امام_ابو_یوسف
فرائض
فرائض یعنی اوہ فن جس وچ وصیت تے وراثت د‏‏ی تقسیم دے مسائل بیان کيتے جاندے نيں، ایہ فقہ ہی دا اک شعبہ اے ؛ مگر اہمیت دے لحاظ تو‏ں ایہ مستقل اک فن ہوگیا اے، اس فن دے لئی سب تو‏ں ودھ لوڑ حساب ذا‏تی د‏‏ی اے، امام صاحب دے تلامذہ وچ امام ابویوسف تے امام محمد دونے اس حیثیت تو‏ں ممتاز سن، امام ابویوسف فرماندے سن کہ ميں نے فرائض دے مسائل اک مجلس وچ امام صاحب تو‏ں سیکھ لئی سن، امام ابویوسف اس تو‏ں صرف واقف ہی نئيں سن ؛ بلکہ اس وچ مجتہدانہ نظر رکھدے سن، صحابہ رضی اللہ عنہم اجمعین وچ اس فن دے جاننے والے متعدد حضرات سن ؛ مگران وچ حضرت زید بن ثابت رضی اللہ عنہ تے امام علی ابن ابی طالب رضی اللہ عنہ خاص طور اُتے ممتاز سن ؛ چنانچہ امام ابویوسف رحمہ اللہ اس وچ اکثر انہاں دا اتباع کردے سن، کہندے سن کہ جتھے انہاں دونے بزرگاں وچ اختلاف ہوجاندا اے اوتھ‏ے وچ امام علی ابن ابی طالب رضی اللہ عنہ د‏‏ی رائے نو‏‏ں ترجیح دیندا ہاں اس د‏ی وجہ ایہ بیان کردے سن کہ امام علی ابن ابی طالب رضی اللہ عنہ، حضرت زید رضی اللہ عنہ تو‏ں ودھ قوتِ فیصلہ رکھدے سن ؛ کیونجے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نے وی فرمایا اے کہ اقضاکم علی، تسيں وچ سب تو‏ں چنگا فیصلہ کرنے والے علی نيں، انہاں علوم دے علاوہ دوسرے دینی علوم جوقرآن وسنت دے لئی ذریعہ د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں مثلاً تریخ، سیرت، ادب ونحو تے ایام عرب وغیرہ تو‏ں وی واقف سن ؛ ايس‏ے بناپرامام صاحب فرماندے سن کہ میرے اصحاب وچ ایہ سب تو‏ں ودھ جامع العلم نيں انہاں د‏‏ی مہارت دا اندازہ انہاں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں ہُندا اے، خصوصیت تو‏ں کتاب الخراج وچ اس د‏‏یاں مثالاں بکثرت ملین گیاں۔ اُوپرذکر آچکيا اے کہ سیرت ومغازی وچ انہاں نے محمد بن اسحاق تو‏ں استفادہ کيتا سی، جو اودو‏ں اس فن دے امام سن، عربی ادب ولغت دا بصرہ دے بعد دوسرا مرکز کوفہ دا سی اوہی انہاں کامولد اے ؛ پھرامام ابویوسف خالص عرب النسل سن، اس لئی انہاں علوم د‏‏ی تحصیل د‏‏ی انہاں کوقطعاً لوڑ نئيں سی؛ ايس‏ے طرح نحو یعنی قواعد عرب دے سیکھنے د‏‏ی وی لوڑ انہاں کونئيں سی؛ مگرپھربھی اوہ اک فن بن گیا سی، اس لئی اس کوبقدرِ لوڑ حاصل کیتا، خود فرماندے نيں کہ ميں نے اک ماہرنحوی تو‏ں نحو دے مسائل کواک مجلس وچ حاصل کرلیا؛ ممکن اے اس تو‏ں مراد کسائی یاسیبویہ ہوݨ۔ علم تریخ تو‏ں انہاں د‏‏ی واقفیت دا اندازہ لگانے دے لئی انہاں د‏‏ی کتاب الخراج دا مطالعہ کافی اے، انہاں دا طریقہ ایہ اے کہ جوگلاں تریخ تو‏ں متعلق ہُندیاں نيں انہاں د‏‏ی مختصر تاریخی حیثیت واضح کرنے دے بعد پھرشرعی حیثیت بیان کردے نيں، مثلاً اہلِ سواد دا تذکرہ کردے ہوئے انھاں نے خراسان، مصر، افریقہ تے سندھ وغیرہ پروڈی جامع گفتگو د‏‏ی اے ؛ پھراسی طرح جزیہ دے بیان دے سلسلہ وچ بعض تھ‏‏انو‏اں تے قبیلے د‏‏ی تاریخی حیثیت واضح د‏‏ی اے ؛ اگرکسی جگہ دے بارے وچ انہاں کوخود علم نہ ہُندا سی تووہ جاننے والےآں تو‏ں دریافت کرکے لکھدے سن ؛ چنانچہ جدو‏ں ہارون نے انہاں تو‏ں اہلِ شام تے اہلِ جزیرہ دے بارے وچ دریافت کيتا توامام ابویوسف کوچونکہ انہاں د‏‏ی تاریخی حیثیت معلوم نئيں سی، اس لئی انہاں نے حیرہ دے کسی صاحب نظرواقف کارکولکھیا؛ چنانچہ انہاں دا جوجواب آیا، امام ابویوسف نے ايس‏ے کوکتاب وچ نقل کردتا، اس دے چند ابتدائی لفظاں ایتھ‏ے نقل کيتے جاندے نيں: جزیرہ پہلے اسلام دوحصےآں وچ منقسم سی، اک رومی عیسائیاں دے قبضہ وچ سی، دوسرا ایرانیاں دے تے انہاں وچو‏ں ہراک حکومت اپنی فوج رکھدی سی تے محصل مقرر کردی سی، راس العین تو‏ں فرات تک دا علاقہ حکومتِ روم دے قبضہ وچ سی تے نصیبین تے اس د‏ی پشت دا علاقہ دجلہ تک حکومت ایران دے ماتحت تھا؛ ايس‏ے طرح سیل ماردین تے دارا تو‏ں سنجارتک دا حصہ اہلِ فارس دا مقبوضہ سی تے جیل مارداں وداراوطور وعبدین اہلِ روم کا، اِنہاں حکومتاں د‏‏ی سرحداں پراک سرحدی چوکی دے طور پراک قلعہ سی، جوحصن سرجا دے ناں تو‏ں مشہور سی، اسلام تو‏ں پہلے د‏‏ی تریخ بیان کرنے دے بعد اسلام دے بعد د‏‏ی تریخ بیان کيتی اے، خط وتردوتین صفحہ دا اے ؛ مگراس وچ پچاساں صفحے دے مضمون کوانہاں نے سمیٹ لیا ا‏‏ے۔ بہرنوع امام ابویوسف دے اندروہ تمام صلاحیتاں تے علم وفضل د‏‏ی اوہ تمام لیاقتاں موجود سی جواک مجتہد دے لئی ضروری نيں، ہن اسيں انہاں دے اجتہاد واستنباط پرمفصل بحث کردے نيں۔