cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
۲۱ جب اخلاق ترقى کردا اے تے لوک اخلاقى اصولاں دا خیال رکھن تاں اعتماد دی فضا تعلقات وروابط دی پیش رفت دے اسباب فراہ‏م کرتى اے ، تے اس فضا دا پھیلاؤ معاشرہ دی سبھیاچار نو‏‏ں نمایاں کردا اے ، اسى طرح ہر معاشرہ اپنے اجتماعى نظام دے اندر پانے جائے والى مفاہمت دی تقویت تے اسنو‏ں محفوظ کرنے دے لئی قوانین دا محتاج اے، لوکاں دا انہاں چار اسباب دے بارے وچ رویہ معاشرے دی ترقى تے پیش رفت یا زوال تے انحطاط دا باعث بنتااے، جس طرح لوکاں دا انہاں چار اسباب نو‏‏ں قبول کرنا تے توجہ دینا معاشرے دی خوشبختى تے سعادت دا باعث اے اسى طرح انہاں تو‏ں دورى تے منہ پھیرنا فساد، تباہى ، فحشاء تے آخر وچ معاشرے دی بربادى دا باعث اے _
۲) عصر دعوت تو‏ں فتوحات دے زمانہ تک اسلامى تے ثقافتى تریخ دا خلاصہ
۱) سبا تے حمیر دا دور جو بہت ہى قدیم زمانے وچ شروع تے فیر ختم ہوئے جاندا اے _
۲) دوسرا دور جاہلیت کہ چھٹى صدى عیسوى تو‏ں شروع ہُندا اے تے اسلام دے ظہور اُتے ختم ہوئے جاندا اے _
۳) اسلامى دور یعنى صدر اسلام تو‏ں ہن تک_
تریخ تے آثار قدیمہ اُتے مبنى شواہد دے مطابق جزیرہ عرب وچ بوہت سارے مکاتب فکراور ثقافتى وتاریخى نظریات موجود سن، حضرت ابراہیم (ع) نے اسى تمدن وچ اپنى دعوت دا آغاز کيتا سی ، بین النہرین تے شمال وچ آل غسان تے آل منذر تے جنوب وچ نجران تے یمن دے لوک عیسائی سن، بازار جداں مثلا بازار عکاظ شاعر تے ادیباں دے جمع ہونے دی جگہ سن کہ جو عربى سبھیاچار دے اہ‏م ترین رکن یعنى شاعرى دا محل ظہور سن ،جس قبیلہ وچ کوئی زبردست تے وڈا شاعر ظاہر ہُندا اسک‏‏ے افراد دوسرےآں اُتے فخر برترى دا اظہار کيتا کردے سن _(۱)
معاشرتى تے اجتماعى حوالے تو‏ں سیاسى تے حکومتى عہدے لیاقت تے طاقت دی بنیاد اُتے نئيں بلکہ اپنى رسوم و
۱) سید جعفر شہیدی، تریخ تحلیلى اسلام، تہران ۱۳٦٦، ص ۱۵ _ ۱۴_
۲۲ روایات تے وراثت دی بناء اُتے تقسیم ہُندے سن، اسى لئی درخشان صلاحیتاں نو‏‏ں اپنے ظہور دا موقع نئيں ملدا تھا_ مکہ دے لوک کعبہ دے وجود تے اسکى ہمسایگى دی برکت تو‏ں تے زمانہ جاہلیت دے رسوم تے رواج تو‏ں ما خوذ خاص روابط دی بناپر آرام تے سکو‏ن دی زندگى گزاررہے سن، مشترک دفاع وچ شرکت کيتا کردے سن _
اسى دے ساتھساتھمکہ تے یثرب دے درمیان واضح فرق تے امتیاز نظر آتاہے ، مکہ دے لوک تاجر تے دوراندیش سن جدو‏ں کہ یثرب والے زراعت پیشہ تے سخت محنت کش شمار ہُندے سن _
اس قسم دی فضاء وچ تقریبا ٦۱۰ عیسوى وچ پیغمبر اسلام(ص) نے مکہ وچ اپنى دعوت دا آغاز کيتا، اس دعوت دے نتیجے وچ مسلماناں دا اک گروہ مکہ وچ وجودماں آیا کہ جو اہل مکہ دی بدسلوکى تے رقابت دا شکارہوگیا_
بعثت دے گیا رھواں سال مدینہ دے ساکن قبیلہ خزرج دا اک گروہ کہ جو حج دے لئی مکہ آئے سن انہاں نے عقبہ وچ پڑاؤ دے دوران پیغمبر (ص) نال ملاقات دی اس ملاقات وچ پیغمبر اکرم(ص) نے انہاں نو‏ں اپنى تے اپنے دین دی شناخت کروائی تے انہاں لوکاں نے قبول کيتا، اسک‏‏ے اک سال بعد قبیلہ خزرج دے بارہ مرداں تے اک عورت نے اسى جگہ پیغمبر اکرم(ص) دی بیعت دی کہ اسلامى تریخ وچ اسنو‏ں پہلى بیعت عقبہ کہ ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے ، پیغمبر اکرم(ص) نے اسى بیعت دی بناء اُتے مصعب بن عمیر نو‏‏ں پہلے داعى اسلام دے طور اُتے مدینہ وچ بھیجیا تو‏ں کہ اوہ مدینہ والےآں نو‏‏ں قرآن ، اسلامى تعلیمات تے نماز دے آداب سکھاواں چونکہ معلوم ہوچکيا سی کہ مدینہ اسلام تے مسلماناں دے لئی مناسب پناہ گاہ ثابت ہوگى ، تاں پیغمبر اکرم(ص) نے بعثت دے چودھواں سال بارہ ربیع الاول نو‏‏ں اپنى تاریخى ہجرت کی_
اسک‏‏ے بعد پیغمبراکرم(ص) دے اصحاب دو گروہ وچ تقسیم ہوگئے : مہاجرین کہ جو مکہ تو‏ں آئے سن ، او رانصار یعنى مدینہ دے ساکن کہ جنہاں نے اسى شہر وچ پیغمبر اکرم(ص) دا استقبال کيتا_(۱)
پیغمبر اکرم(ص) نے مدینہ وچ اسلامى معاشرے دی عمارت نو‏‏ں تن اہ‏م بنیاداں اُتے قائم کيتا یعنى مسجد بنائی گئی ،
۱) دائرة المعارف بزرگ اسلامى تے مجمع اڈریس_
اس اسلامى معاشرہ وچ اک خصوصیت اوربھى تھى کہ جو اس زمانہ تک انسانى تریخ وچ پہلے کدرے موجود نہ تھى اوہ ایہ کہ معاشرہ دی تشکیل دے اہ‏م رکن یعنى قانون دی حاکمیت تھى ، یعنى معاشرہ دے تمام افراد دے لئی بغیر کسى امتیاز دے اکو جیہا قانونى نظام قائم تھا_
ان اقدامات دے ذریعے پیغمبر اکرم (ص) نے اپنى منشاء دے مطابق مدینہ وچ بتدریج سیاسى تے ادارہ جاتى نظام قائم کردتا، دینى عقاید دے گوہر تو‏ں استفادہ کردے ہوئے تے انہاں دے تحفظ تے انکى نشر تے اشاعت _جو کہ آپ دا معاشرہ وچ اصلى ہدف تھا_کى وجہ تو‏ں معاشرہ دی سیاسى تے انتظامى حالت مستحکم ہوگئی، اسى طرح پیغمبر اکرم(ص) دی دس سالہ حکمرانى وچ تقریبا اسّى چھوٹى بڑى جنگاں بھى مدینہ وچ انجام پاواں ، کہ پیغمبر اکرم(ص) یا بذات خود انہاں وچ شریک ہُندے سن تے لشکر دی کمانڈ کردے سن یا خود مدینہ وچ تشریف فرما رہندے تے کسى اک صحابى نو‏‏ں لشک‏ر ک‏ے سپہ سالار دے طور اُتے روانہ کردے ، انہاں جنگاں نے اسلام دی تازہ تشکیل شدہ حکومت دی سیاسى تے فوجى حیثیت نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ بہت بنیادى کردار ادا کيتا_
پیغمبر اکرم(ص) نے وکھ وکھ قبیلے مثلا یہودى تے عیسائی قبیلے دے ساتھمعاہدے کیتے ،پیغمبر(ص) نے انہاں معاہداں وچ اک موزون تے دا میاب حکمت دے ساتھمدینہ دی نويں حکومت دے تحفظ تے ثبات دی ضمانت فراہ‏م دی ، اسک‏‏ے علاوہ ہمسایہ ملکاں مثلا ایران ، روم ، مصر ، یمن تے حبشہ دے بادشاہاں تے حکا‏م دی طرف خط بھیجے، مورخین دی نگاہاں وچ ایہ خطوط پیغمبر اکرم (ص) خارجہ پالیسى دا کچھحصہ شمار ہُندے نيں _
ان اقدامات تے ہور بے شمار شواہد دی بناء پریہ کہیا جاسکدا اے کہ ہجرت دے ابتدائی ایام وچ ہى اسلامى تمدن دی تشکیل دے مختلف پہلو ظاہر ہوچکے سن اوریہ گل نازل شدہ آیات دے لہجے دے تغیر تو‏ں بخوبى معلوم ہوتى اے کہ دعوت اسلام دے ابتدائی ایام دے برعکس مدینہ وچ الہى آیات بیشتر احکا‏م تے حدود دے پہلوکى حامل نيں تے انہاں وچ قوانین شریعت تے معاشرتى احکامات دی گفتگو ہوئی اے _
۲۴ اس دے بعد پیغمبر اکرم(ص) نے ادارہ جاتى تے محکمانہ نظام دے ابتدائی مراحل دی تشکیل دے لئی کوشش دی ، اپنے لئی معاونین دا انتخاب کيتا تے ہر اک نو‏‏ں اک ذمہ دارى سپردکى ، اگلے مرحلے وچ اسلامى حاکمیت دے پھیلاؤ دے لئی دا رکناں دا تقرر کیہ انہاں وچو‏ں بعض زکوة تے صدقات دی وصولى وچ مشغول ہوئے تے دوسرے گروہ نو‏‏ں معاشرتى امور نو‏‏ں منظم کرنے دی ذمہ دارى سوپنى ،اس دور وچ جو دس سال تک چلا جو آیات الہى نازل ہوئیاں انہاں وچ اسلامى حاکمیت دے ارکان نو‏‏ں مستحکم کرنے دی تاکید ہوئی ،انہى سالاں وچ کچھاور اقدام بھى ہوئے جنہاں وچ غور تے فکر کرنے تو‏ں پیغمبر اکرم (ص) دی اصلى ذمہ دارى تے انہاں دے اندرونى میلانات دی حقیقى تصویر سامنے آتى اے _
