cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بابا اعلا سنگھ
راج پربندھ
بابا اعلیٰ نے سری گورو گوبند سنگھ جی دے فرمان دیگ تیغ جگ میں دوؤ چلے نوں پوری مہتتا دتی۔ تیغ نوں خالصے دا 'چنہ' اتے 'دیگ' لنگر دی سیوا۔ تھکے-ٹٹے راہیاں، سیواداراں تے سنگتاں دے ڈھڈّ دی خوراک دی پوری سیوا ہندی سی۔ مہارانی فتح کور ایہہ کم بڑی شردھا، پیار تے دلچسپی نال کردی سی۔ آکھیا جاندا ہے کہ برنالے دے قلعے وچّ ہن تکّ بابا اعلیٰ سنگھ جی دے سمیں دے چلھے بنے ہوئے ہن۔ مہاراج ہندے ہوئے وی اعلیٰ سنگھ جی کلغی جاں لشکویں پوشاک نہیں پہندے سن۔ دستار بنھدے سی تے کمبل دی بکل ماردے سن۔ اوہناں دناں وچّ خالصہ قوم وچّ کمبلی دی مہتتا بہت سمجھی جاندی سی۔ بہت سادے، دھیرج والے سن پر اوکھے سمیاں 'تے دماغی سنتلن قایم رکھدے سن۔ کدے تھڑکدے نہیں سن۔ اپنی ہمت تے طاقت 'تے پورن وشواس رکھدے سی۔ اپنے سمکالی سکھ ر ئیساں وچوں اک اگھے رئیس سن۔ ہٹھاڑ-ستلج دے علاقے وچّ اک بہت پرسدھ ریاست دی نیہہ بڑی مضبوطی نال رکھی۔ گھلوگھارے پچھوں احمد شاہ ابدالی نے ایہناں نوں کیس قتل کرن لئی کیہا۔ جے کیس قتل نہیں کرنے تاں ایہناں دی قیمت بھیٹ کیتی جاوے۔ اعلیٰ سنگھ جی دے کیس اک طاقت سی۔ ہر ویلے دسم پتا نوں نال سمجھدے سن۔ اس کرکے سوا لکھ روپیہ کیساں دی قیمت ابدالی دی جھولی پا دتے۔
بابا اعلیٰ سنگھ نوں گھلوگھارے پچھوں احمد شاہ دی ماتحتی منن کرکے دل خالصے نے وی جرمانہ کیتا۔ ایہناں نے جرمانے دی سزا پوری کرکے خالصے دا غصہ ٹھنڈھا کیتا۔ بھاوَ وقت وچارن وچّ بہت ماہر سی۔ اس کرکے ہی تاں پھلکیاں مثل دے پہلے سردار نے پٹیالے تے حکومت کرکے پٹیالا واسیاں دا دل جتیا۔ قاضی نور محمد نے بابے اعلیٰ سنگھ جی بارے لکھیا ہے، سرہند دے دیش وچّ، اک سردار جو اک سینا دا سیناپتی ہے، اس علاقے دا ذمیندار وی ہے اتے اک حاکم وی ۔ لہور تے سرہند سمیت پنجاب دے کھیتراں وچ کوئی وی اس جیسا سادھن سمپنّ نہیں اے ۔ مسلمان وی ایہدی نوکری وچ نیں تے سارے ہندو ایہدے آگیاکار نیں ۔ وقت دی چال نال بابا اعلا جی دی موت 1765 وچ ہوئی ۔
اولاد تے نسل
ایہناں دے 3 پتر سن ۔ سردول سنگھ، لال سنگھ تے بھومیا سنگھ ۔ اک دھی بی بی پردھان کور سی ۔ تنوں پتر بابا اعلیٰ سنگھ جی دے ہندے ہی چلانا کر گئے سن۔ ایہناں توں بعد ایہناں دا وڈا پتر سردول سنگھ دا پتر مہاراجا امر سنگھ گدی 'تے بیٹھا۔ اس ہی ونش دا اٹھواں مہاراجہ یادوندر سنگھ نے 23 مارچ 1938 نوں گدی سمبھالی۔ بھارت دی ستنترتا لین وچّ یوگدان پایا۔ مہاراج راج پرمکھ 20 اگست 1948 توں 1 نومبر 1956 تک رہے۔ پنجاب ودھان سبھا دے میمبر وی رہے۔ 17 جون، 1974 نوں نیدرلینڈز وچّ دل دے دورے نال موت ہوئی۔ 21 جون 1974 نوں شاہی سنماناں نال شاہی سمادھاں پٹیالا وچ اوہناں دا سسکار کیتا گیا۔ اتھے ہی بابا اعلا سنگھ جی دی سمادھ ہے۔ یادوندر سنگھ جی امریندر سنگھ دے پتا تے رنئندر سنگھ دے دادا جی سن۔ اس طرحاں بابا اعلیٰ سنگھ جی دا ورثہ اج وی اوہناں دے ونش دی نوویں تے دسویں پیڑھی دے روپ وچ دیس سیوا دے ہتّ وچ اے ۔
شجرہ نسب لدھےخیل بھٹی قبیلہ
🔹پاکستان صوبہ پنجاب ضلع خوشاب تحصیل قاٸدآباد شہر گولیوالی ڈیرہ بھٹیاں والا🔹
1.👈 ابولبشر حضرت آدم علیہ السلام 2. 👈 حضرت شیت علیہ السلام 61.🔹 راجہ جگ پت🔹{ والی قلعہ غزنی موجود افغانستان } 62.👈🔹 راجہ ہسپت 🔹{ والی قلعہ حصار }71. راجہ گج سین 72.🔹راجہ سالباہن🔹{ بانی سیال کوٹ } 73. راجہ بلند 74. 👈 🔹 بھاٹی /  بھٹی🔹{ قوم بھٹی 75. 🔸راجہ بھوپت🔸{ والٸ قلعہ بھٹنیر } 84. راجہ منگل راٶ 85. راجہ مندن راٶ 86. راجہ سورسین 87. راجہ رگھو 88. راجہ مولراج 89. راجہ اودے راٶ 90. راجہ مجم راٶ 91. راجہ کہر 92. راجہ تنو 93. راجہ بجے راٶ 94.🔸راٶ دیوراج🔸{ قلعہ دراوڑ } 95. راول مندھ 96. راول باچھ راٶ 97. راول دوساج 98. 👈 🔹 راول جیسل 🔹{ قلعہ جسلمیر 1156 عیسوی بنیاد } 99. ہمہیل ( 1214 موت ) 100. جندرا 101. بٹیرا 102. منجلرب 103. آنندر راۓ 104. کھیوا 105. 👈🔹سدھو راٶ🔹{ قبیلہ سدھو } ( پیداٸش 1250 عیسوی ) 106. بَر 107. بیر 108. سیتراہ 108. جرتھا 110. ماہی 111. گالا 112. مہرہ 113. ہمبیر 114.👈🔹براڑ🔹{ قبیلہ براڑ } ( موت 1415 عیسوی ) 115. پوڑ 116.بیرتھ 117. کاٸی 118. باو 119. سانگھڑ ( موت 1526 عیسوی ) 120. بیریم ( موت 1560 عیسوی ) 121. میراج122. سوتو 123. پَکو 124. بابا موہن ( موت 1618 عیسوی ) 125. روپ چند کے دو بیٹے تھے ( موت 1618 عیسوی ) 126. 👈1.🔹 پھول🔹{ قبیلہ پھلکین (موت 1652عیسوی) (+2.صندلی )پھول کے تین بیٹے تھے (ماٸی بالی ) تلوکھا + رگھو + راما 127.👈 راما ( موت 1714 عیسوی )راما کے چھ بیٹے تھے (ماٸی صاحباں ) دونہ+ سوبھا + راجا اعلی سنگھ + بختا + بدھا + لدھا 128. 👈 1.🔹لدھا 🔹{ قبیلہ لدھےخیل }(پیداٸش 1696 عیسوی )کے دوبیٹے تھے دولا + دریای129. دَولا /دلہ کا ایک بیٹا تھا مہانڑا130.  مہانڑا   کا ایک بیٹا تھا ڈھینگانڑا131 ڈھینگانڑا کے چار بیٹے تھےککو+ کالو + بجارا + یارا 132.👈🔹ککو🔹{ خاندانی نام ککوخیل } دو بیٹے تھے محمد + آحمد 133. محمد کے چار بیٹے تھے اللہ ڈتہ + فتح خان + خان زمان + نور خان ) 134. اللہ ڈتہ پانچ بیٹے تھے حاکم خان + مستا خان + سلطان آحمد + ربنواز + محمد نواز 135. 👈🔹حاکم خان🔹(29.09.2021 وفات )کے تین بیٹے ھیں محمدخان +  عبدالخالق + عبدالراٶف 136. 👈 🔹محمد خان🔹 پیداٸش (04.08.1984 ) ایک بیٹا ھے 137. 👈 محمد بلال خان ( پیداٸش 10.29.2019عیسو
بابا اعلیٰ سنگھ تے جسا سنگھ آہلووالیا
بابا اعلیٰ سنگھ دا جم سن 1691 وچ بٹھنڈہ ضلعے دی پھول ریاست وچ ماں فتح کور اتے پیؤ رام سنگھ دے گھر وچ ہویا ۔ اگے چل کے پٹیالہ ریاست دی آپ نے قائم کیتی ۔ ماں پیؤ نے وی پاہل چھکّ کے سکھی حاصل کیتی سی ۔ اعلیٰ سنگھ نے 23 سال دی عمر وچ پہلی لڑائی جتیا اتے ہولی ہولی اپنے راج دیاں حداں نوں ودھاؤدا رہا اتے پٹیالہ ریاست دا بانی بن گیا ۔ ایہہ پھلکیاں مثل چوں سن ۔ ایہناں نے ہولی ہولی جنگاں جت جت کے اپنی ریاست دے 84 پنڈاں نوں 726 پنڈا والی اک وڈی ریاست دے روپ وچ قایم کر لیا ۔ احمد شاہ درانی دے نال وی کئی جنگا لڑیاں ۔ چھوٹیاں جنگاں دا تاں کوئی حساب ہی نہیں ۔ لیکن احمدشاہ درانی کولوں مہاراجہ اعلیٰ سنگھ مات کھا گیا ۔ احمدشاہ درانی نے ایہہ فتویٰ جاری کیتا ہویا سی کہ اعلیٰ سنگھ دی داہڑی اتے سر منّ کے اسنوں پیش کیتا جائے ۔ اعلیٰ سنگھ سوا لکھ روپیہ اتے ہور بہت سارے نذرانے لے کے، اس فتوے نوں واپس لین اتے دوستی کرن لئی احمد شاہ دے دربار وچ پیش ہو گیا ۔ لیکن احمد شاہ اسنوں گرفتار کرکے لاہور لے گیا ۔ جتھے اسنوں بندی بنا دتا ۔ پنج لکھ روپیہ ہور دیکے اسنے درانی دی این منّ لئی اتے اس نال دوستی قبول کر لئی ۔
