cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پونگ ڈیم
پچھوکڑ
بیاس اتے پونگ والی تھاں اُتے ڈیم بناؤن دا وچار پہلاں 1926 وچ پیش کیتا گیا سی اتے اس توں بعد سندھ ندی اتے اس دیاں معاون ندیاں دے سرویکھن دا انعقاد پنجاب سرکار ولوں 1927 وچ کیتا گیا سی۔ رپورٹ دے ہڑ دے پانیاں کارن پراجیکٹ نوں مشکل منن توں بعد ڈیم وچ دلچسپی گھٹ گئی۔ 1955 وچ، پونگ والی تھاں اُتے بھو-سائنسی اتے جل-سائنس متعلق مطالعہ کیتے گئے اتے اک بنھ دے ڈزائین دی سفارش کیتی گئی۔ 1959 وچ، مکمل مطالعہ کیتے گئے اتے اک گریویٹی حصہ دے نال اک بنھ ڈیم دی سفارش کیتی گئی۔ اک آخری ڈزائن جاری کیتا گیا سی اتے ڈیم اتے اساری دا کم 1961 وچ شروع ہویا سی جس نوں بیاس پروجیکٹ یونٹ II - بیاس ڈیم کیہا جاندا سی۔ ایہہ 1974 وچ پورا ہویا سی اتے پاور سٹیشن بعد وچ 1978 اتے 1983 دے وچکار چالو کیتا گیا سی۔ اک ماڑی یوجنابدھّ اتے چلا ئے گئے ریلوکیشن پروگرام تحت ڈیم دے وڈا بھنڈارن ولوں لگبھگ 150,000 لوک اجاڑے ہوئے سن۔
ڈزائن
پونگ ڈیم اک 133 میٹر (436 فٹ) لمبا اتے 1,951 میٹر (6,401 فٹ) لمبا دھرتی بھرن والا بنھ اے جس وچ بجری دے شیل ہن۔ ایہہ اسدے سرے اُتے 13.72 میٹر (45 فٹ) چوڑائی اے اتے اسدی بنیاد' تے 610 میٹر (2,001 فٹ) چوڑائی اے۔ ڈیم دی کل کھنڈ 35,500,000 ایم 3 (46,432,247 کہu ییڈ) اے اتے اس دا بنھ سمندری تل توں 435.86 میٹر (1,430 فٹ) دی اچائی اُتے اے۔ ڈیم دا سپلویء اس دے دکھنی کنڈھے تے واقع اے اتے اک ریہڑی-قسمی اے جو چھ ریڈیئل گیٹاں ولوں نینترت اے۔ اس دی ودھ توں ودھ ڈسچارج گنجائش 12,375 m3 / s (437,019 cu ft / s) اے۔ ڈیم، مہارانا پرتاپ ساگر ولوں بنائے گئے بھنڈار دی کل گنجائش 8,570,000,000 ایم 3 (6,947,812 ایکڑ فٹ) اے جس وچوں 7,290,000,000 ایم 3 (5,910,099 ایکڑ فٹ) فنکشنل (زندہ) گنجائش اے۔ پانی بھنڈار دی عام اچائی 426.72 میٹر (1,400 فٹ) اے اتے 12,560 کلومیٹر 2 (4,849 طبقہ میل) دا کیچمینٹ ایریا اے۔ پانی بھنڈار ڈیم توں 41.8 کلومیٹر (26 میل) لمبائی وچ چڑھدا اے اتے 0 260 کلومیٹر (100 طبقہ میل) دی سطح نوں ڈھکدا اے۔ ڈیم دی بنیاد اُتے واقع اس دا پاور ہاؤس اے۔ ایہہ تن پینسٹوکاں ولوں پانی دی سپلائی کیتی جاندی اے جو ہریک بھٹولی پھکوریئن دے اندر واقع اک 66 میگاواٹ پھرانسس ٹربائین-جنریٹر نوں ملدی اے۔ پاور ہاؤس ول ڈیم دی اچائی ہائیڈرولک ہیڈّ وچ ودھ توں ودھ 95.1 میٹر (312 فٹ) حاصل کردی اے۔
لوکاں دا اجاڑا
اس ڈیم نال بنے وڈے بھنڈار دے نتیجے وجوں ہماچل پردیش راج دے لوکاں دا وڈا اجاڑا ہویا۔ کل 90,702 لوک بے گھر ہوئے اتے 339 پنڈ متاثر ہوئے۔ اجاڑے ہوئے لوکاں نوں راجستھان وچ مڑ وسیبا کیتا جانا سی۔ حالانکہ، فروری 2014 تک، زمین الاٹمینٹ لئی 9732 بینتیاں اجے باقی سن۔ ہماچل پردیش نے راجستھان نوں دھمکی دتی اے کہ جے زمین الاٹ نہیں کیتی گئی تاں اوہ سپریم کورٹ وچ اپمان عدالت دائر کرنگے۔
حوالے
گٹھ:بھارت
ارون شوری
ارون شوری (ولادت: 2 نومبر 1941ء)بھارتی ماہر معاشیات، صحافی، مصنف تے سیاست دان نيں۔ انہاں نے عالمی بنک دے نال ماہر معاشیات دے طور اُتے کم کيتا۔ شوری نے بھارت د‏‏ی پلاننگ کمیشن دے مشیر، دی انڈین ایکسپریس تے دی ٹائمز آف انڈیا دے ایڈیٹر تے واجپائی وزارت (1998ء تو‏ں 2004ء تک) وچ مواصلات تے انفارمیشن ٹیکنالوجی دے وزیر دے طور اُتے وی کم کيتا ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں 1982ء وچ رامن میگ سیسے انعام تے 1990ء وچ پدم بھوشن تو‏ں نوازیا گیا۔
حوالے
گٹھ:1941 دے جم گٹھ:اتر پردیش تو‏ں راجیہ سبھا دے ارکان گٹھ:ادب تے تعلیم دے شعبے وچ پدم بھوشن وصول کنندگان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی صحافی گٹھ:بھارتی مرد صحافی گٹھ:پنجاب، بھارت دے سیاست دان گٹھ:پنجاب، بھارت دے صحافی گٹھ:جالندھر دیاں شخصیتاں گٹھ:دہلی تو‏ں بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے سیاست دان گٹھ:ریمن میگسیس اعزاز یافتہ گان گٹھ:سینٹ اسٹیفنز کالج دہلی دے فضلا
جیوسٹیشنری آربٹ
کبھے|thumb| اک ہی مدار وچ دو جیوسٹیشنری مصنوعی سیارے کبھے|thumb| جغرافیائی محل وقوع دے اک حصے دا 5 ° × 6 ° منظر ، جس وچ متعدد جغرافیائی مصنوعی سیارہ دکھائے جارہے ني‏‏‏‏ں۔ جھکاؤ 0° دے حامل افراد پوری شبیہ وچ اخترن بیلٹ تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ [[خط استوا|خط استواکی طرف کچھ چھوٹے مائل رجحانات اس لائن دے اُتے نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ مصنوعی سیارہ اشارہ ک‏ے رہے نيں ، جدو‏ں کہ ستارےآں نے زمین د‏‏ی گردش د‏‏ی وجہ تو‏ں چھوٹی چھوٹی ٹریلس بنائی ا‏‏ے۔ ]] جیوسٹیشنری مدار ، جسنو‏ں جیوسینکرونس استوائی مدار ( جی ای او ) وی کہیا جاندا ہے ، زمین دے خط استوا دے گرد خلا وچ دا اک سرکلر مدار اے جو زمین د‏‏ی گردش د‏‏ی سمت اُتے عمل کردا اے ۔
اس طرح دے مدار وچ موجود کِس‏ے شے دا آربٹل پیریڈ زمین د‏‏ی محوری گردش د‏‏ی مدت دے برابر ہُندا اے ،اسی طرح زمینی نظریے تو‏ں ایہ آسمان وچ اک مستحکم پوزیشن اُتے ہی ہمیشہ رہندا ا‏‏ے۔ جغرافیائی مدار دا تصور آرتھر سی کلارک نے 1940 د‏‏ی دہائی وچ ٹیلی مواصلات وچ انقلاب لیانے دے راستے دے ناں تو‏ں مشہور کيت‏‏ا سی ، تے اس طرح دے مدار وچ رکھے جانے والا پہلا مصنوعی سیارہ 1963 وچ لانچ کيت‏‏ا گیا سی۔
مواصلا‏تی مصنوعی سیارہ اکثر جیوسٹیشنری مدار وچ رکھے جاندے نيں تاکہ زمین اُتے مبنی سیٹیلائٹ اینٹیناز (زمین اُتے واقع) نو‏‏ں انہاں تو‏ں موافق رکھنے دے لئی حرکت نہ دینی پئے ، مستقل طور اُتے آسمان وچ انہاں د‏‏ی پوزیشن اُتے نشاندہی کيت‏ی جاسکدی اے جتھ‏ے مصنوعی سیارہ واقع ہُندا ا‏‏ے۔ ریئل ٹائم مانیٹرنگ تے ڈیٹا اکٹھا کرنے تے نیویگیشن سیٹلائٹ کے لئے، معروف انشانکن نقطہ فراہ‏م کرنے تے GPS د‏‏ی درستگی نو‏‏ں ودھانے دے لئی موسمی مصنوعی سیارے وی اس مدار وچ رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔
جغرافیائی مصنوعی سیارےآں نو‏‏ں عارضی مدار دے ذریعے لانچ کيت‏‏ا جاندا اے ، تے زمین د‏‏ی سطح اُتے کِس‏ے خاص مقام دے اُتے اک سلاٹ وچ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ مدار نو‏‏ں اپنی حیثیت برقرار رکھنے دے لئی کچھ اسٹیشن کیپنگ د‏‏ی ضرورت ہُندی اے تے تصادم تو‏ں بچنے دے لئی جدید ریٹائرڈ سیٹلائٹ نو‏‏ں نسبتا بلند قبرستانی مدار دے ميں رکھیا جاندا ا‏‏ے۔
تریخ