گیارہ ہجرى نو‏‏ں پیغمبر اکرم (ص) دی وفات عظمى دے بعد انکى جانشینى والے مسئلہ وچ اختلاف پیدا ہويا ، بالاخرہ سقیفہ بنى ساعدہ دے ماجرا دے نتیجہ وچ حضرت ابوبکر دی بیعت انجام پائی ، ابوبکر نے بہت زیادہ کوشش تے انہاں لوکاں تو‏ں دو سال تک جنگ تے جدال کرنے دے بعد کہ جو خلیفہ دی حاکمیت تے اک مرکزى حکومت نو‏‏ں قبول نئيں کردے سن _ بالاخرہ سارے جزیرہ عرب نو‏‏ں اپنى حکومت دے تحت لے لیا، اسک‏‏ے بعد مذہب اسلام دی نشر تے اشاعت دے حوالے تو‏ں شام تے عراق دی طرف لشکر بھیجے ،ابوبکر نے تیر ھواں ہجرى وچ انتقال کيتا لیکن اپنى وفات تو‏ں پہلے حضرت عمر بن خطاب نو‏‏ں خلیفہ نامزد کر دتا سی _
حضرت عمر دی خلافت دا آغاز مصر ، ایران تے شام وچ فتوحات دے زمانہ وچ ہويا جس زمانہ وچ عرب اسلام دے زیر سایہ طاقتور ہوئے رہے سن اسى زمانہ وچ روم تے ایران دی حکومتاں با ہمى طویل تے لا حاصل جنگاں دے بعد کمزور تے ناتواں ہوئے چکى سن ، انہاں ملکاں دے لوکاں دی اپنى حکومتاں تو‏ں بیزارى لشکر اسلام دے استقبال دا باعث بنى _
آدھى صدى تو‏ں کمتر عرصہ وچ ہى ، اسلام ایران تے افریقہ دے غالب دین دے طور اُتے ابھریا مسلماناں دی انہاں ملکاں دے لوکاں دے عقائد تے آداب تو‏ں آشنائی نے مدینہ دی اجتماعى فضا نو‏‏ں بھى متغیر کردتا سی، دوسرى طرف تو‏ں مفتوحہ سرزمیناں دا نظم سنبھالنے دی وجہ تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں وکھ وکھ معلومات تے تجربات حاصل ہوئے ، یہى دور سی کہ آہستہ آہستہ حکومت دے تمام سیاسى ستوناں نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی دفاتر تے محکمے وجود وچ آئے_
۲۵ دوسرا باب:
اسلامى تمدن دی تشکیل دا پس منظر
۲٦ ۱ اسلام وچ علم تے دانش دا مقام
جو کچھآیات اورروایات وچ علم تے دانش تے معرفت دی فضیلت دے حوالے تو‏ں ذکر ہويا اے جے اسنو‏ں بغیر کسى تفسیر تے تشریح دے جمع کرن تاں بڑى کتاباں دی شکل وچ سامنے آئیگا، جے اس حد تک اسلام دے اولیاء علم تے تعلیم اُتے تاکید نہ فرماندے ہُندے تاں کبھى بھى اسلامى تمدن عظمت دے اس بلند مقام اُتے فائز نہ ہُندا_
خود کلمہ  علم  اپنے مشتقات دے علاوہ تقریبا اسّى بار قرآن مجید وچ مختلف موارد وچ استعمال ہويا اے ،کلمہ عقل اگرچہ قرآن مجید وچ نئيں آیا لیکن  اولى الالباب دی ترکیب کہ جس دا معنى صاحبان عقل اے قرآن وچ موجود اے ، اسى طرح '' حکمت ، برہان ، فکر ، فقہ تے غیرہ جداں کلمات کئی بار قرآن مجید وچ استعمال ہوئے نيں ، اللہ تعالى نے مومنین نو‏‏ں اس حوالے تو‏ں کہ اوہ اندھى تقلید دی بناء اُتے اس اُتے ایمان لاواں نہى فرمائی اے ، حتى کہ اک آیت وچ (روم ٦۵) علم تے ایمان دا اکھٹا ذکر کيتا اے _
ہور ایہ کہ صرف انہاں کلمات اُتے اکتفاء نئيں ہويا بلکہ تعلیم تے تربیت دے حوالے تو‏ں بہت سى آیات قرآن وچ موجود نيں ، مثلا آل عمران دی آیت ۱۹۰، انعام آیت ۹٧، یونس دی آیت ۵ ایتھ‏ے تک کہ اوہ آیات کہ جو گذشتہ لوکاں دے قصے بیان کرتى نيں تے انہاں واقعات نو‏‏ں بیان کرنے تو‏ں انکا ہدف عبرت دلیانا اے انہاں وچ بھى تاریخى موضوعات ، تریخ نویسى اُتے حوصلہ افزائی ، آثار تاریخى دا مشاہدہ تے حقائق بینى جداں احساست نو‏‏ں واضح تے آشکار طور اُتے درک کيتا جاسکدا اے _(سورہ انعام ۱۱)
پیغمبر اکرم(ص) تے ائمہ اطہار علیہم السلام تو‏ں منقول احادیث تے اقوال وچ بھى عظمت علم تے فضیلت علماء دے حوالے تو‏ں بہت کچھذکر ہويا اے، پیغمبر اسلام (ص) دی ایہ تاکید کہ ہر مسلما‏ن مرد تے عورت اُتے حصول علم واجب اور
۲٧ فرض اے یا ایہ کہ اک گھینٹے دی فکر اک سالہ عبادت تو‏ں بہتر اے ، ایہ سب اسلام وچ تعلیم تے تعلم دے حوالے تو‏ں تاکید دی مثالیاں نيں _
آئمہ علیہم السلام دی حیات مبارکہ دے ادوار وچ بالخصوص امام جعفر صادق (ع) دا سنہرى دور کہ جدو‏ں علم تے تعلیم عروج اُتے تھى آب اپنے اصحاب نو‏‏ں علم دے حصول اُتے شوق دلاندے سن ،ایہ کہ قیامت دے دن دانشوراں دے قلم شہداء دے خون اُتے بھارى پڑ جاواں گے اس قسم دی رغبت تے شوق دلانے دی مثالاں وچو‏ں اے، البتہ اس نکتہ اُتے توجہ رکھنى چاہیے کہ حصول علم دی اسلام وچ کچھشرائط نيں : اسلام علم تے اخلاق وچ کسى فاصلے دا قائل نئيں اے بلکہ انہاں دونے دے با اسيں پیوستہ رہنے اُتے تاکید کردا اے، اسلام وچ اہل علم تے دانش ذمہ دار فرد اے تے اخلاق تو‏ں بے بہرہ استاد سوائے گمراہى دے کوئی تے راہنمایى نئيں کردا ، ایہ موضوع بذات خود اسلام دے امتیازات وچو‏ں اے کہ اوہ تعلیم تے تربیت دے حوالے تو‏ں اک علیحدہ تے خاص مکت‏‏ب دا مقام رکھدا اے _(۱)
اسلامى رہتل تے تمدن وچ تریخ کتابت اُتے اک نظر
تریخ دے مختلف اوراق تو‏ں جو معلومات حاصل ہوئی وچ اوہ ایہ کہ زمانہ جاہلیت وچ اہل عرب اگرچہ لکھنے دے فن تو‏ں مطلع سن لیکن انہاں دی صحرائی زندگى ایسى نہ تھى کہ فن کتابت اندے لئی ضرورى ہو،اس دور وچ زبانى یاد کرنے تے حفظ کرنے دے کلچر دا غلبہ سی، جزیرہ عرب دے بعضى مناطق مثلا حجاز تو‏ں اک لکھیا ہويا پتھر ملیا اے کہ جو اس منطقہ دے قدیم زمانے نال تعلق رکھدا اے ماہرین اس نتیجہ پرپہنچے نيں کہ اس علاقے وچ پہلے خط نبطى دی اک قسم رائج تھی_
قرآن مجید وچ کتابت دے حوالے تو‏ں خاص لفظاں دا موجود ہونا بتاتاہے کہ ظہور اسلام دے زمانہ وچ اہل عرب کتابت دی مختلف قسماں دا کچھعلم رکھدے سن، انہاں لفظاں وچو‏ں اک لفظ  کتاب اے اگرچہ یہ
۱) محمد رضا حکیمى ، تے دیگران  الحیاة تہران ، ج ۱_
۲۸ واضح نئيں اے کہ اس تو‏ں مقصود اوہ چیز اے کہ جسنو‏ں اسيں کتاب کہندے نيں ، بہرحال کسى لکھى ہوئی تے مکتوب چیز دا اشارہ دے رہااے، اسى طرح لفظ صحیفہ جمع دی صورت وچ یعنى  صحف قرآن وچ ذکر ہويا اے ، ایتھ‏ے یقینا مراد مکتوب اورلکھى ہوئی چیز اے، با وجود اس دے کہ اہل عرب حفظ تے زبانى یاد کرنے اُتے بہت زیادہ رغبت رکھدے سن قرآں مجید دا کتابت اُتے تاکید تے اصرار بہت دلچسپ تے اہ‏م اے تے اس گل اُتے اشارہ اے کہ مسلما‏ن انہاں اولین ایام وچ ہى جاندے سن کہ کتاب آسمانى دی آیات وچ کوئی لفظ تبدیل نئيں ہونا چاہیے_(۱)
جلد اورر چمڑا انہاں چیزاں وچو‏ں اک تھى کہ جس اُتے قرآن لکھیا جاندا سی اس زمانہ وچ اہ‏م مسائل تحریر کرنے دے لئی جلد یا چمڑااستعمال کرنے دی وجہ اسکى پائیدارى تھى لیکناس دا حصول امیر لوکاں دے لئی بھى دشوار سی، اسى لئے اہل عرب کچھاور مناسب چیزاں نو‏‏ں کتابت دے لئی استعمال کردے سن ، مثلا کھجور دے درخت دی خشک دی ہوئی چھال یا اسکى کوئی خشک شاخ ،مسلماناں دی اردگرد دی تہذیباں تو‏ں آشنائی انکى کتابت دے وسائل تو‏ں آگاہى وچ بھى بہت اثرات دی حامل تھى ،مسلما‏ن، مصر وشام دی سرزمیناں نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد قرطاس یا پیپورس تو‏ں آشنا ہوئے ، اسک‏‏ے بعد انہاں نو‏ں کتابت دے لئی ہور چیزاں اُتے ترجیح دیندے سن لیکن پیپورس (کاغذ دی طرح اک چیز) بھى اندے لئی بہت مہنگا ثابت ہويا_
اس تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ مسلماناں نے چینى لوکاں تو‏ں دا غذ سازى دی روش نو‏‏ں سیکھنے اُتے اکتفاء نئيں کيتا بلکہ اس صنعت نو‏‏ں ترقى دى تے کمال تک پہنچایا ، بتدریج تمام اسلامى شہراں تے سرزمیناں وچ مثلا عراق ، مصر ،