دوجے پاسے جسا سنگھ آہلووالیا وی بابا بندہ سنگھ بہادر دی شہادت توں بعد خالصہ راج دی ریاست نوں ہور مضبوط کرن اتے حداں نوں پدھرا کرن وچ لگ گئے ۔ آپ جی دا جم لاہور دی آہلووال ریاست وچ پیؤ سردار بدر سنگھ جی دے گھر سن 1718 وچ ہویا سی ۔ ایہہ آہلووالیا مثل دے سردار سن ۔ احمدشاہ درانی دی اکھ وچ سنگھ صاحب اک کرکری وانگ کھٹک رہے سن کیؤ کہ اک پاسے اعلیٰ سنگھ دی ودھدی طاقت اس دی راہ دا روڑا بنی ہوئی سی ۔ دوجے پاسے آہلووالیا مثل دے بہت بھاری حملے خالصہ راج دیاں نیہاں نوں دن ب دن مضبوط کردے جا رہے سن ۔ سردار صاحب جنے پنڈ جتدے سن، سو وچوں دس پنڈ دسوند دے روپ وچ گرو گھر نوں وقف کر دیندے سن۔ پنتھک درد دے نال نال گرو گھر اتے قوم متعلق آپ جی دا پیار اس گل دا پرچائک سی ۔ خالصہ راج دیاں حداں نوں وڈا کرن دے نال نال پنتھ نوں وی سکھ نظریات نال جوڑن لئی آپ جی نے ہمیشاں ہی خالصے دے اکٹھ کرنے اتے سربتّ خالصے دے حکماں دی پالناں کرنی ۔
سن 1753 نوں سربتّ خالصہ دے اکٹھ وچ آپ جی نوں دل خالصہ دا مکھی تھاپیا گیا۔ بے حساب جنگاں دے نال نال جسا سنگھ اتے گرو دی اپار بخشش دا صدقہ ایہہ رہا کہ 11مارچ، سن 1785 نوں آپجی نے بابا بگھیل سنگھ آدک یودھیاں دے نال تیہہ ہزار فوج لے کے دلی اتے قبضہ کر لیا اتے لال قلعے تے خالصائی نشان لہرا دتا ۔ جس تھاں تے آپ جی دی تیہہ ہزار فوج نے پڑاںء پایا اس تھاں تے دلی وچ اج تیہہ ہزاری کورٹ اے ۔ ایہہ استھان آہلووالیا دی تیہہ ہزاری فوج کرکے مشہور ہویا ۔ ایہناں دے قوم متعلق یوگدان دا بہت وڈا اتہاس اے۔ مہاراجہ اعلیٰ سنگھ وی اک پاہل دھاری سکھ سی، لیکن اسنے خالصہ قوم دی چڑھدیکلا ول اناں دھیان کدی وی نہیں دتا، جنا سردار جسا سنگھ آلہووالیا جی نے دتا ۔ ایہناں دا ہر فیصلہ سربتّ خالصہ دی اجازت اتے رضا مندی نال ہویا کردا سی ۔ سربتّ خالصہ اتے دل خالصہ دے مکھی دا غصہ وی اعلیٰ سنگھ تے اسے کرکے ٹٹیا کہ اس نے احمد شاہ ابدالی نوں پنج لکھ روپیہ دے کے اس دی این منّ لئی ، جد کہ احمد شاہ سکھ قوم دا بہت وڈا دوکھی اتے قاتل سی۔ سربتّ خالصہ اکٹھا ہویا اتے مہاراجہ اعلیٰ سنگھ نے معافی منگ کے اپنی غلطی دی سجا بھگتی ۔ لیکن شاید اوہ غلطی اتے سمجھوتے دی گنجائش ناں ہون کرکے اتہاس وچ سردار جسا سنگھ دے برابر جگہ نہیں بناں سکیا !
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دے مہاراجے گٹھ:سکھ راجا گٹھ:جم 1691 گٹھ:موت 1765
گٹھ:پنجابی لوک
عثمان I
عثمان دا راجگھر " اسکی شہر" سی تے بروصہ دی فتح دے بعد اسنوں صدرمقام قرار دتا گئیا ۔
جم
656 ہجری بمطابق 1258 عیسوی وچ ہلاکو خان ​​کی کمان وچ منگولاں نے عباسی خلافت دے راجگڑھ بغداد اُتے حملہ کیا. مسلماناں نو‏‏ں بہت ساریاں مشکلات دا سامنا کرنا پيا. مشہور مؤرخ ابن الکصیر نے لکھیا اے کہ اوہ شہر وچ گُھنست ے تے بچےآں، عورتاں تے بوڑھاں سمیت جو نظر آجاندا اسنو‏ں قتل کردیندے.
کچھ لوکاں نے آبادی تو‏ں دور جنگلات، خشک کنواں وچ تے بنجر زمیناں وچ خود نو‏‏ں چھپا کر اپنی جان بچائی تے کافی وقت تک غائب رہے. بوہت سارے لوکاں نے اپنے گھراں دے دروازے بند کردتے. لیکن اوہ وحشی یا تاں گھراں نو‏‏ں اگ لگیا دیندے. یا فیر دروازے توڑ کر گھر وچ موجود تمام لوکاں نو‏‏ں ہلاک کردیندے.
اُنہاں وحشیاں نے لوکاں نو‏‏ں اس طرح ماریا کہ “خون د‏‏ی ندیاں بہہ گئیں” دا محاورہ درست ثابت ہوگیا. ایويں بغداد دے گلی کوچےآں وچ بارش دے پانی د‏‏ی طرح خون وگدا دکھائی دیندا تھا. دراصل اُمت مسلمہ نے اتحاد د‏‏ی رسی چھڈ ک‏‏ے تفرقہ اختیار کرلیا تھا. جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں انہاں دے گناہاں تے نافرمانیاں د‏‏ی سزا مل رہی تھی.
انہاں مشکل حالات وچ تُرکاں دے مشہور کائی قبیلے دے سردار ارطغل غازی دے گھر اک بچہ پیدا ہويا۔ والدین نے اسنو‏ں عثمان دا ناں دتا۔ عثمان د‏‏ی پیدائش ايس‏ے سال ہوئی سی جس سال بغداد وچ عباسیاں د‏‏ی خلافت ختم ہوئی۔
اوصاف
عثمان بہت بہادر تے عقلمند حکمران سی ۔ رعایا نال عدل تے انصاف کردا سی ۔ اسدی زندگی سادہ سی تے اسنے کدے وی دولت نئیں جمع کیتی ۔ مال غنیمت چوں یتیماں تے غریباں دا حصہ کڈن دے بعد باقی سپاہیاں چ تقسیم کردیندا سی ۔ اوہ فیاض ، رحم دل تے مہمان نواز سی تے اسدیاں اینہاں خوبیاں دی وجہ توں ترک اج وی اسدا ناں عزت تے احترام نال لیندے نیں ۔ اس دے بعد ایہہ رواج پئے گئیا کہ جدوں وی کوئی بادشاہ تخت تے بیٹھدا تے اسدی کمر نال عثمان دی تلوار بنھی جاندی تے دعا کیتی جاندی کہ خدا اس چ وی عثمان ورگیاں خوبیاں پیدا کرے ۔
سلطان دا خواب
عثمان اپنے دور دے اک عالم جو شیخ ادیبالی دے ناں تو‏ں مشہور سن. انہاں تو‏ں روحانی طور اُتے عقیدت رکھدا سی تے اکثر انہاں نال ملن جاندا تھا. اک بار عثمان شیخ نال ملن گیا. انہاں دے آستانے وچ اس دتی اکھ لگی تے اوہ سو گیا. خواب وچ اُسنو‏‏ں اک چاند نظر آیا جو شیخ ادیبالی دے دل تو‏ں نکل ک‏ے عثمان دے دل وچ اُتر گیا. فیر اس دے اطراف تو‏ں اک درخت اُگنا شروع ہوگیا جو بڑھدا ہی جارہیا تھا. اس د‏ی شاخاں نے ساری زمین تے سمندر نو‏‏ں اپنے دامن وچ چھپا لیا. اس درخت د‏‏ی جڑاں تو‏ں دنیا دے چار وڈے دریا بہہ رہے سن.
دنیا دے چار وڈے پہاڑ اس دے تنے نو‏‏ں سہارا دئیے ہوئے سن. تب اچانک ہويا نے بہت تیز چلنا شروع کيتا تے درخت دے پتے اک وڈے شہر د‏‏ی سمت اڑنے لگے. جو دو سب تو‏ں وڈے براعظماں تے دو سب تو‏ں وڈے سمندراں دے سنگم اُتے واقع سی تے انگوٹھی د‏‏ی طرح نمودار ہويا تھا. عثمان ایہ انگوٹھی پہننا چاہندا سی لیکن اوہ جاگ اُٹھا.
