cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اموی سلطنت دی تریخ
زیاد بن ابی سفیان کوفہ وچ
زیاد بن ابی سفیان نوں بصرہ وکوفہ  دونے جگہ د‏‏ی حکومت سپرد  کرنے وچ ایہ وی مصلحت سی کہ جس طرح اوہ تمام اہل عراق  نوں بیعت یزید   اُتے آمادہ کرنے د‏‏ی خدمت انجام دے سکدے سن کوئی  دوسرا اس کم نوں بہ حسن وخوبی پورا نئيں کرسکدا سی، مغیرہ بن شعبہ دے مزاج وچ کِسے قدر نرمی تے درگذربھی سی؛ لیکن زیاد بن ابی سفیان عراق یاں دے مزاج تو‏ں خوب واقف سن، اوہ جاندے سن کہ جدو‏ں تک انہاں دے نال سختی نہ برتی جائے ایہ راہِ راست   اُتے قائم نئيں رہ سکدے؛ ايس‏ے لئی انہاں د‏‏ی حکومت دا زمانہ بہت کامیاب رہیا تے اوہ سب تو‏ں پہلے شخص نيں جوکوفہ  وبصرہ  دونے دے حاکم مقرر ہوئے تے بعد وچ تمام ایران  وخراسان  وی ترکستان  تک انہاں دے سپرد  کردتا گیا سی، زیاد بن ابی سفیان نے بصرہ  وچ سمرہ بن جندب رضی اللہ عنہ نوں اپنا نائب مقرر کيتا تے خود کوفہ  نوں دوہزار آدمی لے کرروانہ ہوئے، کوفہ  د‏‏ی جامع مسجد وچ جاک‏ے جدو‏ں پہلی مرتبہ انھاں نے خطبہ سنانا شروع کيتا تواہل کوفہ  نے جواپنے حاکماں د‏‏ی تحقیر تے حکومتِ وقت د‏‏ی خلاف ورزی دے عادی سن انہاں دے نال وی تمسخرانہ برتاؤ شروع کيتا، یعنی چاراں طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی جانب سنگریزے آنے لگے، زیاد نے فوراً خطبہ بند کرکے اپنے ہمرائیاں نوں حکم دتا کہ مسجد دا محاصرہ کرکے کسی شخص نوں باہر نہ نکلنے داں؛ پھرمسجد دے دروازے   اُتے کرسی بچھا کربیٹھ گئے تے چار چار شخصاں نوں بلیا ک‏ے قسماں لینے لگےکہ انھاں نے سنگریزے پھینکے نيں یانہاں نو‏ں؟ کل تیس آدمی ایداں دے نکلے جنھاں نے سنگریزے پھینکے سن، باقیاں نوں چھڈ ک‏‏ے انہاں تیس دے ہتھ کٹوادتے؛ ايس‏ے طرح تے بعض سخت سزاواں اہلِ کوفہ  نوں ان د‏‏ی غلطیاں   اُتے دتیاں گئیاں توچند روز وچ اوہ بالکل سِدھے ہوگئے، زیادہ چھ مہینے کوفہ  وچ تے چھ مہینے بصرہ  وچ رہنے لگے۔
معاویہ  نے اپنے عمال دے ناں اک حکم جاری کيتا کہ لوکاں تو‏ں یزید د‏‏ی خوبیاں بیان کرو تے اپنے اپنے علاقےآں دے بااثرلوکاں دا اک اک وفد میرے پاس بھیجو کہ وچ بیعتِ یزید د‏‏ی نسبت لوکاں تو‏ں خود وی گفتگو کراں؛ چنانچہ ہرصوبے تو‏ں اک اک وفد دمشق  وچ آیا،معاویہ   نے انہاں لوکاں تو‏ں وکھ وکھ وی گفتگو کی؛ پھراک مجلس ترتیب دے کرسب نوں اس وچ جمع کيتا تے کھڑے ہوک‏ے اک خطبہ ارشاد فرمایا جس وچ حمد وثنا دے بعد اسلام د‏‏ی خوبیاں، خلفاء دے فرائض وحقوق حکا‏م د‏‏ی اطاعت تے عوام دے فرائض بیان فرماکر یزید د‏‏ی شجاعت، سخاوت، عقل وتدبر تے انتظامی قابلیت دا ذکر کرکے اس گل کيتی خواہش ظاہر کیت‏‏ی کہ یزید د‏‏ی ولی عہدی   اُتے بیعت کرلینی چاہیے، انہاں وفود وچ مدینے تو‏ں محمد بن عمروبن حزم گئے سن ؛ انھاں نے کھڑے ہوک‏ے کہیا کہ امیرالمؤمنین! آپ یزید نوں خلیفہ توبنائے جاندے نيں؛ لیکن ذرا اس گل  اُتے بھی غور فرمالاں کہ قیامت دے دن آپ نوں اپنے اس فعل دا خدائے تعالیٰ د‏‏ی جناب وچ جواب دہ ہونا پئے گا،معاویہ   رضی الہ عنہ نے ایہ سن کرفرمایا کہ وچ آپ دا شکرگذار ہاں کہ آپ نے اپنی رائے دے موافق میری خیرخواہی کی؛ لیکن حقیقت ایہ اے کہ اس وقت لڑکے ہی لڑکے رہ گئے نيں تے میرا بیٹا انہاں وچ زیادہ مستحق اے، اس دے بعد ضحاک بن قیس کھڑے ہوئے؛ انھاں نے اپنی زبردست تقریر وچ معاویہ   دے خیال د‏‏ی خوب زورشور تو‏ں تائید کيت‏ی، انہاں دے بعد تے لوک اَگڑ پِچھڑ کھڑے ہوئے تے سب نے تائید ہی کيتی۔
معاویہ نے زیاد نوں بصرہ  وکوفہ  دا حاکم توپہلے ہی بنادتا سی تے سجستان  دا علاقہ انہاں دے ماتحت سی، ہن انھاں نے مناسب سمجھیا کہ سندھ  وکابل بلخ وجیون وترکستان  تک دے تمام مشرقی ملکاں زیاد دے ماتحت مقرر کردتے جاواں؛ چنانچہ زیاد دا مرتبہ ہن اس قدر بلند ہوگیا کہ اوہ خود فارس وخراسان  وغیرہ صوبےآں دے گورنر اپنے اختیار تو‏ں مقرر کردے تے جس نوں چاہندے معزول کردیندے، زیاد نے انہاں تمام مشرقی ملکاں دا انتظام وڈی قابلیت تے خوبی دے نال قائم رکھیا تے خوارج نوں بھی سراُبھارنے دا موقع نئيں دتا،معاویہ   نوں زیاد د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت وڈی امداد ملی تے ایداں دے لائق تے قابل شخص دا ہتھ آجانا انہاں د‏‏ی خوش قسمتی سی؛ اگرزیاد انہاں مشرقی ملکاں وچ امن وامان قائم نہ رکھ سکدے توخوارج دے خروج تے منافقاں دے فتنے برپا ہوک‏ےمعاویہ   نوں اِنّا ہوش ہی نہ لینے دیتےکہ اوہ یزید د‏‏ی بیعت دے اہتمام وانصرام وچ اطمینان تو‏ں مصروف ہوسکدے، ادھر مشرقی ملکاں دے ہنگامےآں دا مغربی ملکاں   اُتے بھی بہت برا اثر پڑتا تے  قیصری حملےآں تو‏ں وی معاویہ   نوں اطمینان وسکو‏ن حاصل نہ ہُندا۔
مصر وافریقہ وغیرہ دا حاکم معاویہ   نے مسلمہ بن مخلد نوں عبداللہ بن عمرو دے بعد مقرر فرمایا سی، عقبہ بن نافع فہری جوطرابلس الغرب تے الجیریا ومرا نوں کی طرف پیش قدمی کررہے سن تے جنہاں نوں معاویہ   نے خود اس مہم   اُتے نامزد ومامور فرماکرروانہ کيتا سی، ہن مسلمہ بن مخلد گورنرمصر  دے ماتحت کردتے گئے سن، مدینہ  وچ مروان بن حکم تے مکہ  وچ سعید بن العاص حاکم سن، شام  وفلسطین  براہِ راست معاویہ   دے زیرانتظام سن، ادھرعقبہ بن نافع فہری نے شمالی افریقہ  د‏‏ی ضرورتاں نوں مدنظر رکھ کرشہر قیروان  د‏‏ی آبادی دا سنگِ بنیاد اک جنگل نوں صاف کرکے رکھیا، افریقہ  دے لیئے قیروان  د‏‏ی فوجی چھاؤنی ایسی ضروری سی، ورگی عراق  دے لیئے بصرہ  وکوفہ  سنہ۵۵ھ وچ قیروان  د‏‏ی آبادی پایۂ تکمیل نوں پہنچی سی کہ مسلمہ بن مخلد نے عقبہ بن نافع نوں معزول کرکے انہاں د‏‏ی جگہ اپنے اک غلام ابوالمہاجر نوں سپہ سالار مقرر کردتا، عقبہ بن نافع دمشق  وچ معاویہ   دے پاس چلے آئے، مروان وسعید وعقبہ وغیرہ کئی صاحب الرائے تے صاحب عزم وہمت سرداراں دے دمشق  وچ موجود ہوجانے تے زیاد بن ابی سفیان دے اکثربلاد اسلامیہ   اُتے مستولی ہوجانے دے بعد سنہ۵۶ھ وچ یزید د‏‏ی ولیعہدی دے لیئے تمام عالمِ اسلام وچ عالماں د‏‏ی معرفت بیعت عام لی گئی، صرف تن چار شخص یعنی عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ، حسین بن علی رضی اللہ عنہ وغیرہ نے بیعت نئيں کيت‏‏ی، انہاں لوکاں نے معاویہ   نوں ان دے حال   اُتے چھڈ دتا تے زیادہ مجبور کرنا مناسب نئيں سمجھیا۔
زیاد بن ابی سفیان د‏‏ی موت
سنہ۵۳ھ وچ زیاد بن ابی سفیان مرضِ طاعون تو‏ں فوت ہوئے تے معاویہ  نوں ان دے فوت ہونے دا سخت ملال ہويا، زیاد نےمعاویہ   تو‏ں فرمائشکيتی سی کہ مجھ نوں عراق  وفارس دے علاوہ حجاز وعرب د‏‏ی حکومت عطا کيت‏ی جائے،معاویہ   نے اس فرمائش تے خواہش نوں منظور کرلیا تھا؛ لیکن اہلِ حجاز اس خبر نوں سن کرخائف ہوئے تے عبداللہ بن عمر دے پاس گئے کہ زیاد د‏‏ی حکومت تو‏ں کس طرح محفوظ رہیاں؛ انھاں نے قبلہ روہوک‏ے دُعا کی، سب نے آمین کہی، اس دُعا دا نتیجہ ایہ ہويا کہ زیاد د‏‏ی انگلی وچ اک دانہ نکلیا تے ايس‏ے وچ اوہ فوت ہوئے، زیاد نے کوفہ  دے اندرماہِ رمضان المبارک وچ وفات پائی، زیاد نے کوفہ  د‏‏ی حکومت اپنی طرف تو‏ں عبداللہ بن خالد بن اسید نوں سپرد  کررکھی سی، زیاد د‏‏ی وفات دے بعد اُنہاں دا بیٹا عبداللہ بن زیاد جس د‏‏ی عمر پچیس سال د‏‏ی سی،معاویہ   نے کہیا: تواڈے باپ نے کس کس نوں کتھے کتھے د‏‏ی حکومت عطا کيتی، عبداللہ نے کہیا کہ بصرہ  د‏‏ی حکومت سمرہ بن جندب رضی اللہ عنہ نوں  تے  کوفہ  د‏‏ی حکومت عبیداللہ بن خالد بن اسید نوں ،معاویہ   نے کہیا؛ تواناں کتھے د‏‏ی حکومت دتی سی، عبداللہ نے کہیا مجھ نوں کدرے د‏‏ی حکومت سپرد  نئيں کيت‏‏ی،معاویہ  نے فرمایا کہ جدو‏ں کہ تواناں تواڈے باپ نے تسيں نوں کدرے د‏‏ی حکومت نئيں دتی توپھرماں وی تسيں نوں کدرے دا حکا‏م مقرر نہ کراں گا، عبیداللہ نے کہیا کہ میرے لیئے اس تو‏ں ودھ ک‏ے تے کیہ ذلت وبدنامی ہوئے گی کہ میرے باپ نے وی مجھ نوں کدرے دا حاکم مقرر نئيں فرمایا تے ہن آپ میرے چچا نيں، آپ وی مجھ نوں کوئی سرداری عطا نئيں فرماندے،معاویہ   نے کچھ سوچ کر تے  عبیداللہ نوں قابل پاکر بصرہ  وخراسان  وفارس دا اعلیٰ حاکم مقرر فرمادتا۔
