cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بولی تے سبھیاچار
مختصر وچ اسیں کہہ سکدے ہاں کہ بولی اک خاص سبھیاچار سرجنا اے، جس دا مقصد کمیونیکیشن دے کم نبھاؤنا ہندا اے۔ہر بولی اپنے سبھیاچار دے حوالہ وچ ہی مطلب رکھدی اے، جس کرکے اس دا کسے دوجی بولی وچ ہوبہو ترجمہ لگبھگ ناممکن ہندا اے۔ہر بولی دا تجزیہ اس نوں بولن والے جن-گروہ دے جیون اتے سبھیاچار دے سبھ پکھاں بارے بھرپور جانکاری دنداں اے۔ تاں وی بولی دے ہر انگ دا سبھیاچار نال تعلقات اکو جنا بھرپور اتے ڈونگھا نہیں ہندا۔شبد دی پدھر اتے ایہہ تعلقات سبھ توں ودھ ہندا اے۔اصل وچ ہر شبد اپنی تہذیبی رنگت رکھدا ہندا اے۔ گرائمر دی پدھر اتے ایہہ تعلقات گھٹ ڈریکٹ اے،جد کہ دھنی دی پدھر اتے ایہہ پروکھ ڈھنگ دا اے۔
حوالے
گٹھ:رہتل گٹھ:بولی
513ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:510ھ دی دہائی
شاہ عقیق بابا
سیداصغرعلی شاہ بخاری المعروف شاہ عقیق بابا، روحانی سرجن۔آپ سہروردیہ دے ولی بزرگ گزرےسی۔آپ نو اک ہندو نے 1451ء وچ شہید ِکتا سیں جس دا تعلق اک ڈاکواں دی ٹولی نال سی۔
مڈھلا جیون
شاہ عقیق بابا 1431 تے 1451 تک زندہ راے۔ شاہ عقیق نوں سہروردیہ ولی دے طور پر تسلیم کیتا جاندا اے۔ آپ دے والد مّحمد شریف الدین بخاریؒ دا انتقال ہویا تے آپ 7 سال دی عمر وِچ اپنے بھائی جی حضرت عبداللہ شاہ بخاری ؒ دے نال اچ توں سندھ ہجرت کرگئے۔ حضرت عبداللہ شاہ بخاری المعروف جلالی بابا،سید کستوری شاہ بخاریؒ ،حضرت کبیرالدین بخاریؒ المعروف مسکین شاہؒ اور۔شاہ موسیٰؒ وڈے مشہور سہروردیہ سلسلہ دے اولیاء گزرے سی ھور شاہ عقیق بابا ؒ دے برادران گزرےسی۔اور بابا ؒ دے ھور وی بھائی جید ولی گزرے سی۔
عرس
اپؒ داعرس ہر سال جمادی الاول دی نوچندی نوں منا یا جاندا اے۔ اپؒ دا عرس مبارک ھر سال اپ دے بھائی جلالیؒ دے عرس دے نال منایا جا ندااے-اپ داعرس "شاہ عقیق ٹاٶن" ، چوہڑ جمالی ، ضلع سجاول وچ روایتی جوش و جزبہ دےنال منایا جاتا اے جس تے ملک بھر تے لاکھوں زائرین آتے سیں ھور اللہ دی شان نال لاکھوں زائرین شفاءپاندے سیں ھور فیض یاب ہوندے سیں۔ ھور بہت سے ذائرین اپنے امراض توں شفایاب ہوندے سیں۔ مرض کتنا ہی وڈا کیوں نہ ہووۓ۔بس خواب وچ دی گئی بشارت تے عمل کرن لازم ہوندا سی۔
پٹانی بادشاہت
پٹانی قدیم سری ویجائیا بادشاہت دے حصے دے طور تے مشہور اے ۔ ایہہ موجودہ تھائی لینڈ دے صوبےآں پٹانی ، یالا ، ناراتھیواٹ  تے اج دے ملائشیا دے اتلے علاقےآں دے مشتمل سی ۔ خیال کیتا جاندا اے کہ پٹانی دے بادشاہ نے 11ویں صدی عیسوی چ کسے ویلے اسلام قبول کر لئیا ۔
شاہ عقیق بابا
ھور پڑھو
In 1986, a biography was written about him by Habibu Sindhi and published by the Anjuman-i-Ghulaman-i-Mustafa.
پٹانی بادشاہت
چڑھدے دکھنی ایشیاء دی تریخ دیاں بوہت ساریاں دوجیاں نکیاں بادشاہتاں وانگ ، پٹانی ایتھے موجود قدیم سلطنت توں علیحدہ ہو گئی ۔ اینہاں بادشہتاں دی اپنی کوئی لکھی جان آلی بولی نئیں سی یعنی اینہاں بادشاہتاں دیاں مقامی بولیاں دا کوئی رسط الخط نئیں سی تے ایہہ کجھ چر تک آزاد رہ کے غائب ہو گئیاں ۔
ابتدائی تریخ
لانگکاسوکا ایس علاقے چ دوجی صدی عیسوی چ قائم ہون آلی ہندو بدھ  بادشاہت سی ۔ جسدا ذکر چینی سیاحاں ، جنہاں چ سبتوں مشہور چینگ سی ، دیاں لکھتاں چ ملدا اے ۔ ایہہ بادشاہت خلیج تھائی لینڈ توں آن آلے یاں جان الے بحری تجارتی جہازاں لئی ٹھہرنے دی تھاں سی جس نال ایتھے دی تجارت نوں وادھا ملئیا ۔ لانگکاسوکا بادشاہت چھیویں تے ستویں صدی عیسوی چ اپنے اقتصادی عروج تے پہنچ گئی سی تے فیر اسدا زوال شروع ہو گئیا ۔ چولا بادشاہت دے 11ویں صدی عیسوی چ حملے دے بعد علاقے چ پیدا ہون آلیاں سیاسی تبدیلیاں دے بعد لانگکاسوکا دی تاجراں دی آمد و رفت دی وڈی بندگاہ ہون دی حیثیت ختم ہو گئی ۔    اسدے زوال دی اک وجہ شاید اسدی بندر‍گاہاں دا مٹی نال بھرنا وی ہوئے کیونجے لانگکاسوکا دے کھنڈرات سمندر توں 15 کلومیٹر دے فاصلے تے نیں ۔
شاہ عقیق بابا
حوالے
گٹھ:تصوف گٹھ:صوفی گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:جمادی الاول گٹھ:جمادی الثانی
پٹانی بادشاہت
ابتدائی تریخ
پٹانی ، سمندری جزیرےآں تے مشتمل ہندو بدھ وفاق سری ویجائیا بادشاہت دا حصہ بن گئیا جسدا مرکز پالیمبانگ سی ۔ سری ویجائیا بادشاہت بحیرہ جنوبی چین دی تجارت تے چھائی ہوئی سی تے آبنائے ملاکا توں لنگھن آلے بحری جہازاں توں ٹیکس لیندی سی ۔
پٹانی تے سیامی بادشاہت
14ویں صدی عیسوی چ سوکھوتھائی دے بادشاہ رامکھام ہائینگ (1239ء توں 1317ء) نے نکھون سی تھاماراٹ تے پٹانی سنے اسدیاں باجگزار ریاستاں تے قبضہ کر لئیا ۔
ایہہ پکا پتا نئيں کہ پٹانی دی بنیاد کدوں رکھی گئی پر شواہد دسدے نیں کہ 14ویں صدی عیسوی چ کسے ویلے اسدی نیہہ رکھی گئی سی ۔ مقامی کہانیاں دے مطابق اندرلے علاقےآں دے اک بادشاہ نے اک مچھیرے نوں ، نویں بستی وسان لئی ، ساحل سمندر دا جائزہ لین لئی بھیجئیا ، اس نے  سمندر دے کنارے اک ماہی گیری لئی اک اڈا قائم کیتا ۔ ماہی گیری دےاڈے دے قیام دے بعد دوجے لوک وی اس نال ایتھے منتقل ہو گئے ۔ ایہہ بستی چھیتی ای اسدے ناں تے اک ودھدے پھلدے شہر  تے تجارتی مرکز چ بدل گئی ۔
ایوٹھایا
تھائیاں نے ایس علاقےنوں 13ویں صدی عیسوی چ فتح کر لئیا ۔ اینہاں دی بادشاہت اکو متحد ریاست سی جسدا راجگھر ایوٹھایا  سی تے بوہت ساریاں نکیاں نکیاں طفیلی تے باجگزار ریاستاں اسدے کنٹرول چ سن ۔ اینہاں دا اپنا اک حکومیتی نظام سی تے طفیلی ریاستاں تے باجگزار صوبے اپنی مرضی نال ایوٹھایا دے اتحادی سن تے اپنے معاملات خود چلا سکدے سن ۔
کامپونگ پسائی (پٹانی دے نواح چ تاجراں دا اک علاقہ) دے ،  سعید یاں سیف الدین ناں دے اک شیخ نے ایتھے دے بادشاہ نوں  جلد دی اک مہلک بیماری دا علاج کر کے شفا دوائی تے کافی گل بات دے بعد بادشاہ اسلام قبول  کرن تے راضی ہو گئيا تے سلطان اسماعیل شاہ دا ناں احتیار کیتا ۔ اسدے بعد اسدے سارے درباری مسلمان ہو گئے ۔ اگرچہ ایتھے دے کجھ مقامی لوک بادشاہ توں وی پہلے مسلمان ہو چکے سن ۔ ابن بطوطہ نے اپنے سفر نامے تے پرتگیزیاں نے اپنیاں لکھتاں ج ایتھے مقامی مسلماناں دی موجودگی دی تصدیق کر دیاں نیں تے دسدیاں نیں کہ پٹانی چ مسلم معاشرہ ملاکا (جنہاں نے سرکاری طور تے 1413ء چ اسلام قبول کیتا سی ) توں کافی پہلے وجود چ آ گئیا سی ۔ اینہاں لکھتاں موجب عام لوکاں نے حکمراناں تے حکومتی اہلکاراں توں پہلے اسلام قبول کیتا سی ، کیونجے عام لوک دا مسلمان تاجراں دا واسطہ رہندا سی جنہاں نے ایتھے اسلام پھیلائیا ۔
15ویں صدی عیسوی دے دوران ایوٹھایا بادشاہت دی ساری توجہ جزیرہ نما ملایا ول سی ، خاص طور تے ملاکا دی تجارتی بندرگاہ تے جہڑی ملاکا سلطنت دی حکمرانی چ سی ۔ ایوٹھایا دا اقتدار ملاکا تے ملایا ریاستاں تے قائم ہو گئیا ۔
حکمران
اندرلا ٹبر
کیلانتان ٹبر
حوالے
