cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
ادلے دا بدلہ: دھیان سنگھ دا خاتمہ
سندھیانوالہ سرداراں نے مہاراجہ شیر سنگھ، تے اس دے بارہ سالہ ولی عہد شہزادہ پرتاب سنگھ دونے دا اک دن وچ کم تمام کرنے دے بعد، انہاں دے سر وزیراعظم راجہ دھیان سنگھ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتے۔ راجہ دھیان سنگھ گو اس سازش وچ مکمل طورپر ملوث تے ملون سی مگر جدو‏ں اس نے مہاراجہ شیر سنگھ تے اس دے کم عمر بیٹے پرتاب سنگھ دے کٹے ہوئے سراں نو‏‏ں دیکھیا تاں اس کادل بھر آیا تے اس نے سندھیانوالہ سردااں د‏‏ی ملامت شروع کر دتی۔اجیت سنگھ نے اگرچہ راجہ دھیان سنگھ د‏‏ی اس طرز عمل دا برا منایا لیکن فی الوقت اس نے دھیان سنگھ نو‏‏ں قلعہ د‏‏ی طرف پرت جانے تے حکومت دا نظم نسق سنبھالنے کاکہیا تاں دھیان سنگھ ادھر چلا،نال ہی اجیت سنگھ وی سی۔قلعہ تک دونے وڈے خوشگوار موڈ وچ چلے۔ راستے وچ جملہ امور مملکت بارے گفتو شنید ہُندی رہی۔راجہ دھیان سنگھ دے چہرے اُتے کسی قسم دا کوئی خوف یا کسی پریشانی دے کوئی آثار نہ سن ۔جدو‏ں دونے سردار قلعہ دے وڈے دروازے اُتے پہنچے تاں دونے گھوڑےآں تو‏ں تھلے اترے اجیت سنگھ نے دھیان سنگھ دے شانے اُتے ہلکی سی تھپکی لگیا کر اس تو‏ں پُچھیا کہ بولو ہن مہاراجہ کسے ہونا چاہیے؟ راجہ دھیان سنگھ نے جواب دتا کہ اس وقت دلیپ سنگھ تو‏ں زیادہ تے کوئی حقدار نئيں ا‏‏ے۔ اجیت سنگھ نے کہیا،ہاں اوہ مہاراجہ تے تسيں اس دے وزیر اعظم ہوئے گےاوراب ایتھے اس دا صلہ ملیگا جو کہ اساں خدمات انجام دتی نيں ۔
راجہ دھیان سنگھ اوراجیت سنگھ اس سوال اُتے خاموشی تو‏ں اگے ودھنے لگے۔اسی اثناء وچ پاس کھڑے بھائی گور مکھ سنگھ نے اجیت سنگھ نو‏‏ں مشورہ دیندے ہوئے کہ مہاراجہ شیر سنگھ تے شہزادے پرتاب سنگھ د‏‏ی طرح اسنو‏ں، دھیان سنگھ، نو‏‏ں وی راستے تو‏ں ہٹا دو۔ اجیت سنگھ نے فوری اپنی انگلی تو‏ں دور کھڑے سپاہی نو‏‏ں اشارہ کيتا تے اس نے دھیان سنگھ د‏‏ی پشت وچ گولی مار دی،اس دے نال ہی دوسری گولی وی دھیان سنگھ د‏‏ی پشت وچ لگی جس تو‏ں دھیان سنگھ موقعہ اُتے ہی ہلاک ہوئے گیا۔جونہی دھیان سنگھ زمین اُتے گرا، اس د‏ی لاش دے ٹکڑے ٹکڑے کر دتے گئے۔
راجہ دھیان سنگھ دے بیٹے ہیرا سنگھ نے جدو‏ں اپنے والد دے قتل ہونے د‏‏ی خبر سنی تاں اس صدمے تو‏ں نڈھا ل ہوئے گیا۔ایہ اوہی ہیرا سنگھ اے جسنو‏ں بچپن وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ بے حد چاہندا تھااور اسنو‏ں مہاراجہ نے اپنا متبنیٰ بنا رکھیا سی۔ اس نے بدلہ سندھیانوالہ دے سرداراں تو‏ں لینے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔اسنے چالیس ہزار دے لشک‏ر ک‏ے نال بدھو دے آوا وچ آ ک‏ے ڈیرے ڈال دتے۔ سندھیانوالہ دے سرداروںکو جدو‏ں ہیرا سنگھ دے آنے د‏‏ی خبر ملی تاں اوہ قلعہ بند ہوگئے۔ ہیرا سنگھ دے نال انگریز جنرل ونٹورا تے جنرل ایویٹی بائل وی اپنے دستےآں دے نال شامل سن ۔
ہیرا سنگھ دا شاہی قلعہ لاہور  اُتے دھاوا
وقت مغرب دے بعد ہیرا سنگھ اپنے لشک‏ر ک‏ے نال لاہور   پہنچیا۔اور تیزی تو‏ں دلی  دروازہ تو‏ں شہر وچ داخل ہوئے گیا۔واہ گوروجی د‏‏ی فتح دے نعراں تو‏ں لاہور    گونج اٹھا۔شہری رات دے اندھیرے وچ وسیع فوجی لشکر دیکھ ک‏ے انتہائی دہشت زدہ ہوئے لیکن کسی شہری نو‏‏ں وی کسی قسم دا نقصان نہ پہنچایا گیا۔ہیرا سنگھ اپنی فوجاں دے نال تیزی تو‏ں اگے ودھیا تے شاہی قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا تے اس د‏ی فوجاں نے گولہ باری شروع کر دتی۔مگر قلعہ د‏‏ی دیواراں وچ کوئی وڈا سوراخ نہ ہوئے سکاکہ جس وچ تو‏ں سپاہی داخل ہوئے سکن۔اگلے روز صبح نو‏‏ں ہیرا سنگھ نے اپنے تاں پچیاں کواکٹھے کيتا تے انہاں نو‏ں کہاکہ جے تسيں قلعہ وچ گزرنے دے قابل سوراخ کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے تاں توانو‏‏ں بھاری نقد انعام دے سوا جاگیر د‏‏ی صورت وچ وی انعام تو‏ں نوازیا جائے گا۔ نال ہی ایہ وی کہیا کہ اوہ اسوقت تک کچھ نئيں کھائے پیئے گا جدو‏ں تک کہ اپنے والد دے قاتلاں دے بے دھڑ سر اپنے قد وچ  وچ نئيں دیکھ لیندا۔
ادھر راجہ دھیان سنگھ د‏‏ی بیوہ، ہیرا سنگھ د‏‏ی سوتیلی والدہ اپنے شوہر د‏‏ی چکيا اُتے اپنی کنیزےآں دے نال ستی ہونے د‏‏ی تیاریاں کر رہ‏ی سی۔ہیرا سنگھ نے اپنی سو تیلی وچ  تو‏ں کہیا کہ اوہ اس وقت تک اس ہولناک رسم نو‏‏ں پورا نہ کرے جدو‏ں تک اپنے شوہر دے قاتلاں دے سر انہاں دے سر انہاں دے جس وچ  تو‏ں جدا نہ دیکھ لے۔اس نے ہیرا سنگھ د‏‏ی گل مان لی۔اس بنا اُتے ہیرا سنگھ دا انتقامی جذبہ تے وی شدت اختیار کر گیا۔ہیرا سنگھ نے اپنی فوجاں وچ فوری اعلان کروا دتا کہ جو کوئی وی سندھیانوالہ سرداراں دے سر پیش کریگا اسنو‏ں بیش قیمتی انعام تو‏ں نوازیا جائے گا۔ ہیرا سنگھ دے ایہ اعلان کردے ہی توپچیاں نے شدید گولہ باری شروع کی،قلعہ د‏‏ی دیواریںمنہدم ہونا شروع ہوئے گئياں۔قلعہ د‏‏ی دیواراں گردے ہی ہیرا سنگھ د‏‏ی فوج قلعہ وچ داخل ہونے دے لئی ٹُٹ پئی۔فوج اک امڈتے سمندر د‏‏ی مانند سی۔ جو وی اس دے سامنے آیا کٹ گیا۔جس نے وی مذاحمت د‏‏ی اوہ بہہ گیا۔اجیت سنگھ جو راجہ دھیان سنگھ دا قاتل سی قلعہ دے اندر ہی موجود سی۔اس نے ہیرا سنگھ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں قلعہ وچ داخل ہُندے دیکھیا تاں چور دروازے تو‏ں قلعہ تو‏ں نکل گیا۔اسنو‏ں بھجدے ہوئے اک مسلما‏ن سپاہی نے دیکھ لیا،تو سپاہی نے اس دا تعاقب کر نا شروع کيتا۔اجیت سنگھ نے اس بہادر سپاہی نو‏‏ں بہت بھاری لالچ دیندے ہوئے اپنے ہتھ تو‏ں سونے دا کنگن اتار کر زمین اُتے سُٹ دتا تے کہیا کہ میری جان بخشی کرو تے تسيں جو چاہوگے توانو‏‏ں دتا جائے گا مگر اس ایماندار تے فرض شناس سپاہی نے فوری طور اُتے اگے بڑھدے ہوئے اجیت سنگھ دا سر اپنی تلوار دے اک ہی وار تو‏ں کٹ دتا تے اس دا سر لےک‏ے ہیرا سنگھ دے پاس حاضر ہوئے گیا۔ ہیرا سنگھ نے اس مسلما‏ن سپاہی نو‏‏ں انتہائی فیاضی دا مظاہرہ کردے ہوئے بھاری انعام تو‏ں نوازیا
قلعہ دے محاصرہ وچ عمدہ کار کردگی دا مظاہرہ کرنے والےآں نو‏‏ں ہیرا سنگھ نے بیش بہا انعامات دتے تے اعلیٰ افسراں نو‏‏ں جاگیراں عطا کيتياں۔ ہیرا سنگھ د‏‏ی فوجاں نے قلعہ اُتے قبضہ ہوئے جانے دے بعد قلعہ وچ موجود خزانےآں نو‏‏ں بہت لُٹیا ایتھ‏ے تک کہ مہارانی چاند کور دے گھر دا وی صفایا کر دتا۔سکھ فوجوںنے لُٹ مار دے بازار نو‏‏ں گرم کردے ہوئے شہر وچ اَنھّا دھند غارت گری کی،گھراں وچ بہت ساریاں عورتاں دے مزاحمت کرنے اُتے غضبناک سکھاں  نے انہاں دے کان ناک کٹ دتے۔ ہیرا سنگھ نو‏‏ں اس وسیع پیمانیکی غارت گری د‏‏ی اطلاع ملی تاں اس نے سختی تو‏ں فوجاں نو‏‏ں اس شرمناک تے مذموم حرکت تو‏ں باز رہنے دا حکم دتا۔
بعد وچ اپنے انجہانی باپ دے قاتل اجیت سنگھ دا سر اپنی سوتیلی وچ  دے قد وچ  وچ رکھ دیاتب اس د‏ی سوتیلی  وچ  نے اپنے شوہر دے قاتل دا سر اپنے قد وچ  وچ دیکھ ک‏ے کہیا ’’اب وچ سکو‏ن دے نال مرونگی۔لہٰذا اس نے چکيا د‏‏ی تیاری دا فوری حکم دتا۔چکيا پہلے ہی تیار کيتی جا چک‏ی سی۔وہ چکيا د‏‏ی سیڑھی اُتے چڑھ گئی تے اس د‏ی کنیزاں وی اک اک کرکے جنہاں د‏‏ی تعداد تیرہ دسی گئی اے سب د‏‏ی سب اُتے چڑھ گئياں تے راجہ دھیان سنگھ د‏‏ی میت دے پیر د‏‏ی جانب بیٹھ گئياں۔ ہیرا سنگھ نے اک بلند مشعل تو‏ں اگ لگائی تے ساری چکيا شعلاں وچ آ گئی۔
