cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی خلافتاں دی تریخ
خوارج د‏‏ی شورش
اس کم دے لئی اگلے دن شریح دے مکان اُتے فیر مجلس منعقد ہوئی،اس مجلس وچ عبداللہ بن وہب نو‏‏ں خوارج نے اپنا امیر بنایا تے اس دے ہتھ اُتے بیعت کيتی،عبداللہ بن وہب نے کہیا کہ سانو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں ہن کسی ایداں دے شہر د‏‏ی جانب چلنا چاہیدا جتھ‏ے اسيں خدا دے حکم نو‏‏ں جاری کرسکن کیونجے اسيں اہلِ حق نيں،شریح نے کہیا کہ اسيں کومدائن د‏‏ی طرف جانا چاہیدا ؛کیونجے اس اُتے ساڈا قبضہ وڈی آسانی تو‏ں ہوجائے گا تے اوتھ‏ے د‏‏ی تھوڑی جہی فوج نو‏‏ں اسيں بآسانی مغلوب کرسکن گے، اوتھے اسيں اپنے اُنہاں بھائیاں نو‏‏ں بُلوالیاں گے جو بصرہ وچ موجود نيں،زید بن حصین نے کہیا کہ جے اسيں سب دے سب مجتمع ہوک‏ے گئے تاں عجب نئيں ساڈا تعاقب کيتا جائے،لہذا مناسب ایہ اے کہ دو دو ،چار چار، دس دس د‏‏ی ٹولیاں وچ ایتھ‏ے تو‏ں نکلاں تے اوّل مدائن نئيں ؛بلکہ نہروان د‏‏ی جانب چلياں اواوتھے اپنے بھائیاں نو‏‏ں خط بھیج کر بصرہ تو‏ں بلوالیاں،اسی آخری رائے نو‏‏ں سب نے پسند کيتا،قرارداد دے موافق ایہ لوک متفرق طور اُتے چھوٹی چھوٹی ٹولیاں وچ کوفہ تو‏ں نکلے،کوفے تو‏ں نکل ک‏ے انہاں نے خوارجِ بصرہ نو‏‏ں لکھیا کہ تسيں وی بصرے تو‏ں نکلو اسيں تو‏ں نہروان وچ آملو،بصرہ تو‏ں مشعر تیمی پانسو خوارج د‏‏ی جمعیت لے ک‏ے نکلیا،جب کوفہ وچ حضرت علیؓ نو‏‏ں معلوم ہويا کہ خوارج د‏‏ی جمعیت کثیر کوفہ تو‏ں نکل ک‏ے مدائن د‏‏ی طرف روانہ ہوئی اے تاں انہاں نے مدائن دے عامل سعد بن مسعود کےپاس تیز رو ایلچی بھیجیا کہ خوارج د‏‏ی روک تھام کرن تے ان تو‏ں غافل نہ رہیاں،سعد بن مسعود نے اپنے بھتیجے نو‏‏ں اپنا قائم مقام بناکرمدائن وچ چھڈیا تے خود فوج لے ک‏ے خوارج دے روکنے نو‏‏ں روانہ ہوئے راستے وچ خوارج د‏‏ی اک جمعیت تو‏ں مقام کرج وچ مقابلہ ہويا،شامتک لڑائی رہی رات د‏‏ی تاریدی ميں خوارج دجلہ نو‏‏ں عبور کرگئے،اس دے بعد بصرے دے خوارج پہنچ گئے،اُنہاں تو‏ں وی مقابلہ ومقاتلہ ہويا اوہ وی دجلہ نو‏‏ں عبور کرنے تے مقام نہروان وچ اپنے بھائیاں تو‏ں جاملنے وچ کامیاب ہوگئے، نہروان وچ خوارج نے اپنی جمعیت نو‏‏ں خوب مضبوط تے منظم کرلیا تے حضرت علیؓ تے اُنہاں دے تابعین اُتے کفر دا فتویٰ لگیا کر اُنہاں لوکاں نو‏‏ں جو حضرت علیؓ نو‏‏ں حق اُتے تسلیم کردے سن قتل کرنا شروع کيتا، انہاں د‏‏ی جمعیت روز بروز ترقی کردی گئی، ایتھ‏ے تک کہ پچیس ہزار تک نوبت پہنچ گئی۔
جنگ نہروان
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے خوارج دے کوفے تو‏ں خارج ہونے دے بعد اہلِ کوفہ نو‏‏ں جنگ شامدے لئی ترغیب دی،انہاں نے ایہی مقدم سمجھیا سی کہ امیر معاویہؓ نو‏‏ں ملکِ شامتو‏ں بے دخل کيتا جائے، خوارج دے فتنہ نو‏‏ں اوہ زیادہ اہ‏م تے شامد‏‏ی مہم اُتے مقدم نئيں کرنا چاہندے سن ؛چنانچہ انہاں نے بصرہ د‏‏ی جانب عبداللہ بن عباسؓ دے پاس خط بھیجیا کہ جنگِ شامدے لئی جس قدر فوج ممکن ہوئے روانہ کردو،بصرہ تو‏ں وی خوارج چونکہ خارج ہوچکے سن لہذا انہاں دے اس اخراج نو‏‏ں غنیمت سمجھیا گیا کہ نہ ایہ لوک شہر وچ ہون گے نہ فساد برپا کرن گے،بصرے وچ اس وقت سٹھ ہزار جنگ جو موجود سن، لیکن جدو‏ں عبداللہ بن عباسؓ نے حضرت علیؓ دا خط لوکاں نو‏‏ں سُنایا تے شاماُتے حملہ آور ہونے دے لئی ترغیب دتی تاں وڈی مشکل تو‏ں صرف تن ہزار اک سو آدمی جانے دے لئی تیار ہوئے،باقی سب نے اس کان سُنا تے اُس کان اُڑادتا،کوفے وچ وی لوکاں اُتے سرد لہری چھائی ہوئی سی،جب بصرہ د‏‏ی ایہ تن ہزار فوج حارثہ بن قدامہ د‏‏ی سرداری وچ کوفے پہنچی تاں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اہل کوفہ نو‏‏ں جمع کرکے خطبہ دتا تے لوکاں نو‏‏ں لڑائی دے لئی آمادہ کيتا،آخر کوفے والے آمادہ ہوگئے۔
چالیس ہزار تو‏ں زیادہ لشکر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے جھنڈے دے تھلے جمع ہوگیا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے مناسب سمجھیا کہ خوارج نو‏‏ں وی اک مرتبہ فیر اپنے نال شامل ہونے د‏‏ی ترغیب داں؛چنانچہ انہاں نے نہروان وچ عبداللہ بن وہب دے پاس اک خط بھیجیا تے لکھیا کہ تسيں لوک شامیاں نال جنگ کرنے دے لئی ساڈے پاس چلے آؤ،ہم اُسی پہلی رائے اُتے تے اہلِ شامنال جنگ کرنے اُتے آمادہ نيں،عبداللہ بن وہب نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دا ایہ خط اپنے ساتھیاں نو‏‏ں سُنایا تے سب دے مشورے تو‏ں جواب لکھیا کہ:
’’تم نے حکمین دا تقرر خدا تے رسول صلی اللہ علیہ وسلم دے حکم دے خلاف کيتا سی تے اب جو اہلِ شامتو‏ں لڑائی دا ارادہ کررہے ہو،ایہ وی اپنے نفس د‏‏ی خواہش تو‏ں کررہے ہو،جے تسيں اپنے کافر ہونے دا اقرار کرنے دے بعد توبہ کرو تاں اسيں تواڈی مدد نو‏‏ں تیار نيں نئيں تاں اسيں تسيں تو‏ں لڑنے نو‏‏ں آمادہ نيں‘‘۔
اس خط دے آنے تو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں خوارج د‏‏ی طرف تو‏ں مایوسی ہوگئی،مگر انہاں نے ملکِ شاماُتے چڑھائی کرنے دے ارادے نو‏‏ں فسخ نئيں کيتا،حضرت علیؓ د‏‏ی تمام تر کوشش خوارج نو‏‏ں راہِ راست اُتے لیانے وچ صرف ہوئی، لیکن اوہ کسی طرح مصالحت د‏‏ی جانب نہ آئے، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ جدو‏ں انہاں تو‏ں ایہ کہندے سن کہ تسيں ہی لوکاں نے تاں مینو‏‏ں لڑائی بند کرنے دے لئی مجبور کيتا تھا،اب تسيں کس منھ تو‏ں مینو‏‏ں ملزم قرار دیندے ہو؟تو اوہ کہندے سن کہ اسيں اپنی خطا تے غلطی نو‏‏ں تسلیم کردے نيں ،تم وی اپنی خطا نو‏‏ں تسلیم کرو،ہم مندے نيں کہ اسيں غلطی کرکے کافر ہوگئے سن لیکن توبہ کرکے مسلما‏ن ہوگئے، ايس‏ے طرح تسيں وی توبہ کرکے مسلما‏ن ہوجاؤ تاکہ اسيں اپنا فتویٰ جو تواڈے کفر د‏‏ی نسبت صادر کرچکے نيں،واپس لے لاں،نئيں تاں اسيں تسيں نو‏‏ں کافر یقین کردے ہوئے تواڈے خلاف جہاد کرن گے۔
ان مجنونانہ گلاں د‏‏ی طرف تو‏ں چشم پوشی اختیار کرکے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ ملکِ شاماُتے حملہ آور ہونے دے لئی روانہ ہونے ہی نو‏‏ں سن کہ حضرت عبداللہ بن خبابؓ صحابی دے شہید ہونے د‏‏ی خبر پہنچی، جس د‏‏ی تفصیل اس طرح اے کہ حضرت عبداللہ بن خبابؓ کسی سفر وچ سن کہ نہروان دے نیڑے ہوک‏ے گذرے تے خوارج د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں معلوم ہويا کہ ایہ صحابی نيں،انہاں نے آک‏ے سوال کيتا کہ آپ ابوبکرؓ وعمرؓ د‏‏ی نسبت کيتا کہندے نيں، حضرت عبداللہ بن خبابؓ نے جواب دتا کہ اوہ دونے بہت اچھے تے خدا تعالیٰ دے برگزیدہ تے نیک بندے سن، فیر خوارج نے دریافت کيتا،آپ ؓ عثمان غنیؓ د‏‏ی خلافت دے اوّل تے آخر زمانے د‏‏ی نسبت کيتا کہندے نيں، حضرت عبداللہ بن خبابؓ نے جواب دتا کہ اوہ اول تو‏ں آخر تک حق پرست تے حق پسند سن، فیر خوارج نے پُچھیا کہ علیؓ د‏‏ی نسبت حکمین دے مقرر کرنے تو‏ں پہلے تے حکمین دے مقرر کرنے دے بعد آپ ؓ دا کیہ خیال اے ؟انہاں نے جواب دتا کہ حضرت علیؓ تسيں لوکاں تو‏ں زیادہ خدا تے رسول صلی اللہ علیہ وسلم دے حکم نو‏‏ں سمجھنے تے اُس اُتے عمل کرنے والے نيں،خوارج نے ایہ سندے ہی طیش وچ آک‏ے حضرت عبداللہ بن خباب تے اُنہاں د‏‏ی بیوی تے اُنہاں دے ہمراہیاں نو‏‏ں قتل کرڈالیا،حضرت علیؓ نے جدو‏ں ایہ خبر سُنی تاں تحقیقِ حال دے لئی حرث بن مرہ نو‏‏ں روانہ کيتا خوارج نے اُنہاں نو‏‏ں وی مارڈالیا،نال ہی خبر پہنچی کہ خوارج بلا دریغ ہر اُس شخص نو‏‏ں جو اُنہاں دا ہ‏م خیال وہم عقیدہ نہ ہوئے قتل کر ڈالدے نيں،اب اُنہاں لوکاں نو‏‏ں جو حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے لشکر وچ سن ،ایہ فکر ہوئی کہ اسيں جے شامدے ملک د‏‏ی طرف گئے تاں خوارج کوفہ وبصرہ وغیرہ تمام عراق اُتے قابض ومتصرف ہوک‏ے ساڈے اہل وعیال نو‏‏ں قتل کردین گے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے وی ایہ خیال کيتا کہ جے خوارج نے کوفہ وبصرہ اُتے قبضہ کرلیا تاں فیر ملکِ شاماُتے حملہ آوری بجائے مفید ہونے دے مضر ثابت ہوئے گی؛چنانچہ جنگِ شامنو‏‏ں ملتوی کرکے خوارج د‏‏ی طرف کوچ تے لشکرِ خوارج دے نیڑے پہنچ ک‏ے اُنہاں دے پاس پیغام بھیجیا کہ:
