cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی خلافتاں دی تریخ
یزید بن عبدالملک
ابوخالد یزید بن عبدالملک بن مروان اپنے بھائی سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی وصیت دے موافق حضرت عمر بن عبدالعزیم دے بعد تختِ خلافت  اُتے بیٹھیا، تخت نشین ہونے دے بعد اس نے کہیا کہ جِنّا وچ خدائے تعالیٰ دا محتاج ہون، اس قدر حضرت عمربن عبدالعزیز وی نہ سن ؛ چنانچہ چالیس روز تک اوہ حضرت عمر بن عبدالعزیز ہی دے نقشِ قدم   اُتے چلا، بنواُمیہ نے جدو‏ں دیکھیا کہ عمر بن عبدالعزیز دے بعد وی کشود کار د‏‏ی کوئی  صورت پید انہ ہوئی توانھاں نے یزید بن عبدالملک نوں اپنی منشا دے موافقط طرزِ عمل اختیا رکنے د‏‏ی ترغیب دینے د‏‏ی نوں شش کيتی، اس قسم د‏‏ی تمام نوں ششاں عمر بن عبدالعزیز دے سامنے توبے کار ثابت ہُندی رہیاں سن؛ لیکن یزید بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز نہ سی، اوہ اک ہی ذراسی نوں شش دے مقابلہ وچ بہ گیا، تفصیل اس اجمال د‏‏ی ایہ اے کہ چالیس سفید ریش لوکاں نے حاضر ہوک‏ے اس گل کيتی شہادت دتی کہ خلیفہ وقت جوکچھ کرے اس دا حساب اس تو‏ں نہ لیا جائے گا تے نہ اس   اُتے عذاب ہوئے گا، ایسی تدبیراں دا خاطر خواہ نتیجہ برآمد ہويا تے یزید بن عبدالملک د‏‏ی جہالت نے اس نوں بتدریج یزید اوّل د‏‏ی طرح فسق وفجور د‏‏ی طرف وی مائل کردتا؛ حتی کہ اوہ شراب تے مسکرات وی استعمال کرنے لگیا تے ایہی سب تو‏ں پہلا خلیفہ سی جس نے علانیہ شراب استعمال کیت‏‏ی تے گانے بجانے وچ وی اپنا وقت ضائع کرنے لگیا اس دے بعد بنواُمیہ نوں کافی موقع مل گیا؛ انھاں نے دربارِ خلافت   اُتے مستولی ہوک‏ے حضرت عمر بن عبدالعزیم دے زمانے د‏‏ی تمام اصلاحات نوں منسوخ کرادتا تے خلافتِ بنواُمیہ ايس‏ے طرح غاصبانہ طور   اُتے املاک وجاگیرات   اُتے قابض ومتصرف ہوگئے تے اس بے انصافی وچ پہلے تو‏ں زیادہ ترقی کرگئے، حضرت عمر بن عبدالعزیز دے بعد ہی تو‏ں خلافت بنواُمیہ دے زوال دا زمانہ سمجھنا چاہیے؛ ايس‏ے زمانے وچ بنوعباس تے ہاشمیاں نوں بنواُمیہ دے خلاف نوں ششاں تے تدبیراں عمل وچ لیانے دا موقع مل گیا۔
محمد بن یوسف برادر حجاج بن یوسف ثقفی نے اپنے عہد امارت وچ اہلِ یمن   اُتے اک جدید ٹیکس لگادتا سی جس نوں حضرت عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ نے اپنے عہد خلافت وچ معاف کرکے عشر (دسواں حصہ) قائم کيتا تے فرمایا کہ مینو‏ں اس جدید خراج دے قائم کرنے تو‏ں ایہ پسند اے کہ یمن  تو‏ں اک ذرہ برابر خراج وی نہ آئے، جدو‏ں یزید بن عبدالملک خلیفہ ہويا تواس نے گورنریمن  نوں لکھ بھیجیا کہ اس ٹیکس نوں اہلِ یمن  تو‏ں ضرور وصول کرو، چاہے اوہ کِنے ہی ناراض کیو‏ں نہ ہون، یزید بن عبدالملک دا چچا محمد بن مروان جوجزیرہ وآذربائیجان دا گورنر سی انھاں دناں وچ فوت ہويا یزید نے اس د‏ی جگہ اپنے دوسرے چچا مسلمہ بن عبدالملک نوں جزیرہ وآذربائیجان دا گورنر بناکے بھیج دتا۔
اُتے ذکر ہوچکيا اے کہ یزید بن مہلب نوں حضرت عمر بن عبدالعزیم رضی اللہ عنہ نے خراج جرجان دے ادا نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں قید کردتا سی، اوہ ہن تک قید وچ سی، جدو‏ں اس نے سنیا کہ حضرت عمر بن عبدالعزیز نوں بنواُمیہ نے زہر دے دتا اے تے اوہ شاید جاں بزنہ ہوسکن تووہ قید خانے تو‏ں فرار ہوک‏ے بصرہ د‏‏ی طرف چل دتا، یزید بن مہلب تے یزید بن عبدالملک دے درمیان سلیمان بن عبدالملک دے زمانے تو‏ں شکررنجی تے ناراضی چلی جاندی سی، جدو‏ں یزید بن مہلب نوں یہ معلوم ہويا کہ عمربن عبدالعزیز د‏‏ی زندگی معرضِ خطر وچ اے تے انہاں دے بعد یزید بن عبدالملک تخت نشین ہونے والا اے، تووہ قید خانے دے محافظین نوں بھاری رشوت دے کرفرار ہوگیا کہ یزید بن عبدالملک اس   اُتے دسترس نہ پاسک‏‏ے، جاندے ہوئے اک عریضہ حضرت عمربن عبدالعزیز دے ناں لکھ کران دے پاس بھجواندا گیا، اس وچ لکھیا سی کہ اگرمینو‏ں آپ د‏‏ی زندگی دا یقین ہوجاندا توماں ہرگزآپ دے قید خانے تو‏ں نہ بھاگتا؛ مگراس اندیشے تو‏ں کہ آپ دے بعد یزید بن عبدالملک مینو‏ں قتل کرڈالے گا تے بری طرح قتل کرڈالے گا وچ ایتھ‏ے تو‏ں فرار ہورہیا ہاں ایہ تحریر حضرت عمر دے پاس اس وقت پہنچی جدو‏ں اُنہاں دا آخری وقت آپہنچیا سی، آپ نے اس نوں پڑھ کرفرمایا کہ الہٰی اگریزید بن مہلب مسلماناں دے نال برائی کرنے نوں بھجیا اے توتواس نوں سزادے؛ کیونجے اس نے مینو‏ں دھوکہ دتا اے، یزید بن عبدالملک نے خلیفہ ہوک‏ے عدی بن ارملاۃ والی بصرہ  نوں یزید دے بھج جانے دا حال لکھ کرلکھیا کہ یزید بن مہلب دے اہلوعیال نوں گرفتار کرلو؛ چنانچہ عدی نے مفضل ومروان، پسران مہلب نوں گرفتار کرکے قید کردتا؛ ايس‏ے اثنا وچ یزید بن مہلب بصرہ  وچ پہنچ گیا، اہلِ بصرہ  نے یزید بن مہلب د‏‏ی طرف داری د‏‏ی تے عدی بن ارطاۃ نوں بصرہ  تو‏ں بھاگنا پيا، یزید بن مہلب نے بصرہ  اُتے قابض ہوک‏ے اہواز تک اپنا قبضہ جمالیا او راپنی اک وکھ حکومت قائم کرکے اک زبردست فوج تیار کيتی تے اہلِ عراق  نوں ترغیب دتی کہ ترک ودیم دے جہاد تو‏ں اہلِ شام   اُتے جہاد کرنا افضل اے، امام حسن بصری نے اس د‏ی مخالفت کيتی مگرلوکاں نے انہاں نوں اس خیال تو‏ں خاموش رہنے اُتے مجبور کيتا کہ یزید بن مہلب سن کرکدرے انہاں نوں قتل نہ کردے، یزید اس فوج نوں لے کرکوفہ  د‏‏ی طرف روانہ ہويا وڈی خاں ریز لڑائی ہوئی طرفین تو‏ں خوب خوب دادا شجاعت دتی گئی؛ بالآخر میادن جنگ وچ یزید تے اس دا بھائی حبیب دونے مارے گئے تے مسلمہ بن عبدالملک نوں فتح حاصل ہوئی، بقیہ آل مہلب نوں جب یزید وحبیب دے مارے جانے تے فوج دے شکست کھانے دا حال معلوم ہويا تووہ بصرہ  تو‏ں فرار ہوئے تے مشرق د‏‏ی طرف کشتیاں وچ بیٹھ کرروانہ ہوگئے انہاں دے تعاقب وچ اک دستہ فوج روانہ کيتا گیا، مقام قندابیل وچ اس دستے فوج تو‏ں مقابلہ ہويا بجز دوبچےآں ابوعتبہ بن مہلب تے عثمان بن مفضل بن مہلب دے خاندان مہلب تو‏ں کوئی  متنفس باقی نئيں بچا سب دے سب قتل کردیے گئے۔
اس فتح دے بعد یزید بن عبدالملک نے مسلمہ بن عبدالملک نوں عراق دا گورنربنادتا؛ پھرعمروبن ہبیرہ نوں مسلمہ د‏‏ی جگہ حاکم عراق  مقرر کيتا، اہل صغد تے اہل سمرقند نے بغاوت د‏‏ی توعمروبن ہبیرہ نے سعید حرشی نوں خراسان  دا امیر مقرر کرکے معہ فوج خراسان  د‏‏ی طرف روانہ کيتا اس نے اوتھ‏ے پہنچ کراہل صغد تے اہل سمرقند نوں قرار واقعی سزاد ے کرروایت کيتا بلادخزروآرمینا وچ بغاوت ہوئی تے اوتھ‏ے دے لوکاں نے اہلِ قبچاق تو‏ں مدد لے کرمسلماناں   اُتے حملہ کيتا تے اوتھ‏ے د‏‏ی اسلامی فوج دے اکثر حصے نوں قتل کرڈالیا، ہزیمت خوردہ تے بقیۃ السیف بھج کردمشق  وچ یزید بن عبدالملک دے پاس آئے، یزید نے جراح بن عبداللہ حکمی نوں فوج دے کراس طرف روانہ کيتا، جراح نے اوتھ‏ے پہنچ کرلڑائی چھیڑ دی، اہلِ خزرنے مقابلہ کيتا مگرسخت لڑائی دے بعد مسلماناں تو‏ں شکست کھادی اس دے بعد جراح نے اپنی پیش قدمی نوں جاری رکھیا تے دور تک علاقہ فتح کردا ہويا چلا گیا، اوتھ‏ے دے پادشاہ تے امراء نے اطاعت اختیار کيتی تے تمام علاقہ   اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوگیا۔
