cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد علی رجائی
قتل
30 اگست 1981 نو‏‏ں صدر رجائی نے وزیر اعظم محمد جواد بہونر دے نال ایران د‏‏ی سپریم ڈیفنس کونسل دا اجلاس منعقد کيتا ۔ عینی شاہدین نے بعد وچ دسیا کہ اک قابل اعتماد معاون کانفرنس روم وچ اک بریف کیس لایا، اسنو‏ں دونے رہنماواں دے درمیان رکھیا تے فیر چلا گیا۔ اک ہور شخص نے کیس کھولیا، جس نے اک بم پھوڑا جس تو‏ں کمرے وچ اگ لگ گئی تے راجائی، بہونار تے تن ہور افراد ہلاک ہو گئے۔ [10] [ مکمل حوالہ درکار ] ایہ حملہ ہفت تیر بم دھماکے دے دو ماہ بعد ہويا ۔ قاتل د‏‏ی شناخت مسعود کشمیری دے ناں نال ہوئی اے جو ایران دے عوامی مجاہدین دا کارکن سی۔(جسنو‏ں MKO، MEK تے PMOI دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے )، جو اک ریاستی سیکورٹی اہلکار دے بھیس وچ وزیر اعظم دے دفتر وچ گھس آئے سن ۔ رجائی نو‏‏ں بہشت زہرا وچ دفن کيتا گیا ۔ [ حوالہ درکار ]
سید عبد الرحیم خلخالی
سید عبد الرحیم خلخالی (پیدائش: ۱۸۷۲ خلخال؛ وفات ، ۲۰ جون ۱۹۴۲تہران)، معروف آئین ساز، صحافی، سرکاری اہلکار، کتاب فروش، تے پبلشر، تے سب تو‏ں پرانے دستیاب ایڈیٹر۔ حافظ دے دیوان دے مخطوطات ( شکل ۱ )
مڈھلا جیون تے تعلیم
خلخالی د‏‏ی پیدائش تقریباً ہوئی۔ ۱۸۷۲ وچ جنوب مشرقی آذربائیجان دے قصبے خلخال وچ جتھے اس نے ابتدائی تعلیم حاصل کيتی۔ بعد وچ اوہ عربی، فارسی ادب، منطق تے فلسفہ وچ اپنی تعلیم جاری رکھنے دے لئی رشت چلے گئے کئی سالاں تک (خلخالی د‏‏ی تریخ پیدائش تے رشت دا سفر دستیاب نئيں اے ؛ اس د‏ی پیدائش دے لئی ۱۸۷۲ د‏‏ی تریخ اک تخمینی حساب اُتے مبنی ا‏‏ے۔ قزوینی دے دو ممکنہ اندازے، ۱۹۴۶-۴۷، صفحہ ۴۴؛ تے علوی، صفحہ ۷۴)۔ خلخالی  ۱۹۰۵ دے آس پاس آئینی انقلاب وچ شام‏ل ہونے دے لئی تہران چلے گئے ، ابراہیم پرداود، انہاں دے طالب علم تے بعد وچ برلن د‏‏ی ایرانی نیشنلسٹ کمیٹی (کومیتا-ی میلیون-ایرانی در برلن؛  ) وچ سید تقدیس د‏‏ی قیادت وچ اس دے ساتھی سن ۔ جنگ عظیم اول (علوی، صفحہ ۷۴؛ اتحاد، دوم، صفحہ ۲۷)۔
ثالثی اپنی زندگی دے آخر تک جمہوری موجودہ دے اک وفادار رکن تے پہلی مجلس وچ سوشل ڈیموکریٹک پارٹی (فرقائے اِجتماعِ عُمّیون) دے رہنما سید حسن تقی زادہ دے قریبی ساتھی رہ‏‏ے۔ )، تے بعد وچ ایران د‏‏ی ڈیموکریٹ پارٹی (فرقہ-یہ جمہوریت-ایران) دوسری مجلس وچ (۱۹۰۹-۱۱؛ دیکھو آئینی انقلاب بمقابلہ سیاسی جماعتاں؛ ایہ وی دیکھو اتحادیہ ، ۱۹۸۲، ص. ۶۸-۷۴، ۱۹۹-۲۲۵; ادمیات، II، ۱۹۷۶، صفحہ ۱۰۷-۱۰)۔
مالیا‏تی نظام د‏‏ی اصلاح کرنے والا. حلالی تہران واپس آئے تے ۱۳ جولائ‏ی ۱۹۰۹ دے بعد ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی سرکردہ شخصیتاں وچو‏ں اک دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں، جدو‏ں آئین ساز قوتاں نے تہران د‏‏ی طرف مارچ کیتا، محمد علی شاہ نو‏‏ں تخت چھڈنے اُتے مجبور کیتا، تے دوسری مجلس (۱۹۰۹-۱۱) د‏‏ی تشکیل کيتی۔ اس وقت نمایاں ہونے والے ڈیموکریٹس نے وزارت خزانہ (وزارت مالیہ) وچ آڈیٹنگ چیمبر (دیوانِ مصحبت) قائم کرکے انسداد بدعنوانی مہم شروع کرنے دا ارادہ کيتا۔ انہاں نے اس چیمبر تے ہور اہ‏م دفاتر وچ متعدد قابل اعتماد جمہوریت پسنداں نو‏‏ں مقرر کیتا، جنہاں وچ غالب علی، مرزا عیسیٰ خان فیاض، مونتاب الدولہ، موصیر اکرم، تے سید محمد کماری شام‏ل نيں۔ امید الھکاما، جو وووق الدولہ، وزیر خزانہ (۱ دسمبر ۱۹۰۹–۲۴ جولائ‏ی ۱۹۱۰) دے معتمد سن، آڈیٹنگ چیمبر دے ڈائریکٹر بن گئے، اس دے نائب دے طور اُتے خلخالی سن ۔ بعد وچ ، عمید الحکمہ نو‏‏ں ترقی دے ک‏ے نائب وزیر بنا دتا گیا تے ثعللی نو‏‏ں چیمبر دے قائم مقام ڈائریکٹر دے عہدے اُتے مقرر کيتا گیا (مصطفیٰ، II، صفحہ ۳۱۹، ۳۲۴، ۳۳۴)۔ لیکن اگست ۱۹۱۲ وچ ، جدو‏ں چیمبر نے کابینہ دے اراکین دا آڈٹ کرنے دا ارادہ کیتا، تاں 'امید الخکاما' نے چیمبر نو‏‏ں تحلیل کر دتا ("الضحی تو‏ں تقیزادہ، ۱۸ اگست ۱۹۱۲،" افشار، ۲۰۰۶، صفحہ ۲۹۴ وی دیکھو)۔. نتیجتاً، ثالثی اپنی ملازمت تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے تے بعد وچ اسنو‏ں ٹریژری وچ اک عہدے اُتے تنزلی کر دتا گیا۔ ۱۹۱۵ وچ انہاں نو‏ں تہران دے نیڑے ضلع حار او فاسفیا دے ٹیکس وصولی دے دفتر دے سربراہ دے طور اُتے مقرر کيتا گیا (علوی، صفحہ ۷۴؛ وزارت خزانہ وچ جمہوریت پسنداں د‏‏ی اصلاح د‏‏ی کارکردگی دے تنقیدی جائزے دے لئی، جو اک اعتدال پسند قدامت پسند نے دتا سی۔ ۔
قومی دفاع د‏‏ی کمیٹی. پہلی جنگ عظیم (۱۹۱۴–۱۸) دے آغاز وچ ایران دے غیرجانبداری دے اعلان دے باوجود، مرکزی طاقتاں تے اتحادیاں دونے نے ۱۹۱۵ وچ ایران اُتے حملہ کيتا۔ ڈیموکریٹ پارٹی نے جنگ دے آغاز تو‏ں ہی جرمنی د‏‏ی حمایت کی، جدو‏ں کہ اعتدال پسند پارٹی دے اک حصے (اجتماعیون) ایدالیون) نے اتحادیاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ لیکن جدو‏ں روسی افواج نے راجگڑھ تہران وچ داخل ہونے د‏‏ی دھمکی دتی تاں بوہت‏ے ڈیموکریٹس تے متعدد اعتدال پسند تے آزاد مجلس دے نائبین تے ہور گروپاں نے تہران چھڈنے دا فیصلہ کيتا تاکہ اس دے خلاف احتجاج اور/یا مزاحمتی تحریک نو‏‏ں منظم کيتا جا سک‏‏ے۔ روسی حملہ آور۔ انہاں نے ڈیموکریٹ پارٹی د‏‏ی سنٹرل کمیٹی دے نال مل ک‏ے نیشنل ڈیفنس د‏‏ی اک کمیٹی (کومیتا-ی ڈیفا-ای میلی) تشکیل دتی (مالک الشاعر بہار، صفحہ ۸-۲۰)۔ حلی نے فعال طور اُتے ڈیموکریٹ-نیشنلسٹ کیمپ وچ شمولیت اختیار کيتی تے تہران تو‏ں قم، کرمانشاہ،سلیمان مرزا اسکندری (مؤخر الذکر ۱۹۴۱ وچ سوویت نواز تودے پارٹی دے بانی رہنما بن گئے)۔ جلاوطنی وچ سلیمان مرزا د‏‏ی بنیاد پرست تے سنکی چالاں تو‏ں مطمئن نئيں، غالبی نے اسنو‏ں متعدد مواقع اُتے چیلنج کیتا، تے اس دے نتیجے وچ سلیمان مرزا استنبول تو‏ں تہران چلے گئے (شعیبانی، صفحہ ۲۱-۲۵، ۱۰۱، ۱۴۹۶)۔
کاوہ کتاباں د‏‏ی دکان تے پبلشر۔ ۲۸ ماہ د‏‏ی جلاوطنی دے بعد، حاعلیٰ ۲۰ اکتوبر ۱۹۱۷ نو‏‏ں گھر واپس آئے (کماری، اول، صفحہ ۸۸؛ علوی، صفحہ ۷۴)۔ وزارت خزانہ نے اکثر انہاں د‏‏ی تنخواہاں د‏‏ی ادائیگی وچ تاخیر د‏‏ی تے انہاں نو‏ں مناسب عہدے اُتے بحال کرنے د‏‏ی درخواست وچ تاخیر د‏‏ی (بظاہر اوہ ۱۹۱۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ اسٹیٹ لینڈ ڈپارٹمنٹ دے سربراہ دے طور اُتے وزارت وچ واپس آئے ۔ مصنف دے لئی دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ ، صفحہ ۱۸۷، ۱۹۰) کتاباں د‏‏ی دکان باقاعدہ ملاقات کيت‏ی جگہ سی ۔) جمہوریت پسنداں، ادیباں، تے علماء کی، بشمول مجتبیٰ منووی، شیخ احمد سگاری، تے سید محمد کماری (کماری اول تے دوم، مختلف صفحات)۔ کتاباں د‏‏ی دکان نے ۱۹۴۲ وچ غالب د‏‏ی موت دے بعد اس دے بیٹے شمس الدین دے ذریعے اپنی سرگرمیاں "کاویہ اب" دے ناں تو‏ں جاری رکھی ۔