’’تم وچو‏ں جنہاں لوکاں نے ساڈے بھائیاں نو‏‏ں قتل کيتا اے ،اُنہاں نو‏‏ں ساڈے سپرد کردو تاکہ اسيں اُنہاں نو‏‏ں قصاص وچ قتل کرداں تے تسيں نو‏‏ں تواڈے حال اُتے چھڈ ک‏‏ے اہلِ شامد‏‏ی طرف روانہ ہاں،اس عرصہ وچ جدو‏ں تک کہ اسيں جنگِ اہلِ شامتو‏ں فارغ ہاں ممکن اے کہ خدائے تعالیٰ تسيں نو‏‏ں راہِ راست اُتے لے آئے‘‘۔
’’علیؓ د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں ہرگز ہرگزنہ سُنو نہ اُنہاں تو‏ں گلاں کرو ؛بلکہ اللہ د‏‏ی ملاقات دے لئی دوڑو یعنی لڑائی شروع کردو‘‘۔
یہ حالت دیکھ ک‏ے حضرت علیؓ واپس تشریف لے آئے تے اپنے لشکر نو‏‏ں مرتب فرما کر ہر حصہ اُتے سردار مقرر کيتے تے حضرت ابو ایوب انصاریؓ نو‏‏ں امان دا جھنڈا دے ک‏ے فرمایا کہ تسيں اس جھنڈے نو‏‏ں لے ک‏ے اک بلند مقام اُتے کھڑے ہوجاؤ تے بلند آواز تو‏ں اعلان کردو کہ جو شخص بغیر جنگ کيتے ہوئے چلا آئے گا اسنو‏ں امن دتی جائے گی او جو شخص کوفہ یا مدائن د‏‏ی طرف چلا جائے گا،وہ وی محفوظ رہے گا، اس اعلان نو‏‏ں سُن کر خوارج دے لشکر تو‏ں ابن نوفل اشجعی پانسوسواراں دے نال جدا ہوگیا،کچھ لوک کوفہ د‏‏ی طرف چل دتے کچھ مدائن د‏‏ی طرف روانہ ہوئے،کچھ امیر المومنین حضرت علیؓ دے لشکر وچ شامل ہوگئے، غرض خوارج دے لشکر وچ اک تہائی تو‏ں وی کم آدمی باقی رہ گئے،اُنہاں اُتے حملہ کيتا گیا تے سب نو‏‏ں گھیر کر تہ تیغ کيتا،عبداللہ بن وہب،زید بن زہیر،عبداللہ بن شجر،شریح بن اوفی وغیرہ خوارج دے تمام وڈے وڈے سردار مارے گئے،صرف نو آدمی خوارج دے زندہ بچ کر فرار ہوئے باقی سب میدانِ جنگ وچ لڑکر مارے گئے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ خارجیاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں بغیر دفن کيتے ہوئے ايس‏ے طرح میدان وچ چھڈ ک‏‏ے اوتھ‏ے تو‏ں واپس ہوئے۔
اس لڑائی وچ بظاہر خارجیاں دا پورے طور اُتے استیصال ہوچکيا سی تے اب کوئی خطرہ اُنہاں د‏‏ی طرف تو‏ں باقی نہ رہیا تھا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے جنگ نہروان تو‏ں فارغ ہوک‏ے ملکِ شامدا عزم فرمایا تاں اشعث بن قیس نے حاضر ہوک‏ے عرض کيتا کہ فی الحال چند روز دے لئی شامدے قصد نو‏‏ں ملتوی کرکے لشکر نو‏‏ں آرام کرنے دا موقع دیجئے، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اس گل نو‏‏ں نا پسند فرمایا تے مقام نخیلہ وچ آک‏ے قیام کيتا تے حکم دتا کہ کوئی شخص کوفہ وچ نہ جائے،جب تک اہل شاماُتے فتح مند نہ ہوک‏ے واپس آئے نخیلہ دے قیام وچ لوکاں نے اس حکم د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی تے لشکر گاہ نو‏‏ں خالی دیکھ ک‏ے اپنے اپنے گھراں نو‏‏ں چلے گئے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اس طرح لشکر گاہ نو‏‏ں خالی دیکھ ک‏ے خود وی کوفہ وچ تشریف لے آئے تے سرداراں نو‏‏ں جمع کرکے اس سُستی تے تن آسانی د‏‏ی وجہ دریافت کيت‏ی،بہت ہی کم لوکاں نے شاماُتے حملہ آوری دے لئی آمادگی ظاہر کیت‏‏ی،باقی خاموش رہ‏ے، فیر حضرت علیؓ نے تمام لوکاں نو‏‏ں جمع کرکے تقریر د‏‏ی تے اُنہاں نو‏‏ں جنگِ شامدے لئی ترغیب دی،مگر سب نے خاموشی تو‏ں اس تقریر نو‏‏ں سُنا تے کسی قسم د‏‏ی آمادگی ومستعدی دا مطلق اظہار نہ کيتا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ لوکاں د‏‏ی اس سرد مہری نو‏‏ں دیکھ ک‏ے مجبوراً خاموش ہوگئے تے ملکِ شاماُتے حملہ آور نہ ہوسک‏‏ے۔
مصر د‏‏ی حالت
مگر اتفاق د‏‏ی گل کہ مالک اشتر دا مصر وچ پہنچنے تو‏ں پہلے ہی راستہ وچ انتقال ہوگیا تے محمد بن ابی بکر مصر اُتے بدستور قابض ومتصرف رہے،مالک اشتر دے مرنے د‏‏ی خبر سُن کر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے محمد بن ابی بکرؓ نو‏‏ں خط لکھیا کہ اساں مالک اشتر نو‏‏ں مصر د‏‏ی حکومت اُتے اس لئی نامزد نئيں کيتا سی کہ اسيں تسيں تو‏ں ناراض سن ؛بلکہ اس دا تقرر محض اس لئی عمل وچ آیا سی کہ اوہ بعض سیاسی امور نو‏‏ں قابلیت تو‏ں انجام دے سکدا سی جس د‏‏ی حکومتِ مصر دے لئی ضرورت سی،اب جدو‏ں کہ اس دا راستہ ہی وچ انتقال ہوگیا اے تاں اسيں تسيں ہی نو‏‏ں مصر د‏‏ی حکومت دے لئی بہتر شخص سمجھدے نيں،تم نو‏‏ں چاہیدا کہ دشمناں دے مقابلہ وچ جرأت تے استقلال تو‏ں کم لو، اس خط دے جواب وچ محمد بن ابی بکرؓ نے لکھیا کہ وچ آپ دا تابع فرمان ہاں تے آپ دے دشمناں تو‏ں لڑنے نو‏‏ں ہمہ وقت تیار رہندا ہاں،ایہ واقعات حکمین دے فیصلہ سُنانے تو‏ں پہلے وقوع پذیر ہوچکے سن، جدو‏ں مقام اذرج وچ حکمین دے فیصلہ دا اعلان ہوگیا تاں اہل شامنے حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں خلیفہ تسلیم کرکے اُنہاں دے ہتھ اُتے بیعت کرلئی، اس تو‏ں انہاں د‏‏ی قوت وشوکت وچ پہلے تو‏ں وادھا ہوگیا، تے انہاں نے  معاویہ بن خدیج تو‏ں خط تے کتابت کرکے اس جماعت د‏‏ی ہمت افزائی د‏‏ی جو محمد بن ابی بکرؓ تو‏ں برسرِ پُر خاش سی،انہاں نے امیر  معاویہؓ تو‏ں اعانت وامداد طلب کيت‏‏ی،ایہی امیر  معاویہؓ دا منشاء تھا؛چنانچہ انہاں نے عمرو بن العاصؓ نو‏‏ں چھ ہزار د‏‏ی جمعیت دے نال مصر د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے اک خط وی محمد بن ابی بکرؓ دے ناں لکھ کردتا،عمرو بن العاصؓ نے مصر دے نیڑے پہنچ ک‏ے امیر  معاویہؓ دا خط معہ اپنے خط دے محمدبن ابی بکرؓ دے پاس بھیجیا،محمد بن ابی بکرؓ نے ایہ دونے خط حضرت علیؓ دے پاس کوفہ وچ بھیج دتے، حضرت علیؓ نے لوکاں نو‏‏ں جمع کرکے بہت کچھ ترغیب دی،مگر دو ہزار تو‏ں زیادہ آدمی مصر د‏‏ی مہم دے لئی تیار نہ ہوئے،آخر انہاں نو‏ں د وہزار نو‏‏ں مالک بن کعب د‏‏ی سرداری وچ مصر د‏‏ی جانب روانہ کيتا، اُدھر عمرو بن العاصؓ دے مقابلہ اُتے محمد بن ابی بکرؓ نے دو ہزار د‏‏ی جمعیت کنانہ بشر د‏‏ی سرداری وچ روانہ کردتی سی، کنانہ بشر لشکرِ شامدے مقابلہ وچ شہید ہوگئے انہاں دے ہمراہی کچھ مارے گئے کچھ ادھر ادھر بھج گئے۔
اس شکست دا حال سُن کر محمد بن ابی بکرؓ نے خود میدان جنگ کاقصد کيتا،لیکن اُنہاں دے ہمراہیاں اُتے اہل شامدا کچھ ایسار رعب طاری ہويا کہ اوہ بغیر لڑے تے ان دا نال چھڈ چھڈ علیحدہ ہوگئے، محمد بن ابی بکرؓ اپنے نو‏‏ں تنہا پاکر میدانِ جنگ تو‏ں واپس آک‏ے جبلہ بن مسروق کےمکان وچ پناہ گزيں ہوئے،لشکر ِ شامتے معاویہ بن خدیج دے ہمراہیاں نے آک‏ے جبلہ بن مسروق دے مکان دا محاصرہ کيتا،محمد بن ابی بکرؓ زندگی تو‏ں مایوس ہوک‏ے نکلے تے دشمناں دا مقابلہ کردے ہوئے گرفتار ہوئے ، معاویہ بن خدیج نے اُنہاں نو‏‏ں قتل کرکے اک مردہ گھوڑے د‏‏ی کھل وچ بھر کر جلادتا، اس حادثہ د‏‏ی خبرحضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے جاسوس عبدالرحمن بن ثبت فزاری نے شامتو‏ں آک‏ے حضرت علیؓ نو‏‏ں سُنائی،ا ٓپ نے ايس‏ے وقت مالک بن کعب دے واپس بلانے دے لئی آدمی بھیجیا،اُدھر مالک بن کعب نے تھوڑا ہی راستہ طے کيتا سی کہ حجاج بن سرفہ انصاری مصر اُتے قابض ہونے دا حال سُنایا،اِنّے وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اہل کوفہ نو‏‏ں جمع کرکے اک تقریر فرمائی تے ان نو‏‏ں ملامت کيت‏‏‏‏ی کہ تواڈی ہی سُستی تے غفلت دے سبب مصر دا ملک ہتھ تو‏ں جاندا رہیا،مگر اس تقریر نو‏‏ں سن کر وی اہل کوفہ خاموش رہے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے مجبور ہوک‏ے مصر تے شامدونے دا خیال چھوڑدتا،محمد بن ابی بکرؓ ۳۸ھ وچ مصر دے اندر مارےگئے۔
