cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
۲۔ الریاض النضرة ،ج ۲/ ۱۲قیل لعمر و هو بالموقف ، من خلیفتک بعدک ؟ قال : عثمان بن عفان ۔
۳۱۱ سیف دے علاوہ کيتی گئی روایت وچ شوریٰ د‏‏ی داستان
بلاذری نے انساب الاشراف ۱ وچ تے ابن سعد نے طبقات ۲ وچ روایت کيتی اے کہ عمر بن خطاب نے اک جمعہ نو‏‏ں خطبہ پڑھیا تے پیغمبر تے ابوبکر دا ذکر کيتا فیر کہیا؛ ميں نے خواب وچ دیکھیا کہ اک مرغا مینو‏ں چونچ ماررہیا سی ، میرے خیال وچ اس دتی تعبیر اسک‏‏ے سوا کچھ نئيں اے کہ میری موت نزدیک اے تے دوسری طرف تو‏ں کچھ لوک میرے تو‏ں کہہ رہے نيں کہ اپنے بعد والے خلیفہ نو‏‏ں نامزد کراں ، البتہ خداوند عالم اپنے د ین ، اپنے خلیفہ اوراپنے اس ہدف نو‏‏ں ضائع ہونے نئيں دے گا جس دے لئی پیغمبر نو‏‏ں بھیجیا سی۔ جے جلدی میر ی موت آگئی تاں خلافت شش رکنی شوریٰ وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں ملے گی جسنو‏ں شوریٰ والے رائے دین گے تے ایہ چھ افراد اوہی نيں جنہاں تو‏ں رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم رحلت دے وقت راضی سن ، وچ جاندا ہاں کہ اس کم دے بارے وچ مجھ اُتے اعتراض کيتا جائے گا ، لیکن تسيں لوکاں نو‏‏ں توجہ کرنا چاہیدا کہ اعتراض کرنے والے اوہی لوک نيں جنہاں نو‏ں ميں نے زبردستی اسلام دے دائرے وچ داخل کيتاہے جے انہاں نے ایسا اعتراض کيتا تاں اوہ دشمن اسلام نيں ۔
ابن عبدالبر ۳ دوو سنداں دے نال روایت کردا اے کہ جدو‏ں عمر ابن خطاب زخمی ہوئے تاں انہاں تو‏ں کہیا گیا : یا امیر المؤمنین ! کيتا چنگا ہُندا اگراپنے بعد خلیفہ کومقرر کردیندے تاں انھاں نے کہیا: جے ميں توانو‏‏ں اپنے حال اُتے چھوڑداں تے ایہ کم تواڈے سپرد کرداں تو؟ اس لئی کہ جو میرے تو‏ں بہتر تھاا س
۱۔ انساب الاشراف ،ج ۵ ص ۱۵۔ ۱٦۔
۳۔العقد الفرید ، ج۳/ ٧۳
۳۱۲ نے ایسا ہی کيتا اے تے اگرآپ لوکاں دے لئی خلیفہ نامزد کراں تاں وی میرے تو‏ں بہتر سی اس نے وی ایسا ہی کيتاہے جے اس وقت ابو عبیدہ جراح زندہ ہُندے تاں وچ یقینا انھاں اپنا جانشین بنا دیندا تے جے خداوند عالم میرے تو‏ں اس سلسلہ وچ پوچھدا تاں وچ کہندا کہ ميں نے تیرے پیغمبر تو‏ں سنیا اے کہ اوہ کہندے سن : ابو عبیدہ اس امت کاامین ا‏‏ے۔
اور جے ابوحذیفہ دا آزادکردہ غلام ، سالم زندہ ہوتاتو اسنو‏ں اپنا جانشین قرار دیندا تے خدا دے اعتراض دے جواب وچ کہندا کہ ميں نے تیرے پیغمبر تو‏ں سنیا اے کہ فرماندے سن : بے شک سالم خداکو ایسا دوست رکھدا سی کہ جے خدا تو‏ں خوف وی نہ رکھدا تاں وی گناہ نئيں کردا ،کہیا گیا: کیو‏ں عبداللہ نو‏‏ں اپنا جانشین نئيں بنا‏تے وہ، جدو‏ں کہ دیانت و فضل تے اسلام وچ پیش قدم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی صلاحیت مسلم اے ۔ کہیا: خطّاب دے بیٹےآں دے لئی ا تنا ہی کافی اے کہ انہاں وچو‏ں صرف اک شخص امت محمد دے بارے وچ حساب دے، وچ کتنا خوشحال ہاں کہ اس محاسبہ تو‏ں سالم نکل آیا نہ نفع کمایا تے نہ نقصان ، فیر انہاں تو‏ں سوال ہويا ،کہ کاش کسی نو‏‏ں معین کردے ؟ کہیا : جو گل ميں نے کہی اسک‏‏ے دے لئی آمادہ کيتا اے کہ آپ لوکاں د‏‏ی فرمان روائی دے لئی کسی نو‏‏ں معین کراں گا تے امید رکھدا ہاں کہ اوہ آپ لوکاں نو‏‏ں راہ حق د‏‏ی طرف راہنمائی کريں گا ، ایہ کلمات کہندے ہوئے علی علیہ السلام د‏‏ی طرف اشارہ کيتا فیر وادھا کردے ہوئے کہیا: لیکن ميں نے مصلحت اس وچ سمجھ کہ اپنی زندگی وچ نیزمرنے دے بعد وی اس کم د‏‏ی ذمہ داری اپنے سرنہ لاں(۱)
۱۔العقد الفرید، ج ۳/ ٧۳۔
۳۱۳ بلاذری نے عمرو بن میھون تو‏ں روایت کيتی اے کہ اس نے کہیا؛ وچ عمر دے زخمی ہونے دا شاہد سی ، اس دے بعد اک مفصل حدیث ذکر کيتی اس دے بعد کہیا؛ عمر نے کہیا، علی علیہ السلام ، عثمان ، طلحہ و زیبر ، عبد الرحمان بن عوف تے سعد بن ابی وقاص نو‏‏ں میرے پاس بلالاؤ انہاں چھ افراد وچو‏ں علی علیہ السلام تے عثمان دے علاوہ کسے ہور نال گل نئيں کيت‏‏ی ، علی علیہ السلام تو‏ں کہیا؛ یا علی ! شاید ایہ لوک آپ دے بارے وچ معلومات کرنا تے پہچاننا چاھدے نيں کہ آپ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے رشتہ دار نيں تے آنحضرت صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے داماد ہونے دا شرف وی رکھدے نيں تے خداوند عالم ٰ نے آپ نو‏‏ں فقہ و دانش وچ اک بلند مقام عطا کيتا اے جے آپ نے اس کم د‏‏ی باگ ڈور اپنے ہتھ وچ لی تاں تقویٰ نو‏‏ں ہتھ تو‏ں جانے نہ دینا ، اس دے بعد عثمان نو‏‏ں بلیا ک‏ے اس تو‏ں کہیا؛ اے عثمان ! شاید ایہ لوک تیرے حق نو‏‏ں جان لاں کہ آپ پیغمبر دے داماد سن اوربہت سن رسیدہاں ، جے حکومت تیرے ہتھو‏ں وچ آئی تاں خدا تو‏ں ڈرنا تے ابو معیط دے خاندان (عثمان دے رشتہ دار) نو‏‏ں ملت د‏‏ی گردن اُتے سوار نہ کرنا اسک‏‏ے بعد کہیا: صہیب نو‏‏ں میرے پاس بلاؤ ، جدو‏ں اوہ حاضر ہواتو ا تو‏ں ایويں حکم دتا : تن دن تک لوکاں د‏‏ی امامت د‏‏ی مسئولیت تیرے ذمہ اے تے انہاں چند افرادکو کسی گھر وچ بیٹھ کر شوریٰ نو‏‏ں تشکیل دینا چاہے ، جے متفقہ طور اُتے انہاں نے اپنے وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں معین کرلیا، تاں جو وی اس د‏ی مخالفت کرے اس دا سر قلم کردینا جدو‏ں ایہ لوک عمر تو‏ں رخصت ہوک‏ے چلے گئے توعمر نے کہیا: جے خلافت دے کم نو‏‏ں ’ ’ اجلح“ (وہ مرد جس دے سر دے اگلے حصہ دے بال کم ہاں مقصود علی سی) دے ہتھ سونپاں گے تاں اوہ لوکاں د‏‏ی احسن طریقہ ےسے رہبری کريں گا تے منزل مقصود تک پہنچائے گا(۱)
ابن سعد وچ وی تقریباً اس قسم د‏‏ی روایت اے ۔
الریاض النضرہ وچ وی عمرو بن میمون نے جو کچھ عمر تو‏ں علی دے بارے وچ نقل کيتا اے اس دے بعد آیا اے : صاحب صحیح ، نسائی نے ایہ روایت نقل کيتی اے اورا س وچ وادھا کيتا اے : کيتا اچھے لوک ہون گے جے خلافت د‏‏ی باگ ڈور نو‏‏ں کشادہ پیشانی والے شخص نو‏‏ں سونپتے تاں اوہ اس وقت دیکھو گے کہ کس طرح اوہ انھاں حق اُتے چلنے اُتے مجبور کريں گا اگرچہ اوہ ہمیشہ تلوار لئے ہوئے ہوئے گا :للّه درّهم انہاں ولّوها الاصلع کیف یحملهم علی الحق و انہاں کان السیف علی عنقه ۔
ميں نے کہیا: جے اس دے بارے وچ ا س قسم د‏‏ی لیاقت دا تجربہ رکھدے ہں تاں خلافت نو‏‏ں اس دے حوالہ کیو‏ں نئيں کردے ؟
اس نے کہیا؛ جے ميں مرگیا تے ایہ کم لوکاں اُتے چھوڑکے چلا گیا تاں میرے تو‏ں پہلے کسی نے ایسا کيتا اے جو میرے تو‏ں افضل تھا(۲)
