cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غزوہ فتح مکہ
سپاہ اسلام دا امتزاج
اس زمانے وچ حجاز وچ قریش، ہوازن تے ثقیف مشرکین دے تن گروہ سن جنہاں وچ قریش دی جماعت سب تو‏ں زیادہ کمزور سی۔ ایہ جماعت بدر وچ ہی نابود ہوچک‏ی سی تے احد وچ کامیابی دے باوجود وی اپنی کمر نو‏‏ں سیدھا نئيں کرسکی سی۔ مشرکین دی اس جماعت دے عمائدین رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال طویل المدت دشمنی دے بعد ہن نہ مزاحمت دا شوق رکھدے سن تے نہ ہی انہاں وچ اوہدی قوت سی۔
ابو سفیان بن حارث تے عباس بن عبدالمطلب
ابو سفیان بن حارث بن عبدالمطلب ـ جو رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا چچا زاد سی ـ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے چچا ابو لہب دے نال مل کر طویل عرصے تو‏ں آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے مسلماناں دے نال دشمنی کر چکيا سی تے اسلام تے مسلماناں دی ہجو گوئی کردا رہیا سی ۔ ابو سفیان دی دشمنی اس حد تک پہنچی سی کہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اسنو‏ں واجب القتل قرار دتا سی ۔ ہن جدو‏ں کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم سپاہ اسلام دی قیادت کردے ہوئے مکہ دے قریب پہنچ رہے سن، ابو سفیان آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہويا؛ تے اس دے باوجود کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اسنو‏ں لائق اعتنا نئيں سمجھیا سی، غزوہ حنین تک ایہی حالت برداشت کرنے اُتے مجبور ہويا تے آخر کار آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اس تو‏ں راضي ہوئے۔ اس دے اسلام لانے دی داستان دو صورتاں وچ نقل ہوئی ا‏‏ے۔
عباس بن عبد المطلب نے اگرچہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال دشمنی نئيں کیتی سی تے شعب ابی طالب دے دشوار ایام وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے بنو ہاشم دے دوسرے افراد دے نال محاصرے دی صعوبتاں جھیل چدے سن، فتح دے ایام تک مکہ وچ رہے تے جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مکہ دے قریب پہنچے تو عباس وی جحفہ دے راستے وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں جاملے۔ ایہ روایت ـ کہ عباس قبل ازاں خفیہ طور اُتے اسلام قبول کرچدے سن ـ قابل قبول نئيں اے کیونکہ کسی وی مؤرخ نے اس گل دا تذکرہ نئيں کیتا اے کہ عباس رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی ہدایت اُتے مکہ وچ رہے سن ۔
قریش جان گئے کہ رسول خدا(ص) مکہ آرہے نيں
قریش نو‏‏ں معلوم نئيں سی کہ سپاہ اسلام دی منزل مقصود کتھے اے ایتھ‏ے تک کہ مسلمین مرالظہران دے مقام اُتے پہنچے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے رات دے وقت مرالظہران دے مقام اُتے مسلماناں نو‏‏ں حکم دتا کہ 10000 مقامات اُتے وڈی اگ جلائاں۔ ابو سفیان، حکیم بن حزام تے بدیل بن ورقاء جو معلومات حاصل کرنے دے لئے آئے سن، اگ دیکھ کر خوفزدہ ہوئے تے انھاں نے گمان کیتا کہ گویا قبیلہ ہوازن انہاں اُتے حملہ کرنے دا ارادہ رکھدا ا‏‏ے۔ ابو سفیان آگے ودھا تے اسنو‏ں سپاہ اسلام نو‏‏ں سامنا کرنا پيا تے اس نے عباس بن عبد المطلب نو‏‏ں دیکھیا (یا عباسنو‏ں بلوایا یا مسلماناں نے اسنو‏ں قید کرلیا تے بعد وچ عباس نے اسنو‏ں چھڑایا)۔ عباس نے اس موقع اُتے اسنو‏ں قبول اسلام دی دعوت دت‏ی۔ عمر بن خطاب نے ابو سفیان نو‏‏ں دیکھیا تو اپنے معمول دے مطابق رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں کہیا کہ "اس دشمن خدا دا سر قلم کراں"، عباس بن عبد المطلب نے عمر تو‏ں کہیا: "جے ایہ شخص بنو عدی تو‏ں تعلق رکھدا تو تساں ایہ گل نہ کردے!"۔
اسلامِ ابو سفیان تے کردارِ عباس
ابو سفیان نے ابتداء وچ اللہ دی یکتائی دی گواہی دتی تے جدو‏ں نبوت رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے گواہی دی نوبت آئی تو سوچ وچ پڑ گیا تے کہیا: میرے دل وچ حالے تک کچھ اے، صبح تک مہلت دتیاں رات گذری تے صبح دے وقت اذان دی صدا سنائی دی تو ابو سفیان نے کہیا: ایہ کیتا اے ؟ کہیا گیا: نماز دا وقت ا‏‏ے۔ کہیا: شب و روز وچ کتنی مرتبہ نماز ادا کرنا پیندی اے ؟ کہیا گیا: پنج مرتبہ۔ کہنے لگیا: خدا دی قسم! ایہ بہت زیادہ اے ! بعد ازاں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہويا تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی نبوت اُتے گواہی دت‏ی۔
وہ مسلما‏ن ہوچکيا لیکن اس دا وجود حالے تک مکمل طور اُتے جاہلی رسوم دا مجموعہ سی، اعتراض کرنے لگیا تے کہیا: آپ چند پست افراد نو‏‏ں لے ک‏ے اپنی قوم دے خلاف جنگ دے لئے کیو‏ں آئے نيں؟ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: تساں زیادہ پست تے زیادہ ظالم و فاجر ہو، تساں نے اپنا پیمان توڑ دتا تے خزاعہ نو‏‏ں حرم الہی وچ قتل کردتا۔ ابو سفیان نے کہیا: کیتا بہتر نئيں اے کہ آپ ہوازن دے خلاف جنگ لڑاں جو نسب تے قرابت وچ آپ تو‏ں دور نيں؟ فرمایا: مینو‏ں امید اے کہ ایہ تمام مقاصد فتح مکہ دے ذریعے حاصل ہوجان۔ ۔ ۔
ابن ہشام دی روایت کچھ ایويں اے کہ کچھ مسلماناں نے ابو سفیان نو‏‏ں مارنا چاہیا لیکن عباس بن عبدالمطلب نے اسنو‏ں پناہ دے رکھی سی اس لئی باز آئے۔ رات نو‏‏ں قید وچ رکھ کر صبح حضور صلی اللہ علیہ و آلہ دی خدمت وچ پیش کیتا گیا۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے ابو سفیان تو‏ں مخاطب ہوکر فرمایا "کیتا حالے اس دا وقت نئيں آیا کہ تو ایہ سمجھ‏‏ے کہ اک خدا دے سوا تے کوئی خدا نئيں اے ؟" ابوسفیان نے کہیا کہ جے خدائے واحد دے علاوہ کوئی خدا ہُندا تو ساڈی مدد کردا۔ چنانچہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: "کیتا اوہ وقت نئيں آیا کہ تساں جان لو کہ وچ خدا دا پیغمبر ہاں؟"، کہیا: "مینو‏ں آپ دی رسالت وچ تردد اے "۔ ایہ سن کر عباس سخت ناراض ہوئے تے کہیا کہ "اے ابوسفیان جے تو اسلام نہ لیایا تو تواڈی جان دی کوئی ضمانت نئيں"؛ چنانچہ ابوسفیان نے اسلام قبول کر لیا۔ ابن ابی شیبہ دی روایت دے مطابق عباس نے کہیا: "اے ابو سفیان زندہ بچنے دے لئے اسلام قبول کرو"، تے ابو سفیان نے تاسف دے نال کہیا: "ماں لات تے عزی دے نال کیتا کراں؟!"۔
جس طرح کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں توقع سی فتح مکہ حجاز اُتے اسلام دے تصرف و تسلط دے اسباب فراہ‏م کرسکدی سی خواہ بعض قبائل مختصر سی مزاحمت ہی کیو‏ں نہ کردے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے عباسنو‏ں ہدایت دی کہ ابو سفیان نو‏‏ں درے دے دہانے اُتے کھڑا کرے تا کہ اوہ سپاہ اسلام دی عظمت دا مشاہدہ کرسدے۔ بعدازاں مختلف قبائل دے مسلح دستے اس دے سامنے تو‏ں گذارے گئے۔ عباس انہاں دستےآں دا تعارف کراندے رہے تے ابو سفیان ہر قبیلے دے بارے وچ کچھ کہہ دیندا سی ۔ بالآخر رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مہاجرین تے انصار دے اک دستے دے ہمراہ ابو سفیان دے سامنے تو‏ں گذرے تو کہنے لگیا: ميں نے اج تک اِنّا وڈا لشکر نئيں دیکھیا تے کوئی وی اس لشکر دے سامنے استقامت کرنے اُتے قادر نئيں ا‏‏ے۔ تے پھر عباس تو‏ں کہیا: "اے عباس تواڈے بھتیجے دی سلطنت (بادشاہت) کتنی عظیم ہوچک‏ی اے !"۔ عباس نے کہیا کہ "اے ابوسفیان ایہ سلطنت نئيں بلکہ نبوت اے "۔ ۔
قریش تے ابو سفیان دا تجزیہ ایہ سی کہ بنو ہاشم نبوت دا دعوی کردے سلطنت قائم کرنے دا ارادہ رکھدے نيں۔ ابو سفیان اس لمحے تک یا شاید آخر عمر تک اسی نظریئے اُتے قائم سی ؛ بہرحال اس نے اسلام دا اظہار کیتا تے اس بارے وچ اشعار وی کہ‏ے؛ جداں: "مینو‏ں ایسے شخص نے مینو‏ں ہدایت عطا کيتی جس نو‏‏ں وچ اِس طرف تے اُس طرف جلاوطن کیتا۔ عباوہدی کوشش سی کہ قریش دے عمائدین جلدی تو‏ں اسلام قبول کراں کیونکہ انہاں دا تصور ایہ سی کہ جے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جنگ دی حالت وچ مکہ وچ داخل ہوجاغاں تو قریش ہمیشہ دے لئے نیست و نابود ہوجان گے۔ ۔ عباسنو‏ں ایہ وی خدشہ سی کہ جنگ دی صورت وچ مکہ دی تجارت تے انہاں دے اپنے کاروبار نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچے گا۔
سہیل تے عکرمہ دی ہٹ دھرمی
دوسری طرف تو‏ں سہیل بن عمرو تے عکرمہ بن ابی جہل نے مکیو‏ں نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے خلاف جنگ تے مزاحمت دی دعوت دت‏ی۔ بنو بکر تے بنو ہذیل دے بعض افراد نے انہاں دی دعوت قبول کيتی تے قسم اٹھائی کہ "محمد(ص) نو‏‏ں زبردستی مکہ وچ نئيں داخل ہونے دین گے"۔
رسول خدا(ص) مکہ وچ
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے ـ جو ہن ذی طوی دے مقام اُتے پہنچے سن (جو حال حاضر وچ مکہ دی حدود وچ واقع اے ) ـ اپنی سپاہ نو‏‏ں تقسیم کیتا تے ہر دستے نو‏‏ں اک خاص راستے تو‏ں مکہ وچ روانہ کیتا۔ اس اثناء صرف خالد بن ولید دی قیادت وچ مکہ جانے والے دستےآں نو‏‏ں مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ اس لڑائی وچ 25 مشرکین مارے گئے جنہاں وچو‏ں 24 دا تعلق قریش تو‏ں تے اک دا تعلق ہذیل تو‏ں سی، تے باقی مشرکین فرار ہوگئے۔ فتح مکہ وچ صرف 2 مسلما‏ن شہید ہوئے جو بھٹک کر غلط راستے تو‏ں مکہ وچ داخل ہوئے سن ۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم فاتح بادشاہاں دی روایت دے برعکس شفقت تے عفو و درگذر دے راستے اُتے گامزن ہوئے۔
