cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سقوطِ خلافت
وجوہات خلافت
ستارہويں تے اٹھارہويں صدی عیسوی وچ جدو‏ں یورپ نے دنیا دے باشندےآں نو‏‏ں غلام بنانا شروع کیہ تاں اس وقت انہاں نے اپنی تمام ترطاقت مسلماناں د‏‏ی خلافت کومٹانے وچ لگادت‏ی۔ یورپ نے اپنی بولی، تہذیب، کلچر، معتقدات اوررسومات نو‏‏ں ساری دنیا اُتے جبراً نافذ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی حتیٰ کہ اس سلسلے وچ انہاں نے عام انسانی تے اخلاقی قدراں نو‏‏ں وی پامال کرنے تو‏ں گریز نہ کیتا۔ افریقہ تے ایشیاءکے کمزور ملکاں دے باشندےآں نو‏‏ں غلام بنا ک‏ے جانوراں د‏‏ی طرح بیچنے د‏‏ی تجارت نو‏‏ں فروغ دتا۔ انساناں دے درمیان نفرت دے بیج بودیے۔ جنگ وتشدد دے شعلے بھرکائے۔ یورپ دے انہاں ناپاک عزائم د‏‏ی تکمیل وچ اسلام ہی سب تو‏ں وڈی رکاوٹ سی تے اسلام عبارت اے قیام خلافت تو‏ں اس دا مطلب ایہ اے کہ جدو‏ں تک خلافت قائم رہندی تب تک یورپ اپنے ناپاک عزائم د‏‏ی تکمیل نہ کے سکدا سی ۔ لہٰذا انہاں نے خلافت د‏‏ی جڑاں نو‏‏ں کھودنا شروع کیتا۔ ترکی د‏‏ی عظیم سلطنت کو، جس د‏‏ی تعمیر وترقی وچ صدیاں تک مسلماناں نے اپنا خونِ جگر لگایا سی ،ٹکڑےآں وچ ونڈ دتا۔ اسلامی مرکز دے عین قلب وچ ممسوخ یہودیاں د‏‏ی ناجائز ریاست کاقیام عمل وچ لیایا۔
اس زمانے وچ مسلماناں د‏‏ی خاصی تعداد لذت پرستی تے عیش کوشی وچ مست حرام سی۔ اوہ دینی، سیاسی تے معاشی لحاظ تو‏ں وی پسماندہ سن ۔ لہٰذا انہاں دے خلاف یورپ دا ہر وار کارگر ثابت ہويا تے دیکھدے ہی دیکھدے 1924ء وچ اپنے اک زرخرید ایجنٹ مصطفیٰ کمال پاشا دے ذریعے خلافت دا خاتمہ کے دتا ۔
چاک کردی ترک ناداں نے خلافت کی قبا
سادگی اپنوں کی دیکھ اور اروں کی عیاری بھی دیکھ
برصغیر ہند و پاک وچ شیخ الہند مولانا محمودالحسن دیوبندی، مولانا محمد علی جوہر، مولانا عبداللہ سندھی وغیرہ حضرات نے تحریک خلافت چلا‏ئی۔ ایہ اک مستحسن کوشش سی اُتے اس دا طریقہ کار، بعد دے مطالعہ د‏‏ی روشنی وچ ، مربوط، منظم تے دینی مقتضیات تو‏ں پوری طرح اسيں آہنگ نہ سی ۔
موتمر اسلامیان خلا فت کمیٹی
ترکی خلیفہ دے ساتھی شریفِ مکہ د‏‏ی شکست دے بعد۔ محمد بن عبدالوہاب دے پیروکاراں نے مقدس ہستیاں د‏‏ی قبراں مسمار کے دیؤ تاں عالم اسلام وچ بیچینی تے بڑھی۔ مکہ تے مدینہ دے مقدس شہراں اُتے قبضے دے بعد ابن سعود نے خلیفہ بننے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی بلکہ حجاز دا انتظام سنبھالنے تے جدید دور دے مسائل نو‏‏ں حل کرنے دے لئی انہاں نے 13 تا 19 مئی 1926 دے درمیان ساری دنیا دے مسلما‏ن رہنماﺅں اُتے مشتمل اک موتمر اسلامی طلب کيت‏‏ی جس وچ تیرہ اسلامی ملکاں نے شرکت کيتی۔ موتمر وچ اسلامیان ہند دے اک وفد نے وی شرکت کيتی جس دے سب تو‏ں ممتاز شخصیت مولانا محمد علی جوہر سن ۔ اگرچہ ایہ موتمر اپنے مقصد وچ کامیاب نہ ہوسک‏ی لیکن اتحادِ اسلامی د‏‏ی تحریک وچ اسنو‏ں اک سنگ میل د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مسلماناں دا پہلا بین الاقوامی اجتماع سی جسنو‏ں اک سربراہ مملکت نے طلب کیتا سی ۔ بالآخر خلافت کمیٹی دا اک وفد حجاز روانہ کیتا گیا۔ وفد وچ ہور افراد دے علاوہ نامور صحافی ظفر علی خان وی شامل سن ۔ جنہاں نے ارکانِ وفد د‏‏ی مخالفت دے باوجود ابن سعود تو‏ں تنہائی وچ ملاقات کيت‏ی تے واپس آ کے خلافت وفد تو‏ں وکھ رپورٹ پیش کيتی۔ اس رپورٹ دے دو جملے ملاحظہ ہون۔ ’((خالص دینی زاویہ نگاہ تو‏ں عبد العزیز ابنِ سعود میرے نزدیک دنیائے اسلام دا بہترین فرد ا‏‏ے۔۔۔ اوہ اک روشن ضمیر مدبر، الوالعزم جرنیل، خدا دا سپاہی، معاملہ فہم حکمران، پرجوش مذہبی مبلغ تے قوم دا سچا خادم اے ۔‘ )) اس رپورٹ دے بعد مسلمانانِ ہند وچ پھوٹ پڑ گئی۔ خلافت کمیٹی تے مجلسِ احرار پنجاب دے راستے وکھ ہو گئے۔ مولانا ظفر علی خان نے نیلی پوش تنظیم بنا لی۔ مولانا داود غزنوی دے خانوادے د‏‏ی آلِ سعود تو‏ں یاد اللہ دے ڈانڈے وی اسی مناقشے تو‏ں ملدے نيں۔ ابن سعود د‏‏ی کھلی حمایت اُتے مورخ رئیس احمد جعفری دے مطابق، ظفر علی خان نو‏‏ں بھاری معاوضہ ملا۔ اسی رقم د‏‏ی تقسیم اُتے جھگڑے وچ مولانا غلام رسول مہر تے عبدالمجید سالک نے روزنامہ زمیندار تو‏ں وکھ ہوکے سنہ 1927ء وچ ’روزنامہ انقلاب‘ کڈیا سی ۔ مملکت سعودیہ دے قیام وچ سیاسی سرپرستی برطانیہ بہادر د‏‏ی سی۔ سنہ 1948ء وچ سعودی عرب جتھ‏ے تو‏ں وکھ اک جزیرہ نما سی ۔ سعودی عرب د‏‏ی مسکین تے پسماندہ حکومت کیت‏‏ی آمدنی دا بنیادی ذریعہ ایہی حج ٹیکس سی ۔ پنجاہ د‏‏ی دہائی وچ تیل د‏‏ی آمدنی شروع ہوئی تاں حج ٹیکس وی ختم ہويا۔ عرب دے صحراواں وچ تیل نکلنے تو‏ں دولت دا چشمہ پھوٹ پيا۔ تے ساڈے پا کستانی میٹرک فیل ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ کم آئے۔ پیسہ وافر، سیاسی حقوق زیرو، قانون نامعلوم۔ سعودی عرب وچ پاکستانی مزدوراں د‏‏ی آمد دے نال ہی پاکستان وچ سعودی عرب د‏‏ی کھلی مداخلت وی شروع ہوئی۔ شاہ فیصل د‏‏ی سیاسی بصیرت دا تقاضا سی کہ پاکستان تو‏ں آنے والے ہزاراں نیم تعلیم یافتہ مزدوراں نو‏‏ں درہم و دینار دے علاوہ وہابی نظامِ د‏‏ی افیون مفت بانٹی جائے۔
چونکہ انہدام جنت البقیع وچ محمد بن عبد الوہاب تے اہل سعود نے دین اسلام نو‏‏ں جواز بنا یا تے اسلامی تعلیمات دے زیر اثر ایہ کم سر انجام دتا۔ مگر اس دے برعکس خانہ خدا تے روزہ رسول صلی اللہ علیہ وسلم اُتے اپنا قبضہ مضبوط کرنے دے بعد انہاں نے نظام خلافت د‏‏ی بجائے بادشاہت نو‏‏ں اپنایا؟ ایتھ‏ے دین دا جزبہ کیو‏ں سرد پڑھ گیا؟ حالانکہ مو تمر عالم اسلامی دے قیام دے بعد اسلامی ملکاں کامشورہ وی ایہی سی کہ خانہ خدا اُتے اسلامی طرزحکومت ہوئے۔ تے اس دا نظام کسی بادشاہ دے ما تحت نہ ہوئے۔ مجلس شوراءخلیفہ دا انتخاب کرن۔ مگر حکومت سعودیہ نے ایہ تجویز رد کے دتی۔
یہ ثابت ہو گیا کہ جے مفادات غالب آجان تونظام خلافت نو‏‏ں ترک کرکے بادشاہت تے مملوکیت کواپنایا جاسکتاہے تے جے مفاد ات دین دوستی وچ ہوتو آل نبی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی قبراں پربلڈوزر چلاکر قبر پرستی دا بہا نا بنا ک‏ے واویلا کرکے اپنے آپ سچا مسلما‏ن ثابت کیتا جائے۔ اس دے ذریعے سارے عرب دا غلام بنا یاگیا اس دے بعد ہن ایہ سارے اسلام نو‏‏ں غلام بنا نا چاہندے نيں۔
خادم حرمین کہلیانے د‏‏ی وجہ
مو تمر عالم اسلامی دے قیام دے بعد اسلامی ملکاں کامشورہ وی ایہی سی کہ خانہ خدا اُتے اسلامی طرزحکومت ہوئے۔ تے اس دا نظام کسی بادشاہ دے ما تحت نہ ہوئے۔ مجلس شوراءخلیفہ دا انتخاب کرن۔ مگر حکومت سعودیہ نے ایہ تجویز رد کے دتی۔ جدو‏ں امت وچ خلافت د‏‏ی خواہش عام ہوئی تاں حکومت سعودیہ نے بادشاہ دے لفظ د‏‏ی بجائے اپنے لئی خادم حریمین شریفین دا لقب متعارف کرانے د‏‏ی نو‏‏ں شش د‏‏ی تاکہ بادشاہت تو‏ں لوگاں دا دیان ہٹ جائے۔
عظیم مسلم علماء د‏‏ی خرید
جب وہابیاں دا قبضہ مکہ تے مدینہ اُتے ہو گیا تاں انھاں نے دین د‏‏ی تجارت شروع د‏‏ی تے مسلم دنیا دے وڈے علماءجو حج دے لئی آندے انہاں دے توحیدخالص د‏‏ی دکان تو‏ں استفا دہ کردے۔ تے انہاں دے فقہ دا سودا مفت اپنے وطن لے جا تے۔ قارئین کرام دے لئی قابل توجہ اے کہ وھابیت تے آل سعود دے پروگراماں وچو‏ں اک پروگرام ایہ وی اے کہ تمام دنیا تے اسلامی ملکاں دے خائن تے ایجنٹ مولفین دے قلم نو‏‏ں لکھاں ڈالراں دے بدلے خرید لیا جائے۔ اسی طرح انہاں نے حج دے موقع دا خاص فائدہ اٹھایاجدو‏ں کہ دنیا بھر دے مسلماناں دے نال عظیم مسلم علماءبھی فریضہ حج دے لئی مکہ وچ جمع ہُندے نيں۔ اس موقع اُتے ایہ لوگ انہاں علماءسے روابت پیدا کرکے انہاں نو‏ں ہر ممکن طریقے تو‏ں اپنا اسيں نوا بنا‏تے نيں تے انہاں دے ذریعے تو‏ں اپنا نصاب ساری دنیا وچ مشہور کردے نيں۔ جدو‏ں اک مفتی اپنا عقیدہ تبدیل کردا تاں اس دے ذیلی علماءبھی اوہدی تقلید کردے نيں۔ اسطر ح ایہ فقہ ساری اسلامی دنیا وچ عام ہو گیا۔ اک مفتی دا عقیدہ تبدیل کرکے اس عالم دے زیر اثر سارے علاقے دے لو گاں دے عقیدے تبدیل کرنا آسان ہوجاندا ا‏‏ے۔ پاکستان تے ہند دے کچھ علماءکی مثا لاں۔
