cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایران عراق جنگ
معاہدہ استمبول
بالاخر روس تے برطانیہ دیاں کوششاں نال 17 نومبر 1913ء چ استمبول چ ایران تے ترکی (سلطنت عثمانیہ) وچکار اک معاہدہ طے پائیا ۔ جس دی رو نال سلطنت برطانیہ ، روسی سلطنت ، سلطنت قاچار (ایران) تے سلطنت عثمانیہ دے نمائندےآں تے مشتمل چار رکنی کمیشن دا قیام عمل چ آئیا ۔ کمیشن نے اک سال دیاں کوششاں دے مگروں اکتوبر 1914ء چ ایران عراق وچکار سرحداں دا تعین کیتا ۔ نتیجے دے طور تے محمرہ (خرم شہر) دی بندرگاہ دے نیڑے دریا دے گھبے سرحد قائم کر دتی گئی تے فوری طور تے بندرگاہ دا انتظام عراق دے حوالے کر دتا گئیا ۔
منسوخی تے جمعیت اقوام
1932ء چ ایران چ جدوں رضا شاہ کبیر دی حکومت قائم ہوئی تے اسنے 1913ء تے 1914ء چ ہون آلے معاہدےآں نوں تسلیم کرن توں انکار کردتا ۔ چنانچہ عراق نے اس مسئلے نوں جمعیت اقوام چ پیش کر دتا ۔ جمعیت اقوام نے مشورہ دتا کہ دونہے دیس اس مسئلے نوں آپسی مذاکرات راہیں حل کرن ۔ چنانچہ دونہاں دیساں نے 4 جولائی 1937ء چ اک معاہدے تے دستخط کیتے ، جس چ 1913ء تے 1914ء دے معاہدےآں نوں مڑ تسلیم کر لیا گئیا ۔ 1937ء چ ایہہ معاہدہ نافذ العمل ہو گئیا ۔
1937ء دے معاہدے توں انکار تے الجزائر دی مداخلت
9 اپریل 1969ء چ ایران نے یکطرفہ طور تے اس معاہدے (1937ء ) نوں منن توں انکار کر دتا ، جس دے نتیجے چ دونہآں ملکاں وچکار چھڑپاں دا اک سلسلہ شروع ہو گئیا ۔ 6 سال بعد 5 مارچ 1975ء چ الجزائر دے راجگھر الجزیرہ چ الجزائر دے صدر حواری بومدین دی نگرانی چ دونہاں دیساں وچکار اک معاہدہ طے پا گئیا ۔ گواہ دے طور تے الجزائر دے صدر نےاس معاہدے تے دستخط کیتے ۔ اس معاہدے دے اہم نکتے ایہہ سن :
1975ء دے معاہدے دی خلاف ورزی
رضا شاہ پہلوی دے دور تک اسدی خلاف ورزی نا کیتی گئی پر ستمبر 1980ء چ عراقی فوجاں نے مشترکہ سرحد ٹپ کے 1975ء دے معاہدے دی خلاف ورزی کردے ہوئے ایران تے حملہ کر دتا تے اہم علاقےآں تے قبضہ کر لئیا ۔
اقوام متحدہ دیاں کوششاں
اس دوران سلامتی کونسل نے قرار داد نمبر 479 راہیں دونہاں دیساں توں جنگ بندی دی درخواست کیتی ۔ ایس لئی عراق دے صدر صدام حسین نے ایہہ شرطاں پیش کیتیاں :۔
٭ ایران عراق دے اندرونی معاملآں چ مداخلت بند کرے ۔
٭ شط العرب تے عراق دا حق تسلیم کیتا جائے ۔
٭ ایران خلیج فارس چ آبنائے ہرمز تے واقع تن جزیرےآں تنب اکبر ، تنب اصغر تے ابو موسی نوں عرب ریاستاں (متحدہ عرب امارات) نوں واپس کرے جنہاں تے اسنے 1971ء چ مل مارئیا سی ۔
اسلامی دیساں دی تنظیم دیاں کوششاں
ایران نے وی اوس ویلے جنگ بند نا کرن دا اعلان کیتا ۔ فیر امہ امن کمیٹی ( اسلامی ملکاں دی تنظیم دا ذیلی ادارہ) نے وی چار نکاتی امن منصوبہ پیش کیتا جس چ آکھئیا گئیا سی :۔
٭٭ دونہے دیس فورا جنگ بند کرن ۔
٭٭ امن عامہ دی صورت حال دے بارے چ بین الاقوامی ضمانت حاصل کیتی جائے ۔
٭٭ عراقی فوجاں دی ایرانی بھوئیں توں واپسی تے
٭٭ اسلامی کانفرنس دے زیر اہتمام مذاکرات ہون ۔
غیر جانبدار دیساں دی تنظیم نے وی جنگ بندی کروان دیاں کوششاں کیتیاں ۔
عراقی فوجاں دا انخلاء
بعد چ کسے وی شرط دے بغیر عراق نے مقبوضہ علاقےآں توں اپنی فوجاں واپس بلاون دا اعلان کیتا پر ایران نے عراق دی ایس پیشکش نوں مسترد کر دتا تے ایہہ شرطاں پیش کیتیاں :۔
٭٭٭ ایرانی بھوئيں توں سارے عراقی فوجی کڈ لئے جان ۔
٭٭٭ عراق خود نوں جارحیت دا مرتکب قرار دیوے ۔
٭٭٭ عراق ایران نوں جنگ چ ہوئے نقصاناں دا تاوان ادا کرے ، تے
٭٭٭ صدر صدام حسین نوں صدارت توں علیحدہ کیتا جائے ۔
ایداں لگدا سی کہ عراق نے پہلیاں تن شرطاں من لئیاں نیں پر چوتھی نوں نئیں منئیا ۔ تاہم دونہاں دیساں وچکار جنگ بند کروان دیاں مثبت کوششاں نا ہو سکئیاں تے ایہہ تنازعہ پہلے توں وی کتے ودھ خونی شکل اختیار کر گئیا ۔
اقوام متحدہ دی قرار داد نمبر 598
بعد چ 20 جون 1987ء چ اقوام متحدہ دی سلامتی کونسل دے پنج مستقل ارکان نے اس گل نال اتفاق کیتا کہ جہڑا دیس جنگ بندی قبول نئیں کرے گا اوس لئی ہتھیاراں دی فراہمی روک دتی جائے گئی ۔ گل بات دی روشنی چ قرارداد نمبر 598 منظور کیتی گئی جس چ دونہاں دیساں توں مطالبہ کیتا گئیا کہ :۔
٭ اوہ اپنیاں فوجاں بین القوامی سرحد تے واپس لے جان ۔
٭ مبصراں دی اک ٹیم مقرر کیتی جائے جہڑی جنگ بندی دے عمل دی نگرانی کرے ۔
٭ دونہے دیس اقوام متحدہ دے سیکٹری جنرل نال تعاون کرن ۔
٭ دوجے دیساں نوں وی آکھئیا گئیا کہ اوہ وی جنگ بندی لئی کوششاں کرن ۔
ایران تے عراق لئی غیر ملکی حمایت
٭ عراق
٭ ایران
مستقل جنگ بندی
18 جولائی 1988ء چ ایران نے ڈرامائی طور تے جنگ بندی تے رضا مندی دا اظہار کیتا ۔ چنانچہ 8 اگست 1988ء نوں دونہاں دیساں وچکار جنگ بندی ہو گئی ۔ بعد چ تنازعاں دے حل لئی جنیوا چ مذاکرات ہوئے جہڑے ناکام رہے ۔ ایہہ جنگ تقریبا اک دہائی تک جاری رہی ، جس چ دونہے پاسےآں دا کھرباں ڈالراں دا نقصان ہوئیا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران گٹھ:عراق گٹھ:عراق دیاں جنگاں گٹھ:جنگاں گٹھ:رپھڑی صفے
بودیوالی کویل گھُگی
بودیوالی کویل کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
نناوت
نناوت کینیڈا دی سبتوں نویں تے سبتوں وڈی ریاست اے ۔ اسنوں شمال مغربی ریاست توں یکم اپریل 1999ء چ نناوت ایکٹ تے نناوت لینڈ کلیمز ایگریمنٹ راہیں جدا کیتا گئیا سی ۔ اسدیاں سرحداں دا تعین 1993ء چ کیتا جا چکئیا سی ۔ ننوت دا قیام عمل چ آن نال کینیڈا دے نقشے چ 1949ء چ نیو فاؤنڈ لینڈ تے لیبرے ڈار دے قیام دے بعد اک وڈی تبدیلی اے ۔
جنگ زلاقہ
جنگ زلافہ 23 اکتوبر 1086ء بمطابق 476ھ چ دولت مرابطین دے عظیم مجاہد یوسف بن تاشقین تے سپین دی عیسائی ریاست قشتالہ دے بادشاہ الفانسو ششم وچکار لڑی گئی ، جس چ یوسف بن تاشقین نے تریخی فتح حاصل کیتی ۔ جنگ چ الفانسو دی فوجاں دی تعداد 60 ہزار توں ودھ تے یوسف دی فوج دی تعداد 20 ہزار سی ۔ جنگ چ الفانسو دی فوج دے 59 ہزار 500 سو سپاہی مارے گئے ۔
نناوت
ننوت دا صدر مقام ایکالوئٹ اے جہڑا مشرق چ بافن دے جزیرے تے واقع اے ۔ دوجے اہم علاقےآں چ رینکن ان لٹ تے خلیج کیمرج نیں ۔ نناوت چ ایلیسمیری دا جزیرہ وی شامل اے جہڑا شمال چ واقع اے ۔ جزیرہ وکٹوریہ دے جنوبی تے مشرقی حصے وی اس چ شامل نیں ۔ نناوت رقبے دے لحاظ نال کینیڈا دی سبتوں وڈی تے آبادی دے لحاظ نال سبتوں نکی ریاست اے ۔ اس دی کل آبادی 29474 افراد تے مشتمل اے جہڑی تقریبا مشرقی یورپ دے برابر علاقے چ پھیلی ہوئی اے ۔ جے نناوت اک آزاد دیس ہندا تے ایہہ جگ دا سبتوں گھٹ گنجان آباد ملک ہندا ۔ مثلا گرین لینڈ دا رقبہ نناوت دے تقریبا برابر اے پر آبادی نناوت توں دوگنی اے ۔ نناوت دا مطلب اے "ساڈی بھوئیں (ساڈی زمین)" ایہہ انوکتی بولی دا لفظ اے ۔ اس دے باشندے نناومیوت کہلاندے نیں ۔ اک باشندہ نناومیوک کہلائے گا ۔
جنگ زلاقہ
وجوہات
