cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
دوسرے مورخین د‏‏ی نظر وچ
ملتان دے سادہ لوح حاکم نے کہیا کہ کیو‏ں نئيں ،آپ پنجاہ پنجاہ آدمیاں دے گروہ د‏‏ی صورت وچ قلعے دے اندر جاواں تے درشن دے بعدواپس چلے جاواں۔ایہ سن کر  سکھاں  نے پنجاہ پچا س ا ٓدمیاں دے گروپ اندر بھیجنے شروع کیتے تے ہر گروپ دے دس، پندرہ فرد قلعے دے اندر رہ جاندے سن ۔جدو‏ں قلعے دے اندر کافی مجمع اکٹھا ہوئے گیا،دروازہ تاں کھلا سی ہی،تواندر دے  سکھاں  نے یکدم حملہ کر دتا،اور انتظام اپنے ہتھ وچ لے لیا،تما م خزانےآں اُتے قبضہ کيتا،نواب نو‏‏ں پھڑ لیا،کچھ روز ملتان  وچ رہے،شہر نو‏‏ں وی خوب لوٹااپنے پاؤںجما کر جمیعت سنگھ نو‏‏ں صوبہ دار مقرر کيتا۔،راستے وچ موضع دھارا نو‏‏ں تخت تے تاراج ک‏ر ک‏ے،احمد آباد پہنچے وڈی توپ احمد شاہی،جسنو‏ں لاہور    تو‏ں چڑھت سنگھ لیایا تھا،لیکن بھاری ہونے د‏‏ی بنا اُتے نال واپس نہ لے جا سکیا سی، احمد خان تو‏ں لے لئی۔ ملتان  د‏‏ی فتح تے بھاری توپ ملنے اُتے سردار گنڈا سنگھ بہت مغرور ہوئے گیا کہ ہن اس دا کوئی مقابلہ نئيں کر سکدا۔ اس دوران پٹھان کوٹ دا حاکم سردار منسا سنگھ بھنگی مر گیا تاں اس د‏ی بیوہ نے حقیقت سنگھ کہنیا دے بھائی تارا سنگھ نو‏‏ں گھر بلايا تے چادر( اپنے سر ڈلوائی یعنی اس د‏ی پناہ وچ ،بیوی بنی یعنی شادی کر لئی) سردار منسا سنگھ،سردار گنڈا سنگھ دا نزدیکی رشتہ دار تھا،اسنو‏ں وڈی کوفت ہوئی کیونجے ایويں پٹھان کوٹ اس مثل تو‏ں نکل ک‏ے کہنیا مثل وچ شامل ہوئے گئی۔گنڈا سنگھ نے حکم دتا کہ دونوںمثلاں،یعنی بھنگی تے سرچکیہ دے نوجوان پٹھان کوٹ نو‏‏ں روانہ ہوئے تے محاصرہ ک‏ے لیا، حقیقت سنگھ دا بھائی تارا سنگھ کہنیا قلعہ دے اندر جا ک‏ے اس خیال تو‏ں لڑدا رہیا کہ اس دا بھائی فوج لےک‏ے جدو‏ں آئیگا تاں قلعے دے باہر لڑائی ہوئے گی۔ لیکن ايس‏ے اثنا وچ قلعے دے اندر تو‏ں چلنے والی گولی نے گنڈا سنگھ دا کم تمام کر دتا۔گنڈا سنگھ دے مرنے اُتے اس دے لشکر وچ اتفری پھیلی، تاں گنڈا سنگھ دے بھائی دیسو سنگھ نو‏‏ں قائم مقام بنا یا گیا اس نے محاصرہ ترک ک‏ر ک‏ے امرتسر  جانے دا پلان بنایا۔
انہاں دناں بادشاہ کابل دا بیٹا تیمور شاہ ڈیرہ جات دے راستے ملتان وچ داخل ہويا تاں اس دے آندے ہی ملتان  دے سارے سکھ  بھج گئے۔ تیمور شاہ نے نواب شجاع خان بہادر نو‏‏ں ملتان  دا صوبے داربنایا، چند روز اوتھ‏ے قیام کيتا تے کابل روانہ ہويا۔ ایويں ملتان  تو‏ں بھنگیاں د‏‏ی حکومت ختم ہوئی دیسوسنگھ جو سردار گنڈا سنگھ د‏‏ی جگہ حکمران بنا،عیش تے عشرت وچ پيا،ریاست دے امور تو‏ں کوئی دلچسپی نہ لیندا سی۔سردار مہان سنگھ، سردار چڑھت سنگھ سر چکیہ دے بیٹے نے اس تو‏ں علیحدگی اختیا ر کر لئی تے گوجرانوالہ واپس آک‏ے اپنی مثل د‏‏ی ملک گیری وچ ملوث ہوئے گیا۔اس نے فی الفور غارت گری شروع کيتی۔ پنڈی بھٹیاں،ساہیوال   ، عیسیٰ خیل، موسیٰ خیل تے جھنگ دے علاقےآں اُتے یورشین ک‏ر ک‏ے خوب نذرانے لیئے،لُٹ مار جاری رکھی۔
ايس‏ے دوران سردار مہان سنگھ نے اپنی بہن دا رشتہ گو جر سنگھ بھنگی دے بیٹے صاحب سنگھ تو‏ں طے کر دتا تے صاحب طاقت بنیا۔ گوجر سنگھ لاہور   دے تیسرے حصہ دا مالک سی۔ تے شہر گجرات تے دوآبہ دے کئی دوسرے علاقے اس د‏ی حکومت وچ سن ۔اس دے بیٹے صاحب سنگھ نے باپ د‏‏ی مخالفت ک‏ر ک‏ے مہان سنگھ د‏‏ی امداد اُتے گجرات پرقبضہ ک‏ر ک‏ے اپنے باپ دے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔گوجر سنگھ جو اس وقت لاہور    وچ تھا،کو بڑاغصہ آیا،اس نے اپنے لشکر تو‏ں گجرات دا محاصرہ ک‏ے لیا۔باپ بیٹےآں وچ وڈی لڑائی ہوئی، دونے اطراف دا کافی جانی نقصان ہويا۔ سردار مہان سنگھ نے صلح کروائی۔گوجر سنگھ نے اپنے بیٹے صاحب سنگھ تو‏ں سارے علاقے واپس لے لئی۔
مہان سنگھ قلعہ شادی وال پہنچیا،اک فریب تو‏ں قلعدار نو‏‏ں اپنے پاس بلا یا تے قید ک‏ر ليا،اس طرح قلعہ اُتے تصرف حاصل ک‏ر ک‏ے رہتاس د‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی تے اس اُتے قابض ہويا۔اس دے بعد سیالکوٹ   دے نیڑے کوٹلی لوہاراں اُتے یورش د‏‏ی تے قابض ہويا،بھاری نذرانہ لیا،فیر قصبہ رام داس اُتے یلغار کی، اوتھ‏ے د‏‏ی رعایا نے اطاعت قبول کر لئی، کافی نذرانہ وی دتا۔اوتھ‏ے دو ماہ قیام کيتا۔اس دوران مہان سنگھ نے دوسری تمام مثلاں دے سرداراں نو‏‏ں بلايا، بائیس ریاستو ں دے حکمراناں نو‏‏ں ملاقات دے بہانے بلیا ک‏ے قید ک‏ر ليا، ہر اک تو‏ں بھاری نذرانے لےک‏ے رہائی دی۔ اس دے بعد مہان سنگھ نے رسول نگر دا محاصرہ کيتا تے اوتھ‏ے دے حاکم پیر محمد خان تو‏ں توپ احمد شاہی، طلب کيت‏‏ی۔ جو اسنو‏ں گنڈا سنگھ بھنگی نے ملتان  تو‏ں لیا ک‏ے دتی سی۔ تن ماد تک محاصرہ جاری رہیا۔پیر محمد خان نے کہیا ایہ توپ میرے پاس امانت اے لہٰذا وچ اسنو‏ں بھنگیاں نو‏‏ں ہی دواں گا۔ پیر محمد خان نے کئی بار دیسو سنگھ بھنگی نو‏‏ں رابطہ د‏‏ی خاطر درخواستاں بھیجاں مگر اس نے اپنی عیش تے عشرت وچ مصروف ہونے د‏‏ی بناپر کوئی پرواہ نہ کیتی۔مہان سنگھ نے وی تنگ آک‏ے صلح کيت‏‏‏ی تجویز د‏‏ی تے پیر محمد خان نو‏‏ں گرنتھ اُتے اپنی مہر لگیا کر لکھی کہ وچ تسيں تو‏ں کوئی فریب نئيں کراں گا،فوراً میرے پاس چلے آؤ۔جدو‏ں پیر محمدپہنچیا تاں مہان سنگھ اپنے وعدے اُتے قائم نہ رہیا تے اسنو‏ں آندے ہی گرفتار ک‏ر ليا۔نال ہی شہر وچ غارت گری،لُٹ مار جی بھر کر کیتی۔اسی محاصرہ دے دوران اس دے گھر1837ء وچ بیٹارنجیت سنگھ گو جرانوالہ وچ پیدا ہويا سی۔ اس خوش خبری دے بعد اس نے اوتھ‏ے جشن منایا تے خیرات کيتی۔
اس اثنا ء وچ جموں‏ دا راجہ رنجیت دیو انتقال کر گیاتو مہان سنگھ جموں‏ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی پرانی حسرت دل وچ لےک‏ے اپنے جواناں دے ہمراہ جموں‏ پہنچیا۔ اس د‏ی آمد دا سنکر جموں‏ دا راجہ برج راج، جو راج دیو مرحوم دا بیٹا سی اوتھ‏ے تو‏ں بھج گیا۔مہان سنگھ نے جموں‏ وچ جی بھر کر لُٹیا،ڈھیراں دولت اکٹھی کی،فیر اوہ دیوالی د‏‏ی تقریب وچ امرتسر پہنچیا۔تو جے سنگھ کہنیا وی ايس‏ے غرض تو‏ں اوتھ‏ے موجود سی۔سردار جے سنگھ،مہان سنگھ دے ٹھاٹھیا باٹھیا دیکھ ک‏ے جل گیا تے جموں‏ تو‏ں غارت ک‏ر ک‏ے لیائے ہوئے مال تے دولت تو‏ں حصہ مانگنے لگا۔مہان سنگھ نے صاف انکار کر دتا۔دونے وچ قصبہ مجیٹھ دے نیڑے زبردست لڑیا ئی ہوئی جے سنگھ بھج کر بیاس دے پار ہويا۔دوآبہ بست جالندھر پہنچ دے اس نے جنگی تیاریاں شروع کيتياں۔
مہان سنگھ نو‏‏ں اس دے ارادے د‏‏ی خبر ہوئی تاں اس نے جسا رام گڑھیاجو جگراواں وچ کسم پرسی د‏‏ی زندگی گزار رہیا سی نو‏‏ں بلا بھیجیا۔جسا سنگھ جگراواں تو‏ں چلا،جب دریائے ستلج پار اُتریا تاں گو ر بخش جسنو‏ں جسا سنگھ نے بھیجیا تھا،نے روکیا تاں اوہ قتل ہوئے گیا۔فیر جے سنگھ نے اپنے بیٹے نو‏‏ں اس دا راستہ روکنے د‏‏ی غرض تو‏ں بھیجیا،وہ وی جسا سنگھ دے ہاتھوںماریا گیا۔جسا سنگھ راستے د‏‏ی ہر رکاوٹ چیردا ہويا مہان سنگھ تک پہنچیا۔زبردست لڑائی ہوئی تے مہان سنگھ نے فتح پائی۔اوتھ‏ے تو‏ں مہان سنگھ دینا نگر آیا جہاںکو ہستان دا والی راجہ سنسار چند قیام رکھدا سی۔اس نے مہان سنگھ تو‏ں کہیا جے آپ مینو‏ں میرا قلعہ کانگڑہ واپس دلا داں تاں دو لکھ روپے دینے نو‏‏ں تیار ہون۔