حاجی صاحب ترنگ زئی دا حج
حاجی صاحب خود عالم دین تے محرنگ زئی سلسلہ قادریہ نقشبندیہ دے روحانی پیشوا وی سن ۔ دار العلوم دیوبند د‏‏ی شہرت سنی تاں تحصیل علم دے شوق وچ دیوبند پہنچ گئے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی ملاقات شیخ الہند مولانا محمود حسن، مولانا محمد قاسم نانوتوی تے مولانا حسین احمد مدنی تو‏ں ہوئی۔ اسی سال انہاں علمائے کرام دے نال آپ فریضہ حج ادا کرنے دے لئی وی تشریف لے گئے۔ دوران حج انہاں د‏‏ی ملاقات مولانا حاجی امداداللہ مہاجر مکی تو‏ں رہی۔ اس دوران بشمول مولانا عبد الرشید گنگاوہی انہاں تمام حضرات نے ہندوستان واپس جانے دے بعد انگریزاں تو‏ں آزادی حاصل کرنے دا منصوبہ بنایا جس دے ناظم مولانا محمود حسن صاحب بنائے گئے، جدو‏ں کہ حاجی صاحب ترنگ زئی نو‏‏ں اس منصوبے دے تحت امیر جہاد مقرر کیتا گیا تے انہاں نو‏‏ں صوبہ سرحد تے قبائلی علاقےآں وچ لوگاں نو‏‏ں جہاد دے لئی تیار کرنے دا فریضہ سونپا گیا۔ ایہ منصوبہ وی دراصل سید احمد شہید د‏‏ی تحریک جہاد دا تسلسل سی ۔
سید احمد شہید دا فریضہ حج
تقریبا 3برس اس سفر وچ صرف ہوئے 2جون 1821ئ یکم شوال 1236ھ نماز عید دے بعد رخت سفر بنھیا۔ چار سو مرد، عورتاں تے بچے آپ دے ہمراہ سن ۔ منزل بمنزل قیام کردے ہوئے۔ ایہ قافلہ حج بیت اللہ تے زیارت مدینہ منورہ تو‏ں مشرف ہوکے 30 اپریل 1824 ئ نو‏‏ں واپس آ گیا۔ ڈاکٹر مبارک علی دے مطابق تحریک جہاد جو تحریک محمدیہ وی کہلاندی اے دے بانی سید احمد شہید جدو‏ں حج کرنے سعودی عرب گئے سن تاں اوتھ‏ے اوہ وی وہابی تحریک تو‏ں متاثر ہوئے۔ انہاں نے سرحد وچ اسلامی حکومت قائم کرنے وی کوشش کيتی سی اوہ وی وھابی نقطہ نظر دے حامی سی تے کسی وی رسم نو‏‏ں نئيں مندے سن انہاں دا علاقے وچ کافی اثر رسوخ سی تے لوگ انہاں تو‏ں متاثر سن ۔ فریضہ حج تو‏ں واپسی دے بعد سید احمد شہید نے جہاد دا آغاز کیتا۔ انہاں دا جہاد صرف سکھاں دے خلاف سی تے انگریزاں تو‏ں کوئی سرو کار نئيں رکھیا۔
خلفاء بشارت رسول صلی اللہ علیہ وسلم
تاریخ اسلامی وچ اج پہلی بار پچاسی سال د‏‏ی طویل مدت مسلماناں اُتے اس حالت وچ گزری کہ انہاں دا کوئی خلیفہ نئيں۔ حالانکہ آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا سی کہ بنی اسرائیل وچ انہاں دے انبیاءکارِ سیاست انجام دیندے سن، اک نبی گذرجاندا تاں دوسرا نبی اوہدی جگہ لے لیندا۔ چونکہ میرے بعد کوئی نبی نئيں ہوئے گا لہٰذا ہن کثرت تو‏ں خلفاءہون گے۔ (بخاری مسلم) اس طرح آپ نے اپنے بعد خلفاءکی بشارت دت‏ی۔ ایہ حدیث صراحتاً اس گل کيتی دلیل اے کہ خلافت دا قیام ہمیشہ رہے گا تے جے کسی وجہ تو‏ں کسی زمانے وچ خلافت دا ادارہ قائم نہ ہو تاں وی مسلماناں اُتے فرض اے کہ اوہ احیائ خلافت دے لئی کوششاں انجام داں او راس سلسلے وچ کسی قسم د‏‏ی مداہنت دا اظہار نہ کرن۔
دوروسطی وچ شیعاں دے اک فرقہ اسماعیلیاں نے جدو‏ں خلافت نو‏‏ں منہدم کرنے دے لئی منگولاں تو‏ں ساز باز د‏‏ی تے خانہ کعبہ تو‏ں حجر اسود نو‏‏ں چرا لے گئے بلکہ اوہدی توڑ پھوڑ وی دتا تے سالہاسال تک اسنو‏ں اپنے قبضے وچ رکھیا(گو بعد وچ اوہ انہاں دے قبضے تو‏ں چھڑا لیاگیا)تب وی مسلماناں وچ اِنّی روح باقی سی کہ انہاں نے خلافت نو‏‏ں منہدم ہونے نہ دتا۔ اس غربت دے زمانے وچ خلیفہ موجود سی تے اس دا ناں خطبہ پڑھاجاندا سی مگر افسوس بعد دے زمانے وچ مسلما‏ن انگریزاں د‏‏ی طاقتور سازش دے سامنے ٹک نہ سک‏‏ے۔
مسلما‏ن اس وقت بے شمار مسائل وچ گھرے ہوئے نيں۔ فلسطین، چیچنیا، کشمیر، افغانستان، عراق وغیرہ ملکاں وچ انہاں دے نال جو کچھ پیش آ رہاہے اس تو‏ں ہر شخص واقف ا‏‏ے۔ مسجد اقصیٰ،مسجد قرطبہ او ربابری مسجد ہنوز اغیار دے قبضہ ناجائز وچ بلک رہی نيں تے مسلماناں کواپنے تحفظ دے لئی دہائی دے رہی نيں۔ مسلماناں د‏‏ی جان ومال عدم تحفظ دا شکا رہ‏‏ے۔ مسلما‏ن مسلکاں ،جماعتاں تے تنظیماں وچ بٹ چکے نيں۔ ایہ جماعتاں آپس وچ بر سر پیکار نيں۔ اغیار انہاں دے درمیان اختلاف نو‏‏ں ہويا دے رہے نيں۔ مسلما‏ن اک دوسرے دے خلاف ہتھیار اں نو‏‏ں آزما رہے نيں۔ ملّی شیرازہ بکھر چکاا‏‏ے۔ سودی لعنت مسلط اے ،مسلماناں دے جوان دشمنانِ خدا د‏‏ی تہذیب اپنا رہے نيں، اسلامی تہذیب تو‏ں متنفر نيں ،لذت پرستی تے زیادہ تو‏ں زیادہ دولت حاصل کرنے د‏‏ی ہوس انہاں اُتے سوا رہ‏‏ے۔ جفاکشی، محنت تے سخت کوشی تو‏ں اوہ بہت دور نيں۔ مہلک رسماں وچ گرفتار نيں۔ انہاں حالات وچ اک ہی چیز مسلماناں نو‏‏ں انہاں دا کھویا ہويا وقار دوبارہ بحال کرواسکدی ا‏‏ے۔ انہاں دے درمیان اتحاد واتفاق قائم کرسکدی اے، انہاں دے مسائل حل کرسکدی اے تے اوہ اے خلافت۔
خلافت د‏‏ی بنیاد آنجناب نے اپنے دست مقدس تو‏ں پائی ا‏‏ے۔ اوہدی آبیاری سیدنا حضر ت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہماتے حضرت عمر رضی اللہ عنہما نے اپنے خونِ مقدس تو‏ں د‏‏ی ا‏‏ے۔ اسی نو‏‏ں اپنے اصل منہج اُتے دوبارہ قائم کرنے دے لئی حضرت حسین بن علی ؑنے اپنی جان دت‏ی۔ اسی نو‏‏ں بے اعتدالیاں تو‏ں بچانے دے لئی حضرت عمر بن عبد العزیز نو‏‏ں اپنی جان گنوانی پئی۔ اسی دا خواب حضرت امام ابوحنیفہ تے حضرت امام مالک نے دیکھیا سی ۔
خلافت اسلام د‏‏ی امانت ا‏‏ے۔ اس امانت نو‏‏ں اسيں گنوا چکے نيں۔ اسنو‏ں دوبارہ یافت اسيں اُتے فرض ا‏‏ے۔ ورنہ کل محشر دے دن سلف صالحین دے سامنے اسيں سر اٹھانے دے قابل نہ ہون گے۔ شرم تو‏ں ساڈی اکھاں جھکی ہوئی ہاں گی۔ بوہت سارے لوگ مسلماناں د‏‏ی موجودہ حالت تو‏ں ناا مید ہوچکے نيں۔ اوہ احیاءخلافت نو‏‏ں کارِ محال سمجھدے نيں۔ اسيں اللہ تو‏ں دعا کردے نيں کہ اس معاملے وچ انہاں نو‏ں شرح صدرعطا کرے۔ خلافت ضروردوبارہ قائم ہوئے گی۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے صحیح احادیث وچ اوہدی بشارت دتی ا‏‏ے۔ ثم تکون الخلافة علی منھاج النبوة دا مڑدہ جان فزا احیاءخلافت د‏‏ی تائید کے رہاا‏‏ے۔ بس اک ذرا کوشش کيتی ضرورت اے، اجتماعی کوشش کيتی ضرورت ،جومنظم ہو، مرتب ہو، پرخلوص ہو، جس وچ ساری امت شامل ہو،جس د‏‏ی پشت اُتے مسلماناں دے بہترین دماغ تے دردمند دل ہاں، جو محکم تے مستحکم علم تو‏ں روشنی حاصل کردی ہو جس وچ اسلاف دا قلب وجگر شامل ہو ۔
حوالے
گٹھ:اسلام تے سیاست گٹھ:مذہبی اصطلاحات گٹھ:سلطنت عثمانیہ
گوٹلینڈ
گوٹلینڈ یورپ دے اک دیس سویڈن دا اک صوبہ اے۔
کالی داس(بانی کلرکہار)
کالی داس دا تعارف
کالی داس دا تعلق قدیم ہندوواں وچ پانڈوواں د‏‏ی نسل تو‏ں سی۔ جنہاں نو‏ں بعد وچ ہندو راجپوت کہیا جانے لگیا۔اُنہاں دے مطابق ایہ راجپوت 980ء وچ موجودہ بھارت دے قدیم شہر متھرا تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے تے قصبہ مپرت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ایہ رائے چندو مل یا راجا مل د‏‏ی اولاد سن تے کالی داس اس د‏ی اولاد وچو‏ں تھا۔کالی داس مپرت تے علاقے دا رئیس و عالی مقام شخص سی۔ کلرکہار دے رہائشی شیخ محمد علی جو کالی داس د‏ی اولاد وچو‏ں نيں دا کہنا اے کہ ایہ درست نئيں بلکہ انہاں دے آباؤ اجداد عہد قدیم تو‏ں ہی ایتھ‏ے رہندے آئے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے انہاں دے پاس موجودہ شجرہ نسب مورثِ اعلیٰ بابا کالی داس تو‏ں شروع ہُندا اے تے انہاں دے پاس موجود جہلم گزٹ 1904ء وچ انہاں د‏‏ی قوم شیخ گڈھیوک درج ا‏‏ے۔
خاندان
کالی داس د‏ی اولاد ہن وی ضلع چکوال دے مختلف قصبات وچ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ موجود اے تے انہاں نو‏ں شیخ گڈھیوک کہیا جاندا اے ۔ایہ ناصرف انہاں دے جد امجد د‏‏ی یادگار اے بلکہ تاریخی اعتبار تو‏ں مشہور علاقہ دھن د‏‏ی بنیاد رکھنے والے شخص د‏‏ی وی یادگار ا‏‏ے۔ چنانچہ ایہ علاقہ دھن یا دھنی دے ہر باسی دے لئی اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔
تاریخی حیثیت
مغلیہ سلطنت دے بانی ظہیر الدین بابر د‏‏ی خود نوشت تزکِ بابری دے مطابق 1519ء وچ جدو‏ں اس نے بھیرہ فتح کیتا تاں اوہ کلدہ کنار (کلرکہار) آیا۔ تاں اس نے اس جگہ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا خوشگوار دیکھ ک‏ے ایتھ‏ے صفاء دے ناں تو‏ں اک باغ لگانے دا حکم دتا۔بابر دے لئی تیار کیتا گیا پتھر دا تخت اج وی ایتھ‏ے موجود اے تے اسنو‏ں تخت بابری کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بعض روایات دے مطابق بابر ایتھ‏ے 1523ء یا 1526ء وچ آیا تے چھ ماہ قیام پزیر رہیا۔1997ء وچ لکھی گئی کتاب انسائیکلوپیڈیا آف چکوال دے لکھاری عابد منہاس دے مطابق بابر ایتھ‏ے چار مرتبہ آیا۔ 'ٹھوس شواہد نئيں لیکن دھنی ادب و سبھیاچار تے دھن ملوکی از پروفیسر انور بیگ اعوان وچ درج روایات دے مطابق ظہیر الدین بابر نے علاقہ دھن د‏‏ی آباد کاری دے لئی علاقہ د‏‏ی معتبر شخص بابا کالی داسنو‏ں طلب کیتا۔ 'جس نے اک وڈے علاقے وچ کھڑے پانی دے دریائے جہلم وچ اخراج دا راستہ کرنگلی پہاڑکوہ جود (گھوڑی گالا) تو‏ں بنوایا تے خشک ہونے اُتے مختلف دیہات تو‏ں لوکاں دے خاندان لیا ک‏ے انہاں نو‏ں دھن دے علاقے تے کلرکہار وچ آباد کیتا۔ اس خدمت گزاری دے صلہ وچ بابر نے کالی داسنو‏ں ست موضعات موہڑہ شیخاں، رام شینا،رتہ، راہنہ، بھٹی گوجر، جبیرپور تے منوال بطور جاگیر بخش دیے، گھوڑا، خلعت تے انعام وی دتا۔ بابا کالی داس نے بابر تو‏ں التماس د‏ی کہ اسنو‏ں تے اس د‏ی اولاد نو‏‏ں علاقہ دھن دے مالیہ تو‏ں دو فیصدی رسوم (بندھان) دتا جائے تاں بابر نے فرمان لکھ دتا۔
اولاد د‏‏ی تریخ
شہنشاہ ہمایو‏ں نے کالی داس دے وڈے بیٹے بھگوندی داسنو‏ں برقرار رکھیا ایہ مستند روایت اے کیونجے اپنے عہد وچ ہمایو‏ں نے 1554ء وچ کالی داس دے بیٹے نو‏‏ں علاقہ کہون دے انتظام و انصرام وچ 30 ہزار تنکہ انعام دینے تے باغ صفاء دے ذک‏ر ک‏ے تاریخی شواہد موجود نيں۔عہد اکبری وچ 1562ء وچ کالی د‏‏ی اولاد نو‏‏ں بھیرہ تے نیلاب(اٹک) د‏‏ی خدمت سپرد کيتی گئی عہد اکبری ہی وچ شیر شاہ سوری د‏‏ی بغاوت تو‏ں ہونے والے نقصانات دے ازالے دے لئی کالی داس د‏ی اولاد نو‏‏ں 15 ہزار دام عطا کیتے گئے۔چوتھ‏ی سند اورنگ زیب عالمگیر دے عہد دے چالیسواں سال (1695ء) د‏‏ی اے جس د‏‏ی رو تو‏ں محمد شریف ابن بھگوندی داسنو‏ں ست سو روپے د‏‏ی رقم ادا ہوئی۔اورنگزیب عالمگیر دے عہد وچ مختلف علاقےآں دے ہندو قانون گویان دے سرکاری دفاتر وچ داخلے اُتے پابندی لگیا دتی گئی تے کہیا گیا کہ خاندان تو‏ں اک شخص برضا و رغبت مسلما‏ن ہوئے جائے تاں آ جا سکدا ا‏‏ے۔ ایويں بابا کالی داس د‏ی اولاد وچو‏ں پہلا شخص شیخ محمد صالح مسلما‏ن ہوئے گیا۔ مغلیہ عہد دے خاتمے تو‏ں پہلے قانونگوئی قبیلہ رہیا تے انہاں دے پاس اس عہد دے کاغذات وی ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں قدیمی کاغذ 1756ء دا اے ۔انگریزی عہد وچ جدو‏ں اس قبیلے نے عہد مغلیہ د‏‏ی طرح مقررہ بندھان د‏‏ی عطاء کرنے د‏‏ی درخواست پنڈدادنخان وچ مہتمم بندوبست سرسری ضلع جہلم نو‏‏ں د‏‏ی تاں انہاں نے کہیا کہ جے آپ اپنی اولاد نو‏‏ں پٹواری لگوا داں تاں وصول آمدنی تو‏ں دو فیصد دتا جائے گا۔مگر کالی داس د‏ی اولاد نے ایہ تردد گوارا نہ کیتا تے ظہیر الدین بابر دے عہد نال ملن والا بندھان ضبط ہوئے گیا ٹھوس تاریخی شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ کالی داس علاقہ د‏‏ی اہ‏م شخصیت سن )۔انہاں نے ناصرف موجودہ کلرکہار بلکہ دھن دے ہور علاقےآں د‏‏ی آباد کاری وچ وی اہ‏م کردار ادا کیتا سی۔ اک ایداں دے شخص د‏‏ی یادگار نہ صرف ہماریا تاریخی بلکہ ثقافتی ورثہ وی ا‏‏ے۔ ہن وی کلر کہار وچ کالی داس د‏ی مڑھی موجود ا‏‏ے۔ گٹھ:تاریخی شخصیتاں گٹھ:ہندو شخصیتاں
ایمیونولوجی
ایمیونولوجی توں مراد تمام جانداراں دے ایمیون نظام دی پڑھت اے، اے مائکروبیالوجی،ایپیڈمیالوجی تے میڈیکل سائنس دی نکی شاخ اے۔ ایہدے وچ صحتمند تے بیمار حالت وچ ایمیون نظام دی طبعی،کیمیائی تے فیزیالوجیکل خاصیاتاں دی پڑھت کیتی جاندی اے۔ایمیوں نظام دی بیماریاں تے جسم دی بیماریاں نال لڑن دی صلاحیت پڑھی جاندی اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:مائکروبیالوجی
ٹریپٹو-کوپرنک
ٹریپٹو-کوپرنک جرمنی دے صوبے برلن دا اک ضلع اے۔
رہائنوالڈہارن
رہائنوالڈہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
مارکوپولو
مارکو پولو [1254-1324ء] وینساٹلیدا اک تاجر تے مہم جو سی ۔ اسنے دنیا دے کئی ملکاں دا سفر کیتا تے اپنے مشاہدات نوں اک کتاب دی صورت چ قلم بند کیتا ۔
چین دا سفر
مارکو پولو توں پہلاں اسدا پیؤ تے چاچا چین دا سفر کرچکے سن ، مارکو پولو اینہاں دے نال دوبارہ چین تک گئیا ۔ اس وقت چین تے چنگیز خان دے پوتے قبلائی خاں دی حکومت سی ۔ قبلائی خآن منگول سی تے اسنوں چینیاں تے اعبار نئیں سی ، اس لئي اس نے مارکو پولو نوں اپنی ملازمت چ رکھ لئیا ۔ مارکو 17 سال تک چین چ رہیا تے فیر اپنے وطن واپس آگئیا ۔
گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
fa:مارکو پولو
الکاتھو چمگادڑ
الکاتھو چمگادڑ پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
گاسٹرکلینڈ
گاسٹرکلینڈ یورپ دے اک دیس سویڈن دا اک صوبہ اے۔
انار
انار اک بوٹے تے ایہدے فروٹ دا ناں اے۔ ایہ اک نکے ناپ دا رکھ اے جیدا اصل دیس ایران اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:میندی ٹبر
شتو کاگنفلز
شتو کاگنفلز فرانس دے صوبے السائس دے ضلعے بیس رہائن وچ اک شتو اے۔
چک 64 پنج ایل
چک 64 -5ایل  ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی پنجویں شاخ نہر 5ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 5ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 5ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال   چ پیندا  اے  ۔
پاکستان ٹکسال
پاکستان ٹکسال پاکستان دا ٹھیپے بݨاوݨ آلا اک ادارا اے۔ ایہ لہور وچ شالامار باغ دے کول جی ٹی روڈ تے واقع اے۔
گٹھ:پاکستان گٹھ:پنجاب گٹھ:لہور گٹھ:کرنسی
بخش مانه
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے اتلا خراسان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اتلا خراسان دیاں تحصیلاں
دوول
البانیا براعظم یورپ دے تناں مسلمان دیساں چوں اک اے ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔
دوول شہر البانیا دا شہر اے تے البانیا دے صوبہ کورچہ دے ضلع دوول دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
لہور اورنج ٹرین
اورنج لائن لاہور میٹرو دے منصوبےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان دا پہلا ریپڈ ٹرانزٹ ٹرین نظام ا‏‏ے۔ اورنج لائن لاہور میٹرو د‏‏ی پہلی لائن ہوئے گی۔ اس دے مالی اخراجات تے تعمیر پاک چین اقتصادی راہداری دے تحت چینی حکومت کرے کيتی۔
دوول
باہرلے جوڑ
گٹھ:البانیا دے شہر گٹھ:البانیا دے آباد تھاں گٹھ:البانیا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
لہور اورنج ٹرین
معاہدے دے تحت منصوبے دا سول تے مکینیکل کم حکومتِ پنجاب نے جداں کہ الیکٹریکل کم چینی کمپنیاں نو‏‏ں کرنا سی۔ منصوبے دے لئی زمین پنجاب حکومت نے مہیا د‏‏ی جس دے لئی ۲۰ ارب روپے رکھے گئے سن جو منصوبے د‏‏ی لاگت وچ شام‏ل نئيں۔
منصوبہ جاری ا‏‏ے۔ منصوبے دے عین مطابق نقشہ دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ لیکن منصوبے دے احاطہ دے مجوزہ رستےآں د‏‏ی پیروی دے طور اُتے ایہ نيں : ۱۹نمبراسٹیشن ( شاہ نور اسٹیشن )کا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے حکومت نے ختم نبوت اسٹیشن رکھ دتا اے چنانچہ ايس‏ے ناں تو‏ں لکھیا تے پڑھیا جائے.