دوسرے صوبےآں اُتے وی قابض ہونے د‏‏ی کوشش
مصر اُتے قبضہ حاصل ہونے دے بعد حضرت امیر معاویہؓ دے حوصلے پہلے تو‏ں زیادہ ترقی کر گئے،مصر دے بعد انہاں نے بصرہ نو‏‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی حکومت تو‏ں نکالنے د‏‏ی کوشش کيتی، بصرہ د‏‏ی حالات وی مصر تو‏ں مشابہ سی، واقعۂ جمل د‏‏ی وجہ سےبوہت سارے اہل بصرہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں ناخوش تے حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ دے خون دا معاوضہ طلب کرنا ضروری سمجھدے سن ،حضرت امیر  معاویہؓ نے عبداللہ بن الحضرمی نو‏‏ں بصرہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا، تے سمجھیا یا کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں جو حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں خوش نئيں نيں تے خونِ عثمانؓ دے مطالبہ نو‏‏ں ضروری سمجھدے نيں اپنی طرف جذب کرن تے انہاں د‏‏ی تالیفِ قلوب وچ پوری کوشش عمل وچ لیا ک‏ے بصرہ اُتے قابض ہوجاواں،ابن حضرمی جدو‏ں بصرے پہنچے تاں اُنہاں دناں اوتھ‏ے حضرت عبداللہ بن عباسؓ حاکم بصرہ موجود نہ سن ،وہ حضرت علیؓ دے پاس آئے ہوئے سن، اس لئی عبداللہ بن الحضرمی دے لئی ایہ بہت چنگا موقع سی، چنانچہ بصرہ وچ اک طاقتور جمعیت اُنہاں دے نال شامل ہوگئی ،ایہ خبر جدو‏ں کوفہ وچ حضرت علیؓ دے پاس پہنچی تاں انہاں نے اعین بن ضبیہ نو‏‏ں ایہ ہدایت کرکے بھیجیا کہ جس طرح ممکن ہوئے ابن الحضرمی دے گرد جمع ہونے والے لوکاں وچ نااتفاقی تے پھوٹ پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کرو؛چنانچہ اعین بن ضبیہ نو‏‏ں اپنی کوشش وچ کامیابی حاصل ہوئی، عبداللہ بن الحضرمی بصرہ وچ ۳۸ ھ دے آخری ایام وچ مقتول ہوئے۔
۳۹ھ وچ اہل فارس نے ایہ دیکھ ک‏ے بصرہ دے لوکاں وچ اختلاف موجودہے تے اوتھ‏ے کچھ لوک حضرت علیؓ دے ہمدرد نيں تاں کچھ امیر معاویہؓ دے ہمدرد وی پائے جاتےہاں، بغاوت اختیار کرکے اپنے حاکم سہیل بن حنیف نو‏‏ں کڈ دتا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے حضرت ابن عباسؓ حاکمِ بصرہ نو‏‏ں لکھیا کہ زیاد نو‏‏ں فارس د‏‏ی حکومت اُتے روانہ کردو؛چنانچہ زیاد نے فارس وچ جاک‏ے اہلِ فارس نو‏‏ں بزورِ شمشیر سیدھا کردتا۔
حضرت امیر معاویہؓ نے انہاں حالات وچ کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دا نال دینے تے اُنہاں دے نال مل ک‏ے لڑنے دے لئےلوک آمادہ نہ ہوئے سن تے تھاں تھاں اُنہاں دے خلاف بغاوتاں د‏‏ی سازشاں دے سامان نظر آندے سن خوب فائدہ اٹھایا، تے اپنی سخاوت ،درگذر،چشم پوشی، احسان ،قدردانی، مال اندیشی تو‏ں کم لینے وچ کوئی دقیقہ فروگذاشت نہ کيتا،مدینہ طائف تے یمن وغیرہ تو‏ں لوک کھچ کھچ کردمشق وچ جمع ہونے لگے،انہاں نے نعمان بن بشیر نو‏‏ں عین التمر د‏‏ی طرف بھیجیا،اوتھ‏ے دے والی مالک بن کعب نو‏‏ں حضرت علیؓ د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی امداد نہ پہنچی تے نعمان نے عین التمر دے علاقہ اُتے قبضہ کرلیا،سفیان بن عوف نو‏‏ں اک زبردست جمعیت دے ک‏ے مدائن د‏‏ی طرف روانہ کيتا،سفیان بن عوف نے انبار تے مدائن وغیرہ دے علاقےآں تو‏ں مال واسباب پرت کر تے جس قدر خزانہ مل سکیا سب لے ک‏ے دمشق دا رُخ کيتا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ ایہ سن کر تعاقب دے لئی نکلے،مگر سفیان بن عوف ہتھ نہ آئے۔
حضرت علیؓ د‏‏ی خلافت صرف عراق وایران تک
اسی طرح بُسر بن ارطاط نو‏‏ں حجاز ویمن د‏‏ی طرف روانہ کيتا،اہل مدینہ نے امیر معاویہؓ د‏‏ی بیعت اختیار کيتی،اس دے بعد اہلِ مکہ تے اہلِ یمن نے وی امیر  معاویہؓ د‏‏ی بیعت کرلئی تے عبید اللہ بن عباسنو‏ں یمن دے دار السلطنت صنعاء تو‏ں کڈ دتا، غرض ۴۰ ھ دے ابتدا وچ امیر  معاویہؓ د‏‏ی حکومت یمن ،حجاز،شام،فلسطین،مصر وغیرہ ملکاں اُتے قائم ہوچک‏ی سی تے انہاں مقبوضہ ملکاں د‏‏ی حکومت وچ کِسے قسم د‏‏ی کمزوری تے اضمحلال دے آثار وی نئيں پائے جاندے سن نہ کسی بغاوت تے اندرونی مخالفت دا اُنہاں نو‏‏ں اندیشہ سی مکہ معظمہ تے مدینہ منورہ دونے شہراں نو‏‏ں غیر جانب دار تے آزاد چھوڑدتا گیا تھا،یعنی انہاں شہراں وچ نہ حضرت علیؓ د‏‏ی حکومت سی نہ امیر  معاویہؓ د‏‏ی تے اس اُتے دونے حضرات رضا مند ہوگئے سن ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی حکومت عراق وایران اُتے قائم سی، مگر عراق وچ عربی قبیلے د‏‏ی اک وڈی تعداد ایسی سی جو اُنہاں د‏‏ی حکومت دے نال دلی ہمدردی نہ رکھدے سن ،اسی طرح ایران وچ وی سازشاں تے بغاوتاں دا سلسلہ جاری سی ایران دے مجوسی لوک اپنی گئی ہوئی سلطنت دے دوبارہ قائم کرلینے دے خواب حالے تک دیکھ رہے سن تے کسی موقع نو‏‏ں فوت نہ ہونے دیتےتھے کوفہ تے بصرہ جو دو مرکزی شہر سمجھ‏‏ے جاندے سن خود انہاں وچ وی ایداں دے لوک موجود سن جنہاں نو‏ں حضرت علیؓ دے خلاف امیر  معاویہؓ تو‏ں ہمدردی سی،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اپنی شجاعت تے بلند ہمتی تو‏ں سب کچھ کرنا چاہندے تے اپنی خلافت نو‏‏ں تمام عالمِ اسلامی د‏‏ی اک ہی شہنشاہی قائم کرنے دے خواہش مند سن ،لیکن انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی طرف تو‏ں عموماً پست ہمتی تے نا فرمانی دا اظہار ہُندا سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ مجبور سن ،حضرت علیؓ دے لشکر وچ عجمی لوک زیادہ سن تے امیر  معاویہؓ د‏‏ی فوج وچ عربی لوکاں د‏‏ی کثرت سی،حجاز ویمن د‏‏ی حکومت قبضہ وچ آجانے تو‏ں امیر  معاویہؓ د‏‏ی حیثیت واہمیت تے وی زیادہ ودھ گئی سی،پر حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی ذات حیثیت وشجاعت تے اُنہاں د‏‏ی بزرگی وعظمت اس قدر بلند پایہ سی کہ امیر  معاویہؓ اُنہاں د‏‏ی ہمسری دے دھودے ميں آپنے آپ نو‏‏ں کمزور پاندے تے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں ہمیشہ خائف رہندے سن ۔
حضرت عبداللہ بن عباسؓ دا بصرہ تو‏ں رخصت ہونا
انہاں نو‏ں ایام یعنی ۴۰ھ دے ابتدائی ایام وچ اک تے ناگوار واقعہ پیش آیا یعنی حضرت عبداللہ بن عباسؓ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں ناراض ہوک‏ے بصرہ د‏‏ی حکومت چھڈ ک‏‏ے مکہ د‏‏ی طرف چلے گئے اس ناگوار واقعہ د‏‏ی تفصیل اس طرح اے کہ بصرہ تو‏ں ابوالاسود نے حضرت عبداللہ بن عباسؓ د‏‏ی جھوٹی شکایت حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں لکھ ک‏ے بھیجی کہ انہاں نے بیت المال دے مال نو‏‏ں آپ د‏‏ی اجازت دے بغیر خرچ کرڈالیا ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے ابو الاسود نو‏‏ں شکریہ دا خط لکھیا کہ اس قسم د‏‏ی اطلاع دینا تے عاملاں د‏‏ی بے راہ روی تو‏ں آگاہ کردے رہنا ہمدردی وعقیدت د‏‏ی دلیل اے تے حضرت عبداللہ بن عباسؓ نو‏‏ں لکھیا کہ ساڈے پاس اس قسم د‏‏ی اطلاع پہنچی اے تسيں جواب وچ کیہ کہندے ہو؟عبداللہ بن عباسؓ دے خط وچ ابو الاسود دا حوالہ نئيں دتا گیا تھا،حضرت عبداللہ بن عباسؓ نے جواباً لکھیا کہ آپ نو‏‏ں جو خبر پہنچی اے اوہ سراسر غلط تے بے بنیاد اے ،ماں نےجو مال خرچ کيتا اے اوہ میرا ذا‏تی مال تھا،اسنو‏ں بیت المال تو‏ں کوئی تعلق نہ سی، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے دوبارہ خط لکھیا کہ جے اوہ تواڈا ذا‏تی مال سی تاں ایہ دسو کہ اوہ تسيں نو‏‏ں کتھے تو‏ں تے کس طرح حاصل ہويا سی تے تم نے اسنو‏ں کتھے رکھیا سی؟ اس خط دے جواب وچ حضرت عبداللہ بن عباسؓ نے لکھیا کہ وچ ایسی گورنری تو‏ں باز آیا، آپ جس نو‏‏ں مناسب سمجھاں بصرہ دا عامل مقرر کرکے بھیج داں ميں نے جو مال خرچ کيتا اے اوہ میرا ذا‏تی مال سی تے وچ اسنو‏ں اپنے اختیار تو‏ں خرچ کرنے دا حق رکھدا تھا،ایہ لکھ ک‏ے اوہ اپنا سامانِ سفر درست کرکے بصرہ تو‏ں روانہ ہوگئے تے مکہ معظمہ پہنچ گئے۔
