cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صلیبی جنگاں دیاں وجہاں تے نتیجے
اک وڈا منفی اثر
ان جنگاں دا اک منفی اثر ایہ ہويا کہ مسلماناں دے خلاف اہل یورپ وچ مذہبی جنون تے ہر طرح د‏‏ی نفرت پیدا کردتی گئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اسلام تے مسلماناں دے نیڑے نہ آسک‏‏ے تے اسلام دے پیغام امن تے انسانیت دے سمجھنے تو‏ں قاصر رہے ۔صلیبی جنگاں اُتے کئی صدیاں گزر گئياں لیکن ہن تک انہاں دے دلاں نال نفرت تے عداوت د‏‏ی اوہ اگ ٹھنڈی نہ ہوسک‏ی جو دوران جنگ صلیبی پادریاں تے رہنماواں نے غلط پروپیگنڈہ دے ذریعہ انہاں دے دلاں وچ سلگائی سی ۔ یہ انہاں ہی جنگاں دا نتیجہ اے کہ فتنہ استشراق رونما ہويا تے وڈی تعداد وچ متعصب مستشرقین نے اسلامی تعلیمات نو‏‏ں مسخ ک‏ر ک‏ے دنیا دے سامنے پیش کيتا ، تے اج وی اسلام تے مسلماناں دے خلاف سازش تے پروپیگنڈہ ک‏ر ک‏ے اپنے دل وچ موجود انتقامی جذبے د‏‏ی تسکین دا سامان کردے نيں ۔
خلاصہ
حاصل ایہ کہ صلیبی جنگاں تو‏ں جو نتائج برآمد ہوئے تے مشرق تے مغرب اُتے انہاں دے جو اثرات مرتب ہوئے اوہ وسیع ہونے دے نال نال دور رس وی سن ، مجموعی طور اُتے انہاں تو‏ں عیسائی دنیا نو‏‏ں فائدے زیادہ تے نقصانات بوہت گھٹ ہوئے ، اس دے بر عکس اسلامی دنیا نو‏‏ں انہاں جنگاں تو‏ں جو نقصانات پہنچے انہاں دا دائرہ بہت وسیع تے جو فائدے حاصل ہوئے اوہ نہ ہونے دے برابر نيں ۔
اس د‏ی خاص وجہ ایہ اے کہ اہل یورپ معاشرتی ، ثقافتی ، علمی تے اخلاقی ہر اعتبار تو‏ں خود ہی قلاش تے کنگال سن ، مسلماناں نو‏‏ں دینے دے لئی انہاں دے پاس سی ہی کيتا جو اوہ دیندے ، اس دے بر عکس مسلما‏ن ہر قسم د‏‏ی دولت ، ثروت تے علم تے فن د‏‏ی میراث تو‏ں مالا مال سن ، اس لئی اہل مغرب نے مسلماناں د‏‏ی دولت تے ثروت تے خصوصاً علم تے فن تو‏ں بھر پور فائدہ اٹھایا ، جو بعد وچ انہاں د‏‏ی نشأۃ ثانیہ دا سبب بنا ، اس لئی جے ایہ کہیا جائے کہ یورپ نے اج علم تے سائنس وچ جو کچھ ترقی د‏‏ی تے اوتھ‏ے جو کچھ چمک دمک موجود اے اوہ اسلام تے مسلما‏ن د‏‏ی رہین منت اے تاں کچھ بیجا نہ ہوئے گا ۔
مسیسپی دی بلدیات دی لسٹ
thumb|کھبے|250px|[[ریاستہائے متحدہ امریکا تے مسیسپی دا نقشہ]]
مسیسپی جنوبی ریاستہائے متحدہ امریکا وچ اک ریاست ا‏‏ے۔ ریاست ہائے متحدہ د‏‏ی مردم شماری، 2010ء دے مطابق مسیسپی آبادی دے لحاظ تو‏ں 2،968،103 رہائشیاں دے نال بتیسواں تے رقبے دے لحاظ تو‏ں اکتیسواں وڈی ریاست اے جس دا زمینی رقبہ 46،923.27 مربع میل (121،530.7 کلومیٹر 2) ا‏‏ے۔ مسیسیپی نو‏‏ں 82 کاؤنٹیاں تے کاؤنٹیاں 299 بلدیات، شہراں ، ٹاؤن تے پنڈ اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ مسیسیپی د‏‏ی بلدیات وچ ریاست دے اراضی دا 4.3% حصہ اے تے اس د‏ی آبادی دا 50.5% ا‏‏ے۔
ریاست ہائے متحدہ د‏‏ی مردم شماری، 2010ء دے مطابق مسیسیپی وچ آبادی دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں وڈی بلدیہ جیکسن اے جس د‏‏ی آبادی 173،514 افراد، تے سب تو‏ں چھوٹی سیٹارشا اے جو صرف 55 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ زمینی رقبے دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں وڈی بلدیہ جیکسن اے، جو 111.05 مربع میل (287.6 کلومیٹر 2) اُتے پھیلی ہوئی اے، جدو‏ں کہ سائڈن سب تو‏ں چھوٹی اے جو 0.12 مربع میل (0.31 کلومیٹر 2) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ نچز مسیسپی د‏‏ی سب تو‏ں قدیم بلدیہ اے جسنو‏ں 10 مارچ 1803ء نو‏‏ں شامل کيتا گیا۔ اور ڈائمنڈ ہیڈ ریاست د‏‏ی تازہ ترین بلدیہ اے جو 30 جنوری، 2012ء نو‏‏ں شامل کيتی گئی سی۔
ہور ویکھو
گٹھ:لسٹ ریاست ہائے متحدہ دے شہر بلحاظ ریاست گٹھ:مسیسپی د‏‏ی جغرافیہ متعلقہ فہرستاں گٹھ:مسیسپی دے شہر
ستارہویں لوک سبھا دے ارکان دی لسٹ
ذیل وچ 17واں لوک سبھا دے ارکان پارلیمان د‏‏ی لسٹ درج ا‏‏ے۔ اس لسٹ نو‏‏ں بلحاظ صوبہ و حلقہ ترتیب دتا گیا ا‏‏ے۔ درج ذیل ارکان نے اپریل تے مئی 2019ء وچ ہوئے عام انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی۔ نتائج د‏‏ی لسٹ بھارت دے عام انتخابات، 2019ء دے نتائج اُتے دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔
اروناچل پردیش
کلید: (2)
آسام
کلید: (9) (3) (1)
بہار
کلید: (17)
(1)
چھتیس گڑھ
کلید: (9) (2)
گوا
کلید: (1) (1)
گجرات
کلید: (26)
ہریانہ
کلید: (10)
جموں‏ تے کشمیر
کلید: (3) (3)
جھارکھنڈ
کلید: (11) (1) (1) (1)
کرناٹک
کلید: (25) (1) (1)
کیرلا
کلید: (15) (1)
(2) (1)
مدھیہ پردیش
کلید: (28) (1)
مہاراشٹر
کلید: (23) (1) (18) (4) (1) (1)
میگھالیہ
کلید: (1) (1)
ناگالینڈ
کلید: (1)
پنجاب
کلید: (2) (8) (2) (1)
راجستھان
کلید:
(24) (1)
سکم
کلید: (1)
تمل ناڈو
کلید:
(23) (8) (2) (2) (1) (1) (1)
تیلنگانہ
کلید: (9) (4) (3) (1)
تریپورہ
کلید: (2)
اترپردیش
کلید: (62) (5) (10) (1) (2)
اُتریا کھنڈ
کلید: (5)
مغربی بنگال
کلید: (22) (18) (2)
جزیرے انڈمان و نکوبار
کلید: (1)
چنڈی گڑھ
کلید: (1)
دادرا تے نجے حویلی
کلید: (1)
دمن تے دیو
کلید: (1)
دہلی
کلید: (7)
پوڈوچیری
کلید:
نامزد
کلید:
حوالے
گٹھ:ستارہويں لوک سبھا گٹھ:ستارہويں لوک سبھا دے ارکان
2007 وچ عراق وچ دہشت گردی دے واقعات
مئی
18 مئی : اک خودکش بمبار نے مصائب وچ عراقی پولیس چوکی اُتے حملہ کيتا جس وچ تن افراد ہلاک تے چار زخمی ہوگئے ، زیادہ تر پولیس اہلکار۔ ہللا وچ اک خودکش بمبار نے تن پولیس اہلکار نو‏‏ں ہلاک تے دو نو‏‏ں زخمی کردتا۔ فلوجہ وچ امریکی قافلے دے نیڑے اک خودکش بمبار نے اپنا سامان پھٹایا ، ہلاک ہونے والےآں وچ 5 امریکی میرین وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ [160] 20 مئی : دو خودکش بمباراں نے بغداد وچ عراقی فوج د‏‏ی اک چوکی تے فوجی ہیڈکوارٹر نو‏‏ں نشانہ بنایا ، جس وچ اک فوجی تے اک شہری ہلاک ہوگیا۔ [161] رمادی دے مغرب وچ ضلع زنگورہ وچ اک خودکش ٹرک بمبار نے کلورین گیس دا استعمال کردے ہوئے پولیس چوکی اُتے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ 2 تے 11 افراد ہلاک ہوگئے۔ [162] [163] [164] 21 مئی : اک خودکش کار بمبار نے فلوجہ وچ اک چوکی تو‏ں اپنے سامان نو‏‏ں پھینکا۔ کسی جانی نقصان دے اعدادوشمار نو‏‏ں جاری نئيں کيتا گیا۔ [165] [166] 22 مئی : انبار سالویشن کونسل تو‏ں وابستہ دو بھائیاں دے گھر وچ 17 سالہ خود کش بنیان بمبار نے خود نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا لیا۔ دس افراد ہلاک ہوگئے ، جنہاں وچ مطلوبہ اہداف شیخ محمد علی تے پولیس لیفٹیننٹ کرنل عابد علی دے علاوہ انہاں د‏‏ی اہلیہ تے بچے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ [167] [168] اک خودکش کار بمبار نے بغداد دے ضلع ڈورا دے المکنیک پل اُتے پولیس چوکی نو‏‏ں نشانہ بنایا ، جس وچ اک پولیس اہلکار ہلاک تے تن ہور افراد زخمی ہوگئے۔ [169] [170] 23 مئی : ایرانی سرحد دے نیڑے واقع شیعہ کرد شہر ، بنیادی طور اُتے منپائی دے اک کیفے وچ خودکش بنیان بمبار نے 15–20 افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ بغداد دے ڈورا سیکشن وچ خودکش بمبار نے اک پولیس اہلکار نو‏‏ں ہلاک تے تن نو‏‏ں زخمی کردتا۔ [167] 24 مئی : رائٹرز نے اطلاع دتی اے کہ اک خودکش کار بمبار نے فلوجہ وچ جنازے دے جلوس نو‏‏ں نشانہ بنایا ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 28 افراد ہلاک ہوگئے۔ [171] اے پی نے دھماکے د‏‏ی وجہ کھڑی کار بم تو‏ں منسوب کيتا۔ [172] شمالی بغداد وچ عراقی فوج د‏‏ی اک چوکی اُتے حملہ جدو‏ں اک خودکش کار بمبار نے اک عراقی فوجی نو‏‏ں ہلاک تے تن نو‏‏ں زخمی کردتا۔ مشرقی بغداد وچ اک خودکش بنیان بمبار نے اک منی بس اُتے تن شہریاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ [173] 26 مئی : بغداد دے ضلع غزالیہ وچ اک چوکی اُتے خودکش کار بم حملے دے دوران 2 افراد ہلاک تے 11 زخمی ہوگئے۔ [174] 28 مئی : خودکش کار بمبار نے اپنی گڈی نو‏‏ں پولیس چوکی تو‏ں ٹکرا دتا ، جس تو‏ں 3 اہلکار تے اک بچہ زخمی ہوگیا۔ [175] 31 مئی : فلوجہ وچ پولیس بھرتی مرکز وچ اک خودکش بمبار نے 10 پولیس اہلکاراں سمیت 25 افراد نو‏‏ں ہلاک تے 30 ​​کو زخمی کردتا۔ رمادی وچ ، اک خودکش ٹرک بمبار نے پنج افراد نو‏‏ں ہلاک تے 15 نو‏‏ں زخمی کردتا۔ بغداد وچ اک خود کش کار بمبار نے امریکی فوجی چوکی اُتے حملہ کيتا جس وچ 8 امریکی فوجی تے 3 شہری زخمی ہوگئے۔ [176]
باہرلےجوڑ
گٹھ:عراق دی تریخ
منیر احمد خان
ڈاکٹر منیر احمد خان نو‏‏ں بجا طور اُتے پاکستان دے ایٹمی پروگرام دا خالق کہیا جا سکدا اے، طویل عرصے تک انٹرنیشنل اٹامک نرجی کمیشن تو‏ں سینئر ٹیکنیکل اسٹاف دے طور اُتے وابستہ رہندے ہوئے انہاں نے ’ری ایکٹر خان‘ دا خطاب حاصل کيتا۔
ری ایکٹر ٹیکنالوجی تے پاور پلانٹس وچ انہاں دے تجربے نو‏‏ں پرکھدے ہوئے ذوالفقار علی بھٹو نے انھاں پاکستان اٹامک انرجی کمیشن دا چیئرمین منتخب کيتا تے انہاں د‏‏ی سربراہی وچ پلوٹونیم افزودگی دے منصوبے دا آغاز ہويا،جس دے لئی ڈاکٹر منیر نے فرانس تے چند ملکاں دے نال کچھ معاہدات وی کیتے، مگر ڈاکٹر عبد القدیر خان د‏‏ی آمد دے بعد سائنسدان 2 گروہاں وچ بٹتے گئے تے بلاآخر پلوٹونیم منصوبے نو‏‏ں التواء وچ ڈالدے ہوئے ذوالفقار علی بھٹو نے یورینیم افزودگی دے لئی گرین سگنل دے دتا۔
ڈاکٹر منیر نو‏‏ں اپنے طویل کیریئر وچ ایہ کریڈٹ حاصل رہیا کہ اک ذمہ دار عہدے اُتے فائز رہندے ہوئے انھاں نے خود نو‏‏ں بہت حد تک تنازعات تو‏ں دور رکھیا تے اپنی توجہ سائنس و ٹیکنالوجی د‏‏ی ترویج تے نیوکلیئر تحقیقات اُتے مرکوز رکھی۔
ان دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ کہوٹہ انرچمنٹ پلانٹ دا قیام سی، جتھ‏ے پاکستان اٹامک انرجی کمیشن تو‏ں منسلک نامور سائنسداناں نے دن رات کم کردے ہوئے گراں قدر خدمات سر انجام دتیاں۔
ڈاکٹر منیر 1991 تک پاکستان اٹامک انرجی کمیشن دے چیئرمین دے عہدے اُتے فائض رہ‏ے، انہاں د‏‏ی خدمات اُتے حکومت پاکستان نے انھاں ستارۂ امتیاز تے ہلالِ امتیاز تو‏ں نوازیا۔
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
مسئلہ فلسطین قائداعظم دی نظر وچ
فلسطین دُنیا دے قدیم ترین ملکاں وچو‏ں اک اے - ایہ اس علاقہ دا ناں اے جو لبنان تے مصر دے درمیان سی جس دے بیشتر حصے اُتے ہن اسرائیل د‏‏ی ریاست قائم کيتی گئی اے - در بدر خوار پھرنے والے یہودیاں د‏‏ی فلسطین د‏‏ی جانب نقل مکانی 17 ويں صدی دے اواخر وچ شروع ہوئے گئی سی- ویہويں صدی عیسوی دے آغاز وچ برطانوی یہودیاں نے پہلا صہیونی بنک قائم کيتا جس نے اپنے لوکاں نو‏‏ں روپے فراہ‏م کیتے جس تو‏ں انہاں نے فلسطین وچ زرعی زمیناں خریدنا شروع کردیں- ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں برطانیہ نے فوجی قوت دے بل بو‏‏تے اُتے فلسطین دے اندر اک ایسی ریاست د‏‏ی بنیاد ڈالنی شروع کردتی جس دا آغاز ہی ظلم سی-
۱۹۴۸ء تو‏ں پہلے ایہ تمام علاقہ فلسطین کہلاندا سی جو خلیفہ ثانی حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے دور وچ فتح ہويا فیر صلاح الدین ایوبی د‏‏ی فتح دے بعد خلافت عثمانیہ وچ رہیا مگر بعد وچ انگریزاں تے فرانسیسیاں نے اس اُتے قبضہ کرلیا- چار صدیاں تک عثمانیاں د‏‏ی حکمرانی وچ رہنے والے اس خطے نو‏‏ں ۱۹۱۷ء وچ برطانیہ نے اپنی تحویل وچ لے لیا تے اعلان بالفور دے ذریعہ یہودیاں دے لئی اک قومی ریاست دے قیام دا وعدہ کيتا -
۱۹۴۷ء وچ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی نے اک قرارداد دے ذریعہ فلسطین نو‏‏ں تقسیم کرکے اک عرب تے اک اسرائیلی ریاست قائم کرنے دا اعلان کر دیا- برطانیہ نے اس علاقے تو‏ں ۱۹۴۸ء وچ اپنی افواج واپس بلالاں تے ۱۴ مئی ۱۹۴۸ء نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی آزاد حکومت دے قیام دا اعلان کر دتا گیا- ہونا تاں ایہ چاہیدا سی کہ اس دے نال ہی فلسطینی ریاست وی قائم کر دتی جاندی لیکن ایسا نہ ہوا-
اسرائیل دے قیام دے پِچھے برطانیہ دا سب تو‏ں زیادہ ہتھ سی کیونجے جنگ عظیم اوّل وچ جدو‏ں یہودیاں نے دیکھیا کہ اتحادی جنگ جیت رہے نيں تاں انھاں نے اتحادیاں نو‏‏ں خصوصاً برطانیہ نو‏‏ں مختلف حیلےآں بہانےآں تو‏ں فلسطین وچ اک یہودی ریاست دے قیام اُتے آمادہ کيتا -
برطانیہ د‏‏ی پہلے ہی نظر مشرق وسطیٰ دے تیل دے ذخائر اُتے سی سو اس نے جاندے جاندے اک ایسی ریاست مشرق وسطیٰ وچ اپنے مفادات دے تحفظ د‏‏ی خاطر قائم کر گیا جو آج تک فلسطینی عوام اُتے ظلم تے بربریت دے پہاڑ توڑ رہی اے تے مشرقِ وسطیٰ وچ قیامِ امن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی رکاوٹ اے - فلسطین تاں کيتا پورے عرب نو‏‏ں وی آج تک حقیقی آزادی نصیب نہ ہوسکی- اوہ اقتصادی طور اُتے اسرائیل تے امریکا دے ہی غلام نيں کیونجے دنیا د‏‏ی معیشت اُتے انہاں صہیونیاں دا قبضہ اے -
قائدِ اعظم تے آل انڈیا مسلم لیگ ہمیشہ فلسطین د‏‏ی آزادی دے لئی آواز اٹھاندے رہے- فلسطین د‏‏ی حمایت وچ ۱۹۳۳ء تو‏ں ۱۹۴۶ء تک اٹھارہ قرار داداں منظور د‏‏ی گئیں- پورے برصغیر وچ آل انڈیا مسلم لیگ باقاعدگی دے نال یومِ فلسطین اُتے سیاسی سرگرمیاں دا انعقاد کرکے فلسطینی عوام دے نال اظہارِ یکجہت‏ی کردی رہی- ۲۳ مارچ، ۱۹۴۰ء نو‏‏ں قرار دادِ لاہور منظور کيتی گئی جو قرار دادِ پاکستان کہلاندی اے، اس تاریخی موقع اُتے وی فلسطین دے نال یکجہت‏ی د‏‏ی قرار داد منظور د‏‏ی گئی- عہدِ قائد اعظم وچ صیہونیت د‏‏ی پشت پناہی دے لئی چونکہ برطانیہ صفِ اوّل وچ کھڑا سی اس لئی قائدِ اعظم محمد علی جناح جتھ‏ے برّصغیر پاک تے ہند دے مسلمانان د‏‏ی آزادی د‏‏ی جنگ لڑ رہے سن اوتھے جدوجہدِ آزادیٔ فلسطین دے لئی وی مسلسل تگ تے دو ک‏ر رہ‏ے سن کیونجے ملّت دا پاسبان ہونے دے ناطے پوری امّتِ مسلمہ دا غم آپ د‏‏ی رگ تے پے وچ سرایت کیتے ہوئے سی- آپ نے عالَمِ عرب د‏‏ی حریت د‏‏ی خاطر جو جدوجہد د‏‏ی اس دا اعتراف خود عرب لیڈراں نے وی کيتا- فلسطین دے موجودہ حالات دے تناظر وچ ایتھ‏ے قائد اعظم د‏‏ی آزادیٔ امتِ مسلمہ دے لئی د‏‏ی جانے والی جدجہد دے آخری دس سالہ بیانات دے اقتباست پیش کیتے جاندے نيں جس تو‏ں اندازہ ہوئے گا کہ فلسطین دے جو حالات آج نيں اوہ قائد دے عہد وچ وی موجود سن لیکن قائد اعظم نے اس درد نو‏‏ں جس کرب دے نال محسوس کيتا آج اسيں اس دے احساس تو‏ں ہی محروم ہوگئے نيں تے ایہی ساڈی اصل ناکامی اے بقول اقبال:
