cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سید احمد شاہ بریلوی
تحریک مجاھدین تے سکھاں دے خلاف جہاد
اس خط تو‏ں واضح اے کہ سید احمد اک تو ایہ چاہندے  سن کہ افغان حکمران انہاں نو‏‏ں اپنے ملک دے لئی خطرہ سمجھ ک‏‏‏‏ے سکھاں تو‏ں اتحاد نہ ک‏‏‏‏ے لین، دوسرے انہاں د‏‏ی توجہ  ہندوستان وچ انگریزاں تو‏ں لڑنے د‏‏ی بجائے  اوتھ‏ے محمد ابن عبد الوہاب د‏‏ی طرز اُتے شرک و کفر دے نام اُتے مسلماناں دے اندر جھگڑا کرنے پر  سی، جداں کہ پختون علاقےآں وچ آنے تو‏ں قبل اوہ ایہی کم کردے سن ۔ البتہ اس خط نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے برصغیر د‏‏ی آزادی دے بعد انہاں کو  تحریک آزادی دے رہنماواں وچ شامل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جانے لگی۔حالانکہ انہاں نے جے انگریزاں دے خلاف کچھ کرنا ہُندا تو اسی زمانے وچ بنگال وچ انگریزاں دے ظالمانہ "بندوبست دوامی" دے قانون د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلما‏ن ہاریاں تے کساناں دا برا حال سی تے اوہ فرائضی تحریک دا حصہ بن ک‏‏‏‏ے انگریزاں تے ہندوواں کےظلم  دے خلاف کھڑے ہوچکے سن ۔سید احمد نے الٹا انہاں غرباء نو‏‏ں بھرتی ک‏ر ک‏ے سکھاں دے خلاف استعمال کیتا جس تو‏ں انگریزاں دا دوہرا فائدہ ہويا ۔
بغاوت تے قتل
پختون علاقےآں وچ عوام آہستہ آہستہ انہاں دے خلاف ہو گئے  تو شاہ اسماعیل دہلوی نے کہیا: ۔
"آن جناب (سید احمد بریلوی) د‏‏ی اطاعت تمام مسلماناں اُتے واجب ہو گئی ا‏‏ے۔ جس کسی نے آں جناب د‏‏ی امامت قبول کرنے تو‏ں انکار کیہ تو اوہ باغی اے، اس دا خون حلال اے تے اس دا قتل کفار دے قتل د‏‏ی طرح عین جہاد اے تے اوہدی ہلاکت تمام اہل فساد د‏‏ی ہلاکت کہ ایہی اللہ د‏‏ی مرضی ا‏‏ے۔ چاں کہ ایسے اشخاص د‏‏ی مثال حدیثِ متواترہ  د‏‏ی رو سے  جہنم دے کتےآں تے ملعون شریراں جیسی ا‏‏ے۔ ایہ اس ضعیف دا مذہب اے، پس اس ضعیف دے نزدیک اعتراض کرنے والےآں دے اعتراض دا جواب تلوار د‏‏ی ضرب اے " ۔
اج طالبان تے داعش سمیت تمام عسکریت پسند انہاں افکار سے مکمل اتفاق رکھدے نيں۔ سید احمد دے سیاسی تے مذہبی اقتدار نے سرحد وچ انہاں د‏‏ی زبردست مخالفت پیدا کردتی۔ بہت جلد اوہ سکھاں تو‏ں زیادہ پختون سرداراں تو‏ں مصروف جنگ ہو گئے۔ تے جدو‏ں انہاں وچو‏ں کچھ نے انہاں د‏‏ی اطاعت نئيں کيت‏‏ی تو انہاں نو‏ں منافق،  ضعیف الاعتقاد  تے  ملعون کہنا  شروع ک‏‏‏‏ے دتا۔ سرحد دے سرداراں دا اپنا ایہ نقطہ نظر سی کہ اوہ سید احمد د‏‏ی مدد تو‏ں سکھاں نو‏‏ں کڈ ک‏‏‏‏ے اپنی خود مختار ی بحال ک‏‏‏‏ے لین گے۔ مگر جدو‏ں انہاں نے  خود نو‏‏ں امام تے خلیفہ منتخب ک‏ر ليا تو انہاں دے لئی انہاں وچ تے سکھاں وچ کوئی فرق نہ رہیا۔ اگرچہ سید احمد شہید خود نو‏‏ں اک برتر مذہبی مقام اُتے فائز سمجھدے سن ۔ اوہ فتح د‏‏ی  خوش خبری، مال غنیمت دے حصول تے رحمت الہیٰ د‏‏ی برکتےآں دا ذکر کردے سن ۔ مگر سرداراں دے لئی انہاں تاں زیادہ اقتدار عزیز سی جو اوہ اس طرح تو‏ں انہاں دے حوالے کرنے اُتے تیار نہ سن ۔ سردار علما نو‏‏ں کسی وی صورت برتر سماجی حیثیت دینے اُتے تیار نہ سن ۔ خادی خان، اک پختون سردار دے مطابق ریا ست د‏‏ی دیکھ بھال کرنا سرداراں دا کم اے، ملیا  زکوٰۃ تے خیرات دے کھانے والے نيں تے انہاں نو‏ں ریاست دے معاملات دا شعور نئيں ۔
پشتے  دے روايتی  سنی علما نے ان  دے خوارج ہونے دے فتوے جاری کیتے۔ جدو‏ں سرحد دے سرداراں دے خلاف معرکےآں دا سلسلہ شروع ہويا تو سید احمد نے مسلماناں دے علاقےآں اُتے حملے نو‏‏ں اس لئی جائز کہیا کہ اوتھ‏ے فسق و فجور اورفحاشی سی۔ لوگ شرع تو‏ں ہٹے ہوئے سن تے انہاں وچ جاہلیت د‏‏ی رسومات سن ۔ آخر کار 1831ء وچ سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل نو‏‏ں فرار اختیار کردے ہوئے بالاکوٹ  دے مقام اُتے سکھاں نے مقامی  پختوناں  د‏‏ی مدد سے  قتل کیتا تے آپ اوتھے دفن ہوئے۔
اثرات
سید احمد بریلوی اگرچہ  قتل ہو چکے سن لیکن انہاں د‏‏ی فرقہ واریت د‏‏ی میراث اگلی نسلاں نو‏‏ں منتقل ہو گئی تے دو سو سال تو‏ں فرقہ وارانہ تشدد اک تسلسل تو‏ں جاری ا‏‏ے۔  ایسے تنازعات اُتے 22 مارچ 1840ء، د‏‏ی اک خبر ملاحظہ کرن: ۔
رنجیت سنگھ د‏‏ی وفات تے پنجاب دے انگریزاں دے ہتھو‏ں فتح ہونے دے بعد انگریزاں نے سید احمد د‏‏ی تحریک مجاہدین د‏‏ی باقیات دا صفایا ک‏‏‏‏ے دتا: انہاں د‏‏ی پشت پناہی دا مقصد ختم ہو چکيا سی ۔ انہاں دے مریداں  نے انہاں دے بارے وچ عجیب و غریب مگر غیر قابل تصدیق کرامات وضع کيتیاں جنہاں نو‏ں  سو سال بعد مرزا حیرت دہلوی ورگیاں نے اپنی کتاباں  وچ درج کیتا۔ حنفیت، تصوف، وہابیت تے عسکریت پسندی کا ایہ امتزاج بعد ازاں 1867ءماں دار العلوم دیوبند دے قیام  د‏‏ی شکل وچ سامنے آیا۔ دیوبندی مکتاباں فکر وچ سید احمد بریلوی د‏‏ی سوچ نو‏‏ں اپنانے دا رجحان اس مکتاباں فکر د‏‏ی تشکیل دے ابتدائی دناں تو‏ں موجود سی ۔  ایہ رجحان پیر امداد الله مہاجر مکی،  مولانا رشید احمد گنگاوہی تے مولانا قاسم نانوتوی د‏‏ی تحریراں وچ دیکھاجا سکدا ا‏‏ے۔ پیر امداد الله مہاجر مکی وی نیم خواندہ سن تے انہاں دے بقول وہ  سید احمد بریلوی نو‏‏ں خواباں وچ دیکھدے رہے ، اس تو‏ں اندازہ کیتا جا سکدا اے کہ انہاں دے ذہن  پر  سید احمد بریلوی  دا اثر کتنا گہرا تھا؟
انگریزاں نے اس گروہ دا وڈی دقت تو‏ں مطالعہ کیتا تے کئی مفصل رپورٹس مرتب کيتی سن۔ جدو‏ں انگلستان عالمی طاقت نہ رہیا تے اوہدی جگہ امریکا نے لے لی تو اسنو‏ں اک بار فیر سید احمد بریلوی د‏‏ی تحریک مجاھدین د‏‏ی ضرورت پئی جدو‏ں روس دے خلاف جنگ دے لئی افغانستان دا انتخاب کیتا گیا۔ سکھاں دے خلاف جنگ کيت‏ی ہو بہو نقالی دے لئی افغان جہاد دے سلسلے وچ جنہاں افراد نو‏‏ں اتارا گیا انہاں دا مرکز اکوڑا خٹک دا مدرسہ سی ۔ ایہی اوہ قصبہ سی جتھ‏ے سید احمد بریلوی نے پہلی فتح حاصل کيتی سی۔ موجودہ دور وچ برصغیر د‏‏ی جہادی تنظیماں د‏‏ی سید احمد بریلوی تو‏ں وابستگی غیر معمولی ا‏‏ے۔ 1990ء وچ جدو‏ں پاکستان نے جہاد کشمیر دا آغاز کیہ تو مجاھدین دے لئی ٹریننگ کیمپ بالا کوٹ وچ قائم کرنے دا مقصد وی انہاں وچ سید احمد بریلوی د‏‏ی سوچ پیدا کرنا سی ۔ اگرچہ سید احمد بریلوی مزارات تے مکانی مناسبتاں نو‏‏ں شرک قرار دیندے سن لیکن جو مقامات انہاں تاں منسوب سن انہاں دا نفسیا‏‏تی اثر جہاد افغانستان و کشمیر دے منصوبہ سازاں دے لئی بہت کارآمد ثابت ہويا۔
لکھتاں
سید صاحب د‏‏ی مندرجہ ذیل لکھتاں دا علم ہو چکيا اے:
متفرق جانکاری
سید احمد اتے اسدے ساتھیاں نے دین مذہب دے نام اتے فتوے دیکر پٹھان قبیلےآں نوں سکھ راج دے خلاف جہاد کرن لئی بھڑکایا۔ 40 ہزار پٹھان اسدے آسپاس آ جڑے اتے بغاوت لئی تیار ہو گئے۔
مہاراجہ صاحب نے اس بغاوت نوں دبان لئی سردار بدھ سنگھ سندھوالیا نوں فوج دیکے پشاور دے ول بھیجیا۔ دو تکڑی لڑائیاں ہوئیاں۔ سید احمد ہار گیا اتے پہاڑیاں دے ول بھجّ گیا پر اسنے کجھ سماں بعد پہلاں توں وی وڈا لشکر اکٹھا کرکے اٹک دے علاقے وچ گڑبڑ شروع کر دتی۔
مہاراجہ نے اس نوں مار بھجاؤن لئی مہاراجہ کھڑک سنگھ دی کمان وچ تکڑی فوج بھیجی۔ پٹھاناں اتے سکھاں دے وچ سخت لڑائی ہوئی۔ پٹھاناں دے چنگے چھکے چھڑائے گئے۔ اوہ میدان چھڈّ کے بھجّ گئے۔ سید احمد پھر پہاڑاں اتے جا چڑھیا۔ پر تھوڑھے سماں دے بعد اسنے ہور وڈا لشکر اکٹھا کیتا اتے پشاور اتے حملہ کر دتا۔
