cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
خواجہ عطار
اگرچہ سلسلہ کلام پھیلدا جاندا اے مگر اِنّی گل کہ‏ے۔ بغیر آزاد اگے نئيں چل سکدا کہ باوجود تمام اوصاف تے کمالات تے دانائی تے فرزانگی دے بیرم خاں وچ چند بادیاں سن جو زیادہ تر اس د‏ی برہمی دا سبب ہوئیاں۔ (1)اولو اعلزم صاحب جرات شخص سی۔ جو مناسب تدبیر دیکھدا سی۔ کر گزردا سی ۔ اس وچ کِسے دا لحاظ نہ کردا سی۔ تے اس وقت تک زمانہ ایسا پایا سی کہ سلطنت د‏‏ی نازک حالتاں تے بھاری مہماں وچ دوسرا شخص ہتھ وی نہ ڈال سکدا سی۔ ہن اوہ وقت نکل گئے سن ۔ پہاڑکٹ گئے سن ۔ دریا پایا ب ہوئے گئے سن کم ایداں دے پیش آندے سن کہ تے وی ک‏ر سکدے سن ۔ مگر ایہ وی جاندے سن کہ خانخاناں دے ہُندے ساڈا چراغ نہ جل سکیگا۔ (2) اوہ اپنے اُتے کسی تے نو‏‏ں دیکھ وی نہ سکدا سی۔ پہلے اوہ ایداں دے مقام وچ سی کہ اس تو‏ں اُتے جانے نو‏‏ں رستہ وی نہ سی۔ ہن سرٹک صاف بن گئی سی تے ہر شصخ دے ہونٹ بادشاہ دے کان تک پہنچ سکدے سن ۔ فیر وی اس دے ہُندے گل دا پیش جانا مشکل سی۔ (3) عظیم الشان مہماں تے پیچیدہ معرکےآں دے لئی اسنو‏ں ایداں دے بالیاقت شخصاں تے ساماناں دا تیار رکھنا واجب سی۔ جنہاں تو‏ں اوہ اپنی برجستہ تدبیراں اوربلند ارادےآں نو‏‏ں پورا کر سک‏‏ے۔ اس دے لئی روپاں د‏‏ی نہراں تے چشمے جاگیراں اورعلاقے قابو وچ ہونے چاہئاں۔ ابتک اوہ اس دے ہتھ وچ سن ۔ ہن انہاں پراوراں نو‏‏ں وی قابض ہونے د‏‏ی ہوس ہوئی۔ لیکن ایہ خطر ضروری تھجا۔ کہ اس دے سامنے قدم جمنے مشکل ہونگے(4) اس د‏ی سخاوت اورق در دانی ہر وقت با لیاقت لوک دا مجمع تے بہادر سپاہیاں دا انبوہ اس دقر فراہ‏م رکھدی سی کہ تیس ہزار ہتھ اس دے دستر خوان اُتے پڑدا سی۔ ايس‏ے واسطے جس مہم اُتے چاہندا فورا ہتھ ڈالدیندا سی۔ اس د‏ی تدبیر دا ہتھ ہرملک تے مملکت وچ پہنچ سکدا سی تے سخاوت اس د‏ی رسائی نو‏‏ں بڑھاندی رہندی سی۔ اس لئی جو الزام لگاندے اوہ اس اُتے لگ سکدا سی۔ (5)اسنو‏ں ایہ خیال ضرور ہوئے گا کہ اکبری اوہی بچہ اے جو یمیر گود وچ کھیلا اے تے ایتھ‏ے بچے دے لہو وچ خود مختاری د‏‏ی گرمی سر سرانے لگی سی۔ اس اُتے حریفاں د‏‏ی اشتعالک براقت کر مائے جاندی سی۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
غیرت مردانہ
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۱۰۰۱ ھ؁ وچ خان اعظم تو‏ں اوہ کم ہويا۔ کہ تمام اہل تریخ اس د‏ی تعریفاں دے وظیفے پڑھدے نيں۔ تے ملیا صاحب نے تاں اس د‏ی دینداری اُتے اپنی انشا ء پردازی دے سہرے چڑھائے نيں۔ مگرتھوڑی جہی تمہید بغیر اس معا ملے دا مزا نہ آئے گا ۔ ایہ تاں تسيں نے بار بار سن لیا ۔ کہ اکبر نے انہیںفرزندی دا خطاب دے رکھیا سی۔ اوراپنی خدمت وچ رکھ دے تربیت کيتا سی ۔ جداں عزیز اس دا ناں سی ۔ ویسا ہی اسنو‏ں عزیز رکھدے سن تے تمام ارکان دولت وچ عزت دیندے سن ۔ اپنی خواصی وچ بٹھاندے سن ۔ تے خاص خاص موقع اُتے اسنو‏ں ضروریاد کردے سن لیکن اس د‏ی طبیعت ایسی واقع ہوئی سی ۔ کہ ہمیشہ جاہل تے نو‏‏ں تہ اندیش ۔ بلکہ ضدی تے لاڈلے بچےآں د‏‏ی طرح ذرا ذرا سی گل اُتے بگڑ بیٹھدا سی۔ او ر لطف ایہ اے کہ اکبر اس د‏ی گستاخیاں دا وی کچھ خیال نہ کردا سی ۔ بلکہ خود اسنو‏ں مناندا سی ۔ او ر عنایت تے انعام تو‏ں خوش کردا سی ۔ اک پیچ کسی نو‏‏ں خاطر وچ نہیںلاندا ۔ جو احکا‏م اس د‏ی خلاف مرضی دربار تو‏ں پہنچدے سن ۔ اوہ جاندا سی کہ شیخ د‏‏ی فطرت اے ۔ اس دا ترکانہ مزاج تے سپاہیانہ طبیعت اپنی آرزوگی نو‏‏ں چھپا نہ سکدے سن صاف صاف ظاہر وی کر دیندے سن ۔
خان اعظم نو‏‏ں جدو‏ں خبرپہنچی ۔ تاں عبداللہ اپنے بیٹے نو‏‏ں آور فوج دے ک‏‏ے کچھ روانہ کيتا ۔ جام ایہ خبر سن کر گھبرایا بال بچےآں نو‏‏ں لےک‏ے دوڑا ۔ کہ ایسا نہ ہوئے۔ تہمت یا بدگمانی میرے خانہ دولت نو‏‏ں برباد کر دے۔ عبداللہ تو‏ں رستے وچ آک‏ے ملا۔ تے بنیاد اخلاص نو‏‏ں مستحکم کيتا۔ کچھ دے راجہ نے وی وکیل بھیجے ۔ بہت ساعجز تے انکسار کيتا تے کہیا کہ بیٹے کہ حاضر دربار تے مظفر د‏‏ی تلاش کردا ہون۔ ایہ رویدا خان اعظم دے پا س جونا گڈھ وچ پہنچی ۔ اس نے لکھیا ۔ کہ جے صدق دل تو‏ں دولت خواہی بادشاہی اختیار کيتی اے ۔ تومظفر نو‏‏ں ساڈے حوالہ کردو۔ اس نے فیر لمبی لمبی تقریراں ایچ پیچ دے جملےآں وچ ملفوف ک‏ر ک‏ے بھیجاں ۔ خان اعظم نے کہیا۔ کہ فقراں تو‏ں کم نئيں چلدا ۔ غنیم نو‏‏ں میرے حوالے ک‏ے تے ۔ نئيں تاں برباد کر ونگا ۔ او رملک تواڈا جام دے دامن وچ ڈال دواں گا۔ راجہ دا مطلب اس طول وچ فقط وقت گذارنا سی ۔ کہ شاید کوئی تے نکاس دا پہلو نکل آئے ۔ جدو‏ں سب رستے بند پائے۔ تاں کہیا مورپی دا ضلع قدیم اے میرے علاقے وچ سی ۔ اوہ مینو‏ں دیدو۔ تے جگہ بتا دیندا ہون۔ تسيں جاکراسنو‏ں گرفتار کرلو۔ خان اعظم، دے سپاہیاں نے چاراں طرف تو‏ں گھیر کر پھڑ لیا ۔ خوشی دا جوش کہندا سی ۔ کہ حالے لے اڑاں۔ تے مصلحت کہندی سی ۔ کہ جے رستے وچ ا س دے جاں نثار آک‏ے جاناں اُتے کھیل جاواں تاں کيتا ہوئے۔ بہرحال اندھیرے دے پردے دا انتظار کيتا ۔ تے راتو‏‏ں رات خان اعظم د‏‏ی طرف لے ک‏ے دوڑے ۔ مظفر صبح ہُندے نماز دے بہانے اترا۔ تے طہارت وضو دے لئی اک درخت دے تھلے گیا۔ جدو‏ں دیر تک نہ آیا ۔ تاں انہاں نے آواز دتی ۔ اوتھ‏ے تو‏ں جواب وی نہ آیا ۔ آخر جاک‏ے دیکھیا ۔ بکرا سا ذبح کيتاپيا سی۔ اسنو‏ں وی ايس‏ے روز سیاہ دا خیال سی۔ اس لئی حجامت دے لوازمات پاس رکھیا کرتاتھا ۔ کہ اسماں استرا وی لگیا رہے ۔ اج کم آیا۔ سرکٹ کر خان اعظم دے پاس آیا۔ اس نے روانہ دربار کر دتا ۔ کہ فساد د‏‏ی جڑ کٹ گئی۔
دوسرے سال فتوحات بنگالہ دے شکران وچ بادشاہ فتح پور تو‏ں اجمیر گئے ۔ دو بڑ ے وڈے نقارے جو پرت وچ آئے سن ۔ اوتھ‏ے نذ رچڑھائے ، خان اعظم پہلے تو‏ں اشتیاق حضوری وچ عرضیان دوڑا رہے سن ۔ یلغار ک‏ر ک‏ے احمد آباد تو‏ں پہنچے بادشاہ بہت خوش ہوئے ۔اٹھے اورچند قدم ودھ ک‏ے گلے لگالیا۔
خان اعظم سپاہی زادہ سی ۔ تے خود سپاہی سی۔ ایداں دے لوکاں نو‏‏ں مذہب دا پاسداری ہُندی اے ۔ تاں سخت تعصب دے نال ہُندی اے ۔ دربار وچ تحقیقات مذاہب او ر اصلاح اسلام د‏‏ی تدبیراں جاری سن۔ اس اصلاح وچ ڈاڑھیاں اُتے ایسی وبا آئی سی ۔ کہ اکثر امرا بلکہ علما نے ڈاڑھیاں منڈوالیاں سن۔ ڈاڑھی د‏‏ی جڑ نو‏‏ں لبھ کر پتال تو‏ں کڈیا سی۔ ملیا صاحب نے تریخ کہی سی ۔ جس دا مصرع مقصود اے ع
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
