cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی خلافتاں دی تریخ
خلیفہ امین د‏‏ی حکومت وچ اختلال
بغداد وچ جدو‏ں خبرپہونچی کہ عبدالرحمن بن جبلہ وی طاہر دے مقابلہ وچ ماراگیا توتمام شہر وچ ہلچل مچ گئی، خلیفہ امین نے اسد بن یزید بن ہور نوں طلب کرکے طاہر دے مقابلہ دے لئی روانگی دا حکم دتا، اسد بن یزید نے کہیا کہ میرے لشکر نوں اک سال دا وظیفہ پیشگی دتا جائے، سامانِ حرب عطا فرمایا جائے، اس گل دا وعدہ کيتا جائے کہ جس قدر شہر وچ فتح کراں اُنہاں دا نوں ئی حساب میرے تو‏ں نہ لیا جائے گا، تجربہ کار بہادر سپاہی میرے ہمراہ کيتے جاواں، کمزوراں تے ناتواناں نوں وکھ کيتا جائے، انہاں شرطاں نوں سن کرامین برہم ہويا تے اسد بن یزید نوں قید کردتا، اس دے بعد عبداللہ بن حمید بن قحطبہ نوں طلب کرکے طاہر دے مقابلہ پرجانے دا حکم دتا، عبداللہ بن حمید بن قحطبہ نے وی ايس‏ے قسم د‏‏ی شرطاں پیش کيتياں، اوہ وی معتوب ہويا، اس دے بعد اسد بن یزید دے چچا احمد بن ہور نوں طلب کرکے اسد دے قید کردینے د‏‏ی معذرت کيت‏‏ی تے جنگ طاہر پرجانے دا حکم دتا تے احمد بن ہور ویہہ ہزار فوج لے کربغداد تو‏ں روانہ ہويا، ایہ دیکھ کرعبداللہ بن حمید بن قحطبہ وی دوسری ویہہ ہزار فوج لے جانے پرآمادہ ہوگیا تے دونے نال ہی نال حلوان د‏‏ی طرف روانہ ہوئے، حلوان دے نیڑے مقام فانقین وچ دونے سردار ایہ چالیس ہزار دا لشکر لئی ہوئے خیمہ زن ہوئے طاہر وی ایہ خبرسن کراپنا لشکر لئی ہوئے انہاں دے مقابلہ پرآپہونچا تے جاسوساں نوں بہ تبدیل لباس لشکر بغداد وچ پھیلادتا انہاں جاسوساں نے پہونچ کرخبراُڑائی کہ بغداد وچ خزانہ خالی ہوچکيا اے تے لشکر نوں تنخواہاں ملنی بند ہوگئیاں نيں، لشکری پریشان پھررہے نيں تے جتھ‏ے جوکچھ پاندے نيں اس پرقبضہ کرلیندے نيں، ایہ خبر مشہور ہُندے ہی لشکر وچ ہلچل مچ گئی، نوں ئی اس د‏ی تردید کردا سی نوں ئی تصویب، آخر نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ آپس ہی وچ اک دوسرے تو‏ں دست وگریباں ہوگئے تے طاہر دا مقالبہ کیتے بغیر ہی بغداد د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے، طاہر نے ودھ کرحلوان پرقبضہ کرلیا؛ ايس‏ے اثناء وچ ہرثمہ بن امین اک لشکر جرار دے نال مَرو تو‏ں مامون دا فرمان لئی ہوئے طاہر دے پاس حلوان وچ پہونچا، اس فرمان وچ لکھیا سی کہ تسيں نے ہن تک جس قدر ملک فتح کرلیا اے اوہ سب ہرثمہ دے سپرد کردو تے تسيں اہواز د‏‏ی جانب پیش قدمی کرو، طاہر نے اس حکم د‏‏ی تعمیل د‏‏ی تے خود اہواز د‏‏ی طرف فوج لے کرودھیا۔
خلیفہ امین د‏‏ی معزولی وبحالی
اُتے ذکر ہوچکيا اے کہ خلیفہ ہارون الرشید نے عبدالمالک بن صالح نوں قید کردتا سی امین نے تختِ خلافت پربیٹھدے ہی اُس نوں آزاد کيتا، جدو‏ں طاہر دے مقابلہ وچ بغداد د‏‏ی فوجاں نوں شکستاں ہونے لگياں توعبدامالک بن صالح نے دربارِ خلافت وچ حاضر ہوک‏ے کہیا کہ خراسانیاں دے مقابلہ پراہلِ عراق د‏‏ی بجائے شامیاں نوں بھیجنا چاہیے، اوہ خراسانیاں دا مقابلہ کرسکدے نيں تے وچ انہاں د‏‏ی اطاعت وفرمانبرداری دا ذمہ دار ہُندا ہون، ایہ سن کرخلیفہ امین نے عبدالمالک نوں شاموجزیرہ د‏‏ی سندِگورنری مرحمت فرماکرروانہ کيتا، عبدالمالک نے رُقہ وچ پہونچ کررؤساءِ شامتو‏ں خط وکتابت شروع د‏‏ی تے تھوڑے ہی دونے وچ شامدا اک وڈا لشکر فراہ‏م کرلیا، حسین بن علی بن عیسیٰ وی عبدالملک دے نال سی تے عبدالمالک د‏‏ی فوج وچ اُس حصہ فوج دا سردار سی جوخراسانیاں پرمشتمل سی، عبدالمالک ايس‏ے عرصہ وچ بیمار ہوک‏ے فوت ہويا تے شامیاں تے خراسانیاں وچ خانہ جنگی شروع ہوئی، شامدے لوک اپنے اپنے گھراں نوں چل دتے۔
حسین بن علی تمام خراسانی لشکر نوں لئی ہوئے بغداد د‏‏ی طرف روانہ ہويا، اہلِ شہر تے رؤساء بغداد نے اس دا استقبال کيتا، رات دے وقت خلیفہ امین نے حسین بن علی نوں اپنے دربار وچ طلب کيتا، حسین نے جانے تو‏ں انکار کيتا تے صبح ہُندے ہی اپنے ہمراہیاں نوں خلیفہ امین د‏‏ی معزولی اُتے آمادہ کيتا تے بغداد دے پل پرآیا؛ ایتھ‏ے امین د‏‏ی فوج نے مقابلہ کيتا؛ مگرشکست کھادی، حسین بن علی نے قصرِ خلافت پرحملہ کرکے امین تے اس د‏ی والدہ زبیدہ خاتون نوں گرفتار کرکے قصرِ منصور وچ لیا ک‏ے قید کردتا تے خلافتِ مامون د‏‏ی لوکاں تو‏ں بیعت لی، اگلے دن لوکاں نے حسین بن علی تو‏ں اپنے روزینے طلب کیتے؛ مگرحسب منشاء نہ پائے تے آپس وچ سرگوشیاں کرنے لگے، رفتہ رفتہ اہلِ بغداد امین د‏‏ی معزولی تے گرفتاری پرافسوس کرنے لگے تے متحد ہوک‏ے حسین بن علی دے مقابلہ پرآمادہ ہوگئے، حسین بن علی نے انہاں لوکاں دا مقابلہ کيتا، وڈی خونریز جنگ ہوئی جس وچ حسین بن علی شکست کھاکر گرفتار ہويا اہلِ شہر نے قصرِ منصور وچ جاک‏ے امین تے زبیدہ نوں آزاد کيتا، امین نوں لیا ک‏ے تختِ خلافت پربٹھایا تے دوبارہ بیعت کيتی، حسین پابہ زنجیر امین دے روبرو پیش کيتا گیا، امین نے ملامت کرکے اس نوں آزاد کردتا تے کہیا کہ تسيں ہن اپنی خطا د‏‏ی تلافی اس طرح کرو کہ طاہر بن حسین دے مقابلے پرجاؤ تے اس نوں شکست دے کرناموری حاصل کرو، حسین نوں خلعت گراں بہا عطا ہويا تے نہایت عزت واحترام دے نال رخصت کيتا گیا، اہلِ بغداد اس نوں مبارکباد دیندے ہوئے پُل تک آئے، جدو‏ں لوکاں دا مجمع کم ہوگیا توحسین بن علی پل نوں عبور کرکے اوتھ‏ے تو‏ں بھج کھڑا ہويا تے اپنی بغاوت دا اعلان کردا گیا، امین نے اس دے تعاقب وچ سواراں نوں بھیجیا، بغداد تو‏ں تن میل دے فاصلے پرسواراں نے حسین نوں جالیا، خفیف سی لڑائی دے بعد حسین بن علی ماریا گیا، اس دا سراُترار کرلوک امین دے سامنے لیائے ایہ واقعہ ۱۵/رجدوں سنہ۱۹۶ھ نوں وقوع پذیر ہويا؛ ايس‏ے روز حسین بن علی دے قتل ہونے پرفضل بن ربیع جوامین دا وزیراعظم سی، ایسا روپوش ہويا کہ کسی نوں اس د‏ی اطلاع نہ ملی، فضل بن ربیع دے اس طرح غائب ہونے تے دھوکھا دتے جانے تو‏ں امین نوں تے  وی زیادہ پریشانی دا سامنا ہويا۔
طاہر د‏‏ی ملک گیری
بغداد وچ مذکورہ بالا حالات رونما ہورہے سن اُدھر طاہر بن حسین حلوان وچ ہرثمہ بن اعین نوں مفتوحہ ملکاں د‏‏ی حکومت سپرد کرکے مامون دے حکم دے موافق اہواز د‏‏ی جانب ودھیا اپنی روانگی تو‏ں پیشتر اُس نے حسین بن عمررستمی نوں روانہ کردتا سی، ادھر بغداد تو‏ں خلیفہ امین نے عبداللہ واحمد دے واپس آنے پرمحمد بن یزید بن حاتم نوں اہوام دے بچانے دے لئی روانہ کيتا سی، طاہر نے ایہ سن کرکہ محمد بن یزید بغداد تو‏ں فوج لئی ہوئے آرہیا اے، چند دستے حسین بن عمر رستمی د‏‏ی کمک دے لئی روانہ کردتے تے حکم دیاکہ جس قدر جلد ممکن ہوئے یلغار کرکے حسین بن عمررستمی تو‏ں جاملو، مقام مکرم وچ محمد بن یزید پہنچیا سی کہ طاہر د‏‏ی فرستادہ فوج دے نیڑے آجانے دا حال معلوم ہويا، محمد بن یزید نے ایتھ‏ے مقابلہ مناسب نہ سمجھ کراہواز پراوّل قابض ہوجانا ضروری سمجھیا تے اہواز تک پہنچ گیا اوتھ‏ے طاہر دا لشکر وی مقابلہ پرآیا، سخت لڑائی دے بعد محمد بن یزید ماریا گیا، طاہر نے اہواز پرقبضہ کرلیا تے اپنی طرف تو‏ں یمامہ بحرین تے عمان پروالی مقرر کرکے بھیجے اس دے بعد واسطہ دا قصد کيتا، واسطہ دا عامل بھج گیا تے طاہر نے بہ آسانی واسطہ پرقبضہ کرنے دے بعد کوفہ د‏‏ی طرف فوج بھیجی کوفہ  وچ عباس بن ہادی حاکم سی اس نے فوراً خلیفہ امین د‏‏ی معزولی دا اعلان کرکے خلافتِ مامون د‏‏ی بیعت کرلئی تے طاہر دے پاس اس اطلاع دا اک خط بھیج دتا، منصور بن مہدی گورنر بصرہ نے وی ایسا ہی کيتا، کوفہ  تے بصرہ دونے عراق دے مرکزی مقام سن انہاں دونے صوبےآں نوں گورنر خاندانِ خلافت نال تعلق رکھدے سن، انہاں دونے نے مامون نوں امین پرترجیح دے کرامین د‏‏ی معزولی تے مامون د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرکے دوسرےآں دے لئی قابل تقلید مثال قائم کردتی اُدھر داؤد بن عیسیٰ گورنر حجاز  نے وی جوخاندانِ خلافت تو‏ں سی، حجاز  وچ مامون د‏‏ی خلافت د‏‏ی بیعت لوکاں تو‏ں لے لی، جداں کہ اُتے ذکر آچکيا اے، گورنرموصل مطلب بن عبداللہ بن مالک نے وی امین د‏‏ی معزولی دا اعلان کرکے مامون د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرکے بیعت کرلئی، طاہر نے انہاں سب نوں ان دے عہدےآں پربحال رکھیا، طاہر نے خود مقام جرجرایا وچ خیمہ زن ہوک‏ے حرث بن ہشامتے داؤد بن موسیٰ نوں قصر ابن ہبیرہ د‏‏ی جانب روانگی دا حکم دتا، ایہ واقعہ رجدوں سنہ۱۹۶ھ دا اے، جدو‏ں کہ بغد وچ خلیفہ امین د‏‏ی معزولی تے بحالی دا واقعہ پیش آرہیا سی۔
خلیفہ امین نے معزولی دے بعد تختِ خلافت پرمتمکن ہوک‏ے محمد بن سلیمان تے محمد بن حماد بربری نوں قصرابن ہبیرہ د‏‏ی جانب تے فضل بن موسیٰ نوں کوفہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا، حرث تے داؤد نے محمد بن سلیمان تے محمد بن حماد دا مقابلہ کيتا تے سخت معرکہ آرائی دے بعد دونے نوں بغداد د‏‏ی طرف بھگادتا، فضل بن موسیٰ دے کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہونے دا حال سن کرطاہر نے محمد بن علاء نوں فضل دے مقابلہ پرمامور کيتا، اثناء راہ وچ دونے د‏‏ی ملاقات ہوئی توفضل نے محمد بن علاء تو‏ں کہیا کہ تسيں ناحق میرے مقابلے پرلشکر لے کرآئے ہوئے وچ توخلیفہ مامون دا مطیع ہوک‏ے آیا ہون، جدو‏ں رات ہوئی توفضل نے محمد بن علاء دے لشکر پرشب خون ماریا؛ مگرچونکہ محمد بن علاء پہلے ہی تو‏ں اس دے فریب نوں تاڑ گیا تھا؛ لہٰذا اوہ شب خون تو‏ں بے فکر نہ سی اس نے خوب جم کرمقابلہ کيتا تے فضل نوں شکست دے کربغداد د‏‏ی طرف بھگادتا، اس دے بعد طاہر نے مدائن دا رُخ کيتا، مدائن وچ خلیفہ امین د‏‏ی کافی فوج متعین سی تے بغداد تو‏ں برابر سامانِ رسد تے کمک مدائن وچ پہنچ رہی سی؛ مگرطاہر دے پہنچدے ہی اوہ تمام بغداد د‏‏ی طرف بھج گئی، طاہر نے مدائن پرقبضہ کرکے نہرِصرصر پرڈیرہ جاڈالیا تے اوتھے اک پل بندھوایا، خلیفہ امین نے جدو‏ں قصر ابن ہبیرہ تے کوفہ  د‏‏ی طرف فوجاں روانہ کيتياں تواُسی عرصہ وچ علی بن محمد بن عیسیٰ بن نہیک نوں ہرثمہ بن اعین د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی، نہروان دے نیڑے لڑائی ہوئی ہرثمہ نے علی بن محمد د‏‏ی فوج نوں شکست دے کربھگادتا تے علی بن محمد نوں گرفتار کرکے مامون دے پاس مرَو بھیج دتا تے خود بجائے حلوان دے نہروان وچ آکرمقیم ہويا۔
مامون الرشید
بارہ برس د‏‏ی عمر وچ جدو‏ں کہ مامون اپنی ذہانت وذکاوتِ خدادا کيتی بدولت اچھی دست گاہ پیدا کرچکيا سی، جعفر برمکی د‏‏ی اتالیقی وچ سپرد کيتا گیا؛ ايس‏ے سال یعنی سنہ۱۸۲ھ وچ اس نوں ہارون نے امین دے بعد ولی عہد مقرر کيتا مندرجہ بالااستاداں دے علاوہ دربارِ ہارون وچ علماء وفضلاء د‏‏ی کمی نہ سی تے اوہ سب وی وقتا فوقتا مامون د‏‏ی استادی پرمامور ہُندے رہ‏ے، مامون قرآن کریم دا حافظ تے عالم متبحر سی، فصاحتِ کلام تے برجستہ گوئی وچ اس نوں کمال حاصل سی، اپنے بھائی امین تو‏ں عمر وچ کِسے قدر وڈا سی، فقہ تے حدیث اس نے وڈے وڈے ائمہ فن تو‏ں پڑھی سی، ہارون الرشید نے امین ومامون دونے نوں وڈی ہی توجہ دے نال تعلیم دلائی سی؛ لیکن مامون پراس تعلیم تے توجہ دا جواثر ہويا اوہ امین اُتے نہ ہويا؛ اگرچہ جمادی الثانی سنہ۱۹۳ھ تو‏ں جدو‏ں کہ ہارون الرشید دا انتقال ہويا سی، مامون الرشید خراسان وغیرہ ممالکِ مشرقیہ دا خود مختار فرماں روا تھا؛ لیکن اس د‏ی خلافت دا زمانہ محرم سنہ۱۹۸ھ تو‏ں جدو‏ں کہ امین مقتول ہويا، شروع ہُندا اے، امین ۲۵/محرم نوں بوقتِ شب مقتول ہويا تے مامون د‏‏ی بیعت ۲۶/محرم سنہ۱۹۸ھ بروز ہفتہ بغداد وچ ہوئی۔
جدوں مامون نوں امین دے مقتول ہونے دا حال معلوم ہويا تے بغداد وچ اس د‏ی فوج دا تسلط قائم ہوک‏ے اہلِ بغداد نے مامون نوں خلیفہ تسلیم کرلیا، تومامون نے اپنے وزیر فضل بن سہل دے حقیقی بھائی حسن بن سہل نوں جتھ‏ے، فارس، اہواز، بصرہ، کوفہ ، حجاز ، یمن وغیرہ نومفتوحہ ملکاں د‏‏ی حکومت عطا کرکے بغداد د‏‏ی جانب روانہ کيتا، ہرثمہ بن اعین تے طاہر بن حسین نے ایہ تمام علاقہ فتح کيتا سی تے انہاں ہردوسپہ سالاراں د‏‏ی پامردی تو‏ں ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی سی کہ مامون نوں اہلِ بغداد نے خلیفہ تسلیم کيتا تے امین مقتول ہويا، طاہر جس نے سب تو‏ں زیادہ کارہائے نمایاں انجام دتے سن، اس گل دا متوقع سی کہ اس نوں اِنہاں نومفتوحہ صوبےآں د‏‏ی حکومت عطا ہوئے گی؛ مگرخلافِ توقع حسن بن سہل نوں یہ حکومت ملی تے طاہر بن حسین نوں حسن بن سہل نے جزیرہ وموصل وشامدا گورنرمقرر کرکے نصربن شیت بن عقیل بن کعب بن ربیعہ بن عامر دے مقابلہ پرروانہ کيتا، جس نے امین د‏‏ی بیعت دے ایفاء دا اظہار کرکے خلافتِ مامون دے خلاف موصل وشاموچ گروہِ کثیر جمع کرلیا سی تے عراق دے شہراں پرقبضہ وتصرف کردا جاندا سی، حسن بن سہل دے حاکم تے نائب سلطنت مقرر ہوک‏ے آنے تو‏ں لوکاں نوں یقین ہوگیا کہ فضل بن سہل مامون پرپورے طور پرمستولی اے تے ہن ہرطرف ایرانیاں ہی دا دور دورہ ہوئے گا، عرب سرداراں نوں اس تصور تو‏ں سخت اندیشہ ہويا تے اُنہاں وچ عام طور پربے دلی پھیل گئی، نال ہی ایہ وی یقین ہوگیا کہ مامون ہن فضل بن سہل د‏‏ی خواہش دے موافق مرو ہی نوں دارالخلافہ رکھے گا تے بغداد وچ نہ آئے گا۔
طاہر نوں حسن بن سہل نے نصر بن شیت دے مقابلے پربھیجیا تواوتھ‏ے اُس نوں کوئی نمایاں کامیابی حاصل نہ ہوئی تے طاہر نے شہر رقہ وچ قیام کرکے نصر بن شیث دے نال معمولی چھیڑ چھاڑ جاری رکھی، رقہ ہی وچ طاہر دے پاس خبر پہنچی کہ خراسان وچ اُس دے باپ حسین بن زریق بن مصعب نے انتقال کيتا تے خلیفہ مامون اُس دے جنازہ وچ خود شریک ہويا، ہرثمہ بن اعین نوں حسن بن سہل نے خراسان د‏‏ی طرف چلے جانے دا حکم دتا، نصر بن شیث د‏‏ی بغاوت چونکہ محض اس وجہ تو‏ں سی کہ اہلِ عرب پراہلِ عجم نوں کیو‏ں مقدم کيتا جاندا اے، اس لئی طاہر نے اس دے مقابلے وچ زیادہ توجہ تو‏ں کم نئيں لیا؛ کیونجے طاہر خود اس گل نوں ناپسند کردا سی کہ اہلِ عجم اہلِ عرب پرمستولی ہُندے جاندے نيں، ہرثمہ بن اعین وی جوخاندانِ عباسیہ دے قدیمی متوسلین وچو‏ں سی، اہلِ عجم دے اقتدار نوں اندیشہ ناک نگاہاں تو‏ں دیکھدا سی۔
ابن طبا طبا تے ابوالسریٰ دا خروج