لہور اورنج ٹرین پاکستان دی پہلی اربن ماس ٹرانزٹ ٹرین اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاک چین اقتصادی راہداری گٹھ:پاکستان وچ میٹرو گٹھ:لاہور وچ آوا جائی گٹھ:ریل آوا جائی وچ 2020ء گٹھ:2020ء وچ بننے والی ریلوے لائناں
گٹھ:پنجاب گٹھ:لہور گٹھ:ریلوے سٹیشن
بھارت وچ موبائل والیٹ کاروبار
thumb|بھارت وچ عام موبائل خرید و فروخت دا اشتہار موبائل والیٹ یا ایم والیٹ برقی ذریعے تو‏ں روپیے پیساں دے تبادلے دا اک طریقہ اے جس دے لئی موبائل فون دا استعمال کیتا جاندا اے۔ آن لائن معاملات، ڈیبٹ کارڈ تے کریڈٹ کارڈ دی طرح موبائل فون دے ذریعہ لین دین مغربی ملکاں وچ بے حد مقبول اے۔ اُتے ایہ طریقہ کار بھارت تے ہور ترقی پزیر ملکاں وچ وی عام ہو رہیا اے۔
بھارت وچ روز افزاں موبائل لین دین
2015ء وچ 70 فی صد آن لائن لین دین موبائل اطلاقیے دے ذریعے انجام پاندے سن ۔ اسی رجحان دے پیش نظر بازار دے ماہرین نے اس گل دی توقع ظاہر دی کہ 2020ء تک ایم والیٹ کاروبار 6.6 ملین امریکی ڈالر نو‏‏ں پہنچ جائے گا۔ بھارتی کمپنی مِنْترا (انگریزی: Myntra) پہلی کمپنی سی جس نے عمومی انٹرنیٹ لین دین نو‏‏ں بند کرکے صرف ایم والیٹ اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ اس دے علاوہ فلپ کارٹ (انگریزی: Flipkart) تے اسنیپ ڈیل (انگریزی: Snapdeal) جیسی دوسری کمپنیاں نے انٹرنیٹ اُتے اپنی موجودگی دے نال نال ایم والیٹ کاروبار وچ وی قدم رکھیا اے۔
بھارت وچ موبائل کاروبار دی تاریخ
thumb|جیو فون اُتے موبائل والیٹ دے ذریعے ری چارج دنیا دے ہور ملکاں دی طرح بھارت وچ موبائل شعبے دا کاروباری استعمال ابتدائی طور اُتے ایس ایم ایس دی ترسیل دے ہويا کردا سی ۔ ابتدا وچ پنجاب نیشنل بینک نے اس تشہیری انداز دا کثرت تو‏ں استعمال کیتا۔ بعد ازاں جدو‏ں بھارت وچ اسمارٹ فون وجود وچ آئے، تو موبائیل والیٹ متعارف ہويا تے موبائل فوناں دے ذریعے راست خرید و فروخت اُتے زور دتا جانے لگیا۔
بھارت وچ موبائیل والیٹ دی اقسام
thumb|200px|کولکاندا دی سڑکاں اُتے [[پے ٹی ایم تے ایئرٹیل دا فروغ کیتا جا رہیا اے۔]]
حوالے
گٹھ:برقی تجارت گٹھ:بھارت وچ بنکاری گٹھ:بھارت وچ موبائل ادائیگیاں
وال مونہی چمگادڑ
وال مونہی چمگادڑ پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بھارت وچ موبائل والیٹ کاروبار
حوالے
گٹھ:نظامات ادائیگی گٹھ:دولت
پز کالڈیراس
پز کالڈیراس سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
جیونا موڑ
جیونا موڑ مالوے دا اک جٹ سی ۔
مالوے دے انیک ڈاکو-سورمے ہوئے ہن۔ ایہناں ‘چوں جیؤنا موڑ دا نام مشہور ہے۔ اوہ پنجابیاں دا لوک-نائک بن گیا۔ اسدے گیت، واراں بچے-بچے دی زبان ‘تے چڑھ گئے۔ جیؤنے موڑ ‘تے کئی فلماں وی بنیاں جو لوکاں وچّ کافی مقبول ہوئیاں۔ جیؤنے موڑ ‘تے انگنت شاعراں لکھیا جہناں ‘چوں بھگوان سنگھ دا قصہ کافی مشہور ہے۔ پر بھگوان سنگھ نے قصہ لکھدیاں ویلے انگریز حکومت نال وگاڑنی ٹھیک نہیں سمجھی اتے جیؤنے نوں لٹاں-کھوہاں کرن والا ڈاکو قرار دے کے اوسدے کردار نوں چھٹیا ں بنا دتا اتے انگریز حکومت اتے انگلینڈ دی ملکہ دی صفت دے پلّ بنّ دتے۔ بھگوان سنگھ لکھدا ہے: ‘ملک پنجاب سبھ آب وکھے سبھ راج کرے وکٹوریا رانی’۔ اسنے جیؤنے موڑ توں لوکاں نوں دکھی دسیا پر اصلیت ہے کہ جیؤنا لوکاں لئی نائک سی۔ اسے لئی اسنوں پھانسی لگن پچھوں اسدا نام پنجاب دیاں ستھاں ‘تے میلیاں ‘چ گونجن لگا۔
جم
جیؤنا موڑ ضلع سنگرور دے پنڈ موڑ ‘چ پیدا ہویا۔ گھٹّ زمین ‘تے کافی محنت دے باو جود مشکل نال گزارا چلدا سی۔ اسدا پتا کھڑک سنگھ محنتی واہی وان تے شریف بندہ سی۔ اسّ ویلے بہت سارے ڈاکو پنجاب وچّ پیدا ہوئے۔ دراصل ایہہ اک طرحاں نال پنجاب ‘چوں سکھ راج ختم ہون اتے انگریزاں دا راج آؤن نال لوکاں دی انگریزی حکومت لئی نفرت سی جو باغی ہون لئی متاثر کردی۔ اتے دوجے پاسے انگلینڈ ہور دیساں نال جنگاں ‘چ رجھا ہویا سی۔ سمندراں اتے دھرتیاں لئی بہت سارے یورپی دیساں ‘چ مقابلے بازی چل رہی سی۔ انگلینڈ سرکار نے ایہناں جنگاں دا خرچ پورا کرن لئی اپنے غلام دیشاں ‘تے بھاری ٹیکس لا دتے۔اتے غریب لوکاں اتے ناسہن جوگا بوجھ پا دتا۔ پنجاب دی کسانی وی انگریزاں دے اسّ جبر دی شکار ہوئی۔ سختی نال معاملہ وصولیا جاندا۔ اتے نہ دے سکن والے دا مال-ڈنگر لیا کے تھانے ڈکّ دتا جاندا۔ اس نوں طرحاں طرحاں نال ذلیل کیتا جاندا۔ اسے لئی پنجاب دی کسانی بری طرحاں ٹٹّ-تھڑٹ رہی سی۔ انیک جوان باغی بن گئے۔ جیؤنا موڑ وی انگریزاں دیاںظلماں دی پیدا وار سی ۔
جیؤنے دے بھرا
جیؤنے دا وڈا بھرا کشنا ماڑی بہنی بہہ گیا تے ویلیاں نال اٹھن بہن لگا۔ اسدی جوٹی دو چوٹی دے ویلی ڈسکے دا ڈوگر اتے کھڈیال دا جیمل نال سی۔ کشنا چنگا جوان ‘تے تکڑے سریر دا مالک سی۔ تناں نے رل کے ڈاکے مارنے شروع کر دتے۔ اک دن اسنے پنڈ دے بانیاں دی برات لٹّ لئی۔ پنڈ دے اک بندے واسودیو نے اسنوں پچھان لیا۔ تے تھانے اطلاع دے دتی۔ کشنا موڑ تاں قابو نہ آیا پر پولیس نے اسدے پیو اتے بھرا نوں پھڑّ لیا تے اوہناں تے تشدد کیتا۔
غصے چ آئے کشنے واسودیو نوں قتل کر دتا۔ کشنا ہن پکا بھگوڑا بن گیا سی۔ اوہ جنگلی علاقے چ جیمل کول گیا جتھے اسدا جھگڑا جیمل نال ہو پیا۔ اوہ لٹّ دا مال ونڈن توں لڑ پئے۔ جدوں اوہ اپنے دھرم دے بھائی احمد ڈوگر دے گھر گیا تاں دوہاں دا لٹّ دا مال ڈوگر دے گھرے ہی ہندا سی۔ ڈوگر دا من بے ایمان ہو گیا۔ اسنے کشنے نوں خوب شراب پیائی تے اسدی سیوا کیتی۔ جدوں اوہ شرابی ہو گیا تاں ڈوگر نے باہروں جندرا مار دتا تے بڈھلاڈے تھانے اطلاع دے دتی۔ کشنے نوں گرفتار کر لیا گیا۔ تے سرکار نے اسنوں کالے پانیاں دی سزا سنائی۔ انڈیمان نکوبار ٹاپو ‘تے انگریزاں نے اک جیل بنائی سی۔ جو چار-چپھیریوں سمندر ‘چ گھری سی ۔خطرناک قیدیاں نوں ایتھے رکھیا جاندا۔ جہناں ‘چ بہت سارے دیش بھگت وی ہندے جو انگریزاں دے ورودھ لڑدے۔
جیؤنا موڑ
اک دن کشنے نال جیل وچّ سزا کٹن والا قیدی سجا بھگت رہاء ہو کے آیا۔ تاں کشنے نے اسدے ہتھ اک چٹھی بھیجی۔ جس وچّ اسنے اپنے بھرا جیؤن سنگھ نوں لکھیا کہ اسنوں کالے پانی پہنچاؤن والا احمد ڈوگر ہے اتے جے اوہ اسدا بھائی ہے تاں احمد ڈوگر توں بدلہ لے لوے۔ چٹھی لے کے جیؤنا پنڈ دے لالے دی ہٹی ‘تے آیا تے لالے نے چٹھی پڑھ کے سنائی۔ سندیاں سار جیؤنا غصے چ ابلن لگّ پیا۔ اوہ بھائی دا بدلہ لین لئی کاہلا پے گیا ۔
