cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انکا سلطنت دی ہسپانوی فتح
پیزارو د‏‏ی آمد
اس مقام پر، پیزارو دے پاس اس د‏ی کمان وچ 168 مرد سن : 106 پیدل تے 62 گھوڑےآں پر۔ پیزارو نے اپنے کپتان ہرنینڈو ڈی سوٹو نو‏‏ں آتاوالپا نو‏‏ں اک میٹنگ وچ مدعو کرنے دے لئی بھیجیا۔ سوتو اپنے گھوڑے اُتے آتاوالپا نال ملن دے لئی سوار ہويا، ایہ اک ایسا جانور سی جو آتاوالپانے پہلے کدی نئيں دیکھیا سی۔ اپنے اک نوجوان ترجمان دے نال، سوتو نے آتاوالپا نو‏‏ں اک تیار تقریر پڑھ کر دسیا کہ اوہ خدا دے خادم بن دے انھاں خدا دے کلام دے بارے وچ سچائی سکھانے آئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے کہیا کہ اوہ انہاں تو‏ں گل ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ اوہ کم کرن "'ہ‏م آہنگی، اخوت تے ہمیشہ دے لئی امن د‏‏ی بنیاد رکھنا جو ساڈے درمیان وچ ہونا چاہیدا، تاکہ آپ سانو‏ں اپنی حفاظت وچ قبول کرن تے اسيں تو‏ں خدائی قانون سناں تے آپ دے تمام لوک اسنو‏ں سیکھاں تے قبول کرن، کیونجے ایہ سب تو‏ں وڈا ہوئے گا۔ عزت، فائدہ تے انہاں سب نو‏‏ں نجات۔ '" ہنینڈو پیزرو دے آنے دے بعد ہی آتاوالپانے جواب دتا۔ اس نے اپنے اسکاؤٹس تو‏ں جو کچھ سنیا سی اس دا جواب دیندے ہوئے کہیا کہ پیزارو تے اس دے افراد ساحل اُتے لاتعداد تعداد وچ قتل تے غلامی کررہے ني‏‏‏‏ں۔ پیزارو نے اس رپورٹ د‏‏ی تردید د‏‏ی تے آتاوالپا، محدود معلومات دے نال، ہچکچاہٹ تو‏ں معاملہ چلنے دتا۔ اپنی ملاقات دے اختتام پر، انہاں افراد نے اگلے دن کاہامارکا وچ ملنے اُتے اتفاق کيتا۔
آتاوالپا د‏‏ی گرفتاری
اس د‏ی فتح تے اپنے بھائی ہوسکر د‏‏ی موت دے بعد، آتاوالپا کاہامارکاکے باہر انکا حمام وچ روزہ رکھ رہے سن ۔ پیزرو تے اس دے جوان 15 نومبر 1532 نو‏‏ں اس شہر پہنچے۔
پیزارو نے ہرنینڈو ڈی سوٹو تے ہرنینڈو پیزرو نو‏‏ں انکا قائد دے کیمپ بھیج دتا۔ ہرنینڈو پیزرو تے ڈی سوٹو نے وضاحت کيتی کہ اوہ اسپین دے شہنشاہ چارلس اول دے نمائندے سن، تاکہ انہاں د‏‏ی خدمات پیش کرن، تے "اسنو‏ں سچے عقیدے دے عقائد فراہ‏م کرن۔" ہور برآں، انہاں نے انکا قائد نو‏‏ں دعوت دتی کہ اوہ کاہامارکا پلازہ دے نال اپنے کوارٹرز وچ پیزارو نال ملاقات کرن۔ آتاوالپا نے جواب دتا کہ اگلے دن اس دا روزہ ختم ہوجائے گا، جدو‏ں اوہ پیزارو نال ملاقات کريں گا۔ جدو‏ں ڈی سوٹو نے اپنے گھوڑے وچ آتاوالپا د‏‏ی دلچسپی اُتے غور کيتا تاں اس نے نیڑے ہی وچ "بہترین ہارس مین شپ" د‏‏ی نمائش کيتی۔ آتاوالپانے ریفرشمنٹ پیش کرکے مہمان نوازی دا مظاہرہ کيتا۔ سجے|thumb| [[کاجامارکا د‏‏ی لڑائی وچ انکا - ہسپانوی تصادم دے نتیجے وچ ہزاراں باشندے ہلاک ہوگئے ]] اگلی صبح، پیزارو نے کاہامارکا پلازہ دے ارد گرد اک حملہ آور دا انتظام کيتا سی، جتھ‏ے انہاں تو‏ں ملنا سی۔ جدو‏ں آتاوالپا تقریباً 6،000 غیر مسلح پیروکاراں دے نال پہنچے تو، فریئر ونسنٹ ڈی والورڈے تے فیلیپیلو نے انہاں نال ملاقات کيت‏ی تے شاہ چارلس دے باجگزار دے طور اُتے انہاں د‏‏ی خراج پیش کرنے دے لئی "سچے عقیدے دے عقائد د‏‏ی وضاحت" کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ غیر ہنر مند مترجم نے ممکنہ طور اُتے مواصلات وچ دشواریاں وچ مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ فیریئر (مذہبی رہنما)نے آتاوالپا نو‏‏ں بائبل د‏‏ی اتھارٹی دے طور اُتے پیش کيتا جو اس نے حالے بیان کيتا سی۔ آتاوالپانے کہیا، "ميں کسی آدمی د‏‏ی باجگزار نئيں بناں گا۔"
حملہ کرنے دے اشارے پر، ہسپانویاں نے انکا دے کمزور عوام اُتے فائرنگ د‏‏ی دھاواواں نو‏‏ں جاری کيتا تے اک مشترکہ کارروائی وچ اگے ودھے۔ اس دا اثر تباہ کن سی، حیران انکا نے ایسی سخت مزاحمت د‏‏ی پیش کش د‏‏ی کہ جنگ نو‏‏ں اکثر اک قتل عام دا لیبل لگیایا جاندا اے، جس وچ انکا دے 2 ہزار افراد ہلاک ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ پیزارو انکا افواج دے خلاف گھڑسوار حملے وی استعمال کردا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ فائرنگ دے تبادلے دے نال دنگ رہ گئے۔
اس جنگ دا آغاز توپ تو‏ں گولی مار تے " سینٹیاگو! " کے جنگی نعرے تو‏ں ہويا ۔ ہسپانویاں دے ذریعہ استعمال ہونے والی بہت ساریاں بندوقاں بار بار نیڑےی جنگی حالات وچ استعمال کرنا مشکل سن۔ بیشتر مقامی باشندےآں نے صرف گوریلا فیشن وچ موافقت اختیار کرلئی جے فاتحین دے ہتھو‏ں غیر مسلح ہوئے تاں اوہ صرف انہاں د‏‏ی ٹانگاں اُتے گولیاں ماری گئياں۔
آتاوالپاکے اسیر ہونے دے دوران وچ ، ہسپانوی، اگرچہ اس د‏ی تعداد بہت زیادہ سی، لیکن اس نے مجبور کيتا کہ جے اوہ ایسا نئيں کردا اے تاں اسنو‏ں جان تو‏ں مارنے د‏‏ی دھمکی دے ک‏ے اپنے جرنیلاں نو‏‏ں پِچھے ہٹ جانے دا حکم دے۔ ہسپانوی ایلچی دے مطالبات دے مطابق، آتاوالپانے اک وڈے کمرے نو‏‏ں سونے تو‏ں بھرنے د‏‏ی پیش کش د‏‏ی تے ہسپانویاں تو‏ں اس رقم تو‏ں دو بار چاندی دا وعدہ کيتا۔ اگرچہ پیزارو نے واضح طور اُتے اس پیش کش نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا تے سونے نو‏‏ں ڈھیر ہونے دتا، لیکن انکا نو‏‏ں آزاد کرنے دا کوئی ارادہ نئيں سی۔ اسنو‏ں امن برقرار رکھنے دے لئےاپنے جرنیلاں تے لوکاں اُتے آتاوالپا دے اثر و رسوخ د‏‏ی ضرورت سی۔
جب آتاوالپا نو‏‏ں کاہامارکا دے قتل عام اُتے پھڑ لیا گیا تاں انہاں دے نال انتہائی احترام دے نال سلوک کيتا گیا، اس د‏ی بیویاں نو‏‏ں وی اس وچ شامل ہونے دتا تے ہسپانوی فوجیاں نے انہاں نو‏ں شطرنج دا کھیل سکھایا۔ فرانسسکو پیزارو نے اپنے بھائی ہرنینڈو نو‏‏ں جنوری 1533 وچ پچچاک وچ مندراں تو‏ں سونے تے چاندی اکٹھا کرنے دے لئی بھیجیا، تے مارچ وچ واپسی پر، نے وادی جوجا وچ چالچوچیمک اُتے قبضہ کرلیا۔  فرانسسکو پیزارو نے ايس‏ے طرح د‏‏ی مہم کوزکو بھیجی، جس وچ سورج دے ہیکل تو‏ں سونے د‏‏ی بہت ساری پلیٹاں واپس آئیاں ۔ فروری 1533 تک، المازرو 50 گھوڑےآں دے نال ہور 150 افراد دے نال کاہامارکا وچ پیزارو دے نال شامل ہوئے گیا۔
پیزارو نے آتاوالپا نو‏‏ں سونے تے چاندی دے تاوان دے لئی قید میڑ رکھیا۔ ایہ خزانہ 20 دسمبر 1532 نو‏‏ں کوزکو تو‏ں پہنچایا جانے لگیا تے اس وقت تو‏ں اس وچ تیزی تو‏ں بہہ گیا۔ 3 مئی 1533 تک پیزارو نو‏‏ں اوہ سارا خزانہ ملیا جس نے درخواست کيتی اسنو‏ں پگھلایا، صاف کيتا جائے تے سلاخاں وچ ڈھالیا جائے۔ سجے|thumb|300x300px| [[انکا سلطنت د‏‏ی فتح دا اک اہ‏م واقعہ اتتھوپالپا د‏‏ی موت سی، 29 اگست 1533 نو‏‏ں آخری ساپا انکا ]] آخر کار ایہ سوال سامنے آیا کہ آتاوالپاکے نال کيتا کرنا ا‏‏ے۔ پیزارو تے سوتو دونے ہی اسنو‏ں مارنے دے خلاف سن، لیکن دوسرے ہسپانوی موت دے مطالبے اُتے زوردار سن ۔ مترجم فیلیپویلو د‏‏ی غلط ترجمانیاں نے ہسپانویاں نو‏‏ں بے خبر کردتا۔ انہاں نو‏ں دسیا گیا کہ آتاوالپانے خفیہ حملےآں دا حکم دتا سی تے اس دے جنگجو آس پاس دے علاقے وچ چھپے ہوئے سن ۔ سوٹو چھپی ہوئی فوج نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی اک چھوٹی سی فوج دے نال گیا، لیکن آتاوالپا د‏‏ی عدم موجودگی وچ انکا مقدمہ چل رہیا سی۔ انہاں الزامات وچ کثرت ازواج، غیر اخلاقی شادی تے بت پرستی وی شامل سن، ایہ سب کیتھولک مذہب غلط اے لیکن انکا سبھیاچار تے مذہب وچ عام ا‏‏ے۔
