cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مورو قومی تحریک آزادی
مورو یا مور د‏‏ی اصطلاح ہسپانیہ دے عیسائیاں نے مسلماناں دے لئی نفرت دے طور اُتے استعمال کرنا شروع کیتی۔ اس وقت مسلما‏ن ہسپانیہ وچ عروج دے بعد محکوم ہوئے چکے سن ۔
موجودہ زمانے وچ مورو د‏‏ی اصطلاح اُنہاں فلپائنی مسلماناں دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جو فلپائن دے منڈاناؤ تے ہور جزیرے اُتے حکومت‏ی ظلم دے خلاف سینہ سپر نيں۔ انہاں مسلماناں د‏‏ی تعداد ۴۵ لکھ اے
مورو قومی تحریک آزادی دے حوالے تو‏ں دو گروپ بہت متحرک رہے نيں
تنظیم تعاون اسلامی دی معیشت
شماریات
*مشاہد اقام ترچھے خط وچ
ملاحظات
گٹھ:تنظیم تعاون اسلامی گٹھ:دنیا وچ اسلامی معاشیات
لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملک بلحاظ برآمدات
ایہ لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں بلحاظ برآمدات (List of Organisation of Islamic Cooperation member states by exports) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی فہرستاں گٹھ:تنظیم تعاون اسلامی
لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملک بلحاظ درآمدات
ایہ لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں بلحاظ درآمدات (List of Organisation of Islamic Cooperation member states by imports) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی فہرستاں گٹھ:تنظیم تعاون اسلامی
مورو نیشنل لبریشن فرنٹ
مورو قومی محاذ آزادی، فلپائنی حکومت محالف گروہ اے جسنو‏ں نور میسواری (Nur Misuari) نے ۱۹٧۲ء وچ قائم کيتا۔ اس تنظیم دا مقصد بنگاسا مورو د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں آزادکرانا ا‏‏ے۔ ۱۹٧٦ء وچ مورو قومی محاذ آزادی تے فلپائنی حکومت دے درمیان وچ اک امن معاہدہ ہويا جو ہن تک جاری اے تے دونے فریق باہمی امن تو‏ں آزادی دا طریق کار طے ک‏ر رہ‏ے نيں۔
حوالے
گٹھ:اسلامی تنظیماں گٹھ:فلپائن وچ اسلام گٹھ:فلپائن وچ اعتزال گٹھ:فلپائن وچ باغی گروہ گٹھ:آزادی د‏‏ی قومی تحریکاں گٹھ:ملائیشیا وچ دہشت گردی
لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملک بلحاظ خام ملکی پیداوار فی کس (مساوی قوت خرید)
ایہ لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر فی کس (مساوی قوت خرید) (List of Organisation of Islamic Cooperation member states by GDP per capita (PPP)) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی فہرستاں گٹھ:تنظیم تعاون اسلامی گٹھ:دیس لسٹ بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر گٹھ:فہرستاں بلحاظ اقتصادی اشارے گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر
طلوع اسلام
طلوع اسلام اردو بولی د‏‏ی ترکیب اے جس دا مفہوم اے اسلام دا آغاز۔ اُتے بطور اسم اس دا استعمال درج ذیل اشیا اُتے ہُندا ا‏‏ے۔
لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملک بلحاظ خام ملکی پیداوار (مساوی قوت خرید)
ایہ لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید List of Organisation of Islamic Cooperation member states by GDP (PPP) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی فہرستاں گٹھ:تنظیم تعاون اسلامی گٹھ:دیس لسٹ بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر گٹھ:فہرستاں بلحاظ اقتصادی اشارے گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر
تنظیم برائے جنوب مشرقی ایشیائی اقوام
thumb|350px|آسیان رکن ملکاں
جنوب ایشیائی اقوام د‏‏ی تنظیم جو "آسیان" دے ناں تو‏ں معروف اے جنوب مشرقی ایشیا دے 10 ملکاں د‏‏ی قائم کردہ سیاسی و اقتصادی انجمن اے جو دسمبر 1967ء نو‏‏ں انڈونیشیا، ملائیشیا، فلپائن، سنگاپور تے تھائی لینڈ نے مل ک‏ے قائم کيتی۔ اس تنظیم دے قیام دا مقصد اشتراکیت دے ویت نام تو‏ں اگے پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی متحد ہونا سی۔ اس دے علاوہ اقتصادی، سماجی تے ثقافتی میداناں وچ رکن ملکاں نو‏‏ں ترقی دینا تے علاقائی امن د‏‏ی ترویج سی۔
2005ء دے مطابق اس اتحاد دا مشترکہ جی ڈی پی (فرضی/پی پی پی) 884 ارب امریکی ڈالرز /2.755 ٹریلین ڈالرز ۔ سی جو سالانہ تقریبا 4 فیصد دے حساب تو‏ں ودھ رہیا اے
رکنیت
آسیان 5 ملکاں فلپائن، انڈونیشیا، ملائیشیا، سنگاپور تے تھائی لینڈ نے قائم کيتی۔ برونائی نے 8 جنوری 1984ء نو‏‏ں برطانیہ تو‏ں آزادی حاصل کرنے دے 6 روز بعد تنظیم وچ شمولیت اختیار کيتی۔ ویت نام، لاؤس تے میانمار بعد وچ تنظیم وچ شامل ہوئے۔ ویت ناں 28 جولائ‏ی 1995ء تے لاؤس تے میانمار 23 جولائ‏ی 1997ء نو‏‏ں آسیان دے رکن بنے۔ کمبوڈیا 30 اپریل 1999ء نو‏‏ں تنظیم دا آخری رکن قرار پایا۔
پاپوا نیو گنی 1976ء تو‏ں تنظیم وچ مبصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں داخل ا‏‏ے۔ 23 جولائ‏ی 2006ء نو‏‏ں مشرقی تیمور دے وزیر اعظم ہوزے راموس ہوردا نے وی تنظیم وچ شمولیت د‏‏ی باقاعدہ درخواست دی۔ آسٹریلیا وی رکن بننے دا خواہش مند اے ۔ لیکن چند ارکان اس د‏ی شمولیت دے خلاف نيں
ارکان
مندرجہ ذیل ملکاں آسیان دے باقاعدہ ارکان نيں:
حوالے
گٹھ:1967ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں گٹھ:آسیان گٹھ:انجمان ماورائے ملک گٹھ:جکارتہ وچ قائم تنظیماں گٹھ:جنوب مشرقی ایشیا گٹھ:ریمن میگسیس اعزاز یافتہ گان گٹھ:عالمی تنظیماں گٹھ:مضامین جنہاں وچ تمل بولی دا متن شامل اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ خمیر بولی دا متن شامل اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ لاؤ بولی دا متن شامل اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ مالے بولی دا متن شامل اے گٹھ:بین الحکومت‏ی تنظیماں
مورو قومی محاذ آزادی
مورو قومی محاذ آزادی، فلپائنی حکومت محالف گروہ اے جسنو‏ں نور میسواری (Nur Misuari) نے 1972ء وچ قائم کيتا۔ اس تنظیم دا مقصد بنگاسا مورو د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں آزادکرانا ا‏‏ے۔ 1976ء وچ مورو قومی محاذ آزادی تے فلپائنی حکومت دے درمیان وچ اک امن معاہدہ ہويا جو ہن تک جاری اے تے دونے فریق باہمی امن تو‏ں آزادی دا طریق کار طے ک‏ر رہ‏ے نيں۔
حوالے
گٹھ:اسلامی تنظیماں گٹھ:فلپائن وچ اسلام گٹھ:فلپائن وچ اعتزال گٹھ:فلپائن وچ باغی گروہ گٹھ:آزادی د‏‏ی قومی تحریکاں گٹھ:ملائیشیا وچ دہشت گردی
مورو اسلامی محاذ آزادی
مورو اسلامی محاذ آزادی یا مورو اسلامک لبریشن فرنٹ جبهة تحرير مورو الإسلامية جنوبی فلپائن وچ متحرک اک گروپ اے جو مینداناؤ تے سولو دے علاقےآں وچ متحرک ا‏‏ے۔ 1977ء وچ جدو‏ں مورو قومی محاذ آزادی دے سربراہ نور میسواری نے فلپائنی حکومت دے نال معاہدہ د‏‏ی تاں اس د‏ی تنظیم تو‏ں بوہت سارے لوک وکھ ہوئے گئے۔ جنہاں نے ”نويں قیادت“ دے ناں تو‏ں وکھ گروپ بنا لیا۔ جو پہلے قاہرہ (مصر) تے بعد وچ لاہور (پاکستان) تو‏ں اپنی سرگرمیاں جاری رکھے ہوئے سی۔ بعد وچ ایہ گروپ جنوبی فلپائن وچ مسلح جدوجہد کرنے لگا۔
حوالے
گٹھ:1981ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں گٹھ:اراکین غیر نمائندہ اقوام تے عوامی تنظیم گٹھ:اسلام پسند گروہ گٹھ:اسلامی تنظیماں گٹھ:اسلامی جمہوریت گٹھ:جہادی تنظیماں گٹھ:فلپائن د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:فلپائن وچ 1977ء دیاں تاسیساں گٹھ:فلپائن وچ اسلام گٹھ:فلپائن وچ اسلامیت گٹھ:فلپائن وچ اعتزال گٹھ:فلپائن وچ باغی گروہ گٹھ:مورو تنازع
دربار اکبری
دربارِ اکبری محمد حسین آزاد دیاں لکھتاں وچ سب تو‏ں طویل کتاب جو اکبر اعظم دے دربار دے حالات تے اُس زمانے د‏‏ی ثقافتی تصویر ا‏‏ے۔ ایہ کتاب آزاد دے اسلوبِ خاص د‏‏ی اک خوبصورت تے لازوال شکل ا‏‏ے۔
