cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڈالاسائسلا
ڈالاسائسلا آئس لینڈ دا اک ضلع اے۔
ضلع پورتو
پر فیر وی اسنوں انتظامی طور اتے 18 ضلعےآں ج ونڈیا ہویا اے تے اسدے دو حودمختار علاقے معادیرا تے ازوریس نیں ۔
ضلع پورتو پرتگال دے 18 ضلعےآں چون اک ضلع اے اسدا صدرمقام پورتو شہر اے ۔
ریچرڈسن کاؤنٹی،نیبراسکا
ریچرڈسن امریکی صوبے نیبراسکا دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:نیبراسکا دیاں کاؤنٹیاں
ضلع مقر
ضلع مقر افغانستان دے صوبہ غزنی دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام مقر شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ غزنی
Muqur District
ضلع چہارسدہ
ضلع چہارسدہ افغانستان دے صوبہ غور دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام چہارسدہ شہر اے ۔
بخش آبش احمد
ایہہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا اک   شہرستان  (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:چڑھدا آذربائیجان دیاں تحصیلاں
ضلع دولینہ
ضلع دولینہ افغانستان دے صوبہ غور دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام دولینہ شہر اے ۔
بحرالکاہل ریاستاں
thumb|350px|[[ریاستہائے متحدہ مردم شماری بیورو د‏‏ی بحرالکاہل تقسیم]]
ایہ ریاستہائے متحدہ مردم شماری بیورو د‏‏ی تقسیم مغربی ریاستہائے متحدہ د‏‏ی دو ذیلی تقسیمات وچو‏ں اک اے جدو‏ں کہ دوسری پہاڑی ریاستاں ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے مردم شماری علاقہ جات گٹھ:امریکہ
کلی رہتل
کلی رہتل بلوچستان دی اک پرانی رہتل اے اے 2800 ق ‏م پہلاں ہے گی سی ۔ کلی رہتل چ رنگین پانڈیاں دے نال عورتاں تے ڈنگراں دیاں نکیاں نکیاں مورتاں وی لبیاں نیں ۔ اے سوہنیاں مورتیاں نیں ۔ کلی رہتل دے واسی تانبے تے ٹن نوں پگلا کے کانسہ تے کانسی دیاں سوہنیاں شیواں بنانا جاندے سن۔ کلی رہتل دیاں واسیاں دا کاروبار موہنجوداڑو توں لے کے عراق تک پھیلیا ہویا سی۔
محل وقوع
بلوچستان دے شہر خصدار وچ اک ٹیلہ اے جس دا نام کلی اے ا‏‏ے۔ اس دا طول عرض 200 گز تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے اوہدی کھدائی اورل سٹین نے کروائی سی۔ اس وچ مدفون شہر تقریباً پچیس ایکڑ اُتے مشتمل اے تے اوہدی گہرائی تقریباً 10 میٹر ا‏‏ے۔ اس دا زمانہ تقریباً 3000 ق م سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
کلی وچ سب تو‏ں زیادہ تعمیرا‏تی باقیات ملی نيں۔ اک شہر اے جس دے اندر وکھ وکھ مکن نيں۔ مکاناں وچ کمرے ملے نيں۔ جنہاں وچ کھڑکی دروازے نئيں نيں۔ کچھ پتھر د‏‏ی دیواراں اندر تو‏ں پلستر شدہ وی نيں۔ کمرےآں دے سائز 12 * 8 تو‏ں لے ک‏ے 6 * 8 فٹ تک ا‏‏ے۔ اک ٹوٹا ہويا زینہ وی ملیا ا‏‏ے۔ اس دا مطلب اے یا تو بالائی منزل سی یا گھٹ تو‏ں گھٹ چھت مکیناں دے استعمال وچ سی۔
شہر وچ اک جگہ اُتے رتیلے پتھر د‏‏ی ترشی ہوئی سلاں دا اک راستہ ملیا ا‏‏ے۔ اسی شہر وچ اک دوسری جگہ اک گھر وچ لکڑی دے مظبوط تختاں دا فرش ملیا ا‏‏ے۔ جو اک تہ خانے دے اُتے اے تے گراؤنڈ فلور دے کمرے دا فرش ا‏‏ے۔ نندارہ وچ وی کلی دے گھراں د‏‏ی طرح کھڑکی دروازےآں دے بغیر تہ خانے ملے نيں۔
کلی شہر وچ ملبے دے چار فٹ تھلے اک دفن شدہ لاش وی ملی ا‏‏ے۔ جو پہلو دے بل لیٹی ہوئی سی تے گھٹری سی بنی ہوئی سی۔ جداں بچہ ماں دے پیٹ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے ہمراہ کوئی برتن یا اوزار یا ساز و سامان نئيں ملیا ا‏‏ے۔
دوسرے شہر
مایہی دے ملبے وچ اک چھ فٹ گہرا قبرستان ملیا ا‏‏ے۔ جس وچ کئی لاشاں مدفون ملی نيں۔ انہاں د‏‏ی حالت تو‏ں دفنانے د‏‏ی رسوم اُتے کچھ روشنی پیندی ا‏‏ے۔ مثلاً کچھ قبراں دے اندر برتناں وچ جلی ہوئی ہڈیاں ملی نيں۔ بعض جگہ برتن دے بغیر تے جلی ہوئی ہڈیاں دفن کردتی گئی نيں۔ انہاں سب لاشاں دے نال مٹی دے برتن، مٹی د‏‏ی موتیاں تے تانبے د‏‏ی اشیائ وی ملی نيں۔ کل دس قبراں کھودتی گئی سن۔
آمری نال تے کلی ثقافتاں وچ تمام شہر ٹیلاں د‏‏ی شکل وچ مدفون ملے نيں۔ انہاں سب د‏‏ی چوڑائی اونچائی تے شکل و شباہت کم و بیش اک سی ا‏‏ے۔ انہاں وچ اکثر و بیشتر د‏‏ی چوٹی دا طول و عرض ویہہ تو‏ں لے ک‏ے تیس فٹ کا۔ رقبہ تقریباً 200 گز مربع تو‏ں لے ک‏ے 175 * 150 تک ا‏‏ے۔ اس طرح مدفون آبادیاں دا کل رقبہ اوسطاً دو ایکڑ دے قریب یا کم و بیش ا‏‏ے۔
ان تمام شہراں د‏‏ی تعمیرات وچ عام طور اُتے پتھر دا استعمال ہُندا سی، البتہ پتھر دے استعمال وچ کاریگری د‏‏ی مہارت مختلف سطحاں اُتے نظر آندی ا‏‏ے۔ کدرے اُتے مٹی د‏‏ی دیواراں بنی نيں۔ جنہاں وچ کھردرے بے ڈھب پتھر دے چھوٹے وڈے ٹکڑے بغیر کسی ترتیب دے جمادتے گئے نيں۔ کدرے باقیدہ گھڑ ک‏‏‏‏ے مربع شکل د‏‏ی پتھر د‏‏ی سلاں بنائی گئياں نيں تے انہاں د‏‏ی مٹی دے گارے دے نال دیواراں د‏‏ی چنائی کيتی گئی۔ فیر انہاں اُتے ردے جمانے وچ جمالیا‏تی پہلوآں دا خیال وی رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اکثر شہراں وچ ایہ پتھر دو دو میل دور تو‏ں لیائے گئے۔ بعض دیواراں د‏‏ی بنیاداں پتھر کيتیاں نيں تے باقیدہ دیوار کچی اِٹاں تو‏ں بنی ا‏‏ے۔ انہاں اِٹاں دا سائز 19 * 10 * 3 انچ ا‏‏ے۔
نندارہ د‏‏ی اینٹاں وی نال د‏‏ی وڈی اِٹاں دے برابر نيں۔ نال دے بعض کمرےآں وچ سنگریزاں یا کنکراں تو‏ں جو اج کل ماربل چپس طرح گارے وچ گوند ک‏‏‏‏ے فرش بنائے گئے نيں۔ بعض کمرےآں د‏‏ی چھت وچ لکڑی دے جلے ہوئے شہتیراں دا ثبوت ملیا ا‏‏ے۔ سہرو دمب وچ جو مٹی ملی اے اس دا رنگ لال ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے کہ ایہ شہر چلایا گیا ا‏‏ے۔ سوہر دا مطلب لال اے تے دمب براوہی وچ ٹیلہ نو‏‏ں کہندے نيں۔
وادی سندھ د‏‏ی تہذیب اُتے اثرات
نال تے آمری دے برعکس اس شہر وچ عورتاں د‏‏ی سفالی مورتیاں ملی نيں۔ ایہ دیوی ماں کيتیاں نيں۔ ہن مذہب انہاں د‏‏ی زندگی وچ دخیل ہو چکيا سی ۔ کچھ بیلاں د‏‏ی رنگین مورتیاں وی ملی نيں۔ اس طرح مٹی د‏‏ی کھلونا گاڑیاں وی ملی نيں۔ جو بعد وچ وادی سندھ د‏‏ی تہذیب وچ عام ہوئیاں۔ بیلاں دے مجسماں اُتے سر تو‏ں لے ک‏ے دم تے کھراں تک وچ رنگ کیہ ہویا سی ۔ انہاں مجسماں د‏‏ی شکلاں نندارہ برتناں اُتے ملی نيں تے انہاں اُتے وی اسی طرح رنگ کیہ ہویا ا‏‏ے۔ لگدا اے اوہی برتن ساز جو پہلے برتناں اُتے بیلاں د‏‏ی رنگین تصویر بنایا کردے سن ہن انہاں تصویراں نو‏‏ں مجسمے وچ ڈھانے لگے۔ ایہ مجسمہ سازی دا آغاز سی ۔
کلی مورتیاں وچ لڑکیو‏ں تے عورتاں دوسرے زیورات وی پہنائے گئے۔ مثلاً چوڑیاں، کنگن۔ انہاں وچ دلچسپ گل نظر آندی اے کہ سجے ہتھ وچ صرف کلائی د‏‏ی چوڑیاں پہنی گئی نيں۔ لیکن کبھے ہتھ وچ کلائی تو‏ں لے ک‏ے کہنی تک بلکہ اس تو‏ں وی اگے تک بعض جگہ کندھے تک چوڑیاں بھری ہوئیاں نيں۔ اس تو‏ں پگٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا کہ شاید ساڑھی نما کوئی لباس پہنا جاندا سی کہ دائیاں بازو ملبوس سی تے بائیاں بازو سارا یا آدھا برہنہ رہندا سی ۔