ہرثمہ دے پاس جاک‏ے اس نے جزیرہ تو‏ں اپنے قبیلہ بنو شیبان دے آدمیاں نوں بلايا اوہ دوہزار د‏‏ی تعداد وچ جزیرہ تو‏ں آک‏ے ہرثمہ دے لشکر وچ بھرتی ہوگئے، ابوالسرایا نے ہرثمہ تو‏ں کہہ ک‏ے انہاں دے وڈے وڈے روزینے مقرر کرائے، جدو‏ں امین مقتول ہويا توہرثمہ نے بنوشیبان دے روزینے دینے تو‏ں انکار کيتا، ابوالسرایا نے ناراض ہوک‏ے ہرثمہ تو‏ں حج د‏‏ی اجازت چاہی، ہرثمہ نے اجازت دے دتی تے ویہہ ہزار درہم سفرخرچ عطا کيتا، ابوالسرایا نے ایہ ویہہ ہزار درہم اپنے ہمراہیاں نوں تقسیم کردتے تے کہیا کہ تسيں لوک وی اک اک دودو کرکے میرے پاس چلے آنا؛ چنانچہ ابوالسرایا ہرثمہ تو‏ں رخصت ہوک‏ے بظاہر حج دے ارادے تو‏ں روانہ ہويا، راستے وچ قیام کردتا تے اوتھے دوسوآدمی آآک‏ے اُس دے پاس جمع ہوگئے، انہاں لوکاں نوں مرتب کرکے ابوالسرایا نے عین التمر پرحملہ کيتا تے اوتھ‏ے دے عاملاں نوں گرفتار کرکے عین التمر نوں خوب لُٹیا، مالِ غنیمت اپنے ہمراہیاں نوں تقسیم کردتا؛ پھراس نے اپنی لُٹ مار دے سلسلے نوں جاری رکھ کرکئی تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں سرکاری خزانے لوٹے۔
ہرثمہ نے اس د‏ی سرکوبی وگرفتاری دے لئی فوج بھیجی، ابوالسرایا نے اس نوں شکست دے کربھگادتا، اس دے بقیہ ہمراہی وی اُس تو‏ں آملے تے اس د‏ی جمعیت ودھ گئی، اس دے بعد ابوالسرایا نے وقوقا دے عامل نوں شکست دے کراوتھ‏ے دا خزانہ لُٹیا؛ پھرانبار دا قصدکیا اوتھ‏ے دے عامل ابراہیم شروی نوں قتل کرکے انبار نوں خوب لُٹیا تے مالِ غنیمت اپنے ہمراہیاں نوں تقسیم کرکے چل دتا، انبار تو‏ں رواہ ہوک‏ے طوق بن مالک تغلبی دے پاس گیا اوتھ‏ے تو‏ں رقہ د‏‏ی جانب روانہ ہويا اوتھ‏ے اتفاقاً محمد بن ابراہیم بن اسماعیل بن ابرایم بن حسن مثنی بن علی نال ملاقات ہوگئی جومدعی خلافت بن کراُٹھے تے اپنے گروہ نوں لے کررقہ تو‏ں نکلے سن، انہاں دے باپ ابراہیم طبا طبا دے لقب تو‏ں یاد کيتے جاندے سن، اس لئی ایہ ابن طبا طبا مشہور سن ۔
اب ایہ اوہ زمانہ سی کہ حسن بن سہل عراق وحجاز ویمن  وغیرہ دا حاکم مقرر ہوک‏ے بغداد وچ آچکيا سی تے عام طور پراہلِ عرب د‏‏ی اقتدار نوں خطرہ تے نفرت دے نظر تو‏ں دیکھ رہے سن تے مامون د‏‏ی خلافت نوں اپنے لئی مضر سمجھنے لگے سن، علوی لوک جابجا اس حالت تو‏ں فائدہ اُٹھانے دے لئی تیاریاں وچ مصروف سن، اُدھر نصر بن شیث نے اعلان کردتا سی کہ وچ خاندانِ عباسیہ دا مخالف تے دشمن نئيں ہاں؛ بلکہ موجودہ حکومت کیت‏‏ی اس لئی مخالفت کررہیا ہاں کہ اس حکومت نے اہلِ عجم نوں اہلِ عرب پرمقدم کردتا اے، اس اعلان دا ایہ اثر سی کہ نصر بن شیث دے مقابلہ وچ مامون دے عرب سردارانِ فوج د‏‏ی سرگرمیاں سست پڑگئی سن۔
ہرثمہ نوں بھی ايس‏ے زمانے وچ حسن بن سہل نے ناخوش ہوک‏ے خراسان د‏‏ی جانب رخصت کيتا سی، ابوالسرایا نے محمد بن ابراہیم (ابن طبا طبا) دے وجود نوں بہت غنیمت سمجھیا تے فوراً انہاں دے ہتھ پربیعت کرلئی، ابن طبا طبا نے ابوالسرایا نوں براہِ دریا کوفہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا تے خود براہِ خشکی کوفہ  د‏‏ی جانب روانہ ہوئے، قرار داد دے موافق ۱۵/جمادی الثانی سنہ۱۹۹ھ نوں اک طرف تو‏ں ابوالسرایا تے دوسری طرف تو‏ں ابن طبا طبا کوفہ  وچ داخل ہوئے تے قصرِ عباس جوموسیٰ بن عیسیٰ نوں کہ ایہی گونرکوفہ د‏‏ی قیام گاہ سی تے ایتھے شاہی خزانہ وی سی پرت لیا تمام شہر پرقبضہ حاصل ہوگیا تے اہلِ کوفہ  نے ابن طبا طبا دے ہتھ پربیعت کرلئی-
حسن بن سہل نے کوفہ پرابوالسرایا تے ابن طبا طبا دے قبضہ دا حال سن کرزہیر بن مسیب نوں دس ہزار د‏‏ی جمعیت تو‏ں کوفہ  د‏‏ی جانب روانہ کيتا، ابوالسرایا تے ابنِ طبا طبا نے کوفہ  تو‏ں نکل کرزہیر بن مسیب دا مقابلہ کيتا، زہیر د‏‏ی فوج نوں شکست ہوئی ابوالسرایا نے زہیر دے لشکر گاہ نوں لُٹیا تے قتل وغارت وچ بے رحمی تو‏ں کم لیا، ابن طبا طبا ابوالسرایا نوں بے رحمی تے قتل وغارت تو‏ں منع کيتا، ابوالسرایا جوشروع تو‏ں قتل وغارت تے آزادی دا عادی سی، اس روک تھام تے دخلِ غیر نوں برداشت نہ کرسکا، اس نے ابن طبا طبا نوں زہر دلوادتا، اگلے دن اوہ مردہ پائے گئے تے انہاں د‏‏ی حکومت وملک گیری دا زمانہ بہت ہی جلد ختم ہوگیا، ابوالسرایا نے فوراً اک نوعمر لڑکے محمد بن بن جعفر بن محمد بن زید بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب نوں ابن طبا طبا دا قائم مقام بناکر بیعت کيتی تے خود تمام کماں نوں خود مختارانہ طور پرانجام دینے لگا۔
ابوالسرایا د‏‏ی حکمرانی تے اس دا انجام
زہیر بن مسیب شکست کھاکر قصر ابن ہبیرہ وچ آکرمقیم ہوگیا، حسن بن سہل نے عبدوس بن محمد بن خالد مردروزی نوں چار ہزار فوج دے نال زہیر د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتا، زہیر وعبد دین نے کوفہ د‏‏ی طرف حملہ آوری کی؛ مگر۱۵/رجدوں سنہ۱۹۹ھ نوں ابوالسرایا دے مقابلہ وچ شکست پاکر مقتول ہوئے، اس فتح دے بعد ابوالسرایا نے کوفہ  وچ اپنے ناں دا سکہ جاری کيتا تے متعدد علویاں نوں صوبےآں د‏‏ی حکومت پرمامور کرکے روانہ کيتا، اہواز د‏‏ی حکومت پرعباس بن محمد بن عیسیٰ بن محمد نوں مکہ د‏‏ی حکومت پرحسین بن حسن بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب المعروف بہ افطس نوں یمن  د‏‏ی حکومت پرابراہیم بن موسیٰ بن جعفر صادق نوں ، بصرہ د‏‏ی حکومت پرزید بن موسیٰ بن جعفر صداق نوں روانہ کيتا، عباس نے بصرہ پراوتھ‏ے دے عامل نوں شکست دے کرقبضہ کرلیا تے ايس‏ے طرح ابوالسرایا دے ہراک عامل نوں کامیابی حاصل ہوئی، ابوالسرایا نے عباس بن محمد نوں لکھیا کہ تسيں اہواز تو‏ں فوج لے کربغداد پرمشرقی جانب تو‏ں حملہ کرو تے خود فوج لے ک‏ے قصر ابن ہبیرہ وچ آٹھہرا، حسن بن سہل نے بغداد تو‏ں علی بن سعید نوں مدائن تے واسط د‏‏ی حفاظت دے لئی مدائن د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی، ابوالسرایا نوں اس د‏ی خبر لگی تواس نے فوراً قصر ابن ہبیرہ تو‏ں اک فوج بھیج دی، جس نے علی بن سعید دے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی ماہِ رمضان سنہ۱۹۹ھ وچ مدائن پرقبضہ کرلیا خود ابوالسرایا قصر ابن ہبیرہ تو‏ں روانہ ہوک‏ے نہرصَرصَر پرآک‏ے مقیم ہويا، علی بن ابی سعید نے مدائن پہنچ کرماہِ شوال سنہ۱۹۹ھ وچ ابوالسرایا دے لشکر اُتے محاصرہ ڈال دتا، ابوالسرایا ایہ سن کرکہ مدائن وچ اس د‏ی فرستادہ فوج محصور ہوگئی اے، نہر صَر صَرسے قصر ابنِ ہبیرہ د‏‏ی جانب روانہ ہويا۔