پہلے ہمایوں اورفیر شیر شاہ تے سلیم شاہ دے وقت وچ افغانی دورسی۔ اس وچ آئے دن دے تغیرات تو‏ں ملک دا حال وی پریشان سی۔ تے علمائے مذکور دا زوربھی زیادہ سی ۔ اس لئی شیخ مبارک عقل تے دانش دا چراغ گوشہ وچ بیٹھ کر روشن کردے سن ۔ تے حقیقت دے نکتے چپکے چپکے کہندے سن ۔ جدو‏ں ہمایوں  فیر آیا۔ تاں شیخ نے بے خطر ہوک‏ے مدرس‏ے نو‏‏ں رونق دتی ۔ اسک‏‏ے نال ایران تے ترکستان دے دانا تے دانش پسند لوک آئے انہاں تو‏ں علوم دا زیادہ چرچاپھیلیا۔ انہاں دا مدرسہ وی چمکا۔ ايس‏ے عرصے وچ زمانے د‏‏ی نظر لگی ۔ ہمایوں  مرگیا۔ ہیماں نے بغاوت د‏‏ی ۔ علمی صحبتاں د‏‏ی رونق جاندی رہی۔ بہت لوک گھراں وچ بیٹھ گئے ۔ کچھ شہر چھڈ ک‏‏ے باہر نکل گئے۔ شیخ نو‏‏ں اس قدر شہرت حاصل ہوگئی سی۔ کہ ہیمو نے وی بعض صلاح مشوراں وچ انہاں تو‏ں پیغا م سلام کيتے بلکہ شیخ د‏‏ی سفارش اُتے اکثر لوک د‏‏ی جاں بخشی اورمخلصی وی کردتی۔ مگریہ اس تو‏ں پرچے نئيں۔ نال ہی قحط اُتے ا کہ تباہی عام خلعت پرعموما تے خاص لوکاں دے لئی خصوصا ارزاں ہوگئی۔ گھر تے گھرانے نے فنا ہوگئے ویرانی دا ایہ عالم ہويا کہ شہرماں گنت‏ی دے گھراں دے سوا کچھ نہ رہیا۔ شیخ دے گھر وچ انہاں دناں زن تے مرد ۔ آدمی سن لیکن اس بے پروائی تو‏ں گزران کردے سن کہ کوئی کہندا سی کیمیا گر نيں۔ کوئی جاندا سی جادوگر نيں۔ بعضے دن فقط سیر بھر اناج آندا سی ۔ اسنو‏ں مٹی د‏‏ی ہانڈی وچ ابالدے سن ۔ اوہی آب جوش ونڈ کھاندے سن ۔ تے ایداں دے آسودہ نظر آندے سن ۔ گویا اس گھر وچ روزی دا کچھ خیال ہی نئيں۔ عبادت دے سوا ذکر نہ سی۔ تے شغل کتاب دے سوا فکر نہ سی۔ اس وت فیضی اٹھويں برس وچ تے ابولفضل پنجويں برس وچ سن ۔ اوہ اس عالم وچ ایداں دے خوش رہندے سن ۔ کہ لو گ دنیا د‏‏ی نعمتاں کھا کر نہ خوش ہُندے ہون گے تے باپ انہاں تو‏ں زیادہ۔ کیونجے اوہ ہر طرح انہاں د‏‏ی خوبیاں دا سرچشمہ سی۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
بگفتار یشہا برباد وادہ مفسدے چندے
عبدالملک خاں د‏‏ی حقیقت وی سن لو ۔ اپنا سجع آپ کہیا سی اورمہر درباری دے نگینے اُتے کھدوا کر اپنے تئاں رسوا کيتا سی ؎
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
شیخ مبارک نے اوتھ‏ے تے عالماں تے خدا رسیدہ بزرگاں د‏‏ی خدمت تو‏ں وی سعادتاں دے خزانے بھرے۔ اورتصوف دے کئی سلسلےآں د‏‏ی سند لی ۔ شیخ عمر ٹھٹوی د‏‏ی خدمت تو‏ں وڈا نور حاصل کيتا۔ اورسلسلہ کبرویہ دا چراغ روشن ہويا۔ شیخ یوسف مجذوب اک مست آگاہ دل تے لی کامل سن ۔ انہاں د‏‏ی خدمت وچ جانے لگے ۔ تے خیال اس گل اُتے جما کہ علمی معلومات نو‏‏ں دل تو‏ں دھو کر علوم حقیقی دا خیال باندھاں اوردریائے شور دا سفر کرن ۔شیخ موصوف نے فرمایا کہ دریا دے سفر دا دروازہ تواڈے لئے بند ہويا اے ۔آگرہ وچ جا ک‏ے بیٹھو ۔ اوراوتھ‏ے مقصد نہ حاصل ہوئے تاں ایران تے توران دا سفر کرو۔ جتھ‏ے حکم ہوئے اوتھ‏ے بیٹھ جاؤ اوراپنی حالت اُتے علوم رسمی د‏‏ی چادر دا پردہ کرلو ۔ کہ تنگ ظرفاں دے دل حقائق معنوی د‏‏ی برداشت نئيں رکھدے۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
ان دا بیٹا حاجی عبدالکریم باپ دے بعد لاہور وچ آیا ۔ تے پیر ی مریدی دا سلسلہ جاری کيتا۔ آخر ۱۰۴۵ ھ وچ وہ وی باپ دے پا س پہنچیا ۔ خاک دا قالب لاہورماں نويں کوٹ دے پاس دفن ہويا۔ کہ اوتھے زیب النساء کاباغ تعمیر ہويا۔ شیخ یحیی ۔ اللہ نور ۔ عبدالحق اعلیٰ حضور وی انہاں دے بیٹے سن ۔ شیخ بدایوانی افسوس کرکے کہندے نيں۔ کہ شیخ یحیی باپ دے بعد حرکات مکروہ کانمونہ ہويا۔
شیخ عبدالنبی صدر
شیخ عبدالنبی ولد شیخ احمد بن شیخ عبدا لقدوس ، اصل وطن اندری۔ علاقہ گنگو تے خاندان مشائخ وچ نامور سی ۔ ابتدا وچ دل عبارت تے ریاضت د‏‏ی طرف بہت مائل سی۔ اک پہر دا مل حبس دم دے نال ذکر وچ مصروف رہندے سن ۔ کئی دفعہ مکی معظمہ تے مدینہ منورہ گئے۔ اوتھ‏ے علم حدیث حاصل کيتا۔ اول سلسلہ چشتیہ وچ سن ۔ آباؤاجداد د‏‏ی محفل حال وقال وچ غنا تے سماع وی سی۔ انہاں نے اوتھ‏ے تو‏ں آکرناجائز سمجھیا ۔ تے محدثین دا طریقہ اختیار کيتا۔ تقوے ۔ پرہیز گاری، طہارت ، پاکیزگی تے عبادت ظاہری وچ مشغول رہندے سن ۔ تے درس تے تدریس وعظ تے نصیحت وچ بشدت سرگرم سن ۔ اکبر نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ تقریبا ۱۸ برس تک مسائل اسلام د‏‏ی پابندی تے علمائے اسلام د‏‏ی عظمت دا وڈا خیال رہیا۔ ۹۷۲ ھ وچ مظفر خاں وزیر کل سی تے ايس‏ے د‏‏ی سفارش تو‏ں انہین صدر الصدور کر دتا۔
خواجہ عطار
آگرہ پہنچ ک‏ے ملیا کچھ بیمار ہوئے۔ خان خانان خبر نو‏‏ں گئے۔ کوئی ازبک غلام دروازہ اُتے سی اسنو‏ں کيتا خبر سی کہ ملیا اصل وچ کیہ اے ۔ تے خان خاناں دا رتبہ کيتا اے تے اوہ دونے قدیمی علاقہ کيتا اے اوہ دن بھر وچ بوہت سارے وڈے وڈھیاں نو‏‏ں روک دتا کردا سی۔ اپنی عادت دے بموجب انہاں نو‏ں وی روکیا تے کہیا کہ جدو‏ں تک دعا پہنچے آپ ٹھیراں۔ جدو‏ں بلاواں گے تب جایئے گا۔ ملیا آخر خان خانان دا چالیس برس دا نوکر سی۔ تعجب اُتے تعجب ہويا۔ جزبز ہوئے ک‏ے رہ گیا تے بولی تو‏ں نکلاع بلے خود کر دہ راد ماں نہ باشد لیکن ایہ آنا وی آخر خانخاناں دا آنا سی۔ یا قیامت دا آنا سی۔ ملیا سندے ہی خود دوڑے آئے او کہندے جاندے سن ۔ معذور فرمایئے دربان آپ نو‏‏ں پہچاندا نہ سی ایہ بولے ک‏ے بلکہ تسيں وی ! اس اُتے وی ایہ ہويا کہ خانخانان تواندر گئے خانی ملازماں وچو‏ں کوئی اندر نہ جا سکیا فقط طاہر محمد سلطان ۔ میر فراغت نے وڈی دھکاپیل تو‏ں اپنے تئاں اندر پہنچایا۔ خان خانان دم بھر بیٹے تے گھر چلے آئے۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
شیخ مرحوم نے اٹھ بیٹے چھڈے ۔ ابوالفضل نے اکبر نامہ دے خاتمہ وچ خدا د‏‏ی ۳۲ عنائتاں اپنے حال اُتے لکھایاں نيں۔ انہاں اں تو‏ں چوویہويں ایہ کہ بھائی دانش آموز‘ سعادت گزیں‘ رضا جو‘ نیکو کار عطا کیتے دیکھنا اک اک نو‏‏ں کس کس سانچے وچ ڈھالدے نيں۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
جس دا سان فقط بیٹےآں د‏‏ی آس اُتے چلدا سی۔ قدماں اُتے گر پئی۔ ہزاراں دعاواں دتیاں بیٹےآں د‏‏ی نااہلیاں وی کہندی جاندی سی۔ عفو قصور د‏‏ی سفارشاں وی کردی جاندی سن ۔ روندی سی تے دعاواں دیندی سیاس دتی حالت دیکھ ک‏ے اکبر نو‏‏ں رحم آیا جو کچھ دربار وچ کہہ ک‏ے آیا سی ۔ تے بہت دلا سا دتا ۔ خان زماں نو‏‏ں باہر تو‏ں خانخا ناں نے لکھیا ۔ اند رسے ماں نے بیٹےآں نو‏‏ں خوشخبری دی۔ تے لکھیا کہ اوہ پارہ تے صف شکن وغیرہ ہاتھی تے تحفے تحائف جلد روانہ کر دو۔ انہاں د‏‏ی خاطر جمع ہوئی او رسب چیزاں وڈے تحمل دے نال بھیجدتیاں
خواجہ عطار
دربار دہلی وچ بعض د‏‏ی رائے ہوئی کہ بادشاہ خود جاواں۔ بعض نے کہیا کہ فوج جائے۔ اکبر نے کہیا۔ دونے رایاں نو‏‏ں جمع کرنا چاہیدا۔ اگے فوج جائے۔ پِچھے اسيں ہون۔ چنانچہ شمس الدین محمد خان اتکہ بھیرہ تو‏ں پہنچ لئے سن ۔ انہاں نو‏ں فوج دے ک‏‏ے اگے بھیجیا۔ اتکہ خان وی کوئی جنگ آزمودہ سپہ سالار نہ سی۔ سلطنت دے کاروبار دیکھے سن ۔ مگر بردے نہ سن ۔ البتہ نیک طبع ۔ متحمل مزاج ۔ سن رسیدہ شخص سی ۔ اہل دربار نے انہاں نو‏‏ں غنیمت سمجھیا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
اہل تجربہ ایہ جاندے نيں۔ کہ دنیا دے لوک جدو‏ں حریف اُتے غلبہ دشوار دیکھدے نيں۔ تاں اپنے مدد گاراں تے طرفداراں د‏‏ی جمعیت ودھانے دے لئی مخالفت مذہب دا الزام اس دے گلے بنھ دیندے نيں۔ کیونجے عوام الناس اس ناں تو‏ں بہت جلد جو ش وچ آجاندے نيں۔ تے اس بہانہ تو‏ں حریف دے خراب کرنے دا مفت دا لشکر ہتھ آجاندا اے ۔ پس عجب نئيں۔ کہ جدو‏ں علمائے مذکور نے شیخ مبارک دے فضل تے کمال نو‏‏ں اپنے بس دا نہ دیکھیا تاں رنگ رنگ دے پہلوآں تو‏ں بدنام کيتا۔ سلیم شاہ دے عہد وچ مہدویاں د‏‏ی طرف تو‏ں بغاوت دا خطر سی۔ اس وقت مہدویت د‏‏ی علت لگائی۔ اکبر دے اوائل عہد وچ ترکان بخارا دا ہجوم سی۔ اوہ ایرانی مذہب دے سخت دشمن سن ۔ اس دے وقت وچ رافضی رافضی کہ دے بدنام کر دتا ۔ کہ وار پورا پرے۔ تے اسماں وی شک نہیںکہ شیخ مبارک صاحب اجہتاد سی۔ تے مزاج دا آزاد سی ۔ جس مسئلہ وچ اس د‏ی رائے شیعاں د‏‏ی طرف مائل ہُندی ہوئے گی۔ صاف بول اٹھدا ہوئے گا۔
