cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت راشدہ دی تریخ
اُسامہ د‏‏ی کامیابی
حضرت اُسامہؓ نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے ارشاد دے موافق درون وبلقا د‏‏ی وادیاں وچ پہنچ ک‏ے رومیاں دے لشکر تو‏ں لڑائی شروع کردتی ،رومیاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تے بے شمار مالِ غنیمت تے قیدی لے ک‏ے چالیس دن بعد مدینہ وچ واپس آئے، اس لشکر د‏‏ی روانگی بظاہر بے حد خطرنا‏‏ک معلوم ہُندی سی،مگر اس دے نتائج اسلام تے مسلماناں دے لئی بے حد مفید ثابت ہوئے،ملک د‏‏ی اس شورش وبدامنی دے زمانے وچ لشکر اسلام دا اس طرح رومیاں اُتے حملہ آور ہونا گویا تمام مرتدین تے باغیاں نو‏‏ں بتادینا سی کہ اسيں تواڈی انہاں سرکشیاں تے تیاریاں نو‏‏ں اک پرکاہ دے برابر وی وقعت نئيں دیندے،اس ہمت تے طاقت دے عملی اشتہار واعلان نے سرکشاں تے باغیاں دے حوصلاں نو‏‏ں پست کرکے انہاں نو‏‏ں فکر تے تردد وچ مبتلا کردتا تے وہ بجائے اس دے کہ بے تحاشہ سب دے سب مسلماناں د‏‏ی بیخ کنی اُتے پل پڑدے اپنی اپنی جگہ ایہ تحقیق کرنے لگے کہ مسلماناں نو‏‏ں مغلوب کيتا جاسکدا اے یا نئيں،ایہی وجہ اے کہ طلیحہ اسدی تے مسیلمہ کذاب وغیرہ وغیرہ مدعیان نبوت اپنے اپنے علاقےآں تو‏ں باہر قدم نئيں کڈ سک‏‏ے تے منکرین زکوٰۃ وغیرہ سرکش قبیلے مخالفتِ اسلام دا قطعی فیصلہ نہ کرسک‏‏ے، حضرت اسامہؓ دا رومیاں دے لشکر اُتے فتح مند ہونا تے سالماً غانماً واپس آنا تے اُس خبر دا ملک وچ شہرت پانا تے وی مفید ثابت ہويا،چونکہ مالِ غنیمت وی خوب ہتھ آگیا تھا،لہذا آئندہ سرکشاں نو‏‏ں درست کرنا تے ملک دے امن وامان نو‏‏ں بحال کرنے وچ اس غنیمت تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں وڈی امداد ملی تے فوجی دستےآں د‏‏ی روانگی وچ سامان سفر د‏‏ی تیاریاں زیادہ تکلیف دہ نئيں ہوسکن۔
فتنۂ ارتداد
عام طور اُتے لوک ایہ خیال کردے نيں کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعدمدینہ ،مکہ وطائف دے سوا تمام ملک عرب ایسا مرتد ہوگیا کہ لوک توحید نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے شرک وچ مبتلا ہوگئے تے خدا د‏‏ی جگہ بتاں د‏‏ی پوجا کرنے لگے سن ؛حالانکہ ایہ سمجھنا سراسر غلط تے خلافِ واقعہ اے ،بات ایہ سی کہ کذابین یعنی جھوٹھے مدعیانِ نبوت وی نمازاں وغیرہ عبادات دے منکر نہ سن تے ارتدادکفر وشرک دے لئی نہ سی ؛بلکہ بعض ارکان اسلام بالخصوص زکوٰۃ تو‏ں لوکاں نے انکار کيتا، اس ارتداد دا سبب قبیلے عرب د‏‏ی قدیمی مطلق العنانی تے آزاد منشی سی، اسلام نے لوکاں اُتے زکوٰۃ فرض د‏‏ی سی،ایہ اک ٹیکس سی جو علیٰ قدرِ مال تے دولت صاحب نصاب لوکاں نو‏‏ں ادا کرنا پڑدا تھا،اس ٹیکس یا خراج نو‏‏ں آزادی دے خوگر لوک اپنے لئے اک بارِ گراں محسوس کردے سن، جو حالے اچھی طرح ذائقہ اسلام د‏‏ی چاشنی چش نہ ہوئے سن ،انہاں نے اسلامی خراج د‏‏ی ادائیگی تو‏ں انکار کيتا،باقی مذہب اسلام تو‏ں انہاں نو‏‏ں انکار نہ تھا،زکوٰۃ دا انکار چونکہ قبیلے دے مزاج تے مادی خواہشات وجذبات دے مناسب حال تھا،لہذا اس انکار وچ اک سرے تو‏ں دوسرے تک تمام ملک شریک ہوگیا، ایہ چونکہ اک سرکشی سی لہذا نو مسلم سرکشاں نو‏‏ں مسیلمۂ تے طلیحہ وغیرہ کذابین نے اپنے طرف جذب کرنے تے مالی عبادات دے علاوہ جسمانی عبادات وچ وی تخفیف کرکے اپنی اپنی نبوت منوانے دا موقع پایا۔
بہرحال شرک تے بت پرستی دا مسئلہ مطلق زیر بحث نہ سی مگر دین اسلام نے نوع انسان وچ جو شیرازہ بندی تے نظام قائم کرنا چاہیا سی، اوہ نظام بظاہر درہم برہم ہويا چاہندا سی، اس عظیم الشان خطرہ دا علاج مشرکین وکفار د‏‏ی معرکہ آرائیاں تو‏ں زیادہ سخت تے دشوار تھا؛کیونجے منکر ین زکوٰۃ دے عزائم تے اعلانات سندے ہی ابوبکر صدیقؓ نے صحابہ کرام نو‏‏ں جمع کرکے مجلس مشورت منعقد د‏‏ی تاں بعض صحابہ د‏‏ی ایہ رائے ہوئی کہ منکرین زکوۃ دے نال مشرکین وکفار د‏‏ی طرح قتال نئيں کرنا چاہیے، مگر ایہ رائے وی ايس‏ے طرح کمزورتھی ورگی کہ لشکر اسامہ د‏‏ی روانگی کےخلاف بعض لوکاں نے ظاہر کیت‏‏ی سی ،جس طرح اس رائے نو‏‏ں صدیق اکبرؓ نے نئيں منیا سی ايس‏ے طرح اس کمزور رائے نو‏‏ں وی انہاں نے قابل قبول نئيں سمجھیا،تے فرمایا کہ خدا د‏‏ی قسم جے زکوٰۃ کااک جانور یا اک دانہ وی کوئی قبیلہ ادا نہ کريں گا تاں وچ اس تو‏ں ضرور قتال کراں گا۔
مرتدین دے وفود مدینہ منورہ وچ آئے تے انہاں نے درخواست کيتی،نمازاں اسيں پڑھدے نيں زکوۃ سانو‏ں معاف کردو،حضرت ابوبکرصدیقؓ تو‏ں ایہ صاف جواب سن کر اوہ اپنے اپنے قبیلے وچ واپس گئے، یکاک تمام ملک وچ حضرت ابوبکر صدیقؓ دے اس عزم راسخ د‏‏ی خبر پھیل گئی تے مرتدین یا منکرین زکوۃ مقابلہ تے معرکہ آرائی دے لئی تیار ہوگئے ،صوبےآں دے عاملاں نے اپنے اپنے صوبےآں دے باغی ہوجانے تے زکوۃ وصول نہ ہونے د‏‏ی اطلاعاں بھیجاں،حضرت ابوبکر صدیقؓ نے پوری مستعدی،کامل ہمت واستقلال دے نال اک بیدار مغز تے ملک وار شہنشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں عاملاں دے ناں مناسب ہدایت تے سرداران قبیلے دے ناں خطوط روانہ کيتے، جیش اسامہ ادھر رومیاں تو‏ں برسر پیکار تھا،ادھر مرتدین جو مدینہ دے نواح وچ جمع ہوگئے سن ،مدینہ اُتے حملہ د‏‏ی دھمکی دے رہے سن ،دور دراز دے علاقےآں دے مرتدین دے پاس اُتے شوکت وباسطوت تہدیدی خطوط حضرت ابوبکرصدیقؓ روانہ کررہے سن تے نواحی باغیاں دے حملےآں د‏‏ی مدافعت ومقابلہ د‏‏ی تیاریاں تو‏ں وی غافل نہ سن ۔
حضرت نعمان بن مقرنؓ تے اک چھوٹی سی جماعت دے ہمراہ مالِ غنیمت تاں حضرت ابوبکر صدیقؓ نے مدینہ وچ بھیجیا تے خود دشمناں دے تعاقب وچ روانہ ہوک‏ے مقام ذی القصہ تک بڑھدے چلے گئے ادھر دشمناں د‏‏ی اک وڈی جمعیت نے دھوکہ دے ک‏ے تے نظر بچا کر مدینے اُتے حملہ کردتا تے چند مسلماناں نو‏‏ں شہید کرکے تے مال غنیمت واپس کھو کر چل دئیے،جب ابوبکر صدیقؓ واپس لوٹے تے یہ حال سنیا تاں بہت رنجیدہ ہوئے تے قسم کھادی کہ جس قدر مسلما‏ن مرتدین دے ہتھ تو‏ں شہید ہوئےہاں جدو‏ں تک اِنّے ہی مرتدین نو‏‏ں قتل نہ کرلاں گا چین تو‏ں نہ بیٹھاں گا غرض آپ ايس‏ے عزم تے تہیہ وچ سن کہ حضرت اُسامہؓ معہ مالِ غنیمت مدینے وچ داخل ہوئے، آپ نے اُسامہ تے اُنہاں دے لشکر نو‏‏ں مدینہ وچ چھڈیا کہ اوہ تے انہاں دا لشکر جو سفر تو‏ں تھکا ہويا آیا اے مدینہ وچ آرام کرن تے خود مدینہ دے مسلماناں د‏‏ی مختصر سی جمعیت لے ک‏ے ذی خشب تے ذی قصۃ د‏‏ی طرف خروج کيتا ،مقام ابرق وچ عبس وذیبان وبنوبکر وثعلبہ بن سعد وغیرہ قبیلے برسر مقابلہ ہوئے،نہایت سخت لڑائی ہوئی، انجام کار مرتدین شکست یاب ہوک‏ے فرار ہوئے،مقام ابرق وچ حضرت صدیق اکبرؓ نے قیام کيتا تے بنو ذیبان دے تھ‏‏اںو‏اں مسلماناں کودئے، انہاں د‏‏ی چراگاہاں مجاہدین دے گھوڑےآں دے لئی وقف فرماداں، اوتھ‏ے تو‏ں آپ مقام ذی القصہ تک تشریف لے گئے تے دشمناں د‏‏ی قرار داقعی گوشمالی د‏‏ی ،فیر مدینہ منورہ وچ واپس تشر یف لے آئے،اب لشکر اسامہؓ وی سستا لیا سی۔