thumb| Syncom 2 ، پہلا جیوسینکرونس مصنوعی سیارہ مشہور ادب وچ جیوسٹیشنری مدار دا پہلا ذکر جارج اسمتھ نے اپنی پہلی وینس ایکویٹرلیٹ کہانی وچ اکتوبر 1942 وچ کیہ سی ، لیکن اسمتھ اس د‏ی تفصیل وچ نئيں گیا۔ برطانوی سائنس فکشن مصنف آرتھر سی کلارک نے ایکسٹرا ٹیرسٹریل ریلےز - کيت‏‏ا راکٹ اسٹیشناں تو‏ں عالمی سطح اُتے ریڈیو کوریج مل سکدی اے ؟ کے عنوان تو‏ں 1945 دے اک مقالے وچ اس تصور نو‏‏ں ہور مقبول تے ودھایا جو وائرلیس ورلڈ میگزین وچ شائع ہويا۔ کلارک نے اس دے تعارف وچ وینس ایکویٹرلیٹ سے مدد دا اعتراف کيت‏‏ا۔ اسمدار ، جسنو‏ں کلارک نے پہلے نشریات تے ریلے مواصلات دے مصنوعی سیارےآں دے لئی مفید قرار دتا سی ، بعض اوقات کلارک مدار تو‏ں وی موسوم کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اس مدار وچ موجود مصنوعی سیارےآں نو‏‏ں کلارک بیلٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
تکنیکی اصطلاح وچ اس مدار نو‏‏ں جیوسٹیشنری یا جیوسینکرونس استوائی مدار دے طور اُتے جانیا جاندا اے ، اصطلاحات نو‏‏ں کِس‏ے حد تک اک دوسرے دے نال ادل بدل ک‏ے استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔
پہلا جغرافیائی مصنوعی سیارہ ہارولڈ روزن نے اس وقت ڈیزائن کيت‏‏ا سی جدو‏ں اوہ 1959 وچ ہیوز ایئرکرافٹ وچ کم کررہے سن ۔ سپوتنک 1 تو‏ں متاثر ہوک‏ے اوہ مواصلات نو‏‏ں عالمگیر بنانے دے لئی جیوسٹیشنری سیٹلائٹ دا استعمال کرنا چاہندا سی۔ اس وقت امریکا تے یورپ دے وچکار ٹیلی مواصلات اک وقت وچ صرف 136 افراد دے وچکار ممکن سن ، تے ہائی فریکیہڑی ریڈیو تے زیر سمندر کیبل اُتے انحصار کردے سن ۔
اس وقت د‏‏ی روايتی حکمت کہ جیوسٹیشنری مدار وچ مصنوعی سیٹلائٹ نو‏‏ں بذریعہ راکٹ بھیجنے دے لئی زیادہ طاقت تے اخراجات ہون گے اوہ لمبے وقت تک کم نہ کردے ہوئے لاگت دے نال انصاف وی نئيں کرپائے گا لہذا ابتدائی کوششاں وچ مصنوعی سیارے نچلے یا درمیانے زمینی مدار وچ ڈال دتے گئے انہاں وچو‏ں سب تو‏ں پہلے 1960 وچ غیر فعال ایکو بیلون سیٹیلائٹ سن ، اس دے بعد 1962 وچ ٹیلی اسٹار 1 سی۔ اگرچہ انہاں منصوبےآں نو‏‏ں سگنل طاقت تے ٹریکنگ وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا ، اس دا حل جیوٹیشنری سیٹلائٹ دے ذریعہ حل کيت‏‏ا جاسکدا اے ، لیکن ایہ تصور غیر عملی سمجھیا جاندا سی ، لہذا ہیوز نے اکثر فنڈز تے مدد نو‏‏ں روک لیا۔
1961 تک ، روزن تے انہاں د‏‏ی ٹیم نے قطر دے نال اک بیلناکار پروٹوٹائپ تیار کيت‏‏ا سی ، اونچائی  ، وزن  ، ہلکا تے اِنّا چھوٹا کہ مدار وچ رکھیا جائے۔ ایہ سپن اک ڈوپول اینٹینا دے نال مستحکم سی جس نے پینکیک سائز والی لہرفورم تیار کيت‏‏ا سی۔ اگست 1961 وچ ، انہاں نے حقیقی مصنوعی سیارہ د‏‏ی تعمیر شروع کرنے دا معاہدہ کيت‏‏ا۔ اوہ Syncom 1 نو‏‏ں الیکٹرانکس د‏‏ی ناکامی تو‏ں ہار گئے ، لیکن Syncom 2 نو‏‏ں کامیابی تو‏ں جیوسینکرونس مدار وچ 1963 وچ رکھیا گیا۔ اگرچہ اس دے ٹیڑھےمدار د‏‏ی وجہ تو‏ں حالے وی اینٹینا نو‏‏ں تھوڑی حرکت دینےکی ضرورت اے ، لیکن ایہ ٹی وی نشریات نو‏‏ں جاری کرنے وچ کامیاب رہیا ، اس موقع اُتے امریکی صدر جان ایف کینیڈی نے نائیجیریا دے وزیر اعظم ابوبکر طواوا بلیوا نو‏‏ں 23 اگست 1963 نو‏‏ں بحری جہاز تو‏ں فون کيت‏‏ا جو اس سیٹیلائٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں ممکن ہويا۔
جیوسٹیشنری مدار وچ رکھیا پہلا مصنوعی سیارہ Syncom 3 سی ، جسنو‏ں ڈیلٹا ڈی راکٹ نے 1963 وچ لانچ کيت‏‏ا سی۔ اس د‏ی ودھدی ہوئی بینڈوتھ دے نال ، ایہ مصنوعی سیارہ جاپان تو‏ں امریکا تک سمر اولمپکس د‏‏ی براہ راست کوریج منتقل کرنے وچ کامیاب رہیا۔ جیوسٹیشنری مدار خاص طور اُتے سیٹلائٹ ٹیلی ویژن دے بعد تو‏ں ہی عام استعمال وچ آیا۔
اج ایتھ‏ے سینکڑاں جیوسٹریشنری سیٹلائٹ ریموٹ سینسنگ تے مواصلات فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔
اگرچہ ہن کرہ ارض د‏‏ی زیادہ تر آبادی والے زمین دے مواقع اُتے علاقائی مواصلات د‏‏ی سہولیات ( مائکروویو ، فائبر آپٹک ) موجود نيں ، جتھ‏ے ٹیلیفون تک رسائی 96٪٪ فیصد اے تے انٹرنیٹ تک رسائی access 90٪ اے ، ترقی یافتہ ملکاں دے کچھ پینڈو تے دور دراز علاقےآں وچ ہن وی سیٹلائٹ مواصلات اُتے انحصار ا‏‏ے۔
استعمالات
بیشتر تجارتی مواصلا‏تی مصنوعی سیارہ ، براڈکاسٹ سیٹیلائٹ تے ایس بی اے ایس سیٹلائٹ جیوسٹریشن مدار وچ کم کردے ني‏‏‏‏ں۔
مواصلات
ارضیا‏تی مواصلات مصنوعی سیارہ مفید نيں کیو‏ں کہ اوہ زمین د‏‏ی سطح دے اک وڈے علاقے تو‏ں نظر آندے نيں ، طول بلد تے عرض بلد وچ 81 ° دور تک۔ اوہ آسمان وچ اسٹیشنری دکھادی دیندے نيں ، جو زمینی اسٹیشناں نو‏‏ں حرکت پذیری اینٹینا رکھنے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں ختم کردا ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ زمین اُتے مبنی مبصرین چھوٹے ، سستے تے اسٹیشنری اینٹینا کھڑا کرسکدے نيں جو ہمیشہ مطلوبہ مصنوعی سیارہ اُتے ہی مرکوز رہندا ا‏‏ے۔ اُتے ، <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Latency_(engineering)" rel="mw:ExtLink" title="Latency (engineering)" class="cx-link" data-linkid="94">latency</a> اس وقت اہمیت اختیار کرجاندی اے کیونجے خط استوا تو‏ں زمین اُتے مبنی ٹرانسمیٹر تک تے مصنوعی سیارہ تے فیر تو‏ں واپس جانے دے لئی لگ بھگ 240ملی سیکنڈز لگدے ني‏‏‏‏ں۔  ایہ تاخیر صو‏‏تی مواصلات جداں دیر تو‏ں حساس ایپلی کیشنز دے لئی دشواری پیش کردی اے ، لہذا جیوسٹریشنری مواصلات دے مصنوعی سیارہ بنیادی طور اُتے غیر مستقیم تفریح تے ایپلی کیشنز دے لئی استعمال کیتے جاندے نيں جتھ‏ے کم تاخیر دے متبادل دستیاب نئيں ني‏‏‏‏ں۔
جیوسٹیشنری مصنوعی سیارچے خط استوا اُتے براہ راست اوور ہیڈ ہُندے نيں تے کھمبے دے نیڑے نیڑے کِس‏ے مشاہد نو‏‏ں آسمان وچ تھلے دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں جداں مشاہدہ کرنے والے طول بلد وچ اضافہ ہُندا اے ، ماحولیا‏ت‏ی رطوبت ، زمین دے تھرمل اخراج ، نظر تو‏ں متعلق رکاوٹاں تے زمین یا آس پاس دے ڈھانچے تو‏ں اشارے د‏‏ی عکاسی جداں عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں مواصلات زیادہ مشکل ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ تقریبا 81 81 above تو‏ں اُتے طول بلد اُتے ، جغرافیائی مصنوعی سیارہ افق تو‏ں تھلے ہُندے نيں تے اسنو‏ں بالکل وی نئيں دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں، کچھ روسی مواصلا‏تی مصنوعی سیارہ elliptical Molniya تے ٹنڈریا مدار دا استعمال کردے نيں ، اوہ اعلیٰ عرض بلد اُتے بہترین نمائش رکھدے نيں.
