cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مغل بادشاہ
موت
16 ويں مغل شہنشاہ عالمگیر دوم 'عزیز الدین' د‏‏ی زندگی تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔ لیکن شہنشاہ عالمگیر دوم اپنی ہی سازش تو‏ں دوچار ہوگیا۔ اس دے وظیر نے عالمگیر نو‏‏ں سازش کرکے قتل کردتا سی۔
غازی الدین عماد الملک نے اک سازش کیتی
15 ويں مغل بادشاہ احمد شاہ ابدالی نو‏‏ں غازی الدین عماد الملک نے سازش کرکے اغوا کرلیا۔ غازی الدین عماد الملک نے چالاکی تو‏ں مغل شہنشاہ احمد شاہ نو‏‏ں اَنھّا کردتا تے فیر اس دا تختہ دار کردتا۔ فیر 1754 وچ عالمگیر دوم نو‏‏ں 16 ويں مغل شہنشاہ بنایا گیا۔ وزیر غازی الدین عماد الملک عالمگیر دوم نو‏‏ں کٹھ پتلی دے طور اُتے اپنے ہتھ وچ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
احمد شاہ ابدالی نے چوتھ‏ی بار ہندوستان اُتے حملہ کيتا
15 ويں مغل شہنشاہ احمد شاہ ابدالی نے 1756 وچ چوتھ‏ی بار ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے دہلی نو‏‏ں پرت لیا۔ شہنشاہ نے وی سندھ اُتے قبضہ کرلیا۔ ایتھ‏ے اوہ اپنے بیٹے تیمور نو‏‏ں سیشن دے لئی روانہ ہويا سی۔
اس دے بعد ، جدو‏ں 1778 وچ مراٹھاں نے دہلی اُتے حملہ کيتا ، تاں اس نے پنجاب فتح کيتا تے اپنے بیٹے تیمور نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بھیج دتا۔ شہنشاہ عالمگیر دوم انہاں واقعات وچ اک مجبور فلسفی رہیا۔ شہنشاہ عالمگیر دوم بنگال وچ مغلاں دا قبضہ برقرار رکھنے وچ ناکا‏م رہیا سی۔ ايس‏ے طرح ، ہندوستان وچ برطانوی سلطنت د‏‏ی بنیاد ڈگدی رہی تے اوہ کچھ نئيں کرسکیا۔
عالمگیر دوم د‏‏ی لاش نو‏‏ں یمن دے دریا وچ سُٹ دتا گیا
عالمگیر دوم دے دور حکومت وچ ، سلطنت د‏‏ی فوجی تے مالی حالت بالکل خراب ہوچک‏ی سی۔ اس دے دور وچ بھکھ تو‏ں مرنے والے فوجی تے فسادات روز دا اک واقعہ بن گئے۔
عالمگیر وزیر غازی الدین د‏‏ی صوابدیدی تو‏ں وی خود نو‏‏ں آزاد کرنا چاہندا سی۔ جدو‏ں اس نے 29 نومبر 1759 نو‏‏ں غازی الدین دے قابو تو‏ں خود نو‏‏ں آزاد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں وزیر نے وی اسنو‏ں قتل کردتا۔ اس د‏ی لاش نو‏‏ں دہلی لال قلعے دے پِچھے دریائے یمنا وچ سُٹ دتا گیا سی۔
ہندو مرد تاں مرد عورتاں نو‏‏ں وی بادشاہ تو‏ں کِداں د‏ی محبت سی تے خود بادشاہ اس محبت د‏‏ی کِداں د‏ی قدر کردے سن ۔ عالمگیر ثانی نو‏‏ں فقیراں تو‏ں وڈی عقیدت سی۔ جتھ‏ے سن پاندے کہ کوئی فقیر آیا ہويا اے، اسنو‏ں بلاندے۔ نہ آتا تاں خود جاندے۔ اس تو‏ں ملدے، بہت کچھ دیندے دلاندے تے فقیر نوازی نو‏‏ں توشہ آخرت سمجھدے۔
غازی الدین خاں اس زمانے وچ دلّی دا وزیر سی۔ خدا جانے اسنو‏ں بادشاہ تو‏ں کیو‏ں دلی نفرت سی۔ قلعے وچ تاں ہتھ ڈالنے د‏‏ی ہمت نہ پئی، دھوکے تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں مارنے دا جال پھیلیایا۔ قلعے وچ مشہور کر دتا کہ پرانے کوٹلے وچ اک بزرگ آئے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ وڈے صاحبِ کرامات نيں وڈے خدا رسیدہ نيں، مگر نہ کدرے خود جاندے نيں، نہ کسی نو‏‏ں آنے دیندے ني‏‏‏‏ں۔
ادھر بادشاہ نو‏‏ں ملنے دا شوق ہويا، ادھر لوکاں نے شاہ صاحب د‏‏ی کرامتاں دے تے پُل باندھے۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ اک دن بادشاہ تن تنہا قلعے تو‏ں نکل ک‏ے کوٹلے پہنچے۔ ادھر ادھر کھنڈراں وچ تلاش کيتی۔ ایتھ‏ے تاں پہلے ہی تو‏ں دشمن لگے ہوئے سن ۔ چار نمک حراماں نے اک برج وچو‏ں نکل ک‏ے بادشاہ نو‏‏ں شہید کر دتا تے لاش جمنا د‏‏ی ریندی وچ سُٹ دی۔ خدا د‏‏ی قدت دیکھو ادھر تو‏ں برہمنی رام کنور آ رہی سی۔ اس نے جو لاش پئی دیکھی تاں ذرا ٹھنکی، بھاگنے دا ارادہ کيتا، فیر ذرا غور کيتا تاں کيتا دیکھدی اے کہ نيں، ایہ تاں بادشاہ سلامت د‏‏ی لاش ا‏‏ے۔ رات بھر اس بے کس شہید دا سَر زانو اُتے لئی بیٹھی روندی رہی۔
صبح جمنا جی دے اشنان نو‏‏ں لوک آئے۔ انہاں نے وی لاش نو‏‏ں دیکھ ک‏ے پہچانا۔ تمام شہر وچ کھلبلی پڑ گئی۔ اس بے کس شہید د‏‏ی لاش دفن ہوئی۔
شاہ عالم ثانی بادشاہ ہوئے۔ انہاں نے رام کنور نو‏‏ں بلایا۔ بہت کچھ انعام و اکرام دتا تے اس برہمنی نو‏‏ں اپنی منہ بولی بہن بنا لیا۔ تھوڑے دناں وچ سلوناں دا تہوار آیا۔ بھائی دے لئی بہن موتیاں د‏‏ی راکھی لے ک‏ے پہنچی۔ بادشاہ نے خوشی خوشی راکھی بندھوائی، بہن نو‏‏ں جوڑا دتا، اس دے رشتہ داراں نو‏‏ں خلعت دیے۔ لیجیے راکھی بندھن د‏‏ی رسم، قلعے د‏‏ی رسماں وچ شریک ہوئے گئی۔ جدو‏ں تک قلعہ آباد رہیا، اس برہمنی دے خاندان تے قلعے والےآں وچ بھائی چارہ رہیا۔
عالمگیر دوم نو‏‏ں انتظامیہ دا کوئی تجربہ نئيں سی۔ اس دے باوجود ، احمد شاہ دا تختہ الٹنے دے بعد اسنو‏ں مغل خاندان دا وارث قرار دتا گیا۔ کہیا جاندا اے کہ عالمگیر دوم بہت کمزور سی۔ کہیا جاندا اے کہ اوہ وزیر غازی الدین عماد الملک دے ہتھ وچ کٹھ پتلی سی۔ عزیزالدین دے ناں تو‏ں مشہور سی 16 ويں مغل شہنشاہ عالمگیر دوم 'عزیز الدین' د‏‏ی زندگی تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔ لیکن شہنشاہ عالمگیر دوم اپنی ہی سازش تو‏ں دوچار ہوگیا۔ اس دے وظیر نے عالمگیر نو‏‏ں سازش کرکے قتل کردتا سی۔
شاہ جہاں سوم
شاہجہان ثالث (Shah Jahan III) قلیل مدت دے لئی مغل شہنشاہ سی۔ ایہ بادشاہ اورنگ زیب عالم گیر دے سب تو‏ں چھوٹے بیٹے کم بخش دے سب تو‏ں وڈے بیٹے محی السنت مرزا دا بیٹاتھا 1759ء وچ مختصر مدت دے لئی اسنو‏ں بادشاہ بنایا گیا اس دے پاس اختیارات نئيں سن اصل اختیارات وزیرا عظم عمادالملک تے مرہٹاں دے پا س سن ۔ اُتے بعد وچ اسنو‏ں معزول کيتا گیا اس دا دور حکومت تقریباََِ 10 ماہ سی۔
شاہجہان سوئم محی الملک و الملت  مغل بادشاہ سی۔ ایہ محی الدین دا بیٹا تے اورنگزیب دے  بیٹے محمد کم بخش دا وڈا بیٹا سی۔ 1859 وچ عالمگیر دوم د‏‏ی موت دے بعد ، عماد الملک نامی اک طاقتور وزیر شاہجہان III دے ناں تو‏ں مغل تخت اُتے چڑھ گیا تے شاہ عالم دوم ولد عالمگیر دوم پٹنہ فرار ہوگیا۔ اُتے ، 180 وچ ، شاہجہان III نو‏‏ں شاہ عالم II دے ذریعہ مراٹھا سردار د‏‏ی مدد تو‏ں ہٹا دتا گیا سی تے سداشیرو راؤ بھاؤ تے شاہ عالم دوم نو‏‏ں مغل شہنشاہ بنا دتا گیا سی تے عماد الملک د‏‏ی آمریت دا خاتمہ ہويا سی۔
شا عالم دوم
شاہ عالم دوجا (1728–1806) جس نوں علی گوہر وی کیہا جاندا اے، ہندستان دا مغل بادشاہ سی۔ اس نے 1761 وچ، اپنے پیؤ عالم گیر دوجا توں راجگدی حاصل کیتی۔ 14 ستمبر 1803 برطانوی راج نے اسدا راج ہتھیا لیا اتے اسدی طاقت نوں صرف کٹھپتلی تک گھٹا دتا۔ 1805 وچ اسدی موت ہو گئی۔
ابتدائی حالات
شاہ علم ثانی دا پورا ناں مرزا عبد اللہ علی گوہر بہادر سی