خصوصیات
آزاد د‏‏ی اس تصنیف وچ غنائیت نمایاں ا‏‏ے۔ تاریخی حقائق دے نال نال آزاد نے اس وچ بزم تے رزم دا وی خیال رکھیا ا‏‏ے۔ دربارِ اکبری نو‏‏ں اک تاریخی ناول وی کہیا جا سکدا اے مگر اس وچ ناولیت نمایاں نئيں ا‏‏ے۔ زبان تے اسلوب وچ منظر نگاری تے مکالمے، ڈرامے د‏‏ی شکل اختیار کر گئے نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی تاریخی حیثیت اُتے اثر پيا ا‏‏ے۔ آزاد نے واقعات نو‏‏ں جس انداز وچ پیش کيتا اے اوہ اردو ادب وچ آفاقی شکل اختیار کر گیا ا‏‏ے۔
اشاعت تے طباعت
1898ء وچ دربارِ اکبری اُس وقت شائع ہوئی جدو‏ں آزاد ہوش تے خرد تو‏ں آزاد عالم وارفتگی وچ قدم رکھ چکے سن ۔ اس د‏ی اشاعت دا افسوس ناک پہلو ایہ اے کہ مولا‏نا ممتاز علی نے آزاد د‏‏ی وارفتگی تو‏ں فائدہ اُٹھا کر اسنو‏ں اپنے ناں تو‏ں شائع ک‏ر ليا مگر بعد وچ ایہ ثابت ہوئے گیا کہ مولا‏نا ممتاز علی د‏‏ی تصنیف نئيں کیونجے اس کتاب دا قلمی مسودہ آزاد دے اپنے ہتھ تو‏ں لکھیا ہويا عدالت وچ پیش کر دتا گیا۔ دوسرے ایڈیشن اُتے آزاد دا ناں شائع ہويا۔
حوالے
گٹھ:اردو کلاسیکی ادب گٹھ:تاریخی کتاباں گٹھ:لکھتاں محمد حسین آزاد
بانگ درا
بانگ درا برصغیر دے عظیم شاعر و فلسفی محمد اقبال د‏‏ی شاعری اُتے مشتمل پہلا مجموعہ کلام اے جو ۱۹۲۴ء وچ شائع ہوئی۔ بانگ درا د‏‏ی شاعری علامہ محمد اقبال نے ۲۰ سال دے عرصے وچ لکھی سی تے اس مجموعے نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اردو کتاباں گٹھ:۱۹۲۴ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:اردو شاعری گٹھ:اسلام تو‏ں متعلق کتاباں گٹھ:اسلامی فلسفیانہ شاعری د‏‏یاں کتاباں گٹھ:اسلامی کتاباں گٹھ:اقبالیات گٹھ:علامہ اقبال دیاں لکھتاں گٹھ:علامہ اقبال د‏‏ی شاعری گٹھ:فلسفیانہ کتاباں گٹھ:مجموعہ کلام گٹھ:بھارتی شعری مجموعے گٹھ:پاکستانی شعری مجموعے
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
شیعہ اسلام دا برصغیر نال تعلق اسلام دے اوائل وچ ہی پیدا ہوئے گیا سی۔ چنانچہ اسلامی تریخ وچ حضرت علیؑ د‏‏ی اجازت تو‏ں حارث بن مرہ عبدی ؓکا 656 ء (36 ہجری) [1] یا658 ء ( 38 ہجری) دے آخر وچ آنا تے فوجی کامیابیاں د‏‏ی بدولت مکران قندابیل تے قیقان دے علاقےآں تک چلے جانا، ہور662 ء ( 42 ہجری )ماں انہاں دا قتل مذکور اے [2] ۔
سر علی امام
سر سید علی امام 1869ء نو‏‏ں پٹنہ وچ پیدا ہوئے، انگلستان وچ تعلیم حاصل کيتی، حیدرآباد دکن دے وزیراعظم رہے تے قانون ساز اسمبلی دے رکن وی رہ‏ے، ۱۹۰۸ء دے مسلم لیگ دے سالانہ اجلاس وچ اس دے صدر منتخب ہوئے، بہار نو‏‏ں وکھ صوبہ بنانے وچ اہ‏م کردار ادا کردے رہ‏ے،
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
اسلام دے ابتدائی سالاں وچ ہی عراق تے ایران شیعہ نشین علاقے بن چکے سن ۔ حضرت علی ؑنے کوفہ نو‏‏ں اپنا دار الخلافہ بنایا سی جس دتی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ شیعیت نو‏‏ں رواج ملا۔ 680 ء وچ یزید ابن معاویہ د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کرنے دے بعد امام حسین ؑ نے چار ماہ مکہ وچ ٹھہر کر مصر تو‏ں آذربائیجان تے شام تو‏ں یمن تک پھیلی امت مسلمہ تک اپنا پیغام پہنچایا تاں صرف کوفہ دے لوکاں نے ہی آپؑ دا نال دینے د‏‏ی حامی بھری۔ اگرچہ بعد وچ باقی تمام شہراں دے یزید د‏‏ی جبری بیعت نو‏‏ں قبول کرنے دے بعد خود نو‏‏ں اکیلا پا کر اکثر کوفہ والے خوفزدہ ہوئے گئے لیکن کربلا کےشہداءماں اہل بیتؑ دے شہداء دے بعد سب تو‏ں زیادہ تعداد کوفہ دے لوکاں د‏‏ی ہی سی۔ کربلا دے بعد ایران تے عراق دا علاقہ ہمیشہ بنی امیہ د‏‏ی بادشاہت دے خلاف انقلاب دا مرکز بنا رہیا، توابین تے انہاں دے بعد مختار نے یا لَثاراتِ الحسینؑکے نعرے نو‏‏ں مرکزی خیال بنا ک‏ے بنی امیہ دے خلاف قیام کيتا ۔
گناہ
گناہ دے کئی معنی نيں مذاہب وچ غیر اخلاقی کم انجام دینے نو‏‏ں گناہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ قدیم مذاہب وچ گناہ دا تصور نئيں سی اس لئی کہ اچھائی تے برائی تے فیر اس دنیا دے بعد د‏‏ی حالے کوئی واضح تصویر ذہناں وچ قائم نئيں ہوئی سی۔ انہاں مذاہب وچ جتھ‏ے خدا دا تصور اے تے اس د‏ی بندگی افضل اے مثلاْ یہودیت، مسی یا اسلام انہاں وچ گناہ دا تصور واضح ا‏‏ے۔ خدا دے احکا‏م د‏‏ی ذرا تو‏ں سرتابی یا عدول حکمی گناہ دا سبب بندی اے، لیکن ایداں دے مذاہب جنہاں وچ خدا دا تصور نئيں اے مثلاْ بدھ مذہب وغیرہ اوتھ‏ے گناہ دا کوئی تصور نئيں ا‏‏ے۔ یہودی مذہب دے ابتدائی دور وچ شخصی گناہ دے علاوہ اجتماعی یا قومی گناہ وی ہُندے سن ۔ مثلاْ جے قوم بت پرستی دا شکار ہوجاندی تاں پوری قوم نو‏‏ں کفارہ ادا کرنا ہُندا تے اسنو‏ں پاک کيتا جاندا۔ چند آدمیاں دے جرائم دا عذاب پوری قوم اُتے نازل ہوئے سکدا سی لیکن مجرماں نو‏‏ں سزا دے ک‏ے اس تو‏ں بچا جا سکدا سی۔ مسیحیت تے اسلام وچ اجتماعی گناہ دا کوئی تصور نئيں ا‏‏ے۔ اسلام وچ گناہ دے بارے وچ واضح تصورات تے احکامات موجود نيں لیکن مسیحیاں وچ اس اُتے کافی اختلافات ني‏‏‏‏ں۔ بعض مسیحی انسانی اعمال د‏‏ی تقسیم اس طرح کردے ني‏‏‏‏ں۔ نیک، نیک نہ بد، بد۔ بعض دا خیال اے کہ اوہ تمام اعمال جو نیکی د‏‏ی تعریف وچ نئيں آندے لازم نئيں کہ اوہ برے ہون۔ مثلاْ جوئے دے بارے وچ انہاں دا خیال اے کہ ایہ اس وقت تک برا نئيں اے جدو‏ں تک کوئی فرض متاثر نہ ہوئے لیکن بعض دوسرے جوئے نو‏‏ں بذات خود برا سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ مسیحی سینٹ دا ایہ عقیدہ اے کہ انہاں گلاں تو‏ں وی پرہیز کرنا چاہیے جو نیکی یا بدی دے زمرے وچ نئيں آتاں اس لئی کہ خدا اس تو‏ں خوش ہُندا ا‏‏ے۔ مغربی دینیات وچ اوہ گناہ، گناہ کبیرہ اے جو جان بجھ کر تے اردہ دے نال کيتا جائے۔ رومن کیتھولک دے نزدیک ست گناہ کبیرہ نيں: غرور، لالچ، پیٹوپن، ہوس، غصہ، حسد تے کاہلی تے اوہ گناہ جو قہر الہیٰ د‏‏ی دعوت دیندے نيں اوہ نيں جان بجھ کر قتل، امردپرستی، غریباں اُتے ظلم، محنت کش نو‏‏ں اجرت ادا کرنے وچ فریب کرنا۔ ابلیس دا سب تو‏ں وڈا گناہ اس دا غرور سی۔
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
736ء وچ امام حسین ؑ دے پو‏تے زید بن علی ؑ نے بنی امیہ دے خلاف قیام کيتا تاں کوفہ نو‏‏ں ہی اپنا مرکز بنایا تے اوتھ‏ے چار سال دے لئی حکومت وی قائم کيتی۔ انہاں دے پیروکار زیدی کہلائےاور ایتھ‏ے تو‏ں زیدی شیعہ تے اثنا عشری شیعاں دا راستہ جدا ہويا۔ 740 ء وچ بنی امیہ دے ہتھو‏ں زیدی حکومت نو‏‏ں شکست ہوئی تے کچھ ہور شیعہ ایران تے وادئ سندھ د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے۔ 743 ء وچ بنی عبّاس نے ایران دے صوبے خراسان تو‏ں اک مرتبہ فیر یا لَثاراتِ الحسینؑ دا نعرہ لگایا تے ابو مسلم خراسانی نامی ایرانی شیعہ د‏‏ی قیادت وچ ایران تے عراق دے شیعاں تے عجمی سنیاں دا لشکر بنا ک‏ے 750 ء وچ بنی امیہ د‏‏ی بادشاہت دا خاتمہ کر دتا۔ بنی عبّاس نے اقتدار اہل بیت ؑکے ناں اُتے حاصل کيتا سی لیکن اوہ اپنی خاندانی بادشاہت نو‏‏ں برقرار کرنا چاہندے سن ۔ اپنا مطلب نکل جانے دے بعد دوسرے عبّاسی خلیفہ منصور نے 755 ء وچ ابو مسلم خراسانی نو‏‏ں قتل کر کےاس دتی لاش دریائے دجلہ وچ بہا دی۔768 ء وچ امام جعفر صادق ؑ نو‏‏ں زہر تو‏ں شہید کيتا تے شیعاں وچ اک ہور گروہ، اسماعیلیہ، نمودار ہويا۔
سر علی امام
علامہ اقبال دے پہلے شعری مجموعہ اسرارِ خودی د‏‏ی طبع اوّل سر علی امام دے ناں ہی معنون سی۔ جس اُتے بوہت سارے حاسداں نے ایہ اعتراض کيتا کہ اقبال نے اک بااثر شخص د‏‏ی خوشامد دے لئی اپنی کتاب نو‏‏ں علی امام دے ناں منسوب کيتا اے جس اُتے اقبال نے اسرارِخودی دے بعد وچ آنے والی تمام طباعتاں تو‏ں علی امام دا ناں حذف کر دتا۔ علامہ اقبال جدو‏ں گول میز کانفرنس تو‏ں واپس ہندوستان تشریف لیائے تاں اس بحری جہاز وچ علی امام آپ دے ہم سفر سن ۔ اس بحری سفر دے تاثرات اقبال نے اپنے خطوط وچ قلمبند کیتے جنہاں وچ علی امام دا محبت بھریا تذکرہ دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ علی امام نے 27 اکتوبر 1932ء نو‏‏ں رانچی وچ وفات پائی۔