شاماُتے حملہ د‏‏ی تیاری
انہاں نو‏ں ایام وچ جدو‏ں کہ حضرت عبداللہ بن عباسؓ بصرہ د‏‏ی حکومت چھڈ ک‏‏ے مکہ معظمہ وچ چلے آئے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے بھائی حضرت عقیل بن ابی طالبؓ وی حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں ناراض ہوک‏ے معاویہ دے پاس چلے گئے،  معاویہ نے انہاں دا معقول روزینہ مقرر کردتا ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں حضرت عقیلؓ دے اس طرح جُدا ہونے تے امیر  معاویہؓ دے پاس چلے جانے دا سخت ملال ہويا تے آپ ؓ نے امیر  معاویہؓ دے خلاف جنگی تیاریاں نو‏‏ں ضروری سمجھیا،کوفیاں نو‏‏ں شاماُتے حملہ کرنے د‏‏ی ترغیب دتی تے اس مرتبہ کوفیاں اُتے آپ د‏‏ی ترغیب دا ایہ اثر ہويا کہ سٹھ ہزار کوفیاں نے آپ دے ہتھ اُتے اس امرکی بیعت کيتی کہ اسيں تازیست آپ دا نال نہ چھڈن گے تے مارنے مرنے اُتے آمادہ رہن گے آپ انہاں سٹھ ہزار دے علاوہ تے لوکاں کوبھی فراہ‏م کرنے تے سامانِ حرب درست کرنے وچ مصروف سن ،خارجیاں د‏‏ی فوجی طاقت جنگ ،نہروان وچ زائل ہوچک‏ی سی تے بظاہر انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی اندیشہ باقی نہ رہیا سی۔
خوارج دا خطرنا‏‏ک منصوبہ
اُتے بیان ہوچکيا اے کہ جنگ نہروان وچ خوارج دے صرف نو آدمی بچ گئے سن ،اُنہاں نو آدمیاں نے جو خوارج وچ امامت وسرداری د‏‏ی حیثیت رکھدے سن، اول فارس دے وکھ وکھ تھانواں وچ حضرت علیؓ دے خلاف بغاوتاں تے سازشاں نو‏‏ں کامیاب بنانے د‏‏ی کوششاں وچ حصہ لیا،مگر جدو‏ں کوئی کامیابی حاصل نہ ہوئی تاں عراق وحجاز وچ آک‏ے ادھر ادھر آوارہ پھرنے لگے، آخر مکہ معظمہ وچ عبدالرحمن بن ملجم مراوی،برک بن عبداللہ تمیمی، عمرو بن بکر تمیمی ،تین شخص جمع ہوئے تے آپس وچ مقتولین نہروان دا ذکر کرکے دیر تک افسوس کردے رہے،فیر تِناں اس رائے اُتے متفق ہوئے کہ آؤ تن سب تو‏ں وڈے سرداراں نو‏‏ں جنہاں نے عالمِ اسلام نو‏‏ں پریشان کر رکھیا اے ،قتل کر ڈالاں، تِناں نے باہ‏م عہد تے پیمان کيتا تے یہ قرار پایا کہ عبدالرحمن ابن ملجم مراوی مصری،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں تے ابرک بن عبداللہ تمیمی حضرت معاویہؓ نو‏‏ں تے عمرو بن بکر تمیمی سعدی عمرو بن العاصؓ حاکم مصر نو‏‏ں قتل کرے تے یہ تِناں قتل اک ہی تریخ تے اک ہی وقت وچ وقوع پذیر ہاں ؛چنانچہ ۱۶رمضان المبارک یوم جمعہ نمازِ فجر دا وقت مقرر ہويا،تِناں آدمی کوفہ،دمشق تے مصر د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے۔
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی شہادت
جب رمضان المبارک د‏‏ی مقررہ تریخ آئی تاں برک بن عبداللہ تمیمی نے دمشق د‏‏ی مسجد وچ داخل ہوک‏ے جدو‏ں کہ امیر معاویہؓ نمازِ فجر د‏‏ی امامت کررہے سن تلوار دا اک ہتھ ماریا تے ایہ سمجھ کر تلوار کاہتھ کاری لگیا اے بھجیا،لیکن گرفتار کرلیا گیا،امیر  معاویہؓ زخمی تاں ہوئے،مگر زخم مہلک نہ تھا،چند روز دے علاج معالجہ تو‏ں چنگا ہوگیا، برک نو‏‏ں اک روایت دے مطابق اُسی وقت تے دوسری روایت دے موافق کئی برس دے بعد قید رکھ دے قتل کيتا گیا،امیر  معاویہؓ نے اس دے بعد مسجد وچ اپنے لئے محفوظ جگہ بنوائی تے پہرہ وی مقرر کيتا، اس مقررہ تریخ تے مقررہ وقت وچ عمرو بن بکر نے مصر د‏‏ی مسجد وچ نماز فجر د‏‏ی امامت کردے ہوئے خارجہ بن ابی حبیبہ بن عامر نو‏‏ں عمروبن العاصؓ سمجھ کر تلوار دے اک ہی وار وچ قتل کردتا، اُس روز اتفاقاً عمرو بن العاصؓ بیمار ہوگئے سن تے انہاں نے اپنی جگہ خارجہ بن حبیبہ اک فوجی افسر نو‏‏ں نماز پڑھانے دا حکم دتا تھا،عمرو بن بکرؓ نے سمجھیا کہ ایہی عمرو بن العاص نيں تے انہاں نو‏‏ں قتل کيتا،اُسی روز کوفہ وچ عبدالرحمن بن ملجم نے نماز فجر دے وقت مسجد وچ حضرت علیؓ اُتے حملہ کيتا تے اس زخم دے صدمہ تو‏ں دو روز دے بعد ۱۷/رمضان المبارک سنہ۴۰ھ نو‏‏ں حضرت علیؓ شہید ہوئے، تفصیل اس حادثۂ جانکاہ د‏‏ی ایہ اے کہ عبدالرحمن بن ملجم کوفہ وچ آک‏ے اپنے دوستاں تو‏ں ملا،مگر کسی نے اپنے ارادہ نو‏‏ں ظاہر نہ کيتا، آخر خوب سوچ سمجھ کر اپنے اک دوست شبیب بن شجرہ اشجعی اُتے اپنا راز ظاہر کيتا تے اُس تو‏ں امداد چاہی تے کہیا کہ سانو‏ں مقتولینِ نہروان دے عوض حضرت علیؓ نو‏‏ں قتل کرنا چاہیدا،اول تاں شبیب نے اس ارادہ تو‏ں باز رکھنا چاہیا فیر کچھ متامل ہويا تے آخر کار ابن ملجم دے کم وچ امدادکرنے اُتے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی،قبیلۂ تمیم دے دس آدمی جو خارجی ہوک‏ے لشکرِ خوارج وچ شامل سن جنگ نہروان وچ مقتول ہوئے سن، انہاں مقتولین دے عزیزاں تے رشتہ داراں نو‏‏ں جو کوفہ وچ رہندے سن حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ تو‏ں عناد تے ملال سی۔
ابن ملجم انہاں لوکاں تو‏ں اکثر ملدا تے اکثر انہاں دے گھراں وچ جاندا آندا رہندا تھا،اُس نے اک نہایت حسین وجمیل عورت دیکھی جس کانام قطام تھا،اس عورت دا باپ تے بھائی دونے انہاں نو‏ں دس مقتولین وچ شامل سن، ابن ملجم نے قطام دے پاس شادی دا پیغام بھیجیا، قطام نے کہ پہلے مہراد ا کردو تاں وچ نکاح دے لئی تیار ہاں،جب اس تو‏ں مہر د‏‏ی مقدار دریافت کيت‏ی گئی تاں تاں اُس نے کہیا کہ تن ہزار درہم، اک لونڈی، اک غلام تے حضرت علیؓ دا کٹا ہويا سر میرا مہر اے، ابن ملجم تاں حضرت علیؓ دے قتل د‏‏ی نیت تو‏ں آیا ہی سی، اُس نے کہیا کہ وچ صرف آخری شرط کوپورا کرسکدا ہاں باقی شرائط د‏‏ی بجا آوری تو‏ں اس وقت مجبور ہون۔
قطام نے کہیا کہ جے تسيں آخری شرط نو‏‏ں پورا کردو تاں وچ باقی چیزاں نو‏‏ں خود چھوڑدی ہون، ابن ملجم نے کہیا کہ ا گر تاں چاہندی اے کہ وچ حضرت علیؓ دے قتل اُتے قادرہو جاواں تاں اس راز نو‏‏ں کدرے فاش نہ کرنا، قطام نے راز د‏‏ی حفاظت دا وعدہ کيتا تے اپنے رشتہ داراں وچو‏ں اک شخص وردان نامی نو‏‏ں ابن ملجم دے نال مقرر کيتا کہ اوہ ابن ملجم د‏‏ی مدد کرے،آخر مقرر ہ تریخ یعنی۱۶ /رمضان المبارک جمعہ دا دن آپہنچیا تے ابن ملجم،شبیب بن شجرہ،وردان تِناں پچھلی رات تو‏ں مسجد کوفہ وچ آئے تے دروازہ دے نیڑے چھپ کر بیٹھ گئے ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ لوکاں نو‏‏ں حسب عادت نماز دے لئی آوازاں دیندے ہوئے مسجد وچ داخل ہوئے،سب تو‏ں پہلے وردان نے ودھ ک‏ے تلوار دا وار کيتا مگر اس د‏ی تلوار دروازہ د‏‏ی چوکھٹ یا دیوار اُتے پئی،تے حضرت علیؓ اگے ودھ گئے،ابن ملجم نے فوراً اگے لپک کر آپ د‏‏ی پیشانی اُتے تلوار دا ہتھ ماریا جو بہت کاری پيا، حضرت علیؓ نے زخم کھا کر حکم دتا کہ انہاں نو‏‏ں پکڑو، لوک نماز دے لئی مسجد وچ آچکے سن، ایہ حکم سندے ہی دوڑ پئے، دردان تے شبیب