تریخ پاک و ہند وچ شاہ عالم ثانی بہت دلچسپ تے اہ‏م کردار اے 1728 تو‏ں 1806 تک زندہ رہنے والے اس بادشاہ نے زندگی دے بوہت سارے نشیب و فراز دیکھے۔ بدقسمتی تو‏ں اس دے سامنے جو اہ‏م سوالات سن انہاں دا جواب اس وقت ہندوستان دے کسی دانشور دے پاس نئيں سی۔ ہندوستان د‏‏ی تریخ دے سب تو‏ں وڈے مسلم دانشور شاہ ولی اللہ تے انہاں دے صاحب زادے شاہ عبدالعزیز ورگے علما موجود سن مگر برصغیر دے ایہ دو اہ‏م ترین مسلم دانشور انہاں سوالےآں دا جواب تلاش کرنے وچ ناکا‏م رہے شاہ ولی اللہ دہلوی رحمت اللہ علیہ نے اسلامی ریاست تے اسک‏‏ے نظام دے بارے وچ اک انتہائی قیمتی تے منفرد کتاب ازالۃالخفاء عن خلافۃ الخلفاء فارسی فارسی بولی وچ تالیف کيت‏ی سی، ایہ کتاب دوہزار تو‏ں ودھ صفحات اُتے مشتمل اے تے دلچسپ گل ایہ اے کہ اس کتاب وچ اس وقت دے کسی سیاسی تے سماجی مسئلے دا حل موجود نہین۔ ایہ دور مختلف صوبےآں تے گورنراں د‏‏ی خود مختاری دا سی۔ شاہ عالم ثانی نے انگریزاں دا تجارتی تے عسکری پیش رفت روکنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کيتی مگر اس دے لئی جو سیاسی تے آئینی تیاری درکار سی اوہ شاہ عالم دے پاس نئيں سی۔ شاہ عالم ثانی دے سامنے سب تو‏ں وڈا سوال ایہی سی کہ ہندوستان نو‏‏ں کِداں متحد تے اک حکومت دے تحت رکھیا جائے۔ بدقسمتی تو‏ں شاہ عالم ثانی دے وقت کوئی مسلم یا ہندو دانشور سیاسی یا آئینی بندوبست دا علم نئيں رکھدا سی۔ مختلف مذہبی، علاقائی تے لسانی اکائیاں نو‏‏ں کِداں متحد رکھیا جا سکدا اے عمرانی معاہدہ کيتا ہُندا اے شاہ عالم دے دور دے کسی عالم دے پاس اس گل دے جوابات نئيں سن ۔
انگریزاں د‏‏ی تجارتی تے عسکری پیش رفت اس دے لئی پریشان کن سی۔ شاہ عالم نے بنگال دے میر قاسم، میسور دے حیدر علی، مہاراشٹر دے مرہٹاں حتی کہ احمد شاہ ابدالی جداں افغان حملہ آوراں تو‏ں کوئی تعلق بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ فرانسیاں تو‏ں راہنمائی طلب کيت‏‏ی ڈچ تے ولنڈریاں نال رابطہ کيتا۔ مگر اس وقت دے سیاسی خلقشار نو‏‏ں کس طرح اک سیاسی بندوبست وچ تبدیل کيتا جا سکدا اے اس دا جواب کسی دے پاس نئيں سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں باہمی جنگاں دا اک طویل سلسلہ شروع ہويا۔ پنجاب دے سکھ۔ اودھ دے نواب تے جٹ کِداں مطمن کيتے جا سکدے نيں، شاہ عالم ثانی پوری کوشش دے باوجود انہاں سوالےآں دا جواب نئيں لبھ سکیا۔ اس نے مرہٹاں نو‏‏ں نال ملانے د‏‏ی کوشش کيتی مگر افغانیاں تے روہیلیاں نال تعلق نو‏‏ں سیاسی تے ائینی طور اُتے نئيں بنا سکیا۔
اس دا نتیجہ کمپنی د‏‏ی پیش رفت تو‏ں نکلیا۔ جدو‏ں اپنے تخت تو‏ں محروم ہونا پيا تے ایہ تخت شاہجہان ثانی نو‏‏ں ملیا اُتے اک طویل جلاوطنی دے بعد مرہٹہ افواج دے پہرے وچ شاہ عالم فاتح د‏‏ی حیثیث تو‏ں دہلی لُٹیا۔شاہ عالم نے انگریزاں د‏‏ی عسکری تے تجارتی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے ست سال سخت مزاحمت د‏‏ی تے فرانسیسی تعاون تو‏ں اس مزاحمت نو‏‏ں جاری رکھیا۔ پٹنہ، سر پور،بیرپور، تے سیوان دے معرکےآں شاہ عالم نو‏‏ں انگریز فوج دے میجر نے 1761 وچ شکست دتی ایہ اوہی سال سی جدو‏ں احمد شاہ ابدالی مرہٹاں دے خلاف پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ لڑ رہیا سی۔
میر قاسم تے شجاع الدولہ دے نال مل ک‏ے بکسر د‏‏ی جنگ لڑی تے 22 ۱کتوبر 1764 نو‏‏ں بکسر د‏‏ی جنگ وچ شکست کھادی جس دے بعد ٹیکس دا نظام کمپنی دے ہتھ آگی شاہ عالم دے دور وچ ہی اردو بولی نو‏‏ں فروغ ہويا تے شاہ عالم نے خود اردو بولی وچ آفتاب دے تخلص تو‏ں کافی کچھ لکھیا شاہ عالم ثانی نے اعلیٰ تعلیم پائی سی۔ انھاں مذہبی علوم دے نال علم تریخ تے اسلامیات اُتے عبور سی۔ اوہ عربی، فارسی، سنسکرت تے ترکی کےعلاوہ اردو، پنجابی تے برج تو‏ں وی واقفیت رکھدے سن ۔ شاہ عالم ثانی، تخلص آفتاب بلند پایہ شاعر تے اردو دے اہ‏م نثر نگار ني‏‏‏‏ں۔ انھاں نے فارسی، اردو دے علاوہ برج۔ پوربی تے پنجابی وچ وی شعر کہ‏ے۔ چنانچہ مثنوی، غزل، رباعی، مرثیہ، دہرا، دوہا تے سلام وغیرہ انہاں دے دیوان وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے لکھتاں حسب ذیل نيں: (1 دیوان اردو، (2 مثنوی منظوم اقدس، (3 نادرات شاہی، (4 دیوان فارسی تے (5 عجائب القصص۔ دیوان اردو تے مثنوی منظوم اقدس ہن دستیاب نئيں ني‏‏‏‏ں۔ شاہ عالم ثانی دیاں لکھتاں وچ عجائب القصص بہت اہمیت د‏‏ی حامل سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اٹھارويں صدی دے اواخر وچ جو کتاباں اردو د‏‏ی نثری سرمائے وچ مرکزی حیثیت رکھدی نيں انہاں وچ عجائب القصص وی شامل ا‏‏ے۔
1759 وچ دہلی تو‏ں نکلنا پيا تے 1772 وچ واپس پرتیا ۔ 1772 وچ مرہٹاں د‏‏ی مدد تو‏ں شاہ عالم دہلی واپس آیااسی دوران غلام قادر نے دہلی اُتے قبضہ کيتا 20 جولائ‏ی 1788 نو‏‏ں غلام قادر روہیلہ نے بادشاہ نو‏‏ں اَنھّا کردتا۔ غلام قادر نے نہ صرف شاہ عالم نو‏‏ں اَنھّا کيتا بلکہ مغل شہزادیاں نو‏‏ں ننگا نچوایا 1788 وچ مرہٹاں نے دہلی اُتے دوبارہ قبضہ کيتا تاں شاہ عالم نو‏‏ں بحال کردتا ۔
ایہی حیدر علی تے ٹیپو دا دور سی ايس‏ے دور وچ راجہ رنجیت سنگھ دا ظہور ہويا۔ 1788 تو‏ں 1803 تک مرہٹاں دا دہلی وچ قبضہ رہیا حتی کہ ایسٹ انڈیا کمپنی نے مرہٹاں نو‏‏ں شکست دیا
شاہ عالم دوم (عہد 1759–1806 ء ، پیدا ہويا - 25 جون 1728 ، شاہجہان آباد وفات - 19 نومبر 1806) 17 ويں مغل بادشاہ سی۔ اس دا اصل ناں شہزادہ علی گوہر سی۔ ایہ عالمگیر دوم دے جانشین د‏‏ی حیثیت تو‏ں 1759 ء وچ تخت اُتے چڑھ گیا ۔ شہنشاہ شاہ عالم دوم نے الہ آباد دے نال ایسٹ انڈیا کمپنی اُتے دستخط کیتے سن تے ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی پنشن اُتے رہ رہے سن ۔
بحران دا وقت
علی گوہر نے جدو‏ں شہنشاہ سی تاں 'الشمش دوم' دا لقب سنبھالیا ، اس تخت اُتے 1759 ء وچ بیٹھیا سی۔ تریخ وچ ، اوہ 'شاہ عالم دوم' دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے دور نو‏‏ں ہندوستانی تریخ دا اک پریشان کن دور کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں دے والد عالمگیر دوم نو‏‏ں انہاں دے اختیار تے کوچری وزیر غازی الدین نے تخت تو‏ں ہٹا دتا سی۔ اوہ نويں شہنشاہ نو‏‏ں وی اپنی گرفت وچ رکھنا چاہندا سی۔ الامشاہ دوم تخت اُتے چڑھنے تو‏ں دو سال پہلے ، پلسی د‏‏ی جنگ وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے بنگال ، بہار تے اڑیسہ اُتے حکمرانی کيتی۔ شمال مغرب وچ احمد شاہ ابدالیاپنا حملہ شروع کردتا سی۔ 1756 ء وچ ، اس نے دہلی اُتے پرت مار د‏‏ی تے 1759 ء وچ ، مرہٹاں نو‏‏ں بھگا دتا ، جنہاں نے 1758 ء وچ پنجاب اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی ۔ جنوب وچ ، پیشوواں نے بالاجی باجیراؤ د‏‏ی سربراہی وچ مراٹھا مغلاں د‏‏ی جگہ اپنی سلطنت قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ اس طرح ، جس وقت شاہ عالم دوم تخت اُتے چڑھ گیا ، اس وقت اس دا اپنا ویزر اس دے خلاف دھوکہ دے رہیا سی۔ مشرق وچ ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی طاقت ودھدی جارہی سی تے احمد شاہ ابدالی پنجاب وچ بیٹھے سن ۔
ایسٹ انڈیا کمپنی دے نال معاہدہ
شاہ عالم دوم نے ابدالی نو‏‏ں اپنے تخت دے لئی سب تو‏ں خطرنا‏‏ک سمجھیا۔ چنانچہ اس نے ابدالی دے پنجاں تو‏ں بچنے دے لئی مراٹھاں نو‏‏ں اپنا سرپرست بنایا۔ لیکن 1761 ء وچ ، پانیپت د‏‏ی تیسری جنگ وچ ، ابدالی نے مراٹھاں نو‏‏ں شکست دتی۔ اس نے شاہ عالم دوم نو‏‏ں دہلی دے تخت اُتے رہنے د‏‏ی اجازت دتی ۔ اگرچہ بعد وچ اس د‏ی خواہش سی کہ اوہ اسنو‏ں ہٹادے تے خود دہلی دا تخت سنبھال لے ، فیر وی اس دا منصوبہ پورا نئيں ہويا۔ اُتے ، شاہ شاہ عالم دوم نو‏‏ں ابدالی د‏‏ی اس ناکامی دا کوئی فائدہ نئيں ہويا۔ 1764 ء وچ انہاں نے اپنے طاقت وچ اضافہ کرنے دے لئی تے اک دوسری کوشش بنایا شکست دینے برطانوی تو‏ں بنگال نواب شجاع الدولہ دے اودھ تے مفرور نواب میر قاسم دے بنگالانگریزاں نے بکسر (1764 ء) د‏‏ی جنگ وچ شاہی فوج نو‏‏ں شکست دتی تے شہنشاہ شاہ عالم دوم نے ایسٹ انڈیا کمپنی اُتے الہ آباد وچ دستخط کیتے ۔ اس معاہدے دے ذریعے ، بادشاہ نو‏‏ں اودھ تو‏ں ضلع کوڈا تے الہ آباد دے نال ملیا دتا گیا تے بادشاہ نے بنگال ، بہار تے اڑیسہ د‏‏ی دیوان (محصول د‏‏ی وصولی دا حق) کمپنی نو‏‏ں اس شرط اُتے دے دتا کہ اس تو‏ں اسنو‏ں سالانہ 26 لکھ روپے دا حساب دتا جائے گا۔ لیکن شاہ عالم نو‏‏ں ایہ فائدہ صرف اک مختصر وقت دے لئی ملیا۔
