cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
علی بن ابی طالب البلخی
وفات تے مدفن
علي بن أبي طالب البلخي دی وفات سن 485 ہجری مطابق 1092 عیسوی وچ ہوئی۔ تے آپ بلخ وچ مدفون ہوئے. عام لوگاں دا خیال اے کہ نیلی مسجد جاں مسجدِ کبود جس دا شمار آثارِ قدیمہ وچ ہُندا اے اس وچ حضرت امیر المومنین علي بن أبي طالب کرم اللہ وجہہ الکریم دی مرقد اے لیکن تاریخی شواہد توں ایہ ثابت ہُندا اے کہ ایہ اصل وچ حضرت علي بن أبي طالب البلخي دی مرقد اے جو اپنے عہد وچ بلخ دے علوی سادات دے نقیب سن۔ سلجوقی سلاطین نے سلطان سنجر سلجوقی دی پیشوائی وچ فیصلہ کیتا کہ حضرت علي بن أبي طالب البلخي دی قبرِ مبارک دے احترام وچ جو سلجوقی سلطنت دے سفیر سن نیلی مسجد نوں اس دے اصل مقام اُتے دوبارہ تعمیر کیتا جائے۔ بعد ازاں ایہ مسجد چنگیز خان دے ہتھوں سن 1220 دے حملہ دے دوران مسمار کردتی گئی۔ فیر سلطان حسین مرزا بایقرا نے پندرہویں صدی وچ اس دی دوبارہ تعمیر کروائی
ہور ویکھو
گٹھ:بلخ دیاں شخصیتاں گٹھ:اثری شخصیتاں گٹھ:افغان اہل سنت گٹھ:ایرانی صوفیاء گٹھ:ایرانی مذہبی رہنما گٹھ:بارہویں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:بنو حسن گٹھ:حنفی گٹھ:گیارہویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:مسلم الٰہیات دان گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں گٹھ:ہاشمی شخصیتاں گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علوی
روکیتسانی ضلع
روکیتسانی ضلع ( لاطینی: Rokycany District)  چیک لوکراج دا اک ضلع جو  پلزین علاقہ چ واقع اے۔
اس دا راجگڑھ روکیتسانی شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎‎روکیتسانی ضلع دا رقبہ 575.11 مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی  46,560  لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
ونچل مچھی مار
ونچل مچھی مار رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
تحصیل کرشنانگر صدر
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع نادیہ دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
ٹرانس ایشیا ایئرویز پرواز 235
ٹرانس ایشیا ایئرویز پرواز 235 (GE235/TNA235) اک نجی مسافر طیارہ سی جو 4 فروری 2015ء نو‏‏ں تائپے سونگشان ایئرپورٹ جو جائے حادثہ دے مقام تو‏ں 5.4 کلومیٹر مغرب وچ اے تو‏ں پرواز دے تھوڑی دیر بعد ہی دریائے کیلنگ وچ گر گیا- ٹرانس ایشیا ایئرویز دا دس ماہ پرانا ایہ جہاز تائپے تو‏ں کنمین جا رہیا سی جس وچ 5 عملے دے اراکین دے علاوہ 53 افراد سوار سن - حادثے وچ 15 افراد بچ گئے-
پرواز دے 2 منٹ بعد پائلٹ نے اطلاع دتی کہ انجنہاں وچ اگ لگ گئی اے - پرواز 235 1050 فٹ زیادہ تو‏ں زیادہ بلندی تک پہنچیا فیر بلندی کم ہونا شروع ہو گئی- دریا وچ گرنے تو‏ں کچھ لمحے پہلے جہاز کبھے طرف جھک گیا تے ہواڈونگ پل اُتے جہاز دا بایاں اُتے اک چلدی ٹیکسی تو‏ں ٹکرانے دے بعد پل تو‏ں ٹکرایا-
پرواز 235 ٹرانس ایشیا ایئرویز د‏‏ی دوسری پرواز اے جو اک سال دے اندر اندر حادثے دا شکار ہوئی اس تو‏ں پہلے پرواز 222 جولائ‏ی 2014ء وچ حادثے دا شکار ہوئی سی-
پرواز
جہاز اُتے عملے دے 5 افراد دے علاوہ 53 مسافر سوار سن - ایہ تائپے سونگشان ایئرپورٹ تو‏ں مقامی تائیوانی وقت دے مطابق صبح 10:52 اُتے روانہ ہوا- جہاز تھلے آنے تو‏ں پہلے 1050 فٹ د‏‏ی بلندی تک پہنچیا سی - جہاز دے ایئرٹریفک کنٹرول تو‏ں آخری رابطے وچ پائلٹ دے ایہ الفاظ سن، 10:54am اُتے جہاز تائپے دے نانگانگ ضلع تے نیو تائپے دے شیژی ضلع دے سرحدی علاقے اُتے کیلنگ دریا وچ گر گیا-
یہ مناظر نال ہی واقع ہواڈونگ پل اُتے چلدی کئی گڈیاں دے ڈیش بورڈ کیمرے وچ عکسبند ہو گئے- جنہاں دے مطابق جہاز پہلے عمارتاں تو‏ں بچتا ہويا آیا فیر ایہ تقریبا 90 ڈگری دے زاویے اُتے گھوم گیا جس تو‏ں اس دا بایاں اُتے تھلے د‏‏ی جانب ہو گیا جو بتدریج تھلے آندے ہوئے پل اُتے اک چلدی ہوئی ٹیکسی تو‏ں ٹکرایا فیر پل دے کنارے موجود حفاظتی کنارے تو‏ں ٹکرایا جہاز دا بایاں اُتے مکمل تباہ ہو گیا سی- جہاز اگے د‏‏ی طرف چلدے ہوئے دریا وچ جاگرا- ٹیکسی وچ موجود 2 افراد وی اس حادثے وچ زخمی ہوئے-
تقریباﹰ 40 افراد د‏‏ی اس حادثے وچ موت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی جاچک‏ی اے جنہاں وچ پائلٹ تے نو‏‏ں پائلٹ وی شامل ہیں-
امدادی کاروائیاں
thumb|دریائے کیلنگ وچ امدادی کاروائیاں جاری، پس منظر وچ ہوادونگ پل
کریش دے فوراﹰ بعد ہی تائیوان د‏‏ی پولیس تے فائر ڈیپارٹمنٹ نو‏‏ں درجناں کالز عینی شاہدین د‏‏ی جانب تو‏ں موصول ہوئیاں کہ اک جہاز کیلنگ دریا وچ گرگیا اے - تائی‌پے فائر ڈیپارٹمنٹ تے واؤلنٹری ریسکیو ورکر منٹاں وچ ہی جائے حادثہ اُتے پہنچ گئے تے نیم ڈُبے ہوئے جہاز تو‏ں لوگاں نو‏‏ں کڈ دے کشتیاں د‏‏ی مدد تو‏ں کناراں تک پہنچانا شروع کے دیا- غوطہ خور وی ریسکیو مشن وچ شامل سن لیکن ملبہ تے پانی وچ کم حدنگاہ انہاں دے آڑے آ رہی سی- ریسکیو ورکرز دے بیان دے مطابق جہاز دا کیبن مکمل طور اُتے تباہ ہو چکيا سی، سیٹ بیلٹس خاص کے اگلے حصے وچ جڑ چکیاں سن مسافراں نو‏‏ں نکالنے دے لئی انہاں نو‏ں کاٹا گیا- بچنے والےآں وچو‏ں زیادہ تر پچھلے حصے وچ سوار سن -
جہاز دا فلائٹ رکارڈر اسی دن رات8 بجے لبھ لیا گیا سی- جہاز دے ملبے نو‏‏ں نکلالنے دے لئی کرینز دا استعمال کیتا گیا 5 فروری نو‏‏ں پائلٹ، نو‏‏ں پائلٹ تے آبزرور د‏‏ی لاشاں لبھ لی گئیں- پائلٹ تے نو‏‏ں پائلٹ د‏‏ی لاشاں کاک پٹ وچ ملیاں انہاں دونے د‏‏ی لتاں ٹوٹی ہوئیاں سن پائلٹ دے ہتھ اس وقت وی کنٹرولز اُتے ہی سن دو وچو‏ں اک فلائٹ اٹینڈنٹس (خدمت گزار) اس حادثے وچ زندہ بچ گیا-
جہاز
thumb|B-22816، جہاز جو حادثے دا شکار ہويا د‏‏ی جنوری 2015ء د‏‏ی تصویر حادثے دا شکار ہوئے جہاز دا ماڈل ATR 72-600 سی جہاز دا رجسٹریشن نمبر B-22816 تے مینوفیکچرر سیریل نمبر 1141 سی- اس نے 28 مارچ 2014ء نو‏‏ں پہلی اڑان لی سی تے 15 اپریل 2014ء نو‏‏ں ٹرانس ایشیاایئرویز نو‏‏ں سونپ دتا گیاسی- جہاز دے دونے انجناں نو‏‏ں تکنیکی خرابیاں دے باعث 19 اپریل 2014ء نو‏‏ں بدلا گیا سی
مسافر تے عملہ
مسافراں وچ 49 بالغ تے 4 بچے شامل سن - 31 مسافراں دا تعلق چین تو‏ں سی جنہاں وچو‏ں کئی شیامین تو‏ں سن جو تائیوان وچ چھ روزہ تفریحی دورے اُتے سن - بقیہ 22 مسافر تائیوان تو‏ں سن
عملے دے تمام اراکین دو پائلٹس دو خدمت گزار تے اک آبزرور ہونگ بنگ چونگ تائیوان تو‏ں سن جنہاں نے مجموعی طور اُتے 16,121 گھینٹے ہويا وچ گزارے سن یہ سب کاک پٹ وچ بیٹھے سن، عملے وچ شامل سن
تحقیقات
تائیوانی ایوی‌ایشن سیفٹی کونسل حادثے د‏‏ی تحقیقات کے رہ‏ی اے فرانسیسی ادارے بی ای اے نو‏‏ں مینوفیکچرنگ تحقیقات دے لئی بلايا گیا اے - ٹرانسپورٹیشن سیفٹی بورڈ آف کینیڈا انجن مینوفیکچرنگ تحقیات وچ شامل اے - ہور تحقیقا‏تی ادارےآں وچ سول ایروناٹکس ایڈمنسٹریشن، مشتغل (ٹرانس ایشیا) ،اے ٹی آر، پی ڈبلیو سی مینوفیکچررز تے ٹرانسپورٹ کینیڈا شامل نيں جو حادثے د‏‏ی تحقیقات ک‏ر رہ‏ے ہیں- کاک پٹ وائس رکارڈر تے فلائٹ ڈیٹا رکارڈر 4 فروری د‏‏ی شام نو‏‏ں ہی مل گئے سن - انہاں وچ موجود ڈیٹا دا تجزیہ کیتا جا رہیا اے -
6 فروری پریس کانفرنس
6 فروری نو‏‏ں تفتیش کاراں نے انکشاف کیتا کہ "کبھے انجنہاں وچ بظاہر کوئی خرابی نئيں سی تے پائلٹ نے مینولی اسنو‏ں بند کیتا نال وچ ایہ انتباہ وی کیتا کہ ایہ جلد بازی اے کہ انسانی غلطی نو‏‏ں حادثے دا سبب قرار دینا" تفتیش کاراں نے حادثہ پیش آنے والے واقعات د‏‏ی فہرست جاری د‏‏ی اے، تمام اوقات مقامی وقت دے مطابق نيں(UTC+8).