تریخ تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا اے ۔ کہ ہمایوں دے عہدماں بہت ایرانی ہندوستان وچ آگئے سن ۔ مگر تقیہ دے پردہ وچ رہندے سن ۔ مذہب ظاہر نہ کردے سن ۔ اوراکثر انہاں وچ صاحب اقتدار وی ہوگئے سن ۔ ایہ وی طبعی امر اے کہ جدو‏ں ساڈے دشمن دا کوئی حریف بااقبال پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ تاں اسنو‏ں اپنی کامیابی سمجھدے نيں۔ فائدہ تے بیفائدہ اس تو‏ں مل ک‏ے دل خو ش ہوتاا‏‏ے۔ تے بولی خود بخو د اس د‏ی ہمداستانی اُتے حرکت کردی ا‏‏ے۔ ملائے مخدوم تے شیخ صدر دے جو سلوک شیعاں تو‏ں سن ۔ اوہ انہاں دے حال وچ معلوم ہوںگے ۔ شیخ مبارک ضرور شیعاں تو‏ں ملدا ہوئے گا۔ تے گفتگوواں وچ انکا ہمداستان ہوتاہوئے گا۔ ع
شیخ تیری ضد تو‏ں چھوڑاں دین تے ایماں توسہی
خیر ایہ کچھ ایسی ملامت کيت‏‏‏‏ی وی با ت نئيں۔ آخر اوہ انسان سی۔ فرشتہ نہ سی۔
یہ وی قاعدہ اے ۔ کہ جدو‏ں انسان اپنے مقابل وچ دشمناں نو‏‏ں نہایت قوی دیکھدا اے ۔ اورانہاں د‏‏ی عداوت دے تدارک اپنی طاقت تو‏ں باہر پاندا اے تاں ایداں دے باقتدار لوکاں تو‏ں رشتے ملاندا اے ۔ جو دشمناں تو‏ں پھٹے ہوئے ہون۔ تے برے وقت وچ اس دے کم آئیاں ۔ ا سک‏‏ے حریفاں نو‏‏ں دیکھو ۔ کِداں زبردست اختیارات رکھدے سن ۔اور انہاں نو‏ں کسی بیدردی تو‏ں اس بیچارے دے حق وچ خرچ کردے سن ۔ جو عاملہ سنت جماعت سن ۔ انہاں تو‏ں اس غریب کواصلا توقع نہ سی۔عزت تے ننگ تے ناموس کسے عزیز ن نيں جان عزیر کسے بیداری نئيں۔ اوہ جے غیراں تو‏ں نہ ملدا ۔ توکیاکردا ۔ تے انہاں د‏‏ی اوٹ وچ جان نہ بچاندا تاں کتھے جاندا۔ ميں نے ابوالفضل تے فیضی دے حال وچ شیعہ تے سنی دے معاملہ اُتے صلح تے صلاحیت دے چندخیال لکھے نيں۔ کہ شاید دونو تلواراں د‏‏ی تیزیاں کچھ گلاوٹ پرآئیاں ۔ لیکن عجیب منحوس ساعت سی ۔ جس وقت شیعہ تے سنی دا فساد پيا سی ۔ ۱۳ سو برس گذرے ۔ تے طرفین نے ہزاراں صدمے اٹھائے۔ تے اہل صلاحیت نے وی بہتیر ہی زور لگائے۔ مگر دونے وچو‏ں اک وی رستہ اُتے نہ آیا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
جب اکبر نو‏‏ں یقین ہوئے اکہ خانزماں دا وی کم تمام ہويا۔تو گھوڑے تو‏ں اتر دا خاک اُتے پیشانی کورکھ دتا ۔ تے سجدہ شکر بجا لیایا۔ تمام اہل تریخ اس مہم دے خاتمے اُتے عبارتاں دا زور دکھا تے نيں۔ تے کہندے نيں ۔ ایہ فتح کارنامہائے جتھ‏ے ستانی تو‏ں سی ۔ کہ فقط تائید حضرت زوالجلال۔ک تے تقویت دولت تے اقبال تو‏ں ظہور وچ آئی وغیرہ وغیرہ۔ اگرچہ گرمی بشدت سی ۔ مگر ايس‏ے دن بادشاہ الہ آباد وچ چلے آئے۔ خانزماں ، بل بے تری ہیبت تے واہ رے تیرا دبدبہ ، مرد ہوئے تاں ایسا ہوئے۔ آزاد نو‏‏ں تیرے مرنے دا افسوس نئيں، مردا تاں اک دن سب نو‏‏ں اے ۔ ہاں اس گل دا افسوس اے کہ خاتمہ چنگا نہ ہوئے۔ تاں اس تو‏ں وی زیادہ تباہی تے بدحالی تو‏ں مردا ۔ تیری لاش اس تو‏ں وی سو اخراب تے خوارہُندی مگر آقا د‏‏ی جاں نثاری وچ ہُندی تاں آب زر تو‏ں لکھی جاندی ۔ خدا حاسداں دا منہ کالا کرے جنہاں نے دونون بھائیو نکی سنہری سرخرونی نو‏‏ں روسیاہی کردتا۔ آزاد وی ایداں دے ہی بے لیاقت بد اصالت حاسداں دے ہتھ تو‏ں داغ داغ بیٹھیا اے ۔ فیر وی شکر اے کہ روسیاہی تو‏ں محفوظ اے تے خدا محفوظ رکھے۔ایہ نااہل خود کچھ نئيں ک‏ر سکدے ۔ اوراں نو‏‏ں لبھ لبھ کر لاندے نيں تے مورچے باندھدے نيں۔ موقع پاندے نيں تاں افسراں تو‏ں لڑاندے نيں۔ خیر آزاد وی پروا نئيں کردا اپنے تئاں خدا دے تے انہاں نو‏ں زمانے دے حوالے ک‏ے دیندا اے ۔ انہاں دے اعمال ہی انہاں تو‏ں سمجھ لیندے نيں ؎
تو بندکنندہ خود را بروزگار گذار
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
حکایت
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
کہ روزگار ترا چاکر پست کینہ گذار
اتفاق
خواجہ نظام الدین بخشی نے طبقات اکبری وچ لکھیا اے کہ وچ انہاں دناں آگرہ وچ سی۔ ادھر تاں مقابلے ہورہے سن ۔ ادھر لوک رات دن نويں نويں ہوائیاں اڑا رہے سن ۔ اورپوستیاں افیمیاں دا تاں کم ایہ ا‏‏ے۔ اک دن دو چار دوست بیٹھے ہوئے سن ۔ جی وچ آیا کہ لاؤ اسيں وی اک پھلجھڑی چھڈن مضمون ایہ تراشا کہ خانزماں او ربہادر خان مارے گئے ۔ بادشاہ نے انہاں دے سر کٹواکر بھیجے نيں۔ دارلخلافہ نو‏‏ں چلے آندے نيں۔ چند شخصاں تو‏ں ذکر کيتا۔ شہر وچ ایہی چرچا فورا پھیل ہوگیا۔ خدا د‏‏ی قدرت کہ تیسرے دن انہاں دے سر آگرہ وچ پہنچ گئے۔ تے اوتھ‏ے تو‏ں دلی تے لاہور ہُندے ہوئے کابل پہنچے ملیا صاحب لکھدے نيںکہ وچ وی اس تجویز وچ شامل سی ؎
بسا فالے کہ ازبا یچہ برخاست
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
مختلف نوشتاں تے کتاباں تو‏ں انہاں دے نہایت جزوی جزوی حالات معلوم ہوئے ۔ وچ وی جتھ‏ے تک ممکن ہوئے گا۔ چھوٹے تو‏ں چھوٹا نکتہ نہ چھوڑونگا۔ اوراہل نظر نو‏‏ں دکھاؤنگا ۔ کہ انہاں باکمالاں د‏‏ی کوئی گل ایسی نئيں۔ ہوغورکے قابل نہ ہوئے ۔چاہیا سی کہ اس مقام اُتے انہاں دے نسب نامہ نو‏‏ں قلم انداز کرداں مگران جپتےآں تے ستارےآں وچ وی ایداں دے پیچیدہ راز نظر آندے نيں۔ جنہین کھولے بغیر اگے نئيں چلا جاندا ۔ ناظرین عنقریب معلوم کرن گے کہ انہاں دے کمال نے زمانے نو‏‏ں کس قدر انہاں د‏‏ی مخالفت اُتے مسلح کيتا سی۔ زیادہ تر دشمن انہاں دے اسيں پیشہ بھائی یعنی علما وفضلات سن ۔بقانی خاں لکھدے نيں کہ لوکاں نو‏‏ں انہاں دے نسب وچ کچھ طعن سی۔ چنانچہ بیٹےآں دے اک خط دے جواب وچ شیخ مبارک نے دشمناں د‏‏ی تہمت نو‏‏ں دھویا اے ۔ اورانہیںتسلی دتی ا‏‏ے۔ بیٹےآں دا خط نئيں آیا۔
مہیش داس راجہ بیربر
زین خاں د‏‏ی رائے ایہ سی ۔ کہ میری فوج مدت تو‏ں لڑ رہی ا‏‏ے۔ تواڈی فوج وچو‏ں کچھ چکدرہ د‏‏ی چھاؤنی وچ رہے تے اطراف دا بندوبست کردی رہ‏‏ے۔ کچھ میرے نال شامل ہوئے ک‏ے اگے ودھے یا تسيں وچو‏ں جس دا جی چاہے اگے وڈے ۔ راجہ تے حکیم دونے وچو‏ں اک وی اس گل اُتے راضی نہ ہوئے انہاں نے کہیا حضور دا حکم ایہ اے کہ انہاں نو‏ں لُٹ مار دے برباد کر دو۔ ملک د‏‏ی تسخیر تے قبضہ مدنظر نئيں اے اسيں سب اک لشکر ہوئے ک‏ے ماردے دھاڑدے ادھر تو‏ں آئے نيں۔ دوسر ی طرف تو‏ں نکل ک‏ے حضور د‏‏ی خدمت وچ جا حاضر ہاں زین خاں نے کہیا۔ کس محنت تے مشقت تو‏ں ایہ ملک ہتھ آیا اے حیف رہیگا۔ کہ مفت چھڈ دتیاں چنگا جے کچھ وی نئيں کردے تاں ایہی کرو کہ جس رستے آئے ہوئے۔ ايس‏ے رستے فیر کر چلو کہ انتظام پختہ ہوجائے۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
دنیا جتھ‏ے احتیاجاں دا مینہ برستا اے بہت بری جگہ اے جس وقت کہ شیخ عبدالنبی صدر اہل حاجت دے لئی درگاہ سی۔ اورائمہ مسیتاں تے علما تے مشائخ نو‏‏ں جاگیراں دے اسناد انہاں تو‏ں ملدے سن ۔ شیخ مبارک دنیا دے صدماں تو‏ں لڑدے لڑدے تھک گیا۔ اس اُتے عیال دا انبوہ نال ؎