مہاراجہ ولوں یار محمد خاں پشاور دا حاکم تعینات کیتا گیا سی۔ اسنے سید احمد دے نال ٹکر لئی۔ اوہ لڑدے ہوئے ماریا گیا۔ سید نے شہر اتے قبضہ کر لیا۔ پشاور اتے قبضہ کرن دے بعد سید احمد نے فتویٰ دتا، ‘پیشاور دے علاقے وچ جنی وی بیواہ ہندو عورتاں ہن، اوہ تن دناں دے اندر اندر پٹھاناں ولوں ویاہ کروا لین، نہیں تاں اوہناں دے وارثاں دے گھر لوٹے جانگے اتے ساڑ دتے جانگے۔ کنواری لڑکیاں (کڑیاں)، 12 دناں دے اندر میرے ماتحتاں دے ساہمنے پیش کیتیاں جان۔’ اس اتے سبھ ول ہاہاکار مچّ گیا۔
مہاراجہ نے کنور شیر سنگھ اتے وینتورا دی کمان وچ زبردست فوج بھیجی۔ تکڑی گھماسان دی لڑائی ہوئی۔ سید احمد ہار کے پھر پہاڑاں اتے جا چڑھیا۔ پیشاور اتے پھر قبضہ ہو گیا۔
سید احمد کجھ سماں دے بعد پھر پہاڑاں وچوں نکل کے پٹھاناں نوں بھڑکاؤن لئی اتے گڑبڑ پھیلان لگ گیا۔ پشاور دے حاکم سلطان محمد خاں نے کئی وار اسدے نال لڑائی کیتی پر اسنوں پوری طرحاں ستھل نہیں کر سکیا۔ اخیر وچ پٹھان اسدے نال ناراض ہوکے وکھ ہو بیٹھے۔ سید احمد ایہہ علاقہ چھڈّ کے مظفرآباد دے علاقے وچ چلا گیا۔ وساکھ ونست 1888بکرمی (اپریل، سن 1831) وچ خالصہ فوج نے مظفرآباد دے قلعے دا گھیرا پا لیا۔ لڑائی ہوئی، سید احمد شہید ہوگیا۔ اس طرح ایہہ جہاد ختم ہوئیا۔
باہرلے جوڑ
سید احمد بریلوی دے رسائل و مکتوبات
حوالے
گٹھ:1786 دے جم گٹھ:1831 دیاں موتاں گٹھ:احناف گٹھ:ہندوستانی صوفیا گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:تاریخ افغانستانہاں د‏‏ی شخصیتاں گٹھ:سلسلہ احسنیہ مجددیہ گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی تاریخ ہندوستان گٹھ:مجددین گٹھ:طریقۂ محمدیہ دے مشائخ گٹھ:اٹھارواں صدی دے اسلامی مسلم علما
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخگٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:سکھ سلطنت
اولیویا کلپو
اولیویا فرانسس کلپو (جم مئی 8, 1992) اکّ امریکی ماڈل، فیشن پربھاوک، سوشل میڈیا شخصیت، اتے اداکارہ اے۔ مس رھوڈ آئیلینڈ یوئیسئے مقابلہ جتن توں بعد، اسنے مس یوئیسئے، اتے پھر 2012 وچ مس یونیورس دا تاج بنایا۔
شروعاتی جیون اتے سکھیا
اولیویا پھرانسس کلپو دا جم 8 مئی 1992 کرینسٹن، رھوڈ آئیلینڈ وچ ماں پیؤ سوزن اتے پیٹر کلپو دے گھر ہویا سی۔ اوہ پنج بھین-بھراواں دا وچکارلا بچہ اے۔ اس دے ریسٹوریٹر پیؤ بوسٹن دے آس پاس کاروباراں دے شریک-مالک ہن۔ اسدا پالن پوشن کرینسٹن دے ایجوڈّ علاقے وچ ہویا سی، اتے اوہ اپنی ماں دے پکھ توں کجھ آئرش ٹبر دے نال اطالوی مول دی اے۔
کلپو نے سینٹ میری اکیڈمی - بے ویو اتے بعد وچ، بوسٹن یونیورسٹی وچ پڑھائی کیتی، پر گریجوئیٹ نہیں ہویا۔ اسنے دوجے گریڈ وچ سیلو دا مطالعہ کرنا شروع کیتا، اتے رھوڈ آئیلینڈ پھلہارمونک یوتھ آرکیسٹرا، رھوڈ آئیلینڈ پھلہارمونک چیمبر اینسیمبل، بے ویو آرکیسٹرا، اتے رھوڈ آئیلینڈ آل-سٹیٹ آرکیسٹرا وچ کھیڈی اے۔ اسنے دو گرمیاں لئی بریوارڈ، اتری کیرولینا وچ بریوارڈ سنگیت مرکز وچ حاضری بھری، اتے بوسٹن اکوپنیئیٹا نال کارکردگی کیتا۔
پیجینٹری
6 جولائی، 2012 نوں، کرینسٹن شہر، رھوڈ آئیلینڈ نے کلپو لئی اس دی پیجینٹ جت لئی گھر واپسی دا جشن منعقد کیتا۔ کرینسٹن سٹی حال وکھے منعقد اکّ باہری تقریب وچ، میئر ایلن پھنگ نے کلپو نوں شہر دی چابی دتی۔
کلپو نے لاس ویگاس، نیواڈا وچ 19 دسمبر، 2012 نوں منعقد کیتے گئے 61ویں مس یونیورس مقابلے وچ ریاست ہائے متحدہ دی نمائندگی کیتی۔ اسنے مقابلہ جتیا، ایہہ خطاب جتن والی ریاست ہائے متحدہ دی اٹھویں نمائندہ بن گئی اتے بروک لی نوں مس یونیورس 1997 دا تاج پہنن توں بعد پہلی سی۔ کلپو ایہہ خطاب جتن والا پہلا رھوڈ آئیلینڈر وی بن گیا اے۔ اسنے انگولا توں باہر جان والی ٹائٹل ہولڈر لیلا لوپیس دی کامیابی حاصل کیتی۔
جنوری 2013 وچ، کلپو نے تن ہفتیاں لئی انڈونیشیا دا دورہ کیتا اتے جکارتا وچ 1 فروری نوں پٹیری انڈونیشیا 2013 دے جیتو نوں تاج دین وچ مدد کیتی۔ اسنے اپنی سفر دوران یوگیاکارتا، سرابایا اتے بالی دا دورہ وی کیتا۔ جکارتا وچ، کلپو نے اقوام متحدہ دے اقوام متحدہ آبادی فنڈ لئی اقوام متحدہ سفارت خانہ دے ریاست ہائے متحدہ سفارت خانہ دے تہذیبی مرکز وچ ایچائیوی اتے نوجواناں دی روکتھام لئی نوجوان انڈونیشیائی لوکاں نال اکّ چرچہ دی میزبانی کیتی۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:امریکی فلمی اداکاراواں گٹھ:جم 1992
مہاجر قوم
مہاجراں دا پھیلاء
پاکستان چ وسدے مہاجراں توں علاوہ بوہت سارے ایسے مہاجر وی نیں جو باہرلے دیساں چ وس چکے نیں۔
مہاجراں دی گݨتی دے لحاظ نال دیس:
حوالے
گٹھ:لوک گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ہند یورپی قبیلے گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:کراچی گٹھ:ہند یورپی قوماں گٹھ:مہاجر گٹھ:کراچی دے لوک گٹھ:قوم قبیلے گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ گٹھ:ہند آریائی قوماں گٹھ:مہاجر لوک گٹھ:پاکستانی مہاجر لوک گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
سرہند دی لڑائی (1555)
سرہند د‏‏ی جنگ 1555 وچ مغل سلطنت تے سوری سلطنت دے درمیان لڑی گئی۔
جنگ
اسلام شاہ سوری د‏‏ی موت دے بعد، سوری سلطنت خانہ جنگی وچ پھوٹ پئی سی جتھے تخت دے وکھ وکھ دعویدار بالادستی دے لئی اک دوسرے تو‏ں لڑدے سن ۔ سکندر شاہ سوری ابراہیم شاہ سوری دے خلاف اپنی جدوجہد اُتے قابض سی جدو‏ں ہمایو‏ں نے کابل تو‏ں فوج نو‏‏ں متحرک کيتا۔ اس نے فروری 1555 وچ قلعہ روہتاس تے لاہور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس د‏ی افواج د‏‏ی اک ہور دستے نے دیپالپور ، گورداسپور تے جالندھر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ان د‏‏ی سرہند د‏‏ی طرف بڑھی۔ سکندر نے انہاں نو‏‏ں روکنے دے لئی 30,000 د‏‏ی فوج بھیجی لیکن اوہ ماچھی واڑہ د‏‏ی لڑائی وچ مغل فوج دے ہتھو‏ں شکست کھا گئے تے سرہند اُتے مغلاں دا قبضہ ہو گیا۔ ہمایو‏ں 15 سال تک جلاوطنی وچ رہیا جدو‏ں اوہ شیر شاہ سوری ، اک پشتون کمانڈر، جس نے مغل علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی، دے ذریعے فرار ہوݨ اُتے مجبور ہو گیا۔ اپنی جلاوطنی دے دوران، ہمایو‏ں نے فارس وچ وقت گزاریا جتھے اوہ فارسی اعلیٰ سبھیاچار تے فوجی ٹیکنالوجی تو‏ں روشناس ہوئے۔ اس نمائش نے اسنو‏ں انتظامیہ، سیاست تے جنگ دے بارے وچ قیمتی بصیرت فراہ‏م کی، جو بعد وچ اس د‏ی سلطنت اُتے دوبارہ دعوی کرنے د‏‏ی کوشش وچ اس د‏ی اچھی طرح تو‏ں خدمت کرے گی۔ افغانستان تے ازبکستان وچ اپنے بھائیاں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد، ہمایو‏ں خطے اُتے اپنی گرفت مضبوط کرنے تے ہندوستان واپس آنے وچ کامیاب ہو گیا، جتھے اس نے بابر دے سابق راجگڑھ دہلی اُتے کامیابی دے نال دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا تے مغل سلطنت نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا۔
بکاء الراہب
بکا الراہب رحمہ اللہ علیہ اہل کتاب تابعی سن ۔
ناں ونسب
بکا نام، شام اصلی وطن سی، اک گوشہ نشین تے تارک الدنیا بزرگ سن، مشہور اے کہ چالیس برس تک عبادت گاہ تو‏ں باہر قدم نئيں رکھیا، آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دے زمانے وچ موجود سن ؛ لیکن شرفِ زیارت تو‏ں مشرف نہ ہو سک‏‏ے، ذیل د‏‏ی روایت تو‏ں اس د‏ی تفصیل معلوم ہوجائے گی۔
