cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قرآن دا سیاسی نظام
امامت
” تے جعلنا هم ائمة یدعون الیٰ النار تے یوم القیامة لا ینصرون “ ” ھم نے انہاں نو‏‏ں ایسا امام بنایا اے جو جھنم د‏‏ی طرف دعوت دیندے نیں تے روز قیامت ایداں دے لوکاں داکوئی مدد گار نہ ھوگا “ ۔
اس قسم د‏‏ی سیاست تے رھبری دے مد مقابل لوکاں دے فرائض کيتا نیں ؟
اس دا جواب کسی دوسرے موقعہ اُتے بیان کيتاجائےگا ۔ فی الحال ايس‏ے سلسلے وچ قرآن کریم د‏‏ی اک آیت مندرجہ ذیل اے :
”فقاتلوا ائمة الکفر انهم لا ایمان لهم “ (۲۴)” سرداران کفر نو‏‏ں یھاں تک مارو کہ اوہ باز آجاواں ۔ بے شک اوہ ایداں دے نیں جنہاں د‏‏ی قسم کوئی حیثیت نھیںرکھدی “ ۔
فتنہ تے فساد دے اختتام تے الٰھی حکومت دے مستقر ھونے تک کفر تے استکبار دے خلاف جنگ ( وقاتلوهم حتیٰ لا تکون فتنة تے یکون الدین للّه ) (۲۵)
اسلامی سیاست دا اوہ جز اے ، جسنو‏ں فوجی سیاست یا اصول ِ دفاع دا ناں دتا جا سکدا اے ایہ بحث دافی طویل اے تے اس مختصر مقالے وچ بحث کيتی گنجائش نھیں ۔
قرآنی نقطۂ نظر تو‏ں سیاسی نظام دے بنیادی مقاصد تے نتائج
کسی حکومت یا سیاسی نظام د‏‏ی تشکیل تے اسنو‏ں قانونی درجہ حاصل ھونے دے ھدف نو‏‏ں نظام خلقت تے دائنات دے سارے نظام تو‏ں علیحدہ نھاں سمجھیا جا سکدا ۔ انسانی زندگی تو‏ں وابستہ تمام مسائل دے نال نال ھم حکومت دے مقاصد دا تعین وی ک‏ر سکدے نیں ۔
جس حکومت کیت‏‏ی بنیاد مادیت یا اس دے نتائج اُتے مبنی ھو ، اس دے اغراض تے مقاصد استکبار ، تسلط ، جاہ طلبی ، ہویا تے ھوس تے زیادہ تو‏ں زیادہ عیش تے عشرت دے سوا تے کچہ نھاں ھوندے ۔ قرآن کریم فرعونی حکومت تے اس د‏ی سیاست دے متعلق حسب ذیل وضاحت پیش کردا اے :
” ان فرعون علافی الارض تے جعل اهلها شیعا یستضعف طائفة منهم یذبح ابناء هم یستحی نساء هم انه دان من المفسدین “ (۲٦)
فرعون نے روئے زمین اُتے بلندی اختیار کيتی اوراس نے اھل زمین نو‏‏ں مختلف حصےآں وچ تقسیم کردتا کہ اک گروہ نے دوسرے گروہ نو‏‏ں بالکل کمزور بنادتا ۔
فرعونی سیاست دے اصول
۱۔ تکبر تے غرور ،جو اپنی ذات نو‏‏ں مرکز سمجھنے دا نتیجہ تے جس د‏‏ی غرض جاہ طلبی د‏‏ی خواھش نو‏‏ں پورا کرنا اے ۔
۲۔ جس امت وچ اتحاد د‏‏ی تاکید کيتی گئی سی اس دے اتحاد نو‏‏ں ختم کرنا فرعونی سیاست دا نصب العین ھے۔
۳۔ مستکبر تے صاحب جاہ تے جلال افراد د‏‏ی عیش تے عشرت تے آرام د‏‏ی خاطر انہاں محروماں تے مستضعفاں نو‏‏ں غلام بنا نا جنہاں د‏‏ی زندگی فرعون دے ھاتھ وچ سی ۔
۴۔ لڑکےآں نو‏‏ں اس خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کرنا کہ کسی دن ایہ بغاوت نہ کرداں ۔
۵۔ لڑکیو‏ں د‏‏ی عزت تے آبرو نال کھیلنا ۔
مذکورہ چہ نکاندی اصولاں نو‏‏ں انہاں ظالم تے جابر حکمراناں د‏‏ی اسٹراٹیجک سیاست دا نچوڑ سمجھیا جا سکدا اے ، جو ماضی تو‏ں لےک‏ے آج تک انساناں اُتے حکومت کردے چلے آئے نیں ۔ انسانی تھذیب تے تمدن ، آبادی تے ملکاں دے وسیع ھونے دے نتیجہ وچ انہاں د‏‏ی ظالمانہ سیاست دن بدن رنگ لاندی رھی ، یھاں تک کہ آج د‏‏ی سیاست فرعونیاں دے زمانے تو‏ں کھاں زیادہ تباہ کن اورافسوسناک صورتحال اختیار کرچک‏ی اے ۔ اس موضوع اُتے ایہ اک آیت ھردور د‏‏ی فرعونی سیاست دے رویے تے اس دے مقاصد تے نتائج د‏‏ی فھرست مرتب کرنے دے لئی دافی اے ۔
خلافت الٰھی ، وراثت زمین تے امامت مستضعفین
” تے نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض تے نجعلهم ائمة تے نجعلهم الوارثین “ (۲٧)
اور ھم ایہ ارادہ رکھدے نیں کہ انہاں لوکاں اُتے جو اس سر زمین وچ کمزور کر دتے گئے نیں  احسان کرن تے انہاں کولوکاں دا پیشوا بناواں تے انہاں نو‏‏ں زمین دا وارث قرار داں ۔ اس تو‏ں پہلے آیت وچ فرعون تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی سیاست بیان ھوئی اے اوریہ آیت حضرت موسیٰ (ع) دا مقصد بعثت بیان کررھی اے ۔ حضرت موسیٰ (ع) اس لئی مبعوث ھوئے کہ فرعون تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی حکومت ختم ک‏ر ک‏ے مستضعفین نو‏‏ں اس دے ظلم تے ستم تو‏ں نجات دلاواں تے اس سر زمین دے اصلی مالکاں نو‏‏ں انہاں دا حق دلاواں ۔ مستقب‏‏ل دے لئی صاحب اختیار امام تے رھبر دا انتخاب کرن تے بنی اسرائیل دے مظلوم عوام دے طبقے تو‏ں نکلنے والے رھنما دے ذریعے خدا دے پیام تے الٰھی فلسفے د‏‏ی حفاظت کرن ۔ حضرت موسیٰ (ع) د‏‏ی رسالت دا تقاضا یھی سی ۔
اس آیت نو‏‏ں حضرت موسیٰ (ع) تے بنی اسرائیل ھی تک محدود نھاں سمجھنا چاھئے ۔ اس لئی کہ فعل( نرید انہاں نمن ) صیغۂ مضارع وچ استعمال ہویا ھے جواستمرارپردلالت کرتاھے ،یعنی خدا وند کریم دا ارادہ ھمیشہ تو‏ں یھی رھا اے کہ اوہ انساناں د‏‏ی امامت تے رھبری تے زمین د‏‏ی وراثت ، ظالم تے غاصب افراد تو‏ں کھو کر انہاں لوکاں دے سپرد فرماندا اے جو نیک تے صالح نیں ، ایہ سیاست الھیہ دنیا دے قائم رھنے تک جاری اے تے اس د‏ی مکمل دامیابی ايس‏ے وقت ھو گی جدو‏ں دنیا وچ مستبد تے مستکبراں دے آثار باقی نہ رھاں تے زمین اُتے امامت ، امت مسلمہ دے نیک افراد تے الٰھی ولائق رھبراں دے سپرد ھو جائے ، ایہ قرآن مجید تے پیغمبر اکرم د‏‏ی بیان کيتی ھوئی وھی خوشخبری اے جس دے مسلما‏ن منتظر نیں  تے جس نو‏‏ں عملی جامہ پھنانے د‏‏ی انھاں کوشش کرنا چاھئے ۔
عدل تے اس دے نفاذ د‏‏ی ضمانت
”لقد ارسلنا رسلنا بالبینات .........․․․ان الله قوی عزیز “(۲۸) ”بے شک ھم نے اپنے رسولوںکو کھلی دلیلاں دے نال بھیجیا تے ھم نے انہاں دے نال کتاب تے میزان نازل کيتا تاکہ لوک عدالت اُتے قائم ھو جاواں تے ھم نے ( خاص )لوھا نازل کيتا جس وچ سخت خوف ( وی ) اے تے لوکاں دے لئی منافع (بھی ) اوراس لئی تاکہ اللہ ایہ جان لے کہ اس د‏ی تے اس دے رسولاں د‏‏ی بغیر دیکھے کون مدد کردا اے ، بے شک اللہ صاحب قوت تے غلبہ اورعزیز اے “ ۔
یہ آیت انبیا د‏‏ی بعثت دا اصل مقصد واضح کرنے دے علاوہ ھماں چند اصول تے دسدی اے مثلا :
(الف) تمام پیغمبر عدل تے مساوات قائم کرنے دے ذمہ دار نیں تے ایہ کم معاشرے د‏‏ی باگ ڈور سنبھالے بغیر ممکن نھاں ۔ لھذا ملک تے ملت د‏‏ی تدبیرا ور سیاست د‏‏ی ذمہ داری پیغمبراں دا اولین فرض اے ۔
(ب) اس ھدف دا عملی ھونا اس قانون د‏‏ی بنیاد اُتے اے جو آسمان تو‏ں انساناں دے لئی نازل ہویا اے ۔ یعنی اوہ قانون جو حق تے انصاف تے حکمت دے اصولاں اُتے قائم ھو تے سیاست مداراں د‏‏ی افراط تے تفریط تے تحریف تو‏ں دور ھو ۔
(ج) جے حکمت تے نصیحت دا کوئی اثر نہ ھو تے حملہ آور افراد ايس‏ے طرح اپنے حملےآں نو‏‏ں جاری رکھن تاں اس لوھے تو‏ں بنے ھوئے ھتھیاراں تو‏ں انھاں کچل دینا چاھئے تاکہ فتنہ تے فسادکا خاتمہ ھوجائے ۔
