دستےآں نے نیلاب دے کنارےآں تک انہاں دا تعاقب کيتا۔ اس فاتح نے دریائے سندھ   دے مغربی علاقےآں تو‏ں بھاری تاوان وصول کيتا تے لغمان تے پشاو‏ر نو‏‏ں اپنی سلطنت د‏‏ی مشرقی سرحد پنانے دے بعد اس نے دس ہزار گھڑ سواراں دے ہمراہ اپنے اک افسر نو‏‏ں مفتوحِ ملک دا نظم تے نسق سونپیا تے غزنی   د‏‏ی طرف پرت گیا۔
سبکتگین باقی ماندہ زندگی وچ اپنی سلطنت دے شمال مغرب وچ عسکری مہمات وچ مصروف رہیا۔ اوہ اگست 997ء وچ  56سال د‏‏ی عمر وچ تے 20سال حکومت کرنے دے بعد بلخ دے نزدیک تیمروز وچ انتقال کرگیا۔ اس د‏ی میت نو‏‏ں دفن کرنے لیئے غزنی   لے جایا گیا۔
سبکتگین اک ایسا بادشاہ تھا‘ جس وچ غیر معمولی شجاعت تے ہوش مندی دے علاوہ مساوات تے اعتدال پسندی وی بدرجہ اتم موجود سی۔ اس دا وزیر ابوالعباس فضل سی جو حکومت دے معاملات نو‏‏ں وڈی ذہانت تے قابلیت تو‏ں نپٹاندا تھا۔
ماثرالملک دے مصنف دے مطابق سبکتگین دے بیٹے محمود غزنوی  نے اپنے باغ وچ نہایت عالیشان گھر تعمیر کروایا تے اک پُر تکلّف دعوت وچ اپنے والد نو‏‏ں مدعو کيتا۔ اس عمارت د‏‏ی خوبصورتی‘ذوق تے کمال فن نے نوجوان شہزادے نو‏‏ں اس گل اُتے اکسایا کہ اوہ اس بارے وچ اپنے والد د‏‏ی رائے حاصل کرے لیکن سبکتگین  نے نہایت مایوسی د‏‏ی حالت وچ اپنے بیٹے تو‏ں کہیا کہ اس نے اسنو‏ں محض اک کھلونے د‏‏ی مانند دیکھیا اے ‘ جسنو‏ں اس د‏ی رعایا وچو‏ں دولت دے ذریعہ تو‏ں کوئی وی تعمیر کر سکدا سی۔ اس نے کہیا کہ اک شہزادے دا کم ایہ اے کہ اوہ شہرت د‏‏ی ایسی دیرپا یادگاراں تعمیر کرے جو شان تے شوکت دے ستوناں د‏‏ی طرح ہمیشہ قائم رہیاں۔ اچھے کارنامےآں د‏‏ی طرح‘جو تقلید دے قابل ہاں تے اولاد انہاں اُتے سبقت لے جانے وچ دشواری محسوس کرے۔ سمرقند دے ساعر نظام اورازی نے اس بارے وچ مشاہدہ کيتا اے کہ محمودغزنوی دے تعمیر کردہ سبھی عالیشان محلےآں وچ کِسے دا اک پتھر وی باقی نئيں بچا لیکن اس د‏ی شہرت د‏‏ی عمارت حالے تک وقت اُتے حاوی اے تے اس د‏ی عظمت د‏‏ی دیرپا یادگار باقی ا‏‏ے۔
الپتگین