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:ملائشیا گٹھ:ملائیشیا گٹھ:ملائشیائی بادشاہتاں
ایمو
ایمو (Dromaius novaehollandiae) اچائی دے لحاظ نال اس دے ریٹائیٹرشتے دار، شترمرغ دے بعددوجا-وڈا پنچھی اے۔ اس دا مول گھر آسٹریلیا اے، جتھے ایہہ سبھ توں وڈا مول پنچھی اے اتے ڈرمیئس جنس دااکو اک موجود میمبر اے۔ ایمو دی رینج زیادہ تر مینلینڈ آسٹریلیا وچ اے، پر 1788 وچ آسٹریلیا وچ یورپی آبادی توں بعد ٹسمانیئن ایمو اتے کنگ آئیلینڈ ایمو ذیلی -سپیسیاں الوپ ہو گئیاں۔ ایہہ پنچھی کافی عامَ ملدا اے، اس لئی قدرت دی سنبھال لئی انٹرنیشنل یونین ولوں اس نوں ٹھیک ہی گھٹو گھٹ چنتا والی پرجاتی وجوں درج کیتا گیا اے۔
وکھالا
ایمو نرم-کھنبھاں والے، بھورے نہ اڑن والے پنچھی ہن جناں دے لمبے گلے اتے لمبیاں لتاں ہندیاں ہن اتے ایہہ 1.9 میٹر (6.2 فٹ) اچائی تک پہنچ سکدے ہن۔ ایم بہت وڈیاں دوریاں دی سفر کر سکدے ہن، اتے جدوں ضروری ہووے 50 کہ۔می۔ / گھنٹہ (31 میل فی گھنٹہ) دی رفتار نال دوڑ سکدے ہن؛ اوہ کئی قسم دے پودیاں اتے کیڑے-مکوڑیاں دے لئی گھمدے ہن، پر کھانے توں بناں کئی ہفتیاں تک سار لین لئی جانے جاندے ہن۔ اوہ کدے-کدے پانی پیندے ہن، پر جدوں موقع ملدا اے تاں بہت زیادہ پانی پی لیندے ہن۔
نسل کشی
مئی اتے جون وچ نسل کشی ہندا اے، اتے اک ساتھی لئی ماداوان وچ لڑائی عامَ گل اے۔ ماداواں کئی وار ساتھی نال ملاپ کر سکدیاں ہن اتے اک سیزن وچ کئی وار انڈے دندیاں ہن۔ نر آنڈیاں اتے بہندا اے؛ اس عمل دے دوران اوہ گھٹ ہی کھاندا جاں پیندا اے اتے بھار دی اک اہم مقدار نوں گوا لیندا اے۔ آنڈیاں وچوں اٹھ ہفتیاں بعد بچے نکلدے ہن، اتے بوٹاں نوں اوہناں دے پیو پالدے ہن۔ اوہ لگپگّ چھ مہینیاں دے بعد پورے سائز دے ہندے ہن۔ پر اگلے نسل کشی دے سیزن تک اک خاندانی یونٹ دے طور تے رہِ سکدے ہن۔ ایمو آسٹریلیا دا اک اہم تہذیبی نشان اے، جو کہ کوٹ آف آرمز اتے وکھ-وکھ سکیاں تے نظر پیندا اے۔ ایہہ پنچھی مقامی اسٹرلین لوکان وچ مکھ طور تے پرمکھتا رکھدا اے۔
اتہاس
ایموآں نوں پہلی وار یورپیئن لوکاں نے ادوں دیکھیا سی جدوں کھوجکرتاواں نے 1696 وچ آسٹریلیا دے مغربی کنارے دا دورہ کیتا سی؛ ایہہ ڈچ کپتان ولیم ڈے ولامنگ دی اگوائی والی اک مہم سی جو اک جہاز دے زندہ بچے یاتریاں دی بھال کر رہا سی جو دو سال پہلاں لاپیؤ ہو گئے سی۔ 1788 توں پہلاں جدوں پہلے یورپین اتھے وس گئے سن ایہہ پنچھی پوربی تٹّ تے جانے جاندے سن۔  ایہناں پنچھیاں دا ذکر پہلی وار "نیو ہالینڈ کیسوئری" دے ناں ہیٹھ آرتھر فلپز دی وایوئز ٹو باٹنی بے وچ کیتا گیا سی، جس دا 1789 وچ پرکاشن کیتا گیا سی۔ اس وچ لکھیا اے: ایہہ اک نسل اے جو عامَ طور تے جانے جاندے (کیسوواری) نالوں کئی ویرویاں وچ بھنّ اے، اتے اک بہت وڈا پنچھی اے، ایہہ اپنے پیراں تے اچے کھڑے ہندے ہن اتے عامَ نالوں گردن لمی ہندی اے۔ کل لمبائی 7 فٹ دو انچ۔ ایہدی چنجھ عامَ کیسوواری توں بہتی وکھ نہیں ہندی؛ پر سر دے سکھر تے سنگری ٹوپی، جاں ہیلمیٹ، اس پرجاتی دی پوری طرحاں لوپ ہندی اے: پورا سر اتے سنگھ اتے گلے دے اگلے حصے نوں چھڈکے پوری گردن وی کھنبھاں نال ڈھکی ہندی اے، جو کہ باقی دے وانگ چنگی طرحاں کھنبھاں نال ڈھکے نہیں ہندے؛ جدوں کہ عامَ کیسوواری وچ سر اتے گردن روڈے ہندے ہن جاں ٹرکی وانگ لمکے ہندے ہن۔
عامَ طور تے کھنبھاں دا رنگ بھورا اتے سلیٹی ہندا اے، اتے قدرتی حالت وچ کھنبھاں دے انتلے حصے مڑے ہندے ہن جاں جھکے ہندے ہن: اڑن والے پنکھ انے چھوٹے ہندے ہن کہ اڑان بھرن لئی پوری طرحاں بے کار ہندے ہن، اتے ایہناں نوں باقی دے کھنبھاں نالوں وکھرا کرنا وی اوکھا ہی ہندا جیکر ایہہ تھوڑا جیہا اپر نوں اٹھے نہ ہندے۔ لمبے تیلے جو عامَ کیسوواریاں دے کھنبھاں وچ ویکھن نوں ملدے ہن، اس دے کھنبھاں وچ اکا ویکھن نوں نہیں ملدے، نہ ہی پوچھ دا کوئی نام نشان ہندا اے۔ لتاں تکڑیاں ہندیاں اتے ایہناں دی ہیلمٹ والیاں کیسووریاں ورگی شکل ہندی اے۔ بسّ وادھا اس گل دا ہندا اے کیونھاں دی پوری لمبائی دے مگرلے پاسے کھنگر جاں دندے ہندے ہن۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنچھی گٹھ:آسٹریلیا
رمضان اوغلو بیلیک
رمضان اوغلو ، اناطولیا دی ترک بیلک سی ، اسدا راجگڑھ ادانا سی تے چوکارووا دے علاقے تے اسدی حکومت سی ۔ ایہہ سلطنت روم دے زوال مگروں اوغوز ترک قبیلے رمضان اوغلو نے قائم کیتی سی ، جدوں اینہاں نے مصر دے مملوک سلطان ولوں 1375ء چ آرمینیا دی سیلیکیا بادشاہت نوں تباہ کیتا ۔
رمضان اوغلو نے 15ویں صدی عیسوی ج سلطنت عثمانیہ تے مملوکاں دے تعلقات چ وڈا کردار ادا کیتا ۔ 1512ء چ سلطان سلیم I دے مصر دے خلاف مہم چ اس بیلک نوں سلطنت عثمانیہ چ شامل کر لئیا ۔ رمضان اوغلو دے بے آں نے عثمانی سنجاک ادانہ دا انتظام موروثی طرز تے 1608ء تک سانبھئیا ۔ ایہہ ٹبر اج وی ترک معاشرے چ نمایاں اے ۔
حوالے
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:سابق بادشاہتاں گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:اناطولی بیلیک گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:ترک تریخ گٹھ:اناطولیا گٹھ:ترک
لال چند یملا جٹ
لال چند یملا جٹّ (28 مارچ 1910 - 20 دسمبر 1991) جاں یملا جٹّ پنجاب دا اک پرسدھ(مشہور) لوک گائیک سی۔ اوہ اپنے تومبی وجاؤن دے انداز اتے اپنی ترلے والی پگ لئی مشہور سی۔
تومبی دا بادشاہ
لال چند یملا جٹّ تومبی دے بادشاہ وجوں دنیا وچّ مشہور ہو گیا ۔ اک تار اتے پوٹے لگا کے ستّ سراں جگان دا نواں-نویلا تجربہ حاصل کرنا اسدے ہی حصے آیا سی ۔ جد اوہ تومبی ٹنکاؤندا سی سروتے منتر-مگدھ ہو بہندے سن۔ اسدی آواز وچّ اک قسم دا جادو ہی سی، جد اوہ شبداں نوں سراں پردان کردا سی تاں سنگیت دا اک الوکک نظارہ بجھا ہویا ساہمنے آ کھلوندا سی ۔ سٹیج دے اپر کھلوتا یملا جٹّ جد اپنے ساہمنے ہزاراں لوکاں دے ہجوم نوں دیکھدا سی تاں اسدی روح نشیا جاندی، جد اوہ گاؤندا گاؤندا لوکاں نال گلاں کردا تاں اک پل ایوں لگن لگّ پیندا، جویں کوئی فقیر گمنتری وکھیان کر رہا ہووے۔
جم تھاں
لال چند دا جنم 1910 دے لاگے-چاگے (28 مارچ 1910) چکّ نمبر 384 ٹوبہ ٹیک سنگھ، ضلع لائلپور( ضلع فیصل آباد ، ہن ٹوبہ ٹیک سنگھ آپ ضلع اے) وچّ ہویا، لال چند دے جنم پچھے اک کہانی چھپی ہوئی ہے۔ دسیا جاندا ہے کہ لال چند دی ماں ہرنام کور اپنے ویاہ-مکلاوے پچھوں، پنڈ دیاں عورتاں نال کھوہی توں پانی دا گھڑا بھرن گئی تاں اتھے اک پیر کٹورے شاہ ناں دے فقیر دا مزار سی۔ نال دیاں عورتاں وچوں کسے نے آکھیا، “ نی نامھو گلّ سن بھینا، آہ پیر تے ہریک دے من دیاں مراداں پوریاں کردے، توں وی سکھ لے کوئی سکھنا۔” ہرنام کور نے پتر دی دات پراپتی دی سکھ سکھی سی۔ جد پتر جنمیاں، ہرنام کور ہرے رنگ دی چادر چاڑھ کے آئی پیر کٹورے شاہ دے مزار اتے۔
گاؤن دی چیٹک تے شاگردی