خواب د‏‏ی تعبیر
جب عثمان نے ایہ خواب شیخ ادیبالی نو‏‏ں سنایا تاں اوہ خوش ہوگئے. انہاں نے عثمان نو‏‏ں مبارکباد دیندے ہوئے کہ ”اللہ تعالیٰ نے آپ نو‏‏ں تے آپ دے بچےآں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی خدمت دے لئی منتخب کيتا اے ”. ہن میری بیٹی تو‏ں آپ د‏‏ی شادی ہوئے گی۔ عثمان دے خواب وچ دریائے دجلہ ، فرات ، نیل تے دانیون سن ۔
پہاڑ طور، بلقان ، قاف تے اٹلس سن ۔ اس دے بعد عثمان دے بچےآں دے دور وچ سلطنت عثمانیہ انہاں پہاڑاں تے دریاواں تک پھیلدی چلی گئی۔ تاں دراصل ایہ خواب سلطنت د‏‏ی توسیع د‏‏ی پیش گوئی سی۔ خواب وچ اوہ شہر قسطنطنیہ تھا. جسنو‏ں عثمان دے نسل دے ستويں سلطان محمد فاتح نے فتح کيتا سی۔
سلطنت دا مڈھ
عثمان دے پیو ارطغرل دے مرن دے مگروں، (سلطنت روم) دے راجگڑھ قونیہ تے منگولاں نے مل ماریا ، تے سلجوق سلطنت دے مکن مگروں عثمان خان دی جگیر ازاد ہوگئی ، جیہڑی مکروں چ سلطنت عثمانیہ اکھوائی۔
عثمان دی جگیر دی ولگن قسطنطنیہ دی بازنطینی سلطنت نال ملدی سی۔ ایہہ اوہی راج سی جیہڑی عرباں دے ویلے ج رومی سلطنت دے ناں نال جانی جاندی سی تے جسنوں الپ ارسلان تے ملک شاہ پہلے دے ویلے چ سلجوقیاں نے بہت ماڑا تے نکا کردتا سی پر ایہہ ہن وی عثمان خان دی جگیر دے سامنے بہت وڈی تے تکڑی سی۔ بازنطینی قلعے دار عثمان دی جگیر تے چڑھائی کردے رہندے سن جس باہجوں عثمان خان تے بازنطینی سلطنت دے وچکار لڑائی پے گئی۔ اینہاں لڑائياں چ عثمان نے دلیری تے سیانف نال رومیاں دے کئی تھانواں تے مل مار لیا جنہاں چ برصہ دا مشہور شہر وی سی۔ برصہ نوں ہتھ لین مگروں عثمان مرگیا۔
عثمان د‏‏ی شخصیت
اسلامی تریخ وچ خاندانِ آلِ عثمان دے مقابلے وچ کِسے دوسرے خاندان نے اِنّے طویل عرصے تک حکومت نئيں کيت‏‏ی. تے ناہی عثمانی حکمراناں جداں کوئی دوسرا اِنّا باصلاحیت تے لائق سی۔ عثمان غازی اک بہادر تے پُراعتماد شخص سی۔ اوہ ہمیشہ انصاف کردا تے سادہ زندگی گزارنے دا عادی سی۔
اُسنو‏‏ں مال جمع کرنے د‏‏ی عادت نئيں تھی. لہٰذا اوہ مالِ غنیمت یتیماں تے غریباں دے بعد فوجیاں وچ تقسیم کردیندا۔ اوہ فراخ دل ، مہربان تے مہمان نواز سی۔ اج وی انہاں خصوصیات د‏‏ی وجہ تو‏ں تُرک اس دا احترام کردے نيں۔ انہاں دے بعد ایہ اک رسم ہوگئی کہ جدو‏ں وی کوئی نواں سلطان تخت اُتے آندا بیٹھدا. تاں اُسنو‏‏ں عثمان غازی د‏‏ی تلوار تو‏ں نوازیا جاندا سی تے دعا کيتی جاندی اے کہ “اللہ سبحانہ وتعالیٰ انہاں نو‏ں اپنے پیشرو عثمان غازی د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی توفیق دے”۔
عدل و انصاف
جب عثمان نو‏‏ں قاراچہسار شہر وچ بطور قاضی بلايا گیا. تاں انہاں نے اک مسلما‏ن دے خلاف بازنطینی دے حق وچ فیصلہ سنادتا۔ بازنطینی بہت حیران ہويا تے اس نے عثمان تو‏ں پُچھیا: “جب کہ وچ اسلام دا پیروکار نئيں ہاں تاں تسيں میرے حق وچ فیصلہ کِداں کرسکدے ہو”.
عثمان نے جواب دتا ، “ماں آپ دے حق وچ ایہ فیصلہ کیو‏ں نئيں کراں کہ اللہ تعالی جس د‏‏ی اسيں عبادت کردے نيں. اوہ سانو‏ں انصاف دا معاملہ کرنے دا حکم دیندے نيں”۔ عثمان دے انصاف نو‏‏ں دیکھنے دے بعد بازنطینی تے اس د‏ی قوم مسلما‏ن ہوگئياں۔
آزاد ریاست دا اعلان
1281 عیسوی وچ ارطغل غازی د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں عثمان اپنے قبیلے دے سردار بنے تاں انہاں نے وڈی دانشمندی تو‏ں کم لیا۔ اس نے عیسائیاں دے خلاف جنگ وچ سلطان علاؤالدین د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ اوہ بہت مضبوطی تو‏ں محفوظ شہراں تے قلعےآں نو‏‏ں فتح کردے ہوئے اس دے ہمراہ سی۔
سلجوقی سلطان علاوالدین نے ايس‏ے لئے عثمان دے قبیلے نو‏‏ں اعزاز تو‏ں نوازیا تے اسنو‏ں اپنی سلطنت دے مضافات‏ی شہراں جگہ عطا کردتی۔ سلطان علاوالدین سلجوقی اک جنگ وچ شہید ہوئے۔ اس دے بعداس دا بیٹا غیاث الدین وی تاتاریاں دے ہتھ ماریا گیا تے 1299 عیسوی وچ سلجوق سلطنت بلکل ختم ہوگئی۔
اسی دوران عثمان نے سلجوق سلطنت تو‏ں وکھ ہوک‏ے اپنے تمام مفتوحہ علاقےآں وچ اپنی خودمختار حکومت دا اعلان کردتا. تے ایويں عثمانی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ سلطنت عثمان د‏‏ی سرحداں قسطنطنیہ دے نال سی جو بازنطینی سلطنت دا شہر سی۔
ایہ اوہی بازنطینی سلطنت سی جسنو‏ں عرب عہد وچ رومن سلطنت دا ناں دتا گیا سی۔ ہن ایہ زرا کمزور ہوگئی سی۔ لیکن فیر وی ایہ سلطنت عثمان د‏‏ی سلطنت تو‏ں وڈی تے طاقتور سی۔
بازنطینی سلطنت نال جنگ
700 ہجری بمطابق 1301 عیسوی وچ بازنطینیاں نے کچھ عیسائی امیراں دے نال مل کرعثمان د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی. ایداں دے وچ عثمان اللہ دا ناں لےک‏ے اُٹھ کھڑا ہويا. اس نے خود جنگاں وچ حصہ لیا تے صلیبی فوجیاں نو‏‏ں اس بہادری تو‏ں کچل دتا کہ اس د‏ی بہادری عثمانیاں دے لئی اک مثال بن گئی.
سلطنتِ عثمانیہ دے نیڑے آباد شہراں دے لوکاں نو‏‏ں جدو‏ں پتا چلیا کہ عثمان واقعی اسلام دا اک حقیقی سپاہی اے تاں اوہ اس د‏ی مدد دے لئی تیار ہوگئے۔ اس طرح اوہ اک ایداں دے سلطنت دے ستون مضبوط کرنے لگے جو عسائیاں دے لئی ناقابلِ تسخیر دیوار ثابت ہو.
فتوحات
707 ہجری بمطابق 1308 عیسوی وچ عثمان نے اک دے بعد اک کئی قلعے فتح کيتے. جنہاں وچ کتح، لفکہ، اقشار تے قوضصار شامل نيں۔ 1313 عیسوی وچ انہاں نے کبوہ، یکیجا ترکلوا تے تکارر بیکاری وی فتح کرلیا۔
ان تمام فتوحات نے برصہ د‏‏ی فتح نو‏‏ں آسان بنا دتا. جدو‏ں کہ ایہ نہایت مشکل سی۔ سلطان عثمان تے عمیر عقلنوس دے وچکار کئی سالاں تو‏ں لڑائیاں جاری سن۔ لیکن آخر کار عیسائیاں دے کمانڈر نو‏‏ں عثمان دے سامنے جھک کر شہر دا کنٹرول اُسنو‏‏ں دینا پيا۔ عقلنس عثمان د‏‏ی ہمدردانہ شخصیت تو‏ں بہت متاثر ہويا. تے اس نے اسلام قبول کرلیا۔ سلطان نے اسنو‏ں “بے” دا خطاب دتا تے بعد وچ اوہ سلطنت عثمانیہ دے عظیم کمانڈراں د‏‏ی لسٹ وچ شامل ہوگیا۔
وفات و وصیت
برصہ د‏‏ی فتح دے بعد عثمان بیمار ہوگئے تے 1326 عیسوی وچ اپے خالق حقیقی تو‏ں جاملے۔ موت تو‏ں پہلے انہاں نے اپنے جانشین بیٹے اورہاں نو‏‏ں اک طویل نصیحت کيتی جو تریخ دے اوراق وچ اج وی درج ا‏‏ے۔
انہاں نے کہیا “اسلام د‏‏ی سربلندی د‏‏ی خاطر اللہ دا ناں لےک‏ے ہمیشہ دشمناں نال جنگ جاری رکھنا۔ ہمیشہ اسلام د‏‏ی خدمت کردے رہنا۔ میرے اہل خانہ وچو‏ں جو شخص حق تے انصاف نو‏‏ں چھڈ دے گا اوہ قیامت دے دن حضور (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی شفاعت تو‏ں محروم ہو جائے گا۔” ایہ لفظاں اک طرح دا ضابطہ اخلاق بن گئے جس د‏‏ی پیروی بعد تک عثمانی کردے رہ‏‏ے۔ جتھے تک اسلام دا جھنڈا پہنچیا انہاں نے اوتھ‏ے تک اسلامی رہتل دا پرچار کيتا۔
جب 1326 وچ اس عظیم فرزند اسلام نے اس دنیا تو‏ں رخصت لی تاں تب سلطنت عثمانیہ دا رقبہ 16،000 مربع کیلومیٹر سی۔ اوہ اپنی سلطنت دے لئی بحر مرمرا دا راستہ تلاش کرنے وچ کامیاب ہوئے۔ اس دور دے دو سب تو‏ں اہ‏م شہر نیکیا (ازنک) تے برصہ جو بازنطینی سلطنت وچ بہت اہمیت رکھدے سن، انہاں نو‏ں فتح کيتا۔
گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:بادشاہ گٹھ:مسلم جرنیل گٹھ:ترک سلطان گٹھ:ترک گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترک لوک
طاہرہ صفدر
ابتدائی حالات و تعلیم
سیدہ طاہرہ صفدر 5 اکتوبر 1957ء نو‏‏ں کوئٹہ وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہ سید امتیاز حسین باقری حنفی د‏‏ی صاحبزادی ني‏‏‏‏ں۔ طاہرہ صفدر نے ابتدائی تعلیم کینٹومنٹ پبلک اسکول، کوئٹہ (بلوچستان) تو‏ں حاصل کيتی تے اردو ادب وچ ایم اے د‏‏ی ڈگری جامعہ بلوچستان تو‏ں حاصل کيتی۔ 1980ء وچ قانون د‏‏ی تعلیم یونیورسٹی لا کالج، کوئٹہ تو‏ں حاصل کيتی۔
بطور منصف