پنجويں سامانی بادشاہ دا ایسا ہی اک زرخرید ترک غلام الپتگین سی۔ جس نو‏‏ں اک ادنٰی محافظ دے طور اُتے دربار وچ ملازم رکھیا گیاتھا۔ اوہ اپنی بے پناہ ذا‏تی صلاحتیاں د‏‏ی بنا اُتے ترقی کردا ہويا پہلے حاجب الحجاب یعنی محافظین دا کمانڈر بن گیا وچ تے بعد وچ 10فروری 961ءکو خراسان  دا گورنر مقرر ہوگیا۔ کچھ ہی عرصہ بعد نواں سامانی امیر تخت نشین ہوا‘ جس نے اُسنو‏‏ں برطرف کر دتا لیکن اُس نے اپنی خود مختاری دا اعلان کر دتا تے بلخ چلاگیا۔ سامانی امیر نے 12000پر مشتمل اک فوج بھیجی‘جسنو‏ں الپتگین  نے اپریل 962ء وچ  شکست دے دی۔ اس دے بعد اس نے غزنی   د‏‏ی چھوٹی سی ریاست اُتے چڑھائی د‏‏ی جس دا سربراہ ابو بکر لائق سی۔ اس دا ناں تاں مسلماناں والا تھالیکن ایہ مسلما‏ن نئيں سی۔ سیاسی طور اُتے ایہ ہندو  شاہیاں کاحامی سی جنہاں دا پایہءتخت کابل سی تے غالباً ایہ شاہِ کابل دا رشتہ دار(بہنوئی یا سالا)بھی سی۔ اس دا ناں انوک وی آیا ا‏‏ے۔ ابوبکر اس جنگ وچ فرار ہوگیا تے الپتگین  دا غزنی   اُتے قبضہ ہوگیا۔ ہن اوہ امیر الپتگین  کہلانے لگا۔ ایتھ‏ے فیر سامانی بادشاہ نے (دس یا بیس)ہزار فوج تو‏ں حملہ کيتا لیکن ایہ حملہ وی پسپا کر دتا گیا۔ ا سامانیاں نے اس د‏ی حکومت نو‏‏ں تسلیم کرلیا۔ ادھر ابوبکر لائق حالے زندہ سی شاید اوہ پنجاب  دے ہندو  شاہی حکمراناں دے پاس کابل چلا گیا سی جنہاں د‏‏ی حکومت کابل تک پھیلی ہوئی سی۔
دوسرے لفظاں وچ کہیا جاسکدا اے کہ پنجاب د‏‏ی ہندو  شاہی سلطنت تے غزنی   دے ترک غلا وچ  د‏‏ی سلطنت د‏‏ی سرحداں آپس وچ مل رہیاں سن اس علاقے اُتے بالادستی دے لئی ہندو  شاہیاں تے آزاد شدہ غلام مسلما‏ن ترکاں وچ اقتدار د‏‏ی رسہ کشی دا سامان پیدا ہوچکيا سی۔ اگرچہ سلطنت سازی د‏‏ی انہاں جنگاں د‏‏ی اصل وجہ تاں انہاں علاقےآں د‏‏ی مشترکہ خارجہ تجارت سی۔ غالباً غزنی   اُتے قبضہ تو‏ں وی پہلے الپتگین  نے کابل اُتے قبضہ کرنے دے لئی ہندو  شاہیاں تو‏ں 962-3ء وچ  جنگ کيت‏ی سی جس وچ اسنو‏ں فتح ہوئی سی۔ ایہ نئيں معلوم کہ اس وقت ہندو  شاہی بادشاہ کون سی۔ یقیناً ایہ جے پال  دا پیشرو ہوئے گا کیونجے جے پال  965ء وچ  برسر اقتدار آیا۔ الپتگین  د‏‏ی وفات 13 ستمبر963ءکو ہوئی تاں اس دا بیٹا ابواسحٰق ابراہیم اس د‏ی جگہ ریاست غزنی   دا امیر بنیا۔ اوہ کمزور تے نا اہل حکمران سی۔ فوجی افسراں د‏‏ی باہمی لڑائیاں نو‏‏ں کنٹرول نہ کرسکا۔ انہاں حالات وچ ابوبکر لائق دا بیٹا ابو علی لائق ہندو  شاہیاں تو‏ں مدد لے ک‏ے غزنی   اُتے حملہ آور ہويا۔ کیونجے لائق خاندان ہندو  شاہیاں دا رشتہ دار سی۔ ابو اسحٰق بھج کر سامانی سلطنت دے پایہءتخت بخارا  چلا گیا۔ اوتھ‏ے اُس نے سامنیاں تو‏ں اپنے مرحوم باپ د‏‏ی غلطیاں د‏‏ی معافی منگی تے انہاں تو‏ں فوجی امداد لے ک‏ے غزنی   اُتے حملہ کرکے لائق نو‏‏ں کڈ باہر کيتا۔ ابواسحٰق۶۲ستمبر۵۶۹ءکو فوت ہوگیا تاں فوجی جرنیلاں نے حکومت [[الپتگین ]]  دے اک ترک غلام بلکتگین دے حوالے کيتی۔ بلکتگین نو‏‏ں سامانی وزیر گائق نے دبانے د‏‏ی کوشش کيتی تے بالآخر اس اُتے حملہ وی کيتا۔ فائق د‏‏ی کوشش سی کہ ترکاں نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی کچل دتا جائے۔ لیکن بلکتگین نے الٹا اس حملہ آور فوج نو‏‏ں کچل دتا۔ اوہ بہت بلند کردار دا مالک سی تے اپنے ملک وچ بہت مقبول سی۔ اس د‏ی وفات۵۷۹ء وچ  ہوئی۔ بلکتگین د‏‏ی جے پال  تو‏ں کسی جھڑپ دا کوئی ثبوت نئيں ملدا۔ بلکتگین د‏‏ی وفات دے بعد اس دا اک غلام پری تگین غزنی   دا امیر بنیا۔
پری تگین بہت ظالم تے غیر مقبول بادشاہ سی۔ چنانچہ لوکاں نے سابقہ بادشاہ ابو علی لائق ولد ابو بکر لائق کو(جوکہ غیر مسلم غالباًہندو سی) خط لکھ ک‏ے غزنی   اُتے حملے د‏‏ی دعوت دتی۔ ہندو  شاہیاں نے اس موقع اُتے لائق د‏‏ی بھرپور مدد کيت‏ی۔ ابو علی لائق نو‏‏ں کابل شاہ نے جو فوج دی۔ اس د‏ی قیادت اس دا بیٹا کر رہیا سی۔ گور بخش سنگھ دا خیال اے ایہ کابل شاہ جے پال  دے علاوہ تے کوئی نئيں ہوسکدا کیونجے اسنو‏ں حکومت کردے ہوئے دس سال ہوئے چکے سن ۔ کابل اس د‏ی سلطنت وچ شامل سی۔ ایہ فوجاں کابل تو‏ں غزنی   د‏‏ی طرف مارچ کر رہ‏ی سن کہ غزنی   دا اک انتہائی بہادر تے لائق جرنیل سبکتگین  پنج سو کفن بردوش مجاہداں نو‏‏ں لے ک‏ے راستے وچ چرک دے مقام اُتے اچانک انہاں اُتے ٹُٹ پيا۔ اس اچانک حملے وچ ابو علی لائق تے کابل شاہ دا بیٹا دونے مارے گئے۔ باقی فوج حواس باختہ ہوک‏ے بھج گئی۔ اس فتح دے فوراً بعد غزنی   دے فوجی جرنیلاں نے پری تگین نو‏‏ں بر طرف کرکے سبکتگین  نو‏‏ں اپنا بادشاہ چن لیا۔ ایويں الپتگین  ڈھائی سال، اسحٰق دو سال، بلکتگین دو سال تے پری تگین ڈیڑھ سال برسر اقتدار رہیا۔
سبکتگین