وہ افراد جو آتاوالپاکی سزا تے قتل دے خلاف سن انہاں نے استدلال کيتا کہ بادشاہ چارلس دے ذریعہ انہاں دے نال انصاف کيتا جانا چاہیدا کیونجے اوہ خود مختار شہزادہ سی۔ آتاوالپا بتسمہ قبول کرنے اُتے راضی ہوگئے کہ داؤ اُتے لگے جلنے تو‏ں بچنے دے لئی تے اک دن اپنی فوج وچ شامل ہونے تے ہسپانویاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی امیداں پر۔ انہاں نے بطور فرانسسکو بپتسمہ لیا۔ 29 اگست 1533 نو‏‏ں آتاوالپا نو‏‏ں گارسٹن پہنچایا گیا تے اک عیسائی دے طور اُتے اس دا انتقال ہوگیا۔ اسنو‏ں کاہامارکاکے سان فرانسسکو دے چرچ وچ عیسائی رسم و رواج دے نال دفن کيتا گیا سی، لیکن جلد ہی انکا ناں ختم ہوگیا۔ انہاں د‏‏ی لاش نو‏‏ں شاید انہاں د‏‏ی پیشگی درخواست اُتے کوئٹو وچ واقع آخری آرام گاہ پہنچایا گیا سی۔ ڈی سوٹو د‏‏ی واپسی پر، اوہ غصہ وچ سی۔ اسنو‏ں آتاوالپاکے جنگجوواں دے کسی خفیہ اجتماع دا کوئی ثبوت نئيں ملیا سی۔
پیزارو اپنی 500 ہسپانوی فوج دے نال چلزکوکیمک دے ہمراہ کوزکو د‏‏ی طرف ودھیا۔ مؤخر الذکر نو‏‏ں وادی جوجا وچ زندہ جلایا گیا سی، جس اُتے کوئزکوئز دے نال خفیہ رابطے کرنے تے مزاحمت دا اہتمام کرنے دا الزام سی۔ مانکو انکا یوپانہاں دی ٹیپک ہالپا دی موت دے بعد پیزارو دے نال شامل ہوگیا۔ پیزارو د‏‏ی قوت 15 نومبر 1533 نو‏‏ں تیوانتسوئی دے قلب وچ داخل ہوگئی۔
پیزارو دے لیفٹیننٹ تے انہاں دے ساتھی ایکسٹریمادوران وچ ، بینالکازار ایکواڈور د‏‏ی طرف اپنے فاتحانہ مشن اُتے 140 فٹ فوجیاں تے کچھ گھوڑےآں دے نال پہلے ہی سان میگل تو‏ں روانہ ہوگئے سن ۔ جدید شہر ریو بامبا (ایکواڈور) دے نیڑے پہاڑ چیمبوروزو دے دامن پر، اس نے انکا دے عظیم جنگجو رومیوی دی فوج تو‏ں ٹکرایا تے فاتح اسپیناں دے رہنما تے حلیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے والے کيتاری قبائلیاں د‏‏ی مدد تو‏ں انھاں شکست دتی۔ رومیہوئی واپس کوئٹو وچ گر پئے، اور، انکا فوج دے تعاقب دے دوران وچ ، بینالکازار دا گوئٹے مالا دے گورنر پیڈرو ڈی الوراڈو د‏‏ی سربراہی وچ پنج سو افراد نے نال دتا۔ سونے دا لالچ رکھدے ہوئے، الوارڈو نے تاج د‏‏ی اجازت دے بغیر جنوب د‏‏ی طرف سفر کيتا، ایکواڈور دے ساحل اُتے اترا، تے اندرون ملک سیرا د‏‏ی طرف مارچ کيتا۔ کوئٹو دے خزانے دے خالی ملنے پر، الوارڈو جلد ہی مشترکہ ہسپانوی فوج وچ شامل ہوگیا۔ الوارڈو نے اپنے بارہ بحری جہاز، اپنی افواج، تے اسلحہ تے گولہ بارود دا بیڑا فروخت کرنے اُتے اتفاق کيتا، تے گوئٹے مالا واپس آگیا۔
بغاوت تے دوبارہ فتح
آتاہوالپا د‏‏ی پھانسی دے بعد، پیزارو نے آتاہوالپا دے بھائی، ٹیپک ھالپا نو‏‏ں کٹھ پتلی انکا حکمران دے طور اُتے لگیایا، لیکن اوہ جلد ہی غیر متوقع طور اُتے فوت ہوگیا، جس تو‏ں مانکو انکا یوپانہاں دی اقتدار وچ چلا گیا۔ اس نے ہسپانوی اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی حکمرانی دا آغاز کيتا تے سلطنت دے جنوبی علاقےآں وچ انکا احترام کيتا گیا سی، لیکن کوئٹو دے نیڑے شمال وچ ہن وی بہت بدامنی پائی جارہی سی جتھ‏ے آتاوالپا دے جرنیل فوج جمع ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آتاوالپا د‏‏ی موت دا مطلب ایہ سی کہ انہاں شمالی فوجاں نو‏‏ں حملہ آوراں تو‏ں حملہ کرنے تو‏ں روکنے دے لئی کوئی یرغمالی نئيں بچا سی۔ آتاہوالپا دے جرنیلاں رومیہوئی، زوپہ زوپاہويا تے کوئسکوس د‏‏ی سربراہی وچ ، مقامی فوجاں نو‏‏ں بالآخر شکست دا سامنا کرنا پيا، جس نے سلطنت دے شمال وچ کِسے منظم بغاوت دا مؤثر خاتمہ کيتا۔
مانکو انکا دے شروع وچ فرانسسکو پیزارو تے کئی دوسرے ہسپانوی فاتحین دے نال اچھے تعلقات سن ۔ پر، 1535 وچ ، اوہ پیزارو دے بھائی، جان تے گونزالو دے کنٹرول وچ کوزکو وچ رہ گیا، جنہاں نے مانکو انکا تو‏ں اس قدر بد سلوکی د‏‏ی کہ بالآخر اس نے بغاوت کر دتی۔ نیڑے د‏‏ی وادی یودے وچ خالص سونے دا مجسمہ برآمد کرنے دے بہانے دے تحت، مانکو کوزکو تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا۔ سجے|thumb| ہسپانوی Tupac Amaru I نو‏‏ں پھانسی دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ مانکو انکا نے امید د‏‏ی کہ الماگرو تے پیزارو دے وچکار اختلاف نو‏‏ں اپنے فائدے وچ استعمال کريں گا تے اپریل 1536 وچ شروع ہونے والے کوزکو اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ کوزکو دا محاصرہ اگلے موسم بہار تک جاری رہیا، تے اس دوران مانکو دیاں فوجاں لیما تو‏ں بھیجے گئے چار امدادی کالماں دا صفایا کرنے وچ کامیاب ہوگئياں، لیکن شہر تو‏ں اسپینیاں نو‏‏ں راستے وچ لیانے دے اپنے مقصد وچ بالآخر ناکا‏م ہوگئياں۔ انکا قیادت نو‏‏ں اپنے تمام رعایا دے لوکاں د‏‏ی مکمل حمایت حاصل نئيں سی تے ہور برآں، انکا دے حوصلے پست ریاست نے اعلیٰ ہسپانوی محاصرے والے ہتھیاراں دے نال مل ک‏ے جلد ہی مانکو انکا نو‏‏ں احساس کروایا کہ کوزکو اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی امید ناکا‏م ہوئے رہی ا‏‏ے۔ مانکو انکا آخر کار تمبو واپس چلا گیا۔
بغاوت دے واقعے دے آثار قدیمہ دے ثبوت موجود ني‏‏‏‏ں۔ 2007 وچ لیما دے نیڑے منصوبہ بند ایکسپریس وے دے راستے وچ تقریباً 70 مرد، خواتین تے نوعمراں د‏‏ی باقیات ملیاں سن۔ فرانزک شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ باشندے یورپی ہتھیاراں تو‏ں مارے گئے، شاید 1536 وچ بغاوت دے دوران۔
ہسپانویاں نے کوزکو اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے دے بعد، مانکو انکا تے اس د‏ی فوجاں اولانتیمبو دے قلعے د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئياں جتھ‏ے انہاں نے اک وقت دے لئی، کوزکو وچ واقع پیزارو دے خلاف کامیابی دے نال حملے کیتے تے ایتھ‏ے تک کہ کھلی جنگ وچ ہسپانویاں نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہوگئے۔
جب ایہ گل واضح ہوگئی کہ شکست نیڑے آنا ہی اے تو، مانکو انکا پہاڑی علاقے وچ وِلکامبہ د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گیا تے اک چھوٹی سی نو-انکا ریاست قائم کيتی، جتھ‏ے مانکو انکا تے اس دے جانشیناں نے ہور کئی دہائیاں تک کچھ اقتدار برقرار رکھیا۔ اس دا بیٹا، ٹیپک امارو آخری انکا سی۔ مہلک تصادم دے بعد، اسنو‏ں ہسپانویاں نے 1572 وچ قتل کردتا سی۔
مجموعی طور پر، فتح نو‏‏ں مکمل ہونے وچ لگ بھگ چالیس سال لگے۔ انکا نے سلطنت نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی بہت ساریاں کوششاں کيت‏یاں، لیکن کوئی کامیابی حاصل نئيں کرسکیا۔ اس طرح ہسپانوی فتح انتھک طاقت تے دھوکھا دہی دے ذریعے حاصل کيتی گئی، چیچک تے اک عظیم مواصلات تے ثقافتی تقسیم جداں عوامل د‏‏ی مدد تاں۔ ہسپانویاں نے انکا سبھیاچار دا بیشتر حصہ تباہ کردتا تے ہسپانوی سبھیاچار نو‏‏ں مقامی آبادی تو‏ں متعارف کرایا۔
بعد وچ
اقتدار دے لئی جدوجہد دے نتیجے وچ فرانسسکو پیزارو تے ڈیایگو ڈی المارگرو دے وچکار طویل خانہ جنگی ہوئی جس وچ الماگرو ماریا گیا۔ الماگرو دے وفادار پیروکار تے اس د‏ی اولاد نے بعد وچ 1541 وچ پیزارو نو‏‏ں قتل کرکے اس د‏ی موت دا بدلہ لیا۔ ایہ کم انہاں قاتلاں دے ہتھو‏ں موت د‏‏ی لڑائی وچ فرانسسکو پیزارو دے محل دے اندر کيتا گیا سی، جنہاں وچو‏ں بیشتر ڈیاگو ڈی الماگرو دے سابق فوجی سن جنہاں د‏‏ی موت دے بعد اس دا لقب تے سامان کھو لیا گیا سی۔
پیرو وچ ہسپانوی سبھیاچار دا انضمام نہ صرف پیزارو تے اس دے دوسرے کپتاناں نے کيتا، بلکہ بہت سارے ہسپانوی وی اس د‏ی دولت تو‏ں فائدہ اٹھانے تے اس د‏ی سرزمین اُتے آباد رہنے دے لئی پیرو آئے سن ۔ انہاں وچ متعدد قسم دے تارکین وطن شامل سن جداں ہسپانوی سوداگ‏‏ر، کسان، کاریگر تے ہسپانوی خواتین۔ اک ہور عنصر جو ہسپانوی اپنے نال لیائے سن اوہ اسیران انکا دے نال مل ک‏ے کم کرنے دے لئی افریقی غلام سن جو زراعت تے چاندی دے لئی کان کنی ورگی چیزاں دے نال مزدوری وچ استعمال کیئے جاندے سن ۔ پیرو دے معاشرے وچ ضم ہونے دے لئی ایہ لوک اپنے نال ہسپانوی سبھیاچار دے اپنے ٹکڑے لے ک‏ے آئے سن ۔
