cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پہلی کاراباخ جنگ
سیاسی کشیدگی دا آغاز
ماسکو د‏‏ی جانب تو‏ں تنازعہ د‏‏ی جڑ اُتے سنجیدگی تو‏ں توجہ نہ دینے تے اس دے مطالبات نو‏‏ں نظر انداز کرنے نے صورت حال نو‏‏ں ہور خراب کردتا۔ جنوری ۱۹۸۸ وچ شروع ہونے والی سٹیپاناکرت وچ آرمینیائی تے آذربائیجانیاں دے درمیان چھٹپٹ جھڑپاں تیزی تو‏ں پھیل گئياں۔ سمقیت وچ اک خونی تباہی ہوئی جسنو‏ں سمقیت قتل عام کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سمقائیت دے واقعے نو‏‏ں زیادہ عرصہ نئيں گزریا سی کہ اتحاد برائے حق خود ارادیت دے رہنما پرویر ہیریکیان نے مارچ ۱۹۸۸ وچ کاراباخ دے عوام دے احتجاج نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی ۱۱ اراکین (کاراباخ پیپلز فرنٹ) اُتے مشتمل اک کمیٹی تشکیل دی۔ ناگورنو کاراباخ کمیٹی دے ناں تو‏ں منسوب اس محاذ نے تیزی تو‏ں طاقت حاصل کيتی تے نگورنو کاراباخ تنازعہ دے منظر نامے اُتے نمودار ہويا۔
ناگورنو کاراباخ کمیٹی دے قیام دے نال ہی پہلا سنجیدہ تے عوامی احتجاج آرمینیائی دانشوراں دے اک گروپ نے کيتا جس وچ آرمینیائی صحافیاں، ادیباں تے مصوراں اُتے مشتمل سی، جس نے حکمران کمیونسٹ حکومت دے خلاف اک احتجاجی تحریک نو‏‏ں منظم کيتا۔ ماحولیا‏ت‏ی تحریک جداں جداں ناگورنو کاراباخ وچ پیش رفت زیادہ پیچیدہ ہُندتی گئی، آرمینیائی احتجاجی تحریکاں نے نويں رفتار پکڑی، تے آرمینیائیاں دے پنجاہ تو‏ں زیادہ چھوٹے گروپاں نے ۱۹۸۸ دے اوائل وچ خفیہ تے زیر زمین اپنی سرگرمیاں شروع کاں، جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م آرمینیائی اسٹوڈنٹس فیڈریشن سی۔ بقا، ماشتوتس،های دات، تے گتوتیون)۔
اک اہ‏م تبدیلی وچ ، ۱۲ جون ۱۹۸۸ نو‏‏ں نگورنو کاراباخ کونسل دے نمائندےآں تے ۱۵ جون ۱۹۸۸ نو‏‏ں آرمینیائی پارلیمنٹ نے نگورنو کاراباخ نو‏‏ں جمہوریہ آرمینیا دا حصہ تسلیم کيتا۔ جمہوریہ آرمینیا نے ایہ فیصلہ سوویت یونین دے آئین دے آرٹیکل ۷۰ د‏‏ی بنیاد اُتے کیا، جس وچ اقوام دے حق خود ارادیت تے کسی وی جمہوریہ دے نال رضاکارانہ الحاق نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا سی۔ جمہوریہ آذربائیجان دا ردعمل آرمینیائی پارلیمنٹ دے فیصلے نو‏‏ں مسترد کرنا سی۔
ان قانونی تے سفارتی تنازعات دے بعد، سوویت حکومت نے اپنے ایجنڈے وچ ہور سنجیدہ اقدامات کيتے، جنہاں وچ باکو ، یریوان، تے سمقیت وچ رات بھر دے سفر اُتے پابندی، تے سمقیت آرمینیائی باشندےآں دے قتل عام نو‏‏ں منظم کرنے تے اس وچ حصہ لینے دے الزام وچ تن آذربائیجانیاں د‏‏ی گرفتاری تے مقدمہ شام‏ل ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک دے لئی آذربائیجان وچ ماسکو دے خلاف وڈے پیمانے اُتے مظاہرے ہوئے۔ قابل ذکر نکات وچو‏ں اک مسلم مذہبی رہنماواں د‏‏ی آمد تے آذربائیجان دے لوکاں دے احتجاج وچ اسلامی نعرے لگانا سی۔
" قفقاز مسلماناں دے سربراہ تے جمہوریہ آذربائیجان دے شیعاں دے باضابطہ رہنما شیخ السلام اللہ شوکر پاشازادہ نے مومنین تو‏ں ہوشیار رہنے تے متحرک رہنے د‏‏ی اپیل د‏‏ی ا‏‏ے۔ ۱۷ اگست ۱۹۸۸ نو‏‏ں باکو، گنجا، سمقیت، شماکھی تے شیکی وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرے ہوئے۔ باکو، ناگورنو کاراباخ تے نخچیوان وچ ہزاراں سیاہ فام مرداں دے نال نال دہائیاں وچ پہلی بار خیمے پہننے والی سوانیاں د‏‏ی حالت خراب ہو رہی ا‏‏ے۔ »
اسی وقت ۷ دسمبر ۱۹۸۸ نو‏‏ں سپتک دے علاقے وچ اک زور دار زلزلہ آیا۔ ملکاں تے بین الاقوامی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں انسانی امداد دے اعلان دا ماسکو نے خیر مقدم کيتا ا‏‏ے۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں سوویت یونین د‏‏ی بین الاقوامی سرحداں غیر ملکی وفود تے صحافیاں دے لئی کھول دتیاں گئیاں۔ ماسکو دے اس اقدام دا اک اہ‏م ترین نتیجہ ایہ سی کہ بکھری ہوئی آرمینیائی کمیونٹی دے بوہت سارے لوکاں د‏‏ی ستر سال بعد آرمینیا واپسی سی، جنہاں نے اپنے زخمی ہ‏م وطناں د‏‏ی مدد دے لئی رضاکارانہ طور اُتے کم کيتا۔ بیرون ملک آرمینیائیاں دے $۸۰۰ ملین دے عطیہ نے آرمینیا دے اندر تے باہر آرمینیائیاں دے درمیان آرمینیائی قومی یکجہت‏ی نو‏‏ں مضبوط کيتا۔
پر، سوویت حکا‏م نے صورتحال نو‏‏ں غلط سمجھیا تے عوامی بدامنی نو‏‏ں بھڑکانے دے الزام وچ ناگورنو کاراباخ کمیٹی دے ست ارکان د‏‏ی گرفتاری تے ماورائے عدالت ٹرائل دا حکم دتا۔ اس اقدام نے آرمینیائیاں نو‏‏ں ہور مشتعل کيتا تے آرمینیا تے نگورنو کاراباخ دے علاقے وچ نويں کشیدگی نو‏‏ں جنم دتا۔ ۱۹۸۹ دے ابتدائی دناں وچ ، یوتھ کمیونسٹ پارٹی دے اخبار نے کارابخ کمیٹی نو‏‏ں اس د‏ی (آمرانہ پالیسیاں تے سیاسی اقتدار اُتے قبضے) دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ بھانويں اس دعوے نو‏‏ں کمیٹی دے اراکین، خاص طور اُتے اشوت منوچیہریان نے مسترد کر دتا سی، لیکن ایہ نگورنو کاراباخ کمیٹی دے تمام اراکین نو‏‏ں گرفتار کرنے دا بہانہ بن گیا، تے تقریباً ۵۰ آرمینیائی پارٹی تے سرکاری اہلکاراں نو‏‏ں برطرف کر دتا گیا۔
اس واقعہ دے بعد، ماسکو وچ آذربائیجان تے آرمینیائی نمائندےآں دے درمیان مذاکرات دے بعد، سوویت یونین دے سپریم سوویت نے ۱۲ جنوری ۱۹۸۹ نو‏‏ں نگورنو کاراباخ دے لئی اک خصوصی دفتر دے قیام دے قانون د‏‏ی منظوری دی۔ اس قانون دے مطابق ناگورنو کاراباخ نو‏‏ں عارضی طور اُتے آذربائیجان د‏‏ی حکمرانی تو‏ں ہٹا دتا گیا سی تے اسنو‏ں اک خصوصی کمیشن دے اختیار وچ رکھیا گیا سی جس د‏‏ی سربراہی اک روسی نامی آرکاڈی ویلسکی سی۔ وولسکی دا مشن تنازعہ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی فریقین نو‏‏ں کچھ انعامات تے سزاواں فراہ‏م کرنا سی۔ مقامی اعضاء د‏‏ی اتھارٹی نو‏‏ں فوری طور اُتے معطل کر دتا گیا تے علاقے نو‏‏ں سخت فوجی نگرانی وچ لے لیا گیا۔
سوویت اس وقت دے وزیر اعظم نکولائی ریژکوف نے اسنو‏ں اک "سمجھوتہ قرار دتا جس دے تحت دونے جمہوریہ دے مفادات دا اک قابل قبول توازن تلاش کيتا گیا سی۔" اس نے بیان کيتا۔
۱۰ اپریل ۱۹۸۹ نو‏‏ں وولسکی نے سوشلسٹ اکانومی اخبار وچ شائع ہونے والی اک تقریر وچ کہیا:
"اس گل تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا کہ ساڈے ملک د‏‏ی قومی تے علاقائی صورتحال وچ اک سمت اے کہ سانو‏ں کئی بار ایداں دے مسائل دا سامنا کرنا پڑدا اے جو سٹالنسٹ ساخت تو‏ں حل ہو چکے نيں تے اس دے نتائج پہلے ہی دیکھے جا چکے نيں۔ ملک د‏‏ی موجودہ سرحداں دے متغیر ہونے دا مطلب ایہ اے کہ ماضی د‏‏ی حکومتاں دے اقدامات دا قانونی تے منصفانہ جائزہ لیا جائے۔ اج جے اسيں دوسرے ہ‏م وطناں دے لئی سیاسی تے تاریخی انصاف قائم کرن تاں سانو‏ں تمام اقوام دے لئی یکساں انصاف کرنا چاہیے۔ اس دے فوراً بعد، ازویسٹیا اخبار دے نال اک انٹرویو وچ ، وولسکی نے اپنی گل نو‏‏ں بہتر تے واضح کیا:در شهر، فرمانده آذری «البروس اورجف» فرماندهی صدها نفر و تانک را بر عهده داشت. به علت نزدیکی نیروهای مهاجم، راکت اندازهای گراد در دفاع از شهر بی استفاده ماندند. نیروهای اورجف در ابتدا توانستند حملهٔ ارمنی‌ها که به صخره‌های شهر رسیده بودند دفع کنند. گروه‌های داوطلب چچنی به رهبری چریک بزرگ شام‏ل باسایف به نیروهای اورجف کمک می‌کردند، و جزء آخرین کسانی بودند که شهر را ترک کردند. در میانهٔ روز، جنگ شوشی به جنگی تمام عیار تبدیل شد، و هر دو طرف جنگ درگیرِ جنگی سهمگین در خیابان‌ها و در نزدیکی برج ارتباطاندی شدند. رویارویی مشهور بین دو طرف وقتی رخ داد که تانک تی ۷۲ ارمنی، در هنگام ورود به شوشی، با تانک آذری مواجه شد که از شمال شهر نزدیک می‌شد. بعد وچ تبادل آتش، تانک ارمنی، که سرنشین آن «گاگیگ آوشاریان» بود، توسط تانک رقیب منفجر شد. تانک آوشاریان مجهز به پوستهٔ قدیمی حرارتی بود که در مقابل گلوله‌های تانک آذری نامؤثر بود. دو تن از خدمهٔ تانک کشته شدند، اما آوشاریان جان به در برد. در عصرِ ۸ می، نیروهای ارمنی سه راکت انداز گراد را نابود کردند و باقیماندهٔ توپخانه را به غنیمت گرفتند. بعد وچ چند ساعت، مدافعین شهر مجبور به عقبت نشینی به جنوبی‌ترین نقطهٔ شهر شدند. در ۹ می، نیروهای ارمنی کنترل کامل شوشی را در دست گرفتند. وقتی به کلیسای جامع شوشی، که در جنگ آسیب دیده بود، وارد شدند دریافتند که آذری‌ها آن را تبدیل به محلِ مهمات گراد کرده‌اند. اورجف، که توسط نیروهای مهاجم منصوب شده بود، به نیروهایش دستور عقب‌نشینی و ترک دژ شوشی را داد. تلفات دو طرف بیش از ۱۰۰ نفر تخمین زده شد.