ہشام ثانی نے اپنے 26 سالہ دور حکومت چ ہسپانیہ چ ابھردیاں ہوئیاں عیسائی ریاستاں دے خلاف 52 مہماں چ حصہ لئیا تے کدی وی شکست نئیں کھادی ، پر 1002ء چ اسدے انتقال دے بعد سپین چ مسلم حکومت نوں زوال آگئیا تے اوہ کئی حصیاں چ تقسیم ہوگئی ۔ 1082ء چ الفانسو ششم نے قشتالہ توں اپنی تریخی فتوحات دا آغاز کیتا ۔ نااہل مسلم حکمراناں چ اسنوں روکن دی ہرگز صلاحیت نئيں سی ۔ 1085ء چ اسنے سپین چ بنو امیہ دے دور دے راجگھر طلیطلہ تے قبضہ کرلئیا ، شہر دے عظیم باسیاں نے 5 سال تک عیسائیاں دے خلاف بھرپور مزاحمت کیتی پر بالآخر ہمت ہار بیٹھے ۔ الفانسو دا اگلا ہدف سرغوسہ دی کمزور ریاست سی ۔ مسلم حکمراناں دی نااہلی دے مکمل ادراک دے بعد علماء نے شمال مغربی افریقہ چ دولت مرابطین دے امیر یوسف بن تاشقین نال رابطہ کیتا تے اوہناں کولوں اندلس دی ڈبدی ہوئی مسلم ریاست نوں بچان دا مطالبہ کیتا ۔
نناوت
تریخ
نناوت چ تقریبا 4 ہزار سال توں مسلسل انسان آباد رہے نیں ۔
جنگ زلاقہ
جنگ دیاں تیاریاں
اشبیلیہ ، غرناطہ تے باداجوز دے قاضیاں نے یوسف توں مطالبہ کردے ہوئے ایہہ شرط رکھی کہ اوہ مقامی حکمراناں دی خودمختاری برقرار رکھے گا ۔ یوسف نے ساریاں شرطاں تسلیم کیتیاں ، جس دے بدلے اوہناں نوں قلعہ قائم کرن تے اپنی فوج نوں منظم کرن لئی ساحلی شہر الجزیرہ دتا گئیا ۔انتظامات مکمل کرن دے بعد یوسف 12 ہزار فوج نال اشبیلیہ روانہ ہوئیا تے الجزیرہ دے قلعے چ 5 ہزار فوجی چھڈے ۔ اوہ 8 دن اشبیلیہ چ رہیا تے اندلس دے حکمراناں ولوں دتے گئے فوجی دستیاں دی تربیت تے تنظیم کردا رہیا ۔ کل 20 ہزار فوج نال یوسف شمال ول روانہ ہوئیا ، جتھے اسدا ساہمنا الفانسو ششم نال ہوئیا ۔
جنگ
قشتالہ دے بادشاہ الفانسو نوں 50 ہزار شاہسواراں ، 10 ہزار پیادیاں دے علاوہ 30 ہزار کرائے دے عرب سپاہیاں دیاں خدمات جاصل سن ۔ 20 ہزار مسلم فوجاں 12 ہزار بربر (10ہزار سور تے 2 ہزار پیادہ) تے 8 ہزار مقامی فوجاں تے مشتمل سن ۔ دوناں شپہ سالاراں نے جنگ تون پہلاں پیغامات دا تبادلہ کیتا ۔ یوسف نے دشمن نوں 3 تجویزاں دتیاں 1۔۔ اسلام قبول کرو 2۔۔ جزیہ دو 3۔۔ یا فیر جنگ ۔
نناوت
تریخ
نناوت دی تحریری تریخ دا آغاز 1576ء چ ہوئیا ، جدوں مارٹن فروبشر اک مہم دی رہنمائی دے دوران ایتھے پہنچئیا تے اسنے سوچئیا کہ اسنے خلیج فروبشر دے پانیاں چ سونے دی کان تلاش کر لئی اے ۔ اگرچہ ایہہ کان بیکار نکلی تاہم فروبشر نے انوئت لوکاں نال یورپیاں ولوں پہلا رابطہ قائم کیتا ۔ ایہہ رابطہ اگرچہ بوہت بھیانک سی کیونکہ اسنے 4 انوئت لوکاں نوں اغوا کیتا تے اینہاں نوں انگلستان لے آئیا جتھے اوہ بوہتی دیر زندہ نا رہ سکے ۔ شمالی رستے دی تلاش چ 17ویں صدی عیسوی چ بوہت سارے مہم جو جنہاں چ ہنری ہڈسن ، ولیم بافن تے رابرٹ بیلوٹ شامل سن ، ادروں لنگھے ۔
جنگ زلاقہ
جنگ
الفانسو نے مرابطین نال جنگ نوں ترجیح دتی ۔ جنگ 3 اکتوبر 1086ء بروز جمعہ صبح تڑکے سورج نکلن دے ویلے الفانسو دے حملے نال شروع ہوئی ۔ یوسف نے اپنی فوج نوں دستیاں چ تقسیم کیتا ، پہلے دستے دی قیادت عباد ثالث المعتمد کر رہیا سی ۔ جدکہ دوجے دستے دی قیادت خود یوسف کر رہیا سی ۔ دوپہر تک المعتمد دیاں فوجاں ای الفانسو دا مقابلہ کر رہیاں سن ، جس دے بعد یوسف وی اپنی فوجاں دے نال جنگ چ شامل ہوگئیا تے الفانسو تے الفانسو دی فوج دی دوالے گھرا تنگ کرنا شروع کردتا ، جس نال عیسائی فوجاں چ افراتفری پھیل گئی تے یوسف نے سیاہ فام باشندیاں تے مشتمل تیجے دستے نوں حملے دا حکم دتا ، جس نے آخری تے فیصلہ کن حملہ کردے ہوئے جنگ دا فیصلہ مسلم فوجاں دے حق چ کردتا ۔ مسلماناں دی فتح دے فیصلہ کن ہون دا اندازا اس گل توں لائیا جا سکدا اے کہ 60 ہزار دے عیسائی لشکر چوں 59 ہزار 500 جنگ چ مارے گئے الفانسو بچ گئیا پر اسدی اک لت ضائع ہوگئی ۔
اس جنگ نوں جنگ زلافہ دے ناں توں پکاریا جاندا اے ، جس دا مطلب اے پھسلدا ہوئیا میدان کیونکہ اس معرکے چ اس قدر خون بہیا کہ سپاہیاں نوں قدم جمانے مشکل ہوگئے سن ۔ عیسائی اس جنگ نوں " جنگ سگراجلس " دے ناں نال یاد کردے نیں ۔ اس جنگ چ تریخی فتح دے نتیجے چ اگلے 3 سو سال تک سپین چ مسلم حکومت قائم رہی ورنہ 1492ء دی بجائے 1092ء چ ای ایہہ ختم ہو جانی سی ۔
نناوت
جغرافیہ
نناوت دا کل رقبہ 19 لکھ مربع کلومیٹر اے جس چ بھوئیں تے پانی دونہے شامل نیں ۔ اس چ اتلے کینیڈا دا حصہ ۔ جس چ آرکٹک دا حصہ ، خلیج ہڈسن ، خلیج جیمز تے خلیج انگاوا دے سارے جزیرے شامل نیں ۔ اینج ایہہ جگ دی پنجویں وڈی ریاست اے ۔ جے نناوت آزاد دیس ہندا تے ایہہ دنیا دا 13واں وڈا دیس ہندا ۔ نناوت دیاں سرحداں شمال مغربی ریاست ، اونٹاریو تے نیو فاؤنڈ لینڈ تے لیبررے ڈار نال ملدیاں نیں ۔ اسدیاں آبی سرحداں کیوبک تے اونٹاریو دے علاوہ منیٹوبا تے گرین لینڈ نال ملدیاں نیں.
جنگ زلاقہ
جنگ
اس جنگ نوں صلیبی جنگاں دے آغاز دی اہم ترین وجہ سمجھیا جاندا اے ، کیونجے اس جنگ چ شکست دی بعد عیسائیاں نے مسلماناں دے خلاف وسیع پیمانے تے جارحیت دے سلسلے دا آغاز کیتا ۔
نناوت
جغرافیہ
نُنا وُت د‏‏ی انتہائی کم آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں صوبے دا درجہ شاید کدی نہ مل پائے۔ اُتے جے یوکون نو‏‏ں جو آبادی وچ نُنا وُت تو‏ں ذرا سی زیادہ اے، نو‏‏ں صوبے دا درجہ مل جائے تاں نُنا وُت نو‏‏ں وی صوبہ بنایا جا سکدا ا‏‏ے۔
جنگ زلاقہ
جنگ
گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دی تریخ گٹھ:جنگاں گٹھ:اندلس گٹھ:یورپ گٹھ:افریقہ
نناوت
جغرافیہ
عام طور اُتے ایہ غلط فہمی پائی جاندی اے کہ نُنا وُت نو‏‏ں شمال مغربی ریاست تو‏ں وکھ کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایسا نئيں ا‏‏ے۔
حکومت
نُنا وُت دا سربراہ کمشنر ہُندا اے جسنو‏ں وفاقی وزیر برائے انڈین معاملات تے شمالی ترقی مقرر کردا ا‏‏ے۔ دوسری ریاستاں د‏‏ی مانند، کمشنر دا کردار نمائشی ہُندا اے جداں کہ صوبےآں وچ لیفٹیننٹ گورنر دا ہُندا ا‏‏ے۔ اُتے کمشنر ملکہ د‏‏ی نمائندگی نئيں کردا۔
265ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:260ھ دی دہائی
نناوت
حکومت
ریاست د‏‏ی پہلی قانون ساز اسمبلی نو‏‏ں 16 جنوری 2004 وچ تحلیل کیتا گیا جس دے فوراً بعد انتخابات ہوئے۔ 2007 تک نُنا وُت اپنی دوسری حکومت دے دور تو‏ں گزر رہی ا‏‏ے۔
اپنی پالیسیاں اُتے تنقید دے بعد پریمئر پال اوکلیک نے اک مشاورتی کونسل بنائی اے جس دا کم ایہ طے کرنا اے کہ کِداں مقامی افراد نو‏‏ں قانون سازی تے ریاست دے روز مرہ کماں وچ نمائندگی دتی جائے۔
ریاست دا سالانہ بجٹ 70 کروڑ کینیڈین ڈالر اے جو تقریباً سارا دا سارا وفاقی حکومت دیندی ا‏‏ے۔ 2004 وچ سابقہ وزیر اعظم پال مارٹن نے شمالی علاقےآں د‏‏ی ترقی نو‏‏ں اپنی ترجیح قرار دتا سی تے اضافی 50 کروڑ کینیڈین ڈالر انہاں تن ریاستاں وچ تقسیم کیتے سن ۔
2005 وچ مقامی حکومت نے وفاقی حکومت دے نال مل ک‏ے اک فرم کھولی اے جس دا کم مصنوعی سیارےآں د‏‏ی مدد تو‏ں نُنا وُت دے لوکاں نو‏‏ں تیز رفتار انٹرنیٹ مہیا کرنا ا‏‏ے۔ اس دے باعث ریاست نو‏‏ں دنیا د‏‏ی اکیس سمارٹ کمیونیٹیز وچ شامل کیتا گیا ا‏‏ے۔
آبادی
2006 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق نُنا وُت د‏‏ی کل آباد 29474 نفوس اے جنہاں وچ 24640افراد خود نو‏‏ں انوئت کہندے نيں، 100 افراد خود نو‏‏ں قدیم یورپ تو‏ں آنے والے افراد د‏‏ی نسل تو‏ں، 130خود نو‏‏ں میٹس تے 4410 افراد خود نو‏‏ں غیر مقامی کہندے نيں۔
بولی
انوکٹیٹُٹ دے علاوہ انگریزی تے فرانسیسی وی سرکاری زباناں نيں۔
اہ‏م کاناں
اس دے علاوہ بہت سارے ہور کان کنی دے منصوبے جاری نيں
باہرلے جوڑ
