cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاکستان تے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار
ایٹمی ہتھیار رکھنے والی نو ریاستاں وچوں اک پاکستان ا‏‏ے۔ پاکستان نے جنوری 1972 وچ وزیر اعظم ذوالفقار علی بھٹو دے دور وچ جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ترقی دا آغاز کيتا سی، جسنے 1976 دے آخر تک بم تیار کرنے دے عزم دے ساتھیہ پروگرام پاکستان ایٹمی توانائی کمیشن (پی اے ای سی) دےچیئرمین منیر احمد خان دے سپرد کيتا سی۔ [ 9] [10] [11] چونکہ پی اے ای سی ، جوہری انجینئر منیر احمد خان دے ماتحت ویہہ تو‏ں زیادہ لیبارٹریاں تے منصوبےآں اُتے مشتمل اے، [12] شیڈول دے پِچھے پڑ رہیا سی تے فشائل مادے تیار کرنے وچ کافی دشواری دا سامنا کرنا پيا سی۔ عبد القدیر خان نو‏‏ں 1974 دے آخر وچ بھٹو نے یورپ تو‏ں لیایا سی۔ جداں کہ یونیورسٹی آف ورجینیا ، چارلوٹسویل دے مکینیکل اینڈ ایرواسپیس انجینئرنگ دے پروفیسر ہیوسٹن ووڈ نے گیس د‏‏ی سنٹرفیوجس تو‏ں متعلق اپنے مضمون وچ کہیا سی ، "اک عمارت بنانے وچ سب تو‏ں مشکل مرحلہ ایٹمی ہتھیار فشائل مادے د‏‏ی تیاری اے "؛ ايس‏ے طرح ، کہوٹہ پروجیکٹ دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں آزادانہ مواد تیار کرنے وچ ایہ کم 1984   دے آخر تک پاکستان دے لئی ایٹمی بم پھٹنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی اہ‏م سی۔
کہوٹہ پروجیکٹ کاآرڈینیشن بورڈ د‏‏ی نگرانی وچ شروع ہويا جو KRL تے PAEC د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی نگرانی کردا اے ۔ بورڈ وچ اے جی این قاضی (سیکرٹری جنرل ، خزانہ) ، غلام اسحاق خان (سیکرٹری جنرل ، دفاع) ، [17] تے آغا شاہی (سیکرٹری جنرل ، خارجہ امور) شامل سن ، تے براہ راست بھٹو نو‏‏ں اطلاع دی۔ غلام اسحاق خان تے جنرل ٹکا خان [18] نے پروگرام وچ فوجی انجینئر میجر جنرل علی نواب نو‏‏ں مقرر کيتا ۔ آخر کار ، نگران صدر جنرل محمد ضیاء الحق وچ لیفٹیننٹ جنرل زاہد علی اکبر خان نو‏‏ں منتقل ہواانتظامیہ. وسطی مادے د‏‏ی تیاری دے لئی درمیانے درجے دے یورینیم د‏‏ی افزودگی اپریل 1978 تک دے آر ایل وچ حاصل کيتی گئی۔ [19]
پاکستان د‏‏ی ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی ترقی 1971 د‏‏ی بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی جنگ وچ مشرقی پاکستان دے نقصان دے جواب وچ سی ۔ بھٹو نے 20 جنوری 1972 نو‏‏ں ملتان وچ سینئر سائنس داناں تے انجینئراں دا اجلاس بلايا ، جسنو‏ں "ملتان میٹنگ" دے ناں تو‏ں جانا گیا۔ [20] [21] بھٹو اس پروگرام دا مرکزی معمار سی ، تے ایتھے اُتے بھٹو نے ایٹمی ہتھیاراں دے پروگرام دا آغاز کيتا تے قومی بقا دے لئی تن سال وچ ایٹم بم بنانے دے لئی پاکستان دے علمی سائنسداناں نو‏‏ں ریلی کڈی۔ [22]
ملتان دے اجلاس وچ ، بھٹو نے منیر احمد خان نو‏‏ں پی اے ای سی دا چیئرمین وی مقرر کيتا ، جو اس وقت تک ، آسٹریا دے شہر ویانا وچ ، بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی (آئی اے ای اے) دے ایٹمی طاقت تے ری ایکٹر ڈویژن وچ ڈائریکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ دسمبر 1972 وچ ، عبد السلام نے نظریا‏تی فزکس گروپ (ٹی پی جی) دے قیام د‏‏ی قیادت د‏‏ی جدو‏ں انہاں نے آئی سی ٹی پی وچ کم کرنے والے سائنسداناں نو‏‏ں منیر احمد خان نو‏‏ں رپورٹ کرنے دے لئی بلیایا۔ اس تو‏ں ایٹمی روکنے د‏‏ی صلاحیت دے حصول دے لئی پاکستان دا آغاز ہويا ۔ ہندوستان دے حیرت انگیز جوہری تجربے دے بعد ، سن 1974 وچ مسکراندے ہوئے بدھ دے ناں تو‏ں موسوم ، جو مستقل پنج ممبراں تو‏ں باہر کسی قوم دے ذریعہ پہلا تصدیق شدہ جوہری تجربہ اے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل ، جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں تیار کرنے دے مقصد نو‏‏ں کافی حد تک فروغ ملا۔.
آخر وچ ، 28 مئی 1998 پر، چند ہفتےآں بھارت دا دوسرا جوہری تجربہ (بعد آپریشن شکتی )، پاکستان وچ پنج جوہری آلات دھماکہ کیہ راس کوہ ہلز وچ ضلع چاغی ، بلوچستان. اس آپریشن نو‏‏ں چاغی اول دا ناں پاکستان نے رکھیا سی ، زیرزمین آئرن اسٹیل سرنگ جو سن 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران صوبائی مارشل لاء ایڈمنسٹریٹر جنرل رحیم الدین خان نے طویل عرصے تو‏ں تعمیر کيتا سی۔ پاکستان دا آخری امتحان 30 مئی   نو‏‏ں بلوچستان وچ وی ، چاغی دوم دے تحت ، ریتیلا خاران صحرائے وچ کیتا گیا سی ۔ پاکستان دے فاسد مادے د‏‏ی پیداوا‏‏ر نیلور ، کہوٹہ وچ ہُندی اے اورخوشاب نیوکلیئر کمپلیکس ، جتھ‏ے اسلحہ تو‏ں متعلق گریڈ دے پلوٹونیم نو‏‏ں بہتر بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس طرح پاکستان ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی کامیابی دے نال ترقی تے تجربہ کرنے والا دنیا دا ساتواں ملک بن گیا۔ [२]] اگرچہ ، جنرل ضیاء نو‏‏ں اے کیو خان ​​کے بھیجے ہوئے خط دے مطابق ، دے آر ایل وچ تیار شدہ فاسائل مواد نو‏‏ں دے آر ایل نے 1984 وچ ہی حاصل کيتا سی۔
تریخ
1947 د‏‏ی تقسیم ہند دے بعد ، ہندوستان تے پاکستان متنازعہ معاملات اُتے متنازعہ رہے ، جنہاں وچ متنازعہ علاقہ جموں‏ و کشمیر وی شامل ا‏‏ے۔ [25] بھارت ، افغانستان ، تے سابق سوویت یونین دے نال غیر متزلزل تعلقات اس د‏ی دفاعی تے توانائی د‏‏ی حکمت عملیاں دے حصے دے طور اُتے ایٹمی طاقت بننے دے محرک د‏‏ی وضاحت کردے نيں ۔ [26]
ابتدائی غیر ہتھیاراں د‏‏ی پالیسی
8 دسمبر 1953 نو‏‏ں ، پاکستان میڈیا نے امریکی ایٹم برائے امن اقدامات دا خیرمقدم کيتا ، جس دے بعد 1956 وچ پاکستان جوہری توانائی کمیشن (پی اے ای سی) دا قیام عمل وچ آیا۔ [28] 1953 وچ ، وزیر خارجہ محمد ظفر اللہ خان نے عوامی طور اُتے کہیا کہ "پاکستان دے پاس نئيں اے ایٹم بماں د‏‏ی طرف پالیسی "۔ [29] اس اعلان دے بعد ، 11 اگست 1955 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے پاکستان دے درمیان جوہری توانائی دے پرامن تے صنعتی استعمال دے بارے وچ اک تفہیم حاصل ہويا جس وچ pool 350،000 د‏‏ی قیمت دا اک پول قسم دا ری ایکٹر وی شامل سی۔ [२ 1971 ] 1971 تو‏ں پہلے ، پاکستان د‏‏ی ایٹمی ترقی پرامن سی لیکن ہندوستان دے خلاف اک موثر رکاوٹ ، جداں بینظیر بھٹو نے 1995 وچ برقرار رکھیا سی۔ [26]پاکستان دا جوہری توانائی پروگرام پی اے ای سی دے قیام دے بعد 1956 وچ قائم تے شروع ہويا سی۔ پاکستان امریکی صدر آئزن ہاور دے ایٹم برائے امن پروگرام وچ شریک ہويا۔ پی اے ای سی دے پہلے چیئرمین ڈاکٹر نذیر احمد سن ۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] اگرچہ جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں تیار کرنے د‏‏ی تجاویز 1960 د‏‏ی دہائی وچ متعدد عہدیداراں تے سینئر سائنس داناں نے پیش کيت‏‏ی سن ، لیکن پاکستان نے 1956 تو‏ں لے ک‏ے 1971 تک سخت غیر جوہری ہتھیاراں د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا سی ، کیونجے پی اے ای سی دے چیئرمین عشرت حسین عثمانی نے جوہری حصول دے لئی کوئی کوشش نئيں کيتی۔ اک فعال جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے مقاصد دے لئی ایندھن دا سائیکل۔ [29]
1961 وچ ، پی اے ای سی نے لاہور وچ اک معدنی مرکز قائم کيتا تے ايس‏ے طرح دے اک کثیر الجہ‏‏تی مرکز نو‏‏ں اس وقت دے مشرقی پاکستان وچ ڈھاکہ وچ قائم کيتا گیا سی ۔ انہاں دونے مراکز دے نال ، بنیادی تحقیقی کم شروع ہويا۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ]
سب تو‏ں پہلے جو کم ہورہیا سی اوہ سی یورینیم د‏‏ی تلاش۔ ایہ سن 1960 تو‏ں لے ک‏ے 1963 تک تقریبا تن سال جاری رہیا۔ ڈیرہ غازی خان ضلع وچ یورینیم دے ذخائر دریافت ہوئے ، تے پہلا پہلا قومی ایوارڈ پی اے ای سی نو‏‏ں دتا گیا۔ یورینیم د‏‏ی کان کنی ايس‏ے سال شروع ہوئی۔ ڈاکٹر عبدس سلام تے ڈاکٹر عشرت حسین عثمانی نے وی سائنسداناں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں ایٹمی ٹیکنالوجی تے جوہری ری ایکٹر ٹکنالوجی دے شعبے وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے دے لئی بھیجیا ۔ دسمبر 1965 ء وچ اس وقت دے وزیر خارجہ ذوالفقار علی بھٹو دا دورہ کيتا ویانا جتھ‏ے انہاں نے ملاقات آئی اے ای اے جوہری انجنیئر، منیر احمد خان۔ دسمبر نو‏‏ں ویانا دے اک اجلاس وچ ، خان نے بھٹو نو‏‏ں ہندوستانی جوہری پروگرام د‏‏ی حیثیت تو‏ں آگاہ کيتا۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ]
ڈاکٹر عبد السلام سلام د‏‏ی سربراہی وچ اگلا اہ‏م نشان ، اسلام آباد دے نیڑے نیلور وچ ، پنسٹیچ - پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف نیوکلیئر سائنس اینڈ ٹکنالوجی دا قیام سی ۔ اوتھ‏ے د‏‏ی اصل سہولت 5 میگاواٹ دا ریسرچ ری ایکٹر سی ، جو 1965 وچ شروع ہويا سی تے پی اے آر آر 1 اُتے مشتمل سی ، جسنو‏ں 1990 وچ منیر احمد خان دے تحت نیوکلیئر انجینئرنگ ڈویژن نے 10 میگاواٹ تک اپ گریڈ کيتا سی۔ دوسرا ایٹم ریسرچ ری ایکٹر ، دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے پی اے آر آر II ، اک پول قسم دا ، ہلکا پانی ، 27–30 کلو واٹ ، ٹریننگ ری ایکٹر سی جو منیر احمد خان دے دور وچ 1989 وچ تنقید دا نشانہ بنا سی۔ [31] پی اے آر آر II ری ایکٹر پی اے ای سی نے IAEA سیف گارڈز دے تحت بنایا سی تے فراہ‏م کیہ سی کیونجے IAEA نے اس میگا پروجیکٹ نو‏‏ں فنڈ فراہ‏م کیہ سی۔ [31]پی اے آر آر 1 ری ایکٹر ، پی اے ای سی تے اے این ایل دے معاہدے دے تحت سی ، جو 1965 وچ امریکی حکومت نے فراہ‏م کیہ سی ، تے پی اے ای سی تے اے این ایل دے سائنسداناں نے اس تعمیر د‏‏ی قیادت د‏‏ی سی۔ [. 30] کینیڈا نے پاکستان دا پہلا شہری مقصدی ایٹمی بجلی گھر تعمیر کيتا ۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] ایوب خان ملٹری حکومت نے حکومت دے اس وقت دے سائنس مشیر عبد السلام نو‏‏ں آئی اے ای اے دے وفد دا سربراہ بنا دتا۔ عبد السلام نے تجارتی جوہری بجلی گھراں دے لئی لابنگ شروع د‏‏ی ، تے انتھک پاکستان وچ جوہری بجلی د‏‏ی وکالت کيتی۔ []२] 1965 وچ ، سلام د‏‏ی کوششاں دا نتیجہ بالآخر ختم ہوگیا ، تے اک کینیڈا د‏‏ی فرم نے 137MWW CANDU ری ایکٹر فراہ‏م کرنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ماں جنت پوائنٹ، کراچی. اس د‏ی تعمیر 1966 وچ پی ای ای سی دے جنرل ٹھیکیدار د‏‏ی حیثیت تو‏ں شروع ہوئی کیونجے جی ای کینیڈا نے جوہری مواد تے مالی مدد فراہ‏م کيتی۔ اس دے پروجیکٹ ڈائریکٹر پرویز بٹ سن جو ایٹمی انجینئر سن ، تے اس د‏ی تعمیر 1972 وچ مکمل ہوئی سی۔ اسنو‏ں کینپپ اول دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اس دا افتتاح ذوالفقار علی بھٹو نے صدر دے طور اُتے کيتا سی ، تے اس نے نومبر 1972 وچ اس دا آغاز کيتا سی۔ فی الحال ، حکومت پاکستان اس منصوبے دے بارے وچ منصوبہ بنا رہی اے اک ہور 400MWe تجارتی جوہری بجلی گھر KANUPP-II دے ناں تو‏ں جانے جانے دے بعد ، PAEC نے اپنی فزیبلٹی اسٹڈیز 2009 وچ مکمل کيتی۔ اُتے ، اس کم نو‏‏ں 2009 تو‏ں روک دتا گیا ا‏‏ے۔
1965 وچ ، [33] انہاں جھڑپاں دے درمیان ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1965 د‏‏ی ہندوستان-پاکستان جنگ ہوئی ، ذوالفقار علی بھٹو نے اعلان کيتا:
[34] [35]
ماں 1965 د‏‏ی بھارت پاکستان جنگ چار کھلے طور اُتے اعلان دے دوسرے سی، ہند پاکستانی جنگاں تے تنازعات ، پاکستان منگی سینٹرل ٹریٹی آرگنائزیشن (CENTO) مدد کيت‏ی، [36] لیکن وچ اسلحہ د‏‏ی فراہمی پابندی دے تحت آیا اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 211. [. 37] وزیر خارجہ (بعد وچ وزیر اعظم) ذوالفقار علی بھٹو نے جارحانہ انداز وچ "جوہری ہتھیاراں دے پروگراماں" دے اختیار کيتی وکالت شروع د‏‏ی لیکن ایسی کوششاں نو‏‏ں وزیر خزانہ محمد شعیب تے چیئرمین عشرت حسین عثمانی نے مسترد کردتا ۔ [29] پاکستانی سائنس داناں تے انجینئراں وچ کم ک‏ر رہ‏ے نيںIAEA بم بنانے دے لئی ہندوستانی جوہری پروگرام نو‏‏ں اگے ودھانے تو‏ں آگاہ ہوگیا۔ لہذا ، اکتوبر 1965 وچ ، بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی (IAEA) دے نیوکلیئر پاور اینڈ ری ایکٹر ڈویژن دے ڈائریکٹر منیر خان نے ویانا وچ ہنگامی بنیاداں اُتے بھٹو نال ملاقات کيت‏ی ، جس وچ ہندوستانی جوہری پروگرام تے بھابہ ایٹم ریسرچ سنٹر دے بارے وچ حقائق دا انکشاف ہويا۔ ٹرومبے وچ اس ملاقات وچ منیر خان نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا: "اک (ایٹمی) ہندوستان پاکستان د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں ہور خطرہ تے خطرہ بنائے گا ، تے اس د‏ی بقا دے لئی ، پاکستان نو‏‏ں ایٹمی روکنے د‏‏ی ضرورت اے ..."۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ]
مسئلے د‏‏ی حساسیت نو‏‏ں سمجھدے ہوئے ، بھٹو نے 11 دسمبر 1965 نو‏‏ں صدر ایوب خان تو‏ں لندن دے ڈورچسٹر ہوٹل وچ ملاقات دا اہتمام کيتا ۔ منیر خان نے صدر نو‏‏ں اشارہ کيتا کہ پاکستان نو‏‏ں لازمی سہولیات حاصل کرنا ہاں گی جو ملک نو‏‏ں ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی صلاحیت فراہ‏م کرے گی ، جو کہ محافظاں تے سستی قیمت اُتے مفت دستیاب سی ، تے جوہری ٹیکنالوجی اُتے کوئی پابندی نئيں اے ، ایہ آزادانہ طور اُتے دستیاب سی ، تے ایہ کہ منیر خان نے کہیا کہ ہندوستان اس د‏ی تعینا‏‏تی وچ اگے ودھ رہیا ا‏‏ے۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] جدو‏ں اقتصادیات دے بارے وچ پُچھیا گیااس طرح دے پروگرام دے ، منیر احمد خان نے اس وقت جوہری ٹیکنالوجی د‏‏ی لاگت دا اندازہ لگایا سی۔ چونکہ چیزاں کم مہنگی سن ، اس وقت دے اخراجات 150 ملین امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ نئيں سن ۔ اس تجویز نو‏‏ں سننے دے بعد صدر ایوب خان نے فوری طور اُتے اس تجویز د‏‏ی تردید د‏‏ی ، کہ پاکستان اِنّا پیسہ خرچ کرنے دے لئی بہت غریب سی تے ، جے پاکستان نو‏‏ں کدی ایٹم بم د‏‏ی ضرورت ہُندی تاں اوہ اسنو‏ں کسی نہ کسی طرح شیلف تو‏ں حاصل کرسکدا ا‏‏ے۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ]
