cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڈرامہ
ناٹک ساہت دا اک روپ اے جس نوں منچ اتے لکھی سکرپٹ توں چیتے کیتے پاتراں دے وارتالاپ راہیں ابھنی روپ وچ پیش کیتا جاندا اے۔ ناٹک لکھن والے نوں ناٹک کار کیہا جاندا اے۔ "ناٹک" توں مطلب لکھتی روپ وی ہو سکدا اے اتے اس دی منچ تے پیشکاری وی۔ ناٹک: ناٹک ساہت دی اک ستنتر، مکمل اتے اہم ونگی اے۔ ساہت دے ہور روپاں جویں گد، فکشن اتے شعری نالوں اس دی ولکھن ہوند دا کارن ایہہ اے کہ اس نوں سٹیج اتے روپمان کیتا جاندا اے۔ اس وچلے پاتر زندہ روپ وچ سامھنے آ کے ناظرین دے من تے سدھا اثر پاؤندے ہن۔ ناٹک وچ ساہت، کلا اتے مظاہرہ شامل ہن جس کر کے ایہہ دوہرے کردار والی ساہت ودھا اے۔ ناٹک اکو ویلے ساہت روپ وی اے تے کلا روپ وی۔ اس دے ‘لکھت پاٹھ’ دے نال ‘کھیڈ پاٹھ’ وی شامل ہندا اے، اس لئی ناٹک کار نوں اپنی سرجنا ویلے پاٹھک (reader) اتے درشک (audience) دوہاں نوں سامھنے رکھنا پیندا اے۔
ناٹک کار مولک لکھاری دے نال-نال کرافٹمین وی اے۔ اسے لئی انگریزی وچ ناٹک کار لئی ‘پلیرائیٹ’ شبد دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ اس توں مطلب ‘ناٹک گھڑن والا’ دے ہن۔ انگریزی وچ ‘ڈرامہ’ دے برابر دا اک شبد ‘پلے’ (play) اے، جو بھارتی شبد ‘روپک’ نال ملدا اے۔ ‘ڈرامے’ اتے ‘پلے’ وچ سوخم انتر اے۔
ناٹک اک مشرت کلا اے۔ اس دی سرجنا وچ گیت، شعری آدی انشاں توں بناں ناٹک کار، ایکٹر، سوتردھار، پروڈیؤسر، پربندھک اتے درشک یوگدان پاؤندے ہن۔ اس نوں علم دا سوما مندیاں بھرتمنی نے ناٹی شاستر دی رچنا کیتی اتے ناٹک نوں ‘پنچم وید’ ہون دا گرو بخشیا۔ اس پنجویں وید ناٹک دی رچنا چوہ ویداں وچوں انش لے کے کیتی گئی۔ بھرت منی مطابق برہما نے رگوید وچوں سنواد (پاتراں وچلی گل کتھ)، ساموید وچوں سنگیت (ناچ، گلوکار اتے سازاں دیاں دھناں)، یجر وید وچوں باتاواں (سریر دے انگاں نوں ہلا کے مطلب درساؤنے) اتے اتھروَ وید وچوں رس تتّ (مانسک اثر) سمو کے ناٹک دی رچنا کیتی۔ چار ویداں دے برخلاف ناٹک ناں دا ایہہ پنجواں وید سبھ ورناں لئی سامان مطلب نال رچیا گیا۔
مانو جیون دے وڈا وسترت رنگ-منچ اتے ہون والے ناٹک نوں ناٹک کیہا جاندا اے۔ انسان دے کم-کاج، دینک جیون دیاں سرگرمیاں، مانو جیون ناٹک دے بھن-بھنّ انگ اتے مورت ہی ہن۔ ناٹک کسے جیون دی نقل اے پر ایہہ نقل اصل توں ودھیرے یتھارتھک چتر پیش کرن دی گنجائش رکھدی اے۔ ناٹک انسانی سبھاء دی نقل اے، اس دے اندرلے جدوجہد دی کہانی اے، جو منچ اتے پیش کیتی جاندی اے۔ منچن نال ایہہ کہانی اینی طاقتور ہو جاندی اے کہ سارے مانو سماج نوں متاثر کر سکدی اے۔ ناٹک منورنجن دے زریعہ دے نال-نال کسے سارتھک ادیش دی دھارنی وی اے۔
ناٹک کیونکہ لکھے جان تے ہی سماپت نہیں ہو جاندا سگوں اسنے رنگ-منچ تے جا کے سنپورنتا گرہن کرنی ہندی اے۔ اس لئی ناٹک نوں اجیہی ساہت رچنا منیا گیا اے، جس دے انتہکرن دی سوکھمتا نوں اسیں رنگ-منچ تے مورت روپ وچ ویکھ سکدے ہاں۔ کھیڈے جان ویلے ابھرن والے تتّ ناٹک دی لکھت وچ موجود ہندے ہن۔ رنگ-منچ توں سچیت ناٹک کار دے لکھت پاٹھ وچ کھیڈ پاٹھ لپت ہندا اے جس نوں رنگ-منچ تے ڈیکوڈ کرنا ڈریکٹر دا کم اے۔ منچن اہلیت کارن ہی ناٹک درشک نوں متاثر کر سکدا اے۔ ناٹک دی سنپورنتا ابھنی مظاہرہ وچ اے، ابھنی اس دا مرکز نقطہ اے۔
اجوکے ویلے وچ رنگ-منچ وچ بہطرح ترقی آؤن کارن ناٹ-لکھت وچ وودھتا آئی اے۔ ریڈیو، فلم اتے ٹی۔وی۔ دی آمد نال ناٹ لکھت تے مکمل اثر پیا اے۔ اس نال ناٹک اپنے پرمپرک روپ بدل کے نویں روپ اختیار کر رہا اے۔ پہلاں صرف پورے ناٹک اتے اکانگی ہی رچے تے کھیڈے جاندے سن مگر ہن رنگ-منچ وچ روشنیاں دی ورتوں اتے پٹھّ- ورتی آوازاں ورگے زریعاں دی آمد نال منچ پکھ وی بدل گیا اے۔ نتیجے وجوں کاوَ- ناٹک، لگھو-ناٹک، نکڑ-ناٹک، بال- ناٹک، سنگیت- ناٹک، نرت-ناٹکت، کوریوگرافی، اک پاتری ناٹک اتے ابول ناٹک (Mime) آدی ناٹکی سروپ اگھڑ کے سامھنے آئے ہن۔ عالمی ناٹ- سٹائلاں نے ایہناں تے مکمل اثر وی پایا اے۔ بین القوامیت اتے کمپیوٹریکرن کارن وی ناٹک دی ودھا وچ انقلابی پرورتن آیا اے۔ اس ساری ردو-بدل نے وچار، پرکار اتے کمیونیکیشن دی نظر توں ناٹک دے نویں پرتمان سرجے ہن۔
اکانگی ناٹک
اکانگی ناٹک توں مطلب اک انگ وچ تھیٹر تے پیش کیتی گئی جھاکی جس وچ ناٹک دیاں واقعے اک ہی ستھان تے واپردیاں ہن۔  اکانگی اتے ناٹک دوویں اک دوجے توں وکھ ہن۔   اکانگی ناٹک دا اک حصہ اے جس وچ ناٹک دے سادے تتّ موجود ہندے ہن پر اکانگی ناٹک توں سائز وچ چھوٹی ہندی اے اکانگی دا سماں لگبھگ 45 منٹ نسچت کیتا گیا اے پر حال ویلے وچ اکانگی نوں 20 -25 منٹا دے وچ تھیٹر تے پاتراں راہیں مظاہرہ کیتا جا سکدا اے۔  اکانگی دا سائز نکا ہون کرکے ایہہ ناظرین دی حرمن پیاری ونگی سدھ ہوئی اے۔   اکانگی جیون دی کسے اک گھٹنا نوں پاتراں دے گروہ ولوں تھیٹر تے پیش کیتی جاندی اے۔  جس وچ پاتراں دے جدوجہد ولوں کسے سمسیاں نوں حل کیتا جاندا اے اتے درشک طبقہ نوں سکھیا دتی جاندی اے۔ پرو۔ پیارا سنگھ مطابق، i.       اکانگی سائز وچ مختصر ہونی چاہیدی اے۔ ii. ایہہ ادھے جاں پونے گھنٹے دے ویلے وچ سماپت ہونا چاہیدا اے۔ iii. اس وچ جیون دی کسے اک مول سمسیاں گھٹنا، وچار دے کسے خاص پل نوں اس ڈھنگ نال پیش کرنا چاہیدا اے کہ درشک اس توں متاثر ہو سکے۔ iv. اکانگیکار اپنی انوبھوتی تے پرگٹائ وچ سمانیوجک قائم کرے۔ v.       اس وچ پاتراں، واقعے، تے حوالےآں دی گنتی ودھیرے نہیں ہونی چاہیدی۔ vi. اس دی اداکاری اچّ درزے دی ہووے۔ vii. اس وچ رنگ سنکتا دی ورتوں وچ سپشٹتا ضروری اے۔
پورا ناٹک
پورے ناٹک وچ واقعے سرجیاں جاندیاں ہن جنہاں دی درشگت طبقہ ونڈ کرکے ابھلیڈراں ولوں تھیٹر اپر انکا وچ پورا ناٹک پیش کیتا جاندا اے۔ پورا ناٹک ناٹک دے باقی روپا وانگ سانجھے تتا والا ہی ہندا اے پورے ناٹک وچ ابھلیڈراں ولوں جیون دے انوکرن نوں پیش کیتا جاندا اے جو پاتراں ولوں بیان کیتی جاندی کہانی نوں سکھراں دی نوک تک پہنچن توں بعد اک دمکہانی دا وہاء تھلے ڈگدا اے جس نال ساریاں گنجھلاں سلجھ جاندیاں ہن۔ پورے ناٹک وچ وڈیاں واقعے سرجیاں جاندیاں ہن جس وچ دو نکیاں-نکی واقعے وڈی گھٹنا نال پاتراں نوں جوڑدیاں ہن اتے ناٹک وچ گنجھلتا اتے روچکتا پیدا کردیاں ہن۔ پورے ناٹک وچ سماج دیاں معاشی، سیاسی تے سماجی سمسیاں نوں باخوبی ڈھنگ نال بہو-جھاکیاں ولوں پیش کیتا جا سکدا اے۔ جدید ویلے وچ لائیٹ، ساؤنڈ، میوزک سسٹم ورگے اپکرناں نال ناٹک دی پیشکاری ہور وی سوکھی ہو گئی اے کیونکہ اکوں ویلے وچ اک توں ودھ مورت تیار کیتے جا سکدے ہن اتے لائیٹ دی مدد نال مورت دی پیشکاری ہور وی سوکھی ہو گئی اے۔ پورے ناٹک وچ کہانی دا پھیلاء ہون کرکے ودھ سماں لگدا اے۔ پورا ناٹک جیون دا بھرواں مکمل مورت پیش کردا اے۔ اس لئی پورے ناٹک نوں جیون دا بھو-درس کہندے ہن۔
شعری ناٹک
