cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کوجولا کادفیس
thumb|260px|[[رومی سلطنت | رومی انداز وچّ گھڑیا ہویا کوجولا دا سکہ ، جس اتے  یونانی لپی وچّ لکھیا ہے   ΚΟΖΟΛΑ ΚΑΔΑΦΕΣ ΧΟϷΑΝΟΥ ΖΑΟΟΥ   , کوجولا کادفیس خوشانوؤ جاؤؤی ، یعنی کوجولا کادفیس ، کشناں دا بادشاہ]] اک کشان شہزادہ سی جنھے پہلی صدی عیسوی وچّ  یوئیژی لوکاں نوں متحد کیتا اتے پہلا کشان بادشاہ بنیا ۔  افغانستان  دے صوبہ بغلان  وچّ سرخ کوتل ناں دے پرانے تھاں وچّ پائے گئے  رباطک نقش لکھت دے مطابق کوجولا کادفیس مشہور کشان بادشاہ  کنشک  دا پے - دادا سی ۔ کوجولا دے سکےآں اتے اکثر  خروشتی  اتے  یونانی لپی  ملدی ہے ۔
ہنزا
تریخ
ہنزا دا علاقا اُبھے چڑھدے وچ چین تے اُبھے لہندے وچ پامیر دے نال رلدا اے۔ ۱۹۷۴ء توں پہلاں ایتھے شاہئی راج چلدا سی جیہنوں مرکزی حکومت نے مُکا دتا سی ۔ ہنزا دے لمے وچ گلگت تے چڑھدے وچ پرانے تے مکے ہوۓ شاہی راج دا علاقا نگر اے ۔
رت
ہنزا دی رت سیال وچ ٹھنڈی تے گرمیاں وچ موسم چنگا ہُندا اے ۔ سیال وچ پالا منفی ۱۰ ڈگری سینٹی گریڈ تک ہندا اے ۔ گرمیاں وچ گرمی ۱۵ ڈگری سینٹی گریڈ تک ہندی اے ۔
لوک
ہنزا دے لوک بوت مہمان نواز نیں ، ایتھے دے لوک امن پسند تے مہماناں دا خیال رکھن آلے نیں ۔ ہنزا دے لوک بروشو قوم نال تعلق رکھدے نیں تے ایناں دی وڈی گنتی بروشسکی بولی بولدے نیں تے کجھ شینا تے واکھی بولی وی بولدے نیں ۔ اس دے علاوہ اردو تقریبا سب لوک ای بولدے نیں تے انگریزی وی ہر پڑھئیا لکھئیا جاندا اے ۔ ایتھے پڑھائ دا تناسب نوے(۹۰)فیصد توں ود اے تے ایتھوں دا تقریبن ہر بال ای چھوٹی جماعت تکر پڑھائ ضرور کردا اے ۔
حساب
سعاب میتھمیٹکس دا سب توں پرانا تے سب توں چوکھا ورتیا جان والا انگ اے۔
ہنزا
ہنزا دے پہاڑ
ہنزا وچ بہت سارے نکے وڈے پہاڑ نیں ۔ جیہناں وچ راکا پوشی ۷۷۸۸ میٹر ، گولڈن پیک ۷۰۲۷ میٹر ، دیران ۷۲۷۵ میٹر تے ایس توں علاوا بیافو گلیشیئر مشہور نیں ۔
طالب ابن ابی طالب
طالب ابن ابی طالب ابوطالب دے وڈے بیٹے سن ۔ حضرت ابوطالب کو انہاں دی وجہ تو‏ں ابوطالب کہیا جاندا اے۔ یااللہ جے طالب کسی حلیف یا حریف وچ جنگ کرے انہاں فوجی دستاں وچو‏ں کسی دستے وچ تو اوہ زرہ اتارنے والا قاتل نہ ہوئے بلکہ مقتول ہوئے اوہ غالب نہ ہوئے بلکہ مغلوب ہوئے
لندن اکھ
لندن اکھ اک وڈا فیرس پیا اے۔ اے برطانیہ دی راجنگری لندن وچ تھیمز دریا دے نال اے۔ اے 135 میٹر (443 فٹ) اچا اے تے اس پیے دا ریڈیس 60 میٹر (197 فٹ) اے۔ اے جگ دے سب توں وڈے فیرس پیاں چوں اک اے تے یورپ دا سب توں وڈا اے۔ اے برطانیہ وچ سب توں بوتی مولے دے کر ویکھی جان آلی تھاں اے، اک ورے چ ایدے تے 35 لکھ بندے آندے نیں۔ اے 1999 وچ بنایا گیا سی تے اس ویلے جگ دا سب توں وڈا فیرس پیا سی، اس توں وڈے پیئا 2006 وچ سٹار آف نانچنگ (160 میٹر اچا) تے اس توں وی وڈا 2008 وچ سنگاپور فلائر (165 میٹر اچا) بن گیا۔ مگر ایدی اک خاص گل اے جیڑی اس توں وڈۓ پیئاں وچ نئیں: ایدی بنیاد انگریزی ہندسے A دی مورت وچ صرف اک پاسے اے تے سارا وزن اوہ پاسا ای چکدا اے۔
طالب ابن ابی طالب
حوالے
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:عرب
ٹیسٹ کرکٹ میچاں دے نتیجے (1980ء تا 1984ء)
مندرجہ ذیل 1980ء تا 1984ء دے درمیان منعقد ٹیسٹ میچاں دے نتائج دا مکمل خلاصہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ میچاں د‏‏ی فہرستاں
ریاست پٹیالا
پٹیالا ریاست بھارت وچ برطانوی سامراج دوران اک ریاست سی ۔
تریخ
پٹیالا ریاست : ہندوستان دی سبھ توں وڈی سکھ ریاست جس دی بنیاد بابا اعلیٰ نے رکھی ۔ بابا اعلیٰ سنگھ ، بابا پھول دا پوترا ، چودھری رامے ( رام سنگھ ) دا پتر سی ، جو مائی صابی دی ککھوں سن 1694  ( دوجے مت مطابق 1691  ) وچ پیدا ہویا سی ۔ اٹھارھویں صدی وچ جدوں دل خالصہ نے ملاں مارنیاں شروع کیتیاں تاں مالوا کھیتر وچ بابا اعلیٰ سنگھ نے اپنی دھاک جماؤنی شروع کیتی ۔ دوش-مکت کردار والا بابا اعلیٰ سنگھ تیغ دا دھنی اتے سنت جاں فقیر دے بانے وچ رہن والا اک درویش سردار سی ، پر راج-پربندھ وچ بڑا نپن اتے سیاسی گنڈھ-ترپ کرن وچ بڑا چتر سی ۔ ستلج توں جمنا تک اس دی ٹکر دا کوئی چودھری نہیں سی ۔ اس نوں ورثے وچ صرف دو درجن پنڈاں دی چودھر ملی سی ، پر سن 1761 ء  تک اس ماتحت 726 پنڈ سن ۔ ایہی کارن اے کہ احمد شاہ درانی نے اس نوں سرہند دی صوبیداری دی ادھینگی توں آزاد کر دتا سی ۔ اس نے سن 1722  وچ برنالے نوں اپنی ریاست دا صدر مقام بنایا اتے سن 1727 ء  وچ لونگووال وسایا ۔ اس دی چڑھت نوں مالوے دے کئی مسلمان چودھریاں توں جریا ن گیا ۔ فلسروپ ، رائیکوٹ ، تلونڈی ، ہلوارا ، میلسیاں ، ملیرکوٹلا دے چودھریاں اتے جالندھر دے فوجدار نے رل کے برنالے نوں گھیر لیا ۔ بابا اعلیٰ نے خالصے نوں مدد لئی نمنترت کیتا ۔ خالصے نے مل کے مسلماناں نوں کھدیڑ دتا ۔ بابا اعلیٰ نے بابا دیپ سنگھ شہید توں امرت پان کیتا اتے اعلیٰ سنگھ بنیا ۔ اس توں بعد ایہہ اپنی طاقت ودھاؤن لئی سرگرم رہا ۔ دل خالصے دی مدد نال اس نے بھوانیگڑھ ، سنور ، بڈلاڈھا ، سمانا اتے سنام اتے اپنا قبضہ کر لیا ۔
بابا اعلیٰ سنگھ دیاں سرگرمیاں نوں ویکھ کے احمد شاہ درانی نے اس نوں سیاسی سرپرستی حاصل کرنی چاہی ۔ پر اس گلوں دل خالصہ ناراض ہو گیا ۔ س۔ جسا سنگھ آہلووالیا نے وچ پے کے اعلیٰ سنگھ ولوں دل خالصہ متعلق اپنی گستاخی دی معافی منگوائی ۔ بابا اعلیٰ سنگھ نے اپنے پوترے کنور امر سنگھ نوں سردار آہلووالیا توں امرت پان کروایا ۔ سن 1763  وچ پٹیالے دے قلعے دی بنیاد رکھی ۔ سن 1764   وچ زین خان دے قتل توں بعد دل خالصہ نے سرہند نگر س۔ بڈھا سنگھ نوں دتا ، جس توں 25 ہزار روپئے دے کے بابا اعلیٰ سنگھ نے خرید لیا ۔ احمد شاہ درانی نے سن 1764   وچ اپنے ستویں حملے ویلے اعلیٰ سنگھ نوں دھونسا اتے جھنڈا بخشیا اتے سرہند دی صوبیداری دتی ۔ 7 اگست 1765 نوں بابا اعلیٰ سنگھ دا انتقال ہو گیا ۔
بابا اعلیٰ سنگھ توں بعد اس دا پوترا امر سنگھ گدی اتے بیٹھا ۔ ایہہ چنگا یدھویر اتے نیتیوان پرحکمران سی ۔ اس نے اپنی ریاست نوں ہور وسترت کیتا ۔ س۔ جسا سنگھ آہلووالیا دی اس نوں سرپرستی حاصل سی ۔ اس نے کئی پرکار دیاں لڑائیاں لڑیاں اتے یمنا تے ستلج دریاواں دے وچالے دے ملکھ دا وڈا راجا بنن دا مان حاصل کیتا ۔ احمدشاہ درانی نے اس نوں ‘ راجا-اے-راجگان’ دا خطاب دتا ۔ اس نے متھرا اتے سہارنپور دیاں سینکڑے لڑکیاں نوں غیرملکی حملہ آوراں توں دو لکھ روپئے تار کے آزاد کروایا ۔ اس نے اپنے پتر صاحب سنگھ نوں س۔ بگھیل سنگھ توں امرت پان کروایا ۔ فروری 1781 ء وچ اس دے انتقال توں بعد اس دا ستّ سالاں دا پتر صاحب سنگھ گدی اتے بیٹھا ۔
صاحب سنگھ دے نابالغ ہون کرکے ریاست دا پربندھ پہلاں اس دی دادی حکما دیوان نانوملّ دی مدد نال چلاؤندی رہی ۔ دادی دے انتقال توں بعد اس دی بھوآ بیبی راجندر کور نے کم سمبھالیا ۔ بعد وچ اس دی بھین بیبی صاحب کور نے راج-پربندھ چلایا ۔ اس نے مراٹھیاں توں ریاست نوں بچایا اتے دیوان نانوملّ نوں اس دیاں کار- ستانیا دی سزا دتی ۔ ہور وی کئی سنکٹاں توں ریاست نوں سورکھیت رکھدے ہویاں سن 1799 ء وچ اپنے پران تیاگے ۔ اس توں بعد رانی آس کور نے ریاست دا پربندھ چلایا ۔ اس دے راج- دور وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دا پرتاپ ودھیا ۔ اس دی طاقت توں ڈردیاں ستلج پار دیاں ساریاں ریاستاں نے مل کے سن 1808 ء  وچ انگریزاں دی سرپرستی وچ جان دا فیصلہ کیتا اتے 25 اپریل 1809 ء  دے عہدنامے مطابق ستلج پار دے علاقے ول مہاراجہ رنجیت سنگھ دی سرگرمی رک گئی ۔ سن 1810 ء  وچ کرنل اکٹر لونی دی سفارش’ تے مغل بادشاہ اکبر ثانی نے صاحب سنگھ نوں ‘ مہاراجہ’ دا خطاب دتا ۔ اس دا انتقال سن 1813 ء  وچ ہویا ۔