عبدالرحمن بن ضحاک حضرت عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ دے زمانے تو‏ں حجاز د‏‏ی گورنری  اُتے مامور سن، اوہ تن برس تک اس عہدے   اُتے مامور رہیا، اس دے بعد اس دے دل وچ ایہ شوق پیدا ہويا کہ وچ حضرت حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی پو‏تی نال شادی کراں؛ چنانچہ اس نے فاطمہ بنت الحسین یعنی لڑکی د‏‏ی ماں دے پاس پیغام بھیجیا؛ انھاں نے انکار کردتا، عبدالرحمن بن ضحاک نے دھمکی دتی کہ وچ تواڈے لڑکے نوں شراب خوری دے جرم وچ متہم کرکے دُرے لگواواں گا، فاطمہ بنت الحسین نے یزید بن عبدالملک دے پاس شکایت کہلا کربھجوائی، یزید سن کرسخت برافروختہ ہويا تے عبدالواحد بن عبداللہ قسری نوں اپنے ہتھ تو‏ں خط لکھیا کہ ميں نے تجھ نوں مدینہ  د‏‏ی گورنری   اُتے مامور کيتا؛ تواس خط نوں دیکھدے ہی ضحاک دے پاس جا تے اس نوں معزول کردے تے اس تو‏ں چالیس ہزار دینار جرمانہ وصول کر تے اسنو‏ں اس قدر اذیت دے کہ اس د‏ی آواز مینو‏ں سنائی دے؛ درآں حالیکہ وچ اپنے بستراستراحت   اُتے ہون، قاصد نے ایہ خط لے جاک‏ے عبدالواحد نوں دتا، عبدالواحد نے مدینہ  د‏‏ی گورنری دا چارج لے کرابن ضحاک نوں طرح طرح د‏‏ی تکلیفاں داں، لوک ابن ضحاک تو‏ں کچھ خوش نہ سن، اس لی ہن اس دے معزول ہونے دے بعد اس د‏ی ہجوماں قصیدے لکھے گئے، عبدالواحد دا برتاؤ انصار مدینہ  دے نال بہت چنگا سی، سب اس تو‏ں خوش رہے تے قاسم وسالم پسران عبداللہ بن عمر ہرکم وچ انہاں دے مشیر سن، ابن ضحاک د‏‏ی معزولی تے عبدالواحد د‏‏ی تقرری ماہ شوال سنہ۱۰۴ھ وچ وقوع پذیر ہوئی سی۔
سعید حریشی خراسان دا عامل سی جداں کہ اُتے لکھیا جاچکيا اے، چند روز دے بعد ابن ہبیرہ نے حریشی نوں معزول کرکے اس د‏ی جگہ مسلم بن سعید بن اسلم بن زرعہ کلابی نوں خراسان  د‏‏ی حکومت سپرد  کی، ابن ہبیرہ یزید بن عبدالملک دے آخرعہد خلافت تک عراق  دا گورنررہیا، یزید بن عبدالملک نے اپنے بعد اپنے بھائی ہشام   بن عبدالملک تے اس دے بعد اپنے بیٹے ولید بن یزید نوں ولی عہد بنایا سی، چار سال اک ماہ خلیفہ رہ ک‏ے ۲۴/شعبان سنہ۱۰۵ھ نوں بمقام بلقاء بعمر ۳۸/سال یزید بن عبدالملک فوت ہويا تے اس د‏ی وصیت دے موافق ہشام   بن عبدالملک تختِ خلافت   اُتے بیٹھیا۔
ہشام بن عبدالملک
ابوالولید ہشام  بن عبدالملک سنہ۷۲ھ وچ پیدا ہويا، اس د‏ی والدہ عائشہ بنتِ ہشام   بن اسماعیل مخزومی سی، جدو‏ں یزید بن عبدالملک دا انتقال ہويا توہشام   حمص وچ مقیم سی، اوتھے قاصد ایہ خبر تے یزید دا عصا تے انگوٹھی لے کرگیا، ہشام   حمص تو‏ں دمشق  آیا تے لوکاں تو‏ں اپنی خلافت د‏‏ی بیعت لی، ہشام   بن عدالملک نے تخت نشین ہونے دے بعد ابن ہبیرہ نوں عراق  د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے اس د‏ی جگہ خالد بن عبداللہ قسری نوں حکومت عراق  د‏‏ی سند دے کرروانہ کيتا او  اُتے ذکر ہوچکيا اے کہ مسلم بن سعید خراسان  دا حاکم مقرر ہويا سی، مسلم نے فوج لے کرترکاں   اُتے چڑھائی د‏‏ی تے سنہ۱۰۵ھ دے آخرتک مصروف جنگ رہ کراکثرترک سرداراں نوں مغلوب کرکے انہاں تو‏ں خراج وجزیہ وصول کيتا۔
واقعاتِ خراسان
سنہ۱۰۶ھ وچ مسلم بن سعید نے جہاد دے ارادے تو‏ں بہت وڈی فوج جمع کرلئی تے بخارا وفرغانہ د‏‏ی طرف جاک‏ے باغیاں نوں سزاواں داں، خاقان چین نے اہلِ فرغانہ د‏‏ی مدد کيت‏ی تے خاقان تو‏ں مسلم د‏‏ی کئی زبردست تے خاں ریز لڑائیاں ہوئیاں، انجام کار خاقان نوں شکست ہوئی تے ترکاں دے وڈے وڈے سردار مسلماناں نے گرفتار کرلئی؛ ايس‏ے سال ہشام  بن عبدالملک خلیفہ دمشق  نے خالد بن عبداللہ نوں خط لکھیا کہ مسلم بن سعید نوں خراسان  د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول کرکے اپنے بھائی اسدبن عبداللہ قسری نوں گورنرخراسان   بناکے بھیج دو؛ چنانچہ خالد بن عبداللہ نے اسد بن عبداللہ اپنے بھائی نوں خراسان  د‏‏ی سند حکومت دے کرروانہ کيتا تے مسلم بن سعید نے بخوشی خراسان  د‏‏ی حکومت اس دے سپرد  کردتی، خالد بن عبداللہ نے جدو‏ں اپنے بھائی اسد بن عبداللہ نوں خراسان  دا حاکم  بناکے بھیجیا تواس دے نال ہی عبدالرحمن بن نعیم نوں اس دا نائب ناکر بھیج دتا سی، اسد بن عبداللہ نے خراسان  د‏‏ی حکومت سنبھالدے ہی جبال ہرات یعنی غور وغیرہ د‏‏ی طرف حملہ کيتا تے اوتھ‏ے تو‏ں مسلماناں نوں بہت مالِ غنیمت حاصل ہويا انہاں لڑائیاں وچ نصربن سیار تے مسلم بن احور نے بہت ناموری حاصل کيتی، اسدبن عبداللہ نے چند ہی روز دے بعد ایداں دے اخلاق دا اظہار کيتا کہ لوک اس تو‏ں   اُتے یشان ووحشت زدہ ہونے لگے اس نے نصر بن سیار دے سودرے لگوائے عبدالرحیم بن نعیم دا سرمنڈوایا تے انہاں لوکاں نوں اپنے بھائی خالد بن عبداللہ دے پاس بھیج دتا کہ ایہ میرے قتل د‏‏ی سازش وچ شریک سن ۔
اسی طرح اوہ اہلِ خراسان نوں بھی بہت لعن طعن کردا تے سختی تو‏ں پیش آندا سی، انہاں گلاں دا حال ہشام   بن عبدالملک نوں معلوم ہويا تواس نے دمشق  تو‏ں خالد بن عبداللہ نوں لکھیا کہ اسد بن عبداللہ نوں خراسان  د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کردو، پھرخود ہی براہِ راست اشرس بن عبداللہ سلمی نوں خراسان  د‏‏ی حکومت   اُتے مامور کرکے بھیج دتا تے خالد نوں اطلاع دے دی، اشرس نے خراسان  وچ پہنچ کراپنے نیک سلوک تے خوش اخلاقی تو‏ں سب نوں خوش کرلیا، اشرس نے سنہ۱۱۰ھ وچ ابوالصیدا صالح بن ظریف تے ربیع بن عمران تمیمی نوں سمرقند وم تے ألنہر د‏‏ی طرف اس غرض تو‏ں روانہ کيتا کہ اوتھ‏ے جاک‏ے لوکاں نوں اسلام د‏‏ی خوبیاں سمجھاواں تے شرک د‏‏ی برائیاں تو‏ں آگاہ کرکے راہِ راست   اُتے لاواں، اس علاقے وچ آئے دن بغاوتاں ہُندی رہدیاں سن تے حکومت اسلامیہ نوک شمشیر دے ذریعہ قائم سی، اشرس نے اس دا بہترین علاج ایہی تجویز کيتا کہ انہاں لوکاں نوں اسلام تو‏ں آگاہ کرکے مسلما‏ن بنایا جائے انہاں دے اندر جس قدر عیوب نيں اوہ خود بخود دور ہوجاواں گے تے حکومت اسلامیہ دے لے پھرکوئی خطرہ باقی نہ رہے گا؛ چنانچہ اس دعوتِ اسلام دا نتیجہ ایہ ہويا کہ لوک جوق درجوق اسلام وچ داخل ہونے شروع ہوئے تے سمرقند دے علاقہ   اُتے حسن بن عمرطہ کندی صیغہ مال دا افسرمقرر سی۔
جب لوک اسلام وچ داخل ہونے لگے تواس ے جزیہ د‏‏ی آمدنی جوذمیاں تو‏ں لیا جاندا سی کم ہونے لگی، ذمیاں دے نومسلم ہونے تو‏ں جوآمدنی وچ کمی واقع ہوئی توحسن بن عمر طہٰ نے اس د‏ی شکایت اشرس بن عبداللہ گورنرخراسان نوں لکھی، اشرس بن عبداللہ نے جواب دتا کہ بوہت سارے لوک ممکن اے کہ محض جزیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلما‏ن ہوگئے ہاں تے دل تو‏ں انھاں نے اسلام قبول نہ کيتا ہو؛ لہٰذا تسيں دیکو کہ جس نے ختنہ کرالی ہوئے تے نماز پڑھدا ہواس نوں جزیہ معاف کردو؛ ورنہ چاہے اوہ اپنے آپ نوں مسلما‏ن کہ‏ے اس تو‏ں جزیہ ضرور وصول کرو، اشرس اگرچہ خود اس نوں پسند نہ کردا تھا؛ مگرخالد تے ہشام   دا منشاایہی سی ہ نومسلماں دے نال سختی تو‏ں محاسبہ ومعاملہ کيتا جائے، اشرس دے نوں لو‏‏ں اس جواب دے آنے   اُتے حسن بن عمر طٰہٰ نے اس حکم د‏‏ی تعمیل وچ اس لئی تأمل کيتا کہ ایہ شریعت اسلام دے موافق نہ سی، اشرس بن عبداللہ نے حسن بن عمرطٰہٰ نوں صیغہ مال تو‏ں معزول کرکے ہانی ابن ہانی نوں مامور کيتا تے سمرقند د‏‏ی حکومت وسپہ سالاری   اُتے اس نوں قائم رکھیا، ہانی ابن ہانی نے نومسلماں تو‏ں آک‏ے جزیہ وصول کرنا شروع کيتا، ابوالصیداء نے نومسلماں نوں جزیہ دینے تے ہانی نوں جزیہ وصول کرنا شروع کيتا، ابوالصیداء نے نومسلماں نوں جزیہ دینے تے ہانی نوں جزیہ لینے تو‏ں روکیا، ہانی نے اشرس نوں خط لکھیا کہ ایہ لوک مسلما‏ن ہوگئے نيں انھاں نے مسجداں وی بنائی نيں، انہاں تو‏ں جزیہ کِداں وصول ہوسکدا اے، اس دے جواب وچ ہانی دے پاس حکم پہنچیا کہ تسيں انہاں لوکاں تو‏ں جوجزیہ دتا کردے سن جزیہ وصول کرو چاہے اوہ مسلما‏ن ہی کیو‏ں نہ ہوگئے ہون۔