بلاذری نے انساب الاشراف وچ اپنی سند تو‏ں واقدی تو‏ں نقل کيتا اے کہ عمر اپنی جانشینی دے بارے وچ گفتگو کررہے سن اُنہاں تو‏ں کہاگیا کہ کیو‏ں عثمان دے بارے وچ کچھ نئيں کہندے ہو؟
۱۔الریاض النضرة، ج ۲/ ص ٧۲۔
۲۔ الریاض النضرة،ج ۲/ ص ٧۲۔
۳۱۵ اس نے کہیا: جے ميں ایساکراں تاں عثمان، ابو معیط د‏‏ی اولاد نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی گردن اُتے سوار کردے گا ۔
کہیا گیا : زبیر دے بارے وچ کیہ خیال اے ؟
اس نے کہیا: اوہ راضی حالت وچ مؤمن صفت اے او رغضب د‏‏ی حالت وچ کافر۔
کہیا گیا : طلحہ ؟
اس نے کہیا: اس د‏ی ناک آسمان تک لمبی اے تے اس دا مقعد پانی وچ اے
کہیا گیا : سعد؟
اس نے کہیا؛: اوہ اک لشکر د‏‏ی سرکردگی دا سزاوارہے مگر دسويں حصہ د‏‏ی فرمانروای اس دے لئی زیادہ اے ۔
کہیا گیا : عبد الرحمان ؟
اس نے کہیا: جے اوہ اپنے اہل و عیال کوادارہ کرسک‏‏ے تاں کافی اے ۔
ابن میمون تو‏ں روایت اے کہ عمر نے شوریٰ نو‏‏ں چھ افرد پرچھوڑدتا تے کہیا عبید اللہ بن عمر وی آپ لوکاں دے نال اے لیکن اوہ امیدوار بننے دا حق نئيں رکھدا اے (۱)
بلاذری نے کتاب انساب الاشراف، ج ۵/ ص ۱۸ وچ ابو مخنف تو‏ں روایت کيتی اے: عمر بن خطاب جدو‏ں زخمی ہوئے تاں اس نے عبد للہ بن جدعان دے آزاد کردہ غلام صہیب نو‏‏ں حکم دتا تو‏ں کہ مہاجر و انصار دے بزرگاں نو‏‏ں عمر دے پاس بلالائے جدو‏ں اوہ سب اس دے پاس جمع ہوئے توعمرنے انہاں تو‏ں کہیا:
۱۔ انساب الاشراف ،ج ۵ ص ۱٧۔
جس وقت عمر ایہ احکا‏م جاری کررہے سن ، طلحہ بن عبد اللہ ” سراہ“ وچ اپنے کھیت وچ سی تے مدینہ وچ موجود نہ سی ۔
لہذا عمر نے کہیا: ا گر طلحہ انہاں تاں دناں دے جلسہ دے دوران آگیا تاں بہتر ورنہ اس دا انتظار نہ کرنااور کم نو‏‏ں اگے بڑھانا۔ جس اُتے وی اتفاق ہواس د‏ی بیعت کرنا جو وی اس د‏ی مخالفت کرے اس دا سر تن تو‏ں جدا کرنا۔
راوی کہندا اے کہ اک قاصد نو‏‏ں طلحہ دے پاس بھیجاگیا تو‏ں کہ فوری طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں مدینہ پہنچادے لیکن اوہ اس وقت مدینہ پہنچیا جدو‏ں عمر اس دنیا تو‏ں جاچکے سن تے لوکاں نے عثمان د‏‏ی بیعت کرلئی سی اورطلحہ اپنے گھر وچ بیٹھیا رہااور بولا :
کیا مجھ جداں اُتے رائے تھونپی جاسکدی اے ؟
۳۱٧ لہذا عثمان طلحہ دے پاس آئے ، طلحہ نے انہاں تو‏ں کہیا؛ جے ميں شوریٰ د‏‏ی رائے قبول نہ کراں تاں کیہ تسيں خلافت نو‏‏ں واپس کردوگے(۱)
اس نے کہیا: جی ہاں
بلاذری انساب الاشراف وچ روایت کردے ہوئے کہندا اے : عمر نے حکم دتا کہ اقلیت نو‏‏ں اکثریت دے تابع رہنا چاہیدا تے جو کوئی وی تسيں لوکاں د‏‏ی مخالفت کرے اس دا سر قلم کردو ۳ ابو مخنف تو‏ں روایت کيتی گئی اے کہ عمر نے شوری دے ارکان نو‏‏ں حکم دتا کہ تن دن تک اپنے کم وچ مشورہ کرن جے دو افراد نے اک دے حق وچ تے دوسرے دو افراد نے دوسرے دے حق وچ رائے دیدی تاں شوریٰ د‏‏ی رائے گیری دوبارہ انجام دتی جائے جے چارافراد نے کسی اک دے حق وچ رائے دتی تے اک نے
۱۔انساب الاشراف ،ج ۵ والعقدا لفرید ج ۳/ ٧۳۔
۲۔العقدا لفرید ، ج ۳/ ۲۰۔
۳۱۸ رائے مخالف دتی تاں چار افراد د‏‏ی رائے دے تابع ہونا چاہیدا تے جے ووٹ دو ،دو یا تن تین کرکے تقسیم ہوجائےں تاں اس طرف نو‏‏ں ترجیح دتی جانی چاہیدا جس وچ عبدا لرحمان بن عوف شامل ہوئے ، کیونجے اس د‏ی دیانت تے رائے زیادہ مورد اعتماد اے جو اسنو‏ں مسلماناں دے لئی اختیار کرے اوہ امین اے (۱) عقد الفرید وچ وی تقریباً ایہی مضمون آیا اے (۱)
ابن سعد نے اک دوسری روایت وچ ذکر کيتاہے کہ عمر نے کہیا؛ جے آراء دو اورتین وچ تقسیم ہوئے تاں اس طرف عبدالرحمان بن عوف ہواس دتی اطاعت کرن ، اس دے فرمان اُتے کان دھرنا تے حکم دا انتظار کرنا(۲)
اک دے ہتھ وچ د یدتا تاں اپ نو‏‏ں اسک‏‏ے تابع رہنا چاہیدا(۳)
۱۔ انساب الاشراف ،ج ۵/ ۱۸۔
۲۔العقد الفرید ،ج ۳/ ٧۴۔
۳۔ طبقا ت ابن سعد ،ق ۱ ج ۳ ص ۴۳۔
۳۱۹ ہتھ وچ بیعت دے عنوان تو‏ں دیدتا تاں تسيں وی بیعت کرو(۱)
اور اسلم تو‏ں روایت کيتی گئی اے کہ عمر بن خطاب نے کہیا جس د‏‏ی عبدالرحمان بیعت کرے تسيں وی اس د‏ی بیعت کرو اورجو بیعت تو‏ں انکار کرے اس دا سر قلم کردو(۲)
ان تمام روایتاں تو‏ں معلوم ہُندا کہ خلیفہ نے انتخاب دے کم نو‏‏ں فقط عبد الرحمان بن عوف دے ہتھ وچ سونپیا سی تے چھ رکنی شوریٰ صرف کم نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی سی تے دوسرےآں نو‏‏ں عمرکے ولی عہد د‏‏ی خواہ ناخواہ بیعت کرنی چاہیدا تے ایہ منصوبہ علی علیہ السلام دے نقطہ نظر تو‏ں وی پوشیدہ نئيں سی ، کیونجے بلاذری روایت کردا اے کہ علی نے جدو‏ں عمر د‏‏ی گل نو‏‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی حمایت وچ سنیا جنہاں دے نال عبدا لرحمان بن عوف ہوئے تاں اپنے چچا عباس تو‏ں اس حکم د‏‏ی شکایت کردے ہوئے کہیا: خدا د‏‏ی قسم کم ساڈے ہتھ تو‏ں نکل گیا ۔
عباس نے کہیا: میرے بھتیجے ! ایہ گل کتھے تو‏ں معلوم ہوئی ؟
علی علیہ السلام نے کہیا؛ اس لئی کہ سعد اپنے چچیرے بھائی عبدالرحمان د‏‏ی مخالفت نئيں کريں گا تے عبدالرحمان عثمان دا دوست تے اس دا داماد اے اس صورت وچ ا ن وچو‏ں کوئی اک دوسرے د‏‏ی مخالفت نئيں کريں گا ، بالفرض جے طلحہ و زبیر مینو‏ں اپنااپنا اووٹ دیداں چونکہ عبدالرحمان ہور تن افرد دے نال ہوئے گا اس طرح طلحہ و زبیر د‏‏ی موافقت مینو‏ں کوئی فائدہ نئيں پہنچائے گی(۳)
۱۔ انساب الاشراف ،ج ۵ ص ۱۵۔
۲۔ کنز ل العمال ،ج ۳/ ۱٦۰۔
۳۔ کنز العمال ،ج ۳/ ص ۱٦۰ بایعولمن بایع عبدالرحمن بن عوف فمن ابی فاضربوا عنقہ ۔
۳۲۰ سعد نے کہیا: جے میرے تو‏ں چاہندے ہوئے کہ وچ تیرے حق وچ ووٹ داں تے عثمان نو‏‏ں نہ داں تب توماں مؤافق ہاں ، لیکن جے چاہندے ہوئے کہ کم عثمان دے ہتھ وچ د یدتا جائے تاں ، علی علیہ السلام اس تو‏ں سزاوا تر نيں او رماں انھاں عثمان تو‏ں لائق تر جاندا ہاں ۔
راوی کہندا اے ؛ ابو طلحہ انہاں دے نزدیک آیا تے انھاں مجبور کيتا کہ جِنّا جلد ممکن ہوسک‏‏ے شوریٰ کاکم نپٹالو۔
عبد الرحمان نے کہیا: اے جماعت ! عجیب گل اے کہ وچ مشاہدہ کرتاہاں تسيں لوک اس کم دے بارے وچ لالچ دکھارہے ہوئے لیکن کم نو‏‏ں یقینی بنانے وچ تاخیر کررہے ہوئے ! خدا توانو‏‏ں بخش دے لگدا اے جداں کہ تسيں وچو‏ں ہر اک دے سر وچ خلیفہ بننے دا خیال موجود اے ؟