بھارت دے مقابلہ وچ پاکستان د‏‏ی کمزور روايتی ہتھیاراں د‏‏ی فوج تے 1967 وچ شروع ہونے والے ہندوستانی جوہری پروگرام نے پاکستان نو‏‏ں ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی خفیہ ترقی دا اشارہ کيتا۔ [] 38] اگرچہ پاکستان نے 1972 وچ ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی ترقی دا آغاز کيتا سی ، لیکن پاکستان نے بھارت دے 1974 دے جوہری تجربے ( مسکراندے ہوئے بدھا ) نو‏‏ں جنوبی ایشیاء وچ جوہری ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ نو‏‏ں روکنے دے لئی جوہری ہتھیاراں تو‏ں پاک زون د‏‏ی متعدد تجاویز دے نال جواب دتا سی ۔ [39] بوہت سارے مختلف مواقع اُتے ، ہندوستان نے اس پیش کش نو‏‏ں مسترد کردتا۔ [39]
اک طویل گفت و شنید دے بعد ، 1969 وچ ، برطانیہ دے جوہری توانائی اتھارٹی (یوکےی ای اے) نے پاکستان نو‏‏ں ایٹمی ایندھن دے دوبارہ پروسیسنگ پلانٹ د‏‏ی فراہمی دے باضابطہ معاہدے اُتے دستخط کیتے جس وچ سالانہ 360 گرام (13 آانس) ہتھیاراں تو‏ں متعلق گریڈ پلوٹونیم نکالنے د‏‏ی صلاحیت موجود سی۔ [28] پی اے ای سی نے اک ٹیم دا انتخاب پنج سینئر سائنس داناں وچ کیہ ، جنہاں وچ جیو فزیک ڈاکٹر ڈاکٹر احسن مبارک وی شامل نيں ، [28] جنہاں نو‏ں تکنیکی تربیت حاصل کرنے دے لئی سیللا فیلڈ بھیجیا گیا سی ۔ [२]] بعد وچ مبارک د‏‏ی ٹیم نے حکومت نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ دوبارہ پروسیسنگ پلانٹ حاصل نہ کرے ، جو ہتھیاراں د‏‏ی تعمیر دے لئی صرف اہ‏م حصے نيں ، جدو‏ں کہ ایہ پلانٹ دیسی طور اُتے تعمیر کيتا جائے گا۔ [28]
پی اے ای سی نے سن 1970 وچ ڈیرہ غازی خان وچ پائلٹ اسکیل پلانٹ اُتے یورینیم دھاتاں د‏‏ی تعداد وچ حراستی دے لئی کم شروع کيتا سی۔ اک دن وچ پلانٹ د‏‏ی گنجائش 10 ہزار پاؤنڈ سی۔ [] 40] سن 1989 وچ ، منیر احمد خان نے جوہری تعاون دے معاہدے اُتے دستخط کیتے تے ، 2000 دے بعد تو‏ں ، چین چین دے نال دستخط کیتے گئے معاہدے دے نال دو یونٹ دے جوہری بجلی گھر د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ دونے ری ایکٹرز 300 میگاواٹ صلاحیت دے نيں تے ایہ صوبہ پنجاب دے شہر چشمہ وچ تعمیر ہورہے نيں ۔ انہاں وچو‏ں پہلے ، CHASNUPP-I نے 2000 وچ بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر شروع د‏‏ی ، تے 'CHASNUPP-II' نے ، 2011 دے موسم خزاں وچ اس دا آغاز کيتا۔ 2011 وچ ، بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے بورڈ آف گورنرزچین - پاک جوہری ڈیل د‏‏ی منظوری دے دتی ، جس تو‏ں پاکستان نو‏‏ں قانونی طور اُتے 300 میگاواٹ دے 'CHASNUPP-II' تے 'CHASNUPP-VI' ری ایکٹر تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ [41]
جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ترقی
بنگلہ دیش لبریشن جنگ تقریبا 56،000 مربع میل (150،000 کلومیٹر کھونے جو جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان دے لئی اک کرشنگ شکست سی 2 علاقے کے) دے نال نال دے نويں آزاد ریاست دے لئی نصف تو‏ں ودھ آبادی نو‏‏ں کھونے بنگلہ دیش. [] 43] پاکستان نو‏‏ں نفسیا‏‏تی دھچکے دے علاوہ ، [43 43] اوہ اپنے اہ‏م حلیفاں ، ریاستہائے متحدہ تے عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی طرف تو‏ں کسی وی اہ‏م مادی مدد یا امداد نو‏‏ں جمع کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی۔ [] 44] [ ] 45] ایسا لگدا سی کہ پاکستان بین الاقوامی سطح اُتے وکھ تھلگ تے بہت خطرے وچ ا‏‏ے۔ اس نے محسوس کيتا کہ ایہ اپنے آپ اُتے کسی تے اُتے بھروسہ نئيں کرسکدا ا‏‏ے۔ [44] وزیر اعظم ذوالفقار علی بھٹوبھارت دے ایٹمی پروگرام دے بارے وچ "جنون" سی ۔ [46] [47] اک وچ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے اجلاس بھٹو موازنہ درمیان متوجہ ہتھیار سُٹن دے آلے 1971 د‏‏ی جنگ ختم ہوئے گئی اے، تے VERSAILLES دے معاہدے ، جس وچ جرمنی اوتھ‏ے 1919. وچ سائن انہاں کرنے دے لئی مجبور کيتا گیا سی، بھٹو نے کدی نئيں کيت‏‏ی اجازت دینے دے عزم دا اظہار اک اعادہ
20 جنوری 1972 نو‏‏ں ملتان دے اجلاس وچ ، بھٹو نے بیان کيتا ، " رزالدین صدیقی ، اک پاکستانی ، جس نے مین ہیٹن پروجیکٹ دے دوران ریاستہائے متحدہ دے لئی کردار ادا کيتا ، اوہ وی اپنے ہی لوکاں دے لئی ، پاکستان وچ سائنس دان ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔" [] 48] صدیقی اک پاکستانی نظریا‏تی فزکس دان سن جنہاں نے 1940 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ برطانوی جوہری پروگرام تے مین ہیٹن پروجیکٹ دونے اُتے کم کيتا ۔ [49]
دسمبر 1972 وچ ، ڈاکٹر عبدالسلام نے اٹلی وچ بین الاقوامی سنٹر برائے نظریا‏تی فزکس (آئی سی ٹی پی) وچ کم کرنے والے پاکستانی سائنسداناں نو‏‏ں خفیہ کوڈ میمو د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تاکہ اوہ پاکستان اٹامک انرجی کمیشن (پی اے ای سی) دے چیئرمین منیر احمد خان نو‏‏ں اطلاع دین ، اس پروگرام دے بارے وچ جو امریکی " مین ہٹن پروجیکٹ " دے مترادف سی ۔ [50 50] اک فخر دا احساس دلانے د‏‏ی کوشش وچ ، سلام نے نوٹ کيتا کہ مینہٹن دے انجینئر ڈسٹرکٹ دے سربراہ نظریا‏تی سن ، تے آئی سی ٹی پی دے سائنسداناں نو‏‏ں آگاہ کيتا کہ پی اے ای سی وچ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی ڈویژن قائم کيتی جارہی ا‏‏ے۔ اس نے "نظریا‏تی فزکس گروپ" (ٹی پی جی) دا آغاز کيتا۔ [51] [52] دوسرانظریہ وچ قائد اعظم یونیورسٹی وی TPG، فیر سلام د‏‏ی قیادت وچ ٹی پی جی دے لئی کيتا زمین توڑنے دا کم سی جو شامل ہونے دین گے. [] 53] انہاں وچ ریاض الدین ، فیاض الدین ، مسعود احمد ، تے فہیم حسین سن جو ٹی پی جی دے سنگ بنیاد سن ۔ [] 54] [] 55]
ٹی پی جی د‏‏ی طرف تو‏ں سلامت د‏‏ی سربراہی وچ تیز نیوٹران دے حساب کتاب ، ریلیٹیویٹی ، پیچیدہ ہائیڈروڈائنیککس تے کوانٹم میکانکس اُتے تکلیف دہ ریاضی دا کم سن 1974 تک جاری رہیا جدو‏ں اوہ احتجاج وچ پاکستان تو‏ں چلے گئے ، حالانکہ انہاں نے ٹی پی جی تو‏ں نیڑےی رابطہ رکھیا۔ [] 56] اس قسم د‏‏ی کوئی کوشش ملک وچ نئيں ہوسکيت‏ی سی تے کمپیوٹرائزڈ عددی کنٹرول (CNC) تے کمپیوٹنگ د‏‏ی بنیادی سہولیات اس وقت موجود نئيں سن (اگرچہ بعد وچ حاصل کيتیاں گئیاں)۔ [] 57] اس مقصد دے لئی ، پی ایچ ڈی گریجویٹ ڈاکٹر طفیل نسیم نے اعلیٰ کارکردگی والے کمپیوٹنگ تے ہندساں دے تجزیے اُتے حساب کتاب کيتا۔سے ریاضی وچ کیمبرج یونیورسٹی ، ریاضی Division- دے ہور ارکان د‏‏ی تقسیم د‏‏ی طرف تو‏ں مدد خالص ریاضی ڈاکٹر رضی الدین صدیقی تے دے تحت پی اے ای سی وچ اصغر قادر. [] 58] سی این سی سہولیات د‏‏ی کمی دے بارے وچ ، منیر احمد خان نے مشہور نشان لگایا: "جے امریکی سن 40 د‏‏ی دہائی وچ سی این سی مشیناں دے بغیر ہی ک‏ر سکدے سن ، تاں اسيں ہن کیو‏ں نئيں ک‏ر سکدے۔" [59] دے نال عبدالسلام روانہ، منیر احمد بالآخر TPG قیادت تے حساب وچ مدد کيت‏ی. [] weapon ] دو قسم دے ہتھیاراں دے ڈیزائن دا تجزایہ کیہ گیا: گن قسم دا فِشن ہتھیار تے آلودگی جوہری ہتھیار ۔ [61]یہ پروگرام نسبتا آسان 'بندوق د‏‏ی قسم' ہتھیاراں دے برخلاف ، زیادہ تکنیکی طور اُتے دشوار گزار ہتھیاراں دے ڈیزائن د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ [62]