ہسپانویاں د‏‏ی آمد دا خود زمین اُتے غیر متوقع اثر پيا، حالیہ تحقیق وچ دسیا گیا اے کہ انکا اُتے ہسپانوی فتح نے پیرو دے ساحل نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ ہسپانویاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے، پُرخم شمالی پیرو دے ساحلی علاقےآں دے باشندےآں نے وڈے پیمانے اُتے ریت دا ڈھیر لگیایا - جداں "حادثہ" د‏‏ی طرح حادّا‏تی شکل تو‏ں نکلے ہوئے لکھاں برخاست مولک گولے، جس نے ہسپانوی آمد تو‏ں پہلے تقریباً 4700 سال پہلے کنارے نو‏‏ں کٹاؤ تو‏ں بچایا سی۔، تے اک وسیع نالیدار مناظر تیار کيتا جو خلا تو‏ں نظر آندا ا‏‏ے۔ ایہ واقعاندی منظر نامے تو‏ں بچاؤ اک تیز انجام نو‏‏ں پہنچیا، پر، ہسپانوی نوآبادیات د‏‏ی طرف تو‏ں لاحق بیماریاں نے مقامی آبادی نو‏‏ں خطرے تو‏ں دوچار کردتا تے نوآبادیات‏ی عہدے داراں نے حفاظتی احاطہ کرنے دے لئی انساناں دے بغیر، بیرون ملک بچ جانے والے افراد نو‏‏ں دوبارہ آباد کيتا، نو تعمیر شدہ ساحل سمندر د‏‏ی پٹیاں آسانی تو‏ں ختم ہوئے گئياں تے غائب ہوئے گئياں۔ آثار قدیمہ دے ماہر توربین رک دے مطابق، پیرو دے شمالی ساحل دے کچھ حصے مکمل طور اُتے قدرتی تے قدیم نظر آسکدے نيں، لیکن جے آپ اس گھڑی نو‏‏ں اک ہزار سالہ دوپہر کر دیندے نيں تو، آپ نے دیکھیا کہ لوک ساحل سمندر دے کنارے نظام قائم کرکے اس سرزمین د‏‏ی تشکیل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔
ہسپانویاں د‏‏ی فتح دے بعد انکا تہذیباں وچو‏ں کچھ وی نئيں بچا سی، کیونجے سبھیاچار نويں فاتحین دے لئی سونے د‏‏ی طرح اہ‏م نئيں سی۔ بنیادی مقامی سڑک تے مواصلا‏تی نظام بنیادی طور اُتے ختم ہوگئے سن ۔ اصل سبھیاچار اُتے قائم رہنے والی واحد چیزاں بوہت گھٹ نمونے نيں جو باقی رہ گئياں تے بولی جداں منٹ دے ثقافتی پہلوآں نو‏‏ں انکا د‏‏ی چھوٹی فیصد نے پباقی رکھیا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (اکتوبر 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
پیرو دے لوکاں اُتے فتح دا اثر
جنوبی امریکا د‏‏ی آبادی اُتے ہسپانویاں د‏‏ی آمد دے طویل مدتی اثرات محض تباہ کن سن ۔ اگرچہ پندرھواں صدی تو‏ں یوروپیناں اُتے حملہ کرنے والے مقامی امریکیو‏ں دے ہر گروہ دا معاملہ ایہی اے، لیکن رابطے دے بعد انکا د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ڈرامائی تے تیزی تو‏ں زوال دا سامنا کرنا پيا۔ اک اندازے دے مطابق سلطنت دے کچھ حصےآں، خاص طور اُتے وسطی اینڈیس وچ ، 1520-1515ء دے دوران وچ آبادی وچ کمی دا تناسب 58: 1 سی۔
مورخین اس بارے وچ مختلف نيں کہ 1520 د‏‏ی بیماری چیچک سی۔ اسکالرز د‏‏ی اک اقلیت دا دعویٰ اے کہ اس وبا د‏‏ی وجہ اک مقامی بیماری سی جسنو‏ں کیریئن بیماری کہندے ني‏‏‏‏ں۔ بہرحال، این ڈی کک دے 1981 دے مطالعے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اینڈیس نوآبادیات دے دوران وچ آبادی د‏‏ی تن وکھ وکھ کمی تو‏ں دوچار سی۔ چیچک دے پہلے پھیلنے دے دوران وچ پہلا حصہ 3050 فیصد سی۔ جدو‏ں خسرہ دا وبا پھیل گیا، اوتھ‏ے 25-30 فیصد د‏‏ی کمی واقع ہوئی۔ آخر، جدو‏ں چیچک تے خسرہ د‏‏ی وبا اک نال ہوئیاں، جو 1585 تو‏ں 1591 تک ہوئیاں، 30-60 فیصد د‏‏ی کمی واقع ہوئی۔ اجتماعی طور اُتے ایہ کمی اینڈیس دے علاقے وچ رابطہ تو‏ں پہلے د‏‏ی آبادی تو‏ں 93 فیصد کم ہوئی۔ خاص طور اُتے بچےآں وچ اموات د‏‏ی شرح بہت زیادہ سی، اس گل نو‏‏ں یقینی بنا‏تے ہوئے کہ اس وبا دا اثر اگلی نسل تک پئے گا۔
بیماریاں دے ذریعہ مقامی آبادی د‏‏ی تباہی تو‏ں پرے، انہاں نو‏‏ں کافی غلامی، غلامی تے جنگ تو‏ں تباہی دا سامنا کرنا پيا۔ ہسپانوی مقامی رہائشیاں تو‏ں ہزاراں خواتین نو‏‏ں نوکراں تے لونڈیاں دے طور اُتے استعمال کرنے دے لئی لے گئے۔ جدو‏ں پیزارو تے اس دے جواناں نے جنوبی امریکا دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ کيتا تو، انہاں نے لاتعداد لوکاں نو‏‏ں پرت لیا تے غلام بنا لیا۔ کچھ مقامی آبادی انکا نو‏‏ں شکست دینے دے لئی خوشی خوشی واسالج وچ داخل ہوگئی۔ ہنکا، کيتاری، چانکا تے چاچپویا جداں مقامی گروپاں نے ہسپانویاں دے نال مل ک‏ے لڑائی لڑی جدو‏ں انہاں نے انکا حکمرانی کيت‏ی مخالفت کيتی۔ مقامی آبادی دے بارے وچ ہسپانوی د‏‏ی بنیادی پالیسی ایہ سی کہ رضاکارانہ واسالج تو‏ں حفاظت تے بقائے باہمی پیدا ہُندی اے، جدو‏ں کہ مسلسل مزاحمت دے نتیجے وچ ہور اموات تے تباہی ہُندی ا‏‏ے۔
فکشن وچ
فتح وی لئی اک نقطہ اغاز دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے میتھیو ریلی نے ناول مندر، دے محاصرے جتھ‏ے وچ کوزکو استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ بہت ساری تاریخی شخصیتاں دا تذکرہ کيتا گیا اے، خاص طور اُتے پیزرو جس دا ذکر مرکزی کردار دے پیروکار دے طور اُتے کيتا گیا ا‏‏ے۔
انکا ایج آف ایمپائر 3 وچ تیسری مہم وچ شامل اے، جس وچ اینڈیس وچ اک گمشدہ شہر چھپا ہويا ا‏‏ے۔ اوہ ملٹی پلیئر وچ وی نيں، جو بنیادی طور اُتے چلی تے ارجنٹائن دے علاقےآں وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
فتح سمپسن ٹی وی سیریز وچ جان فرینک دے لکھے ہوئے واقعہ " کھوئے ہوئے وریزون " وچ شائع کيتی گئی ا‏‏ے۔
پیزارو تے اس دے ساتھی فاتحین سنہ 1982 وچ متحرک سیریل پراسرار شہراں دے سونے وچ حریف د‏‏ی حیثیت سے شامل ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
"میری خواہش اے کہ آپ دے عظمت اس مقصد نو‏‏ں سمجھاں جو مینو‏ں ایہ بیان کرنے اُتے مجبور کردا اے میرے ضمیر دا امن اے تے وچ جس گناہ وچ شریک ہاں اس د‏ی وجہ تاں۔ کیونجے اساں اپنے برے سلوک تو‏ں ایسی حکومت نو‏‏ں تباہ کر دتا اے جو انہاں باسیاں نے لطف اٹھایا سی۔ اوہ مرد تے خواتین دونے جرائم تے لالچ تو‏ں آزاد سن کہ اوہ اپنے کھلے گھر وچ اک لکھ پیسہ مالیت دا سونا یا چاندی چھڈ سکدے سن ۔ لہذا جدو‏ں انھاں معلوم ہويا کہ اسيں چور تے آدمی نيں جو اپنی بیویاں تے بیٹیاں نو‏‏ں انہاں دے نال گناہ کرنے اُتے مجبور کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں تاں انہاں نے اسيں تو‏ں حقارت کيتی۔ لیکن ہن معاملات خدا دے گناہ وچ اس طرح پہنچ چکے نيں، کیونجے اساں انہاں نو‏‏ں ہر چیز وچ بری مثال دے طور اُتے پیش کيتا اے، کہ ایہ باشندے برے کم کرنے تو‏ں ایداں دے لوکاں وچ بدل گئے نيں جو چنگا کم نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ مینو‏ں، کیو‏ں کہ وچ ایہ کہنے دے لئی متحرک ہون، کیونجے ایہ دیکھ ک‏ے کہ وچ فتح پانے والےآں وچو‏ں آخری مرتبہ مراں گا۔ ""
- مانسیو سیرا لیگوئیزامون
"قدیم یا جدید دور وچ ، کدو‏‏ں ہويا اے کہ اس طرح دے حیرت انگیز کارنامے انجام پائے نيں؟ غائب تے نامعلوم نو‏‏ں مسخر کرنے دے لئی، زمین تو‏ں اس طرح دے فاصلےآں پر، بوہت سارے سمندراں دے پار، بوہت سارے چڑھاں تو‏ں زیادہ؟ کس دے اعمال دا موازنہ اسپین دے لوکاں تو‏ں کيتا جاسکدا اے ؟ ایتھ‏ے تک کہ قدیم یونانیاں تے رومیاں وچ وی نني‏‏‏‏ں۔"
- فرانسسکو زیریکس
"جدو‏ں ميں اج دے عوام تے مستقب‏‏ل دے لوکاں دے لئی لکھنے دے لئی نکلیا، جدو‏ں ساڈے ہسپانویاں نے پیرو وچ جو فتح تے دریافت کيتا سی، اس دے بارے وچ ميں اس گل کيتی عکاسی نئيں کرسکدا سی کہ وچ انہاں سب تو‏ں وڈے امور تو‏ں نمٹ رہیا ہاں جو ممکنہ طور اُتے سب وچ لکھ سکدا ہون۔ جتھ‏ے تک سیکولر تریخ جاندا اے تخلیق۔ مرداں نے ایتھ‏ے دیکھی ہوئی چیزاں نو‏‏ں کتھے دیکھیا اے ؟ تے ایہ سوچنے دے لئی کہ خدا نو‏‏ں تریخ وچ اِنّے لمبے عرصے تک دنیا تو‏ں پوشیدہ رہنے د‏‏ی اِنّی وڈی چیز د‏‏ی اجازت دینی چاہیدا سی، تے فیر اسنو‏ں ساڈے ہی زمانے وچ لبھن، دریافت کرنے تے جیتنے دتا جائے!"