باقی حالات
سعد بن العاص رضی اللہ عنہ صحابی بیان کردے نيں کہ میں چھوٹا سی کہ میرے چچا ابان بن سعید رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم کوہمیشہ برا بھلا کہیا کردے سن، اک مرتبہ اوہ بغرضِ تجارت شام گئے، اوتھ‏ے بکا الراہب تو‏ں جوچالیس برس دے بعد عبادت گاہ تو‏ں نکلے سن، ملاقات ہوئی؛ انھاں نے جاک‏ے انہاں تو‏ں کہیا کہ میری قوم دے اک فرد نے نبوت دا دعویٰ کيتا اے، بکا نے ناں دریافت کیا، کہیا محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم پھرپُچھیا کِنے زمانہ تو‏ں اوہ اپنے آپ کونبی کہندے نيں، جواب دتا کہ ویہہ برس تو‏ں، اس دے بعد بکا نے کہیا کہ کہوتو وچ انہاں دے صفات بیان کراں، ابان کہندے نيں کہ انھاں نے انہاں د‏‏ی تمام صفات بیان کيتياں تے ذرا غلطی نئيں کيت‏‏ی، اس دے بعد کہیا کہ خدا د‏‏ی قسم اوہ نبی برحق نيں، اللہ تعالیٰ انہاں کوضرور غالب کرے گا، میرا سلام اُنہاں کوپہنچادینا ایہ کہہ ک‏ے اوہ پھرگرجا وچ چلے گئے۔
اس ملاقات دا ایہ اثر ہويا کہ ابان جدو‏ں مکہ واپس آئے توسب تو‏ں پہلے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دے حالات دریافت کیتے تے بکا نال ملاقات دا سارا واقعہ بیان کیا، اس دے بعد ابان نے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم کوبرابھلا کہنا چھڈ دتا تے پھرکچھ روز دے بعد مسلما‏ن ہو گئے۔
گٹھ:مسلم شخصیتاں
محمد بن کعب القرظی
محمد بن کعب القرظی رحمہ اللہ علیہ اہل کتاب تابعی سن ۔
ناں ونسب
محمد نام، ابوحمزہ کنیت، نسب نامہ ایہ اے، محمد بن کعب بن حبان بن سلیم بن اسد قرظی، انہاں دے والد کعب بنی قریظہ دے یہودی تے انصار دے قبیلہ اوس دے حلیف سن، غزوۂ قریظہ وچ گرفتار ہوئے لیکن بہت کمسن سن اس لئی چھڈ دتے گئے۔
قرآن
ان کوقرآن وحدیث وچ یکساں کمال حاصل سی، عجلی انہاں نو‏‏ں ثقۃٌ، رجلٌ، صالحٌ تے عالم قرآن لکھدے نيں (تهذيب التهذيب:9/421) عون بن عبد اللہ دا بیان اے کہ ميں نے تاویل قرآن دا انہاں تو‏ں وڈا عالم نئيں دیکھیا حافظ ذہبی رحمہ اللہ انہاں کومفسرقرآن لکھدے نيں۔
قرآن وچ تدبیر وتفکر
قرآن دے معنی وچ تدبر وتفکر وی آپ د‏‏ی خصوصیت سی، اک مرتبہ رات وچ سورۂ زلزال تے سورۂ القارعہ پڑھنا شروع کيتياں تے پوری رات انہاں د‏‏ی سورتاں دے معانی ومطالب وچ تدبر وتفکر کردے رہے؛ ایتھ‏ے تک کہ سفیدۂ صبح نمودار ہو گیا۔ فرماندے سن قرآن دے معنی دا مجھ پراس قدر ورود تے ہجوم ہُندا اے کہ رات د‏‏ی رات کٹ جاندی اے ؛ پھربھی معانی دا ہجوم تے آمد ختم نئيں ہُندی۔ تفسیر د‏‏ی کتابو ںماں صدہا آیتاں د‏‏ی تفسیر وچ انہاں دے اقوال ملیاں گے، انہاں وچو‏ں بیشتر وچ کوئی نہ کوئی لفظی یامعنوی ندرت ضرور ہوئے گی۔
حدیث
حدیث دے وی اوہ ممتاز حافظ سن، علامہ ابن سعد انہاں کوثقہ عالم تے کثیرالحدیث لکھدے نيں حدیث وچ انھاں نے معاویہ، کعب بن عجرہ، ابوہریرہ رضی اللہ عنہ، زید بن ارقم، عبد اللہ ابن رضی اللہ عنہ، عبد اللہ بن عمرو بن العاص، عبد اللہ بن یزید خطمی، عبد اللہ بن جعفر بن ابی طالب رضی اللہ عنہ، براء بن عازب رضی اللہ عنہ، جابر رضی اللہ عنہ تے انس بن مالک رضی اللہ عنہ تو‏ں استفادہ کيتا سی، انہاں تو‏ں فیض اُٹھانے والےآں وچ انہاں دے بھائی عثمان، حکم بن عتبہ، یزید بن ابی زیاد، ابن عجلا، موسیٰ بن عبیدہ، ابومعشر، ابوجعفر حطمی، یزید بن الہاد، ولید بن کثیر، محمدبن المنکدر، عاصم بن کلیب، ایوب بن موسیٰ، ابن ابی الموالی، ابن المقدام تے ہشام بن زیاد وغیرہ لائق ذکر نيں۔
فقہ
فقہ وچ مدینہ دے ممتاز فقہا وچ شمار سی ترجمہ:علم وفقہ دے اعتبار تو‏ں مدینہ دے فضلا وچ سن ۔
زہدوورع
زہد وورع د‏‏ی دولت تو‏ں وی بہرہ مند سن، ابن سعدان کوعلماء متورعین وچ شمار کردے نيں تے حافظ ذہبی رحمہ اللہ زاہد ابن عماد حنبلی لکھدے نيں کہ کعب علم صلاح تے ورع تو‏ں متصف سن ۔
انہاں د‏‏ی پاکبازی د‏‏ی شہادت انہاں د‏‏ی والدہ د‏‏ی زبانی
زندگی دے ہرزمانہ وچ نہایت پاکباز اورپاک نفس رہ‏ے، باااں ہمہ دعائے مغفرت وتوبہ واستغفار وچ ہروقت مشغول رہندے سن، ایہ دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی والدہ فرمادیاں سن محمد! اگرتواڈی پاکبازانہ زندگی میرے سامنے نہ ہُندی توتواڈی دن رات د‏‏ی گریہ زاری تے توبہ واستغفار تو‏ں ميں سمجھدی کہ تسيں نے کوئی بہت وڈا گناہ کيتا اے ؛ لیکن ميں نے تواناں بچپن وچ وی پاکباز تے پاک نفس پایا تے وڈے ہونے پربھی ویسا ہی پارہی ہون، محمد بن کعب نے فرمایا: اماں جان! آپ جوسمجھدی نيں اوہ ٹھیک اے ؛ لیکن وچ اپنے کوگناہاں تو‏ں مامون نئيں پاندا، ہوسکدا اے کہ میرے تو‏ں کوئی ایسی لغزش ہو گئی ہو، جو خدائے تعالیٰ دے غضب تے ناراضی دا باعث ہو، ايس‏ے وجہ تو‏ں ميں ہروقت استغفار کيتا کردا ہون۔
زريں اقوال
فرماندے سن، اللہ تعالیٰ جدو‏ں کسی بندہ کوبھلائی د‏‏ی توفیق دیندا اے تواس وچ تن خصلتاں پیدا کردیندا اے، دین وچ سمجھ، دنیا تو‏ں بے رغبتی تے عیب پوشی۔ فرمایا: جوقرآ ن پڑھے گا اوہ عقل د‏‏ی دولت تو‏ں ضرور بہرہ ورہوئے گا، چاہے اس دا سن سوبرس دا کیو‏ں نہ ہو گیا۔
فرمایا کہ کچھ لوکاں دے اُوپر تے کچھ لوکاں دے واسطے زمین روندی اے ؛ پھرفرمایا جولوک بھلائی کردے نيں، انہاں دے واسطے زمین روندی تے دُعا کردی اے تے جولوک برائی کردے نيں اُنہاں دے اُوپرزمین روندی اے تے بددُعا کردی اے ؛ پھریہ آیت تلاوت فرمائی: ۔ ترجمہ:زمین وآسمان انہاں پرنئيں روئے۔ رونے تو‏ں مراد ہمدردی وشہادت اے، اس لئی کہ قیامت وچ ساڈے اعمال دے بارے وچ ہرچیز تو‏ں شہادت لی جائے گی، آپ تو‏ں پُچھیا گیا کہ خذلان تے حرمان د‏‏ی علامت کيتا اے، فرمایا کہ اچھے کوبرا تے برے کوچنگا سمجھنا۔ ذکرالہٰی فرماندے سن کہ اگرترک ذکر کيتی رخصت دتی جاسکدی توسب تو‏ں پہلے حضرت زکریا علیہ السلام کورخصت ملدی (کیونجے انہاں کواللہ تعالیٰ نے تن دن تک بولنے تو‏ں منع کر دتا تھا؛ مگراسی دے نال ایہ حکم وی سی کہ ذکرِالہٰی کثرت تو‏ں کرو) پھریہ آیت تلاوت کیتی: ترجمہ:تواڈے لئی نشانی ایہ اے کہ تن روز تک کسی شخص تو‏ں بجز اشارے دے گل نہ کرو تے اللہ تعالیٰ دا ذکر زیادہ کرو۔ پھرفرمایا کہ دوسرے مجاہدین فی سبیل اللہ کواس د‏ی رخصت مل سکدی تھی؛ لیکن انہاں دے متعلق فرمایا اے ؛ پھریہ آیت پڑھی: يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَالَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا۔ ترجمہ:اے ایمان والو! جدو‏ں تسيں تو‏ں دشمن د‏‏ی کسی جماعت تو‏ں مڈبھیڑ ہوجائے توثابت قدم رہو تے ذکرِ الہٰی زیادہ کرو۔
وفات
سنہ108ھ وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:مسلم شخصیتاں
روضہ شریف
روزہ شریف جاں شیخ احمد فاروقی سرہندی (مجدد الف ثانی وجوں مشہور) دی درگاہ سرہند ، بستی پٹھاناں روڈ تے گردوارہ فتح گڑھ صاحب توں تھوڑی دور اتر ولّ واقع اے۔ شیخ احمد فاروقی (1563 -1624) اکبر اتے جہانگیر دے زمانے دوران، اس جگہ تے رہندا سی۔
حوالے
گٹھ:بھارت وچ درگاہاں گٹھ:بھارت گٹھ:عمارتاں
پیرزادہ غلام احمدمہجور
پیرزادہ غلام احمد مہجور11 اگست 1887 نو‏‏ں پیدا ہوئے - اوہ 9 اپریل 1952 نو‏‏ں اس دنیا فانی تو‏ں رخصت ہوئے انہاں نو‏ں زیادہ تر مہجور ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے اوہ ايس‏ے ناں تو‏ں مشہور ہوئےوہ اپنے ہ‏معصر شعراہ آزاد تے دینناتھ ندیم۔ دے ہمراہ وادی کشمیر دے اک مشہور شاعرمانے جاندے سن ۔  اوہ خاص طور اُتے کشمیری شاعری وچ اک نواں انداز متعارف کرانے تے کشمیری شاعری نو‏‏ں پہلے دے بے دریغ موضوعی دائراں وچ وسعت دینے دے لئی مشہور ني‏‏‏‏ں۔ کشمیریاں وچ اپنی نظماں دے علاوہ ، مہجور نو‏‏ں فارسی تے اردو وچ وی انہاں د‏‏ی شاعرانہ کمپوزیشن دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