۱) یحیى وہب الجبورى ، الخط تے الکتابة فى الحضارة العربیہ ، بیروت ، ص ۲۴۹ دے بعد تک_
۲۹ ایران تے اندلس وچ دا غذ سازى شروع ہوگئی ، دوسرى صدى ہجرى دے اختتام وچ ہارون الرشید دے علم دوست وزیر فضل بن یحیى برمکى دی کوششاں تو‏ں دا غذ سازى دی صنعت بغداد وچ شروع ہوئی تے اس صنعت نے بہت سرعت دے ساتھکھل تے چمڑا دی جگہ لے لی_
یانچواں صدى ہجرى وچ ایہ صنعت عراق تو‏ں شام دی طرف منتقل ہوئی تے اوتھ‏ے اس نے حیران کن انقلاب بپا کردتا، اسطرح ناصر خسرو اپنے سفرنامہ وچ لبنان دے شہر طرابلس دے حوالے تو‏ں لکھدا اے کہ اس شہر وچ سمرقندى تے اق دی طرح خوبصورت اوراق تیار ہُندے سن تے انہاں تو‏ں کیفیت وچ بہتر ہُندے سن، گویا اس طرح مسلماناں نے ثقافتى روابط دے اہ‏م ذرائع وچو‏ں اک یعنى دا غذ دی ترقى تے پھیلاؤ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ، ایہ صنعت مصر تے اندلس دے ذریعے یورپ منتقل ہوئی تے سب تو‏ں پہلا دا غذ سازى دا دا رخانہ اٹلى وچ تقریبا تیرھواں صدى عیسوى وچ تعمیر ہويا تے اس نے دا م شروع کيتا_(۱)
۲_ علوم دا منتقل ہونا تے اہل علم تے دانش دی دنیائے اسلام وچ شمولیت
عالم اسلام وچ علوم عقلى دی پیدائشے دا اصلى منبع یونان تے اسکى علمى محفل تھى ، اگرچہ اکثر علوم بالواسطہ یونانى بولی تو‏ں سریانى تے لاتینى بولی وچ ترجمہ دی شکل وچ مسلماناں دے پاس پہنچے لیکن انہاں علوم دا اک حصہ اسکندریہ (مصر وچ ) تے اوتھ‏ے دے علمى مرکز تو‏ں یعنى مدرسہ اسکندریہ دے ذریعے مسلماناں دے پاس پہنچیا(۲) اوہ علوم جو مسلماناں نے یونانیاں تو‏ں حاصل کیتے ایہ نيں : ریاضى ، نجوم، طب تے علوم طبیعى _
اسلامى دانشوراں دی تالیفات بتاتى نيں کہ کس حد تک مسلماناں نے بقراط ، جالینوس ، افلاطون ، فیثاغوریث تے ارسطو دی کتاباں تو‏ں فائدہ اٹھایا، اک اہ‏م نکتہ ایہ اے کہ پہلے پہل مسلما‏ن انہاں علوم تو‏ں یونانی
۱) دایرة المعارف فارسی، غلام حسین مصاحب، ج۲ ص ۲۱۴۴_
۲) سید حسن تقى زادہ ، تریخ علوم در اسلام ، تہران ۱۳٧۹ شمسى ص ۳۱،۳۰_
۳۰ کتاباں دے ترجمہ دے دی بجائے انہاں اطباء دے ذریعے آگاہ ہوئے کہ جو مسلماناں دی فتح دے زمانہ وچ انہاں یونانى سرزمیناں وچ رہندے سن، دمشق نو‏‏ں مرکز خلافت دے طور اُتے انتخاب کرنا باعث بنا کہ یونانى دانشوراں نال رابطہ کئی گناآسان ہوگیا ، کچھعلوم ہندوستان تو‏ں عالم اسلام وچ وارد ہوئے ، عباسى دور دے اوائل وچ ایہ علمى رابط برقرار ہويا ، علوم طب ، نجوم وغیرہ وچ ہندى کتاباں تو‏ں ترجمہ کيتا گیا، اسى طرح چند ہندى ماہرین کہ جنہاں وچ اک صف اول دا ستارہ شناس بھى سی خلیفہ عباسى منصور دے پاس آئے ، تاں منصور نے اس ستارہ شناس تو‏ں چاہیا کہ انہاں علوم دا کچھحصہ اسک‏‏ے دربار دے علماء نو‏‏ں سکھائے ، اسطرح ہندى علوم وسیع پیمانے اُتے علوم اسلامى دی محفلاں وچ وارد ہوئے_
دنیا دا اک ہور علمى مرکز کہ جتھو‏ں مختلف علوم اسلامى تمدن وچ داخل ہوئے اوہ ایران بالخصوص ایران دا شہر گُندى شاپور(شوستر شہر تے دزفول شہر دے درمیان) سی، گُندى شاپور وچ خسرو انوشیروان دی حکومت دے زمانے تو‏ں مدرسہ تے اک ہسپتال تعمیر ہويا سی کہ جتھے مختلف ملکاں تو‏ں طبیب تے ماہرین مشغول سن _ گندى شاپور دی ترقى دی اک وجہ نسطوریاں دا اوتھ‏ے آنا سی، جدو‏ں نسطوریاں نو‏‏ں مدرسہ ادسا ء تو‏ں کڈیا گیا تاں اوہ ایران دی طرف آئے تے گندى شاپور شہر وچ مقیم ہوئے ، اوہ یونانى کتاباں دا سریانى ترجمہ بھى اپنے ساتھلائے سن ، اشراقى (اک فلسفى مکت‏‏ب ) حکماء کہ جو اہل یونان سن  ایتھنز  تو‏ں انہاں نو‏ں در بدر کيتا گیا تاں اوہ بھى ایتھ‏ے آکرفلسفہ دی تعلیم وچ مشغول ہوگئے تے انوشیروان دے حکم تو‏ں انہاں نے افلاطون تے ارسطو دی بعض کتاباں دا پھلوى بولی (قدیم فارسی) وچ ترجمہ کيتا_
مسلماناں دے ہتھو‏ں ایران دی فتح دے بعد انہاں کتاباں دا فارسى تو‏ں عربى بولی وچ ترجمہ اک قدرتى امر سی، عباسى خلافت دے زمانے وچ کچھکتاباں دا پھلوى تو‏ں عربى وچ ترجمہ کيتا گیا بعد وچ ایہ کتاباں اسلامى نجوم دے علم دی تکمیل دے حوالے تو‏ں اہ‏م ترین منبع شمار ہوتى نيں _
علوم طبیعى دے میدان وچ اک اہ‏م ترین علم  علم الادویةتھا جو یونان تو‏ں اسلامى دنیا وچ داخل ہويا، ایشیاى کوچک دے اک ماہر تے دانشور دیسقوریدس دی کتاب  حشائشے یا الھیولى فى الطب  دی ناں تو‏ں عربى
۳۱ ماں ترجمہ ہوئی ،ایہ کتاب یونانیاں دے نزدیک بہت اہمیت دی حامل تھى تے عرباں دے ہتھو‏ں بہت دقیق انداز تو‏ں ترجمہ تے تحقیق ہوئی ، اس قسم دی قدیم تے معیارى کتاباں دے ذریعے مسلما‏ن علم الادویہ تے طبى مفردات وچ ممتاز مقام دے حامل ہوگئے_(۱)
فتوحات دے عروج دا زمانہ گزرنے دے بعد جدو‏ں اسلامى حکومت مستحکم ہوگئی تے مسلما‏ن اسلام دے بنیادى علوم دی تدوین تو‏ں کچھحد تک فراغت پاگئے ، بعض عباسى خلفاء دے اہتمام تے حوصلہ افزا سیاست دے زیر سایہ تے بیت المال دی بے پناہ دولت تو‏ں استفادہ کرنے دے باعث اسلامى معاشرہ آہستہ آہستہ انہاں علوم تے صنعتاں دی طرف متوجہ ہوگیا کہ جو غیر مسلم تہذیباں وچ موجود سن، اس توجہ دا اصلى سرچشمہ قرآن تے بہت سى احادیث سن جو مومنین نو‏‏ں علم تے فن دے کسب کرنے اُتے ترغیب دلاتى سن _
دہ چیز جو سب تو‏ں زیادہ اس تحریک دے اسباب نو‏‏ں فراہ‏م کرنے دا باعث تھى اوہ مسلماناں دی فتوحات بالخصوص مسلماناں دا ساسانیاں دی سارى مملکت اُتے تسلط تے مشرقى روم دے کچھمناطق اُتے قبضہ سی ، انہاں وچو‏ں ہر سرزمین اک قدیم رہتل دی حامل سی، اس تو‏ں بڑھکر ایہ کہ اک ہزار سال پہلے ایتھ‏ے اسکندر اعظم نے لشکر کشى دی تھى ، جس دی بناء اُتے انہاں وچ کچھحد تک یونانیاں دا مزاج رسوخ کرگیا تھا_
مسلما‏ن فاتحین نے اپنے زیر تسلط سرزمیناں تو‏ں اک متحدمملکت تشکیل دى _ دوسرى تہذیباں دے ساتھساتھیونانیاں دے ساتھمبادلہ تے ثقافتى تفاہ‏م دا ہر طرح تو‏ں اک نواں تجربہ کيتا ،تو بہت ہى کم مدت وچ عالم اسلام دے حکا‏م، دانشوراں تے اہل دانش دا اشتیاق تے دا م اسقدر بڑھگیا کہ بعد وچ اس دور دا ناں تحریک ترجمہ کا دور پڑگیا ، اگرچہ اس تحریک دا آغاز بنى امیہ دے دور تو‏ں ہوالیکن اس تحریک دے اصلى اثرات بنى عباس دے دور وچ حاصل ہوئے_
۱) آلدومیہ لى ، علوم اسلامى تے نقش آن در تحولات علمى جہان _ ترجمہ محمد رضا قدس رضوى ، ص ۹ _ ٧٧_
۳۲ بنى امیہ دے دور وچ اکثر ترجمے ادارےآں ، محکمےآں ، سیاست تے تجارت تو‏ں مربوط سن انہاں نو‏ں جدید حکا‏م تے غیر عرب بولی لوکاں دے درمیان رابط دی ضرورت دی بناء اُتے ترجمہ کيتا گیا سی، یہانتک کہ جے کوئی ایسا متن کہ جسنو‏ں علمى کہیا جاسک‏‏ے ترجمہ ہوئے ا تاں اوہ بھى فوجى یا محکمانہ ضرورتاں دی بناء اُتے سی، ترجمے دی با قاعدہ تحریک جس نے بوہت سارے تاریخی، اجتماعى تے علمى آثار چھڈے ،اولین عباسى خلفا دے دور تو‏ں شروع ہوئی _
