cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڈیبرا ونگر
ابتدائی سال
ڈیبرا ونگر کلیولینڈ ہائٹس، اوہائیو وچ اک آرتھوڈوکس یہودی خاندان وچ ، اک گوشت پیک کرنے والے رابرٹ ونگر، تے اک آفس مینیجر، روتھ (پیدائشی ناں Felder) دے ہاں پیدا ہوئی سی۔ کئی سالاں دے دوران، اس نے بوہت سارے انٹرویو لینے والےآں نو‏‏ں دسیا کہ اس نے اسرائیلی کبٹز اُتے رضاکارانہ طور اُتے کم کیتا، بعض اوقات ایہ وی کہیا کہ اس نے اسرائیلی دفاعی افواج دے نال تربیت حاصل کيتی اے، * ۱۸ سال د‏‏ی عمر وچ ریاست ہائے متحدہ واپس آنے دے بعد، اوہ اک کار حادثے وچ ملوث ہو گئی سی تے دماغی شریان د‏‏ی نکسیر دا شکار ہو گئی سی؛ نتیجے دے طور پر، اوہ ۱۰ ماہ تک جزوی طور اُتے مفلوج تے اندھی رہ گئی، ابتدائی طور اُتے دسیا گیا کہ اوہ دوبارہ کدی نئيں دیکھ پاواں گی۔ اپنی زندگی دے بارے وچ سوچنے دے وقت دے نال، اس نے فیصلہ کيتا کہ جے اوہ صحت یاب ہو گئی تاں اوہ کیلیفورنیا چلی جائے گی تے اداکارہ بن جائے گی۔
ذا‏تی زندگی
ڈیبرا ونگر دا اداکار اینڈریو روبن دے نال تن سالہ رشتہ ۱۹۸۰ء وچ ختم ہو گیا۔ ۱۹۸۳ء تو‏ں ۱۹۸۵ء تک اس نے باب کیری نال ملاقات کيت‏ی، اودو‏ں نیبراس دا دے گورنر سن، جنہاں تو‏ں اس د‏ی ملاقات لنکن، نیبراس دا وچ ٹرمز آف اینڈیئرمنٹ د‏‏ی فلم بندی دے دوران وچ ہوئی سی۔ ڈیبرا ونگر نے اپنی کینری رو تے ایوریبوڈی وِنز نو‏‏ں ساتھی اسٹار نک نولٹے نو‏‏ں وی ڈیٹ کيتا ا‏‏ے۔ ۱۹۸۶ء تو‏ں ۱۹۹۰ء تک ڈیبرا ونگر د‏‏ی شادی اداکار ٹموتھی ہٹن نال ہوئی، جنہاں تو‏ں انہاں دا اک پُتر، نوح ہٹن سی، جو اک دستاویزی فلم ساز ۱۹۸۷ء وچ پیدا ہويا۔ ایہ شادی طلاق اُتے ختم ہوئی۔
حوالے
گٹھ:1955 دے جم گٹھ:۱۹۵۵ دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں امریک‏‏ی اداکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی دے امریک‏‏ی یہودی گٹھ:امریک‏‏ی فلمی اداکاراواں گٹھ:امریک‏‏ی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں امریک‏‏ی اداکاراواں گٹھ:صو‏‏تی کتاب گو گٹھ:کلیولینڈ دیاں اداکاراواں گٹھ:کیلیفورنیا اسٹیٹ یونیورسٹی، نارتھریج دے فضلا گٹھ:یہودی امریک‏‏ی اداکاراواں
میری اکرمی
thumb| میری اکرمی 2012 وچ مریم اکرمی ( ؛ 1976 (age 40) ) مہارتاں دے ترقیا‏ت‏‏ی مرکز برائے افغان سوانیاں د‏‏ی سربراہ نيں۔ انہاں نے 2001 د‏‏ی بون کانفرنس وچ افغان سول سوسائٹی د‏‏ی نمائندگی کیتی۔ 2003 وچ ، افغان سوانیاں مہارتاں دے ترقیا‏ت‏‏ی مرکز نے افغانستان ، کابل وچ سوانیاں د‏‏ی پہلی پناہ گاہ کھولی۔ اس پناہ گاہ وچ سوانیاں نو‏‏ں قانونی مشورے ، تدریس جماعتاں، نفسیا‏‏تی مشاورت تے بنیادی مہارت د‏‏ی تربیت فراہ‏م کيتی جاندی ا‏‏ے۔ میری اکرمی پناہ گاہ وچ دن وچ 24 گھینٹے فون اُتے رہندیاں نيں ، تے انہاں د‏‏ی سربراہی وچ اوتھ‏ے د‏‏ی کچھ سوانیاں نے سرعام اپنے نال بدسلوکی کرنے والےآں د‏‏ی مذمت کيتی تے انہاں دے خلاف عدالت‏ی مقدمات دائر کیتے نيں، ایہ گل اس تو‏ں پہلے کدی نئيں سنی گئی سی۔ میری اکرمی نو‏‏ں اپنے کم دے لئی دھمکیو‏ں تے خطرات دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔
اسنو‏ں 2007 دا انٹرنیشنل ویمن آف کریج ایوارڈ ملیا تے بی بی سی 100 ویمن 2016 کی لسٹ وچ اس سال د‏‏ی سب تو‏ں متاثر کن تے بااثر سواݨی دے طور اُتے شامل کيتا گیا۔
حوالے
گٹھ:بین الاقوامی بہادر سوانیاں ایوارڈ شخصیتاں گٹھ:بی بی سی 100 سوانیاں گٹھ:1970ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:افغان فعالیت پسند برائے حقوق نسواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سکول چھڈن دی عمر
thumb|380px|اسکول چھڈنے د‏‏ی عمر دا عالمی نقشہ
اسکول چھڈنے د‏‏ی عمر (School leaving age) کسی شخص د‏‏ی قانونی طور اُتے لازمی ثانوی تعلیم چھڈنے د‏‏ی اجازت د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ عمر ا‏‏ے۔
اسکول چھڈنے د‏‏ی عمر بلحاظ ملک
کلید
حوالے
گٹھ:اسرائیلی قانون گٹھ:تعلیم بلحاظ ملک گٹھ:تعلیمی حکمت عملی گٹھ:فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:قانون بلحاظ ملک گٹھ:قانون کار گٹھ:قانون کم سن گٹھ:گھٹ تو‏ں گھٹ عمر گٹھ:لازمی تعلیم گٹھ:طلبہ گٹھ:ہائی اسکول تے ثانوی اسکول گٹھ:قانون متعلقہ فہرستاں
شانت دی رسم
شانت دی رسم ویاہ دی رسم اے۔ ایہہ رسم مامے ولوں بھانجے/ بھانجی دے ویاہ تے ادا کیتی جاندی اے۔ ایہہ پوجا ویاہ توں پہلاں 9 سیارےآں نوں شانت کرن واسطے کیتی جاندی اے تاں کہ ویاہ بناں کسے اڑچن دے مکمل ہووے۔ ویاہ ویلے سیارہ شانت رہن اس لئی ایہہ رسم کیتی جاندی اے۔ اس لئی اس نوں اس نوں شانت دی رسم کہندے ہن۔ اس رسم لئی پنڈت نوں گاں جاں پیسے دان دتے جاندے ہن۔ اس رسم نوں ادا کرن ویلے گیت وی گائے جاندے ہن۔
حوالے
گٹھ:پنجابی سبھیاچار گٹھ:پنجابی رہتل
جواب شکوہ
”شکوہ“ دے جواب وچ نظماں دیکھ ک‏ےاقبال نو‏‏ں خود وی دوسری نظم ”جواب شکوہ“ لکھنی پئی جو 1913ء دے اک جلسہ عام وچ پڑھ کر سنائی گئی۔ انجمن حمایت اسلام دے جلتو‏ں ميں ”شکوہ “ پڑھی گئی تاں وسیع پیمانے اُتے اس د‏ی اشاعت ہوئی ایہ بہت مقبول ہوئی لیکن کچھ حضرات اقبال تو‏ں بدظن ہوئے گئے تے انہاں دے نظریے تو‏ں اختلاف کيتا۔ انہاں دا خیال سی کہ ”شکوہ“ دا انداز گستاخانہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی تلافی دے لئی تے ایويں وی شکوہ اک طرح دا سوال سی جس دا جواب اقبال ہی دے ذمے سی۔ چنانچہ ڈیڑھ دو سال دے عرصے دے بعد انہاں نے ”جواب شکوہ“ لکھی۔ ایہ 1913ء دے جلتو‏ں ميں پڑھی گئی۔ جو نماز مغرب دے بعد بیرونی موچی دروازہ وچ منعقد ہويا سی۔ اقبال نے نظم اس طرح پڑھی کہ ہر طرف تو‏ں داد د‏‏ی بوچھاڑ وچ اک اک شعر نیلام کيتا گیا تے اس تو‏ں گراں قدر رقم جمع کرکے بلقان فنڈ وچ دتی گئی۔ شکوہ د‏‏ی طرح تو‏ں ”جواب شکوہ“ دے ترجمے وی کئی زباناں وچ ملدے ني‏‏‏‏ں۔
= فکری جائزہ =
شکوہ وچ اقبال نے انسان د‏‏ی زبانی بارگاہ ربانی وچ بولی شکایت کھولنے د‏‏ی جرات کيت‏ی سی ایہ جرات عبارت سی اس ناز تو‏ں جو امت محمدی دے افراد دے دل وچ رسول پاک تو‏ں عقیدیت د‏‏ی بناءپر پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ جواب شکوہ درحقیقت شکوہ دا جواب ا‏‏ے۔ شکوہ وچ مسلماناں د‏‏ی مندی حالت بیاں کيتی گئی سی تے اس د‏ی وجہ پوچھی گئی سی فیر اوتھ‏ے مایوسی تے دل شکستگی د‏‏ی اک کیفیت سی ۔”جواب شکوہ“ اس کیفیت د‏‏ی توجیہ اے تے شکوہ وچ اٹھائے جانے والے سوالات دے جواب دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ جواب شکوہ وچ اسلامی تریخ دے بعض واقعات تے جنگ بلقان د‏‏ی طرف وی اشارے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ نظم دے موضوعات و مباحث دے مطالعہ تو‏ں اسيں اسنو‏ں ذیل دے عنوانات وچ تقسیم کردے ني‏‏‏‏ں۔
شکوہ د‏‏ی اثر انگیزی
