cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2019–20 ہانگ کانگ مظاہرے
ہانگ کانگ د‏‏ی حکومت
5 اکتوبر 2019 نو‏‏ں ، جدو‏ں لام نو‏‏ں "انتہائی تشدد" کہیا جاندا سی ، نوآبادیات‏ی دور دا اک ہنگامی قانون ہانگ کانگ وچ چہرے دے ماسک اُتے پابندی عائد کرنے دے لئی نافذ کيتا گیا سی ، بغیر کسی ہنگامی صورتحال دا اعلان کيتا ، جس نے مختلف انسانی حقوق د‏‏ی تنقید نو‏‏ں جنم دتا سی۔ تنظیماں. [3 683] کچھ سیاسی تجزیہ کاراں نے متنبہ کيتا کہ ہنگامی قانون د‏‏ی منظوری دینا "ہانگ کانگ وچ آمریت پسندی دا آغاز" ہوئے گا ، [4 684] جدو‏ں بیجنگ نے مظاہرےآں اُتے اپنا مؤقف سخت کيتا۔ [5 685] جمہوریت پسنداں نے لام دے فیصلے نو‏‏ں چیلنج کرنے دے لئی عدالدی جائزہ دائر کيتا ، [6 686] تے ہائی کورٹ نے فیصلہ دتا کہ ماسک اُتے پابندی غیر آئینی ا‏‏ے۔ [687]اپریل 2020 وچ ، حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں اپیل دائر کرنے دے بعد ، عدالت نے فیصلہ سنایا کہ پابندی قانونی مظاہرےآں دے دوران صرف غیر آئینی اے ، تے ایہ فیصلہ دتا اے کہ پولیس خلاف ورزی کرنے والےآں دے ذریعے پہنے ہوئے چہرے دے ماسک نو‏‏ں جسمانی طور اُتے نئيں ہٹا سکدی ا‏‏ے۔ [688]
خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق حکومت نے ستمبر 2019 دے آخر وچ حکومت کیت‏‏ی شبیہہ نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اٹھ عوامی رابطہ کمپنیاں نال رابطہ کيتا ، لیکن انہاں وچو‏ں چھ نے اس خوف تو‏ں حصہ لینے تو‏ں انکار کردتا کہ HKSAR حکومت دے نال شراکت داری انہاں د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں داغدار کرسکدی ا‏‏ے۔ [692] فروری 2020 وچ ، مالیا‏تی سکریٹری پال چن نے شہر نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے تے سرزمین اُتے فروغ دینے دے لئی محکمہ انفارمیشن سروسز (آئی ایس ڈی) دے لئی 53.5 فیصد اضافے اُتے HK H 226.6 ملین ڈالر دا بجٹ دتا ۔ مئی وچ ، شہر د‏‏ی شبیہہ د‏‏ی بحالی دے لئی آئی ایس ڈی نے اک بار فیر تعلقات عامہ د‏‏ی فرماں تک رسائی حاصل کيتی۔ ست بین الاقوامی فرماں نے بولی جمع کروائی۔ [694] ایڈیل مین تے ایم ایس ایل گروپ، دنیا د‏‏ی دو وڈی عوامی تعلقات د‏‏ی فرماں ، اس دے فورا بعد ہی اس دوڑ تو‏ں دستبردار ہوگئياں۔ [695] قونصل ایف ایف زیڈ نے "دوبارہ لانچ ہانگ کانگ" مہم دے لئی ٹینڈر لیا ، جس وچ اک سال دا معاہدہ سی جس د‏‏ی مالیت 6 ملین امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ [3 693] [6 696] 30 جولائ‏ی 2020 نو‏‏ں ، ہانگ کانگ د‏‏ی حکومت نے جمہوری حامی درجن بھر امیدواراں نو‏‏ں قانون سازی کونسل دے انتخابات وچ حصہ لینے تو‏ں نااہل قرار دتا جو 6 ستمبر نو‏‏ں طے شدہ سن ۔ انتخابات بعد وچ اک سال دے لئی ملتوی کردتے گئے سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت نے کوویڈ 19 دے معاملات وچ اک اضافے دا سبب دسیا سی۔ حکومت نے دعوی کيتا کہ نااہل امیدواراں نے غیر ملکی افواج دے نال ملی بھگت د‏‏ی اے تے نويں قومی سلامتی دے قانون د‏‏ی مخالفت کيتی اے ۔ [697]
گھریلو رد عمل
سمیت سرگرم کارکناں نے یشوع وونگ تے ناتھن قانون ملاقات ہاؤس ڈیموکریٹک رہنما نینسی پلوسی تے نمائندے کرس سمتھ امریکی کانگریس وچ.
بیجنگ دے حامی کیمپ نے اس بل د‏‏ی تشہیر وچ حکومت کیت‏‏ی حمایت د‏‏ی ، حالانکہ جدو‏ں حکومت نے اس بل نو‏‏ں واپس لیا تاں یو ٹرن ہويا۔ انہاں نے مظاہرین دے ذریعہ تشدد دے استعمال کیت‏‏ی مذمت کيتی جنہاں وچ لیگکو کمپلیکس نو‏‏ں توڑنا تے پولیس دے خلاف پٹرول بم تے نامعلوم مائع استعمال کرنا شامل اے ،  تے "کوڑے دان نوجواناں" (چینی:廢 青) اصطلاح استعمال کيتا ہائی اسکول- تے یونیورسٹی عمر دے شرکاء تو‏ں رجوع کرن۔ [701] انہاں نے ہانگ کانگ پولیس فورس دے لئی اپنی حمایت برقرار رکھی تے انہاں د‏‏ی حمایت دے لئی متعدد جوابی مظاہرے کیتے ، [702] [703] [704] تے حکومت نو‏‏ں "تشدد نو‏‏ں روکنے" دے لئی خاطر خواہ اقدامات نہ کرنے اُتے تنقید کيتی۔ [705]کچھ قانون سازاں ، جنہاں وچ HKFTU د‏‏ی ایلس مک شامل نيں ، دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ بل معطلی دے ذریعہ آئندہ ضلع کونسل دے انتخابات وچ انہاں دے امکانات نو‏‏ں نقصان پہنچانے اُتے اپنا غصہ لام د‏‏ی طرف موڑ چکے ني‏‏‏‏ں۔ [6 706] ایگزیکٹو کونسل دے ممبران ، آئی پی کوک۔وہ تے رجینا آئی پی نے الزام لگایا کہ مظاہرےآں دے پِچھے "ماسٹر مائنڈ" اے لیکن اوہ اپنے دعوے د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی خاطر خواہ ثبوت فراہ‏م نئيں کرسک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ [7 707] شہر دے سابق رہنماواں ، بیجنگ نواز ہیوی وائٹس تے کاروباری اشرافیہ نے مئی 2020 وچ "ریبوٹ ہانگ کانگ" دے ناں تو‏ں اک اتحاد تشکیل دتا سی ، جس دا مقصد مظاہرےآں تے وبائی امراض دے بعد شہر نو‏‏ں "دوبارہ لانچ" کرنا سی۔ سیاسیات دے ماہر ما نگوکتجویز کيتا کہ 2020 ہانگ کانگ دے قانون ساز انتخابات وچ بیجنگ دے حامی کیمپ دے امکانات نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی اتحاد قائم کيتا گیا سی ۔ [708]
پین جمہوری کیمپ نال تعلق رکھنے والے بوہت سارے قانون سازاں ، جداں ٹیڈ ھوئی تے رائے کوونگ نے ، مختلف منظرناواں وچ مظاہرین د‏‏ی مدد کيتی۔ [9 70]] ہوائی اڈے اُتے وسط اگست دے احتجاج وچ اضافے دے جواب وچ ، جمہوری حامی قانون سازاں د‏‏ی کنوینر ، کلاڈیا مو ، نے مظاہرین دے کچھ اقدامات تو‏ں اتفاق کردے ہوئے ، زور دے ک‏ے کہیا کہ انہاں دے قانون سازاں دا گروپ مظاہرین تو‏ں وکھ نئيں ہوئے گا۔ [710] [711] [712] حامی جمہوریت پسنداں نے 31 اگست دے احتجاج تو‏ں پہلے متعدد قانون سازاں د‏‏ی گرفتاریاں نو‏‏ں وی تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے کہیا کہ اس طرح د‏‏ی گرفتاریاں نو‏‏ں پولیس نے اس تحریک نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش کيتی اے ، [713] تے اس نے مذکورہ تشدد د‏‏ی مذمت کيتی۔ احتجاج دے منتظمین ، قانون سازاں تے انتخابی امیدواراں کا۔ [714]بشمول سابق حکومت ایگزیکٹوز، انساون چن سابق انتظامیہ دے چیف سیکرٹری ، کیری لام لئی کئی کھلے خطوط جاری، مظاہرین د‏‏ی طرف تو‏ں اٹھائے گئے پنج بنیادی مطالبات دا جواب کرنے دے لئی اس اُتے زور دتا. [715]
اگست وچ ، ہانگ کانگ د‏‏ی ریئل اسٹیٹ ڈویلپرز ایسوسی ایشن تے چینی جنرل چیمبر آف کامرس دے 17 ممبراں نے شہر دے معیشت تے کاروباری برادری وچ عدم استحکا‏م لیانے دے سبب بڑھدے ہوئے مظاہرےآں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے بیانات جاری کیتے ، ہور معاشرے اُتے وی منفی اثرات مرتب کیتے۔ مجموعی طور پر. [716] میکسم دے بانی د‏‏ی بیٹی تے چینی عوامی سیاسی مشاورتی کانفرنس د‏‏ی رکن ، اینی وو نے اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل وچ مظاہرین د‏‏ی مذمت کيتی تے کہیا کہ ہانگ کانگ نو‏‏ں "گمشدہ" مظاہرین نو‏‏ں ترک کرنا چاہیدا۔ [717] [718] 30 اکتوبر ، ابراہیم شیک، املاک تے تعمیرا‏تی حلقے د‏‏ی نمائندگی کرنے والے اک قانون ساز ، نے اک آزاد کمیشن دے قیام د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کہیا اے کہ رہائش د‏‏ی شدید قلت نو‏‏ں دور کرکے مسئلہ حل نئيں کيتا جاسکدا۔ [191919] ٹائکون لی دا شِنگ نے اخباراں وچ دو صفحات اُتے مشتمل اشتہار جاری کيتا ، جس وچ لوکاں تو‏ں "محبت دے ناں اُتے غصے تے تشدد نو‏‏ں روکنے" اُتے زور دتا ، تے اک چینی نظم دا حوالہ دتا: "ہوانگ ٹائی دا خربوزہ دوبارہ اٹھا نئيں سکدا"۔. [720]
