cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کینٹربری کرائسٹ چرچ یونیورسٹی
کینٹربری کرائسٹ چرچ یونیورسٹی برطانیہ دے نگر کینٹربری چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
Canterbury
سمنگلی ایئر بیس
(IATA: none – ICAO: none)
سمنگلی ایئر بیس پاکستان بلوچستان دے شہر کوئٹہ چ واقع اے۔ اے ملٹری ہوائی اڈا اے تے ایدا انتظام پاکستان ایئر فورس کول اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پاکستان گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے ہوائی اڈے گٹھ:پاکستان ایئر فورس گٹھ:پاکستان دے فوجی ہوائی اڈے گٹھ:کوئٹہ
نرندر سنگھ کپور
نرندر سنگھ کپور (جنم 6 مارچ 1944) پنجابی وارتک لکھاری ہے۔ ۔ اوہ پنجابی یونیورسٹی وچّ پروفیسر دے عہدے توں سیوامکت استاد ہے۔
جیونی
نرندر سنگھ کپور دا جم راولپنڈی ضلعے (ہن پاکستان وچ) دے پنڈ (آدھی) وچّ 6 مارچ 1944 نوں ہویا سی۔ اس دی ماں دا ناں سری متی ویراں والی اتے اس دے پیؤ دا ناں شری ہردت سنگھ کپور سی۔ پنجاب دی ونڈ توں بعد پریوار اپنا پنڈ چھڈنا پیا اتے اوہ کجھ سماں پناہ گیر کیمپاں وچّ رہن دے بعد، اوڑک پٹیالہ آ وسے۔
پڑھائی اتے کیریئر
نرندر کپور نے نوں سال دی چھوٹی عمرے کم کرنا شروع کر دتا سی، اتے اسنے دو درجن توں وی ودھ بھانت بھانت دے کم کیتے۔ اس نال اسدا انوبھوَ امیر ہویا اتے منکھی رویئے دی ڈونگھی سمجھ لگی۔ ایہہ اس دی ماں دے اکسار یتناں دے کارن ہویا کہ اس دی پڑھائی وچّ کوئی بریک نہیں سی پائی۔ اس نے پٹیالہ وکھے نوے ستھاپت پنجابی یونیورسٹی توں انگریزی ایم اے پوری کر لئی۔
اوہ 1966 وچّ پنجاب لوک سیوا کمیشن دوارا انگریزی وچ لکچرار نیوکت کیتا گیا اتے اس نے نابھہ، سنگرور اتے پٹیالہ وکھے سرکاری کالجاں وچّ ادھیاپن کارج کیتا۔ سنگرور کالج دے ادھیاپک وجوں کم کردیاں، اس نے فلاسفی دے نال نال پنجابی اپنی ایم اے مکمل کیتی۔
1971 وچّ کپور نے ویاہ کرواؤن دے بعد، اسنے پنجابی یونیورسٹی وچّ انگریزی اتے پنجابی وچ سہائک پروفیسر وجوں کم کیتا اتے 1982 'چ ایسوسیئیٹ پروفیسر بنیا، اتے اس دوران اس نے اپنی پڑھائی وی جاری رکھی: فرانسیسی وچّ ڈپلوما (1974)، پنجابی پترکاری وچ ڈگری (1975)، ایل ایل بی (1978) اتے پنجابی پترکاری وچّ پی ایچ ڈی (1978)۔ 1990 وچّ اوہ اک پورا پروفیسر بن گیا۔
1995 وچ اس نوں پنجابی یونیورسٹی دے پترکاری اتے جن-سنچار وبھاگ وچّ پترکاری دا پروفیسر نیوکت کیتا گیا، جتھوں اوہ 2004 چ سیوا مکت ہویا۔ اسے دوران اس نے ڈائریکٹر (لوک سمپرک) اتے ڈین (ودیارتھی ویلفیئر) دے طور تے وی سیوا نبھائی ہے۔
اس ویلے اس نے پترکاری اتے جن-سنچار وبھاگ دے میڈیا صلاح کار دے طور تے اتے انیک ودیک اتے پربندھکی اداریاں دے رسورس پرسن دے طور تے کم کر رہا ہے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لکھاری
میسیئر 2
میسیئر 2 جاں ایم.2 ( این.جی.سی.7089 دے طور 'تے وی جانیا جاندا ہے) اک گولاکار گچھا ہے جو کہ کمبھ تارہ جھرمٹ وچّ واقع ہے تے ایہہ بیٹا ایکویری تارے توں پنج ڈگری اتر ولّ ہے۔ اسدی کھوج جین ڈومینیک مرالڈی ولوں 1746 وچّ کیتی گئی سی اتے ایہہ۔ہن تکّ دے سبھ توں وڈے گولاکار گچھیاں وچوں اک ہے۔
کھوج
ایم.2 دی کھوج اک فرانسیسی ماہر فلکیات جین ڈومینیک مرالڈی ولوں 1746 وچّ اس ویلھے کیتی گئی سی جدوں اوہ جیک کیسینی نال دمدار تارے دا نریکھن کر رہا سی۔ 1760 وچّ چارلس میسیئر نے اسدی دوبارہ کھوج کیتی، پر اسنے سوچیا کہ ایہہ اجیہا نیبیؤلا ہے جسدے نال کوئی وی تارہ جڑیا نہیں ہے۔ ولیئم ہرشیل ، 1783 وچّ، پہلا بندہ سی جسنے گچھے وچلے الگّ-الگّ تاریاں دا حلّ کڈھیا سی۔
خصوصیات
ایم.2 دی دھرتی توں دوری تقریباً 37,500 نوری سال ہے۔ 175 نوری سال دے ویاس نال، ایہہ معلوم گولاکار گچھیاں 'چوں سبھ توں وڈیاں وچوں اک ہے۔ ایہہ گچھا امیر، سنگھنا اتے کافی انڈاکار ہے۔ اسدی عمر 13 ارب سال ہے تے ایہہ ملکی وے نال جڑے سبھ توں پرانے گچھیاں وچوں اک ہے۔
ایم.2 وچّ لگبھگ 1,50,000 تارے ہن جناں وچوں 21 پرورتنی تارے ہن۔ اسدے چمکیلے تارے لال اتے پیلا دیو ہن۔ اسدی سپیکٹرل قسم F4 ہے۔
حوالے
گٹھ:گول گچھا گٹھ:این.جی.سی چیزاں گٹھ:میسیئر چیزاں گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:ایم 81 گروہ گٹھ:فلکیات گٹھ:تارہ جھرمٹ گٹھ:1746 دیاں فلکیاتی کھوجاں
پھیاؤ
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔ تھائی لینڈ دے صوبےآں دا ناں اس صوبے دے صوبائی راجگڑھ دے ناں اتے ہندا اے ۔
پھیاؤ تھائی لینڈ دا اک شہر اے تے تھائی لینڈ دے صوبہ پھایاؤ دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
]
گٹھ:تھائی لینڈ دے شہر گٹھ:تھائی لینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
میلانرپس کرونٹاٹس
میلانرپس کرونٹاٹس دکھنی امریکہ دا چڑی ترکھان اے۔
سنٹرل لینکاشائر یونیورسٹی
سنٹرل لینکاشائ یونیورسٹی برطانیہ دے نگر پریسٹن چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
منسا، گجرات
منسا  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست گجرات چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 27،922 اے ۔
رقبہ
‎
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:گجرات دے شہر
بھنڈر
بھنڈر : اس گوت دا موڈھی بھنڈر ہی سی۔ ایہہ تنوربنسی ہن۔ ایہہ وسطی ایشیا توں آیا جٹاں دا بہت ہی پرانا قبیلہ ہے۔ ایہناں دا مکھیا رائے تانار پنجاب وچّ آ کے آباد ہویا۔ ایہہ بہتے سیالکوٹ وچّ سن۔ کجھ بھنڈر سیالکوٹ توں گورداسپور دے علاقے وچّ آئے سن۔
جگراؤں پاس مالوے دا پرسدھ پنڈ بھنڈراں ہے۔ سنت کرتار سنگھ خالصہ بھنڈراں والے مہان سکھ مشنری سن۔ لدھیانے تے موگے دے علاقے وچّ وی کجھ پنڈاں بھنڈر بھائیچارے دے لوک رہندے ہن۔ اک بھنڈراں پنڈ سنگرور وچّ وی ہے۔ پنجاب وچّ بھنڈر ناں دے کئی پنڈ ہن۔ سنگرور، بٹھنڈہ، مانسا آدی کھیتراں وچّ وی بھنڈر کافی وسدے ہن۔
بھنڈر گوت دے لوک بہتے مالوے وچّ ہی ہن۔ ماجھے وچّ گھٹّ ہن۔ سیالکوٹ علاقے وچّ بہتے بھنڈر مسلمان بن گئے سن۔
بنڈر گوت دے لوک یورپ وچّ وی ہن۔ ایہہ مدھ ایشیا توں ہی اتری یورپ وچّ گئے ہن۔ وسطی ایشیا توں وی وکھ وکھ سمیں پنجاب وچّ وی کئی جٹّ قبیلیاں دے گوت آپس وچّ رلدے ملدے ہن۔ پنجاب وچّ کجھ جٹ قبیلے راجستان ولوں آئے ہن اتے کجھ ملتان ولوں آئے ہن۔ بھنڈر بھائیچارے دی گنتی پنجاب وچّ بہت ہی گھٹّ ہے۔ موگے اتے لدھیانے دے جٹاں دا اگھا تے چھوٹا گوت ہے۔ ایہہ تنور جٹاں دا ہی اک اپگوت ہے۔ ایہہ بزنور ضلعے دے ہازیپر کھیتر وچّ وی کافی سمیں توں وس رہے ہن۔ ایہہ محنتی تے سنجمی جٹ ہن۔
ہور ویکھو
گٹھ:جٹ گٹھ:دھوتھڑ گٹھ:برصغیر گٹھ:لوک گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ہند یورپی قبیلے گٹھ:جٹ قبیلے گٹھ:ہندستان گٹھ:پاکستان گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دے قبیلے
ہربھجن ہلواروی
ہربھجن ہلواروی (1943–2003) پنجابی شاعر سی اتے اسنوں پنجابی ٹربیون دے اڈیٹر رہن ناطے اتے نرنتر مولک لیکھنی کرکے ودھیرے جانیا جاندا ہے۔
جیونی