1974 وچ ، عبدالقدیر خان اک دھات کاری دے ماہر ، اس پروگرام وچ شامل ہوئے تے انتہائی افزودہ یورینیم (ایچ ای یو) دے فشیل مادے د‏‏ی فزیبلٹی اُتے زور دتا تے پی اے ای سی Bash وچ بشیرالدین محمود دے تعاون تو‏ں تعاون کيتا جس نے خان نو‏‏ں اکسایا۔ [63] اُتے ابتدائی مطالعہ گیسیی اپکیںدرتر پہلے تو‏ں ہی پی اے ای سی د‏‏ی طرف تو‏ں 1967 وچ تعلیم حاصل کيتی لیکن چند نتائج برآمد کيتا گیا. [. 64] خان نے ہالینڈ وچ یورینکو گروپ تو‏ں اپنی مہارت تو‏ں یورینیم د‏‏ی افزودگی د‏‏ی ۔ خان د‏‏ی نگرانی وچ ، کہوٹہ ریسرچ لیبارٹریز (کے آر ایل) تشکیل دتی گئی سی تے ضروری حصول دے لئی خفیہ کوششاں وچ مصروف تھی۔اس د‏ی ترقی پذیر یورینیم د‏‏ی افزودگی د‏‏ی صلاحیتاں دے لئی مواد د‏‏ی ٹیکنالوجی تے الیکٹرانک اجزاء ۔ [65]
ٹی پی جی نے 1977–78ء وچ اس تو‏ں پہلے لگنے والے ہتھیاراں دے ڈیزائن وچ کامیابی حاصل کيت‏ی سی ، جس دا پہلا سرد تجربہ 1983 وچ اشفاق احمد دے ذریعہ کيتا گیا سی ۔ [] 66] ایہ پروگرام فروغ پزیر ہتھیاراں دے ڈیزائن د‏‏ی طرف تیار ہويا جو بالآخر 1998 وچ چاغ-اول دے ٹیسٹاں وچ استعمال ہويا۔ [] 67] ہتھیاراں د‏‏ی گریڈ پلوٹونیم د‏‏ی فزیبلٹی دے لئی پاکستان ایٹمی توانائی کمیشن نے بہت زیادہ پیداوا‏‏ر حاصل کيت‏ی سی لیکن متوازی کوششاں کيتیاں گئیاں۔ 1974 وچ ہندوستان دے ٹیسٹ ، مسکراندے ہوئے بدھ دے بعد ہتھیاراں تو‏ں متعلق درجہ دا یورینیم ۔ [] 68]
سن 1983 وچ ، خان نو‏‏ں ایمسٹرڈیم د‏‏ی عدالت نے سینٹرفیوج بلیو پرنٹ چوری کرنے دے جرم وچ غیر حاضری وچ سزا سنائی سی ، اگرچہ ایہ سزا قانونی تکنیک د‏‏ی بنا اُتے ختم کردتی گئی ۔ [69] اک جوہری پھیلاؤ انگوٹی خان نے دبئی دے راستے اسمگل کرنے د‏‏ی قائم کيتی گئی سی URENCO ایٹمی ٹیکنالوجی دے آر ایل نو‏‏ں بانی بعد Zippe طریقہ کار دے لئی گیس اپکیںدرتر [69] [70] [71] [72] [73]
11 مارچ 1983 نو‏‏ں ، منیر احمد خان د‏‏ی سربراہی وچ ، پی اے ای سی ، نے کم کرنے والے جوہری ڈیوائس د‏‏ی اپنی پہلی subcritical جانچ کيتی۔ اسنو‏ں کولڈ ٹسٹ وی کہیا جاندا اے ، تے اس دا کوڈ ناں کیرانا- was سی ۔ 1983–94 دے دوران ہور 24 سردی ٹیسٹ ہوئے۔ [] 74]
ڈائریکٹوریٹ آف ٹیکنیکل ڈویلپمنٹ (ڈی ٹی ڈی) دے ذریعہ ہر سائٹ دے درمیان رابطہ د‏‏ی نگرانی ڈاکٹر زمان شیخ ( کیمیکل انجینئر ) تے اک مکینیکل انجینئر حفیظ قریشی دے زیر نگرانی کيتی گئی ۔ [] 75] ڈی ٹی ڈی منیر احمد خان نے سن 444urg وچ میٹالرجیکل لیبارٹری وچ قائم کيتا سی تے اسنو‏ں ٹمپرز ، عکاس تے دھماکہ خیز عینک ، آپٹکس ، تے متحرک میکانزم د‏‏ی ترقی دا کم سونپیا گیا سی جو ایٹم ہتھیاراں وچ اہ‏م نيں ۔ [] 75] پہلا اثر ڈیزائن 1977 وچ ٹی پی جی نے بنایا سی تے ڈی ٹی ڈی نے آخر کار اس دا انعقاد کيتاکولڈ-ٹیسٹ 11 مارچ 1983 ، کوڈرنام کیرانا -1 ۔ [] 75] سن 1983 تے 1990 دے درمیان ، پی اے ای سی نے مختلف جوہری ہتھیاراں دے ڈیزائناں دے 24 ہور سرد تجربے کیتے تے 1987 وچ اپنی تدبیراں نو‏‏ں تدابیر ڈیزائناں د‏‏ی طرف ودھایا جو تمام پاک فضائیہ دے لڑاکا طیارے دے ذریعے فراہ‏م کیہ جاسکدا سی ۔ [] 76]
جوہری توانائی دے پروگرام وچ ڈاکٹر عشرت حسین عثمانی د‏‏ی شراکت سویلین مقاصد دے لئی ایٹمی توانائی د‏‏ی ترقی دے لئی وی بنیادی حیثیت رکھدی اے کیونجے سلام د‏‏ی قیادت وچ انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں پنسٹک قائم ہويا ، جو بعد وچ پاکستان دے سب تو‏ں وڈے ایٹمی تحقیقا‏تی ادارے د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیار ہويا۔ [] 77] سینکڑاں نوجوان پاکستانیاں نو‏‏ں بیرون ملک تربیت دے لئی بھیجنے دے علاوہ ، اس نے مسلم دنیا دے پہلے جوہری توانائی دے ری ایکٹر کینپ د‏‏ی بنیاد رکھی ، جس دا افتتاح منیر احمد خان نے 1972 وچ کیہ سی۔ [] 78] خان دے تحت سائنس داناں تے انجینئراں نے جوہری ترقی کيتی۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ پاکستان د‏‏ی صلاحیت ، تے انہاں د‏‏ی سربراہی وچ پی اے ای سی نے کرنانہ پہاڑیاں وچ جوہری آلات دا سرد تجربہ کيتا سی۔، ظاہر اے کہ غیر ہتھیاراں تو‏ں بنا پلاٹونیم تو‏ں بنایا گیا ا‏‏ے۔ پی اے ای سی دے سابق چیئرمین منیر خان نو‏‏ں پاکستان دے ایٹم بم پروگرام دے بارے وچ لندن انٹرنیشنل انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز (آئی آئی ایس ایس) دے اک مطالعے دے ذریعہ پاکستان دے ایٹم بم دے علمبردار قرار دتا گیا۔ [22]
پالیسی
مرکزی مضمون: کم تو‏ں کم قابل اعتبار ڈیٹرنس (پاکستان)
پاکستان نے 15 اپریل 1960 نو‏‏ں جنیوا پروٹوکول اُتے عمل کيتا۔ جتھ‏ے تک اس د‏ی حیاتیاندی جنگی صلاحیت د‏‏ی گل اے تاں ، پاکستان نو‏‏ں حیاتیاندی ہتھیار تیار کرنے یا جارحانہ حیاتیاندی پروگرام رکھنے دا وسیع پیمانے اُتے شبہ نئيں ا‏‏ے۔ [.]] اُتے ، دسیا جاندا اے کہ اس ملک وچ بایو ٹیکنولوجیکل سہولیات تے لیبارٹریز اچھی طرح تو‏ں تیار ہوئیاں نيں ، جو مکمل طور اُتے طبی تحقیق تے عملی طور اُتے صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی سائنس دے لئی وقف نيں ۔ [79 79] 1972 وچ ، پاکستان نے 1974 وچ بیولوجیکل اینڈ ٹاکسن ہتھیاراں دے کنونشن (بی ٹی ڈبلیو سی) اُتے دستخط تے توثیق د‏‏ی ۔ [] 79]تب تو‏ں پاکستان بی ٹی ڈبلیو سی د‏‏ی کامیابی دے لئی اک مخر تے مضبوط حامی رہیا ا‏‏ے۔ مختلف بی ٹی ڈبلیو سی جائزہ کانفرنساں دے دوران ، پاکستان دے نمائندےآں نے ریاستی دستخط کنندگان تو‏ں زیادہ مضبوط شرکت اُتے زور دتا اے ، نويں ریاستاں نو‏‏ں معاہدے وچ شامل ہونے د‏‏ی دعوت دتی اے ، تے ، ملکاں دے غیر منسلک گروپ دے اک حصے دے طور اُتے ، ریاستاں دے حقوق د‏‏ی ضمانتاں دے لئی معاملہ پیش کيتا ا‏‏ے۔ سائنسی تحقیق دے مقاصد دے لئی حیاتیاندی تے زہریلے مواد دے پرامن تبادلے وچ مشغول ہون۔ []]]
پاکستان دے بارے وچ معلوم نئيں اے کہ اوہ جارحانہ کیمیائی ہتھیاراں دا پروگرام رکھدا اے ، تے 1993 وچ پاکستان نے کیمیائی ہتھیاراں دے کنونشن (سی ڈبلیو سی) اُتے دستخط تے توثیق کيت‏ی سی ، تے اس نے خود نو‏‏ں کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی تیاری ، مینوفیکچرنگ ، ذخیرہ اندوزی یا استعمال تو‏ں باز رہنے دا عہد کيتا ا‏‏ے۔ [80]
پاکستان عدم پھیلاؤ معاہدہ (این پی ٹی) د‏‏ی فریق نئيں اے تے اس د‏ی کسی وی شق دا پابند نئيں ا‏‏ے۔ 1999 وچ ، پاکستان دے وزرائے اعظم نواز شریف تے ہندوستان دے اٹل بہاری واجپائی نے ہور جوہری تجربے اُتے دوطرفہ تعطل اُتے اتفاق کردے ہوئے ، لاہور اعلامیہ اُتے دستخط کیتے ۔ ایہ اقدام اک سال بعد اٹھایا گیا سی جدو‏ں دونے ملکاں نے عوامی طور اُتے جوہری ہتھیاراں دا تجربہ کيتا سی۔ (دیکھو پوکھران دوم ، چاغی اول تے دوم )
1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں ، پاکستان دے جوہری پھیلاؤ د‏‏ی سرگرمیاں بغیر کسی تنازعہ دے نئيں رني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، عبدالقدیر خان د‏‏ی گرفتاری دے بعد تو‏ں ، حکومت نے ایہ یقینی بنانے دے لئی ٹھوس اقدامات اٹھائے نيں کہ جوہری پھیلاؤ نو‏‏ں دوبارہ نہ دہرایا جائے تے آئی اے ای اے نو‏‏ں پاکستان دے آئندہ چشمہ نیوکلیئر پاور پلانٹ د‏‏ی شفافیت دے بارے وچ یقین دہانی کرائی اے ۔ نومبر 2006 وچ ، بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی بورڈ آف گورنرز نے چین دے تعاون تو‏ں ملک وچ تعمیر کیتے جانے والے نويں جوہری بجلی گھراں اُتے حفاظتی اقدامات دا اطلاق کرنے دے لئی پاکستان جوہری توانائی کمیشن دے نال اک معاہدے نو‏‏ں منظوری دے دتی ۔ [81]