وادی سندھ د‏‏ی تہذیب دا اک شاندار نمونہ فن کانسی د‏‏ی بنی ہوئی موہنجوڈارو د‏‏ی رقاصہ اے اس دے بالاں د‏‏ی بناوٹ اوہی اے جو کلی د‏‏ی مٹی د‏‏ی زنانہ مورتیاں کيتی۔ یعنی اس نے بالاں نو‏‏ں بھاری چھلے د‏‏ی شکل وچ سر دے پِچھے گدی وچ بنھیا ہويا اے تے اسی طرح اس نے سجے کلائی وچ دو چوڑیاں پہنی ہوئیاں تے کبھے بازو نو‏‏ں کلائی تو‏ں لے ک‏ے کندھے تک چوڑیاں تو‏ں بھر رکھیا ا‏‏ے۔ ایہ سارے انداز کلی تہذیب دے نيں۔ اس دا ایہ مطلب نئيں کہ قدیم بلوچستان تے اس دے بعد دے سندھ وچ مورتیاں اک جیسی بندی سن۔ بلکہ ایہ کہ لوگاں د‏‏ی زندگی، عورتاں دے فیشن، سماجی اقدار، بناؤ سنگھار، عورت دا سماجی مقام تے منصب قدیم زمانے تو‏ں انہاں سب علاقےآں وچ اک جداں سن ۔ اس لئی گدروشی ثقافت وادی سندھ د‏‏ی عظیم ثقافت دا پیش خیمہ ا‏‏ے۔
برتن تے انہاں اُتے مصوری
عموماً اک برتن اُتے دو وڈے جانور بنائے گئے نيں۔ زیادہ تر بھینس تے بھینسے یا گائے بیل جنہاں د‏‏ی وڈی وڈی ابھری ہوئی کوہان بنائی گئی ا‏‏ے۔ پگٹ دا خیال اے گائے بیل دا جوڑا اکثر برتناں اُتے بنایا جاندا ہوئے گا۔ گو مواد بہت محدود دستیاب ا‏‏ے۔ پیپل دے پتے تے درخت د‏‏ی تصویراں بے شمار برتناں اُتے مندیاں نيں۔ ایہ تصویراں سب د‏‏ی سب سیاہ رنگ تو‏ں بنائی گئياں نيں۔ جنہاں دے بنانے وچ نرم بالاں دا برش دا استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ جانوراں د‏‏ی شکلاں دے اندر رنگ یا تو برش تو‏ں بھر دتا گیا اے یا باریک نفیس خطوط گھنے ک‏ر ک‏ے لگیا دتے گئے نيں۔ اکھاں عموماً بہت وڈی تے گول نيں۔ جسم د‏‏ی لمبائی وی عموماً زیادہ ا‏‏ے۔ لیکن ٹانگاں، کھر تے دم متناسب نيں تے حقیقت دے قریب نيں۔ بعد دے دور ذوال وچ جسم د‏‏ی لمبائی گول مول تے ہور اعضائ بے ڈھب ہوجاندے نيں۔
پورے پاکستان وچ مویشیاں د‏‏ی تصویراں کوہان والی نيں، سو ایتھ‏ے وی نيں۔ مویشیاں دے نال بکریاں تصویراں وی نيں۔ مگر تجریدی نيں تے چند بیساختہ لکیراں اُتے مشتمل نيں۔ انہاں دے سینگ بہت وڈے نيں تے پِچھے نو‏‏ں مڑے ہوئے نيں۔ بعض تھالیاں اُتے مچھلیاں اک قطار وچ اگے پِچھے دائرہ مکمل کردیاں نيں۔ شیر، چیندے تے بلی دے قبیلے دے دوسرے جانوراں د‏‏ی تصویراں وی مندیاں نيں۔ انہاں دے پیر پنجہ نما بنائے گئے نيں تے انہاں د‏‏ی اکھ پورے جسم اُتے چھائی ہوئی ا‏‏ے۔ اکھ دا وڈا بنانا غالباً تیز بصارت دے اظہار دے لئی ا‏‏ے۔ بکری د‏‏ی اکھ سرے تو‏ں ہی غائب ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے اکھ د‏‏ی وسعت محض فنکار د‏‏ی عادت نئيں بلکہ کسی نہ کسی مفہوم نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ مویشیاں تے جانوراں دے علاوہ درختاں، پودےآں تے پتاں د‏‏ی تصویراں انہاں گنت برتناں اُتے بنائی گئی نيں۔
مورتیاں
کلی ثقافت د‏‏ی نمایاں ترین انفرادیت مٹی د‏‏ی اوہ مورتیاں نيں جو کثیر تعداد وچ انہاں علاقےآں تو‏ں ملی نيں۔ انہاں وچ عورتاں تے جانوراں د‏‏ی مورتیاں شامل نيں۔ ایہ مٹی د‏‏ی بنی ہوئیاں نيں تے بھٹی وچ پکائی گئی نيں۔ جانوراں د‏‏ی مورتیاں اُتے مختلف رنگاں تو‏ں لکیراں لگائی گئی نيں تے سجاوٹی نمونے بنائے گئے نيں۔ حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ جانوراں د‏‏ی شکل اوہی اے، جو برتناں اُتے مصور جانور مصور د‏‏ی ا‏‏ے۔ البتہ عورتاں د‏‏ی مورتیاں اُتے کئی ثقافتی رنگ آمیزی نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ انہاں مورتیاں د‏‏ی حثیت دا حالے تعین نئيں کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کھلونے وی ہوسکدے نيں تے دیوی دیوتاواں مجسمے وی تے دونے چیزاں ملی جلی وی ہوسکدیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں انسانی مورتیاں تمام د‏‏ی تمام ناف تو‏ں اُتے کيتیاں نيں تے پیٹ چپکا ہويا ا‏‏ے۔ چھاتیاں سباٹ نيں۔ نک، اکھاں تے کن وڈے وڈے نيں۔ انہاں دے گلے وچ سیپیاں دے ہار پڑے نيں۔ سیپیاں دے ماہرین نے اندازاہ لگایا اے کہ ایہ دھرتی ماندا د‏‏ی مورتیاں نيں تے انہاں د‏‏ی اہمیت طسلمی یا مذہبی اے تے انہاں دا تعلق افزائش نسل تے فضل د‏‏ی رسومات تو‏ں ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ سیپی د‏‏ی شکل عورت د‏‏ی فرج تو‏ں مشابہہ ہُندی اے تے فرج تخلیق کيتی علامت ا‏‏ے۔ تخلیق دھرتی ماندا د‏‏ی خاص سنت ا‏‏ے۔ جے ایہ قیاس آرائی صحیح اے تو فیر اس دا مطلب اے کہ دور دراز دے دیہاتاں وچ لوگ گھراں وچ انہاں مورتیاں تو‏ں جادو ٹوٹکہ کرکے تسخیر کائنات تے افزائش نسل و فضل دا یا دعا و مناجات دا کم لیندے سن ۔ یعنی یا تو ایہ جادو دا زمانہ سی یا مذہب د‏‏ی ابتدا دا تے مذہب نے حالے ایسے ادارے د‏‏ی شکل اختیار نئيں کيت‏‏ی سی کہ جس وچ سیاسی اقتدار وی مرتکز ہوچکيا ہوئے۔ حالے پروہت بادشاہ دا دور شاید نئيں آیا سی ۔
عورتاں د‏‏ی ادھ مورتیاں جو ناف تو‏ں اُتے بنی نيں، انہاں دا پیندا چوڑا بنایا گیا اے، تاکہ ایہ ہموار سطح اُتے کھڑی رہ سکن۔ انہاں نے اپنے ہتھ کمر یا سینے اُتے رکھے ہوئے نيں، انہاں د‏‏ی شکلاں ڈراونی نيں تے ایہ ہاراں تو‏ں لدی پھندی نيں، ایہ ہار مورتی دا حصہ نيں تے ایہ وکھ تو‏ں نئيں پہنائے گئے نيں۔ بال مختلف طریقےآں تو‏ں بنائے گئے نيں۔ کدرے جوڑا بنیا ہویا ا‏‏ے۔ کدرے بال کھلے کمر اُتے لٹک رہے نيں۔ کدرے شاناں تو‏ں ہُندی ہوئی دو چوٹیاں اگے نو‏‏ں لٹکائی گئی نيں۔ انہاں د‏‏ی چوٹیاں تو بنائی گئياں نيں۔ مگر پراندے نئيں لگایا گیا ا‏‏ے۔ فنکاراں نے چہرے دے نقوش بنانے اُتے کوئی خاص توجہ نئيں دت‏ی۔ البتہ بالاں دے اسٹائل تے زیوارات دیکھانے وچ نہایت باریک بینی، تفصیلات تے فنی مہارت تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔ قدیم ہندوستان دے برعکس انہاں دے جینسی اعضاء نو‏‏ں نظر انداز کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس قیاس ہُندا اے کہ ایہ بچےآں د‏‏ی گڑیاں وی ہوسکدیاں نيں۔ لیکن اک جفاکش سماج د‏‏ی دیوی ماتائاں وی ہوسکدیاں نيں۔ جتھ‏ے مشقت طلب زندگی ہونے دے باعث جینسی تلذذ انہاں دے دماغاں وچ نئيں چھایا ہوئے۔
ان گردناں وچ منکاں د‏‏ی مالائاں پئی ہوئی دیکھادی گئی نيں۔ بعض مورتیاں د‏‏ی گردناں وچ منکاں دا تن لڑا، چار لڑا ہار وی پيا ا‏‏ے۔ انہاں وچ سب تو‏ں چھوٹا ہار گردن نو‏‏ں چھو رہیا ا‏‏ے۔ ایہ گلوبند وڈے منکاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دونے وڈے ہار چھوٹے منکاں دے نيں۔ سب تو‏ں وڈا ہار پیٹ تک پہنچدا ا‏‏ے۔ بعض جگہ کوڑیاں دا ہار پہنا ہويا ا‏‏ے۔ بعض جگہ تن یا چار گلوبند تے اِنّے ہی ہار پہنائے ہوئے نيں۔ کاناں وچ پہنے دے تکونے زیورات وی ملے نيں۔ ایہ تکونے زیور بعد وچ وادی سندھ د‏‏ی تہذیب دے بیشتر شہراں وچ ملدے نيں۔