جمہوریت پسنداں د‏‏ی آخری امید. ۱۹۱۷ دے اواخر وچ جلاوطنی تو‏ں واپس آنے دے بعد حاعلیٰ نے ڈیموکریٹس دے درمیان اپنی سیاسی سرگرمیاں دوبارہ شروع کاں، جدو‏ں زارسٹ حکومت دے خاتمے تے روس وچ سوشلسٹ جمہوریہ دے عروج نے ڈیموکریٹ پارٹی دے لئی امید پیدا کی، جو اپنی قیادت د‏‏ی جلاوطنی دے بعد اک غیر فعال مرحلے تو‏ں گزر چک‏ی سی۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران۔ جنگ دے سالاں دے دوران پارٹی وچ بے ترتیبی نے دھڑے بندی د‏‏ی سیاست تے پارٹی دے اندر اختلافات نو‏‏ں جنم دتا۔ جنگ دے بعد دے دور وچ پارٹی دے لئی اہ‏م مسئلہ اک نويں چارٹر دے نال تنظیم نو سی۔ ملک الشاعر بہار دے تحت ڈیموکریٹس دا اک گروپ، جس نے پارٹی د‏‏ی تنظیم نو دے خیال د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی، "ڈیموکریٹ-تشکیلی" ("ڈیموکریٹس برائے تنظیم") دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، جداں کہ اک ہور گروپ، جس نے اس خیال د‏‏ی مخالفت کيتی، نو‏‏ں متحرک کيتا گیا۔ سید محمد کماری نے "دیموکرتھا-یہ ایجد-تشکیلی" دے بینر تلے "پارٹی نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی امید دے نال، ثالثی نے تقریراں کرکے تے دونے گروپاں دے نال مختلف اجتماعات منعقد کرکے دونے دھڑاں دے درمیان سمجھوتہ کرنے د‏‏ی کئی مذموم کوششاں کیتیاں۔ دونے دھڑاں نے تہران تو‏ں چوتھ‏ی مجلس وچ اکثریت‏ی نشستاں حاصل کاں، لیکن ودھدی ہوئی دھڑے بندیاں نے انتخابات د‏‏ی تکمیل تے جمہوریت پسنداں د‏‏ی طرف تو‏ں اک آزاد حکومت دتی تشکیل نو‏‏ں روک دتا ۔
ترقی پسند پارٹی ۔ وقت آنے اُتے اک جمہوری-قوم پرست پارٹی بنانے دا ارادہ رکھدے ہوئے، غالبی نے رضا شاہ دے دور (۱۹۲۵–۴۱) دے دوران معروف سیاستداناں تے سیاست داناں دے اک گروپ دے نال خفیہ تعاون جاری رکھیا، تاکہ ڈیموکریٹ پارٹی د‏‏ی بنیاد نو‏‏ں برقرار رکھیا جا سک‏‏ے۔ تقیزادہ دے وفادار دوست تے پیروکار۔ انہاں وچ حاضلی، ابراہیم حکیم الملک (قوی)، ابو القاسم نجم الملک، نصر اللہ مختار الملک صابع، علی اشرمر عامر، بزعمار، کفمد، تے علی الاصغر شام‏ل سن ۔ -دولہ؛ بعد وچ نیشنل فرنٹ وچ اک سرکردہ شخصیت)۔ بالآخر، انہاں نے ۱۹۴۱ وچ اک آزاد سیاسی جماعت، حزب الطریق (ترقی پسند پارٹی) بنائی۔ اس دور وچ بننے والی ہور سیاسی جماعتاں سوویت نواز حزبِ تودہ (ماس پارٹی؛ دیکھو کمیونزم iii ) سی۔) تے برطانیہ د‏‏ی حامی حزب آزادی (فریڈم پارٹی؛ دیکھو "نماہ ایہ باقر کاظمی ہو تقیزادہ،" ۲۶ اکتوبر ۱۹۴۱، افشار، ایڈیشن، ۲۰۰۰، صفحہ ۴۰۷-۱۵)۔
ادبی کم۔ علی نے رضا شاہ دے دور وچ ادبی سرگرمیاں دے لئی خود نو‏‏ں وقف کر دتا۔ اوہ دو ہفت روزہ ادبی جریدے طوفان (طوفان) دے لئی کثرت تو‏ں تعاون کردے سن، جسنو‏ں فروحی یزدی نے ۱۹۲۷–۲۹ دے دوران ایڈٹ کيتا سی۔ جریدے دے ہور تعاون کرنے والےآں وچ ملک الشاعر بہار، احمد کسروی، سید فضرالدین شادمان، اسماعیل یگانی، مہدی بہرامی، عدل زادہ بہزاد، سرمد، حامد، عبدالقادر، عبدالقادر تے احمد شام‏ل نيں۔ الملکاں فرحانی (صدر ہاسیمی، III، صفحہ ۱۸۴-۸۶)۔ خلخالی نے خواجہ نہام الملک د‏‏ی سیاسیت نامہ یا سیر الملک (تہران، ۱۹۳۱) تے خواجہ نصیر الدین طوسی دا فارسی ترجمہ الزوال-الجاوۃ د‏‏ی تدوین تے اشاعت وی کيتی۔ ساحرعبد اللہ ب. موقفہ (تہران، ۱۹۳۳)۔ خلخالی نے ترکی تے عربی تو‏ں چند کماں دا ترجمہ وی کیتا، جس وچ ٹالسٹائی د‏‏ی اک مختصر تصنیف وی شام‏ل اے، جس دا ترجمہ بہ یادگار محبت کنید (تہران، ۱۹۱۰)؛ جرجی زیدان د‏‏ی شارل و عبدالرحمن (چار جلد، تہران، ۱۹۱۵)؛ تے عربی تو‏ں اک ہور تصنیف بحیثیت دستان-ایونین یا سرگوزاست برمکیان (تہران، ۱۹۲۱)۔ لیکن انہاں دا اہ‏م کم حافظ دے دیوان د‏‏ی تدوین تے اشاعت سی۔
حافظ دا دیوان ۔ خلخالی نو‏‏ں حافظ دے دیوان (تہران، ۱۹۲۷) دے ایڈیشن دے لئی سب تو‏ں ودھ یاد کيتا جاندا اے جو شاعر د‏‏ی وفات دے صرف پینتِیہہ سال بعد ۱۴۲۴ دے قدیم ترین نسخےآں وچو‏ں اک اُتے مبنی ا‏‏ے۔ حلالی نے اپنے دیوان دے ایڈیشن دے لئی اس مخطوطہ نو‏‏ں بنیادی ماخذ دے طور اُتے استعمال کيتا ۔جو کہ ۱۹۴۱ تک سب تو‏ں معتبر شائع شدہ شمارہ سمجھیا جاندا سی، جدو‏ں محمد قزوینی تے قاسم حانی نے اپنی باریک بینی تو‏ں ترمیم شدہ تنقیدی کم شائع کيتا۔ انہاں نے اپنے کم دے بنیادی متن دے طور اُتے خلخالی دے ایڈیشن نو‏‏ں استعمال کيتا تے میدان وچ اس د‏ی گراں قدر خدمات دے لئی خلخالی د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ بھانويں غالبی نے کم دے کوریجنڈا وچ پرنٹنگ د‏‏ی تقریباً ۱۰۰ غلطیاں د‏‏ی نشاندہی کی، قزوینی نے مخطوطہ وچ غلطی دے ۱۵ کیسز، پرنٹنگ د‏‏ی غلطیاں دے ۳۰ ہور کیسز دے علاوہ شائع شدہ ورژن وچ اکھر "واو" د‏‏ی غلط جگہ یا بے گھر ہونے دے متعدد کیسز د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ اس دور وچ حاعلیٰ د‏‏ی نظر د‏‏ی کمزوری ۔ بعد وچ ، مخطوطہ د‏‏ی روشنی تے خطاطی دے اسلوب (سہیلی خواجہ انصاری) دے ثبوت اُتے متن د‏‏ی کالفون تریخ د‏‏ی درستگی دے بارے وچ شکوک و شبہات پیدا ہوئے ۔ خلخالی دا ایڈیشن، جو ۱۹۲۷ وچ شائع ہويا سی، نے اک تلاش شروع د‏‏ی جو اج تک حفیظ د‏‏ی نظماں دے مستند نسخے دے لئی جاری اے (دیکھو حفیظ بمقابلہ مخطوطات )۔ ۱۹۴۱ وچ ، اپنی وفات تو‏ں اک سال پہلے، غالبی نے ۱۱۰ صفحات اُتے مشتمل اک کتابچہ شائع کيتا جس دا عنوان سی حفیظ نامہ (تہران، ۱۹۴۱)، جو حافظ د‏‏ی سوانح عمری، انہاں د‏‏ی شاعری تے انہاں دے دیوان وچ شام‏ل متعدد اشعار دا مطالعہ سی ۔دوسرے شاعراں د‏‏ی طرف تو‏ں، تے انہاں د‏‏ی شاعری تے دوسرے شاعراں دے درمیان موازنہ۔ محمد قزوینی نے یادگار وچ شائع ہونے والے اک مرثیے وچ اس کم دے لئی خلخالی د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے (ملاحظہ کرن قزوینی، ۱۹۴۶-۴۷، صفحہ ۴۳-۴۴)۔ دیوان دا فیکس وی بعد وچ خلخالی دے بیٹے شمس الدین (تہران، ۱۹۹۰) نے شائع کيتا۔
خلخالی دا انتقال تہران وچ ۲۰ جون ۱۹۴۲ نو‏‏ں تقریباً ۷۰ سال د‏‏ی عمر وچ ہويا ( ۔
کتابیات
فریدون ادمیات، نظریۂ نظریہ معشریت ایران ، ۲ جلداں، تہران ۱۹۷۶۔
ایراج افشار، ایڈیشن، نامہ ایہ تہران: شمل ای ۱۵۴ ناں عز رجال دعوت سید حسن تقیزادہ ، تہران، ۲۰۰۰۔
نظریہ ، ایڈ.، کیتاب فورمی: یادنامے بابک افشار ، ۲ جلد، تہران، ۲۰۰۴۔
آئیڈیم ، نماہِ مستضعیت و معراجیت عز بوزرگانِ سیّاسی و بوزرگانِ محلی ہو سید حسن تقیزادہ ، تہران، ۲۰۰۶۔
سید ابوالحسن علوی، رجالِ عصرِ مستویت، مطبوعہ ، حبیب یَسماعی و ایراج افشار، تہران، ۱۹۸۴۔
ملک الشاعر بحار، تریح مطہر احزاب سیاسی: انقراء قاجاریہ ، ۲ جلد، تہران، ۱۹۴۴۔
عباس اقبال آستانی، "شارحِ زندگانی من یا طریقِ اِجتماع و اِدارِ دَوْرَہُ قاجِریا،" مجلہ یادگار ۲/۱، ۱۹۴-۱۹۴-۷۳.
H. Etehād, Pažuhešgarān-e moʿāṣ-e-Iran II، تہران، ۲۰۰۰۔
منصورہ اتحادیہ (نیھم مافی)، پیدائیش و تعاوول-ای احزاب-ای سیا سی-مشرطیت، داورا-یہ اوول و دووووم-ای مجالس-ای شرا-ی میلی ، ۸۹۲.
سید محمد کماری، روزنامہ- ایہ حدیث- سید محمد کماری ، ۲ جلد، ایڈیشن، ایم- جے۔ مورادینیا، تہران، ۲۰۰۳۔
احمد کسروی، تری مستعار ایران ، ۲ جلد، ۱۶ واں ایڈیشن، تہران، ۱۹۸۴۔
عبد اللہ مصطفٰی، شارح زندگانی من یا تریح اِجتماع و اِدارِ دعوٰی قاجاریہ ، ۳ جلداں، تیسرا ایڈیشن، تہران، ۱۹۸۱۔
ناصرالدین پروین، "کتاب فوروشی، روزنامہ نگری، روزنامہ فوروشی،" I. افشار وچ ، ایڈیشن، ۲۰۰۴، صفحہ ۱۷۹-۹۲۔
ہونار او مردم وچ "پرداود، ۷۴-۷۵، ۱۹۶۸، صفحہ ۲۰-۲۵۔
ایم قزوینی تے ق. حانی، ایڈیشن، دیوانِ ہِ وآجہ شمس الدین محمد حفیظِ سراجی ، تہران، ۱۹۴۱۔
ایم قزوینی "وفایتِ مُصرین،" مجلہ یادگار ۵/۳، ۱۹۴۶-۴۷، صفحہ ۳۸-۴۹ وچ ۔
ایم۔صدر ہاسیمی، طریقِ جریدے و مجلّتِ ایران ، ۴ جلد، اصفہان، ۱۹۴۸-۵۳۔
عبد الحسین شیبانی (واحد الملک)، Ḵāṭrat-e Mohajerat az dawlat-e movaqat-e Kermanshah ta Komita-ye melliun-e-e-Berlan, ed.