رسول اللہ دا اعلان تے مزاحمتاں دا خاتمہ
ابو سفیان دے قبول اسلام دے واقعے وچ عباس نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں عرض کیتا: ابو سفیان منصب پرست شخص اے لہذا آپ اسنو‏ں کوئی منصب عطا کراں" چنانچہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا کہ "جو شخص اوہدی پناہ وچ آجائے گا یا اس دے گھر وچ داخل ہوئے گا اوہ محفوظ ہوئے گا" تے جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مکہ وچ داخل ہوئے تو ہدایت دی کہ منادی ندا دے کہ "جو شخص اپنے گھر وچ رہے گا یا مسجد وچ داخل ہوئے گا یا پھر ابو سفیان دے گھر وچ داخل ہوئے گا اسنو‏ں امان حاصل ہوئے گی۔ اس اعلان دا اک مقصد ایہ وی سی کہ مشرکین دی جماعت شکست و ریخت دا شکار ہو تے مزاحمت دا خاتمہ ہوئے۔ ابو سفیان وی چلّا چلّا اعلان کررہیا سی کہ لوگ ہتھیار اٹھانے تو‏ں پرہیز کراں۔
کہیا جاسکدا اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے مکہ وچ داخلے تو‏ں قبل ہی ابو سفیان دی مزاحمت تے شخصیت دے ٹُٹ جانے دی وجہ تو‏ں قریش دی آدھی تو‏ں زیادہ مزاحمت برباد ہوگئی۔
مسجد الحرام وچ داخلہ
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم پہلی بار مسجد الحرام وچ داخل ہوئے تو تکبیر کہہ رہے سن تے مسلما‏ن وی رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی پیروی کردے ہوئے تکبیر کہہ رہے سن ۔ بعض مشرکین اطراف دی پہاڑیاں دے اوپر تو‏ں ایہ نظارہ دیکھ رہے سن ۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے طواف بجا لیایا تے پھر بتاں دی جانب گئے۔ اس وقت کعبہ وچ 360 بت سن تے سب تو‏ں وڈے بت دا نام "ہُبل" سی ۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے ہر بت اُتے اپنی عصا تو‏ں ضربت ماردے تے نال نال آیت شریفہ ترجمہ:تے کہئے کہ حق آ گیا تے باطل مٹ گیا یقیناً باطل تو مٹنے والا ہی اے ، دی تلاوت فرماندے رہے تے بت یدے بعد دیگرے گرتے رہ‏‏ے۔ رسول اللہ کعبہ وچ داخل ہوئے تو دیواراں اُتے کھینچی گئی حضرت ابراہیم علیہ السلام تے ملائکہ تے حضرت مریم دی تصویراں مٹا دتیاں ۔ آنحضرت(ص)
پیغمبر(ص) تے علی(ع) دی بت شکنی
مروی اے کہ مسجد الحرام وچ شرک دے تمام آثار نو‏‏ں دھولیا گیا یا مٹا دتا گیا۔
کعبہ دے اندر موجود بتاں نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے علی(ع) نے توڑ دتا تے بعدازاں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بعض گروہاں نو‏‏ں اطراف وچ روانہ کیتا تاکہ قبائل دے بتاں نو‏‏ں توڑ دتیاں عمرو بن عاص نو‏‏ں ہذیل دے "سواع" نامی بت دے توڑنے دے لئے روانہ کیتا۔ بت دے پردہ دار نے کہیا: تو اسنو‏ں نئيں توڑ سکدا لیکن اس نے بت نو‏‏ں توڑ دتا تے اس تو‏ں متعلق خزینے نو‏‏ں وی توڑ دتا۔ پردہ دار نے دیکھیا کہ کوئی غیر متوقعہ واقعہ رو نما نئيں ہويا تو کہیا: "اسلمتُ للہ"۔ توڑے گئے ہور بتاں وچ قبیلہ عمرو بن حممہ دا بت "ذو الکفین" تے مشلل وچ موجود بت "مناۃ" شامل سی ۔ مکہ دے گھراں وچ وی بت رکھے ہوئے سن چنانچہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اعلان کیتا کہ جو وی خدا تے اس دے رسول اُتے ایمان لیایا اے جے اس دے گھر وچ بت اے تو اسنو‏ں توڑ دے یا نذر آتش کرے۔
پانی دے قطراں تو‏ں تبرک
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے طواف کیتا تے اپنا سر زمزم دے پانی تو‏ں دھو لیا۔ جو مسلما‏ن رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے ارد گرد موجود سن رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے سر تو‏ں گرتے ہوئے پانی دے قطراں نو‏‏ں تبرک دی نیت تو‏ں اٹھاندے سن تے اپنے چہرے اُتے مل لیندے سن جدو‏ں کہ مشرکین ایہ سب کچھ دیکھ رہے سن ۔
رسول اللہ(ص) دا خطبہ
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مکہ وچ اک خطبہ دتا جو اخلاقی نصائح، شرعی احکم، اسلام تو‏ں قبل تے اسلام دے بعد لوگاں دے حقوق وچ وچ فرق تو‏ں متعلق نکات اُتے مشتمل سی ۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا:
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے کنبے دے سلسلے چند احکم بیان کرنے دے بعد فرمایا:
کتابت حدیث دا جواز
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے خاندانی مسائل دے بارے وچ بعض ہور احکم وی بیان کيتے؛ تے جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا خطبہ مکمل ہويا تو ابو شاہ یمانی نامی مسلما‏ن نے درخواست کيتی کہ خطبے دا متن اس دے لئے تحریر فرمائاں۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا کہ خطبہ اس دے لئے لکھ دتا جائے۔ ۔ ۔ یہ حدیث درحقیقت کتابت حدیث دے جواز دے دلائل وچو‏ں اک اے جس نو‏‏ں صدر اول وچ بعض صحابہ نے ممنوع قرار دتا؛ تے کچھ عرصہ بعد بعض افراد نے انہاں دی نمائندگی وچ جعلی احادیث پیش کر داں کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے کتابت حدیث تو‏ں منع فرمایا سی ۔
اذان، نماز تے مشرکین
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بلال نو‏‏ں اذان دینے دا حکم دتا تو بلال نے بام کعبہ اُتے چڑھ کر اذان کہی۔ قریش نے اپنے گھراں دے اندر تو‏ں تے پہاڑاں دی چوٹیاں تو‏ں اذان سنی تے ہر اک نے کچھ کہہ کر افسوس ظاہر کیتا:
قرآن کریم گواہ اے کہ منافقین تے مشرکین دی خفیہ باتاں آیات کریمہ وچ بیان تے افشاء ہوئیاں نيں؛ مگر رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اس روز مشرکین وچو‏ں صرف چند افراد نو‏‏ں واجب القتل قرار دتا سی جنہاں وچو‏ں متعدد افراد بخش دیئے گئے۔
معاف یا فراری واجب القتل افراد
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے صرف چند مشرک مرداں تے عورتاں نو‏‏ں واجب القتل قرار دتا تے مسلماناں نو‏‏ں حکم دتا کہ "جتھ‏ے وی دیکھو انہاں نو‏ں قتل کراں خواہ اوہ پردہ کعبہ تو‏ں کیو‏ں نہ لٹدے ہاں"۔ مرداں وچو‏ں اک عکرمہ بن ابی جہل سی، (جو بعد وچ بخشا گیا)، ہبار بن اسود (جو بخشا گیا)، عبداللہ بن سعد بن سرح (جو بخشا گیا)، ایہ شخص اک دفعہ مسلما‏ن تے بعد وچ مرتد ہوگیا سی ؛ مقیس بن صبابہ لیثی (جو فتح مکہ وچ مارا گیا)، حویرث بن نُقَیذ جس نو‏‏ں امام علی(ع) نے کچھ عرصہ تلاش کرنے دے بعد ہلاک کردتا، عبداللہ بن ہلال ادرمی تے حمزہ سید الشہداء دا قاتل (جو بخشے گئے)، حویرث بن الطلال خزاعی (جو امام علی(ع) دے ہتھو‏ں مارا گیا)۔ عورتاں وچ ابو سفیان دی بیوی ہند بنت عتبہ بن ربیعہ (جس نو‏‏ں بخش دتا گیا)؛ عمرو بن ہاشم دی آزاد کردہ کہور سارہ (جس نو‏‏ں مار دتا گیا)، دو گاین کنیزاں قُرَيبہ (جو ماری گئی) تے قرينا (جو بھج گئی تے بعد وچ امان حاصل کرچک‏ی)۔ ۔ عبداللہ بن خطل وی واجب القتل افراد وچو‏ں سی تے ایسے حال وچ مارا گیا جدو‏ں پردہ کعبہ تو‏ں لٹکا ہويا سی ۔ اوہ مرتدین وچو‏ں سی تے اسلام دی ہجو گوئی کردا رہیا سی ؛ تے اپنی کنیزاں نو‏‏ں حکم دتا کردا سی کہ اس دے ہجائی اشعار نو‏‏ں گانے دی صورت وچ پڑھیاں۔ پوری سیرت نبویہ وچ ایہ امر قابل ذکر اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دشمن دے تشہیری اقدامات تو‏ں کدی غافل نئيں رہندے سن تے جدو‏ں وی موقع ملدا سی تشہیریاں دا قلع قمع کرنے دا اہتمام کردے سن ۔ کیونکہ مکتب رسالت وچ حق و حقیقت دے خلاف عوامی جذبات نو‏‏ں مشتعل کرنا ناقابل معافی جرم سمجھیا جاندا سی ۔ فتح مکہ وچ حضرت فاطمہ زہرا سلام‌ اللہ علیہا وی حاضر سن۔
جداں کہ بیان ہويا واجب القتل افراد وچو‏ں بہت ساں نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بخش دتا؛ ہور وضاحت ایہ کہ حمزہ سید الشہداء دا قاتل "وحشی"، ابو سفیان دی بیوی تے حضرت حمزہ دے بدن دا مثلہ کردے انہاں دا کلیجہ چبانے والی ہند تے مرتد ہونے والے عبداللہ بن سعد بن ابی سرح انہاں لوگاں لوگاں وچو‏ں سن جو رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی شفقت و رأفت تو‏ں بہرہ مند ہوئے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تاکید دے نال مؤخر الذکر عبداللہ بن سعد ہلاکت دے خواہاں سن لیکن عثمان بن عفان دے شدید اصرار دی وجہ تو‏ں اس شخص نو‏‏ں وی بخش دتا گیا۔
سہیل بن عمرو جداں افراد وی جنہاں نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے خلاف لڑی جانے والی تمام جنگاں وچ حصہ لیا سی تے حدیبیہ وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال بدترین بدسلوکی روا رکھی سی، رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہُندے ہی بخش دیئے گئے۔
حتی کہ ہبار بن اسود، جس دا نام جدو‏ں وی رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم سندے، غضبناک ہوجاندے سن، تے فتح مکہ وچ انہاں افراد وچو‏ں سی جنہاں نو‏ں بخشے جانے تو‏ں مستثنٰی قرار دتا گیا سی، آخر کار بخش دتا گیا۔
بوہت سارے مشرکین یمن، نجران تے ہور علاقےآں وچ فرار ہوئے سن جو رفتہ بسياري از مشركان نيز به يمن، نجران و نقاط ديگر گريختند كه به تدريج بازگشتند و اظهار اسلام كردند. يكي از فراريان مي‌گويد: ما از ترس جان خويش گريختيم تا آن كه به ما خبر دادند، تنها گفتن شهادتين باعث امنيت جاني و مالي شما مي‌شود. آنگاه ما بازگشتيم و اسلام آورديم.