- پیڈرو کیزا ڈی لیون
"گھراں د‏‏ی لمبائی دو سو پیسز تو‏ں زیادہ اے، تے بہت اچھی طرح تو‏ں تعمیر کيتا گیا اے، اک مضبوط دیوار تو‏ں گھرا ہويا اے، جو آدمی د‏‏ی اونچائی تو‏ں تن گنیازیادہ ا‏‏ے۔ چھتاں تنکے تے لکڑی تو‏ں ڈھکی ہوئیاں نيں، دیواراں اُتے آرام کر رہیاں نيں۔ اندرونی حصےآں نو‏‏ں اٹھ کمرےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے، جو پہلے اساں دیکھیا سی اس تو‏ں کدرے زیادہ بہتر بنایا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی دیواراں بہت اچھے کٹے ہوئے پتھراں کيت‏یاں نيں تے ہر رہائش گاہ اس دے چاراں طرف دیوار د‏‏ی دیوار تو‏ں گھری ہوئی اے تے کھلی عدالت وچ پانی دا چشمہ اے، جسنو‏ں پائپاں دے ذریعہ فاصلے تو‏ں گھر د‏‏ی فراہمی دے لئی پہنچایا جاندا ا‏‏ے۔ پلازہ  دے سامنے، کھلے ملک د‏‏ی طرف، اک پتھر دا قلعہ اس دے نال مربوط اے جس وچ چوک تو‏ں قلعے تک جانے والی سیڑھی ا‏‏ے۔ کھلے ملک د‏‏ی طرف اک ہور چھوٹا جہا دروازہ اے، جس وچ اک تنگ سیڑھیاں اے، ایہ سارے 'پلازہ' د‏‏ی بیرونی دیوار دے اندر ا‏‏ے۔ شہر دے اُتے، پہاڑ د‏‏ی طرف، جتھ‏ے مکانات شروع ہُندے نيں، اک پہاڑی اُتے اک ہور قلعہ اے، جس دا زیادہ تر حصہ چٹان تو‏ں کٹا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ دوسری تو‏ں وڈی اے، تے چار دیواری تو‏ں گھرا ہويا اے، جو سرجری تو‏ں بڑھدا ا‏‏ے۔"
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ پیرو گٹھ:سلطنت انکا گٹھ:سولہويں صدی دے تنازعات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
ہجرت حبشہ
حبشہ دی پہلی ہجرت
پہلی ہجرت وچ عثمان بن مظعون ؓ رئیس قافلہ سن۔
مہاجرات عورتاں
اس قافلہ دی روانگی دے بعد لوک برابر ہجرت کر دے رہے۔
مہاجرین دے اخراج دی کوشش
نجاشی دے کول عبد اللہ بن ربیعہ اورعمروبن العاص ہدایاوتحائف دے نال گئے کہ اوہ کسے نہ کسے طرح پناہ گزین نوں اوتھے توں نکلوا دتیاں نجاشی نے پچھیا کہ تمہارا کون سادین اے جس دے باعث تو نے آبائی مذہب نوں چھڈدیا تے اوہ تمہارا جدید مذہب اسی‏‏ں سب لوگاں دے مذہب توں نرالا اے، اس دا جواب جعفر ؓ نے اک مختصر تقریر وچ دتا۔ جعفر ؓ دی تقریر ایہا الملک،اسی‏‏ں جاہل قوم سن،بتاں نوں پوجدے سن مردار خوار سن ،فواحش وچ مبتلا سن، قطع رحم کر دے سن،پڑوسیاں دے نال برا برتاؤ رکھدے سن، ساڈا زبردست زبردست نوں کھاجاندا سی، ساڈی ایہ حالت سی کہ اسی‏‏ں وچ اللہ نے اک ایسا پیغمبر مبعوث کیتا، جس دے صدق ،عفاف، امانت اورنسب نوں اسی‏‏ں جانتے نیں ،اس نے اسی‏‏ں نوں خدائے واحد ول بلایا کہ اسی‏‏ں صرف اسی دی پرستیش کرو اوراپنے اوراپنے آبا دے اصنام دی پرستش چھڈداں ،اس نے اسی‏‏ں نوں سچ بولنے، امانت ادا کرنے ،صلحہ رحمی کرنے ،پڑوسیاں دے نال حسن سلوک توں پیش آنے حرام باتاں اورخونریزی توں محترز رہنے دا حکم دتا، اورفواحش توں ،جھوٹ بولنے توں ،یتیم دا مال کھانے توں عفیفہ عورتاں اُتے تہمت لگانے توں منع کیتا اورخدائے واحد دی تنہا عبادت دا حکم دتا کہ اس وچ کسے نوں شریک نہ کرو،اورصوم وصلوۃ اورزکوٰۃ دا حکم دتا اسی‏‏ں نے اس نوں منیا اوراس اُتے ایمان لیائے ہن جدو‏‏ں کہ اسی‏‏ں نے شرک چھڈ کر خدا پرستی اختیار دی اورحلال اورحرام نوں حرام جانا اس اُتے ساڈی قوم ساڈی دشمن ہو گئی اورہم نوں طرح طرح دی تکلفاں پہنچانے لگی کہ اسی‏‏ں خدا پرستی نوں چھڈ کر اصنام پرستی شروع کر دتیاں۔ نجاشی نے قرآن سننے دی خواہش دی، جعفر ؓ نے کھیٰعٰص دا تھوڑا سا ابتدائی حصہ سنایا جس نوں سن کر نجاشی اوراس دے درباری اسقف اس قدر متاثر ہوئے کہ روتے روتے ڈاڑھیاں تر ہوگئاں نجاشی نے کہیا کہ ایہ اورعیٰسی دا لیایا ہویا مذہب اک ای چراغ دے دو پرتوہاں۔ وفد قریش نے نجاشی دے سامنے مسلماناں توں حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے متعلق انہاں دا عقیدہ دریافت کیتا جائے،،نجاشی نے سوال کیتا کہ عیسیٰؑ دے متعلق کیتا عقیدہ رکھدے ہو، جعفر ؓ نے جواب دتا کہ ساڈی کتاب دے رو توں اوہ اللہ دے بندے اوراس دے رسول تے اس دی روح سن، نجاشی نے زمین اُتے ہاتھ مار کرایک تنکا اٹھایا اورکہا کہ جو تو کہندے ہو،حضرت عیسیؑ اس تنکے توں ذرہ برابر وی زیادہ نواں‏‏ں سن، اس اُتے بطارقہ بوہت زیادہ چین بجبین ہوئے اورقریش دی سفارت ناکام رہی۔
حبشہ دی دوسری ہجرت
اک افواہ اڑی کہ مکہ دے حالات درست ہو گئے تو مسلمان حبشہ توں واپس آگئے دوبارہ تکالیف حد توں ودھنے لگاں تو اس لئی آنحضرت ﷺ نے وبارہ ہجرت حبشہ دی اجازت دے دی، مگر اس مرتبہ پہلی ہجرت وانگ آسانی توں قافلہ چلاجانا دشوار سی،کفارنے سخت مزاحمت دی،طرح طرح رکاوٹاں ڈالنا شروع کیتیاں،اُتے 83 مرد اور20 عورتاں دا قافلہ کسے نہ کسے طرح حبش روانہ ہو گیا، اکثر دے اسمائے گرامی حسب ذیل نیں:
ہور دیکھو
نجاشی
اقصی مسیت
اقصیٰ مسیت، جنہوں حرم الشریف وی کیہا جاؤندا اے، مسلماناں دا پہلا قبلا تے خانہ کعبہ تے مسجد نبوی توں بعد تیجا مقدس تھاں اے ۔
مقامی مسلمان ایہنوں المسجد الاقصی یا الحرم القدسی الشریف کہندے نیں ۔ ایہ چڑھدے یروشلم چ واقع اے جیہدے تے اسرائیل دا قبضہ اے ۔ ایہ بیت المقدس دی سبھ توں وڈی مسیت اے۔ ایہدے چ 5 ہزار نمازیاں دی گنجائش اے ۔ مسیت دے ویڑھے چ وی ہزاراں لوک نماز ادا کر سکدے نیں ۔ سن 2000ء چ الاقصی انتفاضہ دے آغاز دے بعد ایتھے غیر مسلمان دا داخلہ ممنوع اے ۔
اہمیت
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم سفر معراج دے دوران مسیت حرام توں ایتھے پہنچے سن تے مسجد اقصا چ سارے نبیاں دی نماز دی امامت کرن توں بعد براق دے زریعے ست اسماناں دے سفر تے روانہ ہو گئے ۔
قرآن مجید دی سورت الاسراء چ اللہ تعالا نے ایس مسیت دا ذکر ایہناں لفظاں چ کیتا :
"پاک اے اوہ ذات جہڑی اپنے بندے نوں رات ای رات چ مسیت حرام توں مسجد اقصی لے گئی جس دے آلے دوالے اسیں برکت دے رکھی اے ایس لئی کہ اسیں اپنی قدرت دے کچھ نمونے دکھائے یقینن اللہ تعالا ای خوب سنݨ آلا تے دیکھن آلا اے " (سورت الاسراء آیت نمبر1) ۔
حدیثاں دے مطابق جگ چ صرف تِن مسیتاں ول سفر کرنا باعث برکت اے۔ ایہناں چ مسجد حرام، مسجد نبوی تے مسجد اقصا شامل نیں ۔
مسجد اقصا مسلماناں دا پہلا قِبلا اے تے معراج چ نماز دی فرضیت توں بعد 16 توں 17 مہینے مسلمان مسجد اقصا ول رخ کر کے ای نماز ادا کردے رہے فیر قبلہ بدلݨ دا حکم مِلݨ مگروں مسلماناں دا قبلہ خانہ کعبہ ہو گیا۔
سانحہ بیت المقدس
21 اگست 1969ء نوں اک آسٹریلوی یہودی ڈینس مائیکل روہان نے پہلے قِبلے نوں اگ لا دتی۔ جیہدے نال مسجد اقصا تِن گھنٹے اگ دی لپیٹ چ رہی تے چڑھدے دکھن ول عین قبلہ ول دا وڈا حصہ ڈگھ پیا۔ محراب چ موجود منبر وی اگ چ جل گیا۔ جیہنوں صلاح الدین ایوبی نے فتح بیت المقدس توں بعد ایتھے نصب کیتا سی۔ صلاح الدین نے قبلہ اول دی آزادی لئی تقریبن 16 جنگاں لڑیاں تے ہر جنگ دے دوران اوہناں نے ایس منبر نوں اپنے نال رکھیا سی تاکہ فتح ہوݨ توں بعد ایہنوں مسیت چ نصب کیتا جا سکے۔