پیر کٹورے شاہ دے مزار اتے ہر سال پندراں ہاڑ نوں تنّ دناں دا میلہ بھردا، بڑی رونق ہندی، دوروں-دریڈیوں وی راگی، ڈھاڈی، گمنتری تے گویئے آؤندے ۔ لال چند حالے ستّ-اٹھ ورھیاں دا سی، اسنوں گاؤن دیاں لوہریاں اٹھن لگّ پئیاں ۔میلے وچّ تریا پھردا اوہ گمنتریاں نوں سندا ۔ جد اوہ نو سال دا ہویا تاں اسنے پہلی وار اس میلے وچّ گایا ۔ سال 1919 وچّ لال چند دا پیؤ کھیڑا رام چل وسیا ۔ اوہ اپنی ماں تے بھراواں سمیت اپنے نانا گوڑہا رام کول چکّ چوہڑ سنگھ 224 وکھے آ گیا ۔ اوہناں ہی دناں وچّ لال چند نے لائلپور دی اک پیشہ ور گائیکہ خورشید بیگم دا گانا ، ‘ اکھیاں کرماں سڑیاں، جہڑیاں نال سجن دے لڑیاں ’، سن لیا تے ٹمبیا گیا ۔ اوہ بار-بار اوہدے گھر اگوں لنگھدا، متاں خورشید بیگم دی آواز مڑ کناں وچّ پے جاوے، اک دن لنگھدا-لنگھدا ہی اوہ اس گیت دے بول گنگناندا جاندا سی، تاں بیگم نے سن لیا، اوہ کھجھّ گئی، “ سن وے چھوکرآ جے میری گلی آنا ایں تاں ایڈا بے سرا گیت نہ گانا ۔” لال چند دے سینے بولی وجی ۔ ہن اوہ اپنے نانا گوڑہا رام پاس بیٹھ کے گھنٹیاں بدھی ریاض کردا ۔
1930 وچّ لال چند نے لائلپر رہندے پنڈت صاحب دیال جی نوں استاد دھارن کیتا تے سکھن لگّ پیا ، سارنگی وجاؤنی اسنے اپنے نانے پاسوں سکھ لئی ۔ ڈھولک تے دوتارا پنڈت صاحب دیال توں سکھیا ۔ 1938 وچّ لال چند نے پکے راگاں دی سکھیا لین لئی لائلپور دے چکّ نمبر 224 فتح دین والے پنڈ دے چودھری مجید نوں گورو دھار لیا ۔
ماڑے دناں ‘چ جیون دے راہ
دیس دی ونڈ ہو گئی ۔ لال چند اپنے سمچے پریوار سمیت چڑھدے پنجاب ۔ کجھ دن جالندھر گزارے تے پھر لدھیانے آن ڈیرہ لگایا جواہر کیمپ وچّ، ایہہ لہندے پنجاب آئے پناہ گیراں لئی کیمپ سی ۔ پچھوں جواہر نگر وجوں آباد ہویا ایہہ نگر ۔ لال چند نے اپنی زندگی اتھے ہی کڈھی ۔
دیس-ونڈ کارن اتھل-پتھل ہو رہی سی، لال چند نوں کوئی کم نہیں سی لبھّ رہا ۔اک دن اوہ سٹیجی کوی رام نرین سنگھ دے گھر آیا، ہتھ جوڑ کے عرض کیتی، “ جناب اودھروں اجڑ کے آئے آں ۔ کوئی کم-کار نہیں ۔ کرپا کرو، کدھرے کم دلوا دیو ۔ دردی نے پچھیا، “ کی کم کرینگا ؟”
“ جتھے مرضی لاؤ، روٹی دا سوال اے ” ، لال چند نے آکھیا تاں دردی نوں اس اتے ترس آ گیا ۔ اسنے اسنوں اپنے باغ وچّ مالی رکھ لیا تے جھگی پا دتی ۔ پریوار وی نال رہن لگّ پیا، سویرے اٹھ کے کھوہ جوڑدا ۔ جاکاں نوں اٹھکے نہاؤندا ۔ پھر پھلّ توڑدا، ہار پروندا تے کتاباں والے چوڑے بازار وچّ ویچن جاندا ۔ گزارا چلن لگیا ۔ اک دن، رات نوں جھگی وچّ بیٹھا سارنگی وجاکے گاؤن لگّ پیا تاں دردی دے سپتر گلونت نے سن لیا، “ پاپا جی، دیکھو مالی اپنا کنا سوہنا گاندا پیا اے ۔ نال-نال کوئی ساز وی وجاندے، پتہ نی کی اے ۔” دردی سنکے دنگ رہِ گیا تے دوسرے دن ہی مہاراجہ رنجیت سنگھ دی برسی سی، اتھے دردی لال چند نوں اپنے نال لے گیا تے لال چند نے ہاشم شاہ دی سسی گائی ۔ پھر دردی نے لال چند نوں اک دھارمک گیت چیتے کروایا، کیونکہ کورا ان پڑھ ہون کرکے آپ لکھ نہیں سی سکدا ۔ گیت سی : “ کومل جاناں شہنشاہ دیاں، ہتھ بے درداں دے آئیاں ۔” پٹیالے ماتا صاحب کور گردوارے کوی-دربار وچّ اپنے نال لے گیا ۔ جد لال چند نے گایا سنگتاں اتے اک جادو پھیل گیا ۔ باوا بدھ سنگھ کوی دربار دے انچارج سن، اوہناں 35 روپیئے دے دتے ۔ لال چند ایڈی وڈی رقم پا کے باگوباگ سی ۔
ایہناں ہی دناں وچّ پرسدھ(مشہور) شاعر سندر داس عاصی نال اسدا میل ہو گیا تے اوہناں نوں لال چند نے اپنا کاوَ-گورو دھار لیا ۔ لال چند عاصی کول کویتا سکھن جاندا، ہور شاگرد وی آؤندے سن، اوہ کجھ پڑھے ہون کارن عاصی ولوں دتا جاندا سبق آپو-اپنیاں کاپیاں اپر لکھ لجاندے، ان پڑھ لال چند ایدھر-ادھر تکدا رہندا ۔ گول-مٹول چہرہ بھولا-بھالا ۔ عاصی چھیڑدا، “ اوئے توں تاں بالکل یمھلا ای ایں....یمھلا جٹّ۔” تے بس اسے دن توں اوہ لال چند یملا جٹّ ہو گیا۔
جدوں ربّ بہڑیا
جدوں یملا جٹّ نے آکاشوانی توں گاؤنا شروع کیتا تاں دناں وچّ ہی اسدی پرسدھی دیس بھر وچّ پھیل گئی ۔ ایچ. ایم. وی. کمپنی وچّ تومبی اتے گاؤن والا پہلا کلاکار لال چند یملا جٹّ ہی سی ۔ جیوں-جیوں کمپنی اوہدے گیت ریکارڈ کردی گئی، اوہ دنوں-دنوں لوکاں دی زبان ‘تے چڑھدے گئے ۔ اسدے بہو-پرچلت گیتاں وچّ :
لال چند نے اپنے لکھے ہوئے گیت ہی گائے جاں لوک-پرمانت لوک-گاتھاواں نوں گایا ۔ لال چند ان پڑھ ہون کارن گیت اپنے شاگرد توں لکھوا لیندا تے پھر منہ زبانی یاد کر لیندا سی ۔
تومبی دی کھوج بارے
تومبی دی سرجنا بابے لال چند دا کتھن سی کہ، “ میں اک تار اتے ستّ سراں جگان دا تجربہ کیتا سی ۔ وڈے-وڈے ساز چکنے اوکھے سن ۔ اوہنیں دنیں جد پروگراماں اتے جاندے ساں، لمے پینڈے، کچے راہ، ترکے جاندے ساں، آن-جان دے سادھن نہیں سن، ساز بھاری ہندے، پٹھاں اتے لمکا کے لجاندے ساں تاں لاگے لگّ جاندے سن ۔ تومبی حلقہ تے ہولا-پھلّ ساز اے ۔ مینوں پرسنتا اے کہ مینوں تومبی دا جنم داتا آکھیا جاندا اے ۔ میں ایس تومبی اتے صاف-ستھرے اتے سماجی سکھیا والے گیت گائے ہن، پر کجھ لوک اس تومبی اتے لچر قسم دے گیت گا کے اس ساز دا غلط استعمال کر رہے ہن، جسدا مینوں دکھ وی ہے ۔”
لال چند یملا جٹّ جی نے گائیکہ مہندرجیت کور سیکھوں نال کہ دوگانے وی ریکارڈ کروائے، جو بچے بچے دی زبان ‘تے چڑھ گئے ؛-
لال چند یملا جٹّ جی نوں کئی ملکی تے غیرملکی پرسکار وی پراپت ہوئے۔ اوہ اپنی کلا دے جوہر وکھاؤن کینیڈا، انگلینڈ وغیرہ کئی دیساں وچّ وی گئے۔
پتر تے شاگرد
لال چند دے پنج پتر ہوئے کرتار چند، جسوندر یملا (ہن مرحوم)، جسدیو یملا، جگدیش یملا (ہن مرحوم) تے جگوندر کمار ۔ سنتوش رانی تے سروپ رانی دو دھیاں۔ اپنے پیؤ دی سنگیت پرمپرا نوں جسدیو یملا تے اتے سپتنی سربجیت کور اتے کرتار چند دا سپتر سریش یملا اگے تور رہے ہن۔ نرندر بیبا، جگت سنگھ جگا، امرجیت سنگھ گورداس پوری وغیرہ یملا جی دے انیکاں جی شاگرد ہوئے ہن۔
آخر ویلا
اک رات لال چند یملا جٹّ اپنے گھر وکھے فرش ‘تے پیر تلھک جان کارن ڈگّ پئے، اوہناں دے چولے اپر سخت سٹّ لگّ گئی، سٹے وجوں اوہناں دی صحتَ دنوں-دنوں ماڑی ہندی گئی ۔ اس سمیں پنجاب دے گورنر سری سریندر ناتھ نے اوہناں دے گھر جا کے حال-چال وی پچھیا تے گیاراں ہزار روپے دی مالی مدد وی بھینٹ کیتی ۔
یملا جٹّ ساری عمر اپنے گھر فون نہ لوا سکیا تے خریدی ہوئی کار مڑ ویچ دتی ۔ اوہ اپنے بچیاں نوں وی اچّ-سکھیا نہ دوا سکیا، مکھ طور ‘تے سنگیت نوں ہی سمرپت سی ۔
20 دسمبر 1991 دی رات لال چند یملا جٹّ نے موہن دیوی اوسوال ہسپتال لدھیانہ وچّ اپنے پران تیاگ دتے ۔ یملا جٹّ دی موت نال پنجاب وچّ صاف-ستھری، روائتی تے لوک سبھیاچارک گائن کلا نوں امکّ گھاٹا پے گیا ۔
حوالے
گٹھ:پنجابی گائیک گٹھ:پنجابی سنگیت گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ
دهستان خمک
ایہ ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے ضلعے شہرستان زابل دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے شہرستان زابل چ اے ۔
پاکستان وچ لوک گݨݨ