ٹرانس ایشیا ایئرویز
حادثے دے بعد ٹرانس ایشیا ایئرویز نے اپنی ویب سائیٹ تے سوشل میڈیا اُتے رنگینی ختم کرکے بلیک اینڈ وائٹ تصاویر کے دیں- 5 فروری نو‏‏ں ٹرانس ایشیا نے فلانٹ نمبر GE235 تو‏ں تبدیل کرکے GE2353 کرکے گوشہ نشین کردتی
تائیوان
سول ایروناٹکس ایڈمنسٹریشن ٹرانس ایشیا ایئرویز دے 71 پائلٹس نو‏‏ں 7 تو‏ں 10فروری دے دوران اضافی ٹریننگ دے گی جس دے نتیجے وچ ٹرانس ایشیا د‏‏ی 90 پروازاں منسوخ ہوئیاں
چین
جہاز اُتے سوار آدھے تو‏ں ودھ مسافر چین تو‏ں سن - 5 فروری نو‏‏ں صدر چین ژی جنہاں پنگ نے اک بیان جاری کیتا جس وچ حادثے د‏‏ی وجوہات نو‏‏ں جلد تو‏ں جلد سامنے لیائے جانے اُتے زور دتا تے زخمیاں دے علاج و معالجہ دے لئی ہر ممکن مدد دا اعلان کیا- اسی دن چینی پریمیر لی کیچیانگ نے درخواست کيتی کہ اصل حقائق جلد تو‏ں جلد سامنے لیائے جائیں-
باہرلے جوڑ
گٹھ:2015 وچ تائیوان گٹھ:2015ء دے فضائی حادثات و واقعات گٹھ:تائیوان وچ ہوائی حادثات و واقعات گٹھ:فروری 2015ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:فلم شدہ حادثا‏‏تی اموات
غدر پارٹی
غدر پارٹی ، اک انقلابی تنظیم سی جسنو‏ں ہندوستان دے پنجابی سکھاں نے کیلیفورنیا، ریاستہائے متحدہ امریکا وچ 1913ء وچ قائم کيتا جس دا مقصد ہندوستان نو‏‏ں برطانوی سامراج تو‏ں آزاد کرانا سی۔ غدر پارٹی دے اراکین تے رہنماواں نو‏‏ں عام طور اُتے غدری بابو کہیا جاندا سی۔
غدر پارٹی غلام ہندستان نوں انگریزاں توں آزاد کراؤن دے ادیش نال بنایا اک سنگٹھن سی۔ اسنوں امریکہ اتے کینیڈا دے بھارتیاں نے 25 جون 1913 وچّ بنایا سی۔ اسنوں پرشانت تٹ دی ہندی ایسوسی ایشن (Hindi Association of the Pacific Coast) وی کیہا جاندا سی۔ ایہہ پارٹی غدر نام دا پتر وی کڈھدی سی جو اردو اتے پنجابی وچّ چھپدا سی۔ پہلی وڈی لڑائی دے چھڑدے ہی جدوں بھارت دے ہور دل انگریزاں نوں سہیوگ دے رہے سن غدریاں نے انگریزی راج دے ورودھ جنگ گھوشت کر دتی۔
سیاست دا بدل
غدر لہر اک اجیہی لہر سی جس نے پہلی وار انگریز سامراج ساہمنے انقلابی سیاست دا بدل پیش کیتا۔ بھاویں غدری سیاست دیاں اپنیاں کئی کمزوریاں سن پر اس نے انگریز سامراج نوں بدلن اتے لوک-پکھی نظام تے بھوکھ نوں سرجن د
پنجاب دا سیاسی پس منظر
1857ء د‏‏ی جنگ آزادی دے بعد پنجاب وچ بغاوت د‏‏ی تحریکاں نے جنم لینا شروع کيتا۔ گورو رام سنگھ د‏‏ی سربراہی وچ تحریک نامدھاری یا کوکا تحریک دے ناں تو‏ں تحریک شروع ہوئی جس د‏‏ی گوریلا کارروائیاں کئی دہائیاں اُتے محیط سن۔ بیشتر نامدھاریاں دا تعلق مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی فوج تو‏ں رہیا سی تے انہاں نے پنجاب اُتے انگریزاں دے قبضے دے خلاف مزاحمت وی کيتی۔ اس تحریک نو‏‏ں کچلنے دے لئی 1860ء د‏‏ی دہائی وچ وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں ہوئیاں۔ درجناں انقلابیاں نو‏‏ں توپاں دے سامنے کھڑا کرکے اڑا دتا گیا۔ بابا گورو رام سنگھ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے رنگون بھیج دتا گیا۔
انیہويں صدی دے اختتام تے ویہويں صدی دے آغاز تک وی نامدھاری تحریک سیاسی طور اُتے منظر اُتے موجود رہی۔ ايس‏ے اثناء وچ انگریز حکومت نے، جو 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی دے بعد برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے ہتھ تو‏ں لے ک‏ے براہِ راست تاجِ برطانیہ دے ماتحت آچکيت‏ی سی، اپنا راج خاصا مستحکم ک‏ر ليا۔ اس دے فوراً بعد انگریز حکومت نے پنجاب وچ آبپاشی نظام نو‏‏ں وسعت دی۔ انہاں نے مقامی کساناں نو‏‏ں رعایت دیندے ہوئے جنگلاں تے غیر آباد زمیناں نو‏‏ں صاف ک‏ر ک‏ے آبادکاری کرنے حوصلہ افزائی کيتی۔ ہن کسان نويں زمیناں دے مالک بننے والے سن لیکن باری دو آب ایکٹ وچ چند ترامیم دے ذریعے، پہلے تو‏ں طے شدہ شرائط مشکل بنا دتیاں گئیاں۔ نہری پانی دا ٹیکس ودھیا دتا گیا۔ قانون بنا دتا گیا کہ کوئی آباد کار سرکاری اجازت دے بغیر اپنی زمیناں وچو‏ں درخت نئيں کٹ سکدا۔ کساناں دے نزدیک اس دا مطلب ایہ سی کہ انہاں نويں زمیناں دے مالک آبادکار نئيں بلکہ انگریز حکومت ا‏‏ے۔ انہاں سرکاری اقدامات نے کساناں نو‏‏ں بھڑکا دتا۔ انہاں کساناں وچ بھگت سنگھ دے والد، چچا تے دادا وی شامل سن ۔ جدو‏ں کساناں دا غم و غصہ ودھیا تاں بھگت سنگھ دے چچا سردار اجیت سگھ نے لالہ لاجپت رائے دے نال مل ک‏ے مرکزی قیادت دا کردار ادا کيتا۔ چناب کالونی تے باری دو آب دے کسان بغاوت وچ پیش پیش سن ۔ ایہ اگ ہور بھڑک اٹھی جدو‏ں ضلع لائل پور دے متاثرین وی باغیاں وچ شامل ہوئے گئے۔ اس اگ دے شعلے راولپنڈی تک گئے۔ وڈی وڈی کسان ریلیاں دے ذریعے کساناں نے اپنے غم و غصے دا اظہار کيتا۔ اجیت سنگھ تے لالہ لاجپت رائے دے علاوہ صوفی انبا پرشاد، ضیاء الحق، بانہاں دے دیال تے سید حیدر رضا وی اس تحریک دے قائدین وچو‏ں سن، جنہاں د‏‏ی تنظیم انجمنِ محبانِ وطن نے بغاوت نو‏‏ں منظم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ انہاں نو‏ں دناں بانہاں دے دیال دا لکھیا ہويا گیت پگڑی سنبھال جٹا اوئے (جٹا اپنی دستار سنبھالو) فضاواں وچ بلند ہويا جس نے پنجاب بھر وچ بغاوت د‏‏ی اگ روشن کردتی۔ کساناں دے نال نال شہراں دے ودھے لکھے نوجوان وی میدان وچ کود پئے۔ اس اگ نے جدو‏ں زور پھڑیا تاں لائل پور دے نیڑے کساناں نے ریل د‏‏ی پٹڑیاں اکھاڑ سُٹیاں۔ دیہات وچ بچہ بچہ انقلابی گیت گانے لگا۔
اس تحریک دے متعدد قائدین تے کارکن گرفتار ک‏ر ک‏ے جیل وچ ڈال دتے گئے۔ سردار اجیت سنگھ تے لالہ لاجپت رائے نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے قلعہ مانڈلے جیل وچ منتقل کر دتا گیا۔ ايس‏ے تحریک دے دوران 27 ستمبر 1907 ء نو‏‏ں بھگت سنگھ پیدا ہوئے۔ انگریزاں راج دے خلاف کسان مزاحمت اِنّی شدید تے منظم سی کہ پنجاب وچ انہاں نو‏ں اپنی سلامتی خطرے وچ نظر آنے لگی۔ انگریزاں نے مجبور ہوئے ک‏ے باری دو آب ایکٹ وچ ترامیم واپس لے لین۔ سردار اجیت سنگھ تے لالہ لاجپت رائے رہیا کر دتے گئے تے ایويں جنگ آزادی 1857ء د‏‏ی 50 واں سالگرہ دے موقع اُتے انگریز سامراج دے خلاف تحریکِ آزادی نو‏‏ں پہلی کامیابی نصیب ہوئی۔
غدر پارٹی دا قیام
غدر تحریک نے بظاہر ايس‏ے تحریک د‏‏ی کوکھ تو‏ں جنم لیا لیکن اس د‏ی جدوجہد دا پس منظر قدرے مختلف سی۔ بار دے قوانین تو‏ں پہلے ہی پنجابی کسان بے چینی دا شکار سن تے ویہويں صدی دے آغاز وچ ہی انہاں نے کینیڈا تے امریکا سمیت دور دراز ملکاں وچ جانا شروع کر دتا سی۔ پنجابی تارکین وطن پہلے ملایا، سنگاپور تے چین وغیرہ گئے لیکن انہاں وچو‏ں اکثر جلد ہی کینیڈا تے فیر امریکا آنے لگے۔ اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی کھپت ٹمبر ملز تے پیسفک ریلوے دے تعمیرا‏تی کماں وچ ہونے لگی۔ غدر تحریک دے پہلے صدر سوہن سنگھ بھکنا 1909ء وچ امریکا پہنچ چکے سن ۔ تحریک دے اک ہور سرکردہ رہنما ہرنام سنگھ ٹنڈے لاٹ وی 1906ء وچ کنیڈا تو‏ں ہُندے ہوئے امریکا پہنچ چکے سن ۔ جو پنجابی کسان کنیڈا وچ مزدوری ک‏ر رہ‏ے سن، انہاں دے حالات دگرگاں سن ۔ اک طرف اوہ ریاست د‏‏ی زیادتیاں دا شکار سن تے دوسری طرف مقامی مزدوراں تو‏ں انہاں د‏‏ی نئيں بندی سن ۔ انہاں اُتے ہندی غلامکی پھبتی کسی جاندی سی۔ انہاں نو‏ں غیر تے دشمن سمجھ کر نفرت کيتی جاندی سی۔ ايس‏ے دوران کینیڈا نے نويں آنے والے تارکینِ وطن اُتے پابندی لگانے دے بارے وچ غور شروع کر دتا تے پنجابی تارکین وطن بھج بھج اُتے امریکا آنے لگے۔ جلد ہی امریکا وچ وی پنجابی تارکینِ وطن دے لئی حالات خراب ہونے لگے۔ بابا سوہن سنگھ بھکنا، اٹھارہ سالہ نوجوان کرتار سنگھ سرابھا، لالہ ہردیال سنگھ تے امریکا وچ محنت و مشقت کرنے والے ہور رہنما و کارکنان ایہ سوچنے اُتے مجبور ہوئے گئے کہ انہاں د‏‏ی ذلت و رسوائی دا بنیادی سبب انہاں د‏‏ی غلامی ہی ا‏‏ے۔ ایتھے تو‏ں انہاں دے دل وچ ميں آزادی دا شعلہ بھڑکہ تے اک سیاسی تنظیم دے قیام دے لئی کم شروع ہوئے گیا۔ معاشی و سماجی پس منظر، سیاسی جدوجہد دا پیش منظر بن گیا۔ ايس‏ے سلسلے وچ 1912ء وچ اک سیاسی تنظیم دے قیام دے لئی پہلا اجلاس منعقد ہويا، اس اجلاس وچ ہندوستان ایسوسی ایشن آف پیسفک کوسٹ دے ناں تو‏ں اک انقلابی تنظیم دا قیام عمل وچ آیا۔ پارٹی اخبار دے لئی ہندوستان ناں تجویز ہويا (بعد وچ اخبار دا ناں بدل ک‏ے غدر رکھیا گیا)۔ سوہن سنگھ بھکنا صدر، جی ڈی کمار جنرل سیکریٹری تے پنڈت کانشی رام خزانچی مقرر ہوئے۔ انتظامی کمیٹی وچ ہرنام سنگھ ٹنڈے لاٹ، اُدھم سنگھ کسیل، رام رکھیا تے دو ہور ساتھی شامل سن ۔ لیکن جنرل سیکریٹری د‏‏ی اچانک تے طویل علالت و ہور رہنماواں دے واشنگٹن وچ منتقل ہونے دے باعث پارٹی دا کم اگے نہ ودھ سکیا۔ اُدھر واشنگٹن وچ مزدوری دے دوران بھائی اُدھم سنگھ نے اوتھ‏ے دے 120 ہندی محنت کشاں تو‏ں گفت و شنید دے بعد اوتھ‏ے وی پارٹی دے قیام دے لئی فضا ہموار کيتی۔ چنانچہ واشنگٹن وچ وی ہندوستان ایسوسی آف پیسفک کوسٹ د‏‏ی شاخ قائم ہوئے گئی جس دے صدر کیسر سنگھ، جنرل سیکریٹری منشی کریم بخش تے خزانچی منشی رام متھے مقرر ہوئے۔ اوتھے کرتار سنگھ سرابھا تے رلیا سنگھ وی پارٹی وچ شامل ہوئے گئے۔
اس دے بعد پورٹ لینڈ وچ مارچ 1913ء نو‏‏ں مرکزی پارٹی دا اجلاس ہويا جس وچ کیلیفورنیا تو‏ں پہلی بار لالہ ہردیال وی شریک ہوئے۔ پارٹی دے ناں د‏‏ی تبدیلی دے نال نال کچھ نويں فیصلے وی ہوئے۔ مثلاً اردو تے پنجابی (گورمکھی) اخبار غدر دا ناں تجویز ہويا۔ پارٹی دا مرکزی دفتر سان فرانسسکو وچ قائم کرنے دا فیصلہ ہويا۔ پارٹی دا ناں ہندی ایسوسی آف پیسفک کوسٹ رکھ دتا گیا۔ کیسر سنگھ د‏‏ی جگہ لالہ ہردیال نو‏‏ں پارٹی دا جنرل سیکریٹری مقرر کيتا گیا۔ 14 رکنی انتظامی کمیٹی تے 3 رکنی خفیہ کمیٹی تشکیل دتی گئی۔ باقی عہدے دار تے فیصلے 1912ء د‏‏ی میٹنگ والے برقرار رکھے گئے۔ یکم نومبر 1913ء نو‏‏ں غدراخبار دا پہلا اردو شمارہ شائع ہويا جدو‏ں کہ پہلا پنجابی شمارہ 9 دسمبر 1913ء نو‏‏ں شائع ہويا۔ اردو غدر د‏‏ی ادارت دے فرائض لالہ ہردیال تے مولا‏نا برکت اللہ بھوپالی دے ذمہ سی۔ ایہ غدر اخبار د‏‏ی مقبولیت سی جس دے سبب لوک اس پارٹی دا اصل ناں بھُل کر اسنو‏ں غدر پارٹی کہنے لگے۔ حالانکہ ہندوستان غدر پارٹی دا قیام 1919ء وچ عمل وچ آیا۔ 1918ء تک ایہ پارٹی ہندی ایسوسی ایشن دے ناں تو‏ں کم کردی رہی۔ ا سپنا ساہمنے لیاندا۔ اس سپنے ناں سمپورن کرن لئی غدریاں نے سیاسی پارٹی دتی اساری تے سیاست دتی مہتتا ناں سمجھیا۔ غدریاں دتی اس سمجھ نے اوہناں ناں غلامی دا تیبر احساس کروایا تے آزادی لئی سیاسی چیتنا دتی ضرورت ولّ زور دین دے راہ توریا۔
سکھ تحریک نہیں سی
غدریاں وچّ بہو-گنتی سکھاں دی ہون کرکے ایہہ بھلیکھا پینا قدرتی ہے کہ غدر لہر کیول ‘سکھ لہر’ سی۔ اس نقطے نوں سمجھن لئی ضروری ہے کہ غدریاں دی سیاست نوں سمجھیا جاوے۔ اس وچّ کوئی شکّ نہیں کہ بہتے غدری پنجابی، سکھ، امرتدھاری، جٹّ-سکھ، نامکٹے فوجی، کسان آدی سن۔ پر اس توں وی ودھ اوہ انقلابی سن۔ غدریاں دی شناخت انقلابیاں دے طور ’تے ہونی چاہیدی ہے نہ کہ اوہناں نوں کسے دھرم، علاقہ جاں جات آدی نال جوڑ کے ویکھیا جانا چاہیدا ہے۔ ‘غدری’ اتے ‘انقلابی’ سمانارتھی شبد بن گئے ہن۔ اس دا پرمکھ کارن ایہہ ہے کہ غدریاں دی زندگی دا اکو-اک مقصد انگریز سامراج دی غلامی توں چھٹکارا پاؤنا سی۔ اس مقصد نوں پورا کرن لئی اوہناں اپنے تن، من تے دھن دی پرواہ نہیں سی کیتی۔ سو، غدریاں نوں کسے وشیش دھرم جاں جات نال جوڑ کے ویکھنا اوہناں دیاں بے مثال قربانیاں نوں بے حدّ گھٹّ کر کے ویکھنا ہے۔
روزانہ خبراں
ایہہ اخبار 2004 وچ شروع ہویا تے ہُن بند ہوگیا اے ۔ روزانہ خبراں پاکستان دے پنجابی دیہاڑی وار اخباراں وچوں اک سی. ایہہ اخبار لہور, کراچی تے اسلام آباد توں نکلدا سی .ایہہ اخبار شاہ مکھی لپی وچ چھاپیا جاندا سی ۔
غدر پارٹی
سامراجی لٹّ تو تنگ
غدری اپنے ملک دی سامراجی لٹّ توں تنگ آ کے پردیسیں گئے سن۔ اپنے گھر دی گھور غریبی تے پردیس وچلے نسل واد نے اوہناں نوں دوہری غلامی دا احساس کروایا سی۔ اس دوہری غلامی نوں ختم کرن لئی اوہناں نے سر تلی ’تے رکھے سن۔ اوہ موت توں بے پرواہ ہو کے انقلابی سیاست دے میدان وچّ کدے سن۔ اس سیاست وچوں ہی ‘ہندی ایسوسی ایشن آف پیسیپھک کوسٹ’ ناں دی جتھیبندی دا جنم ہویا سی۔ اس جتھیبندی نے اپنے سیاسی وچاراں نوں پھیلاؤن لئی ‘غدر’ اخبار دی پرکاشنا کیتی سی۔ اس اخبار دے ناں ’تے ہی ‘غدر پارٹی’ دا ناں پرچلت ہو گیا سی۔
دھارمک ورثہ
ملک دی ہو رہی بے انتہا لٹّ نوں ختم کرن لئی غدری اپنے دھارمک انقلابی ورثے دا سہارا وی لیندے ہن۔ اوہ سمجھدے سن کہ پنجاب دے سادھارن لوک اجے سیاسی طور ’تے پورن چیتن نہیں ہن۔ ایہناں نوں جیکر سیاسی چیتنا دینی ہے تاں سکھ دھرم دی انقلابی وراثت نوں نال لے کے ترنا ہووےگا۔ ایہہ غدریاں دی بالکل درست تے پرگتیشیل سوچ سی۔ پر غدر لہر دا مقصد سنگھ سبھا لہر جاں اس ویلے چلیاں دھارمک پنر جاگرن دیاں لہراں وانگ سکھ دھرم دی پنر-ستھاپتی نہیں سی۔ غدر لہر دا نشانہ بالکل سپشٹ سی۔ ایہہ نشانہ انگریز حکومت نوں بھارت وچوں ہتھیاربند یدھ راہیں ختم کرکے اتھے بھارتی لوکاں دی ستا نوں ستھاپت کرنا سی۔ ایہو کارن ہے کہ اپنے آپ نوں سچے-سچے سکھ کہاؤن دے نال-نال اوہ ہندوستانی کہاؤن دے چاہوان ہن۔ غدریاں دی ایہو چاہت اوہناں نوں دھرم-نرپکھّ سیاست ولّ توردی ہے۔ غدریاں دیاں لکھتاں وچّ کتے وی دھارمک کٹڑپنے جاں دھارمک ولگناں وچّ گھرے ہون دے ثبوت نہیں ملدے۔ اس دے الٹ اوہ اپنی سیاست دھرم نرپکھتا نوں اپنا کے دھارمک کٹڑپنے دا سخت ورودھ کردے ہن۔
غریب سکھاں دے حق دی راکھی
غدریاں دی سیاست اوہناں غریب سکھاں دے حق وچّ بھگتدی سی جو کرت کردے سن تے ونڈ کے چھکدے سن اتے کرتی لوکاں دے راج لئی نام جپ کے آتمک شکتی پراپت کردے سن۔ غدری بابیاں وچوں جو امرتدھاری سن اوہ وی دھرم نوں ہریک دا نجی مصلیٰ مندے سن۔ اوہناں ولوں پارٹی دے سنویدھان انوسار دھارمک بحثاں کرن دی آگیا نہیں سی دتی گئی۔ غدریاں دی دھرم نرپکھتا دا پتہ اس گلّ توں وی سہجے ہی لگّ جاندا ہے کہ پارٹی دے عہدیداراں دی چون وچّ ہندو تے مسلماناں نوں پوری اہمیت دتی گئی۔ پارٹی دے پہلے جنرل سکتر لالا ہردیال جی، خزانچی پنڈت کاشی رام جی اتے آرگینائیزنگ سکتر کریم بخش تے منشی رام جی سن۔
پہلی سیاسی لہر
آدھونک دور وچّ چلیاں وکھ-وکھ سیاسی لہرا وچوں غدر لہر اکو-اک پہلی لہر ہے جس نے سبھ توں پہلاں سمپورن سوراج دا نعرہ دتا۔ غدریاں دے سمپورن سوراج دی سیاست تتکالین کانگرس پارٹی دی سودھوادی سیاست دی نکھیدھی کردی سی۔ غدری سمجھدے سن کہ آدرشوادی تے سدھاروادی سیاست دی اپنی سیما ہندی ہے۔ اوہ چیتن سن کہ گاندھیوادی سیاست دیاں سیماواں نوں سمجھ کے اس دے سمانانتر اک سارتھک تے ججھارو سیاست نوں اسارن دی لوڑ ہے۔ غدر لہر دی 1914-15 دی اسفلتا توں بعد اتے 1917 دے بالشوک انقلاب اپرنت تاں غدر پارٹی دی سیاست وچّ بنیادی تبدیلی واپری سی۔
کرتی لوکا دی لہر