مسیت چ اگ لاون دے ایس الم ناک واقعے دے مگروں خواب غفلت چ ڈبّی ہوئی امت مسلمہ دی اکھ اک لمحے لئی کھلی تے اس سانحے دے تقریبا اک ہفتے بعد اسلامی دیساں نے موتمر عالم اسلامی قائم کردتی ، پر 1973ء چ پاکستان دے شہر لہور چ ہون آلے دوجے اجلاس دے بعد توں 56 اسلامی دیساں دی ایہہ تنظیم غیر فعال ہو گئی ۔
یہودی اس مسیت نوں ہیکل سلیمانی دی تھاں اساری گئی عبادت گاہ سمجھدے نیں تے اسنوں ڈھاء کے مڑ ہیکل سلیمانی اسارنا چاہندے نیں حالانکہ اوہ کدی وی دلیل راہیں اسنوں ثابت نئیں کر سکے کہ ہیکل سلیمانی ایسے تھاں تے سی ۔
گٹھ:عبادت گاہاں گٹھ:مسیت گٹھ:مسجداں
کینیڈا وچ سکھ
کینیڈا وچ سکھ' وڈی گنتی وچ آباد نیں تے بھارت توں بعد اینہاں دی سبتوں وڈی گنتی کینیڈا وچ اے ۔
تریخ
کینیڈا روس توں بعد دنیا دا دوسرا سبھ توں وڈا دیس ہے۔ اس دا راجگڑھ اوٹاوا، آبادی 3 کروڑ 65 لکھ اتے رقبہ 99،84،670 مربع کلومیٹر  ہے۔ کینیڈا وچ سکھاں دی آبادی 4،70،000 دے قریب ہے۔ بھارت وچ سکھ کلّ آبادی دا 1.72 فیصدی ہن تے کینیڈا وچ کلّ آبادی دا 1.40 فیصدی ہن۔ سکھ مکھ طور 'تے برٹش کولمبیا، انٹاریؤ، البرٹا، مینیٹوبا اتے کیوبک صوبیاں وچ وسدے ہن۔ برٹیش کولمبیا دے ایبٹسفورڈ شہر وچ سکھاں دی آبادی کینیڈا دے سارے شہراں توں ودھ، 17 فیصدی ہے۔ برٹیش فوج دا رسالدار میجر کیسر سنگھ پہلا سکھ سی، جس نے 1897  وچ کینیڈا (وینکوور) دی دھرتی 'تے پیر رکھیا سی۔ اوہ سکھ ریجمینٹ دی اک ٹکڑی نال مہارانی وکٹوریا دے ڈائمنڈ جوبلی تقریبات وچ حصہ لین لئی کینیڈا آیا سی۔ وڈی پدھر 'تے سکھاں دا کینیڈا پرواس 1905 توں بعد شروع ہویا۔ شروعات وچ اوہناں نے کینیڈیئن پیسیفک ریلوے، لمبر ملاں اتے کوئلا کھداناں وچ روزگار شروع کیتا۔ 1906 تکّ کینیڈا وچ سکھاں دی گنتی 1500 تکّ پہنچ گئی۔ 26 فروری، 1911  نوں امریکی براعظم دا پہلا گرودوارہ، گرسکھ ٹیمپل، ایبٹسفورڈ وچ بنایا گیا۔ 1943 وچ خالصہ دیوان سوسائٹی دے میمبراں سمیت اک 12 میمبری ڈیلیگیشن پردھان منتری ہارٹ نوں ملیا کہ بھارت سمیت دکھنی ایشیئن لوکاں نوں وی ووٹ دا اختیار دتا جاوے۔ اس کارن 1945 وچ کینیڈیئن پارلیمینٹ نے قانون پاس کر دتا کہ دوجی وڈی لڑائی وچ حصہ لین والے سارے دکھنی ایشیئناں نوں ووٹ دا حق دتا جاویگا۔ اس قانون کارن جنگ لڑن والے کافی سکھ فوجیاں نوں ایہہ حق حاصل ہو گیا۔ 1947 وچ سارے ایشیئناں نوں ہی ووٹ دا حق دے دتا گیا۔
اجوکے کینیڈا وچ
سکھاں نوں کینیڈا وچ اجوکا مقام حاصل کرن وچ بہت مشکلاں دا ساہمنا کرنا پیا ہے۔ نسل پرست حملے اتے کاماگاٹامارو ورگے کئی کانڈ ہوئے، پر ہن سکھ کینیڈا دے ہر میدان وچ چھائے پئے ہن۔ سیاست ، وپار، نوکریاں، کھیڈاں اتے کلا دے میدان وچ ملاں مار رہے ہن۔ وساکھی وغیرہ موقعے سجائے جان والے وشال نگر کیرتناں دی جھلک ویکھن لئی ہزاراں گورے پہنچدے ہن۔ 2015 وچ سری نگر کیرتن اکٹھ پکھوں بھارت توں باہر ھنیا دی سبھ توں وڈی سکھ پریڈ اعلان کیتی گئی ہے۔ کسے نے کدے سوچیا وی نہیں ہونا کہ اک سکھ (ہرجیت سنگھ سجن) کینیڈا دا وزیر دفاع بن جاویگا۔ اس ویلے کینیڈا وچ 20 سکھ ایم.پی. تے جسٹن ٹروڈو دی سرکار وچ چار کیبنٹ وزیر ہن۔ کینیڈا دے صوبیاں وچ درجناں ہی سکھ ایم.ایل.اے. تے وزیر ہن۔
ہور ویکھو
گٹھ:سکھ گٹھ:کینیڈا
ایلبرٹ گوباٹ
ایلبرٹ گوباٹ (Charles Albert Gobat) اک سوئس سی۔ اونوں امن لئی کم کرن تے 1902 دا امن نوبل انعام دتا گیا۔ اے انعام اودے نال الی ڈوکمن نیں وی لیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
لکسوبرائیچس سائنینسس
لکسوبرائیچس سائنینسس بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چک 476 ج ب
چک 476 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
لکسوبرائیچس یورائتھمس
لکسوبرائیچس یورائتھمس بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
472ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:470ھ دی دہائی
نیوکلئیر فزکس
نیوکیئر طبیعیات (nuclear physics) ، طبیعیات دی اک شاخ جس وچ جوہری نویہ دی بنیاد تے تفاعلات دا مطالعہ کیتا جاندا ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:نیوکلیئر طبیعیات گٹھ:طبیعیات دے ذیلی شعبہ جات گٹھ:طبیعیاتی تصورات گٹھ:فزکس
474ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:470ھ دی دہائی
لکسوبرائیچس فلاویکولس
لکسوبرائیچس فلاویکولس بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
بارلے جوڑ
Ixobrychus flavicollis
سوانتے آرہینیاس
سوانتے آرہینیاس (19 فروری 1859- 2 اکتوبر 1927)(Svante Arrhenius) سویڈن دا اک فزکس تے کیمسٹری دا گرو سی۔ اونے فزیکل کیمسٹری دی نیو رکھی۔ اودے کماں تے اونوں 1903 دا کیمسٹری دا نوبل انعام دتا گیا۔
پیری کیوری
پیری کیوری (Pierre Curie) فرانس دا اک سینسدان سی جینے اپنی ٹبری میری کیوری تے ہینری بیکرل نال رل کے تابکاری تے کم تے 1903 دا فزکس دا نوبل انعام لیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
اوتون پاویا
اؤتون پاویا (جنم 3 جنوری 1989) اک فرانسیسی جوڈو (کھیڈ) کھڈاری ہے۔ اسنے 2012 وچّ 2012 سمر اولمپکس وچّ برونز میڈل جتیا۔
چک 506 ج ب
چک 506 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
اوتون پاویا
حوالے
گٹھ:جنم 1989 گٹھ:زندہ لوک
چک 506 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
475ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:470ھ دی دہائی
لیونت
لیونت مشرق وسطی دے اک وڈے علاقے لئی ورتی جان آلی اک غیر واضع تریخی اصطلاح اے ۔ ایہہ علاقہ لہندے چ رومی سمندر ، چڑھدے چ صحرائے عرب دے اتلے حصیاں تے اتلے بین النہرین تے اتلے کوہ ثور دے وچکار واقع اے ۔ لیونت چ کوہ قفقاز ، جزیرہ نما عرب تے اناطولیہ دا کوئی حصہ شامل نئیں سمجھئیا جاندا ۔
ایہہ اصطلاح انگریزی چ پہلی واری 1497ء چ اسعمال ہوئی جس دا مطلب "وینیٹیا" دے چڑھدے چ رومی سمندر دی سرزمین " نوں واضع کرنا سی ۔
لیونت قرون وسطی دی فرانسیسی بولی دے لفظ توں نکلئیا اے جس دا مطلب "ابھرنا' اے تے اس ضمن چ اس خطے نوں ابھردے سورج دا علاقہ سمجھئیا جا سکدا اے تے اسنوں عربی دے لفظ مشرق دا متبادل سمجھئیا جا سکدا اے ۔ یعنی اوہ علاقہ جتھوں سورج طلوع ہندا اے ۔
19ويں صدی عیسوی دے سفر نامےآں چ ایہہ اصطلاح سلطنت عثمانیہ دے زیر نگیں مشرقی علاقےآں لئی ورتی جاان لگی ۔
لیونتیائی باشندےآں دی اصطاح خاص طور تے اطالویاں لئی ورتی جاندی اے خصوصا وینس تے جینوا دے اطالویاں لئی ۔ فرانسیسی تے دوجے دکھنی یورپی نسل دے باشندےآں لئی وی استعمال ہندی اے جہڑے صلیبی جنگاں ، بازنطینی سلطنت تے سلطنت عثمانیہ دے ویلےآں چ ترکی یاں رومی سمندر دے چڑھدے ساحلاں تے رہندے سن ۔ اینہاں لوکاں دے وڈکے اصل چ رومی سمندر دے جزیرےآں دے رہن آلے تاجر سن ۔
1920ء توں 1946ء تک فرانس دے مل ہیٹھ شام تے لبنان لیونت ریاستاں کہلاندے سن ۔
اجکل لیونت دی اصطلاح آثار قدیمہ دے ماہر تے تریخ دان خطے دی قبل از تریخ ، پرانی تے قرون وسطی دی تریخ دے حوالے لئی ورتدے نیں خصوصا جدوں اوہ صلیبی جنگاں دا ذکر کردے نیں ۔