شعری ناٹک ساہت دی اجیہی ودھا اے جس وچ ناٹک دے وارتالاپ شاعری دے روپ وچ ہندے ہن۔  شعری ناٹک وچ ناٹک کار دے کمیونیکیشن دے مطلب ڈونگھے اتے بااثر ہندے ہن جو پاٹھکاں اتے ناظرین نوں اپنی من بچنی تے حقیقت دے نال-نال سوچ حاصل ہندی اے۔  گردیال سنگھ پھلّ مطابق، شاعری ہی ناٹکی پاتر دے سمدروں ڈونگھے دل دیاں دا تجربہ کر سکدی اے تے شعری ناٹک لکھن والا ہی مہان پاتر ہی سرج سکدا اے، جس وچ ناٹک کار آپ ہندا ہویا وی اس وچ نہیں ہندا۔ پرو۔رجندر پال سنگھ براڑ مطابق، ڈینس ڈنوگ لکھدے ہن کہ، ادوں ناٹک شعری ہندا اے۔ جدوں اس دے ستھول انش (پلاٹ، پاتر،وارتالاپ، مورت تے ہاوبھاو)اپنے آنترک سمضموناں رانہی ننرتر پررپر انوروپیؤ تے پرجولتا دے اوہ گن وکھاؤدیں ہن جو اک شاعری دے شبداں وچ ہونے ضروری ہن۔ شعری ناٹک وچ پاتراں دے آپسی وارتالاپ شعری سٹائل وچ ہندے ہن۔  شعری ناٹک دی پرمکھ وشیستا ایہہ اے کہ شعری ناٹک دے وارتالاپ پرتیکا بمب النکار، رس تے معنےآں نوں دھیان وچ رکھ کے سرجے جاندے ہن ایہہ وارتالاپ اکار وچ محدود جاے ہندے ہوئے وی اپنا اثر درشکا تے چھڈّ جاندے ہن۔  دوجی وشیستا ایہہ اے کہ ناٹک وچ شعری وارتالاپ پھلیش بیک تکنیک راہیں ناٹک دی جانکاری دندے ہن۔  شعری ناٹک وچ یتھارتھکتا گھٹ تے سوچ دے انش ودھ ہندے ہن کیونکہ شعری سٹائل وچ لکھیا ناٹک ناٹک کار دے منوجذبات، وچاراں اتے شعری بولی دے ڈونگھے معنےآں نوں بیان کردا اے۔
گیت ناٹک
گیت ناٹک توں مطلب ناٹک وچ پاتراں دا آپسی سنواد گیت گا کے کردے ہن۔   گیت ناٹک کھیڈن لئی پاتر جاں اداکار ناٹکی ماحول دے مطابق ہونے چاہیدے ہن کیونکہ ابھنی گیت دی دھنی تے ہی کیتا جاندا اے۔  اس کرکے اداکار نوں ابھنی دے نال-نال سنگیت دی سوجھ وی لازمی اے۔ سنگیت دی سوجھ تے چنگے ابھنی والا ہی پاتر ہی ناٹک وچ بااثر ایکتا نم بنائی رکھدا اے۔
سنگیت ناٹک
سنگیت ناٹک ناٹک ساہت دی پرمکھ ونگی اے۔ سنگیت ناٹک وچ ناٹک دے پچھے سنگیت چلدا اے اتے اداکار موک کریاواں راہیں مظاہرہ کردا ہن۔  ناٹک ساہت وچ سنگیت ناٹک دی پرمکھتا اس کرکے اے کیونکہ سنگیت ہی ناٹک نوں شروع توں انت تک رفتار شیل بنائی رکھدا اے۔  سنگیت ناٹک وچ سرجیاں گئیاں واقعے نوں پاتراں دے موک ابھنی ولوں پیش کیتا جاندا اے۔  سنگیت ناٹک وچ اداکار تے ڈریکٹر نوں پرمکھتا دتی جاندی اے۔   جد کہ ناٹک دیاں باقی ونگیاں وچ ناٹک کار نوں پرمکھ منیا جاندا اے۔
پرچھاواں ناٹک
پرچھاواں ناٹک وچ منچ تے چٹا پردہ کیتا جاندا اے۔  اس پردے دے پچھے اداکار ابھنی کردے ہن اتے اوہناں دا پرچھاواں چٹے پردے تے ابھنی کردا ہویا درشکا نوں دکھائی دندا اے۔ اس ناٹک وچ اداکار دے جسمانی کرم ہی وکھائی جاں سکدے ہن چہرے دے اثر نہیں ۔  اس وچ لڑائی جھگڑے تے لڑائی دیاں جھاکیاں بہت ودھیاں وکھائیاں جا سکدیاں ہن۔ پردے پچھے ابھنی کردے ابھلیڈراں دا مظاہرہ درشکا نوں دکھاؤن لئی پردے تے روشنی پائی جاندی اے تاں جو درشک طبقہ نوں اوہناں دی کم ستھتی توں جانو کروایا جا سکے۔  اس ناٹک وچ ناٹک کار ولوں ایہہ دھیان رکھیا جاندا اے کہ مظاہرہ کر راے اداکار اک جگت وچ کھڑے ہون تاں جو پردے تے اوہناں دا پرچھاواں درشکا تے اثر پا سکے۔  پرچھاواں ناٹک وچ پاتراں دے وارتالاپ چھوٹے ہندے ہن۔  گردیال سنگھ پھلّ-اس ناٹک وچ اداکار دے جسمانی کرم ہی وکھائی جا سکدے ہن چہرے دے اثر نہیں۔  اس وچ لڑائی جھگڑے تے لڑائی دیاں جھاکیاں بہت ودھیاں وکھائیاں جا سکدیاں ہن۔
ریڈیو ناٹک
ریڈیو ناٹک دھنی دے اثر ماتحت کھیڈیاں جان والا ناٹک اے۔ جس وچ وارتالاپ پردھان ہندے ہن۔ ریڈیو ناٹک انفرادی گروہ ولوں آپتے گھراں وچ بیٹھ کے صرف سن کے اند مانیا جا سکدا اے پر ویکھیا نہیں جا سکدا۔ ریڈیو ناٹک ساہت دی اجیہی کلا اے جس نوں صرف سنیا ہی جا سکدا اے اتے تھیٹر دی انہوند ہندی اے۔ ریڈیو ناٹک وچ دھنی دے اثر ماتحت ناظرین نوں کیل لیا جاندا اے۔ اداکار دی آواز وچ رس، لے، تال اتے مطلب بھرپور ہونے چاہیدے ہن جو انسان دے من تے اپنی گہری چھاپ چھڈّ جان تے سنن والے انسان نوں منونرنجن دے نال-نال سہج سواد دی حصول ہووے۔ ریڈیو ناٹک وچ آواز دی انی مہانتا اے کہ ایہہ الوپ پاتراں نوں آواز دی مدد نال ناظرین اگے اس نوں درشٹیگوچر کر دندی اے۔ ریڈیو ناٹک ساہت دی اجیہی ونگی اے جس وچ ناٹک نوں پاتراں دے ابھنی ولوں تھیٹر تے پیش نہیں کیتا جاندا سگوں پاتراں دے وارتالاپ نوں دھنی اثر راہیں سنیاں جاندا اے۔   ریڈیو ناٹک دے پاتر اپنی وارتالاپ دے اثر ہیٹھ درشکا نوں کیل لیندے ہن۔  ریڈیو ناٹک نوں صرف سنیاں جاندا اے اس لئی ریڈیو ناٹک اک سنن کلا اے۔ پاتراں دے وارتالاپ وچلا رس تے لہجہ درشک گروہ تے اپنے استتو دی پہچان بناؤندا اے۔   ریڈیو ناٹک دی وشیستا ایہہ اے کہ ایہہ رنگمنچی ناٹک دی طرحاں اکٹھ وچ بیٹھ نہیں دیکھیاں جاندا سگوں درشک اپنے-اپنے گھراں وچ بیٹھ کے سن سکدے ہن۔  دوجی وشسیتا ایہہ اے کہ اس دے وارتالاپ آسان، سوکھے تے واضع ہندے ہن جو عامَ جن گروہ لئی لکھے گئے ہندے ہن۔ ریڈیو ناٹک وچ دھنی دی پردھانتا ہندی اے۔ دھنی ہی ناٹک وچ ویلے ستھان اتے اثر دی ایکتا نوں بنائی رکھدی اے اس ناٹک ونگی وچ پاتراں دے چہرے دھنی دے اثر نال ہی روپمان کیتے جاندے ہن۔ ریڈیو ناٹک وچ پاتراں دے پہراوے، سنغار، چال-ڈھال نوں نہیں وکھایا جا سکدا پر پاتراں دی وارتالاپ تے دھنی دے اثر ہیٹھ ناٹک وچ سارے انش پیدا کیتے جا سکدے ہن جو ریڈیو ناٹک نوں کامیاب ناٹک بناؤدے ہن۔ (ڈاکٹر۔) گردیال سنگھ پھلّ مطابق ریڈیو ناٹک صرف دھنی دے اترا چڑھا دی شلپ رانہی ہر بھانت دی وشالتا، ڈونگھیائی، تیکھنتا، جیون کردار، لڑائی، جلوس، مانسک جدوجہد دے ہور وڈا مورت سرج سکدا اے۔
ٹی۔وی۔ ناٹک
ٹی۔وی ناٹک چتر ناٹک دی ودھا اے۔  جس وچ پاتراں نوں بولدے ہوئے دکھایا جاندا اے۔   سو ٹی۔وی ناٹک ناٹک ساہت دی اجیہی ونگی اے جس وچ پاتراں دے ابھنی نوں پہلا سٹوڈیؤ جا سٹوڈیؤ توں باہر شوٹ کیتا جاندا اے تے بعد وچ اس نوں ونت مطابق جوڑ کے ٹی۔وی سکرین تے پیش کیتا جاندا اے۔  ٹی۔وی ناٹک دی پرمکھ وشیستا ایہہ اے کہ اس وچ درشک طبقہ نوں متاثر کرن لئی اداکار وارتالاپ دے نال-نال ہار-شنگار، چہرے دے ہاو-مطلب اتے بااثر سنواد دی ورتوں کردے ہن۔ ڈاکٹر۔) گردیال سنگھ پھلّ مطابق ڈاکٹر۔ سنتوش گارگی نے ٹیلیوژن دی تشریح اس طرحاں دتی اے:اسیں ٹیلیوژن نوں کلوز اپ دا ناٹک کہہ سکدے ہاں ایہناں ناٹکاں وچ سنواد سکیم تے نکٹ ورتی مکھ مدرا تے بہت زور ہندا اے۔ اس وچ سنمے تے تھئیٹر دی چتراتمکتا تے کلپناشیلتا دا امطلب ہندا۔ ٹی۔وی ناٹک ساہت دی اجیہی ودھا اے جس وچ ڈرامے نوں درشکا ساہمھنے درشٹیگوچر کیتا جاندا اے۔ چتر دی مدد نال سارے پاتر ناٹک وچ اپنا اپنا کم نبھاؤندے ہوئے درشکا اگے پرگٹہندے ہن۔ ٹی۔وی ناٹک وکھاؤن لئی پہلاں ابھلیڈراں دی مدد نال سوٹنگ ریکارڈ کر لئی جاندی اے اتے ناٹک دوران شوٹ کیتے گئے سین آپس وچ ترتیب مطابق جوڑ کے ناٹک دی سپورنتا نوں قایم رکھیاں جاندا اے اتے چتردی سہائت نال تھیٹر تے پیش کیتا جاندا اے۔ ٹی۔وی ناٹک وچ اداکار صرف اپنی آواز نال ہی درشکا نوں سموہت ہی نہیں کردے سگوں اپنے پہراوے ہار-سنگار اتے ڈھکویں بھاوپورن وارتالاپ نال درشکا نوں کیل لیندے ہن۔ ٹی۔وی ناٹک وچ دو،تن جاں چار جاں اس توں ودھ پاتر وی اکٹھے بیٹھ کے گلاں کردے وکھائی جا سکدے ہن کیونکہ درشک چتر دی مدد نال اوہناں وچلی وارتالاپ دا فرق سمجھ سکدے ہن۔ ٹی۔وی ناٹک چھناں وچ ہی جی راے اج دے کھنڈت انسان نوں ابھویکت کرن لئی اداکار دے اندرلے دونداتمک جدوجہد دا ایکس-ریس کرنا ہی اس ناٹک دی سیما اے تے ایہہ ہی اس دا ادیش اے۔ ٹی۔وی ناٹک وچ اداکار انسان دے اندرلے سچ نوں سماج وچ پیش کردے ہن مطلب ناٹک دا ادیش سماج دے حقیقت نوں فنی روپ وچ ڈال کے سماجی پیشکار کرنا اے۔ ٹی۔وی ناٹک کھیڈن دا سماں تیہہ منٹ جاں اک گھنٹہ دی پیشکاری ہندی اے۔ ایہہ اک جاں اک توں ودھ کشتا وچ دکھیاں جا سکدا اے۔ پنجابی وچ سبھ توں پہلاں ٹی۔وی ناٹک بلونت گارگی دوادا 'ایکٹرس' پیش کیتا گیا اے۔