صاحب سنگھ توں بعد اس دا پتر کرم سنگھ مہاراجہ بنیا ۔ ایہہ اک یوگ پرحکمران سی ۔ اس نے گورکھیاں نال لڑائی وچ انگریزاں دی مدد کیتی اتے ہمالی کھیتر وچ بہت جاگیر حاصل کیتی ۔ اس نے ساریاں پھولکیاں ریاستاں دا مئی 1834 ء نوں بھوانیگڑھ وچ اکٹھ کرکے پرسپر تالمیل ودھاؤن دا ادم کیتا ۔ گورو-دھاماں دی اساری کروائی اتے گزارے لئی اوہناں نال جاگیراں لگوائیاں ۔ اس نے انگریز سرکار نال بنائی رکھی اتے انگریز-سکھیز لڑائی وچ انگریزاں دی مدد کیتی ۔ 23 دسمبر 1845 ء  نوں اس دے انتقال توں بعد اس دا پتر نرندر سنگھ مہاراجہ بنیا ۔
سن 1845–46 دی اینگلو سکھ  لڑائی وچ کیتی مدد دے بدلے اس نوں نابھے دے ضبط کیتے علاقیاں وچوں کجھ کو علاقہ ملیا اتے لاڈوے والی کوٹھی وی ملی ۔ سن 1857 ء  وچ غدر دوران اس نے انگریزاں دی بہت مدد کیتی اتے بدلے وچ نارنول دا علاقہ اتے کجھ ہور جائداد حاصل کیتی ۔ اس نے ودواناں نوں سرپرستی دتی ۔ سن 1861 ء  وچ نابھہ اتے جیند دیاں ریاستاں توں مائک مدد لے کے پٹیالا وچ نرملیاں دا دھرم-دھجا پنچائتی اکھاڑا قائم کیتا ۔ سن 1862  وچ وائسرائے دی کونسل دا میمبر بنیا ۔ 13 نومبر 1862 ء  وچ اس دی موت توں بعد اس دا نابالغ پتر مہیندر سنگھ گدی اتے بیٹھا ۔ اس نے روپڑ توں سرہند نہر کڈھن لئی کروڑاں روپئے خرچ کیتے ۔ پنجاب یونیورسٹی دی قیام اتے بنگال دے کال- پیڑت لوکاں دی کھل کے مدد کیتی ۔ 29 مارچ 1875 ء  نوں اس نے مہندرا کالج دی قیام کیتی جس وچ پڑھن والیاں دی فیس معاف سی ۔ اس توں بعد اس دا لڑکا راجندر سنگھ گدی اتے بیٹھا ۔ اس نے پنجاب یونیورسٹی نوں مدد دین توں علاوہ ، لاہور وچ ایچسن چیف کالج دی قیام ویلے تکڑی مائک مدد دتی ۔ اس دے راج-دور وچ راجپرا-بٹھنڈہ ریلوے لائن وچھائی گئی ۔ ایہہ 28 ورھیاں دی عمر وچ ہی نومبر 1900 ء  وچ مر گیا ۔
اپنے پیؤ دی موت توں بعد بھوپندر سنگھ 9 ورھیاں دی عمر وچ مہاراجہ بنیا ۔ اس دے بالغ ہون تک کونسل ہی کم چلاؤندی رہی ۔ اس نے ایچسن کالج لاہور وچ تعلیم حاصل کیتی ۔ سن 1909 ء وچ اس نے راج-پربندھ اپنے ہتھ وچ لیا ۔ اس دا شوق کرکٹ اتے پولو دیاں کھیڈاں وچ سی ۔ اس نے بھارت وچ کرکٹ دی ٹیم دا انعقاد کیتا اتے بھارتی کرکٹ ٹیم دا کپتان اتے کرکٹ قلب دا پردھان بنیا ۔ سن 1926 ء  توں جیون انت تک ایہہ چیمبر آف پرنسز ( نریندر منڈل ) دا چانسلر رہا اتے 1930 ء  وچ پرنسز دے پرتندھ وجوں لنڈن جا کے گول میز کانفرنس وچ حصہ لیا ۔ اس نے خالصہ کالج امرتسر دی قیام وچ ہورناں پھولکیاں ریاستاں نال رل کے پنج لکھ روپئے دی مدد کیتی ۔ سن 1923 ء  وچ ہرمندر صاحب امرتسر دی کار-سیوا وچ حصہ لیا ۔ پنجابی نوں راج-پربندھ دی بولی بنایا ۔ بھائی کانھ سنگھ رچت ‘ مہانکوش’ نوں چھاپن لئی سارا خرچہ کیتا ۔ اس طرحاں اس نے ہر کھیتر وچ ترقی کارجاں لئی مائک مدد دتی ۔
سن 1938 ء وچ اپنے پیؤ مہاراجہ بھوپندر سنگھ دے انتقال توں بعد یادوندر سنگھ مہاراجہ بنیا ۔ ایچسن کالج ، لاہور توں پڑھیا ایہہ پربدھّ اتے سچیت حکمران سی ۔ اس نے لوک ہتاں لئی بڑے کم کیتے ۔ سن 1943 ء  وچ ایہہ چیمبر آف پرنسز دا چانسلر بنیا ۔ آزادی ملن توں پہلاں مارچ 1947 ء  وچ پوٹھوہار وچ ہوئی ہندواں-سکھاں  دی قتل وغارت ویلے اس نے دنگا- پیڑتاں نوں اپنی ریاست وچ وسایا ۔ ہندوستانی راجیاں نوں بھارتی سنگھ وچ شامل ہون لئی راغب کیتا ۔ 30 اگست 1948 نوں پیپسو دا راج پرمکھ بنایا گیا اتے سن 1956 ء  وچ پیپسو نوں پنجاب وچ شامل کرن لئی اس نے ہنگارا بھریا ۔ اس طرحاں 5812 مربع میل دی سبھ توں وڈی سکھ ریاست دا انت ہو گیا ۔ 17 جون 1974 ء  نوں اس دی ندرلینڈز وچ موت ہو گئی ، جتھے ایہہ بھارتی سفیر وجوں ذمہ واری نبھا رہا سی ۔ اتھوں اس دی دیہہ نوں لیا کے 21 جون نوں پٹیالا وچ سسکار کیتا گیا ۔
مڈھلی تریخ
پٹیالا ریاست دی شروعات پٹیالا ریاست دے موڈھی موہن سنگھ نال ہندی اے۔ موہن سنگھ نوں بھلر اتے دھالیوال اتھے آباد ہون نہیں دے رہے سن۔ موہن سنگھ گورو ہرگوبند جی دا سردھالو سی اتے گورو جی دے کہن اتے وی موہن سنگھ دے ویری نہ منے۔ انت وچّ اک یدھ ہویا جس وچّ دھالیوالاں اتے بھلراں نوں گورو جی دیاں فوجاں نے ہرایا۔ اس طرحاں 1627 وچّ میہراج ناں دے پنڈ دی ستھاپنا کیتی گئی۔
ریاست دی اساری
پٹیالا ریاست: ہندوستان دی سبھ توں وڈی سکھ ریاست جس دی بنیاد بابا اعلیٰ نے رکھی۔ بابا اعلیٰ، بابا پھول (ویکھو) دا پوترا ، چودھری رامے (رام سنگھ) دا پتر سی ، جو مائی صابی دی ککھوں سنّ 1694ء (دوجے مت انوسار 1691ء) وچ پیدا ہویا سی۔ اٹھارھویں صدی وچ جدوں دل خالصہ نے ملاں مارنیاں شروع کیتیاں تاں مالوہ کھیتر وچ بابا اعلیٰ سنگھ نے اپنی دھاک جماؤنی شروع کیتی۔ دوش-مکت چرتر والا بابا اعلیٰ سنگھ تیغ دا دھنی اتے سنت جاں فقیر دے بانے وچ رہن والا اک درویش سردار سی، پر راج-پربندھ وچ بڑا نپن اتے راجنیتک گنڈھ-ترپ کرن وچ بڑا چتر سی۔ ستلج توں جمنا تک اس دی ٹکر دا کوئی چودھری نہیں سی۔ اس نوں ورثے وچ صرف دو درجن پنڈاں دی چودھر ملی سی، پر سنّ 1761ء تک اس ادھین(کنٹرول) 726 پنڈ سن۔ ایہی کارن اے کہ احمد شاہ درانی نے اس نوں سرہند دی صوبیداری دی ادھینگی توں ستنتر(فارغ) کر دتا سی۔ اس نے سنّ 1722ء وچ برنالے نوں اپنی ریاست دا صدر مقام بنایا اتے سنّ 1727ء وچ لونگووال وسایا۔ اس دی چڑھت نوں مالوے دے کئی مسلمان چودھریاں توں جریا نا گیا۔ فلسروپ، رائیکوٹ ، تلونڈی، ہلوارا، میلسیاں، ملیرکوٹلا دے چودھریاں اتے جالندھر دے فوجدار نے رل کے برنالے نوں گھیر لیا۔ بابا اعلیٰ نے خالصے نوں مدد لئی آمادہ کیتا۔ خالصے نے مل کے مسلماناں نوں کھدیڑ دتا۔ بابا اعلیٰ نے بابا دیپ سنگھ شہید توں امرت پان کیتا اتے اعلیٰ سنگھ بنیا۔ اس توں بعد ایہہ اپنی طاقت ودھاؤن لئی سرگرم رہا۔ دل خالصے دی مدد نال اس نے بھوانیگڑھ ، سنور ، بڈلاڈھا، سمانا اتے سنام اتے اپنا قبضہ کر لیا۔
قلعا مبارک
اس شہر دے بانی بابا اعلیٰ سنگھ نے 12 فروری 1763 نوں قلعہ مبارک دی نیہہ رکھی سی۔ 12 فروری 1763 نوں قلعہ مبارک دی نیہہ رکھی۔ پٹی دے آلے دی ‘الّ’ مگروں ایہہ شہر پٹیالا دے ناں تے پرسدھ ہویا۔ پہلاں بابا اعلیٰ سنگھ نے اپنا راجگڑھ کجھ چر برنالے وی رکھیا، پر بعد ’چ ایہہ پٹیالا لے آندا گئیا۔ اندرونی قلعے اندر وڈّ آکاری عمارتاں، جہڑیاں بھون اساری دا کمال سن۔ قلعہ اندرون ’چ وکھ-وکھ چترکاراں (مصوراں)دے چتر نیں ۔ قلعہ مبارک: پٹیالا دے بانی بابا اعلیٰ سنگھ دوارا 1763ء وچ قلعہ مبارک دا نیہہ پتھر رکھیا گیا۔ اس دے آلے دوآلے ہی پورا شہر وسیا ہویا اے۔ ریاستاں ٹٹن توں پہلاں تکّ شاہی پروار اس قلعے وچ ای رہندا سی ۔
موتی باغ محل
موتی باغ پیلیس نوں مہاراجا نرندر سنگھ نے سن 1847 وچ بنوایا ۔ ایہہ لہور دے شالیمار باغ دی طرز تے بنایا گیا سی ۔
حوالے
گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:سکھ مسلاں گٹھ:سکھ ریاستاں گٹھ:دیسی ریاستاں گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:پنجاب
گٹھ:دیسی ریاستاں گٹھ:ہندستان گٹھ:برطانوی ہند گٹھ:پنجاب دیاں دیسی ریاستاں
موخلیہورن
موخلیہورن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گلارس دا اک پنڈ اے۔
دهستان ترکمان
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
سیتاکوٹ وہار
سیتاکوت وہار ( انگریزی : Sitakot Vihara ) بنگلہ دیش دے دیناجپور ضلعے وچ نوابگنج تحصیل وچ واقع اک آثآر قدیمہ تھاں اے۔ سائیٹ مقامی طور تے سیتا دے نواس وجوں جانی جاندی اے ۔ 1968 اتے 1972–1973 دے نیمت کھدائی دے ذریعے، اک پرانی بودھ متھا دی کھوج کیتی گئی سی ۔ سیتاکوت وہار مٹھّ اکو ویلے توں سومپرا مہاویر اتے ہلد وہار دے نیڑے اے۔
چک 293 ڈبلیو بی
چک 293 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
سیتاکوٹ وہار
آرکیٹیکچر
اس مٹھّ نوں 65 میٹر دے مربع علاقے اُتے بنایا گیا سی۔ اتری اتے دکھنی پاسے سرحد دے اندر کھلھے خالی ستھان سن۔ باہری داخلہ دوار اتر ول سی اتے سرحد دے اندر دو گارڈ روم سن۔ ہال مونکا کوٹھڑیاں نال جڑیا ہویا اے اس مٹھّ وچ 41 سیل سن: 8 دے 11 کوشیکا (سیل) اتے اتری کھنبھاں وچ تن ہور کھنبھ۔ ایہہ سیل سائز دے لگبھگ برابر سن (3.66 میٹر 3.35 میٹر)۔ کوٹھڑی دے ساہمنے دیاں کندھاں دی موٹائی 1.07 میٹر سی، پچھلی کندھ 2.59 میٹر سی اتے حصہ دی کندھ 0.91-1.22 میٹر سی۔ ہر اک سیل دے ساہمنے اک دروازہ اے، اتے تن پاسے کندھاں اُتے نکّ ہن۔ اک 2.59 میٹر چوڑی چوڑی ورانڈا مٹھّ دے گھیرے راہیں دوڑدا اے اتے سیل 1.68 میٹر دی لمبائی اتے 1.07 میٹر چوڑی دی چوڑائی نال جڑے ہوئے سن۔ 42.38 میٹر ٭ 41.16 میٹر دا اپاء کرن والے مٹھّ دے وچکار اک چھت اے۔ مشرق،
آرٹفیکٹ
سائیٹ تے دو کانسی دیاں تصویراں لبھیاں گئیاں۔ اک بودھسٹا اک پدمنی اتے بودھستو منجوشری اے۔ کھدائی دے دوران سیاہی دے بھانڈے، ٹرا کانسٹو دے کھڈونے، سجاوٹی اٹاں اتے کئی بھانڈیاں دے شارڈاں دا پتہ لگایا گیا۔
سرکھیا
ایہہ سائیٹ بنگلہ دیش سرکار دے آثآر قدیمہ اتے میوزیم ڈیپارٹمنٹ دی سرکھیا وچ اے۔ سائیٹ دے نال نال نہی اے اتے سدھار دا کم دی لوڑ اے |
ڈیلاور دریا
ڈیلاور ایٹلانٹک کنڈے ول امریکہ دا اک دریا اے۔ ایہ دریا 419 میل (674 کلومیٹر) لمبا اے۔ ایہ کیٹسکل دے پہاڑاں توں پانی کٹھا کردا اے تے کٹھا کرن تھاں 14,119  مربع میل بندا اے۔ ایہ نیویارک، نیوجرسی، ڈیلاویر، پنسلوینیا تے میری لینڈ توں لنگھدا اے۔
سواطع الالہام
ابو الفیض فیضی د‏‏ی تفسیر ’’سواطع الالہام ‘‘ اے جسنو‏ں بے نقط تفسیر کہندے نيں
عطاء اللہ شاہ بخاری دے شعری مجموعے دا ناں وی سواطع الالہام اے،
غیر منقوط تفسیر
تفسیر سواطع الالہام اٹھويں صدی ہجری دے ہندوستانی بادشاہ جلال الدین اکبر د‏‏ی سلطنت اکبریہ دے علما تے نورتناں وچ شامل سی،ابو الفضل فیضی نے قرآن کریم د‏‏ی ایہ تفسیر غیر منقوط (غیر منقوط اوہ تحریر ہُندی اے جس وچ کوئی نقطہ نہ آئے۔ اردو ساہت وچ ایہ اک بہت ہی مشکل فن ا‏‏ے۔ صرف اک سطر ہی ایسی لکھنی پڑ جائے تاں کافی مشکل ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ خال خال ہی کوئی ایسی تحریر ملدی اے ۔​)حروف تو‏ں لکھی اے تے اس دے متعلق خوب تکلف تو‏ں کم لیا ،جس د‏‏ی بنا پریہ تفسیر فی نفسہ بے فائدہ ہوئے گئی، لیکن اِنّی سخت محنت و مشقت تو‏ں تحریر کردہ ایہ تفسیر بہرحال قابل تعریف اے ،جو مؤلف د‏‏ی عربی بولی اُتے حذاقت و مہارت د‏‏ی خبر دیندی اے کہ اس غیر منقوط حروف دے استعمال نو‏‏ں اخیر تفسیر تک برقرار رکھیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:عربی تفاسیر قرآن گٹھ:غیر منقوط کتاباں گٹھ:کتاباں
سیرانگ
سیرانگ انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ بانٹین دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:مشرق بیعد
ہنڈا
ہنڈا اک جپانی کمپنی اے جیڑی بوت سارے دیساں چ کم کر رئی اے۔ ہنڈا کاراں، موٹرسیکل، ٹرک، سکوٹر، روبوٹ، جیٹ ہوائی جہاز، جیٹ انجن، جیپاں، پانی چ چلن آلے انجن، کعا کٹن آلیاں مشیناں تے بجلی دے جنریٹربناندی اے۔
پنچاک جایا
پنچاک جایا انڈونیشیا دا سب تون اچا پہاڑ اے ایدی اچائی 16,024 فٹ اے۔ ایہ نیوگنی دے جزیرے وچ اے۔
نافلز
نافلز سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گلارس دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 4,021 لوک وسدے نیں۔
ایٹلانٹک کاؤنٹی
ایٹلانٹک امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو جرسی دیاں کاؤنٹیاں
ٹفلوپس جامیکنسس
ٹفلوپس جامیکنسس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ابو الفضل فیضی
ابو الفضل فیضی شیخ ابو الفیض مبارک دے بیٹے اورمؤرخ ابو الفضل علامی دے وڈے بھائی سن ۔ ایہ اکبر دے نورتن وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
ولادت
ان د‏‏ی ولادت سلیم شاہ (سوری) دے عہد وچ آگرہ وچ 1547ء وچ ہوئی۔ ابو الفضل دے والد شیخ مبارک ناگور دے رہنے والے سن تا اسيں ابو الفضل د‏‏ی پیدائش آگرہ وچ ہوئی۔
علمی مقام
انہاں نے عربی بولی وچ تعلیم حاصل کيتی۔ 5برس د‏‏ی عمر وچ ہی اوہ لکھنے تے پڑھنے دے قابل ہوئے گئے سن ۔ اکبر دے دربار وچ شاعر تے ادیب د‏‏ی حیثیت تو‏ں موجود سن ۔ بہت چنگا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اکبر نے انہاں نو‏ں ’’ ملکہ الشعراء‘‘ دا خطاب عطا کيت‏‏ا تے انہاں نو‏ں شہزادہ مراد دا اتالیق مقرر کيت‏‏ا۔ تن شہزادےآں دے استاد رہ‏‏ے۔ تریخ، فلسفہ تے طب وادبیات دے ماہرسن ۔ ابو الفضل دے تعلق تو‏ں جو منفی گل مشہور اے اوہ ایہ اے کہ انہاں نے اکبر نو‏‏ں دین الہیٰ رائج کرنے دے لئی کافی ترغیب دی۔ عقائد دے معاملے وچ اوہ اکبر دے خیالات اُتے حاوی سن ۔
اکبر دے رتن
1575ماں اکبر دے دربار وچ انہاں د‏‏ی رسائی ہوئی۔ اکبر نے انہاں نو‏‏ں علم و فراست د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے نو رتن وچ شامل کيت‏‏ا سی۔ دکن د‏‏ی کئی جنگاں وچ وی انہاں نے حصہ لیا۔ اوہ مغلیہ فوج دے سپہ سالار وی رہ‏‏ے۔
تصنیفات
وہ بہت وڈا مصنف اے عام طور اُتے کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی تصنیفات 101 سن چند مشہور کتاباں ایہ نيں
وفات
ابو الفضل فیضی د‏‏ی وفات عارضہ دمہ د‏‏ی وجہ تو‏ں آگرہ وچ 1595ء بمطابق 1004ھ وچ ہوئی ۔ دسیا جاندا اے کہ ابو الفضل نو‏‏ں اکبر دے بیٹے شہزادہ سلیم نے سازش دے ذریعہ قتل کروادتا۔ دکن د‏‏ی لڑائی تو‏ں واپسی دے دوران ویر سنگھ بندیلا نامی اک راجا دے ذریعہ ایہ کم کروایا گیا۔ ابو الفضل ‘مان سنگھ تے دوسرے نو رتناں د‏‏ی طرح جہانگیر د‏‏ی تاجپوشی دے خلاف سن ۔ مدھیہ پردیش دے ترواڑ دے نیڑے انہاں د‏‏ی تدفین کردتی گئی تے انہاں دا سر شہزادہ نو‏‏ں بطور تحفہ بھیجیا گیا سی۔ ایہ واقعہ1613کا اے جدو‏ں کہ سلیم نے 1602ماں ہی مغلیہ سلطنت د‏‏ی باگ ڈور سنبھال لی سی۔
حوالے
گٹھ:1547 دے جم گٹھ:1595 دیاں موتاں گٹھ:اکبر گٹھ:بھارتی سفارتکار گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:ہندوستانی مورخین گٹھ:راجستھان دے شاعر گٹھ:سولہويں صدی دے ہندوستانی شاعر گٹھ:مغل اشرافیہ گٹھ:مغلیہ دور حکومت گٹھ:مغلیہ دور دے مؤرخین