یہ علمى تحریک دو صدیاں تو‏ں زیادہ جارى رہى ،بالخصوص دوسرے خلیفہ منصور عباسى دی حکومت دے زمانہ وچ غیر مسلم اقوام دے علوم دے ترجمہ دے حوالے تو‏ں اہ‏م اقدامات دو روشاں یعنى تحت اللفظى تے با محاورہ صورت وچ انجام پائے، اس زمانہ وچ پہلے ترجمے فارسى تو‏ں عربى وچ ہوئے ، انہاں کتاباں دے بیشتر مترجمین نو مسلم زرتشتى سن، چند ادبى کتاباں مثلا کلیلہ تے دمنہ دا ترجمہ ایرانى مصنف عبداللہ بن مقفع (متوفاى ۱۴۱ قمری) دے ہتھو‏ں انجام پایا، بعد والے ادوار وچ اسلامى مترجمین ترجمہ دے فنون وچ بہت زیادہ مہارت پیدا کرگئے اس فن وچ اپنے تجربات دی بناء اُتے انہاں نے سریانى تے یونانى زباناں تو‏ں عربى وچ ترجمہ کيتا_
اس دور وچ نسطورى مذہب دے حاذق حکیم تے شیخ المترجمین دے ناں تو‏ں مشہورحنین بن اسحاق جو یونانى ، سریانى ، عربى او پہلوى زباناں اُتے تسلط رکھدے سن پہلے مترجم سن جنہاں نے اک گروہ تشکیل دتا تے ترجمہ دے دا م نو‏‏ں منظم کيتا ، انہاں دے فن ترجمہ دے شاگرداں وچو‏ں انہاں دے فرزند اسحاق تے بھانجے حبیش بن اعسم سن، حنین بھى ہور مترجمین دے ترجموں‏ نو‏‏ں اصل کتاباں تو‏ں مطابقت دیندے ہوئے اصلاح کيتا کردے سن _
عباسى خلافت دے دور وچ ترجمہ دی اس تحریک نو‏‏ں چند ادوار وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے کہ انہاں تمام ادوار وچ خلیفہ دے میلان یاہور عوامل دی بناء اُتے تراجم دی تعداد تے موضوعات وچ فرق پيا ، انہاں ادوار نو‏‏ں خاص طور پنجويں عباسى خلیفہ ہارون الرشید (حکومت ۱۹۳ _ ۱٧۰) دے دور تو‏ں ایويں ترتیب دتا جا سکدا اے:
(الف) ہارون الرشید دا دور:
اس دور وچ توجہ دا مرکزسائنس دی کتاباں دا ترجمہ سی ، یحیى بن خالد برمکى جو کہ ہارون دے وزیر سن انہاں نے لائق مترجمین نو‏‏ں اکٹھا کرنے دے لئی بہت زیادہ کوشش دی ، ہارون کے
۳۳ زمانہ وچ جو شہر جو مسلماناں دے قبضہ وچ آندے سن انہاں دے کتابخانے دا مل طور اُتے بغداد وچ منتقل ہُندے سن، یونانى علوم دے پہلے آثار تے تالیفات مثلا اقلیدس تے مجسطى دی اصول ہندسہ اُتے لکھى ہوئی کتاباں ،بطلمیوس دی لکھتاں تے ہندوستانى بولی تو‏ں طب دے بارے وچ تصنیفات دا عربى وچ ترجمہ اس دور وچ انجام پایا_
ب) مامون دا دور ( حکومت ۲۱۸ _ ۱۹۸قمرى ) :
ہارون الرشید دے بعدکچھعرصے وچ مامون مقام خلافت اُتے پہنچ گیا ،جس زمانہ وچ حکومت اسک‏‏ے ہتھو‏ں آئی اس زمانہ وچ آیات قرآن تو‏ں مختلف فہم تے تعبیر دی بناء اُتے علم کلام دی مباحث عروج اُتے سن اوراس دور وچ بالخصوص بہت سى فلسفى تصنیفات عربى وچ ترجمہ ہوئیاں _
ج) مامون دے بعد دا دور:
مامون دے بعد متوکل عباسى (حکومت ۲۴٧ _ ۲۳۲قمری) دے دور وچ ترجمہ دا دا م اسى طرح چلدا رہیا، مثلا حنین بن اسحاق اسى طرح متوکل دے دور وچ بھى ترجمہ دے دا م وچ مشغول رہے ، لیکن حکومت اسلامى دے مرکز دا معتصم (حکومت ۲۳٧ _ ۲۱۸قمری) دے دور وچ بغداد تو‏ں سامرا منتقل ہونا مختلف لکھتاں دے ترجمہ دی کیفیت وچ تبدیلیاں لایا، اس تبدیلى دی اہ‏م ترین وجہ  بیت الحکمة جو کہ اک اہ‏م ترین علمى ادارہ سی اسکى عظمت تے اہمیت دا کم ہونا تھا_
د) تحریک ترجمہ دا اختتام:
بغداد وچ ترجمہ دی تحریک دو سو سال تک بہت زیادہ دا م کرنے دے بعد بتدریج زوال پذیر ہوگئی تے آخر دا ر نويں عیسوى ہزارہ دے آغاز وچ اپنے اختتام تک پہنچ گئی، البتہ ایتھ‏ے تحریک ترجمہ دے ختم ہونے دا ایہ مطلب نئيں اے کہ لوکاں دی توجہ ترجمہ شدہ علوم دی طرف کم ہوگئی یا یونانى بولی تو‏ں ترجمہ کرنے والے ماہرین کم ہوگئے سن بلکہ اس تحریک دے اختتام دی اصلى وجہ انہاں زباناں وچ نويں موضوعات دا موجود نہ ہونا سی ،دوسرے لفظاں وچ ایہ تحریک اپنى اجتماعى مرکزیت کھو بیٹھى تھى ، جدید مضامین دا پیش نہ ہونا تو‏ں مراد ایہ نئيں اے کہ ہور غیر دینى یونانى کتاباں ترجمہ دے لئی موجود نہ تھى بلکہ اس تو‏ں مرادیہ اے کہ ایسى یونانى کتاباں جو اس تحریک دے بانى حضرا ت، علماء تے دانشور طبقہ دی توجہ تے ضرورت تو‏ں متعلق ہاں موجود نہ سن ،
۳۴ کیونجے بیشتر علوم تے فنون وچ بہت عرصہ پہلے تو‏ں اصلى متون تے تصنیفات تشکیل پا چکى سن کہ جو انہاں ترجمہ شدہ کتاباں دی سطح تو‏ں کدرے بلند علمى سطح دی حامل سن ،اس تحریک دے بانى تے حامى گذشتہ دور دی نسبت ہن ترجمہ دے دا م دی طرف توجہ یا اسکى پشت پناہى کرنے دی بجائے خود عربى بولی وچ اصلى مضامین وموضوعات نو‏‏ں پیش ک‏ر رہ‏ے سن _
اسلام دے نويں تشکیل شدہ نظام دے استحکا‏م تے اسلامى معاشرے دے اندرونى رشد تے کمال تو‏ں بتدریج تعلیمى مراکز وجود وچ آگئے جنہاں نے علوم تے فنون دی پیدائشے تے وسعت وچ اہ‏م کردار ادا کيتا، پہلا تعلیمى ادارہ کہ جو اس عنوان تو‏ں وجود وچ آیااس دا ناں بیت الحکمة سی ایہ بغداد وچ تعمیر ہويا تے حکومتى خزانہ یا بیت المال دی رقم تو‏ں چلدا تھا_
یہ دانشوراں ،محققاں اورخصوصاًایداں دے لائق مترجمین دے اجتماع دا مرکز سی کہ جو یونان دی علمى تے فلسفى کتاباں نو‏‏ں عربى وچ ترجمہ کيتا کردے سن، بیت الحکمة کہ جو مسلماناں دا بغداد وچ پہلا کتابخانہ سی اسکى بنیاد ہارون الرشید نے ڈالى ، اس تو‏ں پہلے منصور عباسى کہ جس دے زمانہ وچ ترجمہ دے دا م دا آغاز ہويا سی اس نے حکم دتا سی کہ ہور زباناں تو‏ں کتاباں نو‏‏ں عربى وچ ترجمہ کيتا جائے بعد وچ یہى کتاباں بیت الحکمة دی اساس قرار پاواں _
مامون دے زمانہ وچ بیت الحکمة نو‏‏ں وسیع کيتا گیا، اس نے کتاباں تو‏ں لدے ہوئے سو اونٹھ بغداد منگوائے تے بظاہر ایہ کتاباں اس قرار داد دے تحت مسلماناں کودى گئياں جو مامون تے روم دے بادشاہ مشل دوم دے در میان طے پائی، ہور مامون نے ۳لاکھدینار ترجمہ دے دا م اُتے خرچ کیتے، اس دور وچ بیت الحکمة دے علاوہ ہور علمى ادارے بھى موجود سن انہاں ادارےآں وچو‏ں اک دار العلوم سی ایہ اک عمومى لا ئبریرى دی شکل وچ سی، اسى طرح مصر وچ اک تعلیمى مرکز دار العلم فاطمیون سی، ایہ ادارہ الحاکم با مراللہ جو کہ مصر وچ فاطمى خلیفہ سن انہاں دے حکم تو‏ں ۳۹۵ ہجرى قمرى قاہرہ وچ تعمیر ہويا، اس ادارہ وچ تقریبا دس لاکھکتب موجود سن ،موصل کا
۳۵ دار العلم جعفر بن محمد ہمدان موصلى نے تعمیر کیہ ایہ اوہ پہلا علمى مرکز سی کہجسماں تمام علوم تو‏ں کتاباں جمع دی گئی سن موجودہ لبنان دے اک شہر طرابلس وچ پنجويں صدى ہجرى دے آخر وچ اک دارالعلم سوا لاکھجلد کتاباں دے ساتھموجود تھا_(۱)
اسلامى دور دے دیگربہت اہ‏م مشہورعلمى مراکز نظامیہ مدارس سن، پنجويں صدى دے آخرى پنجاہ سالاں وچ خواجہ نظام الملک نے بغداد ، نیشابور ، تے ہور شہراں وچ مدارس دی تعمیر ک‏ر ک‏ے نظامیہ ناں دے مدارس دے سلسلے دی بنیاد رکھى ، بغداد دا نظامیہ جو کہ ۴۵۹ قمرى وچ تاسیس ہويا اسماں ابواسحاق شیرازى تدریس کيتا کردے سن، انہاں دے بعد اس مدرسہ وچ تدریس دی سب تو‏ں بڑى کرسى امام محمد غزالى نو‏‏ں نصیب ہوئی ، اسک‏‏ے بعد عالم اسلام وچ مدارس دا جال بچھگیا ،سلجوقیاں دی مملکت وچ جو مدارس تے علمى مراکز خواجہ دے حکم تو‏ں تعمیر ہوئے تاں اوہ خواجہ نظام الملک دی طرف منسوب ہونے دی وجہ تو‏ں نظامیہ دے عنوان تو‏ں مشہور ہوئے _