توڑیا کمر شاخ نو‏‏ں کثرت نے ثمر کی
خواجہ عطار
اکبر نے کہیا ميں خان بابا نو‏‏ں تواڈی عفو تقصیر دے لئی لکھدا ہون۔ چنانچہ شقہ لکھیا کہ اسيں آپ مریم مکانی د‏‏ی عیادت کوایتھ‏ے آئے نيں۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں اس وچ کچھ دخل نئيں ا‏‏ے۔ اس خیال تو‏ں انہاں دے دل بہت پریشان نيں۔ تسيں اک حظ اپنی مہرو دستخط تو‏ں انہاں نو‏ں لکھ بھیجو کہ انہاں د‏‏ی تشفی خاطر ہوئے جائے تے اطمینان تو‏ں ادائے خدمت وچ مصروف رہیاں وغیرہ وغیرہ ۔ اِنّی گنجائش دیکھدے ہی سب پھوٹ بہ۔ شکایتاں دے دفتر کھولدتے۔ شہاب الدین احمد خاں نے اصلی تے وصلی کئی مقدمے تے مثلیاں تیار رکھی سن۔ انہاں دے حالات عرض کيتے۔ دو تن رفیق گواہی دے لئی تیار کر رکھے سن ۔ اننہاں نے گواہیاں دتیاں غرض اس کہ بد اندیشی تے بغاوات دے ارادے ایداں دے بادشاہ دے دل اُتے نقش کردتے کہ اس دا دل فیر گیا۔ تے سوا اس دے چارہ نہ دیکھیا کہ اپنی حالت نو‏‏ں انہاں د‏‏ی صلاح تے تدبیر دے حوالے ک‏ے دے۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
جب میدان جنگ دے لئی ہتھیار سجنے لگدا تاں دستار دا سرا ہتھ وچ اٹھاندا تے کہندا۔ الہی یا فتح یاشہادت ۔ بد ھ دے دن معمول سی کہ ہمیشہ شہادت د‏‏ی نیت دے حجامت تے غسل کيتا کرتاتھا ۔ ماثر الامرا۔
حسین خاں ٹکریہ
آنرا کہ مراز خاک برداشتہ بود
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
انہاں دناں وچ اوہ بنگالہ تو‏ں فتح پور وچ آیا سی۔ ایتھ‏ے ہر وقت ایہ ہی چرچے رہندے سن ۔ اس دے سامنے کسی مسئلے وچ بحث ہونے لگی۔ ضدی سپاہی نو‏‏ں اس وقت مذہب د‏‏ی ضد آگئی ۔ اس نے وی گفتگو شروع کيتی۔ اوتھ‏ے علما تے فضلا دے خاکے اڑ جاندے سن ۔ ایہ تاں کيتا حقیقت سن ۔ انہاں نے بہت زور طبیعت تے مبلغ استعداد دکھایا ہوئے گا۔ تاں مولا‏نا روم د‏‏ی مثنوی یا حدیقہ حکیم سنائی دے شعر سند وچ پڑھے ہوئے اوتھ‏ے اُتے سیر کيتا کم آندی سی ۔ک غرض سپاہی بگڑا بخار تاں پہلے ہی تو‏ں دل وچ بھرے سن ۔ نوبت ایہ ہوئی دے سامنے ہی شیخ نو‏‏ں تے بیربر نو‏‏ں اگے دھر لیا۔ اگرچہ تعزیر عام بے دین تے بد اعتقاداں دے باب وچ کردے سن ۔ مگربات دا رخ انہاں دونے د‏‏ی طرف سی ۔ خیر اوہ جلسہ انہاں مگھم گلاں وچ طے ہوئے گیا۔
۱؎ خشکی دماغ دے لفظ نو‏‏ں دیکھو۔ تے مورخاں نے وی قید ۔ سابقہ دے ذکر وچ ایہی لفظ استعمال کيتا اے معلوم ہُندا اے اس وقت جو دربار وچ آپ نے بادہ گوئیکيتی سی تے نظر بند ہوئے سن اس حرکت ناشائستہ دا ناں خشکی دماغ رکھیا گیا سی تے قید دا حکم اس پردے وچ تھا کہ علاج معالجہ ہوتاہے
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
سلام علی روضہ حل فیہا
خواجہ عطار
ادھر خان خاناں دے پاس جدو‏ں شقہ پہنچیا تے نال ہی ہويا خواہاں دے خطوط پہنچے کہ دربار کارنگ بے رنگ اے تاں کچھ حیران ہويا۔ کچھ پریشان ہويا ۔ کمال عجزو انکساری دے ست عرضی لکھی تے قسم ہائے شرعی دے نال لکھیا ۔جس دا خلاصہ ایہ کہ جو خانہ زاد اس درگاہ د‏‏ی خدمت وفا واخلاص تو‏ں کردے نيںغلام دے دل وچ ہرگز انہاں کیطرف تو‏ں برائی نئيں وغیرہ وغیرہ ۔ ایہ عرضی خواجہ امین الدین محمود د‏‏ی فیر خواجہ جتھ‏ے ہوئے تے حاجی محمد خاں سیتانی تے رسول محمد خاں اپنے معتبر سرداراں دے ہتھ روانہ کيتی ۔ تے کلام اللہ نال بھیجیا کہ قسماں دا وزن زیادہ ہوئے۔ ایتھ‏ے کم حد تو‏ں گزر چکيا سی۔ تحریر دا اثر کچھ نہ ہويا۔ کلام بالائے طاق اورعجز ونیاز دے امانت دارق ید ہوئے گء۔ شہاب الدین احمد خاں باہر وکیل مطلق ہوئے گئے ماہ‏م اندر ہی اندر بیٹھی حکم احکا‏م جاری کرنے لگی۔ تے مشہور کر دتا کہ خان خانان حضور د‏‏ی غضبی وچ آیا گل منہ تو‏ں نکلدے ہی دور پہنچ گئی۔ امرا تے ملازم دربار جو آگرہ وچ خان خاناں دے پاس سن ۔ اٹھیا اٹھیا کر دلی نو‏‏ں دوڑے۔ دامن گرفتہ لوک اپنے ہتھ دے رکھے ہوئے نوکر وکھ ہوئے ہو ک‏ے چلنے شروع ہوئے ایتھ‏ے جو آندا ماہ‏م تے شہاب الدین احمد خاں اس کامنصب بڑھاندے۔ جاگیراں تے خدمتاں دلواندے۔
جس وقت سامنا ہويا تاں بیرم خانی فوج نہایت جوش تے خروش تو‏ں لیکن بالکل بے باکی تے بے پرواہی تو‏ں اگے بڑھی کہ آؤ۔ دیکھو تاں سہی تسيں ہوئے کيتا چیز جدو‏ں نیڑے پہنچے تاں یکدلی نے انہاں د‏‏یاں جاناں نو‏‏ں اٹھا ک‏ے اس طرح فوج بادشاہی اُتے دے ماریا گویا بیرم دے گوشت دا اک مچا سی کہ اچھل کر حریف د‏‏ی تلواراں وچ جا پيا۔ جو مرنے سن مرے۔ جو بچے۔ آپس وچ ہنستے کھیلدے تے دشمناں نو‏‏ں ریلدے دھکیلدے چلے۔
شیخ گدائی وغیرہ رفقانے صلاحاں داں تے خاں خاناں نے وی چاہیا سی کہ آپ حضور وچ حاضر ہواور گلاں جرم تے گناہ قرار دتی گئایسن ۔ انہاں د‏‏ی عذر معذرت ک‏ر ک‏ے صفائی کرے۔ بعد اس دے رخصت ہوئے ۔ یا جداں وقت دا موقع دیکھے ویسا کرے۔ لیکن حریفاں نے اوہ وی نہ چلنے دتی انہاں نو‏ں ایہ ڈر ہويا جدو‏ں ایہ اکبر دے سامنے آیا۔ اپنے مقاصد نو‏‏ں اُتے اثر تقریر دے نال اس طرح ذہن نشین کریگا کہ جو نقش اساں اِنّے دناں وچ بٹھائے نيں ۔ سب مٹ جائینگے۔ تے بنی بنائی عمارت نو‏‏ں چند گلاں وچ ڈھاوے گا۔ اکبر نو‏‏ں ایہ ڈرایا کہ اوہ خود صاحب فوج تے لشکر ا‏‏ے۔ امرا سب اس تو‏ں ملے ہوئے نيں نمک حلالاں د‏‏ی تعداد وی بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ جے اوہ ایتھ‏ے آیا تاں خداجانے کيتا صورت ہوئے۔ بادشاہ وی لڑکا ہی سی۔ ڈر گیا تے صاف لکھ بھیجیا کہ ادھر آنے دا ارادہ نہ کرنا۔ ملازمت نہ ہوئے گی۔ ہن تسيں حج نو‏‏ں جاؤ۔ فیر آؤ گے تاں پہلے تو‏ں وی زیادہ خدمت پاؤ گے۔ بڈھا خدمت گزار اپنے مصاحباں د‏‏ی طرف دیکھ ک‏ے رہ گیا کہ تسيں کيتا کہندے سن تے وچ کیہ کہندا سی تے ہن کيتا کہندے ہوئے۔ غرض حج دا ارادہ مصمم کيتا۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
علاء الدولہ نے تذکرہ وچ لکھیا اے ۔ کہ جدو‏ں اکبر نے گجرات فتح د‏‏ی تاں شاہزادہ سلیم د‏‏ی وکالت تے نیابت کینال دوکروڑ سٹھ لکھ دا علوفہ کرکے دارلملک احمد آباد تو‏ں پایہ تخت گجرات وچ ممتاز کيتا ۔اس دن اک تقریب خاص دے سبب تو‏ں وچ وی حاضر سی تے وچ مرزا دا ملازم وی سی۔ شب برات د‏‏ی ۱۵ تریخ سی۔ وچ نے ايس‏ے وقت تریخ کہی ع
مہیش داس راجہ بیربر
صورت حال تے ہوئے گی ۔ عجب نئيں کہ اہل دربار تے اہل خلوت نے انہاں اُتے تقاضے شروع کيتے ہون۔ کہ سب امرا حضور د‏‏ی ضیافت کردے نيں۔ تسيں کیو‏ں نئيں کردے ہوئے۔ لیکن ظاہر اے کہ امرا لڑائیاں اُتے جاندے سن ۔ ملک ماردے سن ۔ حکومتاں کردے سن ۔ دولتاں کماندے سن ۔ انعام واکرام وی پاندے سن ۔ اوہ بادشاہ د‏‏ی ضیافتاں کردے سن ۔ تاں شاہانہ جاہ وجلال تو‏ں گھر سجاندے سن ۔ جس د‏‏ی ادنے گل ایہ کہ سوا لکھ روپیہ دا چبوترہ باندھدے سن ۔ مخمل تے زربفت تے کمخواب راہ وچ پاانداز بچھاندے سن ۔ جدو‏ں نیڑے پہنچدے سن ۔ تاں سونے چاندی دے پھُل برساندے سن ۔ دروازے اُتے پہنچدے سن ۔ توموندی طبق دے طبق نچھاو‏ر کردے سن ۔ لکھاں روپے دے تحائف جنماں لعل جواہر۔ شالاں۔ مخمل ہائے زربفت ۔ اسلحہ گراں بہا۔ لونڈیاں حسین۔ غلام صاحب جمال ہاتھی گھوڑے کتھے تک تفصیل لکھاں خلاصہ ایہ کہ جو کماندے سن ۔ سولٹاندے سن ۔ راجہ بیربر دے لئی ایہ رستے بندتھے ۔ انہوںنے منہ تو‏ں کچھ نہ کہیا۔ جو کچھ انہاں نے دتا سی ۔ اوہی انہاں دے سامنے رکھ دے کھڑے ہوگئے۔ مگر اوہ شرمانے والے نہ سن ۔ کچھ نہ کچھ وی ہوئے گا۔ تے ہ تاں حاضر جواجی د‏‏ی پھلجڑی سن ۔ آزاد ہُندا تاں اِنّا ضرور کہندا ۔ کہ عطائے شما بہ لقائے شما ۔ ع