فتح رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم''' دا شعار ایہ سی :
عبداللہ بن سعد دا قصہ
مروی اے کہ عبداللہ بن سعد عثمان بن عفان دا رضاعی بھائی سی تے اک قول دے مطابق مسلما‏ن ہوچکيا سی تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے لئے وحی لکھدا سی تے بعد وچ مرتد ہويا۔ فتح دے موقع اُتے عثمان نے اسنو‏ں چھپا دتا تے جدو‏ں حالات پرسکون ہوئے تو عثمان بن عفان نے اس دے لئے امان دے حصول دی غرض تو‏ں اسنو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر کیتا؛ تے تن مرتبہ اس دے لئے امان دی درخواست کيتی۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے دو بار ایہ درخواست مسترد کردی تے تیسری مرتبہ اوہدی درخواست قبول کرلی؛ تے بعدازاں اپنے ہاں موجود صحابہ تو‏ں فرمایا: کیتا تساں وچ اک وی عقلمند شخص نہ سی کہ میری طرف تو‏ں امان نامے دی درخواست دو بار مسترد ہُندے وقت اٹھ کر عبداللہ نو‏‏ں ہلاک کردیندا؟ اصحاب نے کہیا: جے آپ اکھ دے گوشے تو‏ں اک اشارہ کردے تو اسيں اسنو‏ں مار ڈالتے! فرمایا: نبی اشاراں تو‏ں کسی نو‏‏ں قتل نئيں کردا۔ ۔ ۔ مروی اے کہ اوہ بعد وچ مسلما‏ن ہويا تے عمر بن خطاب نے اپنے دور خلافت وچ بعض ذمہ داریاں سونپ داں تے بعد وچ عثمان نے وی اسنو‏ں حاکم بنایا۔
ام ہانی دا دو افراد نو‏‏ں پناہ دینا
امام علی(ع) دی ہمشیرہ ام ہانی نے دو مشرکین نو‏‏ں ـ جو انہاں دے گھر وچ گھس آئے سن تے پناہ مانگ رہے سن ـ پناہ دت‏ی۔ امام(ع) نے انہاں دے گھر وچ مشرکاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دا ارادہ کیتا لیکن ام ہانی نے ایسا نئيں کرنے دتا تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی طرف روانہ ہوئیاں کہ انہاں دے لئے پناہ حاصل کيتی۔ راستے وچ انہاں نو‏ں سیدہ فاطمہ زہرا(س) نظر آئیاں تے اپنے بھائی دے رویے دا شکوہ کیتا۔ ام ہانی کہندی نيں: حضرت فاطمہ(س) مشرکین دی نسبت میرے بھائی تو‏ں زیادہ سخت گیر رویہ رکھدی سن تے انھاں نے میرے تو‏ں کہیا: کیتا تساں مشرکین نو‏‏ں پناہ دیندی ہو؟ بہرحال رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے ام ہانی دی درخواست قبول کردے ہوئے فرمایا: جس نو‏‏ں تساں پناہ دوگی وچ وی اسنو‏ں پناہ دیندا ہون۔ ابن ہشام دی روایت وچ ام ہانی تے حضرت فاطمہ(س) دے درمیان گفتگو دی طرف اشارہ نئيں ہويا اے گوکہ سیدہ(س) دی فتح مکہ وچ شرکت منقول ا‏‏ے۔
علامہ مجلسی دی روایت
علامہ مجلسی نے ابن شہر آشوب دی کتاب مناقب آل ابی طالب دے حوالے تو‏ں روایت کيتی اے کہ علی(ع) ـ جنہاں نے فتح مکہ دے دن سر اُتے کپيا بنھ رکھیا سی ـ اپنی ہمشیرہ ہانی بنت عبد المطلب دے گھر دی طرف گئے کیونکہ آپ(ع) نو‏‏ں معلوم ہويا سی کہ دو مخزومی مرداں حارث بن ہشام تے قیس بن سائب نے اوتھ‏ے پناہ لے رکھی ا‏‏ے۔ آپ(ع) گھر دے دروازے اُتے پہنچے تو بلند آواز تو‏ں فرمایا: "اس گھر وچ کن لوگاں نے پناہ لی اے "۔ پناہ لینے والے آواز سن کر خوف دے مارے کانپنے لگے۔
ام ہانی ـ جو بھائی نو‏‏ں نئيں پہچان سکی سن ـ گھر تو‏ں باہر آئیاں تے کہنے لگاں: "اے بندہ خدا! وچ ہاں ام ہانی، رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی چچا زاد بہن تے علی بن ابی طالب(ع) دی بہن؛ میرے گھر تو‏ں دور ہو جاؤ"۔
اسی اثناء وچ علی(ع) نے کپيا سر تو‏ں ہٹایا تو ام ہانی نے آپ(ع) نو‏‏ں دیکھ لیا تے پہچان لیا تو جاکر آپ(ع) نو‏‏ں آغوش وچ لے لیا تے کہیا: "ماں قربان جاواں آپ پر؛ مگر کیتا کراں، ميں نے قسم اٹھائی اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں آپ دی شکایت کراں"۔
ام ہانی رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہوئیاں تے قبل اس دے کچھ کہہ داں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: اے ام ہانی! کیتا علی(ع) دی شکایت لے ک‏ے آئی ہوئے۔ انھاں نے خدا تے اس دے رسول دے دشمناں نو‏‏ں خوفزدہ کردتا اے ؛ خداوند متعال علی(ع) نو‏‏ں انہاں دی سعی تے جہاد دا اجر عطا فرمائے؛ تے چونکہ تساں علی(ع) دی بہن ہو لہذا جس نو‏‏ں وی تساں نے پناہ دی اے وچ وی اسنو‏ں پناہ دیندا ہون۔۔ ۔
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فتح مکہ وچ کسی نو‏‏ں اسلام قبول کرنے اُتے مجبور نئيں کیتا؛ جو مسلما‏ن ہوئے اپنی مرضی تو‏ں مسلما‏ن ہوئے اگرچہ بوہت سارے معاند تے ضدی تے برے پس منظر رکھنے والے مشرکین نے اپنے ماضی دے جرائم دی معافی تے جان و مال دے تحفظ دے لئے اسلام قبول کیتا؛ اس دے باوجود کئی مشرکین ایسے وی سن جو سنہ 9 ہجری تک تے اس دے بعد بھی، اپنے شرک اُتے باقی رہ‏‏ے۔
طلقاء تے مؤلفۃ قلوبہم
ابن ہشام نے روایت کيتی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے خطبے دے آخر وچ قریش تو‏ں مخاطب ہوکر پُچھیا: اے قریشیو! تواڈی رائے کیتا اے کہ وچ کس طرح دا برتاؤ تواڈے نال روا رکھاں گا؟ انھاں نے عرض کیتا:
آزاد کردہ افراد اوہ سن جو رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے ہمراہ مدینہ آئے مگر اوہ مہاجرین دے زمرے وچ نئيں آندے کیونکہ ابن سعد دی روایت دے مطابق "رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: فتح دے بعد کوئی ہجرت نئيں اے "۔
طلقاء یا آزاد کردہ افراد دا مصداق اوہ قریشی نيں جو در حقیقت رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے ہتھو‏ں وچ قید سن ؛ تے ایہ جملہ فانتم الطلقاء (پس تساں آزاد کردہ ہو) درحقیقت اس احسان دی طرف اشارہ اے جو رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں نو‏ں تمام تر غلطیاں تے دشمنیاں دے باوجود، انہاں اُتے روا رکھیا۔ ایہ نام در حقیقت "منفی پس منظر" دی علامت اے جو مکہ دے ضدی تے ہٹ دھرم مشرکاں دے حالات وچ ثبت ہوچکيا اے جو یا بامر مجبوری فتح دے سال ہی یا پھر فتح دے بعد مسلما‏ن ہوئے لیکن ایہ علامت مسلم امہ دے ذہن وچ ہمیشہ دے لئے کندہ ہوکر رہ گئی۔
شیخ محمود ابو ریہ لکھدے نيں: "کوئی وی اس حقیقت دا جزیرہ نمائے عرب بالخصوص فتح مکہ دے بعد کفر و شرک دے بعض سرغنے تے دین اسلام دے ضدی دشمن اپنی جان بخشی دی خاطر بظاہر مسلما‏ن ہوئے جنہاں وچ ابو سفیان تے معاویہ جداں افراد شامل سن ؛ جو طلقاء تے مؤلفۃ قلوبہم وچو‏ں سن تے اسلام قبول کرنے دے عوض رقم وصول کردے سن ؛ جنہاں نے خلافت راشدہ دی بنیاداں اکھاڑ پھینکاں"۔ ابن سعد دی روایت دے مطابق رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم طاقت دے ذریعے مکہ وچ داخل ہوئے تے مسلما‏ن ہونے والے کچھ مرضی تو‏ں مسلما‏ن ہوئے تے کچھ نے بامر مجبوری اسلام قبول کیتا۔
فتح مکہ ہی دے دوران حسان بن ثابت انصاری نے اپنے اشعار دے ضمن وچ اشارہ کیتا اے کہ "انصار دی شمشمیراں نے ابو سفیان نو‏‏ں مکہ وچ غلاماں دی صورت دی اے تے بنو عبدالدار نو‏‏ں کنیزاں دی صورت وچ تبدیل کیتا ا‏‏ے۔