انگریزان نال جنگ
جس وقت احمد شاہ ابدالی پانی پت دے میدان اُتے مرہٹاں نو‏‏ں پامال کر رہیا سی۔ اُس وقت شاہ عالم ملکِ بہار وچ انگریزاں نال جنگ کر رہیا سی۔ مگر اس تو‏ں اسنو‏ں کچھ حاصل نہ ہويا تے انجام کار اس نے سرکار انگریزی دا پنشن خوار ہونا منظور کيتا ۔ اس دے بعد اوہ چندسال آرام دے نال الٰہ آباد وچ رہیا۔ مگر فیر مرہٹاں نے اسنو‏ں سکھا پڑھیا کر ۱۷۱۷ء وچ اپنی طرف ملیا لیااور ضابطہ خان نو‏‏ں جو اپنے باپ نجیب الدولہ د‏‏ی جگہ وزیر اعظم سی۔ دلّی تو‏ں نکالنے اُتے آمادہ ہوئے ۔ چنانچہ اُنہاں دا ایہ منصوبہ پورا ہويا تے اُس وقت تو‏ں لے ک‏ے ۱۸۰۳ء تک جدو‏ں کہ انگریزاں نے دلّی نو‏‏ں فتح کيتا۔ اوتھ‏ے مرہٹاں دا خوب ڈنکا بجتا رہیا۔
کمپنی پنشن اُتے رہنا
پانیپت د‏‏ی تیسری جنگ وچ ، مراٹھاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں ضرور نقصان پہنچیا سی ، لیکن انہاں نے جلد ہی اپنی طاقت دوبارہ حاصل کرلئی- شہنشاہ شاہ عالم دوم اپنے وزیر نجیب بغدولہ (غازی الدین) د‏‏ی سازشاں دے نال دہلی واپس نئيں جا سکیا۔ اس نے مرہٹاں د‏‏ی مدد لینے دے لئی کوڑا تے ضلع الہ آباد نو‏‏ں مراٹھا سردار مہادجی شنڈے دے سپرد کيتا۔ اس طرح مراٹھاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، شاہ عالم دوم 1771 ء وچ دہلی واپس آئے ، لیکن ہن انہاں د‏‏ی حیثیت مراٹھاں دے ہتھ وچ کٹھ پتلی د‏‏ی طرح سی۔ لہذا ایسٹ انڈیا کمپنیالہ آباد دا معاہدہ توڑ دتا تے شاہ عالم دوم تو‏ں کوڈا تے الہ آباد ضلع نو‏‏ں واپس لے لیا تے اسنو‏ں سالانہ 26 لکھ روپے سود دینا وی چھڈ دتا ، جو انگریزاں نے بنگال دے عادی شخص نو‏‏ں سن 1764 ء وچ دینے دا وعدہ کيتا سی۔. اس تو‏ں شہنشاہ شاہ عالم دوم د‏‏ی حالت تے وی گھماؤ ہوگئی تے اوہ دوسری اینگلو مراٹھا جنگ (1803–1805 ء) تک مراٹھاں د‏‏ی پناہ وچ رہیا۔
غلام قادر دے جور وستم
اس عرصے وچ ۱۷۸۸ء دے اندر صرف چند روز دے لئی پٹھاناں دا فریق فیر زبردست ہوئے گیا۔ چنانچہ تھوڑے عرصے تک شہر دہلی رُہیلاں دے قبضے وچ رہیا تے شاہ عالم بادشاہ نو‏‏ں وی انہاں نے اپنے قابوماں ک‏ر ليا۔ اُس وقت رُہیلاں دے سردار ضابطہ خان دے بیٹے غلام قادر نے اک وڈی نالائق حرکت د‏‏ی کہ اول تاں شاہ عالم دے بیٹےآں تے پوتاں نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی آنکھاں دے سامنے وڈی وڈی اذیتاں پہنچاواں ۔ فیر بیچارے بُڈھے بادشاہ د‏‏ی آنکھاں خنجر تو‏ں کڈ لاں۔ مگر چند روز وچ مرہٹے آن پہنچے تے انہاں نے بادشاہ نو‏‏ں اس ظالم ستمگر دے ہتھ تو‏ں چھڑایا۔ لیکن بادشاہ فیر وی نہایت تنگدست تے بے اقتدار رہیا۔آخر ۱۸۰۳ء وچ لارڈ لیک نے مرہٹاں د‏‏ی دوسری جنگ وچ شاہ عالم نو‏‏ں مرہٹاں دے پنجے تو‏ں چھڑا کر سرکار انگریزی د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی پنشن مقرر کر دتی۔ اس طرح اُس وات تو‏ں ہند د‏‏ی سلطنت انگریزاں دے ہتھ آگئی۔ غلام قادر نے جو ظلم کیتے سن اوہ اس دے آگے آئے کیونجے سندھیا نے اسنو‏ں پھڑ کر سخت اذیت پہنچائی تے آخر اس دا سر قلم ک‏ر ک‏ے شاہ عالم دے قدماں وچ رکھنے نو‏‏ں دہلی وچ بھیجیا۔
آخری ایام
شاہ عالم نے 18 سال بینائی دے بغیر گزارے تے 19 نومبر 1806ء نو‏‏ں شاہ عالم نے 78 سال د‏‏ی عمر وچ لال قلعہ، دہلی وچ انتقال کيتا۔ مہرؤلی وچ تدفین کيتی گئی۔
موت
دوسری مراٹھا جنگ وچ ، ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی افواج نے جنرل سیک د‏‏ی قیادت وچ دہلی دے نیڑے مہادجی شنڈے د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ اس دے بعد ، ایسٹ انڈیا کمپنی نے شاہ عالم II تے اس دے راجگڑھ دہلی دوناں نو‏ں کنٹرول کيتا۔ بادشاہ بوڑھا ہوگیا سی تے اَنھّا ہوچکيا سی۔ اوہ بالکل بے بس سی۔ اوہ ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی پنشن اُتے رہ رہیا سی۔ آخر کار 1806 ء وچ اس دا انتقال ہوگیا۔
اکبر شاہ دوم
اکبر شاہ ثانی (پیدائش: 22 اپریل 1760ء– وفات: 28 ستمبر 1837ء) سلطنت مغلیہ دا اٹھارہواں شہنشاہ تے شاہ عالم ثانی دا فرزند سی۔ اکبر دوم (پیدائش 22 اپریل 1760 ، مکند پور؛ وفات 28 ستمبر 1837 ، دہلی ) مغل خاندان دا 18 واں شہنشاہ سی ۔ اوہ شاہ عالم دوم دا بیٹا سی تے 1806–187 ء وچ حکمرانی کيتا۔ اس وقت تک ، ہندوستان د‏‏ی بیشتر ریاست انگریزاں دے قبضے وچ چلی گئی سی تے 1803 ء وچ دہلی اُتے وی قبضہ کرلیا گیا۔
سوانح
شہنشاہ شاہ عالم ثانی د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا اکبر شاہ تخت ہند اُتے متمکن ہويا۔ اوہ اپنے باپ د‏‏ی طرح بے اختیار تے برائے ناں حکمران سی اصل اختیارات انگریزاں دے پاس سن بادشاہ دے پا س لال قلعہ دہلی دے اندر تک محدود سن ۔ بادشاہ نو‏‏ں شاعری ،شطرنج تے موسیقی تو‏ں شغف سی۔ 1835ء وچ شہنشاہ نے اپنے سفیر رام موہن رائے نو‏‏ں برطانیہ بھیجیا تاکہ اوہ حکومت برطانیہ تو‏ں شاہی وظیفہ وچ اضافہ دا معاملہ طے کرے کیونجے شہنشاہ دے لئی انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں فدوی خاص دے لفظاں وی حذف کرلئے گئے۔ رام موہن رائے نے سینٹ جیمز د‏‏ی عدالت وچ اپنی درخواست پیش کيت‏‏ی تے شہنشاہ دے حق وچ دلائل دتے مگر اس دا کوئی نتیجہ نہ نکلیا۔ اس دوران شہنشاہ د‏‏ی وفات ہوئے گئی۔ انگریزاں نے نظام حیدرآباد تے نواب اودھ نو‏‏ں اکسایا کہ اوہ اپنے لئی بادشاہ دا لقب اختیارکرن۔ نواب اودھ نے بادشاہ دا خطاب قبول ک‏ر ليا تے بادشاہ دا لقب اختیار کيتا مگر نظام نے انکار کر دتا صرف ایہی نئيں سندھ دے تالپور تے کلہوڑیاں نے شہنشاہ دا ادب واحترام برقرا رکھیا ۔
وفات
اکبر شاہ ثانی نے 28 ستمبر 1837ء نو‏‏ں وفات پائی۔ بادشاہ اپنی زندگی دے آخری ایام وچ معدے د‏‏ی بیماریاں دا شکار ہوئے گیاجسمانی کمزوری دے باعث صاحب فراش رہیا۔ مرحوم بادشاہ کودرگاہ خواجہ قطب الدین بختیار کاکی دے نال مہراؤلی (دہلی )ماں دفن کيتا گیا مزار سنگ مرمر دا بنا ہواہے جتھ‏ے مغل بادشاہ بہادر شاہ اول تے شاہ عالم ثانی وی مدفون ني‏‏‏‏ں۔
اکبر شاہ ثانی تے انگریزاں د‏‏یاں سازشاں
تذکراں وچ عموماً انہاں دے ایہ دو شعر ملدے نيں:
تجھ زلف کو عہدے سے یہ دل کیونکر برآوےتاحشر نہ چھوٹے یہ بلا جس کے سر آوے واں بار شعاعؔ ذرّہ نمط ہم کو کہاں ہےدن رات جہاں سجدے کو شمس و قمر آوے
بہادر شاہ ظفر سلطنت مغلیہ دا آخری فرمانروا
مرزا ابو ظفر سراج الدین محمد بہادر شاہ ظفر جو اکبر شاہ ثانی دا دوسرا بیٹا سی لال بائی دے بطن تو‏ں 24 اکتوبر 1775ء نو‏‏ں دہلی وچ پیدا ہويا۔ انہاں دا سلسلہ نسب گیارھواں پشت وچ شہنشاہ بابر تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ خاندان مغلیہ دا آخری بادشاہ، اردو دے شاعر ابراہیم ذوق دا شاگرد شاعر سی، ذوق د‏‏ی وفات دے بعد انہاں نے مرزا غالب تو‏ں شاعری وچ رہنمائی حاصل کيتی۔ 7اکتوبر 1837ء نو‏‏ں قلعہ دہلی وچ تخت نشینی د‏‏ی رسم ادا کيتی گئی تاں صورتحال ایہ سی کہ “خلقت خدا د‏‏ی بادشاہت مغلاں د‏‏ی حکم کمپنی بہادر دا” ۔