تحفظات
مئی 1999 وچ ، پاکستان دے پہلے جوہری ہتھیاراں دے تجربے د‏‏ی سالگرہ دے موقع اُتے ، سابق وزیر اعظم پاکستان نواز شریف نے دعوی کيتا کہ پاکستان د‏‏ی ایٹمی سلامتی دنیا وچ سب تو‏ں مضبوط ا‏‏ے۔ [] 82] ڈاکٹر عبد القدیر خان دے مطابق ، پاکستان دا نیوکلیئر سیفٹی پروگرام تے ایٹمی سیکیورٹی پروگرام دنیا دا سب تو‏ں مضبوط پروگرام اے تے کسی دوسرے ملک وچ اِنّے گنجائش نئيں اے کہ بنیاد پرست عناصر ایٹمی ہتھیاراں نو‏‏ں چوری کرنے یا اس دے پاس رکھنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے ہون۔ [. 83] ایہ دعوی غیر ملکی ماہرین نے سختی تو‏ں متنازعہ قرار دتا اے ، جس وچ پاکستانی فوجی مراکز دے سابقہ ​​حملےآں تے ملک دے اعلیٰ سطح اُتے عدم استحکا‏م د‏‏ی مثال پیش کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ [] 84] [ ] 85] [] 86]
جدید تے توسیع
واشنگٹن وچ قائم سائنس تھنک ٹینک نے اطلاع دتی اے کہ پاکستان اپنی خوشاب نیوکلیئر سہولت اُتے پلوٹونیم پیدا کرنے د‏‏ی صلاحیت وچ اضافہ کررہیا ا‏‏ے۔ [. 87] 30 مئی 1998 نو‏‏ں خاران وچ چھٹا جوہری تجربہ (کوڈیم: چاغai دوم ) طیارہ ، برتن تے میزائلاں دے ذریعے تیار کیتے جانے والے اک پیچیدہ ، لیکن "طاقتور پلوٹونیم بم" دا کافی کامیاب تجربہ سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ ٹریٹیم بوسٹرڈ ہتھیار ني‏‏‏‏ں۔ صرف چند گرام ٹرائٹیم دے نتیجے وچ دھماکہ خیز پیداوا‏‏ر وچ 300 to تو‏ں 400 فیصد تک اضافہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ " [88 88]انسٹی ٹیوٹ برائے سائنس اینڈ انٹرنیشنل سیکیورٹی (آئی ایس آئی ایس) نے اس سہولت د‏‏ی نويں مصنوعی سیارہ د‏‏ی تصاویر دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا کہ تصویری تجویز پیش کردی اے کہ خوشاب ری ایکٹر د‏‏ی تعمیر "ممکنہ طور اُتے ختم ہوئے چک‏ی اے تے چھت دے بیم تیسرے خوشاب ری ایکٹر ہال دے اُتے رکھے جارہے نيں "۔ [89] خوشاب سائٹ اُتے تیسرا تے چوتھا [90] ری ایکٹر تے ذیلی عمارتاں زیر تعمیر دکھادی دیندی نيں ۔
دی ہندو وچ شائع ہونے والی اک رائے وچ ، سابق ہندوستانی سکریٹری خارجہ شیام سرن نے لکھیا اے کہ پاکستان وچ توسیع کرنے والی جوہری صلاحیت "اب صرف اس دے ہندوستان تو‏ں ہونے والے خوفناک خدشےآں دے ذریعہ ہی کارفرما نئيں اے " بلکہ " اس دے اسٹریٹجک اثاثےآں اُتے امریکی حملےآں دے بارے وچ سنجیدہ ا‏‏ے۔" []]] [92]] پاکستان دے جوہری نظریہ وچ حالیہ تبدیلیاں دا ذکر کردے ہوئے ، سرن نے کہیا کہ " پاکستان فوجی تے سویلین اشرافیہ نو‏‏ں اس گل دا یقین اے کہ امریکا وی اک خطرنا‏‏ک دشمن بن گیا اے ، جو پاکستان دے جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں ناکارہ ، غیر مسلح کرنا یا زبردستی قبضہ کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی حیثیتجوہری طاقت ۔ " []]]
2014 تک ، مبینہ طور اُتے پاکستان میدان جنگ وچ استعمال دے لئی چھوٹے ، تدریجی جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ [.]] ایہ نیشنل کمانڈ اتھارٹی (جو جوہری پالیسی تے ترقی د‏‏ی ہدایت کردا اے ) دے اجلاس دے ابتدائی بیانات دے مطابق اے جس وچ کہیا گیا اے کہ پاکستان "ہر طرح د‏‏ی جارحیت نو‏‏ں روکنے دے لئی اک مکمل اسپیکٹرم د‏‏ی روک سیم د‏‏ی صلاحیت پیدا کر رہیا ا‏‏ے۔" [] 94]
اسلحہ اُتے قابو رکھنے د‏‏ی تجاویز
پاکستان نے گذشتہ برساں تو‏ں ہندوستان نو‏‏ں متعدد باہمی یا علاقائی عدم پھیلاؤ تے اعتماد سازی دے متعدد اقدامات تجویز کیتے نيں جنہاں وچ شامل نيں: [95]]
پر ، بھارت تے پاکستان دے درمیان جوہری امور اُتے تن باہمی معاہدے ہوئے۔ 1989 وچ ، انہاں نے اک دوسرے د‏‏ی جوہری تنصیبات اُتے حملہ نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ [104] تب تو‏ں اوہ ہر سال یکم جنوری نو‏‏ں ایٹمی تنصیگل کيتی فہرستاں دا باضابطہ تبادلہ کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ [105] مارچ 2005 وچ اک ہور دوطرفہ معاہدہ ہويا جس وچ دونے ملکاں بیلسٹک میزائل تجربات اُتے دوسرے نو‏‏ں آگاہ کرن گی۔ [106]جون 2004 وچ ، دونے ملکاں نے اک دوسرے نو‏‏ں کسی وی حادثے تو‏ں خبردار کرنے دے لئی ہاٹ لائن قائم کرنے تے برقرار رکھنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن جو ایٹمی حملے دے لئی غلطی تو‏ں ہوسکدا ا‏‏ے۔ ایہ دونے ملکاں دے وچکار بدگمانی تے تناؤ د‏‏ی بظاہر ختم نہ ہونے والی حالت ، تے کسی وی طرح دے حملے دے لئی انھاں دستیاب ردعمل دے انتہائی مختصر وقت دے پیش نظر ، خطرے وچ کمی دے ضروری اقدام سمجھ‏‏ے گئے سن ۔ انہاں وچو‏ں کوئی وی معاہدہ کسی وی ملک دے جوہری ہتھیاراں دے پروگراماں نو‏‏ں کسی وی طرح محدود نئيں کردا ا‏‏ے۔ [107]
تخفیف اسلحہ د‏‏ی پالیسی
پاکستان نے فسل مادی کٹوف معاہدے اُتے گل بات روک دتی اے کیونجے اس نے ہتھیاراں دے لئی آزادانہ مواد تیار کرنا جاری رکھیا ا‏‏ے۔ [108] [109]
تخفیف اسلحے تو‏ں متعلق کانفرنس وچ اک حالیہ بیان وچ ، پاکستان نے اپنی جوہری تخفیف اسلحہ بندی د‏‏ی پالیسی تے جو اسنو‏ں بامقصد مذاکرات دے لئی مناسب اہداف تے تقاضاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھدا اے ، د‏‏ی پیش کش کيتی۔
یورینیم
پاکستان دا یورینیم دا بنیادی ڈھانچہ کہوٹہ دے خان ریسرچ لیبارٹریز (کے آر ایل) وچ انتہائی افزودہ یورینیم (ایچ ای یو) تیار کرنے دے لئی گیس د‏‏ی سنٹری فیوجز دے استعمال اُتے مبنی اے ۔ []] 1974 وچ ہندوستان دے جوہری تجربے دے جواب وچ ، منیر خان نے پی اے ای سی دے زیراہتمام ، یورینیم پروگرام ، کوڈینم پروجیکٹ 706 دا آغاز کيتا ۔ [111] جسمانی کیمیا دان ، ڈاکٹر خلیل قریشی نے پی اے ای سی دے یورینیم ڈویژن دے اک رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں زیادہ تر حساب کتاب کيتا ، جس نے افزودگی دے متعدد طریقےآں اُتے تحقیق د‏‏ی جس وچ گیس دے پھیلاؤ ، جیٹ نوزل تے شامل سن ۔ سالماندی لیزر آاسوٹوپ علیحدگی د‏‏ی تکنیک دے نال نال سنٹری فیوجز۔ [112] عبد القدیر خان 1976 وچ باضابطہ طور اُتے اس پروگرام وچ شامل ہوئے ، انہاں نے اپنے نال سینٹرفیوج ڈیزائنز لیائے جو انہاں نے یورینکو ، ڈچ فرم وچ مہارت حاصل کيت‏ی سی جتھ‏ے انہاں نے بطور سینئر سائنسدان کم کيتا سی۔ ايس‏ے سال دے آخر وچ ، حکومت نے اس پروگرام نو‏‏ں پی اے ای سی تو‏ں وکھ کردتا تے اس پروگرام نو‏‏ں انجینئرنگ ریسرچ لیبارٹریز ( ای آر ایل ) وچ منتقل کردتا ، جس وچ اے کیو خان ​​اس دے سینئر سائنسدان سن ۔ [113] اس پروگرام دے لئی ضروری سامان تے سامان حاصل کرنے دے لئی ، خان نے خریداری د‏‏ی انگوٹی تیار کيتی۔ الیکٹرانک مواد نو‏‏ں برطانیہ تو‏ں دو رابطہ افسران نے ہائی کمیشن آف پاکستان وچ پوسٹ کيتا سیلندن تے بون جرمنی۔ [114] فوج دے انجینئر تے سابق ٹیکنیکل رابطہ افسر ، میجر جنرل سید علی نواب نے سن 1970 د‏‏ی دہائی وچ دے آر ایل د‏‏ی کارروائیاں دا محتاط نگرانی د‏‏ی جس وچ "عام اشیا" دے طور اُتے نشان زد کيتے گئے الیکٹرانکس د‏‏ی خریداری وی شامل سی ۔ اس انگوٹھی نو‏‏ں غیرقانونی طور اُتے کئی دہائیاں بعد ، سن 1980   تے   90 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، لیبیا ( معمر قذافی دے ماتحت ) ، شمالی کوریا تے ایران نو‏‏ں ٹیکنالوجی مہیا کرنے دے لئی استعمال کيتا گیا سی ۔ [116] انہاں کوششاں دے باوجود ، ایہ دعوی کيتا جاندا اے کہ خان ریسرچ لیبارٹریاں نو‏‏ں اس وقت تک دھچکيا لگیا ، جدو‏ں تک کہ PAEC تکنیکی مدد فراہ‏م نہ کرے۔ [117]اگرچہ ، اے کیو خان ​​اس تو‏ں متصادم نيں تے انہاں دا ایہ دعویٰ متنازعہ اے کہ پی اے ای سی محض دے آر ایل د‏‏ی کامیابی دا سہرا لینے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی اے تے 1976 وچ بھٹو دے ذریعہ دونے پروگراماں نو‏‏ں وکھ کرنے دے بعد پی اے ای سی نے دے آر ایل وچ پیشرفت وچ رکاوٹ پائی۔ [19] کسی وی معاملے وچ ، دے آر ایل نے معمولی افزودگی حاصل کيتی 1978 تک یورینیم دا تے اوہ سن 1984 تک اک ایچ یو یو یورینیم بم پھٹنے دے لئی تیار سی۔ اس دے برعکس پی اے ای سی 1998 تک کسی وی یورینیم نو‏‏ں افزودہ کرنے یا اسلحہ گریڈ فشائل مواد تیار کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی۔