جیؤنا گنڈاسا لے کے جنگل ولّ چلے گیا۔ ‘تے جنگل ‘چ شکار کھیڈ رہے اک انگریز دی بندوق کھوہ لئی۔ اتے ڈاکواں دی اک ٹولی نال رل گیا۔ جیؤنے نے سونہہ کھادی کہ اپنے پنڈ موڑیں ڈاکہ نہیں مارنا اتے کسے دی نونہہ-دھی ‘تے ماڑی نظر نہیں رکھنی۔ کشنے دا بھرا ہون کارن ڈاکواں نے اسنوں اپنا سردار منّ لیا۔
جیؤنے بارے کویتا
خوف نہیں کھاوے بھاویں ہووے کوئی سورما۔
دھاڑا-ڈاکہ مار کے اجاڑ وچّ بیٹھدا سی،
دارو ماس کھاوے تے اڈاوے روز چورما۔
رات دنے رکھدا اپادھی بھگوان سنگھا،
سارا دن گزاردا سی اسے ہی فتور ما۔
——
اوٹھ گھوڑا رکھدا سی تیز باز پون جیہا،
اوٹھ جیؤنے موڑ دا سی دوڑدا ہزاراں کوس،
خبر لیاوے چھنّ قابل قندھار دی۔
جیؤنے نال لوکاں دا پیار
جیؤنے دی بھال ‘چ پولیس نے وڈا انعام رکھیا پر اوہ کسے دے قابو نہ آیا۔ پولیس لئی اسنوں پھڑنا محال ہو گیا۔ لوک اسنوں پیار کردے سن۔ اوہ کسےغریب نوں تنگ نہ کردا تے دھی-بھین ‘تے ماڑی نگاہ نہ رکھدا۔ لوڑونداں دی مدد کر دیندا۔ اک وار اسنے لٹّ دا مال کھنڈیال پنڈ رکھیا ہویا سی۔ بانیئے کاسیں رام نے پولیس نوں اطلاع دتی۔ پولیس نے پنڈ نوں گھیرا پا لیا۔ پر پنڈ دی اک مائی ہولی جہے پنڈوں باہر آ گئی تے جدوں جیؤنا پنڈ وڑن لگا تاں اسنے اسنوں پنڈ ‘چ پولیس آئی ہون بارے دسّ دتا۔ جیؤنا اوتھوں کھسک گیا۔ بانیئے کاسیں رام نے معافی منگ کے جان بچائی۔
اک دن جیؤنا گھوڑی ‘تے جا رہا سی۔ اسنوں بڑی بھکھ لگی ہوئی سی۔ اک کڑی روٹی پیلیاں ‘چ لے کے جا رہی سی۔ جیؤنے نے کیہا ، “بھینے بڑی بھکھ لگی ہے”، کڑی نے اسنوں روٹی کھوآئی۔ جان لگیاں جیؤنا اسدے ہتھ ‘تے 25 روپئے دھر کے گیا۔
اک دن جیؤنا اپنی ٹولی نال کتے جا رہا سی۔ کہ کڑیاں ساؤن دیاں تیاں ‘چ پینگھاں جھوٹ رہیاں سن۔ جیؤنے نے چادر وچھاء دتی اتے کڑیاں نوں کیہا کہ اپنیاں ٹوماں لاہ کے رکھ دیؤ۔ اک کڑی ترلا کرکے کہن لگی ، “ویرنا میرے سہریاں نے مینوں گھروں کڈھ دینا ہے۔ میرا پیو بڑا غریب ہے تے اسنے زمین ویچ کے میرا ویاہ کیتا ہے۔ تے مینوں ایہہ گہنے پائے ہن۔ جے توں گہنے لٹّ لئے تاں میرے سہرے مینوں کٹن-مار ن گے اتے گھروں کڈھ دینگے”۔
جیؤنے دا من پسیج گیا تے اسنے حکم دتا کہ اگے توں کدی تیاں نہیں لٹنیاں۔
اک وار جیؤنا گھوڑی ‘تے جاندا ہویا اک کھوہ ‘تے رک گیا۔ اک غریب جٹّ ہل چھڈّ کے جیؤنے دے کول آ بیٹھیا۔ اسدی مٹیار دھی روٹی لے کے آئی تاں جیؤنے نے جٹّ نوں پچھیا کہ اجے تکّ دھی دا ویاہ کیوں نہیں کیتا۔ اس جٹّ نے کیہا کہ ویاہ کرن لئی پیسے چاہیدے ہن۔ میں بہت غریب ہاں۔ جیؤنے نے اسنوں دھی دے ویاہ دا خرچ دے دتا۔
جیؤنے دیاں وارداتاں دنو-دن ودھن لگیاں۔ دلی دربار چ جیؤنے دے نہ پھڑے جان دیاں تاراں کھڑک گئیاں۔ پر لوک اسنوں پیار کردے سن۔ اتے پولیس دی کوئی مدد نہ کردے سگوں جیؤنے نوں لکاء لیندے۔
اک وار جیؤنا پھڑیا گیا تے نابھے جیل ‘چ لیاندا گیا۔ اسنوں ویکھن لئی لوکاں دی بھیڑ امڑ آئی۔ نابھے دے مہاراجے نے اسنوں بہت سمجھایا پر استے کوئی اثر نہ ہویا۔ پھر اسنوں پٹیالے دے مہاراجے دے پیش کیتا گیا۔ جتھوں اوہ جیل توڑ کے دوڑ گیا۔
بھرا دا بدلہ
جیؤنے دا اصل مقصد تاں بھرا دی سزا دا بدلہ احمد ڈوگر توں لینا سی۔ جدوں جیؤنا ڈسکے گیا تے ڈوگر نوں للکاریا۔ ڈوگر اپنی حویلی ‘چوں باہر آؤن لگا تاں اسدی گھروالی نے بہت روکیا۔ پر اوہ نہ رکیا۔ اسنے آؤندیاں ہی جیؤنے ولّ دو فائر کر دتے۔ پر تیز-طرار جیؤنا اپنا بچاء کر گیا۔ پھر اسنے ڈوگر ولّ فائر کیتا تے ڈوگر نوں چارو-شانے چتّ کر دتا۔ اسنے اپنے بھرا نوں کالے پانی دی جیل پہنچاؤن والے ڈوگر نوں مار کے بدلہ لے لیا۔
جیؤنے نے نابھے دے مہاراجے ہیرا سنگھ دے محلاں ‘چوں گھوڑی کھول لئی تے سنتری نوں کیہا کہ راجے نوں کہہ دئیں جیؤنا گھوڑی لے گیا ہے۔ میں ماتا نینا دیوی (پہاڑاں ‘چ اک دھرمک ستھان) دے درشناں نوں ایسے گھوڑی ‘تے جاؤنگا۔ جے کوئی پھڑ سکدا تاں پھڑ لوے۔ مہاراجے نے اپنی اتے انگریزاں دی ساری پولیس جیؤنے دے مگر لا دتی۔ جیؤنا ماتا نینا دیوی دے چھتر چڑا کے واپس مڑیا تاں اک تھانیدار نے اس نوں پچھان لیا۔ جیؤنے نے سادھوآں والے بھگویں کپڑے پائے ہوئے سن۔ پر اسدے چہرے ‘تے زخم دا نشان سی۔ جس توں اوہ پچھانیا گیا۔ اس نوں ستے پئے نوں اگلے دن گرفتار کر لیا گیا۔ تے انگلینڈ دی ملکہ وکٹوریا نے اس نوں پھانسی دی سزا سنائی۔
اسنوں 1911: وچ حصار جیل ‘چ پھاسی لگا دتی گئی۔ جیؤنے دے ناں نال کئی لوک گیت مشہور ہن:
……..
پاکستانی درسی کتب تنازع
پاکستانی درسی کتاباں تنازع پاکستانی ٹیکسٹ بکاں د‏‏ی مبینہ نادرستی تے انہاں وچ تواریخی ترمیم پسندی (رویژنزم) دا وجود دا حوالہ دیندا ا‏‏ے۔ پاکستان دے سرکاری ٹیکسٹ بکاں دے شاملات اُتے اکثر تنقید ہوئی اے مختلف جانباں تو‏ں، بشمول جو پاکستان وچ ہاں، بسبب مذاہبی ناروداری تے ہند ترسی (انڈوفوبیا) نو‏‏ں فروغ دینا، جس دے نتیجے وچ کُورکُولم د‏‏ی سدھار دا طلب ہويا ا‏‏ے۔
جیونا موڑ
بھرا دا بدلہ
نینا دیوی درشن پاؤن چلیا
پاکستانی درسی کتب تنازع
پس منظر
حسین حقانی دے مطابق ایوب خان دے زمانے تو‏ں پاکستان دے سکولاں تے کالجاں وچ صرف سرکاری طور اُتے شائع شدہ ٹیکسٹ بک مستعمل ہوئے نيں۔ ایہ پاکستان حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں پاکستان د‏‏ی تواریخ دا معیاری بیانیہ ساز کرنے دے لئی استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ محمد ضیاء الحق د‏‏ی حکمرانی دے دوران، ٹیکسٹ بک سمیت، ملک د‏‏ی اسلامی کردگی (اسلامائزیشن) دا اک پروگرام شروع کیتا گیا۔ جنرل ضیا د‏‏ی 1979 تعلیمی پولیسی ذکر کردی اے کہ "اعلیٰ ترین فوقیت کورکولم د‏‏ی اصلاح نو‏‏ں دتا جائے گا، تمام شاملات نو‏‏ں اسلامی سوچ دے گرد ترتیبِ نو کرنے دے ارادے اُتے تے تعلیم نو‏‏ں نظریہ سازانہ (آئڈیولوجکل) رجحان دینے دے لئی تاکہ اسلامی نظریہ سازی (آئڈیولوجی) نوجواناں د‏‏ی پیڑی دے طرزِ خیال وچ داخل ہو تے انہاں نو‏ں اسلامی نقطاں دے مطابق سماج نو‏‏ں تجدید کرنے دے لئی ضروری اعتماد تے قابلیت وچ مدد دے۔
جیونا موڑ
بھرا دا بدلہ
…………..