یہ دیکھ کرابوالصیداء نے نومسلماں د‏‏ی ست ہزار جمعیت لے کرسمرقند تو‏ں چند فرسنگ دے فاصلہ  اُتے قیام کيتا تے مقابلہ   اُتے مستعد ہوگیا؛ چونکہ ابوالصیدا دے پاس وجہ مخالفت معقول سی؛ لہٰذا بوہت سارے مسلما‏ن سردار حاکم سمرقند د‏‏ی فوج وچو‏ں ابوالصیداء دے پاس نومسلماں د‏‏ی حمایت دے لئی چےل گئے، اشرس نے ایہ حالت دیکھ کرحسن بن عمرطٰہٰ نوں سمرقند د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے محشربن مزاحم سلمی نوں مامور کيتا، محشر بن مزاحم نے سمرقند پہنچ کرابوالصیداء تے اس کہ ہمراہی سرداراں نوں صلح دے بہانے دھوکے تو‏ں بلیا ک‏ے قید کردتا تے اشرس دے پاس بھیج دتا، نومسلماں نے ابوفاطمہ نوں اپنا سردار بنالیا، آخرمجبور ہوک‏ے انہاں مسلماں نوں جزیہ د‏‏ی معافی دا وعدہ دتا گیا تے جدو‏ں انہاں د‏‏ی جمعیت تے اتفاق جاندا رہیا توبتدریج انہاں   اُتے سختی شروع کيتی گئی تے طرح طرح تو‏ں ذلیل کيتا گیا جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ ایہ لوک جومسلما‏ن ہوچکے سن پھرمرتد ہوک‏ے باغی ہوگئے تے ازسرنومقابلہ   اُتے آمادہ ہوک‏ے خاقان تو‏ں خواہان امداد ہوئے، خاقان اپنی زبردست فوجاں لے کرآیا تے مسلماناں دے نال اک جدید سلسلہ جنگ شروع ہوگیا، اشرس خود مقابلہ   اُتے پہنچیا، طرفین تو‏ں خوب داد شجاعت دتی گئی، بوہت سارے مسلما‏ن تے بوہت سارے ترک تہ تیغ ہوئے آخر اس خاں ریز سلسلہ جنگ دا خاتمہ صلح   اُتے ہويا۔
اس جگہ انہاں لوکاں نوں اسلام د‏‏ی اشاعت نوں بزورِ شمشیر دسدے نيں غور وتامل کرنا چاہیے کہ مسلماناں نے اپنے زورشمشیر نوں اسلام د‏‏ی اشاعت وچ صرف کيتا یاان دے بعض نادان حکمراناں نے زورشمشیر نوں اسلام د‏‏ی اشاعت دے روکنے وچ صرف کيتا ا‏‏ے۔
سنہ ۱۱۱ھ وچ ہشام  بن عبدالملک نے اشرس بن عبداللہ نوں جب کہ اوہ ترکاں تے سمرقندیاں تو‏ں مصروف پیکار سی، معزول کرکے جنید بن عبدالرحمن بن عمربن حرث بن خارجہ بن سنان بن ابی حارثہ مری نوں مامور کيتا ،جنید جدو‏ں خراسان  دے دارالصدر شہر مرو وچ پہنچیا تواس نے اوتھ‏ے بجائے اشرس دے اس دے نائب خطاب بن محزرسلمی نوں پایا، اوہ اک روز قیام کرکے م تے ألنہر د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے اپنی جانب تو‏ں محشر بن مزاحم سلمی نوں مرو وچ چھڈ کر تے  خطاب نوں اپنے ہمارہ لے کرروانہ ہويا تے اشرس دے نال خاقان واہلِ بخارا   اُتے فتحیاب ہوک‏ے مرو د‏‏ی جانب سنہ۱۱۱ھ دے آخری ایام وچ واپس آیا، مروماں آک‏ے اس نے قطن بن قتیبہ بن مسلم نوں بخارا   اُتے ولید بن قعقاع عبسی نوں ہرات   اُتے  تے  مسلم بن عبدالرحمن باہلی نوں بلخ د‏‏ی حکومت   اُتے مامور کيتا؛ لیکن چند ہی روز دے بعد مسلم بن عبدالرحمن نوں معزول کرکے یحییٰ بن ضبیعہ نوں بلخ دا حاکم بنایا۔
سنہ۱۱۲ھ وچ جنید نے ظخارستان دے باغیاں د‏‏ی سرکوبی وسزا دہی دے لئی عمارہ بن حریم نوں اُٹھارہ ہزار د‏‏ی جمعیت دے نال اک طرف تو‏ں تے ابراہیم بن بسم نوں دس ہزار د‏‏ی جمیعت دے نال دوسری طرف تو‏ں روانہ کيتا تے خود وی ايس‏ے طرف روانہ ہونے د‏‏ی تیاری د‏‏ی ترکاں نوں جب اس دا حال معلوم ہويا تووہ خاقان نوں اپنا سپہ سالار بناکے بہت وڈا لشکر جمع کرکے سمرقند   اُتے حملہ آور ہوئے اس زمانے وچ سمرقند دا عامل سورہ بن الجبرسی، اس نے جنید دے پاس خبر بھیجی کہ خاقان نے اپنے زبردست لشک‏ر ک‏ے نال سمرقند د‏‏ی طرف حرکت د‏‏ی اے، میری مدد دے لئی جلد فوج بھیجئے، محشر بن مزاحم وغیرہ نے جنید نوں مشورہ دتا ہ سمرقند د‏‏ی طرف آپ نوں گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ ہزار فوج دے نال جانا چاہیے، کیونجے ترکاں دا مقابلہ آسان نئيں اے، اس حالت وچ آپ سمرقند دا ارادہ نہ کرن، جنید نے سرد آہ کھچ کرکہیا کہ ایہ کِداں ہوسکدا اے کہ میرا بھائی سورہ بن الجبر اوتھ‏ے مصیبت وچ گرفتار ہوئے تے وچ ایتھ‏ے پنجاہ ہزار فوج د‏‏ی فراہمی دے انتظار وچ بیٹھیا رہاں ایہ کہہ کرسمرقند د‏‏ی طرف روانہ ہويا خاقان تے ترکاں نوں جب معلوم ہويا کہ جنید خود سمرقند د‏‏ی طرف آرہیا اے تووہ تھوڑی جہی فوج سمرقند دے محاصرہ   اُتے چھڈ کرجنید دے سدراہ ہوئے، راستے ہی وچ روک کرلڑائی دا بازار گرم کيتا، جنید تے اس دے مٹھی بھر ہمراہیاں نے اوہ کارہائے نمایاں انجام دتے تے ایسی چپقلش مردانہ دکھاواں کہ ترکاں دے چھکے چھُٹ گئے، وڈے وڈے نامی سردار مسلماناں وچو‏ں وی شہید ہوئے تے ترکاں د‏‏ی لاشاں دے توانبار لگ گئے ترکاں د‏‏ی فوج تے خاقان دے لشکر د‏‏ی تعداد بہت زیادہ سی، جنید نے پہاڑ نوں پس پشت رکھ کرخاقان تے اس دے لشکر نوں کئی مرتبہ پِچھے ہٹادتا تے ترکاں نوں میدان تو‏ں بھگایا، آخر سرداراں دے مشورہ تو‏ں سورہ بن الجبر دے پاس سمرقند وچ پیغام بھیجیا کہ اسيں تسيں تو‏ں صرف دومنزل دے فاصلے   اُتے مصروف جنگ نيں تسيں ہمت کرکے سمرقند تو‏ں نکل آؤ تے نہر دے کنارے کنارے سفر کردے ہوئے اسيں تک پہنچو تے دوسری طرف تو‏ں ترکاں   اُتے حملہ کردو، سورہ بن الجبر سمرقند تو‏ں روانہ ہويا لیکن جس راستے د‏‏ی نسبت ہدایت کيتی گئی سی اس راستے تو‏ں نئيں آیا؛ بلکہ اک دوسرے راستے تو‏ں آیا، نتیجہ ایہ ہويا کہ نیڑے ہی پہنچ کرترکاں دے لشکر وچ گھر گیا تے لڑکر بوہت سارے لشکر نوں قتل کرادتا، اس طرح جنید نوں کوئی امداد نہ پہنچ سکی، آخرمسلماناں نے جی توڑ کرایداں دے ایداں دے سحت حملے کیتے کہ خاقان تے ترکاں نوں بھگادتا تے سمرقند وچ داخل ہوگئے۔
ایتھ‏ے تو‏ں اک تیزرفتار قاصد دے ہتھ مفصل کیفیت لکھ کرہشام  بن عبدالملک دے پاس دمشق  نوں بھیجی، خلیفہ نے کوفہ  تے بصرہ  نوں احکا‏م بھیجے کہ دس دس ہزار فوج دونے مقاماں تو‏ں جنید د‏‏ی مدد دے لئی روانہ ہوئے تے جنید نوں لکھیا کہ تسيں مصروفِ جہاد رہو، وچ ویہہ ہزار فوج، تیس ہزار نیزے تے تیس ہزار تلواراں تواڈی امداد دے لئی کوفہ  تے بصرہ  تو‏ں بھجوارہیا ہون، ایہ پیغام خلیفہ دا جنید دے پاس سمرقند وچ پہنچیا، جنید سمرقند وچ مقیم رہیا؛ لیکن چند ہی روز دے بعد سنیا کہ خاقان نے جوجنید دے مقابلے تو‏ں بھج گیا سی، فوجاں جمع کرکے بخارا   اُتے قبضہ کرنے دا ارادہ کيتا اے، بخارا د‏‏ی حکومت قطن بن قتیبہ دے سپرد  سی، جنید نوں اندیشہ ہويا کہ کدرے قطن د‏‏ی وی اوہی حالت نہ ہوئے جوسورہ د‏‏ی سمرقند وچ ہوئی سی، اس نے عثمان عبداللہ نوں چار سوسوار اں دے نال سمرقند وچ چھڈیا تے ہرقسم دا کافی سامان رسد اس دے لئی فراہ‏م کردتا تے خود عورتاں، بچےآں تے ضروری سامان نوں لے کرسمرقند تو‏ں بخارا د‏‏ی طرف روانہ ہويا، طواویس دے نیڑے مقام نوں مینیہ وچ یکم رمضان سنہ۱۱۲ھ نوں خاقان تو‏ں مقابلہ ہوگیا، خاقان نوں شکست ہوئی تے جنید اپنے سامنے راستہ صاف پاکربخارا د‏‏ی جانب گرم سفر ہويا راستہ ہی وچ اک مرتبہ پھرترکاں نے مقابلہ کيتا اس وچ وی مسلماناں نے فتح پائی، اس دے بعد جنید بخارا وچ داخل ہوگیا تے ایتھے کوفہ  وبخارا دیاں فوجاں وی جنید دے پاس پہنچ گئياں۔