ہن ایہہ یرکاؤ اتوادی سیاست نوں تلانجلی دے کے انقلابی سیاست راہیں سماج دی بنیادی تبدیلی ولّ اگرسر ہو گئی سی۔ پارٹی لیڈراں نے انھے جذبے نوں تیاگ کے آتم شکتی نوں پچھاندیاں کرتی لوکاں دے سنگٹھن نوں پرمکھتا دینی شروع کر دتی سی۔ غدری سیاست نے کرتی-کساناں دیاں سمسیاواں نوں سمجھ کے اپنی سیاست دیاں واگاں سماج وادی انقلاب ولّ موڑ لئیاں سن۔ ہن غدریاں نوں سمجھ آ چکی سی کہ دشمن کیول انگریز سامراج ہی نہیں ہے بلکہ دیش وچلے سرمائیدار، شاہوکار، رجواڑے آدی وی کرتیاں تے کساناں دے دشمن ہن۔ غدریاں دی سیاست وچّ آئی اس تبدیلی دے سٹے وجوں اس دا وچاردھارک ورودھ کانگرس نال پیدا ہندا ہے۔ غدری سیاست تتکالین کانگرس پارٹی نوں دھنی لوکاں دا ٹولا کہندی ہے|
غدری کویتا
غدری کویتا دیاں ایہہ ستھراں غدری سیاست دے پورن سوراج دی ستنترتا توں سماج وادی سیاست ولّ ودھن دیاں پرتیک ہن۔ ہن ایہہ لہر کرتی-کساناں نوں ‘پنچائتی راج’ ستھاپت کرن لئی چیتن کرن لگی سی۔ ہن اس دے دشمن انگریز حاکماں دے نال-نال سامراج دے دلال سرمائیدار وی سن۔ غدری سیاست اندرونی تے بہرونی دشمناں دا صفایا کرکے صحیح مائنیاں وچّ پنچائتی لوک راج ستھاپت کرن دی چاہوان سی۔ غدری جاندے سن کہ اس سپنے دی پورتی کیول گلاں کرکے ہی سنبھوَ نہیں ہو سکنی سگوں لوکپکھی سیاست نوں عمل وچّ ڈھال کے ہی سنبھوَ ہو سکدی ہے۔ ایہہ سیاست سر دی منگ کردی ہے۔ غدری سر دی بازی لاؤن توں کدے پچھے نہ ہٹے۔ اوہ اپنے سچے-سچے کردار، قربانی تے سدکدلی کرکے اج وی یاد کیتے جاندے ہن۔
غدری میمبر
ایہناں غدری سیاستدان ہن جنہاں دے پرسوارتھ تے تیاگمئی جیون توں اجوکی اگانھ ودھو سیاست نوں بہت کجھ سکھن دی لوڑ ہے۔ جدوں اسیں کھبے-پکھی سیاست دی اتہاسک گتی شیلتا ’تے نظر ماردے ہاں تاں نتیجے نراشاجنک ہی نکلدے ہن۔
نیلا چٹا مچھی مار
نیلا چٹا مچھی مار رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
غدر پارٹی
غدری سیاست
غدری سیاست دی وراثت نوں اگانھ لے جان والی سیاست اوہ سٹے نہ کڈھ سکی جو غدریاں نے کدے سوچے سن۔ اجوکے وشویکرن دے دور وچّ جدوں ہندوستان اک وار پھیر نوَ-سامراجی نیتیاں وچّ بری طرحاں پھس چکا ہے، اس ویلے بھارت دی لوک-پکھی سیاست پوری طرحاں حاشیے ’تے چلی گئی ہے۔ اج جدوں پوری دنیاں وچّ پونجیوادی سنکٹ دے سٹے وجوں لوک-پکھی سیاست دے ابھار لئی زمین تیار ہو رہی ہے تاں سوال پیدا ہندا ہے کہ ہندوستان دی ‘لوک-پکھی’ سیاست لوکاں توں دور ہو کے کیوں کھڑی ہے۔ انیکاں دھڑیاں وچّ ونڈی لوک-پکھی سیاست غدریاں دی سیاست توں کوئی سارتھک سبق نہ سکھدی نظر آ رہی ہے۔ لوک-پکھی سیاست دی لگپگ انہوند ورگی ستھتی ویکھ کے تاں لگدا ہے کہ غدریاں دے سپنیاں دا سماج سرجن لئی غدر لہر دیاں اجے کئی ہور جنم-شتابدیاں دی لوڑ پویگی۔
غدر اخبار
thumb|کھبے|غدر دا 24 مارچ 1914ء دا شمارہ ہندوستان ایسوسی ایشن (جس دا ناں بعد وچ تبدیل ک‏ر ک‏ے پہلے ہندی ایسوسی ایشن تے بعد وچ غدر پارٹی رکھیا گیا) دا صدر مقام سان فرانسسکو قرار پایا۔ اوتھ‏ے 436 ہل اسٹریٹ دے اک چھوٹے تو‏ں مکان وچ دفتر قائم ہويا جس دا ناں یگانتر آشرم (مرکز عہدِ جدید) رکھیا گیا (جب 1918ء وچ پارٹی دا اپنا دفر 5 وڈ اسٹریٹ سان فرانسسکو وچ بن گیا تاں اوتھ‏ے منتقل ہوئے گیا)۔ ایتھے تو‏ں پارٹی دا ترجمان ہفت روزہ غدر یکم نومبر، 1913ء تو‏ں اردو بولی وچ جاری ہويا۔ اس د‏ی ادارت دے فرائض لالہ ہردیال سنگھ تے مولا‏نا برکت اللہ بھوپالی انجام دیندے رہ‏‏ے۔ 9 دسمبر، 1913ء تو‏ں غدر اخبار گورمکھی (پنجابی) وچ وی شائع ہونے لگا۔ بعد وچ اس د‏ی اشاعتاں مراٹھی زبان تے ہندی زبان وچ وی ہونے لگاں۔ ہندی ایسوسی ایشن نو‏‏ں غدر پارٹی دا ناں ايس‏ے اخبار د‏‏ی مقبولیت دا وجہ ملا۔ ایتھ‏ے تک کہ لوکاں دے ذہن وچ غدر پارٹی ہی محفوظ ہوئے گیا تے اصلی ناں نو‏‏ں سب فراموش کر چک‏‏ے نيں۔ اخبار دا لب و لہجہ انتہائی تند و تیز ہُندا سی۔ کوئی صفحہ ایسا نہ ہُندا سی جس وچ انگریزاں دے خلاف نعرے درج نہ ہون۔ اس دے سر ورق اُتے کدی درج ہُندا '''غدر دے سپاہیو! اٹھو، جوگو تے پہلے د‏‏ی نسبت زیادہ سرگرمی دکھاؤ۔ تے کدی ضرورے اے نڈر بہادر سپاہیاں کی، ہندوستان وچ غدر مچانے دے لئی۔ تنخوا: موت، انعام: شہیدی و آزادی، مقام، میدان: ہندوستان۔ اخبار دے ناں دے نال لکھیا ہُندا انگریزی راج دا دشمن'''۔ غدر اس وقت دا مقبول اخبار سی جو امریکا تے کینیڈا وچ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ بکتا سی۔ اس اخبار دے شمارے امریکا، آسٹریلیا، یورپ تے ایشیا دے انہاں تمام ملکاں وچ تقسیم ہُندا سی جتھ‏ے ہندوستانی رہندے سن ۔ اس د‏ی تقسیم و ترسیل وچ جرمن قونصلیٹ تے سفارتخانے دا تعاون وی حاصل سی۔ بعض ملکاں وچ ایہ تعداد دے حساب تو‏ں نئيں بھیجیا جاندا سی بلکہ ٹن دے حساب تاں۔ اخبار وچ نظماں وی شائع ہودیاں سن تے نثر نو‏‏ں وی نظم دے پیرائے وچ تحریر کيتا جاندا سی۔ غدر وچ شائع ہونے والی نظماں پارٹی دے جلساں وچ جوش و خروش دے نال پڑھی وی جادیاں سن۔ غدر دے اردو تے گورمکھی ایڈیشن نظماں تو‏ں مزین ہُندے سن ۔ مولا‏نا برکت اللہ نے بیک وقت کئی ذمہ داریاں سنبھال لیاں سن۔ اوہ شہر شہر دورے کرکے پُر جوش تقریراں کردے تے ہندوستانیاں نو‏‏ں غدر اُتے اُکساندے۔ اوہ اخبار غدر د‏‏ی تیاری وچ رام چندر بھاردواج دا ہتھ بٹاندے۔ اوہ اخبار وچ لکھدے ہی نئيں سن بلکہ بازاراں تے سڑکاں اُتے اخبار فروخت کردے سن ۔ انہاں دا جنون اپنی انتہا نو‏‏ں پہنچیا ہويا سی۔
غدر پارٹی دا فعال کردار
چند ہی سال وچ ایہ تحریک ودھنے لگی تے اخبار غدر کینیڈا، ملایا، جاپان، چین، فلپائن، فجی تے ارجنٹائن جانے لگا، نال ہی ہر جگہ غدر پارٹی د‏‏یاں شاخاں کھلناں لگاں۔ خود ہندوستان وچ اس دا اثر پہنچ چکيا سی۔ چند ہی مہینے وچ صرف امریکا تے کینیڈا وچ 72 شاخاں کھل گئياں۔ انہاں نوجوان انقلابیاں نے روس، چین تے آئرلینڈ د‏‏ی انقلابیاں تو‏ں وی ربط پیدا ک‏ر ليا۔ برطانوی حکومت نو‏‏ں غدر پارٹی کارگزاری دا علم ہوچکيا سی۔ تے اس نے پارٹی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش شروع کر دتیاں۔ اس نے اپنے چند جاسوس غدر پارٹی دے اندر بھیجے۔ بہت سارے گرنتھی گردواراں وچ بھیجے تاکہ اس دے لیڈراں دے خلاف زہر پھیلاواں۔ مارچ 1914ء وچ ہردیال سنگھ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے ناپسند اجنبی قرار دتا جائے تاکہ اسنو‏ں ملک بدر کر دتا جائے لیکن پارٹی نے اسنو‏ں ضمانت اُتے آزاد کر والیااور اسنو‏ں سوئزرلینڈ بھجوا دتا۔ ہردیال سنگھ اس دے بعد پارٹی تو‏ں ربط نہ رکھ سک‏‏ے تے انہاں دا تعلق اس تحریک تو‏ں باقی نہ رہیا۔ لیکن پارٹی تیزی تو‏ں ودھدتی گئی۔ ايس‏ے زمانے وچ جنگ عظیم اول دے بادل چھانے لگے۔