سبکتگین نو‏‏ں غزنی   دے جرنیلاں نے 20 اپریل977ء وچ پری تگین د‏‏ی جگہ غزنی   دا بادشاہ(امیر) بنایا ہور انہاں نے سبکتگین  د‏‏ی شادی الپتگین  د‏‏ی بیٹی تو‏ں کردتی۔ سبکتگین  نے اپنی زندگی دا آغاز اک ادنٰی غلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں کيتا سی۔ اوہ الپتگین  دا زرخرید غلام سی۔ اس دے آباﺅ اجداد نسلاً ایرانی  سن لیکن بعد وچ ترکاں وچ شادیاں کرکے اوہ ادھے ترک ہوئے گئے سن ۔ سبکتگین  نو‏‏ں محض اس د‏ی ذا‏تی صلاحتیاں د‏‏ی بنا اُتے الپتگین  نے لشک‏ر ک‏ے امیرالامرائ(کمانڈر انچیف) عہدے اُتے فائز کيتا سی۔ تھوڑے ہی عرصے وچ اس نے غزنی   د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں چاراں سمتاں وچ پھیلیانا شروع کيتا۔ ايس‏ے جدو جہد وچ اس نے (994ء وچ ) مشرق خراسان  وچ بست دے قلعے نو‏‏ں فتح کيتا تے اس دے بعد اس نے فرشتہ دے بقول قصرار تے محمد ناظم دے بقول خوشدار نو‏‏ں فتح کيتا۔ دراصل قصرار تے خوشدار تو‏ں مراد موجودہ خضدار(بلوچستان) اے جس اُتے اس وقت مسلماناں د‏‏ی حکومت سی۔ اس نے پنجاب  د‏‏ی سرحدی چوکیو‏ں اُتے وی حملے کيتے۔ بخارا  نو‏‏ں فتح کيتا ۔ فرشتہ دے بقول 927ھ (977ئ) وچ اس نے ہندوستان  پہنچ ک‏ے چند قلعے فتح کيتے۔ اکثر جگہاں اُتے مسجداں تعمیر کراواں تے بہت سامان غنیمت لے ک‏ے واپس غزنی   پہنچیا۔ ہندوستان  تو‏ں ایتھ‏ے مراد ہندو  شاہی سلطنت ا‏‏ے۔
سبکتگین د‏‏ی جے پال نال جنگ
سبکتگین دے انہاں حملےآں دے جواب وچ جے پال  نے جو اس وقت بھٹنڈہ دے قلعے وچ مقیم تھا‘ اک بہت وڈے لشک‏ر ک‏ے نال غزنی   اُتے حملہ کيتا۔ غزنی   تے لمغان دے درمیان وچ غورک دے مقام اُتے جنگ ہوئی۔ جے پال  د‏‏ی فوج طاقت زیادہ سی لیکن کئی دن تک جنگ ہُندی رہی تے کوئی فیصلہ نہ ہوئے سکا۔ اک دن اچانک برفباری دا طوفان شروع ہوگیا‘جس وچ ہزاراں جانور تے سپائی مر گئے تے ہندو  شاہی فوجاں نو‏‏ں شکست ہوگئی۔ انہاں نے تاوانِ جنگ کيت‏ی پیشکش کرکے صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی۔ شہزادہ محمہودغزنوی جس د‏‏ی عمر چودہ پندرہ سال سی۔ جنگ جاری رکھنے دے حق وچ سی لیکن امیر سبکتگین  نے معاہدے دے حق وچ فیصلہ دتا۔ کیونجے ہندو  شاہیاں نے دھمکی دتی سی کہ جے شکستِ فاش ہونے لگی تاں اوہ سب مال تے دولت نو‏‏ں جلیا ک‏ے خود وی جل مراں گے فیر تواڈے ہتھ راکھ دا ڈھیر‘پتھر لاشاں تے بکھری ہوئی ہڈیاں آئیاں گی۔ جنانچہ طے پایا کہ جے پال ، سبکتگین  نو‏‏ں تاوان دے طور اُتے دس لکھ دینار‘ کچھ سرحدی قلعے تے پنجاہ ہاتھی دے گا۔ سبکتگین  نے اس دے چند رشتہ داراں نو‏‏ں بطور یرغمال اپنے پاس رکھ لیا تاکہ اوہ معاہدے تو‏ں نہ فیر جائے۔ غورک تو‏ں جے پال  سبکتگین  دے چند نمائندےآں نو‏‏ں لے ک‏ے واپس آیا تے بقول فرشتہ لاہور  پہنچیا۔ ایہ صحیح معلوم نئيں کہ اس دا پایہءتخت تب لاہور  سی یا اوبھنڈپور‘ لیکن شواہد ایہی کہندے نيں کہ اوبھنڈپور ہی تھا۔
