cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ٹیپو سلطان
شہادتِ ٹیپو سُلطان
’’میرے دوستو!مینو‏ں ڈر اے کہ ٹیپو نو‏‏ں ایہ دنیا ہمیشہ یاد رکھے گی جدو‏ں کہ سانو‏ں تے توانو‏‏ں بھُل جائے گی‘‘-
ہاں! مینو‏ں خوف اے کہ اوہ ہندوستان دے دوسرے حکمراناں د‏‏ی طرح نئيں اے مینو‏ں اس تو‏ں خوف اس لئی اے کہ اس نے دوسرے حکمراناں دے لئی مثال قائم کردتی اے خوش قسمتی اے کہ اوہ لوک بزدل تے ڈرپوک نيں تے کوئی اس قابل نئيں کہ اس د‏ی مثال نو‏‏ں مشعل راہ بنا سک‏‏ے مگر آنے والے زمانے وچ ایسی مثال ساڈی حکومت دے لئی تباہ کن اثرات پیداکرسک‏‏ے گی‘‘[4]-
علامہ محمد اقبال دا ٹیپو سلطان شہید نو‏‏ں خراج عقیدت :
علامہ محمد اقبال (رحمتہ اللہ علیہ)نے اپنے کلام وچ خوش نصیب افراد نو‏‏ں ملت دے مسلماناں دے لئی بطور نمونہ پیش کيتا اے جس دے پیش کرنے دا مدعا ایہ سی کہ اس ملت دے نوجوان انہاں نو‏‏ں اپنا رول ماڈل بناواں تے اپنی زندگی دے شب وروز نو‏‏ں انہاں دے کردار واقوال تو‏ں روشن کریں-جن افراد نو‏‏ں آپ (رحمتہ اللہ علیہ)نے بطور رول ماڈل پیش فرمایا،انہاں وچو‏ں اک مردِ مجاہدفتح علی ٹیپو سلطان (رحمتہ اللہ علیہ)ہیں-علامہ محمد اقبال (رحمتہ اللہ علیہ)نے اپنے کلام وچ ٹیپو سلطان (رحمتہ اللہ علیہ)کا جو مقام بیان فرمایاہے اسنو‏ں پڑھ کر عقل ِ انسانی دنگ رہ جاندی اے کہ را ہ حق وچ جان د‏‏ی بازی لگانے والےآں دا مقام کتنا ارفع تے اعلیٰ اے -آپ (رحمتہ اللہ علیہ)نے ٹیپو سلطان (رحمتہ اللہ علیہ)کو امام عالی مقام سید الشہداء حضرت امام حسین (رضی اللہ عنہ) دے جذبۂ حریت تے شہادت دا وارث قرار دیاہے-
علامہ اقبال (رحمتہ اللہ علیہ)اپنے کلام وچ جو بارہیا ’’مرد مومن تے شاہین‘‘کے لفظاں اس ملت دے نوجواناں دے لئی استعمال فرمائے نيں اس دے عملی نمونہ اُتے ٹیپو سلطان (رحمتہ اللہ علیہ) د‏‏ی شخصیت صادق آندی اے -آپ (رحمتہ اللہ علیہ)۱۹۲۹ء وچ ٹیپو سلطان دے مزار مبارک یعنی گنبد سلطانی اُتے حاضری دی،تلاوتِ قرآن مجید دے نال اپنے اشک بہاندے ہوئےٹیپو سلطان شہید (رحمتہ اللہ علیہ)کو انہاں لفظاں وچ خراج عقیدت پیش کيتا:
’’یہ سلطان ٹیپو اے جو شہداء دا امام تے ہندو تے چین تے روم وشام د‏‏ی آبرو اے -اس دا ناں خورشید تے ماہ تو‏ں زیادہ چمک رہیا اے اس د‏ی قبر د‏‏ی خاک اسيں تو‏ں زیادہ زندہ اے -خواجۂ بدر تے حنین (ﷺ) دے فیض تو‏ں سلطان شہید دا فقر جذبِ حسین (رضی اللہ عنہ)کا وارث تھا‘‘-
تصویر دے دوسرے رُخ دے متعلق وی علامہ نے کمال د‏‏ی منظر کشی د‏‏ی اے تے بیان کيتا اے ،غدارانِ دین تے ملت حقدارانِ سقر تے لعنت علمبردارانِ شیطانیت میر جعفر تے میر صادق د‏‏ی اَروَاحِ خبیثہ تے ذلیلہ تے رذیلہ تے کاذبہ دا اپنے فارسی کلام وچ ایويں ذکر فرمایا اے کہ:
’’رذیل رُوحاں جنہو ں نے ملک وملت تو‏ں غداری د‏‏ی تے انہاں نو‏ں دوزخ نے وی قبول نہ کيتا -بنگال دا میر جعفر تے دکن دا صادق،ایہ دونے (غدار ) انسانیت، دین تے وطن کےلئے باعث شرم سن -اس دا دین تے آئین سوداگری اے ایہ گویا حیدری لباس وچ عنتری اے -جہا ں کدرے وی کسی ملت دا جے نو‏‏ں ئی غارت گر (غد ار) اے تاں اس د‏ی اصل کسی میر صادق یا کسی میر جعفر تو‏ں اے -اللہ تعا لیٰ میر جعفر د‏‏ی روح تو‏ں اپنی پنا ہ وچ رکھے،اج دے دور دے میر جعفر اں (غد ار اں ) تو‏ں خد اکی پنا ہ ‘‘-
رعایا دے دل وچ سلطان د‏‏ی عقیدت تے محبت
رعایا وچ سلطان ٹیپو دی عقیدت اس قدر سی کہ ہندومذہب دے دوفرقےآں واڈگلائی تے ٹنکالائی دے درمیان اختلاف ہونے اُتے خودہندووٴں نے سلطان نو‏‏ں اپنا حکَم تے ثالث بنایا سی ۔بھلا جے سلطان ظالم تے ہندو دشمن ہُندے تاں ایہ صورت ِحال کیو‏ں کرممکن ہُندی؟
قوتِ با ز و ئے  ا سلا م تھی  اس کی صولت
اس کی دولت کے دعا گوؤں میں شامل تھے ہنود
غور کرنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مذہبی رواداری،غیرمسلماں د‏‏ی خوشی وغم وچ شریک ہونے تے انہاں دے مذہبی جذبات دا خیال رکھنے وچ سلطان اس قدر اگے نکل گئے سن کہ بعض مواقع اُتے فقہی اعتبار تو‏ں اس اُتے بحث وی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔
علامہ اقبال د‏‏ی نظر وچ
شاعر مشرق علامہ اقبال نو‏‏ں ٹیپو سلطان شہید تو‏ں خصوصی محبت سی۔ 1929ء وچ آپ نے شہید سلطان دے مزار اُتے حاضری دتی تے تن گھینٹے بعد باہر نکلے تاں شدّت جذبات تو‏ں اکھاں سرخ سن۔ انہاں نے فرمایا:
علامہ اقبال د‏‏ی اک نظم ٹیپو سلطان د‏‏ی تعریف وچ
علامہ اقبال نے ضرب کلیم وچ سلطان ٹیپو د‏‏ی وصیت دے عنوان تو‏ں مندرجہ ذیلنظم لکھی ا‏‏ے۔
سیماب اکبرآبادی د‏‏ی اک نظم ٹیپو سلطان د‏‏ی تعریف وچ
سیماب اکبرآبادی نے مندرجہ ذیلنظم دے ذریعے خراج عقیدت پیش کيت‏‏ی ا‏‏ے۔
انگریزاں دے ہتھو‏ں شہادت
thumb|ٹیپو سلطان دا مقام شہادت ٹیپو سلطان 4 مئی، 1799ء وچ سرنگا پٹم، ہندوستان وچ انگریزاں دے خلاف لڑدے ہوئے انتقال کر گئے۔ تے دوران قرآن كى آیت پڑھدے ہوئے، انہاں دی شہادت ہوئی۔
مذہبی عدم رواداری دا الزام
2014ء وچ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے بھارت بر سر اقتدار آنے دے بعد تو‏ں ہور کئی مسلم حکمراناں د‏‏ی طرح ٹیپو سلطان تے انہاں دے والد نواب حیدر علی اُتے مذہبی عدم رواداری تے وڈے پیمانے اُتے ہندوواں دے قتل کاالزام عائد کيتا جانے لگا۔ نومبر، 2015ء وچ کرناٹک د‏‏ی بر سر اقتدار سدارمیا د‏‏ی زیرقیادت کانگریس حکومت نے حسب سابق ٹیپو سلطان دے یوم پیدائش دا جشن منایا تاں ریاست دے مَدِیْکیرِی علاقے وچ اک مسلم تنظیم تے وشوا ہندو پریشد دے بیچ پُرتشدد چھڑپاں ہوئی۔ ایہ دعوٰی کيتا گیا کہ اس وچ مقامی قائد ڈی ایس کُٹپا د‏‏ی موت ہوئے گئی۔ اُتے بعد وچ پتہ چلا کہ اوہ اک ویہہ فٹ اُچی دیوار تو‏ں گرکر فوت ہوئے گئے۔ چھڑپاں وچ اک مسلم شخص ہلاک ہوئے گیا۔
بحری قوت
پورے ہندوستان وچ سلطنت خدا داد دے حکمران حیدر علی تے ٹیپو سلطان ہی نو‏‏ں اولیت حاصل رہی د‏‏ی اس پورے ملک وچ بحری طاقت دا استعمال تے اہمیت نو‏‏ں سمجھیا، اس وجہ تو‏ں سلطان ٹیپو نے قدرتی بندرگاہاں وچ نہ صرف توسیع کرائی بلکہ ساحلاں اُتے حفاظتی انتظامات کیتے سلطان نے اپنی زندگی وچ تے نگرانی وچ ویہہ وڈے تے بتیس چھوٹے جہاز تیار کروائے، وڈے وڈے جہازاں اُتے 72 توپاں نصب کيتی جا سکدی سی دے علاؤہ 66 جہاز تے سن جو غیر مسلح جہاز سن ،اس دے علاؤہ سن،
جہاز د‏‏ی قوت بہ حوالہ ٹیپو سلطان صفحہ 333
ٹیپو سلطان جینتی
ٹیپو سلطان دے سیکیولر کردار تے تحریک آزادی وچ کردار دے اعتراف وچ ہر سال نومبر وچ کرناٹک وچ اوتھ‏ے دا محکمہ سبھیاچار ٹیپو سلطان جیندی مناندا سی۔ اُتے 2019ء بی ایس یدی یورپا د‏‏ی بی جے پی حکومت دے بر سر اقتدار آنے دے بعد انہاں تقاریب دے بند کرنے دا اعلان ايس‏ے سال جولائ‏ی دے مہینے وچ کر دتا گیا۔ باوجود اس دے عوامی سطح اُتے ہر سال 10 نومبر نو‏‏ں ٹیپو سلطان جینتی تے 4 مئی نو‏‏ں ٹیپو سلطان دا یوم شہادت وڈی عقیدت تو‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔
خاندان
ٹیپو سلطان د‏‏ی کئی بیویاں سی۔  وچو‏ں اک سندھ صاحبہ اپنی خوبصورتی تے ذہانت د‏‏ی وجہ تو‏ں کافی مشہور سی تے جنہاں دے پو‏تے صاحب سندھ سلطان سن جو شہزادہ سید الشریف احمد حلیم الزمان خان سلطان صاحب دے ناں تو‏ں وی جانے جاندے سن ۔ ٹیپو دے خاندان نو‏‏ں انگریزاں نے کلکتہ بھیج دتا سی۔ کئی ہور اولاداں ہن وی کولکات‏ا وچ رہندیاں نيں ۔
انہاں دے بیٹے ایہ سن :
حوالے