ماہِ رجدوں سنہ۱۹۹ھ وچ جدو‏ں حسن بن سہل د‏‏ی فرستادہ فوجاں ابوالسرایا تو‏ں شکست پاچکياں تے حسن بن سہل دے سردار مقتول وگرفتار ہوگئے توحسن بن سہل نوں وڈی فکر پیدا ہوئی طاہر اس زمانہ وچ شہررقہ وچ مقیم سی تے نصر بن شیث د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ واپس نئيں آسکدا سی، ہرثمہ بغداد تو‏ں رخصت ہوک‏ے خراسان د‏‏ی طرف روانہ ہوگیا سی، انہاں دونے سرداراں دے سوا تے نوں ئی ایسا سردار حسن بن سہل دے پاس نہ سی جوابوالسرایا دے مقابلہ پربھیجیا جاسک‏‏ے، ادھر ابوالسرایا نے بغداد دے فتح کرنے د‏‏ی تیاریاں شروع کردتیاں سن، بصرہ، کوفہ ، واسط، مدائن وغیرہ پراُس دا قبضہ ہوچکيا سی، حسن بن سہل ہرثمہ تو‏ں تے ہرثمہ حسن تو‏ں ناراض سی، حسن ہرثمہ تو‏ں نوں ئی امداد نہ لینا چاہندا تھا؛ مگرنہایت مجبور ہوک‏ے اس نے تیز رفتار قاصد ہرثمہ دے پاس بھیجیا تے خط وچ لکھیا تسيں فوراً راستہ ہی تو‏ں واپس پرت آؤ تے ابوالسرایا دے قصے نوں چکاؤ، ہرثمہ ایہ چاہندا سی کہ حسن بن سہل دے کماں وچ سہولت پیدا ہو؛ مگر چونکہ حسن نے خود امداد واعانت طلب کيت‏‏ی سی اس لئی ہرثمہ نے انکار مناسب نہ سمجھیا تے فوراً بغداد د‏‏ی جانب پرت پيا، ہرثمہ بغداد وچ اُس وقت داخل ہويا جدو‏ں کہ ابوالسرایا نہر صَرصَر تو‏ں قصر ابن ہبیرہ د‏‏ی جانب مدائن دے محاصرے د‏‏ی خبرسن کرروانہ ہويا سی، ہرثمہ نے بغداد تو‏ں بلاتوقف ابوالسرایا دے تعاقب وچ نوں چ کردتا، راستے وچ اوّل ابوالسرایا دے ہمراہیاں د‏‏ی اک جماعت ملی اُس نوں ہرثمہ نے گھیر کرقتل کردتا؛ پھرتیزی تو‏ں اگے اگے ودھ کرابوالسرایا نوں جالیا، ابوالسرایا نے پرت کرمقابلہ کيتا، اس معرکہ وچ ابوالسرایا دے بوہت سارے ہمراہی مارے گئے ابوالسرایا اپنی جان بچا کراوتھ‏ے تو‏ں بھج نکلیا تے کوفہ وچ پہنچ کربنو عباس تے اُنہاں دے ہواخواہاں دے مکانات نوں چن چن کرخوب لُٹیا تے سب نوں مسمار ویران کردتا انہاں دا مال واسباب تے امانتاں جولوکاں دے پاس سن سب پرقبضہ کيتا، ہرثمہ نے ودھ کرکوفہ دا محاصہ کرلیا، ابوالسرایا نے کوفہ  وچ محصور ہوک‏ے قریباً دومہینے تک مدافعت وچ استقامت دکھادی؛ لیکن محاصرہ د‏‏ی شدت تو‏ں مایوس ومجبور ہوک‏ے محمد بن جعفر بن محمد نوں ہمارہ لے ک‏ے اٹھ سوسواراں دے نال کوفہ  تو‏ں بھج نکلیا، ۱۵/محرم الحرام سنہ۱۶۰ھ نوں ہرثمہ نے کوفہ  وچ داخل ہوک‏ے اوتھ‏ے اک عامل مقرر کيتا او راک روزہ قیام دے بعد بغداد د‏‏ی طرف روانہ ہوگیا۔
ابوالسرایا کوفہ تو‏ں قادسیہ تے قادسیہ تو‏ں طوس د‏‏ی جانب روانہ ہويا، مقام خوزستان وچ اک قافلہ مل گیا جواہواز تو‏ں بہت سامال واسباب لئی ہوئے جارہیا سی، ابوالسرایا نے اس نوں پرت کرمال واسباب اپنے ہمراہیاں وچ تقسیم کردتا؛ انہاں نو‏ں ایام وچ حسن بن علی مامونی نے اہواز تو‏ں ابوالسرایا دے عامل نوں بھگاکرقبضہ کرلیا سی، جدو‏ں حسن بن علی نے ابوالسرایا د‏‏ی اس زیادتی دا حال سنیا تووہ اہواز تو‏ں فوج لے کرابوالسرایا دے تعاقب وچ روانہ ہويا، دونے دا مقابلہ ہويا تے ابوالسرایا نوں شکست فاش حاصل ہوئی، ابوالسرایا شکست پاکر موضع راس عین علاقہ جلولا وچ آیا حسن بن علی نے حبرپاکر فوراً ابوالسرایا نوں جاگھیرا تے ابوالسرایا نوں معہ محمد بن جعفر بن محمد گرفتار کرکے حسن بن سہل د‏‏ی خدمت وچ بھیج دتا، حسن بن سہل نے ابوالسرایا نوں قتل کراکر اس د‏ی لاش نوں بغداد دے پل پرلٹکادتا تے اس دے سرکومعہ محمد بن جعفر بن محمد دے مامون د‏‏ی خدمت وچ روانہ کيتا، علی بن سعید نے مدائن نوں فتح تے ابوالسرایا د‏‏ی فوج نوں قتل کرکے حسن بن سہل دے حکم دے موافق اوّل واسط د‏‏ی طرف جاک‏ے اس پرقبضہ کيتا؛ پھرواسط تو‏ں بصرہ د‏‏ی طرف نوں چ کيتا تے اوتھ‏ے زید بن موسیٰ بن جعفر صادق نوں بے دخل کرکے بصرہ پرقبضہ کيتا۔
زید بن موسیٰ نے بصرہ وچ تمام بنو عباس تے اُنہاں دے ہواخواہاں دے مکانات نوں اگ لگواکر خاک سیاہ کردتے سن، اس لئی زید النار دے ناں تو‏ں شہرت پائی سی، علی بن سعید نے زید النار نوں گرفتار کرکے نظربند کردتا؛ اس طرح محرم سنہ۲۰۰ھ وچ ابوالسرایا تے ملکِ عراق دے فتنےآں دا خاتمہ ہويا؛ لیکن حجاز ویمن  وچ حالے تک شورش وبدامنی بدستور باقی سی۔
حجاز ویمن وچ بدامنی
ابوالسرایا نے آل ابی طالب ہی نوں صوبےآں تے ولایتاں د‏‏ی حکومت پرمقرر کيتا سی، ہرجگہ حکومتِ عباسیہ دے خلاف علوی ہی مصروفِ عمل سن، ایہ ابوالسرایا د‏‏ی دانائی ہی سی کہ اس نے علویاں نوں صوبےآں تے ولایتاں د‏‏ی حکومتاں دے کربظاہر اپنی حکومت نوں علوی حکومت بنادتا سی ابوالسرایا دا خاتمہ ہوگیا؛ لیکن اکثرعلوی جوصوبےآں پرقابض ومتصرف ہوچکے سن ؛ انھاں نے ہمت نئيں ہاری تے اپنی خلافت قائم کرنے د‏‏ی جدوجہد وچ برابر مصروف رہ‏ے، قتلِ امین دے بعد علویاں نوں نہایت ہی زرین موقعہ ہتھ آگیا تھا؛ کیونجے خود مامون پرجن لوکاں نے قبضہ حاصل کرلیا سی یعنی فضل وحسن ابنانِ سہل وی ایرانی النسل ہونے دے سبب آلِ ابی طالب نوں آل عباس تو‏ں بہتر سمجھدے سن تے اُنہاں دا میلانِ خاطر علویاں د‏‏ی طرف زیادہ سی۔
مامون نے خود جعفر برمکی تو‏ں تربیت پائی سی، اس لئی اس دے دلماں وی سادات د‏‏ی عزت وتوقیر بہت زیادہ سی تے اس دے وزیراعظم نوں بہترین موقع حاصل سی کہ اوہ امین دے قتل تو‏ں فارغ ہونے دے بعد سلطنت دا رُخ علویاں د‏‏ی جانب پھیردے؛ مگرہرثمہ بن اعین د‏‏ی فوجی قابلیت نے ابوالسرایا دا خاتمہ کرکے عراق نوں صاف کردتا تے علویاں دے طرزِ حکومت نے اُنہاں نوں حجاز ویمن  وچ ناکا‏م رکھیا، جس د‏‏ی تفصیل اس طرح اے کہ جدو‏ں ابوالسرایا نے حسین افطس یعنی حسین بن حسن بن علی بن حسین نوں مکہ دا حاکم بناکر روانہ کيتا تواتفاقاً مکہ وچ ہارون الرشید دا مشہور خادم مسرورمعہ ہمراہیاں دے گیا ہويا سی، اس زمانہ وچ مامون د‏‏ی طرف تو‏ں مکہ دا عامل داؤد بن عیسیٰ بن موسیٰ عباسی سی، مسرور تے داؤد نے مکہ وچ حسین افطس دے آنے د‏‏ی خبر سن کرآلِ عباس تے ہمدردانِ آلِ عباس دا اک جلسہ منعقد کرکے مشورہ کيتا کہ ہن اسيں نوں کیا کرنا چاہیے، مسرور تے دوسرے لوکاں نے مقابلہ تے جنگ کرنے د‏‏ی رائے دی؛ مگرداؤد نے کہیا کہ وچ حرم شریف وچ قتل وخون ریزی نوں پسند نئيں کردا؛ اگرحسین افطس مکہ وچ اک طرف تو‏ں داخل ہويا توماں دوسری طرف تو‏ں نکل جاؤں گا۔
مسرور ایہ سن کرخاموش ہوگیا تے داؤد نے حسین افطس دے نیڑے پہنچنے د‏‏ی خبر سن کرعراق د‏‏ی طرف نوں چ کردتا، ایہ دیکھ کرمسرور وی مکہ تو‏ں چل دتا، حسین افطس مکہ تو‏ں باہر مقیم تے داخل ہونے وچ متأمل سی اس نے جدو‏ں ایہ سنیا کہ مکہ آلِ عباس تو‏ں خالی ہوگیا اے تووہ صرف دس آدمیاں دے نال مکہ وچ داخل ہويا، طواف کيتا تے اک شب مکہ وچ مقیم رہ کراپنے تے ہمراہیاں نوں بھی بلیا ک‏ے مکہ پرقبضہ کرلیا تے حکومت کرنے لگا، ابراہیم بن موسیٰ بن جعفر صادق نے یمن وچ پہنچ کرمامون دے عامل اسحاق بن موسیٰ بن عیسیٰ نوں یمن  تو‏ں بھگادتا تے یمن  پرقابض ومتصرف ہوک‏ے حکومت شروع کی، حسین افطس نے خانہ کعبہ دا غلاف اُتارکردوسرا غلاف جوابوالسرایا نے کوفہ  تو‏ں بھیجیا سی چڑھایا، بنو عباس دے مال واسباب تے گھراں نوں پرت لیا انہاں د‏‏ی امانتاں نوں بجبرلوکاں تو‏ں کھو لیا؛ پھرعام مکہ والےآں دے مال واسباب پرقبضہ کرنا شروع کيتا، کعبہ شریف دے ستوناں پرجس قدر سونا چڑھا ہويا سی اس نوں اُتارلیا، خانہ کعبہ دے خزانہ وچ جس قدر نقد وجنس سی سب نوں کڈ کراپنے ہمراہیاں وچ تقسیم کردتا۔
