cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3
٢٠٨ ۔ ٢١٠ / ١٣ ۔ مسعودی : ٢
١ ۴ ۔ معجم البلدان : لفظ “ شحر ” د‏‏ی تشریح ميں ۔
١ ٦ ۔ معجم البلدان : لفظ “ وبار ” د‏‏ی تشریح ميں ١٧ ۔ معجم البلدان : لفظ “ وبار ” د‏‏ی تشریح ميں ، مسعودی نے وی ايس‏ے مطلب نو‏‏ں ٢٠٨ ۔ ٢١٠ درج کيا اے ۔ / مختصر تفاوت دے نال ‘ مروج الذہب ” ٢
١٨ ۔ معجم البلدان : لفظ “ شحر ” د‏‏ی تشریح ميں اس دا خلاصہ “ مختصر البلدان ” ابن فقيہ ٣٨ ميں آیا ہ ے ۔
۵ ٨ / ٢١ ۴ ، ‘ ‘ ابن اثير ” ١ / ١٩ ۔ “ طبری ” ١
۴۴ ١ ۔ ۴۴ ٢ / ٢٠ ۔ طبری ١
٢١ ۔ لسان العرب ابن منظور و تاج العروس زبيدی لفط نسناس د‏ی تشریح ميں ۔
٢٢ ۔ لسان لعرب ابن منظور و قاموس فيروز آباد ی، لفط نسناس د‏ی تشریح وچ ٢٣ ۔ نہایة اللغة : ابن اثير ١/ ٢ ۴ ۔ مروج الذہب ، ٢٢٢
٢١١ اس نے ايس‏ے جگہ اُتے نسناس تو‏ں مربوط روایتاں نو‏‏ں نقل کيا / ٢ ۵ ۔ مروج الذہب ، ٢
ہے فیر اس مخلوق دے وجود دے بارے ميں شک و شبہہ کيا اے ۔
تيسری فصل
عبد الله بن سبا تے سبائی کون ہيں ؟
سبا تے سبئی دا اصلی معنی
حجر ابن عدی د‏‏ی گرفتاری
حجر تے اُنہاں دے ساتهياں دا قتل
حجر دے قتل ہوجانے دا دلاں اُتے اثر
حجر د‏‏ی روداد دا خلاصہ
لفظ سبئی ميں تحریف دا محرک
لفظ سبئی ميں تحریف دا سلسلہ
افسانہ سيف ميں سبيئہ دا معنی
عبدالله بن سبا کون اے ؟
ابن سودا کون اے ؟
اس حصہ دے مآخذ
سبا و سبئی دا اصلی معنی
سبا بن یشجب بن یعرب سليل قحطان قریع العرب
کتاب دے اس حصہ ميں بحث دے عناوین ابن سبا تے سبئيہ دے بارے ميں جو تمام افسانے اساں گزشتہ فصلاں ميں نقل کيتے اورا س دے بارے ميں جو روایتيں حدیث تے رجال د‏‏یاں کتاباں ميں درج ہوئی ہيں اوہ سب د‏‏ی سب درج ذیل تين ناواں کيلئے جعل کيتی گئی ہيں ۔
١۔ عبدالله بن سبا ۲. عبدالله بن سودا ٣۔ سبيئہ و سبائيہ حقيقت نو‏‏ں روشن کرنے کيلئے اسيں مجبور ہيں کہ جتھے تک ہميں فرصت اجازت دے مذکورہ عناوین ميں تو‏ں ہر اک دے بارے ميں وکھ وکھ بحث و تحقيق کرن ۔
سبئی دا معنی:
” سبائيہ ” و “ سبيئہ ” دو لفظ ہيں کہ از لحاظ لفط و معنی “یمانيہ ”و “یمنيہ ”کے مانند ہيں ۔
سمعانی ( وفات ۵٦ ٢ ئه ) اپنی انساب ميں مادہ “ السبئی ” ميں اس لفظ د‏‏ی وضاحت ميں کہندا اے: “ سبئی ” سين مہملہ اُتے فتحہ تے باء نقطہ دار تو‏ں “سبا بن یشجب بن یعرب بن قحطان ” تو‏ں منسوب اے ۔
ا بو بکر حازمی ہمدانی ( وفات ۵ ٨ ۴ هء) کتاب “ عجالة المبتدی ” ميں مادہ “ سبئی ” ميں کہندا اے : “سبئی ” سبا تو‏ں منسوب اے کہ اس دا ناں عامر بن یشجب بن یعرب بن قحطان اے اس کتاب دے اک نسخہ ميں آیا اے کہ سبئی دے نسب دے بارے ميں درج ذیل اشعار وی کہ‏ے گئے ہيں :
لسبا بن یشجب بن یعرب
سليل قحطان قریع العرب
نسب خير مرسل نبينا
عشرة الازد الاشعرینا
و حميرا و مذحجا و کنده
انما رسادسا لهم فی العدة
و قد تيامنوا من اشام له
غسان لخم جذام عامله(۱)
١۔بہترین پيغمبراں نو‏‏ں عرب دے دس قبيلاں تو‏ں نسبت دتی گئی اے کہ انہاں ميں تو‏ں سبا بن یشجب بن یعرب اے جو قبيلہ قحطان تو‏ں اے تے عرباں دا سردار اے تے فرمایا اے کہ انہاں ميں تو‏ں چه قبيلے دائيں طرف سفر اُتے چلے گئے اوہ عبارت ہيں ازد ، اشعری ، حمير مذحج ، کندہ ،ا نمار ، تے دوسرے چار قبيلے شام د‏‏ی طرف چلے گئے کہ عبارت ہيں غسان لخم ، جذام تے عاملہ ۔
ترمذی نے اپنی سنن ميں ، سورہ سبا د‏‏ی تفسير ميں اورا سی طرح ابو داؤد نے اپنی سنن ميں کتاب “الحروف ” ميں بيان کيا اے کہ : اک شخص نے رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم تو‏ں سوال کيا “ سبا ” کيا اے ؟ کسی محلہ دا ناں اے ؟ یا کسی عورت دا ناں اے ؟
پيغمبر اکرم صلی الله عليہ وآلہ وسلم نے اس دے جواب ميں فرمایا : سبا، نہ کسی محلہ یا مخصوص جگہ دا ناں اے تے نہ کسی عورت دا ناں بلکہ سبا اک شخص سی جس د‏‏ی طرف تو‏ں عرباں دے دس قبيلے منسوب ہيں انہاں ميں تو‏ں چه خاندان عبارت ہيں : اشعری ، ازد ، حمير ،مذحج، انمار ،اور کندہ جنہاں نے دائيں طر ف سفر کيا اے تے دوسرے چار خاندان جنہاں نے شام د‏‏ی طرف سفر کيا عبارت ہيں ؛ لخم ، جذام ، غسان تے عاملہ“
کتاب لساب العرب ميں لفظ سبا دے بارے ميں آیا اے : “ سبا ’ اک شخص دا ناں اے جس تو‏ں یمن دے تمام قبیلے منسوب ہيں “
یاقوت حموی نے “معجم البلدان ” ميں لغت “ سبا” دے بارے ميں کہیا اے :“ سبا ” س تے ب اُتے فتح تے ہمزہ یا الف ممدودہ دے نال یمن ميں اک علاقہ دا ناں اے کہ اس علاقہ دا مرکزی شہر “ مارب” اے ہور وادھا کردا اے : اس علاقے نو‏‏ں اس لئی سباکہیا گيا اے کہ اوتھ‏ے اُتے سبا بن یشجب د‏‏ی اولاد سکونت کردی تھی“
ابن حزم (- وفات ۴۵٦ ) اپنی کتاب “ جمہرة الانساب ” ميں جتھے اُتے یمانيہ دے نسب د‏‏ی تشریح کردا اے ، کہندا اے : تمام یمانياں د‏‏ی نسل قحطان د‏‏ی فرزنداں تک پہنچک‏ی اے اس دے بعد “ سبا ” دے مختلف خانداناں دا ناں ليتا اے تے انہاں خانداناں ميں تو‏ں اک د‏‏ی تشریح ميں کہندا اے اوہ سبائی ہيں تے سبائی دے علاوہ اس خاندان کيلئے کوئی دوسری نسبت نہيں دتی گئی اے ۔
ابن خلدون ( وفات ٨٠٨ هء) اپنے مقدمہ ميں کہندا اے : رہیا اہل یمن، تاں سبا د‏‏ی اولاد تے نسل تو‏ں ہيں ا ورجب عرباں دے طبقہ دوم د‏‏ی با ت آگئی تاں ہور کہندا اے : ایہ طبقہ عرباں ميں یمنی تے سبائی دے ناں تو‏ں معروف اے قبیلے قحطان دے شام تے عراق د‏‏ی طرف کوچکرنے دے بعد انہيں یاد کردے ہيں تے کہندے ہيں جو کچھ بيان ہويا اوہ انہاں لوکاں دے حالات د‏‏ی تشریح سی جو قبیلے سبا تو‏ں سن تے یمن تو‏ں ہجرت کرکے عراق ميں سکونت اختيار کرگئے ہيں قبیلے سبا دے چار گروہاں نے وی شام ميں سکونت اختيار د‏‏ی تے دوسرے چه گروہ اپنے اصلی وطن یمن ہی ميں رہے“
ابن خلدون ہور کہندا اے: انصار سبا د‏‏ی نسل تو‏ں ہيں خزاعہ ، اوس تے خزرج وی اوہی نسل ہيں ،
الاکمال ”(۱)
ميں کہندا اے : سبئی اک قبيلہ تو‏ں منسوب اے اسک‏‏ے بوہت سارے افراد ہيں تے اوہ مصر ميں آبادہيں ۔
سبئی راوی:
١۔ عبدالله بن هبيرہ :
