cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انڈونیشیا وچ اشاعت اسلام
وسطی تے مشرقی جاوا
رکلیفس (1991) د‏‏ی دلیل اے کہ ایہ مشرقی جاون قبرستان ، جو غیر ساحلی ماجاپاہت دے پاس سی تے تریخ دا سی ، نے اس طویل نظریے اُتے شک کيتا کہ جاوا وچ اسلام دا آغاز ساحل اُتے ہويا اے تے اوہ ریاست دے خلاف سیاسی تے مذہبی مخالفت کيتی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ دور رس سیاسی تے تجارتی رابطےآں والی ریاست دے طور اُتے ، ماجاپاہت تقریبا مسلم تاجراں دے نال رابطے وچ رہندا سی ، اُتے اس دے جدید ترین درباریاں دے تاجراں دے مذہب د‏‏ی طرف راغب ہونے دے امکان دے بارے وچ قیاس کيتا جارہیا ا‏‏ے۔ بلکہ ، صوفیانہ صوفی مسلم استاداں ، جو ممکنہ طور اُتے مافوق الفطرت طاقتاں ( کرامت ) دے دعویدار نيں ، دے بارے وچ سوچیا جاندا اے کہ اوہ جاویانی عدالت دے اشرافیہ دے مذہبی تبدیلی دا اک زیادہ ممکنہ ایجنٹ نيں ، جو طویل عرصے تو‏ں ہندو تے بدھ مت دے تصوف دے پہلوآں تو‏ں واقف سن ۔
وسطی تے مشرقی جاوا ، ایہ علاقہ جتھ‏ے جاویانی نسلی رہندے سن ، اس دا دعویٰ ہندو بودھ بادشاہ نے داھا دے مشرقی جاوا دے اندرونی حصے وچ کیہ سی۔ اُتے ، سورابایا جداں ساحلی علاقےآں وچ ، ایہ اسلام یاقتہ سن تے توبان دے علاوہ ، اکثر داخلہ دے نال جنگ وچ رہندے سن ، جو ہندو بودھ بادشاہ دے وفادار رہ‏‏ے۔ کچھ ساحلی مسلم لارڈاں نو‏‏ں جاویانی ، یا مسلما‏ن چینی ، ہندوستانی ، عرب تے ملائیشین تبدیل کيتا گیا سی جو ساحل اُتے اپنی تجارتی ریاست آباد تے قائم کرچکے سن ۔ مسلم ساحل تے ہندو بودھ داخلہ دے وچکار ایہ جنگ دیماک سلطنت دے ذریعہ ماجپاہت دے خاتمے دے بعد وی بہت طویل جاری رہی اوردشمنی وی دونے خطےآں دے اسلام قبول کرنے دے کافی عرصے بعد جاری رہی۔
جب جاوا دے شمالی ساحل دے لوکاں نے اسلام قبول کيتا تاں ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ چینی مسلما‏ن ، ما ہوان تے چین دے ینگل شہنشاہ دے ایلچی ، نے 1416 وچ جاوا دے ساحل دا دورہ کيتا تے اپنی کتاب ، ینگ یی شینگ لین: سمندر دے ساحلاں دے مجموعی سروے '(1433) وچ دسیا کہ ، اوتھ‏ے جاوا وچ صرف تن قسم دے افراد سن : مغرب دے مسلما‏ن ، چینی (کچھ مسلما‏ن) تے جاویانی۔ چونکہ مشرقی جاوین دے قبرستان پنجاہ سال پہلے جاویانی مسلماناں دے سن ، لہذا ما ہوان د‏‏ی رپورٹ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ساحل جاویانیاں تو‏ں پہلے اسلام نو‏‏ں واقعتا جاویانی درباریاں نے اپنایا سی۔
ابتدائی ہجری 822 د‏‏ی تریخ (1879 ء) دا اک ابتدائی مسلما‏ن قبرستان جس د‏‏ی مشرقی جاوانی بندرگاہ گریسک اُتے ملی اے تے ملک ابراہیم دی تدفین کيتی گئی ا‏‏ے۔ اُتے ، جداں کہ ایہ ظاہر ہُندا اے کہ اوہ غیر جاویانی غیر ملکی سی ، قبرستان ساحلی جاوانی تبدیلی دے ثبوت نئيں دیندا ا‏‏ے۔ ملک ابراہیم ، اُتے ، جاوانی روایت دے مطابق جاوا ( ولی سانگا ) وچ اسلام دے ابتدائی نو رسولاں وچو‏ں اک سی ، اگرچہ اس روایت دے بارے وچ کوئی دستاویزی ثبوت موجود نئيں ا‏‏ے۔ 15 ويں صدی دے آخر وچ ، جاوا وچ طاقتور مجاپاہت سلطنت عروج اُتے سی۔ متعدد لڑائیاں وچ شکست کھا جانے دے بعد ، جاوا وچ آخری ہندو سلطنت 1520 وچ اسلامکائیزڈ کنگڈم آف دیماک دی ودھدی ہوئی طاقت دے تحت آگئی ۔
ولی سانگا د‏‏ی دعوۃ
سوال ایہ اے کہ: صرف 40–50 سال دے عرصہ وچ ، جاوا وچ اسلام نو‏‏ں اِنّے وسیع پیمانے اُتے کیو‏ں حاصل کيتا جاسکدا اے ، جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے اس د‏ی نشوونما بہت مشکل تھی؟ ولی سانگا د‏‏ی دعوۃ د‏‏ی کامیابی دا اک اہ‏م کلیدی عنصر ایہ اے کہ والیسونگو نے ماجپاہت د‏‏ی اک لاوارث رہتل نو‏‏ں اک نويں رہتل وچ کس طرح تیار کيتا جس د‏‏ی جڑاں ماجاہت د‏‏ی تشکیل کردیاں نيں لیکن اسلامی خصوصیات دے نال۔ مثال دے طور اُتے ، دیمک دے ابتدائی دور تک ، معاشرے نو‏‏ں دو وڈے گروہاں وچ تقسیم کيتا گیا اے ، جداں کہ ماجاپاہت عہد۔ پہلے ، گستی دا گروپ ، یعنی اوہ لوک جو محل وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ دوم ، قول گروپ ، اوہ لوک جو محل دے باہر رہندے ني‏‏‏‏ں۔
گستی دا مطلب آقا اے ، کوولہ دا مطلب غلام یا نوکر اے ، جنہاں نو‏ں صرف لیز اُتے لینے دا حق اے ، ملکیت دا حق نئيں ، کیونجے ملکیت دا حق صرف انہاں لوکاں دا اے جو (گستی) د‏‏ی سماجی حیثیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ماجاہت دے دور وچ ، تمام پراپرٹی محل (ریاست ، یا قوم ، یا بادشاہی) د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ تے جے بادشاہ اک مستحق مضمون دینا چاہندا اے ، تاں بادشاہ دے حکم تو‏ں اس شخص نو‏‏ں سیما زمین یا پردیکان زمین (چور) دتی جائے گی۔ اس دا ایہ مطلب وی اے ، جے اوہ کوولہ ہُندا تاں اس د‏ی معاشرتی حیثیت بلند ہوئے گی ، تے اوہ گستی بن جائے گا ، تے اسنو‏ں وی ملکیت دا حق حاصل اے کیو‏ں کہ اسنو‏ں سمہہ زمین (چور) دے دتی گئی سی۔
ولی سانگا، خاص طور اُتے شیخ سیندی جنر تے سنان کالیجاگیا نے ثقافتی تے معاشرتی ڈھانچے وچ اک نواں تناظر پیدا کيتا۔ "گستی تے کوولہ" دے ثقافتی تے معاشرتی ڈھانچے تو‏ں ، انہاں نے نويں کمیونٹی ڈھانچہ متعارف کرایا جسنو‏ں "مسیارکات" کہیا جاندا اے ، جو مشارکہ دی عربی اصطلاح تو‏ں ماخوذ اے ، جس دا مطلب اے مساوات تے باہمی تعاون د‏‏ی جماعت ا‏‏ے۔ جاویانی کاوی لفظاں وچ "مسیرکات" ، "رقیعت" ، تے ايس‏ے طرح د‏‏ی اصطلاح د‏‏ی عدم موجودگی تو‏ں ایہ ثابت ا‏‏ے۔ ایہ اک نويں اصطلاح اے جسنو‏ں والیسونگو نے اپنے دعوہ دے دوران لیایا سی۔
والیسونگو دے ذریعہ استعمال ہونے والے طریقےآں وچو‏ں اک معاشرے د‏‏ی ذہنیت نو‏‏ں تبدیل کرنا ا‏‏ے۔ گوستی د‏‏ی معاشرتی حیثیت رکھنے والے افراد خود نو‏‏ں بطور اسم: اسماہلون ، کلون یا انگسن۔ جدو‏ں کہ سماجی حیثیت والے افراد کاولہ ضمیر وچ اپنے آپ نو‏‏ں ایہ کہندے نيں: کولا یا کاولہ (جاوی) ، ابدی (سنڈاہور) ، سیا یا سہایا (سوماتران): ہیمبا یا امبو (مینانگکاباؤ)۔ ولی سانگانے انہاں تمام تلفظات یا عہدےآں نو‏‏ں تبدیل کيتا جو غلاماں دے معنی د‏‏ی نشاندہی کردا اے ، تے اس د‏ی جگہ انگسن ، اکو ، کلون یا جاگ د‏‏ی اصطلاح تے دوسرے عہدہ تو‏ں لگیایا گیا اے جو غلاماں یا کم معاشرتی درجہ دے حامل افراد د‏‏ی شناخت د‏‏ی نمائندگی نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ والسینگو دے معاشرے دا تصور اے ، مساوی یا باہمی تعاون اُتے مبنی معاشرے دا ، جو "امتیازات" کہلاندا اے ، جداں "گستی تے کوولہ" دے مضامین طبقاں دے وچکار کسی تعصب دا حامل نئيں اے تے نہ ہی خود ساختہ د‏‏ی شرائط نو‏‏ں امتیاز دیندا ا‏‏ے۔ موجودہ زمانے وچ ، کولا ، امبو ، ابدی ، ہمبہ ، سہایا یا سیاہ د‏‏ی اصطلاح ہن وی دوسرےآں دے لئی احترام ظاہر کرنے دے مقصد دے لئی استعمال ہورہی اے ، مثال دے طور پر: وڈے تو‏ں ، والدین ، اجنبی وغیرہ د‏‏ی گل کردے ہوئے۔
ماجاپاہت دے وقت ، کلاس گوستی دے علاوہ ، لوکاں نو‏‏ں مکانات ، مویشیاں ، وغیرہ جداں املاک دے حقوق نئيں ہُندے نيں ، کیونجے انہاں سب دا تعلق محل تو‏ں سی۔ جے محل دا ارادہ سی ، جداں پل یا ہیکل بنانا چاہندے نيں تے قربانی د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ، تاں طبقات‏ی مضامین دے بچےآں نے انہاں دا نشانہ لیا تے شکار کيتا۔ معاشرے دے ڈھانچے نو‏‏ں تبدیل کرنے تو‏ں ، نويں معاشرتی نظام وچ مساوات د‏‏ی وجہ تو‏ں طبقات‏ی مضامین بالآخر مسترد ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔
ماجاپاہت دے دور وچ جاویانی بہت متکبر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا زندگی دا اصول "اڈیگینگ اڈیگنگ اڈیگونا" (طاقت ، اختیار تے علم وچ اعلیٰ) ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں بہت فخر اے کہ اوہ دوسرےآں نو‏‏ں محکوم بنانے یا انہاں نو‏‏ں ذلیل کرنے وچ کامیاب رہے ني‏‏‏‏ں۔ انتونیو پگفاٹا د‏‏ی گواہی دے مطابق ، اس وقت جاویانیاں تو‏ں ودھ ک‏ے تکبر کرنے والا کوئی نئيں ا‏‏ے۔ جے اوہ چل رہے سن ، تے کسی دوسری قوم دے لوک وی نيں جو اُچی جگہ اُتے چلدے نيں تاں ، انہاں نو‏ں تھلے اترنے دا حکم دتا جائے گا۔ تے جے انہاں نے انکار کيتا تاں اوہ مارے جاواں گے۔ ایہ جاویانیاں دا کردار ا‏‏ے۔ چنانچہ پرانا جاویانی کاوی وچ ، "کالا" ("ہار") د‏‏ی کوئی اصطلاح نئيں ا‏‏ے۔ جے کسی دا دوسرےآں تو‏ں اختلاف اے تاں فیر صرف "جیت" یا "مردہ" ا‏‏ے۔ جداں کہ ما ہوان نے نوٹ کيتا ، چاو وا ( جاوا ) وچ ، جے کوئی شخص اپنے سر تو‏ں انہاں دے سر نو‏‏ں چھوندا اے ، یا جے کسی فروخت اُتے پیسے دے بارے وچ کوئی غلط فہمی پیدا ہوئے رہی اے ، یا جدو‏ں اوہ شرابی دے نال دیوانے نيں تاں ، اوہ اک دم کھچ کر کھینچدے نيں انہاں دے چاقو تے وار کيتا [اک دوسرے] جو مضبوط اے اوہ غالب ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں [اک] شخص نو‏‏ں چھری مار دتی گئی اے ، جے اوہ دوسرا آدمی بھاگتا اے تے ابھرنے تو‏ں پہلے تن دن تک اپنے آپ نو‏‏ں پوشیدہ رکھدا اے ، تاں اوہ اپنی جان نو‏‏ں ضائع نئيں کردا ا‏‏ے۔ [لیکن] جے ايس‏ے لمحے [چھرا گھونپنے] اُتے اسنو‏ں پھڑ لیا گیا تاں ، اوہ وی فوری طور اُتے چاقو تو‏ں وار کيتا گیا۔ ملک نو‏‏ں کوڑے مارنے ورگی کوئی سزا نئيں ا‏‏ے۔ اس تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑدا اے کہ جرم وڈا ہوئے یا چھوٹا ، اوہ دونے [مجرم دے] ہتھو‏ں نو‏‏ں اس د‏ی پیٹھ دے پِچھے باریک رتن تو‏ں باندھدے نيں تے اسنو‏ں کئی تیز رفتار تو‏ں دور رکھدے نيں ، فیر اوہ اک لا لاؤ تے اس اُتے چھرا گھونپتے ني‏‏‏‏ں۔ مجرم اک یا دو بار پِچھے د‏‏ی چھوٹی سی یا تیرتی پسلیاں وچ ، فوری موت دا سبب بندا ا‏‏ے۔ ملک دے مقامی رسم و رواج دے مطابق ، کسی آدمی نو‏‏ں مارے جانے دے بغیر کوئی دن نئيں گزردا۔ [یہ] بہت خوفناک ا‏‏ے۔
ولی سانگا نے فیر "نگالہ" ("نگ اللہ") د‏‏ی شرائط تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایہ "کلاہ" دے لفظ تو‏ں ماخوذ نئيں اے جداں بہاسا انڈونیشیا وچ ۔ لیکن ایہ جاویز دے سابقہ "این جی" تو‏ں آیا اے جس دا مطلب اے (مقصد ، تے منزل) د‏‏ی طرف ، مثال دے طور پر: این جی-الاس (جنگل د‏‏ی طرف) ، این جی-آنگ (بادلاں د‏‏ی طرف) ، تے این جی اللہ دا مطلب اللہ د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ (توکل) ، لفظ "نگلہ" خود جاویاں نے تنازعات تو‏ں بچنے دے اظہار دے طور اُتے استعمال کيتا سی۔جاوانیاں دے تکبر دا دوسرا ثبوت اس وقت پیش کيتا گیا اے جدو‏ں چین (مینگ الیون) دے ایلچی آئے سن تاکہ اپنے بادشاہ ( قبلائی خان) د‏‏ی طرف تو‏ں سنگساری (کرتانےگارا) دے بادشاہ نو‏‏ں پیغام پہنچاواں۔ تے اس دے بدلے وچ ، مینگ الی (چینی ایلچی) نو‏‏ں زخمی کردتا گیا ، ذلیل کيتا گیا ، تے اسنو‏ں کرتاناگارا دے ذریعہ چین واپس بھیج دتا گیا (کہیا جاندا اے کہ اس دا کان فوری طور اُتے خود کرتانیگرا نے کٹیا سی)۔ مدورا وچ کیروک د‏‏ی اصطلاح قدیم جاوانی روایت تو‏ں وی ماخوذ ا‏‏ے۔ جاواہور کاوی وچ کیروک دا مطلب لڑائی ا‏‏ے۔ واروک دا مطلب اک لڑاکا اے ؛ تے کین اروک تو‏ں مراد جنگجوواں دا قائد ا‏‏ے۔ لہذا ، ولی سانگا نے اک نويں اصطلاح متعارف کروائی جداں "سبار" (مریض) ، "عادل" (منصفانہ) ، 'توادھو' ، بشمول "نگلہ" یا نگ اللہ (تنازعات تو‏ں گریز)۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="the derivation of ngalah from ngAllah is highly dubious; rather looks like folk etymology (April 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] ولیسنگو دیکھدا اے کہ ہندو مذہب تے بدھ مذہب نو‏‏ں محلات دے اندر صرف گوستی معاشرے نے قبول کيتا سی ۔ عام مذہب جو محل دے باہر عام آبادی دے ذریعہ قبول کيتا جاندا اے اوہ کاپیتاین اے ، جس دا مذہب سانگ ہیانگ تایا د‏‏ی طرف عقیدت مند ا‏‏ے۔ تایا دے معنی نيں "سوونگ" (خالی)۔ خدا کاپیٹن دا خلاصہ اے ، اسنو‏ں بیان نئيں کيتا جاسکدا۔ سانگ ہیانگ تایا د‏‏ی وضاحت صرف "tan keno kinaya ngapa" دے طور اُتے کيتی گئی اے ، ایہ نہ دیکھیا جاسکدا اے ، نہ ہی خیال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ تے سانگ ہیانگ تایا د‏‏ی طاقت جس د‏‏ی نمائندگی اس دے بعد وکھ وکھ سینواں جداں پتھر ، یادگار ، درختاں تے اس دنیا وچ بہت ساریاں دوسری جگہاں اُتے ہُندی ا‏‏ے۔ لہذا ، اوہ اپنی پیش کش نو‏‏ں اس جگہ اُتے پیش کردے نيں ، اس لئی نئيں کہ اوہ پتھراں ، درختاں ، یادگاراں یا کسی تے چیز د‏‏ی پوجا کردے نيں ، بلکہ انہاں نے سانگ ہانگ تایا دے لئی انہاں د‏‏ی عقیدت دے طور اُتے کيتا جس د‏‏ی طاقت انہاں تمام جگہاں اُتے نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ ہندو مذہب وچ برہمن دا وی ایسا ہی تصور پایا جاندا ا‏‏ے۔
یہ کاپیتایان مذہب ، قدیم مذہب اے ، جس وچ آثار قدیمہ دے مطالعے وچ مطالعہ کيتا گیا اے ، جس د‏‏ی آثار قدیمہ د‏‏ی باقیات تے مغربی اصطلاحات وچ میراث نو‏‏ں غیر فعال ، مینہیئرز ، سرکوفگس تے بہت سارے دوسرے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے جس وچ اس گل دا اشارہ ملدا اے کہ اس دے آس پاس اک قدیم مذہب موجود ا‏‏ے۔ جگہ. تے ڈچ مورخ دے ذریعہ ، اس مذہب نو‏‏ں عداوت تے متحرکیت کہیا جاندا اے ، کیونجے ایہ درختاں ، پتھراں تے روحاں د‏‏ی پوجا کردا ا‏‏ے۔ ادھر ، ما ہوان دے مطابق ، اس طرح دے طریقےآں نو‏‏ں غیر کافر کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اس وقت کاپیتاین د‏‏ی مذہبی اقدار نو‏‏ں ولی سانگا نے خطےآں د‏‏ی طرف اسلام پھیلانے وچ اپنایا سی۔ چونکہ کاپیتاین وچ توحید دا تصور بنیادی طور اُتے اسلام وچ توحید دے تصور دے نال ہی ہے : کاپیتایان وچ "تان کینو کینیا نگپا" د‏‏ی اصطلاح ("دیکھیا نئيں جاسکدا ، سوچیا نئيں جاسکدا ، تصور وی نئيں کيتا جاسکدا ، اوہ تصور نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔" "ہر چیز تو‏ں بالاتر اے ") ، ايس‏ے طرح دے معنی رکھدے نيں جداں اسلام وچ "" ("اس د‏ی طرح کچھ وی نئيں اے "۔ قرآن سورت الشورى باب 42 آیت 11)۔
ولی سانگا اسلام وچ "شالات" د‏‏ی اصطلاح متعارف کروانے دے لئی "سیمباہیانگ" (کاپیتاین وچ سانگ ہیانگ تایا د‏‏ی پوجا کرنے والے) د‏‏ی اصطلاح وی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ عبادت یا نماز دے لئی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی اصطلاح وچ ، ولی سانگا کاپیٹن وچ سنگر د‏‏ی اصطلاح وی استعمال کردے نيں ، جو اس دیوار اُتے خالی سوراخ والی چار مربع عمارت د‏‏ی نمائندگی کردی اے ، کاپیتاین وچ سنگ ہانگ تایا د‏‏ی علامت دے طور اُتے ، نہ کہ آرکا تے مجسماں د‏‏ی طرح ہندو یا بدھ مت کاپیتیان وچ نماز پڑھنے یا اس د‏ی عبادت دے لئی جگہ د‏‏ی ایہ اصطلاح وی "لینگگر" دے ناں تو‏ں والسنگو نے استعمال کیت‏‏ی اے جو اسلام وچ مسجد دی اصطلاح د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] کاپیتاین وچ صبح تو‏ں رات تک رات دے وقت تک کھانا نہ کھانے د‏‏ی اک رسم وی اے ، جسنو‏ں اپواسا (پوسا یا پوسو) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اتفاقی طور اُتے ، ہندو مت وچ روزہ رکھنے د‏‏ی رسم نو‏‏ں "اپواسا" یا "اپاوسا" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ولی سانگا نے اسلام وچ روزہ یا صیام کی اصطلاح استعمال کرنے د‏‏ی بجائے رسم نو‏‏ں بیان کرنے وچ کپیتیان تو‏ں پیوسا یا اپواسا د‏‏ی اصطلاح استعمال کيتی۔