ہربھجن دا جم 1943 نوں پنڈ ہلوارا، ضلع لدھیانہ، برطانوی پنجاب وچّ ہویا۔ اس دا پتا گیانی ارجن سنگھ ونڈ توں پہلاں ہڑپا، ضلع منٹگمری(ضلع ساہیوال) (ہن پاکستان) وچّ دوکان کردا سی۔ اہ گنت اتے پنجابی ساہت وچّ پوسٹ گریجوئیٹ سی اتے ہندی اتے انگریزی وی جاندا سی۔ 1977 وچ اوہ سب اڈیٹر دے طور تے پنجابی ٹربیون وچّ کرمچاری بنیا؛ پھر اوہ اسے ہی اخبار دا کارجکاری سمپادک اتے اس دے اخیر سمپادک(اڈیٹر) بن گیا اتے 1997 تکّ رہا۔ پھر دوبارہ 2000 توں 2002 تکّ اتھے ہی سمپادک وجوں کم کیتا۔
کوہاٹ ایئر بیس
(IATA: OHT – ICAO: OPKT)
کوہاٹ ایئر بیس پاکستان خیبر پختونخواہ دے شہر کوہاٹ چ واقع اے۔ اے ملٹری ہوائی اڈا اے    تے ایدا انتظام پاکستان ایئر فورس کول اے۔
20 فروری 2003 نوں کوہاٹ ایئر بیس دے نیڑے فوکر F27 دے حادثے وچ پاکستان ایئر فورس دے ایئر چیف مارشل مصحف علی میر، اوناں دی بیگم تے ہور 16 فوجی مارے گئے سی۔ اوناں دا جعاز چکلالہ توں کوہاٹ آ ریئا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پاکستان گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
ہسپینولی چڑی ترکھان
چٹا چڑی ترکھان ہسپینولہ دا چڑی ترکھان اے۔
چک 62 جی ڈی
چک 62 جی ڈی  ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب دے سجے پاسےاوں نکلن آلی پہلی شاخ نہر ، گوگیرہ برانچ نہر پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال جی ڈی(GD=Gogera Disty) لگیا ہویا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع ساہیوال دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال   چ وس رہیا اے  ۔
چیشسٹر یونیورسٹی
چیشسٹر یونیورسٹی برطانیہ دے نگر چیشسٹر چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
امام ابو یوسف
ابو یوسف (پیدائش: ۱۱۳ھ/ ۷۳۱ء – وفات: ۵ ربیع الاول ۱۸۲ھ/ ۲۶ اپریل ۷۹۸ء) امام ابوحنیفہ دے شاگرد تے حنفی مذہب دے اک امام، یعقوب نام، ابویوسف کنیت، آپ امام ابوحنیفہ دے بعد خلیفہ ہادی، مہدی تے ہارون الرشید دے عہد وچ قضا دے محکمے اُتے فائز رہے تے تاریخ اسلام وچ پہلے شخص نيں جنہاں نو‏ں قاضی القضاۃ (چیف جسٹس) دے خطاب نال نوازیا گیا‘ لیکن بادشاہ دی ہاں وچ ہاں ملاکے نئيں رہے، بلکہ ہرمعاملہ وچ شریعت دا اتباع کردے، ایتھ‏ے تک کہ بادشاہ دا مزاج درست کر دتا۔ آپ دی مشہور تصنیف کتاب الخراج فقہ حنفی دی مستند کتاباں وچ شمار ہُندی اے۔
نسب
ابو یوسف یعقوب بن ابراہ‏م بن حبیب بن سعد بن بحیر بن معاویہ بن قحافہ بن نفیل بن سدوس بن عبد عناف بن اسامہ بن سحمہ بن سعد بن عبد اللہ بن قدار بن معاویہ بن ثعلبہ بن معاویہ بن زید بن العوذ بن بجیلہ انصاری البجلی۔ سعد اوہی صحابی نيں جو غزوہ احد وچ رافع بن خدیج تے ابن عمر دے نال حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے سامنے پیش کیتے گئے مکر کم عمر ہونے دی وجہ تو‏ں جنگ وچ شرکت کيتی اجازت نئيں ملی۔ بعد وچ خندق تے ہور غزوات وچ شرکت دا موقع ملیا، عمر بن خطاب دے دور وچ کوفہ وچ وفات پائی۔ ابن عبد البر نے استیعاب وچ نقل کیتا اے کہ
سنہ ولادت
امام ابویوسف رحمہ اللہ کوفہ وچ سنہ۱۱۳ھ یا سنہ۹۳ھ وچ پیدا ہوئے (عام ارباب تذکرہ انہاں دا سنہ ولادت سنہ۱۱۳ھ لکھدے نيں؛ لیکن ابوالقاسم علی بن محمدالسمعانی المتوفی سنہ۴۹۹ھ تے صاحب مسالک الابصار نے لکھیا اے کہ انہاں د‏‏ی وفات ۸۹/برس د‏‏ی عمر وچ ہوئی تے وفات دے بارے وچ سب متفق نيں کہ سنہ۱۸۲ھ وچ ہوئی، اس اعتبار تو‏ں انہاں دا سنہ ولادت سنہ۹۳ھ قرار پانا چاہیے، علامہ زاہد الکوثری نے امام ابویوسف رحمہ اللہ دے سوانح تے امام ذھبی رحمہ اللہ دے رسالے دے حاشیہ وچ ایہ ثابت کيتا اے کہ سنہ۹۳ھ ودھ قرین قیاس اے ؛ انھاں نے لکھیا اے کہ معلوم ہُندا اے کہ ۹۳/ وچ ۹/کا سرامٹ کر۱۳/رہ گیا، ظاہر اے کہ سنہ ۱۱۳ھ رہ گیا، ظاہر اے کہ سنہ۱۱۳ھ وچ توان د‏‏ی ولادت قرار پانہاں نو‏ں سکدی سی، اس لئی ارباب رجال نے قیاساً سنہ۱۱۳ھ سمجھ لیا، عاجز (یعنی جناب حافظ مولا‏نا مجیب اللہ صاحب ندوی) دے خیال وچ اس د‏ی تائید اس گل تو‏ں وی ہُندی اے کہ امام ابویوسف رحمہ اللہ تے امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ کوشیخین کہیا جاندا اے، ظاہر اے کہ اس تغلیب وچ عمر دا کوئی تناسب توہونا چاہیے؛ اگران د‏‏ی عمر سنہ۱۱۳ھ قرار دتی جائے توامام صاحب تے انہاں د‏‏ی عمر وچ ۳۳/برس دا تفاوت ہُندا اے تے ظاہر اے کہ اِنّے تفاوت دے نال دونے کوشیخین کہنا مناسب نئيں معلوم ہُندا)۔
تعلیم دا آغاز تے معاشی تنگی
ابتدائے عمر ہی تو‏ں انہاں کولکھݨ پڑھنے دا شوق تھا؛ مگران دے والد اپنی غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں چاہندے سن کہ حصولِ معاش وچ انہاں کاہتھ بٹاواں، اس وجہ تو‏ں انہاں کوبہت دناں تک باقاعدہ تحصیلِ علم دا موقع نہ مل سکیا (اگے دے واقعات تو‏ں معلوم ہوئے گا کہ باقاعدہ طلب علم تو‏ں پہلے ہی انہاں د‏‏ی شادی وی ہوچک‏ی سی تے اوہ صاحب اولاد وی ہوگئے سن، انہاں دے بال بچےآں د‏‏ی معاشی ذمہ داری د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے والد تے ودھ انہاں کوحصولِ معاش پرمجبور کردے سن )؛ مگران دے ذوقِ علم نے انہاں کواتنا اُکسایا کہ ايس‏ے تنگی وترشی وچ اپنے والد دے چپکے علمائے کوفہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوݨ لگے، کوفہ وچ اودو‏ں فقہ وحدیث د‏‏ی بہت ساریاں مجلساں برپا سی، جنہاں وچ محمد بن ابی لیلی تے امام ابوحنیفہ رحمۃ اللہ علیہما د‏‏ی مجالس درس کوخاص امتیاز حاصل تھا؛ چنانچہ امام ابویوسف رحمہ اللہ خصوصیت تو‏ں پہلے ابنِ ابی لیلیٰ د‏‏ی مجلسِ درس وچ حاضر ہوئے تے تقریباً ۸٬۹/برس تک اُنہاں تو‏ں کسب فیض کردے رہ‏ے، اس دے بعد امام صاحب رحمہ اللہ د‏‏ی مجلس درس وچ شریک ہوݨ لگے تے انہاں کویہ مجلس ایسی بھائی کہ پھرامام صاحب د‏‏ی زندگی وچ اس تو‏ں علیحدہ نئيں ہوئے۔ ان دے والد کوطلب علم د‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی حددرجہ توجہ تے انہماک تے کسب معاش تو‏ں بے پروائی بہت گراں گذرتی سی؛ چنانچہ اک دن ایہ امام صاحب د‏‏ی مجلس وچ شریک سن کہ انہاں دے والد پہنچے تے زبردستی اُنہاں کواُٹھاکرگھرلےگئے تے سمجھایا کہ ابوحنیفہ کھاندے پیندے آدمی نيں، تسيں اُنہاں د‏‏ی ریس کیو‏ں کردے ہوئے۔
اک دوسری روایت ایہ اے کہ انہاں دے والد دا انتقال بچپن ہی وچ ہوگیا سی، انہاں د‏‏ی والدہ دے لئی کوئی ذریعہ معاش نئيں سی، جدو‏ں ایہ ذرہ ہوشیار ہوئے تواُنہاں د‏‏ی والدہ نے اک کھانے د‏‏ی دوکان پراُنہاں کونوکر رکھوادتا؛ لیکن ایہ گھر تو‏ں روانہ ہُندے توبجائے ملازمت پرجانے دے امام صاحب د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہُندے تے تعلیم وچ مشغول رہندے، شام کوگھرواپس آکروالدہ تو‏ں اس دا تذکرہ نہ کردے، اک مہینہ دے بعد انہاں والدہ نے کہیا کہ دکان دار نے تسيں کونہ کچھ سکھایا تے نہ کم دا کچھ معاوضہ ہی دتا، ایہ خاموش رہ‏ے، اس پران د‏‏ی والدہ نے اُنہاں دا ہتھ پھڑیا تے دکاندار دے پاس پہنچیاں تے اس تو‏ں کہیا کہ تسيں نے اس بچہ کونہ کچھ سکھایا، نہ اُس د‏‏ی محنت تے کارگذاری دا کچھ معاوضہ ہی دتا، اس نے کہیا کہ ایہ تواک مہینہ تو‏ں میرے ایتھ‏ے آئے نيں نئيں، جدو‏ں راز فاش ہويا تووالدہ انہاں پربہت خفا ہوئیاں تے انہاں کودرس تو‏ں روک دتا؛ چنانچہ اوہ امام صاحب د‏‏ی مجلس وچ کئی روز نئيں گئے؛ انہاں نے اُنہاں کوبلايا تے کچھ رقم دتی تے کہیا تعلیم جاری رکھو۔