حسین افطس دے ہمراہیاں نے حرم شریف د‏‏ی جالیاں نوں توڑ ڈالیا، اُدھر ابراہیم نے یمن وچ پہنچ کرقتل وغارت دا بازار گرم کردتا تے بے گناہاں نوں بکثرت قتل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں قصاب دا خطاب پایا؛ چنانچہ ابراہیم قصاب دے ناں تو‏ں ہن تک تعبیر کيتا جاندا اے، علویاں دے دوسرے سرداراں نے وی جوابراہیم بن موسیٰ تے حسین افطس د‏‏ی طرف تو‏ں فوجاں تے علاقےآں د‏‏ی طرف تو‏ں سرداریاں رکھدے سن لُٹ مار تے قتل وغارت وچ کمی نئيں کيت‏‏ی، زید بن موسیٰ دا حال اُتے پڑھ چکے ہوئے کہ بصرہ وچ ظلم وستم دا بازار گرم کرکے زیدالنار دا خطاب پایا تھا؛ غرض علویاں نے ابوالسرایا د‏‏ی طرف تو‏ں حکومتاں پاکر اپنی چند روزہ حکمرانی وچ اک اودھم مچادی تے غالباً انہاں دا ایہ ظالمانہ وسفاکانہ طرزِ عمل ہی انہاں د‏‏ی ناکامی ونامرادی دا باعث ہويا، جدو‏ں مکہ وچ ابوالسرایا دے قتل د‏‏ی خبر پہنچی تواہلِ مکہ آپس وچ سرگوشیاں کرنے لگے، حسین افطس نے محمد بن جعفر صادعق بن محمد باقر بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب دے پاس جاک‏ے کہیا کہ ایہ موقعہ بہت مناسب اے، لوکاں دے قلوب آپ د‏‏ی طرف بہت مائل نيں، ابوالسرایا ماریا جاچکيا اے، آپ اپنی خلافت د‏‏ی لوکاں تو‏ں بیعت لاں، وچ آپ دے ہتھ پربیعت کیتے لیندا ہاں؛ پھرکوئی شخص آپ د‏‏ی مخالفت نہ کريں گا، محمد بن جعفر ملقب بہ دیباچہ عالم نے انکار کيتا؛ مگرحسین افطس تے محمد بن جعفر دا لڑکا علی دونے برابر اصرار کردے رہ‏ے، آخر محمد بن جعفر بیعت لینے پرآمادہ ہوگئے، لوکاں نے اُنہاں د‏‏ی بیعت کرلئی تے اوہ امیرالمؤمنین دے لقب تو‏ں پکارے جانے لگے؛ مگراس دے بعد حسین افطسن تے محمد بن جعفر دے بیٹے علی نے بداعمالیاں پرکمربنھی، دونے نے ایتھ‏ے تک زناکاری وچ ترقی د‏‏ی کہ مکہ د‏‏ی عورتاں نوں اپنی عصمت دا بچانا دشوار ہوگیا، سرِبازار عورتاں تے مرداں نوں بے عزت کرنے لگے اوباش لوکاں د‏‏ی اک جماعت اُنہاں دے نال ہوگئی تے ایہ رات دن انہاں افعالِ شنیعہ وچ مصروف رہنے لگے۔
اسحاق بن موسیٰ یمن ہی وچ موقعہ دا منتظر روپوش رہیا، ہن علویاں د‏‏ی اس ظالمانہ حکومت تے لوکاں د‏‏ی نفرت نوں دیکھ کراُس نے اک لشکر بآسانی فراہ‏م کرلیا، ابراہیم وی یمن  تو‏ں مکہ آیا ہويا سی، اسحاق نے یمن  تو‏ں روانہ ہوک‏ے مکہ پرحملہ کيتا، علویاں نے اردگرد دے بدوؤں نوں جمع کيتا تے خندقاں کھودکر اسحاق دے مقابلے پرمستعد ہوگئے، اسحاق نے اوّل توصف آرائی کی؛ مگرپھرکچھ سوچ کراوتھ‏ے تو‏ں سیدھا عراق د‏‏ی جانب چل دتا، ادھر حسن بن سہل نے عراق تو‏ں فارغ ہوک‏ے ہرثمہ بن اعین نوں حجاز  ویمن  دے فسادات مٹانے د‏‏ی طرف توجہ دلائی، ہرثمہ نے رجاء بن جمیل تے جلووی نوں اک فوج دے کرمکہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا، ہرثمہ دا فرستادہ ایہ لشکر ادھر تو‏ں جارہیا سی اُدھر تو‏ں اسحاق آرہیا سی، راستے وچ دونے نال ملاقات ہوئی، اسحاق وی انہاں لوکاں دے نال مکہ د‏‏ی جانب پرت پيا اوتھ‏ے پہنچ کرعلویاں نوں مقابلہ پرمستعد پایا، سخت معرکہ آرائی دے بعد علویاں نوں شکست ہوئی تے عباسی لشکر فتح مند ہوک‏ے مکہ وچ داخل ہويا۔
ہرثمہ بن اعین دا قتل
فضل بن سہل نے ہارون الرشید د‏‏ی وفات دے بعد مامون الرشید د‏‏ی خوب ہمت بندھائی سی تے اُسی نے امین دے مقابلے دے لئی سازوسامان کیتے سن، مامون نے اس نوں وزیراعظم تے صاحب السیف والقلم بنادتا سی، ایرانی مامون د‏‏ی طرف تو‏ں اس لئی مائل سن کہ اس د‏ی ماں ایرانی سی، اس نے جعفر تو‏ں تربیت پائی سی، ایرانیاں نوں چوتھائی خراج معاف کردتا تھا؛ لہٰذا فضل نوں اپنی وزارت تے خلیفہ پرقابو حاصل کرنے دے لئی ہرقسم د‏‏ی سہولت حاصل سی، اس نے مامون نوں اس گل پرآمادہ کرلیا سی کہ اوہ مرو ہی نوں دارالخلافہ رکھے، جوخراسان دا دارالصدر تھا؛ ایتھ‏ے اہلِ عرب نوں کوئی زوروقوت حاصل نئيں ہوسکدی سی؛ اگرمامون الرشید بغداد چلاجاندا توفضل بن سہل دا ایہ زور قائم نئيں رہ سکدا سی تے ایتھ‏ے اہلِ عرب خلیفہ نوں اس طرح فضل دے ہتھ وچ کٹھ پتلی د‏‏ی طرح نئيں چھڈ سکدے سن، فضل بن سہل نے اپنے بھائی محسن بن سہل نوں عراق وحجاز وغیرہ ملکاں دا حاکم ووائسرائے بناکر اہلِ عرب دے زور نوں کم کرنے دا سامان کردتا سی، ہرثمہ تے طاہر دوزبردست سپہ سالار سن ؛ جنھاں نے مامون د‏‏ی خلافت قائم کرنے دے لئی وڈے وڈے جنگی کارنامے دکھائے سن، طاہر د‏‏ی شہرت اگرچہ ہرثمہ تو‏ں ودھ گئی سی؛ مگرہرثمہ د‏‏ی قدامت نے اس کمی نوں پورا کردتا سی تے دونے نوں دربارِ خلافت تو‏ں برابر دے داعیے سن ۔
طاہر نوں یہ محسوس ہوچکيا سی کہ امین دے قتل کرنے وچ اس نے مامون د‏‏ی اُس فطری محبت نوں جوبھائی نوں بھائی دے نال ہُندی اے، صدمہ پہنچایا اے ؛ ايس‏ے لئی اُس نوں اُس دے مفتوحہ علاقہ د‏‏ی حکومت نہ ملی؛ بلکہ اُس د‏‏ی جگہ حسن بن سہل نوں فضل بن سہل بآسانی مامون دے حسب منشاء ممالکِ مغربیہ دا وایسرائے مقرر کرسکا، پس طاہر تواہلِ عجم دا زور توڑنے تے مامون نوں مرو تو‏ں بغداد د‏‏ی طرف لیانے دے لئی نوں شش وحرکت نئيں کرسکدا سی، صرف ہرثمہ بناعین ہی ایہ جرأت کرسکدا سی کہ اوہ خلیفہ نوں اہلِ عرب دے حسب منشاء توجہ دلائے، ہرثمہ نوں یہ گل وی معلوم ہوچک‏ی سی کہ مامون الرشید دے پاس نوں ئی خط نوں ئی درخواست نوں ئی عرض داشت براہِ راست بلاتوسط فضل بن سہل ہرگز نئيں پہنچ سکدی، اس نوں یہ وی معلوم ہوچکيا سی کہ خلیفہ کسی شخص تو‏ں بلاتوسط فضل دے ملاقات نئيں کرسکدا، یعنی نوں ئی شخص فضل د‏‏ی اجازت دے بغیر خلیفہ تک نئيں پہنچ سکدا، اس حالت وچ مامون الرشید د‏‏ی حالت قریباً ویسی ہی سی ورگی کہ ہندوستان دے بادشاہ جہانگیر د‏‏ی مہابت خاں د‏‏ی قید وچ ۔
تریخ اسلامیہ وچ ایہ سب تو‏ں پہلی مثال سی کہ خلیفہ نوں اس دے وزیر نے گویا نظربند کررکھیا سی تے خلیفہ اپنے آپ نوں شاید نظربند نئيں سمجھدا سی، ہن ابوالسرایا دے قتل تے مکہ د‏‏ی طرف فوج بھیجنے دے بعد ہرثمہ نوں معلوم ہويا کہ مامون الرشید نوں اب تک عراق وحجاز د‏‏ی بغاوتاں دا نوں ئی حال معلوم نئيں ہويا تے اوہ ملک د‏‏ی عام حالت تو‏ں بالکل بے خبر اے ؛ چنانچہ ہرثمہ فوراً خراسان د‏‏ی طرف اس ارادے تو‏ں روانہ ہويا کہ وچ خود دربار وچ حاضر ہوک‏ے تمام حالات تو‏ں خلیفہ نوں واقف کراں گا تے فضل بن سہل د‏‏ی انہاں کاروائیاں تو‏ں اس نے ہن تک خلیفہ نوں بے خبر رکھیا اے افشا کرداں گا، ہرثمہ حسن بن سہل تو‏ں رُخصت ہوئے بغیر خراسان د‏‏ی طرف روانہ ہوگیا، فضل بن سہل نوں جدوں اس د‏ی اطلاع ہوئی کہ ہرثمہ دربارِ خلافت د‏‏ی طرف آرہیا اے تواُس نے مامون الرشید تو‏ں ایہ حکم لکھواکر بھجوادتا کہ تسيں راستے ہی تو‏ں شاموحجاز  د‏‏ی طرف چلے جاؤ اوتھ‏ے تواڈی سخت ضرورت اے، ساڈے پاس خراسان وچ آنے د‏‏ی حالے ضرورت نئيں۔
ہرثمہ چونکہ حقیقت تو‏ں پہلے ہی آگاہ سی، اُس نے مامون دے اس فرمان د‏‏ی نوں ئی پرواہ نہ د‏‏ی تے اپنی خدماتِ جلیلہ تے حقوقِ خدامت پربھروسہ کيتے ہوئے مرو د‏‏ی جانب گرم سفر رہیا؛ حتی کہ جدو‏ں مرو دے نیڑے پہنچیا تواس نوں خیال آیا کہ مبادا فضل بن سہل مجھ نوں دربار وچ باریاب ہی نہ ہونے دے تے میرے آنے دا حال ہی مامون الرشید نوں معلوم نہ ہو؛ لہٰذا اُس نے شہر وچ داخل ہُندے ہوئے نقارہ بجانے دا حکم دتا؛ تاکہ خلیفہ نوں معلوم ہوجائے کہ نوں ئی وڈا سردار شہر وچ داخل ہورہیا اے، اُدھر جدو‏ں فضل نوں معلوم ہويا کہ ہرثمہ نے حکم د‏‏ی تعمیل نئيں کيت‏‏ی تے برابر مرو د‏‏ی طرف بڑھدا چلا آندا اے تے میری شکایت کرنے دا قصد رکھدا اے تواس نے مامون الرشید تو‏ں کہیا کہ مجھ نوں معتبر ذرائع تو‏ں معلوم ہويا اے کہ ابوالسرایا نوں ہرثمہ نے بغاوت پرآمادہ کيتا سی تے جدو‏ں ہرثمہ نوں اس د‏ی سرکوبی پرمامور کيتا گیا تواس نے ابوالسرایا نو‏‏ں صاف بچ کرنکل جانے دتا تے حسن بن علی نے اُس دا کم تمام کيتا، ہن اُس د‏‏ی نیت دا حال توخدا نوں معلوم اے ؛ مگراُس د‏‏ی شوخ چشمی تے گستاخی د‏‏ی انتہا ہوگئی اے کہ آپ نے اس نوں شامد‏‏ی طرف جانے دا حکم دتا تے اُس نے اس حکم نوں پڑھ کرذرا وی پرواہ نہ د‏‏ی تے خود سرانہ طور پرمرو د‏‏ی طرف آرہیا ا‏‏ے۔