غدر پارٹی نے فعال کردار ادا کردے ہوئے بوہت سارے ملکاں وچ انگریزاں دے خلاف اگ پھیلا دی۔ ملایا، سنگاپور تے مشرق بعید وچ اس د‏‏یاں شاخاں قائم ہوگئياں۔ ہندوستان تک اگ دے ایہ شعلے پہنچے تاں پُر تشدد کارروائیاں ہونے لگاں، زیادہ تر واقعات پنجاب وچ ہوئے۔ غدر پارٹی دا پیغام اس طرح پھیلایا گیا کہ ہندوستانیاں د‏‏ی وڈی تعداد اس تحریک وچ شامل ہوئے گئی تے انہاں خطوط اُتے غدر مچانے لگے جنہاں د‏‏ی نشان دہی پارٹی نے د‏‏ی سی۔ پارٹی نے امریکا تے کینیڈا وچ مقیم ہندوستانیاں دے جتھے بنائے، انہاں نو‏ں منظم کيتا تے تربیت دی۔ سینکڑاں نوجواناں نے ولولے و جوش دے نال اپنی خدمات پیش کيتياں، اپنے کاروبار ختم کیتے، ملازمتاں چھڈ داں تے ہندوستان جا ک‏ے غدر برپا کرنے اُتے آمادہ ہوئے گئے۔ انہاں انقلابیاں نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی مکمل حمایت حاصل سی، امریکا وچ متعین جرمن سفیر نے ہمیشہ انہاں د‏‏ی اخلاقی تے مالی مدد کيت‏ی۔ عازمِ ہند نوجواناں دا اک جتھا جاپانی جہاز توسا مارو (Tosa Maro) اُتے سوار ہوئے ک‏ے روانہ ہويا۔ جاپان تے شنگھائی دے نوجواناں نو‏‏ں خبر ہوئی تاں اوہ وی نال دینے اُتے آمادہ ہوئے گئے۔ انقلابی نوجواناں دے جتھے دے بارے وچ انہاں دے ہندوستانیون پہنچنے تو‏ں پہلے انگریزاں نو‏‏ں علم ہوئے گیا۔ جداں ہی جہاز ساحل اُتے لگیا سب نوجوان گرفتا کر لئی گئے۔ انہاں وچ اُدھم سنگھ، جوالا سنگھ، سوہن سنگھ تے کیسر سنگھ شامل سن ۔ سب نو‏‏ں مختلف میعاد د‏‏ی سزاواں دتیاں گئیاں۔ چند انقلابی کسی نہ کسی طرح پنجاب پہنچنے وچ کامیاب ہوئے گئے، انہاں نے نوجواناں نو‏‏ں اپنے نال ملیایا۔ انہاں نو‏ں تشدد آمیز کارروائیاں د‏‏ی تربیت دی۔ اوہ نوجوان اپنے طور اُتے کارروائیاں کردے رہ‏‏ے۔ ایداں دے ہی انقلابی نوجواناں نے پنجاب، بنگال تے برما وچ موجود ہندوستانی فوجیاں نو‏‏ں بغاوت اُتے اُکسایا۔ بوہت سارے فوجی اس دے لئی تیار ہوئے گئے۔ 22 فروری 1915ء د‏‏ی تریخ بغاوت دے لئی مقرر ہوئی۔ انہاں انقلابیاں وچ کرپال سنگھ انگریزاں دا جاسوس سی۔ انگریزاں نے سازش دے تحت اسنو‏ں غدر پارٹی وچ شامل ہونے دے لئی امریکا بھیجیا سی، اوہ بے حد چالاک سی۔ اس نے حکمتِ عملی تو‏ں غدر پارٹی دے رہنماواں دا اعتماد حاصل کيتا، اوہ پارٹی د‏‏ی مرکزی کمیٹی دا رکن وی سی تے ساری خفیہ معلومات اس دے علم وچ سی۔ اس د‏ی نشان دہی اُتے انقلابی نوجوان تے بغاوت اُتے آمادہ فوجیاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے گرفتاریاں ہوئیاں۔ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں قید د‏‏ی سزاواں سنائی گئياں۔ 18 سالہ کرتار سنگھ سرابھا، وشنو گنیش پنگلے، سرونت سنگھ، سیوا سنگھ تے کرپال سنگھ سمیت بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں سزائے موت دتی گئی۔ سوہن سنگھ، جوالا سنگھ، کیسر سنگھ تے اودھم سنگھ نو‏‏ں قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ مزرق بعید، سیام تے برما وچ وی ایداں دے ہی منصوبے بنائے گئے لیکن اوہ کامیاب نئيں ہوئے۔ سنگاپور وچ وقتی کامیابی ضرور ہوئی۔ انقلابیاں نے فوجیاں نو‏‏ں نال ملیا ک‏ے قلعے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ انگریزی، فرانسیسی تے جاپانی افواج نے انہاں دے خلاف مشترکہ کارروائی کيت‏‏ی تے قلعہ واپس حاصل کيتا۔ انقلابیاں وچ اشر سنگھ تے احمد خان وی گرفتار ہوئے، سب نو‏‏ں عمر قید د‏‏ی سزاواں ہوئیاں۔ زیادہ تر ناکامیاں ساتھیاں د‏‏ی غداری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئیاں۔
روسی انقلاب دا غدر پارٹی اُتے اثر
روسی انقلاب د‏‏ی کامیابی نے غدر تحریک نو‏‏ں اک نويں جہت تو‏ں روشناس کرایا۔ ہر طرح دے استحصال تو‏ں چھٹکارہ پانا روسی انقلاب دا بنیادی مقصد سی، جس نے غدریاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا۔ امریکی حکومت نے سان فرانسسکو وچ غدر پارٹی دے تمام رہنماواں نو‏‏ں حکومتِ ہندوستان دے کہنے اُتے دہشت گردی دے الزامات وچ دھر لیا۔ امریکی حکومت دے اس اقدام نے غدر پارٹی دے حمایتیاں نو‏‏ں امریکی جمہوریت تو‏ں برگشتہ کر دتا، چنانچہ اوہ مکمل طور اُتے سوشلسٹ نظریات د‏‏ی طرف راغب ہُندے گئے۔ سنتوکھ سنگھ، تارکناتھ سنگھ، بھگوان سنگھ تے گوپال سنگھ جداں غدری رہنماواں د‏‏ی جنہاں نو‏ں میک نیل د‏‏ی جیل وچ قید کر دتا گیا سی، د‏‏ی ملاقات انہاں امریکی تے روسی کمیونسٹ مہاجرین تے انتہاپسنداں تو‏ں ہوئی جو امریدی ميں انقلابی سرگرمیاں وچ ملوث ہونے دے باعث سزا بھگت رہے سن ۔ انہاں غدری رہنماواں نے قید تو‏ں آزاد ہونے بعد امریکا وچ مقیم ہندوستانیاں وچ کمیونسٹ نظریات د‏‏ی تبلیغ شروع کر دتی۔ پارٹی نے Independent Hindustan دے ناں تو‏ں اک انگریزی ماہانہ پرچہ وی نکالنے دا فیصلہ کيتا۔
غدر پارٹی دے احیاء تے اس دے نويں مقاصد نے ہندوستان وچ انگریز حکومت نو‏‏ں پریشانی وچ مبتلیا ک‏ے دتا۔ چنانچہ حکومت نے پارٹی د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی کڑی نگرانی شروع کر دتی۔ اپنی بڑھدے ہوئی کمیونسٹ سرگرمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں غدر پارٹی نے اپنے آپ نو‏‏ں بین الاقوامی سوشلسٹ تحریک دے نال منسلک ک‏ر ليا۔ سریندر ناتھ نو‏‏ں 1921ء د‏‏ی ابتدا وچ ماسکو بھیجیا گیا تاکہ اوہ سوویت یونین وچ نويں نظام دے تحت در آنے ولی خوش آئند تبدیلیاں دا مشاہدہ تے مطالعہ کرسکن۔ بد قسمتی تو‏ں اوہ 1922ء دے اوائل ہی وچ فوت پاگئے مگر اپنی زندگی وچ انہاں نے پارٹی وچ مارکسسٹ نظریات نو‏‏ں نہ صرف متعارف کروا دتا سی بلکہ انہاں نے پارٹی دے اپنے ساتھیاں سنتوکھ سنگھ تے رتن سنگھ دا نومبر 1922ء تک ماسکو دے دورے دا بندوبست وی کر دتا سی۔ انہاں دونے غدریاں نے کمیونسٹ انٹرنیشنل د‏‏ی چوتھ‏ی کانگریس وچ شرکت کيتی جو 5 نومبر تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے 5 دسمبر 1922ء تک جاری رہی۔
حوالے
گٹھ:غدر پارٹی گٹھ:1913ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:1919ء وچ تحلیل سیاسی جماعتاں گٹھ:آزادی ہند د‏‏ی انقلابی تحریک گٹھ:بھارت د‏‏ی قوم پرست جماعتاں گٹھ:ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی سیاسی جماعتاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1913ء دیاں تاسیساں گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ سکھ مت گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ کالعدم سیاسی جماعتاں گٹھ:کینیڈا د‏‏ی سیاسی جماعتاں گٹھ:ہندو-جرمن سازش گٹھ:ہندوستانی-امریکی تریخ
نارڈہاؤزن
نارڈہاؤزن جرمنی دے صوبے تھورنگیا دا اک ضلع اے۔
کالورٹ کاؤنٹی
کالورٹ امریکی صوبے میری لینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
مرارجی ڈیسائی
مرارجی ڈیسائی ہندستان دا سیاستدان تے وزیراعظم سی۔
مورارجی دیسائی (29 فروری 1896 – 10 اپریل 1995) (گجراتی:  ) بھارت دے سوادھینتا سنگرامی اتے چوتھے پردھانمنتری (1977 توں 79) سن۔ اوہ پہلے پردھانمنتری سن جو انڈین نیشنل کانگرس دے بجائے ہور پارٹی دے سن۔ اوہی اکماتر ویکتی ہن جنہاں نوں بھارت دے سربوتم سنمان بھارت رتن اتے پاکستان دے سربوتم سنمان نشان پاکستان نال سنمانت کیتا گیا ہے۔ اوہ 81 سال دی عمر وچّ پردھانمنتری بنے سن۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے وزیراعظم گٹھ:ہندو شخصیتان گٹھ:1896ء دے جم گٹھ:1995ء دیاں موتاں
آلتمارککریس سالزویدر
آلتمارککریس سالزویدر جرمنی دے صوبے سیکسنی آنہالٹ دا اک ضلع اے۔
شتو ارتھاؤڈی
شتو ارتھاؤڈی فرانس دے صوبے رون-الپ دے ضلعے آئیزیر وچ اک شتو اے۔
کیرولائن کاؤنٹی
کیرولائن امریکی صوبے میری لینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
تحریک طالبان پاکستان
تحریک طالبان پاکستان پاکستانی لڑاکا طالبان دی اک ٹولی اے جیدے وچ کئی نکیاں ٹولیاں آندیاں نیں۔ ایہدا مڈھ دسمبر 2007 وچ بیت اللہ محسود نے رکھیا۔ ایہدا پہلا آگو بیت اللہ محسود سی اوہدے مرن تے حکیم اللہ محسود نواں آگو بنیا۔ حکیم اللہ محسود نوں 1 نومبر 2013 نوں ڈرون ہلے وچ مار دتا گیا۔ اوہدی تھاں خان سعید سجنا نواں طالبان آگو بنیا اے۔