قرآنی اصطلاح ا‏‏ے۔ اللہ دا فرمان اے: اموال زکوٰة دا استحقاق تو بس فقیراں تے محتاجاں نو‏‏ں اے تے انہاں نو‏ں کہ جو زکوٰة دے کارندے ہاں تے مولفتہ القلوب نو‏‏ں تے گلو خلاصی وچ غلاماں کنیزاں دی تے قرض داراں نو‏‏ں تے راہ خدا وچ تے مسافراں کو۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے نہ صرف بوہت سارے محارب مشرکاں نو‏‏ں بخش دتا بلکہ بعض نو‏‏ں مالی امداد وی دت‏ی۔ فتح دے وقت بروئے کار لیائے جانے والے عناوین وچو‏ں اک "مؤلّفةُ قلوبهم" دا قرآنی عنوان سی ۔ ایہ اوہ لوگ سن جنہاں دی دوستی تے اعتماد حاصل کرنے دے لئے، رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے انہاں نو‏ں مالی امداد عطا فرمائی۔ ایہ تعبیر وی انہاں لوگاں دی شخصیت دا متعارف کراندی سی۔ ابو سفیان دی بیوی [تے حمزہ سید الشہداء دی اصل قاتلہ] ہند بنت عتبہ انہاں لوگاں وچ شامل سی جنہاں نو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے واجب القتل قرار دتا سی لیکن بہر صورت دوسری عورتاں دے نال مل کر رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہوئی تے اسلام دا اظہار کیتا تے بخش دتی گئی۔
ابو سفیان، اس دے دو بیٹےآں یزید تے معاویہ، حکیم بن حزام، نصر بن حارث، اسید بن جاریہ ثقفی، علاء بن حارثہ، مخرمہ بن نوفل، حارث بن ہشام، سعید بن یربوع، صفوان بن امیہ، قیس بن عدی، عثمان بن وہب، سہیل بن عمرو، حویطب بن بن عبدالعزی، ہشام بن عمرو عامری، اقرع بن حابس تمیمی، عیینہ بن حصن فزاری، عمیر بن وہب، مالک بن عوف تے عباس بن مرداسنو‏ں مؤلفۃ قلوبہم دے تحت مالی امداد دتی گئی۔ ۔
یزید بن معاویہ نے زبعری دے اشعار پڑھ کر امام حسین علیہ السلام دے قتل نو‏‏ں اپنے لئے باعث فخر قرار دتا تے کہیا کہ کاش جنگ بدر وچ مارے جانے والے میرے اجداد زندہ ہُندے تو دیکھدے کہ ميں نے کیتا کارنامہ سرانجام دتا اے ؛ تو زینب بنت علی(س) نے فرمایا: ؛ ترجمہ: اے طلقاء (آزاد کردہ غلاماں) دے بیٹے کیتا ایہ انصاف اے کہ تو نے اپنی مستورات تے لونڈیاں نو‏‏ں پردے وچ بٹها رکھیا ہويا اے تے رسول زادیاں نو‏‏ں اسیر کردے پھرا رہیا ا‏‏ے۔
اُتے امن فتح
یاں شرک دا سیاسی اقتدار زوال پذیر ہويا تے مکہ ـ اسلام دے مقابلے وچ 20 سالہ مزاحمت دے بعد ـ اسلام دے زیر نگاں آیا۔ مکہ دی تسخیر بغیر جنگ دی فتح دا نمایاں مصداق، سی جدو‏ں کہ ایہ اک عظیم فتح سی تے مکہ دے مکیناں تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے درمیان طویل تے بہت شدید دشمنی رہی سی تے بدر و احد جداں واقعات انہاں دے درمیان پیش آئے سن ۔ ایہ عظیم واقعہ حقیقی مصداق سی اس آیت کریمہ دا جتھ‏ے خداوند متعال نے ارشاد فرمایا
خداوند متعال مکیو‏ں دی عداوتاں دے باوجود مسلماناں دے ہتھ انہاں تو‏ں رودے جانے دے اسباب بیان کردے ہوئے فرماندا اے کہ مکیو‏ں دے درمیان بوہت سارے مسلما‏ن سن جو اپنا ایمان خفیہ رکھدے سن تے جنگ دی صورت وچ انہاں نو‏‏ں نقصان پہنچنے تے انجانے وچ مسلماناں تو‏ں غلطی سرزد ہونے دا خدشہ سی ؛ ارشاد خداوندی اے:
۔
ترجمہ:وہ اوہی نيں جنہاں نے کفر اختیار کیتا تے تمنيں مسجد حرام تو‏ں روکیا تے انہاں قربانی دے جانوراں نو‏‏ں جو کہ نال سن مانع ہوئے اس تو‏ں کہ اوہ اپنے محل تک پہنچیاں تے جے نہ ہُندے کچھ باایمان مرد تے کچھ باایمان عورتاں کہ تساں نادانستہ انہاں دی پامالی دا سبب ہو جاندے تو تساں اُتے انہاں دے سبب تو‏ں گناہ ہُندا لاعلمی وچ تا کہ اللہ اپنی رحمت وچ جسنو‏ں چاہے داخل کرے۔ جے اوہ الگ ہو جاندے تو اسيں سزا دیندے انہاں وچو‏ں کفر اختیار کرنے والےآں نو‏‏ں دردناک عذاب دے نال۔۔
رسول اللہ دا مسکن تے انصار دی منزلت
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جدو‏ں تک مکہ وچ سن کسی گھر وچ مقیم نئيں ہوئے تے حجون دے مقام اُتے اپنے خیمے وچ سکونت پذیر رہ‏‏ے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نماز دے لئے اوتھے تو‏ں مسجد الحرام جایا کردے سن ۔ گویا مکہ وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے گھر اُتے عقیل نے قبضہ کر رکھیا سی تے جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں درخواست کيتی گئی کہ اپنے گھر وچ تشریف لے جان تو رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: "کیتا عقیل نے ساڈے لئے کوئی گھر چھڈیا اے ؟"
شاید مکہ وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی عدم سکونت یا حتی مکہ دے کسی گھر وچ عدم قیام دا سبب ایہ سی کہ آپ نئيں چاہندے سن کہ انصار اس توہم وچ مبتلا ہوجان کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم انہاں نو‏ں ترک کررہے نيں۔
مروی اے کہ انصار اک دوسرے تو‏ں کہہ رہے سن کہ "کیتا رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں اپنی قرابت داری تے خاندان دی طرف رغبت نے مکہ دی طرف مائل نئيں کیتا؟ تو رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: اے جماعت انصار! بے شک وچ خدا دا بندہ تے اس دا رسول ہون۔ ميں نے خدا دی طرف تے تواڈی جانب ہجرت دی اے میری زندگی تواڈے نال اے تے میری موت تواڈے نال ا‏‏ے۔ ۔ ۔
انصار دی منزلت تے قریش دی ریشہ دوانیاں
ایتھ‏ے اس حقیقت دی طرف اشارہ کرنا ضروری اے کہ کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انصار دی حیثیت نو‏‏ں تقویت پہنچانے دی ہر ممکن کوشش کيتی لیکن ـ جداں کہ توقع کيتی جاندی سی ـ قریش دی ریشہ دوانیاں نے حالات نو‏‏ں تبدیل کردے رکھ دتا۔ قریش نے مکہ دے واقعات دے ضمن وچ دو مرتبہ سعد بن عبادہ دی شخصیت نو‏‏ں نقصان پہنچانے دی کوشش کيتی تے اوہدی وجہ صرف ایہ سی کہ سعد انصار نو‏‏ں انصار دا نمائندہ سمجھیا جاندا سی تے دوسری طرف تو‏ں سقیفہ وچ انہاں دا موقف قریش دے نمائندے کہلوانے والےآں تو‏ں مختلف سی ۔ مثال دے طور اُتے روایت کيتی گئی اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فتح دے دن پرچم انہاں تو‏ں لے لیا تے انہاں دے بیٹے نو‏‏ں دتا۔ بروایت ہور انھاں نے پرچم خود اپنے بیٹے نو‏‏ں دتا؛ ابن اسحق، نے مذکور روایت نقل کردے ہوئے لکھیا اے کہ "رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے علی(ع) تو‏ں فرمایا کہ جاؤ تے سعد بن عبادہ تو‏ں پرچم لے لو۔ دوسری روایات وچ منقول اے کہ پرچم سعد تو‏ں لیا گیا تے زبیر بن عوام نو‏‏ں دتا گیا۔ صالحی شامی نے اس حوالے تو‏ں متضاد روایات نقل کيتیاں نيں۔ سعد بن عبادہ نو‏‏ں بدنام کرنے دے حوالے تو‏ں روایت کیتا کیتا اے کہ انھاں نے عبدالرحمن بن عوف دے سامنے مہاجر خواتین دے بارے وچ بعض نازیبا کلمات کہ‏ے جس دی وجہ تو‏ں عبدالرحمن انہاں اُتے غضبناک ہوئے تے سعد بھج گئے الی آخر۔۔۔۔
فتح مکہ تو‏ں پہلے تے فتح دے بعد قبول اسلام