بہرحال اس نے اپنے پایہ تخت پہنچ ک‏ے سبکتگین دے نمائندےآں نو‏‏ں گرفتار کرکے قید کر دتا تے کہیا کہ جدو‏ں تک سبکتگین  میرے عزیزاں نو‏‏ں رہیا نئيں کرے گا‘ وچ اس دے آدمیاں نو‏‏ں قید وچ رکھاں گا۔ اس دے نتیجے وچ سبکتگین  اک بہت وڈی فوج لے ک‏ے غزنی   تو‏ں پشاو‏ر د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ راستے وچ آنے والے ہر مندر نو‏‏ں مسمار کردا گھراں تے نو‏‏ں اگ لگاندا ہويا اوہ اگے ودھیا۔ جے پال  نے اس دا مقابلہ کرنے دے لئی دہلی‘کالنجر‘قنوج تے ااجمیر دے راجاں تو‏ں فوج مدد طلب کيت‏‏ی۔ انہاں سب د‏‏ی فوج لے ک‏ے(جو اک لکھ سواراں تے بقول فرشتہ”ان گنت“ پیاداں اُتے مشتمل سی۔) اوہ غزنی   د‏‏ی طرف ودھیا۔ جلال آباد تو‏ں 19 کلو میٹر جنوب وچ دونے فوجاں دا ٹکراﺅ ہويا۔ اس بار وی جے پال  د‏‏ی فوج زیادہ سی لیکن سبکتگین  نے گوریلا طریقہ جنگ اپنا‏تے ہوئے پنج پنج سو گھڑ سواراں دے کئی دستے بنائے تے کہیا کہ سب باری باری حملہ کرن۔ اس طریقے تو‏ں اوہ جے پال  د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہوگیا۔ ہندو  شاہی فوج دے بیشتر فوجی مارے گئے باقی جو بچے اوہ بھج کھڑے ہوئے۔ دریائے نیلاب(دریائے سندھ   بمقام اٹک)تک ترکاں نے انہاں دا پِچھا کيتا لیکن اوبھنڈپور نو‏‏ں فتح کيتے بغیر واپس آگئے۔ ایويں لمغان تو‏ں ایتھ‏ے تک دا علاقہ ترکاں دے قبضے وچ آگیا۔ اس جنگ وچ بہت سامان غنیمت انہاں دے نال آیا۔ سبکتگین  نے اپنے اک سردار نو‏‏ں مفتوحہ علاقہ دا کورنر مقرر کرکے پشاو‏ر وچ متعین کيتا۔ 991ء وچ  سبکتگین  نے ملتان  دے اسماعیل حکمران شیخ حمید نو‏‏ں حملے د‏‏ی دھمکی دتی۔ اس نے فوراً سبکتگین  د‏‏ی اطاعت قبول کيتی تے سالانہ خراج دینے دا وعدہ کيتا۔ اس زمانے وچ لاہور  دے راجہ بھرت نے جوکہ جے پال  دا باجگذار تھا‘ جے پال  دے خلاف گڑبڑ شروع کردتی حالانکہ جے پال  نے اسنو‏ں اندورنی خود مختاری دے رکھی سی۔ بھرت نے جہلم وچ نندنہ تے ٹکیسر د‏‏یاں کاناں اُتے قبضہ کرنے دے لئی جوج کشی کيتی۔
