cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فقیر محمد چوراہی
thumb|Mosque-Baba-G خواجہ فقیر محمد چوراہی فاروقی با نی آستا نہ عالیہ چورہ شریف جنہاں نو‏ں عر ف ِ عا م وچ ’’باباجی صاحب‘‘ تے بابا جیوکہیا جا تاا‏‏ے۔ آپ حضرت عمر فاروق د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں آپ فاروقی نيں آپ سید نئيں ني‏‏‏‏ں۔
شجرہ نسب
آپ دا شجرۂ نسب شیخ عبد القادرجیلانی بغدادی تو‏ں اِس طرح ملدا اے: خواجہ نور محمد چوراہی بن خواجہ محمد فیض اللہ بن خان محمد بن علی محمد بن شیخ سلیمان بن سلطان بن شیخ الاسلام عبد السلام بن عبدالرسول بن موسی بن حسین بن احمد متقی بن ابو نصر محمد بن ابوصالح نصر بن عبد الرزاق بن شیخ عبد القادر جیلانی
علم ظاہر و باطن
آپ نے علو م ظا ہری و با طنی اپنے وا لد گرا می خواجہ سید محمد فیض اللہ تو‏ں حا صل کیتے۔ تے ہر چہار سلاسل نقشبندیہ، چشتیہ، سہر وردیہ،قادریہ وچ انہاں تو‏ں بیعت و خلا فت حاصل کيتی۔ حضرت شا ہ عیسٰی ولی د‏‏ی نظرخا ص تے توجہ د‏‏ی بر کت تو‏ں آپ نو‏‏ں علم لدّنی تو‏ں وا فر حصہ عطا فرما یا گیا سی۔ تے ایسا شرح صدر ہوئے ا تھاکہ آپ دقیق تو‏ں دقیق مسائل نو‏‏ں شرح و بسط تو‏ں سائل د‏‏ی تشفی فر ما دتا کر تے سن ۔ تے جس طا لب کیطر ف تاں جہ خصو صی فر ما دتا کر تے سن ۔ قلیل عرصہ وچ ہی اسنو‏ں درجۂ کما ل تک پہنچیا دتا کر تے سن ۔ آپ د‏‏ی ذات با برکا ت تو‏ں عرب و عجم و ہور مما لک وچ نو ر اسلا م پھیلیا۔ اس قدر کثرت تو‏ں خلق خدا آپ د‏‏ی ذا ت اقدس تے آپ دے خلفا ء تے سلسلہ تو‏ں فیض یا ب ہوئے ئی۔ کہ اما م ربا نی مجدد الف ثا نی دے بعد دے عرصہ وچ اس د‏ی نظیر نئيں مل سکدی۔ پا ک و ہند ،عرب ،یورپ جہا ں وی جا ئاں آپ نو‏‏ں سلسلہ ٔ مجددیہ دے اس عظیم نور د‏‏ی کر ن ضرور نظر آئے گی۔
مجددی تعلیمات
تعلیما ت مجددیہ دے مطا بق آپ د‏‏ی طبیعت ابتدا ئی زمانہ ہی تو‏ں اتباع سنت د‏‏ی طر ف مائل سی۔ چنانچہ آپ اپنے معمولا ت زندگی وچ چھو ٹی چھوٹی با تاں وچ اتبا عِ سنت دا بہت لحا ظ فر ما تے سن ۔ حقہ نو شی تو‏ں آپ نو‏‏ں سخت نفرت سی اس تو‏ں مریدین نو‏‏ں منع فر ما تے سن ۔ یہا ں تک کہ کِس‏ے حقہ نو ش نو‏‏ں ختم خو اجگان وچ وی شرکت کيتی اجا زت نہ سی۔ آپ نے نہا یت سادہ طبیعت پائی سی آپ نے تقریباً اَسی سال تک تیزئی شریف وچ قیا م فر ما یا لیکن اس دوران وچ آپ نے معمولی تو‏ں مکا ن وچ ہی رہائش رکھنا پسند فر مایا۔ ايس‏ے طرح مہما نو ں دے لئی وی اک سا دہ سا مہمان خانہ تعمیر کر وایا۔ آپ کھا نے پینے وچ بالکل تکلف نہ فر ماندے سن ۔ دعوت وچ ہمیشہ ہی سا دگی د‏‏ی تلقین فرماندے۔ جو ملدا کھا لیندے ،جو ملدا پہن لیندے البتہ اپنے مہمان د‏‏ی ہر ممکن بہتر میزبانی و عزت افزئی د‏‏ی کوشش فر ماندے کِس‏ے نو‏‏ں ہر گز حقیر خیال نہ فر ماندے۔
چورہ شریف آمد
یا رانِ سلسلہ د‏‏ی خواہش سی کہ انہاں دا مسکن جے علا قہ پنجاب ہوئے جا ئے تاں نہ صرف ایہ کہ اسيں متوسلین دے لئی سکو ن دا با عث ہوئے گا۔ بلکہ پنجا ب کیا پو را ہندوستان آ پ دے فیض تو‏ں فیض یا ب ہوئے گا۔ آپ نے کچھ عرصہ تک تاں اس دا جواب نہ دتا مگر آخر دا ر احبا ب د‏‏ی خا طر اپنا مو لد ہمیشہ ہمیشہ دے لئی چھو ڑ دتا۔ تے تیزئی شریف تو‏ں نقل مکانی ک‏ر ک‏ے ضلع اٹک دے اک مقام ’’چورہ‘‘ گا واں وچ رہائش اختیا ر کر لئی آہستہ آہستہ آپ د‏‏ی اولا د وچو‏ں تن صاحبزا دگان مع اپنی اولاد یہا ں ہی آ ک‏ے آ با د ہوئے گئے۔ صرف اک صا حبزادے حضرت سید شاہ احمد گل وہا ں اُتے رہ گئے۔ بعد وچ اوہ وی نقل مکا نی ک‏ر ک‏ے کوہاٹ دے نیڑے آ گئے۔ چورہ پنڈ جسنو‏ں ہن با با جی صا حب د‏‏ی نسبت د‏‏ی وجہ تو‏ں چورہ شریف کہندے نيں چورہ شریف تن چھوٹی چھوٹی بستیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اک ’’چورہ‘‘ جہا ں اُتے صرف مقا می باشندے آبا د ني‏‏‏‏ں۔ دوسری ’’ بھورا ما ر‘‘ ا‏‏ے۔ تے تیسری بستی نو‏‏ں ’’ دربا ر شریف ‘‘ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہی دربا ر شریف جنا ب با با جی خوا جہ شاہ سید نو ر محمد دا مسکن رہیا ا‏‏ے۔ تے ایہی آپ دا مد فن تے آخری آرام گا ہ ا‏‏ے۔ جنا ب با با جی صا حب خوا جہ سید نور محمد چو ُراہی نے سب تو‏ں پہلے یہا ں اک مسجد تے اک مکا ن بنا ک‏ے دربار شریف د‏‏ی بنیا د رکھی سی۔ جو ہن خاصی آبا دتی معلو م ہوئے تی ا‏‏ے۔ تے اس آبا دتی وچ تما م با با جی صا حب د‏‏ی اولاد ہی بستی ا‏‏ے۔ اس آبادی یعنی دربار شریف دے مشرق د‏‏ی طر ف اک کونہ وچ حضرت جناب بابا جی خوا جہ سید نور محمد چوراہی دا مزار اک سادہ مگر اُتے کشش عما رت وچ وا قع ا‏‏ے۔
و صال
سید نور محمدتیراہی دا وصال 13شعبان المعظم 1286ھ،مطابق 17نومبر 1869ء بروزبدھ نو‏‏ں ہويا آپ دا مزار مقدس چورہ شریف د‏‏ی ذیلی بستی دربار شریف وچ مرجع خاص و عام ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:نقشبندی صوفیاء گٹھ:1766 دے جم گٹھ:1869 دیاں موتاں
زاکوما نیشنل پارک
زاکوما نیشنل پارک چڈ دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:چڈ دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
بھگت دھنا
جم: 1415 عیسوی
جم تھاں: پنڈ  دھواں، راجپوتانہ (راجستھان)
کم کاج (پیشہ): کھیتی
عمر: 60 سال
بانی وچ حصہ: 3 شبد، 2 راگاں وچ
بھگت دھنا جی جٹ جاتی دے سن۔ اوہ راجپوتانہ (راجستھان) دے کول دھواں پنڈ دے رہن والے سن۔ اوہناں دا جم 1473 وکرمی (سن 1415 عیسوی) وچ ہویا۔ اوہناں دے ماں-پیؤ نردھن (غریب) سن۔ بچپن تاں کھیڈن کدن وچ بتیت ہویا پر جویں ہی نوجوانی  وچ قدم رکھیا  تاں اوہناں دے ماں-پیؤ نے انھاننوں پسُوں چران لئی لگا دتا۔
سوامی رامانند دے مشہور 12 شاگرداں وچوں اک دھنا وی سمجھے جاندے ہن۔ راجستھان دے سنت شاعراں وچوں آپ دا ناں اُگھا اے اتے سرلتا ، عقیدت تے بھگتی دے مجسما منے جاندے ہن ۔ اسے لئی کیہا گیا اے "'دھرنے سیویا بال بدھ"' ۔ آپ دا جم سمت 1472وچ (میکالف) مطابق دھوان جاں دھوان پنڈ وچ ہویا منیا جاندا اے ۔ ایہہ پنڈ راجستھان دے ٹانک علاقے وچ اے ۔ آپ سدھے سادھے کسان تے ربی بھگت سن۔ بھائی گرداس جی لکھدے ہن کہ باہمن پوجے دیوتے دھنا گاں چراون جاوے
من گھڑت کہانی
کسے کتاب وچ بھگت دھنا بارے لکھی ہوئی اک من گھڑت کہانی۔
بھگت دھنا جی جتھے پسوں چران جاندے سن اتھے رستے وچ ٹھاکردوار سی۔ اس ٹھاکر دوارے وچ  پتھر دی مورتیاں پئیاں ہوئیاں سن۔ پنڈ دا براہمن ہر اک سویرے اتے شام نوں اس دوارے وچ  آکے مورتیاں دی سیوا کردا۔ اس پنڈت نوں نت ٹھاکراں دی پوجا کردے، اشنان کرواندے اتے گھنٹیاں کھڑکاندے ہوئے بھگت دھنا جی ویکھدے سن۔ بھگت دھنا جی نوں علم ہون لگا کہ اوہ براہمن روزانہ مورتیاں دی پوجا کیوں کردا اے۔ ٹھاکر جی ایہناں نوں کی دندے ہن۔ جے ٹھاکر دکھ دور کرن وچ  سمرتھ ہن تاں اوہ وی اوہناں دی پوجا کرے، کیونکہ اوہناں دے گھر وچ  نردھنتا دور کرن دا ایہہ اکماتر زریعہ اے۔ اک دن سویرے ہی اٹھکے بھگت دھنا جی ٹھاکردوارے وچ  جا پہنچے۔ اتھے براہمن نوں پوجا کردے ہوئے پایا۔
جویں ہی براہنن دی پوجا ختم ہوئی، بھگت دھنا جی نے ہتھ جوڑکے کیہا: اے پنڈت جی ! بھلا ایہہ دسو کہ مورتی پوجا کرن ولوں تہانوں کی منافع اے ؟