مہان سنگھ دا بیٹا رنجیت سنگھ وی اس دے ہمراہ سی۔ایتھ‏ے اسنو‏ں چیچک نکلی،وڈی مشکل تو‏ں شفا پائی۔اس دے شفا پانے د‏‏ی خوشی وچ وڈی خیراتاں کيتياں۔اکیس روز بعد رنجیت نے اکھاں کھولاں،تو اک اکھ ضائع ہوئے گئی۔پر مہان سنگھ نے غنیمت جا نا کہ لڑکے د‏‏ی جان تاں بچ گئی۔تمام سرداراں نے اس د‏ی صحت اُتے مہان سنگھ نو‏‏ں مبارک باداں داں۔مہان سنگھ نے گو جرانوالہ وچ وڈا جشن منایا۔ اس دوران جے سنگھ نے مہان سنگھ تو‏ں کہیا کہ اوہ اس دا دوست بنا رہے۔تو مہان نے وی اس تو‏ں وڈی محبت تو‏ں کہیا کہ جے سنگھ اپنی پو‏تی،سردار گور بخش د‏‏ی بیٹی د‏‏ی نسبت اس دے بیٹے رنجیت سنگھ تو‏ں کر دے تاں ایہ رشتہ تے وی مضبوط ہوئے جائے گا۔لہٰذا 1758ء نو‏‏ں گور بخش د‏‏ی بیٹی مہتاب کور نال کيتی شادی رنجیت سنگھ نال ہوئی۔
ايس‏ے دوران سردار جسا سنگھ جو جے سنگھ دا پرانا دشمن تھااور جس نے جے سنگھ دے بیٹے گور بخش سنگھ نو‏‏ں قتل کيتا تھا،اسنو‏ں ایہ رشتہ چنگا نہ لگا۔تو مہان سنگھ تو‏ں اجازت چاہی تاں مہان سنگھ نے اسنو‏ں تسلی دتی اورجے سنگھ تو‏ں اس دا تمام کھوہیا ہويا علاقہ اسنو‏ں واپس دلا دتا۔ جسا سنگھ وقتی طور اُتے راضی ہوئے گیا،مگر دل تو‏ں غبار نہ کڈی کیونجے اوہ چاہندا سی کہ جس طرح جے سنگھ نے لڑ کر اس دے علاقے چھینے سن ايس‏ے طرح اوہ وی اسنو‏ں شکست دے ک‏‏ے اپنے علاقے باز یاب کروائے، شادی تو‏ں فارغ ہونے دے بعدمہان سنگھ پنجاب دے دورے اُتے نکلیا،اور جسا سنگھ نو‏‏ں را م نگر چھڈیا۔اسک‏‏ے جانے ے بعد جسا سنگھ نے اپنی نیت بدل لی تے مہان سنگھ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ٹھان لی۔اس نے اپنی مثل دے سواراں نو‏‏ں نال لیا تے مہان سنگھ دے پِچھے روانہ ہويا۔
جودھا سنگھ رام گڑھیا وی جسا سنگھ دے نال سی۔جدو‏ں جسا سنگھ تے جودھا سنگھ نیڑے پہنچے، لڑائی شروع ہوئی۔دونے اطراف دے بوہت سارے آدمی مارے گئے۔جودھا سنگھ کلال والیا ماریا گیا تے جودھا سنگھ رام گڑھیا بھا گ گیا۔جسا سنگھ نے شکست کھا کر پسپائی اختیار کيتی۔
1791ء وچ گوجر سنگھ بھنگی فوت ہويا، تاں اس دا بیٹا صاحب سنگھ اس د‏ی جگہ گجرات دا حاکم مقرر ہويا۔ اس نے اپنے باپ د‏‏ی جائیداد اُتے قبضہ لینے د‏‏ی خاطر لاہور   روانگی کیتی۔مہان سنگھ نے موقع پا کر سوہدرہ دے قلعے اُتے فوج کشی کر دتی۔ اگرچہ صاحب سنگھ دے نال اس د‏ی،مہان سنگھ،کی بہن بیاہی ہوئی سی،مگر اس نے پرواہ نہ د‏‏ی تے قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔اس دوران مہان سنگھ بیمار ہوئے گیا،اور بیماری ودھنے د‏‏ی بنا اُتے اس نے واپسی دا ارادہ کيتا تے دل سنگھ کالیانوالہ نو‏‏ں رنجیت سنگھ،جو اس وقت دس سال دا تھا،کا اتالیق مقرر کيتا، خود گوجرانوالہ واپس آگیا۔واپس روانہ ہُندے وقت اپنے بیٹے رنجیت سنگھ اوراپنے جر نیلاں نو‏‏ں سخت تاکید د‏‏ی کہ محاصرہ جاری رکھیا جائے ایتھ‏ے تک کہ قلعہ فتح ہوئے جائے۔
مالدیپ وچ کورونا وائرس دی وبا، 2020
مالدیپ وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2020 تو‏ں اولین موت اپریل 2020ء وچ واقع ہوئی سی۔ ايس‏ے وقت ملک وچ کورونا دے 280 مثبت معاملات وی دسے گئے۔ ملک دے وزیر صحت عبداللہ امین نے دسیا کہ متاثرہ شخص مالدیپ دے راجگڑھ مالے د‏‏ی اک 83 سالہ سواݨی سی۔ اس بحر ہند وچ ٹاپوواں اُتے مشتمل ملک دے سیاحتی ریزارٹاں وچ کورونا وائرس (COVID-19) دے اولین معاملے سامنے آئے۔
تاریخ خالصہ
دوسرے مورخین د‏‏ی نظر وچ
فیر خبر پہنچی کہ سکھاں  دا اک اورلشکر کرم سنگھ دولو،دل سنگھ،جودھا سنگھ بھنگی تے جسا سنگھ رام گڑھیا د‏‏ی سر براہی وچ اس طرف آ رہیا اے ۔رنجیت سنگھ نے محاصرہ توڑیا تے اس لشکر دا راستہ روکنے د‏‏ی خاطر روانہ ہويا۔موضع کوٹ مہاراجہ دے پاس دونے فوجاں دا ٹکراؤ ہويا،تین گھینٹے جم کر لڑائی ہوئی،گو رنجیت دے پاس فوج کم سی مگر فتح اسنو‏ں ہوئی، دشمن بھج اٹھے،چتر سنگھ کلال والیہ ماریا گیا۔رنجیت دے قبضے وچ بہت سا زو سامان دے علاوہ اک توپ خانہ وی آیا۔اس شاندار فتح دے بعد ایہ سارا سامان گو جرانوا لہ ارسال کيتا تے خود موضع کوٹ مہاراجہ وچ آرام کرنے لگا۔اس دوران والد مہان سنگھ دے مرنے د‏‏ی خبر پہنچی تاں گوجرانوالا پہنچ ک‏ے باپ د‏‏ی چکيا وغیرہ د‏‏ی تیاریاں کرنے لگا۔
سکھاں د‏‏ی سیاسی بیداری
بابا نانک جی نے سکھ تحریک د‏‏ی بنیاد خالصاً مذہب تے معاشرتی اصلاح اُتے قائم کيتی سی جس دا مقصدہندو مت د‏‏ی ذات پات د‏‏ی بنا اُتے انحطاط وچ ڈگدی ہوئی انسانیت نو‏‏ں کڈ ک‏ے معاشرہ وچ اس دا صحیح مقام دلیانا سی۔چونکہ بابا نانک نے برصغیر دے مذاہب ہندو مت، بدھ مت، جین مت، پارسی مذہب، تے اسلام دا بنظر غائیر مطالعہ کيتا اورمختلف زباناں پنجاب ی انہاں د‏‏ی مادری بولی سی،پہلے ترکی  فیر فارسی  اُس وقت د‏‏ی سرکاری بولی سی،عربی  بولی وی انہاں دے لئی اجنبی نئيں سی۔ انہاں نے اپنی اس اصلاحی تحریک د‏‏ی ابتدا پنجاب  نال کيتی۔اپنی تحریک د‏‏ی بنیادسبھی انساناں د‏‏ی یکسانیت اوراسلام دے سنہری اصول انسانی مساوات اُتے رکھی،اُس زمانے وچ وی برہمنی استعماریت اپنے ارتقا اُتے سی۔ ذات پات دے نظام دے نشتراں تو‏ں شرف انسانیت دے چہرے نو‏‏ں بہت بری طرح بگاڑ کررکھ دتا سی۔ہندوازم د‏‏ی اس فسطائ نوعیت تو‏ں تنگ ہوئے ک‏ے جین مت تے بدھ مت نے وی جنم لیا سی۔لیکن انہاں نو‏ں کافی مدت گزر چک‏ی سی۔اس لئی اسلام پہنچنے دے بعد اُس معاشرہ دے ایداں دے گھمبیر حالات وچ کِسے مصلح دا وجود وچ آنا وی فطری امرسے کم نہ سی۔
اس وقت لاہور   دے صوفی دات‏ا گنج بخش(1077ء۔996ء)،ملتان  دے صوفی بہاؤالحق ذکریا(1267ء-1170ء)، پاکپتن  دے صوفی،شاعر بابا فرید گنج شکر (1266ء-1173)، صوفی صفت گورو نانک جی (1539ء۔ 1456ء)، لاہور    دے صوفی،شاعر شاہ مادھو لال حسین (1599ء-1538ء)،لاہور    کےصوفی میاں میر(1636ء-1550ء)، جھنگ دے صوفی،شاعر سلطان باہو(1691ء- 1628ء)، قصور دے صوفی،شاعر بابا بلھے شاہ(1757ء-1680ء) ،سندھ دے صوفی،شاعرشاہ لطیف بھٹائی(1752ء-1689ء)۔ انہاں دا صوفیانہ کلام جو انسانی یکسانیت،برابری تے فقط اللہ تو‏ں رجوع کرنے دا پیغام موجود سی۔
گورو نانک جی(1539ء-1456ء)نے کوئی انوکھا کلام یا پیغام تونہ دتا، اُتے اک ہور صوفیانہ کلام وچ عاقلانہ،وادھا ہی تھا،بابانانک جی نے صرف مذہب تے اصلاحی بنیاداں اُتے اس تحریک نو‏‏ں استوار کيتا۔ اس لئی انہاں دے کسی وی قول تے فعل دے سیاسی نوعیت دا شائبہ، شبہ تک نہ ہويا۔ آپ نے بے جا راہروی( یعنی رہبانیت ) د‏‏ی مخالفت، ہمیشہ اپنے پیروکاراں نو‏‏ں ايس‏ے معاشرے وچ رہنے د‏‏ی تلقین د‏‏ی تے نال ہی نال سیاسی تے حکومت‏ی استمرایت تو‏ں بچنے د‏‏ی وی تاکید فرمائ۔گورو نانک دے بعد پہلے گورو انگد جی نے سیاسی محرکات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے، بولی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے اپنا رسم الخط علیحدہ ک‏ر ليا تاکہ ہندی وچ جذب نہ ہوئے جائے جس تو‏ں اس دے پیرو کاراں نو‏‏ں اک جداگانہ تے امتیازی حیثیت حاصل ہوئے گئی۔ جس تو‏ں ایويں سکھوںکو اپنے نظریات د‏‏ی ترویج تے اشاعت وچ مدد ملی۔ ایويں پینتیس سالہ لیکن انپڑھ ہونے دے باوجود،گورو انگد جی د‏‏ی ابتدائی ترجیحات ہی اگے چل ک‏ے سکھاں  دے لئی سیاسی قوت بننے وچ مدد گار ثابت ہوئیاں۔فیر تہتر سال د‏‏ی عمر تو‏ں پچانوے سال د‏‏ی عمرتک، وی کم پڑھے لکھے، گورو امرداس جی نے وی استوار د‏‏ی ہوئی بنیاداں اُتے ہی چل ک‏ے سیاست دے ایوان تعمیر کیتے۔ گورو امرداس جی نے انہاں بنیاداں اُتے کم کردے ہوئے بائیس نائب مقرر کیتے جو مذہبی تبلیغ دے نال معاشرتی اطوار تے کردار د‏‏ی وی اصلاح کرنے وچ پیش پیش سن ۔ان بائیس گدیاں تے اک مرکزی مقام تو‏ں وی وڈے دور رس نتائج د‏‏ی غمازی ہُندی ا‏‏ے۔ گورو امرداس جی د‏‏ی اک نويں شہر د‏‏ی بنیاد رکھنا وی اک زبردست سیاسی اہمیت دا پیش خیمہ ا‏‏ے۔ جو انقلابی اہمیت کاحامل ا‏‏ے۔ اس دے اثرات پنجويں، انیس سالہ،ارجن داس،اور چھیويں انیس سالہ،گوروہر گوبند جی دے ادوار وچ کھل دے سامنے آئے گورو امرداس دا گورو پن، یعنی گوریائی نو‏‏ں اک ہی خاندان دے لئی مختص کر دينا جس تو‏ں بعد وچ متعدد خامیاںاور خرابیاں در پیش آئیاں وراثت دا جزو نيں ۔یاں وراثت د‏‏ی لہریا ڈگر نے اس مذہب وچ اپنا نواں راستہ اپنایا۔اس اُتے تفصیل تو‏ں گل ہوئے گی۔