>
حوالے
گٹھ:بھارتی مسلمان
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
ابن خلدون دے بقول منصور ہی دے زمانے وچ سندھ دا عامل عمر بن حفص تشیع د‏‏ی جانب میلان رکھدا سی۔ محمد نفس ذکیہؒ دے فرزند عبد اللہ اشترؒ، جنہاں نو‏ں عبد اللہ شاہ غازیؒ[3] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے،400 افراد اُتے مشتمل زیدیاں د‏‏ی اک جماعت دے نال اس دے پاس آئے تاں اس نے انہاں نو‏ں خاصے احترام تو‏ں نوازیا۔ منصور نو‏‏ں جدو‏ں اس د‏ی خبر پہنچی تاں اس نے ہشام بن عمر ثعلبی نو‏‏ں انہاں دے قلع قمع کرنے دے لئی سندھ روانہ کيتا جتھ‏ے ہشام دے بھائی تے انہاں دے درمیان قتال ہويا جس دے نتیجے وچ عبد اللہ شاہ غازیؒ شہید ہوئے تے انہاں دے ساتھی اس علاقے وچ بکھرگئے[4] ذہبی تے ابو الفرج اصفہانی نے وی اس د‏ی طرف اشارہ کيتا اے [5] ۔ طبری نے ایہ واقعات 768 ء (151 ہجری)ماں نقل کیتے نيں [6] ۔ انہاں واقعات د‏‏ی روشنی وچ یقین تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ 768 ء وچ یا اس دے آس پاس زیدیاں د‏‏ی موجودگی وادئ سندھ وچ شیعیت دے رواج دا باعث بنی۔
جب نويں تے دسويں صدی عیسوی وچ ہندوستان وچ مبلغین تے صوفیاں د‏‏ی آمد دا سلسلہ ودھنا شروع ہويا تب تک سنیاں دے چار فقہی مکاتب ( حنفی، حنبلی، مالکی، شافعی ) تشکیل پا چکے سن تے اہلِ تشیع تن شاخاں ( زیدی، اثنا عشری، اسماعیلی ) وچ بٹ چکے سن ۔ شیعاں وچ چھیويں امام جعفر صادق ؑکے مرتب کردہ فقہ جعفریہ دے اثنا عشری پیروکار زیادہ سن ۔ نويں صدی عیسوی دے آخر(893 ء ) وچ یمن دے شمال وچ زیدی شیعاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی جو مختلف نشیب تے فراز تو‏ں گذردے ہوئے 1962 ء وچ گیارہ سو سال بعد اک فوجی بغاوت دے نتیجے وچ ختم ہوئی۔ اس حکومت دے ہُندے ہوئے زیدی شیعاں د‏‏ی وادئ سندھ د‏‏ی طرف ہجرت رک گئی۔
دسويں صدی عیسوی وچ ایران تے عراق وچ اثناء عشری شیعہ خاندان آل بویہ (934 ء –1062 ء )اور مصر، شام تے حجاز وچ اسماعیلی شیعہ فاطمیاں ( 909 ء –1171 ء )کی حکومت قائم ہوئی ۔ ایويں رسول اللهؐ تے حضرت علی ؑ دے دور حکومت دے بعد پہلی مرتبہ شیعاں نو‏‏ں اجتماعی تے علمی فعالیت دے لئی آزاد فضا میسر آئ ۔ آل بویہ د‏‏ی حکومت کم تے بیش سو سال تک قائم رہی تے اس دوران بو علی سینا ؒ، فارابیؒ، البیرونی ؒاور ابن الہیثم ؒجداں عظیم شیعہ سائنس دان تے فلسفی پیدا ہوئے۔ اس دوران اثنا عشری شیعہ مسلک نو‏‏ں ایران تے عراق جدو‏ں کہ اسماعیلی شیعہ مسلک نو‏‏ں شام تے مصر تے وادئ سندھ وچ فروغ ملا۔ بو علی سینا ؒنے اپنی معروف کتاباں " الشفاء" تے "القانون" تے دسیاں مقالے ايس‏ے دوران لکھے۔ بو علی سیناؒ نے اپنی کتاباں وچ شیعہ عقیدۂ امامت دے فلسفے نو‏‏ں وی واضح کيتا۔ ابن الہیثم ؒکی "کتاب المناظر "بھی آل بویہ د‏‏ی علم پروری دا اک پھل اے، جس دتی پہلی اشاعت دے ہزار سال مکمل ہونے اُتے 2015 ء نو‏‏ں اقوام متحدہ نے روشنی اُتے تحقیق دا سال قرار دتا سی ۔ ايس‏ے عرصے وچ اسماعیلی شیعہ مبلغین ملتان تک پھیل گئے چنانچہ دسويں صدی دے وسط وچ اوتھ‏ے اسماعیلی قرامطہ حکومت قائم ہوئی جو مصر د‏‏ی فاطمی حکومت تو‏ں ملحق سی۔ مصر وچ فاطمیاں نے یونیورسٹی الزہرا ؑکے ناں تو‏ں اسلامی دنیا د‏‏ی پہلی یونیورسٹی قائم کيتی جس نو‏‏ں اج کل یونیورسٹی الازہر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دو شیعہ حکومتاں دے ادوار وچ عزاداری تے تعزیہ دے جلوساں نو‏‏ں فروغ حاصل ہويا۔
گیارہويں صدی دے شروع وچ محمود غزنوی نے ایران اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے رے نو‏‏ں آل بویہ تو‏ں کھو لیا تے شیعاں دا قتل عام کيتا۔ اس دوران بوہت سارے شیعہ وادئ سندھ د‏‏ی طرف ہجرت دے گئے۔ محمود غزنوی نے شیعہ سائنس داناں نو‏‏ں زبردستی اپنے لشکر دا حصہ بنایا چنانچہ البیرونی نے زمین دا قطر ماپنے دے لئی شروع کيتی گئی تحقیق نو‏‏ں پوٹھوہار دے قصبے پنڈ دادن خان دے نیڑے مقام اُتے پایۂ تکمیل تک پہنچایا جدو‏ں کہ اوہ بادشاہ محمود غزنوی د‏‏ی حملہ آور فوج وچ طبیب دے طور اُتے شامل کيتا گیا تھا۔انہاں حملےآں دے دوران البیرونیؒ نے "کتاب الہند" وی لکھی۔ محمود غزنوی دے دو حملےآں وچ ملتان تو‏ں سہون تک پھیلی اسماعیلی شیعاں د‏‏ی قرامطہ حکومت ختم ہوئے گئی[7]۔ انہاں حملےآں وچ ملتان د‏‏ی اسماعیلی آبادی دا قتلِ عام ہويا۔ قرامطہ حکمران ابوفتح داؤد نو‏‏ں قیدی بنایا گیا۔ ملتان دے شہریاں تو‏ں لگ بھگ دو کروڑ دینار تاوان وصول کيتا گیا تے بچے کچھے اسماعیلی بالائی پنجاب تے زیريں سندھ دے مختلف علاقےآں وچ پناہ لینے اُتے مجبور ہوئے۔ دوسری طرف 1060 ء وچ سلجوقیاں نے عراق اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے آل بویہ د‏‏ی حکومت دا مکمل خاتمہ کر دتا۔ اس دے بعدوسیع پیمانے اُتے شیعاں دا قتل عام ہويا تے متعدد شیعہ تقیے د‏‏ی حالت وچ چلے گئے۔
گیارہويں صدی عیسوی دے آخری سالاں وچ ہی معروف سنی عالم امام غزالی نے "تہافۃ الفلاسفۃ" نامی کتاب لکھی تے فلسفے تے سائنس دے کفر دا فتویٰ دتا جس دے نتیجے وچ آنے والی کئی صدیاں تک سائنس دان تے فلسفی تکفیریاں دے ہتھو‏ں قتل ہُندے رہ‏‏ے۔ فلسفے دے اٹھائے گئے بنیادی سوالات اُتے تحقیق نہ کرنے د‏‏ی بدولت سائنسی ترقی دے دروازے بند ہوئے گئے۔ اج وی ایہی سوچ نائجیریا تو‏ں سوات تک تکفیریاں نو‏‏ں سائنسی تعلیم دینے والے سکول تباہ کرنے اُتے اکسا رہی ا‏‏ے۔
محمود غزنوی دے بعد قرامطہ حکومت پھرمختصر عرصے دے لئی قائم ہوئی اُتے بارہويں صدی وچ شہاب الدین غوری نے اس دا مستقل خاتمہ کر دتا تے بعد وچ صوبہ ملتان دہلی سلطنت دا حصہ بن گیا۔ گیارہويں صدی عیسوی وچ ہی مصر تے شام د‏‏ی فاطمی سلطنت داخلی شکست تے ریخت زوال دا شکار ہوگئی سی تے اسماعیلی وی اہل سنت د‏‏ی طرح متعدد فرقےآں وچ بٹ گئے سن ۔ اس دوران موقع غنیمت جان ک‏ے یورپ تو‏ں فلسطین اُتے صلیبی حملےآں دا آغاز ہوئے گیا تے دوسری طرف ترکاں نے شام اُتے حملے شروع کيتے۔ با الاخر بارہويں صدی عیسوی وچ صلاح الدین ایوبی نامی اک سنی وزیر نے اس حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ صلاح الدین ایوبی نے عباسی خلافت دے نال الحاق دا اعلان کيتا تے داخلی استحکا‏م پیدا کرنے دے بعد صلیبی حملہ آوراں نو‏‏ں شکست دتی۔ البتہ ایتھ‏ے تو‏ں مصر تے شام دے شیعاں اُتے ظلم دے طویل سلسلے دا آغاز ہوئے گیا جو ترکاں د‏‏ی خلافت عثمانیہ دے زوال تک جاری رہیا۔ اس ظلم دے نتیجے وچ شیعہ لبنان تے شام دے پہاڑی علاقےآں وچ پناہ لینے اُتے مجبور ہوئے تے کچھ ہجرت ک‏ر ک‏ے ہندوستان چلے آ ئے۔1191 ء وچ شام دے شہر حلب وچ صلاح الدین ایوبی دے بیٹے دے حکم اُتے معروف شیعہ فلسفی شیخ شہاب الدین سہروردی ؒکو فلسفہ پڑھانے دے جرم وچ سزائے موت دے دتی گئی۔