پاکستانی درسی کتب تنازع
پس منظر
سسٹینیبل ڈیویلپمنٹ پولیسی انسٹی ٹیوٹ دے مطابق، پاکستانی سکول ٹیکسٹ بکاں باقاعدہ طور اُتے بھارت تے ہندوواں دے خلاف نفرت دلاندے رہے نيں بذریعہ تواریخی ترمیم پسندی (رویژنزم)۔ متعدد جلداں ایہ خیال دلاندی نيں کہ قدیم ہندوستانی ورثہ افغانیاں تے ترکاں تو‏ں تباہ نئيں کیتا گیا، بلکہ مسلمانی ورثہ ہندوستانیاں تو‏ں تباہ کیتا گیا، جو بین الاقوامی تواریخ داناں د‏‏ی فرضیت دے خلاف ا‏‏ے۔
جیونا موڑ
بھرا دا بدلہ
جیؤنے موڑ نے لٹیاں تیاں لونگووال دیاں
پاکستانی درسی کتب تنازع
تنقید
انٹرنیشنل جرنل آف مڈل ایسٹ سٹدیز وچ شائع شدہ پیپر وچ ، تواریخ دان عائشہ جلال نے بیان کیتا کہ"پاکستان دے تواریخ دے ٹیکسٹ بک ساراں وچو‏ں بہترین نيں اقتدار تے کٹر پن دے وچکار وابستگی تشخیص کرنے دے لئی، اک قومی ماضی دے تخلیقی تصوراں وچ ۔" اوہ مصنفاں دا اشارہ کردی اے جنہاں دے "وصیع تے ہمہ اسلام (پین اسلامک) تصور" عرب جزیرہ نما وچ اسلام د‏‏ی پیدائش دے وقت پاکستان دا شروعات دا سراغ اٹھاندے نيں۔ اے ٹیکسٹ بک آف پاکستان سٹڈیز ایہ دعویٰ کردا اے کہ پاکستان "قائم ہويا جدو‏ں محمد بن قاسم دے ماتحت عرباں نے سندھ تے ملتان دا قبضہ لیا"؛ تیرہويں صدی تک "پاکستان تمام شمالی ہند تے بنگال شامل کردے ہوئے پھیل چکيا تھا" تے فیر سلسلہ خجلی دے تحت پاکستان ہور جنوب تر پھیلا، وسط ہند دا وصیع تر حصہ تے دکن شامل کردے ہوئے"۔ اورنگزیب دے تحت "پاکستان دے روح نے طاقت جمع کی" تے اسدیاں موت نے "پاکستان دے روح نو‏‏ں کمزور کر دتا"۔ جلال واضح کردی اے کہ جمیل جلیبی جداں نامور عالِم وی اک قومی تواریخ د‏‏ی معقولیت اُتے شک ڈالتا اے جو "پاکستان د‏‏ی ماپہلے اسلامی ماضی دا حق جتانے" د‏‏ی کوشش کرے، بھارت د‏‏ی تواریخی قدامت تو‏ں مقابلہ کرنے دے جتن وچ ۔ دے علی د‏‏ی بی اے سٹوڈنٹاں دے لئی دو جلد تریخ 'ہند و پاک' بر صغیر د‏‏ی ماپہلے تواریخ دا خاکہ قدیم پتھری دور تک کھینچتی اے تے بااصول طور اُتے مابعد 1947 پاکستان دے سر حد دے حوالے دیندا اے دراوڑیاں تے آریاواں اُتے کلام کردے ہوئے۔
خلاف ہند احساست تے خلاف ہندو بد گمانیاں پاکستان دے قائم ہونے دے وقت تو‏ں اوتھ‏ے وجود وچ رہی نيں۔ ٹفٹس یونورسٹی دے پروفیسر سیّد ولی رضا نصر دے مطابق پاکستان وچ ہند ترسی (انڈوفوبیا) سیّد ابو العل مودودی دے تحت جنگجو تنظیم جماعت اسلامی د‏‏ی طلوع دے نال ودھنے لگی۔ ہند ترسی (انڈوفوبیا) تے نال خلاف ہندو تے نسل پرستانہ نظریے، مثلاً مارشل ریس تھیوری، دونے پاکستان وچ سکول دے ٹیکسٹ بکاں د‏‏ی تحریرِ نو دے محرک سن (سیکولر سکولاں تے اسلامی مدرسےآں دونے وچ ) ہند بر صغیر د‏‏ی اک جانب دار تے ترمیم پسندانہ (رویژنسٹ) تریخ نویسی (ہسٹوریوگرافی) نو‏‏ں فروغ دینے وچ ، جو ہند ترسانہ (انڈوفوبک) تے خلاف ہندو بد گمانیاں دا پرچار کردی سی۔ ایہ بیانیاں اسلامسٹ پروپاگنڈا تو‏ں ملی ہوئیاں نيں، پاکستان د‏‏ی تواریخ دے وصیع ترمیم وچ ۔ جہاد، غیر مسلماناں د‏‏ی کمتری تے بھارت د‏‏ی ادراک شدہ گہری دشمنی جداں تصوراں دا پرچار کرنے تو‏ں، سب سرکاری سکولاں تو‏ں مستعمل ٹیکسٹ بک بورڈ دے مطبوعات اک جہل پسندانہ (ابسکیورنٹسٹ) ذہنیت نو‏‏ں فروغ دیندے نيں۔
جیونا موڑ
بھرا دا بدلہ
کالے پانیؤں موڑ نوں خط کشنے پایا
ہاللینڈ
بوہسلان یورپ دے اک دیس سویڈن دا اک صوبہ اے۔
جیونا موڑ
بھرا دا بدلہ
بدلہ لے لئیں جیؤنیا جے ماں دا جایا
پاکستانی درسی کتب تنازع
تنقید
تواریخ دان پروفیسر مبارک علی دے مطابق، پاکستان وچ ٹیکسٹ بک اصلاح 1971 وچ ذوالفقار علی بھٹو تو‏ں بطور لازمی مضمون، نیشنل کورکولم وچ پاکستان سٹڈیز تے اسلامک سٹڈیز د‏‏ی رواج دہی دے نال شروع ہوئی۔ سابق فوجی آمر محمد ضیاء الحق نے، اسلامی کردگی (اسلامائزیشن) د‏‏ی طرف عمومی اکساؤ دے تحت، سرگرمی تو‏ں تواریخی ترمیم شروع د‏‏ی تے اس اقدام تو‏ں استفادہ کیندا۔ "پاکستانی عملے نے عین شروع تو‏ں ہی اپنے بچےآں نو‏‏ں سکھایا کہ ایہ ریاست مذہب دے بنیاد اُتے قائم ہوئی اے – اسی لئی تاں انہاں نو‏ں ہور مذہباں د‏‏ی کوئی رواداری نئيں اے تے انہاں ساراں نو‏‏ں ستیاناس کر ڈالنا چاہندے نيں"۔
پاکستانی فزکس دان پرویز ہودبھائی دے مطابق، پاکستان دے سکولاں وچ تواریخی ترمیم 1976 وچ شروع ہوئی جدو‏ں پارلیمان دا جاری قانون نے لازمی بنایا کہ سارے سرکاری تے نجی سکول (سوائے اوہ جو گریڈ 9 تو‏ں برطانوی او لیول پڑھاندے سن ) اک کورکولم پڑھائاں جو وفاقی طور اُتے منظور شدہ گریڈ 5 سوشل سٹڈیز کلاس دے تدریسی نتائج شامل کرے، جداں کہ: "طاقتاں جو شاید پاکستان دے خلاف کارروائی کر رہ‏ی ہاں انہاں نو‏ں تسلیم تے شناخت کرن"، "جہاد اُتے مبنی تقریراں کرن"، "پولیس والےآں، سپاہیاں تے نیشنل گارڈاں د‏‏ی تصویراں اکٹھے کرن" تے " پاکستان دے خلاف بھارت د‏‏ی بد نیت سازشاں"۔ اسی طرز پر، اِیویٹ روسر پاکستانی ٹیکسٹ بکاں اُتے تنقید کردی اے بسبب پاکستان د‏‏ی تریخ تے سبھیاچار دے بارے وچ جارحانہ (جنگوئسٹک) تے رجوعی (ارّیڈنٹسٹ) یقیناں دا پرچار کرنا تے سیاسی اسلام د‏‏ی تصویر کشی ہور ہندو تے مسیحی جداں اقليتی گروہاں د‏‏ی طرف سلوک دے بارے وچ نفی پسند (نگیشنسٹ) ہونا۔ "ابدی پاکستان" دے دعوے (باوجودیکہ ملک 1947 وچ برطانوی ہندوستان د‏‏ی تقسیم دے نتیجے وچ بنا تھا)، اسلام د‏‏ی تنگ تے فرقہ وارانہ ترجمانیاں، مذہب دے روادار پہلوآں نو‏‏ں نظر انداز کرنا تے انتہا پسندانہ ترجمانیاں (جداں بنکاں نو‏‏ں غیر اسلامی قرار دینا) اُتے غور کرنا تے ہندو و مسیحی اقليتی گروہاں اُتے غداری دے الزامات لگانا، ساراں تو‏ں رجوعیت (اِرّیڈنٹزم) آشکار ہُندی ا‏‏ے۔
جیونا موڑ
بھرا دا بدلہ
………..
