cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایوان گروزنی
ایوان چہارم (1230ء- 1284ء) روسی سلطنت دا پہلا زار تے ایوان سوم دا پوتا ، اسنوں ایوان چہارم ، روسی بولی چ ایوان گروزنی یعنی ایوان خوفناک تے انگریزی چ Ivan the terrible وی آکھئیا جاندا اے ۔ 1545ء چ 14 ورہیاں دی عمر چ حکومت سمبھالی تے سارے تاتاری سرداراں نوں ، جنہاں دی ماسکو دی ریاست باجگذار سی ، زیر کیتا ۔ ایوان گروزنی نے ای 1553ء چ خانان قازان دی حکومت ختم کر کے اس علاقے تے مل مار لئیا تے مسلماناں تے بوہت ساریاں پابندیاں لا دتیاں گئیاں ، مسجداں شہید کر دتاں گئیاں تے مسلماناں نوں زبردستی عیسائی بنان لئی وی طاقت ورتی گئی ۔ ایسے نے حکم دتا سی کہ خانان قازان ( خانیٹ آف کازان ) تاتار مسلماناں دے قومی نشاں چند نوں عیسائیاں دی صلیب دے پیراں چ (تھلے ) لا ئیا جائے تے اسنوں مسلماناں تے روسی آرتھوڈوکس عیسائیاں دی فتح دی یادگار قرار دتا ۔ ( حالے تک وی روس دے گرجےآں تے چند صلیب دے تھلے لائیاجاندا اے ) ۔ 1560ء چ اس دی ملکہ دے مرن نال اس دے مزاج چ غصّہ تے چڑچڑا پن پیدا ہوگئیا سی ۔ جیون دے آخری دناں چ اس نے اپنے وڈے پتر نوں کسے گل تے غصّے چ آ کے قتل کر دتا سی ، جس نال اسنوں بوہت زیادہ محبت سی ۔ آخر اس دے غم چ گھل گھل کے خود وی مر گئیا ۔
قطر دا جنگلی جیون
جنگلی جیون
قطر وچ تھندھاری جیواں دیاں 21 قسماں ہن۔ اربن اورکس اتے عرب غزل ورگے وڈے ٹیسٹریئل تھندھاری جانور سرکھات جانور ہن اتے قدرت دے بھنڈاراں وچ رکھے جاندے ہن۔ عرب دی غزل قطر دی اکلوتی غزل نسل اے اتے اس نوں مقامی طور اُتے' رم 'کیہا جاندا اے۔ ۔ قطر دا سبھ توں وڈا تھندھاری ڈگانگ اے ۔ وڈی گنتی وچ ڈگونگ جزیرہ نما دے کناریاں دے اتر وچ دکھائی دندے ہن۔ قطراری دے پانیاں دنیا وچ ڈگانگ دی سبھ توں وڈی گاڑھاپن دے مطابق ہن۔ دیش وچ لومبڑی دیاں دو قسماں ظاہر ہندیاں ہن۔ ریت دیاں بلیاں ماروتھل وچ وی ہندیاں ہن، اتے کئی وار تیاگ دتے گئے لومبڑی دے دانے وی لیندے ہن۔ شہد بیجر (جس نوں ریٹل وی کیہا جاندا اے) مکھ طور تے جزیرہ نما دے دکھن-پچھم وچ ظاہر ہندا اے۔ گولڈن جیکلس، اک جاتی جس نوں پہلاں 1950 دے دہاکے وچ الوپ ہو گئی سمجھی جاندی سی، نوں راس ابروک وچ 2008 وچ دوبارہ کھوج کیتی گئی سی۔ دیش وچ بلے دیاں دو قسماں پائیاں جاندیاں ہن: ترشول بیٹ اتے ماروتھل دا لمبا کنّ والا بلا ۔ دوواں وچوں پہلا ودھیرے عامَ اے۔ قطر وچ مشرقمسطی  وچ دی سبھ توں ودھ کثافت اے۔
ایوان گروزنی
گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی شخصیتاں گٹھ:روس گٹھ:روسی زار گٹھ:روسی شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
قطر دا جنگلی جیون
پنچھی
پتجھڑ اتے بسنت دے دوران عامَ طور تے ہون والیاں سپیسیز ہن نگل، سوپھٹ، مارٹن، واربل، ریڈسٹارٹس، سرکس، وھیٹرس، واگٹیلز، ہیریئرز اتے پھالکن ( کیسٹرل سمیت)۔ سردیاں دے دوران ریگستان وچ دیکھے جا سکن والے قسماں دے چار پنچھی وکھ وکھ قسماں دے ویڈر اتے گول، کوٹ اتے تھوڑے جہے گریب ہن۔
ضلع کرنول
ضلع کرنول پعارت دے صوبے آندھراپردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:آندھراپردیش دے ضلعے
قطر دا جنگلی جیون
حوالے
گٹھ:قطر
مونٹپیروکس
مونٹپیروکس فرانس دے صوبے اوورن دے ضلعے پائی ڈی ڈوم دا اک پنڈ اے۔ ایہ پنڈ فرانس دے سوہنے پنڈاں وچ گنیا جاندا اے۔
ولادیمیر
ولادیمیر شہر روس دے ولادیمیر اوبلاست دا اک شہر تے انتظامی مرکز (راجگڑھ) اے. ایہہ شہر ماسکو توں 200 کلومیٹر چڑھدے چ دریائے کلیازما دے کنڈے واقع اے ۔ شہر دی آبادی 3،45،598 اے ۔
ولادیمیر روس دے پرانے راجگڑھاں چوں اک اے تے اس شہر چ واقع دو گرجے عالمی ثقافتی تھاں نیں ۔ سرد جنگ دوران ولادیمیر چ دوبرینسکوئی ایئر بیس خدمات دیندا رہیا ۔
بین القوامی تعلقات
ولادیمیر جگ دے اینہاں شہراں نال جڑواں شہر اے :
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
سینٹ فلوریٹ
سینٹ فلوریٹ فرانس دے صوبے اوورن دے ضلعے پائی ڈی ڈوم دا اک پنڈ اے۔ ایہ پنڈ فرانس دے سوہنے پنڈاں وچ گنیا جاندا اے۔
ماؤنٹ پوپا پپسٹرل
ماؤنٹ پوپا پپسٹرل پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
پعاڑی ارنیکا
پعاڑی ارنیکا ارنیکا ٹوکرے دا اک پھل اے۔ ایہ برطانیہ، اٹلی تے بلقان دے علاوہ سارے یورپ چ اگدا اے۔
Arnica Montana
ضلع محبوب نگر
گٹھ:آندھراپردیش دے ضلعے گٹھ:بھارت دے ضلعے گٹھ:تلنگانا
بہمن
بہمن ( دور حکومت:485 ق م- 466ق م) دارا اول دا دوہترا سی تے اس دے مرن مگروں ایران دا شہنشاہ بنئیا ،اوہ بوت خوبصوت تے عیش پرست سی ۔ مصر تے بابل دیاں بغاوتاں کچلن دے مگروں 481ق م چ اس نے یونان تے حملہ کیتا ۔ اس دی فوج چ 12 سو جنگی جہاز ، 1 لکھ سوار تے 17 لکھ پیادہ سپاہی سن ۔ اتلے تے گھبلے یونان نوں فتح کرن مگروں دکھن ول ودھئیا ۔ تھرموپائی دی مشہور جنگ چ یونانیاں نوں شکست دے کے ایتھنز فتح کر لئیا ، پر سلامیز دے بحری جنگ چ یونانی نے فتح پائی تے بہمن دے بے شمار جہاز تباہ ہو گئے تے اس نوں پسپا ہونا پئیا ۔ آخر چ اپنی عیاشیاں دی وجہ توں اک پہرے دار ارتابس دے ہتھوں قتل ہوئیا
عام پپسٹرل
عام پپسٹرل پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
چک 45 دس آر
چک 45 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
رومانیا دے شہراں دی لسٹ
ایہ  رومانیہ دے شہراں مکمل لسٹ اے۔
حوالے
گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:رومانیہ دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:لسٹاں
بی-52 بمبار جہاز
بی-52 امریکہ دا بمار جہاز اے۔ اے ٹھنڈی جنگ دے دوران امریکہ نے روس دے خلاف ایٹمی ہتھیار لے جانے آستے بنایا سی لیکن اج کل اے اپنے کم چلان دے خرچے دی وجہ توں اسعمال کیتا جاندا اے۔ اینو امریکہ اپنی ایئر فورس وچ 2050 تک رکھے گا۔
حوالے
گٹھ:جہاز گٹھ:ہوائی جہاز
فاݪسا
فاݪسا اک رکھ تے اوہدے پھݪ دا ناں اے۔ ایہ جنوبی ایشیا دا واسی اے تے فلپائن تے اسٹریلیا وچ وی اگایا جارہیا اے ۔ ۔
دکھاݪا
ایہ اک نِکا درخت تے وڈی جھاڑی اے جیہڑی 8 میٹر تک جاندی اے۔ ایہدے پتے 5–18 سینٹی میٹر تک گول چوڑے ہوندے نیں۔ پتہ ٹاہنی 1-1.5 سینٹی میٹر لمی ہوندی اے۔ پھل گچھیاں وچ تے اک پھل 2 سینٹی میٹر دا ہوندا اے جیدیاں 5 پتیاں (12 ملی میٹر) تے 5 نکیاں پتیاں (4–5 ملی میٹر) دیاں ہوندیاں نیں۔ ایہدا فروٹ 5–12 ملی میٹر گھیر دا ہوندا اے۔ پکن تے ایہ گوڑا جامنی توں کالے رنگ دا ہوجاندا اے
ورتݨ
فاݪسے دا پھݪ کھاݨ وج کھٹا مِٹھا ہُندا اے۔ ایہدا شربت بݨا کے پیتا جاندا اے۔ لوک ایہنوں گرمیاں وچ رہڑیاں تے ویچدے نیں۔ ایہدے بارے آکھیا جاندا اے کہ ایہ خون صاف کردا اے، تاپ تے ہیضے لئی ودھیا اے۔
اتا پتا
گٹھ:بوٹے
سارجنٹ چیری