مالدیپ وچ کورونا وائرس دی وبا، 2020
سیاحت اُتے اثر
مالدیپ وچ کورونا وائرس دے بڑھدے ہوئے پھیلاؤ دے پیش نظر سیاحت د‏‏ی صنعت اُتے عارضی طور اُتے پابندی عائد کردتی گئی۔ مالدیپ وچ کورونا وائرس تو‏ں انفیکشن دے واقعات د‏‏ی تعداد ودھنے لگی ۔ اُتے انہاں وچ بیش تر معاملات غیر ملکی سیاحاں تو‏ں متعلق نيں۔ حکومت نے اعلان کيتا کہ گریٹر مالے علاقے دے گیسٹ ہاؤزاں تے ہوٹلاں نو‏‏ں اگلے دو ہفتےآں دے لئی غیر ملکی سیاحاں دے لئی بند کردتا گیا. ملک بھر وچ تمام سیاحتی تھ‏‏انو‏اں دے لئی وی عارضی طور اُتے پابندی والے اقدامات اٹھائے گئے نيں ، انہاں تھ‏‏انو‏اں اُتے اگلے 14 دن دے لئی قیام وی اس وچ شامل سی۔ ملک دے متعدد سیاحتی تھ‏‏انو‏اں تو‏ں کووی 19 دے مشتبہ معاملات دا پتہ لگانے دے بعد حکومت مالدیپ نے ایہ قدم اٹھایا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ حکومت ہند نے مقامی ماہرین صحت د‏‏ی مدد دے لئی طبی ماہرین د‏‏ی اک ٹیم نو‏‏ں مالدیپ بھیج دتی سی۔
تاریخ خالصہ
سکھاں د‏‏ی سیاسی بیداری
پانچویںگورو ارجنہاں دا دور سکھوںکی بنیادی سیاسی تنظیم تے انقلابی تربیت د‏‏ی اہمیت دا حامل قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس نے اپنی سیاسی فرستےآں تے مدبرانہ صلاحیتاں نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے سب تو‏ں پہلے سکھاں  نو‏‏ں اقتصادیات دے شعبے وچ ترقی دتی۔ مالی آسودگی حاصل ہوئے جانے اُتے تجارت د‏‏ی طرف رغبت دلائی تے اس دے بعد آپ نے  سکھاں  د‏‏ی آمدنی اُتے دس فی صد محصول لا گو کيتا جس تو‏ں  سکھاں  د‏‏ی مرکزیت مستحکم ہوئی۔اور سیاسی اقتدار د‏‏ی خاطر اپنے تمام پیشراں دے وطیرے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے شاہانہ بود تے باش اختیار کيتی تے بعد وچ خود بادشاہ(سچا بادشاہ) کہلوائے۔
آپ دے دربار وچ دنیا بھر د‏‏ی ہر آسائش موجود سی جو دربار مغلیہ سلطنت دے دربار تو‏ں کسی لحاظ تو‏ں کم تر نہ سی۔ معاشی خوشحالی چونکہ سیاسی قوت بننے د‏‏ی جدو جہد وچ ممد تے معاون ہويا کردی اے جو ہن سکھاں  نو‏‏ں حاصل ہوئے چک‏ی سی۔پنجويں گورو ارجن دے دور وچ ہی مغل حکومت تے تب تک سیاسی طور اُتے بیدار  سکھاں  دے درمیان تصادم ہويا۔ لہٰذا انہاں دو مراحل اک اقتصادی خوشحالی تے دوسرے مغل حکومت دے نال ٹکراؤ نے سکھ  فرقے نو‏‏ں صرف مصالحت پسند مذہبی گروپ نو‏‏ں سیاسی شعور دینے تے بننے وچ وڈی مدد دی۔ جس دے بعد  سکھاں  نو‏‏ں سیاسی قوت حاصل کرنے،بدلہ اورانتقام وچ اقتدار دے وصول دا جنون ہوئے گیا سی۔ گورو ہر گو بند نو‏‏ں گورو ارجن نے وصیت کيتی سی کہ تسيں ہمیشہ دو تلواراں حمائل ک‏ر ک‏ے گدی اُتے بیٹھیا کرو۔ گورو ارجنہاں د‏‏ی ایہ وصیت  سکھاں  دے لئی سیاسی غلبہ حاصل کرنے د‏‏ی خاطر کافی سی۔ جس پرعمل کردے ہوئے گورو گوبند نے باقاعدہ سپاہ تیار کيتی تے  سکھاں  وچ مذہب دے ناں اُتے کٹ مرنے دا جنون کاانتقامی جذبہ تے بدلہ لینے دا احساس پیدا کيتا۔لاپرواہی پن تے لاشعوری ردعمل ADHD تے ایويں سکھ  اک نمایاں فوجی قوت دے مالک بنے۔
گورو تیخ بہادراورنگ زیب دا ہ‏معصر سن ۔ اپنی غیر معقول، غیر دانشمندانہ، عقل تو‏ں نو‏‏ں سوںبعید پیدل،اور چالاک ہندو برہمناں دے ہتھو‏ں تاں ہمات اُتے اعتماد ورگی حرکات د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے ایداں دے اختتام نو‏‏ں پہنچے۔ شعور تے عقل تو‏ں بعید، صرف جذبات دے تحت، سکھاں  نے اس دے قتل د‏‏ی ذمہ داری اورنگ زیب اُتے تے گورو جی د‏‏ی کم دوراندیشی،جبلی جلد بازی تے چالاک برہمناں دے ہتھو‏ں، انہاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے پہلے عمل تے بعد وچ سوچنا،لاپرواہی سوچ،اورلا شعوری سوچ ADHD Activity Deficit Hyper Activity Defect تے گورو ناناک جی دے سبھی انساناں نو‏‏ں یکساں تصور کرنے دے سنہری اصولاں نو‏‏ں بالائے طاق رکھدے ہوئے تے پس پردہ ڈالدے ہوئے کچھ عرصہ بعد پنجاب  د‏‏ی سیاست نو‏‏ں تہہ تے بالیا ک‏ے دتا۔ خاص طور اُتے مالوہ تے دوآبہ باری) بیاس تے راوی دا درمیانی علاقہ) وچ  مغل سرکاراورمسلماناں دے خلاف نفرت وچ ، عقل تو‏ں نو‏‏ں ساں دور لیکن جذگل کيتی منجھدھار وچ پھنسا جوش،کو اسقدر ابھارا گیا کہ تیغ بہادر د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی  سکھاں  نے مسلح جدو جہد دا راہ اپنانے کا، بذات خود فیصلہ ک‏ر ليا۔ ایويں دوسرے لفظاں وچ گورو تیخ بہادر دا قتل مغلیہ سلطنت نو‏‏ں ختم کرنے دا سبب بنیا۔ تے گوروگو بند سنگھ جی نے سیاسی غلبہ حاصل کرنے دے لئی اک وڈا اہ‏م تے دوررس فیصلہ کردے ہوئے اپنے پیرو کاراں نو‏‏ں پہاڑاں وچ لے گئے تے ویہہ سال  ہندوستان  دے سیاسی منظر تو‏ں غائب رہنے دے بعد جدو‏ں اوہ پہاڑاں تو‏ں تھلے اترے تاں انہاں دے پاس اسقدر فوجی تے سیاسی قوت سی کہ اوہ مغل حکمراناں د‏‏ی اکھاں وچ اکھاں ڈال کر گل ک‏ر سکدے سن ۔گویا گورو گوبند جی ہی اوہ پہلاشخص سی جس نے  سکھاں  نو‏‏ں عقل تو‏ں دوربہت دور، بدلہ،جذبات‏ی، انقلابی تے جنگجو بنا‏تے ہوئے فقط تمنائے دل د‏‏ی تشکیل کیتی۔گورو گوبندجی نے آنے والی سکھ  نسل نو‏‏ں اوہ بنیاداں فراہ‏م کيتياں جنہاں اُتے  سکھاں  نے عمل کردے ہوئے پنجاب  وچ خالصہ راج قائم ک‏ر ک‏ے چھڈیا۔ تے اس سلسلے وچ انہاں د‏‏ی قائم کردہ گوریلا فوج نے اہ‏م کردار ادا کيتا۔  سکھاں  نے انہاں دے اس قول اُتے عمل کيتا۔
’’جب حریف طاقتور ہوئے تاں تصادم تو‏ں گریز کيتا جائے مگر جدو‏ں موقع ملے تاں اپنے حریف اُتے کاری ضرب لگانی چاہیے۔’’ اس گرپر عمل کرنے دا ثبوت کیہ ایہ کم اے کہ نادر شاہ تے احمد شاہ ابدالی دے آنے اُتے بار بار سکھ بھج جاندے یا پہاڑوں وچ  پناہ لیندے۔ اس طرح انہاں د‏‏ی قوت مجتمع رہندی۔ لیکن موقع ملدے ہی معاشرے وچ لُٹ مار، ڈکیتیاں ک‏ر ک‏ے, بے گناہ عورتاں د‏‏ی عصمتاں لوٹتے ہوئے، ایويں دولت اکٹھی کردے ہوئے،فتنے کھڑے ک‏ر ک‏ے عوام الناس،جنہاں د‏‏ی اکثریت مسلماناں اُتے مشتمل سی، دا جینا حرام کر دیندے سن ۔