مویشیاں د‏‏ی مورتیاں
مویشیاں د‏‏ی مورتیاں وی مٹی کيتیاں نيں تے بھٹی وچ پکائی جاندیاں سن۔ انہاں د‏‏ی تعداد زنانہ مورتیاں تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ مثلاً کلی وچ اک چھوٹی سی کھدائی وچ چھیاسٹھ مورتیاں ملی نيں تے شاہی ٹمپ وچ پچاسی۔ ایہ اک ڈھیر د‏‏ی شکل وچ ملی نيں۔ جس دا انداز ایسا اے کہ ایہ نہ تو کمھار د‏‏ی بھٹی لگدا اے تے نہ کھلوناں د‏‏ی دکن۔ بلکہ دھرتی ماندا اُتے بھینٹ چڑھائے گئے جانوراں دا ڈھیڑ لگدا ا‏‏ے۔ جادو دے خیالات یا مذہبی تصورات د‏‏ی ساری تفصیلات آپس وچ اسيں ’آہنگ نيں۔ ایہ لوگ مرداں نو‏‏ں دفن کردے سن ۔ انہاں دے نال برتن تے اشیائ رکھ چھڈ آندے سن ۔ جانوراں د‏‏ی قربانی دیندے سن، گوشت خور سن، گائے دا دُدھ پیندے سن، فضلاں اگاندے سن، گاؤ ماندا د‏‏ی تعظیم کردے سن تے پیپل دے درخت نو‏‏ں اہ‏م سمجھدے سن ۔ مرکزی ریاست نہ سی، مذہبی پیشوا نہ سن، جادوگر نہ سن ۔ لوگ ساری رسومات کھر اُتے ہی ادا کردے سن ۔ یا کدی کبھار جدو‏ں زیادہ خشک سالی ہوتو مویشیاں د‏‏ی مورتیاں نو‏‏ں دھرتی ماندا اُتے اجتماعی چھڑھاوا چڑھاندے سن ۔
مویشیاں د‏‏ی انہاں مورتیاں د‏‏ی لمبائی تن تو‏ں چار انچ ا‏‏ے۔ من دمب تو‏ں اک بیل د‏‏ی مورتی ملی اے جس د‏‏ی کوہان تے اوہدی ٹانگاں وچ سوراخ ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے پیراں چار پہیے لگانا مقصود سن تے کوہان وچ دھاگا باندھنا۔ دھاگے دا مطلب اے کپاس اگائی جاندی سی تے کپڑے بنائے جاندے سن ۔ ایہ شاید کسی بچے دا کھلونا سی ۔ اس طرح مایہی وچ اک برتن دے پاس مٹی دا کتا ملیا ا‏‏ے۔ ایتھے کچھ مٹی دے پرندے ملے نيں۔ پرندے د‏‏ی دم تو‏ں چونچ تک اندورنی سوراخ ا‏‏ے۔ جے اج وی دم منہ وچ رکھ ک‏‏‏‏ے زور تو‏ں پھونک ماراں تو نہایت تیز سیٹی بجتی ا‏‏ے۔ ایہ بچےآں د‏‏ی سیٹیاں سی۔
مٹی دے بنے ہوئے پہیاں والے بیل تے چھکڑے کئی جگہاں مثلاً کلی، مایہی شاہی ٹمپ، جنہو ڈرو، ماشکئی مکران دے علاقے وچ ملے نيں۔ پگٹ دا خیال اے ایہ مقامی مصنوعات نئيں، بلکہ وادی سندھ دے شہراں تو‏ں لیائے گئے نيں۔ بہر حال ایہ مقامی ہاں یا وادی سندھ دے شہراں تو‏ں درآد۔ دونے صورتاں وچ بلوچستان وادی سندھ تو‏ں مربوط ہونے دا ثبوت نيں۔
مٹی دے علاوہ کچھ تراشے ہوئے برتن وی کلی تہذیب دا حصہ نيں۔ پتھر د‏‏ی سلاں نو‏‏ں لے اندر تے باہر تراش ک‏‏‏‏ے پیالے، مگ تے سلینڈر وغیرہ بنائے جاندے سن ۔ انہاں وچ اکثر دو یا تن انچ لمبے چوڑے تے دو انچ اُچے نيں۔ اک چوکور چار انچ مربع برتن ملیا ا‏‏ے۔ جس وچ چار خانے تراشے گئے نيں۔ ایسے برتن زیادہ مایہی تو‏ں ملے نيں۔ ایہ وی وادی سندھ د‏‏ی تہذیب دے حجری برتناں جداں نيں۔ بعض برتناں اُتے کھدائی تو‏ں مینا کاری کيتی گئی ا‏‏ے۔ بعض تکونے حصے بنے نيں۔ غالباً ایہ برتن سنگھار دا سامان رکھنے دے کم آندے سن ۔ پتھر دے ایسے ہی برتن موہنجوڈارو د‏‏ی قدیم تراں رہائشی سطحاں تو‏ں وی ملے نيں۔ جس دا مطلب اے پتھر تو‏ں برتن بنانے دے اسالیب بلوچستان، سندھ تے پنجاب وچ اس قدیم اک جداں ہی سن ۔
متفرق اشیاء
مایہی تو‏ں اک دلچسپ ترین چیز ملی اے تے اوہ تامبے دا اک گول آئینہ ملیا اے تے اس دا اک دستہ اے جو عورت دے جسم۔۔۔ کمر اُتے رکھے بازواں تے چھاتیاں۔۔۔ د‏‏ی تجریدی شکل دا ا‏‏ے۔ آئینے دا قطر پنج انچ اے تے دستے د‏‏ی لمبائی تن انچ تو‏ں کچھ زیادہ ا‏‏ے۔ اس دا اسلوب اوہی اے جو کلی ثقافت وچ مٹی د‏‏ی بنی زنانہ مورتیاں دا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ظاہر اے کہ ایہ آئینہ اسی علاقے وچ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس طرح دا تامبے دا آئینہ پورے مغربی ایشیا تے میسوپوٹیمیا وچ قدیم زمانے وچ کدرے ملا۔
مایہی دے قبرستان وچ جو اشیائ ملی نيں انہاں وچ تامبے دے دو آئیناں دے نال اک تامبے دا پن وی ملیا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک دا سرا چپٹا سا دائرہ نما اے تے دوسرے دے سرے اُتے لاجور دا اک منکا چڑھا ہويا ا‏‏ے۔ ہو سکدا اے ایہ بالاں وچ لگانے والی سوئیاں نيں۔ تامبے دے اک گلو بند دے ٹکرے ملے نيں۔ اک تامبے دا ٹوٹا ہويا پیالہ وی ملیا ا‏‏ے۔ اس دے تجزیے تو‏ں معلوم ہو اس وچ نکل د‏‏ی آمزش وی کيتی گئی ا‏‏ے۔ کلی تو‏ں وی تامبے دا اک پن ملیا اے تے اس دا سرا قدرے خمدار ا‏‏ے۔
کلی د‏‏ی متفرق چیزاں ملی نيں۔ انہاں وچ کلی تو‏ں ملنے والا اک پتھر دا اک کھرل تے موصل وی ملیا ا‏‏ے۔ ایہ یقناً اناج پیسنے دے کم آندے سن ۔ شاہی ٹمپ تے مزرنہ دمب تو‏ں نیلے پتھر دے چاقو ملے نيں۔ ایہ آمری نال دے حجری اوزار تو‏ں ملدے جلتے نيں تے قدیم زمانے تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔ کلی تو‏ں لاجورد تے عقیق دے منکے ملے نيں۔ کلی اک ہور نہایت دلچسپ چیز ملی اے ایہ پتھر دا بنیا ہویا اک ستون ا‏‏ے۔ ایہ ستون اٹھ انچ اُچا تے قطر چار انچ ا‏‏ے۔ اس دے اُتے ارغونی مائل سرخ تے سفید رنگ تو‏ں چتکبرانہ نمونہ رنگا گیا ا‏‏ے۔
لیکن اس اجرک والے ڈیزائن والے اس پتھر دے ستون دا مصرف سمجھ وچ نئيں آیا ا‏‏ے۔ کلی تو‏ں ہڈی دے ٹکڑے بھیملے نيں۔ مایہی د‏‏ی قبراں وچ دوسری اشیائ دے نال نال ہڈی دے کیل پڑے ملے نيں۔ جو صلیبی شکل دے تے انہاں دے اندر سوراخ وی کیتا گیا ا‏‏ے۔ کلی تو‏ں ہی سونے دا اک پترا دا اک ٹکڑا ملیا ا‏‏ے۔
دوسرے ملکاں تو‏ں تعلقات
ایسے ثبوت ملے نيں کہ میسوپوٹیمیا تے ایران تو‏ں بلوچستان، سندھ تے پنجاب دے سامان دا تبادلہ ہُندا سی ۔ تے ایہ کہ پاکستانی تاجر سمیر وچ جاکر آباد ہو گئے ہون گے۔ سمیر وچ اک جگہ تو‏ں برتن اُتے بیل د‏‏ی پوجا د‏‏ی تصویر ملی ا‏‏ے۔ ایہ قدیم پاکستان د‏‏ی کسی مذہبی رسم د‏‏ی عکاس اے تے ہر گز سمیر چیز نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ بلوچستان تو‏ں گئی ا‏‏ے۔ سمیر دے علاقے دیار وچ تل اگراب تو‏ں اک پیالہ ملیا اے کس اُتے اک کوہان والے بیل د‏‏ی تصویر بنی ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ تصویر وی خالص پاکستانی چیز ا‏‏ے۔ اس طرح ار تو‏ں اک سلینڈر نما مہر ملی ا‏‏ے۔ سلینڈر نما مہراں خالص سمیری چیز ا‏‏ے۔ اس اُتے جو تصویر اے اوہ پاکستانی بیل د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس طرح سوسہ تو‏ں مٹی د‏‏ی بنی ہوئی اک پاکستانی بیل د‏‏ی مورتی ملی ا‏‏ے۔ اس مطلب ایہ اے کہ نہ صرف مغربی ایشیائی تو‏ں خیالات دا بہاؤ پاکستان د‏‏ی طرف سی بلکہ اس دے برعکس وی سی ۔
کلی ثقافت د‏‏ی اہمیت