پنڈت جینے کیہا: دھنا ! ایہناں دی پوجا کرن ولوں ساری خموضوعاں حاصل ہندیاں ہن۔ ایہہ بھگوان ہن۔ جیکر خوش ہون تاں جو کجھ وی منگو ضرور ملدا اے۔
دھنا جی: پنڈت جی ! کرپا کرکے اک ٹھاکر مینوں وی دے دیو۔ میں وی ایہناں دی پوجا کراں گا۔ جدوں پربھو میرے اتے خوش ہونگے تاں میں وی کجھ منگ لوانگا۔
پنڈت جی نے کیہا: دھنا ! تیرس اتے ٹھاکر خوش نہیں ہونگے۔
بھگت دھنا جی نے کیہا: پنڈت جی ! کیوں ؟
براہمن نے کیہا: بس کہہ دتا نہ۔ اک تاں توں جاٹ جاتی دا ہیں، دوجا انپڑھ ہیں۔ ودیاہین پرکھ پشُ دا جم ہندا اے اتے پشُ سامان ہندا اے۔ تیجا مندر دے علاوہ ٹھاکر جی نہ تاں کتے رہندے ہن اتے ناہیں خوش ہندے ہن۔ اسلئی توں اپنی ضد چھڈّ اتے اپنی گٔوآں دی دیکھبھال کر۔ اس پرکار براہمن نے ادھر-ادھر دیاں گلاں کرکے بھگت دھنا جی نوں سمجھاؤن دا بہت جتن کیتا۔ پر بھگت دھنا جی اپنی ضد اتے اڑے راے۔ پنڈت نوں چنتا ہوئی کہ اوہ تاں کمزور جیہا اے، کتے دھنا اسدی مار کٹائی نہ کر دوے۔
پنڈت نے بھیبھیت ہوکے بولیا: اچھا دھنا ! انی ضد کردے ہو تاں تینوں اک ٹھاکر دے ہی دندا ہاں۔ ایہہ قہقے براہمن نے بھگت دھنا جی نوں مندر وچ فالتو پیا سالگرام چکّ کے دے دتا اتے نال ہی پوجا کرن دی ڈھنگ وی دسّ دتی۔
چادر وچ لپیٹکے بھگت دھنا جی ٹھاکر جی نوں اپنے گھر اتے لے آئے۔ اسی ویلے ترکھان دے کول گئے اتے لکڑی دی چوکی بنوائی۔ چوکی نوں دھوکے اس اتے ٹھاکر جی نوں رکھ دتا۔ ساری رات بھگت دھنا جی نہیں سو سکے۔ اوہ ساری رات وچار کردے راے کہ ٹھاکر نوں کویں خوش کیتا جاوے۔ جے ٹھاکر خوش ہو وی جان تاں اوہ منگوگا کی ؟ گھر دیا ضرورتاں کی-کی ہن ؟ انج ہی وچار کردے کردے رات گزر گئی۔ سویر ہندے ہی بھگت دھنا جی نے اشنان کیتا اتے ٹھاکر جی دے ساہمنے بیٹھ گئے۔ ودیاہین سن، پوجا-پاٹھ ہی ڈھنگ ولوں ناواقف  سن۔ پر پھر وی عقیدت ولوں کہہ راے سن کہ ٹھاکر جی اس جگت دے کردا دھرتا ہو۔ مینوں سکھ بکشو، میں تہانوں نت بھوگ لگاوانگا۔ بھگت دھنا جی گھر وچ اکلے سن۔ گھر دا کم کاج آپ ہی کردے سن۔ ٹھاکر جی نوں اشنان کرواکے، اوہناں دے ساہمنے بھگتی مطلب ولوں بیٹھکے دن چڑھن اتے اٹھے۔ لسی دا رڑکا، روٹیاں پکائیاں، مکھن کڈھیا اتے تھالی وچ پروس دتا۔
بھگت دھنا جی نے ارداس کیتی: اے پربھو !بھوگ لگاؤ۔ میرے جاے نردھن (غریب) دے کول صرف انا ہی اے۔ قبول کرو، ٹھاکر جی ! ایہہ قہقے اوہ اتھے بیٹھے ویکھدے راے۔ (ہن کوئی دسے کہ پتھر غذا کویں قبول کرے ؟) براہمن تاں ٹھاکر جی نوں بھوگ لگاکے ساری ساماگری اپنے گھر لے جاندا سی۔ بھولے دھنا جی نوں ایہہ سبھ پتہ نہیں سی۔ اوہ تاں پنڈت دے بچناں نوں سچ سمجھ راے سن۔ دو گھنٹے گزر گئے پر غذا انج ہی پیا رہا۔
بھگت دھنا جی نے مایوس ہوکے کیہا: اے پربھو ! کی تسی جاٹ دا پرساد نہیں قبول کروگے ؟ ایہہ غذا سوچھ اے۔ میں اسنان کرکے پکایا اے۔ جیکر تہانوں چنگا نہیں لگیا تاں کرپا کرکے دسو۔ پنڈت دا غذا تاں ترنت ہی قبول کر لیندے ہو۔ پربھو کرپا کرو۔ جیکر تسی نہیں کھاؤگے تاں اج میں وی نہیں کھاوانگا۔ میں ایہہ پرن لیا اے کہ تسی کھاگے تاں ہی میں کھاوانگا۔ میں اپنی ہٹھ نہیں چھڈانگا۔ جیکر تہاڈا دھرم صرف براہمن ولوں بھوگ لواؤنا اے تاں ساڈا دھرم اے ہٹھ دے بدلے کربان ہونا۔ پرساد لؤ نہیں تاں میں اتھے چونکڑا مارکے بیٹھا رہاگاں۔
رب نے سوچیا ہن تاں پتھر وچوں ظاہر ہونا ہووےگا۔ بھگت دھنا جی دی آتما نرمل اے۔ اسنوں چھل دی جانکاری نہیں۔ اسنوں پورا بھروسہ اے کہ ٹھاکر جی غذا قبول کردے ہن۔ ایہہ میرا انء بھگت اے۔ اسدا غذا قبول کرنا ہی ہووےگا۔ جیکر پتھر دے اگے اس جاٹ دی موت ہو گئی تاں اچھا نہیں ہووےگا۔ بھگت دھنا جی دیاں نظراں ٹھاکر جی دے ولّ ٹکیاں رہیاں۔ اک گھنٹیا گزرن اتے بھگت دھنا جی نے اچانک ویکھیا کہ پرماتما جی اوہناں دی روٹی مکھن دے نال کھا راے ہن۔ اوہ خوشی دے نال اچھل پئے۔ میرے ربّ آئے ہن۔ غذا کھا راے ہن۔ مکھن دے نال روٹی کھا راے ہن، میرے بھگوان۔ روٹی خاکے پربھو بولے: بھگت دھنا جی ! جو تہاڈی اچھا ہووے منگو۔ میں تیرے اتے خوش ہاں۔
حوالے
گٹھ:سکھ بھگت گٹھ:سکھ مت گٹھ:سکھی گٹھ:سکھ مت دا اتہاس
لوفورینا سپربا
لوفورینا سپربا جنتی پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
14 جولائی
تے جولائی دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر دا 7واں مہینا  اے جہڑا جون دے مگروں تے اگست توں پہلوں آندا اے ۔
حوالے
گٹھ:جولائی گٹھ:سال دے دن
بھگت بینی
بھگت بینی  دا جنم سمت 1390 بکرمی صدی وچّ پنڈ آسنی، مدھیہ پردیش وچّ اک غریب براہمن پروار وچّ ہویا۔بھگت بینی جی بال عمر وچّ ہی ویراگ وان سن۔آپ جی نوں مردہ سریر دیکھ کے من وچّ ویراگ دی بھاونا پیدا ہوئی اتے اک جوگی راج دے چرن پکڑ لئے۔ اتھوں بھگت بینی جی نے یوگ دی گُڑتی حاصل کیتی۔ گرو گرنتھ صاحب  وچّ بھگت بینی دے 3 شبد، 3 راگاں وچّ اس طرحاں ہن :-
حوالے
گٹھ:سکھ بھگت گٹھ:سکھ مت گٹھ:سکھی گٹھ:سکھ مت دا اتہاس
ہالیجی شریف
قدیمی تے تحریک آزادی د‏‏ی مرکزی درگاہ
ہالیجی شریف، اس درگاہ دےبانی تے تحریک آزادی دے اولین مجاہد’’پیر حماداللہ ہالیجوی ‘‘ سن ۔ہالجی شریف ، ضلع سکھر د‏‏ی تحصیل پنوعاقل وچ واقع ا‏‏ے۔ ضلع سکھر تو‏ں 50 کلومیٹر دے فاصلے اُتے پنو عاقل دا شہر واقع اے ،اس تو‏ں 10کلومیٹر دے فاصلے اُتے قومی شاہراہ اُتے ہالیجی شریف دا روحانی مرکز واقع ا‏‏ے۔ اک روایت کےمطابق اس علاقے وچ ہالیجی دے ناں تو‏ں قدیم دور وچ اک وادی سی جس دے ناں تو‏ں ایہ علاقہ موسوم ہواتے اج اس وادی دے ناں اُتے اس قریہ تے بستی دا ناں وی ہا لیجی شریف مشہور ہويا۔ اس دا تلفظ ’’’ہا لے جی ‘‘ اے ۔بہر حال اس د‏ی ناں وجہ کچھ وی ہوئے مگریہ اک گمناں گائاں تے وادی سی جس نو‏‏ں پہلے نو‏‏ں ئی وی نئيں جا ندا سی فیر اچا نک دیکھنے وچ آندا اے کہ لوکاں دے قدم اس طرف ودھ رہے نيں اس د‏ی شہرت پھیلدتی گئی۔ایتھ‏ے پہلے نو‏‏ں ئی سڑک نئيں سی مگر ہالیجی شریف دے وجود وچ آنے دے بعد ایتھ‏ے پختہ سڑک بن گئی جس پرلوکاں د‏‏ی آمدورفت شروع ہوئی تے ایتھ‏ے وڈی تعداد وچ گاڑیاں چلنے لگاں ۔
ہالیجی شریف وچ تجلیات الٰہی کامرکز اے جتھ‏ے اُتے مخلوق پرواناں د‏‏ی طرح رخ کر تی ا‏‏ے۔ درا صل ایہ ایسی خانقانيں تے صوفیائے کرام ایداں دے وی ہوئے تے نيں جو مرجع خلا ئق ہُندے نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اللہ تعالیٰ اپنی مخلوق دے قلوب نو‏‏ں اپنے ولی د‏‏ی طرف رو حا نیت د‏‏ی ترقی دے لئی موڑ دیندا اے ۔نامور ادیب تے پروفیسر سر ور سیف تے نا مور محقق استاد فضل اللہ مہیسر د‏‏ی را ئے ایہ اے کہ اس وادی تے مقام نو‏‏ں ایہ وی خصوصیت حا صل اے اس دے بانی تے موجد ’ ’پیر حمادللہ ‘ؒ‘ سن جو وقت دے اک اہل اللہ تے ولی سن انہاں دے رو حا نی سلسلے د‏‏ی کڑیاں سندھ د‏‏ی مشہور رو حا نی خانقاہاں تو‏ں ملدی نيں جنہاں وچ پیر جو گوٹھ ،بھرچونڈی شریف ، سو ئی شریف تے امروٹ شریف تو‏ں شامل نيں۔پیر حماداللہ بن میاں محمود بن حماداللہ دا خا ندان اصلاً راجستھان نال تعلق رکھدا سی۔ اجمیر وچ کدرے بو دو باش سی، سندھ وچ ایہ خاندان ’’ انڈ ھڑ ‘‘ دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ سا تواں صدی وچ میاں مو سیٰ نواب ؒ مشہور سہروردی بزرگ حضرت شیخ بہاالدین زکریا ملتانی دےبھانجے تے خلیفہ سن ايس‏ے وجہ تو‏ں اس قوم دا روحانی تعلق ملتان تو‏ں اے تے ایہ تعلق ہن وی کِس‏ے نہ کِس‏ے صورت وچ قائم اے گٹھ:سندھ