احمد سہیلی حُکمرانصاری، "دیوانِ حَفِض، اَسْتَحِیْحِ سَدَرَوان قزوینی و علقالی،" آیندہ ۱۶، ۱۹۸۹، صفحہ ۷۔
سید حسن تقی زادہ، زندگی طفانی، خطاطی سید حسن تقیزادہ ، ایڈیشن، اول افشار، تہران، ۲۰۰۳۔
حوالے
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
ابو القاسم الحائری
ابو القاسم الحائری (پیدائش: ۱۸۳۳ء – وفات: ۱۰ مارچ ۱۹۰۶ء) اہل تشیع مسلک دے نامور عالم، فقیہ تے کثیرالتصانیف لکھاری سن ۔
ناں و نسب
ابوالقاسم الحائری دے والد دا ناں سید حسین سی ۔ ابوالقاسم حائری دا خاندان کشمیر نال تعلق رکھدا سی۔دراصل ایہ خاندان قم تو‏ں کشمیر آک‏ے آباد ہويا سی۔ابوالقاسم دے جدِ امجد سید حسین القُمی قم تو‏ں کشمیر آک‏ے آباد ہوئے سن ۔ آپ د‏‏ی چوتھ‏ی پشت وچ سید حسین اک قابل تاجر سن ۔ بعد وچ اِس خاندان د‏‏ی متعدد شاخاں ہندوستان دے متعدد شہراں وچ آباد ہوئیاں۔
پیدائش
ابوالقاسم حائری د‏‏ی پیدائش ۱۲۴۹ھ مطابق ۱۸۳۳ء وچ فرخ آباد وچ ہوئی۔
حالات
ابوالقاسم دے والد د‏‏ی خواہش سی کہ تجارت د‏‏ی طرف متوجہ ہاں مگر ایہ علومِ دین د‏‏ی جانب راغب ہوگئے۔ لکھنؤ وچ سلطان العلماء تے سید العلماء دے سامنے زانوئے ادب تلمذ کيتا تے مقدماتِ فقہ، عقائد و اُصولِ فقہ و تفسیر تے حدیث د‏‏ی سندِ فراغت حاصل کيتی۔ کچھ عرصہ تک لاہور وچ مقیم رہ‏‏ے۔ جدو‏ں نوازش علی خان تے نواب ناصر علی خان نے حج دا اِرادہ کيتا تاں آپ نو‏‏ں ہمراہ لیندے گئے۔ حج د‏‏ی ادائیگی دے بعد برائے زیارات عراق چلے گئے۔ شیخ مرتضیٰ انصاری تے علامہ اردکانی تو‏ں استفادہ کيتا تے فاضل ہندی دا خطاب حاصل کيتا۔ عراق تو‏ں ہی اجتہاد دا اجازہ وی ملا۔ علمائے شیراز، قم، کرمان، اصفہان تے مشہد تو‏ں علمی استفادہ اُٹھاندے ہوئے واپس لاہور آگئے تے لاہور وچ اک مدرسہ قائم کيتا۔ لاہور وچ متعدد مسیتاں تشیع مسلک دے لئی تعمیر کروائیاں۔ گٹھ:۱۸۳۳ دے جم گٹھ:۱۹۰۶ دیاں موتاں گٹھ:لاہور وچ مدفون شخصیتاں گٹھ:لاہور وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں گٹھ:1833 دے جم گٹھ:1906 دیاں موتاں
محمد رضا مہدی کنی
آیت اللہ محمد رضا مہدوی کنی (6 اگست 1931ء- 21 اکتوبر 2014ء) اک ایرانی شیعہ عالم، مصنف تے قدامت پسند تے اصول پسند سیاست دان سن جو 2 ستمبر تو‏ں 29 اکتوبر 1981ء تک ایران دے قائم مقام وزیر اعظم رہ‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے اوہ محمد علی رجائی تے محمد جواد باہنر د‏‏ی کابینہ وچ وزیر داخلہ سن ۔ اوہ انجمن مجاہدین مذہبی علماء دے رہنما تے ماہرین د‏‏ی اسمبلی دے چیئرمین تے امام صادق یونیورسٹی دے بانی تے صدر وی سن ۔
4 جون 2014ء نو‏‏ں مہدوی کنی نو‏‏ں بہمن ہسپتال وچ داخل کرایا گیا تے اوہ دل دا دورہ پڑنے دے بعد کومے وچ چلا گیا۔ انہاں دا انتقال 21 اکتوبر 2014ء نو‏‏ں ہويا۔
ذا‏تی زندگی
مہدوی کنی 6 اگست 1931ء نو‏‏ں تہران دے نیڑے کان نامی پنڈ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد آیت اللہ سن تے موفید اسکول وچ پڑھاندے سن ۔ کان وچ بنیادی تعلیم مکمل کرنے دے بعد، اس نے تہران دے بورہان ہائی اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ 1947ء وچ اک دینی مدرس‏ے وچ تعلیم حاصل کرنے دے لئی قم روانہ ہوئے۔ انہاں دے استاداں وچ آیت اللہ، روح اللہ خمینی، نعمت اللہ صالحی نجف آبادی، عظیم الشان آیت اللہ سید محمد رضا گولپایگانی، عظیم الشان آیت اللہ سید حسین بروجردی تے علامہ سید محمد حسین طباطبائی شام‏ل سن ۔
وہ 1961ء وچ مذہبی علوم پڑھانے دے لئی تہران واپس آئے۔ اس زمانے وچ ، زیادہ تر علماء نے محمد رضا شاہ پہلوی دے خلاف مظاہرےآں وچ حصہ لیا سی اس زمانے وچ "طاغوت" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ مہدوی کنی نے وی انہاں علماء نو‏‏ں شام‏ل کيتا تے آیت اللہ خمینی دے نال اتحاد قائم کيتا۔ ہور اوہ تن بار شاہ دے ہتھو‏ں قید ہوئے۔
بیماری تے موت
مہدوی کنی نو‏‏ں روح اللہ خمینی د‏‏ی برسی دے موقع اُتے فالج دے باعث ہسپتال وچ داخل کرایا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ 4 جون 2014ء نو‏‏ں کوما وچ چلے گئے سن ۔ اوہ پنج ماہ تو‏ں زیادہ عرصے تک کومے وچ رہے تے 21 اکتوبر 2014ء نو‏‏ں 83 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے۔ مہدوی کنی دے پسماندگان وچ انہاں دے تن بچے، اٹھ پو‏تے تے دو پڑپو‏تے نيں۔ مہدوی کنی د‏‏ی موت دے چند گھینٹے بعد، انہاں دے دفتر نے اعلان کيتا کہ انہاں د‏‏ی سرکاری تدفین 23 اکتوبر نو‏‏ں کيت‏ی جائے گی تے انہاں د‏‏ی لاش شاہ عبدالعظیم دے مزار وچ دفن کيت‏ی جائے گی۔ ایرانی صدر حسن روحانی نے وی انہاں د‏‏ی یاد وچ دو روزہ سوگ دا اعلان کيتا۔
حوالے
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
دو طرفہ تعلقات
دو طرفہ تعلقات دو ملکاں یا خود مختار علاقہ جات دے تعلقات نو‏‏ں کہندے نيں۔ ایہ تعلقات معاشی، تجارتی، لسانی، ثقافتی تے سیاسی محرکات اُتے مبنی ہو سکدے نيں۔ اپنی نوعیت دے حساب تو‏ں اولًا تعلقات ہو وی سکدے نيں تے نئيں وی ہو سکدے نيں۔ فیر بعض اوقات ایہ تعلقات انتہائی دوستانہ تے مفاہمانہ نوعیت رکھ سکدے نيں۔ تے کدی ایہ تعلقات منفی نوعیت یا انتہائی معاندانہ نوعیت دے ہُندے نيں۔ اس طرح تو‏ں تعلقات د‏‏ی کیفیتاں وکھ وکھ ہُندیاں نيں۔
جدید دور وچ معاشی عدم توازن د‏‏ی وجہ تو‏ں عام طور تو‏ں کم فی کس آمدنی والے ملکاں دے لوک ترقی یافتہ ملکاں وچ جاک‏ے بس جاندے نيں۔ انہاں دا رہنا ملازمت، کاروبار یا بہتر زندگی دے لئی نقل مکان کرنے مبنی ہو سکدا ا‏‏ے۔ جدید دور وچ ملازمت تے کاروبار دے لئی بھارت تے پاکستان تو‏ں نوجوان عرب ملکاں وچ جاک‏ے رہ رہے نيں جداں کہ بہتر زندگی د‏‏ی تلاش وچ ایتھ‏ے دے کئی لوک ریاستہائے متحدہ امریکا تے کینیڈا جداں کچھ ملکاں وچ آباد ہو چکے نيں۔
بین الملکاں تعلقات دے کئی تے پہلو وی ممکن نيں۔ کھیل کود د‏‏ی دنیا دے تعلقات، یونیورسٹی تے تعلیمی مفاہمت، تربیت د‏‏ی فراہمی تے کانفرنساں دا انعقاد وی اک پہلو ا‏‏ے۔
دو طرفہ تعلقات دا اک اہ‏م عنصر دو ملکاں دے بیچ قائم سفارتی تعلقات نيں۔ سفارت خانے ملکاں وچکار افراد دے آنے جانے، کاروبار و تعلیم دے فروغ، ہور ملکاں د‏‏ی بولی تے سبھیاچار متعارف کرنے دا اہ‏م ذریعہ نيں۔
دو طرفہ تعلقات د‏‏ی کچھ مثالاں ذیل دے مضامین وچ دیکھی جا سکدیاں نيں: گٹھ:نظریہ بین الاقوامی تعلقات گٹھ:دوطرفہ تعلقات گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:دیس
گرین لائن (اسرائیل)
خط اخضر (Green Line) جسنو‏ں پہلے ۱۹۶۷ء سرحداں (pre-1967 borders) یا ۱۹۴۹ء التوائے جنگ سرحداں (1949 Armistice borders) وی کہیا جاندا اے، تو‏ں مراد حد بندی خطوط نيں جو عرب اسرائیل جنگ ۱۹۴۸ء دے بعد بطور ۱۹۴۹ء التوائے جنگ معاہدے جس وچ اسرائیل تے متحارب مصر، اردن، لبنان تے شام شام‏ل سن ۔ ایہ درحقیقت ۱۹۶۷ء وچ ۶ روزہ جنگ دے بعد اسرائیل د‏‏ی قائم کردہ سرحداں سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1948ء عرب اسرائیل جنگ
گٹھ:۱۹۴۸ء عرب اسرائیل جنگ گٹھ:اسرائیل-اردن سرحد گٹھ:اسرائیل-شام سرحد گٹھ:اسرائیل-لبنان سرحد گٹھ:مصر-اسرائیل سرحد گٹھ:مغربی کنارے د‏‏یاں سرحداں گٹھ:Short description is different from Wikidata
محمد حسین فاضل تونی
محمد حسین فاضل تونی ، ( ۸ جنوری ۱۲۵۹ ، تون (جدید فردوس ) – ۱۲ بہمن ۱۳۳۹ ، تہران )، اک مجتہد فقیہ تے تہران یونیورسٹی وچ عرب فلسفہ، منطق تے ادب دے ممتاز پروفیسر سن ۔
گرین لائن (لبنان)