پگٹ دا خیال اے کہ بحثیت مجموعی کلی ثقافت آمری نال ثقافت تو‏ں ذرا وی مختلف نئيں۔ بلکہ میسوپوٹیمیا تے ایران د‏‏ی انہاں قدیم زرعی ثقافت تو‏ں زیادہ اختلاف نئيں رکھدت‏ی۔ البتہ پگٹ ایہ وی خیال اے کہ آمری نال ثقافت د‏‏ی جے ایران تے میسوپوٹیمیا د‏‏ی اسيں عصر ثقافت مماثلت تلاش د‏‏ی جائے تو وی گل زیادہ دور نئيں جاندت‏ی۔ اس دے مقابلے وچ وادی سندھ د‏‏ی تہذیب دے کلی ثقافت تو‏ں رابطے تے ثقافت اُتے اس تہذیب دے اثرات بہت زیادہ گہرے نظر آندے نيں۔ بہ نسبت آمری نال اُتے انہاں دے اثرات کے۔ صرف اک چیز د‏‏ی کمی اے اوہ اے پختہ اینٹاں۔ ایہ خاص وادی سندھ د‏‏ی صفت ا‏‏ے۔ جو جنوبی بلوچستان دے قدیم زمانے وچ نظر نئيں آندیاں نيں۔ صرف اک شہر مکران دے علاقے وچ پختہ اِٹاں دے مکانات ملے نيں۔ لیکن قافلاں د‏‏ی سندھ دے میداناں تو‏ں بلوچستان وچ آمد و رفت تے وسیع پیمانے اُتے تجارت دے وافر ثبوت انہاں دفیناں تو‏ں دستیاب ہوئے نيں۔ وادی سندھ دے برتناں د‏‏ی خاص مقبول عام تصویر۔۔۔ پیپل دے پتے د‏‏ی شکل۔۔۔ کلی وچ خاص کلی تہذیب دے عروج دا زمانہ گزر جانے دے بعد نظر آندی ا‏‏ے۔ شاہی ٹمپ دے مقام اُتے جو جھکڑا ملیا ا‏‏ے۔ اوہ اسی زمانے دا اے جدو‏ں خود وادی سندھ د‏‏ی تہذیب آخری دماں اُتے سن ۔ بہر حال ایہ وی اس گل دا ثبوت اے کہ بلوچستان، سندھ تے پنجاب اک ہی نسلی وحدت سن ۔ اسی طرح دوسری طرف آئیاں تو سندھ وچ ایسی بے شمار چیزاں مندیاں نيں۔ جو کلی ثقافت دے سندھ اُتے اثرات یا سندھ تو‏ں رابطے دا ثبوت مہیا کردیاں نيں۔ مثلاً گنج وادی وچ روہیل جو کنڈ تے جھیل منچھر دے قریب غازی شاہ وچ کلی ظروف ملے نيں۔ انہاں اُتے کيتی گئی مصوری کلی تے آمری نال د‏‏ی ہوبہو نقل نظر آندی ا‏‏ے۔ ایہ ساری گلاں اس چیز نو‏‏ں ظاہر کردیاں نيں کہ نہ صرف اشیائ دا تبادلہ بلوچستان تے سندھ وچ ہُندا سی ۔ بلکہ فنی اسالیب تے خیالات دا بھی۔ جدید ترین رائے تو ایہ اے کہ بلوچستان د‏‏ی ایہ قدیم ثقافت تے بعد وچ وادی سندھ د‏‏ی تہذیب اک ہی تہذیب دا تسلسل نيں۔
کلی ظروف نال تے نندارہ دے مقامات تو‏ں ملنے والے آمری ظروف تو‏ں ملدے جلتے نيں۔ برتناں د‏‏ی بناوٹ تے انہاں اُتے بنی مصوری د‏‏ی ایہ مماثلت پورے بلوچستان وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔
کلی د‏‏ی فن تعمیر مظبوطی تے جمالیات دونے دا اظہار کردا ا‏‏ے۔ کلی ظروف چاک اُتے بنے نيں۔ جنہاں اُتے بادامی یا سرخ پانی چڑھایا گیا ا‏‏ے۔ اس دے اُتے پٹیاں وچ مویشیاں یا بکریاں د‏‏ی تصویراں نيں۔ جنہاں وچ حقیقت دا رنگ گہرا ا‏‏ے۔ تامبے دے اوزار بنائے جاندے سن ۔ اس دے علاوہ تامبے، لاجورد تے عقیق دے زیورات بنائے تے استعمال کیتے جاندے سن ۔ پتھر د‏‏ی دیواراں والے کنويں بنائے جاندے سن ۔ لوگاں دا پیشہ زراعت سی ۔ جس دے لئی پانی نو‏‏ں کنٹرول کیتا جاندا سی ۔ انہاں لوگاں د‏‏ی زراعت خاصی ترقی یافتہ سی۔ مرداں نو‏‏ں جلیانے رواج زیادہ سی تے دفنانے دا نسبتاً کم۔ کلی ثقافت دا نمایندہ قبرستان مایہی تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ جس وچ اک طرف رہائشی آبادی اے تے قریب شمشان تے قبرستان ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں تامبے دے اوزار، منکے، مٹی د‏‏ی مورتیاں، پرنداں تے جانوراں د‏‏ی مورتیاں ملی نيں۔ کلی وچ ارل سٹین نے جو کھدائی کروائی سی۔ اس وچ پتھر د‏‏ی دیوار تو‏ں بنی اک عمارت دا حصہ ملیا ا‏‏ے۔ جو یا تو مذہبی عبادت سی یا شاہی محل۔ ایہ عمارت زراعت دے ترقی یافتہ ہونے دا ثبوت ا‏‏ے۔ ودھ پیداوار ہونے دے نتیجے وچ ہور علوم و فنون د‏‏ی طرقی وی اسی تو‏ں ثابت ہُندی ا‏‏ے۔ لوگاں دا ذوق جمالیات بہت ترقی یافتہ سی جو انہاں د‏‏ی جملہ مادی تخلیقات وچ چھلکتا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:آثاریات بھارت گٹھ:آثاریات پاکستان گٹھ:تاریخ بلوچستان گٹھ:تاریخ پاکستان گٹھ:قدیم ہندوستان گٹھ:برنجی دور دا ایشیا گٹھ:وادیٔ سندھ دے مقامات
جوہی چاولا
جوہی چاولا (13 نومبر؛1967) اک بھارتی اداکارہ اتے فلم پروڈیؤسر اے۔ جوہی 1984 وچ مس انڈیا دی وجیتا رہی۔ چاولا نے زیادہ تر ہندی فلماں وچ کم کیتا،اس توں علاوہ اسنے تامل،تیلگو،ملیالم،پنجابی،بنگالی اتے کنڑ بولیاں دی فلماں وچ وی کم کیتا۔ جوہی 1980،1990 دے انت وچ اتے 2000 دے شروع تک موہری اداکارہ رہی۔
جوہی چاولا نے اپنے فلمی کیریئر دی شروعات سلطنت (1986) فلم توں کیتی اتے قیامت سے قیامت تک (1988) فلم توں بعد جوہی نے بہت سفلتا حاصل کیتی اتے اس فلم لئی اسنوں فلمفیئر بیسٹ فیمیل اوارڈ ملیا۔ اس توں بعد جوہی نے اپنا ہندی فلماں وچ موہری رول ادا کردے ہوئے بہت ساریاں فلماں وچ کم کیتا؛ بول رادھا بول (1992)،راجو بن گیا جینٹلمین (1992)،لٹیرے (1993)،آئینہ (1993)،ہم ہیں راہی پیار کے (1993)،ڈر (1993)،دیوانہ مستانہ (1997)،یس بوس (1997)،اشک (1997)। جوہی چاولا نوں،ہم ہیں راہی پیار کے فلم لئی فلمفیئر اوارڈ فار بیسٹ ایکٹریس ملیا۔
جیون
جوہی چاولا دا جم انبالہ،ہریانہ،بھارت وچ اک فوجی پروار وچ ہویا۔ اسنے اپنی سکولی سکھیا فورٹ کونونٹ سکول،ممبئی توں پوری کیتی۔ اسنے اپنی گریجوئیشن ممبئی دے سدینھم کالج توں پوری کیتی۔ پھر اوہ 1984 وچ مس انڈیا دی وجیتا رہی۔ اس توں بعد اس نے 1984 وچ ہی مس یونیورس لئی بیسٹ کوسٹیم اوارڈ حاصل کیتا۔ جوہی چاولا اک ودھیا رقاصہ اتے کلاسیکل گیت کار وی اے۔
گٹھ:بھارتی اداکار گٹھ:بھارتی فلمی جگت
بخش کندوان
ایہہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا اک   شہرستان  (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:چڑھدا آذربائیجان دیاں تحصیلاں
ضلع دولتیار
ضلع دولتیار افغانستان دے صوبہ غور دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام دولتیار شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ غور
عبداللہ بن مسعود
عبد اللہ بن مسعود بن غافل بن حبیب ہُذَلی(متوفا ۳۲ق) ابن مسعود دے نام تو‏ں معروف رسول اللہ دے اصحاب وچو‏ں اے ۔وہ اک محدث تے مفسر قرآن دی حیثیت تو‏ں پہچانا جاندا اے ۔اسدے اپنے قول دے مطابق اوہ اسلام قبول کرنے والےآں وچو‏ں چھیويں نمبر اے ۔ ابن مسعود حبشہ دی ہجرت وچ شریک سی ۔ہور مکہ تو‏ں مدینہ ہجرت وی دی تے جنگ بدر و احد وچ موجود سی ۔ رحلت پیامبر دے بعد رِدّه تے فتح شام دی جنگاں وچ شریک رہیا ۔ ۲۱ق، وچ عمر بن خطاب نے ابن مسعود نو‏‏ں عمار دے ہمراہ بیت المال دی نظارت تے قضاوت دے لئی کوفہ بھیجیا ۔حضرت عثمان نے اپنے دور خلافت وچ سعد بن ابی وقاص دے نال نزاع دی بنا اُتے مدینہ بدر کر دتا ۔اس نے عثمان دے قتل تو‏ں پہلے مدینہ وچ وفات پائی ۔
وہ پہلے قرآن دے حافظاں وچو‏ں اے تے اس نے کسی واسطے دے بغیر ستر(70) سورتاںرسول اللہ تو‏ں سماعت کيتیاں ۔ اس نے مصحف نو‏‏ں کچھ افراد دے سامنے قرات کیتا تو انہاں نے اسنو‏ں لکھیا ۔ عثمان دی جانب تو‏ں قرآن دی جمع آوری دا حکم صادر ہويا تو پہلے اس حکم دے ماننے تو‏ں انکاری ہويا لیکن پھر مجبور ہو ک‏ے اسنو‏ں دے دتا ۔ابن مسعود تمام مسلماناں دے نزدیک قابل احترام صحابی اے ۔آئمہ دی تعداد دے بارے وچ اس تو‏ں روایت منقول اے ۔
