cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سیساک
جڑواں شہر
شہر سیساک دے جڑواں شہر گابروو، Heidenheim an der Brenz، Remchingen و Szombathely ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:سیساک گٹھ:سیساک-موسلاوینا کاؤنٹی گٹھ:کرویئشا دے شہر گٹھ:کروشیا دے شہر و قصبات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
آغا حشر کاشمیری
آغا محمد حشر ابن آغا غنی شاہ بنارس وچ 1879ء وچ پیدا ہوئے تعلیم تے تربیت بنارس وچ ہوئی۔ آپ دے والد مذہبی معاملات وچ قدامت پسند سن ۔ اس لئی آغا حشر ابتدا وچ انگریزی تعلیم تو‏ں محروم رہ‏‏ے۔ دینیات د‏‏ی تعلیم مولوی عبد الصمد تو‏ں حاصل کيتی تے سولہ پارے حفظ کیتے۔
آغا حشر موزاں طبیعت رکھدے سن ۔ چھوٹی عمر وچ شعر کہنے لگے تے فائز بنارسی نو‏‏ں کلام دکھانے لگے۔ مہدی حسن احسن لکھنوی مشہور ڈراما نویس تو‏ں جھڑپ ہوجانے اُتے ڈراما نگاری دا خیال پیدا ہويا۔ چنانچہ 1897ء وچ آپ دا پہلا ڈراما (آفتاب محبت) دے ناں تو‏ں شائع کيتا جو بہت مقبول ہويا۔ آغا حشر نے انیس سال د‏‏ی عمر وچ ڈراما نگاری وچ ناں پیدا ک‏ر ليا سی اُتے اوہ اگے چل ک‏ے اردو بولی دے شیکسپئر اکھوائے۔ آغا حشر نے انگریزی زبان سکھی تے شیکسپئر تے ہور غیر ملکی ڈراما نویسیاں دے ڈرامے پڑھے تے بعض دا اردو وچ ترجمہ کيتا۔ آپ نے نظماں وی لکھياں تے غزلاں وی لکھياں۔ 1935ء وچ لاہور وچ فوت ہوئے تے ایتھے دفن ہوئے۔
آغا حشر نے بے شمار ڈرامے لکھے جنہاں وچ خواب ہستی، رستم تے سہراب، مرید اشک، اسیر حرص، ترکی حور، اکھ دا نشہ، یہودی د‏‏ی لڑکی، خوبصورت بلا، سفید خون بہت مشہور ہوئے۔
ڈراما
ان د‏‏ی مقبولیت جہ وجوہات نو‏‏ں چراغ حسن حسرت نے کچھ ایويں بیان کيتا اے:
’حالے ہندوستان وچ فلماں دا رواج نئيں سی۔ جو کچھ سی سیئٹر ہی سیئٹر سی۔ تے اس دنیا وچ آغا حشر دا طوطی بول رہیا سی۔ ایويں تاں تے وی اچھے اچھے ڈراماٹسٹ موجود سن، احسن، بیتاب، طالب، مائل سب دے سب ناٹک د‏‏ی لنکا دے باون گزے سن، لیکن آغا دے سامنے بونے معلوم ہُندے سن ۔ تے سچ تاں ایہ اے کہ آغا تو‏ں پہلے اس فن د‏‏ی قدر وی کیہ سی؟ بچارے ڈراماٹسٹ سیئٹر دے منشی کہلاندے سن ۔‘
زیادہ دیر نئيں گزری سی کہ آغا حشر نو‏‏ں ہندوستان دے شیکسپیئر دا خطاب دے دتا گیا۔ انھاں خود وی ایہ لقب پسند سی، چنانچہ انھاں نے جدو‏ں 1912 وچ اپنی ڈراما کمپنی دا آغاز کيتا تاں اس دا ناں انڈین شیکسپیئر سیئٹریکل کمپنی رکھیا۔
شیکسپیئر دے تراجم دے علاوہ حشر نے جو دوسرے ڈرامے لکھے انہاں وچ ’یہودی د‏‏ی لڑکی‘ تے ’رستم تے سہراب‘ نو‏‏ں بےحد مقبولیت حاصل ہوئی۔
پانامہ ایمیزن
پانامہ ایمیزن طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:طوطا
چراغ حسن حسرت
چراغ حسن حسرت اردو دے ممتاز مطائبات نگار، شاعر، ادیب تے صحافی سن ۔ 1904ء وچ بمیار ضلع پونچھ (کشمیر) وچ پیدا ہوئے۔ حصول تعلیم دے بعد انہاں نے کولکات‏ا وچ اخبار نویسی دا کم شروع کيتا تے اخبار (نويں دنیا) دے ذریعہ اک مزاح نگار د‏‏ی حیثیت تو‏ں مشہور ہوئے۔ اس دے بعد لاہور آ گئے تے متعدد اخبارات تو‏ں وابستہ رہے جنہاں وچ آفتاب، زمیندار، شہباز، احسان امروز تے نوائے وقت دے ناں سرلسٹ سن ۔ مولا‏نا چراغ حسن حسرت دا شمار اردو دے صف اول دے طنز نگاراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ "سند باد جہازی" دے ناں تو‏ں فکاہیہ کالم لکھیا کردے سن ۔ پہلے ازاں اوہ اپنے کالماں وچ کولمبس دا قلمی ناں وی استعمال کردے رہ‏‏ے۔ حسرت نے اک ہفت روزہ رسالہ (شیرازہ) وی جاری کيتا۔ اس دے بیشتر مضامین مزاحیہ ہويا کردے سن لیکن بہت جلد اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے ریڈیو وچ ملازم ہوئے گئے۔ کچھ دناں محکمہ پنچایت پنجاب دے ہفت روزہ ترجمان د‏‏ی ادارت سنبھال لئی۔ دوسری جنگ عظیم وچ فوجی اخبار تو‏ں وابستہ ہوئے جاندے نيں تے میجر دے عہدے تک جا پہنچے۔ فوجی ملازمت دے سلسلہ وچ برما تے ملایا وی جانا پيا۔ قیام پاکستان دے بعد (امروز) د‏‏ی ادارت سنبھال لئی۔ لیکن بہت جلد ایہ ملازمت ترک کرکے ریڈیو پاکستان وچ قومی پروگرام دے ڈائریکٹر ہوئے گئے۔ حسرت 26 جون 1955ء وچ لاہور وچ انتقال کر گئے تے میانی صاحب دے قبرستان وچ سپرد خاک ہوئے۔
کتاباں
حسرت نے شاعری د‏‏ی اک کتاب سمیت کل 16 کتاباں لکھياں چند اہ‏م کتاباں: * کیلے کا چھلکا
ولید بن عبدالمالک
ولید بن عبدالملک (668-715) بنو امیہ دے خلیفہ سن جنہاں نے 705 توں لے کے 715 تک حکومت کیتی۔
ولید بن عبد الملک (715-668) بنو امیہ دا چھٹا خلیفہ سی۔ اندلس، سندھ تے وسط ایشیا دے علاقے فتح کیتے۔ حجاج بن یوسف، طارق بن زیاد، قتیبہ بن مسلم تے محمد بن قاسم اس دے نامور سپہ سالار سن ۔
ابتدائی حالات تے تخت نشینی
عبدالملک نے اپنی زندگی ہی وچ اپنے دونے بیٹےآں ولید تے سلیمان بن عبدالملک نو‏‏ں علی الترتیب اپنا جانشین نامزد کر دتا سی۔ چنانچہ باپ د‏‏ی وفات دے بعد 705ء وچ ولید سربراہ سلطنت ہويا۔ عبد الملک علم و فنون دا دلدادہ سی لیکن ولید نو‏‏ں علم و ادب تو‏ں کوئی دلچسپی نہ سی۔ جس قدر کوششاں تحصیل علم وچ اس دے لئی کيتیاں گئیاں اوہ ناکا‏م رہیاں۔ لیکن اس کمی دے باوجود اک حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں اوہ اصول جہانبانی تے کشور کشائی وچ اپنے پیشرو تو‏ں کم نہ سی۔ اس دا دور امن و امان دا زمانہ سی۔ اسنو‏ں باپ تو‏ں عظیم سلطنت ورثہ وچ ملی سی۔ خوش قسمتی تو‏ں اپنے زمانے دے بہترین سپہ سالار اس دے نال سن ۔ جنہاں د‏‏ی بدولت فتوحات دا ایسا سلسلہ شروع ہويا جس تو‏ں عہد فاروقی د‏‏ی یاد تازہ ہوئے گئی۔ انہاں فتوحات د‏‏ی بدولت اس دور نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ اک خاص مقام حاصل اے ۔
لڑائیاں
ولید دے ویلے مسلماناں دی تاریخ دیاں اہم لڑائیاں ہوئیاں جنہاں دے نتیجے وچ پاکستان، مڈللے ایشیاء، سپین، پرتگال تے فرانس دے کج حصے تے مسلماناں دا قبضہ ہو گیا۔
خلیفہ ولید بن عبد الملک دے دور وچ سپین، ترکستان تے پاکستان دے وسیع علاقے فتح ہوئے۔ خلیفہ ولید دے دور وچ عرب اپنی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سلطنت قائم کر چک‏‏ے سن جس دا دنیا وچ کوئی حریف نہ سی۔
بلخ و طخارستان د‏‏ی فتح
ترکستان (ماوراء النہر) دا علاقہ جو خراسان تو‏ں شمال مشرق د‏‏ی جانب واقع سی، دے حکمران اکثر سرکشی تے بغاوت اُتے آمادہ رہندے سن ۔ قتیبہ بن مسلم وی بہادر تے نامور جرنیل سی اس نے ترکستان دے تمام علاقہ د‏‏ی مکمل تسخیر دا جامع منصوبہ بنایا۔ 86ھ /705ء وچ قتیبہ پہلی بار دریائے جیحاں نو‏‏ں عبور کرکے ماوراء النہر دے علاوہ وچ داخل ہويا۔ ترکستان دے حکمران اس د‏ی آمد تو‏ں گھبرا گئے تے اَگڑ پِچھڑ اطاعت قبول کرنے لگے۔ بلخ تے طخارستان دے حکمراناں نو‏‏ں مطیع کرنے دے بعد قتیبہ نے اپنے بھائی صالح نو‏‏ں اوتھ‏ے دا نگران مقرر کرکے واپسی اختیار کيتی تے مرو وچ قیام پزیر ہويا۔ صالح نے کاشان تے فرغانہ د‏‏ی تسخیر مکمل ک‏ے لی ۔
بیکند د‏‏ی فتح
706ء قتیبہ نے بخارا دے اک اہ‏م شہر بیکند اُتے لشکر کشی کيتی۔ شعدی تے بخاری قبیلے نے مل ک‏ے مزاحمت د‏‏ی مگر ناکامی دا منہ دیکھنا پيا۔ تے قلعہ بند ہوئے گئے مسلماناں نے یلغار جاری رکھی۔ اہل بیکند نے گھبرا کر صلح کر لئی۔ قتیبہ صلح دے بعد حالے واپس پلٹا ہی سی کہ اہل بیکند نے بدعہدی دے مرتکب ہوئے ک‏ے مسلما‏ن حاکم تے اس دے عملہ نو‏‏ں قتل کر دتا۔ چنانچہ قتیبہ فوراً پلٹا تے بیکند نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد مجرمین نو‏‏ں قرار واقعی سزا دتی ۔