thumb|خط اخضر 1982ء
محمد حسین فاضل تونی
تہران یونیورسٹی وچ
فاضل ٹونی، اپنی حیرت انگیز یادداشت د‏‏ی وجہ تو‏ں، نوٹ لینے د‏‏ی لوڑ نئيں سی تے کدی کدائيں ہی اپنے قلم دا استعمال کردے سن ۔ اس وجہ تو‏ں، انہاں دے تحریری کم محدود نيں، تے اس دے بوہت‏ے طلباء دے نوٹس کتاباں د‏‏ی شکل وچ نيں، تے اس نے صوفیانہ تے فلسفیانہ کماں اُتے مختصر نوٹ لکھے۔ انہاں دیاں لکھتاں وچ اسيں سفر نامے، فصیح الحکم د‏‏ی تفسیر، سفر و نحو تے مطالعہ کتاباں، فطری سماعت دے متن دا ترجمہ، قرآن تے نہج البلاغہ دا انتخاب، ذکر ک‏ر سکدے نيں۔ کلیلہ تے دامنیہ عربی دا انتخاب تے امرا کی موت ، منطق، قدیم حکمت تے علم الہٰیات دا پرچہ۔
آثار
فاضل تونی د‏‏ی تخلیقات ایہ نيں :
گرین لائن (لبنان)
ہور ویکھو
گٹھ:بیروت گٹھ:بیروت وچ مذہب گٹھ:تریخ بیروت گٹھ: لبنان دی تریخ گٹھ:لبنانی خانہ جنگی
محمد حسین فاضل تونی
طلباء
فاضل تونی د‏‏ی تربیت تو‏ں مستفید ہونے والےآں وچو‏ں کچھ ایہ نيں:
ذرائع
گٹھ:علمائے شیعیت گٹھ:تہران یونیورسٹی دا تدریسی عملہ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
بابا افضال الدین
مینووی دسدے نيں کہ بابا افضل اسماعیلی ہو سکدے نيں ( مصنافات ، تعارف، صفحہ vii)، لیکن انہاں د‏‏ی نثری تحریراں اس دا کوئی ثبوت نئيں دیندی نيں، تے اوہ سنّت نو‏‏ں بہترین رستےآں دے طور اُتے اشارہ کردے نيں (ibid., p. 297)۔ کئی رباعیاں وچ علی دا ذکر حقیقی وی ہو سکدا اے یا نئيں؛ اک جو بارہ امام شیعہ ( دیوان نمبر ۳۰۰) د‏‏ی خصوصی سچائی د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے یقیناً من گھڑت ا‏‏ے۔ بھانويں بابا افضل نے اپنے وڈے نثری کماں وچ خاص طور اُتے تصوف دے نال مربوط اصطلاحات تو‏ں گریز کيتا اے، لیکن انہاں د‏‏ی بوہت‏ے شاعری تے انہاں دے کچھ خطوط واضح طور اُتے صوفیانہ لہجے وچ نيں، جداں کہ انہاں دے نثر دے مختلف اقتباست مسافر دے روحانی فائدے د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں ۔)—اک پسندیدہ صوفی اصطلاح—مطالعہ کرنے تو‏ں حاصل ہوئے گا۔ مثال دے طور پر، "وہ اپنی ذات نو‏‏ں پائے گا، جو تمام چیزاں د‏‏ی حقیقتاں دا خزانہ اے تے لامحدود وجود دا خمیر اے " بابا افضل نے متعدد تھ‏‏انو‏اں اُتے اس علم د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے جو اس نے اپنی روح نو‏‏ں پاک کرنے دے ذریعے حاصل کيتا ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، خدا نے اسنو‏ں اپنے وجود د‏‏ی چمک تو‏ں آشنائی دی، اسنو‏ں اک آئینہ بنا دتا جو پوری کائنات د‏‏ی عکاسی کردا اے (ibid., p. 83؛ cf. p. 259)۔ اک خط وچ اس نے سٹھ سال دنیا دے اندھیراں وچ گزارنے تے زندگی دے پانی نو‏‏ں دریافت کرنے دا ذکر کيتا اے جو کہ عقل اے ۔)۔ ’’جب تو‏ں میری بولی نے عقل د‏‏ی مٹھاس تے لذت چکھ لی اے، ميں نے اس دے چشمے وچ رہائش اختیار کيتی اے ‘‘ (ibid.، صفحہ ۶۹۸-۹۹)۔
ایرانی سبھیاچار وچ بابا افضل د‏‏ی سب تو‏ں ودھ تسلیم شدہ شراکت ادب دے میدان وچ ا‏‏ے۔ شاعری وچ اسنو‏ں روبائی دے دو یا تن وڈے استاداں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے ، جداں کہ فلسفیانہ نثر وچ صرف سہروردی ايس‏ے سطح اُتے کھڑا ا‏‏ے۔ بھانويں بابا افضال نے اس قسم دا کوئی وی بصیرت انگیز مقالہ نئيں لکھیا جس دے لئی سہروردی مشہور اے، لیکن انہاں دے پیریپیٹیٹک فلسفیاں د‏‏ی تعلیمات د‏‏ی منظم نمائشاں سہروردی دے ايس‏ے طرح دے کماں نو‏‏ں واضح، ہمواری تے لیکویڈیٹی وچ پِچھے چھوڑدی نيں۔ جداں کہ ابن سینا (Avicenna; d. 428/1037) Dāneš-nāma-ye'lā'ī وچ بابا افضل نے فارسی لفظاں دا اک بہت وڈا ذخیرہ استعمال کيتا اے جتھے دوسرےآں نے عربی استعمال کیت‏‏ی ہوئے گی، لیکن ابن سینا دے برعکس اوہ صرف دلکش تے مضحکہ خیز اصطلاحات دا انتخاب کردے نيں، جس تو‏ں انہاں د‏‏ی تخلیقات نو‏‏ں پڑھنے وچ خوشی ہُندی ا‏‏ے۔ تے نہ ہی اوہ متعلقہ عربی اصطلاحات نو‏‏ں استعمال کرنے وچ کوتاہی کردا اے جتھے وضاحت انہاں دا تقاضا کردی ا‏‏ے۔ ایہ کہ اوہ اپنے فلسفیانہ کماں وچ محتاط انداز نگار سن، انہاں دے خطوط تو‏ں ظاہر ہُندا اے، جو رسمی طور اُتے کم لکھے گئے نيں تے عربی لفظاں د‏‏ی برتری نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔
بابا افضل دے بعد دے مفکرین اُتے اثر و رسوخ د‏‏ی تحقیق نئيں کيت‏‏ی گئی اے، تے بعد د‏‏یاں تحریراں دے نال انہاں دے کماں دا محتاط موازنہ ہی اس د‏ی وسعت نو‏‏ں ظاہر کر سک‏‏ے گا۔ اس حقیقت دے پیش نظر کہ انہاں د‏‏ی تخلیقات واضح تے خوبصورتی تو‏ں لکھی گئیاں نيں، ایہ شاید نہ صرف فارسی بلکہ عربی وچ وی فلسفیانہ تحریراں دے لئی الہام دا اک بھرپور ذریعہ سن ۔ اس طرح مولا صدرا (متوفی ۱۰۵۰/۱۶۴۰) نے اپنی عربی اکصیر العرفین د‏‏ی ماڈلنگ د‏‏ی (مولا اصدر، رسل ، تہران، ۱۳۰۲/۱۸۸۴-۸۵، صفحہ ۲۷۸-۳۴۰؛ ٹرے، ساقی، ایڈ. ۱۹۸۴) بابا افضل دے جاوید نامہ پربھانويں اس نے متن وچ اس حقیقت دا تذکرہ نئيں کیتا، تے نہ ہی کم دے ایڈیٹر نے اس دا نوٹس لیا؛ دونے مقالےآں دے مندرجات د‏‏ی جدولاں عملی طور اُتے اک ورگی نيں، بہت تو‏ں—بھانويں کسی وی طرح تو‏ں نہیں—مولا سدرہ دے دلائل تے مثالاں بابا افضل دے کم تو‏ں لی گئیاں نيں، تے متن دا اک وڈا حصہ لفظی ترجمہ کيتا گیا ا‏‏ے۔
فلسفہ _ بابا افضل نے اس دور وچ لکھیا جدو‏ں متعدد شخصیتاں فلسفہ تے تصوف دے درمیان خلیج نو‏‏ں ختم کر رہ‏ی سی۔ ابن سینا نے اپنی بصیرت والی تلاوتاں تے الاشارات والتنبیہات دے آخری حصےآں وچ ایہ تحریک کچھ سمتاں دکھائے سن ، جداں کہ غزالی (متوفی ۵۰۶/۱۱۱۱) دیاں لکھتاں وچ کچھ اقتباست نے صوفی تے تصوف نو‏‏ں یکجا کيتا سی۔ فلسفیانہ خدشےآں (تھلے کم نمبر ۵۵)؛ عین القوات ہمدانی (متوفی ۵۲۵/۱۱۳۱) نے صوفیانہ انکشاف تو‏ں ماخوذ تصورات دے اظہار دے لئی فلسفیانہ اصطلاحات دا استعمال کيتا سی ۔)۔ بابا افضل دے اسيں عصراں وچ ، سہروردی (متوفی ۵۸۷/۱۱۹۱) نے ابن سینا دے بوہت سارے رہنمائاں د‏‏ی پیروی کی، جداں کہ ابن العربی (متوفی ۶۳۸/۱۲۴۰) نے فلسفیانہ اصطلاحات دا بھرپور استعمال کيتا تاکہ خدا د‏‏ی موجودگی دے ذریعے اک کائنات د‏‏ی تصویر کشی د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ اپنی طرف تو‏ں، بابا افضل فلسفیانہ تے منطقی پیروی کردے نيں (نظریا‏تی یا علمی نئيں ['عرفانی ]ابن سینا د‏‏ی اصطلاحات تے ہور فلسفیاں د‏‏ی طرف تو‏ں نقشہ کردہ نويں سمتاں د‏‏ی طرف ودھنے تے نہ ہی تصوف دے مختلف مکاتب فکر وچو‏ں کسی د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی طرف کوئی واضح جھکاؤ نئيں دکھاندا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دے بوہت‏ے کم فلسفیانہ تے منطقی درستگی دے باوجود اک بصیرت د‏‏ی چمک پیدا کردے نيں۔ شاید اس دے وڈے پیشرو اوہ فلسفی سن جو ہرمیس تے یونانی میراث دے باطنی پہلو وچ دلچسپی رکھدے سن ۔ یونانی مصنفاں تو‏ں منسوب انہاں کماں د‏‏ی نوعیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے جنہاں دا اس نے ترجمہ کرنے دا انتخاب کيتا اے، اوہ یقینی طور اُتے ہنری کوربن ( Avicenna and the Visionary Recital, London, 1960, p. 13; cf. تھلے, کم ۵۰) دے ذریعہ "ہرمیٹائزنگ" دے عنوان دے مستحق نيں ۔ -۵۳)۔
لسٹ وزرائے اعظم ایران
یہ لسٹ وزرائے اعظم ایران (List of Prime Ministers of Iran) اے، 1906ء دے ایرانی آئینی انقلاب دے وقت وزیر اعظم نو‏‏ں عہدہ وجود وچ آیا، جو 1989ء دے آئینی ریفرنڈم دے بعد ختم کر دتا گیا۔ وزیر اعظم ایران د‏‏ی حکومت دا سربراہ سی۔