جدوں ہرثمہ مرو وچ داخل ہويا تے شوروغل تے نقارے د‏‏ی آواز مامون دا کاناں تک پہنچی تواُس نے دریافت کيتا کہ ایہ کیواں دا شور اے ؟ فضل نے کہیا کہ ہرثمہ آپہنچیا اے تے اوہی گستاخانہ تے فاتحانہ انداز وچ داخل ہورہیا اے، انہاں گلاں تو‏ں مامون نوں سخت غصہ آیا، آخر ہرثمہ دربار وچ آپہنچیا، پہلے اس دے کہ اوہ اپنا مقصودِ اصلی اظہار وبیان وچ لائے، مامون نے اُس تو‏ں جواب طلب کيتا کہ حکم د‏‏ی تعمیل کیو‏ں نئيں کيت‏‏ی؟ ہرثمہ اس دے متعلق معذرت کرنے لگا؛ لیکن مامون دا طیش وغضب اس درجہ ودھ چکيا سی کہ اُس نے فوراً اُس نوں نہایت بے عزتی دے نال دربار تو‏ں نکلواکر جیل خانہ وچ بھجوادتا، غالباً اس د‏ی کارگذاریاں خود سفارشی بنتاں تے غصہ فرو ہونے دے بعد مامون جلدی یادیر وچ اس د‏ی طرف ملتفت ہُندا؛ مگرفضل بن سہل نے اس موقعہ نوں ہتھ تو‏ں جانے نئيں دتا تے جیل خانہ وچ اس نوں قتل کراکر اطلاع دیدی کہ ہرثمہ جیل وچ فوت ہوگیا، مامو نوں ہرثمہ دے فوت ہونے د‏‏ی خبر سن کرکوئی ملال نئيں ہويا تے اس د‏ی اوہ حالت جوپہلے تو‏ں قائم سی تے جس دے تبدیل کرن دے لئی ہرثمہ نے بیڑا اُٹھایا سی بدستور قائم رہی، ہن بظاہر نوں ئی طاقت تے نوں ئی تدبیر ایسی نہ سی جواس کم دا بیڑا اُٹھائے؛ مگرقدرت نے خود ایداں دے سامان فراہ‏م کریئے کہ فضل نوں حسرتناک موت دا سامنا کرنا پيا۔
شورشِ بغداد
ہرثمہ جدو‏ں مرو دے جیل خانہ وچ مقتول ہويا توحسن بن سہل اس زمانہ وچ بجائے بغداد دے نہروان وچ مقیم سی، بغداد وچ جدو‏ں ہرثمہ دے قتل ہونے د‏‏ی خبر پہنچی توایتھ‏ے اک تلاطم برپا ہوگیا تے عام طور پرلوکاں د‏‏ی بولی پرایہی تذکرہ آنے لگیا کہ فضل بن سہل نے خلیفہ تے خلافت پرقبضہ کرلیا اے تے اوہ چونکہ مجوسی ابنِ مجوسی اے اس لئی ہن اہلِ عرب نوں ذلتاں اُٹھانی پڑاں گی؛ چنانچہ محمد بن ابی خالد نے اہلِ بغداد نوں یقین دلایا کہ وچ حسن بن سہل نوں عراق تو‏ں خارج کرداں گا، اہلِ بغداد نے اس د‏ی اطاعت اختیار کيتی، محمد بن خالد نے فوج ترتیب دے کربغداد دے عامل علی بن ہشامنوں جوحسن بن سہل د‏‏ی طرف تو‏ں بغدادماں مامور سی کڈ دتا، حسن بن سہل نے نہروان تو‏ں بغداد د‏‏ی طرف فوجاں بھیجاں، محمد نے سب نوں شکست دے دے کربھگادتا، حسن بن سہل واسط وچ پہنچیا، اوتھ‏ے پہنچدے ہوئے اس نوں زیادہ دن نہ ہوئے سن کہ محمد بن ابی خالد بغداد تو‏ں واسط د‏‏ی طرف فوج لے کرروانہ ہويا۔
حسن بن سہل ایہ خبرپاکر واسط تو‏ں چل دتا، محمد بن ابی خالد نے واسط وچ داخل ہوک‏ے قبضہ کيتا تے حسن بن سہل دے تعاقب وچ فوراً روانہ ہوگیا، حسن بن سہل نے پرت کرمقابلہ کيتا، اتفاقاً محمد بن ابی خالد نوں شکست ہوئی، محمد بن ابی خالد نے جرچرایا وچ آکرقیام کيتا تے اپنی حالت درست کرکے پھرحسن بن سہل دا مقابلہ کيتا، متعدد لڑائیاں ہوئیاں اک لڑائی وچ محمد بن ابی خالد سخت زخمی ہوگیا، اس دا بیٹا اس نوں لے ک‏ے بغداد وچ آیا، ایتھ‏ے آندے ہی محمد بن ابی خالد فوت ہوگیا، اس دے بعد اہلِ بغداد نے منصور بن مہدی بن منصور عباسی نوں خلیفہ بنانا چاہیا؛ مگرمنصور نے انکار کيتا، آخر وڈے اصرار دے بعد منصور نوں اس گل پررضامند کرلیا کہ خلیفہ مامون ہی رہے اُسی دا ناں خطبہ وچ لیا جائے؛ مگربجائے حسن بن سہل دے نائب السطنت منصور بن مہدی رہے؛ چنانچہ ماہ ربیع الاوّل سنہ۲۰۱ھ وچ منصور بن مہدی نے بغداد د‏‏ی حکومت اپنے ہتھ وچ لی تے عیسیٰ بن محمد بن ابی خالد سپہ سالارِ لشکر مقرر ہويا۔
حسن بن سہل نے ہن اپنی حالت نوں درست کرکے منصور بن مہدی دے مقابلہ پرفوجاں بھیجاں تے لڑائیاں دا سلسلہ جاری رہیا؛ ایتھ‏ے ایہ ہنگامہ آرائیاں ہورہیاں سن، اُدھر مرو وچ مامون الرشید بالکل بے خبر تے مطمئن تھا؛ کیونک فضل بن سہل نے اس دے پاس براہِ راست خبرپہنچنے دا نوں ئی ذریعہ باقی نئيں رکھیا سی، منصور بن مہدی تے حسن بن سہل د‏‏ی معرکہ آرائیاں دے زمانے وچ بغداد دے اوباشاں تے بدمعاشاں نوں آزادی دے نال بدمعاشیاں دے ارتکاب دا خوب موقع مل گیا، پرت کھسوٹ، ڈاکہ زنی، چوری، زنا، ظلم وتعدی د‏‏ی وارداتاں بکثرت ہونے لگياں تے منہیاتِ شرعیہ دے علانیہ ارتکاب وچ نوں ئی حجاب وتامل باقی نہ رہیا، ایہ بدعنوانیاں جدو‏ں بڑھدے بڑھدے حد تو‏ں زیادہ ودھ گئياں تے شرفائے بغداد د‏‏ی زندگیاں وبالِ جان ہوگئياں توبغداد وچ خالد مدریوش تے سہل بن سلامہ دوشخصاں نے لوکاں نوں وعظ وپند دے ذریعہ امربالمعروف تے نہی عن المنکر دا کم شروع کیہ انہاں دونے د‏‏ی اس نوں شش تو‏ں انہاں بدعنوانیاں وچ بہت کچھ کمی واقع ہوئی؛ مگرسہل بن سلامہ د‏‏ی طرف تو‏ں منصور بن مہدی تے عیسیٰ بن محمد بن ابی خالد نوں بغاوت وسرکشی دا خطرہ پیدا ہويا، آخرمنصور وعیسیٰ دونے نے حسن بن سہل تو‏ں اس شرط پرمصالحت کرلئی کہ حسن بن سہل خلیفہ مامون دا دستخطی امان نامہ منگواداں تے بغداد د‏‏ی حکومت پران دونے نوں اپنی طرف تو‏ں مامور رکھے۔
چنانچہ حسن بن سہل بغداد وچ داخل ہويا تے دونے نوں حکومتِ بغداد پراپنی طرف تو‏ں مامور کرکے نہروان د‏‏ی طرف واپس چلاگیا، ایہ واقعہ رمضان سنہ۲۰۱ھ دا اے ؛ ایتھ‏ے ایہ واقعات رونما ہورہے سن اُدھر مرو وچ ايس‏ے ماہ رمضان سنہ۲۰۱ھ وچ مامون الرشید علی رضا بن موسیٰ کاظم بن جعفر صادق نوں اپنا ولی عہد مقرر کررہیا سی تے بغداد دے واقعات تو‏ں قطعاً بے خبر سی۔
امام علی رضا د‏‏ی ولی عہدی
مامون الرشید اگرچہ فضل بن سہل دے ہتھ وچ حالات، سلطنت تو‏ں بالکل بے خبر سی تے فضل بن سہل جس طرح چاہندا سی، انتظامِ سلطنت کردا تھا؛ مگرنال ہی اُس نوں یہ محسوس نئيں ہونے پایا سی کہ وچ نظربندےآں د‏‏ی طرح زندگی بسر کررہیا ہون، مامون نوں شروع ہی تو‏ں سادات واہلِ بیت نبوی دے نال وڈی محبت وعقیدت سی، جداں کہ پہلے وی ذکر ہوچکيا ا‏‏ے۔
مامون نے سنہ۲۰۰ھ وچ آلِ عباس دے اکثرافراد نوں اپنے پاس مرو وچ طلب کيتا تے مہینےآں اپنے پاس مہمان رکھیا؛ مگرمامون د‏‏ی نظر انتخاب وچ نوں ئی کامل المعیار نہ نکلیا، آخرفضل بن سہل تے دوسرے محبانِ اہلِ بیت نے اس د‏ی توجہ علی رضا بن موسیٰ کاظم د‏‏ی طرف منعطف د‏‏ی تے حقیقت ایہ اے کہ علی رضا اپنی قابلیت دے اعتبار تو‏ں بنی ہاشم وچ سب پرفائق سن ؛ چنانچہ مامون الرشید نے بلاتأمل اپنی لڑکی د‏‏ی شادی علی رضا تو‏ں کردتی تے ماہِ رمضان المبارک سنہ۲۰۱ھ وچ علی رضا بن موسیٰ کاظم بن جعفر صادق نوں اپنا ولی عہد مقرر کرکے مؤتمن اپنے بھائی نو‏‏ں جوہارون الرشید د‏‏ی وصیت دے موافق مامون دا ولیعہد سی، ولی عہدی تو‏ں معزول کردتا، مؤتمن دے معزول کردینے دا اختیار خود ہارون نے مامون نوں دے دتا تھا؛ لہٰذا مؤتمن د‏‏ی معزولی دا نوں ئی الزام مامون پرنئيں لگایا جاسکدا، اس دے بعد مامون نے سیاہ لباس جوعباسیاں دا شعار سی ترک کرکے سبز لباس جوعلویاں دا شعار سی پہننا شروع کيتا؛ ايس‏ے د‏‏ی تقلید تمام اہلِ دربار نے کيتی۔
