cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جزیرہ قشم
باہرلےجوڑ
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہرمزگان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
فٹ
فٹ لمبائی ناپن والا اک ناپ اے جیڑا امریکہ، برطانیہ اور کئ دوجے دیساں وچ ورتیا جاندا اے اک فٹ 0.3048 میٹر دے برابر ہے۔ ایک فٹ وچ 12 انچ ہوندے نیں۔ feet
چک 107 ڈی بی
چک 107 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
فوجیان
فوجیان (Fujian) چین دے جنوب مشرقی ساحل اتے اک صوبہ اے۔ فوجیان دے شمال چ ژجیانگ، مغرب  چ جیانگشی، تے جنوب چ گوانگڈونگ واقع نیں۔ تائیوان اسدے مشرق چ آبنائے تائیوان دے پار واقع  اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:چین گٹھ:چین دے صوبے
چک 567 گ ب
چک 567 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
پیلے ازاد پوچھلی چمگادڑ
پیلے ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
مملکت پروشیا
حوالے
گٹھ:1918ء د‏‏ی یورپ وچ تحلیلات گٹھ:پروشیا وچ انیہويں صدی گٹھ:پروشیا وچ اٹھارویں صدی گٹھ:جرمنی د‏‏ی تریخ گٹھ:سابقہ مملکتاں گٹھ:مقدس رومی سلطنت د‏‏یاں ریاستاں گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک گٹھ:ہوائی سانچے
بندر لنگہ
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ ہرمزگان دے شہرستان بندر لنگہ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہرمزگان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چوڑا کنی چمگادڑ
چوڑا کنی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
ویکسفورڈ کاؤنٹی
ویکسفورڈ امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 108 ڈی بی
چک 108 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
تراکلیا
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
تراکلیا شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع تراکلیا دا انتظامی مرکز اے ۔
بچن بیدل
بچن بے دل بھارتی پنجاب دے پنڈ بڈرکھاں (سنگرور) پنجابی گیت کار اتے لکھاری اے۔ گیتاں دے علاوہ اسنے اک ناول، صندلی پیڑاں وی لکھیا اے۔ پنڈ آوازاں ماردا اسدی شعری کتاب اے۔
بچن بے دل پنڈ بڈرکھاں دا جمپل اے اتے اسنے ماتا راج کور ہائی سکول بڈرکھاں توں سکولی پڑھائی کیتی۔ بے دل دا پہلا گیت ‘میری رنگلی چرخی’ ریکارڈ مرحوم کلدیپ مانک دی آواز وچ ریکارڈ ہویا سی پر اسنوں چرچہ ‘جھنڈے خالصہ راج دے’ نال شروع ہوئی سی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی گیت کار
اکشے کمار فلموگرافی
[[تصویر:Akshay-Kumar.jpg|thumb|اکشے کمار 2009 وچ۔
]] اکشے کمار اک مشہور بھارتی فلم اداکار اتے پروڈیؤسر اے، جس نے 1987 وچ مہیش بھٹّ دی بھارتی فلم "آج" وچ پہلا چھوٹا کردار نبھایا۔ اوہ فلم سگندھ (1991) وچ مکھ اداکار دے طور اُتے ظاہر ہویا سی جس توں بعد اوہناں نوں تھرلر کھلاڑی (1992)، جو کھلاڑی لڑی دی پہلی فلم اے، وچ وڈی بریک ملی۔
فیچر فلماں
[[تصویر:Akshay_Kumar_in_Sydney_for_Heyy_Babyy.jpg|alt=A photograph of Kumar from the set of Heyy Babyy in فروری 2007 big fan|thumb|263x263px|فروری 2007 وچ ہییی بیبی دے سیٹ اُتے کمار۔
]] [[تصویر:Akshay_K.jpg|alt=A photograph of Kumar attending press conference for Once Upon ay Time in Mumbai Dobaara! in اکتوبر 2013|thumb|194x194px|کمار "ونس اپون آ ٹائم ان ممبئی" دی پریس کانفرنس وچ، اکتوبر 2013।
]] [[تصویر:AkshayKumar01.jpg|alt=A photograph of Kumar attending the premiere of his film Entertainment in اگست 2014|thumb|224x224px|اگست 2014 وچ نویں دلی وکھے اپنی فلم "انٹرٹینمینٹ" دے پریمیئر دے دوران کمار۔
]]
چیتا اوبلاست
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ روس دے صوبےآں نوں اوبلاست آکھیا جاندا اے ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 46 اوبلاست نیں ۔ اوبلاست دا گورنر وفاق نامزد کردا اے تے پارلیمنٹ دا انتخاب مقامی طور اتے ہندا اے اوبلاست روس دے 46 اوبلاستاں چوں اک اوبلاست اے ، اسدا راجگڑھ شہر اے ۔
وڈی ازاد پوچھلی چمگادڑ
وڈی ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
فکوکا
مورت نگری
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
بستک
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ ہرمزگان دے شہرستان بستک دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہرمزگان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
شمعون بن لکیش
حوالے
گٹھ:یہودیت
جاوی ماسٹف چمگادڑ
جاوی ماسٹف چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
شمالی جرمن اتحاد
شمالی جرمن اتحاد (north german confederation) (جرمن: norddeutscher bund) شمالی جرمنی د‏‏ی 22 آزاد ریاستاں دا اتحاد سی۔
حوالے
گٹھ:1866ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1867ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:پروشیا وچ انیہويں صدی گٹھ:جرمنی د‏‏ی تریخ گٹھ:جدید جرمنی د‏‏ی تریخ گٹھ:جرمن سلطنت گٹھ:جرمنی وچ انیہويں صدی گٹھ:سابقہ متحدہ ریاستاں گٹھ:سابقہ وفاق گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک گٹھ:جرمنی وچ 1871ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:1871ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
اوم پوری
اوم پوری (ہندی: ओम पुरी, انگریزی: Om Puri) (جنم: 18 اکتوبر 1950 - 6 جنوری 2017) ہندی فلماں دے اک پرسدھ ابھنیتا سن۔ اونھاں نے ہندی فلماں توں علاوہ پنجابی، مراٹھی آدی بھاشاواں دیاں لگبھگ 200 فلماں وچّ کم کیتا۔
جیون ویروا
اوم پوری دا جنم 18 اکتوبر، 1950 نوں ہریانہ صوبے دے انبالہ شہر وچّ اک پنجابی پریوار وچّ ہویا سی۔ اسدے پتا ریلوے اتے بھارتی فوج وچّ کم کردے سن پوری نے پوئے دے بھارتی فلم اتے ٹیلیوژن سنستھا توں گریجوئیشن کیتی سی۔ اس توں علاوہ اوہ راشٹری ناٹک سکول نال وی جڈے ہوئے سن۔
جاتی زندگی
اوم پوری دا ویاہ 1993 وچّ نندتا پوری نال ہویا سی۔ اوناں دا اک 'اشان' نانم دا پتر ہے।
فلمی سفر
1976 وچّ پوری نے فلماں وچّ کم کرنا شروع کیتا اتے اوہناں دی پہلی فلم گھاسیرام کوتوال سی۔ اس توں بعد اوہناں نے 200 دے قریب فلماں، ٹی.وی لڑیوار اتے ناٹکاں وچّ کم کیتا۔ ہندی اتے دوجیاں بھارتی بھاشاواں دے علاوہ اوہناں نے ستّ توں ودھ انگریزی فلماں وچّ وی کم کیتا، جنہاں دے وچّ سٹی آف جوئے، د پیرول آفیسر، ہیپی کشتی، د جو کیپر، گھوسٹ اینڈ ڈارکنز اتے گاندھی وغیرہ شامل ہن۔ اس دے علاوہ اوہناں نے ایسٹ اج ایسٹ، وائیٹ ٹیتھ، اتے کنٹر بری ٹیل، جویں انگریزی ٹی.وی لڑیواراں وچّ وی ابھنیتا دے طور 'تے کم کیتا ہے۔
باہری جوڑ