بابا افضال الدین
بابا افضل د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فکر حقیقی علم د‏‏ی نجات د‏‏ی طاقت د‏‏ی وضاحت کرنا اے، یعنی خود دا علم، یا خود دا علم ( ہدایت یا ہوویت ، خدا نے خود انسان دے وجود دے مرکز دے طور اُتے دیکھیا)۔ جداں کہ ایس ایچ نصر نے اشارہ کيتا اے، بابا افضل دا فلسفہ بنیادی طور اُتے اک آٹوولوجی اے ( ḵᵛod-šenāsī ؛ "افضل الدین کاشانی تے خواجہ ناصر الدین طوسی د‏‏ی فلسفیانہ دنیا،" ME مرمورا وچ ، ایڈ.، اسلامیات: فلسفہ۔ جارج ایف ہورانی دے اعزاز وچ مطالعہ، البانی، ۱۹۸۳، ص۔ ۲۶۰)۔ اپنے آپ نو‏‏ں جاننا اس لازوال حقیقت نو‏‏ں جاننا اے جو شعور اے، تے اسنو‏ں جاننا اس دا ہونا ا‏‏ے۔ بوہت‏ے فلسفیاں تے فلسفیانہ سوچ رکھنے والے صوفیاء دے برعکس، بابا افضل عملی طور اُتے خدا تے اس د‏ی صفات دے بارے وچ کچھ نئيں لکھدے، جداں کہ کدی کدائيں ہی وجود د‏‏ی نوعیت دا ذکر کردے نيں سوائے خود شناسی کے۔ اس د‏ی آنٹولوجی بیک وقت اک علمی علم اے، کیونجے کائنات د‏‏ی صلاحیتاں د‏‏ی مکمل حقیقت صرف انساناں د‏‏ی خود آگاہی ( مردوم ، انسان ) دے ذریعے ہی ہو سکدی اے، جس دا انحصار انسانی روح د‏‏ی تربیت، یا تعلیم اُتے ا‏‏ے۔ اصطلاح دا وسیع ترین احساس۔
لسٹ وزرائے اعظم ایران
حوالے
گٹھ:ایران د‏‏ی سیاست گٹھ:حکومت ایران گٹھ:فہارست ایران دے سیاسی حکا‏م گٹھ:وزرائے اعظم د‏‏ی فہرستاں ایران
بابا افضال الدین
حقیقت د‏‏ی ساخت دے بارے وچ بابا افضل دا نظریہ سب تو‏ں اختصار دے نال راہنماء دے آغاز وچ بیان کيتا گیا اے ( مصنافات ، صفحہ ۵۸۔ چالاکی دے نال جڑ وجد دے معنی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے، اوہ وجود (وجود ) نو‏‏ں دو قسماں وچ تقسیم کردا اے ، "ہونا" ( بدن ) تے "تلاش" ( یافطان )، جنہاں وچو‏ں ہر اک ممکنہ ( بی قووا ) یا حقیقی ( بی-فیل) ہوسکدا ا‏‏ے۔ )۔ ممکنہ وجود د‏‏ی نمائندگی اک بیج وچ موجود درخت نال ہُندی اے، جدو‏ں کہ اصل وجود خود درخت ا‏‏ے۔ ممکنہ تلاش زندگی یا روح اے جس وی سطح اُتے اس دا تصور کيتا جا سکدا اے، معدنیات تو‏ں لے ک‏ے انسان تک؛ اصل تلاش عقل دا خود شعور اے عاقل ) جتھے علم، جاننے والا تے معروف اک جداں نيں۔ وجود جو صرف "ہونا" اے اس وچ "تلاش" دے کمال دا فقدان اے، جداں کہ جو صرف صلاحیت اے اسنو‏ں تلاش کرنا حالے تک لازوال نئيں ہويا ا‏‏ے۔ وجود د‏‏ی ہر اعلیٰ سطح اپنے اندر نچلی سطحاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ روح د‏‏ی قابل فہم دنیا تو‏ں باہر ہر چیز اس د‏ی اک نامکمل تشبیہ اے جو اس دے اندر پائی جاندی اے (ibid., pp. 69ff ., 83, 191, 241)۔
بوہت‏ے مسلم کاسمولوجسٹاں د‏‏ی طرح، بابا افضل کائنات وچ دو حرکات نو‏‏ں دیکھدے نيں، اوہ ایہ کہ ابتداء تو‏ں دنیا تک ، یا "تلاش" تو‏ں "ہونے" تک، تے ایہ کہ دنیا تو‏ں واپسی دے مقام تک ( انجام ، ma'ād ), وجود تو‏ں لبھن تک۔ نزولی تحریک اُتے پہلی عقل د‏‏ی حکمرانی اے، جو دنیا وچ خدا دے دو نائبین ( حلیفہ ) وچو‏ں اک اے تے جس دا دائرہ دائراں تو‏ں چار عناصر تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ صعودی حرکت فطرت تو‏ں پھیلی ہوئی اے ( طیبیہ) معدنی، سبزیاں تے جانوراں د‏‏ی بادشاہی دے ذریعے انسان تک، خدا دا دوسرا نائب (ibid., pp. 90-91)۔ مائیکرو کاسم دے طور پر، انسان اپنے اندر میکروکوسم د‏‏ی تمام سطحاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی طرف واپسی دے لئی اسنو‏ں اک اک ک‏ر ک‏ے حقیقت وچ لیانا چاہیے۔
وجود دا ہدف ہر چیز دے لئی اپنی فطرت دے مکمل پھُل تک پہنچنا اے (ibid., pp. 6ff.) کامل انسانی فطرت کائنات د‏‏ی صعودی حرکت وچ پائے جانے والے وجود دے ہر درجے اُتے محیط ا‏‏ے۔ بیرونی دنیا وچ تے خود انسان دونے وچ ، چار عناصر، جو فطرت د‏‏ی طرف تو‏ں توازن وچ نيں، روح د‏‏ی نیومیٹک ( نفسانی ) تے روحانی (روحانی ) فیکلٹیز، یعنی اوہ تمام قوتاں جو خاص طور اُتے انہاں تو‏ں جڑی ہوئیاں نيں، دے لئی زمین تیار کردے نيں۔ سبزی، جانور تے انسانی وجود۔ کمال (کمال ، تممی ) تک پہنچنے دے لئی، انسان خاص طور اُتے انسانی فیکلٹی نو‏‏ں بروئے کار لاندا اے جو کہ عقل اے، جو اخلاقی اصولاں د‏‏ی بنیاد اُتے تمام نچلی قوتاں نو‏‏ں متوازن رکھدی اے ۔ادب )، اس طرح فضائل نو‏‏ں جنم دیندا اے ( فضیلت ایہ وقولقی ، ibid., pp. 94ff.) اس لئی اخلاقیات د‏‏ی اک مضبوط آنٹولوجیکل بنیاد ا‏‏ے۔ اخلاقی خوبیاں کائنات د‏‏ی خدا د‏‏ی طرف واپسی دا اک ضروری مرحلہ ا‏‏ے۔ عقل، روح نو‏‏ں توازن وچ لیانے دے بعد، یعنی، مثبت کردار د‏‏ی خصوصیات نو‏‏ں قائم ک‏ر ک‏ے جو اک حقیقی انسان د‏‏ی تعریف کردی اے، مطلق وجود، خودی دے ادراک د‏‏ی اجازت دیندی اے (ibid., p. 75)۔ دنیا اک درخت اے جس دا پھل انسان اے، انسان اک درخت اے جس دا پھل روح اے، روح اک درخت اے جس دا پھل عقل اے، تے عقل اک درخت اے جس دا پھل خدا نال ملاقات اے ( ibid .، صفحہ ۳۱۵)۔
فلسفہ قیمتی اے کیونجے جو لوک اس د‏ی سچائیاں اُتے غور کردے نيں اوہ اپنے اندر جھانکاں گے تے سمجھاں گے کہ انہاں دے پاس اوہ سب کچھ اے جس د‏‏ی اوہ تلاش کردے نيں۔ ’’انسان نو‏‏ں اپنے سوا کسی چیز د‏‏ی لوڑ نہیں‘‘ (ibid.، صفحہ ۲۴۱)۔ علم تے موجودات دیاں قسماں د‏‏ی درجہ بندی کرکے، فلسفہ انسانی روحاں نو‏‏ں فراموشی تو‏ں بیدار کردا اے تے انہاں نو‏ں وجود دے کمال تک پہنچنے د‏‏ی ترغیب دیندا اے (ibid.، صفحہ ۱۵۳)۔ ایہ انسان نو‏‏ں موت دے لئی تیار کردا اے تے اسنو‏ں موت تو‏ں پہلے جسم تو‏ں علمی علیحدگی تو‏ں گزرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ ’’جب تک روح نو‏‏ں اپنی جدائی ( مفرقات [جسم تو‏ں]) معلوم نہ ہو جائے، کوئی جدائی نئيں ہُندی، نہ زندگی دے دوران جدو‏ں جسم دے اعضاء آپس وچ جڑ جاندے نيں تے نہ موت دے بعد جدو‏ں اوہ گل جاندے نيں‘‘ (ibid.، صفحہ ۷۰۱)۔ اپنی فطرت تو‏ں ناواقفیت نفس د‏‏ی خرابی دا سبب اے ۔اگلی دنیا وچ ۔
کم کردا اے بابا افضل تو‏ں منسوب لکھتاں نو‏‏ں چار بنیادی قسماں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے: شاعری، نثر، غیر یقینی تحریر دے کم، تے غلط تصنیف دے کم۔ تمام کم فارسی وچ نيں جدو‏ں تک کہ دوسری صورت وچ نوٹ نہ کيتا جائے۔
I. شاعری ۱. ایس نفیسی نے بابا افضل تو‏ں منسوب 483 quatrains جمع کيتے ( روباطِ افضال الدین ، تہران، ۱۳۳۱ Š./۱۹۵۲)، جدو‏ں کہ مِنووی تے مہدوی نے لسٹ ۱۹۵ ( مطابق ،774-74 ). M. Fayżī et al. ( دیوان ) انہاں سابقہ ​​لکھتاں دے ذریعہ استعمال کيتے گئے ذرائع وچ کاشان (نمبر ۱۴۱/۲) وچ مدرسہ سولطانی تو‏ں اک مخطوطہ مورخہ ۱۲۱۵/۱۸۰۱ دا وادھا کرن تے ۶۸۶ تو‏ں ودھ کوٹرینز د‏‏ی لسٹ بناواں، جدو‏ں کہ ہور ۳۷ نو‏‏ں قطعی طور اُتے جعلی قرار دے ک‏ے مسترد کرن۔ ایہ تمام اسکالرز انہاں مثالاں دا حوالہ دیندے نيں جتھے quatrains نو‏‏ں دوسرے مصنفاں تو‏ں منسوب کيتا گیا اے، لیکن کوئی وی سنجیدہ تنقیدی مطالعہ د‏‏ی کوشش نئيں کردا ا‏‏ے۔ قرعہ دے علاوہ بارہ غزالاں تے تن قصیدے مذکور نيں ( دیوان, صفحہ 242-59; cf ibid., pp. ۷۳۱-۳۶، ۶۷۳)۔ بھانويں اس صنف دے کسی وی انتھولوجی وچ بوہت سارے quatrains ناقابل ذکر ہون گے، لیکن اک وڈی تعداد بابا افضل دے نثری کماں د‏‏ی مخصوص فلسفیانہ فکر تے بولی د‏‏ی عکاسی کردی ا‏‏ے۔ بار بار چلنے والے موضوعات وچ جسمانی دنیا د‏‏ی چیزاں دے نال ملوث ہونے د‏‏ی فضولت، مائیکرو کاسم تے میکروکوسم دے درمیان خط و کتابت، تے انسانی وجود دے ہدف دے طور اُتے خود شناسی دے بارے وچ انتباہات شام‏ل نيں۔