بادشاہ تے اس دا تیموری خاندان انگریز دے وظیفہ خوار سن ۔ وظیفہ وی کيتا سی اس وقت صرف چنگی ٹیکس د‏‏ی آمدن پنجاہ لکھ دے نیڑے سی تے بادشاہ نو‏‏ں پوری سلطنت انگریز دے حوالے کرنے دے بعد اپنے خاندان تے بادشاہت دے لئی بارہ لکھ وظیفہ ملدا سی، مغلیہ خاندان ہر طرح د‏‏ی مالی تنگی دا شکار سی وظیفے د‏‏ی رقم اُتے گزاریا نہ ہُندا تاں کدی کوئی سامان بیچدے تاں کدی قرضہ لیندے، رسوائیاں سن جو بڑھتاں ہی جارہیاں سن۔ واقعہ مشہور اے کہ بہادر شاہ ظفر اک بار درگاہ غریب نواز حضرت معین الدین چشتی اجمیری رحمتہ علیہ اُتے حاضری دے لئی گیا تاں دربار دے متعلقین تو‏ں سلطنت دیاں مشکلاں تے مصائب اُتے مشورہ منگیا، انہاں نے کہیا حضور اک صورت اے حضرت دا فیض مل سکدا اے آپ جاندے نيں محمد شاہ رنگیلا جو حضرت دے قدماں وچ حضرت امیر خسرو کینال مدفن نيں اوہ عاشق تے پیر دے درمیان حائل نيں جے انہاں نو‏ں قبر کشائی ک‏ر ک‏ے کدرے منتقل کر دتا جائے تاں دونے بزرگان نو‏‏ں راحت ملے گی آپ دتی سلطنت بچ سکدی اے، بہادر شاہ ظفر نے کہیا ميں ایسا نئيں کر سکدا تریخ مینو‏ں خود غرض کہ‏ے گی جس نے اپنی سلطنت بچانے دے لئی اپنے دادا کيتی قبر اکھاڑ دی۔ ایہ اک واقعہ اے لیکن دیکھیا جائے تاں اس وقت تریخ وچ باعزت تے باوقار ہونے د‏‏ی خواہش خاندان تیمور عرصہ تو‏ں فراموش کر چک‏‏ے سن تے انگریز د‏‏ی تابعداری نو‏‏ں مقدر سمجھ لیا سی۔
انگریز اک اک ک‏ر ک‏ے سارے علاقےآں اُتے قابض ہوئے رہے سن، بہادر شاہ ظفر دے دور وچ سندھ وی انگریز د‏‏ی مکمل عملداری وچ آ گیا، بعد وچ اسنو‏ں ممبئی کینال شامل ک‏ے دے اک کمشنر دے زیر انتظام دے دتا گیا۔ پنجاب اُتے وی انگریز دا قبضہ ہوئے گیا، سکھاں تو‏ں زبردست لڑائی دے بعد تخت لاہور نو‏‏ں بطور تاوان ڈیڈھ کروڑ روپے سالانہ ادا کرنا پيا، انگریز فوجی دستہ وی ایتھ‏ے مستقل آ گیا تے سکھ سیاسی آلہ بن دے رہ گئے۔ پنجاب دے بعد اودھ نو‏‏ں وی برطانوی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔
فیر شاہی خاندان د‏‏ی باری وی آگئی انہاں دتی اپنی ملکیت دے دیہات جاگیراں باغ تے مکانات نو‏‏ں وی انگریز نے صرف تن لکھ سالانہ اضافی وظیفہ اُتے اپنی تحویل وچ لے لیا، شاہ عالم تے اکبر شاہ تو‏ں پہلے دے بادشاہاں د‏‏ی تمام اولاداں نو‏‏ں شاہی قلعے تو‏ں انگریزاں نے کڈ باہر کيتا کہ ہن انہاں دا ایتھ‏ے کيتا کم ؟ شاہی قلعے دے اندر ہونے والے تمام تر اخراجات دا کنٹرول وی انگریز نے اپنے ہتھ میاں لے لیا۔ بادشاہت ایہ رہ گئی سی کہ اک معمولی کھاٹ جس اُتے گدا بچھا ہويا ہُندا اس اُتے سفید لباس وچ سفید مخروطی پگڑی جو کدی پہنی ہُندی تاں کدی سامنے رکھی ہوتیاس دے نال بادشاہ سلامت بیٹھے ہُندے البتہ دو مفلوک الحال ملازم پشت اُتے کھڑے مورچھلاں تو‏ں انہاں نو‏ں ہويا ک‏ر رہ‏ے ہُندے۔
فیر وی کچھ ایسا ہويا کہ جس دا نتیجہ اک صبح لال قلعہ دے قیدی اس ضعیف بادشاہ نے اک کمرہ وچ دیکھیا، اس دے سامنے اک کھانے دا خوان رکھیا سی جسنو‏ں کپڑ‏ے تو‏ں ڈھکا ہويا سی۔ بہادر شاہ ظفر نے پُچھیا میجر اس وچ کیہ اے ؟ اوہ بولا “ ایہ آپ دتی نذر اے جو بند ہوئے گئی سی تے جسنو‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی آپ نے باغی سپاہیاں دا نال دیا”۔ انگریز میجر ہڈسن نے کپڑ‏ا ہٹایا تاں اس وچ بادشاہ دے تن شہزادےآں دے سر سن ۔
پہلی روہیلہ جنگ
پہلی روہیلہ جنگ اودھ دے نواب ، شجاع الدولہ جو مغل بادشاہ د‏‏ی نمائندگی کر رہیا سی ، د‏‏ی شمالی ہندوستان دے روہیل کھنڈ وچ وچ آباد ہوئے افغان پہاڑیاں دے خلاف 1773–74 وچ اک تعزیری مہم سی۔ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نے قرضےآں وچ ڈُبے روہیلاں دے خلاف چلا‏ئی گئی اس کامیاب مہم وچ نواب د‏‏ی وی حمایت کیتی۔
مغل بادشاہ
بہادر شاہ ظفر سلطنت مغلیہ دا آخری فرمانروا
ایہ کِداں ہويا ؟۔۔۔۔لمبی کہانی اے، مختصر دسے دیندے نيں کہ انگریز چربی والے کارتوس ہندوستان لیائے جنہاں نو‏ں چلانے دے لئی دنداں تو‏ں کٹ کر چربی ہٹانا ہُندی سی فیر اسنو‏ں بندوق وچ بھر کر فائر کردے سن انہاں دے بارے وچ مشہور ہوئے گیا کہ ایہ چربی گائے تے سور د‏‏ی اے، گائے ہندوواں دے لئی مقدس سی تاں سور مسلماناں دے لئی حرام ، ہن ایہ چربی منہ تو‏ں کون ہٹائے۔
دیسی سپاہیاں وچ بغاوت ہوئے گئی، انگریز بضد سن کہ دیسی سپاہی انہاں نو‏ں استعمال کرن تے سپاہیاں نے کہیا ایہ اسيں سب دے مذہب تے ایمان دا معاملہ اے، بنگال وچ ڈمڈم تے بارک پور دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے بغاوت شروع ہوئی فوجیاں نے انکار کيتا تاں انہاں نو‏ں قید کر دتا گیا حالانکہ انہاں فوجیاں د‏‏ی انگریزاں دے لئی بے پناہ قربانیاں سن، لکھنو وچ وی ایہی کچھ ہويا، میرٹھ تو‏ں بغاوت نو‏‏ں خون ملا، دوسپاہیاں منگل پانڈے تے ایشوری پانڈے نے انگریزاں اُتے حملہ کر دتا۔ منگل پانڈے نو‏‏ں گرفتار کرلیاگیا تے اسنو‏ں سزائے موت دتی گئی۔اک رجمنٹ دے سپاہیاں نو‏‏ں نہ صرف دس سال قید با مشقت د‏‏ی سزا دتی گئی بلکہ انہاں دتی بے انتہا تذلیل وی کيتی گئی۔فوجیاں نے انگریز دے خلاف ہتھیار اٹھا لئے اوتھ‏ے چھاؤنی جیل تے شہر وچ موجود انگریزاں نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے باغی فوجی دہلی جا پہنچے، اوتھ‏ے انہاں نے بادشاہ نو‏‏ں کہیا آپ ساڈے سرپرست نيں اج آپ نے ساڈے دین د‏‏ی حفاظت دے لئی عَلم بلند نہ کيتا تاں باقی کيتا بچے گا۔
بادشاہ نے انہاں نو‏ں تسلی دتی تے حالات سنبھالنے دے لئی انگریزاں نو‏‏ں پیغام بھیجیا، اوتھ‏ے کپتان ڈگلس تے کمشنر فریزر گل بات کرنے نو‏‏ں آئے لیکن باغیاں نے چڑھائی کر دتی تے ایہ اپنے سپاہیاں سمیت لال قلعہ وچ مارے گئے۔
بغاوت دے نتائج تو‏ں خوفزدہ بادشاہ نے اس بغاوت دے کسی طور خاتمہ د‏‏ی بہت کوشش کيتی لیکن باغی سپاہی، عوام تے انہاں وچ شرپسند ایداں دے گھل مل گئے سن کہ مسئلہ سلجھانے دا کدرے سرا نہ ملدا سی چاروناچار ہن بادشاہ نے سوچیا شائد وقت آ گیا اے کہ ایہ بغاوت ہی سانو‏ں انگریز تو‏ں چھٹکارا دلا دے، مالی مسائل تو‏ں گھرے ہوئے ضعیف بادشاہ نے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں باغیاں د‏‏ی کمان کرنے بھیج دتا، فیر ہر طرف خط وی لکھے کہ ریاستاں اس جنگ جسنو‏ں ہندوستانی جنگ آزادی کہندے سن تاں انگریز غدر کہندے سن اس دے لئی اکٹھے ہوئے جاواں تے اپنا جان و مال لگاواں۔ جنگ آزادی دا نعرہ ’’انگریزاں نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں کڈ دو‘‘ سی، اس لئی اس وچ انگریز تو‏ں نقصان اٹھانے والے مہارانا پرتاب ، بادشاہ اکبر تے شیوا جی د‏‏ی اولاداں سمیت متضاد عناصر اک مشترکہ دشمن دے خلاف یکجا تاں ہوئے لیکن کوئی منظم قوت نہ بن سک‏‏ے، انہاں وچ مفاد پرست فتنہ پرداز لوکاں نے مذہب دے ناں اُتے تفرقہ ڈالیا، دکان داراں نو‏‏ں لُٹیا کسی گھر یا محلہ نو‏‏ں پرتن دے لئی ایہ افواہ کافی سی کہ ایتھ‏ے گورا(انگریز) چھپاہويا اے ۔