گٹھ:ہندی فلمی اداکار گٹھ:1950ء دے جم گٹھ:2017ء دیاں موتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو گٹھ:جٹ
تھنڈر بے
تھنڈر بے کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
فٹ بال
فٹ بال دو ٹولیاں یا ٹیماں دے وشکار کھیڈی جان والی اک کھیڈ اے ہر ٹیم چ گیارہ کھڈاری ہوندے نیں تے دونویں ٹیماں اک گول فٹبال نال کھیڈ دیاں نیں۔ فٹ بال دنیا دا سب توں بعوتا چاہیا جان والا کھیڈ اے۔
ایہ کھیڈ مستطیل مورت دی بنائی گئے گراونڈ چ کھیڈیا جاندا اے۔جیدے دوناں کنڈیاں تے وشکار کر کے گول بنے ہوندے نیں تے کھیڈ ایہ اے جے فٹا بال نوں دوجی ٹیم دے گول وچ سٹنا۔ ایس کھیڈ چ صرف گولچی گیند نوں ہتھ نال تے پیر نال پھڑ سکدا اے باقی ہر کھلاڑی پیر ای ورت سکدا اے تے ہوا وچ سر تے پنڈے نال وی گیند نوں روکیا جاسکدا اے۔ جیڑی ٹیم بعوتے گول کردی اے اوہ جت جاندی اے۔ ویلہ مکن تے اگر دوناں ٹیماں نیں کوئی گول ناں کیتا ہوۓ یا برابر گول کیتے ہون تے کھیڈ برابر ریندی اے یا ہور ویلہ دے کے میچ دا کوئی نتارا کرایا جاندا اے۔
فٹ بال دی کھیڈ دے قنون 1863 چ انگلینڈ چ بناۓ گۓ تے اجکل انٹرنیشنل فیڈریشن آف ایسوسی ایشن فٹبال جیدا نکا ناں فیفا اے دنیا تے فٹ بال نوں چلا رئی اے۔ فیفا ورلڈ کپ دنیا چ فٹبال داسب توں وڈا ٹورنا منٹ اے۔ جینوں اولمپک کھیڈاں توں دونے لوک ویکھدے نیں۔
گٹھ:کھیڈاں گٹھ:فٹ بال
فیراز دی لڑائی
گٹھ:خالد بن ولید دیاں لڑائیاں
چک 109 ڈی بی
چک 109 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
مڈغاسکری ازاد پوچھلی چمگادڑ
مڈغاسکری ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
ٹیمنز
ٹیمنز کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
شتیفان وودا
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
شتیفان وودا شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع شتیفان وودا دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں گٹھ:مالدووا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
چک 564 گ ب
چک 564 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
وڈی کنی ازاد پوچھلی چمگادڑ
وڈی کنی ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
بہرام سوم
بہرام سوم ساسانی سلطنت دا چھٹا شہنشاہ سی ۔ اوہ اک کمزور بادشاہ سی کیونجے اسنو‏ں تخت نشین ہویے حالے صرف چار ماہ ہی ہوئے سن کہ شاہپور اول دے بیٹے نرسی نے بغاوت ک‏ر ک‏ے بہرام سوم تو‏ں حکومت کھو لی تے خود شہنشاہ بن گیا۔
ولی عہد
شہنشاہ بہرام دوم دے عہد حکومت وچ پہلا ولی عہد اس دا بھائی ہرمز بن بہرام اول سی ۔ 283ء وچ روم تے ایران د‏‏ی جنگ ہوئے رہی سی اس دوران ہرمز بن بہرام اول نے بغاوت کر دتی تے خراسان وچ اپنی وکھ سلطنت قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دے نال ساکا، کوشان تے گیسل قبیلے د‏‏ی طاقت شامل سی۔ انہاں حالات وچ شہنشاہ بہرام دوم نے روم تو‏ں صلح کر لئی۔ اس دے بعد اس نے اپنی تمام طاقت اکھٹی ک‏ر ک‏ے باغی بھائی ہرمز بن بہرام دے خلاف استعمال کیت‏‏ی۔ اس دے نتیجے وچ شہنشاہ بہرام دوم نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی۔ اس دے بعد شہنشاہ نے اپنے شہزادے بہرام بن بہرام دوم (شہنشاہ بہرام سوم) نو‏‏ں ہرمز د‏‏ی جگہ ولی عہد مقرر کیتا۔ شہنشاہ بہرام دوم نے اپنے بیٹے نو‏‏ں سگانشاہ دا گورنر مقرر کیتا کیونجے ساسانی رواج دے بعد کِس‏ے اہ‏م صوبے یا اس صوبے دا گورنر ولی عہد نو‏‏ں بنایا جاندا سی جو سب تو‏ں آخر وچ فتح ہوئے۔
تخت نشینی
شہنشاہ بہرام دوم د‏‏ی وفات 293ء وچ ہوئی۔ شہنشاہ نو‏‏ں اپنے اہل و عیال تو‏ں بہت پیار سی اس وجہ تو‏ں اس نے اپنی یادگاراں وی مع اہل و عیال دے چھڈی نيں۔ شہنشاہ نے اپنے بیٹے بہرام نو‏‏ں 283ء وچ ولی عہد مقرر کیتا سی اس لئی بہرام بن شہنشاہ بہرام دوم اپنے والد دے جانشین دے طور تے ایران دے چھیويں ساسانی شہنشاہ دے طور اُتے 293ء وچ تخت نشین ہويا۔ بہرام نے شہنشاہ بہرام سوم دے ناں تو‏ں شہرت پائی۔
بغاوت
شہنشاہ بہرام سوم دا عہد حکومت صرف چار ماہ اُتے مشتمل سی ۔ شہنشاہ بہرام سوم نو‏‏ں تخت نشین ہوئے حالے چار ماہ ہی ہوئے سن کہ نرسی نے نے بغاوت کر دتی۔ نرسی شہنشاہ بہرام سوم دے دادا بہرام اول دا بھائی تے شہنشاہ شاہپور اول دا بیٹا سی ۔ نرسی نو‏‏ں اس بغاوت وچ کامیابی ملی تے اس د‏ی تخت نشینی ايس‏ے سال شہنشاہ نرسی دے طور اُتے کر دتی گئی۔ اس طرح شہنشاہ بہرام سوم د‏‏ی حکومت نرسی بن شاہپور اول نے اس تو‏ں کھو لی تے اس دا اقتدار ختم کر دتا۔
حوالے
گٹھ:تیسری صدی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:تیسری صدی دے ساسانی بادشاہ گٹھ:شاہنامہ فردوسی دے کردار
شہرستان تویسرکان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان تویسرکانایران دے صوبہ ہمدان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز تویسرکان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان
پھلسرا طوطا
پھلسرا جاں لالسرا طوطا(en:blossom-headed parakeet :) (Psittacula roseata) اک طوطا پنچھی اے جو اتلے چڑھدے بھارت اتے دکھنی ایشیا  وچ ملدا اے اتے ایہناں علاقے  وچ اپنی نسل کشی کردا اے ۔
حوالے
گٹھ:پنچھی گٹھ:پنجاب دے پنچھی
وڈی کنی ماسٹف چمگادڑ
وڈی کنی ماسٹف چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
کاہول
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی  تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں  آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے  ۔
کاہول شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع کاہول دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
چیف سیاٹل
چیف سیاٹل (اں. 1786 – 7 جون 1866) سی سکوامش قبیلے (سکوامش) اتے ڈووامش مول نواسیاں دا چیف سی۔ اوہ اپنے لوکاں وچّ اک پرمکھ ہستی سی، اتے اس نے "ڈوک" مینارڈ نال نجی سنبندھ بنا کے گورے آواسیاں نال مل رہن دا مارگ اپنایا۔ امریکہ دے واشنگٹن راج وچّ سیاٹل شہر دا نامکرن اس دے نام اتے کیتا گیا ہے۔ واتاورن دی ذمہ واری اتے جدی امریکیاں دے زمین دے حق دے ستکار وچ دلیلاں نال بھرپور اک ویاپک پرچار بھاشن اسنے دتا سی۔ پر، اس نے اصل وچّ کی کیہا سی، اوہ انوواد اتے مڑ لکھن دے چکراں وچّ گمّ گیا ہے۔ ==جیون= سیاٹل دے ماتا شولیتسا ڈووامش سی اتے اس دا پتا سکوامش قبیلے دا مکھی سی۔ سیاٹل دا جنم 1780 دے نیڑ تیڑ کالے ٹاپو ، واشنگٹن اتے جاں اسدے نیڑے کیتے ہویا سی۔ اک سروت انوسار اسدی ماتا دا نام وڈّ-شو-لٹ-ساٹ سی۔, ڈووامش پرمپرا انوسار سیاٹل دا جنم کالے دریا تے اس دی ماتا دے پنڈ ہویا سی جتھے ہن کینٹ، واشنگٹن، شہر ہے۔ سیئیٹل لشوتسیڈ بھاشا دیاں دونو بولیاں - ڈووامش اتے سکوامشؤپ بولدا وڈا ہویا۔ اس کرکے مول اترائی آپس وچّ سیلش لوکاں وچّ وراثت صرف پتامولک نہیں سی، سیاٹل نوں اپنے مامے کولوں ڈووامش قبیلے دی سرداری ملی سی۔