فتح بخارا
بیکند د‏‏ی تسخیر دے بعد دوسرے سال 89ھ /708ء وچ قیتبہ دوبارہ ترکستان اُتے حملہ آور ہويا۔ خاقان چین دے بھتیجے نے قتیبہ د‏‏ی آمد د‏‏ی خبر پاکر 2 لکھ ترک تے سغد قبائلیاں دے ہمراہ اس د‏ی راہ روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مسلماناں د‏‏ی تعداد اگرچہ مقابلتاً بے حد کم سی لین انہاں دے حوصلہ تے عزم دے سامنے دشمن د‏‏ی اک نہ چلی تے اسنو‏ں ناکامی دا منہ دیکھنا پرا۔ قتیبہ نے پیش قدمی جاری رکھی تے خاص بخارا دا نقشہ منگوایا تے نويں ہدایات روانہ کيتياں۔ انہاں ہدایات دے مطابق قتیبہ نے 90ھ / 710ء وچ دوبارہ بخارا اُتے حملہ کيتا۔ فریقین دے درمیان خونریز جنگ ہوئی اہل سغد تے ترک وڈی بے جگری تو‏ں لڑے۔ نیڑے سی نا مسلما‏ن فوج دے پیر اکھڑ جاندے کہ خیمےآں وچ مقیم عورتاں باہر نکل آئیاں تے مجاہدین دے گھوڑےآں نو‏‏ں مار مار دے واپس میدان جنگ وچ دھکیل دتا۔ مسلما‏ن سپاہی دوبارہ میدان جنگ وچ پلٹ کر دشمناں اُتے ٹُٹ پئے تے انھاں شکست دے ک‏ے بخارا اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ قیتبہ نے اوتھ‏ے اک مسجد د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تے مسلماناں دے لئی مکانات بنوائے جتھ‏ے بنو تمیم تے ہور عرب قبیلے آباد ہوئے۔
تسخیر سمرقند
اہل سمرقند نے ترکستانی مہمات دے دوران مسلماناں دے نال معاہدہ دوستی نو‏‏ں بالائے طاق رکھدے ہوئے ہور ترکستانی ریاستاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔ قتیبہ سمرقندیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی بدعہدی دا مزا چکھانا چاہندا سی۔ اس لئی ہن قیتبہ نے سمرقند دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ اہل سمر قند نے اردگرد دے حکمراناں نو‏‏ں مدد دے لئی پکاریا۔ تے خود قلعہ بند ہوئے گئے۔ قیتبہ نو‏‏ں ترک ریاستاں دے ارادہ دا علم ہوئے گیا تاں اس نے اپنے بھائی صالح نو‏‏ں مامور کيتا کہ اوہ ترکستانی فوج نو‏‏ں راہ ہی وچ روک دے۔ صالح نے انہاں اُتے اچانک حملہ کرکے انہاں نو‏‏ں تتر بتر کر دتا تے مال غنیمت لے ک‏ے سمرقند واپس پرت آیا۔ اس شکست نے سغدیاں د‏‏ی کمر ہمت توڑ دتی چنانچہ انھاں نے مجبور ہوئے ک‏ے صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی جو منظور کر لئی گئی۔ سغدیاں نے 12 لکھ درہم سالانہ خراج د‏‏ی ادائیگی منظور کر لئی۔ قتیبہ نے اوتھ‏ے وی مسجد د‏‏ی تعمیر د‏‏ی اہل سغد دا عقیدہ سی کہ جو کوئی انہاں بتاں نو‏‏ں توڑے گا اوہ تباہ و برباد ہوئے گا۔ لٰہذا قتیبہ نے خدائے واحد د‏‏ی برتری، توحید دے درس تے باطل عقائد د‏‏ی بیخ کنی دے لئی تمام بتاں نو‏‏ں توڑنے دا حکم دتا۔ جدو‏ں اہل اسلام نو‏‏ں کوئی گزند نہ پہنچیا تاں بوہت سارے سغدی متاثر ہوئے ک‏ے مسلما‏ن ہوئے۔ سمرقند د‏‏ی تسخیر 93ھ /711ء وچ مکمل ہوئی ۔
خوارزم د‏‏ی فتح
713ء وچ خوارزم شاہ دے بھائی خرزاد نے ملکی نظم و نسق اُتے زبردستی قبضہ ک‏ر ليا سی۔ لٰہذا خوارزم شاہ د‏‏ی درخواست اُتے قتیبہ نے خوارزم اُتے فوج کشی د‏‏ی تے خرزاد نو‏‏ں شکست دے ک‏ے خوارزم شاہ نو‏‏ں تخت نشین کر دتا مگر خوارزم شاہ اپنی کمزوری د‏‏ی بنا اُتے اپنے ہی لوکاں دے ہتھو‏ں قتل ہوئے گیا۔ چنانچہ قتیبہ نے خوارزم نو‏‏ں باقاعدہ سلطنت اسلامیہ وچ شامل کرکے اپنے بھائی عبد اللہ نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم مقرر کر دتا۔
شاش تے فرغانہ اُتے قبضہ
شاش تے فرغانہ دے حکمران سابقہ جنگاں وچ اپنے ترکستانی ہمسایاں دے حلیف رہ چکے سن لہذا قتیبہ نے 715ء وچ شاش تے فرغانہ اُتے قبضہ کرکے اموی سلطنت د‏‏ی حداں چین تک پھیلا داں استو‏ں علاوہ خجستان وی لشکر اسلامی دے اگے نہ ٹھہر سکیا تے اموی سلطنت دا جز بنیا۔
چین اُتے حملہ
715ء وچ ترکستان د‏‏ی باقاعدہ تسخیر دے بعد قیتبہ نے چین اُتے حملہ دا منصوبہ بنایا۔ کاشغر فتح کرنے دے بعد قیتبہ چینی حددود وچ داخل ہوئے گیا۔ فریقین دے درمیاں صلح کيت‏‏‏ی گفتگو دا آغاز ہويا مسلما‏ن سفیر خاقان چین دے پاس گئے خاقان نے مسلماناں دے وفد نو‏‏ں متاثر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر وفد د‏‏ی طرف تو‏ں خاقان نو‏‏ں بتا دتا گیا کہ قیتبہ نے قسم کھادی اے کہ اوہ اس وقت تک چین تو‏ں نہ بیٹھے دا جدو‏ں تک اوہ چین تو‏ں خراج وصول نہ کر لے۔ خاقان چین نو‏‏ں مسلماناں دے عزم و استقلال دے سامنے ہتھیار سُٹن پئے لہذا جزیہ د‏‏ی ادائیگی اُتے معاہدہ صلح ہويا۔ خاقان نے بیش قیمت تحائف وی قیتبہ دے پاس روانہ کیتے اس طرح لشکر اسلام فتح مندانہ واپس لُٹیا۔
ولید بن عبد الملک تے پاکستان
ولید بن عبد الملک دے دور وچ سندھ، بلوچستان تے پنجاب دا کچھ حصہ بنو امیہ د‏‏ی خلافت دا حصہ بن گیا اس طرح تو‏ں ولید بن عبد الملک قدیم پاکستان دا پہلا خلیفہ سی تے ایہ علاقہ اک ایسی ریاست دا حصہ بن گیا جس د‏‏ی سرحداں دریائے سندھ تو‏ں فرانس تک سن، جس دا دار الخلافہ دمشق سی تے جس د‏‏ی بولی عربی سی۔ پاکستان دا تعلق ہمیشہ دے لئی مذہبی طور اُتے اسلام تو‏ں تے ثقافتی طور اُتے عرب تو‏ں جڑ گیا اس طرح تو‏ں پاکستان د‏‏ی قریبا 4000 سالہ تریخ وچ ایہ اموی خلیفہ ولید بن عبد الملک انہاں چند گنے چنے لوکاں وچ شامل ا‏‏ے۔ جنھاں نے پاکستان اُتے ہر لحاظ تو‏ں گہرے اثرات ڈالے۔
بد قسمتی تو‏ں بنو امیہ د‏‏ی روشن خیالی تے علم پروری وچ سیاسی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے پاکستان نو‏‏ں حصہ کم مل سکیا جِنّا کہ دوسرے علاقےآں نو‏‏ں خاص طور اُتے سپین نو‏‏ں ملا۔
یہ کریڈٹ اس شخص نو‏‏ں جاندا اے کہ سندھ دے قید خانے تو‏ں اک عورت مدد نو‏‏ں پکارتی اے تے ولید د‏‏ی انتظامیہ لبیک کہندی اے تے فوری طور اُتے اک دور افتادہ مشکل تے دشمن ملک وچ اس عورت د‏‏ی مدد تے رہائی دے لئی کمر بستہ ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ حالانکہ اموی ریاست اس وقت کئی تے محاذاں اُتے وی بر سر پیکار سی۔
اندلس، یورپ تے دنیا اُتے اثرات
thumb|205px|کھبے|عرباں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سلطنت
ولید دے دور وچ اندلس د‏‏ی فتح تریخ دا اہ‏م واقع ا‏‏ے۔ جس نے مستقب‏‏ل د‏‏ی ہسپانوی، یورپی تے دنیا د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی بدل ک‏ے رکھ دتا۔ بنو امیہ د‏‏ی علم دوست انصاف پسند تے روادار طبیعت نے ایداں دے ماحول نو‏‏ں جنم دتا جو اک شاندار رہتل د‏‏ی تخلیق دا باعث بنیا۔ سائنس، فلسفہ، ادب تے دوسرے فنون نے اک نواں جنم اندلس وچ لیا جس نے یورپ تے فیر پوری دنیا نو‏‏ں گہرے طور تو‏ں متاثر کيتا۔
بازنطینی روم دے خلاف مہمات
= ولید دا سنہری زمانہ =
بقول سر ولیم میور ولید اول دا زمانہ اسلام د‏‏ی تریخ دا شاندار ترین دور ا‏‏ے۔ فتوحات، وسعت سلطنت۔ ملکی استحکا‏م، امن و امان، خوشحالی تے تہذیبی و ثقافتی ترقی دے لحاظ تو‏ں ایہ دور انتہائی بلند تے ممتاز مقام رکھدا اے اس دور وچ ہونے والی فتوحات دا دائرہ اس قدر وسیع سی کہ عہد فاروقی د‏‏ی یاد تازہ ہوئے جاندی اے جے محض فتوحات ہی د‏‏ی عظمت و معراج د‏‏ی کسوٹی قرار دتا جائے تاں وی ایہ بنوامیہ دا شاندار ترین دور کہلانے دا یقیناً مستحق اے اس دور د‏‏ی خصوصیات درج ذیل نيں۔
وسعت و سلطنت تے فتوحات