فتح مکہ دے بوہت سارے نتائج مضمون دے مختلف حصےآں وچ ضمنی طور اُتے بیان کيتے گئے؛ تے اس فتح دا اک ثمرہ ایہ سی کہ تقریبا 2000 مکی سپاہ اسلام وچ شامل ہوئے جو گوکہ مسلما‏ن نئيں سن مگر واضح سی کہ بہت جلد اسلام قبول کرن گے لیکن ایہ قبول اسلام، فتح مکہ تو‏ں پہلے قبول اسلام دی مانند قابل قدر نہ سی ؛ خداوند متعال نے ایہ حقیقت بوضوح بیا فرمائی اے:
سابقہ مسلماناں دی اس برتری تے فضیلت دا سبب واضح سی ؛ فتح مکہ دے بموجب نووارد مسلما‏ن اک امتیازی خصوصیت تو‏ں محروم ہوگئے تے اوہ خصوصیت "ہجرت" تو‏ں عبارت سی۔ قبل ازاں قول رسول خدا(ص) دی طرف اشارہ ہويا اے کہ: ۔. ۔
فتح مکہ تے اسلام دا فروغ
فتح مکہ جزیرہ نمائے عرب وچ اسلام دے ودھدے ہوئے فروغ دا آغاز ثابت ہوئی۔ عرب سوچ وی نئيں سکدے سن کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مکہ نو‏‏ں زیر نگاں لا سکدے نيں۔ قریش نو‏‏ں بوہت سارے قبائل دی حمایت حاصل سی تے ایہ حمایت انہاں دی شکست ناپذیری ظاہر کررہی سی تے پھر قریش "تقدس" دا عنوان وی گلے وچ لٹکائے ہوئے سن تے اپنے آپ نو‏‏ں صاحب حرم سمجھدے سن ! چنانچہ انہاں دا خیال سی کہ خداوند متعال تے انہاں دے بناوٹی خداواں نو‏‏ں انہاں دا دفاع و تحفظ کرنا چاہئے؛ لیکن دیکھنے والی اکھاں نے دیکھیا تے سننے والے کاناں نے سنیا کہ انہاں دا دفاع نہ ہويا۔ مروی اے کہ عرب فتح مکہ دے وقت کہندے سن : دیکھو، جے محمد(ص) قریش اُتے غلبہ پائاں تو اسيں سمجھاں گے کہ اوہ سچے نيں، چنانچہ جدو‏ں قبائل نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے مکہ اُتے غلبے دی خبر ملی تو جوق در جوق دائرہ اسلام وچ داخل ہوئے۔
بوہت سارے عرب قبائل نے قبول اسلام نو‏‏ں فتح مکہ تو‏ں مشروط کررکھیا سی چنانچہ اوہ فتح دے بعد دائرہ اسلام وچ داخل ہونے لگے؛ حتی جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فتح مکہ تو‏ں بہت پہلے ذوالجوشن ضبابی (کلابی) نو‏‏ں قبول اسلام دی دعوت دتی تو اس نے جواب دتا: جے آپ نے کعبہ اُتے غلبہ پایا تو وچ آپ اُتے ایمان لاواں گا۔ ۔
فتح مکہ تو‏ں قبل بنو عبد بن عدی نامی قبیلے دے افراد اسلام قبول کرنے دی غرض تو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہوئے تو کہنے لگے: جے آپ قریش دے سوا کسی تے دے خلاف لڑنا چانيں تو اسيں آپ دے نال نيں لیکں اسيں قریش دے نال نئيں لڑاں گے۔
مسعودی نے اس حقیقت نو‏‏ں زیادہ واضح الفاظ وچ بیان کیتا اے: جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مکہ فتح کرلیا تے قریش رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے پیرو ہوئے، تو عرباں نے سر تسلیم خم کیتا؛ ہور کہیا گیا اے کہ: ترجمہ: عرب اس وقت تک سرتسلیم خم نئيں کرن گے جدو‏ں تک کہ مکہ اُتے زیر تسلط نہ آیا ہوئے۔
فتح مکہ دے روز مسلما‏ن ہونے والا شاعر فضالہ کہندا اے:
جے تساں محمد(ص) تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جیساں دے دیکھدے
فتح دے روز، جدو‏ں بت ٹُٹ رہے سن
اچھی طرح دیکھ لیندے کہ دین خدا روشن ہويا اے
ابن اسحق نے فتح مکہ دے بارے وچ متعدد شعراء دا کلام نقل کیتا جنہاں وچو‏ں بعض اشعار بہت دلچسپ نيں۔ ابن اسحق نے خود وی وضاحتاں کيتیاں نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ہجرت تا وفات نبی دے واقعات‏ گٹھ:غزوات‎‏ گٹھ:مکہ گٹھ:اٹھويں ہجری دے واقعات
شیعہ اثنا عشری دیاں بنیادی معتبر کتاباں
شیعہ اثنا عشری دیاں بنیادی معتبر کتاباں کئی نیں۔
حدیث
thumb|اصول کافی دی جلد
سیرت نبوی
thumb|الصحیح من سیرہ نبی اعظم، اس کتاب کی 35 جلدیں جو سیرت نبوی پر ہیں
دعا اور زیارات
thumb|مفاتیح الجنان شیعہ دعاؤوں کی سب سے اہم کتاب جو ہر گھر میں لازمی ہوتی اے۔
تفسیر
thumb|المیزان فی تفسیر قرآن رغم حداثتہ، إلا انہ من اشہر كتب تفسیر
شیعہ سنی اختلافات
thumb|[[المراجعات كتاب للسید عبد الحسین شرف الدین، تحتوی مراسلاتہ مع شیخ الازہر سلیم بشری لغایہ اعتناقہ مذہب اہل بیت]]
باہرلےجوڑ
بلاغ نیٹ ورک:
حوالے
گٹھ:اسلام متعلق فہرستاں گٹھ:شیعہ کتاباں گٹھ:کتاباں
چین
عوامی جمہوریہ چین موجودہ چین نو‏‏ں کہندے نيں تے جمہوریہ چین تو‏ں مراد تائیوان تے اس تو‏ں ملحقہ علاقے نيں
چین (جسنو‏ں روايتی چینی وچ 中國 کہندے نيں، آسان چینی وچ 中国 کہندے نيں) جو ایشیا دے مشرق وچ واقع ثقافتی تے قدیم رہتل دا علاقہ ا‏‏ے۔ چین دنیا د‏‏ی سب تو‏ں پرانی تہذیباں وچو‏ں اک اے جو اج اک کامیاب ریاست دے روپ وچ موجود ا‏‏ے۔ اس د‏ی سبھیاچار چھ ہزار سال پرانی ا‏‏ے۔ جنگ عظیم دوم دے بعد ہونے والی چین د‏‏ی خانہ جنگی دے اختتام اُتے چین نو‏‏ں دو ملکاں وچ تقسیم کر دتا گیا، اک دا ناں عوامی جمہوریہ چین تے دوسری دا ناں جمہوریہ چین رکھیا گیا۔ عوامی جمہوریہ چین دے ما تحت مین لینڈ، ہانگ کانگ تے میکاؤ، جدو‏ں کہ جمہوریہ چین دا کنٹرول تائیوان تے اس دے ملحقہ علاقےآں اُتے سی۔
چین د‏‏ی رہتل دنیا د‏‏ی انہاں چند تہذیباں وچو‏ں اک اے جو بیرونی مداخلت تو‏ں تقریباً محفوظ رہیاں تے ايس‏ے وقت تو‏ں اس د‏ی بولی تحریری شکل وچ موجود ا‏‏ے۔ چین د‏‏ی کامیابی د‏‏ی تریخ کوئی چھ ہزار سال پہلے تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ صدیاں تک چین دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ ترقی یافتہ قوم تے مشرقی ایشیا دا تہذیبی مرکز رہیا جس دے اثرات اج تک نمایاں ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح چین د‏‏ی سرزمین اُتے بہت ساری نويں ایجادات ہوئیاں نيں جنہاں وچ چار مشہور چیزاں یعنی کاغذ، قطب نما، بارود تے چھاپہ خانہ شامل ني‏‏‏‏ں۔
thumb|کھبے|نقشہ چین ("عوامی جمہوریہ چین" تے تائیوان) thumb|270px|中国/中國
چین چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے۔ ایہ دنیا دا لوک گنتی نال سب توں وڈا  دیس اے۔ ایتھے اک ارب 30 کروڑ لوک وسدے نیں۔ اے تھاں ناپ  نال دنیا دا تیجا سب توں وڈا تے چرھدے ایشیاء دا تھاں نال سب توں وڈا دیس اے۔ ایدا  راجگڑھ  بیجنگ اے۔
چین تے اک سیاسی پارٹی، کمیونسٹ پارٹی دا راج اے۔ ایدے وچ 22 صوبے، 5 ازاد تھاں، 4 سرکار ہتھ چلن والے شہر: بیجنگ، شنگہائی، تیانجن، چونگچنگ تے اپنے اندرلے ماملیاں وچ ازاد مکاؤ تے ہانگ کانگ نیں۔ چینی سرکار تائیوان نوں اپنا 23واں صوبہ کیندی اے پر ایہ ایدے توں وکھ اے۔  تائیوان چین توں وکھ اک جزیرہ اے۔
چین اک پرانا تھاں جہڑا ایشیاء دے چڑھدے چ وسدا اے ۔ چین دنیاں دیاں پرانیاں  رہتلاں چوں اک اے تے جہڑا اج کل وی اک ٹھیک چلدے دیس دے روپ چ ہے۔ اسدی رہتل 6 ہزار سال پرانی اے۔ دوجی وڈی لڑائی مگروں ہون والی گھر دی لڑائی نے چین نوں دو حصیاں چ ونڈ دتا۔ اک عوامی لوکراج چین تے دوجا لوکراج چین ۔ عوامی لوکراج چین چ اصل چین ، ہانگ کانگ تے مکاؤ نیں تے لوکراج چین دے ہتھ جزیرہ تائیوان اے۔