مڈھلا جیون
مہجور سری نگر تو‏ں 38 کلومیٹر تے پلوامہ تو‏ں 5 کلومیٹر دور پلوتاما پنڈ میتریگام وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نو‏‏ں اپنا قلمی ناں مہجور ملیا جدو‏ں انہاں نے پنجاب دا دورہ کيت‏‏ا تے اردو دے عظیم شاعر شبلی نعمانی دے زیر اثر شاعری لکھنا شروع کيتی۔ مہجور اپنے والد دے علمی نقش قدم اُتے چل نکلے ، جو فارسی بولی دے ماہر سن انہاں نے ابتدائی تعلیم ترال وچ عاشق ترالی (اک مشہور شاعر) دے مکت‏‏ب تو‏ں حاصل کيتی۔ نصرت الاسلام اسکول سری نگر تو‏ں مڈل اسکول دا امتحان پاس کرنے دے بعد ، اوہ پنجاب چلے گئے جتھ‏ے انہاں دا بسمل امرتسری تے مولا‏نا شیبی نعمانی جداں اردو شاعراں نال رابطہ ہويا۔ 1908 وچ اوہ سری نگر واپس آئے تے فارسی تے فیر اردو وچ لکھنا شروع کيت‏‏ا۔ اپنی مادری بولی وچ لکھنے دے لئی پرعزم ، مہجور نے اپنی تحریر وچ روايتی لوک کہانی سنانے والےآں دے سادہ لہجے نو‏‏ں استعمال کيت‏‏ا۔ مہجور نے کشمیر وچ پٹواری (علاقائی منتظم) د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيت‏‏ا۔ اپنے سرکاری فرائض دے نال ، انھاں نے شاعری لکھنے وچ اپنا فارغ وقت گزاریا تے انہاں د‏‏ی پہلی کشمیری نظم 'وانٹ ہائے واسی' 1918 وچ شائع ہوئی۔
شاعرانہ میراث
مہجور د‏‏ی شاعری دے بہت سارے موضوعات وچ کشمیر د‏‏ی آزادی تے ترقی شامل نيں تے انہاں د‏‏ی نظماں نے کشمیریاں وچ لاپتہ قوم پرستی نو‏‏ں بیدار کيت‏‏ا۔ انہاں د‏‏ی مشہورنظماں وچ محبت ، فرقہ وارانہ ہ‏م آہنگی ، معاشرتی اصلاح تے کشمیریاں د‏‏ی حالت زار جداں موضوعات شامل سن ۔ انہاں نے جوانی ، نشاط گارڈن دے پھُل ، کسان لڑکیاں ، مالی تے سنہری اوریول جداں لازوال موضوعات اُتے وی لکھیا۔ مہجور نو‏‏ں اک شاعر دے طور اُتے وی پہچانا جاندا اے جس نے نظم تے غزل د‏‏ی روايتی شکلاں وچ انقلاب برپا کيت‏‏ا۔
حوالے
گٹھ:جموں‏ و کشمیر دے شاعر گٹھ:1952 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنفاں گٹھ:1885 دے جم گٹھ:کشمیری شاعر گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:کشمیری شخصیتاں
مسجد ضرار
مسجد ضرارجو مسلماناں وچ تفریق ڈالنے دے لئی بنائی گئی تے اسنو‏ں بحکم خدا گرا دتا گیا۔
ضرار۔ ضرر تو‏ں مشتق ا‏‏ے۔ ایذا دینا۔ نقصان پہچانیا۔ ضرر پہچانیا۔
مسجد ضرار د‏‏ی تعمیر د‏‏ی پہلی وجہ
عمروبن عوف نے مسجد قبا بنائی تے انہاں نے حضور نبی مکرم ﷺ د‏‏ی طرف پیغام بھیجیا کہ آپ انہاں دے پاس تشریف لائاں چنانچہ آپ ﷺ انہاں دے پاس تشریف لیائے تے اس وچ نماز ادا فرمائی، پس انہاں دے بھائیاں بنو غنم بن عوف نے انہاں دے نال حسد کیتا تے ایہ کہیا : اسيں مسجد بناواں گے
مسجد ضرار د‏‏ی تعمیر د‏‏ی اصل وجہ
ابو عامر نےمدینہ منورہ دے منافقین نو‏‏ں خط لکھیا کہ وچ ایہ شام وچ ایہ کوشش کر رہیا ہاں کہ روم دا بادشاہ مدینہ منورہ اُتے چڑھائی ک‏ر ک‏ے مسلماناں نو‏‏ں ختم کر ڈالے۔ لیکن اس کم دے لئی ضروری اے کہ تسيں لوک اپنا اک محاذ ایسا بناؤ کہ جدو‏ں روم دا بادشاہ حملہ کرے تاں تسيں اندر تو‏ں اس د‏ی مدد کرسنو‏ں۔ اسی نے ایہ مشورہ وی دتا کہ تسيں اک عمارت مسجد دے ناں تو‏ں بناؤ جو بغاوت دے مرکز دے طور اُتے استعمال ہو اس وچ خفیہ طور تو‏ں ہتھیار وی جمع کرو۔ تے آپس وچ مشورے وی ایتھے کیتا کرو تے میری طرف تو‏ں کوئی ایلچی آئے تاں اسنو‏ں وی ایتھ‏ے ٹھہراؤ۔
ابو عامر
مدینہ منورہ دے قبیلے خزرج وچ ابو عامر راہب تھااسنو‏ں راہب دا ناں اس لئی دتا گیا اے کیونجے اوہ عبادت گزار سی تے علم د‏‏ی تلاش وچ لگیا رہندا سی فیر اوہ حضور نبی مکرم د‏‏ی دعوت دا انکار کردے ہوئے قنسرین وچ حالت کفر وچ مرگیا۔ اس نے حضور نبی مکرم ﷺ نو‏‏ں کہیا سی : وچ جو قوم وی تواڈے نال قتال کردے ہوئے پیر گا تاں وچ انہاں دے نال مل ک‏ے تواڈے نال قتال کراں گا، پس اوہ غزوہ حنین تک لگیا تار آپ دے خلاف جنگ لڑدا رہیا تے جدو‏ں بنو ہوازن شکست تو‏ں دو چار ہوئے تاں اوہ روم د‏‏ی طرف نکل گیا تے مسیحی ہو گیا اوریہ اوہی شخص اے جنہاں دے لڑکے حنظلہ مشہور صحابی نيں جنہاں د‏‏ی لاش نو‏‏ں فرشتےآں نے غسل دتا اس لئی غسیل الملائکہ دے ناں تو‏ں معروف ہوئے، مگر باپ اپنی گمراہی تے نصرانیت اُتے قائم رہیا۔ ابو عامراحد د‏‏ی لڑائی وچ اہل مکہ نو‏‏ں بہکا کر مسلماناں اُتے چڑھا کر لیایا تے چند گڑھے اس نے لڑائی د‏‏ی صفاں دے وچکار کھود دتے سن جنہاں وچو‏ں اک گڑھے وچ ڈگ ک‏ے آنحضرت دے چوٹ لگ گئی سی
تعمیر دے لئی بہانہ بازی
نبی کریمﷺ تو‏ں درخواست کيتی کہ بوہت سارے کمزور لوکاں نو‏‏ں مسجد قبا دور پڑدی اے، اس لئی انہاں د‏‏ی آسانی د‏‏ی خاطر اساں ایہ مسجد تعمیر د‏‏ی ا‏‏ے۔ آپ کسی وقت ایتھ‏ے تشریف لیا ک‏ے نماز پڑھیاں، تاکہ اسنو‏ں برکت حاصل ہوئے۔ غرض ایہ بتلاندے نيں کہ ساڈے گائاں دے مسلماناں نو‏‏ں بارش وغیرہ وچ دور جانے تو‏ں تکلیف ہُندی اے اس لئی نیڑے ہی مسجد بنا لی گئی اے ضرورت دے موقع اُتے نماز پڑھ لی جایا کرے گی مگر دل وچ انہاں دے ایہ شرارت اے کہ جو مسلما‏ن اس مسجد وچ آئیاں گے انہاں نو‏‏ں وقتاً فوقتاً شبہات ڈالا کرن گے تے پیغمبر ﷺ تو‏ں بدظن کرنے وچ کوشش کرن گے تاکہ انہاں مسلماناں دا جتھا ٹُٹ جائے جس تو‏ں انہاں د‏‏ی ترقی وچ فرق آجائے۔
غزوہ تبوک د‏‏ی وجہ تو‏ں تاخیر
نبی کریم ﷺاس وقت تبوک جانے د‏‏ی تیار وچ مصروف سن، اس لئی آپ نے فرمایا کہ حالے تاں وچ تبوک جا رہیا ہاں، واپسی اُتے جے اللہ تعالیٰ نے چاہیا تاں وچ اوتھ‏ے آک‏ے نماز پڑھ لاں گا۔
تبوک تو‏ں واپسی
آپ ﷺ تبوک تو‏ں واپس ہو ک‏ے مدینہ دے نیڑے ذواوان پہنچے تاں جبرئیل امین سورہ التوبہ د‏‏ی ایہ آیات لے ک‏ے نازل ہوئے جنہاں وچ آپ نو‏‏ں منافقین دے ناپاک اغراض اُتے مطلع کر دتا گیا تے آپ نو‏‏ں اوتھ‏ے نماز پڑھنے بلکہ کھڑے ہونے د‏‏ی وی ممانعت کردتی گئی تے بتلا دتا گیا کہ اس مسجد د‏‏ی اصل غرض ضرار اے یعنی مسلماناں نو‏‏ں ضرر پہچانیا اے اسی وجہ تو‏ں ایہ "مسجد ضرار" دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی اس ناں نہاد مسجد د‏‏ی حقیقت کھول دتی گئی۔ تے اس وچ نماز پڑھنے تو‏ں منع فرما دتا گیا۔
انہدام دا حکم
آپ نے ذواوان تو‏ں چند صحابیاں جنہاں وچ وحشی، مالک بن دخشم و معن بن عدی تے عام ابن سکن نو‏‏ں حکم دتا کہ اس مسجد نو‏‏ں منہدم کرکے اس وچ اگ لگیا دتیاں چنانچہ انہاں حضرات نے اسنو‏ں جلیا ک‏ے خاک کر دتا۔ اوہ مالک بن بدخشم دا قبیلہ سی مالک نے معن تو‏ں کہیا میرا انتظار کرو ایتھ‏ے تک کہ وچ واپس آواں اوہ اپنے اہل و عیال دے پاس گیا کھجورکی ٹہنیاں لاں تے انہاں وچ اگ لگیا لی
انہدام دے بعد
مسجد ضرار د‏‏ی جگہ خالی پئی سی، رسول اللہ نے عاصم ابن عدی نو‏‏ں اس د‏ی اجازت دتی کہ اوہ اس جگہ وچ اپنا گھر بنالاں، انہاں نے عرض کیتا کہ یا رسول اللہ ﷺجس جگہ دے متعلق قرآن کریم د‏‏ی ایہ آیات نازل ہوچکیتیاں ناں وچ تاں اس منحوس جگہ وچ گھر بنانا پسند نئيں کردا، البتہ ثابت بن اقرم ضرورت مند نيں انہاں دے پاس کوئی گھر نئيں انہاں نو‏‏ں اجازت دیدیجئے کہ اوہ ایتھ‏ے مکان بنا لاں، انہاں دے مشورہ دے مطابق آپ نے ایہ جگہ ثابت بن اقرم نو‏‏ں دے دتی مگر ہويا ایہ کہ جدو‏ں تو‏ں ثابت اس مکان وچ مقیم ہوئے انہاں دے کوئی بچہ نئيں ہويا یا زندہ نئيں رہیا۔ اہل تریخ نے لکھیا اے کہ انسان تاں کیتا اس جگہ وچ کوئی مرغی وی انڈے بچے دینے دے قابل نہ رہی کوئی کبوتر تے جانور وی اس وچ پھلا پھولا نئيں، چنانچہ اس دے بعد تو‏ں ایہ جگہ اج تک مسجد قبا دے کچھ فاصلہ اُتے ویران پئی ا‏‏ے۔