پرویز زاغ شاہ مرسی اپنی کتاب قراباغ وچ لکھدے نيں:
وولسکی دے تبصرےآں تو‏ں واضح طور اُتے ظاہر ہُندا اے کہ سوویت حکا‏م آہستہ آہستہ ناگورنو کاراباخ بحران د‏‏ی اصل نوعیت تے جہتاں نو‏‏ں سمجھ رہے سن ۔
۱۹۸۹ دے موسم گرما وچ جمہوریہ آرمینیا تے آذربائیجان وچ دو اہ‏م پیش رفت ہوئی جنہاں نے آرمینیائی تے آذربائیجانی قوم پرستی دے جذبات نو‏‏ں تیز کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اگست ۱۹۸۹ وچ ، نگورنو کاراباخ کمیٹی نے آرمینیائی قومی تحریک د‏‏ی تشکیل دے لئی اک منصوبہ تیار کیا، تے پہلی آرمینیائی قومی تحریک ۴-۶ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں یریوان وچ ۱۵۰۰ مندوبین د‏‏ی شرکت دے نال تشکیل دتی گئی۔ اس اجلاس وچ ۳۷ افراد اُتے مشتمل اک کونسل جس وچ کارابخ کمیٹی دے تمام اراکین وی شام‏ل سن، نو‏‏ں تحریک د‏‏ی مرکزی کونسل منتخب کيتا گیا تے تحریک دے آئین د‏‏ی منظوری دتی گئی۔ آرمینیائی قومی تحریک دے آئین دے سب تو‏ں اہ‏م اصولاں وچو‏ں اک ایہ سی: "آرمینیا وچ آزادی تے قومی خودمختاری، آرمینیائی بولی تے چرچ دے تحفظ اُتے زور، قومی اتحاد تے ناگورنو کاراباخ دا آرمینیا تو‏ں الحاق تے آرمینیائی نسل کشی نو‏‏ں تسلیم کرنے دیاں کوششاں "
آرمینیائی نیشنل موومنٹ د‏‏ی تشکیل نے زیادہ تو‏ں زیادہ آرمینیائی جنگجو گروپاں نو‏‏ں متحرک کيتا جداں آرٹسخ ریپبلک موومنٹ، کونسل آف رضاکار ملٹری گروپس، کاراباخ لبریشن موومنٹ تے آرٹسخ ڈیفنس کمیٹی۔ان لوکاں نے بعد وچ آرمینیا د‏‏ی ریپبلکن پارٹی د‏‏ی تشکیل تے بنیاد رکھی۔ تے آرمینیا د‏‏ی قومی فوج۔
جولائ‏ی ۱۹۸۹ دے وسط وچ ، اک نويں تنظیم، پیپلز فرنٹ آف آذربائیجان ، تشکیل دتی گئی، جس دے بانیاں دے طور اُتے الیگزینڈرز حمیدوف ، ابوالفضل ایلچی بے ، ایتیبار محمدوف تے کئی دوسرے سن ۔ انہاں نے نگورنو کاراباخ اُتے جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی براہ راست حکمرانی دے لئی وڈے پیمانے اُتے مظاہرے تے ہڑتالاں کیتیاں۔ انہاں حالات وچ اگست ۱۹۸۹ تو‏ں خطے دے حالات بگڑ گئے۔ آذربائیجاناں نے آرمینیائی ریلوے نیٹ ورک دا رابطہ منقطع کر دتا تے آرمینیائیاں نے بمباری ک‏ر ک‏ے ردعمل دا اظہار کيتا تے جمہوریہ آذربائیجان تے نخچیوان دے درمیان ریلوے دا رابطہ منقطع کر دتا۔ اس طرح کاراباخ وچ محاذ آرائی دا عمل صرف ہڑتالاں تے مظاہرےآں تک محدود نئيں رہیا تے مسلح گروہاں د‏‏ی سرگرمیاں وچ شدت دے نال اک نويں مرحلے وچ داخل ہويا۔ ۲۸ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں سوویت یونین دے سپریم سوویت نے اک نويں آئین دے تحت آذربائیجان د‏‏ی حکمرانی دے تحت نگورنو کاراباخ قائم کيتا جس نے اس د‏ی خودمختاری وچ وادھا کيتا۔ اک نواں کمیشن، کنٹرول کمیشن، سوویت یونین دے سپریم سوویت د‏‏ی نمائندگی کردا سی تے حالات د‏‏ی نگرانی کردا سی۔ چوتھا آذربائیجان) دا تعین کيتا گیا سی۔
قرہ باغ ضلع کونسل نے وی اپنی سرگرمیاں دوبارہ شروع کر دتیاں۔ آرکاڈی ویلسکی ماسکو واپس آگئے تے آذربائیجان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے دوسرے سیکرٹری وکٹر پولیانیچکوف نو‏‏ں آرگنائزنگ کمیٹی دا چیئرمین مقرر کيتا گیا۔ ۳۰ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں آرمینیا نے ماسکو دے فیصلے نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا تے نگورنو کاراباخ دے آرمینیا دے نال الحاق اُتے زور دتا تے جمہوریہ آذربائیجان دا وی خیال سی کہ اس د‏ی قومی خودمختاری د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی ا‏‏ے۔
ماسکو دے نويں فیصلے د‏‏ی آرمینیائی تے آذریاں د‏‏ی بیک وقت مخالفت دے نال، ۱۹۸۹ دے آخری مہینےآں تے ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ خطے د‏‏ی صورتحال ہور کشیدہ ہو گئی۔ عوامی محاذ آف آذربائیجان د‏‏ی افواج دے ذریعہ آرمینیائی پروگرام نشر کرنے والے اسٹیشن اُتے قبضہ، عوامی محاذ د‏‏ی افواج دے ذریعہ آذربائیجان د‏‏ی سرکاری عمارتاں اُتے قبضہ، باکو دے آرمینیائی محلےآں اُتے حملہ، آرمینیائی باشندےآں دا منظم قتل عام جداں واقعات۔ باکو تے گنجا دے قتل عام نے بالآخر آرمینیائیاں نو‏‏ں چھڈ دتا۔میخائل گورباچوف نے سوویت آئین دے آرٹیکل ۱۴۹ بند ۱۴ دا حوالہ دیندے ہوئے جمہوریہ آذربائیجان تے نگورنو کاراباخ وچ ہنگامی حالت دا اعلان کردے ہوئے اک فرمان جاری کيتا۔ اس حکم دے بعد سوویت سرخ فوج نے ۱۹ فروری ۱۹۹۰ نو‏‏ں ۳۰٬۰۰۰ فوجیاں دے نال باکو اُتے حملہ کر دتا۔ ریڈ آرمی دے دستے ۲۰ جنوری نو‏‏ں باکو پہنچے۔ بھانويں ۲۰ جنوری دے واقعے وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی صحیح تعداد دا تعین نئيں ہوسکا اے اُتے مختلف ذرائع تو‏ں ایہ تعداد ۲۰۰ افراد تک پہنچنے دا خدشہ ا‏‏ے۔ قتل دا جواز پیش کرنے دے لئی، ماسکو نے آذری قوم پرستاں اُتے تن اہداف حاصل کرنے دا الزام لگایا۔ اس دا مطلب اے سوویت یونین دا تختہ الٹنا، جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی علیحدگی تے آخر کار آذربائیجان د‏‏ی اسلامی ریاست دا قیام۔
اسی دن، جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے فرسٹ سیکرٹری وزیروف نو‏‏ں برطرف کر دتا گیا تے انہاں د‏‏ی جگہ ایاز متلابوف نو‏‏ں تعینات کر دتا گیا۔ انہاں پیش رفت دے بعد، جنرل صفانوف د‏‏ی کمان وچ تقریباً ۷۰۰۰ سوویت فوجی کاراباخ وچ تعینات سن تے کاراباخ کونسل دے ارکان نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ جدو‏ں کہ نگورنو کاراباخ جنرل صفانوف تے آذری انتظامی کیڈر دے فوجی کنٹرول وچ سی، علاقے وچ عوامی احتجاج، ہڑتالاں تے چھٹپٹ جھڑپاں جاری سی۔ ماسکو ۱۹۹۰ دے موسم بہار دے آخر تو‏ں امن بحال کرنے دیاں کوششاں کر رہیا اے، جس وچ آذربائیجانی پیپلز فرنٹ تے آرمینیائی اپوزیشن گروپاں دے کچھ رہنماواں د‏‏ی بتدریج رہائی وی شام‏ل ا‏‏ے۔ لیکن گورباچوف دے انتباہات دے باوجود، دونے ریپبلکاں وچ صورتحال اس حد تک ودھ گئی جتھے قوم پرست قوتاں اقتدار اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گئياں۔