سعید بن عثمان بن عفان نے یزید د‏‏ی ولیعہدی د‏‏ی بیعت کرلئی سی، جدو‏ں انہاں نوں معلوم ہويا کہ عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ، عبداللہ بن عباس رضی اللہ عنہ، حسین بن علی رضی اللہ عنہ وغیرہ نے بیعت نئيں کيت‏‏ی توانھاں نے کہیا کہ میرا باپ انہاں لوکاں دے باپ تو‏ں کم نہ سی، ميں نے ناحق یزید دے لئی بیعت کيتی؛ پھرانھاں نےمعاویہ  د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے عرض کيتا کہ میرے باپ نے آپ دے نال کوئی  برائی نئيں کيت‏‏ی سی، آپ بتائیے کہ آپ نے مجھ   اُتے کیا احسان کيتا،معاویہ   نے خراسان  دا صوبہ عبیداللہ بن زیاد تو‏ں کڈ کرسعید بن عثمان نوں دے دتا تے مہلب بن ابی صفرہ نوں سعید کاکمکی تے سپہ سالار مقرر کيتا، زیاد دے بعد انھاں نے مروان وسعید نوں پھرمدینہ  ومکہ  د‏‏ی حکومت   اُتے بھیج دتا۔
زیاد بن ابی سفیان دے فوت ہُندے ہی خارجیاں نے پھرسراُٹھایا تے عبداللہ بن زیا دکوبصرہ دا حاکم مقرر ہُندے ہی اوّل خارجیاں تو‏ں معرکہ آراء ہونا پيا، خارجیاں د‏‏ی جماعتاں نے متواتر خروج شروع کردتا تےمعاویہ  د‏‏ی وفات تک عبیداللہ بن زیاد خارجیاں د‏‏ی سرکوبی وچ مصروف رہیا۔
اُم المؤمنین حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا د‏‏ی وفات
سنہ۵۸ھ وچ حضرت ام المؤمنین عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا فوت ہوک‏ے جنت البقیع وچ مدفون ہوئیاں، آپ مروان د‏‏ی مخالفت کيتا کردیاں سن؛ کیونجے اس دے اعمال اچھے نہ سن، مروان نے اک روز دھوکے تو‏ں دعوت دے بہانے تو‏ں بلیا ک‏ے اک گڑھے وچ جس وچ ننگی تلواراں تے خنجروغیرہ رکھ دتے سن، آپ نوں گرادتا سی، آپ بہت ضعیف تے بوڑھی سن، زخمی ہوئیاں تے انھاں زخماں دے صدمہ تو‏ں فوت ہوگئياں۔
سنہ۵۹ھ حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ نے وفات پائی، حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ اکثر فرمایا کردے سن کہ الہٰی وچ لڑکےآں د‏‏ی حکومت تے سنہ۶۰ھ تو‏ں پناہ منگدا ہون، انہاں د‏‏ی ایہ دُعا قبول ہوئی تے اوہ سنہ۶۰ھ تو‏ں پہلے ہی فوت ہوگئے۔
شروع ماہِ رجب سنہ۶۰ھ وچ معاویہ  بیمار ہوئے اس بیماری وچ جدو‏ں انہاں نوں یقین ہونے لگیا کہ ہن آخری وقت نیڑے آگیا اے توانھاں نے یزید نوں بلوایا، یزید اس وقت دمشق  تو‏ں باہر شکار وچ یاکسی مہم   اُتے گیا ہويا سی، فوراً قاصد روانہ ہويا تے یزید نوں بلیا ک‏ے لایا، یزید حاضر ہويا توانھاں نے اس د‏ی طرف مخاطب ہوک‏ے فرمایا کہ:
اے بیٹے! میری وصیت نوں توجہ تو‏ں سن تے میرے سوالےآں دا جواب دے، ہن خدائے تعالیٰ دا فرمان یعنی میری موت دا وقت نیڑے آچکيا اے توبتا کہ میرے بعد مسلماناں دے نال کیواں دا سلوک کرنا چاہندا اے ؟
یزید نے کہیا: نئيں! صرف کتاب اللہ تے سنت رسول د‏‏ی پیروی کافی ا‏‏ے۔
معاویہ نے پھرکہیا:اے بیٹے! سیرت عمر د‏‏ی پیروی کرکہ انھاں نے شہراں نوں آباد کيتا تے فوج نوں قوی کيتا تے مالِ غنیمت فوج  اُتے تقسیم کيتا۔
یزید نے جواب دتا کہ: نئيں صرف کتاب اللہ تے سنت رسول اللہ د‏‏ی پیروی کافی ا‏‏ے۔
معاویہ نے کہیا کہ: اے بیٹے! سیرتِ عثمان غنی  اُتے عامل ہونا کہ انہاں نے لوکاں نوں زندگی وچ فائدہ پہنچایا تے سخاوت کيتی۔
یزید نے کہیا کہ: نئيں صرف کتاب اللہ تے سنت رسول اللہ ہی میرے لیئے کافی ا‏‏ے۔
معاویہ نے ایہ سن کرفرمایا کہ: اے بیٹے! تیری انہاں گلاں تو‏ں مجھ نوں یقین ہوگیا اے کہ تومیری گلاں  اُتے عمل درآمد نہ کرےگا، میری وصیت تے نصیحت دے خلاف ہی کريں گا، اے یزید تواس گل   اُتے مغرور نہ ہونا کہ ميں نے تجھ نوں اپنا ولی عہد بنادتا اے تے تمام مخلوق نے تیری فرمانبرداری دا اقرار کرلیا اے، عبداللہ بن عمر د‏‏ی طرف تو‏ں توزیادہ اندیشہ نئيں اے ؛ کیونجے اوہ دنیا تو‏ں بیزار نيں، حسین بن علی نوں اہل عراق  ضرور تیرے مقابلے دے لیئے میدان وچ نکالاں گے، تواگراُنہاں   اُتے فتح پائے تواُنہاں نوں ہرگز قتل نہ کرنا تے قرابت ورشتہ داری دا پاس ولحاظ رکھنا، عبداللہ بن زبیر وی روباہ باز شخص نيں انہاں   اُتے اگرتوقابوپائے تواُنہاں نوں قتل کردینا، مکہ  تے مدینہ  دے رہنے والےآں   اُتے ہمیشہ احسان کرنا تے اہل عراق  اگرہرروز عامل دے تبدیل کرنے د‏‏ی فرمائش کرن توہرروز عامل نوں اُنہاں د‏‏ی خوشی دے لیئے تبدیل کردے رہنا، اہلِ شام  نوں ہمیشہ اپنا مددگار سمجھنا تے اُنہاں د‏‏ی دوستی   اُتے بھروسہ کرنا۔
اس دے بعد یزید پھرشکار وچ چلاگیا،معاویہ  د‏‏ی حالت دم بدم نازک ہُندتی گئی، آخرروز جمعرات بتریخ ۲۲/رجب سنہ۶۰ھ نوں اس جہانِ فانی تو‏ں عالم جاودانی د‏‏ی جانب رخصت ہوئے، سترسال د‏‏ی عمر پائی۔
ان دے پاس آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے بال تے ناخن سن، مردے وقت انھاں نے وصیت کيتی سی کہ ایہ بال تے ناخن میرے منھ تے اکھاں وچ رکھ دینا، ضحاک بن قیس نے جنازہ د‏‏ی نماز پڑھائی، دمشق  وچ باب جابیہ تے باب صغیر دے درمیان مدفون ہوئے۔
معاویہ د‏‏ی خلافت  اُتے اک نظر
معاویہ د‏‏ی سلطنت نوں جس دا زمانہ ویہہ سال اے، ضرور کامیاب سلطنت کہیا جاسکدا اے ؛ کیونجے انہاں دے زمانہ خلافت وچ کوئی  مدعی سلطنت تے انہاں دا رقیب انہاں   اُتے خروج نئيں کرسکا، انہاں دے زمانے وچ مشرق، مغرب، شمال، جنوب ہرطرف اسلامی حکومت دے رقبہ نے وسعت پائی، کوئی  ملک تے کوئی  علاقہ سلطنتِ اسلامیہ تو‏ں خارج نئيں ہويا، کوئی  ایسی بغاوت اس عرصہ وچ نئيں پھوٹی جوقابل تذکرہ ہو، ملک وچ ڈاکہ زنی تے شورش ورگی کہ حضرت علی رضی اللہ عنہ دے زمانے وچ عراق  وایران  دے اندر پائی جاندی سی، باقی نئيں رہی مسلماناں نے بحری لڑائیاں لڑنی شروع کيتياں تے مسلماناں د‏‏ی بحری طاقت دا لوہا وی رومیاں تے عیسائیاں نے منیا، انہاں دے زمانے وچ زیاد بن ابی سفیان تے بعض دوسرے عالماں نے عراق یاں تے ایران یاں   اُتے کسی قدر سختی تے تشدد نوں روا رکھیا؛ لیکن انہاں عراق یاں تے ایران یاں   اُتے اگریہ سختی تے تشدد نہ ہُندا توظلم سی تےمعاویہ   د‏‏ی حکومت دا اک نقص سمجھیا جاندا، مسلماناں   اُتے سب تو‏ں پہلےمعاویہ   نے برید مقرر کيتے تے انہاں دے لئی اک نظام تے آئین مقرر فرمایا جس نوں محکمہ ڈاک کہیا جاندا اے، سب تو‏ں پہلے احکا‏م   اُتے مہرلگانے تے ہرحکم د‏‏ی نقل دفتر وچ محفوظ رکھنے دا طریقہ انھاں نے ایجاد کيتا تےمعاویہ   د‏‏ی مہر اُتے لِکُلِّ عَمَلٍ ثَوَابٌ کندہ سی۔