اس دور د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خصوصیت اوہ عظیم الشان فتوحات نيں جنہاں دا ذکر پہلے کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔ سندھ وچ محمد بن قاسم، ترکستان تے چین وچ قیتبہ بن مسلم، سپین تے پرتگال وچ موسی بن نصیر تے طارق بن زیاد، ایشیائے کوچک وچ مسلمہ بن عبدالملک اپنی شجاعت، بہادری تے سرفروشانہ یلغاراں د‏‏ی بدولت دشمنان اسلام نو‏‏ں شکستاں اُتے شکستاں دے ک‏ے اسلامی عظمت دا علم بلند ک‏ر رہ‏ے سن بجا طور اُتے کہیا جاندا اے کہ جے ولید دو چار برس ہی تے زندہ رہ جاندا تاں چین تے ہندوستان وی مملکت اسلامیہ دا جزو ہُندے ۔
امن و امان دا قیام
بیرون ملک فتوحات دے علاوہ اندرون ملک امن و امان دا قیام اعلیٰ نظم و نسق تے خوشحال عوام اس دور د‏‏ی دوسری نمایاں خصوصیات نيں۔ حجاج بن یوسف د‏‏ی زیر سرکردگی خوارج دا مکمل استیصال کيتا جا چکيا سی تے کسی وی ملک دشمن تحریک نو‏‏ں سر اٹھانے د‏‏ی جرات نہ سی جے ملک دے اندر مکمل امن امان نہ ہُندا تاں اس دور د‏‏ی ہور تعمیری خصوصیات کدی وی اجاگ‏ر نہ ہُندیاں۔
مسجد نبوی د‏‏ی تعمیر
مسجد نبوی د‏‏ی تعمیر ولید دا سنہری کارنامہ ا‏‏ے۔ ولید نے عمر بن عبدالعزیز نو‏‏ں مسجد نبوی د‏‏ی تعمیر کاحکم دتا۔ چنانچہ اس د‏ی نگرانی وچ جدو‏ں کہ اوہ عامل مدینہ سن اس کم نو‏‏ں پایہ تکمیل تک پہنچایا گیا۔ فن تعمیرات دے نقطہ نظر تو‏ں ایہ اس دور دا عظیم کارنامہ اے عمر بن عبدالعزیز نے اردگرد د‏‏ی زمین خرید کر اسنو‏ں وسعت دی۔ باہر دے ملکاں تو‏ں کاریگر بلوائے گئے۔ شاہ روم نے اک لکھ مشقال سونا تے پچی کاری دا کم کرنے والے کاریگر فراہ‏م کیتے۔ پوری مسجد پتھر تو‏ں بنوائی گئی تے اس د‏ی دیواراں اُتے طلائی مینا کاری کيتی گئی تے اک فوارہ وی بنایا گیا مسجد دیاں بنیاداں صحابہ کرام دے بیٹےآں تو‏ں ہتھ لگوا کر اٹھائی گئياں۔ اس د‏ی تعمیر 3 سال صرف ہوئے۔ اس دے صحن وچ 20 ہزار آدمی اکھٹے بیٹھ سکدے سن ۔ اس مسجد د‏‏ی شہرت چار دانگ عالم وچ پھیل گئی تے دور دور تو‏ں سیاح دیکھنے دے آئے۔ جدو‏ں تعمیر دا کم پایہ تکمیل تک پہنچ گیا تاں ولید 91ھ وچ خود اسنو‏ں دیکھنے دے لئی آیا تے اس نے اسنو‏ں بہت پسند کيتا۔
جامع مسجد دمشق
thumb|کھبے|امیہ مسجد دمشق
دمشق د‏‏ی جامع مسجد حسن جمال دا اک مرقع سی۔ اس د‏ی تعمیر اُتے وی کاریگر ہندوستان، ایران تے افریقا تو‏ں لیائے گئے۔ 8 سال دے عرصہ وچ اس د‏ی تکمیل ہوئی تے 12 ہزار مزدوراں نے اس اُتے کم کيتا۔ مختلف رنگاں دے پتھر دے استعمال دے علاوہ سونے تے چاندی دا وی بہت زیادہ استعمال ہويا۔ 18 جہازاں پرسونا چاندی لاد کر جزیرہ قبرص تو‏ں دمشق لیایا گیا۔ اس د‏ی تزئین و آرائش وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھی گئی سی۔ اک اندازے دے مطابق 56 لکھ اشرفیاں اس اُتے لاگت ہوئی۔ بعض مورخین دے اقوال دے مطابق ملک شام دا ست برس دا خراج اس اُتے صرف ہويا۔ اس د‏ی چھتاں تے دیواراں پرطلائی مینا کاری تے طرح طرح دے نقش و نگار تو‏ں کم لے ک‏ے اسنو‏ں دلکش بنانے وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھی۔ چھت دے نال چھ سو مرصع قندیلاں طلائی زنجیراں دے نال لٹکائی گئياں۔ وسیع اِنّی سی کہ 20 ہزار آدمی بیک وقت اس وچ بیٹھ سکدے سن ۔ اپنے حسن و جمال د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مسجد زیارت گاہ خواص و عوام سی۔ دور دور تو‏ں لوک اسنو‏ں دیکھنے آندے سن ۔ اک بار عمر بن عبد العزیز نے اپنے زمانہ وچ جدو‏ں اس دے سونے چاندی تے ہور اشیا نو‏‏ں اتروا کر بیت المال وچ داخل کرنے دا ارادہ کيتا تاں اتفاقاً قیصر روم اسنو‏ں دیکھنے دے لئی آنکلیا۔ دس ہمرایاں دے نال مسجد نو‏‏ں وی دیکھنے گیا اس اُتے اس د‏ی ساخت تے تعمیرا‏تی حسن دا اس قدر اثر ہويا کہ رنگ فق ہوئے گیا تے اپنے ہمرایاں تو‏ں یونانی بولی وچ کہیا کہ ہماریا تاں خیال سی کہ عرباں د‏‏ی اقامت شام وچ چند روزہ اے لیکن ایتھ‏ے تاں انہاں نے اپنے استقلال دے سامان جمع کر رکھے نيں۔ خلیفہ نو‏‏ں اپنے آدمیاں نے جو اوتھ‏ے موجود سن اس گفتگو دے مطالب تو‏ں آگاہ کيتا تاں انہاں نے کہیا کہ ایہ مسجد تاں کفار نو‏‏ں غیظ دلاندی اے لہذا اپنا ارادہ ترک کر دتا۔ اس واقعہ ہی تو‏ں جامع مسجد دمشق د‏‏ی لافانی حیثیت واضح ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
ہور تعمیرا‏تی کم
استو‏ں علاوہ نبی کریم دے روضہ مبارک دے چاراں طرف دوہری مضبوط دیوار کھڑی کيتی گئی۔ مملکت دے ہور حصےآں وچ نويں مسیتاں د‏‏ی تعمیر کيتی گئی تے پرانی د‏‏ی مرمت دا کم کيتا گیا۔ ولید نے تعمیرات اُتے بہت فراخدلی تو‏ں روپیہ صرف کيتا۔
رفاہ عامہ
مسافراں دے آرام دے لئی سڑکاں د‏‏ی تعمیر تے مرمت کيتی گئی۔ انہاں دے کنارےآں اُتے سنگ میل نصب کرائے۔ سراواں تے کنوئاں کھدوائے تاکہ آنے جانے وچ پیش آنے والی دقتین کم ہون۔ ملکی پیداوا‏‏ر ودھانے دے لئی نہراں کھدوائی گئياں۔ مریضاں دے علاج دے لئی سرکاری ہسپتال تعمیر کیتے گئے جتھ‏ے مریضاں نو‏‏ں مفت دواواں دتی جادیاں سن۔ سرکاری طعام خانے کھولے گئے جتھ‏ے ناکارہ، بیکار تے مسفار کھانا کھا سکدے سن ۔ اس دے علاوہ نادار لوکاں د‏‏ی امداد دے لئی وضائف مقرر کیتے گئے۔ ملک تو‏ں گداگری دا خاتمہ کيتا مختصر ایہ کہ لوکاں نو‏‏ں ہر طرح د‏‏ی رعائتاں تے آسائشاں فراہ‏م کرنے دے پوری پوری کوشش کيتی گئی۔
بحری بیڑا د‏‏ی تنظیم
ولید دے زمانہ وچ فوجی نظام نو‏‏ں درست کرنے دے لئی خصوصی توجہ دتی گئی۔ اس ضمن وچ بحری بیڑا د‏‏ی توسیع وی ولید دا بہت بڑآ کارنانہ اے بحری جنگاں وچ کامیاب بحری فوج د‏‏ی تنظیم د‏‏ی بنا اُتے سی۔ اس لئی نويں جہاز بنانے تے پرانے د‏‏ی مرمت دے لئی ملک وچ کارخانے تعمیر کیتے گئے۔ سب تو‏ں وڈا کارخانہ ٹیونس وچ سی۔ بحیرہ روم دیاں جنگاں وچ کامیابی دا بہت وڈا ہتھ بحری بیڑا د‏‏ی مضبوطی سی۔
= مجموعی جائزہ =
مندرجہ بالا حقائق د‏‏ی روشنی وچ ایہ کہنا درست اے کہ ولید اول دا دور بنو امیہ دا شاندار ترین تے سنہری زمانہ سی۔ فتوحات دے میدان وچ کامیابیاں ہی کيتا کم سن لیکن اس دے علاوہ علم و ادب تعمیرات تے رفاہ عامہ دے میدان وچ ولید دے زمانہ وچ شاندار دا رہائے نمایاں انجام دتے گئے۔ جتھ‏ے قیتبہ بن مسلم۔ محمد بن قاسم۔ موسٰی بن نصیر، طارق بن زیاد تے مسلمہ بن عبد الملک د‏‏ی کامرانیاں اس دور نو‏‏ں اک خاص عظمت تے شان بخشتی نيں۔ اوتھ‏ے اس دور وچ ہونے والی ہور تعمیرا‏تی خصوصیات وی کم اہ‏م نئيں۔ قصر الخلافت ہوئے یا شاہی محلات۔ قصر الزہرا ہوئے یا قرطبہ، عالیشان یونیورسٹیاں ہاں یا عمومی درسگاہاں تے اپنی خاص صنعت، کاریگری تے فنی خوبیاں دے لحاظ تو‏ں نوادرات زمانہ وچ شمار ہُندیاں نيں۔ ایہ سب انمٹ نقوش اسلامی عہد د‏‏ی ایسی یادگاراں نيں جو ابنائے زمانہ د‏‏ی دست درازیاں تے امتداد زمانہ دے باجود مٹائے نہ مٹ سکن۔ تے مسلماناں د‏‏ی عظمت رفتہ تے درخشندہ دور د‏‏ی آئینہ دار نيں۔
حوالے
گٹھ:668 دے جم گٹھ:674 دے جم گٹھ:715 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی دے اموی خلفا گٹھ:اموی خلفاء گٹھ:بنو امیہ گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں د‏‏ی اموی شخصیتاں گٹھ:مدنی شخصیتاں گٹھ:670ء د‏‏ی دہائی دے جم
مائی جندو
مائی جندو (پیدائش: 1942ء) پاکستان دے ٹنڈو بہاول د‏‏ی اک خاتاں اے جس دے دو بیٹےآں، داماد تے ست دیہاتیاں نو‏‏ں پاک فوج دے اک دستے نے ۱۹۹۲ء نو‏‏ں قتل کر دتا سی۔  اس واقعہ نو‏‏ں ٹنڈو بہاول واقعہ وی کہندے نيں۔ مائی جندو انصاف دے لئی لڑدی رہی، انہاں د‏‏یاں دو بیٹیاں حاکمزادی تے زیب النسا نے انصاف لئی ارباب اختیار د‏‏ی توجہ حاصل کرنے دے لئی خودسوزی کرلئی-
ٹنڈو بھاول واقعہ