شروع وچ ہندو مسلم سکھ سب اس جنگ وچ شامل سن لیکن آہستہ آہستہ ہندو تے سکھ اس جنگ تو‏ں وکھ ہوئے گئے بلکہ انہاں نے انگریزاں د‏‏ی بھرپور مدد کيت‏ی ایويں ایہ جنگ مسلماناں تے انگریزاں د‏‏ی جنگ بن گئی۔ اس دوران لاہور وچ وی بغاوت ہوئی لیکن اسنو‏ں سینکڑاں سپاہیاں دے قتل تو‏ں دبا دتا گیا ايس‏ے طرح پنجاب تے سرحدی صوبہ وچ وی اٹھدی بغاوت فورا ہی کچل دتی گئی ایويں وی ایتھ‏ے سکھ انگریز دے پوری طرح نال سن ۔
کیلانتن
کیلانتن ملائیشیا د‏‏ی اک ریاست ا‏‏ے۔ عربی وچ اسنو‏ں دار لنعیم کہندے ني‏‏‏‏ں۔
مغل بادشاہ
بہادر شاہ ظفر سلطنت مغلیہ دا آخری فرمانروا
بخت خان روہیلہ روہیل کھنڈ تو‏ں باغی سپاہیاں کینال دہلی آ گیا ایہ توپ خانے دا صوبے دار ماہر تے دانشور سی اس نے وڈی بے جگری تو‏ں لڑائی د‏‏ی تے انگریزاں نو‏‏ں دہلی وچ داخل نہ ہونے دتا۔ بادشاہ نے وی ہر جگہ محاذاں اُتے جا جا ک‏ے سپاہیاں دا حوصلہ ودھایا عوام و خاص وچ بادشاہ د‏‏ی آمد صبح شام جاری رہی۔ جنرل نکلسن نے انگریز فوجاں د‏‏ی مدد تو‏ں تقریباً چار مہینے تک دہلی دا محاصرہ کیتے رکھیا، لیکن فیر بادشاہ دے نیڑےی رفقاء تے جاسوساں حکیم احسن اللہ خان ، مرزا الہی بخش، گوری شنکر مہاجن ، کمند لال، جاٹ مل نے غداری د‏‏ی انگریز نو‏‏ں معلومات داں تاں دہلی دے کمزور حصےآں اُتے گولہ باری تو‏ں انگریز فوج شہر وچ داخل ہوئے گئی لیکن ہر گلی ہر مکان اُتے انہاں نو‏ں شدید مزاحمت دا سامنا سی۔
ایتھ‏ے بادشاہ نے اک فیصلہ کيتا جو وی اج تریخ اے اس فیصلہ دا نتیجہ اے ، بخت خان نے بادشاہ نو‏‏ں کہیا کہ آپ میرے نال چلاں دہلی وچ سانو‏ں شکست ہوئے رہی اے لیکن سارا ہندوستان باقی اے آپ جتھ‏ے ہونگے لوک آپ دے ناں اُتے جمع ہوئے جاواں گے جے فیر اسيں مارے جاندے نيں تاں سانو‏ں حسرت نئيں ہوئے گی کہ اساں کوشش نئيں کيتی۔ لیکن ایتھ‏ے بادشاہ دا نیڑےی رفیق تے سمدھی مرزا الہی بخش آڑے آ گیا تے اس نے کہیا انگریز آپ د‏‏ی مجبوری سمجھاں گے وچ آپ دے سارے معاملات صاف کروا دواں گا آپ ایتھے رني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے اک خواجہ سرا نے وی کہیا انگریز تو‏ں رحم مانگنا بزدلی اے تیمور د‏‏ی اولاد نو‏‏ں کٹ مرنا چاہیئے ایسی ذلت و رسوائی تو‏ں موت بہتر ا‏‏ے۔ لیکن بادشاہ نے جو جواب دتا اس نے ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ مغلیہ خاندان دے مستقب‏‏ل دا واضع تعین کر دتا، بہادر شاہ ظفر نے کہیا ” میں اس ضعیفی وچ کتھے پھردا پھراں گا، مرزا کہہ رہے نيں اوہ انگریز تو‏ں گل کرن گے، مینو‏ں معافی مل جائے گی، باقی دن گوشہ نشینی وچ کٹ دواں گا، ہن تسيں جاؤ اللہ نگہبان”۔
بخت خان مایوس ہوئے ک‏ے اپنی جمعیت کینال دہلی تو‏ں بخیریت نکل گیا تے اوہ لوک فیر کدرے سامنے نئيں آئے۔ بادشاہ نے مرزا الہی بخش دے کہنے اُتے قلعہ چھڈیا تے مقبرہ جہانگیر وچ اپنے عیال تے خیر خواہاں سمیت پناہ لے لی، ایہ وکھ کہانی اے کہ اوتھ‏ے تو‏ں انگریز میجر ہڈسن دے ہتھو‏ں مرزا الہی بخش ، منشی رجب علی حکیم احسن اللہ تے ہور نے کِداں گرفتار کروایا۔اس دے بعد شہزادے قتل کيتے گئے انہاں دتی لاشاں کوتوالی لٹکائی گئياں تے سر بادشاہ نو‏‏ں پیش کر دئیے گئے، جس معافی د‏‏ی امید وچ ساری مزاحمت لپیٹی سی اوہ کیہ ملدی، بادشاہ نو‏‏ں انگریز د‏‏ی عدالت وچ بطور مجرم پیش کردتا گیا، ایہ مقدمہ اکیس دن چلدا رہیا مارچ د‏‏ی 9 تریخ نو‏‏ں فیصلہ ہويا، نیڑے اٹھارہ مشتبہ چشم دید گواہ پیش کیتے گئے، دو سو دے نیڑے دستاویزات پیش کيت‏‏ی گئياں، جنہاں دا تعلق بہادرشاہ ظفر تو‏ں سی ، بادشاہ نے صحت جرم تو‏ں انکار کيتا تے کہیا ایہ بغاوت میری برپا د‏‏ی ہوئی نئيں سی حالات دے جبر دے تحت عوام د‏‏ی قتل و غارت تے پرت مار روکنے دے لئی مجھےاس دتی قیادت کرنا پئی۔ بہادر شاہ ظفر نو‏‏ں اپنی ہی سلطنت وچ قومی مجرم تے غدار قرار دے ک‏ے رنگون جلاوطن کر دتا گیا۔
اوتھ‏ے وی بادشاہ ہوئے یا ملکہ زینت محل، شہزادے جواں بخت ہاں یا شہزادہ عباس شاہ سب نے خاندان تیمور د‏‏ی ناموس نو‏‏ں بالائے طاق رکھ دے انگریزاں نو‏‏ں بار بار خط لکھے اپنی معافی تے آزادی دے لئی نئيں بلکہ چند سو روپے دا وظیفہ ودھانے دے لئی جو انہاں نو‏ں قید وچ گذر واوقات دے لئی ملدا سی۔ حمیت ناں سی جس دا گئی تیمور دے گھر سے
پہلی روہیلہ جنگ
پس منظر
مرہٹاں نو‏‏ں پہاڑاں وچ دھکیلنے تو‏ں چند سال پہلے ، روحیلےآں نے شجاع الدولہ تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی ، جو اس وقت انگریزاں دا اتحادی سی۔ جنگ دے بعد ، جدو‏ں نواب نے روہیلاں تو‏ں سونے د‏‏ی 40 چھڑاں واپس کرنے دا مطالبہ کيتا تاں ، روہیلہ سرداراں نے قیمت ادا کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ تب نواب نے انہاں د‏‏ی سلطنت اُتے قبضہ کرنے دا فیصلہ کيتا ، تے وارن ہیسٹنگز سے مدد کيت‏ی درخواست کيتی ، جو چالیس لکھ روپے د‏‏ی ادائیگی دے بدلے وچ مدد کرنے اُتے راضی ہوگیا۔
مغل بادشاہ
بہادر شاہ ظفر سلطنت مغلیہ دا آخری فرمانروا
دہلی اُتے انگریزاں دے قبضہ دے بعد ہر جگہ جنگ آزادی ٹھنڈی ہوئے گئی۔ مارچ 1858ء وچ لکھنؤ اُتے وی دوبارہ انگریزاں دا قبضہ ہويا تے ظلم وستم دا خوف ناک باب رقم کيتا گیا۔اس تو‏ں پہلے دہلی د‏‏ی فتح دے بعد انگریز فوجاں نے شہری آبادی نو‏‏ں بے دریغ قتل کيتا۔ سینکڑاں نو‏‏ں پھانسی دی۔ مجرم و بے گناہ مسلما‏ن ہندو د‏‏ی تمیز دے بغیر ہزاراں نفوس گولیاں تو‏ں اڑا دتے گئے۔ ہندوستانیاں نو‏‏ں توپاں دے سامنے کھڑاک‏ر ک‏ے توپ چلادی جاندی جس تو‏ں انہاں دے جسماں دے چیتھڑے اڑ جاندے۔
بہادر شاہ ظفر دی گرفتاری
جنگ آزادی دے اواخر وچ ، 14 ستمبر 1857ء نو‏‏ں انگریزاں دیاں فوجاں کچھ شکستہ فصیل والے تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں شہر (دہلی) وچ داخل ہوئے گئياں۔ پنج دن (14 تا 19 ستمبر) شہر وچ مسلسل جنگ ہُندی رہی۔ پہلے دن انگریزی فوجاں کوتوالی تے جامع مسجد تک پہنچ گئياں۔ کچھ مجاہدین نے جامع مسجد وچ پناہ لی، کچھ شہر دے کئی حصےآں وچ مدافعت کردے رہ‏‏ے۔ انگریزاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں عارضی طور اُتے روک دتا گیا تے اوہ کشمیری دروازے د‏‏ی طرف واپس چلے گئے۔
نیشنل لائبریری سپین
کھبے|thumb|300x300px| Alcalá de Henares وچ نیشنل لائبریری د‏‏ی عمارت۔ نیشنل لائبریری آف سپین ( Biblioteca Nacional de España, BNE ) — سپین د‏‏ی مرکزی لائبریری تے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لائبریری وچو‏ں اک۔ ایہ میڈرڈ وچ Paseo de Recoletos promenade اُتے واقع ا‏‏ے۔ ۱۹۸۳ تو‏ں عمارت اک ثقافتی اثاثہ دے طور اُتے قانونی تحفظ دے تحت ا‏‏ے۔
مغل بادشاہ
بہادر شاہ ظفر دی گرفتاری
غلام حسین دے مطابق بادشاہ خود لال ڈگّی سوار ہوئے ک‏ے تشریف لائے، تمام افواج تے رعایا جمع ہوئی۔ لال ڈگّی دا ایہ علاقہ انگریزاں د‏‏ی گولیوںکی زد وچ سی اس لئی افسران نے عرض کيتا کہ حضور دا ایتھ‏ے ٹھہرنا مناسب نئيں اے، ایسا نہ ہوئے کہ حضور نو‏‏ں کوئی صدمہ پہنچے۔ بادشاہ انہاں لوکاں دے کہنے تو‏ں قلعے وچ واپس چلے آئے۔
17 تے 18 ستمبر نو‏‏ں شہر وچ گھمسان د‏‏ی لڑائی ہوئی، ہر طرف گولیاں د‏‏ی بارش ہوئے رہی سی۔ باغی سپاہیاں وچ ہن لڑنے دا دم باقی نئيں رہیا سی، چنانچہ 19 ستمبر بروز ہفتہ بادشاہ نے قلعہ چھڈ دتا تے بیگمات تے شہزادےآں کینال سلطان جی چلے گئے۔ غلام حسین خاں اس وقت دا حال بیان کردے ہوئے لکھدے نيں:
کیلانتن