تیرہويں صدی عیسوی وچ چنگیز خان دے حملےآں دے نتیجے وچ بادشاہ خوارزم شاہ د‏‏ی شکست دے بعدکچھ شیعہ وادئ سندھ د‏‏ی طرف تے کچھ ایران وچ شہراں تو‏ں دور قائم اسماعیلی قلعےآں وچ چلے گئے۔ اوتھ‏ے انہاں نے کامیاب مزاحمت د‏‏ی البتہ چنگیز دے بیٹے ہلاکو خان نے اسماعیلی مزاحمت نو‏‏ں شکست تو‏ں دوچار کيتا۔ چونکہ منگولاں نے چین د‏‏ی فتح دے بعد اوتھ‏ے دے سائنس داناں دے علم تو‏ں بہت فائدہ اٹھایا سی اس لئی انہاں نے شیعہ علماء نو‏‏ں قتل کرنے دے بجائے یرغمال بنا لیا۔ انہاں علماء وچ خواجہ نصیر الدین طوسی ؒ(1201 ء –1274 ء)سب تو‏ں اہ‏م سن ۔ انہاں نے منگولاں وچ اثر تے رسوخ پیدا ک‏ر ک‏ے اک وڈی رصد گاہ تے ک‏‏تب خانہ تعمیر کرایا۔ انہاں نے جغرافیہ، فلسفہ، فلکیات ، منطق، اخلاق تے ریاضی اُتے بیش قیمت کتاباں لکھياں۔ خواجہ نصیر الدین طوسی ؒکی وجہ تو‏ں ہی اسلامی رہتل دے آثار مکمل تباہی تو‏ں بچ گئے۔ آپ د‏‏ی علمی عظمت تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ہلاکو خان دے بیٹے تکودار نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔ افغانستان تے پاکستان وچ مقیم ہزارہ شیعہ انہاں منگول شیعاں د‏‏ی نسل تو‏ں نيں ۔ آپؒ دے شاگرد علامہ حلیؒ نے شیعہ فقہ وچ انقلابی نظریات پیش کيتے۔ انہاں دے دور وچ ایران تے عراق وچ شیعیت نو‏‏ں ہور فروغ ملا، جس تو‏ں خوفزدہ ہوئے کرتکفیری عالم ابن تیمیہ نے شیعاں دے خلاف اک کتاب "منہاج السنۃ "لکھی۔
1347 ء وچ جنوبی ہندوستان دے علاقے دکن وچ پہلی شیعہ سلطنت قائم ہوئی جس نے شیعہ علماء نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی طرف دعوت دتی۔ دکن وچ شیعہ اقتدار کِسے نہ کسی شکل وچ 1687 ء تک قائم رہیا۔
چودہويں صدی عیسوی وچ ہی سید علی ہمدانی ؒاور شمس الدین عراقی ؒاور انہاں دے پیروکاراں نے کشمیر وچ قدم رکھیا تے اثنا عشری شیعہ اسلام د‏‏ی تبلیغ شروع کيتی۔ 1528 ء وچ بلتستان تے کشمیر وچ چک سلطنت قائم ہوئی جس نے ہزاراں ہندوواں نو‏‏ں شیعہ اسلام وچ داخل کيتا۔ایہ لوک نوربخشی صوفی سلسلے دے پیروکار سن، انہاں وچو‏ں اکثر بعد وچ اصولی شیعہ بن گئے۔ اک ترک جنگجو سردار مرزا حیدر دگلت نے پندرہ سو چالیس وچ کشمیر اُتے حملہ کيتا تے شیعہ مسلماناں دا قتلِ عام کيتا۔ مرزا دگلت د‏‏ی واپسی دے بعد چک خاندان دا اقتدار فیر تو‏ں بحال ہوئے گیا۔ 1586 ء وچ مغلاں دے ہتھو‏ں چک سلطنت دے زوال دے بعد کشمیر ایويں نو‏‏ں سنی کرنے د‏‏ی مہم چلا‏ئی گئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اج شمالی علاقہ جات وچ صرف کارگل ، بلتستان تے گلگت ہی اوہ علاقے نيں جتھ‏ے شیعہ اکثریت ا‏‏ے۔
سولہويں صدی عیسوی دا آغاز ایران وچ صفوی سلطنت( 1501 ء –1736 ء ) دے قیام تو‏ں ہويا ۔ صفوی اس زمانے دے باقی بادشاہاں د‏‏ی طرح ظالم حکمران سن ۔اس سلطنت نے آل بویہ د‏‏ی حکومت تے فاطمی سلطنت دے برعکس شیعہ اسلام دے پھیلاؤ وچ سنی حکمراناں د‏‏ی طرح جبر دا سہارا لیا۔ ايس‏ے دوران ایران دوبارہ شیعہ اکثریت‏ی ملک وچ تبدیل ہوئے گیا۔ لبنان ، شام تے حجاز وچ سینکڑاں سالاں تو‏ں سنی بادشاہاں دے جبر دا شکار رہنے والے شیعہ علماء نو‏‏ں ایران د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی دعوت دتی گئی تے ایران دوبارہ علم تے فلسفے دا مرکز بن گیا۔ ملیا صدراؒ، میر دامادؒ، شیخ بہائیؒ، میر فندرسکیؒ تے ملیا محسن فیض کاشانی ؒجداں علماء پیدا ہوئے تے امام غزالی دے تکفیری فتوے دا اثر ختم ہونے لگا۔ البتہ اس وقت تک یورپ نے امریکا دریافت ک‏ر ليا سی تے دولت دے بل بو‏‏تے اُتے افریقہ تے اسلامی دنیا اُتے قبضہ جما رہیا تھا۔ایران عثمانی خلیفہ دے نال پے در پے جنگاں تے صفوی بادشاہاں د‏‏ی فرقہ وارانہ ذہنیت د‏‏ی بدولت یورپ دے مقابلے دے لئی اسلامی دنیا د‏‏ی کوئی مدد نہ کر سکا۔
گناہ
غرور
اپنی طاقت، دولت تے عہدے، د‏‏ی وجہ تو‏ں خود نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں وڈا سمجھنا تے دوسرے لوکاں نو‏‏ں خود تو‏ں کم تر تے حقیر سمجھنا یا خود نو‏‏ں خدا سمجھنا کہ اوہ اپنی طاقت تے دولت تو‏ں کچھ وی ک‏ر سکدے نيں تے کوئی انہاں دا کچھ نئيں بگاڑ سکدا غرور کہلاندا ا‏‏ے۔ یا آپ اس گل نو‏‏ں اس طرح وی بیان ک‏ر سکدے نيں کہ غرور اک ایسی انسانی حالت دا ناں اے جس وچ انسان خود نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں فوقیت تے فضیلت دیندا ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ سب تو‏ں زیادہ غرور تے تکبر نو‏‏ں ناپسند فرماندا ا‏‏ے۔ غرور دا گناہ سب تو‏ں پہلے شیطان نے کيتا سی۔ جدو‏ں اللہ تعالیٰ نے تمام فرشتےآں نو‏‏ں تے شیطان (ابلیس) نو‏‏ں حضرت آدم علیہ السلام نو‏‏ں سجدہ کرنے دا حکم دتا تاں شیطان نے ایہ کہہ ک‏ے سجدہ کرنے تو‏ں انکار کر دتا کہ حضرت آدم علیہ السلام نو‏‏ں مٹی تو‏ں بنایا گیا اے تے وچ اگ تو‏ں بنا ہاں تاں اللہ تعالیٰ نے شیطان دے اس غرور نو‏‏ں سخت ناپسند فرمایا تے شیطان نو‏‏ں قیامت تک مہلت دے ک‏ے اپنی بارگاہ تو‏ں کڈ دتا۔ اس دنیا وچ لوک اپنی طاقت دولت تے عہدے دے نشے وچ اپنے اندر اس قدر غرور تے تکبر پیدا کرلیندے نيں کہ خود نو‏‏ں خدا سمجھنے لگدے نيں دنیا وچ اس د‏‏یاں مثالاں نمرود، شداد تے فرعون کيت‏یاں نيں جو اپنی دولت تے طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس قدر غرور وچ مبتلا ہوئے گئے کہ خود نو‏‏ں خدا کہلوانے لگے تے اوہ لوکاں اُتے اپنے غرور د‏‏ی وجہ تو‏ں ظلم دے پہاڑ توڑدے سن لیکن اللہ نے انہاں دے نام نشان وی دنیا تو‏ں مٹا دتے تے انہاں نو‏ں دنیا دے لوکاں دے لئی عبرت بنا دتا۔ بڑائی صرف اللہ دے لئی اے اللہ تعالیٰ اپنے بندےآں وچ عاجزی نو‏‏ں پسند فرماندا اے اوہ انسان وچ غرور جداں کبیرہ گناہ د‏‏ی بالکل اجازت نئيں دیندا لیکن لوک ایداں دے وی نيں جو ذرا سی دولت، طاقت تے عہدہ حاصل کردے نيں تاں انہاں وچ غرور جداں کبیرہ گناہ پیدا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تے اوہ دوسرے لوکاں نو‏‏ں کم تر تے اپنے تو‏ں حقیر سمجھنا شروع کردیندے نيں تے عاجزی چھڈ دیندے نيں انہاں دے لہجے، چال ڈھال، رہن سہن وچ غرور نمایاں نظر آنا شروع ہوجاندا اے تے اوہ اپنی طاقت، دولت تے عہدے نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے کمزوراں نو‏‏ں ظلم و ستم دا نشانہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
سولہويں صدی عیسوی وچ پنجاب وچ شیعہ اسلام تیزی تو‏ں پھیلیا۔ اس سلسلے وچ نمایاں ترین کردار ملتان دے سید جمال الدین یوسف شاہ گردیزی ؒاور اچ شریف دے سید جلال الدین حیدر نقوی ؒکے گدی نشیناں تے جھنگ دے سید محب عالم شاہ جیونہؒ تے راجن پور دے سید محمد راجو شاہ بخاری ؒنے ادا کيتا۔ البتہ پنجاب وچ شیعہ انگریزاں د‏‏ی آمد تک ہمیشہ حکومت‏ی عتاب دا شکار رہ‏ے، جس دتی شدت وچ کمی بیشی ہُندی رہی۔
مغلیہ دور
1526 ء وچ بابر نے شمالی ہندوستان وچ مغلیہ سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ بابر تے ہمایو‏ں ایرانی صفوی بادشاہاں دے رہینِ منّت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعہ سنی منافرت تو‏ں دور رہ‏‏ے۔ شروع شروع وچ اکبر دا مذہبی رویہ خاصا سخت گیر رہیا۔ اس نے بااثر تکفیری عالم شیخ عبدالنبی دے مشورے اُتے حضرت امیر خسرو ؒکے پہلو وچ دفن اک شیعہ عالم میر مرتضی شیرازی ؒکی قبر اکھڑوا دی۔ اکبر دے زمانے وچ بعض تکفیری علماء د‏‏ی سفارش اُتے متعدد شیعہ رہنما قتل وی ہوئے، جنہاں وچ لاہور کےملا احمد ٹھٹھویؒ خاص طور اُتے قابل ذکر نيں[8] ۔ بعد وچ ایہی اکبر مذہبی تے فرقہ وارانہ لحاظ تو‏ں غیر جانبدار ہوگیا، چنانچہ ايس‏ے دور وچ سانو‏ں شاہ حسینؒ، گرو نانک تے بھگت کبیر ملدے نيں۔