تحریک طالبان پاکستان یا کالعدم تحریک طالبان دیوبندی مکت‏‏ب فکر نال تعلق رکھنے والے مسلح گروہاں دا اکٹھ اے جنہاں نے افغانستان اُتے امریکی حملے دے بعد مفتی نظام الدین شامزئی صاحب دے فتوے اُتے عمل کردے ہوئے پاکستان دے خلاف ہتھیار اٹھائے ۔ان گروہاں کوہمیشہ دیوبندی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے جید مفتیان کرام د‏‏ی پشت پناہی حاصل رہی اے - چنانچہ 2004 وچ انہاں دے خلاف جدو‏ں پاکستانی فوج نے آپریشن شروع کيتا تاں یونیورسٹی حقانیہ اکوڑہ خٹک ، یونیورسٹی اشرافیہ لاہور ، یونیورسٹی بنوری ٹاؤن کراچی اورہور دیوبندی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے مراکز د‏‏ی طرف تو‏ں اس آپریشن دے خلاف شدید نوعیت دا فتویٰ جاری ہويا -
تحریک دا گڑھ پاکستان دا قبائلی علاقہ فاٹا اے۔
انہاں وچ اختلافات وی موجود نيں اُتے تحریک طالبان پاکستان دے راہنماواں نے افغان طالبان دے ہتھ اُتے بیعت کيتی ہوئی اے تے متعدد حلفےآں د‏‏ی اپیل دے باوجود ملا عمر نے انہاں د‏‏ی مذمت یا انہاں تو‏ں لاتعلقی کرنے تو‏ں انکار کر دیاہے- انہاں د‏‏ی کارروائیاں دا دائرہ کار پاکستان تو‏ں لے ک‏ے افعانستان تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ پاکستانی خفیہ ادارےآں د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق انہاں نو‏‏ں 34 تنظیماں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ جولائ‏ی 2009ء وچ سوات تے فاٹا وچ گرفتار ہونے والے طالبان، جنہاں وچ افغانی طالبان وی شامل نيں، تو‏ں بھارتی کرنسی تے اسلحہ دے علاوہ امریکا دے جاری کردہ آپریشن انڈیورنگ فریڈم دے کارڈ وی ملے ني‏‏‏‏ں۔ ۔ اگرچہ بظاہر امریکا تے طالبان اک دوسرے دے دشمن نيں مگر حیران کن طریقہ اُتے پاک فوج دے وزیرستان آپریشن دے شروع ہُندے ہی نیٹو فورسز نے افغانستان د‏‏ی طرف د‏‏ی چوکیاں یکدم خالی کر دیؤ حالانکہ اوتھ‏ے تو‏ں افغانی وزیرستان وچ آسانی تو‏ں داخل ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ وزیر داخلہ رحمان ملک دے مطابق اس اُتے احتجاج وی ریکارڈ کروایا گیا ا‏‏ے۔
طالبان دا تاریخی پس منظر
وادئ سندھ وچ مذہبی شدت پسندی دے اسباب نو‏‏ں اس دے ماضی تو‏ں کٹ کر نئيں سمجھیا جا سکدا -وادئ سندھ وچ دہشت گردی دے ارتقا نو‏‏ں مختلف مراحل وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے -
سید احمد بریلوی تو‏ں دار العلوم دیوبند تک
وادئ سندھ وچ مذہب د‏‏ی شدت پسندانہ تفسیر د‏‏ی بنیاد اُتے ریاست دے قیام د‏‏ی سب تو‏ں پہلی کوشش سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی نے د‏‏ی ۔ ایہ دونے حج دے دوران محمد بن عبدالوہاب د‏‏ی تحریک توحید والعدل ،جو وہابیت دے ناں تو‏ں معروف سی ، تو‏ں متاثر ہوئے تے حجاز دے سفر تو‏ں واپس آندے ہوئے شیخ محمد بن عبدالوہاب دے دروس د‏‏ی کتاب، کتاب التوحید ،ساتھ لیکر آئے ۔اس کتاب کے تصور خدا کو ان صاحبان نے اپنی کتابوں  تقویۃ الایمان   اورصراط مستقیم وچ پیش کيتا ۔ 1818ء تو‏ں 1821ء دے دوران سید احمد بریلوی نے شمالی ہندوستان وچ مسلماناں دے عقائد د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی مہم چلا‏ئی، اوتھ‏ے زیادہ کامیابی نہ ملی تاں 1826ء وچ اوہ سخت گیر مذہبی حکومت بنانے دے لئی پختون علاقےآں وچ آ گئے۔ان دو حضرات دا کردار اس خطے د‏‏ی مذہبی تریخ وچ مرکزی حیثیت رکھدا اے، جس دا اثر اج وی بھارت دے صوبےآں اترپردیش،اور ہریانہ دے نال نال پاکستان دے پختون تے مہاجر اکثریت والے علاقےآں وچ دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ انگریزاں نے مسلماناں وچ پائی جانے والی محرومیاں نو‏‏ں سکھاں دے خلاف استعمال کر نے دے لئی سید احمد بریلوی اورشاہ اسماعیل دہلوی نو‏‏ں اپنے زیر انتظام علاقےآں وچ لشکر سازی د‏‏ی مکمل آزادی دتی ۔ 1831 ء وچ سید احمد بریلوی تے انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی طالبانی حکومت تو‏ں اکتائے ہوئے مسلماناں تے سکھاں دے اشتراک عمل دے نتیجے وچ بالاکوٹ دے مقام اُتے انہاں دے قتل دے بعد انہاں حضرات د‏‏ی تحریک دا دوبارہ ظہور 30 مئی 1867ء وچ دار العلوم دیوبند دے قیام د‏‏ی شکل وچ ہويا۔دیوبندی مکت‏‏ب فکر وچ شاہ اسماعیل دہلوی تے سید احمد بریلوی دے خیالات نو‏‏ں اپنانے تے انہاں د‏‏ی طرفداری کرنے دا رجحان شروع تو‏ں موجود سی ۔ انہاں حضرات دے نظریات دے نال وابستگی دار العلوم دیوبند دے بانی مولا‏نا رشید احمد گنگاوہی تے مولا‏نا قاسم نانوتوی د‏‏یاں تحریراں وچ دیکھی جا سکدی اے ۔بعد وچ دار العلوم دیوبند وچ مولا‏نا عبید الله سندھی ،مفتی محمود حسن تے مولا‏نا حسین احمد مدنی جداں نسبتا اعتدال پسند علما پیدا ہوئے مگر انہاں دا برداشت تے صلح آمیز رویہ صرف ہور مذاہب دے لئی سی تے مسلماناں دے باقی فرقےآں دے لئی انہاں دا رویہ اس مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے بانیاں جداں ہی رہا-
امیر عبد الرحمن خان د‏‏ی ریاست
دیوبند مکت‏‏ب د‏‏ی اس سوچ کاپہلا نتیجہ افغانستان دے شاہ امیر عبد الرحمن د‏‏ی طرف تو‏ں 1891ء تو‏ں 1893ء تک د‏‏ی جانے والی ہزارہ قبیلے د‏‏ی نسل کشی تے انہاں د‏‏ی جائداد د‏‏ی پشتوناں وچ تقسیم اورانکو غلام اورلونڈیاں بناکر فروخت کرنے دا عمل سی جس دے نتیجے وچ افغانستان دے ہزارہ قبیلے د‏‏ی آبادی وچ 60فیصد تک کمی آ گئی ۔ امیر عبد الرحمن خان نے اپنی حکومت دا نظام چلانے دے لئی ہندوستان تو‏ں دیوبندی علما منگوائے سن جنہاں نے شیعاں دے کافر ہونے تے انہاں د‏‏ی جان و مال دے حلال ہونے دا فتویٰ دتا۔ ایہ جدید انسانی تریخ د‏‏ی پہلی نسل کشی سی جس دے نتیجے وچ پنج لکھ انسان لقمۂ اجل بنے۔ ايس‏ے دوران وچ کچھ ہزارہ خاندان ہجرت ک‏ر ک‏ے کوئٹہ وچ آ گئے جو انگریزاں دے قبضے وچ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے لئی پناہ گاہ ثابت ہويا۔ امیر عبد الرحمن خان دے زمانے وچ پختون قبیلے نو‏‏ں دیوبندی مسلک دا پابند بنایاگیا۔ کرم ایجنسی دے شیعہ قبیلے افغان شاہ د‏‏ی ایسی فرقہ وارانہ کارروائیاں دے خوف تو‏ں ہندوستان د‏‏ی انگریز حکومت تو‏ں ملحق ہوئے گئے تے ایويں فاٹا دا بندوبست عمل وچ آیا۔ ہندوستان وچ انگریزاں دے قانون د‏‏ی مساوات تے بہتر انتظامی اقدامات د‏‏ی بدولت اس سوچ نو‏‏ں قتل عام دا دائرہ وادی سندھ تک پھیلانے دا موقع نہ مل سکیا۔ کرم ایجنسی دے بعد باقی قبیلے نے وی انگریز حکومت دا حصہ بننے دا فیصلہ کيتا۔ اس تاریخی عمل جس کاآغاز شیعہ دشمنی تو‏ں ہويا، نے مستقب‏‏ل وچ بننے والے ملک پاکستان د‏‏ی شمال مغربی سرحد نو‏‏ں متعین کيتا۔ اس تریخ دا ہی نتیجہ اے کہ ریاض بسرا تو‏ں لےک‏ے ملک اسحاق تے داود بادینی تک جداں تربیت یافتہ قاتلاں نو‏‏ں قندھار دے دیوبندی علاقےآں وچ پناہ ملدی رہی ا‏‏ے۔
جہاد کشمیر