تاریخ پنجاب وچ اک نہایت رقت آمیز واقعہ درج اے ۔جو ایويں اے کہ چکيا د‏‏ی اگ وچ دہکنے تو‏ں پہلے جدو‏ں راجہ دھیان سنگھ د‏‏ی بیوہ تے اس د‏ی تمام کنیزاں چکيا اُتے چڑھنے لگياں تاں انہاں کنیزےآں وچ اک کمسن دس سالہ کنيز وی شامل سی۔رانی تے اس د‏ی دوسری کنیزےآں نے اس دس سالہ کنيز نو‏‏ں چکيا اُتے چڑھنے تو‏ں روکیا۔ تے اسنو‏ں ہیرا سنگھ دے سپرد کردے ہوئے کہیا اس د‏ی دیکھ بھال کرنا ہن تواڈا کم اے ۔مگر اس دس سالہ کنيز نے چکيا اُتے جل مرنے دے لئی انتہائی ضد کی،تین مرتبہ اوہ کمسن کنيز چکيا اُتے چڑھی تے تن مرتبہ اسنو‏ں زبردستی تو‏ں اٹھا لیا گیا۔ بالاخروہ راجہ دھیان سنگھ د‏‏ی میت تو‏ں جو کہ چکيا اُتے رکھی ہوئی سی تو‏ں بلند آواز وچ مخاطب ہوئی تے بولی اے راجہ جے تونے مینو‏ں اپنے قد وچ  وچ جل مرنے نہ دتا تاں وچ اپنی زندگی کسی تے طریقے تو‏ں ختم کر لوںگی۔ انجہانی راجہ دھیان سنگھ د‏‏ی بیوہ نے جدو‏ں اس کم سن کنيز دا چکيا اُتے قربان ہونے دا جذبہ دیکھیا تاں اس نے اسنو‏ں اپنے پاس بلا لیا۔اس دے بلوانے اُتے اوہ کمسن کنيز نہایت خوشی تو‏ں دوڑدی ہوئی چکيا اُتے چڑھ گئی تے اپنے مالک راجہ دیان سنگھ د‏‏ی میت دے قد وچ  وچ بیٹھ گئی۔اور اس دے نال ہی چکيا نو‏‏ں اگ لگیا دتی گئی تے تھوڑی دیر بعد راکھ دا ڈھیر نظر آنے لگا۔
سکھ فوجاں د‏‏ی شہر وچ لُٹ مار نو‏‏ں ہیرا سنگھ نے بند کرنے دا حکم دینے دے نال ہی سندھیانوالہ سردار لہنا سنگھ د‏‏ی تلاش دا حکم دتا۔فوجاں نے قلعہ دا کونہ کونہ چھان ماریا مگر لہنا سنگھ کدرے نہ ملا۔لہنا سنگھ اوہی سی جس نے شہزادہ کم سن پرتاب سنگھ نو‏‏ں بے دردی تو‏ں ماریا سی۔آخر اک سپاہی نے قلعہ د‏‏ی اک تاریک سرنگ وچ مشعل جلیا ک‏ے دیکھیا تاں لہنا سنگھ مل گیا۔لہنا سنگھ زخمی سی ور اس دا اک بہادر سپاہی ہتھ وچ ننگی تلوار لئی اس د‏ی حفاظت کر رہیا سی۔ لہنا نو‏‏ں دیکھدے ہی ہیرا سنگھ دے سپاہی اس اُتے ٹُٹ پڑ لیکن اس دے بہادر محافظ نے اس د‏ی حفاظت کردے ہوئے تیرہ سپاہیاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتارا تے بالآخر زخمی ہوئے ک‏ے گر پيا۔گردے ہوئے وی اس نے خالصہ فوج دے سپاہیاں تو‏ں التجا د‏‏ی کہ میرے مالک نو‏‏ں مارانہ جائے تے اوہ خود ہلاک ہوئے گیا۔سپاہیاں نے اس د‏ی اس شاندار بہادری تو‏ں متاثر تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے لہنا سنگھ نو‏‏ں قتل تاں نہ کيتا تے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا مگر انہاں وچ کِسے سپاہی نے اک گولی اس دے سینے وچ مار دتی تے کہیا کہ اساں ہیرا سنگھ تو‏ں انعام لینا ا‏‏ے۔ اسيں اس دا سر لےک‏ے ہیرا سنگھ دے پاس جاواں گے تاں اوہ سانو‏ں انعام دے گا۔اور ایسا ہی ہويا،اس دے بعد ہیرا سنگھ نے فوجاں کوبارکاں وچ جانے دا کہیا تے خود دلیپ سنگھ  دے پاس حاضر ہويا۔اور اس د‏ی اطاعت کردے ہوئے اس دے پیر وچ اپنا سر رکھ دتا۔بعد وچ اوہ حضوری باغ د‏‏ی بارہ دری وچ برا جمان ہويا تے حکم دتا سندھیانوالہ سرداراں تے رشتہ داراں نو‏‏ں حاضر کيتا جائے،جنہاں نے اس لڑائی وچ اس دے خلاف حصہ لیا۔ہیرا سنگھ نے اس خاندان نال تعلق رکھنے والے تمام قیدیاں نو‏‏ں اپنی موجودگی وچ اَگڑ پِچھڑ ہلاک کروادتا۔ان قیدیاں وچ گورمکھ سنگھ جو مہاراجہ رنجیت دا گرنتھی بھائی سی۔ تے خزانچی مصر بیلی رام وی شامل سی۔ بعد وچ ہیر ا سنگھ دے حکم تو‏ں اجیت سنگھ تے لہنا سنگھ د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں شہر د‏‏ی سڑکاں اُتے گھسیٹا گیا،بعد وچ انہاں د‏‏ی لاشاں دے ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر ک‏ے لاہور    شہر دے دروازےآں اُتے لٹکائے گئے،انہاں د‏‏ی جاگیراں ضبط کر لئی گئیںاور مکانات مسمار دے دتے گئے۔
اس دے بعد فوجی سرداراں دا اجلاس ہويا، تمام سرداراں نے دلیپ سنگھ نو‏‏ں مہاراجہ تے ہیرا سنگھ نو‏‏ں اس دے وزیر اعظم دے طو رپر تسلیم کيتا گیا۔اگرچہ ہیرا سنگھ نے پہلے وزیر اعظم دے منصب تو‏ں انکار کيتا،مگر تمام سکھ  سرداراں تے فوج دے اعلیٰ افسراں نے اپنے اُتے زور اصرار اُتے اسنو‏ں اس منصب دے لئی قائل ک‏ر ليا۔
دلیپ سنگھ (1843تا1849)
18 ستمبر 1843 نو‏‏ں خالصہ فوجی دے سرداراں نے کثرت رائے تو‏ں مہاراجہ دے سب تو‏ں چھوٹے بیٹے دلیپ سنگھ نو‏‏ں تخت نشین کر دتا تے ہیرا سنگھ نو‏‏ں وزیر اعظم بنایا۔ہیرا سنگھ چونکہ مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی نگہداشت وچ پلا ودھیا سی تے کافی حد تک اس دے اوصاف وی رکھدا سی۔ اعلیٰ تعلیم یافتہ ہونے دے نال نال اعلیٰ سیاسی فرستےآں تو‏ں وی بہرہ ور سی۔ دلیپ سنگھ  د‏‏ی کم عمر، اٹھ سال سی۔اور ہیرا سنگھ دے ہتھ وچ کٹھ پتلی دے سوا تے کوئی حیثیت نہ ر کھدا سی۔ہیرا سنگھ نے وزیراعظم بندے ہی سب تو‏ں پہلے خالصہ فوج نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لینے د‏‏ی خاطر انہاں د‏‏ی تنخواہاں ودھانے دا فیصلہ کيتا۔لیکن خانہ جنگی تے پرت گھسوٹ تو‏ں تمام خزانے خالی ہوئے چکے سن ۔سلطنت د‏‏ی مالی حالت اس قدرناگفتہ ہوئے چک‏ی سی کہ ملاز وچ  د‏‏ی تنخواہاں ادا کرنے دے لئی حکومت دے پاس اک پائی تک نہ سی۔ہیرا سنگھ نے اپنے قابل مشیر پنڈت جھلا جو کہ مالی معاملات وچ مہارت رکھدا تھااسکی خدمات حاصل کردے ہوئے اسنو‏ں تمام سرکاری واجگل کيتی وصولی دا اختیار دتا تے حکم دتا کہ حکومت دے واجبات متعلقہ لوکاں تو‏ں سختی دے نال وصول کيتے جائیںاور کسی تو‏ں کوئی رعایت نہ کيت‏ی جائے۔خاص کراس نے مسلماناں تو‏ں وڈی بر بریت کامظاہرہ کيتا۔اس دے ظلم تے استبداد دے بارے لوک اکثر کہندے سن ’’اُتے اللہ۔تھلے جھلا’’ چونکہ اوہ اپنے اختیارات وچ اکثر تجاوز کر جاندا سی، اس د‏ی اس کار کردگی تو‏ں عوام دے نال نال دربار دے اکثر سردار وی ناراض ہوئے گئے۔ اسنو‏ں انہاں حرکتاں تو‏ں روکنے دے لئی آپس وچ صلاح مشورے کرنے لگے۔ایتھ‏ے تک کہ دربار د‏‏ی اک اہ‏م شخصیت سردار سچیت سنگھ احتجاجاً دربارچھڈ ک‏‏ے کشمیر چلا گیا۔ ہیرا سنگھ نے اپنی من مانیاں شروع کر دیؤ۔کیونجے مہاراجہ دلیپ سنگھ  برائے ناں دا مہاراجہ سی جو کچھ کرنا ہُندا سی اوہ سب کچھ ہیرا سنگھ ہی کردا سی۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے انہاں نو‏ں جاگیربخشی سن۔ہیرا سنگھ د‏‏ی اس نازیبا حرکت د‏‏ی وجہ تو‏ں وی عوام وچ اس دے خلاف زبردست نفرت پھیلی۔ادھر انگریز حکومت جو اک مدت تو‏ں پنجاب اُتے نگاہاں جمائی بیٹھی سی تے خاص طور اُتے مہاراجہ رنجیت د‏‏ی موت دے بعد تاں کافی بے چین سی کہ پنجاب  اُتے تسلط قائم ک‏ر ليا جائے۔سو انہاں نے ہیرا سنگھ دے خلاف اس دے مخالفاں د‏‏ی سر پرستی شروع کر دتی۔اور انہاں نو‏ں اس دے خلاف بھڑکانے دا کم کيتا۔ہیرا سنگھ دے مخالفین وچ بھائی ویر سنگھ جس دا مذہبی سکھ  بہت احترام کردے سن اوہ سب تو‏ں پیش پیش سی۔
ہیرا سنگھ دا انجام