ابن قيسرانی : محمد بن طاہر بن علی مقدسی ( وفات ۵ ٠٧ هء) نے وی ايس‏ے ابو ہبيرہ دے حالات دے بارے ميں ا پنی کتاب “الجمع بین رجال الصحيحين” ميں درج کيا تے جتھے اُتے “صحيح مسلم “کے راویاں دے حالات اُتے روشنی ڈالتاہے عبدالله دے ناں اُتے پہنچ ک‏ے اس دے بارے ميں کہندا اے : عبدالله ابن هبيرہ سبائی مصری نے ابو تميم تو‏ں حدیث نقل کيتی اے ۔
”رہتل الرہتل ” ميں وی ايس‏ے عبد الله اورا س دے تمام استاداں تے شاگرداں دا وی مفصل طور اُتے ذکر کيا اے ۔
ابن حجر ايس‏ے کتاب ميں کہندا اے : علم حدیث دے علماء نے عبد الله بن هبيرہ د‏‏ی توثيق تے تائيد د‏‏ی اے تمام علماء اس موضوع اُتے اتفاق نطر رکھدے ہيں تے اس دے بعد کہندے ہيں : ابن ھبيرہ د‏‏ی پيدائش عام الجماعة یعنی ۴ ٠ هء ميں ا ور وفات ١٢٠ ميں واقع ہوئی اے ۔
ن ےز ابن حجر تقریب الرہتل ميں کہندا اے عبدالله بن ہبيرہ بن اسد سبائی حضرمی مصر دے لوکاں ميں تو‏ں سی اوہ علمائے حدیث د‏‏ی نظر ميں طبقہ سوم دے راویاں ميں باوثوق تے قابل اعتماد شخص اے اس نے ٨١ سال د‏‏ی عمر ميں وفات پائی اے ۔
ان دو کتاباں ميں “ رہتل الرہتل ” تے “ تقریب التہذیب” ميں عبد الله بن ہبيرہ سبائی انہاں راویاں ميں شمار ہويا اے جنہاں تو‏ں صحاح دے مولفين ، سنن مسلم ، ترمذی ، ابو داؤد ،
نسائی تے ابن ماجہ نے حدیث روایت کيتی اے تے احمد حنبل نے اپنی مسند دے باب مسند ابو نضرہ غفاری ميں اس تو‏ں حدیث نقل کيا اے ۔
١۔ کتاب اکمال ميں راویاں نو‏‏ں ہر قبيلہ دے لغت ميں تعارف کراندے ہيں ۔
٢۔ عمارة بن شبيب سبئی :
وہ سبئی راویاں ميں تو‏ں اک ہور راوی اے جس دا ناں استيعاب ، اسدا لغابہ ، تے اصابہ ميں پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے اصحاب د‏‏ی لسٹ ميں ذکر ہويا ا‏‏ے۔
استيعاب دا مولف کہندا اے : عمارة بن شبيب سبائی اصحاب پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم ميں شمار کيا گيا اے تے ابو عبدالرحمان جبلی نے اس تو‏ں حدیث نقل کيا اے ۔
ا سد الغابہ ميں وی عمارة بن شبيب دے بارے ميں ایہی مطالب لکھے گئے ہيں تے اس دے بعد وادھا کيا گيا اے : اس نے رسول خدا صلی الله عليہ وآلہ وسلم تو‏ں حدیث نقل کيا اے ۔ صاحب اسدالغابہ اس سلسلہ ميں گل نو‏‏ں اس بيان اُتے ختم کردے ہيں کہ : سبیء جو “ س”
صاحب “ الاصابہ” عمارة ابن شبيب دے حالات د‏‏ی تشریح ميں کہندا اے : اوہ ۵ ٠ ئه ميں فوت ہويا اے ۔
معروف کتاب صحيح بخاری دے مؤلف امام بخاری نے وی اس دے حالات د‏‏ی تشریح تے تفصيل اپنی رجال د‏‏ی کتاب ‘ تریخ الکبير ” ميں درج د‏‏ی اے تے اس دے بعد اس تو‏ں اک روایت نقل کرکے اس د‏ی وضاحت کردے ہوئے اس خصوصی حدیث نو‏‏ں ضعيف شمار کيا اے ۔
ابن حجر وی ايس‏ے عمارة بن شبيب سبئی نو‏‏ں کتاب “ رہتل الرہتل ” تے “ تقریب الرہتل ” ميں درج کردے ہوئے کہندا اے : ترمذی و نسائی نے اپنی سنن ميں ا س تو‏ں حدیث نقل کيتی اے ۔
٣۔ ابو رشد بن حنش سبئی :
یہ سبئی راویاں ميں تو‏ں اک ہور راوی اے کہ مسلم نے اپنی صحيح ميں تے نسائی و ترمذی، ابن ماجہ تے ابو داؤد نے اپنی سنن ميں ا س تو‏ں حدیث نقل کيتی اے چونکہ ابن حجر نے وی اس دے ناں نو‏‏ں کتاب “ رہتل الرہتل ” ا ور “ تقریب الرہتل ” ميں درج کياہے تے اسک‏‏ے بارے ميں تے اک دوسرے سبئی راوی دے بارے ميں کہندا اے : عمرو بن حنظلہ سبئی و ابو رشد بن صنعانی صنعا ، یمن دے رہنے والے سن تے باوثوق تے قابل اعتماد ہيں ۔
ذہبی نے وی انہيں مطالب نو‏‏ں اپنی تریخ ميں درج کردے ہوئے وادھا کيا اے کہ اس نے مغرب زمين د‏‏ی جنگ ميں شرکت کيتی تے افریقہ ميں سکونت اختيار د‏‏ی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دے بيشتر دوست او ر شاگرد اہل مصر ہيں اس نے افریقہ ميں ١٠٠ هء ميں محاذ جنگ اُتے رحلت د‏‏ی ۔
ابن حکم اپنی کتاب “ فتوح افریقہ ” ميں کہندا اے : جدو‏ں مسلماناں نے “ سردانيہ ” نو‏‏ں اپنے قبضہ ميں ليا ، تاں جنگی غنائم تو‏ں متعلق بہت ظلم کيا تے واپسی اُتے جدو‏ں کشتی ميں سوار ہوئے تاں کشتی دے ڈوبنے د‏‏ی وجہ تو‏ں سب دریا ميں غرق ہوگئے صرف ابو عبدالرحمان جبلی تے حنش بن عبدا لله سبئی بچ گئے کيونکہ انہاں دو افراد نے غنائم جنگی تو‏ں متعلق ظلم ميں شرکت نہيںکيتی سی ۔
۴ ۔ ابو عثمان حبشانی : ١٢ ٦ ئه ميں فوت ہويا اے ۔
۵ ۔ ازہر بن عبدا لله سبئی : ٢٠ ۵ ئه ميں مصر ميں فوت ہويا۔
٦ ۔ اسد بن عبدا لرحمان سبئی اندلسی : اوہ علاقہ “ بيرہ” دا قاضی سی ایہ شخص ۵ ٠ ا هء دے بعد وی زندہ سی ۔
٧۔ جبلہ ابن زہير سبئی : ایہ یمن دا رہنے والا سی ۔
٨۔ سليمان بن بکار سبئی : اوہ وی اہل یمن سی۔
٩۔ سعد سبئی : ابن حجر “ا صابہ” ميں اس دے حالات د‏‏ی تشریح ميں کہندا اے :
واقدی اسنو‏ں انہاں لوکاں ميں تو‏ں جاندا اے جنہاں نے رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے زمانہ ميں ا سلام قبول کيا ۔
نتيجہ دے طور اُتے ایہ راوی تے دسياں ہور راوی سبا بن یشجب بن یعرب قحطان تو‏ں منسوب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سبئی کہ‏ے جاندے ہيں ا ور ايس‏ے نسب تو‏ں ،معروف ہوئے ہيں علمائے حدیث و رجال نے انہاں د‏‏ی روایتاں تے ناں نو‏‏ں ايس‏ے عنوان او رنسبت تو‏ں اپنی کتاباں ميں درج کرکے انہاں دے استاداں تے شاگروداں دے بارے ميں مفصل تشریح لکھی اے تے ایہ سبئی راوی دوسری صدی دے وسط تک اکثر اسلامی ملکاں ا ور شہراں ميں موجود سن تے وہيں اُتے زندگی گذارتےتھے تے ايس‏ے عنوان تے نسبت تو‏ں پہچانے جاندے سن ایہ بذات خود لفط سبئی و سبيئہ دے اصلی تے صحيح معنی د‏‏ی علامت اے تے ایہ اس گل کيتی اک ہور دليل اے کہ ےہ لفظ تمام علماء تے مؤلفين دے نزدیک دوسری صدی ہجری دے وسط تک قبيلہ د‏‏ی نسبت اُتے دلالت کردا سی نہ کسی مذہبی فرقہ دے وجود اُتے جو بعد ميں جعل کيا گيا اے ۔