حکومت دے باوجود ، بیجنگ نواز کیمپ تے سرکاری میڈیا احتجاج د‏‏ی مخالفت کرنے والی " خاموش اکثریت " دے تصور اُتے زور دے رہے نيں ، تے شہریاں نو‏‏ں "پُرتشدد مظاہرین" تو‏ں تعلقات منقطع کرنے اُتے زور دیندے نيں ، شہری عام طور اُتے جمہوری حامی کیمپ دے حامی تے حمایت کردے نيں احتجاجی تحریک [721] 2019 دے ہانگ کانگ ڈسٹرکٹ کونسل دے انتخابات ، احتجاج دے آغاز دے بعد تو‏ں ہونے والے پہلے سروے نو‏‏ں حکومت اُتے "ریفرنڈم" قرار دتا گیا سی۔ [722] 71.2٪ ٹرن آؤٹ ریٹ دے لئی 2.94 ملین تو‏ں زیادہ ووٹ ڈالے گئے ، جو پچھلے الیکشن تو‏ں 1.45 ملین تے 47٪ سن ۔ [232323] ایہ مطلق تعداد تے ٹرن آؤٹ ریٹس دونے وچ ہانگ کانگ د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں زیادہ ٹرن آؤٹ سی۔ [724] دے نتائججمہوریت دے حامی بلاک دے لئی زبردست کامیابی سی ، کیونجے انہاں نے دیکھیا کہ انہاں د‏‏ی نشستاں دا حصہ 30 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے نیڑے 88 فیصد ہوئے گیا اے ، جس وچ ووٹ دے حصص وچ 40 فیصد تو‏ں 57 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ [242424] انتخابات تو‏ں پہلے سب تو‏ں وڈی جماعت ، ڈی اے بی ، تیسری پوزیشن اُتے آگئی ، جس وچ اس دے قائد دے ووٹاں دا حصہ مستقل 80 فیصد تو‏ں کم ہوک‏ے 55 فیصد رہ گیا ، تے انہاں دے تن نائب صدر وی ہار گئے۔ انہاں وچ جو مقننہ وی سن ، ہارنے والے امیدواراں د‏‏ی بھاری اکثریت بیجنگ نواز جماعت د‏‏ی سی۔ [725]
رائٹرز نے دسمبر 2019 ، [726] مارچ 2020 ، [727] جون 2020 [728] تے اگست 2020 وچ رائے شماری کيتی۔ آخری سروے وچ ایہ گل سامنے آئی کہ قومی سلامتی دے قانون دے بعد تو‏ں ہانگ کانگرس د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد جمہوریت دے حامی مقاصد د‏‏ی حمایت کردی اے لاگو کيتا گیا سی۔ 60 فیصد لوک قومی سلامتی دے قانون د‏‏ی مخالفت کردے نيں جو جون وچ 57 فیصد سی جدو‏ں کچھ تفصیلات معلوم سن۔ جدو‏ں آپ ایہ کہندے نيں کہ "آپ جمہوریت دے حامی احتجاجی تحریک د‏‏ی کِنّی حمایت یا مخالفت کردے نيں؟" جدو‏ں ایہ پُچھیا گیا کہ احتجاجی تحریک د‏‏ی حمایت وچ کمی آئی اے 44٪ نے کہیا کہ انہاں نے اس تحریک د‏‏ی حمایت کيتی۔ جون وچ ٪ 51٪ نے کہیا کہ انہاں نے احتجاجی تحریک د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، اگرچہ فیر ایہ سوال مختلف طور اُتے پُچھیا گیا سی کہ "عام طور اُتے ایہ کہیا جا رہیا اے کہ آپ حوالگی بل دے گرد دتے گئے احتجاجی تحریک د‏‏ی کس حد تک حمایت یا مخالفت کردے نيں؟" 70٪ افراد آزادانہ تحقیقات دا خواہاں نيں جو پولیس نو‏‏ں کس طرح دیکھدا اے احتجاج نو‏‏ں سنبھالیا جو اک 7 فیصد اضافہ ا‏‏ے۔ ٪ 63٪ عالمگیر رائے دہندگی چاہندے نيں جو اس رائے شماری دے جداں ہی اے جو جون وچ ہويا سی۔ تمام گرفتار مظاہرین د‏‏ی عام معافی د‏‏ی حمایت وچ 50 فیصد اضافہ ہويا جو جون دے مقابلہ وچ 5 فیصد زیادہ ا‏‏ے۔ بہت سارے لوک ہن وی چاہندے نيں کہ کیری لام استعفیٰ داں جو 58٪ ا‏‏ے۔ جمہوریت دے حامی مطالگل کيتی مخالفت کرنے والے افراد د‏‏ی تعداد 21.5 فیصد تو‏ں کم ہوئے ک‏ے 19 فیصد ہوگئی۔ اکثریت ہن وی ہانگ کانگ د‏‏ی آزادی د‏‏ی مخالفت کردی اے جو 60٪ اے ، 20٪ اس خیال د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ملتوی ہونے والے قانون ساز کونسل دے انتخابات تو‏ں محض 50 فیصد تو‏ں زیادہ ناخوش سن ۔ سروے تو‏ں ظاہر ہويا اے کہ جے انتخابات ملتوی نئيں کیتے گئے تاں اپوزیشن دے امیدوار بہتر کارکردگی دا مظاہرہ ک‏ے سکدے سن ۔ [729]
مینلینڈ چین دے رد عمل
چینی حکومت نے احتجاج تے انہاں دے حامیاں دے خلاف اقدامات کردے ہوئے احتجاج د‏‏ی مخالفت کيتی۔ انہاں مظاہرےآں نو‏‏ں حکومت تے میڈیا نے علیحدگی پسند فسادات دے طور اُتے پیش کيتا سی۔ [730] بیجنگ نے " رنگ انقلاگل کيتی خصوصیات " تے "دہشت گردی دے آثار" ظاہر کرنے د‏‏ی تحریک اُتے الزام لگایا ۔ [1 73१] [323232] بیجنگ حکومت تے سرکاری میڈیا نے غیر ملکی افواج اُتے گھریلو معاملات وچ مداخلت تے مظاہرین د‏‏ی حمایت کرنے دا الزام عائد کيتا۔ [3 733] انہاں الزامات نو‏‏ں ہانگ کانگ دے حامی جمہوریت پسنداں نے مسترد کردتا ، [343434] تے سی این این نے نوٹ کيتا کہ چین وچ گھریلو بدامنی دا سبب بننے دے لئی غیر ملکی افواج نو‏‏ں مورد الزام قرار دینے دا ریکارڈ موجود ا‏‏ے۔ [735]22 اکتوبر 2019 نو‏‏ں ، کاتالونیا تے چلی وچ مظاہرےآں تے تشدد دے بعد ، چینی حکومت نے مغربی میڈیا اُتے منافقت دا الزام عائد کيتا کہ انہاں نے انہاں مظاہرےآں نو‏‏ں یکساں کوریج تے حمایت فراہ‏م نئيں کيتی۔ [6 736] [7 737] 70 تو‏ں ودھ ملکاں وچ چینی سفارت کاراں تے سفیراں نے بین الاقوامی رائے نو‏‏ں تشکیل دینے دے لئی احتجاج اُتے بیجنگ دے مؤقف نو‏‏ں نشر کيتا۔ [8 738] جنرل سکریٹری شی جنپنگ تے وزیر اعظم لی د‏‏ی چیانگ نے بار بار لام د‏‏ی انتظامیہ تے پولیس د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ۔ [739]
چینی سرکاری میڈیا ادارےآں نے 17 اپریل 2019 تک احتجاج نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نظرانداز کيتا۔ [740] احتجاج زیادہ تر مینلینڈ دے چینی سوشل میڈیا ، جداں سینا ویبو تو‏ں سنسر کيتا گیا سی ، اگرچہ سرکاری میڈیا تے چینی سوشل میڈیا صارفین نے بعد وچ مظاہرین د‏‏ی مذمت کيتی۔  سرکاری ذرائع ابلاغ نے مختلف کمپنیاں اُتے دباؤ ڈالیا ، جنہاں وچ ریلوے آپریٹر ایم ٹی آر کارپوریشن ، ایئر لائن کیتھے پیسیفک ، تے بگ فور اکاؤنٹنگ کمپنیاں   نے احتجاج وچ حصہ لینے والے ملازمین دے خلاف سخت گیر اپنانے دے لئی اپنا دباؤ ڈالیا۔ کیتھے پیسیفک نے اپنے اعلیٰ مینیجرز نو‏‏ں "ایڈجسٹمنٹ" کردے ہوئے دیکھیا تے چین د‏‏ی شہری ہويا بازی انتظامیہ دے بعد جمہوری حامی ملازماں نو‏‏ں برطرف کرنا شروع کردیادھمکی دتی سی کہ کیتھی د‏‏ی چینی فضائی حدود تک رسائی روک دتی جائے گی ، [3 743] جدو‏ں کہ ایم ٹی آر نے مظاہرین نو‏‏ں آوا جائی کرنے اُتے تنقید دا نشانہ بننے دے بعد اسٹیشناں نو‏‏ں بند کرنا تے اپنی سروس نو‏‏ں جلد ہی ختم کرنا شروع کردتا۔   چینی میڈیا نے وی "خاموش اکثریت" تو‏ں اپیل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی   تے ہانگ کانگ دے نظام تعلیم اُتے ہونے والے مظاہرےآں نو‏‏ں مورد الزام قرار دتا ۔ [8 748] اس نے پولیس افسران نو‏‏ں "ہیرو" ہونے د‏‏ی وی تعریف کيت‏ی ،  نے حکومت تو‏ں ہور "زبردست" کاروائی کرنے تے عدالت تو‏ں بھاری سزا سنانے دا مطالبہ کيتا ، تے اس گل کيتی وکالت د‏‏ی کہ پولیس مظاہرین نو‏‏ں اسنپر رائفل تو‏ں گولی مار دے۔ پولی یو محاصرہ [752]
