cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرگس کاؤنٹی،مونٹانا
گٹھ:مونٹانا دیاں کاؤنٹیاں
تھامس ہکل ولر
تھامس ہکل ولر ( 15 جون 1915-23 اگست 2008) اک امریکی وائرولوجی گرو سی۔ اوہنے پولیو نوں اک ٹیسٹ ٹیوب وچ باندر دے ٹشو تے اگایا۔ اوہنوں 1954 وچ فریڈرک چیپمین روبنز تے جان فرینکلن اینڈرز دے نال فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے گٹھ:مائکروبیالوجی
چک 348 گ ب
چک 348 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
ہوسٹن کاؤنٹی، منسسوٹا
ہوسٹن امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
یولوتین
یولوتین ترکمانستان دا شہر تے صوبہ مرو دے ضلع یولوتین دا راجگڑھ اے ۔ایہہ شہر مرغاب دریا دے ڈیلٹا اتے ، مرو شہر توں 55 کلومیٹر دکھن چڑھدے چ وس ریا اے ۔ یولوتین شہر مرو - سرحدآباد ریلوے لین اتے واقع اے ۔ شہر دی لوک گنتی 18،644 تے شہر دے دوالے دی کل لوک گنتی 35،000 اے ۔ ایہہ شہر 1939ء چ وسایا گیا سی ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں
ال قاردف
ال قاردف افریقی دیس سوڈان دا اک صوبہ اے۔
بخش مرکزی شهرستان بانه
ایہہ ایران دے صوبہ کردستان دے ضلعے  شہرستان بانہ دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کردستان چ شہرستان بانہ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کردستان دیاں تحصیلاں
چیلیڈونیم
چیلیڈونیم پوپی ٹبر د اک بوٹی اے۔
وکھالہ
ایہ اک سدا ہری بوٹی اے جیہڑی 30 توں 120 سینٹی میٹر اچی جاندی اے۔
ورتن
چیلیڈونیم اک زریلی بوٹی اے تے دوائیاں وج ورتی جاندی اے۔
سنتھا
سنتھا اتری پہاڑی پنجاب وچ ہون والا اک عام بوٹا اے۔ ایہ باڑ دے کم وی آندا اے۔
میٹس
میٹس مشتری پاندھی دا پہلا چند اے۔ ایہنوں 1979 وچ سٹیفن سائنوٹ نے لبیا سی۔
فلیٹہیڈ کاؤنٹی،مونٹانا
فلیٹہیڈ امریکی صوبے مونٹانا دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:مونٹانا دیاں کاؤنٹیاں
ہبارڈ کاؤنٹی
ہبارڈ امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
ولیس لیمب
ولیس لیمب (12 جولائی 1913 -15 مئی 2008) اک امریکی فزکس گرو سی جنے ہائیڈروجن سپیکٹرم تے کم کیتا۔ اوہنے الیکٹران دی الیکٹرو مقناطیسی خاصیتاں تے کم کیتا۔ اوہنوں 1955 وچ پولیکارپ کش دے نال فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
دریاۓ نیل صوبہ
دریاۓ نیل صوبہ افریقی دیس سوڈان دا اک صوبہ اے۔
بخش مرکزی شهرستان کامیاران
ایہہ ایران دے صوبہ کردستان دے ضلعے  شہرستان کامیاران دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کردستان چ شہرستان کامیاران اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کردستان دیاں تحصیلاں
نیشنل پارٹی (پاکستان)
نیشنل پارٹی (پاکستان) اک وچکارلی کبھی باں دی بلوچ قومی سیاسی جمات اے۔
سونورا روہی
سونورا روہی اتلےے امریکہ دی اک وڈی روہی اے۔ ایہ 280,000 مربع کلومیٹر (110,000 مربع میل) تے پھیلی اے تے امریکہ دی سب توں تتی روہی اے۔
گٹھ:روہی
ایسٹ دریا
ایسٹ دریا نیویارک شہر وچ پانی دا اک واہ اے جیہڑا نیویارک شہر دے دو برا مینہیٹن تے برونکس نوں بروکلین تے کوینز نالوں وکھ کردا اے۔ ایہ 16 میل (26 کلومیٹر) لما اے۔
ونسنٹ دو وینیو
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
گلاٹن کاؤنٹی،مونٹانا
گلاٹن امریکی صوبے مونٹانا دی اک کاؤنٹی اے۔
پولیکارپ کش
پولیکارپ کش ( 16 جنوری 1911 -20 مارچ 1993) اک جرمن-امریکی فزکس گرو سی جنے الیکٹران دے مقناطیسی مومنٹ دی کھوج کیتی۔ اوہنوں 1955 وچ ولیس لیمب دے نال فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
اکادمی ادبیات پاکستان
اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد وچ ساہت فن تے انسانیات بارے پاکستان دی اک سنگت اے۔ ایس سنگت دی شروعات جولائی 1976 نوں کیتی گئی ۔ تے پاکستان چ ادب دے شعبے نال تعلق رکھن آلے کج ادیب لوکاں نے ایدی نیوں رکھی ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پاکستان گٹھ:اسلام آباد
سندوری
سندوری لال رنگ دی اک ونڈ اے۔
سینار
سینار افریقی دیس سوڈان دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:سوڈان گٹھ:سوڈان دے صوبے
امریکی ریاستی پرندےآں دی لسٹ
یہ لسٹ امریکی ریاستی پرندے  (List of U.S. state birds) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:علامات ریاستہائے متحدہ بلحاظ ریاست
گارفیلڈ کاؤنٹی،مونٹانا
گارفیلڈ امریکی صوبے مونٹانا دی اک کاؤنٹی اے۔
ہیوگو تھیورل
ہیوگو تھیورل (1903 - 1982) سویڈن دا اک سینسدان سی جینوں فزیالوجی وچ 1955 دا نوبل انعام دتا گیا۔ اوہنوں ایہ انعام اوکسیڈیشن انزائم دی لب تے اثرات پتہ کرن تے ملیا۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ہالڈر لیکسنس
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
اڈراسٹیا
اڈراسٹیا مشتری پاندھی دا دوجا چند اے۔ ایہنوں 1979 وچ وویاجر 2 دی کچھی ہوئی فوٹواں نے لبیا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
چک 349 گ ب
چک 349 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
انڈس تارا
اِنڈس تارا انڈس تارا جھرمٹ دا سبھ توں لشکدا تارا اے ۔
چک 349 گ ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
انڈس تارا
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:تارے
اسانتی کاؤنٹی
اسانتی امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:منسسوٹا دیاں کاؤنٹیاں
گلیشئر کاؤنٹی،مونٹانا
گلیشئر امریکی صوبے مونٹانا دی اک کاؤنٹی اے۔
انڈس تارا جھرمٹ
انڈس تارا جھرمٹ آسمان تے 88 تارا جُھرمٹاں وچوں اک اے ۔ انڈس تارا ایس جُھرمٹ دا سبھ توں لشکدا تارا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تارہ چرمٹ گٹھ:تارہ جھرمٹ گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:تارے
اٹاسکا کاؤنٹی
اٹاسکا امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:منسسوٹا دیاں کاؤنٹیاں
بخش مرکزی شهرستان بیجار
ایہہ ایران دے صوبہ کردستان دے ضلعے  شہرستان بیجار دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کردستان چ شہرستان بیجار اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کردستان دیاں تحصیلاں
ملیر کوٹلا
ملیر کوٹلا پنجاب دے ضلع ملیر کوٹلا دا اک شہر تے ضلع ملیر کوٹلا دا راجگڑھ اے ۔ ایہ شہر سابق ریاست ملیر کوٹلا دا راجگڑھ وی سی ۔
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر گٹھ:چڑھدا پنجاب
املتھیا
املتھیا مشتری پاندھی دا تیجا چند اے۔ ایہنوں 1979 وچ وویاجر 1-2 دی کچھی ہوئی فوٹواں نے لبیا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
والٹر بریٹمین
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
گولڈن ویلی کاؤنٹی،مونٹانا
گولڈن ویلی  امریکی صوبے مونٹانا دی اک کاؤنٹی اے۔
ولیم شوکلے
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
پینیلوپے کروز
پینیلوپے کروتھ سانچیز (۲۸ اپریل ۱۹۷۴ دا جنم) اک سپینی اداکارہ تے ماڈل اے۔
پینیلوپی کروز سانچیز اک ہسپانوی اداکارہ ا‏‏ے۔ متعدد انواع د‏‏ی فلماں وچ اپنے کرداراں دے لئی جانی جانے والی اداکارہ نے مختلف اعزازات اپنے ناں کیتے جنہاں وچ اکیڈمی ایوارڈز تے اک برٹش اکیڈیمی فلم ایوارڈ شام‏ل نيں، پرائم ٹائم ایمی ایوارڈ دے لئی نامزدگیاں دے علاوہ چار گولڈن گلوب ایوارڈ، تے پنج اسکرین ایکٹرز گلڈ ایوارڈز وی حاصل کرچک‏ی نيں۔ ۱۵ سال د‏‏ی عمر وچ اک ایجنٹ دے ذریعے دستخط کیتے گئے، پینیلوپی کروز نے ۱۶ سال د‏‏ی عمر وچ ٹیلی ویژن اُتے اپنی اداکاری دا آغاز کیا، تے اگلے سال جیمون جیمن (۱۹۹۲ء) وچ اس د‏ی فیچر فلم دا آغاز ہويا۔
مڈھلا جیون
