cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نصیر الدین نصیر ہنزائی
وفات
نصیر الدین نصیر ہنزائی نے 15 جنوری 2017ء کو امریکا کے شہر آسٹن میں ایک سو سال کی عمر میں وفات پائی۔ ان کے جسد خاکی کو ان کی خواہش اور وصیت کے مطابق آبائی علاقہ ہنزہ میں ہی سپرد خاک کیا گیا۔
حوالہ جات
زمرہ:بروشو قوم زمرہ:پاکستانی اسماعیلی زمرہ:پاکستانی شعرا زمرہ:پاکستانی لغت نگار زمرہ:پاکستانی محققین گٹھ:1917 د جم گٹھ:2017 دیاں موتاں زمرہ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان
پیرین جمشیدجی مستری
پیرین جمشیدجی مِستری (1913ء-1989ء) اک بھارتی معمار سی، جنہاں نو‏ں بھارت وچ اک معمار دے طور اُتے صلاحیت تسلیم پانے والی پہلی سواݨی دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔
زندگی
ان د‏‏ی پیدائش اک پارسی خاندان، وچ ہويا سی تے انہاں د‏‏ی تعلیم انگلینڈ وچ كرائیڈن ہائی اسکول نال ہوئی سی۔ بمبئی واپس آنے دے بعد انہاں نے 1936ء وچ سر جمشیدجی جي جےبھوئے اسکول آف آرٹ وچ داخلہ لے ک‏ے فن تعمیر وچ ڈپلوما حاصل کيتا۔ اوہ اپنے باپ د‏‏ی معماراں د‏‏ی فرم وچ 1937ء وچ شام‏ل ہوئی تے بالآخر اس د‏ی شریک بن گئی۔
انہاں دے اہ‏م کارنامےآں وچ سر بہرام جی کرنجیا دا بنگلا شام‏ل اے جو کارمائیکل روڈ اُتے واقع ا‏‏ے۔ انہاں نے سینٹ اسٹیون چرچ دا وی کم دیکھیا سی۔
حوالے
گٹھ:1913 دے جم گٹھ:1989 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی سوانیاں کاروباری شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی کاروباری شخصیتاں گٹھ:بھارتی سوانیاں ماہرین تعمیرات گٹھ:ممبئی د‏‏ی پارسی شخصیتاں گٹھ:ممبئی دے فنکار گٹھ:مہاراشٹر د‏‏یاں سوانیاں کاروباری شخصیتاں گٹھ:ممبئی د‏‏ی کاروباری شخصیتاں گٹھ:مہاراشٹر د‏‏یاں سوانیاں فنکار
ارمنستان کوچک
thumb| لٹل آرمینیا، گریٹر آرمینیا تے عظیم ٹائیگرن دور وچ آرمینیا
لٹل آرمینیا یا "لٹل ہائیک" ( آرمینیائی : Little Armenia – لاطینی : Lesser Armenia) دا رقبہ ۱۰۰٬۰۰۰ مربع کلومیٹر سی۔ لٹل آرمینیا گریٹر آرمینیا دے مغربی حصے وچ ، کیپاڈوشیا دے شمالی حصے وچ ، اناطولیہ دے شمال مشرق وچ اس علاقے وچ اج دے صوبہ سیواس تے گمشخانہ صوبہ وچ واقع سی ۔
تریخ
چوتھ‏ی صدی ق م تک، اس علاقے اُتے اروند خاندان دے آرمینی بادشاہاں د‏‏ی حکومت سی، جدو‏ں تک کہ چھیويں صدی ق م وچ ، ایہ خطہ ہخامنشی ساتراپ وچو‏ں اک بن گیا۔ اسنو‏ں ۳۳۰ ق م وچ سکندر نے فتح کيتا تے پینٹس دے بادشاہ مہرداد ششم نے، جو ایرانی-یونانی نژاد سی، نے اس علاقے نو‏‏ں پینٹس دا حصہ بنایا۔ آرمینیا دا علاقہ ۶۶ ق م تو‏ں لے ک‏ے دوسری صدی عیسوی تک ( ایران-روم جنگاں تے ایران-روم جنگاں ) دے درمیان کئی جنگاں دا مشاہدہ کردا رہیا ایتھ‏ے تک کہ بلاش اول پارسی بادشاہ ترداد اول دا بیٹا آرمینیا دا بادشاہ بنا تے پارسی خاندان دے بادشاہ نے قیام کيتا۔ آرمینیا
باگراتونی خاندان دے زوال دے بعد، چھوٹے آرمینیا دے علاقے نے متعدد جنگاں تے دوسرے تارکین وطن قبیلے دے اثر و رسوخ دا مشاہدہ کیا، جداں کہ ملازگرڈ د‏‏ی لڑائی تے عرباں، منگولاں تے سلجوکاں کے حملے۔ آرمینیا دے علاقے وچ عثمانی اثر و رسوخ دے نال، اس علاقے نے مختلف واقعات دا مشاہدہ کیا؛ ایہ آرمینیائی نسل کشی دے واقعات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:آرمینیا عظمی دے تاریخی خطے گٹھ:جغرافیہ آرمینیا گٹھ:آرمینیا د‏‏ی تریخ
خلافت راشدہ دی تریخ
خلافت تے خلیفہ
خلیفہ دے معنی جانشین تے خلافت دے معنی جانشینی نيں ؛لیکن اصطلاح شرع تے اصطلاح مورخین وچ خلیفہ دے معنی بادشاہ یا شہنشاہ دے نیڑے قریب مراد لئے جاندے نيں،اک مورخ دے لئی ایہ ضروری نئيں اے کہ اوہ سلسلہ ٔ تریخ تے واقعات نو‏‏ں بیان کردے ہوئے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد حضرت ابوبکرصدیق خلیفہ اول دے واقعات خلافت شروع کرنے تو‏ں پہلے لفظ خلیفہ یا خلافت د‏‏ی بحث وچ اپنا تے قارئین کرام دا وقت صرف کرے ؛لیکن چونکہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی جانشینی دا مسئلہ اک اخلاقی مسئلہ بن دے دو قوماں وچ مخالفت دا باعث بن گیا اے تے اس مخالفت نے مؤرخین، تاریخی روایات،تاریخی لکھتاں تے مورخین دے ادائے بیان اُتے وی اپنا اثر ڈالیا اے ،جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اک واقعہ نگار دا کم کسی قدر دشوار ہوگیا،ہور اسلام د‏‏ی تریخ لکھنے والے دے لئی ضروری ہوگیا کہ اوہ قارئین تریخ نو‏‏ں کسی غلط فہمی وچ مبتلا ہونے تو‏ں بچانے دے لئی مسئلہ خلافت دے متعلق اپنا مسلک تے عقیدہ پہلے بیان کردے اس دے بعد خلافت راشدہ دے حالات وواقعات بیان کرے۔
قرآن کریم وچ جتھ‏ے جتھ‏ے خلیفہ دا لفظ استعمال ہويا اے اس دے بعد الارض دا لفظ وی ضرور آیا اے تے "إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً" تو‏ں ثابت ہويا اے کہ خدائے تعالیٰ نے آدمی یعنی بنی آدم نو‏‏ں زمین وچ خلیفہ بنایا اے ،بنی آدم دا اشرف المخلوقات ہونا ظاہر تے نوع انسان دا زمینی مخلوقات اُتے حکمراں ہونا عیاں اے پس ایہ خلافت انسان د‏‏ی جو زمین دے نال مخصوص اے یقیناً خلافت الٰہیہ اے تے نوع انسان خلیفۃ اللہ ؛لیکن خدائے تعالیٰ د‏‏ی ذات جو سب د‏‏ی خالف ومالک اے ،اس تو‏ں بہت اعلیٰ وارفع اے کہ من کل الوجوہ کوئی مخلوق چاہے اوہ اشرف المخلوقات ہی کیو‏ں نہ ہوئے اس د‏ی جانشین یعنی خلیفہ ہوسک‏‏ے پس نوع انسان د‏‏ی خلافت الہیہ من وجہ تسلیم کرنی پوے گی تے اوہ بجز اس دے تے کچھ نئيں ہوسکدی کہ جس طرح خدائے تعالیٰ تمام موجودات مخلوقات دا حقیقی حکمراں تے شہنشاہ اے ايس‏ے طرح زمین وچ صرف نوع انسان ہی تمام دوسری مخلوقات اُتے بظاہر حکمراں نظر آندی اے تے ہر چیز تے ہر زمینی مخلوق تو‏ں اپنی فرماں برداری انسان کرالیندا اے پس ثابت ہويا کہ "إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً "ميں خلیفہ تو‏ں مراد حکمران اے نہ تے کچھ، اک جگہ قرآن کریم وچ فرمایا اے "وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ"ایتھ‏ے انسان د‏‏ی اس عام خلافت وچ تخصیص موجود اے مدعایہ اے کہ تواڈی قوم نو‏‏ں حکمراں قوم بنایا یعنی دوسری انسانی قوماں تواڈی محکوم نيں تے تسيں حکمراں قوم ہو،ایتھ‏ے وی اوہی خلیفہ دا لفظ موجود اے ،جس دے معنی بجز حکمراں دے تے کچھ نئيں،فیر اک جگہ فرمایا کہ"يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ"ایتھ‏ے وی اک شخص یعنی حضرت داؤد علیہ السلام د‏‏ی حکومت وسلطنت دا ذکر اے ،ایتھ‏ے وی خلیفہ دا لفظ موجود اے جس دے معنی بادشاہ یا شہنشاہ دے سوا تے کچھ نئيں، حضرت داؤد علیہ السلام د‏‏ی ايس‏ے حکومت وسلطنت دے متعلق دوسری جگہ ارشاد فرمایا "وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ"(اساں انہاں د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں مضبوط کيتا،فیر خاص مسلماناں بالخصوص صحابہ کرام د‏‏ی نسبت فرمایا "وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ" یعنی جس طرح زمین وچ اساں دوسرے لوکاں نو‏‏ں حکمراں بنایا سی، ايس‏ے طرح تسيں وچو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے مخاطبین وچو‏ں جو لوک ایمان لیائے تے اعمال صالحہ بجالائے ، انہاں نو‏‏ں زمین وچ حکمرانی عطا کيت‏ی جائے گی۔