ولادت ،نسب،پیشہ
عبد اللہ بچپنے وچ عقبہ بن ابی معیط دے جانوراں دی گلہ بانی کردا سی ۔ اسی وجہ تو‏ں ابوجہل اسکی تحقیر کردا ۔ مسلما‏ن ہونے تو‏ں پہلے أرقَم‌ دے گھر زندگی بسر کردا سی تے اسلام قبول کرنے دے بعد رسول اللہ دے گھر دی خدمت گزاری دے لئی قبول کیتا گیا ۔
رسول اللہ دی حیات طیبہ
رسول اللہ دی دعوت اسلام دے آغاز وچ معجزہ دیکھ کر اسلام قبول کیتا ۔اسی وجہ تو‏ں اسکا نام پہلے مسلماناں دی فہرست وچو‏ں شمار ہُندا اے ۔۔ہور اسدے اپنے کہنے دے مطابق اوہ اسلام قبول کرنے والا چھٹا شخص سی ۔
اوہ ہجرت حبشہ دے گروہ وچو‏ں وی سی ۔ منابع وچ حبشہ دی جانب اسکی دو مرتبہ ہجرت ذکر ہوئی اے ۔ ابن مسعود حبشہ تو‏ں واپسی دے بعد رسول اللہ دی مدینہ ہجرت دے بعد مدینہ گیا تے رسول اللہ نے اسدے تے معاذ بن جبل یا زبیر بن عوام دے درمین عقد اخوت پڑھیا۔اس نے جنگ بدر وچ شرکت کيتی تے ابوجہل نو‏‏ں قتل کیتا.رسول اللہ نے اس تو‏ں خوش ہو ک‏ے اپنی تلوار اسنو‏ں بخش دتی ۔
ابن عباس اسنو‏ں رسول اللہ دے انہاں ساتھیاں وچو‏ں سمجھدا اے جو احد دے روز وی رسول تو‏ں جدا نئيں ہوئے ۔ ہور کہندے نيں اس نے بہت سی غزوات وچ شرکت کيتی ۔ اوہ اکثر پیامبر(ص) دے نال رہندا تے انی بہت زیادہ خدمت کردا ۔
خلافت دوم
ابن مسعود نے عمر دے دور خلافت وچ شام دی فتح وچ شرکت کيتی ۔کچھ مدت اوتھ‏ے قضاوت تے قرآن دی تعلیم وچ مشغول رہیا۔ اسی طرح تاریخی روایات دے مطابق مداین وچ فقہ تے قرآن می تعلیم وچ مشغول رہیا۔
نظارت بیت المال
ضلع ولا ریئل
پرتگال براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا جزیرہ نما ایبیریا چ واقع اے ۔ اسدا راجگھر لزبن شہر اے ۔ سیاسی تے انتظامی طور اتے پرتگال اک وحدت تے ڈی سینرالائیز ریاست اے تے اسدے باہرلے علاقے معادیرا تے ازوریس دا اپنا سیاسی تس انتظامی ڈھانچہ اے ۔
عبداللہ بن مسعود
خلافت دوم
۲۱ق وچ عمر نے اسنو‏ں حمص تو‏ں طلب کیتا تے اسنو‏ں عمار دے نال کوفہ دے بیت المال دی نظارت تے قضاوت دے لئی بھیج دتا ۔ عُمَر نے کچھ عرصہ بعد عمار نو‏‏ں معزول کرد دتا تے مغیرة بن شعبہ نو‏‏ں اسکی جگہ نصب کیتا بلاذری دی روایت دے مطابق معزولی دا سبب عبد اللہ ابن مسعود دے نال نزاع سی ۔
ضلع ولا ریئل
پر فیر وی اسنوں انتظامی طور اتے 18 ضلعےآں ج ونڈیا ہویا اے تے اسدے دو حودمختار علاقے معادیرا تے ازوریس نیں ۔
عبداللہ بن مسعود
تیسری خلافت
حضرت عمر دی رحلت دے بعد ابن مسعود مدینہ آ گیا تے عثمان دی بیعت کرنے دے بعد کوفہ لوٹ گیا تے لوگاں نو‏‏ں بیعت کيتی دعوت دتی ہور عثمان نے وی اسنو‏ں پہلے عہدے اُتے باقی رکھیا تے اسنو‏ں عراق وچ زمین بخش دت‏ی۔
ضلع ولا ریئل
ضلع ولا ریئل پرتگال دے 18 ضلعےآں چون اک ضلع اے اسدا صدرمقام ولا ریئل شہر اے ۔
عبداللہ بن مسعود
تیسری خلافت
طبری دی سیف بن عمر تو‏ں منقول روایت دے مطابق انہی ایام وچ کوفہ دے والی دی عدم موجودگی وچ ابن مسعود تے سعد بن ابی وقاص دے درمیان بیت المال نو‏‏ں قرض لوٹانے دے معاملے اُتے جھگڑا ہو گیا ۔اسکی خبر جدو‏ں خلیفہ نو‏‏ں پہنچی تو حضرت عثمان بن عفان نے سعد نو‏‏ں معزول کر دتا تے ابن مسعود تو‏ں ناراض ہويا ۔ لیکن اسدے مقابلے وچ ہور تاریخی روایات وچ ایسا جھگڑا ابن مسعود تے کوفے دے والی ولید بن عقبہ دے درمیان ہويا ۔ اس جھگڑے دے نتیجے وچ ولید نے خلیفہ دے پاس شکایت دی تو خلیفہ نے اسنو‏ں مدینے واپس بلا لیا
مدینہ وچ عثمان نے اسنو‏ں ناسزا کہیا تے حکم دتا کہ اسنو‏ں زبردستی مسجد تو‏ں باہر لے جان ۔
وفات
اسدے بعد ابن مسعود ۳ سال تک مدینہ وچ رہیا لیکن اسنو‏ں مدینے تو‏ں باہر جانے دی اسنو‏ں اجازت نہ سی ۔ یہانتک کہ مدینے وچ حضرت عثمان دے قتل تو‏ں ۲ سال پہلے مدینے ہی وچ وفات پائی۔ مدینے وچ اس دوران عثمان نے بیت المال تو‏ں ملنے والے عطیے قطع کر دئے لیکن اسکی وفات دے بعد اسدے وصی زبیر بن عوام دی درخواست ہر ابن مسعود دے اہل خانہ نو‏‏ں بیت المال تو‏ں عطیے دی رقم دی ۔ ابن مسعود دی حضرت عثمان تو‏ں عدم رضایت دا اک سبب رَبَذہ وچ ابوذر دی تدفین وچ شرکت تے نماز جنازہ پڑھنا سی ۔
آخر کار ابن مسعود ۳۲ ہجری قمری دے سال مدینے وچ اس جہان تو‏ں رخصت ہو ک‏ے بقیع وچ مدفون ہويا۔
ابن مسعود و قرآن
وہ رسول خدا دے بعد پہلا شخص اے جس نے مشرکین دے سامنے بلند آواز وچ قرآن دی تلاوت دی تے انہاں تو‏ں اذیت اٹھائی۔ ابن مسعود نزول قرآن دی بہت سی مناسبتاں وچ موجود سی ۔ اسدے اپنے کہنے دے مطابق ۷۰ سورتاں تو‏ں زیادہ قرآن رسول اللہ تو‏ں سنیا ۔ تے اوہ اس زمانے وچ لوگاں نو‏‏ں قرآن دی تعلیم دیندا سی ۔
اک روایت کيتی بنا ہر ابن مسعود انہاں چار افراد وچو‏ں اے رسول اللہ نے جنہاں ست قرآن دی تعلیم حاصل کرنے دی نصیحت کيتی سی۔ اوہ بہت عرصے تک مدینہ تے کوفہ وچ رحلت پیغمبر دے بعد قرآن دی تعلیم وچ مشغول رہیا ۔ حتاکہ ابن عباس جداں بزرگ صحابہ نے اس تو‏ں قرآن دا علم حاصل کیتا تے کئی موارد وچ ابن مسعود دی قرائت کيتی۔
قرائت ابن مسعود
کوفے دے تابعین وچو‏ں اسود بن یزید، زر بن حبیش ، عبید بن قیس ، ابوعبدالرحمان سلمی ، ابوعمرو شیبانی تے زید بن وہب نے ابن مسعود تو‏ں قرآن تو‏ں سیکھا تے اسکی کوفہ وچ چند قرائتاں معروف سن۔ سلیمان بن مہران أعمَش دی روایت دے مطابق دوسری صدی ہجری دے اوائل وچ کوفہ وچ قرائت ابن مسعود دے سامنے مصحف عثمانی رواج نئيں رکھدا سی ؛ جدو‏ں کہ آدھی صدی ہجری گزرنے دے بعد آہستہ آہستہ قرائت ابن مسعود دی جگہ لی یہانتک کہ دوسری صدی ہجری دے وسط وچ چند افراد نے اس قرائت نو‏‏ں اپنے پاس محفوظ رکھدے سن ۔
اسدے بعد کوفہ وچ مصحف عثمانی دی بنیاد اُتے نويں قرائتاں وجود وچ آئیاں ۔حقیقت وچ کوفے دی رائج قرائتاں یعنی: دس قاریاں وچو‏ں عاصم، حمزه، کسائی تے خلف دی قرائتاں وچ تھوڑی بہت قرائت ابن مسعود دی اصالت موجود اے ۔
مصحف ابن مسعود
مآخذاں وچ موجود روایات دی بنا اُتے ابن مسعود اپنے شاگرداں نو‏‏ں آیات قرآن اپنے حافظے دی بنیاد املا کرواندا تے اسدے شاگرد اسکی قرات نو‏‏ں اپنے مصحفاں وچ لکھدے ۔
زید بن ثابت دے توسط تو‏ں حکومتی سطح اُتے مصحف نو‏‏ں اکٹھا تے قرآن دی جمع آوری دے واقعے تو‏ں مربوط روایات وچ مصحف ابن مسعود‌ دا تذکرہ وی آیا اے لیکن ایہ زیادہ مورد توجہ قرار نئيں پایا پس عثمان نے ابن مسعود نو‏‏ں دستور دتا کہ اوہ دوسرے مصفحاں دے نال اپنا مصحف وی تحویل وچ دے تا کہ سب مصفحاں نو‏‏ں اکٹھا ختم کیتا جائے ۔روایات دے مطابق ابن مسعود اس کم دے لئی تیار نہ ہويا تے اسی وجہ تو‏ں عثمان دے حکم اُتے اسنو‏ں زد و کوب کیتا گیا ۔
لیکن بعض روایات وچ آیا اے کہ ابن مسعود دی نظر تبدیل ہو گئی تے اس نے مصحف عثمانی دی تأیید کی.