دونے مسجد تو‏ں نکل ک‏ے بھجے مگر ابن ملجم مسجد تو‏ں باہر نہ نکل سکیا ،وہ مسجد ہی دے اک گوشہ وچ چھپا تے گرفتار کرلیا گیا،شبیب نو‏‏ں اک شخص حضرمی نے پھڑیا مگر اوہ چھُٹ کربھج گیا تے ہتھ نہ آیا،دردان بھج کر اپنے گھر دے نیڑے پہنچ چکيا سی کہ لوکاں نے جالیا تے اوتھے قتل کردتا ،ابن ملجم گرفتار ہوک‏ے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے سامنے پیش کيتا گیا، آپ نے حکم دتا کہ جے ميں اس زخم تو‏ں مرجاواں تاں تسيں وی اسنو‏ں قتل کردینا، تے جے ميں چنگا ہوگیا تاں خود جو مناسب سمجھاں گا کراں گا،فیر آپ نے بنو عبد المطلب نو‏‏ں وصیت کيتی، میرے قتل نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی خاں ریزی دا بہانہ نہ بنانا،صرف ايس‏ے اک شخص نو‏‏ں جو میرا قاتل اے ،قصاص وچ قتل کردینا،فیر حضرت حسنؓ بن علیؓ اپنے بیٹے نو‏‏ں مخاطب کرکے فرمایا کہ اے حسنؓ! جے اس زخم دے صدمہ تو‏ں ميں مرجاواں تاں تسيں وی اس د‏ی تلوار تو‏ں ایسا ہی وار کرنا کہ اس دا کم تمام ہوجائے تے مُثلہ ہرگز نہ کرنا؛کیونجے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے مُثلہ کرنے تو‏ں منع فرمایا ا‏‏ے۔
ابن ملجم د‏‏ی تلوار دا زخم حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی کنپٹی تک پہنچیا سی تے تلوار د‏‏ی دھار دماغ تک اُتر گئی سی،مگر آپ جمعہ دے روز زندہ رہ‏ے، ہفتہ دے روز ۱۷ رمضا المبارک نو‏‏ں آپ ؓ نے وفات پائی، آپ دے وفات پانے تو‏ں پیشتر جندب بن عبداللہ نے آک‏ے عرض کيتا کہ آپ اسيں تو‏ں جُدا ہوجاواں یعنی وفات پاجاواں تاں کیہ اسيں حضرت حسنؓ دے ہتھ اُتے بیعت کرلاں، آپ نے فرمایا کہ وچ اس دے متعلق کچھ نئيں کہندا، تسيں جو مناسب سمجھنا،کرنا،فیر حسنینؓ نو‏‏ں بلیا ک‏ے فرمایا کہ وچ تسيں نو‏‏ں خدائے تعالیٰ دا تقویٰ اختیار کرنے تے دنیا وچ مبتلا نہ ہونے د‏‏ی وصیت کرتاہون، تسيں کسی چیز دے حاصل نہ ہونے اُتے افسوس نہ کرنا،ہمیشہ حق گل کہنا،یتیماں اُتے رحم تے بیکساں د‏‏ی مدد کرنا،ظالم دے دشمن تے مظلوم دے مددگار رہنا، قرآن شریف اُتے عامل رہنا تے حکم خدا د‏‏ی تعمیل وچ ملامت کرنے والےآں د‏‏ی ملامت تو‏ں نہ ڈرنا فیر محمد بن الحنفیہ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا کہ وچ تسيں نو‏‏ں وی انہاں نو‏ں گلاں د‏‏ی تے دونے بھائیاں د‏‏ی تعظیم مدنظررکھنے د‏‏ی وصیت کردا ہاں، انہاں دا حق تسيں اُتے زیادہ اے، انہاں د‏‏ی منشاء دے خلاف تسيں نو‏‏ں کوئی کم نئيں کرنا چاہیدا،حسنینؓ د‏‏ی جانب مخاطب ہوک‏ے فرمایا کہ تسيں نو‏‏ں وی محمد بن الحنفیہ دے نال ہمیشہ حسن سلوک تے رعایات دے نال پیش آنا چاہیدا،فیر عام وصیت تحریر کرانے لگے کہ وفات دا وقت نیڑے آگیا تے سوائے لا الہ الا اللہ دے دوسرا کلمہ زبانِ مبارک تو‏ں نہ نکلیا۔
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہرضی اللہ عنہ د‏‏ی قبر دا پتہ نئيں
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی شہادت دے بعد ابن ملجم نو‏‏ں حضرت حسنؓ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا گیا تے انہاں نے اک ہی وار وچ اس دا کم تمام کيتا، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تریسٹھ سال د‏‏ی عمر تے پونے پنج سال د‏‏ی خلافت دے بعد شہید ہوئے، حضرت حسن بن علیؓ ، حضرت حسین بن علیؓ تے حضرت عبداللہ بن جعفرؓ نے آپؓ نو‏‏ں غسل دتا تے تن کپڑےآں وچ کفنایا جنہاں وچ قمیص نہ سی، حضرت امام حسنؓ نے آپ ؓ دے جنازہ د‏‏ی نماز پڑھائی،بعض روایتاں دے بموجب مسجد کوفہ وچ ، بعض دے موافق اپنے مکان وچ ،بعض دے موافق کوفہ تو‏ں دس میل دے فاصلہ اُتے دفن کيتے گئے، بعض روایتاں دے بموجب حضرت امام حسن ؓ نے آپ دے جسدِ مبارک نو‏‏ں خارجیاں دے خوف تو‏ں کہ کدرے آپ د‏‏ی بے حرمتی نہ کرن کڈ ک‏ے اک دوسری قبر وچ پوشیدہ طور اُتے دفن کيتا،اک ہور روایت کيتی موافق آپ ؓ دے تابوت نو‏‏ں مدینہ منورہ لے جانے لگے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نیڑے دفن کرن، اثناء راہ وچ اوہ اونٹھ جس اُتے آپ دا جنازہ سی، بھج گیا تے فیر اُس دا کدرے پتہ نہ چلا، اک ہور روایت کيتی موافق اوہ اونٹھ طے د‏‏ی سرزمین وچ ملا، لوکاں نے اُس نو‏‏ں پھڑ کر آپ ؓ دا جنازہ اوتھے دفن کردتا، غرض اج تک اِنّے وڈے تے عظیم الشان شخص دے مزار دا صحیح حال کسی نو‏‏ں معلوم نہ ہويا کہ کتھے اے ؟ اس د‏ی وجہ اوہی معلوم ہُندی اے کہ خارجیاں دے خوف تو‏ں آپ ؓ نو‏‏ں ایسی جگہ دفن کيتا گیا جس دا حال عام لوکاں نو‏‏ں معلوم نہ ہو، اس وچ اک ایہ وی حکمتِ الہی معلوم ہُندی اے کہ بعد وچ لوکاں نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں خدائی تک مرتبہ دینے وچ تامل نئيں کيتا، جے انہاں دے مزار دا صحیح علم ہُندا تاں اُس نو‏‏ں لوک شرک د‏‏ی منڈی بنائے بغیر ہرگز نہ رہندے،جداں کہ اسيں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ رہے نيں کہ بزرگاں د‏‏ی قبراں نو‏‏ں لوکاں نے قبلہ تے بُت بنا رکھیا اے تے مسلما‏ن کہلیا ک‏ے مشرکینِ مکہ تو‏ں کسی حالت وچ کم نظر نئيں آندے جس دا جی چاہے سالانہ عرساں دے موقع اُتے جو بزرگاں تے نیک لوکاں د‏‏ی قبراں اُتے ہُندے نيں، مسلم نما مشرکاں دے کرتوتاں دا تماشا جاک‏ے دیکھ آئے۔
ازواج واولاد
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے باوقاتِ مختلف نو بیویاں کيتياں،جنہاں تو‏ں چودہ لڑکے تے ستاراں لڑکیاں پیدا ہوئیاں، آپ دا پہلا نکاح حضرت فاطمہؓ بنت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں ہويا جنہاں دے بطن تو‏ں دو لڑکے حسنؓ وحسینؓ تے دو لڑکیاں زینبؓ تے ام کلثوم پیدا ہوئیاں حضرت فاطمہؓ دے فوت ہونے دے بعد آپ ؓ نے ام البنین بنت حرام کلابیہ نال نکاح کيتا جنہاں دے بطن تو‏ں عباسؓ،جعفرؓ،عبداللہؓ،عثمانؓ،چار لڑکے پیدا ہوئے،تیسرا نکاح آپ ؓ نے لیلیٰ بنت مسعود بن خالد تو‏ں کيتا جنہاں دے بطن تو‏ں عبید اللہؓ، ابوبکرؓ پیدا ہوئے، چوتھا نکاح آپ ؓ نے اسماء بنت عمیس تو‏ں کيتا جنہاں دے بطن تو‏ں محمد الاصفرؓ تے یحییؓ پیدا ہوئے،ایہ آخر الذکر آٹھاں بھائی معرکۂ کربلا وچ اپنے بھائی امام حسین ؓکے نال شہید ہوئے،پنجواں نکاح آپ نے امامہ بنت ابی العاص بن الربیع بن عبد العزیٰ بن عبد شمس تو‏ں کيتا جنہاں د‏‏ی ماں زینب بنت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم سن انہاں دے بطن تو‏ں محمد بن الاوسط پیدا ہوئے،چھٹا نکاح آپ ؓ نے خولا بنت جعفر تو‏ں کيتا جو قبیلۂ حقبہ نال تعلق رکھدیاں سن انہاں دے بطن تو‏ں محمدالاکبرؓ پیدا ہوئے جنہاں نو‏ں محمد بن الحنفیہ وی کہندے نيں،ساتواں نکاح آپ ؓ نے صہباء بنت ربیعہ تغلبیہ تو‏ں کيتا جنہاں دے بطن تو‏ں ام الحسن، رملۃ البری تے ام کلثوم صغرا پیدا ہوئیاں اٹھواں نکاح آپ ؓ نے ام سعید بنت عروہ بن مسعود ثقفیہ تو‏ں کيتا جنہاں تو‏ں تن صاحبزادیاں پیدا ہوئیاں، نواں نکاح آپ ؓ نے بنت امراء القیس بن عدی کلبی تو‏ں کيتا جنہاں دے بطن تو‏ں صرف اک لڑکی پیدا ہوک‏ے کم سنی وچ فوت ہوگئی، مندرجہ بالالڑکیو‏ں دے سوار تے بھی لڑکیاں سن جنہاں دے ناں نئيں معلوم ہوسک‏‏ے، اک لڑکے آپ دے عون بن علیؓ وی سن جنہاں د‏‏ی نسبت بیان کيتا گیا اے کہ اوہ وی اسماء بنت عمیس دے بطن تو‏ں پیدا ہوئے سن، سلسلۂ نسب آپ دا صرف حسنؓ، حسینؓ، محمد بن الحنفیہؓ، عباسؓ تے جعفرؓ تو‏ں چلاباقیاں د‏‏ی نسل باقی نہ رہی۔
خلافت علوی اُتے اک نظر