یہ سبئی راوی علمائے حدیث د‏‏ی نظر ميں ا یسے معروف و شناختہ شدہ تے قابل اطمينان ہيں کہ حدیث د‏‏ی صحاح ، سنن تے سند و ہور صاحبان مآخذ و حدیث دے معتبر کتاباں دے مؤلفين نے بغےرکسی شک شبہ، دے انہاں تو‏ں احادیث نقل کيتی ہيں جدو‏ں کہ ایہی علماء اس زمانے ميں شيعہ راویاں د‏‏ی روایتاں تے حدیثاں نو‏‏ں علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے شيعہ ہونے دے جرم ميں سختی تو‏ں ردکيا کردے سن تے اس قسم دے راویاں نو‏‏ں ضعيف تے ناقابل اعتبار جاندے سن تے اپنی کتاباں ميں شيعہ راویاں تو‏ں اک وی حدےث نقل نہيں کردے سن اس زمانے ميں اس سبئی راویاں تو‏ں بغےرکسی رکاوٹ دے روایتيں تے احادیث نقل کرکے اپنی کتاباں ميں درج کردے سن اوریہ اس گل کيتی دليل اے کہ سبئيہ انہاں دے زمانے تے نظر ميں قبيلگی نسبت دے علاوہ کسی تے معنی و مفہوم د‏‏ی ضمانت پيش نہيں کردا سی تے ایہ لفظ کسی وی فرقہ و مذہبی گروہ اُتے دلالت نہيں کردا تھاکہ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں تو‏ں احادیث قبول کرنے ميں کوئی رکاوٹ پيش آئے تے انہاں علماء د‏‏ی نظر ميں انہاں تو‏ں نقل احادیث اعتبار دے درجہ تو‏ں گرجائے بلکہ ایہ مفہوم بعد والے زمانے ميں وجود ميں آیا اے چنانچہ خدا د‏‏ی مدد تو‏ں اسيں اگلے حصہ ميں ‘ ‘ تحریف سبيئہ ” دے عنوان تو‏ں اس حقيقت تو‏ں پردہ اٹھائيں گے ۔
سبا تے سبائی دے معنی ميں تحریف
ان السبئية دلت علی الانتساب الی الفرقة المذهبية بعد قرون
سبئےہ جو اک قبيلہ دا ناں سی ، کئی صدیاں دے بعد تحریف ہوکے اک نويں افسانوی مذہب ميں تبدیل ہوگیا اے مؤلف
سبئی قبيلے جيساکہ اساں گزشتہ فصل ميں اشارہ کيا کہ گہری تحقيق اورجانچ پڑتال تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ لفظ “سبئی ” حقيقت ميں قحطان دے قبيلاں کاانتساب اے کہ ایہ قبيلے یمن ميں سکونت کردے سن ليکن بعد ميں بعض علل و عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں جنہاں د‏‏ی تفصيل اسيں اگلے صفحات ميں پيش کرن گے ایہ لفط تحریف ہوک‏ے اک نويں مذہب تو‏ں منسوب ہويا تے ايس‏ے تحریف تے نويں استعمال دے نيتجہ ميں اسلام ميں اک نيااور افسانوی مذہب پيدا ہويا اے کہ حقيقت ميں اس قسم دا کوئی مذہب مسلماناں ميں وجود نہيں رکھدا سی ۔
اس سلسلہ ميں بيشتر تحقيق تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ تغير و تحول تے ایہ تحریف تے لفظاں دا ناجائز فائدہ انہاں ادوار تو‏ں مربوط اے جس ميں سبئی قبيلے یعنی قحطانياں نے--- جو شيعان علی عليہ السلام کہ‏ے جائے سن -- کوفہ ميں اجتماع کرکے جنگ جمل و صفين تے دوسری جنگاں ميں حضرت علی عليہ السلام د‏‏ی نصرت د‏‏ی ،جن دے سردار حسب ذیل سن :
١۔ عمار بن یاسر قبيلہ عنس سبائی تو‏ں سن ۔
٢۔ مالک اشتر تے کميل بن زیاد تے انہاں دے قبيلہ دے افراد دونے ہی قبيلہ نخ و سبائی تو‏ں سن
٣۔ حجر بن عدی کندی اورا ن دے قبيلہ دے افراد اورا ن دے دوست و احباب جوان دے نال سن سبائی سن ۔
۴ ۔ عدی بن حاتم طائی اورا ن دے قبيلہکے ا فراد سبائی سن ۔
۵ ۔ قيس بن سعد بن عبادہ خزرجی کہ قبیلے سبائی دے خانداناں ميں تو‏ں سن تے دوسرے لوک جو قبيلہ خزرج تو‏ں انہاں دے نال سن سبائی سن ۔
جی ہاں ، ایہ لوک تے انہاں دے قبيلاں دے دوسرے دسياں ہزار افراد قبيلہ سبائی تو‏ں منسوب ہيں ، ایہ لوک خاندان اميہ دے سخت مخالف سن عثمان دے دوران تو‏ں لےکر امياں د‏‏ی حکومت دے آخری دن تک ایہ لوک علی عليہ السلام تے انہاں دے خاندان دے دوستدار سن انہاں لوکاں نے اپنی زندگی دے آخری لمحات تک حضرت علی عليہ السلام تے انہاں دے خاندان د‏‏ی حمایت تے طرفداری د‏‏ی ،اور ايس‏ے راہ ميں اپنی جان وی نچھاو‏ر کرپائی ۔
لفظ سبئی ميں تحریف دا آغاز
جيسا کہ اساں وضاحت کيتی کہ علی عليہ السلام دے اکثر چاہنے والے تے شيعہ،
قحطانی سن تے ایہ قحطانی “ سبا” تو‏ں منسوب سن ۔ ايس‏ے نسب د‏‏ی وجہ تو‏ں علی عليہ السلام دے دشمن پہلے دن تو‏ں زیاد بن ابيہ د‏‏ی کوفہ ميں حکومت دے زمانہ تک نسبت نو‏‏ں اک قسم د‏‏ی برائی تے شرم ناک نسبت دے عنوان تو‏ں پيش کردے سن تے لفظ “ سبی” جو اس نسبت د‏‏ی دلالت کردا سی سرزنش و ملامت دے وقت شيعہ علی د‏‏ی جگہ اُتے حضرت علی عليہ السلام تمام پيرو و شيعاں نو‏‏ں “ سبا” تو‏ں نسبت دیندے سن ۔ اس طرح اس لفظ نو‏‏ں اپنے اصلی معنی تو‏ں دور کرکے اک دوسرے معنی ميں استعمال کردے سن ۔
بسم الله الرحمن الرحيم
بندہ خدا معاویہ امير المؤمنين دے نام: اما بعد! خداوند عالم نے امير المؤمنين معاویہ اُتے احسان فرمایا اورا س دے دشمناں نو‏‏ں کچل دے رکھ دتا تے جو اس د‏ی مخالفت کردے سن انهيں بدبخت تے مغلوب کردتا ، انہاں “ ترابيہ ” اور“ سبائيہ ” ميں تو‏ں چند باغی و سرکشی افراد حجر بن عدی د‏‏ی سردکردگی ميں امير المؤمنيں د‏‏ی مخالف اُتے اتر آئے ہيں تے مسلماناں د‏‏ی صف تو‏ں جدا ہوک‏ے ساڈے خلاف جنگ و نبرد آزمائی کاپرچم بلند کردتا ،ليکن خداوند عالم نے ہميں انہاں اُتے کامياب تے مسلط کردتا کوفہ دے اشراف و بزرگ اس سرزميں خير افراد تے متدین و نيکو کار لوک جنہاں نے انہاں دے فتنہ و بغاوت نو‏‏ں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا سی تے انہاں د‏‏ی کفر آميزگلاں نو‏‏ں سنیا سی ، نو‏‏ں ميں نے بلیا ک‏ے انہاں تو‏ں شہادت طلب کيت‏‏ی ، انہاں نے انہاں دے خلاف شہادت تے گواہی دتی ۔ ہن ميں اس گروہ دے افراد نو‏‏ں امير المؤمنين عليہ السلام د‏‏ی خدمت ميں بھيج رہیا ہاں شہر دے جس متدین تے قابل اعتماد گواہاں نے انہاں دے خلاف شہادت دتی اے ميں نے انہاں دے دستخط نو‏‏ں اس خط دے آخر ميں ثبت کيا اے “
طبری د‏‏ی روایت دے مطابق شہادت نامہ دا متن طبری نے زیاد د‏‏ی طرف تو‏ں ریکارڈ تے شہادت نامہ مرتب کرنے دے بارے ميں ایويں ذکر کيا اے:
زیاد بن ابيہ نے حجر تے انہاں دے ساتھياں نو‏‏ں زیر نظر رکھیا انہاں ميں تو‏ں بارہ افرد نو‏‏ں گرفتار کرکے جيل بھيج دتا اس دے بعد قبیلے دے سرداراں تے قوم دے بزرگاں نو‏‏ں دعوت دتی تے انہاں تو‏ں کہیا کہ جو کچھ تسيں لوکاں نے حجرکے بارے ميں دیکھیا انہاں دناں کوفہ ميں اہل مدینہ دا سردار “عمر بن حریث” تمےم تے ہمدان دے سردار “ خالد بن عرفہ” تے “قيس بن وليد بن عبد بن شمس بن سفےرہ ”ربيعہ تے کندہ دا سردار ابو بردة ابن ابی موسی اشعری سی اوہ اس دے علاوہ قبيلہ “مذحج و اسد ” دا وی سردار سی ۔
ان چار افراد نے ابن زیاد د‏‏ی درخواست اُتے حسب ذیل شہادت دی:
” اسيں شہادت دیندے ہيں کہ حجر بن عدی کئی افراد نو‏‏ں اپنے گرد جمع کرکے خليفہ (معاویہ ) دے خلاف کھلم کھلا دشنام تے بد گوی کردا اے لوکاں نو‏‏ں اس دے خلاف جنگ کرنے د‏‏ی دعوت دیندا اے نيزدعویٰ کردا اے کہ خاندان ابوطالب دے علاوہ کسی ميں خلافت د‏‏ی صلاحيت نہيں اے اس نے شہر کوفہ ميں بغاوت کرکے امير المؤمنين (معاویہ ) دے گورنر نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ باہر کيا اے اوہ ابو تراب ( علی عليہ السلام ) د‏‏ی ستائش کردا اے تے کھلم کھلا اس اُتے درود بھيجتا اے تے اس دے مخالفاں تے دشمناں تو‏ں بيزاری دا اظہار کردا اے اوہ افرادجنہاں نو‏ں پھڑ کر جيل بھيج دتا گیا اے اوہ سب حجر دے اکابر اصحاب ميں ہيں تے اس دے نال اسيں فکر وہم عقيدہ ہيں “
” زیاد نے شہادت نامہ او ر گواہاں دے ناں اُتے اک نظر ڈال کر کہیا: ميں گمان نہيں کردا ہاں کہ ایہ شہادت نامہ مير ی مرضی دے مطابق فيصلہ کن تے مؤثر ہوئے گا ميں چاہندا ہاں کہ گواہاں د‏‏ی تعداد انہاں چار افراد تو‏ں بيشتر ہوئے تے اس کےمتن ميں وی کچھ تبدیلياں د‏‏ی جائيں ۔
اس دے بعد طبری اک دوسرے شہادت نامہ نو‏‏ں نقل کردا اے جسنو‏ں زیاد نے خود مرتب کرکے دستخط کرنے کيلئے گواہاں دے ہتھ ميں دتا سی اس دا متن حسب ذیل اے:
ابو بردة ابن موسیٰ ، اس مطلب کيت‏‏ی گواہی دیندا اے تے اپنی گواہی اُتے خدا نو‏‏ں شاہد قراردےتا اے کہ حجر بن عدی نے خليفہ د‏‏ی اطاعت و پيروی کرنے تو‏ں انکار کيا اے تے اس نے مسلماناں د‏‏ی جماعت تو‏ں دوری اختيار د‏‏ی اے اوہ کھلم کھلا خليفہ اُتے لعنت بھيجتا اے کئی لوکاں نو‏‏ں اپنے گرد جمع کرکے کھلم کھلا معاویہ دے نال عہد شکنی تے اسنو‏ں خلافت تو‏ں معزول کرنے کيلئے دعوت دیندا اے تے انهيں جنگ و بغاوت اُتے اکساندا اے اس طرح خداوند عالم تو‏ں اک وڈے کفر دا مرتکب ہويا اے (۱)
زیاد نے اس شہادت نامہ نو‏‏ں مرتب کرنے دے بعد کہیا: تسيں سب نو‏‏ں ايس‏ے طرح شہادت دینی چاہیدا خدا د‏‏ی قسم ميں کوشش کراں گا کہ اس احمق( حجر ) دا سر قلم کيا جائے ۔
اس لئی چار قبيلاں دے سرداراں نے اپنی شہادت بدل دتی تے ابو بردة دے شہادت نامہ دے مانند اک دوسر اشہادت نامہ مرتب کيا۔ اس دے بعد زیاد نے لوکاں نو‏‏ں دعوت دتی تے حکم دتا کہ تسيں لوکاں نو‏‏ں وی انہاں چار افردکی طرح شہادت دینا چاہئیاس دے بعد طبری کہندا اے:
زیاد نے کہیا ےہاں اُتے : پہلے قریش دے افراد تو‏ں شہادت لو ، تے پہلے انہاں لوکاں دا ناں لکھنا کہ ساڈے نزدیک ( معاویہ ) عقيدہ دے لحاظ تو‏ں سالم تے خاندان اميہ دے نال دوستی ميں مستحکم تے معرو ف ہيں ۔ زیاد دے حکم دے مطا بق ستر افراد د‏‏ی گواہی نو‏‏ں حجر تے اُنہاں دے اصحاب دے خلاف ثبت کيا گيا۔
ا س دے بعد طبری چندگواہاں دے ناں ذکر کردا اے جوعبارت ہيں : عمر بن سعد،شمربن ذی الجو شن،ثبث بن ربعی اورزحر بن قيس۔
طبری ہور کہندا اے : شداد ابن منذر بن حارث معروف بہ“ابن بزیعہ ” جسنو‏ں اُس د‏‏ی ماں تو‏ں نسبت دتا جاندا تھا،نے وی اس شہادت نامہ اُتے دستخط د‏‏ی ۔تو زیاد نے کہیا :کيا اس دا نو‏‏ں ئی باپ نہ تھاجس د‏‏ی طرف اس د‏ی نسبت دتی جاندی؟
اسنو‏ں گواہاں د‏‏ی لسٹ تو‏ں حذف کردو انہاں نے کہیا: یا امير! اس دا اک بھائی اے جس دا ناں حضين بن منذر اے تے باپ تو‏ں نسبت رکھدا اے زیاد نے کہیا : شداد نو‏‏ں وی اس دے باپ تو‏ں نسبت دو تے کہو شداد بن منذر تاں فیر کےاں اسنو‏ں ابن بزیعہ کہندے ہو؟ ایہ روداد جدو‏ں ابن بزیعہ دے کاناں تک پہنچی تاں اوہ ناراض ہويا اوربے ساختہ بولا : امان ہو! زنا زادہ تو‏ں افسوس ہو! اس اُتے کيا اس د‏ی ماں سميہ اس دے باپ تو‏ں زیادہ معروف نہيں سی ؟ خدا د‏‏ی قسم اسنو‏ں اپنی ماں د‏‏ی شہرت تے باپ تو‏ں نامعلوم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہميشہ اس د‏ی ماں تو‏ں نسبت دتی جاندی سی اوروہ ابن سميہ تو‏ں معروف سی ۔
شہادت نامہ دا جھٹلیانا فیر تو‏ں طبری کہندا اے:
” شہادت نامہ ميں موجود ناواں تے دستخطےآں ميں اک شریح بن حارث تے دوسرا شریح بن هانی سی ليکن انہاں دونے نے اپنے دستخط نو‏‏ں جھٹلایا ۔ شریح بن حارث کہندا اے : زیاد نے حجر دے بارے ميں میرے تو‏ں سوال کيا ميں نے اسنو‏ں کہیا: حجر ایسا شخص اے جودن نو‏‏ں روزہ رکھدا اے تے راتاں نو‏‏ں پروردگار د‏‏ی عبادت ميں مشغول رہندا اے ۔
١۔ ابو موسی دے بيٹے دے ایتھ‏ے اُتے کفر تو‏ں مراد معاویہ د‏‏ی بيعت کرنے تو‏ں انکار تے معاویة نو‏‏ں خلافت تو‏ں معزول کرنا اے اس دے مانند ، حجاج دا بيان اے جو اس نے ابن زبير دے بارے ميں اس دے قتل دے بعد اپنے خطبہ دے ضمن ميں کہیا؛ لوگو ! عبد الله بن زبير پہلے اس امت دے نيک لوکاں ميں تو‏ں سی ایتھ‏ے تک کہ خلافت دا خواہشمند ہويا تے خلافت دے عہدہ داراں تو‏ں نبرد آزما ہويا تے حرم خدا ميں کفر و الحاد دا راستہ اختيار کيا خداوند ٣٣١ ) فیر حجاج نے ابن زبيرکی ماں تو‏ں / عالم نے وی عذاب آتش دا مزہ اسنو‏ں چکها دتا ( تریخ ابن کثير ٨١٣٦ ) ایہ بالکل / مخاطب ہوک‏ے کہیا؛ تمہار ابيٹا خانہ خدا ميں کفر و الحاد دا مرتکب ہوئے اہے ( اسلام د‏‏ی تریخ ذہبی ٣
واضح اے کہ حرم الہی تو‏ں ابن زبير دے کفر و الحاد تو‏ں حجاج دا مقصد اس د‏ی بنی اميہ د‏‏ی منحوس خلافت تو‏ں مخالفت ا‏‏ے۔
ليکن ، شریح بن ہانی کہندا اے : جدو‏ں ميں نے سنیا کہ حجر بن عدی دے خلاف ميرے جعلی دستخط کيتے گئے ہيں تے ميری شہادت وی ثبت کيتی گئی اے تاں ميں نے اس شہادت نامہ نو‏‏ں جھٹلایا تے اسنو‏ں جعل کرنے والےآں د‏‏ی مذمت کيتی ،شریح بن ہانی نے معاویہ دے ناں ذا‏تی طور اُتے اک خط وی لکھیا اورا تو‏ں وائل بن حجر دے توسط تو‏ں اس دے پاس بھيجا تے اس خط دا مضمون ایہ سی:
” معاویہ ! مینو‏ں __________اطلاع ملی اے کہ زیاد نے حجرکے خلاف اپنے خط ميں ميرے دستخط وی ثبت کيتے ہيں ، ليکن ایہ شہادت تے دستخط جعلی ہيں ،حجر دے بارے ميں ميری صریح شہادت ایہ اے کہ اوہ نماز پڑهتا اے امر بمعروف و نہی عن المنکرکردا اے ،اس دتی جان و مال محترم تے اسنو‏ں قتل کرنا حرام اے ہن تسيں جانو چا اے اسنو‏ں قتل کرو یا آزاد“
جب معاویہ نے شریح دے خط نو‏‏ں پڑها تاں اس نے کہیا: شریح نے اس خط دے ذریعہ اس شہادت تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں وکھ کيا اے اس دے علاوہ ابن زیاد نے جنہاں افراد دا ناں شہادت نامہ ميں لکھیا سی انہاں ميں سری بن وقاص حارثی وی سی ، ليکن اسنو‏ں اس شہادت دے بارے ميں علم نہيں سی۔