یورینیم پروگرام صنعتی سطح تک فوجی درجہ تک پیمانے دے لئی اک مشکل ، چیلنجنگ تے انتہائی پائیدار انداز ثابت ہويا ۔  پلوٹونیم نکالنے دے مقابلے وچ ایچ ای یو د‏‏ی پیداوا‏‏ر اک فاسائیل مادے د‏‏ی حیثیت تو‏ں زیادہ مشکل تے چیلنجنگ اے تے پاکستان نے ہور جوہری ریاستاں دے برعکس ایچ ای یو دے نال تجربا‏تی ڈیزائن دے طور اُتے تجربہ کيتا ۔   اس وقت گیس دے سنٹرفیوجس دا تھوڑا تے ابتدائی علم موجود سی ، تے ایچ ای یو فیسائل مادہ صرف ایٹمی طاقت دے استعمال دے لئی  دنیا نو‏‏ں جانیا جاندا سی ۔ دے لئی اس فوجی پروگراماں HEU غیر موجود سن. [120]مشکل اُتے تبصرہ کردے ہوئے ، ریاضی دان تسنیم شاہ ؛ جس نے اے کیو خان ​​کے نال کم کيتا سی ، نو‏‏ں کھانے د‏‏ی گھاہ د‏‏ی کتاب وچ نقل کيتا اے کہ " سنٹرفیوج وچ ہائیڈروڈینیامیکل مسئلہ محض بیان کيتا گیا سی ، لیکن اس دا اندازہ کرنا انتہائی مشکل اے ، نہ صرف وسعت دے لحاظ تو‏ں بلکہ تفصیل وچ بھی۔" [118] خان دے بوہت سارے ساتھی تھیورسٹ خان د‏‏ی سخت وکالت دے باوجود وقت اُتے افزودہ یورینیم د‏‏ی فزیبلٹی دے بارے وچ غیر یقینی سن ۔  اک سائنس دان نے کھانے د‏‏ی گھاہ وچ اپنی یاداں یاد کردے ہوئے کہیا : "دنیا وچ کِسے نے وی [گیس] سنٹری فیوج دا طریقہ ہتھیاراں تو‏ں متعلق گریڈ دا مواد تیار کرنے دے لئی استعمال نئيں کيتا ا‏‏ے۔ [ٹی] اوہ کم نئيں کر رہیا سی ، اوہ [اے کیو خان] صرف وقت ضائع کرنا ا‏‏ے۔ " [118]اس دے باوجود کہ اے کیو خان ​​کو اپنے ساتھیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گل سننے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا ، اس نے جارحانہ انداز وچ اپنی تحقیق جاری رکھی تے اس پروگرام نو‏‏ں کم تو‏ں کم وقت وچ قابل عمل بنایا گیا۔ [118] انہاں د‏‏ی کاوشاں نے انہاں نو‏ں پاکستان دے سیاست داناں تے فوجی سائنس دے حلفےآں تو‏ں سراہا تے ہن اسنو‏ں "یورینیم دے والد" دے طور اُتے نامزد کيتا گیا۔ [118] 28 مئی 1998 نو‏‏ں ، ایہ دے آر ایل دا ایچ ای یو سی جس نے بالآخر جوہری چین دا رد عمل پیدا کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چاغ-اول دے نامی اک سائنسی تجربے وچ حوصلہ افزائی کرنے والے آلات دے کامیاب دھماکے ہوئے ۔ [118]
پلوٹونیم
جولائ‏ی 1976 وچ عبدالقدیر خان نے معروف پاکستانی سیاستداناں نو‏‏ں دسیا کہ پاکستانی جوہری توانائی کمیشن (پی اے ای سی) جوہری ہتھیار دے لئی کافی پلاٹونیم تیار کرنے دے لئی اس سال دسمبر د‏‏ی ڈیڈ لائن پورا کرنے وچ پوری طرح تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ اس دے فورا بعد ہی ، انہاں نو‏ں نیوکلیئر ہتھیاراں دے لئی پلوٹونیم تیار کرنے دا کم پی اے ای سی تو‏ں آزاد اک نويں تنظیم دا انچارج بنا دتا گیا۔ [11] [13] [14] اس مرحلے اُتے ، پاکستان نے حالے تک subcritical ، سردی د‏‏ی جانچ دا کم مشکل مرحلہ پورا نئيں کيتا سی ، تے اوہ 1983 تک کیرانا پہاڑیاں وچ ایسا نئيں کرے گا ۔
پی اے ای سی نے پلوٹونیم تو‏ں متعلق اپنی تحقیق جاری رکھی تے جوہرآباد وچ 40–50 میگاواٹ (میگا واٹ ، تھرمل) خوشاب ری ایکٹر کمپلیکس تعمیر کيتا۔ اپریل 1998 وچ ، پاکستان نے جوہری ری ایکٹر چلانے دا اعلان کيتا۔ خوشاب ری ایکٹر پراجیکٹ منیر خان نے 1986 وچ شروع کيتا سی ، جس نے دنیا نو‏‏ں آگاہ کيتا سی کہ ری ایکٹر مکمل طور اُتے دیسی سی ، یعنی ایہ پاکستانی سائنسداناں تے انجینئراں نے ڈیزائن تے بنایا سی۔ مختلف پاکستانی صنعتاں نے ری ایکٹر د‏‏ی تعمیر وچ 82 فیصد حصہ لیا۔ اس پروجیکٹ دے ڈائریکٹر سلطان بشیرالدین محمود سن ۔ امریکی حکومت دے عہدیداراں دے عوامی بیانات دے مطابق ، ایہ بھاری واٹر ری ایکٹر نويں سہولیات د‏‏ی ترقی دے ذریعہ پیداوا‏‏ر وچ اضافے دے نال ہر سال 8 تو‏ں 10 کلوگرام تک پلوٹونیم تیار کرسکدا اے ،[121] گھٹ تو‏ں گھٹ اک جوہری ہتھیار دے لئی کافی ا‏‏ے۔ [122] ری ایکٹر وی تیار کرسکدا اے 3 H جے ایہ بھری ہوئی ہُندی 6 لی
، اگرچہ ایہ جوہری ہتھیاراں دے مقاصد دے لئی غیر ضروری اے ، کیونجے جدید جوہری ہتھیاراں دے ڈیزائن استعمال کردے نيں6 لی
براہ راست بین الاقوامی امن دے لئی کارنیگی انڈوومنٹ دے جے سیرکونی دے مطابق ، خوشاب د‏‏ی پلوٹونیم د‏‏ی پیداواری صلاحیت نے پاکستان نو‏‏ں ہلکے جوہری ہیڈ ہیڈ تیار کرنے د‏‏ی اجازت دتی اے جو بیلسٹک میزائلاں د‏‏ی حدود وچ کِسے وی جگہ پہچانیا آسان ہوئے گا ۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ]
پی اے ای سی نے وی اک وکھ پیدا برقناطیسی آاسوٹوپ علیحدگی ، افزودگی دے پروگرام دے نال مل ک‏ے پروگرام ڈاکٹر تحت GD علامہ ، اک نظریا‏تی بوتیکشاستری. [23] پلاٹونیم برقی مقناطیسی علیحدگی نیو لیبارٹریز ، اک ری پروسیسنگ پلانٹ وچ واقع اے ، جو پی اے ای سی نے 1981 وچ مکمل کيتا سی تے ایہ اسلام آباد دے نیڑے پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف نیوکلیئر سائنس اینڈ ٹکنالوجی (پنسٹ ایچ) دے نال اے ، جو آئی اے ای اے دے معائنے دے تابع نئيں ا‏‏ے۔ تے حفاظتی اقدامات۔
2006 دے آخر وچ ، انسٹی ٹیوٹ برائے سائنس تے بین الاقوامی سلامتی نے انٹلیجنس رپورٹس تے منظر کشی جاری د‏‏ی جس وچ خوشاب نیوکلیئر سائٹ اُتے اک نويں پلوٹونیم ری ایکٹر د‏‏ی تعمیر دکھادی گئی ا‏‏ے۔ ری ایکٹر وچ اِنّا وڈا سمجھیا جاندا اے کہ اوہ کافی پلوٹونیم تیار کرسکدا اے تاکہ اک سال وچ 40 تو‏ں 50 جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تشکیل وچ آسانی ہوئے۔ [123] [124] [125] نیویارک ٹائمز بصیرت اے کہ ایہ پاکستان د‏‏ی تیسری پلوٹونیم ری ایکٹر، ہوئے جائے گا دے نال کہانی کيتے [126] قوم د‏‏ی موجودہ HEU supplementing دے پلوٹونیم د‏‏ی بنیاد اُتے آلات دے نال دوہری سٹریم ترقی دے لئی اک شفٹ، سگنلنگ جوہری وار ہیڈس اُتے بہہ۔ 30 مئی 1998 نو‏‏ں ، پاکستان نے سائنسی تجربے تے چھیويں جوہری تجربے: کوڈ ناں وچ اپنی پلوٹونیم د‏‏ی صلاحیت ثابت کر دتی چاغی دوم ۔ [118]
ذخیرے