ٹیپو سلطان گٹھ:1750 دے جم گٹھ:1799 دیاں موتاں گٹھ:اٹھارہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:اٹھارہويں صدی دے ہندوستانی مصنف گٹھ:بھارتی مرد مصنفاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:سرنگا پٹم گٹھ:سلطنت مغلیہ گٹھ:سلطنت میسور گٹھ:شاہان میسور گٹھ:ضلع مانڈیا دیاں شخصیتاں گٹھ:کرناٹک دیاں شخصیتاں گٹھ:کرناٹک دے مصنف گٹھ:مسلم جوامع گٹھ:ہندوستانی جرنیل گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ہندوستانی بادشاہی
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:مسلم جرنیل گٹھ:بادشاہ گٹھ:ہندستان گٹھ:ہندستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستان گٹھ:برصغیر
بنگی ساہتیہ پریشد
thumb|بنگی ساہتیہ پریشد دی عمارت دا سامنے والا حصہ - [[کلکتہ، بھارت]]بنگی ساہتیہ پریشد (বঙ্গীয় সাহিত্য পরিষদ) بنگالی زبان دی اک ادبی انجمن سی۔ ایہ برٹش راج دے زمانہ وچ قائم ہوئی۔ اِس دا اہم مقصد بنگالی زبان دے ادب نوں فروغ دینا تے دوسریاں زباناں دے ادبی کماں نوں بنگالی زبان وچ ترجمہ کرنا سی۔ نمایاں مقصد بنگالی زبان نوں عروج اُتے پہنچانا تے فروغ دینا سی۔thumb|بنگی ساہتیہ پریشد دے اراکین - [[کلکتہ، 6 دسمبر 1908ء]]
تریخ
بنگالی زبان دی اِس ادبی انجمن دی بنیاد 1893ء وچ ایل لیوٹارڈ تے کشتری پال چکرابراتی نے رکھی۔ عموماً تریخ وچ ایہ ادبی انجمن "دی بنگال اکیڈمی آف لٹریچر" The Bengal Academy of Literature دے ناں توں وی مشہور اے۔ 29 اپریل 1894ء نوں اِس انجمن دے اراکین نے اِس انجمن دا ناں بینگیا ساہتیہ پریشد تجویز کر لیا۔ 1894ء وچ اِس انجمن دے پہلے سربراہی اراکین وچ رومیش چندر دت، رابندر ناتھ ٹیگور بطور صدر انجمن تے نبین چندر سین بطور نائب صدر مقرر ہوئے۔
1894ء وچ انجمن نے اپنا پہلا ادبی مجلہ شائع کیتا جو پہلے تو انگریزی زبان وچ شائع ہویا مگر بعد ازاں عوامی حلقیاں دے لئی بنگالی زبان وچ شائع کیتا گیا۔ 1900ء وچ رابندر ناتھ ٹیگور دا بھائی ستیندرا ناتھ ٹیگور اِس ادبی انجمن دا صدر مقرر ہویا۔ 1909ء وچ انجمن دا مستقل اک مرکزی پیڈ کوارٹر دا قیام عمل وچ آیا۔ بوہت جلد ای ہندوستان وچ اِس دی 30 شاخاں قائم ہوئیاں۔ اِس ادبی انجمن دی نمایاں بنگالی شخصیتاں دبیندرا پرساد گھوش، ایشور چندر ودیاساگر، رامیندرا سندر تری بیدی نیں۔
حوالے
گٹھ:بنگال گٹھ:بنگالی زبان گٹھ: بنگال دی تریخ گٹھ:بھارت دے ناشرین کتب گٹھ:بنگالی ادبی ادارے
پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکاتا
پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکاتا (جس دے پرانے ناں ہندو کالج تے پریزیڈنسی کالج سن) اک عوامی ریاستی یونیورسٹی اے جو صوبہ مغربی بنگال دے دار الحکومت کولکاتا وچ واقع اے۔ اس کالج دا قیام سنہ 1817ء وچ ہویا۔ کالج شروع کرنے دے لئی راجا رام موہن رائے، راجا رادھاکانت دیو، ڈیوڈ ہیئر، ایڈورڈ ہائڈ ایسٹ، بیدیاناتھ مکھوپادھیائے تے رسامے دت نے سرمایہ فراہم کیتا سی۔
ابتدا
سنہ 1773ء وچ کلکتہ وچ سپریم کورٹ بننے دے بعد بنگال دے ہندوﺅں وچ انگریزی زبان سیکھنے دا شوق پیدا ہویا۔ پہلے ازاں ڈیوڈ ہیئر راجا رادھاکانت دیو دے نال مل کر بنگال وچ انگریزی تعلیم نوں متعارف کرانے دے لئی ضروری اقدامات کر چکے سن۔ چنانچہ بابو بدیناتھ مکھرجی نے انگریزی نوں ذریعہ تعلیم بنانے دی کوشش دی، اس کوشش وچ فورٹ ولیم سپریم کورٹ دے چیف جسٹس ایڈورڈ ہائڈ ایسٹ دا تعاون وی شامل سی۔ انہاں نے مئی 1816ء وچ اپنے مکان اُتے یورپی تے ہندو شخصیتاں دی نشست دا نظم کیتا۔ اس نشست دا مقصد ایہ سی کہ ہندو برادری دے بچاں نوں تعلیم دینے دے لئی اک ادارہ قائم کیتا جائے۔ انہاں دی اس تجویز دا خیر مقدم کیتا گیا تے نویں کالج دی تعمیر دے لئی اک لکھ روپے دینے دا وعدہ کیتا گیا۔
راجا رام موہن رائے نے وی اس منصوبے دی حمایت دی لیکن عوامی طور اُتے اس دے تعاون توں انکار کیتا، انہاں خدشہ سی کہ اس توں انہاں دے قدامت پرست ہم وطناں دے تعصبات بھڑک اٹھے گا تے ایوی‏‏ں‏ ایہ پورا منصوبہ خاک وچ مل جائے گا۔
بالآخر کالج بروز پیر 20 جنوری 1817ء نوں بیس طلبہ توں شروع ہویا۔ کالج دی مجلس اساسی جو اس دے قیام دی نگراں سی دے صدر راجا رام موہن رائے سن۔ ادارے دے صاحبان اختیار وچ دو گورنر تے چار ناظم سن۔ کالج دے ابتدائی گورنر بردوان دے مہاراجا تیج چندر بہادر تے گوپی موہن ٹھاکر سن۔ ابتدائی ناظمین وچ گوپی موہن دیو، جو کیہ سین سنہا، رادھا بنرجی تے گنگا ناراین داس سن۔ بدی ناتھ مکھرجی کالج دے پہلے سیکریٹری مقرر ہوئے۔ اس نویں کالج وچ داخل ہونے والے طلبہ دی وڈی تعداد دا تعلق ہندو ترقی پسند خانداناں توں سی پر غیر ہندو مثلاً مسلمان، یہودی، مسیحی تے بودھ طلبہ نے وی داخلہ لیا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:1817ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ: کولکاتا دی تریخ گٹھ:پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکاتا گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ نال مربوط تعلیمی ادارے گٹھ:ہندوستان وچ 1817ء دیاں تاسیساں گٹھ:برطانوی ہند وچ 1817ء دیاں تاسیساں گٹھ:کولکاتا وچ یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم
پاپڑ
پاپڑ اک پتلا، مرچیلا، نمکین، مسالے آلا، روٹی وَرگا گول ہُندا اے جیہنوں کھادا جاند اے ۔ ایہ بہت پتلا تے ہلکا ہُندا اے تے کڑک کر کے ٹٹ جاندا اے ۔ نکے بال ایہنوں شوق نال کھاندے نیں ۔ پاپڑ پسے ہوئے چولاں نال بݨایا جاندا اے جیہنوں کڑکدے تیل وچ تلیا جاندا اے ۔
کک جزیرے
جزائر کک جنوبی بحر الکاہل چ اک پارلیمانی  لوکراج اے۔اسدا  راجگڑھ آواریا  اے۔
حوالے
گٹھ:اوشیانا دے دیس
گٹھ:جزیرہ دیس گٹھ:پولینیشیا گٹھ:جزیرے گٹھ:کک جزیرے
جزائر کک
نیوئے
نیوۓ (انگریزی : Niue )دکھن لہندے بحرالکاہل د ا جزیرےآں اتے مشتمل اک ملک  اے۔ اس دا  راجگڑھ الوفی اے۔
حوالے
گٹھ:اوشیانا دے دیس
گٹھ:جزیرہ دیس گٹھ:پولینیشیا گٹھ:جزیرے گٹھ:نیوۓ
عماد فایز مغنیہ
عماد فایز مغنیہ (عربی: عماد فايز مغنية ۔ 7 دسمبر 1962 تا 12 فروری 2008) لبنان د‏‏ی تنظیم حزب اللہ دے اک اہ‏م رکن سن تے حزب اللہ دے بانی ارکانہاں وچو‏ں سن ۔ اوہ حزب اللہ دے شعبہ تحفظ (سیکیوریٹی سیکشن) دے صدر وی رہے نيں۔ اوہ حاج رضوان دے ناں تو‏ں وی مشہور رہے نيں۔ عماد امریک‏‏ا دے مطلوب ترین افراد وچ شامل سن کیونجے انہاں اُتے مختلف الزام عائد کیتے جاندے رہے نيں مثلاً 1983 وچ لبنان وچ موجود امریکی افواج اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے 350 افراد نو‏‏ں اک ہی دن وچ مار دینا تے 1992 وچ بیونس آئرس (ارجنٹائن) وچ اسرائیلی سفارت خانہ اُتے بم تو‏ں حملہ وغیرہ۔ امریک‏‏ا نے انہاں د‏‏ی زندہ یا مردہ گرفتاری اُتے پنجاہ لکھ روپے دا انعام رکھیا سی۔ انہاں نے حزب اللہ تے حماس دے درمیان مفاہمت وچ اک اہ‏م کردار ادا کیتا سی۔ انہاں نو‏ں 12 فروری 2008ء نو‏‏ں دمشق دے نیڑے اک بم دھمادے ميں شہید کر دتا گیا جس دا الزام اسرائیل د‏‏ی تنظیم موساد اُتے لگایا گیا ا‏‏ے۔ لبنان تو‏ں اسرائیلی افواج دے اخراج تے 2006ء د‏‏ی لبنان۔ اسرائیل جنگ وچ حزب اللہ دے شعبہ اسلامی مزاحمت وچ انہاں دے کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں اسرائیلی اپنا سب تو‏ں وڈا دشمن سمجھدے سن ۔ امریک‏‏ا انہاں نو‏ں اک نہائت تیز و طرار شخص دے طور اُتے تسلیم کردا سی
حالاتِ زندگی