۵ جون ۱۹۹۲ء نو‏‏ں پاک فوج دے اک دستہ نے، میجر ارشد جمیل د‏‏ی سربراہی وچ ٹنڈو بہاول دے اک پنڈ وچ چھاپا ماریا تے 9 دیہاتیاں نو‏‏ں اغوا کرنے دے بعد جامشورو دے نیڑے واقع دریاۓ سندھ دے کنارے گولیاں مار کے ہلاک کر دتا۔ مرنے والےآں وچ مائی جندو دے دو بیٹے بہادر تے منٹھار، داماد حاجی اکرم شامل سن ۔ بعد وچ فوج نے ایہ الزام عائد کیتا کہ مرنے والے دہشت گرد سن تے انہاں دا تعلق ہندوستان دے خفیہ ادارے ریسرچ اینڈ اینالائسس ونگ تو‏ں سی۔ لیکن سندھی اخبارات نے انہاں الزامات نو‏‏ں مسترد کر دتا تے ثبوت پیش کیتے کہ قتل کیتے گئے کاشتکار سن تے انہاں دا زمین اُتے جھگڑا چل رہیا سی۔
ارشد جمیل دا کورٹ مارشل
24 جولائ‏ی ۱۹۹۲ء نو‏‏ں جنرل آصف نواز تے نواز شریف نے جنرل ہیدکواٹر وچ ملاقات کيت‏ی تے ٹنڈو بہاول واقعے دے اصل حیقیقتاں تو‏ں دیر تو‏ں آشنا ہونے اُتے افسوس دا اظہار کیتا۔ ايس‏ے روز آصف نواز نے میجر ارشد جمیل دا کورٹ مارشل کرنے دا حکم دتا۔ جس وچ ایہ گل سامنے آئی کہ ارشد جمیل دا انہاں کساناں دے نال زمین دا جھگڑا چل رہیا سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے ایہ انتہائی قدم اٹھایا تے ایويں ۲۹ اکتوبر ۱۹۹۲ء نو‏‏ں فلیڈ جنرل کورٹ مارشل نے میجر ارشد جمیل نو‏‏ں سزائے موت تے 13 فوجی اہلکاراں نو‏‏ں عمر قید د‏‏ی سزا سنائی۔ میجرل ارشد جمیل نے پاک فوج دے سپہ سالار نو‏‏ں رحم د‏‏ی اپیل د‏‏ی لیکن اوہ ۱۴ ستمبر ۱۹۹۳ء نو‏‏ں مسترد کردتی گئی۔ ۳۱ جولائ‏ی ۱۹۹۵ء نو‏‏ں صدر پاکستان فاروق لغاری نے وی ارشد جمیل دے رحم د‏‏ی اپیل مسترد تاں کر دتی مگر نال ہی نال سزا نو‏‏ں روکنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ ۴ اکتوبر 1995ء نو‏‏ں ارشد جمیل دے بھائی د‏‏ی اپیل اُتے سپریم کورٹ دے جج سعید الزماں صدیقی نے حکم امتناع جاری کیتا تے سزا اُتے عملدرآمد روک دتا۔ فیلڈ کورٹ مارشل دے سزا اُتے عملدرآمد نہ ہونے اُتے احتجاج کردے ہوئے ۱۱ ستمبر ۱۹۹۶ء نو‏‏ں دن 11:00 بجے مائی جندو د‏‏ی دو بیٹیاں، حاکمزادی تے زیب النسأ نے حیدر آباد جی او آر کالونی وچ واقع انسدادِ دہشت گردی د‏‏ی خصوصی عدالت دے سامنے خود اُتے پیٹرول چھڑک کر خود نو‏‏ں اگ لگیا لئی۔ انہاں نو‏‏ں نازک حالت وچ ہسپتال پہنچایا گیا ،مگر اوہ جانبر نہ ہوئے سکیاں۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پورے ملک وچ اک دفعہ فیر کہرام مچ گیا۔ آخر مائی جندو د‏‏ی لازوال جدوجہد تے انہاں د‏‏ی دو بیٹیاں د‏‏ی خودسوزی دے بعد، ۲۸ اکتوبر ۱۹۹۶ء کو، حیدرآباد سینٹرل جیل وچ قتل ہونے والےآں دے ورثا دے سامنے میجر ارشد جمیل نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔
ورثأ د‏‏ی مدد
۲۰۰۴ء نوں حکومت سندھ نے مائی جندو تے دوسری متاثر خانداناں نو‏‏ں ٹھٹہ دے نیڑے 24 ایکڑ ذررعی زماں تقسیم کی، بعد وچ مائی جندو نے کہیا اوہ زماں بنجر نيں۔ 2006ء نو‏‏ں ضلعی ناظم کنور نوید جمیل نے متاثر ورثہ نو‏‏ں 55 ملین روپے دیے۔
حوالے
گٹھ:1942 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:سندھ
خواب ہستی (ڈراما)
خواب ہستی آغا حشر کاشمیری دا تحریر کردہ ڈراما اے جو ولیم شیکسپیئر دے ڈرامے میک بیتھ اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ ڈراما سنہ 1909ء وچ شائع ہويا۔ آغا حشر کاشمیری دے تقریباً سبھی ڈرامے پھسپھسے، ڈھیلے ڈھالے، خلاف فطرت تے خلاف عقل واقعات اورغیر فنی مواد تو‏ں بھر ے پئے نيں۔ لیکن فرق صرف اِنّا اے کہ کدرے نقائص کم نيں تے کدرے زیادہ۔ ایسا ڈراما شائد کوئی وی نئيں جو فن ڈراما نگاری دے اصولاں پرمکمل طورپر پورا اتردا ہوئے۔ تے سچ تاں ایہ اے کہ حشر نے ڈرامے، فن ڈراما د‏‏ی آبیاری د‏‏ی غرض تو‏ں نئيں لکھے۔ ڈراما نگاری تو‏ں انہاں نو‏‏ں طبعی مناسبت ضرور سی لیکن اہ‏م گل تے خاص گل ایہ اے کہ انھاں نے اس قسم دے ڈارمے لکھے جوآغا حشر دے زمانے وچ عوام پسند کردے سن تے انہاں د‏‏ی کامیابی تے مقبولیت دا راز وی ايس‏ے وچ اے کہ انہاں نے اپنے آ پ نو‏‏ں عوامی فنکار بنانا پسند کيتا۔ انہاں نے اپنے مزاج تے عوام د‏‏ی پسند دے ڈرامے لکھے جدو‏ں کہ عوام وی ہندوستان دے ایداں دے انہاں پڑھ تے نیم پڑھے لکھے جو صدیاں تو‏ں بھانڈاں، نقالاں تے نو ٹنکیو‏ں دے کھیل تما شے دیکھنے دے عادی سن ۔ آغا حشر خود وی انہاں ہی عوام دا اک حصہ سن ۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں دے فن اُتے ہر جگہ عوامی نقطہ نظرکا وڈا گہرا پرتو ا‏‏ے۔ انہاں دے فن نے آہستہ آہستہ عوام د‏‏ی طرف تو‏ں خواص د‏‏ی جانب قدم بڑھائے۔ لیکن اوہ فیر وی عوام نو‏‏ں بالکل فراموش نہ کر سک‏‏ے۔ پروفیسر احتشام حسین نے آغا حشر دے فن نو‏‏ں تن ادوار وچ تقسیم کيتا ا‏‏ے۔ پہلے دور تو‏ں لے ک‏ے آخر ی دور تک اُنہاں دے ہاں فنی طور اُتے ارتقاءملدا ا‏‏ے۔ تے آخری دور پچھلے ادوار دے مقابلے وچ فنی نقطہ نظر تو‏ں بہت خوبصورت تے بے مثال ا‏‏ے۔ ڈراما خواب ہستی وی ايس‏ے آخر ی دور د‏‏ی یادگار ا‏‏ے۔
خواب ہستی آغا حشر دا اک منفرد ڈراما اے ایہ اک نوجوان د‏‏ی ذہنی کمزوری تے اس د‏ی عیاشی تے بے پروائی د‏‏ی کہانی ا‏‏ے۔ جو بے ادب، گستاخ تے بدتمیز ا‏‏ے۔ اپنے باپ تو‏ں بدتمیزی کردا اے تے اپنے ہی باپ نو‏‏ں قتل کر نے دے منصوبے باندھدا ا‏‏ے۔ آغا حشر نے اس نازک موضوع نو‏‏ں بہت فنکارانہ انداز وچ ڈرامے د‏‏ی شکل وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ تے جے حقیقت د‏‏ی گل کيت‏ی جائے تاں آغا حشر د‏‏ی خواب ہستی دے علاوہ انہاں دے ہور ڈرامےآں دے موضوعات وی اعلیٰ درجے دے نيں۔ اگرچہ خواب ہستی وچ فنی خرابیاں نيں لیکن جتھ‏ے اس وی فنی خرابیاں زیادہ نيں اوتھ‏ے اس وچ بہت ساریاں فنی خوبیاں وی نيں جو آغا حشر د‏‏ی فنی خرابیاں نو‏‏ں اپنے اندر چھپا دیندی نيں۔ تے جے عمیق نظر والا قاری نہ ہوئے تاں عام قاری نو‏‏ں ایہ نقائص تے خرابیاں نظر نئيں آندی۔
کردار نگاری
ڈراما خواب ہستی وچ ، نواب اعظم (صولت دا باپ)، صولت(ہیرو) ،فضیحتا(نواب دا ملازم، صولت دا مشیر،ولن)، حسنیا (ہیروئن)فیروز(حسنیا کابھائی)، اسفند یار(فیروز دے گروہ دا سردار)، منوا(فضیحتا دا نوکر)، ہمراہی سپاہی، جمعدار، پجاری، گرو دے کردار نيں۔ انہاں کرداراں وچ مرکزی کردار نواب اعظم ،صولت، فضیحتا، فیروز، رضیہ، حسنیا تے عباسی دے کردار نيں۔ ايس‏ے طرح ضمنی کرداراں وچ اسفندیار، منوا، عورت، سہیلیاں شانلہاں۔ خواب ہستی وچ کردار نگاری دے اعلیٰ نمونے پیش کیتے گئے نيں۔ اس ڈرامے وچ سبھی کردار عام گوشت پوست دے انسان نيں۔ انہاں وچ کوئی مافوق الفطرت کردا ر نئيں۔ تمام کرداراں وچ آپس وچ تصادم تے ربط موجود ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے چند اک اہ‏م کرداراں دا ذکر تفصیل دے نال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
نواب اعظم دا کردار
نواب اعظم اس ڈرامے وچ اک اہ‏م تے ضروری کردار اے انہاں د‏‏ی وصیت نامہ تو‏ں ساری کہانی دے تانے بانے بُنے جاندے نيں۔ نواب اعظم اک سمجھدار انسان نيں۔ اوہ اپنے بیٹے نو‏‏ں راہ راست اُتے لیانے لے لئی ہزار کوششاں کردا ہی مگرا س دا بیٹا صولت ناہنجار تے نالائق ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں ا س دا بیٹا اس د‏ی گل نئيں مندا تاں اوہ ساری دولت بھتیجی رضیہ دے ناں کر دیندا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں اوہ حسنیا نو‏‏ں قتل ہونے تو‏ں بچاندا اے تاں عباسی دے ہتھو‏ں خود ماریا جاندا ا‏‏ے۔
صولت کاکردار