والد د‏‏ی تعمیلِ حکم وچ کئی روز اوہ امام صاحب د‏‏ی مجلس وچ نئيں گئے توامام صاحب رحمہ اللہ نے دریافت کیا: امام ابویوسف کوجب اس د‏ی اطلاع ملی تووہ امام صاحب رحمہ اللہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے، امام صاحبؒ نے آندے ہی پُچھیا کہ اِنّے دن تو‏ں درس وچ کیو‏ں نئيں آئے؟ بولے: الشغل بالمعاش وطاعة والدي ترجمہ: کسبِ معاش د‏‏ی مشغولیت تے والد د‏‏ی اطاعت مانع رہی۔ یہ کہہ کرمجلس درس وچ بیٹھ گئے، تھوڑی دیر دے بعد اُٹھنا چاہیا توامام صاحب نے روکیا، جدو‏ں مجلس برخاست ہوگئی توامام صاحب نے چپکے تو‏ں اُنہاں کواک تھلی دتی تے فرمایا کہ اس تو‏ں اپنی ضروریات پوری کرو، ختم ہوجائے توفیر کہنا؛ گھرپہنچ کرتھیلی کھولی توسودرہم سن، اُس دے بعد اوہ برابردرس وچ شریک ہوݨ لگے، جدو‏ں چند دن گذرجاندے تودوبارہ امام صاحب اُنہاں کوکچھ رقم عنایت کردیندے۔ امام ابویوسف رحمہ اللہ کہندے نيں کہ لحاظ د‏‏ی وجہ تو‏ں ميں کدی اپنی لوڑ تے انہاں د‏‏ی دتی ہوئی رقم دے ختم ہوݨ دا تذکرہ نئيں کردا تھا؛ مگروہ خود ہی اس کومحسوس کرلیا کردے سن ؛ چنانچہ انہاں نے اودو‏ں تک مدد جاری رکھی جداں تک وچ بے نیاز نئيں ہوگیا۔ (ان دے والد دے بارے وچ جوروایتاں مذکور نيں، اُنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ اودو‏ں تک زندہ رہے جداں تک کہ امام ابویوسف صاحب عیال نئيں ہوگئے؛ مگراس روایت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ انہاں کویتیم چھڈ کردنیا تو‏ں رخصت ہوگئے سن ؛ مگراس واقعہ وچ بہت ساریاں ایسی گلاں مذکور نيں جنہاں د‏‏ی حیثیت قصہ کہانی تو‏ں ودھ نئيں اے، امام ذہبی رحمہ اللہ نے اس روایت نو‏‏ں حکی دے لفظ تو‏ں بیان کرکے کمزور کردتا۔ اک دوسری روایت وچ اے کہ امام صاحب رحمہ اللہ تو‏ں اُنہاں دے والد نے کہیا کہ میرا لڑکایعقوب آپ د‏‏ی مجلسِ درس وچ شریک ہُندا اے تے رات دن حصولِ علم وچ مشغول رہندا اے، میرے کئی بچے نيں تے پھریہ وی اللہ دے فضل تو‏ں میری طرح صاحب اہل وعیال نيں، انہاں تو‏ں کہیے کہ ایہ دن کوآپ دے درس وچ شریک ہاں تے اس دے بعد جووقت بچے اس وچ اپنے اہل وعیال د‏‏ی کفالت کاس امان کرن، انہاں دونے روایتاں وچ کوئی تضاد نئيں اے، ممکن اے کہ انہاں دے والد د‏‏ی گفتگو دے بعد ہی امام صاحب نے انہاں د‏‏ی مدد شروع کردتی ہو؛ تاکہ حصولِ معاش وچ انہاں کودقت اُٹھانی نہ پئے تے انہاں دا وقت برباد نہ ہوئے۔
تحصیلِ علم د‏‏ی مدت
امام ابویوسف رحمہ اللہ د‏‏ی تحصیلِ علم یااستفادہ د‏‏ی کل مدت کِنّی اے، تذکرہ نویساں د‏‏ی روایتاں اس دے بارے وچ وکھ وکھ نيں، یوسف بن ابی سعد نے خود امام ابویوسف تو‏ں روایت کيتی اے کہ انہاں نے فرمایا کہ امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ د‏‏ی خدمت وچ میری آمدورفت مسلسل ۲۹/برس رہی دوسری روایت اے کہ ستاراں برس انہاں د‏‏ی صحبت وچ رہیا تیسری روایت اے کہ امام سرخسی د‏‏ی اے جواُتے نقل ہوئی اے کہ ۹/برس ابن ابی لیلی د‏‏ی خدمت وچ تے ۹/برس امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ د‏‏ی مجلس درس وچ رہ‏‏ے۔ بظاہر انہاں وچ دوروایتاں قابلِ تسلیم نئيں معلوم ہُندیاں؛ اگرپہلی روایت تسلیم کيت‏ی جائے توان د‏‏ی تعلیم دا زمانہ کم تو‏ں کم ۳۸/برس قرار پائے گا، ۹/برس ابنِ ابی لیلی د‏‏ی خدمت وچ تے ۲۹/برس امام صاحب د‏‏ی صحبت وچ ، دوسری روایت پراعتبار کيتا جائے تومدتِ تعلیم ۲۶/برس ہُندی اے، اس وچ اگردوسرے شیوخ تو‏ں استفادہ د‏‏ی مدت وی شام‏ل کرلئی جائے تومعلوم نئيں ایہ مدت کتھے تو‏ں کتھے پہنچ جائے، اس ل یے ایہ کسی طرح صحیح نئيں ہوسکدا کہ انہاں نے اِنّی طویل مدت صرف حصولِ تعلیم پرصرف د‏‏ی ہوئے گی، امام سرخسی رحمہ اللہ نے جومدتِ تعلیم دسی اے، یعنی ۱۸/برس اوہ وی امام ابویوسف جداں قوی الحافظہ، ذہین، طباع تے غیرمعمولی فہیم طالب علم دے لئی گوبہت اے ؛ پ‏ر اس د‏ی صحت پریقین کيتا جاسکدا اے ؛ پھریہ روایتاں اودو‏ں تے ودھ کمزور ہوجاندیاں نيں، جداں کہ انہاں دا سنہ ولادت ایہی تذکرہ نگار سنہ۱۱۳ھ قرار دیندے نيں، اس لئی کہ امام ابوحنیفہ د‏‏ی وفات سنہ۱۵۰ھ وچ ہوئی، اس لحاظ تو‏ں امام ابویوسف رحمہ اللہ د‏‏ی عمراُنہاں د‏‏ی وفات دے وقت صرف ۳۷/برس د‏‏ی سی، جوپہلی روایت دے مطابق انہاں د‏‏ی مدت تعلیم تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔ اِنہاں روایتاں وچ اس طرح تطبیق دتی جاسکدی اے کہ پہلی روایت وچ امام ابویوسف نے اوہ عمر دسی ہوجس وچ اوہ امام صاحب د‏‏ی خدمت وچ گئے، اس د‏ی تائید اس تو‏ں وی ہُندی اے کہ جدو‏ں اوہ امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے نيں توان د‏‏ی عمر کافی سی تے صاحب اہلِ وعیال وی سن، جداں کہ انہاں دے والد دے واقعہ دے سلسلہ وچ ذکرآچکيا اے، دوسری روایت وچ انہاں نے پوری مدت تعلیم دسی ہو تے تیسری روایت وچ صرف امام صاحب دے نال اپنی رفاقت دا زمانہ دسیا ہو، جنہاں کورواۃ نے باہ‏م خلط ملط کردتا ہو، انہاں روایتاں تو‏ں بہرِحال اِنّی گل توضرور ثابت ہُندی اے کہ انہاں نے اپنی زندگی دا سب تو‏ں قیمتی تے طویل زمانہ ابی لیلی تے امام صاحب رحمہ اللہ د‏‏ی خدمت وصحبت وچ گذارا۔
علمِ دین تو‏ں شغف
اوپرذکر آچکيا اے کہ امام ابویوسف رحمہ اللہ نہایت ہی غریب تے عسیرالحال باپ دے فرزند سن، اس لئی بچپن ہی وچ حصولِ معاش دا سوال انہاں دے لئی پیدا ہوگیا تھا؛ مگران کوطبعا علم دین تو‏ں اِنّا شغف تے ذوق سی کہ معاش د‏‏ی تنگی تے عسرت د‏‏ی زندگی انہاں د‏‏ی تحصیل علم د‏‏ی راہ وچ مانع نہ ہوسکی تے اگرکدی مانع ہوئی تے اوہ مجبوراً کسب معاش د‏‏ی طرف مائل ہوئے وی توان دے مشفق استاد نے لوڑ پوری کرکے مانع کودور کردتا، اُنہاں دے ذوق وشغف دا اندازہ اس تو‏ں کرنا چاہیے کہ یوسف بن سعید دا بیان اے کہ امام ابویوسف نے اک مدت تک امام صاحب د‏‏ی خدمت وچ آمدورفت دا سلسلہ جاری رکھیا؛ مگراس طویل مدت وچ اک دن وی ایسا نئيں گذرا، جس وچ اوہ فجر د‏‏ی نماز وچ اُنہاں دے نال شریک نہ رہے ہوݨ۔
امام ابویوسف دا خود بیان اے کہ وچ برساں امام صاحب رحمہ اللہ د‏‏ی رفاقت وچ رہیا؛ مگربجز بیماری دے عیدالفطر وعیدالضحیٰ دے دن وی انہاں تو‏ں جدا نئيں ہويا (حسن التقاضی) غورکیجئے!کہ انہاں دودناں د‏‏ی خوشی ومسرت وچ ہرشخص اپنے گھروالےآں دے نال ہُندا اے ؛ لیکن انہاں نے مجلس علم د‏‏ی شرکت تے امام صاحب د‏‏ی معیت ورفاقت کوعیدین د‏‏ی خوشی ومسرت پرترجیح دتی، مناقب موفق وچ اے کہ امام ابویوسف دے کسی بچہ دا انتقال ہوگیا؛ مگروہ اس دے جنازہ تے تدفین وچ اس لئی شریک نہ ہوسک‏‏ے کہ مبادا امام صاحب دے درس واملا دا کوئی حصہ چھُٹ نہ جائے، خود فرماندے نيں: مات ابن لي، فلم أحضر جهازه ولادفنه وتركته على جيراني وأقربائي، مخافة أن يفوتني من أبي حنيفة شئ لاتذهب حسرته عنى۔