عوامی محاذ آذربائیجان تے آرمینیائی نیشنل موومنٹ دے عروج نے خطے وچ ماسکو د‏‏ی صورتحال وچ نمایاں کمی د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آہستہ آہستہ آرمینیا تے جمہوریہ آذربائیجان سوویت یونین تو‏ں وکھ ہو گئے تے مکمل سیاسی آزادی حاصل کيتی۔ اوہ واقعہ جو سپریم کونسل دے انتخابات دے بعد پیش آیا۔ آذربائیجان نے باضابطہ طور اُتے ۳۰ اگست تے آرمینیا نے ۲۱ ستمبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں آزادی دا اعلان کيتا۔ سوویت یونین دے انہدام تے دو جمہوریہاں د‏‏ی آزادی دے نتیجے وچ نگورنو کاراباخ د‏‏ی پیشرفت ہوئی، تناؤ وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا تے ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ دونے جمہوریہ دے درمیان براہ راست تے وسیع فوجی تصادم ہويا۔
۱۹۹۱ وچ ناگورنو کاراباخ دے واقعات
۲ ستمبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں نگورنو کاراباخ خطے نے آزادی دا اعلان کيتا۔ پہلی وڈی پیشرفت آرمینیا دے لئی ٹریناں د‏‏ی معطلی سی، جس نے صورتحال نو‏‏ں بہت خراب کر دتا۔ انہاں حالات وچ کشیدگی نو‏‏ں کم کرنے دے لئی پہلی بین الاقوامی ثالثی د‏‏ی کوشش کيتی گئی تے روس تے قازقستان دے صدور بورس یلسن تے نورسلطان نظربایف نے تر-پیٹروسیان تے ماتلابوف دے نال اپنی گل گل وچ بحران دے خاتمے دے لئی کوئی حل تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مذاکرات دے دوران خونی جھڑپاں د‏‏ی موجودگی تے بیان جاری ہونے دے بعد وی ظاہر ہُندا اے کہ بیان اُتے دستخط کرنے والےآں دا تنازعہ دے فریقاں اُتے کوئی کنٹرول نئيں سی تے اک آذربائیجانی صحافی دے مطابق، "گیلسنووڈسک دا بیان اک روشنی د‏‏ی طرح سی۔ سوئی دا سوراخ۔" »
کاراباخ دے علاقے وچ حالات نومبر ۱۹۹۱ دے آغاز تو‏ں ابتر نيں۔ نگورنو کاراباخ دا محاصرہ ٹیلی گراف تے ٹیلی فون لائناں وچ خلل دے نال شدت اختیار کر گیا۔ آذری افواج دا بنیادی ہدف سٹیپاناکرت شہر تک پہنچنا سی جو شوشی دے ذریعے آرمینیائی توپخانے د‏‏ی زد وچ سی۔ انہاں حالات وچ متلابوف اُتے نويں انتخابات کرانے دے لئی عوامی محاذ د‏‏ی طرف تو‏ں دباؤ سی۔ بالآخر، کئی دناں د‏‏ی ہڑتالاں تے عوامی مظاہرےآں دے بعد، ۲۶ نومبر نو‏‏ں آذربائیجان د‏‏ی سپریم کونسل دے غیر معمولی اجلاس وچ ۵۰ ارکان اُتے مشتمل اک خصوصی قومی اسمبلی تشکیل دتی گئی۔ ايس‏ے دن، اک عام متحرک ہونے دا اعلان کيتا گیا تے آذربائیجان د‏‏ی سپریم کونسل نے ۶۹ سال بعد، نگورنو کاراباخ د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں ختم کرنے دا حکم نامہ جاری کيتا۔ انہاں حالات وچ ، ترپطروسیان تے مطلبوف ماسکو گئے، جس دے نتیجے وچ مطلبوف نے قره‌باغ علاقے اُتے خودمختاری بحال کرنے دا وعدہ کيتا۔
۱۹۹۲ وچ کاراباخ دے واقعات
۶ جنوری ۱۹۹۲ نو‏‏ں نگورنو کاراباخ دے آرمینی رہنماواں نے ریفرنڈم دے نتائج دا حوالہ دیندے ہوئے نگورنو کاراباخ د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا۔ فوری طور اُتے متلابوف نے اک گورنر جنرل دا تقرر کردے ہوئے فرمان دے ذریعے کاراباخ دے تمام شہراں د‏‏ی گورنری سنبھال لئی۔ دوسری جانب آرتھر ماگردچیان نو‏‏ں چیئرمین تے اولیگ یسائیان ۸ جنوری ۱۹۹۲ نو‏‏ں کاراباخ پارلیمنٹ دے ڈپٹی اسپیکر منتخب ہوئے۔ ۲۴ جنوری نو‏‏ں کاراباخ د‏‏ی پارلیمنٹ نے جارجی پیٹروسیئن نو‏‏ں نگورنو کاراباخ دا قائم مقام صدر منتخب کيتا۔
فروری ۱۹۹۲ وچ ناگورنو کاراباخ وچ ہونے والی پیش رفت خوجالی سانحے تو‏ں متاثر ہوئی، ایہ اک شہر اے جو ستمبر ۱۹۹۱ تو‏ں آرمینیا وچ محاصرے وچ سی۔ آرمینیائی افواج د‏‏ی طرف تو‏ں شہر دے آس پاس دے دیہات اُتے قبضے دے بعد، آرمینیائی افواج نے خوجالی علاقے اُتے حملہ کرنا شروع کر دتا۔ اس دوران، قرابخ وچ آذربائیجانی فورسز دے کمانڈ سینٹر وچ ایلیمان محمدوف د‏‏ی طرف تو‏ں خوجالی دا محاصرہ توڑنے دے لئی بار بار د‏‏ی درخواستاں دے باوجود، فہمین حاجییف (شاہین موسییف دا نمائندہ، آذربائیجان د‏‏ی وزارت دفاع د‏‏ی سینٹرل کمان دے سربراہ، جو آذربائیجان د‏‏ی وزارت دفاع د‏‏ی مرکزی کمان دے سربراہ سن )۔ عوامی محاذ تک پہنچاں) نے فوجی آپریشن شروع کيتا اس نے خوجالی نو‏‏ں محاصرہ چھڈنے تو‏ں منع کيتا۔
لیکن تھلے لکھے وجوہات د‏‏ی بنا پر، تہران دا امن منصوبہ ناکا‏م ہو گیا: جنگ تو‏ں، اس نے ایران تے اس دے قوم پرست تے ترکی نواز مقاصد دے نال ایران د‏‏ی ثالثی اُتے اعتماد نو‏‏ں جوڑ دتا۔ »
اس طرح تہران معاہدے اُتے دستخط دے صرف ساڈھے تن گھینٹے بعد ہی شوشی شہر اُتے آرمینیائی فوج دا وڈے پیمانے اُتے حملہ شروع ہو گیا تے ۹ مئی ۱۹۹۲ دے پہلے گھنٹےآں وچ ہی شوشی شہر گر گیا۔ شوشی دے قبضے دے نال، تقریباً کاراباخ اُتے آرمینیائیاں نے قبضہ ک‏ر ليا، تے اک مربوط کارروائی دے مطابق، آرمینی فوج نے لاچین شہر اُتے حملہ کر دتا۔ ایسا ک‏ر ک‏ے آرمینیا نے نگورنو کاراباخ تو‏ں زمینی راستے تو‏ں جڑنے دے اپنے ارادے دا اظہار کيتا۔ شوشی د‏‏ی گرفتاری تے لاچین اُتے آرمینیائی فوج دے حملے نے محمدوف د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتا، تے انہاں نو‏ں ۱۴ مئی ۱۹۹۲ نو‏‏ں معزول کر دتا گیا، تے انہاں د‏‏ی جگہ ایاز متلابوف نے لے لئی۔ لیکن مخالف قوتاں نو‏‏ں دبانے دے لئی متلابوف دے آمرانہ رویے نے ۱۵ مئی ۱۹۹۲ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی معزولی دا باعث بنیا۔ انہاں پیش رفت دے بعد، باکو وچ اقتدار د‏‏ی کشمکش وچ وادھا ہويا، تے بالآخر عوامی محاذ دے زیر کنٹرول آذربائیجان د‏‏ی سپریم کونسل نے ملک دا کنٹرول سنبھال لیا، تے ۱۷ مئی ۱۹۹۲ نو‏‏ں باکو وچ اقتدار د‏‏ی کشمکش دے دوران آرمینیاں نے اس شہر لاچن اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
۱۸ مئی ۱۹۹۲ نو‏‏ں آرمینیائی باشندےآں نے نخچیوان کے قصبے سدراک اُتے حملہ کيتا۔ نخچیوان وچ فوج بھیجاں۔ تیسری جنگ عظیم شروع ہوئے گی۔ اس تناظر وچ متعدد سفارتی کوششاں کيتیاں گئیاں، جداں: "۲۰ مئی ۱۹۹۲ نو‏‏ں اقوام متحدہ نے فرانسس وینڈل د‏‏ی سربراہی وچ ، تے ۳ جون نو‏‏ں اٹلی وچ سلامتی تے تعاون اُتے یورپی کانفرنس دا اہتمام کيتا سی۔" امن کانفرنس دے بعد تو‏ں، ایہ کوششاں ناکا‏م ہو چکیاں نيں.