اسلامی خلافت
نوع انسان د‏‏ی تمام ترقیات تے انسان د‏‏ی تمام علمی واخلاقی فضیلتاں درحقیقت نتیجہ نيں تعلیمات انبیاء کا، نبی دنیا وچ کدی بحیثیت معلم تشریف لیائے نيں،مثلاً حضرت عیسیٰ علیہ السلام تے کدی بحیثیت بادشاہ تشریف لیائے نيں، مثلا داؤ د علیہ السلام،بادشاہ نبی د‏‏ی شریعت بمقابلہ معلم نبی د‏‏ی شریعت دے زیادہ کامل تے عظیم الشان ہويا کردی اے ،معلم نبی اپنی امت دے ہر فرد د‏‏ی زندگی دے لئی اک نمونہ پیش کردا اے ؛لیکن بادشاہ نبی علاوہ نمونہ پیش کرنے دے اس نمونے اُتے لوکاں نو‏‏ں عامل بناندا جاندا اے، یعنی اپنی لیائی ہوئی شریعت نو‏‏ں نافذ الفرمان قانون دا مرتبہ دے جاندا اے ،معلم نبی جدو‏ں اپنا کم ختم کرکے اس دنیا تو‏ں جاندا اے تاں امر نبوت وچ کوئی اس دا جانشین نئيں ہوسکدا ؛کیونجے نبی خدائے تعالیٰ تو‏ں حکم پاکر بندےآں نو‏‏ں خبر پہنچاندا اے یعنی اس اُتے وحی نازل ہُندی اے، ہن جے اس دا م وچ کوئی اس دا جانشین ہوئے تاں اس اُتے وحی نازل ہونی چاہیدا تے جو کم نبی کردا سی اوہی اوہ وی کرے،اندر اں صورت اوہ جانشین بجائے خود نبی اکھوائے گا تے اس وچ تے اس دے پیش رو وچ کوئی فرق نہ ہوئے گا پہلا نبی دنیا تو‏ں ايس‏ے وقت رخصت ہُندا اے جدو‏ں نبوت دے کم نو‏‏ں ختم کرجاندا اے ،پس اس دے لئی جانشین یعنی دوسرے نبی د‏‏ی مطلق ضرورت نئيں ہُندی، ایہی وجہ اے کہ جو نبی صرف معلم نبی سن انہاں دا کوئی جانشین نئيں سنیا گیا لیکن بادشاہ نبی چونکہ نبی ہونے دے علاوہ بادشاہ وی ہُندے نيں اس لئی انہاں دے فوت ہونے اُتے امر نبوت وچ تاں کوئی اُنہاں دا جانشین نئيں ہُندا مگر امر سلطنت وچ ضرور اُنہاں دا جانشین ہُندا اے بادشاہ نبی دا جانشین بادشاہ ہُندا اے تے چونکہ اوہ نبی دا تربیت کردہ تے پورے طور اُتے تعلیم یا فتہ ہُندا اے ،لہذا اس د‏ی سلطنت وحکومت دا نمونہ تے بہترین حکومت وسلطنت ہُندی اے ،ایہ جانشین یا خلیفہ نبی د‏‏ی لیائی ہوئی شریعت وچ اک رتی برابر وی تغیر تے تبدل نئيں کرسکدا کیونجے امر نبوت یعنی شریعت دا کم تاں نبی ختم کر گیا ،اس خلیفہ رسول دا کم صرف ایہ ہُندا اے کہ اوہ حکومت وسلطنت دا کم بالکل اپنے رسول دے نمونے اُتے چلائے ايس‏ے لئے اس د‏ی حکومت وسلطنت جو حکومتاں دا اعلیٰ نمونہ ہُندی اے دوسری حکومتاں تو‏ں زیادہ اچھی تے بزرگ وقابل تکریم حکومت سمجھی جاندی اے ،آنحضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم چونکہ کامل ومکمل تے آخری رسول سن تے کامل ومکمل ہدایت نامہ لے ک‏ے آئے سن ،لہذا بادشاہ نبی سن، انہاں د‏‏ی حکومت وبادشاہت دنیا د‏‏ی تمام حکومتاں تے بادشاہتاں دے لئی قیامت تک بہترین نمونہ اے، جس طرح آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زندگی قیامت تک ہر انسان دے لئی بہترین نمونۂ زندگی اے ،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد انہاں دے جانشین یا خلیفہ دا ہونا ضروری تھا،چنانچہ امر سلطنت وچ انہاں دے جانشین ہوئے، انہاں جانشیناں وچ جو لوک براہ راست آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے ترتیب کردہ،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں فیض یافتہ یعنی صحابہ کرام سن اوہ خلیفہ سلطنت سن ،وہ سلطنت وحکومت نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی حکومت وسلطنت تو‏ں زیادہ مشابہ رکھنے د‏‏ی قابلیت واہمیت زیادہ رکھدے سن ،لہذا انہاں د‏‏ی حکومت وسلطنت یعنی خلافت راشدہ دے ناں تو‏ں موسوم ہوگئی،اس دے بعد جداں جداں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں بُعد ہُندا گیا، خلافت د‏‏ی حالت وحیثیت وچ وی فرق ہُندا گیا۔
مسئلہ خلافت وچ اختلاف
مسلماناں وچ بعض لوک ایداں دے وی پیدا ہوئے کہ انہاں نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے خلفاء یعنی جانشیناں دے متعلق عجیب عجیب قسم دے اعتراضات دا اک طو مار بنھ دتا اے، تے کسی نو‏‏ں مجرم تے ظالم تے کسی نو‏‏ں بے گناہ تے مظلوم ٹھہرایا اے حالانکہ کسی انسان نو‏‏ں خلافت دے متعلق دم مارنے یا اعتراض کرنے دا کوئی حق حاصل ہی نئيں اے ،خدائے تعالی نے زمین د‏‏ی بادشاہت تے خلافت دا کسی نو‏‏ں عطا کرنا یا کسی تو‏ں کھو لینا صرف اپنی ہی طرف منسوب رکھیا اے، بحسب ظاہر یا استعارہ دے طور اُتے وی خلافت عطا کرنے یا چھیننے دے کم نو‏‏ں کسی انسان د‏‏ی طرف منسوب نئيں فرمایا، ایہی وجہ سی کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے وی خلیفہ دے انتخاب خلیفہ دے تعین وتقرر د‏‏ی نسبت خود کوئی حکم نئيں دتا، قرآن کریم نے ایہ بتا دتا کہ خلیفہ نو‏‏ں کيتا کم کرنا چاہیدا کن گلاں تو‏ں بچنا تے ڈرنا چاہیدا،ایہ وی بتا دتا کہ کون کیہڑا اعمال صالح نيں جو مستحق خلافت بنادیندے نيں،لیکن ایہ نئيں دسیا کہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا خلیفہ یعنی انہاں دے بعد مسلماناں اُتے حکمراں کون شخص ہوئے گا، روزہ ،نماز ، حج،زکوٰۃ تے حقوق العباد وحقوق اللہ د‏‏ی ذرا ذرا سی تفصیل وی شریعت اسلام نے واضح تے مبرہن طریق اُتے بیان فرمادی؛ لیکن آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جانشین دا تعین نہ فرمایا،اس وچ حکمت ایہی سی کہ خدائے تعالی جس نو‏‏ں چاہندا اے خلافت عطا فرماندا اے تے اوہی خود ایداں دے سامان مہیا فرمادیندا اے کہ مستحق خلافت نو‏‏ں خلافت مل جائے،خلافت دے حاصل کرنے دا کم چونکہ انسانی کوششاں تے انسانی تدبیراں تو‏ں بالا تر اے ،لہذا خدائے تعالی نے خود اپنے فعل تو‏ں بتادتا کہ انہاں سب تو‏ں پہلے مسلماناں وچ کون مستحق خلافت تھا،تے کون اس دے بعد اس مسئلہ وچ لڑنا جھگڑنا تے اعتراض کرنا بالکل فضول تے گویا خدائے تعالیٰ اُتے معترض ہونا اے، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد کس شخص نو‏‏ں خلیفہ بننا چاہیدا سی؟ اس دا جواب صاف اے کہ اسنو‏ں جو خلیفہ بن سکیا ،ایہ کہنا کہ جو خلیفہ بن گیا اوہ خلیفہ بننے دا مستحق نہ سی دوسرے لفظاں وچ ایہ کہنا اے کہ خلیفہ خود خدائے تعالیٰ نئيں بناندا؛ کہ خدا جس نو‏‏ں خلیفہ بنانا چاہندا سی اسنو‏ں نئيں بناس دا، تے انسانی تدبیراں تو‏ں نعوذباللہ خدائے تعالیٰ شکست کھاگیا،پس انہاں لوکاں د‏‏ی حالت جو حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ تعالی عنہ د‏‏ی خلافت اُتے معترض نيں اس شخص تو‏ں بہت مشابہ اے جو کسی جج د‏‏ی عدالت تو‏ں اپنے منشا دے خلاف فیصلہ سن کر کچہری تو‏ں نکلدا تے باہر آک‏ے جج نو‏‏ں برابھلا کہندا اے ؛ لیکن جج فیر جج اے تے ایہ مجرم مجرم اے، جج دا حکم اس ناراض ہونے والے شخص دے بڑ بڑانے تو‏ں نئيں رک سکدا، ايس‏ے طرح خدائے تعالی نے اپنا فیصلہ خلافت دے متعلق صادر فرما دتا تے جس نو‏‏ں خلیفہ بنانا چاہیا اسنو‏ں خلیفہ بنادتا، ہن اس خدائی فیصلہ دے خلاف جے کوئی ناراض ہُندا اے تاں ہويا کرے واللہ یوندی ملکہ من یشاء۔
دینی خلافت تے دنیوی سلطنت دا فرق