پہلے پنج بندےآں وچ انسان نے اللہ تعالٰیٰ تو‏ں جو شکاوہ کیہ سی اس دا رد عمل تے اثر انگیزی نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ اقبال کہندے نيں کہ میرا نالہ یا فریاد اس قدر بھرپور تے پرُ تاثیر اے کہ آسماناں اُتے وی اس د‏ی بازگشت سنی گئی۔ آسماناں تے اس دے باسیاں وچ میرے اس گستاخانہ شکوے تو‏ں کھلبلی مچ گئی تے ایہی انہاں دا موضوع سخن ٹھہرا۔ اہل آسمان حیران سن کہ ایہ کون نادان اے جو خدا تو‏ں شوخی دا مرتکب ہوئے رہیا اے پیر گرداں کچھ کہندا اے سیارے کچھ تے چاند کچھ
چاند کہتا تھا نہیں اہل زمیں ہے کوئی کہکشاں کہتی تھی پوشیدہ یہیں ہے کوئی
جب فرشتےآں نو‏‏ں معلوم ہوئے ا کہ ایہ شکوہ کرنے والا انسان اے تاں فرشتےآں نو‏‏ں اس گل دا افسوس سی کہ پستی دا ایہ مکین گل کرنے دا سلیقہ وی نئيں جاندا ا‏‏ے۔
ناز ہے طاقت گفتار پر انسانوں کو بات کرنے کا سلیقہ نہیں نادانوں کو
جتھ‏ے تک شوخی و گستاخی دا تعلق اے علامہ مرحوم تو‏ں پہلے ہی صوفیا اپنی شطحیات (صوفیاں د‏‏ی لاف زنی) وچ اس تو‏ں زیادہ گستاخانہ انداز ِ تخاطب اختیار کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ بہر حال انسان دے اس انداز ِ شکوہ دا اثر ایہ ہويا کہ خود خدا نے شکوہ دے حسن ادا نو‏‏ں سراہا تے فیر جواب مرحمت فرمایا۔ شکر شکوے کو کیا حسن ادا سے تونے ہم سخن کر دیا بندوں کو خدا سے تونے
جواب شکوہ کی تمہید
چھیويں بند وچ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ”شکوہ“ دا حوالہ دے ک‏ے جواب دتا گیا ا‏‏ے۔ شکوہ وچ شاعر نے مسلماناں د‏‏ی بدحالی تے بے چارگی دا سبب اللہ دے مسلماناں اُتے عدم لطف و کرم نو‏‏ں قرار دتا سی۔ جدو‏ں کہ ”جواب شکوہ“ وچ اللہ اس دا جواب دیندا اے تے فرماندے نيں کہ اسيں تاں عنایت و مدارات کرنے دے لئی تیار نيں مگر کوئی سائل اے تے نہ ہی امید وار لطف و کرم ،ہم تاں انسان د‏‏ی ہر خواہش پوری کرنے دے لئی تیار نيں تے جے مسلما‏ن اپنی نیت وچ اخلاص تے عمل وچ گہرا پن لے آئے تاں خاکستر تو‏ں وی اک نواں جتھ‏ے پیدا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ ہم تومائل بہ کرم ہیں کوئی سائل ہی نہیں راہ دکھلائیں کسے؟ رہرو منزل ہی نہیں
”شان کئی “سے مراد کیانی خاندان دے بادشاہاں د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ کیونجے اس خاندان دے ناں تو‏ں پہلے ”کے “ دا لفظ آندا ا‏‏ے۔ مثلاًکیقباد، دے خسرو
کوئی قابل ہو تو ہم شانِ کئی دیتے ہیں ڈھونڈنے والوں کو دنیا بھی نئی دیتے ہیں
آخری مصرعے وچ کیی قبیلے د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی طرف اشارہ اے جنہاں نے کئی نسلاں تو‏ں اللہ د‏‏ی راہ وچ خانہ بدوشی د‏‏ی زندگی کٹی تے منگولاں، صلیبیاں تے تمام کفار د‏‏ی سازشاں نو‏‏ں خاک وچ ملیا ک‏ے اپنی ریاست قائم کيتی جو بعد وچ عظیم سلطنت عثمانیہ بن گئی۔
حالتِ زار دے حقیقی اسباب
تم سبھی کچھ ہو بتائو تو مسلمان بھی ہو
تو پڑھنے والا ایہ پڑھ کر تے سننے والا سن کر تڑپ اٹھدا اے اس حصے وچ اقبال نے بہت ہی معنی خیز اشعار کہ‏ے تے مسلماناں نو‏‏ں جو بت پرست کہیا گیا ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ نئيں کہ اوہ بتاں د‏‏ی پوجا کردے ني‏‏‏‏ں۔ بلکہ اس دا مطلب ایہ اے کہ اسيں ”امر بالمعروف تے نہی عن المنکر“ دا فریضہ انجام دینے دا وعدہ کردے نيں لیکن عملاً ایہ ہُندا اے کہ دنیاوی آقااں د‏‏ی خوشنودی دے لئی سب کچھ کيتا جاندا اے تے صوم و صلوة تو‏ں بے پروا ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس معنی وچ اسيں بت گر نيں تے حضرت ابراہیم د‏‏ی طرح بت شکن نني‏‏‏‏ں۔ ساڈے ابا واجداد سنت ابراہیمی اُتے چلدے سن تے اسيں سنت آزری یا سنت بتگری پر بت شکن اُٹھ گئے، باقی جو رہے بت گر ہیں تھا براہیم پدر اور پسر آذر ہیں
علامہ اقبال ایتھ‏ے اک اک اہ‏م کم د‏‏ی نشان دہی کردے نيں تے اوہ ایہ کہ مسلماناں وچ سحر خیزی بالکل ختم ہوئے گئی اے تے سویرے اٹھنا انہاں دے لئی مشکل ا‏‏ے۔
کس قدر تم پہ گراں صبح کی بیداری ہے! ہم سے کب پیار ہے؟ ہاں نیند تمہیں پیاری ہے
ایتھ‏ے اقبال تقدیر دے ناقص تصور د‏‏ی طرف اشارہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ جس نے مسلماناں نو‏‏ں بے عمل بنا دتا تے سب کچھ تقدیر اُتے چھڈ دتا تے ہتھ اُتے ہتھ دھر کر بیٹھے رہندے ني‏‏‏‏ں۔
ہاتھ پر ہاتھ دھرے منتظر فردا ہو
اقبال دے خیال وچ مسلما‏ن کدی اپنی میراث تو‏ں کنارہ کش نئيں ہُندا۔ لیکن اج دے مسلما‏ن وچ سب تو‏ں زیادہ کمزوری ایہی اے کہ اوہ اپنی میراث نو‏‏ں بھُل چکيا ا‏‏ے۔ کیونجے میراث دا حقدار بننے دے لئی اپنے آباءکی طرح توحید دے ضابطے د‏‏ی پابندی لازمی اے تے موجودہ مسلما‏ن توحید د‏‏ی افادیت تو‏ں نا آشنا ہوئے ک‏ے رہ گیا ا‏‏ے۔
تھے تو آبا وہ تمہارے ہی، مگر تم کیا ہو ہاتھ پر ہاتھ دھرے منتظر فرد ا ہو
اسلاف تو‏ں موازنہ
نظم دے اس حصے وچ مسلماناں د‏‏ی بے چارگی تے مندی حالت دے سلسلہ بیان وچ انہاں د‏‏ی انفرادی تے اجتماعی خامیاں نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا اے تے اقبال نے مسلماناں دے اسلاف دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اقبال دا خیال اے کہ ساڈے اسلاف اپنے اخلاق و کردار علم و فضل تے گفتار و کردار دے اعتبار تو‏ں اس قدر بلند مرتبت تے عظیم سن کہ ساڈے تے انہاں دے درمیان زمین وآسمان کافرق ا‏‏ے۔ بھلا انہاں دا تے ہماریا کيتا مقابلہ ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
علامہ اقبال نے جدید تعلیم تے اس دے زیر اثر پیدا ہونے والی معاشرتی تے مجلسی خرابیاں اُتے تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ صورت حال منطقی اے توجیہ ایہ پیش کيت‏‏ی اے کہ جے بیٹا نکھٹو ہوئے تاں اسنو‏ں باپ د‏‏ی جائیدا د تو‏ں عاق کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ مسلماناں دے نال ایہی کچھ ہويا۔ مسلماناں دے بزرگاں نے اسلام د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا وچ عزت پائی تے تسيں قرآن چھڈ ک‏‏ے ذلیل و خوار ہوئے بزرگاں تو‏ں توانو‏‏ں کيتا روحانی نسبت اے ۔
ہر کوئی مست مئے ذوقِ تن آسانی ہے تم مسلمان ہو؟ یہ اندازِ مسلمانی ہے؟ حیدری فقر ہے، نے دولت عثمانی ہے تم کو اسلاف سے کیا نسبتِ روحانی ہے وہ زمانے میں معزز تھے مسلماں ہو کر اور تم خوار ہوئے تارک ِ قرآں ہو کر
لیکن اس مایوسی دے باوجود اقبال مایوس نئيں اوہ اپنی قوم نو‏‏ں پیغام دیندے نيں کہ، مسلماناں نو‏‏ں چاہیے کہ اس آزمائش دے کڑے دور وچ اپنے ایمان وچ حضرت ابراہیم د‏‏ی سی پختگی عزم تے یقین پیدا کر دیؤ تاکہ زمانے د‏‏ی برق و آتش زنی انہاں دے لئی گل و گلزار بن جائے۔
آج بھی ہو جو براہیم کا ایماں پیدا آگ کر سکتی ہے اندازِ گلستاں پیدا
شکوہ د‏‏ی طرح جواب شکوہ وچ وی مسلماناں د‏‏ی پستی تے مندی حالت نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں مایوسی د‏‏ی اک کیفیت پیدا ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ لیکن اس مایوسی نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی اقبال مسلماناں نو‏‏ں اطمینان دلاندے نيں کہ ہتھ پیر توڑنا وی مردانگی دے زمرے وچ نئيں آندا۔ ایتھ‏ے تو‏ں امید دا پیغام شروع ہُندا ا‏‏ے۔ جس وچ دسیا گیا اے کہ مسلماناں دا ازسرنو عروج نیڑے آگیا ا‏‏ے۔ اس دے آثار نمایاں ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ مسلما‏ن تے اسلام کدی مٹ نئيں سکدے۔