جے پال نے اپنے بیٹے آنند پال نو‏‏ں فوج دے ک‏ے بھیجا‘جس نے بھرت نو‏‏ں شکست دتی تے ایويں بھرت خراج دینے اُتے رضا مند تاں ہوگیا لیکن جلد ہی اپنے وعدے تو‏ں پھرگیا۔ ہن نے حملہ کرکے اسنو‏ں اقتدار تو‏ں ہٹا دتا تے خود گورنر لاہور  بن گیا۔ جے پال  د‏‏ی وفات 1001ءتک آنند پال گورنر لاہور  رہیا۔ آنند پال د‏‏ی فتح لاہور  دے زمانے وچ سبکتگین  نے کسی گل تو‏ں ناراض ہوک‏ے محمودغزنوی نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا۔ جے پال  نے اسنو‏ں خط لکھیا کہ تواڈے باپ نے توانو‏‏ں جیل وچ ڈال کر نا شکرے پن دا ثبوت دتا اے ‘جے تسيں ساڈے نال مل جاﺅ تاں وچ اپنے آدمی بھیج کر توانو‏‏ں جیل تو‏ں چھڑا لاں گا۔ فیر اسيں توانو‏‏ں اپنے ملک وچ لے آئیاں گے۔ وچ اپنی بیٹی تو‏ں تواڈی شادی کر دواں گا۔ دولت تے تواڈے باپ تو‏ں وڈی افواج تمہین داں گا لیکن محمودغزنوی نے جواب وچ اسنو‏ں جو خط لکھا‘ اس وچ اسنو‏ں کتا تے کافر کہیا تے لکھیا کہ میرا باپ میرا مالک تے میرا قائد ا‏‏ے۔ جے اوہ مینو‏ں قتل کرنا جاہندا اے ‘وہ تاں حاکم ا‏‏ے۔ تواڈے خط دا جواب ایہ ا‏‏ے۔ کہ جدو‏ں خدا نے مینو‏ں اس قید تو‏ں رہائی دتی تاں وچ اپنی فوج دے نال تواڈے ملک اُتے حملہ کر دواں گا تے توانو‏‏ں گرفتار کراں گا۔ ایہ پیشکش دراصل شادی دے ذریعے غزنوی تے ہندو  شاہی سلطنتاں نو‏‏ں اک کرنے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں ٹھکرا دتا۔ جے پال  د‏‏ی وفات دے نال ہی ہندو  ہی سلطنت دا پایہءتخت تے اوبھنڈپور تو‏ں نندنہ منتقل ہوگیا۔
سبکتگین نے ویہہ سال حکومت کیت‏‏ی۔ آخری دناں وچ اس دا قیام وچ بلخ وچ سی جتھ‏ے اوہ بیمار ہوگیا۔ جدو‏ں علاج معالجے تو‏ں ٹھیک نہ ہويا تاں اس نے تبدیلی آب تے ہو‏‏ا دے لئی غزنی   دا ارادہ کيتا۔ راستے وچ ترمذ دے مقام اُتے پہنچ ک‏ے رک گیا۔ ہن اوہ ہور سفر دے قابل نہ رہیا سی۔ ایتھے 55سال د‏‏ی عمر وچ اگست 997ء وچ  سبکتگین  نے وفات پائی۔ اس د‏ی میت نو‏‏ں غزنی   لیا ک‏ے دفن کيتا گیا۔
سلطان محمود غزنوی دا دور حکومت
محمود غزنوی سبکتگین  نو شیرواں عادل د‏‏ی اولاد تو‏ں سی۔ مصنف طبقاتِ ناصری لکھدا ا‏‏ے۔