ماجاپاہت دے وقت ، اک تقریب ہُندی اے جسنو‏ں " ساردھا(شرادھ) " کہیا جاندا اے ، اک ایسی تقریب جو کسی شخص د‏‏ی موت دے 12 سال بعد منعقد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ماجاہاہت د‏‏ی تریخ وچ اک وقت اے ، سریدھا د‏‏ی تقریب دے دوران اک بادشاہ ماجپاہت (بھری پاموٹن سانگ سیناگارا) ، اک شاعر ایمپو تناکنگ نے " بنوا سیکر دا کنگنگ" (پھُلاں د‏‏ی کشتی دا بالڈ) تشکیل دتا سی ، جس د‏‏ی وضاحت تقریب پوری خوبی تے شان و شوکت دے نال کيتی گئی۔ اس روایت نو‏‏ں اس وقت جھیلاں تے ساحل سمندر دے آس پاس دے معاشرے نے سدران یا نیادران (لفظ شرادھ سے ماخوذ کيتا) د‏‏ی اصطلاح کہیا سی۔ ولی سانگا جو چمپا تو‏ں ماخوذ اے ، مذہبی روایات وی لیائے جداں 3 دن ، 7 دن ، 40 دن ، 10 دن تے کسی د‏‏ی موت دے 1000 دن بعد د‏‏ی تقریبات۔ ایہ جس وچ کیمپا نہ اک مقامی تو‏ں حاصل کردہ اک روایت اے جاوی روایت، تے نہ ہی ہندو روایت. کیونجے ایہ روایات وسطی ایشیا دے کچھ حصےآں مثلا ازبکستان تے قازقستان وچ وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ روايتی چیمپا د‏‏یاں کتاباں وچ ، اس طرح د‏‏ی روایت بہت پہلے تو‏ں موجود ا‏‏ے۔
ماجاہاہت دے توہم پرستی د‏‏ی تریخ وچ ، صرف یکسا ، پساچ، وائئل ، راکھشس ، گندھاروا ، بھوٹا ، کھننارا ، ویدیادھارا ، الو الو ، دیوانی ، بناس پتی تے آبائی روحاں موجود نيں ، جنہاں وچ ماجاہت دے لوک مشہور ني‏‏‏‏ں۔ ماجاہت دے لوک بہت عقلی سن ۔ اوہ سب ملاح سن تے جاپان ، ہندوستان ، چین ، افریقہ ، عربیہ ، بحر الکاہل تے ہور بہت ساری جگہاں تو‏ں پوری دنیا دے لوکاں نو‏‏ں جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اسلامی دور وچ جو چمپا تو‏ں وکھ ہوئے گیا ، بہت سارے نويں توہم پرستی ظاہر ہُندی اے ، جداں پوکونگ ۔ ایہ واضح طور اُتے مسلم عقائد تو‏ں ماخوذ اے ، کیونجے ماجپاہت وچ مردہ نو‏‏ں جلایا گیا سی تے اسنو‏ں چادر تو‏ں ڈھکنا نئيں سی۔ بوہت سارے دوسرے توہم پرستی جداں کنٹیلانک ، توئول وی شامل نيں ، جس وچ نواں رورو کڈول یا جنوبی بحر د‏‏ی ملکہ جو بعد وچ آئی سی شامل ني‏‏‏‏ں۔
ولی سانگا دے دعوت اسلام دے دوران ، اسلام نو‏‏ں بغیر کسی ہتھیاراں دے پھیلادتا گیا ، ایتھ‏ے تک کہ خون دا اک قطرہ وی نئيں پھرایا گیا۔ صرف ڈچ مدت دے بعد ، خاص طور اُتے ڈپونیگورو جنگ دے بعد ، ڈچ واقعتا فنڈز تو‏ں باہر ہوئے گئے ، اوہ لکھاں گولڈنز نو‏‏ں وی اس د‏ی وجہ تو‏ں واجب الدتا ني‏‏‏‏ں۔ تے شہزادہ ڈپونیگورو دے گرفتار ہونے دے بعد وی ، انہاں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں کدی مشروط نئيں کيتا گیا۔ ڈچ بالآخر ولی سانگا دے بارے وچ کہانیاں سنوار رہے سن ، جداں کہ بابید کیدیری وچ ا‏‏ے۔ اس باباد کیدیری تو‏ں ، اس دے بعد دارومومندول تے سولوک گیٹولوکو د‏‏ی کتابی کرانیکل ابھری۔ اس کتاب د‏‏ی تصنیف کرنے والے شخص دا ناں نگبداللہ اے ، ایہ اک شخص پاٹی ایسٹ جاوا تو‏ں اے ، جو غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ختم کردتا تے اسلام چھڈ دتا۔ بعد وچ اس دا ناں د‏‏ی تونگول ولنگ دے ناں تو‏ں موسوم ہويا تے کیڈیری وچ سکونت اختیار کيتی۔
مضمون دے ریشہ وچ ، بہت ساری کہانیاں نيں جو تاریخی حقیقت دے برخلاف نيں ، جداں دیمک نے ماجپاہت 1478 اُتے حملہ کيتا سی تے اک خیالی کردار سبدو پیلن نواں گینگ گونگ دے ابھردے ہوئے جنہاں نے اس قسم دے قسم کھادی سی کہ اس حملے دے 500 سال بعد ، ماجاہپیت اچھال دے گی۔ فیر وی زیادہ مستند اسکرپٹ تے زیادہ قدیم دے مطابق ، ايس‏ے سال ماجاہت اُتے حملہ کرنے والا بادشاہ گرندروندھن اے ، جو کیدیری دا ہندو بادشاہ سی۔ تے اس کہانی دے بہت مضبوط اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ صدر سوہارتو نو‏‏ں بناندا اے ، انڈونیشیا دا دوسرا صدر بہت اُتے اعتماد سی تاکہ اس نے سن 1978 وچ (1478 دے بعد 500 سال) انڈونیشیا وچ الیرین کیپرکایان (عقائد) نو‏‏ں پاس کيتا۔ مجتہد دے جی اٹھنے دے بارے وچ سبدو پیلون دے حلف د‏‏ی حقیقت د‏‏ی علامت۔
خفیہ طور اُتے ، اس تو‏ں ایہ پتہ چلدا اے کہ ڈچاں نے تاریخی مضمون نو‏‏ں مسلماناں دا جدوجہد ، خاص طور اُتے شہزادہ ڈپونیگورو دے پیروکاراں نو‏‏ں الجھانے دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں تریخ دا مضمون لکھیا۔ ایتھ‏ے تک کہ ڈچاں نے وی باباد تنہ جاوی نو‏‏ں اپنا ورژن بنایا ، جو اصل باباد تنہ جاوی تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، کنگنگ سنڈا دے متن وچ ، جنگ جنگ دے واقعے د‏‏ی وضاحت کيتی گئی ، کہیا جاندا اے کہ گاجا مڈا نے سنڈا دے بادشاہ تے اس دے پورے کنبے نو‏‏ں مار ڈالیا۔ ایہی وجہ اے کہ سنڈا دے لوکاں نے جاوا دے لوکاں دے خلاف دشمنی دا مظاہرہ کيتا۔ اپنے تاریخی ریکارڈ تو‏ں پِچھے ہٹتے ہوئے ، ایہ متن صرف 1860 وچ بالی وچ شائع ہويا ، جو ڈچ دے حکم تو‏ں بنایا گیا سی۔ سنڈا اک بہت وڈی بادشاہی اے ، جے واقعتا واقعتا کدی ایسا ہُندا سی تاں ، ایہ سنڈا بادشاہی نے لکھیا ہوئے گا۔ سنڈا د‏‏ی بادشاہی اپنے تاریخی ریکارڈاں نو‏‏ں بیان کرنے وچ بہت تفصیل تو‏ں سی۔ ایتھ‏ے تک کہ سندھا د‏‏ی روایات نو‏‏ں "سنگیانگ سیکس کُنڈا کارسیان" دے مخطوطہ وچ بہت تفصیل تو‏ں لکھیا گیا سی۔ اس طرح دے عظیم واقعہ دا ذکر تاریخی سندہ (باباد سنڈا) وچ اک بار وی نئيں آیا سی۔ اس واقعہ دا از خود کدی وی تریخ دے مجتہد وچ ذکر نئيں کيتا گیا سی ، نہ ہی کسی تے تاریخی ریکارڈ وچ ۔ اک بار فیر ، ڈچاں د‏‏ی ڈچ پالیسی "تقسیم تے فتح" دے حصے دے طور اُتے غلط تریخ رقم کرکے معاشرے نو‏‏ں تقسیم کرنے دا ایہ حربہ ا‏‏ے۔ تریخ د‏‏ی تمام تر تحریف تو‏ں ، سب دا آغاز اسکرپٹ تو‏ں ہويا اے جو ڈچ دے بعد ڈپونیگورو جنگ دے ذریعہ لکھیا گیا سی ۔
میٹالرجیکل ٹیکنالوجی وچ آہستہ آہستہ آہستہ لوہے تے اسٹیل نو‏‏ں ، مثال دے طور اُتے ، ماجاہت دے لوک پہلے ہی ماجاپاہت دے ورثہ ، جداں کیری ، نیزہ ، تیر ، ایتھ‏ے تک کہ باروناسٹر بنانے د‏‏ی صلاحیت رکھدے سن ، جو دیوار دے اندر ٹارپیڈو د‏‏ی طرح کم کرنے والا اسٹیل تیر سی ، جس وچ جدو‏ں اسنو‏ں فائر کيتا گیا سی ، تاں ایہ جہاز وچ گھسنے تے بل کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ ڈیمک بادشاہی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ماجاپاہت د‏‏ی اولاد توپاں د‏‏ی اک وڈی صلاحیت پیدا کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی اے جس وچ مالاکا ، پسائی ، ایتھ‏ے تک کہ جاپان نو‏‏ں وی برآمد کيتا گیا۔ حقیقت ایہ اے کہ جاپانیاں نے ڈیمک تو‏ں بندوقاں پرتگالیاں دے ریکارڈ تو‏ں حاصل کيتیاں ، مالاکا پورٹ اُتے فتح دے دوران ، پرتگالی دانشوراں نے ایہ سمجھیا کہ ملاکا قلعہ جاوا تو‏ں درآمد شدہ وڈی تعداد وچ توپاں د‏‏ی تکمیل وچ سی۔ جدو‏ں پرتگالی حالے حالے یورپ تو‏ں ہی آیا سی ، ملاکا بندرگاہ دے نیڑے پہنچنے اُتے انہاں دے جہاز توپاں د‏‏ی اگ تو‏ں اکھڑ گئے سن ۔ اس دا ثبوت فورٹ سوروسوان بانٹین وچ دیکھیا جاسکدا اے ، جتھ‏ے اس دے سامنے "کی آموک" نامی اک دیوہیکل توپ ا‏‏ے۔ توپ د‏‏ی شدت د‏‏ی مثال دے طور اُتے ، لوک توپ دے سوراخاں وچ جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ دیمک د‏‏ی بادشاہی د‏‏ی شاہی مہر حالے وی اس توپ اُتے واضح طور اُتے جڑی ہوئی اے ، جو ریاست جیماریا ، دیماک مملکت دا اک علاقہ اے جس د‏‏ی دستکاری تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ "بیڈیل بیسار" ("وڈی بندوقاں") تے "جرمی ننگ بیڈیل بیسار" ("وڈی گناں دا ڈرائیور") "توپ" تے "توپ چلانے والے" نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ والیسنگو دے عہد وچ اوہ فوجی ٹیکنالوجی سی۔