تفسیر ابن مسعود
ابن مسعود اپنے زمانے وچ مفاہیم قرآن تے آیات دے اسباب نزول تو‏ں واقف شخص سی ۔ تے بعد وچ آنے والے زمانےآں وچ مختلف مکاتب فکر دے مفسرون دے درمیان اسکی انظار مورد توجہ رہیاں۔ کہیا گیا اے کہ سُدّی نے اپنی تفسیر وچ اکثر ابن مسعود تے ابن عباس دی روایات نقل کيتیاں نيں ۔
احادیث ابن مسعود
رسول خدا دے نال اکثڑ رہنے دی وجہ تو‏ں ابن مسعود نے بہت سی روایات نقل کيتیاں نيں ۔ اسی وجہ تو‏ں نووی نے کہیا اے :معتبر کتب وچ ابن مسعود تو‏ں منقول روایات دی تعداد ۸۴۸ حدیث کہ انہاں وچو‏ں ۶۴ حدیثاں بخاری تے مسلم دی متفق احادیث نيں ، ۲۱ حدیثاں بخاری نے منفرد تے ۳۵ حدیثاں مسلم نے منفرد ذکر کيتیاں نيں ۔ اس نے چند احادیث بلا واسطہ رسول اللہ تو‏ں نقل کيتیاں نيں تے بعض احادیث صحابہ تو‏ں نقل کيتیاں نيں ۔
ابن مسعود تو‏ں روایات کرنے والے
ابن عباس، ابو سعید خدری، عبد اللہ بن عمر، عبد اللہ بن زبیر، ابو موسی اشعری، انس بن مالک، جابر بن عبد اللہ انصاری و... جداں صحابہ اس تو‏ں روایات نقل کرنے والےآں وچ شامل نيں ۔اسی طرح علقمہ بن قیس، اسود بن یزید، زید بن وہب، ابن ابی لیلی ، ابوالاسود دوئلی تے عبیدة سلمانی نے جداں تابعین اس تو‏ں حدیث نقل کيتی اے ۔
احادیث ابن مسعود دے موضوعات
اس تو‏ں منقول احادیث گوناگاں عناوین تو‏ں متعلق نيں مثلا: فقہی موضوعات خاص طور اُتے زہد تے اخلاق، تفسیر، تاریخ و معرفۃ الصحابہ۔
اسی طرح مَلاحِم و فِتَن‌ جداں قابل توجہ موضوع دی احادیث وی موجود نيں تے کہیا جا سکدا اے کہ ابن مسعود انہاں گنے چنے صحابہ وچو‏ں اے جس نے احادیث ملاحم و فتن نقل کيتیاں نيں ۔ کہیا جا سکدا اے ک بشارت مہدی(ع) دی حدیث انہاں مشہور احادیث وچو‏ں اے جسنو‏ں کئی تو‏ں نقل کیتا گیا اے ۔
فتاوا
مختف مابعی کتب وچ مذکور اے ابن مسعود دا انہاں صحابہ تو‏ں شمار ہُندا سی جو فتوا دیندے سن تے لوگ اپنے فقہی مسائل وچ اس تو‏ں رجوع کردے سن ۔ کہندے نيں اسدے فتاوا دی تعداد اس قدر سی کہ اک بیڑی جلد تیار کيتی جاسکدی سی ۔ اسدے شاگرد انہاں فتاوا نو‏‏ں لکھ کر محفوظ کردے سن ۔
اہل تشیع
اہل تشیع دے نزدیک ابن مسعود اک بزرگ صحابی دی حیثیت تو‏ں قابل احترام اے ۔صرف متقدمین وچو‏ں فضل بن شاذان نیشابوری نے خلفا دے نال دوستانہ روابط دی وجہ تو‏ں اسکی مذمت کيتی اے ۔ لیکن شیعاں دے حدیثی آثار وچ اسکی روایات خاص طور اُتے اہل بیت(ع) دے فضائل تے امامت تو‏ں مربوط مسائل دی روایات مورد عنایت ارار رہی نيں جداں کہ نقباء اثناعشر‌ دی مشہور حدیث تو‏ں امامت دے اثبات دے لئی اس تو‏ں استناد کیتا گیا اے ۔ یہانتک کہ اوہدی بعض روایات اس دے شیعہ دی بیان گر نيں ۔
مآخذ
گٹھ:جنگ بدر وچ شریک اصحاب گٹھ:مدینہ دے مہاجرین گٹھ:بقیع وچ مدفون افراد گٹھ:حبشہ دے مہاجرین
چک 52 فورڈواہ
چک 52  فورڈواہ ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی بہاول فورڈ فیڈر نہر(جہڑی سلیمانکی ہیڈورکس توں پانی لے کے اپر بہاول نہر نوں دیندی اے) دی  دی فورڈواہ دسٹریبیوٹری جاں فورڈواہ نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فورڈواہ  لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
آئجارفیوراور
آئجارفیوراور آئس لینڈ دا اک ضلع اے۔
کیپیٹلزم
کیپیٹلزم کم کاج دا اک پربندہک اے جیدے وچ چیزاں بنن دیاں راہواں تے ونڈن دے ول عام لوکاں کول ہوندے نیں تے اوہی اوس توں فیدا چکدے نیں۔
نور عنایت خان
نور عنایت خان (2 جنوری 1914 - 13 ستمبر 1944) اک ہندستانی مول دی برطانوی خفیہ جاسوس سی، جو دوجی وڈی لڑائی دے دوران متر دیساں لئی جاسوسی کردی سی۔ دوسری جنگ عظیم دوران عورت وائرلیسّ آپریٹر سی۔ نور اک سنگیتکار وی سی جاتک کتھاواں تے اس دی اک کتاب وی چھپی ہے۔ اوہ عدم تشدد وچ یعقین رکھدی سی اتے صوفی وچاراں دی وی سی۔ اس نوں گولی مارکے قتل کیتا گیا سی۔
زندگی
نور عنایت خان دا جنم 2 جنوری 1914 نوں ماسکو وچّ ہویا سی۔ اس دا پورا نام نورالنساء عنایت خان سی۔ اوہ چار بھرا بھین سن، بھرا ولایت دا جنم 1916, ہدایت دا جنم 1917 اتے بھین خیرالنساء دا جنم 1919 وچّ ہویا سی۔ اس دا پیؤ ہندستانی مسلمان اتے ماں امینا بیگم (اورا مینا ریبیکر) اک نوَ مسلمان امریکی عورت سی۔ پیؤ حضرت عنایت خان اک صوفی منش انسان، عدم تشدد دا قایل اتے بھگتی سنگیت پریمی سی اتے اک چنگے نوابی مسلم پروار توں سی۔ اوہ18ویں صدی وچّ میسور ریاست دے حاکم ٹیپو سلطان دا پڑپوتا سی۔ اوہ ہندستان دے تصوف نوں لہندے دیساں وچّ پھیلاؤن لئی کم کر رہا اک مذہبی مبلغ سی، جو پروار دے نال پہلاں لندن اتے پھر پیرس جا وسیا سی۔ نور دیاں رچیاں وی اپنے پیؤ دے وانگوں لہندے دیساں وچّ اپنی کلا نوں اگے ودھاؤن دیاں سن۔ نور سنگیتکار وی سی اتے اس نوں بینا وجاؤن دا شوق سی۔ اتھے اس نے بچیاں لئی کہانیاں وی لکھیاں اتے جاتک کتھاواں بارے اس دی اک کتاب وی چھپی سی۔
حوالے
گٹھ:مشہور زنانیاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:شخصیتاںگٹھ:مسلم شخصیتاںگٹھ:بھارتی مسلمان
گلبرنگوسائسلا
گلبرنگوسائسلا آئس لینڈ دا اک ضلع اے۔
اوجلار
بارلے جوڑ
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
راک کاؤنٹی،نیبراسکا
راک امریکی صوبے نیبراسکا دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع ساغر
ضلع سائر افغانستان دے صوبہ غور دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام ساغر شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ غور
بادشاہ چارلس
بادشاہ چارلس برطانیہ دا بادشاہ تے ملکہ الزبتھ II دا پتر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:برطانیہ دا شاہی ٹبر
سکاگلیا ٹکو-ٹکو
سکاگلیا ٹکو-ٹکو ٹکو-ٹکو ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
رتھرفورڈیم
رتھرفورڈیم اک کیمیائی عنصر اے جیدا ایٹمی نمبر 104 اے.جیدا نشان Rf اے .اینوں 1966 چ پہلی واری لبیا گیا۔رتھرفورڈیم دے 6 آئیسوٹوپ نے (268Rf-267Rf-266Rf-265Rf-263Rf-261Rf)۔ایدے آخری شیل چ 2 ویلنٹ الیکٹران نیں۔
مائراسائسلا
مائراسائسلا آئس لینڈ دا اک ضلع اے۔
مُنڈکو اُپنیشد
مُنڈکو اُپنیشد اتھرو وید شاخاں دے ماتحت اک اپنشد اے۔ ایہہ اپنشد سنسکرت بولی وچ لکھیا گیا اے۔ اس دے رچنہار ویدک دور دے رشی منے جاندے ہن پر مکھ روپ وچ ویدویاس (رشی) نوں کئی اپنشداں دا لکھاری منیا جاندا اے۔
رچنا دور
اپنشداں دے رچنا دور بارے ودواناں وچ اختلاف ہن۔ کجھ اپنشداں نوں ویداں دا مول منترکھنڈ دا حصہ منیا گیا اے۔ اپنشداں دا رچنا دور 3000 ق م توں 4000 ق ممنیا گیا اے۔
ترجمہ
گٹھ:ہندو دھرم گٹھ:وید
مچھیرا
گٹھ:کامے
چک 346 ٹی ڈی اے
346 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
سالائن کاؤنٹی،نیبراسکا
سالائن امریکی صوبے نیبراسکا دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:نیبراسکا دیاں کاؤنٹیاں
باغلیولر
باغلیولر استمبول ترکی دا اک حصہ تے صوبہ استمبول دا اک ضلع اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
بخش گوگان
ایہہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا اک   شہرستان  (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:چڑھدا آذربائیجان دیاں تحصیلاں
ناراور-اسافیاراورسائسلا
ناراور-اسافیاراورسائسلا آئس لینڈ دا اک ضلع اے۔
لیڈی ڈیانہ
لیڈی ڈیانہ شہزادہ چارلس برطانیہ دے پرنس آف ویلز یعنی ہون والا بادشاہ دی ٹبری سی۔
ہور ویکھو
شہزادہ چارلس
گٹھ:برطانیہ دا شاہی ٹبر
سیرا ٹونٹل ٹکو-ٹکو
سیرا ٹونٹل ٹکو-ٹکو ٹکو-ٹکو ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
ضلع براگا