امام صاحب نے انہاں تو‏ں فرمایا کہ تسيں کیہ چاہندے نيں، بولے ایہ بازار جاک‏ے کچھ کماواں تے اہل وعیال د‏‏ی پرورش وچ میرا ہتھ بٹاواں، امام صاحب نے فرمایا انشاء اللہ اس کارِ خیر وچ اسيں انہاں د‏‏ی مدد کرن گے؛ لیکن انہاں نے اس کوکچھ پسند نئيں کیتا، بالآخر امام صاحب نے ذرا تلخ لہجہ وچ فرمایا کہ اگرآپ انہاں کوتعلیم تو‏ں روکنا چاہندے نيں تواس وچ آپ د‏‏ی قطعی مدد نئيں کيت‏ی جاسکدی، ہاں کفاف دے سلسلہ وچ اسيں انہاں د‏‏ی مدد دے لئی تیارہیاں، آپ براہِ کرم واپس جاواں تے اس مقدس کم تو‏ں نہ روکيتے۔ بعض روایتاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ علم دین تو‏ں انہاں کوجوشغف وانہماک سی، اس د‏ی شکایت محض انہاں دے والدین ہی کونئيں سی؛ بلکہ انہاں د‏‏ی اہلیہ کوبھی سی، فرماندی سی کہ اوہ دن بھرتوامام صاحب د‏‏ی خدمت وچ رہندے سن تے رات کوگھر آندے سن تے کدی کدی رات کوبھی اوتھے رہ جاندے سن تے کئی کئی دن گھر نئيں آندے سن، اک دن ایہ امام ابویوسف د‏‏ی شکایت لے کرامام صاحب د‏‏ی خدمت وچ پہنچیاں تے عرض کيتی کہ ایہ آپ دے شاگرد ساڈے نان ونفقہ د‏‏ی طرف کوئی توجہ نئيں کردے، صرف پڑھنے پڑھانے ہی وچ لگے رہندے نيں، امام صاحب رحمہ اللہ نے اُنہاں کوسمجھایا تے صبر د‏‏ی تلقین د‏‏ی تے فرمایا کہ ایہ عسرت تے تنگ دستی دے دن انشاء اللہ جلد ختم ہوجاواں گے تے تسيں لوک انہاں تو‏ں جوتوقع رکھدے ہو اس تو‏ں ودھ تسيں کوملے گا۔ اس تو‏ں اندازہ کيتا جاسکدا اے کہ حصول علم دین د‏‏ی راہ وچ انہاں دے لئی کِنے موانع سن، جنہاں کوکچھ توان دے طبعی ذوق وشوق نے دور کرلیا تے کچھ امام صاحب د‏‏ی نظرِالتفات تے مالی مدد نے، واقعہ ایہ اے کہ اگرامام صاحب د‏‏ی نظرِ التفات نہ ہُندی تووہ بہت دناں تک انہاں موانع د‏‏ی تاب نہ لاسکدے تے علم دین تو‏ں محروم رہ جاندے۔
دوسرے شیوخ حدیث تو‏ں استفادہ
قاضی ابن ابی لیلی دے تلمذ تے امام صاحب جداں فقیہ ومجتہد د‏‏ی خدمت ورفاقت وچ رہنے دے بعد کسی دوسرے صاحب کمال دے سامنے انہاں کوزانوے تلمذ تہ کرنے د‏‏ی لوڑ ہی نئيں سی، جداں کہ اوہ خود فرماندے نيں: ماکان فی الدنیا مجلس احب الی من مجلس ابی حنیفۃ وابن ابی لیلیٰ فانی مارایت فقیہا افقہ من ابی حنیفہ ولاقاضیا خیرا من ابن ابی لیلی۔ ترجمہ:مینو‏ں دنیا وچ کوئی مجلس درس امام ابوحنیفہ تے ابن ابی لیلی د‏‏ی مجلس درس تو‏ں ودھ محبوب نئيں اے، اس لئی کہ نہ توميں نے امام ابوحنیفہ جداں بہتر فقیہ دیکھیا تے نہ ابن ابی لیلی جداں قاضی۔ لیکن ہراستاذ فن د‏‏ی کچھ نہ کچھ خصوصیت ہُندی اے، اس لئی متقدمین وچ عام دستور سی کہ اوہ ودھ تو‏ں ودھ اساتذۂ فن د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے اُنہاں تو‏ں کسب فیض کردے سن ؛ چنانچہ امام ابویوسف وی بے شمار شیوخ حدیث وفقہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے انہاں دے چشمہ علم تو‏ں اپنی تشنگی بجھائی، امام ابویوسف نے جنہاں شیوخ تے استاداں فقہ وحدیث تو‏ں استفادہ وروایت کيتی اے انہاں د‏‏ی تعداد سوسے متجاوز اے، اسيں انہاں وچو‏ں انہاں چند مشاہیر دا ناں ایتھ‏ے درج کردے نيں، جنہاں د‏‏ی روایتاں کتاباں الخراج وچ موجود نيں: ابان بن عباس، ابواسحاق الشیبانی، اسرائیل بن ابی اسحاق، اسماعیل بن ابراہیم المہاجر، اسماعیل بن ابی خالد، اسماعیل بن علیہ، اسماعیل بن مسلم، ایوب بن عتبہ، ابوبکر بن عبداللہ الہذلی، ثابت ابوحمزۃ الشمالی، (ترمذی دے رواۃ وچ نيں) ابن جریج، حجاج بن ارطاۃ، جریز بن عثمان، حسن بن دینار، حسن بن علی بن عمارہ، حصین بن عمروبن میمون، حنظلہ بن ابی سفیان، روح ابن پاندھی، سعید بن عروبہ، سعید بن مرزبان، سعید بن مسلم، سفیان بن عیینہ، سلیمان التیمی، سلیمان بن مہران الاعمش، سماک بن حرب، طلحہ بن یحییٰ، طارق بن عبدالرحمن، عاصم الاحول، عبداللہ بن سعید المقبری، عبداللہ بن علی، عبیداللہ بن عمر، عبداللہ بن محرر، عبداللہ بن واقد، عبداللہ بن ابولید المدنی، عمربن دینار، عمروبن میمون بن مہران، غیلان بن فیس الہمدانی، الفضل بن مرزوق، قیس بن الربیع، قیس بن مسلم، لیث بن سعد، امام مالک بن انس، مالک بن مغول، محمد بن اسحاق صاحب المغازی، محمد بن ابی حمید، محمد بن السائب الکلبی، محمد بن سالم، محمد بن طلحہ، محمدبن عبداللہ، محمد بن عمروبن علقمہ، مسعربن کدام، مسلم الخزاعی، مطرف ابن طریف، ابومعشر، مغیر بن مقسم، نافع مولی بن عمر، نصر بن طریف، ابن ابی نجیح، ہشام بن عروہ، ہشام بن سعید رحمہم اللہ۔ اس لسٹ وچ بعض ممتاز تابعین دا ناں وی نظر آئے گا، اس وچ انہاں شیوخ حدیث وفقہ دے ناں وی نيں، جنہاں کوحدیث وفقہ وچ امامت دا مقام حاصل سی، علامہ زاہد الکوثری نے انہاں دے ۱۰۴/شیوخ دا تذکرہ کيتا اے، علاوہ براں انہاں د‏‏ی کتاب الخراج وچ متعدد جگہ پرغیرواحد من علماء اہل المدینۃ وغیرہ دے لفظاں ملدے نيں، جنہاں تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ مدینہ وچ انہاں دے شیوخ بکثرت سن ؛ حالانکہ اس لسٹ وچ صرف چند ناں آئے نيں۔
امام مالک رحمہ اللہ نال ملاقات
امام ابویوسف رحمہ اللہ تے امام مالک رحمہ اللہ ہ‏م عصر سن تے دونے درجہ اجتہاد پرفائز سن، اس لئی انہاں دونے وچ بعض اجتہادی مسائل وچ اختلاف سی جنہاں دے بارے وچ بالمشافہ گفتگو وی ہوئی تے امام ابویوسف رحمہ اللہ نے باوجود معاصرت دے بعض مسائل وچ امام مالک رحمہ اللہ د‏‏ی رائے کوترجیح دتی، ایہ اختلاف بعض انہاں فروعی مسائل وچ سی، جنہاں دا تعلق تمدن، معاشرت تے معاملات تو‏ں سی، مثلاً اودو‏ں تمام اسلامی ملکاں وچ غلہ وغیرہ دے وزن کرنے دے لئی صاع، مد تے رطل وغیرہ رائج سن ؛ مگران کاوزن ہرملک وچ وکھ وکھ سی تے ہرجگہ دے علماء اپنے ایتھ‏ے دے پیماناں کوصحیح سمجھدے سن تے انہاں ہی تو‏ں عشرہ صدقہ فطر وغیرہ وچ کم لینے د‏‏ی ہدایت کردے سن، امام ابویوسف رحمہ اللہ کوفہ دے رہنے واے سن، اس لئی اوہ کوفی پیمانہ کوصحیح سمجھدے سن ؛ مگرجب اوہ امام مالک تو‏ں ملے توانہاں نے انہاں کومدنی صاع دکھایا تے فرمایا کہ ایہی رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دا صاع اے، اس دے بعد تو‏ں امام ابویوسف رحمہ اللہ نے اپنی رائے تو‏ں رجوع کرلیا (اس روایت دے بارے وچ ماہذ الکوثری نے لکھیا اے کہ رجوع دا ذکر صحیح نئيں اے تے پھرانہاں نے اس روایت کوناقابل اعتبار ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے ؛ مگریہ انہاں د‏‏ی شدت پسندی اے جس دا اوہ ہرمسئلہ وچ اظہار کردے نيں، اس تو‏ں امام ابویوسف د‏‏ی عظمت وچ کوئی فرق نئيں آندا)۔
لال سنگھ کملا اکالی
حوالے
گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لکھاری
کریٹو آرٹس یونیورسٹی
کریٹو آرٹس یونیورسٹی برطانیہ دے نگر کینٹربری چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
امام ابو یوسف
امام مالک رحمہ اللہ نال ملاقات
موطائے امام مالک د‏‏ی تدوین دے وقت حدیث وآثار دا کوئی دوسرا جامع مجموعہ نئيں سی، اس لئی اس عہد وچ اس د‏ی روایت وسماع سب تو‏ں ودھ قابل فخرچیز سمجھی جاندی سی، جنہاں کویہ فخرنصیب نئيں ہُندا سی، انہاں دا وڈا نقص تصور کيتا جاندا سی، امام ابویوسف رحمہ اللہ نے موطا دا سماع براہِ راست امام مالک تو‏ں نئيں کيتا تھا؛ بلکہ انہاں دے مشہور تے جلیل القدر شاگرد اسدبن فرات صقلبی تو‏ں کيتا تھا؛ ايس‏ے بناپر امام محمد انہاں دے بارے وچ کہیا کردے سن کہ امام ابویوسف نے علم حدیث د‏‏ی صرف مہک پائی اے یعنی انہاں نے توامام مالک د‏‏ی خدمت وچ رہ کرمؤطا دا سماع کيتا سی تے امام ابویوسف کویہ شرف حاصل نئيں سی (امام ابویوسف دا علم حدیث وآثار وچ اِنّا وسیع سی کہ انہاں کوبراہِ راست سماع د‏‏ی لوڑ ہی نئيں سی؛ بلکہ اس دا مطالعہ انہاں دے لئی کافی سی تے امام محمد دا مطالعہ چونکہ حدیث وآثار وچ امام مالک د‏‏ی خدمت وچ وسیع ہويا سی، اس لئی انہاں نے اس د‏ی لوڑ محسوس کيت‏ی ہوئے گی؛ ايس‏ے بناپر انہاں نے امام ابویوسف دے بارے وچ ایہ رائے دی؛ مگرامام ابویوسف نے جوعلمی یادگاراں چھڈی نيں، انہاں دے دیکھݨ دے بعد کون کہہ سکدا اے کہ انہاں کوعلم حدیث وچ درک نئيں سی)۔