(د) اس آیت وچ جھاں سیاست دے بنیادی اصول ، حکمراں ، قانون تے نفاذ دا ذکر ہویا اے ، اوتھے انہاں دا مبداٴ غیب تے خالق دائنات نال تعلق دا ذکر وی موجود اے ۔ اس طرح عوام دا حکومت تو‏ں فکری تے اعتقادی تعلق وی ھونا چاھئے ۔ ایہ مرحلہ افراد تے معاشرہ ٴ انسانی دے لئی آزمائش دا مرحلہ اے ۔ آیت دا آخری حصہ جو اللہ تعالیٰ د‏‏ی قدرت تے عزت د‏‏ی نشاندھی کردا اے ايس‏ے دے نال ایہ اشارہ وی ملدا اے کہ چونکہ قدرت ، عزت ، مالکیت تے ملوکیت صرف خدا نو‏‏ں زیب دیندی اے لھذا انسان کسی تے ذریعے تو‏ں عزت تے طاقت حاصل کرنا چاھے تاں اوہ اک غلط تے نا زیباطریقہ اے اوروہ تکبر وغرور دا راستہ اختیار ک‏ر ک‏ے ظالم تے جابر افراد د‏‏ی طرح مجرم قرار پاندا اے ۔ جدو‏ں کہ انبیاء تے رسل د‏‏ی راہ تے الٰھی سیاست د‏‏ی روش ایہ نھاں اے ۔ عدل تے مساوات قائم کرنے دے بارے وچ تاکید اگرچہ انبیاء تے رسل دے عام پروگراماں وچ شامل رھی اے لیکن پیغمبر اسلام نے اس اُتے خاص توجہ فرمائی اے ۔
قرآ ن مجید وچ انہاں فرائض د‏‏ی نشاندھی کيتی گئی اے :
” تے امرت لا عدل بینکم “ (۲۹) ” مینو‏ں ایہ حکم دتا گیا اے کہ تواڈے ما بین عدل قائم کراں “ ” فاحکم بینھم بالقسط “ (۳۰)” لوکاں دے درمیان عدل تے انصاف دے نال فیصلہ کرو!“ مومنین تو‏ں خطاب ھے:
کونوا قوامین لله شهدا ء بالقسط (۳۱)” ُخدادے لئی انصاف دے نال گواہ بننے دے لئی تیار ھو “
” و اما القاسطون فکانوا لجهنم حطبا “ ( ۳۲) ” تے رھے نا فرمان ، تاں وھی جھنم دے کندے بنے ۔“
مکت‏‏ب فکر تے قیادت دے تحت اتحاد اسلامی
حکومت دے دوسرے مقاصد تے فرائض وچ امت مسلمہ دے اتحاد نو‏‏ں مستحکم کرنا تے اس د‏ی حفاظت کرناھے ۔
” دان الناس امة واحدة فبعث الله النبیین مبشرین تے منذرین تے انزل معهم الکتاب بالحق لیحکم بین الناس فیما اختلفوا فیه تے .........“ (۳۳)
” ابتدا وچ سب لوک اک ھی حال اُتے سن ۔ فیر خدا نے خوشخبری دینے والے تے ڈرانے والے انبیا ء بھیجے تے انہاں دے نال بر حق کتاب نازل د‏‏ی تاکہ لوکاں دے درمیان جس بارے وچ اختلاف اے اس دا فیصلہ کرن ،،۔
بشریت دے اتحاد تو‏ں اختلاف تے انتشار دے خطرے نو‏‏ں دو چیزاں دور کر سکدی نیں ، اک مکت‏‏ب فکر تے دوسری قیادت ۔ انہاں دونے دا ذکر قرآن وچ موجود اے ۔ مکت‏‏ب فکرسے مراد اوہ دبستان تے اسلوب فکر تے عمل اے جس دا ماخذ قرآن مجید تے وحی الٰھی اے ۔ تے قیادت تو‏ں مراد پیغمبراں تے صالح افراد د‏‏ی قیادت اے ۔ امت مسلمہ دے درمیان اختلاف پیدا کرنے وچ غیر صالح رھبراں دا دخل رھا اے تے آج وی امت مسلمہ نو‏‏ں اس افسوسناک المیہ دا سامنا کرنا پڑ رھا اے ۔ حالانکہ اس وقت اک ارب مسلما‏ن دنیا وچ موجود ھیںاور ایہ افراد متحد ھوکر دنیا دے خونخوار دشمناں دے مقابلے وچ اک عظیم الشان طاقت بن سکدے نیں ۔ ایہ امت اپنی ذا‏تی قوت، اپنی اسٹراٹیجک سیاسی تے جغرافیائی حیثیت ، سونے، تیل دے زیر زمینی ذخائر تے اسلام اُتے بھروسہ ک‏ر ک‏ے دنیا دے تمام داروبار د‏‏ی باگ دوڑ اپنے ھاتھ وچ لے سکدی اے ۔ اس راہ وچ اک مشکل حکمران نیں  جو انسانی معاشرے وچ فساد د‏‏ی جڑ تے ملکاں کےلئے کینسر بن چکے نیں  ۔ قرآن دے حکم دے مطابق اس طرح د‏‏ی حکومتاں د‏‏ی بیخ کنی کرنا چاھئے تاکہ امت متحد ھو کر اک صالح قیادت دے تحت اپنی منزل مقصود تک رسائی حاصل کر سک‏‏ے ۔ ایہ قرآن د‏‏ی ھدایت ھے۔ ” فقاتلوا ائمة الکفر ۔۔۔۔۔(۳۴) وقاتلوهم حتی لا تکون فتنة “ ۔(۳۵)
ارتقائے انسانیت زندگی د‏‏ی اصلی غایت
انسان د‏‏ی ارتقا اے اوراگر شریعت د‏‏ی تشریع تے پیغمبراں د‏‏ی بعثت ايس‏ے مقصود نو‏‏ں عملی جامہ پھنا نے دے لئی ھوئی اے تاں یقینی طور اُتے اس غرض نو‏‏ں پورا کرنے وچ حکومت دا کردار نا قابل انکار اے ۔
ملکاں د‏‏ی تباھی تے انساناں د‏‏ی گمراھی زیادہ تر ظالم تے جابر حکا‏م دے زیر نگرانی ھوئی اے تے یھی وجہ اے کہ قرآن مجید بار بار انہاں دا ذکر کردا اے ۔
” تے لقد ارسلنا موسیٰ بآیاِنّا تے سلطان مبین الیٰ فرعون تے ملائه فاتبعوا امر فرعون تے ما امر فرعون برشید ، یقدم قومه یوم القیامة فاوردهم النار تے بئس الورد المورود “(۳٦)
” تے بے شک ھم نے موسیٰ (ع) نو‏‏ں اپنی نشانیاں تے کھلی دلیلاں دے نال فرعون اوراس دے سرداراں دے پاس بھیجیا فیر انہاں سب نے فرعون ھی دے حکم د‏‏ی تعمیل د‏‏ی ۔ حالانکہ فرعون دا حکم سچائی تو‏ں موافق نہ سی ۔ قیامت دے دن فرعون اپنی قوم دے آگے آگے آئے گا تے انہاں سب نو‏‏ں جھنم وچ پھنچا دے گا تے اوہ کِداں د‏ی بری اترنے د‏‏ی جگہ ھو گی جھاںوہ اتراں گے “ طاغوندی حکا‏م انسانی ارتقا وچ رکاوٹ ڈالدے نیں ،انھاں روکنا ٹوکنا چاھئے ۔ ” فمن یکفر بالطاغوت تے یوٴمن بالله فقد استمسک بالعروة الوثقیٰ لاانفصام لها “ (۳٧)” جو طاغوت دا انکارکرے اورخداپر ایمان لیائے اس نے خدا د‏‏ی ایسی مضبوط رسی کوپکڑلیا اے جو ٹوٹنے والی نھاں اے ۔
خدا اُتے ایمان تے طاغوت داانکار ، مکت‏‏ب توحید د‏‏ی پھلی شق اے : ” تے لقد بعثنافی کل امة رسولا انہاں اعبدو الله تے اجتنبوا الطاغوت “ (۳۸)
” تے ھم نے ھر قوم دے لئی اک رسول بھیجیا ، جوان تو‏ں کھے کہ اللہ د‏‏ی عبادت کرو تے طاغوت ( شیطان ) تو‏ں دوری اختیار کرو “
” جداں ھم نے تسيں ھی وچو‏ں اک رسول بھیجیا جو ھماری آیتاں تسيں نو‏‏ں پڑھ کر سناندا ھے،تم نو‏‏ں پاکیزہ کردا ھے، تسيں نو‏‏ں کتاب تے حکمت د‏‏ی تعلیم دیندا اے تے تسيں نو‏‏ں اوہ سب کچہ سکھاندا اے جو کچہ تسيں نھاں جاندے سن “ ۔
قرآن مجید تربیت تے تزکیہ دے لحاظ تو‏ں رھبراں د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں ہور وضاحت دے نال پیش کردا اے ۔
” الذین ان مکنا هم فی الارض .........․․․․ ولله عاقبة الامور “ (۴۰)
اسلامی نظام وچ حقوق
حقوق وی اسلامی سیاست دا اک حصہ نیں تے اس مفروضہ د‏‏ی بنا اُتے حقوق تو‏ں وابستہ قوانین دا تعین اللہ تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں ايس‏ے طرح قانونی حیثیت دا حامل اے جس طرح تو‏ں دین اسلام د‏‏ی بنیاد اُتے مبنی اسلامی عدالتاں دے قوانین تے مقررات کوقانونی حیثیت حاصل اے ۔
قرآن مجید وچ غیر شرعی تے غیر قانونی عدالتاں دا ذکر طاغوت دے عنوان تو‏ں کيتا گیا اے تے انہاں د‏‏ی اطاعت قبول کرنا طاغوت د‏‏ی اطاعت قبول کرنے دے برابر دسی گئی اے ، جدو‏ں کہ عدالت تے انصاف دا تعلق صرف اللہ ، اس دے رسولاں تے انہاں د‏‏ی پیروی کرنے والےآں تو‏ں اے ۔
(۵) ” یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ واحسن تاویلا “ ” الم تر الی الذین یزعمون ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ان یضلهم ضلالا بعیدا “ (۴۱)
ان آیتاں وچ انہاں لوکاں د‏‏ی سخت مذمت کيتی گئی اے جنھاں نے غیر شرعی تے غیر قانونی عدالتاں دے فیصلےآں نو‏‏ں منیا تے انہاں اُتے عمل کيتا اے حالانکہ اسلام دے سیاسی، قانونی تے سماجی نظام وچ حاکمیت تے قضا دے قانونی مقام دا تعین اللہ ، اس دے رسول تے والیان حق دے ذریعے ھونا لازمی اے تے جو حکم انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں صادر ھو اس اُتے عمل کرنا وی ضروری ھے۔
افراد تے اسلامی معاشرے تو‏ں وابستہ قوانین د‏‏ی ضمانت شرع مقدس تے اس دے قوانین تے مقررات د‏‏ی روشنی وچ انہاں شرعی حاکماں دے ذریعے ھوندی اے جو اسلامی نظام وچ والیان صالح دے ذریعے مقرر کیتے جاندے نیں ۔