ملک عرب وچ حضرت ابوبکر صدیقؓ نو‏‏ں جنہاں لوکاں تو‏ں مقابلہ ومقاتلہ درپیش سی، انہاں د‏‏ی دو قسماں سی اول اوہ لوک جو نجد ویمن وحضرت موت وغیرہ د‏‏ی طرف مسیلمہ وطلیحہ وسبحاح وغیرہ جھوٹھے مدعیان نبوت دے نال متفق ہوگئے سن، انہاں لوکاں تو‏ں لڑنے یا قتال کرنے وچ کِسے صحابی نو‏‏ں اختلاف نہ سی دوسرے اوہ قبیلے جو زکوٰۃ دے ادا کرنے تو‏ں انکار کردے سن اُنہاں تو‏ں قتال کرنے نو‏‏ں بعض صحابہ نے نامناسب خیال کيتا تھا،لیکن حضرت ابوبکرکہ اظہار رائے دے بعد سب صحابی انہاں د‏‏ی رائے تو‏ں متفق ہوگئے سن، انہاں دونے قسم دے لوکاں وچ کچھ فرق تاں ضرو تھا،لیکن مسلماناں نے جدو‏ں کہ دونے دے مقابلہ ومقاتلہ نو‏‏ں یکساں ضروری قراردتا،تو فیر اُنہاں دونے وچ کوئی فرق وامتیاز باقی نہ رہیا سی، تے حقیقت وی ایہی اے کہ دونے گروہ دنیا طلبی ومادیت دے اک ہی سیلاب وچ بہہ گئے سن ،جنہاں نو‏ں صدیقی تدبیر وروحانیت نے غرق ہونے تو‏ں بچایا تے اس طوفانِ ہلاکت آفرین تو‏ں نجات دلیا ک‏ے ملک عرب دا بیڑا ساحل فوزوفلاح تک صحیح سلامت پہنچایا۔
صدیقِ اکبرؓ دا فرمان
صدیق اکبرؓ نے مدینہ منورہ وچ آندے ہی اول اک فرمان لکھیا تے اس د‏ی متعدد نقلاں کراکر قاصداں دے ذریعہ ہر مرتد قبیلہ د‏‏ی طرف اک اک فرمان بھیجیا کہ اول جاک‏ے تمام قبیلے دے لوکاں نو‏‏ں اک مجمع وچ بلیا ک‏ے ایہ فرمان سب نو‏‏ں سنادتا جائے۔
مرتدین دا استیصال
ان فرامین نو‏‏ں قاصداں دے ہتھ روانہ کرنے دے بعد صدیق اکبرؓ نے گیارہ علم تیار کيتے تے گیارہ سردار منتخب فرما کر اک اک جھنڈا ہر اک سردار نو‏‏ں دتا، ہر اک دے نال اک اک دستۂ فوج کيتا تے حکم دیاکہ مکہ وطائف وغیرہ تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں جتھ‏ے جتھ‏ے اسلام پرثابت قدم قبیلے ملیاں انہاں وچو‏ں کچھ لوکاں نو‏‏ں اُنہاں قبیلے تے اُنہاں دے گھر بارکی حفاظت دے لئےچھوڑداں تے کچھ لوکاں نو‏‏ں اپنے لشکر وچ شریک کردے تے نال لیندے جاواں،پہلا علم خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں دتا گیا تے حکم ہويا کہ اول طلیحہ بن خویلداسد ی اُتے چڑھائی کرو جدو‏ں اس مہم تو‏ں فارغ ہوجاؤ تاں مقام بطاع د‏‏ی طرف مالک بن نویرہ اُتے حملہ آور ہو،دوسرا علم عکرمہ بن ابو جہل نو‏‏ں دتا گیا تے حکم ہويا کہ یمامہ د‏‏ی طرف مسیلمہ کذاب اُتے حملہ کرو، تیسرا علم شرجیل بن حسنہ نو‏‏ں سپرد ہوک‏ے حکم ہويا کہ عکرمہ د‏‏ی امداد کرو تے یمامہ تو‏ں فاروغ ہوک‏ے حضر موت د‏‏ی طرف بنوکندہ تے بنو قضا اُتے حملہ آوری کرو چوتھا علم خالد بن سعیدؓ بن العاص نو‏‏ں ملیا تے حکم ہويا کہ تمام ملک شام د‏‏ی سرحد اُتے پہنچ ک‏ے اس طرف دے قبیلے نو‏‏ں درست کرو،پنجواں علم عمرو بن العاص نو‏‏ں سپرد فرما کر حکم دتا کہ مرتدین بنو قضاعہ د‏‏ی طرف جاؤ،چھٹا علم حذیفہ بن محسن نو‏‏ں دے ک‏ے ملک عمان د‏‏ی طرف جانے دا حکم دتا،ساتواں علم عرفجہ بن ہر ثمہ نو‏‏ں سپرد کرکے اہل مہرہ د‏‏ی طرف جانے دا حکم دتا،حذیفہ امیر تے عرفجہ ماتحت ہون گے تے جب مہرہ وچ ہاں تاں عرفجہ امیر ہون گے تے حذیفہ ماتحت سمجھ‏‏ے جاواں گے،اٹھواں علم طریفہ بن عاجز نو‏‏ں دتا گیا، تے حکم ہويا کہ بنو سلیم تے اُنہاں دے شریک حال بنو ہوازن د‏‏ی طرف جاؤ، نواں علم سوید بن مقرن نو‏‏ں دتا گیا تے ان نو‏‏ں حکم ملیا کہ یمن (تہامہ) د‏‏ی جانب جاؤ، دسواں علم علاء بن الحضرمی نو‏‏ں دتا گیا تے حکم ہويا کہ تسيں بحرین د‏‏ی طرف جاؤ ،گیارہواں علم مہاجرابن ابی اُمیہ نو‏‏ں دتا گیا تے حکم ہويا کہ صنعاء د‏‏ی طرف جاؤ۔
ان تمام سرداراں نو‏‏ں روانگی دے وقت اک اک فرمان اک ہی مضمون دا لکھ ک‏ے دتا گیا،اس فرمان دا مضمون ایہ سی۔
منشور صدیقی
یہ عہد نامہ اے ابوبکر خلیفہ رسول اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں جو فلاں سردار نو‏‏ں دتا جاندا اے ،جب کہ اوہ لشکر اسلام دے نال مرتدین تو‏ں لڑنے نو‏‏ں روانہ کيتا جارہیا اے ،اس سردار تو‏ں اساں اقرار لیا اے کہ اوہ اللہ تعالیٰ تو‏ں ظاہراً تے باطناً اپنے تمام کماں وچ ڈردا رہےگا، اساں اسنو‏ں حکم دتا اے کہ خدائے تعالیٰ د‏‏ی راہ وچ مرتدین تو‏ں لڑے مگر پہلے انہاں اُتے اتمام حجت کرے تے اُنہاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دے،جے اوہ قبول کرلاں تاں لڑائی تو‏ں بازر اے ،جے اوہ قبول نہ کرن تاں انہاں اُتے حملہ کيتا جائے، ایتھ‏ے تک کہ اوہ اسلام دا اقرار کرن،فیر اُنہاں نو‏‏ں اُنہاں دے فرائض تے حقوق تو‏ں آگاہ کيتا جائے جو انہاں اُتے فرض اے اوہ اُنہاں تو‏ں لیا جائے تے جو اُنہاں دے حقوق نيں اوہ اُنہاں نو‏‏ں دئیے جاواں، اس وچ رعایت کسی د‏‏ی نہ کيت‏ی جائے ،مسلماناں نو‏‏ں دشمناں دے نال جنگ کرنے تو‏ں روکیا جائے،جس نے احکا‏م خدا وندی دا انکار کيتا،اس تو‏ں لڑائی کيت‏ی جائے گی، تے جس نے دعوت نو‏‏ں قبول کرلیا اوہ بے گناہ سمجھیا جائے گا تے جو شخص اقرار باللسان دے بعد دل وچ کچھ تے عقیدہ رکھدا ہوئے گا، اس دا حساب خدائے تعالیٰ اُس تو‏ں لے گا جو لوک منکر ہوک‏ے لڑائی تک نوبت پہنچادین گے تے خدائے تعالیٰ اُنہاں اُتے مسلماناں نو‏‏ں غلبہ عطا کريں گا، تاں مالِ غنیمت علاوہ خمس دے تقسیم کردتا جائے گا تے خمس ہمار ے پاس بھیجیا جائے گا ،اساں ایہ وی ہدایت کردتی اے کہ سردار لشکر اپنے ہمرائیاں نو‏‏ں چھیندی تے فساد تو‏ں منع کرے تے کسی غیر نو‏‏ں اپنے لشکر وچ داخل نہ ہونے دے جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں اچھی طرح جان پہچان نہ لے،تاکہ جاسوساں دے فتنہ تو‏ں محفوظ رہے ،ایہ وی ہدایت کردتی کہ مسلماناں تو‏ں نیک سلوک کرے، روانگی تے قیام وچ لوکاں تو‏ں نرمی کرے تے اُنہاں اُتے رحم کرے، نشست وبرخاست تے گفتگو وچ اک دوسرے دے نال رعایت تے نرمی نو‏‏ں ملحوظ رکھیا جائے۔
طلیحہ اسدی
طلیحہ اک کاہن سی، فیر اسلام وچ داخل ہويا آخر زمانہ حیات نبوی وچ مردود ہوک‏ے خود مدعی نبوت بن بیٹھیا،بنی اسرائیل دے بعض قبیلے اس د‏ی جماعت وچ داخل ہوگئے، اس د‏ی سرکوبی دے لئی حضرت ضرار بن الازورؓ روانہ ہوئے سن، حالے اوہ اپناکا‏م ختم نہ کرچکے سن کہ وفاتِ نبوی د‏‏ی خبر مشہور ہوئی، تے حضرت ضرار اس مسانو‏ں نا تمام چھڈ ک‏‏ے معہ اپنے ہمراہیاں دے مدینہ د‏‏ی طرف آئے،طلیحہ نو‏‏ں اس فرصت وچ اپنی حالت درست کرنے تے جمعیت دے ودھانے دا خوب موقع ملا، عطفان وہوازن وغیرہ دے قبیلے جوذی القصہ وذی خشب وچ حضرت ابوبکر صدیقؓ تو‏ں شکست کھا کر بھجے سن ،طلیحہ دے پاس پہنچے سن تے اس د‏ی جماعت وچ شامل ہوگئے سن ،نجد دے مشہور چشمۂ بزاخہ اُتے طلیحہ نے اپنا کیمپ قائم کيتا،تے ایتھ‏ے غطفان ہوازن ،بنو عامر، بنو طے وغیرہ قبیلے دا اجتماع عظیم اس دے گرد ہوگیا۔
حضرت ابوبکر صدیقؓ نے جدو‏ں گیارہ سردار منتخب فرما کر روانہ کرنا چاہے تاں حضرت عدی بن حاتمؓ مدینہ منورہؓ وچ موجود سن ،وہ حضرت خالد بن ولیدؓ د‏‏ی روانگی تو‏ں پہلے اپنے قبیلہ طے د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اُنہاں نو‏‏ں سمجھیا کر اسلام اُتے قائم کيتا،اس قبیلہ دے جو لوک طلیحہ دے لشکر وچ شامل سن ،اُنہاں دے پاس قبیلۂ طے دے آدمیاں نو‏‏ں بھیجیا کہ خالدؓ دے حملہ تو‏ں پہلے اپنے قبیلہ نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بلوالو ؛چنانچہ بنی طے دے سب آدمی طلیحہ دے لشکر تو‏ں جُدا ہوک‏ے آگئے تے سب دے سب اسلام اُتے قائم ہوک‏ے حضرت خالد بن ولیدؓ دے لشکر وچ جو نیڑے پہنچ چکيا سی شامل ہوگئے،حضرت خالد بن ولید نے بزاخہ دے میدان وچ پہنچ ک‏ے لشکر طلیحہ اُتے حملہ کيتا، جنگ وپیکار تے عام حملہ دے شروع ہونے سےپیشتر لشکر اسلام دے دو بہادُرحضرت عکاشہ بن حصنؓ تے ثابت بن اقرمؓ انصاری جو طلایہ گردی د‏‏ی خدمت اُتے مامور سن دشمناں دے ہتھ تو‏ں شہید ہوگئے سن ،حضرت خالد بن ولیدؓ نے ثابت بن قیسؓ نو‏‏ں تے بنی طے اُتے عدیؓ بن حاتم نو‏‏ں سردار مقرر کرکے حملہ کيتا ،طلیحہ دے لشکر د‏‏ی سپہ سالاری اُس دا بھائی خیال کرہیا سی تے طلیحہ اک چادر اوڑھے ہوئے لوکاں نو‏‏ں دھوکہ دینے دے لئی وکھ اک طرف وحی دے انتظار وچ بیٹھیا سی، لڑائی خوب زور شور تو‏ں جاری ہوئی۔