پاکستان وچ مردم شماری ہر 10 سال بعد ہُندی اے ۔سب تو‏ں پہلی مردم شماری آزادی دے چار سال بعد 1951ء وچ ہوئی سی۔ 1951ء تو‏ں ہن تک ملک بھر وچ صرف 6 مردم شماری ہوئیاں نيں (1961ء، 1972ء، 1981ء، 1998ء تے 2017ء)۔ 1972ء والی مردم شماری اصل وچ 1971ء نو‏‏ں ہوݨی سی، پَر بھارت نال جنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں اک سال تاخیر ہوئی تے فیر 1991ء د‏‏ی مردم شماری سیاسی عدم استحکام دے باعث موخر ہوئی۔ پاکستان وچ آخری بار مردم شماری 2023ء وچ کرائی گئی۔
پاکستان وچ پہلی مردم شماری قیام پاکستان دے 4 سال بعد 1951ء وچ کرائی گئی سی تے ایہدے مطابق پاکستان د‏‏ی مجموعی آبادی ساڈھے 7 کروڑ تو‏ں ودھ سی جیہدے وچ مغربی پاکستان د‏‏ی آبادی 3 کروڑ 37 لکھ جدو‏ں کہ مشرقی پاکستان د‏‏ی آبادی 4 کروڑ 20 لکھ سی۔
دوسری مردم شماری 1961ء وچ ہوئی جیہدے وچ پاکستان د‏‏ی مجموعی آبادی 9 کروڑ 30 لکھ ریکارڈ کيتی گئی۔ اس مردم شماری وچ مغربی پاکستان د‏‏ی آبادی 4 کروڑ 28 لکھ جدو‏ں کہ مشرقی پاکستان د‏‏ی آبادی 5 کروڑ سی۔
سقوط ڈھاکا دے باعث تیسری مردم شماری اک سال د‏‏ی تاخیر دے نال 1972 وچ ہوئی۔ جس دے مطابق پاکستان د‏‏ی آبادی 6 کروڑ 53 لکھ سی۔ 1981 وچ ہوݨ والی چوتھ‏ی مردم شماری وچ پاکستان د‏‏ی آبادی 8 کروڑ 37 لکھ ہوگئی۔
ستاراں سال دے طویل عرصے بعد 1998 وچ ہوݨ والی پنجويں مردم شماری وچ پاکستان د‏‏ی آبادی 13 کروڑ 8 لکھ 57 ہزار ریکارڈ کيتی گئی۔ جس توں بعد متعدد مرتبا مردم شماری د‏‏ی تاریخاں دتیاں گئیاں مگر ہن 19 سال بعد ہوݨ والی چھیويں مردم شماری دا آغاز پندراں مارچ تو‏ں ہويا جوکہ پہلی مرتبا 2 مرحلےآں وچ کروائی گئی۔ باقی ماندا علاقےآں وچ ایہ عمل دوسرے مرحلے وچ شروع ہويا۔
اُنی سال بعد 2017 نوں چھیویں مردم شماری کروائی گئی جیہدے وچ بہت ساریاں دانستہ بے ضابطگیاں کیتیاں گئیاں، ایہ مردم شماری ابتداء وچ ای متنازعہ ہوگئی۔ بے ضابطگیاں دی تحقیقات کرن دی بجائے تنازعے نوں مزید ودھن توں روکن لئی چھے سال بعد نویں مردم شماری کروائی گئی۔
مردم شماری لئی گھراں وچ آؤن والے اہلکار گھر دے سربراہ دے ناں تے فیر اوتھ‏ے رہن والےآں دا اندراج کردے نیں۔ ایہدے لئی گھر دے سربراہ دا شناختی کارڈ ہونا ضروری ہُندا اے تے جے اوہ دستیاب نہ ہووے تاں اوہدے متبادل کوئی وی ایسی دستاویز فراہ‏م کرنی ہُندی اے جس تو‏ں اوہناں د‏‏ی شناخت د‏‏ی تصدیق ہو سک‏‏ے۔
ملک وچ سماجی و معاشی منصوبا بندی دے لئی مردم شماری بہت اہ‏م اے کیونکہ اس تو‏ں ملک د‏‏ی آبادی تے اس دے تناسب نو‏‏ں مد نظر رکھ دے ہی حکومت منصوبا بندی کردی ا‏‏ے۔
مردم شماری لئی سیکیورٹی دے خصوصی انتظامات کیتے جاندے نيں، جداں کہ آرمی نو‏‏ں خصوصی اختیارات وی دے دتے جاندے نیں۔ پولیس اہلکار وی فراہم کیتے جاندے نیں۔
مردم شماری دے فارم دے اک خانے وچ شہریاں تو‏ں ایہ سوال وی کيتا جاندا کہ اوہناں دے گھر وچ موجود ٹوائلٹس د‏‏ی تعداد کِنّی ا‏‏ے۔ اس سوال د‏‏ی لوڑ اس لئی وی محسوس ہُندی اے کیونکہ اقوام متحدہ دے مطابق پاکستان د‏‏ی 40 فیصد آبادی نو‏‏ں ضروری حاجات لئی ٹوائلٹس میسر نئيں۔ اس توں علاوہ ہور کئی سوالات پُچھے جاندے نیں۔
حوالے
گٹھ:آبادیات پاکستان گٹھ:پاکستان وچ مردم شماریاں گٹھ:قومی مردم شماریاں گٹھ:لوک گݨت گٹھ:لوک گنت‏ی لسٹاں
514ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:510ھ دی دہائی
کونگ بادشاہت
کونگ بادشاہت (1710ء توں 1895ء) ، جسنوں اسدے بانی دے ناں تے وٹارا بادشاہت یاں اواٹارا بادشاہت وی آکھئیا جاندا اے ، اتلے چڑھدے آئیوری کوسٹ چ واقع جس چ اج دے برکینا فاسو دا وڈی علاقہ شامل سی ، افریقہ چ سامراجی دور توں پہلے دی ای ریاست سی ۔
ابتدا
کونگ بادشاہات دا علاقہ ابتدا چ شمال دے مانڈینکا لوکاں دے مذہبی جبر توں بھجے سینوفو لوکاں نے آباد کیتا ۔ سینوفو روایتی افریقی مذہب دے منن آلے سن جدوں کہ مانڈینکا مسلمان ہو گئے سن ۔ چھیتی ای لہندے افریقہ چ مشہور مانڈینکا دی جولا تاجر برادری سینوفوآں دے پچھے ایتھے آ گئی ۔ جولا لوکاں نے ایتھے آ کے 12ویں صدی عیسوی ج کونگ شہر بسائیا ۔ سینوفو لوکاں دی گنتی ودھ ہون دے باوجود جولا تاجراں تے علاقے دے معزو لوکاں دے طور تے کامیاب رہے ۔
شروع دا دور
علاقے چ پہلی صحیح معنےآں چ مرکزی ریاست جولا لوکاں دے تاراویرے قبیلے نے قائم کیتی ، جنہاں نے نالدے علاقےآں تے اپنا اقتدار قائم کرن لئی جولا تے سینوفو رسم و وراج نوں اکٹھا کیتا ۔ اپنیاں اسلامی تعلیمی روایت تے تجارتی تجرےآں نال کونگ بادشاہت نوں اتلے صحرا (صحراۓ اعظم) دے مال (لون یعنی نمک تے کپڑا) تے دکھنی جنگلاتی علاقے دی برآمدات ( کولا ، سونا ، میوے تے غلام) دی بین القوامی منڈی بنا دتا ۔
وٹارا دور
کونگ دی کشش نے حملہ آوراں نوں دعوت دتی ۔ 1710ء دے لاگےاواٹارا یاں وٹارا جامو دے سیکو عمر ناں دے  جولا جنگجو نے علاقے تے حملہ کیتا تے گھڑسوار دستےآں دی مدد نال شہر فتح کر لئیا ۔ اسنے خود نوں فاما (بادشاہ) قرار دتا تے کونگ نوں علاقے دی با اثر بادشاہت دے مرکز چ تبدیل کر دتا ۔ اسنے جولا بولی نوں سرکاری بولی تے اسلام نوں سرکاری مذہب قرار دتا ۔ اس نے غلاماں  نوں کپڑا بنان تے چول ، کپاہ تے باجرہ کاشت چ استعمال کیتا ۔  اسنے اوسے ، گھڑسوار دستےآں دی مدد نال تجارتی رستےآں نوں محفوظ کیتا ، جداں تن صدیاں پہلے سلطنت مالی نے کیتا سی ۔  1714ء چ سیکو عمر واٹارا دے بھائی ماغان (شہزادہ) فامارا واٹارا دی مدد نال سلطنت اتلے  پاسے پھیلی ۔ اس نے بوبو ڈیولاسو شہر نوں فتح کیتا تے اج دے برکینا فاسو دے وڈے حصے تے وی مل مارئیا ۔ فامارا نے بوبو ڈیولاسو نوں گویریکو علاقے دا صدرمقام بنائیا جہڑا بعد چ خود بادشاہت بن گئیا ۔
عروج
1730ء د ی دہائی چ کونگ بادشاہت دریائے نائجر دے لہندے چ افریقہ دی سبتوں وڈی ریاست بن گئی ۔ ایہہ لہندے تے اتلے ج سینکڑاں میلاں تے پھیلی ہوئی سی ، جس ج وڈی گنتی چ مسلم تے غیر مسلم قبیلے رہندے سن ۔
1745ء چ سیکو وٹارا دے مرن مگروں قابل شہزادے اس دے جانشین بنے جنہاں سبتوں پہلا کومبی وٹارا سی ۔ اینہاں دے اقتدار ج کونگ بدستور اقتصادی مرکز رہئیا تے اسلامی تعلیم دا وی وڈی مرکز بن گئیا ۔  وٹارا ٹبر دی اساری گئی کونگ جامع مسجد  نے سارے عالاقے ج اسلامی مفکر پیدا کیتے ۔
گٹھ:سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:افریقہ دیاں سلطنتاں
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
آرگاو
آرگاو سویٹزرلینڈ دا اک کینٹن اے۔
چک 747 گ ب
چک 747 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل پیرمحل دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
ضلع گلشہر
ضلع گلشہر ترکی دے صوبہ نیوشہر دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
سعودی عرب دے صوبے
{| <div class="NavHead" style="background-color:;"> سعودی عرب دے صوبے باہا·تبوک·جاذان·جوف·حاءيل·ریاض·چرھڈا·عسیر·قمیم·مدینہ·مکہ·نجران·اتلے بارڈر·
آرگون