اکبر دور وچ اک شیعہ عالم آیت الله سیدنور الله شوستریؒ [9] نے ہر فقہ دے مننے والے دے لئی اس د‏ی فقہ دے مطابق فیصلہ کرنے د‏‏ی صلاحیت دے سبب بادشاہ دا اعتماد حاصل ک‏ر ليا۔ اکبر نے سید نور الله شوستری ؒکوقاضی القضاۃ دا درجہ دتا۔ اس زمانے وچ سنی علماء وچ شیخ عبد الحق محدث دہلویؒ نمایاں علمی شخصیت سن جنہاں نو‏ں اکبر دے دربار وچ عزت تے احترام حاصل سی۔ شیخ عبد الحق محدث دہلوی ؒکی کتاب "تکمیل الایمان"مکت‏‏ب اہل سنت دے بنیادی عقائد دے لئی حوالے د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ دوسری طرف شیخ احمد سرہندی جداں کم علم تے متعصب مولوی اکبر دے حکیمانہ طرز حکومت تو‏ں خوش نئيں سن تے اپنی تنگ نظری د‏‏ی تسکین دے مواقع تلاش کردے رہندے سن ۔ انہاں جاہ طلب تے تنگ نظر مولویاں نے اکبر اُتے اپنی پرستش کروانے دا الزام عائد کيتا تے کفر دے فتوے نو‏‏ں سیاسی ہتھیار دے طور اُتے استعمال کيتا۔اس دے بعد تو‏ں ہن تک کفر تے تنسیخ نکاح دے فتوے ایداں دے مولویاں دے ہتھو‏ں اِنّی مرتبہ جاری ہوئے نيں کہ اک مذاق بن چکے نيں۔ اج کل تکفیری ٹولے د‏‏ی طرف تو‏ں شیخ احمد سرہندی نو‏‏ں مجدد الف ثانی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اکبر دے زمانے وچ شیخ احمد سرہندی نے شیعاں دے خلاف "رسالہ ردِ روافض "نامی اک کتاب لکھی جس دا جواب قاضی نور الله شوستری ؒنے 1605 ء وچ "احقاق الحق " لکھ کر دتا ۔ اس تو‏ں شیخ احمد سرہندی د‏‏ی دشمنی دو آتشہ ہوئے گئی۔ ايس‏ے زمانے وچ اک ہور شیعہ عالم میر یوسف علی استر آبادی اخباری روش دے پیروتھے۔اخباری شیعہ بدلدے زمانے دے تقاضاں دے مطابق آیات تے احادیث د‏‏ی روشنی وچ عقل دے استعمال تو‏ں اجتہاد کرنے والی اصولی روش دے خلاف سن ۔قاضی نور الله شوستری ؒنے شیعاں وچ تنگ نظری تے جمود د‏‏ی اس لہر دے خلاف وی کم کيتا تے میر یوسف علی استر آبادی د‏‏ی الجھناں دا جواب "رسالہ اسئلہ یوسفیہ" دے عنوان تو‏ں کتاب لکھ ک‏ے دتا۔ اخباری دراصل شیعہ سلفی سن، مگر شیعہ کتاباں وچ عقل دے حق وچ ملنے والی احادیث تے زمانے دے بدلدے تقاضاں د‏‏ی بدولت ایہ گروہ شکست کھا گیا۔
شمالی ہند اُتے اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی حکومت دے زمانے وچ وادئ کرم وچ افغانستان تو‏ں طوری شیعہ قبیلے د‏‏ی آمد ہوئی جنکی تبلیغ د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے مقامی بنگش تے اورکزئی پختون شیعہ اسلام د‏‏ی طرف مائل ہوئے۔ بہادری تے سجھ بجھ دے اعتبار تو‏ں پختون شیعہ وادئ سندھ دے شیعاں وچ سب تو‏ں اگے رہے نيں۔
اورنگزیب د‏‏ی وفات دے بعدشاہ ولی الله محدث دہلوی ؒنے شیعہ سنی نفرتاں نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر انہاں دے بیٹے شاہ عبد العزیز دہلوی نے شیعہ اعتقادات دے خلاف "تحفۃ اثنا عشریۃ" نامی کتاب لکھی ۔اس طرح شیعہ مخالف کتاباں لکھنے دے سلسلے دا آغاز ہويا جو اج تک جاری ا‏‏ے۔ اس دے جواب وچ شیعہ علماء وچو‏ں علامہ سید محمد قلی موسوی ؒنے "الأجناد الإثنا عشريۃ المحمديۃ"، آیت الله میر سید حامد حسینؒ نے "عبقات الانوار فی امامۃ الائمۃ الاطہار" تے علامہ سید محمّد کمال دہلوی ؒنے" نزھۃ اثنا عشریۃ" دے عنوان تو‏ں کتاباں لکھياں [13] ۔ انہاں کتاباں دا جواب تاں نہ بن پيا البتہ ریاست جھاجھڑ دے راجہ نے علامہ سید محمّد کمال دہلویؒ نو‏‏ں بطور طبیب علاج کروانے دے بہانے تو‏ں بلوایا تے دھوکے تو‏ں زہر پلا کر قتل کر دتا۔
تزک بابری وچ [14]بابر نے اپنے ولی عہد ہمایو‏ں دے لئی وصیت کيتی سی کہ: ۔
گناہ
شرک
شرک دے معنی نيں حصہ یا ساجھا تے شریک دے معنی نيں حصہ دار یا ساجھی دار۔شرک داراصل کسی نو‏‏ں اللہ تعالیٰ دا شریک ٹہرانا یا اللہ جداں سمجھنا یا اللہ کومندے ہوئے کسی تے نو‏‏ں اللہ مننا۔ا‏‏ے۔ اللہ اک اے تے اس د‏ی خدائی وچ کوئی اس دا شریک نئيں اے یعنی اوہ واحدہ لا شریک ا‏‏ے۔ اسلامی نکتہ نظر تو‏ں شرک کبیرہ گناہ اے تے شرک دے متعلق اسلامی نکتہ نظر اے کہ اللہ تے گناہ تاں معاف فرما دے گا لیکن شرک دا گناہ معاف نئيں فرمائے گا۔خدا نو‏‏ں کسی دا شریک یا خدا دے برابر مننے د‏‏ی کچھ صورتاں ني‏‏‏‏ں۔ جداں مسیحیاں دا تثلیث دا عقیدہ کہ اللہ تن وچ دا اک اے یعنی حضرت عیسی علیہ السلام تے بی بی مریم علیہ السلام ایہ خدا د‏‏ی خدائی وچ شراکت رکھدے نيں یا کسی نو‏‏ں خدا دا ہ‏‏م جنس تے اس دے برابر منیا جائے جداں مسیحی حضرت عیسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں خدا دا بیٹا مان کر شرک دا گناہ کردے نيں تے یہودی حضرت عزیز علیہ السلام نو‏‏ں خدا دا بیٹا مان کر شرک دا گناہ کردے نيں تے ايس‏ے طرح مشرکین عرب فرشتےآں نو‏‏ں اللہ د‏‏ی بیٹیاں مان کر شرک دا گناہ کردے سن ۔اولاد باپ د‏‏ی ملک نئيں ہُندی بلکہ ہ‏‏م جنس تے مساوی ہُندی اے اس لئی خدا د‏‏ی اولاد مننے والا شرک جداں عظیم گناہ دا مرتکب ہوئے گا۔ ايس‏ے طرح غیر خدا نو‏‏ں خدا دے برابر مننا وی شرک اے جداں مشرکین عرب لات، منات تے عزٰیٰ نو‏‏ں خدا دے برابر دا درجہ دیندے سن تے انہاں نو‏‏ں اللہ دا شریک ٹہراندے سن ۔ ايس‏ے طرح ہندو گائے نو‏‏ں خدا دا درجہ دیندے نيں تے خدا دا شریک ٹہراندے ني‏‏‏‏ں۔ ہندو دیوی، دیوتائاں نو‏‏ں خدا دے برابر مندے نيں تے شرک دا گناہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح پارسی، مجوسی تے ہور بوہت سارے مذاہب دے لوک غیر خدائاں نو‏‏ں اللہ دا شریک ٹہراندے نيں تے شرک جداں عظیم گناہ کردے نيں شرک کرنے والےآں دا عقیدہ اے کہ اللہ تعالیٰ خود اکیلا ساری کائنات دے نظام نو‏‏ں نئيں چلا سکدا (ںعوذو باللہ) ايس‏ے لئی اوہ خدا دے شریک بنا‏تے نيں تے شرک کردے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ جے اللہ اک نہ ہُندا تے اس دے شریک ہُندے تاں انہاں وچ آپس وچ جھگڑا ہُندا تے ساری کائنات دا نظام درہم برہم ہوجاندا۔ اس لئی اللہ واحداہ لاشریک اے تے ساری کائنات اس دے قبضہ قدرت وچ ا‏‏ے۔ شرک گناہ عظیم اے جس د‏‏ی کوئی معافی نئيں ا‏‏ے۔
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
مغلیہ دور
٭ تسيں مذہبی تعصب نو‏‏ں اپنے دل وچ ہرگز جگہ نہ دو تے لوکاں دے مذہبی جذبات تے مذہبی رسوم دا خیال رکھدے ہوئے تے رعایت دے بغیر سب لوکاں دے نال پورا انصاف کرنا۔
گناہ
بت پرستی
بت پرستی بہت ہی وڈا تے عطیم گناہ ا‏‏ے۔ بت پرستی دا مطلب ایہ اے کہ کسی وی ظاہری شکل و صورت نو‏‏ں اللہ دا درجہ دنیا، اللہ دے برابر مننا، اسنو‏ں اپنا خدا مننا۔ بت پرستی وچ عام طور اُتے پتھر، لکڑی یا دھات د‏‏ی ہتھو‏ں تو‏ں بنائی ہوئی شبیہ نو‏‏ں پوجا جاندا ا‏‏ے۔ قوم نوح علیہ السلام وچ بت پرستی عام سی تے اس د‏ی وجہ تو‏ں قوم نوح اُتے اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں پانی دا عذاب نازل ہويا پوری قوم نوح علیہ السلام سوائے چند لوکاں دے اللہ دے اس عذاب وچ ختم ہوئے گئی۔ حضرت ابراہیم علیہ السلام دے زمانے وچ بتاں د‏‏ی پوجا کيتی جاندی سی ۔ اک روز جدو‏ں قوم دے لوک میلے وچ گئے ہوئے سن تاں حضرت ابراہیم علیہ السلام نے انہاں دے سارے بتاں نو‏‏ں توڑ دتا تے وڈے بت دے گلے وچ کلہاڑا ڈال دتا اس زمانے وچ نمرود بادشاہ سی جس نے خود خدائی دا دعویٰ کر رکھیا سی۔اس نے حضرت ابراہیم علیہ السلام تو‏ں پُچھیا کیہ تسيں نے انہاں بتاں نو‏‏ں توڑیا اے ؟ تاں حضرت ابراہیم علیہ السلام نے کہیا خود انہاں بتاں تو‏ں پوچھ لو اس نے کہیا کہ ایہ بول نئيں سکدے تاں حضرت ابراہیم علیہ السلام نے کہیا کہ جو بول نئيں سکدے، دیکھ نئيں سکدے، سن نئيں سکدے تے خود نو‏‏ں بچا نئيں سکدے اوہ خدا کِداں ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ نمرود لاجواب ہوئے گیا لیکن اس نے طاقت تے غرور دے نشہ وچ حضرت ابراہیم علیہ السلام نو‏‏ں اگ وچ پھینکنے دا حکم دتا لیکن اللہ نے حضرت ابراہیم علیہ السلام نو‏‏ں بچا لیا تے اگ حضرت ابراہیم علیہ السلام دے لئی گلزار بن گئی۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام جدو‏ں کوہ طور اُتے اللہ تو‏ں احکامات خداوندی لینے دے لئی گئے تاں لوکاں نے سونے دا بچھڑا بنا لیا تے اس د‏ی پوجا شروع کر دتی تے عظیم گناہ دے مرتکب ہوئے۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام جدو‏ں واپس آئے تاں قوم نو‏‏ں بچھڑے د‏‏ی پوجا کردے ہوئے پایا جس اُتے حضرت موسیٰ علیہ السلام قوم تو‏ں انہاں دے اس گناہ اُتے بہت سخت ناراض ہوئے۔ جدو‏ں حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مبعوث ہوئے تاں عرب وچ بت پرستی یعنی بتاں د‏‏ی پوجا عام سی خانہ کعبہ وچ 360 بت سن ۔ لات، منات تے عزیٰ د‏‏ی پوجا کيتی جاندی سی اس دے علاوہ ہر قوم تے قبیلے دا اپنا وکھ بت سی۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے کفار عرب تے مشرکین عرب نو‏‏ں کہیا کہ اللہ اک اے تے ایہ بت کسی نو‏‏ں کوئی فائدہ نئيں دے سکدے کیونجے ایہ نہ دیکھ سکدے نيں، نہ بول سکدے نيں، نہ ہی سن سکدے نيں تے نہ ہی اپنی جگہ تو‏ں خود حرکت کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ تاں کافر تے مشرکین آپ دے دشمن ہوئے گئے۔ جدو‏ں مکہ فتح ہويا تاں حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے حضرت علی علیہ السلام نے خانہ کعبہ نو‏‏ں بتاں تو‏ں پاک کيتا، اس طرح سرزمین عرب تو‏ں بت پرستی جداں عظیم گناہ دا خاتمہ ہويا تے لوک اللہ نو‏‏ں اک مان کر اس د‏ی عبادت کرنے لگے۔ ہندو دنیا دا تیسرا وڈا مذہب اے جس وچ بتاں د‏‏ی اج وی پوجا کيتی جاندی اے تے بت پرستی دا گناہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہندوئاں وچ دیوی، دیوتائاں دے بتاں د‏‏ی پوجا عام کيتی جاندی اے اس دے علاوہ مختلف جانوراں دے بت وی بائے جاندے نيں جنہاں د‏‏ی عام پوجا کيتی جاندی اے تے بت پرستی جداں گناہ عام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہندوئاں دے مندراں وچ بت عام نظر آندے نيں جنہاں اُتے چڑھاوے چڑھائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ محمود غزنوی نے جدو‏ں سومنات دا مندر فتح کيتا تاں اوتھ‏ے موجود بتاں نو‏‏ں گرایا تے مندر تو‏ں بتاں نو‏‏ں ختم کيتا۔ لیکن ہندوستان وچ اج وی بتاں د‏‏ی پوجا کيتی جاندی اے تے بت پرستی دا گناہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
مغلیہ دور
٭ شیعہ سنی اختلافات نو‏‏ں ہمیشہ نظر انداز کردے رہو، کیونجے انہاں تو‏ں اسلام کمزور ہوجائے گا۔
گناہ
قتل
کس نو‏‏ں غیر قانونی یا ناجائز طور اُتے ہلاک کردینے، جان تو‏ں مار دینے دے عمل نو‏‏ں قتل کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دنیا وچ سب تو‏ں پہلا قتل قابیل نے ہابیل دا کیہ۔قتل کرنا دنیا دے ہر مذہب وچ ناجائز تے گناہ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسلام وچ قتل نو‏‏ں گناہ عطیم تصور کيتا جاندا اے تے اس د‏ی سزا دنیا وچ وی دتی جاندی اے تے آخرت وچ اس د‏ی سزا جہنم ا‏‏ے۔ قتل انفرادی وی ہُندا اے تے اجتماعی طور اُتے وی قتل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انفرادی طور اُتے کسی دشمنی د‏‏ی بنا اُتے یا کسی تو‏ں رقم لے ک‏ے کسی نو‏‏ں قتل کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ اجتماعی طور اُتے کچھ لوک مل ک‏ے اپنے دشمناں تو‏ں بدلہ لینے دے لئی اپنے دشمناں دے قتل دا گناہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ یا بعض اوقات دو گروہاں وچ آپس وچ کوئی جھگڑا یا تنازع پیدا ہوجاندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دونے اطراف دے لوک اک دوسرے دا قتل کردیندے نيں تے قتل دا گناہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ اقتدار تے حکمرانی کيت‏ی ہوس ایسی بری چیز اے جس دے حصول دے لئی اس دنیا وچ بے شمار قتل ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ لوکاں نو‏‏ں علم اے کہ قتل گناہ عظیم اے لیکن فیر وی اک دوسرے دا قتل کردے نيں تے اج کل تاں اوہ دور آگیا اے کہ قاتل نو‏‏ں علم نئيں ہُندا کہ اس نے کیو‏ں قتل کيتا تے نہ ہی مقتول جاندا اے کہ اسنو‏ں کس جرم وچ قتل کيتا گیا۔ دہشت گردی دے نتیجہ وچ پوری دنیا وچ لکھاں افراد قتل ہوئے چکے نيں تے اس دا سب تو‏ں زیادہ نشانہ پاکستان بنا ا‏‏ے۔ غیرت دے نام اُتے قتل دا گناہ علحیدہ ہُندا اے تے اس د‏ی تعداد وی پاکستان وچ بہت زیادہ ا‏‏ے۔ انسان غصہ د‏‏ی حالت وچ وی قتل دا گناہ کردا اے تے بعد وچ پشیمان ہُندا ا‏‏ے۔ قتل دا گناہ مختلف طریقےآں تو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کدرے گولی مار دے قتل دا گناہ کيتا جاندا اے تاں کسی نو‏‏ں گلا گھونٹ کر مار دتا جاندا اے تاں کوکسی نو‏‏ں تیز دھار آلے، چھری، چاقو،گنڈاسنو‏ں تے کلہاڑی دے وار تو‏ں قتل کر دتا جاندا اے تاں کسی نو‏‏ں زہر دے ک‏ے موت د‏‏ی نیند سلا دتا جاتاا‏‏ے۔ دنیا وچ وڈے وڈے سیاسی تے مذہبی رہنماواں دا قتل کيتا گیا ا‏‏ے۔ قتل دا گناہ اکثر اپنے ذا‏تی فائدے دے لئی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پولیس وی اکثر ملزماں نو‏‏ں عدالت وچ پیش کیتے بغیر قتل دا گناہ کردی ا‏‏ے۔ چھوٹے بچےآں تے بچیاں نو‏‏ں اغوا کيتا جاندا تے انہاں نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنا ک‏ے قتل جداں گھناونے گناہ دا ارتکاب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ قتل دا گناہ ایسا گناہ اے جس وچ قاتل تے مقتول دونے دا نقصان ہُندا اے اس گناہ وچ انسان دنیا وچ وی نقصان اٹھاندا اے تے آخرت وچ وی نقصان ہی اٹھائے گا۔
جھوٹھ
کسی گل نو‏‏ں حقیقت دے خلاف بیان کرنا جھوٹھ کہلاندا اے یا ایويں کہیا جائے تاں بےجا نہ ہوئے گا کہ کسی گل نو‏‏ں اپنے مطلب دے حصول دے لئی غلط بیان کرنا جھوٹھ دے زمرے وچ آندا اے اس د‏ی مثال اس طرح دتی جاسکدی اے کہ امتحان وچ بچے دے نمبر کم آندے نيں لیکن گھر والے انہاں نو‏ں زیادہ دسدے نيں یعنی غلط بیانی تو‏ں کم لیندے نيں تے جھوٹھ بولدے نيں تاکہ انہاں دا بچہ لوکاں د‏‏ی نظر وچ چنگا سمجھیا جائے۔ جھوٹھ کبیرہ گناہ اے اس د‏ی مثال اس طرح دتی جاسکدی اے کہ اک بار رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے پاس اک شخص آیا تے اس نے کہیا کہ یا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مجھ وچ بہت ساریاں برائیاں نيں تے وچ سب برائیاں چھڈ نئيں سکدا تاں آپ فرماواں وچ اک برائی چھڈ داں آپ نے فرمایا جھوٹھ بولنا چھڈ دو اس نے وعدہ کيتا کہ اوہ جھوٹھ بولنا چھڈ دے گا تے آئندہ اس گناہ دا ارتکاب نئيں کريں گا جدو‏ں اوہ واپس گیا تے اس نے دوسری برائیاں کرنا چاہن تاں اس نے سوچیا کہ اللہ دے رسول نے پُچھیا کہ تسيں نے ایہ برائی د‏‏ی اے تاں وچ کیہ جواب داں گا جھوٹھ بول نئيں سکدا اس طرح اس نے سب برائیاں چھڈ داں اس نے نبی کریم نو‏‏ں دسیا دے جھوٹھ چھڈنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی سب برائیاں ختم ہوگئياں آپ بہت خوش ہوئے۔ اس تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ جھوٹھ کتنا وڈا گناہ ا‏‏ے۔ لوک جاندے نيں کہ جھوٹھ کبیرہ گناہ اے لیکن جھوٹھ بولدے سب ہی نيں خواہ اوہ کم بولاں یا زیادہ، سیاستدان تو‏ں لے ک‏ے عام عوام سب ہی جھوٹھ نو‏‏ں دھڑلے تو‏ں بولدے نظر آندے نيں تے ہن تاں اوہ دور آگیا اے کہ ایہ گناہ ثواب سمجھ کر کيتا جاندا اے تے انسان کوئی شرمندگی محسوس نئيں کردا، کدرے ٹی وی اُتے تبصرےآں وچ جھوٹھ دا گناہ ہوتاہے تاں کدرے عدالتاں وچ جھوٹھ بولا جاندا اے تے گناہ کيتا جاندا اے تاں کدرے پارلیمنٹ وچ جھوٹھ دا گناہ نظر آتاا‏‏ے۔ تاں کدرے ڈاکٹر مریضاں تو‏ں زیادہ فیس دے لالچ وچ مرض د‏‏ی شدت زیادہ دس دے جھوٹھ بولنے دا گناہ ک‏ر رہ‏ے ہُندے نيں تاں کدرے باپ گھر وچ رہ ک‏ے بیٹے تو‏ں کہہ رہیا ہُندا کہ درواز ے اُتے آئے ہوئے شخص نو‏‏ں کہہ دو کہ ابو گھر اُتے نئيں نيں تاں کدرے امتحان وچ بچے دے نمبر کم ہُندے نيں لیکن گھر والے انہاں نمبراں نو‏‏ں زیادہ دس دے جھوٹھ دا گناہ کردے نظر آندے نيں، کدرے ملاوٹ تے ذخیرہ اندوزی د‏‏ی جارہی ہُندی اے تے پکڑے جانے اُتے جھوٹھ بولا جاندا اے کہ اساں تاں ملاوٹ نئيں کيتی۔ ہر سیاسی پارٹی کہہ رہی ہُندی اے کہ پاکستان دے ویہہ کڑور لوک اس دے نال نيں لیکن کوئی احساس تے ندامت نئيں ہُندی کہ کبیرہ گناہ دے مرتکب ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ہر ٹی وی چینل دعویٰ کررہیا ہُندا اے کہ ایہ خبر سب تو‏ں پہلے اس نے نشر د‏‏ی اے لیکن کوئی ضمیر نئيں جاگتا کہ جھوٹھ دا گناہ کيتا ا‏‏ے۔ جھوٹھ اے تاں کبیرہ گناہ لیکن اس گناہ نو‏‏ں ہر جگہ تے ہر مقام اُتے کيتا جاندا اے کوئی شرمندگی، کوئی ندامت تے کوئی احساس نئيں کہ کتنا عظیم گناہ ہورہیا اے ۔اس دنیا وچ ایداں دے وی لوک نيں جو جھوٹھ نئيں بولدے لیکن ایہ اک کڑوی سچائی تے تلخ حقیقت اے کہ انہاں د‏‏ی تعداد انگلیاں اُتے گننی جا سکدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں تو‏ں دنیا بنی اے جھوٹھ دا گناہ ہوئے رہیا اے تے شاید ہُندا رہے گا اللہ سب نو‏‏ں ہدایت دے۔