پینیلوپی کروز سانچیز ۲۸ اپریل ۱۹۷۴ء نو‏‏ں الکوبینداس دے قصبے وچ میدرد کمیونٹی، ہسپانیہ دے شہر وچ پیدا ہوئی۔ اس د‏ی والدہ اک اندلسیہ د‏‏ی ہیئر ڈریسر تے پرسنل مینیجر، اینکارنا سانچیز، تے والد ایڈورڈو کروز، اک اکستریمادورا جے خوردہ فروش تے کار میکینک سن ۔ اس دے دو بہن بھائی نيں، مونیکا وی اک اداکارہ تے ایڈورڈو اک گلوکار ا‏‏ے۔ اس د‏ی اک سوتیلی بہن سلمیٰ وی ا‏‏ے۔ اس د‏ی پرورش بطور رومن کیتھولک ہوئی۔ پینیلوپی کروز الکوبینداس وچ پلی بڑھی، تے اپنی دادی دے اپارٹمنٹ وچ زیادہ وقت گزاریا۔ اس نے کہیا کہ اس دا بچپن خوشگوار گزریا۔ کروز نو‏‏ں یاد اے کہ "کچھ دوستاں دے نال کھیلنا تے اس گل تو‏ں آگاہ ہونا کہ وچ انہاں دے نال کھیلدے ہوئے اداکاری کر رہ‏ی سی۔ وچ اک کردار دے بارے وچ سوچاں گا تے کسی تے ہونے دا بہانہ کراں گا۔"
ابتدائی طور اُتے پینیلوپی کروز نے رقص اُتے توجہ مرکوز کی، ہسپانیہ د‏‏ی نیشنل کنزرویٹری وچ نو سال تک کلاسیکی بیلے سکھیا۔ اس نے کرسٹینا روٹا دے اسکول وچ تن سال د‏‏ی ہسپانوی بیلے تے چار سال تھیٹر د‏‏ی تربیت لئی۔ اس نے کہیا کہ بیلے نے اس دے نظم و ضبط وچ شام‏ل کيتا جو اس دے مستقب‏‏ل دے اداکاری دے کیریئر وچ اہ‏م ثابت ہويا۔ جب اوہ ۱۰ یا ۱۱ سال د‏‏ی عمر وچ سینی فائل بنی تاں اس دے والد نے بیٹا میکس مشین خریدی، جو اس وقت اس دے پڑوس وچ اک بہت ہی نایاب چیز سی۔
حوالے
گٹھ:1974 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں ہسپانوی اداکاراواں گٹھ:اکیڈمی ایوارڈ فاتحین برائے بہترین معاون اداکارہ گٹھ:الکوبینداس د‏یاں شخصیتاں گٹھ:بافٹا ایوارڈ فاتحین برائے بہترین معاون اداکارہ گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں ہسپانوی اداکاراواں گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ ہسپانوی تارکین وطن گٹھ:میدرد دیاں اداکاراواں گٹھ:میدرد دیاں شخصیتاں گٹھ:ہسپانوی اسٹیج اداکاراواں گٹھ:ہسپانوی سوانیاں ماڈل گٹھ:ہسپانوی رقاصاواں گٹھ:ہسپانوی رومن کیتھولک گٹھ:ہسپانوی صو‏‏تی اداکاراواں گٹھ:ہسپانوی فلمی اداکاراواں گٹھ:ہسپانوی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:ہسپانوی ہمدرد عوام
باہرلے جوڑ
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:ہسپانوی شخصیتاں
جیکسن کاؤنٹی، منسسوٹا
جیکسن امریکی صوبے منسسوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:منسسوٹا دیاں کاؤنٹیاں
ماس سپیکٹرومیٹری
ماس سپیکٹرومیٹری نکے نکے زریاں دے جوکھ نوں ناپن دا ول یا کم اے۔ ایدے نال مالیکیولاں نوں ٹھیک ٹھیک ناپیا جاسکدا اے۔ ایہ ول سب توں پہلے جے جے تھامسن نے 1912 وچ کڈیا سی۔
گٹھ:سائنس
چک 350 گ ب
چک 350 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
ہزارہ لوک
ہزارہ لوک افغانستان دے لوکاں دی اک ٹولی اے۔ ایہ افغانستان دے وشکار بامیان تے ایہدے دوالے ھندوکش دے پربت دھارے دے نال کرکے رہن والے نیں۔ کج ہزارہ دوجے افغانستانیاں وانگوں پاکستان وی ریندے نیں۔
بخش ییلاق
ایہہ ایران دے صوبہ کردستان دے ضلعے  شہرستان قروہ دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
ہزارہ لوک
ناں تے مڈھ
ہزارہ لوک شیعہ ای بنے رۓ پر اوہ افغانستان وچ سن تے اوہناں دے ایران نال مزہبی ساک باجوں گوڑے جوڑ سن جیہڑے اوہناں لئی افغانستان دے دوجی لوکاں نال رپھڑ دی وجہ بنے۔ کئی ہزارہ افغانستان چھڈ کے پاکستان دی کرم ایجنسی آۓ پر اوہ اپنے رپھڑ وی نال ای لے کے آۓ۔ کج کوئٹہ بلوچستان ول آۓ۔
بخش ییلاق
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
چک 350 گ ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
بخش ییلاق
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کردستان چ شہرستان قروہ اے ۔
ہزارہ لوک
ناں تے مڈھ
ہزارہ افغانستان د‏‏ی آبادی دا پندرہ فیصد ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا آبائی علاقہ کابل دے مغرب وچ کوہِ ہندوکش دے دامن وچ واقع اے جسنو‏ں ”ہزارہ جات“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کابل تے کوئٹہ وچ ہزارہ لکھاں د‏‏ی تعداد وچ آباد ني‏‏‏‏ں۔ دنیا وچ ہزارہ د‏‏ی آبادی دا تخمینہ سٹھ لکھ نفوس تک لگایا گیا اے جنہاں وچو‏ں اندازاً چالیس لکھ افغانستان تے دس لکھ پاکستان وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ د‏‏ی بولی ہزارگی کہلاندی اے جو فارسی دا اک مشرقی لہجہ اے جس وچ ترک بولی دے اثرات وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ جینیات‏ی اعتبار تو‏ں چین دے صوبے سنکیانگ وچ رہنے والے ایغور نسل دے لوکاں تو‏ں ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ مذہبی اعتبار تو‏ں شیعہ امامیہ مسلما‏ن نيں البتہ انہاں وچ بوہت گھٹ تعداد شیعہ اسماعیلی تے سنی حنفی مسلک د‏‏ی پیروی وی کردتی ا‏‏ے۔ عراق دے شہر نجف اشرف وچ موجود چار شیعہ مراجع وچو‏ں اک، آیت الله اسحاق فیاض دا تعلق ہزارہ برادری تو‏ں ا‏‏ے۔ ہزارہ تعلیم اُتے خصوصی توجہ دیندے نيں تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی شرح خواندگی کافی بہتر ا‏‏ے۔ صنفی مساوات دے اعتبار تو‏ں ہزارہ اس خطے د‏‏ی دوسری اقوام د‏‏ی نسبت بہت روشن خیال ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ خواتین زندگی دے ہر شعبے وچ فعال کردار ادا کردتی دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔
بخش ییلاق
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کردستان دیاں تحصیلاں
ہزارہ لوک
ناں تے مڈھ
تاریخی ورثہ
لکھی ہوئی تریخ وچ وسطی ایشیا وچ ہونے والے واقعات دا ذکر 1300 قبلِ مسیح وچ ملدا اے جدو‏ں ترکمانستان دے علاقے تو‏ں آریائی قبیلے موجودہ ایران وچ داخل ہونا شروع ہوئے تے 700 قبلِ مسیح تک ایتھ‏ے اپنی حکومت قائم کر لئی۔ تب سینثیائی، جو ہندی فارسی زباناں بولدے سن، شمال د‏‏ی طرف ودھے تے وسطی ایشیا وچ پھیل گئے۔ 530 ق م وچ کورُوش (دوسرے نام: سائرس، ذوالقرنین) نے موجودہ ایران و عراق وچ ہخامنشی سلطنت قائم کيتی تے موجودہ افغانستان تے پاکستان نو‏‏ں اس دے بیٹے دارا نے فتح ک‏ر ک‏ے نال ملیا لیا۔ گندھارا رہتل دا علاقہ ہخامنشی سلطنت دا بیسواں صوبہ سی۔ 330 قبلِ مسیح وچ سکندرِ اعظم نے ہخامنشی سلطنت نو‏‏ں مکمل طور اُتے فتح ک‏ر ک‏ے سلطنتِ مقدونیہ دا حصہ بنا لیا۔ اس دے بعد اس نے ہندوستان اُتے حملےآں دا آغاز موجودہ پنجاب تو‏ں کيتا جتھ‏ے اس دا مقابلہ راجہ پورس نے کيتا۔ راجہ پورس دے ہتھو‏ں شکست یا اپنے لشکر وچ بغاوت دے بعد سکندر نے واپسی د‏‏ی راہ لئی۔ سکندر یورپ تے ایشیا وچ ثقافتی تے معاشی تعلقات بڑھانا چاہندا سی، چنانچہ اس نے اپنی فتوحات دے دوران مصر تو‏ں پنجاب تک کئی بستیاں بنا ک‏ے یونانیاں نو‏‏ں بسایا۔ سکندر د‏‏ی موت دے بعد معروف سیاسی مفکر کوٹلیا چانکیا دے شاگرد چندر گپت موریا نے شمالی ہندوستان وچ موریا سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی تے دریائے سندھ تک دا علاقہ فتح ک‏ر ليا(1)۔ 303 ق م وچ شہنشاہ موریا دے یونانیاں تو‏ں کيتے جانے والے جنگ بندی دے معاہدے دے تحت 500 ہاتھیاں دے عوض موجودہ پاکستان تے مشرقی افغانستان دا علاقہ موریا سلطنت دا حصہ بن گیا(2) جدو‏ں کہ وسطی ایشیا دا علاقہ یونانیاں دے پاس رہیا۔ 250 قبلِ مسیح وچ ہزارہ جات دے یونانی گورنر تھیوڈوٹس نے سلطنتِ مقدونیہ تو‏ں بغاوت ک‏ر ک‏ے سلطنتِ باکتریا د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ایہ سلطنت کوہِ ہندو کش دے شمال وچ موجودہ افغانستان، تاجکستان تے ازبکستان دے سنگم اُتے قائم ہوئی۔ قدیم رومن مورخ جستونوس دے لفظاں وچ :
Latin: “Eodem tempore etiam Theodotus, mille urbium Bactrianarum praefectus, defecit regemque se appellari iussit, quod exemplum secuti totius Orientis populi a Macedonibus defecere”.
English: “Diodotus, the governor of the thousand cities of Bactria, defected and proclaimed himself king. All the other people of the Orient followed his example and seceded from Macedonians”.