قرآنی آیات د‏‏ی بنا اُتے ہن تک اسلام دے سیاسی نظام وچ حکومت دے اغراض تے مقاصد تے فرائض دے بارے وچ جو کچہ معروضات پیش کیتے جا چکے نیں انہاں دا خلاصہ ایہ اے :
۱۔ مکت‏‏ب حق یعنی اسلام د‏‏ی حفاظت ،جو تمام فضیلتاں د‏‏ی اساس اے ۔ ۲۔ طاغوت نال جنگ ،جو تمام خبائث تے تباھیاں د‏‏ی جڑ اے ۔ ۳۔ مستضعفین د‏‏ی حمایت تے غریباں د‏‏ی مدد ،جو دستور قرآن د‏‏ی بجا آوری اے ۔ ۴۔ محروماں دے حقوق چھیننے تے غصب کرنے والےآں نو‏‏ں کچلنا ۔ ۵۔حق ،انصاف تے مساوات د‏‏ی بنیادوںپر انفرادی تے سماجی حقوق نو‏‏ں محفوظ رکھنا ۔ ٦۔ ملک دے اقتصادیات نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی غرض تو‏ں تبعیض تے استحصال اُتے قابو پانا ۔ ٧۔ اتحاد نو‏‏ں محفوظ رکھدے ھوئے اختلافات نو‏‏ں ختم کرنا ۔ ۸۔ انسان د‏‏ی دنیوی تے اخروی سعادت د‏‏ی ارتقا دے لئی شائستہ مکت‏‏ب فکر تے رھبری د‏‏ی بنیاد اُتے لوکاں نو‏‏ں تربیت دینا ۔
اسلام وچ نظام حکومت
دوسرا قابل بحث موضوع اسلام وچ سیاسی نظام اے ۔ نظریات ، فلسفےآں ، عرف عام تے رسم تے رواج دے نقطۂ نظر تو‏ں سیاسی نظام تے حکومت کیت‏‏ی قسماں مختلف نیں ۔حضرت عیسیٰ (ع) مسیح د‏‏ی ولادت تو‏ں چار صدی پھلے یونانی معاشرے وچ ارسطو نے ” سیاست “ دے موضوع اُتے اک کتاب لکھی سی جس وچ تن طرح د‏‏ی حکومتاں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیاھے : استبدادی ( شخصی ) ، اشرافی ( بالا طبقے د‏‏ی حکومت ) تے ڈیموکریسی ۔ تریخ علم سیاسیات د‏‏ی طویل مدت وچ ڈیموکریسی حکومت سب تو‏ں بھتر سمجھی گئی اے ، اس تو‏ں قطع نظر کہ مفاھیم وچ کس قسم دے اختلافات موجود نیں  ، لوک اس تو‏ں کيتا مراد لیندے نیں  تے کس حد تک ایہ لفظ صحت تے سقم اُتے مبنی اے ۔ ھماریا مقصد صرف اِنّا اے کہ اسلامی سیاست تے حکومت، مذکورہ حکومتاں وچو‏ں کس حکومت تو‏ں مماثلت رکھدی اے ؟
اس سوال دے جواب وچ قرآنی آیتاں اُتے غور تے فکر کرنے دے بعدھم اس نتیجہ اُتے پھنچدے نیں کہ اسلامی معاشرے وچ سیاست دا مفھوم ڈیموکریسی دے اس مفھوم تو‏ں نیڑے اے جس وچ کِسے قسم دا دھوکہ تے فریب شامل نہ ھو، لیکن انہاں دونے دے درمیان اوہ بنیادی اختلاف وی موجود اے جو اسلامی نظام وچ روح سیاست دے تشخص دا باعث ھوندا اے تے اوہ اے حاکمیت خدائے لا یزال ۔
اس موضوع نو‏‏ں ہور واضح کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں قرآن مجید د‏‏ی روشنی وچ انہاں اصولاں نو‏‏ں پیش کيتاجا رھاھے جنہاں تو‏ں حکومت نو‏‏ں قانونی حیثیت ملدی اے تے اس دے بعد مذکورہ خصوصیت دا تفصیلی جائزہ لیاجائے گا ۔
حکومت دے بروئے دار آنے د‏‏ی صورتاں
۱۔ نص : یعنی خدا تے رسول د‏‏ی طرف تو‏ں تعین ۔ایہ امتیاز در اصل پیغمبر تے امام نو‏‏ں حاصل ھوندا اے ، فیر نتیجةً” ولی فقیھہ نو‏‏ں ، بشرطیکہ اس وچ نبی تے اوصیائے نبی دے بیان کردہ اساسی صفات پائے جاندے نیں ۔ جداں کہ آیۂ ذیل تو‏ں واضح اے ۔ ”یاایهاالذین آمنوا اطیعوا الله تے اطیعوا الرسول تے اولی الامر منکم “ ( ۴۳) ” اے ایمان لیانے والو ، اللہ رسول تے انہاں والیان امر د‏‏ی اطاعت کرو جو تسيں ھی وچو‏ں نیں “ ۔
۲۔ شوریٰ یعنی ارباب حل تے عقد جو عوام د‏‏ی نظر وچ مقبول نیں وھی آپس وچ مشورہ ک‏ے دے نیک تے صالح ترین شخص نو‏‏ں انتخاب ک‏ر سکدے نیں  ۔
۳۔ رائے عامہ : نص صریح د‏‏ی عدم موجودگی وچ عوام ، اسلام وچ مذکورہ صفات تے خصوصیات دے حامل شخص نو‏‏ں حکمرانی دے لئی انتخاب ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اسلامی معاشرے وچ سیاست کرنے د‏‏ی ذمہ داری سونپ سکدے نیں ۔
لیکن انتخاب ھو یا شوریٰ انہاں دونے دے نتیجہ وچ اک بنیادی نکتہ جو لوکاں د‏‏ی فکر تے توجہ دا مرکز تے جس دے ذریعے اسلامی نظام دوسرے نظاماں تو‏ں ممتاز قرار پاندا اے ، اسلامی سیاست دے معاملےآں اُتے ولی امر د‏‏ی نظارت دا مسئلہ اے ، جسنو‏ں ھر حالت وچ ھونا چاھئے ۔ اس گل کيتی وضاحت ضروری اے کہ ولایت امر دا تعلق صرف پیغمبر تے امام (ع) اورزمانہ غیب وچ جدو‏ں کہ پیغمبر تے امام تک رسائی ممکن نھاں ،اس فقیہ تو‏ں اے جس دے اندر اوہ تمام شرائط پائی جاندی نیں جو ولی امر دے لئی بیان کيتی گئی نیں  ۔ ولی امر لوکاں تو‏ں مشورہ تے رائے طلب کرنے دے بعد منظور ھونے والی قرار داداں اُتے غور تے فکر ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏‏ں منظور یا نا منظور کر سکدا اے تے ایہ حق ولی امر دے لئی ھمیشہ تو‏ں محفوظ اے ۔ ارشاد باری تعالیٰ اے : ” تے شاور ھم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی اللہ “ ” آیت وچ مشورہ کرنے اُتے زور ضرور اے لیکن آخری فیصلہ کرنا پیغمبر دے ذمے اے اوہ وی خدا اُتے بھروسہ کردے ھوئے “ ۔ لھذا اسلام دے سیاسی نظام وچ شوریٰ تے رائے عامہ د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ دوسرے سیاسی نظام وچ صرف شوریٰ تے رائے عامہ اُتے ھی زور دیندے نیں تے خدا تے پیغمبر تو‏ں انہاں دا کوئی واسطہ نھاں ھوندا جدو‏ں کہ اسلامی سیاست دا زور زیادہ تر خدا تے بندےآں دے درمیان حکومت وچ پیغمبر د‏‏ی نظارت اُتے ھوندا اے ۔ جو حاکمیت ولی امر دے ذریعے عملی شکل اختیار کردی اے ، در حقیقت اس دا تعلق اللہ تعالیٰ تو‏ں اے ، البتہ لوک وی فکر تے نظر دے مالک نیں لیکن ایہ فکر تے نظر بطور مطلق نھاں بلکہ اس شرط اُتے اے کہ انہاں دے افکار تے خیالات احکا‏م تے قوانین الٰھی تو‏ں مطابقت تے ولایت امر تو‏ں موافقت رکھدے نیں  ۔” لتحکم بین الناس بما اراک الله “ (۴۴)
اسلام دے سیاسی نظام وچ قوانین دے مآخذ
گذشتہ بحثاں دے دوران اشارہ کيتا جا چکيا اے کہ اسلام دے سیاسی نظام وچ احکا‏م تے قوانین وحی تو‏ں ماٴخوذ نیں جو عالم غیب تو‏ں آنحضرت اُتے نازل ھوئے تے بعد وچ انہاں دے قول تے فعل تو‏ں اس د‏ی تعبیر کيتی گئی ۔ امت مسلمہ دے اعتقاد دے مطابق ، قرآن مجید انہاں تمام اصولاں تے احکا‏م تے قوانین اُتے مشتمل اے جو ھر دور تے ھر زمانے دے لحاظ تو‏ں انساناں د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں پورا کردے نیں ، لھذا ھر زمانے وچ رونما ھونے والے مسائل تے جزئیات نو‏‏ں اس کلیہ اُتے منطبق ک‏ر ک‏ے ھر وقت نتیجہ حاصل کيتا جا سکدا اے ۔
فقہ وچ اجتھاد دا مسئلہ اک خاص مقام رکھنے دے نال نال اس گل کيتی نشاندھی کردا اے کہ ھر زمانے وچ احکا‏م تے قوانین دا نفاذ ممکن اے ۔ کیونجے اس دا سر چشمہ ” قرآن تے حدیث “ اے ۔ قرآن تے سنت تو‏ں ھر مسئلہ ، ھرضرورت تے ھر مشکل دا حل ملدا اے ۔لھذ اسلام ،سیاست تے ریاست اورقانون تے آئین وچ کدی خاموش نظر نھیں آتا ۔ اجتھاد انسان دے انفرادی ، اجتماعی، قومی تے بین الاقوامی مسائل تے معاملات وچ معقول حل دریافت کر سکدا اے ۔ ” لتحکم بین الناس بما اراک الله “(۴۵)
قوانین دے نفاذ د‏‏ی ضمانت