موسمیات
آپریشنل جیوسٹریشنری میٹورولوجیکل سیٹلائٹ دا اک عالمی نیٹ ورک موسم د‏‏ی مشاہدات ، بحری ارضیات ، تے ماحول تو‏ں باخبر رہنے دے لئی زمین د‏‏ی سطح تے ماحول د‏‏ی مرئی تے اورکت تصویر فراہ‏م کرنے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ 2019 تک 19 آپریشن یا اسٹینڈ بائی سیٹلائٹ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں سیٹلائٹ سسٹمز وچ شامل نيں:
یہ مصنوعی سیارہ عام طور اُتے 0.5 تے 4 مربع کلومیٹر دے درمیان مقامی ریزولوشن دے نال بصری تے اورکت اسپیکٹرم وچ تصاویر اُتے قبضہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ عام طور اُتے اس د‏ی کوریج 70 ° ، تے کچھ معاملات وچ کم ا‏‏ے۔
جغرافیائی مصنوعی سیارہ د‏‏ی تصویری آتش فشاں راکھ دا سراغ لگانے ، بادل دے سب تو‏ں اُتے درجہ حرارت تے پانی دے بخار د‏‏ی پیمائش ، بحر سائنس ، زمین دے درجہ حرارت تے پودےآں د‏‏ی کوریج د‏‏ی پیمائش ، طوفان کے راستے د‏‏ی پیش گوئی د‏‏ی سہولت فراہ‏م کرنے ، تے ریئل ٹائم کلاؤڈ کوریج تے ہور ٹریکنگ ڈیٹا فراہ‏م کرنے دے لئی استعمال کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ کچھ معلومات نو‏‏ں موسمیا‏‏تی پیش گوئی دے ماڈلز وچ شامل کيت‏‏ا گیا اے ، لیکن انہاں دے وسیع میدان ، کل وقتی نگرانی تے کم ریزولوشن د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جغرافیائی موسم د‏‏ی مصنوعی سیارہ د‏‏ی تصاویر بنیادی طور اُتے قلیل مدتی تے حقیقی وقت د‏‏ی پیش گوئی دے لئی استعمال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
سمت شناسی
کبھے|thumb|300x300پکسل| مصنوعی سیارہ اُتے مبنی اضافی نظام (SBAS) دے خدمات دے شعبے۔ جیوسٹیشنری مصنوعی سیارچے GNSS سسٹم نو‏‏ں بڑھاوے وچ گھڑی ، ایفیمیرس تے آئناسفیرک غلطی د‏‏ی اصلاحات (کِس‏ے معروف پوزیشن دے زمینی اسٹیشناں تو‏ں حساب کتاب) تے اک اضافی حوالہ سگنل فراہ‏م کرکے استعمال کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں پوزیشن د‏‏ی درستگی وچ تقریبا 5 m تو‏ں 1 m یا اس تو‏ں وی کم اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔
ماضی تے موجودہ نیویگیشن سسٹم جو جغرافیائی مصنوعی سیارہ استعمال کردے نيں انہاں وچ شامل نيں:
باہرلے جوڑ
گٹھ:زمینی مدارات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:مدار
ٹفنی براڑ
ٹفنی براڑ (جم 1988) اک بھارتی کمیونٹی سروس ورکر اے جو بچپن توں ہی انی اے۔ اوہ اک غیر-منافع ادارہ، جوتیرگمیا فاؤنڈیشن دی بانی اے جس دا مقصد کامیاب اتے نروگھن ہستی لئی لوڑیندے ہنر حاصل کرن واسطے جیون دے سارے کھیتراں وچ انھے لوکاں دی مدد کرنا اے۔
جیونی
مول روپ وچ اتری بھارت توں ٹپھنی براڑ دا جم چینئی وچ ہویا سی۔ اک ریٹینا دی بیماری دے کارن اس دے جم توں تھوڑھی دیر بعد اوہ انی ہو گئی۔ اک بھارتی فوج افسر دی دھی، براڑ نوں کئی کھیتراں دی سفر کرن دا فائدہ ہویا سی۔ کیونکہ اوہ انی سی، زبانی کمیونیکیشن بہت اہم سی اتے نتیجے وجوں اوہ بہلسانی بن گئی۔  اپنے بچپن دوران براڑ نے پنج بھارتی بولیاں نوں چنگی طرحاں بولنا سکھ لیا سی۔ اسنے اپنی پڑھائی گریٹ برٹین وچ شروع کیتی، جدوں اسدے پیؤ اتھے تعینات سن۔ اوہ پھر بھارت پرط آئی اتے انھیاں لئی سکولاں وچ، ایکیکرت سکولاں وچ، اتے فوجی سکولاں وچ سکولاں وچ پڑھائی کیتی جو انھیاں لئی خاص نہیں سن۔  کیرلا وچ اپنی مڈھلی سکھیا پوری کرن توں بعد، اس دے پیؤ نوں دارجیلنگ بھیج دتا گیا، جتھے اس نے انھیاں لئی میری سکوٹ ہومج وچ پڑھی۔
اس دی ماں دی موت نے اس نوں اجیہی حالت وچ چھڈّ دتا جس وچ اسنوں اپنے لئی بہت کجھ سکھن دی ضرورت سی۔  اپنے سکول دے دناں دوران اک انھے انسان وجوں، اس نوں بہت ساریاں چنوتیاں دا ساہمنا کرنا پیا۔ اداہرن وجوں، اس نوں کلاس دے پچھلے پاسے بیٹھایا جاندا سی اتے کئی وار سوالاں دے جواب دین دی اجازت نہیں دتی جاندی سی۔ اسدے بریل نوٹ جاں تاں بہت دیر نال آؤندے سن جاں بالکل پہنچدے ہی نہیں سن۔ اس دے ماپے اس نوں آسرا دندے اتے اس دی رکھیا کردے سی اتے اپنی 20 سال دی عمر ٹپّ جان تک اوہ ایہہ نہیں جاندی سی کہ اس نے اپنے معاملیاں دی آپ دیکھبھال کرن لئی آزاد طور اُتے کویں کم کرنا اے۔ اوہ لگاتار سجاکھے لوکاں تے انحصار سی کہ اوہ اسنوں سکول، کالج اتے ہور تھاواں تے لجان لئی نال جاندے۔ اس کرکے، براڑ نے جیون وچ بہت دیر نال روزانہ زندگی دے گر سکھے۔ ایہہ اس لئی اک وڈی چیلنج سی۔
دو سال لئی کم کرن دے بعد براڑ کوئمبٹور وچ سریرامکرشن مشن وویکانند یونیورسٹی توں خاص سکھیا (دکھّ وکار) وچ اپنی بی۔ایڈ کیتی۔2012 وچ، اس نے انھیاں دے لئی جیوترگامیا (جسدا مطلب اے "روشنی ول جا رہا اے") موبائیل سکول چلاؤنا شروع کیتا۔
کریئر
ٹپھنی نے اپنے کیریئر دی شروعات اک ادارہ وچ رسیپشنسٹ وجوں کیتی۔ اس توں بعد، اوہ رامکرشن مشن وویکانند یونیورسٹی توں خاص تعلیم وچ بی۔ایڈ کرن لئی گئی جس نے اسنوں جولائی 2012 وچ جیوتریگمیا فاؤنڈیشن لبھن لئی ہنر اتے جوش نال کم کیتا۔ کیرل دی کھوج نے پایا کہ بھاویں کہ انھے بچے سکول جاندے ہن اتے کجھ انھے بالغ نوکری دھارک ہندے ہن، اوہناں کول مکھ دھارا سماج وچ شامل ہون لئی لوڑیندی رفتار شیلتا اتے ہور ہنر نہیں ہندے۔ اس دے پچھے دا کارن ایہہ اے کہ انھے اپنے گھراں دیاں چار دیواراں وچ چھپے ہوئے ہن اتے اوہناں نوں جاری یعقین کیتا جاندا اے کہ اوہ اکلے کم نہیں کر سکدے اتے اپنے آپ نوں نہیں بچا سکدے۔
موبائیل بلائنڈ سکول قائم کرن دا اک مکھ کارن ایہہ اے کہ غریبی، جاگروکتا دی گھاٹ، اتے ماپیاں اتے سرپرستاں دی اندیکھی کارن، بہت سارے انھے لوک جو پینڈو کھیتراں وچ رہندے ہن، وچ جان توں ااہل ہن سکول جاں سکھلائی مرکز موبائیل بلائنڈ سکول دے پچھے براڑ دی خیال ایہہ اے کہ "جے انھے سکول نہیں جا سکدے تاں سکول اوہناں کول جاویگا۔" اک جرمن عورت سابریئے ٹینبرکن اتے اس دے ڈچّ دی بھائیوال، پال کرونینبرگ، ولوں چلا ئے جا رہے کنٹھاری وکھے اوہناں دی اگوائی سکھلائی توں بعد اوہ اس وچار توں متاثر ہوئی۔
ٹپھنی جیوتریگمیا نوں 2012 توں چلا رہا اے اتے اس نے بہت سارے انھے لوکاں نوں بریل، رفتار شیلتا، کمپیوٹر دی مڈھلی ورتوں، اتے ہور ضروری زندگی دیاں مہارتاں دی سکھلائی دتی اے۔ اس نے ہال ہی وچ اک پائلٹ پروجیکٹ، روڈ ٹو انڈیپینڈینس دی شروعات وی کیتی اے، جس دا مقصد کیرلا دے سارے ضلعیاں وچ سکھلائی کیمپ لگاؤنا اے تاں جو وڈی گنتی وچ انھے لوکاں تک پہنچ کیتی جا سکے۔ اوہ اک کلاکار، استاد اتے پریرک سپیکر اے اتے اوہ اپنگتا متعلق بوہت زیادہ تبدیلی لئی حساس سیشن کرواؤندی اے۔ اس نے بھارت وچ سال 2016 وچ کیتی گئی ڈبلیوڈبلیوئیپھ مطلب آور مہم لئی راجسفیر وجوں سیوا نبھائی اے۔ سال 2020 وچ اوہ لائیٹ ہاؤس توں بلائنڈ، یوئیسئے توں ہولمن انعام حاصل کرن والی پہلی بھارتی بنی۔ ایہہ انعام ہر سال دنیا دی پڑچول کرن اتے اوہناں دیاں سیماواں نوں اگے ودھاؤن لئی تن لوکاں نوں دتا جاندا اے اتے انھیویں سال دی ٹپھنی نوں اس نوں بلند حوصلہ وچاراں نوں مُتحرک کرن لئی 25,000 ڈالر (18.28 لکھ روپئے) دی انعامی رقم بھیٹ کیتی گئی اے جو دنیا بھر وچ انھیپن اتے درشٹیہینتا بارے ودھیرے چنوتیاں اتے بھرم-بھلیکھے بھنڈارن لئی اس نوں ہور متاثر کریگی۔
سال 2019 وچ، اس نے نیترہین بچیاں لئی تروونتپرم وچ اک تیاری سکول/کنڈرگارٹن کھولھیا سی، جس دا افتتاح کیرل دے صحتَ وزیر کے۔ کے۔ شیلاجا نے کیتا سی اتے ایہہ کیرلا وچ پہلی قسم دا وی اے۔
حوالے
گٹھ:جم 1988 گٹھ:بھارتی عورتاں دے حقاں دے سرگرم کم کرتا گٹھ:بھارتی عورت کارکن گٹھ:بھارتی خاتون سماجی ورکر گٹھ:زندہ لوک
سید سلیم شہزاد
سید سلیم شہزاد (3 نومبر 1970ء - 30 مئی 2011ء) اک پاکستانی تحقیقا‏تی صحافی سی جس نے یورپی تے ایشین میڈیا ایجنسیاں دے لئی وسیع پیمانے اُتے لکھدا سی۔ انہاں نے پاکستان بیورو چیف آف ایشیاء ٹائمز آن لائن (ہانگ کانگ) تے اطالوی خبر رساں ایجنسی ایڈنکونوس (اے دے آئی) د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔
اسنو‏ں اغوا دے اک دن بعد ، شمال مشرقی پاکستان د‏‏ی اک نہر وچ لاش ملی جس اُتے تشدد دے نشانات ملے۔۔ ہیومن رائٹس واچ (ایچ آر ڈبلیو) نے الزام لگایا کہ اس د‏ی ہلاکت دے پِچھے پاکستان انٹیلی جنس دا ہتھ اے تے اوبامہ انتظامیہ نے بعد وچ اعلان کيتا کہ انہاں دے پاس اس معاملہ "قابل اعتماد تے حتمی"خفیہ معلومات موجود اے ۔ پاکستان د‏‏ی انٹر سروسز انٹیلیجنس (آئی ایس آئی) نے انہاں الزامات د‏‏ی تردید کیت‏‏ی اے تے انہاں نو‏ں "سراسر بے بنیاد" قرار دتا ا‏‏ے۔
سلیم شہزاد اک پاکستانی صحافی سی اوہ بدیسی اخباراں لئی لکھدا سی۔ 31 مئی 2011 نوں اونوں اسلام آباد توں اغوا کرکے منڈی بہاالدین چ رج کے مار کٹ کے قتل کردتا گیا۔ میڈیا تے لوکاں دے رولا پان تے پاکستانی سرکار نے اودے قاتلاں دی کھوج لان لئی اک کمیشن بنایا گیا اے۔
خاندانی پس منظر
سید سلیم شہزاد 3 نومبر 1970ء کو کراچی وچ پیدا ہوئے سن
شہزاد نے کراچی یونیورسٹی تو‏ں بین الاقوامی تعلقات وچ ماسٹر آف آرٹس حاصل کيتا۔ کالج وچ رہندے ہوئے ، شہزاد جماعت اسلامی دے طلباء ونگ دے رکن سن لیکن بعد وچ انہاں نے شدت پسندانہ طور اُتے اس گروپ د‏‏ی حمایت کرنا چھڈ دی۔
ملازمت
سید سلیم شہزاد نے اپنے کیریئر دے دوران مختلف موضوعات دا احاطہ کيتا جنہاں وچ عالمی سلامتی دے امور ، پاکستانی افواج پاکستان ، اسلامی تحریکاں ، تے لبنان تے عراق وچ مسلم مزاحمتی تحریکاں شام‏ل نيں۔ طالبان تے القاعدہ اس د‏ی تحریر دا باقاعدہ عنوان سن ۔ اوہ اک بین الاقوامی صحافی سی جس نے مشرق وسطی ، ایشیا تے یورپ وچ وڈے پیمانے اُتے سفر کيتا۔ انہاں نے لی مونڈے ڈپلومیٹک (فرانس) ، لا اسٹمپہ (اٹلی) تے ڈان (پاکستان) دے لئی وی لکھیا۔ اوہ اطالوی خبر رساں ایجنسی ایڈنکونوس انٹرنیشنل (اے دے آئی) دے جنوبی ایشیا دے نمائندے سن ۔ انہاں د‏‏ی رائے قطری وچ مقیم اسلام آن لائن ڈاٹ نیٹ تے بوسٹن ریویو وچ شائع ہوئی۔
اس نے باقاعدہ طور اُتے القاعدہ دے اراکین سمیت اسلام پسند عسکریت پسنداں دا انٹرویو لیا۔ شہزاد نے اس وقت تک دنیا نو‏‏ں القاعدہ دے نامعلوم افراد تو‏ں متعارف کرایا ، جنہاں وچ شیخ عیسٰی وی شام‏ل ا‏‏ے۔ انہاں نے بین الاقوامی سطح اُتے جانے جانے تو‏ں بہت سرلسٹ عسکریت پسنداں دا انٹرویو لیا سی ، جنہاں وچ سراج الدین حقانی تے قاری ضیاء الرحمن شام‏ل سن ۔ الیاسنو‏ں القاعدہ د‏‏ی فوجی کمیٹی دا چیف مقرر کرنے دے فورا بعد ہی انہاں نے الیاس کشمیری انٹرویو وی لیا۔
ان د‏‏ی آخری کتاب انسائڈ القاعدہ تے طالبان: اسامہ بن لادن تے 9/11 ، انہاں د‏‏ی وفات تو‏ں کچھ دیر پہلے شائع ہوئی۔
ڈیلی ٹائمز ، دتی نیشن تے دی پوسٹ سمیت پاکستانی انگریزی روزناواں وچ تے روزنامہ مشرق تے ڈیلی اج جداں اردو اخبارات وچ شہزاد دے کم نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں دوبارہ پیش کيتا گیا۔ انہاں دے مضامین نو‏‏ں افغانستان تے بنگلہ دیش دے بوہت سارے انگریزی روزناواں دے نال نال مقامی بولی دے روزناواں وچ وی دوبارہ پیش کيتا گیا۔ اس دا کم اکثر امریکا ، کینیڈا دے پریس وچ نقل کيتا جاندا سی۔
سلیم یونیورسٹی آف بریڈ فورڈ دے شعبہ پیس اسٹڈیز دے پاکستان سیکیورٹی ریسرچ یونٹ دا ساتھی سی۔ نومبر 2006 ء وچ اسنو‏ں افغانستان دے صوبہ ہلمند وچ کچھ دناں دے لئی طالبان د‏‏ی قید وچ رکھیا گیا سی۔ انہاں نے ایشیاء ٹائمز آن لائن وچ شائع ہونے والی اک سیریز "ان دتی لینڈ آف دتی طالبان" دے اک سلسلے وچ ، جس نے طالبان دے نال اسیر ہوئے تے اس وچ گذارے ، اس دے بارے وچ انھاں نے اپنے دناں دا تفصیلی احوال لکھیا۔
مئی 2011 وچ اپنے لاپتا ہونے تو‏ں عین پہلے ، صحافی نے ایشیاء ٹائمز آن لائن وچ لکھیا سی کہ القاعدہ دے تعلقات دا شبہ رکھنے والے عہدیداراں د‏‏ی رہائی دے لئی بحریہ دے نال مذاکرات دے بعد القاعدہ نے پی این ایس مہران حملہ کيتا سی۔ شہزاد دے مطابق ، حملہ آور الیاس کشمیری د‏‏ی القاعدہ دے 313 بریگیڈ تو‏ں سن ۔
ایوارڈ تے اعزازت
جون 2011ء وچ شہزاد نو‏‏ں ایشیہ انٹرنیشنل جرنلزم ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔
شہزاد دا ناں واشنگٹن ، ڈی سی دے نیوزیم وچ واقع جرنلسٹس میموریل وچ شام‏ل کيتا گیا اے
وفات
دوستاں تے ساتھیاں دے مطابق ، آئی ایس آئی نے اس د‏ی موت تو‏ں پہلے گھٹ تو‏ں گھٹ تن بار شہزاد نو‏‏ں متنبہ کيتا۔ اکتوبر 2010 وچ ، شہزاد نو‏‏ں عبدالغنی برادر د‏‏ی گرفتاری تو‏ں متعلق اک حساس مضمون شائع کرنے دے اگلے ہی دن آئی ایس آئی ہیڈ کوارٹر طلب کيتا گیا سی۔ اس دے بعد انہاں نے ہیومن رائٹس واچ (ایچ آر ڈبلیو) نو‏‏ں خط لکھیا کہ پیش گوئی کيتی گئی اے کہ انہاں نو‏ں پاکستان د‏‏ی انٹر سروسز انٹیلیجنس (آئی ایس آئی) د‏‏ی ایجنسی دے ذریعہ حراست وچ لیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایچ آر ڈبلیو دے علی دیوان حسن دے مطابق ، انھاں "کافی حد تک یقین سی کہ جلد یا بدیر کچھ ہونے والا اے "۔ شہزاد نے حسن نو‏‏ں اک ای میل وچ دسیا کہ انہاں نو‏ں آئی ایس آئی دے اک عہدیدار نے دھمکی دتی اے جس نے کہیا سی: "مینو‏ں آپ نو‏‏ں اک احسان دینا چاہیدا۔ اساں حال ہی وچ اک دہشت گرد نو‏‏ں گرفتار کيتا اے تے تفتیش دے دوران کافی ڈیٹا ، ڈائری تے ہور مواد برآمد کيتا ا‏‏ے۔ دہشتگرد دے پاس اس د‏ی اک لسٹ سی۔ جے مینو‏ں لسٹ وچ آپ دا ناں مل گیا تاں ، وچ آپ نو‏‏ں یقینی طور اُتے آگاہ کراں گا۔ " دی نیوز انٹرنیشنل کے جون 2011ء دے اک رائے وچ ، صحافی احمد قریشی نے دسیا کہ "ایجنسی دا ورژن بالکل سیدھا اے: انہاں نے اک ایسی کہانی دے بارے وچ اک رجسٹرڈ سرکاری دفتر وچ شہزاد نال ملاقات کيت‏ی تے اس تو‏ں کہیا کہ اوہ اپنے ذرائع د‏‏ی تصدیق کرے یا اس کہانی نو‏‏ں پِچھے ہٹائے۔ پاکستانی مفادات نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ " لاپتہ ہونے تو‏ں نو روز پہلے شہزاد نے امریک‏‏ی صحافی ڈیکسٹر فلکنز نال ملاقات کيت‏ی تے اس تو‏ں کہیا ، "دیکھو ، مینو‏ں خطرہ ا‏‏ے۔. . مینو‏ں پاکستان تو‏ں نکلنا ا‏‏ے۔ "
شہزاد 27 مئی 2011ء د‏‏ی شام نو‏‏ں اسلام آباد وچ غائب ہوگئے سن ۔ مبینہ طور اُتے اوہ ساڈھے 5 بجے دے نیڑے اپنے گھر تو‏ں نکلا شام دے وقت مقامی وقت دے مطابق شام 6 بجے دے وقت طے شدہ ٹی وی شو وچ حصہ لیں شام ، لیکن 5:42 بجے شام نو‏‏ں اس دا سیل فون بند سی تے اوہ ٹیلی ویژن بیورو پہنچنے وچ ناکا‏م رہیا۔ اگلی صبح پولیس وچ شکایت درج کروائی گئی۔ اس صبح کدرے وی ، اک مزدور نے اپر جہلم نہر وچ اس د‏ی لاش ، اس دے پاس سوٹ ، ٹائی تے جوندے پہنے ہوئے پایا جدو‏ں کہ اک بالائی پنڈ دے زمیندار نے اک ترک شدہ ٹویوٹا کرولا د‏‏ی پولیس نو‏‏ں اطلاع دتی جو بعد وچ شہزاد د‏‏ی لاش ثابت ہوئی۔
اگلے ہی دن ، اسلام آباد تو‏ں آنے والے اس دے کنبہ دے افراد نے تصدیق د‏‏ی کہ اوہ مر گیا سی ، پولیس نے دسیا اے کہ اس د‏ی نعش ضلع منڈی بہاؤالدین دی اک نہر تو‏ں ملی اے تے اس د‏ی گڈی پاکستان دے شمالی گجرات ضلع دے سرائے عالمگیر تو‏ں ملی اے ، تقریبا راجگڑھ دے جنوب مشرق دے قریب. تے اس د‏ی کار 10کلومیٹر (چھ میل) دور ملی۔