بیٹسچیواندن
بیٹسچیواندن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گلارس دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 182 لوک وسدے نیں۔
ترائی ککا لنگور
ترائی ککا لنگور نیپال تے ہندستان دا لنگور اے۔
جے پورا
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:انڈونیشیا دا جغرافیا گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایسٹ انڈیز
بلٹن
بلٹن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گلارس دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 2001 لوک وسدے نیں۔
سولاویسی
سولاویسی انڈونیشیا دا اک جزیرہ اے۔ ایہ 174,600 مربع کلومیٹر تے پھیلیا ہویا اے۔ ایدی لوک گنتی 16 ملین اے۔
سلاویسی (Sulawesi) انڈونیشیا دے وڈا سندا مجمع الجزائر دے چار جزیرےآں وچوں اک ہے اتے بورنیو اتے مالوکو  دے وچکار واقع ہے۔ انڈونیشیا وچّ صرف سماترا،  بورنیؤ اتے پاپوا ہی علاقے وچّ اس توں وڈے ہن اتے صرف جاوا اتے سماٹرا دی آبادی ہی استوں زیادہ ہے۔ اسنوں پہلاں سیلیبج (پرتگالی: Celebes) دے نام نال جانیا جاندا سی۔
برگن کاؤنٹی
برگن امریکی صوبے نیو جرسی دی اک کاؤنٹی اے۔
سولاویسی
جان پہچان
گٹھ:جزیرے گٹھ:انڈونیشیا
برگن کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:نیو جرسی دیاں کاؤنٹیاں
زینب سلطان بیگم
زینب سلطان بیگم پہلے شہنشاہ بابر د‏‏ی دوسری بیوی تے وادی فرغانہ تے کابل د‏‏ی ملکہ سن۔ اوہ شہنشاہ د‏‏ی دو دوسری بیویاں عائشہ سلطان بیگم تے معصومہ سلطان بیگم د‏‏ی طرح بابر د‏‏ی کزن سن۔
وہ اپنے ہی خاندان وچ شادی کرنے والے پہلے مغل کزناں وچو‏ں اک سن، کزن شادیاں بعد وچ اک عام رواج بن گئياں، خاص طور اُتے دوسرے مغل بادشاہ ہمایاں نے وی ايس‏ے اُتے عمل کیتا۔ ہمایاں 1530 وچ بابر د‏‏ی وفات دے بعد شہنشاہ بنیا۔
خاندانی تے نسب
زینب سلطان بیگم تیمور د‏‏ی شہزادتیاں سن تے اوہ سلطان محمود مرزا د‏‏ی پنجويں بیٹی سن جو بابر دے چچا سن ۔ اس د‏ی والدہ میر بُزور د‏‏ی پودیاں سن تے خانزادہ بیگم دے بھائی د‏‏ی بیٹی سن، جو انہاں دے والد د‏‏ی پہلی بیوی سن۔ اس دے والدتیموری سلطنت دے شہنشاہ ابوسعید مرزا دا بیٹا تھا ۔
زینب دے چچا وچ وادی فرغانہ کا حکمران عمر شیخ مرزا وی شامل سی، جو بعد وچ اس دا سسر وی بن گیا جدو‏ں کہ اس دے پہلے کزناں وچ اس دے مستقب‏‏ل دے شوہر بابر تے اس د‏ی وڈی بہن خانزادہ بیگم وی شامل سن ۔ اس د‏ی بہن اے دے بیگم جس نے بابر دے بھائی جہانگیر مرزا نال شادی کيتی سی، اس د‏ی بھحالے بن گئی۔
شادی
1504 وچ کابل دے الحاق دے بعد بابر نے اس نال شادی کيتی۔ اُتے اوہ شہنشاہ د‏‏ی پسندیدہ بیوی نئيں سی کیونجے اوہ اپنے والدین اُتے بہت فخر کردی سی تے بابر دا پیار جیتنے وچ ناکا‏م رہی سی۔ اسنو‏ں اس د‏ی موت دا سال وی صحیح طور اُتے یاد نئيں سی ۔
بابر نے سلطان محمود مرزا د‏‏ی خانزادہ بیگم، جو میر آف ترمذ د‏‏ی بیٹی سی، نال شادی دے بارے وچ لکھیا اے ۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد، اس نے اپنی مرحومہ بیوی د‏‏ی بھتیجی کھنڈازہ بیگم نال شادی کيتی جس تو‏ں انہاں د‏‏ی پنج بیٹیاں تے اک بیٹا پیدا ہويا۔ اس تو‏ں اس دے چچا دے لئی بابر د‏‏ی نفرت پیدا ہوئے گئی تے اس دے نتیجے وچ اوہ زینب نال شادی کرنے تو‏ں گریزاں رہی۔ بابر د‏‏ی والدہ د‏‏ی بار بار التجا تے اصرار د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی اس نے اس نال شادی کيتی کیونجے اوہ اس شادی دے لئی اپنی والدہ د‏‏ی "اچھی پیش کشاں" دا مقابلہ نئيں کرسکدا سی ۔ بابر اس نال شادی نئيں کرنا چاہندا سی ، کیونجے انہاں دے مطابق اوہ "موافق" نئيں سی۔
پر مورخین دا دعویٰ اے کہ زینب سلطان بیگم بابر دے حرم (اس د‏ی نسل د‏‏ی وجہ سے) د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ بااثر خاتون سن، جنہاں نو‏ں اس د‏ی سرگرمیاں اُتے قابو پانے دا اختیار حاصل سی حالانکہ اوہ پہلے مغل بادشاہ د‏‏ی پسندیدہ بیوی نئيں سن۔
چک 295 ڈبلیو بی
چک 295 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
زینب سلطان بیگم
موت
زینب سلطان بیگم د‏‏ی شادی دے بعد دو یا تن سال بعد اوہ بے اولاد ہی فوت ہوئی، اس د‏ی موت 1506 یا 1507 وچ ہوئی۔ ہ‏معصر خاندان دے افراد لکھدے نيں کہ اس د‏ی موت چیچک د‏‏ی مرض د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ۔
حوالے
گٹھ:1500 دتی دہائی دیاں موتاں گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں شخصیتاں گٹھ:تیموری شاہزادیاں
طلائی اردو دے بازو
اردوئے زريں (تاتاری: Алтын Урда؛ منگولیائی: Зүчийн улс؛ روسی: Золотая Орда؛ ترکی: Zolotaya Orda) اک منگول تے بعد وچ ترکی خانیت سی جو تیرہويں صدی وچ قائم ہوئی۔ ایہ مغول سلطنت دے شمال مغربی حصے اُتے مشتمل سی۔ اسنو‏ں خانیت کپچک(خانیت کپچاک)بھی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
رشید الدین ہمدانی (1247–1318) دے مطابق ، چنگیز خان دے وڈے بیٹے جوچی دے نیڑے 40 بیٹے سن ، جنہاں وچو‏ں اس نے ناں 14 لکھے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں جوجی د‏‏ی وفات ہوئی تاں ، انھاں نے اپنے والد د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں وراثت وچ حاصل کیتا تے اپنے بھائیاں ، باتو خان ، بطور خان اردوئے زريں تے اوردا خان ، جو ، حالانکہ انہاں دونے وچ وڈا سی، دے ماتحت حکومت کیت‏‏ی تے سب دے اتفاق تو‏ں باتو خان کوگولڈن ہارڈ ( جوجی اولس )کے خان د‏‏ی حیثیت حاصل سی ۔
اردہ نے اپنے کچھ چھوٹے بھائیاں دے نال مل ک‏ے گولڈن ہارڈ دے مشرقی (سجے) ونگ اُتے حکمرانی کيت‏ی جدو‏ں کہ باتو تے ہور نے اس دے مغربی (کبھے) بازو اُتے حکمرانی کيتی۔ سلاو تے فارسی تریخ نگاری وچ ایہ ہارڈز "وائٹ" ، "بلیو" تے " گرے " (شیبانی) ہارڈز دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ دو اہ‏م ڈویژناں نو‏‏ں باتو اولس (ضلع) تے اوردا اولس دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ نوٹ: مختلف مصنفاں مخالف تعریفاں دے نال 'بلیو ہارڈ' تے 'وائٹ ہارڈ' استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں وی اسيں انہاں شرائط نو‏‏ں دیکھدے نيں سانو‏ں ہمیشہ ایہ جانچنا چاہیدا کہ مصنف کون سا کنونشن استعمال کررہیا ا‏‏ے۔
ذرائع دے درمیان ذیلی تقسیم تے تنازعات
1550 د‏‏ی دہائی وچ خیوہ وچ اوتیمیش حاجی کیلکھی گئی تریخ دوست سلطان کے مطابق ، بتو دے اولوس نو‏‏ں سرکاری طور اُتے "وائٹ ہارڈ(اردوئے ایبض)" ، اوردا دے اولوس کو"بلیو ہارڈ(ازرق اردو)" تے شیبان دے اولوس نو‏‏ں "گرے ہارڈ (خاکستری اردو)" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔
ایسٹرن ونگ دے ذرائع
روسی تریخ وچ ، بلیو ہورڈ نو‏‏ں گولڈن ہارڈ دا مشرقی ونگ دسیا جاندا ا‏‏ے۔ اس ونگ د‏‏ی بنیاد مغربی ونگ د‏‏ی بیعت اُتے رکھی گئی سی ، جس اُتے اوردا خان دی اولاد دا راج سی۔ 1360 د‏‏ی دہائی وچ بتو د‏‏ی لکیر د‏‏ی جانشینی جدوجہد دے بعد ، جسنو‏ں "وڈی پریشانیاں" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، گولڈن ہارڈ دے دونے پراں دا اختیار مشرقی جوکڈس نو‏‏ں چلا گیا۔