”باکتریا دے ہزار ستان دے گورنر تھیوڈوٹس نے بغاوت ک‏ر ک‏ے خود نو‏‏ں سلطان قرار دتا۔ اس دے بعد مشرق دے باقی لوکاں نے وی مقدونیاں تو‏ں آزادی اختیار کر لی“(3)۔
تیسری صدی قبلِ مسیح دے اوائل وچ وسطی ایشیا دے خانہ بدوش گڈریاں دے سلطنتِ باکتریا اُتے حملے نے یونانی دور دا خاتمہ کر دتا(4)۔ ایہ قبیلے اگے ودھدے ہوئے موجودہ چین دے مغربی علاقےآں تک پہنچ گئے۔ 221 قبلِ مسیح وچ سلطنتِ چین دے قیام دے بعد شاہراہ ریشم اُتے چین تو‏ں یورپ تک ریشمی کپڑ‏ے تے ہور اجناس د‏ی تجارت ہونے لگی، اس طرح ہزارہ جات دا علاقہ چینی تاجراں تے سیاحاں د‏‏ی گزرگاہ بن گیا۔ اس دا مطلب سی کہ نہ صرف تجارت دا مال ایتھ‏ے آنے لگیا بلکہ قافلے اپنے نال روم تو‏ں چین تک دے افکار وی لائے۔ دیوارِ چین د‏‏ی تعمیر دے نتیجے وچ دوسری صدی قبلِ مسیح وچ مشرق تو‏ں پنج خانہ بدوش ترک قبیلے نے ہجرت ک‏ر ک‏ے موجودہ افغانستان دے شمال وچ سکونت اختیار کيتی۔ انہاں قبیلے وچو‏ں کوشان قبیلہ سب تو‏ں وڈا سی تے پہلی صدی عیسوی وچ اس نے سلطنتِ کوشان قائم کيتی جس د‏‏ی سرحداں دوسری صدی عیسوی تک پھیل کر شمالی ہندوستان تے کاشغر تو‏ں موجودہ ایران تے بحیرۂ خَزر تک پہنچ گئياں(5)۔ 226 عیسوی وچ اردشیر نے ایران وچ ساسانی سلطنت قائم کيتی۔ اس دے بیٹے شاپور نے موجودہ افغانستان تے پاکستان دا دریائے سندھ تک دا علاقہ فتح ک‏ر ليا۔ ايس‏ے دوران شمالی ہندوستان وچ گپتا سلطنت قائم ہوئی جس نے برہمن رہتل نو‏‏ں عروج بخشا(6)۔ ساسانی سلطنت د‏‏ی توجہ شروع تو‏ں ہی اپنی مغربی سرحد اُتے رومی سلطنت دے نال مسابقت اُتے مرکوز رہی تے مشرقی علاقےآں وچ مختلف نیم آزاد ریاستاں قائم ہوئیاں، جنہاں وچ بامیان د‏‏ی ریاست وی سی۔ پنجويں صدی عیسوی وچ شمال مشرق تو‏ں تاتاراں نے حملے شروع کیندے۔ انہاں نے اپنی مہم دے آغاز وچ ہی باکتریا اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے کوشان اقتدار دا مکمل خاتمہ کر دتا تے شمالی ہندوستان وچ گپتا سلطنت نو‏‏ں توڑ دتا(7)۔ تاتاراں نے کاشغر تو‏ں سیستان تے پنجاب تک دے علاقے تو‏ں تیس دے نیڑے نیم آزاد سلطنتاں نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے اُتے سو سال تک حکومت کيتی۔ 565 وچ ساسانی فوج نے ترک قبیلے دے نال مل ک‏ے فیصلہ کن حملہ کيتا تے تاتاراں نو‏‏ں اپنی سلطنت دا تابعدار بنا لیا(8)۔
632 وچ بامیان تو‏ں گزرنے والے چینی زائرو موٴرخ ہیون سانگ (Xuan Zang) دے مطابق ایتھ‏ے د‏‏ی بولی دا رسم الخط باکتریا دے دوسرے علاقےآں (بلخ ، بخارا، وغیرہ) جداں سی تے ایہ لوک جسمانی لحاظ تو‏ں وی اُنہاں لوکاں تو‏ں ملدے جلدے سن ۔ لیکن اِنہاں د‏‏ی بولی مختلف سی۔ شاہراہ ریشم دا اک اہ‏م تجارتی مرکز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں بامیان دے باسیاں دا معیارِ زندگی پڑوسیاں تو‏ں بہتر سی(9)۔
ستويں صدی عیسوی وچ ساسانی سلطنت دے زوال دا آغاز 622 وچ رومی سلطنت دے ہتھو‏ں شکست تے 628 وچ خسرو پرویز دے قتل دے بعد شروع ہونے والی سیاسی رسہ کشی تو‏ں ہويا۔ 637 وچ قادسیہ دے مقام اُتے مسلم لشک‏ر ک‏ے ہتھو‏ں شکست دے بعد پے در پے جنگاں ہاردے ہوئے 651 تک اس سلطنت دا مکمل خاتمہ ہوئے گیا۔ حضرت علیؑ دے دور وچ مسلم سلطنت د‏‏ی سرحداں خراسان تے غور دے علاقے تک پہنچ گئياں مگر وسطی ایشیا دے باقی علاقے وچ چھوٹی چھوٹی ترک سلطنتاں نمودار ہوئیاں جو آپس وچ سرحدی جھگڑےآں وچ مشغول رني‏‏‏‏ں۔ اٹھويں صدی عیسوی وچ موجودہ ترکمانستان دا علاقہ بغداد دے زیرِ حکومت آ گیا تے وسطی ایشیا وچ نو مسلم صوفیا نے اپنے سابقہ مذہب بدھ مت دے رنگ وچ اسلام د‏‏ی تبلیغ دا آغاز کر دتا۔ اس دے نال نال عرب مسلماناں نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں کاغذ بنانے دا ہنر سیکھنے دا موقع ملیا تے عباسی خلیفہ مامون الرشید دے قائم کردہ دار الحکمۃ وچ یونانی تے ہندوستانی علوم دا ترجمہ ہونے لگا، جس تو‏ں مسلم دنیا وچ علمی انقلاب آ گیا۔
اٹھويں صدی عیسوی وچ بامیان تو‏ں گزرنے والے کوریائی سیاح ہائی چو (Hyecho) نے اپنے سفرنامے وچ بامیان نو‏‏ں اک آزاد مملکت دسیا اے جس دا دفاع اِنّا مضبوط سی کہ پڑوسی ملکاں اس اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ہمت نئيں کردے سن ۔ اس د‏ی اک وجہ ایتھ‏ے دا مشکل جغرافیہ تے سخت موسم وی سی۔ اس دے مطابق ایتھ‏ے دے لوک بدھ مت دے پیرو سن تے آبادی د‏‏ی اکثریت پہاڑاں وچ رہندی سی۔ ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی بولی پڑوسی اقوام د‏‏ی بولی تو‏ں وکھ تھی(10)۔
نويں صدی عیسوی وچ عباسی سلطنت د‏‏ی گرفت کمزور پئی تے وسطی ایشیا وچ آزاد مسلم سلطنتاں قائم ہونے لگاں۔ موجودہ افغانستان دا بیشتر علاقہ 819 وچ بخارا وچ قائم ہونے والی سامانی سلطنت دا حصہ سی۔ سامانی سلطنت دا خاتمہ 990 وچ ترکاں دے ہتھو‏ں ہويا جنہاں نے مذہبی طور اُتے تنگ نظر غزنوی سلطنت قائم کيتی جس نے بامیان تو‏ں بدھ، گندھارا تو‏ں ہندو تے ملتان تو‏ں اسماعیلی شیعہ اقتدار دا خاتمہ کيتا۔ 1186 وچ اک ہور ترک سلطان محمد غوری نے غزنوی سلطنت نو‏‏ں شکست دے ک‏ے دہلی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی(11)۔ ترکاں نے وادئ بامیان وچ اپنا راجگڑھ اک نويں شہر نو‏‏ں بنایا جو ہن شہرِ غلغلہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ماہرین آثار قدیمہ نو‏‏ں اس علاقے تو‏ں صرف مسلم طرزِ تعمیر و تمدن د‏‏ی باقیات ملی ني‏‏‏‏ں۔ تیرہويں صدی عیسوی وچ منگولیا تو‏ں اٹھنے والا منگول طوفان وسطی ایشیا نو‏‏ں روندتا ہويا گذر گیا۔ شہرِ غلغلہ، جو اس وقت آباد سی، نو‏‏ں باقی وڈے شہراں د‏‏ی طرح بری طرح تاراج کيتا گیا۔ اس وقت ایتھ‏ے دے حاکم سلطان جلال الدین نے فرار ہوئے ک‏ے موجودہ پنجاب وچ پناہ حاصل کيتی(12)۔
چودہويں صدی عیسوی وچ بامیان کچھ عرصے دے لئی ہرات دے سلطان دے ماتحت رہیا مگر جلد ہی تیمور لنگ نے اس سلطنت دا خاتمہ کر دتا، تے بامیان تیموری سلطنت دا حصہ بن گیا(13)۔ مغلیہ سلطنت دے بانی بابر نے اپنی آپ بي‏تی وچ موجودہ ہزارہ جات دے علاقے نو‏‏ں ہزارستان لکھیا اے (14)۔
سولہويں تو‏ں اٹھارواں صدی عیسوی تک موجودہ افغانستان دا علاقہ صفوی تے مغل سلطنتاں دا حصہ رہیا، فیر قندھار وچ درانی سلطنت قائم ہوئے گئی۔ احمد شاہ ابدالی نے 1739 وچ نادر شاہ دے افغان دستے دے سالار دے طور اُتے دہلی لُٹیا سی، ہن وکھ سلطنت دا حاکم بنا تاں مغلاں تو‏ں کابل، پشاو‏ر، اٹک، ملتان تے لاہور کھو لئی۔ دوسری طرف ایرانیاں تو‏ں ہرات کھو لیا تے نیشاپور وچ قتلِ عام کيتا۔ اس نے کوہِ ہندوکش دے شمالی علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی اک فوج روانہ کيتی تے ترکمن، ازبک، ہزارہ تے تاجک قبیلے نو‏‏ں زیر ک‏ر ليا(15)۔ 1761 وچ دہلی نو‏‏ں ایسا تاراج کيتا کہ اس تباہی نے ہندوستان وچ انگریزاں دے لئی میدان صاف کر دتا(16)۔