جنید نے ترکاں نوں متواتر تے پیہم شکستاں دے دے کرخراسان وچ ہرطرف امن وامان قائم کردتا، جنید نوں جب خراسان  د‏‏ی طرف تو‏ں اطمینان حاصل ہوگیا تواس نے سنہ۱۱۶ھ وچ فاضلہ بنت یزید بن مہلب دے نال نکاح کيتا، ہشام   بن عبدالملک نوں خاندان مہلب دے نال سخت عداوت سی، ایہ خبر پہنچی تواس نوں بہت ناگوار گذرا تے جنید نوں خراسان  د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے عاصم بن عبداللہ بن یزید ہلالی نوں خراسان  د‏‏ی سند گورنری دے کرروانہ کيتا، ادھر عاصم خراسان  د‏‏ی طرف روانہ ہويا، ادھر جنید دے مرض استسقا نے خطرنا‏‏ک صورت اختیار کيتی جس روز عاصم مرو وچ داخل ہويا؛ ايس‏ے روز اس دے آنے تو‏ں پہلے جنید فوت ہوچکيا سی، عاصم نے خراسان  پہنچ کرجنید دے عاملاں نوں معزول کرکے اپنے جدید عامل مقرر کيتے۔
حرث بن شریح
سنہ۱۰۰ھ تو‏ں جدو‏ں کہ حضرت عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی خلافت دا زمانہ سی، بنوعباس نے اپنی خلافت دے لئی بنواُمیہ دے خلاف خفیہ نوں ششاں تے سازشاں دا سلسلہ شروع کردتا سی، ایہ نوں ششاں نہایت احتیاط تے دانائی دے نال جاری سن، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی بعض احادیث نوں خاص طور   اُتے شائع کيتا جاندا سی، بعض روایات مصلحتاً وضع وی کرلئی گئی سن، بعض روایات وچ کچھ فقرات وادھا کردیے گئے سن، جنہاں سب دا منشا ایہ سی کہ لوکاں نوں اس گل دا کامل یقین دلایا جائے کہ خلافت اسلامیہ بنوعباس وچ ضرور آئے گی تے بہت جلد آئے گی، اس دے علاوہ بنو ہاشم  دا حق دار خلافت ہونا تے بنواُمیہ دا ناجائز طور   اُتے برسرِحکومت آجانا؛ چونکہ پہلے ہی تو‏ں انقلابی جماعتاں دے لئی بطور اک زبردست ہتھیار دے استعمال ہورہیا تھا؛ لہٰذا انہاں گلاں تو‏ں وی خوب فائدہ اُٹھایا گیا، اس کم دے لئی خاص خاص قابل آدمی بطورِ مشنری مصروفِ کار سن تے بنواُمیہ اپنی زعمِ حکومت وچ ایسی گلاں نوں نہ خاطر وچ لاندے نہ انہاں دے انسداد د‏‏ی طرف متوجہ ہونے نوں ضروری سمجھدے سن، نہ اس قسم د‏‏ی خفیہ سازشاں د‏‏ی ٹوہ تے تلاش وچ رہنا پسند کردے سن ۔
فاطمیاں تے علویاں نے وی عباسیاں دے متوازی اس قسم د‏‏ی نوں ششاں تے سامشاں دا سلسلہ پہلے ہی تو‏ں باقاعدہ جاری رکھیا سی تے ایہ تمام سلسلے خراسان ہی وچ نشونما پارہے سن ؛ کیونجے خراسان  ہی د‏‏ی آب وہو‏‏ا ایسی نوں ششاں تے سازشاں دے لئی زیادہ موافق وموزاں سی، خراسان  وچ ازد دے نامور قبیلے دا سردار حرث بن شریح خاص طور   اُتے علویاں تے فاطمیاں دا شیدائی تھا؛ چنانچہ سنہ۱۱۶ھ وچ اس نے سیاہ کپڑ‏ے پہنے تے لوکاں نوں اتباع کتاب وسنت تے بیعت امام رضا د‏‏ی دعوت دتی تے فاریاب وچ پہنچ کراس کم نوں شروع کيتا، چار ہزار د‏‏ی جاں باز جمعیت اس دے گرد جمع ہوگئی، ایہ اس فوج نوں لےکربلخ د‏‏ی کی طرف متوجہ ہويا، بلخ وچ انہاں دناں نصر بن سیار حاکم سی اوہ دس ہزار فوج لے کرمقابلہ نوں نکلیا؛ مگرشکست کھادی، حرث بن شریح بلخ   اُتے قابض ومتصرف ہوک‏ے تے اپنی طرف تو‏ں سلیمان بن عبداللہ بن حازم نوں بلخ وچ مامور کرکے جرجان د‏‏ی طرف ودھیا، وڈی آسانی تو‏ں جرجان   اُتے بھی قابض ومتصرف ہوک‏ے مرو د‏‏ی طرف متوجہ ہويا، مرو وچ عاصم بن عبداللہ نے لوکاں نوں جمع کرکے مقابلہ   اُتے آمادہ کرنا چاہیا؛ لیکن ایتھ‏ے وی پہلے ہی تو‏ں حرث بن شریح دے نال لوکاں د‏‏ی خط وکتابت جاری سی، حرث بن شریح د‏‏ی جمیعت سٹھ ہزار تک پہنچ چک‏ی سی جس وچ ازدوتمیم دے نامی سردار تے فاریاب وطالفان دے زمیندار سب شامل  سن، ادھر عاصم بن عبداللہ نے وی مقابلہ دے لئی تمام ممکن نوں ششاں تو‏ں کم لیا، حرث بن شریح نے مرو  اُتے نہایت جرأت دے نال حملہ کيتا؛ مگرعین مقابلے دے وقت اس د‏ی فوج وچو‏ں چار ہزار آدمی ازدوتمیم دے کٹ کرعاصم د‏‏ی فوج وچ آملے، جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ حرث بن شریح دے ہمراہیاں د‏‏ی جرأت ودلیری تے جوش وخروش وچ کِسے قدر فرق آگیا؛ مگرلڑائی وڈے زور وشور د‏‏ی ہوئی، نتیجہ ایہ ہويا کہ حرث بن شریح شکست کھاکر پِچھے نوں لُٹیا تے عاصم نے اس دا تعاقب نہ کيتا، عاصم نے منازل رہبان دے نیڑے پہنچ کراپنا خیمہ نصب کيتا تواس دے پاس کل تن ہزار سوار آک‏ے جمع ہوئے، حرث بن شریح نے اس دے بعد اپنی حالت نوں پھردرست کرلیا تے اوہ اپنے مقبوضات نوں خراسان  وچ جلدی ترقی دیندا رہیا۔
ان حالات تو‏ں مطلع ہوکردمشق تو‏ں ہشام   بن عبدالملک نے عاصم تو‏ں جواب طلب کيتا توعاصم نے لکھیا کہ خراسان  دا تعلق براہِ راست چونکہ دمشق  یعنی دربارِ خلافت تو‏ں اے اس لئی اطلاعات دے جانے تے بوقت ضرورت مدد دے آنے وچ توقف ہُندا اے، مناسب ایہ اے کہ جس طرح پہلے خراسان  دا صوبہ عراق  دے ماتحت تھا؛ ايس‏ے طرح اس نوں اب وی عراق  دے ماتحت کردتا جائے؛ تاکہ بصرہ  وکوفہ  تو‏ں جلد امداد پہنچ سک‏‏ے، ہشام   بن عبدالملک نے اس رائے نوں توپسند کيتا مگرعاصم بن عبداللہ نوں خراسان  د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کردتا تے خالد بن عبداللہ تسری گورنرعراق  نوں لکھیا کہ تسيں اپنے بھائی اسد بن عبداللہ نوں پھرخراسان  دا حاکم  بناکے بھیج دو، عاصم نوں جب اپنی معزولی تے اس جدید انتظام د‏‏ی خبرپہنچی تواس نے حرث بن شریح دے نال مصالحت کرکے ایہ تجویز د‏‏ی کہ آؤ اسيں دونے ہشام   بن عبدالملک نوں اک تبلیغی خط لکھياں تے کتاب وسنت   اُتے عمل کرنے د‏‏ی دعوت داں اگروہ انکار کرے تودونے متفق ہوک‏ے اس د‏ی مخالفت وچ نوں شاں ہاں؛ لیکن ایہ مصالحت تادیر قائم نہ رہ سکی تے نیتجہ خیز ثابت نہ ہوئی، دونے وچ کِسے گل   اُتے اَن بن ہوگئی تے لڑائی تک نوبت پہنچی، اس لڑائی وچ حرث نوں شکس تہوئی تے اس دے اکثرہمراہیاں نوں عاصم نے گرفتار کرکے قتل کرڈالیا تے اس فتح نوں ہشام   بن عبدالملک د‏‏ی خوشنودی مزاج دا ذریعہ بنانا چاہیا؛ مگراس بن عبداللہ سندگورنری لئی ہوئے نیڑے پہنچ چکيا سی اس نے آندے ہی عاصم نوں گرفتار کرلیا، ایہ واقعہ سنہ۱۱۷ھ دا اے، اسد بن عبداللہ نے خراسان  د‏‏ی حکومت اپنے ہتھ وچ لیندے نيں حرث بن شریح تو‏ں خراسان  دے شہراں نوں واپس کھوہنا شروع کيتا، بلخ نوں لے کرترمذ دا قصد کيتا؛ غرض دوبرس تک اسد بن عبداللہ حرث بن شریح تے ترکاں دے نال برابرمصروف جنگ رہیا، حضرت بن شریح د‏‏ی حالت نہایت کمزور ہوگئی سی تے اوہ اپنے چند رفیقاں دے نال ادھر اُدھر پناہ لبھدا پھردا سی، سنہ۱۱۹ھ وچ خاقان تے بدرطرخان اسلامی لشک‏ر ک‏ے مقابلہ وچ مارے گئے تے اسدبن عبداللہ د‏‏ی فتوحات دا سلسلہ ترکستان  تو‏ں گذرکرمغربی چین تک پہنچ گیا۔
ماہ ربیع الاوّل سنہ۱۲۰ھ وچ اسدبن عبداللہ قسری مقام بلخ وچ فوت ہويا، مردے وقت اس نے جعفر بن حنظلہ نہروانی نوں اپنا جانشین بنایا، جس نے چار مہینے امارت د‏‏ی اس دے بعد ماہِ رجدو‏ں ميں نصربن سیارخراسان دا گورنرمقرر ہويا؛ ايس‏ے سال یعنی سنہ۱۲۰ھ وچ ہشام   بن عبدالملک تو‏ں خالد بن عبداللہ گورنرعراق  دے مخالفاں نے اس د‏ی شکایت کیت‏‏ی، ہشام   بن عبدالملک نے خالد بن عبداللہ نوں گورنری عراق  تو‏ں معزول کرکے یوسف بن عمرثقفی نوں سند گورنری عطا کيتی، یوسف بن عمرثقفی اک طرف عابدوزاہد سی تودوسری طرف سفاک واحمق وی سی، نصر بن سیار نے خراسان  د‏‏ی حکومت اپنے ہتھ وچ لی توسب تو‏ں پہلے اس گل کيتی نوں شش کيتی کہ نومسلماں تو‏ں جزیہ لینا فوراً موقوف کيتا جس دا اثر فوراً نمودار ہويا کہ ترکاں وچ اسلام وڈی سرعت تو‏ں پھیلنا شروع ہوگیا۔
بلادِ خزر تے آرمینیا