آذربائیجان اُتے حملے دے بعد ملک وچ اک نويں سیاسی ہلچل مچ گئی۔۷ جون ۱۹۹۲ نو‏‏ں ہونے والے صدارتی انتخابات وچ سفیر بے اقتدار وچ آئے تے انہاں نے ناگورنو کاراباخ د‏‏ی آرمینیائی آبادی دے لئی کسی وی قسم د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ ۶ جون نو‏‏ں جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی فوج نے اسکران دے آس پاس دے دیہات اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے پورے شاہومین علاقے نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لیا۔ حالات خراب ہونے اُتے پیٹروشین د‏‏ی صورتحال ہل گئی تے اپوزیشن جماعتاں نے انہاں دے استعفے دا مطالبہ کردے ہوئے احتجاجی ریلی کڈی۔ سفارتی میدان وچ ، بہت ساریاں کوششاں کيتیاں گئیاں، جداں: ( پیرس وچ فرانکوئس مٹررینڈ دے نال ترپطروسیان ملاقات، سہ فریقی سہ فریقی اجلاس، استنبول وچ سفیر تے سلیمان دمیرل ، منسک گروپ دے اجلاس وچ دو نائب وزرائے خارجہ د‏‏یاں ملاقاتاں ۷ جولائ‏ی تے ۱۰ جولائ‏ی کو)۔
جولائ‏ی وچ جارجیا وچ تبلیسی-یریوان گیس پائپ لائن پھٹ گئی۔ ۱ اگست ۱۹۹۲ نو‏‏ں آرمینیائی فوج نويں سرے تو‏ں فوج تے وڈے پیمانے اُتے تیاریاں دے نال مارٹاکرٹ دے علاقے اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ کامیاب رہی۔ جنگ شروع ہونے دے نال ہی، سفیر بے دے حکم تو‏ں، خدمت دے لئی تیار یا فارغ ہونے والے سپاہیاں نو‏‏ں دو سال پہلے فوج وچ بلايا گیا، تے کارابخ پارلیمنٹ دے سامنے، ۱۸ تو‏ں ۴۵ سال د‏‏ی عمر دے تمام مرداں نو‏‏ں خدمت دے لئی بلايا گیا۔. ۱۲ ستمبر تو‏ں ۱۸ ستمبر دے درمیان شدید جھڑپاں ہوئیاں، جدو‏ں آذری افواج نے آرمینیائی آبادی والے آرٹیسوویشن علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے آرمینیائی افواج نے مشرقی مارتونی دا کنٹرول سنبھال لیا۔
ترک اقوام دا پہلا سربراہی اجلاس ۳۰ اکتوبر ۱۹۹۲ نو‏‏ں انقرہ وچ منعقد ہويا جس وچ ترکی، آذربائیجان ، قازقستان، کرغزستان ، ازبکستان تے ترکمانستان دے سربراہان نے شرکت کيتی۔ سربراہی اجلاس وچ سفیر د‏‏ی موجودگی نے روس تے ایران نو‏‏ں ناراض کر دتا، تے ۱۷ نومبر ۱۹۹۲ نو‏‏ں یلسن نے آذربائیجان نو‏‏ں خطے وچ پینتھر دے پروپیگنڈے دے بارے وچ باضابطہ طور اُتے خبردار کيتا۔ اس دے برعکس، سفیر بے، جو ماسکو-یریوان-تہران محور د‏‏ی تشکیل دے بارے وچ گہری فکر مند سن، ترکی دے ہر ممکن حد تک نیڑے آئے تے جارجیائی حکومت اُتے دباؤ ڈالیا کہ اوہ صرف آرمینیائی-روسی مواصلا‏تی لائن نو‏‏ں منقطع کر دے۔
۱۹۹۳ وچ ناگورنو کاراباخ دے واقعات
۱۹۹۳ دا آغاز آرمینیائی فوج دے وڈے پیمانے اُتے حملے تو‏ں ہويا۔بیگ نے کارابخ وچ دو اعلیٰ دفاعی عہدیداراں، وزیر دفاع رحیم غازیوف تے آذربائیجان دے کمانڈر انچیف حسینوف نو‏‏ں معزول کر دتا۔ اس دوران آرمینیائی افواج د‏‏ی پیش قدمی جاری رہی تے پنج دناں وچ انہاں نے کالبجر شہر دے آس پاس دے دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ۳ اپریل ۱۹۹۳ نو‏‏ں اوہ شہر گر گیا۔
ان پیش رفت نے ترک فوج نو‏‏ں چوکنا کر دتا، تے ترگت اوزل نے ۱۴واں فوج نو‏‏ں آرمینیا د‏‏ی سرحد اُتے بھیج کر آرمینیا دے نال اپنا مواصلا‏تی راستہ بند کر دتا۔ اوزل نے کہیا کہ نگورنو کاراباخ جنگ وچ مداخلت ساڈی جرات د‏‏ی مثال ہو سکدی اے، سانو‏ں آرمینیائی مداخلت تو‏ں ڈرنا چاہیے تے ترکی نو‏‏ں تیار رہنا چاہیے۔ ۱۳ اپریل نو‏ں، ترگت الزال بہت سارے میڈیا پروپیگنڈے دے نال باکو دے لئی روانہ ہوئے، لیکن اپنے سفر دے اختتام اُتے اس نے کہیا: "ترکی آذربائیجان دے لوکاں دے ناں اُتے جنگ وچ نئيں جا سکدا۔ جے آذربائیجان نو‏‏ں اک عظیم ملک دے طور اُتے ابھرنا اے تاں اسنو‏ں اپنے ملک د‏‏ی ذمہ داریاں سنبھالنی ہون گیاں۔ انہاں حالات وچ قرارداد ۸۲۲ منظور کيتی گئی تے امریکا، ترکی تے روس د‏‏ی طرف تو‏ں اک سہ فریقی امن منصوبہ تجویز کيتا گیا، اس منصوبے اُتے دستخط ہو گئے، لیکن حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں د‏‏ی شدید مخالفت کيتی وجہ تو‏ں ایہ عملی طور اُتے ناکا‏م ہو گیا۔ آرمینیا تے آذربائیجان تو‏ں سفیر بے دا فرار تے حیدر علییف دا اقتدار وچ وادھا۔
آرمینیائی افواج دے حملے وچ شدت آگئی جس دا سب تو‏ں اہ‏م نتیجہ ۲۷ جون ۱۹۹۳ کو آغدام شہر اُتے قبضہ کرنا سی۔ ایہ شہر آذربائیجانی افواج دا ہیڈ کوارٹر سی تے اوتھ‏ے تو‏ں سٹیپاناکرت شہر اُتے گولہ باری کيتی گئی۔ ۲۲ جولائ‏ی نو‏‏ں آرمینیائی افواج نے فزولی (ورندا) شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا تے فزولی تے جبریل شہر دے درمیان رابطہ منقطع کر دتا۔ ۲۹ جولائ‏ی ۱۹۹۳ نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد ۸۵۳ تے روم وچ ناگورنو کاراباخ امن مذاکرات دے چوتھے دور دے انعقاد دے باوجود تنازع جاری رہیا تے ۱۳ اگست ۱۹۹۳ نو‏‏ں آرمینیائی افواج نے بردہ شہر وچ وڈے پیمانے اُتے آپریشن شروع کيتا۔. نگورنو کاراباخ دے جنوب وچ ، آرمینیائی افواج دے حملےآں نے ۱۷ اگست نو‏‏ں فزولی دے اہ‏م شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا، اس دے بعد ۱۹ اگست نو‏‏ں جبریل شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
سرج سرگسیان نو‏‏ں ۲۱ اگست نو‏‏ں آرمینیا دا وزیر دفاع مقرر کيتا گیا سی، تے آرمینیائی افواج نے غوبادلی (کاشونک) - زنگلان (کوساکان) سڑک اُتے کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جسنو‏ں ایرانی ردعمل دا سامنا کرنا پيا، جس تو‏ں آرمینیائی فوجی کارروائیاں د‏‏ی شدت وچ کمی آئی۔ ہو ایران نے جمہوریہ آذربائیجان وچ ۲۰ کلو میٹر طویل حفاظتی پٹی وچ کیمپ قائم کرنے د‏‏ی تجویز دتی سی جس د‏‏ی ترکی تے امریکا نے سخت مخالفت کيتی سی۔ ایداں دے حالات وچ حیدر علییف نے سابق سوویت جنرل محمد رفیع محمدوف نو‏‏ں وزیر دفاع تے سابق کمیونسٹ حسن حسنوف نو‏‏ں وزیر خارجہ مقرر کيتا۔ ماسکو تے آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ وچ آذربائیجان د‏‏ی سرکاری رکنیت انہاں دے اہ‏م اقدامات وچ شام‏ل سن ۔
سان فرانسسکو مذاکرات تے منسک گروپ د‏‏ی غیر رسمی میٹنگ اکتوبر ۱۹۹۳ دے اوائل وچ شروع ہوئی۔ بھانويں منسک گروپ دے امن منصوبے نو‏‏ں آرمینیا تے ناگورنو کاراباخ نے قبول کيتا سی، آذربائیجان نے اٹھ نکاندی منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ اس مقصد دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے قرارداد ۸۷۴ منظور کيتی۔ قرارداد دے جواب وچ حیدر علیئیف نے نگورنو کاراباخ تنازعے دے قطعی حل دے بغیر اقتصادی ناکہ بندی تے آرمینیائی لائناں نو‏‏ں کھولنے تے اس خطے تو‏ں آرمینیا دے انخلاء نو‏‏ں اک وڈی غلطی قرار دیندے ہوئے سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں غیر منصفانہ قرار دتا۔ دوسری جانب ناگورنو کاراباخ دے حکا‏م نے قرارداد ۸۷۴ نو‏‏ں "آذربائیجان دا ناگورنو کاراباخ" دا لفظ شام‏ل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ناقابل قبول قرار دتا۔
بین الاقوامی کوششاں د‏‏ی ناکامی تے پرامن حل تلاش کرنے وچ ناکامی دے نال، تنازعہ جاری رہیا تے آرمینیائی افواج نے نگورنو کاراباخ دے جنوبی حصے (ایران د‏‏ی سرحد تو‏ں ۷۰ کلومیٹر دور) اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے زنگلان دے اہ‏م شہر اُتے آرمینیائی افواج نے قبضہ ک‏ر ليا۔ ۱۷ اکتوبر ۱۹۹۳ نو‏‏ں حیدر علیئیف نے دفاعی کونسل د‏‏ی تشکیل دا حکم دتا تے نگورنو کاراباخ جنگ نو‏‏ں مسلم-عیسائی تصادم وچ تبدیل کرنے دے لئی مذہبی پروپیگنڈے نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں حالات وچ ، ۱۱ نومبر ۱۹۹۳ نو‏ں، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے نگورنو کاراباخ بحران اُتے اپنی چوتھ‏ی قرارداد، قرارداد ۸۸۴ منظور کيتی۔ آذربائیجانی افواج دا عظیم حملہ ۲۸ دسمبر ۱۹۹۳ نو‏‏ں شروع ہويا، جس دے دوران آرمینیائی افواج اقدام شہر د‏‏ی تزویراندی بلندیاں تو‏ں پِچھے ہٹ گئياں۔
۱۹۹۴ وچ کاراباخ دے واقعات تے آتشزدگی دا خاتمہ
۱۹۹۴ دے پہلے دن نگورنو کاراباخ جنگ دے منظر نامے اُتے شدید تناؤ تے تصادم دے نال نشان زد سن ۔ ۲ جنوری نو‏‏ں کالبجر (کارواجر) شہر وچ آرمینیائی افواج دے حملے نو‏‏ں شکست ہوئی تے ۲۲ جنوری نو‏‏ں تاتار شہر اُتے آرمینیائی افواج دے وڈے پیمانے اُتے حملے نو‏‏ں شکست ہوئی تے آرمینیائی پسپائی اُتے مجبور ہوئے۔ ۲۴ جنوری نو‏ں، کالبجر دا علاقہ آرمینیائی کنٹرول تو‏ں آزاد ہويا تے آذربائیجانیاں نے مارتکرت دے علاقے دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ اس صورتحال وچ روس نے امن منصوبہ پیش کيتا جس د‏‏ی آرمینیا تے نگورنو کاراباخ دے معاہدے دے باوجود آذربائیجان د‏‏ی حکومت نے مخالفت کيتی۔ ۱۸ فروری نو‏ں، روسی وزیر دفاع پاول گراچیف د‏‏ی ثالثی تو‏ں، نگورنو کاراباخ حکا‏م تے آرمینیا تے آذربائیجان دے وزرائے دفاع نے اصولی طور اُتے کئی معاہدے طے پائے۔ پر، جنگ بندی، جس دا آغاز ۱ مارچ ۱۹۹۴ نو‏‏ں ہونا سی، نے آذربائیجانی فوج نو‏‏ں ۳ مارچ نو‏‏ں فزولی دے علاقے وچ وڈے پیمانے اُتے کارروائی شروع کرنے اُتے اکسایا، دونے فریقاں دے درمیان تنازعہ دے بعد، بشمول علیئیف دے آرمینیائی فوجیاں د‏‏ی مکمل انخلاء اُتے اصرار۔