ریڈمونڈ
ریڈمونڈ امریکہ دا اک شہر اے جیہڑا کنگ کاؤنٹی، واشنگٹن وچ اے۔ ایدی لوک گنتی 54،144 اے۔ ایتھے مائیکروسوفٹ کمپنی دے دفتر نیں۔
گٹھ:امریکہ دے شہر
پنجاب دے لوک ساز
پنجاب دے لوک ساز
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
انگریز اہلکاراں نے پہلی سکھ انگریز جنگ لئی بہانہ لاہور دربار دی فوج ولوں ستلج دریا دے چڑھدے ول اس علاقے وچ آؤن نوں بنایا، جس نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ نال 1809ء دے معاہدہ وچ خود انگریز سرکار خالصہ دربار دی مالکی  ہیٹھ  علاقہ من چکی سی۔
پنجاب دے لوک ساز
اوندھ ساز
ودواناں دے متّ مطابق سنگیت تریخ وچ تال سازاں دا جم سبھ توں پہلاں دا منیا جاندا اے۔ کارن ایہہ اے کہ لے فطرت وچّ سبھ جگہ موجود اے اتے ہریک وستو لے اتے مشتمل اے۔ انسان نے سبھ توں پہلاں ہتھ نال تالی وجائی ہوویگی اتے اس توں پچھوں تال نوں پردرشت کرن لئی سازاں دی لوڑ محسوس کیتی ہوویگی۔ رگوید، اتھروید وچّ سانوں ددمبھی آدمبر تے آگھاتی ساز وغیرا سازاں دا الیکھ ملدا اے۔ جیکر اسیں شو جی نوں تال اتے لے دا موڈھی سمجھ لئیے تاں کوئی سنکے والی گلّ نہیں کیوں جو شو جی دے سروپ نوں اسیں ہمیشا تال، ساز ڈمرو دے نال پرتکھ روپ وچّ ویکھدے ہاں۔ کیہا جاندا اے کہ بھگوان شنکر نے چوداں وار ڈمرو وجایا جس توں چوداں مہیشور سوتراں دی اتشوہر ہوئی منی جاندی اے۔ چوداں مہیشور سوتراں وچّ تال اکھراں دی اک خاص لڑی اے۔ جس دا گرائمر دی نظر نال بہت اہمیت اے۔ اج چڑھدے پنجاب وچّ ڈمرو توں ہی وکشت ہوئے پرمکھ تال سازاں دا روپ اسیں طبلہ، پکھاوج، نگاڑا، ڈھول، تاشا، نال ڈھولک، ڈف، طبل، خنجری، کھیل، مردنگ، ہڑک، ڈمرو، ڈگڈگی، گڑس وغیرہ وچّ بدلیا ہویا دیکھدے آں۔ جنوبی بھارت تے پنجاب وچّ گھڑا وی تال ساز دے روپ وچّ ورتوں وچّ لیایا جاندا اے۔
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
رنجیت سنگھ دیاں ستلج دے چڑھدے پاسے مہماں
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے دریا ستلج توں چڑھدے ولجتاں دا سلسلہ 1806 وچ شروع کیتا۔ دلدی ناں دا اک پنڈ نابھہ ریاست دے صدر مقام نابھہ توں کجھ ہی میلاں دی وتھّ اتے سی، پر ریاست پٹیالہ دا راجا صاحب سنگھ وی اس پنڈ اتے اپنی مالکی دسدا سی۔ ایوں ایہہ پنڈ دوواں ریاستاں درمیان نرنتر جھگڑے دا کارن بنیا ہویا سی۔ نابھے دا راجا جسونت سنگھ اپنے ورودھی(محالف) نالوں گھٹّ شکتی دا مالک سی، اس لئی اس نے جیند ریاست دے مالک راجا بھاگ سنگھ دی صلاحَ نال رنجیت سنگھ نوں اپنی مدد لئی بلایا۔ اس سمیں رنجیت سنگھ پھلور دے گھاٹ نوں پار کرکے مالوے وچ داخل ہویا اتے لدھیانہ، جگراؤں، رائیکوٹ اتے مالیرکوٹلا ہندا ہویا پٹیالے پہنچیا اتے کھنہ، پائل ہندا ہویا واپس پرتیا۔ اس موقعے راہ وچ پیندے کئی علاقے رنجیت سنگھ نے اپنے ادھین کر لئے اتے کجھ سرداراں نے اس دی ادھینگی پروان کیتی۔
پنجاب دے لوک ساز
ڈھول
پنجاب وچّ چمڑے دے مڑھے ہوئے جِنے وی سازاں دی ورتوں ہندی اے اوہناں ساریاں سازاں وچوں ڈھول دا سبھ توں اہم تھاں اے۔ ڈھول ڈھولکی دا ہی اک روپ اے۔ جویں کہ ستار دا وڈا روپ سربہار اتے وائلن دا وڈا روپ بیس (Base) بن جاندا اے اسی طرحاں ڈھول وی ڈھولکی دا اک وڈا روپ اے۔ اسیں ایہہ آکھ سکدے ہاں کہ پنجاب وچّ تیویاں دا ساز ڈھولکی اے اتے مرداں دا ساز ڈھول اے۔ڈھول پنجاب دے لوک ناچاں جویں بھنگڑا، گدھا وغیرہ نال وجایا جاندا اے۔ بھنگڑا تاں ڈھول بناں اکا ہی نہیں پے سکدا۔ کدے کدے اسیں ڈھول نوں کشتیاں دے اکھاڑے وچّ وی وجدا دیکھدے ہاں۔ ایہہ ساز ویر رس اتے تال پردھان اے۔ بناوٹ ایہہ ساز دی لکڑی نوں وچوں کھوکھلا کر کے بنایا جاندا اے۔ اس دے دوویں منہ وڈے تے کھلے ہندے ہن۔ اس دے منہ دی چوڑائی 35 سینٹیمیٹر ہندی اے۔ ایہناں دوہاں مونہاں اتے بکرے دی کھلّ دے پترے (پڑے) مڑھے جادے ہن تے اناں نوں رسیاں دی مدد نال کھچیا جاندا اے۔ رسیا وچّ پتل جاں چمڑے دے چھلے بنا کے پرو دتے جاندے ہن تاں جو ڈھول نوں کھچن وچّ اسانی راے۔ کھبے پترے نوں دھاما اتے سجے پترے نوں پڑا آکھدے ہن۔ ایہہ بانس تے لکڑی دیاں چھریاں نال وجایا جاندا اے۔ کھبے پاسے ارتھات دھامے دی چھڑی لکڑی دی اے جہڑی کہ ہاکی دی شکل وچّ ہندی اے جس نوں ڈگا آکھدے ہن۔ سجے پاسے ارتھات پڑے نوں بانس دی چھڑی نال وجایا جاندا اے۔
ڈھڈ
ڈھڈ پرچین اوندھ سازاں وچوں اک اے۔ ڈھورو، ڈمرو، کڑوا، ڈمڈمی وغیرا سازاں دی قِسم وچوں اے۔ ایہ ڈمرو نالوں تھوڑی جئی وڈی ہُندی اے۔ پنجاب دے لوک گیتاں وچّ جو تھاں سارنگی نوں دتا جاندا اے اوہ تھاں ہی سارنگی نوں دتا جاندا اے۔ اصلی گلّ تاں ایہ اے کہ ایہ دوویں ساز پنجاب دے لوک گیتاں وچّ اکٹھے ای وجدے نیں۔ جدوں ڈھڈّ سارنگی تے لوک گیت گائے جادے نیں تاں سارنگی اپنے سُراں نال شنگیت دی سنگت کردے ہن تے ایہہ اس نوں چار چند لاؤندی اے اتے ڈھڈّ تال دی کسوٹی لے کے شونے تے سہاگے والی گلّ کردی اے۔ پنجاب وچّ جتھے، پرم کتھا، لیلی مجنوں، واراں، ہیر رانجھا، سوہݨی مہینوال، سسی پنوں، دلا بھٹی، جیونا موڑ دے قصے، جہڑے کہ ڈھڈّ سارنگی تے کلیاں دے روپ وچّ گائے جاندے نیں اتے بہت ہی مشہور نیں۔ اس توں علاوا ڈھڈّ سارنگی اتے کافیاں وی گائیاں جاندیاں نیں۔ ایہ امب، ٹالھی، توت وغیرا دی لکڑی دی بݨدی اے۔ اس دی لمبائی دس انگل تو لے کے باراں انگل تک ہو سکدی اے۔ ڈمرو دے سائز دی طرحاں اس دا وچلا حصہ پچکیا ہندا اے۔ اس دے دوویں منہ گولائی دے سائز دے ہندے ہن اتے ایہناں دی لمبائی چوڑائی چار توں پنج انگل ہو سکدی اے۔ عامَ تور تے اس دی لمبائی 16 سینٹی میٹر تے منہ دی چوڑائی 9 سینٹی میٹر ہُندی اے۔ ایہناں اتے چمڑے دی پتلی کھلّ دے پڑے چڑھائے جاندے نیں تے ایہناں دوہاں پڑیاں نوں سوت دی پتلی رسی نال ست جاں اٹھ جگہاں (گھر) وچّ مڑھ دتا جاندا اے۔ تھوڑی جئی رسی فالتو رکھی جاندی اے۔ جس نوں کہ وجاؤن ویلے وچلے حصے اتے لپیٹ کے ہتھ نال کھچی جاں ڈھلی کیتی جاندی اے۔ دوسرے ہتھ دیاں انگلاں نال اس نوں وجایا جاندا اے۔ اس طرحاں کرن نال اک خاص قسم دی آواز پیدا ہندی اے جس نوں اسیں شاستری سنگیت وچّ گمک دے نام نال جاندے ہاں۔
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
رنجیت سنگھ دیاں ستلج دے چڑھدے پاسے مہماں
اگلے ہی سال اک وار پھر رنجیت سنگھ ہریکے پتن توں دریا ستلج پار کرکے مالوے وچ آیا۔ اس وار اس نوں پٹیالے دی رانی آس کور نے سدا دتا سی، کیونکہ اوہ اپنے پتی، پٹیالے دے راجے صاحب سنگھ نال رہندی ان بن نوں رنجیت سنگھ دے پربھاو نال ختم کرواؤنا چاہندی سی۔ رنجیت سنگھ نے ہریکے پتن توں دریا ستلج پار کیتا اتے زیرا، دھرمکوٹ، بدھنی آدی ہندا ہویا پٹیالے پہنچیا۔ اوہ پٹیالے دے راجے اتے رانی درمیان صلح کروا کے تھانیسر، بوڑیاں، انبالہ لنگھ کے نرائنگڑھ دے قلعے اتے حملہ آور ہویا۔ اس قلعے نوں جتن اپرنت اوہ منیماجرا، کھرڑ، کھمانوں آدی وچ دی لنگھدیاں روپڑ دے ستھان توں دریا ستلج پار کرکے اپنے علاقے وچ پہنچیا۔ نرائنگڑھ دے گھیرے دوران رنجیت سنگھ دا اک ساتھی تارہ سنگھ گیبا، جو کہ ڈلیوالیا مسل دا سردار سی، ماریا گیا۔ اس مثل دا صدر-مقام راہوں وکھے سی۔ واپسی سمیں رنجیت سنگھ نے ڈلیوالیا دے علاقے اتے قبضہ کر لیا، جس نال اس مثل دا دریا ستلج توں پورب-دکھن وچ موگے دا علاقہ وی رنجیت سنگھ دے ادھین آ گیا۔