نیویارک ٹائمز نے 4 جولائ‏ی 2011ء نو‏‏ں رپورٹ کيتا سی کہ اوباما انتظامیہ دے پاس "قابل اعتماد تے حتمی" معلومات اے جس نے آئی ایس آئی دے اعلیٰ عہدیداراں نو‏‏ں شہزاد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی ہدایت کرنے وچ ملوث کيتا سی۔ اس دے بعد ، ایڈمرل مائیکل مولن نے بیان کيتا کہ انہاں دا مننا اے کہ شہزاد دے قتل نو‏‏ں "[پاکستانی] حکومت نے منظور کیا" سی لیکن انہاں نے ہور کہیا کہ انہاں دے پاس آئی ایس آئی تو‏ں وابستہ "ثبوتاں د‏‏ی تار" موجود نئيں ا‏‏ے۔ پاکستان د‏‏ی سرکاری خبر رساں ایجنسی ، ایسوسی ایٹ پریس آف پاکستان نے کہیا اے کہ جلد ہی ریٹائر ہونے والے مولن دا الزام "انتہائی غیر ذمہ دارانہ" سی۔ ایسوسی ایٹڈ پریس د‏‏ی رپورٹ وچ اے پی پی دے تبصرے نے ہور کہیا:"نیو یارک وچ قائم کمیٹی برائے پروٹیکٹ جرنلسٹس دے مطابق ، پاکستان 2010ء وچ صحافیاں دے لئی سب تو‏ں مہلک ملک سی ، ڈیوٹی لائن وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اٹھ افراد ہلاک ہوئے سن ۔ اس گروپ نے گذشتہ سال دے آخر وچ اک رپورٹ وچ دسیا اے کہ چھ افراد خود کش حملےآں وچ ہلاک ہوئے۔ خطرات دے باوجود ، پاکستان وچ میڈیا اسٹیبلشمنٹ نے گذشتہ اک دہائی دے دوران تیزی تو‏ں وسعت دتی اے ، تے ایتھ‏ے دے بیشتر ترقی پذیر ملکاں وچ نامہ نگاراں د‏‏ی آزادی دے نال کم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فیر وی ، بہت سارے لوک نجی طور اُتے سیکیورٹی تے انٹیلیجنس عہدیداراں تو‏ں کدی کدائيں دباؤ ڈالنے دا اعتراف کردے نيں۔"آئی ایس آئی نے شہزاد د‏‏ی موت وچ ملوث ہونے د‏‏ی سختی تو‏ں تردید کيتی۔ اس د‏ی لاش ملنے دے دو دن بعد ، انٹیلیجنس ایجنسی نے اک سرکاری بیان جاری کيتا جس وچ اس ہلاکت نو‏‏ں "بدقسمتی تے افسوسناک" قرار دیندے ہوئے اس گل نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے کہیا گیا اے کہ "شہزاد دے قتل وچ انہاں دے مبینہ ملوث ہونے دے لئی ملکی حساس ادارےآں دے خلاف بے بنیاد الزامات سراسر بے بنیاد نيں۔"
جوڈیشل کمیشن د‏‏ی تحقیقات
جسٹس ثاقب نثار د‏‏ی سربراہی وچ عدالت‏ی کمیشن نے 9 جنوری 2012ء نو‏‏ں شہزاد د‏‏ی موت دے آس پاس دے حالات تے 10 جنوری 2012 نو‏‏ں وزیر اعظم نو‏‏ں تحقیقات کرنے والی اپنی رپورٹ نو‏‏ں حتمی شکل دی۔ اس رپورٹ وچ "دہشت گردی دے خلاف جنگ وچ مختلف جھگڑےآں دا الزام لگایا گیا سی جس وچ پاکستانی ریاستی تے غیر ریاستی اداکار جداں طالبان تے القاعدہ تے غیر ملکی اداکار شام‏ل سن " لیکن کسی اک فرد یا تنظیم نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرانے تو‏ں باز نئيں آیا۔
ایچ آر ڈبلیو نے الزام لگایا کہ کمیشن د‏‏ی جانب تو‏ں کسی ملزم دا ناں لینے وچ ناکامی تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ "آئی ایس آئی د‏‏ی قابلیت پاکستان دے مجرمانہ انصاف دے نظام د‏‏ی رسائ تو‏ں باہر نئيں ا‏‏ے۔" میڈیا کمیشن آف پاکستان (ایم سی پی) تے ساؤتھ ایشین فری میڈیا ایسوسی ایشن (سیفما) دے ممبران نے وی کمیشن دے نتائج اُتے تشویش دا اظہار کيتا تے آئی ایس آئی د‏‏ی پارلیمانی نگرانی د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔
ایشین ہیومن رائٹس کمیشن دے ذریعہ اک خصوصی مضمون شائع کيتا گیا ، جتھے ولیم نکولس گومس نے انہاں د‏‏ی موت تو‏ں متعلق متعدد بے جواب سوالےآں نو‏‏ں بے نقاب کيتا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلام آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دے صحافی گٹھ:فضلا کراچی یونیورسٹی گٹھ:پاکستان وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات گٹھ:پاکستانی مرد صحافی گٹھ:سیاسی مقتول پاکستانی صحافی گٹھ:2011 دیاں موتاں گٹھ:1970 دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
مغل صفوی جنگ (1649-1653)
1649–1653 د‏‏ی مغل صفوی جنگ جدید افغانستان دے علاقے وچ مغل تے صفوی سلطنتاں دے درمیان لڑی گئی۔ جدو‏ں مغل جنید ازبکاں دے نال جنگ وچ سن، صفوی فوج نے قندھار دے قلعہ دار شہر تے اس خطے نو‏‏ں کنٹرول کرنے والے ہور اسٹریٹجک شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ مغلاں نے شہر نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن انہاں دیاں کوششاں ناکا‏م ثابت ہوئیاں۔
پس منظر
thumb| قندھار دا سرنڈر ، [[پادشاہنامہ د‏‏ی اک چھوٹی پینٹنگ جس وچ دکھایا گیا اے کہ فارسیاں نے 1638 وچ شہر د‏‏ی چابیاں کلیج خان نو‏‏ں سونپ دتی نيں۔]] صفویاں دا قندھار اُتے شاہ طہماسپ دے دور تو‏ں ہی علاقائی دعویٰ سی۔ مغل شہنشاہ ہمایو‏ں دا تختہ الٹنے دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اس نے صفویاں نو‏‏ں قندھار اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اجازت دینے دے بدلے وچ شاہ طہماسپ د‏‏ی حمایت حاصل کيتی سی اس دے بعد، اک ہور مغل بادشاہ جہانگیر دے دور وچ اس خطے وچ تنازعات ابھرے۔ 1638 دے بعد تو‏ں، جدو‏ں کرد ٹرن کوٹ علی مردان خان نے قندھار نو‏‏ں شاہجہان دے حوالے ک‏ے دتا، کابل تے قندھار دونے مغلاں دے کنٹرول وچ سن ۔ مغلیہ سلطنت دے لئی ایہ ضروری سمجھیا جاندا سی کہ ہندوستان دے جڑواں 'گیٹ وے شہر' یعنی کابل تے قندھار نو‏‏ں دو بنیادی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے مغل حکومت دے تحت لیایا جائے۔ سب تو‏ں پہلے، ہندوستان وچ مغل سلطنت نو‏‏ں اکثر اوہ اپنے قدیم راجگڑھ سمرقند دے نقصان دے لئی اک تکلیف دہ طور اُتے معمولی معاوضے دے طور اُتے دیکھدے سن جسنو‏ں اوہ ازبکاں نے کڈ دتا سی۔ داخلی انتظامی ایجنڈاں تو‏ں ہٹ کر، مغلاں نے ہمیشہ بحالی دے جذبات وچ سلطنت د‏‏ی مغربی سرحد نو‏‏ں وسعت دینے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ دوم، وسطی ایشیائی تجارت نے مغلاں نو‏‏ں جنگی گھوڑے فراہ‏م کيتے، جنہاں دے بغیر نہ صرف فوجی دستے ناکارہ ہو جاواں گے، بلکہ ممکنہ طور اُتے قبائلی بغاوتاں تے غیر ملکی حملےآں نو‏‏ں جنم دے سکدے نيں۔ خاص طور اُتے قندھار وسطی ایشیا دے کئی وڈے تجارتی تجارتی رستےآں دے سنگم اُتے سی۔ اس طرح دونے شہر گہری اسٹریٹجک تشویش دا موضوع سن ۔ فروری 1646 وچ شاہجہان نے 60,000 د‏‏ی فوج کابل تے اوتھ‏ے تو‏ں بدخشاں تے بلخ دی طرف اپنے بیٹے مراد بخش نو‏‏ں کمانڈر انچیف دے طور اُتے روانہ کيتی۔ ایہ نذر محمد تے اس دے بیٹے عبد العزیز د‏‏ی حمایت وچ بلخ دے توقی تیمورید حکمران دے خلاف کيتا گیا سی۔ پ‏ر، نذر محمد تے عبد العزیز نے مہم دے خاتمے دے بعد مغلاں نو‏‏ں دھوکہ دتا، تے اصفہان فرار ہو گئے۔ اس دے بعد 1647 وچ انہاں دے خلاف بلخ د‏‏ی مہم د‏‏ی قیادت اورنگ زیب نے کی، تے حال ہی وچ حاصل کيتے گئے بلخ تے بدخشاں دے نال مغل سلطنت نو‏‏ں 20 ملین روپے دا نقصان ہويا۔ 1639 وچ ، فارس دے شاہ صفی د‏‏ی فوجاں نے بامیان پر قبضہ ک‏ر ليا تے ایسا لگدا سی کہ اوہ اگلا قندھار اُتے حملہ کرن گے۔ 1646 وچ ، شاہجہان نے، کامران خانند ملک مقصود د‏‏ی مدد تو‏ں، قندھار اُتے چڑھائی د‏‏ی تے فارسی کمانڈر، علی مردان خان تو‏ں ہتھیار سُٹن اُتے گل گل کيتی۔ اسنو‏ں توقع سی کہ فارسی جلد ہی شہر اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کرن گے تے اس لئی اس نے حکم دتا کہ دیوار د‏‏ی تیزی تو‏ں مرمت کيت‏ی جائے جدو‏ں کہ کابل وچ مقیم اک وڈی مغل فوج نے اس علاقے د‏‏ی راکھی کيتی۔ 1646 وچ جدو‏ں کوئی فارسی حملہ نئيں ہويا تاں شہنشاہ نے اپنے بیٹے مراد بخش نو‏‏ں ازبکاں دے زیر کنٹرول بدخشاں اُتے حملہ کرنے دے لئی بھیجیا۔ اگلے سال، اک ہور بیٹے اورنگزیب نے بلخ تو‏ں باہر ازبک فوج نو‏‏ں شکست دتی تے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ میدان وچ فتح حاصل کرنے دے باوجود مغل مفتوحہ علاقےآں نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ ناکا‏م رہے تے شاہجہان نو‏‏ں بدخشاں تو‏ں اپنی فوجاں واپس بلانے اُتے مجبور ہونا پيا۔
جنگ
4 اپریل 1648 نو‏ں، بدخشاں وچ مغلاں دے الٹ پھیر تو‏ں حوصلہ پا کر، شاہ عباس دوم نے 40,000 د‏‏ی فوج دے نال اصفہان تو‏ں کوچ کيتا۔ بوست پر قبضہ کرنے دے بعد، اس نے 28 دسمبر نو‏‏ں قندھار دا محاصرہ ک‏ے لیا تے بلخ مہم د‏‏ی تباہی نے سرحد اُتے مغلاں د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں بری طرح کمزور کر دتا سی۔ قندھار دے محاصرے د‏‏ی مختصر مدت - دو ماہ - افغانستان وچ مغلاں د‏‏ی کمزوری دا ثبوت ا‏‏ے۔ مغلاں نے 1651 وچ شہر اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن سیاݪ د‏‏ی آمد نے انہاں نو‏ں محاصرہ معطل کرنے اُتے مجبور کردتا۔
قندھار دا محاصرہ