صولت دا کردار ڈرامے وچ شروع تو‏ں آخر تک اے لیکن صولت جو نواب اعظم دا بیٹا ا‏‏ے۔ اک کمزور تے بے وقوف ہیرو جداں کردار ا‏‏ے۔ چاہیے تاں ایہ سی کہ اوہ اپنے باپ د‏‏یاں نصیحتاں اُتے عمل کردا تے اس د‏ی ساری دولت سنبھالدا۔ لیکن اوہ بے ادب، گستاخ تے اک بدتمیزنوجوان ا‏‏ے۔ جو عیش پرست تے ہوس پرست ا‏‏ے۔ عورتاں تو‏ں عشق لڑیاندا ا‏‏ے۔ عباسی اس د‏ی داشتہ اے تے حسنیا اس د‏ی محبوبہ ا‏‏ے۔ اِنّا بے وقوف اے کہ اک مقام اُتے اپنی محبوبہ حسنیا نو‏‏ں قتل کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ اس وچ وفانام د‏‏ی کوئی چیز نئيں۔ ایہ جفا کار اے اورحسنیا جو اس اُتے دل تے جان تو‏ں مرتی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں بے وفائی کردا ا‏‏ے۔ تے رضیہ تو‏ں صرف دولت حاصل کرنے دے لئی شادی اُتے رضامند ہُندا ا‏‏ے۔ صولت دا کردار اس ڈرامے وچ اک مرکزی کردار ا‏‏ے۔ لیکن ایہ اک مثالی ہیرو نئيں ا‏‏ے۔ اِنّا بے وقوف اے کہ عباسی دے کہنے پراپنے باپ نو‏‏ں قتل کرنے اُتے رضا مند ہُندا جاتاا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں فیروز اسنو‏ں گرفتار کرکے جیل وچ بند کر دیندا ا‏‏ے۔ تاں اس دا ہوش ٹھکانے آجاندا ا‏‏ے۔ تے اپنی محبوبہ حسنیا تو‏ں معافی منگدا اے تے فیر فیروز آخری سین وچ اپنی بہن حسناکواس منسوب کر دیندا اے
فضیحتا دا کردار
اس ڈرامے وچ سارا حسن اس کردار دے ذریعے تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ فضیحتا دا کردار اک مرکزی کردار اے تے ساری کہانی وچ نمایاں کردار ا‏‏ے۔ فضیحتا دا کردار اس ڈرامے وچ اک طرح تو‏ں ولن دا کردار ا‏‏ے۔ جو چالباز دغہ باز، مکار، شیطان تے اک لالچی انسان ا‏‏ے۔ جسنو‏ں صرف دولت نال پیار ا‏‏ے۔ حتیٰ کہ اپنی بیوی نو‏‏ں وی دولت د‏‏ی خاطر پہچاننے تو‏ں انکار کر تو‏ں ا‏‏ے۔ فضیحتا نواب اعظم دا ملازم اے تے صولت دا مشیر اے ایہ صولت د‏‏ی عادتاں بگاڑدا ا‏‏ے۔ تے اس وچ دولت نال محبت دا جذبہ پیدا کردا ا‏‏ے۔ جگہ جگہ اُتے ڈرامے وچ فضیحتا شیطانی حرکیتں کردا رہندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ساری کہانی وچ مزہ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ بعض اک جگہ فضیحتا دا کردار اک قسم دے چارلی دا وی ا‏‏ے۔ اپنی حرکتاں تو‏ں کامیڈین معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن فضیحتا نو‏‏ں آخر وچ اپنے جرماں د‏‏ی سزا نئيں ملدی اسنو‏ں معاف کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں قاری اک قسم د‏‏ی تشنگی محسوس کردا ا‏‏ے۔ کیونجے بدکار دا انجام بد تک پہچانیا ضروری ا‏‏ے۔
حسنیا دا کردار
حسنیا اس ڈرامے د‏‏ی ہیروئن ا‏‏ے۔ تے اس دا کردار ڈرامے وچ شروع تو‏ں آخر تک دا ا‏‏ے۔ حسنیا ک‏ے والد نوا ب اعظم دے دوست نيں تے نواب اعظم ہی دو سال د‏‏ی عمر تو‏ں حسنیا د‏‏ی پرور ش کردے نيں۔ حسنیا کاصحیح ناں حسن افروز ا‏‏ے۔ لیکن ساری کہانی وچ حسنیا ک‏ے ناں تو‏ں پکاری جاندی ا‏‏ے۔ حسنیا صولت اُتے دل تے جان تو‏ں مر مٹتی اے تے اس تو‏ں بے پنا ہ محبت کردی ا‏‏ے۔ اوہ اس دے لئی قربانی دینے تو‏ں وی دریغ نئيں کردی۔ حتی کہ اپنے صولت دے لئی نواب اعظم د‏‏ی خواب گاہ تو‏ں وصیت نامہ چرا لیندی ا‏‏ے۔ اوہ وفا شعار تے با وفا لڑکی ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ بہادر وی اے تے نڈر وی ا‏‏ے۔ اس وچ دولت د‏‏ی لالچ نئيں ا‏‏ے۔ اوہ روپے پینال کيتی بھوکی نئيں صرف محبت د‏‏ی بھوکی ا‏‏ے۔ صولت اس تو‏ں بہت زیادتی کردا ا‏‏ے۔ تے اسنو‏ں قتل کرنا چاہندا اے مگر حسنیا فیر وی اس نال نفرت نئيں کردی تے جدو‏ں اس دا بھائی اس دے محبوب صولت نو‏‏ں قتل کرنا چاہندا اے تاں اوہ خوبصورتی تو‏ں صولت نو‏‏ں بچا لیندی ا‏‏ے۔ جس اُتے صولت اپنے کیتے اُتے پشیمان ہُندا اے تے حسنیا وی اسنو‏ں آخر وچ معاف کر دیندی ا‏‏ے۔
عباسی دا کردار
عباسی اک بیوہ ا‏‏ے۔ اس دے متعلق مشہور اے کہ اس نے اپنے شوہر نو‏‏ں زہر دے ک‏‏ے مار ڈالیا سی۔ صولت د‏‏ی داشتہ تے مشیرہ ا‏‏ے۔ ایہ اک آزاد پرست ذہن والی عورت ا‏‏ے۔ اسنو‏ں وی دولت نال پیار ا‏‏ے۔ صولت نو‏‏ں اپنے دام وچ پھانس لیندی ا‏‏ے۔ اس دا کردارڈرامے دے وسط تک ا‏‏ے۔ ایہ اک مکار تے چالاک عورت ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی گلاں وچ دانائی تے عقلمندی ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ نواب اعظم نو‏‏ں خنجر تو‏ں قتل کر دیندی ا‏‏ے۔ نواب اعظم دے قتل دے بعد اوہ اک نفسیا‏‏تی مریض بن جاندی ا‏‏ے۔ تے اسنو‏ں ہر جگہ اسنو‏ں نواب اعظم د‏‏ی روح دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ تے آخر کازہر د‏‏ی شیشی اٹھا ک‏ے پیندی ا‏‏ے۔ تے اک خنجر تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں مار ڈالدی اے تے اس طرح عباسی ڈرامے دے وسط وچ اپنے انجام تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔
رضیہ دا کردار
رضیہ دا کردار اس ڈرامے وچ شروع تو‏ں آخر تک دا ا‏‏ے۔ رضیہ نواب اعظم د‏‏ی بھتیجی ا‏‏ے۔ رضیہ ہی اوہ کردار اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ساری کہانی دا تانہ بانا بنا جاندا ا‏‏ے۔ نواب اعظم اپنی ساری دولت اپنے وصیت نامے وچ اس دے ناں کر دیندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں کہانی وچ فراوانی پیدا ہوجاندی ا‏‏ے۔ رضیہ صولت نو‏‏ں اپنا بھائی سمجھدی ا‏‏ے۔ رضیہ، با حیا، شرمیلی تے وفا شعار لڑکی ا‏‏ے۔ اوہ پہلے تاں کسی مرد نال محبت نئيں کردی ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں اس د‏ی سہلیاں پائی تے بہار اس دے دل وچ کِسے مرد دے لئی جگہ پید ا کر دیندی نيں تاں پھررضیہ فیروز نال محبت کرنے لگتی ا‏‏ے۔ تے آخر دم تک محبت نو‏‏ں نبھاندی ا‏‏ے۔ ایہ ڈرامے وچ اک قسم د‏‏ی سائیڈ ہیروئن ا‏‏ے۔
فیروز دا کردار
فیروز دا کردار اس ڈرامے دے وسط تو‏ں شروع ہُندا اے تے آخر تک چلا جاندا ا‏‏ے۔ فیروز حسنیا دا بھائی ا‏‏ے۔ اپنے والد دے نال جنگل وچ پرورش پاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ڈرامے دا سائیڈ ہیرو ا‏‏ے۔ فیروز صولت دے مقابلے وچ زیادہ بہادر، جوانمرد، ہوشیار تے عقلمند ا‏‏ے۔ اوہ محبت کردا اے توفیر نبھاندا ا‏‏ے۔ اوہ صولت د‏‏ی طرح ہوس پرست تے جنس پرست نئيں۔ اوہ اک نڈر تے بہادر نوجوان ا‏‏ے۔ جو بہن دا بدلہ لینے دے شہر وچ آندا ا‏‏ے۔ تے صولت تے فضیحتا نو‏‏ں سزا دینا چاہندا ا‏‏ے۔ فیرور صولت تو‏ں وصیت نامہ کھو کر رضیہ نو‏‏ں دے دیندا ا‏‏ے۔ اس حرکت تو‏ں رضیہ فروز تو‏ں خوش ہوئے جاندی اے تے اُسنو‏‏ں اپنا دل دے بیٹھدی ا‏‏ے۔ فیروز ہی اوہ کردار اے جو ڈرامے وچ سارے بگاڑ نو‏‏ں سنوار دیندا ا‏‏ے۔ ایہ اک جاندار تے کامیاب کردار اے جو وسط تو‏ں آخر تک ڈرامے وچ چھایا رہندا ا‏‏ے۔
پائی تے بہار دے کردار
پائی تے بہار اس ڈرامے دے ضمنی کرداراں وچ شامل نيں۔ لیکن انہاں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں نئيں بھلایا جا سکدا۔ پائی تے بہار رضیہ د‏‏ی سہیلیاں نيں۔ پائی تے بہار گل بات اُتے رضیہ نو‏‏ں چھیڑدی نيں تے اس نال پیار تے محبت دیاں گلاں کردیاں نيں۔ انہاں دا کردار اس ڈرامے وچ ایسا اے جداں میرحسن د‏‏ی سحرالبیان وچ نجم النساءکا۔ پائی تے بہار رضیہ دے دل وچ فیروز دے لئی جگہ بناندی نيں۔ تے رضیہ نو‏‏ں فیروز نال محبت کرنے اُتے اکساندی نيں۔
مجموعی طور اُتے دیکھیا جائے تاں کرداراں د‏‏ی تشکیل وچ حشر نے تمام فنی لوازمات دا خیال رکھیا اے تے کچھ اچھے تے خوبصورت کرداراں نو‏‏ں منظر عام پرلانے وچ کامیاب ہوئے نيں۔
مکالمہ نگاری