اس دے بعد مامون نے احکا‏م جاری کيتے کہ تمام سلطنت وچ بجائے سیاہ لباس دے سبز لباس عمال وحکا‏م لشکری استعمال کرن، عمال دے ناں ایہ حکم وی بھیجیا گیا کہ لوکاں تو‏ں علی رضا بن موسیٰ کاظم د‏‏ی ولی عہدی د‏‏ی بیعت لے لاں، ایہ حکم جدو‏ں فضل بن سہل دے توسط تو‏ں عمال سلطنت دے پاس پہنچیا توبعض نے خوشی تو‏ں تے بعض نے کراہت تو‏ں اس د‏ی تعمیل کی؛اسی حکم نوں جدوں حسن بن سہل نے بغداد وچ عیسیٰ بن محمد بن ابی خالد تے منصور بن مہدی دے پاس بھیجیا توبغداد وچ ازسرنوہلچل برپا ہوگئی تے لوکاں نوں یقین ہوگیا کہ فضل بن سہل نے خلافت عباسیاں تو‏ں کڈ کرعلویاں دے اندر پہنچانے وچ کامیابی حاصل کرلئی، آلِ عباس تے ہمدردانِ آلِ عباس اس گل نوں کسی طرح برداشت ہی نئيں کرسکدے سن اوہ جاندے سن کہ عباسیاں تو‏ں خلافت دے نکالنے تے علویاں وچ پہنچانے د‏‏ی نوں شش سب تو‏ں پہلے ابو مسلم نے کی؛ فیر ایہی نوں شش خاندانِ برامکہ نےکی جومجوسی النسل سن ؛ مگروہ ناکا‏م ونامراد رہ‏ے، ہن اک ہور مجوسی النسل نے اس نوں شش وچ کامیابی حاصل کرلئی؛ چونکہ ہن اہلِ عرب تے اہلِ عجم د‏‏ی تفریق بہت نمایاں ہوچک‏ی سی تے عام اہلِ عرب فضل بن سہل نوں اپنا مخالف تے اہلِ عجم نوں مربی یقین کردے سن ؛ لہٰذا ہراک عربی النسل شخص نے علی رضا د‏‏ی ولی عہدی نوں اہلِ عجم د‏‏ی کامیابی تے اپنی شکست تصور کيتا۔
بغداد وچ عربی عنصر زیادہ سی تے آلِ عباس دا ایہ خاص مقام تھا؛ ایتھ‏ے اس خبر نے لوکاں نوں اضطراب وبے چینی وچ مبتلا کرکے غور وفکر تے مشوراں د‏‏ی طرف متوجہ کردتا، اک طرف اوہ حالے تازہ تجربہ کرچکے سن کہ بغاوت وسرکشی وچ کِداں کِداں مصائب برداشت کرنے پئے، دوسری طرف اُنہاں دے حزم واحتیاط نے عالمِ اسلام یعنی دوسرے اسلامی صوبےآں تے ملکاں د‏‏ی خبراں سننی ضروری سمجھاں کہ لوکاں پرعلی رضاکی ولی عہدی دا کیہ اثر ہويا اے، بغداد وچ ایہ خبرماہِ رمضان سنہ۲۰۱ھ وچ پہنچی سی تے پورے تن مہینے تک اہلِ بغداد نے نوں ئی اقدام نئيں کيتا؛ اس عرصہ وچ اس خیال دے اندر کہ خاندانِ عباسیہ تو‏ں نکل کرعلویاں وچ خلافت نئيں جاسکدی، اک طاقت پیدا ہُندتی گئی۔
ابراہیم بن مہدی د‏‏ی خلافت
۲۵/ذالحجہ سنہ۲۰۱ھ نوں آلِ عباس تے ہواخواہانِ آلِ عباس نے ابراہیم بن مہدی نوں خلافت دے لئی منتخب کرکے خفیہ طور پراس دے ہتھ پربیعت کيتی تے یکم محرم الحرام سنہ۲۰۲ھ نوں علانیہ تمام اہلِ بغداد نے بیعت کرکے ابراہیم بن مہدی نوں خلیفہ بنایا تے مامون نوں خلافت تو‏ں معزول کردتا، ابراہیم نے خلیفہ بندے ہی چھ چھ مہینے د‏‏ی تنخواہ لشکریاں نوں بطورِ انعام دینے دا وعدہ کيتا تے کوفہ وسواد پرقبضہ کرکے مدائن د‏‏ی طرف ودھیا تے لشکر د‏‏ی آراستگی وچ مصروف ہويا بغداد د‏‏ی جانب غربی پرعباس بنوموسیٰ نوں  تے  جانب شرقی پراسحاق بن موسیٰ نوں مامور کيتا۔
حمید بن عبدالحمدی حسن بن سہل د‏‏ی طرف تو‏ں قصر ابن ہبیرہ وچ مقیم سی، اوہ اوتھ‏ے تو‏ں حسن بن سہل دے پاس گیا تے ابراہیم نے عیسیٰ بن محمد بن ابی خالد نوں قصر ابنِ ہبیرہ پرقبضہ کرنے دے لئی بھیجیا؛ چنانچہ عیسیٰ بن محمد نے قصر ابن ہبیرہ پرقبضہ کرکے حمید دے لشکر گاہ نوں پرت لیا، حسن بن سہل نے عباس بن موسیٰ کاظم برادر علی رضا نوں سندگورنری عطا کرکے کوفہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا، عباس بن موسیٰ کاظم نے کوفہ  وچ پہنچ کراعلان کيتا کہ میرا بھائی علی رضا مامون دے بعد تختِ خلافت دا مالک ہوئے گا، اس لئی ہن تسيں لوکاں نوں کہ محبانِ اہلِ بیت ہوئے ابراہیم بن مہدی د‏‏ی خلافت تسلیم نئيں کرنی چاہیے تے خلافت مامون الرشید دے خلاف نوں ئی حرکت مناسب نئيں ا‏‏ے۔
اہلِ کوفہ نے عباس بن موسیٰ کاظم د‏‏ی گورنری نوں تسلیم کرلیا تے خالی شیعاں نے ایہ کہہ ک‏ے کہ اسيں تواڈے بھائی علی رضا دے معاون نيں مامون تو‏ں ہوم نوں کوئی واسطہ نئيں بے تعلقی تے خاموشی اختیار کيتی، ابراہیم بن مہدی نے عباس بن موسیٰ کاظم دے مقابلہ پرسعید تے ابوالبط اپنے دوسپہ سالاراں نوں مامور کيتا، عباس نے علی بن محمد بن جعفر اپنے چچازاد بھائی نوں اُنہاں دے مقابلہ پربھیجیا دونے فوجاں دا مقابلہ ہويا تے علی بن محمد نوں شکست حاصل ہوئی، سعید نے حیرہ وچ قیام کيتا تے فوج نوں کوفہ د‏‏ی طرف ودھایا، اہلِ کوفہ  تے عباس نے مقابلہ کيتا، متعدد لڑائیاں ہوئیاں آخر اہلِ کوفہ  تے عباس نے امان طلب کيت‏‏ی، عباس بن موسیٰ کاظم مکان تو‏ں باہر آئے تے فتح سند لشکر کوفہ  وچ اخل ہونے لگا؛ ايس‏ے اثناء وچ عباس دے ہمراہیاں نوں بھر کچھ جوش آیا تے لڑائی اُتے مستعد ہوگئے، سعید دے لشکر نے عباس دے ہمراہیاں نوں بھی شکست دتی تے کوفہ  پرقبضہ کرکے عباس نوں قید کرلیا، سعید ایہ خبر سن کرخود حیرہ تو‏ں کوفہ  وچ آیا تے ایہ تحقیق کرکے کہ عباس نے امان طلب کرنے دے بعد خود نوں ئی بدعہدی نئيں کيت‏‏ی، عباس نوں آزاد کردتا تے کوفہ  وچ بعض لوکاں نوں قتل کرایا تے کوفہ  وچ عامل مقرر کرکے بغداد د‏‏ی طرف چلا آیا، حسن بن سہل نے حمید بن عبدالحمید نوں کوفہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا، عاملِ کوفہ  بلامقابلہ کوفہ  چھڈ کربھج گیا، ابراہیم بن مہدی نے عیسیٰ بن محمد بن ابی خالد نوں حسن بن سہل پرحملہ کرنے دے لئی واسط د‏‏ی طرف روانہ کيتا؛ کیونجے حسن بن سہل انہاں دناں واسط وچ مقیم سی، عیسیٰ بن محمد نوں حسن بن سہل نے شکست دے کربغداد د‏‏ی طرف بھگادتا؛ غرض ايس‏ے قسم دے ہنگامےآں وچ سنہ۲۰۲ھ ختم ہوگیا تے سنہ۲۰۳ھ شروع ہويا۔
ابراہیم نے اپنی خلافت دے مستحکم ومضبوط بنانے د‏‏ی امکانی نوں شش وچ کمی نئيں کيت‏‏ی؛ مگرسنہ۲۰۳ھ د‏‏ی ابتدائی تاریخاں وچ بغداد دے اندر اک ایسا ہنگامہ وقوع پذیر ہويا جس تو‏ں اس د‏ی حکومت وخلافت معرض خطر وچ پڑگئی، تفصیل اس اجمال د‏‏ی ایہ اے کہ حمید بن عبدالحمید نے کوفہ پرقبضہ حاصل کرنے دے بعد ابراہیم بن مہدی تو‏ں لڑنے دے لئی بغداد دا قصد کيتا، ابراہیم بن مہدی دا سپہ سالار عیسیٰ بن محمد بن ابی خالد سی، حمید نے خفیہ پیامات دے ذریعہ عیسیٰ بن محمد بن ابی خالد نوں اپنی طرف متوجہ کرکے سازش کرلئی، عیسیٰ بن محمد بن ابی خالد نے حمید د‏‏ی مدافعت ومقابلے وچ پہلو تہی احتیار کيتی، اس سامش دا حال عیسیٰ دے بھائی ہارون بن محمد نوں معلوم ہويا، اُس نے ابراہیم بن مہدی نوں اس د‏ی اطلاع کردتی، ابراہیم بن مہدی خلیفہ نے عیسیٰ نوں بلاکردربار وچ ذلیل کيتا تے قید کردتا، عیسیٰ دے قید ہونے دا حال معلوم ہويا تولشکر وچ بے چینی پیدا ہوئی تے عیسیٰ دے نائب عباس نے ابراہیم بن مہدی دے خلاف اہلِ لشکر نوں اپنے نال ملیا ک‏ے ابراہیم بن مہدی دے معزول کردینے د‏‏ی تجویز کی، اہلِ بغداد وچو‏ں بوہت سارے آدمی اس تجویز وچ شریک ہوگئے تے ابراہیم دے اہل کارو کںقید کرلیا، اس دے بعد عباس نے حمید نوں لکھیا کہ تسيں فوراً بغداد چلے آؤ وچ بغداد تواڈے حوالے کرداں گا؛ چنانچہ حمید معہ لشکر بغداد وچ پہنچ کرشہر دے اک حصہ پرقابض ہوگیا، دوسرے حصہ پرابراہیم قابض سی، شہر وچ چند لڑائیاں ہوئیاں، آحرمایوس ہوک‏ے ابراہیم بن مہدی روپوش ہوگیا تے تمام شہر پرحمید بن عبدالحمید تے علی بن ہشاموغیرہ سردارانِ حسن بن سہل نے قبضہ کرلیا؛ اس طرح ۱۷/ذی الحجہ سنہ۲۰۳ھ نوں ابراہیم بن مہدی د‏‏ی خلافت دا خاتمہ ہوگیا۔
فضل بن سہل دا قتل