خانہ کعبہ  اُتے اب تک خلاف پہلے غلافاں دے اُتے ہی چڑھائے جاندے سن ؛ انھاں نے تمام غلافاں نوں اُتروادتا تے حکم دتا کہ جدو‏ں نواں غلاف چڑھایا جائے تو  اُتے انا غلاف اُتارلیا جائے، اسلام وچ سب تو‏ں پہلےمعاویہ   ہی نے پہرہ دار تے دربان مقرر کیئے؛ انھاں نے ہی سب تو‏ں پہلے محکمۂ ڈاک ورجسٹری قائم کيتا، سب تو‏ں پہلے انہاں نے ہی جہازات بنائے تے بحری فوج تیار کيتی۔
معاویہ اپنی حکومت قائم کرنے تے اپنی قوم تے خاندان دے اقتدار نوں بنو ہاشم   اُتے فائق کرنے دے ضرور خواہش مند سن ؛ لیکن نال ہی اوہ اپنی اس خواہش دے پورا کرنے وچ کِسے ایداں دے شخص نوں چیرہ دستی دا موقع نئيں دینا چاہندے سن، جوبنوامیہ تے بنو ہاشم  یامعاویہ  تے علی دونے دا یکساں دشمن ہویاسلطنتِ عثمانیہ نوں نقصان پہچانیا چاہندا ہو؛ چنانچہ اک مرتبہ جدو‏ں کہ حضرت علی تے حضرتمعاویہ   دے درمیان مخالفت کيتی اگ مشتعل سی، عیسائیاں د‏‏ی اک زبردست فوج نے ایران  دے شمالی صوبےآں   اُتے جوحضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی حکومت وچ شامل  سن، حملہ کرنا تے مسلماناں د‏‏ی نااتفاقی تو‏ں خود فائدہ اُٹھانا چاہیا، حضرت علی رضی اللہ عنہ اس علاقے نوں جس   اُتے عیسائیاں دا حملہ ہونے والا سی، بچانے د‏‏ی نوں شش نئيں کرسکدے سن ؛ اگرعیسائیاں دا ایہ حملہ ہُندا توسلطنتِ اسلامیہ دا اک وسیع ٹکڑا کٹ کرعیسائی حکومت وچ شامل  ہوجاندا، عیسائی   امام علی کرم اللہ وجہہ دیاں مشکلاں تو‏ں واقف تےمعاویہ   د‏‏ی طرف تو‏ں مطمئن سن ؛ کیونجےمعاویہ   تے حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی مخالفت تے اک دوسرے دے خلاف زور آزمائی وی اوہ دیکھ رہے سن، انہاں نوں توقع سی کہمعاویہ   ساڈی حملہ آوری تو‏ں خوش ہون گے، جوحضرت علی رضی اللہ عنہ دے خلاف کيت‏ی جائے گی؛ لیکن معاویہ   نے اس خبر دے سندے نيں عیسائی قیصر د‏‏ی توقع دے خلاف اک خط قیصر دے ناں بھیجیا، جس وچ لکھیا سی کہ ساڈی آپس د‏‏ی لڑائی تسيں نوں دھودے ميں نہ ڈالے؛ اگرتم نے حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف رُخ کيتا توعلی رضی اللہ عنہ دے جھنڈے دے تھلے سب تو‏ں پہلا سردار جوتواڈی گوشمالی دے لیئے اگے ودھے گا اوہمعاویہ  ہوئے گا، اس خط دا اثر اس تو‏ں وی زیادہ ہواجواک زبردست فوج دے بھیجنے تو‏ں ہُندا تے عیسائیاں نے اپنا ارادہ فسخ کردتا۔
امام علی کرم اللہ وجہہ تےمعاویہ د‏‏ی مخالفتاں د‏‏ی اوہ حیثیت تے اوہ حقیقت ہرگز نہ سی جواج کل جہالت د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں وچ مشہور اے، اس دا صحیح اندازۃ کرنے دے لیئے اسيں نوں یہ گل فراموش نئيں کردینی چاہیے کہ   امام علی کرم اللہ وجہہ دے بھائی حضرت عقیل بن ابی طالبمعاویہ   دے مصاحب سن تےمعاویہ   دے بھائی زیاد بن ابی سفیان حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف تو‏ں فارس دے گورنر مقرر سن،   امام علی کرم اللہ وجہہ نوں زیاد بن ابی سفیان   اُتے پورا اعتماد سی تےمعاویہ   نوں عقیل بن ابی طالب سرِدربار برا بھلا کہہ سکدے سن تے ہمیشہمعاویہ   د‏‏ی طرف تو‏ں مورد الطاف رہندے سن ۔
اک خدشہ دا جواب
امام علی کرم اللہ وجہہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے تربیت کردہ آپ دے اہلِ بیت وچ شامل  آپ دے نال ہمیشہ رہنے والے تے آپ دے چچازاد بھائی تے داماد سن، معاویہ    آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے کاتب وحی، آپ دے دوست، آپ دے سالے، یعنی حضرت اُمِّ حبیبہ دے بھائی تے نبی کریم علیہ الصلوٰۃ واتسلیم دے صحابی سن، انہاں دونے یعنی علی ومعاویہ وچ مخالفت تے لڑائی کیو‏ں ہوئی؛ پھرعمروبن العاص، طلحہ، زبیر، حضرت عائشہ وغیرہ صحابہ د‏‏ی اک معقول تعداد نے انہاں آپس د‏‏ی مخالفتاں تے لڑائی جھگڑےآں وچ کیو‏ں حصہ لیا، صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین دے انہاں مشاجرات تے اج کل د‏‏ی دنیادارےآں د‏‏ی لڑائیاں وچ بظاہر کوئی  فرق نظر نئيں آندا؛ پس کیو‏ں نہ تسلیم کيتا جائے کہ انہاں لوکاں   اُتے صحبت نبوی دا اوہ اثر نئيں ہويا جوہونا چاہیے سی، اس خدشہ دا جواب ایہ اے کہ صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین وچو‏ں ہراک صحابی یقیناً نجم ہدایت اے تے اس بزرگ وبرتر پاک جماعت   اُتے صحبت نبوی دا بے شبہ وریب اوہی اثر ہويا اے جوہونا چاہیے سن ۔
سنو! تے غور تو‏ں سنو! کہ آنحضرت محمدصلی اللہ علیہ وسلم جوشریعت لے ک‏ے آئے اس وچ نوعِ انسان د‏‏ی بہبود وفلاح دے جمیع اصول اتم واکمل طور  اُتے موجود نيں، آپ نے اس کامل ومکمل شریعت د‏‏ی تعلیم وتبلیغ دا فرض پورے طور   اُتے انجام دتا، اس شریعت دے بعد ہن قیامت تک کوئی  دوسری شریعت نازل ہونے والی نئيں جدو‏ں کہ اس شریعت دا دامن قیامت دے دامن تو‏ں ملیا ہويا اے تے نوعِ اسنان نوں اپنی سعادت تے صلاح وفلاح تک پہنچنے دے لیئے ايس‏ے شریعت د‏‏ی احتیاج اے تواس ورگی عظیم الشان تے کامل شریعت نوں دوسری شریعتاں د‏‏ی مانند بگڑنے تے خراب ہونے تو‏ں بچانے دے لیئے کوئی  ایسا ہی عظیم الشان سامان تے بندوبست وی ہونا ضروری تھا؛ چنانچہ نوعِ انسان د‏‏ی تسکین خاطر تے اطمینانِ قلب دے لیئے خدائے تعالیٰ نے خود ارشاد فرمایا کہ:
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ۔ (الحجر:۹)
ترجمہ:حقیقت ایہ اے کہ ایہ ذکر (یعنی قرآن) اساں ہی اُتارا اے تے اسيں ہی اس د‏ی حفاظت کرنے والے نيں۔
پس معلوم ہويا کہ اس شریعت د‏‏ی حفاظت دے سامان حدائے تعالیٰ خد ہی حسب ضرورت پیدا کردا رہے گا تے اس ساڈھے تیرہ سوسال دے عرصہ وچ اساں دیکھ لیا اے کہ خدائے تعالیٰ نے شریعت حقہ د‏‏ی حفاظت دے سامان خود ہی پیدا کیئے نيں، جس طرح اساں رحم مادر وچ اپنی حفاظت دے سامان خود ہی تجویز تے فراہ‏م نئيں کيتے سن، جس طرح اپنی کھیتاں نوں سرسبز رکھنے دے لیئے سمندر تو‏ں بخارات اُٹھانے، بادل بنانے، ہواواں چلانے تے مینہ برسانے دا مشورہ اساں خدائے تعالیٰ نو‏‏ں نئيں دتا تھا؛ ايس‏ے طرح ساڈا کيتا حق اے کہ اسيں اسلامی شریعت د‏‏ی حفاظت دے سامان تے طریقے خود تجویز کرن تے خدائے تعالیٰ نوں مجبور کرنے د‏‏ی جرأت کرن کہ اوہ فلاں طریقہ استعمال کرے تے فلاں سامان نوں کم وچ نہ لاواں، ساڈا توجی چاہندا اے کہ آسمان تو‏ں پکی پکائی روٹی برس جایا کرن تے سالن د‏‏ی پکی پکائی دیگچیاں زمین تو‏ں خود بخود اُبل پيا کرن؛ لیکن خدائے تعالیٰ ساڈی اس خواہش دا پابند وماتحت نئيں بن سکدا، اس نے تمازت آفتاب تو‏ں سمندراں دے پانی نوں بھاپ بنایا کرّۂ ہوائی د‏‏ی بلندیاں نے بادلاں نوں اپنے کاندھاں  اُتے اُٹھایا، ہواواں نے چل کران بادلاں نوں اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ پہنچایا، طبقاتِ ہويا د‏‏ی حرارت وبرودت نے تغیرات پیدا کرکے بادلاں نوں برسایا، کاشت کاراں نے زمین نوں اپنے بیلاں تے آلات کش تے ی دے ذریعہ نرم کيتا، بیج بکھیرا، بدلاں تو‏ں بارش ہوئی، درخت اُگے، انہاں د‏‏ی حفاظت کيتی گئی، پک جانے دے بعد کھیت‏‏ی کٹی گئی، غلہ تے بھس وکھ کيتا گیا، غلہ نوں چک‏ی ميں پیس کرآٹا تیار ہويا؛ پھراس نوں گوندھا گیا؛ پھرخاص صنعت دے ذریعہ روٹی پک کر تیار ہوئی، غور کرو تے سوچو کہ اک روٹی دے مہیا کرنے وچ خدائے تعالیٰ نے کس قدر طویل وپیچیدہ کماں دا سلسلہ فرمایا ا‏‏ے۔