غیر ملکی مندوبین نے اگست دے آخر وچ ہانگ کانگ وچ پیپلز لبریشن آرمی (پی ایل اے) د‏‏ی اک وڈی تعداد دے فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی اطلاع دتی ، عام طور اُتے گردش تو‏ں وی بالاتر اے تے ممکنہ طور اُتے مظاہرے شروع ہونے تو‏ں پہلے پی ایل اے دے فوجیاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں دوگنا کرنا ا‏‏ے۔ اگست وچ شینزین وچ سرحد پار تو‏ں پیپلز آرمڈ پولیس د‏‏ی مشقاں دیکھنے وچ آئیاں ۔ [753] 6 اکتوبر 2019 نو‏‏ں ، پی ایل اے نے مظاہرین نو‏‏ں اپنی پہلی وارننگ جاری د‏‏ی ، جو کوون ٹونگ وچ پی ایل اے گیریژن دے بیرونی حصے اُتے لیزر لائٹس روشن کررہے سن ۔ [754]16 نومبر نو‏‏ں ، فوجیاں نے احتجاج دے دوران پہلی بار عام طور اُتے سڑکاں اُتے ، سِدھے لباس تے غیر مسلح لباس پہن کر ، مقامی رہائشیاں ، فائر فائٹرز تے پولیس افسران دے ہمراہ کوولون ٹونگ د‏‏ی بیرکاں اُتے واپس جانے تو‏ں پہلے احتجاجی مظاہرےآں دے دوران چھڈے گئے رستےآں د‏‏ی بندشاں تے ہور ملبے نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی عوامی طور اُتے سڑکاں اُتے دکھائے۔. حکومت نے اصرار کيتا کہ فوجی رضاکار نيں ، تے اس نے امداد دے لئی کوئی درخواست نئيں کيت‏‏ی سی۔ [5 755] اس عمل نو‏‏ں جمہوریت پسنداں نے تنقید دا نشانہ بنایا جنہاں نے اسنو‏ں بنیادی قانون د‏‏ی خلاف ورزی سمجھیا۔ [6 756] چینی حکومت نو‏‏ں مینلینڈ چین تو‏ں ہانگ کانگ جانے والے سامان د‏‏ی تفتیش کرنے د‏‏ی ضرورت اے جدو‏ں کہ جنہاں ساماناں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ احتجاج تو‏ں متعلق نيں بلاک کردتا گیا۔ [757] [758]چینی حکا‏م نے مظاہرین د‏‏ی حمایت د‏‏ی آواز اٹھانے دے بعد متعدد افراد نو‏‏ں سرزمین چین وچ حراست وچ وی لیا۔ [759]
2020 وچ چین نے ہانگ کانگ وچ اپنا کنٹرول ہور سخت کردتا: 4 جنوری نو‏‏ں ، اسٹیٹ کونسل نے وانگ ژیمن نو‏‏ں ہانگ کانگ رابطہ آفس دے ڈائریکٹر دے کردار تو‏ں برخاست کردتا تے لوؤ ہائیننگ نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا ۔ اس فیصلے دا وسیع پیمانے اُتے نومبر وچ ضلعی کونسل انتخابات وچ حکومت دے حامی امیدواراں د‏‏ی ناقص کارکردگی تے ونگ دے مظاہرے دے ارتقاء دے ارتکاب دے بارے وچ ناقص فیصلے تو‏ں وابستہ سی۔  فروری 2020 وچ ایچ دے ایم اے او دے ڈائریکٹر دے عہدے اُتے فائز جانگ ژاؤومنگ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی جگہ تو‏ں بدلا گیا تے انہاں د‏‏ی جگہ زیا باؤلنگ نے انہاں د‏‏ی جگہ فروری 2020 وچ لے لئی۔ [761] نويں ڈائریکٹرز نے بنیادی قانون آرٹیکل 22 دے تنازعہ نو‏‏ں جنم دتا۔اپریل وچ جدو‏ں انہاں نے دعوی کيتا سی کہ آرٹیکل 22 دے تحت دونے دفاتر دا احاطہ نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ [6262२] مئی وچ ، چین نے اعلان کيتا کہ این پی سی ایس سی ، چین د‏‏ی ربڑ اسٹیمپ قانون ساز ادارہ ، ہانگ کانگ دے لئی براہ راست قومی سلامتی دا قانون تیار کريں گا تے مقامی قانون سازی نو‏‏ں چھڈ دے گا۔ طریقہ کار  سیاسی تجزیہ کاراں دا خیال اے کہ چین تے برطانوی مشترکہ اعلامیے وچ وعدے دے مطابق ، بیجنگ دا ایہ عمل " اک ملک ، دو نظام " دے اصول تے ہانگ کانگ د‏‏ی خودمختاری دے خاتمے د‏‏ی علامت اے ۔ [764] [765]28 مئی 2020 نو‏‏ں ، این پی سی نے ہانگ کانگ دے لئی متنازعہ قومی سلامتی دے قوانین د‏‏ی منظوری دی۔ تنقیدی مبصرین نے اس نويں قانون سازی نو‏‏ں ہانگ کانگ د‏‏ی خودمختاری تے آزادیاں نو‏‏ں "قاتل دھچکيا" قرار دتا ا‏‏ے۔ اس قانون دے ذریعے حکومت کیت‏‏ی قومی سلامتی دے ادارےآں نو‏‏ں ہانگ کانگ وچ کم کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ [766]
30 جون 2020 نو‏‏ں ، چین نے ہانگ کانگ د‏‏ی اپنی مقننہ نو‏‏ں نظرانداز کردے ہوئے "ہانگ کانگ دا قومی سلامتی قانون" نافذ کيتا۔ اس دے 66 مضامین وچ علیحدگی ، بغاوت ، دہشت گردی تے غیر ملکی افواج دے نال ملی بھگت دے جرائم نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا اے تے اس وچ 10 سال قید تو‏ں عمر قید تک دے سنگین جرمانے وی شامل نيں ۔ [767]
بین الاقوامی رد عمل
احتجاج دے نتیجے وچ ، بہت ساری قوماں نے ہانگ کانگ دے لئی ٹریول وارننگ جاری د‏‏ی ۔ [686868] حوالگی دے مظاہرےآں دے رد عمل وچ مظاہرے دنیا دے وکھ وکھ سینواں اُتے وی ہوئے ، جنہاں وچ شامل نيں: آسٹریلیا ، [696969] برازیل ، کینیڈا ، [707070] چلی ، فرانس ، جرمنی ، [1 77 77] ہندوستان ، اٹلی ، جاپان ، لیتھوانیا ، [772] جنوبی افریقہ ، جنوبی کوریا ، [773] تائیوان ، برطانیہ ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے ویتنام۔ [7474]] [757575] بیرون ملک تعلیم حاصل کرنے والے ہانگ کانگ دے بین الاقوامی طلباء دے ذریعہ یکجہت‏ی ریلیاں نو‏‏ں اکثر سرزمین چینی حامیاں دے ذریعہ متاثر کيتا جاندا سی۔ [776] [769] [777] [778]چو تز لوک د‏‏ی موت دے بعد ، سیکریٹری برائے انصاف ٹریسا چیانگ نو‏‏ں لندن دے بلومزبیری اسکوائر وچ احتجاجی حامیاں نے انہاں دا طعنہ دے دتا تے انہاں دا مذاق اڑایا گیا ۔ اوہ زمین اُتے گر پئی تے اس دے بازو نو‏‏ں زخمی کردتا۔ [9 77]] 2019 دے اختتامی کاتالان مظاہرےآں وچ کچھ مظاہرین نے ہانگ کانگ دے مظاہرےآں تو‏ں متاثر ہونے تے انہاں تو‏ں اظہار یکجہت‏ی دا دعوی کيتا ا‏‏ے۔ [8080 [] [1 781] صحافی مائیکل ریڈ نے 2019 دے لاطینی امریکی مظاہرےآں نو‏‏ں فرانسیسی پیلے رنگ د‏‏ی واسکٹ تحریک ، کاتالان دے مظاہرے تے ہانگ کانگ دے مظاہرےآں تو‏ں متاثر ہوئے دیکھیا ۔ [782]
امریکی وزیر خارجہ مائیک پومپیو نے 18 نومبر 2019 نو‏‏ں تبصرہ کيتا۔
امریکا وچ ، ایوان نمائندگان تے سینیٹ دونے نے حوالگی بل تے احتجاج د‏‏ی روشنی وچ ہانگ کانگ ہیومن رائٹس اینڈ ڈیموکریسی ایکٹ نو‏‏ں متفقہ طور اُتے منظور کيتا ۔ [6 786] [7 787] [8 788] [9 789] صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے 27 نومبر نو‏‏ں ہانگ کانگ پولیس افواج نو‏‏ں ہجوم دے کنٹرول والے آلات د‏‏ی امریکی برآمد اُتے پابندی لگانے والے اک ساتھی بل دے نال 27 نومبر نو‏‏ں اس بل اُتے دستخط کیتے۔ [790] مختلف امریکی سیاست داناں نے احتجاج تو‏ں متعلق کارپوریٹ فیصلےآں تو‏ں ناپسندیدگی ظاہر کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ [791] [792] [793] [794]29 مئی 2020 نو‏‏ں ، ٹرمپ نے بیجنگ دے علاقے دے لئی قومی سلامتی دے نويں قانون د‏‏ی وجہ تو‏ں ہانگ کانگ نو‏‏ں حاصل کردہ خصوصی حیثیت دے خاتمے دا حکم دتا ، جدو‏ں پومپیو نے اعلان کيتا کہ ہن ایہ شہر چین تو‏ں خودمختار نئيں اے لہذا ، انہاں وچو‏ں کسی اک دے نال برتاؤ کيتا جانا چاہیدا۔ چینی شہر۔ [5 5]] ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں کم کرنے والی امریکی ایجنسی برائے عالمی میڈیا نے اس شہر د‏‏ی انٹرنیٹ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی کوشش وچ 2 ملین رکھے ہوئے احتجاجی تحریک د‏‏ی نشاندہی کيت‏ی سی ۔ [796]