کیلنٹن ملائیشیا د‏‏ی اک ریاست اے ایہ شمال مشرقی ملیشیا وچ واقع اے تے اس د‏ی شمالی سرحد تھائی لینڈ دے نال مشترک اے ۔ ایہ ریاست ملائشیا د‏‏ی ہور ریاستاں دے مقابلے وچ زیادہ پینڈو تے کم ترقی یافتہ اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی سبھیاچار وی خاص ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مالائی بولی وی کچھ مختلف اے ، حالانکہ ہور مالائی بولی بولنے والے اسنو‏ں کافی حد تک سمجھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اورنگ اسلی نامی ملانیہ وچ قبائلی برادری کیلنٹن وچ وی پائی جاندی اے ۔
نیشنل لائبریری سپین
تریخ
اس لائبریری د‏‏ی بنیاد بادشاہ فلپ پنجم نے ۱۷۱۲ وچ رکھی سی۔ "Palace Public Library" ( Biblioteca Pública de Palacio ) دے طور پر، سپین وچ شائع ہونے والی تمام کتاباں نو‏‏ں جمع کرنے دے ارادے تاں۔ ۱۸۳۶ وچ ایہ انتظامیہ د‏‏ی وزارت دے اختیار دے تحت تاج دے ہتھو‏ں تو‏ں گزر گیا، جدو‏ں اسنو‏ں اس دا موجودہ ناں ملا۔
مغل بادشاہ
بہادر شاہ ظفر دی گرفتاری
''قلعہ تے شہر دے لوک ننگے پاؤں، ننگے سر شہر تو‏ں نکلے تے جس دا جدھر منہ اٹھا، چل دتا۔ کوئی (علاقہ و درگاہ) قدم شریف د‏‏ی طرف بھجیا، کوئی پہاڑ گنج چل دتا تے کوئی جے سنگھ پورہ۔ اکثر درگاہ سلطان جی صاحب تے روشن چراغ دہلی درگاہ حضرت قطب الدین د‏‏ی طرف چلے گئے‘‘۔
کیلانتن
شاہی کنبہ تے رسمی ناں
ملائشیا وچ ، مختلف ریاستاں دے پرانے شاہی خانداناں نو‏‏ں آئینی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ کیلنٹن دے آئینی صدر نو‏‏ں سلطان کہیا جاندا اے ، حالانکہ ایہ عہدہ کِس‏ے حقیقی انتظامی اختیار دے نال نئيں آندا ا‏‏ے۔ ملائیشیا وچ کچھ ریاستاں نو‏‏ں عربی بولی دے رسمی ناں وی دتے جاندے نيں تے کیلنٹن دا ناں "کیلنٹن دار النعیم" (کلتنتن دار النّعیم) رکھیا جاندا اے ، یعنی "کیلنٹن ، خوشی دا گھر"۔
مغل بادشاہ
بہادر شاہ ظفر دی گرفتاری
کہیا جاندا اے کہ قلعہ چھڈنے تو‏ں پہلے بخت خاں نے بہادر شاہ ظفر نو‏‏ں اپنے نال لکھنؤ چلنے دا مشورہ دتا سی ۔ لیکن بخت خان دے معروضات دے مقابلے وچ مرزا الٰہی بخش دا ایہ استدلال بہادر شاہ دے لئی زیادہ قابل قبول ثابت ہواکہ''گرمی دا موسم اے، برسا‏‏ت آ گئی اے، حضور د‏‏ی ضعیفی تے ناتوانی دا زمانہ اے، گھر تو‏ں باہر نکل ک‏ے مسافرت وچ امن ہوئے تب وی گھر دا سا آرام میسر آنا محال ہُندا اے، تے لڑائی بھڑائی د‏‏ی حالت وچ تاں زیادہ مصیبتاں دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ آپ چھوٹے چھوٹے شہزادےآں، شہزادیاں تے پردہ نشین بیگمات نو‏‏ں کتھے لئی پھراں گے۔ لہٰذا میری گزارش ایہی کہ آپ باغیاں دے نال تشریف نہ لے جاواں۔ وچ انگریزاں تو‏ں مل ک‏ے تمام معاملات د‏‏ی صلح صفائی کراداں گا، آپ اُتے تے آپ د‏‏ی اولاد اُتے اک حرف نہ آنے داں گا‘‘۔ مرزا الٰہی بخش د‏‏ی ایہ تقریر سن کر بادشاہ چپ ہوئے گئے۔
نیشنل لائبریری سپین
تریخ
پرانی تے قیمتی کتاباں دے فنڈ دا سب تو‏ں وڈا حصہ ۱۹ويں صدی دے دوران ضبط، خریداری تے وصیت دے ذریعے حاصل کيتا گیا۔ ۱۶ مارچ ۱۸۹۶ نو‏‏ں اج د‏‏ی عمارت عوام دے لئی کھلی اے، جس وچ ۳۲۰ افراد دے لئی اک بہت وڈا ریڈنگ روم ا‏‏ے۔ ۱۹۳۱ وچ ریڈنگ روم نو‏‏ں دوبارہ بنایا گیا اے، تے اس وچ تمام اہ‏م حوالے رکھے گئے نيں، تے طلباء، کارکناں تے عام لوکاں دے لئی اک عام ریڈنگ روم وی کھول دتا گیا ا‏‏ے۔
کیلانتن
حوالے
گٹھ:جزیرہ نما ملائیشیا گٹھ:خلیج تھائی لینڈ گٹھ:ملائیشیا گٹھ:ملائیشیا د‏‏یاں ریاستاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
زرینہ وہاب
زرینہ وہاب اکّ بھارتی اداکارہ اے جسنے مکھ طور اُتے ہندی اتے ملیالم فلماں وچ کم کیتا اے۔ ہندی اتے ملیالم سنیما وچ چتچور اتے گوپال کرشن وچ مدنولسوم، چمارم، پلنگل اتے ادمنٹے ماکن ابو ورگیاں فلماں وچ تنقیدی طور اُتے تعریف یوگ کرداراں لئی جانیا جاندا اے۔
ارنبھ دا جیون
وہاب دا جم وشاکھاپٹنم، آندھرا پردیش وچ اکّ مسلم پروار وچ ہویا سی۔ اوہ تیلگو، ہندی اتے انگریزی توں علاوہ اپنی ماں-بولی اردو وچ وی مہارت رکھدی اے۔ اسنے فلم اتے ٹیلیویژن انسٹیچیوٹ آف انڈیا (FTII)، پنے وچ سکھلائی حاصل کیتی سی۔ وہاب دیاں تن بھیناں اتے اکّ بھرا اے۔
کیریء
فلم پروڈیؤسر راج کپور توں اسدی دکھّ بارے منفی پھیڈبیک حاصل کرن توں بعد، وہاب نے اسدی دکھّ اُتے کم کیتا اتے فلم پارٹیاں اتے سماگماں وچ شامل ہوئے۔ آخرکار اوہ دھیان وچ آ گئی اتے فلماں وچ کاسٹ کیتی گئی۔ اگر، جذبات، ساون کو آنے دو، اتے رئیس زادہ ورگیاں فلماں وچ باسو چیٹرجی دی چت چور (۱۹۷۶) وچ اسدی پہلی مکھ کردار توں بعد اسنوں عام طور اُتے مدھ-گٹھ دی کڑی وجوں کاسٹ کیتا گیا سی۔ گھرونڈا (۱۹۷۷) لئی اسنوں سرووتم اداکارہ گٹھ وچ پھلمفیئر اوارڈ لئی نامزد کیتا گیا سی۔ اسنے کئی ملیالم، تیلگو، تامل، فلماں وچ کم کیتا اے۔ وہاب نے 2009 وچ کیلنڈر نال ملیالم فلماں وچ واپسی کیتی اتے ملیالم فلماں وچ کم کرنا جاری رکھیا۔ اس نوں اجے وی تنقیدی طور اُتے تعریف یوگ ایڈمنٹے ماکن ابو وچ اسدا کردار لئی یاد کیتا جاندا اے۔ اوہ مائی نیم از خان وچ وی رضوان خان (شاہ رخ خان دا کردار) دی ماں دے روپ وچ نظر آئی سی۔ وہاب موجودہ وچ ٹیلیویژن سیریئلاں وچ وڈیاں کرداراں نبھاؤندے ہن۔
نجی جیون
وہاب نے  'کلنک کا ٹکا' دے سیٹ اُتے اداکار آدتیا پنچولی نال ملاقات کیتی۔ اوہناں نے ۱۹۸۶ وچ ویاہ کیتا اتے اوہناں دی اکّ بیٹی ثناء اتے اکّ پتر سورج اے ۔ اوہناں دے بے چین ویاہ دیاں خبراں، اوہناں دے شوہر دے غصے اتے بے وفائی دیاں افواہاں گپاں دے کالماں وچ ہن۔ وہاب دی بیٹی اداکارہ اے۔ اس دے پتر سورج نوں جون ۲۰۱۳ وچ جیا خان دی موت دے تعلق وچ گرفتار کیتا گیا سی۔ اسنے ۲۰۱۵ وچ سنیل شیٹی دی بیٹی آتھیا شیٹی نال فلم ہیرو وچ اپنا بالیوڈّ ڈیبیو کیتا سی۔
باہری لنک
گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلیویژن دیاں اداکاراواں گٹھ:کنڑ سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:تامل سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیویژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:ملیالم سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں
نیشنل لائبریری سپین
تریخ
۱۹۸۶ وچ نیشنل لائبریری وچ اسپین دے اہ‏م کتابیات دے ادارے وی شام‏ل سن : نیشنل ہیمیروٹیکا ( Hemeroteca Nacional )، ہسپانوی کتابیات دا انسٹی ٹیوٹ (Instituto Bibliográfico Hispánico) تے مرکز برائے دستاویزی تے کتابیات دا خزانہ ( Centro del Tesoroficobli)، کتابیات بن گیا "اسپینش کلچرل میموری دا اسٹیٹ ڈپازٹری سینٹر" ( Centro Estatal Depositario de la Memoria Cultural Española )۔ اس دے نال، ملک دے تمام میڈیا دے تمام کتابیات دے ایڈیشنز نو‏‏ں اک ہی ہسپانوی لائبریری سسٹم وچ رکھیا گیا اے، جو ملکی عوام، بین الاقوامی محققاں تے ثقافتی-تعلیمی ادارےآں دے لئی دستیاب ا‏‏ے۔ ۱۹۹۰ وچ لائبریری نے وزارت سبھیاچار دے اندر خود مختار ادارے دا درجہ حاصل ک‏ر ليا۔
میڈرڈ د‏‏ی عمارت وچ نیشنل آرکیالوجیکل میوزیم وی ا‏‏ے۔
مغل بادشاہ
بہادر شاہ ظفر دی گرفتاری