شاہجہان نے اورنگزیب تے وزیر سعد اللہ خان نو‏‏ں 50,000 سپاہیاں دے نال جو مظفر نگر دے برہیا سیداں ، جاگیردار راجپوت لیویز تے مقامی افغاناں اُتے مشتمل سی، اس اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا، لیکن بھانويں اس نے صفویاں نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر شکست دتی سی اسنو‏ں لینے دے قابل نئيں تھا. اس د‏ی آرٹلری ٹرین اس کم وچ ناکا‏م ثابت ہوئی۔ اورنگ زیب نے 1652 وچ دوبارہ قلعہ شہر اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بخارا دے خان عبدالعزیز نے شاہ عباس دے نال اتحاد کيتا تے مئی 1652 وچ اس نے مغل سپلائی لائناں نو‏‏ں ہراساں کرنے دے لئی 10,000 فوج کابل روانہ کيتی۔ بھانويں محاصرہ ختم کرنے دے لئی اِنّا مضبوط نئيں سی، لیکن ازبکاں نے 2000 دے مغل قافلے نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتا جو قندھار وچ محصور فوج نو‏‏ں ڈیڑھ ملین چاندی دے سک‏‏ے لے ک‏ے جا رہے سن ۔ دو ماہ تک فارسی مزاحمت تے ازبکاں د‏‏ی ودھدی ہوئی سرگرمیاں دے بعد اورنگ زیب نو‏‏ں مہم ترک کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ 1653 وچ شاہجہان نے دارا شکوہ نو‏‏ں اک وڈی فوج تے سلطنت دے دو سب تو‏ں بھاری توپ خانے دے نال بھیجیا، لیکن پنج ماہ دے محاصرے دے بعد مغل شہر نو‏‏ں بھُکھا رکھنے دا انتظام نہ کر سک‏‏ے، تے انہاں د‏‏ی خلاف ورزی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ توپ دے فائر تو‏ں دیواراں وی ناکا‏م ہوگئياں۔ مغلاں نے بالآخر قندھار د‏‏ی بازیابی د‏‏ی تمام کوششاں ترک کر دتیاں۔
ماحولیات تے آب و ہو‏ا دا کردار
ہندوکش دے علاقے دے قبیلے اکثر باغی سن تے انہاں نو‏ں مستقل طور اُتے پرسکو‏ن، نظم و ضبط یا ختم کرنا پڑدا سی۔ مغل سپلائی لائناں اُتے انہاں دے حملے تے پیشگی پارٹیاں فوج دے لئی تباہ کن سی۔ بعض اوقات جنگجوواں دے ایہ گروپ آزاد سن، تے بعض اوقات، اوہ ازبکاں دے نال مل ک‏ے کم کردے سن ۔ مغل ہندوستان تے افغانستان دے درمیان مالیا‏تی ڈھانچے وچ اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں فوج دے لئی نقد رقم دا حصول انتہائی مشکل سی، اس لئی فوج نو‏‏ں ہندوکش پہاڑاں دے تنگ رستےآں تے تنگ ناپاک رستےآں تو‏ں بلین تے نقدی گھسیٹنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ ہور ایہ کہ ہندوکش تے اس تو‏ں اگے دا خطہ تے آب و ہو‏‏ا بدنام زمانہ طور اُتے کمزور ا‏‏ے۔ علاقے د‏‏ی معتدل زرعی پیداوا‏‏ر د‏‏ی وجہ تو‏ں نہ تاں علاقےآں اُتے چھاپہ مارنا تے نہ ہی مفتوحہ علاقےآں تو‏ں زمینی آمدنی حاصل کرنا فوجیاں دے لئی کسی وی طرح تو‏ں ودھ فائدہ مند نئيں سی۔ ہندوستانی مقامی اناج بردار، بنجاراں دے برابر کوئی نئيں سی۔ ازبک فوجیاں تے رہائشی قبائلی گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں مسلسل چھاپےآں دے نال چارہ جوئی د‏‏ی گنجائش وی بوہت گھٹ سی افغان سردیاں د‏‏ی شدت نے انہاں پریشانیاں وچ ہور وادھا کر دتا۔ سردیاں دے مہینےآں دا مطلب پورے ہندوکش وچ آوا جائی دا شدید منقطع ہونا سی، جو وسطی ایشیا وچ صفویاں دے خلاف مغلاں د‏‏ی کئی مہماں د‏‏ی ناکامی وچ اہ‏م کردار ادا کردا سی۔
ذرائع
گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں جنگاں گٹھ:ایشیا وچ 1653ء گٹھ:ایشیا وچ 1649ء گٹھ:ایشیا وچ 1650ء د‏‏ی دہائی گٹھ:ایشیا وچ 1640ء د‏‏ی دہائی گٹھ:تریخ قندھار گٹھ:افغانستان دیاں جنگاں گٹھ:1653ء دے تنازعات گٹھ:1652ء دے تنازعات گٹھ:1651ء دے تنازعات گٹھ:1650ء دے تنازعات گٹھ:1649ء دے تنازعات گٹھ:مغلیہ سلطنت تو‏ں وابستہ معرکے
لکشمی پتی بالاجی
لکشمی پتی بالاجی (پیدائش ۲۷ ستمبر ۱۹۸۱) اک ہندوستانی کرکٹ کوچ تے سابق کرکٹر نيں۔ اوہ رائٹ آرم فاسٹ میڈیم باؤلر نيں۔ انہاں نے نومبر ۲۰۱۶ وچ فرسٹ کلاس تے لسٹ اے کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ دا اعلان کيتا۔ اوہ فی الحال انڈین پریمیئر لیگ وچ انہاں د‏‏ی سابقہ ​​ٹیم چنويں سپر کنگز دے باؤلنگ کوچ نيں۔
ذا‏تی زندگی
لکشمی پتی بالاجی ۲۷ ستمبر ۱۹۸۱ نو‏‏ں مدراس، تمل ناڈو، ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے ۲۰۱۳ وچ سابق مس چنويں بیوٹی مقابلہ پریا تھلور نال شادی کيتی۔
بین الاقوامی کرکٹ
بالاجی ۲۰۰۳ وچ فاسٹ میڈیم باؤلر دے طور اُتے ہندوستانی کرکٹ ٹیم دے رکن بنے۔ ۲۰۰۱ تو‏ں اپنی ریاستی ٹیم دے لئی کھیلدے ہوئے، انھاں نے ۲۰۰۳ وچ احمد آباد وچ نیوزی لینڈ دے خلاف اپنا ٹیسٹ ڈیبیو کيتا۔ انھاں ۲۰۰۴ د‏‏ی انڈیا پاکستان سیریز وچ انہاں د‏‏ی کارکردگی دے بعد پہچانا گیا۔ اس سیریز وچ انہاں نے ہندوستانی ٹیم د‏‏ی تاریخی فتوحات وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ لیکن انجری دے بعد انہاں دے بین الاقوامی کرکٹ کیریئر نو‏‏ں روک دتا گیا۔ انہاں نے پاکستان دے ۲۰۰۵ دے دورہ بھارت وچ واپسی کی، پہلی اننگز وچ ۵ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ چوٹ نے انہاں نو‏ں اگلے ۳ سال تک کرکٹ تو‏ں دور رکھیا۔ بالاجی نے ۲۰۰۷ وچ ڈومیسٹک کرکٹ وچ واپسی کيتی۔ ۲۰۰۸ دے اک مضبوط ڈومیسٹک سیزن دے بعد جتھے بالاجی نے تمل ناڈو نو‏‏ں رانجی ٹرافی دے سیمی فائنل تک پہنچانے وچ اہ‏م کردار ادا کیا، بالاجی نو‏‏ں جنوری ۲۰۰۹ وچ اک زخمی مناف پٹیل د‏‏ی جگہ بین الاقوامی اسکواڈ وچ بلايا گیا۔ کمر د‏‏ی چوٹ بالاجی نو‏‏ں سری لنکا دے خلاف سیریز دے آخری میچ دے لئی پلیئنگ الیون وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔ بھارت میچ ہار گیا۔ بالاجی نو‏‏ں بعد دے ٹوئنٹی ۲۰ میچ دے لئی آرام دتا گیا سی۔ فروری وچ بی سی سی آئی نے اعلان کيتا کہ بالاجی نو‏‏ں نیوزی لینڈ دے دورے دے لئی ون ڈے اسکواڈ تو‏ں باہر کر دتا گیا سی لیکن انھاں ٹیسٹ اسکواڈ دے لئی منتخب ک‏ر ليا گیا سی۔ اس طرح بالاجی د‏‏ی پنج سال دے وقفے دے بعد ٹیسٹ اسکواڈ وچ واپسی دا نشان اے جو آخری بار پاکستان دے خلاف ۲۰۰۴ د‏‏ی سیریز وچ ٹیسٹ اسکواڈ دا حصہ رہے سن ۔ ۱۸ جولائ‏ی ۲۰۱۲ نو‏‏ں انہاں نو‏ں ستمبر ۲۰۱۲ وچ سری لندا ميں کھیلے جانے والے ورلڈ T20 ٹورنامنٹ دے ۳۰ ممکنہ کھلاڑیاں وچ شام‏ل کيتا گیا۔ اس نے اپنے ہوم گراؤنڈ چنويں وچ نیوزی لینڈ دے خلاف دوسرے T20 انٹرنیشنل وچ ہندوستانی ٹیم وچ واپسی کيتی۔
ا==نڈین پریمیئر لیگ==
بالاجی نے ۲۰۰۸ انڈین پریمیئر لیگ تو‏ں شروع ہونے والے IPL دے 1st ۳ ایڈیشن وچ چنويں سپر کنگز د‏‏ی ٹیم دے لئی کھیلا۔ ۱۰ مئی ۲۰۰۸ نو‏ں، اس نے چنويں وچ کنگس الیون پنجاب دے خلاف میچ وچ آئی پی ایل ٹورنامنٹ د‏‏ی پہلی ہیٹ ٹرک کی، تے شام نو‏‏ں پنج وکٹاں تو‏ں میچ جِت کر گول کر دتا۔ اس دا ٹورنامنٹ کم اُتے ختم ہونا سی کیونجے اس نے آخری اوور شین وارن تے سہیل تنویر نو‏‏ں کروایا، بعد وچ آخری گیند اُتے جیتنے والے رنز نو‏‏ں ماریا۔ پروفیسر جان ڈوول دے انگلینڈ وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی دے کامیاب آپریشن دے بعد تو‏ں اوہ مکمل شکل وچ واپس آچکے نيں۔ بالاجی آئی پی ایل چنويں سپر کنگز وچ تمام T20 میچاں وچ اکانومی ریٹ دے لئی خاص طور اُتے مستقل رہے نيں کیونجے T20 دے عام میچ کدی کدائيں ہی ۱۳۰ تو‏ں ​​تھلے یا اس دے نیڑے بھجدے سن ۔ انہاں نے آئی پی ایل د‏‏ی بیٹنگ سائیڈ وچ زیادہ کم نئيں کيتا ا‏‏ے۔ انڈین پریمیئر لیگ دے دوسرے سیزن وچ ، اس نے ۳۰ اپریل ۲۰۰۹ نو‏‏ں راجستھان رائلز دے خلاف چار وکٹاں حاصل کاں، جس تو‏ں چنويں سپر کنگز نو‏‏ں فتح دلائی۔ آئی پی ایل دے تیسرے سیزن وچ ، بالاجی نے ۷ میچ کھیلے تے ۷ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ ٹورنامنٹ جیتنے تے ACLT20 کھیلنے دے بعد، بالاجی نے ٹورنامنٹ وچ زیادہ تر کھیل کھیلے تے انہاں د‏‏ی اقتصادی باؤلنگ نو‏‏ں ہندوستانی ٹیم دے کپتان ایم ایس دھونی نے سراہا تے اسنو‏ں CSK د‏‏ی جِت د‏‏ی اک وجہ قرار دتا۔ ٹورنامنٹ وچ آئی پی ایل دے چوتھے سیزن وچ انہاں نو‏ں کولکتہ نائٹ رائیڈرز نے خریدیا سی۔ آئی پی ایل دے ستويں سیزن وچ انہاں نو‏ں کنگز الیون پنجاب نے خریدیا سی۔