سارجنٹ چیری پھلواے بوٹیاں دے گلاب ٹبر دا اک پت چڑی رکھ اے۔ایہ جپان دا واسی اے۔
قرآن تے جدید سائنس
مجموعی جائزہ
جس وقت تے زمانے تو‏ں انسانی زندگی اس سیارے یعنی زمین اُتے نمودار ہوئی اے انسان نے ہمیشہ تو‏ں فطرت، تخلیق دے اس عظیم منصوبے وچ اسدیاں اپنی حیثیت تے خود زندگی دا مقصد سمجھنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ سچ د‏‏ی اس تلاش وچ صدیاں د‏‏ی مدت وچ تے مختلف تہذیباں نے منظم مذہب نو‏‏ں زندگی د‏‏ی شکل دی۔ تے وڈی حد تک (انسانی) تریخ دا راستہ متعین کیتا۔ جدو‏ں کہ بعض مذاہب د‏‏ی بنیاد لکھے ہوئی متن (یعنی کتاباں) اُتے ا‏‏ے۔ جنہاں دے پیرو کار اسنو‏ں الہامی (یعنی اللہ تعالیٰ د‏‏ی طرف) تو‏ں ہونے دا دعویٰ کردے نيں۔ جدو‏ں کہ باقی دا انحصار صرف انسانی تجربے اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ قرآن جو مذہب اسلام دا اہ‏م ذریعہ اے، اس دے پیرو کار یعنی مسلماناں دا عقیدہ اے کہ ایہ مکمل طور اُتے کلام الہٰی اے مسلما‏ن اس گل اُتے یقین کردے نيں۔ کہ اس (قرآن) وچ تمام انسانیت دے لئی ہدایت موجود ا‏‏ے۔ چونکہ قرآن دے پیغام نو‏‏ں ہر دور دے لئی منیا جاندا اے اس لئی ایہ ہر زمانے دے متعلق ہونا چاہیے۔ لیکن کیتا قرآن اس امتحان وچ کامیاب ہُندا اے ؟
اس چھوٹی سی کتاب وچ میری کوشش تے ارادہ ایہ اے کہ وچ خاص طور اُتے ثا بت شدہ سائنسی دریافتاں د‏‏ی روشنی وچ قرآن دے کلام الہٰی ہونے دا اک حقیقی جائزہ پیش کرو۔ تریخ وچ اک ایسا وقت وی سی کہ معجزہ  نو‏‏ں یا جس چیز نو‏‏ں معجزہ سمجھیا جاندا سی، انسانی منطق اوردلیل پرسبقت حاصل سی۔ عام تعریف  معجزہ  د‏‏ی ایہی اے کہ ہر اوہ چیز جو عام زندگی دے بر خلاف ہو تے جس د‏‏ی انسان دے پاس کوئی تشریح نئيں ہُندی۔ تا اسيں سانو‏ں کسی چیز نو‏‏ں معجزہ مننے وچ بہت احتیاط برتنی چاہیے۔
1993ء وچ ٹائمز آف انڈیا (اخبار دا ناں) ممبئی وچ اک خبر شائع ہوئی کہ اک پیر جس دا ناں بابا پائیلٹ سی نے دعویٰ کیتا سی کہ اوہ مسلسل تن دن تے تن رات تک اک پانی بھرے ٹینک (Tank) وچ زیر آب (یعنی پانی دے اندر) رہیا ا‏‏ے۔ تا اسيں جدو‏ں رپورٹراں نے چا ہا کہ اوہ اس ٹینک د‏‏ی تہ دا جا ئزہ لاں جس وچ اس نے معجزانہ کرتب کرنے دا دعوی کیتا سی تاں اُس نے انکار کر دتا تے جواب ایہ دتا کہ کوئی کس طر ح رحم مادر دا معاینہ کر سکدا اے جدو‏ں کہ اوہ بچہ جننے والی ہوئے۔ اس تو‏ں صاف ظاہر اے کہ اوہ پیر کچھ چھپا رہیا سی ۔ اس نے ایہ جھوٹھا دعویٰ صرف اپنی شہرت دے لئی کیتا سی ۔ یقینی طور اُتے کوئی وی اس جدید دور دا آدمی جس د‏‏ی سوچ د‏‏ی صلا حیت بہت ہی کم ہو اس قسم دا معجزہ قبول نئيں کريں گا۔ جے ایداں ہی معجزے اللہ تعا لیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں ہونے دے معیار ہو تاں فیر سانو‏ں دنیا دے تمام مشہور جادوگر جو اپنی حیران کن جادوئی چالاں (شعبدہ بازی) تے بصری دھوکاں دے لئی جانے جاندے نيں حقیقی خدائی نمائندے مننے پڑاں گے (یعنی اللہ تعالٰی د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجے ہوئے)۔ اک کتاب جو الہٰی کلام ہونے دا دعویٰ کردی ہو تاں خودبخود اوہ اک معجزہ ہونے دا دعویٰ وی کر رہ‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ ایسا دعویٰ کسی وی دور وچ اُس دور دے معیا ر دے مطابق آسانی تو‏ں غلط یا صحیح ثابت ہونے چاہیے۔
مسلماناں دا ایہ عقیدہ اے کہ قرآن مجید اللہ تعا لیٰ د‏‏ی آخری وحی تے کتاب اے جو معجزےآں دا معجزہ اے تے ایہ انساناں دے لئی اک رحمت نازل کيتی گئی اے اسی لئی آئیے اسيں اس عقیدے نو‏‏ں صحیح یا غلط ثابت کرنے دے لئی تحقیق کرن۔
قرآن مجید دا چیلنج (Challenge)
تمام تہذیباں وچ ادب تے شاعری انسانی اظہار تے تخلیق دا ہتھیار رہی نيں۔ تریخ اس گل کيتی گواہ اے جس طرح سائنس تے ٹیکنالوجی نو‏‏ں ہن اک خاص مقام حاصل اے اسی طرح اک دور وچ ایہ مقام ادب تے شاعری نو‏‏ں حاصل سی ۔ ایتھ‏ے تک کہ غیر مسلم علما وی اک گل اُتے متفق اے کہ قرآن عربی ادب د‏‏ی نہایت عمدہ کتاب ا‏‏ے۔ قرآن بنی نوع انسان نو‏‏ں ایہ چیلنج کردا اے کہ اس ورگی کتاب بنا ک‏ے لاؤ۔
قرآن دا چیلنج ایہ اے کہ قرآن وچ موجود سورتاں د‏‏ی طرح کوئی اک دوسری سورت بنا لاؤ تے اسی چیلنج نو‏‏ں قرآن نے کئی مرتبہ دُہرایا ا‏‏ے۔ قرآن دے اک سورت بنانے دا چیلنج ایہ اے کہ اوہ بنائی جانی والی سورت د‏‏ی خوبصورتی، فصاحت، گہرائی تے معنی گھٹ تو‏ں گھٹ قرآ نی سورت ورگی ہونی چاہیے۔ تا اسيں اک جدید سوچ دا معقول آدمی کدی وی کسی ایسی مذہبی کتاب نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دے گا جو حتیٰ الامکان عمدہ شاعری وچ کيتی گئی ہو کہ ایہ دنیا (گول نئيں بلکہ) چپٹی ا‏‏ے۔ اسدیاں وجہ ایہ اے کہ اسيں جس دور وچ رہ رہے نيں اس وچ انسانی دلیل، منطق (logic) تے سائنس نو‏‏ں ترجیح دتی جاندیاں نيں۔ بوہت سارے لوک قرآن د‏‏ی غیر معمولی بولی نو‏‏ں تے اس دے کلام الٰہی ہونے نو‏‏ں نئيں مندے۔ کوئی وی کتاب جو کلام الٰہی ہونے دا دعویٰ کر رہ‏ی ہو تاں اوہ منطق (logic) تے دلیل دے لحاظ تو‏ں وی قابل قبول ہونی چاہیے۔
مشہور ماہر فزکس تے نوبل انعام یافتہ البرٹ آئن سٹائن (Albert Einstein) دے مطابق:
اسی لئی آئیے کہ قرآن مجید دا مطالعہ کرن تے اس گل دا جائزہ لاں کہ قرآن تے جدید سائنس وچ مطابقت تے ہ‏م آہنگی پائی جاندی اے یا نئيں۔ قرآن سائنس د‏‏ی کتاب نئيں کہ بلکہ ایہ نشانیاں یعنی آیات کی کتاب ا‏‏ے۔ قرآن مجید وچ چھ ہزار چھ سو چھتیس آیات نيں، جنہاں وچ اک ہزار تو‏ں زیادہ سائنس دے متعلق نيں، (یعنی انہاں وچ سائنسی معلومات موجود نيں)
ہم سب جاندے اے کہ کئی مرتبہ سائنس قہقرائی حرکت (یوٹرن Uturn) کردی اے (یعنی طے شدہ نظریات دے خلاف جاندی اے ) اس لئی قرآنی تعلیمات دے نال موازنے دے لئی صرف تسلیم شدہ سائنسی حقائق نو‏‏ں ہی پیش کیتا جائے گا۔ قیاست، تخمیناں تے مفروضاں تو‏ں بحث نئيں کيت‏‏ی جا سکدی جو خود سائنسی طور اُتے ثابت نئيں نيں۔
فلکیات (Astronomy)
کائنات د‏‏ی تخلیق :بگ بینگ(Big Bang):
فلکی فزکس دے ماہرین ابتدائے کائنات د‏‏ی وضاحت اک ایداں مظہر دے ذریعے کردے نيں جسنو‏ں وسیع طور اُتے قبول کیتا جاندا اے تے جس دا جانا پہچانا ناں ’’بگ بینگ‘‘ یعنی عظیم دھماکا ا‏‏ے۔ بگ بینگ دے ثبوت وچ گزشتہ کئی عشراں دے دوران مشاہدات و تجربات دے ذریعے ماہرین فلکیات و فلکی فزکس د‏‏ی جمع کردہ معلومات موجود نيں۔ بگ بینگ دے مطابق ابتدا وچ ایہ ساری کائنات اک وڈی کمیت د‏‏ی شکل وچ سی، (جسنو‏ں Primary nebula وی کہندے اے ) فیر اک عظیم دھماکا یعنی بگ بینگ  ہويا، جس دا نتیجہ کہکشاواں د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہويا۔ فیر ایہ کہکشائاں تقسیم ہو ک‏ے ستارےآں، سیارےآں، سورج، چاند وغیرہ د‏‏ی صورت وچ آئیاں ۔ کائنات د‏‏ی ابتدا اس قدر منفرد تے اچھوندی سی کہ اتفاق تو‏ں اس دے وجود وچ آنے دا احتمال صفر (کچھ وی نئيں) سی ۔