خلافت دے متعلق جو کچھ اُتے مذکور ہوچکيا اے اس تو‏ں ایہ شبہ گزر سکدا اے کہ خلافت محض بادشاہت تے سلطنت دا ناں اے تاں ہر اک بادشاہ کوخلیفہ کہیا جاسکدا اے تے خلافت نو‏‏ں مذہب تو‏ں کوئی وی تعلق نئيں اے ،لیکن معلوم ہونا چاہیدا کہ مسلماناں وچ خلیفہ صرف اس بادشاہ یا حکمراں نو‏‏ں کہیا جاسکدا اے جو آنحضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قائم کردہ حکومت وسلطنت دا وارث تے امر سلطنت وچ آپ دا جانشین ہوئے تے اعمال دینیہ یعنی نماز، فتویٰ قضا عدالت احتساب جہاد وغیرہ دا مہتمم تے تکالیف شرعیہ پرعوام الناسنو‏ں آمادہ تے عمل کرنے د‏‏ی ہدایت کرے ،شریعت اسلام مصالح دنیوی تے مصالح اخروی دونے اُتے مشتمل اے ،اک غیر مسلم تے دنیوی بادشاہ دے ذریعہ جو نوع انسان د‏‏ی خدمت تے رفاہ عام دا کم انجام پذیر ہُندا اے اس تو‏ں بدرجہا بہتر ایہ کم خلیفہ یعنی احکا‏م رسول دے موافق حکومت کرنے والے دے ذریعہ انجام پاندا اے ،شریعت اسلام چونکہ اپنے پیر وکوہر دنیوی خوبی دا وی وارث دسدی اے اس لئی اوہ حکومت جو شرع اسلام دے موافق ہوئے گی بنی نوعِ انسان دے لئی زیادہ مفید تے زیادہ اچھی حکومت ہوئے گی، شریعت اسلام ایہ وی چاہندی اے کہ مسلما‏ن بنی نوع انسان ايس‏ے حکومت وسلطنت دے ماتحت زندگی بسر کرن جو شریعت اسلام دے موافق قائم ہو،لہذا خلافت نو‏‏ں شریعت اسلام تو‏ں خصوصی تعلق اے ،ایہ کہنا کہ خلافت نو‏‏ں اسلام تو‏ں کوئی تعلق نئيں سراسر غلط تے نادر ست اے، ایسی حکومت وسلطنت جو احکا‏م شرع دے موافق قائم نہ ہوئے تے قہر وجبر ہور انسانی تدبیراں د‏‏ی بنا اُتے اس دا قیام واستحکا‏م ہوئے ہرگز بنی نوع انسان دے لئی اس قدر مفید وبابرکت ثابت نئيں ہوسکدی،ورگی کہ قانون شرع دے موافق قائم شدہ حکومت نوع انسان دے لئی موجب فلاح ثابت ہُندی اے ،پس ایسی حکومت جو قانون شرع دے موافق دنیا وچ قائم رہی اوہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے انہاں دے اصحاب کرام د‏‏ی حکومت سی تے دنیا وچ اس تو‏ں پہلے یا اس دے بعد کوئی ایسی حکومت نظر نئيں آئی جو اصحاب نبی کریم د‏‏ی حکومت تو‏ں بہتر تے نبی نوع انسان دے لئی زیادہ مفید ثابت د‏‏ی جاسک‏‏ے ايس‏ے حکومت وسلطنت دا ناں خلافت راشدہ اے اس دے بعد جے خلافت دے ناں تو‏ں حکومت اسلامی دا سلسلہ اج تک قائم اے مگر اس وچ تھوڑا یا بہت دنیوی سلاطین دا طرز وانداز شامل ہُندا رہیا تے ايس‏ے نسبت تو‏ں شرعی حکومت تے قانون شرع دا رنگ ہلکا ہُندا رہیا۔
کسی قوم قبیلہ یا خاندان تو‏ں خلافت دا تعلق
قرآن کریم وچ صاف طور اُتے ارشاد الہی اے کہ:" يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ"(اے لوگو! اساں تسيں نو‏‏ں اک مرد تے اک عورت تو‏ں پیدا کيتا،تے تواڈے کنبے تے قبیلے اس لئی بنائے کہ اک دوسرے د‏‏ی تمیز ہوسک‏‏ے،اللہ دے نزدیک بہت بزرگ اوہ اے ،جو بہت متقی اے ،اللہ خوب جاننے والا تے خبردار اے ) اسلام نے دنیا وچ لوکاں دے خاندانی مفاخر تے قومی بڑائیاں تے فضیلتاں نو‏‏ں ہٹا کر اک ہی قوم بنانی چاہی اے ‘‘انما المومنون اخوۃ’’فرما کر تمام برادریاں د‏‏ی اک برادری تے تمام قوماں د‏‏ی اک قوم بنادی اے تے اس قوم دا ناں مسلما‏ن یامومن قوم ا‏‏ے۔
ساری دنیا وچ قوماں تے خاندان تعلیم اسلام دے موافق جے ہوسکدے نيں،تو دو ہی ہوسکدے نيں،اک مومن ومسلم دوسرے کافر تے مشرک،توحید دے دائرے وچ داخل ہوک‏ے تفریق قومی بے حقیقت سی ہوجاندی اے ،قوماں تے قبیلےآں د‏‏ی تفریق اس تو‏ں زیادہ کوئی حقیقت نئيں رکھدی کہ اسيں اک دوسرے وچ تمیز کرنے تے اک دوسرے دا پتہ دینے وچ سہولت بہم پہنچیا سکدے نيں تے بس عزت وتکریم تے حکومت وبرتری خدائے تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں ہمیشہ مستحق عزت تے مستحق کریم لوکاں نو‏‏ں عطا ہويا کردے اے خواہ اوہ کسی قبیلے تے کسی قوم سےتعلق رکھدے ہاں استحقاق تکریم دے لئی تقویٰ تے ایمان شرط اے ،حکومت وخلافت دے لئی وی خدائے تعالیٰ نے علم صحت تے قوت جسمانی (کیونجے صحیح عقل ہمیشہ صحیح جسماں وچ ہُندی اے ) تقویٰ عدل،اصلاح وغیرہ شرائط نو‏‏ں ضروری قرار دتا اے ،کسی قوم قبیلےکی شرط ہرگز نئيں لگائی ،اسلام نے انصار نو‏‏ں مہاجرین دا بھائی بنایا،اسلام نے ابو جہل جداں قریش نو‏‏ں باشندگانِ مدینہ دے نوجواناں دا مقتول بنایا اسلام نے بلال حبشی نو‏‏ں اشرافِ عرب اُتے فضیلت دتی اسلام نے اسامہ بن زید نو‏‏ں عمر فاروقؓ دا سردار تے مطاع بنادتا اسلام نے بادشاہ تے غلام نو‏‏ں پہلو بہ پہلو اک صف وچ کھڑا کيتا۔
اسلام نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں ایہ اعلان کرایا کہ جے فاطمہ بنت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں وی خدانخواستہ چوری دا ارتکاب ہوئے گا،اس دا ہتھ بالکل ايس‏ے طرح کٹیا جائے گا جس طرح کسی دوسری چور عورت دا ،اسلام ہی نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں ایہ اعلان کرایا کہ لوگو ! جے تواڈے اُتے کوئی ادنٰی حبشی غلام وی حکمراں یا خلیفہ ہوجائے تاں تسيں اس د‏ی فرماں برداری کرو اسلام ہی نے حضرت عمر فاروقؓ تو‏ں اپنی زندگی د‏‏ی آخری ساعتاں وچ ایہ کہلوایا کہ جے اج ابو حذیفہ دا غلام سالم زندہ ہُندا تاں وچ اسنو‏ں اپنا جانشین بنادیندا، غرضیکہ اسلام نے خاندانی تے نسبی مفاخر دے بت نو‏‏ں پاش پاش تے ریزہ ریزہ کردتا ایہ نہایت ہی عظیم تے گراں قدر خدمت سی جو اسلام نے بنی نوع انسان دے لئی انجام دتی تے اج اسلام نو‏‏ں دنیا دے تمام مذاہب تے قوانین اُتے فخر حاصل اے ،کہ کسی تو‏ں وی خاندانی فخر وتکبر دا مہیب بت اپنی جگہ تو‏ں نہ ہلایا گیا، لیکن اسلام نے اسنو‏ں ریزہ ریزہ کرکے اس دا غبار ہويا وچ اڑادتا۔
کس قدر حیر ت تے تعجب دا مقام اے کہ اج بوہت سارے مسلما‏ن جو اسلام تے آئین اسلام د‏‏ی پابندی دا دعویٰ کردے نيں ایہ کہندے ہوئے سنے جاندے نيں کہ اسلام نے حکم دتا سی تے ا ٓنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم داحکم تے منشاء سی کہ خلافت صرف قبیلے قریش یا قبیلہ بنو ہاشم یا حضرتامام علی کرم اللہ وجہہتے اولادامام علی کرم اللہ وجہہدے نال مخصوص تے مختص رہے تے دوسرے قبیلے دا کوئی شخص کسی حالت وچ وی خلافت دا مستحق ہوسک‏‏ے جے ایسا ہوتاتو سب تو‏ں پہلے خدائے تعالیٰ قرآن مجید وچ اس د‏ی صاف طور اُتے ہدایت فرماندا تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اس دے متعلق صاف صاف احکا‏م صادر فرماجاتےجے ایہ کہیا جائے کہ قرآن مجید وچ خدانے احکا‏م نازل فرمادئے سن ، تے اوہ احکا‏م چالاکی تو‏ں غاصبان خلافت نے چھپائے تاں فیر خدائے تعالی نعوذ باللہ جھوٹھا ٹھہردا اے ،جس نے تے وعدہ فرمایا سی کہ "انا نزلنا علیک الذکر وانالہ لحا فظون" تے نعوذباللہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے وی فرض تبلیغ نو‏‏ں ہرگز ہر گزپورے طورپر اانجام نئيں دتا کہ حجۃ الوداع دے خطبے وچ وی اپنا جانشین تے خلافت کےبنو ہاشم وچ مخصوص طور اُتے رہنے د‏‏ی نسبت کچھ نہ فرمایا ؛حالانکہ اس خطبے دے آخر وچ آپ نے سوالکھ آدمیاں دے مجمع وچ اپنی تبلیغ دے مکمل کردینے دا اعلان فرمایا تے لوکاں تو‏ں اس د‏ی تصدیق چاہی فیر مرض الموت وچ آپ نے ذرا ذرا سی گلاں دے متعلق وی جنہاں نو‏ں ضروری سمجھیا وصیت فرمائی،جے کسی دا اک درہم یا دینار آپ اُتے قرض سی تاں اسنو‏ں ادا فرمایا؛ لیکن خلافت دے متعلق اس عظیم الشان قرضۂ خلافت نو‏‏ں ادانہ فرمایا۔