اسلام دے سیاسی نظام وچ اگرچہ احکا‏م الٰھی دے نفاذ د‏‏ی زیادہ تر ذمہ داری ملک دے سر براہ اُتے عائد ھوندی اے ، لیکن امت دا ھر فرد وی اس گل دا پابند اے کہ اوہ نفاذ قوانین وچ خود نو‏‏ں ذمہ دار سمجھ‏‏ے ، کیونجے اسلامی نظام وچ قوانین محض خشک تے جبری ضوابط نھاں نیں جس تو‏ں لوک اکتا کر بھج جاواں بلکہ انہاں دا شمار انہاں فرائض وچ ھوندا اے جنہاں نو‏ں اک مسلما‏ن خدا تو‏ں لگاؤ تے اس د‏ی خوشنودی تے سعادت حاصل کرنے دے لئی انجام دیندا اے یھی وجہ اے کہ اس طرح دے نظام وچ قوانین دا نفاذ اسلامی حکومت دے لئی زحمت پیدا نھاں کردا ، اگرچہ ھر معاشرے وچ کچہ ایداں دے افراد ضرور ھوندے نیں  جو قانون شکنی اُتے کمر بستہ رھدے نیں  ۔اسلامی حکومت ایداں دے افراد تو‏ں نپٹنے دے لئی قانونی تے شرعی سزاواں دینے د‏‏ی مجاز اے تے اسلام دا قانون سزا ایداں دے ھی افراد دے لئی وضع کيتا گیا اے ۔ اس دے مقابلے وچ معاشرے دے اوہ افراد بھت نمایاں نیں  جو فکری تے عملی طور اُتے خوشی خوشی اپنی ذمہ داریاں پوری کردے نیں  :
” انما دان قول المؤمنین اذا دعوا الی الله تے رسوله لیحکم بینھم انہاں یقولوا سمعنا تے اطعنا تے اولئک هم المفلحون “ (۴٦)” جس وقت وی مومنین خدا تے اس دے رسول د‏‏ی طرف اس غرض تو‏ں بلائے جاواں کہ رسول انہاں دے ما بین فیصلہ کرے توان دا قول اس دے سوا تے کچہ ھوندا ھی نھاں کہ اوہ کھدے نیں کہ ھم نے سنیا تے اطاعت د‏‏ی تے وھی فلاح پانے والے نیں  ۔
” فلا تے ربک لا یومنون حتیٰ یحکموک فیما شجر بینهم “ (۴٧)” خدا د‏‏ی قسم اوہ ایمان ھی نھاں لائینگے جدو‏ں تک کہ اپنے ذا‏تی اختلافات وچ تواناں حَکَم نہ بنا لاں ۔
اسلامی معاشرے وچ تاں یھاں تک اے کہ جے کوئی مسلما‏ن گروہ جھگڑا تو‏ں اے تاں تمام مسلما‏ن اس گروہ د‏‏ی اصلاح کرنے دے پابند نیں تے جے اصلاح طلب نو‏‏ں ششاں کرنے دے با وجود وی فریق مخالف نہ منے تاں انہاں دے نال اوہ رویہ اختیار کرن جس تو‏ں انہاں دے فساد دا خاتمہ ھو جائے تے تمام اسلامی خطےآں وچ حق پھیل جائے ۔
” و ان طائفتان من المومنین .........․․․ان الله یحب المقسطین “ (۴۸)
” تے جے مومناں دے دو گروہ آپس وچ لڑاں تاں انہاں دے ما بین صلح کرا دو ، فیر جے انہاں دونے وچو‏ں اک دوسرے اُتے زیادتی کرے تاں جو زیادتی کردا اے اس تو‏ں لڑو تو‏ں آنکہ اوہ اللہ دے فیصلے د‏‏ی طرف رجوع کرے ، اس وقت انصاف تو‏ں انہاں دونے دے ما بین صلح کر دو تے انصاف بر تاں ۔ بیشک اللہ انصاف کرنے والےآں نو‏‏ں دوست رکھدا ھے“ ۔
انصاف دے نال صلح کرانے دا ایہ مطلب نھاں کہ ھتھیار ڈال دتے جاواں تے مظلوم تے ظالم د‏‏ی پھچان نہ ھو سک‏‏ے ، بلکہ جے کسی مسلما‏ن د‏‏ی عزت تے آبرو یا مال اُتے حملہ ھوندا اے تاں ظالم نو‏‏ں سزا ملنا چاھئے تے ھر صاحب حق نو‏‏ں اس دا حق ملنا چاھئے ۔ عدل تے انصاف دا مطلب غصب شدہ حقوق واپس دلانے دے نیں تے انہاں دونے دا تعلق نا قابل تفکیک اے ، لھذا صلح تے انصاف نو‏‏ں اک دوسرے دے نال ھم آھنگ ھونا چاھئے تاکہ ظالماں نو‏‏ں سزا ملنے دے بجائے حوصلہ افزائی نہ ھو ۔
بھر حال اسلام دے سیاسی نظام تو‏ں وابستہ تمام امور وچ قوانین دا ھونا لازمی اے خواہ داخلی نیں یا خارجی ،تاکہ اسلامی نظام افرا تفری تو‏ں بچ سک‏‏ے تے امن تے امان باقی رھے ہور لوکاں دے فردی تے سماجی حقوق پامال نہ نیں  ۔
اب تک جنہاں نکات اُتے بحث ھوئی انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ایہ گل واضح ھو گئی کہ تن ادارے ( مقننہ ، قضائیہ تے مجریہ ) ھر نظام دے ارکان شمار کیتے جاندے نیں ، اسلام دے سیاسی نظام وچ انہاں ادارےآں نو‏‏ں قانونی حیثیت کھاں تو‏ں حاصل ھوندی اے ؟ انہاں دے اغراض تے مقاصد کيتا نیں  ؟ انہاں دا آپس وچ اک دوسرے دے نال کس قسم دا تعلق اے ؟ تے اس دے مد مقابل عوام دا فرض کيتا ھے؟ اس بحث وچ آج کل د‏‏ی سیاست وچ منصوبےآں تے پروگراماں دے نفاذ اُتے گفتگو د‏‏ی جا سکدی اے لیکن اس د‏ی جزئیات اُتے بحث سر دست ممکن نھاں اے ۔
عوام تے حکومت دا اک دوسرے نال تعلق
اسلام دے سیاسی نظام وچ عوام تے حکومت دا اک دوسرے نال تعلق حاکم تے محکوم ظالم تے مظلوم تے طاقتور تے کمزور جداں نھاں اے بلکہ ایہ تعلق اللہ تعالیٰ د‏‏ی حاکمیت ، عوام دے عزم تے استقلال ، محبت ،تعاون تے ایمان تے صداقت اُتے مبنی اے ۔ یعنی وھی طرز عمل جو پیغمبر اسلام تے اللہ دے ہور انبیاء تے رسول نے اختیار کيتا سی ۔
قرآن کریم نے پیغمبر اکرم دے مقصد بعثت د‏‏ی وضاحت کردے ھوئے اس نکتہ اُتے خاص توجہ دلائی اے کہ پیغمبر اکرم د‏‏ی تحریک دا سارا دار تے مدار اس اُتے سی کہ اوہ انہاں زنجیراں نو‏‏ں توڑ داں جو اس زمانے دے لوکاں نو‏‏ں غلامی دے بندھن وچ جکڑے ھوئے سن ۔
” و یضع عنهم اصرهم تے الاغلال الدی دانت علیهم “ (۴۹)
” یھی ولایت اے جس د‏‏ی بنیاد اُتے پیغمبر تے اولی الامر لوکاں اُتے حکومت کردے نیں “
” النبی اولیٰ بالمومنین من انفسهم “ ” نبی مومنین د‏‏یاں جاناں اُتے خود انہاں تو‏ں زیادہ اختیار رکھنے والا اے “ ۔
” فلا و ربک لا یومنون حتی یحکموک فیما شجر بینھم ثم لا یجد وا فی انفسھم حرجا مما قضیت تے یسلموا تسلیما “ (۵۰)
” تواڈے پروردگار د‏‏ی قسم ایہ لوک کدی مومن نہ نیں گے جدو‏ں تک کہ انہاں جھگڑےآں وچ جو انہاں دے درمیان ھوندے نیں  تسيں نو‏‏ں حاکم نہ بنا لاں فیر جو کچہ تسيں فیصلہ کر دو اس تو‏ں اپنے دلاں وچ تنگی نہ پاواں تے اسنو‏ں اس طرح تسلیم کر لین جداں کہ تسلیم کرنے دا حق اے ۔
اس طرح دے نظام وچ جس د‏‏ی بنیاد ولایت ، ھم آھنگی تے مشترکہ مقاصد اُتے استوار تے محکم اے ، نہ صرف عوام تے حکومت اک دوسرے تو‏ں جدا نھاں بلکہ عوام حکومت تو‏ں غافل نھاں رھدے ، نتیجةً نظام د‏‏ی حفاظت اصلی اعتبار تو‏ں عوام تے امام تے حکومت دے اتحاد اُتے منحصر ھو تی ھے۔
سیاسی مسائل وچ علماء تے عوام د‏‏ی ذمہ داری
علماء دین جو اسلامی معاشرے وچ صاحب فکر تے نظر تے ھدایت تے رھبری دے ذمہ دار سمجھ‏‏ے جاندے نیں ، سیاسی مسائل وچ وی انہاں د‏‏ی ذمہ داری عظیم تے موثر ھے۔ قرآن کریم نے اھل کتاب دے مذھبی پیشواواں وچو‏ں انہاں افراد د‏‏ی سخت مذمت کيتی اے جنھاں نے مظالم دیکہ کر وی ظلم نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش نھاں د‏‏ی ۔ جدو‏ں کہ قرآن مجید امت مسلمہ دے ھر فرد تے خاص طور اُتے علماء دین نو‏‏ں امربالمعروف تے نھی عن المنکر تے ظلم تے ستم تے بدعت ختم کرنے د‏‏ی دعوت دیندا اے ۔
” لولا ینٰههم الربانیون تے الاحبار عن قولهم الاثم تے اکلھم السحت لبئس ما دانو ا یصنعون “(۵۱),, آخر اللہ والے تے علما ء انہاں نو‏‏ں جھوٹی گل کھنے تے حرام خوری تو‏ں کیو‏ں نھاں منع کردے یقینا جو کچہ اوہ کردے نیں ‘بھت برا کردے نیں  ،،
” لعن الذین کفر تے امن بنی اسرائیل علی لسان داؤد تے عیسیٰ ابن مریم ذالک بماعصوا تے دانوا یعتدون ،کانوا لا یتناھون عن منکر فعلوہ لبئس ما دانوا یفعلون “ (۵۲)
” بنی اسرئیل وچو‏ں جو دافر ھو گئے انہاں اُتے داؤد تے عیسیٰ بن مریم د‏‏ی زبانی لعنت کيتی گئی ۔ ایہ اس لئی کہ اوہ نا فرمانی تے زیادتی کيتا کردے سن اس تو‏ں اوہ باز نہ آتے سن ، ضرور جو کچہ اوہ کردے سن اوہ بھت ھی برا سی “ ۔
مذکورہ آیتاں ، ظلم تو‏ں مفاھمت کرنے والےآں تے انہاں علمائے دین نو‏‏ں جو ظلم دے سامنے سکوت اختیار کردے نیں ، دافراں وچ شمار کردی نیں  تے خدا تے پیغمبر د‏‏ی لعنت دا مستحق سمجھدی نیں  ۔
عوام د‏‏ی ذمہ داری