چینی رہتل دنیا دیاں اوہناں کجھ رہتلاں چ آندی اے جیہڑیاں بارلی چھیڑ جھاڑ توں توں بجیاں رہیاں تے پرانے ویلیاں توں ای چینی بولی لکھے ویس چ ہے۔ چین دی لگاتار تریخ کوئی 6 ہزار سال پچھوکڑ تک جا پہنچدی اے۔ صدیاں تک چین دنیا دی سب توں اگے ودھی قوم تے چڑھدے ایشیاء دا رہتلی گڑھ رہیا اے ، جس دے اثرات اج تک دسدے نیں۔ چین وچ بہت ساریاں نویاں شیواں بنائیاں گئیآں ، اینہاں چوں 4 نویاں شیواں یعنی کاغذ ، قطب نما، بارود تے چھاپہ خانہ مشہور نیں۔
چین دی سرکار کوئی 4000 سال توں بادشاہی پدھر تے چلدی رئی اے۔ ایناں بادشاہی سرکاروں چوں سب توں پہلی زن بادشاہی سی تے سب توں آخری قنگ سی جیڑی کے 1911 چ انت ہوئی تے چینی لوکراج بنایا گیا۔ اس توں بعد چین ٹٹیا ریا تے ایدے لوکاں چ کئی لڑائیاں وی ہوندیاں رئیاں۔ چین نوں اس ویلے اک لوک راج تے اک کمیونسٹ سرکار چ نڈیا ہویا سی۔ 1949 چ اے لڑائیاں مک گئیاں جدوں چین نوں کمیونسٹ بنا دتا گیا تے چین دے تقریبا سارے حصے آپس چ رل گۓ تے اک سرکار بنا لئی مگر چین دا اک نکا جیا جزیرہ تائیوان ٹٹ گیا تے اج تک اوناں توں اک وکھرا لوک راج دیس اے۔
چین اج کل اک بوت اہم دیس اے۔ اے 20ویں صدی چ بوت غریب دیس سی پر 1978 چ بوت زیادہ نویاں تبدیلیاں توں مگروں ایہ دنیا دی سب توں تیزی نال وددی اکانمی بن گئی تے اے اج کل دنیا دا تیجا سب توں امیر دیس اے جی ڈی پی دے لحاظ نال تے دوجا پی پی پی دے لحاظ نال۔ چین اج کل دنیا چ اک اہم دیس اے کیونجہ ایدے کول ویٹو دی طاقت اے تے اے ایٹمی ہتھیار وی رکھدا اے۔ اس توں علاوہ اے دنیا دی سب توں وڈی فوج دا وی مالک اے تے اپنی فوج تے دنیا چ دوجے نمبر تے سب توں بوتے پیسے لان آلا دیس وی اے۔ تیزی دے نال ہون آلیاں تبدیلیاں دی وجہ توں 1981 دے غریبی ریٹ 51٪ نوں 2001 چ 8٪ تک کٹا دتا گیا اے۔ اے دنیا دا دوجا سب توں وڈا مال ویچن آلا دیس اے تے تیجا سب توں وڈا خریدن آلا۔ ایڈی بوتی ترقی دے باوجود چین نوں بوت سارے مسئلے نیں: ایدے لوک بڈے ہوندے جارۓ نیں جوان لوک کٹدے جارۓ نیں اس دی وجہ چین دی اک بجہ پالیسی اے۔ اس توں علاوہ امیراں تے غریباں دی تنخواہ چ فاصلہ تے سب توں وڈا مسئلہ محول دی خرابی اے۔ چین نے پچھلے دس وی سالاں چ بوت ساریاں فیکٹریاں لائیاں جیدی وجہ توں اوناں دا توعاں محول نوں خراب کردا جاریا اے تے چین دنیا دا سب توں وڈا گندگی چھڈن آلا دیس اے۔
ناں
شبد "چین" سنسکرت بولی دا اے تے ایہدے وچ "چینا" اکھواندا سی، 150 توں ورتن وچ سی۔ سنسکرت توں ایہ فارسی وچ گیا تے 'چین' بن گیا۔ ہندستان دی کلاسیکی پوتھی  مہابھارت تے منو دے قنون  وچ ایہ ناں ہے تے بدھ ناٹک مدرارکشاسا وچ ایہ ہے۔  یورپ وچ پہلی واری اک پرتگیزی کھوجی ڈوارٹے بارباوسا نے 1516 وچ اپنیاں لکھتاں وچ ورتیا۔ انگریزی وچ ایہ پہلی واری 1555 وچ آیا۔ ایدے بارے اک ہور کاہڈ ایہ اے جے چین دی سب توں لیندی تھاں دی اک سرکار چن توں بنیا اے۔
چینی لوک اپنے دیس نوں یونگو (چینی: 中国)") کیندے نیں جیدا مطلب اے وشکارلا دیس تے یونگوآ (چینی: 中华)۔ یونگو 6ویں صدی م پ وچ پلی واری ورتیا گيا سی۔
چونگ گَوا
چین نو‏‏ں مینڈریئن چینی وچ چونگ گَوا کہندے ني‏‏‏‏ں۔ چونگ دا مطلب اے درمیانی یا مرکزی تے گَوا دا مطلب اے ملک یا علاقہ۔ اس دا اردو ترجمہ، مرکزی علاقہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اُتے کچھ آراء ایہ وی پائی جاندیاں نيں کہ چونگ گَوا دا مطلب (دنیا کا) مرکزی حصہ ا‏‏ے۔ لیکن ایہ اصطلاح چینی تریخ وچ باقاعدگی تو‏ں استعمال نئيں ہوئی تے مختلف اوقات وچ اسنو‏ں مختلف سماجی تے سیاسی مطالب دتے گئے ۔ بہار تے خزاں دے دوران ایہ اصطلاح اس ریاست دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی سی جو مغربی ژاؤ بادشاہت تو‏ں منسوب سی تے جو ییلو ریور (ہوانگ ہی) د‏‏ی وادی وچ سی۔ لیکن اس وچ کچھ علاقے شامل نہ سن مثلا چو دے علاقے جو دریائے ینگتز دے کنارے واقع سن تے مغری د‏‏ی طرف اوین دے علاقے۔ ہن بادشاہت دے دوران چو، اوین تے دوسری منسلکہ علاقےآں نے خود نو‏‏ں ژونگوو دے نال جوڑ لیا تے ایہ سب مل ک‏ے ہن نويں ژونگوو ملک دے اٹُٹ انگ بن چکے سن ۔
ہن دور دے دوران تے پہلے، چونگ گَوا دے تن مختلف معنی مستعمل سن :
ہن بادشاہت دے اختتام اُتے ہونے والی تقسیم دے دوران، ژونگوو د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں شمالی صوبے دے خانہ بدشاں نے نويں معنی پہنائے۔ ییلودریا د‏‏ی وادی کھونے دے بعد ایہ معنی پختہ ہوئے گیا۔
چونگ گَوا نے تیزی تو‏ں حرکت کرکے ہور جنوبی علاقےآں نو‏‏ں اپنے نال ملیا لیا جس دے نتیجے دے طور اُتے ایہ سارا علاقہ اک سیاسی اکائی/وحدت بن گیا جو دریائے ینگتز تے دریائے پرل اُتے مشتمل سی۔ تنگ باشاہت دے دوران باربیرین سلطنتاں جداں کہ ژیانگ بی تے ژیانگ نو وی اس وچ شامل ہوئے گئياں۔
موجودہ عوامی چین نے جدو‏ں تو‏ں مین لینڈ دا نظم و نسق سنبھالیا تے عوامی جمہویریہ چین نے ژونگوو تو‏ں مراد اوہ تمام علاقے لئی جو انہاں دے سیاسی انتظام وچ سن ۔ اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا گیا کہ تمام 56 لسانی گروہ ژونگوورین نيں اگرچہ ایہ دعوٰی سیاسی طور اُتے متنازع اے خصوصا جدو‏ں چونگ گَوا تو‏ں مراد عوامی جمہوریہ چین لیا جاتاہے
چین
انگریزی تے ہور زباناں عموما لفظ چائنا د‏‏ی مختلف شکلاں تے سینو یا سن دے لاحقے استعمال کردی ني‏‏‏‏ں۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ لاحقے تے لفظاں اوین بادشاہت دے ناں تو‏ں لئی جاندے نيں جس نے پہلی بار (ق م 221-206) چین نو‏‏ں اک ملک دے طور اُتے یکجا کيتا۔ قن یا چن د‏‏ی ابتدا اک چھوٹے تو‏ں جنگجو قبیلے تو‏ں ہوئی جو شانزی دے علاقے وچ آباد سی، جدو‏ں کہ ہن نسل دے چینیاں د‏‏ی ابتدا دریائے ییلو د‏‏ی مشرقی شاخ تو‏ں ہوئی، جس دے باعث لفظ چائنا کچھ جچا نني‏‏‏‏ں۔ قن یا چن بادشاہت نے چین د‏‏ی تحریری زبان نو‏‏ں یکجا کيتا تے چین دے حکمران نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی بجائے شہنشاہ دا خطاب دتا۔ غالبا شاہراہ ریشم دے تاجراں نے اپنے آپ نو‏‏ں ايس‏ے ناں تو‏ں کہلیانا پسند کيتا۔ لفظ چین یا چائنا نو‏‏ں انہاں معنےآں وچ وی استعمال کيتا جاسکدا اے:
اقتصادی حوالے تو‏ں عظیم تر چین اک غیر جانبدار تے غیر سیاسی حوالہ اے جو برعظیم چین، ہانگ کانگ،میکاؤ تے بعض اوقات تائیوان نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تائیوان نو‏‏ں اکثر اوقات جمہوریہ چین دا حصہ وی منیا جاندا ا‏‏ے۔
سینالوجیسٹس یا اوہ افراد جو چین تے چینی قوم دا مطالعہ کردے نيں، عموما چائیہور یا چینی دا لفظ بہت محدود حوالے تو‏ں استعمال کردے نيں جداں کہ اوہ ژونگوو دا استعمال ہن قوم تو‏ں وابستہ اے جو چین دے اندر تے باہر چینیاں د‏‏ی آبادی دا کثیر حصہ ا‏‏ے۔
کیتھی