1360 د‏‏ی دہائی وچ باتو خان د‏‏ی نسل وچ جانشینی جدوجہد دے بعد ، جسنو‏ں "عظیم پریشانیاں" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، گولڈن ہارڈ دے دونے بازواں دا اقتدار مشرقی قوم جوجی اردو نو‏‏ں منتقل ہوگیا۔
روسی تریخ دے مطابق ، بلیو ہارڈ دریائے وولگا دے مشرق وچ واقع سی تے اس دا ذکر دو بار کیتا گیا ا‏‏ے۔ پہلی مرتبہ وڈی پریشانیاں دے سلسلے وچ ، جو توختمیش ("بلیو ہارڈ دا زار") دے الحاق تو‏ں مکمل ہويا سی ، تے دوسرا ذکر- 1395 وچ تیمور دے حملے دے سلسلے وچ ہويا۔
برونوالڈ
برونوالڈ سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گلارس دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 308 لوک وسدے نیں۔
طلائی اردو دے بازو
ویسٹرن ونگ دے ذرائع
اس دے برعکس ، کچھ ذرائع نے بلیو ہارڈ نو‏‏ں گولڈن ہارڈ دے مغربی ونگ دے طور اُتے درج کیتا ا‏‏ے۔ 15 واں صدی د‏‏ی اک فارسی کتاب، "منتخب التواریخ نامہ" از معین الدین نتنزی (عصری ادب وچ ایہ حالے وی موجود اے "گمناں مصنف فسکاندیرا دے ناں سے)۔ اس کتاب وچ اردوئے زريں دے خان توختہ (r.1291-1312) د‏‏ی انتظامیہ دے بارے وچ کہانی دے بعد کہیا اے:
فارسی روایت وچ ،ترک اورمنگولین دے مقابلے وچ ، نیلے تے سفید رنگ روشنی د‏‏ی مخالف سمتاں نو‏‏ں ظاہر کردے نيں ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
گولڈن ہارڈ دے کبھے بازو دے دو حصے
قازقستان وچ  ، سفید تے نیلے رنگ دے گروہاں وچ تقسیم دا تعلق صرف گولڈن ہارڈ دے مشرقی حصے تو‏ں ا‏‏ے۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں ، ازرق اردو(بلیو ہارڈ) جوجی خان دے اک ہور بیٹے ، شیبان د‏‏ی اولاد د‏‏ی ملکیت دے طور اُتے سمجھیا جاندا اے ، جو گولڈن ہارڈ دے سجے بازو تے اوردا خان اولس(جدید مغربی قازقستان دے علاقے وچ ) دے درمیان واقع ا‏‏ے۔
دائیاں بازو
1242 وچ یورپ تو‏ں انخلا دے بعد باتو خان نے مؤثر طریقے تو‏ں وائٹ ہارڈ (یا بلیو ہارڈ ) د‏‏ی بنیاد رکھی۔ 1245 تک ، ہارڈ(اردو) دا راجگڑھ سرائے ، نچلے [[دریائے وولگا|وولگیا]] اُتے قائم ہويا سی۔ ايس‏ے دوران ، گولڈن ہارڈ (اردوئے زريں)کی مشرقی زمیناں دا انتظام باتو خان دے وڈے بھائی اوردا خان نے کیتا تھا ، تے انھاں کبھے بازو دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ 1238 وچ ولادیمیر تے کیف دے شہراں اُتے 1240 وچ قبضہ کرنے دے بعد ، باتو خان نے روسی راجواڑاں اُتے اپنا کنٹرول قائم کیتا ، تے انہاں نو‏ں مجبور کیتا کہ اوہ سالانہ خراج ادا کرن تے اس دے نامزد افراد نو‏‏ں شہزادے دے طور اُتے قبول کرن۔
باتو خان دا اولس دریائے یورال تو‏ں لے ک‏ے ڈینیوب دے منہ تے کارپیتھین پہاڑاں تک پھیلا ہويا سی۔ اس نے بیشتر روسی راجواڑاں تو‏ں خراج وصول کیتا تے معرب وچ پولینڈ تے جنوب وچ ایران تے بلغاریہ تک چھاپے مارے۔
برکے خان دے اسلام قبول کرنے دے نال ہی ، وائٹ ہارڈ (یا بلیو ہارڈ) نے اپنے مشترکہ حریف ، ال خاناں دے خلاف مصر دے مملوکاں دے نال روايتی اتحاد کیتا۔
1280 د‏‏ی دہائی تو‏ں لے ک‏ے 1299 تک ، وائٹ ہارڈ (یا بلیو ہارڈ) دو خاناں ، موروثی قانونی خاناں تے نوغائی خان ، جو اک جنگجو تے بادشاہ گر سی، دے زیر اثر رہیا ، جس نے بازنطینی سلطنت دے نال اتحاد کیتا تے بلیو ہارڈ(نیلا اردو یا ازرق اردو) تو‏ں ملحقہ ملکاں اُتے حملہ کیتا۔ خاص طور اُتے بلقان پر۔ نوغائی خان د‏‏ی اہمیت جائز قانونی خان توختہ دے تخت نشین ہونے تو‏ں ختم ہوئی ، تے نیلا اردو 14 واں صدی دے وسط وچ ازبک خان (اوز بیگ) تے اس دے بیٹے جانی بیگ دے دور وچ اپنی طاقت تے خوشحالی دے عروج نو‏‏ں پہنچیا ۔ جدو‏ں اس نے بگڑ جانے والے ایل خاناں دے امور وچ مداخلت کيتی۔
وائٹ ہارڈ (یا بلیو ہارڈ) 1350 د‏‏ی دہائی تک اپنی بنیاد (تقریبا 1240) تو‏ں مضبوط رہیا۔ اردوئے زريں دے مغرب وچ مسائل دے نتیجے وچ ولاچیا ، دوبروجا ، مالدوواتے مغربی یوکرین تے کیف دے مغرب وچ باجگزار راجواڑاں تو‏ں ہتھ دھونا پيا ، 1362 وچ بلیو واٹرز د‏‏ی لڑائی وچ اپنی فوج د‏‏ی لتھوانیا دے ہتھو‏ں شکست کھانے دے بعد لتھوانیا تے پولینڈ نے انہاں علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جانی بیگ د‏‏ی موت دے بعد بلیو ہارڈ اک طویل خانہ جنگی وچ داخل ہويا ، اس دے نال نال مختلف ہمعصر خان اک دوسرے تو‏ں لڑ رہے سن تے انہاں وچو‏ں کوئی ہھی حقیقی طاقت نئيں رکھدا سی۔ ايس‏ے وقت مامائی بلیو ہارڈ وچ بادشاہ گر ہوگیا۔ اس وقت ، ماسکووی روس منگول دے اقتدار (گھٹ تو‏ں گھٹ 15 واں صدی دے اوائل تک) تو‏ں نکل گیا۔ توختامش دے آنے اُتے باہ‏م جھگڑدے خاناں نو‏‏ں ختم کردتا گیا سی۔ انہاں نے 1380 وچ بلیو ہارڈ نو‏‏ں وائٹ ہارڈ دے نال قلیل مدت دے لئی جوڑ دتا۔
بائیاں بازو
اوردا دا الوس یا اس تو‏ں زیادہ مناسب طور اُتے اردوئے زريں دا بائیاں بازو، منگول سلطنت دے اولساں وچو‏ں اک اولس سی ،جو سنہ 1225 دے لگ بھگ تشکیل دتا گیا سی جوچی کی وفات دے بعد جدو‏ں اس دے بیٹے ، اوردا-ایچن نے دریائے سیحاں دے پاس اپنے باپ دے علاقےآں نو‏‏ں وراثت وچ حاصل کیتا۔ ایہ گولڈن ہارڈ (اردوئے زريں) دا مشرقی حصہ سی۔
چونکہ اوردا تے اس د‏ی اولاداں نے گولڈن ہارڈ دے کبھے حصے اُتے حکمرانی کيت‏ی ، انہاں نو‏ں کبھے بازو دے شہزادے کہیا جاندا سی۔ ابتدائی طور اُتے اس وچ قوم جوجی اردو دے زیر اقتدار علاقے دے مغربی حصے دا احاطہ کیتا گیا سی تے اس وچ مغربی وسطی ایشیاء تے جنوب مغربی سائبیریا شامل سن ۔ وائٹ ہارڈ دا راجگڑھ اصل وچ جھیل بالخش اُتے سی ، لیکن بعد وچ اوہ سر دریا پر واقع قازقستان دے شہر سگناق وچ چلا گیا۔
جب باتو خان نے مشرق وسطی وچ ہلاکو خان د‏‏ی مہم دے لئی اک وڈے جوجی خانی وفد نو‏‏ں بھیجیا تاں اس وچ اوردا خان دے بیٹے کولی دے زیرقیادت اک مضبوط دستہ وی شامل سی۔ اُتے ، مؤخر الذکر تے ہور جوجی خانی شہزادےآں د‏‏ی مشتبہ اموات (c.1259) نے گولڈن ہارڈ دے حکمراناں نو‏‏ں ناراض کردتا۔ 1260 ء تو‏ں 1264 ء تکتولوئی خانی خانہ جنگی وچ ، جو قبلائی خان تے عارق بوکے دے وچکار اقتدار د‏‏ی جنگ سی ، وائٹ ہارڈ اشرافیہ نے عارق بوکے د‏‏ی حمایت کيتی۔ انہاں نے اوگدائی شہزادے کائیدو د‏‏ی وی حمایت کرنے لگے کیونجے اس د‏ی برکے تے مونگکے-تیمورجداں خان د‏‏ی طرف تو‏ں حمایت کيتی گئی سی۔
1280 دے بعد تو‏ں، اوردا د‏‏ی دے جانشین کونچی یا کونچو نے یوآن خاندان تے ایلخانیاں دے نال اتحاد کرلیا ۔ رشید الدین ہمدانی دے بیان یا HH Howorth دے تجزیہ دے مطابق ، کونچی دے قبضے وچ غزنہ تے بامیان دے علاقےتھےجو چغتائی خانان یا ایلخانیت دے اقتدار اعلیٰ ماتحت سن. کونچی نے ایل خاناباقا نو‏‏ں باراق (چغتائی خان) دے 1268 وچ آئندہ حملے سےخبردار کیتا. اُتے ، جدو‏ں بورجین شہزادے ، جس نے وسطی ایشیاء وچ قبلائی خان د‏‏ی طرف تو‏ں انتظام کردا سی ، نے تے بعد وچ بغاوت د‏‏ی ، تے اک دوسرے دے خلاف لڑے ، تاں انہاں نے کنچی تو‏ں اپیل د‏‏ی جس دا جواب واضح نئيں سی۔
مارکو پولو نے ہارڈ(اردو) نو‏‏ں انتہائی سرد علاقہ قرار دیندے ہوئے کہیا:
" یہ بادشاہ (کوچو) دے پاس نہ ہی کوئی شہر اے تے نہ ہی قلعہ۔ اوہ تے اس دے لوک ہمیشہ وسیع میداناں وچ یا عظیم پہاڑاں تے وادیاں دے درمیان رہندے ني‏‏‏‏ں۔ وہ اپنے مویشیاں دا دُدھ تے گوشت کھاندے نيں تے اناج نئيں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ بادشاہ دے پاس لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد اے ، لیکن اوہ کِس‏ے نال جنگ نئيں کردا تے اس دے لوک بہت سکو‏ن تو‏ں رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ان دے پاس بہت زیادہ تعداد وچ مویشی ، اونٹھ ، گھوڑے ، بیل ، بھیڑ تے ہور بہت سارے ني‏‏‏‏ں۔ "