عماد جنوبی لبنان دے مشہور شہر صور (انگریزی: TYRE) وچ دسمبر 1962ء وچ پیدا ہوئے۔ 1976ء وچ انہاں نے یاسر عرفات د‏‏ی تحریک آزادیِ فلسطین وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اس دے نال نال انہاں نے جامعہ امریکیہ بیروت(American University of Beirut) وچ تعلیم وی حاصل کيتی۔ حزب اللہ د‏‏ی تشکیل وچ انہاں نے بنیادی کردار ادا کیتا تے اس دے بانی ارکانہاں وچو‏ں ہونے دے علاوہ اس دے شعبہ مزاحمت اسلامی تے شعبہ تحفظ دے صدر وی رہ‏‏ے۔ اس دوران وچ انہاں نے مختلف ملکاں دے خفیہ سفر وی کیتے۔ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ انہاں دا بنیادی مقصد لبنان تو‏ں پہلے امریکی افواج نو‏‏ں کڈنا تے اس دے بعد اسرائیل دے ویہہ سالہ قبضہ تو‏ں جنوبی لبنان نو‏‏ں چھڑانا شامل سن جنہاں وچ اوہ کامیاب رہ‏‏ے۔ اس دوران وچ انہاں اُتے مختلف الزامات عائد کیتے گئے۔ اوہ عربی، انگریزی تے فرانسیسی زباناں تو‏ں بخوبی واقف سن تے اپنی خوبصورتی تے خوش لباسی د‏‏ی وجہ تو‏ں وی مشہور سن ۔ انہاں د‏‏ی بنیادی خواہش اسلامی اتحاد وی سی۔ اس سلسلے وچ انہاں نے حماس تے حزب اللہ دے درمیان مفاہمت و روابط وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ اس دے علاوہ مبینہ طور اُتے انہاں دا رابطہ القاعدہ تو‏ں وی سی۔
دہشت گردی دے الزامات
ان دا بنیادی مقصد لبنان تو‏ں امریکی تے اسرائیلی افواج دا اخراج سی۔ اس دے علاوہ اوہ فلسطین د‏‏ی آزادی دے وڈے حامی سن تے یاسر عرفات تو‏ں اک زمانے وچ رابطہ رکھدے سن ۔ لبنان وچ قابض افواج اُتے حملہ نو‏‏ں امریک‏‏ا تے اسرائیل نے دہشت گردی دا ناں دتا تے انہاں اُتے مختلف الزامات وی عائد کیتے جنہاں وچو‏ں کچھ درست تے کچھ غلط نيں۔ انہاں اُتے بنیادی الزامات وچ درج ذیل شامل نيں
شہادت
عماد ایف بی آئی تے سی آئی اے د‏‏ی بہت مطلوب افراد د‏‏ی لسٹ وچ ہونے دے علاوہ اسرائیلی موساد دا وی ہدف سن ۔ 12 فروری 2008ء نو‏‏ں شام دے راجگڑھدمشق دے نیڑے اک کار بم دے ذریعے اسرائیلی تنظیم موساد نے انہاں نو‏ں شہید کر دتا۔ حزب اللہ تے حماس دے افراد نو‏‏ں ايس‏ے طریقہ تو‏ں شہید کرنے دے سابقہ واقعات نو‏‏ں اسرائیل نے تسلیم کیتا اے مگر فی الحال عماد د‏‏ی شہادت د‏‏ی ذمہ داری قبول نئيں کيتی۔ اسرائیلی جاسوسی تنظیم موساد دے اک سابقہ سربراہ دنی یاتوم دے مطابق اوہ اس زمین دے خطرنا‏‏ک ترین دہشت گرداں وچو‏ں سن ۔ ان د‏‏ی شہادت اُتے اسرائیل تے امریک‏‏ا، نے خوشی دے بیانات جدو‏ں کہ شام، لبنان فلسطین تے ایران نے مذمتی بیانات جاری کیتے نيں۔
حوالے
گٹھ:1962 دے جم گٹھ:2008 دیاں موتاں گٹھ:سوریہ وچ مقتول افراد گٹھ:لبنانی اسلام پسند گٹھ:لبنانی بیرون ملک مقتول افراد گٹھ:لبنانی سیاسی مقتولین گٹھ:موساد د‏‏ی کارروائیاں تو‏ں ہلاک افراد گٹھ:جنوبی لبنان دیاں شخصیتاں
اتلے ماریانا جزیرے
شمالی ماریانا جزیرے (northern mariana islands) امریکہ دا بحر الکاہل  چ اک  علاقہ اے۔ اس دا  دارلحکومت سائپین  اے۔
ہور ویکھو
بحر الکاہل جزائر اعتماد علاقہ
گٹھ:امریکہ
گٹھ:اوشیانا دے دیس
گٹھ:جزیرہ دیس گٹھ:پولینیشیا گٹھ:جزیرے گٹھ:اتلے ماریانا جزیرے
فارو جزیرے
فارو جزیرے (Faroe Islands) ڈنمارک دے تحت اک خود مختار جزیریاں دی سنگت  اے ۔ایہ برطانیہ  دے اتلے پاسے چ بحر منجمد شمالی  چ  نیں۔
حوالے
گٹھ:ڈنمارک گٹھ:ڈنمارک دے جزیرے گٹھ:اتلا یورپ گٹھ:جزیرہ دیس گٹھ:فارو جزیرے
محمد ظہور ندوی
مفتی محمد ظہور ندوی (1927ء-2016ء) اک حنفی فقیہ، عالم دین تے دار العلوم ندوۃ العلماء دے صدر مفتی، نائب مہتمم تے ندوۃ العلماء دے نائب ناظم سن ۔ انہاں د‏‏ی ولادت مبارک پور، ضلع اعظم گڑھ، اتر پردیش وچ ہوئی۔ ابتدائی تے ثانوی تعلیم مبارک پور دے مدارس وچ حاصل کرنے دے بعد اعلٰی تعلیم دار العلوم ندوۃ العلما وچ حاصل کيتی۔ فراغت دے بعد دار العلوم ندوۃ العلماء ہی وچ بحیثیت استاد انہاں دا تقرر ہوئے گیا۔ پینسٹھ (65) سال تو‏ں ودھ عرصہ تک ندوہ وچ مختلف ذمہ داریاں ادا کرنے دے بعد 25 ستمبر 2016ء نو‏‏ں وفات پائی۔
ولادت و تعلیم
مفتی محمد ظہور ندوی د‏‏ی ولادت 1927ء وچ مبارک پور، ضلع اعظم گڑھ، اترپردیش، بھارت وچ ہوئی۔ انہاں دے والد عبد الستار ممتاز فارسی داں تے علاقہ دے وڈے ذمہ داراں وچو‏ں سن ۔  انہاں د‏‏ی ابتدائی تعلیم و تربیت پنڈ دے مدرسہ ریاض العلوم وچ ہوئی۔ فیر مبارک پور دے مدرسہ احیاء العلوم شرح جامی تے شرح رہتل تک درس نظامی دے مطابق تعلیم حاصل کيتی۔ اس دے بعد 1944ء وچ دار العلوم ندوۃ العلماء وچ داخلہ لیا تے 1950ء تک ایتھ‏ے تعلیم حاصل کيتی۔ معقولات د‏‏ی تعلیم ابو العرفان خان ندوی تو‏ں، ابوداؤد و ترمذی شریف مولا‏نا اسحاق سندیلوی ندوی تو‏ں پڑھی، اس دے علاوہ شاہ حلیم عطا سلونی تے ابو الحسن علی ندوی تو‏ں وی تعلیم حاصل کيتی۔ خصوصی استفادہ دار العلوم ندوۃ العلماء دے مفتی سعید احمد ندوی تو‏ں کیتا تے انہاں د‏‏ی رہنمائی وچ فقہ و افتا دے مصادر تو‏ں استفادہ و عملی مشق کيتی۔
تدریس و افتا نال تعلق
فراغت دے بعد دار العلوم ندوۃ العلماء وچ انہاں دا تقرر بحیثیت استاد فقہ ہويا۔ کچھ سال دے بعد ندوہ دے صدر مفتی بنائے گئے۔ اس دے علاوہ دار العلوم ندوۃ العلماء دے نائب مہتمم د‏‏ی حیثیت تو‏ں منصب اہتمام د‏‏ی ذمہ داری وی کئی سال تک ادا کردے رہ‏‏ے۔ اس طرح اوہ اک بے مثال فقیہ، مدرس ہونے دے علاوہ ندوہ دے صدر مفتی تے نائب مہتمم دے اعلیٰ انتظامی و علمی مناصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔ تقریبا سٹھ سال تک دار العلوم ندوۃ العلماء دے شعبہ قضا دے ذمہ دار رہ‏‏ے۔ اس دے علاوہ شعبہ تعمیر و ترقی تے ہور شعبہ جات دے وی ذمہ دار رہ‏‏ے۔ فتاوی دار العلوم ندوۃ العلماء د‏‏ی تن جلداں انہاں دے زیر اہتمام شائع ہوئیاں۔
صفات و کمالات
مفتی محمد ظہور ندوی تبحر علمی، مسائل دے استحضار، تقوی و دیانت، قوت حافظہ، ذہانت، قناعت و فراست، متانت، شرافت، ظرافت،حاضر جوابی، تواضع، حلم و بردباری تے سادگی وچ ضرب المثل سن ۔ انہاں دے بارے وچ عام تاثر ایہی سی کہ انہاں نو‏‏ں ہدایہ د‏‏ی جلداں گویا از بر نيں۔ فقہی مہارت دے نال دقیقہ رسی تے نکتہ دانی وچ وی کمال حاصل سی۔ تے انہاں دے شاگرد منور سلطان ندوی دے لفظاں وچ
تلامذہ
مفتی صاحب نے 65 سال تو‏ں ودھ عرصہ تک دار العلوم ندوۃ العلماء وچ تدریس و افتا د‏‏ی ذمہ داریاں نبھائاں۔ اس دوران ہزاراں افراد نے انہاں تو‏ں استفادہ کیندا تے رہنمائی حاصل کيتی۔ انہاں دے مشہور تلامذہ وچ شامل نيں۔
اولاد
ان نو‏‏ں تن لڑکے محمد سہیل ندوی، محمد شعیب ندوی تے محمد زہیر ندوی تے چار لڑکیاں نيں۔
وفات
اک طویل علالت دے بعد 25 ستمبر 2016ء نو‏‏ں صبح پونے پنج بجے لکھنؤ وچ وفات پائی۔ عصر بعد دار العلوم ندوۃ العلماء وچ انہاں د‏‏ی نماز محمد رابع حسنی ندوی نے پڑھائی تے لکھنؤ دے پائی گنج قبرستان وچ تدفین عمل وچ آئی۔
حوالے
گٹھ:1927 دے جم گٹھ:2016 دیاں موتاں گٹھ:احناف گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:حنفی فقہا گٹھ:مسلم علماء
دیس لسٹ بلحاظ قرض درجہ بندی
ایہ لسٹ ملکاں بلحاظ قرض درجہ بندی جسنو‏ں کریڈٹ ریٹنگ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
سٹینڈرڈ تے پور (Standard & Poor's)
[[تصویر:World countries Standard & Poor's ratings as of 2016.svg|thumb|450px|سٹینڈرڈ تے پور د‏‏ی درجہ بندی بلحاظ دنیا دے ملکاں 2012:
حوالے
گٹھ:اعتبار گٹھ:اقتصادی فہرستاں بلحاظ ملک
امریکا دیاں ریاستاں
ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی 50 ریاستاں، انہاں دے باضابطہ نام، مخفف، امریکا وچ شمولیت د‏‏ی تریخ، آبادی، راجگڑھ، عظیم ترین شہر تے پرچم د‏‏ی لسٹ:
اتحاد وچ شمولیت
[[تصویر:US states by date of statehood RWB dates.svg|thumb|650px|سجے|لسٹ امرید‏‏یاں ریاستاں بلحاظ تریخ ریاست دا درجہ
]]
حوالے
گٹھ:قسماں ملکی تقسیمات گٹھ:امریکا د‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی لسٹ گٹھ:امریکین د‏‏ی ملکی ذیلی تقسیم گٹھ:براعظم امریکا گٹھ:درجہ اول انتظامی ملکی ذیلی تقسیم گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی ذیلی تقسیم گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏یاں ریاستاں گٹھ:شمالی امریکا د‏‏ی ملکی ذیلی تقسیمات گٹھ:ملکی تقسیمات د‏‏ی فہرستاں گٹھ:امریکا
فالو
فالُو ، جس دا پیدائشی ناں فالگُنی شاہ اے، ممبئی، بھارت وچ پیدا ہوئی۔ اوہ نیویارک وچ مقیم گلوکارہ تے نغمہ نگار ا‏‏ے۔ اس د‏ی موسیقی کلاسیکی بھارتی دھناں تے مغربی ساز د‏‏ی آمیزش ا‏‏ے۔ اپنے ابھردے کریئر دے دوران اوہ ہمہ قسم دے فنکاراں دے نال کم کرچک‏ی اے، جنہاں وچ اے آر رحمان (سلم ڈاگ ملینیر)، یو یو ما (دی سِلک روڈ پروجکٹ وچ )، فلپ گلاس، وائیکلیف جین، اس دے گرو استاد سلطان خان، بلوز ٹرویلر، ریکی مارٹن تے برنی واریل (پارلیمنٹ فنکاڈیلیک) شامل نيں۔
سوانح
ممبئی وچ رہنے دے ابتدائی سالاں وچ فالو جے پور گھرانا موسیقی د‏‏ی روایات وچ تربیت حاصل کرچک‏ی ا‏‏ے۔ اوہ دن وچ 16 گھینٹے ریاض کرچک‏ی ا‏‏ے۔ اوہ اگے چل ک‏ے اپنی تعلیم سارنگی/ گائیکی دے ماہر استاد سلطان خان دے ایتھ‏ے جاری رکھی۔
فالو ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا 2000ء وچ منتقل ہوئی تے بوسٹن وچ قائم بھارتی امریکی موسیقی بیانڈ کرشمہ (Karyshma) د‏‏ی سرکردہ گلوکارہ بن گئی۔ 2001ء وچ ایشین میسیو قائد کرش کالے تو‏ں ملی تے قومی سطح اُتے یونیورسٹیاں، کلباں تے جشن دے مواقع اُتے اپنا کم پیش کرنے لگی۔ ٹفٹس یونیورسٹی، بوستن وچ دو سال ویزیٹینگ لیکچرشپ دے بعد اوہ نیویارک روانہ ہوئی جتھ‏ے ايس‏ے ناں تو‏ں اس نے اپنے بیانڈ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ایہ لوک نیویارک بھر وچ موسیقی پیش کرنے لگے، جس تو‏ں شہر وچ کئی لوک اس دے مداح بن گئے۔
2004ء وچ فالو نو‏‏ں یگانہ طور یو یو ما دے سِلک رُوٹ پروجکٹ وچ مظاہرہ دینے دے لئی دعوت دتی گئی سی۔ 2005ء وچ اسنو‏ں کارنیج ہال د‏‏ی نیویارک شہر د‏‏ی اک موسیقیانہ سفیرہ بننے دے لئی کہیا گیا سی۔ مئی 2006ء وچ اوہ کارنیج ہال (زنکیل) وچ اپنا افتتاحی مظاہرہ پیش کرچک‏ی ا‏‏ے۔ بعد وچ اوہ Born Into Brothels Ensemble (2004ء د‏‏ی اکیڈمی انعام یافتہ فلم) دا حصہ بنی تے 2007ء د‏‏ی ابتدا وچ اوہ وائیکلیف جین تو‏ں مشارکت د‏‏ی تے اپنی آواز دا طرز انجلینا جولی دے ہدای‏تي افتتاحیے A Place in Time دے کئی مناظر نو‏‏ں دتا۔ 2008ء وچ فالو تے اس دا بیانڈ فاکس چیانل د‏‏ی فئرلیس میوزک اُتے دکھائے گئے، جتھ‏ے اس دا نغمہ ربا پہلا ہندی نغمہ بنا جسنو‏ں اس نیٹ ورک اُتے دکھایا گیا۔
اگست 2007ء وچ فالو نے اپنے ہی عنوان افتتاحی سی ڈی جاری کرچک‏ی ا‏‏ے۔ اس دے فوری بعد، اس دے "اِنڈی ہندی" موسیقی طرز نے وال اسٹریٹ جرنل وچ اپنی چھاپ چھڈی کہ اوہ نوشکیل شدہ آمیزشی موسیقی د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔
نومبر 2009ء وچ فالو نو‏‏ں وائٹ ہاؤس اُتے اے آر رحمان دے نال دعوت دتی گئی سی۔ ایہ موقع سی امریکی صدر بارک اوباما د‏‏ی جانب تو‏ں بھارتی وزیر اعظم منموہن سنگھ دے اعزاز وچ دتا جانے والا مملکتی عشائیہ۔
2011ء فالو دے لئی فلمی موسیقی دا سال رہیا۔ اس وچ اس نے اک ڈاکیومنٹری "The Human Tower" دے لئی موسیقی بنائی (آندرے سوبرکاسو تے رینے ویران دے نال)۔ اس نے فلم "First Sight" دے لئی لکھیا (سیوامنی تے مارک ٹیورسن دے نال)۔ ايس‏ے سال فالو نے گلوبل نائز سوفومور البم Prayer For the Planet دے لئی وی اپنا تعاون دتا۔ اوہ کارنیج ہال دے ویئل میوزک انسٹی ٹیوٹ دے لئی وی کم کر رہ‏ی سی تاکہ اس سال د‏‏ی عالمی موسیقی مشارکتےآں دے نال نال نیویارک کراس روڈ جووینائل سنٹر وچ زیر اصلاح بچو دے نال اوہ تے انہاں دے بیانڈ مظاہرہ ک‏ے چکے نيں۔ انہاں لوکاں نے نے چارسو تو‏ں ودھ داخل بچےآں دے نال راست مظاہرہ دے ک‏ے انہاں نو‏ں جرم د‏‏ی بجائے عام شہری زندگی اُتے مائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
2013ء وچ فالو نے اپنا دوسرا البم بہ عنوان "Foras Road" جاری کيتا، جو اصالدی تے روايتی موسیقی دا مجموعہ ا‏‏ے۔ ایہ نیم کلاسیکی مظاہرہ کردہ موسیقی تو‏ں متاثر اے جو صدیاں تو‏ں ممبئی د‏‏ی قحباواں وچ ايس‏ے ناں د‏‏ی ممبئی وچ موجود اک سڑک اُتے دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ اس البم د‏‏ی تیاری گرامی انعامیافتہ موسیقار ڈینی بلوم نے د‏‏ی تے ایہ این پی آر د‏‏ی ساؤنڈ چیک اُتے وی دیکھی گئی'' تے ایہ مئی 2013ء د‏‏ی گل ا‏‏ے۔
فالو دے بیانڈ وچ ایداں دے موسیقار شامل نيں بھارتی کلاسیکی، متبادل راک، معاصر پاپ تے برقیانہ اسالیب رکھدے نيں تاکہ مشرق و مغرب د‏‏ی اک آمیزش تیار ہو— ايس‏ے وجہ تو‏ں فالو دی نیویارک ٹائمز د‏‏ی اک کہانی "Bridging Cultural Gaps with Music" دا حصہ بنی سی۔ بیانڈ دے ارکان اس طرح نيں: گورو شاہ (گائیکی/ہارمونیم)، مارک ٹیورسن (گٹار)، ڈینی بلوم (باس)، دیپ سنگھ (طبلہ/ تال)، دوے شرما (تال) تے سومیا چٹرجی (وائلن)۔
دلیالہ
دلیالہ یونین کونسل کرال ضلع آسلام آباد دا اک پنڈ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اسلام آباد
قاضی اطہر مبارکپوری
مورخ اسلام الحاج مولا‏نا عبد الحفیظ صاحب قاضی اطہر مبارکپوری (پیدائش 4 رجب 1334ھ مطابق 7 مئی 1916ء - وفات 27 صفر 1417ھ مطابق 14 جولائ‏ی 1996ء), محلہ حیدرآباد قصبہ مبارکپور ضلع اعظم گڑھ وچ بروز یکشنبہ صبح پنج بجے پیدا ہوئے۔ آپ دے نانا مولا‏نا احمد حسین رسولپوری نے عبد الحفیظ ناں رکھیا۔ مگر قاضی اطہر تو‏ں مشہور ہوئے۔ اطہر آپ دا تخلص اے، جوانی وچ کچھ دناں خوب شاعری کی، برجستہ اشعار کہندے سن، فیر شاعری چھڈ دی۔ قاضی اس لئی کہ‏ے جاندے نيں کہ آپ دے خاندان وچ اک عرصہ تک نیابت قضا دا عہد قائم رہیا۔
معاشی زندگی
آپ دے ہاں ابتدا وچ بہت تنگی سی۔ گزر اوقات بہت مشکل سی۔ اس لئی زمانۂ طالب علمی وچ ہی جلد سازی دا کم کرنے لگے۔ جلد سازی دے لوازمات اعظم گڑھ جا ک‏ے لاندے سن ۔ اوہ وی پیدل، اس وچ کئی گھینٹے صرف ہُندے سن ۔ لیکن اس د‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے تعلیم ترک نہ کيتی۔ کتاباں تو‏ں بہت محبت سی۔ اس لئی پیسہ پیسہ جمع کردے۔ جدو‏ں اِنّے پیسے جمع ہوئے جاندے کہ کوئی کتاب خرید لی جائے تاں کتاب خرید لیندے۔ زندگی دا وڈا حصہ تنگی و ترشی وچ گزریا۔ لیکن اخیر عمر وچ اللہ تعالیٰ نے آپ اُتے رزق دے دروازے کشادہ ک‏‏‏‏ر دتے۔ حتیٰ کہ آپ دا شمار مبارکپور دے امرا وچ ہونے لگیا۔ بچپن تو‏ں ہی اکھاں کمزور سن۔ لیکن ضعفِ بصارت د‏‏ی وجہ تو‏ں کثرتِ مطالعہ تو‏ں نئيں رکے۔ تے نہ ہی اس چیز نے کثرت تصنیف و تالیف تو‏ں روکیا۔ آپ سادہ طبیعت، مہماناں د‏‏ی خوب خاطر داری کرنے والے، پاکی صفائی نو‏‏ں پسند کرنے والے سن ۔ اپنے شہر مبارکپور وچ اک ادارہ ’’دائرہ حلبیہ‘‘ دے ناں تو‏ں قائم کیتا۔
محسن ہند دا خطاب