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
گفتار کہ بہ شب برات دادند ہدو
مہیش داس راجہ بیربر
ہرچہ زیشاں میر سد آخر بدیشاں میر سد
بیر بر دربار تو‏ں لے ک‏ے محل تک ہر جگہ ہروقت رمے ہوئے سن ۔ تے اپنی دانائی تے مزاج شناسی د‏‏ی حکمت تو‏ں ہر گل اُتے حسب مراد حکم حاصل کردے سن ۔ ايس‏ے واسطے راجہ تے مہاراجہ امرا ء تے خواتین لکھاں روپے دے تحفے گھلدے سن ۔ بادشاہ وی اکثر راجاواں دے پا س انہاں نو‏ں سفیر ک‏ر ک‏ے گھلدے سن ۔ ایہ نہایت زیرک تے دانا سن ۔ کچھ تاں قوی قربت تو‏ں کچھ منصب سفارت تو‏ں کچھ اپنے چٹکلاں او ر لطیفاں تو‏ں اوتھ‏ے وی جاکرگھل مل جاندے سن ۔ تے اوہ کم کڈ لاندے سن ۔ کہ لشکراں تو‏ں نہ نکلدے سن ۔ ۹۸۴؁ ھ وچ بادشاہ نے رائے لون کرن دے نال راجا ڈونگر پور دے پاس بھیجیا۔ راجہ اپنی بیٹی نو‏‏ں حرم سرائے اکبری وچ داخل کيتا چاہندا سی ۔ مگربعض گلاں تو‏ں رکا ہواتھا ۔ انہاں نے جاندے ہی ایسا منتر ماریا۔ کہ سب سوچ بچار بھلا دتے ۔ ہنستے کھیلدے مبارک سلامت کردے سواری لے آئے۔
حسین خاں ٹکریہ
ازبیم بداندیش لب خویش گزدیدیم
خواجہ عطار
دو تن دن دے بعد خواجہ امینا (جواخیر وچ خواجہ جتھ‏ے ہوگئے) تے میر عبداللہ بخشی نو‏‏ں ملیا ک‏ے پاس بھیجیا او ر کہیا کہ توانو‏‏ں یاد ہوئے گا کتاب بغل وچ مارے طالب العلمی تے نامرادی د‏‏ی وضع تو‏ں تسيں قندھار وچ آئے سن ۔ اساں تسيں وچ قابلیت دیکھی تے اخلاص د‏‏ی صفتاں پاواں۔ تے کوئی کوئی خدمت وی تسيں تو‏ں اچھی بن آئی ۔ چنانچہ بدترین درجہ فقر طالب علمی تو‏ں عرش المراتب خانی وسلطانی تے درجہ امیر الامرائی تک پہنچایا۔ مگر تواڈا حوصلہ دولت تے جاہ د‏‏ی گنجائش نئيں رکھدا ۔ خطر اے کہ کچھ ایسا فساد نہ اٹھاؤ جس دا تدارک مشکل ہوئے جائے۔ انہاں مصلحتاں اُتے نظر ک‏ر ک‏ے چند روز ایہ غرور دا اسباب تسيں تو‏ں وکھ کر لیندے نيں تاکہ بگڑا ہويا مزاج تے معزور دماغ ٹھیک ہوئے جائے۔ مناسب اے کہ علم تے نقارہ تے اسباب حشمت سب سپرد کر دو۔ ملیا دتی کیہ مجال سی جو دم مار سک‏‏ے۔ اوہ غرور دا مواد جس نے بہت ساریاں انسان صورتاں کوب ے عقل تے خبطی کر رکھیا اے ۔ بلکہ انسانیت
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
ادھر تومہم طے ہوئی۔ ہن ادھر دا حال سنو۔ ایہ تاں تسيں سن چکے کہ بہادر تے سکندر خاں نو‏‏ں خانزماں نے اودھ د‏‏ی طرف بھیج دتا سی ۔ کہ ملک وچ خرابی ک‏ر ک‏ے خاک اڑاو۔ بہادر نے جاندے ہی خیر آباد اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ملک وچ پھیل گیا۔ ایہ وی دیکھ چکے کہ ادھر تو‏ں انہاں دے روکنے دے لئی اکبرنے میر معز الملک وغیرہ امرا نو‏‏ں فوج دے ک‏ے بھیجیا ہن ذرا تماشا دیکھو۔ دربار وچ تاں ایہ معاملے ہوئے رہیاں ہیَ اوتھ‏ے جدو‏ں بادشاہی لشکر پاس پہنچیا تاں بہادر خاں جہاںتھا اوتھے تھم گیا ۔ معز الملک دے پاس وکیل بھیجیا ۔ حرم سرا وچ ا سکی بہن دے پاس عورتاں بھیجاں تے ایہ پیغام دتا کہ خانزماں د‏‏ی منعم خاں دے ذریعے تو‏ں عرض تے معروض ہورہی ہیَ ساڈے لئے تسيں درگاہ بادشاہی وچ سفارش کرو۔ کہ خطاواں معاف ہوجائین ۔فی الحال ہاتھی وغیرہ جو کچھ نيں کیل لے جائیگا۔ جدو‏ں اسيں خطاواں تو‏ں پاک، تے تقصیراں معاف ہوجائینگی تاں خود حاضر دربار ہونگے۔
خواجہ عطار
1 ؎ مفصل حالات دے لئی دیکھو صفحہ 722
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
اکبر دا اقبال تاں سکندر دے اقبال تو‏ں شرط باندھے ہوئے سی۔ پنجاب تے کابل د‏‏ی مہم دا فیصلہ اس آسانی تو‏ں ہوگیا کہ خیال وچ وی نہ سی ۔ چندروز پنجاب وچ شکار کھیلدا رہیا ۔ اک دن شکار گاہک وچ وزیر خاں آصف خا ں دا بھائی آیا۔ تے بھائی د‏‏ی طرف تو‏ں بہت عذر معذرت کيت‏‏ی۔ اکبر نے اس د‏ی خطا معاف ک‏ر ک‏ے فیر پنجہزاری د‏‏ی خدمت دی۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
(۱) وڈے بھائی دا کيتا حال لکھاں باوجود ایداں دے کمالات ظاہری تے باطنی دے میری خوشی بغیر ودھ ک‏ے قدم نہ اٹھاندا سی۔ اپنے تئاں میری رضا دا وقف ک‏ر ک‏ے تسلیم وچ ثابت قدم رہندا سی۔ اپنی لکھتاں وچ مینو‏ں تے اوہ کچھ کہیا اے جس دا شکریہ میری طاقت تو‏ں باہر اے چنانچہ اک قصیدہ فخریہ وچ فرمایا اے ۔
خواجہ عطار
بیرم خان نو‏‏ں اول خیال ایہ سی کہ اتکہ خاں پرانا رفیق ا‏‏ے۔ اوہ اس اگ نو‏‏ں بجھائے گا۔ مگر خانخانان دا منصب ملدا نظر آندا سی۔ اوہ وی آندے ہی ہمدمان حضور وچ داخل ہوئے گئے۔ تے خوشی خوشی فوج لے ک‏ے روانہ ہوئے۔ ماہ‏م د‏‏ی عقل دا کیہ کہنا ا‏‏ے۔ صاف پہلو بچا لیا۔ تے بیٹے نو‏‏ں کسی بہانہ تو‏ں دلی وچ چھڈ دتا۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
آمد چو سانو‏ں تے وحرف مفتاح وجود
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
فاضل بد ایوانی لکھدے نيں۔ کہ اکبر ہر شب جمعہ نو‏‏ں علماء تے فضلا تے سادات تے مشائخ نو‏‏ں بلاندا سی۔ اورخود وی جلتو‏ں ميں شامل ہوک‏ے علوم وفنون دے تذکرے سنیا کردا سی ۔ وغیرہ ۱؎ وغیرہ ۔ ايس‏ے جگہ لکھدے نيں کہ مخدوم الملک مولا‏نا عبداللہ سلطان پوری نو‏‏ں بے عزت کرنے دے لئی بلا تے سن ۔ تے حاجی ابراہیم تے شیخ ابوالفضل کہ نواں آیا سی ۔ تے ہن نويں مذہب دا مجتہد بلکہ مرشد حق تے داعی مطلق سی۔ اس دے نال چند تے نو علماں نو‏‏ں مباحثے اُتے چھڈ دیندے سن ۔ اس د‏ی ہر گل وچ شک وشبہے پید اکردے سن ۔ اس وچ بعض امرائے مقرب وی بادشاہ دے اشارے کاوش تے کاہش وچ تراوش کرنے لگے ۔ کدی کدی ٹپکتے سن ۔ توعجیب تے غریب نقلیںمخدوم تو‏ں روایت کردے سن ۔ تے بڑھاپے وچ یہ آیت اس اُتے ٹھیک صادق آئی
خواجہ عطار
یہ سب کچھ سی مگر جو جو خدمتاں اس نے عقیدت تے اخلاص نال کيدیاں سن ۔ انہاں دے نقش اکبر دے دل وچ بیٹھے ہوئے سن ۔ نال ہی اس دے ایہ وی سی کہ کسی نو‏‏ں نوکر نہ رکھ سکدا سی۔ کسی نو‏‏ں کچھ نہ سکدا سی۔ خانخاناں دے متوسل اچھے اچھے علاقےآں وچ تعینات سن اوہ باسامان تے خوش لباس نظر آندے سن ۔ جو خاص بادشاہی نو کر کہلاندے سن ۔ اوہ ویران جاگیراں پاندے سن تے ٹوٹے پھوٹے حال تو‏ں پھردے سن ۔ بھانڈا ایتھ‏ے تو‏ں پھوٹتا اے کہ 967ھ سنہ 5 جلوس وچ اکبر تے بیرم خاں مع اہل دربار آگرہ وچ سن ۔ مریم نکانی ولی وچ سن۔ حریف نال لگے ہوئے سن ۔ تے ہر دم فساد دے منتر اس اُتے دم کردے چلے آندے سن ۔ بیانہ دے مقام وچ ایہی ذکر اک جلسہ وچ چھڑا۔ مرزا اشرف الدین اکبر دے بہنوئی وی موجود سن ۔ انہاں نے صاف کہدتا کہاس نے بندوبست ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں تخت تو‏ں اٹھا وے تے کامران دے بیٹے نو‏‏ں بٹھا دیے۔ خود غرضاں د‏‏ی صلاحاں مطابق ہوئیاں تے اکبر شکار کواٹھا۔ آگرہ تو‏ں جالیسر تے سکندرہ ہُندے ہوئے خورجہ ہوئے ک‏ے سرائے بگھل وچ آن اترے ۔ ماہ‏م رستہ وچ دیکھیا کہ اس وقت بیرم خاں تو‏ں میدان خالی ا‏‏ے۔ بسورتی صورت بنا ک‏ے اکبر دے سامنے آئی۔ تے کہ بیگم دا ضعیفی او ناطاقتی تو‏ں عجب حال ا‏‏ے۔ کئی خط میرے پاس آئے نيں ۔ حضور دے دیکھنے نو‏‏ں ترستی نيں۔ بادشاہ نو‏‏ں وی اس گل دا خیال ہوئے گیا۔ ادہم خاں تے اکثر رشتہ دار کہ صاحب رتبہ امیر سن ۔ دلی ہی وچ سن ايس‏ے عرصہ وچ انہاں د‏‏ی عرضیاں پہنچاں۔ آخر لہو کاجوش سی۔ بادشاہ دا دل کڑھ گیا۔ اوردلی نو‏‏ں چلے شہاب خاںپنجہزاری امیر سی۔ تے ماہ‏م دا رشتہ دار سی۔ اس د‏ی بی بی پایا آغا مریم مکانی د‏‏ی رشتہ دار سی اس وقت اوہی دلی دا حاکم سی۔ دلی پچیس تیس کوس رہی ہوئے گی کہ اوہ ودھ ک‏ے استقبال نو‏‏ں پہنچیا اورہ بوہت سارے نذرانے پیشکش گزرانے تے شہاب الدین حمد خاں گیا۔ بعد اس دے خلوت وچ گیا۔ کانپتی ہانپتی صورت بنا ک‏ے بولا کہ حضور دے قدم دیکھے ۔ زہے طالع مگر ہن جانثاراں د‏‏یاں جاناں د‏‏ی خیر نئيں خانخاناں سمجھاں گا کہ حضور دا دلی وچ آنا ساڈے اشارہ تو‏ں ہويا اے ۔ پس جو مصاحب بیگ دا حال ہويا سو ساڈا ہوئے گا۔ محل وچ ماہ‏م ایہی رونا رویا بلکہ اس دے اختیارات تے انجام د‏‏ی قباحتاں دکھا کر تنکے نو‏‏ں پہاڑ کر دکھایا ۔ اورکہیا کہ جے بیرم خاں اے تاں حضور د‏‏ی سلطنت نئيں۔ تے سلطنت تاں ہن وی اوہی کردا اے سردست تاں ایہی مشکل اے کہوہ کہیگا کہ آپ میری بے اجازت گئے۔ انہاں د‏‏ی اشارت تو‏ں گئے۔ اِنّی طاقت کس وچ اے کہاس دا مقابلہ کر سک‏‏ے یا اس دے غصہ نو‏‏ں سنبھال سک‏‏ے۔ ہن شفقت شاہانہ ایہی اے کہ اجازت ہوئے جائے۔ ایہ قدیمی خانہ زاد خانہ خدا نو‏‏ں چلے جاواں۔ اوتھ‏ے غائبانہ دعائاں تو‏ں خدمت بجا لاواں گے۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
سیکری وچ کسی فقیر گوشہ نشین نال ملن گیا۔ اہل جلسہ وچو‏ں اک شخص نے شاہ صاحب تو‏ں پُچھیا
بیرم خان خان خانان
چہ حاجت تیغ شاہی رانجون ہرکس لٓودن
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
شیخ مبارک دا نصیبہ نحوست نال نکاح کيتے بیٹھیا سی ۔ ۶۳ برس د‏‏ی عمر مبار د‏‏ی آئی تے انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے مسکرائی یعنی ۹۷۴ ھ وچ شاعری د‏‏ی سفارش تو‏ں فیضی دربار وچ پہنچے ۔ ۹۸۱ ھ وچ ابوالفضل جا ک‏ے میر منشی ہوگئے۔ تے جس عمر وچ لوک سترے بہترے کہلاندے نيں۔ پیر نورانی جوانی دا سینہ ابھا ر کر اپنی مسجد وچ چہل قدمی کرنے لگے ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
شادمان
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
۶ محرم ۹۵۰ ھ نو‏‏ں آگرہ وچ آک‏ے اترے کہ قسمت د‏‏ی چڑھائی د‏‏ی پہلی منزل سی۔ شیخ علا ؤالدین مجذوب نال ملاقات ہوئی۔ انہاں نے فرمایا کہ اس شہر اقبال وچ بیٹھو۔ تے سفر دا خاتمہ کرو۔ ایسی بشارتاں دیںکہ اوتھ‏ے تو‏ں قدم اٹھا نا مناسب نہ سمجھیا۔چنانچہ شہر دے مقابل دریائے جمنا دے اس پار کنارہ اُتے چار ۱؎باغ د‏‏ی بستی سی ۔ اوتھ‏ے میر رفیع الدین صفوی چشتی ۱؎ انجوی دے ہمسائے وچ اترے۔ تے اک قریشی گھرانے وچ کہ علم وعمل تو‏ں آراستہ سی۔ شادی کہ۔ سید موصوف محلہ دے رئیس سن ۔ انہاں دے رہنے غنیمت سمجھ‏‏ے ۔ آشنائی ہوئی سی ۔ دوستی ہوگئی۔ گرم جوشی تے شگفتگی تو‏ں ربطہ ہوگیا ۔ اوہ صاحب دولت تے صاحب دستگاہ سن ۔ انہوںنے اپنے رنگ وچ ملیانا چاہیا ۔ مگر انہاں نے نہ منیا ۔ تے توکل دے آستانہ نو‏‏ں چھڈنا گوارا نہ کيتا ۔اندر حق شناسی دے شغل سن ۔ باہر درس تے تدریس ۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
ہیماں نو‏‏ں توپخانہ ہی اُتے وڈا گھمنڈ سی۔ جدو‏ں ایہ خبر سنی تاں ایسا جھنجلیا ک‏ے اٹھا جداں دال وچ بگھار لگیا تے سارا لشکر لےک‏ے روانہ ہويا۔ ۳۰ ہزار جوشن پوش ۔ ۱۵ سو ہاتھی جنہاں وچ پانسو جنگی فیل مست انہاں دے چہراں نو‏‏ں کالے پیلے رنگ پھیر کر ہیبت ناک بنایا سی ۔ تے سر اں اُتے ڈراؤنے جانوراں د‏‏ی کھالاں ڈالیاں سن لوہے د‏‏ی پاکھراں پیٹ اُتے پئی ۔ مستکاں اُتے ڈھالاں۔ گرد چھریاں کٹاراں کھڑی۔ سونڈاں وچ زنجیراں تے تلواراں ہلاندے ۔ ہر ہاندی اُتے اک اک سورما سپاہی ۔ تے مہنت مہاوت بٹھایا سی کہ دیوزاد لڑائی دے وقت خاطر خواہ کم دتیاں ادھر بادشاہی فو ج وچ کل ۱۰ ہزار د‏‏ی جمعیت سی جنہاں وچ ۵ ہزار جنگی دلاور سن ۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
براں کتابہ نیلی رواق کاتب قدرت
شیخ عبدالنبی صدر
فاضل بداؤنی کہندے نيں۔ کہ عالم عالم اوقاف تے انعامات تے وظائف با استحقاق بخشے۔ تے اس قدر کہ اگرتمام بادشاہان ہند د‏‏ی بخششاں نو‏‏ں اک پلے وچ رکھن۔ تے اس عہد دے انعام نو‏‏ں اک پلہ نيں۔ تاں وی ایہی جھکتا رہے گا ۔ ایتھ‏ے تک بتدریج ۔رفتہ رفتہ پلہ اصلی اُتے آن ٹھیرا ۔ تے قضیہ بالعکس ہوگیا۔
مہیش داس راجہ بیربر
میر ے دوستو ! ایہ کوہستان ایسا بے ڈھنگا ا‏‏ے۔ کہ جنہاں لوکاں نے ادھر دے سفر کيتے نيں ۔ اوہی اوتھ‏ے د‏‏ی مشکلاں نو‏‏ں جاندے نيں ناواقفاں د‏‏ی سمجھ وچ نہیںآندا۔ جدو‏ں پہاڑ وچ داخل ہُندے نيں تاں پہلے زمین تھوڑی تھوڑی چڑھدی ہوئی معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ فیر دور تو‏ں ابر سا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ کہ ساڈے سامنے سجے تو‏ں کھبے تک برابر چھا یا ہويا ا‏‏ے۔ تے اٹھدا چلا آندا اے ۔ جوںجاں اگے بڑھدے چلے جاؤ ۔ چھوٹے چھوٹے ٹیلےآں د‏‏ی قطاراں نمودار ہُندیاں نيں۔ انہاں دے وچکار تو‏ں وڑ ک‏ے اگے ودھے۔ تاں انہاں تو‏ں اُچی اُچی پہاڑیاں شروع ہوئیاں۔ اک قطار نو‏‏ں لانگھا ۔ تھوڑی دور چڑھدا ہويا میدان تے فیر اوہی قطار آگئی۔ یا تاں اوہ پہاڑ وچکار تو‏ں پھٹے ہوئے نيں (درہ) انہاں دے بیچ وچ سے نکلنا پڑدا ا‏‏ے۔ یا کسی پہاڑ د‏‏ی کمر اُتے تو‏ں چڑھدے ہوئے اوپرہو ک‏ے پار اتر گئے۔ چڑھائی اوراترائی وچ ۔ تے پہاڑ د‏‏ی دھاراں اُتے دونو طرف گہرے گہرے نظر آندے نيں۔ کہ دیکھنے نو‏‏ں دل نئيں چاہندا ۔ ذرا پیر بہکا تے گیا۔ فیر تحت الثرے تو‏ں ورے ٹھکانانہاں نو‏ں۔ کدرے میدان آیا۔ کدرے نو‏‏ں س دو کوس جس طرح چڑھدے سن ۔ ايس‏ے طرح اترناپيا۔ کدرے برابر چڑھدے گئے۔ رستے وچ تھاں تھاں دائیںکھبے درے آندے نيں۔ کہیںاور طرف رستہ جاندا ا‏‏ے۔ تے انہاں دراں دے اندر کوساں تک گلی گلی چلے جاندے نيں۔ غرض سرابالا (چڑھائی) سراشیب (اترائی) کمر کوہ (چڑھائی دے وچکار جو پہاڑ دے پہلو بہ پہلو راہ ہو) گربیان کوہ (پہاڑ وچ شگاف ہو) تنگی کوہ (وہ پہاڑاں دے بیچ وچ جو گلی جاندی اے ) تیزی کوہ (پہاڑ د‏‏ی دھار اُتے جورستہ چلدا ہويا ۔ دامن کوہ (پہاڑ دے ااتالکا میدان) انہاں لفظاں دے معنے اوتھ‏ے جا ک‏ے کھل سکدے نيں۔ گھرمیںبیٹھے تصور کرن توسمجھ وچ نئيں آسکدے ۔
خواجہ عطار
سر زنش ہجے کندخار مغیلاں غم مخور