لہور دربار دے ستلج توں چڑھدے علاقے
مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پچھلے دو سالاں دوران ستلج دریا دے پورب دکھن ولّ آ کے بہت سارے علاقیاں نوں اپنے قبضے وچ کر لین اتے انیکاں جاگیرداراں نوں اپنی این منوا لین دی کاروائی نے پھولکیاں ریاستاں اتے وڈے سکھ سرداراں نوں اپنی ہونی بارے چنتا وچ پا دتا۔ اوہناں نے رنجیت سنگھ دی ادھینگی توں بچن دا اکو-اک راہ دلی وچ چھاؤنی پا چکی ایسٹ انڈیا کمپنی دے انگریز ادھیکاریاں دی سرپرستی حاصل کرن وچ ویکھیا اتے اس منورتھ لئی سمپرک قایم کرن دے یتن کیتے۔ کمپنی وی چاہندی سی کہ دریا ستلج اتے دریا جمنا وچکارلا دوابا مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پربھاو توں مکت رہے۔ رنجیت سنگھ کمپنی دی اس سوچ توں بھلیبھانت جانو سی۔ اوہ جاندا سی کہ جے اس نے سمچی سکھ قوم دا مہاراجہ بننا ہے تاں اس توں پہلاں کہ کمپنی مالوے دے سکھ علاقے ولّ اس دے ودھن اتے روک لاوے، اس نوں مالوے دا ودھ توں ودھ علاقہ اپنے ادھین کر لینا چاہیدا ہے۔ اس سوچ نوں عمل وچ لیاؤن لئی اوہ اک وار پھر 1808 وچ ہریکے پتن توں دریا ستلج پار کرکے مالوے وچ داخل ہویا اتے مالوے دے دکھنی بھاگ دے چوخے علاقے نوں قبضے وچ لے کے واپس پرتیا۔ اس علاقے وچ اس دے دیوان موہکم چند ولوں مارچ 1808 وچ جتے پتو کی، بدھنی علاقے دے 15 پنڈ وی شامل سن۔
پنجاب دے لوک ساز
نقارا
نقارے دا اج بے شک پنجاب وچّ اوہ تھاں نہیں رہیا جیہڑا ایہنوں سکھ دور وچ یا اس توں پہلاں ملیا سی ۔ ایہہ اتّ پراچین سازاں دی گنتی وچّ آؤندا اے۔ راجے مہاراجے اس دا پریوگ لڑائی دے ویلے کردے سن اتے اس دی گنتی یدھ دے سازاں وچّ کیتی جاندی سی۔ نگارے اتے چوٹ لگاؤن دا مطلب ہی ایہہ ہندا سی کہ لڑائی ہون والی اے۔ ایہہ اک تال پردھان اتے ویر رس پردھان ساز اے۔ بھارت دے راجتھاں دے شیخاوتی اتے الور وچّ نگارا وجاؤن دے اج وی مقابلے ہندے ہن۔ اتر پردیس دی نوٹنکی وچّ اس نوں “نقارہ” دے ناں نال جانیا جاندا اے۔ پنجاب وچّ ایہہ ساز لگبھگ ختم ہون تے ہی اے کیونکی اج اس نوں پنجاب وچّ صرف گوردواریاں وچّ کدیں کدائیں وجدا سنیا جاندا اے۔ بناوٹ ایہہ لواے جاں ہور کسے دھاتو دے میل نال بنیا ہندا اے۔ اس اتے مجھّ دی کھلّ مڑھی جاندی اے چمڑے دی دوال نال اس نوں کس دتا جاندا اے۔ اس نوں اک تپائی تے رکھ کے دو موٹے ڈنڈیاں نال وجایا جاندا اے۔ عامَ طور تے اس دے منہ دی چوڑائی 60 سینٹیمیٹر ہندی اے۔ اس دا سر اچا کرن لئی اس دی مڑھی ہوئی کھلّ نوں دھپے جاں اگّ نال سیکیا جاندا اے اتے سر نیواں کرن لئی اس دی کھلّ اتے پانی دی بھجی ہوئی گلی لیر رگڑی جاندی اے تاں جو اس دی کھلّ نرم ہو کے ہیٹھلے سر تے بولے۔ راجیاں مہاراجیاں دے ویلے نگارے ساز نوں اوہناں دی سواری اگے وجایا جاندا سی تاں جو لوکاں نوں پتہ لگّ جاوے کہ مہاراجے دی سواری آ رہی اے۔
خنجری
پنجاب وچ خنجری دا پریوگ لوک گیتاں اتے لوک ناچاں وچّ ہندا اے۔ لوک ناچ وچّ جویں گدھا بھنگڑا اتے لوک گیتاں وچّ جویں سسی پنوں، ہیر رانجھا، سوہݨی مہینوال،دے قصیاں تے ہولی دے گیتاں وچ کیتا جاندا اے۔ بناوٹ خنجری گول سائز وچّ بنی ہندی اے۔ ایہہ گول سائز دی لکڑی دی جاں پتل دی چادر دی ہندی اے۔ اس دے منہ دی چوڑائی 18 توں لے کے 24 سینٹیمیٹر تک ہندی اے۔ اس دے گھیرے دی لکڑی جاں چادر دی چوڑائی تنّ توں لے کے چار انگل تکّ ہندی اے۔ اس دے گھیرے اتے چمڑے دی پتلی کھلّ مڑھی ہندی اے۔ اس دے گھیرے دی اٹھ توں لے کے بارھاں انگل تک ہو سکدی اے۔ اس دی لکڑی جاں پتل دے گھیرے نوں تنّ چار جگھاں وچوں کٹّ کے تھنّ چار چھوٹے-چھوٹے چھینے لائے جاندے نیں۔ جد خنجری دی کھلّ اتے ہتھ دی تھاپ لگدی اے تاں ایہہ نکے نکے چھینے آپس وچّ ٹکرا کے بڑی مدھر آواز دندے ہن۔ کئی لوک کھبے ہ4تھ دی وکارلی انگل نال اس دی کھلّ دے کنیرے نوں دبا کے گمک پیدا کردے نیں۔ جنوبی ہند وچّ پنڈت اہوبل دے مطابق ایہ ساز گنجیرا دے نہ نال اج وی پریوگ کیتا جاندا اے۔ خنجری دا پریوگ پنجاب وچّ ہی نہیں سگوں سمچے بھارت وچّ بھجناں، لوک گیتاں اتے لوک ناچاں وچّ کیتا جاندا اے۔
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
لہور دربار دے ستلج توں چڑھدے علاقے
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ایہناں تناں اوسراں سمیں جتے علاقیاں وچوں بہت سارے علاقے اپنے مددگاراں وچکار ونڈ دتے۔ ونڈے گئے علاقیاں دا ویروا اس پرکار ہے :
پنجاب دے لوک ساز
تنت ساز
تنت سازاں دا جم دھنش توں منیا جاندا اے۔ انسان نے جدوں دھنش نوں تانیا اتے ڈھلا کیتا تاں اس وچوں اک پرکار دی دھنی اتپن ہوئی جس نے اگوں تنت سازاں دا روپ دھارن کیتا۔ پہلے پہل انسان نے لکڑی نوں دھنش دے سائز وچّ کھودیا اتے اس اتے کھلّ مڑھ کے تار چڑھا دتے جس توں وینا دا جم ہویا۔ تیسری شتابدی تو پوروَ اس پرکار دی وینا دا جم ہویا۔ تیسری شتابدی توں پوروَ اس پرکار دی ونا پرچار وچّ سی۔ ویدک دور وچّ سانوں شتنتتری وینا، اودمبری وینا، کتیاینی وینا وغیرہ دے ناں ملدے ہن۔ مدھ دور وچّ اک-تارے دا خاص پرچار سی۔ اسیں میرا بائی اتے چیتن پربھو دے ہتھ وچّ اک تارہ پھریا ویکھدے ہاں جس دے نال اوہ بھگتی مطلب دے گیت گھاؤندے سن۔ اسی دور وچّ ستار دا روپ بمیا۔ اج اسی آدھار تے ترقی یافتہ ہوئے سرود، رباب، سورنگی، ستار، گٹار، سرمنڈل، وائلن، دل ربا،اسراز، تاؤس وغیرہ دے روپ دیکھدے آں ۔
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
لہور دربار دے ستلج توں چڑھدے علاقے
مہاراجہ رنجیت سنگھ ولوں دریا ستلج دے پورب دکھن ولّ ایہہ ملاں مارے جان توں چنتاتر ہوئے ریاستاں دے راجے اتے ہور سرداراں نے ایسٹ انڈیا کمپنی دی شرن(پناہ) وچ جان دا فیصلہ کیتا۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دے پرتیندھ وجوں مسٹر میٹکاف اتے ستلج دریا دے دکھن ولّ مالوا اتے سرہند علاقے دے مکھیاں درمیان 5 اپریل، 1809 نوں ہوئی سندھی سبندھی 3 مئی، 1809 نوں جاری کیتے گئے اطلاع نامے وچ درج دھارا 4 اؤں سی :
پنجاب دے لوک ساز
تُمبی (اک تارا)