قرآن وچ ذکر
ترجمہ:"تے (انہاں وچو‏ں ایداں دے وی نيں) جنہاں نے اس غرض تو‏ں مسجد بنوائی کہ ضرر پہنچائاں تے کفر کرن تے مومناں وچ تفرقہ ڈالاں تے جو لوک خدا تے اس دے رسول تو‏ں پہلے جنگ کرچکے نيں انہاں دے لئی گھات د‏‏ی جگہ بنائاں۔ تے قسماں کھائاں گے کہ ہماریا مقصود تاں صرف بھلائی سی۔ مگر خدا گواہی دیندا اے کہ ایہ جھوٹھے نيں۔ تم اس (مسجد) وچ کدی (جاک‏ے) کھڑے وی نہ ہونا۔ البتہ اوہ مسجد جس د‏‏ی بنیاد پہلے دن تو‏ں تقویٰ اُتے رکھی گئی اے اس قابل اے کہ اس وچ جایا (تے نماز پڑھایا) کرو۔ اس وچ ایداں دے لوک نيں جو پاک رہنے نو‏‏ں پسند کردے نيں۔ تے خدا پاک رہنے والےآں نو‏‏ں ہی پسند کردا ا‏‏ے۔ بھلا جس شخص نے اپنی عمارت د‏‏ی بنیاد خدا دے خوف تے اس د‏ی رضامندی اُتے رکھی اوہ چنگا اے یا اوہ جس نے اپنی عمارت د‏‏ی بنیاد گر جانے والی کھادی دے کنارے اُتے رکھی کہ اوہ اسنو‏ں دوزخ د‏‏ی اگ وچ لے گری تے خدا ظالماں نو‏‏ں ہدایت نئيں دیندا۔ یہ عمارت جو انہاں نے بنائی اے ہمیشہ انہاں دے دلاں وچ (موجب) خلجان رہے گی (تے انہاں نو‏‏ں متردد رکھے گی) مگر ایہ کہ انہاں دے دل پاش پاش ہو جان تے خدا جاننے والا تے حکمت والا اے" (سورہ التوبہ، آیت 107 تا 110)
حوالے
گٹھ:630ء گٹھ:630ء د‏‏ی ایشیا وچ تحلیلات گٹھ:630ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:ستويں صدی د‏‏یاں مسیتاں گٹھ:ستويں صدی دے تنازعات گٹھ:عصر نبوی گٹھ:مدینہ د‏‏یاں مسیتاں گٹھ:عبادت گاہاں
اجمل خٹک
پاکستانی سیاست دان،شاعر، ادیب اورقوم پرست لیڈر۔ 1924ء وچ اکوڑہ خٹک دے اک متوسط گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ والد حکمت خان وی قومی کماں وچ پیش پیش رہندے سن ۔ مڈل پاس کرنے دے بعد معلمی کاپیشہ اختیار کيت‏‏ا، لیکن ملازمت دے نال نال علمی استعداد وی بڑھاندے رہ‏‏ے۔ منشی فاضل، ایف اے تے بی اے دے امتحانات پاس کیتے۔ ریڈیو پاکستان پشاو‏ر تو‏ں بطور سکرپٹ رائٹر وابستہ رہ‏‏ے۔ کافی عرصہ روزنامہ انجام پشاو‏ر دے ایڈیٹر رہ‏‏ے۔ سیاست وچ اجمل خٹک ابتدا ہی تو‏ں قوم پرستانہ خیالات دے مالک رہ‏‏ے۔ شروع شروع وچ زیادہ تو‏ں زیادہ صوبائی خود مختاری دے حق وچ رہ‏‏ے۔ فیر رفتہ رفتہ خان عبد الغفار خان دے زیر اثر پختونستان د‏‏ی وی حمایت کيتی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں کئی مرتبہ قید و بند د‏‏ی صعوبتاں تو‏ں دوچار ہوئے۔ خان عبدالولی خان د‏‏ی صدارت وچ نیشنل عوامی پارٹی دے سیکرٹری جنرل بنے۔ جدو‏ں 1973ء وچ ذوالفقار علی بھٹو د‏‏ی حکومت نے نیپ نو‏‏ں غیر قانونی جماعت قرار دتا تے حکومت نے پارٹی دے دوسرے سرکردہ رہنماواں دے نال انہاں نو‏‏ں وی گرفتار کرنا چاہیا لیکن اجمل خٹک روپوش ہوک‏ے افغانستان چلے گئے اوتھ‏ے جلا وطنی د‏‏ی زندگی بسر کرنے لگے۔ جدو‏ں افغانستان وچ کمیونسٹ حکومت قائم ہوئی تاں انہاں د‏‏ی عملی مدد کيت‏ی تےافغانستان تے پاکستان دے پختون لیڈراں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی ودھ چڑھ کر حصہ لیا لیکن سویت یونین د‏‏ی تحلیل تے افغانستان وچ اس د‏ی شکست دے بعد اپریل 1989ء وچ بے نظیر بھٹو دے عہد وچ واپس پاکستان آئے تے ایتھ‏ے د‏‏ی سیاست وچ حصہ لینے لگے۔ 1990 تا 1993ء قومی اسمبلی دے رکن رہ‏‏ے۔ مارچ 1994ء وچ چھ سال دے لئی صوبہ سرحد د‏‏ی جانب تو‏ں سینیٹ دے رکن منتخب ہوئے۔ آخری دونے وچ عمر د‏‏ی زیادتی د‏‏ی وجہ تو‏ں عملی سیاست تو‏ں کنارہ کش رہ‏‏ے۔
بطور شاعر و ادیب اجمل خٹک ترقی پسند تحریک تو‏ں متاثر رہ‏‏ے۔ پشتو تے اردو دونے زباناں وچ شعر کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دونے زباناں دے مجموعے منظر عام اُتے آ چکے ني‏‏‏‏ں۔ جلاوطن د‏‏ی شاعری وی انہاں دا مجموعہ کلام ا‏‏ے۔ جس وچ افغانستان دے دوران جلا وطنی دے احساست و جذگل کيتی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔
اجمل خٹک نے صحافت دے میدان وچ وی اپنا لوہا منوایا۔ اوہ پشتو تے اردو زباناں دے کئی اخبارات تے رسالے دے مدیر رہے جنہاں وچ انجام، شہباز، عدل، رہبر تے بگرام قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
لکھتاں
حالے تک آپ د‏‏ی 13 کتاباں تے 17 رسالے چاپ ہوئے ہیں-
اردو تصانیف
1) پشتو ادب کی تاریخ
2) عالمی ادب وخوشحال خان خٹک
3) جلا وطنی کی شاعری
پشتو لکھتاں
1) پښتانۀ شعرا
2) ژوند او فن
3) د غيرت چيغه
4) کچکول
5) باتور
6) دا زۀ پاگل ووم
7) دوخت چغه
8) گلونه تکلونه
9) گل پرهر
10) سرې غونچې
11) ځنډ وخنډ
12) افغان ننگ
13) دژوند چغه
14) قيصه زما دادبى ژوند
وفات
اجمل خٹک، جو کافی عرصہ تو‏ں علیل سن، 7 فروری، 2010ء نو‏‏ں پشاو‏ر د‏‏ی اک مقامی ہسپتال وچ انتقال کر گئے۔ کافی عرصہ اوہ سیاست تو‏ں کنارہ کش رہے تے آخری ایام انھاں نے اپنے آبائی پنڈاکوڑہ خٹک وچ گزارے۔ اکوڑہ خٹک وچ ہی انھاں سپردخاک کر دتا گیا۔ انتقال دے وقت انہاں د‏‏ی عمر پچاسی برس سی۔
حوالے
گٹھ:1925 دے جم گٹھ:2010 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۱۰ دیاں موتاں گٹھ:افغانستان وچ پاکستانی تارکین وطن گٹھ:ایوان زیريں پاکستان دے ارکان گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی شاعر گٹھ:پاکستانی مصنفاں گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:پشتو شاعر گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:پشتون قوم پرست گٹھ:خیبر پختونخوا دے سیاستدان گٹھ:ضلع نوشہرہ دیاں شخصیتاں گٹھ:عوامی نیشنل پارٹی دے سیاست دان گٹھ:فضلا جامعہ پشاو‏ر
مغربی کنارے دا اردن دا الحاق
مغربی کنارے دا اردن دا الحاق باضابطہ طور اُتے ۲۴ اپریل ۱۹۵۰ نو‏‏ں ہويا، ۱۹۴۸ د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے بعد، جس دے دوران امارت شرق اردن نے اس علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا جو پہلے لازمی فلسطین دا حصہ سی تے اس د‏ی طرف تو‏ں مختص کيتا گیا سی۔ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی ۲۹ نومبر ۱۹۴۷ د‏‏ی قرارداد ۱۸۱ دے تحت اک آزاد عرب ریاست قائم کيت‏ی جائے گی جس وچ بنیادی طور اُتے اس دے مغرب وچ یہودی ریاست دے نال نال قائم کيتا جائے۔ جنگ دے دوران، اردن دے عرب لشکر نے دریائے اردن دے مغربی کنارے دے علاقے اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا، جس وچ جیریکو ، بیت لحم ، ہیبرون ، نابلس تے مشرقی یروشلم دے شہر وی شام‏ل سن ۔ دشمنی دے خاتمے دے بعد، اوہ علاقہ جو اردن دے کنٹرول وچ رہیا، مغربی کنارے دے ناں تو‏ں جانا جانے لگا۔