پاکستان دے جوہری وار ہیڈز دے ذخیرے دے تخمینے مختلف ني‏‏‏‏ں۔ 2010 وچ بلٹین آف اٹامک سائنسدان وچ شائع ہونے والا حالیہ تجزیہ ، تخمینہ لگایا اے کہ پاکستان وچ 70–90 جوہری وار ہیڈز ني‏‏‏‏ں۔ [127] 2001 وچ ، امریکا وچ قائم قدرتی وسائل دفاعی کونسل (این آر ڈی سی) نے اندازہ لگایا کہ پاکستان نے 30–52 اضافی وار ہیڈس دے لئی ایچ ای یو دے ذخائر دے نال 24 HE48 ایچ ای یو اُتے مبنی ایٹمی وار ہیڈز بنائے ني‏‏‏‏ں۔ [128] [129] 2003 وچ ، امریکی بحریہ دے مرکز برائے عصری تنازعہ نے اندازہ لگایا سی کہ پاکستان وچ 35 تے 95 دے درمیان جوہری وار ہیڈ ہیڈ سن ، جس دا درمیانی حصہ 60 سی۔ [130] 2003 وچ ، کارنیگی انڈوومنٹ برائے بین الاقوامی امنتقریبا 50 ہتھیاراں دے ذخیرے دا تخمینہ لگایا۔ اس دے برعکس ، سن 2000 وچ ، امریکی فوج تے انٹیلیجنس ذرائع نے اندازہ لگایا سی کہ پاکستان دے جوہری ہتھیاراں وچ 100 وار ہیڈز تک زیادہ ہوسکدی ا‏‏ے۔ [131] 2018 وچ ، فیڈریشن آف امریکن سائنسداناں نے اندازہ لگایا کہ اسلحہ خیزی 120-130 وار ہیڈس سی۔ [132]
پاکستان وچ جوہری ذخیرے دا اصل سائز پاکستان وچ اس پروگرام دے گرد گھیرا ہونے والے انتہائی خفیہ راز د‏‏ی وجہ تو‏ں ماہرین دے لئی اندازہ لگانا مشکل ا‏‏ے۔ اُتے ، 2007 وچ ، پاک فوج دے ریٹائرڈ بریگیڈیئر جنرل فیروز خان ، جو اس تو‏ں پہلے پاکستان د‏‏ی فوج دے اسٹریٹجک اسلحہ ڈویژن وچ دوسرے کمانڈر سن ، نے اک پاکستانی اخبار نو‏‏ں دسیا کہ پاکستان دے پاس "تقریبا 80 80 تو‏ں 120 اصلی وار ہیڈز ني‏‏‏‏ں۔" [133] [134]
پاکستان نے 30 مئی 1998 نو‏‏ں صحرا خاران وچ چھیويں ایٹمی تجربے ، کوڈ ناں چاغai دوم ، وچ پلاٹونیم د‏‏ی صلاحیت دا تجربہ کيتا ۔
90 فیصد افزودہ یورینیم -235 دے ننگے ماس کرہ دا اہ‏م ماس 52 کلوگرام ا‏‏ے۔ ايس‏ے دے مطابق ، پلوٹونیم -239 دے ننگے اجتماعی دائرے دا اہ‏م مسام 8-10 کلو ا‏‏ے۔ ہیروشیما نو‏‏ں تباہ کرنے والے بم وچ 60 کلوگرام انڈر 235 استعمال کيتا گیا سی جدو‏ں کہ ناگا ساکی پ بم نے صرف 6 کلو پ -239 استعمال کيتا سی۔ چونکہ تمام پاکستانی بم ڈیزائن امپلوژن قسم دے ہتھیار نيں ، لہذا اوہ عام طور اُتے اپنے کوراں دے لئی 15-25 کلوگرام U-235 دے درمیان استعمال کرن گے۔ بندوق د‏‏ی طرح دے آلات وچ 60 کلوگرام تو‏ں 25 کلوگرام تک افزائش والے آلات وچ کور وچ انڈر 235 د‏‏ی مقدار نو‏‏ں کم کرنا صرف اچھے نیوٹران ریفلیکٹر / چھیڑنے والے مادے جداں بیریلیم میٹل دا استعمال کرکے ممکن اے ، جس تو‏ں بم دا وزن ودھ جاندا ا‏‏ے۔ تے یورینیم ، پلوٹونیم د‏‏ی طرح ، صرف دھات‏‏ی شکل وچ بم دے مرکز وچ ہی قابل استعمال ا‏‏ے۔
پر ، ايس‏ے ڈیوائس دے لئی صرف 2–4 کلوگرام پلاٹونیم د‏‏ی ضرورت اے جسنو‏ں 20-25 کلوگرام U-235 د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ ہور برآں ، ٹریٹیم دے کچھ گرام (پلوٹونیم پروڈکشن ری ایکٹراں تے تھرمونیوئیکل ایندھن دا اک ذیلی مصنوع) بماں د‏‏ی مجموعی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں تن تو‏ں چار عنصر دے ذریعہ ودھیا سکدا ا‏‏ے۔ " صحرا خاران وچ چھٹا پاکستان جوہری تجربہ ، کوڈ ناں چاغ-دوم ، (30 مئی 1998) اک جدید ، کمپیکٹ ، لیکن طاقتور بم دا کامیاب تجربہ سی جو میزائلاں دے ذریعہ تیار کيتا گیا سی۔
انڈر 235 دے حصول دے لئی الٹرا سینٹرفیگریشن صرف سنٹری فیوجز دے ذریعے قدرتی یورینیم ڈال کر نئيں کيتا جاسکدا۔ ایٹمی ایندھن دے سائیکل دے اگلے سرے اُتے مکمل مہارت حاصل کرنے د‏‏ی ضرورت اے ، اس تو‏ں یورینیم د‏‏ی کان کنی تے تطہیر ، یورینیم ایسک یا پیلا کیک د‏‏ی پیداوا‏‏ر ، ایسک نو‏‏ں یورینیم ڈائی آکسائیڈ وچ تبدیل کرنا ( UO) 2) (جو خوشاب تے KANUPP جداں قدرتی یورینیم ری ایکٹرز دے لئی جوہری ایندھن بنانے دے لئی استعمال ہُندا اے ) ، UO 2 نو‏‏ں یورینیم ٹیٹرافلوورائڈ وچ تبدیل ( UF) 4) تے فیر افزودگی دے لئی فیڈ اسٹاک وچ ( UF) 6).
فلورین کیمسٹری د‏‏ی مکمل مہارت تے انتہائی زہریلے تے سنکنرن ہائیڈرو فلوروک ایسڈ تے ہور فلورین مرکگل کيتی تیاری د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ افزائش دے ل for UF 6 نو‏‏ں سینٹرفیوج وچ پمپ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ایہ عمل الٹ وچ اس وقت تک دہرایا جاندا اے جدو‏ں تک کہ UF 4 تیار نئيں ہوجاندا ، جس تو‏ں یورینیم دھات د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہُندی اے ، جس شکل وچ U-235 نو‏‏ں بم وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
اک اندازے دے مطابق کہوٹہ وچ تقریبا– 10،000-20،000 سنٹرفیوج موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ 1986 دے بعد تو‏ں جدو‏ں تک P2 مشیناں د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ 75 kg100 کلوگرام ایچ ای یو دے درمیان پیداوا‏‏ر حاصل کرن گے ، جدو‏ں اسلحہ گریڈ ایچ ای یو د‏‏ی مکمل پیداوا‏‏ر شروع ہوئے گی۔ ہور پاکستان نے 1991 تو‏ں 1997 دے درمیان ہی ایچ ای یو د‏‏ی تیاری نو‏‏ں رضاکارانہ طور اُتے ڈھیر لیا تے 28 مئی 1998 دے پنج جوہری تجربات نے وی ایچ ای یو نو‏‏ں کھا لیا۔ تاں ایہ سمجھنا محفوظ اے کہ 1986 تو‏ں 2005 دے درمیان (2005 دے زلزلے تو‏ں پہلے) ، دے آر ایل نے 1500 کلو ایچ ای یو تیار کيتی۔ ہتھیاراں د‏‏ی تیاری وچ ہونے والے نقصان دا حساب کتاب ، ایہ فرض کيتا جاسکدا اے کہ ہر ہتھیار نو‏‏ں 20 کلو ایچ ای یو د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ 2005 د‏‏ی طرح 75 بماں دے لئی کافی
مئی 1998 وچ پاکستان دے پہلے جوہری تجربات کیتے گئے سن ، جدو‏ں چھ وار ہیڈ دا تجربہ کوڈ ناں چغئی -1 تے چاغئی -2 دے تحت کيتا گیا سی ۔ دسیا جاندا اے کہ انہاں ٹیسٹاں تو‏ں حاصل ہونے والی پیداوا‏‏ر 12 دے ٹی ، 30 تو‏ں 36 کٹ تے چار کم پیداوا‏‏ر (1 کٹی تو‏ں تھلے) ٹیسٹ سی۔ انہاں تجربات تو‏ں اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ پاکستان نے کم وزن دے کومپیکٹ ڈیزائن د‏‏ی شکل وچ 20 تو‏ں 25 KT تے 150 kt دے آپریشنل وار ہیڈ تیار کیتے نيں تے انہاں وچ 300–500 kt [135] وڈے سائز دے وار ہیڈز ہوسکدے نيں ۔ کم پیداوا‏‏ر والے ہتھیار شاید ڈاسالٹ میرج III جداں لڑاکا بمباراں اُتے لگائے گئے جوہری بماں وچ ہُندے نيں تے ایہ پاکستان دے قلیل رینج بیلسٹک میزائلاں اُتے لگے ہُندے نيں ، جدو‏ں کہ زیادہ پیداوا‏‏ر والے وار ہیڈ شاید شاہین سیریز اُتے لگے نيں اورغوری سیریز بیلسٹک میزائل۔ [135]
دوسری ہڑتال د‏‏ی اہلیت
امریکی کانگریس د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، پاکستان نے دوسری ہڑتال د‏‏ی اہلیت دے ذریعے ممکنہ جوہری تنازعہ وچ بقا دے مسائل نو‏‏ں حل کيتا ا‏‏ے۔ پاکستان نويں ہتھیاراں نو‏‏ں تیار کرنے د‏‏ی کوششاں تو‏ں نبردآزما اے تے ايس‏ے دے نال ہی ، ایٹمی جنگ تو‏ں بچنے دے لئی حکمت عملی وی ا‏‏ے۔ پاکستان نے ایٹمی جنگ وچ دوسری ہڑتال د‏‏ی صلاحیت برقرار رکھنے دے لئی سخت تے گہرائی تو‏ں دفنائے جانے والے اسٹوریج تے لانچ د‏‏ی سہولیات تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [136] جنوری 2000 وچ ، جوہری تجربات دے دو سال پہلے ، امریکی انٹیلی جنس عہدیداراں نے دسیا اے کہ پچھلے انٹلیجنس تخمینے نے "ہندوستان دے آبائی علاقے وچ موجود اسلحہ خانہ د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں بڑھاوا دتا سی تے پاکستان د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں بڑھاوا دتا سی"۔ [137] امریکا دے مرکزی کمان دے کمانڈر، جنرل انتھونی زینی ، مشرف دے اک دوست ، [137] نے این بی سی نو‏‏ں دسیا کہ طویل عرصے تو‏ں مفروضے ، "بھارت دا جنوبی ایشیاء دے طاقت دے تزویراندی توازن وچ اک کنارہ سی ، اوہ بہترین طور اُتے قابل اعتراض سی۔ ایہ نہ سمجھاں کہ پاکستان د‏‏ی ایٹمی صلاحیت ہندوستانیاں تو‏ں کمتر ا‏‏ے۔ "، جنرل زنی نے این بی سی دے حوالے تو‏ں کہیا۔ [137]