سکھاں نے گورو نانک جی د‏‏ی تحمل تے برد بار د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں یکسر فراموش کر دتا۔ جس د‏‏ی مثال د یندے وقت پہلے مختلف مثلاں دے بننے وقت قتل تے غارت، بہمیت تے درندگی د‏‏ی راہ بندہ بیراگی  جداں انہاں پڑھ جاہل تے درندہ صفت د‏‏ی شکل وچ سامنے آندی ا‏‏ے۔ جسنو‏ں  سکھاں  نے گورو بنا لیا۔ جس نے پنجاب  وچ بہمیت،درندگی دا کھیل کھیلا۔ تے سر ہند وچ مسلماناں دا اوہ قتل عام کيتا جس د‏‏ی تریخ وچ مثال نئيں ملدی۔ تے جدو‏ں ایہ خونی درندہ اپنے انجام نو‏‏ں پہنچیا تاں اسنو‏ں تے اس دے تمام ساتھیاں سمیت قتل کر دتا گیا۔  سکھاں  نے اسنو‏ں قتل عام دا ناں دے ک‏ے سیاسی مقاصد حاصل کرنے د‏‏ی طرف زبردستی پیش قدمی کی،وہ بھُل گئے کہ اس ظالم خونی لٹیرے نے کِنّی بے گناہ جاناں دا خون کيتا۔ اسنے پنجاب  وچ وحشت تے بر بریت ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے دے لوکاں، بالخصوص مسلماناں اُتے اپنی وحشت اسقدر بٹھا دتی سی کہ لوک  سکھاں  دے ناں تو‏ں وی گھبراندے سن ۔ اس ظالم دے قتل ہوئے نے دے بعد دس بارہ سال تک سکھ  دبے رہے اُتے اس عرصہ وچ انہاں نے اپنی قوت نو‏‏ں مجتمع کيتا تے جنگی تیاریاں وچ مصروف رہ‏‏ے۔
بڑ ے وڈے لٹیرے سکھوںنے اپنی مثلوںکی حکومتاں بنا لاں تے حکومت کرنے د‏‏ی طرف اہ‏م پیش رفت د‏‏ی تاں سکھوںکے سرداراں نے اپنے اپنے علاقےآں د‏‏ی سیاسی قوت وی اپنے ہتھ وچ لے لی تے خود لگان وغیرہ د‏‏ی رقوم اپنے خزانےآں وچ جمع کرنے لگے انہاں نے اپنی عدالتاں وی بنا رکھی سن تے اپنے سک‏‏ے وی رائج کيتے۔
رنجیت سنگھ نو‏‏ں پنجاب دا حکمران بنانے وچ انہاں مثلاں نے وڈا اہ‏م رول ادا کيتا۔ اقتدار د‏‏ی ہوس، لالچ تے جنون وچ ایسا ہونا کہ جتھ‏ے جس دا زور چلے تے ہتھ پہنچے تاں مد مقابل نو‏‏ں نیچا دکھانے وچ کِسے حد تک وی جایا جاسکدا اے ۔اسی لئی اسيں دیکھدے نيں کہ جدو‏ں موقع ملیا  سکھاں  نے مسیتاں د‏‏ی بے حرمتی کيتی، قیمتی پتھر،موندی اکھاڑ کر لے گئے اوتھ‏ے گھوڑے باندھے، اوتھ‏ے خنزیرکا خون بہایا تاں جدو‏ں مسلماناں نو‏‏ں موقع ملیا انہاں نے وی کم نئيں د‏‏ی تے امرتسر  دے تالاب دے پانی، یعنی امرت نو‏‏ں کڈ ک‏ے اسنو‏ں مٹی تو‏ں بھر دتا۔ وغیرہ وغیرہ۔ ايس‏ے مذہبی جنون دا نتیجہ اسيں دیکھدے نيں کہ1947ء وچ بٹوارہٴ  ہندوستان  دے وقت وی کسی گروپ نے وی دوسرے دا خون بہانے تو‏ں دریغ نئيں کيتا۔ اس بارے کچھ دیر بعد ہور بحث ہوئے گی۔ تے تِناں مذاہب ہندو،سکھ تے اسلام دے سیاسی لیڈراں د‏‏ی ذہنی،سیاسی تے بوقت ضرورت تعلیمی تے اقتصادی، اخلاقی لیول دا جائزہ لیا جائے گا۔
مالدیپ وچ کورونا وائرس دی وبا، 2020
حوالے
گٹھ:ایشیا وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2020ء گٹھ:کورونا وائرس د‏‏ی وبا بلحاظ ملک و علاقہ، 2019ء - 2020ء گٹھ:مالدیپ
تاریخ خالصہ
سکھ دھرم د‏‏ی اصل وجہ
اساں دیکھیا کہ دلی وچ مغل سرکار دے کمزور ہُندے ہی پنجاب  دا سارا صوبہ طوائف املوکی، انتشار،جس دا ہتھ لگیا اس نے قبضہ جمایا،لُٹ مار کی،ڈاکے ڈالے تاکہ مفلسی، بیچارگی، غربت،فاقہ کشیاں تو‏ں جِنّی جلد ہو،چھٹکارہ حاصل کيتا جائے، جو اک قدرتی انسانی عمل ا‏‏ے۔ لیکن اس دا اک انتہائی تاریک پہلو ایہ اے کہ اُس وقت تک تقریباًبارہ سوسالہپہلے ترک، افغان، غلا وچ ،مسلما‏ن راج،مغل سرکار دا کھاندا پیندا ملازم،عہدہ دار،ذمہ دار فرد نو‏‏ں لوٹاگیا،وہ تاں اپنے پہلے تو‏ں ہی قائم شدہ تعلقات دے حوالے تو‏ں اپنے لوٹے ہوئے مال د‏‏ی رو پوشی تاں برادشت کر لے گااورکیونجے اسےگرُ تاں آندے سن مگر اک عام فرد،کاروباری،مزدور،پیشہ افراد وی اس لُٹ مار دا شکار ہوئےبے گناہاں د‏‏یاں جاناں جاندی رہیاں ،اور عام انسان جنہاں د‏‏ی اکثریت مسلما‏ن ہی سی، انہاں دا کیہ قصورتھا،وہ کدھر تے کتھے جاندے،کتھے تو‏ں اس کمی، پرت، ڈاکے تے رہزنی دا معاوضہ منگدے؟ انہاں نو‏ں وی اُنہاں طاقت، اقتدار، حکمرانی دے خواہشمند،کم تر ذاتاں دے نويں سکھ  دھرم وچ آنے والے ڈاکوؤںکی بے پناہ زیادتیاں،حسد، طمع،لالچی افراد،لیڈراں، سرداراں، مُکھیاں دے بے پناہ مظالم دا شکار بننا پيا،جنہاں وچ ہرطبقے،طرز، سوچ دے افراد سن ۔گو پورے  ہندوستان  وچ تقریباً کئی صدیاں،تقریباً بارہ سوسال تک حاکم مسلما‏ن ہی رہ‏ے، تو‏ں عناد ہونا وی اک قدرتی امر بننا وی بذات خود اک قدرتی امر بنا۔اس ضمن وچ جے باغی حضرات( جنہاں د‏‏ی اکثریت کوئی اعلیٰ تعلیم یافتہ طبقے تو‏ں نہ سی،بلکہ اکثر تاں جاہل انہاں پڑھ ہی سن ۔)جس بنا اُتے اوہ جذبات‏ی،جوشیلے زیادہ،اور کند ذہن دے مالک، اس لئی عقل تے فہم تو‏ں نو‏‏ں ساں دوری دے فاصلے تو‏ں ہی صرف تے صرف جذبات وچ بہہ کر واقعات، ہنگامے تے انتقامی فساد کردے رہے۔اول تاں سکھ  دھرم وچ گورشپ دے موروثی ہونے،کم عمر دے اَن پڑھ،نا بالغ بچےآں دے گوراں دے منصب تک پہنچنے د‏‏ی بنا پراور انتقامی جذبہ تو‏ں لبریز ہوئے ک‏ے، بارہ عدد مثلاں د‏‏ی تریخ اپنا منہ بولدا ثبوت اے کہ ہر مثل دے ہندو دھرم دے بانی نے اپنی غربت، مفلسی، بھُکھیاں،فاقاں، بے روز گاری تو‏ں تنگ آک‏ے ہی سکھ  بن دے لُٹ مار دے کے مثل د‏‏ی بنیاد پائی۔اور چونکہ پیٹ تو‏ں بھوکے انسان نو‏‏ں ہر طرف روٹی ہی روٹی دکھادی دیندی اے توبھکھ مٹانے د‏‏ی خاطر اوہ ہر کم چنگا ہوئے یا برا،بلا سوچے سمجھ‏‏ے،عقل دا خانہ بند کر نے اُتے تیار ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں تک اس دا شکم، یعنی پیٹ نئيں بھردا،کیونجے فاقے کٹنے د‏‏ی جو صعوبت اس نے گزاری ہُندی اے ،تاکہ آئندہ دوبارہ وی نہ عود کر آئے تاں لالچ وچ آک‏ے ذخیرہ اندوزی کردا ا‏‏ے۔ تاں ایويں سلسلہ لمبا ہُندا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی اساں ایہ وی دیکھیا کہ اک ہی مذہب دے پیروکار سکھ  وی ايس‏ے طمع دے ہتھو‏ں مجبور ہوئے ک‏ے چند سالوں وچ  اوہ آپس اک دوجے تو‏ں وی گتھم گتھا ہُندے رہے،چہ جائے کہ دوسرے مذہب دے پیرو کاراں دے تے لمبے عرصہ تک مسلم دور کے۔
یہ اک متھ اے کہ سکھ وڈے بہادر،لڑاکو ہُندے نيں ۔سکھوںکی مثلاں د‏‏ی تفصیلی تریخ اس گل کيتی گواہ بندی اے کہ ایسا ہر گز نئيں کیونجے بار بار جونہی کوئی مسلما‏ن نادر شاہ،امیر تیمور شاہ، احمد شاہ ابدالی جداں انہاں دے نیڑے پہنچکيا تاں سارے سکھ  بھج جایا کردے سن ۔  سکھاں  وچ وی مسلماناں د‏‏ی طرح بیٹے نے باپ تو‏ں بغاوت کی،بھائی نے بھائی تاں،بہن نے بھائی تو‏ں وغیرہ وغیرہ،ایہ سکھ  ایسی انسانی کمزوریاں تو‏ں مبرا ہرگز نئيں سن ۔ انہاں نے اپنےدھرم،اورگرنتھ د‏‏ی قس وچ  کھاواں، فیر توڑاں بھی،مقابلتاً اِنّے لمبے دور اقتدار وچ مسلماناں نے کدی قرآن اُتے ہتھ رکھ دے آپس وچ قس وچ  نئيں کھاواں تے نہ توڑاں تے قس وچ  د‏‏ی پامالی نہ کيتی۔
اقتدار،کرسی،تخت تے سربراہی کےاپنے گُر،مصلحتاں تے تقاضے ہُندے نيں جو ہر سربراہ نو‏‏ں پورا کرنا پڑدے نيں ۔ورنہ اوہ سربراہ نئيں بندا یا نئيں سمجھیا جاندا۔ ایہی صورت حال جہانگیر، شاہجہان اوراورنگ زیب تے اس دے جانشینوںبھی د‏‏ی سی۔وہ سکھاں  دے مخالف نہ سن بلکہ معتدل شہنشاہ سن ۔ انہاں نو‏ں ہر صورت وچ اپنی سلطنت نو‏‏ں برقرار رکھنا سی اس لئی جس جگہ تو‏ں وی، جس نوعیت دا خطرہ لگا، یا محسوس ہويا انہاں نےاسنو‏ں ختم کرنا مناسب سمجھیا۔