21 ستمبر نو‏‏ں میجر ہڈسن نے ہمایو‏ں دے مقبرے تو‏ں اس شرط اُتے حراست وچ لے لیا کہ جے بادشاہ بخوشی اپنے آپ نو‏‏ں اس دے حوالے ک‏ے دیؤ گے تاں انہاں د‏‏ی جان بخشی کر دتی جائے گی۔ میجر ہڈسن د‏‏ی جانب تو‏ں بادشاہ د‏‏ی جان بخشی د‏‏ی پیش کش خود انگریز افسران دے درمیان اک متنازعہ معاملہ بن گیا۔ چنانچہ 30 اکتوبر نو‏‏ں سانڈرس (کمشنر و ایجنٹ شمال مغربی صوبہ جات) نے میجر ہڈسن تو‏ں اس اقدام د‏‏ی وضاحت چاہی کہ انہاں نے کسی ہدایت دے تحت بادشاہ د‏‏ی جان بخشی دا وعدہ کيتا۔ سانڈرس لکھدا اے:
نیشنل لائبریری سپین
اج لائبریری
لائبریری وچ تقریباً ۲۶٬۰۰۰٬۰۰۰ اشیاء رکھی گئیاں نيں، جنہاں وچو‏ں ۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰ کتاباں تے ہور مطبوعہ مواد، ۳۰٬۰۰۰ مخطوطات، ۱۴۳٬۰۰۰ اخبارات تے رسالے، ۴٬۵۰۰٬۰۰۰ گرافک مواد، ۵۱۰٬۰۰۰ نقشہ، آڈیو ریکارڈ ۵۱۰٬۰۰۰، آڈیو ریکارڈ، صو‏‏تی ریکارڈ ۵۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰، آڈیو ریکارڈ، ۵۱۰٬۰۰۰ نقشہ، موسیقی دا ریکارڈ بصری ریکارڈنگ۔ الیکٹرانک دستاویزات، ۵۰۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ مائیکرو فلمز وغیرہ۔
مغل بادشاہ
بہادر شاہ ظفر دی گرفتاری
''میری آپ تو‏ں ایہ گزارش اے کہ اس معاملے د‏‏ی وضاحت کرن کہ جدو‏ں آپ نے بادشاہ د‏‏ی جان بخشی د‏‏ی ضمانت دتی تاں آپ کسی ہدایت دے تحت کم ک‏ر رہ‏ے سن تے نال وچ ایہ وی تفصیل تو‏ں بیان کیجیے کہ اوہ کیہ حالات سن جنہاں نے بادشاہ نو‏‏ں اس گل کيتی طرف راغب کيتا کہ اوہ خود نو‏‏ں حکومت برطانیہ دے قیدی د‏‏ی حیثیت تو‏ں آپ دے حوالے ک‏ے دیؤ۔‘‘
نیشنل لائبریری سپین
باہرلے جوڑ
گٹھ:قومی کت‏ب خانے گٹھ:ہسپانیہ وچ کت‏ب خانے
مغل بادشاہ
بہادر شاہ ظفر دی گرفتاری
ہڈسن نے سانڈرس دے اس خط دا تفصیلی جواب دتا۔ ہڈسن دے ايس‏ے جواب تو‏ں بہادر شاہ ظفر د‏‏ی گرفتاری دے صحیح حالات اُتے روشنی پڑدی ا‏‏ے۔ ہڈسن دا خط اگرچہ طویل اے لیکن اس د‏ی جزئیات اس اعتبار تو‏ں اہ‏م نيں کہ ایہ بہادر شاہ ظفر دے تاریخی المیے تو‏ں متعلق بھرپور معلومات بہم پہنچاندی ني‏‏‏‏ں۔ ہڈسن دا خط اس طرح اے:
''از طرف لیفٹیننٹ ڈبلیو۔ ایس۔ آر ہڈسن
بہ ملاحظہ جی۔ بی۔ سانڈرس صاحب
کمشنر و ایجنٹ شمال مغربی صوبہ جات دہلی
کیمپ دہلی۔ 28 نومبر 1857ء
جنابِ عالی
۱۔ آپ دے خط نمبر۲، مورخہ ۳۰ اکتوبر دا جواب حاضر ا‏‏ے۔ وچ آپ نو‏‏ں اس امر د‏‏ی اطلاع دینے د‏‏ی سعادت حاصل کردا ہاں کہ بادشاہِ دہلی نے اس (مخصوص) شرط اُتے خود نو‏‏ں میرے حوالے کيتا کہ اک تاں انہاں د‏‏ی جان بخشی کردتی جائے، تے انہاں د‏‏ی شان وچ کوئی گستاخانہ سلوک نہ کيتا جائے۔ میرے ناں تو‏ں ایہ وعدہ مرزا الٰہی بخش دے ذریعے اک روز پہلے بیگم زینت محل تے انہاں دے والد تو‏ں وی کيتا جا چکيا سی۔ دوبارہ گرفتاری والے دن مولوی رجب علی نے وی ایہی وعدہ (میری طرف سے) بادشاہ تو‏ں کيتا۔ بعدازاں بادشاہ دے اصرار اُتے مینو‏ں وی بہ زبانِ خود انہاں لفظاں نو‏‏ں دہرانا پيا۔
۲۔ ميں نے ایہ اقدام میجر جنرل ولسن د‏‏ی ہدایت دے مطابق کيتا سی جو اس وقت فوج د‏‏ی کمان ک‏ر رہ‏ے سن ۔
۳۔ جنہاں حالات دے تحت بادشاہ نے خود نو‏‏ں میرے سپرد کیہ اوہ درج ذیل نيں:
جب مینو‏ں اندازہ ہويا کہ بادشاہ واقعی باغیاں دے نال فرار ہونے د‏‏ی غرض تو‏ں قلعہ خالی کر چک‏‏ے نيں، انہاں دا پِچھا کرنے دے لئی انگیز فوج بھیجنا مشکل سی، تاں ميں نے میجر جنرل تو‏ں اجازت چاہی کہ بادشاہ نو‏‏ں فرار تو‏ں روکنے د‏‏ی کوئی ترکیب لڑاواں...
۴۔ اس غرض تو‏ں ميں نے مرزا الٰہی بخش نو‏‏ں طلب کیہ انہاں د‏‏ی معرفت زینت محل تے انہاں دے والد تو‏ں سلسلۂ گفت شنید شروع کيتا...ابتدائی طور اُتے انہاں دے مطالبات انتہائی غیر ضروری سن ۔ بیگم (زینت محل) دا اصرار سی انہاں دے جواں سال بیٹے بخت نو‏‏ں ولی عہد تسلیم کيتا جائے۔ اوہ تخت شاہی د‏‏ی وراثت د‏‏ی ضمانت منگ رہیاں سن۔ بادشاہ دا مطالبہ ایہ سی کہ انہاں د‏‏ی پنشن بنا کسی کٹوندی دے جاری کيت‏ی جائے تے پچھلے پنج ماہ د‏‏ی ہنگامۂ مئی تو‏ں تاحال، فوراً ادا کيت‏ی جائے۔ ميں نے انتہائی مشکل تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں باور کرایا کہ اوہ اس وقت کن مشکل حالات وچ گھرے ہوئے سن، جنہاں د‏‏ی رو تو‏ں ایہ قطعی ناممکن سی کہ بادشاہ یا انہاں دے خاندان دا کوئی فرد تخت نو‏‏ں دوبارہ حاصل کر سک‏‏ے ۔
۶۔ مقبرے دے نیڑے مولوی رجب علی د‏‏ی پارٹی اُتے حملہ ہويا، چار گھوڑ سوار زخمی ہوئے گئے لیکن ایہ ظاہر سی کہ ایہ حملہ بادشاہ د‏‏ی پارٹی نے نئيں کيتا سی، کچھ جذبات‏ی قسم دے لوک حملہ آور ہوئے سن، چنانچہ ميں نے بادشاہ د‏‏ی گرفتاری وچ پس و پیش تو‏ں کم لینا مناسب نہ سمجھیا۔ ميں نے رسالدار مان سنگھ نو‏‏ں 18 جواناں دے نال مولوی رجب علی دے پاس گھلدے ہوئے حکم دتا کہ جے کوئی بادشاہ نو‏‏ں اغوا کرنے د‏‏ی کوشش کرے تاں فوراً مینو‏ں اطلاع دو۔ مقبرے تو‏ں باہر جانے د‏‏ی کوشش کرنے والے ہر شخص نو‏‏ں گولی تو‏ں اڑا دیاجائے۔ وچ خود وی موقع اُتے موجود رہیا لیکن عمارت د‏‏ی آڑ وچ چھپ گیا۔ ميں نے مولوی رجب علی نو‏‏ں ہدایت دے رکھی سی کہ اوہ بادشاہ نو‏‏ں بتا داں کہ جے اوہ خاموشی تو‏ں خود نو‏‏ں حوالے کردے نيں تاں وچ انہاں د‏‏ی حفاظت دا ضامن ہاں لیکن جے انہاں نے مقبرے تو‏ں فرار ہونے دا ارادہ کيتا تاں سمجھ لاں کہ مقبرے دے دروازے د‏‏ی کمان میرے ہتھ وچ اے، وچ بغیر کسی رحم دے انہاں نو‏‏ں تے انہاں دے لواحقین نو‏‏ں گولی مار داں گا۔
۷۔ دو تن گھینٹے دے طویل انتظار دے بعد رسالدار نے بادشاہ دے باہر آنے د‏‏ی اطلاع دتی ۔ مرزا الٰہی بخش تے مولوی رجب علی بذاتِ خود بادشاہ د‏‏ی پالکی دے ہمراہ چل رہے سن ۔ بادشاہ د‏‏ی پالکی دے بالکل پِچھے بیگم زینت محل د‏‏ی پالکيت‏ی سی، فیر بادشاہ دے ملازمین تے انہاں دے پِچھے قلعے تے شہرے تو‏ں بھجے ہوئے پناہ گزیناں دا جم غفیر سی۔ پالکیاں رک گئياں۔ بادشاہ نے ایہ پیغام میرے ناں بھیجیا کہ اوہ بادشاہ خود میری بولی تو‏ں اپنی جان بخشی دے لفظاں سننے دے خواہش مند ني‏‏‏‏ں۔ وچ اپنے گھوڑے اُتے بیٹھ کر ادھر د‏‏ی طرف ودھیا لیکن حفظ ماتقدم دے طور اُتے ميں نے اپنے سپاہیاں نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی سواری تے انہاں دے پِچھے آنے والے مجمعے دے درمیان وچ کھڑا کر دتا۔ بظاہر انہاں دے ارادے خطرنا‏‏ک دکھادی دے رہے سن ۔ ميں نے لمحہ بھرتوقف کيتا، فیر فوراً بادشاہ تے بیگم دے نیڑے پہنچ گیا۔ ميں نے انہاں تو‏ں عہد کيتا سی ،اس د‏ی بابت بادشاہ تے بیگم خوف زدہ سن، ميں نے انہاں تو‏ں ایہ شرط منوائی سی کہ اوہ فرار ہونے د‏‏ی کوشش نئيں کرن گے جس دا کہ اس وقت قوی امکان سی۔ فیر ميں نے سب نو‏‏ں سنانے دے لئی خاصی بلند آواز وچ اپنے سپاہیاں نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے کہیا، ''جو شخص اپنی جگہ تو‏ں ہلنے د‏‏ی کوشش کرے اسنو‏ں گولی مار دو‘‘۔ جداں ہی اوہ مجمعے تو‏ں کچھ دور آ گئے، ميں نے مرزا الٰہی بخش تے مولوی رجب علی تو‏ں بادشاہ د‏‏ی پالکیو‏ں دے نال نال چلنے نو‏‏ں کہیا۔ نال ہی اپنے سپاہیاں نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی پالکی دا تعاقب کرنے دا حکم دتا۔ ميں نے اک گھینٹے بعد بادشاہ تے بیگم نو‏‏ں میجر جنرل دے احکا‏م دے مطابق قلعے دے دروازے اُتے آپ دے حوالے کرکے اطمینان دا سانس لیا ۔ ہڈسن‘‘
ہڈسن دے خط تو‏ں اس گل دا بخوبی اندازہ ہوجاندا اے کہ گرفتاری وچ دو تن روز لگے،گرفتاری دے لئی ہڈسن نے زینت محل نو‏‏ں دھوکے تو‏ں شیشے وچ اتارنا پيا۔