چک 562 گ ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
چیف سیاٹل
حوالے
شرینی:مولواسی امریکی آگوُ
ٹورونٹو
ٹورونٹو کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
پدمنی
ناں
کنول دا پرانا سنسکرت ناں پدما اے تے ٹبر دا ناں پدمنی (کنولاں + والی) اوس توں بنیا اے۔ پدمنی شبد ہیر وارث شاہ وچ سوہنی سوانی لئی ورتیا گیا اے۔
وکھالہ
پدمنی پانی بوٹیاں دا اک ٹبر اے۔ ایہدیاں جڑاں پانی وچ تے پانی تھلے زمین وچ ہوندیاں نیں تے پتر پانی پدھر تے تردے نیں تے ایہدے پھل پانی اتے ہوا وچ ہوندے نیں۔
اوٹوموپس سیکنڈس
اوٹوموپس سیکنڈس، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
چک 110 ڈی بی
چک 110 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
پیلا کنول
پیلا کنول پدمنی ٹبر دا اک بوٹا اے۔ ایہنوں امریکی کنول وی کیندے نیں۔ایہ اتلے امریکہ دا واسی اے تے جھیلاں، چھمباں تے ہڑ والیاں تھانواں تے ہوندا اے۔
رافٹن ازاد پوچھلی چمگادڑ
رافٹن ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
پیلا کنول
وکھالہ
ایہ پانی دا بوٹا اے۔ ایہدی جڑ پانی دے تھلے چکڑ وچ ہوندی اے تے پتے اتے پانی پدھر تے تیردے نیں۔ پیٹیاول 2 مٹر تک لمی ہوندی اے تے پتے دا گھیر 33–43 سینٹی میٹر تک ہوندا اے۔ پھل چٹے توں پیلے رنگ دے ہوندے نیں تے اوہناں دا گھیر 18–28 سینٹی میٹر تک ہوندا اے۔ ایہدیاں 22-25 تک پھل پتیاں ہوندیاں نیں۔
رافٹن ازاد پوچھلی چمگادڑ
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
گربخش سنگھ پریتلڑی
گربخش سنگھ پریتلڑی (26 اپریل 1895 - 20 اگست 1978) پنجابی دا اک کہانی کار، ناول نکار، ناٹک کار(ڈرامہ نگار)، وارتک لکھاری(خودنویشت) اتے صحافی سی۔
جم
گربخش سنگھ پریتلڑی دا جنم 26 اپریل 1895 سیالکوٹ وکھے ہویا۔ اسدے پیؤ دا ناں پشورا سنگھ اتے ماں دا ناں ملنی کور سی۔ اوہ 7 سال دے ہی سی تاں پیؤ مرگیا۔
پڑھائی
اوہ سیالکوٹ توں دسویں پاس کرکے ایف.سی. کالج لاہور وچّ اچیری سکھیا لئی داخل ہوئے۔ مالی تنگی کارن کالج چھڈّ کے 15 روپئے مہینے ’تے کلرک دی نوکری کر لئی پر پھر تھوڑھے جڑ بعد تھاپسن سول انجینیئرنگ کالج، رڑکی وچّ داخلہ لے لیا تے اتھوں 1913 وچّ سول انجنیئرنگ دا ڈپلوما کیتا۔ پھر فوج وچّ بھرتی ہو کے عراق تے ایران چلا گیا۔ اتھے اسدی دی ملاقات عیسائی مشنری ریورینڈ مسٹر سٹینڈ نال ہوئی تے اس دی صلاحَ نال امریکہ دی مشیگن یونیورسٹی وچّ انجنیئرنگ دی اچیری سکھیا لئی داخلہ لے لیا۔ 1922 وچّ اتھوں بی ایس سی (انجنیئرنگ) دی ڈگری پراپت (حاصل)کیتی۔ جدوں دیس واپس آئے تاں کافی بھج-دوڑ بعد ریلوے دی نوکری مل گئی۔
پریتلڑی
1932 وچّ اس نوکری توں مکت ہو کے نوشہرے دے چ زمین لے کے جدید سائنسی ڈھنگ نال کھیتی کرنی شروع کر دتی۔ اوہناں آدرشک سماج دی اساری لئی لوکاں وچّ اتشاہ پیدا کرن لئی اک ماہی رسالے پریتلڑی دی پرکاشنا(اشاعت) 1933 دے ستمبر مہینے وچّ آرنبھ(شروع) کیتی۔ پریتلڑی پنجابی پترکاری دے کھیتر وچّ اک معرکہ سی۔ ایہہ مہینہ وار پتر پاٹھکاں وچّ بہت ہرمن پیارا ہویا۔
پریتنگر
سنّ 1936 وچّ آپ ماڈل ٹاؤن لاہور آ وسے۔ دو کو سال بعد 1938 وچّ ایہناں نے لاہور تے امرتسر دے وچکار 15 ایکڑ زمین ملّ لے کے پریت نگر دی ستھاپنا کیتی۔ 1947 وچّ دیس دی ونڈ ویلے پریت نگر اجڑ گیا تے آپ دلی چلے گئے پر اتھے اوہناں دا دل نہ لگا۔ اوہ مڑ 1950 وچّ پریت نگر آ کے اس دی پنرستھاپنا وچّ جٹّ گئے اتے آخری دم تک اتھے رہے۔ اتھوں ہی 1940 وچّ بال سندیش ناں دا رسالہ شروع کیتا۔
بال ساہت
پہتا پاندھی، بم بہادر ورگیاں کہانیاں پنجابی پاٹھ پستکاں(درسی کتاباں) وچّ شامل رہیاں ہون کارن کسے جان پچھان دیاں متھاج نہیں نیں. پریتلڑی وچّ چھپدے رہے اوہناں دے لیکھ اتے پریت جھروکھے وچوں ورگے کالماں دی چرچہ پنجابی پاٹھکاں وچّ عامَ ہندی سی۔ صحتَ سنبندھی اوہناں دے لیکھاں دی نوجواناں وچّ نویں نروئی سوچ نوں وکست کرن وچّ اہم بھومکا(کردار) اے۔ گربخش سنگھ آشاوادی(خوش امید) تے سپنساز منکھ سی۔ اوہ برٹرینڈ رسل دی طرحاں ساری دنیاں نوں اک بھائیچارے وجوں گھگّ وسدی دیکھنا چاہندا سی۔ اوہناں نے معاشی تے سماجی برابری دے سماج وادی اصولاں دا سمرتھک سی۔ لوکاں نوں جات-پات، رنگ-نسل دے فرق توں اچا اٹھ کے جیون بتیت کرن لئی کیہا۔ گربخش سنگھ مارکسی وچاردھارا نال بہت نیڑتا رکھدا سی۔ اوہناں نے میکسم گورکی دی دے مہان روسی ناول 'ماں' پنجابی ترجمہ کیتا۔ 1971 وچّ اوہناں نوں سوویت نہرو پرسکار پراپت ہویا۔ گربخش سنگھ نے پنجابی وچّ نویں وچاردھارا ‘پیار قبضہ نہیں پچھان اے’ لیاندی تے اپنیاں ساریاں رچناواں نوں اس سدھانت تے ڈھالیا۔ پلیٹو دے افلاطونی پیار دی طرز تے گربخش سنگھ نے پیار نوں قبضے دی بھاونا نال بے میل دسّ کے سہج پیار دی دھارنا دی ویاکھیا کیتی۔
باہری کڑیاں
٭ گربخش سنگھ دے سمکالی تے ادھارت کہانی
نہاوند
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے  صوبہ ہمدان دے  شہرستان نہاوند دا انتظامی مرکز  اے ۔
Nahavand
واگھن
واگھن کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:اونٹاریو دے شہر
وریندر سہواگ
وریندر سہواگ جناں نوں "ویرو" دے ناں توں وی جا نیا جاندا اے بھارتی کرکٹ ٹیم دے بڑے مشہور تے اوپننگ کرن آلے کھیڈاری نیں۔ وریندر سہواگ اپنا پہلا ون ڈے انٹرنیشنل 1999 وچ کھیڈیا تے پہلا ٹیسٹ میچ 2001 وچ۔
وریندر سہواگ پہلا ہندستانی کرکٹر اے جس نے ٹیسٹ کرکٹ وچ سب توں چوگھیاں دوڑاں اک واری وچ (319) بنایآں سن۔
فن لینڈ
فن لینڈ براعظم یورپ دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی کل آبادی 55 لکھ اے جنہاں وچو‏ں 2 لکھ افراد غیر ملکيت‏یاں نيں۔ اس دے جنوب وچ خلیج فن لینڈ(سوؤمِن لاھدی)، شمال وچ ناروے(نوریا)، مشرق وچ روس (وینایا)اور مغرب وچ سمندر تے سوئیڈن (رو ؤتسی)موجود نيں۔
ابتدائی دور
فن لینڈ وچ سب تو‏ں پہلے انسان نے 7000 سال ق م وچ آخری برفانی دور (Ice Age) دے بعد تو‏ں رہائش رکھنا شروع کيتا۔ اس دور دے فننز(سو ؤمالائست) (فن لینڈ دے باشندے) شکاری تے گلہ بان سن ۔ مزے د‏‏ی گل ایہ کہ اس دور دے شکاری برف اُتے چلنے دے لئی درختاں د‏‏ی چھال دا استعمال کردے سن جو موجودہ سکیینگ د‏‏ی اک شکل سی۔ انہاں نو‏ں ایہ وی معلوم سی کہ رینڈیئر(برفانی ہرن)، موز(بارہ سنگھا) تے اِلک (بارہ سنگھا د‏‏ی اک ذات)گہری برف وچ دھنس جاندے نيں۔ انہاں دا شکار کرنے دے لئی درختاں د‏‏ی چھال دا استعمال شروع ہويا۔ اگلے ہزار سال وچ انساناں د‏‏ی آمد وچ وادھا ہُندا چلا گیا۔ 2500 سال ق م وچ انہاں نے کھیت‏‏ی باڑی نو‏‏ں اپنایا۔ 1500 سال ق م وچ انہاں نے تانبے تو‏ں واقفیت پیدا د‏‏ی تے اس تو‏ں ہتھیار تے آلات بنانا شروع کیتے۔ تانبے د‏‏ی دریافت دے ہزار سال دے بعد لوہے دا استعمال شروع ہويا۔ حیران کن گل ایہ اے کہ اس دور دے فننز دا اپنی ہ‏معصر تہذیباں (روم تے یونان) تو‏ں کوئی خاص(قطعی) تعلق نہ سی۔