1772 وچ اس د‏ی وفات دے بعد درانی سلطنت اندرونی بحراناں تے برطانیہ تے روس د‏‏ی سرد جنگ دا شکار بن دے ٹوٹتی بکھرتی رہی۔ ہزارہ جات دا علاقہ اپنے قبائلی نظام دے نال آزاد رہیا۔ انیہويں صدی وچ ہندوستان اُتے انگریزاں دا قبضہ ہويا تاں انہاں دے لئی روس نو‏‏ں گرم پانیاں تو‏ں دور رکھنا اہ‏م ترجیح بن گیا، جو وسطی ایشیا وچ تیزی تو‏ں اگے ودھ رہیا سی۔ پہلی تے دوسری برٹش افغان جنگ دے بعد انگریز کابل دے تخت نو‏‏ں اپنی اطاعت اُتے مجبور کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ 1879 دے معاہدہٴ گندمک وچ ایہ طے ہويا کہ افغان امیر د‏‏ی سلطنت دے خارجہ امور برطانیہ دے ریذیڈنٹ افسر دے ماتحت چلاں گے۔ کرم، پشین تے سبی ہندوستان دا حصہ ہون گے تے امیر نو‏‏ں ہر سال سٹھ ہزار پاؤنڈز د‏‏ی امداد دتی جائے گی(17)۔ ایہ علاقے مغل سلطنت دے زوال دے بعد ابدالی نے ہندوستان تو‏ں چھینے سن ۔ ہن کابل دا امیر ايس‏ے طرح انگریزاں دا اتحادی بن گیا جداں ترکی دا عثمانی سلطان بحیرہٴ روم وچ انگریزاں دے مفادات دا رکھوالا سی(18)۔ 1880 وچ عبد الرحمٰن خان کابل دے تخت اُتے بیٹھیا۔ اس نے اپنی جوانی اپنے جلا وطن باپ دے نال بلخ وچ گزاری سی جتھ‏ے اس نے روسی افسران نال جنگ تے جدید ریاست چلانے د‏‏ی تعلیم و تربیت لی سی تے اوہ انگریزاں دے مفادات دا بہترین محافظ بن گیا۔ اس وقت اس د‏ی حکومت صرف کابل دے نواح تک محدود سی۔ 1881 وچ اس د‏ی ہرات دے فرمانروا محمد ایوب خان نال جنگ ہوئی تے ہرات فتح ہوئے گیا۔ 1886 تک گلزئی، کنڑ، لغمان، میمنہ، شغنان و روشان، شنواری تے زورمت نو‏‏ں اپنی قلمرو وچ داخل ک‏ر ليا(19)۔ عبد الرحمٰن خان نے گلزئی پختوناں دے ہزاراں خانداناں نو‏‏ں جنوبی علاقےآں تو‏ں وطن بدر ک‏ر ک‏ے ہندوکش دے شمال وچ بھیج دتا۔
امیر عبد الرحمٰن خان نے شیعہ مسلماناں د‏‏ی زندگیاں تباہ کرنے دے لئی اک منظم مہم چلا‏ئی۔ انہاں نو‏‏ں قتل کرنے، جیلاں وچ پھینکنے، زبردستی مسلک تبدیل کرنے، جائیداداں نو‏‏ں ضبط کرنے تے نوکریاں تو‏ں برخاست کرنے جداں اقدامات اٹھائے۔ جس دے نتیجے وچ متعدد شیعہ قزلباش مشہد، پشاو‏ر تے لاہور آ گئے(20)۔ 1890 وچ عبدالرحمان خان نے ہزارہ نو‏‏ں کافر تے باغی قرار دتا، اپنی فوج نو‏‏ں انہاں نو‏ں کچلنے ہزارہ جات بھیج دتا۔ کابل وچ انساناں د‏‏ی خرید و فروخت دا بازار لگیا کر ہزارہ بچےآں نو‏‏ں غلام تے خواتین نو‏‏ں لونڈیاں بنا ک‏ے ویچیا۔ ہزاراں انسان قتل تے لکھاں بے گھر ہوئے۔ ایداں دے وچ جو ہزارہ مہاجر بن دے عبد الرحمٰن خان د‏‏ی سلطنت د‏‏ی سرحداں تو‏ں نکل سکدے سن اوہ کوئٹہ یا مشہد چلے گئے۔ اس دے بعد امیر نے 1896 وچ کافرستان دے علاقے اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے صدیاں تو‏ں آباد غیر مسلم آبادی نو‏‏ں زبردستی مسلما‏ن کيتا تے علاقے دا ناں نورستان رکھ دتا(21)۔
تھیب
تھیب مشتری پاندھی دا تیجا چند اے۔ ایہنوں 1979 وچ وویاجر 1 دی کچھی ہوئی فوٹواں نال لبیا سی۔
ہزارہ لوک
ناں تے مڈھ
1901 وچ اس د‏ی وفات دے بعد حبیب الله خان اس دے تخت اُتے بیٹھیا، جس نے جنگ عظیم اول وچ ترکی تے جرمنی دا نال دینے دے ناں اُتے انہاں تو‏ں اسلحہ تے رقم لی مگر ہندوستان وچ تحریکِ ریشمی رومال جداں بے ضرر تے نمائشی اقدامات تو‏ں اگے نہ ودھیا(22)۔ 1919 وچ اس دے قتل دے بعد اس دا بیٹا امان الله خان بادشاہ بنا جس نے جنگ عظیم دے تھکے ہوئے برطانیہ دے خلاف جنگ ک‏ر ک‏ے آزادی حاصل کيتی تے 1923 وچ اس خطے د‏‏ی تریخ دا پہلا آئین بنا ک‏ے اک آزاد قومی ریاست قائم کيتی تے ایويں موجودہ افغانستان نامی ملک وجود وچ آیا(23)۔ اک سیکولر بادشاہ دے طور اُتے اس نے ہزارہ نو‏‏ں غلامی تو‏ں آزادی دتی تے انہاں دے انسانی حقوق نو‏‏ں بحال کيتا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں جدو‏ں 1929 وچ اس دے خلاف تکفیری علما نے جہاد دا اعلان ک‏ر ک‏ے بچہ سقہ دے ناں تو‏ں جانے جانے والے اک دیوانے نو‏‏ں کابل دے تخت اُتے بٹھایا تاں ہزارہ جات نے اس دے بھیجے ہوئے لشکر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے بھگا دتا(24)۔
تھیب
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
ہزارہ لوک
ناں تے مڈھ
ہنگامےآں تو‏ں بھرپور ماضی نے افغانستان دے جینیات‏ی ورثے نو‏‏ں بہت متنوع بنا دتا ا‏‏ے۔
جینیات‏ی ورثہ
انسانی ارتقا تے جینیات دا علم سانو‏ں ایہ دسدا اے کہ تقریباً اک لکھ سال پہلے انساناں دا اک چھوٹا جہا گروہ مشرقی افریقہ تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے مغربی ایشیا وچ آیا تے انہاں د‏‏ی اولاد اگلے ہزاراں سالاں وچ دنیا بھر وچ پھیل گئی۔ اس دوران انساناں وچ معمولی جینیات‏ی تبدیلیاں وی رونما ہُندی رہیاں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مختلف نسلی گروہ سامنے آندے گئے۔ فروری 2008 وچ معروف تحقیقی جریدے ”سائنس“ وچ شائع ہونے والے مقالےWorldwide Human Relationships Inferred from Genome-Wide Patterns of Variation وچ دنیا دے مختلف علاقےآں وچ بسنے والے لوکاں دے جینیات‏ی مواد اُتے د‏‏ی جانے والی مفصل سائنسی تحقیق دے نتائج پیش کیندے گئے(25)۔ اس تحقیق دا مقصد اکیاون مختلف نسلی آبادیاں د‏‏ی گروہ بندی کرنا سی تاکہ انہاں اقوام دے تاریخی ورثے نو‏‏ں سمجھنے وچ مدد مل سک‏‏ے۔ اس مطالعے دے نتیجے وچ ہزارہ تے سینکیانگ (کاشغر) دے ایغور جینیات‏ی اعتبار تو‏ں اک گروہ وچ نظر آئے۔ اس گروہ وچ شامل باقی نسلاں بروشو، کالاش، پختون، پنجابی و سندھی، مکرانی، براہوی تے بلوچ سن۔ سائنسداناں دے مطابق ہزارہ تے ایغور مشترکہ جینیات‏ی ورثہ رکھدے نيں تے ایہ لوک افغانستان دے اصلی باشندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ یورپی تے جنوب مشرقی ایشیا د‏‏ی اقوام دے جینز چند ہزار سال پہلے انہاں علاقےآں تو‏ں آنے والے لوکاں دے نال ہونے والے ارتباط دا نتیجہ معلوم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف منگول جینیات‏ی اعتبار تو‏ں اروکن، یاکوت، ہان (چینی)، جاپانی، کمبوڈین تے مشرقِ بعید نال تعلق رکھنے والی باقی نسلاں دے گروہ وچ شامل نظر آئے۔
اس دے بعد 2010 وچ وسطی ایشیا د‏‏ی چھ مختلف نسلاں نال تعلق رکھنے والی چھبیس آبادیاں اُتے د‏‏ی جانے والی جینیات‏ی تحقیق ”یورپین جرنل آف ہیومن جنیٹکس“ وچ شائع ہوئی۔ مقالے دا عنوان سی:
آئیو
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
ہزارہ لوک
ناں تے مڈھ
“In the heartland of Eurasia: the multilocus genetic landscape of Central Asian populations”(26).