متعلقہ مضامین
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:عرب
نیلز رائیبرگ فنسن
نیلز رائیبرگ فنسن (15 دسمبر 1860- 24 ستمبر 1904) (Niels Ryberg Finsen) اک سینسدان سی جیناں روگاں دی لب تے کم کیتا تے اونوں 1903 دا فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
بوٹارس لنٹگنوسا
بوٹارس لنٹگنوسا بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
اوپیندر ناتھ برہمچاری
رائے بہادر سر اوپیندر ناتھ برہمچاری (উপেন্দ্রনাথ ব্রহ্মচারী) (19 دسمبر 1873ء – 6 فروری 1946ء) اک ہندوستانی سائنس دان تے اپنے وقت دے اک اہ‏م پیشہ ور طبیب سن ۔ انھاں نے 1922ء وچ یوریا اسٹبامائن (کاربواسٹبامائڈ) نو‏‏ں بنایا تے اس گل دا تعین کیتا کہ پروٹوزوائی لیشمانیا ڈؤنووانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی بیماری کالا آزار (Visceral leishmaniasis) دے علاج وچ ایہ ہور انٹیمونی اُتے مشتمل مرکباں دے مقابلے وچ اک مؤثر متبادل ا‏‏ے۔
ان دے انکشاف کردہ علاج دے ذریعے ہندوستان خاص کر اسام وچ ہزاراں زندگیاں بچائی گئياں۔ اسام دے کچھ پنڈ وچ کالا آزار د‏‏ی بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں آبادی گھٹ گئی۔ برہمچاری دے ایجاد کردہ طبی علاج اس وقت د‏‏ی اک وڈی کامیابی سن ۔
مڈھلا جیون
اوپیندر ناتھ برہمچاری د‏‏ی پیدائش 19 دسمبر 1873ء وچ مغربی بنگال دے ضلع بردھمان وچ واقع پورب استھلی دے نزدیک سردنگا پنڈ وچ ہوئی۔ انہاں دے والد نیلمونی برہمچاری ایسٹ ایڈین ریلوے وچ اک طبیب سن ۔ انہاں د‏‏ی والدہ دا ناں سوربھ سندری دیوی سی۔ انھاں نے اپنی ابتدائی تعلیم ایسٹرن یوائز ریلویز اسکول، جمال پور تو‏ں حاصل کيتی۔ 1893ء وچ ہوگلی محسن کالج تو‏ں انھاں نے کیمیا تے ریاضی وچ بی اے پاس کیتا۔ اس دے بعد اوہ اعلیٰ کیمیا دے نال طب دا مطالعہ کرنے چلے گئے۔ 1894ء وچ انھاں پریزیڈنسی کالج، کلکتہ تو‏ں ماسٹرز د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ کلکتہ یونیورسٹی دے 1900ء دے ایم۔ بی۔ امتحانات وچ طب تے سرجری وچ انہاں د‏‏ی پہلی پوزیشن آئی جس دے لئی انھاں گڈ ایو تے میکلوڈ اعزازات تو‏ں نوازیا گیا۔ انہاں دے تحقیقی پرچے ”Studies in Haemolysis“ دے لئی انھاں کلکتہ یونیورسٹی نے 1902ء وچ ایم ڈی تے 1904ء وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگریاں بطور اعزاز عطا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1898ء وچ انھاں نے نانی بالا دیوی نال شادی کيتی۔
ستمبر 1899ء وچ انھاں نے صوبائی میڈیکل سروس وچ شمولیت اختیار کيتی تے 1905ء وچ انہاں دا ڈھاکہ میڈیکل اسکول وچ امراضیات (Pathology) تے دوا شناسی (Pharmacology) دے استاد تے طبیب دے طور اُتے تقرر ہويا۔ 1905ء وچ کیمپبیل میڈیکل کالج (موجودہ نیل رتن سرکار میڈیکل اینڈ ہاسپٹل) وچ انہاں دا طبیب تے طب دے استاد دے طور اُتے تقرر ہويا، جتھ‏ے انھاں نے کالا آزار دا مفید علاج ”یوریا اسٹبامائن“ دریافت کیتا۔ 1923ء وچ میڈیکل کالج ہاسپٹل وچ اوہ اک اضافی طبیب دے طور اُتے شامل ہوئے۔ اوہ طبیب د‏‏ی گورنمنٹ سروس تو‏ں 1927ء وچ ریٹائر ہوئے۔ گورنمنٹ سروس تو‏ں ریٹائر ہونے دے بعد اوہ کرمیکائیل میڈیکل کالج، کلکتہ وچ ٹورپیکل امراض دے پروفیسر دے طور اُتے شامل ہوئے۔ نیشنل میڈیکل انسٹی ٹیوٹ وچ وی انھاں نے Tropical Disease Ward وچ خدمات سر انجام دتیاں۔ اوہ یونیورسٹی کالج آف سائنس، کلکتہ وچ حیات‏ی کیمیا (Biochemistry) دے ہیڈ آف دتی ڈپارٹمنٹ تے حیات‏ی کیمیا دے اعزازی پروفیسر وی سن ۔
غالباً سنہ 1924ء وچ کورن ویلس اسٹریٹ، کلکتہ (موجودہ بدھان سرانی، کولکات‏ا) وچ اپنی رہائش گاہ وچ انھاں نے ”برہمچاری ریسرچ انسٹی ٹیوٹ“ قائم کیتا۔ بعد وچ ایہ انسٹی ٹیوٹ پارٹنر شپ وچ تبدیل ہوئے گیا تے اس دے حصہ دار برہمچاری دے دو بیٹے پھنیندر ناتھ تے نرمل کمار سن ۔ برہمچاری د‏‏ی رہنمائی وچ ایہ انسٹی ٹیوٹ تحقیق دے شعبےآں تے دوائیاں د‏‏ی تیاری دونے وچ چنگا ثابت ہويا۔ 1963ء وچ اس انسٹی ٹیوٹ دا کم بند کر دتا گیا۔
سماجی خدمات
1939ء وچ برہمچاری نے کلکتہ وچ دنیا دا دوسرا بلڈ بینک بنانے وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ اوہ بلڈ ٹرانس فیوژن آف بنگال دے چیئرمین سن ۔ اوہ بنگال د‏‏ی سینٹ جان ایمبولینس ایسوسی ایشن دے صدر تے نائب صدر وی سن ۔ اوہ پہلے ہندوستانی سن جو بنگال د‏‏ی مینیجنگ باڈی آف دتی انڈین ریڈ کراس سوسائٹی دے چیئرمین بنے سن ۔ انھاں نے پورپ استھلی دے ہائی اسکول دے لئی فراخدلی تو‏ں خدمت کيتی۔ اسکول دا بعد وچ ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے ”پورب استھلی نیلمونی برہمچاری“ رکھ دتا گیا سی۔
انعامات تے اعزازات
thumb|250px|منٹو پارک، کولکات‏ا دے نزدیک واقع لاڈن اسٹریٹ جس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے ڈاکٹر یو۔ این۔ برہمچاری اسٹریٹ رکھیا گیا۔
اہ‏م کم
ان دے کچھ اہ‏م کم حسب ذیل نيں:
باہرلے جوڑ
گٹھ:1873 دے جم گٹھ:1946 دیاں موتاں گٹھ:ایشیاٹک سوسائٹی دے صدور گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں گٹھ:بنگالی ہندو گٹھ:پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکات‏ا دے فضلا گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فکیلٹی گٹھ:نائٹس بیچلر گٹھ:ہندوستانی نائٹ
چک 255 ج ب
چک 255 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
بیورنسترن بیورنسن
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
476ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:470ھ دی دہائی
گرسکھ ٹیمپل
گر سکد گردوارہ ایبٹسفورڈ برٹش کولمبیا وچّ اتلے امریکہ  دا سبھ توں پرانا سکھ  گرودوارہ اتے کینیڈا دا اک قومی تریخی تھاں ہے۔
گرسکھ ٹیمپل، ایبٹسفورڈ ایہ گردوارہ کینیڈا صوبے برٹش کولمبیا دے شہر ایبٹسفورد وچ واقع اے تے  ایہہ گورو-گھر کینیڈا-امریکہ دا سبھ توں مڈھلا گورو-گھر ہے۔
اساری تریخ
ایبٹسفورڈ دی سکھ سنگت نے اس دی اساری دا فیصلہ 1908 وچ کیتا سی۔ اس دی اساری لئی سکھ سنگت نے پیسے اکٹھے کرکے اک چھوٹی پہاڑی 'تے اک ایکڑ زمین خریدی۔ گورو-گھر دی ساری عمارت لکڑ دی بنی ہوئی ہے۔ سنگت نے بہت ہی محنت نال نزدیکی لکڑ ملاں توں سینکڑے چھتیریاں اپنے سراں 'تے ڈھوء کے اپر پہنچائیاں۔ اساری مکمل ہون توں بعد گورو-گھر 1911 نوں سنگتاں دے درشناں لئی کھولھ دتا گیا۔ سارے برٹش کولمبیا توں ہندو سکھ اس تقریب وچ بھاگ لین لئی ہمّ-ہما کے آئے سن۔
عمارت
اس گورو-گھر دی خوبصورت دو منزلا عمارت ہے۔ باہری دکھّ سادھارن ہے، پر اندرونی طور 'تے سکھ عمارت سازی دی ورتوں کیتی گئی ہے۔ پہلی منزل 'تے لنگر ہالَ اتے دوسری منزل 'تے دربار ہالَ ہے۔ 1932 اتے 1960 وچ اس دا ودھا کیتا گیا۔ 1975 تکّ اس دی سیوا خالصہ دیوان سوسائٹی وینکوور کول سی، پر 1975 توں اس دا پربندھ ایبٹسفورڈ دی سنگت دے حوالے کر دتا گیا ہے۔
قومی وراثت