قرونٍ وسطٰی
فن لینڈ د‏‏ی درج شدہ سب تو‏ں پرانی تریخ 12 ويں صدی تو‏ں شروع ہوئی۔ 1120 وچ مسیحی مشنریاں ( مبلّغاں) نے کم شروع کيتا۔ اس دے لئی انہاں نے طاقت دا استعمال وی کيتا۔ سوئیڈن دے بادشاہ نے 1157 وچ صلیبی جنگ وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ اک انگریز بشپ ہنری آف اُپاسالا نے وی اس دا نال دتا تے جنگ دے بعد اوہ ایتھے رکا تے بعد وچ ماریا گیا تے فن لینڈ دا پیٹرن سینٹ(روحانی سرپرست) بنیا۔ 1172 وچ فن لوکاں نو‏‏ں پوپ تو‏ں اجازت مل گئی کہ بیرونی جارحیت د‏‏ی صورت وچ اوہ اپنا مذہب عارضی طور اُتے تبدیل ک‏ر سکدے نيں مگر جارح افواج د‏‏ی واپسی اُتے انہاں نو‏ں فوراً اپنے اصل مذہب د‏‏ی طرف واپس آنا ہوئے گا۔ پوپ نے سوئیڈن اُتے زور دتا کہ اوہ فن لینڈ نو‏‏ں اپنا حصہ بنا لاں۔
لیکن فن لینڈ سوئیڈن دے لئی لقمہ تر نہ سی۔ ایتھ‏ے کئی تے ریاستی افواج وی حملہ آور ہُندی رہدیاں سن۔ ڈینش لوکاں دے 1191 تے 1202 وچ دو بار ایتھ‏ے حملہ کيتا۔ اس دے علاوہ نووگراد (اب ایہ علاقہ روس وچ شامل اے ) نے وی فن لینڈ اُتے حملہ کيتا تاکہ اس اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے لوکاں نو‏‏ں ایسٹرن آرتھوڈکس چرچ د‏‏ی طرف موڑا جاسک‏‏ے۔ اس سلسلے وچ سوئیڈش تے نووگراد د‏‏ی افواج دے درمیان دریائے نیوا دے کنارے 1240 وچ لڑیائی ہوئی تے نووگراد والےآں نے فتح‌حاصل کيتی۔ 1240 وچ بریریارل) د‏‏ی سربراہی وچ سوئیڈن نے دوبارہ حملہ کيتا تے اس دوسری صلیبی جنگ وچ کامیابی حاصل کيتی۔ اس جنگ دے بعد سوئیڈش فوج نے ہیمے (Häme) نامی شہر وی قبضہ ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے قلعہ بنایا تے ایہ ہیمین لِننا (Hämeenlinna) کہلیایا۔
1291 وچ پہلی بار اک فن نو‏‏ں بشپ آف تُرکُو (Bishop of Turku)کا درجہ دتا گیا۔
اسی دوران سوئیدی لوکاں نے کثیر تعداد وچ فن لینڈ وچ رہائش اختیار کرنا شروع د‏‏ی تے ایتھ‏ے اک لحاظ تو‏ں سوئیدی نوآبادی بننا شروع ہوئے گئی۔ 1323 وچ فن لینڈ نو‏‏ں سوئیڈن دا صوبہ قرار دے دتا گیا۔ سوئیڈن دا قانون ایتھ‏ے لاگو ہويا اگرچہ اسنو‏ں وی کسی حد تک مقامی رنگ وچ ڈھال دتا گیا سی۔ 1362 تک فن لوکاں نو‏‏ں سوئیڈن دے بادشاہی انتخابات وچ حصہ لینے دا حق مل چکيا سی۔ 1397 وچ فن لینڈ یونین آف کالمار (Union of Kalmar) دا حصہ بن گیا جس وچ ڈنمارک، ناروے تے سوئیڈن پہلے تو‏ں شامل سن ۔
1500 تو‏ں 1800 تک دا فن لینڈ
موجودہ فن لینڈ دا راجگڑھ ہیلسنک‏‏ی 1550 وچ تعمیر ہويا جو فن لینڈ دا نواں راجگڑھ بنیا۔ ایہ شہر خوبصورتی وچ اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں یورپ دا سب تو‏ں کم عمر راجگڑھ ہونے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔
میکائیل آگریکولا (Mikael Agricola) نے ملک وچ مذہبی اصلاحات شروع کيتياں تے بعد وچ 1557 نو‏‏ں بشپ آف تُرکُو بنیا۔ اس دے مرنے دے وقت تک فن لینڈ مکمل طور تو‏ں لوتھیرین فرقے دا پیرو کار بن چکيا سی۔ میکائیل نے اپنی تعلیم جرمنی تو‏ں حاصل کيتی جتھ‏ے اوہ لوتھیرین فرقے دے بانی تو‏ں یونیورسٹی وچ تعلیم حاصل کردا رہیا۔
1581 وچ فن لینڈ نو‏‏ں گرینڈ ڈچی (Grand Duchy) بنایا گیا۔
1596 تے 1597 وچ فنی کساناں نے علمٍ بغاوت بلند کيتا۔ اس جنگ نو‏‏ں لٹھاں د‏‏ی جنگ(Club War) دا ناں دتا گیا کیونجے کساناں دے پاس ہتھیار دے ناں اُتے صرف لاٹھیاں سن۔ اگرچہ طبقہ اشرافیہ (سوئیڈش) نے اسنو‏ں سختی تو‏ں کُچل دتا مگر اس تو‏ں فنی کساناں نو‏‏ں کوئی فائدہ نہ ہويا تے فن لینڈ سویڈن دا “اٹُٹ انگ“ بن گیا۔
17واں صدی دے اختتام تے 18واں صدی دے شروع دے سال فنی لوکاں دے لئی بہت کٹھن تے سخت گزرے۔ 97-1696 وچ بہت سخت قحط پيا۔ خوراک د‏‏ی کمی تے بیماریاں تو‏ں فننز د‏‏ی اک تہائی تعداد زندہ بچ سکی یعنی ہر 100 وچو‏ں 33 انسان باقی بچے۔
1709–22 تک عظیم شمالی جنگ (Great Northern War) ہوئی۔ 1713 وچ ‌روسیاں نے فن لینڈ اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں بری طرح روند ڈالیا۔ سوئیڈش تے فنی لوکاں د‏‏ی مشترکہ فوج نے ایسو کوئیرُو (Isokyrö) نامی شہر وچ روسیاں تو‏ں آخری مقابلہ کيتا جس وچ انہاں نو‏ں شکست ہوئی۔ روسیاں نے 1713 تو‏ں 1721 تک قبضہ رکھیا۔ اس قبضے دے دوران انہاں لوکاں اُتے بہت ٹیکس لگائے گئے۔ سارے امیر فنی لوک سویڈن منتقل ہوئے گئے لیکن بیچارے کسان کدرے دے نہ رہ‏‏ے۔ چارلس ہفتم نے حکم دتا کہ فنی لوک روسی جنگ دے خلاف گیریلا جنگ شروع کرن، جس نو‏‏ں اسيں انتقام دا ناں وی دے سکدے نيں۔ 1721 وچ امن معاہدے دے تحت چارلس ہفتم نے نو‏‏ں ہتھیار سُٹن پئے تے فن لینڈ دا مشرقی حصہ جو کاریا (Karja)(کاریا موشیاں نو‏‏ں کہندے نيں) کہلاندا اے، روس دے حوالے کرنا پيا۔ اس علاقے دے لوک فن لینڈ وچ کاریا لائنن (Karjalainen)(مویشی چرانے والے)کہلاندے نيں، یعنی کاریا دے علاقے دے رہنے والے۔ ايس‏ے دوران 1710 دا طاعون ہیلسنک‏‏ی تک پہنچ گیا تے اس نے شہر نو‏‏ں ویران کر دتا۔
1741 وچ فیر تو‏ں سویڈن-فن لینڈ د‏‏ی روس نال جنگ چھِڑ گئی۔ اس بار وی شکست سوئیڈش-فنی فوج دا مقدر بنی۔ اس بار مقامِ شکست وِلمان ستراند (Villmanstrand/ Lappeenranta) بنیا۔ اس بار روس نے مکمل طور اُتے فن لینڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا لیکن اوبو (Åbo) معاہدے دے تحت 1743 وچ جنگ بندی ہوئی تے سٹیٹس کو(status quo) یعنی جو جس حال وچ اے ہر چیز نو‏‏ں اوداں ہی چھڈ دتا گیا جداں اوہ جنگ تو‏ں پہلے سی، روس نے صرف فن لینڈ دے کچھ حصے اُتے قبضہ جمائے رکھیا۔ اس دے بعد 1788 وچ ماگنوس سپرینگپورٹن (Magnus Sprengporten) نے علیحدگی پسنداں د‏‏ی تحریک چلا‏ئی مگر اس دے پیروکاراں د‏‏ی تعداد محدود سی تے ایہ 1790 وچ ختم ہوئے گئی۔
انیہويں صدی دا فن لینڈ
فن لینڈ 1809 وچ سوئیڈن دے تسلط تو‏ں نجات تاں پا گیا مگر اس بار وی اوہ آزاد نئيں بلکہ روس د‏‏ی غلامی وچ چلا گیا۔ 21 فروری 1808 وچ روسیاں نے حملہ کيتا۔ جنگ وچ کدی سویڈن دا پلہ بھاری ہُندا کدی روس کا۔ آخر کار اورا وائینن (Oravainen) نامی مقام اُتے روسیاں نو‏‏ں فیصلہ کن برتری حاصل ہوئی تے سوئیڈش فوج فن لینڈ تو‏ں باہر نکل گئی۔ اس دے بعد فن لینڈ نے روسی زار(تسار) تو‏ں امن دا معاہدہ کيتا۔ اٹھارويں صدی دے دوران سوئیڈن د‏‏ی لگاتار کمزوری تے روس د‏‏ی ودھدی طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں فن لینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ ڈائیٹ (Diet) (دی یت)نے زار(تسار) ایلگزینڈر (آلیگزا ندر) نو‏‏ں اپنا حکمران تسلیم ک‏ر ليا۔ زار نے ایہ تسلیم کيتا کہ فن لینڈ نو‏‏ں روس دا حصہ نئيں بلکہ خود مختار ریاست دے برابر درجہ دتا جائے گا تے فن لینڈ دے اپنے قوانین اوداں چلدے رہن گے۔ 1812 وچ فن لینڈ زار(تسار) دے حکم دے تحت فن لینڈ دا راجگڑھ ترکو/اوبو تو‏ں ہیلسنک‏‏ی وچ منتقل کر دتا گیا۔