مگر ایہ ساڈی حماقت تے کج فہمی ہوئے گی اگرہم خدائے تعالیٰ نوں ملزم ٹھہراواں تے اپنے مجوزہ اختصار نوں ترجیح داں، خدائے تعالیٰ دے کماں نوں طوالت پسندی تو‏ں مہتم کرنا حقیقتاً ساڈی نابینائی وبے بصیرتی اے ؛ کیونجے اوہ لاتعداد حکمتاں جواس سلسلہ کار وپیچیدہ راہِ عمل وچ مضمر نيں ساڈی چشم نوں تاہ وفہم ناتمام تو‏ں چھپی ہوئیاں نيں۔
اس تمہید نوں ذہن وچ رکھ کرسوچوگے تویقیناً تسلیم کرلوگے کہ صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین دے مشاجرات درحقیقت خدائے تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں اک سامان سی، حفاظتِ شریعت دا تے آنحضرت محمدصلی اللہ علیہ وسلم دا ایہ ارشاد کہ:
اک باب سی، حق وحکمت کا؛ لیکن اسيں نالائقاں نے رحمت نوں اپنے لئی زحمت بنالیا تے بجائے اس دے کہ بصیرت اندوز وعبرت آموز ہُندے، گمراہی تے بے راہ روی وچ مبتلا ہوگئے، تفصیل اس اجمال د‏‏ی ایہ اے کہمعاویہ  تے   امام علی کرم اللہ وجہہ تے دوسرے صحابہ رضی اللہ عنہم دے تمام اختلافات انہاں دے اجتہادات   اُتے مبنی سن، انہاں وچو‏ں اگرکسی تو‏ں غلطی وی ہُندی تووہ اجتہادی غلطی سی، نیت تے ارادے   اُتے مبنی نہ سی، انہاں وچو‏ں کوئی  وی ایسا نہ سی جودیدہ ودانستہ شریعت اسلام تے احکامِ خداوندی وارشاداتِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی مخالفت   اُتے آمادہ ہوسکدا۔
ان اندرونی اختلافات دے وقت گوشہ نشینی وگم نامی د‏‏ی زندگی اپنے لیئے پسند کرکے اونٹھاں، بکریاں دے ریوڑ د‏‏ی نگہداشت وچ مصروف ہوگئے سن ؛ ایہی حالت تے وی بوہت سارے صحابہ رضی اللہ عنہم د‏‏ی سی، فتوحات دا سلسلہ رکھنے تے اندرونی مخالفتاں برپاہونے دے بعد بوہت سارے صحابہ شمشیر وتیر دے استعمال نو‏‏ں برا سمجھنے لگے؛ حالانکہ تے کوئی صورت ایسی ممکن ہی نہ سی کہ انہاں نوں میدانِ جنگ کيت‏ی صف اوّل تو‏ں ہٹاکر پِچھے لیایا جاسکدا۔
حضرت عبداللہ بن عمروہ شخص سن جنہاں نوں خلیفۂ وقت تسلیم کرنے دے لیئے تمام عالمِ اسلام متفق تے ہ‏‏م آہنگ ہوسکدا تھا؛ لیکن انہاں اندرونی جھگڑےآں نے انہاں نوں بالکل گوشہ گزین وزاویہ نشین بنادتا سی، اس کتاب وچ جنہاں لوکاں دے ناں ہن تک تسيں بار بار پڑھ چکے ہوئے انہاں وچ زیادہ تراوہی لوک نيں جوکسی نہ کسی حیثیت تو‏ں اندرونی اختلافات وچ شریک سن ؛ لیکن صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد ایسی وی سی جنھاں نے انہاں جھگڑےآں وچ کوئی حصہ نئيں لیا تے ايس‏ے لئی انہاں دا ناں انہاں واقعات وچ نئيں لیا جاس دا، اس عظیم الشان جماعت نے انہاں اختلافات دے زمانے وچ انہاں لوکاں نوں جوادب وعقیدت لے ک‏ے انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہُندے سن، شریعتِ اسلام د‏‏ی حقیقت سمجھائی تے سیرتِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں اُنہاں نوں آگاہ کيتا، انہاں وچو‏ں ہراک شخص اک مدرس تے لوکاں نوں حقیقت شرع سمجھانے وچ مصروف سی۔
اگریہ مشاجرات برپا نہ ہُندے اگرمعاویہ  تے حضرت علی د‏‏ی معرکہ آرائیاں نہ ہُندیاں توہم اج شریعتِ اسلام دے اک وڈے تے ضروری حصے تو‏ں محروم وتہی دست ہُندے؛ مگریہ کیو‏ں ہونے لگیا سی، خدائے تعالیٰ خود اس دین دا محافظ ونگہبان اے، اوہ خود اس د‏ی حفاظت دے سامان پیدا کردا اے ؛ چنانچہ اس نے اوہ سامان یعنی حضرت علی تےمعاویہ   وچ اختلاف پیدا کيتا، ہن ايس‏ے مذکورہ مدعا دے اک دوسرے پہلو   اُتے نظر کرو؛ ہراک حکومت، ہراک سلطنت تے ہراک نظامِ تمدن دے لیئے جس جس قسم د‏‏ی رکاوٹاں دقتاں تے پیچیدگیاں پیدا ہونی ممکن نيں تے اج تک دنیا وچ دیکھی گئیاں نيں، انہاں سب دے نمونے معاویہ   تے   امام علی کرم اللہ وجہہ دے مشاجرات وچ موجود نيں، انہاں مشکلات دے پیدا ہونے   اُتے عام طور   اُتے حکمراناں، حکمراں خانداناں تے بادشاہاں نے اج تک جنہاں اخلاق تے جنہاں نوں ششاں دا اظہار کيتا اے انہاں سب تو‏ں بہتر تے قابل تحسین طرزِ عمل اوہ اے جوصحابہ کرام نے ایسی حالتاں وچ ظاہر کيتا، سلطنتاں دے بننے تے بگڑنے، قوماں دے گرنے تے ابھرنے، خانداناں دے ناکا‏م رہنے تے بامراد ہونے دے واقعات تو‏ں اس دنیا د‏‏ی تمام تریخ لبریز اے، چالاکیو‏ں، ریشہ دوانیاں تے فریب کاریاں دے واقعات تو‏ں کوئی  زمانہ تے کوئی  عہد حکومت خالی نظر نئيں آندا، انہاں سب چیزاں دے متعلق اسيں جدو‏ں تلاش کردے نيں تو  امام علی کرم اللہ وجہہ تے معاویہ   د‏‏ی مخالفتاں د‏‏ی روئداد ساڈے سامنے یک جاسب دے نمونے پیش کردیندی اے تے اسيں اپنے لیئے بہترین طرز کار تے اعلیٰ ترین راہ عمل تجویز کرنے وچ کامیاب ہوجاندے نيں، ایہ ساڈی نابینائی تے بدنصیبی اے کہ اساں صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین د‏‏ی اجتہادی مخالفتاں تے معاویہ   وحضرت علی رضی اللہ عنہ دے مشاجرات نوں بجائے اس دے کہ اپنے لئی موجب عبرت وبصیرت تے باعثِ خیرونافع بنا‏تے، اپنی نااتفاقی ودرندگی تے اپنی فلاکت ونکبت دا سامان بنالیا ؎
ہرچہ گیرد علدی علّت شود
آنچہ گیرد کاملے ملت شود
مندرجہ بالا سطور د‏‏ی نسبت شاید اعتراض کيتا جائے کہ تریخ نویسی د‏‏ی حدود تو‏ں باہر قدم رکھیا گیا اے ؛ لیکن وچ پہلے ہی اقرار کرچکيا ہاں کہ وچ لامذہب مؤرخ بن کراس کتاب نوں نئيں لکھ رہیا، وچ مسلما‏ن ہاں تے مسلماناں ہی دے مطالعہ د‏‏ی غرض تو‏ں ميں نے اس کتاب نوں لکھنا شروع کيتا اے، لہٰذا اس اظہارِ خیال تو‏ں کوئی چیز مجھ نوں روک نئيں سکدی سی۔
اب معاویہ  دے حالات ختم کرنے تو‏ں پیشتر انہاں لفظاں دا نقل کرنا وی مناسب معلوم ہُندا اے جوآنریبل سیدامیرعلی صاحب سابق جج ہائی نوں رٹ، کلکتہ نے جنہاں نوں شیعہ تے معتزلی کہیا جاندا اے، اپنی کتاب تاریخِ اسلام وچ مسعودی دے حوالے تو‏ں درج کيتے نيں، اوہ فرماندے نيں کہ معاویہ   روزانہ نمازِ فجر دے بعد مقامی فوج داریاکپتان پولیس د‏‏ی رپورٹ سندے، اس دے بعد وزرا تے مشیران ومصاحبین خاص، امورسلطنت تے مہمات ملکی سرانجام دہی دے لیئے حاضر ہُندے؛ ايس‏ے مجلس وچ پیش کاروبار تے محکمہ جات دے ناظم صوبجات تو‏ں آئی ہوئی رپورٹاں تے تحریراں سنا‏تے، ظہر دے وقت نماز ظہر د‏‏ی امامت دے لیئے اوہ محل تو‏ں باہر نکل جاندے تے نماز پڑھیا کرمسجد ہی وچ بیٹھ جاندے، اوتھ‏ے لوکاں د‏‏ی زبانی فریاداں سندے، عرضیاں لیندے، اس دے بعد محل وچ واپس آکررئیساں نوں شرفِ ملاقات بخشتے؛ پھردوپہر دا کھانا کھاندے تے تھوڑی دیرقیلولہ کردے، نمازعصر تو‏ں فارغ ہوک‏ے وزیراں، مصاحباں تے مشیراں نال ملاقات کردے، شام  دے وقت سب دے نال دربار وچ کھانا کھاندے تے اک مرتبہ لوکاں نوں ملاقات دا موقع دے کراج دا کم ختم کردیندے، بہ حیثیت مجموعی معاویہ   دے عہد وچ سلطنت دے اندر تے باہر فتوحات دا سلسلہ قائم رہیا۔
معاویہ نے اس تحریر نوں بھی پڑھ کرمیری طرف سُٹ دتا تے کچھ نہ کہیا، وچ اس تحریر نوں پڑھ کر  تے بھی زیادہ منتظر ہويا کہ ہن ایہ کیہ کہندے نيں؛ مگروہ ايس‏ے طرح بیٹھے رہے تے اُنہاں دے چہرہ تو‏ں کوئی  تغیر محسوس نہ ہويا، تھوڑی دیرگذری سی کہ اک تیسرا خط پہنچیا کہ موصل دے جیل خانہ نوں توڑ کرخوارج قیدی فرار ہوگئے تے موصل دے نیڑے انہاں دا اجتماع ہورہیا اے،معاویہ   نے ایہ تحریر وی پڑھ کرمیری طرف سُٹ دتی تے ايس‏ے طرح تکیہ لگائے بیٹھے رہ‏ے، کچھ عرصہ دے بعد اک ہور خط پہنچیا کہ   امام علی کرم اللہ وجہہ اک وڈی فوج دے نال شام    اُتے حملہ آور ہونے والے نيں، اس خط نوں بھی پڑھ کرمیری طرف سُٹ دتا تے ايس‏ے طرح بیٹھے رہ‏‏ے۔