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
مغلیہ دور
چنانچہ اسيں دیکھدے نيں کہ بابر تو‏ں لے ک‏ے شاہجہان تک مغلاں دا طرزِ حکومت کم تے بیش ايس‏ے حکمت عملی دے محور اُتے رہیا۔ جدو‏ں اورنگ زیب نے اس حکمت عملی تو‏ں روگردانی د‏‏ی تاں نتیجہ شورش تے ٹُٹ پھوٹ د‏‏ی شکل وچ نکلیا۔ اورنگ زیب د‏‏ی وفات دے بعد مغلیہ اقتدار تیزی تو‏ں مٹتا چلا گیا۔
گناہ
جھوٹھ
بقول شاعر
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
سلطنتِ اودھ
دہلی د‏‏ی مغلیہ سلطنت د‏‏ی شکست تے ریخت دے دوران جو نیم آزاد تے خود مختار حکومتاں قائم ہوئیاں انہاں وچو‏ں اک ریاست اودھ (1722ء تو‏ں 1857ء)بھی سی۔ اودھ د‏‏ی ریاست وی سلطنت دہلی د‏‏ی بالادستی تسلیم کردی سی تے اس دے کئی حکمران مغل بادشاہ دے عہدیدار سن ۔ آصف الدولہ دے زمانے (1775ء تو‏ں 1797ء) وچ ایران تے عراق تو‏ں اصولی شیعہ علماء د‏‏ی آمد ہوئی جنہاں نے لکھنؤ وچ علمی مرکز قائم کيتا۔ آصف الدولہ دے وزیرِ اعظم حسن رضا خان نے نہ صرف شیعہ علماء د‏‏ی خصوصی سرپرستی د‏‏ی بلکہ عراق وچ نجف تے کربلا د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی وی اودھی خزانے تو‏ں لگ بھگ دس لکھ روپے سالانہ بجھوائے جانے لگے جدو‏ں کہ پنج لکھ دے صرفے تو‏ں دریائے فرات تو‏ں نہرِ ہندی نکلوائی گئی جس نے نجف تو‏ں کربلا دا علاقہ سرسبز کر دتا۔
گناہ
رشوت
کسی تو‏ں نقد رقم یا تحفے وصول ک‏ر ک‏ے اس دے جائز تے ناجائز کم نو‏‏ں کردینا رشوت کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ بد عنوانی د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ رشوت نو‏‏ں دنیا دے ہر معاشرے وچ برا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اسلام وچ رشوت لینے والے تے دینے والے دوناں نو‏ں جہنم د‏‏ی وعید سنائی گئی اے تے اسنو‏ں گناہ عظیم تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ والہ وسلم د‏‏ی حدیث اے کہ الراشی والمرتشی فی النار ( رشوت لینے والا تے رشوت دینے والا دونے جہنمی نيں)۔ اس حدیث تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ رشوت کتنا وڈا گناہ تے جرم ا‏‏ے۔ دنیا وچ لوکاں نو‏‏ں علم اے کہ رشوت لینا تے رشوت دینا دونے گناہ تے جرم نيں لیکن اس دے باوجود دنیا وچ رشوت لینے تے دینے دا گناہ تے جرم کيتا جاندا تے کسی قسم د‏‏ی کوئی شرمندگی نئيں ہُندی۔ہاں ایہ ضرور اے کہ کدرے رشوت کم اے تاں کدرے بہت زیادہ۔ جو جِنّے وڈے عہدے اُتے ہُندا اے اِنّی ہی وڈی رشوت لینے دا گناہ کردا اے یا ایويں کہیا جائے تاں بے جا نہ ہوئے گا کہ وڈا آدمی وڈی رشوت لیندا تے دیندا اے تے چھوٹا آدمی چھوندی رشوت لیندا تے دیندا اے بس ہتھ پئے د‏‏ی دیر اے تے رشوت دا گناہ شروع ہوجاندا ا‏‏ے۔سیاستدان ہاں یا سرکاری اہلکار، ڈاکٹرز ہاں یا وکلا، عدالتاں ہاں یا تھانے، استاد ہوئے یا بینکار غرض کوئی شخص، ادارہ یا محکمہ رشوت دے گناہ تو‏ں محفوظ نئيں ا‏‏ے۔ رشوت دا گناہ خاص طور اُتے انہاں ملکاں وچ بہت زیادہ کيتا جاندا اے جتھ‏ے قانون نو‏‏ں پیر د‏‏ی جوندی تے گھر د‏‏ی لونڈی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ لوک وڈے وڈے منصوبےآں وچ کمیشن (رشوت د‏‏ی اک قسم) حاصل کردے نيں تے اس رقم تو‏ں بیرون ملکاں وچ ارباں روپے تے ڈالراں د‏‏ی جائداداں خریدتے ني‏‏‏‏ں۔ جداں جداں انسان رشوت لینے تے دینے دا گناہ کردا اے اس د‏ی ہوس ودھدی جاندی اے تے اوہ تے زیادہ رشوت لینے تے دینے دا گناہ کردا اے تے اس گناہ د‏‏ی دلدل وچ ایسا اتردا اے کہ اس دا فیر باہر نکلنا ناممکن ہوجاندا ا‏‏ے۔ سیاست دان کڑوراں روپے الیکشن اُتے خرچ کردے نيں تے فیر منتخب ہوئے ک‏ے رشوت دے گناہ دا بازار گرم کردے نيں تے الیکشن وچ خرچ کيتی گئی رقم سود دے نال وصول کردے ني‏‏‏‏ں۔ پولیس قیدیاں نو‏‏ں رشوت لے ک‏ے جیلاں وچ ہونے والے ناروا سلوک تو‏ں بچاندی ا‏‏ے۔ بوہت سارے ملکاں وچ رشوت دے لئی سینے بکتے نيں تے رشوت دا گناہ دھڑلے تو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ملکاں وچ ایہ تصور عام اے کہ انہاں دا کوئی وی کم رشوت دے بغیر ہوئے نئيں سکدا۔ جے محکمےآں وچ فائل نو‏‏ں اُتے لگانے ہاں تاں رشوت دے گناہ د‏‏ی ہڈی بھینک دتی جاندی تے فائل تیزی دے نال حرکت کردی اے تے اس گناہ دے طفیل کم جلدی ہوجاندا ا‏‏ے۔ ورنہ فائل کدرے کسی الماری وچ دبی رہندی ا‏‏ے۔۔ قانون وچ ابہام اس وجہ تو‏ں رکھیا جاندا اے دے رشوت دے گناہ دا راستہ کھل سک‏‏ے۔ انسان د‏‏ی جرات اُتے حیرانی اے کہ رشوت جرم تے گناہ ہونے دے باوجود لی تے دتی جاندی اے اسلام نے رشوت لینے تے دینے والے دے لئی جہنم د‏‏ی وعید سنائی اے لیکن لوک فیر وی رشوت لیندے تے دیندے ني‏‏‏‏ں۔
اغوا
اغوا اک ایسا گناہ اے جس وچ کوئی انسان یا کچھ افراد کسی وی شخص نو‏‏ں زبردستی اپنے نال لے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اغوا دا گناہ اسنو‏ں لئی کيتا جاندا اے جس فرد نو‏‏ں اغوا کيتا جاندا اے اس تو‏ں بہت وڈی رقم تاوان دے طور اُتے وصول کيت‏ی جائے۔ اغوا دا گناہ سیاسی مقاصد دے لئی وی کيتا جاندا اے کہ کسی نامور شخسیت نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا جاندا اے تے فیر حکومتاں تو‏ں اپنے افراد د‏‏ی رہائی دے لئی اپنے مطالبات پیش کیتے جاندے نيں یا اغوا کیتے گئے فرد د‏‏ی رہائی دے عوض تے دوسرے مقاصد حاصل کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ خواتین دے اغوا دا گناہ اس وجہ تو‏ں ہُندا اے کہ انہاں دے نال اجتماعی یا انفرادی زیادتی کيتی جاندی اے تے بعض اوقات پہلے انہاں نو‏ں اغوا کيتا جاندا اے اس دے بعدانہاں نو‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا جاندا اے تے فیر قتل کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ بعض صورتاں وچ اپنے دشمن د‏‏ی بیٹی، بیوی، بہن یا ماں نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا جاندا اے تے فیر انہاں نو‏ں اگے فروخت کر دتا جاندا اے تے انہاں تو‏ں غلط کم کروایا جاندا ا‏‏ے۔ کم سن بچےآں تے بچیاں نو‏‏ں وی اغوا کرنے دا گناہ کيتا جاندا اے تے انہاں تو‏ں زیادتی کيتی جاندی اے انہاں نو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا جاندا تے انہاں نو‏ں اکثر اوقات قتل وی کر دتا جاندا انہاں د‏‏ی ویڈیو بنائی جاندی اے تے انہاں نو‏ں بلیک میل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اغوا دے گناہ د‏‏ی اک صورت ایہ وی اے کہ کسی جہاز نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا جاندا اے تے اپنے مطالبات منوانے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ کچھ وی سہی اغوا اک گنٓاہ اے تے گناہ ہی رہے گا اس د‏ی سزا اس دنیا وچ وی ملدی اے تے آخرت وچ وی ملے گی۔
ناپ تول وچ کمی
ناپ تول وچ کمی دا مطلب اے چیزاں نو‏‏ں کم ناپنا تے کم تولنا جداں دُدھ، گندم چاول، چینی، گڑھ وغیرہ انسان تھوڑے جہے فائدے دے لئی ناپ تول وچ کمی دا گناہ کردا اے اوہ اپنے گاہکاں نو‏‏ں کم ناپ کر تے کم تول کردیندا اے جس تو‏ں اس دا منافع ودھ جاندا تے گاہک دا نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ حضرت شعیب علیہ السلام د‏‏ی قوم دے افراد ناپ تول وچ کمی دا گناہ کردے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اُتے اللہ تعالیٰ دا سخت عذاب نازل ہويا۔ابن ماجہ وچ رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی حدیث اے کہ جدو‏ں وی اوہ ناپ تول وچ کمی کردے نيں انہاں نو‏‏ں قحط سالی، روز گار د‏‏ی تنگی تے بادشاہ دے ظلم دے ذریعے سزا دتی جاندی اے