گٹھ:کینیڈا گٹھ:کینیڈا دا جغرافیہ گٹھ:کینیڈا دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبے ریاستاں
شاہراہ قراقرم
پرانے ویلیاں دے اینہاں تجارتی رستیاں نوں مجموعی طور تے شاہراہ ریشم کہیا جاندا سی ،جہڑے چین نوں ایشیاۓ کوچک تے رومی سمندر نال ملاندے سن ۔ ایہہ گذرگاہاں کل 8 ہزار کلومیٹر تے پھیلیاں ہوئیاں سن ۔ شاہراء ریشم دی تجارت مصر ، چین،بین النہرین، فارس ، برصغیر تے رومدی دیاں تہذیباں دی ترقی دا اہم ترین عنصر سی تے جدید دنیا دی تعمیر چ اسدا کلیدی کردار رہیا اے ۔
شاہراہ قراقرم دا افتتاح
شاہراہ ریشم یا شاہراہ قراقرم زمانہ قدیم ہی تو‏ں اک اہ‏م شاہراہ د‏‏ی اہمیت رکھدی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چین د‏‏ی بہت ساریاں اجناس دنیا دے دوسرے خطےآں تک پہنچدتیاں سن چونکہ انہاں اجناس وچ خاص جنس ریشم ہی سی اس لئی اس شاہراہ دا ناں ہی شاہراہ ریشم پڑگیا سی۔ جدو‏ں چین د‏‏ی اجناس تجارت بحری راستے تو‏ں خلیج فارس تک پہنچنے لگياں تاں ایہ شاہراہ رفتہ رفتہ بند ہوگئی۔ قیام پاکستان دے بعد جدو‏ں عوامی جمہوریہ چین تے پاکستان وچ دوستی دے اٹُٹ رشتے استوار ہوئے تاں اس شاہراہ د‏‏ی ازسرنو تعمیر دا سوال وی سامنے آئے۔ 3 مئی 1962ء نو‏‏ں دونے دوست ملکاں نے اک معاہدے اُتے دستخط کيتے جس د‏‏ی رو تو‏ں 1969ء وچ شاہراہ ریشم دا اوہ حصہ بحال ہوگیا جو پاکستان د‏‏ی شمالی سرحد تک آتا سی۔ اس دے نال ہی اس قدیم شاہراہ د‏‏ی دوبارہ تعمیر دا آغاز وی ہويا تے پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد تو‏ں 62 میل دے فاصلے اُتے حویلیاں دا مقام اس شاہراہ دا نقطہ آغاز ٹہریا۔ کوئی 500 میل طویل ایہ عظیم شاہراہ، جسنو‏ں دنیا دا آٹھواں عجوبہ کہیا جاندا اے، 1978ء وچ مکمل ہوئی۔ اس شاہراہ د‏‏ی تعمیر وچ پاکستانی فوج دے انجینئرز تے چینی ماہرین نے اک دوسرے دے دوش بدوش کم کيتا۔ ایہ شاہراہ گلگت تے ہنزہ دے علاقےآں نو‏‏ں درہ خنجراب دے راستے وچ چین دے صوبہ سنکیانگ تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ ایہ سطح سمندر تو‏ں 15,100 فٹ بلند ا‏‏ے۔ اس عظیم شاہراہ قراقرم د‏‏ی تعمیر نو دا آغاز 16فروری 1971ء نو‏‏ں ہويا سی اورتعمیر مکمل ہونے دے بعد 18جون 1978ء نو‏‏ں افتتاح ہويا۔
ہورویکھو
گٹھ:چین گٹھ:چین دا جغرافیہ
گٹھ:سڑکاں
محمد بہاول خان دوم
نواب محمد بہاول خان دوم (1752 تا 1809ء) ریاست بہاولپور دے چوتھے نواب نیں۔ انہاں نے ریاست اُتے 37 سال حکمرانی دی۔ انہاں سالاں وچ زیادہ تر وقت بیرونی حملاں دا مقابلہ کرنے وچ گزارا۔ بالآخر انہاں سالاں وچ ریاست نوں وسعت وی ملی۔ نواب بہاول خان دوم نے اپنے پیچھے ست بیٹے چھڈے جس وچ دوسرے بیٹے عبد اللہ خان (نواب صادق محمد خان دوم) جانشین منتخب ہوئے۔
ولادت
نواب محمد بہاول خان دوم دی ولادت 1752ء وچ ہوئی۔ نواب محمد بہاول خان دوم دا اصل ناں جفعر خان اے۔ تسی‏‏ں دے والد دا ناں فتح خان سی جو نواب صادق خان اول دے بیٹے سن۔ نواب بہاول خان دوم عین اسی روز پیدا ہوئے جدو‏‏ں نواب مبارک خان دے سب توں وڈے دشمن نورمحمد کلہوڑا دی موت دی خبر ریاست وچ پہنچی ۔ اس اتفاق دی وجہ توں اس دی پیدائش نوں مبارک خیال کیتا گیا تے نواب نے اسنوں گود وچ لے لیا تے اس دی پرورش دی۔
سلسلہ نسب
نواب آف بہاولپور حضرت عباس بن عبد المطلب دے خاندان توں نیں انہاں دا شجرہ نسب کچھ ایوی‏‏ں‏ اے محمد بہاول خان دوم بن نواب فتح خان اول بن نواب صادق محمد خان اول بن نواب مبارک خان اول بن بہادر خان دوم بن فیروز جاں پیروج خان بن امیر محمد خان دوم بن بھکھر خان دوم بن بہادر خان بن بھکھر خان بن ہیبت خان بن امیر صالح خان بن امیر چندر خان بن داؤد خان دوم بن بن محمد خان بن محمود خان بن داؤد خان بن امیر چنی خان بن بہاءاللہ عرف بھلا خان بن امیر فتح اللہ خان بن سکندر خان بن عبد القدر جاں قاہر خان بن امیر اِبان خان بن سلطان احمد ثانی بن شاہ مزمل بن شاہ عقیل بن سلطان سہیل بن سلطان یاسین بن احمد المستنصر باللہ الثانی بن الظاہر بامر اللہ بن الناصر لدین اللہ بن ابو محمد الحسن المستضی بامر اللہ بن المستنجد باللہ بن المقتفی لامر اللہ بن المستظہر باللہ بن المقتدی بامر اللہ بن  القائم بامر اللہ بن القادر باللہ بن المقتدر باللہ بن المعتضد باللہ بن الموفق باللہ بن المتوکل علی اللہ بن المعتصم باللہ بن ہارون الرشید بن المہدی باللہ بن ابو جعفر المنصور بن محمد بن علی بن عبداللہ (رضی اللہ عنہ) بن عباس بن عبد المطلب (رضی اللہ عنہ)۔
شہنشاہ دہلی توں خطاب
1195ھ بمطابق 1760ء وچ شہنشاہ دہلی شاہ عالم ثانی نے سید کاظم علی خان بارا نوں اک فرمان دے کر نواب دے کول بھیجیا جس وچ اسنوں کچی دا انتظام چلانے دا اختیار تفویض کیتا گیا۔ اس دے علاوہ گراں بہا خلعتاں وی بیجھاں۔ شہنشاہ نے اسنوں رکن الدولہ نصرت جنگ حافظ الملک دا خطاب عطا کیتا۔
ریاست وچ وسعت
نواب شادی دے ذریعے رشتے قائم کر دے اپنے علاقاں وچ وسعت دینے دے قابل سی۔ اس لئی اس نے 1780ء وچ خیر محمد خان پیر جانی دی بیٹی دے نال خیر پور - نورنگا (نورنگا واہ سمیت ) تے 1782ء وچ احمد خان پیر جانی دے بیٹے محبت خان دی بیٹی دے جہیز وچ احمد پور ایسٹ / شرقیہ (قطب واہ سمیت) حاصل کیتا۔ اس نے پرگنہ جتوئی (جواب ضلع مظفر گڑھ وچ اے) اُتے قبضہ جما لیا تے سہراب خان مہر نوں اس دا کاردار تعینات کیتا۔ 1790ء تک دریائے سندھ اُچ دے مقام اُتے چناب توں ملدا سی۔ اس نے دریائے سندھ دا رخ مغرب ول موڑا تے تد توں ایہ اپنے موجودہ راستے وچ بہہ رہیا اے۔ اس تبدیلی دے باعث موجودہ ضلع مظفر گڑھ دا جنوبی حصہ نواب دی جارحیت دی زد وچ آ گیا تے اوہ سیت پور دے مخدوماں توں علی پور، شہر سلطان ، سیت پور تے خیر پور دیہات چھینے دے قابل ہو گیا۔ 1784ء وچ اس نے حامی اختیار خان توں شیدانی گاواں (ہن خان بیلہ پیش کاری وچ) فتح کیتا۔ نواب نے 1790ء تے 1800ء دے درمیان آرائاں ، کنجهر ، کوران ، مہرا ، اسیری تے تر نڈ تعلقے (موجودہ مظفر گڑھ تحصیل جنوب مغربی حصہ) وی ڈیرہ غازی خان دے حاکم توں فتح کیتے۔ تحصیل علی پور علاقہ دے نال اوہ کچی جنوبی دے ناں توں جانے جادے سن، جدونکہ شمالی حصہ شمالی کچی کہلاندا سی جس اُتے تھل دے نواباں دا قبضہ سی۔
قلعاں دی مرمت
1198ھ بمطابق 1783ء وچ نواب نے ونجھروٹ قلعے دی مرمت و توسیع کروائی تے اسی برس دراوڑ توں 24 کوس جنوب وچ اک قلعہ تعمیر کروایا جس دا ناں خان گڑھ رکھیا تے حکم دتا کہ مال تجارت (جو موج گڑھ دے راستے ریاست توں برآمد کیتا جا تا سی) ہن دے بعد براستہ خان گڑھ بھیجیا جائے گا۔
شہنشاہ کابل تیمور شاہ دے حملے