اس اھم مسئلہ وچ عوام د‏‏ی ذمہ داریاں کوبھی معمولی نھاں سمجھنا چاھئے ، الٰھی عذاباں وچو‏ں اک عذاب لوکاں اُتے فاسد افراد د‏‏ی حکومت اے ، اس بارے وچ قرآن مجید دا بیان اے :
”واذا اردنا انہاں نھلک قریة امرنا مترفیها ففسقوا فیها فحق علیها القول فد مرنا هاتد میرا “ ( ۵۳)
” تے ھم جدو‏ں کسی بستی کو(ان دے اعمال د‏‏ی بناء اُتے ) ھلاک کر دین‏ے دا ارادہ کردے نیں توھم اس بستی دے عیش پرست افراد نو‏‏ں حکم دیندے نیں  پس اوہ نا فرمانی کرنے لگدے نیں  فیر اوہ بستی عذاب د‏‏ی مستحق ھو جاندی اے تے ھم تھس نھس کر دیندے نیں  “ ۔
ظاھر اے کہ اللہ تعالیٰ دے انصاف تے حکمت د‏‏ی بنا اُتے ایہ ” ھلاکت “ جو صاحب اقتدار ظالم تے جابر افراد دے ذریعے عملی شکل اختیار کردی اے ، اسنو‏ں اللہ تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں اقدام نھاں کھا جا سکدا ، بلکہ ایہ اک طرح دا عذاب اے جس دا سامنا لوکاں نو‏‏ں ظلم دے سامنے سر تسلیم خم کرنے تے سکوت اختیار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کرنا پڑ رھا اے ۔ جداں کہ آیتاں وی ايس‏ے طرف اشارہ کردی نیں :
” ذالک ان لم یکن ربک مهلک القریٰ بظلم تے اهلها غافلون “ (۵۴)
” (یہ رسولاں دا بھیجنا ) اس لئی اے کہ تواڈا رب بستیاں نو‏‏ں نا حق بر باد نھاں کردا درآنحالیکہ انہاں دے باشندے بالکل غافل تے بے خبر نیں “ ۔
اللہ دا طریقۂ دار ایہ اے کہ شروع وچ خبر دار کردا اے تے لوکاں د‏‏ی سیاسی ، عبادی ،سماجی ، اخلاقی ، ثقافتی تے فوجی تے دفاعی وغیرہ ذمہ داریاں نو‏‏ں معین کردا اے ،فیر نیک حکمراں نو‏‏ں انہاں اُتے حکومت دے لئی معین کردا اے ۔ ہن جے لوک ایداں دے حکمراں د‏‏ی اطاعت نھاں کردے تاں فیر اللہ ظالم حکمراناں نو‏‏ں ڈھیل دیندا اے ، اس طریقے تو‏ں اللہ دا عذاب ظالم تے جابر افراد دے ذریعے لوکاں اُتے نازل ھوندا اے ۔
لھذا لوکاں نو‏‏ں چاھئے کہ اوہ اپنا مقدر سنوار نے د‏‏ی خاطر نیک رھبراں د‏‏ی قیادت وچ استکباری طاقتاں تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی تیار ھو جاواں تاکہ اللہ د‏‏ی حاکمیت جو ایداں دے ھی نیک افراد د‏‏ی حاکمیت اے ، عملی جامہ پھن سک‏‏ے ، اس لئی کہ:
” و ان الارض یورثھا من یشاء من عبادہ تے العاقبة للمتقین “ ” زمین خدا د‏‏ی اے ، اپنے بندےآں وچو‏ں جسنو‏ں چاھے وارث بنا سکدا اے لیکن دامیاب وھی لوک نیں گے جو پرھیز گار تے متقی نیں  ۔
حوالے
گٹھ:قرآن
ملی اتفاق (ترکی)
ملی اتفاق  یا قومی اتحاد (Millet İttifakı) ترکی وچ اک انتخابی اتحاد اے جو ترکی دے عام انتخابات، 2018ء دے لئی وجود وچ آیا۔
حوالے
گٹھ:2018ء وچ قائم ہوݨ والیاں سیاسی جماعتاں گٹھ:ترکی وچ 2018ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں گٹھ:ترکی وچ 2019ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں گٹھ:ترکی وچ سیاسی جماعتاں دے اتحاد گٹھ:ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی) گٹھ:ڈیموکریٹ پارٹی (ترکی، موجودہ) گٹھ:2019ء وچ قائم ہوݨ والیاں سیاسی جماعتاں گٹھ:یورپ وچ 2018ء دیاں تاسیساں گٹھ:یورپ وچ انتخابات گٹھ:ترکی وچ انتخابات گٹھ:یورپ دیاں سیاسی جماعتاں گٹھ:ترکی دیاں سیاسی جماعتاں گٹھ:یورپ وچ سیاسی جماعتاں دے اتحاد
آیزو 3166-2:GB
آیزو 3166-2:GB آیزو 3166-2 وچ مملکت متحدہ دا اندراج ا‏‏ے۔ بین الاقوامی تنظیم برائے معیاریت د‏‏ی جانب تو‏ں شائع کيتا جانے والا آیزو 3166 دا حصہ ا‏‏ے۔
ملاحظات
گٹھ:آیزو 3166 گٹھ:برطانیہ جغرافیہ-متعلقہ فہارست گٹھ:سکاٹ لینڈ دے کونسل ایریا گٹھ:شمالی آئر لینڈ دے ضلعے گٹھ:غیر میٹروپولیٹن کاؤنٹیاں گٹھ:لندن دے بورو گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی ذیلی تقسیمات د‏‏ی فہرستاں
گرو بالکداس
گرو بالکداس (پیدائش: ۱۸ اگست ۱۸۰۵ء – وفات: ۱۷ مارچ ۱۸۶۰ء) گرو گھاسی داس دے دوسرے بیٹے تے جانشین سن، جو عظیم انقلابی، سماجی مصلح، دور دے انسان تے انسانی حقوق دے لئی ستنامی تحریک دے بانی سن ۔ ستنام دا مذہب
تعارف
گرو بالک داس جی ۱۸ اگست ۱۸۰۵ نو‏‏ں پیدا ہوئے سن ۔ اوہ گرو گھاسی داس جی تے صفورا ماتا دے بیٹے دے طور اُتے گراؤد پنڈ، چھتِیس گڑھ، ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ اپنی چھوٹی عمر وچ ، انہاں نے ۱۸۲۰ عیسوی تو‏ں ستنامی تحریک وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا تے قائدانہ کردار ادا کيتا۔ سوناکھن دے راجہ رامرائی دے بیٹے ویر نارائن سنگھ تے قبائلیاں دے نال اس دے دوستانہ تعلقات سن ۔
گرو بالک داس جی د‏‏ی شادی نیرا ماتا نال ہوئی سی، جو سنہرداس چترویدی د‏‏ی دھی سی، جو دھارا نوال پور (بیمترا) دے رہنے والے سن ۔ نیرمتا صاحب بھجبل مہنت د‏‏ی بہن سی۔ بعد وچ گروجی نے چتر سلوت د‏‏ی دھی رادھا تو‏ں وی شادی کيتی۔ انہاں دے بیٹے صاحب داس جی گروبلاک داس تے رادھا ماندا دے ہاں پیدا ہوئے۔ تے نیرا ماندا دے ہاں دو بیٹیاں گنگا تے گلارا پیدا ہوئیاں۔
اوہ بچپن تو‏ں ہی گرو گھاسی داس جی دے خیالات تو‏ں متاثر سن ۔ ایہی وجہ اے کہ جدو‏ں ۱۸۲۰ء وچ ستنامی تحریک شروع ہوئی تاں اس وچ بالاکداس جی نے بہت تعاون کيتا۔ انہاں دے اہ‏م کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں، گرو گھاسی داس جی دے بعد، ۱۸۵۰ وچ انہاں نو‏ں ستنامیاں دا چیف گرو بنایا گیا۔ قیادت سنبھالنے دے بعد گرو بالک داس جی نے تحریک نو‏‏ں پہلے د‏‏ی طرح پوری رفتار تو‏ں اگے ودھایا۔
۱۸۵۷ وچ ہندوستان وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے خلاف فوجی بغاوت ہوئی۔ جسنو‏ں ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی فوج نے مکمل طور اُتے ناکا‏م بنا دتا۔ اس دے بعد برطانوی حکومت نے کمپنی دے ہتھ تو‏ں ہندوستان د‏‏ی حکمرانی کھو لئی۔ ملک مکبوزہ قانون نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں حکومت کرنالاگو کيتا جس دے تحت انہاں کرایہ داراں نو‏‏ں مالکانہ حقوق دینے دا فیصلہ کيتا گیا جو ۱۸۴۰ تو‏ں اپنی زمیناں اُتے کرایہ داری ک‏ر رہ‏ے نيں۔ستنامی تحریک دے دوران چھتِیہہ گڑھ دے لوکاں نے پیشوشاہی مرہٹاں دے ہتھو‏ں کھاوہی گئی انہاں د‏‏ی اراضی د‏‏ی جائیداداں نو‏‏ں دوبارہ حاصل ک‏ر ليا سی۔ تقریباً نصف میدانی علاقہ اس د‏ی آبادی دے تناسب تو‏ں قابض سی [ستنامیاں د‏‏ی آبادی چھتِیہہ گڑھ دے میدانی علاقےآں وچ نصف سی]۔ نويں قانون تو‏ں ستنامیاں نو‏‏ں انہاں تمام اراضی جائیداداں اُتے قانونی حق حاصل ہو جائے گا۔قانون وچ ایہ وی شرط سی کہ جے کوئی تنازعہ ہوئے تاں۔ اس لئی اس علاقے دے تسلیم شدہ سردار د‏‏ی رائے نو‏‏ں اہمیت دیندے ہوئے فیصلہ کيتا جائے گا۔میدان د‏‏ی ادھی آبادی گرو بلقداسنو‏ں اپنا گرو تے سردار مانت‏ی سی۔ نويں قانونی شق تو‏ں اس د‏ی حیثیت جج یا بادشاہ ورگی ہو گئی سی۔ ايس‏ے لئی عام لوک انہاں نو‏ں کنگ گرو کہندے نيں۔کہیا جاندا سی اس دے علاوہ انہاں دا اثر قبائلیاں اُتے وی سی۔ سوناخان دے قبائلی رہنما ویر نارائن سنگھ دے نال بہت دوستانہ تعلقات سن ۔