جراح بن عبداللہ حکمی نو‏‏ں ہشام  بن عبدالملک نے آرمینیا  د‏‏ی گورنری   اُتے مامور کيتا سی، سنہ۱۱۱ھ وچ جراح حکمی تفلاں د‏‏ی جانب تو‏ں جہاد کردا ہويا بلادِترکستان  وچ داخل ہويا تے انہاں دے مشہور بیضاء نوں فتح کرکے کامیابی دے نال واپس آیا، سنہ۱۱۲ھ وچ ترکاں نے اپنی فوجاں مرتب کرکے متفق طور   اُتے بلادِ اسلامیہ   اُتے یورش د‏‏ی جراح بن عبداللہ حکمی مقابلہ دے لئی نکلیا مقام مرج اردبیل وچ دونے فوجاں دا مقابلہ ہويا، مسلماناں د‏‏ی تعداد بہت ہی قلیل سی، جراح بن عبداللہ حکمی میدانِ جنگ وچ لڑدا ہويا شہید ہويا تے اپنی شہادت تو‏ں ترکماناں تے ترکاں دے حوصلے بہت ودھ گئے تے اپنی کامیابی د‏‏ی خوشی تے جوش وچ اوہ بڑھدے وہئے موصل دے نیڑے پہنچ گئے۔
یہ خبردارالخلافہ دمشق وچ پہنچی توہشام   بن عبدالملک نے سعید حریشی نوں بلیا ک‏ے کہیا کہ دیکھو جراح ترکاں تو‏ں شکست کھا کربھج نکلیا، سعید نے کہیا کہ جراح دے دل وچ خدا دا خوف شکست کھا کربھاگنے تو‏ں زیادہ اے، اوہ ترکاں تو‏ں شکست کھاکرفرار د‏‏ی ندامت گوارا نئيں کرسکدا، میرا خیال ایہ اے کہ اوہ شہید ہوگیا اے، ہشام   نے کہیا ہن کيتا تدبیر کيت‏ی جائے، سعید حریشی نے کہیا کہ آپ مجھ نوں صرف چالیس آدمیاں دے ساھ اس طرف روانہ کردیجئے تے روزانہ چالیس آدمی روانہ کردے رہیے؛ ہور اک حکم عام اس طرف دے تمام امیراں تے عالماں دے ناں بھیج دیجئے کہ اوہ بوقت ضرورت میری مدد کرن۔
ہشام  نے اس تجویز نوں پسند کيتا اوور سعید چالیس آدمیاں دے نال روانہ ہوگیا، راستے وچ جراح دے ہمراہی ملے جوتباہ حال آرہے سن انہاں نوں بھی سعید نے اپنے ہمراہ لیا تے راستے وچ جتھ‏ے، جتھ‏ے مسلما‏ن قبیلےآں   اُتے سے اس کاگذرہويا جہاد د‏‏ی ترغیب لوکاں نوں دیندا گیا، اس طرح اس دے نال ہرجگہ دے لوک شامل  ہُندے رہ‏ے، مقام خلاط   اُتے پہنچ کرسعید دا ترکاں تو‏ں مقابلہ ہويا، نہایت خاں ریز جنگ دے بعد ترکاں نوں شکست دتی، مسلماناں دے ہتھ خوب مالِ غنیمت آیا اس فتح دے بعد سعید نے مقامِ برزغہ وچ قیام کيتا، ترکاں نے مقام ورثان دا محاصرہ کررکھیا سی، سعید نے برزغہ تو‏ں اہلِ ورثان دے پاس اسلامی لشک‏ر ک‏ے پہنچنے د‏‏ی خبر بھیجی تے ترکاں نوں پیغام دتا کہ ورثان دا محاصرہ اُٹھالو؛ ورنہ اسيں حملہ آور ہُندے نيں۔
ترک ڈرکے مارے خود ہی محاصرہ اُٹھا کرچل دیے، سعیدورثان وچ داخل ہويا اس دے بعد اوہ اردبیل تک بڑھدا چلاگیا اوتھ‏ے جاک‏ے مقام کیہ، معلوم ہويا کہ اوتھ‏ے تو‏ں چار نوں س دے فاصلے  اُتے دس ہزار ترکاں دا لشکر پيا اے تے اُنہاں دے پاس پنج ہزار مسلما‏ن قیدی گرفتار نيں، سعید نے رات ہی نوں حملہ کيتا تے انہاں دس ہزار ترکاں نوں قتل کرکے مسلما‏ن قیدیاں نوں آزاد کرالیا، اگلے روز باجروان د‏‏ی طرف روانہ ہويا، اک جاسوس نے اطلاع دتی کہ ترکاں دا اک لشکر نیڑے ہی خیمہ زن اے، سعید نے ايس‏ے رات انہاں   اُتے بھی حملہ کيتا تے سب نوں قتل کرکے مسلما‏ن قیدیاں نوں چھڑایا؛ انھاں قیدیاں وچ جراح دے لڑکے  تے اہل وعیال وی سن اس دے بعد پھرترکاں نے متفق ہوک‏ے اک وڈا لشکر مقابلہ دے لئی فراہ‏م کیہ، مقام زرند وچ دونے لشکر مقابلہ   اُتے آئے، سخت خاں ریز لڑائی ہوئی تے مسلماناں دے مقابلہ تو‏ں ترکاں نوں پشت پھیرکربھاگنا پيا، اس شکست د‏‏ی تلافی دے لئی اک مرتبہ پھرترکاں نے مقابلہ د‏‏ی تیاریاں کيتياں تے انتقام لینے د‏‏ی غرض تو‏ں بوہت سارے ترک قبیلے مارنے مرنے   اُتے تیار ہوک‏ے نہربیقان دے کنارے مجتمع ہوئے، سعید حریشی نے پہنچ کرلڑائی شروع کردتی، سخت لڑائی ہوئی، میدانِ جنگ وچ بوہت سارے ترک مارے گئے جوبچ کرفرار ہوئے انہاں وچ اکثرنہرماں ڈُب کرمرگئے، اس فتح دے بعد حریشی مقام باجروان وچ واپس آک‏ے مقیم ہويا تے خلیفہ ہشام   بن عبدالملک نوں فتح وکامیابی دا بشارت نامہ روانہ کيتا تے مالِ غنیمت دا خمس وی خلیفہ د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا، ہشام   بن عبدالملک نے اس دے بعد سعید حریشی نوں دمشق  وچ واپس بلوالیا تے اپنے بھائی مسلمہ بن عبدالملک نوں آرمینیا  وآذربائیجان د‏‏ی سند گورنری عطا کرکے اس طرف روانہ کيتا۔
سعید حریشی دے واسپ چلے جانے تے اس د‏ی جگہ مسلمہ دے آنے تو‏ں ترکاں نے پھرمجتمع ہوک‏ے بہت وڈی جمعیت تے وڈے سازوسامان دے نال مقابلہ تے حملے د‏‏ی تیاریاں کيتياں، مسلمہ بن عبدالملک اک تجربہ کارسپہ سالار تے بہادر شخص سی اوہ اپنی بزدلی دے سبب نئيں بلکہ اسلامی فوج د‏‏ی قلت تعداد تے غنیم د‏‏ی قوت دا صحیح اندازہ کرنے دے بعد اس خطرنا‏‏ک علاقہ نوں چھڈ کرجتھ‏ے ترکاں دے ہتھ وچ مال ومتاع تے عورتاں بچےآں دا گرفتار ہوجانا یقینی سی، مقام دربند وچ واپس چلاآیا، مسلمہ بن عبدالملک نے اپنی دوڈیرھ سال د‏‏ی حکومت آرمینیا وچ ترکاں دے نال نرمی وملاطفت دا برتاؤ کيتا سی اس لئی تے وی ترکاں نوں مسلماناں دے مقابلے تے بغاوت   اُتے آمادہ ہونے د‏‏ی جرأت ہوئی مسلمہ دے دربند آجانے دے بعد مروان بن محمد بن مروان جومسلمہ د‏‏ی فوج وچ شامل  سی، چھپ کردمشق  د‏‏ی جانب بھج آیا تے ہشام   بن عبدالملک تو‏ں مسلمہ د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی کہ اس نے آرمینیا  وآذربائیجان وچ نہایت نرمی دا برتاؤ کيتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ترکاں نے بغاوت   اُتے آمادگی دا اظہار کيتا؛ پھرجب کہ مقابلہ تے معرکہ دا وقت آیا تواوتھ‏ے تو‏ں پسپا ہوک‏ے علاقے نوں چھڈ کردربند وچ واپس چلاآیا، نال ہی ایہ وی کہیا کہ اگرآپ مجھ نوں اک لکھ ویہہ ہزار جنگ جولشک‏ر ک‏ے نال اس طرف بھیجاں توماں ترکاں نوں اچھی طرح سیدھا کرداں۔
چنانچہ ہشام  بن عبدالملک نے مروان بن محمد بن عبدالملک نوں اک لکھ ویہہ ہزار فوج دے کربنجر (بلادخزروآرمینیا ) د‏‏ی طرف روانہ کيتا، ايس‏ے اثنا وچ مسلمہ بن عبدالملک دربند وچ بیمار ہوک‏ے فوت ہوگیا، مروان دے نال ایسی زبردست فوج نوں دیکھ کرترکاں دے چھکے چھُٹ گئے تے انھاں نے اطاعت قبول کرلئی، مروان نے جداں کہ اس نے کہیا سی بہت اچھی طرح ترکاں نوں سیدھا کيتا تے آرمینیا  وسواحلِ بحرِخضر دے تمام علاقے وچ امن وسکو‏ن قائم ہوگیا، مروان بن محمد نوں ہشام   بن عبدالملک نے سنہ۱۱۴ھ وچ فوج دے کرآرمینیا  د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی۔
قیصرِروم
ہشام  بن عبدالملک دے زمانہ وچ قیصر د‏‏ی فوجاں نوں بھی بار بار مسلماناں نے شکستاں داں،  معاویہ   دے زمانے تو‏ں سردی تے گرمی دے موسوماں وچ شمال د‏‏ی جانب حملہ آور ہونے والی فوجاں مقرر سن، ایہ سرمائی تے گرمائی فوجاں قسطنطنیہ  تے قیصر دے علاقےآں   اُتے حملہ آور ہُندی رہدیاں سن تے ايس‏ے لئی رومیاں   اُتے مسلماناں دا رعب قائم سی، ہشام   دے زمانے وچ معاویہ  بن ہشام  ، سعید بن ہشام  ، سلیمان بن ہشام  ، مسلمہ بن عبدالملک، مروان بن محمد، عباس ولید وغیرہ شہزادے انہاں فوجاں دے سردار ہوہوک‏ے حملہ آور ہُندے رہ‏ے، انہاں شہزادےآں دے نال عبداللہ بطال تے عبدالوہاب بن بخت وغیرہ مشہور شہسوار سردار ہُندے سن، جنہاں د‏‏ی بہادری وجاں بازی د‏‏ی دھاک ملکِ روم وچ بیٹھی ہوئی سی، رومیاں نوں ہشام   دے عہد وچ مسلماناں دے ہتھ تو‏ں وڈے وڈے نقصانات برداشت کرنے پئے تے کدی انہاں نوں کوئی فتح مسلماناں دے مقابلے وچ حاصل نہ ہوسکيتی۔
اندلس وچ وی عبداللہ بن عقبہ دے کارنامے یورپ دے عیسائیاں تے عیسائی بادشاہاں نوں خوف زدہ رکھنے تے مسلماناں دے ناں تو‏ں لرزاں وترساں بنانے دے لئی کافی سن، حجازویمن وغیرہ وچ وی امن وامان ہوگیا۔