1200ھ بمطابق 1785ء وچ تیمور شاہ نے سردار مددخان درانی نوں سندھ فتح کرنے بھیجیا لیکن عبدالنبی کلہوڑا، نور محمد خان معروفانی ، خدا بخش خان تے خیر پور دے ہور رئیساں نے اسنوں ترغیب دلائی کہ بہاولپور پرفوج کشی کرے۔ چنانچہ نواب نے دراوڑ وچ فوج تعینات دی تے ارلانیاں ، گھنورانیاں تے ہور داؤد پوتراں دی مدد توں چولستان دے قلعاں نوں مستحکم بنایا۔ بہاولپور پہنچنے اُتے مددخان نے شہر کولوٹا تے عمارات نوں زمین دے برابر کر دتا۔ تد اس نے دراوڑ دے خلاف اک فوج روانہ دی لیکن نواب نے فضل علی خان ہالانی دی زیر قیادت اک دستہ دے کر بھیجیا تے اسنوں شکست فاش دی ۔ اس شکست توں برانگیختہ مددخان بذات خود دراوڑ ول ودھیا لیکن پیچھے ہٹنے پرمجبور ہویا تے سندھ چلا گیا۔ تن سال بعد تیمورشاه نفس نفیس خان گڑھ گیا تا کہ سندھ وچ معاملات نوں قابو وچ لا سکے ۔ مندھانی تے معروفانی داؤد پوتراں نے اس موقع توں فائدہ اٹھا کر اسنوں نواب دے خلاف بھڑکایا تے بہاولپور اُتے قبضہ کرنے دی تحریک دلائی۔ طاقت ور درانی حکمرانی دا مقابلہ کرنے دی قابلیت نہ رکھنے والے نواب نے دوبارہ بہاولپور چھڈ کر دراوڑ پناہ لے لی۔ تیمور شاہ نے جدو‏‏ں دراوڑ اُتے قبضہ جما لیا تو نواب سردار گڑھ تے ونجھروٹ چلا گیا۔ تیمور شاہ نے شاہ محمد خان بدوزئی دی زیر قیادت اک ارجمنٹ دراوڑ وچ تعینات کر دتی لیکن تورانیاں نے کابل وچ شورش بپا کر دتی سی ، لہذا تیمور شاہ چھیندی توں چھیندی اوتھے جانے اُتے مجبور ہویا۔ حالے اوہ ڈیرہ غازی خان توں زیادہ دور نئی‏‏ں گیا سی کہ اسنوں پتہ چلا کہ نواب بہاول خان دوم نے دراوڑ والے دستے نوں زیر کر دے بہاولپور واپس حاصل کر لیا۔ کابل واپس آنے اُتے تیمور شاہ نے صاحب زادہ مبارک خان نوں بطور یرغمال اپنے نال لے لیا سی، تے دراوڑ قلعے دی شکست دی خبر سننے اُتے نہ صرف اسنوں کوئی نقصان پہنچانے توں اجتناب کیتا بلکہ سربلند خان دے خطاب توں وی نوازا تے عنایات دی بارش کر دتی، نیز اک فرمان دے ذریعے ریاست بہاولپور جاگیر وچ دیدی۔ اس پالیسی دے ذریعے تیمور شاہ شہزادے نوں اس دے باپ دے خلاف کرنا تے عباسی طاقت نوں کمزور بنانا چاہدا سی لیکن نواب نے شہزادے دی واپسی اُتے از راه احتیاط اسنوں قیدی بنا لیا تے فیر پنجند پار کر دے ڈیرہ غازی خان اُتے حملہ کیتا تے ملتان دے صوبہ دار دے ماتحت علانے دا بوہت وڈا حصہ قبضے وچ لے لیا۔ اس نے قلعہ ڈیرہ غازی خان دا محاصرہ وی کیتا، انہاں داؤد پوتراں نوں بچایا جنہاں تیمور شاہ نے اوتھے قید کر رکھیا سی تے بہاولپور توں اس دی لیائی ہوئی توپ واپس حاصل دی۔
مخدوم حامد گنج بخش دے حملے
اُچ گیلانی دا مخدوم حامد گنج بخش نے نواب دے خلاف کلہوڑاں دی اشتعال انگیزی وچ آ کے مندھانی تے معروفانی قبائل دے شورش پسند سرداراں دے نال گٹھ جوڑ کر لیا تے نواب دے علاقاں وچ امن برباد کرنے دی کوششاں دا ارادہ باندھا، نیز ڈاکوواں دے ذریع احمد پور ایسٹ اشرقیہ دے علاقہ وچ لوٹ مار کروائی ۔ تا اسی‏‏ں ، اوہ اس دے بعد دی کارروائیاں توں پاگل معلوم ہُندا اے ۔1797ء وچ اپنے رشتہ داراں دی رضامندی توں نواب نے اسنوں قید کرنے دا تہیہ کر لیا۔ اس نیت دی خبر ملنے پرمخدوم بھج کر گڑھی اختیار خان چلا گیا تے بیکانیر دے راجا سورت سنگھ ، صوبہ دار ملتان نواب مظفر خان تے شاہ کابل زمان شاه توں مدد مانگی۔ پر، اگلے برس نواب نے اسنوں پکڑ کر اس دے ای دیوان خانہ وچ قید کر دتا لیکن اوہ جلد ای فرار ہو گیا تے رام کلی دے قلعے (اچ تے گوٹھ چنی دے درمیان) وچ پناہ لی۔ اوتھے توں اوہ احمد پور ایسٹ دے نواح وچ لوٹ مار دی کارروائیاں کرنے لگیا۔ جدو‏‏ں مخدوم حامد بخش نواب دے خلاف جنگ آزما سی تو خدا بخش خان نے بغاوت کر دتی۔ اس نے کہرانی ، جمانی ، طیبانی ، حسنانی ، ارسلانی تے معروفانی داود پوتراں دے نال مل کر سازش دی تے بیکانیر دے راجا صورت سنگھ نوں وی ریاست اُتے حملہ کرنے اُتے مائل کیتا۔ 1799ء وچ اوہ شہزادہ مبارک خان نوں دراوڑ توں نکالنے وچ کامیاب ہوئے تے اسنوں اپنے نال بغاوت وچ ملایا تے 20 جمادی الثانی نوں بہاولپور دا حکمران ہونے دا دعوی کر دے اپنی دستار بندی کروائی۔ تد اس نے کرم خان اربانی تے حاجی خان مندهانی توں رابطہ کیتا تے انہاں نے نواب اُتے حملے وچ نال دہنے دا وعدہ کر لیا۔ خدابخش خان ، شہزادہ مبارک خان، داؤد پوترا تے بیکانیر دی افواج دے نال، نے جلد ای بہاولپور توں دومیل دور مسیتاں باغ وچ پڑاؤ پایا تے تد مخدوم حامد گنج بخش وی انہاں دے نال آ ملیا۔ نواب نے صاحب زادہ عبداللہ خان (نواب صادق محمد خان دوم ) نوں باغیاں دے خلاف بھیجیا تے 19 رمضان نوں انہاں شکست دی۔ خدا بخش خان تے شاہزادہ مبارک خان بچ کر بیکانیر چلے گئے تے مخدوم و داؤد پوترا خوانین وی بھج گئے۔ پر، اگلے برس خدا بخش خان تے صورت سنگھ نے دوبارہ بہاولپور اُتے دھاوا بولا ۔ انہاں نے 1801ء وچ ولھر قلعہ لیا تے پھولرا، میر گڑھ، موج گڑھ تے مروت جلد ای یکے بعد ہور را جا دے مطیع ہو گئے ۔ اوہ تے خدا بخش خیر پور دی جانب ودھے تے نواب نے عبدالله خان نوں انہاں دے خلاف روانہ کیتا لیکن دوناں طرف دے خیر خواہاں نے مداخلت دی تے صورت سنگھ جنگ وچ اپنے اخراجات دا زرتلافی وصول کرنے دے بعد واپس چلا گیا۔
سکیاں دا اجرا
1217ھ بمطابق 1802ء وچ نواب نے کابل دے شاہ محمود ( جس نے اسنوں گراں بہا خلعتاں اورمخلص الدولہ دا خطاب بھیجیا) دی اجازت توں بہاولپور وچ اک ٹکسال کھولی تے سونے، چاندی و تا نبے دے سکے ڈھالے جن اُتے ایہ عبارت کندہ سی ہمایاں شاہ محمود تے دارالسرور بہاولپور اس توں پہلے ریاست دا اپنا کوئی سکہ نئی‏‏ں سی۔
حاجی خان مندهانی دی بغاوت
1217ھ بمطابق 1803ء وچ گڑھی اختیار خان دے رئیس حاجی خان مندهانی نے گڑ بڑ پیدا دی تے نواب نے ناصر خان گوریج نوں اس دی سرکوبی دے لئی بھیجیا۔ ناصر خان نے دریائے سندھ پار کیتا تے ساہنووالا و نوشہرہ دے قلعاں پرقبضہ کیتا۔ اگرچہ حاجی خان نے اظہار اطاعت کر دتا لیکن نواب نے اس دے ماتحت علاقاں دا الحاق کر لیا تے صرف اس دے علاقے دا غیر مفتوحہ حصہ ای چھڈیا۔ 1804ء وچ تیمور شاہ دا پنجواں بیٹا شاه شجاع الملک ڈیرہ جانے دے امور سلجھانے دے لئی دریائے سنده دی جانب ودھیا تے مخدوم حامد بخش ، فضل علی خان ہالانی، اسلام خان کہرائی تے حاجی خان مندهانی نواب دے خلاف شکایات دے نال راجن پور وچ اس دے منتظر سن۔ انہاں نے اصرار کیتا کہ انہاں دے مفتوح علاقے نواب توں واپس لئی جائاں ۔ شجاع الملک نے احمد خان نورزئی نوں انہاں علاقاں دی واپسی اُتے مجبور کیتا تے ڈھاکا دا علاقہ حاجی خان دے حوالے کر دتا گیا لیکن احمد خان جلد ای کابل واپس آیا تے حاجی خان نوں اپنی بے وفائی دا خمیازہ بھگتنا پیتا، کیونجے نواب نے ڈھاکا اُتے دوبارہ قبضہ کر لیا تے گڑھی اختیار خان دا محاصرہ کرنے دے لئی اک دستہ روانہ کیتا۔ محاصرے توں ہیبت زدہ حاجی خان مندهانی نے رضامندی دے دی کہ اختیار واہ توں مشرق ول اس دے علاوہ علاقہ نواب دی اقلیم وچ شامل کر دتا جائے گا، تے صرف مغربی طرف دا علاقہ اس دے کول رہے گا۔ بااں ہمہ 1806ء وچ حاجی خان نے فضل علی خان ہالانی تے قادر بخش خان کہرانی نے دوبارہ بغاوت کر دتی تے 14 محرم نوں سردارگڑھ اُتے قبضہ کر لیا، جس پرنواب نے ناصر خان گوریج تے فتح محمد خان غوری دی زیر قیادت اک فوج بھیجی تا کہ گڑھی اختیار خان اُتے حملہ کیتا جا سکے۔ 21 محرم نوں ہونے والی لڑائی وچ باغیاں نے خود نوں قلعے وچ بند کر لیا۔ طویل محاصرے دے بعد نواب دے کمانڈراں نے گڑھی اختیار خان دے بالمقابل اک قلعہ تعمیر کیتا تے اس دا ناں فتح گڑھ رکھیا۔ 20 ربیع الثانی نوں اس قلعے توں توپاں نے گڑھی اختیار خان اُتے اس قدر زبردست گولہ باری دی کہ محصورین صلح دی بات چیت کرنے اُتے مان گئے تے نواب نے انہاں اُتے درج ذیل شرطاں عائد کیتیاں حاجی خان نے شروع وچ تو انہاں شرطاں کومسترد کر دتا لیکن انجام کار ناصرخان نے اسنوں پکڑ کر فتح گڑھ دے قلع وچ قید کر دتا۔ فضل علی خان ہالانی تے ہور سرداراں نے میدان جنگ چھڈ دتا تے 29 رمضان نوں ناصر خان نے گڑھی اختیار دے قلعے نوں زمین دے برابر کیتا تے فیر احمد پور ایسٹ / اشرقیہ واپس آ گیا۔ ایوی‏‏ں‏ گڑھی اختیار دا علاقہ نواب دی اقلیم وچ شامل ہو گیا۔