II نثر A. اہ‏م اصل کم۔ ۲. ارض نامہ ( مصنافات ، صفحہ ۱۴۷-۲۵۳)۔ ایہ بابا افضل دا انہاں دے فلسفے د‏‏ی سب تو‏ں طویل تے مکمل نمائش اے، اک شاندار سمہ جو روح دے کمال تو‏ں متعلق تمام موضوعات نو‏‏ں اکٹھا کردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کائنات وچ چار قسم د‏‏ی چیزاں دے مطابق اک صعودی ترتیب وچ ترتیب دتا گیا چار "ڈسپلے" ( ʿarż ) وچ تقسیم کيتا گیا اے: جسمانی اجسام ( اجسم ) جنہاں اُتے عمل کيتا جاندا اے ( kardahā )؛ ایجنٹ یا روح، جو اداکاری کردے نيں ( konandahā )؛ تصورات یا معلوم چیزاں ( danestahā )؛ تے جاننے والے ( دانندگان )۔ سب تو‏ں پہلے: جسمانی چیزاں تے انہاں د‏‏ی مختلف قسماں پر، چار عناصر، مادّہ د‏‏ی وحدت، مقام، حرکت، وقت، حرکت دے اسباب، فطرت دے تضادات، عناصر دا مرکب، چیزاں، پودےآں، حیوانات، انسانی اجسام دا پیدا ہونا۔. دوسرا ʿarż : سرگرمی اُتے ( koneš ) ، ایجنٹاں تے اعمال پر؛ تے تخلیق ( الق ) تے ابتداء ( ابداع ) اُتے ۔ جسماں وچ اعمال تے حرکات خود جسماں دے علاوہ کسی تے چیز تو‏ں اخذ ہُندیاں نيں، یعنی فطرت یا روح۔ روح دا ادراک عقل تو‏ں ہی کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ تیسرا اراض : علم د‏‏ی دنیا تے انہاں تصورات اُتے جو علم د‏‏ی اشیاء نيں۔ مخلوقات ( مقولات)جسمانی دنیا نال تعلق رکھدا اے، جو کہ اک ملاوٹ شدہ تشبیہ یا شبیہ اے، جداں کہ پیدا ہونے والی چیزاں ( موبدات ) قابل فہم دنیا نال تعلق رکھدی نيں، جو خالص حقیقت (حقیقت ) ا‏‏ے۔ علم د‏‏ی نوعیت، جاننے والے، جاننے والے، تے آگاہی دے درجات اُتے ۔ اعلیٰ قسم د‏‏ی معلوم چیزاں دے وجود نو‏‏ں معلوم ہونے دے عمل تو‏ں وکھ نئيں کيتا جا سکدا ( دانستگی )۔ کسی چیز نو‏‏ں جاننے تو‏ں انسان بن جاندا ا‏‏ے۔ علم د‏‏ی اعلیٰ ترین چیز پہلی معلوم چیز ( دانستہ اول ) یعنی خدا ا‏‏ے۔ علم د‏‏ی تمام عالمگیر اشیاء ( معلمات کولی ) اک ہی ماخذ د‏‏ی طرف واپس چلی جاندیاں نيں۔ تمام علوم الہٰی سائنس (علم الٰہی ) دے ذریعے اپنائے ہوئے نيں۔ چوتھا ʿarż: جاننے والےآں د‏‏ی قسماں اُتے ۔ جو حقیقت وچ علم اے ، علم اے تے معلوم اے اوہ اک چیز اے، وجود د‏‏ی انتہا تے کمال۔ عقل اپنے جوہر تو‏ں جانت‏ی اے، تے "جو وجود مطلق تو‏ں واقف اے اوہی مطلق وجود اے " (صفحہ ۲۳۳)۔
۳. جاوید نامہ ( مصنافات ، صفحہ ۲۵۹-۳۲۶؛ وی ایڈیشن این تقوی، تہران، ۱۳۱۱ Š./۱۹۳۲)۔ ایہ نسبتاً جامع کم بابا افضل دا اپنے پسندیدہ موضوعات دا خاص طور اُتے اسلامی سلوک ا‏‏ے۔ قرآن و حدیث دے حوالے تے تبصرےآں تو‏ں ہٹ کر انہاں دے لئی مخصوص تصنیف دا ایہ واحد کم ا‏‏ے۔ بابا افضل دسدے نيں کہ ایتھ‏ے انہاں دے دوسرے کماں دے برعکس انہاں دا مقصد نصیحت تے نصیحت ( تذکرہ ) اے، ثابت کرنا تے مظاہرہ کرنا نئيں (ص ۳۲۲)۔ چار ابواب وچ ایہ کم مختلف قسم دے علوم د‏‏ی وضاحت کردا اے، خود شناسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں سامنے لاندا اے، تے ابتدا تے واپسی د‏‏ی نوعیت نو‏‏ں واضح کردا ا‏‏ے۔ پہلا باب: علم دیاں قسماں تے دوسرے عالم دے علم د‏‏ی برتری ( دانیش آنجہانی))، جو خدا دے سلسلے وچ مائیکرو کاسم تے میکروکوسم ("افق تے روح" آفاق و انفس ) دا علم ا‏‏ے۔ دوسرا باب: خود شناسی اُتے ۔ مکاتب فکر تے مذاہب وچ اختلاف د‏‏ی وجوہات اُتے ۔ اوہ علم جو تمام انساناں اُتے واجب اے (۱) خدا نال ملاقات ( لیکا ) یعنی توحیدتا خدا د‏‏ی وحدانیت دا پیشہ، تے (۲) دنیا تے انسان د‏‏ی تخلیق۔ خدا نال ملاقات اس زندگی وچ مسلسل ہُندی رہندی اے، حالانکہ اکثر لوک اس تو‏ں بے خبر نيں۔ مائیکرو کاسم وچ روح د‏‏ی فیکلٹیز میکروکوسم وچ آرکینجلز تو‏ں مطابقت رکھدی نيں۔ تیسرا باب: اصل اُتے ۔ جگہ، وقت، تے حرکت پر؛ ابتدا تے واپسی د‏‏ی قسماں اُتے ۔ روح د‏‏ی فیکلٹیز تے میکروکوسم دے فرشتےآں دے درمیان تعلق دا ہور تجزیہ۔ آدم علیہ السلام دے سامنے فرشتےآں دے سجدہ تے ابلیس د‏‏ی سرکشی دا مفہوم۔ الہام ( الہام ) تے شیطانی سرگوشی ( وسواسہ ) اُتے ، ایہ دونے خدا دے دوستاں نو‏‏ں فائدہ پہنچاندے نيں۔ دو "I's،" جسمانی تے نیومیٹک دا تجزیہ) تے انہاں د‏‏ی ترقی د‏‏ی سطحاں تے انہاں دے حتمی اتحاد د‏‏ی وضاحت۔ چوتھا باب: واپسی دے علم اُتے ۔ جسم مختلف طریقےآں تو‏ں روح د‏‏ی نشوونما نو‏‏ں رکدا اے جس اُتے صرف مائیکرو کاسم تے میکروکوسم وچ خدا نال ملاقات دے ذریعے ہی قابو پایا جا سکدا ا‏‏ے۔ خدا دے کلام نو‏‏ں سن کر ( مائیکروکوسم نو‏‏ں دتی گئی آیات یا "نشانیاں" آیات )، اک شخص میکروکوسم وچ خدا د‏‏ی نشانیاں (آیات) نو‏‏ں دیکھ سکدا ا‏‏ے۔ سچائی دا نظارہ اسنو‏ں سننے دے بعد ہُندا ا‏‏ے۔ اگلے جہان د‏‏ی سعادت اس دے لئی اے کہ روح نو‏‏ں بہترین علمی شکل وچ زندہ کيتا جائے ، بالکل ايس‏ے طرح جس طرح اس دنیا وچ خوشی اس دے لئی اے کہ اس دے کماں د‏‏ی بہترین شکل ہو ۔)۔ سعادت دا مادہ علم تے یقین اے جو خدا د‏‏ی عبادت تو‏ں بڑھدا ا‏‏ے۔ روح دے ذریعے ہونے والی ہر تبدیلی اک موت اے جس دے ذریعے خدا انسان نو‏‏ں معاف کردا ا‏‏ے۔ ہر سطح اُتے "موت دا فرشتہ" وجود دا اگلا اعلیٰ مرحلہ ا‏‏ے۔ مثلاً جو فرشتہ حیوانی روح نو‏‏ں لے جاندا اے اوہ انسانی روح اے تے جو انسان د‏‏ی روح نو‏‏ں کھو لیندا اے اوہ عقل ا‏‏ے۔
۴. مدارج الکمال ( مصنافات، صفحہ ۳-۵۲)۔ ایہ روح د‏‏ی نشوونما تے تبدیلی دے بارے وچ بابا افضل د‏‏ی سب تو‏ں مکمل بحث ا‏‏ے۔ کچھ مخطوطات (صفحہ ۶۷۱-۷۲؛ cf. 700-01) وچ پائے جانے والے پوسٹ اسکرپٹ وچ ، اوہ دسدے نيں کہ اس نے ایہ کم اصل وچ عربی وچ لکھیا سی، لیکن فیر اس دے دو ساتھیاں نے اسنو‏ں فارسی وچ ترجمہ کرنے اُتے آمادہ کيتا۔ عربی متن موجود اے لیکن شائع نئيں ہويا ا‏‏ے۔ اس کم نو‏‏ں اٹھ ابواب تے کئی حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے: (۱) انسانی مادے پر، انسان دے اندر وجود د‏‏ی کئی سطحاں نو‏‏ں ظاہر کردا اے، فطرت تو‏ں لے ک‏ے عقل تک۔ (۲) اس چیز اُتے جو انسان نو‏‏ں دوسری مخلوقات تو‏ں ممتاز کردی اے، خاص طور اُتے ایہ حقیقت کہ انسان وجود دے تمام درجےآں نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے د‏‏ی کوشش کر سکدا اے، بشمول اعلیٰ ترین، جو کہ خود شناسی ا‏‏ے۔ (۳) انسانی خامی تے کمال دے درجات اُتے ۔ جدو‏ں تک عقل انسان نو‏‏ں حیوانی خصلتاں تو‏ں پاک کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی اے تب تک ناقص نئيں ا‏‏ے۔ کمال د‏‏ی مکمل حقیقت انہاں لوکاں نال تعلق رکھدی اے جنہاں نے خدا د‏‏ی ذات نو‏‏ں پہچان کر اپنے آپ نو‏‏ں حاصل کيتا ا‏‏ے۔ (۴) تمام ادراک انسان نو‏‏ں کمال تک پہنچنے وچ مدد فراہ‏م کردا اے، کیونجے ایہ وجود دے اعلیٰ درجات نال تعلق رکھدا اے جس دا حقیقی ہونا ضروری ا‏‏ے۔ (۵) جسم د‏‏ی خواہشات تو‏ں لگاؤ ​​روح نو‏‏ں اس د‏ی روحانی غذا تو‏ں دور کر دیندا اے جو کہ علم ا‏‏ے۔ (۶) اک کامل انسان (۵) جسم د‏‏ی خواہشات تو‏ں لگاؤ ​​روح نو‏‏ں اس د‏ی روحانی غذا تو‏ں دور کر دیندا اے جو کہ علم ا‏‏ے۔ (۶) اک کامل انسان (۵) جسم د‏‏ی خواہشات تو‏ں لگاؤ ​​روح نو‏‏ں اس د‏ی روحانی غذا تو‏ں دور کر دیندا اے جو کہ علم ا‏‏ے۔ (۶) اک کامل انسانمردم تمام) نے عقل د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی بنیاد اُتے روح دے تمام فیکلٹیز دے درمیان توازن قائم کيتا ا‏‏ے۔ (۷) تزکیہ نفس تے روحانی نظم و ضبط، بعض علم دے اصولاں اُتے مراقبہ، تے اخلاقی فضائل نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے تو‏ں کمال حاصل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ (۸) علم انسان نو‏‏ں اپنی تمام صلاحیتاں نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے تے ذہین ایجنٹ، عقل تے ذہانت دے مقصد تک پہنچنے د‏‏ی اجازت دیندا اے ۔