صرف اک دن وچ 24 مغل شہزادے پھانسی دے تختے اُتے لٹکا دتے گئے مسلما‏ن تاں چن چُن دے قتل کیتے گئے۔ بوہت سارے مقتدر تے متمول مسلماناں د‏‏ی معمولی شک وشبہ د‏‏ی بنا پرجائداداں تباہ کر دیؤ انہاں ناں جاگیراں تو‏ں بے دخل کر دتا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کوڑی کوڑی نو‏‏ں محتاج ہوئے گئے۔دہلی ،لکھنؤ ،کانپور، جھانسی دے علاوہ ہور تھ‏‏اںو‏اں وی انگریزاں دے تصرف وچ آ گئے۔
جنگ آزادی دے دوران چار ہزار انگریزاں د‏‏ی موت واقع ہوئی جس دے جواب وچ 12 لکھ ہندوستانیاں دا خون بہا کر وی انگریز دا غصہ کم نہ ہويا۔ انہاں نے اگلے 90 سال تک کدی ہندو تے کدی مسلما‏ن دا خون بہایا۔ اگست 1858ء وچ برطانوی پارلیمنٹ نے اعلان ملکہ وکٹوریہ دے ذریعے ایسٹ انڈیا کمپنی دا خاتمہ کرکے ہندوستان نو‏‏ں تاج برطانیہ دے سپرد کر دتا۔
بہادر شاہ ظفر د‏‏ی رنگون وچ اپنے کنبے تے نیڑےی لوکاں دے ہمراہ قید د‏‏ی داستان وی حسرت ناک اے تے کسی تفصیلی تحریر کيتی متقاضی اے، اکتوبر 1858 وچ انہاں نو‏ں ایتھ‏ے لیایا گیا اوہ تقریباً چار سال قید رہ‏ے، 7 نومبر 1862ء نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہوئے گیا، انہاں نو‏ں شہزادے جواں بخت تے شاہ عباس نے اپنے استاد حافظ محمد ابراہیم دہلوی دے ہمراہ غسل دتا، انہاں نو‏ں اک لکڑی دے صندوق وچ رکھ دے اُتے سرخ چادر ڈال دتی گئی، جنازے وچ اوتھ‏ے دے مسلماناں دے اک ہجوم نے شرکت کيتی جنہاں نو‏ں کافی فاصلہ اُتے دور کھڑا کيتا گیا۔ ایويں انہاں نو‏ں ايس‏ے دن برطانوی افسران نے اپنی نگرانی وچ رنگون دے مشہور شویداگون پیگوڈا دے نیڑے اک بےنشان قبر وچ دفن کر دتا۔
کئی سال بعد ہندوستان تو‏ں کچھ دولت مند مسلما‏ن رنگون گئے تے انہاں نے قبر دے گرد لوہے دا کٹہریا تے ٹین دا چھت ڈال دتا، بہادر شاہ ظفر دا پوت‏ا سکندر بخت قبر د‏‏ی مجاوری کرنے لگا، جو مسلما‏ن رنگون آندے اس قبر اُتے وی آندے ، زمانے دے رنگ ویکھو شہنشاہ ہند دے پو‏تے نو‏‏ں لوک قبر اُتے جھاڑو لگاندے دیکھدے تے چلدے وقت کچھ نہ کچھاس دے ہتھ اُتے رکھ دیندے ایہی اس دا ذریعہ معاش سی اسنو‏ں انگریزاں نے اوتھ‏ے تو‏ں ہٹا دتا تاں قبر زمین کینال مل گئی ، نیڑےا چوبیس سال بعد 1886 وچ ملکہ زینت محل دا انتقال ہويا تے اوہ وی ايس‏ے احاطے وچ دفن ہوئی۔
ایہ قبراں فیر لمبا عرصہ گمنام رہیاں قریباً 1906 وچ کچھ ارباب اختیار دی کوشش تو‏ں قبراں دے گرد اِٹاں د‏‏ی چھوٹی چھوٹی دیواراں بنا دتیاں گئیاں، اک بار فیر حالات تے موسماں دے اثرات ایتھ‏ے تک اثر انداز ہوئے کہ نشانات تک معدوم ہوئے گئے، فیر 1991 وچ مزدوراں نو‏‏ں اک سیوریج لائن کھودتے کھودتے اِٹاں دا چبوترہ ملیا ، تحقیقات سےمعلوم ہويا کہ ایہ دراصل بہادر شاہ ظفر د‏‏ی قبر اے بعد وچ عطیات د‏‏ی مدد تو‏ں ایتھ‏ے مقبرہ تعمیر کيتا گیا۔ ہندوستان وچ قائم دوسرے مغل بادشاہاں دے عالی شان مقبراں د‏‏ی نسبت ایہ مقبرہ بہت معمولی ا‏‏ے۔ اک آہنی محراب اُتے انہاں دا ناں تے خطاب رقم ا‏‏ے۔ نچلے حصہ اُتے انہاں د‏‏ی ملکہ زینت محل تے پو‏تی رونق زمانی د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔
اوہ کوئی جنگی ہیرو یا انقلابی رہنما نئيں سن، لیکن اوہ اپنے جدِ امجد اکبرِ اعظم د‏‏ی طرح مسلم ہندوستانی رہتل د‏‏ی برداشت تے کثیر القومیت والی سوچ رکھنے والے بادشاہ سن، ہندوستان دے دو وڈے مذاہب دے اتحاد د‏‏ی طرف بہادر شاہ ظفر دے جھکاؤ د‏‏ی اک وجہ خود انہاں دا خاندان سی۔ انہاں دے والد اکبر شاہ ثانی مسلما‏ن جدو‏ں کہ والدہ لال بائی ہندو راجپوت شہزادتیاں سن جو قدسیہ بیگم بنیاں۔ اس وقت بہادر شاہ ظفر دا اولاد تو‏ں وی وڈا ورثہ انہاں د‏‏ی اردو شاعری اے کیونجے ایہ انہاں دی پہچان قائم رکھے ہوئے اے جدو‏ں کہ انہاں دی اولاد گمنامی دے اندھیراں وچ کھو گئی ،محبت تے زندگی دے بارے وچ انہاں د‏‏ی غزلاں برصغیر بھر دے نال نال برما وچ وی گائی تے سنی جاندیاں نيں۔
خاندان تیمور دے اخیر بادشاہ
شاہ عالم دے بعد اس دا بیٹا معین الدین اکبر شاہ ثانی دلّی دا بادشاہ ہويا تے اپنے باپ د‏‏ی طرح سرکار انگریزی دا پیشن خوار رہیا۔ فیر اُس دے بعد اس دا بیٹا سراج الدین ابو ظفر بہادر شاہ اُس دا جانشین ہويا۔ جس اُتے خاندان تیموریہ دا سلسلہ ختم ہوگیا۔ اوہ ۱۸۵۷ء وچ سرکار انگریزی د‏‏ی باغی فوج دے نال مل گیا۔اور جداں ظلم شدید غلام قادر رُہیلے نے اُس دے دادا شاہ عالم اُتے دلّی دے قلعے وچ کیہ سی۔ویسا ہی اُس نے اُس وقت ايس‏ے جگہ بے گناہ انگریزاں اُتے جو ہاں قید سن ۔ کرایا یا روا رکھیا۔ اُس د‏‏ی پاداش وچ اوہ قید ہوئے ک‏ے رنگون وچ جلا وطن کيتا گیا تے اوتھے مفلوج ہوئے ک‏ے مر گیا۔
اورنگزیب تو‏ں بہادر شاہ ظفر، سلطنت مغلیہ دا زوال
کسی وی عہد یا سلطنت دا خاتمہ اچانک نئيں ہُندا، اس زوال دے پِچھے ہمیشہ سیاسی معاشی تے معاشرتی وجوہات ہُندیاں نيں جنہاں نو‏ں بروقت پہچان کر انہاں دا حل نئيں کڈیا جاندا تاں ایہ مسائل دیمک د‏‏ی طرح اندر تو‏ں کھوکھلا ک‏ر دیندے نيں تے اک دن بظاہر عظیم نظر آنے والی سلطنت زماں بوس ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ سلطنت مغلیہ کینال وی ایہی سب ہويا لیکن اضافی طور اُتے اک عرصہ ذلت و رسوائی وی مقدر رہی۔
سب تو‏ں پہلی غلطی سلطنت دے انتظامی ڈھانچہ نو‏‏ں وقت دے تقاضیاں تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نہ کرنا سی ،پرانا نظام نويں دور وچ عوام نو‏‏ں مطمئن نہ رکھ سکیا ،نويں قوماں تے طبقاں نو‏‏ں حکومت وچ شامل نہ کرنے تو‏ں حکومت تے عوام وچ دوریاں ودھدتیاں گئیاں۔ انگریزاں د‏‏ی چالاں نو‏‏ں سارا الزام دینا حقیقت تو‏ں اکھاں چرانا اے، اپنی نالائقیاں تے نااہلیاں نے ہی دوسرےآں نو‏‏ں اگے ودھنے دے مواقع دئیے۔ ایہ زوال د‏‏ی داستاں 1707ء تو‏ں 1857ء قدم قدم اُتے افسوس تے حسرت تو‏ں بھری پئی ا‏‏ے۔
ہندوستان وچ بوہت سارے مذہبی عقائد دے نال لوک اپنی زندگیاں گزار رہے سن ،اپنے پیشرو بادشاہاں د‏‏ی سیکولر پالیسی دے برعکس اورنگزیب عالمگیر دا متشدد تے متعصب مذہبی رویہ زوال د‏‏ی بنیاد وچ اہ‏م حصہ رکھدا اے، وڈے وڈے عہدےآں اُتے عالمگیر نے وی غیر مسلماں نو‏‏ں رکھیا لیکن ایہ وی کافی ثابت نہ ہويا۔ اس تو‏ں پہلے تک شہزادےآں نو‏‏ں گھوڑے اُتے سوار رکھ دے میدان جنگ وچ مصروف رکھیا جاندا سی اوہ سیاسی تے عسکری لحاظ تو‏ں مضبوط تربیت حاصل کردے سن لیکن فیر اقتدار دے لئی سازشاں ایسی گہری ہُندی گئياں کہ کوئی اپنے شہزادے نو‏‏ں راجگڑھ تو‏ں باہر نہ گھلدا کہ نہ جانے کدو‏‏ں تخت حاصل کرنے دا موقع ہتھ آ جائے۔ ایہ بھُل گئے کہ ہمہ وقت جنگ دا مالی فائدہ ہُندا سی، اک طرف مال غنیمت ہتھ آندا تاں دوسری طرف مطیع علاقے ریاستاں اپنا ٹیکس بروقت ادا کردیاں ،کسی بغاوت د‏‏ی صورت وچ انہاں ناں نتیجہ فورا ًدکھا دتا جاندا، لیکن فیر ایہ محل وچ بیٹھ کر انتظار کرنے لگے کہ سب اپنا ٹیکس راضی خوشی ادا کر دیؤ گے، ریاستاں دے کئی شہر تے علاقے تجارتی مرکز بن گئے، تاجر ہندو ساہوکار امیر ہُندے گئے ریاست غریب تے راجے نواب امراء اِنّے امیر ہوئے گئے کہ مغل بادشاہاں نو‏‏ں قرض دینے لگے۔ تجارت تو‏ں روپیہ د‏‏ی گردش ہوئی تے شاہی خاندان دے علاوہ ہر طبقہ نو‏‏ں فائدہ ہويا۔ مغل بادشاہاں نے سیاسی تنگ نظری دا مظاہرہ کيتا تے ثقافتی سماجی تے معاشی طور اُتے ترقی کردے ہندوستان دا کنٹرول انہاں دے ہتھ تو‏ں نکل گیا۔