اک تارا یا تُمبی اتی پرچین دور دا ساز اے ۔ پرچین دور تو لے کے ہن تک ایہہ سادھو سنتاں دا ساز رہیا اے ۔ سادھو سنت ایہدے نال اوم نمو دا جاپ کردے سن ۔ ارتھات ایہ موکھ پرشوہر دا زریعہ بنیا رہا۔ اس دی اداہرن میرا بائی ساڈے ساہمنے اے۔ میرا بائی نے اک تارے دے نال ہی بھجن کردے ہوئے بھگوان کرشن نوں پایا۔ پرچین دور وچّ شاستری سنگیت دا مشق کرن لئی اک تارے دا پریوگ ہندا سی۔ ودوان لوک اس نوں اپݨے سر تے ملا کے ‘سا رے پا دھا نی سا’ سرگم دی مشق کردے۔ ہولی ہولی اس ساز نے ترقی کیتی تے ایہہ لوک گیتاں وچّ وی پریوگ ہون لگا۔ اس دے سائز اتے تاراں نوں ودھا کے تانپورے دی شکل دتی گئی۔ دوجے پاسے ایہدے سائز نوں چھوٹا کر کے تومبی بنا دتی گئی،جہڑی کہ پنجاب دے لوک گیتاں وچّ اج پریوگ کیتی جاندی اے۔ پنجاب وچّ تومبی بھنگڑا، مرزا، جگنی اتے کئی ہور پنجابی لوک گیتاں نال وجائی جاندی اے۔ بناوٹ تومبی اک سدھارن بناوٹ دا ساز اے۔ ایہہ عامَ طور تے کدو یا لکڑی نوں کھوکھلا کر کے اک خول بنا لیا جاندا اے۔ اس دے وچّ اک توں لے کے ڈیڈھ فٹّ تک لکڑی دا ڈنڈا گول تراش کے لگا دتا جاندا اے۔ اس دے ڈنڈے دی لمبائی 54 سینٹی میٹر تے خول دی چوڑائی 9 سینٹی میٹر ہندی اے۔ اس خول دے مونھ اتے اک پتلی کھل چرھائی جاندی اے تے ڈنڈے دے اپرلے پاسے اک لکڑی دی کھونٹی لگائی جاندی اے۔ جس وچّ تار پرو کے ڈنڈے دے نچلے پسے تار نوں مروڑی دے کے بنھ دتی جاندی اے۔ چمڑے دی کھولھ اتے اک بھانس جاں لکڑی دا ٹکڑا رکھیا جاندا اے جس دے اتے تار ٹکدی اے۔ کھونٹی دے نال تار نوں کسّ کے اپنی اچھا مطابق ملا لیا جاندا اے۔ اج کلھ اس نوں وجاؤن لئی سجے ہتھ دی پہلی انگل وچّ ستار دی مجراب پا کے وجاؤندے ہن اتے اپرلے پاسے کھبے ہتھ دیاں انگلاں نال تار نوں دبا کے سر کڈھے جاندے ہن۔ پر پہلا اس نوں خالی انگل نال ہی وجاؤن دا رواج سی۔ اج وی کئی ایہنوں اک انگل نال ہی وجاؤندے ہن،مجراب دی ورتوں نہیں کردے۔ اج پنجاب دے لوک گیتاں وچّ جو اہمیت اس ساز نوں حاصل اے شاید ہور کسے نوں وی نہیں ۔
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
لہور دربار دے ستلج توں چڑھدے علاقے
ایسٹ انڈیا کمپنی نے مہاراجہ رنجیت سنگھ نال مترتا دی سندھی کرن لئی مسٹر میٹکاف نوں اپنا دوت(سفیر) بنا کے بھیجیا۔ کئی مہینے نرنتر چلے وچار-وٹاندرے اپرنت دوواں دھراں وچ 25 اپریل 1809 نوں امرتسر دے ستھان اتے اک سندھی اتے دستخط کیتے گئے۔
پنجاب دے لوک ساز
سارنگی
پنجابی سنگیت سازاں وچّ صرف سارنگی ہی اس طرحاں اے جس وچّ ہر گائکی انگ وجایا جا سکدا اے۔ جویں کہ اس دے ناں توں واضع ہندا اے اس وچّ سو رنگ ہدے ہن ارتھات ہریک رنگ نال ایہہ بھرپور اے۔ اس نوں شاستری سنگیت اتے لوک سنگیت وچّ پریوگ کیتا جاندا اے۔ اتھے ایہناں دے پریوگ وچّ تھوڑا فرق ہندا اے۔ شاستری سنگیت وچّ پریوگ ہون والی سارنگی دا ساتھ طبلہ دندا اے اتے لوک سنگیت وچّ پریوگ ہون والی سارنگی دی سنگت ڈھڈّ کردی اے۔ پنجاب دے لوک سنگیت سارنگی دا کافی اہم تھاں اے۔ سارنگی نال کلیاں گائیاں جادیاں ہن جویں ہیر دی کلی، سسی دی کلی، مرزے دی کلی، دلا بھٹی وغیرہ کسے گائے جاندے ہن۔ کدے کدے بولیاں وچّ وی اس دا پریوگ ہندا اے۔ بناوٹ ایہہ لگ بھگ دو فٹ لمبی ہندی اے۔ عامَ طور تے اس دی لمبائی 58 سینٹیمیٹر تے چوڑائی 13 سینٹیمیٹر ہندی اے۔ اس وچّ تومبے دی جگہ تے لکڑی دا بنیا ہویا ڈھڈّ ہندا اے، جہڑا ہیٹھاں نوں چپکیا ہویا اتے اتے نوں ڈمرو دے سائز دا ہندا اے۔ ایہہ لکڑی نوں کھود کے بنایا جاندا اے اتے ایہدے اتے چمڑے نوں مڑھ دتا جاندا اے۔ اس چمڑے دے اتے وچکار نوں اوٹھ دی ہڈی دی گھوڑی دے اپروں چار تنداں (چمڑے دیاں تاراں) کھونٹیا ولّ چلیاں جادیاں ہن۔ اس نوں کمان دی مدد نال وجایا جاندا اے۔ کھبے ہتھ دیاں انگلیاں دے نہوں نال تند دیاں تاراں پچھے توں چھوہ کے اپنی اچھا مطابق سر کڈھے جاندے ہن۔ اس وچّ پردے نہیں ہندے صرف مشق نال سر کڈھے جاندے ہن۔
گھمچو(بگدُو)
ایہہ پنجابی پرچین تتّ سازاں وچوں اک اے جیہنوں تومبا جاں گھمچو دے ناں نال جانیا جاندا اے۔ اس طرحاں دا اک ساز مہانراشٹر وچّ وی اے جس نوں مہانراشٹر دے لوک تنتنا آکھدے ہن۔ پنجاب لوک سنگیت وچّ اج بے شک اس دی ورتوں وڈی ماترا وچّ نہیں کیتی جاندی، پر پھیر وی پنجاب دے لوک گیتاں، بھنگڑےآں تے پنجابی بولیاں وچ ایہدا اہم تھاں اے ۔ بناوٹ ، ایہدی بناوٹ بڑی سدھی تے سدھارن ہندی اے۔ ایہہ عامَ طور تے امب دی لکڑ دا بنیا ہندا اے اتے اس دی لمبائی 11 انگل تو لے کے 13 انگل تکّ ہندی اے۔ ڈھڈّ وانگ اس دا ڈھڈّ وچوں پچکیا ہویا تے منہ کھلا ہندا اے۔ اس دے منہ دا سائز ستّ اٹھ انگل گولائی وچّ ہندا اے۔ اس دے اک منہ اتے چمڑے دی کھلّ مڑھی ہندی اے۔ اس مڑھی ہوئی کھلّ دے وچکار لگبھگ ادھا میٹر چمڑے دی تند (تار) پرو کے دوجے منہ راہیں کڈھ دتی جاندی اے۔ اس تند دے چمڑے والے سر نوں گنڈھ دتی جاندی اے تے دوجے سرے نوں ایہ لکڑی دے گٹے وچّ گنڈھ مار کے پرو دتا جاندا اے۔ اس دے وجاؤن دا ڈھنگ ایہہ اے کہ تومبے نوں کھبے پاسے کچھڑّ وچّ مار کے تند سدھی کر لئی جائے تے سجے ہتھ دی پہلی انگل نال اس دی تند تے چوٹ ماردے ہوئے لکڑی دے گٹے نوں کھبے ہتھ کھنال کھچیا جاں ڈھلا کیتا جاندا اے،اس طرحاں اس وچوں گمک دی آواز پیدا ہندی اے پر ایہہ گمک ڈھڈّ دی گمک نالوں وکھری ہندی ہو۔ ایہہ ساز لوک گیتاں جاں بولیاں وچّ سر نولوں زیادہ تال پردھان رہندا اے۔
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
لہور دربار دے ستلج توں چڑھدے علاقے
اس سندھی دیاں شرطاں انوسار رنجیت سنگھ نوں ستلج-جمنا دوآبے وچ نویاں مہماں لے کے جان توں روک دتا گیا، پر پہلاں جتے اتے اس دے ادھیکار وچ چلے آ رہے علاقیاں نوں لاہور سرکار دا بھاگ منّ لیا گیا۔ اس سمیں ستلج دریا توں پورب-دکھن ولّ رنجیت سنگھ دی پربھوستا ادھین پروان کیتے گئے علاقیاں دا ویروا اس پرکار ہے :
جہڑے علاقے سدھے طور اتے مہاراجہ رنجیت سنگھ دی ادھینگی منے گئے، اوہناں دا ویروا ایوں ہے :
اس توں بناں کجھ ہور علاقے وی سن جہڑے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے وبھنّ(مختلف) راجیاں اتے سرداراں وچ ونڈ دتے سن اتے جنہاں علاقیاں نوں اوہ لاہور دربار دا حصہ مندا سی، پر انگریز اس گلّ نال سہمت نہیں سن۔ ایہناں علاقیاں اتے اوہناں اتے قابض راجیاں/سرداراں دا ویروا اس پرکار سی :
دوواں سرکاراں درمیان ڈھیر ساری خط وکتابت اپرنت ہوئے فیصلیاں انوسار پہلے ستّ علاقے تاں مہاراجہ رنجیت سنگھ دی مالکی والے منّ لئے گئے پر پچھلے دوواں علاقیاں بارے سہمتی نہ بن سکی۔
ہور تاں ہور، جد 3 نومبر 1834 نوں ریاست جیند دے راجے سنگت سنگھ دے بےاؤلاد مر جان کارن گدی دا کوئی وارث نہ رہا تاں گدی کس نوں سونپی جاوے؟ ایہہ نرنا انگریز ادھیکاریاں دے ہتھ سی۔ جد اوہناں جیند دے پوربلے راجے گجپت سنگھ دی اولاد وچوں دوجی مونہیں دے سروپ سنگھ نوں گدی دین دا فیصلہ کیتا تاں نال ہی ایہہ فیصلہ سنا دتا کہ سروپ سنگھ نوں کیول اوہ علاقہ دینا منیا گیا جو راجا گجپت سنگھ دے ادھیکار ہیٹھ سی۔ باقی علاقے وچوں جتھے بہتا علاقہ انگریزی علاقے وچ شامل کر لیا گیا، اتھے رنجیت سنگھ ولوں ستلج توں اس پاسے کیتے دھاویاں دوران دبے علاقیاں وچوں جیند نوں دتے پنڈ رنجیت سنگھ نوں واپس کرن دا فیصلہ ہویا۔ اس فیصلے انوسار رنجیت سنگھ نوں ہلوارا، تلونڈی، ادھی مدکی اتے ادھا گیاسپرا دتا گیا۔ ایہہ چارے پنڈ دریا ستلج توں پورب دکھن ولّ وسے ہوئے سن۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ دے راج دی حدبندی بیان کردیاں اکثر ہی ایہہ آکھیا/لکھیا جاندا ہے کہ دریا ستلج لاہور دربار اتے انگریزی راج درمیان پورب-دکھن ولّ دی سیما بناؤندا سی پر اپروکت ویروے توں سپشٹ ہو جاندا ہے کہ دریا ستلج توں پورب-دکھن ولّ پیندے سکھ وسوں دے علاقے مالوے دا وڈا حصہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی مالکی ادھین سی۔ پنجاب دے نقشے اتے نظر ماریئے تاں پتہ لگیگا کہ دریا ستلج دا پہاڑ توں میدانی علاقے وچ آؤن سار اس دے کھبے پاسے مہاراجہ رنجیت سنگھ دی ادھینگی والا علاقہ دریا دے نال-نال چلدا ہویا لدھیانے توں ہیٹھاں آ کے مالوے دے اندر ولّ دور تکّ چلا جاندا ہے۔ ایہہ ٹھیک ہے کہ ایہہ علاقہ کھیترپھل دی درشٹی پکھوں رنجیت سنگھ دی سلطنت وچ شامل کلّ کھیتر دا نگونا بھاگ ہی سی پر ایہہ مالوے وچ براڑ بنس دی ریاست فریدکوٹ نالوں کئی گنا ودھ سی اتے پھولکیاں ریاستاں نابھہ اتے جیند دے مقابلے اوہناں نالوں کجھ ہی گھٹّ ہووےگا۔