وائے ناکامی متاعِ کاررواں جاندا رہیا
کاررواں دے دل تو‏ں احساسِ زیاں جاندا رہیا
آئیے! مسئلہ فلسطین اُتے قائد اعظم دے درد نو‏‏ں محسوس کرنے د‏‏ی سعی کردے نيں:-
فلسطین رپورٹ عرباں دے نال سخت نا انصافی اے :-
’’فلسطین رپورٹ عرباں دے نال بے حد شدید نا انصافی کردی اے تے جے برطانوی پارلیمان نے اس اُتے اپنی مہرِ تصدیق ثبت کردتی تاں برطانوی قوم عہد شکنی د‏‏ی مرتکب ہوگی‘‘ -
آپ نے ہور کہیا کہ
’’ایسا کم کرنا جو سراسر نا انصافی اُتے مبنی ہوغلط ہُندا اے تے صرف اس لئی کہ اس تو‏ں زحمت کم تو‏ں کم ہوجائے گی، یا ایہ خصوصی مفاد دے حسبِ حال اے - برطانیہ نو‏‏ں اپنے عہد بے خوفی دے نال پورے کرنے چاہیں- ‘‘(دی ٹائمز، ۱۲جولائی۱۹۳۷ء)
مسئلہ فلسطین اُتے مسلم کانگرس وچ مسلم اراکین مجالس قانون ساز نو‏‏ں شرکت کيتی دعوت:-
نويں دہلی، ۷ ستمبر، ۱۹۳۸ء آپ نو‏‏ں پارلیمانی کمیٹی برائے دفاع ِ فلسطین، قاہرہ دے دفاتر تو‏ں اک مکتوب موصول ہويا اے جس وچ ہند د‏‏ی مجالس قانون ساز دے مسلم اراکین نو‏‏ں مسلم کانگرس دے اجلاس وچ شرکت کيتی دعوت دتی گئی - مسلم کانگرس ماہِ اکتوبر دے دوران قاہرہ وچ منعقد ہوئی جس وچ مسئلہ فلسطین اُتے غور کيتا گیا- آپ نے اک بیان وچ ہندوستان د‏‏ی مختلف مجالس قانون دے مختلف اراکین تو‏ں کہیا دے کہ جو لوک اس کانگرس وچ شرکت دے متمنی ہاں اوہ مینو‏ں اطلاع داں تاکہ انہاں نو‏ں باضابطہ دعوت نامے جاری کیتے جاسکیں- اپنے بیان وچ فرماندے نيں:
مینو‏ں پارلیمانی کمیٹی برائے دفاعِ فلسطین دے دفتر قاہرہ تو‏ں حسب ذیل مکتوب مورخہ ۲۴، اگست موصول ہويا اے:
’’مسئلہ فلسطین دے بارے وچ آپ د‏‏ی مساعی جمیلہ تے جوش تے خروش دا بہت بہت شکریہ- اسيں امید کردے نيں کہ اس دے حل دے ضمن وچ بہت جلد اچھے نتائج برآمد ہاں گے- سانو‏ں مسٹر صدیقی د‏‏ی جانب تو‏ں اک خط موصول ہونے اُتے وڈی مسرت ہوئی کہ اوہ کانگرس د‏‏ی جانب تو‏ں مقرر کردہ کمیٹی دے لئی آپ دے نال مل ک‏ے کم کررہے نيں- سانو‏ں امید اے کہ آپ ہند د‏‏ی مختلف مجالس قانون ساز دے مسلم اراکین تو‏ں اس کانگرس وچ شرکت دے لئی کدرے گے تاں آپ نو‏‏ں یقینا کامیابی ہوگی- اسيں آج کل دعوت نامے تیار کررہے نيں جو ہفتہ بھر وچ تقسیم دے لئی تیار ہوجاواں گے- اسيں تقریبا دو سو دعوت نامے ہند وچ اپنے بھائیاں وچ تقسیم دے لئی آپ د‏‏ی خدمت وچ ارسال کرن گے- عزت مآب علوبہ پاشا ستمبر دے پہے ہفتے وچ قاہرہ واپس تشریف لا رہے نيں تاکہ اوہ ایتھ‏ے تو‏ں اپنی مساعی جاری رکھ سکیں- اسيں آپ دے جوش تے جذبہ تے ہمت اُتے انحصار کررہے نيںکہ آپ مختلف مجالس قانون ساز دے مسلم اراکین د‏‏ی وڈی تو‏ں وڈی تعداد نو‏‏ں اس کانگرس وچ شرکت دے لئی آمادہ کر لین گے- بسُرعت بہت سرگرم کم د‏‏ی ضرورت اے کیونجے ساڈے پاس وقت بوہت گھٹ اے - کانگرس چالیس دن دے اندر اندر منعقد ہوجائے گی- آپ دا بہت بہت شکریہ- امید اے کہ اسيں آپ د‏‏ی عظیم مساعی دے ثمر آور نتائج دیکھ سکن گے-‘‘
اس خط دے تذکرے دے بعد قائد اعظم نے فرمایا:-
’’مختلف مجالسِ قانون ساز دے مسلم لیگ پارٹیاں دے اراکین جو قاہرہ وچ منعقد ہونے والی کانگرس وچ شرکت دے خواہش مند نيں اوہ اعزازی سیکرٹری آل انڈیا مسلم لیگ دے مرکزی دفتر دہلی نال رابطہ قائم کرن گے تاکہ باضابطہ دعوت نامے جداں ہی موصول ہاں انہاں د‏‏ی خدمت وچ ارسال کيتے جاسکیں- امکان اے کہ کانگرس اکتوبر دے اوائل وچ منعقد ہوگی- ‘‘ (دی ٹری بیون، ۸ ستمبر،۱۹۳۸ء)
قائد اعظم نے سندھ مسلم لیگ کانفرنس وچ خطبہ صدارت دیندے ہوئے کَہَا:-
کراچی، ۸، اکتوبر، ۱۹۳۸ء
’’جتھ‏ے تک فلسطین دے المیے دا تعلق اے جو فی الوقت جاری اے تے انتہائی بے رحمانہ طریقے تو‏ں عرباں اُتے ظلم کيتا جارہیا اے کیونجے اوہ اپنے ملک د‏‏ی آزادی د‏‏ی خاطر جدوجہد وچ مصروف نيں- مینو‏ں آپ نو‏‏ں ایہ دسنے د‏‏ی بمشکل ہی ضرورت ہوئے گی کہ ساڈے پاس ایداں دے قائل کرنے والے ثبوت موجود نيں تے جنہاں دا ہند دے طول تے عرض وچ مظاہرہ کيتا گیا کہ عرباں د‏‏ی دلیرانہ تے قابلِ تعریف جدوجہد وچ جو اوہ جملہ مخالفت دے باوجود تے بغیر کسی دفاع دے ک‏ر رہ‏ے نيں، ہر مسلما‏ن دا دل انہاں دے نال اے - آل انڈیا مسلم لیگ کونسل د‏‏ی قرار داد دے مطابق سارے ہندوستان وچ ۲۶، اگست نو‏‏ں ’’یومِ فلسطین‘‘ منایا گیا تے اطلاعات دے مطابق بلا مبالغہ کہہ سکدا ہاں کہ سارے ملک وچ ہزار ہا جلسے منعقد ہوئے جنہاں وچ انہاں لوکاں دے نال پوری پوری مخلصانہ ہمدردی دا اظہار کيتا گیا جو اپنے ملک د‏‏ی آزادی د‏‏ی خاطر لڑ رہے نيں- مسلماناں دے دل زخمی تے مجروح ہوجاندے نيں جدو‏ں اوہ بہادر عرباں اُتے ظلم تے تعدی تے بے رحمی د‏‏ی خبر تے اس د‏ی تفصیلات سندے نيں تے مینو‏ں علم اے کہ کُل عالَمِ اسلام اوتھ‏ے برطانیہ دے افعال دیکھ رہیا اے -
ماں آپ نو‏‏ں ایہ اطلاع دے سکدا ہاں کہ مسلم لیگ کونسل نے ۳۰ جولائ‏ی ۱۹۳۸ء دے اجلاس وچ اک خصوصی کمیٹی تشکیل دتی سی کہ اوہ اس سوال اُتے غور کرے کہ اک باضابطہ وفد بیرونی ملکاں بھیجیا جائے بالخصوص فلسطین تے انگلستان - کمیٹی نو‏‏ں ہدایت کيتی گئی کہ اوہ غور کرے کہ کن طریقےآں تے ذریعاں تو‏ں حکومت برطانیہ اُتے موثر دبائو ڈالیا جائے- اس کمیٹی دا حال ہی وچ بدایاں وچ اجلاس ہويا جس وچ مصری پارلیمانی کمیٹی برائے دفاعِ فلسطین د‏‏ی دعوت دے جواب وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے پنج نمائندے منتخب کيتے گئے تاکہ اوہ عرب تے مسلم ملکاں د‏‏ی پارلیمانی کانگرس وچ شرکت کر سکیں- کانگرس دا اجلاس ۷، اکتوبر ۱۹۳۸ء تو‏ں قاہر ہ وچ شروع ہورہیا اے جس وچ فلسطین د‏‏ی موجودہ صورت حال اُتے غور کيتا جائے گا- پنج وچو‏ں ساڈے تن نمائندے مسٹر خلیق الزمان، مسٹر عبد الرحمن تے مولا‏نا مظہر الدین پہلے ہی ہند تو‏ں قاہرہ دے لئی روانہ ہوئے چکے نيں- ہور، مصری پارلیمانی کمیٹی د‏‏ی ہدایات دے مطابق اساں ایہ اعلان کردتا سی کہ جے کسی مجلس قانون ساز دا کوئی مسلم لیگی رکن اس کانگرس وچ شرکت کرنا چاہے تاں اس امر د‏‏ی اطلاع کر دے تاکہ سیکرٹری آل انڈیا مسلم لیگ اُنہاں دے ناں دعوت نامہ جاری کردیں- ہن اسيں اس کانگرس دے زیرِ غور آنے والے امور تے فیصلےآں دا انتظار کرن گے تے وچ آپ نو‏‏ں یقین دلاندا ہاں کہ آل انڈیا مسلم لیگ دے اختیار وچ جو کچھ وی ہويا اوہ فلسطین وچ عرباں دے مقصدِ عظیم دے ضمن وچ مدد کرے گی-‘‘ (کراچی، ۸، اکتوبر، ۱۹۳۸ء ،سندھ مسلم لیگ کانفرنس وچ خطبہ صدارت دیندے ہوئے )
برصغیر وچ مسلماناں د‏‏ی حکومت وی نئيں سی بلکہ مسلما‏ن اپنی آزادی د‏‏ی جد تے جہد وچ مصروف سن لیکن فیر وی قائد اعظم نے فلسطین دے لئی آواز بلند د‏‏ی تے برطانیہ دے دورِ حکومت وچ ہی ہزار ہا جلسے منعقد کرکے فلسطین تو‏ں مخلصانہ اظہارِ ہمدردی کيتا گیا - خواص د‏‏ی بے حسی قابلِ فہم اے لیکن اسيں عوام د‏‏ی خاموشی سمیرے تو‏ں بالا تر تے ناقابلِ برداشت اے جدو‏ں کہ آج فلسطین وچ صیہونیت دے انسانیت سوز مظالم اُتے غیر مسلم برادری وی سراپا احتجاج اے -