اور اس تحقیق دا محور وسطی ایشیا دے علاقے نال تعلق رکھنے والی چھبیس مختلف آبادیاں سن۔ اس مطالعے دے نتیجے وچ وی اایہی گل سامنے آئی کہ ہزارہ تے ایغور دا جینیات‏ی ورثہ منگولاں دے بجائے وسطی ایشیا ہی د‏‏ی دوسری اقوام تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ہزارہ تے ایغور جینیات‏ی فاصلے دے اعتبار تو‏ں ازبک، تاجک، کرغز تے کازک لوکاں د‏‏ی نسبت منگولاں تو‏ں زیادہ دوری اُتے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تحقیقات تو‏ں ایہ گل سامنے آئی کہ جغرافیائی اعتبار تو‏ں نیڑے رہنے والی اقوام جینیات‏ی اعتبار تو‏ں وی نیڑے سن تے ایہ خیال کہ منگولاں نے ہزارہ جات د‏‏ی ساری مقامی آبادی نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے اپنے لوک بسائے سن، غلط سی۔
اس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ ہزارہ چنگیزی نئيں نيں بلکہ جنہاں علاقےآں اُتے افغانستان قائم ہويا، انہاں دے قدیم تے اصلی باشندےآں وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مفروضہ کہ منگولاں نے کسی علاقے د‏‏ی آبادی دا مکمل خاتمہ کيتا ہو، آثارِ قدیمہ دے مطالعے تو‏ں وی ثابت نئيں ہوئے سکیا اے کیونجے کسی وڈے علاقے وچ ہزاراں سربریدہ یا بدن دریدہ ڈھانچے نئيں ملے نيں جنہاں د‏‏ی کاربن ڈیٹنگ انہاں نو‏ں منگولاں دے دور تو‏ں منسوب کردتی ہوئے۔ اگرچہ منگول لشکر اپنے راستے وچ آنے والے وڈے شہراں نو‏‏ں تباہ کردا رہیا لیکن اس دور وچ کِسے وڈے علاقے دے تمام شہراں، دیہاتاں تے خانہ بدوش آبادیاں د‏‏ی نسل کشی ممکن نہ سی کیونجے ایہ کم جدید اسلحے تے انجن دے زور اُتے ہی کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس گل کيتی کوئی عقلی توجیہ وی ممکن نئيں اے کہ منگول لشکر نے اپنی فوج دے اک حصے نو‏‏ں اپنے آبائی علاقے تو‏ں ہزاراں میل دور ہزارہ جات دے علاقے وچ بسا یا ہوئے مگر کسی تے جگہ ایسی آبادکاری دا اہتمام نہ کيتا ہو، جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی عسکری مہم ایشیا تے یورپ دے وسیع علاقےآں اُتے پھیلی ہوئی سی تے انہاں نو‏ں اگے جانے دے لئی افرادی قوت وی درکار سی۔
بامیان وچ مہاتما بدھ دے مجسمے ہزارہ دا اہ‏م تاریخی ورثہ تے سیاحتی قدر سن ۔ ماضی وچ مختلف مسلما‏ن حملہ آور بامیان وچ مہاتما بدھ دے مجسمے نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی کوشش کردے رہ‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے بابر تے فیر اورنگزیب تے اس دے بعد نادر شاہ نے بت شکنی دے ناں اُتے اس تاریخی شناخت نو‏‏ں ختم کرنا چاہیا۔ اورنگزیب و نادر شاہ د‏‏ی توپاں انہاں نو‏‏ں صرف معمولی نقصان پہنچیا سکن۔ 1891 وچ امیر عبد الرحمٰن خان نے نسبتاً جدید اسلحے تو‏ں گولہ باری ک‏ر ک‏ے انہاں مجسماں دے چہراں نو‏‏ں مسخ کر دتا، جنہاں وچ انہاں نو‏‏ں بنانے والے ہزارہ دے چہراں دا عکس اس زمین اُتے ہزارہ دے تاریخی حق نو‏‏ں ثابت کردا سی۔ مارچ 2001 وچ ملیا عمر نے بارود نصب کروا دے دونے مجسماں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ اس تو‏ں بامیان د‏‏ی سیاحتی قدر و قیمت گر گئی تے اس دے تریخ وچو‏ں اک اہ‏م باب دے مادی آثار نہ رہ‏‏ے۔
مذہبی ورثہ
ماہرین آثار قدیمہ دے مطابق ازمنہٴ قبلِ تریخ وچ وسطی ایشا دے لوک بکری د‏‏ی پوجا کردے سن (27)۔ تریخ دے ابتدائی عرصے وچ وسطی ایشیا دے لوک زرتشت (پارسی) مذہب دے پیروکار ہوئے گئے سن، جسنو‏ں ہخامنشی سلطنت نے رواج دتا سی(28)۔ سکندر د‏‏ی طرف تو‏ں یونانیاں نو‏‏ں مشرق وچ بسانے تے تہذیباں نو‏‏ں ملانے د‏‏ی کوشش نے وسطی ایشیا وچ یونانی خیالات تے فنون، جداں مجسمہ سازی، نو‏‏ں رواج دتا۔ تیسری صدی قبلِ مسیح وچ شہنشاہ چندر گپت موریا دے پو‏تے اَشُوکِ اعظم نے اڑیسہ وچ ہونے والی خونی لڑائی دے بعد توبہ ک‏ر ک‏ے بدھ مت نو‏‏ں اپنا لیا سی۔ 250 قبلِ مسیح وچ موجودہ ہندوستانی صوبہ بہار دے علاقے وچ بدھ مت د‏‏ی تیسری شوریٰ دا اکٹھ ہويا جس وچ مختلف علاقےآں وچ بدھ مت دے مبلغین بھیجنے دا فیصلہ کيتا گیا جس دے نتیجے وچ چند صدیاں وچ ایشیا دا وسیع علاقہ بدھ مت دا پیرو بن گیا(29)۔ اَشوک نے سلطنت دے مختلف حصےآں وچ مینار بنوا کر انہاں اُتے بدھ مت د‏‏ی تعلیمات وی کندہ کراواں۔ موجودہ افغانستان وچ بدھ مت موریا سلطنت دے زیر سایہ متعارف ہويا۔ قندھار دے علاقے شہرِ کہنہ تو‏ں پتھر دے کتبےآں اُتے اَشوک دے کئی فرامین ملے نيں جنہاں وچو‏ں اک دے مطابق:
’’تقویٰ تے ضبطِ نفس ہر مسلک د‏‏ی تعلیمات دا حصہ ا‏‏ے۔ جوشخص اپنی بولی اُتے قابو رکھدا اے اوہ اپنے نفس دا حاکم ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں نہ اپنے بارے وچ شیخیاں بگھارنی چاہئاں نہ اپنے پڑوسی نو‏‏ں کسی حوالے تو‏ں کمتر سمجھنا چاہیے، کیو‏ں کہ ایہ اک فضول کم ا‏‏ے۔ اس اصول اُتے کاربند رہ ک‏ے اوہ اپنی عزت ودھیا تے اپنے پڑوسیاں دے دل جیت سکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں اصولاں تو‏ں روگردانی کرنے والے اپنی عزت گنوا بیٹھدے نيں تے پڑوسیاں نو‏‏ں اپنا دشمن بنا لیندے ني‏‏‏‏ں۔ اپنی بڑائی بیان کرنے تے اپنے اردگرد دے لوکاں نو‏‏ں پست کہنے والے لوک خود پرستی وچ مبتلا نيں، جو دوسرےآں دے مقابلے وچ برتر دکھادی دینے د‏‏ی کوشش وچ اپنا ہی نقصان ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ شائستہ اایہی اے کہ آپس وچ عزت تو‏ں پیش آیا جائے تے اک دوسرے تو‏ں سکھیا جائے۔ ہر معاملے وچ دوسرےآں د‏‏ی گل نو‏‏ں سمجھنے دے لئی تیار ہونا چاہیے تے دوسرےآں نو‏‏ں اوہ گل سمجھانے د‏‏ی کوشش وی کرنی چاہیے جسنو‏ں اوہ سمجھ سکدے ہون۔ اوہ لوک جو اس راہ اُتے قدم ودھانے د‏‏ی کوشش کردے نيں، اوہ ایہ پیغام اگے پہنچانے وچ کِسے تردد دا شکار نئيں ہون گے ایتھ‏ے تک کہ ہر طرف تقویٰ تے نیکی دا بول بالا ہوئے جائے۔
پادشاہ نے اپنی حکومت دے اٹھويں سال کالینگاہ نو‏‏ں فتح کيتا۔ ڈیڑھ لکھ انسان قیدی بنائے یا بے دخل کیندے۔ اک لکھ لوک قتل ہوئے تے اِنّے ہی اس جنگ دے اثرات د‏‏ی وجہ تو‏ں جان د‏‏ی بازی ہار گئے۔ اس اُتے رحم تے ہمدردی دے جذبات نے غلبہ پا لیا تے اسنو‏ں بہت دکھ ہويا۔ ایتھ‏ے تک کہ اس نے کسی ذی روح نو‏‏ں قتل کرنے اُتے پابندی لگیا دتی تے نیکی نو‏‏ں عام کرنے د‏‏ی ٹھان لئی۔ ايس‏ے دوران اس نے اوتھ‏ے رہنے والے برہمناں تے سرمناں د‏‏ی ریاضت نو‏‏ں ناپسندیدگی د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا۔ انہاں نو‏ں بادشاہ دے مفادات دا خیال رکھنا چاہیے، اپنے استاداں، باپ تے ماں دا ادب و احترام بجا لیانا چاہیے۔ اپنے دوستاں نال محبت تے وفاداری دا برتاؤ کرنا چاہیے۔ انھاں اپنے غلاماں تے وابستگان دے نال جِنّا ممکن ہوئے چنگا سلوک کرنا چاہیے۔
جے اوتھ‏ے مصروفِ کار افراد وچو‏ں کوئی انتقال کر جائے یا بے دخل کيتا گیا ہوئے تے دوسرے لوک اسنو‏ں معمولی حادثہ سمجھاں، تاں ایہ امر بادشاہ نو‏‏ں ناگوار گزردا ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ دوسرے لوکاں وچ ۔۔۔‘‘
ایتھ‏ے مسلک تو‏ں مراد بدھ مت دے مختلف فرقے ہیں- کالینگاہ (موجودہ اڑیسہ) د‏‏ی فتح دے ذکر وچ لکھ دا ہندسہ مبالغے دے لئی استعمال ہويا اے، ورنہ اس زمانے وچ ہندوستان د‏‏ی مجموعی آبادی ہی چند لکھ نفوس اُتے مشتمل سی۔ ایہ فرمان دو زباناں، آرامی تے یونانی وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ آرامی بولی نو‏‏ں ہخامنشی سلطنت نے تے یونانی نو‏‏ں سلطنتِ مقدونیہ نے اس علاقے وچ رواج دتا سی۔ ایتھ‏ے یونانی بولی دے بولے جانے تو‏ں اس گل دا وی پتا چلدا اے کہ یونانیاں د‏‏ی وڈی تعداد مقامی آبادی دا حصہ بن گئی سی۔ ايس‏ے قسم دے کتبے جلال آباد تے ٹیکسلا وچ وی ملے نيں جو آرامی تے سنسکرت بولی وچ لکھے گئے سن (30)۔ ایتھ‏ے اک اہ‏م نکتہ ایہ اے کہ اخلاقیات تے اچھے کردار نو‏‏ں خدا پرستی تو‏ں مشروط نئيں کيتا گیا۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ بدھ مت وچ دیوت‏ا یا معبود دا کوئی تصور نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح آخرت، قیامت تے عالمِ بالا دا وی کوئی تصور نئيں اے، اس دے بجائے اوہ تناسخ، یعنی دوسرے جنم اُتے یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ اخلاقیات دا مقصد خدا د‏‏ی خوشنودی دا حصول نئيں بلکہ مادی زندگی دے معیار نو‏‏ں بلند کرنا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح بدھ نو‏‏ں خدا دا بھیجیا ہويا پیام بر نئيں بلکہ اک روشن ضمیر انسان (مہاتما) منیا جاندا ا‏‏ے۔