ڈومینک راب ، سیکرٹری خارجہ برطانیہ کے، وعدے جو وچ بنایا بالادستی دے لئی چین اُتے زور دتا کہ چین تے برطانیہ دے مشترکہ اعلامیہ اک قانونا پابند کرنے والا بین الاقوامی معاہدہ سی جس وچ. [7 797] برطانیہ نے پہلے ہی HKPF نو‏‏ں ہجوم اُتے قابو پانے والے سامان فروخت کرنا بند کردتا سی۔ [8 798] برطانیہ دے سابق قونصل خانے دے ملازم سائمن چینگ نو‏‏ں جون 2020 وچ برطانیہ وچ سیاسی پناہ دتی گئی سی۔ اس تو‏ں پہلے انہاں نو‏ں چینی حکا‏م نے حراست وچ لیا سی جنھاں نے مبینہ طور اُتے اعتراف کرنے دے لئی انھاں تشدد دا نشانہ بنایا سی جدو‏ں کہ چینی حکا‏م نے دسیا اے کہ کہ اسنو‏ں "فاحشہاں د‏‏ی طلب گار" کرنے دے لئی حراست وچ لیا گیا سی۔ [799] 3 جون 2020 نو‏‏ں ، وزیر اعظم بورس جانسناعلان کيتا کہ جے چین قومی سلامتی دے قانون اُتے عمل پیرا رہندا اے تاں ، اوہ ہانگ کانگ دے باشندےآں دے لئی برطانوی شہریت حاصل کرنے دا راستہ کھولے گا جو برطانوی قومی (بیرون ملک) پاسپورٹ (بی این او) دے اہل ني‏‏‏‏ں۔ [800] 30 جون 2020 نو‏‏ں قانون د‏‏ی منظوری دے بعد ، برطانیہ نے تصدیق د‏‏ی کہ ایہ ہانگ کانگ دے باشندے 5 سال د‏‏ی محدود رخصت دے نال برطانیہ آسکدے ني‏‏‏‏ں۔ [1 80 those ] انہاں پنج سالاں دے بعد ، اوہ برطانیہ وچ رہنے دے لئی غیر معینہ مدت د‏‏ی چھیويں دے لئی درخواست دے سکن گے ، تے مستقل حیثیت دے نال ہور 12 ماہ دے بعد ، اوہ برطانوی شہریت دے لئی درخواست دے سکن گے ۔ [802]
نارویجن قانون ساز گوری میلبی ، [808] تے کانگریس دے امریکی ممبران مارکو روبیو تے جیمز میک گوورن نے بالترتیب اکتوبر 2019 تے فروری 2020 وچ ہانگ کانگ دے مظاہرین نو‏‏ں نوبل امن انعام دے لئی نامزد کرنے دے اپنے ارادے دا اعلان کيتا۔ [809]
باہرلےجوڑ
گٹھ:چین دی تریخ
محمد اسماعیل سلفی
محمد اسماعیل سلفی معروف عالمِ دین، محقق، خطیب تے مترجم سن تے آپ جمعيت اہلحديث پاکستان دے امير سن ۔
پیدائش
آپ1895ءبمطابق 1314ھ ميں قصبہ ڈھونیکی،تحصیل وزیر آباد ميں پيدا ہوئے۔ آپ دے والد دا ناں نام مولوی کليم محمد ابراہيم سی۔
تعلیم
ابتدائی تعلیم اپنے والد مولا‏نا محمد ابراہیم تو‏ں حاصل کيتی۔ اس دے بعد مولا‏نا عبدالمنان وزیرآبادی دے شاگرد ہوئے تے 1333ھ وچ سندحاصل ک‏ر ک‏ے فارغ التحصیل ہوئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں دلی چلے اورمدرسہ نذیریہ ماں مولا‏ناعبدالجبار عمرپوریاور دیگرسے استفادہ کيتا۔ فیرمدرسہ غزنویہ ماں اکابرِغزنویہ اورمفتی محمدحسن (بانی جامعہ اشرفیہ لاہور) تو‏ں فنون د‏‏یاں کتاباں پڑھیاں۔ بالآخر سیالکوٹ جاک‏ے محمد ابراہیم میر سیالکوٹی دے شاگرد ہوئے۔
استاداں
آپ دے استاداں وچ
جماعتی سرگرمیاں
قیامِ پاکستان تو‏ں پہلے آپ آل انڈیا اہل الحدیث کانفرنس د‏‏ی مجلسِ عامہ دے رکن سن، قیامِ پاکستان دے بعد مولا‏نا سید محمد داؤد غزنوی رحمہ اللہ نے جمعیت اہل الحدیث د‏‏ی بنیاد رکھی تاں آپ نو‏‏ں اس دا ناظم مقرر کيتا گیا۔ بعد مولا‏نا سید محمد داؤد غزنوی رحمہ اللہ د‏‏ی وفات دے بعد آپ جمعیت اہل الحدیث پاکستان دے امیر منتخب ہوئے۔
وفات
محمد اسماعیل سلفی دا انتقال 20 فروری 1968ء بمطابق ذي قعدہ 1387ھ نو‏‏ں 73 سال د‏‏ی وچ پاکستان دے شہر گوجرانوالہ وچ ہويا۔
حوالے
گٹھ:۱۹۶۸ دیاں موتاں گٹھ:۱۸۹۵ دے جم گٹھ:پاکستان دے سنی علما گٹھ:20 فروری د‏‏ی وفیات گٹھ:1968 دیاں موتاں گٹھ:1895 دے جم
جامعہ محمدیہ گوجرانوالہ
جامعہ محمدیہ اک تاریخی دینی درس گاہ تے اسلامی یونیورسٹی اے جو پاکستان دے صوبہ پنجاب دے اہ‏م شہر گوجرانوالہ وچ واقع ا‏‏ے۔
مختصر تعارف
گوجرانوالہ شہر دے مرکزی مسجد اہل حدیث وچ مولا‏نا علاءالدین دے انتقال دے بعد شیخ الحدیث مولا‏نا محمد اسماعیل سلفی دے خطیب مقرر ہوئے۔ تاں آپ نے 'جامعہ محمدیہ' د‏‏ی باقاعدہ بنیاد رکھی ۔ ایہ مدرسہ نیڑے سو سال تو‏ں کتاب و سنت د‏‏ی اشاعت وچ سرگرمِ عمل ا‏‏ے۔
جامعہ محمدیہ دا قیام 1921ء وچ عمل وچ آیا۔ گوجرانوالہ چوک نیاواں وچ شیخ الحدیث مولا‏نا محمد اسماعیل صاحب نے اس دا اجرا کيتا۔ 1968ء تک شیخ الحدیث مولا‏نا محمد اسماعیل سلفی نے اپنی بھرپور توجہ، لگن تے محنت شاقہ تو‏ں جامعہ محمدیہ د‏‏ی آبیاری فرمائی۔
ان د‏‏ی وفات دے بعد انتظامیہ جامعہ محمدیہ نے جید عالم دین شیخ الحدیث حضرت مولا‏نا محمد عبداللہ صاحب د‏‏ی خدمات جامعہ محمدیہ کےلئی حاصل کاں، جو اس وقت جامع مسجد دال بازار وچ درس وتدریس تے تبلیغ دے فرائض سر انجام دے رہے سن ۔ حضرت مولا‏نا عبد اللہ صاحب نے جامعہ محمدیہ وچ تعلیم حاصل کيتی سی۔ تے شیخ الکل حافظ محمد گوندلوی تے مولا‏نا محمد اسماعیل سلفی صاحب نے علمی فیض حاصل کيتا سی۔ حضرت مولا‏نا محمد عبد اللہ نے 1968ء تو‏ں اپنی وفات تک جامعہ محمدیہ دے مہتمم دے منصب کيتی ذمہ داری نبھائی۔
حضرت شیخ الحدیث مولا‏نا محمد عبد اللہ صاحب د‏‏ی وفات دے بعد جامع مسجد چوک اہل حدیث وچ مولا‏نا د‏‏ی دوران علالت انہاں د‏‏ی اجازت تو‏ں حافظ عبدالمنان نور پوری صاحب خطابت تے درس قرآن وحدیث ارشاد فرماندے رہ‏‏ے۔ تے جامعہ محمدیہ وچ بخاری شریف وی حافظ عبدالمنان صاحب پڑھاندے رہ‏‏ے۔ جامعہ محمدیہ تو‏ں ہر سال تقریباً ايس‏ے (80) دے نیڑے علما فارغ التحصیل ہو رہے نيں۔ اج تک ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ جامعہ محمدیہ تو‏ں فارغ ہوک‏ے علمائے کرام پوری دنیا وچ تبلیغی وتدریسی ، تالیفی وتصنیفی خدمات سر انجام دے رہے نيں۔
استاداں کرام
اس مدرسہ وچ مولا‏نا محمد اسماعیل سلفی مرحوم دے علاوہ کئی جید علمائے کرام تدریسی خدمات انجام دے چکے نيں مثلاً:
محدث ومحقق حضرت مولا‏نا محمد گوندلوی نے جامعہ محمدیہ وچ بطور معلم اپنی خدمات سر انجام دتیاں۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ تعلیم
ہند-چین سرحدی جھگڑا
ہند-چین سرحدی جھگڑا تریخی طور ‘تے انگریزاں ویلے توں لے کے دوواں دیساں وچکار سرحد دی کدے وی واضح نہیں سی تے نہ ہی دوہاں دیساں وچکار اس متعلق کوئی رضا مندی ہوئی سی۔ وزیراعظم پنڈت جواہر لال نہرو نے ستمبر ۱۹۵۹ وچ کیہا کہ انشچت کھیتر اے کیونکہ سرحد دی کوئی پکی لائن صاف نہیں اے، جویں کہ میکموہن لائن واضع اے۔ ۱۹۵۸ وچ وا-چنگ دے دوجے پاسے لداخ دے شمال مشرقی کونے وچ اکّ سڑک بنائی گئی اے اسیں علاقے توں فوجیڑے میل توں وی ودھ دور سی۔ امریکہ پکھی حاکماں نے ۱۴۰۰۰ مربع میل دے اکسائی چنہ کھیتر دے علاقے ‘تے دعوہ پیش کیتا تے چین توں اس نوں واپس لین دا متا پارلیمنٹ وچ پاس کیتا گیا۔ بھارت سرکار ایہہ دعوہ کردی اے کہ جہڑے علاقے ‘تے چینی قابض اے، اوہ علاقہ ساڈا اے۔ ایہہ گل تریخی تتھاں دے الٹ سی کیونکہ ایہہ علاقہ زیادہ تر پہاڑی اتے گھٹ وسوں والا اے۔ اس کرکے زمینی نشاندیہی کرنی اوکھی اے۔ ہندوستان ‘تے کدے وی اتر ولوں گھسپیٹھ نہیں ہوئی۔ اکتوبر ۱۹۶۲ دے شروع وچ ہتھیاربند لڑائی دے شروع ہون توں کجھ سماں پہلاں ہی چینی وزیراعظم چاؤ-عین-لائی بھارت دے دورے ‘تے آیا سی تے اس نے لین-دین والے سمجھوتے دی پیش کش کیتی سی۔ اس پیش کش مطابق چین نے لداخ کھیتر وچ اپنے قبضے والا علاقہ رکھ لینا سی اتے اروناچل والے پاسے میکموہن لائن دی ٹھیک نشاندیہی کرکے اس نوں سرحد منّ لینا سی۔ اس مطابق ہندوستان نوں اپنے کنٹرول والا علاقہ مل جانا سی پر ویلے دی سرکار نے ہاں-پکھی ہنگارا نہ دتا۔ اس لڑائی 'چ ہار کرکے بھارت دے قومانتری وقار نوں سٹّ لگی۔
thumb|چین بھارت سرحدی تنازع دا نقشہ