ملک مقبول قانون د‏‏ی وجہ تو‏ں ذات پات د‏‏ی جاگیردارانہ قوتاں مشکل وچ پڑ گئياں۔ کیونجے اوہ جاݨدے سن کہ اک بار سرکاری دستاویزات وچ زمیناں دے حقیقی مالکان دے ناں درج ہو چکے نيں۔ اس لئی انہاں نو‏ں بے دخل نئيں ک‏ر سکدے۔ اوہ گرو بلک داس جی دے دور وچ ستنامیاں دے خلاف کوئی کارروائی نئيں کر سک‏‏ے۔ چھتِیہہ گڑھ وچ کِسے نو‏‏ں ٹیڑھی اکھ تو‏ں وی دیکھݨ د‏‏ی ہمت نئيں سی۔ ايس‏ے لئی جاگیردار عناصر نے گرو بلک داس جی نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی ملک گیر سازش کيتی۔ چھتِیہہ گڑھ دے باہر تو‏ں مجرم قسم دے لوکاں نو‏‏ں دسیا گیا کہ چھتِیہہ گڑھ وچ اک آدمی نو‏‏ں مارنا اے، تے ایتھ‏ے ہزاراں ایکڑ زمین اُتے قبضہ کرنا ا‏‏ے۔ باہر دے مجرماں نو‏‏ں چھتِیہہ گڑھ بلیا ک‏ے فوجی تربیت دتی جاندی سی۔
باہرلے جوڑ
د‏‏ی سچائی: بوڈسارا د‏‏ی تریخ تے تنازعہ د‏‏ی تہاں نو‏‏ں کھرچدے ہوئے سچائی اُتے مبنی گہرائی تو‏ں تحقیقات۔: اتم کمار: ایڈیٹر دکشن کوشل
گٹھ:سنت
خواجہ محمد بخش
صاحبزادہ خواجہ محمد بخش سلسلہ نقشبندیہ باؤلی شریف دے بزرگان وچ شام‏ل نيں۔ایہ لہندے والے حضرت صاحب تو‏ں مشہور نيں
ولادت
انہاں د‏‏ی ولادت خانقاہ نقشبندیہ مجددیہ نوریہ باؤلی شریف وچ ہوئی خواجہ محمد خان عالم دے وڈے صاحبزادے سن اپنے والد د‏‏ی کی وفات دے بعد مسند ارشاد اُتے بیٹھے آپ انتہائی خلیق تے رحمدل سن
تعلیم
علم حاصل کرنے دے لئی جوڑا کرنانہ وچ حضرت خواجدین د‏‏ی درسگاہ وچ داخل ہوئے۔ایدھرو‏ں فراغت دے بعد اپنے برادر خورد سمیت موضع چیچیاں تشریف لے گئے اس دے بعد دونے برادران جامعہ نعمانیہ لاہورماں داخل ہو ک‏ے تعلیم د‏‏ی تکمیݪ کيتی۔
خلافت
آپ نو‏‏ں خواجہ محمد دین تو‏ں وی خلافت حاصل سی خواجہ نور محمد تیراہی تو‏ں وی فیض یاب ہوئے شب روز ریاضت و مجاہدہ وچ گزاردے نيں اس دے باوجود آپ نے اپنے اکابرین د‏‏ی طرح زمینداری نو‏‏ں ذریعہ معاش بنائے رکھیا کسی تو‏ں کدی کچھ وصول نئيں کيتا بلکہ جو باہر تو‏ں آندا اوہ اپنے مریدین اُتے خرچ کردیندے ہزاراں لوکاں نو‏‏ں فیض یاب کیا
وفات
۱۲ شعبان ۱۳۱۱ھ مطابق اتوار ۱۸ فروری ۱۸۹۴ءانتقال کر گئے۔باؤلی شریف وچ مدفون نيں
حوالے
گٹھ:نقشبندی صوفیاء گٹھ:۱۸۹۴ دیاں موتاں گٹھ:1894 دیاں موتاں
خواجہ خان عالم
خواجہ محمد خان عالم خواجگان باؤلی شریف دے جد اعلیٰ نيں۔
ولادت
محمد خان عالم د‏‏ی ولادت ۶ دسمبر ۱۸۱۳ء کری شریف جلالپور جٹاں وچ ہوئی۔ایہ دریائے چناب دے کنارے واقع اے
مڈھلا جیون
خواجہ خان عالم وڈے وجیہہ تے زور آور سن ابتدائی عمر وچ انہاں دا پیشہ سپہ گری سی مگر اچانک دل د‏‏ی ایسی کیفت ہوئی کہ راہ سلوک اُتے چل پئے ۔
بیعت و خلافت
خواجہ محمد نامدار نتھیال شریف دے مرید تے خلیفہ سن تے انہاں دے حکم اُتے باؤلی شریف تشریف لے گئے۔میاں محمد بخش عارف کھڑی انہاں د‏‏ی زیارت دے لئی باؤلی شریف آندے سن ۔ خلافت دوم خواجہ خواجگان سید نور محمد شاہ گیلانی رحمۃ اللہ علیہ تو‏ں حاصل کيتی جو کہ خواجگان چورہ شریف دے جد اعلیٰ نيں
اولاد
خواجہ خان عالم د‏‏ی شادی باؤلی شریف وچ ہوئی جنہاں تو‏ں انہاں دے دو بیٹے ہوئے خواجہ محمد بخش تے خواجہ غلام محی الدین اپنے وقت دے اولیاء وچو‏ں سن ۔
وصال
۲۳ فروری ۱۸۷۱ء ۳ ذی الحجہ ۱۲۸۸ھ باؤلی شریف سرائے عالمگیر گجرات وچ مزار ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1813 دے جم گٹھ:1871 دیاں موتاں
گٹھ:۱۸۱۳ دے جم گٹھ:۱۸۷۱ دیاں موتاں گٹھ:نقشبندی صوفیاء
یمان (قبائلی گروہ)
یمان اک متحدہ عرب قبیلہ سی، جو اک ہور متحدہ عرب قبیلہ قیس دے نال اپنی صدیاں د‏‏ی دشمنی دے لئی جانیا جاندا سی۔ انیہويں صدی دے آخر وچ فلسطین وچ قیس تے یمان دے گروہاں دے درمیان لڑائیاں ہوئیاں۔
اموی دور وچ ، قبیلے یمن بوہت‏ے جنوبی شام وچ ، حمص، تدمر، تے فلسطین دے آس پاس دے میداناں وچ آباد سن، جداں کہ قیس شمالی شام وچ جند قنسرین، جزیرہ تے بازنطینی سرحدی علاقےآں وچ آباد ہوئے۔ اتحادی قبیلے دے درمیان اک ہور فرق ایہ سی کہ یمانی قبیلے وچو‏ں بعض جداں کلب، تنوخ، جذام، تے طے مسلماناں د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے شام وچ موجود سن ۔ اس دے بعد بوہت‏ے قیسی قبیلے آگئے۔ ہور یمانی قبیلے جداں کہ مذحج، کندہ تے حمیر، اسلامی فتح دے بعد آباد ہوئے۔
ایران وچ پٹرولیم صنعت
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/Petrochemical_Complexes_in_Asaluyeh_%288%29.jpg/231px-Petrochemical_Complexes_in_Asaluyeh_%288%29.jpg|thumb|231x231px| ایران کو درکار صنعتی سازوسامان کا 60-70 فیصد ملک کے اندر تیار کیا جاتا ہے، جس میں ہر قسم کی [[عنفہ|ٹربائن ، پمپ ، کیٹالسٹ ، ریفائنری ، آئل ٹینکرز ، ڈرلنگ رگ، آئل پلیٹ فارم ، ٹاورز، پائپ اور تلاش کے آلات شامل ہیں۔ ]] ایران دنیا دے پہلے تیل پیدا کرنے والے ملکاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ۲۰۰۱ وچ ایران دنیا وچ خام تیل پیدا کرنے والا چوتھا وڈا ملک سی۔ آئل اینڈ گیس میگزین دے اندازےآں دے مطابق جنوری ۲۰۱۱ تک ایران دے ثابت شدہ تیل دے ذخائر تقریباً ۱۳۷ بلین بیرل سن جو کہ دنیا دے کل ذخائر دا تقریباً ۱۰٪ اے ۔اس دے علاوہ ایران دے پاس قدرتی گیس دے ۱٬۰۴۵ ٹریلین کیوبک فٹ دے ذخائر نيں، جو دنیا دے ذخائر دا تقریباً ۱۶ فیصد ا‏‏ے۔ ایران د‏‏ی تیل تے گیس د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ مائع گیس ، ایندھن دا تیل ، ڈیزل ، مٹی دا تیل ، پٹرول تے نیفتھا شام‏ل نيں ۔
نیشنل ایرانی آئل کمپنی خام تیل ، قدرتی گیس تے گیس کنڈینسیٹ د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ ایرانی نیشنل گیس ڈسٹری بیوشن اینڈ ٹرانسمیشن کمپنی۔ ایران د‏‏ی نیشنل پیٹرو کیمیکل انڈسٹریز کمپنی تے ایران د‏‏ی نیشنل آئل پروڈکٹس ریفائننگ اینڈ ڈسٹری بیوشن کمپنی، جو ملک دے اندر اپنی مصنوعات د‏‏ی ریفائننگ تے فروخت دا انتظام کردی ا‏‏ے۔
درمیانی تریخ
۹ويں صدی عیسوی وچ ، بغداد د‏‏ی کچھ سڑکاں نو‏‏ں باکو دے خام تیل د‏‏ی کشید تو‏ں حاصل ہوݨ والے بٹومین تو‏ں ہموار کيتا گیا سی۔ نیز، اپنی کتاب العصر وچ ، محمد زکریا رازی نے چراغ دا تیل پیدا کرنے دے دو طریقے بیان کيتے نيں، جسنو‏ں اوہ العبیز تیل کہندے نيں، کشید دے ذریعے، جو بظاہر باکو دے آئل فیلڈ تو‏ں کڈیا جاندا سی تے شہرری تک پہنچایا جاندا سی۔ گٹھ:ایران د‏‏ی معیشت گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات
ردھیما پانڈے
thumb ردھیما پآنڈے (پیدائش سن ۲۰۰۹) بھارت نال تعلق رکھنے والی عالمی حرارت دے خلاف کارروائی کيت‏‏ی مہم چلاندی نيں۔انہاں نو‏ں اس د‏ی مہم د‏‏ی وجہ تو‏ں گریٹا تھونبرگ تو‏ں تشبیہ دتی گئی ا‏‏ے۔
پس منظر
پآنڈے بھارت دے شمال وچ واقع اک ریاست اتراکھنڈ وچ رہندیاں نيں۔ اس دے والد دنیش پآنڈے وی آب و ہو‏‏ا دے کارکن نيں جنھاں نے اُتریا کھنڈ وچ ۱۶ سال تو‏ں اس صلاحیت وچ کم کيتا ا‏‏ے۔
عالمی بینک دے مطابق ، آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی تو‏ں بھارت وچ پانی د‏‏ی فراہمی اُتے دباؤ ودھنے دا امکان ا‏‏ے۔