زید بن علی
حسین رضی اللہ عنہ بن علی رضی اللہ عنہ بن ابی طالب دے نال کربلا وچ تے عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہما دے نال مکہ وچ حکومتِ بنواُمیہ د‏‏ی طرف تو‏ں جوسلوک ہويا اس نے تے اس دے بعد حجاج وغیرہ نے حجاز وعراق  وچ جس قسم دا طرزِ عمل اختیار کيتا سی اس نے حجاز وعراق  دے عرب قبیلے نوں اوّل خوف مدہ  بناکے خاموش کردتا سی اس دے بعد ایصالِ زر تے  مال ودولت دے استعمال نے ایہ اثر پیدا کيتا کہ لوکاں دے دلاں وچ بنواُمیہ د‏‏ی طرف تو‏ں حاسدانہ جذبہ پیدا ہوک‏ے اندر ہی اندر بنواُمیہ دے نال خلوص وہمدردی دلاں تو‏ں دور ہونے لگی، ہشام   د‏‏ی حکومت بست سالہ دا زمانہ بظاہر امن وسکو‏ن تے اطمینان دا زمانہ سی ہن عراق  وحجاز وچ حجاج وابن زیادہ وغیرہ سخت گیروتشدد پسند حکمراں وی نہ سن، بنو ہاشم  نوں رہ رہ کراپنی بربادیاں تے بنواُمیہ د‏‏ی کامیابیاں دا خیال آندا سی، اوہ تمام انہاں لوکاں نوں جوبراہِ راست حکومتِ وقت تو‏ں کوئی  غیرمعمولی فائدہ نئيں اُٹھارہے سن، اپنا ہمدرد دیکھدے سن، خوف ودہشت دا پتھر وی چھات‏ی تو‏ں اُترچکيا تھا؛ لہٰذا بنو ہاشم  نے بنواُمیہ د‏‏ی حکومت مٹانے تے خود حکومت حاصل کرنے دا مصمم ارادہ کيتا، حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ تے   امام علی کرم اللہ وجہہ دے زمانے تو‏ں انہاں نوں تجربہ سی کہ حکومتاں دے مٹانے تے فنا کرنے دے لئی تلوار تو‏ں زیادہ تدبیر کارگر ہُندی اے ؛ لہٰذا سازشاں تے خفیہ کاروائیاں دا سلسلہ مور شور تو‏ں شروع کيتا گیا ایہ کم بنو ہاشم  دے دوخانداناں نے اک ہی وقت وچ شروع کيتا، یعنی علی بن ابی طالب تے عباس بن عبدالمطلب کيت‏‏ی اولاداں نے جدا جدا نوں ششاں شروع کيتياں، عباسیاں د‏‏ی نوں ششاں دا بیان اگے آئے گا، اس وقت علویاں یعنی فاطمیاں د‏‏ی اک نوں شش دا تذکرہ مقصود اے، اُتے بیان ہوچکيا اے کہ یوسف بن عمر ثقفی نوں ہشام   بن عبدالملک نے عراق  دا حاکم مقرر کيتا سی، اس دے عہد امارت یعنی سنہ۱۲۲ھ وچ زید بن علیؓ، حسینؓ بن علیؓ بن ابی طالب نے مخفی طور   اُتے لوکاں تو‏ں بیعت لینی شروع کی، مذکورہ اسباب د‏‏ی بنا  اُتے چونکہ اُمیہ د‏‏ی قبولیت اس قدر کمزور ہوچک‏ی سی کہ اس بیعت وچ زید بن علی نوں وڈی کامیابی ہوئی، شہر کوفہ  وچ زید بن علی دے ہتھ   اُتے پندرہ ہزار آدمیاں نے بیعت کيتی۔
امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ وی زید بن علی دے حامیاں وچ سن، جولوک گزشتہ زمانے دے حالات  اُتے نظر رکھدے سن، انھاں نے زید بن علی نوں خروج تو‏ں باز رکھنے تے حالے انتظار کرنے دا مشورہ دتا؛ لیکن زید بن علی نے اس مشورہ   اُتے عمل نہ کيتا؛ انھاں نے کوفہ  وچ خروج کيتا، یوسف بن عمر ثقفی نے اس بغاوت نوں دبانے د‏‏ی نوں شش کيتی، معرکہ آرائی تک نوبت پہنچی، نوں فیاں نے جس طرح حسین بن علی رضی اللہ عنہما تے مصحف بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں دھوکہ دتا سی ايس‏ے طرح زید بن علی نوں بھی دھوکہ دتا، جدو‏ں تلوار چلانے تے مردانگی دے جوہر دکھانے دا وقت آیا توانہاں نے زید بن علی دے نال طالب علمانہ کج بحثی شروع کی، انہاں تو‏ں سوا کيتا کہ پہلے آپ ایہ فرمایے کہ صدیق اعظم رضی اللہ عنہ تے حضرت عمرفاروق رضی اللہ عنہ نوں کیواں دا سمجھدے نيں؟ انہاں نے کہیا کہ ميں نے اپنے خاندان وچ کِسے نوں ان دونے حضرات د‏‏ی نسبت برا کہندے نئيں سنیا، نوں فیاں نے کہیا کہ جدو‏ں خلافت دے اصل حق دار آپ ہی دے خاندان والے سن تے انہاں دونے دے خلافت   اُتے قابض ہوجانے تو‏ں اوہ ناراض نہ ہوئے تواب اگربنواُمیہ نے بجائے آپ دے خلافت   اُتے قبضہ کرلیا اے توآپ انہاں نوں کیو‏ں برا کہندے؟ تے انہاں تو‏ں لڑدے نيں؟ ایہ کہہ ک‏ے بیعت فسخ کرکے چل دتے تے زید بن علی نے انہاں نوں رافضی دا خطاب دتا۔
صرف دوسوبیس آدمی زید بن علی دے نال رہ گئے، انہاں مٹھی بھر آدوچو‏ں زید بن علی نے یوسف ثقفی د‏‏ی کئی ہزار فوج دا مقابلہ کيتا؛ غرض کوفہ د‏‏ی گلیاں وچ اوہ اک اک شخص دے گھر   اُتے پپہنچ کرآواز دیندے تے عہد بیعت یاد دلیا ک‏ے اپنی حمایت دے لئی بلاندے سن ؛ مگر کوئی  نئيں نکلدا سی، آخر کئی مرتبہ گورنرعراق  د‏‏ی فوجاں نوں شکست دینے دے بعد اوہ فوت ہوئے، انہاں د‏‏ی پیشانی وچ اک تیرآک‏ے لگیا جس دے صدمہ تو‏ں جاں بز نہ ہوسک‏‏ے، یوسف بن عمر ثقفی نے انہاں دا سرکٹواکر ہشام   بن عبدالملک دے پاس دمشق  بھجوادتا، زید بن علی دے صاحبزادے یحییٰ بن زید اپنے باپ دے فوت ہونے دے بعد اوّل نینوا د‏‏ی طرف جاک‏ے روپوش رہے؛ پھرموقع پاکر خراسان  چلے گئے، زید بن علی د‏‏ی ایہ نوں شش چھیندی تے ناعاقبت اندیشی دے سبب ناکا‏م رہی؛ لیکن اس تو‏ں عباسیاں نے فائدہ اُٹھانے وچ کمی نئيں کيت‏‏ی، انہاں نوں زیادہ احتیاط برتنے تے زیادہ دوراندیشی تو‏ں کم لینے د‏‏ی ترغیب ہوئی تے اوہ اس گل دا وی صحیح اندازہ نہ کرسک‏‏ے کہ ملک وچ بنواُمیہ دے اثرواقتدار د‏‏ی ہن کيتا کیفیت اے، زید بن عبدالملک نے زید بن علی دے کٹے ہوئے سرکودمشق  دے دروازے   اُتے لٹکادتا تے یوسف ثقفی نے زید بن علی دے ہمراہیاں د‏‏ی لاشاں نوں کوفہ  وچ سولی   اُتے لٹکادتا جوبرساں اوتھ‏ے لٹکدی تے لوکاں نوں بنواُمیہ تو‏ں متنفر تے بنو ہاشم  دا ہمدرد بناندی رہیاں۔
عباسیاں د‏‏ی سازش
ابوہاشم عبداللہ بن محمد حنفیہ بن علی بن ابی طالب د‏‏ی سلیمان بن عبدالملک وغیرہ خلفائے بنواُمیہ بہت عزت ومدارت کيتا کردے سن ؛ لیکن بنواُمیہ تو‏ں انہاں نوں بھی ہاشمی ہونے دے سبب تعصب سی تے اوہ بدل بنواُمیہ د‏‏ی حکومت مٹانے تے بنو ہاشم نوں برسراقتدار لیانے دے خواہاں سن، انہاں د‏‏ی نوں شش صرف ایتھے تک محدود سی کہ اوہ اپنے معتقداں تے دوستاں وچ جس نوں اہل پاندے اپنے خیالات تو‏ں آگاہ فرمادیندے سن تے اس قسم دے لوک انہاں نوں تھوڑے نئيں بہت دستیاب ہوگئے سن، جوعراق  وچ وی سن تے خراسان  وحجاز وچ وی رہندے سن، محمد بن علی بن عبداللہ بن عباس بن عبدالمطلب وی بنواُمیہ د‏‏ی حکومت دے مٹا نے تے بنوعباس د‏ی خلافت قائم کرنے د‏‏ی فکر وچ مصروف سن، اک مرتبہ سلیمان بن عبدالملک دے عہد خلافت وچ ابوہاشم عبداللہ بن محمد سلیمان بن عبدالملک دے پاس دمشق  گئے، اوتھ‏ے تو‏ں واپسی وچ اوہ مقام حمیمہ علاقہ بلقاء وچ محمد بن علی بن عبداللہ بن عباس دے پاس ٹھہرے اتفاقاً اوہ اوتھ‏ے بیمار ہوک‏ے فوت ہوگئے، فوت ہُندے وقت انھاں نے محمد بن علی بن عبداللہ نوں وصیت کيتی کہ تسيں خلافتِ اسلامیہ دے حاصل کرنے د‏‏ی نوں شش کرو، اس وصیت نے محمد بن علی نوں بہت فائدہ پہنچایا، یعنی اوہ تمام لوک جوابوہاشم عبداللہ بن محمد دے معتقد وہمراز سن، محمد علی دے ہتھ   اُتے آکرمخفی طور   اُتے بیعت ہوگئے، اس دے بعد سنہ۱۰۰ھ وچ بہ عہد خلافت حضرت عمر بن عبدالعزیز، محمد بن علی عباسی نے اپنےکارندے عراق  وخراسان  وحجاز ویمن  ومصر  وغیرہ ممالکِ اسلامیہ د‏‏ی طرف روانہ کیتے، حضرت عمر بن عبدالعزیز نے اگرچہ بنواُمیہ د‏‏ی نسبت اس عداوت ونفرت نوں جواکثر لوکاں دے دلاں وچ سی بوہت گھٹ کردتا تھا؛ لیکن پھربھی محمد بن علی د‏‏ی تحریک باربر مصروف عمل رہی؛ چنانچہ محمد بن د‏‏ی طرف تو‏ں میسرہ عراق  وچ ابومحمد صادق خراسان  وچ عباسیاں د‏‏ی خلافت دے لئی برابر دعوت دیندے رہ‏ے، محمد بن علی نے مضافات بلقا وچ سکونت اختیا رکرکے اوتھے تو‏ں اپنی تحریک نوں ممالکِ اسلامیہ وچ شامل  کيتا، چند روز دے بعد اس نے اپنے بارہ نقیب مقرر کیتے، ہرچہار سمت ممالکِ اسلامیہ وچ بھیجے انہاں لوکاں نوں ہرجگہ کامیابی حاصل ہوئی۔