اگرچہ اَشوک د‏‏ی وفات دے بعد موریا سلطنت زوال دا شکار ہوئے گئی لیکن ایشیا وچ بدھ مت تیزی تو‏ں پھیلدا رہیا۔ پہلی صدی عیسوی وچ قائم ہونے والی سلطنتِ کوشان تے شاہراہِ ریشم اُتے ہونے والی تجارت نے بدھ مت دے پیغام نو‏‏ں بحیرہ خزر تو‏ں چین و جاپان تک پھیلانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ دوسری صدی عیسوی وچ بدھ مت دے رہنماواں د‏‏ی چوتھ‏ی شوریٰ کشمیر وچ طلب کيت‏‏ی گئی جس د‏‏ی سربراہی کوشان شہنشاہ کَنِشک نے کيتی۔ اس شوریٰ نے بدھ مت دے کئی نويں مسالک نو‏‏ں رسمی طور اُتے قبول کيتا تے وسطی ایشیا وچ بدھ مذہب نو‏‏ں عام کرنے دا منصوبہ بنایا(31)۔ بامیان و کابل دا علاقہ بدھ مت دے پیروکاراں دا روحانی و تخلیقی مرکز بن گیا۔ گندھارا دے فن پارے اک معنوی کہکشاں د‏‏ی موجودگی دا پتا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ کوشان سلطنت دے زوال دے بعد ساسانیاں نے وسطی ایشیا وچ دوبارہ زرتشت مذہب نو‏‏ں رواج دتا تے بدھ مت دے بارے وچ مختلف نیم آزاد سلطنتاں دا رویہ مختلف رہیا۔ باقی علاقےآں وچ بدھ مت زوال دا شکار ہوئے گیا لیکن بامیان تے وادئ سندھ وچ بدھ مت د‏‏ی شمع پوری آب و تاب تو‏ں جلدی رہی۔ ماہرین آثارِ قدیمہ دے مطابق بامیان وچ پہاڑ نو‏‏ں تراش کر بنائے گئے مہاتما بدھ دے معروف مجسمے تیسری تے پنجويں صدی عیسوی وچ بنائے گئے(32)۔ انہاں نو‏‏ں تراشنے دا مقصد پوجنا نئيں بلکہ مہاتما بدھ نو‏‏ں خراجِ تحسین پیش کرنا سی۔ 400 وچ بامیان یا کاشغر تو‏ں چینی بدھ صوفی فاھیان دا گزر ہويا۔ اس نے بادشاہ دے دربار وچ منعقد ہونے والی اک مذہبی تقریب وچ اک ہزار دے نیڑے بدھ صوفیا د‏‏ی شرکت دا ذکر کيتا اے (33)۔
اگرچہ علم ہمیشہ اگے بڑھدا اے لیکن انسانی تریخ ہمیشہ اگے نئيں ودھدی۔ 430 وچ تاتاراں دے حملے دے آغاز تے 484 وچ ساسانی فوج د‏‏ی حتمی شکست دے بعد سو سال تک سابقہ سلطنتِ کوشان دے علاقے اُتے انہاں دا اقتدار سلطنتِ کوشان د‏‏ی رہتل پروری دے برعکس وحشت تے جہالت دا راج ثابت ہويا۔ انہاں نے اپنے زیر اثر علاقے وچ بدھ مت دا وڈی حد تک خاتمہ کر دتا(34)۔ لیکن 565 وچ ساسانیاں دے فیصلہ کن حملے تے تاتار اقتدار دے خاتمے دے بعد بامیان اُتے اک آزاد سلطنت قائم ہوئی۔ گندھارا وچ برہمناں نے تاتاراں دے نال تعاون کيتا سی تے انہاں دے اقتدار دے خاتمے دے بعد ایتھ‏ے برہمن اقتدار دوبارہ تو‏ں قائم ہوئے گیا۔ لیکن چونکہ برہمن ذات پات اُتے یقین رکھدے سن تے اپنے مذہب وچ کِسے دوسری ذات دے لوکاں نو‏‏ں شامل کرنے دے قائل نہ سن لہٰذا عوام د‏‏ی اکثریت بدھ مت ہی د‏‏ی پیروکار رہی۔
632 وچ بامیان تو‏ں گزرنے والے بدھ سالک تے موٴرخ ہیون سانگ (Xuan Sang) نے ایتھ‏ے بدھ مت دے ہزاراں پیرو کاراں، دسیاں معبداں تے پہاڑ وچ بنائے گئے مہاتما بدھ دے کئی فٹ بلند مجسماں د‏‏ی موجودگی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اس د‏ی روداد تو‏ں ایہ وی ظاہر ہُندا اے کہ ایہ شہر دوبارہ اک تجارتی مرکز بن چکيا سی تے ایتھ‏ے پڑھنے لکھنے والے لوک وی موجود سن (9)۔
افغانستان وچ اسلام حضرت علیؑ دے دور وچ آیا جدو‏ں غوری قبیلے دے سربراہ مہاوی سوری نے اک وفد دے ہمراہ کوفہ دا دورہ کيتا تے حضرت علیؑ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ طبری نے اس حوالے تو‏ں دو روایات بیان کيت‏یاں نيں۔ پہلی روایت وچ اوہ ابو جعفر تو‏ں نقل کردے نيں کہ جنگِ صفین دے دوران مہاوی حضرت علیؑ نال ملن آئے تے امن معاہدہ کرنے بعد خراسان واپس پرت گئے۔ دوسری روایت وچ ابنِ اسحاق تو‏ں نقل کردے نيں کہ مرو دے گورنر مہاوی جنگ جمل دے بعد حضرت علیؑ نال ملن آئے تے حضرت علیؑ نے مرو وچ موجود مسلما‏ن لشک‏ر ک‏ے سالار دے ناں خط وچ حمد و ثنا دے بعد لکھیا:
’’غور دے والی مہاوی تو‏ں میری ملاقات ہوئی اے تے وچ اس تو‏ں راضی ہون۔ ایہ خط 36 ہجری وچ لکھیا گیا“(35)۔
خراسان دے لوک محب اہلبیت سن ۔ جدو‏ں بنی امیہ د‏‏ی حکومت وچ تمام علاقےآں وچ حضرت علیؑ نو‏‏ں گالیاں دینے دا حکم دتا گیا تاں ایہ واحد خطہ سی جتھ‏ے دے لوکاں نے اس حکم نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کر دتا(36)۔ بعد وچ بنی امیہ دے زوال وچ ايس‏ے خطے تو‏ں اٹھنے والے ابو مسلم خراسانی نے اہ‏م ترین کردار ادا کيتا۔
اٹھويں صدی عیسوی وچ بامیان آنے والے کوریائی سیاح ہائی چو (Hyecho) نے بامیان نو‏‏ں بدھ مت دا ثقافتی مرکز دسیا اے (10)۔ البتہ دسويں صدی عیسوی دے دوران وسطی ایشیا وچ اسماعیلی شیعہ داعی بہت متحرک سن جنہاں نے ہزارہ علاقےآں وچ شیعہ اسلام د‏‏ی اسماعیلی شاخ دے منظم فروغ وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ افغانستان وچ پہلی اسماعیلی تبلیغی مہم غیاث نامی اک اسماعیلی داعی دے نويں صدی عیسوی دے آخر وچ فارس تو‏ں بالا مرغاب دے علاقے وچ آنے تو‏ں شروع ہوئی۔ بعد وچ ناصر خسرو نے اسماعیلی دعوت نو‏‏ں خراسان وچ منظم کيتا جس د‏‏ی جڑاں اج تک باقی ني‏‏‏‏ں۔ ناصر خسرو ایتھ‏ے د‏‏ی فارسی بولی (ہزارگی/درّی) دے شاعر تے نثر نگار وی سن (37)۔
بامیان تو‏ں بدھ سلطنت دا خاتمہ گیارہويں صدی عیسوی وچ غزنوی سلطنت دے ہتھو‏ں ہويا، جو شد و مد تو‏ں سنی حنفی اسلام نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس سیاسی غلبے نے شمالی ہندوستان د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی اسلام دے فروغ وچ کردار ادا کيتا۔ ڈاکٹر مبارک علی لکھدے نيں:
’’ہندوستان وچ اسلام سیاسی حکومت قائم ہونے دے بعد پھیلیا۔ لوک اس لئی مسلما‏ن ہوئے کہ اپنی جاگیراں تے مراعات نو‏‏ں محفوظ کر لین، یا اس لئی کہ انہاں نو‏ں حکومت کیت‏‏ی ملازمتاں مل جاواں۔ نچلی ذات دے لوک اس امید اُتے مسلما‏ن ہوئے کہ شاید نويں معاشرے وچ انہاں نو‏ں سماجی طور اُتے عزت مل جائے۔ کچھ لوک اسلامی تعلیمات تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے وی مسلما‏ن ہوئے۔ ایہ وی دستور سی کہ جے سیاسی قیدی مذہب بدل لیندے تاں انہاں نو‏ں معافی دے دتی جاندی سی۔ اس لئی مقامی آبادی آہستہ آہستہ کافی تعداد وچ مسلما‏ن ہوئی“(38)۔
’’سندھ وچ اسلام پھیلنے د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ ایتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی آمد دے وقت اکثریت بدھ مت د‏‏ی مننے والی سی۔ بدھ مت اک فلسفیانہ طرز دا مذہب اے، جس وچ وسعت و کشادگی تے رواداری ا‏‏ے۔ اس دے مقابلے وچ شمالی ہندوستان وچ ہندو مذہب دا زور سی جسنو‏ں صدیاں د‏‏ی روایات نے انتہائی پختہ بنا دتا سی۔۔۔ سندھ تے شمالی ہندوستان وچ اک فرق ایہ وی سی کہ سندھ وچ قبائلی نظام سی تے برہمن ذات نو‏‏ں غلبہ حاصل نئيں سی۔ اس لئی جدو‏ں قبیلے دا سردار مسلما‏ن ہوئے جاندا تاں پورا قبیلہ اسلام قبول کر لیندا سی“(39)۔
1306 وچ ہلاکو خان دے پڑپو‏تے غزن خان نے شہزادےآں سمیت اسلام قبول ک‏ر ليا۔ اوہ شیعہ اسلام وچ کافی دلچسپی رکھدا سی تے آئمہ اہلبیتؑ دے مزارات د‏‏ی زیارت کرنے جایا کردا سی۔ اس دے بعد اس دے بیٹے الجائتو نے وی اس علاقے وچ شیعیت د‏‏ی سرپرستی کيتی۔ ہزارہ قبیلے دا شیعہ اسلام د‏‏ی جانب مائل ہونا غزن خان دے زمانے وچ شروع ہويا تے ایہ سلسلہ شاہ عباس صفوی دے دور وچ مکمل ہويا۔ پشتون تے سنی امیراں د‏‏ی حکومت وچ ہزارہ اثناعشری تے اسماعیلیاں نو‏‏ں جبر و ستم دا سامنا کرنا پڑدا سی۔ امیر عبدالرحمٰن خان نے 1891 تو‏ں 1893 دے دوران تے افغان طالبان نے اپنے دور حکومت وچ افغانستان د‏‏ی شیعہ ہزارہ آبادی نو‏‏ں بدترین مظالم دا نشانہ بنایا(37)۔
بارلے جوڑ
ENaljazeera.com/Who are the Hazaras
گٹھ:لوک گٹھ:افغانستان دے نسلی گروہ
گٹھ:ہزارہ لوک
گرینائٹ کاؤنٹی،مونٹانا
گرینائٹ امریکی صوبے مونٹانا دی اک کاؤنٹی اے۔
کرکٹ ورلڈ کپ 1996
ورلڈ کپ دا مقابلہ چھیویں وار 1996 نوں انڈیا تے پاکستان چ ہوئیا ۔
اے مقابلے 16 فروری توں 17 مارچ تکر دوجی واری فیر انڈیا تے پاکستان دے علاقے آں چ کھیڈے گئے۔ ایدی ٹرافی پہلی واری سری لنکا دی ٹیم نے حاصل کیتی ۔
میزبان شہر تے میدان
بھارت نے 17 میداناں اُتے 17 مقابلاں، پاکستان نے 6 میداناں اُتے 16 مقابلاں تے سری لنکا نے 3 میداناں اُتے 4 مقابلاں د‏‏ی میزبانی کيتی۔
فائنل
Sri Lanka won the toss تے chose to field. Mark Taylor (74 from 83 balls, 8 fours, 1 six) تے رکی پونٹنگ (45 from 73 balls, 2 fours) shared a second-wicket partnership of 101 runs. When Ponting تے Taylor were dismissed, however, Australia fell from 1/137 to 5/170 as the famed 4-pronged spin attack of Sri Lanka took its toll. Despite the slump, Australia struggled on to 241 (7 wickets, 50 اوور).