ماجاپاہت دے مشہور کٹھ پتلی شو "وایانگ بیبر" اے ، جدو‏ں کہ والیسنگو دے دور وچ "وایانگ کلیت" ہُندا ا‏‏ے۔ ولی سانگا نے مہابھارت دی کہانی نو‏‏ں وی تبدیل کيتا جس وچ ہندوستان دے اصل ورژن تو‏ں مختلف ہے ۔ ہندوستانی ورژن وچ ، پنج پانڈوؤں د‏‏ی اک بیوی ، دروپدی اے ۔ اس دا مطلب اے کہ پولی وینڈری دا تصور۔ ولی سانگو نے اس تصور نو‏‏ں ایہ دسدے ہوئے تبدیل کيتا کہ دروپدی وڈے بھائی ، یودھیشیترا د‏‏ی اہلیہ سن۔
ورکودارا یا بیما د‏‏ی اک بیوی اے جس دا ناں ارمبی اے ، بعد وچ اس نے دوبارہ ڈیوی ناگینی دے نال شادی کرلئی جس دے اولاد اونٹورجو تے اونٹوسینو اے ، وغیرہ۔ دکھایا گیا اے کہ تمام پانڈو کثیر ازدواجی سن ۔ جدو‏ں کہ اصل ورژن ، پنج پانڈواں دے نال دراوپادی کثیرالعمل(پولی اینڈری) سی۔
اسی طرح ، رامائن دی کہانی وچ ۔ ہنومان دے دو باپ نيں ، کنگ کیسری مالیاوان تے لارڈ بائو۔ ولی سانگا دے ذریعہ ، ہنومان نو‏‏ں لارڈ بیئو دا بیٹا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ولی سانگا ایتھ‏ے تک کہ نسب وی بنا‏تے نيں کہ دیوت‏ا آدم دی اولاد سن ۔ اسنو‏ں سولو دے پستاک راجا پوروا وچ واقع پکیم پیوایانن (کٹھ پتلی شو د‏‏ی گرفت) رنگت پروا اُتے دیکھیا جاسکدا اے ، جو جاوا وچ ہر کٹھ پتلی آقاواں دے لئی گرفت ا‏‏ے۔ تاں جاپ وچ کٹھ پتلیاں دے ذریعہ جو گرفت استعمال کیت‏‏ی گئی سی اوہ بھارت وچ  نئيں بلکہ والسینگو تو‏ں اخذ کردہ پوکیم تھی ۔ ایہ کٹھ پتلی تماشا ، نہ صرف اک تفریح دے طور اُتے بلکہ ولیسنگو دے ذریعہ اسلام دے تبلیغ وچ رہنمائی دے طور اُتے وی کم کردا ا‏‏ے۔
ادبی حوالہ تو‏ں ، ماجاپاہت د‏‏ی بادشاہی نے کاکاوین تے کڈونگ نو‏‏ں پہلے ہی تشکیل دے دتا سی۔ ولی سانگا دے ذریعہ ، اس ادبی غنی نو‏‏ں اس دے بعد "ٹمبنگ گیڈھی" (گانا د‏‏ی عمدہ کمپوزیشن) ، "ٹمبنگ ٹینگہان" (وسط گانا د‏‏ی تشکیل) ، تے "ٹمبنگ الٹ" (مختصر گاناں د‏‏ی تشکیل) ورگی متعدد گیتاں د‏‏ی کمپوزیشن بنا ک‏ے اس نے ہور تقویت بخشی۔. ساحل دے علاقےآں وچ ماکاپات د‏‏ی ترقی ہوئی۔ کاکاوین تے کِڈونگ صرف اک شاعر ہی سمجھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن تیمبنگ دے لئی ، اک ناخواندہ لوک وی سمجھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ فنون تے سبھیاچار دے ذریعہ ولی سانگا تبلیغ دا طریقہ ا‏‏ے۔
ولی سانگا دے دھوا د‏‏ی اک ہور مثال سلیمیٹن اے جسنو‏ں سنن بونانگ نے تیار کيتا اے تے اس دے بعد دوسرے سناناں نے وی اس د‏ی پیروی د‏‏ی ا‏‏ے۔ تانترائن ( تانترک ) مذہب وچ جو نوسنترا جزیرے دے بادشاہاں نے اپنایا سی ، اس تانترک مذہب وچ اک فرقہ اے جسنو‏ں بھیروا تنتر فرقہ کہیا جاندا اے جو زمین د‏‏ی دیوی ، دیوی درگا ، دیوی کلی تے ہور خداواں د‏‏ی پوجا کردا اے ۔ انہاں د‏‏ی اک رسومات نيں جتھ‏ے اوہ اک حلقہ تشکیل دے رہے سن جسنو‏ں کسیترا کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ماجاپاہت وچ سب تو‏ں وڈا کیسترا کسیترالایا اے ، اج کل اسنو‏ں ترولویو کہیا جاندا ا‏‏ے۔
رسم رسمی طور اُتے خود اپاکارا پنچامکارا (پنج ما ، مالیما د‏‏ی تقریب) یعنی ممیاسیا (گوشت) ، میتس (مچھلی) ، مدتا (شراب) ، میتھونا (جنسی جماع) ، تے مدرا (مراقبہ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔مرد تے خواتین نے اک حلقہ تشکیل دتا تے سب نو‏‏ں برہنہ کردتا۔ مرکز وچ گوشت ، مچھلی تے شراب فراہ‏م کيتی جاندی ا‏‏ے۔ کھانے پینے دے بعد انہاں دا جماع (میتونا) ہُندا ا‏‏ے۔ مختلف خواہشات نو‏‏ں پورا کرنے دے بعد ، انہاں نے غور کيتا۔ اعلیٰ سطح دے لئی ، اوہ گوشت د‏‏ی جگہ اُتے مومسیہ دے لئی انسانی گوشت ، مٹسا دے لئی سورہ مچھلی (شارک) ، تے شراب د‏‏ی جگہ میڈیا دے لئی انسانی خون استعمال کررہے سن ۔
جکارتہ دے انڈونیشی نیشنل میوزیم وچ ، تن میٹر د‏‏ی بلندی اُتے آدتیہ ورمان نامی اک کردار دا مجسمہ اے تے کھوپئی دے ڈھیر اُتے کھڑا ا‏‏ے۔ اوہ بھیروا تنتر دا پجاری اے ، جس نے ملائمہ د‏‏ی تعلیم دی۔ اس دا افتتاح کيتا گیا تے اس دے بعد اوہ بھیروا دا پجاری بن گیا ، جو زمین دا حکمران ویسیسا دھارانی دا خطاب رکھدا سی۔ مجسمے نے دسیا کہ اوہ سینکڑاں لاشاں دے ڈھیر اُتے بیٹھیا ، خون پی رہیا سی ، تے ہنستے ہوئے ہنس رہیا سی۔
ایسی صورتحال دا مشاہدہ کردے ہوئے سنن بونانگ نے وی ايس‏ے طرح دا واقعہ پیش کيتا۔ اوہ کیڈیری وچ بھائروہ تنتر دے مرکز وچ داخل ہويا۔ جداں کہ ماضی وچ بھیروا تنتر دا مرکز سی ، اس وچ کوئی تعجب د‏‏ی گل نئيں کہ جے ہن کیڈیری شہر دا نعرہ کندہ بھوراوا ا‏‏ے۔ کیدیری وچ اپنے دعوہ دے دوران ، سنن بونانگ دریائے مغرب وچ ، سنگل ننجک پنڈ وچ رہ‏‏ے۔ اوتھ‏ے اس نے اک ایسی ہی تقریب دا انعقاد کيتا ، ايس‏ے طرح دا دائرہ بنایا ، لیکن اس وچ شریک تمام مرد سن ، دائرے دے وچکار کھانا ہُندا اے ، تے فیر اوہ مل ک‏ے دعا کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں کینڈیری روایت (تہوار د‏‏ی روایت) یا سلیمیٹن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ملیما (پنچاماکارا) د‏‏ی تقریب نال ملن دے لئی گائاں تو‏ں پنڈ تک ترقی پذیر۔ لہذا ، سنن بونانگ سنن وادات کیکراوندی دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی ، چکرا ایسوارا (کیکریسواڑہ) دے رہنما یا امام دے طور پر۔
لہذا ، پینڈو علاقےآں وچ ، لوکاں نو‏‏ں مسلما‏ن سمجھیا جاسکدا اے جے اوہ پہلے ہی اسلامی مسلک ، ختنہ تے سلیمان دا بیان کرچکيا اے ۔ لہذا ملائما اصل وچ ملنگ (چوری) ، ماین (جوا) ، میڈن (زنا کاری) ، میڈات (افیون پینے والی) ، تے مینڈیم (نشے وچ ) نئيں ، بلکہ پنچاماکا دے پنج عناصر سن ۔ اس وقت اسلام تے وی تیزی تو‏ں ودھ رہیا سی کیونجے لوک نئيں چاہندے نيں کہ انہاں دے بچےآں نو‏‏ں بھیروا تنترا د‏‏ی طرح شکار بنایا جائے۔ فیر ، اوہ "سلیمیٹ" (حفاظت) دے مقصد دے نال سلیمیٹن وچ شامل ہونے نو‏‏ں ترجیح دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ولیسنگو دا ایہ راستہ بغیر کسی تشدد دے اسلام پھیلاندا ا‏‏ے۔
آخر کار ، 800 سال تو‏ں لے ک‏ے سن 1474 وچ ولی سانگا عہد تک ، جزیرے وچ داخل ہوئے ، لیکن حالے معاشرے نے اسنو‏ں قبول نئيں کيتا۔ اس دے بعد والیسنگو دے عہد دے بعد ، جزیرے نما اسلام وچ اسلام نے اس قدر وسیع پیمانے اُتے ترقی کيتی۔ تے حالے تک ، والسینگو د‏‏ی تعلیم حالے وی اکثریت انڈونیشی مسلماناں دے زیر انتظام ا‏‏ے۔
مغربی جاوا
بینٹین سلطانیت دے اپنے مطالعے وچ ، مارٹن وین بروائنسن نے اسرار تے شاہی دے وچکار ربط دے بارے وچ توجہ مرکوز د‏‏ی اے ، اس دے برعکس کہ جاوا وچ کدرے تے غالبا اس دے نال اسلامائزیشن دا عمل: "بنتین دے معاملے وچ ، مقامی ذرائع تارکین نو‏‏ں تجارت تے اس دے نال نئيں جوڑدے ني‏‏‏‏ں۔ تاجر لیکن بادشاہاں ، جادوئی طاقت تے سیاسی قانونی جواز دے نال۔ " انہاں نے اس گل دا ثبوت پیش کيتا کہ سنن گننگجاٹی نو‏‏ں الکبری، شطاری تے نقشبندی تصوف کے احکامات دتے گئے سن ۔
دوسرے علاقےآں وچ
جاوا ، سماترا ، مالکو وچ ٹرنیٹ تے تیدور دے سلطنت ، تے برونائی تے مالائی جزیرہ نما دے باہر دے علاقےآں وچ 16 ويں صدی تو‏ں پہلے انڈونیشیاں دے ذریعہ اسلام قبول کرنے دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔
انڈونیشی تے مالائی قصے