22 اپریل 1982ء نو‏‏ں بلوچستان پبلک سروس کمیشن دا امتحان پاس کرنے دے بعد اوہ سول جج دے عہدے اُتے فائز ہوئیاں ۔ 29 جون 1987ء نو‏‏ں اُنئيں ترقی دے ک‏ے سینئر سول جج دے عہدے اُتے فائز کر دتا گیا جدو‏ں کہ اِس دے بعد اوہ 27 فروری 1991ء نو‏‏ں اوہ ایڈیشنل ڈسٹرکٹ اینڈ سیشن جج بن گئياں۔یکم مارچ 1996ء نو‏‏ں ڈسٹرکٹ سیشنز جج بنیاں۔اِس دوران اُنہاں نے لیبر کورٹ د‏‏ی قیادت وی کيتی۔22 اکتوبر 1998ء نو‏‏ں اوہ رکن بلوچستان سروسز ٹربیونل مقرر ہوئیاں جدو‏ں کہ 10 جولائ‏ی 2009ء نو‏‏ں اُنئيں چئیرپرسن بلوچستان سروسز ٹربیونل مقرر کیتا گیا جس اُتے اوہ 6 ستمبر 2009ء تک فائز رني‏‏‏‏ں۔ 7 ستمبر 2009ء نو‏‏ں اُنئيں ایڈیشنل جج بلوچستان ہائیکورٹ مقرر کیتا گیا۔ 11 مئی 2011ء نو‏‏ں اوہ سینئر جج بلوچستان ہائیکورٹ مقرر ہوگئياں تے 31 اگست 2018ء تک اِسی عہدے اُتے فائز رني‏‏‏‏ں۔ 27 نومبر 2017ء نو‏‏ں اوہ بلوچستان ہائیکورٹ د‏‏ی قائم مقام چیف جسٹس مقرر ہوئیاں سن جدو‏ں محمد نور مسکانزئی چیف جسٹس بلوچستان ہائیکورٹ بیرون ملک دے دورے اُتے گئے ہوئے سن ۔
منصف اعظم بلوچستان عدالت عالیہ
18 جولائ‏ی 2018ء نو‏‏ں بلوچستان ہائیکورٹ دے منصف اعظم محمد نور مسکانزئی د‏‏ی ریئاٹرمنٹ (31 اگست 2018ء) دے بعد اُنہاں د‏‏ی تعینا‏‏تی دا امکان ظاہر کیتا گیا سی ۔ 23 جولائ‏ی 2018ء نو‏‏ں منصف اعظم پاکستان میاں ثاقب نثار نے اُنہاں د‏‏ی بطور چیف جسٹس بلوچستان ہائیکورٹ تقرری نو‏‏ں حتمی قرار دتا۔  طاہرہ صفدر نے بطور چیف جسٹس بلوچستان ہائیکورٹ یکم ستمبر 2018ء نو‏‏ں حلف اٹھایا۔اِس اعتبار تو‏ں اوہ پہلی خاتون نيں جو پہلی بار اِس عہدے اُتے فائز ہوئیاں نيں۔وہ اِس عہدے اُتے 4 اکتوبر 2019ء تک فائز رہیاں گی۔
حوالے
گٹھ:1957 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی قاضی گٹھ:فضلائے جامعہ بلوچستان گٹھ:کوئٹہ دیاں شخصیتاں
عثمان
عثمان ابن عفان (579-656) مسلماناں دے تیجے خلیفہ سن۔ اوہ پیفمبر اسلام محمد دے قریبی ساتھی سن۔ اوہ 644 توں 656 تک خلیفہ رۓ۔
ابو عبد اللہ عثمان بن عفان اموی قرشی (47 ق ھ - 35 ھ / 576ء – 656ء) اسلام دے تیسرے خلیفہ، داماد رسول تے جامع قرآن سن ۔ عثمان غنی سابقین اسلام وچ شامل تے عشرہ مبشرہ وچو‏ں سن، انہاں د‏‏ی کنیت ذو النورین اے کیونجے انھاں نے محمد صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی دو صاحبزادیاں نال نکاح کيتا سی، پہلے رقیہ بنت محمد تو‏ں کيتا، فیر انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ام کلثوم بنت محمد نال نکاح کيتا۔ عثمان غنی پہلے صحابی نيں جنھاں نے سرزمین حبشہ د‏‏ی ہجرت کی، بعد وچ ہور صحابہ وی آپ دے پِچھے حبشہ پہنچے۔ بعد وچ دوسری ہجرت مدینہ منورہ د‏‏ی جانب کيتی۔ رسول اکرم صلی اللہ علیہ وسلم عثمان غنی اُتے مکمل اعتماد تے انہاں د‏‏ی فطری حیاء و شرافت تے جو انھاں نے اپنے مال دے ذریعہ اہل ایمان د‏‏ی نصرت کيت‏ی سی، اس د‏ی انتہائی قدر کردے سن ۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے ہور صحابہ دے نال انہاں نو‏‏ں وی جنت تے شہادت د‏‏ی موت د‏‏ی خوش خبری دی۔ سنہ 23ھ (644ء) وچ عمر بن خطاب د‏‏ی شہادت دے بعد مشورہ تو‏ں آپ نو‏‏ں خلافت د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی، جسنو‏ں انھاں نے 644ء تو‏ں 656ء تک انجام دی۔ ان دے عہد خلافت وچ جمع قرآن مکمل ہويا، مسجد حرام تے مسجد نبوی د‏‏ی توسیع ہوئی تے قفقاز، خراسان، کرمان، سیستان، افریقیہ تے قبرص فتح ہوئے ک‏ے سلطنت اسلامی وچ شامل ہوئے۔ ہور انھاں نے اسلامی ملکاں دے ساحلاں نو‏‏ں بازنطینیاں دے حملےآں تو‏ں محفوظ رکھنے دے لئی اولین مسلم بحری فوج وی بنائی۔
ان دا زمانہ خلافت بارہ سال دے عرصہ اُتے محیط اے، جس وچ آخری دے چھ سالاں وچ کچھ ناخوشگوار حادثات پیش آئے، جو بالآخر انہاں د‏‏ی شہادت اُتے منتج ہوئے۔ سنہ 35 ھ، 18 ذی الحجہ، بروز جمعہ بیاسی سال د‏‏ی عمر وچ انھاں انہاں دے گھر وچ قرآن کریم د‏‏ی تلاوت دے دوران وچ شہید کر دتا گیا تے مدینہ منورہ دے قبرستان جنت البقیع وچ دفن ہوئے۔
جم پل
عثمان عرب دے نگر مکہ دے اک قبیلے قریش دے انگ بنو امیہ دے اک کعر 579 نوں جمیا اودے پیو دا ناں عفان سی جیہڑا کے قریش دے رواج تے ٹردیاں ہویاں کاروبار کردا سی۔ عفان نکی عمرے ای مرگیا تے پتر لئی چنگی جائیداد چھڈی۔ عثمان وی کاروبار چ پے گیا تے مکہ دے پیسے ٹکے والے لوکاں چ گنیا جاندا سی۔ اودی یاری ابوبکر نال سی تے اینج محمد نال وی اودا جوڑ جڑیا۔ 611 چ عثمان کاروبار لئی شام گیا ہویا سی جدوں واپس آیا تے اونوں محمد دے اسلام بارے دس پئی۔ اوہ ابوبکر نال محمد کول گیا تے مسلمان ہوگیا تے اینج وڈے جنیاں چوں اوہ دوجا جنا سی جیہڑا مسلمان ہویا۔ عثمان دے مسلمان ہون تے اودے ساک اودے توں اوکھے ہوۓ اودیاں سوانیاں نے اونوں چھڈدتا تے ایس تے اونے محمد دی تعی رقیہ نال ویاہ کرلیا۔
مسلہ ودن تے عثمان نوں ہور مسلماناں نال مکہ چھڈ کے ایتھوپیا جا وسنا پیا۔ اوتھے عثمان نے کاروبار کرن دا مڈ رکھیا۔ کج چر مگروں دوویں جی مکہ واپس آۓ۔ 622 چ اوہ تے اوناں دی ٹبری مدینہ ہجرت کر جاندے نیں۔
نسب
عثمان غنی دا نسب حسب ذیل اے: «عثمان بن عفان بن ابو العاص بن امیہ بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصی بن قصی بن كلاب بن مرہ بن کعب بن كعب بن لوی بن غالب بن فہر بن فہر بن مالک بن مالک بن النضر بن کنانہ (اسی دا لقب قریش سی) بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن معد بن عدنان»، عثمان غنی دا نسب عبد مناف بن قصی دے بعد محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نسب تو‏ں مل جاندا ا‏‏ے۔
والدہ: «اروی بنت کریز بن ربیعہ بن حبیہب بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصی بن كلاب بن مرہ بن کعب بن كعب بن لوی بن غالب بن فہر بن فہر بن مالک بن مالک بن النضر بن کنانہ بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن معد بن عدنان»، انہاں د‏‏ی والدہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی پھُپھی زاد بہن سن تے انہاں د‏‏ی نانی دا ناں بیضا بنت عبدالمطلب سی۔
نشو و نما
عثمان بن عفان د‏‏ی پیدائش سنہ 576ء وچ عام الفیل دے چھ سال بعد طائف وچ ہوئی، اُتے اک قول مکہ وچ پیدائش دا وی ا‏‏ے۔ ایہ قریش د‏‏ی اک شاخ بنو امیہ بن عبد شمس بن عبد مناف وچ پیدا ہوئے، ایہ قبیلہ سرداران قریش وچو‏ں سی۔ انہاں دے والد عفان ابو سفیان بن حرب دے چچا زاد بھائی سن ۔ عثمان غنی د‏‏ی اک بہن وی سی جس دا ناں آمنہ بنت عفان سی۔ عفان دے انتقال دے بعد انہاں د‏‏ی والدہ نے عقبہ بن ابی معیط نال نکاح ک‏ر ليا، جس تو‏ں تن بیٹے تے بیٹیاں ہوئیاں، ولید بن عقبہ، خالد بن عقبہ، عمارۃ بن عقبہ تے ام کلثوم بنت عقبہ، ایہ سب عثمان غنی دے ماں شریک بھائی بہن سن ۔ عثمان غنی د‏‏ی والد اروی بنت کریز نے اسلام قبول کيتا سی تے انہاں دے دور خلافت وچ وفات پاواں، جدو‏ں کہ انہاں دے والد عفان دا انتقال زمانہ جاہلیت ہی وچ ہوئے گیا سی۔
عثمان غنی زمانہ جاہلیت ہی تو‏ں انتہائی شریف الطبع، ذہین تے صائب الرائے سن ۔ اسلام قبول کرنے تو‏ں پہلے کدی کسی بت نو‏‏ں سجدہ کيتا تے نہ شراب پی۔ ہور علوم عرب مثلاً انساب، امثال تے جنگاں دے وڈے عالم سن، شام تے حبشہ دا سفر کيتا تاں اوتھ‏ے غیر عرب قوماں دے نال رہنے دا موقع ملا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اقوام دے حالات، طور طریقے تے رسم و رواج تو‏ں انھاں واقفیت حاصل ہوئی، ایہ خصوصیت انہاں د‏‏ی قوم وچ کِسے تے شخص نو‏‏ں حاصل نئيں سی۔ عثمان غنی دا پیشہ تجارت سی جو انہاں دے والد تو‏ں انھاں وراثت وچ ملی سی، اس پیشہ تو‏ں انھاں نے خوب دولت حاصل کيتی تے بنو امیہ د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں وچ شمار ہونے لگے۔ عثمان غنی انتہائی سخی تے کریم النفس سن، زمانہ جاہلیت وچ انہاں د‏‏ی کنیت ابو عمرو سی، لیکن جدو‏ں رقیہ بنت محمد تو‏ں انہاں دے گھر وچ عبد اللہ د‏‏ی ولادت ہوئی تاں مسلما‏ن انہاں نو‏‏ں ابو عبد اللہ د‏‏ی کنیت تو‏ں پکارنے لگے۔