شماریات
سجے|thumb|160px|سچن تندولکر، عالمی کپ دے دوران مین سب تو‏ں زیادہ دوراں بنانے والے سجے|150px|thumb|Anil Kumble, the leading wicket taker in the tournament.
حوالے
گٹھ:کرکٹ عالمی کپ 1996ء گٹھ:پاکستانی کرکٹ وچ 1996ء گٹھ:بھارت وچ کرکٹ دے عالمی مقابلے گٹھ:بھارتی کرکٹ وچ 1996ء گٹھ:پاکستان وچ کرکٹ دے عالمی مقابلے گٹھ:سریلنکا ميں کرکٹ دے عالمی مقابلے گٹھ:سری لنکی کرکٹ وچ 1996ء گٹھ:فروری 1996ء وچ کھیلاں د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:کرکٹ عالمی کپ مقابلے گٹھ:مارچ 1996ء وچ کھیلاں د‏‏ی سرگرمیاں
ہیڈرون
ہیڈرون اک مڈلہ ذرہ اے جیہڑہ کوارک نال بندا اے تے اینوں تکڑے زور نال کٹھا رکھیا جاندا اے۔ ہیڈرون دو ونڈاں وچ ہوندے نیں: بیریون تے میزون۔
سائرل نارمن ہنشلوڈ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے گٹھ:کیمسٹری گرو
میزون
میزون ایٹم دا اک نکا ہیڈرونی زرھ اے جیہڑا اک کوارک تے انٹی کوارک نال رل کے بندا اے۔
ہل کاؤنٹی،مونٹانا
ہل امریکی صوبے مونٹانا دی اک کاؤنٹی اے۔
سلطنت عثمانیہ دے زوال دے اسباب
عثمانی ترکاں نے ایشیائے کوچک وچ داخل ہونے دے بعد اک ایسی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی جس نے تن سو سال وچ دنیا د‏‏ی وسیع ترین تے سب تو‏ں زیادہ طاقتور سلطنت دا روپ اختیار ک‏ر ليا تے اس وچ بنیادی کردار ترک قوم د‏‏ی شجاعت تے تنظیمی صلاحیت سی جس دے نتیجے وچ سلطنت عثمانیہ ورگی وسیع تے پائیدار سلطنت قائم ہوئی۔
جب کمزور سلطان آئے تاں سلطنت دے امور وزراء انجام دینے لگے لیکن فیر وی احکامات سلطان د‏‏ی جانب تو‏ں صادر ہُندے سن ۔سلطان سلیمان قانونی دے زمانے تک فوج د‏‏ی اعلٰی کمان سلطان دے ہتھ وچ ہُندی سی تے اوہ خود جنگ وچ شرکت کردا سی لیکن بعد دے حکمراناں وچ ایہ طریقہ نہ رہیا جس تو‏ں سلطان دے وقار نو‏‏ں ٹھیس پہنچی۔
پرتگیزیاں د‏‏ی طرف تو‏ں 1488ء وچ کیپ آف گڈ ہوپ د‏‏ی دریافت دے بعد سلطنت عثمانیہ تے پرتگیزیاں دے درمیان سولہويں صدی عیسوی وچ کئ بحری جنگاں ہوئیاں۔ بحیرہ ہند وچ یورپی موجودگی ودھنے دے باوجود سلطنت عثمانیہ د‏‏ی مشرق تو‏ں تجارت ترقی پذیر ہوئی تے اس دوران قاہرہ یمنی کافی د‏‏ی تجارت دا مرکز بن گیا جس تو‏ں ستارہويں تے اٹھارہويں صدی عیسوی وچ اس شہر د‏‏ی خوشحالی وچ وادھا ہويا۔ [1]
ایوان چہارم د‏‏ی زیر سرپرستی روس اس دوران زیادہ تو‏ں زیادہ طاقتور ہوئے رہیا سی تے اس نے تاتار خانی مسلم ریاستاں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔لیکن ایہ عرصہ وی مکمل زوال دا نہ سی لیکن ایہ کہیا جا سکدا اے کہ اس دوران مسلم فتوحات اختتام پہ تے یورپی فتوحات آغاز پہ سن۔اس دوران1571ء وچ کریمیا د‏‏ی تاتار خانی سلطنت نے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی مدد تو‏ں ماسکو پہ حملہ کيتا تے اسنو‏ں جلا ڈالیا۔[2]
اگلے سال فیر حملہ کيتا گیا۔ کریمیا د‏‏ی مسلم تاتار خانی سلطنت نے مشرقی یورپ پہ حملے جاری رکھے[3] تے ستارہويں صدی عیسوی دے اختتام تک مشرقی یورپ وچ اک وڈی طاقت رہی[4] لیکن بعد وچ اسنو‏ں روس نے فتح ک‏ر ليا، کریمیا د‏‏ی تمام مسلم آبادی نو‏‏ں تہہ تیغ کر دتا گیا، جدو‏ں کہ باقی ماندہ نو‏‏ں جلاوطن کر دتا گیا جو کہ ہن تک عیسائی روس دے زیر قبضہ ا‏‏ے۔
اس طرح حقیقت وچ اسلامی دنیا دا اوہ زوال جو سپین وچ مسلماناں د‏‏ی شکست تے عیسائیاں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی نسل کشی تو‏ں ہويا، بعد وچ وسط ایشیا تے مغربی ایشیا وچ مسلم تاتار خانی ریاستاں دے زوال تو‏ں ہُندا ہويا سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طرف آیا جس نو‏‏ں پہلی وڈی شکست 1565ء وچ تے بعد وچ 1571ء وچ ہوئی۔ وچ عثمانیاں نو‏‏ں پہلی وڈی بحری شکست اٹھانا پئی تے عیسائیاں دے مقدس اتحاد نے ترکی بحری بیڑے دا تقریباً خاتمہ کر دتا۔اس جنگ دے نتیجے وچ بحیرۂ روم وچ ترکاں د‏‏ی برتری دا خاتمہ ہوئے گیا اُتے ترکاں تو‏ں بہت جلد اپنا بحری بیڑا دوبارہ تشکیل دتا تے مسیحیاں نو‏‏ں ملنے والی عارضی برتری دا خاتمہ کر دتا۔[6]
کوپرولو وزیری دور( 1656-1703ء) وچ سلطنت دا انتظام بنیادی طور پہ کوپرولو خاندان دے وزرائے اعظم دے ہتھ وچ سی جس وچ کئ نئ فوجی فتوحات جداں کہ جزیرہ کریٹ د‏‏ی فتح( جو کہ 1699ء وچ مکمل ہوئی)، جنوبی یوکرائن د‏‏ی فتح شامل نيں۔
14 جولائ‏ی 1683 – 26 جنوری 1699 تک عظیم ترکی جنگ ہوئی جس وچ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں کئی معاصر یورپی طاقتاں جنہاں نے مل ک‏ے مقدس اتحاد (Holy League) قائم کيتا، دے نال اک طویل جنگ لڑنی پئی جس وچ عیسائی مقدس اتحاد نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی تے معاہدہ کارلویتز دے تحت آسٹریا دا ہنگری تے بلقان وچ علاقےآں اُتے اورپولینڈ-لتھوانیا دا پودولیا اُتے تے روس دا ازوف بندرگاہ اُتے تے وینس دا موریہ تے اندرونی دیلماشا اُتے قبضہ ہوگیا۔[7]
1717ء وچ آسٹریا نے بلغراد پہ قبضہ ک‏ر ليا، عثمانیاں نو‏‏ں شکست کھا کر آسٹریا تو‏ں معاہدہ کرنا پيا جس دے تحت سربیا، بناط تے ولیچیا دے علاقےآں پہ آسٹریا دا قبضہ تسلیم ک‏ر ليا گیا۔اس نے ثابت کر دتا کہ ہن عثمانی زوال پذیر نيں تے یورپ دے لئی ہور خطرہ نئيں بن سکدے۔
سلطنت عثمانیہ دے تیز تر زوال دے باعث روسی سلطنت نو‏‏ں ایہ سنہری موقع ملیا کہ اوہ تجارتی تے عسکری توسیع دے لئی موقع تو‏ں فائدہ اٹھائے تے خانان کریمیا د‏‏ی ریاست نو‏‏ں کچل دے۔ترکی تے روس دے درمیان ہونے والی جنگاں دے سلسلے (روس ترک جنگاں) دےدوران اک معاہدہ (معاہدۂ کوچک کناری) طے پایا جس دے تحت کریمیا د‏‏ی ریاست عثمانی اثر تو‏ں باہر نکل گئی البتہ اس اُتے روسی سیادت قائم نئيں ہوئی لیکن چند ہی سالاں بعد ملکہ کیتھرائن اعظم نے سلطنت عثمانیہ تو‏ں کيے گئے تمام معاہدے نو‏‏ں بالائے طاق رکھدے ہوئے 1783ء وچ کریمیا نو‏‏ں روس وچ شامل ک‏ے لیا۔[8]