محمدبن اسحاق صاحب المغازی تے امام ابویوسف
جس زمانہ وچ امام ابویوسف امام صاحب دے حلقہ درس وچ بیٹھ کراکتساب فیض کررہے سن ؛ ايس‏ے زمانہ وچ محمد بن اسحاق کوفہ آئے، جوسیرومغازی دے امام سمجھ‏‏ے جاندے سن، انہاں د‏‏ی علمی شہرت تے کشش امام ابویوسف نو‏‏ں انہاں دے حلقہ درس وچ کھچ لائی، انہاں دے نال انہاں دے کئی رفقاء وی سن ؛ جنہاں نے کتاب المغازی دے سماع د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی تے اوہ تیار ہوگئے، امام ابویوسف دا بیان اے کہ وچ کئی مہینہ تک سماع وچ مشغول رہیا تے امام صاحب دے حلقہ درس تے خدمت وچ نہ جاس دا، جدو‏ں پوری کتاب ختم ہوگئی توامام صاحب د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا، امام صاحب نے غیرحاضری د‏‏ی وجہ دریافت کيت‏ی توکہیا کہ وچ محمد بن اسحاق تو‏ں اُنہاں د‏‏ی کتاب المغازی دا سماع کررہیا سی، اس لئی حاضر نہ ہوسکا، ایہ سن کرامام صاحب نے محمد بن اسحاق دے علم وروایت پراپنے عدم اطمینان دا اظہار کیا؛ مگرامام ابویوسف نے کمال ادب دے نال اپنے شفیق ومہربان استاد دے سامنے صاحب مغازی دے علم وفضل دا اعتراف کيتا اس روایت کوابنِ خلکان نے وی نقل کيتا اے ؛ مگراس وچ ایہ وادھا اے کہ امام ابویوسف نے امام صاحب دے جواب وچ بے دھڑک کہیا کہ آپ وی توعلم دے مدعی نيں؛ لیکن ایہ نئيں جاݨدے کہ غزوۂ بدر پہلے ہويا اے یاغزوۂ اُحد، ظاہر اے کہ ایہ روایت کسی طرح صحیح نئيں ہوسکدی، جس د‏‏ی مجلس درس امام ابویوسف دے نزدیک سب تو‏ں ودھ پرکشش تے محبوب ہو تے جتھے انہاں نے اپنی زندگی دا سب تو‏ں قیمتی تے طویل حصہ گذارا ہو، اس دے سامنے امام ابویوسف ایہ جسارت نئيں کرسکدے سن ؛ پھرامام محمد د‏‏ی کتاب السیر الصغیر جس کوامام صاحب نے املا کرایا سی، اس دے دیکھݨ دے بعد کون کہہ سکدا اے کہ امام صاحب خدانخواستہ مغازی وسیر تو‏ں ناواقف سن ؛ پھرامام ابوحنیفہ نے سیرومغازی د‏‏ی تکمیݪ امام شعبی نال کيتی سی، جواپنے زمانہ وچ سیرومغازی دے امام سمجھ‏‏ے جاندے سن، جنہاں د‏‏ی وسعت علم تے تبحر وچ کِسے کوکلام نئيں اے، ایہ ضرور اے کہ جس طرح امام صاحب نے قرآن وحدیث وفقہ کواپنا خاص فن بنالیا تھا؛ ايس‏ے طرح انہاں کواس فن د‏‏ی طرف خاص توجہ کرنے دا موقع نہ مل سکا؛ ورنہ کون کہہ سکدا اے کہ اوہ اس تو‏ں عاری سن، اِس روایت دا راوی معافی البحریری اے جس کوائمہ رجال نے ضعیف اورناقابل اعتبار ٹھہرایا ا‏‏ے۔
موڈاسا
موڈاسا  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست گجرات چ وس رہیا  اے۔
کریٹو آرٹس یونیورسٹی
گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں گٹھ:برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں
امام ابو یوسف
حلقۂ درس
اتنے ائمہ روزگار وشیوخ زمانہ تو‏ں استفادہ وحصولِ تعلیم دے بعد انہاں کواپنا علیحدہ حلقہ درس قائم کرنے دا خیال پیدا ہويا تے قائم وی کرلیا؛ مگراس د‏ی اطلاع امام صاحب کونئيں دی، امام صاحب کومعلوم ہويا تواپنے کسی شاگرد دے ذریعہ چند مسائل دریافت کرائے، جنہاں دے جواب تو‏ں اوہ مطمئن نئيں ہويا تے ايس‏ے وقت اس د‏ی تردید کی، ہن امام ابویوسف رحمہ اللہ کواحساس ہويا کہ انہاں نے پہلے ازوقت حلقہ درس قائم کردتا؛ چنانچہ اوہ امام صاحب د‏‏ی خدمت وچ آئے تے اپنی اس تقصیر دا اعتراف کیتا، امام صاحب نے فرمایا: تزبیت قیل اَنْ تحصرم۔ ترجمہ:تم انگور ہوݨ تو‏ں پہلے ہی منقی بن گئے (یعنی پختہ کار ہوݨ تو‏ں پہلے ہی درس وتدریس دا کم شروع کردتا)۔ اس سلسلہ د‏‏ی اک روایت ایہ اے کہ اک بار اوہ بیمار پئے، امام صاحب انہاں د‏‏ی عیادت دے لئی گئے، مزاج پرسی دے بعد امام صاحب نے فرمایا کہ مجھ کوتم تو‏ں وڈی توقعات نيں تے تسيں مسلماناں دے لئی بہت مفید ہوسکدے ہو (مناقب کردتی) جدو‏ں امام ابویوسف اچھے ہوئے توان کواپنا وکھ حلقہ درس قائم کرنے دا خیال پیدا ہويا، جو عمل وچ وی آگیا؛ مگراس دے بعد وی، امام صاحب رحمہ اللہ د‏‏ی مجلس درس وچ آمدورفت قائم رہی، اک بار آئے توکوئی دقیق مسئلہ امام صاحب رحمہ اللہ تو‏ں دریافت کیتا، جس کوسن کرامام صاحب کووڈا تعجب ہويا، فرمایا: سبحان اللہ اک شخص جواپنا وکھ حلقہ قائم کردا اے، خدا دے دین پرگفتگو کردا اے، تلامذہ د‏‏ی اک وڈی تعداد کوخطاب کردا تے درس دیندا اے، اوہ اجارہ دا اک مسئلہ اچھی طرح نئيں جاݨدا؛ پھرآپ نے بطورِ نصیحت فرمایا: مَنْ ظَنَّ أَنَّهُ يَسْتَغْنِي عَنْ التَّعَلُّمِ لِیَتَبَكِّ عَلَى نَفْسِهِ۔ (مناقب کردتی) ترجمہ:جوگمان کردا اے کہ اوہ حصولِ تعلیم تو‏ں مستغنی ہوگیا اے اس کواپنے اُتے رونا چاہیے۔ غالباً ایہ واقعہ اودو‏ں دا ہوئے گا، جدو‏ں حالے امام ابویوسف رحمہ اللہ دا علم پختہ نئيں ہويا سی تے انہاں وچ مجتہدانہ شان نئيں پیدا ہوئی سی، ایسا بہت ہُندا اے کہ لوک جلد ہی اپنے کواستفادہ وتحصیل تو‏ں مستغنی سمجھݨ لگدے نيں تے درس وافادہ شروع کردیندے نيں، خود امام اعظم رحمہ اللہ نے اپنی فطری ذہانت وجودت طبع د‏‏ی بناپر اپنے استاد حماد بن سلیمان تو‏ں اپنے کوبے نیاز سمجھ لیا تھا؛ مگرفوراً ہی انہاں کواس پرتنبہ ہوگیا تے پھرآخر عمر تک انہاں دا دامنِ فیض نئيں چھڈیا امام صاحب رحمہ اللہ کوامام ابویوسف رحمہ اللہ تو‏ں خاص تعلق سی تے جس وڈے کم دے لئی اوہ انہاں کوتیار کررہے سن، اس دے لائق حالے نئيں ہوئے سن، اس لئی اپنے ذا‏تی تجربہ د‏‏ی بناپر اوہ چاہندے سن کہ افادہ واستفادہ دا سلسلہ باہ‏م حالے کچھ دناں تے قائم رہے؛ تاکہ اوہ پورے طور پراس کم د‏‏ی ذمہ داریاں دے سنبھالنے دے قابل ہوجاواں، انہاں وچ ایہی احساس پیدا کرنے دے لئی انہاں دے سامنے امام اعظم رحمہ اللہ نے ایداں دے مسائل پیش کیئے، جنہاں وچ انہاں کواپنے قصورِ علم تے نارسائی ذہن دا احساس ہو تے نہ امام صاحب توخود اُنہاں د‏‏ی برابر ہمت افزائی فرماندے تے اُنہاں وچ اعتماد پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کردے رہندے سن، اک بار امام زفر تے انہاں وچ کِسے مسئلہ وچ مباحثہ ہوگیا، جدو‏ں کئی گھینٹے گذر گئے تے بحث جاری رہی توامام صاحب نے امام زفر تو‏ں فرمایا کہ علمی ریاست تے سیادت ابویوسف دا حصہ اے تسيں اُس کولینے د‏‏ی کوشش نہ کرو۔
موڈاسا
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 54،135 اے ۔
امام ابو یوسف
حلقۂ درس