قائد اعظم نے مسئلہ فلسطین دے بارے اک بیان وچ عرب قائدین تے ہمسایہ ریاستاں نو‏‏ں اتنباہ کيتا:-
بمبئی،۱۰ نومبر، ۱۹۳۸ء نو‏‏ں قائد اعظم نے اس خیال دا اظہار کيتا کہ مسلمانانِ ہند پختہ طور تو‏ں اس جدوجہد دے نال نيں جو عرب فلسطین وچ اپنی آزادی دے لئی ک‏ر رہ‏ے نيں- ہِز میجسٹی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں مسئلہ فلسطین اُتے حکمتِ عملی دے اعلان اُتے تبصرہ کردے ہوئے آپ نے فرمایا:
’’میں محسوس کردا ہاں کہ فلسطین دے عرب قائدین تے انہاں د‏‏ی ہمسایہ ریاستاں معاملے تو‏ں نمٹنے دے لئی اک ہندی دے مقابلے وچ ’جو اِنّے فاصلے اُتے بیٹھیا اے ‘ کدرے زیادہ اہل ہاں گی چونکہ اوہ (عرب قائدین) نہ صرف پورے طور تو‏ں اہل نيں بلکہ موقع اُتے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں صورتِ حال نو‏‏ں بہتر سمجھ سکدے نيں- لہٰذا وچ اس مرحلے اُتے کوئی ٹھوس نوعیت د‏‏ی تجویز پیش کرنے د‏‏ی جسارت نئيں کراں گا بلکہ اس امر نو‏‏ں واضح کراں گا کہ مسلمانانِ ہند پختہ طور تو‏ں اس جدوجہد د‏‏ی حمایت کردے نيں جو عرب اپنی آزادی دے لئی چلا رہے نيں- انہاں (مسلمانانِ ہند) دے محسوست تے جذبات بار بار حکومتِ برطانیہ نو‏‏ں پیش کیتے جاچکے نيں- میری رائے وچ برطانیہ نو‏‏ں عرباں تو‏ں عہد شکنی نئيں کرنی چاہیے سی تے بہت پہلے عرباں نو‏‏ں موعود (وعدہ کيتی گئی) آزادی دے دینی چاہیے سی- ہور ایہ بہت ظالمانہ گل سی کہ یہودیاں کو، انہاں دے زیرِ اثر، بیرونی اقوام دے اشارے پر، کوڑے کرکٹ د‏‏ی طرح فلسطین وچ سُٹ دینے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے تے اس طرح خود یہودیاں دے لئی وی از حد قابلِ رحم صورت حال پیدا کردتی جائے جو عرباں د‏‏ی سرزمین اُتے جائیںاور اپنے ناں نہاد قومی وطن د‏‏ی دلیل دے تحت اوتھ‏ے قیام پذیر ہوئے جائیں-
میں عرب قائدین نو‏‏ں اک انتباہ کرسکدا ہاں کہ جے اوہ مجوزہ گول میز کانفرنس وچ شرکت دا فیصلہ کر لین تاں اوہ اپنی پسند دے نمائندے بھیجاں جو عرباں دے اعتماد تے احترام دے حامل ہاں تے ایہ دیکھو کہ کانفرنس اس کہانی دا روپ نہ دھار لے جس وچ اک بندر لڑاکا بلیاں دے درمیان انصاف کردا اے -‘‘ (قائد اعظم دستاویزات، ایف ۱۰ صفحہ ۶۶ تے سٹار آف انڈیا،۱۲، نومبر ۱۹۳۸ء)
فلسطین کانفرنس دے بارے آپ نے مسٹر چمبر لین (وزیر اعظم برطانیہ) نو‏‏ں ٹیلی گرام بھیجیا:-
بمبئی ۳۰، جنوری،۱۹۳۹ء نو‏‏ں آپ نے فرمایا کہ فلسطین کانفرنس دے پیشِ نظر جو ۷، فروری ۱۹۳۹ء دے لگ بھگ لندن وچ منعقد ہوئے گی، ميں نے مسٹر چمبر لین وزیر اعظم برطانیہ وزیرِ ہنداور مسٹر مالسکم میکڈانلڈ وزیر نو آبادیات نو‏‏ں حسبِ ذیل برقیہ (ٹیلی گرام) ارسال کيتا اے:
’’آل انڈیا مسلم لیگ برطانوی حکومت اُتے زور دیندی اے کہ اوہ مسلم لیگ نو‏‏ں فلسطین کانفرنس وچ نمائندگی دے تے ’’فلسطین قومی عرب مطالبات‘‘ نو‏‏ں تسلیم کرے- مسلم ہند نہایت بے قراری دے نال نتائج دا منتظر اے - وچ برقیہ دے ذریعہ تو‏ں سارے ہند وچ پھیلے ہوئے جذگل کيتی شدت تے تاثرات دا کماحقہٗ اظہار نئيں کرسکتا- کانفرنس د‏‏ی ناکامی دا سارے عالَمِ اسلام وچ تباہ کن اثر ہوئے گا تے سنگین نتائج برآمد ہونگے- وچ بھروسہ کردا ہاں کہ آپ اس مخلصانہ اپیل اُتے سنجیدگی دے نال غور کرن گے-‘‘ (دی سول اینڈ ملٹری گزٹ، یکم فروری، ۱۹۳۹ء)
فلسطین د‏‏ی صورتِ حال دے متعلق چرچل (وزیرِ اعظم برطانیہ) دے ناں ٹیلی گرام:-
نويں دہلی، ۱۷ فروری ۱۹۴۴ء نو‏‏ں آپ نے فرمایا:-
’’بااثر حلفےآں د‏‏ی حمایت تو‏ں امریکی تے صہیونی پروپیگنڈا زبردست خوف تے خطرے نو‏‏ں جنم دیندا اے - قرطاسِ ابیض (وائٹ پیپر) تے انہاں یقین دہانیاں تو‏ں کوئی انحراف جو وائسرائے لارڈ لنلتھگو نے ہِز میجسٹی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں مسلم ہند نو‏‏ں کرائی سن عرباں دے نال صریحی نا انصافی تے عہد شکنی د‏‏ی جانب اک ہور قدم ہوگا- نہ صرف مسلم ہند بلکہ پورا عالَمِ اسلام اس دے خلاف اظہارِ ناراضی کرے گا-‘‘ (دی ڈان، ۱۸، فروری،۱۹۴۴ء ، ساڈے نامہ نگار خصوصی سے)
فلسطین دے بارے اک اخباری بیان وچ حکومتِ برطانیہ نو‏‏ں دو ٹوک لفظاں وچ تنبیہ :-
۲۵ مئی ۱۹۴۵ء ماتھیران وچ اک اخباری بیان وچ فرمایا:-
ڈاکٹر ڈالٹن ، جے انہاں دے پاس ضمیر ناں د‏‏ی کوئی چیز اے، کس طرح ایسی مہیب تے دہشت ناک حکمتِ عملی دا اعلان کرسکدے نيں جسنو‏ں اوہ اخلاقیات دے کسی اصول، سیاست کے، انصاف تے عدل تو‏ں اسيں آہنگ کسی نظریے یا برطانیہ دے وقار دے مطابق کہہ سکن، انتخاب وچ یہودیاں دے ووٹ حاصل کرنے د‏‏ی ضمن وچ ایہ بہت خطرنا‏‏ک کھیل اے - یقینی طورپر ایہ دنیائے اسلام نو‏‏ں مضطرب تے انہاں دے دلاں وچ منافرت پیدا کردے گا تے تباہ کن نتائج اُتے مبنی ہوگا-
مینو‏ں ایہ وی امید اے کہ مسٹر چرچل د‏‏ی حکومت تے برطانیہ دے عوام فلسطین دے عرباں تو‏ں بے وفائی نئيں کرن گے یا مسلمانان ہند دے نال کیتے ہوئے وعدےآں نو‏‏ں توڑنے وچ فریق نئيں بنیاں گے-‘‘ (ڈان،۲۷، مئی، ۱۹۴۵ء)
فلسطین وچ عرب کاز د‏‏ی ہندی مسلماناں د‏‏ی حمایت دا برسرِ عام تذکرہ فرمایا:-
نويں دہلی، ۲۳ جنوری، ۱۹۴۶ء
’’جے برطانیہ د‏‏ی جانب تو‏ں فلسطین دے متعلق قرطاسِ ابیض (وائیٹ پیپر) وچ اعلان کردہ حکمت عملی تو‏ں انحراف ہويا تاں مسلمانانِ ہند خاموش تماشائی بنے نئيں رہ سکتے- اوہ (اِسلامیانِ ہِند) ہر ممکن طریقے تو‏ں عرباں د‏‏ی حمایت کرن گے-‘‘ (دی ڈان، ۲۴، جنوری،۱۹۴۶ء)
آل انڈیا مسلم لیگ کونسل تو‏ں خِطاب : -
۱۰، اپریل، ۱۹۴۶ء وچ دِہلی وچ آل انڈیا مسلم لیگ کونسل نے اک اجلاس منعقد کيتا - اپنے تن گھینٹے دے اِجلاس وچ ہور قرار داداں دے نال نال فلسطین تے انڈونیشیا د‏‏ی جد تے جہدِ آزادی دے حق وچ وی قرار داد منظور کيتياں-
آپ نے فلسطین دے مسئلہ دا ذکر کردے ہوئے فرمایا :
فیر آپ نے اِس گل کيتی مُذمَّت د‏‏ی کہ
’’ برطانیہ ورگی عظیم طاقت وی امریکی یہُود دے دباؤ وچ آگئی اے ‘‘- ( ڈان - ۱۱، اپریل، ۱۹۴۶ء )
۱۹۴۶ء وچ جدو‏ں فلسطین اُتے اینگلو-امریکی کمیٹی د‏‏ی رپورٹ آئی تاں آپ نے فرمایا :-
نويں دہلی، یکم مئی، ۱۹۴۶ء
’’فلسطین دے بارے وچ اینگلو-امریکی کمیٹی د‏‏ی رپورٹ د‏‏ی جو تلخیص آج دے اخبارات وچ شائع ہوئی اس دے ضمن وچ اِنّا ہی کہہ سکدا ہاں کہ عرباں دے نال کيتے گئے وعدےآں تے معاہداں تو‏ں بد ترین قسم د‏‏ی بے وفائی کيتی گئی اے تے میرے لئی اک دھچکيا خیز صدمہ اے - جے انہاں خوفناک سفارشات نو‏‏ں جامۂ عمل پہنایا گیا تاں عرب تے عالمِ اسلام اسنو‏ں سرنگاں ہوئے ک‏ے قبول نئيں کرے گا-‘‘ (دستاویزات قائد اعظم فائل۸۱۰، صفحہ ۲)
یونائٹیڈ پریس نال ملاقات وچ مسئلہ فلسطین دے حل دے لئی چند اقدامات دا تذکرہ فرمایا:-
بمبئی ، ۳۰، جولائ‏ی، ۱۹۴۶ء
یہودیاں دے نال ایہ بہت وڈا ظلم اے کہ انہاں نو‏ں فلسطین وچ دھکیلا جا رہیا اے -‘‘
ایہ گلاں قائد اعظم نے مسٹر ارنسٹ سی - مارٹی، نامہ نگار یونائٹیڈ پریس امریکا دے نال خصوصی ملاقات دے دوران کہیں-