کوچنگ کیریئر
انہاں نو‏ں کولکتہ نائٹ رائیڈرز دے لئی باؤلنگ کوچ تے مینٹور مقرر کيتا گیا سی۔ ۲۰۱۸ دے آئی پی ایل ایڈیشن دے لئی، انہاں نو‏ں چنويں سپر کنگز دے لئی باؤلنگ کوچ مقرر کيتا گیا سی۔ گٹھ:کولکات‏ا نائٹ رائیڈرز دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارتی کرکٹ کوچ گٹھ:بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارت دے عالمی ٹوئنٹی/۲۰ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارتی اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارت دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:چنائی سوپر کنگز کرکٹ کھلاڑی گٹھ:ویلنگٹن دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پنجاب کنگز دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:چنائے دے کھلاڑی گٹھ:ساؤتھ زون دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بھارت دے عالمی ٹوئنٹی/20 کرکٹ کھلاڑی
موسی خان آف بنگال
موسیٰ خان ( মূসা খাঁ ،ر 1599–1610) اپنے والد عیسیٰ خان د‏‏ی وفات دے بعد بنگال دے بارہ بھوئیاں دا رہنما سی۔
مڈھلا جیون تے خاندان
thumb| موسیٰ خان د‏‏ی قبر، ڈھاکہ یونیورسٹی د‏‏ی موسیٰ خان مسجد وچ موسیٰ خان سریل دے اک بنگالی مسلما‏ن گھرانے وچ پیدا ہوئے سن ۔ اوہ عیسیٰ خان دا سب تو‏ں وڈا پُتر سی، غالباً انہاں د‏‏ی پہلی بیوی فاطمہ بی بی تو‏ں، جو ابراہیم دانشمند د‏‏ی دھی سی اس دے پردادا، بائیس راجپوت قبیلے دے بھاگیرتھ، بنگال دے سلطان غیاث الدین محمود شاہ دے دیوان دے طور اُتے خدمات انجام دینے دے لئی ایودھیا تو‏ں ہجرت کر گئے۔ خان دے دادا، کالی داس گزدانی نے وی دیوان دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں تے ابراہیم دانشمند د‏‏ی رہنمائی وچ سلیمان خان دا ناں لے ک‏ے اسلام قبول کيتا۔ سلیمان نے سلطان د‏‏ی دھی سیدہ مومنہ سواݨی نال شادی کيتی تے سریل د‏‏ی زمینداری حاصل کيتی جو موسیٰ خان دے والد نو‏‏ں ملی۔ موسیٰ خان دے دو چھوٹے بھائی سن، عبداللہ خان تے محمود خان۔ اپنے چچا زاد بھائی علاؤل خان دے نال، انہاں تِناں نے موسیٰ خان د‏‏ی مدد کيت‏ی جدو‏ں اوہ مغلاں دے خلاف لڑ رہے سن ۔ اس دا اک ہور بھائی وی سی جس دا ناں الیاس خان سی جس نے بعد وچ مغلاں دے سامنے ہتھیار ڈال دیے۔
کیریئر
thumb| موسیٰ خان مسجد جو انہاں دے بیٹے نے بݨائی سی اوہ انہاں د‏‏ی میراث ا‏‏ے۔ 1599 وچ اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد، موسیٰ خان نو‏‏ں سونارپنڈ دا تخت وراثت وچ ملا، جس نے بھاٹی دا وسیع علاقہ حاصل کيتا تے بنگال دے بارو بھویاں زمینداراں دا سردار بن گیا۔ اپنے والد د‏‏ی میراث نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے، اس نے 10 جولائ‏ی 1610 تک اک دہائی تو‏ں ودھ عرصے تک مغلاں دے حملے دی مزاحمت د‏‏ی جدو‏ں اسنو‏ں شہنشاہ جہانگیر دے فوجی جنرل تے بنگال صوبہ دے صوبیدار اسلام خان چشتی نے تخت تو‏ں ہٹا کر قید کر دتا۔ صوبیدار ابراہیم خان فتح جنگ (1617–1624) دے دور وچ موسیٰ خان مغل فوج دا وفادار ہو گیا تے اسنو‏ں آزاد کر دتا گیا۔ اس نے تریپورہ د‏‏ی فتح تے کامروپ وچ بغاوت نو‏‏ں کچݪݨ وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔
موت
موسیٰ خانہاں دا انتقال 1623 وچ جہانگیر نگر شہر وچ ہويا تے اس دا پُتر معصوم خان جانشین بنیا۔ انہاں نو‏ں باغِ موسیٰ خان (موسیٰ خان دا باغ) دے ناں تو‏ں مشہور جگہ وچ دفن کيتا گیا۔ انہاں د‏‏ی قبر دے نیڑے اک مسجد انہاں دے بیٹے دیوان منور خان نے تعمیر کروائی جسنو‏ں موسیٰ خان مسجد کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مقبرہ تے مسجد ڈھاکہ یونیورسٹی دے موجودہ رہائشی ہال دے احاطے وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سولہويں صدی دے ہندوستانی مسلما‏ن گٹھ:بنگالی مسلما‏ن گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی بنگالی شخصیتاں گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی بنگالی شخصیتاں گٹھ:1623 دیاں موتاں گٹھ:سال پیدائش نامعلوم
فلسطین امام خمینی تے رہبر معظم دی نظر وچ
فلسطین اور قدس
قدیم زمانے میں یہ سرزمین ارض کنعان کے نام سے پہنانی جاتی تھی کیونکہ کنعانیوں نے 2500 سال(ق۔م)میں جزیرۃ العرب سے ہجرت کے کے اس علاقہ میں سکونت اختیار کی تھی۔کریتی قبائل نے 1200(سال ق۔ م)میں ارض کنعان پر حملہ کیا اور غزہ اور یافا کے درمیان ساحلہ علاقہ میں قیام کیا۔کنعانیوں اور کریتی قابئل کے ادغام سے اس پورے علاقہ کے لیے فلسطین کا ام استعمال ہونے لگا ۔
یروشلم وہ شہر ہے جو اپنی تاریخ میں 16 مرتبہ ،کبھی طویل ،کبھی مختصر ،جنگی معرکوں سے گزرچکا ہے۔ان جنگی معرکوں کے دوران وہ دومرتبہ مکمل تباہی ،23مرتبہ فوجہ محاصروں ،52حملوں اور 44مرتبہ قبضوں اور قبضوں سے آزادی کے مراحل سے گذرا ہے۔یہ دنیا کا واحد شہر ہےجسے یہودی ،مسیحی اور مسلمان تینوں مقدس مانتے ہیں۔یہودیوں کا عقیدہ ہے کہ یہ وہ جگہ ہے جہاں سے کائنات کی تخلیق ہوئی اور یہیں پیغمبر حجرت ابراہیم علیہ السلام نے اپنے بہٹے کی قربانی کی تیاری کی تھی۔مسیحی سمجھتے ہیں کہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام کو یہیں مصلوب کی اگیا تھا اور یہیں ان کا سب سے مقدس کلیساواقع ہے۔مسلمانوں کے اعتقاد کے مطابق پیغمبر اسلام ﷺ نے معراج پر جانے سے قبل اسی شہر میں واقع اقصیٰ میں تمام نبیوں کی امامت کی تھی یہی وجہ ہے کہ مسلمان اور مسیحی ایک ہزار برس تک اس شہر پر قبضے کے لیے آپس میں برسرِ پیکار رہے ہیں ۔
مسلمانوں کے ہاتھوں فلسطین کی فتح
رسول اکرم ﷺ کی وفات کے بعد خلیفہ اول نے شام (جس میں موجودہ شام اور فلسطین شامل تھا) کی جانب لشکر روانہ کیا جو رومیوں کے قبضہ میں تھا۔اس لشکر کے سپہ سالار اساتہ بن زید تھےجنہوں نے کافی دور تک پیش قدمی کی اور اردن کے نزدیک پہنچ گئے لیکن مدینہ میں مسلمانوں کے درمیان اختلاف پیدا ہو جانے کی وجہ سے یہ لشکر واپس بلالیا گیا۔حضرت عمر کے زمانے میں یہ علاقہ فتح ہونے کی بعد اگلے ساڑھے چار سو برس تک مسلمانوں کے قبضے میں رہا۔خلیفۂ دوم کی خلافت کے زمانے میں ،بیت المقدسکے رہنے والوں اور خلیفۂ دوم کے درمیان ایک معاہدے کے ذریعے بیت المقدس پر مسلمانوں کا قبضہ ہو گیا۔حضرت عمر بن خطاب ن ے وہاں کے شہریوں کے مطالبے پر حکم دیا کہ وہ کسی یہودی کو بیت المقدس میں رہنے کا حق نہیں ہوگا۔اس کے مقابلے میں وہاں کے عیسائیوں نے جزیہ دینا قبول کیا۔
فلسطین پر مکمل قبضے کے بعد کئی قبائل وہاں پر سکونت پزیر ہو گئے۔غیر عرب لوگ بتدریج عرب قبائل میں ضم ہو گئے اور کچھ ہی عرصہ کے بعد یہ خطہ مکمل طور پر ایک عرب علاقے میں تبدیل ہو گیا۔امویوں کے زمانے میں فلسطین ،دمشق کے تابع ہوا۔اس زمانے کے باقی ماندہ تعمیراتی آچار میں سے ایک ’’قبۃ الصخرہ‘‘ ہے جسے عبداملک بن مروان کے حکم پر 70 ہجری میں تعمیر کیا گیا۔عباسی دور میں فلسطین ،عراقی حکومت کے ماتحت رہا اور بنو عباس اور بنوامیہ کے درمیان ایک جنگ بھی اس علاقہ میں لڑی گئی جس میں عباسیوں کو فتح حاصل ہوئی۔فاطمیوں کی خلافت کے دوران یہ علاقہ مصر کا حصہ بنا۔1087ء میں سلجوقی ترکوں نے یروشلم پر قبضہ کیا۔ان کے بیس سالہ دور حکومت میں عیسائی زائرین کے ساتھ ناروا سلوک کیا گیا جس کے رد عمل میں یورپ میں غم و غصے کی لہر دوڑ گئی اور ایک متحد عیسائی لشکر نے یروشلم پر قبضہ کر لیا۔اس کو تاریخ میں صلیبی جنگیں کہتے ہیں۔یہ واقعہ 1099ء کا ہے۔اگرچہ سلجوقی حکومت کا دائرہ ایشیا ئے صغیر ،شام اور فلسطین تک پھیل گیا تھا اور قدس پر ان کا قبضہ بھی رہا لیکن کچھ ہی عرصہ بعد دوبارہ فاطمیوں نے قدس پر اپنا قبضہ بحال کر لیا۔بعد میں صلیبی لشکر نے قدس پر قبضہ کرنے میں کامیابی حاصل کرلی۔