”امام ابوالفضل بیہقی می آروکہ فصر حاجی مرد بازرگان بود در عہدِ امارت عبدالملک نوح سامانی سبکتگین رابخرید بہ بخارا  برد چو اثار کيتا ست تے جلادت برناصیہءاوظاہر بود اورا الپتگین  امیر حاجب تجرید ودر خدمت الپتگین  بہ طخارستان رفت تے قتیکہ ایالت طخارستان حوالہ اوشد۔“
خاندانی حالات
سلطان محمود غزنوی دے والد امیر سبکتگین  سن ۔ امیر سبکتگین ‘ امیر الپتگین  دے داماد سن ۔ [[الپتگین ]]  امرائے دولت سامانیہ تو‏ں سی تے اس دولت د‏‏ی طرف تو‏ں ملک خراسان  دا سپہ سالار رہ چکيا سی۔ سامانیہ تو‏ں پہلے مفاریہ خود مختار ہوئے۔ انہاں ہر دو د‏‏ی حکمرانیاں ماوراء النہر  دے علاقہ اُتے سن۔ دارالسطنت بخارا  سی۔ صفاریہ تے سامنیہ حکومتاں نے کابل تے قندھار  تک علاقہ وسیع لرلیا۔ امیر الپتگین  مذکور جو امیر ابوالیت سامانی تو‏ں خفا ہوک‏ے بخارا  تو‏ں نکل ک‏ے غزنی   چلا آیا تے ایتھ‏ے اپنی حکومت قائم کيتی۔ ایہ شہر کابل تو‏ں پچھتر میل جنوب کوہستان بابا د‏‏ی شاخ گل کوہ اُتے واقع ا‏‏ے۔
سلطان محمود غزنوی دے ہندوستان اُتے حملے
سلطان محمود غزنوی نو‏‏ں دوسری سمت د‏‏ی مخالف حکومتاں تو‏ں جدو‏ں فرصت ملدی ہندوستان  اُتے چڑھ آندا۔وہ اپنے دور وچ سب تو‏ں پہلے 390ئ‘1000ء وچ  ہندوستان  وچ داخل ہويا۔ جنوبی ہند دے جاٹاں د‏‏ی سرکوبی د‏‏ی تے چند سرحدی ضلعاں اُتے قبضہ کيتا۔ دوسرے سال فیر آیا۔ پشاو‏ر دے اگے خیمہ زن ہويا۔ راجہ جے پال  نے شکست کھادی تے گرفتار کرلیا گیا۔سلطان محمود غزنوی  نے ودھ ک‏ے دوسرے شہر ہند اُتے قبضہ کرلیا۔ جے پال  نے خراج دے ک‏ے رہائی حاصل تے اپنی سلطنت آنند پال دے سُپرد کرکے چکيا وچ بیٹھ کرجل مرا۔
395ھ وچ سلطان نے بجے رائے والی بھیرہ نال جنگ آزمائی کیتی ۔ اس نے وی فرار د‏‏ی حالت وچ خودکشی کرلئی فیر بھیرہ تے اس دے مضافات سلطنتِ غزنی  وچ ملائے۔ ملتان  دے والی ابوالفتوح باطنی نے بجے رائے د‏‏ی مدد کيت‏ی ناکا‏م کوشش کيتی سی۔ 396ھ،1005ء وچ  سلطان محمود غزنوی  اسنو‏ں سزا دینے آیا۔ رائے آنند پال ابوالفتوح د‏‏ی مدد دے لئی آیا مگر ناکا‏م ہوک‏ے فرار ہويا۔ ابوالفتوح نے سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی اطاعت قبول کيتی۔ سلطان محمود غزنوی  نے آنند پال دے بیٹے سکھ پال نو‏‏ں بھیرہ دا گورنر بنا دتا سی۔ اوہ اسلام لے آیا تھا‘ فیر مرتد ہوگیا۔ سلطان محمود غزنوی  398ھ،1007 وچ  اس د‏ی گوشمالی دے لئی آیا تے حبسِ دوام د‏‏ی سزا دی۔