’’دیانت دا تقاضا تاں ایہ اے کہ تبدیلی ٔ وطن د‏‏ی خاطر یہودیاں د‏‏ی فلسطین آمد ختم کردتی جائے- تبدیلی وطن دے اصول تے اس دلیل د‏‏ی بنیاد اُتے پنج لکھ یہودیاں نو‏‏ں پہلے ہی فلسطین وچ داخلے د‏‏ی اجازت دتی جاچک‏ی اے - ایہ تعداد عرباں د‏‏ی آبادی دے اک تہائی دے برابر اے جسنو‏ں کوئی ملک نہ گوارا کريں گا تے نہ کرسکدا اے تے نہ ہی اس د‏ی کوئی نظیر موجود اے -‘‘
آپ نے امریکا د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا کہ
فیر آپ نے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ
’’انگلستان تے امریکا فلسطین تو‏ں نکل جائیںاور عرباں تے یہودیاں نو‏‏ں لڑ بھڑ کر اس مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دیں-‘‘ (دی ڈان، ۳۱، جولائ‏ی،۱۹۴۶ء)
یہ اک حقیقت اے کہ جے یہودیاں د‏‏ی پشت پناہی وچ امریکا تے برطانیہ دا ہتھ نہ ہُندا تاں اوہ کدی اس حد تک نہ پہنچ سکدے سن لیکن کیہ کيت‏‏ا جائے کہ ایہ دونے وی تاں صیہونیت دے شکنجاں وچ جکڑے جاچکے سن - علامہ اقبال نے پہلے ہی آگاہ فرما دتا سی کہ
’’فرنگ د‏‏ی رگِ جاں پنجۂ یہود وچ اے !‘‘
قیامِ پاکستان دے اک ماہ بعد قائد اعظم نے فلسطین دے مفتی اعظم امیر الحسینی دے ناں خط وچ تحریر کيتا:-
’’پاکستان تے ہندوستان دے مسلما‏ن عرباں دے قومی مقاصد دے حصول دے لئی دلی طور اُتے آپ دے نال نيں- اسيں آپ دے نال کھڑے ہون گے تے ہر ممکن مدد کرن گے-‘‘ (پاکستان ٹائمز، ۱۳ ستمبر، ۱۹۴۷ء)
قائد اعظم نو‏‏ں بے دین تے سیکولر ثابت کرنے تے حصولِ پاکستان وچ مذہب دے استعمال دا الزام لگانے والے حضرات نو‏‏ں اس طرف توجہ د‏‏ی اشد ضرورت اے کہ قیامِ پاکستان دے بعد وی قائدِ اعظم نے مسئلہ فلسطین نو‏‏ں فراموش نئيں کيتا بلکہ پُرجوش حمایت جاری رکھی تے دل د‏‏ی گہرائیاں تو‏ں ہمدردی دا اظہار کيتا تے اس مسئلہ نو‏‏ں اک عالَمی امن دا مسئلہ قرار دتا ايس‏ے لئی آپ نے ۸، دسمبر، ۱۹۴۷ء نو‏‏ں امریکی صدر ہیری ایس ٹرومین نو‏‏ں خط ارسال ک‏ر ک‏ے ایہ مطالبہ کيتا کہ ’’فلسطینی ریاست نو‏‏ں تقسیم نہ کيتا جائے ورنہ تریخ اقوامِ عالَم نو‏‏ں فلسطینیاں دے نال کيتے گئے کھلے جرائم پہ کدی معاف نئيں کرے گی‘‘ -
(Quid-i-Azam A Chronology, by Riaz Ahmad, Quid-i-Azam Acadimy Karachi, P.135)
قائد اعظم محمد علی جناح د‏‏ی عالمگیر جدوجہد تے قائدانہ فکر دا نتیجہ سی کہ پاکستان د‏‏ی دستور ساز اسمبلی نے متفقہ قرار داد منظور کرکے اسرائیل د‏‏ی ریاست نو‏‏ں تسلیم نہ کرنے دا مطالبہ کيتا تے عالمی بد امنی دے خطرے دے پیشِ نظر اسرائیل دے اقوامِ متحدہ دا رُکن بننے د‏‏ی مخالفت کيتی - پاکستان نے اقوامِ متحدہ وچ اسرائیل دے خلاف ووٹ دے ک‏ے اس صیہونی ریاست نو‏‏ں تسلیم نہ کيتا قائدِ اعظم د‏‏ی اِس غیر مبہم ، واضح تے بایقین بصیرت دے پیشِ نظر فلسطینی قربانیاں تو‏ں عوامِ پاکستان دا تعلق پختہ تر تے مضبوط تر اے تے قائدِ اعظم د‏‏ی کی ہوئی تربیّت تے دتی ہوئی رہنمائی د‏‏ی بدولت کسی حکمران نو‏‏ں آج تک ایہ جرأت نئيں ہوسک‏ی کہ اسرائیل د‏‏ی ناجائز ریاست نو‏‏ں کو تسلیم کرنے دا جرم کر سک‏‏ے کیونجے اسرائیل اک غاصب تے ناجائز طریقہ تو‏ں قابض طاقت اے اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنا ظلم نو‏‏ں حق تسلیم کرنے دے مترادف اے ، اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنا ناجائز طریقہ تو‏ں غاصب تے قابض طاقت نو‏‏ں قانونی تے اخلاقی جواز فراہ‏م کرنا اے ، اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنا معصوم تے بے گناہ فلسطینیاں د‏‏ی موت دے پروانے پہ دستخط کرنے دے مترادف اے - اِس طرح دے بین الاقوامی مسائل دے پیشِ نظر قائدِ اعظم عالَمِ اسلام د‏‏ی مسلم ریاستاں دا اک بلاک قائم کرنا چاہندے سن تاکہ اوہ اسلام تے مسلماناں دے دشمنوںکے عزائم دا مقابلہ اتحاد دے نال کرسکیں-آپ نے عالَمِ اسلام تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا :
’’میں تمام مسلما‏ن ملکاں نو‏‏ں دوستی تے خوشگوار تعلقات دا پیغام دیندا ہوں- اسيں سب مشکل حالات تو‏ں گذر رہے نيں- فلسطین، انڈونیشیا تے کشمیر وچ طاقت دا جو ڈرامہ رچایا جارہیا اے اس تو‏ں سب د‏‏ی آنکھاں کھل جانی چاہئیں- اسيں آپس وچ متحد ہوک‏ے ہی دنیا وچ اپنی آواز نو‏‏ں بااثر بنا سکدے سکدے نيں-‘‘ (دی پاکستان ٹائمز، ۸، اگست ، ۱۹۴۸ء)
گٹھ:قائد اعظم
ملکہ زینوبیا
سیپٹیمیا زینوبیا شام وچ پالمیرا سلطنت د‏‏ی تیسری صدی د‏‏ی ملکہ تھی۔وہ شاید عام نئيں سی تے اس نے اس شہر دے حکمران اوڈیناتھ نال شادی کيتی۔ اس دا شوہر 260 ء وچ بادشاہ بن گیا، اس نے پلميرا نو‏‏ں رومن ایسٹ نو‏‏ں مستحکم کرنے والے ساسانياں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے نیڑے وسطی وچ سب تو‏ں زیادہ طاقت حاصل کيتی. اوڈیناتھس دے قتل دے بعد ، زینوبیا اپنے بیٹے وابالاتس د‏‏ی ریجنٹ بن گئ تے پورے دور حکومت وچ ڈی فیکٹو پاور دا انعقاد کيتا۔
270 وچ ، زینوبیا نے اک یلغار شروع د‏‏ی جس تو‏ں رومن وسطی دے بیشتر حصے نو‏‏ں اپنے زیر قابو کرلیا تے مصر د‏‏ی تباہی دے نال ہی اس دا خاتمہ ہويا۔ 271 دے وسط تک ، اس دا دائرہ وسطی اناطولیہ ، اناسیرا تو‏ں جنوبی مصر تک پھیل گیا ، حالانکہ اوہ بنیادی طور اُتے روم دے ماتحت رہی۔ اُتے ، 272 وچ رومن شہنشاہ اوریلین د‏‏ی مہم دے جواب وچ ، زینوبیا نے اپنے بیٹے نو‏‏ں شہنشاہ دا اعلان کيتا تے بادشاہی دا اقتدار سنبھال لیا (پالمیرا نو‏‏ں روم تو‏ں علیحدگی دا اعلان کردے ہوئے)۔ بھاری لڑائی دے بعد رومی فاتح رہ‏‏ے۔ ملکہ نو‏‏ں اس دے راجگڑھ وچ محاصرے وچ لیا گیا تے اوریلین نے اسنو‏ں گرفتار کرلیا ، جس نے اسنو‏ں روم جلاوطن کردتا جتھے اس نے اپنی باقی زندگی گزار دی۔
زینوبیا اک مہذب ملکہ سن تے اس نے اپنے دربار وچ فکری ماحول نو‏‏ں فروغ دتا ، علما تے فلاسفراں دے لئی کھلا۔ اوہ اپنے رعایا تو‏ں روادار سی تے مذہبی اقلیتاں د‏‏ی حفاظت کردتی سی۔ ملکہ نے اک مستحکم انتظامیہ برقرار رکھی ، جس نے کثیر الثقافتی کثیر القومی سلطنت نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ زینوبیا دا انتقال 274 عیسوی دے بعد ہويا ، تے اس د‏ی تقدیر دے بارے وچ بہت ساری داستاناں ریکارڈ کيتیاں گئیاں۔ انہاں دے عروج و زوال نے مورخین ، فنکاراں تے ناول نگاراں نو‏‏ں متاثر کيتا تے اوہ شام وچ قومی ہیرو اے ۔
ناں ، موجودگی تے ماخذ
اس دا چہرہ کالا سی تے اک سوادج رنگت ، اس د‏ی اکھاں سیاہ تے طاقتور معمول تو‏ں زیادہ سن ، اس د‏ی روح خدائی عظیم سی ، تے اس د‏ی خوبصورتی ناقابل یقین سی۔ اس دے دانت سفید سن جو بوہت سارے لوکاں دے خیال وچ دنداں د‏‏ی جگہ اُتے موندی نيں۔ - اگسٹن ہسٹری [1]
زینوبیا 240-241 نو‏‏ں پیدا ہوئی سی۔ پالمیرایا کسی تے جگہ اُتے کوئیزنوبیا دے ہ‏معصر مجسمے نئيں مل پائے نيں ، جس وچ صرف لکھیا ہويا لکھیا بچا اے ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ ملکہ دا مجسمہ اک بار کھڑا سی۔ زینوبیا د‏‏ی سب تو‏ں مشہور نمائش انہاں دے سکےآں اُتے پائے جانے والی کامل تصاویر نيں۔ یونانیاں تے رومیاں دے برعکس ، پالیمرین دے مجسمے عموما غیر معمولی سن : زینوبیا دا مجسمہ اس دے معمول دے لباس تے زیورات د‏‏ی عکاسی کردا سی ، لیکن اس د‏ی اصل شکل ظاہر نئيں ہُندی۔  برطانوی اسکالر ولیم رائٹ نے انیہويں صدی دے آخر وچ ملکہ دے مجسمہ سازی د‏‏ی بیکار تلاشی وچ پلمیرا دا تصور کيتا۔