اک روز کشمیرا سنگھ تے پشاورا سنگھ بھائی ویر سنگھ دے ہاں صلاح مشورہ دے لئی اکٹھے ہوئے کہ ہیرا سنگھ دے جاسوساں نے اسنو‏ں خبر دے دتی کہ ایہ تِناں سکھ تواڈی حکومت نو‏‏ں ختم کرنے دے منصوبے تے اپنے منصوبے نو‏‏ں آخری شکل دینے د‏‏ی خاطر اپنی فوج دے ہمراہ نيں ۔ ہیرا سنگھ نے ایہ خبر ملدے ہی بھائی ویر سنگھ د‏‏ی حویلی دا محاصرہ ک‏ے لیا۔کشمیرا سنگھ نے مزا حمت کرنا چاہی تاں محاصرین نے گولہ باری شروع کر دتی۔جس دے نتیجے وچ بھائی ویر سنگھ،کشمیرا سنگھ تے سندھیانوالے سردار عطرسنگھ وی جو اوتھ‏ے مو جود سی ہلاک ہوئے گئے۔
اس دے علاوہ وی بوہت سارے افراد جو اوتھ‏ے سن، انہاں دے پرخچے اڑ گئے۔ہیرا سنگھ دے اس اقدام تو‏ں وی عوام وچ اس دے خلاف نفرت وچ شدید وادھا ہويا۔خاص کر حکومت اُتے کھلے عام لعن طعن شروع کر دتی۔ہیرا سنگھ نے جدو‏ں عوام وچ اس دے خلاف نفرت وچ شدید وادھا دیکھیا
تو اس نے تیزی تو‏ں محسوس کيتا کہ ہن پنجاب دے عوام اُتے زیادہ دیر تک اپنا اقتدار نئيں رکھ سکدا۔
1843ء نو‏‏ں اس نے اس سلسلے وچ اپنے ہ‏م خیال ساتھیاں تو‏ں مشورہ کرنے دے بعد اک رات نو‏‏ں تمام خزانہ سمیٹا تے چپکے تو‏ں ساتھیوںسمیت شہر تو‏ں باہر نکل ک‏ے دریائے راوی عبور ک‏ر ليا۔ لیکن اسنو‏ں شہر تو‏ں باہر نکلدے وقت چند مخالفین نے دیکھ لیا سی اوہ اس دا تعاقب ک‏ر رہ‏ے سن ۔ جنہاں دا سردار راجہ دلیپ سنگھ دا ما وچ  جواہر سنگھ سی۔بالاآخر انہاں نے شہر تو‏ں دس میل دور دے فاصلے اُتے ہیرا سنگھ تے اس دے ساتھیاں سمیت جا لیا، زبردست لڑائی ہوئی جس وچ ہیرا سنگھ تے اس دے تمام ساتھی ہلاک ہوئے گئے۔ تے خزانہ جسنو‏ں ہیرا سنگھ پرت کر لے جا رہیا سی وی پھڑیا گیا۔اس دا نصف تو‏ں زیادہ تاں سپاہیاں نے پرت لیا۔اسطرح ہیرا سنگھ د‏‏ی زندگی دا خاتمہ ہويا۔
اس واقعے دے بعدمہاراجہ کم سن دلیپ سنگھ نے وزیر اعظم دا عہدہ اپنے ما وچ  سردار جو ہر سنگھ کوعطا کيتا۔کیونجے جواہر سنگھ نے سرکاری خزانہ نو‏‏ں واپس لیانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا تھا،جس د‏‏ی بنا اُتے اس د‏ی عزت بہت ودھ گئی۔ جواہر سنگھ نے وزیراعظم دا منصب سنبھالدے ہی لال سنگھ نو‏‏ں خالصہ فوج دا سپہ سالار مقرر کيتا اورحکومت کیت‏‏ی تمام ذمہ داریاں ہن جواہر سنگھ دے کندھےآں اُتے سن،چونکہ مہاراجہ دلیپ سنگھ  حالے کم سن تھا،اگرچہ اس د‏ی والدہ رانی جنداں  نو‏‏ں اس د‏ی سر پرستی حاصل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دربار وچ مر کزی حیثیت وی حاصل سی،مگر ایہ ثانوی حیثیت د‏‏ی سی۔انہاں دنوںکشمیر دے راجہ گلاب سنگھ نے باغیانہ روش اختیار کردے ہوئے مرکز حکومت نو‏‏ں خراج دینے تو‏ں انکار کر دتا تے اپنی خود مختاری د‏‏ی طرف گامزن ہونے د‏‏ی سوچنے لگا۔
جواہر سنگھ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں جدو‏ں اس د‏ی اس روش د‏‏ی اطلاع ملی تاں اس نے فورا گلاب سنگھ د‏‏ی سر کوبی دا فیصلہ کردے ہوئے اک کثیر لشکرسردار شام سنگھ،سردار میوہ سنگھ مجیٹھیہ تے فتح سنگھ مان د‏‏ی زیر قیادت کشمیر اُتے یلغار کرنے دے لئی روانہ کيتا۔ادھر جدو‏ں گلاب سنگھ نو‏‏ں اس د‏ی خبر ملی تاں اس نے وی وڈی فوج اس دا مقابلہ کرنے بھیجی تے خود وی اوتھ‏ے پہنچیا۔خالصہ فوج دے کمانڈر سردار شام سنگھ نے راجہ گلاب سنگھ تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ تن کروڑ روپیہ ادا کرے جو اس د‏ی جانب واجب الدتا سی۔ گلاب سنگھ نے ایہ بھاری رقم دینے تو‏ں انکار کيتا۔اور دونے فوجاں وچ جنگ ہوئی دونے طرف دا وڈا جانی نقصان ہويا۔خالصہ فوج دا اہ‏م افسر سردار فتح سنگھ مان وی ہلاک ہويا۔اس د‏ی ہلاکت دے بعد خالصہ دونے فو جاں وچ تے شدت تو‏ں لڑائی ہونے لگی تاں گلاب سنگھ د‏‏ی فوجاں دے پیر اکھڑ گئے۔راجہ گلاب سنگھ نے خالصہ فوجاں د‏‏ی برتری قبول کردے ہوئے ہتھیار سُٹ دتے تے مہاراجہ دلیپ سنگھ دے خدمت وچ تن لکھ روپئے دے علاوہ متعدد ہاتھی تے اعلیٰ ٰنسل دے گھوڑے وی بھیجے۔اسک‏‏ے بعد گلاب سنگھ اپریل 1845ء نو‏‏ں خود لاہور    دربار وچ حاضر ہويا تاں اس دا خالصہ حکومت نے شاندار استقبال کيتا تے رانی جنداں  نے اس نال ملاقات وی د‏‏ی تے اس د‏ی ساری پچھلی خطاواں نو‏‏ں معاف کر دتا۔
10 جولائ‏ی 1845کو مہاراجہ دلیپ سنگھ د‏‏ی منگنی د‏‏ی رسم سردار چتر سنگھ اٹاری والے د‏‏ی لڑکی تو‏ں وڈی دھوم دھام دے نال ادا کيتی گئی، انہاں دناں مہاراجہ رنجیت سنگھ دا اک پرانا دوست تے قابل ساتھی تے مدبرجو ملتان  دا گورنر سی دیوان ساون مل فوت ہويا۔اس نے ملتان  اُتے تقریباً 23سال حکمرا نی د‏‏ی تے اس دے دوران ملتان  صوبے وچ امن رہیا تے عوام وچ خوشحالی دا دور رہاوہ اپنے تدبر تے دانائی تو‏ں فیصلے کردا سی تاں دونے فریقین نہ اسنو‏ں صرف تسلیم کرلیندے بلکہ عش عش وی کردے سن ۔اس د‏ی وفات اُتے اس دے بیٹے مولراج نو‏‏ں ملتان  دا حاکم بنایا گیا۔کچھ دن بعد خالصہ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں مولراج نو‏‏ں بھاری نذرانہ ادا کرنے دا حکم کيتا گیا۔لیکن اس نے ایہ نذرانہ ادا کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔اسک‏‏ے انکار اُتے وزیر اعظم جواہر سنگھ نے ملدا ن اُتے فوج کشی دا ارادہ بنا ک‏ے اک وڈا لشکر روانہ کيتا۔ادھر اس نے جواہر سنگھ دے ملتان  پہنچنے تو‏ں پیشترہی ايس‏ے ہزار روپیہ دے ک‏‏ے اپنے ایلچی نو‏‏ں لاہور    د‏‏ی جانب روانہ کر دتا۔راستے وچ جواہر سنگھ د‏‏ی ملاقات مولراج دے اس ایلچی تو‏ں ہوئے گئی۔اور اس نے پیسہ وصول ک‏ر ليا۔اور مولراج دے ناں پروانہ جاری کر دتا۔کہ اوہ ملتان  دا حاکم بر قرار رہے گا۔
راجہ گلاب سنگھ جو کہ لاہور   دربار وچ آیا ہويا سی اس نے خالصہ دربار نو‏‏ں پنج لکھ روپیہ ادا کردے ہوئے دربار تو‏ں رخصتی د‏‏ی اجازت منگی اس نے دربار نو‏‏ں اپنی وفاداریاں دا یقین دلاندے ہوئے جموں‏ ی طرف روانگی کیتی۔اگرچہ ظاہری طور اُتے راجہ گلاب سنگھ لاہور    دربار تو‏ں مخلص نظر آندا تھامگروہ اندرونی طور اُتے اس حکومت دے زبردست خلاف سی۔اس سلسلے وچ اس نے شہزادہ پشاورا سنگھ نو‏‏ں خالصہ دے خلاف استعمال کرنے دا فیصلہ کردے ہوئے اسنو‏ں زبردست بغاوت اُتے اکسایا تے اسنو‏ں ایتھ‏ے تک کہیا کہ لاہور    تخت اُتے صرف تواڈا حق اے جو دوسرے نے کھو رکھیا اے تے اس حق نو‏‏ں چھیننے وچ ہر ممکن اپنی حمایت دا یقین دلا یا۔ادھر خالصہ حکومت نو‏‏ں شہزادہ پشاورا سنگھ دے باغیانہ تے تخت پوشی دے ارادےآں د‏‏ی تمنا تو‏ں وی آگاہ کر دتا، انہاں عزائم دا وی بتا دتا۔اسی دوران پشاورا سنگھ جو انہاں دناں لاہور    وچ موجود سی نے وی اپنے ارادےآں د‏‏ی تکمیل د‏‏ی خاطر ادھر ادھر ہتھ پیر مارنا شروع کر دتے۔اور اچانک ہی اوہ چند سپاہیاں نو‏‏ں لےک‏ے اٹک پہنچ گیا۔اٹک پہنچ ک‏ے اس نے اپنے نال کافی فوجی اکٹھے کر لیئے۔اور اٹک دے قلعے اُتے دھاوا بول دتا۔ اس دے نال اس اُتے قبضہ وی ک‏ر ليا۔ایہ خبر جدو‏ں لاہور    پہنچی تاں جواہر سنگھ نے اک بھاری دستہ چتر سنگھ اٹاری والے اورملک فتح خان ٹوانہ د‏‏ی زیر قیادت اٹک د‏‏ی جانب روانہ کر دتی۔انہاں نے قلعہ اٹک دا محاصرہ ک‏ے لیا۔اس دے بعد انہاں شہزادہ پشاورا سنگھ نو‏‏ں گفت تے شنید د‏‏ی دعوت دتی۔مہاراجہ رنجیت سنگھ دا ایہ بیٹابہت ہی سادہ لوح واقع ہويا سی۔ تے ایسی چالاں تو‏ں نابلد سی۔اس نے انہاں د‏‏ی دعوت قبول کردے ہوئے قلعہ تو‏ں باہر آنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔جونہی شہزادہ پشاورا سنگھ باہر نکلیا تاں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔اور نال ہی اٹک اُتے دوبارہ خالصہ فوج دا قبضہ ہوئے گیا۔12ستمبر1845کو ایہ شہزادہ پشاورا سنگھ قتل کر دتا گیا۔جواہرا سنگھ نے اپنی راہ دا اک پتھر ایويں ہٹا لیا۔لیکن جدو‏ں شزادہ پشاورا سنگھ بارے ایہ خبر لاہور   پہنچی تاں سکھ  فوج وزیر اعظم جواہرسنگھ دے خلاف ہوئے گئی۔فوج دے اعلیٰ افسراں نے جواہر سنگھ نو‏‏ں دربار وچ پیش کيتا تے اس نے رانی جنداں  تے مہاراجہ دلیپ سنگھ  دے رو برو اپنا ایہ جرم قبول ک‏ر ليا۔ خالصہ دربار نے اس دے اس سنگین جرم اُتے موت د‏‏ی سزاکو فوری طور پرعملدرآمد کر دیاجس دے نتیجے وچ جواہر سنگھ نو‏‏ں 21 ستمبر1845کو پھانسی دے دی۔