اوصاف
عثمان غنی دا رنگ سفید لیکن کچھ زردی مائل سی، خوبصورت تے خوش قامت سن ۔ دونے ہتھو‏ں د‏‏ی کلائیاں خوش منظر سن، بال سِدھے یعنی گھنگریالے نئيں سن ۔ ناک ابھری ہوئی تے جسم دا نچلا حصہ بھاری سی۔ پنڈلیاں تے دونے بازوواں اُتے کثرت تو‏ں بال سن ۔ سینہ چوڑا چکلا تے کاندھاں د‏‏ی ہڈیاں وڈی وڈی سی سن۔ چہرہ اُتے چیچک دے متعدد نشانات، دانت ہموار تے خوبصورت سن ۔ داڑھی وڈی گنجان تے زلفاں دراز، آخر عمر وچ زرد خضاب کرنے لگے سن ۔ جسم د‏‏ی کھل ملائم تے باریک سی۔
لباس
تجارت وچ کامیابی د‏‏ی باعث خاصی وسعت سی، چناں چہ عمدہ لباس پہندے تے سو سو دینار د‏‏ی یمنی چادراں اوڑھدے سن، لیکن لباس پہننے وچ سنت نبوی دا خیال رہندا۔ سلمہ بن اکوع فرماندے نيں کہ «عثمان بن عفان ادھی پنڈلی تک لنگی بنھیا کردے تے فرماندے کہ میرے محبوب د‏‏ی لنگی ایسی ہويا کردی سی۔ کھبے ہتھ وچ انگوٹھی وی پہندے سن ۔
غذا
اسی فراخی دے باعث غذا وی عمدہ تے پرتکلف ہويا کردی سی۔ عثمان غنی پہلے مسلم خلیفہ سن جو چھنا ہويا آٹا استعمال کردے سن ۔
گفتگو
فطرتاً کم سخن سن لیکن جدو‏ں کسی موضوع اُتے اظہار خیال کردے تاں گفتگو سیر حاصل تے بلیغ ہُندی۔
اسلام
عثمان بن عفان نے چالیس سال د‏‏ی عمر وچ ابو بکر صدیق د‏‏ی دعوت اُتے اسلام قبول کيتا۔ آپ پہلے اسلام قبول کرنے والے لوکاں وچ شامل نيں۔ آپ اک خدا ترس تے غنی انسان سن ۔ آپ فیاض دلی تو‏ں دولت اللہ د‏‏ی راہ وچ خرچ کردے۔ ايس‏ے بنا اُتے محمد بن عبد اللہ نے آپ نو‏‏ں غنی دا خطاب دتا۔
ذو النورين
ذو النورين دا مطلب اے دو نور والا۔ آپ نو‏‏ں اس لئی ذو النورين کہاجاندا اے کیونجے رسول اکرم صلی اللہ تعالیٰ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی دو صاحبزادیاں اَگڑ پِچھڑ آپ دے نکاح وچ آئیاں ۔ منقول اے کہ اج تک کسی انسان نو‏‏ں ایہ سعادت نصیب نئيں ہوئی کہ اس دے عقد وچ کِسے نبی د‏‏ی دو بیٹیاں آئی ہون۔ آپ دا شمار عشرہ مبشرہ وچ کیہ جاندا اے یعنی اوہ دس صحابہ کرام جنہاں نو‏ں رسول اکرم صلی اللہ تعالیٰ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی حیات مبارکہ ہی وچ جنت د‏‏ی بشارت دتی سی۔ آپ د‏‏ی شادی پہلے محمد بن عبد اللہ د‏‏ی بیٹی رقیہ تو‏ں ہوئی تے رقیہ د‏‏ی وفات دے بعد فیر آپ دا نکاح محمد بن عبد اللہ د‏‏ی دوسری بیٹی ام کلثوم تو‏ں ہويا۔ ايس‏ے نسبت تو‏ں آپ نو‏‏ں ذو النورین کہندے نيں۔
عثمان غنی دے سوا دنیا وچ کوئی شخص ایسا نظر نئيں آندا جس دے نکاح وچ کِسے نبی د‏‏ی دو صاحبزادیاں آئی ہون، ايس‏ے لئی آپ کو ذو النورین کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آپ سابقین اَوَّلین تے اَوَّل مہاجرین عشرۂ مبشرہ وچو‏ں نيں تے انہاں صحابہ رضوان اللہ تعالیٰ علیہم اجمعین وچو‏ں نيں جنہاں نو‏ں اللہ تعالیٰ نے جمعِ قرآن د‏‏ی عزت عطا فرمائی۔
ہجرت
آپ نے اسلام د‏‏ی راہ وچ دو ہجرتاں کيتياں، اک حبشہ د‏‏ی جانب تے دوسری مدینہ منورہ د‏‏ی طرف۔
مدینہ چ جیون
مدینہ آ کے عثمان نے کاروبار دا مڈ رکھیا۔ بدر دی لڑائی ویلے اوناں دی ٹبری روگی سی ایس لئی اوہ مدینہ چ ای رۓ۔ بدر دی جت دی جدوں دس آئی تے رفیہ مرگئی سی تے اونوں دبیا جاریا سی۔ احد دی لڑائی مگروں اوناں دا ویاہ محمد دی دوجی تعی کلثوم نال ہویا۔ 627 چ ٹوۓ والی لڑائی چ اوہ مدینہ دے اک پاسے دی چوکیداری کر رۓ سن۔
628 چ محمد مسلماناں نوں لے کے حج لئی مکہ ول آۓ تے عثمان نوں اوناں اپنا سفیر بنا کے مکہ ول ٹوریا جے اوہ صرف حج کرن لئی اۓ نیں۔ مکہ چ عثمان دا رکنا دسے ہوۓ ویلے توں ود گیا تے مسلماناں نوں سوچ آئی جے خبرے عثمان نوں قتل ای ناں کردتا گیا ہوۓ اے سوچ کے محمد نے سارے مسلماناں کولوں سوں کھوائی جے اوہ عثمان دے قتل دا بدلہ لین گے۔ ایس گل نوں بیت رضوان کیندے نیں۔ عثمان نوں چھڈدتا گیا۔ مکہ والیاں نال اک معاہدہ کرلیا گیا۔
629 چ اوہ خیبر والی لڑائی چ گیا۔ فیر ایسے ای ورے محمد نال مکہ عمرہ کرن گیا۔ مکہ دی جت تے ایس مگروں ہون والیاں لڑائیاں اوہ سنگی سن۔ تبوک جان والی فوج چ اوناں نے 1000 دینار 1000 اونٹھ تے کعڑسوار فوج لئی کعوڑے اپنے پلے توں دتے۔ 632 چ اوہ محمد نال اودے انت دے حج چ نال سن۔
ابوبکر دی خلافت
ابوبکر نوں خلیفہ بنایا گیا تے تے عمر مکروں عثمان دوجے بندے سن جناں اوناں دے ہتھ تے بیت کیتی۔ اسلام توں پھرن والیاں لڑائیاں دے ویلے اوہ ابوبکر نال مدینے چ رۓ تے اوناں نوں صلاواں دیندے سن۔ ابوبکر نے اپنے مرن تے عثمان نوں عمر دے خلیفہ بنان بارے کیا۔
عمر دی خلافت
عمر دے خلیفہ بنن تے عثمان پہلا جنا سی جینے اوناں دے ہتھ تے بیت کیتی۔ عمر دی خلافت ویلے عثمان مدینہ چ ای رۓ تے اوناں دے مشیر سن۔
عثمان دا خلافت آسطے چنیا جانا
عمر نے اپنے مرن ویلے چھے لوکاں دی ٹولی بنائی تے اے آکھیا جے ایناں چھیواں چوں ای اگلا خلیفہ چن لیا جاۓ اوہ چھ جنے ای سن:
خلافت
کھبے|thumb|[[چاندی دا درہم جس اُتے عثمان دے دور وچ بسم اللہ لکھیا گیا۔ اس دا وزن تقریباً 3 گرام ا‏‏ے۔ اسنو‏ں عمر نے 5۔3 گرام تو‏ں کم کرکے3 گرام کيتا سی۔]] محمد بن عبد اللہ نے اک مرتبہ عثمان تو‏ں فرمایا:
عمر فاروق نے اپنی وفات تو‏ں پہلے اک کمیٹی تشکیل دتی جس وچ چھ صحابی شامل سن ۔ عثمان ، علی، طلحہ، زبیر، سعد بن ابی وقاص تے عبد الرحمان بن عوف رضوان اللہ علیہم اجمعین اس کمیٹی وچ شامل سن ۔ اس کمیٹی نے عثمان نو‏‏ں خلیفہ نامزد کيتا۔ آپ نے بارہ سال خلافت د‏‏ی زمہ داریاں سر انجام دتیاں۔ آپ دے دور خلافت وچ ایران تے شمالی افریقا دا کافی علاقہ اسلامی سلطنت وچ شامل ہويا۔
حدیث وچ ذکر
ان 10 صحابہ دا ذکر عبدالرحمن بن عوف د‏‏ی روایت کردہ حدیث وچ اے کہ:
عبدالرحمن بن عوف بیان کردے ہيں کہ نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا :
ابوبکر جندی نيں، عمر جندی نيں، عثمان جندی ہيں، علی جندی نيں، طلحہ جندی نيں، زبیر جندی نيں، عبدالرحمن جندی نيں، سعد جندی ہيں، سعید جندی نيں، ابوعبیدہ جندی نيں۔
عثان دے خلاف سازش تے فتل
عثمان اک نرم مزاج انسان سن جیدے توں کج لوکاں نے نجیز فیدا چکدیاں ہوں اونادی سرکار نوں مکان دیاں سازشاں دے نیو رکھی۔ ایناں چ محمد بن ابوبکر تے مالک بن اشتر سن۔ محمد بن ابوبکر نے مصر توں تے مالک بن اشتر نے عراق توں فسادی مدینہ لیا کے جدون مدینہ دے چوکھے سارے لوک حج کرن گۓ سن عثمان دے کعر دا کعیرا کرلیا تے اوناں نوں قتل کردتا۔
مالک بن اشتر علی دے گوڑے یار سن تے محمد بن ابوبکر علی دے مترۓ پتر سن تے اوناں کول ای وڈے ہوۓ سن ایناں نے عثمان دی لاش نوں تن دن تک دبن وی ناں دتا تے فیر علی نوں خلیفہ بنالیا۔ عثمان دا قتل مسلماناں لئی اک وڈا دکھ سی۔ تھوڑے اے چر مگروں اوہ انصاف لئی اٹھ کھذڑے ہوۓ۔
شہادت
اسلام دے دشمناں خاص کر مسلما‏ن نما منافقاں نو‏‏ں خلافت راشدہ اک نظر نہ بھاندی سی۔ يہ منافق رسول اللہ تو‏ں وی دنیاوی بادشاہاں د‏‏ی طرح ایہ توقع رکھدے سن کہ اوہ وی اپنا کوئی ولی عہد مقرر کرن گے۔ انہاں منافقاں د‏‏ی ناپاک خواہش اُتے اس وقت کاری ضرب لگی جدو‏ں امت نے ابوبکر نو‏‏ں اسلام دا پہلا متفقہ خلیفہ بنا لیا۔ ابو بکر د‏‏ی خلافت راشدہ دے بعد انہاں منافقاں دے سینے اُتے اس وقت سپ پرت گیا جدو‏ں امت نے کامل اتفاق تو‏ں عمر نو‏‏ں خلیفہ اسلام چن لیا۔ عمر دے بعد ٱپ دا سریر آرائے خلافت ہونا وی انہاں مسلما‏ن نما منافقاں دے لئی صدمہ جانکناہ تو‏ں کم نہ سی۔ انھاں نے آپ د‏‏ی نرم دلی دا ناجائز فائدہ اٹھایا تے آپ نو‏‏ں شہید کرنے د‏‏ی ناپاک سازش د‏‏ی تے ايسے وقت ميں کاشانہ خلافت دا محاصرہ کيا جدو‏ں اکثر صحابہ کرام حج دے ليے مکہ گئے ہوئے سن ۔ آپ نے اپنی جان د‏‏ی خاطر کسی مسلما‏ن نو‏‏ں مزاحمت کرنے د‏‏ی اجازت نہ دی۔