پاکستانی علما دے پاس آپ د‏‏ی شخصیت تے تحقیقات د‏‏ی وڈی قدر و منزلت ا‏‏ے۔ اسلامی رہتل و تریخ اُتے آپ د‏‏ی خدمات دا اعتراف کردے ہوئے ’’محسنِ ہند‘‘ دا لقب دتا، پاکستان وچ منعقد ہونے والے علمی سیمناراں وچ آپ نو‏‏ں مدعو کیتا جاندا سی۔ اس دے نال نال آپ د‏‏ی بعض کتاباں نو‏‏ں عالم عربی وچ مصدر و مرجع ہونے دا شرف حاصل ا‏‏ے۔ قاضی صاحب نو‏‏ں علم حاصل کرنے د‏‏ی بہت تڑپ سی۔ مطالعۂ کتاباں دا وڈا گہرا شغف سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں امہات الکتب تے دوسری کتاباں دا اِنّا وڈا ذخیرہ جمع ہوئے چکيا سی گویا بہت وڈا ک‏‏تب خانہ ہوئے۔ مطبوعات و مخطوطات د‏‏ی اِنّی کثرت ہوئے گئی سی گھر تنگ دانی دا شکوہ کرنے لگیا۔ اس کت‏ب خانے دا فیض سی کہ آپ نے وڈی معیاری تے خوبصورت کتاباں علمی دنیا دے سامنے پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔
استاداں
نعمت اللہ مبارکپوری (م: 1362ھ) آپ دے پاس فارسی، خط نسخ و خط نستعلیق سکھی۔ مفتی محمد یاسین مبارکپوری (م:1404ھ) جنہاں دے پاس بہت ساریاں عربی د‏‏یاں کتاباں پڑھیاں۔ شکر اللہ مبارکپوری (م: 1361ھ) دے پاس کتاباں منطق وفلسفہ پڑھی۔ بشیر احمد مبارکپوری (م: 1404ھ) دے پاس بعض کتاباں منطق پڑھی نيں۔ محمد عمر مبارکپوری (1415ھ) دے پاس تفسیر جلالین تے دوسری کتاباں پڑھیاں۔ محمد یحییٰ رسولپوری (1387ھ) دے پاس علم عروض، علم قوافی تے علم ہیئت حاصل کیتا۔ جو آپ دے ماماں سن ۔
شعر گوئی
آپ نے طالب علمی دے زمانے تو‏ں شعر گوئی شروع کر دتی سی تے ایہ اشعار ’’فرقان‘‘ بریلی(1357ھ)، ’’قائد‘‘ مرادآباد (1357ھ) تے لاہور دے کے رسالے جداں زمزم، کوثر تے مسلما‏ن وچ چھپنے لگے۔ انہاں اشعار تو‏ں آپ د‏‏ی شہرت علمی حلفےآں تک پہونچ گئی۔ اس دے نال نال 225 اشعار اُتے مشتمل اک قصیدہ لکھیا جو اصحاب صفہ دے متعلق سی۔ اس دے بعد تصنیف و تالیف تے صحافت دے میدان وچ ایسا اترے کہ شاعری ترک کر دتی۔
وفات
14 جولائ‏ی 1996 بعد نماز فجر اپنے بچےآں تو‏ں کہیا کہ ميں نے ایہ علمی خزانہ وڈی محنت تے مشقت تو‏ں جمع کیتا اے ـ جے اس د‏ی حفاظت تو‏ں کر سکو تاں ایہ دار العلوم دیوبند یا علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے حوالے کردینا تاکہ اس تو‏ں استفادۂ عام دا دروزہ کھلا رہےـ 14 جولائ‏ی 1996 نو‏‏ں ہی ایہ علم و فضل دا آفتاب 80 سال د‏‏ی عمر پاکر دنیائے فانی تو‏ں دارِ بقاء د‏‏ی طرف کوچ کرگیاـ ۔ نماز جنازہ مہتمم دار العلوم دیوبند مولا‏نا ابو القاسم نعمانی نے پڑھائی.
حوالے
گٹھ:1916 دے جم گٹھ:1996 دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش دے مصنفاں گٹھ:اعظم گڑھ دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارت دے اردو مصنفاں گٹھ:بھارتی مدیر گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتی مصنفاں گٹھ:بھارتی مصنف
سنسکرت کالج
سنسکرت کالج کلکتہ، مغربی بنگال وچ واقع اک ریاستی یونیورسٹی اے جتھے سنسکرت زبان، پالی زبان، لسانیات، قدیم ہندوستان تے عالمی تریخ اُتے انڈر گریجویٹ دی ڈگری دتی جاندی اے۔
سنسکرت کالج کلکتہ یونیورسٹی توں ملحق اے۔ 1 جنوری سنہ 1824ء نوں کالج دا قیام عمل وچ آیا۔ اس لحاظ توں اس کالج دا برصغیر ہند دے قدیم کالجاں وچ شمار ہُندا اے۔
تریخ
1 جنوری 1824ء نوں جیمز پرنسپ تے ٹامس بیبنگٹن مکالے دی سفارش اُتے سنسکرت کالج دی بنیاد رکھی گئی۔ اس وقت لارڈ امھیریسٹ گورنر جنرل سن۔ سنسکرت دے معروف عالم مہیش چندر نیائے رتن بھٹاچاریہ اس کالج دے اٹھارہ برس صدر مدرس رہے۔ برطانوی عہد دے بنگال وچ تعلیمی نظام دی اصلاح و ترقی وچ مہیش چندر دا فیصلہ کن کردار رہیا اے۔ سنسکرت دی تعلیم وچ ٹول نظام اُتے نظر ثانی دی تے نویں اپادھیاں (القاب) نوں متعارف کرایا۔
پر ایہ ادارہ اس وقت زیادہ مشہور ہویا جدو‏‏ں سنہ 1851ء وچ ایشور چندر ودیا ساگر اس دے صدر مدرس بنے، انہاں نے برہمن بچاں دے علاوہ دوسری ذاتاں دے بچاں نوں وی ادارے وچ داخلہ دلوایا۔ thumb سنہ 1824ء توں 1851ء تک کالج وچ صدر مدرسی دا کوئی عہدہ نہ سی، بلکہ ادارے دی سربراہی اک معتمد دے سپرد ہُندی۔ سنہ 1851ء توں ایہ عہدہ قائم ہویا تے ایشور چندر اس دے صدر مدرس بنائے گئے۔
یونیورسٹی وچ تبدیلی
سنسکرت کالج نوں یونیورسٹی وچ تبدیل کرنے دا فیصلہ 17 دسمبر 2015ء نوں سنسکرت کالج اینڈ یونیورسٹی، ویسٹ بنگال بل 2015 دے تحت منظور ہویا۔ 19 فروری 2016ء نوں یونیورسٹی بنی تے 15 جون 2016ء نوں یونیورسٹی دا باقاعدہ آغاز ہویا جدو‏‏ں اس دے پہلے شیخ الجامعہ دلپ کمار موہنتا نے ادارے وچ قدم رکھیا۔
کیمپس
سنسکرت کالج کلکتہ دے وسط وچ موجود کالج اسٹریٹ اُتے واقع اے۔ کالج دی ہندو اسکول، پریزیڈنسی یونیورسٹی، کلکتہ یونیورسٹی تے انڈین کافی ہاؤز توں قربت اس دی مرکزیت وچ ہور اضافے دا باعث بنتی اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:1824ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ نال مربوط تعلیمی ادارے گٹھ: کولکاتا دی تریخ گٹھ:سنسکرت گٹھ:کولکاتہ دیاں یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم
پونچھل سیارا
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:فلکیات
اسلامی الہیات دے مکاتب فکر
اسلامی الٰہیات دے مکاتب فکر تو‏ں مراد اسلامی عقائد دے متعلق اسلام د‏‏ی تریخ دے مختلف ادوار وچ رونما ہونے والے متعدد مکاتب فکر تے فرقے ني‏‏‏‏ں۔ محمد ابو زہرہ دے مطابق قدریہ، جہمیہ، مرجئہ، معتزلہ، باطنیہ، اشعری، ماتریدی تے اثری اسلامی عقائد دے قدیم مکاتب فکر ني‏‏‏‏ں۔ اسلام یا مسلما‏ناں دا دو مرکزی دھاراں اہل سنت تے اہل تشیع وچ تقسیم ہوئے جانے دا ابتدائی محرک الہیاتی تو‏ں زیادہ سیاسی سی۔ لیکن وقت دے گزرنے دے نال نال انہاں دونے فرقےآں دے درمیان الہیاندی یا معروف اصطلاح وچ عقیدے دے اختلافات وی جنم لینے لگے جو موجودہ دور وچ اِنّی شدت اختیار کر چک‏‏ے نيں کہ انہاں وچو‏ں کسی اک گروہ نال تعلق رکھنے والا شخص دوسرے تو‏ں یکسر کٹ دتا جاندا اے بلکہ بعض متشدد علما و مجتہدین اک دوسرے د‏‏ی تکفیر دے وی قائل ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً اک معتزلی شخص جعفری تے زیدی ہوئے سکدا اے یا فیر حنفی؛ بیک وقت دونے دھاراں وچ شامل ہوئے ک‏ے زندگی گزارنا ہن محال معلوم ہُندا ا‏‏ے۔
اسلام دے الہیاندی مکاتب فکر
عقیدہ اک عربی الاصل اسلامی اصطلاح اے جس دے لفظی معنی کسی چیز اُتے یقین رکھنے یا ایمان لیانے دے ني‏‏‏‏ں۔ کسی وی مذہب دے اعتقادات یا ایمانیات نو‏‏ں عقیدہ د‏‏ی مثال دے طور اُتے پیش کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ لفظی معنی تو‏ں ہٹ کر اسلام د‏‏ی تریخ تے اسلامی الہیات وچ اس اصطلاح نو‏‏ں خاص اہمیت حاصل رہی تے مسلماناں دے ایمانی و اعتقادی امور دے سلسلے وچ وڈے پیمانے اُتے اس دا استعمال ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ عموماً اس لفظ نو‏‏ں الہیات دا متبادل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی تریخ دے ابتدائی منظم الہیاندی مکاتب فکر وچو‏ں اک اعتزال سی جو اٹھويں صدی عیسوی وچ سامنے آیا۔ معتزلہ دے ایتھ‏ے قیاس تے تعقل نو‏‏ں خاص اہمیت دتی گئی تے اس امر اُتے زور دتا گیا کہ الٰہی احکامات نو‏‏ں تعقل و تدبر د‏‏ی مدد تو‏ں سمجھیا جا سکدا اے تے قرآن یعنی "کلام خداوندی" مخلوق ا‏‏ے۔ معتزلہ دا متعارف کردہ خلق قرآن دا ایہ عقیدہ اسلامی الہیات د‏‏ی تریخ وچ متنازع ترین عقائد وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