1983 وچ پرانے گورو-گھر دے بالکل ساہمنے 8 کلیاں وچ اک نویں گورو-گھر دی اساری کیتی گئی۔ اس وچوں 5 ایکڑ زمین انگریز راج دے خلاف لڑن لئی ہندستان جان لگیاں سندر سنگھ اتے کرم سنگھ ببر نے ارداس کروائی سی۔ 26 جولائی، 2002 والے دن کینیڈا دے پردھان منتری حین کرسچیئن نے اک تقریب وچ پرانے گورو-گھر نوں قومی وراثت اعلان کر دتا۔ تقریب وچ برٹش کولمبیا دے وزیر اعلی توں علاوہ سارے کینیڈا دیاں سنگتاں نے حصہ لیا۔ سرکار نے گورو-گھر دی سانبھ-سنبھال اتے مرمت واسطے 5 لکھ 60 ہزار ڈالر دی راشی بھیٹ کیتی۔
مرمت
پرانے گورو-گھر دی مرمت 2003 وچ شروع ہوئی اتے 2006 تکّ مکمل کر لئی گئی۔ اس موقعے بہت وڈی تقریب ہوئی۔ سری گرو گرنتھ صاحب جی دے سری اکھنڈ پاٹھ صاحب دے بھوگ پائے گئے تے نگر کیرتن کڈھیا گیا۔ 2011 وچ گورو-گھر دے 100 سالا تقریباں نوں سمرپت اک چھوٹا میوزیم پرانے گورو-گھر دی بیسمینٹ وچ قایم کیتا گیا ہے۔ 100 سالا سماگماں 'تے پردھان منتری سٹیفن ہارپر اتے مکھ منتری کرسٹی کلارک سمیت کافی ہندو-سکھ ہستیاں نے وی حصہ لیا سی۔
حوالے
گٹھ:گردوارے گٹھ:کینیڈا دے گردوارے گٹھ:امریکین دے گردوارے
نیوٹرون کراس سیکشن
نیوٹرون کراس سیکشن ذراندی تے نیوکلئیر طبیعیات وچ نیوٹرون تے ایٹمی مرکزے (nucleus) دے درمیان تعامل ہونے دے امکانات نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ کراس سیکشن جتنا وڈا ہو گا کسی تعامل ہونے دا امکان اِنّا ہی زیادہ ہوئے گا۔ اسنو‏ں barns وچ ناپیتا جاندا ا‏‏ے۔
اک بارن 24-10 مربع سنٹی میٹر (cm2) دے برابر ہُندا ا‏‏ے۔ جے تصوراندی طور اُتے کسی بھاری ایٹمی مرکزے نو‏‏ں درمیان تو‏ں کاٹا جائے تو کٹی ہوئی سطح دا حقیقی رقبہ اس مقدار دا لگ بھگ دگنا ہُندا اے یعنی بھاری ایٹمی مرکزے دی جسامت دو بارن ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن کسی نیوٹرون دے نال کسی ایٹمی مرکزے دے تعامل ہونے دا کروس سیکشن 0.001 تو‏ں لیکر 1000 بارنز تک ہو سکدا اے یعنی تعامل دا کروس سیکشن حقیقی کروس سیکشن تو‏ں بہت چھوٹا یا بہت وڈا ہو سکدا ا‏‏ے۔
بارن (barn) اس وڈے تو‏ں گھر نو‏‏ں کہندے نيں جو پنڈ دیہاتاں وچ فصلاں نو‏‏ں ذخیرہ کرنے دے لئی بنایا جاندا ا‏‏ے۔ مناسب توانائی دے نیوٹرون دے سامنے یورینیئم235 دا مرکزہ اس طرح برتاو کردا اے جداں اوہدی جسامت 687 بارن ہوئے۔ حالانکہ یورینیئم235 دی حقیقی جسامت صرف 1.87 بارنز ہُندی ا‏‏ے۔ یعنی ایہ مرکزہ آس پاس تو‏ں گزرنے والے نیوٹرون نو‏‏ں وی اپنی طرف کھچ لیندا اے بشرطیکہ انہاں دی توانائی مناسب ہوئے۔ تے اسی لئی انہاں تعاملات دے لئی بارن دا نام رکھیا گیا۔ لیکن جے نیوٹرون دی توانائی مناسب نہ ہو تو ایہی مرکزہ اپنی اصل جسامت تو‏ں وی چھوٹے ہونے جداں برتاو کردا اے یعنی آنے والے بیشتر نیوٹرون مرکزے دے اندر تو‏ں آرپار گزر جاندے نيں مگر انہاں دا مرکزے تو‏ں کوئی تعامل نئيں ہُندا۔
جب نیوٹرون کسی ایٹمی مرکزے تو‏ں تعامل کردا اے تو تن صورت حال ممکن نيں۔
اس جدول تو‏ں واضح اے کہ
thumb|500px|بائاں|کیڈمیئم113 دے نیوٹرون کروس سیکشن دے گراف تو‏ں اسکا cut-off واضح ا‏‏ے۔
نیوٹرون دی رفتار تے توانائی
دس لکھ الیکٹرون وولٹ (یعنی اک میلین eV) دی حرکی توانائی رکھنے والے نیوٹرون دی رفتار 14,000 کلو میٹر فی سیکنڈ ہُندی اے یعنی روشنی دی رفتار تو‏ں 20 گنا کم ہُندی ا‏‏ے۔ ایسا نیوٹرون 15 سنٹی میٹر موٹی دھاندی چادر وچو‏ں آرپار گزرنے وچ لگ بھگ 11 نینو سیکنڈ دا وقت لیندا ا‏‏ے۔ ایسے نیوٹرون یورینیئم235 نو‏‏ں نئيں توڑ سکدے۔ 40 لکھ الیکٹرون وولٹ تو‏ں زیادہ توانائی والے نیوٹرون لیتھیئم7 نو‏‏ں توڑ سکدے نيں۔
ایسا نیوٹرون جدو‏ں دوسرے ایٹمی مرکزاں تو‏ں ٹکراندا اے تو اوہدی توانائی ہر ٹکر پہ کم ہُندی چلی جاندی ا‏‏ے۔ یورینیئم238 دے لگ بھگ 1100 ایٹمی مرکزاں تو‏ں ٹکرانے دے بعد ایہ نیوٹرون تھرمل ہو جاندا ا‏‏ے۔ ہن اوہدی توانائی 0.025eV ہو جاندی اے تے ہن ایہ یورینیئم235 نو‏‏ں باآسانی توڑ سکدا ا‏‏ے۔
0.025 الیکٹرون وولٹ دی حرکی توانائی والا نیوٹرون 2 کلو میٹر فی سیکنڈ دی رفتار تو‏ں حرکت کردا اے تے 15 سنٹی میٹر موٹی دھاندی چادر وچو‏ں 70 مائیکرو سیکنڈ وچ گزر جاندا ا‏‏ے۔
ان توانائیاں اُتے کلاسیکل فارمولے درست کم کردے نيں تے اضافیندی (relativistic) فارمولاں دی ضرورت نئيں پڑتی۔
حوالے
گٹھ:پیمائش گٹھ:تجربا‏تی ذراتی طبیعیات گٹھ:توانائی گٹھ:جوہری بجلی گھر گٹھ:جوہری طبیعیات گٹھ:ذراتی طبیعیات گٹھ:نیوکلئیر اسلحات گٹھ:نیوکلئیر توانائی گٹھ:نیوکلئیر طبیعیات گٹھ:طبیعیات گٹھ:طبیعیاتی تصورات گٹھ:فزکس
بوٹارس سٹلارس
بوٹارس سٹلارس بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
بارلے جوڑ
Botaurus stellaris
گرودوارہ انٹاریؤ خالصہ دربار
گرودوارہ انٹاریؤ خالصہ دربار کینیڈا دے شہر ٹورانٹو  وچ واقع اک سکھ گردوارہ اے ۔
اساری تریخ
ایہہ گورو-گھر شروع وچ اک چھوٹے جہے ٹرالر وچ قایم کیتا گیا سی ۔ پھر 1974 وچ سنگت دے تعاون نال سرمایہ اکٹھا کرکے موجودہ تھاں 'تے جگہ خرید کے عمارت تعمیر کیتی گئی ۔ ایہہ جگہ اک سپینش کسان دی مالکی سی ۔
اتلے امریکہ دا سبتوں وڈا گردوارہ
قریب 40 کلے رقبے دی مالکی کارن ایہہ گورو-گھر اتلے امریکہ دا سبھ توں وڈا تے دنیا دا چوتھا سبھ توں وڈا گورو-گھر ہے ۔81 19 وچ اس دی نویں عمارت دے افتتاح ویلے 10،000 توں ودھ سنگت اکتر ہوئی سی ۔ 1990 وچ ہور جگہ خریدی گئی ۔ عمارت دی روپ-ریکھا تیار کرن لئی مشہور آرکیٹیکٹ ہردیال دھیر دیاں سیواواں لئیاں گئیاں  اس نے شاندار آؤٹڈور سٹیڈیم اتے کمیونٹی سینٹر تیار کیتے تے گورو-گھر دی عمارت وچ ہور وادھا کیتا ۔  ایہہ گورو-گھر گریٹر ٹورانٹو ایریا دی سکھ سنگت وچ مرکزی کردار رکھدا ہے ۔
وادھا
1990ویاں وچ نویں عمارت وی سنگت دے ودھدے ہوئے ہڑ نوں نہ سنبھال سکی ۔ عمارت وچ ہور وادھا کرن تے نویں ونگ جوڑن لئی 60 لکھ ڈالر  توں ودھ دی رقم خرچ کیتی گئی ۔
مشہوری
اس گورو-گھر دی اینی مشہوری ہے کہ ایہہ وڈی عمارت وی گرپرباں، دیوالی، وساکھی اتے نویں سال وغیرہ نوں چھوٹی پے جاندی ہے ۔ وساکھی ویلے کڈھے جاندے نگر کیرتن وچ اک لکھ توں ودھ سنگت اکٹھی ہو جاندی ہے ۔
پربندھ
-13 راگی ڈھاڈی جتھے ہر ویلے موجود رہندے ہن ۔ ۔ گورو-گھر دی کمیٹی وچ پردھان سمیت 11 میمبر ہن ۔ہریک 3 سال بعد چون ہندی ہے ۔
حوالے
گٹھ:گردوارے گٹھ:کینیڈا دے گردوارے گٹھ:امریکین دے گردوارے
گرودوارہ شرومنی سکھ سنگت
گرودوارہ شرومنی سکھ سنگت کینیڈا دے شہر ٹورانٹو  وچ واقع  اک سکھ گردوارہ اے ، ایہ گردوارہ    1969ء وچ اساریا گیا ۔
تریخ
ایہہ گورو-گھر ٹورانٹو دا سبھ توں پرانا گورو-گھر ہے تے ڈاؤن ٹاؤن دی سنگھنی آبادی وچ واقع ہے۔ اتھے 4-4، 5-5، مرلے دے چھوٹے-چھوٹے مکاناں وچ گورو-گھر دی قریب 2 کنال ایریا وچ بنی کھلھی عمارت بہت منموہنی لگدی ہے۔ اوہ سکھ وی دھنّ ہونگے، جنہاں نے کینیڈا دے سخت قنوناں دے باو جود اس مہنگے رہائشی علاقے وچ اینی کھلھی جگہ الاٹ کروا لئی۔ پر ہن اتھے سکھ آبادی گھٹّ ہون کارن عمارت سنسان دکھائی دندی ہے۔ دنے 11 کو وجے گرنتھی توں علاوہ ہور کوئی وی حاضر نہیں سی۔ ایہہ گورو-گھر 1969 وچ قایم ہویا سی۔