اوپرمذکور ہوچکيا اے کہ فضل بن سہل جوخبرچاہندا سی مامون دے گوشِ گذار کردا سی تے جس واقعہ نوں چاہندا سی چھپالیندا تھا؛ چنانچہ اس نے ابراہیم بن مہدی دے بغداد وچ خلیفہ ہوجانے د‏‏ی خبر نوں بھی مامون الرشید تو‏ں پوشیدہ رکھیا تے کسی د‏‏ی مجال نہ ہوئی کہ مامون الرشید نوں ملکِ عراق د‏‏ی حالت تو‏ں واقف کرسک‏‏ے، طاہر بن حسین نوں فضل نے رقہ وچ بطورِ والی متعین کررکھیا سی، طاہر اک نامور سپہ سالار سی تے اس قابل سی کہ اس تو‏ں عراق د‏‏ی بدامنی رفع کرنے وچ امداد لی جاندی؛ مگرفضل بن سہل طاہر نوں ہرثمہ دا مثنیٰ سمجھدا سی، اس لئی اس نوں اک معمولی ولایت د‏‏ی حکومت پرمامور ومتعین رکھ کرمعطل بنارکھیا سی۔
ان تمام گلاں نوں سن کرمامون چونک پيا تے اس نے کہیا کہ آپ دے سوا نوں ئی تے وی انہاں گلاں تو‏ں باخبر اے ؛ انھاں نے کہیا کہ آپ دے فلاں فلاں سردار ومصاحب وی واقف نيں؛ لیکن اوہ سب فضل بن سہل دے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں دم بخود نيں تے آپ تو‏ں کہنے د‏‏ی جرأت نئيں کرسکدے، مامون نے اُنہاں افسراں نوں تنہائی وچ اپنے پاس طلب کرکے اوّل دریافت کيتا توسب نے منع کيتا؛ لیکن جدو‏ں مامون نے انہاں نوں یقین دلایا کہ فضل تسيں نوں کچھ نہ کہہ سک‏‏ے گا توانھاں نے صاف صاف تمام گلاں بیان کرداں تے علی رضا دے بیان کيتی پورے طور پرتصدیق د‏‏ی ایہ سن کرمامون نے مرو تو‏ں عراق د‏‏ی جانب روانگی دا قصد کيتا، فضل نوں جدوں ایہ کیفیت معلوم ہوئی تواُس نے اُنہاں سرداراں نوں جنھاں نے مامون نوں حالاتِ اصلیہ تو‏ں واقف کرکے علی رضا دے بیان کيتی تصدیق د‏‏ی سی، تکلیفاں پہنچاواں، کسی نوں قید کردتا، کسی نوں بے عزت کرکے نوں ڑے لگوائے؛ مگراب کيتا ہوسکدا سی جوہونا سی اوہ ہوچکيا، مامون نے ایہ دانائی د‏‏ی کہ فضل بن سہل نوں اپنی طرف تو‏ں خائف ومایوس نئيں ہونے دتا تے فضل بن سہل دے چچازاد بھائی غسان بن عباد نوں خراسان دا گورنربناکر خود خراسان تو‏ں عراق د‏‏ی جانب روانہ ہويا، مقام سرخس وچ وارد ہويا؛ ایتھ‏ے فضل بن سہل نوں حمام وچ چار شخصاں نے قتل کرڈالیا تے خود فرار ہوگئے، مامون نے اعلان کرادتا جوشخص قاتلین فضل نوں گرفتار کرکے لیائے گا اس نوں دس ہزار دینار انعام دتا جائے گا، قاتلین گرفتار ہوک‏ے حاضر ہوئے، مامون نے انہاں دے قتل دا حکم دتا؛ چنانچہ اوہ قتل کيتے گئے تے انہاں دے سرحسن بن سہل دے پاس بھیج دتے گئے۔
مامون نے حسن بن سہل نوں تعزیت دا خط لکھیا تے بجائے فضل بن سہل دے اس نوں اپنا وزیر بنایا، فضل بن سہل د‏‏ی ماں دے پاس خود برسم تعزیت گیا تے کہیا کہ جس طرح فضل آپ دا فرزند تھا؛ ايس‏ے طرح وچ وی آپ دا فرزند ہون، چند روز دے بعد حسن بن سہل د‏‏ی بیٹی بوران نال شادی کرکے حسن دے مرتبے نوں مامون نے تے وی زیادہ بڑھادتا تھا؛ غرض فضل بن سہل دا قتل بالکل اُسی طرح وقوع پذیرہويا جس طرح جعفر برمکی دا قتل ظہور وچ آیا سی، اس وچ نوں ئی شک نئيں کہ فضل بن سہل نوں مامون الرشید نے قتل کرایا تے اوہ چاراں شخص مامون الریش دے مامور کردہ سن جنھاں نے فضل نوں حمام وچ قتل کيتا، فضل اپنے آپ نوں کشتنی وگردن زدنی ثابت کرچکيا سی، مامون نے اس معاملہ وچ اپنے باپ ہارون الرشید دے نقشِ قدم پرعمل کيتا؛ لیکن فرق صرف اس قدر اے کہ ہارون الرشید نے جعفر برمکی نوں قتل کراکر برامکہ دے تمام خاندان نوں معتوب بنایا تے قتلِ جعفر دا الزام اپنے اُتے لے لیا؛ مگرمامون الرشید نے فضل نوں قتل کراکر اس دے خاندان پراس قدر عنایتاں کيتياں کہ کسی نوں جرأت نہ ہوسکی کہ مامون نوں بدنام کرسک‏‏ے تے ملزم ٹھہراسک‏‏ے؛ حتی کہ فضل دا بھائی تے ماں باپ وی مامون د‏‏ی شکایت بولی پرنہ لاسک‏‏ے، فضل بن سہل مقام سرخس تو‏ں ۲/شعبان سنہ۲۰۳ھ نوں قتل ہويا۔
امام علی رضا بن موسیٰ کاظم د‏‏ی وفات
خلیفہ مامون الرشید اپنی بیٹی اُم حبیب دا عقد علی رضا تو‏ں پہلے کرچکيا سی اس سفر وچ اس نے اپنی دوسری بیٹی اُم فضل دا جوبہت ہی کم سن سی، عقد علی رضا دے بیٹے محمد بن علی رضا تو‏ں کردتا؛ مگررخصتی آئندہ زماننہ پرجدوں کہ لڑکی بالغ ہوجائے ملتوی رکھی گئی؛ چنانچہ ایہ رخصتی سنہ۲۱۵ھ وچ ہوئی، مامون الرشید ماہِ رجدوں سنہ۲۰۲ھ وچ مرو تو‏ں روانہ ہويا تے ۱۵/صفر سنہ۲۰۴ھ نوں بغداد پہنچیا، ایہ سفر مامون نے تقریباً ڈیڑھ برس وچ طے کيتا تے راستے وچ ہراک مقام پرہفتےآں تے مہینےآں ٹھہردا ہويا بغداد د‏‏ی طرف آیا، اس سفر وچ ملک دے حالات تو‏ں اس نوں خوب واقفیت حاصل ہُندی رہی اوور بغداد وچ اس دے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی حالات اس دے موافق ہوگئے؛ ايس‏ے سفر وچ مامون الرشید نے بماہِ ذیقعدہ علی رضا دے بھائی ابراہیم بن موسیٰ کاظم نوں امیرالحج مقرر کرکے بھیجیا تے صوبہ یمن د‏‏ی سند گورنری وی انہاں نوں عطا کردتی، طوس وچ پہنچ کرقیام کيتا تے اپنے باپ ہارون الرشید کیکی قبر پرفاتحہ پڑھی، طوس وچ اک مہینے تو‏ں زیادہ قیام رہیا؛ ایتھے ایسا اتفاق پیشا آیا کہ ولی عہد خلافت امام علی رضا نے انگور کھانے د‏‏ی وجہ تو‏ں انتقال کيتا، مامون نوں اُنہاں د‏‏ی وفات دا سخت صدمہ ہويا، جنازۃ دے نال ننگے سرگیا تے رُورُوکر کہنے لگیا کہ اے ابوالحسن! تیرے بعد ہن وچ کتھے جاؤں تے کیہ کراں، تن دن تک قبرپرمج تے رہیا اک روٹی تے نمک اس د‏ی غذا سی، اپنے باپ ہارون الرشید د‏‏ی قبر اُس نے اُکھڑواکر اُسی قبر وچ علی رضا نوں بھی اپنے باپ دے پاس دفن کيتا، علی رضا د‏‏ی برکت تو‏ں ہارون الرشید نوں بھی فائدہ پہنچے، علی رضا دے نال مامون الرشید نوں وڈی عقیدت سی، لوکاں دا ایہ کہنا کہ مامون الرشید نے خود علی رضا نوں انگوراں وچ زہر دلوایا، سراسسر غلط تے نادرست معلوم ہُندا اے، اس لئی کہ علی رضا د‏‏ی ولی عہدی دے لئی مامون الرشید نوں مجبور نئيں کيتا گیا سی اس نے اپنی خوشی تو‏ں انہاں نوں ولی عہد بنایا؛ اپنی خوشی تو‏ں اپنی دوبیٹیاں د‏‏ی شادی علی رضا تے علی رضا دے بیٹے محمد دے نال کی، بلاکسی دوسرے د‏‏ی تحریک دے علی رضا دے بھائی نوں یمن  د‏‏ی گورنری دتی تے امیرالحج مقرر کيتا، جس شخص نوں وہ زہر دے کرمرواڈالنا چاہندا سی اس دے نال ایہ احسانات نئيں کرسکدا تھا؛ پھرسب تو‏ں ودھ کریہ کہ جس شخص نوں اس نے خود زہر دے کرمرواڈالیا سی اس نوں اپنے باپ د‏‏ی قبر وچ دفن نئيں کرسکدا سی، ہارون الرشید د‏‏ی قبر وچ انہاں نوں دفن کرنا مامون د‏‏ی سچی عقیدت دا اک زبردست ثبوت اے، جس وچ کِسے منافقت تے بناوٹ نوں دخل نئيں ہوسکدا، انہاں د‏‏ی وفات پرمامون دا اظہار ملال وی اس گل دا اک ثبوت اے، اس گل نوں بھی نظرانداز نئيں کيتا جاسکدا کہ مامون الرشید نے آئندہ اپنی حکومت وخلافت وچ علویاں دے نال ہمیشہ نیک سلوک کيتا تے اُنہاں نوں وڈے وڈے عہدےآں پرمامور کردا رہیا، جودلیل اس گل کيتی اے کہ مامون الرشید نوں علویاں تو‏ں نوں ئی نفرت نہ سی تے علویاں نوں بہتر حالت وچ لیانا تے انہاں پراحسان کرنا چاہندا تھا؛ اگراس نے علی رضضا نوں زہر دلوایا ہُندا تووہ آئندہ علویاں دے نال اس طرزِ عمل نوں جاری نئيں رکھ سکدا سی، ہاں ایہ ممکن اے کہ بنو عباس یااُنہاں دے ہواخواہاں وچو‏ں کسی نے امام علی رضا نوں انگوراں وچ زہردتا ہو؛ کیونجے بنو عباس علی رضا د‏‏ی ولی عہدی دے معاملہ وچ مامون الرشید تو‏ں ناراض سن، امام علی رضانے بعمر۵۵/سال ماہِ صفر سنہ۲۰۳ھ وچ وفات پائی، سنہ۱۴۸ھ وچ مدینہ منورہ وچ پیدا ہوئے سن ۔