موک ناٹک
اس ناٹک ودھا راہیں اداکار موک ابھنی پرسعنصر کردے ہن۔  موک ناٹک وچ سنگیت پردھان ہندا اے۔  سٹیج دے پچھے سنگیت چلدا اے اتے سنگیت دی دھناں تے موک ابھنی کیتا جاندا اے۔  سنگیت اتے ابھنی دی جاری چال نال موک ناٹک اگے ودھدا ہویا سکھراں تک پہنچدا اے۔  موک ناٹک وچ پرکرتک سمت نوں ذکر کرکے پرستھتیاں دا اندازا لگایاں جاں سکدا اے۔  دوجا ابھلیڈراں دے پہراوے ہار-سنگار اتے سنگیتک دھناں توں ماحول چترن موک ناٹک دا وشیس گن اے۔  موک ناٹک وچ سنگیتک دھناں دا اثر ودھیرے ہندا اے موک ناٹک دی پیشکاری وچ پاتراں دے وارتالاپ دی انہوند کارن پیشکاری گنجھل دار ہندی اے کیوں کہ پاتراں ولوں کیتا جاندا موک ابھنی درشکا نوں ناٹک دے انت وچ سکھیا دائک ہندا اے۔   سپسٹّ موک ابھنی ہی واضع سکھیاں حاصل کردا اے اس لئی موک ابھنی آسان، شپسٹ تے اثر پورن ہونا چاہیدا اے جو درشکا تک پہنچائی جان والی سکھیاں نوں سرلتا پوروک پیش کر سکے۔
حوالے
گٹھ:ساہت دے روپ گٹھ:ساہت
مشرقی پروشیا دا انخلاء
مشرقی پروشیا دا انخلاء جرمن شہری آبادی تے فوجی اہلکاراں دا مشرقی پروشیا تو‏ں 20 جنوری تے مارچ 1945 دے درمیان مشرقی پروشیا تو‏ں بے دخلی یا انخلا سی ، جو ابتدا وچ منظم تے ریاستی حکا‏م نے انجام دتا سی لیکن جلد ہی سرخ فوج دی وجہ تو‏ں افراتفری والی پرواز وچ تبدیل ہوگیا۔
یہ دوسری جنگ عظيم دے خاتمے دے دوران جرمن شہریاں دے انخلا دا اک حصہ سی، انہاں واقعات نو‏‏ں مشرقی پروشیا تو‏ں ملک بدر کرنے دے بارے وچ الجھن وچ نئيں پڑنا چاہیدا جو جنگ ختم ہونے دے بعد ہوئے سن ۔ اوہ علاقہ جس نو‏‏ں خالی کرایا گیا سی اوہ گاؤ ایسٹ پرشیا نئيں سی ، بلکہ بین الجزائر ایسٹ پروشیا سی جتھ‏ے زیادہ تر لوک پہلے ہی جرمنی د‏‏ی شہریت رکھدے سن ۔ مشرقی پروسیا د‏‏ی قربت دے نال میمل تے ہور علاقےآں وچ جرمنی دے شہریاں نے وی انخلا وچ حصہ لیا ، تے اوہ بحری جہاز دے ذریعے فرار ہونے د‏‏ی خواہش رکھدے سن ، حالانکہ انہاں دے علاقےآں وچ انخلا دا کوئی سرکاری اعلان نئيں کيتا گیا سی۔
انخلا ، جو مہینےآں تو‏ں تاخیر دا شکار سی ، ایسٹ پروشین جارحیت دے دوران ریڈ آرمی د‏‏ی پیش قدمی دے خوف دے سبب شروع کيتا گیا سی۔ انخلا دے کچھ حصےآں نو‏‏ں فوجی ضرورت دے طور اُتے منصوبہ بنایا گیا سی ، انخلا وچ آپریشن ہنیبل سب تو‏ں اہ‏م فوجی آپریشن سی۔ اُتے ، بوہت سارے مہاجرین سوویت کنٹرول دے تحت علاقےآں وچ جرمنی دے خلاف سوویت مظالم د‏‏ی اطلاع د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی پہل اُتے سڑکاں اُتے آگئے۔ نازی جرمنی دی سرکاری خبراں تے پروپیگنڈے دے ذرائع دے ذریعے تے افواہاں دے ذریعہ جو سوویت مظالم دے جعلی تے حقیقت پسندانہ دونے طرح تو‏ں پھیلائے گئے سن ، فوج تے شہری آبادی وچ پھیل چکے ني‏‏‏‏ں۔
کچھ علاقےآں دے لئی تفصیلی انخلاء د‏‏ی منصوبہ بندی ہونے دے باوجود، جرمن حکا‏م، بشمول مشرقی پرشیا دے گاؤلیٹیر، ایرک کوخ نے 20 جنوری تک کارروائی وچ تاخیر د‏‏ی ، جدو‏ں اک باقاعدہ انخلاء دے لئی بہت دیر ہوچکيت‏ی سی، تے آخر کار سول سروسز تے نازی پارٹی انخلا دے خواہاں افراد د‏‏ی تعداد سےمغلوب ہوگئے۔ سوویت پیش قدمی د‏‏ی رفتار ، لڑائی دے وسط وچ پھسے شہریاں تے سردی دے شدید موسم د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والی خوف و ہراس تو‏ں دوچار ، نقل مکانی دے دوران ہزاراں مہاجرین ہلاک ہوگئے۔ سوویت افواج نے صرف مئی 1945 وچ ہی ایسٹ پروشیا دا کنٹرول سنبھالیا۔ مغربی جرمنی سکیڈر کمیشن دے مطابق ، 1944 دے آغاز وچ مشرقی پرشیا د‏‏ی شہری آبادی 2،653،000 سی ۔ اس اکاؤنٹنگ وچ ، جو راشن کارڈاں اُتے مبنی سی ، جنہاں وچ مغربی جرمنی تو‏ں فضائی حملے تے انہاں دے غیر ملکی کارکناں نو‏‏ں شامل کيتا گیا سی۔ جنگ دے خاتمے تو‏ں پہلے اک اندازے دے مطابق 20 لکھ افراد نو‏‏ں انخلا کيتا گیا ، جنہاں وچ 1944 دے موسم خزاں وچ 500،000 تے جنوری 1945 دے بعد 1،500،000 شامل سن ۔ اک اندازے دے مطابق 600،000 اپریل تا مئی 1945 وچ سوویت کنٹرول والے ایسٹ پروشیا وچ پِچھے رہ‏‏ے۔
1974 وچ مغربی جرمنی د‏‏ی سرکاری تحقیق دے مطابق ، سوویت حملے دے دوران شہری آبادی دا اک فیصد ہلاک ہونے دا تخمینہ لگیایا گیا سی۔ مغربی جرمنی د‏‏ی تلاشی سروس نے اطلاع دتی اے کہ انخلاء دے دوران مشرقی پروشیا تو‏ں 31،940 شہریاں ، جنہاں وچ میمل وی شامل نيں ، د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق ہوگئی ا‏‏ے۔
جرمن
ریڈ آرمی نے اکتوبر 1944 وچ مشرقی پروشیا اُتے حملہ شروع کيتا سی ، لیکن دو ہفتےآں بعد اسنو‏ں عارضی طور اُتے پِچھے ہٹایا گیا سی۔ اس دے بعد ، جرمن پروپیگنڈا د‏‏ی وزارت نے اطلاع دتی کہ مشرقی پروشین دیہات وچ ، خاص طور اُتے نیمرسوڈورف وچ ، جنگی جرائم پیش آئے نيں ، جتھ‏ے پیش قدمی کرنے والے سوویت یونین دے ذریعہ باشندےآں نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا گیا تے انہاں نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا۔ چونکہ نازی جنگ کيت‏ی کوششاں نے فوج وچ خدمت دے لئی قابل جسمانی شہریاں د‏‏ی شہری آبادی نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے کھو لیا سی ، لہذا اس ظلم دا نشانہ بننے والے افراد بنیادی طور اُتے بُڈھے مرد ، خواتین تے بچے سن ۔ اس علاقے تو‏ں سوویت انخلا دے بعد ، جرمن حکا‏م نے فلمی عملے نو‏‏ں واقعے د‏‏ی دستاویز کرنے دے لئی بھیجیا ، تے غیر ملکی مبصرین نو‏‏ں ہور گواہ دے طور اُتے مدعو کيتا۔ اس کوشش دے دوران حاصل کيتی گئی فوٹیج تو‏ں حاصل ہونے والی اک دستاویزی فلم اک نال رکھی گئی سی تے روس دے خلاف مزاحمت وچ شہریاں تے فوجی عزم نو‏‏ں جنون بنانے دے ارادے تو‏ں مشرقی پروشیا دے سینما گھراں وچ دکھادی گئی سی۔ نیمرزڈورف وچ مظالم دے بارے وچ اک نازی معلومات‏‏ی مہم دے علاوہ مشرقی پروشیا وچ ہونے والے ہور جرائم نے وی باقی شہریاں نو‏‏ں باور کرایا کہ اوہ اگے ودھنے والے دشمن د‏‏ی گرفت وچ نئيں آئیاں گے۔
سوویت
چونکہ سوویت فوجیاں نے جرمنی دے حملے تے سوویت یونین اُتے جزوی قبضے دے دوران کنبہ تے دوستاں نو‏‏ں کھو دتا سی (جنگ عظیم دوئم وچ تقریبا 17 ملین سوویت شہریاں دے علاوہ 10 ملین سوویت فوجی ہلاک ہوگئے سن ، جو کسی دوسرے ملک تو‏ں زیادہ سن ) جس تو‏ں بہت سو نو‏‏ں انتقام د‏‏ی خواہش پیدا ہوئی ۔ محور دے جنگی قیدیاں تے جرمن شہریاں دے قتل سوویت فوجی عدالتاں وچ ہونے والے مقدمات تو‏ں معلوم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ہور ، جدو‏ں سوویت فوجاں مشرقی پروشیا وچ چلی گئياں ، وڈی تعداد وچ غلام آسٹربیٹر ("مشرقی کارکن") نو‏‏ں رہیا کيتا گیا ، تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے کارکناں دے دکھ تے موت دے بارے وچ علم نے مشرقی پروشائیاں دے نال بہت سارے سوویت فوجیاں دے رویئے نو‏‏ں سخت کردتا۔
انخلاء
thumb| مشرقی پروشین مہاجر thumb| مہاجر مشرقی پرشیا دے کچھ حصےآں دے انخلا دے منصوبے 1944 دے دوسرے نصف حصے وچ تیار ہوگئے سن ۔ انہاں وچ بوہت سارے شہراں دے لئی عمومی منصوبے تے مخصوص ہدایات دونے شامل سن ۔ انہاں منصوبےآں وچ نہ صرف عام شہری بلکہ صنعت تے مویشی وی شامل سن ۔