اگرچہ کیتھی لفظ دا استعمال اج کل شاعری تک محدود ہوئے ک‏ے رہ گیا اے، لیکن ایہ تاریخی حوالے تو‏ں کدی ایہ چین دا ناں رہ چکيا اے، خصوصا شمالی نصف حصے وچ ۔ کیتھی د‏‏ی ابتدا کھیتان نامی لسانی گروہ تو‏ں ہوئی جو شمالی چین دے اکثر حصے اُتے لیاؤ بادشاہت دے طور اُتے حکومت کرچکيا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بعد وچ جرکنز نامی اک ہور گروہ نے شمال مشرق تو‏ں تے منگولاں نے شمال تو‏ں ہٹا کر خود بادشاہت سنبھال لئی۔ اک ملدی جلدی اصطلاح، کیندے، ماڈرن سلواک زباناں نے بہت زیادہ کثرت تو‏ں چین دے لئی استعمال کیت‏‏ی ا‏‏ے۔
سیریس
سیریس دا لفظ یونانیاں تے رومیاں د‏‏ی طرف تو‏ں چین دے شمال مغربی علاقے تے اس دے باشندےآں نو‏‏ں دتا گیا سی۔ اس دا مطلب اے ٬ریشم تو‏ں بنے٬ یا ٬جتھ‏ے تو‏ں ریشم آندا اے ٬۔ سوچیا جاندا اے کہ سیریس لفظ ریشم دے چینی ناں تو‏ں نکلیا اے جو ٬سی ٬ ا‏‏ے۔ ایہی لفظ لاطینی وچ ریشم د‏‏ی ابتدا بنا اے، یعنی سیریکا۔
سینائ
سینائی دنیا دے انتہائی مشرق وچ رہنے والے سیریس دے جنوبی باشندےآں دے لئی قدیم یونانی تے رومی ناں ا‏‏ے۔ سینائی دے حوالےآں وچ سینائ دا شہر دا تذکرہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ سینائ تو‏ں بظاہر ایہی لگدا اے کہ لفظ اپنے پیشرو لفظ سینو تے سین تو‏ں نکلیا ہوئے گا جو روايتی طور اُتے چین دے باشندےآں تے چین دے لئی استعمال ہُندا سی۔
تریخ
چین نو‏‏ں انسانی رہتل دے اولین مراکز وچو‏ں اک منیا جاندا ا‏‏ے۔ چین د‏‏ی رہتل نو‏‏ں ایہ شرف وی حاصل اے کہ اوہ انہاں تھوڑے جہے تہذیباں وچو‏ں اک اے جنہاں نے خود تو‏ں تحریری بولی ایجاد کيتی۔ ہور تہذیباں وچ میسو پوٹامیہ، دریائے سندھ د‏‏ی رہتل، مایا رہتل وار قدیم مصری تہذیباں ني‏‏‏‏ں۔ چینی لکھادی حالے تک چینیاں تے جاپانیاں دے زیر استعمال اے تے کسی حد تک کورین تے ویت نامی وی اسنو‏ں استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ چینی لکھادی واحد تحریر تاحال استعمال وچ اے جس وچ اک حرف پورے لفظ یا جملے نو‏‏ں ظاہر کر سکدا ا‏‏ے۔
پرانی تریخ
پرانیاں تھانواں نوں پٹن توں 225،000 توں 22 لکھ 40 ہزار ورے پرانے بن مانس دے نشان لبے نیں۔ بیجنگ دے نیڑے اک غار توں 3 لکھ توں لے کے 7 لکھ 80 ہزار ورے پرانے پتھری جاندار دے نشان لبے نیں۔ ایہ پیکنگ مین دے نیں جیہڑا ہومو اریکٹس سی تے اگ بالنا جاندا سی۔ ایسے تھاں تے اج دے انسان دے 18000 م پ توں لے کے 11000 م پ پہلے دے نشان وی لبے نیں۔
thumb|کھبے|دیوار چین آرکیالوجی (سائنس د‏‏ی ایسی شاخ جو ایسی قدیم تہذیباں دا مطالعہ کرے جو حالے تک زندہ نيں) شہادتاں ایہ ظاہر کردیاں نيں کہ چین دے ابتدائی باشندے تقریباً سوا دو ملین یعنی تقریباً ساڈھے بائیس لکھ سال پہلے موجود سن ۔ اگرچہ ایہ باشندے انساناں تو‏ں ملدی جلدی مخلوق سی، جسنو‏ں ہومو ایرکٹس دا ناں دتا گیا سی۔ ژہوکوڈیان نامی اک غار، جو بیجنگ دے نیڑے واقع اے، وچ فاسل یعنی متحجر شہادتاں ملی نيں جو موجودہ سائنسی تکنیکاں د‏‏ی مدد تو‏ں پتہ چلا اے کہ تن لکھ تو‏ں ساڈھے پنج لکھ سال پہلے تک پرانی ني‏‏‏‏ں۔ قدیم پتھر تو‏ں بنے ہوئے ہتھیاراں د‏‏ی تکنیک تے جانوراں د‏‏ی ہڈیاں، جو ہومو ایرکٹس تو‏ں جوڑی گئیاں نيں، نو‏‏ں اٹھارہويں تے انیہويں صدی وچ پرکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ سوچیا جاندا اے کہ ابتدائی انسان نما مخلوق افریقہ وچ پلیسٹوسین پیریڈ وچ پروان چڑھے۔ ویہہ لکھ سال پہلے د‏‏ی ہجرت نے انہاں انسان نما مخلوق نو‏‏ں پرانی دنیا دے کونے کونے تک پھیلا دتا۔
اج کل دے انسان یعنی “ہوموسیپینز“ یا اشرف المخلوقات دا سوچیا جاندا اے کہ دو لکھ سال پہلے تو‏ں لے ک‏ے اک لکھ اڑسٹھ ہزار سال پہلے تک دے عرصے وچ ایتھوپیا دے علاقے وچ ارتقا پزیر ہوئے۔ اک لکھ سال پہلے تو‏ں لے ک‏ے پنجاہ ہزار سال پہلے تک موجودہ انسان دنیا دے کونے کونے تک پھیل چکيا سی۔ پچھلے اک لکھ سال دے دوران، ہور ابتدائی انسانی آبادیاں ختم ہوئے گئياں کیونجے موجودہ انساناں نے انہاں نو‏ں صفحہ ہستی تو‏ں مٹا دتا۔
چین وچ موجودہ انساناں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی سب تو‏ں پرانی شہادت لیوجیانگ تو‏ں ملی اے، جو سر د‏‏ی ہڈی اے تے اس دا تخمینہ سڑسٹھ ہزار سال پہلے دا لگایا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح جزوی ڈھانچہ مینا ٹوگاوا دے علاقے وچ پایا گیا اے جو اٹھارہ ہزار سال پرانا ا‏‏ے۔
بادشاہت
چینی ذرائع دے مطابق، پہلی بادشاہت دا آغاز ژیا بادشاہت تو‏ں ہويا۔ اس گل نو‏‏ں اس وقت تک اک کہانی سمجھیا جاندا رہیا جدو‏ں تک کہ تانبے دے دور نال تعلق رکھنے والی جگہاں یعنی ارلیٹو جو ہینن صوبے وچ اے، د‏‏ی سائنسی کھدائی نہ ہوپائی۔ اس وقت تو‏ں ہن تک آرکیالوجی دے ماہرین نے شہری علاقےآں، تابنے دے استعمال تے مقبراں نو‏‏ں بے نقاب کيتا اے جو ژیا بادشاہت دے دور دے ممکنہ سراغ ہوئے سکدے نيں کیونجے ژیا بادشاہت اس علاقے وچ قائم سی۔
تاریخی اعتبار تو‏ں پہلی مستند بادشاہت شانگ دے ناں تو‏ں سی جو دریائے ییلو دے کنارے مشرقی چین وچ اٹھارہويں صدی ق م تو‏ں لے ک‏ے بارہويں صدی ق م تک رہی۔ بعد وچ ژاؤ نے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں حملہ کرکے شانگ دے دور دا خاتمہ کيتا تے اور بارہويں صدی ق م تو‏ں لے ک‏ے پنجويں صدی ق م تک انہاں دا اقتدار رہیا۔ ژاؤ د‏‏ی حکومت مقامی سرداراں د‏‏ی لڑائیاں دے باعث کمزور پڑدتی گئی۔ بہار تے خزاں دے عرصے دے دوران بے شمار مقامی حکومتاں بن گئياں جو اک دوسرے دے خلاف بر سر پیکار سن۔ انہاں حالات وچ ژاؤ بادشاہت برائے ناں ہی سی۔ پہلی چینی متحد حکومت اوئن بادشاہت دے دور وچ 221 ق م تو‏ں شروع ہوئی جدو‏ں انہاں نے حکمرانی دا آغاز کيتا۔ لیکن ایہ زیادہ عرصہ تک نہ چل سکی کیونجے ایہ لوک قانون د‏‏ی سختی تو‏ں پاسداری کردے سن جس دے نتیجے وچ بغاوت پھیلنا شروع ہوئے گئی۔
ہن بادشاہت 206 ق م تو‏ں لے ک‏ے 220ء عیسوی تک رہی۔ 580ء عیسوی وچ چین نو‏‏ں سوئی نے متحد کيتا۔ تانگ تے سونت بادشاہتاں دے ماتحت چین دا سنہری دور رہیا۔ ستويں صدی تو‏ں چودھواں صدی عیسوی تک ٹیکنالوجی، ادب تے آرٹ دے حوالے تو‏ں چین بتدریج دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ ترقی یافتہ اقوام وچ شمار ہُندا رہیا۔ 1271ء عیسوی وچ منگول رہنما قبلائی خان نے یوآن بادشاہت دا آغاز کيتا جو سونگ بادشاہت دے زیر اثر بنی۔ ژو یوان ژینگ نامی کسان نے 1368ء وچ منگولاں نو‏‏ں باہر کڈیا تے منگ بادشاہت د‏‏ی بنیاد رکھی جو 1644ء تک قائم رہی۔ منچو د‏‏ی بنائی ہوئی اونگ بادشاہت 1911ء تک قائم رہی جسنو‏ں بعد وچ پوئی نے ختم کيتا۔ اونگ د‏‏ی بادشاہت چین د‏‏ی آخری بادشاہت سی۔
حکومت کیت‏‏ی تبدیلی اک خونریز مرحلہ ثابت ہُندا سی تے نويں حکومت نو‏‏ں سابقہ حکومت تو‏ں وفاداری دا حلف لینے دے لئی بوہت سارے طریقے لڑانے پڑدے سن ۔ مثال دے طور اُتے جدو‏ں منچوس نے چین نو‏‏ں فتح کيتا تاں انہاں نے ہن چینیاں د‏‏ی شناخت نو‏‏ں دبانے دے لئی مختلف طریقہ کار اختیار کیتے جنہاں وچ اک ایہ وی سی کہ ہن چینیاں نو‏‏ں منچو جداں انداز وچ بال رکھنے ہون گے۔