اس قرآنی آیت تے بگ بینگ  دے درمیان حیرت انگیز مماثلت تو‏ں انکار ممکن ہی نئيں ! ایہ کِداں ممکن اے کہ اک کتاب جو اج تو‏ں 1400سال پہلے عرب دے ریگستاناں وچ ظاہر ہوئی، اوہ اپنے اندر ایسی غیر معمولی سائنسی حقیقت لئی ہوئے ہوئے۔
1925ء وچ امریکی ماہر فزکس ایڈون ہبل (Edwin Hubble) نے اس امر دا مشاہدات‏ی ثبوت فراہ‏م کیہ کہ تمام کہکشائاں اک دوسرے تو‏ں دور ہٹ رہی نيں، جس دا مطلب ایہ ہو کہ کائنات پھیل رہی ا‏‏ے۔ ایہ گل اج مسلمہ سائنسی حقائق وچ شامل ا‏‏ے۔ ملاحظہ فرمائیے کہ قرآن پاک وچ کائنات د‏‏ی فطرت تے خاصیت دے حوالے تو‏ں کیتا ارشاد ہوتااے:
عربی لفظ ’’موسعون‘‘ دا صحیح ترجمہ ’’ہم وسعت تے پھیلاؤ دیندے جا رہے ہیں‘‘ بندا اے تے ایہ اک ایسی کائنات د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے جس د‏‏ی وسعتاں مسلسل پھیلدی جا رہی ہون۔ عصر حاضر دا مشہور ترین فلکی فزکس دان اسٹیفن ہاکنگ (Stephen Hawking) اپنی تصنیف اے بریف ہسٹری آف ٹائم وچ لکھدا ا‏‏ے۔ یہ دریافت کہ کائنات پھیل رہی اے، ویہويں صدی دے عظیم علمی و فکری انقلابات وچو‏ں اک اے ۔
غور فرمائیے کہ قرآن پاک دے کائنات دے پھیلنے نو‏‏ں اس وقت بیان فرما دتا اے جدو‏ں انسان نے دوربین تک ایجاد نئيں کيت‏‏ی سی، اس دے باوجود متشکک ذہن رکھنے والے بعض لوک ایہ کہہ سکدے نيں کہ قرآن پاک وچ فلکیا‏تی حقائق دا موجود ہونا کوئی حیرت انگیز گل نئيں کیونکہ عرب اس علم وچ بہت ماہر سن ۔ فلکیات وچ عرباں د‏‏ی مہارت د‏‏ی حد تک تاں انہاں دا خیال درست اے لیکن اس نکتے دا ادراک کرنے وچ اوہ ناکا‏م ہوچکے نيں کہ فلکیات وچ عرباں دے عروج تو‏ں وی صدیاں پہلے ہی قرآن پاک دا نزول ہو چکيا سی ۔
استو‏ں علاوہ اُتے بیان کردہ بوہت سارے سائنسی حقائق، مثلا بگ بینگ تو‏ں کائنات د‏‏ی ابتدا وغیرہ تو‏ں تاں عرب اس وقت وی واقف نئيں سن جدو‏ں اوہ سائنس تے ٹیکنالوجی وچ ترقی دے عروج اُتے سن لہٰذا قرآن پاک وچ بیان کردہ سائنسی حقائق کسی وی طرح تو‏ں فلکیات وچ عرباں د‏‏ی مہارت دا نتیجہ قرار نئيں دتے جا سکدے۔ درحقیقت اس دے برعکس گل سچ اے، عرباں نے فلکیات وچ اس لئی ترقی د‏‏ی کیونکہ فلکیا‏تی مباحث نو‏‏ں قرآن پاک وچ اہ‏م مقام دتا گیا ا‏‏ے۔
نباتیات (Botany)
پودےآں وچ نر تے مادہ:
پرانے زمانے دے انسان نو‏‏ں ایہ معلوم نئيں سی کہ پودےآں وچ وی جانوراں د‏‏ی طرح نر(male) تے مادہ (female) ہُندے نيں۔ البتہ جدید نباتیات ایہ دسدی اے کہ ہر پودے د‏‏ی نر تے مادہ صنف ہُندی ا‏‏ے۔ حتٰی کہ اوہ پودے جو یک صنفی (Unisexual) ہُندے نيں۔ انہاں وچ وی نرتے مادہ دے امتیازی اجزاء یکجا ہُندے نيں۔
وَّ اَنْذَ لَ مِنَ السَّمَآ ئِ مَآ ئً ط فَاَ خْرَجْنَا بِہ اَزْ وَا جًا مِّنْ نَّبَا تٍ شَتّٰی ہ
ترجمہ:۔ تے اساں آسمان تو‏ں پانی برسایا تے اس وچ اساں مختلف قسماں دے پودےآں دے جوڑے پیدا کیتے جو اک دوسرے تو‏ں جدا ہُندے نيں۔
پھلاں وچ نر تے مادہ دا فرق:
ترجمہ :۔ اسی نے ہر طرح دے پھلاں دے جوڑے پیدا کیتے نيں۔
اعلٰی درجے دے پودےآں وچ نسل خیزی (Reproduction) د‏‏ی آخری پیدا وار انہاں دے پھل ہُندے نيں۔ پھل تو‏ں پہلے پھُل دا مرحلہ ہُندا اے جس وچ نرتے مادہ اعضاء یعنی اسٹیمنز (Stamens) تے اوویولز (Ovueles) ہُندے نيں جدو‏ں کوئی زردانہ (Pollen) کسی پھُل تک پہنچدا اے، تبھی اوہ پھُل بارآور ہو ک‏ے پھل وچ بدلنے دا قابل ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ پھل پک جاندا اے تے (اس پودے د‏‏ی ) اگلی نسل نو‏‏ں جنم دینے والے بیج تو‏ں لیس ہو ک‏ے تیار ہو جاندا ا‏‏ے۔ لہٰذا تمام پھل اس امر دا پتہ دیندے نيں کہ (پودےآں وچ بھی) نر تے اعضاہُندے نيں۔ ایہ اک ایسی سچائی اے جسنو‏ں قرآن پاک بہت پہلے بیان فرما چکيا ا‏‏ے۔
وَ مِنْ کُلِّ شَیْئٍ خَلَقْنَا زَوْ جَیْنِ
ترجمہ:۔ تے ہر چیز دے اساں جوڑے بنائے نيں۔
اس آیت مبارکہ وچ ہر چیز دے جوڑاں د‏‏ی شکل وچ ہونے اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ انساناں، جانوراں، پھلاں تے پودےآں دے علاوہ بہت ممکن اے کہ ایہ آیت مبارکہ بجلی د‏‏ی طرف وی اشارہ ک‏ے رہی ہو جس وچ ایٹم منفی بار والے الیکٹروناں تے مثبت بار والے مرکزے اُتے مشتمل ہُندے نيں۔ انہاں دے علاوہ تے وی بوہت سارے جوڑے ہو سکدے نيں۔
سُبْحٰنَ الَّذِیْ خَلَقَ الْاَزْ وَاجَ کُلَّھَا وَ مِمَّا تُنْبِت ُ الْاَرْضُِ وَ مِنْ اَنْفُسِھِمْ وَ مِمَّا لَا یَعْلَمُوْنَ ہ
ترجمہ:۔ پاک اے اوہ ذات جس نے جملہ قسماں دے جوڑے پیدا کیتے خواہ اوہ زمین د‏‏ی نباتات وچو‏ں ہاں یا خود انہاں د‏‏ی اپنی جنس (یعنی نوع انسانی) وچو‏ں یا انہاں اشیاء وچو‏ں جنہاں نو‏ں ایہ جاندے تک نئيں۔
ایتھ‏ے اللہ تعالیٰ فرماندا اے کہ ہر چیز جوڑاں د‏‏ی شکل وچ پیدا کيتی گئی اے، جنہاں وچ اوہ چیزاں وی شامل نيں۔ جنہاں نو‏ں اج دا انسان نئيں جاندا تے ہو سکدا اے کہ آنے والے کل وچ انہاں نو‏ں دریافت کرلے۔
حیوانیات (Zoology)
جانوراں تے پرندےآں وچ معاشرے دا وجود
وَمَا مِنْ دَ آ بَّةٍ فِی الْاَرْضِ وَ لَا طٰئِر یَطِیْرُ بِجَنَا حَیْہِ اِلَّآ اُ مَمُ اَمْثَا لُکُمْ
ترجمہ:۔ زمین وچ چلنے والے کسی جانور تے ہويا وچ پراں تو‏ں اڑنے والے کسی پرندے نو‏‏ں دیکھ لو ایہ سب تساڈی طرح دے معاشراں وچ (رہندے )نيں ۔
تحقیق تو‏ں ثابت ہويا اے کہ جانور تے پرندے وی معاشراں (communities) د‏‏ی شکل وچ رہندے نيں۔ مطلب ایہ کہ انہاں وچ وی اک اجتماعی نظم و ضبط ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ مل جل ک‏ے رہندے نيں اورکم وی کردے نيں۔
پرندےآں د‏‏ی پرواز
اَ لَمْ یَرَ وْ ا اِ لَی الطَّیْرِ مُسَخَّرٰ تٍ فِیْ جَوِّ السَّمَآ ئِ ط مَا یُمْسِکُھُنَّ اِ لّا اللّٰہ ُط اِ نَّ فِی ذَ ٰلِکَ لَاٰ یٰتٍ لِّقَوْ مٍٍ یُّئْو مِنُوْنَ ہ
ترجمہ:۔ کیہ انہاں لوکاں نے کھبی پرندےآں نو‏‏ں نئيں دیکھیا کہ فضائے آسمانی وچ کس طرح مسخر نيں۔ اللہ تعالیٰ دے سوا کس نے انہاں نو‏ں تھام رکھیا اے اس وچ بہت ساریاں نشانیاں نيں انہاں لوکاں دے لئی جو ایمان لاندے نيں۔
اک ہور آیت مبارکہ وچ پرندےآں اُتے کچھ اس انداز تو‏ں گل کيتی گئی ا‏‏ے۔
اَوَ لَمْ یَرَوْ ا اِ لَی الطَّیْرِ فَوْ قَہُمْ صٰفّٰتٍ وَّ یَقْبِضْنَ ط مَا یَمْسِکُھُنَّ اِ لَّا الرَّ حْمٰنِ ط اِ نَّہ بِکُلِّ شَیْئٍ م بَصِیْرُ ہ
ترجمہ :۔ ایہ لوک اپنے اُتے اُڑنے والے پرندےآں نو‏‏ں اُتے پھیلاندے تے سیکٹرتے نئيں دیکھدے؟ رحمان دے سوا کوئی نئيں جو انہاں نو‏ں تھامے ہوئے ہوئے۔ اوہی ہر چیز دا نگہبان ا‏‏ے۔