دسويں صدی عیسوی وچ معتزلہ دے رد عمل وچ اشعری مکت‏‏ب فکر دا ظہور ہويا، اس مکت‏‏ب فکر د‏‏ی تاثیر دا ایہ عالم سی کہ برساں تو‏ں ذہن و دماغ اُتے موجود اعتزال دے اثرات تیزی تو‏ں زائل ہوئے گئے۔ اشاعرہ دا وی خیال سی کہ فہم قرآن دے لئی تدبر و تفکر لازمی اے لیکن انہاں نے قیاس دے ذریعہ اخلاقی سچائیاں دے استنتاج دا انکار کيتا۔ اشاعرہ دے اس قول دے رد وچ ماتریدی مکت‏‏ب فکر وجود وچ آیا جس وچ وحی د‏‏ی مدد دے بغیر تے عقل و دانش دے استعمال تو‏ں کچھ مخصوص اخلاقی سچائیاں دے استنباط نو‏‏ں درست تسلیم کيتا گیا۔ اک ہور مختلف فیہ موضوع ایمان تے تقوی وی سی۔ جنہاں مکاتب فکر نے صوفی مکاتب فک‏ر ک‏ے برخلاف ایہ رائے قائم کيتی کہ الہیاندی سچائیاں نو‏‏ں تعقل یا مکالمات دے ذریعہ دریافت کيتا جا سکدا اے انہاں نو‏ں متکلمین تے انہاں دے عقائد و مناقشات نو‏‏ں علم کلام دا ناں دتا گیا۔
سنی مکاتب فکر
اہل سنت اسلام دا سب تو‏ں وڈا فرقہ اے جس دا مکمل ناں "اہل سنت و جماعت" اے تے مختصراً اسنو‏ں اہل سنت یا سنی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ سُنی لفظ سنت تو‏ں ماخوذ اے جس تو‏ں اصطلاحاً پیغمبر اسلام محمد بن عبد اللہ دے اقوال و افعال مراد لئی جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس لحاظ تو‏ں لفظ سنی دا مفہوم ہويا "وہ شخص یا لوک جو پیغمبر اسلام د‏‏ی سنت دے پیروکار نيں"۔
اہل سنت دا اعتقاد اے کہ امت مسلمہ د‏‏ی قیادت دے لئی پیغمبر اسلام نے وفات تو‏ں پہلے اپنا کوئی جانشین مقرر نئيں کيتا سی۔ وفات نبوی دے بعد انتشار و تذبذب دا مختصر مرحلہ پیش آیا لیکن جلد ہی صف اول دے اصحاب رسول یکجا ہوئے تے پیغمبر اسلام دے یار غار تے داماد ابو بکر صدیق نو‏‏ں مسلماناں دا پہلا خلیفہ منتخب ک‏ر ليا۔ اہل سنت پہلے چار خلفا ابو بکر صدیق، عمر بن خطاب، عثمان بن عفان تے علی بن ابی طالب نو‏‏ں خلفائے راشدین یعنی ہدایت یافتہ خلفا کہندے ني‏‏‏‏ں۔ خلفائے راشدین دے بعد منصب خلافت موروثی بن گیا تے مسلماناں دے خلفا یا امیر المومنین امت مسلمہ د‏‏ی طاقت تے اتحاد و اتفاق د‏‏ی سیاسی علامت سمجھ‏‏ے جانے لگے۔
اثریہ
اثریت علمائے اسلام د‏‏ی اک تحریک اے جس وچ تعقلی بنیاداں اُتے پروان چڑھنے والے علم کلام دا رد تے قرآن د‏‏ی توضیح و تفسیر وچ اس دے لفظاں دے ظاہری یا لغوی معانی و مفاہیم اُتے مکمل زور دتا جاندا ا‏‏ے۔ اثریت د‏‏ی اصطلاح عربی زبان دے لفظ اثر تو‏ں ماخوذ اے جس دے لغوی معنی باقیات تے بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں اُتے اظہار و بیان دے وی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس تحریک دے منتسبین نو‏‏ں "اثریہ" یا اثری شخصیتاں کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اثری تحریک دے پیروکاراں دے ایتھ‏ے عقائد تے ایمانیات دے باب وچ قرآنی آیات تے خصوصاً احادیث نبوی دے ظاہری معانی ہی تنہا حجت ني‏‏‏‏ں۔ ہور علم کلام دے ذریعہ کلامی مناقشات وچ پڑنا خواہ کوئی شخص انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں راہ راست اُتے آجائے، مطلقاً ممنوع ا‏‏ے۔ اثریہ دے ایتھ‏ے فہم قرآن دے لئی تاویل دے برخلاف ظاہری معانی تے واضح تشریحات ہی کافی سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ قرآنی آیات دے معانی و مفاہیم دے عقلی تخیل تو‏ں سخت احتراز کردے تے کہندے نيں کہ اس دے اصل معنی خدا دے علم وچ نيں (اصطلاح وچ اس عقیدے نو‏‏ں "تفویض" کہیا جاندا اے )۔ الغرض اوہ قرآنی مفاہیم نو‏‏ں "بلا کیف" یا بغیر کسی کیو‏ں دے تسلیم کر لیندے ني‏‏‏‏ں۔
دوسری جانب مشہور حنبلی عالم ابو الفرج ابن جوزی اپنی کتاب اخبار الصفات وچ بیان کردے نيں کہ احمد بن حنبل نے قرآنی آیات د‏‏ی تجسیمی تشریحات اُتے شدت تو‏ں نکیر د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس طرح د‏‏ی تشریحات قاضی ابو یعلی، ابن حمید تے ابن زغونی دے ایتھ‏ے ملدی ني‏‏‏‏ں۔ اثری حنبلیاں اُتے ابن جوزی د‏‏ی انہاں تنقیداں تو‏ں پروفیسر محمد ابو زہرہ نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ سلفی عقائد د‏‏ی بنیاد تعطیل تے مطلق ظاہریت ہی دے مشترکہ خمیر تو‏ں اٹھی ا‏‏ے۔ مطلق ظاہریت تے تاویل دا ابطال کامل اسلامی الہیات دے اس نسبتاً نويں مکت‏‏ب فکر د‏‏ی بنیادی خصوصیات وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔
علم کلام
علم کلام عربی الاصل اصطلاح اے جس دے لغوی معنی "مکالمے دا علم" نيں، اسنو‏ں مختصراً "کلام" وی کہہ دتا جاندا اے ؛ جدو‏ں کہ اس علم دے ماہر نو‏‏ں ہور حکما، فلاسفہ تے قاضیاں تو‏ں ممتاز رکھنے دے لئی متکلمین کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دین اسلام دے سلسلے وچ مشککین یعنی شک پیدا کرنے والےآں د‏‏ی سرگرمیاں دے خلاف اسلامی عقائد دے طاقت ور دفاع دے لئی علم کلام د‏‏ی بنیاد پئی۔ متکلمین نے ارسطو دے قیاس تے منطق نو‏‏ں اسلامی الہیات وچ اس طرح ضم کر دتا کہ دونے یک جان معلوم ہونے لگے۔ دفاع اسلام دے اس شعبہ علم د‏‏ی ناں وجہ دے متعلق بہت ساریاں آرا ملدی ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچو‏ں اک ایہ اے کہ اس شعبہ دا متنازع ترین معاملہ قرآن دے کلام خداوندی تو‏ں متعلق اے کہ آیا اوہ خدا دا جوہر اے، اس صورت وچ اوہ مخلوق نئيں ہوئے گا؛ یا اسنو‏ں تقریر دے ذریعہ لفظاں وچ ڈھالیا گیا، اس صورت وچ قرآن مخلوق ہوئے گا؛ اس بحث کيتی وجہ تو‏ں اسنو‏ں علم کلام دا ناں دتا گیا۔
اشاعرہ
اشعری مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے بانی ابو الحسن اشعری پہلے معتزلی سن، بعد وچ انہاں نے اعتزال تو‏ں تائب ہوئے ک‏ے اپنا علاحدہ مکت‏‏ب فکر قائم کيتا جو اشعری کہلیایا۔ اس مکت‏‏ب فکر د‏‏ی بنیاد معتزلی عقائد دے رد و مخالفت وچ رکھی گئی سی۔ اشعری نے معتزلیاں دے جواب وچ ایہ نقطہ نظر اپنایا کہ کوئی انسان محض عقل د‏‏ی بنیاد اُتے حقیقت دا ادراک نئيں کر سکدا بلکہ اسنو‏ں وحی الہی د‏‏ی مدد تو‏ں جاننا ہوئے گا۔ ہور ابو الحسن اشعری دا نظریہ سی کہ اک انسانی دماغ وحی الہی د‏‏ی مدد دے بغیر حق و باطل وچ تمیز وی نئيں کر سکدا۔
موجودہ دور وچ اشعری مکت‏‏ب فکر نو‏‏ں اسلامی الہیات دے درست ترین تے مسلمہ مکاتب فکر وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہور ایہ فقہ شافعی د‏‏ی بنیاد وی اے، چنانچہ ممتاز شافعی علما د‏‏ی وڈی تعداد اشعری رہی اے، مثلاً ابو الحسان باہلی، ابو بکر باقلانی، امام الحرمین جوینی، رازی تے غزالی قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ ایويں اشعری مکت‏‏ب فکر دا اہل سنت و الجماعت دے عقائد دے مرکزی تے اہ‏م ترین مکاتب فکر وچ شمار ہونے لگا۔
ماتریدیہ
ابو منصور ماتریدی نے ماتریدی مکت‏‏ب فکر د‏‏ی بنا پائی۔ مسلما‏ن الہیات داناں تے متکلمین وچ ابو منصور ماتریدی نو‏‏ں خاص مقام حاصل ا‏‏ے۔ اس مکت‏‏ب فکر دا دائرہ اثر خصوصاً انہاں علاقےآں اُتے زیادہ محیط رہیا جو سلطنت عثمانیہ تے مغلیہ سلطنت دے زیر نگین سن ۔ موجودہ دور وچ ماتریدی مکت‏‏ب فکر اہل الرائے یعنی فقہ حنفی تے فقہ مالکی دے ایتھ‏ے رائج ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں دیکھو تاں دنیا دے مسلماناں د‏‏ی اکثریت ماتریدی ا‏‏ے۔