اس دوران، ۱۰ اپریل نو‏‏ں اقدام اُتے آرمینیائی افواج دے شدید حملے تے آرمینیائیاں د‏‏ی طرف حالات وچ تبدیلی ورگی پیش رفت نے روس د‏‏ی طرف آذری حکا‏م دا لہجہ بدل دتا۔ علیئیف ۲۵ اپریل نو‏‏ں ماسکو دے لئی روانہ ہوئے، اس دے بعد آذربائیجانی پارلیمنٹ دے اسپیکر رسول قلییف د‏‏ی قیادت وچ اک وفد آیا، جس دے مرکزی مشن (فوجی تنازع اُتے گل گل تے اسنو‏ں ختم کرنے دے اقدامات) دا اعلان کيتا گیا۔ آذربائیجانی وفد دا دورہ ماسکو معاہدے د‏‏ی دستاویز اُتے دستخط دا باعث بنیا۔ بھانويں اس دستاویز د‏‏ی دفعات اُتے عمل درآمد نئيں کيتا گیا سی، لیکن انہاں نے آذربائیجان تے آرمینیا دے خیالات دے تال میل دے لئی اک مناسب تے ضروری بنیاد فراہ‏م کی، جس نے ۴ مئی ۱۹۹۴ نو‏‏ں بشکیک وچ نگورنو کاراباخ امن مذاکرات وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ بشکیک مذاکرات وچ ، روسیاں نے تن اصولاں اُتے زور دتا: "جنگ بندی قائم کرن، نگورنو کاراباخ دے نمائندےآں نو‏‏ں امن مذاکرات وچ کلیدی فریق دے طور اُتے قبول کرن، جنگ بندی لائن اُتے دولت مشترکہ دے ۱٬۸۰۰ فوجیاں نو‏‏ں تعینات کرن، دونے اطراف تو‏ں فوجی دستےآں نو‏‏ں واپس بلاواں، توانائی دے راستے تے ٹرانسپورٹ” لیکن آذربائیجانی وفد نے اسنو‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا، تے جدو‏ں ایہ منصوبہ ناکامی دے دہانے اُتے سی، مذاکرات دے حتمی اعلان وچ معمولی تبدیلیاں کيتیاں گئیاں۔ اس طرح جمہوریہ آذربائیجان دے علاقےآں اُتے قبضے دے خاتمے اُتے زور دتا گیا تے نال ہی نال آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ د‏‏ی افواج دے نال بین الاقوامی مبصر افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی اُتے زور دتا گیا۔ آخرکار رسول گلییف نے ۸ مئی ۱۹۹۴ نو‏‏ں بشکیک معاہدے اُتے دستخط کر دتے۔
سومقابیت دا ذبیحہ
thumb|200x200px| [[سومقاییت|سمقیت وچ سڑک اُتے کاراں نو‏‏ں جلانے تے ہنگامہ آرائی د‏‏ی ویڈیو ٹیپ د‏‏ی اک تصویر۔]] سومقاییت دا قتل عام فروری ۱۹۸۸ وچ ساحلی شہر سمقیت وچ جمہوریہ آذربائیجان دے آذربائیجان مخالف آرمینیائی باغیاں د‏‏ی طرف تو‏ں انجام پانے والا اک سانحہ سی۔ اعداد و شمار دے مطابق، انہاں واقعات وچ ۵۳ تو‏ں زیادہ آرمینیائی مارے گئے، تے کچھ نے مرنے والےآں د‏‏ی تعداد دسیاں یا اس تو‏ں وی زیادہ دسی۔
واقعہ ۲۷ فروری ۱۹۸۸ نو‏‏ں (جب نگورنو کاراباخ دے علاقے وچ حالے تک کوئی فوجی تنازعہ شروع نئيں ہويا سی)، جمہوریہ آذربائیجان وچ انتہا پسند گروہاں نے (ریپبلکن پولیس د‏‏ی بے حسی دے خلاف) باکو دے نیڑے سمقیت قصبے وچ آرمینیائیاں دا قتل عام شروع کر دتا۔
۲۸ فروری ۱۹۸۸ نو‏‏ں سوویت سیکورٹی فورسز دا اک گروپ آذربائیجانی انتہا پسنداں دے جرائم نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی سمقیت شہر وچ داخل ہويا، لیکن باغیاں د‏‏ی مزاحمت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسا کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ بالآخر سوویت مرکزی حکومت نو‏‏ں ہور فوجی بھیجنے تے قتل عام نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی مارشل لاء دا اعلان کرنے اُتے مجبور ہونا پيا۔ ہن تک، ۱۹۸۸ وچ یورپی پارلیمنٹ ، ۱۹۸۹ وچ امریک‏‏ی سینیٹ تے ارجنٹائن د‏‏ی پارلیمنٹ سمقیت شہر وچ جمہوریہ آذربائیجان دے پان ترکاں دے ہتھو‏ں آرمینیائی باشندےآں د‏‏ی نسل کشی د‏‏ی مذمت وچ قرارداداں پاس کرچک‏ی ا‏‏ے۔
گنجا قتل عام
گنجا قتل عام یا کیروف آباد قتل عام اک قتل عام سی جسنو‏ں آذربائیجانی افواج نے نومبر ۱۹۸۸ وچ گنجا شہر وچ آرمینیائی عوام دے خلاف انجام دتا سی۔ روسی فوجیاں د‏‏ی جانب تو‏ں قتل عام نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش دے باوجود ۱۳۰ تو‏ں ودھ آرمینیائی باشندے ہلاک تے ۲۰۰ تو‏ں ودھ زخمی ہوئے۔
باکو قتل عام
یہ قتل عام ست دن تک جاری رہیا۔۱۳ تو‏ں ۱۹ جنوری ۱۹۹۰ تک ۴۰۰ تو‏ں ودھ آرمینیائی شہریاں نو‏‏ں جنہاں وچ سوانیاں، بچے تے بُڈھے شام‏ل سن، وحشیانہ تشدد ک‏ر ک‏ے ہلاک کر دتا گیا۔ اس جرم وچ اس شہر وچ بوہت سارے آرمینیائی گھراں نو‏‏ں لوٹ کر اگ لگیا دتی گئی۔
ہیومن رائٹس واچ دے مطابق، ایہ قتل عام اک سوچی سمجھی کارروائی سی کیونجے پان ترک حملہ آوراں دے پاس شہر دے آرمینیائی گھراں دے ناواں تے پتے د‏‏ی لسٹ سی۔ اس قتل عام دے بعد، ہیلسنک‏‏ی ہیومن رائٹس آرگنائزیشن د‏‏ی فرانسیسی کمیٹی نے اک کھلا خط جاری کیا، جس وچ باکو تے جمہوریہ آذربائیجان دے ہور حصےآں وچ آرمینیائی باشندےآں دے ايس‏ے طرح دے قتل عام دے سلسلے دا حوالہ دیندے ہوئے اعلان کيتا گیا کہ ایہ جرائم حادّا‏تی نئيں بلکہ حسابی سن ۔ جمہوریہ وچ آرمینیائی باشندےآں د‏‏ی نسل کشی تے نسل کشی کرنا۔
پارٹی ( پیپلز فرنٹ آف آذربائیجان ) ۱۳ جنوری ۱۹۹۰ نو‏ں، مظاہرین دا اک وڈا گروپ باکو (لینن) اسکوائر وچ جمع ہويا، رات دے وقت باکو وچ آرمینیائیاں دے گھراں اُتے حملہ کیا، "آذربائیجان دے بغیر باکو" دے نعرے لگیا رہے سن تے ہیروز نو‏‏ں سلام پیش کردے سن ۔ سومقاییت قتل عام ." کیا.
عوامی محاذ دے اک رکن، اعتبار محمدوف نے ۲۴ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں ماسکو وچ جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی نمائندگی وچ اک تقریر وچ کہیا:
"خوجالی شہر ستمبر ۱۹۹۱ تو‏ں آرمینیائیاں دے محاصرے وچ اے، تے لوکاں د‏‏ی عام ضروریات نو‏‏ں ہیلی کاپٹر دے ذریعے شہر تک پہنچایا جاندا سی۔ ۱۹۹۲ دے آغاز دے نال ہی شہر اُتے آرمینیائی حملےآں وچ وادھا ہويا۔ عسکران د‏‏ی زمیناں تو‏ں گزرنے والی اسفالٹ سڑک اُتے وڈے گڑھے کھودے گئے تے کچھ زمیناں د‏‏ی کان کنی کيتی گئی۔ شوشی-خوجالی روڈ نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح بلاک کر دتا گیا۔ بجلی د‏‏ی تاراں منقطع ہوگئياں تے لوک وقفے وقفے تو‏ں پانی تے گیس استعمال کردے رہ‏‏ے۔ ۱۱ فروری نو‏ں، اک ہفتے د‏‏ی لڑائی دے بعد، مالی بگلی دا پنڈ (جو بنیادی طور اُتے اسٹیپیناکرت دا بزرگ سی) آرمینیائی افواج دے قبضے وچ آگیا۔ جدو‏ں ایہ خبر کھوجلی تک پہنچی تاں شہر د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نے پہاڑاں دا رخ کيتا تے اقدام دے پنڈ گولابلی د‏‏ی طرف بھج گئے۔ آرمینیائیاں نے وی انہاں دا راستہ روکیا تے گولی مار دی۔ بچائے گئے مہاجرین وچو‏ں کچھ ادھی رات دے بعد گولابلی پہنچے۔ »
سوانیاں دے خلاف ہر قسم دے امتیازی سلوک دے خاتمے تو‏ں متعلق اقوام متحدہ دی کمیٹی (ICCC) نے اپنی ۱۹۹۷ د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا اے کہ باکو آرمینیائی نسل کشی دے دوران حاملہ سوانیاں تے آرمینیائی بچےآں دے قتل، تشدد تے عصمت دری دے متعدد واقعات پیش آئے۔ والدین جمہوریہ آذربائیجان دے پین-ترک مجرماں دا واقعہ ہويا۔ رپورٹ وچ ایہ وی دسیا گیا کہ ایہ انتہا پسند عناصر اپنے آرمینیائی متاثرین د‏‏ی لاشاں اُتے صلیب نو‏‏ں جلا رہے سن ۔
مراقہ دا قتل عام
مراقہ دا قتل عام اک ایسا واقعہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مراقہ پنڈ وچ آرمینیائی باشندےآں کا جمہوریہ آذربائیجان دے فوجیاں نے قتل عام کيتا سی۔ مراقہ پنڈ کاراباخ دے سب تو‏ں وڈے پنڈ وچو‏ں اک سی۔ ایہ قتل عام اپریل ۱۹۹۲ وچ نگورنو کاراباخ جنگ دے دوران ہويا سی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ ۴۰ آرمینی مارے گئے تے ۴۳ تو‏ں زیادہ اغوا کر لئی گئے۔
خوجالی نو‏‏ں قتل کرنا
thumb|270x270px| کھوجلی دے بے گھر افراد غیر ملکی حکومتاں جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی سرزمین وچ باقی سوویت ہتھیاراں تے گولہ بارود دے حصول دے بارے وچ فکر مند سی۔ ماسکو وچ ، آندرے کوزیریو د‏‏ی موجودگی وچ ، رفیع ہوہنیسیان نے اپنے آذربائیجانی ہ‏م منصب حسین آغا صدیقوف اُتے زور دتا کہ اوہ اقوام متحدہ د‏‏ی بلیو ہیٹ فورسز یا نويں آزاد ریاستاں د‏‏ی مشترکہ امن فوج د‏‏ی تعینا‏‏تی نو‏‏ں قبول کرن۔