بات اوہی اے کہ آپ جاندے سن کہ خلیفہ بنانے دا کم خدائے تعالی دا اے تے اس کم دے لئی اس نے نبی نو‏‏ں مطلق تکلیف نئيں دی، ہاں نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم نے خدائے تعالیٰ تو‏ں علم پاکر اس گل نو‏‏ں ضرور معلوم کرلیا سی کہ میرے بعد خدائے تعالی کس نو‏‏ں اپنا خلیفہ بنانے والا اے، ايس‏ے لئے آپ نے اپنی بیماری وچ حضرت ابوبکر صدیقؓ نو‏‏ں نمازاں د‏‏ی امامت دے لئی اپنا قائم مقام بنایا تے وصیت وچ مہاجرین نو‏‏ں فرمایا کہ تسيں انصار دے نال نیک سلوک کرنا،مہاجرین تو‏ں انصار د‏‏ی اس طرح سفارش کرنا دلیل اس امر د‏‏ی اے کہ آپ نو‏‏ں علم ہوچکيا سی کہ میرے بعد خلافت انصار نو‏‏ں نئيں ؛بلکہ مہاجرین نو‏‏ں ملنے والی اے ،آپ نے ایہ وی فرمایا کہ الخلافت بعدی ثلاثون سنۃ ثم ملک بعد ذالک،فیر آپ نے خدائے تعالیٰ تو‏ں علم پاکر ایہ وی معلوم کرلیا کہ "الائمۃ من قریش"(امام قریش وچو‏ں ہون گے) ایہ سب آپ دے پیش آئندہ واقعات دے متعلق پیش گوئیاں سن،احکا‏م نہ سن، ہن اگرکوئی شخص ‘‘ الخلافۃ بعدی ثلاثون سنۃ ثم ملک بعد ذالک،(میرے بعد خلافت تیس سال رہے گی،فیر سلطنت ہوجائے گی) نو‏‏ں حکم قرار دے تاں ظاہر اے کہ ایہ اک مغالطہ ہوئے گا جو اوہ لوکاں نو‏‏ں دینا چاہندا اے نہ اصل حقیقت، ایہی کیفیت ‘‘الائمۃ من قریش د‏‏ی اے ،اس وچ کیہ شک تے شبہ اے کہ اس زمانے وچ قریش ہی دے اندر اعلیٰ قسم دا دماغ تے اعلیٰ درجے دا علم تے تقویٰ موجود سی تے انہاں صفات حسنہ وچ انہاں نو‏‏ں دوسرےآں اُتے فضیلت سی تے خدائے تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں خلافت دے لئی منتخب فرمایا،فیر جدو‏ں انہاں د‏‏ی اوہ حالت نہ رہی تاں دوسرے لوکاں وچو‏ں جو منصب خلافت دے بہترین معلوم ہُندے خدائے تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں خلافت وحکومت عطا فرمائی،بہر حال خلافت یا حکومت وسلطنت کِسے خاندان دے لئی مخصوص نئيں اے ،ایہ خدائے تعالیٰ دا اک انعام اے تے ہمیشہ انہاں لوکاں نو‏‏ں ملدا اے جو اپنے آپ نو‏‏ں اس دا اہل ثابت کرن جدو‏ں اوہ نااہل تے نالائق ہوجاندے نيں،خدائے تعالیٰ انہاں تو‏ں انعام کھو لیندا اے تے دوسرےآں نو‏‏ں عطا فرمادیندا اے تے ایہی الہی انصاف تو‏ں اسيں کوتوقع ہونی چاہیدا سی۔
خلافت تے پیری مریدی
بعض لوکاں دا خیال اے کہ سورۂ نور د‏‏ی آیت استخلاف وچ جس خلافت دا وعدہ خدائے تعالیٰ نے فرمایا اے اوہ پیری مریدی دا سلسلہ مراد اے ،میر نزدیک ایہ سراسر نادرست تے غلط عقیدہ اے ،ایہ منیا کہ پیر وی اپنے مریداں اُتے حکمراں ہُندا اے ؛ لیکن اس حکومت وخلافت دے نافذ الفرمان ہونے وچ زمین تے آسمان دا فرق اے کِسے پیر نو‏‏ں زمین دا حاکم تے زمین کاد تے ہرگز نئيں کہیا جاسکدا، قرآن کریم نے خلیفہ دے معنی سمجھانے وچ آدم تے داؤد دا ناں لے ک‏ے تے ان د‏‏یاں مثالاں بیان فرما کر کسی اشتباہ دا موقع باقی نئيں رکھیا سانو‏ں بہرحال قرآن کریم ہی د‏‏ی اصطلاح تو‏ں کم لینا اے ،قرآن کریم اپنے لفظاں دے معنی خود بتادیندا ا‏‏ے۔
نام تے نسب
آپ دا ناں عبداللہ بن ابو قحافہ بن عامر بن عمرو بن کعب بن سعد بن تمیم بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فہر بن مالک بن نصر بن کنانہ اے ،مُرہ اُتے آپ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں نسب اُتے مل جاندے نيں تے با اعتبار مراتب آبا اک ہی درجہ وچ نيں کیونجے دونے وچ مرہ تک چھ چھ پشتاں دا فاصلہ اے، آپ د‏‏ی والدہ دا ناں سلمیٰ بنت صخر بن کعب بن سعد اے، ایہ ابو قحافہ د‏‏ی چچازاد بہن سن تے ام الخیر دے ناں تو‏ں مشہور سن آپ دے والد ابو قحافہؓ دا ناں عثمان اے آپ نو‏‏ں زمانۂ جاہلیت وچ عبدالکعبہ کہیا جاندا سی آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آپ دا ناں عبداللہ رکھیا،آپ دا ناں عتیق وی تھا،مگر جلال سیوطی رحمۃ اللہ علیہ تریخ الخلفاء وچ لکھدے نيں کہ جمہور علماء دا اس اُتے اتفاق اے کہ عتیق آپ دا ناں نہ سی ؛بلکہ لقب سی، اس لئی کہ حدیث شریف دے موافق ناردوزخ تو‏ں عتیق یا آزاد سن ،بعض نے کہیا کہ حسن وجمال دے سبب آپ دا ناں عتیق مشہور ہويا۔
تمام امت محمدی دا اس اُتے اتفاق اے کہ آپ دا لقب صدیق اے ؛کیونجے آپ نے بے خوف ہوک‏ے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بلا تامل تصدیق فرمائی تے صدق نو‏‏ں اپنی اُتے لازم کرلیا،معراج دے متعلق وی آپ نے کفار دے مقابلے وچ ثابت قدمی دکھادی تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اقوال د‏‏ی تصدیق فرمائی، آپ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں دو سال دو مہینے چھوٹے سن، لیکن بعض لوکاں نے کہیا اے کہ آپ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں وڈے سن ،آپ مکہ وچ پیدا ہوئے، اوتھے اُتے ورش پائی،تجارت د‏‏ی غرض تو‏ں آپ باہر سفر وچ وی جایا کردے سن، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال آپ نے مکہ تو‏ں مدینے د‏‏ی طرف ہجرت فرمائی تے مدینہ وچ اس داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہیا۔
عہد جاہلیت
زمانہ جاہلیت وچ قریش د‏‏ی شرافت وحکومت دس خانداناں وچ منحصر ومنقسم سی، انہاں معزز سردار خانداناں کےنام ایہ نيں۔
(۱)ہاشم
(۲)امیہ
(۳)نوفل
(۵)اسد
(۶)تمیم
(۷)مخزوم
(۹)عج ٍ
(۱۰)سہم ۔
ان وچ بنو ہاشم دے متعلق سقایت یعنی حاجیاں نو‏‏ں پانی پلیانا،بنو نوفل دے متعلق بے زاد حاجیاں نو‏‏ں توشہ دینا تے زادِ سفر دینا تھا،بنو عبدالدار دے پاس خانہ کعبہ د‏‏ی کنجی تے دربانی سی،بنو اسد دے متعلق مشورہ تے دارالندوہ دا اہتمام سی، بنو تمیم دے متعلق خاں بہا تے تاوان دا فیصلہ سی، بنو عدی دے متعلق سفارت تے قومی مفاخرت دا کم سی، بنو تمیم دے پاس شگون دے تیر سن ،موسم دے متعلق بتاں دا چڑھاوا رہندا تھا،بنو تمیم وچ حضرت ابوبکر صدیق ؓخاں بہا تے تاوان دا فیصلہ کردے سن ،جس نو‏‏ں ابوبکر صدیق مان لیندے،تمام قریش اسنو‏ں تسلیم کردے جے کوئی دوسرا اقرار کردا تاں کوئی وی ا س دا نال نہ دیندا تھا،اسی طرح بنو عدی وچ حضرت عمر بن الخطابؓ سفارت د‏‏ی خدمت انجام دیندے سن تے میدان جنگ وچ وی سفیربن جاندے تے مقابلہ وچ قومی مفاخربیان کردے سن، حضرت ابو بکر صدیق علاوہ اس شرف وفضیلت دے کہ اوہ اپنے قبیلے کےسردار تے منجملہ دس سرداران قریش دے اک سردار سن، مال ودولت دے اعتبار تو‏ں وی وڈے متمول تے صاحب اثر سن، آپ قریش وچ وڈے با مروت تے لوکاں اُتے احسان کرنے والے سن ،مصائب دے وقت صبر واستقامت تو‏ں کم لیندے تے مہماناں د‏‏ی خوب مدارات تے تواضع بجالاندے،لوک اپنے معاملات وچ آپ تو‏ں آک‏ے مشورہ لیا کردے تے آپ نو‏‏ں اعلیٰ درجے دا صائب الرائے سمجھدے سن ،ایہی وجہ سی کہ ابن الدغنہ آپ نو‏‏ں راستے تو‏ں جدو‏ں کہ آپ مکہ تو‏ں رخصت ہوچکے سن واپس لے آیا سی جس دا ذکر اُتے آچکيا اے ،آپ انساب تے اخبار عرب دے وڈے ماہر سن ،آپ طبعاً برائیاں تے کمینہ خصلتاں تو‏ں محترز رہندے سن ،آپ نے جاہلیت ہی وچ اپنے اُتے شراب حرام کرلئی سی،حضرت ابو بکر صدیق تو‏ں کسی نے پُچھیا کہ آپ نے کدی شراب پی اے آپ نے فرمایا نعوذ باللہ کدی نئيں، اس نے پُچھیا کیو‏ں؟ آپ نے فرمایا وچ نئيں چاہندا سی کہ میرے بدن وچو‏ں بو آئے تے مروّت زائل ہوجائے ،ایہ گفتگو آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مجلس وچ روایت ہوئی تاں آپ نے دو مرتبہ فرمایا کہ ابوبکرؓ سچ کہندے نيں۔
حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ تعالی عنہ خیر مجسم ،بے عیب سلیم اطبع تے حق پسند وحق پرور سن ،ایہی سبب سی کہ جدو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آپ نو‏‏ں دعوت اسلام پیش کيت‏‏ی تاں آپ نے کچھ وی پس وپیش نہ کيتا،فوراً قبول کرلیا تے نصرت وامداد دا وعدہ فرمایا،فیر وعدہ نو‏‏ں نہایت خوبی دے نال پورا کر دکھایا، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ بجز ابوبکر صدیق دے جس نو‏‏ں ميں نے اسلام د‏‏ی دعوت دتی اس نے کچھ نہ کچھ پس وپیش کيتا،اک مرتبہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ بجز نبی دے تے کسی اُتے جو ابوبکرؓ تو‏ں بہتر ہوئے آفتاب طلوع نہ ہويا،چونکہ آپ قریش وچ ہر دلعزیز سن اس لئی بوہت سارے لوک آپ دے سمجھانے تو‏ں ایمان لے آئے جنہاں وچ عثمان بن عفانؓ،طلحہ بن عبداللہؓ تے سعد بن وقاصؓ جداں حضرات شامل سن ۔
عہد اسلام
حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ سب تو‏ں پہلے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے ایمان لائے، جس شخص نے سب تو‏ں پہلے آنحضرت صلی اللہ علہ وسلم دے نال نماز پڑھی اوہ ابوبکر صدیق سن ،میمون بن مہران تو‏ں کسی نے پُچھیا کہ آپ دے نزدیکامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ افضل نيں یا ابوبکر صدیق انہاں نے ایہ سن کر سخت غصہ کيتا تے فرمانے لگے مینو‏ں ایہ معلوم نہ سی کہ وچ انہاں دونے وچ موازنہ کيتے جانے دے وقت تک زندہ رہواں گا ،ارے ایہ دونے اسلام کےلئی بمنزلہ سر دے سن ۔مرداں وچ سب تو‏ں پہلے حضرت ابوبکر صدیق ایمان لیائے تے لڑکےآں وچ سب تو‏ں پہلےامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ ایمان لیائے عورتاں وچ سب تو‏ں پہلے حضرت خدیجۃ الکبرایٰ ایمان لیائی سن۔
علماء دا اس اُتے اتفاق اے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی اجازت دے بغیر حضرت ابوبکر صدیق ؓ نے کدی رسول خدا صلی اللہ علیہ وسلم دا نال نئيں چھڈیا، آپ نے اپنے اہل وعیال نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے خدا تے رسول د‏‏ی محبت وچ ہجرت د‏‏ی ،غار وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دا نال دتا،لڑائیاں وچ آپ دے نال رہ‏ے، جنگ بدر وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے حضرت ابوبکر صدیق ؓ تے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں فرمایا کہ تسيں وچو‏ں اک دے نال جبرئیل اے تے دوسرے دے نال میکائیل ،جنگ بدر وچ عبدالرحمن بن ابوبکرؓ مشرکین دے لشکر وچ شاملِ سن ،جب اوہ مسلما‏ن ہوگئے تاں انہاں نے اپنے والد ماجد یعنی ابوبکر صدیق تو‏ں کہیا کہ بدر دے روز آپ کئی مرتبہ میرے تیر د‏‏ی زد وچ آئے مگر ميں نے اپنا ہتھ روک روک لیا،آپ نے فرمایا جے مینو‏ں ایسا موقع ملدا تاں وچ تینو‏ں بغیر نشانہ بنائے نہ رہندا۔
شجاعت
اک دفعہ مکہ معظمہ وچ مشرکین نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں پکڑلیا تے آپ نو‏‏ں گھسٹینے لگے تے کہنے لگے کہ تاوہی اے جو اک خدا دسدا اے ،واللہ کسی نو‏‏ں کفار دے مقابلہ د‏‏ی جرأت نہ ہوئی،مگر ابوبکر صدیق اگے ودھے اوہ کفار نو‏‏ں مار مار دے ہٹاندے جاندے سن تے کہندے جاندے سن کہ ہائے افسوس تسيں ایداں دے شخص نو‏‏ں قتل کرنا چاہندے ہوئے جو کہندا اے کہ میرا خدا اک اے ،ایہ فرما کر حضرت علیؓ رو پئے تے فرمانے لگے بھلا ایہ تاں دسو مومن آل فرعون اچھے نيں یا ابو بکرؓ لیکن جدو‏ں لوکاں نے جواب نہ دتا تاں فرمایا جواب کیو‏ں نئيں دیندے واللہ ابوبکر د‏‏ی ساعت انہاں د‏‏ی ہزار ساعت تو‏ں بہتر اے اوہ تاں ایمان نو‏‏ں چھپاندے سن تے ابوبکرؓ نے ایمان نو‏‏ں ظاہر کيتا۔
سخاوت
حضرت ابوہریرہ تو‏ں روایت اے کہ حضور نبی کریمﷺ نے فرمایا کہ وچ سب دا احسان اتار چکيا ہاں البتہ ابوبکر صدیقؓ دا احسان باقی اے، اس کابدلہ قیامت دے دن خدائے تعالیٰ دے گا کسی شخص دے مال تو‏ں مینو‏ں اِنّا فائدہ نئيں پہنچیا جِنّا ابوبکر صدیق دے مال توں۔
علم وفضل
آپ صحابہؓ کرام وچ سب تو‏ں زیادہ عالم تے ذکی سن جدو‏ں کسی مسئلے دے متعلق صحابۂ کرام وچ اختلاف رائے ہُندا تاں اوہ مسئلہ حضرت ابوبکر صدیق دے سامنے پیش کيتا جاندا آپ اس اُتے جو حکم لگاندے اوہ عین ثواب ہُندا، قرآن شریف دا علم آپ نو‏‏ں سب صحابیاں تو‏ں زیادہ تھا،اسی لئے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آپ نو‏‏ں نماز وچ امام بنایا،سنت دا علم وی آپ نو‏‏ں کامل تھا،اسی لئے صحابہ کرام مسائل سنت وچ آپ تو‏ں رجوع کردے سن، آپ دا حافظہ وی قوی سی، آپ نہایت ذکی الطبع سن ،آپ نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا فیضِ صحبت ابتدائے بعثت تو‏ں وفات تک حاصل رہیا،زمانہ خلافت وچ جدو‏ں کوئی معاملہ پیش آندا تاں آپ قرآن شریف وچ اس مسئلہ نو‏‏ں تلاش فرماندے جے قرآن شریف وچ نہ ملدا تاں آنحضرت دے قول تے فعل دے مطابق فیصلہ کردے ،جے ایسا قول وفعل کوئی نہ معلوم ہُندا تاں باہر نکل ک‏ے لوکاں تو‏ں دریافت فرماندے کہ تسيں وچو‏ں کسی نے کوئی حدیث اس معاملے دے متعلق سُنی اے ؟ اگرکوئی صحابی ایسی حدیث بیان نہ فرماندے تاں آپ جلیل القدر صحابہ نو‏‏ں جمع فرماندے تے انہاں د‏‏ی کثرت رائے دے موافق فیصلہ صادر فرماندے،حضرت ابوبکرصدیقؓ عرب بھر دے بالعموم تے قریش دے بالخصوص وڈے نساب سن ،حتیٰ کہ جبیر بن مطعم جو عرب دے وڈے نساباں وچ شمار ہُندے نيں، حضرت صدیق اکبرؓ دے خوشہ چین سن تے کہیا کردے سن کہ ميں نے علم نسب دے سب تو‏ں وڈے نساب تو‏ں سکھیا اے علم تعبیر وچ وی آپ نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ فوقیت حاصل سی، ایتھ‏ے تک کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے عہد وچ آپ خواباں د‏‏ی تعبیر دسیا کردے سن ،امام محمد بن سیرین کہندے نيں کہ رسول خدا دے بعد ابوبکر صدیقؓ سب تو‏ں وڈے معبر نيں،آپ سب تو‏ں زیادہ فصیح تقریر کرنے والے سن ،بعض اہل علم دا اس اُتے اتفاق اے، کہ صحابیاں وچ سب تو‏ں زیادہ فصیح ابوبکرؓ وعلی سن ،تمام صحابیاں وچ آپ د‏‏ی عقل کامل تے اصابت رائے مسلم سی۔
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے بارہیا فرمایا اے کہ اس امت محمدی وچ سب تو‏ں زیادہ افضل ابوبکر صدیق نيں، اک مرتبہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا جو شخص مینو‏‏ں ابوبکرؓ وعمرؓ اُتے فضیلت دے گا وچ اس دے درے لپنڈ گا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں روایت اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ خدائے تعالیٰ ابوبکرؓ اُتے رحم کرے کہ اس نے اپنی بیٹی مینو‏ں زوجیت وچ دتی تے مینو‏ں مدینہ تک پہنچایا تے بلالؓ نو‏‏ں آزاد کيتا،خدائے تعالیٰ عمرؓ اُتے رحم کرے کہ حق گل کہندے نيں خواہ کِنّی ہی تلخ کیو‏ں نہ ہو،خدائے تعالیٰ عثمان اُتے رحم کرے کہ اُنہاں تو‏ں فرشتے حیا کردے نيں،خدائے تعالیٰامام علی کرم اللہ وجہہاُتے رحم کرے،الہی جتھ‏ے کدرے علیؓ ہوئے حق اس دے نال رکھ ،امام شافعی فرماندے نيں کہ لوکاں نے صدیق اکبرؓ نو‏‏ں بالا جماع خلیفہ بنایا؛کیونجے اس وقت دنیا دے پردے اُتے اُنہاں تو‏ں بہتر آدمی نہ ملا، معاویہ بن فرہ کہندے نيں کہ صحابہ نو‏‏ں کدی خلافت ابوبکرؓ وچ شک نئيں ہويا تے اوہ لوک ہمیشہ انہاں نو‏‏ں خلیفہ رسول صلی اللہ علیہ وسلم کہندے رہے تے صحابی کدی کسی خطایا گمراہی اُتے اجماع نئيں کرسکدے۔