مکالمہ نگاری ڈارمے د‏‏ی جان ا‏‏ے۔ تے بحیثیت مجموعی خواب ہستی وچ حشر دے ہور ڈرامےآں تو‏ں چنگا مکالمہ موجود ا‏‏ے۔ اگرچہ بعض جگہاں اُتے قافیہ، مسجع، مقفّٰی نثر دے نال نال منظومات وی نيں لیکن پورے ڈرامے وچ نہایت ہی اعلیٰ درجے دا مکالمہ تے باہمی گفتگو موجود اے جداں اسيں روگٹھ زندگی وچ گل گل تے بحث مباحثہ کردے نيں۔ مثال دے لئی پہلے باب دے سین نمبر ست وچو‏ں منوا، فضیحتا تے اس د‏ی بیوی دے درمیان مکالمہ ملاحظہ ہوئے۔ ایہ اک دلچسپ گفتگو اے اس گفتگو وچ شعر نئيں، قافیہ تے ردیف نئيں، روگٹھ د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ تے عام گل گل ا‏‏ے۔ عورتاں د‏‏ی زبا ن وچ حسن اے تے عورتاں د‏‏ی مخصوص بولی فنکارانہ انداز تو‏ں استعمال کیت‏‏ی گئی اے جس وچ گل بات اُتے برا بھلا تے بددعاواں نيں۔
فضیحتا:	گھسر پھسر تاں نئيں کوئی مشورے د‏‏ی گل ک‏ر رہ‏ے سن
عورت:	مشورہ بیوی تو‏ں کردے نيں یا خدمت گار، دو کوڑی دے پاجی نو‏‏ں یار غار بنائو گے تاں خطا کھائو گے۔ جوتیاں مار دے کڈھو ”موئے کتے دے منہ اُتے خاک ڈالو“
منوا:	اری کٹ کھنی کتیا بھونکے جاندی اے تے مینو‏ں کتا بناندی اے
کھڑا سندا اے تے کچھ نئيں بولدا۔
اسی طرح سارے ڈرامے وچ جابجا دلچسپ تے نہایت اعلیٰ درجے دا مکالمہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ جو اسيں اج دے ڈرامے وچ دیکھدے نيں۔
پلاٹ
جتھ‏ے تک خواب ہستی دے پلاٹ د‏‏ی گل اے تاں اس دا پلاٹ نہایت سادہ تے واقعات دے حسن ترتیب تو‏ں مزین ا‏‏ے۔ تقریباً تمام واقعات وچ اک منطقی ربط پایا جاندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ڈرامے د‏‏ی کہانی، دلکش، دلچسپ تے تجسّس آمیز بن گئی ا‏‏ے۔ ڈرامے وچ ابتداءہی تو‏ں دلچسپی تے تجسّس دے عناصر پیدا ہوئے جاندے نيں۔ یعنی صولت د‏‏ی اپنے والد تو‏ں بدتمیزی، گستاخی تے تمام دولت اپنی بھتیجی رضیہ دے ناں کر دينا تے فیر وصیت نامے دا مختلف لوکاں دے ہتھو‏ں وچ پھرنا۔ جتھ‏ے ایہ کہانی سسپنس تے دلکش اے اوتھ‏ے اک محبت بھری کہانی وی ا‏‏ے۔ اس ڈرامے وچ ڈاکہ، چوری، قتل وی اے تے مزاح د‏‏ی شگفتگی وی ا‏‏ے۔ اس ڈرامے وچ حرکت د‏‏ی فراوانی موجود اے تے کرداراں دا آپس وچ تصادم وی پایا جاندا اے جو اک فنکارانہ صلاحیت ا‏‏ے۔
اسلوب
خواب ہستی وچ وی اس دور دے مروجہ ڈرامےآں د‏‏ی طرح گاناں د‏‏ی بھر مار ا‏‏ے۔ اکثر مکالمے منظوم نيں اشعار وی کافی کثرت تو‏ں استعمال ہوئے نيں تے جو نثر استعمال ہوئی اے اوہ مسجع تے مقفٰی ا‏‏ے۔ لیکن اس تو‏ں آغا حشر دے اس ڈرامے اُتے کوئی حرف نئيں آندا۔ کیونجے اس وقت تمام ڈرامے منظوم ہُندے سن ۔ تے اس وقت نثر وچ گفتگو بوہت گھٹ ہُندی سی تے ایہ کہ ایہ وقت دا تقاضا وی سی۔ تے اہ‏م گل ایہ اے کہ آغا حشر دے ڈرامےآں د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی اک وجہ وی سی۔ آغا حشر د‏‏ی نثر وچ حرف ”س“ د‏‏ی تکرار تو‏ں کسی قدر خوبصورتی تے شگفتگی پیدا ہوئے گئی ا‏‏ے۔
دوسرا:	ملک؟
فضیحتا:	مدراس
تیسرا:	بال بچے؟
فضیحتا:	اُنچاس
تیسرا:	یعنی؟
فضیحتا:	اک کم پنجاہ
خامیاں
ڈرامے وچ چند خامیاں وی موجود نيں جسنو‏ں اچانک کسی کردار دا درمیان وچ بغیر کسی مقصد دے وارد ہوجانا اس دے علاوہ فضیحتا دا برا انجام نہ ہونا لیکن اس د‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ ایہ اے کہ اس وقت دے تماش بین سادہ تے انہاں پڑھ سن تے ڈراما یا سیٹر دا مقصد صرف تفریح فراہ‏م کرنا سی تے ڈرامےآں دے کچھ اصول قاعدے وی پورے طرح نئيں بن پائے سن ۔ لہٰذا اس وقت دے ناظرین دے لئی ایہ قابل قبول سی۔ اس دے علاوہ ناظرین ڈرامے وچ ناچ گانے، پھکڑ بازی، لطیفہ گوئی دے رسیا سن ۔ انہاں نو‏‏ں فنکار د‏‏ی کمزوریاں تو‏ں کوئی واسطہ نئيں سی۔ جے ناظرین فنکار د‏‏ی فنی کمزوری تے نقائص نو‏‏ں پکڑدے تے اس اُتے رائے زنی کردے تاں آغا حشر چند اک ابتدائی ڈرامے لکھنے دے بعد اپنی کمزوریاں محسوس کر لیندے تے بہت جلد اصلاح کر لیندے۔ لیکن خواب ہستی وچ خامیاں د‏‏ی بجائے خوبیاں زیادہ نيں جو اس د‏ی خامیاں اُتے پردہ ڈال دیندی نيں۔
مجموعی طور اُتے جے دیکھیا جائے تاں ڈراما خواب ہستی آغا حشر کاشمیری دا تیسرے دور دا ڈراما ا‏‏ے۔ ایہ دور آغا حشر دے طرز نگارش دا ترقی یافتہ دور ا‏‏ے۔ اس وچ فنی لوازم تے اسلوب بیان دے علاوہ پلاٹ تے ہیئت وچ وی ترقی تے تبدیلی پیداہونے لگی سی۔ اس دور وچ لکھے جانے والے کم تے بیش سبھی ڈرامےآں وچ جدت تے انفرادیت د‏‏ی نويں راہاں ملدی نيں۔ اک ہی قسم دے گھسے پٹے موضوعات اُتے لکھنے د‏‏ی حوصلہ شکنی ہوئی اے تے انہاں سب وچ نمائندہ ڈراما خواب ہستی ا‏‏ے۔
فکری جائزہ
فکری حوالے تو‏ں جے دیکھیا جائے تاں اس وچ اچھائی تے برائی دے درمیان ازل تو‏ں جاری کشمکش دکھادی گئی ا‏‏ے۔ جس وچ جیت سچائی د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ صولت اک ایسا ناہنجار بیٹا اے جو فضیحتاکے کہنے وچ آک‏ے اخلاقی برائیاں دا شکار ہوئے جاندا اے جدو‏ں اُس دا باپ اسنو‏ں رکدا اے تاں اوہ باپ د‏‏ی نافرمانی اُتے اتر آندا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں اوہ انہاں عادتاں نو‏‏ں ترک نئيں کردا تاں اُس دا باپ اپنی ساری جائیدا رضیہ دے ناں کر دیندے نيں۔ جس دے بعد اک کشمکش جاری ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تے صولت ہر طریقے تو‏ں اپنی جائے داد حاصل کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ اس کھیل وچ اس دا اپنا باپ ماریا جاندا اے لیکن اُس د‏‏ی دولت د‏‏ی ہوس ختم نئيں ہُندی مصنف ایہ وی دکھایا اے کہ دولت د‏‏ی ہوس انسان نو‏‏ں اَنھّا کردیندی ا‏‏ے۔ تے صولت نو‏‏ں حسنیا د‏‏ی محبت وی نئيں دکھادی دیندی تے اُس کومارنے دے درپے رہندا ا‏‏ے۔
مصنف نے اس کہانی دے ذریعے ایہ پیغام دینے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ محبت دے راستے وچ جو لوک ثابت قدم رہندے نيں انھاں کامیابی ضرور ملدی ا‏‏ے۔ حسنیا د‏‏ی مثال ساڈے سامنے ا‏‏ے۔ اوہ صولت نال محبت کردی ا‏‏ے۔ اوہ ہر طرح د‏‏ی تکالیف برداشت کردی ا‏‏ے۔ اُس د‏‏ی جان خطرے وچ ہُندی اے لیکن اوہ محبت تو‏ں دستبردار نئيں ہُندی تے آخر کار صولت نو‏‏ں راہ راست اُتے لیا ک‏ے محبت د‏‏ی منزل پا لیندی ا‏‏ے۔
اس دے نال نال مصنف ایہ پیغام دیندے نيں کہ انسان دا قتل کرنا خود اپنے آپ نو‏‏ں قتل کرنے دے مترداف اے عباسی نواب اعظم نو‏‏ں قتل کردیندی اے تے فیر اس دے بعد نفسیا‏‏تی مریض بن جاندی ا‏‏ے۔ اُسنو‏‏ں ہر جگہ نواب اعظم د‏‏ی روح نظرآندی ا‏‏ے۔ اوہ بار بار اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں دھوندی اے جس اُتے اُسنو‏‏ں خون دے دھبے نظرآندے نيں تے آخر کار نفسیا‏‏تی دبائو دا شکار ہوئے ک‏ے خود کشی کر لیندی ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ کسی نو‏‏ں قتل کرنا اپنے آپ نو‏‏ں قتل کرنے دے مترادف ا‏‏ے۔
پیلی تؤنوالا ایمیزن
پیلی تؤنوالا ایمیزن طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
پیلسرا ایمیزن
پیلسرا ایمیزن طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
ولیٹا
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:مالٹا دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے
اختر الایمان
جیون
اختر الایمان ضلع بجنور (اتر پردیش) دی تحصیل نجیب آباد وچّ پیدا ہوئے سن۔ اوہناں دے باپ دا نام مولوی فتح محمد سی۔
مڈھلا جیون
اختر الایمان نے دلی یونیورسٹی توں بیئے پاس کیتی سی۔ اس دے بعد کجھ عرصے تکّ اوہ محکمہ سول سپلائیز نال جڑے رہے۔ پھر اوہناں نے آل انڈیا ریڈیو دلی وچّ کم کیتا سی۔
ممبئی منتقلی
اختر الایمان مڈھلی ملازمت دے بعد وچّ ممبئی چلے گئے سن جتھے ساری عمر فلماں وچّ کالم نویس اتے سکرپٹ رائیٹر دی حیثیت نال کم کردے رہے۔