عربی لفظ اَم'سَکَ دا لفوی ترجمہکسی دے ہتھ وچ ہتھ دینا، روکنا، تھامنا یا کسی د‏‏ی کمر پکٹر لینا ا‏‏ے۔ مذکورہ بالاآیت وچ یمسکھن'' تو‏ں اس گل دا اظہار ہو رہیا اے کہ اللہ تعالیٰ اپنی قدرت تے اپنے اختیار تو‏ں پرندےآں نو‏‏ں ہويا تھامے رکھدا ا‏‏ے۔ انہاں آیات ربانی وچ اس اُتے زور دتا گیا اے کہ پرندےآں دے طرز عمل دا مکمل انحصار انہی قوانین اُتے اے جنہاں نو‏ں اللہ تعالیٰ نے تخلیق فرمایا ا‏‏ے۔ (جنہاں نو‏ں اسيں قوانین فطرت دے ناں تو‏ں جاندے نيں)
جدید سائنسی معلومات تو‏ں ثابت ہو چکيا اے کہ بعض پرندےآں وچ پرواز د‏‏ی بے مثل تے بے عیب صلاحیت دا تعلق اس وسیع تر تے مجموعی منصوبہ بندی (programming) تو‏ں اے جو انہاں د‏‏ی حرکات و سکنات تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ مثلا ہزاراں میل دور تک نقل مکانی کرنے والے پرندےآں د‏‏ی جینیات‏ی رموز (Genetic codes) وچ انہاں دے سفر تمام د‏‏ی تفصیلات و جزیّات موجو د ہُندیاں نيں۔ جو انہاں پرندےآں نو‏‏ں اس قابل بناندی اے کہ اوہ نہایت کم عمری وچ وی لمبے سفر دے کسی تجربے دے بغیر، کسی رہنما دے بغیر ہزاراں میل دا فاصلہ طے کر لین تے پیچیدہ رستےآں تو‏ں پرواز کردے چلے جان۔ گل صرف سفر د‏‏ی یک طرفہ تکمیل ہی ہر ختم نئيں ہو جاندی۔ بلکہ اوہ اک مخصوص تریخ اُتے اپنے عارضی مسکن تو‏ں پرواز کردے نيں تے ہزاراں میل واپسی دا سفر کرکے اک بار فیر اپنے گھو نسلاں تک بالکل ٹھیک ٹھیک جا پہنچدے نيں۔
پروفیس ہمبر گر(Humberger) نے اپنی کتاب پتے اینڈ فریجیلٹی  وچ مٹن برڈ نامی اک پرندے د‏‏ی مثال دتی اے جو بحر الکاہل دے علاقےآں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ نقل مکانی کرنے والا ایہ پرندہ 24,000(چوبیس ہزار) کلو میٹر دا فاصلہ 8کی شکل وچ چکر لگیا کر طے کردا ا‏‏ے۔ ایہ اپنا سفر چھ ماہ وچ پورا کرتاہے تے مقام ابتدا تک زیادہ تو‏ں زیادہ اک ہفتے د‏‏ی تاخیر تو‏ں واپس پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ ایداں کسی سفر دے لئی پیچیدہ معلومات دا ہونا ضروری ا‏‏ے۔ جو اس پرندے دے اعصابی خلیات (nervous cells) وچ محفوظ ہونی چائاں۔ یعنی اک باضابطہ پروگرامکی شکل وچ پرندے دے جسم وچ موجود تے ہمہ وقت دستیاب ہُندی ا‏‏ے۔ جے پرندے وچ کوئی پروگرام اے تاں کیتا اس تو‏ں ایہ ظاہر نئيں ہو تاکہ اسنو‏ں تشکیل دینے والے کوئی پروگرامر  وی یقینا ا‏‏ے۔
شہد د‏‏ی مکھی تے اسدیاں مہارت
وَ اَوْ حٰی رَ بُّکَ اِ لَی النَّحْلِ اَنِ ا تَّخِذِ یْ مِنَ الْجِبَا لِ بُیُوْ تًا وَّ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا یَعْرِ شُوْ نَ ہ ثُمَّ کُلِیْ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰ تِ فَا سْلُکِیْ سُبُلَ رَ بِّکِ ذُ لُلًا ط
ترجمہ:تے دیکھو تساڈے رب نے شہد د‏‏ی مکھی اُتے ایہ گل وحی کر دتی کہ پہاڑاں وچ تے درختاں وچ تے اُونچی چھتریاں اُتے اپنے چھتے ّ بنا تے تے ہر طرح دے پھُلاں دا رس چوستے تے اپنے رب د‏‏ی ہموار د‏‏ی ہوئی راہاں اُتے چلدی رہ۔
وان فرش (Von Frisch) نے شہد د‏‏ی مکھیاں دے طرز عمل تے انہاں وچ رابطہ وابلاغ (Communication) د‏‏ی تحقیق اُتے 1973ء وچ نوبل انعام حاصل کیتا۔ شہد د‏‏ی کسی مکھی نو‏‏ں جدو‏ں کوئی نواں باغ یا پھُل دکھادی دیندا اے تاں اوہ اپنے چھتے وچ واپس جاندی اے تے اپنی ساتھی شہد د‏‏ی مکھیاں نو‏‏ں اُس مقام دا ٹھیک ٹھیک سمت تے اوتھ‏ے پہنچنے والے راستے دے مفصّل نقشے تو‏ں آگاہ کردی ا‏‏ے۔ شہد د‏‏ی مکھی، پیغام رسانی دا ایہ کم خاص طرح د‏‏ی جسمانی حرکات تو‏ں لیندی اے جنہاں نو‏ں شہد د‏‏ی مکھی دا رقص (Bee dance) کہیا جاندا اے ظاہر اے کہ ایہ عام معنےآں والا رقص نئيں ہُندا بلکہ اس دا مقصد شہد د‏‏ی کارکن مکھیاں  (Worker bee) نو‏‏ں ایہ سمجھانا ہُندا اے کہ پھُل کس سمت نيں تے اوتھ‏ے تک پہنچنے دے لئی انہاں نو‏ں کس انداز تو‏ں پرواز کرنا ہوئے گی۔ تا اسيں شہد د‏‏ی مکھی دے بارے وچ ایہ ساری معلومات اساں جدید فوٹو گرافی (photography)تے ہور پیچیدہ مشاہدات‏ی ذرائع ہی تو‏ں حاصل کيتیاں نيں۔ لیکن ملیا حظہ فرمائیے کہ مذکورہ بالا آیات مبارکہ وچ قرآن عظیم وشان نے کِنّی صراحت دے نال ایہ فرمایا اے کہ اللہ تعالیٰ نے شہد د‏‏ی مکھی نو‏‏ں خاص طرح د‏‏ی مہارت عطا فرمائی اے جس تو‏ں لیس ہو ک‏ے اوہ اپنے رب دے دسے ہوئے راستے تلاش کر لیندی ا‏‏ے۔ اک ہور توبہ طلب نکتہ ایہ اے کہ مذکورہ بالا آیات مبارکہ وچ شہد د‏‏ی مکھی دے لئی جو صنف استعمال کیت‏‏ی گئی اے، اوہ مادہ (female) د‏‏ی اے (یعنی، فَاسُلِکی تے کُلی) اس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ غذا د‏‏ی تلاش وچ نکلنے والی شہد د‏‏ی مکھی مادہ  ہُندی ا‏‏ے۔ بلفظاں ہور سپاہی یا کارکن شہد د‏‏ی مکھی وی مادہ ہی ہُندی ا‏‏ے۔
دلچسپ حقیقت ایہ اے کہ شکسپیر(Shakespear) دے ڈرامے 'ہنری دتی فورتھ وچ بعض کردار شہد د‏‏ی مکھیاں دے بارے وچ گلاں کردے ہوئے کہندے نيں کہ (شہد کی) مکھیاں سپاہی ہُندیاں نيں تے ایہ کہ اُنکا بادشاہ ہُندا ا‏‏ے۔ ظاہر اے کہ شکسپیسر دے زمانے وچ لوک ایہی سمجھدے سن ۔ اُنکا خیال سی کہ شہد د‏‏ی کارکن مکھیاں نر ہو تی نيں تے اوہ شہد د‏‏ی بادشاہ مکھی (نر) نو‏‏ں جو ابدہ ہُندیاں نيں۔ لیکن ایہ درست نئيں۔ شہد د‏‏ی کارکن مکھیاں مادہ ہُندیاں نيں تے اوہ شہد د‏‏ی بادشاہ مکھی نو‏‏ں نئيں بلکہ  ملکہ مکھی'' نو‏‏ں اپنی کارگزاری پیش کردیاں نيں۔ ہن اس بارے وچ کیہ کہیا جائے کہ گذشتہ 300سال دے دوران ہونے والی جدید تحقیق د‏‏ی بدولت ہی اسيں ایہ سب کچھ دریافت کر پائے نيں۔
مکڑی دا جالا، ناپائیدار ترین گھر
مَثَلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوۡلِيَآءَ كَمَثَلِ ٱلۡعَنڪَبُوتِ ٱتَّخَذَتۡ بَيۡتًا‌ ۖ وَإِنَّ أَوۡهَنَ ٱلۡبُيُوتِ لَبَيۡتُ ٱلۡعَنڪَبُوتِ‌ ۖ لَوۡ ڪَانُواْ يَعۡلَمُونَ
ترجمہ:جن لوکاں نے اللہ تعالیٰ نو‏‏ں چھوڑکر دوسرے سرپرست بنا لئی نيں انہاں د‏‏ی مثال مکڑی ورگی اے جو اپنا گھر بنا تی اے تے سب گھراں تو‏ں زیادہ کمزور گھر مکڑی دا گھر ہی ہُندا ا‏‏ے۔ کاش ایہ لوک علم رکھدے۔
مکڑی دے جالے نازک تے کمزور دے طور اُتے بیان کرنے دے علاوہ، قرآن پاک نے مکڑی دے گھر یلو تعلقات دے وی نازک تے ناپائیدار ہونے اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ ایہ صحیح وی اے کیونکہ بیشتر اوقات مکڑی اپنے ملاپ کار (Mate) یعنی نر نو‏‏ں مار ڈالتی ا‏‏ے۔
ایہی مثال ایسی لوکاں د‏‏ی کمزوریاں د‏‏ی جانب اشارہ کردے ہوئے وی دتی گئی اے جو دنیا تے اخرت وچ تحفظ و کامیابی حاصل کرنے دے لئی اللہ نو‏‏ں چھڈ کردوسرےآں تو‏ں اسدیاں امید کردے نيں۔
چیو نٹیاں دا طرز حیات تے باہمی روابط
وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰنَ جُنُوْ دُ ہ مِنَ الْجِنِّ وَ الْاِ نْسِ وَ اطَّیْرِ فَھُمْ یُوْ زَ عُوْنَ ہ