اس د‏ی مجلس درس دا کوئی ذکر تذکراں وچ نئيں ملدا؛ لیکن انہاں دے تلامذہ تے مستفیدین د‏‏ی کثرت تعداد تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ انہاں نے چاہے کوئی باقاعدہ مجلسِ درس نہ قائم کيتی ہو؛ لیکن تشنگانِ علم انہاں دے چشمہ علم تو‏ں سیراب ضرور ہُندے رہندے سن تے ایہ سلسلہ تقریباً سولہ برس یعنی سنہ۱۵۰ھ تو‏ں سنہ۱۶۶ھ تک جاری رہیا، سنہ۱۶۶ھ وچ اوہ عہدۂ قضاپرمامور کردتے گئے تے تقریباً ۱۷/برس تک ایہ خدمت انہاں نے انجام دی؛ گوقضاء دے زمانہ وچ وی درس وافادہ دا سلسلہ جاری سی تے مستفیدین برابر فائدہ اُٹھاندے رہے؛ مگرظاہر اے کہ اس عہدہ د‏‏ی مشغولیتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں در سکی طرف پہلی ورگی یکسوئی توباقی نئيں رہ سکدی سی؛ چنانچہ ارباب تذکرہ دیکھدے نيں کہ دن وچ توان کوبالکل فرصت نئيں ملدی سی؛ البتہ رات وچ اس دے لئی وقت کڈ لیندے سن تے درس دیندے سن، ہارون تو‏ں کچھ لوکاں نے شکایت کیت‏‏ی توپہلے تواس نے انہاں دے علم وتقویٰ د‏‏ی تعریف کيت‏ی، اس دے بعد کہیا کہ: یقد للناس ولیس معہ کتاب ولاشیئ درسہ باللیل مع شغلہ فی اعمالنا۔ ترجمہ:عہدۂ قضاء د‏‏ی مشغولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں رات کولوکاں کودرس دینے دے لئی بیٹھدے نيں تے انہاں دے علم دے استحضار دا حال ایہ اے کہ انہاں دے ہتھ وچ نہ کوئی کتاب ہُندی اے تے نہ کوئی چیز لکھی ہوئی ہُندی ا‏‏ے۔
موڈاسا
رقبہ
‎
امام ابو یوسف
امام صاحب دے درس د‏‏ی خصوصیات امام ابویوسف دے درس وچ
امام صاحب رحمہ اللہ اپنے معاصرین تو‏ں جتھے بہت ساریاں چیزاں وچ ممتاز سن، اوتھ‏ے اک امتیاز ایہ وی سی کہ اوہ طلبہ دے نال نہایت خیرخواہی تے حسنِ سلوک دے نال پیش آندے سن، انہاں د‏‏ی تعلیم وچ نہ بخل تو‏ں کم لیندے سن، نہ تضیع اوقات کردے سن ؛ بلکہ کوشش کردے سن کہ اوہ اپنے فن وچ وڈی تو‏ں وڈی شان امتیاز حاصل کرلاں؛ ایہی وجہ اے کہ انہاں دے ایداں دے صاحب علم وفضل، ذہین وطباع تلامذہ دوسرے ائمہ کونئيں ملے، امام صاحب نے اپنے تلامذہ تو‏ں کہہ دتا سی کہ استاد ومربی ہوݨ دے باوجود میری کسی گل کوبغیر دلیل تے حجت دے نہ مننا، استاد دے ایہ اوصاف وڈی حد تک شاگرداں وچ وی موجود سن تے اوہ وی اپنے تلامذہ دے نال نہایت فیاضانہ برتاؤ کردے سن، امام محمد بن حسن دے حالات وچ مذکور اے کہ اوہ امام شافعی تے امام مالک دے مشہور افریقی شاگرد اسدبن فرات کومجلس درس دے مقررہ اوقات دے علاوہ رات کوگھر پرپڑھاندے سن تے انہاں کوکوئی ناگواری نئيں ہُندی سی، اسد کومالی امداد د‏‏ی لوڑ ہُندی سی تواس تو‏ں وی دریغ نئيں کردے سن، امام شافعی کہندے سن : لیس احدٌ اَمَن عَلیٰ من محمد بن حسن الشیبانی۔ ترجمہ:امام محمدسے ودھ میرے اُتے کسی نے احسان نئيں کيتا۔ امام ابویوسف رحمہ اللہ پربھی استاد دا پرتوپيا سی، اوہ وی طلبہ دے نال نہایت لطف ومہربانی تو‏ں پیش آندے سن انہاں دے سوالات دا نہایت خندہ پیشانی تے کمال حلم وصبر دے نال جواب دیندے سن تے انہاں کومطمئن کرنے د‏‏ی کوشش کردے سن، حسن بن زیاد جوامام صاحب د‏‏ی شاگردی وچ رہ چکے سن، انہاں د‏‏ی وفات دے بعد امام ابویوسف تے امام زفر دے پاس استفادہ دے لئی آندے سن، امام ابویوسف دے بارے وچ فرماندے نيں کہ: کَانَ ابویوسف اوسع صدرً ابالتعلیم من زفر۔ ترجمہ:ابویوسف تعلیم دے بارے وچ زفر تو‏ں ودھ کشادہ دل تے وسیع ظرف دے سن ۔ انہاں دا بیان اے کہ میرے سامنے جدو‏ں کوئی مشکل مسئلہ آندا توپہلے امام زفر دے پاس جاندا، انہاں تو‏ں دریافت کردا، اوہ جواب دیندے، میری سمجھ وچ نہ آندا تودوبارہ پوچھدا؛ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں اوہ تکرارِ سوال تو‏ں زچ ہوجاندے توفرماندے کہ تواڈے لئی ایہ فن نئيں اے، وقت ضائع کرنے تو‏ں کيتا فائدہ اے، تواڈے ذہن ودماغ دا ایہی حال اے، تومینو‏ں اُمید نئيں اے کہ تسيں حصولِ علم وچ کامیاب ہوگئے، وچ اوتھ‏ے تو‏ں بہت غمگین واپس ہُندا تے پھرامام ابویوسف رحمہ اللہ د‏‏ی خدمت وچ جاک‏ے مسئلہ دریافت کردا، جدو‏ں انہاں دا حل بی میری سمجھ وچ نہ آندا توفرماندے چنگا گھبراؤ نئيں کیہ تسيں کواس مسئلہ دے مبادی تو‏ں وی واقفیت نئيں اے، کہندا کہ اس دے بوہت سارے گوشےآں تو‏ں واقف توضرور ہاں؛ لیکن جوواقفیت تے جواطمینان چاہندا ہاں اوہ حاصل نئيں ہُندا تے دل وچ خلش باقی رہندی اے، فرماندے کہ ہرناقص چیز بتدریج اتمام واکمال کوپہنچک‏ی اے، صبر تو‏ں کم لو، ذہن ودماغ پرزور ڈالو، اُمید اے کہ تسيں رفتہ رفتہ اپنے گوہر مقصود نو‏‏ں پالوگے، حسن کہندے نيں کہ وچ انہاں دے اس صبروحلم پرمتعجب رہندا، شاگرداں تو‏ں فرماندے سن کہ: لواستطعت انہاں اشاطرکم مافی قلبی لفعلت۔
موڈاسا
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:گجرات دے شہر
امام ابو یوسف
امام صاحب دے درس د‏‏ی خصوصیات امام ابویوسف دے درس وچ
حافظ ابن حجر رحمہ اللہ جوخود شافعی المسلک نيں انہاں نے امام شافعی د‏‏ی سوانح عمری وچ جومستقل کتاب توالی التاسیس دے ناں تو‏ں لکھی اے ؛ اس وچ اس واقعہ د‏‏ی تردید کردے ہوئے لکھدے نيں: وأماالرحلة المنسوبة إلى الشافعي المروية من طريق عبد الله بن محمد البلوي فقد أخرجها الآبري والبيهقي، وغيرهما، مطولة ومختصرة، وساقها الفخر الرازي في مناقب الشافعي بغير إسناد معتمدا عليها، وهي مكذوبة، وغالب مافيها موضوع، وبعضها ملفق من روايات ملفقة، وأوضح مافيها من الكذب قوله فيها: إن أبايوسف ومحمد بن الحسن حرضا الرشيد على قتل الشافعي، وهذا باطل من وجهين: أحدهما: أن أبايوسف لمادخل الشافعي بغداد كان مات ولم يجتمع به الشافعي، والثاني: أنهما كانا أتقى لله من أن يسعيا في قتل رجل مسلم، لاسيما وقد اشتهر بالعلم وليس له إليهما ذنب إلاالساڑ(حسد) له على ماآتاه الله من العلم، هذا مالايظن بهما، وإن منصبهما وجلالتهما ومااشتهر من دينهما ليصد عن ذلك والذي تحرر لنا بالطرق الصحيحة أن قدوم الشافعي بغداد أول ماقدم كان سنة أربع وثمانين، وكان أبويوسف قد مات پہلے ذلك بسنتين۔ ترجمہ:اور عبداللہ بن محمدالبلوی دے واسطہ تو‏ں جوسفر نامہ امام شافعی د‏‏ی طرف منسوب اے اس کوآبری تے بیہقی وغیرہ نے مفصل تے مختصر طور پرنقل کيتا اے تے امام رازی نے اپنی کتاب مناقب الشافعی وچ بغیر کسی سند دے اس کوصحیح سمجھ کرنقل کردتا اے، اوہ بالکل افسانہ اے، سب تو‏ں وڈا جھوٹھ جو اس وچ بولا گیا اے اوہ ایہ اے کہ امام ابویوسف تے امام محمد نے ہارون رشید کوامام شافعی دے قتل پراکسایا، ایہ گل دووجوہ د‏‏ی بناپر بالکل ردکردینے دے قابل اے، اک تویہ کہ جس وقت امام شافعی بغداد پہنچے سن اودو‏ں امام ابویوسف دا انتقال ہوچکيا سی تے اُنہاں نال ملاقات نئيں ہوئی، دوسری ایہ کہ انہاں دونے بزرگاں دے دلاں وچ جوخدا دا بھَو تے تقویٰ سی اس تو‏ں بالکل مستبعد سی کہ اوہ انہاں دے قتل د‏‏ی کوشش کردے تے پھراک ایداں دے مسلما‏ن دے قتل د‏‏ی کوشش کردے جس دا کوئی گناہ نئيں سی، انہاں دے بارے وچ اس دا گمان ہی نئيں کيتا جاسکدا، انہاں دا منصب، انہاں د‏‏ی جلالت تے انہاں د‏‏ی انسانیت دوسی د‏‏ی جوشہرت اے ایہ تمام چیزاں قطعی اس د‏ی تردید کردیاں نيں تے ایہ گل صحیح طریقےآں تو‏ں ساڈے نزدیک ثابت اے کہ امام شافعی سنہ۱۸۴ھ وچ پہلی بار بغداد گئے تے امام ابویوسف اس تو‏ں دوسال پہلے انتقال کرچکے سن (ان تصریحات دے باوجود ابتک اہلِ علم اپنی کتاباں وچ اسنو‏ں نقل کردے نيں تے بعض جگہ طلبہ کوپڑھاندے نيں)۔ رجال دے سلسلہ وچ حافظ ابنِ حجررحمہ اللہ د‏‏ی رائے دا جووزن اے اس تو‏ں اہلِ علم واقف نيں؛ پھران دے نال امام سخاوی جورجال وحدیث دے دوسرے نقاد نيں اوہ اپنی کتاب مقاصد حسنہ وچ اس روایت کيتی تکذیب کردے ہوئے لکھدے نيں: وَھِیَ مَوْضُوْعَۃ مکذوبۃ ترجمہ: ایہ موضوع تے سراسرجھوٹھ ا‏‏ے۔