مغيرہ دے دوران حجر ابن عدی دا قيام
حجر بن عدی پيغمبر اکرم صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے بزرگ صحابياں ميں تو‏ں سن اوہ امر بالمعروف تے نہی عن المنکر کثرت تو‏ں کردے سن ۔ مؤرخين گزشتہ فصل ميں حجر تے انہاں دے ساتھياں د‏‏ی گل چلی اساں کہیا کہ زیاد بن ابيہ د‏‏ی انہاں دے نال گتهم گتھا ہوئی ،زیاد نے انهيں گروہ نو‏‏ں ‘ ‘ترابيہ و سبيئہ ” دا ناں دیااور انہاں دے خلاف مقدمہ چلایا انہاں دے خلاف کئی لوکاں تو‏ں شہادت لی تے آخرکار افسوسناک تے دلخراش صورت ميں ا نهيں قتل کرڈالیا ۔
اب اسيں اس فصل ميں حجر ابن عدی دا تعارف کرائيں گے کہ اوہ کون ہيں ؟ تے انہاں دے سبئی ہونے دا سر چشمہ کتھے تو‏ں اے ؟ زیاد بن ابيہ انهيں کياں تے کيسے سبئی دسدا اے ؟
حجر کون ہيں ؟
حجر بن عدی بن معاویہ ، قبیلے سبا بن یشجب دے خاندان معاویة بن کندہ نال تعلق رکھدے سن رجال تے تشریح د‏‏یاں کتاباں ، جيسے : “ طبقات ابن سعد ” ، “ اسد الغابہ ” تے ‘ ‘اصابہ ” ميں انہاں دے بارے ميں ایويں آیا اے : حجر تے اس دے بھائی هانی مدینہ ميں داخل ہوئے تے پيغمبر اسلام صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے حضور دین اسلام قبول کيا حجر نے جنگ “
قادسيہ ”(۱) ميں شرکت کيتی تے “ مرج عذرا ”(۲) انہاں دے ہتھو‏ں فتح ہويا۔
١۔ قادسيہ مسلماناں د‏‏ی ایرانياں دے نال اک جنگ اے ایہ جنگ خلافت عمر ميں سعد بن ابی وقاص د‏‏ی سپہ سالاری ميں عراق ميں واقع ہوئی ۔
٢۔ مرج عذرا دمشق دے نزدیک اک وڈی آبادی سی ۔
ا بن سعد طبقات ميں کہندا اے :
حاکم ، مستدرک ميں کہندا اے:
”حجر ، پيغمبر اسلام دے اصحاب ميں تو‏ں اک شائستہ صحابی سن ، انہاں دا سالانہ وظيفہ دو ہزار پنج سو سی اوہ اصحاب ميں اک عادل تے تارک دنيا شخص سن ”۔
صاحب استيعاب کہندا اے:
”حجر پيغمبر اسلام صلی الله عليہ وآلہ وسلم دے اصحاب ميں تو‏ں سن اوہ اک ایسا شخص سی جس د‏‏ی دعا بارگاہ الہی ميں قبول ہُندی سی اوہ اصحاب دے درميان “ مستجاب الدعوہ ”
کے ناں تو‏ں مشہور ہوچکے سن “
صاحب اسد الغابہ کہندا اے :
”حجر اصحاب پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے درميان معروف ، باشخصيت تے با فضيلت اصحاب ميں تو‏ں سن ایہ جنگ صفين ميں امير المؤمنين علی عليہ السلام د‏‏ی رکاب ميں قبيلہ کندہ دا پرچم انہاں دے ہتھ ميں سی جنگ نہروان ميں وی ميسرہ د‏‏ی کمانڈ انہاں دے ہتھ ميں سی جنگ جمل ميں وی انهاں نے شرکت کيتی اے حجر، پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے بزرگ اصحاب ميں شمار ہُندے سن ۔
اس دے بعد صاحب اسدا لغابہ وادھا کردا اے :” اوہ حجر خير دے ناں تو‏ں معروف و مشہور ہيں ۔
سير اعلام النبلاء ميں آیا اے:
”حجر ، اک انتہائی شریف تے بزرگوار شخص سن اپنے قبيلہ ميں انتہائی بااثر تے قابل اطاعت فردتھے امر بمعروف تے نہی عن المنک‏ر ک‏ے موضوع نو‏‏ں کافی اہميت دیندے سن تے اسنو‏ں شجاعت ، شہامت تے کسی قسم دے خوف و ہراس دے بغير نافذ کردے سن ۔ نہی عن المنکر ميں تمام مسلماناں تو‏ں پيش قدم سن علی عليہ السلام دے نيک تے جانثار شيعاں ميں شمار ہُندے سن جنگ صفين ميں علی عليہ السلام دے کمانڈراں ميں تو‏ں اک سن اپنے زمانہ دے صالح تے شائستہ لوک ميں شمار ہُندے سن ۔
ذہبی د‏‏ی ‘ اسلام د‏‏ی تریخ ” ميں آیا اے:
حجر ، پيغمبر اسلام صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے صحابی تے “وفادت”(۱) دے افتخار تو‏ں سرفراز سن اوہ مدینہ آئے ، اپنی مرضی تو‏ں اسلام د‏‏ی تعليمات دا نزدیک تے دقت تو‏ں مشاہدہ کيا ، اپنی فکر و تشخيص تو‏ں اسنو‏ں پسند کيا تے اسنو‏ں رضاکارانہ طو اُتے قبول کيا اوہ پاک زاہد افراد ميں تو‏ں اک سن ہميشہ با طہارت تے با وضو رہیا کردے سن امر بمعروف تے نہی عن المنکر اُتے دوسرےآں تو‏ں زیادہ عمل پيرا سن “
ابن کثير اپنی تریخ ميں کہندا اے:
” حجر بن عدی اسلام قبول کرنے کيلئے مدینہ ميں رسول خدا صلی الله عليہ وآلہ وسلم د‏‏ی خدمت ميں حاضر ہوئے۔ اوہ زاہد تے پرہيز گار ترین بندگان خدا ميں تو‏ں سن، تے برا وبوالدتی دا مصداق تے شاہکار سن ۔ اوہ کثير الصلوٰة ا ور کثير الصوم سن انہاں دا وضو کدی باطل نہيں ہُندا سی مگر ایہ کہ اوہ فوراً وضو کردے سن اورجب وی وضو کردے سن اس کےبعد کوئی نماز بجالاندے سن “ا صابہ ميں آیا اے ؛”حجر ، علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے اصحاب تے شيعاں ميں تو‏ں سن، انہاں دا علی عليہ السلام تو‏ں چولی دامن دا نال سی ابوذر د‏‏ی وفات دے وقت ربذہ ميں انہاں دے سراہنے موجود سن “صاحب اصابہ نے کہیا اے:
”جس وقت حجر نو‏‏ں شام لے جایا جارہاتھا انهےں غسل جنابت دے لئی پانی د‏‏ی ضرورت پئی اپنے مامور تو‏ں کہیا: ميرے پينے دے پانی دے کل دے حصہ نو‏‏ں مینو‏ں اس وقت دیدو تو‏ں کہطہارت کرلاں ( غسل کرلاں ) مامور نے کہیا: ڈردا ہاں کل پياس تو‏ں مرجاؤ گے تے معاویہ ہميں سرزنش کرکے سزادے گا ۔
صاحب اصابہ دا کہنا اے : جدو‏ں مامور نے پانی دینے تو‏ں انکار کيا تاں حجر نے بارگاہ الہی ميں دعا کيتی اس دے بعد بادل دا اک ٹکڑا سر اُتے نمودار ہويا تے اِنّی بارش ہوئی کہ اس تو‏ں انہاں د‏‏ی حاجت پوری ہوگئی اس دے ساتھياں نے جدو‏ں ایہ روداد دیکھی تاں کہیا: حجر ! تسيں تاں “
مستجاب الدعوة’ ’ ہوئے ، تمهاری دعا اس طرح بارگاہ الہی ميں قبول ہُندی اے لہذا خداوند عالم تو‏ں دعا کرؤ تو‏ں کہ ہميں ظالماں تو‏ں نجات دے حجر نے کہیا : “اَللّٰهم خر لنا” پروددگارا !جو کچھ
ساڈے لئے مصلحت ہوئے اوہی عطا کر، کيونکہ اسيں تيری چاہت دے خواہاں ہيں ۔
ی ہ سن حجر تے انہاں د‏‏ی شخصيت نيز انہاں دے سبائی ہونی د‏‏ی داستان
مغيرہ دے خلاف حجر دا قيام طبری ۵ ١ هء دے حوادث د‏‏ی پہلی فصل تے حجر تے اُنہاں دے ساتھياں د‏‏ی روداد د‏‏ی فصل ميں ایويں نقل کردا اے:
١۔ وفادت : پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے زمانے ميں جے کوئی شخص اسلام قبول کرنے کيلئے مدینہ ميں داخل ہُندا سی تے اپنی مرضی و تشخيص تو‏ں اسلام نو‏‏ں قبول کردا سی تو‏ں “ وفادت ” کہندے سن ۔ پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے زمانے ميں ایہ عمل اک ممتاز تے بلند افتخار منیا جاندا سی۔