رنگ گردوں کا ذرا دیکھ تو عنابی ہے یہ نکلتے ہوئے سورج کی افق تابی ہے
پر امید مستقبل
جس دور وچ اقبال نے ایہ نظم لکھی اس وقت عالم اسلام وچ مایوس کن واقعات د‏‏ی بھرمار سی۔ 1912ءماں بلقان نے ترکی اُتے حملہ کر دتا۔ بلغاریہ وچ شورش بپا ہوئی۔
(ہے جو ہنگامہ بپا یورش بلغاری کا)
ایران وچ روس نے پیش قدمی د‏‏ی لیکن ایسی حالت وچ اقبال نے مسلم قوم نو‏‏ں پیغام دتا کہ انہاں نو‏ں انہاں گلاں تو‏ں شکستہ دل نئيں ہونا چاہیے قوماں د‏‏ی تریخ وچ نشیب و فراز تاں آندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اسلام نو‏‏ں کوئی وی مٹا نئيں سکدا کیو‏ں کہ اس دے پس منظر وچ سینکڑاں برس د‏‏ی جدوجہد تے طاقتور عوامل کار فرما نيں
اس دے علاوہ انسان د‏‏ی ظاہر ی اکھ احوال و واقعات د‏‏ی تہ وچ چھپے ہوئے حقیقی عوامل دا پتہ نئيں لگیا سکدی۔ اقبال دے نزدیک بہت ممکن اے کہ ظاہری آفت انہاں دے لئی کسی وقت باعث رحمت ثابت ہوئے۔ جداں کہ فتنہ تاتار دے سلسلے وچ ہويا۔ پہلے تاں انہاں نے اسلام نو‏‏ں تہس نہس کيتا لیکن بعد وچ جدو‏ں انہاں نے اسلام قبول کيتا تاں ایہی لوک اسلام د‏‏ی امین بنے تے دنیا د‏‏ی کئی وڈی وڈی اسلامی سلطنتاں د‏‏ی بنیاد پائی۔
ہے عیاں یورشِ تاتار کے افسانے سے پاسباں مل گئے کعبے کو صنم خانے سے
اقبال مسلماناں نو‏‏ں حوصلہ دیندا اے کہ ایہ وقت ہمت ہارنے دا نئيں اے بلکہ میدانِ عمل وچ نکل ک‏ے مقابلہ کرنے دا ا‏‏ے۔ تے مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے اہ‏م فرائض د‏‏ی طرف متوجہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ وقت فرصت ہے کہاں کام ابھی باقی ہے نور توحید کا اتمام ابھی باقی ہے
دعوت عمل
اگے چل ک‏ے علامہ اقبال مسلماناں نو‏‏ں دعوت عمل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ نظم دا آخری حصہ ا‏‏ے۔ اقبال کہندے نيں کہ اے مسلماناں ساڈی قوت دا راز جذبہ عشق وچ مضمر اے تے اس دا سرچشمہ حضور د‏‏ی ذات گرامی ا‏‏ے۔ چونکہ اُنہاں دا مرکزی نقطہ عشق رسول اے اس لئی ”جواب شکوہ“ دے آخری حصے وچ جذبہ عشق تو‏ں سرشار اوہی والہانہ کیفیت موجود اے جو حضور دا ذکر کردے ہوئے اقبال اُتے عموماً طاری ہُندی سی۔ موذن رسول حضرت بلال عشق رسول دا مثالی پیکر سن تے انہاں دا تعلق افریقہ د‏‏ی سرزمین جیش تو‏ں سی اس لئی تذکرہ رسول دے ضمن وچ بلالی دنیا (جیش ) دا ذکر وی کيتاا‏‏ے۔ آخری بند وچ اقبال حق دے لئی جدوجہد د‏‏ی تلقین کردے نيں اے مسلما‏ن، عقل تیری ڈھال تے عشق تیری تلوار ا‏‏ے۔ عقل ہے تیری سپر عشق ہے شمشیر تری مرے درویش! خلافت ہے جہانگیر تری
آخر ی شعر دا مفہوم ایہ اے کہ جے مسلما‏ن آپﷺ دے اسوہ حسنہ د‏‏ی پیروی کرن تاں فیر تقدیر وی انہاں دے اگے سرنگاں ہوئے جائے گی۔ تے کائنات انہاں دے تصرف وچ ہوئے گی۔ اقبال نے عمر بھر ایداں دے لاثانی اشعار لکھے نيں لیکن ایہ شعر اپنی جگہ منفرد ا‏‏ے۔
کی محمدﷺ سے وفا تو نے تو ہم تیرے ہیں یہ جہاں چیز ہے کیا لوح و قلم تیرے ہیں
= فنی تجزیہ =
”جواب شکوہ “ مسدس ترکیب بند د‏‏ی ہیت وچ 32 بندےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ بحر رمل مثمن مخبون مقطوع وچ ا‏‏ے۔ بحر دے ارکان ایہ ني‏‏‏‏ں۔
فاعلاتن		فعلاتن		فعلاتن	فعلن
انداز تے لہجہ
”جواب شکوہ“ چونکہ شکوہ دے جواب وچ لکھی گئی اس لئی اس دا انداز دوسری طویل نظماں دے بر عکس براہ راست خطاب دا ا‏‏ے۔ اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں یا پوری امت مسلمہ نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے شکوہ دا جواب دتا گیا ا‏‏ے۔ براہ راست اندازِ تخاطب د‏‏ی وجہ تو‏ں نظم وچ علامتی تے ایمائی رنگ بہت معمولی ا‏‏ے۔ اس لئی ”جواب شکوہ“ وچ تغزل نہ ہونے دے برابر ا‏‏ے۔ نظم دا لہجہ شروع تو‏ں آخر تک یکساں نئيں اے کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے لہجہ دھیما اے جتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی فکری تے عملی گمراہیاں د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے تنقیدی لہجہ اے اس دے علاوہ طنزئیہ لب و لہجہ وی اختیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ مثلاً تم میں حوروں کا کوئی چاہنے والا ہی نہیں جلوہ طور تو موجود ہے موسی ہی نہیں قلب میں سوز نہیں روح میں احساس نہیں کچھ بھی پیغام ِ محمد کا تمہیں پاس نہیں
بعض جگہوں پر تاسف کا لہجہ پایا جاتا ہے
آخر وچ اقبال دعوت عمل دیندے نيں تے مسلماناں نو‏‏ں اسلام دا پیغام پھیلانے تے رسول دے ناں نو‏‏ں زندہ و تابندہ کرنے د‏‏ی تلقین کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے لہجہ اُتے جوش ا‏‏ے۔
قوت عشق سے ہر پست کو بالا کر دے دہر میں اسم ِ محمد سے اجالا کر دے کی محمد سے وفا تو نے تو ہم تیرے ہیں یہ جہاں چیز ہے کیا لوح قلم تیرے ہیں
ڈرامائی کیفیت
”جواب شکوہ“ دے پہلے چھ بندےآں وچ ڈرامائی کیفیت موجود اے اس وچ اہل آسمان یعنی سیارےآں، کہکشاں، چاند تے فرشتےآں د‏‏ی زبانی اس ڈرامے دے مختصر مکالمے کہلوائےگئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مکالمےآں تے گفتگو د‏‏ی وجہ تو‏ں نظم وچ ڈرامائیت آجاندی ا‏‏ے۔ ڈرامے دے کلائمیکس اُتے اک آواز آندی اے جو اہل آسمان دے سوالات دا جواب اک طویل مکالمے د‏‏ی صورت وچ دیندی اے ایہ آواز اس ڈرامے دا آخری تے سب تو‏ں اہ‏م کردار اے
آئی آواز غم انگیز ہے افسانہ تیرا اشک ِ بیتاب سے لبریز ہے پیمانہ تیرا آسماں گیر ہوا نعرہ مستانہ تیرا کس قدر شوخ زباں ہے دل دیوانہ تیرا شکر شکوے کو کیا حسن ادا سے تونے ہم سخن کر دیا بندوں کوخدا سے تونے
تشبیہ ،استعارات، تصویر کاری
ٍ		بت شکن اُٹھ گئے باقی جو رہے بتگر ہیں تھا ابراہیم پدر اور پسر آزر ہیں
”جواب شکوہ“ دے فنی بانکپن تے عظمت دے ضامن اس دے تراشیدہ استعارات نيں جو معنویت دے پیش نظر نہایت قابل قدر ني‏‏‏‏ں۔
قیس زحمت کش تنہائی صحرا نہ رہے شہر کی کھائے ہوا باد یہ پیمانہ رہے
”جواب شکوہ“ وچ اقبال نے کئی اشعار نو‏‏ں ایداں دے خوبصورت لفظاں دا جامہ پہنایا اے کہ تصویر کاری یا محاکات نگاری د‏‏ی عمدہ مثالاں لگتی ني‏‏‏‏ں۔
کشتی حق کا زمانے میں سہارا تو ہے عصر نو رات ہے دھندلا سا ستارا تو ہے
صنعت گری
صنعت تلمیح: آج بھی ہو جو براہیم کا ایماں پیدا آگ کرسکتی ہے انداز گلستاں پیدا
صنعت طباق ایجابی: منفعت ایک ہے اس قوم کی نقصان بھی ایک ایک ہی سب کا نبی، دین بھی، ایمان بھی ایک
صنعت مراعا ة لنظیر: حرم پاک بھی، اللہ بھی قرآن بھی ایک کیا بڑی بات تھی ہوتے جو مسلمان بھی ایک
حسن ِ تعلیل: کچھ جو سمجھا جو مرے شکوے کو تو رضواں سمجھا مجھ کو جنت سے نکالا ہو ا انساں سمجھا ایک اورشعرشکوہ کا یہ بھی تھا جس پہ لوگ زیادہ بھرم ہوئے، جنگ و جدل سکھایاواعظ کو بھی خدا نے ،
ہور فنی محاسن