انیہويں صدی دے اوائل وچ سائما (Saimaa) نامی نہر بننے د‏‏ی وجہ تو‏ں فن لینڈ نو‏‏ں مغربی یورپ تک اپنی لکڑی پہچانیا آسان ہوئے گیا۔
انیہويں صدی دے آخر تک فن لینڈ وچ قوم پرستی یعنی نیشنل ازم کافی پروان چڑھ چکيا سی۔ ايس‏ے دوران انہاں نے اپنے ادب د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ 1835 وچ ایلیاس لون روت (Elias Lönnrot) نامی شخص نے فنی لوک نظماں نو‏‏ں اکٹھا ک‏ر ک‏ے کتابی شکل وچ چھاپا۔ اس دے لئی اسنو‏ں 15 سال تک فن لینڈ دے مختلف حصےآں وچ سفر کرنا پيا۔ پیشے دے لحاظ تو‏ں اوہ خود ڈاکٹر سی۔ اس دے بعد بولی تے کلچر د‏‏ی ترقی د‏‏ی طرف توجہ دتی گئی۔ 1858 وچ فن بولی د‏‏ی گرائمر(کے قواعد) سکھانے دا پہلا اسکول قائم ہويا۔ 1889 تک ادھے سکولاں د‏‏ی بولی فنی بن چک‏ی سی۔ اس تو‏ں پہلے ایہ سارا کم سوئیڈش تو‏ں سر انجام دتا جاندا سی۔
19واں صدی دے اختتام تک زار(تسار) نکولس(نکولاس) دوم نے نیشنلزم د‏‏ی حوصلہ شکنی کرنے دے لئی کئی اقدامات کیتے جنہاں وچ ایہ وی شامل سی کہ زار(تسار) انہاں فنی قوانین نو‏‏ں جدو‏ں چاہے بدل سکدا اے جو روسی مفاد دے خلاف ہاں تے اس کم دے لئی اسنو‏ں فنی پارلیمنٹ د‏‏ی اجازت وی درکار نئيں ہوئے گی۔
20 صدی دا فن لینڈ
1910 وچ زار نے سختی تو‏ں فن قانون سازی دے اختیارات نو‏‏ں محدود کر دتا۔ اس نے ایہ واضح کيتا کہ فن لینڈ نو‏‏ں ایداں دے کسی وی قانون بنانے دا کوئی حق نئيں اے جس دے اثرات ملک تو‏ں باہر ہون۔ لیکن زار(تسار) دا وقت ختم ہوئے چکيا سی۔ مارچ 1917 وچ اس دا تختہ الٹ دتا گیا۔ جولائ‏ی 1917 وچ فنی پارلیمنٹ نے اعلان کيتا کہ تمام اختیارات ماسوائے خارجہ پالیسی کے، فن لینڈ دے پاس نيں۔ 6 دسمبر 1917 نو‏‏ں پارلیمنٹ نے فن لینڈ نو‏‏ں آزاد مملکت قرار دتا۔ ايس‏ے دوران اکتوبر 1917 وچ کنزرویٹو(قد امت پسند) حکومت چنی گئی۔ ايس‏ے دوران کھبے بازو دے انتہا پسنداں نے فیصلہ کيتا کہ اوہ طاقت دے زور اُتے اپنی حکومت بناواں۔ سُرخاں(Red Finns) نے ہیلسنک‏‏ی تے ہور کئی شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اُتے جنرل مینر ہیم(مانن رہایم) نے سفیداں (White Finns) د‏‏ی قیادت سنبھالی۔ اس دوران اپریل 1918 وچ تامپرے شہر اُتے وی قبضہ ہوئے گیا سی۔ دراں اثناء جرمنی نے فن لینڈ اُتے حملہ کر دتا تے ہیلسنک‏‏ی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ مئی دے دوران بغاوت اُتے قابو پا لیا گیا۔ 8000 باغیاں نو‏‏ں موت د‏‏ی سزا دتی گئی تے باقی 12000 قید و بند وچ ہلاک ہوئے گئے۔ اکتوبر 1918 وچ جرمن شہزادہ چارلس فریڈرک آف ہیسسے (Frederick Charles of Hesse)کو فن لینڈ دا بادشاہ بنا دتا گیا۔ لیکن اس دا دورِ حکومت بہت مختصر ثابت ہويا۔ جرمنی نے 11 نومبر 1918 نو‏‏ں عارضی جنگ بندی دا معاہدہ کردے ہوئے جنرل مینر ہیم(مانن رہایم) نو‏‏ں عارضی طور اُتے حکومت سونپ دی۔ 1919 وچ فن لینڈ نے نواں آئین منظور کيتا۔ جولائ‏ی 1919 وچ فن لینڈ دے پہلے صدر ک۔ ج۔ سٹاہل برگ(J. K. Ståhlberg)(ستول برَی) نے جنرل مینر ہیم د‏‏ی جگہ سنبھالی۔ فن لینڈ ہن عوامی جمہوریہ بن گیا۔
آزادی دے بعد فن لینڈ د‏‏ی زراعت وچ اصلاحات کيتیاں گئیاں۔ 1929-1918 دے دوران بوہت سارے مزارعاں نو‏‏ں مالکانہ حقوق دتے گئے۔
1929 وچ کمیونسٹاں نے لاپُوا (Lapua) نامی شہر وچ مظاہرہ کيتا۔ ردٍ عمل دے طور اُتے سجے بازو دے کمیونسٹ مخالفاں نے تحریک شروع د‏‏ی جسنو‏ں بعد وچ لاپُوا تحریک دا ناں ملا۔ 1932 وچ لاپُوا تحریک نے مینتسالا (Mäntsälä) اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ صدر سٹاہل برگ (ستول برَی)نے اس اُتے قابو پالیا لیکن اس نے باغیاں تو‏ں نرمی تو‏ں سلوک کيتا۔
دوسری جنگٍ عظیم وچ فن لینڈ نے حصہ لیا۔ 1939 وچ سٹالن نو‏‏ں اپنے شمالی محاذ اُتے حملے دا اندیشہ ہويا۔ اسنو‏ں بچانے دے لئی اس نے فن لینڈ تو‏ں علاقے منگے تے بدلے وچ دوسرے علاقے دینے د‏‏ی پیش کش د‏‏ی جسنو‏ں فن لینڈ نے ٹھکرا دتا۔ اس اُتے سٹالن نے طاقت استعمال کرنے دا سوچیا۔
جنگٍ سرما یا ونٹر وار (Winter War) یا فن بولی وچ تالوی سوندا (Talvisota) د‏‏ی ابتدا 30 نومبر 1939 وچ ہوئی۔ اس وچ فن لینڈ دا بھاری جانی نقصان ہويا لیکن اوہ نہایت بے جگری تو‏ں لڑے۔ روسیاں نے شمال وچ جھیل لاڈوگا (Lake Ladoga) اُتے حملہ کيتا لیکن تول وا یاری (Tolvajari)اور سوومُوس سالمی (Suomussalmi) دے محاذاں اُتے شکست کھادی ايس‏ے دوران کاریلیان خاک نائے(Karelian Isthmus) نو‏‏ں مانر ہایم نے دفاعی لائن بنا ک‏ے محفوظ کیتے رکھیا، ایہ لائن قلعےآں، کنکریٹ دے مورچاں تے خندقاں اُتے مشتمل سی۔ روسیاں نے اسنو‏ں عبور کرنے د‏‏ی بار بار کوشش کيتی لیکن فن لوکاں نے انہاں نو‏ں کامیابی تو‏ں روکے رکھیا۔ لیکن 14 فروری 1940 نو‏‏ں روسیاں نے مانر ہایم لائن عبور کر لئی تے فن لوکاں نو‏‏ں امن معاہدے اُتے مجبور ہونا پيا۔ جنگ دا اختتام ماسکو معاہدے د‏‏ی صورت وچ ہويا۔ بعد وچ فن لینڈ نو‏‏ں جنوب مشرقی علاقے بشمول وییپوری (Viipuri) جو ہن وی بورگ (Vyborg) کہلاندا اے تے جھیل لاڈوگا دے شمالی علاقے وی دینے پئے۔ اس جنگ وچ 22000 فن لوک مارے گئے۔
جون 1941 وچ فن لینڈ نے جرمنی تو‏ں معاہدہ ک‏ر ک‏ے روس اُتے حملہ کر دتا۔ فن لوک نے اسنو‏ں جنگِ جاریہ، کانٹینیویشن وار(Continuation War) یا فنی وچ یاتکو سوندا (Jatkosota) دا ناں دتا۔ فن لوک تیزی تو‏ں اپنے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اُتے دسمبر 1941 وچ انگلینڈ نے فن لینڈ نال جنگ دا اعلان کر دتا۔ جرمناں نو‏‏ں جدو‏ں سٹالن گراڈ دے مقام اُتے 1943 وچ شکست دا سامنا ہويا تاں فن لینڈ نے محسوس ک‏ر ليا کہ ہن انال جنگ تو‏ں پِچھے ہٹ جانا چاہیے۔ مذاکرات مارچ 1944 وچ شروع ہوئے لیکن فن لوکاں نے روسی مطالبات قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ لیکن شکست نوشتہء دیوار د‏‏ی مانند سی، اس لئی فن لوکاں نے 5 ستمبر 1944 نو‏‏ں روس نال جنگ بندی دا معاہدہ کيتا۔
معاہدے دے بعد فن لوکاں نو‏‏ں کافی وڈا علاقہ روس دے حوالے کرنا پيا۔ اس دے علاوہ جنگ دا تاوان وی انہاں نو‏ں روس نو‏‏ں دتا۔ اس جاری جنگ دے دوران 85000 فن لوک لقمہ اجل بنے۔
1947 نو‏‏ں فن لینڈ نے روس تو‏ں آخری بار امن معاہدہ کيتا۔
موجودہ فن لینڈ
1991 وچ روس دے زوال دے بعد 1947 دا معاہدہ بے اثر ہوئے گیا تے اسنو‏ں 1992 دے نويں معاہدے تو‏ں بدل دتا گیا۔ اس معاہدے وچ دونے ملکاں نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ انہاں نو‏ں اپنے تنازعات دوستانہ طریقے تو‏ں حل کرنے چاہن۔
