ساسانی_سلطنت
تاریخ
ساسانیاں تو‏ں ایران دی تاریخ دا تیسرا دور شروع ہوندا اے، جو شاندار وی اے تے صیح معناں وچ تاریخی بھی۔ اس خاندان دی ابتدا ارد شیر اربکان تو‏ں ہوندی اے، جس دے باپ دا نام بابک Papak تے دادا ساسان Sasana سی ساسان اصطخر دے اک مندر دا پجاری سی اشکانی حکومت دے زمنے وچ ایران بہت سی چھوندی چھوندی نیم آزاد ریاستاں وچ مستقم سی انہاں وچ اک ریاست نسیایہ دی سی، جس دے حکمران نو‏‏ں بازنگی Sasana کہندے سن ۔ ساسان دی بیوی اک بازنگی امیر دی بیٹی سی، بابک اسی دے بطن تو‏ں سی اشکانی حکومت دی کمزوری ہور اپنی مذہبی پیشوائی تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے ساسان نے سیاسی طاقت حاصل کرنی شروع کيتی۔ بازنگی دی ریاست نے اسنو‏ں ایہ موقع فراہ‏م کیتا۔ چنانچہ ساسان دا بیٹا بابک بازنگی خاندان نو‏‏ں ختم کرکے خود امیر بن گیا۔ بابک دے بعد اردشیر Artaxerxes حاکم بنا، جو باپ داد تو‏ں وی حوصلہ مند سی اس نےپہلے اشکانی حکمران اردوان پنجم Artabarus 5th دے خلاف بغاوت کردے ہوئے کرمان، اصفہان تے سوسہ نو‏‏ں اپنی ریاست وچ شامل کر لیا۔ اردشیر تے اردوان دے درمیان وچ دو جنگاں ہوئےں، پہلی جنگ تو بے نتیجہ رہی، مگر آخری جنگ وچ اردوان مارا گیا تے اشکانی حکومت ختم ہو گئی۔ اردشیر نے مشرق وچ پنجاب تک دے علاقے فتح کیتے، پھر مغرب دی طرف توجہ دی تے جنوبی عراق اُتے قابض ہو گیا۔ شمالی عراق اُتے پیش قدمی صورت وچ رومیاں تو‏ں جنگ ناگزیر سی شاپورنے 271 وچ وفات پائی، اس دے بعد اس دا بیٹا ھرمز حکمران ہويا۔ ہرمزدنے کل اک سال حکومت کی، اس دے بعداس دا بھائی حکمران ہويا۔ بہرام دے عہد وچ زرتشت دے ماننے والےآں نے منی اُتے لادینیت دا الزام لگایا، چنانچہ اوہ بہرام دے حکم تو‏ں قتل ہويا، اس کے پیراں پرسختیاں ہوئیاں، اس دے مذہب نو‏‏ں روکنے دے لئی ہر ممکن کوشش کيتی گئی۔ 275ئ وچ بہرام دی موت واقع ہو گئی، اس دے بعد اس دا بیٹا بہرام دوم تخت اُتے بیٹھا۔ بہرام عیش پسند حکمران سی، اوہدی غفلت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے سک قبیلے نے مشرق دی جانب حملہ کر دتا تے مغرب دی طرف تو‏ں رومی فوجاں طیفسون تک ودھ آئیاں، مگر خوش قسمتی تو‏ں قیصر داخلی سازوشاں دا شکار ہو ک‏ے مارا گیا تے رومی واپسی اُتے مجبور ہو گئے۔ بہرام نے سکاں نو‏‏ں خاطر خوا سزادت‏ی۔ بہرام دوم دے بعد اس دا بیٹا بہرام سوم تخت اُتے بیٹھا۔ مگر اوہدی حکومت صرف چار ماہ رہی تے اس دے بعد اس دا بھائی نرسی بادشاہ ہويا۔