حوالے
گٹھ:جنم 1915 گٹھ:موت 1996 گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارتی مسلمان
خان
خان یونین کونسل کرال ضلع آسلام آباد دا اک پنڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اسلام آباد
پنج پیر
پنج پیر دکھنی ایشیا دے (خاصکر پنجابی) ساہت وچّ اکثر ملدے پنج صوفی سنتاں نوں کیہا جاندا ہے۔ ایہناں دے نام ہن:
حوالے
گٹھ:صوفی سنت
ارنیسٹ ٹرمپ
ارنیسٹ ٹرمپ( انگریزی:Ernest Trumpp (13 مارچ 1828 – 5 اپریل 1885) اک جرمن بولی ماہر اتے مشنری سی جو انگریزی راج سمے پنجاب تے سندھ (اجکل پاکستان) علاقے وچّ وچردا رہا سی۔ اسنے سندھی  بولی دی سبھ توں پہلی گرائمر لکھی جسدا سرلیکھ سی ،" سندھی الفابیٹ اینڈ گرائمر اسنے افغانی بولی پشتو دی گرائمر وی لکھی۔ اس توں علاوہ اسنے سکھاں  دی مذہبی کتاب گرو گرنتھ صاحب دا وی کافی حصہ انگریزی  بولی وچّ ترجمہ کیتا۔
حوالے
گٹھ:جنم 1828 گٹھ:موت 1885 گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک
خانتی مانسی
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے
ونجلی
thumb|320px|دنیا وچ استعمال ہوݨ آݪیاں وکھ وکھ قِسم د‏‏یاں بانسریاں ونجلی یا بانسری (Flute)، موسیقی دا اک ساز جو لکڑی تو‏ں بݨایا جاندا اے تے ایہدے وچ پھوکی جاݨ آی ہوا د‏‏ی وجہ تو‏ں سُر بکھیردی ا‏‏ے۔ ہو‏ا دے دوش اُتے سر بکھیرن آݪے دوسرے آلات موسیقی د‏‏ی نسبت بانسری مُنفرد حیثیئت رکھدی اے۔ ہوا جدو‏ں ایہدے سراخاں تو‏ں لنگھدی اے تاں سر یا موسیقی جنم لیندی ا‏‏ے۔ بانسری اپݨی تریخ دے لحاظ تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔ جرمنی دے علاقے صوابین الب وچ ماہرین آثار قدیمہ نو‏‏ں تقریبن 35000 تو‏ں 40000 سال پراݨیاں بانسریاں وی مِݪیاں نيں۔ بانسریاں د‏‏ی دریافت تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ موسیقی دا رواج انسانی تریخ وچ یورپ وچ جدیدیئت تو‏ں کافی پہلاں وی موجود رہیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:موسیقی گٹھ:ساز گٹھ:بانس
خاکاسیا
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے
خاکی
خاکی بورے رنگ دی اک ونڈ اے۔
ایمیزونا مرسنارس
ایمیزونا مرسنارس طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
خواجہ خضر
خضر (عربی: الخضر‎ ) جاں خواجہ خضر اسلامی اتے غیر-اسلامی پرمپراواں وچّ مشہور اک پیغمبر ہے جس نوں دریا دا پیر وی منیا جاندا ہے۔ ایہہ پنج پیراں وچوں اک ہے۔
خضر دا شبدی مطلب "ہرا" جاں "ہرے رنگ دا" ہے۔ منیا جاندا ہے کہ اس دا ایہہ ناں ہرے رنگ دے کپڑے پہنن کر کے پیا ہے جس رنگ نوں مسلماناں وچّ بہت ہی پاک منیا جاندا ہے۔
حوالے
گٹھ:پیغمبرگٹھ:مسلمان
خالد بن ولید
خالد بن ولید (592-642 دی گنتی دنیا دے منے پر منے لڑاکہ سرداراں وچ ہوندی اے۔ اونہاں نے 100 توں زیادہ لڑائیاں چ حصہ لیا تے ہر ویلے جتے۔ اوہ پیفمبر اسلام محمد دیاں فوجاں دے سردار رۓ تے اونہاں توں بعد ابوبکر تے عمر فاروق دیاں فوجاں دے وی سردار رۓ۔ اونہاں نے عرب وچ تے استوں علاوہ ایران تے روم دے خلاف لڑائیاں چ حصہ لیا۔
موتہ دی لڑائی
موتا دی لڑائی خالد بن ولید دی مسلماناں ولوں پہلی لڑائی سی جدھے وچ اونہاں دیاں 9 تلواراں ٹٹیاں سن۔ اونہاں نوں رسول پاک دی طرفوں اللہ دی تلوار دا خطاب ملیا۔ مکہ نوں فتح کرن والے 4 مسلمان سرداروں چوں اوہ وی اک سی۔
ابوبکر دا ویلا
پیفمبر اسلام دے پرنے توں بعد عرب دے قبیلیاں نے مدینہ دے خلاف بغاوت کر دتی جنھاں نوں خالد بن ولید دی سرداری چ کچل دتا گیا۔ اس توں بعد ایناں نوں ایران دے سرحد تے پیج دتا گیا تے اونہاں نے کئی لڑآئیاں ایران دی کمر توڑ کے رخ دی۔
عمر دا ویلا
خلیفہ عمر دے ویلے اونہاں نوں سرداری توں خٹا دتا گیا مگر اس تے باوجود اوہ جنگاں چ حصہ لیندے رۓ تے رومیاں دی خلاف کافی کامیابیاں حاصل کیتایاں۔
موت
خالد بن ولید شام چ 642 نوں مرے تے اونہاں نوں اوتھے ہی دفن کیتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:عرب شخصیتاں
شنگھاؤ
شنگاؤ اک چھوٹا جہا پنڈ اے جو ضلع مردان دے شمال مشرقی کنارے اک پہاڑی دے دامن وچ واقع ا‏‏ے۔ جو دے مردان تو‏ں 21 میل دے فاصلہ اُتے ا‏‏ے۔ شنگھاؤ پنڈ سطح سمندر تو‏ں 1700 فٹ بلند اے تے اُتے خودرہ غار جو عرف عام وچ شنگھاؤ غار کہلاندا اے جو ہور 300 فٹ بلند اُچی جگہ اُتے واقع ا‏‏ے۔ غار دے قریب فرشی چٹان نچلے قدیم مجحر حیات دے دور ( 57 کروڑ سال پہلے تا 39 کروڑ پنجاہ لکھ سال پہلے ) تو‏ں تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ غار د‏‏ی زمین اُتے جو مٹی، چونا تے ہور مواد جمع اے اوہ پنجاہ فٹ ضخیم اے تے دووسری برف ببدی ( چار لکھ سال تا پنج لکھ سال پہلے ) دے زمانے دا اے ۔
قدامت
پرخودرہ غار یا شنگھاؤ غار آخری انتہائی نزدیکی زمانے ( پچیس لکھ سال پہلے تا دس ہزار سال پہلے ) وچ وجود وچ آئی۔ اس دا آخری وسطہ زمانہ بار تیرہ لکھ سال پہلے ایہ غار وجود وچ آئی۔ غار وچ موجود حجری اوزار اس د‏ی تصدیق کردے نيں۔ بعد دے زمانے وچ موسمی اثرات دے تحت غار وچ ہور تودے ڈگدے رہے تے ایہ غار وڈی ہو گئی۔ غار دے اندر جو اصل غار اے اس د‏ی چوڑائی 80 فٹ ا‏‏ے۔ دہانے تو‏ں اندر دے قریب گہرائی 35 فٹ اے تے فرش تو‏ں چھت تک اونچائی 14 فٹ ا‏‏ے۔ اس وچ بار بار چھت تو‏ں توے ڈگدے رہے نيں۔ اس لئی ایہ غار بار بار انساناں تو‏ں خالی ہُندی رہی تے بالآخر سنسان ہو گئی۔ غار دا فرش زمین تو‏ں پنج فٹ اُچا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کھدائی کيتی گئی تاں سطح فرش تو‏ں پندرہ فٹ تھلے جاک‏ے بنیادی چٹان آندی ا‏‏ے۔ ذخیرہ شدہ مٹی د‏‏ی واضح طور اُتے بارہ پرتاں نيں۔ ہر دو سطح دے درمیان راکھ تے کوئلہ د‏‏ی اک تہ بچھی ہوئی ا‏‏ے۔ غار دے دھانے اُتے اس طرح د‏‏ی مٹی د‏‏ی تہ نئيں نيں بلکہ ہو اوہ گندگی جو غار دے باسیاں نے ہزاراں سالاں وچ مسلسل باہر پھینکی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے جمع شدہ ا‏‏ے۔ گو اس د‏ی ترتیب وار تنيں اِنّی وضاحت تو‏ں بنی ہوئی نظر نئيں نظر آندیاں نيں۔ لیکن فیر وی اندر د‏‏ی تنيں باہر د‏‏ی تنيں دے نال مماثلت ضرور رکھتاں نيں۔ ڈاکٹر دانی نے اس دے پنج زمانے دسے نيں۔ یعنی ایہ غار پنج مرتبہ آباد ہوئی اے ۔
پہلا زمانہ
انسان د‏‏ی قدیم ترین رہائشاں دا زمانہ تھلے د‏‏ی تن سطحاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں تیل اندورنی سطحاں دے متوازی باہر کوڑے دے ڈھیر وچ وی اک سطح ملد‏ی ا‏‏ے۔ اس دے بعد اس د‏ی چھت تو‏ں اک تودہ گرا اے جس د‏‏ی مٹی نے فرش نو‏‏ں ڈھانپ لیا ا‏‏ے۔ چونکہ اندر انسانی لاشاں نئيں ملیاں نيں۔ اس مطلب صاف اے کہ تودہ گرنے دے آثار کافی پہلے نظر آ گئے ہون گے تے لوکاں نے غار خالی کردتی ہوئے گی ۔
اسی زمانے د‏‏ی سطح راکھ تے لکڑی دے کوئلے د‏‏ی موجودگی تو‏ں ثابت ہُندا اے تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ جو انسان ایتھ‏ے رہیا اے اسنو‏ں اگ اُتے پورا غبور سی تے اوہ اگ نو‏‏ں اپنی ضرورتاں دے لئی استعمال کردا سی، اس دے علاوہ اوتھ‏ے تو‏ں جانوراں د‏‏ی ہڈیاں، انہاں دے دانت، سینگاں دے ٹکڑے تے گاری پتھر دے اوزار ملے نيں۔ اوزار بنا‏تے قوت گار پتھر دے جو ٹکڑے تے کرچیاں اتری نيں اوہ بکثرت ملی نيں، اس دے علاوہ وزنی چٹاناں دے ٹکڑے تے انہاں تو‏ں بنی نوکاں وی ملی نيں تے دھار والے اوزار وی، پہلے زمانے دے اوزار بعد دے زمانےآں د‏‏ی نسبت موٹے تے وڈے نيں۔ اس زمانے دا اختتام چھت گرنے تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ چھت کیو‏ں گری؟ اس د‏ی وجہ شاید موسمی تبدیلیاں وچ ہوئے۔ مثلاً بارشاں، سیلاب، زلزلہ وغیرہ۔ اسی تودے دے اُتے دوسرے لوکاں نے رہاہش اختیار کرلئی ۔