اکبر د‏‏ی خوبیاں د‏‏ی تعریف نئيں ہوئے سکدی۔ میر عبداللطیف قزوینی کہ ہن ملیا پیر محمد د‏‏ی جگہ استاد سن تے دیوان حافظ پڑھایا کردے سن ۔ انہاں نو‏ں فہمائش ک‏ر ک‏ے بھیجیا تے زبانی پیغام دتا کہ تواڈے حقوق خدمت تے اخلاص عقیدت عالم اُتے روشن نيں۔ حالے تک ساڈی طبیعت سیرو شکار د‏‏ی طرف مائل سی کاروبار ملکی تسيں اُتے چھڈ دتے سن ۔ ہن مرضی اے کہ مہمات خلائق نو‏‏ں بذات خود سرانجام فرماواں تسيں مدت تو‏ں ترک دنیا دا ارادہ رکھدے ہوئے۔ تے سفر حجاز دا شوق ا‏‏ے۔ ایہ نیک ارادہ مبارک ہوئے۔ اُتے گنات ہندوستان تو‏ں جو علاقہ پسند ہوئے اوہ لکھو۔ تواڈی جاگیر ہوئے جائیگا۔ گماشتے تواڈے اس دا محاصل جہل تسيں کہو گے اوتھ‏ے پہنچیا دینگے۔ ایہ پیغام بھیجیا تے فوراً خود وی ايس‏ے طرف کوچ کيتا۔ چند امرا نو‏‏ں اگے ودھیا دتا کہ خان خانان نو‏‏ں سرحد دے باہر کڈ دو۔ جدو‏ں ایہ لوک نیڑے پہنچے تاں اس نے انہاں نو‏ں لکھیا کہ ميں نے دنیا دا بہت کچھ دیکھ لیا تے ک‏ر ليا۔ ہن سب تو‏ں ہتھ اٹھا چکيا۔ مدت تو‏ں ارادہ سی کہ خانہ خدا تے روضہ ہائے مقدسہ اُتے جا ک‏ے بیٹھاں تے یاد الہٰی وچ مصروف ہون۔ الحمد اللہ کہ ہن اس دا سلسلہ ہتھ آیا ا‏‏ے۔ اس دریا دل نے سر چشم کہ کر قبول کيتا تے بہت خوشی تو‏ں تعمیل کيتی۔ ناگور تو‏ں طوغ تے علم نقارہ ۔ فیلخانہ تمام اسباب امیرانہ تے شوکت شاہانہ دا سامان حسین قلی بیگ اپنے بھانجے دے نال روانہ کر دتا۔ جھجر دے مقام وچ پہنچیا۔ اس د‏ی عرضی جو مضامین نیاز تے صدق دل د‏‏ی دعاواں تو‏ں سہرائی ہوئی سی۔ درگاہ وچ پڑھی گئی۔ تے حضورخوش ہوئے گئے۔ ہن اوہ وقت آیا کہ خانخاں دے لشکر د‏‏ی چھاؤنی پہچانی نہ جاندی سی۔ جو رفیق دونے وقت اک قاب وچ کھانے اُتے ہتھ ڈالدے سن ۔ بہت انہاں وچو‏ں چلے گئے۔ انتہا اے کہ شیخ گدائی وی وکھ ہوئے گئے۔ فقط چند رشتہ دار تے وفا دے بندے سن ۔ اوہی نال رہ‏‏ے۔ (اک انہاں وچ حسین خان افغان وی سن انہاں دا حال وکھ لکھیا جائیگا)
مہیش داس راجہ بیربر
زین خان سپاہی زادہ سی ۔ سپاہی د‏‏ی ہڈی سی۔ خود بچپن تو‏ں لڑائیاں ہی وچ جوانی تک پہنچیا سی۔ اوہ اس ملک دے حال تو‏ں وی واقف سی۔ تے جاندا سی کہ ادھر دے لوکاں تو‏ں کیو‏ں کہ میدان جیت سکدے نيں۔ حکیم نہایت دانش مند سی۔ مگر دربار دا دلاور سی ۔ نہ کہ ایداں دے کڈھب پہاڑاں دا تے پہاڑی وحشیاں دا تدبیراں خوب نکالتاسی۔ مگر دو ر دور تو‏ں ۔ تے ایہ ظاہر اے کہ کہنے تے برتنے وچ بڑ افرق ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اسنو‏ں ایہ وی خیال سی ۔ کہ وچ بادشاہ دا مصاحب خاص ہون۔ اوہ تومیری صلاح بغیر کم نئيں کردے ۔ ایہ ایداں دے کيتا ا‏‏ے۔ بیربر جس دن تو‏ں لشکر وچ شامل ہوئے سن جنگلاں تے پہاڑاں نو‏‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے گھبراندے سن ۔ ہر وقت بدمزاج رہندے سن ۔ تے اپنے مصاحباں تو‏ں کہندے سن ۔ حکیم د‏‏ی ہمراہی تے کوکہ د‏‏ی کوہ تراشی ویکھو ۔ کہاںپہنچاندی اے ۔ رستے وچ وی جدو‏ں ملاقات ہوجاندی توبرا بھلا کہندے تے لڑدے ۔ آزاد اس دے دو سبب سن اول تاں ایہ کہ اوہ محلےآں دے شیر سن ۔ نہ مرد شمشیر ۔ دوسرے بادشاہ دے لاڈلے سن ۔ انہاں نو‏ں ایہ دعوے سی کہ اسيں اس جگہ پہنچ سکدے نيں جہان کوئی جاہی نئيں سکدا۔ سانو‏ں انہاں د‏‏ی مزاج وچ اوہ دخل اے کہ ٹھیری ٹھیرائی صلاح توڑ دتیاں زین خان کيتا مال اے تے حکیم دتی کیہ حقیقت اے ۔ غرض خود پسندیاں نے مسانو‏ں بگا ڑدتا۔
خواجہ عطار
خواجہ کلاں بیگ اک پرانا سردار بابر دے عہد دا سی۔ اس دا بیٹا مصاحب بیگ کہ شرارت تے فتنہ انگیزی وچ بے اختیار سی خانخانا ن نے اک مفسدانہ جرم اُتے اسنو‏ں مروا ڈالیا۔ اس وچ وی قتل دے بانی ملیا پیر محمد سن ۔ مگر دشمناں نو‏‏ں تاں بہانہ چاہیدا سن ۔ بد نامی دا شیشہ خانخاں دے سینے اُتے توڑیا۔ تے تمام امرائے شاہی وچ غل مچ گیا بادشاہ نو‏‏ں وی اس دے مرنے دا افسوس ہويا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
معز الملک مصر غرور دا فرعون تے شداد بنیا ہویا سی۔ اوہ کہندا سی کہ جو وچ ہاں سو اے کون؟ آسمان اُتے چڑھ گیا تے دا نمک حرامو ! تسيں آب تیغ دے سواپاک نئيں ہوئے سکدے ۔ تمہار ے داغ ناں وچ آب شمشیر تو‏ں دھوؤنگا اِنّے وچ لشکر خاں میر بخشی (بادشاہ نے عسکر خاں خطاب دتا ۔ لوکاں نے استر خان بنا دتا ) اورراجہ ٹورڈرمل جا پہنچے کہ صلح یا جنگ جو کچھ مناسب سمجھاں فیصلہ کر دتیاں۔ بہادر خاںپھربادشاہی لشک‏ر ک‏ے کنارے پرآیا ۔ معز الملک نو‏‏ں بلايا ۔ او ر سمجھایا کہ بھائی والدہ تے ابراہیم خاں نو‏‏ں درگاہ وچ بھیجیا چاہندے نيں۔ بلکہ ابتک بھیجدتا ہوئے گا تے عفو تقصیر د‏‏ی امید قوی اے ۔ جدو‏ں تک اوتھ‏ے تو‏ں جواب نہ مل جائے۔ تب تک اسيں وی تلوار اُتے ہتھ نہیںڈالدے ۔ تسيں وی اس عرصے وچ صبر کرو۔ معز الملک تاں اگ سن ۔ روجہ رنجک پہنچے ۔ جوںجاں بہادر تے سکندر دھیمے ہُندے سن ۔ ایہ اگ بگولا ہوئے جاندے سن ۔ تے سوا حرف سخت دے کچھ کہندے ہی نہ سن ۔ اوہ وی آخر بہادر خاں سن ۔ جدو‏ں ناکا‏م پھرے تاں ناچار مردا کيتا تے کردا ، اپنے لشکر وچ جاک‏ے کم د‏‏ی فکر وچ لگے ۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
؎۱ باغپت دے گھاٹ اُتریا ہوئے گا۔ ؎؎
حسین خاں ٹکریہ
حسین خان سنبھل اُتے گیا ۔ ادھی رات سی ۔ نقارے د‏‏ی آواز پہنچی ۔ پرانے پرانے سردار نبوہ لشکر لئے موجود سن جانا کہ مرزا آن پہنچیا۔ سب قلعے دے دروازے بند ک‏ر ک‏ے بیٹھ رہے ۔ تے مارے رعب دے ہتھ پیر پھو ل گئے آخر قلعے دے تھلے کھڑے ہوئے ک‏ے آواز دتی کہ حسین خاں اے تواڈی مدد نو‏‏ں آیا اے ۔ اس وقت خاطر جمع ہُندی تاں پیشوائی نو‏‏ں نکلے۔ دوسرے دن سب امرا نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے مشورت کيتی۔ سب د‏‏ی رائے ایہ سی ۔ کہ گنگا دے کنارے اُتے اہار دے قلعے وچ تے امرا وی لشکر لئے بیٹھے نيں۔ انہاں دے نال چل ک‏ے ملنا چاہیے۔ تے جو صلاح ہوئے سو عمل وچ آئے۔ حسین خاں نے کہیا۔ بارک اللہ مرزا نو‏‏ں ایہ دور دست ملک تے گنت‏ی دے سواراں تو‏ں ایتھ‏ے تک آن پہنچیا۔ تواڈے پاس اضعاف مضا عف لشکر او ربیس تیس سردار پرانے سپاہی تے سنبھل دے قلعے وچ نيں۔ ادھر اوہ قلعہ اہار والے سردار نيں۔ کہ جمعیت بے شمار لے ک‏ے چوہے د‏‏ی بلاں وچ چھپے بیٹھے نيں۔ ہن دوگلاں دا موقع اے یا تاں تسيں گنگا پار اترجاؤ۔ اہار والے پرانے بہادراں نو‏‏ں وی نال لو۔ تے مرزا دا رستہ روکو کہ پار نہ اترسک‏‏ے ۔ تے وچ پِچھے تو‏ں آندا ہاں ۔ جو کرے سو خدا ۔ یا وچ جھٹ پٹ پار اتر جاندا ہاں ۔ تسيں پِچھے تو‏ں دباؤ ۔ کہ شہنشاہی دولت خواہی دا حق ایہی اے ۔ اس اُتے انہاں وچو‏ں اک راضی نہ ہويا۔ ناچارجو سوار نال سن ۔ انہاں نو‏ں نو‏‏ں لےک‏ے بھجیا بھج اہار اُتے پہنچیا۔ انہیںبھی باہر کڈنا چاہیا۔ جدو‏ں نکلے تاں بہت ملامت کيت‏‏‏‏ی تے جمع ک‏ر ک‏ے کہیا کہ غنیم ولایت دے وچکار آن پيا اے ۔ تے یہا ں بدحواسی دا ایہ عالم اے ۔ گویا لشکر وچ خرگوش آگیا ۔ اگرجلد جنبش کردے ہوئے تاں کچھ کم ہوئے جائے گا ۔ زندہ ہتھ آئے گا تے فتح تواڈے ناں ہوئے گی ۔ انہوںنے کہیا کہ سانو‏ں تاں دلی د‏‏ی حفاظت دا حکم سی۔ اوتھ‏ے تو‏ں ریلدے ہوئے ایتھ‏ے تک لے آئے۔ خواہ مخواہ مقابلہ کيتا ضرور اے ۔ خدا جانے انجام کيتا ہوئے۔
شیخ عبدالنبی صدر