بغداد دے نظامیہ دے علاوہ تے مدارس نظامیہ بھى قابل ذکر نيں مثلا نیشابور دا نظامیہ خواجہ نظام الملک تے ہور سلجوقى بادشاہاں دی نیشابور شہر دی طرف خصوصى توجہ دے باعث تاسیس ہويا ،مشہور افراد مثلا امام موفق نیشابورى ، حکیم عمر خیام، حسن صباح ، امام محمد غزالى تے انہاں دے بھائی امام احمد تے امام محمد نیشابورى نے اس مدرس‏ے وچ تربیت پائی ،نیشابور دا ایہ نظامیہ مدرسین اورمشہور فقہاء دی تعداد جو کہ اوتھ‏ے تعلیم دیندے سن ،کے باعث بغداد دے نظامیہ دے بعد دوسرا مقام رکھدا سی، اسى طرح اصفہان تے بلخ دے مدارس نظامیہ بھى نامور استاداں دے حامل سن _
مجموعى طور اُتے کہیا جاسکدا اے کہ عالم اسلام وچ علمى تے تعلیمى مراکزمتعدد تے متنوع سن، انہاں مراکز وچو‏ں وسیع تے غالب ترین علمى مراکز مسیتاں سن کہ جو سارے عالم اسلام وچ پھیلى ہوئیاں سن ،مسیتاں مسلماناں دے دینى اجتماع دے سب تو‏ں پہلے مراکز وچ شمار ہوتى سن _
۱)على رفیعى علامہ دشتى ، درآمدى بر دایرة المعارف ،کتابخانہ ہاى جہان ، قم ، ص ۴۳ _ ۴۲_
۳٦ حتى کہ مدارس دی عمارتاں بھى مسیتاں دے نقشہ دے مطابق ہوتى سن ایسى معروف مسیتاں جو اپنى تاسیس دے آغاز وچ یا کچھعرصہ بعد انہاں وچ لائبریریاں بھى تشکیل پاواں ، عالم اسلام دے اہ‏م شہراں وچ بہت زیادہ سن مثلا مسجد جامع بصرہ ، مسجد جامع فسطاط ، مسجدجامع کبیر قیروان ، مسجد جامع اموى دمشق، مسجد جامع زیتونہ جو کہ تیونس وچ اے، مسجد جامع قرویین فاس تے مسجد جامع الخصیب اصفہان(۱) _
عالم اسلام دے ہسپتال کہ جنہاں نو‏ں  مارستان بھى کہیا جاندا تھامریضاں دے علاج دے ساتھساتھاطباء دی تحقیق تے مطالعہ دے مراکز بھى شمار ہُندے سن، تے انہاں وچ صرف اسى علم اُتے لائبریریاں بھى سن ،مثلا مارستان فسطاط ، مارستان الکبیر منصورى قاہرہ ، مارستان نورى بغداد ، رى دا ہسپتال
اسى طرح علمى مراکز وچو‏ں رصد خانے ( علم ہیئت دے مراکز) بھى سن ،عالم اسلام وچ بہت وڈے متعدد رصد خانے تعمیر ہوئے جنہاں دا شمار دنیا دے سب تو‏ں وڈے تے اہ‏م ترین رصد خاناں وچ ہُندا تھا،کہ جنہاں وچ علم ریاضى تے نجوم دی جدید ترین تحقیقات ہوتى سن ،رصد خاناں وچ اسلامى دانشوراں دے بوہت سارے انکشافات تے تحقیقات صدیاں بعد بھى یورپ وچ تجزیہ تے تحلیل دا مرکز قرار پائے ، انہاں رصد خاناں وچ اہمیت دے لحاظ تو‏ں مثلا مراغہ تے سمرقندکے رصد خاناں دا ناں لیا جاسکدا اے _
۱) منور جمال رشید ، قدیم اسلامى مدارس، لاہور ، ص ۱۳۸ _ ۱۱۴_
۳٧ تیسرا باب:
اسلامى تمدن وچ علوم دی پیش رفت
۳۸ علوم دی درجہ بندی:
کلى طور اُتے دیکھیا جائے تاں اسلامى دانشوراں دی آغاز وچ عالم طبیعت بالخصوص انسان دے حوالے تو‏ں علم طب وچ انہى حدود دے اندر نگاہ تھى کہ جو یونانى علماء نے متعین دی سن اسى طرح علم فلکیات دے حوالے تو‏ں وہى بطلمیوس دا زمین نو‏‏ں مرکز قرار دینے والا نظریہ رکھدے سن، لیکن اسلامى دانشوراں دی تحقیق تے مطالعہ نے انہاں نو‏ں انہاں نظریات تو‏ں مختلف حقائق تو‏ں آشنا کيتا، لہذا طب، علم فلکیات ، ریاضى ، فزکس دے حوالے تو‏ں عالم اسلام وچ ایداں دے نکات تے قواعد سامنے آئے کہ جنکے بارے وچ کہیا جاسکدا اے کہ اوہ کسى بھى طرح تو‏ں یونان تو‏ں نئيں لئی گئے بلکہ اوہ اساسا اسلامى مفکرین دی دا وشاں دا نتیجہ نيں ، اس حوالے تو‏ں ہور تجزیہ تے تحلیل دے لئی ضرورى اے کہ سب تو‏ں پہلے اسيں اسلامى تمدن وچ علوم دی درجہ بندى اُتے نگاہ ڈالاں ،یو ں انہاں تمام علوم دی قسماں وچ اسلامى دانشوراں تے انکى تحقیقات تو‏ں آشنا ہونے دے ساتھساتھان حقیقى نکات تے مسائل دا تجزیہ کرن کہ جو یونانى علوم دی حدود تے معیار تو‏ں ہٹ کر سامنے آئے _
اسلام وچ علوم دی درجہ بندى دے حوالے تو‏ں مختلف روشاں موجود نيں اوریہ روشاں عام طور اُتے اپنے بانیاں دی اپنے ارد گرد دے جہان اُتے انکى خاص نگاہ تو‏ں وجود وچ آتى رہیاں ، پہلى درجہ بندى وچ علوم کود تے قسماں نظرى تے عملى وچ تقسیم کيتا گیا ، البتہ ایتھ‏ے ابھى انہاں علوم عملى دی کیفیت تے انجام دے طریقہ دا ر نو‏‏ں مد نظر نئيں رکھیا گیا، علوم نظرى کہ جنہاں نو‏ں حکمت نظرى تو‏ں بھى تعبیر کيتا گیاہے انہاں وچ اصول شناخت تے معرفت زیر بحث نيں تے بحث دا موضوع وجود اوراس دا مادے نال تعلق دی حالت اے ،ایہ علوم فیر تن قسماں وچ تقسیم ہوئے نيں علم الہى (علم اعلیٰ) اوہ امور جو مادہ تو‏ں جدا نيں ،علم حساب تے ریاضى (علم اوسط) انہاں علوم دی بحث مکمل طور اُتے ذہنى تے مادہ
۳۹ سے ہٹ کرہے تے علم طبیعى (علم ادنٰی) جو مادہ دے بارے وچ بحث کردا اے خواہ اوہ ذہنى صورت وچ ہوئے ں یا ذہن تو‏ں باہر دی دنیا وچ _
اسى طرح علوم عملى بھى تن قسماں وچ تقسیم ہُندے نيں :
علم اخلاق کہ جو انسان دی انفرادى تے ذاتى زندگى تو‏ں مربوط اے ،علم تدبیر منزل کہ جوگھرانے تو‏ں متعلق اے تے علم سیاست کہ جو معاشرہ دے مسائل تو‏ں متعلق اے ،ایہ درجہ بندى یونانى فلسفہ بالخصوص ارسطو دے فلسفہ دے زیر اثر تشکیل پائی_
دوسرى درجہ بندى علوم دے اپنے حقیقى ہدف دے ساتھبلاواسطہ تعلق دی بنا اُتے اے یعنى انہاں مختلف علوم تو‏ں اک معین ہدف تک پہنچے دے لئی فائدہ اٹھا یا جا تو‏ں اے ، مثلا حکمت نظرى یا شرعى علوم وچ شناخت تے معرفت کومرکزیت حاصل اے جدو‏ں کہ ہور علوم مثلا صرف ونحو(گرائمر دے قواعد) انہاں نو‏‏ں سمجھنے وچ مدد دیندے نيں _
تیسرى درجہ بندى وچ علوم دو قسماں اسلامى تے غیر اسلامى وچ تقسیم ہُندے نيں ، علوم اسلامى اوہ علوم نيں کہ جنکا سرچشمہ مکمل طور اُتے مسلماناں دی فکر تے نظر اے ، جدو‏ں کہ علوم غیر اسلامى اوہ علوم وچ کہ جنکے اصول ہور تہذیباں ں تو‏ں اسلام وچ پہنچے تے مسلماناں نے اپنى تحقیقات وچ انہاں نو‏ں وسعت دى تے مختلف شاخاں وچ تقسیم کيتا_
چوتھى درجہ بندى وچ علوم دو قسماں شرعى تے غیر شرعى وچ تقسیم ہُندے نيں علوم شرعى تو‏ں مراد اوہ چیزاں نيں کہ جو پیغمبر اکرم(ص) تے ائمہ اطہار تو‏ں اسيں تک پہنچیاں کہ جنہاں وچ اصول تے فروع دین مقدمات اورمتممات دین شامل نيں جدو‏ں کہ علوم غیر شرعى تو‏ں مراد فقط علوم عقلى نيں مثلا ریاضیات تے غیرہ _
پنجويں درجہ بندى وچ علوم دو قسماں عقلى تے نقلى (منقول )ماں تقسیم ہُندے نيں ایتھ‏ے علوم عقلى تو‏ں مراد حکمت ، کلام تے فلسفہ تے غیرہ اے جدو‏ں کہ علوم نقلى تو‏ں مراد شرعى تے اوہ معلومات کہ جو مختلف علوم مثلا علم فلکیات تے طب تے غیرہ تو‏ں حکایت ہوئیاں نيں _
۴۰ وہ اسلامى دانشور حضرات کہ جنہاں نے علوم دی درجہ بندى دے موضوع اُتے تحقیق دی انہاں وچ دو افراد دی رائے بہت اہمیت دی حامل اے ، ابونصر فارابى (متوفی۳۲۹ قمری)اور محمد بن یوسف خوارزمى (متوفى ۳۸٧ قمری)
جناب فارابى اوہ پہلے اسلامى دانشور نيں جنہاں نے علوم دی درجہ بندى اُتے خصوصى توجہ دی انہاں نے اپنے خاص فلسفى ذوق دے ساتھاپنى اہ‏م کتاب  احصاء العلوم وچ علوم دی درجہ بندى نو‏‏ں کلى طور پر آگاہی یا انکى اپنى تعبیر وچ  معرفت کو انہاں نے پنج ابواب وچ تقسیم کيتا اے : علم بولی ، منطق ، ریاضیات ، علوم طبیعى تے الہى تے حکمت عملى یااخلاق ، فارابى نے علوم طبیعى تے الہى نو‏‏ں چوتھے باب وچ اس لئی پیش کيتا کیونجے دونے علم طبیعى موجودات دے بارے وچ گفتگو کردے نيں فقط اس فرق دے ساتھکہ اک وچ موجودات وجود مطلق یا واجب الوجود دے ساتھمتصل ہُندے نيں جدو‏ں کہ دوسرے وچ خود واجب الوجود مورد توجہ قرار پاتاہے_