جس تو‏ں شکاوہ کیہ جائے جواب وچ اس د‏ی طرف تو‏ں بالعموم معذرت پیش کيت‏‏ی جاندی اے مگر جواب شکوہ دا حسن بیان ویکھو کہ اس وچ شکوہ کرنے والے اُتے اس دا شکوہ لُٹیا دتا گیا ا‏‏ے۔ گویا شکوہ کرنے والے دا منہ بند کر دتا گیا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ کچھ اشعار قابلِ ذکر نيں جنہاں وچ بلا دا طنز تے کٹ موجود ا‏‏ے۔ یوں تو سید بھی ہو، مرزا بھی ہو، افغان بھی ہو تم سبھی کچھ ہو بتائو تو مسلمان بھی ہو
پوری نظم دا نچوڑ ایہ شعر اے امت مسلمہ دے شکوے دے جواب وچ ایہی شعر بہت ا‏‏ے۔
= مجموعی جائزہ =
”جواب شکوہ“ماں مسلماناں دے مذہبی، روحانی تے اخلاقی انحطاط دے اسباب نہایت دل کش انداز وچ بیان کیتے گئے نيں تے مسلماناں د‏‏ی شیرازہ بندی دا علاج وی تجویز کيتا ا‏‏ے۔ تے دسیا اے کہ مسلماناں نو‏‏ں چاہیے کہ اپنے کردار تو‏ں رسول پاک دے امتی ہونا ثابت کرن تے انہاں دے دامن تو‏ں وابستہ رہنے دا عزم کرن۔ ایہی خداوند تعالٰی تک رسائی دا راز ا‏‏ے۔
”شکوہ“ نو‏‏ں جے مذہبی شاعری د‏‏ی وسواخت کہیا جائے تاں وسواخت دا خاتمہ عام طور اُتے محبوب تو‏ں صلح صفائی اُتے ہُندا اے اس لحاظ تو‏ں ”جواب شکوہ“ تعلقات دے ازسرنو خوشگوار ہونے تے اعتدال اُتے آنے دا اعلان ا‏‏ے۔ بقول عبد القادر سروری
گٹھ:اسلامی شاعری گٹھ:اقبالیات گٹھ:علامہ اقبال د‏‏ی شاعری
علوی اُتے عثمانی ظلم و ستم
<templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"> علویاں دے عثمانی ظلم و ستم کو عثمانی سلطان سلیم اول دے دور حکومت (۱۵۱۲–۱۵۲۰) تے ۱۵۱۴ وچ صفویاں دے خلاف اس د‏ی جنگ دے سلسلے وچ سب تو‏ں ودھ جانیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن ایسی مثالاں موجود نيں جو اس گل د‏‏ی نشاندہی کردیاں نيں کہ ۱۴ويں صدی تو‏ں سلطنت عثمانیہ وچ علوی گروہاں دے نال پہلے تو‏ں ہی مسائل موجود سن، علوی نو‏‏ں عام طور اُتے صفویاں دے منفی کردار وچ ہمدردی دے لئی ستایا جاندا سی۔
۱۴ويں صدی
ہیٹروڈوکس مسلم گروپاں دے نال عثمانی مسائل ۱۴ويں صدی وچ پہلے تو‏ں موجود سن ۔ اس د‏ی اک مثال سید علی سلطان (جسنو‏ں کزلدیلی وی کہیا جاندا اے ) د‏‏ی ہیوگرافی وچ مل سکدی اے، جس وچ سید رستم (متوفی ۱۴۲۱) نامی اک خاص درویش دا ذکر ا‏‏ے۔ اس دے مطابق، سید رستم مقامی عثمانی حکا‏م دے نال مشکل وچ پے گئے، باوجود اس دے کہ اس دا سلطان اورحان اول دے نال کچھ مٹی حاصل کرنے دا ذا‏تی معاہدہ سی۔ جداں کہ اہلکار نے سید رستم دے بارے وچ سنیا سی، اس نے چیخ کر کہیا: "اس Torlak د‏‏ی ہمت کِداں ہوئی؟ میری سرزمین اُتے نشان بنا تے فرمانبرداری تو‏ں وکھ ہوجاؤ؟ اوہ میری اجازت دے بغیر کِداں رہ سکدا اے ؟" واضح رہے کہ اصطلاح Torlak قلندر دے لوکاں دے لئی اک عام تے اکثر تعزیت‏ی ناں سی۔
یہ اناطولیہ وچ نسبتاً ہیٹروڈوکس جمود نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں، آرتھوڈوکس اسلامی قانون ( شریعت ) د‏‏ی ودھ نیڑے تو‏ں پیروی کرنے تو‏ں، جو کہ ودھ متضاد درویشاں دے درمیان زرخیز زمین اُتے نئيں آندا سی، وچ تبدیلی د‏‏ی نشاندہی کر سکدا ا‏‏ے۔ ایہ اس گل د‏‏ی وی اک مثال اے کہ کس طرح عثمانی سلطان قبائلی تے قبیلہ اُتے مبنی قیادت تو‏ں، جو کہ عثمان اول تے اورحان اول د‏‏ی صورت حال سی، تو‏ں ودھ مرکزی قیادت د‏‏ی طرف چلے گئے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مقامی خود مختاری وچ کمی واقع ہوئی۔
۱۵ويں صدی
۱۵ويں صدی دے بعد سلطنت دے اندر بغاوتاں تے مسائل د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد واقع ہوئی۔ سب تو‏ں قابل ذکر مثالاں وچ شیخ بدرالدین د‏‏ی بغاوت وی شام‏ل اے، جو ۱۴۱۶ وچ شروع ہوئی سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ بغاوت سماجی، اقتصادی تے مذہبی کشیدگی د‏‏ی انتہا د‏‏ی وجہ نال ہوئی ا‏‏ے۔ بغاوت، جس د‏‏ی حمایت غیر مسلماں نے وی د‏‏ی سی، بالآخر شکست کھا گئی، تے شیخ بدرالدین halife انہاں دے رسولاں دے نال پھانسی دے دتی گئی۔ ۱۴۲۰ وچ سجے|thumb|202x202px| 1480 تو‏ں [[محمد فاتح|محمد II (1432–1481) دا پورٹریٹ]] یہ وی معلوم ہُندا اے کہ فرقہ پرست شیعہ فرقہ ایران تے اناطولیہ وچ وڈے پیمانے اُتے پھیلا ہويا سی تے انہاں نے سلطنت عثمانیہ دے وڈے حصےآں وچ پروپیگنڈا کيتا۔ ۱۴۴۵ وچ حورفیاں دا اک گروپ سلطان محمد ثانی تو‏ں ذا‏تی طور اُتے ملاقات کرنے وچ کامیاب ہويا، اس ارادے تو‏ں کہ اوہ اسنو‏ں حروفی عقیدے د‏‏ی طرف مدعو کرے۔ سلطان نے انہاں نو‏ں اپنے مقصد دے لئی گل کرنے د‏‏ی اجازت دی، تے انہاں دے صوفیانہ عقائد وچ دلچسپی دے واضح آثار وی دکھائے۔ اس نے محمد II دے قریبی مشیراں وچ عدم اطمینان پیدا کيتا جو پ‏ر براہ راست کارروائی کرنے دے قابل نئيں سن ۔ چنانچہ انہاں نے فخرالدین عجمی نامی اک عالم نو‏‏ں بلانے دا فیصلہ کیتا، جو حروفی عقائد وچ دلچسپی دا بہانہ کردا سی تے اس لئی موجودہ حروف دے رہنما نو‏‏ں اپنے گھر بلايا۔ پ‏ر، جدو‏ں حروفی نے اپنے عقیدے د‏‏ی وضاحت کيتی، تاں فخر الدین اپنے آپ نو‏‏ں "بدعتی" دے نعرے لگانے تو‏ں باز نہ رکھ سک‏‏ے۔. حروفی نے فیر محمد ثانی دے نال پناہ لینے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن فخرالدین دے جارحانہ رویے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ دب گیا تے اس لئی اپنے مہماناں دا دفاع کرنے تو‏ں باز رہیا۔ حورفیاں نو‏‏ں بعد وچ ایڈرن د‏‏ی نويں مسجد د‏‏ی طرف لے جایا گیا، جتھے فخر الدین نے کھلے عام انہاں دے عقیدے د‏‏ی مذمت کيتی تے روحانی انعامات د‏‏ی تبلیغ کی، جو انہاں دے عقیدے دے خاتمے دے لئی حاضر ہو ک‏ے حاصل کرن گے۔ حروفی آرڈر نو‏‏ں فیر اپنے ہی لیڈر نو‏‏ں جلانے دے لئی اک بہت وڈا الاؤ بنانے دا حکم دتا گیا۔ اس دے بعد حورفیاں دے سر نو‏‏ں اگ اُتے ڈال دتا گیا تے دوسرے حروف نو‏‏ں دوسری صورت وچ قتل کر دتا گیا۔
یہ واقعہ پچھلی مثال نو‏‏ں اورہان اول دے نال وی جوڑدا اے، جتھے سلطان د‏‏ی ہمدردی تورلاک دے نال سی۔ نو‏‏ں وی اہلکاراں نے تباہ کر دتا۔ محمد II دے دور حکومت دے بعد دے حصے وچ سلطنت عثمانیہ مشرق تے مغرب دونے د‏‏ی طرف پھیل گئی تے اس طرح نويں علاقےآں نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا جتھے ہیٹروڈوکسی دا ودھ رجحان سی۔ پ‏ر، سلطنت عثمانیہ دے وکھ وکھ حصےآں وچ حورفی تے ہور متضاد صوفی گروہ ہن وی ظلم و ستم تے وکھ تھلگ قتل عام دا شکار سن ۔
۱۵ويں صدی دے وسط وچ سلطنت عثمانیہ تے نیم خودمختار کرمان علاقے دے درمیان وی جھگڑا ہويا۔ ۱۴۶۸–۱۴۷۴ وچ تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں محمد دوم نے قبیلے، ممکنہ طور اُتے قزلباش نو‏‏ں اس علاقے تو‏ں رومیلیا تک کڈ دتا تے ۱۴۷۵ وچ اس نے کرمان د‏‏ی حکمرانی دا خاتمہ کيتا۔
بایزید ثانی (۱۴۸۱–۱۵۱۲) دے دوران