میرے تو‏ں صبر نہ ہوسکا، ميں نے کہیا کہ چار طرف تو‏ں غم د‏‏ی خبراں آئیاں نيں، ہن تسيں کیہ کرن گے؟ انھاں نے کہیا کہ قیصر اگرچہ وڈی فوج رکھدا اے ؛ لیکن اوہ میرے تو‏ں صلح کرکے واپس چلا جائے گا، نائل بن قیس اپنے مذہب تے عقیدہ د‏‏ی وجہ نال جنگ کردا اے، اوہ جس اک شہر  اُتے قابض ہوگیا اے، چاہندا اے کہ اس نوں اپنے قبضے وچ رکھے وچ اس نوں چھوڑداں گا تاکہ اوہ ايس‏ے وچ مشغول رہ‏ے، اوہ خوارج جوجیل خانہ توڑ کربھج گئے نيں، خدائے تعالیٰ دے قید خانے تو‏ں کتھے بھج کرجاواں گے؛ لیکن حضرت علی رضی اللہ عنہ دے معاملہ وچ اسيں نوں سوچنے تے تدبیر کرنے د‏‏ی ضرورت اے کہ کس طرح اُنہاں تو‏ں خون عثمان دا بدلہ لیا جائے، اس دے بعد اوہ سِدھے ہوک‏ے بیٹھ گئے؛ ايس‏ے وقت ہراک معاملہ دے متعلق بندوبست کرکے احکا‏م جاری کردتے تے پھربدستور سابق تکیہ لگاکے بیٹھ گئے۔
حضرت عمرفاروق رضی اللہ عنہ نے ملکِ شام وچمعاویہ   دے شان وشکوہ نوں دیکھ کرفرمایا سی کہ جس طرح ایران  وچ کسریٰ تے روم وچ قیصر اے ؛ ايس‏ے طرح عرب وچمعاویہ  اے، صحابہ کرام رضی اللہ عنہ د‏‏ی حکومت دا سلسلہ ہن ختم ہوگیا اے، اس دے بعد عبداللہ بن زبیر د‏‏ی خلافت صحابہ کرام د‏‏ی سب تو‏ں آخری حکومت وسلطنت ہوئے گی جس دا ذکر آئندہ صفحات وچ آنے والا ا‏‏ے۔
یزید بنمعاویہ
ابوخالد یزید بنمعاویہ بن ابی سفیان سنہ۶۵ھ یا سنہ۶۶ھ وچ جدو‏ں کہ معاویہ   تمام ملکِ شام  دے حاکم سن، پیدا ہويا، اس د‏ی ماں دا ناں میسون بنت بحدل سی جوقبیلہ بنوکلب وچو‏ں سی؛ نہایت موٹا تازہ آدمی سی تے اس دے جسم   اُتے بال بہت سن، یزید نے پیدا ہُندے ہی حکومت وامارت دے گھر وچ اکھاں کھولیاں سن، معاویہ   بہت ذی ہوش ومآل اندیش شخص سن ؛ انھاں نے یزید د‏‏ی تعلیم وتربیت د‏‏ی طرف خاص طور   اُتے اپنی توجہ منعطف رکھی سی، اک یادومرتبہ اس نوں امیرِحج وی  بناکے بھیجیا گیا سی، فوجی لشکر د‏‏ی سرداری وی اس نوں دی سی، قسطنطنیہ  دے حملے تے محاصرے وچ وی اوہ اک حصہ فوج دا سردار سی، اس نوں شکار دا بہت شوق سی، معاویہ   دے مرض الموت وچ اوہ دمشق  دے اندر موجود نہ سی، آدمی بھیج کراس نوں بلوایا گیا تےمعاویہ   نے اس نوں وصیت کيتی؛ لیکن اس وصیت دے بعد وی اوہ باپ دے مرض نوں خطرنا‏‏ک نہ سمجھ کرپھرشکار وچ چلا گیا؛ چنانچہ جدو‏ں معاویہ  ؓ فوت ہوئے تووہ دمشق  وچ موجود نہ تھا؛ کئی دن دے بعد واپس آیا تے انہاں د‏‏ی قبر  اُتے نماز جنازہ پڑھی، شعروشاعری وچ وی اس نوں دست گاہِ کامل حاصل سی، معاویہ   د‏‏ی زندگی وچ اس دے لیئے بیعت ہوچک‏ی سی؛ لیکن اکثر لوک ايس‏ے وجہ تو‏ں تے وی زیادہ اس د‏ی طرف تو‏ں منقبض تے دل تو‏ں ناراض سن، مدینہ  منورہ دے بعض اکابر نے توبیعت تو‏ں قطعی انکار ہی کردتا سی۔
معاویہ دا اپنی زندگی وچ یزید دے لیئے بیعت لینا اک سخت غلطی سی، ایہ غلطی غالباً محبت پدری دے سبب انہاں تو‏ں سرزد ہوئی؛ لیکن مغیرہ بن شعبہ د‏‏ی غلطی انہاں تو‏ں وی وڈی اے ؛ کیونجے اس غلطی دا خیال تے اس  اُتے عامل ہونے د‏‏ی جرأت مغیرہ بن شعبہ ہی د‏‏ی تحریک دا نتیجہ تھا؛ ايس‏ے لئی حضرت حسن بصری رحمہ اللہ نے فرمایا اے کہ مغیرہ بن شعبہ نے مسلماناں وچ اک ایسی رسم جاری ہونے دا موقع پیدا کردتا جس تو‏ں مشورہ جاندا رہیا تے باپ دے بعد بیٹا بادشاہ ہونے لگا۔
معاویہ دے بعد اہلِ شام نے توبلاتامل بطیب خاطر یزید دے ہتھ   اُتے بیعت کرلئی، دوسرے صوبے دے لوکاں نے وی عمال دے ذریعہ بیعت کيتی تے رعب سلطنت دے مقابلے وچ انکار د‏‏ی جرأت نہ کرسک‏‏ے، یزید نے تختِ حکومت   اُتے بیٹھ تے ہی صوبےآں تے ولایتاں دے عالماں نوں لکھیا کہ لوکاں تو‏ں میرے ناں   اُتے بیعت لو، اس زمانہ وچ مدینہ  دے والی ولید بن عتبہ بن ابی سفیان تے کوفہ  دے والی نعمان بن بشیر سن، ایہ دونے عامل نیک طبیعت تے صلح جوانسان سن، انہاں دونے دے مزاج وچ سختی، درشتی، دوسرے عالماں دے مقابلہ وچ بالکل نہ سی۔
جب یزید دا حکم مدینہ وچ ولید بن عتبہ دے پاس پہنچیا توولید نے اکابر مدینہ  نوں جمع کرکے یزید دا خط سنایا، امام حسین نےمعاویہ   د‏‏ی وفات دا حال سن کراظہارِ افسوس کيتا او ران دے لئی دعائے مغفرت د‏‏ی تے ولید تو‏ں کہیا کہ حالے میری بیعت دے لیئے جلدی نہ کیجئےماں سوچ کرفیصلہ کراں گا، مروان بن حکم جوپہلے مدینہ  دا عامل تے ہن ولید بن عتبہ د‏‏ی ماتحتی وچ بطورِمشیر موجود سی، اس نے ولید نوں ترغیب دتی کہ امام حسین تو‏ں ايس‏ے وقت بیعت لے لی جائے تے انہاں نوں جانے نہ دتا جائے؛ لیکن ولید نے مروان دے مشورہ نوں قبول نہ کيتا تے انہاں د‏‏ی بیت نوں اگلے دن   اُتے ملتوی رکھیا۔
عبداللہ بن زبیر ولید دے پاس نئيں آئے سن انہاں نوں بلوایا گیا؛ انھاں نے آنے تو‏ں انکار کيتا تے اک شب د‏‏ی مہلت طلب کيت‏‏ی، انہاں نوں بھی ولید نے مہلت دیدی، رات نوں موقع پاکر عبداللہ بن زبیر معہ اہل وعیال مدینہ تو‏ں نکل گئے تے مدینہ  دے معروف راستہ نوں چھڈ کرکسی غیرمعروف راستے تو‏ں روانہ ہوئے، اگلے دن انہاں د‏‏ی گرفتاری دے لیئے مروان تے ولید تیس آدمیاں دا دستہ لے کرنکلے؛ مگرکدرے سراخ نہ ملا، شام  نوں واپس آگئے، ایہ تمام دن چونکہ عبداللہ بن زبیر دے تجسس وچ گذرا لہٰذا امام حسین د‏‏ی طرف کوئی  توجہ نہ ہوسکی، اس دوسری شب وچ امام حسین رضی اللہ عنہ وی موقع پاکر مدینہ  تو‏ں معہ اہل وعیال روانہ ہوگئے، صبح نوں ان د‏‏ی روانگی دا حال معلوم ہويا توولید نے کہیا کہ وچ امام حسین رضی اللہ عنہ دا تعاقب نہ کراں گا؛ ممکن اے کہ اوہ مقابلہ کرن تے مجھ نوں ان دے خون تو‏ں اپنے ہتھ رنگنے پڑاں جومینو‏‏ں کسی طرح گوارا نئيں، ولید بن عتبہ نے انہاں دونے صاحباں د‏‏ی روانگی دے بعد اہل مدینہ  تو‏ں خلافت یزید د‏‏ی بیعت لی، عبداللہ بن عمر تو‏ں کوئی  خطرہ ہی نہ تھا؛ کیونجے انھاں نے کدی خلافت د‏‏ی حواہش ہی نئيں کيت‏‏ی، ادھر یزید نے وی لکھ دتا سی کہ اگرعبداللہ بن عمر بیعت نہ کرن تواُنہاں تو‏ں کوئی  تعرض نہ کيتا جائے؛ لہٰذا عبداللہ بن عمر تو‏ں رضی اللہ عنہ تو‏ں بیعت دے لیئے کسی نے کچھ نہ کہیا۔
عبداللہ بن عمر تے عبداللہ بن عباس چند روز دے بعد مکہ د‏‏ی طرف چلے گئے سن مکہ  وچ حارث بن حر نوں یزید نے عامل  بناکے بھیج دتا سی، عبداللہ بن زبیر تے حسین بن علی دونے مکہ  وچ نال ہی داخل ہوئے انہاں نوں دیکھدے ہی عبداللہ بن صفوان بن امیر نے جوشرفائے مکہ  وچو‏ں سن، انہاں دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی؛ پھراس دے بعد مکہ  دے دوہزار آدمیاں نے جوشرفا ووعمائدین شمار ہُندے سن، عبداللہ بن زبیر دے ہتھ   اُتے بیعت کرلئی، عبداللہ بن زبیر نے حارث نوں گرفتار کرکے قید کردتا تے مکہ  د‏‏ی حکومت اپنے ہتھ وچ لے لی، حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ وی مکہ  وچ موجود سن، نہ انھاں نے عبداللہ بن زبیر دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی، نہ عبداللہ بن زبیر نے، حضرت امام حسین یااُنہاں دے اہلِ خاندان تو‏ں بیعت لینی چاہی؛ ايس‏ے طرح جدو‏ں عبداللہ بن عمر تے عبداللہ بن عباس رضی اللہ عنہما مکہ  وچ تشریف لے آئے توان تو‏ں وی عبداللہ بن زبیر نے اپنی بیعت دے لیئے کوئی  خواہش ظاہر نئيں کيت‏‏ی، عبداللہ بن زبیر اپنا زیادہ وقت خانہ کعبہ وچ مصروفِ عبادت رہ کربسر کردے سن، انہاں چند حضرات دے سوا تمام اہلِ مکہ  انہاں دے ہتھ   اُتے بیعت ہوگئے سن ۔