برطانوی سلطنت توں ابتدائی تعلق
1808ء وچ مسٹر الفنسٹن کابل جاندے ہوئے ریاست توں لنگھیا تے نواب نے اس موقع توں فائدہ اٹھا کر بہاولپور تے برطانوی حکومت دے درمیان پہلا معاہدہ کیتا۔
وفات
نواب محمد بہاول خان دوم نے یکم رجب 1224ھ بمطابو 1809ء وچ فوت پائی۔ اس وقت نواب دی عمر 57 سال سی تے اس نے 37 برس خوش حال دورحکومت دیکھیا۔
اولاد
انہاں وچوں نواب صادق محمد خان باپ دے جانشین ہوئے۔
جنگ مرج دابق
گٹھ:جنگاں گٹھ:لڑائیاں گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:ترکی دیاں جنگاں گٹھ:ترک تریخ گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1516ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں لڑائیاں
خداداد خان (مصنف)
حالات زندگی
خان بہادر خداداد خان 1838ء وچ سکھر سندھ وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے والد رضا محمد خان دا تعلق پشین، بلوچستان دے ترین پٹھاناں تو‏ں سی جو پشین تو‏ں ہجرت کرکے سکھر وچ سکونت پزیر ہوئے۔ خداداد خان نے ابتدائی تعلیم سکھر دے نیڑے پنڈ وچ حاصل کيتی۔ انہاں دناں میجر گولڈسمتھ سندھی اسکولاں دا ناظرِ مکت‏‏ب سی جس نے خداداد خان د‏‏ی لیاقت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے سرکاری ملازمت دی۔ 1853ء وچ شکارپور، سندھ دے جوڈیشل ڈپٹی مجسٹریٹ دے منشی مقررہوئے تے اپنی قابلیت تو‏ں 1857ء وچ کمشنر سندھ دے سیکریٹریٹ وچ داخل ہوئے۔ اوتھ‏ے تو‏ں ترقی کردے ہوئے پولیٹیکل سروس وچ شامل ہوئے تے سرکاری کمیشن دے نال بغداد، دہلی، مکران تے کوئٹہ تک سفر کيتا۔ خداداد خان 1896ء وچ سرکاری ملازمت تو‏ں ریٹائرڈ ہوک‏ے پرانے سکھر وچ واقع اپنے بنگلے وچ رہائش پزیر ہوئے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی مسجد وی واقع ا‏‏ے۔
اعزازات
پہلے خان صاحب تے 1893ء وچ خان بہادر دا خطاب ملیا تے اس دے علاوہ تن سو ایکڑ زمین دو پشتاں تک بطور جاگیر ملی۔ 1898ء وچ کمشنر سندھ ہنری جیمس نے سندھ چھڈنے تو‏ں پہلے سکھر وچ دربار دے دوران خداداد خان نو‏‏ں انہاں د‏‏ی علمی لیاقتاں دے صلے وچ تلوار، تمغا تے سند دے ک‏ے جاگیر دے لئی سفارش کردے گئے۔
لب سندھ د‏‏ی تریخ
سندھ د‏‏ی فارسی وچ تریخ اے جو 1900ء وچ ریاض الہند پریس امرتسر تو‏ں شائع ہوئی۔ اس تریخ وچ سندھ دے کمشنراں دا احوال درج ا‏‏ے۔ اس کتاب دا نسخہ ثانی سندھی ادبی بورڈ جامشورو نے شائع کیا ا‏‏ے۔
وقائع سیر جیسلمیر
خداداد خان 1859ء میجر گولڈ سمتھ دے نال جیسلمیر گئے سن ۔ ایہ کتاب ايس‏ے سفر د‏‏ی داستان ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 1867ء وچ شائع ہوئی۔
خلیج نامہ
خداداد خان دے 1861ء وچ کمشنر سندھ مینسفیلڈ دے نال بغداد گئے سن ۔ اس کتاب وچ ایرانی خلیج دا احوال ا‏‏ے۔
مکران نامہ
1862ء وچ خداداد خان میجر گولڈسمتھ دے نال مکران تے ایران د‏‏ی حد بندی کرنے دے سلسلے وچ گئے سن ۔ اس کتاب وچ انیہويں صدی د‏‏ی حالتاں، لسبیلہ تے مکران دا احوال پیش کیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 1862ء وچ شائع ہوئی۔
پل نامہ
1886-87ء وچ بمبئی دے گورنر لارڈ رے (ڈانلڈ میکے) سکھر دے لینسڈائون پل دا افتتاح کرنے دے لئی سندھ آئے سن ۔ بکھر دے قلعہ وچ دربار ہويا۔ سندھ، پنجاب تے ہندوستان تو‏ں بوہت سارے لوک آئے۔ سکھر میونسپل د‏‏ی طرف تو‏ں گورنر نو‏‏ں سپاس نامہ پیش کیا گیا۔ اس تمام جلسے دا انتظام و انصرام خداداد خان نے کیا جو مذکورہ کتاب "پل نامہ" وچ درج ا‏‏ے۔
سیاحت نامہ
1892ء وچ خداداد خان سرکاری دورے اُتے راجکوٹ، احمد آباد، پونہ، اجمیر، دہلی تے امرتسر گئے۔ مذکورہ شہراں دا احوال سیاحت نامہ وچ درج ا‏‏ے۔
خیرپور نامہ
میر سہراب خان ٹالپر تے انہاں دے بیٹے میر رستم خان ٹالپر، میر مبارک خان ٹالپر تے میر علی مراد خان ٹالپر د‏‏ی جاگیراں، سیاسی حالتاں تے وفات دا احوال خیرپور نامہ وچ درج ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 1894ء وچ کراچی تو‏ں شائع ہوئی۔
سندھی د‏‏ی جاگیرداری د‏‏ی تریخ
خداداد خان نے سندھ د‏‏ی جاگیرداری د‏‏ی تریخ مرتب کيتی جو 1886ء وچ ہسٹری آف ایلینیشن انہاں دتی پراونس آف سندھ جلد 1 وچ انگریزی وچ درج ا‏‏ے۔
سندھ دے شہر
کمشنر سندھ میری ویدر دے حکم تو‏ں خان بہادر خداداد خان نے سندھ دے ابتدائی تن ضلعاں کراچی، حیدرآباد تے شکارپور دے اہ‏م شہراں تے بزرگاں دا احوال 1896ء وچ شائع کيتا۔ اس کتاب نو‏‏ں حکومت نے ترجمہ کراکے سندھ دے سرکاری عملداراں تے برطانیہ دے معززین وچ تقسیم کی
وفات
خان بہادر خداداد خان د‏‏ی وفات 1903ء وچ ہوئی تے اپنے رہائشی بنگلے دے احاطے وچ دفن ہوئے۔
حوالے
گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی ایشیائی شخصیتاں گٹھ:انیہويں صدی دے مصنفاں گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ گٹھ:سندھ دے مؤرخین گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:ضلع سکھر دیاں شخصیتاں گٹھ:مسلم مؤرخین
چریکوی کویل گھُگی
چریکوی کویل کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
261ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:260ھ دی دہائی
لونا ۲
لونا ۲، جس دا اصل ناں دوسرا سوویت فلکی راکٹ سی تے ہموطن میڈیا وچ اس دا ناں لونک ۲ سی، سوویت یونین دے لونا پروگرام خلائی جہاز دا چھٹا سی جو ۱۲ ستمبر ۱۹۵۹ چاند E-1 عدد ۷ اُتے روانہ ہوگیا سی۔ ایہ ۱۳ ستمبر ۱۹۵۹ وچ چاند د‏‏ی سطح تک پہنچنے والا پہلا خلائی جہاز سی تے کسی دوسرے آسمانی جسم نال رابطہ کرنے والہ پہلا انسانی ساختہ شئے سی۔ گٹھ:سوویت یونین وچ ۱۹۵۹ء گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:سویت یونین دا خلائی پروگرام
چک 226 ج ب
چک 226 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
عبد اللہ بن عباس
عبد اللہ بن عباس ( 3 قبل ہجرت تا 68ھ مطابق 618ء تا 687ء) اک صحابی رسول  سن ۔ انہاں نے اپنی کم سنی تے نو عمری دے باوجود حصولِ علم دے ہر طریقے نو‏‏ں اختیار کیتا تے اس راہ وچ انتہائی جاں فشانی تے انہاں تھک محنت تو‏ں کم لیا۔ اوہ  محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے چشمہ صافی تو‏ں  آپ صلی اللہ علیہ وسلم دی زندگی بھر سیراب ہُندے رہ‏‏ے۔ آپ دے وصال دے بعد اوہ باقی ماندہ علما صحابہ دی طرف متوجہ ہوئے تے انہاں تو‏ں بھرپور استفادہ فرمایا۔ اوہ اپنے شوقِ علم دا حال بیان کردے ہوئے فرماندے نيں کہ
نام و نسب
آپ دا نام عبد اللہ، ابوالعباس کنیت سی۔ آپ دے والد دا نام عباس بن عبدالمطلب تے والدہ دا نام ام الفضل لبابہ سی ۔ آپ دا شجرہِ نسب ایہ ا‏‏ے۔
عبد اللہ بن عباس بن عبد المطلب بن ہاشم بن عبد مناف۔
آپ دے والد عباس نبی کریم دے سگے چچا سن ۔ اس طرح آپ آنحضرت  دے ابنِ عم سن ۔ آپ اُم المومنین میمونہ بنت حارث دے خواہرزادہ سن کیونکہ آپ دی والدہ اُم الفضل تے میمونہ بنت حارث حقیقی بہناں سن۔
پیدائش
عبد اللہ ابن عباوہدی پیدائش ہجرت تو‏ں 3 برس قبل شعب ابی طالب وچ محصوریت دے دوران وچ ہوئی سی۔ آپ دی پیدائش دے بعد عبد اللہ ابن عباس آپ دے بارگاہِ رسالت وچ لے ک‏ے آئے تو آپ نے انہاں دے منہ وچ اپنا لعابِ دہن ڈال کر آپ دے حق وچ دعا فرمائی۔
قبولِ اسلام