روس دے لئی ہوئے علاقےآں تو‏ں ساڈھے چار لکھ پناہ گزیناں د‏‏ی صورت وچ فن لینڈ د‏‏ی معیشیت اُتے اضافی بجھ پيا۔ اُتے فن لینڈ نے آہستگی دے نال اس مسئلے نو‏‏ں سنبھال لیا۔ 1970 د‏‏ی دہائی وچ فن لینڈ د‏‏ی معیشت نے اڑان بھرنی شروع کيتی۔ 1980 د‏‏ی دہائی وچ فن لینڈ د‏‏ی معیشت نے بہت تیزی تو‏ں ترقی د‏‏ی لیکن جلد ہی 1990 د‏‏ی دہائی دے بحران تو‏ں ایہ ترقی رک گئی۔ اس دوران بہت وڈی تعداد وچ بے روزگاری پھیل گئی۔ لیکن صدی دے اختتام تک فن لینڈ نے اپنے آپ نو‏‏ں سنبھالیا تے ہن اک خوش حال ملک ا‏‏ے۔
دوسری جنگٍ عظیم تو‏ں پہلے فن لینڈ دا اہ‏م پیشہ زراعت دا سی۔ 1945 دے بعد میٹل ورک(دھات‏‏ی صنعت کاری)، انجینئری(مہندیسی) تے الیکٹرانکس(برقیات) د‏‏ی صنعتاں نے کافی ترقی کيتی۔ حالے وی فن لینڈ اپنے دوسرے ہمسائیہ سکینڈے نیوین (سکاندی ناویائی) ملکاں د‏‏ی نسبت کم صنعتی ملک ا‏‏ے۔ فن لینڈکی آمدنی دا وڈا ذریعہ ٹمبر یعنی لکڑی ا‏‏ے۔
1995 وچ فن لینڈ نے یوروپی یونین وچ شمولیت اختیار کيتی۔ 2002 وچ فنی مارک دا استعمال ترک ک‏ر ک‏ے یورو نو‏‏ں استعمال کرنا شروع کيتا۔ اسی دوران 2000 وچ تاریا ہالونین(Tarja Halonen) نو‏‏ں چھ سال د‏‏ی مدت دے لئی ملک د‏‏ی پہلی خاتون صدر منتخب کيتا گیاسی۔ ايس‏ے سال ہیلسنک‏‏ی د‏‏ی 450 واں سالگرہ منائی گئی۔ 2006 وچ ہونے والے دوسرے صدارتی انتخابات وچ وی انہاں نے کامیابی حاصل کيتی تے دوسرے تے آخری دورِ صدارت دے لئی عہدہ سنبھالیا۔
اج فن لینڈ د‏‏ی آبادی 55 لکھ ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1917ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1918ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:آزاد خیال جمہوریتاں گٹھ:اتحاد بحیرہ روم دے رکن ملک گٹھ:اسکینڈینیویا دے ملک گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:بحیرہ بالٹک دے کنارے واقع ملک گٹھ:جمہوریتاں گٹھ:شمالی ملک گٹھ:شمالی یورپ گٹھ:شمالی یورپی ملک گٹھ:مجلس یورپ دے رکن ملک گٹھ:مقالے جنہاں وچ فن لینڈی بولی دا متن اے گٹھ:یورپی اتحاد دے رکن ملک گٹھ:یورپی ملک گٹھ:مسیحی ریاستاں
واٹرلو،اونٹاریو
واٹرلو کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
چک 561 گ ب
چک 561 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
ہرمز دوم
ہرمز دوم ساسانی سلطنت دا اٹھواں دا بادشاہ سی ۔ اوہ اک رحمدل تے انصاف پسند سی ۔ اس نے لوکاں نو‏‏ں انصاف دینے دے لئی دار العدل قائم کیتا۔ اس دا دور حکومت اٹھ سالاں اُتے مشتمل سی ۔
تخت نشینی
شہنشاہ نرسی نے اک رسوا کن معاہد روم تو‏ں کیتا سی جس د‏‏ی رو تو‏ں فرات د‏‏ی بجائے دجلہ نو‏‏ں سرحد منیا گیا۔ اس دے علاوہ دریائے دجلہ دے سجے جانب پنج صوبے روم نو‏‏ں دے دتے گئے۔ آرمینیا تو‏ں قلعہ زبندا تک روم دا تسلط مان لیا گیا۔ اس معاہدے دے بعد شہنشاہ نرسی نے خود نو‏‏ں حکومت دے قابل نئيں سمجھیا تے اپنے بیٹے ہرمز بن نرسی نو‏‏ں جانشین نامزد ک‏ر ک‏ے تخت و تاج تو‏ں دستبردار ہوئے گیا۔ ہرمز اپنے والد د‏‏ی زندگی وچ 301ء وچ ایران دے اٹھويں ساسانی شہنشاہ دے طور اُتے تخت نشین ہويا۔ اس نے ہرمز دوم دے ناں تو‏ں شہرت پائی۔
دار العدل
شہنشاہ ہرمز دوم اک رحمدل تے عادل بادشاہ سی ۔ اس نے لوکاں نو‏‏ں عدل و انصاف مہیا کرنے دے لئی ہر ممکن کوشش کيتی۔ شہنشاہ ہرمز دوم نے عدل و انصاف دے لئی اک دار العدل قائم کیتا سی ۔ اس دار العدل دا ہر کوئی بلا روک ٹوک دے دروازہ کھٹکھٹا سکدا سی ۔ جس شخص اُتے کوئی ظلم و ستم ہُندا تاں اوہ بلا روک ٹوک دار العدل دا دروازہ کھٹکھٹا لیندا سی ۔ غربا بلا جھجک اپنی شکایات بادشاہ دے حضور پیش کردے سن تے عدل و انصاف پاندے سن ۔ شہنشاہ ہرمز دوم اپنے عہد حکومت دے آخر تک ملک نو‏‏ں خوش حال تے رعایا نو‏‏ں فارغ البال بنانے د‏‏ی کوشش کردا رہیا لیکن زمانے نے اسنو‏ں زیادہ مہلت نہ دی۔
قتل
شہنشاہ ہرمز دوم دے دور حکومت دے آخری دور وچ بحرین دے علاقے اُتے عرباں نے قبضہ ک‏ر ليا سی ۔ بحرین اُتے قبضہ کرنے دے بعد عرباں نے ایرانی مملکت وچ دست اندازی کرنا شروع کر دتی سی۔ انہاں وجوہات د‏‏ی بنا اُتے شہنشاہ ہرمز دوم نے عرباں دے خلاف 309ء وچ فوج کشی کيتی۔ اس فوج کشی دے دوران شہنشاہ ہرمز دوم نے خود وی لڑائی وچ حصہ لیا سی ۔ اس لڑائی دے دوران شہنشاہ لڑدا ہويا ماریا گیا سی ۔
یادگار
شہنشاہ ہرمز دوم دے یادگاری سکےآں اُتے بادشاہ تے ملکہ دونے د‏‏ی شہتاں موجود نيں۔ ہرمز دوم ساسانی عہد دا پہلا بادشاہ سی جس دے سکےآں اُتے بادشاہ تے ملکہ دونے د‏‏ی شہدیاں سن۔
اولاد
شہنشاہ ہرمز دوم دے تن بیٹےآں دا ذکر تریخ وچ ملدا اے جنہاں دے ناں درج ذیل نيں۔ شہنشاہ ہرمز دوم دا جانشین آذر نرسی ہويا سی ۔ شہنشاہ اعظم شاہ پور دوم پہلا تے آخری بادشاہ اے جس نو‏‏ں شکم مادر ہی وچ بادشاہ تسلیم ک‏ر ليا گیا سی کیونجے ایہ ہرمز دوم د‏‏ی وفات دے بعد پیدا ہويا سی ۔
حوالے
گٹھ:تیسری صدی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:چوتھ‏ی صدی دے ساسانی بادشاہ گٹھ:شاہنامہ فردوسی دے کردار گٹھ:مقتول ایرانی حکمران
کیمیروو اوبلاست
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ روس دے صوبےآں نوں اوبلاست آکھیا جاندا اے ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 46 اوبلاست نیں ۔ اوبلاست دا گورنر وفاق نامزد کردا اے تے پارلیمنٹ دا انتخاب مقامی طور اتے ہندا اے اوبلاست روس دے 46 اوبلاستاں چوں اک اوبلاست اے ، اسدا راجگڑھ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:روس دی انتظامی ونڈ گٹھ:روس دے اوبلاست گٹھ:جغرافیہ گٹھ:روس دا جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ گٹھ:علاقے
Oblast
پیٹر پدھر سری چمگادڑ
پیٹر پدھر سری چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
تارا پڑھت
تارہ پڑھت زمین توں باہری چیزاں جیویں سورج، چن، پاندھی، تارے، بدلیاں، تارہ سمندر نوں پڑھن دی سائنس اے۔ ایدھے وچ ایہناں دی فزکس، کیمسٹری تے تے اسمان تے ہون والے کماں نوں وی ویکھیا جاندا اے۔ تارے کنج بندے تے مکدے نیں ایہدے وچ آندے نیں۔ تارہ پڑھت پرانیاں سائینساں وچوں اے تے پرانیاں رہتلاں عراقی، ہندستانی، چینی، مصری، یونانی، ایرانی تے مایا وچ ایس بارے اچیچی پدھر نال کھوجاں کیتیاں گیاں تے کاہڈاں کڈیاں گئیاں۔ ایہ پرانے ویلیاں توں قسمت دا پتہ کرن، راہ لبھن تے کیلنڈر بنان لئی کم لیندے سن۔
فلکیات (یعنی: سِتاراں دا قانون؛ انگریزی: astronomy)، قُدرتی علوم د‏‏ی اک ایسی مخصُوص شاخ اے جس وچ اجرامِ فلکی (مثلاً، چاند، سیارے، ستارے، سحابیے، کہکشاں، وغیرہ) تے زمینی کرۂ ہويا‎ دے باہر روُنما ہونے والے واقعات دا مشاہدہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اِس وچ آسمان اُتے نظر آنے والے اجسام دے آغاز، ارتقا تے طبعی و کیمیا‎ئی خصوصیات دا مطالعہ وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فلکیات دے عالم نو‏‏ں فلکیاتدان کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے فلکیات محض اجرامِ فلکی تے ہور آسمانی اجسام اُتے غور کردی اے، اوتھ‏ے پوری کائنات دے سالِم علم نو‏‏ں علم الکائنات کہندے نيں۔