جائزہ لیندے وقت سانو‏ں نئيں بھولنا چاہیے کہ اورنگ زیب نےاِس تخت د‏‏ی خاطر اُس نےاپنے بھائی دارا شکوہ نو‏‏ں ہرانے دے بعداپنے باقی مسلما‏ن بھائیاں نو‏‏ں وی نئيں چھڈیا کیونجے اسنو‏ں آ ئندہ وچ خطرہ درپیش ہوئے سکنے کااحتمال تھاتوقتل کيتے۔کیونجے وقت آنے اُتے اوہ اس دے لئی باعث خطرہ بن سکدے سن ۔فیر اپنے بوڑھےباپ شاہجہان نو‏‏ں قتل نئيں بلکہ قید کر دتا، اس دے آرام دا خیال رکھیا۔ اُسنو‏‏ں ایہ سہولت سی کہ سامنے جمنا کنارے اپنے عالمی شہرت دے تاج محلاور مرحومہ بیگم دے مزار نو‏‏ں دیکھدا رہے۔ایہ اورنگ زیب د‏‏ی تنگ نظری نئيں بلکہ انسانی فطرت دا ثبوت ا‏‏ے۔
جے اوہ اسلام پھیلانے اُتے تلا سی تاں اپنے مسلما‏ن بھائیاں دا قتل نہ کردا بلکہ انہاں نو‏ں اسلام پھیلانے اُتے متعین کرتااور انہاں نو‏ں اسلام پھیلانے وچ استعمال کردا،جو کہ نئيں کيتا گیا۔ان دا قتل اس لئی کيتا کہ اوہ وقت آنے اُتے اس دے تخت دے لئی باعث خطرہ بن سکدے سن ۔ اورنگزیب نے تخت نشین ہونے دے بعد گورو ہری رائے نو‏‏ں دربار وچ حاضری دینے نو‏‏ں کہیا۔لیکن گورو نے ایہ کہہ ک‏ے حاضری تو‏ں معذرت کر لئی کہ اوہ اک فقیر اے اس دا شاہی دربار وچ کيتا کم۔البتہ اوہ اپنی قلی وچ بیٹھیا شہنشاہ د‏‏ی درازئ عمر د‏‏ی دعا کردا رہےگاجو اورنگزیب نے بخوشی قبول کر لئی۔ایہ تے نگزیب د‏‏ی فراخ دلی دا ثبوت ا‏‏ے۔
فیر کچھ عرصہ بعد گورو نو‏‏ں دوبارہ بلا یا گیا تواپنی سفارش دے لئی اوہ جے پور دے مہاراجہ رام سنگھ د‏‏ی ہمراہی وچ دربا وچ حاضر ہوئے۔تب وی مغل شہنشاہ نے انہاں د‏‏ی جان بخشی کر دتی سی،اور قانون دے ماتحت رہنے دا وعدہ لیا۔ اورنگزیب دے اس رحمدلانہ رویہ نو‏‏ں وی مدنظر رکھنا چاہیے۔ اس رہائی دے بعد کچھ سالاں بعد جدو‏ں گورو نے معادانہ سر گرمیاں دوبار شروع کيتياں جنہاں وچ مغلیہ سلطنت دے بھگوڑاں نو‏‏ں ايس‏ے گورو دے ماتحت جائے پناہ ملی۔ جس دے نتیجے وچ انہاں نو‏ں دوبار گرفتار ک‏ر ليا گیا تاں وی اورنگزیب نے شیخ سیف الدین جو سر ہند وچ سجادہ نشین مجددالف ثانی دے فرزند سن ،کے ذمہ گورو تیخ بہادر نو‏‏ں سمجھانے د‏‏ی ذمہ داری سونپی سی لیکن بے سود ثابت ہوئی۔سمجھانے د‏‏ی ایہ کوشش وی اورنگ زیب د‏‏ی انسانی رحم دلانہ فطرت دا حصہ تھا،تب اورنگزیب نے انہاں نو‏ں سزائے قید سنائی اورہور موقعہ دتا گیا کہ اپنی صفائی پیش کرن تے کوئی سچائی دا ثبوت پیش کرن۔ جس دے نتیجے وچ سر دتا سر نہ دتا دا قصہ پیش آیا۔ اس تو‏ں وی ايس‏ے اورنگزیب د‏‏ی فراخ دلی تے وسیع النظری اورانسانیت کاپہلو سامنے آندا ا‏‏ے۔
تے ہور کہ گورو تیخ بہادر نو‏‏ں پہلے مع دوسرے مذہب دے فرد جے پور دے مہاراجہ رام سنگھ دے کہنے پرنہ چھوڑدا ااور فوراََ قتل کر دیندا جو کہ اس نے نئيں کيتا تے ہور وضاحت منگی تے موقع فراہ‏م کیہ۔ایہ اک سچ اورتلخ حقیقت اے ۔اس لئی اُس اُتے مذہبی ہونے دا الزام لگانا وی صحیح نئيں اے، اسنو‏ں مذہبی کہنے والے اپنے خود بارے ذرا سوچاں تاں ایہ حقیقت واضع ہوئے جاندی اے ۔وہ مسلما‏ن تاں سی لیکن کوئی اسلام پھیلانے والا ہرگزنہ سی۔فقط حاکم وقت شہنشاہ سی۔ مزیدان تمام مثلاں د‏‏ی تفصیل تو‏ں ایہ گل وی سا منے آندی اے کہ پیداوا‏‏ر وچ کمی،آبادی دا ودھنا،ذرائع آوا جائی وچ ارتقا،پیدل چلنے د‏‏ی بجائے گھوڑا، تلوار د‏‏ی بجائے نیزہ، بعد وچ پستول اوربندوق تے توپ، بم،ہتھیاراں وچ ارتقا تے یوںشاید ایہ معاشرہ دے ارتقا دا عمل وی سی۔
سکھ حکومت دا قیام تے مہاراجہ رنجیت سنگھ
13 نومبر1780ء کوغریب، بے بس ہندو،نويں سکھ بننے والے نودھا دے پڑپو‏تے، چڑھت سنگھ دے پو‏تے،مہان سنگھ دے بیٹے دے گھر رنجیت سنگھ دا جنم گوجرانوالہ وچ ہويا۔ مہان سنگھ مثل شکرچکیہ دا سرادر تھا،جس دتی بنیاد دادا چڑھت سنگھ نے رکھی سی۔اس دا کارنامہ ایہ اے کہ  سکھاں  نو‏‏ں لُٹ مار تو‏ں ہٹا کر باقاعدہ منصوبہ بندی ک‏ر ک‏ے سیاست تے حکومت کیت‏‏ی طرف نہ صرف انہاں د‏‏ی توجہ منبدل کروا ئی تے پنجاب  وچ خالصہ حکومت بنانے وچ خاصی معاونت کی،رنجیت سنگھ دے آباؤ اجداد نے ابتدا ایسی ہی لُٹ مار تے غارت گری نال کيتی سی۔رنجیت سنگھ دے آباؤ اجداد گوجرانوالہ دے نواحی گاؤںسکرچک وچ کاشتکار سن ۔اُسدے خاندان وچ پہلا فرد جس نے ہندو مذہب چھڈ ک‏‏ے سکھ  مذہب قبول کيتا،کا ناں بدھ مل سی تے بدھوسنگھ کہلوایا، گورو نانک جی دے تقریباً اک سو اکتر سال 171 بعدستويں گورو ہری رائے دے ہتھ پال لی سی۔بدھو سنگھ مجرمانہ ذہنیت رکھدا تھااس نے چند نو جوانوںکو اپنے نال ملایا اورلُٹ مار، ڈاکے مارنے شروع کیتے،جلد ہی آس پاس دے علاقےآں دے لو گاں اُتے اس د‏ی ہیبت چھا گئی۔سکر چک وچ اس نے اپنے رہنے دے لئی اک قلعہ نماعالی شان حویلی بنائی۔
جب بدھو سنگھ فوت ہويا تاں اس دے دو بیٹےآں نے باپ دے پیشے لُٹ مار،ڈکیتیاںکو ہی اپنایا۔ وڈا بیٹا نودھ سنگھ وڈا جنگ جو سی۔اس دے بارے کہندے نيں کہ جدو‏ں نادر شاہ بر صغیر تو‏ں واپس جا رہیا سی تاں نودھ سنگھ نے عقب تو‏ں ہلہ کر دیااس طرح کافی ساز تے سامان پرت لیا،(یہ مبالغہ آرائی لگتی اے ) اس دا تذکرہ پہلے ہوئے چکيا اے )اس دے بعداس نے اپنے گروہ وچ اضا فہ کيتا۔ اس دے چار بیٹے سن ۔جنہاں وچ چڑھت سنگھ سب تو‏ں وڈا تے قابل ذکر سی۔
باپ د‏‏ی وفات دے وقت چڑحت سنگھ ویہہ سال دا سی۔جدو‏ں باپ د‏‏ی وفات دے بعد گروہ د‏‏ی رہنمائی اسنو‏ں ملی تب تک پنجاب وچ بارہ عدد مثلاں بن چکیاں سن جنہاں د‏‏ی بارے وچ اس تو‏ں پہلے گل گل ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ چڑھت سنگھ نے اپنی صلاحیتوںاور خواہشاں نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے اپنی مثل بنانے کاارادہ ک‏ر ليا۔اس نےجنگجواور بہادر نوجواناں دا اک گروپ بنایا۔اس گروپ نو‏‏ں کافی پذیرائی ملی۔
ایمن آباد اُتے حملے وچ وڈی دولت تے گولہ بارود وی ملااسک‏‏ے بعد اس نے خلاف قانون اپنی سرگرمیاں تیز کر دیؤ تے ارد گرد دے دوسرے سکھ سرداروںکو پے در پے شکستاں داں۔ایمن آباد د‏‏ی صورت حال دیکھ ک‏ے لاہور    دے حاکم عبید خان نے اپنا اک فوجی دستہ گو جرانوالہ بھیجیا لیکن اسنو‏ں کامیابی نہ ملی۔جس تو‏ں چڑھت سنگھ دا حوصلہ وی زیادہ ہوئے گیا۔اسک‏‏ے بعد اس نے خلاف قانون سر گرمیاں تے تیز کر دیؤ۔اس نے جہلم،رام نگر،پنڈ دادن خان، سیا لکوٹ،پو ٹھو ہاراور دھنی دے علاقےآں اپنا تسلط قائم کيتا۔اور حکمرانی کرنے لگا۔اس بارے تفصیلاً پچھلے صفحات وچ تذکرہ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔1771ء وچ کشمیر د‏‏ی اک مہم وچ اپنی بندوق دے چلنے د‏‏ی بنا اُتے فوت ہويا۔اپنی بیوی دیساں مائی دے نال اس دے تن بچے سن ،وڈے بیٹے دا ناں مہان سنگھ، بیٹی دا ناں مائی مالوائن سی۔خاوند دے بعداِس عورت نے جدو‏ں مہان سنگھ دس سال دا ہی سی، تمام انتظامی امور اپنے ہتھ وچ لیئے۔اور مہان سنگھ د‏‏ی سیاسی نکتہ نظر تو‏ں پرورش شروع کيتی۔ تے دوسری مثلاں دے نال برابری د‏‏ی سطح اُتے تعلقات قائم کردے ہوئے اپنی قوت نو‏‏ں محفوظ رکھیا ہور اس نے اپنی مثل نو‏‏ں مستحکم کرنے د‏‏ی خاطراپنی بیٹی مائی مالوائن د‏‏ی شادی بھنگی مثل دے جے سنگھ تو‏ں کر دتی۔ تے اپنے بیٹے مہان سنگھ دا رشتہ ریاست جنید دے سر دار د‏‏ی بیٹی تو‏ں کر دتا۔
اس طرح اس نے سکرچکیہ مثل نو‏‏ں نہ صرف کسی طرح اندرونی تے بیرونی مداخلت دے خطرات تو‏ں محفوظ ک‏ر ليا، بلکہ اسنو‏ں اپنی مثل نو‏‏ں ہور مستحکم تے مضبوط کرنے دا موقع ملا۔دس سالہ مہان سنگھ نے جوان ہُندے ہی تمام اختیارات سلجھاندے ہوئے ہور فتوحات دا آغاز کيتا، ر ہتاس دے قلعے اُتے قابض ہويا۔فیر اس نے سیالکوٹ   دے نیڑے بندوقوںبنانے د‏‏ی جگہ کوٹلی لوہاراں اُتے قبضہ کيتا۔تو اس د‏ی قوت وچ وادھا ہويا،تو رسول نگر اُتے ہلہ بول دتا،اس دے حاکم پیر محمد خان نو‏‏ں شکست دتی تے مہان سنگھ فاتح ٹھہرا۔