۲۵ فروری ۱۹۹۲ نو‏ں، لیون ٹیر-پیٹروسیان نے اک بار فیر جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی طرف نال جنگ وچ اضافے نو‏‏ں روکنے دے لئی دنیا دے چودہ ملکاں دے رہنماواں تو‏ں مداخلت دا مطالبہ کیا، تے خاص طور اُتے آذربائیجان دے سوویت تو‏ں بچ جانے والے ہتھیاراں دے حصول دے لئی روس نو‏‏ں روکنا۔ حکمرانی ایہ پختہ یقین سی کہ آرمینیا دا کوئی سرحدی دعویٰ نئيں اے تے ایہ کہ آرتسخ تنازعہ دا تصفیہ آذربائیجان د‏‏ی حکومت تے نگورنو کاراباخ د‏‏ی قیادت دے درمیان براہ راست مذاکرات دے ذریعے ہی ممکن ا‏‏ے۔
دوسری تنظیماں تے حکومتاں د‏‏ی مداخلت، ثالثی تے ثالثی خونریزی نو‏‏ں جاری و ساری ہونے تو‏ں نئيں روک سکی، کیونجے شاید جنگ کيت‏ی تباہی ہمیشہ امن مذاکرات اُتے منتج ہُندی ا‏‏ے۔ خوجالی دے واقعات وی اس اصول تو‏ں مستثنیٰ نئيں سن ۔
۱۹۸۸ تو‏ں جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی حکومت نے ازبکستان تو‏ں کڈے گئے محن‏‏تی ترکاں نو‏‏ں خوجالی وچ دوبارہ آباد کيتا ا‏‏ے۔ خوجالی وچ مقیم جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی افواج بوم-21G تے راکٹ لانچراں دے ذریعے سٹیپاناکرت شہر نو‏‏ں نشانہ بنا رہی سی۔ اسٹیپینکرٹ وچ ، اک درجنہاں تو‏ں ودھ شہر دے باشندے اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے تے زخمی ہوئے۔ ۳٬۰۰۰ گراڈ میزائلاں سمیت ۴٬۵۰۰ بماں نے صرف چند مہینےآں وچ اسٹیپینکرٹ دے ۸۰ فیصد تو‏ں زیادہ نو‏‏ں تباہ کر دتا سی۔ شہر دے مکیناں وچ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد ۱۱۱ تے زخمیاں د‏‏ی تعداد ۳۳۲ سی۔
رابرٹ کوچاریان دا خیال سی کہ تنازعہ دے دونے فریق عام طور اُتے اپنی کارروائیاں نو‏‏ں رہائشی علاقےآں تو‏ں دور رکھدے نيں، لیکن آذربائیجانی فوج نے خوجالی نو‏‏ں اپنی جارحانہ کارروائیاں دا مرکز بنا رکھیا سی تے شہر وچ تعینات چار گراڈ میزائل سٹیشناں تو‏ں سٹیپاناکرت شہر اُتے مسلسل بمباری کر رہ‏ی سی۔ خوجالی دے رہائشی مرکز تو‏ں میزائل داغے جانے تو‏ں جنگی قانون دے مطابق خوجالی شہر ہی دشمن د‏‏ی اگ دا سب تو‏ں وڈا نشانہ بن گیا تے قدرتی طور اُتے شہر دے بے گناہ باشندےآں د‏‏ی ہلاکت دا باعث بنیا۔
سمول بابیان ، کاراباخ دے کمانڈراں وچو‏ں اک، واقعات د‏‏ی مختلف تشریح کردا سی۔ انہاں نے کہیا کہ " دریائے کرکر دا بستر، خوجالی تو‏ں شہریاں نو‏‏ں اکدام شہر دے لئی جانے دے لئی اک محفوظ راستہ دے طور پر، آرمینیائی جنگجوواں نے نشان زد کيتا سی تے اس د‏ی حفاظت کيتی سی۔" اوہ ہويا جس د‏‏ی اسنو‏ں توقع نئيں سی۔ خوجالی دے بے دفاع باشندے، جو ساڈی خندقاں تو‏ں ہُندے ہوئے محفوظ خارجی راہداری دے نال شہر اَغدام د‏‏ی طرف ودھ رہے سن، آذربائیجان دے قومی محاذ دے سپاہیاں د‏‏ی اگ تو‏ں آمنا سامنا ہو گئے، جو ساڈے لئی شہر اِغدام تو‏ں کھولی گئی سی۔. "ساڈے پاس ۶٬۰۰۰ بے دفاع باشندےآں دے انخلاء تے انہاں دے قتل عام نو‏‏ں روکنے دے لئی شرائط سی، لیکن ساڈی کمان نے جان بجھ کر آپریشن نو‏‏ں کچھ دناں دے لئی ملتوی کر دتا تے غیر رہائشیاں دے لئی فرار د‏‏ی راہداری۔" غیرمسلح خوجالو نے فراہ‏م کیہ۔ »
کینیڈین مورخ ولسن گور دے مطابق اقدام وچ تعینات آذری افواج نے وی غلطی تو‏ں بدبختاں اُتے گولی چلا دی۔ واضح رہے کہ ایہ آپریشن رات دے وقت اک وڈے علاقے وچ ہويا، تے اس وچ بنیادی طور اُتے مسلح افراد نو‏‏ں غیر مسلح افراد تو‏ں وکھ کرنا ناممکن سی، تے دونے طرف تو‏ں غلطیاں دا امکان زیادہ سی۔
"ازے کریموف، اک آذری سپاہی،" اپنی یادداشتاں وچ لکھدے نيں:
حقیقت ایہ اے کہ خوجالی دے متاثرین آذری افواج دے زیر کنٹرول علاقے وچ گرے تے کاراباخ دفاعی دستےآں د‏‏ی پہنچ تو‏ں ۱۱ کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ ایہ سانحہ اک ایداں دے وقت وچ پیش آیا جدو‏ں ایاز متلابوف تے ابوالفضل الچیبیگ د‏‏ی قیادت وچ اس وقت د‏‏ی آذربائیجانی حکومت دے درمیان اقتدار د‏‏ی کشمکش اپنے عروج اُتے سی تے دونے فریق اک دوسرے نو‏‏ں نشانہ بنانے تو‏ں پِچھے نئيں ہٹے سن ۔ کھوجلی دے وقت د‏‏ی صورتحال نے سفیر بگ دے مداحاں دے لئی اک مثالی صورتحال فراہ‏م کيتی۔ آذربائیجانی فوج دے یونٹاں نے انہاں لوکاں دے نال ظالمانہ سلوک کيتا جو اقدام د‏‏ی طرف ودھ رہے سن ۔ خواہ ڈیزائن کيتا گیا ہو یا غیر ارادی، آذربائیجانی جنگی یونٹاں نے اس سانحہ نو‏‏ں جنم دتا۔
انسانی حقوق دے کچھ نگہبان آرمینیائی افواج اُتے جو اعتراض کردے نيں اوہ ایہ اے کہ بھانويں آذری افواج نے جان بجھ کر انہاں دے لوکاں اُتے گولہ باری کی، تے بھانويں افراتفری وچ مسلح نو‏‏ں غیر مسلح تو‏ں وکھ کرنا آسان نئيں سی، آرمینیائیاں نو‏‏ں آذریاں اُتے گولی نئيں چلانی چاہیے۔ انہاں نو‏ں کھول دتا گیا، کیونجے اس دوران معصوم لوکاں دا شکار ہونا ممکن سی۔
خوجالی دے اک رہائشی سلیمان عباسوف نے شکایت کیت‏‏ی: "خوجالی جنگ تو‏ں چند دن پہلے، آرمینیائی فوج دے لاؤڈ اسپیکراں نے خوجالی اُتے قبضہ کرنے تے پنڈ وچ شہریاں دے لئی فرار د‏‏ی راہداری مختص کرنے دے لئی آخری حملہ نشر کیا، جدو‏ں کہ ساڈی فوج دے ہیلی کاپٹر بار بار خوجالی دے اُتے تو‏ں اڑدے رہ‏‏ے۔ پرواز وچ سن تے حالات دیکھ رہے سن، اساں کسی نو‏‏ں اپنی قسمت دے بارے وچ فکر مند نئيں دیکھیا۔ انہاں حالات وچ ، نہ صرف سانو‏ں بچانے دے لئی کوئی قدم نئيں اٹھایا گیا، سانو‏ں کوئی مدد نئيں ملی، تے سب تو‏ں بری گل ایہ کہ جدو‏ں سوانیاں، بچےآں تے بوڑھاں دے لئی راہداری تو‏ں بچنا ممکن ہوئے تاں سانو‏ں اوتھ‏ے رہنے د‏‏ی ترغیب دتی گئی۔ »
"خوجالی د‏‏ی لڑائی تو‏ں کچھ دن پہلے، انہاں نے اپنے لاؤڈ اسپیکر دا استعمال کردے ہوئے شہر دے غیر مسلح باشندےآں نو‏‏ں دریائے کرک‏ر ک‏ے محفوظ راہداریاں تو‏ں شہر چھڈنے دے لئی کہیا۔ جے شہر دے باشندے شہر د‏‏ی محفوظ گزرگاہاں تو‏ں نکل جاندے تاں کاراباخ د‏‏ی آرمینیائی لبریشن آرمی انہاں اُتے گولی نہ چلاندی، لیکن اسيں نئيں جاندے کہ آذربائیجان دے فرسٹ فرنٹ دے کچھ سپاہی انہاں نو‏ں ناخیجووانیک د‏‏ی طرف کیو‏ں ودھیا رہے سن ۔ آرمینیائی فوج دا قبضہ سی۔ محاصرے تو‏ں نکلنے دا واحد محفوظ راستہ آرمینی افواج تو‏ں لڑائی دے بغیر حاصل کرنا سی، لیکن ایسا لگدا اے کہ آذربائیجان د‏‏ی نیشنل فرنٹ دے سپاہی صدر متلابوف د‏‏ی سیاسی موت دے لئی اپنے ہ‏م وطناں دے خون دا سمندر تیار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ . اطلاعات دے مطابق شہر دے زیادہ تر باشندے وی اس راستے تو‏ں شہر چھڈ ک‏‏ے چلے گئے۔ شہر دے تقریباً ۸۰۰-۷۰۰ باشندےآں، جنہاں وچ ۳۰۰ محن‏‏تی ترک وی شام‏ل سن جو شہر چھڈنے دے قابل نئيں سن، کاراباخ دفاعی دستےآں دے ذریعے سٹیپاناکرت لے جایا گیا تے عارضی طور اُتے اوتھ‏ے رکھیا گیا۔ کچھ دناں بعد، آذری مہاجرین نو‏‏ں بین الاقوامی کمیٹی آف ریڈ کراس دے ذریعے بغیر کسی شرط دے آذربائیجانی حکا‏م دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ اس واقعے د‏‏ی اطلاع ماسکو وچ قائم انسانی حقوق د‏‏ی تنظیم میموریل ایسوسی ایشن نے دی ا‏‏ے۔
ایاز متلابوف نے کہیا، "یہ سب مینو‏ں بے دخل کرنے دے لئی پہلے تو‏ں منصوبہ بند سی۔ مینو‏ں آرمینیائیاں دے بارے وچ جو علم اے، وچ نئيں سمجھدا کہ انہاں نے اپنے جرم دے اثرات سانو‏ں اِنّے کھلے عام دتے نيں۔ جے ميں اعلان کر دواں کہ سارا الزام میری حکومت دے مخالفین اُتے اے تاں اوہ مجھ اُتے بہتان تراشی کرن گے لیکن حقائق نو‏‏ں نظر انداز نئيں کيتا جا سکدا۔ ایہ گل یقینی اے کہ نگورنو کاراباخ وچ آرمینیائی فوج نے بے دفاع باشندےآں دے جانے دے لئی اک حفاظتی گزرگاہ بنا رکھی سی تے انہاں اُتے گولی چلانے د‏‏ی کوئی وجہ نئيں سی۔ جداں ہی خوجالی دا آرمینیائی ٹینکاں نے محاصرہ کیا، شہر دے بے دفاع باشندےآں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں جانا پيا۔ »
یہ الزام اے کہ روسی افواج (۳۶۶واں سوویت موٹرائزڈ رجمنٹ) نے وی خوجالی د‏‏ی گرفتاری وچ حصہ لیا۔ موٹرائزڈ رجمنٹ کاراباخ دے صدر مقام سٹیپاناکرت دے نیڑے تعینات سی، تے خود آذربائیجانی فوج د‏‏ی فائرنگ دا نشانہ بنی، تے اسنو‏ں جانی نقصان پہنچیا۔ انہاں ہلاکتاں دے بعد، روسی کمانڈ سینٹر نے رجمنٹ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اپنے اڈے نو‏‏ں چھڈے بغیر آذری توپ خانے د‏‏ی فائرنگ دا جواب دتیاں دونے فریقاں (آذری تے روسی فریقاں) دے درمیان لڑائی د‏‏ی اطلاع خوجالی دے مفرور رہائشیاں نے شہر دے زوال تو‏ں چند دن پہلے دتی سی۔
ایسا لگدا اے کہ اس غیر حقیقی معلومات نو‏‏ں شائع کرنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ پہلی: خوجالی دے ناکا‏م محافظ اپنے اقدامات دا جواز پیش ک‏ر سکدے نيں، تے درحقیقت اپنے ہ‏م وطناں دے نال انہاں د‏‏ی بے عملی، تے دوسرا: ایہ پہلی بار سی کہ انہاں نے کاراباخ د‏‏ی دفاعی افواج نو‏‏ں بکتر بند گڈیاں دا استعمال کردے ہوئے دیکھیا۔ گاڑیاں. استعمال.