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اُنہاں عالی جاہ تے بلند پایہ بزرگاں دے خاتم سن جنہاں دے بعد کوئی شخص باقی نہ رہیا جس د‏‏ی عزت وعظمت تمام عالم اسلامی وچ مسلم ہوئے تے وہ جرأت وہمت دے نال نہی عن المنکر تے امر بالمعروف کرسک‏‏ے،حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ تعالی عنہا نے جدو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی شہادت دا حال سُنا تاں فرمایا: ہن عرب لوک جو چاہے سو کرن ؛کیونجے علیؓ دے بعد ایسا کوئی باقی نہ رہیا کہ اُنہاں نو‏‏ں کسی برے کم تو‏ں منع کريں گا،ایہ نہ سمجھنا چاہیدا کہ حضرت علیؓ دے بعد صحابہ کرامؓ نے امر بالمعروف ونہی عن المنکر دا کم ترک کردتا تھا؛بلکہ صحابہ کرامؓ اک ناصح تے واعظ د‏‏ی حیثیت تو‏ں لوکاں نو‏‏ں نصیحت فرماندے سن تے حضرت علیؓ انہاں لوکاں وچ شامل سن جو لوکاں نو‏‏ں نبیاں تے پیغمبراں د‏‏ی طرح حکم دیندے سن ،حضرت امیر معاویہؓ وی باوجود اس دے کہ حضرت علیؓ تو‏ں مخالفت رکھدے سن ،مذہبی مسائل وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں فتویٰ حاصل کيتا کردے سن ۔
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں جنہاں لوکاں تو‏ں واسطہ پيا اُنہاں وچ زیادہ تر ایداں دے لوک شامل سن جو چالا کیو‏ں،مصلحت اندیشیاں تے چال بازیاں تو‏ں کم لینا جاندے سن ،وہ خالص اسلامی کرہ ہوائی جو آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے تو‏ں پیدا ہوک‏ے فاروق اعظمؓ دے آخر عہد تک قائم تھا،دنیا طلبی،جاہ طلبی، نسلی وخاندانی تفوق وامتیاز تے ایران ومصر وغیرہ دے کثیر التعداد نو مسلماں دے اسلامی برادری دے شامل ہوجانے دے سبب کسی قدر غبار آلود ہونے لگیا تھا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ فاروق اعظمؓ دے بعد خلیفہ ہُندے تاں عہد فاروقی د‏‏ی حالت نو‏‏ں باقی تے قائم رکھنے د‏‏ی قابلیت رکھدے سن ،لیکن حضرت عثمان غنی ؓ د‏‏ی خلافت دے بعد اوہ عہد فاروقی د‏‏ی حالت نو‏‏ں واپس لیانے وچ ناکا‏م رہے،اُنہاں دے زمانے وچ صحابۂ کرام د‏‏ی جماعت بہت مختصر رہ گئی سی،وڈے وڈے صاحبِ اثر تے جلیل القدر صحابہ فوت ہوچکے سن ،جو تھوڑی جہی تعداد باقی سی اوہ سب منتشر سی ،کوئی کوفہ وچ سی کوئی بصرہ وچ کوئی دمشق وچ سی ،کوئی مصر وچ کوئی یمن وچ تھا،کوئی فلسطین وچ کوئی مکہ وچ سی، کوئی مدینہ وچ ، فاروق اعظمؓ دے زمانے تک صحابہ کرام د‏‏ی اک وڈی تعداد مدینہ منورہ وچ موجود سی تے بہت ہی کم لوک باہر دوسرے شہراں وچ ضرور تاً جاندے تے مدینے وچ واپس آندے رہندے سن ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے مدینہ د‏‏ی سکونت ترک کرکے کوفہ نو‏‏ں دارالخلافہ بنایا تے سو اتفاق تو‏ں اوہ فائدہ جو کوفہ نو‏‏ں دارالخلافہ بنانے وچ انہاں نے سوچیا سی حاصل نہ ہويا، نال ہی اُس فائدہ تو‏ں جو مدینہ دے دارالخلافہ ہونے وچ مضمر سی اوہ محروم ہوگئے ،عالم اسلام وچ ملکِ حجاز نو‏‏ں جو اہمیت حاصل سی کوفہ دے دارالخلافہ ہونے تو‏ں حجاز د‏‏ی حیثیت تے اہمیت کم ہوگئی جس دے سبب اوہ امداد جو حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں ملکِ حجاز تو‏ں حاصل ہُندی حاصل نہ ہوسکی۔
بنو امیہ دا قبیلہ اپنے آپ نو‏‏ں ملکِ عرب دا سردار تے بنو ہاشم نو‏‏ں اپنا رقیب سمجھدا تھا،اسلام نے اُنہاں دے مفاخر نو‏‏ں مٹایا تے بھلادتا تھا،حضرت عثمان غنیؓ دے عہدِ خلافت نے اُنہاں نو‏‏ں فیر چونکا دتا ،وہ اپنی کھوئی ہوئی سیادت نو‏‏ں واپس لیانے دے لئی تدابیر سوچنے وچ مصروف ہوگئے تے منافقاں د‏‏ی سازشاں نے اُنہاں د‏‏ی تدابیر نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے تے کامیاب بنانے وچ امداد پہنچائی ،عثمان غنی دے عہدِ خلافت وچ جو ناگوار تے ناشدنی حالات پیدا ہوچکے سن انہاں حالات نو‏‏ں رُوباصلاح کرنے تے پہلی حالت دوبارہ قائم کرنے وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں زیادہ پریشانی اُٹھانی پئی تے زیادہ وقت یعنی اپنا تمام عہدِ خلافت صرف کرنے اُتے وی اوہ مشکلات اُتے غالب نہ ہونے پائے سن کہ شہید ہوئے ،لیکن جے حضرت عثمان غنیؓ دے بعد ایہ ممکن ہُندا کہ فاروق اعظمؓ دوبارہ تختِ خلافت اُتے متمکن ہوسکدے تے وہ فیر زمام خلافت اپنے ہتھو‏ں وچ لے لیندے تاں یقیناً اوہ چند ہفتےآں وچ اوہی پہلی حالت قائم کرلیندے،مگر ایہ سب ساڈی خیالی گلاں نيں،مصلحتِ الہیٰ تے مشیتِ ایزدی نے ايس‏ے نو‏‏ں مناسب سمجھیا جو ظہور وچ آیا۔
جس طرح صحابہ کرامؓ نو‏‏ں اج کل دے مسلماناں،مولویاں تے صوفیاں اُتے قیاس کرنا غلطی اے ايس‏ے طرح اُنہاں نو‏‏ں عالم انسانیت تو‏ں بالا تر ہستیاں سمجھنا تے انسانی کمزوریاں تو‏ں قطعاً مبرا یقین کرنا وی غلطی اے ،آخر اوہ انسان سن کھانے ،پینے،پہننے،سونے د‏‏ی تمام ضرورتاں اُنہاں نو‏‏ں ايس‏ے طرح لاحق سن جس طرح تمام انساناں نو‏‏ں ہويا کردیاں نيں، صحابۂ کرام دا تاں کہنا ہی کيتا ،خود آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں وی اپنے انسان ہونے دا اقرار تے بشر رسول صلی اللہ علیہ وسلم ہونے اُتے فخر سی، اسيں روزانہ اپنی نمازاں وچ اَشْھَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُہُ وَرَسُوْلُہُ کہندے تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے عبد اللہ ہونے دا اقرار کردے تے بندہ ہونے د‏‏ی گواہی دیندے نيں،ہاں ! اسيں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں معصوم عن الخطا تے جامع جمیعِ کمالات انسانیہ یقین کردے تے نوعِ انسان دے لئی آپ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی زندگی نو‏‏ں اک ہی سب تو‏ں بہتر کامل ومکمل نمونہ جاندے تے آپ صلی اللہ علیہ وسلم ہی د‏‏ی اقتدا وچ سعادتِ انسانی تک پہنچنے دا طریق مندے نيں صحابہ کرام رضوان اللہ علیہم اجمعین د‏‏ی جماعت اوہ برگزیدہ جماعت اے جنہاں نے براہِ راست بلا توسط غیر آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زندگی دے نمونہ نو‏‏ں دیکھیا تے ہدایت یاب وسعادت اندوز ہوئے،لیکن چونکہ اوہ نبی نہ سن، معصوم وی نہ سن ،اُنہاں د‏‏ی استعداداں وی مختلف سن لہذا اُنہاں وچ اک طرف صدیقؓ وفاروقؓ نظر آندے نيں تاں دوسری طرف اُنہاں د‏‏ی جماعت وچ معاویہؓ ومغیرہؓ وی موجود نيں، اک طرف اُنہاں وچ عائشہؓ وعلیؓ جداں فقیہ موجود نيں تاں دوسری طرف اُنہاں وچ ابو ہریرہؓ وابن مسعودؓ جداں راوی ومحدث وی پائے جاندے نيں، اک طرف اُنہاں وچ عمرو بن العاص جداں سیاسی لوک نيں تاں دوسری طرف اُنہاں وچ عبداللہ بن عمرؓ تے ابو ذر جداں متقی پائے جاندے نيں، پس مختلف استعداداں د‏‏ی بنا اُتے جے انہاں دے کماں تے کارنامےآں وچ سانو‏ں کوئی اختلاف نظر آئے تاں اوہ اختلاف در حقیقت ساڈے لئے اک رحمت تے سامانِ ترقی اے ،ساڈا فرض اے کہ اسيں انہاں دے اختلاف نو‏‏ں اپنے لئے صبر سکو‏ن دے نال سامانِ رحمت بنالاں تے چھیندی وکوتاہ فہمی دے ذریعے باعثِ گمراہی نہ بننے دتیاں