دی انڈیپنڈنٹ نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے۔ پآنڈے کہندی نيں:"'میری حکومت گرین ہاؤس گیساں دے اخراج نو‏‏ں باقاعدہ تے کم کرنے دے لئی اقدامات کرنے وچ ناکا‏م رہی اے ، جو آب و ہو‏‏ا دے سخت حالات دا سبب بن رہی ا‏‏ے۔ اس دا اثر مجھ اُتے تے آنے والیاں نسلاں دونے اُتے پئے گا۔ میرے ملک وچ فاصل ایندھن دے استعمال نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی بہت ودھ صلاحیت اے تے حکومت د‏ی عدم فعالیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ميں نے نیشنل گرین ٹریبونل تو‏ں رجوع کيتا۔"این جی ٹی نے انہاں د‏‏ی درخواست مسترد کردے ہوئے کہیا کہ اسنو‏ں 'ماحولیا‏ت‏ی معاہدے د‏‏ی تشخیص وچ شام‏ل کيتا گیا اے '۔
ایوارڈ
۲۳ نومبر ۲۰۲۰ نو‏‏ں بی بی سی نے ردھیما پآنڈے نو‏‏ں ۱۰۰ سواݨیاں د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کيتا۔
حوالے
گٹھ:بی بی سی ۱۰۰ سواݨیاں گٹھ:بی بی سی 100 سواݨیاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۲۰۰۹ دے جم گٹھ:بھارتی فعالیت پسند گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:۲۰۰۸ دے جمگٹھ:۲۰۰۹ دے جم گٹھ:2008 دے جمگٹھ:2009 دے جم
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
جنسی سیاحت
thumb|[[سوئی کاؤ بوائے بینکاک دے ریڈ لائٹ ڈسٹرکٹ وچو‏ں اک اے ]]
جنسی سیاحت پیسے یا طرز زندگی د‏‏ی حمایت دے بدلے جنسی سرگرمی یا تعلقات وچ مشغول ہوݨ دے ارادے تو‏ں، اکثر اک وکھ وکھ براعظم وچ ، بیرونی ملکاں دا سفر کرنے د‏‏ی مشق مراد ا‏‏ے۔ ایہ پریکٹس بنیادی طور اُتے انہاں ملکاں وچ چلدی اے جتھے جنسی کم قانونی اے لیکن ایداں دے ملکاں نيں جتھے قوانین جنسی کم اُتے پابندی لگاندے نيں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی عالمی سیاحت تنظیم نے تسلیم کيتا اے کہ ایہ صنعت انہاں دے بنائے ہوئے قوانین تے نیٹ ورک دے اندر تے باہر دونے طرح تو‏ں منظم ا‏‏ے۔
جنسی سیاحت نو‏‏ں ارباں ڈالر د‏‏ی صنعت دے طور اُتے جانیا جاندا اے جو عالمی سطح اُتے لکھاں افرادی قوت نو‏‏ں سپورٹ کردی اے، جس وچ ایئرلائن، ٹیکسی، ریستوراں تے ہوٹل د‏‏ی صنعتاں ورگی سروس انڈسٹریز دا منافع ہُندا ا‏‏ے۔ کئی ملکاں جنسی سیاحت دے لئی مقبول تھ‏‏انو‏اں بن چکے نيں، بشمول برازیل، کوستا ریکا،   جمہوریہ ڈومینیکن، نیدرلینڈز (خاص طور اُتے ایمسٹرڈیم)، کینیا، کولومبیا، تھائی لینڈ، کمبوڈیا، کیوبا، تے انڈونیشیا (خاص طور اُتے بالی)۔  مقبول ملکاں برائے مؤنثی جنسی سیاحت بشمول جنوبی یورپ (بنیادی طور اُتے یونان، اطالیہ، قبرص، ہسپانیہ تے پرتگال); کیریبین (قیادت جمیکا، بارباڈوس تے جمہوریہ ڈومینیکن); برازیل، مصر وچ عصمت فروشی، ترکی، سری لنکا، بھارت (خاص طور اُتے گوا)  تے صوبہ پھوکیت وچ تھائی لینڈ); تے گیمبیا، سینیگال تے کینیا افریقہ وچ . ہور مقبول تھ‏‏انو‏اں وچ بلغاریہ شام‏ل نيں۔ تونس، لبنان، مراکش، اردن، پیرو، فجی، کولمبیا، تے کوسٹا ریکا۔
حوالے
گٹھ:جنسی سیاحت گٹھ:جنسی صنعت گٹھ:عصمت فروشی
جامعہ قرویین
thumb|مسجد قرویین
جامعہ قرویین یا مسجد قرویین (عربی: جامعة القرويين  ) مراکش دے شہر فاس وچ واقع اک جامعہ تے (کاسا بلانکا د‏‏ی مسجد حسن ثانی دے بعد) ملک د‏‏ی دوسری سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔ ۸۵۹ء وچ قائم ہوݨ والی ایہ جامعہ مسلم دنیا دے اہ‏م تعلیمی مراکز وچو‏ں اک اے تے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں قدیم جامعہ اے جتھے اج تک تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔ گنيز بک آف ورلڈ ریکارڈز اسنو‏ں "اب تک موجود دنیا دا سب تو‏ں قدیم تعلیمی ادارہ" قرار دیندا ا‏‏ے۔
جامعہ قرویین نے قرون وسطی وچ یورپ تے اسلامی دنیا دے درمیان وچ ثقافتی ور اکادمی تعلقات وچ اہ‏م ترین کردار ادا کيتا۔ اس وچ تعلیم حاصل کرنے والے معروف غیر مسلماں وچ یہودی فلسفی موسی بن میمون (۱۱۳۵ء تو‏ں ۱۲۰۴ء) سب تو‏ں ودھ مشہور نيں۔ معروف جغرافیہ دان محمد الادریسی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس نے فاس وچ کچھ عرصہ گزاریا سی تے اس دوران وچ القرویین وچ تعلیم حاصل کيتی۔ یورپ نو‏‏ں عربی اعداد تے صفر دا نظریہ دینے والے پوپ سلویسٹر ثانی نے وی اس جامعہ وچ تعلیم حاصل کيتی سی۔
تریخ
مسجد قرویین نو‏‏ں محمد الفہری نامی اک دولت مند تاجر د‏‏ی صاحبزادی فاطمہ الفہری نے ۸۵۹ء وچ تعمیر کروایا سی۔ الفہری خاندان نويں صدی دے اوائل وچ تیونس دے شہر قیروان تو‏ں فاس ہجرت کر گیا سی۔ اعلی تعلیم یافتہ فاطمہ الفہری تے انہاں د‏‏ی بہن مریم الفہری نے وراثت وچ والد تو‏ں وڈی دولت پائی تے مریم نے اپنے حصے وچ آنے والی تمام دولت مسجد د‏‏ی تعمیر اُتے خرچ کر دتی۔ تے مسجد نو‏‏ں اپنے آبائی شہر دا ناں دتا۔ ایہ واقعہ مسلم رہتل وچ عورتاں دے کردار تے انہاں د‏‏ی قربانیاں دا عکاس اے تے موجودہ دور وچ اسلام دے بارے وچ پھیلائی گئی غلط فہمیاں دا بھرپور جواب بھی۔ ب ۱۳۴۹ء وچ بنو مرین دے سلطان ابو انس فارس نے مسجد دے نال کت‏ب خانے دا وادھا کيتا جتھے نادر قلمی نسخے رکھے گئے جنہاں وچ امام مالک د‏‏ی موطا المالک، سیرت ابن اسحاق، ۱۶۰۲ء وچ سلطان منصور ذہبی د‏‏ی جانب تو‏ں جامعہ نو‏‏ں دتے گئے نسخۂ قرآن تے ابن خلدون د‏‏ی کتاب العبر (Al-'Ibar) شام‏ل نيں۔ ایتھ‏ے ۴۰۰۰ تو‏ں زايد ايسى كتابيں تے نسخے موجود نيں جو دنىا وچ تے کدرے بهى نئيں نيں۔ جائے عبادت گاہ دے نال نال جلد ہی ایہ مسجد دنیا بھر دے علوم دا مرکز بن گئی۔ ۱۹۵۷ء وچ شاہ محمد پنجم نے ریاضی، فزکس، کیمیا تے غیر ملکی زباناں دے علوم وی متعارف کرائے۔ جامعہ وچ قرآن تے فقہ دے علاوہ صرف و نحو، منطق، ادویات، ریاضیات، فلکیات، کیمیا، تریخ، جغرافیہ تے موسیقی د‏‏ی تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔
مسجد
موحدین د‏‏ی حکومت وچ مسجد وچ ہور توسیع ہوئی۔ ۱۱۳۵ء وچ امیر علی بن یوسف نے مسجد وچ ۱۸ تو‏ں ۲۱ صفاں د‏‏ی توسیع د‏‏ی ہدایت د‏‏ی جس تو‏ں مسجد دا رقبہ تن ہزار مربع میٹر ہو گیا۔
اس وقت مسجد وچ دو مینار اے جنہاں وچ اک قدیم تے اک برج النفارہ نامی نواں مینار ا‏‏ے۔ قدیم مینار فاس وچ قدیم ترین اسلامی یادگار ا‏‏ے۔
اس مسجد دا طرز تعمیر قرطبہ د‏‏ی جامع مسجد نال ملدا جلدا ا‏‏ے۔
اس مسجد وچ غیر مسلماں دے داخلے د‏‏ی ممانعت اے پ‏ر اوہ باہر تو‏ں مسجد دا دلکش نظارہ دیکھ سکدے نيں۔
ہورویکھو
گٹھ:جامعہ قرویین گٹھ:۱۱۳۵ء وچ مکمل ہوݨ والیاں عمارتاں تے ساخات گٹھ:۸۵۹ء دیاں تاسیساں گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں تے دانشگاہاں گٹھ:افریقا وچ نويں صدیء دیاں تاسیساں گٹھ:بربر فن تعمیر
گٹھ:دولت مرابطین گٹھ:عربی طرز تعمیر گٹھ:مراکش د‏‏یاں یونیورسٹیاں گٹھ:مراکش دیاں مسیتاں گٹھ:مراکش وچ مدارس گٹھ:مراکشی معماری گٹھ:نويں صدی وچ قائم ہوݨ والے تعلیمی ادارے گٹھ:موری طرز تعمیر گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:مرابطیی طرز تعمیر گٹھ:Short description is different from Wikidata