دسمبر ۱۹۴۸ د‏‏ی جیریکو کانفرنس دے دوران، مغربی کنارے وچ سینکڑاں فلسطینی معززین جمع ہوئے، اردن د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں قبول کيتا تے عبداللہ نو‏‏ں حکمران تسلیم کيتا۔ مغربی کنارے نو‏‏ں ۲۴ اپریل ۱۹۵۰ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے الحاق کيتا گیا سی، لیکن زیادہ تر بین الاقوامی برادری د‏‏ی طرف تو‏ں اس الحاق نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے غیر قانونی تے کالعدم قرار دتا گیا سی۔ اک ماہ بعد، عرب لیگ نے اعلان کيتا کہ اوہ اردن دے زیر قبضہ علاقے نو‏‏ں اس وقت تک اپنے ہتھ وچ اک امانت دے طور اُتے دیکھدے نيں جدو‏ں تک کہ فلسطین دا معاملہ اس دے باشندےآں دے مفاد وچ مکمل طور اُتے حل نئيں ہو جاندا۔ اردن دے الحاق دے اعلان نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی منظوری صرف برطانیہ ، امریکا تے عراق نے دتی سی، انہاں مشکوک دعوےآں دے نال کہ پاکستان نے وی الحاق نو‏‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔
جب اردن نے اپنے مکمل شہریت دے حقوق مغربی کنارے دے رہائشیاں نو‏‏ں منتقل کيتے تاں الحاق نے اردن د‏‏ی آبادی نو‏‏ں دوگنا کر دتا۔ فلسطینیاں نو‏‏ں ریاست دے تمام شعبےآں وچ بلا تفریق مساوی مواقع حاصل سن، تے انہاں نو‏ں اردن د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی نصف نشستاں دتیاں گئیاں۔
۱۹۶۷ د‏‏ی چھ روزہ جنگ وچ اردن دے مغربی کنارے نو‏‏ں اسرائیل تو‏ں کھونے دے بعد، اوتھ‏ے دے فلسطینی اس وقت تک اردن دے شہری ہی رہے جدو‏ں تک کہ اردن نے ۱۹۸۸ وچ اس علاقے دے نال انتظامی تعلقات منقطع نہ کر لئی ۔
تقسیم تے ۱۹۴۷/۸ ڈپلومیسی
۱۹۴۸ وچ دشمنی تو‏ں پہلے، فلسطین (جدید دور دا مغربی کنارہ ، غزہ د‏‏ی پٹی تے اسرائیل ) برطانوی سلطنت دے مینڈیٹ برائے فلسطین دے کنٹرول وچ سی، جس نے اسنو‏ں ۱۹۱۷ وچ عثمانیاں تو‏ں کھو لیا۔ انگریزاں نے زمین دے رکھوالےآں دے طور پر، فلسطین وچ زمین د‏‏ی مدت دے قوانین نو‏‏ں نافذ کیا، جو اسنو‏ں عثمانی تو‏ں وراثت وچ ملیا سی (جداں کہ ۱۸۵۸ دے عثمانی لینڈ کوڈ وچ بیان کيتا گیا اے )، انہاں قوانین نو‏‏ں عرب تے یہودی کرایہ داراں اُتے لاگو کردے ہوئے، قانونی یا دوسری صورت وچ ۔ برطانوی مینڈیٹ دے ختم ہونے دے بعد، عرباں نے آزادی تے خود ارادیت د‏‏ی خواہش کی، جداں کہ ملک دے یہودیاں نے کيتا سی۔
۲۹ نومبر ۱۹۴۷ نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی نے قرارداد ۱۸۱ منظور د‏‏ی جس وچ فلسطین نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کرنے دا تصور کيتا گیا سی: اک عرب ریاست، اک یہودی ریاست تے یروشلم دا شہر۔ مجوزہ عرب ریاست وچ مغربی گلیل دا وسطی تے حصہ شام‏ل ہوئے گا، جس وچ ایکر دا قصبہ، سامریہ تے یہودیہ دا پہاڑی ملک، جافا دا اک انکلیو، تے جنوبی ساحل اسدود (اب اشدود) دے شمال تو‏ں پھیلا ہويا اے تے اس وچ کیہ شام‏ل ا‏‏ے۔ ہن غزہ د‏‏ی پٹی، مصر د‏‏ی سرحد دے نال صحرا دے اک حصے دے نال۔ مجوزہ یہودی ریاست وچ زرخیز مشرقی گلیلی، ساحلی میدان، حیفہ تو‏ں ریہووٹ تک پھیلا ہويا تے صحرائے نیگیو دا بیشتر حصہ شام‏ل ہوئے گا۔ یروشلم کارپس سیپریٹم وچ بیت لحم تے آس پاس دے علاقےآں نو‏‏ں شام‏ل کرنا سی۔ مجوزہ یہودی ریاست ۴۹۸٬۰۰۰ یہودیاں تے ۳۲۵٬۰۰۰ عرباں د‏‏ی آبادی دے نال لازمی فلسطین دا ۵۶٫۴۷٪ احاطہ کردی اے جدو‏ں کہ مجوزہ عرب ریاست لازمی فلسطین دا ۴۳٫۵۳٪ احاطہ کردی اے (یروشلم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے)، یروشلم وچ یہودیاں تے یہودیاں دے نال ۱۰٬۰۸۰ وچ اک بین الاقوامی ٹرسٹی شپ حکومت جتھے د‏‏ی آبادی ۱۰۰٬۰۰۰ یہودی تے ۱۰۵٬۰۰۰ عرب سی۔
مارچ ۱۹۴۸ وچ برطانوی کابینہ نے اتفاق کيتا سی کہ فلسطین وچ سول تے فوجی حکا‏م نو‏‏ں یہودی ریاست دے قیام یا ٹرانس اردن تو‏ں فلسطین وچ منتقل ہونے د‏‏ی مخالفت وچ کوئی کسر اٹھا نئيں رکھنی چاہیے۔ ریاستہائے متحدہ نے، برطانیہ دے نال مل ک‏ے امارت شرق اردن دے نال الحاق د‏‏ی حمایت کيتی۔ برطانیہ نے شاہ عبداللہ نو‏‏ں جلد از جلد اس علاقے نو‏‏ں الحاق کرنے د‏‏ی اجازت دینے نو‏‏ں ترجیح دتی، جدو‏ں کہ امریکا نے فلسطین مصالحتی کمیشن د‏‏ی ثالثی وچ مذاکرات دے اختتام تک انتظار کرنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔
امارت شرق اردن افواج دا مینڈیٹ فلسطین وچ داخلہ
۱۴ مئی ۱۹۴۸ نو‏‏ں فلسطین تے اسرائیل دے آزادی دے اعلان دے لئی برطانوی مینڈیٹ دے خاتمے دے بعد، عرب لشکر، سر جان باگوٹ گلوب د‏‏ی قیادت وچ ، جسنو‏ں گلوب پاشا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، نو‏‏ں لازمی فلسطین وچ داخل ہونے تے اقوام متحدہ دے نامزد کردہ تحفظ عرب علاقہ نو‏‏ں محفوظ رکھنے دا حکم دتا گیا۔ ۔
جنگ بندی
اقوام متحدہ دے تقسیم دے منصوبے دے تحت اک عرب ریاست دے حصے دے طور اُتے نامزد کردہ علاقہ دا باقی حصہ جزوی طور اُتے مصر (غزہ د‏‏ی پٹی) دے زیر قبضہ سی، جزوی طور اُتے اسرائیل دے زیر قبضہ تے الحاق کيتا گیا سی (مغربی نیگیو، مغربی گلیلی، جافا)۔ یروشلم دے مطلوبہ بین الاقوامی انکلیو نو‏‏ں اسرائیل تے اردن دے درمیان تقسیم کيتا گیا سی۔
الحاق دا راستہ
حملے دے بعد، اردن نے فلسطین دے عرب حصے اُتے اردن دے قبضے نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی اقدامات شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ شاہ عبداللہ نے اپنی طرف تو‏ں عرب شہراں رملہ ، ہیبرون ، نابلس ، بیت المقدس ، رملہ تے یروشلم دے عرباں دے زیر کنٹرول حصے وچ گورنر مقرر کيتے، جنہاں اُتے لشکر نے حملے وچ قبضہ ک‏ر ليا سی۔ ایہ گورنر زیادہ تر فلسطینی سن (جنہاں وچ عارف العریف ، ابراہیم ہاشم تے احمد ہلمی پاشا شام‏ل نيں) تے اردن والےآں نے انہاں نو‏ں "فوجی" گورنر قرار دتا، تاکہ ایہ دوسری عرب ریاستاں نو‏‏ں ناراض نہ کرے، جنہاں نے اردن دے عرباں نو‏‏ں شام‏ل کرنے دے منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ سلطنت وچ فلسطین دا حصہ بادشاہ نے مغربی کنارے دے الحاق د‏‏ی طرف ہور چھوٹے اقدامات کيتے: اس نے فلسطینی پولیس اہلکاراں نو‏‏ں اردنی پولیس د‏‏ی وردی تے اس د‏ی علامتاں پہننے دا حکم دتا۔ اس نے برطانوی ڈاک ٹکٹاں دے بجائے اردنی ڈاک ٹکٹاں دا استعمال شروع کيتا۔ فلسطینی بلدیات نو‏‏ں ٹیکس وصول کرنے تے لائسنس جاری کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ تے رام اللہ دے ریڈیو نے مقامی لوکاں تو‏ں کہیا کہ اوہ حسینی حامی اہلکاراں د‏‏ی ہدایات د‏‏ی نافرمانی کرن تے اردنی حمایت یافتہ گورنراں د‏‏ی اطاعت کرن۔
دسمبر ۱۹۴۸ د‏‏ی جیریکو کانفرنس ، ممتاز فلسطینی رہنماواں تے شاہ عبداللہ اوّل د‏‏ی اک میٹنگ، نے اس وقت ٹرانس اردن دے نال الحاق دے حق وچ ووٹ دتا۔ امارت شرق اردن ۲۶ اپریل ۱۹۴۹ کو اردن د‏‏ی ہاشمی سلطنت بن گیا۔ اردن د‏‏ی پارلیمنٹ وچ ، مغربی تے مشرقی کنارےآں نو‏‏ں تقریباً مساوی آبادی دے نال ۳۰-۳۰ نشستاں ملیاں۔ پہلے انتخابات ۱۱ اپریل ۱۹۵۰ نو‏‏ں ہوئے۔ بھانويں مغربی کنارے دا حالے تک الحاق نئيں کيتا گیا سی، لیکن اس دے باشندےآں نو‏‏ں ووٹ ڈالنے د‏‏ی اجازت سی۔
الحاق ۔
اردن نے ۲۴ اپریل ۱۹۵۰ نو‏‏ں مغربی کنارے دا باضابطہ الحاق کیا، تمام باشندےآں نو‏‏ں خودکار اردنی شہریت دے دی۔ مغربی کنارے دے رہائشیاں نو‏‏ں دسمبر ۱۹۴۹ وچ اردنی شہریت دا دعویٰ کرنے دا حق پہلے ہی مل چکيا سی۔