ابو طلحہ اس صورتِ حال نو‏‏ں دیکھ ک‏ے روپڑااور کہیا: انہاں دے بارے وچ میرا گمان تے تصور ایہ تھاکہ اس لالچ دے برخلاف مشاہدہ ہوئے خاص کر وچ ڈرتاتھا کہ کوئی وی اک دوسرے دے دباؤماں نہ آک‏ے مسئلہ نو‏‏ں اک دوسرے دے سر تھونپاں گے، فیر بلاذری مدائنی تو‏ں روایت کردا اے عمر نے اپنے بیٹے نو‏‏ں شوریٰ وچ شامل کيتا اس شرط اُتے کہ اسنو‏ں ووٹ دینے دا حق ہوئے گا امیدوار بننے دا نئيں ۔
ابو الحسن مدائنی کہندا اے ؛ ابن عمر نے اس شرط اُتے شوریٰ وچ شرکت نئيں کيت‏‏ی(۱)
ابی مخنف تو‏ں روایت کردا اے جدو‏ں عمر نو‏‏ں دفن کيتا گیا تے صہیب بن سنان نےاس دتی نماز جنازہ
۱۔ انساب الاشراف ،ج ۵ ص ۲۱۔
۳۲۱ پڑھی اوراصحاب شوریٰ نے اس رات جلسہ منعقد کرنے تو‏ں پرہیز کيتا ور جدو‏ں صبح ہوئی تاں ابو طلحہ نے انھاں بحث و تمحیص دے لئی بیت المال دے مقام اُتے جمع کيتا ۔
راوی کہندا اے: جدو‏ں عبدالرحمان نے دیکھیا کہ ہر اک سرگوشی کرنے وچ لگیا اے تے ہر اک اس گل کيتی کوشش وچ لگیا اے کہ دوسرے نو‏‏ں خلافت دے عہدے تو‏ں محروم کردے ، اس نے انہاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا؛ حضرات ! وچ ا ور سعد آپ چار افراد دے حق وچ کنارہ کشی کردے نيں لیکن اس شرط اُتے کہ تسيں چار افراد وچو‏ں اک ناں وچ منتخب کراں ، مذاکرات کافی طولانی ہوئے نيں لوک منتظر نيں کہ انتخاب دا نتیجہ اعلان ہوجائے تو‏ں کہ اپنے خلیفہ تے امام نو‏‏ں پہچان لاں ہور قصبےآں دے باشندے وی ايس‏ے دے انتظار وچ بیٹھے نيں اوہ واپس اپنے گھراں نو‏‏ں جانا چاہندے نيں سب نےاس دتی اس تجویز تو‏ں اتفاق کيتا صرف علی علیہ السلام نے موافقت نئيں کيت‏‏ی تے کہیا جدو‏ں تک نہ دیکھاں
اسی اثناء وچ ابو طلحہ آیا ، عبدالرحمان نے اپنی تجویز اس دے سامنے پیش کيت‏‏ی تے وادھا کيتا کہ علی دے علاوہ اس اُتے سب متفق نيں ۔
ابو طلحہ نے علی تو‏ں مخاطب ہوکرکہیا : اے ابوالحسن تسيں جاندے ہوئے کہ ابو محمد عبد الرحمان تواڈے تے تمام مسلماناں دے نزدیک مورد اعتماد اے تسيں کیو‏ں اس د‏ی مخالفت کردے ہوئے۔
اسک‏‏ے بعد علی علیہ السلام نے عبدالرحمان بن عوف نو‏‏ں قسم دلائی کہ اپنی مرضی دے مطابق عمل نہ کرے،بلکہ حق نو‏‏ں مقدم قرار دے ک‏ے لوکاں دے فائدے د‏‏ی کوشش کرے تے اپنے رشتہ داراں د‏‏ی طرفداری نہ کرے ، عبدالرحمان نے وی قسم کھادی ۔
اس دے بعد علی علیہ السلام نے کہیا: انتخاب کرو، کامیاب رہو گے ! ایہ قضیہ بیت المال د‏‏ی جگہ اُتے انجام پایا ، کہیا گیا اے کہ روداد مسور بن مخزمہ دے گھر اُتے واقع ہوئی اس دے بعد عبد الرحمان نے انہاں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں وڈی وڈی تے شدید قسماں دلاواں تے انہاں تو‏ں عہد و پیمان لیا کہ جس کسی د‏‏ی وی اوہ بیعت کرے دوسرے لوک مخالفت نئيں کرن گے تے جو وی مخالفت کرنا چاہے دوسرے لوک عبد الرحمان د‏‏ی حمایت کرن گے ، ايس‏ے صورت وچ سب نے حلف لیا ، اس دے بعد عبد الرحمان نے علی علیہ السلام دے ہتھ نو‏‏ں پھڑ کر انہاں تو‏ں کہیا: اپنے خدا تو‏ں عہدو پیمان کرن کہ جے ميں نے آپ د‏‏ی بیعت کيتی تاں آپ اولاد ابی طالب نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی گردن اُتے سوارنئيں کرن گے تے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی سیرت اُتے کمی بیشی دے بغیر عمل کرو گے تے اس وچ کِسے قسم د‏‏ی کوتاہی نئيں کرن گے۔
۳۲۲ علی علیہ السلام نے کہیا: وچ ہرگز خدا تو‏ں ایسا عہد وپیمان نئيں کراں گا جسنو‏ں نہ خود انجام دے سکےآں تے نہ کوئی تے کون اس دعویٰ دا حق رکھدا اے کہ اوہ سیرت رسول خدا اُتے عمل کريں گا؟ لیکن جس چیز دا ميں عہدکردا ہاں اوہ ایہ اے کہ جتھے تک میری سعی و کوشش دے دائرے وچ ہوئے تے امکانات مینو‏ں اجازت داں تے اپنے فریضہ نو‏‏ں تشخیص داں گا ، سیرت رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے مطابق انجام داں گا۔
عبد الرحمان نے جدو‏ں ایہ جواب سناتو علی علیہ السلام دا ہتھ چھوڑدتا تے اس دے بعد عثمان د‏‏ی حلف برداری دا کم انجام پایا تے اس تو‏ں عہد و پیمان لے لیاکہ بنی امیہ نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی گردن اُتے سوار نہ کرے تے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم ، ابو بکر تے عمر د‏‏ی سیرت اُتے چلے تے کسی قسم د‏‏ی مخالفت نہ کرے، عثمان نے وی انھاں شرائط اُتے قسم کھالی علی علیہ السلام نے کہیا: ابو عبدالله (عثمان) ! جو تسيں چاہندے سن اوہ تینو‏ں دیدتا گیا ، اپنا حال بہتر جاندے ہوئے ، اس دے بعد عبدالرحمان دوبارہ پلٹ گیا تے علی علیہ السلام دا ہتھ پھڑ کر عثمان نو‏‏ں دتی گئی قسم د‏‏ی طرح علی علیہ السلام تو‏ں فیر پیشکش کیت‏‏ی یعنی رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم ، ابو بکر تے عمر د‏‏ی سیرت د‏‏ی مخالفت نہ کرن گے ۔
علی علیہ السلام نے کہیا: وچ ا پنے اجتہاد اُتے عمل کرنے دا عہدکردا ہاں ۔
عثمان کہندا سی : جی ہاں اس عہد و پیمان اُتے وچ عمل کراں گا جس طرح شدید ترین عہد وپیمان نو‏‏ں خداوند عالم نے اپنے انبیاء تو‏ں لیا تے عہد کردا ہاں کہ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم ، ابو بکر تے عمر د‏‏ی سیرت تو‏ں کسی قسم د‏‏ی مخالفت نئيں کراں گا اوراسک‏‏ے انجام دینے وچ کوتاہی نئيں کراں گا۔
۳۲۳ اس دے بعد عبدالرحمان نے عثمان د‏‏ی بیعت کرکے اس دے نال ہتھ ملایا ، شوری دے ارکان نے وی بیعت کيتی ، علی علیہ السلام جو اس وقت تک کھڑے سن ، بیٹھ گئے ، عبد الرحمان نے علی علیہ السلام تو‏ں کہیا: بیعت کرو ورنہ سر تن تو‏ں جدا کرداں گا ، عبدالرحمان نے جس وقت ایہ گل علی علیہ السلام تو‏ں کہی ، عبد الرحمان دے علاوہ کسی تے دے ہتھ وچ تلوار نئيں سی ، بعض لوکاں نے کہیا علی علیہ السلام غضبناک حالت وچ مجلس تو‏ں اٹھیا کر چلے گئے تے اصحاب شوریٰ علی علیہ السلام دے پِچھے چلے تے انہاں دے نزدیک پہنچ ک‏ے کہیا: بیعت کرو، ورنہ اسيں تیرے نال لڑاں گے ، علی علیہ السلام انہاں دے نال پلٹے تے عثمان د‏‏ی بیعت کيتی(۱)
بلاذری نے واقدی تو‏ں روایت کيتی تے کہیا: جدو‏ں انہاں نے عثمان د‏‏ی بیعت کيتی تاں عثمان باہر آیا تو‏ں کہ لوکاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے تقریر کرے ، اس دے بعد خدا د‏‏ی حمد و ثنا د‏‏ی تے گل نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے کہیا: اے لوگو ! کسی وی مرکب اُتے سوار ہونے وچ ابتداء وچ مشکل ہُندی اے اس دے بعد ساڈے سامنے انتہائی مشکل دن نيں ، جے ميں زندہ رہیا تاں آپ لوکاں دے لئی اک تقریر کراں گا ، وچ اج تک خطیب نئيں سی ، تے خدا مینو‏ں تقریر کرنا سکھادے گا ۲