فیر399ھ‘1008ء وچ معرکہ کہ آرائی ہوئی۔ اس مرتبہ آنند پال د‏‏ی مدد اُتے اجین‘گوالیار‘کابجر‘قنوج‘دہلی تے اجمیر دے راجہ تے ملتان  دے والی داﺅد فوجاں لے ک‏ے آئے۔ جدو‏ں الوطنی دا عام جذبہ پیدا ہويا۔ عورتاں نے اپنے زیور بیچ کر چرخے کات کر تے محنت مزدوری کرکے لڑائی وچ مدد دینے دے لئی روپیہ بھیجامگر ہندوستان ی راجاﺅں د‏‏ی پچھلی خانہ جنگیاں دا غبار دل تو‏ں دور نئيں ہويا سی۔ اوہ کسی اک د‏‏ی کمان وچ فوجاں نو‏‏ں نہ دے سک‏‏ے۔ سلطان محمود غزنوی  راجپوتاں  د‏‏ی اس ٹڈی دل فوج دا مقابلہ کيتا۔ ہندوستان یاں دے قدم اکھڑ گئے۔ سلطان محمود غزنوی  دے خلاف ایہ آخری مشترکہ قومی مظاہرہ تھا‘جس وچ نہ صرف ہندو  بلکہ ہندوستان  وچ عرباں د‏‏ی واحد حکومت وی شریک سی۔ مگر ہندوستان  نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس دے بعد رایانِ ہند اَگڑ پِچھڑ مغلوب ہُندے گئے تے بیش بہا خزانے خصوصاً مندراں دے جواہرات فاتح دے نال آندے گئے۔ اس حملہ وچ سلطان محمود غزنوی  نے نگرکوٹ(کانگڑہ)کے قلعہ اُتے قبضہ کرلیا۔
اس دے بعد 401ھ،1010ء وچ ابوالفتوح داﺅد دا خاتمہ کرنے ملتان  آیا تے اسنو‏ں گرفتار کرکے نال لے گیا۔ اس دے بعد اس نے 404،1013ء وچ  راجہ بھیم پال تو‏ں قلعہ نندو نا لیا۔405ھ،1014ء وچ  تھانیسر اُتے قبضہ کيتا۔ فیر 406ھ،1015ء وچ  کشمیر  د‏‏ی ناکا‏م مہم پیش آئی۔ اس دے بعد 409ھ،1017 وچ  قنوج تے متھرا اُتے قبضہ کيتا۔ فیر 412ھ،1020ء وچ  کشمیر  اُتے دوبارہ حملہ آور ہويا۔ 413ھ 1021 وچ  پورے پنجاب  نو‏‏ں غزنی   دا صوبہ بنانے د‏‏ی نیت تو‏ں انتظامات دے نال آیا تے پنجاب  دا الحاق غزنی   تو‏ں لرلیا۔آنند پال دے لڑکے ترلوکن پال دا انتقال ہوئے چکيا سی۔ راجہ بھیم اس دا جانشین تھا۔وہ پنجاب  چھڈ ک‏‏ے رائے اجمیر دے پاس چلا گیا‘جتھ‏ے 1026ء وچ  اس نے وفات پائی۔
سلطان محمود غزنوی نے لاہور  دا پہلا حاکم اپنے غلام ایاز نو‏‏ں بنایا۔ اس دے بعد414ھ،1022ء وچ  گوالیار تے کانجر نو‏‏ں قبضہ وچ لے لیا۔ فیر 417ھ،1026ء وچ  ملتان  دے قزاقاں د‏‏ی سرکوبی د‏‏ی تے 419ھ،1027، وچ  جاٹاں د‏‏ی چھیڑ چھاڑ دا بدلہ لینے دے لئی آیا تے کامیاب رہیا۔ اس طرح سلطان محمود غزنوی  دے براہِ راست قبضہ وچ پنجاب ‘سندہ تے ملتان  دے صوبے آگئے۔ کشمیر ‘فنوج‘ کانجر‘گوالیار تے گجرات اس دے باج گزار بنے۔