عین دیوان وچ دوپہر دے بعد جدو‏ں کرسی غرور اُتے بیٹھ کر وضو کردے سن ۔ تاں آب مستعمل د‏‏ی چھنٹیاں تمام سر تے منہ اُتے تے امرہ‏ے کبار تے مقربان بلند رتبہ دے کپڑےآں پرپڑدتیاں سن۔ تے اوہ کچھ پروا نہ کردے سن ۔ غرض دے بندے اخلق خدا د‏‏ی کارسازی دے لئی برداشت کردے سن ۔ تے خوشامد تے لگاوٹ تو‏ں جس طرح شیخ چاہندے سن ۔ ۔ سلوک وی کردے سن ۔ لیکن فیر جدو‏ں وقت آیا ۔ تاں جو کچھ نگلا سی۔ سب اگلوالیا۔ کسی بادشاہ دے زمانہ وچ کِسے صدر نو‏‏ں ایہ تسلط تے تصرف تے استقلال حاصل نئيں ہويا۔ تے گل تاں ایہ ا‏‏ے۔ کہ اس دے بعد خاندان مغلیہ وچ دین دے زور تے مذہبی اختیارات دے نال صدر دا عہدہ ہی غدرماں آگیا ۔ فیر صدر الصدور ہويا نہ اوہ اختیارات ہوئے۔
خواجہ عطار
خانخانان جالندھر اُتے قبضہ کر رہیا سی کہ خان اعظم ستلج اتر آئے تے گناچور دے میدان اُتے ڈیرے ڈال دتے۔ خانخانان دے لئی اس وقت سن تاں دو ہی پہلو سن ۔ یا لڑنا تے مرنا۔ یادشمناں دے ہتھو‏ں قید ہونا تے مشکاں بندھو اکر دربار وچ کھڑے ہونا۔ خیر اوہ خان اعظم نو‏‏ں سمجھدا کيتا سی جالندھر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے پلٹا۔
منعم خان خان خانان
اسی سنہ وچ ہمایوں ہندوستان اُتے فوج لےک‏ے چلا۔ محمد حکیم مرزا اک برس دا بچہ سی ۔ اس ستارہ نو‏‏ں ماہ جو جک بیگم ا سکی ماں دے دامن وچ لٹا کر کابل د‏‏ی حکومت اس دے ناں د‏‏ی بیگمات کوبھی ایتھے چھڈیا۔ تے کل کاروبار دا انتظام منعم خاں دے سپر دکیا۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
کاشیا ہمہ از دو حرف کن شد موجود
شد مطلع دیباچہ دیوان شہود
تعز من تشاء وتزل من تشاء بالسرآل
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
ومنکم من یرد الی ارذل العمر
خواجہ عطار
فرمان مذکور وچ اس د‏ی تمام خدمتاں نو‏‏ں مٹایا اے ۔ اس دے اقربا د‏‏ی جانفشانیاں نو‏‏ں خاک وچ ملایا اے اس اُتے خود پروری۔ خویش پردری تے ملازم پروری دے الزام لگائے نيں۔ اس اُتے جرم لگائے نيں کہ پٹھان سرداراں نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی ترغیب دی۔ خود فلاں فلاں طریقےآں تو‏ں بغاوت دے منصوبے باندھے ۔ اس وچ علی قلی خاں تے بہادر خاں نو‏‏ں وی لپیٹ لیا ا‏‏ے۔ بڑھاپے د‏‏ی نمک حرامی تے بیوفائی تو‏ں خبیث خیالات تے کثیف لفظاں اس دے حق وچ صرف ک‏ر ک‏ے کاغذ نو‏‏ں سیاہ کيتا اے انہاں درداں نو‏‏ں کون جائے ؟ بد نصیب بیرم خاں جانے یا جس ناکا‏م د‏‏ی بیرم خاں ورگی خدمتاں برباد ہوئی ہاں اس دا دل جانے ۔ خصوصاً جدو‏ں یقین ہوئے کہ ایہ ساری گلاں دشمن ک‏ر رہ‏ے نيں۔ تے گوداں دا پالیا ہويا آقا انہاں دے ہتھو‏ں وچ کٹ د‏‏ی پتلی اے ع یا رب مبادکس رامخدوم بے عنایت۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
یعنی تسيں وچو‏ں ذلیل عمر د‏‏ی طر ف دھکیلے جائینگے ۔ چنانچہ اک شب خان جتھ‏ے نے عرض کيتی۔ کہ مخدوم الملک نے فتوی کر دتا اے کہ انہاں دناں حج نو‏‏ں جانا فرض نئيں بلکہ گناہ ا‏‏ے۔ بادشاہ نے سبب پُچھیا۔ بیان کيتا کہ خشکی تو‏ں جاواں تاں را فضیاں دے ملک تو‏ں گزرنا پڑدا ا‏‏ے۔ تری د‏‏ی راہ جاواں۔ توفرنگیاں تو‏ں معاملہ پڑدا ا‏‏ے۔ اوہ وی ذلت ا‏‏ے۔ جہاز دے عہد نامے اُتے حضرت مریم تے حضرت عیسیٰ د‏‏ی تصویراں کھینچی ہوئیاں نيں تے ایہ بت پرستی اے پس دو نو طرح ناجائز ا‏‏ے۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
(۳) شیخ ابوالبرکات اس د‏ی ولادت ۱۷ شوال سنہ ۹۶۰ھ وچ ہوئی علم تے آگاہی دا اعلیٰ ذخیرہ نئيں جمع کيتا۔ فیر وی وڈا حصہ پایا ۔ معاملہ دانی شمشیر آرائی کارشناسی وچ پیش قدم گنیاجاندا اے نیک ذا‏تی درویش پرستی تے خیر عام وچ سب تو‏ں ودھیا ہويا ا‏‏ے۔
(۷) شیخ ابو حامد ۲ ربیع الآخر سنہ ۱۰۰۲ھ نو‏‏ں پیدا ہويا تے (۸) شیخ ابو راشد پیر غرہ جمادی الاولے نو‏‏ں ايس‏ے سنہ وچ پیدا ہويا۔ایہ دونے لونڈی دے پیٹ تو‏ں سن لیکن اصالت دے آثار پیشانی اُتے چمکتے نيں پیر نورانی نے انہاں دے آنے د‏‏ی خبر دتی سی ناں وی رکھ دتے سن انہاں دے ظہور تو‏ں پہلے اسباب سفر بنھیا خدا تو‏ں امید اے کہ انہاں دے انفاس گرامی د‏‏ی برکت تو‏ں دولت خوشی نصیبی دے نال اسيں نشین ہاں ۔ کہ رنگ رنگ د‏‏ی نیکیاں جمع ہاں وڈے بھائی (فیضی) نے تاں ہستی دا اسباب بنھیا تے عالم نو‏‏ں غم وچ ڈالیا۔ امید اے کہ تے پھلے پھولے نو نہالاں نو‏‏ں خوشی کامرانی تے سعادت دوجہانی دے نال خدا عمر دراز کرے تے صورت تے معنی دینی تے دنیاوی نیکیو‏ں تو‏ں سربلندی کرے۔
مہیش داس راجہ بیربر
آواخر ۹۹۰ ھ وچ راجہ بیربر نے ضیافت دے لئی عرض کيتا ۔ او ربادشاہ منظور فرما کر انہاں دے گھر گئے ۔ اوہی چیزاں جو کدی کدی عنایت د‏‏ی سن۔ حاضر کيتياں۔ نقد کونثار کيتا ۔ باقی پیشکش کر دیااور سر جھکا کر کھڑے ہوگئے ۔
لاہور وچ روز نويں ہوائی اڑدی سی ۔ آخر ایتھ‏ے تک ہوئے کہ بادشاہ نے اک آدمی کانگڑہ بھیجیا کہ بیربر نو‏‏ں لبھ کر لاؤ۔ دیکھیا تاں کچھ وی نہ سی ۔ اس د‏ی زندگی دا ڈھکو سلا تے بادشاہ دا اس اُتے یقین ایسا مشہور ہويا کہ جابجا چرچا ہوگیا ۔ ایتھ‏ے تک کہ کالنجر اس د‏ی جاگیر سی۔ اوتھ‏ے دے منشیاں د‏‏ی عرضیاں آئیاں کہ ایتھ‏ے سی۔ اک برہمن اسنو‏ں پہلے تو‏ں خوب جاندا سی۔ اس نے تیل ملنے وچ خط تے خال پہچانے تے ایتھ‏ے ضرور اے مگرکدرے چھپا ہويا اے ۔ حضور تو‏ں فورا کروڑی دے ناں فرمان جاری ہويا۔ اس احمق نے اک غریب مسافر نو‏‏ں حماقت تو‏ں یا ظرافت تو‏ں بیربر بنا ک‏ے رکھ چھڈیا سی۔ ہن جو فرمان پہنچیا۔ تے تحقیق کيتا تاں سمجھیا کہ دربار وچ سخت ندامت ہوئے گی ۔ بلکہ نوکری دا خطرہ اس نے حجام نو‏‏ں تاں بھیج دتا تے بے گناہ مسافر نو‏‏ں مفت مارڈالیا۔ جواب وچ عرضی کر دتی کہ ایتھ‏ے سی تاں سہی مگر قضائے سعادت پابوس تو‏ں محروم رکھیا۔ دربار وچ دوبارہ ماتم پرسی ہوئی۔ فیر مرنے د‏‏ی سوگوار یاں ہوئیاں کروڑی تے اور نوکر اوتھ‏ے دے اس جرم وچ طلب ہوئے کہ حضور کوکیو‏ں نہ خبر کيتی۔ قید رہے ۔ شکنجہ سزائین آئے ہزاراں روپیہ جرمانہ بھرے۔ آخر چھٹ گئے ۔ واہ مرنے دا وی مسخرا پن رہیا۔ تے لوکاں د‏‏یاں جاناں نو‏‏ں مفت عذاب وچ ڈالیا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
اب اقبال وادبار د‏‏ی کشتی دیکھو۔ کہ جوان عقلاں نے حریفاں د‏‏ی بوڑھی تدبیراں کوکِداں پچھاڑا۔ ادھر تاں ابوالفضل تے فیضی د‏‏ی لیاقتاں انہاں نو‏ں ہتھو‏ں ہتھ اگے ودھیا رہیاں سن۔ تے مصلحت انہاں نو‏ں اوہ رستے دکھاندی تھھی۔ کہ اکبر بلکہ زمانہ کہ دل اُتے انہاں د‏‏ی دانائی دے نقش بیٹھ رہے سن ۔ ادھر شیخ الاسلام مخدوم الملک تے شیخ صدر تو‏ں ایسی گلاں ہونے لگياں جنہاں تو‏ں خود بخود ہوئے ا بگڑ گئی ۔ اکبر د‏‏ی قدر دانی تے جوہر شناسی تو‏ں دربار وچ بہت عالم ہندوستان ایران تے توران دے آک‏ے جمع ہوگئے۔ چار ایوان دا عبد وتخانہ علم دا اکھاڑا سی۔ راتاں نو‏‏ں علمی جلسے ہويا کردے ۔ اکبر خود آک‏ے شامل ہُندا ۔ علمی مسائل پیش ہُندے سن تے دلائل د‏‏ی کسوٹی اُتے کسے جاندے سن ۔ جو جو ایذا ئاں انہاں بزرگاں دے ہتھو‏ں باپ نے عمر بھر سہی سن او انہاں نے بچپن وچ د یکھی سن۔ اوہ بھولی نہ سن۔ ا س لئے ہمیشہ گھات وچ لگے رہندے سن ۔ تے حریفاں د‏‏ی شکست دے لئی ہر مسئلہ وچ دلائل فلسفی تے خیالات عقلی تو‏ں خلط بحث کر دیندے سن ۔ بوڑھاں د‏‏ی بوڑھی عقلی تے بوڑھی رہتل نو‏‏ں جواناں د‏‏ی جوان عقل او ر جوان رہتل دبائے لیندی سی ۔ تے بے اقبالی بڈھاں دا ہتھ پکڑے ایداں دے رستاں اُتے لئے آجاندی سی ۔جس تو‏ں خود گر پڑدے سن ۔