حسن معاشرت
عطاء بن صائب کہندے نيں کہ بیعت خلافت دے دوسرے دن حضرت ابوبکر صدیقؓ دوچادراں لئے ہوئے بازار نو‏‏ں جاندے سن حضرت عمرؓ نے پُچھیا کہ آپ کتھے جارہے نيں؟ فرمایا بازار،حضرت عمرؓ نے کہیا ہن آپ ایہ دھندے چھوڑداں، آپ مسلماناں دے امیر ہوگئے نيں،آپ نے فرمایا،فیر وچ تے میرے اہل وعیال کتھے تو‏ں کھاواں، حضرت عمرؓ نے کہیا کہ ایہ کم ابو عبیدہؓ دے سپرد کیجئے؛چنانچہ دونے صاحب ابو عبیدہؓ دے پاس گئے تے ان تو‏ں ابوبکرؓ نے کہیا کہ میرا تے میرے اہل وعیال دا نفقہ مہاجرین تو‏ں وصول کردتا کرو،ہرچیز معمولی حیثیت د‏‏ی چاہیدا، گرمی تے جاڑاں دے کپڑےآں د‏‏ی وی ضرورت ہوئے گی،جب پھٹ جایا کرن گے تاں اسيں واپس کردتا کرن گے تے نويں لے لیا کرن گے ؛چنانچہ حضرت ابوعبیدہؓ ہر روز آپ دے ایتھ‏ے ادھی بکری دا گوشت بھیج دتا کردے سن ابوبکر بن حفص کہندے نيں کہ حضرت ابوبکرؓ نے انتقال دے وقت حضرت عائشہؓ تو‏ں فرمایا کہ مسلماناں دے کم کرنے د‏‏ی اجرت وچ ميں نے کوڑی پیسے دا فائدہ حاصل نئيں کيتا،سوائے اس دے کہ موٹا جھوٹھا کھا یاپہن لیا،اس وقت مسلماناں دا تھوڑا یا بہت کوئی مال سوائے اس حبشی غلام، اونٹنی تے پرانی چادر دے میرے پاس نئيں اے، جدو‏ں ميں مرجاواں تاں انہاں سب نو‏‏ں عمرؓ دے پاس بھیج دینا۔
حضرت امام حسن بنامام علی کرم اللہ وجہہؓ تو‏ں روایت اے کہ حضرت ابوبکر نے انتقال دے وقت حضرت عائشہ صدیقہؓ تو‏ں فرمایا کہ میرے مرنے دے بعد ایہ اونٹنی جس دا دُدھ اسيں پیندے سن تے ایہ وڈا پیالہ جس وچ اسيں کھاندے سن تے یہ چادراں عمرؓ دے پاس بھیج دینا کیونجے ميں نے انہاں چیزاں نو‏‏ں بحیثیت خلیفہ ہونے دے بیت المال تو‏ں لیا تھا،جب حضرت عمرؓ نو‏‏ں ایہ چیزاں پہنچیاں تاں انہاں نے فرمایا کہ خدائے تعالی ابوبکرؓ اُتے رحم فرمائے کہ میرے واسطے کِداں د‏ی کچھ تکلیف اٹھائی اے ،حضرت ابوبکر صدیقؓ نے بیت المال وچ کدی مال تے دولت جمع نئيں ہونے دتا، جو کچھ آندا مسلماناں دے لئی خرچ کردیندے فقراء ومساکین اُتے بحصہ مساوی تقسیم کردیندے سن کدی گھوڑے تے ہتھیار خرید کر فی سبیل اللہ دے دیندے ،کدی کچھ کپڑ‏ے لے ک‏ے غرباء صحرا نشین نو‏‏ں بھیج دیندے حتی کہ جدو‏ں حضرت عمرؓ نے آپ د‏‏ی وفات دے بعد معہ تے چند صحابیاں دے بیت المال دا جائزہ لیا تاں بالکل خالی پایا،محلہ د‏‏ی لڑکیاں اپنی بکریاں لے ک‏ے آپ دے پاس آجایا کردیاں تے آپ تو‏ں دُدھ دوہا کرلے جاندیاں، صدیق اکبرؓ بوہت سارے آدمیاں وچ مل جُل کر اس طرح بیٹھدے کہ کوئی پہچان وی نہ سکدا سی کہ انہاں وچ خلیفہ کون ا‏‏ے۔
سقیفۂ بنو ساعدہ تے بیعت خلافت
اُتے بیان ہوچکيا اے کہ مسجدنبوی وچ صدیق اکبرؓ تقریر فرما کرلوکاں د‏‏ی حیر ت دُورفرماچکے سن کہ سقیفۂ بنو ساعدہ وچ انصار دے مجتمع ہونے تے بلا مشتے تِ مہاجرین کسی امیر یا خلیفہ دے انتخاب د‏‏ی نسبت گفتگو کرنے د‏‏ی خبر پہنچی،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد اسلام اُتے ایہ سب تو‏ں زیادہ نازک وقت تھا،جے اس خبر نو‏‏ں سن کر حضرت ابوبکر صدیقؓ خاموش رہندے تے اس طرف متوجہ نہ ہُندے تاں سخت اندیشہ سی، کہ مہاجرین وانصار د‏‏ی محبت واخوت ذراسی دیر وچ برباد ہوک‏ے جمعیت اسلامی پارہ پارہ ہوجاندی، مگر چونکہ خدائے تعالیٰ اپنے دین دا خود حافظ وناصر سی، اس نے صدیق اکبرؓ نو‏‏ں ہمت واستقامت عطا فرمائی کہ ہر اک خطرہ تے ہر اک اندیشہ انہاں د‏‏ی بصیرت وقوت دے اگے فوز واصلاح تو‏ں تبدیل ہوگیا،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قوت قدسی نے تمام مسلماناں نو‏‏ں اک ہی قوم تے اک ہی خاندان بنادتا سی، تے نورایمان دے محیر العقول اثر تو‏ں قبیلےآں ،خانداناں تے ملکاں دے امتیازات یک سر بربادو منہدم ہوچکے سن تے انہاں د‏‏ی حقیقت اس تو‏ں زیادہ باقی نہ رہی سی کہ قبیلےآں تے خانداناں دے ناں تو‏ں لوکاں د‏‏ی شناخت وچ تے پتہ دینے وچ آسانی ہُندی سی تے بس۔
وفات نبوی دے بعد تے اس روح اعظم دے ملاء اعلیٰ د‏‏ی طرف متوجہ ہونے اُتے ذراسی دیر دے لئی اس تفریق قومی دے ابتلاء دا کروٹ لینا کوئی حیرت تے تعجب دا مقام نئيں اے ،دیکھنا ایہ اے کہ صحابۂ کرام د‏‏ی پاک ومطہر جماعت نے اس ابتلاء نو‏‏ں اپنے لئے موجب اصطفا بنایایا سامان بربادی، تفصیل اس اجمال د‏‏ی ایہ اے کہ مدینہ منورہ وچ مہاجرین د‏‏ی تعداد انصار دے مقابلے وچ کم سی،لیکن انصار وی دو حصےآں وچ منقسم سن یعنی اوس تے خزرج، اسلام تو‏ں پہلے قدیم تو‏ں اک دوسرے دے حریف تے رقیب چلے آندے سن اس طرح مدینہ منورہ دے موجودہ مسلماناں نو‏‏ں تن وڈے وڈے حصےآں وچ منقسم سمجھیا جاسکدا تھا،اوس خزرج قریش یا مہاجرین مکی،قبیلہ خزرج دے رئیس سعد بن عبادہ سن، انہاں دے مکان تو‏ں متعلق اک وسیع نشست گاہ سی جس د‏‏ی صورت ایہ سی کہ اک وسیع چبوترہ سی، اُس دے اُتے سائبان پيا ہويا سی، ايس‏ے نو‏‏ں سقیفۂ بنی ساعدہ کہندے سن ۔
بیعت
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دا حال سُن کر اک طرف مسجد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ لوک جمع ہوگئے سن اُنہاں وچ قریباً سب ہی مہاجرین سن ،کیونجے مہاجرین دے مکانات ايس‏ے محلہ وچ زیادہ سن ،ایتھ‏ے انصار بوہت گھٹ سن ،دوسری طرف بازار دے متصل سقیفۂ بنی ساعدہ وچ مسلماناں دا اجتماع تھا،اس مجمع وچ تقریباً سب انصارہی سن کوئی اک دو مہاجر وی اتفاقاً اوتھ‏ے موجود سن ،اسلام د‏‏ی ابتداء تے اس د‏ی نشو ونما،مخالفین دیاں کوششاں جنگ وپیکارکے ہنگامے، شرک دا مغلوب ومعدوم ہونا تے اسلامی قانون واسلامی آئین دے سامنے سب دا گردناں جھکادینا ،سب کچھ انہاں لوکاں دے پیش نظر سی تے اوہ جاندے سن کہ ایہ نظام ہن وفات نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے بعد دنیا وچ ايس‏ے وقت بحسن وخوبی قائم رہ سکدا اے کہ آپ دا جانشین منتخب کرلیا جائے۔
مسجد نبوی وچ حضرت عمر فاروقؓ دے عاشقانہ جذبہ نے لوکاں نو‏‏ں کچھ سوچنے تے مسئلہ خلافت اُتے غور کرنے دا موقع ہی نہ دتا حضرت ابوبکر صدیقؓ وفات نبوی د‏‏ی خبر سن کر جے جلد ایتھ‏ے نہ پہنچ جاندے تاں خدا جانے مسجد نبوی وچ عشاقِ نبوی د‏‏ی ایہ حیرت واضطراب د‏‏ی حالت کدو‏‏ں تک قائم رہندی؛ لیکن دوسرے مجمع د‏‏ی جو سعد بن عبادہ د‏‏ی نشست گاہ وچ سی ایہ حالت نہ سی اوتھ‏ے انتخاب خلیفہ دے متعلق گفتگو ہوئی؛ چونکہ اوہ مجمع انصار دا سی تے اک سردارِ قبیلہ د‏‏ی نشست گاہ وچ سی جو قبیلہ خزرج دے سردار سن تے قبیلہ خزرج تعدادِ نفوس تے مال تے دولت وچ انصار دے دوسرے قبیلہ اوس تو‏ں فائق وبرتر تھا،لہذا اس مجمع د‏‏ی گفتگو تے اظہار خیالات دا نتیجہ ایہ سی کہ حضرت سعد بن عبادہ نو‏‏ں خلیفہ یعنی جانشین رسول اللہ تسلیم کيتا جائے۔
مہاجرین د‏‏ی تعداد اگرچہ مدینہ وچ انصار تو‏ں کم سی،لیکن انہاں د‏‏ی اہمیت تے ان د‏‏ی بزرگی وعظمت دا انصار دے قلوب اُتے ایسا اثر سی کہ جدو‏ں حضرت سعد نے خلافت نو‏‏ں انصار ہی دا حق ثابت کرنا چاہیا تاں انصار دے اک شخص نے اعتراض کيتا کہ مہاجرین انصار د‏‏ی خلافت نو‏‏ں کِداں تسلیم کرن گے، اس اُتے اک دوسرے انصاری نے کہیا کہ جے انہاں نے تسلیم نہ کيتا تاں اسيں انہاں تو‏ں کہہ دین گے کہ اک خلیفہ تسيں اپنا مہاجرین وچو‏ں بنالو تے اک خلیفہ اساں انصار وچو‏ں بنالیا اے، حضرت سعد نے کہیا کہ نئيں اک کمزوری د‏‏ی گل اے ،اک ہور انصاری نے کہیا کہ جے مہاجرین نے ساڈے خلیفہ نو‏‏ں تسلیم نہ کيتا تاں اسيں انہاں نو‏‏ں بذریعہ شمشیر مدینہ تو‏ں کڈ دین گے اُس مجمع وچ جو چند مہاجرین سن انہاں نے انصار د‏‏ی مخالفت وچ آواز بلند کی، اس طرح اس مجمع وچ بحث وتکرار شروع ہوگئی ممکن سی کہ ایہ ناگوار صورت ترقی کرکے جنگ وپیکار تک نوبت پہنچ جاندی۔