ابن عبدربہ کہندا اے : عثماں من جملہ انہاں افراد وچو‏ں سی جو تقریر کردے وقت اضطراب تے غلطی دا شکار ہُندے سن ایہ عثمان سی جس نے کہیا: اے لوکاں) تو‏ں آخر حدیث۔ ۳
البیان و التبیین “ وچ اے کہ عثمان منبر پرگئے اورخطاء و غلطی تو‏ں دوچارہوئے تاں کہیا : اے لوگو! بے شک ابو بکر تے عمر ایتھ‏ے دے لئی خطبہ آمادہ کردے سن تو‏ں آخر حدیث۔
ابو مخنف تو‏ں روایت اے ، جدو‏ں عثمان منبر پرگئے ، کہیا؛ اے لوگو ! ایہ اوہ جگہ اے جس دے لئی ميں نے خطبہ آمادہ نئيں کيتا اے اورتقریر نئيں کيت‏‏ی اے ، انشاء اللہ جلدی ہی واپس آک‏ے تقریر کراں گا۔
۱۔ انساب الاشراف ،ج ۵/ ص ۲۱ دے بعد ۔
۳۲۴ ہور روایت کيتی گئی اے کہ عثمان منبر پرگئے تے اس دے بعد کہیا: اے لوگو! مینو‏ں تقریر کرنے دا تجربہ
نئيں اے ، جے زندہ رہیا تاں انشاء اللہ اک اچھی تقریر سنو گے ، جو مطلب مینو‏ں اس وقت کہنا چاہیدا ایہ اے کہ تقدیر الہی دے مطابق عبید اللہ بن عمر نے ہرمزان نو‏‏ں قتل کر ڈالیا اے تے ہرمزان اک مسلما‏ن اے اور
اس دا کوئی وارث نئيں اے مگر ایہ کہ تمام مسلما‏ن اس دے وارث نيں وچ جو تواڈا امام اورپیشوا ہاں ميں نے اسنو‏ں بخش دتا ، کیہ تسيں لوک وی بخشتے ہوئے ؟ انہاں نے کہیا: جی ہاں ۔
ابن سعد نے اس خطبہ نو‏‏ں اپنی ” طبقات “ وچ عثمان د‏‏ی تشریح وچ بیان کيتا اے ۔
سیف د‏‏ی روایت کيتی جانچ پڑتال تے بحث دا نتیجہ
جن روایتاں نو‏‏ں اساں ذکر کيتا تے انہاں دے علاوہ شورای د‏‏ی داستان دے بارے وچ دوسری روایتاں نو‏‏ں آپس وچ ملیا ک‏ے طبری نے انہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں اس قدر خلاصہ کرکے نقل کيتا اے کہ اس سے
۱۔ البیان و التبین، ج ۲ ص ۲۵۰۔
۳۲۵ مفہوم وچ خلل واقع ہُندا اے اس نے انہاں تو‏ں اک ہی طرز اُتے نقل کيتا اے اورعثمان دے خطبہ وچ صرف سیف د‏‏ی روایت اُتے اکتفاء کيتا اے (۱)
اساں خاص طورپر شوری د‏‏ی داستان تو‏ں متعلق روایات د‏‏ی اک جھلک نو‏‏ں بیان کيتا مقصد ایہ سی کہ صحیح روایتاں تے سیف د‏‏ی اس موضوع اُتے نقل کيتی گئی روایتاں دے درمیان اک موازنہ ہوجائے اسيں اصل موضوع وچ داخل ہوک‏ے شوری د‏‏ی رودا نو‏‏ں تجزیہ و تحلیل کرکے مؤرخین دے بیانات تے اس سلسلے وچ لکھی گئی کتاباں دے بارے وچ مناقشہ وچ پڑنا نئيں چاہندے تے انشاء اللهاس موضوع اُتے آئندہ سقیفہ دے قضیہ اورشوریٰ دے عنوان تو‏ں بحث و تحقیق کرن گے ۔
سیف نے مذکورہ موارد دے علاوہ سینکڑاں روایتاں جعل تے تحریفکیتیاں نيں انہاں وچ تاریخی حوادث نو‏‏ں تحریف کرکے تے بانفوذ افراد، سپہ سالاراں تے وقت دے اعلیٰ طبقہ دے افرادکا دفاع کردے ہوئے اپنی جعلی احادیث اُتے پردہ ڈالنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔
لہذا بعض نامور مؤرخین، من جملہ طبری نے اس قسم د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں منتشر کرنے وچ دلچسپی دکھادی اے ، ایتھ‏ے تک طبری نے ۱۱ ھء تو‏ں ۳٧ ھء تک دے حوادث نو‏‏ں انہاں نو‏ں روایتاں تو‏ں نقل کيتا اے جو وی تریخ طبری دے اس حصہ د‏‏ی طرف رجوع کريں گا اسنو‏ں معلوم ہوئے گا کہ اس مدت دے دوران جعل و تحریف دا کم کس قدر وحشت و خطرنا‏‏ک حد تک پہونچ گیا سی۔
۱۔ انساب الاشراف ،ج ۵/ ۲۵۔
۳۲٦ ہرمزان دے بیٹے قما بولی دا افسانہ
اتعفواإذ عَفَوت بغیرِحقٍّ
فَمالک بالذی تحکی یدان
اے عثمان!کیہ تسيں نے ہر مزان دے قاتل نو‏‏ں عفو کيتا اے ؟
توانو‏‏ں تاں اس قسم د‏‏ی عفووبخشش دا حق ہی نئيں سی۔
زیادبن عبید
سیف د‏‏ی روایت
طبری نے سیف تو‏ں روایت کيتی اے:
صبح نو‏‏ں جدو‏ں عمر زخمی ہوگئے تو، عبدالرحمان بن ابی بکر نے کہیا: گزشتہ رات نو‏‏ں ميں نے ابولو لو نو‏‏ں دیکھیا کہ جفینہ تے ہر مزان تو‏ں سرگوشیاں کررہیا تھا،میرا انہاں تو‏ں ملنا اس گل دا سبب بنا کہ اوہ خوفزدہ ہوک‏ے اک دوسرے تو‏ں جدا ہوگئے، اس دوران اک دودھار دے خنجر، جس دا دستہ وچکار سی، انہاں دے ہتھ تو‏ں زمین اُتے گرگیا ،ذرادیکھنا کہ عمر کس ہتھیار تو‏ں قتل کيتے گے نيں ؟ اہل مسجد متفرق ہوئے، بنی تمیم تو‏ں اک شخص قضیہ د‏‏ی تحقیق دے لئی نکلیا، ابولولو دا گریبان پکڑلیا جو عمر نو‏‏ں زخمی کرنے دے بعد واپس آرہیا سی، اوراسنو‏ں قتل کرکے واپس آیا۔
وہ ايس‏ے خنجر نو‏‏ں لے ک‏ے آیا، جس د‏‏ی عبدالرحمان نے توصیف د‏‏ی سی، جدو‏ں خبر عبداللہ بن عمر تک پہنچی تاں اس نے عمر د‏‏ی وفات تک کسی قسم دا ردعمل نئيں دکھایا، البتہ جاں ہی عمر اس دنیا تو‏ں چلے گئے، عبداللہ بن عمر نے اپنی تلوار اٹھائی تے ہرمزان دے پاس جاک‏ے اسنو‏ں قتل کرڈالیا، جدو‏ں تلوار ہر مزان دے فرق اُتے پہنچی تاں اس نے لاالہ الااللہ کہیا،ہر مزان نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد عبد اللہ بن عمر روانہ ہويا تے جفینہ جو اک عیسائی سی ،کے نزدیک پہنچیا تے اسنو‏ں وی تلوار تو‏ں قتل کرڈالیا
۳۲٧ یہ خبر صہیب (عارضی حاکم) نو‏‏ں پہنچی ۔ اس نے عمروبن عاص نو‏‏ں مامور کيتا تاکہ جاک‏ے عبداللہ دے ہتھ تو‏ں تلوار کھو لے۔ عمروبن عاص متعدد بار عبداللہ دے پاس گیا تے اس تو‏ں کہیا میرے ماں باپ تجھ اُتے قربان ہوجاواں تلوار مینو‏ں دیدو ایتھ‏ے تک عبداللہ بن عمر نے اپنی تلوار عمروبن عاص دے حوالہ کردتی ايس‏ے اثناء وچ سعداپنی جگہ تو‏ں اٹھا تے عبداللہ دے بال پھڑ کر صہیب دے پاس لے آیا۔
دوسری روایت وچ کہندا اے: قماذبان تو‏ں سنیا کہ اپنے باپ دے قتل کيتے جانے د‏‏ی داستان بیان کردا سی تے کہندا سی: مدینہ وچ مقیم ایرانی اک دوسرے دے پاس رفت وآمد کردے سن، فیروز میرے باپ دے پاس آیا، اس دے ہتھ وچ اک دودھار خنجر سی، میرے باپ نے خنجر نو‏‏ں اس تو‏ں لے لیا۔اور کہیا: اس خنجر تو‏ں غربت زدہ شہریاں اُتے کيتا کرنا چاہندے ہو؟۔
۱۔پہلی روایت نو‏‏ں طبری نے ۲۳ھء دے حوادث دے آخری حصہ وچ ج ۵/۳۲ وچ تے دوسری روایت نو‏‏ں ۲۴ ھء دے حوادث دے اوائل وچ ج۵/۴۳ وچ ذکر کيتا اے ۔
اس ملاقات نو‏‏ں اک شخص نے دیکھیا، جدو‏ں عمر زخمی ہوئے تاں اس شخص نے کہیا: ميں نے دیکھیا کہ اس خنجر نو‏‏ں ہر مزان نے فیروز دے ہتھ وچ دیدتا،اس دے بعد عبداللہ آیا تے ہر مزان نو‏‏ں قتل کرڈالیا۔ اس دے بعد جدو‏ں عثمان خلیفہ بن گئے مینو‏ں بلايا تے عبداللہ نو‏‏ں میرے سپرد کيتا تے کہیا: میرے فرزند! ایہ تیرے باپ دا قاتل اے تے تسيں اپنے باپ دے خون دا مطالبہ کرنے وچ اسيں تو‏ں سزاوار تر ہو، جاؤ تے اسنو‏ں قتل کرڈالو، اس دن روئے زمین دے سب لوک اس گل اُتے متفق سن کہ وچ اپنے باپ دے قاتل عبداللہ نو‏‏ں قصاص دے طور اُتے قتل کرڈالاں ، مگر چونکہ میرے تو‏ں عفو دا مطالبہ کررہے سن ميں نے انہاں تو‏ں کہیا: کيتا عبیداللہ نو‏‏ں قتل کرنے دا اختیار میرے ہتھ وچ اے ؟