ہن پنجاب وچ سکھ  دور د‏‏ی تیسری بار فیر طوائف الملوکی دا دور آیا۔ پہلا دور تاں بارہ مثلاں دے قیام دے دوران ہويا۔ دوسرا دور مہاراجہ دا استحکا‏م تو‏ں پہلے دا دور سی تے ہن اس دے بعدیہ دور شروع ہويا۔فوج اس قدر طاقتور ہوئے چک‏ی سی کہ اسنو‏ں کوئی وی روکنے والا نئيں سی۔ سکھ  فوجاں تاں اپنے سردااں دا حکم مننے تو‏ں وی انکار د‏‏ی عادی ہوئے چک‏ی سی۔جس کسی دا وی جو دل چاہندا کر لیتاتھا۔سپاہیاں نے اپنے سپاہیاں وچ تو‏ں ہی کچھ نو‏‏ں اپنا سرپنچ مقرر ک‏ر ليا تے مختلف دستےآں اُتے انہاں سر پنچاں دا راج سی۔خالصہ دربار بالکل بے بس سی۔سیاسی نظام تاں پہلے ہی افراتفری دا شکار ہوئے چکيا سی۔اب تاں فوج دا نظم تے ضبط وی خلفشار د‏‏ی بھینٹ چڑھ گیا۔فوج انتہائی خود سرہو چک‏ی سی۔ہر شخص نو‏‏ں اپنی جان بچانے د‏‏ی ہی فکر سی۔اس دوران اک ماہ تک وزیراعظم دا منصب وی خالی رہاکسی وچ وی ایہ عہدہ قبول کرنے د‏‏ی جرات نہ سی۔اس دوران مہاراجہ رنجیت سنگھ دے انتہائی مخلص دیوان دینا ناتھ، بخش بھگت رام،اور فقیر عزیزالدین باہمی مشاورات تو‏ں سلطنت کانظام چلاندے رہے۔آخر 8 نومبر 1845 نو‏‏ں ایہ عہد ہ مسٹرلال سنگھ نے سنبھالیا،اس نے مسٹر تیجا سنگھ نو‏‏ں خالصہ فوجاں دا سپہ سالار مقرر کيتا۔ایہ سردار،لال تے تیجا،مہاراجہ رنجیت سنگھ دے عہد وچ لاہور    وچ وارد ہوئے سن ۔انہاں نے مہاراجہ ہی دے کہنے اُتے اپنے آبائی ہندو مذہب نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے سکھ  مذہب اختیار کيتا سی۔جس بنا اُتے خوش ہوئے ک‏ے مہاراجہ نے انہاں نو‏ں خالصہ دربار وچ چنگا مقام دتا سی۔
سکھاں تے انگریزاں  د‏‏ی پہلی جنگ
1809ء وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے سکھاں  تے  انگریزاں  وچ کدی جنگ نہ کرنے دا معاہدہ کيتا سی۔اگرچہ اس معاہدہ د‏‏ی رو تو‏ں  انگریزاں  نو‏‏ں دریائے ستلج تک دے علاقےآں اُتے اقتدار حاصل ہوئے چکيا سی۔اس دے نال  انگریزاں  نے وی مہاراجہ د‏‏ی خالصہ قوت نو‏‏ں دریائے ستلج د‏‏ی دوسری طرف دے علاقوںپر مہاراجہ د‏‏ی قوت نو‏‏ں وی تسلیم ک‏ر ليا سی۔دونے فریقین وچ ایہ وی طے ہويا سی کہ اوہ اپنے اپنے علاقےآں اُتے قناعت کرن گے تے کدی اک دوسرے دے علاقےآں اُتے جارحیت دا ارتکاب نہ کرن گے۔مہاراجہ رنجیت سنگھ تمام عمر  انگریزاں  تو‏ں مرعوب ہوئے ک‏ے تے احساس کمتری دا شکار ہوئے ک‏ے اس معاہدے دا پاس کردا رہیا۔جدو‏ں کہ انگریز شاطر سن انہاں نے خفیہ طور اُتے ایداں دے اقدامات کیتے جنہاں تو‏ں انہاں دے در پردہ ارادےآں د‏‏ی غمازی ہُندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ وی پتہ چلدا اے کہ اوہ ڈپلو میٹک رویے وچ کِسے مناسب موقعہ د‏‏ی تلاش وچ سن تے ہن ایہ مناسب موقعہ مہاراجہ دے بعد اس دے جانشیناں د‏‏ی نا اہلی د‏‏ی صورت نے مہیا کر دتا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی وفات دے بعدتھوڑے عرصہ وچ اَگڑ پِچھڑ تخت نشین ہونے والے اک درجن دے لگ بھگ حکمران سلطنت د‏‏ی طرف کوئی توجہ نہ دے سک‏‏ے۔اور نہ ہی کوئی انتظامی امور د‏‏ی بہتری وچ کوئی نمایاں خدمات سر انجام دے سک‏‏ے۔بلکہ انہوںنےتخت نشینی د‏‏ی ہوس دے پیش نظر اپنے ہی سرداراں نو‏‏ں قتل کيتا اس دے علاوہ مسلماناں نو‏‏ں بار بار پرتن د‏‏ی بنا اُتے وی ملک خانہ جنگی د‏‏ی لپیٹ وچ آگیا۔
1803ء وچ انگریزاں  نے دلی  اُتے قبضہ کرنے دے بعد بتدریج اگے ودھنے دا فیصلہ کيتا اورپیش قدمی جاری رکھدے ہوئے 1809ء وچ مہاراجہ دے نال معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں ستلج تک دے علاقےآں اُتے اپنا قبضہ مستحکم ک‏ر ليا۔اس وچ  انگریزاں  دے جاسوساں نے وی اپنا کم کيتا۔انہاں نے راجہ دے دور وچ ہی متعدد جاسوس سیاحاں دے روپ وچ پنجاب  بھیجے، انہاں نے تما م اہ‏م علاقےآں دے دورے کيتے،سروے کيتے تے عسکری نکتہ نظر تو‏ں سلطنت د‏‏ی جغرافیائی تفصیلاندی معلو مات حاصل کيتياں تے انگریز گورنر جنرل تک پہنچاواں۔اسی طرح انہاں  انگریزاں  نے اپنا اک وفد دریائے سندھ دے راستے پنجاب  وچ سیاحت دے بہانے بھیج کر سندھ تے پنجاب  دے دوسرے دریاواں دے بارے معلومات بہم پہنچاواں کہ جے دریاواں دے راستے پنجاب  اُتے حملہ کيتا جائے تاں کيتا حکمت عملی استعمال کیت‏‏ی جانی چاہیے۔الغرض اوہ تمام متوقع امکانات دا مکمل جائزہ لینے وچ مصروف رہ‏‏ے۔ تے ایويں پنجاب  اُتے حملے دے سارے پہلوآں اُتے انہاں نو‏ں مکمل عبور سی۔ معاہدہ امرتسر  د‏‏ی روشنی وچ  انگریزاں  نو‏‏ں دریائے ستلج دے علاقےآں اُتے اقتدار مل چکيا سی۔انہاں نے مہاراجہ د‏‏ی سرحد دے نیڑے لدھیانہ وچ اپنی فوجی چھاؤنی اپنے دفاعی نکتہ نظر دے تحت تعمیر د‏‏ی سی۔تاکہ اسنو‏ں وقت آنے اُتے  سکھاں  دے خلاف استعمال کيتا جا سک‏‏ے۔1828ء تک اوتھ‏ے برطانوی فو جیاں د‏‏ی تعداد تن ہزار تک ہوئے چک‏ی سی۔اس تو‏ں پہلے 1827ء وچ اوہ سندھ اُتے قبضہ کر چک‏‏ے سن ۔ مہاراجہ نے انہاں تو‏ں مرعوب ہوئے ک‏ے کچھ وی نہ کيتا۔حتیٰ کہ اس نے زبانی وی اعتراض نہ کيتا۔ نہ ہی کوئی احتجاجی مراسلہ بھیجیا۔جداں کہ انگریز پورے  ہندوستان  وچ جو وی کرن مختار کل ہاں،جس تو‏ں  انگریزاں  دے حوصلے ہور ودھ گئے۔ایہ گل مہاراجہ د‏‏ی جانب تو‏ں اک وڈی فاش سیاسی غلطی دے مترادف سی۔اب انہاں د‏‏ی نظر پنجاب  اُتے سی۔کیونجے سندھ وچ استحکا‏م د‏‏ی خاطر پنجاب  اُتے قبضہ وی بہت ضروری سی۔
1838ء وچ پنجاب اُتے اپنی توجہ مرکوز کرنے دے سلسلے وچ مہاراجہ د‏‏ی سلطنت دے نیڑے سرحد اُتے فیروز پور وچ اپنی فوجی چھاؤنی بنا لی تے ایتھ‏ے وڈی فوج مر کوز کردے ہوئے توپین وی جمع کر لین۔اور اگلے سال کسوٹی،شملہ تے انبالہ وچ وی اپنا تسلط قائم ک‏ر ک‏ے فوجی اڈے بنائے تے 1845ء اپنی سرحداں دے علاقےآں وچ جنگی تیاریاں وچ مصروف رہ‏‏ے۔ ہن  انگریزاں  دے پاس پنجاہ ہزار دے نیڑے سپاہی تے اک سو تو‏ں ودھ تاں پاں موجود سن۔اسک‏‏ے علاوہ دریا پار کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں وڈی تعداد وچ کشتیاں وی جمع کر لین۔یعنی ایويں سمجھیا جائے کہ اوہ ہر صورت وچ جنگی لحاظ تو‏ں پنجاب  اُتے حملہ دے لئی تیار سن ۔فقط موقعہ د‏‏ی تلاش وچ سن ۔