ابتدائی طور اُتے ، مشرقی پروسیا دے گولیریٹر ایرک کوچ نے (20 جنوری 1945 تک) شہریاں نو‏‏ں انخلا تو‏ں روک دتا ، تے حکم دتا کہ شہریاں نو‏‏ں بغیر اجازت دے علاقے تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے فوری طور اُتے گولی مار دتی جائے ۔ عام شہریاں دے ذریعہ د‏‏ی جانے والی کسی وی قسم د‏‏ی تیاری نو‏‏ں شکست تے " وہرکرافٹزرسیٹزنگ " (فوجی حوصلے پست کرنے) د‏‏ی حیثیت تو‏ں سمجھیا جاندا سی۔ کوخ تے ہور بوہت سارے نازی کارکن سوویت پیش قدمی دے دوران فرار ہونے والے پہلے لوکاں وچ شامل سن ۔ 12 جنوری تے فروری 1945 دے وسط دے درمیان ، لگ بھگ 8.5 ملین جرمن ریخ دے مشرقی صوبےآں تو‏ں فرار ہوگئے۔ پناہ گزیناں وچ زیادہ تر خواتین تے بچے جرمنی دے مغربی علاقےآں جارہے سن ، جو آوا جائی دے ساز و سامان جداں لکڑی د‏‏ی ویگناں تے چھکڑاں اُتے سامان لے ک‏ے جاندے سن ، کیونجے جنگ دے آغاز وچ ہی ویرماخٹ نے موٹر گڈیاں تے ایندھن نو‏‏ں ضبط کرلیا گیا سی۔ ریڈ آرمی 23 جنوری 1945 نو‏‏ں ایلبنگ دے نیڑے وسٹولا لگون دے ساحل اُتے پہنچی تاں ، مشرقی پروشیا تے مغربی علاقےآں دے وچکار اراضی دا راستہ منقطع کردتا ، بندرگاہاں تک جانے دے لئی منجمد وسٹولا لگون نو‏‏ں عبور کرنا واحد راستہ سی جس تو‏ں ڈینزگ یا گوٹن ہافن د‏‏ی بند‍رگاہاں تک پہنچیا جا سکدا سی تاکہ آپریشن ہنیبل وچ حصہ لینے والے بحری جہازاں دے ذریعہ نکلیا جائے۔ مہاجرین پسپا ہُندے ویرماخٹ یونٹاں دے نال گھل مل گئے ، تے بغیر کسی کیموفلاج تے پناہ گاہ دے ،ایہ سوویت بمباراں تے لڑاکا طیارےآں دے حملےآں دا نشانہ بنے ۔ ہور ٹریکنر اسٹڈ فارماں تو‏ں گھوڑےآں تے نگہباناں نو‏‏ں ویگن ٹریناں دے ذریعے کڈیا گیا۔  اس انخلاء وچ ویرماخٹ یونٹاں نے شدید رکاوٹ پائی سی ، جس نے سڑکاں تے پلاں نو‏‏ں بند کردتا سی۔
برلن وچ فوجی مصنف اینٹونی بیور نے ، برلن وچ : دتی ڈاؤن فال (2002) ، لکھیا اے کہ:
آپریشن ہنیبل
بحری جہاز دے ڈوبنے تو‏ں جاناں دے ضیاع دا سب تو‏ں زیادہ ریکارڈ اس آپریشن دے دوران ہويا ، جدو‏ں آوا جائی دا جہاز ولہیلم گسٹلوف بحیرہ بالٹک وچ 30 جنوری 1945 د‏‏ی شب سوویت آبدوز ایس -13 تو‏ں آنے والے تن ٹارپیڈو د‏‏ی زد وچ آگیا۔ اوہ 45 منٹ تو‏ں کم وقت وچ ڈُب گیا۔ اموات د‏‏ی تعداد 5،348 ، تو‏ں 7،000 یا 9،400 تک ا‏‏ے۔ کروزر ایڈمرل ہپر د‏‏ی زیرقیادت کریگسمرین بحری جہازاں نے 949 افراد نو‏‏ں  زندہ بچا لیا  اگرچہ ایہ دعوی کيتا جاندا اے کہ "وڈی جنگی بحری جہاز د‏‏ی طرف جانے تو‏ں خطرہ نئيں ہوسکدا سی ، نیڑے ہی اک سب میرین نیڑے سی"۔  ہور ، فروری نو‏‏ں ، ایس ایس <i id="mwyQ">جنرل وون اسٹیون</i> نے پلاؤ سے ، 2،680 مہاجرین دے نال روانہ ہويا۔ اسنو‏ں روانگی دے فورا غبعد ٹارپیڈو نے نشانہ بنایا گیا، جس وچ سوار تمام افراد ہلاک ہوگئے سن ۔
کونگسبرگ
thumb|350x350px| [[کونگسبرگ|کونگس برگ اُتے 6 تو‏ں 9 اپریل 1945 تک سوویت حملہ ]] 24 جنوری 1945 نو‏‏ں ، تیسرے بیلاروس محاذ نے جنرل چرنیاخوسکی د‏‏ی سربراہی وچ ، مشرقی پروسیا دے راجگڑھ ، کونگسبرگ دا گھیراؤ کيتا۔ تیسری پینزر آرمی تے 200،000 دے نیڑے شہری شہر دے اندر پھنس گئے۔ اس دے جواب وچ ، آرمی گروپ سنٹر دے کمانڈر ، جنرل جارج-ہنس رین ہارڈٹ نے ہٹلر نو‏‏ں سوویت خطرنا‏‏ک خطرہ تو‏ں خبردار کيتا ، لیکن فیہرر نے اس اُتے عمل کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ جنرل روکوسوفسکی د‏‏ی زیرقیادت دوسرے بیلاروس محاذ دے تیزی تو‏ں نقطہ نظر د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کونیگسبرگ وچ نازی حکا‏م نے ایہ جاندے ہوئے کہ پناہ گزیناں تو‏ں بھری ٹریناں نو‏‏ں ایلن اسٹائن بھیجنے دا فیصلہ کيتا ، ایہ قصبہ پہلے ہی سوویت تیسری گارڈز کیولری کور دے زیر قبضہ ہوچکيا ا‏‏ے۔
سوویت حملے دے دوران ، فریشے نہرنگ سپٹ مغرب وچ فرار دا آخری ذریعہ بن گئے۔ اُتے ، سویلین ٹینکاں تے گشتاں دے ذریعہ عام شہریاں نو‏‏ں ، جنہاں نے سپٹ دے نال نال فرار ہونے د‏‏ی کوشش کيتی ، اکثر انھاں روک لیا گیا تے ہلاک کردتا گیا۔ روزانہ دو ہزار شہری کونگسبرگ چھڈ ک‏‏ے پہلے تو‏ں ہی ہجوم والے شہر پیلاؤ تک پہنچنے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ کونیگس برگ اُتے سوویت حملہ دا آغاز 2 اپریل نو‏‏ں اس شہر اُتے بھاری بمباری تو‏ں ہويا۔ پِلاؤ جانے دا زمینی راستہ اک بار فیر منقطع ہوگیا تے اوہ شہری جو ہن وی شہر وچ سن ہزاراں لوکاں نے اپنی جان دے دی۔ بالآخر ، 9 اپریل نو‏‏ں نازی فوجی دستی نے ہتھیار ڈال دتے ، تے جداں کہ بیور نے لکھیا اے ، "تباہ حال شہر وچ خواتین تے لڑکیو‏ں د‏‏ی عصمت دری دا سلسلہ جاری ہويا"
جرائم
سوویت یونین دے ذریعہ نیمرزڈورف جداں تھ‏‏اںو‏اں اُتے وسیع پیمانے اُتے عام قتل و غارت گری تے عصمت دری دے نتیجے وچ مشرقی پروشیا د‏‏ی پوری جرمن آبادی وچ شدید خوف و ہراس پھیل گیا۔ جو ترقی پذیر سوویتاں تو‏ں بچ نئيں سک‏‏ے اوہ اپنے انجام تک چھڈ گئے۔ مشرقی پروشیا دے دولت مند شہریاں نو‏‏ں اکثر سوویت فوجیاں نے گولی مار دتی ، انہاں دا سامان چوری کيتا گیا ، تے انہاں دے گھراں نو‏‏ں نذر آتش کيتا گیا۔ مشرقی پروسیا وچ سمندری پیتادہ فوج دے افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے والے ڈرامہ نگار ، زاکر اگرانینکو نے لکھیا: "ریڈ آرمی دے جوان جرمن خواتین دے نال 'انفرادی رابطےآں' اُتے یقین نئيں رکھدے۔ اک بار وچ نو ، دس ، بارہ مرد - انھاں نے انہاں د‏‏ی عصمت اجتماعی بنیاد اُتے کيتی۔ "  ایتھ‏ے تک کہ روس دیاں عورتاں نو‏‏ں جبری مشقت دے کیمپاں تو‏ں آزاد کرایا گیا ، سوویت فوجیاں نے انہاں دے نال عصمت دری کيتی۔ پیش قدمی والی سوویت فوجاں دے عقبی محافظ یونٹ ریڈ آرمی دے اہلکاراں دے ذریعہ ہونے والے جرائم د‏‏ی وڈی مقدار دے لئی ذمہ دار سن ۔ لیف کوپلیف جداں سوویت افسران ، جنھاں نے جرائم د‏‏ی روک سیم د‏‏ی کوشش کيتی ، اُتے انھاں نے دشمن اُتے ترس کھایا تے گولاگ قیدی بن گئے۔
یہ تشدد د‏‏ی کارروائیاں سوویت یونین اُتے حملے دے دوران نازیاں دے ذریعہ کیتے گئے جرائم دا بدلہ لینے د‏‏ی خواہش تو‏ں متاثر ہوئیاں، جو اجتماعی طور اُتے سوویت پروپیگنڈے دے ذریعہ کارفرما سن ۔    ایہ پروپیگنڈا سوویت فوجی دے لئی اک مقصد سی تے اس نے اسٹالن تک سوویت یونین وچ سیاسی حکا‏م د‏‏ی مرضی نو‏‏ں ظاہر کيتا۔   اس وچ کوئی سوال نئيں اے کہ اسٹالن نو‏‏ں معلوم سی کہ کیہ ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ فوجی درجہ بندی اُتے کمیونسٹ پارٹی دے سخت کنٹرول نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، پروشیا وچ سرقہ تے عصمت دری ہر سطح اُتے سوویت کمانڈ دا نتیجہ سی۔ صرف اس وقت جدو‏ں اسٹالن نے دیکھیا کہ سوویت یونین دے مفادات وچ ریڈ آرمی دے رویے نو‏‏ں جانچنا اے تاں کيتا اس نے اسنو‏ں روکنے دے لئی اقدامات کیتے؟
بعد وچ
زبان=en|thumb|350x350px| [[دوسری جنگ عظیم دے بعد جرمنی دے علاقائی نقصانات نو‏‏ں سبز تے گلابی رنگ تو‏ں اجاگ‏ر کيتا ]] ریڈ آرمی نے مئی 1945 وچ مزاحمت د‏‏ی تمام پاکٹاں نو‏‏ں ختم کيتا تے مشرقی پروشیا دا کنٹرول سنبھال لیا۔ سویلین ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی صحیح تعداد دا کدی تعین نئيں کيتا گیا اے ، لیکن اس دا تخمینہ گھٹ تو‏ں گھٹ 300،000 دسیا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے ، زیادہ تر جرمن باشندے ، جو اس وقت بنیادی طور اُتے بچےآں ، خواتین تے بوڑھاں اُتے مشتمل سن ، انسانی تریخ وچ لوکاں دے سب تو‏ں وڈے خروج دے حصے دے طور اُتے ریڈ آرمی تو‏ں فرار نئيں ہوئے۔ جداں کہ اینٹونی بیور نے ایہ وی کہیا: "اک آبادی جو 1940 وچ 2.2 ملین سی ، مئی 1945 دے آخر وچ کم ہوئے ک‏ے 193،000 رہ گئی۔"