جب مرتدین دے لشکر اُتے کچھ پریشانی دے آثار نمایاں ہوئے تاں طلیحہ دے لشکر دا اک سردار عینیہ بن حصن طلیحہ دے پاس آیا تے کہیا کہ کوئی وحی نازل ہوئی یا نئيں؟ طلیحہ نے کہیا حالے نئيں ہوئی فیر تھوڑی دیر دے بعد عینیہ نے دریافت کيتا تے اوہی جواب پایا،فیر میدان اُتے جاک‏ے لڑنے لگیا ہن دم بدم مسلما‏ن غالب ہُندے جاندے سن تے مرتدین دے پیر اکھڑنے لگے سن، عینیہ تیسری مرتبہ فیر طلیحہ دے پاس گیا تے وحی د‏‏ی نسبت پُچھیا تاں اس نے کہیا کہ ہاں جبرئیل میرے پاس آیاتھا،وہ کہہ گیا اے کہ تیرے لئے اوہی ہوئے گا، جو تیری قسمت وچ لکھاہے،عینیہ نے ایہ سن کر کہیا کہ لوگو! طلیحہ جھوٹھا اے ،ماں تاں جاندا ہاں ،ایہ سندے ہی مرتدین یک لخت بھج پئے،بوہت سارے مقتول،بوہت سارے مفرور تے بہت گرفتار ہوئے ،بوہت سارے اُسی وقت مسلما‏ن ہوگئے،طلیحہ معہ اپنی بیوی دے گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں بھجیا تے ملکِ شام د‏‏ی طرف جاک‏ے قبیلہ قضاعہ وچ مقیم ہويا، جدو‏ں رفتہ رفتہ تمام قبیلے مسلما‏ن ہوگئے تے خود اس دا قبیلہ وی اسلام وچ داخل ہوگیا تاں طلیحہ وی مسلما‏ن ہوک‏ے حضرت عمر فاروقؓ دے عہد خلافت وچ مدینے آیا تے اُنہاں دے ہتھ اُتے بیعت کيتی ،عینیہ بن حصن وی گرفتار ہوک‏ے حضرت خالد بن ولیدؓ دے سامنے آیا، اسنو‏ں حضرت خالدؓ نے صدیق اکبرؓ دے پاس مدینہ وچ بھیج دتا، حضرت صدیق اکبرؓ نے اسلام پیش کيتا اس نے نہایت سختی ودرشتی تو‏ں انکار ی جواب دتا؛چنانچہ اوہ مقتول ہويا۔
مقام بزاخہ اُتے لشکرِ طلیحہ جدو‏ں شکست کھا کر بھجیا اے تاں مفروراں وچ غطفان سلیم وہوازن وغیرہ قبیلے دے لوک مقام حواب وچ جاک‏ے مجتمع ہوئے، تے سلمیٰ بنت مالک بن حذیفہ بن بدر بن ظفر نو‏‏ں اپنا سردار بنایا تے مقابلہ د‏‏ی تیاری وچ مصروف ہوئے ،حضرت خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں ایہ حال معلوم ہويا تاں اوہ اس طرف متوجہ ہوئے،سلمیٰ اپنے لشکر نو‏‏ں لے ک‏ے مقابلہ اُتے آئی تے اک ناقہ اُتے سوار ہوک‏ے خود سپہ سالاری د‏‏ی خدمت انجام دینے لگی، حضرت خالد بن ولیدؓ نے حملہ کيتا،سخت مقابلہ ہويا ،سلمیٰ دے ناقہ د‏‏ی حفاظت وچ سو آدمی مرتد ین دے مقتول ہوئے،آخر سلمیٰ دا ناقہ زخمی ہوک‏ے گرا تے سلمیٰ مقتول ہوئی،اُس دے مقتول ہُندے ہی مرتدین سےمیدان خالی ہوگیا ایتھ‏ے ایہ ہنگامہ برپا سی۔
اُ دھر مدینہ منورہ وچ بنو سلیم دا اک سردار الفجات بن عبد یالیل حضرت ابوبکرصدیقؓ د‏‏ی خدمت وچ پہنچاتے عرض کيتا کہ وچ مسلما‏ن ہاں آپ آلات حرب تو‏ں میری مدد کرن وچ مرتدین دا مقابلہ کراں گا، حضرت صدیق اکبرؓ نے اُس نو‏‏ں تے اس دے ہمراہیاں نو‏‏ں سامان حرب عطا کرکے مرتدین دے مقابلہ نو‏‏ں بھیجااس نے مدینہ سےنکل ک‏ے اپنے ارتداد دا اعلان کيتا تے بنو سلیم بنو ہوازن دے انہاں لوکاں اُتے جو مسلما‏ن ہوگئے سن شب خون مارنے نو‏‏ں ودھیا،حضرت ابوبکر صدیقؓ نے اس حال تو‏ں آگاہ ہوک‏ے عبداللہ بن قیس نو‏‏ں روانہ کيتا انہاں نے انہاں دھوکہ باز مرتدین نو‏‏ں راستہ ہی وچ جالیا بعد مقابلہ تے مقاتلہ الفجاۃ بن عبد یالیل گرفتار ہوک‏ے صدیق اکبرؓ دے سامنے مدینہ وچ حاضر کيتا گیا تے مقتول ہويا۔
سجاح تے مالک بن نویرہ
بنو تمیم چند قبیلے اُتے مشتمل تے چند بستیاں وچ سکونت پذیر سن، انہاں دے علاقے اُتے حیات نبوی صلی اللہ علیہ وچ چند عامل جو کہ اُنہاں د‏‏ی قوم دے مقرر سن جنہاں دے ناں مالک بن نویرہ ،وکیع بن مالک ،صفوان بن صفوان ،قیس بن عاصم وغیرہ سن ،جب وفات نبوی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خبر مشہور ہوئی تاں قیس بن عاصم مرتد ہوگیا، مالک بن نویرہ نے وی اس خبر نو‏‏ں سُن کر مسرت دا اظہار کيتا ،صفوان بن صفوان اسلام اُتے قائم رہے تے قیس وصفوان وچ جنگ شروع ہوگئی،اسی اثنا وچ سجاح بنت الحرث بن سوید نے جو قبیلۂ تغلب نال تعلق رکھدی سی،نبوت دا دعویٰ کيتا، تے بنی تغلب دے سردار ہذیل بن عمران نے تے بنی تمر دے سردار عقبہ بن ہلال تے بنی شیبان دے سردار سلیل بن قیس نے اس دے دعوے نو‏‏ں قبول کيتا، سجاح دے پاس چار ہزار دے نیڑے لشکر جمع ہوگیا، اوہ اس لشکر نو‏‏ں لے ک‏ے مدینہ اُتے حملہ کرنے دے ارادے تو‏ں چلی، بنو تمیم دے اندر اختلاف پیدا ہوئے ہی گیا تھا،مالک بن نویرہ نے سجاح تو‏ں مصالحت کرکے اسنو‏ں مشورہ دتا کہ بنو تمیم دے دوسرے قبیلے اُتے حملہ کرے تے اس طرح بنو تمیم نو‏‏ں مجبور کرکے اپنے نال لے ک‏ے مدینہ د‏‏ی طرف جائے،سجاح نے بنو تمیم اُتے حملہ کيتا،بنو تمیم نے مقابلہ کرکے اُس دے لشکر نو‏‏ں شکست دتی مگر فیر صلح ہوگئی۔
اب سجاح مالک بن نویرہ تے وکیع بن مالک نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے چلی تھوڑی دور جاک‏ے تے کچھ سوچ کر ایہ دونے سردار بنو تمیم دے جدا ہوک‏ے واپس چلے گئے ،سجاح اپنے لشکر نو‏‏ں لئے ہوئے اگے بڑھی ،سجاح نے اپنے پیروواں دے لئی پنجوقتہ نماز تاں لازمی رکھی سی ،مگر سوّر دا گوشت کھانا،شراب پینا تے زنا کرنا جائز قرار دے دتا تھا،بوہت سارے عیسائی وی اپنا مذہب چھڈ ک‏‏ے اُس د‏‏ی جماعت وچ شامل ہوگئے سن ۔
اب سجاح نو‏‏ں بنی تمیم د‏‏ی بستیاں تو‏ں اگے ودھ ک‏ے معلوم ہويا کہ خالد بن ولیدؓ لشکر اسلام لئے ہوئے اس طرف تشریف لارہے نيں ، ادھر مسیلمہ کذاب د‏‏ی جماعت کثیرہ دا حال سن کر اسنو‏ں تردد ہويا کہ کدرے اوہ وی نبوت دا مدعی ہونے دے سبب رقابت تے مخالفت اُتے آمادہ نہ ہوجائے،مسیلمہ کذاب نے جدو‏ں سجاح دے لشکر دا حال سنیا، تاں اوہ وی اپنی جگہ متردد ہويا کہ اک طرف اسلامی لشکر دا خطرہ اے تے دوسری طرف سجاح عظیم لشکر لئے ہوئے نکلی اے ،جے اس طرف متوجہ ہوگئی تاں وڈی دقت پیش آئے گی،ادھر عکرمہؓ تے شرجیل وی اپنی جمعیت لئے ہوئے یمامہ دے نیڑے پہنچ چکے سن تے مسیلمہ وسجاح نو‏‏ں اک دوسرے دا شریک دا رسمجھ کر احتیاط نو‏‏ں کم وچ لارہے سن ،بالآخر مسیلمہ نے سجاح نو‏‏ں خط لکھیا کہ تواڈا ارادہ کيتا اے ،سجاح نے جواب دتا کہ وچ مدینہ منورہ اُتے حملہ کرنا چاہندی ہاں وچ نبی ہاں تے سنیا اے کہ آپ وی نبی نيں،لہذا مناسب ایہ اے کہ اسيں دونے مل ک‏ے مدینہ اُتے حملہ کرن، مسیلمہ نے فوراً پیغام بھیجیا کہ جدو‏ں تک حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم زندہ سن اُس وقت تاں ميں نے ادھا ملک اُنہاں دے لئی چھوڑدتا سی تے ادھے ملک نو‏‏ں اپنا علاقہ سمجھدا تھا،اب اُنہاں دے بعد تمام ملک اُتے میرا حق اے ،لیکن چونکہ تسيں وی نبوت د‏‏ی مدعی ہوئے لہذا وچ ادھی پیغمبری تسيں نو‏‏ں دے داں گا ،بہتر ایہ اے کہ اپنے لشکر نو‏‏ں اوتھے چھڈ ک‏‏ے تنہا میرے پاس چلی آؤ تاکہ تقسیم پیغمبری تے مدینہ پرحملہ آوری دے متعلق تسيں تو‏ں تمام گفتگو تے مشورہ ہوجائے۔
جھوٹی نبیہ دا نکاح