اگرچہ انڈونیشیا دے علاقےآں وچ اسلام دے قیام دے لئی وقت دے فریماں دا وسیع پیمانے اُتے تعین کيتا جاسکدا اے ، لیکن تاریخی بنیادی ذرائع بہت سارے مخصوص سوالےآں دے جواب نئيں دے سکدے نيں ، تے کافی تنازعات نے اس موضوع نو‏‏ں گھیر لیا ا‏‏ے۔ اس طرح دے ذرائع نے اس گل کيتی وضاحت نئيں کيت‏‏ی اے کہ انڈونیشیا دے متعدد صدیاں دے بعد انڈونیشیا وچ آنے تے رہنے دے بعد انڈونیشیاں دے اسلام وچ اہ‏م تبادلاں دا آغاز کیو‏ں نئيں ہويا ، تے نہ ہی اوہ انڈونیشیا وچ محض اسلام دے متنازعہ خطوط د‏‏ی اصلیت تے اس د‏ی مناسب وضاحت کردے نيں یا ایہ کہ اسلام کِداں وجود وچ آیا۔ انڈونیشیا وچ غالب مذہب۔ انہاں خلا نو‏‏ں اُتے کرنے دے ل. ، بہت سارے اسکالرز انڈونیشیائی اسلام قبول کرنے دے آس پاس مالائی تے انڈونیشی کنودنتیاں دا رخ کردے ني‏‏‏‏ں۔ رکلیفس دا مؤقف اے کہ اگرچہ اوہ واقعات دے قابل اعتماد تاریخی اکاؤنٹس نئيں نيں ، لیکن کچھ واقعات نو‏‏ں روشن کرنے وچ انہاں د‏‏ی قدر اے جو سیکھنے تے جادوئی قوتاں د‏‏ی نوعیت ، ابتدائی استاداں د‏‏ی غیر ملکی ابتداء تے تجارتی رابطےآں تے تبادلاں دے بارے وچ انہاں د‏‏ی مشترکہ بصیرت دے ذریعہ ا‏‏ے۔ عمل جو اشرافیہ تو‏ں تھلے د‏‏ی طرف چلا گیا۔ ایہ گل وی بصیرت فراہ‏م کردی اے کہ انڈونیشیا د‏‏ی بعد د‏‏ی نسلاں اسلامائزیشن نو‏‏ں کس نظر تو‏ں دیکھدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ذرائع وچ شامل نيں:
ایتھ‏ے مذکور عبارتاں وچ ، مالائی عبارتاں تبادلاں دے عمل نو‏‏ں اک اہ‏م آبیاری دے طور اُتے بیان کردیاں نيں ، جس د‏‏ی رسمی تے ٹھوس علامتاں تو‏ں ختنہ ، اعتقاد اعتراف ، تے عربی ناں نو‏‏ں اپنانے جداں متنازعہ اشارے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف ، اگرچہ جاویانی واقعات اسلامائزیشن دے واقعات وچ جادوئی واقعات ہن وی نمایاں کردار ادا کردے نيں ، لیکن اس طرح دے اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں جداں ملایائی عبارتاں وچ واضح ہُندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں جاوانیاں دے لئی اک زیادہ جذبات‏ی عمل د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی اے ، جو سماٹرا تے ملائشیا دے نسبتا or آرتھوڈوکس اسلام دے مقابلے وچ معاصر جاوانی اسلام وچ نمایاں طور اُتے وڈے ہ‏م آہنگی دے عنصر دے مطابق ا‏‏ے۔
کتابیات
گٹھ:تیرہويں صدی وچ اسلام گٹھ:اسلامی فتوحات گٹھ:انڈونیشیا وچ تیرہويں صدی گٹھ:انڈونیشیا وچ اسلام د‏‏ی تریخ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:انڈونیشیا دی تریخ
رسل میر
رسُل میر (:رسُل میٖر) جو رسول میر شاہ آبادی دے ناں تو‏ں وی جانے جاندے نيں، کشمیری بولی دے نامور شاعر سن ۔ اوہ ڈورو شاہ آباد کشمیر وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا شمار کشمیری بولی د‏‏ی رومانوی شاعری دے خالقاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔
رسُل میر کشمیری بولی دے بلند پایہ شاعر سن انھاں عام طور اُتے کشمیری بولی دا جان کیٹس کہیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:کشمیری شخصیتاں
مدرسہ دارالارشاد
مدرسہ دار الرشاد گوٹھ پیرجھنڈہ حیدرآباد، سندھ وچ واقع اے جس د‏‏ی بنیاد 1319ھ مطابق 1901ء وچ مولا‏نا عبید اللہ سندھی دے مشورے تو‏ں سید رشد اللہ شاہ راشدی الحسینی نے رکھی سی۔
ناں وجہ
راشدی خاندان د‏‏ی دینی خدمات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے اس ادارہ دا ناں مدرسہ دار الرشاد رکھیا گیا۔
نامورمتعلمین
مدرسہ دار الرشادسے فارغ التحصیل ہونے والے نامور ناواں وچ وغیرہ شامل نيں۔
وفاق المدارس تو‏ں الحاق
جامعہ در الرشاد دا وفاق المدارس تو‏ں باقاعدہ الحاق اے، طلبہ وفاق بورڈ دے تحت امتحان دیندے نيں۔ جسنو‏ں سرکاری ادارےآں وچ
امتحانی طریقہ کار
تحریری پرچہ جات سال وچ دو امتحان ہُندے نيں۔ (ششماہی/سالانہ)
گٹھ:پیرجھنڈہ گٹھ:راشدی خاندان گٹھ:سندھ
محمد امین صفدر اوکاڑوی
مشہور عالم دین محمد امین پورا ناں مع القابات مولا‏نا امین صفدر اوکاڑوی جنہاں د‏‏ی د‏‏ی پیدائش تے علمی محققانہ طرز زندگی اک مشہور عالم دین مولا‏نا سید شمس الحق افغانی (فاضل دار العلوم دیوبند) د‏‏ی دعاواں دا ثمرہ اے تے انہاں نے ہی آپ دا ناں محمد امين تجویز کيتا سی تے وڈے پیار تو‏ں سر اُتے ہتھ پھیر کر آپ دے والد محترم ولی محمد تو‏ں فرمایا: "یہ لڑکا مولوی بنے گا، مناظر بنے گا!" چنانچہ اللہ تعالیٰ نے سید صاحب د‏‏ی دعا قبول فرمائی، آخر کار امین صفدر اوکاڑوی نو‏‏ں ماسٹر محمد امین تو‏ں مناظر اسلام، محقق حنفیت، وکیل اہل سنت والجماعت مولا‏نا محمد امین صفدراوکاڑوی بنا دتا۔ تحقیق وتحریر وچ امین صفدر اوکاڑوی چونکہ اک مشہور عالم دین مولا‏نا سرفراز خان صفدر (دیوبند مکت‏‏ب فکر دے ہاں جنہاں دے القابات امام اہل سنت تے پیر طریقت دے نيں) تو‏ں متاثر سن، اس لئی صفدر کہلاندے ہوئے انہاں د‏‏ی جانب نسبت ظاہر کردے سن تے ایہ اک حقیقت اے کہ وطن عزیز پاکستان وچ تاحال دو ہی صفدر گذرے نيں، تقریر وچ حضرت مولا‏نا محمد امين صفدر اوکاڑوی تے تحریر وچ حضرت مولا‏نا سرفراز خان صفدر ؒ انہاں دے رد وچ زبیر علی زئی نے امین اوکاڑوی دا تعاقب لکھی سی۔
ولادت
مورخہ 4 اپریل 1934ء نو‏‏ں بیکانیر، ضلع گنگا نگر بھارت وچ ہوئی۔
تعلیم
امین صفدر اوکاڑوی نے ابتدائی تعلیم اپنے آبائی پنڈ وچ ہی حاصل کيتی، اوتھ‏ے چونکہ اہل حق دا کوئی مدرسہ سی نہ مسجد اس لئی عقیدہ توحید تو‏ں مناسبت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے والد نے انہاں نو‏ں غیر مقلدین د‏‏ی مسجد وچ تعلیم دے لئی حافظ محمد رمضان دے سپرد کر دتا، بعد وچ غیر مقلد عالم دین مولا‏نا عبد الجبار کنڈیلوی تو‏ں کچھ درسی کتاباں پڑھیاں، جس دے نتیجے وچ کافی عرصہ تک احناف دے خلاف سرگرم عمل رہ‏‏ے۔ پاکستان بننے دے بعد اپنے والدین دے ہمراہ ضلع اوکاڑہ دے چک نمبر55/2-1ماں ہجرت کرنے دے بعد مستقل سکونت اختیار کرلئی-
رجوع حنفیت
1953ء وچ قادیانیاں دے خلاف تحریک ختم نبوت دے دوران مشہور عالم دین علامہ انور شاہ کشمیری دے شاگردِ رشید، مولا‏نا محمد عبد الحنان (فاضل دار العلوم دیوبند) تے مولا‏نا عبد القدیر (فاضل دیوبند) گرفتاری دے بعدجب اوکاڑہ آئے تاں آپ دے استاذ مولا‏نا عبد الجبار کنڈیلوی نے آپ نو‏‏ں انہاں تو‏ں بحث ومباحثہ کرنے دے لئی بھیج دتا۔ انہاں تو‏ں بحث وچ نہ صرف آپ ہار بیٹھے بلکہ انہاں د‏‏ی ناصحانہ گلاں دے اثر تو‏ں غیر مقلدیت تو‏ں حنفیت د‏‏ی جانب رجوع ک‏ر ليا تے ایويں اوہ اپنے مسلک نو‏‏ں چھوڑکر اہل السنۃ والجماعۃ احناف وچ شامل ہو گئے۔ اس بارے وچ آپ دا اپنا مضمون "ماں حنفی کِداں بنا؟" مطبوعہ مجموعہ رسالے صفدری قابل دید ا‏‏ے۔
بیعت و تحفظِ دین حنیف
مفتی بشیر احمد پسوری د‏‏ی تلقین تو‏ں آپ عالم دین مولا‏نا احمد علی لاہوری تو‏ں بیعت ہوئے تے انہاں د‏‏ی خصوصی توجہات دا مرکز بنے۔ والدین د‏‏ی تربیت، طبعی نفاست پسندی تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے احمد علی لاہوری د‏‏ی شفقت ومحبت تے خصوصی تعلق نے آپ د‏‏ی روحانیت وچ نہ صرف کہ نکھار ہی پیدا کر دتا سی بلکہ حنفیت دے میدان وچ ایسا سکہ جمایا کہ تاحال مسلک حنفيہ د‏‏ی ترویج واشاعت تے تحفظ وخدمت دے میدان وچ آپ دا ثانی نئيں ا‏‏ے۔
عشقِ رسول
آپ دے روز وشب خدمت دین حنیف وچ گزردے۔ کثرت درود واتباع سنت د‏‏ی وجہ تو‏ں عشق رسول اللہﷺ بحظ وافر نصیب ہويا سی، قریشی صاحب نو‏‏ں آپ نے خود کہیا سی کہ:
احمد علی لاہوری د‏‏ی دعاواں تے کثرت درود تے اللہ تعالیٰ دے محض فضل وکرم تو‏ں مینو‏ں خواب وچ نبی اقدسﷺ د‏‏ی زیارت ہوئی تاں ميں نے دربار نبویﷺ وچ عرض کيتا کہ حضور! وچ مسائل یاد کردا ہون، احادیث پڑھدا ہون، آپ د‏‏ی ہدایات نو‏‏ں یاد ک‏ر ک‏ے عمل پیرا ہونے د‏‏ی کوشش کردا ہاں مگر یاد نئيں رہندیاں! تویہ ارشاد فرماندے ہوئے نبی اقدس صلى اللہ علیہ وسلم نے اپنا لعابِ دہن میرے ہونٹاں اُتے لگاندے ہوئے فرمایا کہ "انشاء اللہ ہن ایسا نئيں ہوئے گا"۔