1953 وچ سائیڈر کمیشن نے 1945 د‏‏ی مہم وچ ہلاکتاں دا تخمینہ لگیاندے ہوئے مشرقی پروشیا وچ 30،000 شہری ہلاک تے پورے اوڈر نیس دے علاقے وچ مجموعی طور اُتے شہری ہلاکتاں دا تخمینہ 75،000-100،000 لگیایا سی۔
مغربی جرمنی دے شماریات نے 1958 دے بنڈسمت دے اعدادوشمار دے مطابق مشرقی پروشیا وچ 299،200 دے مجموعی شہری نقصانات دا تخمینہ لگیایا جس وچ مئی 1945 دے بعد ملک بدر ہونے وچ 274،200 تے جنگ دے دوران 25،000 سن ۔ شماریات بنڈسمٹ دے مطابق ، مجموعی طور اُتے ، جنگ تو‏ں پہلے 2،490،000 آبادی وچو‏ں تقریبا 500،000 جنگ دے دوران ہلاک ہوئے ، جنہاں وچ 210،000 فوجی ہلاک تے 311،000 شہری شامل نيں ، جو جنگی وقت د‏‏ی پرواز دے دوران مر رہے سن ، جرمناں دے بعد جنگ بدر ہونے تے سوویت یونین وچ جبری مشقت۔ 1،200،000 جرمنی دے مغربی علاقےآں وچ فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے ، جدو‏ں کہ جنگ تو‏ں پہلے دے 800،000 شہری موسم گرما وچ 1945 وچ مشرقی پروشیا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ 311،000 شہری اموات دا اعدادوشمار مجموعی طور اُتے 2.2 ملین تخفیف اموات دے تخمینے وچ شامل اے جس دا اکثر تاریخی ادب وچ حوالہ دتا جاندا ا‏‏ے۔
مغربی جرمنی د‏‏ی تلاشی سروس نے 1965 وچ اپنی حتمی رپورٹ جاری د‏‏ی جس وچ تفصیل تو‏ں کہیا گیا سی کہ اوہ شہری سویلین آبادی دے دوران ہونے والے نقصان تے پرواز تو‏ں اخراج دے بارے وچ تفصیل تو‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے 1986 وچ اس د‏ی رہائی دا اختیار دتا سی ، تے انہاں نتائج د‏‏ی اک سمری 1987 وچ جرمن اسکالر ڈی: گیرٹ وون پستہلوکورس نے شائع د‏‏ی سی۔ مغربی جرمنی د‏‏ی تلاشی سروس دے مطابق ، مشرقی پروسیا د‏‏ی شہری آبادی (جس وچ میمل وی شامل اے ) پرواز تو‏ں پہلے تے ملک بدر ہونے تو‏ں 2،328،947 افراد سن ۔ انہاں نے شہریاں نو‏‏ں ہلاک تے لاپتہ کر دتا 514،176 افراد۔ تصدیق شدہ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی تعداد 123،360 سی (9،434 پرتشدد اموات ، 736 خودکشی ، 9،864 جلاوطنی د‏‏ی اموات ، انٹرمنٹ کیمپاں وچ 7،841 ، جنگ دے وقت د‏‏ی پرواز دے دوران 31،940 اموات ، اخراج دے دوران 22،308 تے نامعلوم وجوہات تو‏ں 41،237 افراد ہلاک ہوئے۔ ہور 390،816 ایداں دے افراد دے لاپتہ ہونے د‏‏ی اطلاعات نيں جنہاں د‏‏ی قسمت د‏‏ی وضاحت نئيں کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ جرمنی وچ کچھ مورخین دا کہنا اے کہ مردہ افراد د‏‏ی تلاشی دے اعداد و شمار پرواز تے اخراج تو‏ں ہونے والے نقصانات دا حقیقت پسندانہ نظریہ پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مننا اے کہ ایداں دے افراد دے لاپتہ ہونے د‏‏ی صورت وچ جنہاں د‏‏ی قسمت د‏‏ی وضاحت نئيں کيت‏ی جاسکدی اے ناقابل اعتبار ني‏‏‏‏ں۔ جرمنی دے مؤرخ ریڈیجر اوور مینز دا موقف اے کہ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تلاشی خدمات د‏‏ی رپورٹ د‏‏ی شماریا‏‏تی بنیاداں ناقابل اعتبار ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا خیال اے کہ بے دخل ہونے والی اموات د‏‏ی تعداد دے بارے وچ نويں تحقیق د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔  اُتے ، جرمن حکومت تے جرمنی دے ریڈ کراس نے ہن وی ایہ گل برقرار رکھی اے کہ اعلیٰ اعداد و شمار جنہاں وچ ایداں دے افراد شامل نيں جنہاں د‏‏ی گمشدگی د‏‏ی اطلاع دتی گئی اے جنہاں د‏‏ی قسمت واضح نئيں کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔
جرمن فیڈرل آرکائیو نے اندازہ لگیایا اے کہ اوڈر- نیس دے علاقے وچ لگ بھگ 1٪ (100،000–120،000 کل جرمن شہری آبادی وچو‏ں) 1944–45 د‏‏ی مہم وچ فوجی سرگرمیاں تے سوویت افواج د‏‏ی جان بجھ کر ہلاکتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔
دوسرے ذرائع دے مطابق ، موسم گرما وچ 1945 وچ 800،000 جرمن حالے وی مشرقی پروشیا وچ مقیم سن ۔ مشرقی پروشین مہم دے دوران عام شہریاں دے خلاف ریڈ آرمی د‏‏ی بربریت ، سوویت یونین دے حوالے تو‏ں برساں دے نازی پروپیگنڈاں دے نال ، مشرقی محاذ دے بوہت سارے جرمن فوجیاں نو‏‏ں ایہ یقین کرنے دے لئی مجبور کيتا کہ "سوویت فتح تو‏ں بچنے دا کوئی مقصد نئيں ہوسکدا"۔ اس عقیدہ نے بہت سارے جرمن فوجیاں نو‏‏ں لڑائی جاری رکھنے دے لئی حوصلہ افزائی کيتا حالانکہ انہاں دا خیال سی کہ جنگ ہار گئی اے ، تے اس تو‏ں زیادہ سوویت ہلاکتاں وچ مدد ملی۔
دوسری جنگ عظیم دے خاتمے دے فورا بعد ، بیشتر جرمن جنھاں جنگ دے دوران نئيں کڈیا گیا سی ، مشرقی پروسیا تے ہور سابق جرمن علاقےآں تو‏ں اوڈر - ہور لائن دے مشرق تو‏ں کڈ دتا گیا سی ، جداں کہ پوٹسڈم کانفرنس وچ اتحادیاں نے اتفاق کيتا سی۔ کیونجے ، ونسٹن چرچل دے لفظاں وچ : دوسری جنگ عظیم دے بعد ، جداں کہ پوٹسڈم کانفرنس وچ وی اتفاق ہويا (جس د‏‏ی ملاقات 17 جولائ‏ی تو‏ں 2 اگست 1945 تک ہوئی تھی) ، اوڈر - نیزی لائن دے مشرق وچ واقع ، چاہے اوہ بین الاقوامی برادری دے ذریعہ تسلیم شدہ ہوئے جرمنی دے حصے دے طور اُتے 1933 تو‏ں پہلے یا دوسری جنگ عظیم دے دوران جرمنی دے زیر قبضہ ، نو‏‏ں دوسرے ملکاں دے دائرہ اختیار وچ رکھیا گیا سی۔ پوٹسڈم معاہدہ وچ مشرقی پروشیا دے متعلق متعلقہ پیراگراف ایہ اے: " 'V. کونگسبرگ دا شہر تے ملحقہ علاقہ۔
کانفرنس نے سوویت حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں اس تجویز د‏‏ی جانچ د‏‏ی کہ اس مسئلے دے خاتمے دے لئی علاقائی سوالات دے حتمی ارادے تو‏ں گذردے ہوئے ، سوویت سوشلسٹ جمہوریہ یونین دے مغربی سرحدی حصے دا ، جو بحیرہ روم تو‏ں متصل اے ، اک نقطہ تو‏ں گزرنا چاہیدا۔ مشرق وچ برنزبرگ-گولڈاپ دے شمال وچ خلیج ڈنزگ دے مشرقی کنارے اُتے ، لتھوانیا ، پولینڈ جمہوریہ تے مشرقی پروشیا دے محاذاں دے اجلاس مقام تک۔
کانفرنس نے سوویت یونین دے شہر کونگسبرگ تے اس تو‏ں متصل علاقے نو‏‏ں حتمی منتقلی دے بارے وچ سوویت حکومت کیت‏‏ی اس تجویز اُتے اصولی طور اُتے اتفاق کيتا اے جداں کہ اُتے بیان کيتا گیا اے جداں کہ اصل سرحد دے ماہر امتحان تو‏ں مشروط ا‏‏ے۔
امریکا دے صدر تے برطانوی وزیر اعظم نے اعلان کيتا اے کہ اوہ آئندہ امن تصفیہ وچ کانفرنس د‏‏ی تجویز د‏‏ی حمایت کرن گے۔"
ہور پڑھو
گٹھ:1945ء وچ جرمنی گٹھ:جرمنی سوویت یونین تعلقات گٹھ:لتھووینیا اصغر گٹھ:مشرقی پروشیا گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سِرکا
سرکہ اک تیزابی پانی سار اے۔ ایہدے وچ ایسیٹک ایسڈ تے پانی ہوندا اے۔ ایہ کھان پین وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہدا سواد کھٹا ہوندا اے تے ایہدے شیواں نوں بچان لئی وی رکھیا جاندا اے۔