پرتگال براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا جزیرہ نما ایبیریا چ واقع اے ۔ اسدا راجگھر لزبن شہر اے ۔ سیاسی تے انتظامی طور اتے پرتگال اک وحدت تے ڈی سینرالائیز ریاست اے تے اسدے باہرلے علاقے معادیرا تے ازوریس دا اپنا سیاسی تس انتظامی ڈھانچہ اے ۔
پر فیر وی اسنوں انتظامی طور اتے 18 ضلعےآں ج ونڈیا ہویا اے تے اسدے دو حودمختار علاقے معادیرا تے ازوریس نیں ۔
ضلع براگا پرتگال دے 18 ضلعےآں چون اک ضلع اے اسدا صدرمقام براگا شہر اے ۔
چک 53 فورڈواہ
چک 53  فورڈواہ ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی بہاول فورڈ فیڈر نہر(جہڑی سلیمانکی ہیڈورکس توں پانی لے کے اپر بہاول نہر نوں دیندی اے) دی  دی فورڈواہ دسٹریبیوٹری جاں فورڈواہ نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فورڈواہ  لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
ناراور-ملاسائسلا
ناراور-ملاسائسلا آئس لینڈ دا اک ضلع اے۔
بخش لیلان
ایہہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا اک   شہرستان  (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:چڑھدا آذربائیجان دیاں تحصیلاں
سرپی کاؤنٹی،نیبراسکا
سرپی امریکی صوبے نیبراسکا دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:نیبراسکا دیاں کاؤنٹیاں
ہنری ماؤنٹبیٹن-ونڈسر
ہنری ماؤنٹبیٹن-ونڈسر شہزادہ چارلس برطانیہ دے پرنس آف ویلز یعنی ہون والا بادشاہ دا پتر اے۔۔
ہور ویکھو
شہزادہ چارلس
بخش سراجو
ایہہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے اک   شہرستان  (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:چڑھدا آذربائیجان دیاں تحصیلاں
خالصہ اخبار لہور
خالصہ اخبار (گرمکھی:ਖ਼ਾਲਸਾ_ਅਖ਼ਬਾਰ)، لاہور توں چھپن والا اک ہفتہ وار گرمکھی پنجابی اخبار سی اتے ادوں بنی اک سکھ سوسائٹی، خالصہ دیوان، لاہور: دا ترجمان سی۔ خالصہ دیوان، امرتسر نال مت-بھید کارن لاہور دھڑا وکھ ہو گیا اتے 11 اپریل 1886 نوں اس نے اپنا علیحدہ خالصہ دیوان، لاہور جری کر لیا)۔ ایہہ گرمکھی لپی وچّ پنجابی بولی وچّ لاہور توں چھپدا سی۔ ایہہ 1886 توں 1905 تکّ چھپدا رہا۔ ایہدی نیہہ اوریئینٹل کالج، لاہور وچّ پنجابی دے پروفیسر، بھائی گرمکھ سنگھ نے رکھی سی، جسنے لاہور وچّ خالصہ پریس وی لائی سی۔ جلد ہی ایہہ اخبار اک ودوان اتے شاعر، گیانی دتّ سنگھ نے اپنے ہتھ لے لیا سی
ضلع ٹیمیرتازو
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
چک 347 ٹی ڈی اے
347 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
ناراور-پنگیارسائسلا
ناراور-پنگیارسائسلا آئس لینڈ دا اک ضلع اے۔
ریشمی ٹکو-ٹکو
ریشمی ٹکو-ٹکو ٹکو-ٹکو ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
ولیم ماؤنٹبیٹن-ونڈسر
ولیم ماؤنٹبیٹن-ونڈسر لیڈی ڈیانہ تے شہزادہ چارلس برطانیہ دے پرنس آف ویلز یعنی ہون والا بادشاہ دا پتر تے کیٹ مڈلٹن دا منگیتر اے۔۔
سونڈرز کاؤنٹی،نیبراسکا
سونڈرز امریکی صوبے نیبراسکا دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:نیبراسکا دیاں کاؤنٹیاں
چک 348 ٹی ڈی اے
348 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
رنگارولاسائسلا
رنگارولاسائسلا آئس لینڈ دا اک ضلع اے۔
تائی مو شان
تائی مو شان 957 میٹر دی اچائی نال ہانگ کانگ دا سب توں اچا پہاڑ اے۔
ملنوالا ٹکو-ٹکو
ملنوالا ٹکو-ٹکو ٹکو-ٹکو ٹبر دا اک ددپلانا اے۔
بخش مرکزی شهرستان چاراویماق
ایہہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے   شہرستان چاراویماق  (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:چڑھدا آذربائیجان دیاں تحصیلاں
ضلع ویانا دو کاستیلو
پرتگال براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا جزیرہ نما ایبیریا چ واقع اے ۔ اسدا راجگھر لزبن شہر اے ۔ سیاسی تے انتظامی طور اتے پرتگال اک وحدت تے ڈی سینرالائیز ریاست اے تے اسدے باہرلے علاقے معادیرا تے ازوریس دا اپنا سیاسی تس انتظامی ڈھانچہ اے ۔
پر فیر وی اسنوں انتظامی طور اتے 18 ضلعےآں ج ونڈیا ہویا اے تے اسدے دو حودمختار علاقے معادیرا تے ازوریس نیں ۔
ضلع ویانا دو کاستیلو پرتگال دے 18 ضلعےآں چون اک ضلع اے اسدا صدرمقام ویانا دو کاستیلو شہر اے ۔
سکاگافیاراورسائسلا
سکاگافیاراورسائسلا آئس لینڈ دا اک ضلع اے۔
میلانی لوران
میلانی لوران فرانسیسی تلفظ:میلینی لوغوں (جم 21 فروری 1983) اک فرانسیسی اداکارہ، ماڈل، ڈریکٹر، گلوکارہ اتے لکھاری اے۔
مڈھلا جیون
لوغوں پیرس وچ اک بیلے نچار اینک اتے آواز اداکار پیئیر لوغوں دے گھر پیدا ہوئی۔ ایہہ اک یہودی اے۔
حوالے
گٹھ:فرانسیسی اداکار گٹھ:فرانسیسی گلوکار گٹھ:فرانسیسی لکھاری گٹھ:فرانسیسی شخصیتاں
سیمو ہائیہا
سیمو ہائیہا فنلینڈ دا اک نشانچی سپاہی سی جینے 505 دشمن دے فوجی مارے۔
گٹھ:فنلینڈ
سندھی تے پنجابی زباناں وچ لسانیاتی سانجھ
سندھی تے پنجابی زباناں وچ لسانیاتی سانجھ
جس طرحاں بھیناں بھراواں دا ہونا انسان دی مرضی نال نہیں سگوں تقدیر دی مرضی دا سِٹا ہوندا اے‘ انجے ای گوانڈھی دا رشتا وی ازلی تے ابدی ہوندا اے۔ سندھ تے پنجاب‘ دوویں خِطے زمینی گولے اُتے ہزاراں یاں لکھاں نہیں سگوں کروڑاں ورھیاں توں موجود نیں۔ ایس دوران زمانے نے کِنے پھیر تے رنگ وکھائے۔ کدی ایہ دوویں اِکو دیس دے حِصے بنے تے کدی دو وکھرے دیساں وچ شامل ہوندے رہے پر ایہدے باوجود ایہناں دا گوانڈھ قایم رہیا تے اج وی قائم اے۔ ایہو گل دوہاں دیساں دے لسانی رابطیاں بارے وی سچ اے۔ سندھی تے پنجابی دوویں زباناں ہزاراں ورھیاں توں نالو نال بولیاں جاندیاں آ رہیاں نیں۔ ایہناں وچ لفظاں دا آون پردان وی ہوندا رہیا اے تے اج وی ایہ دوویں اینیاں نیڑے نیں کہ بعض واری اِکو بولی دے دو رنگ لگدے نیں۔ شاید پنجابی دے کجھ لہجے وی مرکزی پنجابی دے اینے نیڑے نہیں جِنا کہ سندھی زبان۔ ایہو ای گل سندھی زبان اُتے وی پوری آوندی اے۔
جنرل سر جان مارشل نے کیمرج ہسٹری آف انڈیا دی پہلی جلد وچ ایس خیال دا اظہار کیتا کہ پنجاب‘ موریا سلطنت نوں بہت پہلاں وی تہذیبی زمانے توں گزریا اے تے ہور ایہ انکشاف وی کیتا کہ ہڑپا تے موہنجودڑو دے درمیانی 400 میل دے فاصلے وچوں مزید ایہو جہے آثار مل سکدے نیں جہڑے عظیم ہڑپائی تہذیب نال تعلق رکھدے ہوون2۔ پہلاں 1927ء وچ تے فیر 1931ء وچ مسٹر اے جے ایچ میکے نے ہڑپا تے موہنجودڑو وچ ہور کھُدائیاں کر کے اپنی تحقیق نوں اِک رپورٹ وچ شائع کیتا۔3
شروع وچ جس عظیم تہذیب دے آثار ہڑپا تے موہنجودڑو دے درمیان 400 مِیل دے فاصلے توں ملے سن اوس ہڑپائی تہذیب دے آثار ہن تک جِنے علاقے توں مل چکے نیں اوہ علاقا تقریبن 5 لکھ مربع مِیل بندا اے۔ اجے دریافت تے تحقیق دا عمل جاری اے۔ یقینن اوہ بہت مہان تہذیب سی۔ جہدی حد اِک پاسے ہرپا تے موہنجودڑو توں شروع ہو کے گنگا جمنا دوآبا دے نیڑے تک ٹُر جاندی اے تے ایران وچ مکران دے ساحل نال واقع اِک استھان ستکاجن تک جاندی اے۔ وہیلر نے ایس عظیم تہذیب دے آثاراں دی کل گنتی 103 دَسی۔ 1978ء وچ ڈاکٹر رفیق مغل نے پرانے دریا ہاکڑا دے نیڑے نیڑے چولستان دے علاقے وچوں 300 توں ودھ ایہو جہے استھان لبھے جہناں دا تعلق وی ایس عظیم تہذیب نال سی۔ 1982ء وچ قومانتری طور اُتے ایہ گل من لئی گئی کہ 1982ء تیک 532 استھاناں توں ایس عظیم تہذیب دے آثار مل چکے نیں۔ نومبر 1999ء تیک ایس عظیم دے نال تعلق رکھن وال استھاناں دی تعداد 728 ہو گئی اے4 پاکستان وچ ایس تہذیب نال تعلق رکھدے اہم استھان ہڑپا‘ موہنجودڑو‘ کوٹ ڈیجی‘ جلیل اباد‘ چنھو داڑو‘ سرائے کھولا‘ بالا کوٹ‘ ٹوچی‘ مزینا دمب‘ سیاہ دمب جھانی‘ علی مراد‘ گنویری والا‘ چولستان وچ پرانے دریا ہاکڑا دے نیڑے لبھن والے استھان تے بھارت وچ کالی بنگن‘ لوتھل‘ روجدی‘ ناگیشور‘ رنگ پور‘ گھارو بھیرو‘ عالمگیر پور‘ کرشنی‘ ڈاڈھیری‘ سسوال‘ پربھاس پٹن‘ دولت پور‘ چندی گڑھ تے باناں والی دے استھان شامل نیں۔ ہڑپا تے موہنجودڑو توں وکھ اِک اہم استھان کوٹ ڈیجی اے جہڑا 1935ء وچ دریافت ہویا۔ ایہ استھان موہنجودڑو توں 25 مِیل دُور مشرق وچ سندھ دریا دے کھبے پاسے واقع اے۔ ماہر آثار قدیما ایلکن دا وچار اے کہ ایتھے کدے عظیم ہڑپائی تہذیب نال تعلق رکھن والا بہت وڈا شہر اباد سی۔5