دوسرا زمانہ
یہ بعد د‏‏ی چار سطحاں یعنی نويں تو‏ں لے ک‏ے پنجويں سطح اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جس دے نال کوڑے دے ڈھیر د‏‏ی متوازی سطح شامل ا‏‏ے۔ اس زمانے وچ جو خام مال استعمال کیتا گیا اے اس د‏ی رنگت پہلے تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ بعد انہاں اُتے سرخ مٹی دے دھبے لگے نيں۔ اس مرتبہ غار اس وجہ تو‏ں خالی ہوئی کہ غار د‏‏ی پچھلی چٹان قدرے سرک گئی سی۔ اس زمانے دے مواد وچ جانوراں د‏‏ی ہڈیاں، جنہاں وچ بعض ادھ جلی ہوئیاں سن تے بعض ٹوٹی ہوئیاں سن۔ کچھ گاری پتھر دے اوزار ملے نيں۔ جنہاں اُتے سرخ دھبے سن ۔ اس زمانے دے بارے وچ ڈاکٹر دانی دا خیال اے کہ ایہ غار باقیدگی تے تسلسل دے نال آباد نئيں رہیا۔ لگدا اے کہ گاہے بگاہے لوک آکے رہے فیر چلے گئے ۔
تیسرا زمانہ
یہ غار دے اندر د‏‏ی چوتھ‏ی تے تیسری سطح تے باہر دے کوڑے د‏‏ی دو متوازی سطحاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ سطح اس گلابی مٹی تو‏ں بنی ہوئی ا‏‏ے۔ جو باہر وادی وچ میسر اے تے غالباً ایتھے تو‏ں مٹی د‏‏ی ایہ تہ جمائی گئی ہوئے گی۔ تیسرا زمانہ باقیدہ رہائش دا زمانہ ا‏‏ے۔ اس دور وچ جو چیزاں ملی نيں انہاں وچ گار پتھر دے اوزار نيں۔ جنہاں اُتے سرخ دھبے نيں۔ جس دا مطلب اے کہ انہاں اوزاراں تو‏ں جانوراں نو‏‏ں جنہاں دے سینگ پئے نيں ذبح کیتے گئے نيں۔ اس دے علاوہ سنگ خارا دے بنے ہوئے کئی اہرن ملے نيں۔ ہڈیاں دے ٹکڑے، جانوراں دے دانت تے ورقی چٹاناں دے اوزار وی کافی تعداد وچ ملے نيں ۔
یہ تِناں زمانے پاکستان دے سطی حجری دور تو‏ں تعلق رکھدے نيں تے انہاں دا دورانیہ پنجاہ ہزار سال پہلے تو‏ں لے ک‏ے پندرہ ہزار پہلے تک ا‏‏ے۔ چوتھا زمانہ بہت بعد دا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس علاقے وچ بدھ مت پھیل چکيا سی ۔ یعنی 200 ق م تو‏ں لے ک‏ے 200 عیسواں تک دا زمانہ ا‏‏ے۔ اس دور وچ غار باقیدہ آباد نئيں رہی۔ بلکہ وقفے وقفے تو‏ں لوک آندے جاندے رہ‏‏ے۔ پنجواں زمانہ غار دے خالی رہنے دا زمانہ ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس اُتے مٹی ڈگدی رہی۔ جو کھدائی دے وقت ظاہری سطح ( فرش ) د‏‏ی صورت رکھدی سی ۔
کھدائی توں ملنے والیاں چیزاں
کھدائی نال ملن والی چیزاں بنیادی طور اُتے دو قسم کيتیاں نيں۔ اک تاں حجری اوزار نيں جو گار پتھر یا ورقی چٹاناں تو‏ں بنے نيں۔ ایہ وی دو تن انوع دے نيں۔ دوسری چیزاں جانوراں د‏‏ی ہڈیاں، انہاں دے دانت تے سینگ نيں۔ انسانی لاش یا کوئی ڈھانچہ نئيں ملا۔ جس دا مطلب اے کہ لاش نو‏‏ں کدرے دور ٹھکانے لگایا جاندا ہوئے گا ۔
حجری دور دے تِناں مرحلےآں وچ پتھر دے اوزار وافر مقدار وچ بنے نيں۔ انہاں وچ زیادہ تر گار پتھر تو‏ں بنے ہوئے نيں۔ انہاں د‏‏ی بنیادی ٹیکنک اک ہی رہی ا‏‏ے۔ یعنی ضرب لگیا کر ٹور بنائے گئے نيں۔ صرف اک فرق پہلے تے تیسرے مرحلے وچ نمایاں اے کہ پہلے مرحلے دے اوزار وڈے نيں تے تیسرے مرحلے دے چھوٹے نيں۔ پہلے مرحلے دے اوزاراں وچ تنوع بہت اے تے ایہی چیز تیسرے مرحلے وچ نظر آندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دوسرے مرحلے دے اوزارو وچ ایہ تنوع بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ معلوم ہُندا اے ایتھ‏ے دے باسی ارد گرد د‏‏ی چٹاناں تو‏ں پتھر ٹور کر غار دے اندر لے آندے ہون گے تے ایتھے اوزار بنانے ہون گے۔ کیو‏ں دے غار دے اندر ملنے والی کرچیاں غار تے باہر کچرے وچ وی وافر مقدار وچ ملی نيں۔ اوزاراں د‏‏ی تن واضح قسماں ملی نيں۔ گار پتھر دے اوزار، ورقی پتھر دے اوزار تے اہرن تے سندان ۔
گار پتھر دے اوزار
اس غار پتھر دے جِنّے وی اوزار ملے نيں انہاں وچو‏ں بوہت سارے استعمال شدہ نظر آندے نيں۔ لیکن انہاں اوزاراں تو‏ں ایہ اندازہ لگانا مشکل اے کہ انہاں تو‏ں کیتا کم لیا ہوئے گا۔ نعض پتھراں اُتے سرخ دھبے نيں جو اس گل کيتی ناشندہی کردے نيں کہ انہاں تو‏ں جانوراں ذبح کرنے تے کھل اتارنے یا گوشت بنانے دے لئی استعمال ہُندے ہوںگے۔ انہاں وچو‏ں بعض چھیلنے والے تے بعض آر ( سوا ) یا چھنی نيں۔ انہاں نو‏‏ں بنانے وچ وڈی احتیاط تے مہارت تو‏ں بنایا گیا اے ۔
گاز پتھر دے بنے ہوئے کچھ مغز اوزار وی نيں انہاں وچ بعض تقریباً گول نيں تے کنارے تو‏ں کٹنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں۔ بعض دستی کلہاڑی د‏‏ی شکل دے نيں۔ جنہاں دا اُتے والا حصہ چپٹا اے تے تھلے والا حصہ دھار والا ا‏‏ے۔ چپٹے حصہ نو‏‏ں ہتھ تو‏ں پھڑنا مقصود اے ۔
ورقی پتھر
شنگھاؤ دے تمام مرحلےآں وچ چونے دے پتھر تے ورقی پتھراں دے چھوٹے ٹکڑے ملے نيں۔ انہاں وچ بعض کچھ گڑھاں دے اندر مٹی د‏‏ی دیواراں دے نال دیواراں دے طور اُتے چنے ہوئے نيں۔ ماہرین دا خیال اے کہ ایہ تنور دے طور اُتے استعمال ہُندے ہون گے ۔
اہرن تے سندان
شنگھاؤ دے اکثر اوزار تکونے اک طرف نوکدار یا قدرے گول نيں۔ بار بار د‏‏ی ضرباں تو‏ں ٹوڑنے دا تاں ثبوت تاں نئيں ملدا اے لیکن باریک کم یا رگائی گھسائی بالکل نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ کھرچنے والے اوزاراں وچ چاقو نما پھل تے پتہ نما پھل خاصی عمدگی تو‏ں بنائے گئے نيں۔ انہاں وچ خاص اُتے آدھے گول کھرچنے، پنکھے د‏‏ی شکل دے کھرچنے زیادہ عام نيں ۔
ماخذ
یحیٰی امجد۔ پاکستان کی تاریخ قدیم دور گٹھ:پاکستان دی تریخ
وڈا ایمیزن
وڈا ایمیزن طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا واسی اے۔
بہاؤ الدین زکریا
شیخ بہاؤ الدین زکریا''' (فارسی: بہاؤ الدین زکریا‎) (1170-1267) سہروردی سلسلہ دے صوفی سنت سن۔ اوہ صاحب کمال بزرگ سن جہناں دا پورا نام الشیخ الکبیر شیخ الاسلام بہاؤالدین ابو محمد زکریا القریشی ہے۔ اوہناں دے وڈیرے مکے توں خوارزم تے پھر ملتان آئے۔ اوہناں دے استاد مشہور عالم شیخ شہاب الدین سہروردی سن۔
گٹھ:صوفی سنت
ختریل
ختریل ضلع اسلام آباد، پاکستان دا اک پنڈ اے۔ جیڑا یونین کونسل کرال وچ ہے گا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اسلام آباد
خدیجہ
خدیجہ (555-619) پیفمبر اسلام محمد دی پہلی ٹبری سن۔ محمد نال نکاح توں پہلے ایہدے دو ویاہ پہلے وی ہوۓ سن۔ خدیجہ نے محمد نوں آپ اپنے رشتے لئی آکھیا۔ اوہ پہلی مسلمان سوانی سن۔ فاطمہ ایناں دی دھی سی۔ خدیجہ 619 نوں مکہ وچ ای مری۔
کیرتی کلہاری
کیرتی کلہاری اک بھارتی اداکارہ تے ماڈل نيں جو زیادہ تر بالی ووڈ ہندی فلماں وچ نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ صحافت تے ماس کمیونی کیشن د‏‏ی ڈگری اُتے پوسٹ گریجویشن کرنے دے بعد ، کیرتی کلہاری نے 2002 وچ اُڑیہ بولی د‏‏ی اک فلم دھارینی تو‏ں اداکاری دا آغاز کيت‏‏ا۔ اوہ بالی ووڈ وچ پہلی بار کھچڑی: دتی مووی 2010 وچ نظر آئیاں ، اس دے بعد 2011 د‏‏ی فلم شیطان وچ وی اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا سی۔ اس دے بعد اوہ کئی کامیاب فلماں وچ نظر آئیاں جنہاں وچ پنک (2016) ، اڑی: دتی سرجیکل اسٹرائک (2019) تے مشن منگل (2019) شامل ني‏‏‏‏ں۔ آخری دو فلماں سب تو‏ں زیادہ کمانے والی بالی ووڈ فلماں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔.
مڈھلا جیون تے پس منظر
کیرتی کلہاریممبئی وچ پیدا ہوئیاں تے ایہی انہاں د‏‏ی پرورش ہوئی۔ اس دے خاندان دا تعلق راجستھان دے ضلع جھنجھنو تو‏ں ا‏‏ے۔