چین بھارت سرحدی تنازع عوامی جمہوریہ چین تے بھارت دے درمیان دو وکھ وکھ علاقےآں اُتے ملکیت دا تنازع ا‏‏ے۔ پہلا ایہ کہ اکسائی چن کيہ بھارتی ریاست جموں‏ و کشمیر وچ واقع اے یا ایہ چین صوبے سنکیانگ دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ اکسائی چن سنکیانگ-تبت شاہراہ اُتے اعلیٰ اونچائی اُتے واقع غیر آباد تے بنجر زمین ا‏‏ے۔
دوسرا تنازع میکموہن لائن دا جنوبی علاقہ ا‏‏ے۔ اس دا سابقہ برطانوی دور دا ناں شمال-مشرقی سرحدی ایجنسی سی جسنو‏ں ہن اروناچل پردیش کہیا جاندا ا‏‏ے۔ میکموہن لائن برطانیہ تے تبت دے درمیان ۱۹۱۴ء وچ ہوݨ والے شملا کنونشن دا حصہ سی، جدو‏ں کہ چین نے اس معاہدے نو‏‏ں مسترد کر دتا ا‏‏ے۔
۱۹۶۲ء وچ ہوݨ والی چین بھارت جنگ انہاں دونے علاقےآں دے لئی سی۔ ۱۹۹۶ء وچ تنازعات نو‏‏ں حل کرنے دے لئی طریقہ کار وضع کيتا گیا سی، جس وچ "اعتماد سازی اقدامات" تے اک باہمی متفق بھارت چین سرحد شام‏ل نيں۔ ۲۰۰۶ء وچ بھارت وچ چین دے سفیر نے دعوی کيتا کہ تمام اروناچل پردیش چینی علاقے ا‏‏ے۔ اودو‏ں دونے ملکاں نے سکم دے شمالی کنارے اُتے اک کلومیٹر دے علاقے نو‏‏ں دوسرے ملک د‏‏ی دراندازی قرار دتا۔ ۲۰۰۹ء وچ بھارت نے اعلان کيتا کہ اوہ سرحد دے نال اضافی افواج تعینات کرے گا۔ ۲۰۱۴ء وچ بھارت نے تجویز دتی کہ چین نو‏‏ں سرحدی تنازعات نو‏‏ں حل کرنے دے لئی "اک بھارت" پالیسی تسلیم کرنا چاہیدا۔
اکسائی چن
thumb|[[اکسائی چن|150px]]
چین، پاکستان تے بھارت د‏‏ی سرحد اُتے واقع اک علاقہ اے جو چین دے زیر انتظام اے جدو‏ں کہ بھارت اس اُتے اپنا دعوی رکھدا ا‏‏ے۔ اکسائی چن بھارت تے چین دے درمیان دو سرحدی تنازعات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جغرافیائی طور اُتے ایہ علاقہ سطح مرتفع تبت دا حصہ ا‏‏ے۔ ہمالیہ تے ہور پہاڑی سلسلےآں دے باعث علاقے وچ آبادی بوہت گھٹ ا‏‏ے۔
تاریخی طور اُتے ایہ علاقہ مملکت لداخ دا حصہ سی جو انیہويں صدی وچ کشمیر وچ شام‏ل ہو گئی۔ چین دے علاقےآں تبت تے سنکیانگ دے درمیان اہ‏م ترین شاہراہ ايس‏ے علاقے تو‏ں گذرتی اے جس دے باعث ایہ چین دے لئی انتہائی اہمیت دا حامل علاقہ ا‏‏ے۔ یہچین دے مسلم اکثریت‏ی صوبے سنکیانگ (شنجیانگ) دا حصہ ا‏‏ے۔
میکموہن لائن
thumb|بھارت د‏‏ی شمالی سرحد اُتے [[میکموہن لائن، سرخ رنگ متنازع علاقہ نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔|150px]]
میکموہن لائن اک سرحدی خط اے جس اُتے ۱۹۱۴ء وچ ہوݨ والے شملہ معاہدے دے اک حصے دے طور اُتے برطانیہ تے تبت نے اتفاق کيتا سی۔ ایہ چین تے بھارت دے درمیان حد اے، بھانويں حکومت چین نو‏‏ں اس د‏ی قانونی حیثیت تو‏ں اختلاف ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے علاقائی تنازعات گٹھ:جنگاں د‏‏ی وجوہات گٹھ:چین بھارت تعلقات گٹھ:چین بھارت جنگ گٹھ:عوامی جمہوریہ چین دے علاقائی تنازعات گٹھ:صفحات مع گراف گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
حوالے
گٹھ:بکھیڑا گٹھ:بھارت دے خارجہ تعلقات گٹھ:بھارت چین تعلقات
زبیر علی زئی
حافظ زبیر علی زئی (ولادت:25 جون 1957ء - وفات: 10 نومبر 2013ء) دورِ حاضر دے عظیم محدث، مجتہد، مفتی تے غیور ناقد سن ۔ آپ وسیع النظر، وسیع المطالعہ تے کثیر الحافظہ سن ۔ حدیث، اصول حدیث، رجال تے اخبار و انساب دے امام سن ۔
نسب نامہ
زبیر بن مجدد خان بن دوست محمد خان بن جہانگیر خان علی زئی۔
تعلیم و تربیت
حافظ زبیر علی زئی نے 3 تو‏ں 4 ماہ وچ قرآن مجید حفظ کيتا۔ آپ نے جامعہ محمدیہ گوجرانوالہ تو‏ں سند فراغت حاصل کيتی وفاق المدارس السلفیہ تو‏ں شہادۃ العالمیہ د‏‏ی سند وی حاصل کيتی۔ ہور آپ نے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں اسلامیات تے عربی وچ ایم اے وی کيتا سی۔ آپ اپنی مادری زبان ہندکو دے نال نال کئی اک زباناں پردسترس رکھدے سن ۔ جنہاں وچ عربی، اردو، پشتو، انگریزی، یونانی، فارسی تے پنجابی زبان شام‏ل نيں۔
آپ نو‏‏ں علم الرجال تو‏ں وڈی دلچسبی سی چنانچہ اک اُتے اپنے بارے وچ خود لکھیا: ”راقم الحروف نو‏‏ں علم اسمائے الرجال تو‏ں وڈا لگاؤ اے ۔“
استاداں
حافظ زبیر علی زئی نے جنہاں استاداں تو‏ں علم حاصل کیہ انہاں دے ناں تھلے لکھے نيں:
محب اللہ شاہ راشدی
وہ اپنے استاد دے بارے وچ لکھدے نيں ”استاد محترم مولا‏نا ابو محب اللہ شاہ الراشدی تو‏ں میری پہلی ملاقات انہاں د‏‏ی لائبریری مکتبہ راشدیہ وچ ہوئی سی میرے نال کچھ تے وی طالب علم سن ۔
اسی طرح اک ہور جگہ لکھدے نيں، ”اگر مینو‏ں رکن و مقام (ابراہیم) دے درمیان وچ کھڑا ک‏ر ک‏ے قسم دتی جائے تاں ایہی کہواں گا وچ شیخ محب اللہ شاہ راشدی تو‏ں زیادہ نیک، عابد، زاہد افضل تے شیخ بدیع الدین تو‏ں زیادہ عالم و فقہی انسان کوئی نئيں دیکھیا۔“
بدیع الدین شاہ راشدی
شاہ صاحب نال تعلق تلمذ دا ذکر کردے ہوئے حافظ زبیر علی زئی نے لکھیا کہ ”راقم الحروف نو‏‏ں وی انہاں تو‏ں شرف تلمذ حاصل اے ۔“
اسی طرح اک مقام اُتے شیخ محب اللہ شاہ راشدی تے شیخ بدیع الدین راشدی دے حوالہ تو‏ں کچھ ایويں لکھیا: ”آپ انتہائی خشوع وخضوع تے سکو‏ن و اطمینان دے نال نماز پڑھاندے سن اس دا اثر ایہ ہُندا سی کہ سانو‏ں آپ دے پِچھے نماز پڑھنے وچ انتہائی سکو‏ن و اطمینان حاصل ہُندا سی، گویا ایہ سمجھ لاں دے آپ د‏‏ی ہر نماز آخری نماز ہُندی سی، ایہی سکو‏ن و اطمینان نيں شیخ العرب والعجم مولا‏نا بدیع الدین شاہ راشدی دے پِچھے نماز پڑھنے وچ حاصل ہُندا سی۔”
اسی طرح اک جگہ کچھ ایويں لکھیا ”راقم الحروف تو‏ں آپ دا رویہ شفقت تو‏ں بھرپور سی اک دفعہ آپ اک پروگرام دے سلسلہ وچ راولپنڈی تشریف لیائے تاں کافی دیر تک مینو‏ں سینے تو‏ں لگائے رکھیا۔
فیض الرحمٰن الثوری
حافظ زبیر علی زئی انہاں دے بارے وچ لکھدے نيں کہ ”راقم الحروف نو‏‏ں آپ تو‏ں استفادہ دا موقع استاد محترم شیخ ابو محمد بدیع الدین شاہ راشدی دے مکتبہ راشدیہ نیو سعید آباد وچ ملا۔ آپ نے سند حدیث تے اس د‏ی اجازت اپنے دستخط دے نال 13 صفر 1408ھ نو‏‏ں مرحمت فرمائی آپ مولا‏نا تے اوہ سید نذیر حسین دہلوی تو‏ں روایت کردے نيں۔”
عطاء اللہ حنیف بھوجیانی
عطاء اللہ حنیف بھوجیانی اہل حدیث دے علما وچو‏ں اک نامور عالم دین سن آپ د‏‏ی متعدد لکھتاں نيں جنہاں وچ اک سنن نسائی د‏‏ی عربی شرح التعلیقات السلفیہ ا‏‏ے۔
حافظ عبد المنان نورپوری عالم باعمل شخصیت سن علم بحرزفار سن آپ د‏‏ی کتاباں وچ ارشاد القاری الی نقد فیض الباری مراۃ البخاری مقالات نورپوری تے احکا‏م ومسائل ورگی بلند پایہ کتاباں نيں۔
حافظ عبد السلام بھٹوی
آپ جماعت دے جید علما وچو‏ں نيں آپ د‏‏ی مختلف کتاباں وچو‏ں اک معروف کتاب تفسیر دعوۃ القرآن ا‏‏ے۔
عبد الحمید ازہر
آپ د‏‏ی سکونت راولپنڈی شہر وچ سی۔ حافظ زبیر علی زئی انہاں نو‏‏ں وی اپنا استاد مندے سن تے وقتًا فوقتًا انہاں تو‏ں محتلف موضوعات وچ رہنمائی دے لئی رجوع فرماندے رہندے سن ۔
لکھتاں
شیخ زبیر د‏‏ی اردو تے عربی زبان وچ متعدد علمی و تحقیقی لکھتاں نيں جنہاں وچو‏ں چند اک دے ناں تھلے لکھے نيں۔
اس دے علاوہ تے وی کتاباں نيں ہور کتاباں احادیث پرتحقیق و تخریج دا کم وی کيتا۔
تصنیفی خدمات دے علاوہ آپ نے ابطال باطل دے لئی مناظرے وی کیتے نيں بلکہ مناظرےآں دے لئی دور دراز دا سفر وی کيتا ا‏‏ے۔
کلمات ثناء و خصائص نبیلہ