شیلڈونین تھیٹر
شیلڈونین تھیٹر آکسفورڈ انگلینڈ وچ اے تے ایہنوں منے پرمنے انگریز کوٹھے ڈیزائن کرن والے کرسٹوفر رن نے ڈیزائن کیتا تے ایہ 1664 تے 1668 دے وشکار بنیا۔ ایہ یونیورسٹی چانسلر گلبرٹ شیلڈن دے ناں تے اے تے ایتھے موسیفی دے پروگرام تے ہور پروگرام ہوندے نیں۔
سندھی تے پنجابی زباناں وچ لسانیاتی سانجھ
جہڑی گل ساڈے سبھ واسطے زیادا مان والی اے‘ اوہ ایہ اے کہ ساڈے علاقے دے لوک پنج ہزار سال پہلاں وی لکھن پڑھن والے لوک سن۔ ہڑپا تے موہنجودڑو توں ملن والیاں مٹی دیاں مُہراں ایس گل دیاں گواہ نیں۔ مہادیون تے ڈاکٹر احمد حسن دانی نے وی ایس رسم لخط بارے کافی تحقیق کیتی اے۔ بعض ماہراں نے ایس رسم لخط نوں سومیرین رسم لخط نال ملدا جُلدا دَسیا اے۔6 بعض دا وچار اے کہ ایس رسم لخط نے ای بعد وچ براہمی رسمُ لخط نوں جنم دتا اے تے ایہناں ماہراں نے ایس رسمُ لخط نوں انڈو آرین رسمُ لخط دا ناں دتا اے۔7
ایہ ساریاں گلّاں اوسے سمے دیاں نیں جدوں پنجاب تے سندھ دوویں لفظ وی اجے وجود وچ نہیں سن آئے۔ یعنی ساڈی سانجھ ساڈے وجود توں وی پہلاں دی اے۔ ایس مگروں زمانے نے کئی رُوپ وٹائے‘ کئی وار اُتھل پتھل ہوئی پر ایس سانجھ نوں کدی وی نقصان نہیں اپڑیا۔ اسیں اوس عظیم تہذیب دے والی وارث آں جہنے دنیا بھر نوں ہِندسے توں لَے کے رسمُ لخط تک دان کیتے تے جدوں دنیا دے اکثر علاقیاں وچ انسان اجے رِڑھنا سِکھ رہیا سی‘ ساڈی تہذیب اپنے عروج اُتے پہنچ چکی سی۔
پنجاب دے پُرانے ناواں دے حوالے نال گل کیتی جاوے تاں سانوں اِک ناں ’’سپت سندھو‘‘ لبھدا اے جہدے معنے نیں ست دریاواں دی دھرتی۔ ایہو ناں ایرانیاں دی مقدس کتاب وچ جا کے ہپت ہندو بن گیا۔ ہپت یاں ہفت بمعنے ست۔ میکس ملر دے بقول سنسکرت وچ سندھ دے معنے ’’سمندر‘‘ دے نیں۔ آریا ایتھے آئے تاں اوہناں نے سندھو ندی نوں لمے چوڑے کھلار پاروں سمندر سمجھیا تے ’’سندھ‘‘ دا ناں دتا۔ اِک ہور سوجھوان پروفیسر آپٹے دَسدے نیں کہ ایہ لفظ ’’سیند‘‘ توں نکلیا اے جہدے معنے نیں وگنا‘ گویا سندھ دا مطلب ہویا اجہا دریا جو سدا وگدا رہندا اے۔8
سندھی تے پنجابی زبان دی نیڑتا ویکھدے ہوئے کجھ سوجھواناں دا وچار اے کہ مڈھ وچ ایہ اِکو بولی سی جہڑی جغرافیائی تے سیاسی حالات پاروں بعدوں مختلف حصیاں وچ ونڈی گئی۔ اج ایہ دو زباناں اپنی وکھری وکھری شناخت رکھدیاں نیں پر ایہدے باوجود اِک دُوجے دے بہت نیڑے نیں۔
حقیقت ایہ اے کہ اج دا پاکستان دو بنیادی لسانی ونڈاں وچ ونڈیا ہویا اے۔ ایہناں نوں اپنی سوکھ لئی اسیں میدانی تے پہاڑی ونڈاں آکھ لینے آں۔ پہاڑی علاقے وچ پشتو تے بلوچی‘ جد کہ میدانی علاقے وچ سندھی تے پنجابی شامل نیں۔ انج پاکستانی زباناں دے دو جوڑے بندے جاندے نیں۔
کروڑاں ورھیاں توں وسن والی ایس دھرتی اُتے مختلف قوماں تے لسانی گروہ آوندے رہے نیں تے اوہناں دیاں زباناں نے ساڈی زبان اُتے اپنے اثر پائے نیں۔ ایہناں وچ درواڑی‘ سنسکرت‘ عربی‘ فارسی‘ ہِندی‘ انگریزی تے ہور زباناں دے اثرات بڑے واضح نیں۔ ایہ گل آکھنا وی غلط نہیں لگدا کہ تواریخظ لکھے جان توں پہلاں وی کئی لسانی گروہ ایتھے آئے ہون گے تے اوہناں دی زبان دا اثر وی ہویا ہووے گا۔
تقریبن اِک ہزار سال پہلاں ساڈیاں زباناں نے باقاعدا ادبی زبان بنن ول پہلا قدم چُک لیا سی۔ لکھتی ادب دے سلسلے وچ سبھ توں پہلاں کم سانوں اسماعیلی پرچاکاراں دا لبھدا اے جہناں وچ ستگر نُور سید نُورالدین دے کلام دی ونگی انج اے:
بِن کلمے تُوں بندگی کریں‘ تُو بندگی سنجے سار
جیونت اُٹھ چلنا‘ آخر اُجڑ واس
انجے ای حضرت شمس سبزواری دے کلام دا نمونا ویکھو:
یا علی اوّل آخر کافی تُوں ای تُوں
حق تُوں‘ پاک تُوں‘ بادشاہ
ایہ سارا کلام عام فہم اے تے ایہنوں اِکو ویلے سندھی وی سمجھیا جا سکدا اے تے پنجابی وی۔ گویا اِک ہزار ورھے پہلاں تیکر ساڈی زبان وچ اینی زیادا سانجھ موجود سی کہ اسیں بغیر ترجمان دے‘ اِک دُوجے دی گل سمجھ سکدے ساں۔
سندھ تے پنجاب دے لسانی اشتراک دی سبھ توں اُگھڑویں مثال بلھے شاہ کلام دی سندھ وچ مقبولیت تے حضرت سچل سرمست دا پنجابی شاعری کرنا اے۔ مغل بادشاہ اکبر دے سمے دے پنجابی شاعر شاہ حسین دے کلام وچ وی سندھی لفظاں دا رنگ ویکھیا جا سکدا اے۔ خواجا غلام فرید ہوراں اپنیاں 23 کافیاں وچ ملیر دا لفظ ورتیا اے جہڑا سندھ دا شہر اے پر پنجاب دے شاعر دے کلام وچ ایہدا ذکر انج آیا اے جویں اوہناں دا بہت ای قریبی شہر ہووے۔ گویا اِک دُوجے نوں سمجھن دا جہڑا عمل اِک ہزار ورھے پہلاں باقاعدا طور جاری ہویا سی‘ بعد وچ وی چلدا رہیا۔ ساڈیاں کئی لوک داستاناں وی سانجھیاں نیں۔ جویں سسی پنوں‘ سوہنی میہار (مہینوال) تے سیف الملوک دے قِصے دوہاں زباناں وچ لبھدے نیں۔
بیتے دِنیں میں ایویں شغل نال سندھی ادبی بورڈ ولوں چھاپی پنج جلداں وچ چھپی ڈکشنری لَے کے دوہاں زباناں وچ سانجھے لفظ ویکھن بَہ گیا۔ میں ویکھیا کہ ہر دوسرا لفظ نہیں سگوں ہر تِن لفظاں وچوں دو لفظ پنجابی تے سندھی وچ سانجھے سن۔ ایہناں لفظاں دا رُوٹ اِکو اے یعنی دوہاں زباناں نے ایہ لفظ دراوڑی‘ سنسکرت‘ عربی تے فرسی وغیرا توں لئے سن۔ اِک دلچسپ گل ایہ اے کہ بہت سارے لفظ اجہے وی نیں جہڑے اجوکی سندھی وچ پرچلت نیں پر پنجابی وچ ایہناں دا استعمال متروک ہو گیا ہویا اے۔ جویں لفظ ’’شیننہ‘‘…
شاہ حسین دا مصرع اے ’’نیں وی ڈُونگھی تُلا پرانا شیننہاں تا پتن مَلّے‘‘
آرسی یاں شیشے واسطے ’’بنب‘‘ سندھی وچ اجے وی ورتیندا اے۔ چڑھدے پنجاب وچ ایہ لفظ عام ورتیا جاندا اے۔ فوارے واسطے لفظ ’’بوک‘‘ سندھی وچ اجے وی پرچلت اے بھاویں پنجابی وچ متروک ہو چکیا اے۔ اِک ہور لفظ ‘’پورھیت‘‘ اے۔ ایہ وی پنجاب وچ عام سمجھیا جاندا اے۔ مشکل تے محنت والے کم نوں ساڈیاں سوانیاں اج وی ’’پورھیا کم‘‘ آکھدیاں نیں۔
عام بول چال وچ روز ورتیندے جہڑے کجھ لفظاں دوہاں زباناں وچ سانجھے نیں‘ اوہ انج نیں:
الف: آواز‘ آوارا‘ آواگون‘ آہ‘ آہ و زاری‘ اشرف‘ احتجاج‘ اختر‘ اخبار‘ اخذ‘ اخلاص‘ اولاد‘ اننب‘ انار‘ امام‘ امامت‘ افلاک‘ اقدار‘ افراط‘ افسوس‘ افسردا‘ اوزار‘ اوکھ‘ الزام‘ اسلوب‘ اصل…
بخش نظرکهریزی
ایہہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے اک   شہرستان  (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
سندھی تے پنجابی زباناں وچ لسانیاتی سانجھ
ب: باری‘ باریک‘ بوتل‘ بوک‘ برا‘ برائی‘ بھاگ‘ بھار‘ بھاڑا‘ بھانی‘ بھرا‘ بھنگ‘ بھنن‘ بھٹکن‘ بھت‘ بھیڑ‘ بھیڈ…
بخش نظرکهریزی
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:چڑھدا آذربائیجان دیاں تحصیلاں
سندھی تے پنجابی زباناں وچ لسانیاتی سانجھ
ت: تاب‘ تابع‘ تابعداری‘ تاپ‘ تاج‘ تاخیر‘ تارا‘ تاریک‘ تارک‘ تارن‘ تاڑ‘ تاڑی‘ تازو (تازا)‘ تالاب‘ تباہی‘ تت‘ تتی‘ تپ‘ تپاک‘ تپن‘ تجارت‘ تجربا‘ تجویز‘ تُچھ‘ تحت‘ تحریر‘ تحریک‘ تحسین‘ تحریر‘ تحویل‘ تحیر‘ تخم‘ تلسی‘ تدارک‘ تدریس‘ ترس‘ تسلی‘ تعریف‘ تعویذ‘ تفصیل‘ تقدیر‘ تقسیم‘ تکلیف‘ تکا‘ تکیا‘ تل‘ تول‘ تلاش‘ تلافی‘ تلخ‘ تلف‘ تلوار‘ تماشا‘ تمام‘ تحفا‘ تنخاہ‘ تندی‘ تنگ‘ تُوت‘ توجا‘ تہمت‘ تیاگ…
تھ: تھبا‘ تھبوکر‘ تھپکی‘ تھُک‘ تھگڑا‘ تھوک‘ تھوتھا‘ تھوڑا…
ٹ: ٹکر‘ ٹاٹ‘ ٹوٹو (ٹوٹا)…
ٹھ: ٹھاٹھ‘ ٹھاٹھ باٹھ‘ ٹھوکر…
ث: ثالنی‘ ثانی‘ ثابت‘ ثقیل‘ ثمر‘ ثمود…