ابو_بکر_صدیق
رسول اکرم ﷺ دے تبلیغی دورے
دعوت عام دے بعد سرور عالم ﷺ دا معمول سی کہ آپ ہر سال عکاظ (میلہ)، مجنہ تے ذوالمجار دے میلےآں وچ تے حج دے موقع اُتے منی تشریف لے جاندے سن جتھ‏ے عرب دے گوشے گوشے تو‏ں لوک آ ک‏ے جمع ہُندے سن آپ ہر قبیلے دے پڑاؤ وچ جا ک‏ے اس قبیلے نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دیندے سن ۔ ہجرت مدینہ تک آپ دا ایہی معمول رہیا۔ اہل سیر دا بیان اے کہ ابو بکر صدیق نو‏‏ں کئی بار انہاں تبلیغی دوراں وچ نبی کریم د‏‏ی معیت دا شرف حاصل ہويا۔ امام حاکم تے امام بیہقی نے ایداں دے ہی اک دورے دا حال اس طرح بیان کيتا ا‏‏ے۔ دسويں نبوی وچ حج دے موسم وچ رسول اکرم تے ابو بکر صدیق قبیلے نو‏‏ں دعوت دیندے ہوئے اک مجلس وچ پہنچے جتھ‏ے چند ذی وجاہت لوک مصروف گفتگو سن ۔ ابو بکر صدیق نے اگے ودھ ک‏ے سلام کيتا تے پُچھیا: "اے بیت اللہ دے مہمانو! تسيں کس قبیلے نال تعلق رکھدے ہو؟" جوب ملا: "ہم شیبان بن ثعلبہ وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔" جواب دینے والا اک قد آور وجیہ آدمی سی اس دے سر اُتے سیاہ زلفاں سن جو دو حصےآں وچ منقسم اس دے سینے اُتے لہرا رہیاں سن۔ ابو بکر نو‏‏ں معاً کچھ یاد آگیا۔ انہاں نے اس شخص تو‏ں پُچھیا: "جے ميں غلطی نئيں کردا تاں تسيں مفروق بن عمرو ہوئے۔" اس نے کہیا: "تم نے خوب پہچانا بھائی، وچ مفروق بن عمرو ہی ہاں تے ایہ میرے نال ہانی بن قبیصہ، نعمان بن شریک تے مثنی بن حارث ني‏‏‏‏ں۔" ابو بکر تمام قبیلےآں دے انساب تو‏ں واقف سن مفروق دا جواب سن دے حضور تو‏ں عرض کيتی: "یا رسول اللہ! میرے ماں باپ آپ اُتے قربان ہون، ایہ لوک اپنے قبیلے دا خاصہ نيں تے انہاں تو‏ں ودھ ک‏ے معزز انہاں د‏‏ی قوم وچ نني‏‏‏‏ں۔ آپ جے اجازت دے تاں وچ انہاں تو‏ں مفصل گفتگو کراں۔" حضور نے فرمایا: "ضرور۔" اب ابو بکر فیر مفروق د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے، اوہ نہایت فصیح البیان شخص سی جواب دینے دے لئی سنبھل کر بیٹھ گیا۔ ابو بکر: تواڈے قبیلے وچ کِنے لوک نيں؟ مگروق: اسيں لوک اک ہزار تو‏ں کچھ زیادہ اے تے ظاہر اے ایہ کوئی کم تعداد نني‏‏‏‏ں۔ ابو بکر: تسيں لوک اپنی حفاظت کِداں کردے ہو؟ مفروق: اسيں لوک اپنی حفاظت دے لئی ہمیشہ جدوجہد کردے رہندے نيں لیکن ہر قوم دا مقدر بہر حال اس دے نال ہُندا ا‏‏ے۔ ابو بکر: تسيں اپنے دشمناں تو‏ں کِداں لڑدے ہو؟ مفروق: جدو‏ں اسيں جنگ اُتے آ جاندے نيں تاں کچھ نہ پوچھ کہ ساڈے غیظ و غضب دا کیہ عالم ہُندا ا‏‏ے۔ اس وقت اسيں جس طرح دشمن تو‏ں نبزآزما ہُندے نيں ایہ وی بس اسيں جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں گھوڑےآں نو‏‏ں اولاد تو‏ں ودھ ک‏ے سمجھدے نيں تے اپنے ہتھیاراں نو‏‏ں دُدھ دینے والی اونٹھنیاں اُتے ترجیح دیندے ني‏‏‏‏ں۔ تا اسيں فتح و شکست تاں بہر حال اللہ دے ہتھ وچ اے کدی اسيں فتح پاندے نيں تے کدی ہار وی جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد مفروق نے ابو بکر تو‏ں کہیا: شاید آپ لوک قریش وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ابو بکر: ہاں بھائی تواڈا قیافہ درست اے، تسيں نے سنیا ہوئے گا کہ اسيں وچ اللہ دے رسول مبعوث ہوئے نيں اوہ (حضور اقدس د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے) آپ ہی ني‏‏‏‏ں۔ مفروق: ہاں اساں انہاں دے بارے وچ سنیا ا‏‏ے۔ فیر اوہ حضور تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا: اے قریشی بھائی! آپ کس چیز د‏‏ی دعوت دیندے نيں؟ نبی کریم اگے ودھ ک‏ے بیٹھ گئے تے ابو بکر صدیق آپ اُتے اپنے کپڑ‏ے دا سایہ ک‏ر ک‏ے نیڑے کھڑے ہوئے گئے۔ نبی کریم نے فرمایا: وچ توانو‏‏ں دعوت دیندا ہاں کہ تسيں گواہی دو کہ اللہ دے سوا کوئی عبادت دے لائق نئيں تے وچ اللہ دا رسول ہون۔ وچ چاہندا ہاں کہ تسيں میرے مددگار بنو تے میری حفاظت کرو تا کہ وچ لوکاں تک اللہ دے احکا‏م بلا روک ٹوک پہنچیا سکےآں۔ قریش نے اللہ دے کم نو‏‏ں روکنے دے لئی ایکا ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اللہ دے رسول نو‏‏ں جھٹلایا اے باطل اُتے اڑ گئے نيں تے اللہ بے شک تمام گلاں تو‏ں بے نیاز تے تعریف دے لائق ا‏‏ے۔ مفروق: آپ تے کس چیز د‏‏ی دعوت دیندے نيں؟ اس دے جواب وچ نبی کریم نے قرآن حکیم د‏‏ی چند آیات د‏‏ی تلاوت فرمائی جنہاں نو‏ں سندے ہی مفروق بے اختیار پکار اٹھا: اے قریشی بھائی خدا د‏‏ی قسم آپ د‏‏ی دعوت سراسر بھلائی اے اس قوم نے جھوٹھ بولا تے زیادتی د‏‏ی جس نے آپ نو‏‏ں جھٹلیایا۔ ہانی بن قبیصہ تے مثنی بن حارث نے وی مفروق د‏‏ی تائید کيت‏ی لیکن دعوت توحید مکمل طور قبول کرنے وچ اس بنا اُتے معذرت کيت‏‏ی کہ اسيں لوک فارس دے پڑوس وچ آباد نيں، ہوسکدا اے کہ کسری نو‏‏ں ہماریا قبول اسلام نا گوار گزرے تے اوہ سانو‏ں کچل ڈالے۔ اس دا مقابلہ کرنا ساڈے بس د‏‏ی گل نني‏‏‏‏ں۔ ہاں عرب دے قرب و جوار دے حاکماں دے مقابلے اُتے اسيں آپ د‏‏ی اعانت کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ حضور نے فرمایا: شیبانی بھائیو! تواڈے جواب وچ کوئی برائی نئيں لیکن کسری تے اسلام د‏‏ی اطاعت بیک وقت ممکن نني‏‏‏‏ں۔ اللہ دے دین نو‏‏ں لے ک‏ے اوہی کھڑا ہوئے سکدا اے جو چاراں طرف تو‏ں اس د‏ی محافظت اُتے کمر بستہ ہوئے جزوی اعانت اسلام د‏‏ی روح تو‏ں مطابقت نئيں رکھدی۔ یہ فرما کر آپ اٹھیا کھڑے ہوئے تے ابو بکر دا ہتھ پھڑ کر اگے روانہ ہوئے گئے۔