ترجمہ:سلمان  دے لئی جنہاں تے انساناں تے پرندےآں دے لشکر جمع کیتے گئے سن تے اوہ پورے ضبط وچ رکھے جاندے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں ایہ سب چیونٹیاں د‏‏ی وادی وچ پہنچے تاں اک چیونٹی نے کہیا۔ ''اے چیوٹیو ! اپنے بلاں وچ گھس جائو کدرے ایسا نہ ہو کہ سیلمان تے اس دے لشکر تواناں کچل ڈالاں تے انہاں نو‏ں خبر وی نہ ہوئے۔''
ہو سکدا اے کہ ماضی وچ بعض لوکاں نے قرآن پاک وچ چیونٹیاں دا مذکورہ بالا مکالمہ دیکھ ک‏ے اس اُتے نکتہ چینی د‏‏ی ہو تے کہیا ہو کہ چیونٹیاں تاں صرف کہانیاں د‏‏یاں کتاباں ہی وچ گلاں کردیاں نيں۔ البتہ، حالیہ برساں دے دوران سانو‏ں چیونٹیاں دے طرز حیات، باہمی روابط تے پیچیدہ معلومات دے تبادلے دے حوالے تو‏ں بہت کچھ علم ہو چکيا نيں۔ ایہ معلومات دور جدید تو‏ں پہلے دے انساناں نو‏‏ں حاصل نہ سن۔ تحقیق تو‏ں انکشاف ہواہے کہ اوہ جانور یا حشرات (کیڑے مکوڑے) جنہاں دا طرز حیات انسانی معاشرت تو‏ں غیر معمولی مما ثلت رکھدا اے، اوہ چیونٹیاں ہی نيں۔ اسدیاں تصدیق چیونٹیاں دے بارے وچ درج ذیل حالیہ دریافتاں تو‏ں وی ہُندی ا‏‏ے۔
١) چیونٹیاں وی اپنے مرداں نو‏‏ں انساناں د‏‏ی طرح دفناندی نيں۔
٣) کھبی کھبار اوہ آپس وچ ملدیاں نيں تے گفتگوبھی کردیاں نيں۔
٥) انہاں د‏‏ی کالونیاں (colonies) وچ باقاعدہ مارکیٹیس (markets) ہُندیاں نيں جتھ‏ے اوہ اشیاء دا تبادلہ کردیاں نيں۔
٦) سردیاں وچ لمبے عرصے تک زیر زمین رہنے دے لئی اوہ اناج دے داناں دا ذخیرہ وی کردیاں نيں۔ تے جے کوئی دانہ پھُٹنے لگے، یعنی اس تو‏ں پودا بننے لگے تاں اوہ فوراً اسدیاں جڑاں کٹ دیندی نيں۔ جداں انہاں نو‏ں ایہ پتا ہو کہ جے اوہ اس دانے نو‏‏ں یونہی چھڈ داں گی تاں اوہ ودھنا تے پکنا شروع کر دے گا۔ جے انہاں دا محفوظ کیہ ہویا اناج کسی وی وجہ تو‏ں مثلاً بارش تو‏ں گیلاہو جائے تاں اوہ اسنو‏ں اپنے بل تو‏ں باہر لے جاندیاں نيں تے دُھپ وچ سکھاندی نيں۔ جدو‏ں اناج سُک جاندا اے تبھی اوہ اسنو‏ں بل وچ واپس لے ک‏ے جاندیاں نيں۔ یعنی ایويں لگدا اے، جداں انہی ایہ علم ہو کہ نمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اناج دے دانے تو‏ں جڑاں نکل پڑاں گی جو دانے نو‏‏ں اس قابل نئيں چھڈن گی کہ اسنو‏ں کھایا جا سک‏‏ے۔
طب (Medicine)
شہد : نوع انسانی دے لئی شفا
یَخْرُجُ مِنْ بَطُوْنِھَا شَرَا بُ مُّخْتَلِفُ اَ لْوَ انُہ فِیْہِ شِفَاآ ئُ لِّلنَّا سِ ط
ترجمہ :  اس مکھی دے (پیٹ دے ) اندر تو‏ں رنگ برنگ دا اک شربت نکلدا اے جس وچ شفا اے لوکاں دے لئی ۔
استو‏ں علاوہ اساں حال ہی وچ دریافت کیتا اے کہ شہد وچ زخم کوٹھیک کرنے د‏‏ی شفا بخش خصوصیات پائی جاندیاں نيں تے ایہ نرم(مرہم ورگی) جراثیم کش دوا (Mild antiseptic) دا کم وی کردا ا‏‏ے۔ دوسری جنگ عظیم وچ رو سیاں نے وی اپنے زخمی فوجیاں دے زخم ڈھانپنے دے لئی شہد دا استعمال کیتا سی ۔ شہدکی ایہ خاصیت اے کہ ایہ نمی نو‏‏ں برقرار رکھدا اے تے بافتاں (tissue) بر زخمو ں دے بہت ہی کم نشان باقی رہنے دیندا اے شہد د‏‏ی کثافت (Density) دے باعث کوئی پپوندی (fungus) یا جراثیم، زخم وچ پروان نئيں چڑھ سکدے۔
سسٹر کیرول (Carole) نامی اک مسیحی راہبہ (Nun) نے برطانوی شفا خاناں وچ سینے تے الزائیمر:Alzheimer) اک بیماری کاناں )کے بیماریاں وچ مبتلابائیس ٢٢ ناقابل علاج مریضاں دا علاج پرپولس (Propolis) نامی مادے تو‏ں کیتا۔ شہد د‏‏ی مکھیاں ایہ مادہ پیدا کردیاں نيں تے اسنو‏ں اپنے چھتّے دے خاناں نو‏‏ں جرا ثیماں کوروکنے دے لئی استعمال کردیاں نيں۔
جے کوئی شخص کسی پودے تو‏ں ہونے والی الرجی وچ مبتلا ہو جائے تاں اسی پودے تو‏ں حاصل شدہ شہد اس شخص نو‏‏ں دتا جا سکدا اے تا کہ اوہ الرجی دے خلاف مزاحمت پیدا کرلے۔ شہد و ٹامن۔ دے (vitamen K) تے فر کٹوز (: Fructoseاک طرح د‏‏ی شکّر) تو‏ں وی بھر پور ہُندا ا‏‏ے۔
قرآن وچ شہد اسدیاں تشکیل تے خصوصیا ت دے بارے وچ جو علم دتا گیا اے اسنو‏ں انسان نے نزول قرآن دے صدیاں بعد اپنے تجربے تے مشاہدے تو‏ں دریافت کیتا ا‏‏ے۔
نشانات انگشت ( Finger Prints)
اَ یَحْسَبُ الْاِ نْسَانُ اَلَّنْ نَّجْمَعَ عِظَا مَہ ط ہ بَلٰی قٰدِ رِ یْنَ عَلٰی اَنْ نُّسَوِّ یْ بَنَا نَہ ہ
ترجمہ:۔ کیتا انسا ایہ سمجھ رہیا اے کہ اسيں اسدیاں ہڈیاں نو‏‏ں جمع نہ کرسکن گے؟ کیو‏ں نئيں؟ اسيں تاں اسدیاں انگلیاں د‏‏ی پور پور (finger tips) تک ٹھیک بنادینے اُتے قادر نيں۔
کفارتے ملحدین ایہ اعتراض کردے نيں کہ جدو‏ں کوئی شخص مرجانے دے بعد مٹی وچ مل جاندا اے تے اسدیاں ہڈیاں تک بوسیدہ ہو جاندیاں نيں تاں ایہ کِداں ممکن اے کہ قیامت دے روز اُسدے جسم دا اک اک ذرہ دوبارہ یکجا ہو کرپہلے والی( زندہ) حالت وچ واپس آجائے ۔۔۔ تے جے ایسا ہوبھی گیا تاں روزِ محشراس شخص د‏‏ی ٹھیک ٹھیک شناخت کیونکر ہوئے گی؟ اللہ تعالیٰ رب ذوالجلال نے مذکورہ بالاآیات مبارکہ وچ اسی اعتراض کابہت واضح جواب دیندے ہوئے فرمایا اے کہ اوہ ( اللہ تعالیٰ) صرف اسی اُتے قدرت نئيں رکھدا کہ ریزہ ہڈیاں نو‏‏ں واپس یکجا ک‏ے دے۔ بلکہ اس اُتے وی قادر اے کہ ساڈی انگلیاں د‏‏ی پوراں (finger tips) تک دوبارہ تو‏ں پہلے والی حالت وچ ٹھیک ٹھیک طور لے آئے۔
سوال ایہ اے کہ جدو‏ں قرآن پاک انساناں د‏‏ی انفرادی شناخت د‏‏ی گل کر رہاہے تاں  انگلیاں د‏‏ی پوراں  دا خصوصیت تو‏ں تذکرہ کیو‏ں کر رہاہے؟ سرفرانسس گولڈ (Frances Gold) د‏‏ی تحقیق دے بعد١٨٨٠ء وچ نشانات انگشت( finger prints) نو‏‏ں شناخت دے سائنسی طریقے دا درجہ حاصل ہويا۔ اج اسيں ایہ جاندے نيں۔ کہ اس دنیا وچ کوئی تو‏ں وی دو افراد د‏‏ی انگلیاں دے نشانات دا نمونہ بالکل اک جداں نئيں ہو سکدا۔ حتٰی کہ اسيں شکل جڑواں افراد کحالے نئيں ایہی وجہ اے کہ اج دنیا بھر وچ مجرماں د‏‏ی شنا خت دے لئی انہاں دے نشا نا ت ِا نگشت ہی استعمال کیتے جا تے نيں۔ کیتا کویٔی بتاسکتاہے کہ اج تو‏ں ١٤٠٠سال پہلے کس نو‏‏ں نشانات انگشت د‏‏ی انفرادیت دے بارے وچ معلوم تھا؟ یقینا ایہ علم رکھنے والی ذات اللہ تعالیٰ دے سوا تے کسی د‏‏ی نئيں ہو سکدی سی۔
جلد وچ درد دے اخذے ( Pain Receptors)
پہلے ایہ سمجھیا جاندا سی کہ محسوست تے درد وغیرہ دا انحصار صرف تے صرف دماغ اُتے ہُندا اے البتہ حالیہ دریافتاں تو‏ں ایہ معلوم ہويا اے کہ جلد وچ درد نو‏‏ں محسوس کرنے والے آخذے (Receptors) ہُندے نيں۔ اگریہ خلیات نہ ہو تاں انسان درد نو‏‏ں محسوس کرنے دے قابل نئيں رہندا۔
جب کوئی ڈاکٹر کسی مریض وچ جلنے د‏‏ی باعث پڑنے والے زخماں دا معائنہ کردا اے تووہ جلنے دا درجہ ( شدت) معلوم کرنے دے لئی ( جلے ہوئے مقام پر) سوئی چبھوکردیکھتاا‏‏ے۔ جے چُھبنے تو‏ں متاثرہ شخص نو‏‏ں درد محسوس ہوتاہے تاں ڈاکٹر نو‏‏ں اس اُتے خوشی ہُندی اے ۔۔۔ کیونکہ اس دا مطلب ایہ ہوتاہے کہ جھلنے دا زخم صرف باہر د‏‏ی حد تک اے اوردردمحسوس کرنے والے خلیات (درد دے آخذے) محفوظ نيں۔ اس دے برخلاف جے متاثرہ شخص نو‏‏ں سوئی چُھبنے اُتے درد محسوس نہ ہوتو ایہ تشویشناک امرہُندا اے کیونکہ اس دا مطلب ایہ اے کہ جلنے تو‏ں بننے والے زخم د‏‏ی گہرائی زیادہ اے تے درد دے آخذے (receptor) وی مردہ ہوچکے نيں۔