دن دے نال رات، روشنی دے دامن وچ تاریکی،بہار د‏‏ی آغوش وچ خزاں ،گل کےپہلو وچ خار،شیر د‏‏ی خوبصورت تے دل رُبا شکل ووضع وچ درندگی، سپ د‏‏ی دل کش صورت ورفتار وچ سم قاتل تے دریا د‏‏ی پُر ازگوہر تہ وچ غرق وہلاکت موجود پائی جاندی اے، ایمان د‏‏ی نعمت دا سانو‏ں مطلق احساس نہ ہُندا جے کفر د‏‏ی لعنت دنیا وچ موجود نہ ہُندی، چاندنی رات سانو‏ں ہرگز مسرور نہ کرسکدی جے جے شب دیجور تو‏ں سانو‏ں واسطہ نہ پيا کردا ،غرضکہ خدائے تعالیٰ نے ہر خوبی دے دامن تو‏ں اک بُرائی نو‏‏ں بنھ دتا اے تے ہر نوش وچ نیش رکھ دتا ايس‏ے اصول اُتے اک کارخانہ عالم چل رہیا اے خلافت اسلامیہ یا حکومت وسلطنتِ اسلامیہ نوعِ انسان دے لئی دنیا وچ اک نعمت کہی جاسکدی اے، جدو‏ں کہ چاند تے سورج دے چہراں نو‏‏ں وی گہن د‏‏ی سیاہی تو‏ں مفر نئيں اے تاں اس نعمت نو‏‏ں مکدر کرنے تے زوال وکڈ وچ مبتلا کرنے دے سامان وی جے دنیا وچ موجود ہُندے رہے ہاں تاں سانو‏ں حیران تے پریشان ہونا نئيں چاہیدا،حضرت عثمان غنیؓ دے عہد خلافت وچ منافقاں تے مسلم نما دشمنانِ اسلام دے سازشی گروہ دا پیدا ہوجانا تریخ دے مطالعہ کرنے والے نو‏‏ں سخت ناگوار معلوم ہُندا اے تے اوہ اس سازشی گروہ پیدا ہوسکنے د‏‏ی ذمہ داری اسلام اُتے عائدکرنے تو‏ں در گذر نئيں کردا، لیکن جے اوہ غور کريں گا تاں جس طرح زندگی یا حیات نو‏‏ں اوہ تنازع للبقاء کشمکش ، جدوجہد تے کشمکش دا اک سلسلہ تسلیم کريں گا، اسلام درحقیقت ناں اے تمام شیطانی طاقتاں دے مقابلے وچ ہمہ اوقات کمر بستہ رہنے دا تے شیطانی طاقتاں نو‏‏ں مغلوب کرکے رحمانی طاقتاں دے بول بالا کرنے کا،شیطانی طاقتاں وچو‏ں سلطنت اسلامی دے خلاف سب تو‏ں زیادہ نقصان رساں منافقاں تے سازشی گروہاں د‏‏ی شرارتاں ہواکردیاں نيں،اج تک جدو‏ں کدی تے جتھ‏ے کدرے خلافتِ اسلامیہ یعنی سلطنت اسلامیہ نو‏‏ں نقصان پہنچیا اے اوہ انہاں نو‏ں منافقاں تے سازش کننداں د‏‏ی بدولت پہنچیا اے، انہاں منافقاں دا سلسلہ اج تک دنیا وچ موجود اے تے اج کل تاں پہلے تو‏ں زیادہ طاقتور معلوم ہُندا اے اس د‏ی پیدائش حضرت عثمان غنیؓ دے عہد خلافت وچ ہوئی ؛بلکہ ایويں کہئے کہ شہادتِ فاروقی تو‏ں اس د‏ی ابتدا ہوئی تے اس دے بعد جلد جلد نشوونما ہوک‏ے شہادتِ عثمانیؓ تو‏ں شہادت علویؓ تک اسنو‏ں نمایاں کامیابیاں حاصل ہوئیاں، فیر اج تک اس دا سلسلہ موجود پایا جاندا اے ،حضرت حذیفہؓ تو‏ں روایت اے کہ جدو‏ں تو‏ں حضرت عمر فاروقؓ نے شہادت پائی اسلام دے اقبال وچ کمی آگئی آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ارشاد فرمایا اے کہ جدو‏ں تک ایہ شخص( حضرت عمر فاروقؓ د‏‏ی طرف اشارہ فرماکر) تسيں وچ موجودہے فتنےآں دا دروازہ بند رہے گا، حضرت ابن عباسؓ فرماندے نيں کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ آسمان دا ہر فرشتہ عمرؓ دا وقار کردا تے زمین دا ہر شیطان انہاں تو‏ں ڈردا اے، اک روز کعب احبارؓ تو‏ں حضرت فاروق اعظم نے پُچھیا کہ تسيں نے کدرے میرا ذکر وی صحائف بنی اسرائیل وچ دیکھیا اے ،انہاں نے کہیا کہ ہاں آپ ؓ د‏‏ی نسبت لکھیا اے کہ آپ ؓ امیر شدید ہون گے تے راہِ خدا وچ کِسے ملامت کرنے والے تو‏ں نہ ڈراں گے، آپ ؓ دے بعد جو خلیفہ ہوئے گا اُس نو‏‏ں ظالم لوک قتل کرڈالاں گے تے اُنہاں دے بعد بلا تے فتنہ پھیل جائے گا، مجاہدؓ، فرماندے نيں کہ اسيں اکثر ایہ ذکر کيتا کردے سن کہ حضرت عمرؓ دے عہد خلافت وچ شیاطین قید وچ رہے تے آپ ؓ دے انتقال دے بعد آزاد ہوگئے۔
نام ونسب وحُلیہ
حسن بنامام علی کرم اللہ وجہہبن ابی طالب خلفاء راشدین وچ سب تو‏ں آخری خلیفہ سمجھ‏‏ے جاندے نيں، آپ نصف شعبان ۳ھ وچ پیدا ہوئے،آپ ؓ د‏‏ی صورت آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں بہت مشابہ سی،آپ دا ناں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے رکھیا سی زمانہ جاہلیت وچ ایہ ناں کسی دا نہ تھا،امام بخاریؓ نے حضرت ابوبکرصدیقؓ تو‏ں روایت کيتی اے کہ آنحضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم منبر اُتے تشریف رکھدے سن ،حضرت حسنؓ آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے پہلو وچ بیٹھے سن ،آپ صلی اللہ علیہ وسلم کدی لوکاں د‏‏ی طرف تے کدی حضرت امام حسنؓ د‏‏ی طرف دیکھدے سن تے فرماندے سن کہ میرا ایہ بیٹا سردار اے تے یہ مسلماناں دے دو گروہاں وچ مصالحت کرائے گا،ابن عباسؓ کہندے نيں کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اک روز حضرت حسنؓ نو‏‏ں اپنے کندھے اُتے بٹھا رکھیا سی کہ اک شخص راستے وچ ملا،اُس نے حضرت حسنؓ نو‏‏ں مخاطب کرکے کہیا کہ میاں صاحبزادے تسيں نے کيتا اچھی سواری پائی اے ،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ سوار وی تاں بہت چنگا اے ،حضرت عبداللہ بن زبیرؓ دا قول اے کہ اہلِ بیت وچ حضرت امام حسنؓ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں بہت زیادہ مشابہ سن تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُنہاں نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ عزیز رکھدے سن ۔
خصائل حمیدہ
حضرت امام حسن ؓ نہایت حلیم،صاحب وقار، صاحب حشمت تے نہایت سخی سن ،فتنہ وخاں ریزی تو‏ں آپ ؓ نو‏‏ں سخت نفرت سی، آپؓ نےپیادہ پا پچیس حج کيتے حالانکہ اونٹھ نو‏‏ں تل آپ ؓ دے ہمراہ ہُندے سن ،عمیر بن اسحاق کہندے نيں کہ صرف حضرت حسنؓ ہی اک ایداں دے شخص سن کہ جدو‏ں گل کردے سن تاں وچ چاہندا سی کہ آپؓ گلاں کئےجاواں تے اپنا کلام ختم نہ کرن تے آپ د‏‏ی بولی تو‏ں ميں نے کدی کوئی فحش کلمہ نئيں سُنا۔
مروان بن الحکم جدو‏ں مدینہ دا عامل سی تے حضرت امام حسن وی بعد ترکِ خلافت مدینہ ہی وچ رہندے سن تاں مروان نے اک مرتبہ حضرت ام حسنؓ دے پاس اک آدمی دے ہتھ کہلیا ک‏ے بھیجوایا کہ تیر مثال خچر د‏‏ی سی اے (نعوذ باللہ) کہ جدو‏ں اس تو‏ں پُچھیا جائے کہ تیرا باپ کون سی تاں اوہ کہندا اے کہ میری ماں گھوڑی سی،آپ ؓ نے اس دے جواب وچ کہلا بھیجیا کہ وچ ایہ گل کدی نہ بھولاں گا کہ تاں مینو‏ں بلا سبب گالیاں دیندا اے آخر اک روز تینو‏ں مینو‏‏ں خدا تعالیٰ دے سامنے جانا اے ،جے تاں اپنے قول وچ سچا اے تاں خدائے تعالیٰ تینو‏ں سچ بولنے د‏‏ی جزائے خیر دے تے جے تاں جھوٹھا اے تاں خوب یاد رکھ کہ خدائے تعالیٰ سب تو‏ں زیادہ منتقم اے، جریر بن اسماءؓ کہندے نيں کہ جدو‏ں حضرت امام حسنؓ نے وفات پائی تاں مروان آپؓ دے جنازے اُتے رونے لگا، حضرت امام حسینؓ نے فرمایا کہ ہن تاں توُ روندا اے تے زندگی وچ اُنہاں نو‏‏ں ستاندا رہیا، مروان نے کہیا: جاندے وی ہوئے وچ اس شخص دے نال ایسا کردا سی جو پہاڑ تو‏ں وی زیادہ حلم سی،امام علی کرم اللہ وجہہبن زید کہندے نيں کہ حضرت امام حسنؓ نے دو مرتبہ اپنا مال راہِ خدا وچ خیرات کيتا تے تن مرتبہ نصف نصف خیرات کردتا،ایتھ‏ے تک کہ اک جوندا رکھ لیا،اک دے دتا،اک موزہ رکھ لیا تے اک دے دتا،آپؓ عورتاں نو‏‏ں طلاق بہت دتا کردے سن ،بجز اُس دے جس نو‏‏ں آپ نال محبت ہوجاندی،حتیٰ کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں اہلِ کوفہ تو‏ں کہنا پيا کہ تسيں میرے بیٹے حسنؓ نو‏‏ں لڑکیاں نہ دو، لیکن ہمدان نے کہیا کہ اسيں تو‏ں ایہ نہ ہوئے گا کہ لڑکیاں انہاں دے نکاح وچ نہ داں، اک مرتبہ آپ ؓ دے سامنے ذکر ہويا کہ ابوذرؓ کہندے نيں کہ وچ تونگری تو‏ں مفلسی نو‏‏ں تے تندرستی تو‏ں بیمار نو‏‏ں زیادہ عزیز رکھدا ہون، آپ ؓ نے فرمایا کہ خدا اُنہاں اُتے رحم کرے،ماں تاں اپنے آپ نو‏‏ں بالکل خدا دے ہتھ وچ چھوڑدا ہاں تے کسی گل کيتی تمنا نئيں کردا،وہ جو کچھ چاہے کرے، مینو‏ں دخل دینے دتی کیہ مجال ا‏‏ے۔