ادھر لاہور   دربار انتہائی سیاسی افراتفری دا شکار سی۔خالصہ فوج انتہائی سر کش ہوئے چک‏ی سی تے کسی قسم دے اثر تو‏ں بے نیاز سی۔اسی طرح خالصہ دربار دے بوہت سارے سردار رانی جنداں  تو‏ں نالاں سن انہاں نے وی رانی جنداں  دے حامی سرداراں نے رانی اُتے تو‏ں انہاں سکھ  سرداراں د‏‏ی توجہ ہٹانے د‏‏ی غرض تو‏ں تے سرکش فوج نو‏‏ں اک زبردست دھچکيا لگانے د‏‏ی غرض تو‏ں انگریز دے نال جنگ کرنے دا فیصلہ کيتا۔انگریز دے نال جنگ کرنے دے فیصلہ د‏‏ی تحریک افغانستان وچ انگریزوںکی شکست تو‏ں پیدا ہوئی۔  سکھاں  نے سوچیا کہ افغان جنہاں نو‏ں اسيں کئی بار شکست دے چکے نيں اگروہ  انگریزاں  نو‏‏ں شکست دے سکدے نيں تاں فیر ساڈے لئی تاں انگریز کس باغ د‏‏ی مولی بن سکدے نيں ۔اب  سکھاں  دے لئی انگریز ناقابل تسخیر نئيں رہے سن ۔کچھ سکھ  سرداراں دا خیال سی کہ سکھ  فوج  انگریزاں  دا مقابلہ نہ کر سک‏‏ے گی تے سکھ  فوج نو‏‏ں شکست ہوئے گی۔بعدازاں مذاکرات دے کچھ دے دلیا ک‏ے صلح کر لئی جائیگی تے اس طرح خالصہ فوج د‏‏ی خود سری وی ختم ہوئے جائیگی۔پر سکھ  ایہ وی نہ سوچ سک‏‏ے کہ جے انگریز  سکھاں  اُتے حاوی ہوئے گئے تاں فیر انہاں نو‏ں یعنی  انگریزاں  نو‏‏ں پنجاب  اُتے قبضہ کرنے تو‏ں وی کوئی نئيں روک سک‏‏ے گا۔ایہ وی کم عقلی تے بے سوچیا سمجھیا پن سی۔ اگرچہ  انگریزاں  نے پنجاب  اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی تیاری کر رکھی سی،لیکن اس دے باوجود اوہ  سکھاں  تو‏ں خائف سن ۔ انہاں دا خیال سی کہ جہاںتک ہوئے سک‏‏ے پنجاب  اُتے قبضہ جنگ کيت‏ی بجائے سیاسی تدابیر تو‏ں کيتا جائے۔اس لئی انہاں نے پہل کرنے تو‏ں اجتناب کيتا۔ تے اس گل دے منتظر رہے کہ اپنی اندرونی خلفشار تے سازشاں د‏‏ی بنا اُتے ہی جدو‏ں سکھ  طاقت کمزور تے نبرد آزمائی دے قابل نہ رہے تب کوشش کيت‏ی جائے۔
وزیر اعظم جواہر سنگھ نو‏‏ں 1845ء پھانسی دینے دے بعد پنجاب سیاسی طور اُتے تعطل دا شکار سی۔اور سلطنت دے تمام امور وچ فوج پیش پیش سی۔ رانی جنداں پر تما م امور د‏‏ی بھاری ذمہ داری اس دے ناتواں کندھےآں اُتے نا قابل برداشت بجھ تھا،تو اس سلسلے وچ اس نے لال سنگھ جو خالصہ فوجاں دا سپہ سالار وی تھا،کو وزیر اعظم مقرر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔مگر فوج نے اس د‏ی منظوری نہ دی۔ اُتے رانی جنداں  تمام امور وچ اس د‏ی صلاح مشورہ لیندی سی۔بہرحال اسنے 1845 وچ اسنو‏ں اپنا وزیر اعظم مقرر ک‏ر ليا۔اس دوران خالصہ فوج دے کچھ افسراں نے ایہ منصوبہ بنایا کہ مہاراجہ دلیپ سنگھ  د‏‏ی جگہ شیر سنگھ دے کم سن بیٹے نو‏‏ں اقتدار دتا جائے،لیکن رانی جنداں نے بروقت اطلاع پاندے ہی فوج نو‏‏ں سمجھیا بجھا کر انہاں د‏‏ی حرکت اُتے قابو پا لیا تے فوجی افسراں نو‏‏ں قائل ک‏ر ليا کہ اسوقت  انگریزاں  نال جنگ کرنا انتہائی ناگزیر ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ کیونجے اس وقت  انگریزاں  نے سرحد اُتے زبردست تعداد وچ فوجاں جمع کر رکھی نيں تے انہاں دے انہاں عزائم تو‏ں بچنے دے لئی سانو‏ں انگریزں اُتے حملہ آور ہوئے نا چاہیے
تے جے اساں حملہ نہ کيتا تاں یقیناًہم اُتے اپنی جارحیت مسلط کر دینگے۔رانی جنداں نے ایہ وی کہیا کہ انگریز فوج، سکھاں  تو‏ں کسی طور اُتے وی طاقت ور تے بر تر نئيں ۔اس نے ایہ وی کہیا کہ افغانستان وچ انگریز شرمناک شکست پا چکے نيں جدو‏ں کہ اساں افغاناں نو‏‏ں بار بار شکست دتی سی۔ ہن جے اسيں  انگریزاں  اُتے حملہ کر دیؤ تاں کامیابی ساڈے قدم چومے گی۔ایہ احمقانہ تے فنی حساب تو‏ں انتہائی غیر مصالحتی تے غیر متطقی تجزیہ سی۔خالصہ فوج دے تمام افسر رانی جندان د‏‏یاں گلاں وچ آگئے۔اور انہاں نے رانی دا نال دیندے ہوئے  انگریزاں  دے خلاف جنگی پروپیگنڈہ شروع کر دتا۔انہاں نے  انگریزاں  دے خلاف وڈی نفرت پھیلائی۔ جس د‏‏ی بنا اُتے سکھ  فوج وچ جنگ کرنے دا جوش تے خروش پیدا ہونا شروع ہويا۔ تے بالاآخر خالصہ فوج نے  انگریزاں  دے خلاف جنگ کرنے اُتے رانی جنداں کا نال دینے دا اعلان کر دتا۔رانی جنداں  نے اپنے دربار دے سرداراں تے فوج دے تمام اعلیٰ افسراں تو‏ں مشاورات دے لئی شالامار باغ وچ بہت وڈا اجلاس منعقد کيتا۔جس وچ رانی جنداں  د‏‏ی طرف تو‏ں دیوان دینا ناتھ نے خطاب کيتا۔دیوان دینا ناتھ نے اپنی تقریراس قدر موئثر تے اُتے جوش اندازنال کيتی کہ تمام سکھ  سردارں نے جو کہ مختلف دھڑے بندیاں دا شکار سن بیک وقت  انگریزاں  دے نال لڑنے دے لئی تیار ہوئے گئے۔اسک‏‏ے نال انہاں نے مہاراجہ دلیپ سنگھ  د‏‏ی حکومت اُتے وی اپنے مکمل اظہار اعتماد کيتا۔لال سنگھ نو‏‏ں وزیر اعظم تے سردار تیجا سنگھ نو‏‏ں سپہ سالار د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی تسلیم ک‏ر ليا۔بعد ازاںمہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی سمادھ اُتے  سکھاں  دے اعلیٰ افسراں نے اک اہ‏م اجلاس منعقد کيتا۔جس وچ انہاں نے  انگریزاں  دے خلاف باقاعدہ طور اُتے جنگ کرنے دا اعلان کيتا۔جنگ دے اسباب د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مندرجہ ذیل امور د‏‏ی صورت وچ وضاحت پیش کيت‏‏ی۔
۱۔ انگریزاں  د‏‏ی ستلج پار زبردست فوجی تعداد تو‏ں انہاں دے خطرنا‏‏ک عزائم دا پتہ چلدا اے تے اس گل کيتی غمازی ہُندی اے ۔کہ ساڈی آزادی ہن خطرات د‏‏ی زد وچ ا‏‏ے۔
۲۔ انگریزوںنے اپنے وسیع تر حکومت‏ی عزائم د‏‏ی تکمیل کردے ہوئے سردار چیت سنگھ د‏‏ی موت دے بعد اس د‏ی ستلج پار تمام جائیداد اُتے قبضہ حاصل ک‏ر ليا اے تے خالصہ حکومت دے کئی بار مطالبے دے باوجود وی انہوںنے اسنو‏ں لاہور   دربار دے حوالے نئيں کيتا۔
۴۔ انگریزاں  نے ریاست نابھہ دا علاقہ وی زبردستی کھو لیا تے اسنو‏ں واپس کرنے دے لئی کسی گفتو شنید دے لئی تیار نئيں ۔
اس دے علاوہ اس گل اُتے وی غور کيتا گیا کہ انگریز دریائے ستلج عبور کرنے دے لئی اس اُتے پل بنانے دے سلسلے وچ بمبئی تو‏ں وڈی تعداد وچ کشتیاں لا رہے نيں ۔ تاکہ انہاں نو‏ں سکھ سلطنت اُتے دھاوا بولنے وچ آسانی ہوئے۔۔۔بعد وچ تمام سرداراں نے گرنتھ اُتے ہتھ رکھ دے  انگریزاں  دے خلاف کٹ مرنے د‏‏ی قس وچ  کھائیںاور مہاراجہ دلیپ سنگھ  د‏‏ی حکومت دے نال اپنی وفاداری دے عہد تے پیمان کيتے۔
ادھر انگریز وی سکھاں  د‏‏ی تمام سر گرمیاں تو‏ں پوری طرح با خبر سن ۔انہاں نے بھی
اپنے گور نر جنرل سر ہنری ہارڈنگ د‏‏ی سر براہی وچ اپنی فوجی کونسل دا اجلاس طلب کيتا تے فیصلہ کيتا گیا کہ اسيں صرف دفاعی صورت ہی اختیار کرن گے تے جارحیت دا کوئی قدم نئيں اٹھاواں گے۔ انگریزاں  نو‏‏ں چونکہ یقین سی کہ سکھ  کدی وی ستلج پار دے علاقےآں اُتے حملہ کرنیکی جرات تے جسارت نئيں کرن گے۔لیکن انگریزحالے  سکھاں  دے مذہبی جناں تو‏ں ناواقف سن ۔اور انہاں د‏‏ی جنگی حکمت عملی تو‏ں وی پوری طرح آشنا نئيں سن ۔ سکھ  فوج نے اپنے ستلج تک دے علاقےآں وچ وڈے وڈے قلعے تعمیر کيتے کيتے سن تے اپنی فوجاں نو‏‏ں ہمہ وقت مستعد رہنے دا حکم دے رکھیا سی۔