لاعملین، جیندے انگریزی وچ آرگون کہا جاندا اے، اک کیمیائی عنصر اے جس دا علامت Ar اے تے جوہری عدد 18 اے۔
وجہ تسمیہ
گٹھ:کیمیا
515ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:510ھ دی دہائی
ضلع ہاجیبکتاش
ضلع ہاجیبکتاش ترکی دے صوبہ نیوشہر دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
سیما پاہوا
سیما بھارگو پاہوا اک بھارتی فلم، ٹیلیوژن اتے تھئیٹر اداکارہ اے۔ 63 ویں فلمفیئر اوارڈاں اُتے، اوہناں نوں بریلی کی برفی (2017) اتے شبھ منگل سادھن (2017) دیاں فلماں لئی سبتوں ودھیا معاون اداکار لئی فلمفیئر اوارڈ لئی دو وار نامزد کیتا گیا سی۔
اوہ مشہور دوردرشن سوپ اوپیرا ہام لاگے (1984–1985) وچ اس دے آن-سکرین کردار باڈکی نال گھریلو ناں بن گئی سی۔ جویں کہ تھئیٹر اداکار وجوں اسنے دلی دے تھئیٹر گروہ سمبھاو نال کم کیتا، 1994 وچ ممبئی چلے جان توں پہلاں، اسنے کم کرن والیاں فلماں شروع کیتیاں اتے ٹیلی وژن اتے تھئیٹر وچ اپنا کم جاری رکھیا۔
نجی زندگی
اوہ ہام لاگّ وچ اک ساتھی-اداکار منوج پاہوا نال ویاہی ہوئی اے،، اتے وروسا، ممبئی وچ اپنی بیٹی منوکرتی اتے پتر مائک دے نال رہندی اے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
چک 745 گ ب
چک 745 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل پیرمحل دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
دہستان لوتک
ایہ ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے ضلعے شہرستان زابل دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے شہرستان زابل چ اے ۔
نچھتر گلّ
نچھتر گلّ (جنم ناں: نچھتر سنگھ گلّ) بھارت دا اک  ریکارڈ نرماتا، سنگیتکار اتے گائیک، گیت کار اے۔
516ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:510ھ دی دہائی
ضلع کوزاکلی
ضلع کوزاکلی ترکی دے صوبہ مغلا دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
دلجیت دوسانجھ
مڈھلا جیون
دلجیت دوسانجھ (ولادت: 6 جنوری 1984ء) بھارتی نغمہ نگار، گلوکار، اداکار تے ٹیلی ویژن اینکر نيں جو پنجابی سنیما تے بالی وڈ وچ کم کردے نيں۔  بھارتی موسیقی انڈسٹری وچ انہاں نو‏ں نمایاں مقام حاصل ا‏‏ے۔ انہاں نے پنجابی سنیما وچ کئی فلماں دتی نيں جو باکس آفس وچ خوب دھمال مچایا ا‏‏ے۔ انہاں فلماں وچ جٹ & جولیٹ، جٹ & جولیٹ 2، پنجاب 1984ء،  سردار جی، امبر سریا، سردار جی 2، سوپر سنگھ، سجن سنگھ راجپور تے شادا ورگی فلماں شامل نيں جو پنجابی سنیما د‏‏ی سب تو‏ں بہترین کامیاب فلماں وچ شمار ہُندیاں نيں۔
انہاں نے 2016ء وچ فلم اڑدا پنجاب تو‏ں اپنے بالی وڈ کیرئر دا آغاز کيتا جس وچ انہاں نو‏ں فلم فیئر اعزاز برائے بہترین نواں اداکار دا اعزاز ملا۔ حالانکہ اڑدا پنجاب دے بعد انہاں نو‏ں ایسی ہندی فلماں نئيں ملیاں جنہاں تو‏ں انہاں دا بالی ووڈ کیرئر پروان چڑھے، مگر2019ء وچ گڈ نیوز وچ انہاں نو‏ں فلم فیئر اعزاز برائے بہترین معاون اداکار دا اعزاز ملا۔
گٹھ:پنجابی اداکار گٹھ:پنجابی گائیک گٹھ:فنکار گٹھ:گلوکار گٹھ:۱۹۸۴ دے جم
سقراط
سفراط بارے جانکاری تھوڑی اے۔ اوہ کی کم کردا سی اے وی ن‏یں پتہ۔ اودی ٹبری دا ناں زینتھپے سی جیدی سوچ سی جے سقراط کعر روٹی تھوڑی تے گلاں بعوتیاں لے کے آیا اے۔ سفراط دے تن پتر سن۔
سقراط ایتھنز دے لوک راج دا ویری سی اودی اے سوچ سی جے راج کرن دا حق صرف قابل لوکاں نوں اے۔
گٹھ:یونانی لوک گٹھ:فلاسفی گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل گٹھ:یونانی فلسفی
آنڈا
آنڈا اک ایسا جیوندا پانڈا اے جیدے وچ کوئی جمن توں پہلے جنور ودھدا اے۔ لامت پنچھیاں، کرلیاں تے مچھیاں وچ ایہ پنڈے توں باہر ہوندے نیں۔
گٹھ:غذا گٹھ:کھان پین
وزیر اعظم
وزیر اعظم اک بڑا حکومتی عُہدے دار ہُندا اے۔ پارلیمینٹری نظام چ وزیر اعظم حکومت دا سربراہ ہُندا اے۔ نیم صدارتی نظام چ وزیر اعظم کابینہ دا صدارتی مِمبر ہُندا اے تے اوہ کبینا وچ تبدیلیاں کرن دا مجاز ہُندا اے۔ وزیراعظم دے عہدے نوں وزارت عظما کہیا جاندا اے تے ایہ عہدا عمومن کسے سیاست دان کول ہُندا اے۔  کُچھ نظام خاص طور تے نیم صدارتی نظام حکومت چ وزیر اعظم ایہجیا عہدے دار ہُندا اے جیہڑا صدر جمہوریہ دے احکامات نوں نافذ کرن لئی کم کردا اے۔ اکثر و بیشتر وزیر اعظم پارلیمینٹ دا رکن ہُندا اے۔ وزارت عظما دا عہدا برطانیا وچ تخلیق کیتا گیا پر لفظ "وزیر اعظم" پہلی باری 1624ء وچ کارڈینل رشیلیو نے استعمال کیتا سی جد اوہنے شاہی کونسل دے سربراہ نوں وزیر اعظم فرانس دا نام دتا۔ پاکستان دے دستور وچ صدر تے وزیر اعظم دوناں دا ذکر کیتا گیا اے۔ پارلیمینٹری نظام وچ وزیرا عظم ای انتظامی امور دا سربراہ ہُندا اے تے اوہ مُلک چلاوندا اے تے صدر مُلک دا دستوری سربراہ ہُندا اے۔
گٹھ:سرکار گٹھ:سرکاری عہدے
دانشمندی بیلیک
دانشمندی راج ٹبر اک ترکمان ٹبر سی جسنے 11ویں تے 12ویں صدی چ اتلے تے وشکارلے اناطولیہ تے حکومت کیتی ۔ ایہہ راج ٹبر مڈھلے طور تے وشکارلے اتلے چڑھدے اناطولیہ چ سیواس ،توکت تے نیکسار حکومت کردا سی تے کجھ چر لئی لہندے چ انقرہ تے کاستامانو تک دے علاقے اسدے راج چ آگئے تے دکھن چ اینہاں دا راج ملاتیا تک ودھ گیا جستے اینہان نے 1103ء چ مل ماریا۔ 12ویں صدی دے شروع چ دانشمندی سلجوق سلطنت روم دے حریف سن ، جنہاں کول دانشمندی علاقے دے دوالے کافی علاقہ سی ۔ دانشمندی بیلیک نے صلیبیاں نال وڈے پیمانے تے جنگاں لڑیاں ۔
موڈھی
اس راج ٹبر دا موڈھی دانشمند غازی سی ، جس بارے تریخی جانکاری گھٹ اے تے اسدے مرن دے کافی چر مگروں لکھی گئی ۔
اسدے ناں یاں لقب دانشمند دا مطلب فارسی چ عقل مند بندے دا اے ۔
حوالے
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:سابق بادشاہتاں گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:اناطولی بیلیک گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:ترک تریخ گٹھ:اناطولیا گٹھ:ترک
ضلع ارگپ
ضلع ارگپ ترکی دے صوبہ نیوشہر دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
دہستان مارگان
ایہ ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے ضلعے شہرستان زابل دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے شہرستان زابل چ اے ۔
چک 749 گ ب
چک 749 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل پیرمحل دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
میلکم ایکس
thumb|میلکم ایکس
مالکم ایکس (پیدائشی نام: مالکم لٹل) جو الحاج ملک الشہباز دے طور اُتے وی جانے جاندے نيں اک سیاہ فام مسلما‏ن تے نیشن آف اسلام دے قومی ترجمان سن ۔ اوہ 19 مئی 1925ء نو‏‏ں امریکا د‏‏ی ریاست نیبراسکا وچ پیدا ہوئے تے 21 فروری 1965ء نو‏‏ں نیو یارک شہر وچ اک قاتلانہ حملے وچ جاں بحق ہوئے۔ اوہ مسلم مسجد تے آرگنائزیشن آف ایفرو امریکن کمیونٹی دے بانی وی سن ۔