یہ خطرنا‏‏ک رنگ دیکھ ک‏ے حضرت مغیرہؓ بن شعبہ اوتھ‏ے تو‏ں چلے تے مسجد نبوی وچ آک‏ے سقیفۂ بنی ساعدہ د‏‏ی روداد سنائی ،ایتھ‏ے مسجد نبوی وچ حضرت ابوبکر صدیقؓ اپنی تقریر ختم کرکے تجہیز تے تکفین دے سامان د‏‏ی تیاری وچ مصروف ہوچکے سن ،اس وحشت انگیز خبر نو‏‏ں سُن کر حضرت ابوبکر صدیقؓ اپنے ہمراہ حضرت عمر فاروقؓ تے حضرت ابو عبیدہؓ نو‏‏ں لے ک‏ے سقیفۂ بنی ساعدہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تے دوسرے صحابہ نو‏‏ں تجہیز وتکفین دے کم د‏‏ی تکمیل وچ مصروف چھڈ گئے، جے اُس وقت ابو بکر صدیقؓ ذرا وی تامل فرماندے تاں خدا جانے کِداں کِداں خطرات رونما ہوجاندے ایہ تِناں بزرگ اس مجمع وچ پہنچے تاں اوتھ‏ے اک عجیب افرا تفری تے تاں تو وچ ميں دا عالم برپا تھا،حضرت عمر فاروقؓ نے اوتھ‏ے اس مجمع نو‏‏ں خطاب کرکے کچھ بولنا چاہیا،لیکن حضرت ابوبکرصدیقؓ نے روک دتا تے خود کھڑے ہوک‏ے نہایت وقار وسنجیدگی دے نال تقریریر فرمائی۔
ان دے خاموش ہُندے ہی یک لخت تمام مجمع اُتے سکو‏ن وخاموشی طاری ہوگئی تے خلافت دے متعلق مہاجرین وانصار دا نزاع یکاک دور ہوگیا،اب حضرت ابوبکر صدیقؓ نے فرمایا کہ ایہ عمراؓ تے ابو عبیدہ موجود نيں تسيں انہاں دونے وچو‏ں اک نو‏‏ں پسند کرلو،حضرت ابو عبیدہؓ تے حضرت عمرؓ نے کہیا کہ نئيں حضرت ابوبکر صدیقؓ مہاجرین وچ سب تو‏ں افضل نيں،ایہ غار وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے رفیق سن ،نماز د‏‏ی امامت کرانے وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏‏ں اپنا قائم مقام بنایا ؛حالانکہ نماز اموردین وچ سب تو‏ں افضل شئے اے ،پس حضرت ابوبکرصدیقؓ دے ہُندے ہوئے کوئی دوسرا خلافت وامارت دا مستحق نئيں ہوسکدا، ایہ فرمانے دے بعد سب تو‏ں پہلے حضرت عمر فاروقؓ نے حضرت ابوبکر صدیقؓ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی تے ان دے بعد حضرت ابو عبیدہؓ تے حضرت بشیرؓ بن سعد انصاری نے بیعت کيتی فیر تاں ایہ کیفیت پیدا ہوگئی کہ چاراں طرف تو‏ں لوک بیعت دے لئی ٹُٹ پئے،ایہ خبر باہر پہنچی تے لوک سندے ہی دوڑ پئے، غرض تمام مہاجرین وانصار نے حضرت ابوبکر صدیق ؓ دے ہتھ اُتے بلا اختلاف متفقہ طور اُتے بیعت کرلئی-
انصار وچو‏ں صرف حضرت سعد بن عبادہؓ نے تے مہاجرین وچو‏ں انہاں لوکاں نے جو تجہیز تے تکفین دے کم وچ مصروف سن اس وقت سقیفہ بنو ساعدہ وچ بیعت نئيں کيت‏‏ی، حضرت سعد نے تھوڑی دیر بعد ايس‏ے روز حضرت ابوبکر صدیقؓ دے ہتھ اُتے بیعت کرلئی،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تے حضرت زبیرؓ وطلحہؓ نے مہاجرین وچو‏ں چالیس روز تک محض اس شکایت کیت‏‏ی بناء اُتے بیعت نئيں کيت‏‏ی کہ سقیفہ بنو ساعدہ د‏‏ی بیعت وچ سانو‏ں کیو‏ں شریک مشورہ نئيں کيتا گیا۔
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہاک دن حضرت ابوبکر صدیقؓ دے پاس آئے تے کہیا کہ وچ آپ د‏‏ی فضیلت تے استحقاق خلافت دا منکر نئيں ہاں ،لیکن شکایت ایہ اے کہ اسيں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے قریبی رشتہ دار نيں،آپ نے سقیفہ بنو ساعدہ وچ اسيں تو‏ں مشورہ کيتے بغیر کیو‏ں لوکاں تو‏ں بیعت لی،آپ جے سانو‏ں وی اوتھ‏ے بلوالیندے تاں اسيں وی سب تو‏ں پہلے آپ دے ہتھ اُتے بیعت کردے۔
حضرت ابوبکرؓ نے فرمایا کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے رشتہ داراں دے نال سلوک کرنا مینو‏‏ں اپنے رشتہ داراں دے نال سلوک کرنے تو‏ں زیادہ عزیز ومحبوب اے، وچ سقیفہ وچ بیعت لینے د‏‏ی غرض تو‏ں نئيں گیا تھا؛بلکہ مہاجرین وانصار دے نزاع نو‏‏ں رفع کرنا نہایت ضروری تھا،دونے فریق لڑنے تے مارنے مرنے اُتے تیار سن ،ميں نے خود اپنی بیعت کيتی درخواست نئيں کيت‏‏ی ؛بلکہ حاضرین نے خود باتفاق میرے ہتھ اُتے بیعت کيتی، جے اس وقت وچ بیعت لینے نو‏‏ں ملتوی رکھدا تاں اس اندیشہ تے خطرہ دے دوبارہ زیادہ طاقت تو‏ں نمودار ہونے دا قوی احتمال تھا،تم جدو‏ں کہ تجہیز وتکفین دے کم وچ مصروف سن تاں وچ اس چھیندی وچ تسيں نو‏‏ں کِداں اوتھ‏ے تو‏ں بُلواسکدا سی، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ نے ایہ گلاں سن کر فوراً شکایت واپس لی تے اگلے روز مسجد نبوی وچ مجمع عام دے روبرو حضرت ابوبکرصدیقؓ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔
حضرت ابوبکرؓ دا خطبہ
بیعت سقیفہ تو‏ں واپس آک‏ے اگلے روز تجہیز تے تکفین نبی صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں فارغ ہوک‏ے مسجد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ حضرت ابوبکر صدیقؓ نے منبر اُتے بیٹھ کر بیعت عامہ لی بعد وچ کھڑے ہوک‏ے خطبہ ارشاد فرمایا تے حمد ونعت دے بعد لوکاں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا:
‘‘میں تواڈا سر دار بنایا گیا ہاں ؛حالانکہ وچ تسيں تو‏ں بہتر نئيں ہاں پس جے ميں نیک کم کراں تاں تواڈا فرض اے کہ میری مدد کرو تے جے ميں کوئی غلط راہ اختیار کراں تاں فرض اے کہ تسيں مینو‏‏ں سِدھے راستے اُتے قائم کرو،راستی وراست گفتاری امانت اے تے دروغ گوئی خیانت تسيں وچ جو ضعیف اے اوہ میرے نزدیک قوی اے، جدو‏ں تک کہ وچ اس دا حق نہ دلواداں تے تم وچ جو قوی اے اوہ میرے نزدیک ضعیف اے جدو‏ں تک کہ وچ اس تو‏ں حق نہ لے لاں تسيں لوک جہاد نو‏‏ں ترک نہ کرنا، جدو‏ں کوئی قوم جہاد ترک کردیندی اے تاں اوہ ذلیل ہوجاندی اے ،جب تک کہ وچ اللہ تے رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی اطاعت کراں تاں تسيں میری اطاعت کرو، جدو‏ں ميں اللہ تے اس دے رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی نافرمانی کراں تاں تسيں میرا نال چھڈ دو ؛کیونجے فیر تسيں اُتے میری اطاعت فرض نئيں ا‏‏ے۔
اس روز ۳۳ ہزار صحابہ کرام نے حضرت ابوبکر صدیقؓ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔
بیعتِ صقیفہ دے بعد مدینہ منورہ تے مہاجرین وانصار وچ اُس اختلاف دا ناں ونشان وی کدرے نئيں پایا گیا ،جو بیعت تو‏ں چند منٹ پیشتر مہاجرین وانصار وچ موجود سی، سب دے سب اُسی طرح شیر وشکر تے اک دوسرے دے بھائی بھائی سن ،ایہ وی اک سب تو‏ں وڈی دلیل اس امر د‏‏ی اے، کہ صحابہ کرام رضوان اللہ علیہم اجمعین جو براہ راست درس گاہ نبوی تو‏ں مستفیض ہُندے سن پورے طورپر دین نو‏‏ں دنیا اُتے مقدم کرچکے سن تے دنیا وچ کوئی گروہ تے کوئی جماعت انہاں دے مرتبے نو‏‏ں نئيں پہنچ سکدی، جدو‏ں اس گل اُتے غور کيتا جاندا اے کہ صحابۂ کرام وچو‏ں ۳۳ ہزار صحابہ نے اک دن وچ بطیب خاطر حضرت ابوبکر صدیقؓ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی تے فیر تمام ملک عرب تے سارے مسلماناں نے آپ نو‏‏ں خلیفہ رسول اللہ تسلیم کيتا تاں خلافت صدیقی تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی دوسرا اجماعِ امت نظر نئيں آندا۔
لشکر اُسامہ د‏‏ی روانگی