بعد 297ئ رومیاں تو‏ں دوسری جنگ ہوئی تے ایرانی فوج نے شکست کھادی نرسی زخمی ہويا تے اس دے اہل و عیال گرفتار ہوئے۔ اسنے ڈب کر رومیاں تو‏ں صلح کرنی پئی تے اسنو‏ں پنج صوبے رومیاں دے حوالے کرنے پڑے۔ آرمینا دی سرحد صوبہ ماد تک وسیع کردتی گئی۔ اس صلح نامے نے ایرانی وقار نو‏‏ں سخت نقصان پہچایا، ہور ایرانی حکومت دا اک وڈا حصہ رومیاں دے قبضہ وچ چلا گیا۔ نرسی اس نقصان دی تلافی نئيں کرسکا تے چند سال دے بعد 103 وچ تخت تو‏ں دست بردار ہو گیا۔ نرسی دی علیحدگی دے اس دے بیٹے ھرمز نے بادشاہ بن گیا۔ اس دے عہد وچ عرب قبائل نے ایرانی مملکت اُتے حملے کیتے۔ 310 وچ ھرمز انہاں دے تذارک دے لئی گیا تے اک جنگ وچ مارا گیا۔ اس دے بعد اس دا بیٹا آزر نرسی چند ماہ دے لئی بادشاہ بنا، لیکن داخلی سازشوںکا شکار ہو ک‏ے قتل ہويا۔ امرا نے ہرمزدکے نو مولود بیٹے نو‏‏ں بادشاہ منتخب کیتا، جو شاپورکے نام تو‏ں مشہور ہويا۔ ایہ ماں دے پیٹ وچ ہی بادشاہ بنا سی ایام طفلی وچ اوہدی ماں سلظنت دے فرئض انجام دیندی رہی، مگر حالات اُتے قابو نہ پاسکی، ملک دے مختلف حصےآں وچ بے امنی پھیل گئی، ہور عرباں دی شورشاں تیز تر ہوگئياں۔ سولہ سال دی عمر وچ شاپورنے عنان حکومت ہتھ وچ لی تے سب تو‏ں پہلے اس نے عرباں دی سرکوبی کيتی۔ مشہور اے اس نے عرب دے قیدیاں دے شاناں وچ سوراخ کرکے اس وچ رسیاں ڈلواداں، اس لئی شاپور ذوالا کناف دے لقب تو‏ں مشہور ہويا۔ آرمینیا دے باشندے تیردار دی مذہب دی تبدیلی تو‏ں سخت ناخوش سن، اس لئی انہاں نے شاپورسے مدد طلب دی تے اپنا الحاق ایران تو‏ں کر دتا۔ رومی حکومت صلح دی کی خواش کيتی۔ 356ئ وچ شاپور نے صلح دے لئی شرط رکھی کہ جو علاقے رومیاں نے لئی سن اوہ واپس کیتے جان، مگر رومی رضامند نئيں ہوئے۔ اس اثنائ وچ قیصر روم کانسٹین ٹیوس دا انتقال ہو گیا تے جولیان Jolian بادشاہ ہو گیا۔ اس نے ایرانیاں تو‏ں جنگ چھیڑ دی، 364ئ وچ اوہ اک وڈی فوج لے کر دریائے دجلہ فرات عبور کرکے طیسفون دی طرف بڑھا چلا آیا۔ مگر اوہدی فوج دا وڈا پیچھے رہے گیا، علاوہ ازاں رسد وچ کمی واقع ہوئی۔ اسی حالت وچ ایرانیاں نے حملہ شروع کریئے تے افراتفری پھیل گئی، جنگ وچ اک نیزہ جولیان Jolian نو‏‏ں لگیا اوہ مر گیا۔ اس دے مرتے ہی رومی فوجاں پیچھے ہٹاں۔ اس مہم وچ رومیاں نو‏‏ں وڈا نقصان اٹھانا پیتا، اوہ ہور جنگ جاری رکھنے دی ہمت نئيں کرسکے۔ چنانچہ جولیان دے جانشین جودیان Jovian نے ایران دی شرائط کلی طور اُتے مان لاں تے اوہ تمام علاقے جو نرسی نے کھو دتے سن، ایران کوواپس مل گئے تے آرمینا اُتے ایران دا تسلط تسلیم کرلیاگیا۔ اس طرح شاپورنے ایران دا وقار بلند کیتا۔ ایہی وجہ اے اوہ اعظم دے لقب تو‏ں یا کیتا جاندا اے۔ اس کامیابی دے تقریباََ سولہ سال دے بعد 379ئ نے وفات پائی۔ اس دے بعد اس دا بیٹا اردشیر دوم تخت نشین ہويا۔ اردشیر نے کل تن سال حکومت کی، اس دے بعد شاپور دوم دا دوسرا بیٹا شاپور سوم تخت اُتے بیٹھا۔ اس دے عہد وچ آرمینا وچ شورش پرپا ہوئی، رومیاں آرمیناوچ زیادہ دلچسپی دا اظہار نئيں کیتا۔ شاپور وی تسہل تے امن پسند سی، اس لئی آرمینا دوحصےآں وچ بٹ گیا تے دونے حصےآں وچ اشکانی شہزادے حکمران سن ۔ مشرق دے وسیع حصے اُتے ایران دے زیراثر رہیا تے مغربی حصہ اُتے رومی تسلط تسلیم کر لیا گیا۔ 388 وچ شاپور نے وفات پائی تے اس دے بعد اس دا بیٹا بہرام چہارم حکمران بنا۔ اس دے عہد وچ روم تو‏ں کشمکش ہو گئی مگر صلح ہو گئی۔ ایرانی فوج نے بادشاہ دے خلاف بغاوت دی تے بہرام نو‏‏ں قتل کرکے شاپورکے بیٹے یزگرد اول تخت اُتے بیٹھادتا۔ یزگرد اول نے اپنے پیشرآں دی پالیسی دے برعکس مسیحیاں تو‏ں رواداری برتی تے رومی حکومت تو‏ں دوستانہ تعلقات قئم کرنے دی کوشش کيتی، حلانکہ اس وقت رومی حکومت اتنی بدحواس سی کہ اوہ آسانی تو‏ں ایشائے کوچک اُتے قبضہ کر سکدا سی ہناں نے یورپ وچ تہلکہ مچارکھیا سی انہاں کاسردار المارک Alaric 410 وچ روم اُتے قابض ہو چکيا سی مگر یزگردمسیحیاں دے خلاف جنگ اُتے راضی نہ ہويا، اس دے اسيں مذہباں نے اسنو‏ں عاسی دا خطاب دتا۔ 420 وچ اس دا انتقال ہويا تو اس دا بیٹا بہرام پنجم تخت اُتے بیٹھا۔ بہرام گورBahram Gur دی پرورش اک عرب سردار دے ہاں ہوئی سی۔ باپ دی موت دے اوہ ایران وچ نئيں سی ایرانی امرائ نے یزگرد دے دوسرے بیٹے شاپور نو‏‏ں بیٹھانے دی کوشش کيتی، مگر اس اثنا وچ بہرام ایران پہنچ گیا تے عرب سرداراں دی مدد تو‏ں تخت اُتے قبض ہو گیا۔ بہرام نے اپنے باپ دی پالیسی اتفاق نہ کیتا تے مسیحیاں اُتے سختی برتنی شروع کيتی۔ اس اُتے روم نے ایران اُتے حملہ کر دتا، دوسال دے بعد صلح ہو گئی تے دونے حکومتاں نے رواداری برتنے دا اعلان کیتا۔ بہرام گور دے عہد وچ ہناں نے ایران اُتے حملہ کر دتا، بہرام نے نہایت مستعدی تو‏ں انہاں دا مقابلہ کیتا تے انہاں نو‏ں ایسی شکست دی کہ بہرام دی زندگی وچ انہاں نے ایران دا رخ نئيں کیتا۔ بہرام دا انتقال 440 وچ ہويا، اسنو‏ں اک ماہر شکاری بتایا گیا اے، اسنو‏ں گور دے شکار دا بہت شوق سی، اس لئی اسنو‏ں بہرام گور دے لقب تو‏ں یاد کیتا جاندا اے۔ اس دے عدل و انصاف دی وی تعریفاں کيتیاں گئياں نيں۔ بہرام دا لڑکا یزدگرد بادشاہ ہويا۔ اس نے معاہدے دا پاس نہ کردے ہوئے مسیحیاں اُتے تشدد شروع کیتا تو رومی حکومت نے جنگ چھیڑدت‏ی۔ مگر شکست دے بعد انہاں نو‏ں صلح کرنی پئی۔ یزدگر دی موت دے بعد اس دے دو بیٹےآں ہرمز تے فیروز دے درمیان وچ تخت و تاج دی کشمکش شروع ہو ئی، اس وقت فیروز سیستان وچ سی اس لئی ہرمزد نے تخت اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔ مگر دو سال دے اندر فیروزنے ہناں دی مدد لی تے ھرمز اُتے چھڑائی دی تے اسنو‏ں قتل کر دتا۔ فیروز نے ہرمزد نو‏‏ں قتل کرکے اپنی بادشاہت دا اعلان کر دتا، مگر فیروز نو‏‏ں سکون دے نال حکومت کرنے دا موقع نئيں ملیا، ہناں نے مملکت دے مغربی حصہ نو‏‏ں تاراج کرکے اجاڑ دتا۔ 483 وچ بلخ دے قریب فیروز تے ہنوںکی جنگ ہوئی، جس وچ ایرانی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے فیروز مارا گیا۔ فیروزکے قتل دے بعد یزدگرد دا تیسرا بیٹا بلاش تخت اُتے بیٹھا۔ آرمیناوچ اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پیتا، اوتھ‏ے دی حکومت نے مسیحیت نو‏‏ں ملکی مذہب قرار دتا، جسنو‏ں بلاش نو‏‏ں مجبوراََ منظور کرنا پیتا۔ اس لئی اوہ سخت نامقبول ہو گیا۔ چنانچہ امرائ نے اسنو‏ں تخت تو‏ں علحیدہ کرکے فیروز اول دے بیٹے قباد Kabad دی بادشاہت دا اعلان کر دتا۔ اوہدی تخت نشینی دے وقت ملک دی سیاسی حالت بہت خراب سی۔ مشرق دی جانب تو‏ں ہر وقت ہناں دے حملے خدشہ لگیا رہندا سی آرمینا دی شورش وی جاری سی۔ مذہبی رہنما تے امرائ سیاست اُتے حاوی سن ۔ بلاش دی کمزور حکمت عملی دی وجہ تو‏ں حکومت دا وقار گرگیا سی عین اسی زمنے وچ اک شخص مزدک نامی پیدا ہو ا۔ جس نے نواں مذہب جاری کیتا تے اشمالیت و اشتراکت Communiam دی تبلیغ کيتی۔ اوہدی تعلیم نے ملک دے اندر مزیدبے چینی پیدا کردی، ایسی حالت وچ خزر قبیلے نے ایران اُتے یورشاں شروع کر دتیاں اس دے بعد مذہبی رہنماآں تے امرائ دی طاقت نو‏‏ں ٹورنے دے خیال تو‏ں ملک وچ اشمالیت و اشتراکت رائج کرنے دی کوشش کيتی، مگر اسنو‏ں کامیابی نہیںہوئی تے 498ئ وچ خود انہاں دے ہتھو‏ں گرفتار ہويا، امرائ نے اسنو‏ں قید کرکے اس دے بھائی نو‏‏ں جاماسب Zamap نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھا دتا۔