جب ۴ ١ ئه دے ماہ جمادی ميں معاویہ نے مغيرہ بن شعبہ نو‏‏ں کوفہ دے گورنر دے طور اُتے انتخاب کرنا چاہیا تواسنو‏ں اپنے پاس بلايا اورکہیا: مغيرہ ! ميں چاہندا سی بوہت سارے مطالب دے بارے ميں تینو‏ں یاددہانی کراواں تے متعدد وصيتيں کراں ليکن ہن انہاں گلاں نو‏‏ں نظر انداز کردا ہاں کيونکہ تيری بصيرت تے کارکردگی اُتے کافی اعتماد و اطمينان رکھدا ہاں اورمینو‏ں توقع اے کہ جس ميں ساڈی رضا مندی ہوئے تے جس چيز تو‏ں ساڈی حکومت ترقی کرے گی تے رعيت دے امور د‏‏ی مصلحت وابستہ ہو، اسنو‏ں ہی انجام دو گے تے اس دے مطابق عمل کرو گے، ليکن اس دے باوجود اک نکتہ د‏‏ی طرف اشارہ کرنے اُتے مجبور ہاں کہ جسنو‏ں ہميشہ پيش نظر رکھنا تے اسنو‏ں ميری اہ‏م ترین وصيت سمجھ کر اس د‏ی انجام پینڈو ميں کسی قسم د‏‏ی غفلت تے لا پروائی تو‏ں کم نہ لينا تے اوہ ایہ اے کہ کسی وقت علی د‏‏ی بد گوئی کرنے تے انهےں برا بهلا کہنے تو‏ں دست بردار نہ ہونا تے عثمان د‏‏ی تعریف و توصيف ميں کوتاہی نہ کرنا، علی دے مننے والےآں د‏‏ی عيب جوئی کرنے تے انہاں پراعتراض کرنے، اس دے شيعاں د‏‏یاں گلاں اُتے توجہ نہ دینے تے عثمان دے تابعےن تو‏ں پيار و محبت تو‏ں پيش آنے نيز انہاں دے تقاضاں تے مطالبا ت اُتے توجہ دینے نو‏‏ں اپنے پروگرام دا حصہ قرار دینا ۔
مغيرہ نے معاویہ دے جواب ميں کہیا: ميں اپنے کم ميں تجربہ کار تے تربيت یافتہ ہاں تسيں تو‏ں پہلے دوسرےآں د‏‏ی طرف تو‏ں وی مختلف عہدےآں اُتے فائز رہ چکيا ہاں ميں نے انہاں دے لئی وی شائستہ خدمات انجام دتی ہيں تے مجموعی طور اُتے گذشتگان ميں تو‏ں کسی نے وی ميرے کم دے سلسلہ ميں ميری سرزنش تے ملامت نہيں د‏‏ی اے کيونکہ جو وی ذمہ داری مجھ اُتے ڈال دتی جاندی اے اسنو‏ں انجام دینے ميں توقع تو‏ں زیادہ تلاش تے کوشش کردا ہاں ،اب تسيں وی ميرا امتحان لوگے تے دیکھ لو گے کہ ميں ا س امتحان ميں پاس ہوک‏ے ستائش تے تجليل دا مستحق بن جاندا ہاں یا فيل ہوک‏ے سرزنش تے ملامت دا حقدار ۔
معاویہ : جاندا ہاں تيری سر گرمی تے کارکردگی ساڈی خوشنودی دا باعث ہوئے گی ۔
اس دے بعد طبری کہندا اے : “ مغيرہ ، معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں ست سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک گورنری دے عہدہ اُتے فائز رہیا ۔ اس مدت ميں اس نے ریاست تے حکمرانی کيت‏ی بہترین روش نو‏‏ں اپنایا لوکاں د‏‏ی مصلحت ، بہبودی تے آسائشکا خیال رکھدا سی، ليکن اس مدت ميں معاویہ دے حکم دے مطابق ہر چيز تو‏ں بيشتر اس نکتہ اُتے خاص توجہ دیندا سی تے ہر موضوع تو‏ں بيشتر اس ميں سعی و کوشش کردا سی کہ علی عليہ السلام د‏‏ی مذمت کرنے تے انہاں د‏‏ی بد گوئی کرنے ميں کوتاہی نہ کرے عثمان دے قاتلاں پرلعنت بھيجنے ميں اک لمحہ وی غفلت نہ کرے عثمان کيلئے دعا کرنے ميں انہاں کيلئے طلب رحمت و مغفرت کرنے ميں انہاں د‏‏ی تے انہاں دے دوستاں د‏‏ی تعریف و تمجيد کرنے ميں کسی قسم دا بخل نہ کرے ۔ جدو‏ں حجر بن عدی مغيرہ د‏‏ی علی عليہ السلام دے بارے ميں اس سخت سرزنش تے لعنت و نفرین نو‏‏ں سندے سن تاں کہندے سن ۔ خداوند عالم تجھ اُتے لعنت تے سرزنش کرے نہ کہ علی عليہ السلام تے اُنہاں دے مننے والےآں پر۔
اک دن مغيرہ تقریر کررہیا سی تے شعلہ بيانی دے نال بولدے بولدے علی عليہ السلام تے انہاں دے دوستداراں د‏‏ی بد گوئی کرنے لگااور عثمان د‏‏ی تعریف و تمجيد ميں مصروف ہوگيا حجر بن عدی لوکاں دے درمیان تو‏ں اٹھیا کر کھڑے ہوگئے تے بلند آواز ميں بولے کہ خداحکم دیندا اے کہ انصاف د‏‏ی رعایت کرو، سچی گواہی دو ، ميں شہادت دیندا ہوکہ جس د‏‏ی تسيں سرزنش او ر بدگوئی کررہے ہوئے اوہ فضيلت دا مستحق اے تے جس د‏‏ی تسيں تعریف و تمجيد کردے ہوئے اوہ مذمت تے سرزنش کيلئے سزاوار تر اے ۔
مغيرہ نے جدو‏ں حجر دا بيان سنیا تاں بولا: اے حجر ! جدو‏ں تک ميں تيرا فرمانروا ہاں تسيں آسائش ميں ہوئے اے حجر افسوس اے تسيں پرحاکم ---معاویہ ---کے خشم تو‏ں ڈرو ، اس د‏ی طاقت تے غضب تو‏ں چشم پوشی نہ کرو کيونکہ سلطان دے خشم د‏‏ی اگ کدی تسيں جيسے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اپنی لپيٹ ميں لے ک‏ے نگل جاندی اے ۔
ا س طرح مغيرہ بعض اوقات حجر نو‏‏ں ڈراندا اوردهمکاندا سی تے سختی تے سزا دے بارے ميں انهےں تہدید کردا سی تے کدی کدی اغماض تے چشم پوشی تو‏ں پيش آندا سی ایتھ‏ے تک کہ مغيرہ د‏‏ی حکمرانی دے آخری ایام آپہنچے فیر تو‏ں اک دن مغيرہ نے اپنی تقریر دے دوران علی عليہ السلام تے عثمان دے بارے ميں بولی کهولی تے ایويں کہیا؛ خداوندا! عثمان بن عفان اُتے اپنی رحمت نازل کرے تے اسنو‏ں بخش دے تے اس دے نيک اعمال د‏‏ی بہترین جزا دے کيونکہ اس نے تيری کتاب اُتے عمل کيا تے پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی سنت د‏‏ی پيروی د‏‏ی تے ساڈی پراکندگی نو‏‏ں اتحاد وا تفاق ميں تبدےل کيا تے ساڈے خون د‏‏ی حفاظت کيتی تے خود مظلوم تے بے گناہ مارے گئے پروردگارا !تو اسنو‏ں ، اس دے مننے والےآں ، دوستاں تے خونخواہاں نو‏‏ں بخش دے ۔
مغيرہ نے اپنی تقریر دے اختتام پرعثمان دے قاتلاں اُتے لعنت بھيجی ایتھ‏ے اُتے حجر اٹھیا
کھڑے ہوئے تے مغيرہ اُتے ایسی فریادبلند د‏‏ی کہ مسجد دے اندر تے باہر موجود سب لوکاں نے انہاں د‏‏ی آواز سن لی ،انهاں نے مغيرہ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے چيختے پکاردے ہوئے کہیا؛ تسيں اپنے بوڑهاپے د‏‏ی وجہ تو‏ں سے نہيں سمجھدے ہوئے کہ کس دے نال الجه رہے ہواور جھگڑا کررہے ہو؟ اے مرد ! حکم دے تو‏ں کہ بيت المال تو‏ں ميرا وظيفہ مینو‏ں دیاجائے کياں کہ تيرے حکم تو‏ں ميرا حق میرے تو‏ں روکاگياہے ۔ جدو‏ں کہ تینو‏ں ایہ اختيار نہيں اے اورساڈے نال تسيں نے ظلم کيا ا‏‏ے۔ سابق گورنر ایسا نہيں کردے سن تے اس قسم د‏‏ی جرات و جسارت نہيں کردے سن ۔ تسيں نے ہن حد تو‏ں زیادہ تجاوز کيا اے تے ایتھ‏ے تک پہنچے ہوئے کہ امير المؤمنين علی عليہ السلام د‏‏ی مذمت اورسرزنش کردے ہوئے تے ظالماں د‏‏ی مدح و ثنا کردے ہو!!