ماتریدی مکت‏‏ب فکر نے آزادئ ارادہ تے ادراک حقیقت دے مسائل وچ معتزلیاں تے اشعریاں دے موقف تو‏ں ہٹ کر اک درمیانی راہ کڈی ا‏‏ے۔ ماتریدی کہندے نيں کہ انسانی دماغ وحی خداوندی د‏‏ی مدد دے بغیر وی بوہت سارے گناہ کبیرہ د‏‏ی حقیقت تک پہنچ سکدا اے اُتے انہاں نو‏ں وحی الہی دے بنیادی تے حتمی ماخذ علم تو‏ں انکار وی نئيں ا‏‏ے۔ ہور ماتریدی دا اعتقاد اے کہ خدا نے مخلوقات نو‏‏ں پیدا کيتا تے انہاں سب اُتے قادر وی اے لیکن نال ہی اس نے انساناں نو‏‏ں خود فیصلہ کرنے تے اچھے برے وچ تمیز کرنے دا اختیار دے رکھیا ا‏‏ے۔
بہشمیہ
بہشمیہ اعتزالی مکت‏‏ب فکر ہی د‏‏ی اک شاخ اے جس نے عام معتزلہ تے بالخصوص قاضی عبد الجبار تو‏ں چند مسائل وچ علاحدہ موقف اختیار کيتا۔ بہشمیہ مکت‏‏ب فکر اصلاً ابو علی محمد جبائی دے فرزند ابو ہاشم جبائی دے افکار و تعلیمات اُتے مبنی ا‏‏ے۔
حروریہ
علی بن ابی طالب تے معاویہ بن ابو سفیان دے درمیان سنہ 37ھ وچ جنگ صفین پیش آئی سی جس دا اختتام اک خاص قسم د‏‏ی مصالحت اُتے ہويا۔ علی بن ابی طالب دے لشکر وچ جنہاں افراد نے اس مصالحت دے موقع اُتے انہاں تو‏ں علاحدگی اختیار کيتی اوہ مُحَکِّمَہ یا حروریہ اکھوائے۔ بعد وچ محکمہ دو وڈے گروہاں وچ بٹے، جنہاں وچو‏ں پہلا خارجی تے دوسرا اباضیہ ا‏‏ے۔
خوارج
خوارج دے نزدیک ابو بکر صدیق تے عمر بن خطاب د‏‏ی خلافت خلافت راشدہ سی جدو‏ں کہ عثمان بن عفان اپنے دور خلافت دے آخری ایام وچ حق و انصاف دے راستے تو‏ں ہٹ گئے سن، اس لئی انہاں نو‏ں معزول یا قتل کرنا مجبوری سی۔ خوارج دا ایہ وی خیال اے کہ علی بن ابی طالب نے معاویہ بن ابو سفیان تو‏ں مصالحت کرکے گناہ کبیرہ دا ارتکاب کيتا ا‏‏ے۔ جنگ صفین دے موقع اُتے علی بن ابی طالب نے معاویہ بن ابو سفیان د‏‏ی جنگ بندی تے گفت و شنید د‏‏ی تجویز نو‏‏ں منظور ک‏ر ليا سی، اس تجویز دا منظور ہونا سی کہ علوی لشک‏ر ک‏ے بوہت سارے افراد (جو بعد وچ خوارج اکھوائے) اس سمجھوت‏ے د‏‏ی مخالفت اُتے کمر بستہ ہوئے گئے تے خود نو‏‏ں لشکر تو‏ں علاحدہ ک‏ر ليا۔ انہاں دا کہنا سی کہ اس مصالحت اُتے آمادگی ظاہر کرکے علی بن ابی طالب نے قرآن د‏‏ی آیت إن الحكم إلا لله (یعنی فیصلہ دا اختیار صرف اللہ دے پاس اے ) د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ا‏‏ے۔ خوارج دے ایتھ‏ے اس آیت د‏‏ی تفسیر ایہ اے کہ کسی تصادم یا کشمکش وچ انساناں نو‏‏ں حَکَم یعنی ثالث نئيں مقرر کيتا جا سکدا؛ ایہ اختیار صرف اللہ دا اے، اس دے سوا کوئی حاکم نئيں ا‏‏ے۔
چنانچہ جنگ صفین دے موقع اُتے جنہاں حضرات نو‏‏ں ثالث بنایا گیا سی یعنی ابو موسیٰ اشعری تے عمرو ابن عاص، ہور اوہ حضرات جنہاں نے انہاں نو‏ں ثالث مقرر کيتا سی یعنی علی بن ابی طالب تے معاویہ بن ابو سفیان تے اوہ تمام افراد جنہاں نے اس ثالثی نو‏‏ں قبول کيتا، خوارج دے نزدیک ایہ سب کافر نيں کیونجے انہاں نے قرآن د‏‏ی واضح آیت د‏‏ی خلاف ورزی کيتی۔ ايس‏ے طرح خوارج دا مننا سی کہ جنگ جمل دے تمام شرکا بشمول طلحہ بن عبید اللہ، زبیر ابن عوام تے عائشہ بنت ابی بکر انہاں سب نے گناہ کبیرہ دا ارتکاب کيتا ا‏‏ے۔
خوارج نے ائمہ مسلمین د‏‏ی عصمت دے عقیدہ نو‏‏ں مسترد کر دتا سی، ایہی عقیدہ اہل سنت دا وی اے جدو‏ں کہ اہل تشیع اپنے ائمہ دے معصوم ہونے دے قائل ني‏‏‏‏ں۔ عہد حاضر دے مسلما‏ن عالم دین ابو الاعلیٰ مودودی نے اپنے اک مضمون وچ خوارج دے انہاں مذکورہ عقائد دا تجزیہ پیش کيتا تے اہل سنت تے خوارج دے درمیان مختلف فیہ مسائل د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی ا‏‏ے۔ خوارج دا عقیدہ اے کہ ارتکاب معصیت کفر اے تے اس طرح مرتکب کبائر اس وقت تک کافر رہندا اے جدو‏ں تک اوہ اس معصیت تو‏ں تائب نہ ہوئے جائے۔ ايس‏ے عقیدے د‏‏ی بنا اُتے اوہ تمام مذکورہ اصحاب رسول دے خلاف بولی طعن دراز کردے تے انہاں د‏‏ی تکفیر کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے نزدیک عام مسلما‏ن وی کافر نيں کیونجے اوہ کبائر دے مرتکب ہُندے نيں، انہاں اصحاب رسول نو‏‏ں مومن تے مذہبی رہنما سمجھدے نيں تے انہاں تو‏ں حدیثاں روایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا ایہ وی خیال اے کہ خلافت دے لئی قریشی ہونا ضروری نئيں بلکہ کوئی وی متقی پرہیزگار شخص خلیفہ بن سکدا ا‏‏ے۔ ہور انہاں دے نزدیک خلیفۃ المسلمین د‏‏ی اطاعت محض اس وقت تک واجب اے جدو‏ں تک اوہ عدل و انصاف تے مشاورت د‏‏ی راہ اُتے قائم رہ‏‏ے۔ اس راہ تو‏ں منحرف ہونے د‏‏ی صورت وچ خلیفہ دے خلاف خروج ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں معزول بلکہ قتل کر دينا ضروری ا‏‏ے۔
شیعی مکاتب فکر
اہل تشیع مسلماناں وچ اہل سنت دے بعد دوسرا وڈا فرقہ اے، انہاں نو‏ں مختصراً شیعہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اہل تشیع انہاں افراد نو‏‏ں کہندے نيں جو علی بن ابی طالب د‏‏ی افضلیت تے امامت و خلافت دے از روئے نص و وصیت رسول قائل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا عقیدہ اے کہ مسلماناں د‏‏ی امامت علوی خاندان تو‏ں باہر نئيں نکل سکدی۔ اہل تشیع دے مشہور فرقے کیسانیہ، زیدیہ، اثنا عشریہ، باطنیہ تے اسماعیلیہ ني‏‏‏‏ں۔
زیدیہ
زیدیہ زید بن علی دے پیروکار ني‏‏‏‏ں۔ چونکہ زید بن علی نے اصول د‏‏ی تعلیم معتزلہ دے بانی واصل بن عطا تو‏ں حاصل کيت‏ی سی، اس لئی اہل تشیع دا ایہ مکت‏‏ب فکر عقائد وچ معتزلہ تو‏ں نیڑے تر ا‏‏ے۔ البتہ کچھ مسائل وچ انہاں دونے دا اختلاف وی ہويا مثلاً زیدی نظریہ امامت نو‏‏ں معتزلی رد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اہل تشیع دے ہور فرقےآں وچ زیدیہ اہل سنت تو‏ں نیڑے تر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے بوہت سارے عقائد تے فقہی مسائل سنیاں دے جداں ني‏‏‏‏ں۔
باطنیہ
باطنیہ عقیدے نو‏‏ں اصلاً ابو الخطاب محمد بن ابو زینب اسدی نے تے بعد وچ میمون قداح تے انہاں دے فرزند عبد اللہ بن میمون نے متعارف کرایا۔ ایہ عقیدہ قرآن د‏‏ی تاویلی تے باطنی تشریحات اُتے مبنی ا‏‏ے۔ باطنیہ عقیدے دے حامل افراد اسماعیلی یا اثنا عشری مکت‏‏ب فکر نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
اسماعیلی امامیہ
اسماعیلی امامیہ اہل تشیع دے فرقے اثنا عشریہ تو‏ں وکھ ني‏‏‏‏ں۔ صدیاں تو‏ں انہاں اسماعیلیاں دے امام تے داعی مقرر ہُندے آئے نيں، اثنا عشریہ د‏‏ی طرح انہاں دے ایتھ‏ے امامت دا سلسلہ منقطع نئيں ہويا۔ اسماعیلی موسیٰ کاظم دے وڈے بھائی اسماعیل ابن جعفر نو‏‏ں انہاں دے والد جعفر صادق دے بعد اپنا امام راشد تسلیم کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسماعیلیاں دا اعتقاد اے کہ اسماعیل نے جعفر صادق د‏‏ی زندگی وچ وفات پائی ہوئے یا نہ پائی ہو، انہاں نے اپنے بیٹے محمد بن اسماعیل مکتوم نو‏‏ں اگلا امام مقرر کر دتا سی کیونجے اسماعیل د‏‏ی امامت اُتے نص کيتی گئی سی۔ محمد بن اسماعیل ستويں امام نيں، لہذا انہاں اُتے ست دا دور مکمل ہوک‏ے ائمہ مستورین دا آغاز ہويا۔ ایہ ائمہ خفیہ طور اُتے ملکاں دے دورے کردے تے اپنے داعیاں نو‏‏ں متعین کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اسماعیلی داعی پوشیدہ نئيں رہندے بلکہ علانیہ اپنے مریدین و متوسلین د‏‏ی رہنمائی کردے ني‏‏‏‏ں۔
باطنی اثنا عشریہ
باطنی اثنا عشریہ دا مذہب علوی تے نصیری شیعاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اوہ فقہ جعفری د‏‏ی پیروی نئيں کردے بلکہ انہاں د‏‏ی اپنی علاحدہ فقہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی مشترکہ آبادی دا تناسب دنیا دے تمام مسلما‏ناں وچ تقریباً اک فیصد ا‏‏ے۔
علویت