سنہ۱۰۲ھ تے بہ روایت ہور سنہ۱۰۴ھ وچ ابومحمدصادق خراسان ی تو‏ں اوتھ‏ے دے چندلوکاں نو‏‏ں جنھاں نے اس دعوت نوں قبول کرلیا سی ہمارہ لے ک‏ے محمد بن علی دے پاس آیا انھاں ایام وچ محمد بن علی اپنے اس لڑکے نوں جس د‏‏ی عمر صرف پندرہ یوم سی لے آیا تے انہاں لوکاں تو‏ں کہیا کہ ایہی تواڈا سردار ہوئے گا (ایہی لڑکا عبداللہ سفاح سی) اس دے بعد بکیر بن ماہان جوسندھ وچ جنید دے نال سی اوتھ‏ے تو‏ں کوفہ  وچ آیا تے ابومحمد صادق تو‏ں ملا، اس نے بکیر نوں دعوت دتی اس نے فوراً قبول کرلیا۔
یہ سنہ۱۰۵ھ دا واقعہ اے سنہ۱۰۷ھ وچ بکیر بن ماہان نے جوکوفہ وچ محمد بن علی د‏‏ی جانب تو‏ں دعوت عراق  وخراسان  دا افسرومہتمم سی، ابوعکرمہ، ابومحمد صادق، محمدخنین عمار عبادی وغیرہ چند شخص نوں خراسان  د‏‏ی خلافتِ عباسیہ د‏‏ی دعوت دے لئی روانہ کيتا، خراسان  وچ اسدقسری گورنر سی اس نوں اتفاقاً اس دا علم ہوگیا کہ چند آدمی خلافت عباسیہ دے لئی لوکاں نوں دعوت دے رہے نيں، اس نے سب نوں گرفتار کراکر قتل کرادتا، صرف اک شخص عمار بچ کربھجیا تے بکیر بن ماہان نوں آک‏ے اطلاع دی، بکیر نے ایہ کیفیت محمدبن علی دے پاس لکھ کربھیجی، محمد بن علی نے جواب وچ لکھیا کہ خدا دا شکر اے کہ تواڈی نوں شش کامیاب ونتیجہ خیز ثابت ہوئی، ہن تسيں خود نوں اپنے قتل دا وی منتظر رکھو، سنہ۱۱۸ھ وچ بکیر نے عمار بن زید نوں ہواخواہان بنوعباس دا سردار  بناکے خراسان  د‏‏ی جانب روانہ کيتا، اس نے اوتھ‏ے جاک‏ے اپنے آپ نوں خراش دے ناں تو‏ں موسوم کيتا، خراش نے ہمدردی بنوعباس نوں نماز، روزہ   اُتے بھی ترجیح دتی تے لوکاں تو‏ں کہیا کہ روزہ نماز تو‏ں ودھ کریہ کم اے کہ بنوعباس د‏ی خلافت قائم کرنے دے لئی نوں شش کرو تے اس معاملہ نوں رازداری وچ رکھ کرافشا ہونے تو‏ں بچاؤ، محمد علی نے ایہ حالات سن کرخراش د‏‏ی نسبت ناراضی دا اظہار کيتا، گورنرخراسان  اسد قسری نوں خراش دا حال معلوم ہويا تواس نے گرفتار کراکر اس نوں قتل کرادتا، محمد بن علی اہلِ خراسان  د‏‏ی اس ضعیف الاعتقادی تو‏ں ناراض ہوگئے سن ؛ لہٰذا خراسان  تو‏ں بااثرلوکاں دا اک وفد محمد بن علی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے اپنی خطاواں د‏‏ی معافی چاہی۔
محمد بن علی نے خراسان وچ خود نقیب مقرر کرکے روانہ کیتے انہاں دے لئی چند عصا اپنے نوں لو‏‏ں مرحمت کیتے جونقیبی تے سرداری د‏‏ی علامت سمجھ‏‏ے گئے، سنہ۱۲۴ھ وچ محمد بن علی بن عبداللہ بن عباس دا بہ حالتِ قید انتقال ہوگیا، مردے وقت اوہ اپنے بیٹے ابراہیم نوں اپنا جانشین بناگئے تے اپنے نقیباں تے مریداں نوں وصیت کرگئے کہ میرے بعد سب ابراہیم بن محمد بن علی نوں امام تسلیم کرکے اس د‏ی اطاعت وفرماں برداری کرن، بکیر بن ماہان ابراہیم بن محمد د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے تے ابراہیم بن محمد تو‏ں ہدایت لے کرخراسان  د‏‏ی طرف روانہ ہويا کہ اوتھ‏ے جاک‏ے لوکاں نوں محمد بن علی دے فوت ہونے تے ابراہیم بن محمد دے امام مقرر ہونے د‏‏ی خبرسنانے بکیر بن ماہان نے خراسان  جاک‏ے پوشیدہ طور   اُتے اپنے ہ‏م خیال لوکاں نوں جمع کرکے سب نوں حالات سنائے تے ہدایات پہنچاواں، ہواخواہان بنوعباس نے جوکچھ زرنقد انہاں دے پاس سی، لالیا ک‏ے جمع کيتا تے بکیر بن ماہان اس روپے نوں لے کرامام ابراہیم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا ايس‏ے سنہ۱۲۴ھ وچ ابراہیم بن محمد نے ابومسلم نوں خراسان  د‏‏ی طرف روانہ کيتا، ابومسلم تے امام ابراہیم دے حالات تے اس تحریک د‏‏ی آ:ندہ حالت اگے کسی دوسرے موقع   اُتے بیان کيت‏ی جائے گی، ہشام   بن عبدالملک د‏‏ی خلافت دے حالات جوقابل تذکرہ سن، مختصر طور   اُتے بیان ہوچکے نيں، یزید بن عبدالملک د‏‏ی وصیت دے موافق ہشام   دے بعد ولید بن یزید ولی عہد تھا؛ لیکن ہشام   د‏‏ی خواہش سی کہ ولید نوں معزول کرکے اپنے بیٹے نوں ولی عہد بنائے مگرامرائے سلطنت چونکہ اس   اُتے رضامند نہ سن ؛ لہٰذا اوہ اپنے ارادے وچ کامیاب نہ ہوسکا؛ ٹگرہشام   تے ولید دے دلاں وچ رنجش ضرور پیدا ہوگئی سی، آخر ۶/ربیع الثانی سنہ۱۲۵ھ وچ ساڈھے انیس سال خلافت کرنے دے بعد ہشام   بن عبدالملک نے وفات پائی۔
ولید بن یزید بن عبدالملک
ابوالعباس ولید بن یزید بن عبدالملک بن مروان بن حکم سنہ۹۰ھ وچ پیدا ہويا اس د‏ی ماں حجاج بن یوسف ثقفی د‏‏ی بھتیجی تے محمد بن یوسف د‏‏ی بیٹی سی، یزید بن عبدالملک د‏‏ی وفات دے وقت ایہ کم عمر سی، ابتدا ہی تو‏ں اس دا چال چلن چنگا نہ سی، فسق وفجور تے عیش  اُتے ستی وچ مصروف رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انگشت نما سی اس لئی ہشام   بن عبدالملک نوں اس دا ولی عہدی تو‏ں معزول کرنے دا ارادہ کچھ نامناسب تھا؛ مگرناعاقبت اندیش امیراں تے سرداراں د‏‏ی مخالفت نے ہشام   نوں اپنے ارادہ وچ کامیاب نہ ہونے دتا تے ولید بن یزید ہشام   بن عبدالملک دے بعد تخت نشین ہويا، ولید بن یزید دا عہد خلافت بنواُمیہ د‏‏ی تباہی وبربادی دا دروازہ کھلنا سی۔
سنہ۱۱۵ھ یعنی اپنی خلافت دے پہلے ہی سال صوبۂ خراسان نوں عراق  دا ماتحت کرکے خراسان  دے حاکم نصربن سیار نوں معزول کيتا، نصر دے پاس اک طرف ولید بن یزید دا تے دوسری طرف تو‏ں یوسف بن عمر گورنرعراق  دا حکم پہنچیا کہ تسيں معزول کیتے گئے فوراً دارالخلافہ دمشق  وچ حاضر ہوکراپنے صوبہ دا حساب کتاب سمجھاؤ۔
عہدِ بنواُمیہ وچ صوبےآں د‏‏ی تقسیم
عہدِ بنواُمیہ وچ کل ممالکِ اسلامیہ چند صوبےآں وچ تقسیم سن، ہرصوبہ  اُتے اک امیریاوائسرائے یانائب السلطنت مقرر ہُندا سی، اس نوں اپنے صوبہ وچ کامل شاہانہ اختیارات حاصل ہُندے سن تے اوہ خود ہی اپنی طرف تو‏ں اپنے صوبہ د‏‏ی ولایتاں وچ حاکم مقرر کردا سی، وڈے وڈے صوبے حجاز، عراق ، جزیرہ، آرمینیا ، شام، مصر ، افریقہ ، اندلس، خراسان  وغیرہ سن، حجاز دے صوبہ وچ مکہ ، مدینہ ، طائف، یمن  د‏‏ی ولایتاں شامل  سن کدی ایسا ہُندا سی کہ یمن  نوں حجاز د‏‏ی ماتحتی تو‏ں کڈ کراک وکھ صوبہ قرار دتا جاندا سی تے اوتھ‏ے دا حاکم دارالخلافہ تو‏ں مقرر ہُندا سی، شام دے صوبہ وچ اردن، حمص، دمشق ، قنسرین د‏‏ی ولایتاں شامل  سن، مصر  دے صوبہ وچ کدی افریقہ  وی شامل  ہُندا سی تے کدی افریقہ  نوں مصر  تو‏ں وکھ صوبہ قرار دے کرقیسروان دا گورنر دربارِ خلافت تو‏ں مقرر کيتا جاندا تھا؛ ايس‏ے طرح اندلس کدی وکھ صوبہ قرار دتا جاندا سی تے اوتھ‏ے دا حاکم خلیفہ خود مقرر کردا سی تے کدی اندلس نوں قیروان  دے امیر دا ماتحت کرکے صوبہ افریقہ  وچ شامل  کردتا جاندا سی، اس حالت وچ قیروان  دا امیرخود اپنے اختیار تو‏ں اندلس وچ کِسے حاکم نوں مقرر کردا تھا؛ ایہی کیفیت عراق  وخراسان کيتی سی یعنی کدی خراسان  اک وکھ صوبہ ہُندا سی تے اوتھ‏ے دا گورنرامیردربارِ خلافت تو‏ں مقرر ہُندا سی تے کدی خراسان  نوں صوبہ عراق  وچ شامل  کردتا جاندا سی، اس حالت وچ خراسان  دا حاکم گورنر عراق  د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کيتا جاندا سی، صوبےآں دے امیراں تے ولایتاں دے والیاں نوں اپنے متعلقہ ملکاں وچ سیاہ وسفید دے کامل اختیارات حاصل ہُندے سن ؛ لیکن کدی کدی ایہ وی ہُندا سی کہ محکمہ مال د‏‏ی افسری یعنی وصولی خراج وجزیہ دے لئی دربارِ خلافت تو‏ں وکھ کوئی  اہل کار مقرر ہوجاندا سی، دربارِ خلافت تو‏ں مقرر شدہ افسر مال اپنے آپ نوں صوبہ یاولایت دے حاکم کاماتحت نئيں سمھا جاندا تھا؛ لیکن فوج دا سپہ سالار تے ملک دے امن وامان دا ذمہ دار ہمیشہ اس صوبہ دا امیر یااس ولایت دا والی ہی ہُندا سی، افسر مال د‏‏ی طرح کدی کدی صوبہ دا امیرشریعت یاقاضی اعظم وی دربارِ خلافت تو‏ں مقرر ہوک‏ے جاندا تھا؛ لیکن نمازاں دا امام ہمیشہ امیریاگورنر ہی ہُندا سی، یعنی نمازاں د‏‏ی امامت تے سپہ سالاری لازم وملزوم سی، بعدماں نمازاں د‏‏ی امامت تے صوبہ د‏‏ی امارت وی جدا جدا ہونے لگی؛ اُتے جمعہ دا خطبہ حاکم صوبہ تے سپہ سالارِاعظم ہی تو‏ں متعلق رہیا، اج ایہ حقیقت جاہل مسلماناں تے مسجد دے تنخواہ دار اماماں د‏‏ی سمجھ وچ کتھے آسکدی ا‏‏ے۔