اپروکت تتھّ عامَ بن چکی دھارنا کہ دریا ستلج انگریز اتے رنجیت سنگھ دے راج نوں وکھو-وکھو کردا سی، نوں غلط سدھ کردے ہن۔ اس گلّ دا ذکر کرنا اس لئی ضروری سی، کیونکہ ایہہ ہی علاقہ سی، جس ولّ لاہور دربار دی آ رہی سینک ٹکڑی نوں روکن توں وواد ودھیا سی۔
انگریز سکھ لڑائی توں پہلاں
گورنر جنرل ولوں خالصہ دربار دے سر اتے لدھیانے بٹھایا ایجنٹ میجر براڈفٹ جانبجھّ کے اجہیاں کاروائیاں کر رہا سی، جنہاں توں بھڑک کے خالصہ فوج لڑائی دے راہ پوے۔ اس دا مت سی کہ انگریز سرکار جویں ستلج توں پورب دکھن ولّ دے راجیاں اتے سرداراں دی سرپرست ہون کارن اوہناں دے راج پربندھ وچ دکھلئندازی کر سکدی ہے، ایوں ہی ستلج توں اس پاسے ستھت خالصہ راج دے علاقے بارے وی اس نوں اجیہا ادھیکار پراپت ہے۔ ایہو کارن سی کہ جد دسمبر 1844 وچ خالصہ فوج دی اک ٹکڑی نے اپنے علاقے کوٹکپورا جان واسطے دریا ستلج پار کیتا تاں اس نے دھکے نال اس ٹکڑی نوں واپس مڑن لئی مجبور کر دتا۔ اس گھٹنا دے نتیجے وجوں خالصہ فوج دے من وچ انگریز سرکار پرتی کڑتن دی بھاونا پیدا ہوئی۔ اس پچھوں کجھ ہور ایسیاں گھٹناواں واپریاں جو اس بھاونا نوں ہور پربل کرن دا کارن بنیاں۔ راجا سچیت سنگھ دے وارثاں نے اپنا خزانہ چوری-چھپے لاہور توں لیا کے فروزپور، جس تھاں نوں انگریز نے چھاؤنی بنایا ہویا سی، چھپا لیا۔ خالصہ دربار نوں پتہ لگا تاں اس نے انگریزاں توں ایہہ سمپتی واپس منگی پر انگریزاں نے اجیہا کرن توں نانہہ کر دتی۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ ولوں اپنے جرنیل دھنا سنگھ موڑ نوں مالوے وچ اس دا جدی-پشتی موڑ دا علاقہ دتا ہویا سی، جو نابھے دے راجے نے دھنا سنگھ دے وارثاں پاسوں کھوہ لیا۔ انگریز سرکار نے ایہہ علاقہ واپس دواؤن بارے لاہور دربار دی بینتی اسویکار کردیاں راجا نابھہ نوں اس دا مالک منّ لیا۔ 1845 وچ اک وار پھر جد گورنر جنرل دے ایجنٹ میجر براڈفٹ نے خالصہ فوج دے دریا ستلج توں پورب ولّ آؤن اتے اعتراز کیتا تاں سپشٹ ہو گیا کہ لڑائی ہو کے ہی رہیگی۔
بلدی اتے تیل پاؤن دا کم ادوں ہویا جد میجر براڈفٹ نے اپنی ایجنسی وچ نیوکت خالصہ دربار دے وکیل کرشن چند نوں 2 دسمبر 1845 نوں اپنے کیمپ وچوں نکل جان دا حکم دے دتا۔ انگریز لیکھکاں سر جارج کینپبیلّ، کننگھم آدی ولوں میجر براڈفٹ بارے لکھیاں لکھتاں توں ایہہ سٹہ نکلدا ہے کہ جیکر اس موقعے گورنر جنرل دے ایجنٹ دی ذمہ واری میجر براڈفٹ دی تھاں کسے ہور کول ہندی تاں انگریز سکھ لڑائی، گھٹو-گھٹو اس موقعے، نہیں سی ہونا۔ اس تتھّ دی پشٹی گیانی گیان سنگھ نے وی ایہناں شبداں وچ کیتی ہے، 'کننگھم جہے نیائیشیل اتہاسکاراں نے لکھیا ہے کہ براڈپھٹ جہے آدمی دا ایجنٹ ہونا ہی لڑائی دا کارن سی، کیونکہ اس نے جو کم وی کیتا دوناں سرکاراں وچ لڑائی ودھاؤن دا کیتا۔'
میجر براڈفٹ گورنر جنرل ولّ وار-وار اجہیاں رپورٹاں بھیج رہا سی، جنہاں توں خالصہ فوج ولوں انگریزی علاقے اتے حملہ اٹلّ پرتیت ہندا سی۔ کمپنی بہادر دی سرکار نے میجر براڈپھٹّ دیاں رپورٹاں اتے خالصہ دربار وچ چل رہی آپا-دھاپی اتے مار-دھاڑ نوں ویکھدیاں کئی مہینے پہلاں ہی اپنی فوج نوں تیار کرنا شروع کر دتا سی۔ ایہو کارن سی کہ گورنر جنرل لارڈ ہارڈنگ نے جون 1845 وچ ہی سمبھاوی گھٹنا ستھان توں لگبھگ اک ہزار میل دور بنگال وچ ہی بیٹھے رہن دی تھاں گھٹنا ستھان دے نیڑے جان دا فیصلہ کیتا اتے کسے ہنگامی ستھتی وچ کونسل دی صلاحَ لئے بناں فیصلہ کرن دا ادھیکار پراپت کر لیا۔ اوہ دسمبر دے شروع وچ انبالہ پجّ گیا، تاں جو لاہور دربار وچ واپرن والی ہر گھٹنا اتے دربار دی ہر کاروائی نوں نیڑیوں واچ سکے۔ انگریزی سینا نوں وی پنجاب دیاں سرحد دے نیڑے تعینات کردیاں تیار رہن دا حکم کیتا گیا۔ اس نوں ویکھدیاں سکھ سینا وی مورچے سنبھالن لگی۔
انگریزی فوج دی مدد لئی دیسی ریاستاں توں منگ
1845 دے انتلے مہینے گورنر جنرل اتے انگریزی فوج دا کمانڈر ان چیف دوویں خالصہ راج دی سرحد دے نیڑے پہنچ چکے سن۔ گورنر جنرل 2 دسمبر نوں امبالے پہنچیا۔ اتھے اتر-دکھنی کھیتر لئی اس دا ایجنٹ میجر براڈپھٹ وی اس نوں آ ملیا۔ ستلج دریا دے دکھن ولّ دے دیسی راجیاں اتے سرداراں نال اپریل، 1809 وچ ہوئی سندھی وچ کسے لڑائی موقعے انگریز سرکار دی مدد کرن دی گلّ تاں لکھی گئی سی پر پچھلے سمیں وچ اجیہا کوئی اوسر(موقعہ) نہیں سی آیا۔ انج انگریز سرکار اکثر ہی ریاستاں پاسوں سینک مدد لے لیندی سی۔ انگریزی علاقے وچ لگن والے میلیاں سمیں امن-امان بنائی رکھن لئی نیڑلی ریاست توں سپاہی منگ لئے جاندے سن۔
انگریز سرکار نوں کسے چھوٹے-موٹے سردار ولوں منمانیاں کرن دی شکایت ملدی تاں نیڑلی وڈی ریاست نوں حکم کیتا جاندا کہ اس آکھڑ خاں سردار نوں سدھے راہ لیاندا جاوے۔ کسے انگریزی علاقے وچ بدئمنی پھیلن دی صورتَ وچ اتھے نیڑلی ریاست نوں آکھ کے پولیس چوکی بٹھا دتی جاندی۔ پر اجیہا استھائی طور 'تے ہی ہندا سی۔ اجیہی لوڑ دا فیصلہ کرن دا ادھیکاری خود گورنر جنرل دا ایجنٹ ہی سی کہ اس نے کسے اک جاں ودھیرے ریاستاں توں کدوں اتے کنی اجیہی مدد منگنی ہے۔
جد 1841 وچ مسٹر جارج کلارک گورنر جنرل دا اتر-پچھمی کھیتر دا ایجنٹ بن کے آیا تاں اس نے ساریاں ریاستاں دے مالی سادھناں دا اندازہ لا کے اوہناں واسطے لازمی کیتا کہ اوہ ہمیشہ واسطے اک نشچت گنتی وچ گھوڑسوار انگریزی سیوا لئی تیار رکھن۔ اس نے اس کھیتر دیاں 5 ریاستاں-پٹیالہ، نابھہ، جیند، ملیرکوٹلا اتے فریدکوٹ نوں ایہہ لوڑ پوری کرن دے یوگ سمجھیا۔ اس نے ایہناں پنجاں ریاستاں نوں 9 ہزار گھوڑسوار انگریز سرکار دی سیوا لئی تیار کرن دا حکم دتا۔ اس وچوں وڈی گنتی ارتھات 4 ہزار گھوڑسوار سینک کیول پٹیالہ ریاست دے ذمےّ لائے گئے۔ ہن اوہ موقع آ گیا سی، جد انگریز سرکار نوں دیسی ریاستاں ولوں سینک سہائتا لین دی لوڑ سی، نال ہی راشن آدی وی پراپت کیتا جانا سی۔ فلسروپ میجر براڈپھٹ نے کیول وڈیاں ریاستاں نوں ہی نہیں، چھوٹیاں-چھوٹیاں ملکھاں دے مالکاں نوں وی انگریزی سینا واسطے راشن اپلبدھ کرواؤن واسطے حکم دتا۔ ایہہ منگ ملکھ دے مالک دے سادھناں نوں آدھار بناؤن دی تھاں کنی آپہدرے ڈھنگ نال کیتی گئی سی، اس دا انومان اس تتھّ توں لایا جا سکدا ہے کہ 41 ملکھ مالکاں، جنہاں توں کئی-کئی ہزار من راشن دین دی منگ کیتی گئی سی، وچوں 12 اجیہے سن، جو اک دانہ بھر وی نہیں سن دے سکے۔ انگریزی سینا نوں مدد دین دے حکم انبالہ توں ہی جاری ہونے شروع ہو گئے۔