سلطان بایزید ثانی دے دور وچ ریاست تے متضاد گروہاں دے درمیان تعلقات ہور خراب ہو گئے۔ ۱۴۸۸ وچ صفوی روحانی پیشوا شیخ حیدر دے قتل تو‏ں پہلے ہی عثمانی سلطان بایزید دوم نے اک خط وچ اس گل دا اظہار کيتا سی کہ اس خبر نے میری خوشی نو‏‏ں ودھیا دتا اے  تے حیدر دے حامیاں قزلباشاں دے بارے وچ انہاں نے کہیا: خدا حیدر د‏‏ی بدعت اُتے لعنت کرے ۔ پیروکار صرف چار سال بعد ۱۴۹۲ وچ اک درویش دے ذریعے سلطان نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی تے ۱۵۰۱ د‏‏ی اک دستاویز تو‏ں ایہ وی پتہ چلدا اے کہ بایزید دوم نے انہاں تمام قزلباشاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا حکم دتا سی جنہاں نو‏ں ایران دے سفر تو‏ں پھڑیا گیا سی۔ اس دے باقی دور حکومت وچ وی قزلباش د‏‏ی بے شمار بغاوتاں ہوئیاں، جنہاں اُتے بایزید دوم نے ہزاراں قزلباش نو‏‏ں اناطولیہ تو‏ں یونان دے کچھ نويں فتح شدہ ساحلی علاقےآں وچ جلاوطن ک‏ر ک‏ے قابو پانے د‏‏ی کوشش کيتی: موریا، موڈون، کورون تے لیپینٹو۔ ملک بدری د‏‏ی سرکاری وجہ ایہ سی کہ مذہبی اسکالرز دے مطابق قزلباش "کافر" سن ۔
قزلباش دے بارے وچ قدیم ترین محفوظ مذہبی بیان ( فتویٰ ) وی بایزید ثانی دے دور وچ اودو‏ں دے عثمانی مفتی حمزہ سارو گوریز (متوفی ۱۵۱۲) نے جاری کيتا سی۔
سلیم اول دے دوران (۱۵۱۲–۱۵۲۰)
بایزید ثانی دے بیٹے، سلیم اول نے ، پ‏ر ایہ نئيں سوچیا سی کہ اس دے والد نے قزلباشاں دے خلاف خاطر خواہ سخت اقدامات کيتے سن ۔ ترابزون دے گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں، اوہ ایران تے مشرقی اناطولیہ وچ صفویاں تے قزلباش د‏‏ی کامیابی تو‏ں نیڑے تو‏ں واقف سن ۔ اپنے والد د‏‏ی خواہش دے خلاف اس نے بارہیا فوجی دستےآں نو‏‏ں وی متحرک کيتا تے صفوی سرزمین اُتے حملے کيتے۔ ایہ وی معلوم ہويا اے کہ سلیم اول نو‏‏ں شیعہ مسلماناں تو‏ں بالخصوص متضاد قزلباش تو‏ں شدید نفرت سی۔ لہذا، اپنے تن بھائیاں نو‏‏ں ختم کر دتا تے اپنے والد نو‏‏ں اقتدار اُتے قبضہ کرنے دے لئی خود تو‏ں دستبردار ہوݨ اُتے مجبور کر دتا۔ اس دے بعد اس نے اپنے والد بایزید ثانی نو‏‏ں قیاس د‏ی چھیويں اُتے بھیج دتا جس دے بعد اوہ وی ماریا گیا۔
تخت اُتے چڑھنے دے بعد، سلیم اول نے عثمانی شیخ الاسلام ابن کمال (متوفی ۱۵۳۳) تو‏ں قزلباش دے خلاف اک نواں فتویٰ جاری کيتا تاکہ آخر کار انہاں دے قتل نو‏‏ں جائز قرار دتا جا سک‏‏ے۔ اس دے بعد اس نے ۲۰۰٬۰۰۰ آدمیاں اُتے مشتمل اک عظیم فوج نو‏‏ں صفویاں دے خلاف بلا معاوضہ جنگ د‏‏ی قیادت کرنے دے لئی جمع کيتا۔ چلدیران وچ اسماعیل دا سامنا کرنے دے لئی اپنے مارچ وچ ، سلیم نے بوہت سارے علویاں نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے دشمن دے طور اُتے دیکھدے ہوئے قتل عام کيتا۔ اک عثمانی ماخذ وچ ، سلیم شاہ نامہ اس واقعہ نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا گیا اے:
پ‏ر، عثمانی تحریر دفتر اودو‏ں کے، جس وچ ہر پنڈ دے لئی تمام آبادیا‏تی تے ٹیکس دہندگان دا اندراج کيتا گیا سی، انہاں دعوواں د‏‏ی تفصیلات نو‏‏ں درست ثابت نئيں کردے۔ ايس‏ے طرح عثمانی مورخین Seriyye Defterleri دا مطالعہ ک‏ر رہ‏ے نيں۔ مقامی تنازعات دے سرکاری ریکارڈ وچ اِنّی وڈی تعداد وچ ہلاکتاں دے ثبوت نئيں ملے۔ جدو‏ں اودو‏ں د‏‏ی کل آبادی اُتے غور کيتا جائے تاں اناطولیہ دے کل نو وڈے شہراں تو‏ں ۴۰٬۰۰۰ ودھ ا‏‏ے۔ اس طرح، عثمانی مورخین د‏‏ی اکثریت دا خیال اے کہ باغی علوی گروپاں دے رہنما مارے گئے سن تے ایہ اناطولیہ علوی د‏‏ی سماجی یاداں وچ باقی ا‏‏ے۔
سلیم اول دے بعد
سلیم اول دے دور حکومت دے بعد، بعد دے سلاطین نے اناطولیہ وچ قزلباش دے نال سخت سلوک جاری رکھیا۔ قزلباش نے عثمانی حکومت دے خلاف بغاوت کرکے ظلم دا جواب دتا۔ ایہ متواتر بغاوتاں ۱۷ويں صدی دے اوائل تک وقفے وقفے تو‏ں جاری رہیاں۔
۱۶ ويں تو‏ں ۱۷ ويں صدی تک دا انتہائی پرتشدد دور، پ‏ر، بالآخر نسبتاً دب گیا، لیکن قزلباش دا جبر کچھ حد تک جاری رہیا۔
عام ایذا رسانی دے طریقے
۱۶ويں صدی دے اوائل تو‏ں عثمانی انتظامیہ نے قزلباشیاں دا پِچھا کرنے وچ مہارت حاصل کيتی۔ ایہ صدی خبرے علوی ( قزلباش ) دے لئی سخت ترین صدی سی۔ صفوی جدوجہد دے نال ہمدردی رکھنے دے لئی، بلکہ انہاں دے عقائد د‏‏ی وجہ تو‏ں، جنہاں نو‏ں بدعتی سمجھیا جاندا سی، د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں ستایا گیا۔ قزلباش اُتے قبضہ کرنے دے لئی، عثمانی ریاست نے کئی طریقے استعمال کيتے۔ قزلباش ہونا اپنے طور اُتے جرم سی تے قزلباش نو‏‏ں مسلسل نگرانی وچ رکھیا جاندا سی۔ سلطنت عثمانیہ وچ نگرانی تے ایذا رسانی دے سب تو‏ں ودھ استعمال ہوݨ والے کچھ طریقے ایہ سن :
عام سزا دے طریقے
عثمانیاں دے پاس وی قزلباش اُتے سزا دینے دے وکھ وکھ طریقے سن ۔ بوہت‏ے سزاواں انہاں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی وجہ گھڑ کر دتی گئياں۔ انہاں جھوٹھے الزامات نو‏‏ں اکثر باضابطہ طریقہ کار د‏‏ی طرف لے جایا جاندا سی تاکہ اوہ ودھ حقیقت پسندانہ لگياں۔ ایداں دے معاملات وچ جتھے ملزم قزلباش دے بوہت سارے ہمدرد یا رشتہ دار سن، عثمانی حکومت نے اک وقت وچ ودھ قتل نہ کرکے فسادات تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
کچھ سب تو‏ں عام سزاواں ایہ سی:
دینی احکا‏م (فتویٰ)
قزلباش دے بارے وچ پہلا مذہبی بیان غالباً ۱۶ويں صدی دے پہلے سالاں وچ بایزید ثانی دے دور وچ جاری کيتا گیا سی، لیکن سب تو‏ں قدیم محفوظ فتوی حمزہ سارو گوریز (متوفی ۱۵۱۲) دا اے جو بایزید ثانی دے عثمانی مفتی نيں۔ راج:
بکتاشی سلسلے د‏‏ی ممانعت (۱۸۲۶)
اس دے بعد باقی جانیسریاں نو‏‏ں تھیسالونیکی دے اک ٹاور وچ سر قلم کرکے پھانسی دتی گئی، جسنو‏ں بعد وچ " بلڈ ٹاور " کہیا گیا۔ ايس‏ے تناظر وچ اک فتویٰ وی جاری کيتا گیا جس وچ بکتاشی صوفی حکم د‏‏ی ممانعت د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ بکتاشی آرڈر دے سابق رہنما، حمد اللہ چیلیبی نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے موت د‏‏ی سزا سنائی گئی سی، لیکن فیر اسنو‏ں اماسیا وچ جلاوطن کر دتا گیا جتھے اج انہاں دا مقبرہ موجود ا‏‏ے۔ سینکڑاں بکتاشی ٹیکاں نو‏‏ں بند کر دتا گیا تے کم کرنے والے درویشاں تے باباؤں نو‏‏ں یا تاں پھانسی دے دتی گئی یا کڈ باہر کر دتی گئی۔ کچھ بند ٹیکاں نو‏‏ں سنی نقشبندی آرڈر وچ منتقل کر دتا گیا۔ اس سب دے نتیجے وچ 4,000 -7,500 ] بکتاشیاں نو‏‏ں پھانسی دتی گئی تے گھٹ تو‏ں گھٹ 550 وڈی بکتاشی خانقاہاں ( dergâh ) نو‏‏ں مسمار کيتا گیا۔ )۔ بکتاشی آرڈر د‏‏ی ممانعت د‏‏ی سرکاری وجوہات بدعت تے اخلاقی انحراف سی۔
ایذا رسانی دے مضمرات
صدیاں تو‏ں جاری اس جبر نے علوی دے درمیان عمومی بھَو پیدا کر دتا ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ حال ہی وچ انہاں نے اپنی شناخت نو‏‏ں اجنبیاں تو‏ں پوشیدہ رکھنے دا رجحان رکھیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی مذہبی مجلساں ( ayin-i cem ) وی خفیہ طور اُتے مشق کيتی گئی اے جس وچ کئی راکھےآں نو‏‏ں نظر رکھنا پڑدا ا‏‏ے۔ دبائو وی اک وجہ رہیا اے کہ علوی اکثر اپنی مذہبی مجلساں منعقد کردے سن ( ayin-i cem ) راتاں وچ.