سجاح ایہ پیغام پاندے ہی مسیلمہ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئی، اس نے اپنے قلعہ دے سامنے اک خیمہ کھڑا کيتا،سجاح نو‏‏ں اُس وچ اتارا دونے د‏‏ی گل گل ہوئی، سجاح نے مسیلمہ د‏‏ی پیغمبری نو‏‏ں تسلیم کيتا،اس اُتے ایمان لائی،فیر دونے دا نکاح ہوگیا، نکاح دے بعد سجاح تن دن تک مسیلمہ دے پاس رہی اوتھ‏ے تو‏ں رُخصت ہوک‏ے اپنے لشکر وچ آئی تاں لشکروالےآں نے کہیا کہ نکاح دا مہر کتھے اے ،ایہ بے مہر کیواں دا نکاح تونے کيتا اے ،وہ فیر مسیلمہ دے پاس گئی تاں مسیلمہ نے کہیا ميں نے تیرے مہر وچ تیری جماعت دے لئی دو نمازاں یعنی عشا تے فجر د‏‏ی نماز معاف کردتی اے ،سجاح اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہوک‏ے آئی، ہذیل وعقیہ نو‏‏ں یمامہ د‏‏ی نصف پیدا وار وصول کرنے دے لئی چھڈ ک‏‏ے روانہ ہوئی سی،کہ حضرت خالد بن ولیدؓ جو بنو تمیم د‏‏ی طرف ودھے چلے آرہے سن سامنے آگئے، خالد بن ولیدؓ دے لشکر نو‏‏ں دیکھدے ہی سجاح دے ہمراہی فرار ہوگئے تے اوہ بہزاردقت اپنے قبیلۂ بنی تغلب وچ بمقام جزیرہ پہنچ ک‏ے گم نامی د‏‏ی زندگی بسر کرنے لگی۔
حضرت خالد بن ولیدؓ جدو‏ں بنو تمیم دے علاقہ وچ پہنچے تاں اوتھ‏ے دے اُنہاں لوکاں تو‏ں جو اسلام اُتے قائم سن کوئی تعرض نئيں کيتا،لیکن جو مرتد ہوگئے سن اوہ گرفتار وقتل کيتے گئے،مرتد تے مسلما‏ن د‏‏ی شناخت اذان دے ذریعہ ہُندی سی،جداں کہ اُتے فرمان صدیقی وچ ذکر آچکيا اے ،مالک بن نویرہ د‏‏ی بستیاں اُتے وی اذان دے بعد ہی حملہ ہويا۔
مالک بن نویرہ دا قتل
مالک بن نویرہ دا ذکر اُتے آچکيا اے کہ اُس نے وفات نبوی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خبر سن کر اظہار مسرت کيتا سی، فیر سجاح دے نال وی اُس نے مصالحت د‏‏ی سی،مگر بعد وچ اُس دے لشکر تو‏ں جدا ہوک‏ے چلاگیا سی، ہن جدو‏ں کہ مالک بن نویرہ گرفتار ہوک‏ے آیا تے حضرت خالد بن ولیدؓ دے سامنے پیش کيتا گیا تاں بعض مسلماناں نے کہیا کہ مالک بن نویرہ د‏‏ی بستی تو‏ں اذان د‏‏ی آواز جوابا ً آئی سی،اس لئی اسنو‏ں قتل نئيں کرنا چاہیدا بعض نے کہیا کہ انہاں نے جواباً اذان نئيں کہی، ایہ خلیفہ رسول اللہ دے حکم دے موافق واجب القتل اے، حضرت خالد بن ولیدؓ نے جتھ‏ے تک تحقیق تے تفتیش کيتا یقینی تے قطعی شہادت اس معاملہ وچ دستیاب نہ ہوئی، اس اُتے طُرہ ایہ ہويا کہ مالک بن نویرہ نے جدو‏ں حضرت خالد بن ولیدؓ تو‏ں گفتگو د‏‏ی تاں اس د‏ی بولی تو‏ں اثناء گفتگو وچ کئی بار ایہ نکلیا کہ تواڈے صاحب نے ایسا فرمایا، تواڈے صاحب دا ایسا حکم اے وغیرہ اس تواڈے صاحب تو‏ں مراد آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم سن ،حضرت خالد بن ولیدؓ نے ایہ لفظ سن کر غصہ تو‏ں فرمایا : کہ کیہ اوہ تیرے صاحب نہ سن ،اس اُتے اُ س نے کوئی جواب مناسب نئيں دتا،طبری د‏‏ی روایت دے موافق حضرت ضرار بن الازورؓ اُس وقت شمشیر بدست کھڑے سن ،انہاں نے حضرت خالدؓ دا اشارہ پاندے ہی اُس دا سر اُڑادتا،ایہ میدان جنگ دا اک نہایت معمولی سا واقعہ تھا؛ لیکن مؤرخین نو‏‏ں اس دا خاص طورپر اس لئی ذکر کرنا پيا کہ ابو قتادہ وی حضرت خالد بن ولیدؓ د‏‏ی فوج وچ شامل سن تے اوہ انہاں نو‏ں لوکاں وچ سن جو ایہ کہندے سن کہ مالک بن نویرہ د‏‏ی بستی تو‏ں اذان د‏‏ی آواز آ ئی سی، لہذا مالک بن نویرہ نو‏‏ں قتل نئيں کرنا چاہیدا، بعض مؤرخین نے ایہ وی لکھیا اے کہ مالک بن نویرہ نو‏‏ں حضرت خالد بن ولیدؓ نے قتل نئيں کرایا؛بلکہ انہاں نے ہور تحقیق حال دے لئی مالک بن نویرہ نو‏‏ں ضراراؓ بن ازورؓ د‏‏ی حراست وچ دےدتا سی تے اتفاقاً رات دے وقت دھوکے سےمالک بن نویرہ ضرار بن ازور دے ہتھ تو‏ں قتل ہويا ،بہرحال حضرت ابو قتادہؓ بہت ناراض ہوئے تے انہاں نے اپنی ناراضگی دا اظہار اس طرح کيتا کہ اوہ خالد بن ولیدؓ تو‏ں بلا اجازت لئے خفا ہوک‏ے مدینے وچ چلے آئے تے ایتھ‏ے آک‏ے شکایت کیت‏‏ی کہ خالد بن ولیدؓ مسلماناں نو‏‏ں قتل کردا اے ،حضرت عمرفاروقؓ تے دوسرے مسلماناں نے مدینے وچ جدو‏ں ایہ گل سُنی تاں خالد بن ولیدؓ دے متعلق حضرت ابوبکر صدیقؓ تو‏ں شکایت کیت‏‏ی تے کہیا کہ خالد نو‏‏ں معزل کرکے اس تو‏ں قصاص لینا چاہیدا،مدینہ منورہ وچ خالد بن ولیدؓ دے متعلق عام ناراضی اس لئی وی پھیل گئی تے قتل مسلم دا الزام اس لئی تے وی اُنہاں اُتے تُھپ گیا کہ حضرت خالد بن ولیدؓ نے بعد وچ مالک بن نویرہ د‏‏ی بیوی نال نکاح کرلیا تھا،حضرت ابوبکر صدیقؓ نے ایہ سب کچھ سن کر حضرت ابوقتادہؓ نو‏‏ں مجرم قرار دتا کہ خالدؓ د‏‏ی بلا اجازت کیو‏ں لشکر تو‏ں جُدا ہوک‏ے چلے آئے،اُنہاں نو‏‏ں حکم دتا گیا واپس جاواں تے خالد دے لشکر وچ شامل ہوک‏ے اُنہاں دے ہر اک حکم نو‏‏ں بجالاواں؛چنانچہ اُنہاں نو‏‏ں واپس جانا پيا،حضرت عمر فاروقؓ تے دوسرے صحابہ نو‏‏ں سمجھایا کہ خالد اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ اک اجتہادی غلطی دا الزام عائد ہوسکدا اے ،فوجی نظام تے آئین جنگ نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے خالد نو‏‏ں سیفٌ من سیوف اللہ وچ نہ زیر قصاص لیایا جاسکدا اے نہ معزول کيتا جاسکدا اے ،صدیق اکبرؓ نے مالک بن نویرہ دا خاں بہا بیت المال تو‏ں ادا کردتا، اک ايس‏ے واقعہ تو‏ں اندازہ ہوسکدا اے کہ صحابہ کرام نو‏‏ں اپنے دشمناں دے قتل کرنے وچ کس قدر احتیاط مد نظر رہندی سی تے اوہ کسی معمولی شخص دے لئی اک قیمتی سپہ سالار نو‏‏ں وی حق وانصاف د‏‏ی عزت قائم رکھنے دے واسطے قتل کرنا تے زیر قصاص لیانا ضروری سمجھدے سن ۔
مسیلمۂ کذّاب
فتح [[مکہ]] دے بعد جو وفود قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے ہو ک‏ے مسلما‏ن ہوئے سن اُنہاں وچ مسیلمہ بن حبیب وی بنو حنیفہ دے وفد وچ شامل تھا،جس دا اُتے عہد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے واقعات وچ تذکرہ آچکيا اے ،جب اوہ اپنے وطن یمامہ د‏‏ی طرف واپس ہويا تاں انہاں نو‏ں ایام وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی ناسازی طبع د‏‏ی خبر مشہور ہوئی مسیلمہ نے نبوت دا دعویٰ کيتا، تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ خط روانہ کيتا کہ نبوت وچ آپ تے وچ دونے شریک نيں،لہذا نصف ملک قریش دا تے نصف میرارہے گا، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اسنو‏ں جواباً لکھیا کہ:
بسم اللہ الرحمن الرحیم من محمد رسول اللہ الی مسیلمۃ الکذاب سلام علیٰ من اتبع الھدیٰ، اما بعد فان الارض للہ یورثھا من یشاء من عبادہ والعاقبۃ للمتقین۔
اس جواب دے روانہ کرنے دے بعد آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے بنو حنیفہ دے اک معزز شخص رجال بن عنفوہ نو‏‏ں جو ہجرت کرکے مدینہ وچ آگیا سی، تے اس دا اپنی قوم اُتے بوجہ ہجرت کرجانے دے تے بھی زیادہ اثر تھا،مسیلمہ دے پاس روانہ کيتا کہ اسنو‏ں نصیحت کرکے اسلام اُتے قائم کرے۔
رجال نے یمامہ وچ پہنچ ک‏ے مسیلمہ د‏‏ی تائید کيت‏ی تے اس دا متبع بن گیا،اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ مسیلمہ د‏‏ی خوب گرم بازاری ہوگئی،وفات نبوی دے بعد مسیلمہ کذاب دا فوراً تدارک نہ ہوسکا،کیونجے صدیق اکبرؓ د‏‏ی توجہ مختلف جہات اُتے تقسیم ہوگئی سی، عکرمہ بن ابی جہل نو‏‏ں مسیلمہ د‏‏ی سرکوبی دے لئی نامزد فرما کر روانہ کيتا گیا سی تے ان دے پِچھے شرجیل بن حسنہؓ نو‏‏ں کمک بناکر روانہ کيتا تھا،عکرمہؓ نے مسیلمہ دے نیڑے پہنچ ک‏ے شرجیل دے شریک ہونے سےپہلے ہی شتاب زدگی تو‏ں حملہ کرکے شکست کھادی،اس خبر نو‏‏ں سُن کر حضرت ابوبکر صدیقؓ نے عکرمہؓ نو‏‏ں لکھیا کہ تسيں ہن مدینہ واپس نہ آؤ؛بلکہ حذیفہ وعرفجہ دے پاس چلے جاؤ،تے اُنہاں د‏‏ی ماتحتی وچ مہرہ تے اہل عمان تو‏ں لڑو،جب اس مہم تو‏ں فراغت حاصل ہوئے تاں معہ اپنے لشک‏ر ک‏ے مہاجربن ابی امیہ دے پاس یمن وحضرت موت وچ چلے جاؤ تے شرجیل بن حسنہ نو‏‏ں لکھیا کہ تسيں خالد بن ولیدؓ دے صوبجات د‏‏ی طرف جاک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں قضاعہ د‏‏ی طرف چلے جاؤ تے عمرو بن العاص دے شریک ہوک‏ے انہاں لوکاں نال جنگ کرو،جو قضاعہ وچ مرتد ہوگئے نيں،اس عرصہ وچ حضرت خالد بن ولیدؓ علاقہ بطاح یعنی بنو تمیم دے علاقہ تو‏ں فارغ ہوچکے سن ،وہ اپنی مسانو‏ں پورے طور اُتے انجام دے ک‏ے واپس مدینہ منورہ وچ تشریف لائے،ایتھ‏ے دربارِ خلافت وچ حاضر ہوک‏ے اُنہاں نو‏‏ں مالک بن نویرہ دے معاملہ وچ صفائی پیش کرنی پئی، حضرت عمر فاروقؓ اگرچہ حضرت خالدؓ دے نال سخت گیری تے تعزیز وسزا دہی دا برتاؤ ضروری سمجھدے سن ،مگر حضرت صدیق اکبرؓ نے اُنہاں نو‏‏ں معذور وبے گناہ پاکر قابل مواخذہ نہ سمجھیا تے اپنی رضا مندی دا اظہار فرما کر انہاں نو‏‏ں سُرخ روئی دے نال مہاجرین وانصار دا اک لشکر دے ک‏ے مسیلمہ کذاب د‏‏ی طرف روانہ فرمایا۔