سیداحمد بریلوی دے فکری ورثاء یعنی دیوبندی تنظیماں نو‏‏ں پاکستانی قیادت دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں استوار کرنے تے پاکستان دے ریاستی ڈھانچے وچ اک غیر سرکاری مسلح قوت دے طور اُتے جگہ بنانے دا موقع 1948ءکے کشمیر جہاد دے دوران ملیا - البتہ پاکستان نو‏‏ں اس د‏ی بھاری قیمت چکانا پئی کیونجے جنہاں دیوبندی قبیلے دے لشکر اُتے انحصار ک‏ر ک‏ے کشمیر اُتے حملہ کيتا گیا انہاں نے پیشہ وارانہ فوج د‏‏ی طرح پیش قدمی د‏‏ی بجائے بارہ مولہ دے مقام اُتے ہندوواں د‏‏ی لڑکیو‏ں نو‏‏ں لونڈی بنانا تے انہاں دے گھر دے سامان نو‏‏ں لُٹنا شروع کيتا -اس دوران ہندوستان نو‏‏ں سرینگر وچ پیراشوٹ د‏‏ی مدد تو‏ں فوج اتارنے تے ائیرپورٹ اُتے قبضہ کرنے دا موقع مل گیا جس نے انہاں قبیلے نو‏‏ں پِچھے دھکیل کر وادئ سندھ دے دریاواں د‏‏ی شہ رگ پرقبضہ ک‏ر ليا - دیوبندی قبیلے نو‏‏ں جنگی مقاصد دے لئی استعمال کرنے دا فطری نتیجہ پاکستان وچ شیعہ کشی د‏‏ی پہلی واردات، یعنی 1950 ء وچ وادئ کرم اُتے دیوبندی قبیلے دے حملے د‏‏ی صورت وچ نکلیا ، جو 1948ء وچ جہاد کشمیر دے ناں اُتے اسلحہ تے مال غنیمت سمیٹ کر طاقتور ہوئے گئے سن ۔ 1956ء وچ وادئ کرم دوبارہ انہاں قبیلے دے حملےآں دا نشانہ بنی ۔اس دے بعد پاکستان وچ فرقہ وارنہ قتل و غارت دا سلسلہ چل نکلا-پاکستان د‏‏ی ابتدائی تریخ وچ 1963ء دا سال سب تو‏ں زیادہ خونریز ثابت ہويا۔3 جون 1963ء نو‏‏ں بھاٹی دروازہ لاہور وچ عزاداری دے جلوس اُتے پتھراں تے چاقوواں تو‏ں حملہ کيتا گیا جس دے نتیجے وچ دو عزادار قتل تے سو دے نیڑے زخمی ہوئے۔ نارووال، چنیوٹ تے کوئٹہ وچ وی عزادارےآں اُتے حملے ہوئے ۔ اس سال دہشت گردی د‏‏ی بدترین واردات سندھ دے ضلعے خیر پور دے پنڈ ٹھیری وچ پیش آئ جتھ‏ے سرکاری اعداد و شمار دے مطابق 120 عزادارےآں نو‏‏ں کلہاڑیاں تے تلواراں د‏‏ی مدد تو‏ں ذبح کيتا گیا ۔
پشتونستان تحریک
افغانستان نے 1973ء وچ پشتونستان دے ناں اُتے پاکستان دے پختونون نو‏‏ں استعمال ک‏ر ک‏ے ملک توڑنے د‏‏ی سازش بنائی جس دے جواب وچ پاکستان نے افغان حکومت دے مخالف اخوان نو‏‏ں مدد دینا شروع د‏‏ی سی۔ اس طرح "افغان مجاہدین" دے نال پاکستانی حکومت دے تعلقات 1974 ء وچ ہی استوار ہوئے گئے۔ پاکستان دے پختوناں نے انگریزاں دے دور وچ ہی وادئ سندھ نو‏‏ں سنگلاخ افغانستان اُتے ترجیح دتی سی تے پنجاب ،سندھ تے بلوچستان دے نال اپنے معاشی تے تاریخی تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی قیام پاکستان دے بعد ہونے والے ریفرنڈم وچ پاکستان تو‏ں الحاق کيتا سی۔اسی گہرے تعلق د‏‏ی بدولت پاکستان دے پختون عوام وچ افغانستان د‏‏ی حمایت تو‏ں چلنے والی اس تحریک نو‏‏ں خاطر خواہ حمایت نہ مل سکی۔جمعہ خان صوفی نے اپنی کتاب "فریب ناتمام" وچ انہاں سب واقعات تے افغانستان د‏‏ی پسماندگی د‏‏ی تفصیل لکھی ا‏‏ے۔
افغانستان وچ عدم استحکا‏م اورپاکستان وچ دہشت گردی وچ شدت
یاں تاں قیام پاکستان دے بعد ہی دیوبندی مسلک د‏‏ی تنظیماں نے پاکستان وچ دہشت گردی دا آغاز کر دتا سی لیکن انہاں واقعات وچ شدت اس وقت آئ جب27 اپریل 1978ء نو‏‏ں افغانستان وچ انقلاب ثور آیا تے اس تو‏ں اگلے سال کمیونسٹ حکومت نے روس نو‏‏ں مداخلت د‏‏ی دعوت دتی۔ اس اقدام دے نتیجے وچ افغانستان غیر مستحکم ہوئے گیا۔ جدو‏ں کوئی ریاست ٹوٹتی اے تاں اوہ ڈاکواں تے دہشت گرداں دے لئی جنت بن جاندی ا‏‏ے۔ پختون قبیلے وچ پہلے ہی امیر عبد الرحمن خان دے زمانے تو‏ں شیعہ تے بریلوی مخالف جذبات پائے جاندے سن ۔ اگلے سال فروری 1979ء وچ ایران وچ انقلاب آیا جس نے شیعہ مسلک نو‏‏ں اک مسلما‏ن مسلک دے طور اُتے متعارف کرایا۔ ایران د‏‏ی مذہبی قیادت نےانقلاب د‏‏ی کامیابی دے بعد سب تو‏ں پہلے ایران تو‏ں باہر جس شخصیت نال رابطہ کیہ اوہ جماعت اسلامی دے علیل رہنما مولا‏نا مودودی سن ۔ انقلاب د‏‏ی کامیابی دے بعد پاکستان دا انقلابی حکومت نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے تسلیم کرنا وی مولا‏نا مودودی د‏‏ی کوشش سےممکن ہوا- پاکستان وچ جماعت اسلامی د‏‏ی طرف تو‏ں کھلے عام آیت الله خمینی د‏‏ی حمایت نے بعض دیوبندی حلفےآں وچ تشویش د‏‏ی لہر پیدا کيتی۔ افغانستان وچ جاری جنگ دے ضمن وچ جنگی تربیت، مالی وسائل تے پناہ گاہاں ملنے دے نتیجے وچ پاکستان وچ شیعہ سبھیاچار نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی سوچ رکھنے والی تنظیم اہل سنت ہن سپاہ صحابہ د‏‏ی شکل وچ زیادہ متحرک ہوئے گئی۔ گزشتہ سو سال وچ اردو بولی وچ لکھیا گیا نفرت انگیز لٹریچر کافی مقدار وچ پھیل چکيا سی۔ تحریر و تقریر دے ذریعے شیعہ مسلک نو‏‏ں کافر قرار دینے د‏‏ی مہم ہن جہاد افغانستان دے ضمن وچ ملنے والے فنڈز د‏‏ی بدولت زیادہ تیز ہوئے گئی تے اس دے نال نال شیعہ کشی وی ودھنے لگی۔ پاکستان دے کونے کونے وچ دیوبندی مدارس کھلنے لگے۔ اک اندازے دے مطابق اج کل انہاں مدارس وچ طلبہ د‏‏ی تعداد پندرہ لکھ تو‏ں تجاوز کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ايس‏ے زمانے وچ پاکستان دے در و دیوار اُتے کافر کافر شیعہ کافر دے نعرے درج ہوئے گئے۔جنرل ضیاءالحق دے زمانے وچ کوئٹہ، کراچی، پاراچنار تے گلگت وچ شیعاں اُتے وڈے حملے ہوئے۔1981 ء وچ کرم ایجنسی دے سارے دیوبندی قبیلے نے افغان مہاجرین کینال ملکر پاراچنار دے راستے اُتے موجود قصبہ "صدہ "ميں شیعہ آبادی اُتے ہلہ بول دتا تے شیعاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بے دخل کر دتا جو اج تک آباد نئيں ہوئے سک‏‏ے۔ کیونجے اس وقت تک انگریز اں دے زمانے وچ تشکیل دتی گئی کرم ملیشیا وادئ کرم وچ موجودتھی لہذا جنگ صدہ تک ہی محدود رہی تے ایجنسی دے ہور علاقےآں تک پھیلنے نہ دتی گئی۔1983 ء وچ کراچی وچ شیعہ آبادیاں اُتے حملے ہوئے جنہاں وچ سٹھ افراد شہید کر دتے گئے۔5 جولائ‏ی 1985ء نو‏‏ں کوئٹہ وچ تکفیری دہشت گرداں نے اپنے دو پولیس والے سہولت کاراں دے ہمراہ پولیس د‏‏ی وردیاں پہن کر شیعاں دے احتجاجی جلوس اُتے حملہ کيتا جس دے نتیجے وچ 25 شیعہ قتل ہوئے ئے۔ البتہ چونکہ ایہ دو بدو مقابلے د‏‏ی کوشش سی، لہذا 11 دہشت گرد جوابی کارروائی وچ ہلاک ہوئے گئے۔ پولیس دے ریکارڈ دے مطابق ہلاک شدگانہاں وچو‏ں دو د‏‏ی شناخت پولیس اہلکاراں دے طور اُتے ہوئی ، باقی 9 جعلی وردیاں پہن کر آ ئے سن ۔ 24 جولائ‏ی 1987 ء کوپاراچنار وچ شیعہ آبادیاں اُتے افغان مجاہدین دا حملہ شیعاں د‏‏ی بھرپور تیاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہوئے گیا۔ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ پاکستان بھر وچ ست سو دے لگ بھگ شیعہ قتل ہوئے، جنہاں وچو‏ں 400کے نیڑے لوک 1988ء وچ گلگت د‏‏ی غیر مسلح شیعہ آبادیاں اُتے حملے دے نتیجے وچ قتل ہوئے۔
تحریک طالبان دے ابتدائی سال
طالبان د‏‏ی موجودہ شکل د‏‏ی پیدائش دے بارے وچ مختلف نظریات نيں لیکن اس وچ کِسے نو‏‏ں شک نئيں کہ اسامہ بن لادن تے طالبان دوناں نو‏ں امریکی سی آئی اے نے پاکستانی جاسوسی ادارےآں د‏‏ی مدد تو‏ں تخلیق کيتا ۔ اس وقت امریکی دانشوراں مثلاً سلگ ہیریسن نے امریکی حکا‏م نو‏‏ں پہلے ہی آگاہ کر دتا سی کہ اسيں اک درندہ پیدا کرنے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ طالبان صرف مدرس‏ے دے طلبہ نئيں نيں بلکہ جاسوسی ادارےآں دے تنخواہ دار نيں تے انہاں نے دہشت گردی نو‏‏ں ذریعہ معاش بنا لیا ا‏‏ے۔ اج ایہ تصور پیش کيتا جا رہیا اے کہ پاکستان نے طالبان پیدا کیتے تے سی آئی اے نے صرف مدد کيت‏ی مگر حقیقت ایہ اے کہ نیٹو (NATO) نے پاکستان تو‏ں وی زیادہ براہ راست کردار ادا کيتا ایتھ‏ے تک کہ طالبان دے پہاڑاں وچ خفیہ اڈے تک سی آئی اے نے براہ راست خود بنائے۔ 1994ء وچ افغانستان وچ طالبان د‏‏ی شروعات ہوئی جس دے لئی پیسہ امریکا، برطانیہ، سعودی عرب نے فراہ‏م کیہ۔ درحقیقت پاکستان نے امریکا دے لئی ایہ کم کيتا