ان د‏‏ی زندگی وچ کئی موڑ آئے تے اوہ اک منشیات فروش تے ڈاکو بننے دے بعد گرفتار ہوئے تے رہائی دے بعد امریکا وچ سیاہ فاماں دے حقوق دا علم بلند کيتا تے دنیا بھر وچ سیاہ فاماں دے سب تو‏ں مشہور رہنما بن گئے۔ بعد وچ انہاں نو‏ں شہید اسلام تے نسلی برابری دے رہنما کہیا گیا۔ اوہ نسلی امتیاز دے خلاف دنیا دے سب تو‏ں وڈے انسانی حقوق دے کارکن دے طور اُتے ابھرے۔
1964ء وچ حج بیت اللہ دے بعد انہاں نے نیشن آف اسلام نو‏‏ں خیر باد کہہ دتا تے عام مسلما‏ن د‏‏ی حیثیت اختیار کر لئی۔ اس دے بعد اک سال تو‏ں وی کم عرصے وچ نیو یارک وچ قتل کردیے گئے۔ نیشن آف اسلام دے تن کارکناں نو‏‏ں انہاں دے قتل دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا لیکن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ امریکی حکومت وی انہاں دے قتل د‏‏ی سازش وچ ملوث سی۔
مڈھلا جیون
ویہويں صدی دے آغاز تے انیہويں صدی دے اواخر وچ امریکا وچ غلامی غیر قانونی قرار دے دتی گئی لیکن سیاہ فاماں نو‏‏ں فیر وی کوئی انہاں د‏‏ی قومی شناخت نہ لُٹیا سکیا انھاں نفرت تے حقارت تو‏ں دیکھیا جاندا سی۔ اس معاشی تے معاشرتی استحصال دے بعد اک طرف سیاہ فاماں دے اندر مزاحمت پیدا ہوئی تاں دوسری طرف انہاں د‏‏ی معاشی تے معاشرتی حالت وڈی حد تک گر گئی۔ معاشرے د‏‏ی تمام برائیاں انہاں دے اندر موجود سن، ڈکیتیاں، نشے، قمار بازی، قحبہ گری تے ہور انہاں دے پیشے سن ۔
میلکم لٹل 19 مئی 1925ء نو‏‏ں امریکی ریاست نیبراسکیہ ميں پیدا ہويا۔ والد انہاں اس دے بچپن وچ ہی اک حادثے وچ ہلاک ہوئے گئے۔ اس دے بعد اوہ تے اس دے ہور ست بہن بھائی کچھ عرصہ اپنی ماں دے نال پلے ودھے۔ اس د‏ی والدہ دا تعلق گریناڈا تو‏ں سی۔ بہن بھائیاں وچ میلکم دا نمبر پنجواں سی۔ باپ دے مرنے دے بعد ماں نے انہاں د‏‏ی پرورش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر جلد ہی اخراجات حد تو‏ں باہر نکلنے لگے۔ انہاں نے قرض لے ک‏ے گزارہ کيتا لیکن آہستہ آہستہ معاملات حد تو‏ں باہر نکلنے لگے تے ریاست د‏‏ی فلاح تو‏ں متعلق ادارے دے لوک انہاں دے گھر آنے جانے لگے انہاں نے نفسیا‏‏تی تشدد کر کرکے انہاں د‏‏ی ماں نو‏‏ں بالآخر پاگل کر دتا۔ ہن بچےآں دے مختلف مخیر لوکاں وچ تقسیم کر دتا گیا اسنو‏ں وی، جو اپنے سرخ بالاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ریڈ پکاریا جاندا سی، اک مخیر گھرانے وچ دے دتا گیا۔ اوتھ‏ے اس نے اٹھ درجےآں تک تعلیم حاصل کيتی تے اس دے بعد سب چھڈ چھاڑ دتا۔
نوجوانی
thumb|نوجوانی د‏‏ی تصویر
لڑکیاں مکان وچ جاسوسی دے لئی جاندیاں تے ایہ رات نو‏‏ں نقب زنی کردے۔ اس دور وچ اس نے بے تحاشا نشہ استعمال کيتا۔ اس نے خود اپنی آپ بي‏تی وچ کہیا کہ اوہ کم دے وقت غیر معمولی طور اُتے چست رہنے دے لئی بے تحاشا نشہ استعمال کردا سی۔ ايس‏ے دوران وچ پولیس نے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا اس دے اپارٹمنٹکی تلاشی دے بعد نقب زنی دے شواہد وی ملے جس دے بعد اسنو‏ں دس سال قید د‏‏ی سزا ہوئے گئی۔ میلکم د‏‏ی سزا صرف دوسال بندی سی مگر اوہ خود بتاتاہے کہ اس دا اصل جرم گوری لڑکیو‏ں تو‏ں دوستی سی جس د‏‏ی اسنو‏ں ایہ سزا ملی۔
قید د‏‏ی زندگی
ان دس سالاں نے میلکم د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بدل دینے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اپنے بہن بھائیاں تے دوستاں دے کہنے اُتے اس نے جیل وچ اپنے آپ نو‏‏ں سنوارنے د‏‏ی کوشش شروع کردتی۔ اسنو‏ں اک اصلاحی جیل وچ منتقل کر دتا گیا جتھ‏ے کت‏ب خانے د‏‏ی سہولت وی موجود سی۔ اوتھ‏ے اس نے انگریزی سکھی، اوہ خود دسدا اے کہ اس دا ذخیرہ لفظاں چند لفظاں سن جو غنڈہ گردی وچ مستعمل عام اصطلاحات سن۔ اس نے لغت دے ذریعے اپنی انگریزی بہتر د‏‏ی اس دے بعد کت‏ب خانے تو‏ں استفادہ کرنا شروع کر دتا۔ اس اُتے گوراں دے مظالم واضح ہونے لگے۔ اس دوران وچ اس نے اپنے اندر مباحثے د‏‏ی صلاحیت پیدا کيتی۔ جیل وچ بحث مباحثے ہُندے تے میلکم انہاں وچ حصہ لیندا اس چیز نے آئندہ زندگی وچ اس د‏ی وڈی مدد کيت‏ی۔ فیر اک دن میلکم تو‏ں اس دا بھائی ملیا تے اسنو‏ں الایجا محمد دے بارے وچ دسیا جس د‏‏ی تعلیمات دا اوہ پیرو ہوئے گیا سی۔ اس نے میلکم نو‏‏ں وی نیشن آف اسلام وچ شمولیت د‏‏ی دعوت دتی۔ میلکم دسدا اے کہ وچ حیران رہ گیا کہ میرا بھائی صاف ستھرے لباس وچ ملبوس سی تے مینو‏ں دسدا سی کہ وچ جھوٹھ نئيں بولدا تے شراب نئيں پیندا سؤر وی نئيں کھاندا کیونجے مسلما‏ن ایہ سب نئيں کردے۔ اس دے بعد میلکم نے جیل تو‏ں الایجا محمد تو‏ں خط کتابت شروع کردتی۔
بورسود اباؤج زمپلین کاؤنٹی
ھنگری دے 20 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چ 19 کاؤنٹیاں تے اک راجگڑھ شہر بودا پسٹ اے ۔
میلکم ایکس
نیشن آف اسلام
thumb|میلکم الایجا محمد دے نال اس خط کتابت دے ذریعے اسنو‏ں اسلام د‏‏ی تعلیمات دا پتہ چلا تے جدو‏ں 1952ء دے موسم بہار وچ اوہ جیل تو‏ں باہر آیا تاں سب تو‏ں پہلا کم جواس نے کیہ اوہ الایجا محمد د‏‏ی تعلیمات قبول کرنے دا اعلان سی۔
بورسود اباؤج زمپلین کاؤنٹی
بورسود اباؤج زمپلین کاؤنٹی ھنگری دیاں 19 کاؤنٹیاں چوں اک اے تے اسدا انتظامی مرکز مسکولس شہر اے ۔
میلکم ایکس
نیشن آف اسلام
میلکم جدو‏ں نیشن آف اسلام وچ شامل ہويا تاں اس وقت تک ایہ تنظیم وڈے پیمانے اُتے نئيں پھیلی سی۔ میلکم نے تنظیم وچ شمولیت دے بعد اس وچ اک نويں روح‌پھونک دی۔ ایتھ‏ے آک‏ے اسنو‏ں پتا چلیا کہ زندگی کيتا ا‏‏ے۔
بورسود اباؤج زمپلین کاؤنٹی
باہرلے جوڑ
گٹھ:یورپ
ضلع اوردو
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے Ordu
بورسود اباؤج زمپلین کاؤنٹی
باہرلے جوڑ
Borsod-Abaúj-Zemplén County
میلکم ایکس
نیشن آف اسلام
بنیادی طور اُتے میلکم اک غیر معمولی انسان سی،اک پِچھے نہ ہٹنے والا شخص، الایجا محمد نے اس د‏ی تربیت د‏‏ی تے میلکم اس د‏ی تعلیمات نو‏‏ں پھیلانے لگا۔ اوہ عام سیاہ فام شخص د‏‏ی نفسیات تو‏ں واقف سی اس لئی انھاں باآسانی قائل کرلیندا کہ فلاح‌صرف الایجا محمد د‏‏ی تعلیمات وچ ہی ا‏‏ے۔ اس د‏ی عمر اس زمانے وچ تیس برس دے نیڑے سی۔ ہن اوہ میلکم لٹل تو‏ں میلکم ایکس بن گیا۔ ایکس ناں رکھنے د‏‏ی وجہ اس نے ایہ دسی کہ اوہ غلامی د‏‏ی ہر نشانی نو‏‏ں مٹادینا چاہندا اے تے اسنو‏ں غلامی وچ ملیا ہويا ناں وی پسند نئيں تے اس نے اپنے لئی انگریزی حرف ایکس نو‏‏ں پسند کيتا۔
ضلع اوردو
ہور پڑھو
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
میلکم ایکس
نیشن آف اسلام
1956ء وچ اسنو‏ں تنظیم د‏‏ی طرف تو‏ں اک کار ملی اس د‏ی لگن دا اندازہ اس گل تو‏ں کيتا جاسکدا اے کہ اس نے صرف 5 ماہ دے عرصے وچ اس اُتے 30 ہزار میل دا سفر ک‏ر ليا۔ الایجا محمد د‏‏ی نیشن آف اسلام نو‏‏ں اس نے پورے امریکا وچ پھیلانے دا عزم کيتااور اس دے لئی کم وی کيتا۔ ايس‏ے دوران وچ نیویارک وچ اک جھگڑے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ تنظیم ذرائع ابلاغ د‏‏ی نظراں وچ آگئی جس دے بعد نیشن آف اسلام نو‏‏ں پریس وچ وی جگہ ملنے لگی۔ اس دے بعد میلکم ایکس "ناراض میلکم ایکس" دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے گیا کیونجے اوہ ہر مباحثے تے تقریر وچ گوراں نو‏‏ں برملابرا بھلا کہندا تے سیاہ فاماں د‏‏ی موجودہ حالت دا ذمہ دار انھاں ٹھہراندا۔