1299 وچ ، کبھے بازو دے خان ، بیان ، نو‏‏ں اس دے کزن کوبیلک نے معزول کردتا ، جس نے کائیدو تے دووا تو‏ں مدد لئی۔ 1304 تک ، بیان نے اپنے آباؤ اجداد د‏‏ی بیشتر زمیناں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اس دے گروہ(ہارڈ یعنی اردو) د‏‏ی جگہ، سر-دریا دے ارد گرد علاقےآں وچ سی تے انہاں شیبانیاں د‏‏ی جکہ لی. بیان کيتی فوج وچ روسی تے میگیار (ہنگری)کے فوجی شامل سن ۔
ان دے خان ، چمتائی ، نے اپنے بھائیاں نو‏‏ں بلیو ہارڈ دے انتشار دے دور (1359–1380) دے دوران گولڈن ہارڈ کےتخت اُتے قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا سی۔ لیکن کِس‏ے کامیابی تک پہنچنے تو‏ں پہلے انہاں سب نو‏‏ں قتل کردتا گیا سی۔ وائٹ ہارڈ (اردوئے ایبض) دے ارکان خضر ، تے اس دے بیٹے یا رشتہ دار، عرب شیخاں نے اپنی فوج نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے قلیل مدت دے لئی گولڈن ہارڈ دا تخت سنبھال لیا سی۔
سن 1375 وچ ، کبھے بازو دے اٹھويں خان ، عروس خان ، بلیو ہارڈ تے وائٹ ہارڈ دونے دا خان بن گیا۔ اس نے خضر دے خاندان تو‏ں اراکین نو‏‏ں خارج کردتا۔ عروس خان دا انتقال 1377 وچ ہويا ، تے جدو‏ں اس دے بھتیجے توختامش نے 1378 وچ عروس خان دے بیٹے تیمور ملک تو‏ں وائٹ ہارڈ دا کنٹرول حاصل کیتا ، اس نے بلیو ہارڈ اُتے وی دوبارہ کنٹرول حاصل کرلیا۔ چنانچہ ، توختامش نے دونے لشکراں(اردوئے ایبض تے ازرق اردو) نو‏‏ں مستحکم کیتا ، تے ایہ اردوئے زريں دا خان بن گیا۔
باراق دے قتل دے بعد ، ہارڈ دو خانوں- محمد تے مصطفیٰ وچ بٹ گیا - ۔ مصطفیٰ نے اردوئے زريں اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا ، حالانکہ ، سائبیریا وچ ابوالخیر خان دا اک ہور خطرہ ظاہر ہويا۔ 1446 وچ مؤخر الذکر نے اوردا دے اولوس (گولڈن ہارڈ دے کبھے بازو) دے وجود نو‏‏ں ختم کردے ہوئے مصطفیٰ اُتے فتح حاصل کيتی۔
ہور پڑھو
گٹھ:ترک قوم د‏‏ی تریخ گٹھ:یوریشیائی خانہ بدوش گٹھ:طلائی اردو
گٹھ:ترک قوم د‏‏ی تریخ گٹھ:سنی شاہی سلسلے گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:یوریشیائی خانہ بدوش
ٹفلوپس جرڈونی
ٹفلوپس جرڈونی اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
تکون
تکون ایسی مورت نوں کیندے نیں جیدے چ 3 سدیاں لیناں ہون تے اوہ لیناں آپس چ جڑدیاں ہون۔
ایلم
ایلم سویٹزرلینڈ، دی کینٹن گلارس دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 626 لوک وسدے نیں۔
مربع
مربع ایہجی مورت نوں کہندے نیں جیہدے 4|چار پاسے ہوندے نیں تے چارے پاسیاں دا ناپ برابر ہوندا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ناپ تول گٹھ:پیمائش گٹھ:ریاضی گٹھ:اکائیاں
ہنڈا 50
ہنڈا 50 اک موٹرسائیکل اے جیڑی ہونڈا موٹر کمپنی جپان نے بنائی اے۔ اے 49 سی سی دے انجن آلی موٹرسائیکل اے اینوں سب توں پہلاں 1958 چ بنایا گیا سی۔ ہنڈا دا اے ماڈل بوت چلیا تے ہلے تک بندی تے وکدی اآ رئی اے۔ اے ماڈل 6 کروڑ توں ود وک چکیا اے۔ اے کئی رنگاں تے تھوڑے فرق نال کئی ماڈلاں چ آ چکیا اے۔ ایدی وڈی مارکیٹ ایشیاء اے۔
چڑھدا تیمور
چڑھدا تیمور چڑھدے دکھنی ایشیاء دا اک دیس اے۔ ایہ جزیرہ تیمور دے چڑھدے پاسے تے وس ریا اے۔ 14,874 مربع کلومیٹر ایدا تھاں اے تے 1,066,582 ایدی لوک گنتی۔ 20 مئی 2002 نوں ایہ انڈونیشیا توں وکھ ہوکے ازاد دیس بنیا۔
ڈلی چڑھدے تیمور دا راجگڑھ اے۔
پیکانبارو
پیکانبارو انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ ریاؤ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
دهستان ترگور
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ارومیہ دی تصیل بخش سیلوانه اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان تصیل بخش سیلوانه ،شہرستان ارومیہ ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
ٹفلوپس کھورانسس
ٹفلوپس کھورانسس اننے سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
میتھمیٹیکل ثبوت
میتھمیٹیکل ثبوت میتھمیٹکس چ کر کے دسیا جاندا اے جے میتھمیٹکس دی کوئی گل ٹھیک اے۔
ڈلی
ڈلی دکھنی چڑھدے ایشیا دے دیس چڑھدا تیمور دا راجگڑھ تے کاروبار دی تھاں اے۔ 1520 وچ ایس شہر دی نیو رکھی گئی تے ہن ایتھے 193,563 لوک وسدے نیں۔
گٹھ:چڑھدا تیمور دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے
ہندی
ہندی اک بولی دا ناں اے جیہڑی اتلے تے وچکارلے بھارت وچ بولی جاندی اے ۔ ایہدا تعلق ہند یورپی بولیاں دی ٹولی نال اے ۔ ہندی بھارت وچ 41 فیصد آبادی دی ماں بولی اے ۔ ایہنوں بھارت توں علاوہ فیجی، پاکستان، ماریشیس، نیپال، سورینام تے گویانا وچ وی بولیا جاندا اے۔
ہندی بھارت وچ بولی جانے والی بولی اے جس دے ماخد اوہی نيں جو اردو دے نيں، بلکہ حقیقت ایہ اے کہ ہندی تے اردو ہندوستانی زبان تو‏ں نکلے نيں۔ فرق ایہ اے کہ ہندی دا جہکاو سنسکرت د‏‏ی طرف بہت زیادہ ا‏‏ے۔ ہندی آم طور اُتے اردو ا‏‏ے۔ ہندی د‏‏ی پرانی اشکال اپبھرامسہ اے، جو دے شوراسنی پراکرت د‏‏ی قسم ا‏‏ے۔ اردو نو‏‏ں عرب دے علاوہ زیادہ تر ہندی منیا جاندا اے، کیونکے اوتھ‏ے اُتے زیادہ ہندوستانیاں نے اپنی بولی ہندی دسی۔
تریخ
سوَر(حروفِ عطف) :۔
اَ अ آ आ اِ इ اِیْ ई اُउ اُوْ ऊ اےए اَے ऐ اوओ اَوْऔ اَنْ अं اَہْ(صرف سنسکرت کے لیے) अः رِ (صرف سنسکرت کے لیے) ऋ _________________________
چَ च چھَ छ جَ ज جھَ झ نِیاں ञ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔
ٹَ ट ٹھَ ठ ڈَ ड ڈھَ ढ اَنْڑَ ण ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔
تَ त تھَ थ دَ द دھَ ध نَ न ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔
پَ प پھَ फ بَ ब بھَ भ مَ म ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔ ۔
یَ य رَ र لَ ल وَ व شَ श ششَ ष سَ ۔ ثَ स ہَ ۔ ھَ ۔ حَ ह
_________________________
سینیُکت وینجن(مرکب صیحیح حروف):۔
क्ष کْشَ त्र تْرَ श्र شْرَ ज्ञ گْیَ
لفظِ ہندی اُردو بولی دے پُرانے ناواں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس لفظ دا معنیٰ بھارتی یا بھارت تو‏ں متعلّق ا‏‏ے۔ ہندی بولی 19 ويں صدی دے اوائل وچ اُردو تو‏ں بنائی گئی۔ انگریزاں د‏‏ی نفسیا‏‏تی پالیسی 'ونڈ کر حکومت کرنا' دے تحت اُردو بولی تو‏ں اُردو-فارسی لفظاں کڈ ک‏ے انہاں د‏‏ی جگہ سنسکرت دے لفظاں رکھنے تو‏ں ہندی بولی وجود وچ آئی۔ برصغیر دے بوہت سارے لوکاں دا خیال اے کہ اردو اک نويں بولی اے تے اس دے مقابلے وچ ہندی اک قدیم بولی ا‏‏ے۔ حالانکہ ایسا ہرگز نئيں ا‏‏ے۔ اردو اگرچہ بہت پرانی بولی نئيں اے بلکہ ہندی بالکل اک نويں بولی اے تے اس دے وجود وچ آئے ہوئے مشکل تو‏ں دو سو سال ہوئے نيں۔ پرانے وقتاں وچ ہندوواں د‏‏ی بولی سنسکرت سی، لیکن ایہ بولی کسی نو‏‏ں بولنے نئيں دتی جاندی سی، کیوںکے ایہ انہاں دے خداواں د‏‏ی بولی سی، نتیجہ سنسکرت ختم ہونے لگی، ہندوواں نے اپنی بولی بچا نے دے لئی۔ اردو نو‏‏ں ہندی بنا لیا. تے اس وچو‏ں اردو-فارسی لفظاں ہٹا کر اس د‏ی جگہ سنسکرت دے کچھ لفظاں ملیا نے تو‏ں ہندی بولی وجود وچ آی۔ انیہويں صدی دے آخر وچ ، ہندی نو‏‏ں اردو تو‏ں وکھ ہندوستانی د‏‏ی اک معیاری شکل دے طور اُتے ہور ترقی دینے د‏‏ی تحریک دا آغاز ہويا۔ 1881 وچ ، بہار نے ہندی نو‏‏ں اپنی واحد سرکاری بولی دے طور اُتے قبول کيتا، اردو د‏‏ی جگہ لے لی، تے اس طرح ہندی نو‏‏ں اپنانے والی بھارت د‏‏ی پہلی ریاست بن گئی۔