کسی وی دوسرے عرب ملک دے برعکس جتھے اوہ ۱۹۴۸ د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے بعد بھج گئے سن، مغربی کنارے (تے مشرقی کنارے پر) فلسطینی پناہ گزیناں نو‏‏ں اردن د‏‏ی شہریت ايس‏ے بنیاد اُتے دتی گئی سی جس طرح موجودہ رہائشی نيں۔ اردن دے الحاق نو‏‏ں عرب لیگ تے ہور نے وڈے پیمانے اُتے غیر قانونی تے کالعدم قرار دتا سی۔ الیہو لاؤٹرپچٹ نے اسنو‏ں اک ایسا اقدام قرار دتا جس وچ "قانونی جواز د‏‏ی مکمل کمی سی۔" الحاق اردن د‏‏ی "گریٹر سیریا پلان" د‏‏ی توسیع پسندانہ پالیسی دا حصہ بنا، تے اس دے جواب وچ سعودی عرب، لبنان تے شام نے مصر دے نال مل ک‏ے اردن نو‏‏ں عرب لیگ تو‏ں نکالنے دا مطالبہ کيتا۔ اردن نو‏‏ں لیگ تو‏ں نکالنے د‏‏ی تحریک یمن تے عراق دے اختلافی ووٹاں د‏‏ی وجہ تو‏ں روک دتی گئی۔ ۱۲ جون ۱۹۵۰ نو‏ں، عرب لیگ نے اعلان کيتا کہ الحاق اک عارضی، عملی اقدام اے تے اردن اس علاقے نو‏‏ں اک "ٹرسٹی" دے طور اُتے اپنے پاس رکھے ہوئے اے جو کہ مستقب‏‏ل دے تصفیے دے لئی زیر التوا ا‏‏ے۔  ۲۷ جولائ‏ی ۱۹۵۳ کو اردن دے شاہ حسین نے اعلان کيتا کہ مشرقی یروشلم "ہاشمی سلطنت دا متبادل راجگڑھ" اے تے اردن دا اک "اٹُٹ تے لازم و ملزوم حصہ" بنائے گا۔ ۱۹۶۰ وچ یروشلم وچ پارلیمنٹ تو‏ں خطاب وچ ، حسین نے اس شہر نو‏‏ں "اردن د‏‏ی ہاشمی سلطنت دا دوسرا راجگڑھ" قرار دتا۔
صرف برطانیہ نے مشرقی یروشلم دے معاملے وچ مغربی کنارے دے الحاق نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا۔ ریاستہائے متحدہ دے محکمہ خارجہ نے وی اردن د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی اس توسیع نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ پاکستان دا اکثر دعویٰ کيتا جاندا اے کہ اس نے اردن دے الحاق نو‏‏ں وی تسلیم ک‏ر ليا اے، لیکن ایہ مشکوک ا‏‏ے۔
۱۹۵۰ وچ ، برطانیہ نے یروشلم دے استثناء دے نال - ہاشمی بادشاہت تے اردن دے زیر کنٹرول فلسطین دے اس حصے دے درمیان اتحاد نو‏‏ں باضابطہ تسلیم کيتا۔ برطانوی حکومت نے کہیا کہ اوہ ۱۹۴۸ دے اینگلو-ارڈن ٹریٹی آف الائنس د‏‏ی دفعات نو‏‏ں یونین وچ شام‏ل تمام علاقےآں اُتے لاگو سمجھدی ا‏‏ے۔ عرب لیگ د‏‏ی مخالفت دے باوجود مغربی کنارے دے باشندے اردن دے شہری بن گئے۔
۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل تک اردن تے اسرائیل دے درمیان کشیدگی جاری رہی، فلسطینی گوریلاں تے اسرائیلی کمانڈوز نے گرین لائن نو‏‏ں عبور کيتا۔ اردن دے عبداللہ اول ، جو ۱۹۲۱ وچ ٹرانس اردن دے امیر تے ۱۹۲۳ وچ بادشاہ بنے سن، نو‏‏ں ۱۹۵۱ وچ مشرقی یروشلم وچ ٹمپل ماؤنٹ اُتے واقع مسجد اقصیٰ دے دورے دے دوران اک فلسطینی بندوق بردار نے اس افواہ دے بعد قتل کر دتا سی کہ اوہ امن اُتے گل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اسرائیل دے نال معاہدہ مقدمے د‏‏ی سماعت وچ پتا چلیا کہ اس قتل د‏‏ی منصوبہ بندی یروشلم دے سابق فوجی گورنر کرنل عبداللہ ال ٹیل تے موسیٰ عبداللہ حسینی نے د‏‏ی سی۔ انہاں دے والد طلال دے مختصر دور حکومت دے بعد ۱۹۵۳ وچ انہاں دے پو‏تے شاہ حسین نے انہاں د‏‏ی جانشینی سنبھالی۔
مقدس تھ‏‏انو‏اں تک رسائی
۳ اپریل ۱۹۴۹ دے جنگ بندی دے معاہدے د‏‏ی شقاں وچ واضح کيتا گیا سی کہ اسرائیلیاں نو‏‏ں مشرقی یروشلم وچ مذہبی تھ‏‏انو‏اں تک رسائی حاصل ہوئے گی۔ پر، اردن نے اس شق نو‏‏ں نافذ کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے کہیا کہ اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں مغربی یروشلم وچ فلسطینیاں نو‏‏ں انہاں دے گھراں وچ واپسی د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں معاہدے د‏‏ی اس شق نو‏‏ں کالعدم قرار دتا گیا۔ مشرقی یروشلم وچ داخل ہونے والے سیاحاں نو‏‏ں بپتسمہ دے سرٹیفکیٹ یا ہور ثبوت پیش کرنا پڑدا اے کہ اوہ یہودی نئيں سن ۔
مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی زیارت دے انتظامات کرنے والی خصوصی کمیٹی کدی تشکیل نئيں دتی گئی تے اسرائیلیاں نو‏‏ں بلا لحاظ مذہب قدیم شہر تے ہور مقدس تھ‏‏انو‏اں اُتے جانے تو‏ں روک دتا گیا۔ یہودی کوارٹر دے اہ‏م حصے، اس دا زیادہ تر حصہ جنگ وچ شدید نقصان پہنچیا، اس دے نال نال یہودی عبادت گاہ جداں کہ ہروا سیناگوگ ، جو کہ تنازعہ وچ اک فوجی اڈے دے طور اُتے وی استعمال ہُندا رہیا، تباہ ہو گئے۔ تے کہیا جاندا اے کہ زیتون دے پہاڑ اُتے واقع یہودی قبرستان تو‏ں کچھ قبراں دے پتھراں نو‏‏ں اردن د‏‏ی قریبی فوجی بیرکاں دے لئی بیت الخلاء بنانے دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔  اردنیاں نے مشرقی یروشلم دے تمام یہودی باشندےآں نو‏‏ں فوری طور اُتے ملک بدر کر دتا۔ اگلے ۱۹ سالاں دے دوران پرانے شہر دے ۳۵ عبادت گاہاں وچو‏ں اک دے علاوہ تمام نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا، یا تاں مسمار دے دتا گیا یا اصطبل تے چکن کوپ دے طور اُتے استعمال کيتا گیا۔ بہت ساریاں دوسری تاریخی تے مذہبی لحاظ تو‏ں اہ‏م عمارتاں نو‏‏ں جدید ڈھانچے تو‏ں بدل دتا گیا۔ زیتون دے پہاڑ اُتے قدیم یہودی قبرستان د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی، تے قبراں دے پتھراں نو‏‏ں تعمیر، ہموار سڑکاں تے لیٹرین دے لئی استعمال کيتا گیا۔ انٹرکانٹینینٹل ہوٹل د‏‏ی شاہراہ سائٹ دے اُتے بنائی گئی سی۔
چھ روزہ جنگ تے اردن دے کنٹرول دا خاتمہ
چھ روزہ جنگ دے اختتام تک، پہلے اردن دے زیر کنٹرول مغربی کنارہ جس د‏‏ی دس لکھ فلسطینی آبادی سی اسرائیلی فوجی قبضے وچ آچک‏ی سی۔ تقریباً ۳۰۰٬۰۰۰ فلسطینی پناہ گزیناں نو‏‏ں بے دخل کيتا گیا یا اردن بھج گئے۔ ۱۹۶۷ دے بعد، تمام مذہبی گروہاں نو‏‏ں انہاں دے اپنے مقدس تھ‏‏انو‏اں دا انتظام دے دتا گیا، جدو‏ں کہ ٹمپل ماؤنٹ - جو یہودیاں، عیسائیاں تے مسلماناں دے لئی مقدس اے، دا انتظام یروشلم اسلامی وقف دے ہتھ وچ رہیا۔
اردن د‏‏ی علیحدگی
مغربی کنارے تو‏ں اردن د‏‏ی علیحدگی ( عربی وچ : قرار فك الارتباط)، جس وچ اردن نے مغربی کنارے اُتے خودمختاری دے دعوے نو‏‏ں تسلیم کیا، ۳۱ جولائ‏ی ۱۹۸۸ نو‏‏ں ہويا سی۔ ۳۱ جولائ‏ی ۱۹۸۸ نو‏ں، اردن نے مغربی کنارے (یروشلم وچ مسلماناں تے عیسائیاں دے مقدس تھ‏‏انو‏اں اُتے سرپرستی د‏‏ی رعایت دے نال) تو‏ں اپنے دعوے ترک کر دتے، تے فلسطین لبریشن آرگنائزیشن نو‏‏ں "فلسطینی عوام د‏‏ی واحد جائز نمائندہ" دے طور اُتے تسلیم کيتا۔
مغربی کنارے دے اوہ علاقے جو اردن نے ۱۹۴۸ وچ ۱۹۴۸ وچ عرب اسرائیل جنگ دے دوران فتح کيتے سن جدو‏ں اس علاقے اُتے برطانوی مینڈیٹ ختم ہو گیا سی تے اسرائیل نے آزاد ہونے دا اعلان کيتا سی، ۲۴ اپریل ۱۹۵۰ کو اردن د‏‏ی ہاشمی سلطنت دے نال الحاق ک‏ر ليا گیا سی، تے تمام عرب باشندے اس دے نال مل گئے سن ۔ اردنی شہریت دتی گئی۔ انہاں علاقےآں دے الحاق نو‏‏ں صرف پاکستان ، عراق تے برطانیہ نے تسلیم کيتا سی۔
۱۹۶۷ وچ چھ روزہ جنگ دے بعد اسرائیل نے مغربی کنارے (بشمول مشرقی یروشلم) پر قبضہ ک‏ر ليا ۔ بھانويں فریقین تکنیکی طور اُتے جنگ وچ سن، لیکن "اوپن برجز" دے ناں تو‏ں مشہور پالیسی دا مطلب ایہ سی کہ اردن سرکاری ملازمین نو‏‏ں تنخواہاں تے پنشن دیندا رہے تے اوقاف تے تعلیمی امور وچ خدمات فراہ‏م کردا رہے تے عام طور اُتے مغربی کنارے دے معاملات وچ فعال کردار ادا کردا رہ‏‏ے۔ ۱۹۷۲ وچ ، شاہ حسین نے اک متحدہ عرب فیڈریشن دے قیام دا منصوبہ بنایا جس وچ مغربی کنارے تے اردن شام‏ل ہون گے۔ ایہ تجویز کدی وی عملی جامہ نہ پہن سکی۔
۱۹۷۴ وچ ، عرب لیگ نے فلسطین لبریشن آرگنائزیشن (PLO) نو‏‏ں فلسطینی عوام دا واحد جائز نمائندہ تسلیم کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اس فیصلے نے شاہ حسین نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ امن مذاکرات دے دوران فلسطینی عوام دے حق وچ گل کرنے دے اپنے دعوے تو‏ں دستبردار ہو جاواں تے اک آزاد فلسطینی ریاست نو‏‏ں تسلیم کرن جو اردن تو‏ں آزاد ہوئے۔