انگریزی سینا نے امبالے توں مدکی پجن واسطے کھنہ، سرائے لشکری خاں، لتالا، رائیکوٹ، بسیاں وچ دی ہو کے جان دا راہ چنیا۔ ایہہ اک موقع میل سی کہ اس وچوں بہتا علاقہ اوہ سی جو مہاراجہ رنجیت سنگھ نے سمیں-سمیں دریا ستلج دے اس پاسے جتے علاقیاں وچوں راجا نابھہ نوں دتا سی۔ انگریزی سینا دا راہ مکھ طور 'تے نابھہ ریاست دے علاقے وچ دی گزردا ہون کارن انگریزی سینا دی سکھاویں یاترا لئی پربندھ دا ودھیرے بوجھ وی ریاست نابھہ اتے ہی پینا سی اتے پیا وی۔ اس لئی 5 دسمبر 1845 نوں، جد اجے گورنر جنرل امبالے ہی رکیا ہویا سی، ساریاں ریاستاں دے راجیاں سمیت راجا نابھہ نوں حکم دتا گیا کہ گورنر جنرل اپنے لام-لشکر سمیت 10 دسمبر نوں کھنے پہنچیگا، اس لئی گورنر جنرل اتے پچھے-پچھے آ رہی انگریزی سینا دے کھنے وچ رکن دے دناں لئی لوڑیندے راشن پانی دا پربندھ کیتا جاوے۔ نابھہ ریاست دے راجے نوں وی اس دے وکیل راہیں ایہہ حکم بھیجیا گیا۔ بھاویں کھنے دے رسد بھنڈار وچ راشن پجدا کرن واسطے دوجے راجیاں اتے سرداراں نوں وی حکم بھیجیا گیا سی پر کیوں جو اس تھاں توں نابھہ ریاست دا علاقہ گوانڈھ وچ سی، اس لئی ایجنٹ آس رکھدا سی کہ ودھیرے راشن اتے ضرورت دیاں ہور چیزاں کھنہ نیڑلے نابھہ ریاست دے علاقے وچوں آوے۔ گورنر جنرل نے کھنے توں دوراہے نیڑے سرائے لشکری خاں توں ہندیاں ہویاں بنوالا، مغل ماجرہ، مکسودراں، کوڈلی، گھنگس، بٹاہری، لہرا (جو خالصہ راج دا پنڈ سی)، رسولپور، لتالا، آنڈلو، رائیکوٹ وچدی بسیاں پجنا سی۔ 10 دسمبر نوں راجا نابھہ دے وکیل لالا کور سین نوں ہدایت کیتی گئی کہ لشکری خاں توں بسیاں تکّ سڑک بنائی جاوے۔
گورنر جنرل ولوں لڑائی دا رسمی اعلان کیتے جان توں پہلاں ہی اس دے ایجنٹ میجر براڈپھٹ نے 12 دسمبر دے دن ستلج توں پورب ولّ دے سارے مکھیاں نوں ایہہ 'مراسلا' بھیجیا، 'جس طرحاں ایہہ ہر کسے دی وفاداری اتے دوستی دی پرکھ کیتے جان دے دن ہن اتے جویں کہ برطانوی سرکھیا ادھین آؤن دے دن توں دیسی مکھی اتے ہور سارے نرنتر امن-شاتی دا انند لے رہے ہن، اس لئی اوہ اس سرکار، جہڑی اوہناں دے بھوکھی ہتاں نوں وستھار دیویگی، دی سیوا کرن لئی وچنبدھّ ہن۔ اس سنبندھ وچ وکھائی گئی بے رخی اوہناں دے پکھ اتے اہسانپھراموشی سمجھی جاوے گی۔ تہاڈے موہتمد اتے وکیل نوں رسالے، پیدل اتے ہتھیاربند رجمینٹاں نوں لوڑیندے سازو-سامان، ڈھوآ-ڈھوائی دے سادھناں دے سمیت بناں کسے دیری دے نمنہستاکھری ساہمنے پیش ہون دا حکم دتا گیا ہے۔ تہانوں اپنی فوج نال اپنے کسے یوگ رشتے دار اتے تجربیکار فوجی افسر دی ڈیوٹی لاؤنی چاہیدی ہے۔ گھوڑسواراں دے گھوڑے اتے ہتھیار ودھیا ہون اتے پیدل جوان تجربیکار اتے پھرتیلے ہون۔
تہاڈے موہتمد ساریاں لوڑاں دا وستھار تہانوں دسّ دینگے۔
تہاڈے ذیلداراں نوں تہاڈے راہیں لیوی جمع کرواؤن لئی ہدایت کیتی گئی ہے، اس موقعے اس بارے کوئی وواد نہ کھڑھا کیتا جاوے، اس دا فیصلہ پچھوں کر لیا جاویگا۔' ایہہ حکم نابھے دے راجے نوں وی بھیجیا گیا۔ اس ریاست توں 400 گھوڑسوار، 400 پیدل سینک، 2 توپاں اتے 25 زمبوریاں دی منگ کیتی گئی۔
گورنر جنرل ولوں لڑائی دا اعلان
کھنے توں چل کے گورنر جنرل دے لام لشکر نے 12 دسمبر نوں دوراہے نیڑے لشکری خاں دی سراں وچ ڈیرہ کیتا جتھوں گورنر جنرل نے 13 دسمبر 1845 نوں لاہور دربار نال یدھ چھڑن دا اعلان کردیاں دریا ستلج دے پورب-دکھن وچ پیندے خالصہ راج دے علاقے نوں کھوہن بارے ایہہ فرمان جاری کیتا، 'گورنر جنرل، مہاراجہ دلیپ سنگھ دے ستلج دریا دے کھبے اتھوا برطانوی پاسے دے علاقے ضبط کرکے برطانوی راج وچ شامل کرن دا اعلان کردا ہے۔' اس فرمان وچ انگریزی سرکھیا پراپت دیسی ریاستاں دے مکھیاں اتے سرداراں نوں وی اوہناں نال 1809 وچ ہوئی سندھی دا حوالہ دندیاں سدا دتا گیا کہ 'سانجھے دشمن نوں سزا دین اتے ایہناں ریاستاں وچ امن بنائی رکھن ہت کھلھے دل نال برطانوی سرکار دی مدد کیتی جاوے۔' نال ہی ایہہ تاڑنا وی کیتی گئی کہ 'جہڑے مکھی سرکھیا پردان کرن والی شکتی پرتی بندی ایہہ ذمہ واری نبھاؤن وچ پھرتی اتے نشٹھا وکھاؤنگے، اوہ اپنے ہتاں وچ جھٹپٹ وادھا ہو رہا ویکھنگے اتے جو اس دے الٹ راہ اختیار کرنگے، اوہ برطانوی سرکار دے دشمن گردانے جانگے اتے اس انوسار سزا دے بھاگی ہونگے۔' اس اعلان وچ ستلج دے پوربی کنڈھے توں ارار ولّ خالصہ راج دی پربھوستا ادھین وسدی عامَ جنتا نوں شانتی بنائی رکھن دی صورتَ وچ پورن سرکھیا دین دا بھروسہ دندیاں کیہا گیا سی کہ ہتھیاربند ٹولے، جہڑے اپنیاں گتیودھیاں دا تسلی بخش سپشٹیکرن نہ دے سکنگے، جنتک امن نوں بھنگ کرن دے دوشی منے جانگے۔
انگریزی راج دی سرپرستی حاصل کر چکے انگریزپرست لوکاں دا اک اجیہا ورگ وی سی، جس دی مالکی خالصہ راج دی ادھینگی ہیٹھلے علاقے وچ پیندی سی۔ کمپنی اتے خالصہ راج درمیان لڑائی ہون دے فلسروپ اوہناں نوں مالی نقصان ہونا قدرتی سی۔ اس فرمان وچ گورنر جنرل نے اوہناں نوں بھروسہ دوایا کہ اوہناں دے صحیح-صحیح ادھیکاراں اتے لابھاں نوں پچھاندیاں اوہناں نوں سرکھات رکھیا جاویگا۔ اس دے الٹ برطانوی راج دی رعایا بن چکے پر لاہور دربار دی نوکری کرن کارن اس اعلان دی النگھنا کرن والے ویکتیاں نوں برطانوی سرکار دے دشمن گھوشت کردیاں اوہناں دی ستلج دریا دے پورب ولّ پیندی جائداد ضبط کر لین دی چتاونی دتی گئی سی۔
کم جاری
ادھر میجر براڈپھٹ نابھہ ریاست دے اک پچھوں دوجے علاقے ضبط کرن دے حکم سنا رہا سی، ادھر راجا نابھہ سرکار متعلق اپنی سمرپن بھاونا پرگٹائ رہا سی۔ اس نے میجر براڈپھٹ ول 14 دسمبر 1845 نوں لکھے پتر وچ پہلاں تاں انگریزی فوج ولوں شملے دے پہاڑی علاقے وچوں گورکھیاں نوں پچھے دھکن، بیکانیر دی سمت وچ فوج بھیجن اتے قابل دی مہم دوران فوج بھیج کے، معاشی مدد دے کے، راشن اتے اس دی ڈھوآ ڈھہائی دے انتظام کرکے اتے ہور پربندھاں وچ مددگار ہو کے سرکار متعلق اپنی وشواسپاترتا، دوستی اتے سیوا دی جانکاری دتی اتے پھر لکھیا، 'ہن جد برطانوی سرکار لاہور سرکار نال لوہا لین والی اے، میں دلوں منوں سرکار دی سیوا کرن نوں تیار ہاں۔ جویں تسیں ہدایت کیتی سی، میں تہاڈے حکم ماتحت چلن لئی اپنی فوج روانہ کر دتی اے۔ میں جنی وی مقدار وچ رسد اکٹھی ہو سکے اتے گڈے جنے مل سکن، بناں کسے دیری دے بھیج رہا ہاں۔
نابھے دے راجے دوندر سنگھ نے اپنے خزانے وچ نقدی روپ وچ پیا 4 لکھ روپیہ وی انگریز سرکار نوں دین دی پیش کش کیتی۔ اس نے لکھیا، 'میں مکمل طور اُتے تہاڈی مدد اتے برطانوی سرکار دی سرکھیا اتے انحصار کردا ہاں۔' اس نے وائس رائے نوں بھیجے جان لئی اک پتر وی میجر براڈپھٹ نوں بھیجیا، جس وچ اپرلیاں ساریاں گلاں لکھن دے نال-نال لاہور سرکار نال کسے قسم دا تعلقات نہ ہون دا بھروسہ دوایا گیا سی اتے اس لڑائی وچ جاتی طور اُتے شامل ہون دی پیش کش کیتی گئی سی۔ اس نے برطانوی سرکار ولوں 'ساڈے بھلے واسطے' لدھیانے وچ چھاؤنی پاؤن واسطے دھنواد وی کیتا سی۔
پنجاب دے لوک ساز
سشر ساز