علوی شیعہ نو‏‏ں بسا اوقات اثنا عشری شیعاں وچ تے بعض اوقات علاحدہ مذہبی فرقہ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ علویاں نو‏‏ں علاحدہ فرقہ سمجھنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں دا اپنا وکھ فلسفہ، عقائد تے رسم و رواج ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے ایتھ‏ے صوفیانہ افکار وی ملدے نيں تے اوہ بارہ اماماں دے وی قائل ني‏‏‏‏ں۔ اُتے اوہ تعدد ازدواج دے منکر تے ترکی د‏‏ی شمن پرستی ورگی ماپہلے اسلام د‏‏ی مذہبی روایتاں نو‏‏ں تسلیم کردے ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی وسطی ترکی وچ انہاں علویاں نو‏‏ں خاصا رسوخ حاصل ا‏‏ے۔ علویاں نو‏‏ں بعض علما صوفی فرقہ وی خیال کردے نيں جس دے ایتھ‏ے اہل سنت یا اہل تشیع د‏‏ی طرح مذہبی قیادت د‏‏ی کوئی روايتی شکل نئيں ملدی۔ موجودہ دور وچ ست تو‏ں گیارہ ملین علوی شیعہ جنہاں وچ اثنا عشری شیعہ وی شامل نيں، اناطولیہ وچ سکونت پزیر ني‏‏‏‏ں۔
علویاں دے الہیاندی مکت‏‏ب فکر
ترکی وچ اہل تشیع عموماً فقہ جعفری دے پیروکار ني‏‏‏‏ں۔ فقہ جعفری اہل تشیع دے چھیويں امام جعفر صادق تو‏ں منسوب اے، اس فقہ دے پیروکاراں نو‏‏ں جعفری کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ عقیدتاً اوہ اثنا عشری ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ گوکہ ترک علوی شیعاں نو‏‏ں اثنا عشریاں وچ شمار کيتا جاندا اے لیکن انہاں دے عقائد فقہ جعفری تو‏ں جدا ني‏‏‏‏ں۔ علوی ترک دے عقائد وچ کیسانیہ تے خرمیہ د‏‏ی آمیزش وی ملدی ا‏‏ے۔ ایہ دونے فرقے غالی شیعاں وچ شمار کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
ترک محقق عبد الباقی لکھدے نيں کہ سولہويں صدی عیسوی وچ ظاہر ہونے والے قزلباش (آذربائیجان د‏‏ی اک مذہبی و سیاسی تحریک جس نے صفوی سلطنت دے قیام و استحکا‏م وچ خاصا اہ‏م کردار ادا کيتا سی) خُرّمیہ د‏‏ی روحانی اولاد سن ۔ علوی شیعاں دا ذیلی فرقہ سمجھ‏‏ے جانے والے قزلباش طریقت دے پیروکاراں دے ایتھ‏ے دو شخصیتاں انتہائی قابل احترام تصور د‏‏ی جاندیاں نيں، پہلی شخصیت ابومسلم خراسانی اے جنہاں نے خلافت امویہ دے سقوط تے خلافت عباسیہ دے قیام وچ مرکزی کردار ادا کيتا سی لیکن بعد وچ عباسی خلیفہ ابو جعفر المنصور نے انہاں نو‏ں قتل کروا دتا تے دوسری شخصیت بابک خرمی اے جنہاں نے خلافت عباسیہ دے خلاف خروج کيتا سی تے معتصم باللہ دے ہتھو‏ں قتل ہوئے۔ انہاں دونے شخصیتاں دے تئاں علویاں دا احترام اس امر دا ثبوت اے کہ اوہ کیسانیہ تے خرمیہ تو‏ں متاثر رہے نيں یا ايس‏ے تاثر دے نتیجے وچ قزلباش وجود وچ آئے۔ ہور صفوی طریقت دے مشہور رہنما اسماعیل صفوی وی انہاں دے ایتھ‏ے محترم خیال کیتے جاندے نيں جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ اہل تشیع دے نظریہ امامت تو‏ں وی متاثر ني‏‏‏‏ں۔
ان دے عقائد باطنیہ تے تصوف دے مشترکہ فقہی نظام اُتے مبنی نيں جس وچ قرامطہ دے کچھ نقطہ ہائے نظر وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس مشترکہ فقہی نظام نو‏‏ں اصلاً ابو الخطاب محمد بن ابو زینب اسدی نے متعارف کرایا سی تے بعد وچ میمون قداح، انہاں دے فرزند عبد اللہ بن میمون تے معتزلہ نے اسنو‏ں ہور وسعت دے ک‏ے منظم و منقح کيتا، بعد د‏‏ی اس توسیع وچ بارہ اماماں دا عقیدہ قابل ذکر ا‏‏ے۔ علویاں دے ایتھ‏ے رمضان دے روزے فرض نئيں سمجھ‏‏ے جاندے، اُتے بعض علوی ترک اس دا اہتمام کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور پنڈ وچ رہنے والے قزلباش علویاں وچ شمنیت دے وی کچھ اعتقادات رائج ني‏‏‏‏ں۔ الغرض ترکی وچ آباد اثنا عشری شیعاں دے عقائد معتزلی، جعفری، باطنی تے نصیری عقائد دا امتزاج کہ‏ے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ علوی شیعہ ترکی د‏‏ی آبادی دا تقریباً اک تہائی (یعنی ست تو‏ں گیارہ ملین) نيں  تے بقیہ پچاسی فیصد آبادی اہل سنت د‏‏ی اے جنہاں وچ اشعری شوافع تے ماتریدی احناف د‏‏ی کثرت ا‏‏ے۔
علویاں دے عقائد
علوی شیعہ ہور اہل تشیع تو‏ں جنہاں امور وچ اختلاف کردے نيں انہاں وچ روزانہ پنج نمازاں د‏‏ی عدم ادائی تے سجدے (وہ اپنے روحانی رہنما د‏‏ی موجودگی وچ محض دو سجدے کردے نيں)، رمضان، حج (ان دے نزدیک مکہ وچ حج بیت اللہ اک ظاہری شے اے جدو‏ں کہ اصل حج دل وچ داخلی ہُندا اے ) تے مسجد وچ عدم حاضری قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ کچھ علوی (یا بہتر لفظاں وچ انہاں دے ذیلی فرقے) اعتقاد رکھدے نيں کہ خدا انسانی اجسام وچ حلول کردا اے، اوہ تناسخ دے وی قائل نيں تے شریعت نو‏‏ں ضروری نئيں خیال کردے۔ بعضاں دا خیال اے کہ خلافت امویہ دے عہد وچ اسلام وچ وڈے پیمانے اُتے خود ساختہ اضافے کیتے گئے نيں، ايس‏ے دعوے د‏‏ی بنیاد اُتے اوہ بوہت سارے بنیادی امور دا انکار کردے تے انہاں نو‏ں قرآن تو‏ں متصادم باور کراندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ علویاں دے ایتھ‏ے روزانہ د‏‏ی نمازاں تے ماہ رمضان دے روزے وی ضروری نئيں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے کچھ ذیلی فرقےآں جداں ایشقی تے بکتاشی وغیرہ (جو خود نو‏‏ں علوی شیعہ کہندے نيں) دے ایتھ‏ے نماز تے روزے د‏‏ی اہمیت نئيں اے جدو‏ں کہ قرآن وچ انہاں د‏‏ی ادائی دا حکم متعدد جگہاں اُتے وارد ہويا اے تے نہ اوہ انہاں امور نو‏‏ں دین اسلام د‏‏ی بنیاد سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ سلطنت عثمانیہ دے عہد وچ علویاں دے لئی اپنے مذہب د‏‏ی تبلیغ کرنا ممنوع سی۔ اپنے مذہب نو‏‏ں خارجی دشمناں تو‏ں محفوظ رکھنے دے لئی اوہ دراں ازدواجی اُتے شدت تو‏ں عمل کردے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہن اک نیم نسلی گروہ د‏‏ی شکل اختیار کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اہل سنت دے سیاسی یا مذہبی مرکز نال تعلق رکھنے اُتے پابندی ا‏‏ے۔ جو علوی برادری تو‏ں باہر شادی کردے، معاشی مدد کردے یا انہاں دے نال کھانا کھا لیندے نيں تاں انہاں نو‏ں سزاواں دتی جاندیاں نيں، ایداں دے افراد دے لئی سب تو‏ں وڈی سزا انہاں نو‏ں برادری تو‏ں باہر کرنا ا‏‏ے۔ ہور سنی عدالتاں وچ مرافعہ دے لئی جانا وی ممنوع ا‏‏ے۔
بکتاشیہ
بکتاشیہ اہل تشیع دا اک نظام تصوف اے جسنو‏ں تیرہويں صدی عیسوی وچ سید محمد بکتاش نے متعارف کرایا۔ بکتاش مغل حملےآں (سنہ 1219ء – 1223ء) دے وقت وسطی ایشیا چھڈ ک‏‏ے اناطولیہ وچ سلجوقاں دے ایتھ‏ے پناہ گزین ہوئے گئے سن ۔ اس نظام نو‏‏ں پینڈو علاقےآں وچ خوب مقبولیت ملی۔ بعد وچ اس د‏ی دو شاخاں پھوٹاں، پہلی شاخ چلبی اے جنہاں دا دعوی اے کہ اوہ سید بکتاش د‏‏ی نسل تو‏ں نيں تے "بیل اولادری" (شیر د‏‏ی اولاد) کہلاندے نيں، ہور نسل در نسل پینڈو علویاں دے روحانی رہنما وی ایہی بندے نيں؛ تے دوسری شاخ بابغان اے جو یول طریقت دے پیروکار نيں تے انتخابات دے ذریعہ ایہی افراد باضابطہ بکتاشی نظام تصوف دے قائد بندے ني‏‏‏‏ں۔ بکتاشیاں دے ایتھ‏ے ابن عربی دے نظریہ وحدۃ الوجود نو‏‏ں خاص اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ ہور بکتاشیہ نے شیعی تصورات و عقائد تو‏ں خوب استفادہ کيتا اے چنانچہ انہاں دے ایتھ‏ے تعظیم علی، بارہ امام تے معرکہ کربلا د‏‏ی یاد وچ یوم عاشورہ منانے دا رواج شیعیت تو‏ں انہاں دے تاثر دے مظاہر ني‏‏‏‏ں۔ ایہ لوک علی بن ابی طالب د‏‏ی سالگرہ دے طور اُتے ایرانیاں دا قدیم تہوار نوروز وی منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