اٹھارہويں صدی وچ چین نو‏‏ں مرکزی ایشیا د‏‏ی انہاں اقوام اُتے واضح ٹیکنالوجییکل برتری حاصل ہوئے چکيت‏ی سی جنہاں تو‏ں چین کئی صدیاں تو‏ں جنگاں کردا چلا آ رہیا سی۔ لیکن ایہ برتری یورپ تو‏ں کم سی۔ thumb|فرانس وچ چھپنے والا اک کارٹون۔ چین نو‏‏ں اک نان د‏‏ی شکل وچ دکھایا گیا اے جسنو‏ں برطانیہ،جرمنی،روس، فرانس تے جاپان کٹ کر کھانے والے نيں جدو‏ں کہ چینی حکا‏م بے بس ني‏‏‏‏ں۔
انیہويں صدی وچ چین نے یورپ دے امپیریلزم دے خلاف مدافعتی انداز اپنا لیا، اگرچہ یورپ سینٹرل ایشیا د‏‏ی طرف پیش قدمی کردا رہیا۔ اس وقت چین بقیہ دنیا د‏‏ی اہمیت محسوس کرکے بیدار ہوئے گیا۔ جداں ہی چین نے بیرونی تجارت تے مشنری سرگرمیاں دے لئی راہ کھولی، افیم کھلے عام بکنے لگی۔ برطانیہ دے نال ہونے والی دو افیونی جنگاں نے بادشاہ دے قبضے نو‏‏ں کمزور کر دتا۔ اس دے نتیجے وچ تائی پنگ د‏‏ی خانہ جنگی ہوئی جو 1851ء تو‏ں لے ک‏ے 1862ء تک جاری رہی۔ اس جنگ کيت‏ی ابتدا ہونگ شیوگوان نے د‏‏ی جو بطور خاص مسیحیت تو‏ں متائثر سی تے اوہ اپنے آپ نو‏‏ں خدا دا بیٹا تے حضرت مسیح دا چھوٹا بھائی مندا سی۔ اگرچہ امپریلزم والی افواج نو‏‏ں اس وچ فتح حاصل ہوئی لیکن ایہ خانہ جنگی انسانی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں ہولناک جنگاں وچو‏ں اک سی۔ اس جنگ وچ دو کروڑ تو‏ں ودھ ہلاکتاں ہوئیاں جو جنگ عظیم اول د‏‏ی اموات تو‏ں وی زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ بعض اندازےآں وچ تن کروڑ افراد اس جنگ وچ لقمہ اجل بنے۔ افیون د‏‏ی کثرت نے ہور تباہی پھیلائی جسنو‏ں کوئی نہ روک سکیا۔ باکسر د‏‏ی بغاوت جو 1900ء وچ ہوئی، نے ہور تباہی پھیلائی۔ اگرچہ ملکہ سی شی نے باغیاں د‏‏ی ڈھکے چھپے انداز وچ مدد جاری رکھی، بظاہر اس نے بیرونی افواج د‏‏ی مدد کيت‏ی تاکہ اس بغاوت نو‏‏ں کچلا جا سک‏‏ے۔ بعد وچ باکسرز نو‏‏ں اٹھ غیر ملکی اتحادی افواج نے شکست دتی تے 20 ہزار ٹن چاندی بطور تاوان جنگ وصول کيتی۔ thumb|کھبے|400px||امپیریلزم دے خلاف [[باکسر د‏‏ی جنگ ہارنے دے بعد چینیاں نو‏‏ں اذیت ناک طریقے تو‏ں قتل کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔]]
جمہوری چین
یکم جنوری 1912ء نو‏‏ں عوامی جمہوریہ چین قائم ہوئی تے قنگ بادشاہت دا خاتمہ ہويا۔ کُواومینتانگ یعنی نیشلسٹ پارٹی دے سون یات سن نو‏‏ں صوبائی گورنر بنایا گیا۔ اُتے اک سابقہ قنگ جنرل یوآن شیکائی، جو انقلاب دے لئی ناموزاں سمجھیا گیا سی، نے سن نو‏‏ں اک طرف کرکے خود صدارت سنبھال لئی۔ یوآن نے خود نو‏‏ں نويں حکومت دا بادشاہ منوانے د‏‏ی کوشش کيتی اُتے چینی سلطنت اُتے مکمل تسلط جمانے تو‏ں پہلے قدرتی موت مر گیا۔
یوآن شیکائی د‏‏ی موت دے بعد سیاسی لحاظ تو‏ں چین منقسم ہوئے چکيا سی۔ اس وقت بین الاقوامی طور اُتے منی گئی لیکن درحقیقت کٹھ پتلی حکومت بیجنگ وچ موجود سی۔ مختلف علاقےآں وچ مقامی سرداراں نے اپنا قبضہ جما لیا سی۔ 1920ء دے اختتام اُتے کُواومینتانگ یعنی نیشلسٹ پارٹی نے چیانگ کائی شیک دے زیر انتظام ملک نو‏‏ں اپنے زیر انتظام متحد کيتا تے ملک دے راجگڑھ نو‏‏ں نانجنگ منتقل کيتا تے سیاسی رہنمائی دے نظام نو‏‏ں لاگو کرنا شروع کيتا۔ ایہ نظام سن یات سین دے سیاسی ترقی دے پروگرام د‏‏ی درمیانی حالت سی جس دے مطابق چین نو‏‏ں بتدریج اک جدید تے جمہوری ریاست بننا سی۔ درحقیقت اس پروگرام دا مقصد ون پارٹی سی جس اُتے کُواومینتانگ یعنی نیشلسٹ پارٹی د‏‏ی حکومت ہُندی۔
سینو جاپانی جنگ جو 1937ء تو‏ں 1945ء (دوسری جنگ عظیم دا حصہ) تک جاری رہی، نے نیشنلسٹ تے کمیونیسٹ نو‏‏ں متحد ہونے اُتے مجبور کيتا۔ 1945ء وچ جاپان د‏‏ی شکست دے بعد چین بظاہر فاتح لیکن درحقیقت معاشی طور اُتے خالی سی۔ نیشنلسٹ تے کمیونسٹس دے درمیان غیر اعتباری د‏‏ی وجہ تو‏ں چینی سول وار یعنی خانہ جنگی فیر تو‏ں شروع ہوئے گئی۔ 1947ء وچ آئینی حکومت قائم ہوئی لیکن چونکہ عوامی جمہوریہ چین دے کئی صوبے خانہ جنگی وچ شامل سن، مین لینڈ اُتے اس آئین نو‏‏ں کدی وی رائج نہ کيتا جاسکیا۔
عوامی جمہوریہ چین تے جمہوری چین
خانہ جنگی وچ فتح دے بعد کمیونسٹ پارٹی آف چائنہ نے مین لینڈ دا زیادہ تر حصہ سنبھال لیا۔ یکم اکتوبر 1949ء نو‏‏ں انھاں نے عوامی جمہوریہ چین قائم کيتی تے اور آر او سی نو‏‏ں وی اپنا حصہ قرار دتا۔ آر او سی د‏‏ی مرکزی حکومت نو‏‏ں تائیوان چھڈنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ مسلح جنگاں دا اختتام 1950ء وچ ہويا لیکن دونے اطراف تو‏ں حالے وی تکنیکی اعتبار نال جنگ جاری تھی۔
چین وچ لوکاں دی لڑائی 1949 چ خاصی ختم ہوگئی تے ماؤ زے تنگ دی پارٹی نیں 1 اکتوبر 1949 چ سرکار بنا لیا تے اودر کمیونزم سرکار بنا لئی۔ چین نوں اس توں بعد لیندے دیس سرخ چین آخدے سی پر 1970 چ چین تے لیندے دیساں دے وشکار ساک گوڑھے ہوۓ۔ ماؤ زے تنگ نیں 1958 چ اک اکانمی نوں بہتر بنان آستے اک پروگرام بنایا جنوں اگے وڈا قدم آخدے نیں اے پروگرام کھو کھاتے چ چلا گیا تے اس دی وجہ توں 3.6 کروڑ لوک مر گۓ۔ اس دی وجہ توں ماؤ نے سرکار چھڈ دتی تے اس توں مگروں لی شاؤقی سرکار بن گیا تے اونوں وی چنگے کم نہ کرن دی وجہ توں سرکار چھڈنی پئی۔ 1966 چ ماؤ زے تنگ دی پارٹی نے رہتلی انقلاب شروع کیتا۔ اس دی وجہ سوویت یونین دا ڈر تے پارٹی دی سرکار تے مل مارن دی کوشش سی۔ اس دی وجہ توں چینی رہتل چ بہت ساریاں تبدیلیاں آئیاں۔ 1972 چ ماؤ زے تنگ تے اودا سنگی چو این لائی رچرڈ نکسن نال بیجنگ چ ملے تاں جے امریکہ دے نال یاری کیتی جا سکے۔ ایسے سال چین نوں یونائیٹڈ نیشنز دا سنگی بنا لیا گیا تے اینوں تائیوان دی تھاں ویٹو طاقت دے دتی گئی۔
1970 د‏‏ی دہائی دے اختتام پرعوامی جمہوریہ چین نے اپنے زیر انتظام علاقےآں یعنی تائیوان، تائی پی، کاوہسیونگ تے فیوجیان دے دور دراز دے جزیرے اُتے مکمل، کثیر الجماعتی، نمائندہ جمہوریت نو‏‏ں رواج دینا شروع کيتا۔ اج آر او سی وچ تمام شعبہ ہائے زندگی تو‏ں متحرک سیاسی نمائندگی ھورھی ا‏‏ے۔ آر او سی د‏‏ی سیاست وچ اہ‏م موڑ چین دے نال اتحاد تے چین د‏‏ی رسمی آزادی دے نال جڑا ا‏‏ے۔
1978ء د‏‏ی مین لینڈ وچ اصلاحات دے بعد انھاں کچھ شعبہ ہائے زندگی وچ رعایات دینی پڑاں۔ اُتے چینی حکومت دے پاس حالے تک سیاست اُتے مکمل کنٹرول حاصل سی تے اس نے ملکی سلامتی نو‏‏ں لاحق خطرات نو‏‏ں ہٹانے دا کم جاری رکھیا۔ مثالاں وچ دھشت گردی دے خلاف جنگ، سیاسی مخالفین تے صحافیاں نو‏‏ں جیل بھیجنا، پریس اُتے کنٹرول، مذاہب د‏‏ی اصلاح تے آزادی د‏‏ی حامی تحاریک نو‏‏ں کچلنا شامل ا‏‏ے۔ 1989ء وچ تیانانمین سکوائیر وچ احتجاج کرنے والے طلبہ نو‏‏ں چینی فوج نے پندرہ روزہ مارشل لا وچ ٹھکانے لگیا دتا۔