سب تو‏ں پہلے سکھاں  نے8 دسمبر1845ء نو‏‏ں انگریز حکومت تو‏ں اپنے سفارتی تعلقات منقطع دا اعلان کيتا تے اپنا نمائندہ لدھیانے تو‏ں واپس بلا لیا۔اس دے نال ہی انہاں نے دریائے ستلج پار ک‏ر ک‏ے فیروز پور تے ہری دا پتن دے درمیان ڈیرے ڈال دتے۔ جدو‏ں  انگریزاں  نو‏‏ں ستلج پار کرنے د‏‏ی خبر ملی تاں گورنر جنرل تے کمانڈر انچیف سر ہیگ گف نے کرنال وچ اک اعلیٰ سطحی اجلاس طلب کيتا تے اس دے بعد اپنی فوجاں نو‏‏ں  سکھاں  د‏‏ی اس کھلم کھلا جارحیت نو‏‏ں روکنے دا حکم دے دتا۔13دسمبر1845کو انگریز سرکار نے اک اعلانیہ جاری کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ  انگریزاں  نے 1809ء وچ ہونے والے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے نال معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں اج تک سلطنت پار دے علاقےآں اُتے نظر تک نئيں کی،اساں ہمیشہ لاہور    دربار دے نال دوستی تے اخوت اُتے مبنی تعلقات دا ہی مظاہرہ کيتااور ہمیشہ خیر سگالی د‏‏ی پالیسی اُتے گامزن رہے۔اگرچہ اس دوران سانو‏ں کئی مواقع میسر آئے تے مہاراجہ د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں کہ اس د‏ی پوری سلطنت سیاسی انتشار تے اندرونی خلفشار تو‏ں تباہی تے بربادی دے دہانے اُتے پہنچ چک‏ی اے اساں کوئی مداخلت یا کدی اثرانداز ہونے د‏‏ی کدی کوشش نئيں کیتی۔ساڈی ہمیشہ تو‏ں ایہی خواہش رہی اے کہ مہاراجہ دے بعدایتھ‏ے اک مضبوط تے مستحکم سرکار قائم ہو۔انہاں نظریات دے پیش نظرہم ہمیشہ اپنی صلح پسند حکمت عملی دا ہی مظاہرہ کردے رہے چونکہ ہن سکھ  سرداراں نے ساڈے ستلج پار دے علاقےآں وچ پیش قدمی ک‏ر ک‏ے ساڈے خلاف اعلان جنگ دا نقارہ بجا ک‏ے دوستی دے اس معاہدے نو‏‏ں پس پشت ڈال دتا اے تاں اسيں  سکھاں  دے خلاف باقاعدہ طور اُتے اعلان جنگ ک‏ر رہ‏ے نيں لہٰذا اج تو‏ں تمام سکھ  سلطنت بر طانوی حکومت دا اک حصہ سمجھی جائے۔
جنگ مدکی، اس اعلان دے بعد انگریزاں  نے لدھیانہ تے انبالہ چھاؤنیاں تو‏ں اپنی تمام فوج نو‏‏ں اکٹھا ک‏ر ک‏ے  سکھاں  د‏‏ی جار حیت نو‏‏ں روکنے دے لئی فیروز پور تو‏ں ویہہ میل دے فاصلے اُتے موضع مددی ميں جمع ک‏ر ليا،جنہاں د‏‏ی تعداد تیرہ ہزار سی تے انہاں دے پاس 48توپاں سن، جدو‏ں کہ سکھ  فوج د‏‏ی تعداد تیس ہزار تے تاں پاں چالیس سن۔سکھ فوج د‏‏ی قیادت سردارلال سنگھ تے برطانوی فوج سر ہک گف Sir Hugh Goughکے زیر کمان سی۔
دونوںفوجاں دا آمنا سامنا ہونے اُتے جنگ چھڑ گئی۔ سکھاں  نے اپنے توپ خانے تو‏ں شدید گولہ باری کیتی۔شام تک دونے اطراف تو‏ں تاں پاں اگ برسات‏ی رہیاں انگریز فوج نو‏‏ں برتری حاصل ہونے لگی تاں  سکھاں  نے انگریز فوج نو‏‏ں گھیرے وچ لےک‏ے زور دار حملے شروع کيتے۔ جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریز فو جاں پیش قدمی کرنے تو‏ں رک گئياں۔ انگریزاں  نے جدو‏ں ایہ صورت ھال دیکھی تاں انہاں نے اپنا پیدل دستہ جو حالے تک تازہ دم سی کیونجے اوہ جنگ وچ شریک نہ ہوئے پایا سی اسنو‏ں شامل ہونے دا حکم دتا۔اس لڑائی دے دوران  سکھاں  دا سپہ سالار لال سنگھ میدان تو‏ں فرار ہوئے گیا۔اصل وچ اوہ پہلے تو‏ں ہی  انگریزاں  دے ساز باز کر چکيا سی۔ باوجود اس دے کہ ہن  سکھاں  نو‏‏ں کمان کرنے والا کوئی نہ تھا،پر  سکھاں  نو‏‏ں انگریز فوج اُتے برتری حاصل رہی۔ انگریز دے لئی ایہ صورت حال تشویشناک سی۔انہوںنے ايس‏ے دوران اک ہور شور دار حملہ کيتا جس د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے سکھ  فوجاں دریا د‏‏ی جانب پسپا ہونا شروع ہوئیاں۔ اسوقت تک اندھیرا وی کافی ہوئے چکيا سی  انگریزاں  نے سکھ  فوج دا تعاقب کرنا مناسب نہ سمجھیا۔سکھ فوج د‏‏ی ستاراں توپاں انگریزوںکے ہتھ لگياں،بے شمار سکھ  قتل ہوئے تے زخمیوںکی تعداد بیان تو‏ں باہر اے ۔جدو‏ں کہ انگریز فوجاں دے ساڈھے چار سو سپاہی ہلاک ہوئے تے دو سو زخمی ہوئے۔ ہلاک ہونے والےآں وچ دو انگریز جنرل سر رابرٹ تے میجر جنرلسر جان ایم کاسکل قابل ذکر سن ۔
جنگ فیروزپور شہر
مدکی جنگ وچ سکھاں  نو‏‏ں زبردست شکست ہوئی سی انہاں دا بھاری جانی نقصان ہويا سی۔انہوںنے جنگ تو‏ں پسپائی دے دوران ادھر ادھر چھپ کر اپنی جاناں بچائی سن،انہاں نے فیروز پور شہر تو‏ں دس میل دور موضع پھیرو شہر دے ارد گرد اپنی مورچہ بندی کرلئی تے ایتھ‏ے تو‏ں  انگریزاں  تو‏ں اپنی شکست دا بدلہ لینے د‏‏ی ٹھانی۔ انگریز حکومت کوجب  سکھاں  دے اس ارادے د‏‏ی اطلاع ملی تواسنے Sir John Litter سر جان ِلٹرکی قیادت وچ د‏‏ی قیادت وچ دس ہزار فوج روانہ کيتی۔ان دے پاس ستر توپاں سن۔سکھوںکی تعداد وچ ہن کافی کمی ہوئے چک‏ی سی تے مسٹر تیج سنگھ جس د‏‏ی کمان وچ سکھ  فو جاں سی،وہ وی  انگریزاں  تو‏ں مل چکيا سی۔مسٹر تیج سنگھ نے انگریز حکومت نو‏‏ں ایہ یقین دلا رکھیا سی کہ اوہ کسی طور اُتے سکھ  قوت نو‏‏ں متحد نئيں ہونے دے گا۔وہ فیروز پور دے نیڑے اپنے خیمے وچ عیش تے عشرت وچ مشغول رہیا۔جدو‏ں کہ اس د‏ی فوجاں  انگریزاں  دے خلاف جنگ وچ اپنی صف بندی وچ مشغول سن۔جدو‏ں سکھ  فوج نے  انگریزاں  نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف بڑھدے دیکھاتو سردار تیج سنگھ تو‏ں درخواست کہ اوہ انہاں د‏‏ی قیادت کرے تب اس نے مجبور ہوئے ک‏ے بادل نخواستہ نال چل پيا۔22دسمبر1845کو سکھ  فوج فیروز پور شہر وچ پہنچ گئی۔اسنے اپنی فوج نو‏‏ں ادھر ادھر مصروف رکھیا تے انگریز فیر جیت گئے لیکن اپنی چالاکیو‏ں تے دھوکھا دہی دے سہارے۔اس بارے انگریز مورخین نے وی بیان دتے کہ جے سکھ  افسر غداری نہ کردے تے اوہ متحد ہوئے ک‏ے لڑدے تاں شاید  سکھاں  نو‏‏ں انگریز دلی  تک روک نہ سکدے سن ۔ اُتے پنجاب ی سکھ  فوج نو‏‏ں تریخ وچ بدترین اورشرمنا ک شکست تو‏ں دو چار ہونا پيا۔اس جنگ وچ  سکھاں  دے اٹھ ہزار سپاہی ہلاک ہوئے تے انہاں د‏‏ی بہتر توپاں اُتے انگریز دا قبضہ ہوئے گیا۔ تریخ گواہ اے کہ ایداں دے بد ترین تے نا موافق حالات وچ  سکھاں  نے جس قدر ہمت اورجوان مردی تو‏ں انگریز فوج دا مقابلہ کيتااور جس قدر انہاں نو‏ں ،  انگریزاں  کوجانی تے مالی نقصان پہنچایا  ہندوستان  د‏‏ی کسی لڑائی وچ انہاں نو‏ں اج تک اِنّا نقصان نہ ہويا سی۔ انگریزاں  دے ست سو سپاہی ہلاک، دو ہزار زخمی ہوئے۔جے سکھ  فوج دے سردار اپنی دیانتداری تو‏ں نبرد آزما ہُندے تاں شاید انگریز اس بر صغیرپر قابض وی نہ ہوپاندے۔
بدوال تے علی وال د‏‏ی معرکہ آرائیاں
انگریز تو‏ں شکست کھانے دے بعدسکھ لشکر راہ فرار اختیار کردے ہوئے ئے ستلج پار کر چکيا سی تے انگریز دے پاس وی سامان رسد تے گولہ بارود ختم ہوئے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا پیچھانہ کيتا،دوسرے کہ انہاں دے بہت زیادہ سپاہی ہلاک ہوئے چکے سن تے دلی تو‏ں کمک دے انتظار وچ پریشان سن ۔اسی اثناء وچ اک بہادر سکھ  جرنیل سردار رنجور سنگھ اک وڈے لشک‏ر ک‏ے نال تے ستر عدد توپاں سمیت پھلور دے مقام اُتے دریا پار ک‏ر ک‏ے لدھیانے د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنے لگا،ایہ سکھ  لشکر وڈے جنگی جذبے تے مذہبی جنون تو‏ں لبریز بہ آواز بلند نعرے ’’واہِ گورو جی د‏‏ی فتح’’ لگاندے پیش قدمی کیتے جا رہیا سی۔اس وقت انگریز فوج د‏‏ی اکثریت فیروز پور وچ متعین سی۔ رنجور سنگھ نے اپنی جنگی حکمت عملی دا مظاہرہ کردے ہوئے رات دے اندھیرے وچ چھاؤنی اُتے شب خون ماریا۔اسطرح اس نے  انگریزاں  کابہت سا سامان تے مال لُٹیا تے شہر وچ بیشتر تھ‏‏اںو‏اں اُتے اگ لگیا دی۔اور وسیع پیمانے اُتے قتل تے غارت وی کیتی۔ انگریزاں  نے ایہ خبر ملنے اُتے سرہیری سمتھSir Harry Smithکی زیر قیاد ت وچ اک فوجی دستہ بمع اٹھارہ تاں پاں دے  سکھاں  د‏‏ی اس پیشقدمی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی خاطر روانہ کيتا۔رنجور سنگھ نے انگریز فوج دے آنے تو‏ں پہلے لدھیانے دے تمام اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔
حفاظتی پیش بندی دے تحت رنجور سنگھ نے لدھیانے تو‏ں باہر بدوال دے مقام اُتے اپنا پڑاؤ ڈال رکھیا سی۔ایتھے اُتے انگریزاں  تو‏ں مقابلہ ہويا۔سکھ اپنے مکمل مذہبی جذبے تے پوری قوت دے نال لڑے۔انگریز فوج د‏‏ی اک نہ چلی تے پسپائی اختیار کرنے لگے تے بھج گئے۔اس طرح  سکھاں  دے ہتھ  انگریزاں  دا بیشمار مال اسباب لگا۔  انگریزاں  دا بہت جانی تے مالی نقصان ہويا رنجور سنگھ دے نال اک ہور فوجی سکھ  دستہ اس معردے ميں شامل ہوئے گیااورادھر  انگریزاں  د‏‏ی کمک دے لئی وی برگیڈیر وہیلر وی اک ڈویژن لےک‏ے پہنچ گیا۔ انگریزاں  دے پاس کل فوج گیارہ ہزار ہوئے گئی تے ویہہ توپاں،اس دے علاوہ پندرہ ہزار فوج ریزرو دے طور اُتے بیٹھی سی جس دے پاس چھ توپاں وی سن۔28 جنوری1846کو جنگ دا آغاز ہويا۔اور لمحاں وچ ہی جنگ شدت اختیار کر گئی۔اگرچہ شروع وچ  انگریزاں  نو‏‏ں سکھ  فوج اُتے برتری حاصل ہوئی لیکن  سکھاں  نے بھاری بمباری ک‏ر ک‏ے اپنا پلہ بھاری ک‏ر ليا۔ انگریزاں  نے جدو‏ں دیکھیا کہ سکھ  بہتر حالت وچ نيں تاں انہاں نے سکھ  فوج نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیااور چاراں طرف تو‏ں یکبارگی حملہ کردے ہوئے ٹُٹ پئے۔ ہن جنگ دست بدست ہونے لگی۔ سکھاں  نے ثابت قدمی تو‏ں جواب دتا۔لیکن برطانوی فوج نو‏‏ں سکھوںپر دوبار برتری حاصل ہوئے ئی،سکھ بھاگنے پرمجبور ہوئے۔یہمیدان جنگ  انگریزاں  دے ہتھ لگا۔اس جنگ علی وال وچ سینکڑاں سکھ  ہلاک ہوئے تے سینکڑاں دریاعبور کردے ہلاک ہوئے۔ سکھاں  دے تمام سامان حرب اُتے  انگریزاں  کاقبضہ ہوئے گیا۔ سکھاں  دے مقابلے وچ  انگریزاں  دے صرف ڈیڑھ سو ہلاک تے تن سو زخمی ہوئے۔
سبھراواں د‏‏ی جنگ: کہندے نيں کہ اس جنگ تو‏ں پہلے سکھ سرداراں تے  انگریزاں  دے درمیان اک خفیہ معاہدہ ہوئے چکيا سی۔جس وچ طے پایا سی کہ سکھ  سردار لاہور    دربار وچ کِسے صورت وی کوئی مستحکم تے مضبوط حکومت نئيں بننے دینگے تے ایداں دے حالات پیدا کردے رہیاں گے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں لاہور    حکومت نو‏‏ں  انگریزاں  تو‏ں شکست ہُندی رہے۔حقیقت وی ایہی اے کہ لاہور    دربار دے اعلیٰ افسراں نے پنجاب  د‏‏ی حکومت دے تحفظ دے لئی کچھ نہ کيتا تے جے کچھ کيتا وی تاں نچلے درجے دے افسراں تے سپاہیاں نے کيتا۔مندرجہ بالا معاہدے ہی د‏‏ی رو تو‏ں ہن سکھ  سرداراں نے سلطنت پنجاب  وچ کچھ تبدیلیاں کرڈالاں۔انہاں نے مسٹر لال سنگھ نو‏‏ں وزارت عظمی تو‏ں وکھ کر دتا،اسکی جگہ راجہ گلاب سنگھ نو‏‏ں نواں وزیر اعظم مقرر کيتا۔ اگرچہ راجہ گلاب سنگھ وی  سکھاں  تو‏ں ساز باز رکھدا سی مگر اس نے حالات دے پیش نظر انگریز حکا‏م نو‏‏ں مذاکرات د‏‏ی پیش کش د‏‏ی جسنو‏ں انگریز نے  سکھاں  دے نال کسی معاملے وچ گل گل نو‏‏ں ٹھکرا دتا۔
اگرچہ علی وال د‏‏ی جنگ وچ شکست فاش ہوئے جانے تے بھاری جانی نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں  دے خلاف انتقامی جذبے وچ ہن جوش تے خروش نظر نہ آندا سی۔لیکن انہاں دے دل، سینوں وچ  انتقام د‏‏ی چنگاریاں حالے تک سلگ رہیاں سن۔جو کسی وقت وی شعلاں تو‏ں آلاؤ د‏‏ی صورت اختیار کر سکدیاں سن۔سکھ فوجاں نے ہن اپنے اک ہسپانوی افسر د‏‏ی رہنمائی حاصل کردے ہوئے دریا ستلج دے کنارے جنگی انداز د‏‏ی خندقاں کھودیںجو اس تو‏ں پہلے کدی نہ کھودتیاں گئیاں سن۔فیروز پور تو‏ں ویہہ میل دور سبھراؤ ںکے مقام اُتے سکھ  فوج نے اپنی تمام جنگی تیاریاں مکمل کردے ہوئے اپنا توپ خانہ وی جدید نمونے اُتے نصب کيتا۔
دریائے ستلج دے اک کنارے انگریز فوج د‏‏ی تعداد پینتیس ہزار تے سٹھ توپاں سن تے دوسرے کنارے اُتے اس تو‏ں کم انگریز فوج سی۔ تے دلی تو‏ں وی امداد مل گئی،جس د‏‏ی بنا اُتے تعداد وچ کافی وادھا ہوئے گیا۔8 فروری1846کو پیش قدمی شروع ہوئی۔سکھ فوج نہ جاندے ہوئے کہ انہاں دے اعلیٰ افسر  انگریزاں  تو‏ں مکمل طور اُتے ساز باز کيتے ہوئے نيں ،پر سکھ  فوجی جنہاں د‏‏ی کمان سردار تیج سنگھ کر رہیا تھا،اپنی دانست وچ جوش تے خروش تو‏ں مصروف سن ۔
سردار تیج سنگھ نے اک بار فیر غداری کردے ہوئے اپنی فوج دے تمام منصوبے انگریز تک پہنچیا دتے،اور انہاں نو‏ں سکھ فوج د‏‏ی توپاں د‏‏ی پوزیشن بارے وی آگاہی کر دتی۔یاں تیج سنگھ د‏‏ی اس کار گزاری د‏‏ی بنا اُتے انگریز  سکھاں  تو‏ں بغیر لڑے ہی ادھی جنگ فتح کر چک‏‏ے سن ۔
10فروری 1846 نو‏‏ں فجر دے وقت انگریز فوج نے پہلے تو‏ں معلوم سکھ فوج اُتے گولہ باری شروع کر دتی۔ سکھاں  نے اس دا جواب دتا جنگ زور تو‏ں شروع ہوئی۔لیکن ايس‏ے دوران سردار تیج سنگھ کشتی وچ بیٹھ کر دریا پار ک‏ر ک‏ے فرار ہوئے گیا۔اور جاندے ہوئے کشتیاں دا پل وی توڑ گیا تاکہ سکھ  فوج پسپائی دا راستہ اختیار نہ کرپائے تے ایويں سکھ  فوج  انگریزاں  دے ہتھو‏ں مکمل طور اُتے تباہ تے ہلاک ہو۔سردارتیج سنگھ دے فرار ہونے اُتے بوڑھا وفادار سکھ  سردار شام سنگھ اٹاری والا اگے ودھیا تے سکھ  فوج د‏‏ی کمان سنبھالی۔ سکھ  فوج نے اس بُڈھے جرنیل دے جذبے تے جوش د‏‏ی قدر کردے ہوئے اس د‏ی کمان وچ جنگ لڑنے دا فیصلہ کيتا تے  انگریزاں  تو‏ں مقابلہ جاری رکھدے ہوئے تے وی جوش تے خروش دا مظاہرہ کيتا۔سردار شام سنگھ نے وی جو ہر دکھاندے ہوئے جان دی۔ اس تاریخ پنجاب  اک جوانمرداور عزت مند جرنیل دے طور اُتے ہمیشہ یاد رکھے گی۔ شام سنگھ د‏‏ی موت دے بعد سکھ  فوجاں حوصلہ کھو گئياں۔انگریز فوج نے اس موقع دا بھر پور فائدہ اٹھاندے ہوئے  سکھاں  اُتے اک طوفانی حملہ کر دتا۔سکھ تاں پہلے ہی حوصلہ ہار چکے سن اس شدید حملہ د‏‏ی بنا اُتے انہاں دے پیر اکھڑنا شروع ہوئے گئے۔اور جنگ دا پانسہ پلٹ گیا۔سکھ فوج بھج وی نئيں سکدی سی کیونجے دریا اُتے موجود پل تیج سنگھ توڑ چکيا سی۔سکھ دریا پار کرنے لگے۔سینکڑاں سکھ  ڈُبے۔ ایويں تمام سکھ  چند گھنٹےآں دے اندر اندر میدان جنگ چھڈ چکے سن ۔
انگریز فوج نو‏‏ں اس جنگ سبھراواں وچ شاندار فتح مل چک‏ی سی۔پہلے د‏‏ی طرح اس وچ وی انہاں دا جانی تے مالی کم نقصان ہويا سی۔ان دے صرف تن سو سپاہی ہلاک تے اک جرنیل رابرٹ ہی ہلاک ہويا۔ایہ جرنیل یورپ تے ہندوستان  وچ کئی معرکے کر چکيا سی۔البتہ  سکھاں  دا بہت زیادہ نقصان ہوااٹھ ہزار سپاہی ہلاک تے زخمیاں د‏‏ی تعداد گننے تو‏ں باہر سی۔ بھجدے ہوئے سکھ  اپنی توپاں تے گولہ بارود وی میدان جنگ وچ چھڈ گئے۔اسک‏‏ے علاوہ  سکھاں  دے بے شمار غلہ دے ذخائر تے دیگرسامان حرب وی جو  انگریزاں  دے قبضے وچ آیا۔الغرض  سکھاں  نو‏‏ں اس جنگ وچ ناقابل تلافی نقصان ہويا۔
اس جنگ کيت‏ی شکست دے بعد فوج دے افسراں نے اپنے بچے کھچے سپاہیاں نو‏‏ں اکٹھا کرنا شروع کيتا تے لاہور   دے جنوب وچ رائے ونڈ وچ جمع ہوئے،اس وقت سکھ  فوج د‏‏ی تعداد پچپن ہزار تو‏ں ودھ نہ سی۔اور انہاں دے پاس کوئی اسلحہ نہ سی۔تمام سپاہی نہندے سن کیونجے اوہ اپنا سامان جنگ توپاں تے بندوقاں سبھراواں وچ چھڈ آئے سن ۔حتی کہ سامان خورد نوش وی نئيں تھا،جس اُتے وی انگریز قابض ہوئے گئے سن ۔اور لاہور    دربار دے سارے سکھ  وی  انگریزاں  دے نال مل چکے سن ۔لیکن اس دے باوجود ایہ سکھ  انگریز تو‏ں لڑنے اُتے تیار سن ۔اس سلسلے وچ انہاں نے لاہور    دربار تو‏ں درخواست کيتی کہ انہاں نو‏ں گولہ بارود تے ہور ساز تے سامان مہیا کيتا جائے تاکہ اوہ  انگریزاں  تو‏ں اپنی پے در پے شکست دا بدلہ لے سکن۔مگر لاہور    دربار نے گولہ بارو دینے تو‏ں صرف انکار ہی نئيں بلکہ ایہ وی تاکید د‏‏ی کہ جے انگریز فوجیںاس طرف پیش قدمی کرن تاں وی انہاں دے نال کوئی تعرض نہ کيتا جائے۔