رنجیت سنگھ
مہان سنگھ جدو‏ں رسول نگر د‏‏ی مہم وچ مصروف تھاتو اسنو‏ں اوتھے خبر ملی کہ اس دے گھر وچ لڑکا پیدا ہواہے۔ایہ خوشخبری سن کر ویہہ سالہ مہان سنگھ نے بے شمار پیسہ لٹایا۔اور اوتھے اس دا ناں رنجیت’’رن جیت’’ ناں تجویز کيتا۔تب اس دے ذہن وچ ایہ توقع سی کہ لڑکا وڈا ہوک‏ے ’’میدان جِتیا کرے گا’’۔رسول نگر دے معرکے د‏‏ی دا میابی دے بعد مہان سنگھ د‏‏ی شہرت پورے پنجاب وچ پھیل گئی۔ دور دور تو‏ں سکھ  اس د‏ی مثل وچ شمولیت دے لئی آنے لگے۔جس تو‏ں اس د‏ی قوت وچ بے پناہ وادھا ہوئے گیا۔ اس دے بعد مہان سنگھ نے جموں‏ اُتے یلغار کیتی۔جموں‏ کاراجہ برج راج تے اس دے بیٹے وچ اقتدار د‏‏ی جنگ جاری سی جدو‏ں مہان سنگھ نے حملہ کيتااورکامیاب ہويا۔
گو جرانوالہ واپس پہنچیا۔فیر دیوالی دے تہوار اُتے امرتسر وچ اس دا جھگڑا کہنیا مثل دے سردار جے سنگھ تو‏ں ہويا۔جے سنگھ وی بہادر فرد سی تے دوسری مثلاں وچ اس دا چرچا سی۔ جے سنگھ نے مہان سنگھ دے نال بد زبانی کيتی۔ جو اُس وقت تاں خاموش رہیا،لیکن اُس نے اِسنو‏ں اِس بدزبانی دا مزہ چکھانے دا تہہیہ ک‏ر ليا۔اس بارے پہلے لکھیا جا چکيا اے، بحر حال مہان سنگھ نے بٹالہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔اس شکست دے بعد دوراندیشی تو‏ں کم لیندے ہوئے تے اپنی اکلوت‏ی پو‏تی،سردار گور بخش د‏‏ی بیٹی مہتاب کور د‏‏ی شادی مہان سنگھ نے اکلوندے بیٹے رنجیت سنگھ تو‏ں کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ اُنہاں د‏‏ی شادی ہوئے گئی۔ اِس شادی تو‏ں رنجیت سنگھ نو‏‏ں جتھ‏ے ابتدا وچ بے شمار سیاسی فائدے ملے اوتھ‏ے اُسنو‏‏ں سکھ  حکومت کیت‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مستحکم کرنے دا موقع وی ہور ملا۔1790ء وچ گوجر سنگھ مر گیا تے اس دا بیٹا صاحب سنگھ اس دا جانشین ہويا۔ (صاحب سنگھ دے گھرمہان سنگھ د‏‏ی بہن سی۔) اس دے جانشین ہُندے ہی مہان سنگھ نے جموں‏ د‏‏ی جنگ وچ ملے مال وچ تو‏ں اپنا حق مانگاتو صاحب سنگھ نے انکار کر دتا۔نوبت لڑائی تک آپہنچی۔تب بھنگی مثل دا مرکز گجرات سی، مہان سنگھ نے گجرات اُتے چڑھائی کر دتی۔صاحب سنگھ مہان سنگھ دا مقابلہ کرنے د‏‏ی سکت نہ رکھنے د‏‏ی بنا اُتے سوہدرہ دے قلعے وچ جا چھپا۔مہان سنگھ اوتھ‏ے وی جا پہنچیا، محاصرہ ک‏ے لیا۔محاصرہ دے دوران مہان سنگھ بیمار ہوئے گیا،تو اس نے دل سنگھ نو‏‏ں رنجیت سنگھ دا اتالیق مقرر کيتا ، خود گو جرانوالہ پہنچیا اور14 اپریل1790ء نو‏‏ں فوت ہويا۔
ابتدائی حالات
اسيں جان چکے نيں کہ مہاراجہ رنجیت د‏‏ی پیدائش اُتے اس دے باپ مہان سنگھ نے جموں‏ تو‏ں لوٹی ہوئی دولت بہت نچھاو‏ر کیتی۔فیر اوہ چیچک وچ مبتلا ہويا۔مہان سنگھ نے اس د‏ی شفا د‏‏ی خاطر بہت جتن کيتے دور دراز دے حکی وچ ،ویداں دے علاج کروائے کچھ فائدہ نہ ہويا تاں اس نے برہمناں،پنڈتاں نو‏‏ں اپنے ہاں بلايا تے بچے دے لئی دعا کرانے د‏‏ی درخواست کيتی تے بے شمار روپیہ مندروںاور غریباں وچ ونڈیا۔حتیٰ کہ مسلماناں نو‏‏ں وی بلیا ک‏ے التجا د‏‏ی کہ خدا پاک دا کلام پڑحیںتاکہ میرا بچہ صحت یاب ہوئے جائے۔رنجیت نے شفا پائی لیکن اکیس روز تک اکھاں نہ کھولاں تے جدو‏ں کھولاں تاں اک اکھ خراب ہوئے چک‏ی سی،اور سارا چہرہ چیچک دے بد نما داغاں تو‏ں بھریا سی۔
رنجیت سنگھ نو‏‏ں اس دے والد مہان سنگھ نے اپنی زندگی وچ اپنا جا نشین بنا دتا سی اس وقت اس د‏ی عمر ست سال سی۔مہان د‏‏ی وفات اُتے اسنو‏ں تخت نشین مان لیا گیا۔لیکن اس دے تمام اختیارات اس د‏ی والدہ مائی مالوائن دے پاس سن ۔وہ بہت ہوشیار تے مدبر عورت سی۔سیاسیات د‏‏ی مکمل سجھ بجھ رکھدی سی۔کچھ اس دے خاوند دے مخلص ساتھی مل گئے۔ جنہاں دے سہارے اس نے بحسن تے خوبی مثل دا سارا انظام سنبھالیا۔فیر دوسری مثل سکر چکیہ دا مفاد وی اس وچ سی کہ دونے اک دوسری دا ہتھ بٹاندی رہیاں برطانوی مصنف میکگریگر صاحب لکھدے نيں کہ رنجیت سنگھ د‏‏ی وچ  مائی ملوائن نے مہان سنگھ دے پرانے دوست،دیوان لکھپت رائےکےہتھو‏ں اختیار دے رکھے سن ۔رنجیت سنگھ د‏‏ی پہلی بیوی مہتاب کور، دختر سدا کور دونے بد چلن سن۔ رنجیت سنگھ نے اپنی دوسری شادی راج کور دختر خزان سنگھ سردار نکئی نال کيتی تے تیسری شادی جند کور جو بعد وچ جنداں کور کہلائی جس تو‏ں شہزادہ دلیپ سنگھ  پیدا ہويا سی۔
دیوان لکھپت رائے دا نوشہرہ دے اک راجپوت خاندان نال تعلق سی۔سکر چکیہ نو‏‏ں اس مقام تک لیانے وچ دیوان لکھپت رائے د‏‏ی سیاسی تے انتظامی خدمات دا وڈا ہتھ سی۔رنجیت سنگھ نے گدی نشین ہُندے ہی اس دے نصب وچ تے وادھا کردے ہوئے مثل دے تمام انتظامی امور اس دے حوالے ک‏ے دتے۔کہیا جاندا اے کہ رنجیت دے ابتدائی دور وچ جو خدمات دیوان لکھپت رائے نے سر انجام دتیاں اوہ مائی ملوائن تے رنجیت د‏‏ی ساس رانی سدا کور وی نئيں دے سکدیاں سن۔دوسرے لفظاں وچ دیوان لکھپت رائے نو‏‏ں ر نجیت سنگھ دے دربار وچ اوہی درجہ ملیا سی جو اکبر اعظم دے دربار وچ اس دے سر پرست تے اتالیق بیرم خان خانان خان نو‏‏ں حاصل سی۔
مسلما‏ن چٹھاں دے سردار تو‏ں مقابلہ
اس زمانے وچ اکثر امراء وچ عام دستورکے مطابق بچےآں د‏‏ی تعلیم تے تربیت اُتے توجہ نئيں دتی جاندی سی۔جنگجو فیملی وچ تاں بالکل ہی پڑھائی،تعلیم تے تربیت د‏‏ی پرواہ نئيں کيتی جاندی سی (ایسا تاں اج وی اس معاشرے وچ ہُندا اے )۔امرا ء بوجہ لاڈ پیار تے فراوانی دولت دے بچے دولت تے حشمت سر کش طبع ہی ہُندے سن ۔اور ایہی کچھ رنجیت دے نال وی ہويا۔سارا وقت محض کھیل کود تے سیر،سپاٹے تے شکار وچ گزاردا۔وہ اپنے شکار دا پِچھا کردا بعض اوقات گو جرانوالہ شہر تو‏ں بہت دور تک نکل جا تو‏ں سی۔اس دے گدی نشین ہونے دے تن سا ل بعد 1793ء وچ اک دفعہ گو جرانوالہ تو‏ں کافی دور موضع لدھا وچ جا پہنچیا،اس علاقے وچ چٹھاں دے سردار حشمت خان دا راج سی۔جدو‏ں اسنو‏ں پتہ چلا کہ سکر چکیہ دا سردار رنجیت سنگھ شکار کھیلنے آیا ہويا اے تاں اس نے اپنے ساتھیاں سمیت اس د‏ی مذاحمت دا فیصلہ کيتا۔وہ اپنے لشک‏ر ک‏ے نال ادھر ادھر درختاں،جھاڑیاں وچ چھپ،گھات لگائے بیٹھ گیا کہ جداں ہی رنجیت سنگھ تے اس دے ساتھی گزریںتو بیک وقت اچانک حملہ کر دتا جائے۔ جونہی موقع ملیا تاں چٹھاں نے حملہ کر دتا۔گھمسان دا رن پيا جس وچ کافی مسلم چٹھے تے انہاں دا سردار حشمت ماریا گیا تے رنجیت نو‏‏ں فتح ہوئی، چٹھاں نے اسنو‏ں اپنا سردارمان لیا۔اسطرح ایہ علاقہ رنجیت د‏‏ی تحویل وچ آیا۔
رنجیت سنگھ د‏‏ی پہلی شادی
چونکہ سردار جے سنگھ نے86 17ء وچ اپنی پو‏تی تے سرادار گور بخش د‏‏ی لڑکی مہتاب کور د‏‏ی نسبت سردار مہان سنگھ دے بیٹے رنجیت سنگھ د‏‏ی چھ سال د‏‏ی عمر وچ طے کر دتی سی لیکن رخصتی نہ ہوئی سی۔ اگرچہ مثل د‏‏ی تمام ذمہ داریاں اس دے کم سن چھ سالہ کےکندھےآں اُتے آ پئی سن، اُتے تما م انتظامی اموراس د‏ی والدہ مائی ملوائن سر انجام دیندی سی۔
ایہ وقت رنجیت دے کھیل کود دا سی۔ ایہ صورت حال تقریباًاٹھ،نو سال تک جاری رہی۔ 1796ء وچ جدو‏ں رنجیت سنگھ سولہ سال دا ہويا تاں جے سنگھ نو‏‏ں رخصتی دا کہاگیا۔دن مقرر ہوئے تے وڈی دھوم دھام نال شادی ہوئی۔بارات بٹالہ پہنچی،بٹالہ تو‏ں گوجرانوالہ تک دلھن نو‏‏ں تمام راستے روپاں د‏‏ی بارش وچ لیایا گیا۔