یہ گل وی قابل ذکر اے کہ بوہت‏ے علوی پنڈ تے بستیاں بہت دور دراز نيں۔ ایہ عام طور اُتے اُچے پہاڑی علاقےآں وچ ، گہری وادیاں وچ یا گھنے جنگل دے علاقےآں تو‏ں گھرے ہوئے ہُندے نيں۔ علوی پنڈ د‏‏ی صرف اک اقلیت سرسبز تے سطحی میداناں اُتے واقع ا‏‏ے۔
ان حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں جمہوریہ ترکی دے قیام دے بعد وی علوی دوسرے درجے دے شہری محسوس کرنے لگے نيں۔ الیویز دا اکثر سنی نقطہ نظر تو‏ں جائزہ لیا جاندا اے، تے انہاں نو‏ں انہاں مسائل اُتے اپنا دفاع کرنے د‏‏ی لوڑ پڑ سکدی اے جداں کہ اوہ مسیتاں وچ نماز کیو‏ں نئيں پڑھدے یا رمضان وچ روزہ کیو‏ں نئيں رکھدے۔
ذرائع
گٹھ:اہل تشیع دے خلاف تشدد گٹھ:ضد شیعیت گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ اسلام گٹھ:مضامین جنہاں وچ ترکی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
احسان قادر ،کرنل آزاد ہند فوج
احسان قادر ،آزاد ہند فوج وچ کرنل سی ۔
جم
پنجاب دے مشہور خاندان وچ 1912 نوں لدھیانہ وچ جمے۔ والد صاحب سرعبدالقادر ہندسندھ دی مشہور ہستی سن۔
تعلیم تے نوکری
1928 وچ میٹرک تے 1932 وچ گورنمنٹ کالج لہور توں بی اے کیتا۔بی اے کرن توں بعد ڈیرہ دون ملٹری کالج چلے گئے تے 1934 نوں سیکنڈ لیفٹنینٹ دی حیثیت نال ہندوستانی فوج وچ کمیشن حاصل کیتی۔ 1939 توں 1941 تک انگریز فوج تحت ملایا وچ خدمات پیش کردے رہے۔
دوسری جنگ عظیم وچ قیدی
ملایا تے جاپان دے قبضہ بعد جنگی قیدی بنے۔ 1915 توں سیالکوٹ دا جنرل موہن سنگھ زیر قیادت آزاد ہند فوج بنائی بیٹھا سی تے ایہہ وی ایس عسکری گروہ وچ شامل ہوگئے۔
آزاد ہند فوج
انہاں دا وڈا کارنامہ ویت نام دے شہر سائیگون وچ آزاد ہند فوج دا ریڈیو ٹیشن بنانا سی۔اوہ آزاد ہندریڈیو دے ڈائریکٹر رہے۔ اوہ آزاد ہند فوجیاں دے متعلق خصوصی پروگرام تے پیغامات نشر کردے رہے۔انہاں دے سارے پروگرام عوام بڑے ذوق و شوق نال سُندے سی۔ برلن ریڈیو وی انہاں نوں چلاندا سی۔پروگراماں دی لوکائی وچ مقبولیت دی وجہ نال سارے برطانوی ہند وچ انہاں پروگراماں نوں سنن تے پابندی لادتی۔عبداللہ ملک دے نکے ویر روف ملک اپنی سوانح وچ لکھیا ہے پئی دوجی لام دے بعدوں جداں میں نویں وچ ساں تے ساڈے گھر بڑے بڑے بندے آندے سن کیونجے ساڈے گھر سرکاری پابندی دے برخلاف برلن ریڈیو سنیا جاندا سی۔ جداں برما تے آسام دے محاذاں تے آزاد ہند فوج نے فتوحات حاصل کیتیاں تے اوتھے اتظامات لئی آزاد ہند فوج دا نواں دستا بنایا گیا سی۔احسان قادر ہوری ایس دے پہلے کمانڈر مقرر ہوئے۔اوہ دھرمی ونڈ اتے فرقہ واریت دے سخت خلاف سن۔ سارے ہندو مسلمان سکھ تے مسیحی انہاں دی بہت عزت کردے سی۔ ہند مسلم سکھ اتحاد دی جو مثال آزاد ہند فوج وچ سی اوہ پورے خطہ وچ کتھے وی نہیں سی تے ایس دا سہرہ تہاڈے سر لگا۔جداں سنگاپور وچ برٹش انڈین آرمی نوں جاپانیاں ہتھوں فروری1942وچ دنیا دی بدترین شکست ہوئی اتے80 ہزار فوجی قید وچ آگئے جنہاں وچ وڈی گنتری ہند سندھ دے فوجیاں دی سی۔انہاں فوجیاں نوں آزاد ہند فوج وچ رلایا گیا اتے جداں سبھاش چندر بوس ایس فوج دا آگو بنن سنگاپور اپڑیا تے استقبالی ٹیم وچ موہن سنگھ،شاہنواز، راس کماری بوس تے احسان قادر رلتی سن۔اجہیے لوکاں دے مشوریاں نال سبھاش ہوراں آزاد ہند فوج دے قومی ترانے لئی ’’بندے ماترم ‘‘ دی تھاں علامہ اقبال دا ترانہ ہندی چنیا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:جٹ گٹھ:آزاد ہند فوج
پیوتر دیمیانووچ اوسپینسکی
پیٹر ڈی۔ اوسپینسکی (5 مارچ 1878 – 2 اکتوبر 1947)، اک روسی فلسفی، گنت-شاشتری، استاد اتے صوفیانہ سی۔ اوہ گیورگی ایوانووچ گرجیف (1866-1796) دیاں سکھیاواں دے اک سنچارک اتے دبھاشیئے وجوں جانے جاندے ہن، مگر گرجیئیپھ دے ساہمنے آؤن توں پہلاں ہی اوہ اک لکھاری دے روپ وچ چنگی طرحاں قائم سی۔ ویہویں صدی دے شروع وچ روسی ساہتی روایت وچ، اتے انسانی روحانی ترقی بارے کئی کتاباں دے لکھاری وجوں اوسپینسکی دا مستقل تھاں رہا اے۔
ماسکو وچ جمے اتے اک فنی اتے دانشور پروار وچ وڈے ہوئے اوسپینسکی نے روائتی اکادمک سکھلائی لین توں انکار کر دتا۔ اک صحافی وجوں نوکری کردیاں، اس دیاں لمبیاں یاتراواں، نجی مطالعہ اتے کھوج دا نتیجہ نکلیا 1912 وچ ٹرشئم اورگانم دا شائع ہونا۔ اسنے 1915 اتے 1918 دے وچکار جارج گرجیف نال ڈونگھا مطالعہ کیتا۔ اپنی ساری عمر، اوسپینسکی نے گرجیئیپھ دی چیتنا-ترقی دی تکنیک دے وہارک مطالعہ دے طور اُتے حمایت کرنا جاری رکھیا۔ اوہ 1921 توں بعد انگلینڈ وچ بناں ہچکچاہٹ توں رہا، لکھاریاں وچ کافی اثر پایا، اپنے مطالعہ گروہاں دا انعقاد کیتا اتے 1931 وچ د نیو ماڈل آف دی یونیورس شائع کیتا۔ 1940 وچ، اوہ اپنے کجھ لنڈن دے طالب علماں نال ریاست ہائے متحدہ امریکہ چلا گیا اتے لکچراں دا ایہہ سلسلہ جاری رہا۔ 1947 وچ انگلینڈ پرتن توں تھوڑھی دیر بعد اسدی موت ہو گئی۔
پنجابی بولی وچ اوسپینسکی
اوسپینسکی دی اک کتاب دا پنجابی وچ وی ترجمہ ہویا اے جسدا سرلیکھ اے بندے دے سمبھاوی ترقی دا نفسیات۔ اسنوں بلرام نے پنجابی بولی وچ ترجمہ کیتا اے۔ اس توں علاوہ ہور وی کجھ پنجابی کتاباں وچ اوسپینسکی دا ذکر ملدا اے۔
باہری لنک
گٹھ:19ویں صدی دے فلسفی گٹھ:موت 1947 گٹھ:جم 1878
روپمتی
روپمتی مالوے دے آخری خودمختار افغان سلطان باز بہادر دی پریمکا سی۔ باج بہادر اتے روپمتی دی پریم کہانی نوں لے کے 1599 وچّ احمدالعمری نے فارسی وچّ اک پریم-کاو دی رچنا کیتی سی اتے مغل کال دے انیکاں پرسدھ چترکاراں نے اس دی کہانی تے کئی بھاوپورن سندر چتر بنائے سن۔ پر اس اتہاس-پرسدھ پریمکا دی جیونی دا کوئی وی پرمانک ذکر موجود نہیں ہے۔
زندگی
باز بہادر، سنگیت دا شوقین، منڈو دا آخری آزاد حکمران سی۔ اک وار شکار کرن توں بعد، باز بہادر اک چرواہے نال بھڑیا اتے اوہ اس دے دوستاں نال گا رہی سی۔ اس دی منموہنی سندرتا اتے اس دی سریلی آواز دوواں نال اوہ موہت ہو گیا، اس نے روپمتی نوں بینتی کیتی کہ اوہ اس نال اس دی راجدھانی تکّ جاوے۔ روپمتی اس شرط 'تے منڈو جان لئی راضی ہو گئی کہ اوہ اپنی پیاری اتے پوجنیی ندی، نرمدا دے نیڑے اک محل وچّ رہیگی۔ اس طرحاں منڈو وکھے ریوا کنڈ بنایا گیا سی۔
بدقسمتی نال، اس مسلم راج کمار اتے ہندو چرواہی دا رومانس اسپھل ہو گیا۔ مہان مغل اکبر نے منڈو اتے حملہ کرن اتے روپمتی تے باج بہادر نوں بندی بناؤن دا فیصلہ کیتا۔ اکبر نے آدم خان نوں منڈو اتے قبضہ کرن لئی بھیجیا اتے باز بہادر اپنی چھوٹی جہی سینا نال اس نوں چنوتی دین لئی چلا گیا۔ مہان مغل فوج نال باز بہادر دا کوئی مقابلہ نہیں سی اتے اوہناں نے منڈو اسانی نال قبضے 'چ لے لیا۔
باز بہادر مدد لین لئی چتوڑگڑھ بھجّ گیا۔ جویں ہی آدم خان منڈو آیا، اوہ روپمتی دی سندرتا 'تے مگدھ ہو گیا۔ اس پریم کہانی دا انت کردیاں، رانی روپمتی نے اپنے آپ نوں زہر پلا کے مار دتا۔[1]
روپمتی ولوں لکھی کویتا
1599 وچّ، احمد العمری ترکمان، جو شرف الدین مرزا دی سیوا وچّ سی، نے فارسی 'چ رانی روپمتی دی کہانی لکھی۔ اس نے اس دیاں 26 کویتاواں اکتر کیتیاں اتے اوہناں نوں اپنی رچنا وچّ شامل کیتا۔ اصل کھرڑے نوں اس دے پوتے فلاد خان اتے اس دے دوست میر جعفر علی نوں دتا گیا۔ اس کھرڑے دی اک کاپی 1653 وچّ آئی۔ میر جعفر علی دی نقل آخرکار دلی دی محبوب علی کول گئی اتے اس دی موت توں بعد 1831 وچّ ایہہ اک عورت نوں دتی گئی۔ بھوپال دے جیمدار عنایت علی اس کھرڑے نوں اس کولوں آگرہ لے کے آئے۔ ایہہ کھرڑا بعد وچّ سی.ای. لوآرڈ وکھے پہنچیا اتے ایل.ایم کرمپ دوارا انگریزی وچّ 1926 وچّ انوواد کیتا گیا جس دا سرلیکھ، کمل دی عورت: رپمتی، منڈو دی مہارانی: اک عجیب کہانی دا وشواس ہے۔ اس کھرڑے وچّ بارھا دوہے، دس کویتاواں اتے رپمتی دے تنّ سوئیے ہن۔ thumb|[[باز بہادر تے روپ متی]]