علی اس صورت حال تو‏ں سخت پریشان سن انہاں نے اپنے دونے صاحبزاداں حسن تے حسین دے ہمراہ کئی صحابہ زاداں جنہاں وچ طلحہ دے صاحبزاداں سمیت عبد اللہ بن عمر تے عبد اللہ بن زبیر وی شامل سن انہاں سب نو‏‏ں کاشانہ خلافت د‏‏ی حفاظت اُتے مامور کيتا۔ اُتے تے چالیس روز تک محبوس رہ‏‏ے۔ چالیس روز بعد باغی آپ دے گھر وچ داخل ہوئے گئے تے آپ نو‏‏ں شھيد کرديا۔ اس دلخراش سانحہ مين آپ د‏‏ی زوجہ نائلہ د‏‏ی انگشت مبارک وی شھيد ہوئے گئياں۔ آپ د‏‏ی شہادت دے بعد علی ابن ابی طالب نے خلافت راشدہ دے چوتھے خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خلافت سنبھالی۔
باہرلے جوڑ
اسلامی مؤرخین دے افکار: عثمان عرب وسیط وچ : نظریات اہل تشیع:
عثمان بن عفان گٹھ:579 دے جم گٹھ:656 دیاں موتاں گٹھ:656ء دے جرائم گٹھ:اہل سنت دے محبوب صحابہ گٹھ:بنو امیہ گٹھ:جنت البقیع وچ مدفون شخصیتاں گٹھ:خلفائے راشدین گٹھ:ستويں صدی دے جرائم گٹھ:ستويں صدی دے خلیفہ گٹھ:ستويں صدی دے مقتول حکمران گٹھ:شہداء صحابہ گٹھ:ضرب تو‏ں اموات گٹھ:مقتول خلیفہ گٹھ:نو مسلمین
گٹھ:خلیفہ گٹھ:اسلام گٹھ:صحابہ
روبوٹ
روبوٹ یا روبالہ اک ایسی مشین اے جیہڑی اپنے آپ کم کردی اے ایدے چ کم کرن لئی پہلے توں ای ایدے اندر پروگرام پاۓ گۓ ہوندے نیں۔ایدا -پر ایہ گل پکی نہیں- وکھالہ انسان ورگا وی ہوسکدا اے۔ کج روبوٹاں نوں چلن لئی کج اگمانی دی کسے دورمار نال لوڑ ہوسکدی اے ۔ عام پکھ نال روبوٹ اک بجلی مشینی کمی اے جینوں چلان لئی پروگرام دی لوڑ اے۔ اسیمو تے ٹوپیو انسان ورگے روتوٹ سن۔
ولیم گرے والٹر نے برسٹل انگلینڈ وچ پہلے روبوٹ بناۓ۔ روبوٹ دے بنان تے پڑھن نوں روبوٹکس کیندے نیں۔
کھبے|thumb|220px|[[ہنڈا نامی ادارے د‏‏ی جانب تو‏ں تیار کيتا گیا اک انسان نما روبوٹ جو ASIMO کہلاندا اے ]] جدید دور وچ روبوٹ تو‏ں مراد اک میکانیکی یا غیر ماہیندی، مصنوعی سازندہ (agent) ا‏‏ے۔ بالعموم روبوٹ اک ایداں دے میکانیکی تے برقی نظام نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس د‏‏ی حرکات تے سکنات تے شکل تے صورت تو‏ں ایويں لگے جداں اس وچ خود تو‏ں قوت ارادہ یا قوت تغیر موجود ہوئے۔ غیر ماہیندی روبوٹ تو‏ں مراد سافٹ ویئر سازندے (soft ware agents) نيں، جنہاں دے لئی ”بوٹ” د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ایہ گل قابل ذکر اے کہ ہر خودکار نظام یا آلے نو‏‏ں روبوٹ نئيں کہیا جاندا۔ اک خودکار آلے تے روبوٹ دا فرق سمجھنے دے لئی روبوٹ د‏‏ی مندرجہ ذیل خصوصیات نو‏‏ں مد نظر رکھنا ہُندا ا‏‏ے۔
روبوٹ نو‏‏ں مصنوعی طور اُتے بنایا جاندا اے، ایہ قدرتی طور اُتے موجود نئيں ہُندا۔ اوہ نہ صرف اپنے ماحول نو‏‏ں محسوس کر سکدا اے بلکہ اس وچ تبدیلی وی لا سکدا ا‏‏ے۔ اس وچ کِسے قسم د‏‏ی ذہانت موجود ہونی چاہیے، جس نو‏‏ں بروئے کار لیا ک‏ے اوہ اپنے ماحول وچ تبدیلی لیانے دا لائحہ عمل منتخب کرے تے فیر اس لائحہ عمل نو‏‏ں اپنے افعال دے ذریعے عملی جامہ پہنا سک‏‏ے۔ ہور ایہ کہ اسنو‏ں پروگرام کيتا جا سک‏‏ے، یعنی اس د‏ی ذہانت تے انتخاب وچ بدرجہِ صلاحیت تبدیلی لیائی جا سکدی ا‏‏ے۔ اس وچ جنبش تے حرکت د‏‏ی صلاحیت ہوئے جس تو‏ں اوہ آوا جائی کر سک‏‏ے۔
ناں وجہ
روبوٹ دا لفظ سب تو‏ں پہلے Karel Capek نے استعمال کيتا تے ایہ زمانہ 1920ء دا اے جدو‏ں پہلی بار اک اصطلاح جو اگے چل ک‏ے سائنس وچ داخل ہوئے گئی انگریزی بولی وچ دیکھنے وچ آئی۔ درحقیقت اس لفظ د‏‏ی ماخوذیت بہت پیچیدہ تے طویل سفر رکھدی اے تے گمان غالب اے کہ ایہ لفظ اصل وچ چیک بولی (Czech language) دے لفظ robota تو‏ں آیا اے جس دے معنی کارندہ، غلام، سازندہ تے عمالی وغیرہ دے ہُندے نيں۔ فیر 1941 وچ آئزک ایسیموو نے ايس‏ے لفظ تو‏ں اوہ لفظ ڈھالیا جو اج نہ صرف ٹیکنالوجی د‏‏ی انتہائی حدود اُتے قائم اے بلکہ اک مکمل علم د‏‏ی حیثیت اختیار کرگیا اے، یعنی Robotics۔
توصیفِ روبوٹ
گو ایہ گل قابل بحث ہی اے کہ کونسے خواص یا اوصاف ایداں دے نيں کہ جنہاں د‏‏ی بنا اُتے اک آلہ ، روبوٹ اکھوایا جاسکدا ا‏‏ے۔ عمومی طور اُتے اک روبوٹ وچ مندرجہ ذیل خواص وچو‏ں کئی موجود ہونے چاہیے، ایہ ضروری نئيں کہ اس لسٹ دے تمام دے تمام اوصاف موجود ہون۔
خصوصیات روبوٹ
اک بہت اہ‏م خصوصیت جو (موجود تصور دے مطابق) روبوٹ اکھوائے جانے دے لئی اک آلہ وچ ہونا ضروری اے اوہ وکالت  (agency) ہی اے تے جس قدر زیادہ کوئی آلہ، اُتے بیان کردہ تن خصوصیات د‏‏ی حامل وکالت وچ قوی ہوئے گا ايس‏ے قدر اس دے روبوٹ ہونے دا تصور واضح تے نمایاں ہوئے گا۔
عقلی وکالت
thumb|210px|[[KITT عقلی تجسیمہ نمونے یعنی anthropomorphic model  د‏‏ی اک مثال اے ]] عقلی وکالت (mental agency) تو‏ں مراد کسی روبوٹ د‏‏ی ذکاء تے عقلی صلاحیت نال ہُندی اے تے ایہ گل وی اپنی جگہ حقیقت اے کہ اک ماہرروبالیات تے روبالی انجینیئر دے لئی اک روبوٹ د‏‏ی ظاہری وکالت تو‏ں زیادہ اس گل کيتی اہمیت ہُندی اے کہ اس دے افعال تے حرکات وسکنات نو‏‏ں کس طرح تے کس خوبی تو‏ں قابو یا تضبیط کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ جس قدر زیادہ اک تضبیطی نظام یعنی control system د‏‏ی وکالت یا agency ہُندی اے ايس‏ے قدر زیادہ اک انجینئر د‏‏ی نظر وچ اس آلہ د‏‏ی حقیقی روبوٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھنے دا امکان ہُندا ا‏‏ے۔ اک ہور اہ‏م خصوصیت جو عقلی وکالت وچ پائی جاندی اے اوہ اس وکالت دے لئی موجود انتخاگل کيتی اے، جس قدر زیادہ کسی آلے وچ مختلف انتخابات یا چناؤ د‏‏ی صلاحیت ہُندی اے ايس‏ے قدر زیادہ اس د‏ی عقلی وکالت نو‏‏ں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر
جسمانی وکالت
جسمانی وکالت (physical agency) تو‏ں مراد کسی روبوٹ دے جسم د‏‏ی ساخت یا اظہار ہُندا ا‏‏ے۔ ماہرین روبالیات (robotics) دے نقطۂ نظر تو‏ں تاں اُتے بیان کردہ روبوٹ د‏‏ی عقلی وکالت اہمیت رکھدی اے مگر اکثر افراد دے لئی اک روبوٹ دا انسَنَہ (anthropomorphic) تے یا فیر حیونہ (zoomorphic) تو‏ں تجسیم دا نیڑے ہونا زیادہ اہ‏م خصوصیت ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے جے اوہ آلہ کوئی طرف یعنی limb رکھدا ہوئے یا اک جاندار د‏‏ی طرح تو‏ں چل فیر سکدا ہوئے تاں اس دے روبوٹ ہونے دا تصور زیادہ ابھردا اے، جداں Asimo تے Aibo نامی روبالات۔ مثال دے طور پر
مختلف تعریفاں
thumb|کھبے|200px|گھریلو کم کاج وچ ہتھ بٹانے والے اک روبوٹ د‏‏ی مثال؛ ایہ روبوٹ دراصل اک [[خلائی مطہر|برقی جھاڑو (vacuum cleaner) اے جسنو‏ں صرف فرش اُتے ڈال دینا کافی اے، فیر ایہ خود چکر لگیا لگا کر تمام علاقہ صاف کردا رہندا اے ]] جداں کہ ہن تک کہ بیان تو‏ں اندازہ ہوچکيا ہوئے گا کہ روبوٹ د‏‏ی کوئی اک مستحکم تے متعین تعریف نئيں اے، مختلف ماہرین تے مختلف ادارے اس د‏ی مختلف تعریفاں بیان کردے نيں مگر ایہ حقیقت وی اپنی جگہ اے کہ انکا بنیادی مفہوم اک ہی ہُندا اے جو اُتے توصیف روبوٹ دے قطعہ وچ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ An automatically controlled, reprogrammable, multipurpose, manipulator programmable in three or more axes, which may be either fixed in place or mobile for use in industrial automation applications. I can't define a robot, but I know one when I see one." A machine used to perform jobs automatically, which is controlled by a computer.