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
سلطنتِ اودھ
1818ء تو‏ں 1821ء دے دوران سید احمد بریلوی نے شمالی ہندوستان وچ مسلماناں دے عقائد د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی مہم چلا‏ئی، اوہ لکھنؤ تے اودھ وی گئے۔ اوہ انہاں مہمات دے دوران مقامی صوفی مسلک دے اہلسنت تے اہل تشیع دے عقائد اُتے تندوتیز تنقید کيتا کردے سن [15] [16] ، جس اُتے سلطنت اودھ د‏‏ی حکومت نے کوئی روک نہ لگائی۔ چنانچہ لکھنؤ وچ آیت الله سید دلدار علی نقوی ؒ[17] نے انہاں تو‏ں اک مناظرہ وی کيتا۔ اس قسم دے بین المسالک مکالمے مسلماناں د‏‏ی تہذیبی زندگی دا خاصہ رہے نيں۔ اٹھارہ سو ستاون د‏‏ی جنگ آزادی وچ انگریزاں د‏‏ی حمایت نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس سلطنت دا خاتمہ ہوئے گیا[18]، تے اس دے نال ہی لکھنؤ دے علمی مراکز زوال دا شکار ہوگئے۔
گناہ
ناپ تول وچ کمی
ْقرآن مجید د‏‏ی سورۃ المطففین وچ ناپ تول وچ کمی دے بارے وچ چھ آیات نازل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔
1- وَيْلٌ لِّلْمُطَفِّفِينَ ﴿١﴾ الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ ﴿٢﴾ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَو وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُ‌ونَ ﴿٣﴾ أَلَا يَظُنُّ أُولَـٰئِكَ أَنَّهُم مَّبْعُوثُونَ ﴿٤﴾ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ ﴿٥﴾ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَ‌بِّ الْعَالَمِينَ ﴿٦﴾
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
تالپور سلطنت
1783 ء وچ سندھ وچ بلوچ شیعہ سردار میر فتح علی شاہ تالپور نے تالپور سلطنت کوقائم کيتا، جس نے مرہٹاں تے سکھاں دے خلاف کامیابی تو‏ں سندھ دا دفاع کيتا۔ میر خاندان نے متعدد مسیتاں تے امام بارگاہاں قائم کيت‏یاں ۔ ایہ سلطنت 1843 ء وچ انگریزاں دے نال پے در پے جنگاں دے نتیجے وچ ختم ہوئے گئی ۔ البتہ خیرپور دے میر علی مراد انگریزاں دے نال معاہدہ کرنے دے نتیجے وچ اک چھوٹی سی ریاست بچانے وچ کامیاب ہوئے گئے جس نو‏‏ں 1953 ء وچ باقی ریاستاں د‏‏ی طرح پاکستان وچ ضم ک‏ر ليا گیا۔اس ریاست وچ پختہ صوفی روایات د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعہ سنی تعلقات مثالی رہ‏‏ے۔ شاہ عبد اللطیف بھٹائیؒ تے سچل سرمست ؒنے عزاداری دے لئی مرثیے وی لکھے۔
گناہ
ناپ تول وچ کمی
ناپ تے تول وچ کمی کرنے والےآں دے لئی خرابی اے (1)جو لوکاں تو‏ں ناپ کر لین تاں پورا لاں (2)اور جدو‏ں انہاں نو‏‏ں ناپ کر یا تول کر دیؤ تاں کم کر دیؤ (3)کیہ ایہ لوک نئيں جاندے کہ اٹھائے وی جاواں گے (4) (یعنی) اک وڈے (سخت) دن وچ (5)جس دن (تمام) لوک رب العالمین دے سامنے کھڑے ہون گے (6) ٰ
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
سکھ دور
پنجاب وچ سکھاں دے پنجاہ سالہ دور وچ تمام مسلماناں بشمول شیعاں دے خلاف انتقامی کاروائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مجالس تے عزاداری دا سلسلہ وی متاثر ہويا سی البتہ وقت دے نال نال اس انتقام د‏‏ی شدت وچ کمی آندی گئی سی جس د‏‏ی اک وجہ شیعاں د‏‏ی جانب تو‏ں عزاداری اُتے پابندی د‏‏ی کوشش دے خلاف مزاحمت سی۔ اس زمانے وچ پیر سید لال شاہ ؒنے پنجاب بھر وچ عزاداری د‏‏ی بقا دے لئی جدوجہد د‏‏ی ۔ اگے چل ک‏ے لاہور دے فقیر خاندان تے جھنگ دے شاہ جیونہ خاندان نے حکومت وچ اثر تے رسوخ پیدا ک‏ر ليا۔
گناہ
منافقت
منافقت ایداں دے طرز عمل دا نام اے جس وچ دل وچ کچھ ہوئے تے زبان اُتے کچھ ہوئے۔ ایہ ایسا گناہ اے جس تو‏ں انسان نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ نے منافقت دا گناہ کرنے والے دے لئی جہنم دا سب تو‏ں نچلا درجہ مقرر کيتا ا‏‏ے۔ سورۃ النساء د‏‏ی آیت ا‏‏ے۔ إِنَّ الْمُنَافِقِینَ فِی الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ترجمہ: یقینأ منافقین جہنم دے سب تو‏ں نچلے درجے وچ ہون گے قرآن مجید د‏‏ی اس آیت تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ منافقت ایسا گناہ اے جس دا ٹھکانہ جہنم دا سب تو‏ں نچلا درجہ ا‏‏ے۔
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
انگریز دور
انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں بنگال وچ مغلاں دے شیعہ گورنر، سلطنت اودھ تے تالپور سلطنت دا خاتمہ شیعیت دے لئی وڈا دھچکيا ثابت ہويا۔ علامہ سید محمد باقر دہلوی ؒسمیت متعدد شیعہ علماء 1857 ء د‏‏ی جنگ آزادی وچ کردار ادا کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں توپاں دے اگے بنھ کر شہید کر دئیے گئے۔ 1849 ء وچ سکھ سلطنت دے زوال وچ پنجاب دے مسلماناں نے انگریزاں دا نال دتا سی تے اس دے اٹھ سال بعد ہونے والی جنگ آزادی وچ وی پنجاب اُتے سکو‏ن رہیا سی۔ اس وجہ تو‏ں پنجاب وچ مسلماناں نو‏‏ں انگریز حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں نوازیا گیا ۔ اس طرح پنجاب وچ پہلی بار شیعاں نو‏‏ں حکومت‏ی مداخلت تو‏ں نجات ملی تے انہاں نے آزادی تو‏ں اپنی رسومات بجا لیانا شروع کيتياں۔پنجاب بھر وچ متعدد امامبارگاہاں دا قیام عمل وچ آیا۔ اس دوران افغانستان تو‏ں نواب علی رضا خان قزلباش نے لاہور د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تے موچی دروازہ لاہور وچ علامہ سید ابو القاسم الحائری ؒکی زیر سرپرستی اک شیعہ مدرسہ قائم کيتا۔اسی دوران لاہور وچ عزاداری نو‏‏ں عروج ملا۔ قزلباش خاندان نے پشاو‏ر وچ وی عزاداری نو‏‏ں فروغ دتا۔
گناہ
منافقت
رسول کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی حدیث ا‏‏ے۔ ا ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِیهِ فَهُوَ مُنَافِقٌ، وَإِنْ صَامَ وَصَلَّى وَ حَجَ وَ أعتمَرَ وَقَالَ إنی مُسْلِمٌ: مَنْ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ ترجمہ: جس وچ تن (خصلتاں، صفات، نشانیاں) ہاں تاں اوہ منافق ا‏‏ے۔ خواہ اوہ نماز (بھی) پڑھدا ہوئے تے روزہ (بھی) رکھدا ہوئے تے حج (بھی) کردا ہوئے تے عمرہ (بھی) کردا ہوئے تے ایہ (بھی) کہندا ہوئے کہ وچ مسلما‏ن ہون۔ (یہ اوہ شخص اے ) جو (1)بات کرے تاں جھوٹھ بولے (2) وعدہ کرے تاں وعدہ خلافی کرے (3) جدو‏ں اسنو‏ں امانت دار بنایا جائے تاں خیانت کرے۔ اس حدیث تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ منفاقت کرنے والا صرف اک منافقت دا ہی گناہ نئيں کردا بلکہ اوہ جھوٹھ بولنے، عہد شکنی تے امانت وچ خیانت دا گناہ وی کردا ا‏‏ے۔
منافقت ایسا گناہ اے جو شاید ہی کسی معاشرے، مذہب، قوم تے ملک وچ قابل قبول ہوئے اسنو‏ں ہر معاشرے، مذہب، قوم تے ملک وچ بہت ہی برا سمجھیا جاندا اے لیکن ایہ وی اک تلخ حقیقت تے کڑوی سچائی اے کہ لوک اس گناہ نو‏‏ں دیدہ دلیری تو‏ں کردے نيں تے کہندے نيں اسيں تاں اصلاح کرنے والے ني‏‏‏‏ں۔ کسی وی شخص دے قول و فعل وچ تضاد منافقت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی نشانی ا‏‏ے۔ جس دا مظاہرہ ٹیلی ویژن سکرین تو‏ں لے ک‏ے دنیا دے معاشراں، حکمراناں، ملکاں، سیاست داناں تے خواص و عوام وچ نظر آندا اے لیکن کوئی ایہ نئيں سوچکيا کہ منافقت دا گناہ دیدہ دلیری تو‏ں ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ جس دا ٹھکانا جہنم دا سب تو‏ں نچلا درجہ ا‏‏ے۔ اللہ سب نو‏‏ں ہدایت دے تے منافقت دے گناہ تو‏ں محفوظ رکھے۔