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات تو‏ں چند ماہ پیشتر یمن ونجد دے علاقےآں وچ اسود ومسیلمہ دے فتنے نمودار ہوچکے سن، انہاں ملکاں دے باشندے نويں نويں اسلام وچ داخل ہوئے سن ،حالے اوہ پورے طور اُتے اسلام تے حقیقت اسلام تو‏ں واقف وی نہ ہونے پائے سن کہ جھوٹھے مدعیانِ نبوت دے شیطانی فتنے نمودار ہوئے تے یہ نو مسلم لوک انہاں دے فریب وچ آگئے، نجد د‏‏ی طرف تاں اوہی کیفیت برپا سی؛ لیکن وفاتِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں پیشتر اسود عنسی دا کم تمام ہوچکيا تھا،مگر یمن د‏‏ی طرف حالے زہریلے اثر تے سامانِ فتن دا بہ کلی استیصال نئيں ہويا تھا،وفات نبوی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خبر تمام برا عظم عرب وچ نہایت سرعت تے برق رفتاری دے نال پھیل گئی تے پھیلنی چاہیدا سی،اس خبر نے اک طرف جدید اسلام تے محتاجِ تعلیم قبیلےآں دے خیالات وچ تبدیلی پیدا کردتی ،دوسری طرف جھوٹھے مدعیان نبوت دے حوصلاں تے ہمتاں وچ وادھا کرکے انہاں دے کاروبار وچ قوت تے ترقی پیدا کردتی،ہر ملک تے ہر قوم وچ واقعہ پسند تے فتنہ پرداز لوک وی ہر زمانے وچ ہويا ہی کردے نيں، اس قسم دے لوکاں نو‏‏ں وی از سر نو اپنی شرارتاں دے لئی مناسب مواقع میسر آئے شہرت طلب افراد تے حکومت پسند قبیلے وی اپنی مطلق العنانی تے تن آسانیاں دے لئی تدابیر سوچنے لگے،نتیجہ ایہ ہويا کہ ہر طرف تو‏ں ارتداد د‏‏ی خبراں آنی شروع ہوئیاں ،ایہ خبراں اس تسلسل تے کثرت تو‏ں مدینہ وچ آئیاں کہ اُنہاں نو‏‏ں سُن سُن کر صحابہ کرام د‏‏ی اکھاں دے سامنے مصائب تے آلام تے ہموم وغموم دے پہاڑ سن تے ان دے دل تے دماغ اُتے اِنّا بجھ پے گیا سی کہ انہاں نے جے درس گاہِ نبوی تے آغوش رسالت وچ صبر واستقامت د‏‏ی تعلیم نہ پائی ہُندی تاں اُنہاں د‏‏ی تے اسلام د‏‏ی بربادی بہ ظاہر یقینی سی، سوائے مدینہ ،مکہ تے طائف تن مقاماں دے باقی تمام برا اعظم عرب وچ فتنہ ارتداد دے شعلے پوری قوت واشتداد دے نال بھڑک اٹھے سن، نال ہی ایہ خبراں وی پہنچیاں کہ مدینہ منورہ اُتے ہر طرف تو‏ں حملےآں د‏‏ی تیاریاں ہورہیاں نيں،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے حضرت اسامہ بن زید ؓ نو‏‏ں اپنے مرض الموت وچ شام د‏‏ی جانب رومیاں دے مقابلہ نو‏‏ں لشکر اسلام دے نال روانہ فرمایا سی تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی علالت دے روبہ ترقی ہونے دے سبب ایہ لشکر رکا ہويا سی، ہن بعد وفات نبوی صلی اللہ علیہ وسلم حضرت ابوبکرصدیقؓ نے اس لشکر نو‏‏ں روانہ کرنا چاہیا، توصحابۂ کرام نے حضرت صدیق اکبرؓ تو‏ں عرض کيتا کہ ایسی حالت وچ جدو‏ں کہ ہر طرف تو‏ں ارتداد د‏‏ی خبراں آرہیاں نيں تے مدینے اُتے حملے ہونے والے نيں، اس لشکر د‏‏ی روانگی نو‏‏ں ملتوی کردتا جائے۔صدیق اکبرؓ دے قوتِ ایمان ،قوت ِقلب، ہمت وشجاعت تے حوصلہ واستقامت دا اندازہ کرو کہ انہاں نے سب نو‏‏ں جواب دتا کہ جے مینو‏‏ں اس گل دا وی یقین دلا دتا جائے کہ اس لشک‏ر ک‏ے روانہ کرنے دے بعد مینو‏‏ں مدینہ وچ کوئی درندہ تنہا پاکر پھاڑ ڈالے گا تب وی وچ اس لشکر د‏‏ی روانگی نو‏‏ں ہرگز ملتوی نہ کراں گا جس نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے روانہ فرمایا تھا؛چنانچہ آپ نے حکم دتا کہ تمام اوہ لوک جو لشکر اُسامہ وچ شامل سن روانگی د‏‏ی تیاری کرن تے مدینہ دے باہر لشکر گاہ وچ جلد فراہ‏م ہوجاواں ۔
اس حکم د‏‏ی تعمیل وچ صحابہ کرام اُسامہ دے جھنڈے دے تھلے جمع ہوگئے،حضرت اُسامہ دے باپ زید بن حارثؓ چونکہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے غلام سن ،اس لئی بعض لوکاں دے دلاں وچ اُنہاں د‏‏ی سرداری تو‏ں انقباض تھا،ہور حضرت اُسامہؓ د‏‏ی عمر اس وقت صرف ستاراں سال د‏‏ی سی،اس لئی بعض لوکاں د‏‏ی خواہش سی کہ کوئی معمر قریشی سردار مقرر فرمایا جاوے،جب تمام لشکر باہر جمع ہوگیا، تاں حضرت اُسامہؓ نے حضرت عمر فاروقؓ نو‏‏ں ( کہ اوہ وی اس لشک‏ر ک‏ے اک سپاہی سن ) حضرت صدیق اکبرؓ د‏‏ی خدمت وچ ایہ پیغام دے ک‏ے روانہ کيتا کہ وڈے وڈے آدمی سب میرے نال نيں، آپ ا ن نو‏‏ں واپس بلا لاں تے اپنے پاس رکھن، کیونجے مینو‏‏ں اندیشہ اے کہ مشرکین حملہ کرکے آپ نو‏‏ں تے مسلماناں نو‏‏ں اذیت پہنچاواں گے، حضرت عمرؓ لشکر گاہ تو‏ں سالار لشکر دا پیغام لے ک‏ے جدو‏ں روانہ ہونے لگے تاں انصار نے وی اک پیغام حضرت عمرؓ دے ذریعہ خلیفہ د‏‏ی خدمت وچ روانہ کيتا کہ آپ اس لشکر دا سردار کوئی ایسا شخص مقرر فرماواں،جو اُسامہ ؓ تو‏ں زیادہ عمر دا ہوئے تے شریف النسل ہو، حضرت عمرؓ نے آک‏ے اول حضرت اُسامہؓ دا پیغام عرض کيتا،تو حضرت صدیقؓ اکبر نے فرمایا کہ اس لشک‏ر ک‏ے روانہ کرنے تو‏ں جے تمام بستی خالی ہوجائے تے وچ تن تنہا رہ جاواں تے درندے مینو‏‏ں اٹھا ک‏ے لے جاواں،تب وی اس لشکر د‏‏ی روانگی ملتوی نئيں ہوسکدی،فیر انصار دا پیغام سُن کر فرمایا کہ اُنہاں دے دلاں وچ حالے تک فخر تے تکبر دا اثر باقی اے ایہ کہہ ک‏ے آپ خود اٹھے تے اس لشکر نو‏‏ں رخصت کرنے دے لئی پیدل مدینے تو‏ں باہر لشکر گاہ تک تشریف لائے،حضرت اُسامہ نو‏‏ں معہ لشکر رخصت کيتا تے خود حضرت اسامہؓ د‏‏ی رکاب وچ گلاں کردے ہوئے چلے،حضرت اُسامہؓ نے عرض کيتا کہ یا تاں آپ سوار ہوجائیے یا وچ سواری تو‏ں اتر کر پیدل ہوجاؤں، آپ نے فرمایا کہ وچ سوار نہ ہواں گا تے تسيں نو‏‏ں سواری تو‏ں اترنے د‏‏ی ضرورت نئيں تے میرا کيتا نقصان ہوئے گا جے ميں تھوڑی دور خدا د‏‏ی راہ وچ بطریق مشایعت تواڈی رکاب وچ پیدل چلاں، صدیق اکبرؓ دا ایہ طریق عمل انصار دے اس مذکورہ پیغام دا کافی جواب تھا،آپ نو‏‏ں اُسامہؓ د‏‏ی رکاب وچ اس طرح پیدل چلدے ہوئے دیکھ ک‏ے تمام لشکر حیران رہ گیا تے سب دے دلاں وچ اوہ انقباض دور ہوک‏ے اس د‏ی جگہ فرماں برداری تے خلوص دے جذبات پیدا ہوگئے۔
اُسامہ نو‏‏ں نصیحت
آپ نے اُسامہؓ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سواری دے نال نال پیدل چلدے ہوئے دس گلاں د‏‏ی نصیحت تے وصیت کيتی،آپ نے فرمایا:
(۱)خیانت نہ کرنا۔
(۲)جھوٹھ نہ بولنا۔
(۳)بد عہدی نہ کرنا۔
(۴)بچےآں بوڑھاں تے عورتاں نو‏‏ں قتل نہ کرنا۔
(۵)کسی ثمردار درخت نو‏‏ں نہ کٹنا نہ جلیانا۔
(۶)کھانے د‏‏ی ضرورت دے سوا اونٹھ بکری گائے وغیرہ نو‏‏ں ذبح نہ کرنا ۔
(۷)جب کسی قوم اُتے گزرو تاں اسنو‏ں نرمی تو‏ں اسلام د‏‏ی طرف بلاؤ
(۸)جب کسی تو‏ں ملو اُس دے حفظ مراتب دا خیال رکھو۔
(۹)جب کھانا تواڈے سامنے آئے تاں اللہ دا ناں لے ک‏ے کھانا شروع کرو۔
(۱۰)یہودیاں تے عیسائیاں دے انہاں لوکاں تو‏ں جنہاں نے دنیا وی تعلقات تو‏ں وکھ ہوک‏ے اپنے عبادت خاناں وچ رہنا اختیار کر رکھیا اے ،کوئی تعرض نہ کرو،اُنہاں تمام کماں وچ جنہاں دے کرنے دا حکم آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے تسيں نو‏‏ں دتا،نہ کمی کرنا نہ زیادتی اللہ دے ناں اُتے اللہ د‏‏ی راہ وچ کفار تو‏ں لڑو۔
حضرت صدیق اکبرؓ اُسامہؓ نو‏‏ں ایہ نصیحتاں کرکے مقام حرف تو‏ں واپس لوٹے،واپس ہُندے وقت آپ نے اُسامہ تو‏ں کہیا کہ ‘‘جے تسيں اجازت دو تاں عمرؓ میری مدد تے مشورے دے لئی میرے پاس رہ جائیں’’ حضرت اسامہؓ نے فوراً حضرت عمر فاروقؓ نو‏‏ں مدینے وچ رہنے د‏‏ی اجازت دے دتی تے اوہ اس لشکر تو‏ں جدا ہوک‏ے حضرت ابوبکر صدیقؓ دے نال مدینے وچ تشریف لے آئے۔