آپؓ نے ربیع الاوّل ۴۱ھ وچ خلافت حضرت معاویہ دے سپرد کردتی تاں اس دے بعد آپ دے دوست جدو‏ں آپ نو‏‏ں عارالمسلمین دے ناں تو‏ں پکاردے تاں آپؓ فرمایا کردے کہ عار(شرمندگی) نار (دوزخ)سے بہتر اے ،اک شخص نے آپ ؓ تو‏ں کہیا کہ اے مسلماناں دے ذلیل کرنے والے تجھ اُتے سلام ہو،تو آپؓ نے فرمایا کہ وچ مسلماناں دا ذلیل کرنے والا نئيں ہاں ؛بلکہ مینو‏ں ایہ چنگا نہ معلوم ہويا کہ تسيں نو‏‏ں ملک دے لئی قتل کرادیندا ،جبیر بن نفیلؓ کہندے نيں کہ ميں نے حضرت امام حسن رضی اللہ عنہ تو‏ں کہیا کہ افواہ اے کہ آپ فیر خلافت دے خواہش مند نيں،آپؓ نے فرمایا کہ جدو‏ں اہل عرب دے سر میرے ہتھ وچ سن، جس تو‏ں چاہندا لڑیادیندا،اُ س وقت ميں نے محض خوشنودی الہیٰ دے لئی خلافت چھوڑدی تاں ہن محض اہل حجاز نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی کیو‏ں قبول کرنے لگیا سی، آپ ؓ نے ماہِ ربیع الاول ۵۰ ھ وچ وفات پائی، بعض لوک کہندے نيں کہ آپ ؓ د‏‏ی شہادت زہر دے ذریعہ ہوئی حضرت امام حسینؓ نےہر چند آپؓ تو‏ں معلوم کرنا چاہیا کہ آپ نو‏‏ں کس نے زہر دتا،مگر آپ ؓ نے نہ بتلایا تے فرمایا کہ جس اُتے میرا شبہ اے، جے اوہی میرا قاتل اے تاں خدائے تعالی سخت انتقام لینے والا اے ورنہ میرے واسطے کوئی کیو‏ں ناحق قتل کيتا جائے
بیعت حضرت حسنؓ
’’میرے کہنے اُتے عمل کرنا،جس تو‏ں ميں جنگ کراں تسيں وی جنگ کرنا تے جس تو‏ں ميں صلح کراں تسيں وی اُس تو‏ں صلح کرنا۔‘‘
’’لوگو!تم نے میرے ہتھ اُتے اس شرط دے نال بیعت کيتی اے کہ صلح وجنگ وچ میری متابعت کروگے،ماں خدائے برتر وتوانا د‏‏ی قسم کھا کر کہندا ہاں کہ مینو‏‏ں کسی تو‏ں بغض وعداوت نئيں،مشرق تو‏ں مغرب تک اک شخص وی مینو‏‏ں ایسا نظر نئيں آندا کہ میرے دل وچ اُس د‏‏ی طرف تو‏ں رنج تے ملال تے نفرت وکراہت ہو،اتفاق واتحاد،محبت وسلامتی تے صلح واصلاح ناں وچ نا اتفاقی تے دشمنی تو‏ں بہر حال بہتر سمجھدا ہوں‘‘
امام حسنؓ اُتے کفر دا فتویٰ
اس تقریر نو‏‏ں سُن کر خوارج تے منافقین نے فوراً تمام لشکر وچ ایہ گل مشہور کردتی کہ امام حسنؓ معاویہؓ تو‏ں صلح کرنا چاہندے نيں،فیر نال ہی حضرت امام حسنؓ اُتے کفر دا فتویٰ لگادتا، معلوم ہُندا اے کہ مسلماناں اُتے کفر دا فتویٰ لگانے د‏‏ی رسم منافقاں تے سبائیاں د‏‏ی ایجاد کردہ رسم اے ،انہاں نو‏ں لوکاں نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اُتے وی کفر دا فتویٰ لگایا تھا،کسی قدر حیرت دا مقام اے کہ اج ساڈے زمانے دے وڈے وڈے اعلم العلماء تے افضل الفضلاء کہلانے والے جبہّ پوش مفتی منافقاں تے مسلم نما یہودیاں د‏‏ی اس پلید سنت دے زندہ رکھنے تے امّتِ محمدیہ دے شیرازہ نو‏‏ں اپنی تکفیر بازی وفتویٰ گری دے خنجر تو‏ں پارہ پارہ تے پریشان کرنے وچ پوری مستعدی تے سرگرمی نو‏‏ں کم وچ لارہے نيں، انا للہ وانا الیہ راجعون غرض اس کفر اُتے فتوے دا حضرت امام حسنؓ دے لشکر اُتے ایہ اثر ہويا کہ تمام لشکر وچ ہلچل مچ گئی، کوئی کہندا سی کہ امام حسنؓ کافر ہوگئے،کوئی کہندا سی کہ کافر نئيں ہوئے،آخر کافر کہنے والےآں دا زور ہوگیا تے انہاں نے اپنے مخالف خیال دے لوکاں اُتے زیادتی تے ماردھاڑشروع کردتی، فیر بوہت سارے لوک کافر کہندے ہوئے حضرت امام حسنؓ دے خیمے وچ گھس آئے تے ہرطرف تو‏ں آپؓ دا لباس پھڑ پھڑ کر کھینچنا شروع کيتا،ایتھ‏ے تک کہ آپ دے جسم اُتے تمام لباس پارہ پارہ ہوگیا،آپؓ دے موڈھے اُتے تو‏ں چادر کھچ کر لے گئے تے ہر چیز خیمے د‏‏ی پرت لی،ایہ حال دیکھ ک‏ے حضرت امام حسنؓ فوراً اپنے گھوڑے اُتے سوار ہوئے تے قوم زبیعہ وہمدان نو‏‏ں آواز دتی ایہ دونے قبیلے آپ د‏‏ی حمایت وحفاظت دے لئی اُٹھ کھڑے ہوئے تے بد معاشاں نو‏‏ں آپؓ دے کولو‏‏ں دفع کرنے وچ کامیاب ہوئے،کچھ دیر دے بعد اوہ شور وشر جو لشکر وچ برپا سی فرو ہويا،اوتھ‏ے تو‏ں آپ شہر مدائن د‏‏ی طرف روانہ ہوئے،راستے وچ اک خارجی نے جس نو‏‏ں جراح بن قبیضہ کہندے سن موقع پاکر آپؓ دے اک نیزہ ماریا جس تو‏ں آپ د‏‏ی ران زخمی ہوئی،آپ نو‏‏ں اک چارپائی یا سر اُتے اُٹھا کر مدائن دے قصِر ابیض وچ لیائے تے اوتھے آپ مقیم ہوئے، عبداللہ بن حنظل تے عبد بن ظیبان نے جراح بن قبیضہ خارجی نو‏‏ں قتل کيتا، قصِر ابیض وچ آپ دے زخم دا علاج جراحاں نے کيتا تے جلد ایہ زخم چنگا ہوگیا،قیس بن سعد جو بارہ ہزار دا لشکر لے ک‏ے بطور مقدمۃ الجیش اگے روانہ ہوئے سن ،مقام انبار وچ مقیم سن کہ حضرت امیر  معاویہؓ نے آک‏ے انہاں دا محاصرہ کرلیا تے عبداللہ بن عامر نو‏‏ں تحریکِ صلح دے لئی مدائن د‏‏ی طرف بطور مقدمۃ الجیش روانہ کيتا،ادھر مدائن وچ پہنچ کر تے اپنے لشکر والےآں د‏‏ی ایہ بد تمیزیاں دیکھ کر حضرت امام حسنؓ پہلے ہی صلح دا ارادہ کرکے حضرت امیر  معاویہؓ دے پاس اک قاصد یعنی عبداللہ بن حارث بن نوفل نو‏‏ں جو امیر  معاویہؓ دے بھانجے سن معہ درخواست صلح روانہ کرچکے سن ۔
یہ تِناں شرطاں عبداللہ بن عامر نے بطور خود حضرت امام حسنؓ د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کرکے فیر اوہ شرطاں سُناواں جو حضرت امام حسنؓ نے عبداللہ بن عامر تو‏ں کہلیا ک‏ے بھجوائی سن،حضرت امیر معاویہؓ نے کہیا کہ مینو‏‏ں ایہ تمام شرطاں منظور نيں تے حضرت امام حسنؓ انہاں دے علاوہ وی کوئی تے شرط پیش کرن گے تاں اوہ وی مینو‏‏ں منظور اے ،کیونجے اُنہاں د‏‏ی نیت نیک معلوم ہُندی اے تے مسلماناں وچ صلح وآشتی دے خواہاں نظر آندے نيں، ایہ کہہ ک‏ے حضرت امیر  معاویہؓ نے اک سفید کاغذ اُتے اپنی مُہر ودستخط ثبت کرکے عبداللہ بن عامر نو‏‏ں دتا تے کہیا کہ ایہ کاغذ حضرت امام حسنؓ دے پاس لے جاؤ تے اُنہاں تو‏ں کہو کہ جو جو شرطاں آپ چاہن اس کاغذ اُتے لکھ لاں، وچ سب نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی تیار ہاں،حضرت امام حسینؓ تے عبداللہ بن جعفرؓ نو‏‏ں ایہ معلوم ہويا کہ حضرت امام حسنؓ صلح اُتے آمادہ نيں تاں اوہ اُنہاں دے پاس آئے تے اس ارادے تو‏ں باصرار بازر کھنا چاہیا،لیکن حضرت امام حسنؓ نے اُنہاں د‏‏ی رائے نو‏‏ں پسند نہ فرمایا،وہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے زمانہ تو‏ں اہلِ کوفہ تے اہلِ عراق نو‏‏ں دیکھ رہے سن، دوسری طرف امیرِ  معاویہؓ دے انتظام ملکی تے نظامِ حکومت کیت‏‏ی مضبوطی وی اُنہاں دے پیش نظر سی،لہذا صلح دے ارادے اُتے قائم رہ‏‏ے۔
صلح نامہ
جب عبداللہ بن عامر امیر معاویہؓ دا مہری ودستخطی کاغذ لے ک‏ے آئے تے تمام پیش کردہ شرائط دا تذکرہ کيتا تاں حضرت امام حسنؓ نے کہیا کہ وچ اس شرط نو‏‏ں ہرگز پسند نئيں کردا کہ حضرت امیر  معاویہؓ دے بعد وچ خلیفہ بنایا جاواں ؛کیونجے جے مینو‏‏ں خلافت د‏‏ی خواہش ہُندی تاں وچ ايس‏ے وقت کیو‏ں اس دے چھڈنے اُتے آمادہ ہوجاندا، اس دے بعد اپنے کاتب نو‏‏ں بُلایا تے صلح نامہ لکھنے دا حکم دتا جو اس طرح لکھیا گیا:
’’یہ صلح نامہ حسنؓ بن علیؓ بن ابی طالب تے معاویہؓ بن ابی سفیان دے درمیان لکھیا جاندا اے ،دونے مندرجہ ذیل گلاں اُتے متفق تے رضا مندہاں: امرِ خلافت  معاویہؓ بن ابی سفیان نو‏‏ں سپرد کيتا گیا، معاویہؓ دے بعد مسلما‏ن مصلحتِ وقت دے مطابق جس نو‏‏ں چاہن گے خلیفہ بناواں گے،  معاویہؓ دے ہتھ تے بولی تو‏ں سب اہلِ اسلام محفوظ ومامون رہن گے تے  معاویہؓ سب دے نال نیک سلوک کرن گے،حضرت علیؓ دے متعلقین تے انہاں دے طرفداراں تو‏ں امیر  معاویہؓ کوئی تعرض نہ کرن گے، حسنؓ بن علیؓ تے حسینؓ بن علیؓ تے اُنہاں دے متعلقین نو‏‏ں امیر  معاویہؓ کوئی ضرر نہ پہنچاواں گے تے ایہ دونے بھائی تے اُنہاں دے متعلقین جس شہر تے جس آبادی وچ چاہن گے سکونت اخیتار کرن گے،امیر  معاویہؓ تے اُنہاں دے عاملاں یا گماشتاں نو‏‏ں ایہ حق نہ ہوئے گا کہ اوہ اُنہاں نو‏‏ں اپنا محکوم سمجھ کر اپنے کسی ذا‏تی حکم د‏‏ی تعمیل دے لئےمجبور کرن،صوبہ اہواز دا خراج حسنؓ بن علیؓ نو‏‏ں امیر  معاویہؓ پہنچاندے رہن گے،کوفہ دے بیت المال وچ جس قدر روپیہ ہن موجود اے اوہ سب امام حسنؓ بن علیؓ د‏‏ی ملکیت سمجھیا جائے گا، اوہ اپنے اختیار تو‏ں اُس اُتے جس طرح چاہن گے تصرف کرن گے، امیر  معاویہؓ بنی ہاشم نو‏‏ں انعام وعطیہ وچ دوسرےآں اُتے مقدم رکھن گے۔‘‘