امام_ابو_یوسف
امام صاحب رحمہ اللہ د‏‏ی خدمت وچ آمد د‏‏ی وجہ
امام ابویوسف رحمہ اللہ د‏‏ی مڈھلی سِکھیا وتربیت دے بارے وچ کوئی تفصیل کتاباں وچ نئيں ملدی، اُتے د‏‏ی روایات تو‏ں اِنّا توضرور پتہ چلدا اے کہ انہاں نے جوکچھ حاصل کیتا، اس وچ انہاں دے ذا‏تی ذوق وشوق دے نال امام صاحب رحمہ اللہ د‏‏ی مالی امداد تے تکفل کوبھی دخل رہیا اے ؛ ورنہ انہاں دے والدین د‏‏ی حالت اس قابل نئيں سی کہ اوہ تعلیم دے لئی وقت کڈ سکدے۔ اوپریہ ذکربھی آچکيا اے کہ امام ابویوسف سب تو‏ں پہلے محمدبن ابی لیلی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے اُنہاں تو‏ں کسب فیض شروع کیا؛ مگرکئی برس دے بعد پھروہ امام صاحب د‏‏ی خدمت وچ آنے جانے تے اُنہاں دے درس وچ شریک ہوݨ لگے، امام ابویوسف نے ابن ابی لیلی د‏‏ی مجلسِ درس کوچھڈ کرکیو‏ں امام صاحب د‏‏ی صحبت اختیار کيتی، اس بارہ وچ ارباب تذکرہ بہت ساریاں گلاں لکھدے نيں؛ مگران وچ بعض گلاں بالکل بے نیہہ معلوم ہُندیاں نيں، اس لئی اسيں اُنہاں د‏‏ی قدرے تفصیل کردے نيں۔ ان دے پہلے استاذ محمد بن ابی لیلی ممتاز تابعی عبدالرحمن بن ابی لیلی دے صاحبزادے تے خود ممتاز تبع تابعین وچ سن، اموی تے عباسی دونے دوراں وچ برساں قاضی رہ چکے سن، اس لئی انہاں دا علم تے تجربہ دونے وسیع سی، امام ابویوسف نے انہاں تو‏ں علمی تے عملی دونے طرح تو‏ں فیض اُٹھایا تھا؛ اس زمانہ وچ کوئی طالب علم اوہ وی فقہ دا امام اعظم د‏‏ی مجلس درس تو‏ں بے نیاز نئيں رہ سکدا تھا؛ چنانچہ امام ابویوسف رحمہ اللہ فرماندے نيں کہ ابن ابی لیلی باوجود اپنے ذا‏تی فضل وکمال تے علمی منزلت دے جدو‏ں کوئی مشکل مسئلہ آندا توسب تو‏ں پہلے امام صاحب د‏‏ی رائے معلوم کرنے د‏‏ی کوشش کردے سن، اس تو‏ں مجھ کوخیال پیدا ہويا کہ امام صاحب دے درس وچ وی ضرور شریک ہونا چاہیے؛ مگراستاذ دا احترام ولحاظ اس وچ مانع سی، اس وجہ تو‏ں میری ہمت اوتھ‏ے جانے د‏‏ی نئيں پڑدی سی؛ لیکن بعد وچ کچھ ایداں دے واقعات پیش آئے کہ محمد بن ابی لیلیٰ د‏‏ی مجلس تو‏ں منقطع ہوک‏ے اوہ ہمیشہ دے لئی امام صاحب د‏‏ی مجلس تو‏ں وابستہ ہوگئے۔ اہلِ تذکرہ نے اس سلسلہ وچ متعدد ایداں دے واقعات لکھے نيں جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ امام ابویوسف رحمہ اللہ تے انہاں دے شیخ وچ بعض مسائل وچ اختلاف پیدا ہويا، جس دے نتیجہ وچ انہاں نے انہاں د‏‏ی مجلسِ درس چھڈ دتی تے امام اعظم رحمہ اللہ د‏‏ی مجلسِ درس وچ آک‏ے زانوئے تلمذ تہ کرنے لگے؛ لیک نعاجز دے نزدیک متعدد وجوہ د‏‏ی بناپریہ گل کلیۃً صحیح نئيں معلوم ہُندی: (۱)اک ایہ کہ اگرامام ابویوسف کواپنے استاد تو‏ں اک یامتعدد مسائل وچ اختلاف ہوگیا سی تویہ کوئی ایسی اہ‏م گل نئيں سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ انہاں د‏‏ی مجلسِ درس چھڈ دیندے، کيتا بعد وچ خود امام ابویوسف نے امام صاحب تو‏ں متعدد امور ومسائل وچ اختلاف نئيں کيتا سی، اس لئی نفس اختلاف مسائل کوترکِ درس دا سبب قرار دینا صحیح نئيں ا‏‏ے۔ (۲)یہ کہ اگرقاضی محمد بن ابی لیلیٰ تو‏ں اختلاف مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں کوتنفر پیدا ہوگیا ہُندا تے ايس‏ے بناپران د‏‏ی مجلس درس چھڈ بیٹھے ہُندے توامام اعظم د‏‏ی درسگاہ تو‏ں فارغ ہوݨ دے بعد جدو‏ں اوہ خود مسنددرس وقضا پربیٹھے تواپنے تلامذہ دے سامنے امام صاحب تے ابن ابی لیلیٰ دے اختلافی مسائل کومساویانہ طور پربیان نہ کردے؛ بلکہ ہرمسئلہ پرابن ابی لیلی پرنکیر کردے؛ لیکن انہاں نے کدی ایسا نئيں کيتا۔ ایداں دے تمام مخلف فیہ مسائل کوامام محمد نے اک کتاب وچ اختلاف ابی حنیفہ وابن ابی لیلیٰ وچ جمع کردتا اے، جوحیدرآباد وچ چھپ گئی اے، اس دے دیکھݨ تو‏ں اندازہ ہوجاندا اے کہ انہاں دے دل وچ اپنے دونے استاداں دا احترام آخروقت تک باقی سی ۔ (۳)تیسری ایہ کہ امام سرخسی رحمہ اللہ نے مبسوط دے آخر وچ جتھے امام صاحب تے قاضی ابن ابی لیلی دے اختلافی مسائل دا ذکر کيتا اے، اوتھ‏ے امام ابویوسف تے ابن ابی لیلی دے اسباب اختلاف دا وی ذکر کيتا اے، اوہ کہندے نيں کہ امام ابویوسف رحمہ اللہ نے ۹/برس ابن ابی لیلی د‏‏ی خدمت وچ تعلیم حاصل کيتی؛ پھراِنّی ہی مدت امام صاحب د‏‏ی خدمت وچ رہے اس دے بعد قیل (کہیا گیا اے ) دے لفظ تو‏ں مذکورہ بالا سبب دا ذکر کيتا اے، جوبعض لوکاں دے نزدیک استادوشاگرد دے درمیان کشیدگی دا باعث ہويا؛ مگرقیل دے لفظ تو‏ں اس واقعہ دا ذکر کرنا بجائے خود اس دے ضعف کوظاہر کردا ا‏‏ے۔ اصل گل ایہ اے کہ ایہ علومِ دینیہ دے جمع وتدوین دا ابتدائی زمانہ سی، جوسیکڑاں تے ہزاراں اہلِ علم دے سیناں تے سفیناں وچ منتشر سن، اس لئی اودو‏ں دا ایہ دستور سی کہ طلبہ ودھ تو‏ں ودھ اہلِ علم واصحاب درس دے پاس جاک‏ے استفادہ کردے سن ؛ تاکہ انہاں منتشراجزا کووہ اپنے اپنے سینہ وسفینہ وچ جمع کرسکن؛ چنانچہ اس دور دا کوئی ایسا ممتاز اہلِ علم نئيں ملے گا جس دے سینکڑاں د‏‏ی تعداد وچ شیوخ نہ رہے ہوݨ، اس لئی امام ابویوسف رحمہ اللہ جداں طباع تے ذہین طالب علم صرف اک استاد پرکِداں قناعت کرسکدے سن ؛ انھاں نے وی دستورِ زمانہ دے مطابق وکھ وکھ شیوخ واستاداں د‏‏ی خدمت وچ جاک‏ے زانوے ادب تہ کیہ ہوئے گا تے ازدیاد علم دا ایہی شوق انہاں کوابن لیلی د‏‏ی مجلس درس تو‏ں اُٹھاکرامام صاحب رحمہ اللہ د‏‏ی مجلس درس وچ لیایا ہوئے گا۔ اس لئی اک شیخ دے ایدھرو‏ں دوسرے شیخ دے پاس جانے د‏‏ی وجہ خواہ مخواہ ناراضگی ہی قرار دینا صحیح نئيں اے، ایہ صحیح اے کہ امام صاحب تے ابن ابی لیلی وچ بعض فقہی مسائل وچ اختلاف سی، اس لئی ابتداً خود امام ابویوسف کوامام صاحب د‏‏ی مجلس درس وچ جانے وچ تامل سی کہ کدرے ایسا نہ ہوکہ انہاں کواس تو‏ں تکلیف ہو؛ مگرقاضی ابن ابی لیلیٰ تو‏ں کدرے ایہ ثابت نئيں اے کہ خود انہاں نے اس تو‏ں اپنے شاگرد کوروکیا ہو؛ پھرامام صاحب تے ابن ابی لیلیٰ دا اختلاف نفسانیت پرمبنی نئيں سی کہ اوہ اک دوسرے تو‏ں استفادہ وچ مانع ہُندے؛ چنانچہ ابن ابی لیلیٰ دے بارے وچ خود امام ابویوسف رحمہ اللہ دا بیان اے کہ مشکل مسائل وچ علانیہ امام صاحب د‏‏ی رائے دریافت کردے سن ۔