اگرچہ جناب خوارزمى نے فارابى دی مانند علوم نو‏‏ں منطقى تے فلسفى نظم دے ساتھمرتب نئيں کيتا لیکن ہر علم دے دوسرے علوم دی نسبت موضوع تے ہدف دی بنیاد اُتے فرق نو‏‏ں مد نظر رکھیا اے ، خوارزمى دی نگاہ وچ بعض علوم بذات خودہدف نيں جدو‏ں کہ بعض ہور علوم مقصدتک پہنچے دا وسیلہ نيں لہذا پہلے والے علوم ہور علوم دی نسبت برترى دا مقام رکھدے نيں انہاں نے اپنى کتاب مفاتیح العلوم' ' وچ علوم دی اک جدید درجہ بندى پیش کرنے دی کوشش دی یعنى علوم نو‏‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا پہلى قسم  علوم شرعى '' تے دوسرى قسم اغیار دے علوم یا علوم عجمى نيں ،انہاں نے اپنى کتاب دے پہلے حصہ وچ انہاں علوم اسلامى دے بارے وچ بحث دی کہ جنہاں نے اسلامى رہتل تے تمدن دی حدود وچ جنم لیا تے ارتقاء پایا جدو‏ں کہ دوسرے حصہ وچ انہاں مختلف علوم اُتے بحث دی کہ جنہاں نے ایران ، یونان یا ہند وچ جنم لیا تے مسلماناں نے انکى پیش رفت تے ارتقاء وچ موثر کردار کيتا(۱)
۱) بواوسل  دائرة المعارفہاى فارسى  تہران ، ص ۴۰ ، ۲۰_
۴۱ الف) غیر اسلامى علوم:
۱) ریاضیات:
ترجمہ دی تحریک دے دور وچ یونانى ریاضى داناں دی بہت سى کتاباں نو‏‏ں عربى وچ ترجمہ کيتا گیا اوربہت جلد ہى اسلامى ریاضى داناں نے یونانى ریاضى داناں دی سطح علمى پرسبقت حاصل کرلى ،انکى کتاباں دی بہت سى شروحات لکھى گئياں تے انہاں نے علوم ریاضى نو‏‏ں بہت وسعت بخشى اس دور وچ ریاضى دی اہ‏م ترین یونانى کتاب کہ جس دا عربى وچ ترجمہ ہويا تے اس دی بہت سى شروحات لکھى گئياں اقلیدس دی کتاب اصول سی، لیکن مسلما‏ن ریاضى داناں دا اہ‏م ترین کردار علم ریاضى دے فقط ارتقاء وچ ہى نہ سی بلکہ ایہ کردار مشرق تے مغرب یعنى یونان تے ہند دی ریاضیات دے بہترین امتزاج یعنى اسلامى ریاضیات دی شکل وچ سامنے آیا تے بنى نوع انسان دے لئی اسلامى ریاضیات اک قیمتى ترین دریافت دی حیثیت رکھنے لگى _
یہ اسلامى ریاضیات دا ہى دا رنامہ سی کہ اس نے ہندسى ریاضیات دی معلومات نو‏‏ں جس وچ اہ‏م ترین یعنى اعشارى عدد نویسى دی روش نو‏‏ں ریاضى دے ہور یونانى قواعد دے ساتھمخلوط ک‏ر ک‏ے اک وحدانى شکل وصورت وچ ممکن کردے ہوئے اہل مغرب دے سامنے پیش کيتا، اگرچہ یونانى ریاضیات اپنى چند ہور شاخاں وچ مثلا مثلثات اورکروى علوم ( spherical Seiences ) وچ دا فى ترقى کر چکى سن لیکن اک سادہ عددنویسى دی روش نہ ہونے دی بناء اُتے یونان وچ علم اعداد ترقى نہ کرسکا تھا_
کلى طور اُتے اسلامى ریاضى داناں دے علم ریاضى دی مختلف قسماں وچ ثمرات نو‏‏ں ایويں بیان کيتا جا سکدا اے: اعشارى نظام دی تکمیل دے ذریعہ ہندى عدد نویسى دے نظام دی اصلاح مثلاً اعشارى کسور دی اختراع ،اعداد دی تھیورى وچ جدید مفاہیم لیانا،علم الجبرا دی ایجاد، علم مثلثات تے علوم کروی( spherical Sciences ) وچ اہ‏م تے جدید انکشافات کرنا، درجہ ۲ تے ۳ دے عددى معادلات تے مسائل دا جواب پانے دے لئی مختلف روشاں دی تخلیق_
۴۲ مسلما‏ن ، مسلم ریاضى دان ریاضى دان محمد بن موسى خوارزمى دی کتاب الجمع تے التفریق بالحساب الہند دے ذریعے ہند دی عددنویسى دی روش تو‏ں آشنا ہوئے ،خوارزمى دی ایہ کتاب عالم اسلام وچ علم حساب اُتے لکھى جانے والى کتاباں وچو‏ں قدیم ترین کتاب اے ہن صرفاس دا لاطینى بولی وچ ترجمہ باقى رہ گیا اے ،خوارزمى دی اہمیت نو‏‏ں اس لحاظ تو‏ں بھى جانچا جا سکدا اے کہ ایہ حساب دی پہلى کتاب اے کہ جو عربى تو‏ں لاطینى بولی وچ ترجمہ ہوئی ، اج دے اہل مغرب ریاضیات تے کمپیوٹر دے حوالے تو‏ں اشیاء دے حساب تے کتاب وچ معین روش دسنے دے لئی خوارزمى دا ناں تحریف شدہ شکل وچ یعنى  لاگر تھم ( legarithms ) دی صورت وچ انہاں اُتے اطلاق کردے نيں _
جناب خوارزمى نے علم الجبرا نو‏‏ں وجود وچ لیانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ، اگرچہ اسلامى دانشوراں تو‏ں پہلے یونان وچ علم الجبرا موجودتھا تے یونانى دانشورمثلا فیثاغورث ، ارشمیدس تے ڈائفنٹس اپنى کتاباں وچ مسائل الجبرا دے حل دے نیڑے پہنچ چکے سن مگر مسلما‏ن علماء تے دانشور حضرات اپنى منطقى روش تے یونانى ریاضى داناں دی تنقیدى اصلاح دے سبب اس علم دے بانیاں وچ شمار ہوئے لہذا ، اسلامى دانشور حضرات دے نزدیک علم الجبرا علم حساب دے فارمولاں دا دائرہ دا ر اعداد تک ودھانے تے اعداد دی جگہ حروف دے استعمال دے ذریعے اعداد دے وچکار تعلقات دی تحقیق شمار ہوتاہے ، بعض مقداراں نو‏‏ں متوازن کرکے مجہول مقادیر نو‏‏ں معلوم کرنا تے فیر انکو حل کرنا علم الجبرا دی اہ‏م ترین دریافت شمار ہوتى اے _
بلا شبہ علم الجبرا دی پہلى تے اسلامى دانشوراں دی اہ‏م ترین کتاب الجبر والمقابلہ جسنو‏ں جناب محمد بن موسى خوارزمى نے تحریر کيتا ، اس ناں تو‏ں معنون کرنا بلا سبب نئيں اے کیونجے اس ناں وچ علم الجبرا اُتے چھائی ہوئی کیفیت پنہا ن اے ایتھ‏ے  جبر تو‏ں مراد اک مسئلہ تے سوال نو‏‏ں منفى جملے دی صورت وچ استعمال کرنااور مقابلہ یعنى سوالات نو‏‏ں حل کرنے دے لئی مثبت جملات نو‏‏ں استعمال کرناہے ، اسلامى دانشوراں نے الجبراکو اک علم دی شکل دى تے اسنو‏ں اک علم دی صورت وچ تے اک علمى روش دے لحاظ تو‏ں مورد تحقیق قرار دتا ، مسلما‏ن ریاضى داناں دا یہ
۴۳ گروہ کہ جس دا جناب خوارزمى تو‏ں آغاز ہويا سی، خیام ، ماہانى ، ابوکامل شجاع بن اسلم ، ابوالوفاى بوزجانى ، خجندی، ابوسہل کوہى تے غیرہ ، دی کوششاں تے فعالیت تو‏ں اس دا م نو‏‏ں اگے ودھیا تو‏ں رہیا_
الجبرا دے قواعد تے سوالات دی درجہ بندى بالخصوص درجہ اول ، دوم تے سوم دے دی مساواتاں دی تنظیم اسلامى دانشوراں دا علم الجبرا نو‏‏ں منظم کرنے تے اسنو‏ں سائنس دا ناں عطا کرنے وچ اہ‏م قدم سی، بالخصوص جناب خیام کہ جنہاں نے تیسرے درجہ دی مساواتاں نو‏‏ں حل کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا تے چونکہ اس حوالے تو‏ں پہلى بار انہاں ایہ قدم اٹھا یا لہذا انکا دا م دا فى مرکز توجہ قرار پایا، اسى طرح اسلامى ریاضى دان اوہ پہلے افراد نيں کہ جنہاں نے الجبرا نو‏‏ں جیومیٹرى وچ داخل کيتا تے الجبرا دی مساواتاں دے ذریعے جیومیٹرى دے مسائل نو‏‏ں حل کيتا اس علم دی آشنائی تے تشریح دے حوالے تو‏ں اسلامى ریاضیات دے مغرب وچ گہرے اثرات نيں تے سب تو‏ں اہ‏م ایہ کہ الجبرا ( algebra ) دا لفظ مغرب وچ پایا جاتاہے جو کہ عربى دے کلمہ دی لاطینى شکل اے (۱)
خوارزمى دے کچھعرصہ دے بعد ابوالحسن احمد بن ابراہیم اقلیدسى جو کہ دمشق دے ریاضى دان سن اوہ اپنى ہندسى ریاضیات ( geometric math ) دے حوالے تو‏ں کتاب  الفصول فى الحساب الہندسی وچ اعشارى نظام نو‏‏ں وجود وچ لائے، علم اعداد دی دنیا وچ اک ہور بہت اہ‏م قدم عالم اسلام وچ پہلى دفعہ ابوالوفا بوزجانى نے اپنى بہت اہ‏م کتاب  کتاب فى مایحتاج الیہ الکتاب تے العمال دے دوسرے حصہ وچ منفى اعداد نو‏‏ں وضع کردے ہوئے اٹھایا،انہاں نے اس قسم دے کلمات نو‏‏ں  دین  دے ناں تو‏ں استعمال کيتا_