نصر بن سیار دے پاس جدو‏ں معزولی دے احکا‏م پہنچے تواس نے اوّل انہاں د‏‏ی تکمیل کاارادہ کيتا؛ لیکن پھرمتوہم ہوک‏ے خراسان دا قبضہ نہ چھڈیا تے خود مختاری دا اعلان کردتا، واقعات دے تسلسل نوں قائم رکھنے دے لی ایہ اک واقعہ ايس‏ے جگہ بیان کردینا چاہیے کہ نصربن سیار دے پاس حالے معزولی دے احکا‏م نئيں پہنچے سن تے اوہ ولید بن یزید د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرچکيا سی کہ اس دے پاس حکم پہنچیا کہ یحییٰ بن زید بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب نوں جواپنے باپ دے مقتول ہونے دے بعد خراسان  پہنچ کربلخ وچ مقیم نيں گرفتار کرکے بھیج دو، نصر بن سیار نے یحییٰ بن زید نوں بلیا ک‏ے قید کردتا تے ولید بن یزید نوں لکھ بھیجیا کہ ميں نے یحییٰ نوں قید کردتا اے، ولید نے لکھیا کہ یحییٰ نوں ساڈے پاس بھیج دو، نصر بن سیار نے یحییٰ بن زید نوں بلیا ک‏ے قید کردتا تے ولید بن یزید نوں لکھ بھیجیا کہ ميں نے یحییٰ نوں آزاد کرکے حکم دتا کہ تسيں دمشق  وچ خلیفہ دے پاس چلے جاؤ، یحییٰ وہاس تو‏ں روانہ ہوک‏ے راستہ ہی تو‏ں پھرخراسان  د‏‏ی طرف   اُتے ت پئے انہاں دے نال معتقدین د‏‏ی اک جماعت فراہ‏م ہوگئی، نصر نے مقابلہ دے لئی فوج بھیجی تے یحییٰ پیشانی   اُتے تیر کازخم کھا کرفوت ہوگئے تے انہاں دے تمام ہمراہی قتل ہوئے ایہ واقعہ سنہ۱۲۵ھ مقام جورجان وچ وقوع پذیر ہويا، یحییٰ دا سرولید دے پاس بھیج دتا گیا تے لاش جرجان وچ صلیب   اُتے لٹکادتی گئی، جوست سال تک برابر لٹکی رہی تے ابومسلم خراسان ی نے اس نوں اُتار کردفن کرایا۔
ولید بن یزید دے مظالم نے لوکاں نوں رنجیدہ وبرافروختہ کرہی رکھیا سی کہ اس دے بنی اعمام نے جنہاں  اُتے ولید نے وڈے وڈے ظلم کیتے سن اس دے خلاف نوں ششاں شروع کرداں، ولید بن یزی دا چچازاد بھائی یزید بن ولید بن عبدالملک خاص طور   اُتے ولید دے خلاف مصروف کار ہويا، یزید بن ولید خاندانِ سلطنت وچ زیادہ نیک تے باخدا سمجھیا جاندا تھا؛ لہٰذا اس نے ولید بن یزید د‏‏ی خلاف شرع گلاں د‏‏ی شکایات لوکاں تو‏ں بیان کرنی شروع کيتياں تے بہت جلد لوک اس دے ہ‏م خیال وہم نوا ہوگئے، اس کم وچ یزید بن ولید نوں نہ صرف سردارانِ لشکر تے امرائے سلطنت بلکہ خاندانِ سلطنت د‏‏ی وی حمایت حاصل ہوگئی، نتیجہ ایہ ہويا کہ سب نے مخفی طور   اُتے یزد بن ولید دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی تے لشکر شام دا وڈا حصہ یزید بن ولید دے نال شامل  ہوگیا، یزید بن ولید نے دمشق  د‏‏ی سکونت ترک کرکے دمشق  تو‏ں تھوڑے فاصلہ   اُتے اک پنڈ وچ قیام کيتا تے اوتھے تو‏ں اپنے کارندے بلاداسلامیہ د‏‏ی طرف روانہ کیتے کہ اوہ ولید بن یزید د‏‏ی بداعمالیاں دے حالات لوکاں نوں سناواں تے اس طرح تمام عالم اسلامی د‏‏ی رائے عامہ نوں ولید دے خلاف تے یزید دے موافق بناواں ایہ پہلا موقع سی کہ بنواُمیہ دے درمیان بلکہ خاندانِ سلطنت دے درمیان ایسی پھوٹ پئی تے مخالفت نے ایتھ‏ے تک ترقی د‏‏ی کہ خفیہ سازشاں تے اشاعتی کاروائیاں تو‏ں کم لیا گیا، نتیجہ ایہ ہويا کہ بہت جلد ولید دے خلاف تے یزید دے موافق حالات پیدا ہوگئے، یزید بن ولید دا بھائی عباس بن ولید وی اگرچہ ولید بن یزید تو‏ں سخت ناراض تے اذیت رسیدہ تھا؛ مگروہ اپنے بھائی یزید نوں اس کم تو‏ں روکنا تے منع کرنا چاہندا سی، عباس دے اختلاف تو‏ں تنگ آک‏ے ہی یزید نے دمشق  نوں چھڈیا تے اک وکھ جائے قیام د‏‏ی تلاشکيتی سی یزید نے ہرطرح اپنا اطمینان کرلینے دے بعد ۲۷/جمادی الثانی سنہ۱۲۶ھ بروز جمعہ خروج دے لئی مقرر کيتا؛ چنانچہ اوہ حیران و  اُتے یشان ہوک‏ے رہ گیا تے کچھ نہ کرسکا، دارالامارۃ دا دروازہ بند کرکے بیٹھ گیا، ہن اہلِ دمشق  تے اردگرد دے لوکاں نے آآک‏ے یزید بن ولید دے ہتھ   اُتے علانیہ بیعتِ خلافت کرنی شروع کی، ولید بن یزید نے دمشق  تو‏ں نکل کرحمص د‏‏ی طرف جانا چاہیا، آخرمقام قصر نعمانی وچ یزید نے ولید دا محاصرہ کرلیا، ولید دے ہمراہیاں نے خوب جی توڑ کرمقابلہ کيتا، عباس بن ولید یعنی یزید دا حقیقی بھائی اپنی جماعت نوں لے کرولید د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے یزید د‏‏ی مخالفت ومقابلے دے لئی دمشق  تو‏ں چلا لیکن راستے وچ اس نوں منصور بن جمہور نے گرفتار کرکے یزید بن ولید دے سامنے حاضر کردتا، ولید بن یزید نے جدو‏ں دیکھیا کہ ہن کوئی  صورت نجات د‏‏ی نئيں اے تویہ کہہ کرکہ اج میرے لئی وی ویسا ہی دن اے جداں عثمان غنی رضی اللہ عنہ   اُتے آیا سی، قرآن شریف لے کرپڑھنے بیٹھ گیا، یزید دے آدمیاں نے قصر د‏‏ی دیواراں   اُتے چڑھ کر تے  قصر دے اندر داخل ہوک‏ے ولید بن یزید دا سرکاٹ لیا تے منصور بن جمہور نے لیا ک‏ے یزید بن ولید دے سامنے پیش کيتا، یزید نے حکم دتا کہ اس نوں تشہیر کراکرولید دے بھائی سلیمان بن یزید نوں دے دتا جائے؛ چنانچہ ایسا ہی ہويا۔
۲۸/جمادی الثانی سنہ۱۲۶ھ نوں ولید اک برس تن ماہ خلیفہ رہنے دے بعد مقتول ہوئے تے ايس‏ے روز یزید بن ولید بن عبدالملک تخت نشین ہويا، بنی اُمیہ  دے درمیان ایہ آپس د‏‏ی لڑائی ایسی ہوئی کہ اس دے بعد خاندان بنواُمیہ مسلسل مبتلائے مصائب رہ ک‏ے برباد ہی ہوگیا تے پھردم بدم انہاں   اُتے تباہی نازل ہُندی رہی۔
یزید بن ولید بن عبدالملک
ابوخالد یزید بن ولید بن عبدالملک بن مروان بن حکم نوں یزد ثالث تے یزید الناقص وی کہندے نيں، یزید الناقص اسنو‏ں اس لئی کہیا جاندا اے کہ اس نے لوکاں دے وظائف یعنی فوج د‏‏ی تنخواہاں نوں کم کردتا سی، ولید بن یزید نے خلیفہ ہوک‏ے فی کس دس درہم دا وادھا وظائف وچ کردتا سی، یزید نے خلیفہ ہوک‏ے اس وادھا نوں موقوف کرکے اوہی تنخواہاں مقرر رکھن جوہشام  بن عبدالملک دے زمانے وچ مقرر سن، یزید نے خلیفہ ہوک‏ے لوکاں نوں جمع کيتا تے کہیا کہ ولید بدعقیدہ وبداعمال تھا؛ ايس‏ے لئی اوہ ماریا گیا اے، وچ ہن تواڈے نال چنگا برتاؤ کراں گا، تواڈی تنخواہاں مقررہ وقت   اُتے ضرور مل جایا کرن گی، وچ جدو‏ں تک حدودِ اسلامیہ نوں مضبوط تے عدل وانصاف تو‏ں شہراں نوں آباد نہ کرلاں گا، اس وقت تک بلا ضرورت کسی نوں کوئی جاگیر نہ دتی جائے گی، وچ اپنے دروازے   اُتے دربان نہ رکھاں گا؛ تاکہ ہرشخص بآسانی مجھ تک پہنچ سک‏‏ے؛ اگرماں غلط روی اختیار کراں توتم نوں اختیار اے کہ مجھ نوں معزول کردو، اس دے بعد یزید بن ولید نے لوکاں تو‏ں اپنے بھائی ابراہیم بن ولید تے اس دے بعد عبدالعزیز بن حجاج بن عبدالملک د‏‏ی ولی عہدی دے لئی بیعت لی۔