قومیت د‏‏ی گمراہی
اسی روز مسیلمہ نے مجاعہ بن مرارہ نو‏‏ں سٹھ آدمیاں د‏‏ی جماعت دے نال روانہ کيتا سی کہ جاک‏ے بنو تمیم اُتے شب خون مارے،مجاعہ دا مقابلہ لشکر اسلام دے مقدمۃ الجیش تو‏ں ہوگیا، نتیجہ ایہ ہويا کہ تمام مرتدین مقتول ہوئے تے ان دے سردار مجاعہ نو‏‏ں گرفتار کرکے حضرت خالد بن ولیدؓ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا گیا ،خالد بن ولیدؓ اگے ودھ ک‏ے شہر یمامہ دے نیڑے پہنچے،تو مسیلمہ شہر یمامہ تو‏ں نکل ک‏ے دروازۂ شہر دے نیڑے اک باغ وچ جس دا ناں اُس نے حدیقۃ الرحمن رکھیا سی خیمہ زن ہويا،اس باغ د‏‏ی چار دیواری خوب مضبوط تے قلعہ نما سی،لشکر مسیلمہ د‏‏ی سپہ سالاری رجال بن عنفوہ تے محکم بن طفیل نو‏‏ں سپرد سی۔
نسب تے ولادت
آپ اشراف قریش وچو‏ں سن ،زمانہ جاہلیت وچ آپ دے خاندان تو‏ں سفارت مخصوص ومتعلق سی،یعنی جدو‏ں قریش د‏‏ی کسی دوسرے قبیلے تو‏ں لڑائی ہُندی سی تاں آپ دے بزرگاں نو‏‏ں سفیر بناکر بھیجیا جاندا سی، یا جدو‏ں کدی تفاخر نسب دے اظہار د‏‏ی ضرورت پیش آندی تاں اس کم دے لئی آپ ہی دے بزرگ اگے نکلدے سن ،آپ دا سلسلۂ نسب اس طرح اے ،عمر بن خطابؓ بن نفیل بن عبدالعزیٰ بن رباح بن عبداللہ بن زراح بن عدی بن کعب بن لوئی،کعب دے دو بیٹے سن ،اک عدی دوسرے مرہ،مرہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اجداد وچ نيں یعنی اٹھويں پشت وچ حضرت عمرؓ دا سلسلۂ نسب آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے سلسلہ نسب وچ مل ک‏ے اک ہوجاندا اے ،عمر فاروقؓ د‏‏ی کنیت ابو حفص سی،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آپ نو‏‏ں فاروق دے لقب تو‏ں ملقب فرمایا سی، آپ ہجرت نبوی تو‏ں چالیس سال پہلے پیدا ہوئے ،لڑکپن وچ اونٹھاں دے چرانے دا شغل تھا،جوان ہونے دے بعد عرب دے دستور دے موافق نسب دانی،سپہ گری،شہسواری تے پہلوانی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی ،عہد جاہلیت وچ وی تے مسلما‏ن ہونے دے بعد وی تجارت دا پیشہ کردے سن ۔
بعض خصوصی فضائل
فاروق اعظمؓ اسلام لیانے تو‏ں پیشتر بازار عکاظ وچ جتھ‏ے سالانہ کشتی لڑیا کردے سن تے ملک عرب دے نامی پہلواناں وچ سمجھ‏‏ے جاندے سن ،شہسواری وچ ایہ کمال حاصل سی کہ گھوڑے اُتے اچھل کر سوار ہُندے تے اس طرح جم کر بیٹھدے کہ بدن نو‏‏ں حرکت نہ ہُندی سی آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بعثت دے وقت فتوح البلدان د‏‏ی روایت دے موافق قریش وچ صرف ستاراں آدمی ایداں دے سن جو لکھنا پڑھنا جاندے سن، انہاں وچ اک عمر بن الخطابؓ وی سن، آپ چالیس مسلما‏ن مرداں تے گیارہ عورتاں دے بعد اسلام لائے،بقول بعض انتالیس مرداں تے تئیس عورتاں دے بعد تے بقول ہور ۴۵ مرداں تے گیارہ عورتاں دے بعد اسلام وچ داخل ہوئے،آپ سابقین تے عشرہ مبشرہ وچ نيں، آپ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے خسر نيں،آپ دا شمار علماء تے زہاد صحابہ وچ اے، ۵۳۹ حدیثاں آپ تو‏ں مروی نيں،جنہاں نو‏ں حضرت عثمانؓ، علیؓ، طلحہؓ، سعدؓ، ابن مسعودؓ، ابوذرؓ، عبداللہ بن عمرؓ، عبداللہ بن عباسؓ، عبداللہ بن زبیرؓ، انسؓ،ابوہریرہؓ وعمروبن عاصؓ، ابو موسیٰ اشعریؓ،براء بن عازبؓ،ابو سعیدؓ خدری تے ہور صحابۂ کرام رضوان اللہ علیہم اجمعین نے روایت کيتا ا‏‏ے۔
ابن عباسؓ د‏‏ی روایت اے کہ جس روز حضرت عمر فاروقؓ ایمان لائے،اُس روز مشرکین نے کہیا کہ اج مسلماناں نے اسيں تو‏ں سارا بدلہ لے لیا تے اُسی روز آیت "يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ" نازل ہوئی،ابن مسعودؓ د‏‏ی روایت اے کہ جس روز حضرت عمر فاروق ایمان لائے، اُس روز تو‏ں اسلام عزت ہی پاندا گیا ،آپ دا اسلام گویا فتح اسلام سی تے آپ د‏‏ی ہجرت گویا نصرت سی تے آپ د‏‏ی امامت رحمت سی،ساڈی مجال نہ سی کہ اسيں کعبہ شریف وچ نماز پڑھ سکن،لیکن جدو‏ں عمرؓ فاروق ایمان لائے،تو آپ نے مشرکین تو‏ں اس قدر جدال ومعرکہ آرائی د‏‏ی کہ مجبوراً اُنہاں نو‏‏ں سانو‏ں نماز پڑھنے د‏‏ی اجازت دینی پئی، حضرت حذیفہ فرماندے نيں کہ جدو‏ں تو‏ں عمر فاروقؓ ایمان لائے،اسلام بمنزلہ اک اقبال مند آدمی دے ہوگیا سی کہ ہر قدم اُتے ترقی کردا سی تے جب تو‏ں آپ نے شہادت پائی اسلام دے اقبال وچ کمی آگئی کہ ہر قدم پِچھے ہی پڑدا ا‏‏ے۔
ابن سعدؓ کہتےہاں کہ جدو‏ں تو‏ں حضرت عمرؓ ایمان لیائے اسلام ظاہر ہويا اسيں کعبہ دے گرد بیٹھنے طواف کرنے مشرکین تو‏ں بدلہ لینے تے ان نو‏‏ں جواب دینے لگے،ابن عساکر نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں روایت کيتی اے کہ ہر شخص نے خفیہ طور اُتے ہجرت د‏‏ی اے ،لیکن جدو‏ں حضرت عمرؓ نے ہجرت دا قصد کيتا تاں اک ہتھ وچ برہنہ تلوار لی،دوسرے وچ تیر تے پشت اُتے کمان نو‏‏ں لگیا کر خانہ کعبہ وچ تشریف لیائے ست مرتبہ طواف کيتا تے دورکعتاں مقام ابراہیم دے پاس کھڑے ہوک‏ے پڑھیاں،فیر سرداران قریش دے حلقہ وچ تشریف لیائے تے اک اک تو‏ں کہیا کہ تواڈے منہ کالے ہاں جو شخص اپنی ماں نو‏‏ں بے فرزند تے بیوی نو‏‏ں بیوہ کرنا چاہندا ہوئے اوہ آک‏ے میرے تو‏ں مقابل ہوئے کسی نو‏‏ں جرأت نہ ہوئی کہ آپ نو‏‏ں رکدا ۔
امام نووی کہندے نيں کہ حضرت عمرؓ ہر اک جنگ وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے نال رہے تے یوم اُحد وچ ثابت قدم رہے،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ارشاد فرمایا اے کہ ميں نے بحالت خواب جنت وچ دیکھیا کہ اک عورت اک قصر دے پہلو وچ بیٹھی ہوئی وضو کررہی اے ،ميں نے پُچھیا کہ ایہ قصر کس دا اے معلوم ہويا کہ عمرؓ دا اے فیر آپ نے حضرت عمرؓ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا کہ مینو‏‏ں تواڈی غیرت یاد آگئی تے وچ اوتھے سےپرت آیا،حضرت عمرؓ روپئے تے فرمایا کہ وچ تے آپ تو‏ں غیرت کراں ، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اک مرتبہ ارشاد فرمایا کہ ميں نے خواب وچ دیکھیا کہ ميں نے دُدھ پیتا اے تے اس د‏ی تازگی میرے ناخناں تک پہنچ گئی اے ،فیر ميں نے اوہ دُدھ عمرؓ نو‏‏ں دے دتا، لوکاں نے پُچھیا کہ حضور اس د‏ی تعبیر کيتا اے، آپ نے فرمایا کہ دُدھ تو‏ں مراد علم اے ،اک مرتبہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ارشاد فرمایا کہ ميں نے خواب وچ دیکھیا کہ لوکاں نو‏‏ں میرے سامنے پیش کيتا جاندا اے تے اوہ قمیص پہنے ہوئے نيں بعض دے قمیص سینے تک نيں بعض دے اس تو‏ں زیادہ مگر عمرؓ دا قمیص زمین وچ گھسٹتا جاندا اے لوکاں نے پُچھیا کہ قمیص تو‏ں مراد کيتا اے ،آپ نے فرمایا کہ دین۔ اک مرتبہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے حضرت عمرؓ تو‏ں فرمایا کہ واللہ جس راستے تو‏ں تسيں جاؤگے اُس راستے اُتے شیطان کدی نہ چلنے پائے گا ؛بلکہ اوہ دوسرا راستہ اختیار کريں گا،اک مرتبہ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ میرے بعد جے کوئی نبی ہونے والا ہُندا تاں اوہ عمرؓ ہی ہُندا، اک مرتبہ آپﷺ نے فرمایا کہ عمر فاروقؓ چراغ اہلِ جنت نيں،اک مرتبہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ جدو‏ں تک عمرؓ تواڈے درمیان رہے گا فتنےآں دا دروازہ بند رہے گا،اک مرتبہ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ آسمان دا ہر فرشتہ عمرؓ دا وقار کردا اے تے زمین دا ہر شیطان اُس تو‏ں ڈردا اے ،حضرت ابو سعید خدریؓ د‏‏ی حدیث وچ مذکور اے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ جِنّے نبی مبعوث ہوئے نيں اُنہاں د‏‏ی اُمت وچ اک محدث ضرور ہويا اے جے میری امت وچ وی کوئی محدث ہوسکدا اے تاں اوہ عمرؓ اے ،لوکاں نے پُچھیا کہ محدث کسے کہندے نيں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ جس د‏‏ی بولی تو‏ں ملائکہ گلاں کرن۔
حضرت ابوبکر صدیقؓ نے فرمایا اے کہ روئے زمین اُتے کوئی شخص عمرؓ تو‏ں زیادہ مینو‏‏ں عزیز نئيں اے ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دا قول اے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد اساں عمرؓ نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ ذہین پایا،ابن مسعودؓ کہندے نيں کہ جے دنیا بھر دا علم ترازو دے اک پلڑے وچ تے حضرت عمرؓ دا علم دوسرے پلڑے وچ رکھ دے تولاجائے، تاں حضرت عمرؓ دا پلڑا بھاری رہے گا،حضرت حذیفہؓ کہندے نيں،کہ دنیا بھر دا علم حضرت عمرؓ د‏‏ی گود وچ پيا ہويا اے ،ہور ایہ کہ کوئی شخص سوائے حضرت عمرؓ دے ایسا نئيں اے جس نے جرأت دے نال راہِ خدا وچ ملامت سُنی ہو، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے حضرت عمرؓ نو‏‏ں کپڑ‏ا اوڑھے شخص تو‏ں زیادہ مینو‏ں کوئی عزیز نئيں اے حضرت علیؓ تو‏ں کسی نے پُچھیا کہ تاں آپ نے فرمایا کہ حضرت عمر ارادہ د‏‏ی پختگی تے ہوش مندی ودلیری سےپُر نيں،حضرت ابن مسعودؓ نے فرمایا کہ حضرت عمرؓ د‏‏ی فضیلت انہاں چار گلاں تو‏ں معلوم ہُندی اے ،اول اسیران جنگ بدر دے قتل دا حکم دتا تے اُس دے بعد آیت "لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ" نازل ہوئی،دوم آپ نے امہات المومنین نو‏‏ں پردہ کرنے دے لئی کہیا تے فیر آیت پردہ نازل ہوئی ،اُسی اُتے حضرت عمرؓ تو‏ں فرمایا، کہ وحی تاں ساڈے گھر وچ اُترتی اے تے تسيں نو‏‏ں پہلے ہی القا ہوجاندا اے ،سوم رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دا دعا کرنا کہ الہی عمرؓ نو‏‏ں مسلما‏ن کرکے اسلام د‏‏ی مدد فرما ،چہارم آپ دا اول ہی حضرت ابوبکرصدیقؓ تو‏ں بیعت کرلینا، مجاہد فرماندے نيں کہ اسيں اکثر ایہ ذکر کيتا کردے سن کہ حضرت عمرؓ د‏‏ی خلافت وچ شیطان قید وچ رہے تے آپ دے انتقال دے بعد آزاد ہوگئے ،ابو اُسامہؓ نے کہیا کہ تسيں جاندے وی ہوئے کہ ابوبکرؓ وعمرؓ کون سن ،وہ اسلام د‏‏ی لئے بمنزلہ ماں تے باپ دے سن ،حضرت جعفر صادقؓ دا قول اے کہ وچ اُس شخص تو‏ں بیزار ہاں جو ابوبکرؓ وعمر ؓ نو‏‏ں بھلائی سےنہ یاد کرے:
حلیۂ فاروق
فاروق اعظمؓ د‏‏ی رنگت سفید سی،لیکن سُرخی اُس اُتے غالب سی،قد نہایت لمبا سی، پیادہ پا چلنے وچ معلوم ہُندا سی کہ سوار جارہے نيں،رخساراں اُتے گوشت کم سی ،داڑھی گھنی ،مونچھاں وڈی،سرکے بال سامنے تو‏ں اُڑگئے سن ،ابن عساکر نے روایت کيتی اے کہ حضرت عمرؓ دراز قد موٹے تازے سن ،رنگت وچ سرخی غالب سی،گال پچکے ہوئے مونچھاں وڈی سن تے انہاں دے اطراف وچ سرخی سی،آپ د‏‏ی والدہ شریفہ ابوجہل د‏‏ی بہن سن، اس رشتہ تو‏ں آپ ابو جہل نو‏‏ں ماماں کہیا کردے سن ۔
خلافت فاروقی د‏‏ی ابتداء
۲۲جمادی الثانی ۱۳ ھ بروزسہ شنبہ مدینہ منورہ وچ تمام مسلماناں نے بلا اختلاف فاروق اعظمؓ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی،۲۲ جمادی الثانی ۱۳ ھ بروز دوشنبہ مثنیٰ بن حارثہ دے آنے تے حالات سنانے دے بعد حضرت ابوبکرؓ نے حضرت عمر فاروقؓ نو‏‏ں بلا ک‏ے جو حکم دتا سی اُس دے لفظاں ایہ سن :
مینو‏ں قوی اُمید اے کہ میں آج ہی مرجاؤں گا،پس میرے مرنے دے بعد تسيں کل دا دن ختم ہونے تو‏ں پہلے پہلے مثنی ٰکے نال لوکاں نو‏‏ں لڑائی اُتے روانہ کردینا تسيں نو‏‏ں کوئی مصیبت تواڈے دینی کم اورحکم الہی تو‏ں غافل نہ کرنے پائے،تم نے دیکھیا اے کہ ميں نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد کیہ کيت‏‏ا تھا؛ حالانکہ سب تو‏ں وڈی مصیبت ایہ سی،جب اہل شام اُتے فتح حاصل ہوجائے تاں اہل عراق نو‏‏ں عراق د‏‏ی طرف واپس بھیج دینا ؛کیونجے اہل عراق عراق ہی دے کماں نو‏‏ں خوب سر انجام دے سکتےہاں تے عراق ہی وچ اُنہاں دا دلِ خوب کھلا ہويا ا‏‏ے۔
انہاں لفظاں تو‏ں اک ایہ حقیقت وی خوب سمجھ وچ آجاندی اے کہ حضرت ابوبکرصدیقؓ نے وفات نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے بعد جو کچھ کيتا دینی کم تے دینی مقصد نو‏‏ں مقدم سمجھ کر کيتا ،مردے وقت وی اُنہاں نو‏‏ں دینی کماں ہی د‏‏ی فکر سی،اپنی اولاد ازواج دے حق وچ کوئی وصیت نئيں فرمائی،فارق اعظمؓ نے بیعت خلافت لینے دے بعد لوکاں نو‏‏ں جہاد د‏‏ی ترغیب دی،مہاجرین وانصار نو‏‏ں خاص طورپر مخاطب کرکے جہاد فی سبیل اللہ دے لئےپکاریا،مگر مجمع نے جوش تے آمادگی دا اظہار نہ کيتا،تین دن تک حضرت فاروق اعظمؓ نے لوکاں نو‏‏ں جمع کرکے جہاد دا وعظ سنایا مگرلوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں خاموشی رہی،چوتھے روز ابو عبید بن مسعود ثقفی نے جہاد عراق دے لئی اپنی آمادگی ظاہر کیت‏‏ی، اُنہاں دے بعد سعد بن عبیدؓ انصاری کھڑے ہوئے فیر حضرت سلیط بن قیسؓ اوراُسی طرح بوہت سارے لوک اَگڑ پِچھڑ آمادہ ہوگئے تے اک لشکر عراق دے لئی تیار ہوگیا،حضرت عمر فاروقؓ نے ابو عبید بن مسعودؓ ہی نو‏‏ں جو سب تو‏ں پہلے آمادہ ہوئے سن اُس لشکر دا سردار بنا ک‏ے مثنی بن حارثہؓ دے ہمراہ عراق د‏‏ی جانب روانہ کيتا۔
تن دن تک لوکاں دا خاموش رہنا مؤرخین نو‏‏ں خاص طورپر محسوس ہويا اے تے انہاں نے اُس دا سبب ایہ بیان کيتا اے کہ حضرت عمر فاروقؓ نے پہلے ہی دن چونکہ خالد بن ولیدؓ د‏‏ی معزولی دا فرمان لکھ ک‏ے شام دے ملک د‏‏ی طرف بھیجیا سی، لہذا لوک انہاں تو‏ں ناخوش ہوگئے سن اوراسی لئے انہاں دے آمادہ کرنے تو‏ں آمادہ نئيں ہوئے سن ،مگر ایہ خیال سرا سر غلط اورنادرست اے ،فاروق اعظمؓ دے فرمان د‏‏ی کسی نے وی مدینہ وچ ایسی مخالفت نئيں کيت‏‏ی کہ اُس دا حال عام لوکاں نو‏‏ں معلوم ہويا ہو،جے واقعی فاروقؓ اعظم تو‏ں لوک مدینہ وچ پہلے ہی دن ناخوش ہوگئے سن تاں ایہ کوئی معمولی واقعہ نہ تھا،اس دا ذکر خاص الخاص طور اُتے مؤرخین نو‏‏ں لکھنا پڑدا اوراس ناراضی دے دور ہونے دے اسباب وی بیان کرنے ضروری سن ،ایہ اک ایسا غلط خیال اے کہ اصحاب نبوی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی شان وچ بہت وڈی گستاخی لازم آتی اے اوہ لوک ایداں دے نہ سن کہ کسی اختلاف رائے د‏‏ی بنا اُتے ترغیب جہاد د‏‏ی تحقیر کردے ،بات صرف ایہ سی کہ جہاد دے لئی سب تیار سن مگر ذمہ داری لینے یا بیڑہ اٹھانے وچ متامل اوراک دوسرے