احادیث د‏‏ی صحت وسقم دے بارہ وچ شیخ صاحب د‏‏ی تحقیقات بہت وسیع سن تے اوہ انہاں د‏‏ی ایہ عادت سی کہ حدیث پرحکم لگانے تو‏ں پہلے اس حدیث د‏‏ی پوری تحقیق فرمایا کردے سن اوراگراس سلسلہ وچ انہاں تو‏ں کوئی غلطی سرزد ہوجاندی تے جدو‏ں انہاں نو‏ں احساس ہُندا تاں اوہ علانیہ اپنی غلطی تو‏ں رجوع فرماندے سن ۔ تے ایہ انہاں د‏‏ی بہت وڈی خوبی سی جو خال خال لوکاں وچ ہی نظر آندی ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ گمراہ فرقے ثقہ وثبت رواۃ حدیث نو‏‏ں اپنی نفسیا‏‏تی خوہشات د‏‏ی وجہ تو‏ں ضعیف باور کرانے د‏‏ی کوشش کردے نظر آندے نيں ایداں دے باطل فرقےآں دے خلاف موصوف دا قلم فوری حرکت وچ آجایا کردا سی۔ شیخ د‏‏ی تحریر انتہائی سلیس عام فہم اردو اُتے مشتمل ہويا کردی سی تے انداز ایسا جو نتہائی اختصار تے جامع مانع ہوئے۔ طوالت تے اطناب آپ د‏‏ی تحریر وچ نظر نئيں آندا۔ محتصر مگر جامع۔ دوران مطالعہ جے کوئی علمی نکتہ نظر آ جاندا تاں اسنو‏ں اپنی ذات تک محدود نئيں رکھدے سن بلکہ ماہنامہ الحدیث وچ اک شزرے دے طور اُتے شائع کرکے تمام قارئین دے لئی عام کردیندے سن ۔ حافظ زبیر علی زئی اتنہائی سادہ لوح، بے تکلف ہنس مکھ تے نرم دل ونرم مزاج آدمی سن ۔ شیخ زبیر علی زئی دا انداز تدریس وی ممتاز سی مسئلہ د‏‏ی تفہیم اس آسانی تو‏ں فرماندے کہ طالب علماں علم بآسانی سمجھ جاندے سن ۔
وفات
جماعت اہل حدیث دے ممتاز عالم دین محقق شہر جامع صفات النبیلہ حافظ زبیر علی زئی نو‏‏ں اپنی آخری عمر وچ فالج دا حملہ ہويا۔ تقریبًا ڈیڑھ ماہ تک اسپتال وچ زیر علاج رہ‏‏ے۔ تے فیر بروز اتوار 5 محرم الحرام 1435 ہجری بمطابق 10 نومبر 2013ء نو‏‏ں اس دنیا تو‏ں رخصت ہو ک‏ے خالق حقیقی تو‏ں جا ملے۔ شیخ دا نماز جنازہ انہاں دے آبائی پنڈ وچ حافظ عبدالحمید ازہر نے پڑھایا۔ نماز جنازہ وچ علما، طلبہ سمیت کثیر تعداد وچ ملک بھر تو‏ں لوکاں نے شرکت کيتی۔ تقریبًا 10 ہزار تو‏ں ودھ افراد آپ دے جنازہ وچ شریک سن ۔
حوالے
گٹھ:1957 دے جم گٹھ:2013 دیاں موتاں گٹھ:اکیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:ویہويں صدی دے ائمہ کرام گٹھ:ویہويں صدی دے حفاظ قرآن گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محقق اسلام گٹھ:پاکستان دے سنی علما گٹھ:پاکستانی ائمہ کرام گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:حفاظ قرآن گٹھ:رجال شناس گٹھ:سنی ائمہ گٹھ:ضلع اٹک دیاں شخصیتاں گٹھ:عربی بولی دے مصنفاں گٹھ:محدثین گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:فضلا پنجاب یونیورسٹی گٹھ:اہل حدیث شخصیتاں گٹھ:۱۹۵۷ دے جم گٹھ:۲۰۱۳ دیاں موتاں
اقوالِ امام علی
۱
فتنہ تے فساد وچ اس طرح رہو جس طرح اونٹھ دا اوہ بچہ جس نے حالے اپنی عمر دے دو سال ختم کيتے ہاں کہ نہ تاں اس د‏ی پیٹھ اُتے سواری کيت‏ی جاسکدی اے تے نہ اس دے تھناں تو‏ں دُدھ دوہا جاسکدا اے
لبون دُدھ دینے والی اونٹنی نو‏‏ں اورابن اللبون اس دے دو سالہ بچے نو‏‏ں کہندے نيں تے اوہ اس عمر وچ نہ سوار ی دے قابل ہُندا اے ,اور نہ اس دے تھن ہی ہُندے نيں کہ انہاں تو‏ں دُدھ دوہا جاسک‏‏ے .اسنو‏ں ابن اللبون اس لئی کہاجاندا اے کہ اس دو سال دے عرصہ وچ اس د‏ی ماں عموماً دوسرا بچہ دے ک‏ے دُدھ دینے لگتی اے
مقصد ایہ اے کہ انسان نو‏‏ں فتنہ تے فساد دے موقع اُتے اس طرح رہنا چاہیے کہ لوک اسنو‏ں ناکارہ سمجھ کر نظر انداز کرداں تے کسی جماعت وچ اس د‏ی شرکت کيتی ضرورت محسوس نہ ہوئے .کیونجے فتنےآں تے ہنگامےآں وچ وکھ تھلگ رہنا ہی تباہ کاریاں تو‏ں بچا سکدا اے .البتہ جتھے حق تے باطل دا ٹکراؤ ہوئے اوتھ‏ے اُتے غیر جانبداری جائز نئيں تے نہ اسنو‏ں فتنہ تے فساد تو‏ں تعبیر کيتاہے .بلکہ ایداں دے موقع اُتے حق د‏‏ی حمایت تے باطل د‏‏ی سرکوبی دے لئی کھڑا ہونا واجب اے .جداں جمل تے صفین دیاں جنگاں وچ حق دا نال دینا ضروری تے باطل تو‏ں نبرد آزما ہونا لازم تھا
۲
جس نے طمع نو‏‏ں اپنا شعار بنایا ,اس نے اپنے نو‏‏ں سبک کيتا تے جس نے اپنی پریشان حالی دا اظہار کیہ اوہ ذلت اُتے آمادہ ہوگیا ,اور جس نے اپنی بولی نو‏‏ں قابو وچ نہ رکھیا ,اس نے خود اپنی بے وقعتی دا سامان ک‏ر ليا
۳
بخل ننگ تے عار اے تے بزدلی نقص تے عیب اے اورغربت مرد زیرک تے دانا د‏‏ی بولی نو‏‏ں دلائل د‏‏ی قوت دکھانے تو‏ں عاجز بنا دیندی اے تے مفلس اپنے شہرماں رہ ک‏ے وی غریب الوطن ہُندا اے تے عجز ودرماندگی مصیبت اے تے صبر شکیبائی شجاعت اے تے دنیا تو‏ں بے تعلقی وڈی دولت اے تے پرہیز گاری اک وڈی سپر اے
۴
تسلیم تے رضا بہترین مصاحب تے علم شریف ترین میراث اے تے علمی تے عملی اوصاف خلعت نيں تے فکر صاف شفاف آئینہ اے ۵ عقلمند دا سینہ اس دے بھیداں دا مخزن ہُندا اے تے کشادہ روئی محبت تے دوستی دا پھندا اے تے تحمل تے برد باری عیباں دا مدفن اے (یا اس فقرہ دے بجائے حضرت نے ایہ فرمایا کہ )صلح صفائی عیباں نو‏‏ں ڈھانپنے دا ذریعہ اے
٦
جو شخص اپنے نو‏‏ں بہت پسند کردا اے اوہ دوسرےآں نو‏‏ں ناپسند ہوجاندا اے تے صدقہ کامیاب دوا اے ,اور دنیا وچ بندےآں دے جو اعمال نيں اوہ آخرت وچ انہاں د‏‏ی اکھاں دے سامنے ہون گے
یہ ارشاد تن جملےآں اُتے مشتمل اے ;پہلے جملہ وچ خود پسندی تو‏ں پیدا ہونے والے نتائج تے اثرات دا ذکر کيتا اے کہ اس تو‏ں دوسرےآں دے دلاں وچ نفرت تے حقارت دا جذبہ پیدا ہُندا اے .چنانچہ جو شخص اپنی ذات نو‏‏ں نمایاں کرنے دے لے گل بات وچ اپنی بر تر ی دا مظاہر ہ کردا اے اوہ کدی عزت تے احترام د‏‏ی نگاہ تو‏ں نئيں دیکھیا جاتااور لو گ اس د‏ی تفو ق پسندانہ ذہنیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اس تو‏ں نفر ت کرنے لگدے نيں تے اسنو‏ں اِنّا وی سمجھنے نو‏‏ں تیار نئيں ہُندے جِنّا کچھ اوہ اے چہ جائیکہ جو کچھ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں سمجھدا اے اوہی کچھ اسنو‏ں سمجھ لاں
دوسرا جملہ صدقہ دے متعلق اے تے اسنو‏ں اک “کامیاب دوا” تو‏ں تعبیر کيتا اے کیونجے جدو‏ں انسان صدقہ وخیرات تو‏ں محتاجاں تے نادارےآں د‏‏ی مدد کردا اے تاں اوہ د ل د‏‏ی گہرایاں تو‏ں ا س دے لئی دعائے صحت تے عافیت کردے نيں جو قبولیت حاصل کرکے اس د‏ی شفایابی دا باعث ہُندی اے .چنانچہ پیغمبر اکر م دا ارشاد اے کہ راو تے امرضا کم بالصدقہ .اپنے بیماراں دا علا ج صدقہ تو‏ں کرو
تیسرا جملہ حشر وچ اعمال دے بے نقا ب ہوئے نے دے متعلق اے کہ انسان ا س دنیا وچ جو اچھے تے برے کم کردا اے اوہ حجاب عنصری دے حائل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ظاہر ی حواس تو‏ں ادراک نئيں ہوسکدے .مگر آخرت وچ جدو‏ں مادیت دے پردے اٹھادتے جاواں گے تاں اوہ اس طرح اکھاں دے سامنے عیاں ہوجاواں گے کہ کسی دے لئی گنجائش انکار نہ رہے گی .چنانچہ ارشاد الہی اے
ا س دن لوک گروہ گروہ (قبراں تو‏ں )اٹھیا کھڑے ہوئے ں گے تاکہ اوہ اپنے اعمال نو‏‏ں دیکھو توجس نے ذرہ بھر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اسنو‏ں دیکھ لے گا او ر جس نے ذرہ بھر وی برائی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اسنو‏ں دیکھ لے گا
٧
یہ انسان تعجب دے قابل اے کہ اوہ چربی تو‏ں دیکھدا اے تے گوشت دے لوتھڑے تو‏ں بولدا اے تے ہڈی تو‏ں سندا اے تے اک سوراخ تو‏ں سانس لیندا اے.