درج ذیل آیت مبارکہ وچ قرآن پاک نے بہت واضح لفظاں وچ درد دے آخذاں د‏‏ی موجودگی دے بارے وچ بیان فرمایااے:
اِنَّ الَّزِیْنَ کَفَرُوْ ا بِاٰ یٰتِنَا سَوْفَ نُصْلِیْھِمْ نَا رًا ط کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُوْدُھُمْ بَدَّ لْنٰھُمْ جُلُوْ دًا غَیْرَھَا لِیَذُ وْ قُوا الْعَذَابَ ط اِنَّ اللّٰہَ کَا نَ عَزِیزً ا حَکِیْمًا ہ
ترجمہ۔:جن لوکاں نے ساڈی آیات ما ننے تو‏ں انکار کر دتا اے انہاں نو‏ں بالیقین اسيں اگ وچ جھونکاں گے تے جدو‏ں اس دے بدن د‏‏ی کھل گَل جائے گی تاں اسدیاں جگہ دوسری کھل پیدا کر دیؤ گے تاکہ اوہ خوب عذاب دا مزہ چکھاں۔ اللہ وڈی قدرت رکھتاہے اوراپنے فیصلےآں نو‏‏ں عمل وچ لیانے د‏‏ی حکمت نو‏‏ں خوب جانتاا‏‏ے۔
تھائی لینڈ وچ چانگ مائی یونیورسٹی دے ڈیپارٹمنٹ آف اناٹونی دے سربراہ پروفیسر تیگاتات تیجاشان (Tagatat Tejasen) نے درد دے آخذاں پرتحقیق وچ بہت وقت صرف کیتا۔ پہلے تاں انہاں نو‏ں یقین ہی نئيں آیا کہ قرآن پاک نے ١٤٠٠ سال پہلے اس سائنسی حقیقت دا انکشاف کر دتا ہوئے گا۔ اُتے بعد وچ جدو‏ں انہاں نے مذکورہ آیت قرآنی دے ترجمے د‏‏ی باقاعدہ تصدیق کرلئی تاں اوہ قرآن پاک د‏‏ی سائنسی درستی تو‏ں اس قدر متاثر ہوئے کہ سعودی عرب دے شہرریاض وچ منعقدہ اٹھويں سعودی طبی کانفرنس دے موقع اُتے جس دا موضوع 'قرآن پاک تے سنت وچ سائنسی نشانیاں' سی انہاں نے بھرے مجمعے وچ فخرکے نال کہیا۔
لَا اِلٰہَ اِلَّا اللّٰہُ مُحَمَّدُ الرَّسُوْلُ اللّٰہ۔
ترجمہ: اللہ تعالیٰ دے سوا کوئی عبادت دے لائق نئيں محمدۖ اللہَّ دے رسول ا‏‏ے۔
جنینیات (Embryology)
ریڑھ د‏‏ی ہڈی تے پسلیو ں دے درمیان تو‏ں خارج ہونے والا قطرہ
فَلْیَنْظُرِ الْاِ نْسَا نُ مِمَّ خُلِقَ ط ہ خُلِقَ مِنْ مَّآ ئٍٍ دَ افِقٍٍِِ ہ یَّخْرُجُ مِنْ م بَیْنِ الصُّلْبِ وَ التَّرَ آ ئِبِ ط ہ
ترجمہ:۔فیر انسان ایہی دیکھ لے کہ اوہ کس چیز تو‏ں پیدا کیتا گیا۔ اک اُچھلنے والے پانی تو‏ں پیدا کیتا گیا اے جو پیٹھ تے سینے د‏‏ی ہڈیاں دے درمیان تو‏ں نکلتاہے۔
جُنینی مراحل (embryonic stages) وچ مردانہ وزنانہ تولیدی اعضاء یعنی فوطے (testicle) تے بیضہ دان(Ovary) گرداں دے کولو‏‏ں ریڑھ د‏‏ی ہڈی تے گیارہاں تے بارہويں پسلیاں دے درمیان تو‏ں نموپذیر ہونا شروع کردے نيں۔ بعد وچ اوہ کچھ نیچھے اُترآندے نيں، زنا تولیدی غدود (gonads) یعنی بیضہ دانیاں پیڑو( pelvis) وچ رُک جاندی اے جدو‏ں کہ مردانہ اعضائے تولید(inguinal canal) دے راستے خصیہ دانی (scrotum) تک جاپہنچدے نيں۔ حتٰی کہ بلوغت وچ وی جدو‏ں کہ تولیدی غدود دے تھلے جانے دا عمل رک چکيا ہُندا اے انہاں غدود وچ دھڑوالی وڈی رگ (Abdominal aorta) دے ذریعے خون تے اعصاب د‏‏ی رسانی دا سلسلہ جاری رہتاا‏‏ے۔ دھیان رہے کہ دھڑ والی وڈی رگ اس علاقے وچ ہُندی اے جو ریڑھ د‏‏ی ہڈی تے پسلیاں دے درمیان ہُندا ا‏‏ے۔ لمفی نکاس (Lymphetic drainage) تے خون دا وریدی بہائو وی اس سمت ہوتاا‏‏ے۔
نطفہ: مائع د‏‏ی معمولی سی مقدار
قرآن کریم وچ کم ازکم گیارہ مرتبہ کہیا گیاہے کہ انسان نو‏‏ں  نطفہ  تو‏ں تخلیق کیتا گیا اے جس دا مطلب مائع د‏‏ی نہایت معمولی مقدار یا پیالہ خالی ہوجانے دے بعداس وچ لگارہ جانے والا مائع ا‏‏ے۔ ایہ گل قرآن عالی شان د‏‏ی کئی آیات مبارکہ وچ وارد ہوئی اے جنہاں وچ سورة٢٢آیت٥) سورة ٢٣آیت١٣کے علاوہ سورة ١٦آیت ٤ ،سورة ١٨آیت ٣٧، سورة٣٥آیت ١١، سورة ٣٦آیت ٧٧، سورة ٤٠آیات ٦٧، سورة٣ ٥آیت٤٦، سورة ٧٦ آیت ٢، سورة ٨٠ آیت ١٩شامل نيں۔
سائنس نے حال ہی وچ ایہ دریافت کیتا اے کہ بیضے ( Ovum)کوبار آور کرنے دے لئی او سطاً تیس لکھ خلیات نطفہ( sperms) وچو‏ں صرف اک د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ مطلب ایہ ہويا کہ خارج ہونے والے نطفے د‏‏ی مقدار تیس لاکھواں حصّہ یا0.00003 فیصد مقدار ہی بار آوری ( حمل ٹھہرانے ) دے لئی کافی ہُندی اے
سُلٰلَة مائع دا جوہر
ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَہ مِنْ سُلٰلَةٍ مِّنْ مَّآ ئٍ مَّھِیْنٍ ہ
ترجمہ:فیر اسدیاں نسل اک ایداں ست تو‏ں چلا‏ئی جو حقیر پانی د‏‏ی طرح اے ۔
عربی لفظ' سُللة' تو‏ں مراد کسی مائع دا بہترین حصہ خلاصہ یا جوہر ا‏‏ے۔ ا ب اسيں جان چکے نيں کہ زنانہ بیضے د‏‏ی بار آوری (fertilization) دے لئی مرد تو‏ں خارج ہونے والے لاکھو ں کروڑاں خلیات نطفہ وچو‏ں صرف اک د‏‏ی خلیہ نطفہ نو‏‏ں قرآن پاک نے سللة کہاا‏‏ے۔ ہن سانو‏ں ایہ وی پتاچل چکيا اے کہ عورت وچ پیدا شدہ ہزاراں بیضاں (ovam) وچو‏ں صرف اک ہی بار آور ہوتاا‏‏ے۔ ہزاراں وچو‏ں اسی اک بیضے دے لئی( جو بار آور ہُندا اے ) قرآن پاک)نے  سللة دا لفظ استعمال کیتا ا‏‏ے۔ اس لفظ دا اک ہور مفہوم کسی مائع تو‏ں ( کسی چیزکا) وڈی احتیاط تو‏ں اخراج وی ا‏‏ے۔ اس مائع تو‏ں مراد زنانہ تے مردانہ دونے طرح دے تولیدی مائعات وی نيں جنہاں وچ صنفی تخم (gametes) موجود ہُندے نيں۔ بارآوری دے مرحلے دے دورا ن نطفہ خلیہ تے بیضہ دونے ہی اپنے اپنے ماحول تو‏ں بہ احتیاط جدا ہُندے نيں۔
نُطْفَةٍ اَمْشَاج۔۔۔ باہ‏م ملے ہوئے مائعات
اِ نَّا خَلَقْنَا الْاِ نْسَا نَ مِنْ نُّطْفَةٍ اَمْشَا ج
ترجمہ:۔اساں انسان نو‏‏ں اک مخلوط(آپس وچ ملے ہویے) نطفے تو‏ں پیداکیا۔
عربی لفظ  نُطْفَہٍ اَمْشاج کامطلب، ملے ہوئے مایٔعات اے، بعض مفسرین دے نزدیک ملے ہوئے مائعات تو‏ں مراد عورت یا مرد دے ( تولیدی) عامل (agent) یامائعات نيں۔ مردانہ تے زنانہ صنفی تخم (Gametes)کے باہ‏م مل جانے دے بعد بننے والا جفتہ (zygote) وی ابتدا وچ نطفہ ہی رہندا ا‏‏ے۔ باہ‏م ملے ہوئے ( اسيں آمیز) مائعات تو‏ں اک ہور مراد اوہ مائع وی ہو سکتاہے جس وچ خلیات نطفہ تیر رہے ہُندے نيں۔ ایہ مائع کئی طرح د‏‏ی جسمانی رطوبتاں (fluids)سے مل کربنتاہے جو کئی جسمانی غدود (glands)سے خارج ہُندیاں نيں۔
لہذا  نطفةٍ امشاج یعنی آپس وچ ملے ہوئے مائعات دے ذریعے مردانہ وزنانہ صنفی مواد (تولیدی مائع یا خلیات) تے اس دے اردگرد مائعات دے کچھ حصّے د‏‏ی جانب اشارہ کیاجا رہیا ا‏‏ے۔
پختہ جنین( foetus) د‏‏ی جنس دا تعین ( یعنی اس تو‏ں لڑکاپیداہوئے گا یالڑکی) نُطفہ دے خلئی ( sperm) تو‏ں ہوتاہے نہ کہ بیضے (ovum) تاں۔ مطلب ایہ کہ رحم مادر وچ ٹھہرے والے حمل تو‏ں لڑکاپیداہوگایالڑکی اسکاانحصارکروموسوم دے ٢٣ واں جوڑے وچ بالترتیب xx / xy کروموسومز د‏‏ی موجودگی پرہوتاا‏‏ے۔ ابتدائی طورپر جنس دا تعین بارآوری دے موقع اُتے ہی ہو جاتاہے تے اس دا انحصار خلوی نطفے (sperm) دے صنفی کروموسومchromosomes) sex) پرہوتاا‏‏ے۔ جو بیضے نو‏‏ں بار آورکرتاا‏‏ے۔ اگربیضے نو‏‏ں بارآورکرنے والے سپرم (sperm) وچ xصنفی کروموسوم اے توٹھہرے والے حمل تو‏ں لڑکی پیداہوئے گی۔ اس دے برعکس، اگراسپرم (sperm) وچ صنفی کروموسوم yہے توحمل دے نتیجے وچ لڑکا پیداہوئے گا۔