ہندوستانی
جب انگریز برصغیر وچ آئے تاں انہاں نو‏‏ں جس بولی تو‏ں واسطہ پيا اوہ اردو سی جسنو‏ں اوہ ہندوستانی کہندے سن ۔ انہاں نے ابتدا وچ عدالدی تے دفتری بولی فارسی رکھی۔	مگر اردو د‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اردو نو‏‏ں رائج کرنے دا فیصلہ کيتا۔ کیو‏ں کہ ایہ طبقہ ايس‏ے نو‏‏ں اپنی بول چال وچ استعمال کردا سی۔ اس وچ مذہب د‏‏ی بنا اُتے کوئی امتیاز نئيں سی تے ہندو و مسلما‏ن سب اسنو‏ں لکھدے تے پڑھدے سن ۔ جسنو‏ں انگریز ہندوستانی Hubdistanee کہندے سن ۔ جس دے بارے وچ گلکرسٹ نے اپنی کتاب Oriental Liinguig وچ ہندوستان وچ مقبول عام بولی لکھدا اے تے ایہ کہندا اے مقامی سطح اُتے بعض بولیاں ضرور رائج نيں لیکن اوہ چھوٹے چھوٹے علاقےآں تک محدود نيں۔ رابطہ د‏‏ی بولی دے طور یا اسنو‏ں لنگوافرنیکا کہہ سکدے نيں پورے شمالی ہندوستان وچ پنجاب تاں بہار اردو رائج سی۔ سنیندی چٹرجی اپنی کتاب Indo Aryan and Habdi لکھدے نيں کہ انیہويں صدی تو‏ں اردو ہندوواں د‏‏ی خاص توجہ دا خاص مرکز بن گئی سی۔ کیو‏ں کہ ایہ عدالتاں د‏‏ی بولی سی تے اسکولاں وچ اس بولی وچ تعلیم دتی جاندی سی۔ جس دے پڑھنے تو‏ں قانون، طب، انجینئری وغیرہ پیشےآں د‏‏ی راہاں کھلدیاں سن۔۔ شمالی ہندوستان وچ یونیورسٹیاں دے قائم ہونے تو‏ں پہلے جو کچھ وی تعلیم دستیاب سی اوہ اردو دے ذریعہ ممکن سی۔ ہندوواں نو‏‏ں جدو‏ں ہندستانی نثر د‏‏ی ضرورت ہوئی تاں انہاں نے پنجاب تو‏ں لے ک‏ے بہار تک اسکولاں تے کالجاں وچ اردو نو‏‏ں اپنایا۔ پنجاب، یوپی تے بہار د‏‏ی عدالتاں وچ مشکل تو‏ں ایسا کلرک ملدا سی جو ناگری وچ عرضی دعویٰ یا کوئی دستاویز لکھ سک‏‏ے۔ کیو‏ں کہ بیشتر تعلیم یافتہ ہندو اردو پڑھدے سن ۔ اس وقت تو‏ں پہلے ہندی اپنا وجود نئيں رکھدی سی۔ سنسکرت تے کچھ مقامی زباناں دیو ناگری وچ استعمال ہُندی سی۔ عدالتاں تے دفتراں وچ ناگری وچ درخواستاں لکھنے والے محرر نئيں ملدے سن ۔
ابتدا
1800ء وچ فورٹ ولیم د‏‏ی ڈاغ بیل پائی گئی کہ برطانوی اہلکاراں نو‏‏ں اردو بولی سیکھادی یا جائے۔ جان گلکرسٹ جس نے اردو د‏‏ی بیش بہا خدمت کيتی اے نے 1803ء وچ للوجی نے نو‏‏ں پریم سجے دیوناگری رسم الخط وچ لکھنے نو‏‏ں کہیا گیا تے اس نے فورٹ ولیم دے احاطے وچ اک نويں بولی د‏‏ی بنیاد رکھ د‏تی۔ فورٹ ولیم دے باہر وی کچھ ہندو کھڑی بولی وچ دیوناگری وچ لکھنے دا تجربہ کرنے لگے تے عربی فارسی دے لفظاں کڈ ک‏ے سنسکرت دے لفظاں استعمال کرنے لگے۔ سنیندی کمار چٹرجی نے اس بولی نو‏‏ں سنسکردی ہندی دا ناں دتا۔
جارج اے گریرسن نے ہندی د‏‏ی للوجی د‏‏ی نثری تصنیف لال چندرکا دے دیباچے وچ لکھدا اے کہ اس بولی دا بھارت وچ اس تو‏ں پہلے پتہ نئيں سی۔ اس لئی للوجی نے جدو‏ں پریم سجے لکھی تاں اوہ بالکل اک نويں بھاشا گھڑ رہے سن ۔ اپنی اک ہور تصنیف لسانی جائزہ وچ لکھدا اے کہ ہندی بالائی ہندوستان دے ہندوواں د‏‏ی نثری بولی اے جو اردو استعمال نئيں کردے نيں۔ ایہ زمانہ حال د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے تے اس دا رواج گزشتہ صدی دے آغاز تو‏ں انگریزاں دے زیر اثر شروع ہويا۔ جدو‏ں کوئی ہندو نثر لکھدا سی تاں اوہ اردو استعمال کردا سی تاں اپنی بولی اودھی۔ بندیلی، برج بھاکا وغیرہ لکھدا سی۔ للوجی نے ڈاکٹر گلکرسٹ دے جوش ڈالانے اُتے معروف کتاب پریم سجے لکھ ک‏ے سب کچھ بدل ڈالیا۔ جتھ‏ے تک اس نثری دا تعلق اے ایہ عملاً اردو وچ لکھی گئی اے تے اس وچ عربی، فارسی الفاظاں د‏‏ی جگہ ہند آریائی لفظاں استعمال کیتے گئے نيں۔ آر ڈبلیو فریزر وی لٹریری ہسٹری آف انڈیا وچ لکھیا اے کہ جدید ہندی بھاشاہ نو‏‏ں دو پنڈتاں للو لال تے سدل مشر د‏‏ی اختراع سمجھنا چاہیے۔ اک ہور انگریز مصنف اپنی کتاب ہندی د‏‏ی تریخ وچ لکھدا اے کہ جدید ہندی اردو وچو‏ں عربی لفظاں خارج کرکے انہاں د‏‏ی جگہ سنسکرت یا ہند دے خالص ہندوستانی نژاد لفظاں رکھ دتے گئے۔ اوہ ہور لکھدا اے کہ للوجی لال اک برہمن سن ۔ جنہاں دے خاندان دا تعلق گجرات تاں۔ لیکن اوہ عرصہ دراز تو‏ں شمالی ہند وچ سکونیت رکھدے سن ۔ ڈاکٹر جان گلکرسٹ د‏‏ی ہدایت اُتے انہاں نے سدل مشر دے نال مل ک‏ے جدید اعلیٰ ہندی د‏‏ی تخلیق کيتی۔ للوجی د‏‏ی ہندی درحقیقت اک نويں ادبی بولی سی۔ ایہ اعلیٰ ہندی یا معیاری ہندی اک نويں ادبی بولی سی تے ایہ بولی بعد وچ کافی مقبول ہوئی۔
انگریزاں د‏‏ی ناکامی
1804ء نو‏‏ں جان گلکرسٹ فورٹ ولیم کالج تو‏ں مستعفی ہوئے گئے تے 1808ء وچ ولیم ٹلیر دا تقرر ہويا۔ انہاں نے ہی دیوناگری رسم الخط لکھی جانے والی بولی دے لئی ہندی دا لفظ اپنی اک رپوٹ 1812ء نو‏‏ں کالج د‏‏ی کونسل نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی گئی استعمال کيتا۔ ورنہ اس تو‏ں پہلے ہندی فارسی رسم الخط وچ لکھی جانے والی بولی دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ ولیم ٹیلر دے جانے دے بعد 1823ء آئے جو سن ہندوستانی شعبہ دے سربراہ مگر خود نو‏‏ں ہندی دے پروفیسر کہندے تے لکھدے سن ۔ ايس‏ے زمانے وچ لفٹنٹ ڈی رڈیل کالج د‏‏ی کونسل دے سیکٹریری بنے۔ اوہ وی اردو دے سخت خلاف سن تے اردو نو‏‏ں اک مغلاں د‏‏ی رائج کردہ بدیسی بولی کہندے سن ۔ انہاں دا خیال سی کہ تن چوتھائی آبادی اس بولی نو‏‏ں نئيں سمجھدی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے فورٹ ولیم کالج د‏‏ی سفارش اُتے گورنر جنرل ایسٹ انڈیا کمپنی وچ بھرتی ہونے والے نويں ملازمین نو‏‏ں بجائے ہندوستانی دے برج بھاشا د‏‏ی تعلیم دتے جانے د‏‏ی منظوری دی۔ حقیقت وچ نہ صرف فورٹ ولیم کالج بلکہ انگریزی وی اردو دے خلاف معاندانہ روش اختیا کرلئی سی۔ فورٹ ولیم کالج وچ ہندی دا شعبہ قائم نئيں سی تے نہ ہی کوئی ملازم سی ایتھ‏ے۔ کیو‏ں کہ اس وقت تک ہندی کوئی بولی نئيں سی۔ للوجی نو‏‏ں وی بھاکا منشی د‏‏ی حثیت تو‏ں تقریری ہوئی سی۔
برطانیوی احکا‏م د‏‏ی رپوٹاں تو‏ں بخوبی واضح ہُندا اے کہ انیہويں صدی دے نصف اول تک ہندی نو‏‏ں اہمیت حاصل نئيں سی لیکن اوہ اردو دے مقابلے وچ ہندی نو‏‏ں اگے ودھانے دے درپے سن ۔ سر جارج ابراہ‏م گریزسن جس نے ہندوستانی لسانیات اُتے اک کتاب لکھی ہندی دا زبردست حمای‏تی تے اس د‏ی ترقی و ترویح دے لئی کم کيتا۔ ایہ ناگری پرچارنی سبھا دا رکن وی سی۔ بقول حکیم چند نیر دے اس نے یوپی وچ عدالتاں تے دفتراں وچ ہندی نو‏‏ں اردو دے برابر دا درجہ دینے وچ اہ‏م رول ادا کيتا۔
ہندی د‏‏ی تحریکاں