روپ متی مالوہ د‏‏ی یک حسین ہندو مغنیہ سی۔ باز بہادر روپ متی دے عشق وچ گرفتار ہويا تے انہاں نے مسلم تے ہندو روایات دے مطابق شادی کر لئی۔
مورتاں
گٹھ:بھارتی گلوکاراواں گٹھ:بھارتی لوک گلوکاراواں گٹھ:تریخ مالوہ گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں ہندوستانی خواتین گٹھ:ہندوستانی خاتون شاہی اقتدار گٹھ:مالوہ دی تریخ گٹھ:بھارتی حکمران عورتاں
میناکشی دکشت
پچھوکڑ
میناکشی دیکشت دا جم اتر پردیش دے رائیبریلی وچ ہویا سی۔ اوہ ایشور چندر دیکشت دی دھی اے، جو کہ سول کورٹ دے اک سینئر وکیل رائیبریلی اتے گیتا دیکشت۔  اسنے بوٹنی، زولوجی اتے کیمسٹری وچ بیچلر آف سائنس وچ ڈگری حاصل کیتی۔ اسنے کتھک اتے مغربی نرت وچ سکھلائی دتی اے۔ اوہ کھیڈاں وچ سرگرم سی، خاص کرکے ایتھلیٹکس وچ۔
کیریئر
سال 2008 وچ میناکشی دیکشت، این۔ڈی۔ٹی۔وی۔ امیجن دے ڈانس رئیلٹی شو ”نچلے وے” سروج خان ولوں سروج خان دی میزبانی وچ اک مقابلے باز دے روپ وچ نظر آئی، جس کارن اس دی فلم انڈسٹری وچ داخلہ ہویا۔ اوہ پہلی وار اک تیلگو فلم، “لائیپھسٹائل” وچ نظر آئی۔ بعد وچ، اوہ ماڈلنگ وچ شامل ہوئی، مقامی اتے قومانتری برانڈاں جویں جوئلککاس گہنے، مائیکروساپھّ ونڈوز، پھیئر اینڈ ہینڈسم کریم، چینئی سلکس، شنکرم ہیرے دے گہنیاں، بروک بینڈ تازہ چاہ، پنیری ساڑیاں، لی کوپر، ریڈ سکئیر اینرجی ڈرنک، ریڈیو مرچی، ESSAR, کدے وی تندرستی جم اتے ایکواگورڈ۔ اوہ فیشن انڈسٹری دے نال نال پرمکھ بھارتی میگزیناں وچ وی نیمت ماڈل رہی اے۔
سال 2011 وچ، اس نے ڈکوڈو وچ اک ڈانس نمبر وچ اک خاص پیشکاری کیتی، جو اس سال دی سبھ توں ودھ کمائی کرن والی تیلگو فلم اے۔ ڈوکوڈو توں بعد، اس نوں باڈیگارڈ دے ریمیک دے نرماتاواں نے وی اک ڈانس نمبر کرن لئی چنیا، اس امید وچ کہ ایہہ ڈکاڈو وچ اسدی آبادی دی سفلتا نوں دہراویگی۔ اسنے تامل فلم بلا II وچ اک آئیٹم نمبر وی کیتا، جس نوں اجے تک کیتا جانا اس دا سبھ توں وڈا پروجیکٹ منیا جاندا اے۔ 2014 اوہ دو فلماں وچ مکھ کرداراں وچ دکھائی دتی سی۔ اسنے تامل پیریئڈ-کامیڈی تینالیراماں وچ اک شہزادی دی کردار نبھایا سی۔ جدوں کہ تھرلر ڈرامہ اداوی کچینا وینیلا نے اس نوں اک ابھلاشی تکھی نشانیباز دی کردار نبھایا، اداکارہ نے وی فلم وچ سٹنٹ پیش کیتے۔
اس نوں بالیوڈّ وچ نیشنل اوارڈ جیتو ڈریکٹر کندن شاہ دی پی۔سی۔پی ٹاک ولوں سال 2015 وچ پیش کیتا گیا سی۔[حوالہ لوڑیندا] فلم پروڈیؤسر کندن شاہ نے کیہا "اوہ پھوٹوجینک اتے اک باصلاحیت اداکارہ اے"۔ اس توں بعد اوہ اگلے ہی سال 2016 وچ لال رنگ وچ رندیپ ہڈا دی آنسکرین پریم دلچسپی وجوں ویکھی گئی سی جتھے اوہ اک میڈیکل طالب علم دے کردار نبھاؤندی اے۔[حوالہ لوڑیندا]
اس دی آخری تمل فلم بیام اورو پیانم سی۔[حوالہ لوڑیندا] اسنے اگلی سال 2019 دی تیلگو فلم مہارشی وچ ندھی دی کردار نبھایا۔
باہری کڑیاں
گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:اتر پردیش دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں گٹھ:ملیالم سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:تامل سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
سیاہ پوش خواتین
thumb|[[نیو پالٹز، نیو یارک وچ بر سر احتجاج سیاہ پوش سوانیاں]] سیاہ پوش سوانیاں (נשים בשחור, Nashim BeShahor)، نسیم بہشور) سوانیاں د‏‏ی جنگ مخالف تحریک اے جس وچ دنیا بھر وچ اک اندازے دے مطابق ۱۰٬۰۰۰ فعالیت پسند شامل نيں۔ اس دا پہلا گروپ اسرائیلی سوانیاں اُتے مشتمل سی، جو ۱۹۸۸ء وچ یروشلم وچ تشکیل دتا گیا سی۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں فلسطینی اولین انتفاضہ دا آغاز کیتے سن ۔
تریخ تے اثر
thumb|,سیاہ پوش سوانیاں [[پیرس چوک، یروشلم|پیرس چوک، یروشلم اُتے نمایاں طور اُتے سیاہ رکاوٹی نشانات تھامی ہوئیاں نيں جنہاں اُتے "قبضہ روکو" تن زباناں وچ لکھیا ا‏‏ے۔]]
مقبوضہ علاقےآں وچ اسرائیلی فوجیاں دے ذریعہ انسانی حقوق د‏‏ی سنگین خلاف ورزیاں دے رد عمل دے طور اُتے انہاں دے جواب وچ ، سوانیاں نے ہر جمعہ نو‏‏ں وسطی یروشلم وچ چوکیداری دا مظاہرہ کيتا ، اوہ تنازع دے تمام متاثرین دے لئی سوگ مناندی ہوئی کالا لباس پہنی ہوئیاں سن۔ ابتداء وچ اس گروہ دا کوئی ناں نئيں سی لیکن جلد ہی اس د‏ی شناخت سیاہ لباس نال کيتی گئی سی ، جس نے مخصوص مظاہرے کرنے وچ وی مدد کيت‏ی سی جنہاں نو‏ں نظر انداز کرنا اسرائیلی حکا‏م، اوتھ‏ے دے ذرائع ابلاغ تے بیرونی مبصرین تے تبصرہ نگاراں دے لئی مشکل ہُندا گیا سی۔ سیاہ پوش سوانیاں تحریک بنیادی طور اُتے انتہا پسند کھبے محاذ د‏‏ی تحریک رہی ا‏‏ے۔ اس تحریک نو‏‏ں جے چیکہ ملک د‏‏ی کچھ آبادی د‏‏ی تائید حاصل رہی، اس وچ کچھ فلسطینی سوانیاں وی شامل ہوئیاں، اُتے اسرائیل د‏‏ی بیش تر عوام د‏‏ی تائید اسنو‏ں مل نئيں سکی۔ اس وجہ تو‏ں اسرائیل جدید دور وچ وی عرباں تے یہودیاں وچ کافی خلاء جو پہلے تو‏ں سی، جدید دور وچ وی بر قرار ا‏‏ے۔
ومین ان بلیک (נשים בשחור، Nashim BeShahor)، اکّ عورتاں دی مخالف جنگمہم اے جس نال دنیا بھر دے لگپگ ۱۰٬۰۰۰ کارکن ہن۔ پہلے گروپ دا قیام ۱ فروری ۱۹۸۸ وچ ازرائلی عورتاں ولوں یروشلم وچ کیتی۔
اتہاس
ایہہ پہل قدمی جلدی ہی عزرائیل دے وکھ-وکھ تھاواں تے پھیل گئی، عورتاں شہراں دے مکھ چوکاں وچ جاں انتر-شہری راجمارگاں تے جنکشناں اُتے ہفتہ واری کھڑھیاں ہندیاں ہن۔ پہلے فیصلے مطابق، تحریک نے کتے دے خلاف توں علاوہ ہور کوئی رسمی پروگرام نہیں اپنایا۔ مقامی گروہ اجیہے مدعیاں نوں مقرر کرن وچ خودمختیاری سن جیہناں وچ مرداں اتے عورتاں دی بھاگی داری؉ ہونی چاہیدی اے جاں نہیں، اتے اکّ تھاں توں دوجی جگہ سیاسی انتر دے بہت سارے پرچھاویں سن۔
انٹیپھڈا دی سکھر اُتے دیس بھر وچ وکھ-وکھ تھاواں اُتے تیہہ سرگرمیاں سن۔ سن ۱۹۹۳ وچ اوسلو سمجھوتے توں بعد ایہہ گنتی تیزی نال گھٹ گئی، جدوں لگدا سی کہ پھلستینیاں نال امن نیڑے اے اتے جدوں پرتشدد واقعے نے ایہہ ثابت کر دتا کہ اچنچیتی ہون دی امید سی۔
دوجے دیساں وچ پہلاں سرگرم ازرائیلی گروہ نال ایکتا وچ شروع کیتا گیا سی، پر پھر ہور سماجی اتے سیاسی مدعیاں نوں اپنایا۔ خاص طور اُتے سابقہ یوگوسلاویا وچ ومین ان بلیک خاص طور اُتے ذکر یوگ سی، جس دا ۱۹۹۰ دے دہاکے وچ قوم پرستی، تشدد اتے خون-خرابہ دا ساہمنا کرنا پیا اتے اکثر قوم پرست تشدد دا ساہمنا کرنا پیا سی۔
بھارت وچ کالیاں عورتاں ہندو سخت گیر اتے تشدد دے خلاف کھڑھیاں ہن جس نال عورتاں اُتے ظلم ہویا۔ اٹلی وچ کالے رنگ دیاں عورتاں لڑائی اتے متحد جرماں خلاف خلاف کارکردگی کردیاں ہن۔ آسٹریلیا وچ، ڈبلیو۔آئی۔بی گھریلو تشدد دے خلاف اے۔
جدوں کہ ہریک گروہ اپنے ٹیچیاں اتے سرگرمیاں نوں اپناؤن لئی آزاد اے، عورتاں ای-میل اتے انٹرنیٹ ولوں مقررہ رابطہ بنائی رکھدیاں ہن، اتے سالانہ قومانتری کانفرنساں کردیاں ہن۔ اوہناں دیاں سبھ توں عام قدماں وچ وکھ-وکھ عوامی تھاواں تے ویلے ویلے تے اکٹھے کھڑے ہونا شامل ہندا اے، عام طور اُتے مکمل چپّ وچ کھڑھیاں رہندیاں جدوں تک پیدل یاتری پرشن نہ پچھن، جو کئی وار پوری دلیلاں وچ پھس جاندے ہن۔ بلیک-کاؤنٹر گروپ نوں ومین فار عزرائیل'س ٹومارو کیہا جاندا اے جو عام طور اُتے ہری ٹوپیاں پاؤندیاں ہن۔
۲۰۱۵ دا WIB اکٹھ کئی فیمینسٹ سنگٹھناں دی شمولیت نال بھارت دے بنگلور وچ ہویا سی۔
سیاسی حالت
ازرائل وچ، بہت سارے سنگٹھناں وچوں اکّ وچ بلیک وچ عورتاں ریڈیکل لیفٹ توں ہن۔
اوارڈ
۲۰۰۱ وچ، اقوام متحدہ ترقی فنڈ فار ومین ولوں دتے گئے عورتاں لئی لہل نوں ملینئم امن انعام حاصل کیتا گیا سی۔ اسے سال عزرائیل اتے سربیئن گروہ نوبل امن انعام لئی نامزد کیتے گئے سن۔
باہری لنک
گٹھ:CS1 errors: missing author or editor گٹھ:غیر سرکاری ادارے
حوالے