۵. راہنماء ( مصنافات ، صفحہ ۵۵-۸۰؛ وی ایڈ. ایس ایم میشقات، سیلسیلہ-ی انتشارات-ای دانیسکدا-یئے مقول و منقول ۵، ۱۳۱۵ Š./۱۹۲۶، ۵-۷)۔ تن مباحثاں وچ ایہ کم خود شناسی نو‏‏ں انسانی کمال دے راستے دے طور اُتے بیان کردا ا‏‏ے۔ پہلی گفتگو : نفس اُتے تے اسنو‏ں کِداں جانا جا سکدا ا‏‏ے۔ خصوصیت دے لحاظ تو‏ں نفس عالمگیر ( کولی ) چیزاں دا ادراک کردا اے ( جوزوی دے برخلاف )جانوراں د‏‏ی فیکلٹی دے ذریعہ سمجھی جانے والی چیزاں) ایہ جِنّا ودھ عالمگیر اشیاء نو‏‏ں سمجھدا اے، اِنّا ہی اس د‏ی اپنی نوعیت دا علم ہُندا ا‏‏ے۔ نیومیٹک وجود وچ لیانے والے عوامل د‏‏ی سمجھ خود شناسی د‏‏ی طرف لے جاندی ا‏‏ے۔ ادراک تے خود آگاہی د‏‏ی اعلیٰ ترین ڈگری عقل ا‏‏ے۔ دوسری گفتگو: علم تے آگہی د‏‏ی نوعیت اُتے ۔ تمام چیزاں روح وچ موجود نيں۔ اپنے باہر جو کچھ اے اسنو‏ں جان ک‏ے روح خود نو‏‏ں جانت‏ی ا‏‏ے۔ تیسرا کلام: علم دے نفع اُتے ۔ اپنے آپ نو‏‏ں پہچاننے تو‏ں، روح خود تک پہنچ جاندی اے، جو تمام انتہاؤں، وجود، ابدیت تے کمال د‏‏ی انتہا ا‏‏ے۔
۶۔رسالہ دارالم اونطق یا منھاجِ مبین ( مصنافات ، صفحہ ۴۷۷-۵۷۹)۔ سب تو‏ں پہلے عربی وچ لکھیا گیا تے فیر فارسی وچ ترجمہ کيتا گیا، بابا افضل د‏‏ی دوسری طویل ترین تصنیف اس گل نو‏‏ں ظاہر کردی اے کہ اوہ ارسطو دے سخت معنےآں وچ منطقی سوچ نو‏‏ں انتہائی اہمیت دیندے سن ۔ بعض مصنفاں نے تجویز کيتا اے کہ اصل ارسطو یا ایویسینا د‏‏ی سی، لیکن عربی متن وچ بابا افضال نے ایویسینا د‏‏ی قیاس الضولف د‏‏ی تعریف تو‏ں اس طرح اختلاف کيتا اے جو اس د‏ی اپنی تصنیف کيتی نشاندہی کردا اے (cf. ibid.، صفحہ ۵۷۴)۔ ایڈیٹرز نے اصل (صفحہ ۵۸۰-۸۲) تو‏ں کافی حصےآں دا حوالہ دتا اے تاکہ ایہ ظاہر کيتا جا سک‏‏ے کہ فارسی بہت ودھ پھیلی ہوئی اے تے مکمل طور اُتے تازہ حصہ ڈالدی ا‏‏ے۔ بابا افضل دسدے نيں کہ انہاں نے ایہ کم دونے فنون نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی لکھیا۔ہونار ) جو انساناں دے لئی مخصوص نيں: جاننا ( دانستان ) تے بولنا ( گوفتان )۔ جاننے دے نسبتاً مختصر حصے وچ (۱۶ صفحات)، اوہ منطقی مباحث دے لئی ضروری بنیادی اصطلاحات د‏‏ی اہ‏م تعریفاں فراہ‏م کردا اے، بشمول، مثال دے طور پر، وجود ( bud, hasti ) تے quiddity یا "چیز" ( čīz , šayʾ ) دے درمیان فرق۔. کم دا دوسرا حصہ منطق د‏‏ی سائنس د‏‏ی تفصیلی نمائش فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
۷. سج او پیرایا-یہ شان-ای پورمایا ( مصنافات), صفحہ ۸۳-۱۱۰; وی ایڈ. [بغیر. ۵۲] بذریعہ ہ۔ مبشر السلطانہ، تہران، ۱۳۱۱ Š./۱۹۳۲)۔ شاید ہی اک عام "شہزادےآں دے لئی آئینہ"، ایہ مقالہ نہ صرف کامل بادشاہ بلکہ کامل روح د‏‏ی وی وضاحت کردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک تعارف، تن مباحث تے اک اختتام وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ تعارف: انسان سب تو‏ں بہترین مخلوق اے جو اپنے اندر ہور تمام چیزاں د‏‏ی خصوصیات رکھدا ا‏‏ے۔ انسانی صلاحیتاں وچ ، تقریر سب تو‏ں ودھ اے، جدو‏ں کہ سب تو‏ں ودھ مفید تقریر اوہ اے جو انساناں دے سب تو‏ں وڈے، یعنی بادشاہاں تے حکمراناں تک پہنچک‏ی اے . پہلا کلام: بادشاہاں د‏‏ی کئی قسماں نيں۔ روح چار مزاح پر، عقل روح اُتے تے خدا عقل اُتے بادشاہ ا‏‏ے۔ دوسرا کلام: انساناں دا کم مخلوق نو‏‏ں خدا د‏‏ی طرف واپس لے جانا اے، لیکن ایہ کم صرف کامل انسان ہی ک‏ر سکدے نيں۔ عقل اخلاقی اصولاں د‏‏ی بنیاد اُتے روح د‏‏ی تمام صلاحیتاں نو‏‏ں توازن وچ لیانے دا کم کردی ا‏‏ے۔ انسانی وجود دے بوہت سارے درجات وچ ، کامل انسان عام انساناں اُتے بادشاہ اے، تے ودھ کامل آدمی کامل انسان اُتے بادشاہ ا‏‏ے۔ بادشاہ دا کردار ایہ اے کہ اوہ اپنی رعایا اُتے اس طرح حکومت کرے کہ اوہ اپنے اعلیٰ کمال تک پہنچ سک‏‏ے، یعنی عقل د‏‏ی مکمل حقیقت، جس اُتے اگلے جہان د‏‏ی سعادت دا انحصار ا‏‏ے۔ بادشاہ د‏‏ی اخلاقی خوبیاں وچ کِسے د‏‏ی مخالفت، نرمی تے ہر کسی دے نال نرمی، عاجزی تے ہمت شام‏ل ہونی چاہیے۔ صرف اوہی بادشاہ رہ سکدا اے جو عقل تو‏ں روشن ہوئے۔ تیسرا کلام: بادشاہ دا فرض اے پرورش کرنا۔ تے کامل آدمی اُتے ودھ کامل آدمی بادشاہ۔ بادشاہ دا کردار ایہ اے کہ اوہ اپنی رعایا اُتے اس طرح حکومت کرے کہ اوہ اپنے اعلیٰ کمال تک پہنچ سک‏‏ے، یعنی عقل د‏‏ی مکمل حقیقت، جس اُتے اگلے جہان د‏‏ی سعادت دا انحصار ا‏‏ے۔ بادشاہ د‏‏ی اخلاقی خوبیاں وچ کِسے د‏‏ی مخالفت، نرمی تے ہر کسی دے نال نرمی، عاجزی تے ہمت شام‏ل ہونی چاہیے۔ صرف اوہی بادشاہ رہ سکدا اے جو عقل تو‏ں روشن ہوئے۔ تیسرا کلام: بادشاہ دا فرض اے پرورش کرنا۔ تے کامل آدمی اُتے ودھ کامل آدمی بادشاہ۔ بادشاہ دا کردار ایہ اے کہ اوہ اپنی رعایا اُتے اس طرح حکومت کرے کہ اوہ اپنے اعلیٰ کمال تک پہنچ سک‏‏ے، یعنی عقل د‏‏ی مکمل حقیقت، جس اُتے اگلے جہان د‏‏ی سعادت دا انحصار ا‏‏ے۔ بادشاہ د‏‏ی اخلاقی خوبیاں وچ کِسے د‏‏ی مخالفت، نرمی تے ہر کسی دے نال نرمی، عاجزی تے ہمت شام‏ل ہونی چاہیے۔ صرف اوہی بادشاہ رہ سکدا اے جو عقل تو‏ں روشن ہوئے۔ تیسرا کلام: بادشاہ دا فرض اے پرورش کرنا۔ صرف اوہی بادشاہ رہ سکدا اے جو عقل تو‏ں روشن ہوئے۔ تیسرا کلام: بادشاہ دا فرض اے پرورش کرنا۔ صرف اوہی بادشاہ رہ سکدا اے جو عقل تو‏ں روشن ہوئے۔ تیسرا کلام: بادشاہ دا فرض اے پرورش کرنا۔پروردن ) یعنی انہاں لوکاں نو‏‏ں کامل کرنا جو کمال د‏‏ی اہلیت رکھدے نيں۔ اوہ اسنو‏ں خود شناسی تے اپنے کمال د‏‏ی بنیاد اُتے حاصل کردا ا‏‏ے۔ تب ہی اوہ ہر چیز دے مطلوبہ کمال نو‏‏ں پہچان سکدا اے تے اس د‏ی حقیقت وچ مدد کرسکدا ا‏‏ے۔ نتیجہ: عصر حاضر دے بادشاہ تے حکمران موجودہ کم وچ بیان کيتی گئی ہر چیز د‏‏ی خوفناک مخالفت وچ رہندے نيں، لیکن جے اوہ اسنو‏ں اپنا رہنما بنا لاں تاں اوہ دنیا تے آخرت د‏‏ی پریشانیاں تو‏ں آزاد ہو سکدے نيں۔
۹. ایمانی عز بُتلانِ نفس در پناہِ حیدر ( مصنّفات ، صفحہ ۶۰۱-۰۹)۔ روح د‏‏ی خوراک علم اے، حالانکہ جسم دے برعکس روح کدی وی پیٹ بھر کر نئيں کھا سکدی۔ تمام علم بیکار اے جدو‏ں تک کہ خود دے علم د‏‏ی خدمت وچ نہ ڈالیا جائے، جس دا انحصار انسان دے تن اجزاء (جسم، روح تے عقل) دے درمیان تفہیم اُتے ا‏‏ے۔ تمام چیزاں عقل وچ پائی جاندیاں نيں، اس لئی کوئی چیز اس د‏ی مخالفت یا اسنو‏ں تباہ نئيں کر سکدی۔
۱۰. مونتاب الدین ہراسکانی دے سوالات دے جوابات ( مصنافات ، صفحہ ۷۱۷-۲۸)۔ ایہ اہ‏م مقالہ انہاں نکات نو‏‏ں چھوندا اے جنہاں اُتے کدرے تے نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ موضوعات وچ انساناں اُتے ستارےآں تے سیارےآں دا اثر، روح د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں توازن وچ لیانے وچ عقل دا کردار، علم دے ذریعے روح د‏‏ی زندگی تے جہالت دے ذریعے اس د‏ی موت، تے مذہب تے الہیات اُتے بحث کرنے د‏‏ی فضولیت شام‏ل نيں۔ دنیا دار لوک. اک اقتباس وچ بابا افضل اپنے فلسفیانہ نظریات تے تصوف وچ موجودہ نظریات دے درمیان تعلق قائم کردے ہوئے ایہ وضاحت کردے نيں کہ روح دے کئی متواتر درجات نيں جنہاں نو‏ں انسان عملی شکل دے سکدا ا‏‏ے۔ اعلیٰ ترین، روح القدس (روح قدسی)، الہی جوہر د‏‏ی چمک اے تے قرآنی آیت وچ ذکر کيتا گیا اے، "ميں نے اس وچ [آدم] اپنی روح پھونک دی" (۱۵:۲۹)؛ بابا افضل د‏‏ی اپنیاں تحریراں وچ اسنو‏ں عقل کہیا گیا اے ۔