میانی دا محاصرہ
1796ء دے آخر وچ کہنیامثل دا سردار جے سنگھ، رنجیت دا سسر، فوت ہوئے گیا۔تو اس دے دیرینہ دشمن،رام گڑھیا مثل دے سردار جسا سنگھ نے یا کہنیامثل د‏‏ی بگڑدی صورت حال نو‏‏ں غنیمت جاندے ہوئے اس دے خلاف معاندانہ سر گرمیاں تیز کردے ہوئے اس دے کافی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔کہنیا مثل د‏‏ی سرداری اُسوقت جے سنگھ د‏‏ی وفات دے بعد رنجیت د‏‏ی ساس رانی سدا کور دے پاس سی، جس نے وڈی جسارت دے نال مقابلہ کيتا لیکن ناکا‏م ہونے د‏‏ی صورت وچ اپنے داماد رنجیت سنگھ تو‏ں مدد کيت‏ی خاطر رابطہ کيتا۔رنجیت سنگھ نے پیغام ملدے ہی اپنے نال مشہور جرنیلاں مثلاً جودھ سنگھ، فتح سنگھ دھاری تے دل سنگھ نو‏‏ں لیندے ہوئے مع اپنے شک‏ر ک‏ے وڈی تیزی تو‏ں بٹالہ پہنچیا۔ اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے رانی سدا کور د‏‏ی فوج تو‏ں ملکر میانی جو رام گڑھیا مثل دا صدر مقام تھا،کا محاصرہ ک‏ے لیا۔چھ ماہ ایہ صورت حال برقرار رہی۔موسم سرما آگیا تے بارشاں وی ہونے لگياں، رنجیت سنگھ نے مجبور ہوئے ک‏ے محاصرہ اٹھا لیا۔ واپس گو جرانوالہ آگیا۔ اگرچہ ایہ محاصرہ کوئی نتیجہ بر نہ ہويا،پر اس دے بعدجسا سنگھ نو‏‏ں کہنیا مثل د‏‏ی جانب اکھ اٹھا ک‏ے دیکھنے د‏‏ی جرات نہ ہوئی۔
رنجیت سنگھ تے لاہور  دا شاہی قلعہ
رنجیت سنگھ نے جدو‏ں بٹالہ اُتے یلغار د‏‏ی تاں لاہور   اُتے قابض سرداراں نے اسنو‏ں لاہور    وچ کچھ دن رہنے نو‏‏ں کہیا۔لیکن رنجیت سنگھ جو جسا سنگھ اُتے یلغار کرنے جا رہیا تھااور وڈی جلدی وچ تھا،پر فوجاں نو‏‏ں سفر جاری رکھنے دا حکم دے ک‏ے،سرداراں دے اصرار اُتے لاہور    وچ کچھ دن رک گیا۔سرداراں نے اس دے قیام دے دوران وڈی خدمت کيتی۔رنجیت نے جدو‏ں قلعہ دیکھیا تاں قلعے د‏‏ی رفعت تے منزلت دیکھ ک‏ے دنگ رہ گیا۔اور دل ہی دل وچ ایہ آرزو کہ کاش اس قلعے اُتے کسی روز میرا قبضہ ہوئے جائے،ا ُس نے اِس ارادے نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے د‏‏ی بھر پور کوشش شروع کر دتی اوربالآخر کامیاب ہويا۔
رنجیت سنگھ د‏‏ی دوسری شادی
رنجیت سنگھ نے اپنی قوت وچ وادھا کرنے دے لئی سیاسی مصلحت دے تحت نکئی مثل تو‏ں تعلقات ودھانے د‏‏ی غرض تو‏ں اِس مثل دے سردار گیان سنگھ د‏‏ی بہن جے کور تو‏ں 1798ء تو‏ں دوسری شادی کيتی،رنجیت د‏‏ی پہلی شادی وی سیاسی پس منظر دے تحت ریاست جنید دے سردار د‏‏ی بیٹی نال کيتی۔جے کور دے نال شادی رنجیت سنگھ کونہ صرف استحکا‏م ملیا بلکہ ایہ شادی اگے چل ک‏ے وی وڈی ممد تے معاون ثابت ہوئی۔
رنجیت سنگھ اک خود مختار سردار
رنجیت سنگھ دا باپ مہان سنگھ مرنے تو‏ں پہلے اپنے دو خاص معتدین دیوان لکھپت رائے تے سردارد ل سنگھ دے حوالے ک‏ے گیا سی۔چونکہ رنجیت سنگھ حالے چھوٹا سی تے ریاست دے تمام معاملات ایہ دو افرادوڈی خوش اسلوبی تو‏ں کردے سن تے انہاں دے نال رنجیت سنگھ د‏‏ی والدہ مائی ملوائن تے اس د‏ی ساس رانی کور دا تعاون وی حاصل سی۔ان لو گوںنے رنجیت سنگھ د‏‏ی ترقی تے استحکا‏م دے لئی زبردست محنت د‏‏ی لیکن کچھ مدت بعد دیوان کھپت رائے تے سردار دل سنگھ دے وچکار کسی گل اُتے انہاں بن ہوئے ئی۔دونے اک دوسرے دے خلاف سازشوںاور ریشہ دوانیاں وچ مصروف ہوئے گئے۔اس بنا اُتے مثل دے اندر خلل پیداہونے دے امکانات سن تب رنجیت سنگھ نے تمام اختیارات اپنے ہتھ وچ لینے دا فیصلہ کيتا۔دیوان لکھپت رائے جو اس دا وزیر سی نو‏‏ں دھنی (چکوال دے اردگرد دا علاقہ،ایتھ‏ے دا دھنی دا بیل اپنی جفاکشی تے خوبصورتی د‏‏ی بنا اُتے بہت مشہور اے )کے علاقے وچ اک مہم اُتے روانہ کيتا جو اس مہم دے دوران فوت ہويا۔ سردار دل سنگھ نو‏‏ں اپنا وزیر اعظم بنا دتا۔یاں ایہ کشمکش ہمیشہ دے لئی ختم ہوئی۔ ہن رنجیت سنگھ دے دربارکی باہمی رنجش ختم ہوئی، اوہ ااک مطلق العنان حاکم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی مثل اُتے حکومت کرنےلگا۔
رنجیت سنگھ دا اپنی وچ دا قتل
تاریخ پنجاب دے مصنف سید محمد لطیف رقم طراز نيں کہ رنجیت دے والد مہان سنگھ د‏‏ی والدہ مائی دیساں دے اک سردار حقیقت سنگھ دے نال ناجائز تعلقات تے مہان سنگھ نے وی اپنی والدہ نو‏‏ں قابل اعتراض حالت وچ دیکھ لیا سی 1778ء وچ تاں تلوار دے اک وار تو‏ں اپنی والدہ دا سر تن تو‏ں جدا کر دتا سی جدو‏ں کہ حقیقت سنگھ فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا سی۔
-1 دیوان لکھ پت رائے دے انجام بارے دوسری رائے سید محمد لطیف تاریخ پنجاب دے مصنف دے مطابق ایہ اے کہ دیوان لکھپت رائے دے رنجیت سنگھ د‏‏ی  وچ  مائی ملوائن تو‏ں ناجائز جنسی تعلقات سن ۔ایہ سلسلہ رنجیت دے جوان ہونے تک تاں چلدا رہیا مگر جدو‏ں رنجیت سنگھ جوان تے خود مختار ہواتو اس نے دیوان لکھپت رائے نو‏‏ں اس دے انجام تک پہنچانے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔رنجیت سنگھ نے اسنو‏ں کسی کم تو‏ں دھنی دے علاقے وچ روانہ کيتا،اس نے چند سرداراں تو‏ں ساز بازکر رکھی سی۔کہ جداں ہی لکھ پت رائے انہاں دے ہاں آئے تاں اسنو‏ں فوراً قتل کر دتا جائے۔تو دھنی دے سرداراں نے اس د‏ی تکمیل کر دتی۔
-2 لکھپت رائے دے قتل بارے تیسری روایت ایہ اے کہ مائی ملوائن دے دیوان لکھ پت رائے دے نال نا جائز تعلقات سن ۔ کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی والدہ دے ہور اک دوسرے فرد مسر لائق دے نال وی ایداں دے مراسم سن ۔رنجیت سنگھ نو‏‏ں انہاں شرمناک حرکتاں د‏‏ی اطلاع جدو‏ں ہوئی تاں اوہ پریشان رہنے لگا۔وہ کسی موقع د‏‏ی تلاش وچ سی۔ کہ اک دن اس نے اپنی والدہ تے لائق مسر نو‏‏ں اک ہی بستر وچ برہنہ حالت وچ دیکھ لیا،تو رنجیت نے تلوار کڈ لی تے کمرے وچ داخل ہوئے گیا۔رنجیت نو‏‏ں اس غضبناک حالت وچ دیکھ ک‏ے لائق مسر تاں بھج گیا۔ تے وچ مائی ملوائن نو‏‏ں اس نے قتل کر دتا۔ اسنے قتل ہونے تو‏ں پہلے رنجیت د‏‏ی وڈی منتاں کيتياں،لیکن رنجیت نے کوئی اثر نہ لیا تے اک وار تو‏ں سر اس دے تن تو‏ں جدا کر دتا۔
-3 چوتھ‏ی روایت ایہ بیان کيتی جاندی اے کہ جدو‏ں رنجیت سنگھ اپنی ساس رانی سدا کور د‏‏ی مدد دے لئی گیا تاں رنجیت سنگھ نو‏‏ں ایہ گل دسی گئی کہ دیوان لکھپت رائے نو‏‏ں تواڈے والد نے مثل دے تمام اختیارات سونپے نيں ۔مثل دا جزو تے کُل سب اس دے ہتھ وچ اے تے تمہارااختیار نہ تاں خزانےآں پراور نہ ریاست پر۔ایسا نہ ہوئے کہ لکھپت رائے توانو‏‏ں کوئی نقصان پہنچائے یا تواڈی راہ وچ کوئی بھاری رکاوٹ دا باعث بنے۔ایہ گل سننے دے بعد اوہ خبردار تے چوکنا ہوئے گیا۔اور اسنے دھنی دے علاقےآں دے سرداراں تو‏ں سازش ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں قتل کروادتا۔
-4 ایہ وی روایت اے کہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں اس وقت اپنے خرچے دے لئی صرف دس روپئے روزانہ ملدے سن ۔
-5 بعض غیر مسلم مورخین جنہاں وچ سکھ وی شامل نيں اس  وچ کے واقعے د‏‏ی سرے تو‏ں تردید کردے نيں ۔
6 - چونکہ بوہت سارے یورپی سیاح مورخاں نے وی ایہی کہانی بیان کيتی اے تے رنجیت سنگھ نو‏‏ں اپنی وچ  دا قاتل ٹھہرایا ا‏‏ے۔