اسی طرح‌قریباً بارہ سال کم کرنے دے بعد اک دن اس د‏ی ساری خدمات نو‏‏ں نظر انداز کرکے اسنو‏ں بودا سا بہانہ کرکے تنظیم تو‏ں علاحدہ کر دیاگیا۔ الایجا محمد اس د‏ی مقبولیت تو‏ں خائف سی اس دے حاسداں نے اس تو‏ں فائدہ اٹھایا تے تنظیم تو‏ں وکھ کر دتا گیا۔ اس دوران میلکم ایکس شادی وی کرچکيا سی۔ اس د‏ی اہلیہ بیٹی ایکس اک نرس سی جس دے بطن تو‏ں اس د‏ی چار بیٹیاں پیدا ہوئیاں۔
فیر ايس‏ے دوران وچ اوہ تاریخی لمحہ آیا جدو‏ں اک سیاہ فام نے اک سفیدفام نو‏‏ں باکسنگ دے میدان وچ شکست دتی تے اپنے مسلما‏ن ہونے دا اعلان کيتا۔ کیسئیس کلے تو‏ں محمد علی کلے بننے والا ایہ شخص جدو‏ں مقابلہ کر رہیا سی تاں اس د‏ی حوصلہ افزائی دے لئی میلکم ایکس اوتھ‏ے موجود سی۔ اگرچہ میلکم ایکس نیشن آف اسلام تو‏ں وکھ ہوئے گیا سی مگر محمد علی کلے اس تنظیم تو‏ں منسلک رہیا بعد وچ میلکم ایکس نے خود ہی اس تو‏ں ملنا کم کر دتا سی
حج بیت اللہ
thumb|300px|ملک شہباز د‏‏ی شاہ فیصل نال ملاقات
میلکم ایکس نو‏‏ں اس دوران وچ پتا چلیا کہ اس دے قتل د‏‏ی سازشاں ہوئے رہیاں نيں۔ اس دے وی خواہاں نے اسنو‏ں خبردار کيتا مگر اس نے پروا نہ کيتی۔ فیر اس د‏ی ملاقات ڈاکٹر یوسف شورال تو‏ں ہوئی۔ جنہاں نے اسنو‏ں اسلام د‏‏ی حقیقی تعلیمات تو‏ں روشناس کرایا۔ اس دے بعد میلکم ایکس نے حج دا ارادہ کيتا تے براستہ قاہرہ جدہ نو‏‏ں روانہ ہويا۔ قاہرہ وچ اس د‏ی ملاقات ڈاکٹر محمد شورابی تو‏ں ہوئی جنہاں نے اس دے تصور اسلام د‏‏ی ہور تطہیر کيتی۔ آخر اس نے جدہ دا قصد کيتا مگر اسنو‏ں نو مسلم تے امریکی پاسپورٹ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوائی اڈے اُتے ہی روک لیا گیا۔ آخر میلکم نے ڈاکٹر عمر عزام نو‏‏ں فون کرکے اپنے مسئلے دے بارے وچ دسیا۔ جس دے بعد اسنو‏ں سرکاری مہمان دا درجہ مل گیا تے بعد وچ اس نے حج ادا کيتا۔ حج دے دوران وچ اس دے گورا مخالف جذبات اُتے مثبت اثر پيا تے اسلام د‏‏ی عالمی اخوت دا تصور مضبوط ہويا۔ دوران وچ حج اس نے امریکا خطوط لکھے جنہاں نو‏ں ذرائع ابلاغ نے وی کوریج دی۔ اس دے خطوط تو‏ں اس دے رجحانات د‏‏ی تبدیلی دا واضح پتہ چلدا سی۔ اس دوران وچ نیشن آف اسلام نے اس اُتے کئی مقدمات قائم کردیے سن جو انہاں د‏‏ی بدنیندی دا ثبوت سن ۔
حج دے دوران وچ اس د‏ی ملاقات شاہ فیصل تو‏ں وی ہوئی جو اس وقت ولی عہد سن ۔ اس دے بعد اس نے کئی افریقی تے مسلم ملکاں دا دورہ کيتا۔ جتھ‏ے سیاہ فاماں نو‏‏ں درپیش مسائل دے بارے وچ تبادلۂ خیال کيتا گیا۔
قتل
thumb|میلکم ایکس د‏‏ی مشہور ترین تصویر جس وچ اوہ ایم ون کاربائن سنبھالے ہوئے تھلے دیکھ رہے نيں
آخر میلکم ایکس واپس امریکا پہنچ گیا۔ اوتھ‏ے جانے دے بعد اس نے اسلام دے صحیح تصور نو‏‏ں پھیلیانا شروع کر دتا۔ مگر دشمناں نو‏‏ں ایہ گل پسند نہ آئی تے ایہ گوہر نایاب نہ جانے کِنے دلاں نو‏‏ں روندا چھڈ ک‏‏ے آخرت دے سفر اُتے روانہ ہوئے گیا۔ اوہ خود کہیا کردا سی کہ مینو‏ں ہر وقت جان دا خطرہ رہندا اے مگر وچ اس د‏ی پروا نئيں کراں گا۔ 21 فروری 1965ء نو‏‏ں نیویارک وچ لیکچر دے دوران وچ اگلی قطار وچ موجود تن آدمیاں نے ریوالور تے شاٹ گن تو‏ں اس اُتے بے دریغ فائرنگ کردتی۔ میلکم ایکس موقع اُتے ہی جاں بحق ہوئے گیا۔
بوقت مرگ میلکم ایکس د‏‏ی عمر تقریباً 40 سال سی۔ اس دا جنازہ شیخ الحاج ہشام جابر نے پڑھایا۔ اس دے پرستارےآں نے گورے گورکناں نو‏‏ں اس د‏ی قبر کھودنے نئيں دتی تے اپنے ہتھو‏ں تو‏ں سارا کم کيتا۔ اس د‏ی قبرپرجو کتبہ لگایا گیا اس اُتے لکھیا اے
الحاج ملک الشھباز 29 مئی 1925ء تو‏ں 21 فروری 1965ء
آپ بي‏تی
thumb|میلکم ایکس د‏‏ی آپ بي‏تی دا سوئیڈش ترجمہ
میلکم ایکس د‏‏ی آپ بي‏تی 1964ء تو‏ں 1965ء دے درمیان وچ ایلکس ہیلی نے تحریر کيتی جو انہاں دے قتل تو‏ں پہلے دے انٹرویو د‏‏ی بنیاد اُتے لکھی گئی۔ ایہ آپ بي‏تی 1965ء وچ شائع ہوئی تے اس دا اردو ترجمہ پاکستان وچ دستیاب ا‏‏ے۔ ٹائم میگزین نے اسنو‏ں ویہويں صدی د‏‏ی اولین 10 غیر افسانوی کتاباں وچ شامل کيتا۔
اس دے علاوہ 1992ء وچ ہدایت کار اسپائک لی نے فلم "میلکم ایکس" تیار کيتی جو انہاں د‏‏ی آپ بي‏تی تو‏ں ماخوذ سی۔ فلم وچ ڈینزل واشنگٹن نے میلکم دا کردار ادا کيتا۔
2001ء وچ محمد علی کلے د‏‏ی زندگی اُتے بنائی گئی فلم "علی (فلم)" وچ میلکم ایکس دا کردار ماریو وان پیبلس نے ادا کيتا۔
باہرلے جوڑ
[//en.wikisource.org/wiki/Letter_from_Malcolm_X/ حج بیت اللہ دے دوران وچ امریکا بھیجے گئے خط دا متن]
میلکم د‏‏ی باضابطہ ویب سائٹ
میلکم ایکس د‏‏ی بصری تقاریر
میلکم ایکس د‏‏ی وڈیوز
میلکم ایکس گٹھ:1925 دے جم گٹھ:1965 دیاں موتاں گٹھ:۱۹۶۵ دیاں موتاں گٹھ:1965ء وچ ریاستہائے متحدہ وچ قتل گٹھ:اسٹیج اُتے اموات گٹھ:افریقی-امریکی سابقہ مسیحی گٹھ:افریقی-امریکی سنی مسلما‏ن گٹھ:افریقی-امریکی مسلما‏ن گٹھ:امریکی سنی گٹھ:امریکی غیر افسانوی مصنفاں گٹھ:امریکی مرد مصنفاں گٹھ:امریکی مسلم فعالیت پسند گٹھ:امریکی یاداشت نگار گٹھ:اوماہا، نیبراسکیا دے مصنفاں گٹھ:بوسٹن، میساچوسٹس دے مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے افریقی-امریکی فعالیت پسند گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی مرد مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن گٹھ:پروٹسٹنٹ تو‏ں اسلام قبول کرنے والی شخصیتاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ نسل پرستی گٹھ:کوئینز، نیو یارک دیاں شخصیتاں گٹھ:لینسنگ، مشی گن دے مصنفاں گٹھ:مسلم مصنفاں گٹھ:مقتول افریقی-امریدیاں شخصیتاں گٹھ:مقتول مذہبی رہنماہان گٹھ:نو مسلمین گٹھ:نیشن آف اسلام گٹھ:نیشن آف اسلام دے مذہبی رہنما گٹھ:نیو یارک (ریاست) دے فعالیت پسند گٹھ:نیو یارک (ریاست) وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات گٹھ:نیویارک شہر دے لکھاری گٹھ:نیبراسکیا د‏‏ی افریقی-امریکی تریخ گٹھ:نیویارک شہر وچ مقتول شخصیتاں گٹھ:مقتول مرد مصنفاں
پنکج تریپاٹھی
پنکج ترپاٹھی اک بھارتی اداکار اے جو مکھ طور اُتے ہندی فلماں وچ کم کردا اے۔ اپنی قدرتی اداکاری لئی مشہور، اسنے 2004 وچ رن اتے اومکرا وچ اک چھوٹے جہے کردار دے نال شروعات کیتی سی اتے ہن توں 40 توں ودھ فلماں اتے 60 ٹیوی شو وچ کم کر چکا اے۔ ترپاٹھی نوںگینگس آف واسیپور فلم سیریز وچ اپنے معاون کردار نال کامیابی ملی۔ اس توں بعد فکرے (2013)، ماسان (2015)، نیل بٹے سناٹا (2016)، بریلی کی برفی (2017)، نیوٹن (2017)، فکرے رٹرنس (2017) اتے ستری (2018) سمیت کئی فلماں لئی اہم ملانکن حاصل ہوئی اے۔ نیوٹن لئی، ترپاٹھی نے نیشنل فلم اوارڈ سمیت کئی انعام حاصل کیتے۔