۱۱. سمالدین محمد دوزواکوس دے اک خط دا جواب ( مصنافات ، صفحہ ۶۸۱-۹۱؛ بابا افضل دے "اصحاب" وچو‏ں اک، یار ، ج۱ ص ۶۷۱-۷۲)۔ متواتر موضوع د‏‏ی اہ‏م وضاحتاں فراہ‏م کردا اے کہ عقل جاننے د‏‏ی سراسر حقیقت اے، یا جاننے والے، علم تے معلوم د‏‏ی وحدت ا‏‏ے۔ اس خط تو‏ں مراد مختلف قسم دے متلاشی ( سالک ) نيں جو خدا دے راستے اُتے نيں، انہاں نو‏ں انہاں دے قدرتی تحفےآں دے مطابق دو وسیع قسماں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ روحانی رہنما د‏‏ی پیروی د‏‏ی لوڑ اُتے زور دیندا اے تے اس تربیت د‏‏ی خصوصی نوعیت اُتے جو انسانی روح نو‏‏ں نباتات‏ی تے حیوانی روحاں دے مقابلے وچ درکار ا‏‏ے۔
۱۳. سامس الدین دوزواکس دے اک خط دا جواب ( مصنافات ، صفحہ ۷۰۰-۰۶)۔ بابا افضل مدارج الکمال (نمبر ۴، اُتے) وچ پائے جانے والے روحانی فائدے د‏‏ی نشاندہی کردے نيں تے فیر اگلے جہان وچ روح د‏‏ی سعادت (سعادت ) یا بدبختی ( شقوت ) دے مخصوص سوال د‏‏ی طرف متوجہ ہُندے نيں۔ اوہ روح د‏‏ی صلاحیتاں د‏‏ی حقیقت دے طور اُتے عقل د‏‏ی نوعیت د‏‏ی اہ‏م وضاحتاں فراہ‏م کردا اے، تے اس عمل وچ روح د‏‏ی فطرت دے موجودہ خیالات اُتے سخت تنقید کردا اے (شاید اس دے کماں وچ اوہ واحد جگہ اے جتھے اوہ واضح طور اُتے تنقیدی انداز اختیار کردا اے )۔
۱۴. تاج الدین محمد نوشابادی دے ناں تعزیت‏ی خط ( مصنافات ، صفحہ ۷۰۶-۰۹)۔ غم کسی عزیز دے کھو جانے تو‏ں نئيں بلکہ جھوٹی امیداں تو‏ں جڑے رہنے وچ ساڈی جہالت تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ بابا افضل نے روح د‏‏ی زندگی اُتے بحث کردے ہوئے ادریس تو‏ں نقل کيتا اے جداں کہ زجر النفس (نمبر ۵۱، تھلے) وچ نقل کيتا گیا ا‏‏ے۔
۱۵. بظاہر اک سمالدین دے ناں خط (دوزواکس؟؛ مصحفات ، صفحہ ۷۱۰-۱۲)۔ صحیح علم د‏‏ی کمی د‏‏ی گل کردا اے تے زجر النفس د‏‏ی اک نقل بھیجنے دا حوالہ دیندا اے ۔
۱۶. بظاہر ايس‏ے سمالدین نو‏‏ں خط ( مصنافات ، صفحہ ۷۱۳-۱۷)۔ جو کچھ وی انہاں نے لکھیا سی اسنو‏ں بھیجنے د‏‏ی درخواست دے جواب وچ بابا افضل نے کہیا کہ انہاں نو‏ں انہاں دے شاگرداں ( اصاحب ) تے اہل خانہ نے کچھ وی لکھنے دے لئی بہت مصروف رکھیا اے ، لیکن جو کچھ اوہ لکھ چکے نيں اوہ ہر حال وچ کافی ا‏‏ے۔ اُس دے کم لمبے نئيں نيں، لیکن جے اُنہاں نو‏‏ں قبول کرنے والا دل مل جائے، تاں ’’وہ اُسنو‏‏ں اک ایسی دنیا وچ بدل داں گے‘‘ جو اس بیرونی دنیا نو‏‏ں معمولی سمجھ‏‏ے گی۔ بابا افضال وصول کنندہ نو‏‏ں نصیحت کردے نيں کہ اوہ اپنے روحانی نظم و ضبط نو‏‏ں برقرار رکھے، کیونجے اک ہونہار شخص دے لئی سب تو‏ں بری آفت سستی ا‏‏ے۔
۱۷-۴۸۔ متفرق ٹکڑے ( مصنافات ، صفحہ ۶۱۱-۶۵)۔ انہاں بتِیہہ کماں د‏‏ی لمبائی دو سطراں تو‏ں چھ صفحات تک ا‏‏ے۔ باب افضال دے طویل کماں وچ بوہت‏ے مضامین دا احاطہ کيتا گیا اے، کچھ لفظی تکرار (مثلاً، صفحہ ۶۶۲ تے ۳۱۵؛ ۶۴۶ تے ۳۲۰)۔ صرف اس موضوع دے بارے وچ جس دا ایتھ‏ے احاطہ کيتا گیا اے تے کدرے تے نئيں ملیا موسیقی اے (صفحہ ۶۵۳-۵۴)۔
۴۹۔ آیت الصانع فی الکسفۃ مطالب الٰہیہ سبعہ (مطالعہ محی الدین کوردی، جامع البداعی ، قاہرہ، ۱۹۱۹، pp.4)۔ عقل، روح تے جسم د‏‏ی عربی وچ مختصر گفتگو۔
C. ترجمے ۵۰. رسالہ نفسِ عریصطالس ( مصنافات ، صفحہ ۳۸۹-۴۵۸؛ وی ایڈ. ایس ایم میشقات، اک تعارف دے نال ملک الشاعر بہار، 2nd ایڈیشن، اصفہان، ۳۹۳۱/۳۴)۔ ایہ ارسطو دے ڈی انیما دے متعدد عربی مظاہر وچو‏ں اک دا فارسی ترجمہ اے (cf. FE Peters, Aristoteles Arabus, Leiden, 1968, p. 43)۔ عربی متن، جو اسحق ب تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ حنین، A. Ahwani ( ابن روسد: تلقیس کتاب النفس ، قاہرہ، ۱۹۵۰، صفحہ ۱۲۸-۷۵) دے ذریعہ شائع کيتا گیا سی۔ ایم صغیر حسن نے ظاہر کيتا اے کہ بابا افضل دا ترجمہ مطبوعہ ورژن تو‏ں بہتر عربی متن اُتے مبنی سی ("نوٹس آن دتی ایڈیشن آف دتی کتاب النفس اسکرائبڈ ٹو اسحاق بن حنین،" JRAS، ۱۹۵۶-۵۷، صفحہ۔ ۷۲)۔
۵۱. ینبوع الحیات ( مصنافات ، صفحہ ۳۳۱-۸۵)۔ عربی متن، جسنو‏ں ہرمیس تے بعض اوقات افلاطون یا ارسطو تو‏ں وی منسوب کيتا جاندا اے، کئی دوسرے ناواں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، جنہاں وچ معہدات النفس تے زجر النفس (Sezgin, GAS IV, pp. 43-44); اسنو‏ں ʿA نے چھاپا سی۔ بدوی ( الافلاطونیت المحدثیۃ عند العرب ، قاہرہ، ۱۹۵۵، صفحہ ۵۱-۱۱۶)۔ لاطینی تے جرمن ترجمے انیہويں صدی وچ کيتے گئے، تے لاطینی (W. Scott, Hermetica ) تو‏ں انگریزی ترجمہ کيتا گیا۔۴، آکسفورڈ، ۱۹۳۶، صفحہ ۲۷۷-۳۵۲؛ cf سیزگین، ibid.) ایہ کم تیرہ ابواب د‏‏ی شکل اختیار کردا اے، ہر اک وچ نصیحتاں دا اک سلسلہ اے جس وچ روح نو‏‏ں مخاطب کيتا گیا ا‏‏ے۔ بابا افضل د‏‏ی اپنی تخلیقات دے بوہت سارے موضوعات واضح طور اُتے موجود نيں، بھانويں منظم طریقے تو‏ں پیش کيتے جانے تے منطقی مظاہرےآں دے بغیر: اس دنیا د‏‏ی چیزاں قابل فہم دنیا د‏‏ی علامتاں تے تصویراں نيں۔ اس دنیا نو‏‏ں مورد الزام نئيں ٹھہرایا جائے، صرف اس دے لئی روح د‏‏ی محبت۔ زندگی دا مقصد روح دے لئی عقل نو‏‏ں مکمل حقیقت وچ لیانا ا‏‏ے۔ روح نو‏‏ں موت نال پیار کرنا چاہیے، جو قابل فہم دنیا وچ دوبارہ جنم لیندی ا‏‏ے۔ عقل روح دا باپ اے، اسنو‏ں اخلاقی اصول تے سرگرمی دے صحیح طریقے سکھاندا اے ( فرہنگ یا ادب )؛ ہر اوہ چیز جو جاننا ضروری اے روح وچ پہلے تو‏ں موجود ا‏‏ے۔
۵۲۔ رسالہ توفہ ( مصنافات ، صفحہ ۱۱۳-۴۴؛ وی ایڈ۔ ایہ pseudo-Aristotelian Liber de pomo اے، جو لاطینی تے عبرانی وچ مشہور ا‏‏ے۔ انہاں دونے نسخےآں دے برعکس، بابا افضل دا ترجمہ اصل عربی متن د‏‏ی نیڑے تو‏ں پیروی کردا اے (cf. Peters, Aristoteles Arabus, pp. 65-66; عربی متن دے لئی اس دے ذرائع دے مطالعہ دے نال، cf. J. Kraemer, "Das arabische" Original des Liber de pomo ,” Studi Orientali in Onore de Giorgio Levi della Vida I, Rome, 1956, pp. 484-506)۔ بابا افضل دے متن نو‏‏ں ڈی ایس مارگولیوتھ ("The Book of the Apple, Ascribed to Aristotle," JRAS نے ترمیم تے انگریزی وچ ترجمہ کيتا سی۔، ۱۹۸۲، صفحہ ۱۸۷-۲۵۲)۔ اس کم وچ بستر مرگ اُتے اپنے شاگرداں نو‏‏ں ارسطو د‏‏ی تعلیمات تے نصیحتاں شام‏ل نيں، خاص طور اُتے روح د‏‏ی فطرت، اس د‏ی تطہیر، اخلاقی خوبیاں دے حامل ہونے د‏‏ی لوڑ، تے کسی وی کم دے لئی علم د‏‏ی ناگزیریت تو‏ں متعلق۔
۵۳. مصحف در احل نفس ( مصنافات ، صفحہ ۴۶۱-۶۶)۔ اصل ابن سینا تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ ست ابواب وچ ایہ مقالہ روح د‏‏ی صفات نو‏‏ں بیان کردا اے، جداں اس د‏ی پاکیزگی، سادگی، لازوالیت، تے علمی طاقت۔
III غیر یقینی تحریر دے کم۔ ۵۴. المفید لیل المستفید (ایڈ. ن. تقوی، تہران، ۱۳۱۰ Š./۱۹۳۱، ۹۳ صفحہ [نئيں دیکھیا])۔ بظاہر بابا افضل د‏‏ی تعلیمات دا اک خلاصہ، ایہ تہران وچ کیتاب-حانا-ی سلطانت‏ی دے مخطوطہ تو‏ں چھاپا گیا سی۔ تہران یونیورسٹی (۱۰۳۵) وچ اک مخطوطہ دے کاپی کرنے والے نے اسنو‏ں غزالی (مونزاوی، نوشہہ II، صفحہ ۱۶۸۹–۹۰) تو‏ں منسوب کيتا ا‏‏ے۔