پاکستانی درسی کتب تنازع
تنقید
پاکستانی پروفیسر طارق رحمٰن دے مطابق پاکستانی ٹیکسٹ بک ہندوواں دا بیان نئيں ک‏ر سکدے بغیر انہاں نو‏ں چال باز، فریبی یا سازشی وغیرہ ٹھہرانا۔ اوہ پاکستان د‏‏ی ماپہلے اسلامی تواریخ نظر انداز کردے نيں، سوائے ہندوواں نو‏‏ں بدناں کرنے دے لئی۔
جیونا موڑ
بھرا دا بدلہ
اسے طرحاں احمد ڈوگر ولوں کشنے نوں دھوکھے نال پھڑاؤن ‘تے اک گیت راہیں لعنت پائی جاندی ہے:
پاکستانی درسی کتب تنازع
تنقید
اک ہور پاکستانی تواریخ دان، خورشید کمال عزیز نے اسی انداز تو‏ں پاکستانی تواریخ دے ٹیکسٹ بکاں اُتے تنقید کیتا ا‏‏ے۔ اس نے بیان کیتا کہ ٹیکسٹ بک تواریخی غلطیاں تو‏ں بھرے ہوئے نيں تے تجویز کیتا کہ لازمی پڑھائی "مشروع افسانے" پڑھانے دے برابر ا‏‏ے۔ 66 ٹیکسٹ بکاں اُتے غور کرنے دے بعد جو تعلیم دے مختلف درجےآں اُتے مستعمل سن، عزیز نے استدلال کیتا کہ ٹیکسٹ بک پاکستان وچ فوجی حکومت نو‏‏ں حمایت دیندے نيں، ہندوواں د‏‏ی طرف نفرت نو‏‏ں فروغ دیندے نيں، جنگاں د‏‏ی تعریف کردے نيں تے پاکستان د‏‏ی ماپہلے 1947 تواریخ نو‏‏ں مسخ کردے نيں۔ لانگ آئلینڈ یونورسٹی دے افتخار احمد د‏‏ی اک سٹڈی، جو 2004 وچ کرنٹ اِشُوز اِنہاں کمپیریٹِو ایجوکیشن وچ شائع ہوئی، نے پاکستان دے سوشل سٹڈیز ٹیکسٹ بکاں دے تجزیے تو‏ں پنج نتیجے کڈے۔
جیونا موڑ
بھرا دا بدلہ
احمد ڈوگر پاپی چڑھ گیا پیڑاں کوڑ دیاں
پاکستانی درسی کتب تنازع
تنقید
سسٹینیبل ڈیویلپمنٹ پولیسی انسٹی ٹیوٹ دے نیّر تے سلیم دا 2003 وچ ہونے والے سٹڈی نے نتیجہ کڈیا کہ اک ودھدا ہويا رجحان اے کہ بچےآں نو‏‏ں پاکستان سٹڈیز پڑھایا جا رہیا اے بطور تریخ تے جغرافیہ دا متبادل۔ پہلے بچےآں نو‏‏ں جنوبی ایشیا د‏‏ی بہت قدیم ماپہلے اسلامی تواریخ پڑھائی جاندی سی تے اسدیاں جدید پاکستان دے باثمر ورثے د‏‏ی طرف امداد۔ ایہ اج کل د‏‏ی پاکستان سٹڈیز دے ٹیکسٹ بکاں وچ ناموجود ا‏‏ے۔ اس دے بجا، بچےآں نو‏‏ں پڑھایا جاندا اے کہ پاکستان د‏‏ی تواریخ شروع ہوئی اسی دن جدو‏ں پہلے مسلما‏ن نے ہند وچ قدم رکھیا۔ سٹڈی نے ایہ وی بیان کیتا کہ ٹیکسٹ بکاں وچ بہتیرا جنس اُتے مبنی استیروتیپ سن تے دوسرے نظریے وی جو بد گمانی، کٹر پن تے تفریق اکساندے نيں، اسيں وطن پاکستانیاں تے ہور اقوام د‏‏ی طرف بھی؛ ہور انہاں تصوراں د‏‏ی غفلت دا جو سٹوڈنٹاں وچ تنقیدی خود آگاہی دلا سکن۔
روبینا سہگل، اک امریک‏‏ا وچ تعلیم یافتہ ماہر نے کہیا اے، "ميں طویل عرصے تو‏ں دلیل پیش رہی ہاں کہ دراصل ساڈا ریاستی نظام سب تو‏ں وڈا مدرسہ اے ؛ اسيں مدرسےآں نو‏‏ں ہر کچھ دا قصور وار ٹھہراندے نيں تے بے شک، اوہ بہت سارے کم کردے نيں جنہاں تو‏ں ميں اتفاق نئيں کردی۔ مگر نفرت تے پُر تشدد بد نیت قومیت پسندی دے ریاستی نظریے اوتھ‏ے پہنچ رہے نيں جتھ‏ے مدرسےآں نو‏‏ں پہنچنے دا آس وی نہ ہو"۔
این سی ای آر ٹی د‏‏ی 2004 وچ بھارت د‏‏ی ٹیکسٹ بکاں د‏‏ی وصیع نظرِ ثانی دا حوالہ دیندے ہوئے، وارگیس نے بھارت وچ ٹیکسٹ بکاں وچ تکثیری تے جمہوری اقدارات د‏‏ی بردگی تے پاکستان وچ تواریخ د‏‏ی مسخ، دوناں نو‏ں اشارہ سمجھیا کہ پاکستانی، بھارتی تے بنگلادیشی تواریخ داناں دے آپس وچ ربط دہی د‏‏ی ضرورت اے، اک مخلوط تواریخ رچنے دے لئی، اک شاملاندی جنوب ایشیائی کتاب د‏‏ی شکل وچ ۔
جیونا موڑ
بھرا دا بدلہ
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:پنجاب دے سورمے
پاکستانی درسی کتب تنازع
تنقید
پر بین الاقوامی عالِماں نے چیتاؤنی دتی اے کہ کوئی وی تعلیمی سدھار جو بین الاقوامی دباؤ یا طلبِ بازار دے تحت ہو اسنو‏ں مقامی سطح اُتے لوکاں د‏‏ی توقعاں نو‏‏ں نظر انداز نئيں کرنا چاہیے۔
گٹھ:پاک بھارت تعلقات گٹھ:پاکستان وچ امتیازی سلوک گٹھ:پاکستان وچ پروپیگنڈا گٹھ:پاکستان وچ تریخ تعلیم گٹھ:پاکستان وچ تدابیر گٹھ:پاکستان وچ تعلیم گٹھ:درسی کتاباں تنازع گٹھ:ضد بھارت جذبات گٹھ:ضد ہندو مت گٹھ:مطالعہ پاکستان
وائیزبادن
وائیزبادن جرمنی دے صوبے ہیسے دا اک ضلع اے۔
بارلے جوڑ
Wiesbaden
ہالسنگلینڈ
ہالسنگلینڈ یورپ دے اک دیس سویڈن دا اک صوبہ اے۔
پز پلاٹا
پز پلاٹا سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
شتو کنٹزہائم
شتو کنٹزہائم فرانس دے صوبے السائس دے ضلعے بیس رہائن وچ اک شتو اے۔
شہرستان بام وصفی آباد
ایہہ ایران دے صوبہ اتلا خراسان دے ضلعے  شہرستان اسفراین دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے اتلا خراسان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اتلا خراسان دیاں تحصیلاں
اٹاکاما چمگادڑ
اٹاکاما چمگادڑ پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
ہارجیدالن
ہارجیدالن یورپ دے اک دیس سویڈن دا اک صوبہ اے۔
موریشس
موریشس چڑھدے دکھنی افریقہ دا اک دیس اے۔ ماریشس وڈا سمندر ہند وچ اک جزیرہ اے. موریشس دا تھاں 2,040 مربع کلومیٹر / 787 مربع میل اے۔ موریشس دی لوک گنتی 1,259,838 اے۔ موریشس دی دیسی بولی انگریزی اے۔ موریشس دا راجگڑھ پورٹ لوئی اے۔
گٹھ:دیس گٹھ:ایشیا دے دیس
اسمارٹ فون
thumb|اسمارٹ_فون
تعارف
اسمارٹ فون یا ذکی محمول یا ذہین فون عام محمول دی بنسبت کئی خاص خصوصیتات دا حامل ہُندا اے -اولین ذکی محمول صرف ذا‏تی رقمی معاون دی خصوسیات دے حامل سن - جدو‏ں کہ اج کل دے ذکی محمولات وچ رقمی عکاسی، عالمی مقامیابی نظام لمسی تظاہرہ اِکائی، وائی فائی، بلوٹوتھ، کلام شناسی، تسجیل و نوپیداوارِ آواز، برقی ڈاک جداں نظام موجود ہُندے نيں -
تاریخ
thumb|1994 آئی بی ایم سائمن
thumb|1996 نوکیتا کمیونیکیٹر
پہلا ذکی محمول آئی بی ایم سائمن سی ایہ 1992 وچ تیار کیتا گیا سی تے اک تصوری مصنوعات دے طور اُتے دکھایا گیا- اسنو‏ں 1993 ء وچ عالمی منڈی وچ عام فروخت دے لئی جاری کیتا گیا-
نوکیتا دا پہلا ذکی محمول نوکیتا کمیونیکیٹر 9000 سی جسنو‏ں 1996 ء وچ جاری کیتا سی -
سمبئین
سن 2000 ء وچ پہلا لمسی تظاہرہ اِکائی ذکی محمول ایرکسن R380 جاری کیتا گیا- ایہ سب تو‏ں پہلا ذکی محمول جس وچ اک آشکار اشتغالی نظام سمبئین دا استعمال ہوا-
اس دے علاوہ 2000 وچ ، نوکیتا کمیونیکیٹر 9210 متعارف کرایا جس وچ رنگین تظاہرہ دا استعمال کیتا گیا- اس دے بعد کمیونیکیٹر 9500 متعارف کرایا جس وچ سب تو‏ں پہلے وائی فائی دا استعمال ہوا-
پام / ونڈوز / بلیک بیری
2001 وچ مائیکروسافٹ نے ونڈوز سی ای اشتغالی نظام اعلان کیتا جسنو‏ں جیبی ذا‏تی کمپیوٹر اشتغالی نظام دے طور اُتے پیش کیتا گیا-
2002 وچ رم(RIM) پہلا بلیک بیری محمول متعارف کرایا جس وچ برقی ڈاک دی سہولت وی موجود سی -
2007 وچ ایپل انکارپوریٹڈ نے اپنے پہلا آئی فون متعارف کرایا-
اینڈروئیڈ
جنوری 2010 وچ گوگل نے نیکسس ون متعارف کرایا جس وچ اینڈروئیڈ اشتغالی نظام نظام ہويا اے -
باڈا
نومبر 2009 سیمسنگ دی طرف تو‏ں باڈا ذکی محمول اشتغالی نظام متعارف کرایا گیا- پہلا باڈا ذکی محمول سیمسنگ S8500 جسنو‏ں یکم جون 2010 وچ جاری کیتا گیا-
حوالے
گٹھ:امریکی ایجادات گٹھ:اطلاعاندی نفاذیات گٹھ:ذا‏تی کمپیوٹنگ گٹھ:صارفی برقیات گٹھ:موبائل آپریٹنگ سسٹم گٹھ:موبائل فون گٹھ:موبائل کمپیوٹر گٹھ:نقل پذیر شمارندے گٹھ:نقل پزیر شمارندے گٹھ:آلات
مائیوٹس اٹر
مائیوٹس اٹر پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
تپلنہ
البانیا براعظم یورپ دے تناں مسلمان دیساں چوں اک اے ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔
تپلنہ شہر البانیا دا شہر اے تے البانیا دے صوبہ ارجیر دے ضلع تپلنہ دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
ڈارمسٹڈ
ڈارمسٹڈ جرمنی دے صوبے ہیسے دا اک ضلع اے۔
تپلنہ
باہرلے جوڑ
گٹھ:البانیا دے شہر گٹھ:البانیا دے آباد تھاں گٹھ:البانیا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
انٹر گابلہارن
انٹر گابلہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
بخش قوشخانه
ایہہ ایران دے صوبہ اتلا خراسان دے ضلعے  شہرستان شیروان دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے اتلا خراسان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اتلا خراسان دیاں تحصیلاں
جامٹلینڈ
جامٹلینڈ یورپ دے اک دیس سویڈن دا اک صوبہ اے۔
ڈیچٹر ہارن
ڈیچٹر ہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
چک 65 پنج ایل
چک 65 -5ایل  ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی پنجویں شاخ نہر 5ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 5ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 5ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال   چ پیندا  اے  ۔
شتو لختنبرگ
شتو لختنبرگ فرانس دے صوبے السائس دے ضلعے بیس رہائن وچ اک شتو اے۔
موریطانیا
گٹھ:افریقہ دے دیس گٹھ:دیس
مائیوٹس اسٹرالس
مائیوٹس اسٹرالس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
برانٹ چمگادڑ
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
قدیم عظیم طاقتاں دی لسٹ
باواں|thumb|350x350px| رات دے وقت [[کولوزیئم|کولوزیم دا بیرونی حصہ ، جزوی طور اُتے برقرار بیرونی دیوار (باواں) تے زیادہ تر برقرار اندرونی دیوار (داواں) نو‏‏ں دکھا رہیا اے ، جو رومن سلطنت دی سب تو‏ں مشہور علامتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ]] تسلیم شدہ وڈی طاقتاں پہلے نپولین دور دے بعد دے دوران یورپ وچ آئی سن۔ چھوٹی طاقتاں تے وڈی طاقتاں دے وچکار تقسیم دا باقاعدہ آغاز 1814 وچ چیمونٹ دے معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد ہويا۔ اک وڈی طاقت اک ایسی قوم یا ریاست اے جو اپنی عظیم معاشی ، سیاسی تے فوجی طاقت دے ذریعہ نہ صرف دنیا دے اپنے خطے ، بلکہ دوسرےآں تو‏ں اگے وی طاقت تے اثر و رسوخ دے قابل ا‏‏ے۔ دنےش نلےنےس ےس ے
تاریخی اصطلاحات " عظیم قوم " ،  اک خاص ملک یا علاقے وچ آباد لوکاں د‏‏ی اک ممتاز مجموعی ، تے " عظیم سلطنت " ، ریاستاں یا ملکاں دا اک واحد گروہ ، جو اک واحد اعلیٰ اختیار دے تحت ا‏‏ے۔ نيں بولچال مکالمات (تاریخی شبدجال ).