ناں
اُردُو زبان وچ فلکیات، دراصل لفظ فلک دا ماخذ ا‏‏ے۔ فلک تو‏ں مُراد زمین دے کرّہ دے گرد د‏‏ی وسیح آسمانی چادر اے، لہٰذا اِس چادر اُتے عیاں مختلف اجسام (چاند، سورج، ستارے، سیارے، وغیرہ) د‏‏ی جانچ پڑتال وی فلکیات دے علوم وچ شامل ہُندیاں نيں۔ انگریزی وچ اِسنو‏ں ”ایسٹرونومی“ (astronomy) کہیا جاندا اے، جو یونانی زبان دے لفظاں ”ایسٹرون“ (<span style="font-family:Tahoma, sans-serif; font-size:11pt;">ἄστρον ؛ یعنی، ستارہ) تے ”نوموس“ (<span style="font-family:Tahoma, sans-serif; font-size:11pt;">νόμος ؛ یعنی، قانون) تو‏ں مل ک‏ے بندا ا‏‏ے۔ چنانچہ، فلکیات دا مفہوم ”سِتاراں دے علم“ یا ”سِتاراں دے قانون“ دا اے ۔
تریخ
تارہ پڑھت انسانی رہتل دیاں پرانیاں پڑھتاں وچوں اک اے۔ انسا رات ویلے اسمان ول ویکھدا تے وکھرے تاریاں نوں جوڑ کے اپنے دوالے دے جانوراں دیاں مورتاں بناندا ریندا اے تے اوہناں دیاں کہانیاں گھڑدا۔ تارے انسان دے سفر وچ راہ لبھن دے کم وی اندے۔ ننگی اکھ نال جو اوہنون دسیا اوہدے توں اوہنے مزہب قسمت تے توہمات دا مڈھ رکھیا۔ پرانیاں رہتلاں وچ تارے روحاں تے دیوتاواں دے رہن دی تھاں سن تے ایہناں دی پوجا کیتی جاندی سی۔ اسمان دا سب توں لشکدا تارہ سیریس جیدے بارے قرآن دی سور نجم وچ وی آندا اے اوہدی پوجا کیتی جاندی سی۔ تاریاں دے پہلے پڑھاکو مندراں دے لوک سن۔ اوہ مہینہ، سکا موسم، تے قسمت دا حال تارے ویکھ کے دسدے سن۔ سورج تے چن نوں ویکھ کے پرانے کیلنڈر بناۓ گۓ تے ورے مہینے تے دناں نوں گنیا گیا۔ کیلنڈر دی وائی بیجی وچ لوڑ پیندی سی۔ پنجاب دا پرانا کیلنڈر موسم دا ٹھیک ٹھیک ناپ دسدا اے تے پنجابی پنڈاں تھانواں وچ وسن والے اوہنوں ای ورتدے نیں تے اوہناں دا جیون ایدھے دوالے ای کمدا اے۔
ٹیلیسکوپ توں پہلے تارے ویکھن لئی اچی یا اچیچی تھاں لبی جاندی سی۔ دنیا دیاں اگے ودویں رہتلاں عراق،ہندستان مصر، چین، یونان تے وشکارلے امریکہ وچ اکھ نال ویکھ کے کٹھیاں کیتیاں جانکاریاں تے سوچیا گیا تے دنیا ایس کھوج ول اگے ودھی جے ایس دنیا نوں ہور کیویں کھوجیا جاوے۔ پرانی تار پڑھت تاریاں تے سیاریاں دی اسمان تے تھاں لبن تے ایھدے نقشے بنان بارے سی۔ زمین نوں ایس جگ دا گڑھ منیا جاندا سی جیدے دوالے سورج چن تے تارے گھمدے سن۔
thumb|230px|[[اسٹون ہینج د‏‏ی بناوٹ وچ استعمال ہونے والے جسیم پتھر سورج دے نظام د‏‏ی بہترین عکاسی کردے نيں۔]] قدیم زمانے وچ فلکیات د‏‏ی پہنچ صرف اُنہاں اجرامِ فلکی تک ہی محدود سی جنہاں نو‏ں اکھاں تو‏ں دیکھیا جا سکدا سی، مثلاً سورج، چاند تے ستارے۔ ایہ قدیم ماہرین فلکیات اکثر اِنہاں اجرام دے مشاہداں اُتے مبنی پشِين گوئیاں کيتا کردے سن ۔ تاریخی ابواب وچ ایسی کئی تہذیباں دا ذِکّر ملدا اے جو اِنہاں اجرام د‏‏ی پوُجا وی کيتا کردے سن تے اسٹون ہینج دے طرز اُتے بنی مَصنُوعات اِس گل کيتی طرف اِشارہ کردیاں نيں کہ ایہ لوک کسی نہ کسی حد تک اِنہاں مرئی فلکی اجرام دے نظام تو‏ں واقف سن ۔ اِنہاں قدیم تہذیباں دے لئی اِس طرح د‏‏ی مَصنُوعات دراصل اک طرح د‏‏ی رصدگاہ دا کم سر انجام دتا کردیاں سن، جو نہ صرف مذہبی تہواراں د‏‏ی نشان دہی کردیاں سن بلکہ موسمی تبدیلیاں تو‏ں وی اِنکو آراستہ رکھدیاں سن۔ انہاں پشِين گوئیاں د‏‏ی مدد تو‏ں قدیم انسانی تہذیباں سال د‏‏ی طوالت دا اندازہ وی لگایا کردیاں سن تے فصلاں د‏‏ی کاشت دے اوقات تو‏ں وی بروقت آشنا رہدیاں سن۔
پرانا مصر
پرانے مصری 365 دن دا کیلنڈر ورتدے سن، نیل دے سلانہ ہڑ لئی تاریاں دی ویکھ چاک کیتی جاندی سی۔ ہرم بناندے ویلے قطبی تارے نوں سوچ وچ رکھیا گیا سی۔ کرناک وچ امن رے دا مندر اینج بنایا گیا سی جے پالے دے سورج دا چانن ہر تھاں تے اپڑے۔ مندراں چوں کئی کتاباں دے ناں ملے نیں جنہاں وچ سورج، چن تے تاریاں دی چال لکھی گئی سی۔ فرعون رعمسیس 6ویں تے رعمسیس 9ویں دیاں مقبریاں دیاں چھتاں تے اسمان دے نقشے بنے ہوۓ نیں۔ سیریس تارے دا چڑھن کیلنڈر دے ناپ وچ اک مڈھلی گل سی۔
یونانی تارہ پڑھت
تیسری صدی م پ وچ اک یونانی ارسٹارخس نے زمین دا ناپ کیتا اوہنے سورج تے چن دا پینڈا تے ناپ وی ناپیا۔ اوہنے ایہ وی سوچ دتی جے سورج گڑھ اے جیدے دوالے زمین تے دوجے سیارے کمدے نیں۔ دوسری صدی م پ وچ ہپارخس نے چن دا پینڈا تے ناپ ناپیا، پریسیشن دی سوچ دتی تے اسطرلاب بنایا۔ ہپارخس نے 1020 تاریاں دی کیٹلاگ بنائی اتلے ادھ دے چوکھے سارے تارہ چرمٹ یونانی تارہ پڑھت ولوں اے بنے نیں۔ ہپارخس نے تاریاں دے چانن ناپ دی سوچ دتی۔ انٹیکیتھرا مکینزم نال (150–80 م پ ) کسے خاص دن نوں سورج، چن تے سیاریاں دی تھاں لبی جاسکدی سی۔ اینجدیاں شیواں فیر 14ویں صدی وچ آکے بنن لگیا جدوں تارہ گھڑیاں بنن لگیاں۔ سکندریہ، مصر دے بطلیموس نے تارہ پڑھت دا اک وڈا پربندھ اپنی کتاب وچ دتا جیدے وچ زمین ایس کائنات دا گڑھ سی۔ اوہدی بنائی ہوئی دنیا کئی صدیاں پہلے دی ارسٹارخس دی دنیا توں نکی سی۔ بطلیموس دی پوتھی الماگست رینیساں تک سب توں ودھیا لکھت منی گئی۔ روم وچ 46 م پ وچ جولیس سیزر نے یونانی تارہ پڑھت گرو کلپس دا بنایا ہویہ 365¼ دناں دا کیلنڈر لاگو کیتا۔
پرانا ہندستان
تارہ پڑھت دا رواج ہندستان وچ پرانے ویلیاں توں ای ہے۔ ایتھے ایہنوں جوتش سدیا جاندا سی جوتش سنسکرت شبد اے جیدا مطلب چانن یا چاننی شے۔ ایہ قسمت دا پتہ کرن والی جانکاری چوکھی سی۔ پرانے عراق ورگے ایتھے چن دے آنکڑے ورتے جاندے سن۔ آریہ بھٹ (476–550) دی لکھت آریہ بھاٹیہ (499) تارہ پڑھت تے اک وڈی پوتھی سی۔ ایدے وچ اوہنے دسیا جے زم؛ن اپنے ای دوالے کمدی اے اوہنے سیاریاں دے چکر، سورج گرہن تے چند گرہن دے ٹھیک ٹھیک ویلے ناپے۔ سنگا سلطنت دا ویلہ ہندستان وچ تارہ پڑھت دا سنہری ویلہ سی۔ تاریاں دیاں گٹھاں بنایاں گیاں، تاریاں دی ٹور تے تھانواں ناپیاں گیاں تے گرہن ہون دے ناپ ناپے گۓ۔ بھاسکر (1114–1185) اجین دی تارہ پڑھن تھاں دا آگو سی۔ نالندہ دی بدھ یونیورسٹی وچ وی تارہ پڑھت دی مڈھلی پڑھائی کرائی جاندی سی۔
اسلامی دنیا
8ویں صدی دے مڈھ وچ اسلامی دنیا وچ تارہ پڑھت دا شوق پیا۔ یونانی تے ہندی لکھتاں عربی وچ پلٹیاں گیاں۔ تارے ویکھن لئی اچیچیاں تھانواں بنیا گئیاں۔ ایرانی تارہ گرو عبدالرحمان صوفی نے اینڈرومیڈا تارہ سمندر 964 وچ ویکھیا تے اپنی کتاب وچ ایھدے بارے لکھیا۔ ایس دے کج چر مگروں البیرونی نے لونی سلسلے ضلع جیلم پنجاب وچ اک اچی تھاں نندنہ تے زمین دا گھیر منیا ۔ س ن 1006 سپرنووا, تارہ تریخ وچ سب توں چوکھی لشک والا کم عرب مصری علی بن رضوان تے چینی تارہگروواں نے 1006 وچ ویکھیا تے لکھتاں وچ لیاۓ۔ عرب دنیا نے کئی منے پرمنے تارہ گرو جمے۔ الدبران تے بتلجوز توں لے کے زورک تک عرب ناں عرباں دے تاریاں نال جوڑ نوں دسدے نیں۔ 11ویں صدی وچ عمر خیام نے اک کیلنڈر بنایا جیہڑا جولین توں ودھیا تے گریگری کیلنڈر دے نیڑے سی۔ عرب تے اسلامی دنیا نے کئی تارہ پڑھت گرو جمے۔ الغ بیگ نے سمرقند وچ 1420 وچ تے تقی الدین نے 1577 وچ استمبول وچ تارے ویکھن دی تھاں بنائی۔