امام حسین رضی اللہ عنہ تو‏ں عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ اکثرملدے تے مشورہ وی کردے رہندے سن، معلوم ایسا ہُندا اے کہ عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے لوکاں تو‏ں خلافت د‏‏ی بیعت نئيں لی سی؛ بلکہ اس بیعت دا منشاء صرف ایہ سی کہ یزید نوں خلیفہ تسلیم نہ کيتا جائے تے جدو‏ں تک خلیفہ عالم اسلام دے لئی متفقہ طور  اُتے متعین نہ ہواس وقت تک امن وامان تے انتظام قائم رکھنے دے لیئے عبداللہ بن زبیر مکہ  دے حاکم تسلیم کیئے جاواں؛ لیکن امام حسین رضی اللہ عنہ نوں یہ گل کچھ گراں گذرتی سی کہ عبداللہ بن زبیر نوں حکومت مکہ  کیو‏ں حاصل اے ؟ اس لئی کہ اوہ تے انہاں دے اہل خاندان عبداللہ بن زبیر دے پِچھے نماز پڑھدے تے شریک جماعت نہ ہُندے سن ۔
ادھرعبداللہ بن زبیر تے حسین بن علی رضی اللہ عنہ دے مدینہ تو‏ں چلے جانے تے اہلِ مدینہ  دے بیعت کرلینے د‏‏ی کیفیت مروان نے یزید دے پاس لکھ کربھیجی، یزید نے فوراً ولید بن عتبہ نوں معزول کرکے انہاں د‏‏ی جگہ عمروبن سعید بن عاص نوں مدینہ  دا حاکم مقرر کرکے بھیجیا، عمروبن سعید نے آک‏ے مدینہ  د‏‏ی حکومت سنبھالی تے ولید بن عتبہ مدینہ  تو‏ں یزید دے پاس چلے گئے ادھر مکہ    اُتے عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے قابض ہوجانے تے حارث دے قید ہونے د‏‏ی کیفیت حارث بن خالد نے جومکہ  وچ موجود سن تے اپنے گھر تو‏ں باہر نہ نکلدے سن لکھ کریزید دے پاس روانہ کيتی، مکہ  د‏‏ی حالت تو‏ں واقف ہوک‏ے یزید نے عمروبن سعید نوں لکھیا کہ مکہ  جاکرعبداللہ بن زبیرکوگرفتار کرو تے پابہ زنجیر میرے پاس روانہ کردو، عمرو نے اک زبردست فوج مکہ  د‏‏ی جانب بھیجی، اوتھ‏ے لڑائی ہوئی، عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں فتح حاصل ہوئی تے مدینہ  تو‏ں آئی ہوئی فوج دا سپہ سالار گرفتار ہوک‏ے قید ہويا۔
کوفہ والے معاویہ   ہی دے زمانے وچ حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ دے نال خط وکتابت رکھدے تے بار بار لکھدے رہندے سن کہ آپ کوفہ  وچ چلے آئیاں، اسيں آپ دے ہتھ   اُتے بیعت کرلاں گے، کوفہ  والےآں د‏‏ی انہاں خفیہ کاروائیاں تے ریشہ دوانائیاں تو‏ںمعاویہ   وی واقف سن، حضرت امام حسن رضی اللہ عنہ کوفہ  والےآں د‏‏ی عادت دا نہایت صحیح اندازہ رکھدے سن ؛ ايس‏ے لیئے انھاں نے فوت ہُندے وقت امام حسین رضی اللہ عنہ نوں وصیت کيتی سی کہ تسيں نوں کوفہ  والےآں دے فریب وچ نئيں آنا چاہیے، ادھرمعاویہ   یزید نوں بتاگئے سن کہ کوفہ  والے امام حسین رضی اللہ عنہ نوں ضرور خروج   اُتے آمادہ کرن گے؛ اگرایسی ضرورت پیش آئے تے تسيں امام حسین   اُتے قابو پاؤ توان دے نال رعایت دا برتاؤ کرنا؛ چونکہ مکہ  د‏‏ی حکومت عبداللہ بن زبیر دے ہتھ وچ آگئی سی؛ لہٰذا حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی توجہ ہن کوفہ  د‏‏ی طرف زیادہ مبذول رہندی سی، کوفہ  وچ جدو‏ں اوتھ‏ے دے حاکم نعمان بن بشیر دے پاس یزید دا خط پہنچیا تے عام طور   اُتےمعاویہ   دے انتقال د‏‏ی خبر مشہور ہوئی توشیعانِ بنواُمیہ نے فوراً نعمان بن بشیر دے ہتھ   اُتے خلافت یزید د‏‏ی بیعت کيتی؛ لیکن شیعانِ علی رضی اللہ عنہ تے شیعانِ حسین رضی اللہ عنہ نے جوپہلے ہی تو‏ں امام حسین رضی اللہ عنہ نوں کوفہ  وچ بلانے د‏‏ی نوں شش کررہے سن، بیعت وچ تامل کيتا تے سلیمان بن صرو دے مکان وچ جمع ہوئے، سب نے اس قرارداد اُتے اتفاق کيتا کہ یزید نوں خلیفہ تسلیم نہ کيتا جائے تے امام حسین رضی اللہ عنہ نوں کوفہ  وچ بلايا جائے، حالے ایہ خفیہ مشورے ہاوہی رہے سن کہ انھاں نے سنیا کہ امام حسین رضی اللہ عنہ مدینہ  تو‏ں مکہ  چلے گئے نيں؛ مگراوتھ‏ے اہلِ مکہ  نے امام حسین رضی اللہ عنہ نوں نئيں؛ بلکہ عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں اپنا حاکم بنالیا اے تے امام حسین رضی اللہ عنہ مدے ميں ہی موجود نيں تے امام حسین رضی اللہ نعہ نے عبداللہ بن زبیر دے ہتھ   اُتے اب تک بیعت نئيں کيت‏‏ی اے ؛ چنانچہ انھاں نے امام حسین رضی اللہ عنہ دے پاس اک خط روانہ کيتاکہ:
ہم آپ دے تے آپ دے والد بزرگوار دے شیدائی تے بنوامیہ دے دشمن نيں، اساں آپ دے والد ماجد د‏‏ی حمایت وچ طلحہ تے زبیر نال جنگ کيت‏ی، اساں میدانِ صفین وچ ہنگامہ کارزار گرم کيتا تے شام یاں دے دانت کھٹے کردتے، ہن اسيں آپ دے نال مل کربھی جنگ کرنے نوں تیار نيں، آپ فوراً اس خط دے دیکھدے ہی کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائیے؛ ایتھ‏ے آؤ تاکہ اسيں نعمان بن بشیر نوں قتل کرکے کوفہ  آپ دے سپرد  کرداں، کوفہ  وعراق  وچ اک لکھ سپاہ موجود نيں، اوہ سب دے سب آپ دے ہتھ   اُتے بیعت کرنے نوں تیار نيں، اسيں آپ نوں حقدارِ خلافت یقین کردے نيں، یزید توکسی طرح وی آپ دے مقابلے وچ خلافت دا استحقاق نئيں رکھدا، ایہ موقع اے دیر مطلق نہ کیجئے، اسيں یزید نوں قتل کرکے آپ نوں تمام عالم اسلام دا تنہا خلیفہ بنانا چاہندے نيں، ساڈے سربرآوردہ لوکاں نے یزید دے عامل یعنی نعمان بن بشیر دے پِچھے جمعہ د‏‏ی نماز پڑھنی وی ترک کردتی اے ؛ کیونجے اسيں امامت دا مستحق آپ نوں  تے  آپ دے نائبین نوں سمجھدے نيں۔
حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ دے پاس مکہ وچ اس مضمون دے خطوط مسلسل پہنچنے شروع ہوئے توانھاں نے اپنے چچازاد بھائی مسلم بن عقیل نوں بلايا (یہ مسلم انہاں عقیل بن طالب دے بیٹے نيں جومعاویہ   دے مصاحب خاص تے مشیر بااخلاص سن ) تے  فرمایا کہ تسيں میرے نائب بن کرکوفہ  وچ جاؤ، پوشیدہ طور   اُتے جاؤ، پوشیدہ طور   اُتے کوفہ  وچ رہو تے میرے ناں   اُتے لوکاں تو‏ں پوشیدہ طور   اُتے بیعت لو، جولوک تواڈے ہتھ   اُتے بیعت کرن، انہاں د‏‏ی تعداد تے خاص خاص دے ناں خط وچ لکھ کرمیرے پاس روانہ کرو، تسيں اپنے آپ نوں پنہا رکھنے د‏‏ی بہت نوں شش کرو تے انہاں لوکاں نوں جوبیعت وچ داخل ہاں سمجھاؤ کہ جدو‏ں تک وچ اوتھ‏ے نہ پہنچاں، ہرگز لڑائی نہ کرن۔
مسلم نہایت احتیاط دے نال کہ عبداللہ بن زبیر نوں اطلاع نہ ہوسک‏‏ے، مکہ تو‏ں روانہ ہوئے، راستہ وچ انھاں نے کچھ سوچیا تے اک خط امام حسین رضی اللہ عنہ نوں لکھیا کہ مجھ نوں اس دا انجام کچھ چنگا معلوم نئيں ہُندا، آپ مجھ نوں معاف رکھیئے تے بجائے میرے کسی دوسرے شخص نوں کوفہ  د‏‏ی طرف بھیجاں؛ لیکن امام حسین نے انہاں نوں خط لکھیا کہ تسيں بزدلی دا اظہار نہ کرو تے تسيں ہی کوفہ  وچ جاؤ؛ چنانچہ مسلم بن عقیل روانہ ہوئے تے کوفہ  وچ پہنچ کرمختار بن عبیدہ دے مکان   اُتے اُترے؛ ايس‏ے وقت ایہ خبر شیعانِ علی وچ پھیل گئی، لوک جوق درجوق آکربیعت ہونے شروع ہوئے، پہلے ہی دن بارہ ہزار آدمیاں نے بیعت کيتی، مسلم نے حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ دے ناں اپنے بخیرت پہنچنے تے لوکاں دے بیعت کرنے دا حال لکھیا تے انہاں نوں اطلاع دتی کہ پہلے دن بارہ ہزار آدمی بیعت وچ داخل ہوئے، جنہاں وچ سلطان بن صرد، مسیب بن ناجیہ، رقاطہ بن شداد، ہانی بن عروہ وی شامل  نيں، آپ جدو‏ں آئیاں گے تے علانیہ بیعت لینا شروع کرن گے تولکھاں آدمی بیعت وچ داخل ہوجاواں گے، ایہ خط امام حسین رضی اللہ عنہ دے پاس قیس وعبدالرحمن دوشخص لے کرروانہ ہوئے،امام حسین علیہ السلام اس خط نوں پڑھ کر بہت خوش ہوئے تے دونے نامہ براں نوں فوراً واپس کردتا تے کہلا بھجوایا کہ وچ بہت جلد کوفہ  پہنچکيا ہون، ہن حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نے ایہ خال کرکے کہ بصرہ  وچ حضرت علی رضی اللہ عنہ دے گروہ د‏‏ی کافی تعداد موجود اے، اپنے اک معتمد نوں احنف بن مالک تے دوسرے شرفاء بصرہ  دے ناں خطوط دے کربصرہ  د‏‏ی جانب روانہ کيتا، انہاں خطوط وچ لکھیا سی کہ آپ نوں میرے ہتھ   اُتے بیعت کرنی چاہیے تے فوراً کوفہ  پہنچ جانا چاہیے۔