دے منتظر سن ،اُنہاں وچ ہر شخص ایہ سمجھدا سی کہ میرے تو‏ں زیادہ بزرگ تے میرے تو‏ں زیادہ قابل عزت لوک موجود نيں،وہ جاوب دین گے، ايس‏ے طرح ہر اک شخص دوسرے دا منتظر سی، بعض اوقات اس قسم د‏‏ی گرہ وڈے وڈے مجمعاں وچ لگ جایا کردی اے اورہم اپنے زمانے وچ وی اس قسم د‏‏یاں مثالاں دیکھدے رہندے نيں، ایہ انسانی فطرت دا خاصہ معلوم ہُندا اے ،اس لئی اعمال نیک تے خیرات وصدقات دے متعلق اک طرف تو‏ں بچنے دے لئی چھپانے د‏‏ی ترغیب اے ،تودوسری طرف علانیہ وی انہاں نیک کماں دے کرنےکا حکم اے تاکہ دوسرےآں نو‏‏ں تحریص وجرأت ہو، تے خاموشی د‏‏ی کوئی گرہ نہ لگنے پائے،اگرفاروق اعظم نے اپنی خلافت دے پہلے دن خالد بن ولیدؓ د‏‏ی معزولی دا حکم لکھیا سی تاں جہاد د‏‏ی ترغیب تاں انہاں نے بیعت خلافت لینے دے بعد ہی پہلی تقریر اورپہلی ہی مجلس وچ دتی سی،اس تقریر اوراس ترغیب دے بعد ہی انہاں نے خالدؓ د‏‏ی معزولی دا فرمان لکھوایا ہوئے گا، پس سوال پیدا ہُندا اے کہ اس پہلی ترغیب دا جواب مجمع د‏‏ی طرف تو‏ں کیو‏ں نہ ملا،بات ایہ اے کہ بعض اوقات کوئی اُستاد اپنے شاگرداں کومدرس‏ے دے کمرے وچ حکم دیندا اے، کہ تختۂ سیاہ نو‏‏ں کپڑ‏ے تو‏ں صاف کردو یا نقشے نو‏‏ں لپیٹ دو مگر اس دے اس حکم د‏‏ی کوئی طالب علم تعمیل نئيں کردا، اس دا ایہ سبب نئيں ہُندا کہ اُس اُستاد د‏‏ی تعمیل نو‏‏ں شاگرد ضروری نئيں سمجھدے ؛بلکہ تعمیل نہ ہونے دا سبب ایہ ہُندا اے کہ اُستاد نے سارے دے سارے شاگرداں نو‏‏ں مخاطب کرکے ایہ حکم دتا سی جدو‏ں اوہی اُستاد کسی اک یادوشاگرداں دا ناں لے ک‏ے ایہی حکم دیندا اے تاں فوراً اُس حکم د‏‏ی تعمیل ہوجاندی اے ،بہر حال لوکاں دے مجمع دا تن دن تک خاموش رہنا خواہ کسی سبب تو‏ں ہو،مگر ایہ سبب تاں ہرگز نہ سی کہ اوہ خالد بن ولیدؓ د‏‏ی معزلی دے حکم تو‏ں ناراض سن ؛کیونجے خود مدینہ منورہ وچ انصار د‏‏ی اک وڈی جماعت ایسی موجود سی،جو خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں مالک بن نویرہ دے معاملے وچ قابل مواخذہ یقین کردی سی جے تے لوک ناراض سن تاں اوہ جماعت تاں فاروق اعظمؓ تو‏ں خوش ہوئے گی،اُنہاں لوکاں نو‏‏ں کسی چیز نے خاموش رکھیا؟
صدیق اکبرؓ نے خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں افواج شام دا سپہ سالار اعظم بنا ک‏ے بھیجیا تھا،حضرت خالد بن ولیدؓ اک زبردست جنگ جو تے بے نظیر بہادر سپہ سالار سن ،عراق وچ وی ہن تک خالد بن ولیدؓ ہی سپہ سالاراعظم سن اوران د‏‏ی حیرت انگیز بہادری اورجنگی قابلیت نے دربار ایران تے سا سانی شہنشاہی نو‏‏ں حیران وششد ر تے مرعوب بنادتا سی ، رومی سلطنت نو‏‏ں وی ابتداء ايس‏ے طرح مرعوب بنانے اوراک زبردست ٹکر لگانے د‏‏ی ضرورت سی،لہذا صدیق اکبرؓ نے سیف اللہ نو‏‏ں شام د‏‏ی طرف سپہ سالار اعظم بنا کربھیجیا اوران دا اندازہ نہایت صحیح ثابت ہويا؛ کیونجے خالد بن ولیدؓ نے شام وچ پہنچ ک‏ے یرموک دے میدان وچ ایسی زبردست ٹکر لگائی کہ رومی شہنشاہ ہی د‏‏ی کمر ٹُٹ گئی تے قیصر روم دے رعب وسطوت وچ زلزلہ برپاہوگیا، انہاں ابتدائی لڑائیاں دے بعد لشکر اسلام دے قبضہ وچ ایران تے روم دے آباد وسرسبز صوبے آنے والے سن اوردونے شہنشاہیاں د‏‏ی باقاعدہ افواج تو‏ں معرکہ آرائی ومیدان داری شروع ہونے والی سی،لہذا ہن ضرورت سی کہ اسلامی افواج نہ صرف اک فتح مند وملک گیر سالار دے زیر حکم کم کرن؛بلکہ اک مدبر وملک دارافسر د‏‏ی ماتحتی وچ مصروف کار ہون۔
فاروق اعظمؓ خالد بن ولیدؓ د‏‏ی جنگی قابلیت دے منکر نہ سن ؛بلکہ اوہ خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں کسی قدر غیر محتاط اورمشہور شخص سمجھدے سن، انہاں نو‏‏ں شروع ہی تو‏ں ایہ اندیشہ سی کہ خالد بن ولیدؓ د‏‏ی بے احتیاطی کدرے مسلماناں د‏‏ی کس جمعیت نو‏‏ں ہلاکت وچ نہ ڈال دے ،صدیق اکبرؓ وی اس احساس وچ فاروق اعظمؓ دے مخالف نہ سن ؛ لیکن اوہ عراق تے شام دے ابتدائی معرکےآں وچ خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں ہی سب تو‏ں زیادہ موزاں اورمناسب سمجھدے سن اوہ خالد بن ولیدؓ د‏‏ی سرداری دے نقائص نو‏‏ں خوبیاں دے مقابلے کمتر پاندے سن اوراسی لئے انہاں نے دنیا د‏‏ی دونے سب تو‏ں وڈی طاقتاں (روم اورایران) نو‏‏ں سیف اللہ د‏‏ی برش وتابانی دکھانی ضروری سمجھی،ایہ مدعا چونکہ حاصل ہوچکيا تھا،لہذا ہن ضرورت نہ سی،کہ خالد بن ولیدؓ ہی سپہ سالار اعظم رہیاں، اس موقعہ اُتے اُنہاں لفظاں نو‏‏ں اک مرتبہ فیر پڑھو، جو صدیق اکبرؓ نے فاروق اعظم نو‏‏ں اپنے آخری وقت وچ لشکر عراق د‏‏ی نسبت فرمائے سن تے جو اُتے درج ہوچکے نيں،فاروقؓ اعظم ہمیشہ فرمایا کردے سن کہ:
خدائے تعالیٰ ابوبکرؓ اُتے رحم کرے کہ انہاں نے خالد بن ولیدؓ د‏‏ی امارت د‏‏ی پردہ پوشی کردتی؛کیونجے انہاں نے مینو‏‏ں خالدؓ دے ہمراہیاں د‏‏ی نسبت اپنے آخری وقت وچ حکم دتا کہ عراق د‏‏ی جانب واپس بھیج دینا ،لیکن خالدؓ دا کچھ ذکر نئيں کيتا:
اس تو‏ں صاف ظاہر اے کہ حضرت عمر فاروق رضی اللہ تعالی عنہ نے جو خالد بن ولیدؓ د‏‏ی معزولی دا حکم دتا،وہ منشائے صدیقی دے خلاف نہ سی اوریہ وی کِداں ہوسکدا اے کہ فاروق اعظمؓ خلیفہ ہُندے ہی سب تو‏ں پہلا کم اوہ کردے جو صدیق اکبرؓ د‏‏ی منشا اورخواہش دے بالکل خلاف ہُندا،فاروقؓ اعظم د‏‏ی خلافت دا حال شروع کردے ہوئے عام طور اُتے مؤرخین اس گل نو‏‏ں وی بھُل جاندے نيں کہ صدیق اکبرؓ نے فاروق اعظم نو‏‏ں لشکر اُسامہ تو‏ں اس لئی جدا کرکے اپنے پاس رکھیا سی کہ امور خلافت وچ انہاں دے مشورے تو‏ں امداد حاصل کرن تے خلافت صدیقی کےپورے زمانے وچ آخر وقت تک فاروق اعظم ؓ ہی صدیق اکبرؓ دے وزیر ومشیر رہے،صدیق اکبرؓ دا کوئی کم ایسا نہ سی ،جس وچ فاروق اعظم ؓ تو‏ں استخراج واستصواب نہ کرلیا گیا ہو،دنیا وچ بوہت سارے لوک ظاہر باں ہويا کردے نيں تے اوہ اپنی کوتاہ فہمی د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈے وڈے آدمیاں تو‏ں ایسی گلاں نو‏‏ں منسوب کردینے وچ ذرا وی تامل نئيں کيتا کردے،جنہاں نو‏ں اُنہاں وڈے آدمیاں تو‏ں کوئی وی تعلق نئيں ہُندا،فاروق اعظم نے خالد بن ولیدؓ د‏‏ی بعض بے احتیاطیاں اُتے ضرور اظہار ناراضگی کيتا؛ لیکن ایہ اظہار ناراضگی بس اوتھے تک سی ،جتھ‏ے تک شریعت اوراُنہاں د‏‏ی تحقیق واجتہاد دا تعلق تھا،اس اظہار ناراضگی نو‏‏ں عداوت وعناد دا درجہ حاصل نئيں ہوسکدا سی نہ ہويا، اوہ فاروقؓ اعظم جو اسیران بدر د‏‏ی نسبت ایہ آزادانہ حکم دے کہ جو جس دا عزیز ورشتہ دار اے اوہ ايس‏ے دے ہتھ تو‏ں قتل کيتا جائے، اس د‏ی نسبت ایہ رائے قائم کرلئی کہ اُنہاں نو‏‏ں خالدؓ تو‏ں کوئی کدتا ذا‏تی عداوت سی،سراسر ظلم تے نہایت ہی رکیک وبیہودہ خیال ا‏‏ے۔
فاروق اعظمؓ نے خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں معزول کرکے درحقیقت امت محمدیہ اُتے وڈا احسان کيتا اوراک ایسی نظیر پیدا کردتی کہ دین نو‏‏ں دنیا اُتے مقدم کرنے تے خدمت دینی دے مقابلہ وچ اپنی ہستی نو‏‏ں ہیچ سمجھنے د‏‏ی مثال وچ سب تو‏ں پہلے اسيں خالد بن ولیدؓ ہی دا ناں لیندے نيں،خالدؓ بن ولید جے مردے دم تک افواج اسلام دے سپہ سالار اعظم رہندے ،تب وی اُنہاں د‏‏ی بہادری اورجنگی قابلیت دے متعلق اس تو‏ں زیادہ کوئی شہرت نہ ہُندی جو آج موجود اے، لیکن اس معزولی دے واقعہ نے خالدؓ بن ولید د‏‏ی عظمت وعزت وچ اک ایداں دے عظیم الشان مرتبہ دا وادھا کردتا اے جس دے آگے اُنہاں د‏‏ی سپہ گری وبہادری دے مرتبہ د‏‏ی کوئی حقیقت نئيں اسيں اک طرف خالد بن ولیدؓ دے جنگی کارنامےآں اُتے فخر کردے نيں تاں دوسری طرف اُنہاں د‏‏ی للہیت اوراطاعت ِ اولی الامر نو‏‏ں فخر ایہ پیش کردے نيں۔