انہاں نے کہیا: جی ہاں ۔ تے عبیداللہ نو‏‏ں برا بھلا کہیا تے گالیاں داں ۔
ميں نے وی خدا د‏‏ی رضااور انہاں د‏‏ی خوشنودی دے لئی عبیداللہ نو‏‏ں آزاد کيتا، لوکاں نے مینو‏ں زمین اُتے تو‏ں اٹھالیا تے خدا د‏‏ی قسم مینو‏ں گھر پہنچنے تک لوکاں نے اپنے ہتھو‏ں اُتے اٹھارکھیا سی۔
سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایت:
طبری نے مسوربن محرمہ تو‏ں روایت کيتی اے کہ اس نے کہیا:
عبیداللہ بن عمر، جفینہ، ہرمزان تے ابولولو د‏‏ی بیٹی نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد کہندا سی، خدا د‏‏ی قسم ! جو افراد میرے باپ دے قتل وچ شریک سن انہاں وچو‏ں انہاں نو‏‏ں قطعی طور اُتے قتل کرڈالاں گااور اس گل تو‏ں مہاجرین وانصار د‏‏ی طرف کنا ایہ اشارہ کردا سی۔
سعد اٹھااور تلوار عبیداللہ دے ہتھ تو‏ں کھو لی تے اس دے سرکے بالاں نو‏‏ں ایداں دے پھڑ کر کھِچیا کہ اس نے گھٹنے ٹیک دتے اس دے بعد اپنے گھر وچ قیدیبنادتا، ایتھ‏ے تک عثمان نے اسنو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں باہر لیا ک‏ے مھاجروانصار دے بعض افراد تو‏ں کہیا: اس شخص دے بارے وچ ،کہ جس نے اپنی من منی تو‏ں اسلام د‏‏ی راہ وچ خون بہایا اے، اپنی رائے بیان کرو۔
۳۲۹ علی علیہ السلام نے کہیا: میرا نقطہ نظر ایہ اے کہ اسنو‏ں قتل کيتا جائے۔
بعض مھاجرین نے کہیا: عمر کل قتل ہوئے تے بیٹا اج قتل ہوجائے؟
عمروبن عاص نے کہیا: یاامیرالمومنین! خدا نے تجھ اُتے عنایت د‏‏ی اے ایہ بہائے گئے خون تیری خلافت وچ واقع نئيں ہورہے نيں ۔
شوریٰ دے قضیہ دے بارے وچ بلاذری د‏‏ی جو روایت ایتھ‏ے بیان ہوئی اس وچ عثمان نے کہیا: قضائے الٰہی تو‏ں عبیداللہ نے ہر مزان نو‏‏ں قتل کرڈالیا اے تے ہر مزان اک مسلما‏ن اے تے اس دا کوئی وارث نئيں اے تے تمام مسلما‏ن اس دے وارث نيں تے وچ نےتم لوکاں کاامام تے پیشوا ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسنو‏ں بخش دتا، کیہ تسيں لوک وی اسنو‏ں عفو کردے ہو؟انہاں نے کہیا : جی ہاں ۔
علی علیہ السلام نے کہیا: اس فاسق دا قصاص کرنا چاہیدا کیونکہاس نے اک بڑاجرم انجام دتا اے تے اک بے گناہ مسلما‏ن دا قتل کيتا اے، تے عبیداللہ د‏‏ی طرف رخ کرکے کہیا: اے فاسق ! جے میرے ہتھ کدی تجھ تک پہنچدے تاں ہر مزان دے قتل دے جرم وچ تینو‏ں قطعاً قتل کرڈالدا۔
طبری باقی روایت وچ کہندا اے :عثمان نے کہیا: وچ مسلماناں اُتے ولایت رکھدا ہاں ، ہرمزان دے خون دے لئی دیہ مقرر کرچکاہاں تے اس دیہ ناں وچ خود اک شخص د‏‏ی دولتسے بیت المال نو‏‏ں اداکراں گا، زیادبن عبید انصاری جدو‏ں وی عبیداللہ بن عمر نو‏‏ں دیکھدا سی، کہندا سی:
الا یا عبیدَالله مَالک مهرب
ولاملجا من ابن اروی ولاخفر
اصبتَ دماً والله فیّ بغیرحلّه
حراماً وقَتْلُ الهرمزان له خطر
خبردار ! اے عبیداللہ عثمان تو‏ں راہ فرار نئيں اے تے نہ کوئی پناہ گاہ ! خدا د‏‏ی قسم ، تاں نے ناحق خون بہایا اے تے ہر مزان نو‏‏ں قتل کرکے اک خطرنا‏‏ک اقدام کيتا ا‏‏ے۔
عبیداللہ، زیاد بن عبید د‏‏ی شکایت نو‏‏ں عثمان دے پاس لے گیا تے اس دے شعر دے بارے وچ شکاوہ کیہ۔عثمان نے زیاد نو‏‏ں بلايا تے ایسا کرنے تو‏ں منع کيتا، زیدنے درج ذیل اشعارعثمان دے بارے وچ کہ‏ے:
فانّک إن غفرت الجرم عنه
و اسباب الخطا فرسارهان
اتعفو إذْ عفوت بغیر حقٍّ
فما لک بالّذي یحکي یدان
اے ابو عمرو! اس وچ شک نہ کرنا کہ عبیداللہ ہر مزان نو‏‏ں قتل کرنے والے گروہ وچ اے جے اسنو‏ں اس جرم وچ بخش دوگے تاں غلطی دے مرتکب ہوگے(کیونجے ایہ بخشش انہاں دو گھوڑےآں دے مانند اے جو میدان مقابلہ وچ اک دوسرے دے مقابلہ ہُندے نيں)اگر اس گناہ نو‏‏ں بخش دوگے ایہ بے موقع بخشش اے تے توانو‏‏ں ایہ حق نئيں اے “۔
۳۳۱ سند دے لحاظ تو‏ں سیف د‏‏ی روایت کيتی تحقیقات:
سیف نے اس داستان وچ ہر مزان دے لئی قماذبان نامی اک بیٹا جعل کيتا اے تے اس تو‏ں نقل کردا اے، لیکن سیف دے علاوہ کسی تے نے ہر مزان دے لئی قماذبان نامی کوئی بیٹا نقل نئيں کيتا اے تاکہ راوی روایت کردا، حتیٰ عثمان وی اپنی تقریر وچ کہندا اے کہ لاوارث سی، لہذا جے اس دا کوئی بیٹا ہُندا تاں عثمان ایسی گل نئيں کردا تے اوہ ہرمزان دا وارث ہُندا، اس تو‏ں پتا چلدا اے کہ قماذبان دا کدرے وجود ہی نئيں سی تے ایہ سیف دے جعلی راویاں تے سورماواں وچو‏ں اک اے، حقیقت وچ اس روایت دے معتبر ہونے دے بارے وچ اتناہی کافی اے انہاں افسانےآں دا راوی قماذبان نامی موھوم شخص اے ۔
متن دے لحاظ تو‏ں سیف د‏‏ی روایت کيتی چھان بین:
اس سلسلہ وچ سیف د‏‏ی روایت دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں چند جہات تو‏ں تناقض رکھدی اے :
۱ ۔سیف د‏‏ی روایت وچ آیا اے کہ عمرو ابن عاص نے التماس و درخواست تے انتہائی اصرار تو‏ں صہیب د‏‏ی تلوار نو‏‏ں عبیداللہ ابن عمر دے ہتھ تو‏ں لیا تے اک نال صہیب دے پاس آئے، لیکن اسيں دوسرے راویاں د‏‏ی روایتاں وچ ایويں پڑھدے نيں کہ سعدبن ابی وقاص نے تلوار نو‏‏ں عبیداللہ تو‏ں کھو لیا نہ عمروابن عاص نے،اور اوہ وی زبردستی نہ التماس کرکے، سعد نے عبیداللہ دے سرکے بال نو‏‏ں پکڑکر اسنو‏ں زمین اُتے گرادتا تے فیر گھسیٹتے ہوئے اپنے گھر لے جاک‏ے اسےقیدکردتا۔
۲ ۔ ہور سیف دے علاوہ تمام روایتاں وچ آیا اے کہ عثمان نے کہیا: ہر مزان اک لا وارث مسلما‏ن سی، اس بناء اُتے اس دے وارث عام مسلما‏ن ہون گے۔ وچ مسلماناں دا نمائندہ تے پیشوا ہاں ، اس دے قاتل عبیداللہ بن عمر نو‏‏ں قانونی سزا تو‏ں معاف کردا ہاں ، اس عبارت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ہرمزان دا کوئی فرزند و وارث نئيں سی، لیکن سیف نے ہرمزان دے لئی قماذبان نامی اک بیٹا جعلکیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد عثمان د‏‏ی طرف تو‏ں بری کرنے دے سلسلے وچ کہندا اے کہ عثمان نے ہر مزان دے قاتل عبیداللہ نو‏‏ں گرفتار کرکے اس دے بیٹے قماذبان دے حوالہ کردتا تاکہ اوہ اپنے باپ دے قصاص دے طور اُتے عبیداللہ نو‏‏ں قتل کردے، لیکن قماذبان نے اپنے باپ دا خون بخشتے ہوئے معاف کردتا۔