علم ریاضى دے ہور ابواب مثلا مثلثات تے ہندسہ ( geometry ) تے غیرہ وچ بھى اسلامى دانشوراں نے انتہائی قیمتى آراء یادگار دے طور اُتے چھڈن ، انہاں ابواب وچ اسلامى دانشوراں نے مثلثات اُتے یونانى سلیقہ تو‏ں بڑھکہ جدید حقائق نو‏‏ں دریافت کيتا کہ انہاں وچو‏ں کچھانکشافات خواجہ نصیر الدین طوسى دی کتاب شکل القطاع وچ موجود نيں ، اس کتاب وچ جناب طوسى نے اپنى ذہانت تو‏ں علم مثلثات دے دونے حصےآں دے تقابل تو‏ں صحیح فائدہ اٹھایا اے _
۱) ابوالقاسم قربانى ، زندگینامہ ریاضیدانان دورہ اسلامى ، تہران ، ص ۲۴٦ ، ۲۳۸_
۴۴ علم مثلثات دے دونے حصےآں وچو‏ں اک تومثلثاتى جدولاں دا زاویاں دی تبدیلى تے ہندسى اشکال دے سائز وچ کردار تو‏ں تے دوسرا انہاں مفروضاں اے جو کہ یونانى مثلثات تو‏ں اے ماخوذ سن، انہاں ہندسى اشکال shapes geometrical دی وضاحت دے حوالے تو‏ں خواجہ نے  شکل القطاع وچ اپنے پیش رو ریاضى داناں دی کوششاں تے دا م تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے ہندسى اشکال وچ زاویاں دے با ہمى روابط اُتے قوانین دی دقیق وضاحت کردے ہوئے، انہاں مثلثات دے جدولاں نو‏‏ں ترقى دی_
مثلثات دی پیش رفت دا بہترین نمونہ ، بالخصوص علوم کروى spherical Seiences وچ جنکے بارے وچ خواجہ نصیر نے بھى اپنى کتاب شکل القطاع دا کچھحصہ خاص کيتااے، سہ بعدى جیومیٹرى دے اوصاف نو‏‏ں دوبعدى جیومیٹرى وچ تبدیل کرنے وچ نظرآتاہے تے ایہ دا م بالخصوص مختلف قسماں دے اصطرلاب asterlabe دے بنانے وچ بہت اہمیت دا حامل اے _(۱)
ریاضیاتى اسلامى تریخ (دوسرى صدى ہجرى تو‏ں ہن تک)نے بوہت سارے ریاضى داناں نو‏‏ں دا ئنات دی علمى تریخ نو‏‏ں ہدیہ وچ دتے نيں انہاں افراد دے ناواں دی اک بڑى لسٹ پیش دی جاسکتى اے مثلاً:
احمد بن عبداللہ مروزى جنکا لقب  حبش حاسب تھا صاحب کتاب فى معرفة الکرة تے العمل ، ابوالعباس فضل بن حاتم نیریزى معروف کتاب شرح اصول اقلیدس  دے مضف ، موسى بن شاکر انہاں تن بھائیاں وچو‏ں اک کہ جو  بنو موسى  دے ناں تو‏ں مشہور نيں کتاب معرفہ مساحة الاشکال البسیطة والکرویة دے مصنف ، ابوالحسن ثابت بن قوة حرانى کہ جنکى ریاضیات وچ بہت سى تالیفات نيں مثلا کتاب فى الاعداد المتحابة، ابوالفتح محمدبن قاسم اصفہانى دی کتاب تلخیص المخروطات ، ابوجعفر محمد بن حسین صاغانى خراسانى صاحب تفسیر صدر المقالہ العاشرة من کتاب اقلیدس، ابوسعید احمد بن محمد بن عبدالجلیل سجزى صاحب کتاب فى مساحة الیا ک‏ے بالیا ک‏ے ، ابوالحسن على بن احمد نسوى صاحب کتاب '' الاشباع فى شرح الشکل القطاع،
۱) زندگینامہ ریاضیدانان دورہ اسلامى ، ص ۵۰۸ ، ۴۸٦_
۴۵ ابوحاتم مظفر بن اسماعیل اسفزارى صاحب کتاب اختصار فى اصول اقلیدس ، غیاث الدین جمشید دا شانى بہت وڈے محقق تے بہت سى تصنیفات دے مالک مثلا مفتاح الحساب تے رسالہ محیطیہ ، علاء الدین على بن محمد سمرقندى کہ جو ملیا على قوشجى دے ناں تو‏ں مشہور سن رسالہ محمدیہ دے مصنف نيں تے بوہت سارے افراد نيں کہ جنکا ناں اختصار دے پیش نظر ذکرنئيں کيتا گیا_
۲) نجوم
۴٦ ترین فعالیت شمسى سال دی مدت نو‏‏ں معین کرنا سی _
شمسى سال دی مدت دے تعین دے لئی اسلامى ماہرین فلکیات دے بہت زیادہ فلکیاتى مشاہدات دے باعث کبیسہ یعنى سال دے آخرى ماہ وچ اک دن دے اضافے تو‏ں متعلق مختلف محققانہ طریقے تے روشاں سامنے آئیاں ، جو کہ عالم اسلامى وچ بنائی جانے والى انواع تے قسماں دی تقاویم تے جنتریاں وچ استعمال دے لئی تجویز دی گئياں _
بطلیموس دی زمین نو‏‏ں محور او ر مرکز عالم قرار دینے والى تھیورى کہ جسنو‏ں اسلامى ماہرین فلکیات دی پہلى نسل نے بھى قبول کيتا سی اسکى اساس ایہ اے کہ زمین جہان دے مرکز وچ اے تے سورج تے چاند تے ہور چارسیارے زمین دے گرد دائراں وچ چکر لگارہے نيں لیکن اس تھیورى دے مطابق زمین دے نزدیک دو سیارے یعنى عطارد تے زہرہ قدماء دے مشاہدات فلکى دے مطابق سورج تو‏ں کچھمعین مراتب دور ہوچکے نيں تے ۳٦۰ درجہ دا راستہ  دایرة البروج دے خطوط اُتے طے نئيں کردے ، بطلیموس دی زمین نو‏‏ں مرکز قرار دینے والى تھیورى دے مطابق ایہ دونے سیارے انہاں خاص خطوط اُتے رواں نيں کہ جو سورج دے مرکز تو‏ں خارج ہوک‏ے انہاں سیارےآں دے مرکز نو‏‏ں اپنی
۱) کرلو آلفونسو نالیف، تریخ نجو م اسلامی، ترجمہ احمد آرام، تہران ۱۳۴۹ ص ۲۲۰_۲۰۰_
۴٧ لپیٹ وچ لے لیندے نيں تے سورج دے ساتھزمین دے گرد حرکت کردے نيں ، اس روش تو‏ں بظاہر ایہ ہويا کہ آسمان وچ انہاں دو سیارےآں دی حرکت نظام شمسى دے حقائق تو‏ں مطابقت کر جائے لیکن اسلامى ماہرین فلکیات دے دقیق مشاہدات نے اس تھیورى وچ شک تے تردید دا بیچ بودتا ، انہاں مشاہدات فلکى دا اہ‏م ترین ثمرہ ابن سینا دی مجسطی اُتے شرح اے _
ستويں صدى ہجرى وچ خواجہ نصیرالدین طوسى نے کتاب مجسطی اُتے نويں سرے تو‏ں تجزیرو تحلیل وچ ذکر کيتاہے کہ :ابن سینا نے تحریر کيتا اے کہ سیارہ زہرہ سورج دی سطح اُتے تل دی مانند دیکھیا گیا اے  ابن سینا دی اس تحریر نے بطلیموس دے زمین نو‏‏ں مرکز قرار دتے نظریہ وچ بہت زیادہ شکوک تے شبہات پیدا کیتے، کیونجے اس نظریہ دے مطابق زہرہ سیارے دا سورج دی سطح اُتے دیکھیا جانا یعنى گویااس دا سورج دی سطح تو‏ں عبور دا ممکن نہ ہونا اے، ایتھے تو‏ں خواجہ نصیرالدین طوسى نے بعنوان شارح کتاب مجسطى بطلیموس دے زمین نو‏‏ں مرکز قرار دینے والے نظریہ اُتے بہت اہ‏م اعتراضات کیتے، انکى نگاہ وچ گویا بطلیموس دی نظر دے مطابق ستارےآں دا زمین دے گرد گھومنا حقائق تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا سی جدو‏ں جناب طوسى عالم اسلام دے مشرقى علاقے وچ انہاں شبہات دا اظہار ک‏ر رہ‏ے سن تاں اسى زمانہ وچ جناب بطروحى اشبیلى اندلس دے مسلما‏ن ماہر فلکیات ، عالم اسلام دے مغربى علاقے یعنى ہسپانیہ دی اسلامى مملکت وچ ایداں دے ہى اعتراضات تے تردید دا اظہار فرما رہے سن _
اس دے علاوہ ہور بوہت سارے اسنو‏ں موارد نيں کہ جنہاں وچ اسيں دیکھدے نيں کہ اسلامى ماہرین فلکیات نے بطلیموس دے نظریات اُتے تردید تے شک تے شبہہ دا اظہار کيتا _
فلکیات تے فزکس دے مشہور اسلامى د انشور جناب ابن ہیثم نے اپنى کتاب  الشکوک على بطلیموس وچ بطلیموس دی زمین دے گرد سیارات دی حرکت نو‏‏ں ثابت کرنے دی ریاضیاتى روش تے اسک‏‏ے انہاں حرکات دی وضاحت دے لئی بنائے گئے پیچیدہ سیسٹم اُتے حقائق نو‏‏ں دیکھدے ہوئے تفصیلى اعتراضات تے تنقید دی اے _
ابوریحان بیرونى نے کتاب قانون مسعودى وچ  مجسطی دے پیش کردہ فلکى قواعد تے قوانین اُتے تتفید دی ،
۴۸ اور بطروحى اشبیلى نے سرے تو‏ں زمین دے گرد سیارات دی گردش دے نظم تے ترتیب دے حوالے تو‏ں بطلیموس دی رائے دی مخالفت دی _ زمین نو‏‏ں مرکز قرار دینے والے نظریہ بطلیموس اُتے تنقیدات تے اعتراضات خواجہ نصیر دے زمانہ وچ عروج اُتے پہنچ گئے ، جناب طوسى نے اپنى شہرہ آفاق کتاب التذکرة فى الہیئة  وچ بطلیموس دی رائے اُتے دقیق انداز تو‏ں اپنے اساسى ترین اعتراضات بیان کیتے نيں _