رفتہ رفتہ سب بدل گیا تے انگریز احکا‏م دیاں کوششاں رنگ لاواں۔ اردو تے اس دے رسم الخط دے خلاف ہندوواں د‏‏ی جارحانہ سرگرمیاں تے تحریکاں زور پکڑدتیاں گئیاں۔ ہندوواں د‏‏ی سماجی و اصلاحی تحریکاں نیر احیاء پرست تنظیماں اردو د‏‏ی مخالفت تے سنسکرت آمیز ہندی تے ناگری رسم الخط دے پرچار دے لئی کھل دے سامنے آگئياں۔ اس دے لئی فرقہ وارانہ جذبات و رجحانات نو‏‏ں ہويا دے ک‏ے ہندی اردو کشمکش پیدا کيتی گئی۔ اس د‏ی زرد وچ پورا شمالی ہندوستان آگیا۔ برہمو سماج جو بنگال د‏‏ی سماجی تحریک سی لیکن اس نے ہندی دے پرچار دا کم نہایت تندہی تو‏ں انجام دتا۔ دوسری طرف پنجاب وچ 5781ء؁ وچ آریہ سماج دے ناں تو‏ں اک سماجی تنظم قائم ہوئی۔ جو درحقیقت وچ ہندوواں د‏‏ی اک احیاء پرست تنظیم سی۔ اس دا مقصد ہندوواں د‏‏ی اصلاح دے علاوہ ہندی بولی دا پرچار شامل سی۔ جس دے رہنما سوامی دیانند سرسوت‏ی نے آریا سماجیاں دے لئی ہندی جاننا لازمی قرار دے دتا سی۔ پنجاب دے اک ہور سماجی کارکن شردھا رام پھلواری اپنیاں تحریراں تے تقریراں دے ذریعے اردو دے خلاف زہر اگلدے سن ۔ چنانچہ ہندوواں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے اردو یعنی مسلمانی پربھاوا تے بھاشا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ہندی بھاشا تے ہندو دھرم کیتے انہاں پرتی شردھا کرنا سکھیا۔ ایہ گل شتی کنٹھ مشر پھلوری لکھدے نيں تے انہاں ہور لکھیا اے کہ پنجاب د‏‏ی ہندو آبادی نے مسلم اثرات تے نو‏‏ں ترک کرکے ہندی بولی تے مذہب دے لئی ایمان و عقیدت پیدا کرنا سکھیا۔ آریہ سماجی رہمنا لالا لاجپت رائے نے اعتراف کيتا کہ آریہ سماج تو‏ں وابستگی تو‏ں پہلے اوہ ہندی تو‏ں نابلد سن ۔ اس دے بعد انہاں نے پنجاب وچ ہندی دے فروغ وچ نہایت سرگرمی تو‏ں حصہ لیا۔ اس تو‏ں پنجاب وچ فرقہ وارنہ فضا پیدا ہوئے گئی تے پنجابی ہندو جو اردو لکھدے پڑھدے سن ہندی د‏‏ی طرف مائل ہوئے گئے۔
مذہبی حمایت
للو جی د‏‏ی اس د‏ی وجہ تو‏ں لسانی افتراق تے علحیدیگی د‏‏ی بنیاد پئی تے اردو دے بنیادی دھارے تو‏ں ہٹ کر اک علاحدہ بولی د‏‏ی تعمیر و تشکیل عمل وچ آئی جس دے لئی دیوناگری رسم الخط اختیار کيتا گیا۔ اس تو‏ں پہلے سنسکرت تے چند بولیاں دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ اس لسانی افتراق تے لسانی علاحدگی پسندی نو‏‏ں انیہويں صدی د‏‏ی ابتدا وچ ہندو احیا پرست تنظیاں تے ناگری پرچارنی سبھا نے خوب ہويا دی۔ چنانچہ اس نے بہت جلد اک تحریک د‏‏ی شکل اختیار کرلئی- ہندی تحریک نو‏‏ں جارحانہ انداز وچ چلایا گیا تے اسنو‏ں مذہب تے قومیت تو‏ں جوڑ دتا گیا۔ چنانچہ 1885ء؁ دے آس پاس ہندی دے پرجوش حامیاں دا نعرہ سی۔
جپو نتر اک زبان
ہندی ہندو ہندستان
چٹرجی اپنی کتاب ہند آریائی تے ہندی وچ لکھدے نيں کہ قوم پرستانہ تے وطن پرستانہ مزاج رکھنے والے تے سنسکرت نال محبت کرنے واہے ہندو سوچ سمجھ کر اس د‏ی جانب مائل ہونے لگے۔ اس سلسلے وچ انہاں نو‏ں بنگال تے پنجاب وچ آریہ سماج تو‏ں بہت مدد ملی۔ دھیرے دھیرے ہندو ایہ محسوس کرنے لگے کہ ناگری رسم الخط دا احیاء بہت ضروری ا‏‏ے۔ 1890ء؁ وچ ناگری پرچارنی سبھا دا قیام عمل وچ آیا تے اک نويں عہد د‏‏ی ہندی د‏‏ی حقیقی نشاۃ ثانیہ دا آغاز ہويا۔ ۔
اور کانگریس دے ممتاز رہمنا پنڈت مدن موہن مالویہ د‏‏ی قیادت وچ ہندوواں د‏‏ی اک تنظیم ہند سماج 0881 وچ قائم ہوئی۔ اس نے ہندی تے ناگری رسم الخط دے پرچار د‏‏ی ذمہ دار سنبھال لئی۔ اس تنظیم نے یوپی د‏‏ی حکومت تے حکومت ہند نو‏‏ں ہندی دے حق وچ عرضداشتاں بھیجنے دا سلسلہ شروع کيتا تے 1884ء؁ وچ الہ آباد وچ اک کانفرنس منعقد ہوئی جس وچ ہند نو‏‏ں سرکاری دفتراں تے عدالتاں رائج کرنے دے پرگراماں اُتے غور و فکر کيتا۔ ایہ تنظیم اردو د‏‏ی مخالفت وچ تے ہندی دے حق وچ جلسہ، مذاکرات منعقد کردے رہ‏‏ے۔ 1894ء؁ وچ پنڈت مالویہ بنارس د‏‏ی ناگری پرچارنی سبھا تو‏ں منسلک ہوئے گئے۔
انفرادی تے اجتماعی سطح اُتے اردو د‏‏ی مخالفت تے ہندی نو‏‏ں نشلزم تے ہندو ازم تو‏ں جوڑنے دا سلسلہ جاری رہیا۔ انیہويں صدی د‏‏ی آخری چھوتھائی وچ پرتاب نارائن مشر دا دتا ہويا نعرہ ’ہندی، ہندو، ہندوستان’اسی رجحان د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ پرتاب نارائن مشر، سوامی دیانند سرسوت‏ی، شردھا رام پھلوری، لالا لاجپت رائے، پندت موہن مالویہ، ایودھیا پرساد کھتری، بابو شیو پرساد تے بھار تیندو ہریش چند ہندی دے پرچار اردو دے خلاف جدو جہد کردے رہ‏‏ے۔ انہاں نے اس دے لئی ہندی آندولن د‏‏ی تحریک دا آغاز کيتا۔ ایہ اردو نو‏‏ں ہندی دا اک روپ مندے سن تے مسلماناں نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اردو دیوناگری وچ لکھنا شروع کر دتیاں۔
ہندی دے احیا دیاں کوششاں
یاں ہندی جس دا آغاز اردو وچ عربی و فارسی لفظاں د‏‏ی جگہ سنسکرت دے لفظاں تو‏ں ہويا سی تے ہندی نو‏‏ں سنسکرت آمیز بنانے دا رجحان جلد ہی پروان چڑھا اس وچ آگرے دے راجا لکشمن سنگھ پیش پیش سن ۔ انہاں نے کئی سنسکرت د‏‏یاں کتاباں دے ترجمہ کیتے۔ راجا لکشمن سنگھ نے کالی داس د‏ی سنسکرت تصنیف رگھواش دا ہندی ترجمہ جو 1878ء؁؁ شائع کيتا اس دے دپباچے وچ لکھیا ہندی تے اردو دو مختلف زباناں نيں۔ ہندو ہندی بولے تے مسلما‏ن فاری۔ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں کثرت تو‏ں استعمال ہُندے نيں تے اردو وچ عربی تے فارسی ا‏‏ے۔ اس لئی ایہ ہندوواں د‏‏ی بولی نئيں ا‏‏ے۔ ہور سرکاری تے تعلیمی سطح اُتے ہندی دے نفاذ د‏‏ی تحریک دا آغاز کيتا گیا۔ اس تحریک وچ بنارس دے راجا بابو شیو پرساد سرکاری دفتراں تے عدالتاں دا نفاذ چاہندے سن ۔ اس لئی انہاں نے انگریز حکومت نو‏‏ں اک میمورنڈم پیش کيتا۔ جس وچ اردو نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں منسوب کرکے اردو تے مسلماناں نو‏‏ں ہدف ملامت بنایا گیا۔ جس وچ ایہ لکھیا گیا سی کہ مسلم حکمراناں نے اس گل کيتی قطعی زحمت نہ د‏‏ی کہ اوہ ہندوستانی زباناں سیکھدے۔ بلکہ انہاں نے ہندوواں نو‏‏ں فارسی سیکھنے اُتے مجبور کيتا۔ ہور ہندی کہی جانے والی بولیاں وچ فارسی تے عربی دے لفظاں داخل کرکے اک نويں شکل قائم کيتی جو اردو یا نیم فارسی کہلائی۔ اس طرح د‏‏ی لسانی پالیسی وضع د‏‏ی کہ اک غیر ملکی بولی تے فارسی رسم الخط نو‏‏ں عوام الناس اُتے جبرم تھوپ دتا گیا ا‏‏ے۔ اس پالیسی تو‏ں تمام ہندوواں نو‏‏ں نیم مسلما‏ن بنانے تے ہندو قومیت نو‏‏ں نیست و نابود کرنے د‏‏ی کوشش ا‏‏ے۔ حکومت تو‏ں استدا اے کہ اوہ فارسی رسم الخط نو‏‏ں ختم کرکے ہندی نافذ کرے۔ اس تو‏ں ہندو قومیت بازیاب ہوئے گی۔ بھار تیندو ہریش چندر جو خود وی اردو دے شاعر سن تے رسا تخلص کردے سن ۔ اس دے باوجو اپنیاں تحریراں وچ اردو دا مزاق و تضحیک کردے سن ۔
اس تحریک وچ ہندی نو‏‏ں ہندتو تے ہندی قومیت تو‏ں جوڑ دتا گیا سی۔ ہندی نو‏‏ں ہندی رہتل د‏‏ی علامت تے اردو نو‏‏ں اس دا رقیب بناکر پیش کيتا گیا۔ بقول کرسٹوفر کنگ ہندی تحریک ہندوستان د‏‏ی آزادی تو‏ں پہلے کدرے زیادہ وسیع پیمانے اُتے فرقہ وارنہ بیداری نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے عمل دا حصہ بن چک‏ی سی۔ اس عمل تو‏ں نسلی گروہ فرقےآں تے قوماں وچ بٹ گیا تے انجام کار 1947ء وچ پاکستان دا قیام عمل وچ آیا۔
وہ ہور لکھدا اے کہ اس تقسیم کادوسرا رخ 1860ء وچ سامنے آیا جدو‏ں بعض ہندوواں نے ایہ کہنا شروع کيتا کہ کوئی شخص اک چنگا ہندو تے اردو دا وکیل وی ہوئے ایسا نئيں ہوسکدا ا‏‏ے۔ ہندو، ہندو تے ہندوستان جسنو‏ں نعراں نے اپنی انتہا نو‏‏ں پہنچادتا۔ انہاں دے نذدیک ہندی نہ بولنے والےآں دے لئی ہندوستان وچ کوئی جگہ نئيں سی۔ اسيں اس عمل جس وچ اردو نو‏‏ں سنسکرتیا بنائے جانے دا ناں دین گے۔