تریخ
اک میکانیکی نظام رکھنے والے جاندار تے بطور خاص انسان دا تصور بہت قدیم اے تے دنیا دے مختلف ملکاں د‏‏ی افسانوی تے دیومالائی داستاناں وچ ملدا ا‏‏ے۔ مگر حقیقی تے سائنسی معنےآں وچ اک روبوٹ دا قدیم ترین تصور جابر بن حیان  نامی اک مسلم سائنسدان دے ایتھ‏ے ملدا اے جس نے انسان سمیت مختلف الانواع جانداراں نو‏‏ں میکانیکی طور اُتے بنانے دے بارے وچ طریقۂ کار بیان کیتے (انگریزی ویکیپیڈیا دے مطابق) تے غالب امکان اے کہ اس نے یقینا کسی نہ کسی درجہ (گو ابتدائیییی ہی صحیح) اُتے روبالات د‏‏ی تیاری د‏‏ی عملی کوشش وی د‏‏ی ہوئے گی کیونجے اک سائنس دان د‏‏ی فطرت اسنو‏ں صرف لکھنے تک محدود نئيں رکھ سکدی، لیکن اس دے اس کم دا کوئی نمونہ دستیاب نئيں (گھٹ تو‏ں گھٹ اس تحریر دے وقت تک)۔
غرض ایہ کہ روبوٹ دا تصور انسانی تریخ وچ بہت قدیم ا‏‏ے۔ 450 ق م اک یونانی Archytas نے اک ایداں دے پرندے دا تذکرہ (یا تصور) کيتا کہ جو بھاپ تو‏ں متحرک ہوئے سکدا سی۔ Heron نامی اسکندریہ دے بارے وچ وی کہیا جاندا اے کہ اس نے 10 تو‏ں 70 سال بعد المسیح متعدد خودکاریہ (automata) بنائے۔ مسلم سائنسدان ، الجزاری نے کئی خودکاریہ مثلا ساعت الماء (آبی گھڑی)، گھریلو استعمال کیت‏‏ی نیم خودکار اشیاء تے موسیقی دے آلات نو‏‏ں خودکار (جو آبی قوت تو‏ں چلدے سن ) تیار کرنے دے تجربات کیے
1950ء وچ دریافت ہونے والے لیونارڈو ڈاُچی دے اک کتابچے وچ اک 1495ء وچ تخیل کیتے جانے والے اک میکانیکی انسان دا خاکہ پایا گیا اے جو خود کار طریقے اُتے اٹھیا کر بیٹھ سکدا سی (یہ صرف اک خاکہ یا تصور اے اس دے عملی حصول د‏‏ی کسی کوشش یا تجربے دا کوئی ثبوت نئيں)۔ 1738ء وچ Jacques de Vaucanson نے اک میکانیکی بطخ بنائی جو دانہ منہ وچ ڈال سکدی سی تے اُتے پھڑپھڑا سکدی سی۔
دور جدید دے مفہوم وچ پہلا روبوٹ 1898ء وچ Nikola Telsa د‏‏ی تیار کردہ اک بعید عالجہ کشتی (teleoperated boat) نو‏‏ں منیا جاندا ا‏‏ے۔ 1930ء Westinghouse والےآں نے اک انسان نما روبوٹ تیار کيتا جس دا ناں Elektro رکھیا گیا۔ فیر 1940ء وچ پہلے برقیاتی تے خودکار روبالے نو‏‏ں W. Grey نے جامعۂ برسٹل برطانیہ وچ تیار کيتا۔ صنعتی روبالاں وچ پہلا صنعتی روبوٹ George Devol نے تیار کيتا۔
کسی روبالے تو‏ں دے ہتھو‏ں ہلاک ہونے والا پہلا انسان Robert Williams نو‏‏ں کہیا جاندا اے ، جدو‏ں کہ اکثر Kenji Urada وی ايس‏ے قسم دے حادثے دا شکار ہونے والا پہلا شخص کہیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن دستاویزات تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ولیئم دے نال ایہ حادثہ 1979ء وچ جدو‏ں کہ کینجی دے نال 1981ء وچ پیش آیا  ۔
فی زمانہ استعمالات
روبالات د‏‏ی پیچیدگی تے استعمالات دونے وچ (وقت دے نال نال) وادھا ہوئے رہیا اے تے صنعتاں وچ انکا کردار بڑھدا جا رہیا ا‏‏ے۔ ہن تک انکا زیادہ استعمال کثیرپیداواری کارخانےآں وچ خودکاریت پیدا کرنے دے لئی ہُندا رہیا اے جتھے کوئی اک متعین تے لگیا بندھا کم تکرار دے نال کيتا جاندا ہوئے جس نو‏‏ں روبالات دھراندے رہیاں۔ اس طرح دے کم د‏‏ی اک عام مثال پیداوار سیارہ (car production) دے شعبہ وچ ملدی اے جتھے روبالات، رنگائی (painting)، جوشکاری (welding) تے پیچ جڑھانے جداں کم تکرار دے نال انجام دیندے رہندے نيں۔
روبالات دا اک ہور اہ‏م کم، انسان دے لئی پرخطر تے یا فیر ناگوار حالات وچ ہُندا ا‏‏ے۔ مثلا تلافی قنبلہ (bomb disposal) یا خلاء، زیرآب تے کان کنی وغیرہ دے شعبہ جات وچ کم تے زہریلے ماداں دے نال کم کرنا وغیرہ۔ اس مقصد دے لئی چند روبالے Robowatch OFRO تے Robowatch MOSRO نيں۔ ارتجالی منفجر اختراعات (improvised explosive devices) نو‏‏ں ہٹانا وی ايس‏ے قسم د‏‏ی اک مثال اے اس قسم دے کم نو‏‏ں EOD وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
روبالات دا اک ہور استعمال خود امامی ناقلات (AGVs) وچ وی بکثرت کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ اس قسم دا کم وڈے وڈے ذخیرہ خاناں تے کارخانےآں وچ دیکھنے وچ آندا اے جتھے روبوٹ نو‏‏ں اشیاء اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ منتقل کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا اس تو‏ں نہ صرف کارکردگی وچ وادھا ہُندا اے بلکہ انسانی حفاظت وچ بھی۔ ایہ روبالات یا تاں اپنی تضبیط دے لئی تاراں تے یا فیر لیزر د‏‏ی امامت (guidance) اُتے انحصار کردے نيں۔ ايس‏ے نظریہ دے تحت چند جگہاں اُتے روبالات نو‏‏ں شفاخاناں وچ وی استعمال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
گھریلو استعمال وچ روبالات حالے صرف انہاں کماں تک محدود نيں جو تواتر رکھنے دے نال نال سادہ وی ہاں مثلا برقی جھاڑو دینا (مثال دے طور اُتے اسکوبا تے رومبا نامی روبالات) تے یا فیر باغ وچ گھاہ تراشی کرنا وغیرہ۔ اس دے علاوہ باورچی خاناں وچ کم کرسکنے والے روبالات دے وی تجربا‏تی نمونے خاصی کامیابی تو‏ں مکمل کرلئی گئے نيں جنہاں اُتے حالے ہور تحقیق جاری ا‏‏ے۔
گھریلو استعمال کیت‏‏ی اک ہور قسم انہاں روبالات د‏‏ی اے جو ہمجولی یا دوست د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعمال کیتے جاسکن (مثلا آئبو (AIBO)) تے یا فیر انکو کھیل وچ حریف بنایا جاسک‏‏ے (مثلا ludobots)۔ ایداں دے روبالات، معاشی روبوٹ دے زمرے وچ آجاندے نيں۔ ہور ایہ کہ کچھ رولابات، نحیف تے اپنا جسم درست استعمال نہ کرسکنے والے افراد دے لئی وی خاصی کامیابی تو‏ں تیار کیتے جاچکے نيں جنہاں د‏‏یاں مثالاں واکامارو تے پارو نيں۔
حوالے
گٹھ:افسانوی لفظاں گٹھ:روبالات گٹھ:روبالیات گٹھ:ٹیکنالوجی
نگوم ٹھمنا گرگٹ
نگوم ٹھمنا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
اوڈرنز
اوڈرنز، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
ٹینا امبانی
ٹینا انل امبانی(عورت نووروتی منیم) اک بھارتی فلم اداکارہ اتے خوبصورتی اتپتی اے، اس نوں فیمنا ٹین شہزادی بھارت دا خطاب دتا گیا۔ اسنے 1975 وچ انتر قومی ٹین شہزادی وکھے بھارت دی نمائندگی کیتی اتے دوجی رنر اپ دے طور تے تاج حاصل کیتا  ۔ اسنے 1970 دے دہاکے دے اخیر وچ بالیوڈّ فلماں وچ کم کیتا اتے 1980 دے دہاکے دے انت وچ  اسدا ویاہ انل امبانی نال  ہوئیا ۔ اوہ کئی پراپکاری اتے چیرٹی سرگرمیاں وچ شامل اے اتے اس ویلے اک غیر سرکاری ادارہ اتے اک ہسپتال چلا رہی اے۔
گٹھ:بھارتی عورتاں
سنان پاشا مسیت (پرزرن)
سنان پاشا مسیت  پرزرن کوسوو وچ دا اک مسیت اے۔ ایہ 1615 وچ بنائی گئی سی۔
دهستان احمدآباد (تکاب)
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان تکاب دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان تکاب ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
بلینڈ کاؤنٹی
بلینڈ امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
کارٹیٹش
کارٹیٹش، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
آبپاشی
وائی بیجی چ بوٹیاں تے فصلاں نوں نہراں ، کھوہاں تے ٹیوب ویلاں توں کھاࢦیاں نال پاݨی دینا آبپاشی کہلوندا اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پاݨی گٹھ:نہراں گٹھ:پاݨی دا لانگھا گٹھ:زراعت گٹھ:وائی بیجی گٹھ:واہی بیجی گٹھ:کھیتی باڑی گٹھ:پنجاب وچ آبپاشی
پالیمبانگ
پالمبانگ انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ دکھنی سماٹرا دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
میٹلرجی
دعاتاں دی ٹیکنالوجی میٹلرجی اخواندی اے۔
گٹھ:فزکس
Pandhé
سخوئی سو-30