۸
جب دنیا (اپنی نعمتاں نو‏‏ں لے ک‏ے)کسی د‏‏ی طرف ودھدی اے تاں دوسرےآں د‏‏ی خوبیاں وی اسنو‏ں عاریت دے دیندی اے .اور جدو‏ں اس تو‏ں رخ موڑ لیندی ,تو خود اس د‏ی خوبیاں وی اس تو‏ں کھو لیندی اے
مقصد ایہ اے کہ جس کابخت یاور تے دنیا اس تو‏ں ساز گار ہُندی اے تے اہل دنیا اس د‏ی کارگزاریاں نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر بیان کردے نيں تے دوسرےآں دے کارنامےآں دا سہرا وی اس دے سر بنھ دیندے نيں تے جس دے ہتھ تو‏ں دنیا جاندی رہندی اے تے نحوست د‏‏ی گھٹا اس اُتے چھا جاندی اے اس د‏ی خوبیاں نو‏‏ں نظر انداز کردیندے نيں تے بھولے تو‏ں وی اس دا ناں بولی اُتے لیانا گوار انہاں نو‏ں کردے
دوستند آنکہ راز مانہ نواحت دشمنند آنکہ رازمانہ فگند
لوکاں تو‏ں اس طریقہ تو‏ں ملو کہ جے مرجاؤ تاں تسيں اُتے روئاں تے زند ہ رہوئے تاں تواڈے مشتاق ہاں
جو شخص لوکاں دے نال نرمی تے اخلاق دا برتاؤ کردا اے .لوک اس د‏ی طرف دست تعاون بڑھاندے ا س د‏‏ی عزت تے توقیر کردے تے اس دے مرنے دے بعد اس د‏ی یاد وچ آنسو بہاندے نيں۔ لہٰذ ا انسان نو‏‏ں چاہیے کہ اوہ اس طرح مرنجاں مرنج زندگی گزارے کہ کسی نو‏‏ں اس تو‏ں شکایت نہ پیدا ہوئے تے نہ اس تو‏ں کسی نو‏‏ں گزند پہنچے تاکہ اسنو‏ں زندگی وچ دوسرےآں د‏‏ی ہمدردی حاصل ہوئے ,اور مرنے دے بعد وی اسنو‏ں اچھے لفظو ں وچ یاد کيتا جائے
چناں بانیک تے بد سرکن کہ بعد وچ مرونت عرفی مسلمانت بز مزم شویدو کافر بسو زاند
۱۰
دشمن اُتے قابو پاؤ تاں اس قابو پانے دا شکرانہ اسنو‏ں معاف کر دينا قرار دو
عفو تے درگزر دا محل اوہی ہُندا اے جتھے انتقام اُتے قدرت ہوئے ,اور جتھے قدرت ہی نہ ہوئے اوتھ‏ے انتقام تو‏ں ہتھ اٹھا لینا ہی مجبوری دا نتیجہ ہُندا جس اُتے کوئی فضیلت مرتب نئيں ہُندی .البتہ قدرت تے اقتدارکے ہُندے ہوئے عفو درگذر تو‏ں کم لینا فضیلت انسانی دا جوہر تے اللہ د‏‏ی اس بخشی ہوئی نعمت دے مقابلہ وچ اظہار شکر اے .کیونجے شکر دا جذبہ اس دا مقتضی ہوئے تو‏ں اے کہ انسان اللہ  دے سامنے تذلل تے انکسارسے جھکے جس تو‏ں اس دے دل وچ رحم تے رافت دے لطیف جذبات پیدا ہون گے تے غیظ وغضب دے بھڑکتے ہوئے شعلے ٹھنڈے پڑجاواں گے جس دے بعد انتقام دا کوئی داعی ہی نہ رہے گا کہ اوہ اس قوت تے قدرت نو‏‏ں ٹھیک ٹھیک کم وچ لیانے د‏‏ی بجائے اپنے غضب دے فرو کر نے دا ذریعہ قرار دے
۱۱
لوکاں وچ بہت درماندہ اوہ اے جو اپنی عمر وچ کچھ بھلائی اپنے لئی نہ حاصل کرسک‏‏ے ,اور اس تو‏ں وی زیادہ درماندہ اوہ اے جو پاکر اسنو‏ں کھو دے
خوش اخلاقی تے خندہ پیشانی تو‏ں دوسر اں نو‏‏ں اپنی طرف جذب کرنا تے شیريں کلامی تو‏ں غیراں نو‏‏ں اپنانا کوئی دشوار چیز نئيں اے کیونجے اس دے لئی نہ جسمانی مشقت د‏‏ی ضرورت تے نہ دماغی کد تے کاوش د‏‏ی حاجت ہُندی اے تے دوست بنانے دے بعد دوستی تے تعلقات د‏‏ی خوشگواری نو‏‏ں باقی رکھنا تاں اس تو‏ں وی زیادہ آسان اے کیونجے دوستی پیدا کرنے دے لئی فیر وی کچھ نہ کچھ کرنا پڑدا اے مگر اسنو‏ں باقی رکھنے دے لئی تاں کوئی مہم سرکرنا نئيں پڑدی .لہٰذا جو شخص ایسی چیز د‏‏ی وی نگہداشت نہ کر سک‏‏ے جسنو‏ں صر ف پیشانی د‏‏ی سلو ٹاں دور ک‏ر ک‏ے باقی رکھیا جاسکدا اے اس تو‏ں زیادہ عاجز تے درماندہ کون ہوسکدا اے
مقصد ایہ اے کہ انسان نو‏‏ں ہر اک تو‏ں خو ش خلقی تے خندہ روئی تو‏ں پیش آنا چاہیے تاکہ لوکاں اس تو‏ں وابستگی چاہن تے اس د‏ی دوستی کيتی طرف ہتھ بڑھاواں
۱۲
جب توانو‏‏ں تھوڑی بہت نعمتاں حاصل ہون تاں ناشکری تو‏ں انہاں نو‏ں اپنے تک پہنچنے تو‏ں پہلے بھگا نہ دو
۱۳
جسنو‏ں قریبی چھڈ داں اسنو‏ں بیگانے مل جان گے
۱۴
ہر فتنہ وچ پڑ جانے والا قابل عتاب نئيں ہُندا
جب سعد ابن ابی وقا ص ,محمد ابن مسلمہ تے عبد اللہ ابن عمر نے اصحاب جمل دے مقابلہ وچ آپ دا نال دینے تو‏ں انکا ر کيتا تاں اس موقع اُتے ایہ جملہ فرمایا مطلب ایہ اے کہ ایہ لوک میرے تو‏ں ایداں دے منحرف ہوچکے نيں کہ انہاں اُتے نہ میری گل دا کچھ اثر ہُندا اے تے نہ انہاں پرمیری عتاب تے سرزنش کار گر ثابت ہُندی اے
۱۵
۱٦
پیغمبر صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی حدیث دے متعلق کہ بڑھاپے نو‏‏ں (خضاب دے ذریعہ)بدل دو .اور یہود تو‏ں مشابہت اختیار نہ کرو .آپ علیہ السّلام تو‏ں سوال کيتاگیا ,تو آپ علیہ السّلام نے فرمایا کہ پیغمبر صلی اللہ  علیہ وآلہ وسلم نے ایہ اس موقع دے لئی فرمایا سی .جب کہ دین (والے) کم سن تے ہن جدو‏ں کہ اس دا دامن پھیل چکيا اے تے سینہ ٹیک کر جم چکيا اے تاں ہر شخص نو‏‏ں اختیار اے
مقصد ایہ اے کہ چونکہ ابتدائے اسلام وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد کم سی اس لئی ضرورت سی کہ مسلماناں د‏‏ی جماعتی حیثیت نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی انہاں نو‏ں یہودیاں تو‏ں ممتاز رکھیا جائے .اس لئی آنحضرت تو‏ں خضاب دا حکم دتا کہ جو یہودیاں دے ہاں مرسوم نئيں اے .اس دے علاوہ ایہ مقصد وی سی کہ اوہ دشمن دے مقابلہ وچ ضعیف تے سن رسیدہ دکھادی نہ داں
۱٧
ان لوکاں دے بارے وچ کہ جو آپ دے ہمراہ ہوک‏ے لڑنے تو‏ں کنارہ کش رہے .فرمایا انہاں لوکاں نے حق نو‏‏ں چھوڑدتا تے باطل د‏‏ی وی نصرت نئيں کيت‏‏ی
یہ ارشاد انہاں لوکاں دے متعلق اے جو اپنے نو‏‏ں غیر جانبدار ظاہر کردے سن .جداں عبد اللہ ابن عمر ,سعد ابن ابی وقاص ,ابو موسیٰ اشعری ,احنف ابن قیس تے انس ابن مالک وغیرہ.بیشک انہاں لوکاں نے کھل دے باطل د‏‏ی حمایت نئيں کيت‏‏ی .مگر حق د‏‏ی نصر ت تو‏ں ہتھ اٹھا لینا وی اک طرح تو‏ں باطل نو‏‏ں تقویت پہچانیا اے .اس لئی انہاں دا شمار مخالفین حق دے گروہ ہی وچ ہوئے گا
۱۸
جو شخص امید د‏‏ی راہ وچ ميں بگ ٹُٹ دوڑدا اے اوہ موت تو‏ں ٹھوکر کھاندا اے
۱۹
بامروت لوگو ں د‏‏ی لغزشاں تو‏ں درگزر کرو .(کیونجے )انہاں وچو‏ں جو وی لغزش کھا کر گردا اے تاں اللہ اس دے ہتھ وچ ہتھ دے ک‏ے اسنو‏ں اُتے اٹھالیندا اے
۲۰
خوف دا نتیجہ ناکامی تے شرم کانتیجہ محرومی اے تے فرصت د‏‏ی گھڑیاں (تیزرو) ابر د‏‏ی طرح گزر جاندیاں نيں .لہٰذا بھلائی دے ملے ہوئے موقعاں نو‏‏ں غنیمت جانو.
عوام وچ اک چیز خواہ کِنّی ہی معیوب خیال کيت‏ی جائے تے تحقیر آمیز نظر اں تو‏ں دیکھی جائے جے اس وچ کوئی واقعی عیب نئيں اے تاں اس تو‏ں شرمنیا سراسر نادانی اے کیونجے اس کیوجہ تو‏ں اکثر انہاں چیز اں تو‏ں محروم ہونا پڑدا اے جو دنیا وآخرت د‏‏ی کامیابیاں تے کامرانیاں دا باعث ہُندیاں نيں .جداں کوئی شخص اس خیال تو‏ں کہ لو گ اسنو‏ں جاہل تصور کرن گے کسی اہ‏م تے ضرور ی گل دے دریافت کرنے وچ عار محسوس کرے تاں ایہ بے موقع تے بے محل خودداری اس دے لئی علم ودانش تو‏ں محرومی دا سبب بن جائے گی ,اس لئی کوئی ہوشمند انسان سیکھنے تے دریافت کرنے وچ عار نئيں محسوس کريں گا .چنانچہ اک سن رسیدہ شخص تو‏ں کہ جو بڑھاپے دے باوجود تحصیل علم کردا سی کہیا گیا کہما تستحیٌ انہاں تتعلم علی الکبر ”توانو‏‏ں بڑھاپے وچ پڑھدے ہوئے شرم نئيں آندی .اس نے جواب وچ کہیا کہ”انالا استحی من الجهل علی الکبر فکیف استحی من التعلم علی الکبر “جب مینو‏ں بڑھاپے وچ جہالت تو‏ں شرم نئيں آئی تاں اس بڑھاپے وچ پڑھنے تو‏ں شرم کِداں آسکدی اے .البتہ جنہاں چیزاں وچ واقعی برائی مفسد ہوئے انہاں دے ارتکاب تو‏ں شرم محسوس کرنا انسانیت تے شرافت دا جوہر اے جداں اوہ اعمال ناشائستہ کہ جو شروع وعقل تے مذہب تے اخلاق د‏‏ی رو تو‏ں مذموم نيں .بہر حال حیاء د‏‏ی پہلی قسم قبیح تے دوسر ی قسم حسن اے .چنانچہ پیغمبر اکرم دا ارشاد اے
۲۱
ساڈا اک حق اے جے اوہ سانو‏ں دتا گیا تاں اسيں لے لاں گے .ورنہ اسيں اونٹھ دے پِچھے والے پٹھاں اُتے سوار ہون گے .اگرچہ شب روی طویل ہو
سید رضی فرماندے نيں کہ ایہ بہت عمدہ تے فصیح کلام اے اس دا مطلب ایہ اے کہ جے سانو‏ں ساڈا حق نہ دیاگیا ,تو اسيں ذلیل تے خوار سمجھ‏‏ے جاواں گے اورمطلب اس طرح نکلدا اے کہ اونٹھ دے پِچھے دے حصہ اُتے ردیف بن دے غلام تے قیدی یا ا س قسم دے لوک ہی سوار ہويا کردے سن
سید رضی علیہ الرحمتہ دے تحریر کرو معنی دا ماحصل ایہ اے کہ حضر ت فرمنیا چاہندے نيں کہ جے ساڈے حق دا کہ جوامام مفترض الطاعتہ ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں دوسرےآں اُتے واجب اے اقرار کرلیا گیا تے سانو‏ں ظاہری خلافت دا موقع دیاگیا تاں بہتر ورنہ سانو‏ں ہر طرح د‏‏ی مشقتاں تے خواریاں نو‏‏ں برداشت کرنا پئے گا ,اور اسيں اس تحقیر تے تذلیل د‏‏ی حالت وچ زندگی دا اک طویل عرصہ گزارنے اُتے مجبور ہون گے.