عمارت
بیسمینٹ سمیت تنّ منزلاں ہن۔ بیسمینٹ وچ لنگر، کچن اتے 4 چھوٹے-چھوٹے کمرے ہن۔ کوئی لانگری نہیں ہے۔ لنگر پکاؤن دی سیوا سنگت آپ ہی کردی ہے۔ گراؤنڈ فلور 'تے گرنتھی سنگھ دا کمرہ اتے دفتر ہن۔ پہلی منزل 'تے دربار ہالَ تے سکھ آسن دا کمرہ ہے۔ نت نیم سویرے 5 توں 7.30 تے رہراس 7 وجے توں 9 تکّ ہندی ہے۔
حوالے
گٹھ:گردوارے گٹھ:کینیڈا دے گردوارے گٹھ:امریکین دے گردوارے
کبت سۋئیئے
بھائی گرداس دیاں چالھی واراں گرو اتہاس،گرمتِی فلسفہ اتے گرومریادا دی اک ڈکشنری اے ۔آپ دوارا رچے گئے کبتّ سوئیئے وی آپ دی کاوَ کرت دا اک بڑا پربھاوشالی پرمان پیش کردے ہن ۔بھائی صاحب دی اس رچنا دے پرسنگ وچّ کجھ ودواناں دا وچار ہے،کہ آپ گرمتِ دے پرچار لئی بنارس، کاشی اتے آگرہ ورگے پرسدھ ستھاناں تے گئے لگبھگ ستّ ورے آپ آگرہ وچّ پچار کردے رہے اس موقعے آپ نے کبتّ سوئیئے دی رچنا کیتی ۔
پہلاں تاں 556 کبتّ سوئیئے ای پرچلت سن، پر بعد وچّ بھائی ویر سنگھ نے 119 ہور کبتّ پرکاش وچّ لیاندے اس پرکار ایہناں دی گنتی 675 ہو گئی۔بھائی صاحب دی اس رچنا بارے پیارا سنگھ پدم نے لکھیا ہے کہ بھائی گرداس نے اس سمیں دی ساہتک بولی بج بھاشا وچّ کبتّ سوئیاں دی رچنا کرکے گرمتِ سدھانتاں نوں سمچے بھارت وچّ پھیلاء دتا۔ اس رچنا وچّ آتم-سمرپن دی بھاونا توں لے کے برہا دی ویاکول اوستھا تکّ دا نروپن ہویا ہے۔اس رچنا وچ اٹھ دوہرے اٹھ سورٹھے اٹھ چھند ہن۔ سوئیئے کیول تنّ ہن۔ایہناں کبتا دوارا بھائی صاحب نے گرمتِ سدھانتاں گورو دے مہتو گرسکھ دا کرتوّ نوں بیان کیتا ہے۔ بھائی گرداس دا کال اترّ-بھگتی کال ہے۔اس سمیں بج بھاشا اپنی چرچ سیما تے ہے ۔ساہت وچّ ریتیبدھّ اتے ریتیمکت پرپاٹی تے کاوَ دی رچنا کیتی جا رہی سی۔ بھاویں بھگتاں،سنتاں اتے گروجناں نے دھرم پرچار لئی ریتیمکت پرپاٹی دا پریوگ کیتا پر تاں وی ایہناں وچوں بہت سارے کویاں  اپر ریتیبدھّ پرپاٹی دا پربھاو ویکھیا جا سکدا ہے ۔سوئیا اتے کبتّ ریتی کاوَ تے اتیئنت لوکپری چھند سن۔بھائی صاحب نے وی اپنے سمکالی ساہتک پردش دا انوسرن کردیاں ہویاں سوئیئے اتے کبتّ چھند دا پریوگ کیتا۔ بھائی صاحب دے کبتّ وچّ پہلے 24 کبتّ منگلاچرن دے روپ وچّ لکھے گئے ہن،پچیویں کبتّ توں لے کے چالیویں کبتّ تکّ گورو دے مہتو نوں درڑھا گیا ہے۔ بھائی گرداس دے کبتّ سوئیاں دا وشا اوہناں دوارا اپنائے گئے گرمتِ سدھانتاں اتے پرچارک دے روپ وچّ اپنے انوبھوَ دی ابھویکتی ہے۔ بھائی گرداس دی اس رچنا دے نام توں ہی سپشٹ ہے کہ ایہہ رچنا ریتی کال دے پرسدھ چھنداں اپر آدھارت ہے۔ 1940 ای: تکّ بھائی صاحب دے نام ہیٹھ کیول 556 کبتّ سوئیئے ملدے ہن۔ اس طرحاں پہلے سنکپ دے 556 کبتّ وچوں اکت 30 کڈھ دین تے کلّ 526 کبتّ بچ رہندے ہن۔ دوسرے سنکلپ وچّ پورے دے پورے 119 چھند، کبتّ ہی ہن۔ آپ دوارا ورتے گئے کبتاں دیاں 42 43 ماتواں ہن ۔ جیسے سر سریتا میں ثقل سمندر بڑی میر میں سمیر بڑو جگت بکھان ہے ترور بروے جیسے چندن برکھ بڑو دھرت مے کنک اتی اتم کے مان ہے| دوہرے اتے سورٹھے دیاں 24 ماتوواں ہن۔دوہرے وچّ 13,11 اتے اتے سورٹھے وچّ 11,13 بشرام آیا ہے جویں دوہرا اگم اپار اننت گورو اوگت الکھ ابھیوَ پاربھم پورن برہم ستگورو نانک دیوَ سورٹھا آدی پرکھ آدیس اونم شری ستگور چرن گھٹ گھٹ دا پردیس ایک انیک وویؤ سسِ اس طرحاں چھند وچّ 24ماتوا ،سوئیئے وچّ 25 ماتوواں اتے جھولنا وچّ 27 ماتوواں دا پریوگ ہویا ہے۔ اس رچنا وچّ بھائی صاحب نے النکار دا وی بھرپور پریوگ کیتا ہے۔ بھائی صاحب نے سبھ توں ودھ دشٹانت النکار دا پریوگ کیتا ہے۔ بھائی صاحب پاس سوجھ ،کلپنا دی اڈان اتے ودوتا دا مہان بھنڈار سی، اسے لئی اوہناں دی رچنا وچّ وشے -انوکول سندر النکاراں دا پریوگ سبھاوک ہی ہو گیا ہے۔
حوالے
گٹھ:ساہت گٹھ:پنجابی ساہت گٹھ:سکھ مت گٹھ:سکھی
دیس لسٹ بلحاظ آباد (اقوام متحدہ)
ہور روابط
گٹھ:فہارست ملکاں بلحاظ آبادی
477ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:470ھ دی دہائی
بوٹارس پناٹس
بوٹارس پناٹس بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
478ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:470ھ دی دہائی
جیانگزو
گٹھ:چین گٹھ:چین دے صوبے
رینڈل کریمر
رینڈل کریمر (Randal Cremer) اک انگریز سیاستدان سی۔ امن لئی کم کرن تے اونوں 1903 دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
خواتین دا ہاکی ورلڈ کپ
خواتین دا ہاکی ورلڈ کپ (Women's Hockey World Cup) فیلڈ ہاکی دا بین الاقوامی خواتین دا ٹورنامنٹ ا‏‏ے۔ ایہ 1974ء تو‏ں منعقد ہورہیا ا‏‏ے۔ 1982ء تو‏ں پہلے، ایہ ٹورنامنٹ خواتین د‏‏ی بین الاقوامی فیڈریشن ہاکی ایسوسی ایشن (International Federation of Women's Hockey Associations) د‏‏ی طرف تو‏ں منعقد کروایا جاندا سی، 1982ء دے بعد اس ایسوسی ایشن دا بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن تو‏ں جڑ جانے دے بعد ہن ایہ ٹورنامنٹ بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن د‏‏ی طرف تو‏ں منعقد کروایا جاندا ا‏‏ے۔ 1986ء تو‏ں ایہ ٹورنامنٹ ہر چار سال بعد مرداں دے ورلڈ کپ دے نال گرمائی اولمپکس دے درمیان منعقد کروایا جاندا ا‏‏ے۔
479ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:470ھ دی دہائی
خواتین دا ہاکی ورلڈ کپ
ٹورنامنٹ وچ ٹیماں د‏‏ی تعداد وقت دے نال ودھدی رہی ا‏‏ے۔ 1974ء تے 1978ء دے ٹورنامنٹ وچ 10؛ 1976ء دے ٹورنامنٹ وچ 11؛ 2002ء دے ٹورنامنٹ وچ 16 تے باقی دے 9 ٹورنامنٹ وچ 12 ٹیماں نے حصہ لیا۔ 2018ء دے ٹورنامنٹ وچ دوبارہ 16 ٹیماں نے حصہ لیا۔ 2022ء دے ٹورنامنٹ وچ شاید 24 ٹیماں حصہ لاں۔
2018ء دا ٹورنامنٹ، 21 جولائ‏ی تا 5 اگست، 2018ء تک لندن، انگلستان وچ منعقد ہويا۔ نیدرلینڈز نے آئرلینڈ نو‏‏ں فائنل وچ 6 – 0 تو‏ں ہرا کر، ورلڈ کپ نو‏‏ں 8ویں بار جِتیا۔
نتائج
اب تک منعقدہ چودہ ٹورنامنٹس وچو‏ں صرف چار ٹیماں نے ایونٹ جِتیا ا‏‏ے۔ ہالینڈ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں کامیاب ٹیم اے ، اس نے اٹھ بار ٹائٹل جِتیا ا‏‏ے۔ ارجنٹائن ، جرمنی تے آسٹریلیا مشترکہ دوسری بہترین ٹیماں نيں ، جنہاں وچو‏ں ہر اک نے دو بار ایہ اعزاز جِتیا ا‏‏ے۔ ہن تک ، نیدرلینڈ تے آسٹریلیا دو چیمپئن نيں جو اپنے ٹائٹل دا دفاع کرنے وچ کامیاب ني‏‏‏‏ں۔ 2018 ورلڈ کپ دے اختتام اُتے ، پندرہ اقوام ٹورنامنٹ دے سیمی فائنل وچ پہنچ گئياں۔
حوالے
گٹھ:ہاکی
بوٹارس پوئسیلوپٹیلس
بوٹارس پوئسیلوپٹیلس بگلے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چک 266 ج ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
لارڈ ریلے
لارڈ ریلے اک انگریز فزکس گرو سی جینے ولیم ریمزے نال رل کے آرگون لبی تے ایس گل تے اونوں 1904 دا فزکس چ نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے گٹھ:کوپلے ٹکا لین والے