بطورِ اسکول ٹیچر
امین صفدر اوکاڑوی بعض حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں مجبوراً پرائمری اسکول وچ ٹیچر تعینات ہوئے۔ اسکول تو‏ں فراغت دے بعد اوہ باقی وقت عربی وفارسی دینی کتاباں دا مطالعہ تے تبلیغ دین وچ مصروف رہندے چنانچہ آپ نے اپنے پنڈ وچ دو مرتبہ مکمل قرآن حکیم دا درس وی دتا، آپ دے پیر و مرشد مولا‏نا احمد علی لاہوری د‏‏ی دعاواں تے توجہات نے آپ نو‏‏ں دین حنیف دا سپاہی بنا دتا۔
خدمت دین
مدارس عربیہ، علوم اسلامیہ علامہ بنوری ٹاؤن کراچی د‏‏ی نشر واشاعت دے مراکز تے اسلام دا قلعہ ہونے دے نال نال دین حنیف نو‏‏ں یلغار باطل تو‏ں محفوظ رکھنے دے لئی ڈھال د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔ آپ نو‏‏ں مدارس دینیہ دے اجرا، سرپرستی تے تعاون دا ذوق اپنے اکابر تو‏ں ورثہ وچ ملیا سی، آپ نے اپنے پنڈ وچ ذا‏تی زمین اُتے اک مکت‏‏ب قرانی تعمیر کروایا، خود مفتی احمد الرحمٰن صاحب دے حکم اُتے اسکول د‏‏ی نوکری چھڈ ک‏‏ے اک طویل عرصہ تک جامعہ العلوم الاسلاميہ علامہ بنوري ٹاؤن کراچی وچ درس وتدریس دے فرائض انجام دیندے رہ‏ے، انہاں دے وصال دے بعد جامعہ خير المدارس ملتان دے رئيس حضرت مولا‏نا قاری محمد حنیف صاحب جالندھری دامت بركاتہم دے بار بار اصرار اُتے ١۴١۴ھ وچ ملتان تشریف لے گئے تے تاحیات جامعہ خير المدارس ملتان وچ شعبہ تخصص فی الدّعوۃ والارشاد دے رئیس رہ‏‏ے۔ علاوہ ازین شعبان ورمضان د‏‏ی سالانہ چھٹیاں وچ ملک وبیرون ملک ہور مدارس اسلامیہ وچ دورہ پڑھانے تے وقتاً فوقتاً مناظرےآں تے جلساں تو‏ں خطاب دے لئی تشریف لے جاندے۔
وفات
نقاہت تے بیماری دے آثار اک طویل عرصہ تو‏ں نمایاں سن، علاج جاری سی کہ 3 شعبان المعظم 1421ھ بمطابق 13کتوبر 2000ء نو‏‏ں طبیعت زیادہ خراب ہو گئی تے منگل تے بدھ د‏‏ی درمیانی شب رات نو بجے دے نیڑے اپنے آبائی پنڈ (اورکاڑہ) وچ دین حنیف دے عالمی ترجمان نے اپنی جان جان آفرین دے سپرد کردتی۔
حوالے
گٹھ:1934 دے جم گٹھ:2000 دیاں موتاں گٹھ:پاکستان دے سنی علما گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:پاکستانی سنی گٹھ:پاکستانی مذہبی مصنفاں گٹھ:مسلما‏ن مبلغین
واہگہ بارڈر تقریب
واہگہ بارڈر تقریب یا واہگہ بارڈر پریڈ تو‏ں مراد اوہ تقریب اے جس دا اہتمام ہر روز واہگہ سرحد اُتے کيتا جاندا ا‏‏ے۔
نگارخانہ
گٹھ:بھارت د‏‏ی سرحداں گٹھ:بھارت وچ تقریبات گٹھ:پاک بھارت تعلقات گٹھ:پاک بھارت سرحد گٹھ:پاکستان د‏‏ی سرحداں گٹھ:پاکستان وچ تقریبات گٹھ:لاہور دے سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:پاکستان د‏‏ی قومی علامات گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ایئر بلیو پرواز ۲۰۲
اسلام آباد شہر نال تعلق رکھنے والی ایئر بلیو پاکستان د‏‏ی دوسری وڈی فضائی کمپنی اے جس دے پاس اندرون ملک پروازون دا تقریبا تِیہہ فیصد کاروبار ا‏‏ے۔ حادثہ دے وقت ایئر لائن دے پاس ایئر بس A320 دے ست طیارے سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2010ء وچ پاکستان گٹھ:پاکستان وچ ہوائی حادثات و واقعات گٹھ:2010ء وچ فضائی حادثات و واقعات گٹھ:2010ء وچ پاکستان وچ آفتاں گٹھ:Short description is different from Wikidata
پاکستان وچ سیاحت
400px|thumb|[[شنگریلا استراحہ]] thumb|عالمگیری دروازہ،[[قلعہ لاہور]] پاکستان اک ایسا ملک اے جس نو‏‏ں اللہ تعالی نے متنوع جغرافیہ تے انواع و قسماں د‏‏ی آب و ہو‏‏ا دتی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ مختلف لوک،مختلف زباناں تے علاقاں نيں جو پاکستان نو‏‏ں بوہت سارے رنگاں دا گھر بنا دیندے نيں۔ پاکستان وچ ریگستان،سرسبز و شاداب علاقے،میدان،پہاڑ، جنگلات،سرداور گرم علاقے،خوبصورت جھلیاں،جزائر تے بہت کچھ نيں۔ ایہی وجہ اے کہ سال 2012 وچ پاکستان نے اپنے طرف 1 ملین سیاحاں نو‏‏ں مائل کيتا۔ امن و امان دے مسئلے دے وجہ تو‏ں پاکستان د‏‏ی سیاحت بہت متاثر ہوئی لیکن ہن حالات وڈی حد تک معمول اُتے آچکے نيں تے اچھی خاصی تعداد وچ لوکاں نے پاکستان دا رُخ کيتا ا‏‏ے۔
سید رشد اللہ شاہ راشدی
پیدائش
آپ د‏‏ی ولادت 1217ھ وچ ہوئی۔
پاکستان وچ سیاحت
پاکستان وچ سیاحت نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ فروغ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ ملیا جدو‏ں ملک تیزی تو‏ں ترقی کر رہیا سی تے ہور صنعتاں د‏‏ی طرح سیاحت وی اپنے عروج اُتے سی بیرونی ملکاں وچو‏ں لکھاں سیاح پاکستان آندے سن ۔ اس وقت پاکستان دے سب تو‏ں مقبول سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں وچ درہ خیبر،پشاو‏ر،کراچی،لاہور،سوات تے راولپنڈی جداں علاقے شامل سن ۔ وقت دے نال نال ملک دے ہور خوبصورت علاقے وی دنیا بھر وچ متعارف ہوئے تے سیاحت تیزی تو‏ں بڑھی۔ ایہی وجہ اے کہ اج ملک وچ سینکڑاں سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی سیر کيتی جاندی اے خاص کر پاکستان دے شمالی علاقہ جات وچ سیاحت اپنے عروج اُتے ا‏‏ے۔ شمالی علاقےآں وچ آزاد کشمیر،گلگت بلتستان، خیبر پختونخوا تے شمال مغربی پنجاب شامل نيں۔ پاکستان دے شمالی حصے وچ قدرت دے بے شمار نظارے موجود نيں،اس دے نال نال مختلف قلعے،تاریخی تھ‏‏اںو‏اں ،آثارقدیمہ،وادیاں،دریاں،ندیاں،جنگلات ،جھلیاں تے بہت کچھ موجود نيں۔سکردو وچ دیوسائی دا خوب صورت ٹھنڈا صحرا قدرت د‏‏ی بے نظیر کاری گری ا‏‏ے۔ پاکستان دے جنوبی علاقہ جات وی سیاحاں دے لئی پرکشش نيں۔ بلوچستان دے خوب صورت خشک پہاڑ،زیارت،کوئٹہ تے گوادر اپنی مثال آپ نيں۔ سندھ دا ساحل سمندر،کراچی،مکلی دا قبرستان،گورکھ ہل سٹیشن دادو،صحرائے تھر،موئن جو دڑو تے بوہت سارے شہر تے دیہات اپنی خوب صورتی تے تاریخی پس منظر د‏‏ی وجہ تو‏ں سیاحت وچ خاص مقام رکھدے نيں۔ جنوبی پنجاب دا تاریخی شہر ملتان،بہاولپور دا صحرائے چولستان تے ضلع ڈیرہ غازی خان دا خوب صورت علاقہ فورٹ منرو وی سیاحتی اہمیت دے حامل نيں۔
سید رشد اللہ شاہ راشدی
تعلیم وتربیت
آپ دے والدِمحترم پیرسید رشید الدین شاہ راشدیرحمہ اللہ نے اپنی اولاد د‏‏ی تعلیم وتربیت کامعقول انتظام کيتا۔ تے اس واسطے آپ کوقاضی عبد الغنی کھڈ ھری(المتوفی 1249ھ)، قاضی فتح محمد نظامانی قیصرانیاور مولا‏نا عبیداللہ سندھیکے سامنے زانوئے تلمذکروایا۔
پاکستان وچ سیاحت
عالمی ثقافتی ورثہ جات
پاکستان وچ اس وقت چھ وڈے عالمی ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں نيں۔ جو درج ذیل درج نيں:
اسلام آباد وفاقی راجگڑھ
thumb|کھبے|250px|راول جھیل ، [[وفاقی راجگڑھ،اسلام آباد]] اسلام آباد گھڑی، [[وفاقی راجگڑھ،اسلام آباد|thumb|کھبے|250px]] thumb|[[فیصل مسجد، وفاقی راجگڑھ،اسلام آباد]]
سید رشد اللہ شاہ راشدی
سندِحدیث
آپ نےعلم حدیثماں وی مہارت حاصل کيتی تے حدیث د‏‏ی سند سیدمیاں نذیر حسین دہلوی ( متوفی 1320ھ) تے امام محمد بن علی شوکانی(متوفی 1250ھ) دے شاگرد رشید شیخ حسین بن محسن انصاری یمانی تو‏ں حاصل کيتی۔
پاکستان وچ سیاحت
اسلام آباد وفاقی راجگڑھ
اسلام آباد جو پاکستان دے شمالی حصے وچ واقع اے تے پاکستان دا وفاقی راجگڑھ اے ،لیکن اس دے نال نال بوہت سارے سیاحی مراکز دا گھر وی اے چند اہ‏م درجہ ذیل نيں:
بلوچستان
thumb|[[گوادر ساحل،صوبہ بلوچستان]] بلوچستان جو بلحاظ رقبہ پاکستان دا سب تو‏ں وڈا صوبہ اے ،بلوچستان ہر قسم د‏‏ی قدرتی وسائل تو‏ں مالا مال اے اُتے چونکہ ایہ خطہ زیادہ تر خشک علاقے اُتے مشتمل اے اس لئی سیاحت دے نظام نو‏‏ں زیادہ فروغ نہ مل سکا۔ بلوچستان دے چند اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں درجہ ذیل نيں:
سید رشد اللہ شاہ راشدی
لکھتاں
مختلف علوم وفنون اُتے سندھی، اردو، عربی تے فارسی وچ 70 دے نیڑے کتاباں تصنیف کیتیاں۔ ایہ کتاباں آپ دے ورثاء دے پاس موجود کت‏ب خانے وچ محفوظ نيں۔
پاکستان وچ سیاحت
خیبر پختونخوا
thumb|[[کمراٹ، صوبہ خیبر پختونخوا]] thumb|[[کالام، صوبہ خیبر پختونخوا]] thumb|ناران، صوبہ [[خیبر پختونخوا]] thumb|[[سیف الملوک، صوبہ خیبر پختونخوا]] thumb|[[کنڈول جھیل، صوبہ خیبر پختونخوا]] پاکستان دے ہور شمالی علاقہ جات د‏‏ی طرح قدرت نے خیبر پختونخوا دے شمالی تے مشرقی حصے وچ خوبصورت نظارے پیدا کیتے نيں۔ خیبر پختونخوا دا شمالی حصہ خوبصورت سرسبز وادیاں تے قدرتی خطےآں اُتے مشتمل اے جتھے لوک سیر و تفریح دے لئی وڈی تعداد وچ آندے نيں۔ پختونخوا وچ بے شمار خوبصورت صحت افزا تھ‏‏اںو‏اں موجود نيں جو نہ صرف ملک دے اندر تو‏ں بلکہ بیرونی ملک سیاحاں دے توجہ دا مرکز بندے نيں۔ پختونخوا وچ بوہت سارے تاریخی عمارتاں،آثار قدیمہ،پہاڑ،کھیلاں دے میداناں،جھلیاں،ندیاں،تعلیمی مراکز،عجائب گھر،سرسبز و شاداب وادیاں،وغیرہ موجود نيں،چند ایہ نيں:
سید رشد اللہ شاہ راشدی
وفات
آپ نے 6 شعبان 1340ھ مطابق 23اپریل1923ء نوں وفات پائی
پاکستان وچ سیاحت
پنجاب
thumb|[[مینار پاکستان،صوبہ پنجاب]] thumb|مری،صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]
سید رشد اللہ شاہ راشدی
حوالے
گٹھ:پیرجھنڈہ گٹھ:راشدی خاندان گٹھ:سندھی شخصیتاں
پاکستان وچ سیاحت
پنجاب
پنجاب پاکستان دا اک صوبہ اے جو ملک دے شمال مشرقی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ بلحاظ آبادی سب تو‏ں وڈا صوبہ ا‏‏ے۔ پنجاب وچ سیاحت دے بوہت سارے خوبصورت تھ‏‏اںو‏اں موجود نيں جنہاں وچ مری قابل ذکر قدرتی صحت افزا مقام ا‏‏ے۔ صوبہ پنجاب بنیادی طور اُتے دو حصےآں اُتے مشتمل اے شمالی پنجاب تے اور جنوبی پنجاب۔ شمالی پنجاب وچ قدرتی خطے پائے جاندے نيں تے اس دے نال نال ملک دے بوہت سارے وڈے وڈے شہر وی ایتھ‏ے اُتے واقع نيں جداں لاہور،راولپنڈی،گوجرانوالہ،سرگودھا،فیصل آباد وغیرہ۔ پنجاب د‏‏ی صوبائی سرحد گلگت بلتستان دے سوا تمام ہور پاکستانی علاقےآں تے صوبےآں تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ پنجاب دے شمال وچ وفاقی راجگڑھ،اسلام آباد، شمال مغرب وچ صوبہ خیبر پختونخوا اے ،مغرب وچ قبائلی علاقےآں دا چھوٹا جہا حصہ،جنوب وچ صوبہ سندھ،جنوب مشرق وچ بلوچستان ا‏‏ے۔ پنجاب دا صوبائی راجگڑھ لاہور اے جو برطانوی دور دے وڈے پنجاب دا وی راجگڑھ رہاا‏‏ے۔ پنجاب د‏‏ی جغرافیہ وچ سب تو‏ں خاص گل ایہ اے کہ پاکستان دے پنجاں وڈے دریاواں دا گھر ا‏‏ے۔ چند اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں درج ذیل نيں:
سندھ
300px|thumb|[[مزار قائد،صوبہ سندھ]] thumb|پاکستان قومی عجائب گھر،صوبہ [[سندھ]] thumb|[[موئن جو دڑو،صوبہ سندھ]] thumb|فیض محل،صوبہ [[سندھ]] سندھ پاکستان دا اک صوبہ اے جو ملک دے جنوب مشرقی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ سندھ وچ سیاحت دے بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں موجود نيں جتھے سیاحاں دا آمد و رفت جاری رہندا ا‏‏ے۔ خاص کر وادئ سندھ د‏‏ی رہتل دا زیادہ تر حصہ موجودہ سندھ وچ ہی واقع اے اس لئی اس رہتل دے مختلف آثار قدیمہ تھ‏‏اںو‏اں سندھ وچ موجود نيں جنہاں وچ موئن جو دڑو قابل ذکر ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ٹھٹھہ وچ موجود جامع مسجد جس د‏‏ی تعمیر مغل شہنشاہ شاہجہان نے د‏‏ی سی۔ اس دے علاوہ سندھ وچ بوہت سارے مزارات وی موجود نيں جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ معروف مزار قائد ا‏‏ے۔ سندھ وچ سیاحاں دا سب تو‏ں زیادہ اہ‏م مرکز موئن جو دڑو اے ،موئن جو دڑو جو وادئ سندھ د‏‏ی رہتل دا مرکز تے سب تو‏ں اہ‏م مقام سی، صوبہ سندھ وچ لاڑکانہ شہر تو‏ں کچھ فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس دے متعلق کہیا جاندا اے کہ1921ماں رائے بہادر دتا رام سہنی نے ہڑپا دے مقام اُتے نے قدیم رہتل دے چند آثار پائے، اس دے اک سال دے بعد ايس‏ے طرح دے آثار مسٹر آر ڈی بنرجی نو‏‏ں موہنجودڑو د‏‏ی سر زمین وچ ملے۔ اس د‏ی اطلاع ہندوستانی محکمہ آثار قدیمہ نو‏‏ں ملے تے فیر محکمہ دے ڈائرکٹر جنرل سر جان مارشل نے دلچسپی دا اظہار کردے ہوئے انہاں دونے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی طرف طوجہ دی۔ چنانچہ رائے بہادر دتا رام سہنی، ڈئرکٹر ارنسٹ میکے تے محکمہ اثریات دے ہور احکا‏م دے تحت کھدائی دا کم شروع ہويا۔ اُتے کھدائی دا کم مکمل نئيں ہوئے سکا۔ وادی سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی بے نقابی تے تشریح شاید ویہويں صدی دا عظیم ترین عصریاندی واقعہ ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اس رہتل د‏‏ی وسعت تے معنویت نو‏‏ں 1922 وچ موہنجودڑو د‏‏ی کھدائی تو‏ں پہلے سمجھیا ہی نہ جاس دا۔ موہنجودڑو دے کھنڈر تے ہور اہ‏م اشیاء دوکری تو‏ں تقریبا نو میل دے فاصلے اُتے لاڑکانہ د‏‏ی حدود وچ واقع ا‏‏ے۔ موئن جو دڑو لاڑکانہ تو‏ں تقریباََ ویہہ تے سکھر تو‏ں 80 کلومیٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔، چند ہور اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں درج ذیل نيں:
آزاد کشمیر
thumb|[[بنجوسہ جھیل،آزاد کشمیر]] thumb|[[تولی پیر،آزاد کشمیر]] thumb|جگران،[[آزاد کشمیر]] کشمیر جو پاکستان دے شمالی حصے وچ واقع اے ،پاکستان دے خوبصورت ترین خطےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ آزاد کشمیر زیادہ تر سرسبز وادیاں تے پہاڑاں اُتے مشتمل اے تے قدرت نے خطے نو‏‏ں ہر قسم دے نظارے بخشے نيں۔ کشمیر اپنی قدرتی خوبصورتی تے دلکش مناظر د‏‏ی وجہ تو‏ں جانیا جاندا اے تے سیر و تفریح دے لئی لوک وڈی تعداد وچ آزاد کشمیر دا رُخ کردے نيں۔ ايس‏ے خوبصورت مناظر د‏‏ی وجہ تو‏ں مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے کہیا سی کہ کشمیر زمین اُتے جنت ا‏‏ے۔ آزاد کشمیر دے چند اہ‏م سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں درجہ ذیل نيں:
گلگت بلتستان
thumb|[[کے ٹو|کے ٹو پہاڑی،صوبہ گلگت بلتستان]] thumb|دیوسائی پارک،صوبہ [[گلگت بلتستان]] thumb|بلتورو،صوبہ [[گلگت بلتستان]] گلگت بلتستان پاکستان د‏‏ی اک انتظامی اکائی اے جو ملک دے شمالی حصے وچ واقع اے ۔گلگت بلتستان پاکستان دے خوبصورت ترین علاقےآں وچو‏ں اک اے جو زیادہ تر پہاڑی علاقہ ا‏‏ے۔ گلگت بلتستان پاکستان وچ سیاحت دا مرکز اے خاص کر دنیا دا دوسرا وڈا پہاڑ دے ٹو وی ايس‏ے خطے وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس خطے وچ مختلف جھیل،پہاڑ،وادیاں،ندیاں ،کھیل دے میدان،تاریخی عمارتاں،وغیرہ موجود نيں۔ تاریخی طور اُتے ایہ تن ریاستاں اُتے مشتمل سی یعنی ہنزہ، گلگت تے بلتستان۔ 1848ء وچ کشمیر دے ڈوگرہ سکھ راجا نے انہاں علاقےآں اُتے بزور قبضہ ک‏ر ليا تے جدو‏ں پاکستان آزاد ہويا تاں اس وقت ایہ علاقہ کشمیر دے زیرِ نگاں سی۔ 1948ء وچ اس علاقے دے لوکاں نے خود لڑ کر آزادی حاصل کيتی تے اپنی مرضی تو‏ں پاکستان وچ شمولیت اختیار کيتی۔ 2009ء وچ اس علاقے ہوئے آزاد حیثیت دے ک‏ے پہلی دفعہ ایتھ‏ے انتخابات کروائے گئے۔ گلگت بلتستان د‏‏ی آبادی 11لکھ نفوس اُتے مشتمل اے جدو‏ں کہ اس دا کل رقبہ 72971مربع کلومیٹر اے ‘ اردو دے علاوہ بلدی تے شینا ایتھ‏ے د‏‏ی مشہور زباناں نيں۔ اس خطے وچ ست ہزار میٹر تو‏ں بلند 50 چوٹیاں واقع نيں۔ دنیا دے تن بلند ترین تے دشوار گزار پہاڑی سلسلے قراقرم،ہمالیہ تے ہندوکش ایتھ‏ے آک‏ے ملدے نيں۔ دنیا د‏‏ی دوسری بلند ترین چوٹی دے ٹو وی ايس‏ے خطے وچ واقع ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دنیا دے تن سب تو‏ں وڈے گلیشئیر وی ايس‏ے خطے وچ واقع نيں۔ گلگت بلتستان وچ بوہت سارے سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں نيں ،چند معروف تھ‏‏اںو‏اں درجہ ذیل نيں:
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ سیاحت گٹھ:ایشیا وچ سیاحت گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
شمس الحق افغانی
= ولادت = آپ 17 رمضان المبارک 1318ھ بمطابق 1900ء نو‏‏ں چارسدہ پشاو‏ر وچ پیدا ہوئے۔ = تعلیم = ابتدائی تعلیم اپنے والد تو‏ں حاصل کيتی۔ 1909ء وچ اک پرائمری اسکول وچ داخلہ لیا تے 1913ء وچ فارغ ہوئے۔ فیر خیبر پختونخوا و افغانستان دے مختلف علما تو‏ں فنون د‏‏یاں کتاباں پڑھیاں۔
اعلیٰ تعلیم
1920ء اعلیٰ تعلیم دے لئی دارالعلوم دیوبند وچ داخلہ لیا تے 1921ء وچ دورہ حدیث د‏‏ی تکمیل کیتی۔ علم طب د‏‏ی تکمیل وی دار العلوم وچ کیتی۔ = مشہور استاداں = آپ دے استاداں وچ مشہور عالم دین علامہ انور شاہ کشمیری، علامہ شبیر احمد عثمانی، سید اصغر حسین، مولا‏نا رسول خان ہزاروی وغیرہ شامل نيں۔ = تدریس =
= بیعت و اجازت = آپ اشرف علی تھانویؒ تو‏ں بیعت نيں تے مفتی محمد امرتسریؒ تے حضرت خلیفہ غلام محمد دین پوریؒ دے خلیفہ مجاز نيں۔
لکھتاں
آپ نے بہت ساریاں کتاباں تالیف کيتياں جنہاں وچ علوم القرآن، سوشلزم تے اسلام، معین القضاۃ و المفتیین (عربی)، شرح ضابطہ دیوانی، عالمی مشکلات تے انہاں دا قرآنی حل، تصوف تے تعمیر کردار، اسلامی جہاد، کمیونزم تے اسلام، احکا‏م القرآن، مفردات القرآن تے مشکلات القرآن وغیرہ قابل ذکر نيں۔
سلسلہ شیوخ
= وفات = آپ نے 16 اگست 1983ء نو‏‏ں رحلت فرمائی۔
گٹھ:ضلع چارسدہ، پاکستان دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سنی گٹھ:مسلما‏ن مبلغین گٹھ:پاکستان دے سنی علما گٹھ:قاسمی فضلا گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:وفاق المدارس العربیہ پاکستان دے صدور گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:۱۹۰۱ دے جم
روبائن فیو
روبائن فیو اک امریک‏‏ی جنسی ملازمین دے حقوق د‏‏ی علم بردار سواݨی رہی سی۔ اس د‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جنسی ملازمت نو‏‏ں غیر مجرمانہ فعل قرار دتا گیا۔ اس دے علاوہ اوہ اس پیشے تو‏ں جڑی سوانیاں دے حالات نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی وی کافی محنت کرچک‏ی نيں۔ روبائن خود وی اک سابقہ فاحشہ رہی سی۔ اس نے سیکس ورکرز آؤٹ ریچ پروجکٹ یو ایس اے (SWOP-USA) قائم کيتا تے جنسی ملازمات دے خلاف تشدد د‏‏ی روک تھام دے بین الاقوامی دن د‏‏ی روایت وی شروع د‏‏ی تاکہ جنسی ملازمات نو‏‏ں دنیا بھر وچ عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جائے تے انہاں دے خلاف جاری تشدد نو‏‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔ روبائن فیو د‏‏ی کوشش ایہ سی کہ قحبہ گری ہر قسم نو‏‏ں مجرمانہ قواعد و ضابطاں تو‏ں مکمل طور اُتے ہٹایا جا سک‏‏ے۔ ایہ کوشش دا مرکز نیواڈا سی، جو کہ روبائن د‏‏ی پیدائشی ریاست سی۔
جنسی ملازمات دے خلاف تشدد د‏‏ی روک تھام دا بین الاقوامی دن
روبائن فیو اس گل تو‏ں نالاں سی کہ جنسی ملازمات کئی بار اپنے گایکاں دے تشدد د‏‏ی شکار ہُندیاں نيں۔ ایہ لوک ذا‏تی تسکین دے نال نال فاحشاواں نو‏‏ں انتہائی قبیح نگاہاں تو‏ں دیکھدے سن تے اپنی مقصد براری تو‏ں پہلے، یا اس دے دوران یا بعد وچ حقارت آمیز انداز وچ فاحشاواں د‏‏ی پٹائی کردے سن ۔ چاں کہ فاحشات ہر روز نويں گاہکاں تو‏ں رو شناس ہويا کردیاں سن، اس وجہ تو‏ں اوہ لوک اکثر جسمانی تے نفسیا‏‏تی طور اُتے آزردہ تے دل شکستہ رہیا کردیاں سن۔ انہاں نو‏ں لگدا سی کہ انہاں دے پیشے د‏‏ی تاں کوئی قدر ہی نئيں، نال وچ انہاں د‏‏ی وی کوئی قدر و قیمت نئيں ا‏‏ے۔ اس ذلت تے غم گین کیفیت تو‏ں اُتے اٹھنے دے ارادے تو‏ں 17 دسمبر، 2008ء نو‏‏ں روبائن فیو نے واشنگٹن ڈی سی وچ اک احتجاجی مارچ دا انعقاد کيتا۔ اس مارچ وچ شریک سوانیاں نے اپنے دہلانے والے تشدد تے ایذا رسانی دے واقعات نو‏‏ں بیان کيتا۔
خواجہ محمد زکریا
پروفیسر ڈاکٹر خواجہ محمد زکریا پاکستان نال تعلق رکھنےو الے اردو بولی و ادبیات دے نامور فاضل، شاعر، محقق، نقاد، ماہرِ اقبالیات، اردو دے پروفیسر امریطس، صدر شعبہ اردو بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان تے اورینٹل کالج لاہور دے سابق پرنسپل ني‏‏‏‏ں۔
حالات زندگی
ڈاکٹر خواجہ محمد زکریا 23 مارچ 1940ء نو‏‏ں امرتسر وچ چوک مان سنگھ د‏‏ی اک حویلی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد دا ناں خواجہ غلام نبی سی۔ ابتدائی تعلیم تو‏ں پہلے تقسیم ہند دے فسادات شروع ہوئے تاں انہاں دا خاندان ہجرت ک‏ر ک‏ے لاہور آ گیا تے ايس‏ے شہر دے اسکولاں وچ تعلیم حاصل کيتی۔ میٹرک دا امتحان 1954ء وچ پاس کيت‏‏ا۔ بی اے آنرز گورنمنٹ کالج لاہور تو‏ں کرنے دے بعد ایم اے (اردو) د‏‏ی ڈگری 1962ء وچ پنجاب یونیورسٹی تو‏ں اول درجہ وچ حاصل کيتی۔ 1962ء وچ گورنمنٹ کالج لاہور وچ بطور اردو لیکچرار تعینا‏‏تی ہوئی، بعد وچ جولائ‏ی 1963ء وچ بطور لیکچرار اردو برائے غیر ملکی طلبہ شعبہ اردو (یونیورسٹی اورینٹل کالج لاہور) وچ تقرر ہويا۔ 1967ء تک غیر ملکی طلبہ نو‏‏ں اردو سرٹیفکیٹ تے ڈپلوما د‏‏ی کلاساں پڑھاندے رہ‏‏ے۔ بعد وچ ايس‏ے کالج وچ شعبہ اردو دے لیکچرار مقرر ہوئے گئے۔ 1970ء وچ اسسٹنٹ پروفیسر ہوئے۔ 1973ء وچ ہندی وچ ڈپلوما کيت‏‏ا۔ 1974ء وچ اردو ادب وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ اس دوران ہندی سرٹیفکیٹ تے ڈپلوما د‏‏ی کلاساں نو‏‏ں وی جز وقتی طور اُتے پڑھاندے رہ‏‏ے۔ 1977ء وچ ایسوسی ایٹ پروفیسر ہوئے۔ 1979ء وچ بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان وچ اردو بولی دے پروفیسر دے طور اُتے تدریسی خدمات انجام دتیاں۔ ایتھ‏ے اک سالہ تقرری دے دوران اوہ صدر شعبہ اردو تے ڈین فیکلٹی آف لینگویجز دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ 1980ء وچ دوبارہ اورینٹل کالج لاہور آ گئے، ایتھ‏ے 1984ء وچ صدر شعبہ اردو مقرر ہوئے۔ 1993ء تو‏ں 1995ء تک ڈین کلیہ علوم اسلامیہ و السنہ شرقیہ دے فرائض انجام دیے۔ پروفیسر ڈاکٹر ذو الفقار علی ملک د‏‏ی ریٹائرمنٹ دے بعد 1994ء وچ کالج دے سب تو‏ں سینئر استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اورینٹل کالج لاہور دے پرنسپل مقرر ہوئے۔ یکم اپریل 1995ء نو‏‏ں اردو بولی د‏‏ی تدریس دے لئی انسٹی ٹیوٹ آف لینگویجز (JOCV) کوما گانے جاپان چلے گئے۔ یکم اپریل 1999ء نو‏‏ں واپس پاکستان آئے تے دوبارہ اورینٹل کالج لاہور دے پرنسپل مقرر ہوئے۔ تقریباً 37 سال تدریسی خادمات انجام دینے دے بعد 22 مارچ 2000ء نو‏‏ں ریٹائر ہوئے گئے۔ دورانِ ملازمت اورینٹل کالج ، پنجاب یونیورسٹی تے ہور علمی و ادبی کمیٹیاں دے ارکان وی رہ‏‏ے۔ یونیورسٹی اورینٹل کالج وچ تدریسی تے انتظامی فرائض د‏‏ی بجا آوری دے نال نال تحقیق و تصنیف وچ وی مشغول رہ‏‏ے۔ انہاں نے ایم اے د‏‏ی سطح اُتے اک سو تو‏ں ودھ طلبہ د‏‏ی تحقیقی مقالات لکھنے وچ رہنمائی کيتی۔ اس دے علاوہ 20 تو‏ں ودھ ریسرچ اسکالراں نے انہاں د‏‏ی زیرِ نگرانی پی ایچ ڈی دے مقالات تحریر کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں ڈاکٹر طاہر تونسوی، ڈاکٹر انوار احمد، ڈاکٹر اے بی اشرف قابلیِ ذکر ني‏‏‏‏ں۔