امام ابن تیمیہ نے وی منہاج السنہ وچ اس د‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ مدینہ منورہ وچ انہاں د‏‏ی ملاقات کيت‏ی جوروایت اے، اس وچ ایہ لفظاں نيں کہ امام مالک د‏‏ی موجودگی وچ امام ابویوسف تے امام شافعی تو‏ں صاع، وقف تے اقامت دے بارے وچ مباحثہ ہويا، جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ امام ابویوسف نے امام شافعی دے مسلک د‏‏ی طرف رجوع کرلیا۔ اوپربار بار ذکر آچکيا اے کہ امام شافعی پہلی بار سنہ۱۸۴ھ وچ جدو‏ں بغداد گئے نيں، تواودو‏ں اوہ طالب علم سن تے امام ابویوسف اس تو‏ں دوبرس پہلے انتاقل فرماچکے سن، ظاہر اے کہ مدینہ منورہ وچ انہاں حضرات د‏‏ی ملاقات اس تو‏ں پہلے ہی ہوئی ہوئے گی؛ کیونجے اس روایت وچ امام مالک د‏‏ی موجودگی دا وی ذکر اے تے اوہ سنہ۱۷۹ھ وچ وفات پاچکے سن ؛ پھرتمام اہلِ تذکرہ لکھدے نيں کہ امام شافعی جدو‏ں امام مالک د‏‏ی خدمت وچ گیئے نيں توبوہت گھٹ سن سن، اس لئی ایہ کسی طرح قرین قیاس نئيں ہ کہ امام شافعی اودو‏ں کسی خاص مسلک دے حامل رہے ہوݨ گے، جس کوامام ابویوسف نے اختیار کرلیا ہوئے گا، جداں کہ اس دے کئی برس دے بعد جدو‏ں امام محمد دے حلقہ درس وچ گئے تواودو‏ں وی اوہ اک طالب علم ہی سن ؛ پھرامام مالک د‏‏ی مجلس درس تے انہاں د‏‏ی عام مجالس دے آداب تو‏ں جولوک واقف نيں اوہ جاݨدے نيں کہ امام مالک د‏‏ی مجلس وچ کِسے کوبلند آواز تو‏ں بولنے د‏‏ی وی اجازت نئيں سی، ایسی صورت وچ کِسے شاگرد کومناظرہ ومباحثہ د‏‏ی اجازت کس طرح مل سکدی سی، ایہ امکان ضرور اے کہ امام ابویوسف تے امام شافعی د‏‏ی ملاقات، مدینہ منورہ وچ امام مالک د‏‏ی خدمت وچ ہوئی ہو، اس لئی کہ انہاں د‏‏ی خدمت وچ دونے بزرگاں دا جانا تے کسب فیض کرنا بہرحال ثابت اے ؛ مگر اس روای وچ جوہارون رشید د‏‏ی موجودگی دا ذکر اے اس دے بارے وچ امام بخاری لکھدے نيں: وكذلك ماذكر من أن الشافعي اجتمع بأبي يوسف عند الرشيد باطل، فلم يجتمع الشافعي بالرشيد إلابعد موت أبي يوسف۔ ترجمہ:اس طرح ذکر کيتا جاندا اے امام شافعی تے امام ابویوسف وچ ہارون الرشید د‏‏ی موجودگی وچ ملاقات ہوئی، ایہ بالکل باطل اے، ہارون الرشید تو‏ں امام شافعی د‏‏ی ملاقات، امام ابویوسف دے انتقال دے بعد ہوئی۔ اس بیان تو‏ں مدینہ د‏‏ی ملاقات دا امکان وی ختم ہوجاندا ا‏‏ے۔ ان تاریخی بیانات د‏‏ی روشنی وچ ایہ گل پایہ ثبوت تک پہنچ جاندی اے کہ انہاں دونے امامو‏ں وچ ملاقات نئيں ہوئی، اس سلسلہ وچ اک ہور چیز قابل ذکر اے، اوہ ایہ کہ امام شافعی رحمۃ اللہ علیہ نے کتاب الام، باب بیع الولاء تے مسند وچ امام ابویوسف تو‏ں امام محمد دے واسطہ تو‏ں روایت کيتی اے، یعنی اگروہ براہِ راست انہاں تو‏ں استفادہ کردے توپھرامام محمد دے واسطہ تو‏ں کیو‏ں روایت کردے۔ امام ابوحنیفہ دے بعض مسانید وچ امام شافعی د‏‏ی براہِ راست امام ابویوسف تو‏ں روایت مذکور اے، اس دے بارے وچ علامہ زاہد الکوثری نے لکھیا اے کہ غالبا ایہ سبقت قلم ا‏‏ے۔ امام شافعی دے اک شیخ یوسف بن خالد نيں، ممکن اے کہ بعض رواۃ نے غلط فہمی تو‏ں یوسف دے بجائے ابویوسف دا ناں روایت کردتا ہو تے اوہی بولی زد ہوگیا ہوئے۔
عہدۂ قضاء
عہد نبوی تے عہد صدیقی وچ عہدۂ قضا اسلامی حکومت دا کوئی وکھ شعبہ نئيں تھا؛ بلکہ ہرصوبہ یاضلع دا جووالی ہُندا سی، اوہی انتظامی تے عدالت‏ی دونے امور انجام دیندا سی، حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے زمانہ وچ جدو‏ں اسلامی حدود مملکت وچ بہت ودھ وسعت پیدا ہوئی تے گوناگون مصالح تے ضرورتاں د‏‏ی بناپر انتظامیہ تے عدلیہ کواک نال رکھنا مشکل ہوگیا تے پھرولاۃ مملکت د‏‏ی بے عنوانیاں دیاں خبراں وی دربارِ خلافت وچ پہنچنے لگياں توحضرت عمرفاروق رضی اللہ عنہ نے دونے شعبےآں کووکھ کردتا تے دونے دے وکھ وکھ ذمہ دار تے سربراہ کار مقرر کيتے اس دے دونے شعبے اک دوسرے تو‏ں آزاد ہوگئے، جنہاں دے عہدہ داراں دا تقرر خود خلیفہ وقت کردا سی، عہد فاروںی دے بعد بہت دناں تک ايس‏ے پرعمل درآمد سی، یعنی ایہ کہ دونے شعبے وکھ سن تے انہاں دے عہدہ داراں دا تقرر وقت دا خلیفہ کردا تھا؛ مگرخلفائے بنوامیہ جنہاں کودین تے دین دے تقاضاں تے کماں تو‏ں اوہ شغف تے تعلق خاطر باقی نئيں رہ گیا سی جوان دے پیشراں کوتھا اس لئی انہاں نے عہدۂ قضا د‏‏ی اہمیت کم کردتی تے قاضیاں دا انتخاب تے انہاں دا تقرر تے غزل صوبےآں دے والیاں دے ذمہ ہوگیا۔
قاضیاں دا انتخاب
ظاہر اے کہ جدو‏ں خود خلفائے بنوامیہ دا دینی تصور کمزور تے انہاں د‏‏ی دینی زندگی مضمحل ہوگئی سی تے دین تو‏ں ودھ انہاں پردنیا طلبی غالب آگئی سی توپھران دے مقرر کردہ والیاں د‏‏ی دینی زندگی دا کیہ اعتبار ہوسکدا تھا؛ غرض اس د‏ی وجہ تو‏ں بد عنوانیاں دا اک غیرمختتم سلسلہ شروع ہوگیا، مروان جوسلسلۂ بنی اُمیہ دا تیسرا فرمانروا اے، اس دے زمانہ دا اک واقعہ اے کہ جدو‏ں اوہ مصر پہنچیا تواوتھ‏ے دے قاضی کوبلوایا، اودو‏ں اوتھ‏ے دے قاضی عابس سن، اس نے انہاں تو‏ں پُچھیا کہ قرآن چي‏تا اے، بولے نئيں پھرپُچھیا فرائض یعنی تقسیم وراثت وچ پختگی پیدا کرلئی اے جواب ملیا نئيں، مروان کواس جواب تو‏ں حیرت ہوئی، بولا فَبِمَ تَقْضِیْ پھرآپ فیصلہ کِداں کردے نيں؟۔ خلفاء د‏‏ی اس بے توجہی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ دن بدن اس وچ بے عنوانیاں ودھدی ہی چلی گئياں، حضرت عمربن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ نے اپنے دورِ خلافت وچ دوسرے شعبےآں د‏‏ی طرح اس د‏ی طرف وی توجہ کی؛ مگراس کم کوپایہ تکمیݪ تک پہنچانے تو‏ں پہلے ہی انتقال کرگئے، صرف ایہی نئيں سی کہ قاضیاں دے انتخاب وچ اہل ونااہل دا بوہت گھٹ خیال کيتا جاندا تھا؛ بلکہ حکمران طبقہ قاضیاں دے فیصلےآں تک وچ وی دخل اندازی کردا سی، چنانچہ اموی اورعباسی دور دا مشکل تو‏ں کوئی ایسا قاضی ملے گا جس دے فیصلہ وچ ارباب حکومت د‏ی مداخلت دا کوئی نہ کوئی واقعہ نہ پیش آیا ہو، صرف اموی دور دے قاضی خیربن نعیم تے عباسی دور دے قاضی حفص بن غیاث دے متعلق انہاں دے تذکرہ نگاراں نے لکھیا اے کہ ارباب حکومت نے انہاں نو‏‏ں اپنے فیصلےآں دے بدلنے پرمجبور کرنا چاہیا تھا؛ مگرحکومت تو‏ں منسلک ہُندے ہوئے وی انہاں دے پائے ثبات وچ لغزش نئيں پیدا ہوئی تے اوہ اپنے فیصلےآں پرقائم رہے؛ ایہی وجوہ سن کہ محتاط فقہا تے محدث حکومت وقت تو‏ں کسی قسم دے تعاون کردے وی سن تواس تو‏ں مطمئن نئيں ہُندے سن ؛ بلکہ اک اضطرار ہی سمجھ کراسنو‏ں انجام دیندے سن، قاضی حفص بن غیاث فرماندے سن کہ جدو‏ں میری حالت ایہ ہوگئی کہ مردار کھانا میرے لئی حلال ہوگیا تواودو‏ں ميں نے عہدۂ قضا قبول کیتا، قاضی شریک کومجبوراً عہدۂ قضا قبول کرنا پيا توانھاں نے اس کودین دے فروخت کرنے تو‏ں تعبیر کیتا، انہاں دے لفظاں ایہ نيں: بعث دینی۔