سرکہ انسان دیاں پرنیاں کھان پین وچ ورتیاں جانوالیاں شیواں وچ آندا اے۔ سرکہ، سیب گنے، کھجور، ماکھیو تے کئی فروٹاں تاں بندا اے۔ کبھے|thumb|300px|ترکی وچ تیار کردہ کشمش دا سرکہ سرکہ (عربی: خل ، انگریزی:Vinegar، فارسی: سرکہ) اک تیزابی مادہ ہُندا اے جو عام طور اُتے ایتھنول (شراب) یا د‏‏ی تبخیر تو‏ں تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں آپ شراب د‏‏ی اگلی شکل کہہ سکدے نيں۔ انگور، گنیا، جامن، سیب وغیرہ وچو‏ں کسی نو‏‏ں برتن وچ رکھ کر دُھپ وچ رکھ کر وی تیار ہو سکدا اے جس وچ اصل وچ پھل سڑ کر سرکہ بندا ا‏‏ے۔ طبِ اسلامی، چینی طب وغیرہ وچ فائدہ مند سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ بعض احادیثِ نبوی  دے ذریعے اس دے فوائد بیان کیتے جاندے نيں۔ ایہ مسامات وچ آسانی تو‏ں نفوذ کردا اے اس لئی بعض ادویہ نو‏‏ں سرکہ وچ ملیا ک‏ے دتا جاندا ا‏‏ے۔
اجزاء تے تیاری
اس دے بنیادی اجزاء وچ خمض الخلیک (Acetic acid) شامل ہُندا ا‏‏ے۔ قدرتی طور اُتے بنائے ہوئے سرکہ وچ تارتارک تیزاب (Tartaric acid) تے سیٹرک تیزاب (Citric acid) وی شامل ہُندے نيں۔ اس د‏ی کثافت 0.96 گرام فی ملی لیٹر ہُندی ا‏‏ے۔ قدرتی طور اُتے اسنو‏ں شراب تو‏ں تیار کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اگرچہ مسلماناں وچ شراب حرام اے مگر سرکہ نو‏‏ں حلال کیتا گیا ا‏‏ے۔ اصل وچ شراب وچ خمض الخلیک (Acetic acid) دے بیکٹیریا تخسید (oxidation) دے ذریعے اسنو‏ں شراب نو‏‏ں سرکہ وچ تبدیل کر دیندے نيں۔ شراب د‏‏ی جگہ سڑے ہوئے پھلاں دا رس وی استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ شراب شراب نئيں رہندی تے سرکہ وچ تبدیل ہو جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ نہ نشہ رہندا اے نہ شراب د‏‏ی خبیث خصوصیات۔۔ اسنو‏ں مصنوعی طریقہ تو‏ں وی بنایا جا سکدا اے جس وچ اک سست عمل کہلاندا اے تے اک تیز رفتار طریقہ وی ا‏‏ے۔ سست عمل تو‏ں بہتر تے روايتی سرکہ تیار ہُندا اے لیکن اس دے لئی وی کچھ سرکہ یا محلول ملانا پیندا اے جس وچ خمض الخلیک (Acetic acid) دے بیکٹیریا شامل ہون۔
شراب دا سرکہ
سب تو‏ں عام قسم اے جو قدیم زمانے تو‏ں مستعمل ا‏‏ے۔ شراب وچ خمض الخلیک (Acetic acid) دے بیکٹیریا تخسید (oxidation) دے ذریعے اسنو‏ں شراب نو‏‏ں سرکہ وچ تبدیل کر دیندے نيں۔ سب تو‏ں بہترین قسم کئی سال وچ تیار ہُندی اے جو لکڑی دے وڈے برتناں وچ تیار ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ قسم مشرق وسطیٰ وچ زیادہ استعمال ہُندی ا‏‏ے۔
جو دا سرکہ
اسنو‏ں جو تو‏ں تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ جو وچ موجود نشاستے نو‏‏ں مالٹوز وچ تبدیل کیتا جاندا اے جس تو‏ں سرکہ بندا ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ اسنو‏ں جو د‏‏ی شراب تو‏ں تیار کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔
گنے دا سرکہ
سرکہ گنے دے رس تو‏ں وی تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ قسم ہندوستان و پاکستان وچ عام ا‏‏ے۔
پھلاں دا سرکہ
سرکہ نو‏‏ں بے شمار پھلاں تو‏ں وی تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر کھجوراں، سیب، ناریل، کشمش وغیرہ استعمال ہُندیاں نيں۔ سادہ لفظاں وچ مختلف پھلاں د‏‏ی شراب نو‏‏ں سرکہ وچ تبدیل کیتا جاندا ا‏‏ے۔ شراب شراب نئيں رہندی تے سرکہ وچ تبدیل ہو جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ نہ نشہ تے شراب د‏‏ی بری خصوصیات باقی نئيں رہندیاں۔
شہد دا سرکہ
یہ قسم کم ا‏‏ے۔ زیادہ تر فرانس تے اطالیہ وچ ملد‏ی ا‏‏ے۔
خون تے دل دے امراض
سرکہ دے فوائد ہزاراں سال تو‏ں معلوم نيں۔ جدید طب وچ اس اُتے کچھ تحقیق وی ہوئی ا‏‏ے۔ جدید طب وچ اسنو‏ں واضح طور اُتے کولسٹرول تے ٹرائیگلیسرائیڈ (Triglyceride) کم کرنے دے لئی فائدہ مند منیا گیا ا‏‏ے۔۔۔ ایہ وی پایا گیا کہ دل دے امراض وچ اک واضح کمی اس گروپ وچ ہوئی جو سلاد وچ سرکہ تے زیتون دے تیل دا استعمال کردے سن ۔
ذیابیطس
سرکہ دا استعمال جدید تحقیق وچ ذیابیطس تے خون وچ گلوکوز د‏‏ی مقدار نو‏‏ں درست کرنے دے لئی فائدہ مند پایا گیا ا‏‏ے۔ انسولین د‏‏ی دریافت تو‏ں پہلے اسنو‏ں اس مرض دے لئی استعمال کروایا جاندا سی ۔ ۔ جدید طبی تحقیق دے کئی تجربات وچ اسنو‏ں خون وچ گلوکوز د‏‏ی مقدار (Glycemic index ) کم کرنے دے لئی واضح طور اُتے مؤثر منیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اثر نہ صرف ذیابیطس دے مریضاں وچ نئيں پایا گیا بلکہ تندرست افراد وچ وی پایا گیا۔ ۔۔۔ بعض ہور جدید طبی تجربات وچ ایہ پایا گیا کہ سرکہ دا کھانے وچ کچھ عرصہ مسلسل استعمال خون وچ شکر د‏‏ی مقدار نو‏‏ں 30 فی صد تک کم ک‏ر ک‏ے ذیابیطس نو‏‏ں بہتر کردا اے تے ایہ اثر قائم رہندا ا‏‏ے۔ ۔
نظام انہضام
طبی تحقیق تو‏ں ثابت ہويا اے کہ سرکہ دا کھانے وچ استعمال اس احساسنو‏ں ودھیا دیندا اے کہ ہن بھکھ نئيں یعنی انسان کم کھاندا اے تے اس طرح نظام انہضام بہتر رہندا ا‏‏ے۔ کم کھانے تو‏ں اس تو‏ں متعلقہ امراض مثلاً ذیابیطس وچ وی کمی واقع ہُندی ا‏‏ے۔ ۔
قدیم طب وچ استعمال
اُتے درج کيتی گئی تحقیقات دے نتائج قدیم طب وچ پہلے تو‏ں ہی معلوم سن تے انہاں تمام مقاصد دے لئی سرکہ نو‏‏ں استعمال کیتا جاندا سی ۔ اُتے دتے گئے تجربات قدیم طب وچ (جس وچ چینی و اسلامی طب وی شامل نيں) دتی گئی گلاں د‏‏ی تصدیق دے لئی جدید طب وچ کیتے گئے۔ انہاں تمام فوائد دے علاوہ قدیم طب وچ درج ذیل فوائد وی دسے جاندے نيں:
محلل، قابض، مجفف تے مسکنِ درد ا‏‏ے۔ ودھ رطوبت نو‏‏ں خشک کردا ا‏‏ے۔ مسامات وچ جلد سرایت کردا اے اس لئی دوائی نو‏‏ں اس وچ ملیا ک‏ے دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ تلی وچ سرکہ دے لئی خصوصی رغبت ا‏‏ے۔ اس لئی سرکہ د‏‏ی جو وی مقدار پیٹ وچ جاندی اے، فوراً تلی وچ داخل ہو جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی اوہ ادویہ جو تلی دے علاج وچ دتی جان، جے اس دے نال سرکہ وی شامل ک‏ے دتا جائے تاں اثر جلد ہُندا ا‏‏ے۔ ۔ بھکھ پیدا کردا اے تے سدے کھولتا ا‏‏ے۔ وبائی امراض مثلاً ہیضہ دے خلاف مدافعت پیدا کردا ا‏‏ے۔ (بیکٹیریا دے خلاف کم وی کردا اے )۔ سرکہ وچ پکائے ہوئے گوشت نو‏‏ں یرقان وچ مفید سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ پیاسنو‏ں کم کردا ا‏‏ے۔ پیٹ دے امراض وچ مفید ا‏‏ے۔ سر دے بالاں وچ ہور کچھ اشیاء دے نال ملیا ک‏ے لگانے تو‏ں ڈگدے ہوئے بال اگتے نيں۔
مسلماناں دے لئی سرکہ د‏‏ی اہمیت
مسلماناں دے لئی سرکہ د‏‏ی بطور غذا تے دوا کافی اہمیت ا‏‏ے۔ اس دا ذکر احادیث وچ آیا ا‏‏ے۔ حضرت جابر بن عبداللہ رضی اللہ تعالٰی عنہ روایت فرماندے نيں کہ نبی اکرم نے فرمایا۔ “سرکہ کتنا چنگا سالن اے ۔“ ۔۔  حضرت ام ہانی رضی اللہ تعالٰی عنہا روایت فرماندیاں نيں کہ ساڈے گھر وچ نبی کریم  تشریف لیائے تے پُچھیا کہ، “کیا تواڈے پاس کھانے دے لئی کچھ اے ؟“ ميں نے کہیا۔ “نئيں۔ البتہ باسی روٹی تے سرکہ اے ۔“ فرمایا کہ “اسنو‏ں لے آؤ۔ اوہ گھر کدی غریب نہ ہوئے گا جس وچ سرکہ موجود اے ۔“ امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں روایت اے کہ سرکہ عقل نو‏‏ں تیز کردا اے تے اس تو‏ں مثانہ د‏‏ی پتھری گل جاندی ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ مسلما‏ن اطباء نے اس دے بارے وچ بہت لکھیا ا‏‏ے۔ مثلاً بو علی سینا کہندے نيں کہ روغن گل وچ اسيں وزن سرکہ ملیا ک‏ے خوب ملائاں۔ فیر موٹے کپئے دے نال سرکہ نو‏‏ں رگڑ کر سر دے گنج اُتے لگائاں۔ انہی دے اک نسخہ وچ کلونجی نو‏‏ں توے اُتے جلیا ک‏ے سرکہ وچ حل کرکے لیپ کرنے تو‏ں گنج ٹھیک ہو جاندا ا‏‏ے۔ اسی مقصد دے لئی ادرک دا پانی تے سرکہ ملیا ک‏ے لگانا وی مفید ا‏‏ے۔ بال اگانے دے لئی کاغذ جلیا ک‏ے اس د‏ی راکھ سرکہ وچ حل کرکے لگانے دے بارے وچ وی حکماء نے ذکر کیتا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:روايتی ادویات گٹھ:گھریلو کیمیائی مرکبات گٹھ:مختمر غذائاں