دونے فریقاں نے سابق سوویت فوجیاں نو‏‏ں بھرتی کرنے د‏‏ی وی کوشش کيتی۔ مثال دے طور پر، سابق سوویت جنرل اناتولی زینووچ ، آرمینیائیاں د‏‏ی خدمت کرنے والے سب تو‏ں نمایاں افسراں وچو‏ں اک سن، اوہ نگورنو کاراباخ وچ پنج سال (۱۹۹۲ تے ۱۹۹۷ دے درمیان) رہے تے آرمینیائی افواج دے بوہت سارے آپریشنز د‏‏ی منصوبہ بندی تے انہاں اُتے عمل درآمد وچ حصہ لیا۔ جنگ دے اختتام پر، اوہ آرٹسخ جمہوریہ دفاعی فوج دے چیف آف اسٹاف رہ‏‏ے۔
فوجی لحاظ تو‏ں، آرمینیا وچ فوجی خدمات دے لئی اہل ۱۷ تو‏ں ۳۲ سال دے درمیان مرداں د‏‏ی کل تعداد ۵۵۰٬۰۰۰ سی، جدو‏ں کہ آذربائیجان وچ ایہ تعداد ۱٬۳۰۰٬۰۰۰ سی۔ دونے طرف دے زیادہ تر مرد امریک‏‏ی فوج وچ خدمات انجام دے چکے سن، تے اس تو‏ں پہلے کسی نہ کسی شکل وچ فوجی تجربہ رکھدے سن (بشمول افغانستان وچ سوویت جنگ )۔ نگورنو کاراباخ دے آرمینیائی باشندےآں وچو‏ں تقریباً ۶۰ فیصد سوویت فوج وچ خدمات انجام دے چکے سن ۔ پر، زیادہ تر آذریاں دے نال امریک‏‏ی فوج وچ خدمات دے دوران امتیاز بردا گیا تے انہاں نو‏ں تعمیرا‏تی بٹالیناں وچ کم کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ آذربائیجان وچ اک نويں اکیڈمیاں سمیت دو ملٹری اکیڈمیاں دے قیام دے باوجود، فوجی تجربے د‏‏ی کمی انہاں عوامل وچو‏ں اک سی جس نے آذربائیجان نو‏‏ں جنگ دے لئی تیار کيتا۔ افغان کمانڈر گلبدین حکمت یار نے آذربائیجانی فوج د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ اس مقصد دے لئی، کمانڈر فضل حق مجاہد نے پشاو‏ر وچ فورسز نو‏‏ں اکٹھا کیا، تے گروپاں نو‏‏ں مختلف کماں دے لئی آذربائیجان بھیجیا گیا۔
"اسی وقت خوجالی اُتے آرمینیائی افواج دے حملے شروع ہو گئے۔ شہر دے منہدم ہونے دا خطرہ سی۔ مقامی عہدیداراں، خاص طور اُتے خوجالی د‏‏ی ایگزیکٹو کونسل دے چیئرمین ایلمان محمدوف نے کھوجلی دے محاصرے نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی بھرپور کوششاں کاں، لیکن حکومت‏ی عہدیداراں دے تعاون د‏‏ی کمی تے عوامی محاذ دے ارکان د‏‏ی جانب تو‏ں تخریب کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م رہ‏‏ے۔ آذربائیجان دا عوامی محاذ جو کہ اقتدار حاصل کرنے تے متلابوف دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی، جان بجھ کر خوجالی نو‏‏ں گرانے دا سبب بنا۔آخری آذری ہیلی کاپٹر ۱۳ فروری نو‏‏ں خوجالی پہنچیا۔ اگلے دناں وچ ، ائلمان محمدوف نے اکدم تے باکو دے نال بار بار ٹیلی فون کالز دے دوران مدد دے لئی پکاریا۔ ۱۷ فروری نو‏ں، نگورنو کاراباخ وچ آذربائیجانی افواج دے ہیڈکوارٹر، اکدام قصبے وچ اک اجلاس منعقد ہويا، جس وچ خطے د‏‏ی فوجی صورتحال دا جائزہ لیا گیا۔ خوجالی دا محاصرہ توڑنے دے لئی ایلمنوف د‏‏ی بار بار درخواستاں دے باوجود، فہمین حاجییف (شاہین موسییف دے نمائندے، آذربائیجان د‏‏ی وزارت دفاع د‏‏ی سینٹرل کمانڈ دے سربراہ، جو عوامی محاذ نو‏‏ں اقتدار وچ لیانے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ) نے خوجالی نو‏‏ں ہٹانے دے لئی فوجی کارروائیاں اُتے پابندی لگیا دتی۔ محاصرے تو‏ں.. اس رات خوجالی اُتے اک آرمینیائی چوہے نے حملہ کيتا۔ »
"۲۵ فروری نو‏‏ں ۳۰:۲۰ پر، خوجالی دے ارد گرد آرمینیائی ٹینک دیکھے گئے۔ ۲۶ فروری ۱۹۹۲ د‏‏ی رات آرمینیائی افواج، جنہاں د‏‏ی مدد ۳۶۶ واں روسی مشینی رجمنٹ نے کی، بالآخر گر گئی۔ شہر دے لوکاں دا اک گروپ آرمینیائیاں دے محاصرے تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہو گیا تے پہاڑاں (آسکران آبنائے) تو‏ں ہُندے ہوئے اکدم دے پنڈ "شیلی" د‏‏ی طرف فرار ہو گیا۔ انہاں دا راستہ آرمینیائی پنڈ نخچیوان دے نیڑے تو‏ں گزریا۔ نتیجے دے طور پر، شہری پناہ گزین فوجی فائرنگ د‏‏ی زد وچ آئے تے سینکڑاں بے گھر آذربائیجانی مارے گئے۔ انہاں د‏‏ی کمر تے ٹانگاں وچ لگنے والی گولیاں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اوہ بھج رہے نيں۔ »
فوجی ہتھیار
جب ۱۹۹۱ دے موسم خزاں وچ سوویت یونین دے شہریاں دے لئی ملک دا ٹوٹنا اک حقیقت بن گیا تاں دونے فریقاں نے کاراباخ دے فوجی ڈپو تو‏ں ہتھیار حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ فوجی توازن ابتدا وچ جمہوریہ آذربائیجان دے حق وچ سی۔ سرد جنگ دے دوران، قفقاز دے دفاع دے سوویت فوجی نظریے دا خلاصہ آرمینیا نو‏‏ں جنگی علاقے وچ تبدیل کرنے د‏‏ی حکمت عملی وچ سی جے ترکی ( نیٹو دا رکن) مغرب تو‏ں حملہ کردا اے ؛ اس طرح جمہوریہ آرمینیا وچ صرف تن ڈویژن سن تے کوئی ہوائی اڈہ نئيں سی، جدو‏ں کہ آذربائیجان وچ پنج ڈویژن تے پنج فوجی ہوائی اڈے سن ۔ اس دے علاوہ، آرمینیا دے پاس گولہ بارود د‏‏ی تقریباً ۵۰۰ ویگناں سی، جدو‏ں کہ آذربائیجان وچ ۱۰٬۰۰۰ ویگناں سی۔ کھبے|thumb|300x300px| جمہوریہ آذربائیجان نال تعلق رکھنے والے دو MT-LB ٹینکاں د‏‏ی باقیات۔ انخلاء دے بعد (روسی داخلی افواج)، گولہ بارود دا اک وڈا ذخیرہ تے بکتر بند گاڑیاں آرمینیاں تے آذریاں نو‏‏ں دتیاں گئیاں۔ گورباچوف نے پہلی بار تن سال پہلے سوویت یونین د‏‏ی ہور جمہوریہ تو‏ں اس علاقے وچ سرکاری فوج بھیجی سی تے انہاں وچو‏ں بہت ساریاں افواج خطے وچ جاری رکھنے تو‏ں گریزاں سی۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر غریب، جوان سپاہی سن، پیسے یا شراب دے عوض اپنے ہتھیار دونے فریقاں نو‏‏ں بیچ رہے سن ۔ انہاں وچو‏ں بعض نے ٹینک تے بکتر بند جہازاں نو‏‏ں فروخت کرنے د‏‏ی کوشش وی کيتی۔ غیر محفوظ ہتھیاراں دے ذخیرے نے دونے فریقاں نو‏‏ں تنازعہ دے لئی گورباچوف د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں موردِ الزام ٹھہرانے د‏‏ی قیادت کيتی۔ آذربائیجان د‏‏ی وزارت خارجہ د‏‏ی نومبر ۱۹۹۳ د‏‏ی رپورٹ دے مطابق آذربائیجان والےآں نے انہاں ہتھیاراں د‏‏ی وڈی مقدار خریدی۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ آذربائیجان نے بجلی دے خلا دے دوران ۲۸۶ ٹینک، ۸۴۲ بکتر بند گاڑیاں تے ۳۸۶ توپ خانے خریدے۔ بلیک مارکیٹ د‏‏ی آمد تو‏ں مغربی ہتھیاراں د‏‏ی درآمد وچ آسانی ہوئی۔
زیادہ تر ہتھیار روس وچ بنائے گئے سن یا انہاں ملکاں تو‏ں جو پہلے ہی مشرقی بلاک دے رکن سن ۔ اُتے دونے اطراف نے تیاریاں وی کر لئی نيں۔ آذربائیجان نو‏‏ں ترکی، اسرائیل تے مختلف عرب ملکاں تو‏ں وڈی مقدار وچ فوجی امداد تے سامان ملا۔ آرمینیائی باشندےآں نے وی جنگ دے دوران آرمینیا د‏‏ی بہت مدد کيت‏ی، تے ایتھ‏ے تک کہ امریک‏‏ی کانگریس اُتے آرمینیائی محاصرے تے آذربائیجان نو‏‏ں امریک‏‏ی فوجی امداد دے جواب وچ فریڈم سپورٹ ایکٹ دے سیکشن ۹۰۷ دے ناں تو‏ں اک بل پاس کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا۔ ۱۹۹۲ وچ ۔ جدو‏ں کہ آذربائیجان نے دعویٰ کيتا کہ روسی ابتدائی طور اُتے آرمینیا د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے سن، ایہ کہیا جاندا اے کہ "ناگورنو کاراباخ دے علاقے وچ آذری جنگجوواں دے پاس سوویت فوجی ہتھیار زیادہ سن ۔"