حجر دے مقابل ميں مغيرہ د‏‏ی سياست طبری کہندا اے:
جب حجر د‏‏ی گل ایتھ‏ے تک پہنچی تاں مسجد ميں دو تہائی لوک کھڑے ہوگئے تے اک آواز ميں کہیا: جی ہاں ،صحيح اے مغيرہ ! خداکی قسم حجر سچ کہندا اے تے حق دا دفاع کررہیا اے تيری ایہ باتيں ساڈے لئے کوئی فائدہ نہيں رکھدی ہيں ، حکم دو تو‏ں کہ ساڈے حصہ نو‏‏ں بيت المال تو‏ں ادا کرن ا ور یہيں اُتے هماریا حق دیداں لوکاں نے مغيرہ نو‏‏ں ایسی باتيں بہت سنائيں تے شور و غل بر پا ہوگیا مغيرہ منبر تو‏ں نيچے اُتریا تے اپنے گھر چلا گيا اس دے طرفدار اجازت حاصل کرکے اس دے پاس گئے تے اس تو‏ں کہیا: مغيرہ ! تسيں کياں اس شخص نو‏‏ں اجازت دیندے ہوئے کہ ایہ تيرے سامنے تيری حکومت دے بارے اس طرح گستاخانہ باتےں کرتاہے؟ تسيں نے اپنی اس روش د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے لئے مشکل مول لی اے اول ایہ کہ : اپنی فرمانروائی نو‏‏ں کمزور کردتا اے دوسرے ایہ کہ معاویہ د‏‏ی سرزنش تے غضب ميں اپنے آپ نو‏‏ں مبتلا کردیاہے ، کيونکہ جے اج د‏‏ی روئدادکی رپورٹ معاویہ تک پہنچے تاں تيرے لئے معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں حجر د‏‏ی بے احترامی تو‏ں بد تر جسارت و سرزنش ہوگی“
طبری کہندا اے :
مغيرہ نے انہاں دے جواب ميں کہیا: ميں نے اپنی سياست تے نرم رویہ تو‏ں اسنو‏ں موت دے نزدیک پہنچادتا اے کيونکہ عنقریب ہی اک نيا گورنر اس شہر ميں آنے والا اے ۔ حجر اس دے نال وی ميرے جيسا سلوک کريں گا جس بے حيائی دا اس نے اج مظاہرہ کيا تے آپ نے وی دیکھیا ، اس گورنر دے سامنے وی اوہ اس د‏ی تکرار کريں گا تے اوہ پہلے ہی مرحلہ ميں حجر نو‏‏ں گرفتار کرکے بد ترین صورت ميں ا تو‏ں قتل کر ڈالے گا تے ہن مير ی عمر آخر نو‏‏ں پہنچی رہی اے تے ضعف و سستی تو‏ں دوچار ہاں ميں نہيں چاہندا ہاں اس شہر ميں دہشت گردی دا آغازميری وجہ تو‏ں ہوجائے تے ميرے ہتھ اہل کوفہ دے نيک ترین تے متدین ترین شخصيتاں دے خون تو‏ں رنگيں ہوجائيں اوران دا خون بہایاجائے ا ور اوہ اس طرح فيض سعادت نو‏‏ں پہنچيں تے ميرے نصيب شقاوت و بدبختی ہوجائے تے معاویہ اس دنيا ميں زیادہ تو‏ں زیادہ ریاست و عزت دا مالک بن جائے تے مغيرہ آخرت د‏‏ی ذلت و بدبختی ميں مبتلا ہوجائے بطور کلی فی الحال ميری روش ایہ اے کہ جو وی ميرے نال اے میرے تو‏ں نيکی کرے ميں اس د‏ی نيکی دا اجر اسنو‏ں داں گا تے جو کوئی ميرے نال مخالفت اوردشمنی کرے اسنو‏ں معاف کرکے اُس دے حال اُتے چھڈ داں گا ، برباد ، حليم تے خاموش طبع افرادکی ستائش کراں گا ۔ بے عقل ، نادان اورنکتہ چينی کرنے والےآں نو‏‏ں نصيحت کراں گا تو‏ں کہ جس دن موت ميرے تے انہاں دے درميان جدائی و دوری ایجاد کرے ، تے اس صورت ميں جس دن کوفہ دے لوک ميرے بعد نويں گورنر د‏‏ی سخت روش دا مشاہدہ کرن گے تاں اس وقت ميرے طریقہ کار د‏‏ی ستائش کرن گے تے مینو‏ں نيکی دے نال یاد کرن گے ۔
زیاد بن ابيہ دے دوران حجر کاقيام
ویل امک یا حجر سقط العشاء بک علی سرحان
افسوس ہوئے تيری مال د‏‏ی حالت اُتے اے حجر ! کہ تسيں بهيڑ یے دا لقمہ بن گئے زیاد بن ابيہ
حجر تو‏ں زیاد د‏‏ی گفتگو مغيرہ ۴ ١ هء تو‏ں ۵ ١ هء تک کوفہ دا گورنر سی ، اس نے ۵ ١ هء ميں وفات پائی، اس تریخ دے بعد بصرے تے کوفہ د‏‏ی فرمانروائی زیاد بن ابی سفيان نو‏‏ں سونپی گئی زیاد کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے دار الامارہ ميں داخل ہويا ۔
حجر ، تینو‏ں تيری جان کيلئے خداکی قسم دیتاہاں کہ اپنا خيال رکھنا ميں تيری جلد بازی تو‏ں باخبرہاں اے ابو عبدا لرحمان ١ ا ن ذليل ، بد معاش ، جاہل تے نادان لوکاں تو‏ں دور رہنا ایسا نہ ہوئے کہ لوک تيری فکر نو‏‏ں بدل ڈاليں تے تيرے عقيدہ نو‏‏ں منحرف کرڈالےں جے تسيں اس دے علاوہ کچھ ثابت ہوئے تے بيوقوفاں د‏‏ی راہ پرچلے تاں تسيں نے ميری نظر ميں اپنے مقام نو‏‏ں پست و حقير بنادتا تے اپنی حيثيت نو‏‏ں گرادتا اے حجر ! جان لو کہ اس صورت ميں آسانی دے نال تسيں تو‏ں دست بردار نہيں ہواں گا اورتینو‏ں سزا دینے ميں کسی وی جسمانی اذیت تو‏ں دریغ نہيں کراں گا ۔
حجر نے زیاد بن ابيہ دے جواب ميں ا س مختصر جملہ اُتے اکتفا کيا : تيری گل نو‏‏ں ميں سمجھ گيا تے زیاد بن ابيہ دے خلاف حجر د‏‏ی بغاوت اس طرح شيعہ حجر دے گھر آمد و رفت کردے سن تے انہاں د‏‏ی ہمت افزائی کردے سن کہ تسيں ساڈے رئيس و سرپرست ہوئے ، ہور لوکاں د‏‏ی نسبت تمہيں زیاد د‏‏ی اس ناشائستہ حرکتاں تے طریقہ کار دا زیادہ انکارکرنا چاہیدا تے علی عليہ السلام دے خلاف اس دے لعن دے مقابلہ ميں کھڑا ہونا چاہیدا جدو‏ں حجر مسجد د‏‏ی طرف جاندے تاں شيعيان علی وی انہاں دے نال مسجد جاندے سن ایتھ‏ے تک کہ زیاد بصرہ چلا گيا تے عمرو ابن حریث نو‏‏ں اپنی جگہ اُتے جانشين مقر رکيا عمرو نے اک شخص نو‏‏ں حجر دے پاس بھيجا تو‏ں کہ پوچهے کہ اس اجتماع دا سبب کيا سی؟ تے کياں ایہ لوک تيرے گرد جمع ہوئے سن جدو‏ں کہ تسيں نے اميرکے نال عہد و پيمان باندها اے تے اس تو‏ں مدد دا وعدہ کے(۱) ا‏‏ے۔
حجر نے عمرو بن حریث دے قاصد نو‏‏ں کہیا: کيا تسيں خود نہيں جاندے ہوئے کہ کيا کردے ہو؟ دور ہوجاؤ ! عمرو بن حریث نے حجر د‏‏یاں گلاں دے بارے ميں زیاد بن ابيہ نو‏‏ں من و عن رپورٹ دتی تے ایہ جملہ وی وادھا کيا کہ : جے کوفہ د‏‏ی ضرورت رکھدے ہوئے تاں فوراً خودکو کوفہ پہنچاو ۔
زیاد عمرو دے خط نو‏‏ں پڑهنے دے بعد فوراً کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ور شہر ميں داخل ہوگے
١۔ عربی بولی ميں جے کسی دا احترام کرنا چاہندے ہيں تاں ا س د‏‏ی کنيت تو‏ں خطاب کردے ہيں ۔
طبری ہور نقل کردا اے : زیاد بن ابيہ نے اک دن اک لمبی چوڑی تقریر د‏‏ی تے نمازميں تاخير د‏‏ی حجر بن عدی نے بولی کهولی تے کہیا؛ زیاد ! نماز دا خيال رکھنا ، نماز دا وقت گزر گيا ليکن زیاد بن ابيہ نے اس د‏ی گلاں د‏‏ی طرف توجہ نہيں د‏‏ی تے اپنی تقریری جاری رکھی فیر تو‏ں حجر نے بلند آواز نماز ! نماز! زیاد نے فیر وی اپنی تقریر نو‏‏ں جاری رکھیا جدو‏ں حجرکو وقت نمازکے گزرجانے دا خوف ہويا تاں اس نے مسجد ميں موجود کنکریاں تو‏ں دونے مٹهياں بھرکر پھينکا تے خود نماز کيلئے کھڑے ہوگئے لوک وی انہاں دے نال نماز کيلئے اٹھیا کھڑے ہوئے جدو‏ں زیاد نے اس حالت دا مشاہد کيا تاں فوراً منبر تو‏ں اتر کر نماز کيلئے کھڑا ہوگيا لوکاں نے وی اس دے نال نماز ادا کيتی نماز تو‏ں فارغ ہونے دے بعد معاویہ دے ناں اک خط دے ضمن ميں حجر دے حالات وی منعکس کيتے تے بوہت سارے دوسرے مطالب وی اس دے خلاف لکھے۔
معاویہ نے زیاد دے خط دے جواب ميں لکھیا : اس د‏ی گردن ميں اک بهاری زنجير بانده کر ميرے پاس بھيج دو ۔