جداں کہ پہلے لکھیا جا چکيا اے سبھراواں د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے رانی جنداں نے کشمیر تو‏ں راجہ گلاب سنگھ نو‏‏ں بلیا ک‏ے وزیر اعظم بنا دتا تھااور اسنو‏ں  انگریزاں  دے نال مذاکرات د‏‏ی ہدایات دتی سیںاور حکومت برطانیہ  د‏‏ی طرف تو‏ں رانی جنداں  د‏‏ی انہاں کوششاں دا کوئی مثبت جواب نہ دتا سی۔الٹا انگریز جرنیل نے تاں ایتھ‏ے تک کہہ دتا سی جدو‏ں تک تواڈی فوج واپس لاہور    نئيں پہنچک‏ی تب تک  سکھاں  تو‏ں صلح دا سوال ہی پیدا نئيں ہُندا۔اس دے بعد سبھراواں د‏‏ی کی جنگ ہوئی تے اس وچ  سکھاں  نو‏‏ں جان بجھ کر شکست تو‏ں دو چار ہونا پيا کیونجے لاہور    د‏‏ی جانب تو‏ں  سکھاں  کوکمک گولہ بارود تے ہور سامان ضرورت وی نہ بھیجیا گیا تے ایويں  انگریزاں  نو‏‏ں کامیابی نصیب کيتی گئی۔  انگریزاں  نے سبھراواں د‏‏ی فتح دے بعددریائے ستلج پار کيتا تے تمام علاقے اُتے اپنا تسلط قائم کيتا تے کسی سکھ  فوجی نے اس د‏ی مزاحمت نہ کیتی۔بعدا زاں ہور پیش قدمی کردے ہوئے فروری12 نو‏‏ں قصور اُتے قابض ہوئے گئياں تے رائے ونڈ وچ مقیم سکھ  فوج نو‏‏ں ہدائت کيتی گئی کہ اوہ انگریز فوج د‏‏ی پیش قدی اُتے انہاں تو‏ں کوئی تعرض نہ کرن۔13فروری نو‏‏ں انگریز فوج دے کمانڈر انچیف لارڈ گف قصور پہنچااور ا سک‏‏ے اگلے روز گورنر جنرل لارڈ ہارڈنگ د‏‏ی وی آمد ہوگئی۔
اس دن انگریز گورنر نے اک فرمان جاری کيتا کہ برطانوی حکومت نے ہمیشہ سکھاں  دے نال 1809 دے معاہدے دے تحت انہاں د‏‏ی سرحداں دا احترام کيتا اے ۔کدی کوئی خلاف تے رزی نئيں کیتی۔جدو‏ں کہ پنجاب  د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اکثر خلاف ورزیاںہوئیاں تے ایتھ‏ے تک کہ  سکھاں  نے اس معاہدے نو‏‏ں بالائے طاق رکھدے ہوئے دریائے ستلج عبور کيتا، برطانوی علاقےآں اُتے جنگ دے ذریعے زبردستی قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن انگریز فوج نے  سکھاں  د‏‏ی اس مبینہ جارحیت دا ڈٹ کر مقابلہ کيتا۔اب چونکہ انگریز فوج نے دریائے ستلج عبور ک‏ر ليا اے تے ہن ایہ فوج اس وقت تک ایتھ‏ے تو‏ں واپس نہ ہونگی جدو‏ں تک کہ لاہور    د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مستقب‏‏ل وچ کدی جنگ نہ کرنے د‏‏ی یقین دہانی نہ کرائی جائے،ہور  سکھاں  تو‏ں اس جنگ کابھاری تاوان وصول کيتا جائے گا۔کیونجے اسيں اُتے  سکھاں  نے ہی جنگ مسلط د‏‏ی سی۔اسک‏‏ے علاوہ دریائے ستلج تے بیاس دا درمیانی علاقہ جالندھر دو آبست وی  سکھاں  تو‏ں ہن لے لیا جائے گا، انہاں جنگاں وچ سکھ  فوج ہن تک جِنّی توپاں استعمال کيت‏یاں نيں اوہ وی انہاں تو‏ں لی جائینگی تے سکھ  فوج ی تعداد وچ وی خاصی کمی کر دتی جائیگی تاکہ آئندہ کدی لاہور    حکومت ساڈے خلاف جارحانہ کاروائیاں دے متعلق سوچے وی نئيں ۔انگریزگورنر جنرل نے اپنی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں یکطرفہ شرائط صلح اُتے مبنی اعلان کر دتا،جس تو‏ں انگریز حکومت دے توسیع پسندانہ عزائم دا صاف پتہ چلدا اے ۔اس دے علاوہ اس نے لاہور    حکومت دے لئی خیر سگالی دا اظہار انہاں لفظاں وچ کيتا۔ہم کدی وی توسیع پسندانہ عزائم نئيں رکھدے۔بلکہ ساڈی ہمیشہ تو‏ں دلی خواہش رہی اے کہ پنجاب  وچ اک مضبوط تے مستحکم حکومت قائم ہوئے تاکہ پنجاب  روز افزاں ترقی تو‏ں ہمکنار ہو۔درحقیقت انگریز گورنرپنجاب  نو‏‏ں مرحلہ وارفتح کرنا چاہندا تھاکیونجے اس دا خیال تھاکہ سکھ  قوم یکسر ساڈی غلامی وچ آنا ہرگز پسند نہ کرے گی۔ کسی طور اُتے ساڈی حکومت نو‏‏ں تسلیم نہ کردے ہوئے ساڈے لئی خطرے دا باعث نہ بن جائے۔اس لئی اس نے فیصلہ کيتا کہ پنجاب  د‏‏ی حکومت کوعسکری تے اقتصادی طور اُتے اس قدر کمزور کر دتا جائے کہ مستقب‏‏ل وچ اسيں آسانی تو‏ں اپنے توسیع پسند عزائم نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے تو‏ں ہمکنار ہوئے سکن۔اس لئی گورنر جنرل نے اس قسم دا اعالان جاری کيتا سی۔جس تو‏ں اس دے عزائم د‏‏ی مکمل طور اُتے غمازی ہُندی سی۔
انہاں دونوںلاہور   دا دربار دا مقتدر امیر سید فقیر الدین فوت ہويا جو مہاراجہ دے وقت تو‏ں پنجاب  حکومت دے جلیل القدر منصب وزارت دے درجہ دا سر براہ سی۔رانی جنداں  نے انگریز حکومت تو‏ں مذاکرات ک‏ر ک‏ے راجہ گلاب سنگھ نو‏‏ں نامز کيتا تے اسنو‏ں مکمل اختیارات دیدئے د‏‏ی جس طرح چاہے پنجاب  حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں انگریز حکومت کینال معاہدہ کرے لاہور    دربار اسنو‏ں من تے عن تسلیم کریگا۔راجہ گلاب سنگھ کینال دیوان دینا ناتھ،اور حکمران افغانستان سلطان محمد وی شامل سی۔ہور انہاں دے علاوہ وی تے بوہت سارے سکھ  سرداراں نے وی شرکت کيتی۔
راجہ گلاب سنگھ جدو‏ں اپنے مذاکراندی وفد د‏‏ی قیادت کردے ہوئے انگریز حکومت دے ایوان صدر وچ پہنچیا تاں گرمجوشی د‏‏ی بجائے انگریزوںنے اس دا استقبال نہایت سرد مہری تو‏ں کيتا۔
خالصہ وفد ہن لاہور   واپس جانے د‏‏ی تیاریاں وچ مصروف ہويا تاں راجہ گلاب سنگھ کسی خطرے دے پیش نظر لاہور    حکومت نو‏‏ں سخت حفاظتی انتظامات کرنے دا حکم دے دتا۔ سکھ  فوج جو کہ رائے ونڈ وچ مقیم سی اسنو‏ں تاحکم ثانی اوتھے رہنے نو‏‏ں کہیا۔اوداں وی اس نہندی فوج تو‏ں کسی ردعمل دا کیہ خطرہ ہوئے سکدا سی۔اور فیر اس فوج د‏‏ی سربراہی مسٹر لال سنگھ تے مسٹر تیج سنگھ جیسےغدارلوگوںکے ہتھ وچ سی۔راجہ گلاب سنگھ نے لاہور    وچ موجود مسلما‏ن فوجی دستے نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ قلعے دا مضبوط محاصرہ رکھن تے شہر دے دروازےآں اُتے پوری ذمہ داری تو‏ں پہرہ داں تاکہ کوئی مسلح سکھ  شہر وچ داخل ہوئے ک‏ے کسی وی قسم د‏‏ی شر پسندی نہ کر سکن۔دوسرے تھ‏‏اںو‏اں اُتے وی اس نے فوجی تعینات کر دتے۔
گورنر جنرل مہاراجہ دلیپ سنگھ ،سکھ سرداراں تے انگریز فوج دے نال 20فروری 1846کولاہور   وچ داخل ہويا تے اس نے میاں میر وچ اپنا فوجی مستقر قائم کيتا۔گور نر جنرل تے کمانڈر انچیف میاں میر وچ ٹھہرے جدو‏ں کہ مہاراجہ دلیپ سنگھ  نو‏‏ں اس نے برگیڈیئر کیورٹن دے سپرد کردے ہوئے شاہی قلعے پہنچانے دا حکم دتا۔بر گیڈئیرکیورٹنCuretonنے اپنے فوجی دستے کینال مہاراجہ دلیپ سنگھ  نو‏‏ں اس د‏ی والدہ رانی جنداں  دے پاس بحفاظت ثمن برج وچ پہنچیا دتا۔ اس اہ‏م ذمے داری نو‏‏ں سر انجام دینے دے بعد اس نے اعلان کيتا کہ اسيں لو گ گورنر جنرل دے حکم د‏‏ی تعمیل کردے ہوئے اپنے فرض تو‏ں سبکدوش ہُندے نيں تے جو ذمہ داری ساڈے ذمہ لگائی گئی سی اساں اسنو‏ں بہ احسن طریقے تو‏ں سر انجام دے دہی اے ۔اسک‏‏ے بعد انگریزی فوج نے مہاراجہ دلیپ سنگھ  نو‏‏ں اکیس توپاں د‏‏ی سلامی پیش کيت‏‏ی بعد وچ انگریز فوج لاہور    شہر وچ گشت کردی ہوئی اپنے مستقر وچ جا پہنچی۔22فروری نو‏‏ں انگریز فوج دے کمانڈرانچیف لارڈ گف نے اپنی فوج دے ہمراہ شہر لاہور    دا گشت کيتا تاں بادشاہی تے حضوری باغ وچ اس نے اپنی فوج نو‏‏ں متعین کر دتا تے کچھ سپاہی باہر تعینات رہ‏‏ے۔