کوفہ وچ مسلم بن عقیل دے پہنچنے تے لوکاں دے بیعت کرنے دا حال جدو‏ں عام طور   اُتے مشہور ہوگیا توعبداللہ بن مسلم الحضرمی نعمان بن بشیر دے پاس آیا او رکہیا کہ اے امیرخلیفہ وقت دے کم وچ ایسی سستی نئيں کرنی چاہیے، اج کئی روز ہوئے مسلم بن عقیل کوفہ  وچ آکرلوکاں تو‏ں حسین بن علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت دے لیئے بیعت لے رہے نيں، آپ نوں چاہیے کہ مسلم نوں قتل کرداں یاگرفتار کرکے یزید دے پاس بھیج داں تے جنہاں لوکاں نے بیعت کيتی اے انہاں نوں بھی سزاداں، نعمان بن بشیر نے کہیا کہ ایہ لوک جس کم نوں میرے تو‏ں چھپاکر کررہے نيں وچ اُس نوں آشکارا کرنا مناسب نئيں سمجھدا، جدو‏ں تک ایہ لوک مقابلہ دے لیئے نہ نکلاں گے وچ انہاں   اُتے حملہ نہ کراں گا، عبداللہ ایہ جواب سن کر باہر آیا تے ايس‏ے وقت یزید نوں اک خط لکھیا کہ:
مسلم بن عقیل کوفہ وچ آک‏ے حسین بن علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت دے لئیے بیعت لے رہے نيں تے لوک انہاں دے ہتھ   اُتے کثرت تو‏ں بیعت کررہے نيں، حسین بن علی دے وی آنے د‏‏ی خبر اے، نعمان اس معاملے وچ وڈی کمزوری دکھارہے نيں، آپ اگرولایت کوفہ  نوں اپنے قبضہ وچ رکھنا چاہندے نيں توکسی زبردست گورنرکو فوراً کوفہ  وچ بھیجاں؛ تاکہ اوہ آک‏ے مسلم نوں گرفتار کرے تے لوکاں تو‏ں بیعت فسخ کرائے تے حسین بن علی رضی اللہ عنہما نوں کوفہ  وچ داخل ہونے تو‏ں روکے، اس کم وچ اگردیر ہوئی توآپ کوفہ  نوں اپنے قبضہ تو‏ں نکلیا ہويا سمجھئے۔
اسی مضمون دے خطوط عمارۃ بن عقبہ تے ابی معیط نے وی یزید دے ناں روانہ کيتے، انہاں خطوط نوں پڑھ کریزید بہت  اُتے یشان وفکرمند ہويا، سرجون نامی معاویہ   دا اک آزاد کردہ غلام سی، معاویہ   وی بعض پیچیدہ گلاں تے اہ‏م معاملات وچ اس تو‏ں مشورہ لیا کردے تے اس دے مشورہ تو‏ں فائدہ اُٹھایا کردے سن، یزید نے اس نوں بلايا تے عبداللہ بن الحضرمی دا خط دکھاکرمشورہ طلب کيتا، اس جگہ جملہ معترضہ دے طور   اُتے یہ گل قابل تذکرہ اے کہ یزید ہمیشہ زیاد بن ابی سفیان تو‏ں ناراض رہندا سی، زیاد دے بعد اوہ عبیداللہ بن زیاد تو‏ں وی بہت ناخوش تے متنفر سی، عبیداللہ بن زیاد نوںمعاویہ   نے بصرہ  دا حاکم مقرر فرمایا سی، یزید ارادہ کررہیا سی کہ بصرہ  د‏‏ی حکومت تو‏ں عبیداللہ بن زیاد نوں معزول کرکے تے کسی دوسرے شخص نوں بصرہ  دا حاکم بنائے، ہن کوفہ  تو‏ں ایہ وحشت ناک خبراں آنے   اُتے یزید نے جدو‏ںمعاویہ   نے آزاد کردہ غلام تو‏ں مشورہ طلب کيتا تواس نے عرض کيتا کہ اس وقت عراق  آپ دے قبضے تو‏ں نکلنا چاہندا اے ؛ اگرآپ عراق  نوں بچانا چاہندے نيں توعبیداللہ بن زیاد دے سوا کوئی  دوسرا شخص آپ د‏‏ی مدد نئيں کرسکدا، وچ جاندا ہاں کہ آپ نوں یہ میرا مشورہ ناگوار گذرے گا؛ مگرعبیداللہ بن زیاد دے سوا جس شخص نوں بھی آپ کوفہ  د‏‏ی حکومت   اُتے بھیجاں گے اوہ کوفہ  نوں بچانے وچ کامیاب نہ ہوسک‏‏ے گا، نال ہی میرا مشورہ ایہ وی اے کہ جس طرح معاویہ   نے عبیداللہ دے باپ زیاد نوں بصرہ  وکوفہ  دونے ولایتاں د‏‏ی حکومت سپرد  کررکھی سی؛ ايس‏ے طرح آپ وی عبیداللہ نوں بصرہ  وکوفہ  دونے ولایتاں سپرد  کرداں، بصرہ  دے لیئے کسی دوسرے حاکم نوں انتخاب کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں، یزید نے ایہ سن کرتھوڑی دیر تامل کيتا؛ پھرفوراً عبیداللہ بن زیاد دے ناں حکم نامہ لکھیا کہ:
اساں بصرہ دے نال کوفہ  د‏‏ی ولایت وی تسيں نوں سپرد  کی، ہن تسيں نوں چاہیےکہ اس حکم دے پہنچدے ہی بصرہ  وچ کِسے نوں اپنا نائب  بناکے چھوڑدو تے خود بلاتوقف کوفہ  وچ پہنچو، اوتھ‏ے مسلم بن عقیل آئے ہوئے نيں تے امام حسین رضی اللہ عنہ دے لئی بیعت لے رہے نيں، انہاں نوں پھڑ کرقید یاقتل کرو تے جنہاں لوکاں نے اُنہاں د‏‏ی بیعت کيتی اے، انہاں نوں بھی اگرفسخ بیعت تو‏ں انکار کرن توتلوار دے گھاٹ اُتاردو تے اس قسم دے ہراک خطرہ کابندوبست کردو۔
عبیداللہ بن زیا دکویقین سی کہ یزید مجھ نوں بصرہ د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول تے برطرف کیئے بغیر نہ رہے گا، اس نوں پڑھ کروہ حیران رہ گیا؛ پھرخوش وی ہويا تے رنجیدہ بھی؛ کیونجے اس حکم دے پڑھنے تو‏ں اس دے دل وچ ایہ خطرہ وی پیدا ہويا سی کہ یزید اس بہانہ تو‏ں مجھ نوں بصرہ  تو‏ں کڈنا چاہندا اے ؛ اُتے اس نے اس حکم د‏‏ی تعمیل نوں مناسب سمجھیا تے اپنے بھائی عثمان بن زیاد نوں بصرہ  وچ اپنا قائم مقام مقرر کرکے خود اگلے دن کوفہ  د‏‏ی طرف روانہ ہونے دا عزم کيتا، اِنّے وچ منذر بن الحارث اس دے پاس دوڑدا ہويا آیا تے کہیا کہ حسین بن علی دا فرستادہ اک شخص آیا اے تے آپ تو‏ں چھپاکرخفیہ طور   اُتے لوکاں تو‏ں امام حسین رضی اللہ عنہ دے لئی بیعت لے رہیا اے، عبیداللہ بن زیاد نے ایہ سن کراسی رات وچ دھوکہ تو‏ں حضرت امام حسینؓ دے قاصد نوں گرفتار کرلیا تے اگلے دن لوکاں نوں جمع کرکے اک تقریر د‏‏ی تے کہیا:
حسین بن علی دا اک قاصد بصرہ وچ آیا اے تے بوہت سارے لوکاں دے ناں خطوط لیایا اے، ميں نے اس قاصد نوں گرفتار کرلیا اے، بصرہ  وچ جنہاں جن لوکاں دے ناں اوہ خطوط یاپیغام لیایا اے، ميں نے سب دے ناں اس تو‏ں دریافت کرلئی نيں تے جنہاں جن لوکاں نے بیعت اس دے ہتھ   اُتے کی اے انہاں د‏‏ی لسٹ وی تیار کرلئی اے، آپ لوکاں نوں معلوم اے کہ وچ زیاد بن ابی سفیان دا بیٹا ہون، مسلم بن عقیل کوفہ  وچ آئے ہوئے نيں، وچ ہن کوفہ  نوں جارہیا ہون، اوتھ‏ے مسلم بن عقیل تے جنہاں لوکاں نے انہاں دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی اے، سب نوں قتل کرڈالاں گا تے جے تمام کوفہ  بیعت کرچکيا اے تواک شخص نوں بھی اوتھ‏ے زندہ نہ چھوڑاں گا، تواڈے نال اس وقت ایہ رعایت کردا ہاں کہ بجز حسین بن علی دے قاصد دے تے کسی نوں کچھ نئيں کہندا؛ لیکن ایتھ‏ے تو‏ں میرے جانے دے بعد اگرکسی نے ذرا وی کان ہلایا توپھراس د‏ی خیر نہ ہوئے گی۔