استيعاب دا مؤلف اس داستان نو‏‏ں اس صورت ميں بيان کردا اے جدو‏ں معاویہ نے زید نو‏‏ں عراق تے اس دے نواحی علاقےآں د‏‏ی گورنری سوپنی تاں زیادنے اس علاقہ ميں برے سلوک او رسختی دا آغاز کيا اس وجہ تو‏ں حجر نے اس د‏ی اطاعت کرنے تو‏ں انکار کيا ليکن معاویہ د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی نافرمانی نہيں د‏‏ی علی عليہ السلام دے شيعاں تے انہاں دے پيراں ميں تو‏ں بعض لوکاں نے زیاد نو‏‏ں معزول کرنے دے سلسلہ ميں حجر د‏‏ی حمایت د‏‏ی اورا ن د‏‏ی پيروی د‏‏ی اک دن حجر نے زیاد د‏‏ی طرف تو‏ں نماز ميں تاخير کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں زیاد د‏‏ی طرف پتهر پھينکے ۔
” اسد الغابہ ” تے ‘ الاصابہ ” دے مؤلفين نے وی اس مطلب کيت‏‏ی تائيد د‏‏ی اے ۔
طبری اس روداد نو‏‏ں اک دوسری روایت ميں ایويں نقل کرتااے:
زیاد نے اپنی پوليس نو‏‏ں ایہ آڈر جاری کيا کہ اوہ حجر نو‏‏ں گرفتار کرکے اسک‏‏ے پاس لے آئيں ،پوليس دے افراد جدو‏ں حجر دے پاس پہنچے تاں حجر دے ساتھياں نے انہاں تو‏ں کہیا : حجر ، کدی زیاد دے پاس نہيں جآئیاں گے اسيں زیاد کيلئے کسی وی قسم دے احترام دے قائل نہيں ہيں ۔
پوليس دے افسر نے دوسری بار چند مامورین نو‏‏ں بھيج دتا تو‏ں کہ حجر نو‏‏ں پھڑ کر اس دے پاس لے آئيں جدو‏ں ایہ مامورین حجر دے نزدیک پہنچے تاں حجر دے ساتھياں نے گالياں تے بدگوئی تو‏ں انہاں دا جواب دتا ۔
حجر دے ساتھياں دا متفرق ہونا:
زیادنے کوفہ دے بزرگاں تے اشراف نو‏‏ں اپنے پاس بلايا تے غضبناک حالت ميں انہاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے بولا : اے کوفہ دے لوگو ! اک ہتھ تو‏ں سر پهاڑدے ہوئے اوردوسرے ہتھ تو‏ں مرہم پٹی باندهتے ہوئے تواڈے جسم ميرے نال تے دل حجر ،پاگل تے سراپا شر وفساد دے نال ہيں تسيں لوک ميرے نال ہوئے ليکن تواڈے بھائی ، بيٹے تے قبيلہ دے افراد حجر دے نال ہيں ایہ ميرے نال حيلہ تے فریب دے علاوہ کچھ نہيں اے ۔ خدا د‏‏ی قسم یا تسيں لوک فوراً اس تو‏ں دوری تے بيزاری اختيار کروورنہ اک ایسی قوم نو‏‏ں تواڈے شہر ميں بھيج داں گا جو کہ تسيں نو‏‏ں سيدها کرکے رکھدین گے۔
جب زیاد د‏‏ی گل ایتھ‏ے تک پہنچی تاں حضار مجلس اٹھیا کر کھڑے ہوئے تے کہیا: اسيں خداکی پنا ہ چاہندے ہيں کہ آپ دے احکا‏م د‏‏ی پيروی کرنے تے امير لمؤمنين (معاویہ ) تے قرآن د‏‏ی اطاعت کرنے دے علاوہ کوئی تے خيال نہيں رکھدے حجر دے بارے ميں جو وی آپ دا حکم ہوئے اسيں اطاعت کرنے دے لئی حاضر ہيں آپ مطمئن رہيں ۔
کوفہ دے سرداراں نے زیاد دے حکم اُتے عمل کيا تے حجر دے گرد جمع ہوئے اکثر لوکاں نو‏‏ں متفرق کردیاجب زیاد نے دیکھاکہ حجر دے اکثر ساتھی متفرق ہوگئے ہيں تاں اس نے اپنے پوليس افسر نو‏‏ں حکم دتا کہ حجر دے پاس جائے جے اس نے گل منی تے اطاعت د‏‏ی تاں اپنے نال ميرے پاس لے آو ورنہ اپنے سپاہےاں نو‏‏ں حکم دے کہ بازار ميں موجود لکڑی دے کهمباں نو‏‏ں اکهاڑ کر انہاں اُتے حملہ کرن تے حجر نو‏‏ں ميرے پاس لائيں اورجو وی اس راہ ميں رکاوٹ بنے اس د‏ی پٹائی کرن ۔
پوليس افسر نے اپنے افراد نو‏‏ں حکم دتا کہ بازار دے لکڑیاں دے کهمباں نو‏‏ں اکهاڑ کر حملہ کرن زیاد د‏‏ی پوليس دے سپاہےاں نے ایساہی کيا تے ڈنڈاں دے نال حجر دے ساتھياں اُتے حملہ آ ور ہوئے ۔
عمير بن یزدی کندی جو خاندان هند نال تعلق رکھدا سی تے “ ابو العمر طہ ” دے ناں تو‏ں مشہور سی ، نے کہیا؛ اے حجر! تيرے ساتھياں ميں ميرے سوا کسی دے پاس تلوار نہيں اے تے اک شخص تاں کچھ کر ہی نہيں سکدا اے حجر نے کہیا:اب ميں کيا کراں مصلحت کيا اے ؟
عمير نے کہیا؛ تمہيں ایتھ‏ے تو‏ں فوراً چلے جانا چاہیدا تے اپنے قبيلہ دے افرادکے پاس پہنچنا چاہیدا تو‏ں کہ اوہ تيری حمایت تے نصرت کرن ۔
اس وقت زیاد منبر اُتے چڑه کر کھڑا مشاہدہ کررہیا سی کہ پوليس دے افراد ڈنڈاں تو‏ں حجر دے افرد اُتے حملہ کررہے سن حمراء(۱) ميں تو‏ں بکر بن عبيہ عمودی نامی اک شخص نے جو
١۔ حمراء ،اک لقب سی خلافت دے دربار ميں موجود عرباں نے اس لقب نو‏‏ں ایرانياں کيلئے رکھیا سی۔
حجر دے ساتھياں ميں تو‏ں سی عمرو بن حمق ١ دے سر اُتے زور تو‏ں اک ضرب لگائی اوہ زمين اُتے گر گيا ليکن قبيلہ ازد دے دو افراد نے اسنو‏ں اٹھا ک‏ے اس دے قبيلہ دے اک شخص دے گھر لے گئے عمر وکچھ دن اس گھر ميں مخفی رہیا تے ٹھيک ہونے دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں چلا گيا ۔طبری کہندا اے : اس حملہ دے بعد حجر دے ساتھی مسجد دے کندہ نامی دروازے د‏‏ی طر ف جمع ہوئے اس اثناء ميں اک پوليس والے نے عبد الله بن خليفہ طائی اُتے اک ڈنڈہ ماریا اوہ زمين اُتے گرگيا تے پوليس والا ایہ رجز پڑ ه رہاتھا ۔
قد علمت یوم الهياج خلدی
انی اذا فئتی تولت
و کثرت عداتها او قلت
ميرے دوست جاندے ہيں اگرميد انہاں کارزار ميں ميرا اسيں رزم گروہ بهاگ جائے تے ساڈے دشمن زیادہ ہاں ميں اس کمی دے باوجود ایساقتل عام کراں گا کہ دوسرے فرار کر جائيں گے۔
١۔ طبری عبدا لله بن عوف تو‏ں نقل کرتاہے کہ اوہ کہندا اے کہ مصعب دے قتل ہونے دے اک سال بعد نو‏‏ں فہ ميں داخل ہويا اتفاقاً راستہ ميں اک احمری شخص نو‏‏ں دیکھیا جس دن عمر بن حمق زخمی ہويا سی اس دن تو‏ں اسنو‏ں نہيں دیکھیا سی تے تصور نہيں کردا سی کہ جے کدی عمرو دے مارنے والے نو‏‏ں دیکھ لاں تاں اسنو‏ں پہچان سکےآں ليکن چونکہ ميں نے اس کودیکھاتھا تاں احتمال دتا کہ ایہ عمرو دا مارنے والا ہوناچاہیدا ميں نے سوچیا کہ جے موضوع نو‏‏ں سوال د‏‏ی صورت ميں پيش کراں تاں ممکن اے بالکل انکار کرے۔ اس لئی ميں نے مسئلہ نو‏‏ں اس طرح پيش کيا : ميں نے تمہيں اس روز دے بعد اج تک نہيں دیکھیا جدو‏ں تسيں نے عمرو اُتے حملہ کرکے اس دے سر نو‏‏ں زخمی کردتا سی ، اس نے جواب ميں کہیا: تيری آنکھيں کِنّی تيز بين تے تيری نظر کِنّی رسا اے ۔ جی ہاں جو کم اس دن میرے تو‏ں سرزد ہويا ، اس دے بارے ميں اج تک پشيمان ہاں کيونکہ عمرو اک لائق تے شائستہ شخص تھاجب ميرا گمان یقين ميں بدل گيا تاں ميں نے اس تو‏ں کہیا: خدا د‏‏ی قسم جدو‏ں تک نہ تیرے تو‏ں عمرو دا انتقام لے لاں تسيں تو‏ں دست بردار نہيں ہواں گا ۔ اس نے میرے تو‏ں التماس تے درخواست کيتی کہ اسنو‏ں معاف کرداں ليکن ميں نے اس د‏ی گل کيتی طرف توجہ نہيں د‏‏ی ۔ ميرا اک غلام جو ایرانی تے اصفہانی سی ، اس دے ہتھ ميں اک بهاری برچھی سی ، اس نے اس تو‏ں لے ليا تے پوری زور تو‏ں اس شخص دے سر اُتے دے ماریا کہ اوہ زمين اُتے گرگيا تے ايس‏ے حال ميں چھوڑکر ميں چلا گيا ۔ ليکن بعد ميں اس دا زخم ٹھيک ہوگيا سی کہ اک بار فیر اس نال ملاقات ہوئی ہر بار جدو‏ں اوہ مینو‏ں دیکھدا سی تاں کہندا سی : ميرے تے تيرے درميان خدا فيصلہ کريں گا۔ تے ميں وی اس دے جواب ميں کہندا سی :خداتيرے تے عمرو بن حمق دے درميان فيصلہ کرے ۔