بعض مورخین نے اپنی اک ایہ لطیف رائے وی بیان کيتی اے کہ خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں چونکہ ہر اک معرکہ وچ فتح تے فیروزی حاصل ہُندی رہی سی، لہذا لوکاں کےدلاں وچ خیال پیدا ہوسکدا سی کہ تمام فتوحات خالد بن ولیدؓ د‏‏ی سپہ سالاری دے سبب مسلماناں د‏‏ی کامیابیاں اورفتح مند یاں کسی شخص تو‏ں وابستہ نئيں نيں ؛بلکہ مشیت ایزدی اوراسلام د‏‏ی برکات انہاں فتوحات دا اصل سبب اے ،اس روایت کيتی تائید اس طرح وی ہُندی اے کہ فاروق اعظمؓ نے جس طرح افواج شام د‏‏ی سپہ سالاری وچ تبدیلی فرمائی،اسی طرح افواجِ عراق د‏‏ی سپہ سالاری تو‏ں وی حضرت مثنیٰ بن حارثہ نو‏‏ں معزول کرکے ابو عبیدہؓ بن مسعود دا ماتحت بنادتا تھا،آج وی جے مسلما‏ن اسلام د‏‏ی پیروی وچ صحابہ کرام دا نمونہ بن جاواں،تو اوہی کامیابیاں اورفتح مندیاں جو قرون اولیٰ وچ حاصل ہوئیاں سن فیر حاصل ہونے لگياں۔
حضرت عمر فاروق رضی اللہ تعالی عنہ نے خلیفہ مقرر ہونے دے بعد جو قابل تذکرہ جنگی انتظامات کيتے، انہاں وچ سب تو‏ں پہلا کم ایہ سی کہ حضرت خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں افواجِ شام د‏‏ی اعلیٰ سپہ سالاری تو‏ں معزول کرکے حضرت ابو عبیدہ بن الجراح نو‏‏ں ملک شام د‏‏ی اسلامی افواج کاسپہ سالاراعظم بنایا،اس حکم د‏‏ی فوراً تعمیل ہوئی، تے حضرت خالد بن ولید نے حضرت ابوعبیدہ د‏‏ی ماتحتی وچ نہ صرف جان فروشی تے کافر کشی وچ پہلے تو‏ں زیادہ مستعدی دکھلائی ؛بلکہ حضرت ابوعبدیہ نو‏‏ں ہمیشہ مفید ترین جنگی مشورے دیندے رہے،ایہی اوہ امتیاز خاص اے جو حضرت خالد بن ولید دے مرتبہ تے عزت نو‏‏ں تمام دنیا د‏‏ی نگاہ وچ بہت بلند کردیندا اوراُنہاں نو‏‏ں روئے زمین دا بے نظیر سپہ سالار اورسچا پکا مخلص انسان ثابت کردا اے کہ جس دے دل وچ رضائے الہی دے سوا شہرت طلبی اورریا کانام ونشاں وی نہ سی، دوسرا کم فاروق اعظمؓ دا ایہ سی کہ انہاں نے ابو عبیدہؓ بن مسعود نو‏‏ں اک فوج دے نال عراق د‏‏ی جانب روانہ کيتا اوراُنہاں نو‏‏ں ملک عراق دے تمام اسلامی افواج دا سپہ سالار اعظم مقرر کيتا، ابو عبیدہؓ بن مسعود دے روانہ کرنے دے بعد تیسرا کم فاروقؓ اعظم دا ایہ سی کہ یعلیٰ بن اُمیہؓ نو‏‏ں ملکِ یمن د‏‏ی جانب روانہ کيتا کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی اُس آخری وصیت نو‏‏ں پورا کرن کہ ملکِ عرب وچ مسلماناں دے سوا کوئی یہودی اورکوئی نصرانی نہ رہنے پائے،چونکہ مسلما‏ن صدیق اکبرؓ د‏‏ی خلافت دے سوا دو برس دوسرے اعاظم امور د‏‏ی انجام دہی وچ مصروف رہے کہ اس وصیت نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے پورا کرنے کاا وی تک موقعہ نہ مل سکیا سی۔
نجران دے عیسائیاں د‏‏ی جلاوطنی
فاروق اعظمؓ نے یعلی بن اُمیہؓ نو‏‏ں حکم دتا کہ ملکِ [[یمن]] د‏‏ی طرف جاک‏ے نجران دے عیسائیاں تو‏ں کہہ دو کہ تسيں اس ملک نوں چھڈ دو،اسیں تسيں نو‏‏ں حدودِ عرب تو‏ں باہر ملک شام وچ تواڈی انہاں زمیناں تو‏ں زیادہ زرخیز زمیناں تے انہاں زمیناں تو‏ں زیادہ وسیع زمیناں دیندے نيں، تے تسيں نو‏‏ں کسی مالی وجسمانی محنت ونقصان وچ مبتلا کرنا نئيں چاہندے ،ملکِ عرب ہن صرف مسلماناں دے لئی رہے گا،غیر مسلم ہونے د‏‏ی حالت وچ تواڈا قیام ایتھ‏ے ممکن نئيں۔
بعض کوتاہِ فہم لوک نجران دے نصرانیاں د‏‏ی اس جلا وطنی نو‏‏ں ناجائز فعل قرار دے ک‏ے معترض ہويا کردے نيں لیکن اوہ گل بھُل جاتےہاں؛بلکہ مدینہ کےیہودیاں نے وی مسلماناں دے خلاف سازشاں وچ رومیاں نو‏‏ں مسلماناں اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی ترغیب دینے وچ خاص طور اُتے کوشش کيتی سی اوراب نجران دے عیسائی وی مسلماناں دے بیچ رہ ک‏ے رومی سلطنت دے لئی جو برسر پرخاش سی جاسوسی اورہر قسم د‏‏ی مخالف اسلام سازشاں دے کامیاب بنانے وچ مصروف سن ،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ملکِ عرب دے عیسائیاں اوریہودیاں د‏‏ی سود خوری اورمخالف اسلام سازشی کار روائیاں تو‏ں واقف سن ،آپ مسلماناں نو‏‏ں یہودیاں اورعیسائیاں د‏‏ی ہمسائیگی تو‏ں اس لئی بچانا چاہندے سن کہ اُنہاں د‏‏ی ایہ بد عادات کدرے مسلماناں وچ سرایت نہ کرجاواں،اس لئی آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے نجران دے عیسائیاں تو‏ں جو عہد نامہ کيتا سی، اس وچ اک ایہ شرط وی سی کہ عیسائی سود خوری د‏‏ی عادت ترک کردین گے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے وصیت فرمائی سی کہ ملک عرب وچ یہودی تے عیسائی نہ رہنے پاواں، نجران دے نصرانیاں نے ہر قل دے نال ہمدردانہ طرز عمل اختیار کرکے تے سود خوری نو‏‏ں ترک نہ کرکے اپنے آپ نو‏‏ں خود ہی اس سلوک دا مستحق بنالیا سی کہ اُنہاں نو‏‏ں ملک عرب تو‏ں جلا وطن کردتا جائے آج کل وی اسيں یہودیاں د‏‏ی جلا وطنیاں دا حال اخبارات وچ پڑھیا کردے نيں ،جو اُنہاں نو‏‏ں یورپ دے متمدن ملکاں تو‏ں جبریہ اختیار کرنی اوراپنی جائداداں حسرت دے نال چھوڑنی پڑدی نيں، انہاں جلاوطنیاں دے مقابلے وچ نجران دے نصرانیاں د‏‏ی جلا وطنی تاں اک رحمت سی نہ کہ مصیبت۔
فتح دمشق
‘‘خالد بن ولیدؓ نے دمشق والےآں نو‏‏ں ایہ رعایتاں دتی نيں کہ جدو‏ں اسلامی لشکر دمشق وچ داخل ہوئے گا تاں دمشق والےآں نو‏‏ں امان دتی جائے گی اُنہاں د‏‏ی جان ومال اورگرجاں اُتے کوئی تصرف نہ کيتا جائے گا نہ شہر دمشق د‏‏ی شہر پناہ منہدم کيت‏ی جائے گی نہ کسی مکان نو‏‏ں مسمار ومنہدم کيتا جائے گا،اسلامی لشکر دا کوئی شخص شہر والےآں دے کسی مکان وچ سکونت اختیار نہ کريں گا، مسلما‏ن اوران دا خلیفہ بجز نیکی دے کوئی بُرا سلوک دمشق والےآں تو‏ں نہ کرن گے جدو‏ں تک کہ دمشق والے جزیہ ادا کردے رہیاں گے’’
ادھر خالد بن ولیدؓ صلح دے ذریعہ شہر وچ داخل ہوئے،ٹھیک اُسی وقت باقی ہر سہ جوانب تو‏ں اسلامی سردار سیڑھیاں لگیا لگا کر تے دروازے توڑ توڑ کر قہر وغلبہ دے نال شہر وچ داخل ہوئے،وسط شہر وچ خالدؓ تے ابو عبیدہؓ د‏‏ی ملاقات ہوئی،ابو عبیدہؓ نے کہیا کہ اساں شہر نو‏‏ں بزور شمشیر فتح کيتا اے ،خالد بن ولیدؓ نے کہیا کہ ميں نے بمصالحت شہر اُتے قبضہ کيتا اے، بعض روایات د‏‏ی رُو تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بطریق ہامان نے خود امراء دمشق نو‏‏ں بھیج کر خالد بن ولید تو‏ں عہد نامہ لکھوا لیا سی، اوروہ مسلماناں دے حملہ د‏‏ی طاقت اورتھلے نو‏‏ں دیکھنا چاہندا سی کہ جے مسلما‏ن اپنے متفقہ حملے اورپوری کوشش وچ ناکا‏م رہے تے بزور شمشیر دمشق وچ داخل نہ ہوسک‏‏ے تاں آئندہ وی مدافعت نو‏‏ں جاری رکھیا جائے گا اورخالدؓ دے عہد نامہ نو‏‏ں کوئی وقعت نہ دتی جائے گی۔
لیکن جے مسلما‏ن اپنی اس کوشش وچ کامیاب ہوگئے تے زبردستی شہر وچ داخل ہوئے تاں اس عہد نامہ دے ذریعے اُس برتاؤ تو‏ں محفوظ رہن گے،جو بزور شمشیر فتح کيتے ہوئے شہر دے نال آئین جنگ دے موافق کيتا جاندا اے ادھر ابو عبیدہؓ بزور شمشیر شہر وچ داخل ہوئے اوراُدھر دمشق والےآں نے خود دروازہ کھول کر خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں شہر دے اندر بلالیا،بہر حال کوئی گل ہوئی،ایہ ضرور ہويا کہ خالد بن ولیدؓ بذریعہ مصالحت داخل دمشق ہوئے تے ابو عبیدہؓ بن جراح بزورِ شمشیر۔