آپ دے والد عباس نے اگرچہ فتح مکہ تو‏ں پہلے اسلام قبول کیتا، لیکن آپ دی والدہ اُم الفضل نے ابتدا وچ ہی داعی توحید نو‏‏ں لبیک کہیا سی ۔ اس لئی آپ دی پرورش توحید دے سائے وچ ہوئی۔
ہجرت
عبد اللہ بن عباس 8 ہجری وچ اپنے اہل و عیال دے نال ہجرت کر دے مدینہ منورہ پہنچے۔ اس وقت آپ دی عمر تقریباً 11 سال سی۔ آپ اپنے والد دے حکم تو‏ں بیشتر اوقات بارگاہِ نبوت وچ حاضر ہُندے سن ۔
عہد طفویلیت وچ مصاحبتِ رسول
آپ دی مصاحبت رسول  دا جو زمانہ پایا، دراصل اوہ آپ دے لڑکپن دا زمانہ سی ۔ اُتے آپ نبی کریم دی صحبت وچ اکثر رہندے۔ ام المومنین میمونہ آپ دی خالہ سن تے آپ تو‏ں بہت شفقت رکھتاں سن اس لئی آپ اکثر انے خدمت وچ حاضر رہندے سن تے کئی دفع رات وچ انہاں دے گھر اُتے ہی سو جاندے سن ۔ اس طرح انکو رسول اللہ دی صحبت تو‏ں مستفیض ہونے دا بہترین موقع میسر سی ۔ آپ ایسے ہی اک رات دا ذکر کردے ہوئے فرمایا۔
آپ دے حق وچ نبی کریم دی دعا
اسی طرح اک بار رسول اللہ نماز دے لئی بیدار ہوئے تو عبد اللہ بن العباس نے وضو دے لئی پانی لا کر رکھ دتا۔ آپ  نے وضو تو‏ں فراغت دے بعد پُچھیا دے پانی کون لیایا سی ۔ سیدہ میمونہ نے عبد اللہ بن عباس دا نام لیا تو آپ  خوش ہو ک‏ے ایہ دعا دت‏ی۔
ذکاوت و ذہانت
عمر دا ابن عباسنو‏ں گورنری تو‏ں دور رکھنا مسعودی نے ابن عباس تو‏ں نقل کیتا کہ عمر نے مینو‏ں بلیایا تے کہیا:حمص دا گورنر فوت ہو گیا اے اوہ نیکوکار سی تے نیکوکار کم ہيں تے مینو‏ں امید اے کہ تو انہاں وچو‏ں ہو لیکن میرا تیرے بارے وچ میرے دل وچ اک خدشہ اے، تواڈا کیتا خیال اے ؟ ابن عباس:ماں ہرگز گورنری قبول نئيں کراں گا جدو‏ں تک مینو‏ں اپنے خدشے دے بارے وچ نہ بتاو۔ عمر: تینو‏ں اس تو‏ں کیتا غرض اے ؟ ابن عباس:ماں اسنو‏ں جاننا چاہندا ہاں،جے اوہ خطرناک ہو تو مینو‏ں وی اس دے خطرے دی طرف متوجہ ہونا چاہیے جداں آپ میرے بارے وچ فکر مند ہوئے ہيں تے آکے وچ اس تو‏ں بری ہاں تے مینو‏ں یقین ہوجاندا اے کہ مجھ وچ اوہ برائي نہيں تو اس کم نو‏‏ں قبول کراں گا،ميں نے آپ نو‏‏ں کم دیکھیا کہ جس چيز دے بارے وچ فکر مند ہاں اوہدی کوئی وجہ ہُندی ا‏‏ے۔ عمر:اے ابن عباس!ماں اس چيز تو‏ں خوف زدہ ہاں کہ تیری گورنری وچ کوئی حادثہ پیش آئے کہ تواڈی حکومت وچ اسنو‏ں ہونا اے کہ تو لوگاں تو‏ں کہنے لگے:ساڈی طرف آؤ،تے تساں اپنے بنی ہاشم دے سوا کسی نو‏‏ں قبول نہيں کرو گے،لیکن ميں نے نبی اکرمﷺ نو‏‏ں دیکھیا سی کہ تمنيں دور رکھیا تے دوسرےآں نو‏‏ں کم پہ لگایا۔ ابن عباس:تینو‏ں خدا دی قسم!جے ایسا اے تو گورنری کیو‏ں دیندے ہو؟ عمر:خدا دی قسم!معلوم نہيں کیتا تساں گورنری دے لئی مناسب سن تے تساں تو‏ں حسد و بدبینی دی وجہ تو‏ں تمہيں دور رکھیا یا اوہ ڈر گئے کہ تواڈی بیعت کراں تو معاملہ مشکل ہو جائے کہ ایسا ہی ہويا،بہرحال تواڈی رائے کیتا اے ؟ ابن عباس:میرا خیال اے کہ وچ تواڈے لئی کم نہ کراں؟ عمر:کیو‏ں؟ ابن عباس:جے وچ اس حالت وچ تواڈے لئی کم کراں کہ تساں میرے بارے وچ مطمئن نئيں ہو تو ہمیشہ وچ تواڈی اکھاں دا کانٹا بنا رہاں گا ۔ عمر: پس اس معاملے وچ کوئی مشورہ دو۔ ابن عباس:کسی ایسے شخص نو‏‏ں کم اُتے لگاو جو تواڈی نظر وچ تے تواڈے لئی زیادہ صالح ہو ۔ تبصرہ: ابن ابی شیبہ دی تصریح دے مطابق نبی اکرمﷺکے زمانے تو‏ں لیکر عمر دی خلافت دے آخری سال تک سہم ذوی القربی دے متولی امام علی بن ابی طالب سن، گل ابن عباس جداں دانشمند افراد تو‏ں پوشیدہ نہيں سی پس اوہ کس طرح امام علیؑ دی رائے دے بغیر سہم ذوی القربی وچ تصرف کرسکدے سن ثانیا جے ابن عباس دے بارے وچ تاویل دا خوف انہيں گورنر بنانے تو‏ں روکتا سی تو معاویہ نو‏‏ں شام دی حکومت دے لئی کیو‏ں انتخاب کیتا کہ انہاں دے مالیات وچ تاویلاں کرنے دے باوجود باقی رکھیا؟ ثالثا ابن عبد ربہ نے جس خط نو‏‏ں تائید دے لئی پیش کیتا اوہ جعلی اے اس تو‏ں ہرگز استدلال نہيں کیتا جاسکدا۔
ابن عباوہدی ابن زبیر تو‏ں بحث
اک دفعہ ابن زبیر نے ابن عباس تو‏ں کہیا: تو نے ام المومنین حرم نبی تو‏ں جنگ دی تے تو نے متعہ دے حلال ہونے دا فتویٰ جاری کیتا؟ ابن عباس نے جواب دتا: حرم نبی نو‏‏ں توتے تیرا باپ تے تیرا ماماں گھر تو‏ں باہر کڈ لیائے سن جدو‏ں کہ اوہ ساڈی وجہ ہی تو‏ں امّ المومنین کہلاندی سن تے اسيں اس دے نیک بیٹے سن تے ویسے تینو‏ں حیا آنی چاہیے کیونکہ تو نے تے تیرے باپ نے امیر المومنین تو‏ں جنگ دی سی تے تساں نے لوگاں نو‏‏ں گمراہ کیتا سی تے انہيں امام علی دے مقابلے وچ لیائے سن ۔ جے تساں علی بن ابی طالب نو‏‏ں مومن مندے ہو تو تساں نے اک مومن دے خلاف تلوار اٹھا کر اپنے لئی دوزخ خریدی اے تے جے خدانخواستہ تساں امام علی نو‏‏ں کافر سمجھدے ہو تو اک کافر دے سامنے تساں نے پشت دکھا کر اللہ دے غضب نو‏‏ں دعوت دتی تے ایويں تیرا ٹھکانہ جہنم اے جتھ‏ے تساں ہمیشہ رہو گے۔ تے متعہ نو‏‏ں ميں نے حلال نہيں کیتا بلکہ متعہ نو‏‏ں نبی اکرم ﷺ نے حلال قرار دتا سی اسی لئی ميں نے اس دے جواز دا فتوی دتا اے ۔ امام حسن دی روضہ نبوی وچ تدفین تو‏ں ممانعت اُتے تبصرہ امام حسن مجتبیٰ دی شہادت دے بعد امام حسین اپنے بھائی دی میت نو‏‏ں دفن کرنے دے لئی روضہ رسول دی طرف لے جا رہے سن کہ عائشہ بنت ابی بکر خچر اُتے سوار ہوکر آئيں تے دفن تو‏ں منع کیتا ،ابن عباس ایہ دیکھ کر برداشت نہ کرسکے تے کہنے لگے: ؂ تجمّلتِ،تبغّلتِ و انہاں عِشتِ تفیّلتِ لکِ التُسعُ مِنَ الثُّمنِ وَ بِالکُلِّ تَمَلَّکتِ۔ تو اونٹھ اُتے بیٹھی، خچر اُتے سوار ہوئي تے جے زندہ رہی تو ہاتھی اُتے وی بیٹھے گی جدو‏ں کہ تیرا حصہ اٹھويں وچو‏ں نواں اے یعنی 72/1 حصہ تے تو نبی پاک دی تمام جائداد دی مالک بن بیٹھی اے ۔
ابن عباس دا عمرو بن عاص نو‏‏ں جواب خط
معاویہ نے عمر و عاص تو‏ں کہیا:علی دے بعد سب تو‏ں مشہور و معروف شخیتت ابن عباوہدی اے جے اوہ کوئی گل کہ‏ے تو علیؑ اوہدی مخالفت نئيں کرن گے، جتنی جلدی ہو کوئی تدبیرکروکیونکہ ایہ جنگ اسيں لوگاں نو‏‏ں ختم کردیگی، اسيں ہرگز عراق نئيں پہنچ سکدے مگر ایہ کہ شام دے لوگ نابود ہوجان ۔ عمر و عاص نے کہیا:ابن عباس دھوکا نئيں کھا سکدے جے اسنو‏ں دھوکا دے دتا تو علیؑ نو‏‏ں وی دھوکا دے سکدے ہو، معاویہ دے بے حد اصرار اُتے عمر و عاص نے ابن عباسنو‏ں خط لکھیا تے خط دے آخر وچ کچھ شعر وی لکھے، جدو‏ں عمروعاص نے اپنا خط او ر اپنا کہ‏ے ہوئے شعر معاویہ نو‏‏ں دکھائے تو معاویہ نے کہیا لاٰ أریٰ کتابک علیٰ رقّةِ شعرِک یعنی تیراخط تیرے شعر دے پائے دا نئيں اے ! دھوکا بازاں دے سردار نے اس خط تے اشعار وچ ابن عباس تے انہاں دے خاندان دی تعریف تے مالک اشتر دی برائی دی سی تے آخر وچ ایہ وعدہ کیتا سی کہ جے جنگ ختم ہو گئی تو ابن عباس شوریٰ دے اک ممبر ہوگے جس دے ذریعے تو‏ں امیر تے خلیفہ معین ہوئے گا، جدو‏ں ایہ خط ابن عباسنو‏ں ملیا تو انہاں نے امام علیہ السلام کودکھایا اس وقت امام نے فرمایا۔ خدا وند عالم عاص دے بیٹے نو‏‏ں موت دے، کیسا دھوکا دینے والا خط اے جتنی جلدی ہو اس کاجواب لکھو تے اس دے شعر دے جواب دے لئی اپنے بھائی تو‏ں شعر لکھواؤ کیونکہ اوہ شعر کہنے وچ ماہ رہ‏‏ے۔ علی تے معاویہ اک جداں نئيں نيں ،معاویہ نے ناحق جنگ شروع دی اے تے ہن خونریزی دا اسراف کر رہیا اے ،تے عراق تے شام دے لوگ برابر نئيں نيں،عراقیاں نے بہترین مخلوق دی بیعت کيتی اے تے شامیاں نے بدترین مخلوق دی بیعت کيتی اے ،تو تے وچ وی اس سلسلے وچ برابر نہيں ہيں، ميں نے خدا دی مرضی چاہی اے تے تو نے مصر دی حکومت تے پھر انہاں اشعار نو‏‏ں جو انہاں دے بھائی فضل نے عمروعاص دے اشعار دے وزن اُتے کہ‏ے سن اس خط وچ لکھیا: اے عمرو! تیرے حیلاں دا صرف ایہی علاج اے کہ مسلسل تیرے نرخراں اُتے ضرب لگائي جائے تاکہ تیرا غرور ٹوٹے، امام علی نو‏‏ں خدا نے برتری دی اے تساں جنگ تو‏ں باز آجاو تو اسيں وی ہتھ کھچ لاں گے۔ تے ابن عباس نے امام علی نو‏‏ں خط دکھایا، امام علی نے کہیا: جے اوہ عقلمند ہوگاتو تمھارے خط دا جواب نئيں دے گا۔ جب عمرو عاص نو‏‏ں خط ملیا تو اس نے معاویہ نو‏‏ں دکھایا تے کہیا: تو نے مینو‏ں خط دی دعوت دتی لیکن نہ تینو‏ں کوئی فائدہ ہويا تے نہ مینو‏ں فائدہ ہويا۔ معاویہ نے کہیا: علی تے ابن عباس دا دل اک ہی جداں اے اوردونے عبد المطلب دے بیٹے نيں ۔ جب ابن عباسنو‏ں خط ملیا تو آپ نے ٹھوس او ر دندان شکن جواب معاویہ نو‏‏ں لکھیا، ایسا جواب کہ معاویہ اپنے خط لکھنے پربہت شرمندہ ہويا تے کہیا ایہ خود میر ے کم دا نتیجہ اے ہن اک سال تک اُسے خط نئيں لکھاں گا۔
ابن عباس تے عمرو بن عاص دی گفتگو
اک دن راستے وچ عمرو بن عاص دی ابن عباس تو‏ں ملاقات ہو گئی،عمرو نے جل بھن کر کہیا:ابن عباس! جدو‏ں وی مینو‏ں دیکھدے ہو ناپسندیدہ ہی نظردیکھدے ہو جداں تواڈی اکھاں وچ زخم ہو لیکن جدو‏ں لوگاں دے سامنے ہُندے ہو تو نادانی،کمزوری تے وسواس دا مظاہرہ کردے ہوئے۔ ابن عباس:کیونکہ تساں دوغلے ہو،قریش نیک شعار ہيں،باطل و جہالت تو‏ں پرہیز کردے ہيں،حق پہچاننے دے بعد چھپاندے نہيں،معنوی بزرگی وی اے ،تم قریش تو‏ں کتھے ہو؟ تساں تو دو بستراں تو‏ں پیدا ہوئے ہو،بنی ہاشم و بنی عبد الشمس وچو‏ں کوئی تمہيں اپنانے اُتے آمادہ نہيں اے ،تم تو گمراہ، حرامی تے گمراہ کرنے والے ہو،معاویہ نے حکومت دے دی تو تساں پھُلن لگے۔ عمرو:ماں جدو‏ں وی تمہيں دیکھدا ہاں خوش ہُندا ہون۔ ابن عباس:ماں حق دی طرف مائل تے حق دا پرستار ہاں ۔ عبد اللہ بن جعفر،معاویہ دی مجلس وچ وارد ہوئے ،اوتھ‏ے ابن عباس و عمرو بن عاص وی موجود سن ،عبد اللہ نو‏‏ں آندے دیکھ کر عمرو نے طعن و تشنیع شروع کردی،ابن عباس نے اسنو‏ں آڑے ہتھو‏ں لیاتے کہیا: خدا دی قسم! تساں جھوٹے ہو،یہ تو ذکر خدا،نعمتاں دے شکر گزار،برائياں تو‏ں کنارہ کش،سخی،شریف تے سردار ہيں،یہ شریف النسب ہيں،حرامی نہيں تے نہ ہی کم ظرف نيں۔ ایہ ایسے وی نہيں جنہاں دے متعلق قریش دے آوارہ لوگاں نے دعوی کیتا ہو، پھر اک قصاب بازی لے جائے ۔ ہاں عبد اللہ انہاں ذلیل لوگاں دی طرف نہيں جنہاں دے متعلق دو خاندان والے جھگڑا کر لین کہ نہ معلوم کس محلے دا نوزائیدہ اے ۔ پھر عمرو دی طرف رخ کیتا :کاش وچ سمجھ سکدا کہ تساں کس پاک نسب و عظیم شخصیت نو‏‏ں چھیڑ رہے ہو ،کمینے، حرامی! اپنی حد وچ رہنے دی کوشش کر۔ عبد اللہ نے ابن عباس تو‏ں کہیا:خدا دی قسم! ہن رہنے دیجئے، آپ نے اچھی طرح میرا دفاع کیتا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:619 دے جم گٹھ:680ء دی دہائی دی وفیات گٹھ:687 دیاں موتاں گٹھ:اہل بیت گٹھ:ستويں صدی دی عرب شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:شیعہ دے محبوب صحابہ گٹھ:صحابی راویان حدیث گٹھ:صحابہ گٹھ:مفسرین گٹھ:نو مسلمین گٹھ:بنو عباس
اکٹھا عرب لوکراج
اکٹھا عرب لوکراج (عربی: الجمھوریۃ العربیہ المتحدہ) 1958ء چ مصر تے شام دے اتحاد نال بنن آلی ریاست سی ۔ ایہہ 1961ء چ شام دے علیحدہ ہوون تک قائم رہی پر مصر 1971ء تک اس ناں نوں ورتدا رہئیا ۔
1956ء چ سوئز بحران دے مگروں مصر دے صدر جمال عبد الناصر دی مقبولیت تے عرب قوم پرستی توں متاثر ہو کے شام دے سیاسی تس عسکری رہنماواں دے اک گروہ نے دونہاں دیساں دے اتحاد دی اک تجویز پیش کیتی جس تے یکم فروری 1958ء چ عملدرآمد کیتا گئیا ۔
دونہاں دیساں دے صدراں جمال عبد الناصر تے شکری القوتلی نے مصر تے شام چ ریفرنڈم دے بعد 22 فروری 1958ء چ اتحاد دے معاہدے تے دستخط کیتے ۔ صدر جمال نوں ایس نویں لوکراج دا صدر منتخب کیتا گئیا تے قاہرہ راجگھر قرار دتا گئیا ۔ اک نواں وفاقی آئین وی تشکیل دتا گئیا ۔
اکٹھا عرب لوکراج دے جھنڈے تے دو تارے دونہاں ریاستاں دی نمائندگی کردے سن ۔ ایہہ پرچم اج وی شام ورت رہئیا اے ، جدوں کہ عراق چ وی ایسے قسم دا جھنڈا استعمال کیتا جاندا اے تاہم اس چ تن تارے نیں ۔
حوالے
گٹھ:شام گٹھ:شام دی تریخ گٹھ:مصر گٹھ:مصر دیاں بادشاہتاں
زیتون مگر کویل گھُگی
زیتون مگر کویل کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
263ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:260ھ دی دہائی
کرشن چندر
کرشن چندر  (23 نومبر 1914- 8 مارچ، 1977) اردو تے ہندی دے نکی کعانیاں تے افسانیاں دے لکھاری سن۔ او زیادہ تر اردو اچ لکھدے سن پر انگریزی تے ہندی اچ وہی چنگا لکھنا جاندے سن۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ساغر جیدی
اردو ادب د‏‏ی دنیا وچ ساغر جیدی دے ناں تو‏ں پہچانے جانے والی شخصیت دا ناں قادر حسین ا‏‏ے۔ پندرہ اپریل 1941ء نو‏‏ں شہر کڈپہ وچ این۔ ایس۔ عبد القادر تاجر دے اک معزز گھرانے وچ انہاں د‏‏ی پیدائش ہوئی ۔
بچپن تے تعلیم
ابتدائی تعلیم اپنے آبائی وطن کڈپہ وچ ہی حاصل کيتی تے 1957ء وچ SSLC سند حاصل کيتی۔ 1972ء وچ آپ نے راشٹریہ بھاشا پروینا د‏‏ی سند حاصل کيتی، استو‏ں علاوہ 1975ء وچ LLMS سند حاصل کيتی اورآپ دا پیشہ تجارت، کاشت کاری ،ٹرانسپورٹ دا کاروبار، بسکیٹ فیکٹری رہیا اے تے یونانی طب وچ وی مہارت رکھدے نيں۔ اسی نسبت تو‏ں آپ نو‏‏ں ڈاکٹر ساغر جیدی دے ناں تو‏ں دنیا مخاطب کردی ا‏‏ے۔ لوگاں نو‏‏ں اکثر ایہ غلط گمان غالب رہندا اے کہ موصوف نو‏‏ں اعلٰی تعلیم د‏‏ی رجہ تو‏ں .Ph.D د‏‏ی سند ملی اے یا مختلف لکھتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ نو‏‏ں کسی یونیورسٹی تو‏ں ڈاکٹر دا خطاب ملیا ا‏‏ے۔
ادبی سفر
ابتدا وچ آپ تلیگو بولی وچ نظماں لکھياں اس وچ آپ نو‏‏ں کسی استاد د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں ہوئی۔ جتنی دلچسپی آپ نو‏‏ں ہندی تے تلگو بولی تو‏ں اے اِنّی ہی دلچسپی بلکہ ایہ کہیا جاے تاں غلط نہ ہوئے گا کہ اس تو‏ں بہت زیادہ دلچسپی اردو، فارسی تے عربی تو‏ں ا‏‏ے۔ اس نسبت تو‏ں آپ نے عربی تے فارسی وچ بنیادی معلومات حاصل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں کڈپہ دے جید عالم حضرت سید یعقوب صاحب باقوی قادری مرحوم دے اگے زانوئے ادب تہ کیا، فیر 1978ء وچ ڈپلومہ انہاں پرشین (Diploma in Persian ) د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ آپ دا شعری سفر غالباََ 1968ء کوشروع ہويا۔ علم عروض، علم شعر تے سخن د‏‏ی فنی لوازمات حاصل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں مشہور استادَ سخن ابر حسن گنوری دے اگے زانوئے ادب تہ کیا۔ موصوف نے مختلف اصناف اُتے سہ زباناں (اردو، ہندی تے تلگو )ماں اپنی تخلیقات شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جنہاں د‏‏ی تعداد پچیس ا‏‏ے۔ "لہجے " آپ دا پہلا شعری مجموعہ اے جو سنہ 1974ء نو‏‏ں منظر عام اُتے آیا۔ ایہ اک اشترکی شعری مجموعہ اے ۔
ساغرؔ جیدی د‏‏ی غزل گوئی