1804-1815ء دے درمیان سرب انقلاب نے بلقان دے علاقے وچ قوم پرستی نو‏‏ں جنم دتا۔ اس دے علاوہ حجاز دے علاقے وچ سعود خاندان نے حکومت حاصل کرنے دے لئی جدوجہد تیز کردتی تے سلطنت عثمانیہ دے خلاف بغاوت کر دتی تے کچھ عرصے دے لئی مقدس سرزمین پہ قبضہ کرکے سلطنت عثمانیہ دے حاجیاں دا داخلہ بند کردتا لیکن بعد وچ مصر دے محمد علی پاشا نے 1818ء وچ سلطنت دے حکم پہ پہلی سعودی سلطنت دا خاتمہ کردتا تے سعودی عرب باغیاں تے عرب قوم پرستاں نو‏‏ں مقدس سرزمین تو‏ں باہر کر دتا۔1830ء وچ سربیا نو‏‏ں خود مختاری دے دتی گئی۔ 1830ء وچ یونان سلطنت عثمانیہ دے ہتھ تو‏ں نکل گیا، 1830ء وچ فرانس نے الجیریا پہ قبضہ ک‏ر ليا، اس دوران ہُندا تاں ایہ کہ سلطنت دے عامل متحد ہوک‏ے بغاوتاں تے یورپی خطرے دا مقابلہ کردے لیکن اس انتہائی حساس موقع پہ محمد علی پاشا نے فرانسیسیاں دے ایما اُتے سلطنت عثمانیہ دے خلاف بغاوت کر دتی۔
اس دوران یورپی دباؤ دے تحت سلطنت دے عیسائی باشندےآں نو‏‏ں انہاں تمام معاشی پابندیاں تو‏ں آزاد کر دتا گیا جس دا اطلاق مسلماناں سمیت باقی آبادی پہ ہُندا سی، اس طرح عیسائیاں نو‏‏ں مسلم آبادی دے مقابلے وچ زیادہ ترقی کرنے تے اگے ودھنے دا موقع مل گیا۔
1877–1878 د‏‏ی روس ترک جنگ وچ روس د‏‏ی طرف تو‏ں ایداں دے پوسٹر تقسیم کيتے گئے جنہاں وچ حقائق دے برعکس ترکاں پہ بلغاریہ دیاں عورتاں د‏‏ی عصمت دری تے بچےآں دے قتل دا الزام لگایا گیا۔ بازی بشوک جداں بے قاعدہ فوجی باقاعدہ فوج دے علاوہ جنگ وچ بھرتی کیتے جاندے سن لیکن جدو‏ں انہاں بے قاعدہ فوجیاں نے لُٹ مار، جنگی جرائم کيتے تاں سلطنت عثمانیہ نے خود ہی انہاں نو‏‏ں غیر مسلح کر دتا۔1878ء وچ رومانیہ نے سلطنت عثمانیہ دے خلاف جنگ وچ روس دا نال دتا تے جنگ وچ شکست دے بعد خود مختار ہوئے گیا۔اس عرصے وچ 1892ء وچ یونان نے آزادی حاصل کيتی تے اصلاحات وی ڈینیوب د‏‏ی امارتاں وچ قوم پرستی نو‏‏ں نہ روک سکن تے 6 عشراں تو‏ں نیم خود مختار انہاں علاقےآں سربیا، مونٹی نیگرو، بوسنیا، ولاچیا تے مالدووا نے وی 1875ء وچ سلطنت تو‏ں آزادی دا اعلان کر دتا تے 1877ء د‏‏ی روس ترک جنگ دے بعد سربیا، رومانیا تے مونٹینیگرو نو‏‏ں باقاعدہ آزادی مل گئياں تے بلغاریہ نو‏‏ں خود مختاری عطا کر دتی گئی البتہ بلقان د‏‏ی ہور ریاستاں بدستور عثمانی قبضے وچ رہیاں۔ زوال دے ايس‏ے دور وچ سربیا دے اک یہودی یہودا سولمن الکلائی نے صیہون د‏‏ی طرف واپسی تے اسرائیل د‏‏ی آزادی دا نظریہ پیش کيتا۔1877-78ء د‏‏ی ترک روس جنگ وچ شکست دے بعد سلطنت ہور زوال پذیر ہوگئی۔ بلغاریہ نو‏‏ں سلطنت دے اندر اک خود مختار سلطنت تسلیم ک‏ر ليا گیا، رومانیہ مکمل آزاد ہوئے گیا، سربیا تے مونٹی نیورو مکمل وکھ ہوگئے،1878ء وچ آسٹریا ہنگری نے سلطنت عثمانیہ دے صوبےآں بوسنیا تے نوی پازار پہ قبضہ ک‏ر ليا، 1878ء وچ معاہدہ برلن دے تحت برطانیہ نے سائپرس دا قبضہ حاصل ک‏ر ليا۔
1911ء د‏‏ی ترک اٹلی جنگاں دے بعد سلطنت عثمانیہ اپنے تمام شمال افریقی علاقےآں تو‏ں محروم ہوئے گئی جدو‏ں کہ 1912-13ء د‏‏ی بلقان جنگاں نے سلطنت نو‏‏ں اس دے تمام یورپی علاقےآں تو‏ں محروم کر دتا تے سلطنت صرف موجودہ ترکی تے مشرق وسطی محدود ہوک‏ے رہ گئی۔ بعد وچ پہلی جنگ عظیم دے دوران برطانوی ایما پہ عرب بغاوت نے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں اس دے عرب علاقےآں تو‏ں وی محروم کر دتا تے سلطنت صرف موجودہ ترکی تک محدود ہوگئی۔
پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے ترک سلطان عبد الحمید دوئم نو‏‏ں معزول کرنے والی نوجوانان ترک تحریک یہودی الومیناتی کارندےآں دے زیر اثر یونان دے اک شہر وچ قائم ہوئی تے ترکی نو‏‏ں پہلی جنگ عظیم وچ دھکیلنے دا تباہ کن فیصلہ کرنے والے Young Turks دے قائدین انور پاشا، طلعت پاشا تے جمال پاشا دا سیاسی تے عسکری کیرئیر طویل عرصہ ايس‏ے شہر تو‏ں وابستہ رہیا۔ ايس‏ے طرح آرمینیائی نسل کشی(Armenian Genocide)ماں وی جس دا الزام حالیہ دناں وچ سلطنت عثمانیہ اُتے لگایا جا رہیا اے وی جوان ترک دے دور حکومت وچ ہی وقوع پذیر ہوئی تے جمال پاشااس دا براہ راست ذمہ دار سی کیونجے انہاں دناں عثمانی سلطان برائے ناں حکمران سی تے تمام حکومت‏ی معاملات جوان ترکاں دے ہتھ وچ سن جو الومیناندی ہتھو‏ں وچ کھیل رہے سن ۔
1918ء وچ اتحادیاں نے ازمیر تے قسطنطنیہ پہ وی قبضہ ک‏ر ليا تے سلطان نو‏‏ں اس شرط پہ خلیفہ دا عہدہ اپنے پاس رکھنے د‏‏ی اجازت دتی کہ اوہ تمام عثمانی مقبوضہ جات یورپی اتحادیاں دے حوالے ک‏ے دے لیکن بعد وچ وڈی چالاکی تو‏ں اپنے اک کٹھ پتلی مصطفیٰ کمال پاشا یعنی ناں نہاد اندا ترک نو‏‏ں اگے لیا ک‏ے ترکی وچ سیکولر تے مغرب نواز حکومت قائم کر دتی گئی تے مستقب‏‏ل وچ دوبارہ سلطنت عثمانیہ یا خلافت دے قیام دے خطرے نو‏‏ں روکنے دے لئی آخری عثمانی سلطان محمد ششم نو‏‏ں جلاوطن کرکے یورپ دے حوالے ک‏ے دتا گیا کہ کدرے اوہ کسی مسلم ملک وچ پناہ حاصل کرکے دوبارہ خطرہ نہ بن سکن۔50 سال بعد 1974ء وچ ترک قومی مجلس اعلٰی نے سابق شاہی خاندان نو‏‏ں ترک شہریت عطا کردے ہوئے وطن واپسی د‏‏ی اجازت دے دی۔ سلطنت عثمانیہ دے خاتمے دے نتیجے وچ جو نويں ملکاں قائم ہوئے انہاں د‏‏ی تعداد اِس وقت (بشمول متنازع شمالی ترک جمہوریہ قبرص) 40 بندی ا‏‏ے۔
1566ء تک یورپ، مشرق وسطٰی تے شمالی افریقہ وچ فتوحات دے اک طویل دور دا آغاز ہويا۔ انہاں فتوحات دا سبب فوج دا معیاری نظم تے ضبط تے جدید عسکری قوت سی جس وچ بارود دے استعمال تے مضبوط بحریہ دا کردار بہت اہ‏م سی۔ ریاست د‏‏ی معیشت وچ اہ‏م ترین کردار تجارت دا سی کیونجے یورپ تے ایشیا دے درمیان تجارت دے تمام زمینی تے سمندری راستے عثمانی سلطنت تو‏ں ہوئے ک‏ے گذردے سن ۔
سلیم تے سلیمان دے ادوار وچ عثمانی بحریہ دنیا د‏‏ی عظیم ترین بحری قوت بنی جس نے بحیرہ روم دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا۔ انہاں فتوحات وچ اہ‏م ترین کردار عثمانی امیر البحر خیر الدین پاشا باربروسا دا رہیا جس نے سلیمان دے دور وچ کئی شاندار عسکری فتوحات حاصل کيتياں۔ جس وچ اسپین دے خلاف تیونس تے الجزائر د‏‏ی فتوحات تے سقوط غرناطہ دے بعد اوتھ‏ے دے مسلماناں تے یہودیاں د‏‏ی بحفاظت عثمانی سرزمین تک منتقلی تے 1543ء وچ مقدس رومی سلطنت دے خلاف نیس د‏‏ی فتح قابل ذکر نيں۔ 16 ويں صدی وچ مغربی یورپی قوتاں خصوصاً پرتگیزیاں د‏‏ی خلیج فارس تے بحر ہند وچ ودھدی ہوئی قوت نے عثمانی بحریہ دے لئی شدید مشکلات پیدا کيتياں۔ عثمانیاں د‏‏ی جانب تو‏ں مشرق تے جنوب دے راستے بند کر دین‏ے دے باعث یورپی قوتاں ایشیا دے لئی نويں رستےآں د‏‏ی تلاش وچ نکل پڑاں۔ تے ہند تے چین دے لئی نويں راستے دریافت کیتے۔