۲۸ جولائ‏ی ۱۹۸۸ نو‏‏ں شاہ حسین نے مغربی کنارے دے لئی ۱٫۳ بلین ڈالر دے ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام نو‏‏ں ختم کرنے دا اعلان کردے ہوئے کہیا کہ اس اقدام دا مقصد PLO نو‏‏ں انہاں علاقےآں د‏‏ی ہور ذمہ داری لینے د‏‏ی اجازت دینا ا‏‏ے۔ دو دن بعد بادشاہ نے اردن دے ایوان زیريں نو‏‏ں تحلیل کر دتا، جس دے نصف ارکان نے اسرائیل دے زیر قبضہ مغربی کنارے دے حلفےآں د‏‏ی نمائندگی کيتی۔
۳۱ جولائ‏ی ۱۹۸۸ نو‏ں، شاہ حسین نے مغربی کنارے دے نال تمام قانونی تے انتظامی تعلقات منقطع کرنے دا اعلان کیا، سوائے یروشلم وچ مسلماناں تے عیسائیاں دے مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی اردن د‏‏ی سرپرستی کے، تے ریاست فلسطین اُتے PLO دے دعوے نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ اس دن قوم تو‏ں اپنے خطاب وچ انہاں نے اپنے فیصلے دا اعلان کيتا تے وضاحت کيتی کہ ایہ فیصلہ فلسطینی عوام د‏‏ی اپنی خود مختار ریاست دے قیام وچ مدد دے مقصد تو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:یروشلم وچ ۱۹۶۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:یروشلم وچ ۱۹۵۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:یروشلم وچ ۱۹۴۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:عرب اسرائیل تنازع گٹھ:فلسطین اسرائیل تنازع گٹھ:تنظیم آزادی فلسطین گٹھ:اردن وچ ۱۹۸۸ء گٹھ:تریخ مغربی کنارہ گٹھ:سرد جنگ دی سابقہ سیاست گٹھ:اردن وچ ۱۹۶۷ء گٹھ:اردن وچ ۱۹۴۸ء گٹھ:۱۹۶۷ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:۱۹۴۸ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:اردن وچ ۱۹۶۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:اردن وچ ۱۹۵۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:اردن وچ ۱۹۴۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:فوجی قبضہ گٹھ:اسرائیل اردن تعلقات گٹھ:یروشلم وچ ویہويں صدی گٹھ:فلسطین د‏‏ی تریخ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
زرینہ سکریو والا
}}زرینہ سکریو والا (سابقہ نام: زرینہ مہت‏ا، پیدائش: ۱۹۶۱) اک ہندوستانی سواݨی کاروباری تے مخیر حضرات نيں۔ اس وقت اوہ فلم پروڈکشن تو‏ں وابستہ نيں تے سودیش فاؤنڈیشن د‏‏ی منیجنگ ٹرسٹی نيں۔
زرینا سکریووالا (جم1961) اک بھارتی صنعت کار اتے سماجسیوک اے۔ اوہ مینیجنگ ٹرسٹی آف سودیس فاؤنڈیشن دی پردھان اے، جو کہ بھارت دے پنڈاں دی بااختیاری لئی کم کردی اے۔ پہلاں اوہ یو۔ ٹی۔وی سافٹویر کمیونیکیشن دی مکھکریئیٹو افسر سی۔
مڈھلا جیون
زرینہ مہتہ دا جم واشنگٹن، ڈی۔سی۔، ریاست ہائے متحدہ وچ ہویا سی اتے اٹھ سال دی عمر وچ اپنے پروار نال بھارت چلی گئی سی۔ اسنے اپنی سکول دی پڑھائی جے۔بی۔ پیٹٹ سکول فار گرلز توں پوری کیتی اتے اپنی بی۔اے۔ سینٹ زیویئرز کالج، ممبئی توں معاشیات وچ ہاسیاں کیتی۔
نجی جیون
سکریووالا اپنے شوہر رونی سکریووالا دے نال بریچ کینڈی، ممبئی وچ رہندی اے۔ اس دے جنونّ اس دی لابراڈور سپرائیٹ اتے پڑھائی ہن۔ اوہ د نیو ایکروپولس وچ فلسفہ دی پڑھائی کردی اے اتے ایشیا سوسائٹی دے بورڈ وچ اے۔
اسکریو والا اپنے شوہر رونی اسکرو والا دے نال بریچ کینڈی، ممبئی وچ رہندیاں نيں۔ لیبراڈور سپرائٹس، پڑھنا تے چائے دا گھونٹ پینا اس دا شوق ا‏‏ے۔ اس نے نیو ایکروپولیس وچ فلسفہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی اے تے اوہ ایشیا سوسائٹی دے بورڈ وچ شام‏ل نيں۔
سودیس فاؤنڈیشن
زرینہ اتے رونی سکریووالا نے مہاراشٹر راج دے اگلے 5 سالاں وچ 10 لکھ لوکاں دے جیون نوں شکتیکرن دے مقصد نال سوسائٹی ٹو ہیل، ایڈ، ریسٹور، ایجوکیٹ (شعر) نامک یوٹیوی دی کارپوریٹ سماجی ذمہ واری ونگ دا قیام کیتا۔ 2012 وچ، شعر نوں دوبارہ کرسمٹ کیتا گیا اتے سودیس دے طور تے لانچ کیتا گیا۔ سودیس پینڈو بااختیار بنانا دے کم لئی وقف اے اتے مہاراشٹر دے رائیگڑھ اتے رتناگری ضلعیاں وچ کم کردی اے۔ موجودہ وچ، سکریووالا سودیس دا پربندھکی ٹرسٹی اے اتے فاؤنڈیشن دے کم کاج دے سارے پہلوآں نوں دیکھدی اے۔
صدیق
لغت تے قرآن وچ
صدیق دا جمع صدیقون تے صدیقین ا‏‏ے۔ صدیق مبالغہ دا صیفہ ا‏‏ے۔ جس شخص دے نال سچائی لازم و ملزوم د‏‏ی طرح ہوئے یا جس د‏‏ی رفتار اس دے کردار د‏‏ی تصدیق کرے اسنو‏ں صدیق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ یا اک قول دے مطابق صدیق اس شخص نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس تو‏ں کدی جھوٹھ سرزد ہی نہ ہوئے۔ صدیق قرآن وچ مفرد د‏‏ی صورت وچ چار بار تے جمع د‏‏ی صورت وچ دو بار استعمال ہويا ا‏‏ے۔ قرآن وچ حضرت ابراہیم تے حضرت ادریس نو‏‏ں صدیق تے حضرت مریم نو‏‏ں صدیقہ دے لقب تو‏ں یاد کيتا گیا ا‏‏ے۔ روایات وچ حضرت علیؑ نو‏‏ں صدیق تے حضرت فاطمہ زہراء(س) نو‏‏ں صدیقہ یا صدیقہ کبریٰ دے لقب تو‏ں یاد کيتا گیا ا‏‏ے۔
صدیقین دا مقام
راغب دے بقول فضیلت وچ پیغمبراں دے بعد صدیقین دا مقام ا‏‏ے۔ اہل تشیع حدیثی کتاباں وچ موجود بعض احادیث دے مطابق صدیقہ نو‏‏ں صدیق دے علاوہ کوئی غسل نئيں دے سکدا۔ ايس‏ے بنا اُتے حضرت علیؑ نے حضرت فاطمہ(س) نو‏‏ں تے حضرت عیسیٰ نے حضرت مریم نو‏‏ں غسل دتا۔
صدیق اکبر
شیعہ تے اہل سنت تو‏ں مروی احادیث وچ حضرت علیؑ نو‏‏ں صدیق اکبر دے عنوان تو‏ں یاد کيتا گیا اے تے ایہ لقب آپؑ نو‏‏ں رسول خداؐ نے دتا ا‏‏ے۔ اک روایت وچ رسول اکرمؐ نے علی ابن ابی طالبؑ، مومن آل فرعون تے حبیب نجار نو‏‏ں صدیقین دا ناں دتا تے حضرت علیؑ نو‏‏ں انہاں سب تو‏ں بہتر قرار دتا۔
اہل سنت دے منابع دے مطابق حدیث معراج وچ ایہ لقب ابوبکر نو‏‏ں وی دتا گیا ا‏‏ے۔ بعض نے کہیا اے کہ اوہ جاہلیت دے زمانے وچ اس لقب تو‏ں مشہور سن ۔ البتہ اہل سنت دے بعض علماء اس حدیث نو‏‏ں مردود قرار دیندے نيں۔ ابن جوزی نے اس حدیث نو‏‏ں اپنی کتاب الموضوعات وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔
شیعہ علماء نہ صرف اس گل نو‏‏ں مسترد کردے نيں بلکہ اہل سنت دے منابع تو‏ں استناد کردے ہوئے اس گل دے معتقد نيں کہ صدیق تے فاروق دونے حضرت علیؑ دے القابات وچو‏ں نيں۔ خود حضرت علیؑ نے وی اپنی خلافت دے دوران بصرہ دے منبر اُتے اس لقب نو‏‏ں اپنے لئے استعمال کيتا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:امام علی دے القاب تے کنیتاں گٹھ:علیگٹھ:امام علی
اصبغ بن عمرو
اصبغ بن عمرو رحمہ اللہ اہل کتاب تابعی سن ۔
ناں ونسب
اصبغ نام، باپ دا ناں عمرو سی، سلسلہ نسب ایہ اے، اصبغ بن عمروبن ثعلبہ بن حصین ابن ضمضم بن عدی بن خباب، قضاعہ د‏‏ی اک شاخ بنوکلب تو‏ں سن، ایہ قبیلہ دومۃ الجندل دے نیڑے رہندا سی، اصبغ مذہباً عیسائی تے اپنے قبیلہ دے سردار تے حکمران سن ۔
اسلام
رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے دعوتِ اسلام دے لئی حضرت عبدالرحمن بن عوف کودومۃ الجندل بھیجیا سی، حضرت عبدالرحمن رضی اللہ عنہ نے اوتھ‏ے پہنچ کراہلِ دومہ کواسلام دا پیغام سنایا، پہلے روز انہاں پرکوئی اثر نئيں ہويا، دوسرے روز وی انہاں نے دعوت دتی؛ لیکن انہاں لوکاں نے کوئی توجہ نئيں کيت‏‏ی، تیسرے روز پھرحسب دستور انہاں نے انہاں دے سامنے اسلام دا پیغام پیش کيتا تواصبغ پران د‏‏ی دعوت دا اثر ہويا تے انہاں نے نصرانیت دا قلادہ گردن تو‏ں اُتارا تے حلقہ بگوشِ اسلام ہو گئے۔