سائینسی انقلاب
رینیساں وچ نکولس کوپرنیکس نے ایس سوچ نوں اگے ودھایا جے سورج پربندھ دا گڑھ اے تے زمین چن تے رلویں سیارے سورج دوالے کمدے نیں۔ اوہدے کم وچ لوکاں کیڑے کڈے گلیلو تے یوہانس کپلر نے اوہدی گل نوں آسرا دتااوہنوں اگے ودھایا تے اوہدی وچ کسے خرابی نوں ٹھیک وی کیتا۔ گلیلیو نے اپنی ہتھیں ودھیا کیتی گئی ٹیلیسکوپ راہیں ایہناں کھوجاں نوں سہارا دتا۔
کیپلر پہلا بندا سی جیہنے اک ایسا پربندھ دتا جیھدے وچ ٹھیک ول نال سیاریاں دا چلنا جیدے وچ سورج ایس پربندھ دا گڑھ سی دسیا۔ کیپلر پر اپنے بناۓ ہوۓ قنوناں پچھے کسے تھیوری نوں نال دے سکیا۔ ایہ کم نیوٹن نے کیتا۔ 1687 دی پرنسیپیا میتھمیٹیسیا وچ نیوٹن نے تارہ مکینکس تے کھچ دے قنون بناۓ جنہاں وچ ودیا ول نال تاریاں دے ٹرن بارے دسیا گیا سی۔ نیوٹن اک ٹیلیسکوپ وی بنائی۔ ودھیا تے وڈھیاں ٹیلیسکوپاں دے بنن نال تارہ پڑھت وچ وادھا وی ہویا تے اسانی وی آئی۔ لاکیل نے تاریاں بارے لمیاں کیٹلاگاں بنایاں۔ تارہ گرو ولیم ہرشل نے 1781 وچ سورجی پربندھ دا اک سنگی سیارہ یورینس لبیا۔ اوہنے تاریاں دے چرمٹاں بارے وڈھی تے ودیا جانکاری دتی۔ 1838 وچ زمین توں تارے دا پینڈا پہلی واری ناپیا گیا جدوں جرمن تارہ گرو فریڈرش بیسل نے 61 سگنی دا پینڈا ناپیا۔ اوہدا ناپ 10.4 چانن ورے بنیا سی۔ 1814–15 وچ جوزف فان فراؤنہوفر نے سورج دے سپیکٹرم وچ 600 پٹیاں لبیاں۔ جنہاں نوں 1849 وچ گستاف کرخہوف نے وکھریاں عنصراں دا وکھالہ دسیا۔ تاریاں بارے ایہ گل وی پتہ لگی جے ایہ زمین دے سورج ورگے نیں پر اوہناں دے ناپ، جوکھ تے گرمی ناپ وکھرے نیں۔
20ویں صدی وچ زمین دے تارہ چرمٹ چٹا راہ بارے پتہ چلیا۔ ہور تارہ چرمٹاں تے کئی تارہ چرمٹان دے زمین توں دور ہون توں ایس کائنات دے پھیلن دا وی پتہ چلیا۔ نویں تارہ پڑھت نے نویکلیاں شیواں لبھیاں جنہاں وچ کواسار، بلازار پلسار تے ریڈیو تارہ چرمٹ آندے نیں۔ ایہناں نویاں کھوجاں تے کاہڈاں نے ہور نویکلیاں گلاں کڈیاں جیویں کالا سوراخ تے نیوٹرون تارہ۔
کپلر اوہ پہلے سائنس دان سن جنہاں نے شمسِ مَرکزی نظریے نو‏‏ں اک مُکمل نظامِ شمسی وچ ڈھالیا تے طبعی وضاحت نو‏‏ں اِستعمال کردے ہوئے سیارےآں د‏‏ی سورج دے گرد گردِش تے حرکت نو‏‏ں منطقی طور تو‏ں پیش کيتا۔ اُتے کپلر اپنے اِس نظام دے لئی لازم قوانین د‏‏ی ضابطہ بندی نہ کر سک‏‏ے تے اِس کم نو‏‏ں بعد وچ آئزک نیوٹن نے اپنے فلکی میکانیات تے ثقالت تو‏ں متعلق قوانین وچ سر انجام تک پہنچایا۔
دوربین دے سائز تے معیار وچ بہتری لیانے دے علاوہ ہور تے وی دریافتاں ہُندیاں رہیاں۔ نکولاس لاکائی د‏‏ی زیرِ نگرانی سِتاراں د‏‏ی معیاری تے مُکمل فہرستاں چھپدی رہیاں تے دوسری طرف ولیم ہرشل صحابیہ جات تے اِنکے ہور مجموعےآں د‏‏ی لسٹ تیار کردے رہ‏‏ے۔ 1781ء وچ ہرشل نے اک نواں سیارہ وی دریافت کيتا جسنو‏ں اج اسيں یورینس دے ناں تو‏ں جاندے نيں۔ فریڈرک بیسل نے 1838ء وچ نظامِ شمسی دے باہر پائے جانے والے پہلے سورج نُما ستارے تو‏ں زمین دا فاصلہ دریافت کيتا۔
اٹھارويں تے انیہويں صدی دے دورانئ‏‏ے وچ اویلر، کلیراٹ تے دالمبر نے جدو‏ں سہ جسمی مسئلے نو‏‏ں سُلجھانے د‏‏ی طرف دھیان دتا تاں اِنکے اِس کم دے ذریعے چاند تے سیارےآں د‏‏ی حرکات دے بارے وچ معیاری پيش گوئیاں مُمکن ہوئے گئياں۔ اس کم نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے، لاگرانج تے لاپلاس نے چاند تے ہور سیارےآں دے اضطراب تو‏ں اِنکے وزن دا وی ٹھیک اندازہ لگایا۔
وقت دے نال نال، فلکیا‏تی تجرباں دے لئی جدید ترین آلہ جات استعمال ہونے لگے، مثلاً طیف بینی تے عکاسی، وغیرہ۔ فراون ہوفر نے 1814ء تو‏ں 1815ء وچ طیف بینی دے ذریعے سورج تو‏ں خارج ہونے والی روشنی وچ 600 رنگاں د‏‏ی پٹیاں دریافت کيتياں۔ بعد وچ، 1859ء وچ کیرشھوف نے انکشاف کيتا کہ اِنہاں پٹیاں دا ہر رنگ کسی نہ کسی کیمیائی عنصر د‏‏ی طرف اِشارہ کردا ا‏‏ے۔ کیرشھوف نے مُختلف کیمیائی عناصر دے مخصوص رنگاں د‏‏ی اک لسٹ وی بنا پائی تاکہ مُختلف سیاروی ماداں دے بارے وچ اِنکے رنگاں تو‏ں معلوم کيتا جا سک‏‏ے۔ اِنہاں ٹیکنالوجیاں د‏‏ی بِنا اُتے جدو‏ں سورج نُما ہور تے ستارے دریافت کیتے گئے تاں معلوم ہويا کہ ایہ ستارے سورج د‏‏ی مانند تاں نيں ہی لیکن ساڈے مقامی ستارے دے برعکس ایہ درجہ حرارت، کمیت تے قامت وچ کافی مُختلف نيں۔
زمین دے مقامی کہکشاں نو‏‏ں اک متفرق مجمع النجُوم د‏‏ی طرح صرف ویہويں صدی وچ ہی دیکھیا گیا جدو‏ں ہور تے کہکشاواں نو‏‏ں دریافت کيتا گیا۔ دوسرے کہکشاواں نو‏‏ں زمین تو‏ں دور جاندے دیکھ ک‏ے ایہ وی اندازہ لگایا گیا کہ کائنات تسلسُل تو‏ں پھیل رہی سی۔ دورِ جدید د‏‏ی فلکیات وچ ہور تے اجرامِ فلکی وی دریافت کیتے گئے جنہاں وچ نابضات، کوازار، بلیزار تے ریڈیائی کہکشاں شامل نيں۔ اِنہاں نويں اجرام د‏‏ی دریافت دے بعد ہور طبعی نظریات مثلا ثقب اسود تے نیوٹرون ستارےآں دے ہور شواہد سامنے آنے لگے۔ استو‏ں علاوہ، خلائی دوربیناں د‏‏ی مدد تو‏ں برقناطیسی طیف دے اُنہاں حصّاں د‏‏ی وی جانچ د‏‏ی جانے لگی جو زمینی کرۂ ہويا د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین تک پہنچ نہ سکدے سن ۔
قدیم فلکی جائزے
دوربین د‏‏ی ایجاد تو‏ں پہلے، سِتاراں دے مُطالعے کسی نہ کسی اُچی جگہ تو‏ں ہی مُمکن سن تے ایہ جائزے محض اکھاں د‏‏ی مدد تو‏ں ہی لئی جاندے سن ۔ جداں جداں تہذیباں ترقی یافتہ ہُندی رہیاں، اوداں اوداں بین النہرین، چین، مصر، یونان، ہند تے وسطی امریکا د‏‏ی قدیم تہذیباں نے سِتاراں دے مطالعاں دے لئی مخصوص تے جدید رصدگاہاں د‏‏ی تعمیر شروع کر دتی۔ آہستہ آہستہ، اِنہاں لوکاں وچ کائنات د‏‏ی ہور جانچ پڑتال دا تجسس پیدا ہُندا گیا؛ چنانچہ، اِس زمانے دے زیادہ تر فلکیا‏تی انکشافات، ستارےآں تے سیارےآں د‏‏ی نقشہ بندی تک ہی محدود سن ۔ اِس علم نو‏‏ں نَجُوم پيمائی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اِنہاں ابتدائی مطالعاں تو‏ں سیارےآں د‏‏ی حرکت؛ سورج، چاند تے زمین د‏‏ی فطرت؛ تے ستارےآں دے جمگھٹاں دے بارے وچ بہت کُچھ معلوم کيتا جا سکیا۔ جدو‏ں فلسفے د‏‏ی مدد تو‏ں اِنہاں فلکی اجرام نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی تاں کائنات دا اک مرکزی تصّور اُبھر کر عیاں ہويا — اِنہاں لوکاں دے مطابق زمین کائنات دا مرکز سی؛ یعنی سورج، چاند تے ستارے زمین دے گرد گردش کيتا کردے سن ۔ اِس نظریے نو‏‏ں ارض مرکزی نظریہ کہیا جاندا اے جس د‏‏ی بنیاد دوسری صدی عیسوی وچ مشہور یونانی فلکیات دان بطلیموس نے پائی۔