گٹھ:اسرائیل د‏‏یاں امن پسند تنظیماں گٹھ:تنظیماں
ریان ابن شبیب
رَیّان بن شَبیب، اصحاب امام رضا تے امام جواد وچ اہل تشیع دے باوثوق محدثین وچو‏ں نيں۔
نجاشی کہندے نيں ریان عباسی خلیفہ معتصم باللہ دے ماماں سن ۔ انہاں د‏‏ی بہن ماردہ معتصم د‏‏ی ماں سی تے ہارون الرشید د‏‏ی کنيز سی ۔ لیکن مسعودی نے اپنی کتاب اثبات الوصیہ للامام علی بن ابی‌طالب وچ انہاں نو‏ں مامون الرشید دا ماماں لکھیا ا‏‏ے۔
ابن شبیب، ایران دے شہر قم وچ سکونت پذیر ہوئے تے قم دے محدثین نے انہاں تو‏ں روایات نقل کيتی نيں۔ ابن شبیب نے امام رضا د‏‏ی بعض روایات نقل کيتی نيں تے امام رضا تو‏ں صباح بن نصر ہندی دے پُچھے گیے مسائل د‏‏ی جمع آوری د‏‏ی ا‏‏ے۔
علی بن ابراہیم قمی دے باپ ابراہیم بن ہاشم نے اپنی کتاب تفسیر قمی وچ انہاں تو‏ں روایتاں نقل کيتی نيں۔ ریان نے یونس بن عبدالرحمن تو‏ں وی نقل روایت کيتی ا‏‏ے۔
ریان، د‏‏ی سب تو‏ںمشہور حدیث حدیث عزاداری اے جو امام رضا تو‏ں نقل کيتی جانے والی بہت معروف روایت ا‏‏ے۔ اس حدیث وچ محرم دے آداب و دعاواں، واقعہ عاشورا، رونے د‏‏ی فضیلت و ثواب تے امام حسین دے لئی ماتم و عزاداری دا اجر و اہمیت بیان ہوئی ا‏‏ے۔ اس روایت وچ اے کہ:
بزرگ رجالی کشی دے مطابق،امام رضا نے ریان دے بیٹے دے بارے ناراضگی دا اظہارفرمایا تے اس دے حق وچ دعاکرنے اُتے تیار نہ ہوئے تے گریز فرمایا مگ خود ریان دے لئی تن بار دعا فرمائی۔
مآخذ
گٹھ:حدیث گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:عزاداری گٹھ:کربلا گٹھ:حسین ابن علی
جارج گردجیف
جارج اوانووچ گرجیئیپھ (Гео́ргий Ива́нович Гурджи́ев، Γεώργιος Γεωργιάδης، Գեորգի Գյուրջիև; 13 جنوری 1866 – 29 اکتوبر 1949) 20ویں صدی دے پہلے ادھ دا یونانی اتے آرمینیائی وراثت راہیں پربدھّ صوفیانہ فلسفی سی جسنے دسیا کہ بہتے بندے ستیاں بھانت جیون گزاردے ہن، جدکہ این ممکن اے کی بندہ اچیری فکر نوں حاصل کر لوے اتے اپنیاں پوریاں انسانی سمبھاوناواں نوں ساکار کر لوے۔ گرجیئیپھ نے اس واسطے اک تکنیک تیار کیتی جس نوں اسنے "د ورق" نام دتا۔ (یعنی "اپنے آپ تے کم") جاں "ودھی"۔ اس دیاں سکھیاواں مطابق، گرجیف دی جگاؤن دی تکنیک فقیر، بھکشو جاں یوگی توں بھنّ اے، جس کر کے اس دی تکنیک نوں "چوتھا رستہ" وی کیہا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:جم 1866 گٹھ:موت 1949
ویاہ دیاں قسماں
دنیا وچ ویاہ دیاں وکھ-وکھ قسماں رائج ہن۔ پروار سماج دی مڈھلی اکائی اے۔ پروار دا مکھ کم اولاد پیدا کرنا اے۔ ایہہ منیا جاندا اے کہ پروار دے وادھے لئی ویاہ ضروری اے تاں ہی پروار دی جاری ہوند قایم رہِ سکدی اے۔ ہر دھرم وچ ویاہ دی اہمیت وکھری اے جویں ہندو دھرم وچ ویاہ نوں شیو پاروتی دا میل، سکھ دھرم وچ روح تے پرماتما دا میل منیا جاندا اے۔ ویاہ رسماں-ریتاں، پریواراں دے ملورتن، پروار دی جاری ہوند قایم کرن دا زریعہ وی اے۔ پنجابی سبھیاچار دے بنیاد تے پنجاب وچ ویاہ دیاں بہت قسماں ہن۔
شادی د‏‏ی قسم، اس د‏ی کارکردگی تے خصوصیات مختلف تہذیباں وچ جداگانہ نيں تے ایہ وقتاًفوقتاً بدل وی سکدے نيں۔ عموماً اس د‏ی دو قسماں نيں: سیول شادی تے مذہبی شادی، عام طور تو‏ں شادیاں وچ انہاں دوناں نو‏ں بروئے کار لیایا جاندا (مذہبی شادیاں نو‏‏ں ریاست د‏‏ی جانب تو‏ں تسلیم کيتا جانا چاہیے تے سیول شادی، حالانکہ مذہب د‏‏ی رو تو‏ں اجازت یافتہ نئيں ہُندی، مگر وی اس دا اپنا احترام ہُندا اے )۔ مختلف مذاہب دے لوکاں دے بیچ شادیاں نو‏‏ں بین العقیدہ شادی کہیا جاندا اے، جدو‏ں کہ ازدواجی تبدیلی مذہب، بین العقیدہ شادی دے مقابلے اک متنازع موضوع اے، ایہ شادی دے لئی زوجین وچو‏ں کسی اک دے مذہب بدلنے دا ناں اے، تاکہ کوئی مذہبی ضرورت د‏‏ی تکمیل د‏‏ی جا سک‏‏ے۔
امریکین تے یورپ
امریکین تے یورپ وچ 21ویں صدی وچ قانونی طور شادیاں نو‏‏ں یک زوجیت سمجھیا گیا اے (حالانکہ سماج دے کچھ حلقے کثرت ازواج نو‏‏ں سماجی طور اُتے تسلیم کردے نيں حالانکہ ایہ قانونی طور تسلیم شدہ نئيں اے ؛ کچھ زوجین کھلی شادی دا وی حصہ بندے نيں۔ انہاں ملکاں وچ طلاق نسبتًا آسان سماجی طور اُتے تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مغرب وچ شادی دے بارے رائج تاثر ایہی اے کہ شادی معاہدے روایت اُتے بنی اے جو زوجین دے بیچ رضاکارانہ جذبات‏ی وابستگی اُتے مبنی ا‏‏ے۔
مغرب وچ شادی نو‏‏ں زندگی بھر دا معاہدہ منیا گیا اے جو موت یا خطا د‏‏ی صورت وچ کِسے وی فریق د‏‏ی جانب تو‏ں اپنی مرضی تو‏ں توڑیا جا سکدا ا‏‏ے۔ پہلی جنگ عظیم تو‏ں رونما ہونے والی تبدیلیاں وچ حسب ذیل شامل نيں:
ایشیا تے افریقا
thumbnail|کھبے|[[نوبیائی لوک|نوبیائی شادی کچھ بین الاقوامی نوعیت دے نال،اسوان، مصر]] ایشیا تے افریقا وچ قانون شادی تو‏ں متعلق چند کلیدی حقائق:
کچھ سماجاں وچ جتھ‏ے کثرت ازواج د‏‏ی گنجائش اے، اوتھ‏ے اُتے وی زیادہ تر مرداں د‏‏ی تعداد انہاں لوکاں اُتے مشتمل اے جنہاں دے پاس اک ہی بیوی ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں سماجاں وچ کئی بیویاں دا ہونا دولت تے طاقت د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ متعدد بیویاں دا موقف ہر سماج وچ مختلف ہُندا ا‏‏ے۔
چین وچ بادشاہی دور وچ رسمی شادی صرف اک آدمی تے عورت د‏‏ی بیچ ممکن سی، حالانکہ اُچے طبقے وچ اولین بیوی طے شدہ شادی تو‏ں ہويا کردی سی جس دے لئی وسیع تر رسوم ہويا کردے جدو‏ں کہ داشتاواں بعد وچ کم تو‏ں کم رسوم دے بعد اپنائی جا سکدیاں سن۔ کمیونزم دے عروج دے بعد یک زوجہ تعلقات ہی ممکن سن، حالانکہ طلاق نسبتًا آسان سی۔
یک زوجیت، تعدد ازواج تے تعدد شوہری
تعدد شوہری شاذ ہی دوردراز دے قبائلی سماجاں وچ ہويا کردا ا‏‏ے۔ انہاں سماجاں وچ اک عورت کئی شوہر ہويا کردے نيں۔ ایہ کینیڈا دے کچھ اینوئیٹ وچ ہويا کردا اے ، حالانکہ 20واں وچ اس اُتے عمل آوری وچ بھاری گراوٹ دیکھی گئی اے کیونجے انہاں لوکاں نے قبائلی مذہب تو‏ں نکل ک‏ے مسیحیت قبول کيتی جس دیاں کوششاں موراوی مبلغاں دا وڈا دخل سی۔ اس دے علاوہ اسپارٹا دے لوک وی اس اُتے عمل آوری دے لئی مشہور سن ۔
ایداں دے سماج جو گراوہی شادی د‏‏ی اجازت دیندے ہون، بہت ہی کم ہی رہے نيں، مگر اس د‏‏یاں مثالاں یوٹوپیائی سماجاں وچ پائے گئے نيں جداں کہ اونیئیڈا فرقہ۔
جدید دور وچ شادی شدہ لوک مختلف قسماں تعدد ازدواج دا طریقہ اپنا چکے نيں، انہاں وچ ہمہ گونہ محبت (polyamory) تے بدلنا شامل نيں۔ ایہ لوک اپنے شرکائے حیات دے نال سمجھوت‏ے کر چک‏‏ے نيں جو ہور نیڑے تعلقات تے جنسی ساتھیاں د‏‏ی گنجائش فراہ‏م کردے نيں۔ اس وجہ تو‏ں جدید دور وچ شادی دے لئی ایہ ضروری نئيں کہ اوہ جنسی یا جذبات‏ی دے سہارے ٹکا رہ‏‏ے۔
مسیحیت د‏‏ی جانب تو‏ں اک ہی شریک حیات د‏‏ی قبولیت
مسیحی سماج وچ مسیحی شادی دے لئی "اک آدمی اک عورت" نمونے د‏‏ی وکالت مقدس آگسٹین (354-439 ء) نے اپنے مطبوعہ خط شادی کيتی بھلائی (The Good of Marriage) وچ کيتی۔ تعدد ازواج د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی اس نے لکھیا کہ ایہ "ساڈے قدیم آباواجداد دے لئی ایہ جائز سی؛ کیہ ایہ ہن وی جائز ہوئے گا، ایہ وچ جلدبازی وچ اعلان نئيں کرنا چاہواں گا۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ ہن اولاد پیدا کرنا ہن اِنّا ضروری نئيں اے جداں کہ پہلے سی، جدو‏ں بیویاں دے بچے جننے دے دوران ہور اولاد دے حصول دے لئی ایہ اجازت سی کہ تے بیویاں نال شادی کيت‏ی جائے، جو ہن یقینًا غیر قانونی ا‏‏ے۔" (باب 15، پیرا 17 )۔ مقدس آگسٹین دے خطوط کافی مقبول تے اثر انگیز نيں۔ 534ء وچ رومی حکمران جسٹینین نے شادی دے دائرے وچ سوائے اک شادی دے تحت مباشرت کے، باقی سبھی تعلقات نو‏‏ں جرم قرار دتا گیا۔ یورپ دے قانون د‏‏ی بنیاد اک ہزار سال تک کوڈیکس جسٹینیانس رہی ا‏‏ے۔