اسد_بن_فرات
فقہی مسلک
الاسدیہ دے متعلق جس واقعہ دا ذکر سطورِ بالا وچ ہويا، اس دے بعد قاضی اسد نے اپنے فتوواں وچ دوسری روش اختیار کيتی یعنی بعض مسائل خصوصاً معاملات وچ اوہ فقہ حنفی دے مطابق فتویٰ دینے لگے، فیر عہدۂ قضا اُتے مامور ہونے دے بعد تاں تقریباً تمام معاملات دے فیصلے فقہ حنفی د‏‏ی رو تو‏ں کردے سن ؛کیونجے اک طرف انہاں دے نسخہ دے مسائل امام سحنون دے نسخہ تو‏ں مقابلہ کرنے دے باعث کلیۃً مشتبہ ہوگئے سن ،اس دے علاوہ مسائل معاملات وچ جس قدر جزئیات دولتِ عباسیہ د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی وجہ تو‏ں فقہ حنفی وچ منضبط ہوگئے سن، اوہ الاسدیہ وچ موجود نہ سن ؛چنانچہ ابوالقاسم زیاد بن یونس سیوری دا بیان ا‏‏ے۔ "اسد نے ابن قاسم دے خط نو‏‏ں قبول نئيں کيتا اوراپنی کتاب موسومہ الاسدیہ اُتے اعتماد کيتے رہے،فیر اہل عراق (احناف) دے مذہب د‏‏ی اشاعت کرنے لگے" اس طریقہ تو‏ں اسد افریقہ وچ فقہ حنفی دے سب تو‏ں وڈے علمبردار بن گئے اوریہ قدرۃ مالکیو‏ں نو‏‏ں ناگوار گزریا تے انہاں دے خلاف مختلف افواہاں پھیلاواں،جنہاں وچ اک ایہ وی سی کہ انہاں نو‏ں امام مالک تو‏ں شرفِ تلمذ حاصل نئيں ہويا، اس دا اندازہ مقدسی (۳٧۵ھ) صاحب احسن التقاسیم د‏‏ی اک روایت تو‏ںہُندا اے جسنو‏ں اس نے کسی افریقی تو‏ں سُن کر اپنی کتاب وچ جگہ دتی اے اوہ رقمطراز اے: ميں نے بعض اہل افریقہ تو‏ں سوال کيتا کہ تواڈے ایتھ‏ے امام ابو حنیفہ دا مسلک کِداں پہنچیا؛حالانکہ اوہ تواڈے راستہ وچ نئيں اے تاں انہاں نے جواب دتا کہ: ۱۔ساڈے ایتھ‏ے تو‏ں وہب بن وہب مالک دے ایتھ‏ے تو‏ں فقہ وہور علوم وچ ماہر ہوک‏ے واپس آئے تاں اسد بن عبداللہ(؟)پر انہاں د‏‏ی جلاتِ شان اورکبر نفس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ شاق گذرا کہ اوہ وہب دے سامنے درس دے لئی زانوئے ادب تہہ کرن اس لئی انہاں نے براہِ راست امام مالک د‏‏ی طرف رُخ کیا،لیکن اوہ اس زمانہ وچ بیمار سن ،جب انہاں نو‏ں اوتھ‏ے ٹھہرے ہوئے کچھ زمانہ گذر گیا تے امام مالک صاحبِ فراش رہے تاں انہاں نے اسد تو‏ں فرمایا کہ تسيں وہب دے پاس چلے جاؤ ميں نے لوکاں نو‏‏ں سفر د‏‏ی تکلیفاں تو‏ں بچانے دے لئی انہاں نو‏ں اپنا تمام علم ودیعت کردتا ا‏‏ے۔ امام مالک دا ایہ ارشاد اسد اُتے تے وی گراں گذرا اوہ امام مالک تو‏ںمایوس ہوک‏ے کسی ایداں دے شخص د‏‏ی جستجو وچ لگے جو علمی وقار وچ انہاں دے اسيں پلہ ہو،لوکاں نے امام محمد صاحب ابی حنیفہ دا ناں دسیا۔ ۲۔چنانچہ اوہ امام محمد د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے،انہاں نے انہاں دا خیر مقدم کيتا اوروڈی توجہ تو‏ں پیش آئے اوران د‏‏ی ذکاوت ذہانت اورتحصیل علم دے شوق تو‏ں متاثر ہوک‏ے وڈی جانفشانی تو‏ں علم فقہ پڑھیا یا۔ ۔جدو‏ں اسد د‏‏ی علمی استعداد قابل اطمینان ہوگئی تاں امام محمد نے انہاں نو‏ں حنفی مذہب دا علمبردار بناکرمغرب د‏‏ی طرف بھیجیا،جہاں پہنچ ک‏ے انہاں نے درس و تدریس دا سلسلہ جاری کيتا اورمغرب وچ فقہ حنفی دے لئی بہت عمدہ زمین تیار کردتی،لوک فروعات وچ انہاں د‏‏ی نکتہ رس نگاہ دیکھ ک‏ے حیرت کردے اوروہ ایداں دے دقیق مسائل بیان کردے جنہاں نو‏ں لوکاں نے کدی سُنانہ سی،تلامذہ د‏‏ی وڈی جماعت حلقہ بگوش ہوگئی اورانہاں تلامذہ نے مغرب دے گوشہ گوشہ وچ پہنچ ک‏ے اس مذہب د‏‏ی ایسی ترویج د‏‏ی کہ اوہ مغرب دے تمام افق اُتے چھا گیا۔ یہ کسی مالکی المسلک افریقی دا بیان اے ،اس وچ اسد دے مدینہ اورعراق دے سفر دے متعلق جو گلاں نيں ،وہ قطعی بے اصل نيں، اس دے صحیح حالات تے مستند روایتاں تو‏ں گزر چکے نيں،فیر وہب بن وہب دے متعلق جو کچھ لکھیا گیا اے اوہ امام مالک د‏‏ی وفات دے بعد دا واقعہ اے ،ورنہ وہب تاں اسد دے قیام مدینہ دے زمانہ وچ اوتھے موجود سن ،اس روایت وچ امام مالک تو‏ں موطا پڑھنے تو‏ں وی انکار کيتا گیا اے ؛حالانکہ جو روایتاں اس سلسلہ وچ اُتے گذر چکياں،قاضی عیاض نے وی اس لسٹ وچ اسد دا ناں رکھیا اے جنہاں نے امام مالک تو‏ںموطا پڑھی سی۔ دوسرے پیرا گراف وچ راوی دا جوبیان درج اے اس وچ ایہ واقعہ صحیح نئيں کہ امام محمد نے انہاں نو‏ں مذہب حنفی دا علمبردار بناکر افریقہ بھیجیا، جے ایسا ہُندا تاں اوہ مصر وچ ٹھہر کر عبدالرحمن بن قاسم تو‏ں"الاسدیہ"مرتب نہ کردے۔ اسی قسم د‏‏ی روایتاں د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ شہرت وی دتی گئی کہ اسد نے اس واقعہ دے بعد مالکی مذہب ترک کرکے حنفی مذہب قبول کرلیا، لیکن جتھے تک روایات تے قیاست تو‏ں انہاں نو‏ں دیکھیا جاسکدا اے، اس د‏ی تائید نئيں ہُندی،اسد دے فقہی مذہب دے متعلق سب تو‏ں متوازن وبہتر رائے جعفر القیصری د‏‏ی اے اوہ لکھدا اے: کان اسد امام العراقیین بالقیروان کافۃ مشھورا بالفضل والدین ودینہ مذھبہ السنۃ اسد قیروان وچ احناف دے امام سن ،علم وفضل اوردینداری وچ شہرت تامہ رکھدے سن اوران دا دین و مذہب سنت سی۔ اس بیان دے آخری فقرہ "دینہ ومذھبہ السنۃ"سے اندازہ ہُندا اے کہ اوہ اپنی وسعتِ نظر اوراجتہاد دے نال سنت اُتے عمل کردے سن اورجہاں تک افتاء دا تعلق اے اوہ فقہ حنفی دے مطابق دیندے سن ،پر اہل علم نے انہاں نو‏ں ہر دور وچ مالکی مذہب دا پیروسمجھیا ؛چنانچہ مالکی مذہب دے فقہاء دے حالات وچ طبقات د‏‏ی جو کتاباں مختلف زمانےآں وچ لکھی گئياں، انہاں وچ "مالکی فقیہ" د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسد دا ناں موجود اے ،برخلاف اس دے فقہائے احناف دے طبقات د‏‏یاں کتاباں "الجواھرالمضئیہ"وغیرہ وچ اسد دا ناں نئيں ملدا۔