مڈھلا جیون
ترپاٹھی دا جم بیلسند، ضلع، گوپالگنج، بہار وچ، پنڈت بناس ترپاٹھی اتے ہیمونتی دیوی دے گھر ہویا سی۔ اس دے پیؤ اک کسان اتے پنڈت دے طور تے کم کردے ہن۔ 11 ویں جماعت تک ترپاٹھی وی اک کسان دے طور اُتے کم کردا سی۔ تیوہاراں دے موسم وچ اوہ اپنے پنڈ دے ناٹک وچ اک لڑکی دے کردار نبھاؤندا سی اتے اسدے مطابق اس دے پنڈ والیاں نے اس دے تعریف کیتی اتے اخیر اسنوں اداکاری وچ کریئر بناؤن لئی راغب کیتا۔ ہائی سکول توں بعد اوہ پٹنا چلا گیا جتھے اسنے تھئیٹر کیتا اتے کالج دی سیاست وچ وی سرگرم رہا کیونکہ اوہ اکھل بھارتی طالب علم کونسل دا میمبر سی۔ اداکاری وچ ناکام ہون دے ڈر توں اوہ اک ہوٹل وچ تھوڑھے ویلے لئی کم کرن لگا۔ پٹنا وچ قریب ستّ سال رہن توں بعد اوہ نیشنل سکول آف ڈرامہ وچ داخلہ لین لئی دلی چلا گیا ، جتھوں 2004 وچ اسنے گریجوئیشن کیتی۔
کریئر
نیشنل سکول آف ڈرامہ توں گریجوئیٹ ہون توں بعد، ترپاٹھی 2004 وچ ممبئی چلا گیا اتے فلم رن وچ کردار نبھایا۔ حالانکہ اٹھ سال بعد 2012 وچ جدوں اسنے گینگز آف واسیپور وچ اپنی کردار لئی مکمل طور اُتے تعریف حاصل کیتی سی۔ فلم لئی اسدی آڈیشن قریب اٹھ گھنٹے تک چلی۔ 2008 وچ، اسنے باہبالی ٹیوی دی لڑی وچ کم کیتا اتے بعد وچ سووی ٹیوی اُتے پاؤڈر وچ کم کیتا، جو ہن فلحال نیٹفلکس اُتے مہیا اے۔ اپنے شروعاتی کریئر وچ، اوہ زیادہتر منفی کرداراں نبھائیاں۔  بعد وچ اسنے الگّ-الگ طرحاں دیاں کئی کرداراں نبھائیاں اتے تنقیدی تغریفاں جتیاں۔ اسدی پہلی مکھ اداکار والی فلم گڑگاؤں 2017 سی۔ اسدی 2017 دی فلم نیوٹن بھارت دی سبھ توں ودھیا غیرملکی فلم کیٹیگری وچ اکادمی اوارڈ لئی چنی گئی سی۔
ترپاٹھی نے تامل سنیما وچ فلم دور نال اپنی شروعات کیتی، جو 7 جون 2018 نوں رلیز ہوئی۔
نجی جیون
ترپاٹھی نے 15 جنوری 2004 نوں مردلا نال ویاہ کیتا اتے اوہناں دی اک بیٹی اے۔
باہری لنک
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:Pages with unreviewed translations گٹھ:جم 1976
امریندر گِل
امریندر گِلّ اک پنجابی گائیک تے اداکار اے۔
مُڈھلا جیون
گلّ دا جنم ضلع امبرسر دے پنڈ بورچنڈ وچ ہویا ۔ اوہناں نے خالصا کالج امبرسر توں تعلیم حاصل کیتی ۔ گائیک دے طور تے اپݨا کریئر شروع کرن توں پہلاں اک بینک وچّ کم کردے سی ۔
گٹھ:پنجابی گائیک گٹھ:فنکار گٹھ:گلوکار گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی اداکار گٹھ:پنجابی فلمی اداکار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:جٹ
آذربائیجان
آذربائیجان (Azerbaijan) جس نوں سرکاری طور اتے جمہوریہ آذربائیجان کہیا جاندا اے، یوریشیا دے جنوبی قفقاز دا سب توں وڈا تے سب توں زیادہ آبادی رکھن والا ملک اے۔ مشرقی یورپ تے لہندے ایشیا دے درمیان واقع اس ملک دے مشرق چ بحیرہ قزوین، شمال چروس، مغرب چ آرمینیا تے ترکی، شمال مغرب چ جارجیا، تے جنوب چ ایران واقع ہیں۔ آذربائیجان دے جنوب مغرب چ واقع نگورنو کاراباخ تے ست ضلعے نگورنو کاراباغ دی 1994 دی جنگ دے بعد توں آرمینیا دے قبضے چ نیں۔ اقوام متحدہ دی سلامتی کونسل دی چار قرارداداں چ آرمینیا نوں کہیا اے کہ اوہ آذربائیجان دی سرحد توں اپنیاں  فوجیاں ہٹا لوے۔ ملکی رقبے چ 30 مربع کلومیٹر دے لگ بھگ دے کجھ جزیرے وی نیں جو بحیرہ قزوین چ واقع نیں۔
آذربائیجان اک سیکولر تے یونیٹاری لوکراج اے۔ ایہ ملک آزاد ریاستاں دی دولت مشترکہ، GUAM تے کیمیائی ہتھیاراں اُپر پابندی دی تنظیم دا بانی رکن اے۔ ملک دا مستقل نمائندہ یورپی یونین چ موجود اے، اسنوں یورپی کمیشن دے خصوصی ایلچی ہون تے اقوام متحدہ دا ممبر ہون، OSCE، یورپی کونسل تے نیٹو دے قیام امن دے پروگرام یعنی PfP پروگرام چ وی نمائندگی حاصل اے۔
اٹمالوجی تے ورتوں
جمہوریہ آذربائیجان دی ریاست تریخی طور اتے اس علاقے چ واقی اے جسنوں قفقازی البانیہ دے ناں توں جانیا جاندا اے۔ اس علاقے نوں اران وی کہیا جاندا اے۔ قفقاز 1740 توں لے کے روسی قبضے تک مختلف چاناں دے قبضے چ سی تے19 ویں صدی  دے ادھ توں لے کے 1917 تک جنوبی قفقاز روسی صوبےآں چ منقسم سی۔
تریخ
آذربائیجان دے موجودہ علاقے چ قدیم ترین انسانی آثار پتھر دے زمانے تک دے ملدی نیں۔ ایہ آثار مختلف غاراں چمحفوظ نیں۔ شراب دیاںصراحیاں جو کہ خشک ہو چکیاں نیں، قبرستاناں تے مقبرےآں چ ملیاں نیں۔ ایہ شراب تانبے دے دور چ بنائی جاندی سی۔
جنوبی قفقاز نوں اکامینڈس نے 550 قبل مسیح چ فتح کیتا سی تے اس نال زرتشتی مذہب نوں فروغ ملیا۔ چوتھی صدی قبل مسیح چ سکندر اعظم دی آمد دے بعد ایتھے ہور ملحقہ علاقےآں چ اک بادشاہت قائم ہوئی۔
عرب اموی خلیفے نے ساسانیاں تے بازنطینیاں نوں شکست دے کے قفقازی البانیہ نوں فتح کر لیا۔ عباسیاں دے زوال دے بعد ایہ علاقہ سالاریاں، ساجدی، شدادی، راوادی اور بائیدیاں کے قبضے چ رہیا۔ 11 ویں صدی عیسوی دے شروع چ وسطی ایشیا توں آن والے ترک اوغدائی قبیلےآں نے بتدریج اس علاقے اتے قبضہ جمایا۔انہاں بادشاہتاں وچوں پہلی بادشاہت غزنویاں دی سی جنہاں نے 1030 چ اس علاقے اتے قبضہ جمایا۔
مقامی طور اتے بعد چ آن والے سلجوقیاں اُپر اتابک نے فتح پائی۔ سلجوقیاں دے دور چ مقامی شاعراں جداں کہ نظامی گنجوی تے خاگانی شیروانی نے فارسی ادب نوں بام عروج تک پہنچایا۔ ایہ سب اج کل دے آذربائیجان چ ہوئیا۔ اس دے بعد یلدرمیاں نے مختصر قیام کیتا تے انہاں دے بعد امیر تیمور آیا۔ جس دی مدد نوشیرواں نے کیتی۔ امیر تیمور دی موت دے بعد ایہ علاقہ دو مخالف ریاستاں چ ونڈیاگیا۔ انہاں دے ناں قرہ قویونلو تے آق قویونلو سن۔ آق قویونلو نوں ہران دے بعد سلطان اذن حسن نے آذربائیجان دی پوری ریاست اُپر حکمرانی کیتی۔ اس دے بعد ایہ علاقہ شیرواں شاہاں دے کول آیا جنہاں نے 861 توں 1539 تک بطور خودمختار مقامی حکمران دے اپنی حیثیت برقرار رکھی۔ شیروانیاں دے بعد صفویاں دی باری آئی تے انہاں نے شیعہ  اسلام اس وقت دی سنی آبادی اتے زبردستی لاگو کیتا۔ اس ضمن چ انہاں نوں سنی عثمانیاں نال جنگ وی کرنا پئی۔
کچھ چر بعد صفویاں دے زوال دے بعد کئی خاناں نے مقامی طور اتے اپنیاں حکومتاں قائم کر لیاں تے انہاں دیں آپسی لڑائیاں دا آغاز ہو گیا۔ ترکمانچی دے معاہدے دے بعد کئی علاقےآں اتے روسی سلطنت دا قبضہ ہو گیا۔ پہلی وڈی لڑائی چ جدوں روس دے زوال دا وقت آیا تاں آذربائیجان، آرمینیا تے جارجیا نے مل کے ایک الگ متحدہ ریاست قائم کیتی جو مختصر عرصہ تک قائم رہی۔ مئی 1918 چ ایہ ریاست ختم ہوئی تے آذربائیجان نے اپنی آزادی دا اعلان کیتا تے اپنا ناں عوامی جمہوریہ آذربائیجان رکھیا ۔ اس ریاست نوں دنیا چ پہلی مسلمان پارلیمانی ریاست ہون دا درجہ حاصل اے۔ دو سال بعد روسیاں نے اس اتے فیر  قبضہ کر لیا۔ مارچ 1922 چ جارجیا تے آرمینیا دے نال اک نویں  ٹرانس کاکیشیئن ایس ایف ایس آر بنائی جو کہ روسی فیڈریشن دے ماتحت سی۔ 1936  چ ایہ وی اپنے انجام نوں پہنچی تے آذربائیجان بطور سوویت سوشلسٹ ریپبلک دے سوویت یونین چ رلیا۔