یہ کہہ کرامام حسین رضی اللہ عنہ دے قاصد نوں بلوایا تے اس نوں تمام مجمع دے روبرو قتل کروادتا، کسی نے اُف تک نہ کی، اس کاروائی دے بعد مطمئن ہوک‏ے اوہ کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا، حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ مکہ  معظمہ وچ بیٹھے ہوئے ایہ خیال کررہے سن کہ بصرہ  وچ وی ساڈے ناں   اُتے بیعت ہورہی ہوئے گی؛ لیکن ایتھ‏ے انہاں دا فرستادہ قتل کيتا جارہیا سی، عبیداللہ بن زیاد نے قادسیہ دے مقام   اُتے پہنچ کراپنی رکابی فوج نوں اوتھے چھڈیا تے خود اپنے باپ دے آزاد کردہ غلام دے نال اک اونٹھ   اُتے سوار ہوک‏ے کوفہ  د‏‏ی جانب تیز رفتاری تو‏ں روانہ ہوک‏ے مغرب وعشاء دے درمیان کوفہ  وچ داخل ہويا، عبیداللہ بن زیاد نے عمامہ حجازیاں د‏‏ی وضع دا بنھ رکھیا تھا؛ ایتھ‏ے لوکاں نوں حضرت امام حسین د‏‏ی آمد دا انتظار سی، شیعانِ علی وحسین دا ایتھ‏ے تک زور ہوگیا سی کہ نعمان بن بشیر شام  ہی تو‏ں اپنے دیوان خانے دے احاطہ دا دروازہ بند کرلیندے تے اپنے خاص خاص آدمیاں دے نال مجلس گرم کردے، دروازے   اُتے غلام نوں بٹھادیندے کہ ہرآنے واےل دا پتہ معلوم کرنے دے بعد اگروہ اندر آنے دے قابل ہوتودروازہ کھولے؛ ورنہ انکار کردے، عبیداللہ بن زیاد جدو‏ں کوفہ  وچ داخل ہويا تولوکاں نے ایہ سمجھیا کہ امام حسین جنہاں دا انتظار سی کوفہ  وچ آگئے، جس طرف عبیداللہ کااونٹھ گذردا لوک کہندے السلام علیک یاابن رسول اللہ، عبیداللہ اپنا اونٹھ لیئے سرکاری دیوان خانے تک پہنچیا، اوتھ‏ے دیکھیا تودروازہ بند اے، عبیداللہ نے دروازہ کھٹکھٹایا تے بولی تو‏ں کچھ کہیا، نعمان بن بشیر اپنے دوستاں دے نال چھت   اُتے بیٹھے ہوئے سن، اوہ اٹھے تے چھت دے کنارے   اُتے آک‏ے دیکھیا توچونکہ امام حسین رضی اللہ عنہ دا تمام شہر وچ انتظار کيتا جارہیا سی، عبیداللہ نوں ایہی سمجھ‏‏ے کہ امام حسین آگئے نيں؛ چنانچہ انھاں نے اُتے ہی تو‏ں کہیا کہ اے ابن رسول اللہ! آپ واپس چلے جائیے تے فتنہ برپا نہ کیجئے، یزید ہرگز کوفہ آپ نوں نہ دے گا، نعمان دے دوستاں نے جوچھت   اُتے بیٹھے سن، نعمان تو‏ں کہیا کہ امام حسین رضی اللہ عنہ دے نال اِنّی بے مروندی نہ کیجئے، گھٹ تو‏ں گھٹ دروازہ کھول کراُنہاں نوں اندر توآنے دیجئے؛ کیونہ اوہ سفر تو‏ں آرہے نيں تے سِدھے آپ دے پاس مہمان بن کرآئے نيں، نعمان نے کہیا کہ وچ اس نوں پسند نئيں کردا کہ لوکاں نوں یہ کہنے دا موقع ملے کہ نعمان دے عہد حکومت وچ کوفہ  دے اندر امام حسین قتل کیتے گئے، عبیداللہ نے اپنا عمامہ اُتارا تے کہیا: کمبخت دروازہ توکھول، عبیداللہ د‏‏ی آواز سن کرلوکاں نے اس نوں پہچانا، دروازہ کھولیا، سب ادھر اُدھر منتشر ہوگئے، عبیداللہ اندر داخل ہويا تے تھوڑی ہی دیر دے بعد عبیداللہ دا لشکر کوفہ  وچ داخل ہونا شروع ہويا، جس نوں پِچھے چھڈ آیا تھا؛ ايس‏ے وقت مسلم بن عقی نوں خبر پہنچی کہ ابن زیاد معہ لشکر آگیا اے، اوہ جس مکان وچ مقیم سن تے لوکاں نوں عام طور   اُتے اس دا علم سی اسنو‏ں چھڈ دتا تے ہانی بن عروہ دے مکان وچ جاک‏ے پناہ گزيں ہوئے، اس وقت تک مسلم دے ہتھ   اُتے بیعت ہونے والےآں د‏‏ی تعداد کوفہ  وچ اٹھارہ ہزار تک پہنچ چک‏ی سی، عبیداللہ بن زیاد نے اگلے دن صبح نوں مجمع عام دے روبروتقریر د‏‏ی تے یزید دا حکم نامہ جواس دے پاس بصرہ  وچ پہنچیا سی، سنایا، عبیداللہ نے کہیا کہ:
تم لوک میرے باپ زیاد بن ابی سفیان نوں خوب جاندے ہوئے تے تسيں نوں معلوم اے کہ اوہ کس قسم د‏‏ی سیاست برتنے دے عادی سن، مجھ وچ اپنے باپ د‏‏ی تمام عادات موجود نيں، تسيں لوک میرے تو‏ں وی خوب واقف ہوئے تے وچ وی تواڈے اک اک شخص دا ناں جاندا ہاں تے ہراک دا گھر تے محلہ پہچاندا ہون، میرے تو‏ں تسيں کوئی چیز چھپا نئيں سکدے، وچ ایہ نئيں چاہندا کہ کوفہ  وچ خون دے دریا بہاواں تے تسيں نوں قتل کراں، مجھ نوں معلوم اے کہ تسيں نے حسین بن علی رضی اللہ عنہ دے لیئے مسلم بن عقیل دے ہتھ   اُتے بیعت کرلئی اے، وچ تسيں سب نوں امان دیندا ہاں اس شرط   اُتے کہ تسيں اس بیعت تو‏ں رجوع کرلو تے جوشخص بغاوت   اُتے آمادہ اے، اس نوں کوئی شخص اپنے مکان وچ پناہ نہ دے؛ ورنہ ہراک پناہ دہندہ نوں اسی دے دروازے   اُتے قتل کيتا جائے گا۔
اس تقریر دے بعد عبیداللہ نے مسلم بن عقیل دا پتہ دریافت کيتا کہ اوہ کس جگہ نيں، کسی نے پتہ نہ دسیا، آخرعبیداللہ نوں اپنے جاسوس دے ذریعہ معلوم ہويا کہ اوہ ہانی بن عروہ دے مکان وچ چھپے ہوئے نيں،’ عبیداللہ نے معقل نامی اک شخص نوں جوتمیم دے آزاد کردہ غلاماں وچو‏ں سی تے اُس نوں کوفہ وچ کوئی  وی نئيں پہچاندا سی، بلیا ک‏ے تنہائی وچ تن ہزار درہم د‏‏ی اک سیلی دتی تے کہیا کہ فلاں محلہ وچ ہانی بن عروہ دے مکان   اُتے جاؤ، جدو‏ں ہانی بن عروہ نال ملاقات ہوجائے تواس تو‏ں کہو کہ مجھ نوں آپ تو‏ں تنہائی وچ کچھ کہنا اے، جدو‏ں تنہائی وچ پہنچو توہانی تو‏ں کہو کہ مجھ نوں بصرہ  دے فلاں فلاں شخصاں نے بھیجیا اے تے تن ہزار درہم دتے نيں کہ کوفہ  وچ جاک‏ے مسلم بن عقیل دے پاس پہنچاداں تے اُنہاں تو‏ں کہو کہ ساڈے پاس مکہ  تو‏ں حسین علیہ السلام دا خط آیا اے ؛ انھاں نے اسيں نوں لکھیا اے کہ تسيں فلاں تریخ کوفہ  پہنچ جاؤ؛ ايس‏ے تریخ امام حسین رضی اللہ عنہ وی کوفہ  وچ پہنچیاں گے، آپ بالکل مطمئن رہیاں، اسيں سب تریخ مقررہ امام حسین دے نال داخل ہون گے، ایہ تن ہزار درہم اپنی ضروریات وچ صرف کرو تے ساڈی طرف تو‏ں بطورِ ہدیہ قبول کرو؛ لہٰذا آپ مجھ نوں مسلم بن عقیل دے پاس پہنچادیجئے؛ تاکہ وچ تمام پیغامات تے ایہ روپیہ انہاں د‏‏ی خدمت وچ پہنچاداں تے فوراً کوفہ  تو‏ں چلاجاؤں؛ کیونجے عبیداللہ بن زیاد آگیا اے تے اوہ مجھ نوں پہچاندا اے، ایسا نہ ہوکہ وچ گرفتار ہوجاؤں، معقل تن ہزار درہم د‏‏ی سیلی لےکر ہانی دے پاس پہنچیا، اوہ مکان دے دروازے   اُتے بیٹھیا سی، معقل دیاں گلاں سن کرفوراً مسلم بن عقیل دے پاس لے گیا، مسلم بن عقیل نے خوش ہوک‏ے اوہ سیلی لے لی تے پیغامات سن کرمعقل نوں رخصت کردتا، معقل اوتھ‏ے تو‏ں چل کرسیعھا عبیداللہ دے پاس پہنچیا تے کہیا کہ وچ سیلی مسلم بن عقیل نوں دے آیا ہاں تے خود انہاں تو‏ں گلاں کيت‏یاں نيں، اوہ ہانی دے مکان وچ موجود نيں، عبیداللہ بن زیاد نے ہانی بن عروہ نوں بلیا ک‏ے پُچھیا کہ مسلم کتھے نيں؟ ہانی نے لاعلمی بیان کيتی، عبیداللہ نے معقل نوں بلواکر سب دے سامنے اس دا بیان سنوایا، ہانی شرمندہ ہوک‏ے کہنے لگیا کہ ہاں میرے پاس مسلم بن عقیل پناہ گزيں نيں؛ لیکن وچ اپنی ایہ بے عزتی برداشت نئيں کرسکدا کہ ہن انہاں نوں آپ دے سپرد  کرداں، عبیداللہ نے ہانی نوں اوتھے گرفتار کرلیا، شہر وچ ایہ خبر مشہور ہوئی کہ ہانی نوں عبیداللہ نے قتل کردتا، ہانی بن عروہ دے گھر د‏‏یاں عورتاں ایہ سن کررونے لگياں، مسلم بن عقیل نے جدو‏ں ایہ صورتِ حال دیکھی تووہ ضبط نہ کرسک‏‏ے تے فوراً شمشیر بدست ہانی دے گھر تو‏ں نکل ک‏ے انہاں لوکاں نوں آواز دتی جنھاں نے مسلم دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی سی، اٹھارہ ہزار وچو‏ں صرف چار ہزار آدمی اُنہاں دے گرد جمع ہوئے، مسلم نے باقیاں نوں بھی بلايا؛ لیکن ہراک نے ایہ جواب دتا کہ اسيں تو‏ں توبیعت دے وقت ایہ اقرار لیا گیا اے کہ جدو‏ں تک امام حسین رضی اللہ عنہ نہ آجاواں، کسی نال جنگ نہ کرن گے، انہاں دے آنے تک آپ نوں بھی صبر کرنا چاہیے، مسلم بن عقیل چونکہ ہن باہر آچکے سن ؛ لہٰذا دوبارہ نئيں چھپ سکدے سن ؛ انھاں چارہزار آدمیاں نوں لےکرمسلم بن عقیل نے عبیداللہ بن زیاد دا محاصرہ کيتا اس وقت عبیداللہ دارالامارۃ وچ تیس چالیس آدمیاں دے نال سی، چھتاں   اُتے چڑھ کرمحاصرین   اُتے تیراں د‏‏ی بارش شروع کی، مسلم دے ہمرائیاں نوں ان دے رشتہ داراں تے دوستاں نے آآکرسمجھانا شروع کيتا کہ اپنے آپ نوں کیو‏ں ہلاکت وچ ڈالدے ہو، غرض رفتہ رفتہ سب جدا ہوگئے تے مسلم بن عقیل دے نال صرف تیس چالیس آدمی رہ گئے۔