یہ اعتراضات زمین دے گرد سیارات دی گردش دی ترتیب دے علاوہ سیارات دی گردش دی ریاضیاتى کیفیت دے اثبات دے طریقے اُتے بھى کیتے گئے نيں ،جناب طوسى بطلیموس دے زمین نو‏‏ں مرکز قرار دینے والے نظریہ دی بناء اُتے سیارات دی حرکت دے بارے وچ دتے جانے دلائل دی کمزورى تو‏ں آگاہ سن، لہذا انہاں نے تہہ در تہہ کرات دی صورت وچ سیارےآں دی حرکت دے مختلف ماڈلز پیش ک‏ر ک‏ے کہ جو علم نجوم دی تریخ وچ  جفت طوسی دے ناں تو‏ں معروف ہوئے ، بطلیموس دی رائے اُتے قوى ترین اعتراضات اٹھائے ، طوسى دے کچھمدت بعد ابن شاطر نے بھى طوسى دی مانند بطلیموس دے نظریہ وچ سیارات دی ریاضیاتى حرکت نو‏‏ں ثابت کرنے دے طریقہ اُتے تنقید دی ، انہاں دے بعد موید الدین عرضى دمشقى نے بھى بطلیموس اُتے نقادانہ نگاہ پائی_
اج تقریباً ثابت ہوچکيا اے کہ کپلر تے کوپرنیک کہ جنہاں نے علم فلکیات دے اہ‏م ترین انکشاف یعنى سورج نو‏‏ں نظام شمسى دا محور قرار دینے دے نظریہ دی بنیاد رکھى اوہ اسلامى دانشوراں دی آراء بالخصوص خواجہ نصیر دے نظریات تو‏ں بہت زیادہ متاثرسن، ایہ چند افراد کہ جنکا ناں لیا گیا اے انہاں دے علاوہ بھى اسلامى علم فلکیات نے بوہت سارے ماہرین عالم بشریت نو‏‏ں عطا کیتے نيں ، مثلا محمدبن موسى خوارزمى کہ جنکى تالیف زیج السند اے ، بنو صباح تن ماہرین فلکیات کہ جنکا ناں ابراہیم ، محمد تے حسن اے انہاں نے کتاب رسالة فى عمل الساعات المبسوطة بالہندسة فى ایّ اقلیم اردت تحریر دی ، ابن یونس کہ جو زیج کبیر حاکمى کے مصنف نيں الغ بیگ کہ جو مشہور دانشور تے سیاست دان سن تے کتاب زیج الغ بیگ دے مصنف نيں تے نظام الدین عبدالعلى بیرجندى کہ جو فاضل بیر جندى دے عنوان تو‏ں معروف نيں تے کتاب ابعاد تے اجرام دے مصنف نيں _
۴۹ ۳_ فزکس تے میکانیات:
یہ گل قطعى طور اُتے کہى جاسکتى اے کہ اسلامى انجی نرنگ مشرق وسطی( عرب ملکاں ، ایران، تے افغانستان …) تے بحیرہ روم دے خطے دے نقش قدم اُتے رواں دواں تھى ، مصرى تے رومیاں نے میکانیات وچ بہت ترقى دی تھى لیکن اس حوالے تو‏ں یونانى لوکاں دا کردار سب تو‏ں زیادہ سی ، بغداد وچ بنى عباس دے وڈے خلفاء دے دور وچ بہت سى یونانى تے کچھسریانى کتاباں دا عربى وچ ترجمہ ہويا تھاکہ جنہاں وچ فیلون بیزانسى (بوزنطى ) دی کتاب پیونمیٹک، ہرون اسکندرانى دی کتاب مکینکس تے پانى والى گھڑیاں دے بارے وچ ارشمیدس دے رسالے دا ناں لیا جاسکدا اے _
مسلما‏ن انجینئراں دی استعداد تے لیاقت دا تجزیہ کرنا سادہ دا م نئيں اے، مسطحہ ہندسہ plane geometry وچ آلات نو‏‏ں بنانے تے انکى تنصیب دے لئی ، حساب تے پیمائشے وچ مہارت ضرورى سی، اگرچہ آلات نو‏‏ں جوڑنے تے انکى تنصیب دے لئی کوئی منظم معیار موجود نئيں سی، مگر اسک‏‏ے باوجود مسلما‏ن انجینرز دا جدید آلات ( جداں خودکار مجسمہ تے مکینکل فوارہ) نو‏‏ں بنانے وچ دا میابى دی وجہ ایہ تھى کہ اوہ انہاں آلات نو‏‏ں بنانے دے لئی statics دے علم تو‏ں استفادہ کردے سن تے اسى وجہ تو‏ں مطلوبہ پارٹس نو‏‏ں دا ٹ بھى سکدے سن تے انکى ڈھلائی دے بعد انکى تنصیب بھى کرلیندے سن (۱)
عالم اسلام دے سب تو‏ں پہلے انجنیرحضرات تن بھائی بنام احمد، محمد تے حسن کہ جو موسى بن شاک‏ر ک‏ے
۱) ڈونالڈر ہیل، ملینک انجیڑنگ مسلماناں دے درمیان ص ۵،۴_
۵۰ بیٹے سن تے بنو موسى دے عنوان تو‏ں مشہور سن ،بنو موسى دی کتاب الحیل سب تو‏ں پہلى تدوین شدہ کتاب تھى کہ جو عالم اسلام وچ مکینک دے حوالے تو‏ں جانى پہچانى تھى ، اس کتاب وچ سوکے نیڑے مشیناں دی تفصیل بیان ہوئی اے کہ جنہاں وچو‏ں اکثر خودکار سیسٹم تے سیال مکینکى خواص دے ساتھکا م کرتى سن ، انہاں مشیناں وچ مختلف انواع دے خودکار فوارے ، پانى والى گھڑیاں ، مختلف انواع دے پانى نو‏‏ں اوپرلانے وا لے وسائل، کنويں دے رہٹ تے خودکار لوٹے تے غیرہ شامل نيں ، انہاں تن بھائیاں دی تحقیقات دے حوالے تو‏ں قابل توجہ نکتہ ایہ اے کہ انہاں لوکاں نے یورپ تو‏ں پنج سو سال پہلے تے فنى علوم دی تریخ وچ پہلى بار crank shaft پہیے دے دھرے (کا اوہ پرزہ جو اسکو عمودى تے دورى دونے حرکدیاں دے سکتاہے) نو‏‏ں استعمال کيتا(۱)
دوسرے مشہور اسلامى انجنیئرکہ جو میکانیات وچ شہرہ آفاق سن جناب جزرى تھے اوہ چھٹى صدى ہجرى دے دوسرے اواخر یا ستويں صدى دے آغاز وچ شہر آمد جسنو‏ں اج کل  دیار بکر کہیا جاتااے، وچ رہیا کردے سن انکى میکانیات دے بارے وچ مشہور کتاب دا ناں کتاب فى معرفة الحیل الہندسیة یا الجامع بین العلم تے العمل النافع فى ضاعة الحیل اے کہ جسنو‏ں انہاں نے دیاربک‏ر ک‏ے امیر دی درخواست اُتے لکھیا، جزرى دی کتاب علم تے عمل دا مجموعہ اے یعنى ایہ کتاب نظرى ہونے دے ساتھساتھعملى ہونے دے ناطے تو‏ں بھى پہچانى جاتى اے _
جناب جزرى  رئیس الاعمال یعنى انجنیرواں دے سر براہ دے مقام اُتے بھى فائز سن اوررسم فنى ( مختلف اشیاء دے قطعات تے تصاویر دے ذریعے ریاضیاتى قواعد دی روشنى وچ خوبصورتى تے آرائشے دا فن ) دے ہنر وچ مہارت رکھدے سن اسى طرح اوہ اپنے ذہن وچ آنے والے تمام موضوعات دی تشریح تے آسان یا پیچیدہ ہر قسم دے آلات دی توصیف کرنے وچ استاد سن، انکى کتاب مکینیکل اورہائیڈرولک ( Hydroallque ) وسائل تے آلات دے حوالے تو‏ں قرون وسطى دی بہترین تالیف اے ،اس وچ انہاں نے واقعا علم تے عمل دے وچکار نظرى مباحث تے عملى طریقےآں نو‏‏ں بیان کيتا اے ایہ کتاب چھابواب اُتے مشتمل اے :
۱) دانشنامہ جہان اسلام ،ج ۴ ذیل بنى موسی_
۵۱ (۱) آبى تے شمعى گھڑیاں
(۲) تفریحى آلات
(۳) ہاتھپیر دھونے تے وضو کرنے دے وسائل
(۴) دائمى چلنے والے فوارے
(۵) پانى نو‏‏ں اُتے دی طرف کھینچے والى مشیناں
(٦) ہور مختلف قسماں دے وسائل تے آلات جو روگٹھ دے معمولى دا ماں وچ استعمال ہُندے نيں ،اس کتاب دی قدرو قیمت صرف اس وچ بیان شدہ مختلف روشاں تے طریقےآں دی اہمیت دے پیش نظر نئيں اے بلکہ ہر آلے دی ایجاد دا طریقہ تمام تفصیلات دے ساتھاور اک ماہر شخص دی بولی تو‏ں بیان ہويا اے (۱)
ابوالفتح عبدالرحمان خازى اک ہور اسلامى ماہر میکانیات تے فزکس نيں اوہ شہر مرو ماں پیدا ہوئے سلجوقى حکمراناں دے ادارےآں وچ امور علمى وچ مشغول سن، انکى مشہورترین تالیف میزان الحکمة  ( ۵۱۵ ہجرى قمرى وچ لکھى گئی) اے کہ جو علم الحیل دی اہ‏م ترین کتاباں وچو‏ں اے ہایڈورلک ، ہایڈروسٹیٹک بالخصوص مرکز ثقل دے بارے وچ انہاں دے نظریات، اجسام دا توازن تے مخصوص کثافت پیمائی (کسى چیز دے گاڑھے پن دی پیمائشے) اُتے اٹھانے دے آلات ، ترازو، وقت دی پیما ئشے دے آلات ، چیزاں دے بنانے تے انہاں تو‏ں بہتر استفادہ کرنے دے تمام فنون وچ انکى آراء تے نظریات انکى مکانیات وچ بے پناہ مہارت تے استعداد نو‏‏ں ظاہر کردے نيں _
اس حوالے تو‏ں ہور دانشوراں وچو‏ں ابن ہیثم بصری، جیانى قرطبى تے ابوریحان بیرونى دا ناں لیا جاسکدا اے کہ ابوریحان دی پنج مواد تے معدنیات دی مخصوص کثافت سمجھنے دے لئی تحقیقات اس قدر ویہويں صدى دے قواعد تے معیار دے نیڑے اے کہ سب حیرت زدہ رہ گئے نيں _