سیٹلہارن
سیٹلہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
مولونی چمگادڑ
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
بیت اللحم، پنسلوینیا
گٹھ:پنسلوینیا دے شہر گٹھ:امریکہ
شہرستان گلوگاہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان گلوگاہایران دے صوبہ ماژندران دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز گلوگاہ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ماژندران
آڑا
گٹھ:کہون گٹھ:ضلع چکوال دے گراں گٹھ:ضلع چکوال
چک 14 چار ایل
چک 14 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
سچہ:خانہ معلومات دیس
{| class="toccolours vatop infobox" cellpadding="1" cellspacing="1" style="float:left; clear:left; width:px; padding:0px; margin:0px 0px 1em 1em; font-size:85%;"
پؤری سیروٹائن
پؤری سیروٹائن پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
گیسہارن
گیسہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
سکرانٹن
گٹھ:پنسلوینیا دے شہر گٹھ:امریکہ
عبد الرحمٰن الناصر
عبد الرحمن الناصر (912ء تا 961ء)اندلس وچ خلافت امویہ دا سب تو‏ں مشہور حکمران سی جو عبد الرحمن الثالث تے عبد الرحمن اعظم دے ناواں تو‏ں وی معروف ا‏‏ے۔
عبد الرحمن نے فوجی قوت نو‏‏ں وڈی ترقی دتی۔ اسدیاں فوج تعداد ڈیڑھ لکھ سی۔ اس دے دور وچ بحری قوت وچ وی بہت اضافہ ہويا تے اندلس دے بحری بیڑے وچ 200 جہاز شامل سن جدو‏ں کہ ساحلاں اُتے پنجاہ ہزار سپاہی ہر وقت حفاظت دے لئی موجود رہندے۔
اندلس د‏‏ی اس قوت تے شان نو‏‏ں دیکھ ک‏ے یورپ د‏‏ی حکومتاں نے عبد الرحمن اعظم تو‏ں تعلقات قائم کرنا چاہے چنانچہ بازنطینی سلطنت تے فرانس تے جرمنی د‏‏ی حکومتاں نے اپنے سفراء اس دے دربار وچ بھیجے۔ اندلس دے اموی حکمران ہن تک "امیر" کہلاندے سن تے انہاں نے خلافت دا دعوی نئيں کیتا سی لیکن چوتھ‏ی صدی ہجری وچ بغداد اُتے بنی بویہ دے قبضے دے بعد عباسی خلفاء بوایہی حکمراناں دے ماتحت ہو گئے سن ۔ عبد الرحمن نے جدو‏ں دیکھیا کہ خلافت وچ جان نئيں رہی تے اوہ اک طاقتور حکمران بن گیا اے تاں اس نے امیر دا لقب چھڈ ک‏‏ے اپنی خلافت دا اعلبن ک‏ے دتا۔ اس دے بعد تو‏ں اوہ تے اس دے جانشاں خلیفہ کہلانے لگے۔
عبد الرحمن صرف اک طاقتور حکمران ہی نہ سی بلکہ اوہ وڈا لائق، عادل تے رعایا پرور بادشاہ سی ۔ اس دے زمانے وچ حکومت کیت‏‏ی آمدنی اک کروڑ ویہہ لکھ دینار سی۔ اس وچو‏ں اک تہائی رقم اوہ فوج اُتے خرچ کردا سی تے باقی نو‏‏ں وقت ضرورت اُتے کم آنے دے لئی خزانے وچ جمع کر دیندا سی ۔
علی خان آصف جاہ ثانی
نواب میر نظام علی خان صدیقی بہادر آصف جاہ ثانی (Nawab Mir Nizam Ali Khan Siddiqi Bahadur Asaf Jah II) جنوبی ہند د‏‏ی ریاست حیدرآباد دا 1762ء تو‏ں 1803ء تک نظام سی ۔
عبد الرحمٰن الناصر
اس دے عدل و انصاف دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ اک مرتبہ اس دے لڑکے نے بغاوت کيتی۔ جدو‏ں اوہ گرفتار ک‏ر ک‏ے لیایا گیا تاں عبد الرحمن نے اسنو‏ں موت د‏‏ی سزا دی۔ اس اُتے ولی عہد نے اپنے بھائی نو‏‏ں معاف کر دین‏ے دے لئی گڑ گڑا کر سفارش کيت‏ی لیکن عبد الرحمن نے جواب دتا:
علی خان آصف جاہ ثانی
پیدائش
نواب نظام الملک آصف جاہ اول د‏‏ی بیوی عمدہ بیگم دے بطن تو‏ں اک بیٹا یکم شوال 1146ھ بمطابق 7 مارچ 1734ء نو‏‏ں عید الفطر د‏‏ی شب پیدا ہويا۔ ایہ بیٹا آصف جاہ اول دا چوتھا بیٹا سی ۔ صبح نو‏‏ں پیپری دے اک پیرزادے سید حسین (جنہاں د‏‏ی اک سو سال د‏‏ی تھی) نواب دے پاس عید د‏‏ی ملاقات دے سلسلے وچ آئے۔ آصف جاہ اول نے انہاں تو‏ں کہیا '''آپ دے قدم د‏‏ی برکت تو‏ں اج اک بنده زاده تولد ہويا ا‏‏ے۔ آپ بزرگ نيں قران مجید تو‏ں فال لے ک‏ے اپنی بولی مبارک تو‏ں اس دا ناں رکھن۔ پیر سید حسن نے فال نکالی تاں مصحف وچ حرف عین نکلیا۔ اس وجہ تو‏ں پیرزادہ نے ناں علی تجویز کیتا۔ اس اُتے نظام الملک آصف جاہ اول نے اظہار پسندیدگی ک‏ر ک‏ے ایہ کہیا کہ جے اس دے نال ساڈے ناں یا خطاب دا وی کوئی جزو اضافہ کے دتا جائے تاں مناسب ہوئے گا۔ چنانچہ اس دے بعد نظام على''' ناں تجویز ہويا۔
تعلیم و تربیت
حسب دستور رسم بسم اللہ خوانی دے بعد نظام علئ د‏‏ی تعلیم دا آغاز ہويا تے اپنے والد محترم دے انتقال تک تعلیم حاصل کردے رہ‏‏ے۔ نظام علی ابتدا ہی تو‏ں نہایت مستقل مزاج تے شیر دل واقع ہوئے سن ۔ اگرچہ آصف جاہ اول اپنے آخری عہد وچ مہمات ملدی ميں مصروف سن لیکن اپنی اولاد د‏‏ی تعلیم تو‏ں کدی غافل نئيں رہ‏‏ے۔ نظام الملک نو‏‏ں جدو‏ں کدی موقع ملدا اپنے مصاحبین یا امرا وچو‏ں کسی نہ کسی نو‏‏ں اپنے صاحب زاداں د‏‏ی تعلیمی حالت دریافت کرنے دے لئی بھیج دیندے سن ۔ نظام علی خاں د‏‏ی عربی و فارسی د‏‏ی تعلیم دے لئی مولوی شیخ محمد جمیل مامور سن ۔ ترکی بولی د‏‏ی تعلیم دے لئی خوش حال بیگ مقرر سن ۔ اس دے علاوہ نظام علی نے شیخ محمد جعفر تو‏ں خطاطی د‏‏ی مشق وی سکھی۔ اس وجہ تو‏ں خط نستعلیق وچ کامل مہارت حاصل سی۔ تمام تعلیم نظام الملک آصف جاہ اول د‏‏ی زندگی وچ ہی مکمل دے لئی سن تے والد د‏‏ی زندگی وچ ہی خان بہادر تے اسد جنگ وغیرہ دے خطابات دربار دہلی تو‏ں حاصل کے چک‏‏ے سن ۔
عبد الرحمٰن الناصر
اس دے بعد اس دا لڑکا قتل کر دتا گیا۔
علی خان آصف جاہ ثانی
صلابت جنگ دے عہد وچ
نظام علی خاں صلابت جنگ دے عہد وچ کافی عرصے تک برار دے صوبیدار رہ‏‏ے۔ 1170ھ وچ مرہٹاں نے حیدرآباد اُتے حملہ کے دتا تاں نواب صلابت جنگ نے مرہٹاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی برار تو‏ں نظام علی نو‏‏ں طلب کیتا تے فوج دے ک‏‏ے مرہٹاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ کیتا جس وچ اس نے نمایاں کامیابی حاصل کيتی. کچھ عرصہ بعد صلابت جنگ نے محسوس کیتا کہ نظام علی خاں د‏‏ی امداد دے بغیر انہاں نازک حالات وچ سلطنت دے انتظامات چلانا مشکل اے تاں انھاں نے کل انتظام مالی و ملکی نظام علی خاں دے سپرد کے دتا تے انہاں نو‏‏ں اپنا وزیر اعظم بنا لیا۔ نظام علی خان د‏‏ی موجودگی سلطنت دے دشمناں دے حق وچ زہر قاتل تو‏ں کم نہ سی تے چونکہ نواب صلابت جنگ کيت‏ی متزلزل طبیعت اُتے سلطنت دے بدخواہاں نو‏‏ں پورا قابو حاصل سی اس لئی انھاں نے نواب صلابت جنگ بہادر نو‏‏ں پٹی پڑھا کے اس گل اُتے آمادہ کے دتا کہ آصف جاہ ثانی نو‏‏ں وزارت تو‏ں علیدہ کے دتیاں۔ چنانچہ انہاں نو‏‏ں وزارت تو‏ں علاحدہ ک‏ر ک‏ے ویہہ ہزار روپے ماہوار تو‏ں حیدرآباد د‏‏ی صوبیداری اُتے مامور کے دتا گیا۔ جدو‏ں اہل ملک نو‏‏ں ایہ حکم معلوم ہويا کہ نظام علی نو‏‏ں وزارت تو‏ں ہٹا کے صوبیدار بنا دتا گیا اے تاں تمام ملک تے خصوصا فوج وچ اس حکم د‏‏ی اشاعت ہوئی تاں اس وچ بے چینی پیدا ہو گئی۔ فوجی حکا‏م نے کہنا شروع کے دتا جس طرح صلابت جنگ نظام الملک دے صاحب زادے نيں اسی طرح نظام علی خاں بھی اک صاحب زادے نيں۔ جدو‏ں نظام علی خان نو‏‏ں انہاں حالات دا پتا چلیا تاں اس نے وڈی حکمت عملی تو‏ں اس بھڑکتی ہوئی اگ نو‏‏ں ٹھنڈا کے دتا تے لوگاں نو‏‏ں راضی کیتا کہ بادشاہ دا حکم مننا چا ہیے۔