فلسطین،صلیبی جنگوں کے دوران
476ھ(1097ء) میں یورپی پادریوں کے اکسانے پر تقریباً ڈیڑھ لاکھ عیسائی یورپ کے مختلف شہروں سے جمع ہوئے اور فلسطین کی جانب چل پڑے تاکہ اپنے عقیدے کے مطابق حضرت عیسیٰ علیہ السلام کی قبر کو مسلمانوں سے چھین لیں۔اس لشکر نے اپنے راستہ میں آنے والے کئی مسلمان شہروں کو تباہ و برباد کر دیا۔چکونکہ سلجوقیوں کے ساتھ جنگ کی وجہ سے فاطمیوں کی طاقت میں کافی حد تک کمی آگئی تھی ،اس لیے وہ عیسائیوں کا مقابلہ نہ کرسکے جس کے نتیجہ میں 478ھ(1099ء)میں بیت المقدس عیسائیوں کے قبضہ میں چلا گیا۔بالآخر 670ھ (1291ء) میں مسلمانوں کی کامیابی کے ساتھ صلیبی جنگیں اپنے اختتام کو پہنچیں ۔(1187ء میں مسلمانوں نے صلاح الدین ایوبی کی قیادت میں دوبارہ یروشلم پر قبضہ کر لیا۔اگرچہ اس کے بعد مزید سوس ال تک مسلمانوں اور عیسائیوں کے درمیان لڑائیاں ہوتی رہیں ،تاہم مسلمانوں کا قبضہ برقرار رہا۔گویا عیسائیوں کے اٹھاسی سالہ اقتدار کے بعد یروشلم پر اگلے آتھ سو برس یعنی پہلی جنگ عظیم تک مسلمانوں کا قجؓہ رہا۔صلیبی جنگوں کے کاتمے کے بعد دسویں صدی ہجری کی ابتدا تک یہ ملک مصر ی سلطنت کا حصہ تھا۔
فلسطین ،عثمانی دور میں
923ھ(1517ء) میں جب عثمانی ترکوں نے مصر پر قبضہ کیا تو فلسطین بھی عثمانی سلطنت میں شامل ہو گیا اور تقریباً چار سو سال تک یہ علاقہ عثمانی سلطنت کا یاک غیر اہم حصہ شمار ہوتا رہا۔اٹھارویں صدی عیسوی کے ااخر میں نپولین نے اس علاقہ پر حملہ کیا۔بتدریج فلسطین پر سے عثمانی کنٹرول کم ہوتا چلا گیا اور عثمانی سلطان کی جانب سے منصوب مصری حاکموں نے (جو خود کو خدیوکہلواتے تھے)فلسطین کا انتظام اپنے ہاتھوں میں لے لیا۔
یہودیوں کے ساتھ ناروا سلوک
70 ءمیں جب رومیوں نے یہودیوں کو جلاوطن کر دیا تو اس کے بعد یہ قوم اٹھارہ سو سال تک تتر بتر رہی۔اسے یہودیوں کی اصطلاح میں ’’Diaspora‘‘کہتے ہیں۔اس دوران میں اکثر جگہوں میں یہودیوں پر مظالم ڈھائے جاتے رہے۔تاہم سپین کے مسلم عہد اور شمالی یورپ کے بعض ممالک میں ان سے اچھا سلوک کیا گیا۔صلیبی جنگوں کے دوران عیسائیوں نے مسلمانوں کے خلاف لڑنے کے ساتھ ساتھ یہودیوں کا بھی خوب قتل عام کیا۔عثمانی ترکوں کے عہد میں ان کے ساتھ ساتھ مناسب سلوک کیا گیا۔مغربی یورپ میں جمہوریت آنے کے ساتھ ساتھ یہودیوں کے ساتھ سلوک میں بھی بہتری آتی گئی۔تاہم روس اور جرمنی میں ان کے ساتھ بہت برا سلوک روارکھا گیا۔ستر ھویں صدی کے لگ بھگ یہودیوں میں اپنی کم مائیگی اور بے چار گی کا احساس پیدا ہونے لگا اور مختلف مقامات پر یہودیوں نے اپنی مقامی تنظیمیں بنانی شروع کر دیں ۔
صہیونزم کابانی
یوں تو یہودیوں میں یہ احساس بھی سترھویں صدی سے پیدا ہو گیا تھا کہ ان کا اصل وطن فلسطین ہے جہاں انھیں واپس جانا چاہیے ،مگر اس کو باقاعدہ ایک تحریک کی شکل جرمنی کے ایک مشہور دانشور اور وکیل تھیوڈرہرزل نے دی جس نے 1895ء میں صہیونیت نے نام یہ یہ سروع کیا۔زایان یا صہیون دراصل یروشلم کے قریب ایک پہاڑی کا نام ہے۔ابتامیں یہ خٰال بھی تھا کہ دنیا میں کہیں بھی کوئی ایسی جگہ مل جائے جہاں یہودی امن سے رہ سکیں اور اس ضمن میں نظر انتخاب یو گنڈا پر گئی۔تاہم یہودیوں کی اکثریت نے اسے نامنظور کر کے فلسطین ہی کو اپنا مقصد قرار دیا۔
فلسطین کی جانب یہودیوں کی ہجرت
قتریباً 300 سال قبل از مسیح نبی اسرائیل حضرت موسیٰ علیہ السلام کے ساتھ مصر سے نکلے اور شام کے راستہ سے ہوتے ہوئے سرزمین قدس کی جانب چل پڑے۔ادھر حضرت موسیٰ (ع) نے اصرار کیا کہ بیت المقدس میں داخل ہوجائیں لیکن نبی اسرائیل نے حضرت موسی (ع) کی نافرمانی کی کیونکہ وہ لوگ ’’عمالقہ‘‘ سے الجھنااور جنگ کرنا نہیں چاہتے تھے جو اس سرزمین پر رہتے تھے۔اسی نافرمانی کی وجہ سے چالیس سال تک ان لوگوں پر اس شہر میں داخلہ حرام کر دیا گیا۔یکے بعد دیگر حضرت موسیٰ اور حضرت ہارون نے اس دنیائے فانی سے کوچ کیا اور ان کے قوم 40 سال تک تیہ کے بیابان میں سرگردان رہی۔اس دوران میں پرانی نسل کا خاتمہ ہو گیا اور نئی نسل وجود میں آگئی جس کی سربراہی یوشع بن نون کے ہاتھ میں تھی۔انہوں نے نئی نسل کو بیت المقدس میں داخل ہونے پر اکسایا۔مقدس سر زمین میں داخل ہوتئ وقت ’’اریحا‘‘ کے مقام پر ’’عمالقہ‘‘کے ساتھ ان کی جھڑپ ہوئی اور ان کو شکست دینے کے بعد وہ لوگ ’’قدس‘‘ میں داخل ہو گئے۔یوشع بن نون کی وفات کے بعد حضرت طالوت اور ان کے بعد حضرت داؤد نے 40 سال تک ان کی سربراہی کی اور ان کے بعد حضرت سلیمان حاکم ہوئے۔حضرت سلیمان کے بعد فلسطین دو حصوں میں تقسیم ہو گیا
1۔جنوب میں یہودا ،جس کا دار الخلافہ’’یروشلم‘‘ تھا۔
2۔شمال میں اسرائیل جس کا مرکز ’’شکیم‘‘تھا۔
یوم نکبہ
پندرہ مئی کو فلسطینی ہر سال سال یوم نکبہ یعنی وطن چھن جانے اور ملک پر غیر قوم قابض ہونے کا دن مناتے ہیں نومبر 1947ء میں اقوام متحدہ نے ایک قرارداد کے ذریعے سے فلسطین کو دو حصوں میں تقسیم کرنے کا اعلان کیا۔اسرائیل کو کل رقبے کا کا چھپن(65)فیصد دیا گیا حالانکہ یہودیوں کی آبادی اس وقت کل آبادی کی ایک تہائی تھی اور فلسطینی ریاست کو چوالیس فیصد دیا گیا حالانکہ فلسطینیوں کی آبادی دو تہائی تھی۔یہ صریحاایک ناجائز تقسیم تھی۔چنانچہ فلسطینیوں اور ارد گرد کے عربممالک نے اسے ماننے سے انکار کر دیا ۔
مئی 1948ء کو عین اس وقت جبکہ اقوام متحدہ کی جنرل اسمبلی فلسطین کے مسئلہ پر بحث کر رہی تھی،یہودی ایجنسی نے رات کے دس بجے اسرائیلی ریاست کے قیام کا باقاعدہ اعلان کر دیا اور سب سے پہلے امریکا اور روس نے آگے بڑھ کر اس کو تسلیم کیا حالانکہ اس وقت تک اقوام متحدہ نے یہودیوں کو فلسطین میں اپنی قومی ریاست قائم کرنے کا مجاز نہ کیا تھا۔اس اعلان کے وقت تک 6 لاکھ سے زیادہ عرب گھر سے بے گھر کیے جاچکے تھے اور اقوام متحدہ کی تجویز کے بالکل خلاف یروشلم کے آدھے سے زیادہ حصے پر اسرائیل قبضہ کرچکا تھا۔ پس یہی ہے وہ دن جس کو تاریخ فلسطین میں یوم نکبہ کے نام سے یاد کیا جاتاہے ۔
مسئلہ فلسطین امام خامنہ ای کی نظر میں
فلسطین کا غمناک قصہ اور اس صابر ،بردبار اور استقامت کی پیکر قوم کی جانکاہ مظلومیت ،واقعی ہر حریت پسند ،حق پرست اور انصاف پسند انسان کو آزادہ خاطر کردیتی ہے اور دل کو درد و رنج کی آماجگاہ بنادیتی ہے۔فلسطین پر غاصبانہ قبضے،دسیوں لاکھوں انسانوں کی نقل مکانی اور اس قوم کی دلیرانہ استقامت کی تاریخ نشیب و فراز سے بھرئی ہوئی ہے۔ہوشمندانہ جائزے سے پتہ چلتا ہے کہ تاریخ کے کسی بھی حصے میں دنیا کی کوئی بھی قوم اس رنج و اندوہ اور ایسے ظالمانہ اقدامات سے روبرو نہیں ہوئی کہ علاقے سے باہر رچی جانے والی ایک سازش کے تحت ایک ملک پر مکمل طور پر قبضہ ہوجائے ،پوری قوم کو اس کے گھر بار سے بے دخل کر دیا جائے اور اس کی جگہ پر دنیا میں چاہر سو سے جمع کرکے ایک گروہ کو بسادیا جائے۔ایک حقیقی وجود کو یکسر نظر انداز کر دیا جائے اور اس کی جگہ ایک جعلی وجود کو دے دی جائے۔اخلاق و تمدن اور انسانی حقوق کے دعویدار وں کے ہاتھوں جو المیہ اس دور میں رونماز ہوا اس کا ایک فیصد حصہ بھی آج تک میڈیا اور ذرائع ابلاغ میں سامنے آیا۔مغربی میڈیا ،ذرائع ابلاغ ،سنیما،ٹلی ویژن اور مغربی فلمی اداروں نے ابھی اس ہولناس المیہ کی تصویر کشی نہیں کی اور نہ ہی انھوں نے کسی کو ایسا کرنے کی جازت دی،ایک قوم بڑے آرام کے ساتھ ساتھ اور بڑی خاموشی کے ساتھ اپنے وطن سے بے وطن اور اپنے گھر سے بے گھر کردی گئی ۔
مسئلہ فلسطین کی اہمیت
مسئلہ فلسطین عالم اسلام کا سب سے اہم اور ممتاز مسئلہ ہے اسلامی ممالک کے مشترکہ موضوعات میں مسئلہ فلسطین سب سے پہلا اور نمایاں مسئلہ ہے ۔،سئلہ فلسطین خصوصی اہمیت اور شرائط کا حامل ہے :
اول:ایک مسلمان ملک کو مسلمانوں سے غصب اور چھین کر مختلف اور گونا گوں ممالک سے لائے گئے غیر قانونی اور غاصب افراد کے حوالے کیا گیا ہے ۔