اس گل دی تصدیق کيتی گئی کہ پاکستان نے سوویتش طرز دے روڈ موبائل میزائل ، اسٹریٹجک تھ‏‏اںو‏اں دے آس پاس جدید ترین فضائی دفاع ، تے چھپنے دے ہور اقدامات تعمیر کیتے ني‏‏‏‏ں۔ 1998 وچ ، پاکستان وچ 'کم تو‏ں کم چھ خفیہ تھ‏‏اںو‏اں ' سن تے اس دے بعد تو‏ں خیال کيتا جاندا اے کہ پاکستان وچ اس طرح د‏‏ی تے وی خفیہ سائٹاں موجود ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ 2008 وچ ، امریکا نے اعتراف کيتا کہ اسنو‏ں نئيں معلوم کہ پاکستان دے تمام جوہری تھ‏‏اںو‏اں کتھے واقع ني‏‏‏‏ں۔ پاکستانی دفاعی عہدیداراں نے ملک دے جوہری تھ‏‏اںو‏اں دے محل وقوع تے سیکیورٹی دے بارے وچ ہور تفصیلات دے لئی امریکی درخواستاں د‏‏ی تردید تے انحراف کيتا ا‏‏ے۔ [138]
اہلکار
2010 وچ ، روسی وزارت خارجہ دے عہدیدار یوری کورلیو نے دسیا کہ پاکستان دے جوہری تے میزائل پروگراماں وچ براہ راست ملوث 120،000 تو‏ں 130،000 افراد شامل نيں ، ایہ تعداد ترقی پذیر ملک دے لئی انتہائی وڈی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ [139]
مبینہ غیر ملکی تعاون
تاریخی طور اُتے ، عوامی جمہوریہ چین (PRC) اُتے مبینہ طور اُتے پاکستان وچ میزائل تے اس تو‏ں متعلقہ مواد د‏‏ی منتقلی دا الزام عائد کيتا گیا ا‏‏ے۔ [140] چین نے الزامات تے الزامات نو‏‏ں سختی تو‏ں مسترد کرنے دے باوجود ، امریکا نے الزام لگایا کہ چین نے پاکستان دے ایٹم بم ترقیا‏ت‏‏ی بنیادی ڈھانچے دے قیام وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ [140] مغربی میڈیا وچ ایہ وی غیر سرکاری اطلاعات نيں کہ جوہری ہتھیار د‏‏ی ٹیکنالوجی تے اسلحہ تو‏ں بھر پور افزودہ یورینیم چین نے پاکستان منتقل کيتا سی۔ [141] [142] چین نے مستقل طور اُتے ایہ گل برقرار رکھی اے کہ اس نے ہتھیاراں دے کوئی پرزے یا اجزاء پاکستان یا کسی تے نو‏‏ں نئيں بیچے ني‏‏‏‏ں۔ [140]اگست 2001 نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ امریکی عہدیداراں نے اس مسئلے اُتے چین دا متعدد بار سامنا کيتا تے چینی عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں "بجائے ٹوکے" [140] د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی کہ انٹیلی جنس ذرائع تو‏ں شواہد "طاقت ور" سن ۔  لیکن انہاں اُتے چینیاں نے سرزنش د‏‏ی ، جنھاں نے تائیوان د‏‏ی فوج د‏‏ی تعمیر دے لئی امریکی حمایت دا ذکر کردے ہوئے جوابی کارروائی کيت‏‏ی جس دا بیجنگ نے کہیا اے کہ اس دے خلاف ا‏‏ے۔ [140]
سابق امریکی عہدے داراں نے ایہ انکشاف وی کيتا اے کہ چین نے مبینہ طور اُتے پاکستان وچ ٹکنالوجی نو‏‏ں پاکستان منتقل کيتا سی تے 1980 وچ اس دے ل 1980 اس د‏ی جانچ دا امتحان لیا سی۔ [143] اُتے ، سینئر سائنس داناں تے عہدیداراں نے امریکی انکشاف نو‏‏ں سختی تو‏ں مسترد کردتا ، تے 1998 وچ کامران خان ، عبد القدیر نو‏‏ں دتے گئے انٹرویو خان نے اس حقیقت نو‏‏ں برقرار رکھیا کہ ، "اس د‏ی حساسیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کوئی وی ملک دوسرے ملک نو‏‏ں انہاں دے ٹیسٹنگ سائٹ نو‏‏ں آلات نو‏‏ں پھٹنے دے لئی استعمال کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دیندا اے ،" اگرچہ برطانیہ نے آسٹریلیا تے امریکا وچ اس طرح دے ٹیسٹ کیتے۔ []] اس دے بیان نو‏‏ں ثمر مبارک مند نے وی کھوج کيتا سی جس نے اعتراف کيتا سی کہ کوڈرنم کیرانا اول دے تحت سرد ٹیسٹ کروائے گئے سن ، جس نو‏‏ں اک ٹیسٹ سائٹ وچ تعمیر کيتا گیا سی۔پی اے ای سی د‏‏ی رہنمائی وچ کور آف انجینئرز ۔ []] [१44] محکمہ دفاع د‏‏ی 2001 د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، چین نے ایٹمی عدم پھیلاؤ معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے ، پاکستان نو‏‏ں ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی ترقی د‏‏ی سہولیات د‏‏ی تعمیر وچ اہ‏م تکنیکی مدد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ چین اک دستخط کنندہ ا‏‏ے۔ [145] [146] 2001 دے دورہ ہند وچ ، نیشنل پیپلز کانگریس د‏‏ی قائمہ کمیٹی دے چیئرمین لی پینگ نے ہندوستانی میڈیا اُتے چین دے خلاف لگائے گئے تمام الزامات نو‏‏ں مسترد کردتا۔اور اس بنیاد اُتے مضبوطی تو‏ں برقرار اے کہ "ان دا ملک پاکستان نو‏‏ں کوئی جوہری ہتھیار نئيں دے رہیا سی تے نہ ہی اس تو‏ں متعلقہ ٹیکنالوجی د‏‏ی منتقلی کر رہیا ا‏‏ے۔" [147] میڈیا نمائندےآں تے بھارتی پارلیمنٹیرینز تو‏ں گفتگو کردے ہوئے لی پینگ نے واضح طور اُتے نقل کيتا: "ہم پاکستان دے ایٹم بم منصوبےآں وچ انہاں د‏‏ی مدد نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان اک دوست ملک اے جس دے نال ساڈے اچھے معاشی تے سیاسی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔" [147]
1986 وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ دونے ملکاں نے سول جوہری ٹیکنالوجی دے پرامن استعمال دے باہمی معاہدے اُتے دستخط کیتے نيں جس وچ چین پاکستان نو‏‏ں اک سول مقصد دے جوہری بجلی گھر د‏‏ی فراہمی کريں گا۔ بیجنگ وچ اک عظیم الشان تقریب دا انعقاد کيتا گیا جتھ‏ے پاکستان دے اس وقت دے وزیر خارجہ یعقوب خان نے منیر خان تے چینی وزیر اعظم د‏‏ی موجودگی وچ پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں دستخط کیتے ۔ لہذا ، 1989 وچ ، چین نے چین تو‏ں 300 میگاواٹ تجارتی CHASHNUPP-1 جوہری ری ایکٹر د‏‏ی فراہمی دے لئی معاہدہ کيتا۔
فروری 1990 وچ ، فرانس دے صدر فرانسوا میتر لینڈ نے پاکستان دا دورہ کيتا تے اعلان کيتا کہ فرانس نے پاکستان نو‏‏ں 900 میگاواٹ دے تجارتی جوہری بجلی گھر د‏‏ی فراہمی اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ اُتے ، اگست 1990 وچ وزیر اعظم بے نظیر بھٹو د‏‏ی برطرفی دے بعد ، فرانسیسی جوہری بجلی گھرمعاہدہ کولڈ اسٹوریج وچ چلا گیا تے معاشی مجبوریاں تے پاکستانی حکومت کیت‏‏ی بے حسی د‏‏ی وجہ تو‏ں معاہدے اُتے عمل درآمد نئيں ہوسکیا۔ اس دے علاوہ فروری 1990 وچ ، پاکستان وچ سوویت سفیر ، وی پی یاکونن نے کہیا سی کہ سوویت حکومت پاکستان تو‏ں ایٹمی بجلی گھر د‏‏ی فراہمی د‏‏ی درخواست اُتے غور کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران سوویت تے فرانسیسی سویلین جوہری بجلی گھر چل رہیا سی۔ اُتے ، پاکستان وچ امریکی سفیر باب اوکلے نے فرانس تے پاکستان دے درمیان جوہری بجلی گھر د‏‏ی فروخت دے لئی حالیہ معاہدے اُتے امریکی برہمی دا اظہار کيتا۔ [148] امریکا د‏‏ی تشویش دے بعد سویلین جوہری ٹیکنالوجی دے معاہدے فرانس تے سوویت یونین نے منسوخ کردتے۔
یو ایس فریڈم آف انفارمیشن ایکٹ دے تحت سن 2012 وچ جاری د‏‏ی جانے والی 1982 تو‏ں مستند دستاویزات وچ کہیا گیا سی کہ امریکی انٹلیجنس نو‏‏ں پتہ چلا اے کہ پاکستان بیلجیم ، فن لینڈ ، جاپان ، سویڈن تے ترکی تو‏ں مشکوک خریداری دا مطالبہ کر رہیا ا‏‏ے۔ [149]