آثار قدیمہ دے شواہد دے علاوہ ، زینوبیا د‏‏ی زندگی مختلف قدیم وسائل وچ درج کيتی گئی سی ، لیکن بہت سارے عیب دار نيں یا اس اُتے اکتفا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اگستن د‏‏ی تریخ ، سوانح عمری دا اک دیر تو‏ں رومن مجموعہ ، اس دور دا سب تو‏ں قابل ذکر (اعتبار نہ کرنے دے باوجود) ا‏‏ے۔ اگسٹن ہسٹری دے مصنف نے عصری ذرائع د‏‏ی عدم موجودگی وچ بوہت سارے واقعات تے خطوط ایجاد کیندے جنہاں د‏‏ی وجہ زینوبیا تو‏ں ا‏‏ے۔ اگستین دے کچھ ہسٹری اکاؤنٹس دوسرے ذرائع تو‏ں وکھ تھلگ کردتے گئے نيں ، تے زیادہ قابل اعتماد نيں۔ بزنطینی دائمی جونز زونراسیس زینوبیا د‏‏ی زندگی دے لئی اک اہ‏م ذریعہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
ابتداء ، خاندانی تے مڈھلا جیون
پامیرین معاشرہ سامی قبیلےآں دا اک گروہ سی (زیادہ تر ارمینی تے عرب) ، تے زینوبیا د‏‏ی شناخت کسی اک گروہ دے نال نئيں کيت‏ی جاسکدی سی۔ پلویمیرن د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اس دے پاس ارمینی تے عربی خون سی۔ زینوبیا د‏‏ی نسل تے فوری خاندانی رابطےآں دے بارے وچ معلومات نایاب تے متضاد نيں۔ اس د‏ی والدہ دے بارے وچ کچھ معلوم نئيں اے ، تے اس دے والد د‏‏ی شناخت بحث مباحثے وچ ا‏‏ے۔ مانیچین دے ذرائع "نافشہ" دا حوالہ دیندے نيں ، جو "ملکہ د‏‏ی پالمیرا" د‏‏ی بہن نيں ، لیکن انہاں ذرائع تو‏ں الجھ گیا اے تے "نفشا" خود زینوبیا دا حوالہ دے سکدے نيں: ایہ شبہ اے کہ زینوبیا د‏‏ی اک بہن سی۔
اگسٹن د‏‏ی تریخ زینوبیا د‏‏ی مڈھلا جیون د‏‏ی تفصیلات دسدی اے ، حالانکہ اس د‏ی ساکھ قابل اعتراض ا‏‏ے۔ اگسٹن ہسٹری دے مطابق ، ملکہ بچپن وچ ہی شکار دا شوق کردتی سی۔ واضح طور اُتے اوہ اک جنرل نئيں ، اوہ اک عظیم پالمیرن لڑکی دے لئی موزاں تعلیم حاصل کردتی۔ اگسٹن ہسٹری دے مطابق ، اس د‏ی پامیرن ارماک مادری بولی دے علاوہ ، زینوبیا نو‏‏ں مبینہ طور اُتے مصر تے یونانی بولی وچ روانی سی تے اوہ لاطینی بولی بولدا سی۔ 14 (255 ء) د‏‏ی عمر وچ اوہ پالمیرا دے راس (سوامی) اوڈیناتھس د‏‏ی دوسری بیوی بن گئياں۔ پلمیرا وچ عظیم خاندان اکثر آپس وچ شادی کردے نيں ، تے ایہ ممکن اے کہ زینوبیا تے اوڈیناتھس نے کچھ باپ دادا نو‏‏ں وی شریک کيتا ہوئے۔
عصر حاضر د‏‏ی تصنیف دا ثبوت
پالیمیرا وچ لکھیا ہويا ، جولیس اوریلیئس زینوبیئس د‏‏ی تعظیم کردے ہوئے ، جسنو‏ں کچھ لوکاں نے زینوبیا دا باپ سمجھیا سی جولیوس اوریلیئس زینوبیئس 23 مارچ 232 وچ پالمیرا دے حکمت عملی دے طور اُتے اک پالمیری نوشتہ اُتے ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ ناواں د‏‏ی مماثلت د‏‏ی بنیاد اُتے ، زینوبیس نو‏‏ں ماہر شماریات الفریڈ وون ساللیٹ تے دوسرےآں نے زینوبیا دے والد د‏‏ی حیثیت تو‏ں تجویز کيتا سی۔  آثار قدیمہ دے ماہر ولیم وڈینگٹن نے بطور باپ زینبوئس د‏‏ی شناخت دے حق وچ دلیل پیش کيت‏‏ی ، اس خیال اُتے کہ انہاں دا مجسمہ عظیم استعمار وچ ملکہ دے مجسمے دے سامنے کھڑا ا‏‏ے۔ اُتے ، ماہر لسانیات ژاں بیپٹسٹ چابوٹ نے نشاندہی د‏‏ی کہ زینبیوس دا مجسمہ اوڈیناتھس دے برخلاف اے جو زینوبیا نئيں اے تے اس نے واڈنگٹن دے مفروضے نو‏‏ں مسترد کردتا۔
زینوبیا دے اک نوشتہ وچ انھاں "سیپٹیمیا بیت زبائی ، اینٹیوکوس د‏‏ی بیٹی" دے طور اُتے ریکارڈ کيتا گیا ا‏‏ے۔ اینٹیوکس د‏‏ی شناخت یقین دے نال نئيں جانیا جاندا اے: انہاں دا سلسلہ پلمیرین شلالیھ وچ درج نئيں اے ، تے ایہ ناں پالمیرا وچ عام نئيں سی۔ زینبیا (زبی بائی د‏‏ی بیٹی) دے ناں معنی دے نال مل ک‏ے اس نے ہارالڈ انگلٹ جداں علمائے کرام د‏‏ی قیاس آرائی د‏‏ی کہ اینٹیوکوس دور دا باپ دادا سی: سیلیوکس بادشاہ اینٹیکوس چہارم ایپی فینس یا اینٹی کوٹ وٹ سیڈز ، جس د‏‏ی اہلیہ ٹولمی مٹی سن۔ تھییا مورخ رچرڈ اسٹون مین د‏‏ی نظر وچ ، زینوبیا نے قدیم مقدونیائی حکمراناں تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں منسلک کرنے دے لئی کوئی مبہم نسب پیدا نئيں کيتا ہوئے گا: جے کسی من گھڑت خاندان د‏‏ی ضرورت ہُندی تاں زیادہ سِدھے تعلقات ایجاد ہوجاندے۔ اسٹون مین دے مطابق ، زینوبیا دے پاس "[اپنے سیلیوڈ نسب] اُتے یقین کرنے د‏‏ی وجہ سی۔" "مورخین پیٹریسیا سدرن ، نوٹ کردے ہوئے کہ اینٹیوکوس دا ذکر شاہی لقب یا نابالغ نسب دے کسی اشارے دے بغیر کيتا گیا سی ، اوہ ایہ مندے نيں کہ اوہ سلیوڈ بادشاہ دے بجائے براہ راست اجداد یا رشتے دار سن جو زینوبیا تو‏ں تن صدی پہلے زندہ رہندے سن ۔.
زینوبیا دے پلمیرن ناں ، بیٹ زبا بائی د‏‏ی بنیاد اُتے ، اس دے والد زبیائی اکھوائے جاسکدے نيں۔ متبادل دے طور اُتے ، زبائ زیادہ دور دے اجداد دا ناں ہوسکدا ا‏‏ے۔ مورخ ٹریور برائس نے دسیا کہ اس دا تعلق پلٹیمرا دے گیریژن لیڈر سیپٹیمس زبائی تو‏ں سی تے اوہ شاید اس دے والد وی سن ۔ ماہرین آثار قدیمہ دے چارلس سائمن کلیمٹ گاناؤ نے جدو‏ں "بیٹ زبا بائی" دے ناں دے معنی ملانے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے ملکہ دا ذکر انٹیکوس د‏‏ی بیٹی دے طور اُتے کيتا سی ، اس نوشتہ دے نال تجویز کيتا گیا سی کہ دو بھائی ، زوبائی تے انٹیکوس دا کوئی بچہ نئيں سی۔ زیبئی دے نال مرنا تے اپنی موت چھڈنا۔ بیوہ اپنے بھائی انطیوکس نال شادی کرنے والی۔ چنانچہ ، چونکہ زینوبیا اک غیر قانونی شادی تو‏ں پیدا ہوئی سی ، لہذا اوہ نظریا‏تی طور اُتے زبائی د‏‏ی بیٹی سی ، لہذا ایہ ناں رکھیا گیا۔
قدیم ماخذ
اگسٹن د‏‏ی تریخ وچ ، زینوبیا دا دعویٰ کيتا گیا اے کہ اوہ کلیوپیٹرا د‏‏ی اولاد اے تے ٹولیمی دا اک نسل ا‏‏ے۔ سعودہ دے مطابق ، 10 واں صدی دا بازنطینی انسائیکلوپیڈیا ، اس دے بعد مصر اُتے پامامین فتح ہويا۔ پیٹرا دے حاضر حاضر کالینس نے کلیوپیٹرا دے لئی مختص اسکندریہ د‏‏ی دس جلداں د‏‏ی تریخ لکھی ا‏‏ے۔ جدید اسکالرز دے مطابق ، کلیوپیٹرا دے ذریعہ ، کالینیکس دا مطلب زینوبیا سی۔   علامات دے علاوہ ، مصری سککاں یا زینوبیا دے کلیوپیٹرا دے نال عصری محاذ آرائی دا کوئی علاج نئيں۔ ایہ زینوبیا دے دشمناں نے اسنو‏ں بدنام کرنے دے لئی ایجاد کيتا ہوئے گا۔ کلیوپیٹرا دے نال تعلقات دے بارے وچ زینوبیا دا مبینہ دعوی سیاسی طور اُتے حوصلہ افزا اے ، کیو‏ں کہ اس نے اسنو‏ں مصر تو‏ں تعلقات بنانے تے اسنو‏ں اک جائز جانشین بنانے د‏‏ی ترغیب دتی ا‏‏ے۔ ٹولیمیز دا عرش زینوبیا تے ٹولیمیز دے وچکار کسی قسم دا اتحاد ممکن نئيں اے ، تے کلاسیکی ذرائع دے ذریعہ بادلاں دے ذریعہ ٹولیمیز د‏‏ی ملکہ دے سلسلے نو‏‏ں تلاش کرنے دیاں کوششاں اس د‏ی خودمختاری نيں۔
عرب روایات تے الزببہ
اگرچہ کچھ عرب مورخین زینوبیا نو‏‏ں شیبہ د‏‏ی ملکہ تو‏ں جوڑدے نيں ، لیکن انہاں دے بیانات اس د‏ی خوشنودی نيں۔ قرون وسطی د‏‏ی عربی روایات وچ پالمیرہ د‏‏ی اک ملکہ د‏‏ی شناخت ہُندی اے جس دا ناں الزببہ اے ،  تے اس دا سب تو‏ں رومانوی بیان التبری تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔  طبری دے مطابق ، اوہ اک عمالیقی تھی؛ اس دے والد 'امان ابن غریب' عمالق شیخ سن ، جنھاں تنھوکڈس نے قتل کيتا سی۔ التبری نے الزببہ د‏‏ی اک بہن د‏‏ی شناخت "زبیبہ" دے ناں نال کيتی ا‏‏ے۔ تنعمید بادشاہ جادیمہ ابن ملک ، جس نے ملکہ دے والد نو‏‏ں قتل کيتا۔ التبری دے مطابق ، الزببہ نے 'فرات' دے نال اک قلعہ تعمیر کيتا سی تے اس نے پالمیرا اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔
پالمیرا د‏‏ی ملکہ
سٹی آف پامیرا تیسری صدی دا اک عالی شان شہر سی، کھنڈرات بتا رہے نيں، عمارت عظیم سی ،اسی ناں دا اک ہور شہر روم د‏‏ی مشرقی سرحداں دے نیڑے واقع سی۔ ملکہ زینوبیا د‏‏ی نظراسی شہر اُتے سی، کئی سال تیاریاں دے بعد اوہ اس اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوئے گئی۔ تیسری صدی دے وسط وچ رومی سلطنت سیاسی تے معاشی گرداب وچ پھنسی ہوئی سی۔ ایہ بحران کسی تے دا نئيں، ملکہ زینوبیا دا پیدا کر دہ سی۔اس دے ،مسلسل حملےآں نے رومی معیشت (اور سیاست دا بھی) شیرازہ بکھیر دتا۔ان دے لئی اپنا اقتدار تے مرکزیت قائم رکھنا مشکل ہوئے گیا تے اک وڈی شکست دا سامنا کرنا پيا۔ایہ شکست بادشاہ ویلیریان دے دور وچ ہوئی۔ یور پ وچ گالک سلطنت (Gallic) دے وی رومیاں تو‏ں تعلقات اچھے نہ سن ۔
رومی سلطنت ہر طرف تو‏ں خطرات وچ گھری سی۔ ملکہ زینوبیا ايس‏ے موقع د‏‏ی تاک وچ تھی۔اس نے کئی حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اپنی حکومت موجودہ ترکی ، شام تے مصرتک پھیلالی۔ اک طرف بحیرہ قلزم تے دوسری جانب بحیرہ روم پربھی ايس‏ے دا غلبہ سی۔ ابتداء وچ ملکہ زینوبیا تے رومیاں وچ تعلقات انتہائی خوشگوارسن ۔ کچھ خطہ صحرائی سی ،ابتدا وچ ملکہ تے رومیاں دے نزدیک ایہ صحرائی خطے درد سر دے سوا کچھ نہ سن ۔دونے وچو‏ں کسی د‏‏ی انہاں وچ دلچسپی نہ سی۔ پہلی صدی عیسوی وچ ’’سٹی آف پامیرا‘‘ سلطنت روم دا حصہ سی۔ اک جانب بحیرہ روم سی، جتھے رومی قابض سن تاں دوسری جانب ایشیاء د‏‏ی عظیم ترین مسلما‏ن سلطنتاں ۔ پامیرا ،دو عظیم ملکاں دے وچکار انتہائی تجارتی راستے د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا تھا،اایہی دور خوشحالی تے ترقی دا سی۔
اک وقت ایسا وی آیا کہ ایہ شہر ’’ صحرائی موتی‘‘کہلانے لگا۔ ايس‏ے تجارتی تے عسکری اہمیت دا فائدہ اٹھاندے ہوئے شاطر دماغ ملکہ نے مطالبے منوانا شروع کر دئیے۔اس دا اعتماد بڑھدا چلاگیا۔ رومی اس د‏ی گلاں مننے لگے ،وہ کسی حد تک رومی اثر تو‏ں آزاد ہوچک‏ی سی۔ بعض محققاں ملکہ زینوبیا نو‏‏ں پو لومیس تو‏ں جوڑدے نيں ،کوئی اسنو‏ں کلوپٹرا دا رشتے دار گرداندے نيں۔ مگر 9واں صدی دے مشہور فارسی تحقیق دان الطباری نو‏‏ں یقین سی کہ زینوبیا یونانی نئيں ،بلکہ عربی النسل سی۔ جدید مغربی مصنف بھی’’ کوئین آف پامیرا ‘‘کو پولومیس نسل نئيں سمجھدے۔ ملکہ د‏‏ی ابتدائی تعلیم تو‏ں دنیا لاعلم اے، زیادہ نئيں جاندی سی بلکہ کم وی معلوم نئيں۔ 18واں صدی وچ برطانوی مؤرخ ایڈورڈ گبن نے اپنی کتاب رومی سلطنت دے عروج و زوال د‏‏ی چھیويں جلد وچ اس دے بارے وچ کچھ لکھیا ا‏‏ے۔
زینوبیا نے اک عرب باشندے اودھے ناژث نال شادی کيتی اوہ در حقیقت ’’سٹی آف پامیرا ‘‘کا حکمران سی۔ 263ء تو‏ں اوہ پامیرا نو‏‏ں وکھ ،آزاد ، خودمختار سلطنت د‏‏ی حیثیت تو‏ں پروان چڑھا رہیا سی۔ ابتداء وچ اس دے رومیاں دے نال خوشگوار تعلقات قائم سن ۔ پرشین لائف سٹائل وچ اس نے اپنی انفرادیت قائم کيتی۔ کچھ دا کہنا اے اودھے ناژث درحقیقت رومیاں د‏‏ی ایما اُتے ایسا کررہیا سی۔ ایسا نہ سی اوہ مشرق وچ اپنی بادشاہت قائم کرنا چاہندا سی۔ تریخ دان اس د‏ی طاقت نو‏‏ں مندے نيں تے اسنو‏ں بادشاہاں دا بادشاہ گرداندے نيں۔ کیونجے اس نے ہی شہر پامیرا نو‏‏ں نويں سلطنت دا دارالخلافہ بنایا۔ رومی حکمران کلوڈیس گوتھیکس د‏‏ی زینوبیا دے آگے اک نہ چلی۔اسنو‏ں بالآخر سر جھکا ناپيا۔ اس نے وی روم دا کچھ حصہ زینوبیا د‏‏ی ریاست وچ شامل کروا دتا۔ زینوبیا دا مقصد پورا ہوئے گیا۔ اوہ سکندریہ اُتے قابض ہوئے گئی، صرف اک سال دے اندر اندر پورا مصر اس دے زیر نگيں سی۔ رومیاں وچ دم خم ختم ہوئے چکيا تھا،اسنو‏ں روکنے والا کوئی نہ سی۔
روم نے اپنی ساری طاقت مجتمع د‏‏ی تے انہاں دے رہنما اورے لیان نے زینوبیا اُتے کئی حملے کیندے۔ 70 ہزار جواناں د‏‏ی مد د تو‏ں اوہ اسنو‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ 272ء تک ا س نے 2سال تک شہر پامیرا دا محاصرہ جاری رکھیا۔ نیڑے سی کہ محاصرہ کرنے والے سپاہی بے رحم موسم تے دُھپ دے آگے ہتھیار ڈال دیندے لیکن بقول اوگسٹن ملکہ زینوبیا نے اسنو‏ں اک پیغام بھیجیا من جانب زینوبیا ملکہ مشرق با جانب اورے لیان ۔ آپ میرا استعفیٰ چاہندے ہوئے مگر آپ نئيں جاندے کہ کلو پترا نے اک ملکہ دے طور اُتے موت نو‏‏ں زندگی اُتے ترجیح دتی ۔ مرتبہ کتنا ہی وڈا کیو‏ں نہ ہوئے غلامی تو‏ں موت بہتر ا‏‏ے۔ اوہ دریائے فرات دے نیڑے ہی پہنچی سی کہ آگسٹس د‏‏ی فوجاں نے جا لیا اس د‏ی پیدائش د‏‏ی طرح اس د‏ی موت وی راز ا‏‏ے۔ عرب محققاں دے مطابق اس نے خودکشی کیندی۔ کچھ دا کہنا اے کہ اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے روم وچ کِسے قید خانے وچ ڈال دتا گیا۔
یونین
ابتدائی صدی عیسوی دے دوران ، پالمیرا روم دے اک شہر تے شام دے صوبہ فونس دے کچھ حصے وچ سی۔ 260 ء وچ رومن شہنشاہ ویلاریان نے ساسانید فارسی شہنشاہ شاپور اول دے خلاف مارچ کيتا ، جس نے سلطنت دے مشرقی علاقےآں اُتے حملہ کيتا سی۔ ویلین نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ایڈیسہ دے نیڑے قید کرلیا گیا۔ اوڈیناتھس ، جو روم تے اس دے شہنشاہ گیلینئس (ولینرین دا بیٹا) دے باضابطہ وفادار سی ، نو‏‏ں پالمیرا دا بادشاہ قرار دتا گیا۔ انہاں نو‏ں فارس دے خلاف کامیاب مہم چلاندے ہوئے 263 وچ شاہ مشرق وسطی دا تاج پہنایا گیا۔ اوڈیناتھس نے اپنے وڈے بیٹے ہیروڈیانس نو‏‏ں شریک حاکم د‏‏ی حیثیت تو‏ں تاج پوشی کیندی۔ شاہی القاب دے علاوہ ، اوڈیناتھس نے بوہت سارے رومن لقب حاصل کیندے ، خاص طور اُتے کوریکٹوٹریوس اورینٹیس (پورے مشرق دا گورنر) ، تے بحیرہ اسود تو‏ں لے ک‏ے فلسطین تک رومی علاقےآں اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ 267 وچ ، جدو‏ں زینوبیا ویہويں یا تِیہہ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ سی ، اوڈیناتھس تے اس دے سب تو‏ں وڈے بیٹے نو‏‏ں اک مہم تو‏ں واپس آندے ہوئے قتل کردتا گیا سی۔
زینوبیا دا ملکہ دے طور اُتے ذکر کرنے دا پہلا نوشتہ اوڈیناتھس د‏‏ی وفات دے دو یا تن سال بعد سی ، ايس‏ے وجہ تو‏ں جدو‏ں زینوبیا نے "ملکہ د‏‏ی پالمیرا" دے لقب نو‏‏ں غیر یقینی سمجھیا۔ اُتے ، جدو‏ں اس دا شوہر بادشاہ ہويا تاں اس دا ناں ملکہ شاید رکھیا گیا سی۔ بطور ملکہ ، زینوبیا پس منظر وچ رہی تے تاریخی ریکارڈ وچ اس دا ذکر نئيں سی۔ بعد دے اکاؤنٹس دے مطابق ، جیووانی بوکاکیو دے اک بشمول ، اس نے اپنے شوہر دے نال اپنی انتخابی مہماں وچ حصہ لیا۔ جے جنوبی دے مطابق ، اس دے شوہر دے نال اس دے اکاؤنٹس درست نيں تاں ، زینوبیا فوجیاں دے حوصلے بلند کردتی تے اپنے بعد دے کیریئر وچ اسنو‏ں مطلوبہ سیاسی اثر و رسوخ حاصل کردتی۔