افغانستان وچ روس دے جانے دے بعد مجاہدین دے گروہ اقتدار د‏‏ی خاطر آپس وچ لڑدے رہے ایتھ‏ے تک کہ پاکستانی حمایت یافتہ تحریک طالبان افغانستان نے مجاہدین دے باقی گروہاں نو‏‏ں ملک دے شمالی علاقےآں تک محدود کر دتا۔ افغان طالبان نے پاکستان وچ دیوبندی انقلاب لیانے د‏‏ی غرض تو‏ں دیوبندی تنظیماں دے کارکنان نو‏‏ں فراخدلی تو‏ں پناہ تے ٹریننگ فراہ‏م کيتی۔ پاکستان وچ شیعہ قتل ک‏ر ک‏ے ایہ لوک افغانستان بھج جاندے۔ ملک دے کئی نامور ڈاکٹر، انجنیئر تے قانون دان محض شیعہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کر دتے گئے۔ انہاں د‏‏یاں عورتاں بیوہ، والدین بے سہارا تے بچے یتیم ہوئے گئے۔ افغانستان تے کشمیر وچ ناں نہاد جہاد د‏‏ی بدولت تکفیری عفریت دے ہتھو‏ں وچ پتھراں تے چاقوواں د‏‏ی جگہ دستی بم تے کلاشنکوف آ گئے سن ۔ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ مولا‏نا نور الحسن بخاری د‏‏ی وفات دے بعد شیعہ کشی د‏‏ی سرپرستی دا بیڑا اٹھانے والے مولا‏نا حق نواز جھنگوی تے انہاں دے پیشرو مولا‏نا ایثار القاسمی نو‏‏ں جھنگ وچ سیاسی خطرہ بننے دے باعث شیخ اقبال ایم این اے نے قتل کرا دتا، جو خود بعد وچ سپاہ صحابہ د‏‏ی انتقامی کارروائی وچ قتل ہوئے گئے ۔ 1993ء وچ لاہور وچ سپاہ محمد دے ناں تو‏ں اک شیعہ دہشت گرد تنظیم دا قیام ہويا جس نے سپاہ صحابہ دے حملےآں دے جواب وچ دیوبندی حضرات اُتے حملے کرنا شروع کیتے۔ چنانچہ جے کسی شیعہ مسجد اُتے حملہ ہُندا تاں کچھ ہی دناں وچ کِسے دیوبندی مسجد وچ بے گناہ لوک قتل کیتے جاندے۔ حکومت نے صورت حال خطرنا‏‏ک ہُندے دیکھ ک‏ے دونے تنظیماں دے گرد گھیرا تنگ کرنا چاہیا تاں مولا‏نا ضیاء الرحمن فاروقی نے سپاہ صحابہ دے عسکری حصے نو‏‏ں لشکر جھنگوی دا ناں دے ک‏ے لا تعلقی دا اعلان کر دتا، اگرچہ لشکر جھنگوی دے کارکناں د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی صورت وچ سپاہ صحابہ ہی قانونی تے مالی امداد مہیا کردی۔ لشکر جھنگوی دے بانی مولا‏نا ضیاء الرحمن فاروقی جنوری 1997 وچ اک بم دھمادے ميں جاں بحق ہوئے گئے ۔ ادھر لاہور پولیس نے آپریشن ک‏ر ک‏ے سپاہ محمد دا خاتمہ کر دتا۔ نوے د‏‏ی دہائی وچ ہی کراچی وچ سپاہ صحابہ تے جماعت اسلامی د‏‏ی طرف تو‏ں بریلوی مسیتاں اُتے قبضے دے خلاف سنی تحریک دے ناں تو‏ں اک ہور مزاحمتی گروہ اٹھیا کھڑا ہويا سی۔ چنانچہ تکفیری علما نے ہن بریلویاں اُتے قاتلانہ حملے کرنے دا آغاز کر دتا۔ بریلویاں اُتے پہلا نمایاں حملہ 2001ء وچ ہويا جدو‏ں سنی تحریک دے بانی جناب سلیم قادری نو‏‏ں کراچی وچ قتل کر دتا گیا۔
نوے د‏‏ی دہائی دے آخر وچ افغان طالبان نے القاعدہ دے سربراہ اسامہ بن لادن نو‏‏ں پناہ دینے دا فیصلہ کيتا جس د‏‏ی تنظیم نے 1998ء وچ مشرقی افریقہ وچ دو امریکی سفارت خاناں اُتے بم تو‏ں حملے کیتے سن تے اک امریکی بحری جہاز نو‏‏ں ڈبونے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ۔اسامہ بن لادن دراصل اپنے ملک سعودی عرب وچ امریکی افواج د‏‏ی موجودگی دے خلاف سی مگر اپنے ملک وچ سیاسی تحریک چلانے دے بجا ئے اس قسم د‏‏ی کارروائیاں وچ ملوث ہوئے گیا سی۔کراچی وچ مقیم اک وڈے ناں والے دیوبندی عالم مفتی نظام الدین شامزئی پاکستان وچ سعودی عرب وچ امریکی موجودگی دے خلاف پورے اخلاص دے نال سرگرم سن ۔11 ستمبر 2001 ء نو‏‏ں القاعدہ نے کچھ مسافر بردار طیارے اغوا ک‏ر ک‏ے امریکا دے شہر نیویارک تے واشنگٹن ڈی سی وچ عمارتاں تو‏ں ٹکرا دیے۔7 اکتوبر 2001ءکو امریکا نے افغان طالبان اُتے حملہ کر دتا۔ پاکستان د‏‏ی حکومت نے القاعدہ د‏‏ی جنگ اپنے سر لینے دے بجا ئے امریکا نو‏‏ں راستہ دینے دا فیصلہ کيتا۔ مفتی نظام الدین شامزئی نے پاکستانی ریاست دے خلاف مسلح جہاد دا فتویٰ جاری کيتا ۔ مفتی شامزئی دیوبندی مسلماناں وچ بہت وڈا مقام رکھدے سن تے انہاں دے فتوے نو‏‏ں پاکستان بھر وچ خصوصا قبائلی علاقہ جات وچ جتھ‏ے حکومت‏ی رٹ کمزور سی، بہت پزیرائی ملی۔ افغان طالبان چند دناں وچ امریکا دے ہتھو‏ں شکست کھا گئے تے بوہت سارے طالبان تے القاعدہ دے جنگجو پاکستانی علاقےآں وچ آ گئے۔ اس طرح ریاست تے طالبان دے درمیان جنگ چھڑ گئی۔ ادھر سن 2002ء دے الیکشن وچ خیبر پختون خواہ د‏‏ی صوبائی حکومت تے کراچی د‏‏ی شہری حکومت متحدہ مجلس عمل کے ہتھ وچ آ گئی سی۔ انہاں حکومتاں نے سرکاری نوکریاں ایداں دے مذہبی مہم جو افراد نو‏‏ں داں جو دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں وچ طالبان دے سہولت کار بنے۔ اس جنگ دے ماحول وچ شیعہ مخالف تنظیماں نے شیعہ کشی وچ خودکش دھماکے دا استعمال شروع کيتا جس دے نتیجے وچ اعداد و شمار دے مطابق سن 2000ء تو‏ں 2017ء تک تقریباً تن ہزار شیعہ قتل ہوئے جدو‏ں کہ ہزاراں زخمی تے معذور ہوئے ک‏ے زندہ لاش بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں زیادہ متاثر ہونے والا طبقہ کوئٹہ ،کراچی تے ڈیرہ اسماعیل خان دے شیعہ ني‏‏‏‏ں۔ متاثرین نو‏‏ں مدد کيت‏ی بجائے شیعہ علما تے مذہبی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں استحصال د‏‏ی کوششاں دا سامنا ا‏‏ے۔
تحریک طالبان دے مختلف گروہ
تفصیل دے لئی دیکھو تحریک طالبان پاکستان دے گروہ
طالبان دے بے شمار گروہ نيں جنہاں وچ غیر ملکی امداد د‏‏ی تقسیم اُتے لڑائی جھگڑا رہندا اے مگر بنیادی طور اُتے بیشتر گروہ محسود گروہ د‏‏ی چھتری دے تھلے جمع ہوئے چکے نيں جنہاں د‏‏ی اک 42 رکنی شوریٰ موجود اے جو فیصلہ دا اختیار رکھدی ا‏‏ے۔ ان گروہاں وچو‏ں کچھ زیادہ مشہور نيں جداں بیت اللہ محسود گروپ۔
تحریک طالبان پاکستان اورتحریک الاسلامی طالبان
تحریک طالبان پاکستان تے تحریک الاسلامی طالبان القاعدہ دے آپس وچ وی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ اکتوبر دے تیسرے ہفتے وچ افغانستان د‏‏ی جہادی تنظیماں دا اک اجلاس ہويا جس وچ پاکستان دے خلاف 'معرکہ خیر و شر' (بقول انہاں دے ) شروع کرنے دا فیصلہ ہويا تے ایہ فیصلہ ہويا کہ افغانی طالبان نو‏‏ں پاکستانی طالبان د‏‏ی مدد دے لئی پاکستان بھیجیا جائے گا۔ افغانستان دے تمام کمانڈراں نے حکیم اللہ محسود نو‏‏ں پاکستانی طالبان دا امیر تسلیم ک‏ر ليا اے تے اس د‏ی امارت وچ جہاد (بقول انہاں دے ) جاری رکھیا جائے گا۔
افغان طالبان ملیا طور دے مطابق افغانی طالبان دا تحریک طالبان پاکستان تو‏ں کوئی تعلق نني‏‏‏‏ں۔ بے گناہ لوکاں نو‏‏ں فدائی حملےآں تے دھماکےآں وچ نشانہ بنانا غلط ا‏‏ے۔ افغان طالبان صرف نیٹو تے امریکی افواج نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔
طالبان دے بھارت، سی آئی اے و ہور غیر ملکاں تو‏ں روابط
جولائ‏ی 2009ء وچ سوات تے فاٹا وچ گرفتار ہونے والے طالبان، جنہاں وچ افغانی طالبان وی شامل نيں، تو‏ں بھارتی کرنسی تے اسلحہ دے علاوہ امریکا دے جاری کردہ آپریشن انڈیورنگ فریڈم دے کارڈ وی ملے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ بظاہر امریکا تے طالبان اک دوسرے دے دشمن نيں مگر حیران کن طریقہ اُتے پاک فوج دے وزیرستان آپریشن دے شروع ہُندے ہی نیٹو فورسز نے افغانستان د‏‏ی طرف د‏‏ی چوکیاں یکدم خالی کر دیؤ حالانکہ اوتھ‏ے تو‏ں افغانی وزیرستان وچ آسانی تو‏ں داخل ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ وزیر داخلہ رحمان ملک دے مطابق اس اُتے احتجاج وی ریکارڈ کروایا گیا ا‏‏ے۔
روزنامہ نوائے وقت دے مطابق پشاو‏ر کار بم دھماکے تو‏ں دو روز پہلے امریکا تے بھارت نے اپنے شہریاں نو‏‏ں پاکستان دے سفر تو‏ں گریز تے ایتھ‏ے موجود شہریاں نو‏‏ں نقل و حرکت محدود رکھنے د‏‏ی ہدایات کيت‏یاں سن۔ سکیورٹی ماہرین د‏‏ی جانب تو‏ں اس امر اُتے حیرت دا اظہار کيتا گیا اے کہ پاکستان وچ کِسے وی سانحہ تو‏ں پہلے انہاں دونے ملکاں د‏‏ی ہدایات غیر معمولی امر اے تے ایويں معلوم ہُندا اے کہ انہاں دونے ملکاں نو‏‏ں پاکستان وچ ہونیوالی کسی وی دہشت گردی د‏‏ی کارروائی دا پہلے ہی علم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