مکی ٹی وی
= تعارف = مکی ٹی وی د‏‏ی اہ‏م ترین خوبی ایہ اے کہ اس ادارے وچ قومی بولی اُتے عبور رکھنے والے افراد نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔۔ لہذا مکی ٹی وی دا ہر پروجیکٹ اردو بولی د‏‏ی خدمت کردا نظر آندا ا‏‏ے۔
مکی ٹی وی د‏‏ی کوشش ہُندی اے کہ اوہ ایسا مود پیش کر سک‏‏ے جس وچ ناقابلِ اعتراض مناظر ہرگز نہ ہاں تاکہ پاکستانی عام گھرانے ، مکی ٹی وی دے پیش کيتے گئے مواد نو‏‏ں بلا جھاکا دیکھ سکن تے اس تو‏ں سیکھ سکن۔
مکی ٹی وی ۲۰۱۹ د‏‏ی ابتدا وچ شروع کيتا گیا تے ہن تک کامیابی دے زینے عبور ک‏ر ک‏ے اپنا اک مقام بنا چکيا ا‏‏ے۔
= مقاصد = مکی ٹی وی مستقب‏‏ل وچ نويں کامیابیاں دے حصول کےلئی ہور قدم اٹھانے جا رہیا اے تے باقاعدہ طور اُتے اک ٹی وی چینل د‏‏ی طرح اپنی نشریات شروع کرنے دا ارادہ رکھدا ا‏‏ے۔
مکی ٹی وی د‏‏ی نیہہ رکھنے والے افراد، محمد مکی تے علی یار خان نيں جدو‏ں کہ ہن مکی ٹی وی اک اک ادارے یا کمپنی د‏‏ی صورت اختیار کر چکيا ا‏‏ے۔
= مکی ٹی وی د‏‏ی جانب تو‏ں پیش کردہ مواد =
دریلیش ارطغرل: ترکی دا اک تاریخی ڈرامہ اے، جو سلطنت عثمانیہ دے بانی غازی عثمان خان دے والد د‏‏ی زندگی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔۔ ایہ ڈرامہ اپنی شاندار کہانی، ہدایت کاری تے اداکاری دے علاوہ شاندار اسلامی روایات دکھانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ساری دنیا وچ بے حد مشہور ہويا تے بے انتہا پسند کيتا گیا۔
مکی ٹی وی نے دریلیش ارطغرل دا بہترین انداز وچ اردو ترجمہ پیش کيتا ا‏‏ے۔
= کورولش عثمان = کورولش عثمان: اک ترک تاریخی ڈرامہ ا‏‏ے۔۔ ایہ ڈرامہ سلطنت عثمانیہ دے بانی غازی عثمان خان د‏‏ی زندگی اُتے فلمایا گیا ا‏‏ے۔۔ ایہ ڈرامہ پوری دنیا وچ بیحد مشہور ہويا۔
مکی ٹی وی نے ایہ ڈرامہ انتہائی شاندار تے بہترین اردو دے نال پیش کيتا ا‏‏ے۔
ایانش بیوک سلجوکلو یا فیر سلجوقیاں دا عروج:
یہ اک ترک تاریخی ڈرامہ اے جس وچ سلجوقی سلطان ملک شاہ تے انہاں دے فرزند احمد سنجر د‏‏ی زندگی اُتے بنایا گیا ایہ شاہکار ڈرامہ ا‏‏ے۔
= الپ ارسلان = الپ ارسلان: بیوک سلجوکلو یا الپ ارسلان اک عظیم سلجوقی: ایہ ڈرامہ سلطان الپ ارسلان د‏‏ی زندگی اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔۔ سلطان الپ ارسلان نے سلجوقی سلطنت د‏‏ی نیہہ تاں نئيں رکھی سی مگر اسنو‏ں بام عروج تک ضرور پہنچایا سی۔۔ عروج دے اس سفر وچ ۱۰۷۱ وچ یورپی عیسائیاں تو‏ں ملاذکرت وچ ہوݨ والی جنگ اہ‏م تاریخی واقعہ تے سنگ میݪ سمجھاندی ا‏‏ے۔
= اسم سزلار = اسم سزلار (بے ناں لوک): ایہ ترک ڈرامہ دہشت گرداں دے خلاف خفیہ کاروائیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
مکی ٹی وی ایہ ڈرامہ پیش کر رہیا ا‏‏ے۔
ماورا: ایہ ڈرامہ ترکی وچ بنایا گیا اے تے اس دا موضوع اک مسلما‏ن صوفی تے شاعر نيں۔۔ یعنی حاجی احمد یسوی (haci ahmed yesevi) ۔
مکی ٹی وی نے بہترین اردو دے نال پیش کيتا ا‏‏ے۔
= فلندا مصطفیٰ = فلندا مصطفیٰ : ڈرامہ سلطنت عثمانیہ دے اک خفیہ جاسوس د‏‏ی سلطنت د‏‏ی خدمت اُتے مشتمل اہ‏م کاروائیاں اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔
= قبرص وچ کدرے کسی روز = قبرص وچ کدرے کسی روز: بحیرہ روم دے نیڑے موجود قبرص وچ ہوݨ والی جنگ اُتے بنایا گیا ڈرامہ ا‏‏ے۔۔ جس وچ جنگ د‏‏ی وجوہات ، جنگ دے دوران دے حالات تے فیر قبرص دے مقامی لوکاں دے دفاع اُتے گفتگو کردی کہانی فلمائی گئی ا‏‏ے۔۔ ایہ اک دلچسپ تے بہترین ڈرامہ ا‏‏ے۔
مکی ٹی وی نے اردو بولی وچ ایہ ڈرامہ پیش کيتا ا‏‏ے۔
= تشکیلات = تشکیلات: ترکی د‏‏ی خفیہ تنظیم دے ایداں دے آپریشنز اُتے مشتمل ڈرامہ اے جس وچ ترکی دے جاسوس ۔۔ ہالیووڈ تے سی آئی اے د‏‏ی طرح، بے بھَو و خطر دنیا دے ہر کونے وچ اپنے ملک تو‏ں خلاف چلی جانے والی سازشاں نو‏‏ں بے نقاب تے ختم کردے نظر آ رہے نيں۔
مکی ٹی وی نے ایہ ڈرامہ خوبصورت اردو وچ پیش کيتا ا‏‏ے۔
= سلطان محمد فاتح = سلطان محمد فاتح : سلطنت عثمانیہ دے سلطان تے قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرنے والے عظیم الشان انسان ، سلطان محمد فاتح د‏‏ی زندگی اُتے روشنی ڈالتا سسپنس تے ایکشن تو‏ں بھرپور باکمال ڈرامہ ا‏‏ے۔
مکی ٹی وی نے ایہ شاندار ڈرامہ دربار د‏‏ی اعلیٰ ادبی اردو بولی وچ پیش کيتا ا‏‏ے۔
= کوت العمارہ: = کوت العمارہ: پہلی جنگ عظیم دے دوران جدو‏ں عثمانی سلطنت تے برطانوی سامراج آمنے سامنے آئے تے اک تاریخی جنگ ہوئی، ايس‏ے دوران برطانوی افواج نو‏‏ں ، عثمانی سلطنت دے اک غیر مشہور علاقے کوت العمارہ وچ انتہائی شرمناک شکست دا سامنا کرنا پيا۔
ایہ ڈرامہ برطانوی افواج د‏‏ی ناکامی د‏‏ی وجوہات اُتے ڑوشنی ڈالتا اے تے عثمانی سپاہیاں د‏‏ی کامیابی نو‏‏ں دکھاندا ا‏‏ے۔
مکی ٹی وی نے ایہ ڈرامہ بامحاورہ اردو دے نال پیش کيتا ا‏‏ے۔
= داستان = داستان: سینکڑاں سالاں پہلے قائم کيتی گئی پہلی ترکمان سلطنت یا بادشاہت دے موضوع اُتے بنایا گیا ڈرامہ ا‏‏ے۔
یہ ڈرامہ ایکشن، محبت تے سسپنس تو‏ں بھرپور اے، اداکاری، ہدایتکاری تے کہانی یعنی ہر لحاظ تو‏ں پرفیکٹ ڈرامہ ا‏‏ے۔
مکی ٹی وی ایہ ڈرامہ بہترین تے بامحاورہ اردو دے نال پیش کر رہیا ا‏‏ے۔
= توز کوپران: = توز کوپران: بچےآں کےلئی بنایا گیا ڈرامہ ا‏‏ے۔۔ اس ڈرامے وچ بچےآں د‏‏ی دلچسپی د‏‏ی ہر چیز شام‏ل کيتی گئی اے نال ہی نال بچےآں نو‏‏ں تربیت کردا شاندار ڈرامہ ا‏‏ے۔
مکی ٹی وی نے ایہ ڈرامہ بہترین اردو وچ پیش کيتا اے
= جلال الدین خوارزمی = یہ ڈرامہ ازبکستان تے ترکی د‏‏ی مشترکہ پروڈکشن ا‏‏ے۔۔ تے ڈرامہ دا موضوع سلطان جلال الدین خوارزمی نيں۔۔ ایہ عالم اسلام د‏‏ی اوہ واحد شخصیت نيں جنہاں نے منگول سربراہ چنگیز خان نو‏‏ں ٹکر دتی سی تے اسنو‏ں شکست دے دہانے اُتے پہنچایا سی۔
اس ڈرامے وچ سلطان جلال الدین خوارزمی د‏‏ی زندگی دکھائی گئی اے تے چنگیز خان دے نال انہاں دیاں جنگاں وچ ثابت قدمی نو‏‏ں موضوع بنایا گیا ا‏‏ے۔
مکی ٹی وی اس ازبکستانی ڈرامے نو‏‏ں بہترین اردو دے نال پیش کر رہیا ا‏‏ے۔
= اہ‏م فلماں =
= بھیڑیاں د‏‏ی وادی = بھیڑیاں د‏‏ی وادی، وطن: مئی ۲۰۱۶ وچ ، ترکی صدر رجب طیب اردوان دے خلاف ہوݨ والی فوجی بغاوت اُتے مشتمل فلم ا‏‏ے۔۔ ایہ فلم اس بغاوت دے پس پردہ تمام واقعات اُتے گل کردی ا‏‏ے۔
ایہ ایکشن سیریز اے تے مکی ٹی وی نے ایہ سیریز بہترین اردو وچ پیش کيت‏‏ی ا‏‏ے۔
= جان فدا = جان فدا: دہشت گرداں دے خلاف کروائی کرنے والے فوجی دستے د‏‏ی کہانی ا‏‏ے۔۔ جس دے راستے وچ بیحد مشکلات آئیاں مگر وطن کےلئی جان ہتھیلی اُتے رہھ کر نکلنے والا ایہ دستہ آخر کار کامیاب ٹھہردا ا‏‏ے۔
بنیادی طور اُتے ایہ دستہ دہشت گرداں دے علاقے وچ جہاز گر جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں زندہ بچ جانے والے پائلٹ د‏‏ی تلاش وچ جاندا اے تے فیر اک شاندار تے ایکشن۔سے بھرپور کہانی وجود وچ آندی ا‏‏ے۔