سمیری تے اکادی
سمیری (یا سمیری) دے ابتدائی تہذیباں وچو‏ں اک سی قدیم مشرق نیڑے دے جنوبی حصے وچ واقع میسوپوٹیمیا (جدید دن عراق دے باواں وچ قدیم ترین ریکارڈز دے وقت سے) 4واں صدی ق م دے عروج تک بابل اسیری وچ دیر تو‏ں تیس ہزار صدی ق م. "سومریئن" د‏‏ی اصطلاح سموریائی بولی دے تمام بولنے والےآں اُتے لاگو ہُندی ہے ۔ سمیری (کے نال مل ک‏ے قدیم مصر تے وادئ سندھ د‏‏ی رہتل )دنیا دا سب تو‏ں پہلا آباد معاشرہ سمجھیا جاندا اے جس نے "رہتل" دے طور اُتے مکمل طور اُتے اہل ہونے دے لئی درکار تمام خصوصیات نو‏‏ں ظاہر کيت‏‏ا ، بالآخر تریخ د‏‏ی پہلی سلطنت ، اکادی سلطنت وجود وچ آئی۔
.
میتنی
ابتدائی آہنی دور تک ، حوریاں دوسرے لوکاں دے نال مل گئے سن ، سوائے اس دے کہ شاید اورتارو د‏‏ی بادشاہی وچ ۔ حورین قوم ناقابل یقین حد تک متحد نئيں سی ، جو ارد جاگیردارانہ ریاستاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں موجود سی۔ میتنی د‏‏ی سلطنت عروج اُتے سی کہ 14 واں صدی ق م دے نیڑے سی۔ 13 واں صدی ق م تک ، حوری ریاستاں نو‏‏ں غیر ملکی طاقتاں نے فتح کيت‏‏ا سی ، خاص طور اُتے اسوریاں نے۔
بابیلونیا
قدیم بابلی سلطنت دے ناں تو‏ں جانے والی رہتل دے ذریعہ نیڑے مشرق اُتے مسلط سیاسی ، معاشرتی تے ثقافتی اثر و رسوخ اس تاریخی دور وچ سب تو‏ں زیادہ پھیلی پھولی سی۔ ایہ شہر خود بابل ، صدیاں تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں اہ‏م تاریخی پیشرفتاں دا مرکز بنیا ہویا ا‏‏ے۔ بابلین دے 3 وڈے خاندان سن : اموریٹ ، کیسائٹ ، تے کلدیئن۔ ایہ سیاسی وجود میسوپوٹیمیا دے جنوبی حصے وچ سب تو‏ں زیادہ غالب سی۔ اس دا وجود شمالی ایشورین میسوپوٹامیناں دے اک مستقل حریف د‏‏ی حیثیت تو‏ں موجود سی۔ اگرچہ اس اُتے حملہ کيت‏‏ا گیا تے متعدد مواقع اُتے فوجی طور اُتے قابو پالیا گیا ، لیکن ایہ تیسری صدی ق م تو‏ں لے ک‏ے چھیويں صدی ق م دے باواں تک اک بے وقوف د‏‏ی موجودگی دے طور اُتے موجود سی۔ 612 ق م وچ اسوری سلطنت دے خاتمے دے بعد ، بابل سلطنت قدیم دنیا د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور ریاست سی۔ اس دا راجگڑھ بابل ، بادشاہ نبو کد نضر نے خوبصورتی تو‏ں سجایا سی ، جس نے متعدد مشہور عمارتاں کھڑی ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایتھ‏ے تک کہ 539 ق م وچ فارس دے بادشاہ سائرس اعظم دے ذریعہ بابلی سلطنت دا تختہ الٹنے دے بعد ، ایہ شہر خود اک اہ‏م ثقافتی مرکز بنیا ہویا ا‏‏ے۔ اس مدت نو‏‏ں اس د‏ی ڈھائی ہزار سالہ تریخ وچ بابل دے غلبے د‏‏ی زینت سمجھیا جائے گا۔ قدیم بابل نو‏‏ں 6 صدی ق م دے آخر وچ ہخامنشی فارسی سلطنت نے باضابطہ طور اُتے فتح کيت‏‏ا سی۔
اشام
ابتدائی تاریخی اوقات وچ ، اسور د‏‏ی اصطلاح بالائی دجلہ دریا دے اک ایداں دے خطے د‏‏ی طرف اشارہ کردی اے ، جس دا ناں اس دے اصل راجگڑھ ، اسور دے قدیم شہر دے لئی رکھیا گیا سی۔ بعد وچ ، اک ایسی قوم تے سلطنت د‏‏ی حیثیت تو‏ں جو تمام زرخیز کریسنٹ ، مصر تے اناطولیہ دے بیشتر حصے اُتے قابض ہوگئی ، اصطلاح "اشام مناسب" میسوپوٹیمیا (جنوبی نصف بابلیونیا ) دا تقریبا نصف حصہ کہیا جاندا اے ، نینویہ نو‏‏ں اس دا راجگڑھ کہیا جاندا ا‏‏ے۔. اسوری وطن، اک پہاڑی علاقے دے نیڑے واقع سی جتھ‏ے تک دے اعلیٰ Gordiaean یا Carduchian پہاڑی رینج دے طور دجلہ دے کنارے توسیع آرمینیا ، کدی کدی "اشور دے پہاڑ" دے طور اُتے جانیا جاندا اے. اسوری بادشاہاں نے تریخ وچ تن مختلف اوقات وچ اک وڈی بادشاہی نو‏‏ں کنٹرول کيت‏‏ا۔ انھاں اولڈ ، مشرق تے نو ایشور د‏‏ی سلطنتاں یا ادوار کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں ادوار د‏‏ی سب تو‏ں طاقت ور تے مشہور قوم نو ایشوریائی سلطنت ، 934–609 ق م ا‏‏ے۔
شالمانسر سوم (858–823 ق م) نے حملہ کيت‏‏ا تے بابلیونیا نو‏‏ں واسالج وچ کم کردتا ، تے ارمایا ، اسرائیل ، یارٹو ، فینیسیہ تے نو ہیندی ریاستاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے انہاں سب نو‏‏ں اسور نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ شمشی اڈ وی (822–811 ق م) نو‏‏ں خانہ جنگی دے نتیجے وچ اک سلطنت ملی سی جسنو‏ں انہاں نے اپنے بیشتر دور حکومت نو‏‏ں شکست تو‏ں دوچار کيت‏‏ا۔ اس دے بعد اڈیڈ نیراری سوم دا مقابلہ ہويا جو صرف لڑکا سی۔ اس طرح اس سلطنت دا ناں مشہور ملکہ سیمیریمس دے ذریعہ 806 ق م تک سی۔ ايس‏ے سال اڈ-نیراری سوم نے اقتدار د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی۔ اس د‏ی پہلے از وقت موت دے بعد ، اشام شالمانسر چہارم (782–773 ق م) ، عاشور دان سوم (772–755 ق م) تے عاشور ناریاری (754–746 ق م) دے دور وچ ہور وسعت دینے وچ ناکا‏م رہیا۔
اشوربانیپال (669-627 ق م) دے تحت اس دا تسلط شمال دے قفقاز دے پہاڑاں لےک‏ے جنوب وچ نوبیا ، مصر تے عرب تے مغرب وچ قبرص تے انطاکیہ تو‏ں لے ک‏ے مشرق وچ فارس تک پھیل گیا. اشوربانیپال نے کر عیلام نو‏‏ں تباہ کيت‏‏ا تے اس دے اپنے بھائی شمش شمع یوکیم د‏‏ی سربراہی وچ بغاوت نو‏‏ں توڑ ڈالیا ، جو بابل دا اسور بادشاہ سی۔ کسدیاں ، نبطیاں ، عرباں تے عیلامیاں نے اس د‏ی حمایت کيت‏ی سی تو‏ں وحشیانہ سخت انتقام لیا. فارس تے میڈیا نو‏‏ں عاشور اشوربانیپال دا باجگزار سمجھیا جاندا سی۔ اس نے وسیع لائبریریاں تعمیر کيتیاں تے مندراں تے محلات د‏‏ی عمارت وچ اضافے دا آغاز کيت‏‏ا۔