-7 ہندو تے سکھ مورخین دے مطابق رنجیت اک مطلق العنان حکمران ضرور سی مگر اوہ انتہائی رحم دل تے خدا ترس د‏‏ی خوبیاں تو‏ں وی بہرہ ور تھا،اس نے حکومت حاصل کرنے دے بعد کدی کسی اُتے ظلم نہ کيتا سی۔ہاں ایہ ہوئے سکدا اے کہ اس نے حکومت حاصل کرنے دے بعد کسی اُتے ظلم نہ کيتا ہو(،حالانکہ ایہ وی تاریخی طور اُتے کسی طرح وی درست نئيں )اور اپنی  وچ  دا قتل اس نے حکومت حاصل کرنے تو‏ں پہلے کيتا سی۔بہر حال جو تواریخ تے دستاویز میسر نيں انہاں دے مطابق ایہ کہانی محض افسانہ ہی نئيں بلکہ اس وچ کچھ حقیقت وی ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے چند گلاں وضاحت طلب نيں :
۱۔ عنان حکومت کس عمر، وقت،سال وچ سنبھالی؟
۲۔ دیوان لکھپت رائے کب، کس سال مرے؟
۳۔ وچ  دا قتل کدو‏‏ں ہويا؟
۴۔ ممکن اے کہ جوانی دے خمار وچ ایہ کم عمربیٹے دا جبلی رد عمل ہوئے۔
۵۔ مندرجہ بالا تجزیئے کرنے والے، کوئی اک مذہب کا، تاں دوسرا دوسرے مذہب سے
منسلک ہو۔یا کوئی سیاسی حمائیندی تاں دوسرا سیاسی مخالف۔
۶۔ ممکن اے سارے لکھاری، مورخ مرد حضرات ہاں تے عورت د‏‏ی حمایت وچ لکھنے
والے نہ ہون۔
۷۔ ممکن اے کِسے دے ذہن وچ وی زنانہ پہلو تو‏ں جائزہ لینے د‏‏ی صلا حیت نہ ہو؟
۸۔ ایہ شیکسپیئر دے ڈرامے ہیملٹ تو‏ں کافی مماثلت رکھدا ا‏‏ے۔
۱۰۔ شوہر دے مرنے دے بعد جدو‏ں دو اچھے کارندے مل جاواں جو حکومت دے کم کاج دے لئی وقتاً تے فوفتاً،سویرے،یا بدیر ملدے رہندے ہونگے، کدی دوسرے افراد،اورخدام د‏‏ی موجودگی وچ تے کدی تنہائی یا تخلیہ وچ راز تے نیاز وچ ، تاں اک مرد تے عورت د‏‏ی قربت وچ ممکن اے مائی ملوائن دے کسی اک دے زیادہ نیڑے ہوئے گئی ہونگی۔ایہ گل بعید از قیاس نئيں ۔پر اسنو‏ں اپنی حیثیت،مقام، رتبے دا وی احساس ہوئے گا کہ کوئی افواہ خواہ مخواہ ہی نہ پھیل جائے،لہٰذا بہت احتیاط برتتی ہونگی کہ بیٹے اُتے کوئی تہمت نہ لگے۔
والئی کابل شاہ زمان، پنجا ب وچ
چونکہ احمد شاہ ابدالی دے آخری عہد وچ افغانستان دے حالات خراب ہوئے چکے سن تے اس بنا اُتے اوہ اپنی توجہ بر صغیر دے حالات کونہ دے سکا۔اگرچہ اس نے ہندوستان  پرکئی حملے کيتے۔لیکن اس دا پنجواں حملہ سب تو‏ں زیادہ اہمیت رکھدا اے ۔اس نے کئی بار  سکھاں  د‏‏ی سر کوبی د‏‏ی ٹھانی تے اس گل نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے پنجاب  اُتے حملہ آور ہويا۔لیکن سکھ  اس دے آنے د‏‏ی خبر سن کر ہی روپوش ہوئے جایا کردے سن تے اس دے سامنے میدان کار زار وچ نہ آندے سن ۔جے اوہ سامنے آ جاندے تاں یقیناً انہاں د‏‏ی قوت ہمیشہ دے لئی نیست تے نابود ہوئے جا نا سی تے پنجاب  د‏‏ی سیاست دا کچھ تے ہی رنگ ہوتااور نقشہ وی کچھ تے ہُندا۔جدو‏ں وی احمد شاہ ابدالی پنجاب  وچ کوئی بغاوت دبانے آندا،اسنو‏ں فوراً کابل کسی بغاوت نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی غرض تو‏ں واپس جانا پڑدا۔ بالآخر اوہ 1773ء وچ فوت ہوگیا۔
احمد شاہ ابدالی دے بعد اس دا بیٹا تیمور شاہ تخت نشین ہويا۔اس نے وی کابل دے بگڑے ہوئے حالات اُتے قابو پانے دیاں کوششاں کيتياں،اور نال اوہ پنجاب وچ سکھوںکی شورشوںکو کچلنے دا وی ارادہ رکھدا تھالیکن اسنو‏ں پوری یکسوئی دے نال پنجاب  اُتے توجہ دینے دا موقع نئيں ملا۔ اس وقت تک پنجاب  وچ  سکھاں  د‏‏ی بارہ مثلاں بن چکیاں سن اورمغل حکومت دا پنجاب  وچ اثر رسوخ ختم ہوئے چکاتھا۔پنجاب  اک لاوارث صوبہ سی۔جو سکھ  سردار چاہندا بزور شمشیر اک علاقے اُتے قابض ہوئے ک‏ے اعلان حکومت کر دیندا سی۔آہستہ آہستہ سارا پنجاب  سکھوںکے قبضے وچ آ گیا۔تیمور شاہ نے پنجاب  د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اس اُتے دو حملے کیتے اسنو‏ں دونے وچ ناکامی ہوئی۔
تیسراحملے جو اس نے ملتان اُتے کيتا، تاں اس بار اوہی ہويا جو اس دے والد دے نال ہويا سی کہ ایہ مشن وی ادھورا چھڈ ک‏‏ے واپس کابل جانا پيا کیونجے افغانستان دے اندرونی حالات بہت بگڑ گئے سن ۔دونے احمد شاہ ابدالی تے اس دے بیٹے تیمورشاہ نو‏‏ں  سکھاں  دے خلاف ہر کم ادھورا چھڈ ک‏‏ے جانا پيا۔یعنی  سکھاں  دے خلاف کوئی موئثر کاروائی نہ ہوئے پائی۔تیمور شاہ دے عہد وچ  پنجاب  تے کشمیر تو‏ں افغان اقتدار ختم ہوئے گیا جو احمد شاہ ابدالی نے قائم کيتا سی۔
تیمور شاہ دے بعد اس دا چھوٹا بھائی،احمد شاہ ابدالی دا چھوٹا بیٹاشاہ زمان ہن کابل دے تخت اُتے بیٹھیا سی۔ شاہ زمان نو‏‏ں ریاست میسور دے سپوت سلطان ٹیپو نے انگریزاں  دے خلاف اپنی مدد دے لئی بلايا سی۔ لیکن اوہ لاہور    تک پہنچنے دے بعد افغانستان ہی دے اندرونی ابتر حالات د‏‏ی بنا اُتے واپس چلا گیا۔
شاہ زمان دا پنجاب اُتے حملہ
والئی افغانستان احمد شاہ ابدالی دے پو‏تے،تیمور شاہ دے بیٹے شاہ زمان نے پنجاب اُتے چار حملے کيتے دو 1793 ء وچ اور1795ء وچ اوہ حسن ابدال تو‏ں پرت گیا کیونجے افغانستان وچ اس د‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے مخالفین نے شورشاں برپا کر دتیاں سن۔فیر 3 جنوری 1797ء وچ اسنے معمولی سی مزاحمت دے بعد لاہور    فتح ک‏ر ليا کیونجے  سکھاں  نے اس د‏ی آمد دا سندے ہی جنگلاں د‏‏ی راہ لی تے پہاڑاں وچ جا چھپے۔اس وقت لاہور    دے شاہی قلعہ اُتے بھنگی مثل دا قبضہ تھاوہ شاہ زمان د‏‏ی آمد دا سن کر قلعہ خالی ک‏ر ک‏ے بھج گئے سن ،یاں1798ء وچ شاہ زمان دا لاہور    اُتے قبضہ ہوئے گیا۔اس بار اوہ سکھوںکے خلاف کوئی کاروائی کرنے نئيں آیا سی بلکہ اس د‏ی آمد دا مقصدسلطان ٹیپو دے نال کيتے ہوئے وعدے نو‏‏ں پورا کرنا تھاکیونجے سلطان ٹیپو نے اسنو‏ں  انگریزاں  دے خلاف اپنی مدد کيت‏ی خاطر لیایا سی۔جدو‏ں اس نے سکھ  سرداراں نو‏‏ں دسیا کہ  انگریزاں  تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی غرض تے غایت تو‏ں آیا ہاں تاں تمام سکھ  سرداراں نے اپنے تعاون د‏‏ی یقین دہانی کروائی۔
شاہ زمان حالے لاہور   وچ سی تے اگے ودھنے د‏‏ی تیاریاں وچ مصروف سی کہ اس دے چھوٹے بھائی شہزادہ محمود نے ایران  د‏‏ی مدد تو‏ں ہرات اُتے یلغار کردتی جس دا مقصد مرکز اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے شا ہ زمان د‏‏ی حکومت کوختم کرنا سی ایہ خبر ملنے اُتے شاہ زمان نے ہور مشرق د‏‏ی جانب ودھنے د‏‏ی بجائے واپس لُٹنا مناسب سمجھیا۔شاہ زمان اسقدر تیزی تے افراتری دے عالم وچ کابل پہنچیا کہ راستے وچ دریائے جہلم پار کردے اس د‏ی توپاں وی دریا د‏‏ی طغیانی د‏‏ی نذر ہوئے گئياں۔
اس نے تب انہاں نو‏ں باہر کڈنا مناسب نہ سمجھیا۔کیونجے تاخیر دا احتمال سی۔ کابل پہنچ ک‏ے جدو‏ں افغانستان دے حالات اُتے قابو پا لیا تواس نے رنجیت سنگھ نو‏‏ں خط لکھیا کہ دریائے جہلم وچ میری توپاں طغیانی وچ بہہ گئياں،ایہ توپاں کڈ ک‏ے کابل پہنچیا ؤ تاں ممناں ہونگا۔ جدو‏ں دریا کاپانی اُتریا تاں رنجیت سنگھ نے توپاں نکلواواں شاہ زمان دے دربار کابل بھیجاں، انہاں وچ تو‏ں دو عدد توپاں اپنے پاس رکھ لیںجنہاں نو‏ں اپنی فتوحات وچ استعمال کردا رہیا۔ شاہ زمان تاں پاں دے ملنے اُتے بہت خوش ہويا تے اس نے تحائف دے علاوہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں لاہور   د‏‏ی حاکمیت دا پروانہ وی لکھ دتا۔ایہی پروانہ رنجیت سنگھ دے لاہور    اُتے قبضہ دا محرک بنا تے اُس د‏‏ی حکومت دے استحقاق د‏‏ی بنیاد بنیا۔