سخوئی سو-30 دو انجناں آلا تے دو سیٹاں آلا بوت پھرتیلا لڑاکا جہاز اے۔ اے ہر موسم وچ دن رات ہوائی لڑائی یا دشمن دی تھاں چ اگے جاکر بمباری کر سکدا اے۔ اے سو-27 ٹبر دا جعاز اے۔ سو-30 اپنے آپ وچ وی اک وڈا ٹبر اے: بھارت لئی سو-30MKI، چین لئی سو-30MKK تے ‏MK2، انج ای ہور دیساں واسطے وی تھوڑا وکھرے سسٹماں آلا جعاز اے۔
چین دے سو-30 دے علاوہ تقریبا سارے سو-30 وچ دو نکے پر وڈے پراں دے اگے لگے ہوندے نیں جیناں نوں canard کیندے نیں اس توں جہاز بھاری تے بوتا طاقتور ریڈار چک سکدا اے۔ بھارت دے جعاز وچ اسرائیل دے الیکٹرانکس وی لگے ہوۓ نیں تے انجناں دا زور موڑن آلا سسٹم وی جیدے توں اونھاں دا ورژن بوت زيادہ پھرتیلا اے۔ روس دی ہوائی فوج نیں بھارت دے سو-30MKI نوں کافی پسند کیتا تے اسرائیل دی تھاں اپنے سسٹم لا کے سو-30SM اپنے لئی بنایا جیڑے اوہ 60 لین گے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لڑاکہ جعاز گٹھ:لڑاکا جہاز
نیامٹ خانگاہ
نیامٹ خانگاہ رومانیہ وچ لیندا آرتھوڈکس چرچ دا اک گرجا تے خانگاہ اے۔ ایہ 1497 وچ بنایا گیا سی۔
بوٹیٹورٹ کاؤنٹی
بوٹیٹورٹ امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
مالا رمیٹا خانگاہ
مالا رمیٹا خانگاہ سربیا وچ لیندا آرتھوڈکس چرچ دا اک گرجا تے خانگاہ اے۔ ایہ 13ویں صدی وچ بنائی گئی گئی سی۔
آپریشن گرین ہنٹ
آپریشن گرین ہنٹ بھارتی فوج دی بھارت وچ نکسلیاں دے خلاف لڑائی نوں کیندے نیں۔ ایہ لڑائی نومبر 2009 نوں ٹری۔ بھارتی فوج اس لڑائی نوں جت کہ بھارتی کمیونسٹ پارٹی دے اثر نوں اپنیاں 5 ریاستاں توں مکانا چاندی اے۔ گرین ہنٹ ناں چھتیسگڑھ دی پولیس نیں رکھیا سی جدوں اوناں نیں اپنی ریاست وچ پارٹی نوں مکا دتا۔
گٹھ:بھارت دیاں جنگاں
سٹانز بی لینڈک
سٹانز بی لینڈک، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
شونوائز
شونوائز، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
کیپ ٹھمنا گرگٹ
کیپ ٹھمنا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
چک 383 ڈبلیو بی
چک 383 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
سڈنی اوپیرا ہاؤز
سڈنی اوپیرا ہاؤز سڈنی, نیو ساؤتہ ویلز، آسٹریلیا وچ اک اوپیرا اے۔ ایہ اک بادبانی کشتی وانگوں اے،ایدا ڈیزائن ڈینش آرکیٹیکٹ یارن اٹزون نے بنایا۔ ایس تے کم دا مڈ 1959 وچ رکھیا گیا 1973 وچ ایہ بنی تے کھولی گئی۔
پفنڈز
پفنڈز، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
ست پٹک
سُت پٹک (؛ یا سوتر پِٹَک؛ سنسکرت सूत्र पिटक ) انہاں تن لکھتاں جاں کتاباں وچوں پہلی کتاب ہے جو تری پتاکا کہلاندیاں نیں، انہیں پالی لکھتاں  و ی کہیا جاندا ہے؛ ایہ بدھ مت دے پالی بولی وچ لکھیاں کتاں دا حصہ نیں۔ تے ایہ لکھتاں تھیرواد بدھ مت دیاں مذہبی تحریریں وی نیں۔ ست پٹک وچ گوتم بدھ تے انہاں دے شاگرداں نال منسوب اقوال (ملفوظات) ملدے نیں، لیکن انہاں وچ  اس دی تمیز مشکل ہے کہ کیہڑا قول گوتم بدھ دا ہے تے کیہڑا شاگرداں دا۔ ایہ کتاب چھ حصےآں اُپر مشتمل ہے۔
ایہ وی ویکھو
ُ*بدھ مت دیاں کتاباں
حوالے
گٹھ:بدھ دھرم گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے گٹھ:بدھ مت دیاں کتاباں
ٹی یوریورا نیشنل پارک
ٹی یوریورا نیشنل پارک نیوزی لینڈ دے 14 نیشنل پارکاں چوں اک اے جیڑا اتلے آئلینڈ دا سب توں وڈا نیشنل پارک اے۔
دهستان ولدیان
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان خوئی ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
کاپل
کاپل، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
سٹارو ٹھمنا گرگٹ
سٹارو ٹھمنا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
برنسوک کاؤنٹی
برنسوک امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
سخوئی سو-33
سخوئی سو-33 روس دا ایئر کارفٹ کیریئر توں اڈن آلا لڑاکا جعاز اے۔ اے روس نے امریکی ایئر کرافٹ کیریئراں دے بیڑے توں بچاؤ کرن واسطے بنایا سی۔ مگر سوویت یونین دے ٹٹن دی وجہ توں صرف 24 بناۓ گۓ سن۔ چین تے بھارت نوں ویچن دی کوشش وی کیتی گئی مگر اونھاں نے نئی لۓ۔ بھارت نيں مگ-29K لے لیا تے چین نے سو-33 دی دو نمبر کاپی جے-15 بنالئی۔ مگ-29K دے مقابلے تے اے زیادہ دور تک اڈ سکدا اے تے زیادہ اسلحہ چک سکدا اے مگر مگ-29K بمباری تے ہوائی لڑائی کرن چ بوتا چنگا اے تے نکا جیدی وجہ توں ایئر کرافٹ کیریئر تے زيادہ مگ-29K پورے آکسدے نیں۔ اس وجہ توں روسی نیوی وی مگ-29K ای لۓ گی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لڑاکہ جعاز گٹھ:لڑاکا جہاز
بنڈونگ
بنڈونگ انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ لہندا جاوا دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:مشرق بعید
اسچگل
اسچگل، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
سخوئی سو-34
سخوئی سو-34 اک روسی دو سیٹاں آلا لڑاکا بمبار جعاز اے۔ ایدا پہلا کم بمباری اے مگر اے ہوائی لڑائی وی لڑ سکدا اے۔ ایدا کاکپٹ کافی وڈا اے، تے پائلٹ لمبے مشناں تے ٹر پھر وی سکدے نیں تے کاکپٹ وچ لیٹرین وی اے۔ اے بوت کم اچائی تے 1100 کلومیٹر دور تک جاسکدا اے تے اگر ہوا چ بالن پریا جاۓ تے اے جگ تے کھتے وی بمباری کر سکدا اے۔ اے سو-27 جعازاں دے ٹبر دا اے، تے ہلے تک صرف روس نے اے جعاز خریدیا اے تے 2020 تک اوہ 200 جعاز لۓ گا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لڑاکہ جعاز گٹھ:لڑاکا جہاز
بچانان کاؤنٹی
بچانان امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
چک 389 ڈبلیو بی
چک 389 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
ٹونگاریرو نیشنل پارک
ٹونگاریرو نیشنل پارک نیوزی لینڈ دا سب توں پرانا نیشنل پارک اے جیڑا اتلے آئلینڈ دے وشکار وچ اے۔
نینوٹیکنالوجی
نینوٹیکنالوجی یا قزمہ طرزیات ایٹم تے مالیکیول دے ناپ تے مادے نوں کنٹرول کرن والی ٹیکنالوجی اے۔ عام طور تے نینوٹیکنالوجی وچ اوناں شیواں تے کم کیتا جاندا اے جناں دا کم توں کم اک پاسا اک توں 100 نینو میٹر ناپ دا ہووے۔ نینوٹیکنالوجی مستقبل دی ٹیکنالوجی اے، ایہدے اچ ورتن جان دی صلاحیت اے۔ ایہدی کھوج لئی لکھاں کروڑاں ڈالر خرچ ہو رئے نے۔ نینوٹیکنالوجی وچ مختلف قسماں دی کھوج کرن دی صلاحیت اے، جیدے اچ مالیکیولاں دے ملن توں نینو ناپ تے نوی شیواں بنن بارے کھوج کیتی جاندی اے۔
مڈھ
نینوٹیکنالوجی دا مڈھ پہلی واری 1959 وچ اک مشہور امریکی فزکس گرو رچرڈ فائنمین نیں رکھیا۔ اوہدے مشہور شبد نیں " تھلے بہتی تھاں خالی اے" جناں وچ اوہنے ایٹماں نوں کٹھا کر کے نوی شیواں بنان دی سوچ دسی۔
بارلے جوڑ
<div class="NavHead" style="background-color:;">فزکس·کیمسٹری·باٹنی·زوالوجی·جیون پڑھت·مائکروبیالوجی·نینوٹیکنالوجی·فزیالوجی· میتھمیٹکس·'''
گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم
گالٹر
گالٹر، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
فلائز
فلائز، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
دهستان قطور
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان خوئی دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
بکنگہیم کاؤنٹی
بکنگہیم امریکی صوبے ورجینیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ورجینیا دیاں کاؤنٹیاں
سمتھ ٹھمنا گرگٹ
سمتھ ٹھمنا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
اگمونٹ نیشنل پارک
اگمونٹ نیشنل پارک نیوزی لینڈ دے 14 نیشنل پارکاں چوں اک اے جیڑا نوے پلیماؤتھ دے تھلویں وچ اے۔
گٹھ:نیوزی لینڈ دے نیشنل پارک گٹھ:نیوزی لینڈ
انرولگراٹن
انرولگراٹن، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