آرنبھ وچّ وغیرہ مانو نے جنگل وچّ گزردی ہوئی آواز دی ساں ساں نوں سنیا ہووےگا جس دے نتیجے وجوں اس نوں اس گلّ دا دھیان ہویا ہووےگا کہ بانس وچّ ہوا دے داخلہ نال اک پرکار دی دھنی اتپن ہندی اے۔ سشر سازاں وچّ سبھ توں پرچین ساز بنسری،بینو اتے مرلی اے۔ بھگوان کرشن نوں اسیں سشر ساز دا پرمکھ وادک مندے ہاں جناں دی بانسری دی مدھر دھنی سن کھو گوپیاں اپنی سدھ بدھ کو دندیاں سن۔ جدید یگ وچّ سشر ساز دے کئی ترقی یافتہ اتے پرچلت روپ نیں جیہناں وِچوں بانسری،شہنائی، بین، ناگسورم، نگوزے، الغوزے، کلارنیٹ، ہارمونیئم، بنگل، سنکھ وغیرا۔
الغوزا
پنجاب دے لوک گیتاں وچّ نگوزیاں دا اک اہم تھاں اے۔ پنجاب وچّ عامَ طور تے ایہہ ساجھ لوک گیتاں نال وجایا جاندا اے۔ پڈاں وچّ گٔوآں، مجھاں چراؤن والے (پالی) دا ایہہ من بھاؤندا ساز اے۔ بناوٹ اس ساز نوں بناؤن واسطے بانس نوں کھوکھلا کیتا جاندا اے۔ بنسری دا ہی ایہہ اک روپ اے۔ ایہہ دوویں بانسریا نوں اکٹھا وجایا جاندا اے۔ اس وچّ چار توں لے کے چھ تک چھید ہندے ہن اتے ایہناں دوواں نوں اکٹھے ہی پھوک موری جاندی اے۔ ایہہ ساز دوویں ہتھاں نال وجایا جاندا اے۔ ہریک بنسری اتے تنّ تنّ انگلاں رکھیاں جاندیاں ہن۔ اس ساز نال لوک گیتاں دی سنگت کیتی جاندی اے اتے ستنتر روپ نال وجایا جاندا اے۔اس ساز دا سر کافی اچا ہندا اے۔ اس کر کے اس دے نال گاؤن والے وی کافی اچے سر تے گاؤندے ہن۔ سندھ پردیس وچّ تھوڑا جیہا انتر کر کے اس ساز نوں بین آکدے ہن۔ اج کلّ نگوزیاں نوں پنجاب دے لوک سازاں نال،پنجابی بولیاں اتے ہور کئی لوک گیتاں، گدھیاں اتے بھنگڑیاں نال وجاؤندے نیں۔ الگوزے ساز بانس دے نال بݨدے نیں تے بانسری نال رلدے ملدے نیں۔ پنجاب وچ الگوزیاں نوں جوڑی وی اکھیا جاندا اے۔ پنجاب دے ریگستانی ٹبیاں وچ الغوزیاں دی قدیمی قسم دیکھݨ نوں ملدی اے جیہدے وچ ایک الگوزا وڈا تے ایک چھوٹا ہندا اے۔ پنجاب وچ سیال کوٹی جوڑی ایس پاسے مشہور ہوئی۔ الگوزیاں دی ایہ قسم سبھ توں چھوٹی اے جو کہ تقریبن دس انچ لمبی ہندی اے۔ ایہ جوڑی سبھ توں زیادا اُچی آواز والی ہُندی اے۔
ایس جوڑی دی لوک طرزاں وچ ہیر رانجھا، مرزا، سسی پنوں، تے گیتاں دے حساب نال طرزاں بݨائیاں گئیاں نیں۔ جیہناں وچ میں نیل کرائیاں نیل کاں گیت بہت مشہور اے۔ عالم لوہار، گرمیت باوا، پمی بائی نال سیالکوٹی جوڑی دیکھݨ نوں مِلدی اے۔
ایہدے مشہور وجنتراں وچ فضل کریم ،اللہ دتا نائی ، محمد علی قصائی شامل نیں.
لدھیاݨوی جوڑی سیالکوٹی جوڑی توں وڈی ہندی اے، لدھیاݨوی جوڑی پنجاب دے راگیاں کول دیکھݨ نوں ضرور ملدی اے۔ ایہ جوڑی پندراں انچ یا اس توں زیادا ہُندی اے۔
ایہدیاں لوک طرزاں وچ جندوا ، داندرا ، ریکارڈ ، پمپ، اٹھا/ٹکور ، شامل نیں۔
ایس جوڑی نال گاون والے گائیکاں وچ محمد صدیق راگی ، محمد شریف راگی ، عنائیت علی راگی، فضل دین گجر راگی وَرگے فنکار شامل نیں۔ ایہدے مشہور وجنتراں وچ استاد رحماں جٹ جوڑی والا ، صدیق جوڑی والا ، حساء جوڑی والا ، نکا جوڑی والا ، استاد سیلہ جوڑی والا ، ٹھاکر جوڑی والا ، بولہ راجپوت ، شیرو جٹ جوڑی والا شامل نیں۔
ایُدی لمبائی ویہہ انچ ہُندی اے تے ایہ قِسم پنجاب وچ سبھ توں گھٹ دیکھݨ نوں ملدی اے۔ ایہ قسم پہاڑاں وچ بگ چارن والے وجوندے نیں۔
اپنے ورثے نوں بچون دی کوشش کرنئی چاہیدی اے۔
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
کم جاری
پہلی اینگلو سکھ لڑائی دی پہلی جھڑپ 18 دسمبر، 1845 نوں فروزپور توں دکھن ول مدکی دے ستھان اُتے ہوئی اتے آخری جھڑپ 10 جنوری، 1846 نوں سبھراؤں دے ستھان اتے۔ اس عرصے دوران 22 دسمبر 1845 نوں پھیرو شہر، 21 جنوری 1846 نوں بدووال اتے 28 جنوری 1846 نوں الیوال دی جنگ لڑی گئی۔ میجر براڈپھٹ 22 دسمبر نوں ہوئی پھیرو شہر دی لڑائی وچ ماریا گیا۔ اس لڑائی وچ سکھ فوج دی ہار ہون اپرنت کمپنی بہادر اتے لاہور دربار درمیان 8 مارچ، 1846 نوں سندھی ہوئی۔ ساڈا موضوع ایہناں لڑائیاں دے پھلار وچ جان دا نہیں، اس لئی اسیں اس پکھ نوں اتھے ہی چھڈدیاں پہلے انگریز سکھ لڑائی دے خاتمے توں اگلی گل کردے ہاں۔
اسیں اپر ذکر کر چکے ہاں گورنر جنرل دے اتر-مغربی کھیتر دے ایجنٹ میجر براڈپھٹ نے نابھہ ریاست دے راجے ولوں راشن دی سپلائی نہ کرواؤن بدلے اس دے کجھ علاقے ضبط کر لئے سن، ایوں ہی جیند ریاست پاسوں ڈھوآ-ڈھوائی لئی منگے اوٹھاں دی کامیابی نہ ہون کارن اس نوں جرمانہ کیتا گیا سی۔ آہلووالیا سردار نوں کھنے راشن پجدا کرن لئی آکھیا گیا سی پر اس ولوں اجیہا نہ کرن کارن گورنر جنرل دے ایجنٹ نے اس دی مالکی ہیٹھلا قصبہ ایسڑو ضبط کر لیا سی۔ گورنر جنرل دے ایجنٹ براڈپھٹ ولوں کھنے راشن پہنچاؤن وچ ناکام رہن دے الزام وچ کھیڑی دے سردار بسنت سنگھ دی ملکھ ضبط کرن دا حکم وی دتا گیا۔ اس توں بناں لاڈوا دی ملکھ دا سکھ مالک سردار اجیت سنگھ تاں لاہور دربار ولوں انگریزی فوج نال آڈھا لین والیاں وچوں سی۔ اس دے الٹ فریدکوٹ دے سردار پہاڑا سنگھ نے مدکی دی لڑائی اپرنت، جد دوویں فوجاں اک-دوجی دے ڈر کارن میدان چھڈّ گئیاں سن تاں، سکھ فوج بارے انگریز ادھیکاریاں نوں اطلاع دے کے اوہناں نوں اپنی عزت بچا لین دا موقع دتا سی۔ پہاڑا سنگھ دی کارگزاری بارے دیشبھگت شاعر شاہ محمد دیاں ایہہ پنکتیاں پڑھنیاں بندیاں ہن :
پہاڑا سنگھ سی یار فرنگیاں دا، سنگھاں نال سی اس دی غیرسالی۔
اوہ تاں بھجّ کے لاٹ نوں جا ملیا، گل جا دسی ساری بھیت والی۔
ایتھوں ہرن اے ہو گیا خالصہ جی، چوداں ہتھاں دی مار کے جان چھالی۔
شاہ محمدا سانبھ لے سلاکھانے، چھڈّ گئے نے سنگھ میدان خالی۔
دیسی راجیاں/سرداراں ولوں ملی مدد دے ملانکن دی پہلی رپورٹ
اس تعلق وچ شمال-مغربی سرحدی علاقے دے معاون ایجنٹ کیپٹن سی۔ ای۔ ملس ولوں 1 فروری، 1846 نوں فروزپور کیمپ توں ستلج توں مشرق ول انگریز سرکار دی سرکھیا حاصل علاقیاں دے کمیشنر اتے سپرڈینٹ میجر ایف۔ میکسن ول بھیجی گئی۔ اس خط وچ اس نے کمپنی سرکار دی سرکھیا حاصل ستلج توں مشرق ول دیاں 4 ریاستاں-پٹیالاں، جیند، نابھہ اتے مالیرکوٹلا اتے ستلج توں دوسرے پاسے صدر مقام والی آہلووالیا ریاست دی کارگزاری دا لیکھا-جوکھا کیتا سی۔ ایہناں ریاستاں دا پچھوکڑ اتے انگریز سکھ لڑائی دوران اوہناں دے وطیرے بارے کیپٹن ملس دی ٹپنی دا ویروا ہیٹھ لکھے مطابق اے :
پٹیالہ : چودھری پھول دی اولاد وچوں اس دے چھوٹے پتر رام سنگھ نے مالوے وچ کجھ علاقہ ملّ لیا، جس نوں اس دے پتر اعلیٰ سنگھ نے ودھا کے اک ریاست دا روپ دتا۔ سماں پا کے ایہہ پنجاب دیاں ساریاں ریاستاں وچوں وڈی ریاست بن گئی۔ 1809 وچ دیسی ریاستاں دی انگریزاں نال سرکھیا سندھی ہون ویلے مہاراجہ صاحب سنگھ راج گدی اتے براجمان سی پر 1813 وچ اس دے سرگواس ہون پچھوں کرم سنگھ مہاراجہ بنیا، جس نے سکھاں اتے انگریزاں درمیان لڑائی شروع ہون ویلے انگریز سرکار دی بھرپور مدد کیتی۔ دیونیت نال اوہ لڑائی دے مڈھلے دور دوران ہی 23 دسمبر 1845 نوں سرگواس ہو گیا۔ اس پچھوں اس دا پتر نرندر سنگھ 18 جنوری 1846 نوں راجگدی اتے بیٹھا۔ اس نے وی لڑائی ویلے انگریزاں دی ہر لوڑ پوری کیتی۔ فلسروپ اس ریاست بارے مسٹر ملس دی ٹپنی وی ہاں-پکھی رہی۔ مسٹر ملس نے لکھیا سی، 'میری ہر منگ بارے ترنت دھیان دتا گیا اتے میں اس دے اتے اس دے ادھیکاریاں دے وہار توں پوری طرحاں سنتشٹ ہاں۔
پنجاب دے لوک ساز
الغوزا
لکھت :-رانا اسامہ الغوزے/جوڑی وجنتر
پتا:- لائلپور پنجاب پاکستان۔