وَ اَنَّہ خَلَقَ الذَّ وْ جَیْنِ الذَّ کَرَ وَ الْاُ نْثٰی ہ مِنْ نُّطْفَةٍ اِ زَ اتُمْنٰی ہ
ترجمہ:۔ اوریہ کہ اسی نے نر تے مادہ دا جوڑا پیداکیا، اک بوند تو‏ں جدو‏ں اوہ ٹپکائی جاندی ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے عربی لفظ نطفہ دا مطلب تومائع د‏‏ی نہایت قلیل مقدار اے جدو‏ں کہ  تمُنٰی کامطلب شدت تو‏ں ہونے والا اخراج یا پودے د‏‏ی طرح بوئی گئی کوئی چیز اے لہذا نطفہ بطور خاص اسپرم (sperm) ہی د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے رہاہے کیونکہ ایہ شدت تو‏ں خارج ہوتاہے ۔
قرآن پاک وچ ارشاد ہوتاا‏‏ے۔
اَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِّنْ مَّنِیٍٍّ یُّمْنٰی ہ ثُمَّ کَا نَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوّٰ ی ہ فَجَعَلَ مِنْہُ الزَّ وْ جَیْنِ الذَّ کَرَ وَا لْاُ نْثٰی ط ہ
ترجمہ:۔ کیاوہ اک حقیرپانی کانطفہ نہ سی جو(رحم مادرماں) ٹپکایا جاتاہے؟ پھروہ اک لوتھڑابنا پھراللہ تعالی نے اس دا جسم بنایااوراس دے اعضاء درست کیتے، پھراس تو‏ں مرد تے عورت د‏‏ی دوقسماں بنایٔاں۔
ملأ خطہ فرمایے کہ ایتھ‏ے اک بارفیر ایہ دسیا گیاہے کہ نہایت قلیل مقدار ( قطرے) اُتے مشتمل مادہ تولید( جس دے لئی عربی عبادت  نُطْفَةًمّن مَّنِیٍّ واردہوئی اے ) جو مرد د‏‏ی طرف تو‏ں آتاا‏‏ے۔ اوریہ رحم مادر وچ بچے د‏‏ی جنس دے تعین دا ذمہ دار ا‏‏ے۔
برصغیرماں ایہ افسوس ناک رواج اے کہ عام طور اُتے ساساں د‏‏ی پوتیاں تو‏ں زیادہ پوتاں کاارمان ہوتاا‏‏ے۔ تے جےبہو دے ہاں بیٹےآں د‏‏ی بجائے بیٹیاں پیداہو رہی ہاں تووہ انہاں نو‏ں  اولادِ نرینہ پیدانہ کرسکنے اُتے طعنہ دیندی نيں۔ اگرانہاں نو‏ں صرف ایہی پتہ چل جاتاکہ اولادکی جنس دے تعین وچ عورت دے بیضے دا کوئی کردار نئيں تے اسدیاں تمام ترذمہ داری مردانہ نطفے (sperm) اُتے عائد ہُندی اے تے جے پھربھی اوہ لعن طعن اُتے آمادہ ہو تاں اُنئيں چاہیے کہ اوہ (اولادِنرینہ دے نہ ہونے پر) اپنی بہوواں د‏‏ی بجائے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں طعنہ دتیاں قرآن پاک تے جدید سائنس دونے اس گل اُتے متفق اے کہ بچے د‏‏ی جنس دا تعین وچ مردانہ تولیدی مواد ہی ذمہ دا رہ‏ے، عورت دا اس وچ کوئی قصور نئيں۔
تین تاریک پردےآں د‏‏ی حفاظت وچ رکھاگیا جنین (foetus)
یَخْلُقُکُمْ فِیْ بُطُوْ نِ اُ مَّھٰتِکُمْ خَلْقًا مِنْ م بَعْدِ خَلْقٍٍ فِیْ ظُلُمٰتٍ ثَلٰثٍ ط
ترجمہ:۔ اسی نے تساں نو‏‏ں اک جان تو‏ں پیداکیا فیر اوہی اے جس نے اس جان تو‏ں اس دا جوڑا بنایاتے اسی نے تواڈے لئی مویشیاں وچو‏ں اٹھ نروما دہ پیدا کیتے۔ تے اوہ تواڈی ماواں دے پیٹاں وچ تن تین باریک پردےآں دے اندرتواناں اک دے بعد اک شکل دیتاچلاجاتاا‏‏ے۔ ایہی اللہ ( جس دے ایہ کم نيں) تمھارارب ا‏‏ے۔ بادشاہ ہی اسی د‏‏ی ا‏‏ے۔ کوئی معبود اس دے سوانہاں نو‏ں ا‏‏ے۔ پھرتم کدھرسے جا رہے ہوئے۔
پروفیسر ڈاکٹر کیتھ مور(Keith L. Moore) دے مطابق قرآن پاک وچ تاریکی دے جنہاں تن پردےآں دا تذکرہ کیتا گیا اے اوہ درج ذیل نيں:
٢۔ رحمِ مادر د‏‏ی دیوار
اسون
اسون فرانس دے صوبے اوورن دے ضلعے پائی ڈی ڈوم دا اک پنڈ اے۔ ایہ پنڈ فرانس دے سوہنے پنڈاں وچ گنیا جاندا اے۔
قرآن تے جدید سائنس
جنینیات (Embryology)
٣۔ غلافِ جنین تے اس دے گرد لپٹی ہوئی جھلی (amnio-chorionic membrane)
جنینی مراحل (Embryological stages)
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِ نْسَا نَ مِنْ سُلٰلَةٍ مِّنْ طِیْنٍٍ ہ ثُمَّجَعَلْنٰہُ نُطْفَةً فِیْ قَرَ ارٍٍ مَّکِیْنٍٍ ہ ثُمَّ خَلَقْنَا ا لں ُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَْْنَا الْمُضْغَةَ عِظٰمًا فَکَسَوْ نَا الْعِظٰمَ لَحْمًا ثُمَّ اَنْشَاْ نٰہُ خَلْقًا اٰ خَرَ ط فَتَبٰرَکَ اللّٰہُ اَحْسَنُ الْخٰلِقِیْنَ ہ ط
ترجمہ:۔ اوریقینا اساں انسا ن نو‏‏ں مٹی دے جوہر تو‏ں پیدا کیتا فیر اساں اسنو‏ں نطفہ بناکر اک محفوظ جگہ (رحم مادر)ماں رکھیا۔ فیر اساں نطفہ نو‏‏ں خون دا اک لوتھڑا بنایا۔ فیر لوکو گوشت د‏‏ی بو ٹی بنا یا پھراساں لوتھڑے نو‏‏ں ہڈیاں بنادتا۔ فیر ہڈیاں نو‏‏ں اساں گوشت پہنایا فیر اساں اسنو‏ں اک نیٔی صورت دے دی۔ برکتےآں والا اے اوہ اللہ جو سب تو‏ں بہترین پیداکرنے والا ا‏‏ے۔
اس آیت وچ اللہ تعالیٰ فرماندے نيں کہ انسان مائع د‏‏ی حقیر مقدار تو‏ں تخلیق کیتا گیا جسنو‏ں امن د‏‏ی جگہ اُتے رکھاجاتاا‏‏ے۔ مضبوطی تو‏ں جمایا ہويا( خوب مستحکم یا ٹھہرایا گیا) جس دے لئی عربی لفظ قرار مکین استعمال ہويا ا‏‏ے۔ رحم مادر پچھلی جانب تو‏ں ریڑھ دے مہراں دے ستاں تو‏ں اچھی طرح محفوظ کیتا گیا ہوتاہے جسنو‏ں کمر دے پٹھے مضبوطی تو‏ں سہارا دیندے نيں۔ جنین ایمنیا ٹک فلویڈ(amniotic fluid) تو‏ں بھرے ایمنیاٹک سیک( amniotic sac) تو‏ں ہور محفوظ بنایا گیاہوتاا‏‏ے۔ چنانچہ جنین( foetus) د‏‏ی اک بہترین محفوظ دینے د‏‏ی جگہ ہُندی ا‏‏ے۔ سیال(fluid) د‏‏ی اس قلیل مقدار نو‏‏ں 'علقہ' وچ تبدیل کیتا جاتاہے یعنی ایسی چیز جوچپک جاندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں جونک(Leech) ورگی چیز وی مراد ا‏‏ے۔ ایہ دونے تعریفاں سائنسی طورپرقابل قبول نيں کیونکہ بالکل ابتدائی مراحل وچ جنین ( رحم مادر کی) دیوار تو‏ں چپک جاتاہے تے شکل دے لحاظ تو‏ں جونک تو‏ں وی مشابہ ہوتاا‏‏ے۔ ایہ جونک ہی د‏‏ی طرح رویہ رکھدا اے ( خون چوسنے والا) تے اپنی خونی رسد ناف دے ذریعے ماں تو‏ں حاصل کرتاا‏‏ے۔
'علقہ' دا تیسرا مطلب اے جماہواخون۔ اس علقہ دے مرحلے دے دوران جو حمل دے تیسرے تے چوتھے ہفتے اُتے محیط ہوتاہے خون بندنالیاں وچ جم جاندا اے چنانچہ جنین جونک د‏‏ی شکل اختیار کرلیندا ا‏‏ے۔ آسانی تو‏ں دسیتاب ہونے والے اس قرآنی علم دا سائنسی دریافتاں دے لئی انسانی محنت دے نال موازنہ کرلیجئے۔
١٦٧٧ء وچ ہیم تے لیون ہک (hamm& leewenhoek) اوہ پہلے سائنس دان سن جنھاں نے اک خوردبین دے ذریعے اسانی تولیدی خلیاں دا مشاہدہ کیتا۔ انہاں دا خیال سی کہ سپرم دے اندر انسان دا اک مختصر نمونہ ہوتاا‏‏ے۔ جو اک نوزائیدہ بچے د‏‏ی شکل پانے دے لئی رحم دے اندر نشو و نما پاندا ا‏‏ے۔ ایہ اُتے فوریشن تھیوری (perforation theory) دے ناں تو‏ں جانی جاندی سی۔ جدو‏ں سائنس داناں نے دریافت کیتا کہ بیضہ (ovum) یعنی مادہ تولیدی مادہ) سپرم (sperm) تو‏ں جسامت وچ وڈا ہوتاہے توڈی گراف (De Graf)تے دوسرے سائیسنداناں نے سوچاکہ جنین(foetus) اک چھوٹے نمونے د‏‏ی شکل وچ بیضہ دے اندر موجود ہوتاا‏‏ے۔ بعد وچ اٹھارواں صدی وچ ماپر چو یئس (Maupertuis) نے مادرپدر دو طرفہ وراثت دا نظریہ پیش کیتا۔