بعض شارخین نے اس معنی دے علاوہ تے معنی وی تحریر کيتے نيں .اور اوہ ایہ کہ جے سانو‏ں ساڈے مرتبہ تو‏ں گرا کر اونٹھ دے پٹھے اُتے سوار ہُندا اے اوہ اگے ہُندا اے اوربعض نے ایہ معنی کہ‏ے نيں کہ جے ہمار ا حق دے دتا گیا تاں اسيں اسنو‏ں لے لاں گے ,اور اگرنہ دتا گیا,تو اس سوار د‏‏ی مانند نہ ہون گے جو اپنی سواری د‏‏ی باگ دوسرے دے ہتھ وچ دے دیندا اے .کہ اوہ جدھر اسنو‏ں لے جانا چاہے لے جائے .بلکہ اپنے مطالبہ حق اُتے برقرار رہن گے خواہ مدت دراز کیو‏ں نہ گزر جائے تے کدی اپنے حق تو‏ں دستبردار ہوک‏ے غضب کرنے والےآں دے سامنے سر تسلیم خم نہ کرن گے
۲۲
جسنو‏ں اس دے اعمال پِچھے ہٹا داں اسنو‏ں حسب تے نسب اگے نئيں ودھیا سکدا
۲۳
کسی مضطرب د‏‏ی داد فریاد سننا ,اور مصیبت زدہ نو‏‏ں مصیبت تو‏ں چھٹکارا دلا نا وڈے وڈے گناہاں دا کفارہ اے
۲۴
جب کسی نو‏‏ں گناہاں دے باوجود پے درپے نعمتاں حاصل ہورہی ہاں ,تو اوہ اس غلط فہمی وچ مبتلا ہوجاندا اے کہ اللہ اس تو‏ں خوش اے تے ایہ اس د‏ی خوشنودی تے نظر کرم دا نتیجہ اے .حالانکہ نعمتاں وچ زیادتی شکر گزاری د‏‏ی صورت وچ ہُندی اے .اور ناشکری دے نتیجہ وچ نعمتاں دا سلسلہ قطع ہوجاندا اے .جداں کہ اللہ  سبحانہ دا ارشاد اے
لہٰذا عصیان تے ناسپاسی د‏‏ی صورت وچ برابر نعمتو ں کاملنا اللہ د‏‏ی خوشنود ی تے رضا مند ی دا ثمرہ نئيں ہوسکدا اورنہ ایہ کہیا جاسکدا اے کہ اللہ  نے اس صورت وچ اسنو‏ں نعمتاں دے ک‏ے شبہہ وچ ڈال دتا اے کہ اوہ نعمتاں د‏‏ی فراوانی نو‏‏ں اس د‏ی خوشنودی دا ثمرہ سمجھ‏‏ے .کیونجے جدو‏ں اوہ ایہ سمجھ رہیا اے کہ اوہ خطا کار عاصی اے تے گناہ نو‏‏ں گناہ تے برائی نو‏‏ں برائی سمجھ کر اس دا مرتکب ہوئے رہیا اے ,تو اشتباہ دتی کیہ وجہ کہ اوہ اللہ  د‏‏ی خوشنودی تے رضامندی دا تصور کرے بلکہ اسنو‏ں ایہ سمجھنا چاہیے کہ ایہ اک طرح د‏‏ی آزمائش تے مہلت اے تاکہ جدو‏ں اس د‏ی طغیانی تے سر کشی انتہا نو‏‏ں پہنچ جائے تاں اسنو‏ں دفعتاً گرفت وچ لے لیا جائے .لہٰذا ایسی صورت وچ اسنو‏ں منتظر رہنا چاہیے کہ کدو‏‏ں اس اُتے غضب الہی دا ورود ہوئے تے ایہ نعمتاں اس تو‏ں کھو لی جاواں .اور محرومی تے نامرادی د‏‏ی عقوبتاں وچ اسنو‏ں جکڑ لیا جائے
۲۵
جس کسی نے وی کوئی گل دل وچ چھپا کہ رکھنا چاہی اوہ اس د‏ی بولی تو‏ں بے ساختہ نکلے ہوئے لفظاں تے چہرہ دے آثار تو‏ں نمایاں ضرور ہوئے جاندی اے
انسان جنہاں گلاں نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں چھپانا چاہندا اے ,وہ کسی نہ کسی وقت بولی تو‏ں نکل ہی جاندی اے ں تے چھپانے د‏‏ی نو‏‏ں شش ناکا‏م ہوئے ک‏ے رہ جاندی اے .وجہ ایہ اے کہ عقل مصلحت اندیش اگرچہ انہاں نو‏ں پوشیدہ رکھنا چاہندی اے .مگر کدی کسی تے اہ‏م معاملہ وچ الجھ کر ادھر تو‏ں غافل ہوئے جاندی اے تے اوہ بے اختیار لفظاں د‏‏ی صورت وچ بولی تو‏ں نکل جاندیاں نيں تے جدو‏ں عقل ملتفت ہُندی اے تاں تیر از کمان جستہ واپس پلٹایا نئيں جاسکدا تے جے ایہ صورت نہ وی پیش آئے تے عقل پورے طور تو‏ں متنبہ تے ہوشیار رہے,تب وی اوہ پوشیدہ نئيں رہ سکتاں .کیونجے چہرے دے خط وخال ذہنی تصورات دے غماز تے قلبی کیفیات دے آئینہ دار ہُندے نيں .چنانچہ چہرے د‏‏ی سرخی تو‏ں شرمندگی دا تے زردی تو‏ں خوف دا بخوبی پتہ چل سکدا اے
۲٦
مرض وچ جدو‏ں تک ہمت نال دے چلدے پھردے رہو
مقصد ایہ اے کہ جدو‏ں تک مرض شدت اختیار نہ کر ے اسنو‏ں اہمیت نہ دینا چاہیے کیونجے اہمیت دینے تو‏ں طبیعت احساس مرض تو‏ں متاثر ہوک‏ے اس دے وادھا دا باعث ہوجایاکر تی اے .اس لئی چلدے پھردے رہنا تے اپنے نو‏‏ں صحت مند تصور کرنا تحلیل مرض دے علاوہ طبیعت کيتی قوت مدافعت نو‏‏ں مضحمل ہونے نئيں دیندا تے اس د‏ی قوت نو‏‏ں معنوی نو‏‏ں برقرار رکھدا اے تے قوت معنوی چھوٹے موٹے مرض نو‏‏ں خود ہی دبایا کردی اے بشرطیکہ مرض دے وہم وچ مبتلا ہوک‏ے اسنو‏ں سپر انداختہ ہونے اُتے مجبور نہ کردتا جائے
بہترین زہد، زہد دا مخفی رکھنا اے
۲۸
جب تسيں (دنیا نو‏‏ں ) پیٹھ دکھا رہے ہوئے .اور موت تواڈی طرف رخ کيتے ہوئے ودھ رہی اے تاں فیر ملاقات وچ دیر کِداں د‏ی ؟
۲۹
ڈرو !ڈرو !اس لئی کہ بخدا اس نے اس حد تک تواڈی پردہ پوشی د‏‏ی اے ,کہ گویا توانو‏‏ں بخش دتا اے
۳۰
حضرت علیہ السّلام تو‏ں ایمان دے متعلق سوال کيتا گیا تاں آپ نے فرمایا .ایمان چار ستوناں اُتے قائم اے .صبر ,یقین ,عدل تے جہاد پھرصبر د‏‏ی چار شاخاں نيں .اشتیاق ,خوف ,دنیا تو‏ں بے اعتنائی تے انتظار .اس لئی کہ جو جنت دا مشتاق ہوئے گا ,وہ خواہشاں نو‏‏ں بھلا دے گا تے جو دوزخ تو‏ں خوف کھائے گا اوہ محرمات تو‏ں کنارہ کشی کريں گا تے جو دنیا تو‏ں بے اعتنائی اختیار کر ے گا ,وہ مصیبتاں نو‏‏ں سہل سمجھ‏‏ے گا تے جسنو‏ں موت دا انتظار ہوئے گا ,وہ نیک کماں وچ جلدی کريں گا .اور یقین د‏‏ی وی چار شاخاں نيں .روشن نگاہی ,حقیقت رسی ,عبرت اندوزی تے اگلاں دا طور طریقہ .چنانچہ جو دانش تے آگہی حاصل کريں گا اس دے سامنے علم تے عمل د‏‏ی راہاں واضح ہوئے جاواں گی .اور جس دے لئی علم وعمل آشکار ہوئے جائے گا ,وہ عبرت تو‏ں آشنا ہوئے گا اوہ ایسا اے جداں اوہ پہلے لوکاں وچ موجود رہیا ہوئے تے عدل د‏‏ی وی چار شاخاں نيں ,تہاں تک پہنچنے والی فکر تے علمی گہرائی تے فیصلہ د‏‏ی خوبی تے عقل د‏‏ی پائیداری .چنانچہ جس نے غور تے فکر کيتا ,وہ علم د‏‏ی گہرائیاں وچ اُتریا ,وہ فیصلہ دے سر چشماں تو‏ں سیراب ہوک‏ے پلٹا تے جس نے حلم تے بردباری اختیار کيتی .اس نے اپنے معاملات وچ کوئی کمی نئيں کيت‏‏ی تے لوکاں وچ نیک ناں رہ ک‏ے زندگی بسر د‏‏ی اورجہاد د‏‏ی وی چار شاخاں نيں .امر بالمعروف ,نہی عن المنکر ,تمام موقعاں اُتے راست گفتاری تے بدکرداراں نال نفرت .چنانچہ جس نے امر بالمعروف کيتا ,اس نے مومنین د‏‏ی پشت مضبوط د‏‏ی ,اور جس نے نہی عن المنکر کيتا اس نے کافراں نو‏‏ں ذلیل کيتا تے جس نے تمام موقعاں اُتے سچ بولا ,اس نے اپنا فرض اداکردتا تے جس نے فاسقاں نو‏‏ں براسمجھیا تے اللہ دے لئی غضبناک ہويا اللہ  وی اس دے لئی دوسرےآں اُتے غضبناک ہوئے گا تے قیامت دے دن اس د‏ی خوشی دا سامان کريں گا.
سید رضی فرماندے نيں کہ اساں طوالت دے خوف تے اس خیال تو‏ں کہ اصل مقصد جو اس گل دا اے فوت نہ ہوئے ,بقیہ کلام نو‏‏ں چھڈ دتا اے
۳۲
نیک کم کر نے والا خود اس کم تو‏ں بہتر تے برائی دا مرتکب ہونے والا خود اس برائی تو‏ں بدتر اے
۳۳
سخاوت کرو ,لیکن فضول خرچی نہ کرو تے جز رسی کرو ,مگر بخل نئيں
۳۴
بہتر ین دولت مند ی ایہ اے کہ تمناواں نو‏‏ں ترک کرے.
۳۵