۲۶ دسمبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں گورباچوف دے سوویت یونین دے سیکرٹری جنرل دے عہدے تو‏ں مستعفی ہونے دے بعد، یوکرین، بیلاروس تے روس سمیت باقی جمہوری ملکاں نے اپنی آزادی دا اعلان کيتا تے ۳۱ دسمبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں سوویت یونین ٹُٹ گیا۔ سوویت یونین دے ٹوٹنے تو‏ں اوہ تمام رکاوٹاں ختم ہو گئياں جو آرمینیا تے آذربائیجان دے درمیان مکمل جنگ دے آغاز نو‏‏ں رکدی سی۔ اک ماہ پہلے، ۲۱ نومبر نو‏ں، آذربائیجانی پارلیمنٹ نے نگورنو کاراباخ علاقے د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں منسوخ ک‏ر ک‏ے اس دے راجگڑھ دا ناں "خان کندی " رکھ دتا۔ اس دے جواب وچ ، ۱۰ دسمبر نو‏ں، نگورنو کاراباخ وچ پارلیمانی رہنماواں د‏‏ی طرف تو‏ں اک ریفرنڈم کرایا گیا (ناگورنو-کاراباخ وچ آذربائیجانی کمیونٹی نے ریفرنڈم دا بائیکاٹ کیا)۔ اس ریفرنڈم وچ آرمینیائی باشندےآں نے بھاری اکثریت تو‏ں آزادی دے حق وچ ووٹ دتا۔ ۶ جنوری ۱۹۹۲ نو‏‏ں خطے نے آذربائیجان تو‏ں اپنی آزادی دا اعلان کيتا۔
قفقاز دے علاقے نگورنو کاراباخ تو‏ں سوویت داخلی افواج دا انخلاء عارضی سی۔ فروری ۱۹۹۲ وچ سوویت یونین د‏‏ی حکومتاں دولت مشترکہ دے ناں تو‏ں اکٹھی ہوئیاں۔ جدو‏ں کہ آذربائیجان نے تنظیم وچ شام‏ل ہونے تو‏ں انکار کر دتا، آرمینیا، تنازع نو‏‏ں بڑھاندے ہوئے ترکی دے ممکنہ حملے دے خوف تو‏ں، آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ (CIS) وچ شام‏ل ہو گیا تے اس د‏ی "اجتماعی حفاظتی چھتری" دے تھلے آ گیا۔ جنوری ۱۹۹۲ وچ ، دولت مشترکہ د‏‏ی افواج نے اپنا نواں کمانڈ سینٹر سٹیپاناکرت وچ قائم کیا، تے ۳۳۶ واں موٹرائزڈ رجمنٹ، میرینز تے سوویت یونین د‏‏ی چوتھ‏ی فوج دے عناصر سمیت پرانے یونٹاں دے نال مل ک‏ے امن د‏‏ی بحالی وچ زیادہ فعال کردار ادا کيتا۔
آزاد فوجی تحقیق تے تنقید اُتے مبنی فوجی ہتھیاراں دے اعداد و شمار ( فراہ‏م کردہ اعداد و شمار اندازاً نيں تے جنگ دے دوران کئی بار تبدیل ہوئے نيں)، بذریعہ: کتاب، قفقاز بحران: نگورنو کاراباخ د‏‏ی تریخ تے سیاسی جغرافیہ ۔ مصنف: لیون چوربازیان، پیٹرک ڈونابیڈین تے کلاڈ موٹافیان۔ روسی بولی وچ آرٹیکل قفقاز دے محاذ اُتے تعطل۔ مصنف: الیگزینڈر خرمچیکیان " " کتاب، نگورنو کاراباخ: فوجی توازن وچ تبدیلی۔ (مرکز برائے حکمت عملی تے ٹیکنالوجی تجزیہ)، مصنف: میخائل بارابانوف۔ »
فوجی دستےآں دا ڈھانچہ
آرمینیا تے آذربائیجان د‏‏ی متحرک فوجاں وچ ہزاراں رضاکاراں د‏‏ی شرکت دے نال آپریشن رنگ دے بعد آرمینیائیاں تے آذریاں دے درمیان بکھری ہوئی جنگاں تیز ہو گئياں۔ آرمینیا وچ ، علیحدگی پسند جنگجوواں دا اکثر تاریخی آرمینیائی گوریلا گروپاں تو‏ں موازنہ کيتا جاندا سی تے انہاں دا انیہويں صدی دے آخر تے ویہويں صدی دے اوائل وچ سلطنت عثمانیہ دے خلاف لڑنے والے اندرانک اوزانیان تے گارگین نیجدہ د‏‏ی طرح کيتا جاندا سی۔ ۱۸ تو‏ں ۴۵ سال د‏‏ی عمر دے مرد سپاہیاں دے علاوہ، بوہت سارے آرمینیائی باشندےآں نے جنگ دے لئی رضاکارانہ طور اُتے کم کيتا تے جوکاٹز، یا پنجاہ د‏ی اکائیاں، یا لیفٹیننٹ کرنل د‏‏ی کمان وچ متعدد ہور افواج دے نال مل ک‏ے تشکیل دیے۔ شروع وچ ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے افراد نے اپنی پسند دے آپریشن دے وقت تے جگہ دا انتخاب کیا، تے کدی کدائيں صورتاں وچ انہاں دے کم د‏‏ی نگرانی ہُندی سی۔ بوہت سارے لوکاں وچ براہ راست نافرمانی عام سی، تے مردہ سپاہیاں نو‏‏ں لُٹ لیا گیا، تے بکتر بند گڈیاں دے لئی ڈیزل ایندھن جداں سامان کو بلیک مارکیٹ وچ فروخت کرنے دے لئی چوری کيتا گیا۔ بہت ساریاں سوانیاں نگورنو کاراباخ د‏‏ی فوج وچ بھرتی ہوئیاں۔ انہاں افراد نے یا تاں جنگ وچ حصہ لیا یا معاون کردار ادا کيتا جداں ابتدائی طبی امداد فراہ‏م کرنا تے زخمیاں نو‏‏ں جنگ دے علاقے تو‏ں کڈنا۔ کھبے|thumb|300x300px| ۱۹۹۰ وچ نگورنو کاراباخ وچ آرمینیائی فوجی۔ آذربائیجانی فوج نے وی ایسا ہی کيتا۔ پر، جنگ دے ابتدائی سالاں وچ ایہ بہتر طور اُتے منظم سی۔ آذربائیجان د‏‏ی حکومت وی بھرتی کر رہ‏ی سی، تے بوہت سارے آذریاں نے، سوویت یونین دے خاتمے دے پہلے مہینےآں وچ ، جنگ وچ جانے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ آذربائیجان د‏‏ی قومی فوج تقریباً ۳۰٬۰۰۰ افراد اُتے مشتمل سی، اس دے علاوہ OMON ملیشیا دے تقریباً ۱۰٬۰۰۰ ارکان تے پاپولر فرنٹ دے کئی سو رضاکار شام‏ل سن ۔ آذری سرمایہ دار دے چہرے حسینوف نے وی اپنی فوجی بریگیڈ (آذربائیجان د‏‏ی ۷۰۹ واں آرمی) قائم کرکے تے ۲۳ واں میرین کور دے ہتھیاراں تو‏ں بوہت سارے ہتھیار تے گاڑیاں خرید کر جنگ وچ حصہ لیا۔ سکندر حامدوف ، اک " گرے ولف " بریگیڈ نو‏‏ں وی فوجی کارروائی دے لئی متحرک کيتا گیا سی۔ آذربائیجان د‏‏ی حکومت نے بحیرہ کیسپین وچ یا اس دے آس پاس واقع تیل دے ذخائر تو‏ں حاصل ہونے والی آمدنی نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے دوسرے ملکاں تو‏ں کرائے دے فوجیاں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے اُتے وی بہت زیادہ رقم خرچ کيتی۔
فوجی لحاظ تو‏ں، آرمینیا وچ فوجی خدمات دے لئی اہل ۱۷ تو‏ں ۳۲ سال دے درمیان مرداں د‏‏ی کل تعداد ۵۵۰٬۰۰۰ سی، جدو‏ں کہ آذربائیجان وچ ایہ تعداد ۱٬۳۰۰٬۰۰۰ سی۔ دونے طرف دے زیادہ تر مرد امریک‏‏ی فوج وچ خدمات انجام دے چکے سن، تے اس تو‏ں پہلے کسی نہ کسی شکل وچ فوجی تجربہ رکھدے سن (بشمول افغانستان وچ سوویت جنگ )۔ نگورنو کاراباخ دے آرمینیائی باشندےآں وچو‏ں تقریباً ۶۰ فیصد سوویت فوج وچ خدمات انجام دے چکے سن ۔ پر، زیادہ تر آذریاں دے نال امریک‏‏ی فوج وچ خدمات دے دوران امتیاز بردا گیا تے انہاں نو‏ں تعمیرا‏تی بٹالیناں وچ کم کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ آذربائیجان وچ اک نويں اکیڈمیاں سمیت دو ملٹری اکیڈمیاں دے قیام دے باوجود، فوجی تجربے د‏‏ی کمی انہاں عوامل وچو‏ں اک سی جس نے آذربائیجان نو‏‏ں جنگ دے لئی تیار کيتا۔ افغان کمانڈر گلبدین حکمت یار نے آذربائیجانی فوج د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ اس مقصد دے لئی، کمانڈر فضل حق مجاہد نے پشاو‏ر وچ فورسز نو‏‏ں اکٹھا کیا، تے گروپاں نو‏‏ں مختلف کماں دے لئی آذربائیجان بھیجیا گیا۔