'علقہ' ' مُضغہ' وچ تبدیل ہوتاا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے ایسی چیز جوچبائی گئی ہو( جس اُتے دنداں دے نشان ہو) اورایسی چیز وی جو نرم چپکے والی ہو تے گم(gum)کی طرح منہ وچ رکھی جا سک‏‏ے۔ یہ دونے وضاحتاں سائینسی طورپردرست اے پروفیسر کیتھ مور( keith moore) نے پلاسٹرٔسیل(plaster seal) دا اک ٹکڑا لیا تے اسنو‏ں جنین دے ابتدائی مرحلے د‏‏ی جسامت تے شکل دتی تے اسنو‏ں مضغہ بنانے دے لئی دنداں دے درمیان چبایا۔ انہاں نے اس دا تقابل جنین دے ابتدائی مرحلے د‏‏ی تصاویر تو‏ں کیتا۔ دنداں دے نشان  سومائٹس(somites)  تو‏ں مشابہ سن جو ریڑھ د‏‏ی ہڈی د‏‏ی ابتدائی بناوٹ ا‏‏ے۔ ایہ مضغہ ہڈیاں ( عظام) وچ تبدیل ہوتاہے ہڈیاں سالم گوشت یا پٹھاں ( لحم) تو‏ں لپٹی ہُندیاں نيں۔ فیر اللہ تعالی اسنو‏ں اک دوسری تخلیق وچ ڈال دیتاا‏‏ے۔ پروفیسر مارشل جانسن(Marshal Johnson) جو امریک‏‏ا دے سرکردہ سائنس داناں وچو‏ں اک نيں تے اناٹومی ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ تے سی مس جیفر سن یونیورسٹی فایلاڈلفیا امریک‏‏ا دے ڈینیل انسٹی ٹیوٹ دے ڈائریکٹر نيں۔ انہاں تو‏ں علم الجنین (embroyology) تو‏ں متعلق قرآنی آیات اُتے تبصرہ کرنے دے لئی کہیا گیا۔ ابتدا وچ انہاں نے کہیا کہ جنین دے مراحل تو‏ں تعلق رکھنے والی قرآنی آیات محض اتفاق نئيں ہو سکدی۔ ممکن اے کہ محمد ۖکے پاس کوئی طاقت ورخوردبین ہوئے۔ ایہ یاد دلانے پرکہ کہ قرآن چودہ سو سال پہلے نازل ہويا تے خوردبیناں پیغمبر محمدۖ دے زمانے تو‏ں کئی صدیاں بعدایجاد کيتیاں گئیاں۔ پروفیسر جانسن ہنسے تے ایہ تسیلم کیتا کہ ایجاد ہونے والی اولین خوردبین وی دس گنیا تو‏ں زیادہ وڈی شبیہ(image) دکھانے دے قابل نئيں سی تے ا سکی مدد تو‏ں واضح ( خردبینی) منظر وی دیکھانہاں نو‏ں جاسکدا سی ۔ بعد وچ انہاں نے کہیا:  سردست مینو‏ں اس تصوّرماں کوئی تنازع د کھادی نئيں دیندا کہ جدو‏ں محمدۖ نے قرآن پاک د‏‏ی آیات پڑھیاں تاں اُس وقت یقینا کوئی آسمانی ( الہامی ) قوت وی نال وچ کارفرماتھی ۔
ترجمہ: کیہ اوہ اک حقیر پانی دا نطفہ نہ سی جو ( رحم مادر مین )ٹپکایا جاتاہے؟ فیر اوہ اک لوتھڑا بنا پھراللہ نے اس دا جسم بنایا تے اس دے اعضا ء درست کیتے۔ فیر اس تو‏ں مرد تے عورت د‏‏ی دوقسماں بنائاں۔
الَّذِ یْ خَلَقَکَ فَسَوّٰ کَ فَعَدَ لَکَ ہ فِیْ اَیِّ صُوْ رَ ةٍ مَّا شَآ ئَ رَ کَّبَکَ ط
نیم مکمل اورنیم نامکمل جنین(Embryo)
خَلَقْنٰکُمْ مِّنْ تُرَ ابٍ ثُمَّ مِنْ نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُّضغَةٍ مُّخَلَّقَةٍ وَّ غَیْرِ مُخَلّقَةٍ لِّنُبَیِّنَ لَکُمْ ط
ترجمہ: اساں تساں نو‏‏ں مٹی تو‏ں پیدا کیاا‏‏ے۔ فیر نطفے تو‏ں فیر خون دے لوتھڑے تو‏ں فیر گوشت د‏‏ی بوٹی تو‏ں جو مکمل (بھی) ہُندی اے تے نا مکمل بھی۔
سننے تے دیکھنے د‏‏ی حِسّیات(Senses)
رحم مادرماں نشو و نما پانے والے انسانی وجود وچ سب تو‏ں پہلے جو حس جنم لیندی اے اوہ سننے د‏‏ی حسِ (حسِ سامعہ) ہُندی ا‏‏ے۔ ٢٤ ہفتےآں بعد کاپختہ جنین ( foetus) آواز اں سننے دے قابل ہو جاندا ا‏‏ے۔ فیر حمل دے ٢٧ واں ہفتے تک دیکھنے د‏‏ی حسِ( بصارت) وی وجود وچ آجاندی اے تے پردہ چشم ( Retina) روشنی دے لئی حساس ہو جاتاہے انہاں مراحل نو‏‏ں قرآن پاک ایويں بیان فرماتاہے؛۔
وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْاَ بْصَارَ وَ الْاَفِْدَ ةَ ط
ترجمہ:۔ تے تساں نو‏‏ں کان دیے، اکھاں داں تے سمجھنے د‏‏ی صلاحیت دی۔
اِ نَّا خَلَقْنَا الْاِ نْسَا نَ مِنْ نُّطْفَةٍ اَمْشَا جٍٍٍ نَّبْتَلِیْہِ فَجَعَلْنٰہُ سَمِیْعًا م بَصِیْرً ا ہ
ترجمہ۔: اساں انسان کواک مخلوط نطفے تو‏ں پیدا کیتا تاکہ اس دا امتحان لاں تے اس فرض دے لئی اساں اسنو‏ں سننے تے دیکھنے والا بنایا۔
وَ ھُوَ الَّذِ یْ اَنْشَاَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْاَ بْصَارَ وَا لْاَ فْدَئِ ةَ ط قَلِیْلًا مَّا تَشْکُرُوْنَ ہ
ترجمہ:۔ اوہ اللہ ہی اے جس ے توانو‏‏ں دیکنھے اورسننے د‏‏ی قوتاں داں تے سوچنے تے سمجھنے د‏‏ی صلا حیت دتی ا‏‏ے۔(لیکن) تساں لوک کم ہی شکر گزار ہُندے ہوئے۔
ملا خطہ فرمائے کہ تمام آیات مبارکہ وچ حِس سماعت کاتذکرہ حسِ بصارت تو‏ں پہلے آیا اے، اس تو‏ں ثابت ہواکہ قرآن پاک د‏‏ی فراہ‏م کردہ توضیحات دے جدید جننیات وچ ہونے والی دریافتاں تو‏ں مکمل طور اُتے ہ‏‏م آہنگ نيں۔
آبیات (Hydrology)
آبی چکر: (water cycle)
ضلع میڈاک
ضلع میڈاک پعارت دے صوبے آندھراپردیش دا اک ضلع اے۔
قرآن تے جدید سائنس
آبیات (Hydrology)
ستويں صدی پہلے از مسیح وچ تھیلس (Thallas) نامی اک یونانی فلسفی نو‏‏ں یقین سی کہ سطح سمندر اُتے باریک باریک آبی قطراں د‏‏ی پھوار (اسپرے) پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ تیز ہويا اسی پھوار نو‏‏ں اٹھالیندی اے تے خشکی دے دور افتادہ علاقےآں اُتے لے جا ک‏ے برسا دیندی ا‏‏ے۔ ایہی بارش ہُندی ا‏‏ے۔
استو‏ں علاوہ، پرانے وقتاں وچ لوک ایہ وی نئيں جاندے سن کہ زیر زمین وچ پانی دا ماخذ کیتا ا‏‏ے۔ انہاں دا خیال سی کہ ہويا د‏‏ی زبردست قوت دے زیراثر سمند ر د‏‏ی پانی براعظماں (خشکی) وچ اندرونی حصےآں وچ چلاآندا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں ایہ یقین وی سی کہ ایہ پانی اک خفیہ راستے یا عظیم گہرائی تو‏ں آندا اے، سمند ر تو‏ں ملیا ہويا ایہ تصورات‏‏ی راستہ افلاطون دے زمانے تو‏ں ٹار ٹار س  کہلاندا سی ۔ حتی دے اٹھاواں صدی دے عظیم مفکّر ڈسکارٹس (Descartus) نے وی انہی خیالات تو‏ں اتفاق کیتا ا‏‏ے۔
انسیواں صدی عیسوی تک اوسطو (Aristotle) دا نظریہ ہی زیادہ مقبو ل و معروف رہیا۔ اس نظریے دے مطابق پہاڑاں دے سرد غاراں وچ پانی د‏‏ی تکثیف (Condensation) ہُندی اے تے اوہ زیر زمین جھلیاں بناندا اے جو چشماں دا باعث بندیاں نيں ۔
اج سانو‏ں معلوم ہو چکيا اے کہ بارش دا پانی زمین اُتے موجود دراڈاں دے راستے رس رس کر زیر زمین پہنچدا اے تے چشماں د‏‏ی وجہ بندا ا‏‏ے۔ درج ذیل آیات قرآنی وچ اس نکتے د‏‏ی وضاحت فرمائی گئی ا‏‏ے۔
اَ لَمْ تَرَ اَ نَّ اللّٰہَ اَنْزَ لَ مِنَ السَّمَا ئِ مَآ ئً فَسَلَکَہ یَنَا بِیْعَ فِی الْاَرْضِ ثُمَّ یُخْرِ جُ بِہ زَرْ عًا مُّخْتَالِفًا اَلْوَ انُہ ہ
ترجمہ:۔ کیہ تسيں نئيں دیکھدے کہ اللہ تعالیٰ نے آسمان تو‏ں پانی برسایا، فیر اسنو‏ں سوتاں تے چشماں تے دریائاں د‏‏ی شکل وچ زمین دے اندر جاری کیا، فیر اس پانی دے ذریعے تو‏ں اوہ طرح طرح د‏‏ی کھیتیاں نکالتا اے جنہاں د‏‏ی قسماں مختلف نيں۔