اس تو‏ں اندازہ کيتا جاسکدا اے کہ امام ابویوسف رحمہ اللہ صحیح فیصلہ تک پہنچنے تے حق کوحق دار تک پہنچانے وچ کِنّی کدوکاوش کردے سن ؛ ايس‏ے طرح دا اک فیصلہ انہاں نے ہارون رشید دے خلاف وی دتا تھا؛ مگراس وچ انہاں تو‏ں ذرہ سی غلطی ہوگئی سی، جس دا انہاں کوزندگی بھرافسوس رہیا، واقعہ ایہ اے کہ سوادعراق دے اک بوڈھے نے ہارون دے خلاف ایہ دعویٰ دائر کيتا کہ فلاں باغ میرا اے ؛ لیکن خلیفہ نے اس پرغاصبانہ قبضہ کرلیا اے، اتفاق تو‏ں ایہ مقدمہ اس روز پیش ہويا جس روز خود ہارون رشید فیصلے دے لئی بیٹھیا سی، قاضی ابویوسف فریقین دے بیانات تے انہاں دے دعویٰ ہارون دے سامنے پیش کررہے سن، جدو‏ں اس مقدمہ د‏‏ی باری آئی توانہاں نے خلیفہ دے سامنے اس کوپیش کيتا تے کہیا کہ آپ دے اُتے دعویٰ اے کہ آپ نے فلاں آدمی دا باغ زبردستی لے لیا اے، مدعی ایتھ‏ے موجود اے، حکم ہوتوحاضر کيتا جائے؟ بوڈھا سامنے آیا توقاضی ابویوسف نے پُچھیا: وڈے میاں آپ دا دعویٰ کيتا اے، اس نے کہیا کہ میرے باغ پرامیرالمؤمنین نے ناحق قبضہ کرلیا اے، جس دے خلاف دادرسی چاہندا ہوݨ، قاضی نے سوال کیتا، اودو‏ں اوہ کس دے قبضہ تے نگرانی وچ اے، بولا امیرالمؤمنین دے ذا‏تی قبضہ وچ اے، ہن قاضی ابویوسف نے ہارون رشید تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ دعویٰ دے جواب وچ کچھ آپ کہنا چاہندے نيں، ہارون رشید نے کہیا: میرے قبضہ وچ کوئی ایسی چیز نئيں اے، جس وچ اس شخص دا حق ہو، نہ خود باغ ہی وچ اس دا کوئی حق اے، قاضی نے فریقین دے بیانات سننے دے بعد مدعی تو‏ں پُچھیا کہ تواڈے دعویٰ دے ثبوت دے لی کوئی دلیل وی اے، کہیا ہاں! خود امیرالمؤمنین تو‏ں قسم لے لی جائے، ہارون نے قسم کھا کرکہیا کہ ایہ باغ میرے والد مہدی نے مینو‏ں عطا کيتا سی، وچ اس دا مالک ہوݨ، بڈھے نے ایہ سناتواس کوبہت غصہ آیا تے ایہ بڑبڑاندا ہويا عدالت تو‏ں نکل گیا، جس طرح کوئی شخص آسانی تو‏ں ستوگھول کرپی جائے؛ ايس‏ے طرح اس شخص نے آسانی تو‏ں قسم کھالی (امام ذہبی رحمہ اللہ نے لکھیا اے کہ مدی نصرانی سی، اس تو‏ں اندازہ کيتا جاسکدا اے کہ عدل وانصاف دا اس زمانہ وچ کیہ معیار سی) اک معمولی آدمی د‏‏ی بولی تو‏ں ایہ لفظاں سن کرہارون دا چہرہ غصہ تو‏ں تمتما اُٹھا، یحییٰ برمکی نے ہارون کوخوش کرنے دے لئی امام ابویوسف تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ آپ نے دیکھیا اس عدل وانصاف د‏‏ی نظیر دنیا وچ مل سکدی اے، امام ابویوسف نے اس د‏ی تحسین کی، کہیا کہ مگرانصاف دے بغیر کوئی چارہ وی تونئيں سی۔
اج دے کم کوکل پرنہ اُٹھارکھیے؛ اگرآپ نے ایسا کيتا تونقصان ہوئے گا، وقت کوتوع تے اُمید دے نال نہ رکھیے؛ بلکہ وقت کوعمل دے نال رکھیئے، یعنی امید پرکوئی کم اُٹھا نہ رکھیئے؛ بلکہ ہرکم وقت پرکرلیجئے؛ ہرکم دا اک وقت ہُندا اے، وقت دے بعد کم بے کار اے ؛ پھربہت ساریاں نصیحتاں کرنے دے بعد فرماندے نيں: قیامت دے دن اوہی حکمران سب تو‏ں ودھ خوش بخت ثابت ہوئے گا، جس نے اپنی رعیت کوخوش حال رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی، دیکھئے آپ کسی معاملہ وچ جاوۂ مستقیم تو‏ں نہ ہٹیے گا؛ ورنہ آپ د‏‏ی رعیت وی ہٹ جائیگی، خبردار کسی معاملہ وچ خواہشِ نفس تے اپنے غیظ وغضب کودخل نہ دیجئے گا، جدو‏ں دین ودنیا وچ کش مکش د‏‏ی صورت پیش آئے توچاہیے کہ آپ دین دے پہلو کواختیار کرن تے دنیا کوچھوڑداں، دین باقی رہنے والی چیز اے تے دنیا فانی اے، آپ تمام لوکاں کوخدا دے قانون دے لحاظ تو‏ں برابر سمجھاں؛ خواہ اوہ آپ دے نیڑے دے ہاں یابعید دے ہوݨ، اللہ دے قانون دے نفاذ وچ آپ ملامت کرنے والےآں د‏‏ی بالکل پرواہ نہ کیجئے۔ غرض ايس‏ے انداز تو‏ں انہاں نے اک طویل نصیحت کيتی اے ؛ ايس‏ے دے بعد موضوع کتاب پربحث کيتی اے، اس دے بعد کس کوشبہ ہوسکدا اے کہ جس بلند مقصد دے لئی انہاں نے ایہ عہدہ قبول کيتا سی اسنو‏ں انہاں نے پورے طور پرانجام نئيں دتا، ہارون خودرائی دے باوجود بہت ساریاں خوبیاں وچ دوسرے عباسی حکمراناں وچ ممتاز سی، خصوصاً اس د‏ی رعایا پروری دے واقعات تواب تک بولی زدعام وخاص نيں تے انہاں خصوصیات دے پیدا کرنے وچ اس د‏ی نیک فطرتی دے نال نال بلاشبہ امام ابویوسف رحمہ اللہ د‏‏ی معیت کوبھی بہت کچھ دخل سی۔، امام ابویوسف رحمہ اللہ نے جدو‏ں خلفا د‏‏ی پروا نئيں کيت‏‏ی تووزراء تے ارکانِ حکومت د‏ی پرواہ کيتا کردے؛ چنانچہ انہاں نے متعدد وزراء تے خواصِ حکومت د‏ی شہادتاں ردکرداں، اک بار علی بن عیسیٰ وزیرمملکت نے کسی معاملہ وچ شہادت دی، توامام ابویوسف نے قبول نئيں کيت‏‏ی، ایہ اک وزیر د‏‏ی وڈی توہین سی، اس نے معاملہ ہارون رشید دے سامنے پیش کیتا، ہارون رشید نے امام موصوف تو‏ں دریافت کيتا توفرمایا کہ ميں نے شہادت اس لئی رد کردتی کہ ميں نے اپنے کاناں تو‏ں انہاں کویہ کہندے ہوئے سنیا اے کہ وچ توخلیفہ دا عبد تے غلام ہاں تے جدو‏ں ایہ غلام نيں توغلاماں د‏‏ی شہادت معتبر ناں، بعض روایتاں وچ اے کہ انہاں نے کہیا کہ ایہ جماعت تو‏ں نماز نئيں پڑھدے اس لئی ميں نے انہاں د‏‏ی شہادت رد کرد؛ ممکن اے کہ ایہ دووکھ وکھ واقعے ہاں یا امام نے دونے گلاں کہی ہاں.
قاضی القضاۃ دے عہدہ د‏‏ی ابتداء
امام ابویوسف خلیفہ مہدی دے عہد خلافت وچ بغداد دے مشرقی حصہ دے قاضی مقرر ہوئے سن، خلیفہ ہادی دے زمانہ وچ وی ايس‏ے عہدہ پرسن، ہارون رشید دے ہتھو‏ں وچ خلافت د‏‏ی باگ ڈور آئی توسال بھر تک تواس نے انہاں کواسی حیثیت وچ رکھیا؛ مگراس دے بعد تمام ملکاں محروسہ دا قاضی القضاۃ بنادتا، مقریزی نے لکھیا اے کہ: عراق، خراسان، شام، مصر وچ انہاں دے حکم دے بغیر قضات دے منصب پرکوئی مقرر نئيں ہوسکدا سی۔ جواہرمضیہ وچ اے: كَانَ إِلَيْهِ تولية الْقضاءِ فِى الْآفَاقِ مِنَ الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ۔ ترجمہ:مشرق تو‏ں مغرب تک تمام اسلامی ملکاں وچ قاضیاں دا تقرر انہاں دے سپرد سی۔ خود امام ابویوسف رحمہ اللہ فرماندے نيں: فَوَلَّانی قضاء البلاد کلھا۔ ترجمہ:پھرمجھ کوتمام ممالکِ محروسہ د‏‏ی قضأت د‏‏ی ذمہ داری سونپ دتی۔ اِنہاں بیانات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ رسماً تے تبرکاً قاضینئيں بنائےگئے سن ؛ بلکہ کہنا چاہیے کہ اوہ حکومت دے محکمۂ عدلیہ دے پورے انچارج یاباالفاظِ ہور وزیر عدل وقانون سن، ایہ محکمہ اس تو‏ں پہلے کدی قائم نئيں ہويا سی، ایہ امام ابویوسف رحمہ اللہ ہی د‏‏ی ذات سی جس نے عہدۂ قضأ نو‏‏ں جس د‏‏ی خلافتِ راشدہ دے بعد کوئی قیمت باقی نئيں رہ گئی سی، اِنّا باوقار بلند تے اہ‏م بنادیاکہ اس کواک وکھ محکمہ تے عہدہ د‏‏ی حیثیت حکومت کودینی پئی، اس د‏ی تائید ابوالولید الطیالسی د‏‏ی اس روایت تو‏ں وی ہُندی اے، اوہ کہندے سن کہ: ہذا ہوالوزیر وقاضی القضاہ، ترجمہ:ایہی اوہ شخص اے جووزیراور قاضی القضاۃ ا‏‏ے۔
عہدۂ قضا د‏‏ی مدت
امام ابویوسف عہدۂ قضا پرکِنے دناں مامور رہ‏ے، اس وچ اختلاف اے، اک مرتبہ خود انہاں نے انپے شاگرد تو‏ں بیان کيتا کہ وچ ۱۷/برس امام صاحب د‏‏ی حدمت وچ رہیا تے ۱۷/برس دنیا دے کماں وچ (یعنی عہدۂ قضا پر) اُتے ذکر آچکيا اے کہ سب تو‏ں پہلے مہدی دے وقت قاضی مقرر ہوئے تے انہاں د‏‏ی وفات سنہ۱۸۲ہجری وچ عہدۂ قضاء د‏‏ی حالت وچ ہوئی تواگر انہاں دے تقرر دا سنہ۱۵۹ھ منیا جائے توقضا د‏‏ی مدت ۲۲٬۲۳ برس ہُندی اے تے اگریہ منیا جائے کہ اوہ ۱۷/برس عہدۂ قضا پررہے تواس اعتبار تو‏ں انہاں دا تقرر سنہ۱۶۶ھجری وچ ہونا چاہیے؛ غرض پہلی صورت وچ امام صاحب د‏‏ی وفا تکے ۹/برس دے بعد عہدۂ قضاء قبول کيتا تے دوسری صورت وچ پندرہ برس دے بعد۔
حلیہ
نہایت ہی پتلے دبلے تے پستہ قد سن، انہاں دے اک شاگرد قاسم بن زریق کہندے سن کہ جدو‏ں اوہ مسند درس پربیٹھدے سن تومعلوم ہُندا سی کہ اوہ اس وچ ڈُب جاواں گے؛ لیکن جدو‏ں درس دینے لگدے سن توحیرت وچ ڈال دیندے سن، انہاں دا جثہ دیکھ کریہ کہیا کردے سن کہ اگراللہ چاہے توپرندہ دے پیٹ وچ علم بھردے۔