ساغرؔ جیدی دے کل تن غزلاں دے مجموعے منظرِ عام اُتے آچکے نيں۔1974ء وچ اک اشتراکی شعری مجموعہ ’’لہجے‘‘ دے ناں تو‏ں منظرِ عام اُتے آیا سی ۔ ایہ کل پنج شعرا دا اشتراکی مجموعہ اے جس وچ عقیل جامدؔ، اشفاق رہبرؔ، راہیؔ فدائی، ساغرؔ جیدی د‏‏ی غزلاں اوریوسف صفیؔ دیاں نظماں شامل نيں۔ ایہ مجموعہ ضلع کڈپہ د‏‏ی ادبی تریخ وچ جدید رجحانات د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ اس مجموعہ دے ذریعہ ساغرؔ جیدی نے ببانگ دُہل ایہ اعلان کیتا کہ جدیدیت نو‏‏ں اپنا نے وچ انہاں نے کوئی کسر باقی نئيں رکھی تے ایہ گل وی وثوق دے نال کہی جاسکدی اے کہ انہاں شعرا نے بدلدے ہوئے حالات دے نال قدم ملایا اے تے اپنے اشعار وچ جدیدیت دے تمام فنی لوازمات تے قواعد نو‏‏ں اپنایا ا‏‏ے۔ انہاں دا دوسرا شعری مجموعہ ’’انتسللہ‘‘(اشتراکی مجموعہ) 1978ء وچ شائع ہوکے اہل ذوق تو‏ں داد تے تحسین حاصل کرچکيا ا‏‏ے۔ انہاں دا تیسرا مجموعہ غزل ’’اثبات‘‘ اے جو1991 ؁ء وچ منظرِ عام اُتے آیا اے، انہاں دے کلام د‏‏ی خوبی ایہ اے کہ انہاں نے نويں الفاظ د‏‏ی تراکیب نو‏‏ں اپنایا اے تے اپنے خیالات تے جذبات نو‏‏ں مختلف زاویہ ہائے نگاہ تو‏ں پیش کیتا ا‏‏ے۔ موصوف د‏‏ی غزلاں وچ نويں الفاظ د‏‏ی تراکیب، علامت نگاری، اظہار بیان کيتی آزادی پائی جاندی ا‏‏ے۔ ایويں تاں انہاں د‏‏ی شاعری موضوع ،اسلوب تے ہیئت دے اعتبار تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی غزل وچ علائم د‏‏ی فراوانی پائی جاندی ا‏‏ے۔ ندرت خیال پیش کرنے وچ موصوف پیش پیش نيں۔ مثلاً زاغِ ہوس، صداواں دا ہتھوڑا، راتاں، ضیاء پتھراں دے درخت، قطراتِ شبنم، نبض شرر، پیاسی شعائاں وغیرہ جداں الفاظ د‏‏ی چُست بندش تو‏ں موصوف نے اپنی اک منفرد پہچان بنائی اے، چند شعر ملاحظہ ہاں ؂
ساغرؔ جیدی د‏‏ی دوہا گوئی
ہمہ اصناف دے پروردہ ساغرؔ جیدی نے نہ صرف صنف غزل نو‏‏ں اپنا یا بلکہ دوہے جو ہندی صنف سخن تو‏ں تعلق رکھدے نيں اردو وچ تخلیق کيتی ،نہ صرف تخلیق کيتی بلکہ انہاں تخلیقات نو‏‏ں کتابی شکل وچ پیش کیا۔ انہاں دے ہن تک پنج دوہاں دے مجموعے شائع ہوچکے نيں۔1990 ؁ء وچ ’’ ثبوت‘‘کے ناں تو‏ں اک دوہاں دا مجموعہ جس وچ اک دیوان(بغیر الف) ’’دو نیم‘‘ دے ناں تو‏ں تے دوسرا مجموعہ، ’’تحویل‘‘ جنہاں د‏‏ی رسم اجرا آندھریا پردیش دے گورنر سر جیت سنگھ برنالہ دے ہتھو‏ں ادا ہوئی۔ انہاں تن مجموعےآں دے علاوہ2005 ؁ء وچ مرن مئی دے ناں تو‏ں ہندی وچ شائع ہوچکيا اے جس وچ دوہاں دے نال نال دوہا گیت وی موصوف نے تخلیق کيتی ا‏‏ے۔2009 ء وچ اردو اکاڈمی آندھریا پردیش د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں ’’کیسر کیسر دوہے‘‘ دے ناں تو‏ں اک ہور دوہاں دا مجموعہ منظر عام اُتے آچکيا ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ محبی ڈاکٹر وصی اللہ بختیاری ،ڈگری لکچرر، ڈگری کالج پلمنیر نے موصوف دے دوہاں دے مجموعےآں اُتے اک تحقیقی(ناکہ تنقیدی) جائزہ لیندے ہوئے اک کتاب ’’ڈاکٹر ساغر جیدی د‏‏ی دوہا گوئی‘‘ دے ناں تو‏ں شائع کيتی۔ جس وچ ڈاکٹروصی اللہ نے موصوف د‏‏ی دوہا گوئی اُتے عمدہ بحث کيتی اے تے تمام فنی لوازمات نو‏‏ں اجاگ‏ر کیتا ا‏‏ے۔
موصوف دے دوہاں وچ تشبیہات، استعارات، علامت نگاری تے طنز تے مزاح ورگی خصوصیات پائی جاندی اے، انہاں نو‏ں اوصاف نو‏‏ں گنواندے ہوئے ڈاکٹر وصی اللہ بختیار ی لکھدے نيں۔ ’’ ڈاکٹر ساغر جیدی د‏‏ی دوہا گوئی وی تشبیہات تو‏ں مغتنم ا‏‏ے۔ آپ دے دوہاں وچ تشبیہ کارفرما نظر آندی ا‏‏ے۔ بسا اوقات دوہے دا اک مصرع مشبہ تے دوسرا مصرع مشبہ بہ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی تشبیہاں وچ طنز د‏‏ی اک لطیف تہ داری پائی جاندی ا‏‏ے۔ تحیر آفرینی تے بصیرت افروزی د‏‏ی فضاء اپنی تمام جلوہ سامانیاں دے نال رونق افروز اے ‘‘۔
انہاں خصوصیات دے علاوہ انہاں دے دوہاں وچ جنسیت وی پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس نوعیت دے چند دوہے ملاحظہ ہاں ؂
ساغر ؔ جیدی د‏‏ی نظم گوئی
ساغرؔ جیدی دے کل تن نظماں دے مجموعے شائع ہوچکے نيں جس وچ دو تلگو بولی وچ تے اک نظماں دا مجموعہ اردو بولی وچ شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔ پہلا تلگو نظماں دا مجموعہ ’’لتھا پرتھاننی‘‘ دے ناں تو‏ں 1997 ء وچ دوسرا تلگو نظماں دا مجموعہ1998 ء وچ ’’تلاوارالیدو‘‘ شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ2007 ء وچ ’’عماد‘‘ دے ناں تو‏ں اردو آزاد نظماں دا مجموعہ شائع ہوکے اہل سخن تو‏ں داد تے تحسین حاصل کرچکيا ا‏‏ے۔ جس وچ کل241طویل تے چھوٹی نظماں شامل نيں۔ طویل آزاد نظماں وچ ’’بارود د‏‏ی بدبو، شاہی کرّوفر تے خشک چشمہ ‘‘ دے عنوان تو‏ں شامل نيں۔ موصوف نے انہاں نظماں وچ خصوصاً موجودہ دور دے نا اہل ناقدین تے محققین اُتے طنز کیتا اے انہاں دیاں نظماں آنے والی نسل دے لئی اک پیغام نيں۔ غرور دے تعلق تو‏ں موصوف نے ایہ نظم تخلیق کيتی اے ؂
نا اہل ناقدین و محققین کی طرف اشارہ کرتے ہوئے لکھا ہے کہ
انہاں خصوصیات دے علاوہ آپ نے مختلف خیالات تے جذبات نو‏‏ں الفاظ دا جامہ پہنایا ا‏‏ے۔
269ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:260ھ دی دہائی
ساغر جیدی
ساغر ؔ جیدی د‏‏ی رباعیات
رباعی اک ایسی صنف سخن اے جس وچ فلسفیانہ حکیمانہ، صوفیانہ، اخلاقی تے عشقیہ مضامین دے علاوہ مختلف سماجی مسائل تے موضوعات وی پیش کیتے جاندے نيں۔ اکثر شعرا اس غلط فہمی دا شکار ہوجاندے نيں تے اوہ ایہ سوچدے نيں کہ کسی وی وزن وچ چار مصرعے کہہ دے رباعی لکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ماہرین عروض نے رباعی دے لئی مخصوص اوزان د‏‏ی پابندی نو‏‏ں لازمی قرار دتا ا‏‏ے۔ رباعی دے ہر مصرع وچ ’’مخصوص وزن‘‘ دے چار چار کن ہُندے نيں تے ایہ چار اراکین ویہہ ماتراواں اُتے مشتمل ہُندے نيں۔ انہاں اراکین نو‏‏ں عروضِ اصطلاح وچ افاعیل وی کہندے نيں، عرو ض داں نے رباعی دے چوبیس اوزان نو‏‏ں دو گروہاں وچ ’’شجرۂ اخرب‘‘ تے ’’شجرۂ اخرم‘‘ وچ برابر بانٹا ا‏‏ے۔ انہاں سب فنی لوازمات نو‏‏ں ہنر مندی دے نال برتنے وچ ساغرؔ جیدی بے انتہا کامیاب ہوئے نيں۔ انہاں د‏‏ی رباعیات وچ انسانی اقدار، اخلاقی معیار، سادگی، سلاست، روانی، سوز تے گداز، جدت، ندرت، شگفتگی تے شائستگی ورگی خصوصیات پائی جاندیاں نيں، اس نوعیت دے چند رباعیات ملاحظہ ہون ؂
نعت گوئی
ساغرؔ جیدی نے سرکارِ دو عالم د‏‏ی عقیدت وچ ڈُب کر حضورؐ د‏‏ی تعریف تے اوصاف بیان کرنے د‏‏ی کامیاب کوشش کيتی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نعتاں وچ درود تے سلام د‏‏ی خوشبو مہکتی اے تے اپنی زندگی نو‏‏ں حضور د‏‏ی سنتاں تو‏ں آراستہ کیتا اے تے ’’باخدا دیوانہ باش با محمد ہوشیار‘‘ دے فارسی محاورے نو‏‏ں ملحوظ رکھدے ہوئے شعر کہیا اے، حضور د‏‏ی تعریف وچ لفظاں دا انتخاب وڈی ہنر مندی دے نال کیتا گیا ا‏‏ے۔ اِنّا ہی نئيں بلکہ صحابہؓ د‏‏ی نعتاں دا ترجمہ کردے ہوئے اردو دوہاں وچ انہاں نو‏ں منتقل کیتا ا‏‏ے۔ (مثلاً عائشہؓ تے ابو بکرصدیق ؓ دے عربی نعتاں دا ترجمہ دوہا صنف وچ اظہار کیتا اے )۔ موصوف دا اک نعتیہ مجموعہ ’’صلو علیہ تے الہی‘‘ دے ناں تو‏ں سنہ2000ء وچ شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔ چند اشعار ملاحظہ ہون ؂