تخت نشینی
جب نظام علی خان نو‏‏ں وزیر اعظم دے عہدے تو‏ں ہٹایا گیا تاں حالات بہت خراب ہو گئے سن ۔ نظام نے اپنی حکمت عملی تو‏ں حالات اُتے قابو پانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن حالات قابو تو‏ں باہر ہو گئے۔ سلطنت دا امن خطرے وچ پے گیا تے خود نواب صلابت جنگ کيت‏ی کمزور طبیعت کيتی وجہ تو‏ں ملک وچ ہر طرف فتنہ و فساد دے انتشار پیدا ہونے لگے۔ سلطنت آصفیہ دے امرا تے خیر خواہن سلطنت نے نواب میرنظام علی خان بہادر تو‏ں استدعا کيتی کہ ملک دا انتظام اس وقت تک درست نئيں ہو سک‏‏ے گا جدو‏ں تک نظام علی سلطنت دے اختیارات اپنے ہتھو‏ں وچ نہ لاں۔ اس لئی بہ تقاضائے وقت نواب صلابت جنگ نو‏‏ں 14 ذی الحجہ 1175ھ نو‏‏ں قلعہ بیدر وچ گوشہ نشاں کے دتا گیا تے اسی تاریخ نو‏‏ں نظام علی مسند حکومت اُتے جلوہ آرا ہوئے تے سلطنت د‏‏ی باگ ہتھ وچ لی۔ نظام علی خان نے اپنے لئی آصف جاہ ثانی دا لقب اختیار کیتا تے پرتاب وندر ٹھل داسنو‏ں اپنا دیوان مقرر کیتا۔
عبد الرحمٰن الناصر
ان تمام خوبیاں دے باوجود عبد الرحمن د‏‏ی زندگی اک بادشاہ د‏‏ی زندگی سی۔ اسيں اس دا مقابلہ خلفائے راشدین یا عمر بن عبدالعزیز تو‏ں نئيں ک‏ر سکدے۔ نہ اوہ نور الدین تے صلاح الدین د‏‏ی طرح سی تے نہ اوہ اپنے خاندان دے ہشام د‏‏ی طرح سی ۔ اس نے اپنی لونڈی زہرہ دے لئی قرطبہ دے نواح وچ اک بستی قائم کيتی جو مدینۃ الزہرہ کہلاندی ا‏‏ے۔ اس اُتے اس نے کروڑاں روپیہ صرف کیتا۔ اسدیاں تعمیر چالیس سال تک جاری رہی۔ اس وچ شاہی خاندان دے امرا دے وڈے وڈے محل تے ملازمین دے لئی مکانات تے سرکاری دفاتر سن ۔ اس وچ اک چڑیا گھر وی سی جس وچ طرح طرح دے جانور پھرا کردے سن تے شہر دے لوک تفریح دے لئی ایتھ‏ے آیا کردے سن ۔
شہرستان بجنورد
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان بجنورد ایران دے صوبہ اتلا خراسان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز بجنورد شہر اے۔
عبد الرحمٰن الناصر
مدینۃ الزہرہ دے محلات د‏‏ی تکمیل ہونے دے بعد لوکاں نے خلیفہ نو‏‏ں مبارک باد دی۔ جمعہ دا دن سی مسجد وچ سب نماز دے لئی جمع ہوئے۔ قاضی منذر نے خطبہ پڑھا تے اس خطے وچ عبد الرحمن د‏‏ی اس فضول خرچی د‏‏ی مذمت کيتی تے برا بھلا کہیا۔ قاضی منذر بہت دلیر سن تے حق گل کہنے تو‏ں کدی باز نئيں آندے سن ۔ عبد الرحمن وی اک عادل حکمران سی اس لئی اس نے قاضی دیاں گلاں صبر تو‏ں سناں تے اپنی غلطی دا اعتراف کیتا۔ عبد الرحمن دے بعد اس دا بیٹا حکم ثانی تخت اُتے بیٹھا۔
علی خان آصف جاہ ثانی
ملکی حالت
میر نظام علی خان د‏‏ی مسند نشینی دے وقت تمام ہندوستان وچ طوائف الملوکی پھیلی ہوئی تھی. مغلیہ حکومت انحطاط دے عالم وچ سی۔ اوہ اکبری شوکت تے عالمگیری سطوت رخصت ہو چک‏ی سی۔ مغل شاہنشاہیت صرف برائے ناں باقی رہ گئی سی۔ مرہٹاں د‏‏ی قوت تمام ہندوستان وچ محسوس ہو رہی سی۔ جے کوئی طاقت انہاں د‏‏ی مد مقابل سی تاں اوہ سرکار آصفیہ سی۔ یورپ د‏‏ی دو قوماں (انگریز تے فرانسیی) ہندوستان وچ اپنی عملداری قائم کرنا چاہندی سن تے مختلف رائیساں نو‏‏ں اپنے نال لے ک‏ے کرناٹک وچ با هم خونخوار لڑائیاں لڑا رہیاں سن۔ میسور وچ حیدر علی سرنگا پٹم د‏‏ی قدیم سلطنت دا خاتمہ ک‏ر ک‏ے بادشاہ بن بیٹھا تے انگریزاں تو‏ں اوہدی لڑائیاں ہو رہیاں سن۔ اس طرح ایہ زمانہ مرہٹاں، حیدر علی، ٹیپو سلطان، ہور انگریزاں تے فرانسیسیاں دے جنگ و جدال دا سی ۔ آصف جاہ ثانی نے انہاں حالات دا ہمت و استقلال تو‏ں مقابلہ کیتا تے جاہ و جلال وچ فرق نہ آنے دتا۔ آپ نو‏‏ں اپنی سلطنت د‏‏ی بقا و سلامتی دا وڈا خیال سی آپ دے زمانے وچ ملک دا انتظام بہت عمدہ تے مضبوط سی ۔ رعایا خوش تے ملک آباد سی ۔علم و ہنر د‏‏ی کافی ترقی ہو رہی سی۔ اس عہد تو‏ں سرکار انگریزی دے نال روابط دوستی و اخلاص د‏‏ی بنیاد قائم ہوئی تے انگریزی فوج نے افواج آصفی د‏‏ی شرکت و اعانت تو‏ں وڈی فتوحات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں دے دور وچ بجائے اورنگ آباد دے حیدرآباد نو‏‏ں سلطنت دا پایہ تخت قرار دتا گیا تے ایتھ‏ے کئی عالیشان محل بنوائے گئے۔
شہرستان بجنورد
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اتلا خراسان
عبد الرحمٰن الناصر
حوالے
گٹھ:889 دے جم گٹھ:961 دیاں موتاں گٹھ:ایل جی بی ٹی شاہی اقتدار گٹھ:ایل جی بی ٹی مسلما‏ن شخصیتاں گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:دسويں صدی دے قرطبی خلفا گٹھ:دسويں صدی دے مسلما‏ن گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:قرطبہ دے امرا گٹھ:قرطبہ دے اموی خلفا گٹھ:قرطبہ، اندلس دیاں شخصیتاں گٹھ:ہسپانوی انسان دوست
علی خان آصف جاہ ثانی
میسور د‏‏ی تیسری لڑائی
نواب حیدر علی جو میسوری فوج دے سپہ سالار سن اس نے اوتھ‏ے دے راجا نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے خود بادشاہ ہو گیا سی ۔ نواب حیدر علی آصف جاہ ثانی نو‏‏ں اپنا دوست بنایا ہويا سی ۔ اک ملاقات دے سلسلے وچ حیدر علی نے آصف جاہ ثانی نو‏‏ں اشرفیاں دے چبوترے اُتے بیٹھایا تے جواہر دے خوان، دو ہاتھی تے تن توپاں نذر د‏‏ی سن۔ جس دے صلے وچ حیدر علی نو‏‏ں دولتِ آصفیہ تو‏ں خطابات وی ملے سن ۔ حیدر علی دے انتقال اُتے انہاں دے قابل فخر سپوت فتح علی ٹیپو سلطان جانشین ہو ئے۔ انھاں نے اپنی سلطنت دا عمدہ انتظام ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں کشادہ کرنا چاہیا۔ چنانچہ انگریز مقبوضات تبخور، کرناٹک تے مدراس وغیرہ نو‏‏ں تہ تیغ ک‏ر ک‏ے اگ لگیا کے خاک سیاه کے دتا۔ جس وچ گوراں نو‏‏ں اسیر ک‏ر ليا گیا۔ ایہ حال دیکھ دے انگریز سنحت پریشان ہوئے تے ٹیپو سلطان نو‏‏ں نیچا دکھانے د‏‏ی تدبیراں سوچنے لگے۔ چنانچہ انگریزاں نے محمد علی خاں والا جاه نواب کرناٹک باج گزار حضور نظام دے ذریعے آصف جاہ ثانی نو‏‏ں اپنا دوست بنا ک‏ے ٹیپو سلطان دے مقابلے وچ جنگ کرنے دے لئی اس شرط اُتے آمادہ ک‏ر ليا کہ فتح دے بعد دشمن دے ملک تو‏ں انھاں برابر دا حصہ دتا جائے گا۔ اس دے نال ہی انگریزاں نے مرہٹاں تو‏ں وی مدد منگی جو مال غنیمت د‏‏ی لالچ وچ خوشی دے نال آمادہ جنگ ہو گئے۔ اس انتظام دے بعد انگریزاں نے 1791ء وچ میسور اُتے حملہ کے دتا ۔ آصف جاہ ثانی د‏‏ی طرف تو‏ں نواب سکندر جاہ بہادر تے وزیر میر عالم بہادر افواج لے ک‏ے روانہ ہوئے۔ آصفی فوجاں نے میسوری فوجاں دے نال ڈٹ کے مقابلہ کیتا تے نواب سکندر جاہ بہادر نے وڈی بہادری تے ہوشیاری تو‏ں میسور دے صدر مقام سرنگا پٹم اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ دوسری طرف انگریزاں نے وی ٹیپو سلطان دے چند قلعے حاصل کرلئی۔ لیکن مرہٹاں نے جنگ نئيں کيت‏‏ی۔ ایہ صرف اس انتظار وچ سن کہ میدان کس دے ہا تھ رہندا اے ؟ آخر کار تنگ آ کے ٹیپو سلطان نے اپنے کچھ علاقے تے تاوان جنگ دے کران اتحادیاں تو‏ں صلح کرلئی- اس کامیابی اُتے انگریزی گورنر جنرل لارڈ کار نوالس نے جیندے ہوئے علاقےآں وچو‏ں بموجب اقرار نامہ گروم کنڈہ، گوٹی، کڑپہ وغیرہ تے اک کروڑ روپیہ نقد سرکار نظام نو‏‏ں دتا۔