۳۳۲ ۳ ۔مورخین د‏‏ی تحقیق تو‏ں ایہ نتیجہ نکلدا اے کہ عبیداللہ نے ہر مزان نو‏‏ں بے گناہ قتل کيتا اے، تے مسلماناں د‏‏ی اک جماعت نے اس سلسلہ وچ اس اُتے اعتراض کيتا تے اسنو‏ں قصاص تے سزادینے دا مطالبا کيتا، ایتھ‏ے تک سعد بن وقاص نے اسنو‏ں اپنے گھر وچ قیدی بنایا،لیکن سیف اسنو‏ں بے گناہ ثابت کردے ہوئے اس دے بری ہونے دے سلسلے وچ خود سیف دے ہرمزان دے لئی جعلکيتے گئے بیٹے قماذبان تو‏ں ایويں نقل کردا اے کہ اس نے کہیا: جس خنجر تو‏ں عمر قتل ہوئے سن، اوہ میرے باپ تے ابولو لو دے پاس سی، کسی نے اسنو‏ں انہاں دے ہتھ وچ دیکھیا اورپہچان لیا۔
اس دے بعد سیف اس گل کيتی وضاحت تے تائیدماں اک ہور روایت کوجعل کردا اے تے اس وچ ايس‏ے جعلی بیٹے د‏‏ی بولی تو‏ں کہلواندا اے: عمر دے قتل کيتے جانے د‏‏ی رات نو‏‏ں عبدالرحمان بن ابوبکر نے میرے باپ تے ابولولو نو‏‏ں اک جگہ سرگوشیاں کردے ہوئے دیکھیا،جب انہاں نے عبدالرحمان نو‏‏ں دیکھیا تاں ڈرکے مارے بھج گئے تے انہاں دے ہتھ تو‏ں اک خنجر زمین اُتے گرگیا جس اُتے اوہ علامتاں تے آثار سن کہجس تو‏ں عمر قتل کيتے گے سن ۔ عبدالرحمان نے اسنو‏ں اٹھالیا تے اسنو‏ں عبیداللہ ابن عمر دے پاس بھیجیا تے عبیداللہ نے اسنو‏ں اپنے پاس محفوظ رکھیا ایتھ‏ے تک عمر اس دنیا تو‏ں رحلت کرگئے۔ عبیداللہ نے اس تلوار نو‏‏ں اٹھالیا جس تو‏ں اس دے باپ قتلکيتے گئے سن اٹھائے رکھیا تے انہاں تمام لوکاں نو‏‏ں قتل کرڈالیا۔
سیف انہاں روایتاں نو‏‏ں گڑھ کر عثمان نو‏‏ں بری کرنا چاہندا اے کہ اس نے ہر مزان دے قاتل نو‏‏ں عفو نئيں کيتا اے بلکہ اسنو‏ں پھڑ کر انہاں دے وارث تے صاحب خون دے حوالہ کيتا اے تے اس دے نال عبیداللہ نو‏‏ں وی بری کرنا چاہندا اے کہ اوہ بے گناہ ہر مزان کوقتل کرنے وچ حق بجانب سن، کیونجے بقول سیف ہر مزان عبیداللہ دے باپ کاقاتل سی۔ لہذا نہ عثمان تنقید وملامت دے سزاوار نيں تے نہ عبیداللہ، جی ہاں ، اوہ ہر صورت وچ پاک وبری ہونا چاہیے، کیونجے اوہ خاندان” مضر“ دے سرداراں تے بزرگاں وچو‏ں اے کہ سیف انہاں دے دفاع وچ زبرست کوششکردا اے تے انہاں دے مقام و منزلت نو‏‏ں بڑھاوا دیندا اے تے ضمناً ، سیف نے اس داستان نو‏‏ں گڑھنے وچ فرصت تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے اپنے خاندان بنی تمیم نو‏‏ں اک افتخار وی بخشا اے تے عمر دے قاتل ابو لولو نو‏‏ں بنی تمیم دا اک فرد معرفی کيتا ا‏‏ے۔
یہ سن سیف دے اپنے ، پیغمبر، ابوبکر، عمر، تے عثمان دے زمانہ تو‏ں مربوط افسانےآں تے جعلی داستاناں دے چند نمونے۔
سیف نے انہاں روایتاں تے جھوٹی داستاناں نو‏‏ں گڑھ کر نہ صرف اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں جھوٹھ تو‏ں مالامال کيتا بلکہ تاریخی واقعات وچ تحریف کرکے حق نو‏‏ں مجہول بنادتا اے تے اسلامی تریخ و تمدن اُتے سپاہ دھبہ لگیا کر چھڈ گیا ا‏‏ے۔
۳۳۳ پنجواں حصہ تریخ دے صفحات اُتے سیف د‏‏ی روایتاں دے بدنما داغ
سیف دے جعلی لوک تے سورما
سیف دے خودساختہ تے خیالی ایام
سیف دے خیالی شہر
تاریخی حوادث رونماہونے دے وقت سیف د‏‏ی اداکاریاں ۔
۳۳۴ سیف دے خیالی لوک تے جعلی سورما
یختلق سیف الاساطیر ویختلق اشخاصاً اسطوریین
مولف
اساں گزشتہ حصےآں وچ حقیقت دے متلاشیاں دے لئی پیغمبر دے زمانے تو‏ں عثمان دے دورتک سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں دے چند نمونے پیش کيتے، ہن اسيں کتاب دے اس حصہ وچ سیف د‏‏ی روایتاں دے برُے اثرات تے ناقابل تلافی نقصانات اُتے بحث کرن گے تے اس د‏ی خیانت د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ تے اسلامی سبھیاچار اُتے لگےبدنماداغ نو‏‏ں بیان کرن گے۔
۳۳۵ سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں دے نتیجہ وچ خیالی لوک، افسانوی راوی تے سورما، ایام، وقائع، تے جعلی شہراں دا اک سلسلہ وجود وچ آیا اے، دوسری طرف سیف انہاں جعلی روایتاں تو‏ں تاریخی واقعات تے حوادث نو‏‏ں تحریف کرکے ہور الٹ پلٹ دے رکھدتا اے، تاکہ اس طرح مسلماناں دے لئی حقیقت نو‏‏ں پوشیدہ تے مجہول جلوہ دے،افسوس اے کہ انہاں تمام راویاں ، خیالی سورماواں ، افسانوی واقعات، جھوٹھے ایام، فرضی شہراں تے سیف د‏‏ی تریخ وچ ایجاد کردہ تحریفاں نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی معتبر تے اول درجے د‏‏یاں کتاباں تے علم وسبھیاچار وچ جگہ ملی اے تے وسیع پیمانے وچ منتشر ہورہے نيں ، کیونجے واقعات لکھنے والےآں تے اسلامی جغرافیہ تالیف کرنے والےآں نے سیف دے تمام اکاذیب تے جعلیات نو‏‏ں مسلم تے واقعی صورت وچ اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے، اس دے جعلی لوک، راویاں ، ایام ، شہراں تے خیالی اماکن نو‏‏ں حقیقی راویاں ، ایام تے شہراں د‏‏ی لسٹ وچ قراردتا گیاہے اورجن جعلی تاریخاں نو‏‏ں اس نے واقعات دے لئی پہلے ازوقت معین کيتا اے انہاں نو‏ں اپنی کتاباں وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔
یہ سن سیف د‏‏ی جعلی روایتاں تے افسانےآں دے برے اثرات دا اک خلاصہ جنہاں دے بارے وچ کتاب دے اس حصہ وچ بحث ہوئے گی۔
۳۳٦ سیف د‏‏ی روایتاں دا بد ترین اثر:
شاید اسلام د‏‏ی تریخ دے صفحات اُتے سیف د‏‏ی داستاناں دے پئے بد ترین اثرات وچ اس د‏ی تریخ دے سورماواں دے ناں نيں کہ سیف نے اپنی داستاناں وچ اہ‏م کم انہاں تو‏ں منسوب کيتے نيں تے وقت گزرنے دے نال نال ایہ جعلی سورما، اسلام د‏‏ی تریخ دے واقعی شخصیتاں وچ شمار ہونے لگے نيں تے اس طرح سیف د‏‏ی داستاناں تاریخی حقائق دا اک سلسلہ شمار ہونے لگےں ،حتیٰ تریخ نو‏‏ں تجزیہ وتحلیل د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھنے والے مورخین تے دانشور اں نے وی انہاں داستاناں اُتے اعتماد کيتا اے تے اکثرنے انہاں ناواں نو‏‏ں رسول خدا دے اصحاب د‏‏ی تشریح وچ ذکر کيتاہے من جملہ ابن عبدالبرنے اپنی کتاب ”الاستبعاب فی اسماء الاصحاب“ماں ، ابن اثیر نے اپنی کتاب ”اسداالغامہ فی معرفتہ الصحابہ“ماں ، ذھبی نے اپنی کتاب ”تجرید اسماء الاصحاب“ماں ، ابن حجرنے اپنی کتاب”الاصابہ فی تمیزالصحابہ“ماں ، ابن عساکر کرنے اپنی کتاب”تریخ مدینہ دمشق“ وچ شام وچ داخل ہونے والےآں دے ضمن وچ تے ايس‏ے طرح دوسرے مورخین نے اپنی تصیفات وچ جدو‏ں کہ انہاں ناواں دے لوک حقیقت وچ وجود نئيں رکھدے نيں تے انہاں دے ناں وی صرف سیف د‏‏ی داستاناں وچ پائے جاندے نيں تے اوہ دوسرے افسانوی ہیرواں دے مانند نيں کہ افسانہ دے ختم ہونے اُتے اس دے ہیروکانام وی نابود ہُندا اے ،جس نے سب تو‏ں پہلے انہاں تمام ناواں نو‏‏ں اصحاب رسول خدا د‏‏ی لسٹ وچ درج کيتا اے تے اس وقت اس د‏ی کتاب ساڈی پہنچ تے دسترس وچ اے، اوہ ابو عمر یوسف بن عبداللہ بن محمد بن عبدالبربن عاصم نمری قرطبی مالکی(وفات ۴٦۳ ئھ)اے، اس نے اپنی کتاب ”الاستیعاب“ماں وضاحت کردے ہوئے کہیا اے:
۳۳٧ ”یہ اے جو کچھ سانو‏ں اصحاب رسول خدا دے بارے وچ اسم وکنیت د‏‏ی صورت وچ ملااے، خواہ مرد ہوئے یا عورت ، اوہ لوک جنہاں نے روایت کيتی اے یا انہاں تو‏ں روایت کيتی گئی اے، یا اس دا ناں کسی حکایت دے ضمن وچ لیا گیا اے جو اس امرپر دلالت کردا اے کہ اوہ شخص مسلما‏ن ،ماں باپ تو‏ں پیداہويا اے تے رسول خدا کےمحضر وچ سی یا باہر تو‏ں آیا تے آنحضرت د‏‏ی زیارت تو‏ں مستفید ہويا یا حضرت د‏‏ی خدمت وچ زکوٰة ارسال د‏‏ی اے، تے بعض احادیث ساڈے لئے انہاں افراد تو‏ں روایت کيتی گئیاں نيں جنہاں نے رسول خدا نو‏‏ں درک کيتا اے حتی ایداں دے لوک وی نيں جنہاں دا نسب و کنیت تے ناں شناختہ شدہ نئيں اے ،(۱) خواہ مرد ہاں یا عورت انہاں دے اسماء مجہول نيں مگر ایہ کہ فلاں د‏‏ی دادی یا پھُپھی دے عنوان تو‏ں ہوئے تے جو کچھ اس طرح دا مجھ تک پہنچیا اے اسيں سب کچھ بیان کر چک‏‏ے نيں ۔
بوہت سارے لوک ایداں دے نيں جنہاں دا ناں سیف د‏‏ی داستاناں وچ لیا گیا اے جدو‏ں کہ نہ انہاں دا نسب معلوم اے تے نہ کنیت ، اس دے علاوہ بعض مواقع اُتے جدو‏ں کسی دے ناں اُتے افسانہ گڑھدا اے، اک واضح نسب معین کرکے کہندا اے: فلان فلانی یا فلاں دا بھائی ، اس صورت وچ علم الانساب دے ماہرین تے شرح لکھنے والےآں دے لئی زیادہ پریشانی تے حیرانی دا سبب ہُندا ا‏‏ے۔
بعض اوقات کسی حقیقی شخص دا ناں تبدیل کردا اے تے اس طرح تو‏ں دانشوراں تے علماء دے لئی حیرانی دا سبب بن جاندا اے ، لیکن سیف د‏‏ی نظر وچ ایہ سب مشکلات آسان و قابل حل نيں ، کیونجے جدو‏ں کوئی افسانہ گڑھنا چاہندا اے، تاں اوہ مسلم طور اُتے ایسی رکاوٹاں دے بارے وچ کِسے تامل تے تردید دے بغیر اپنا کم انجام دیندا اے ، ميں نے سیف د‏‏ی روایتاں تو‏ں استخراج کيتے گئے اصحاب دے ناواں دے سلسلے وچ تحقیق کرنے دے لئی سیکڑاں کتاباں ، شرحاں ، حدیث ، تریخ تے ادیبات د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی طرف رجوع کيتا اے، سیف دے جعل کيتے گئے سورماواں وچ اک سوبچاس افراد دے ناواں نو‏‏ں پیدا کيتا کہ انہاں دے حالات دے بارے وچ اک سو بچاس جعلی اصحاب دے عنوان تو‏ں اک وکھ کتاب تالیف کيتی
۱۔الاستیعا ب ،ج ۴ ص ۴۸۳
۳۳۸ ہے ، ميں نے اس کتاب وچ سیف دے افسانےآں دے سورماواں وچو‏ں عبداللہ بن سبا دے اک سورما نو‏‏ں مشتی از خروارے دے طور اُتے پیش کيتا اے ۔
یہ تھاسیف دے جعلی لوک تے اس دے افسانےآں دے ہیرں دے بارے وچ ساڈی گل دا خلاصہ جسنو‏ں اساں اس فصل وچ بیان کيتا اے تے اگلی فصلاں وچ آپ سیف دے جعلی ایام، شہراں تے تاریخی واقعات نو‏‏ں نقل کرنے وچ اس دے انحرافات نو‏‏ں پڑھیاں گے۔
۳۳۹ سیف دے خود ساختہ تے خیالی ایام
إنَّ سیفاً قد تفرّد فی سرد هذه القصص
سیف انہاں ایام وحوادث نو‏‏ں نقل کرنے وچ منفرد ا‏‏ے۔
ایام دے معنی:
عربی لغت وچ لفظ ”ایام“مشہور تے کثیر الاستعمال اے، ایام یوم د‏‏ی جمع اے تے تریخ دے اہ‏م واقعات نو‏‏ں وی یوم کہندے نيں اگرچہ اس تاریخی واقعہ کازمانہ اک دن تو‏ں زیادہ وی ہو، جداں یوم الجمل، یوم صفّین، یوم سقیفہ تے یوم صلح الحدبیہ، دوران جاہلیت یا اسلام وچ یا جاہلیت واسلام وچ انہاں ایام دے واقعات د‏‏ی تشریح وچ کتاباں نو‏‏ں اک سلسلہ تو‏ں تالیف کيتا گیا اے، سیف اس باب وچ وی پِچھے نئيں رہیا اے تے اس نے خود ایام جعل کرکے تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج کردیااے، اسيں ایتھ‏ے اُتے ایداں دے ایام وچو‏ں چھ دناں نو‏‏ں نمونہ دے طور اُتے نقل کردے نيں :
یوم الاباقر(گائے دا دن)
”سعدبن ابی وقاص نے ایرانیاں نال جنگ وچ عذیب الھجانات“نامی اک پانی دے کنارے اُتے پڑاؤ ڈالا“،اس دے بعد اپنی گل نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے باقی روایت نو‏‏ں ایويں بیان کردا اے :”سعد نے اس جگہ اُتے اپنے قیام دے دوران عاصم بن عمرو نو‏‏ں حکم دتا تاکہ فرات دے تھلے د‏‏ی طرف جائے، عاصم روانہ ہويا تے میسان تکپہنچیا۔ ایتھ‏ے اُتے چاہیا اک گائے یا بھیڑ فراہ‏م کرے، لیکن پیدانہ کرسکا، کیونجے سب نے ڈرکے مارے کھیتاں وچ پناہ لی سی، ایتھ‏ے تک عاصم بن عمرو اپنے ساتھیاں دے ہمراہ مرغزاراں (چراگاہ)ماں تلاش وجستجو کرنے نکلیا۔ گشت لگانے دے دوران عاصم نو‏‏ں اک کچھا رکے کنارے اک شخص ملا، اس تو‏ں سوال کيتا ،تاکہ اوہ اسنو‏ں گائے یا گوسفنداں د‏‏ی جگہ د‏‏ی طرف راہنمائی کرے، اس مرد نے قسم کھاکر کہیا:مینو‏ں اس قسم د‏‏ی کسی جگہ دا علم نئيں اے، جدو‏ں کہ اوہ خود اک گلہ دا چرواہا سی جداں اس نے ايس‏ے کھاڑی وچ چھپاکے رکھاتھا۔ ايس‏ے اثناء وچ اک گائے نے مرغزار تو‏ں آواز بلند کرکے کہیا:
۳۴۰ ”کَذب واللّٰه وهانحن اولاء “ خدا د‏‏ی قسم ایہ شخص جھوٹھ بولدا اے، اسيں ایتھ‏ے اُتے موجود نيں ،عاصم کچھا رماں داخل ہويا تے جِنّی وی گائے اوتھ‏ے اُتے موجود سن ،انہاں نو‏ں اپنے اگے اگے ہانکتے ہوئے لشکر گاہ د‏‏ی طرف لے آیا، سعد نے انہاں نو‏‏ں اپنے درمیان تقسیم کيتا تے کچھ دن آرام وآسائش وچ گزارے، ایہ خبر حجاج دے زمانے وچ اس تک پہنچی اس نے اس روز اس قضیہ دے شاہد چند افراد من جملہ نذیربن عبد شمس تے زاہر نو‏‏ں بلايا تے انہاں تو‏ں رودادپوچھی۔ انہاں نے کہیا:جی ہاں ،اساں سنیا تے دیکھیا بلکہ اساں خود اُنہاں گائے نو‏‏ں اپنے اگے اگے ہانکتے ہوئے لشکرگاہ تاک لائے۔ حجاج نے کہیا:تم لوک جھوٹھ بولدے ہو!(۱)
انہاں نے کہیا:توانو‏‏ں ایہ کہنے دا حق ا‏‏ے۔ جے تسيں اس دن ساڈی جگہ اُتے ہُندے، تے اج ساڈے لئے اُس روداد نو‏‏ں نقل کردے تاں اسيں وی باورنئيں کردے۔
اس نے کہیا :صحیح کہندے ہو، ہن ذرایہ تباؤ کہ لوک اس واقعہ دے بارے وچ کیہ کہندے سن ؟
انہاں نے کہیا:لوک ایويں سمجھدے سن کہ ایہ آیات الٰہی وچو‏ں اک آیت اے جو لوکاں نو‏‏ں خدا د‏‏ی خوشنودی تے رضامندی تے دشمن اُتے فتح وکامرانی د‏‏ی نوید دیندی ا‏‏ے۔
حجاج نے کہیا:خدا د‏‏ی قسم!ایسا اتفاق کدی پیش نئيں آندا مگر ایہ کہ اوہ جماعت نیک سی ایتھ‏ے تک کہندا اے اس دن نو‏‏ں گائے دے ناں تو‏ں یاد کيتا گیا ا‏‏ے۔
روایت کيتی سند د‏‏ی تحقیق:
۱۔عاصم، سیف دے افسانےآں دا سوماا‏‏ے۔
۲۔تریخ طبری ج۳ ۱۲-۱۵ وان ھذالیوم یوم الاباقر۔
۳۴۱ یہ سی سیف د‏‏ی روایت کيتی سند لیکن اصل داستان یوم الاباقر دے بارے وچ اساں کسی نو‏‏ں نئيں پایا جس نے اس دن دا ذکر کيتا ہو، لیکن بلاذری فتوح البلدان وچ ایويں کہندا اے:
اگر سعد دا لشکر کدی آزوقہ دا محتاج ہُندا،تو اوہ چند سواراں نو‏‏ں حکم دیندا سی کہ فرات دے تھلے د‏‏ی طرف جاک‏ے پرت کر آزوقہ لے آئیاں اس دے علاوہ حضرت عمر انہاں دے لئی مدینہ تو‏ں گائے تے گوسفند گھلدے سن ۱ ۔
دوسرے لوکاں نے جو کچھ اس بارے وچ کہیا اے بس ایہی اے، لیکن سیف نے اپنی روایت کيتی سند جعل کرنے دے لئی ، عاصم ناں دے سورما نو‏‏ں اس افسانہ دے گڑھنے دے لئی تے گائے د‏‏ی سعد دے لشک‏ر ک‏ے نال گفتگو دا افسانہ رچنےکے بعد ڈر گیا کہ کدرے اس د‏ی تائید نہ ہوجائے، لہذا دوسرے جھوٹھ تو‏ں اسنو‏ں مستحکم تے مضبوط بنادتا رچنے اوہ ایہ کہ حجاج نے اس قضیہ دے بارے وچ تحقیق د‏‏ی اے، اک جماعت نے شہادت دتی اے، فیر وی اسنو‏ں مستحکم بنانے دے لئی اک تیسرا جھوٹھ گڑھ لیا اے اوہ ایہ کہ:اس دن نو‏‏ں یوم الاباقر ناں رکھیا گیا۔ ایہ سب قضیہ و داستان نو‏‏ں مضبوط تے مستحکم بنانے دے لئی اے تاکہ کوئی اس د‏ی روایت اُتے شک نہ کرے، تے اسيں ہمیشہ اس گل کيتی تاکید تے تکرار کردے رہے نيں کہ سیف اس قسم د‏‏ی توہماندی داستاناں گڑھنے وچ منفرد اے، تے ایہ تاکید و تکرار اس لئی کردے نيں تاکہ اس افسانہ ساز، د‏‏ی حقیقت تمام لوکاں اُتے کھل جائے۔
۲۳ تے ۴-ارماث ، اغواث تے عماس دا دن:
سرزمین قادسیہ، یعنی موجودہ کوفہ دے نزدیک لشکر اسلام تے یزد گرد د‏‏ی فوج دے درمیان گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑگئی، سیف نے اس جنگ کيت‏ی روداد نو‏‏ں افسانوی انداز وچ اپنی روایتاں وچ ذکر ایويں کيتا اے، من جملہ اس جنگ دے پہلے دن نو‏‏ں ارماث دوسرے دن نو‏‏ں اغواث تے تیسرے دن نو‏‏ں عماس ناں دتا اے، اپنےجعل کيتے گئے انہاں تن دناں دے دوران خود سیف نے اپنے خاندان بنی تمیم نال تعلق رکھنے والے، قعقاع تے عاصم نامی دوہیرو نو‏‏ں شجاعت وبہادری دے حیرت انگیز کارنامے دے لئی گڑھ لئے نيں ۔
سیف نے انہاں افسانےآں نو‏‏ں گڑھنے دے بعد انہاں نو‏ں تاریخی روایت کيتی صورت دیدی اے حتیٰ اپنی روایت دے راویاں نو‏‏ں وی خلق کرکے حدثنی فلان عن فلان کہیا اے، طبری جداں مورخین نے اپنی تریخ وچ اس افسانہ نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کيتا اے اس طرح حموی نے وی لغت ارماث، اغواث تے عماس کومعجم البلدان وچ اس تو‏ں اقتباس کيتا ا‏‏ے۔
۱۔طبری ج ۲/۱۱۲-۱۱٦،ابن عبدون طبع لیڈن ۱۴-۱۴٦۔نہایت الارب قلشقندی تحقیق علی خاقانی طبع عراق ۴۲۰-کتاب الاکمال تالیف ابن ماکولا،طبع حیدرآباد ج ا /۵٦۰ لغت نویرہ وچ ۔
۳۴۳ اسنادروایت کيتی چھان بین:
محمدوطلحہ دے بارے وچ زیاد دے نسل د‏‏ی اصلاح دے باب وچ تے ابن محراق تے قبیلہ طیکے شخص دے بارے وچ ابو محجنہاں د‏‏ی شراب نوشی دے باب وچ اساں تحقیقکی اے، لیکن غصن بن قاسم دا ناں طبری د‏‏ی روایت کيتی سند نمبر ۱۳ وچ آیا اے، ایتھ‏ے اُتے اسيں اس سوال دا حق رکھدے نيں کہ کنانہ ناں دا مجہولشخص کون اے ؟
طبری نے، ایرانیاں نال جنگ وچ ، سعد دے لشک‏ر ک‏ے دریائے دجلہ تو‏ں عبور کرکے مدائن جانے دے سلسلے وچ سیف تو‏ں پندرہ روایتاں نقل کيتی نيں تے سیف دے کہنے دے مطابق اس دن دا ناں یوم الجراثیم رکھیا اے، اسيں انہاں روایتاں دے اک حصہ نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے نقل کردے نيں :
اک روایت وچ کہندا اے :مسلما‏ن فوج دے کمانڈر سعدوقاص، جدو‏ں قادسیہ د‏‏ی جنگ جوکوفہ دے نزدیک واقع ہوئی جنگ وچ فتحیاب ہونے دے بعد مدائن د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ جدو‏ں دجلہ دے نزدیک پہنچاتو دریا دا پانی کافی او نچاتھا،اس لئی کچھ دیر متحیررہیا، اس دے بعد اک تقریر د‏‏ی تے کہیا:آپ دے دشمن نے اس دریا وچ پناہ لے لی اے، جے اوہ چاہن گے تاں کشتیاں دے ذریعہ آپ اُتے حملہ ک‏ر سکدے نيں ۔ تے آپ د‏‏ی انہاں تک کسی قسم د‏‏ی رسائی نئيں اے، مین نے ایہ فیصلہ کيتا اے کہ دریاماں کود کر عبور کيتا جائے۔ اس دے فوجیاں نے اس د‏ی تائید کرکے حوصلہ افزائی کیتی۔
۳۴۴ سعد نے کہیا:سپاہیاں وچو‏ں اک دلاور مرد د‏‏ی ضرورت اے جو اک گروہ د‏‏ی سرپرستی وچ دریا نو‏‏ں عبور کرے تے دجلہ دے دوسرے ساحل نو‏‏ں دشمن تو‏ں کھو لے تاکہ سپاہی اُتے امن طریقے تو‏ں دریا نو‏‏ں عبور کرسکن ، سپاہیاں وچو‏ں عاصم نامی اک دلیرمرد نے ایہ ذمہ داری لی تے سٹھ سواراں دے ہمراہ پانی وچ کود پيا تے خشکی وپانی وچ ایرانیاں دے نال اک گھمسان د‏‏ی جنگ لڑی تے انہاں اُتے فتح پاکر دجلہ دے دوسرے کنارے اُتے قبضہ کرلیا، اس دے بعد پورا لشکر پانی وچ کود پيا تے اس طرح دریا نو‏‏ں عبور کيتا۔
اک ہور روایت وچ کہندا اے :سعد دے سپاہی دریا د‏‏ی طوفانی لہراں اُتے سوار ہوئے جدو‏ں کہ دریائے دجلہ طلاطم د‏‏ی حالت وچ سی، سوار اک دوسرے دے شانہ بشانہ تیردے ہوئے آپس وچ ایداں دے محو گفتگو سن جداں اک ہموار زمین اُتے چل رہے سن ۔(۱)
اک ہور حدیث وچ کہندا اے :جب وی کوئی گھوڑا تھک جاندا سی تاں اس دے سماں دے تھلے زمین دا اک ٹکڑا اُتے آندا سی تے گھوڑا اس اُتے کھڑا ہوک‏ے ایداں دے تھکاوٹ نکالدا سی، جداں اوہ خشک زمین اُتے کھڑا ہو،اس قسم دا عجیب تے حیرت انگیز واقعہ فتح مدائن دے دن رونما نئيں ہويا جو یوم الماء دے دن رونما ہويا، اس دن نو‏‏ں یوم الجراثیم کہندے سن، (جراثیم یعنی مٹی دے ٹیلے)
۳۴۵ سیف نے انہاں دوروایتاں نو‏‏ں دوسری روایتاں دے ذریعہ محکم تے مضبوط بنادتا اے، اس وچ کہندا اے :کہیا گیا اے کہ دجلہ نو‏‏ں عبور کرنے دے دن نو‏‏ں اس لئی یوم الجراثیم کہندے سن کہ اس دن جے کوئی تھک جاندا سی تاں اس دے پیراں دے تھلے تھوڑی جہی زمین (جرثومہ)اُتے آندی سی تاکہ اوہ اس پرتھکاوٹ دور کرے، دوسری روایت وچ کہندا اے :راوی نے کہیا اسيں دریائے دجلہ دے پانی وچ کود پئے جدو‏ں کہ دریا پانی تو‏ں لبرینر سی ۔ جدو‏ں اسيں دریا دے گہرے حصہ وچ پہنچے ، جو وی سوار اوتھ‏ے اُتے کھڑا ہُندا ، پانی گھوڑے د‏‏ی زین تک نئيں پہنچدا سی۔
اک دوسری روایت وچ کہندا اے :پورا لشکر صحیح وسالم دریا تو‏ں گزریا، حرف قبیلہ بارق دا غرقدہ نامی اک شخص سرخ گھوڑے د‏‏ی پِچھے تو‏ں پانی وچ سر نگاں ہويا۔
یہ سی یوم الجراثیم دے بارے وچ سیف د‏‏ی بعض روایتاں دا متن۔