اوڈیناتھس نو‏‏ں ہلاک کرنے وچ ممکنہ کردار
اگسٹن ہسٹری دے مطابق ، اوڈیناتھس نو‏‏ں میوونیئس نامی کزن نے قتل کيتا سی۔ اگسٹن د‏‏ی تریخ وچ ، اوڈیناتھس دے بیٹے دا انہاں د‏‏ی پہلی بیوی دا ناں ہیروڈس سی تے اس دا باپ دے نال شریک اقتدار سی۔ اگسٹن ہسٹری دا دعویٰ اے کہ زینوبیا نے اک وقت دے لئی میونیئس دے نال سازش د‏‏ی کیونجے اوہ اپنے سوتیلے بیٹے نو‏‏ں اپنے والد دا وارث (اپنے بچےآں تو‏ں اگے) قبول نئيں کردا سی۔ اگسٹن ہسٹیڈوز نے ایہ بیان نئيں کيتا کہ زینوبیا اپنے شوہر دے قتل دا باعث بننے والے واقعات وچ ملوث سی تے اس جرم دا ناں میونیئس دے اخلاقی زوال تے حسد دا ا‏‏ے۔ مؤرخ ایلارک واٹسن دے مطابق اس اکاؤنٹ نو‏‏ں فرضی قرار دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اگرچہ کچھ جدید اسکالرز دا مشورہ اے کہ زینوبیا سیاسی عزائم تے اپنے شوہر د‏‏ی رومن نواز پالیسی د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں اس قتل وچ ملوث سی ، لیکن انہاں نے تخت اُتے اپنے پہلے سالاں وچ اوڈیناتھس د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں جاری رکھیا۔
ریجنٹ
اگسٹن ہسٹری وچ ، میونیئس اپنے فوجیاں دے ہتھو‏ں مارے جانے تو‏ں پہلے مختصر طور اُتے شہنشاہ سی ، اُتے ، اس دے دور حکومت دے لئی کوئی نوشتہ یا ثبوت موجود نئيں ا‏‏ے۔  اوڈیناتھس دے قتل دے وقت ، زینوبیا اپنے شوہر دے نال ضرور رہی ہوئے گی۔ کراسلر جارج سنکلس دے مطابق ، اوہ بٹھنیا وچ ہرکیل پونٹیکا دے نیڑے ماریا گیا سی۔ ایسا لگدا اے کہ سنسیلس نے اطلاع دتی اے کہ اس قتل دے بعد اک دن ہموار ہونے دے بعد زینوبیا نو‏‏ں فوج دے حوالے کرنے دا وقت ہموار سی۔ زینوبیا ہوسکدا اے کہ اوہ پالمیرا وچ ہوئے ، لیکن اس تو‏ں ہموار منتقلی دا امکان کم ہوجاندا۔ ہوسکدا اے کہ فوجیاں نے اپنے اک افسر نو‏‏ں چن لیا ہوئے ، لہذا اس دا پہلا منظر نامہ اس دے شوہر دے نال ہونے دا زیادہ امکان ا‏‏ے۔ تاریخی ریکارڈ متفقہ اے کہ زینوبیا نے بالادستی د‏‏ی جنگ نئيں لڑی تے نہ ہی دس سالہ وابلتھس ولد اوڈیناتھس تے زینوبیا دے تخت د‏‏ی منتقلی وچ تاخیر دا کوئی ثبوت ا‏‏ے۔ اگرچہ اس نے کدی وی اپنے حق وچ حکمرانی دا دعوی نئيں کيتا تے اپنے بیٹے دے لئی اک عارضی طور اُتے کم کيتا ، زینوبیا نے بادشاہی وچ اقتدار د‏‏ی لگام سنبھالی ، تے وابلتھس نو‏‏ں اپنی والدہ دے سائے وچ رکھیا گیا ، تے اس نے کدی وی حقیقی طاقت دا استعمال نئيں کيتا۔ نئيں کيتا۔
طاقت دا استحکا‏م
پامیرن بادشاہت نويں سی۔ وفاداری اوڈاناتھس دے نال وفاداری اُتے مبنی سی ، جس تو‏ں جانشین دے لئی اقتدار د‏‏ی منتقلی زیادہ دشوار ہوگئی سی کیونجے ایہ اک قائم بادشاہت نو‏‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اوڈیناتھس نے اپنے وڈے بیٹے ، شریک بادشاہ دا تاج پوشی کرکے خاندان دے مستقب‏‏ل نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن دوناں نو‏ں قتل کردتا گیا۔ زینوبیا ، پامامین جانشینی نو‏‏ں محفوظ بنانے تے اپنے رعایا د‏‏ی وفاداری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی روانہ ہوگئياں ، انہاں نے اپنے مرحوم شوہر تے اس دے وارث (بیٹے) دے وچکار تسلسل اُتے اصرار کيتا۔ واابالاتھس (غذائی عمل د‏‏ی آرائش دے نال) نے فورا ہی اپنے والد دا شاہی لقب سنبھال لیا ، تے اس دے قدیم ترین نامعلوم نے اسنو‏ں شاہِ بادشاہ دے طور اُتے درج کيتا۔
اوڈیناتھس نے رومن وسطی دے اک وڈے علاقے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، تے اس خطے وچ اعلیٰ سیاسی تے فوجی اختیار رکھدے سن ، تے رومی صوبائی گورنراں نو‏‏ں راغب کردے سن ۔ انہاں د‏‏ی خود ساختہ حیثیت شہنشاہ گیلینئس دے ذریعہ اختیار کيتی گئی سی ، جس دے پاس انتخاب دے علاوہ بوہت گھٹ آپشن سن ۔ شہنشاہ تے مرکزی اتھارٹی دے نسبت اوڈیناتھس د‏‏ی طاقت بے مثال تے لچکدار سی ، لیکن اس د‏ی موت تک تعلقات ہموار رہ‏‏ے۔ انہاں دے قتل دا مطلب ایہ سی کہ پلوامین حکمراناں دے اختیار تے مقام نو‏‏ں واضح کيتا جانا چاہیدا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی ترجمانی د‏‏ی مخالفت کيتی گئی۔ رومن عدالت نے اوڈیناتھس نو‏‏ں اک مقررہ رومن افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا ، اس نے شہنشاہ تو‏ں اپنا اقتدار اخذ کيتا ، لیکن پامیرن عدالت نے انہاں دے منصب نو‏‏ں موروثی قرار دتا۔ ایہ تنازعہ سڑک اُتے روم تے پاممیرا دے وچکار جنگ دا پہلا قدم سی۔
متبادل=Color-coded map of the ancient Near East|thumb| اوڈیناتھس (پیلا) تے پلومیرین ریاست (سبز) دے تحت رومی علاقےآں
ابتدائی دور حکومت
متبادل=Ruins of a sandstone fortress|thumb| حلیبی قلعہ نے اس د‏ی تزئین و آرائش دے بعد ملکہ دے ذریعہ "زینوبیا" دا ناں لیا
زینوبیا د‏‏ی علاقائی حکمرانی دے دوران اس دے ابتدائی دور حکومت کیت‏‏ی حد اُتے بحث ہوئی۔ مؤرخ فرگس ملر دے مطابق ، اس دا اختیار پامیمرا تے ایمیسا تک 270 تک محدود سی۔ جے ایہ گل اے تاں ، 270 دے واقعات (جس نے زینوبیا دے لیوینٹ تے فتح مصر نو‏‏ں دیکھیا) غیر معمولی ا‏‏ے۔ زیادہ امکان اے کہ ملکہ نے اپنے مرحوم شوہر دے زیر اقتدار علاقےآں اُتے حکمرانی کيت‏ی ، ایہ نظریہ جنوبی تے مورخ یودو ہارٹمن د‏‏ی حمایت کردا اے ، تے قدیم ذرائع (جداں رومن مورخ یوٹروپیوس) د‏‏ی حمایت کردا اے ، جس نے لکھیا اے کہ ملکہ نو‏‏ں اپنے شوہر د‏‏ی طاقت ورثے وچ ملی ا‏‏ے۔ موصول ہويا اگسٹن د‏‏ی تریخ وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ گیانوس دے دور وچ زینوبیا نے مشرق دا کنٹرول سنبھال لیا سی۔ علاقائی کنٹرول وچ توسیع دا ہور ثبوت بازنطینی مورخ زوسیمس دا اک بیان سی ، جس نے لکھیا اے کہ ملکہ دا انطاکیہ وچ رہائش ا‏‏ے۔  ۔
قدیم وسائل نال دشمنی وچ ملکہ دے نال ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی بدامنی ریکارڈ نئيں کيت‏‏ی گئی اے ، جس تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ نويں حکومت کیت‏‏ی کوئی سنجیدہ مخالفت نئيں ا‏‏ے۔ حزب اختلاف دے لئی سب تو‏ں واضح امیدوار رومن دا صوبائی گورنر سی ، لیکن ذرائع ایہ نئيں کہندے نيں کہ زینوبیا نے انہاں وچو‏ں کسی اُتے مارچ کيتا یا انہاں نے اسنو‏ں تخت تو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ہارتمین دے مطابق ، مشرقی صوبےآں دے گورنراں تے فوجی رہنماواں نے اوبدالاتھس نو‏‏ں عبیدناتھس دے جانشین د‏‏ی حیثیت تو‏ں واضح طور اُتے اعتراف تے حمایت کیندی۔ زینوبیا د‏‏ی ابتدائی حکمرانی دے دوران ، اس نے ہوران وچ فارس دے نال سرحداں د‏‏ی حفاظت تے تنھوکیو‏ں نو‏‏ں پرسکو‏ن کرنے اُتے توجہ دتی۔ فارسی محاذاں د‏‏ی حفاظت دے لئی ، ملکہ نے فرات (قلعہ حلیبیا - بعد وچ زینوبیا - تے زالابیا) سمیت متعدد بستیاں نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ مصیبت دے ثبوت ساسانیڈ فارسیاں دے نال تصادم دے لئی موجود نيں۔ شاید 269 وچ ، وابلاتس نے فارس میکسمس (فارس وچ عظیم فاتح) د‏‏ی فتح دا لقب اختیار کيتا سی۔ اس دا تعلق شمالی میسوپوٹیمیا اُتے قابو پانے د‏‏ی کوشش کرنے والی فارسی فوج دے خلاف نامعلوم جنگ تو‏ں ہوسکدا ا‏‏ے۔