cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حجۃ الوداع
حج دا ارادہ
اسلام پورے عرب وچ پھیل چکيا سی ۔ یدے بعد دیگرے تقریباً سبھی قبائل مشرف بہ اسلام ہو چدے سن ۔ انہاں حالات وچ اللہ تعالٰی دی طرف تو‏ں سورۃ فتح نازل ہوئی جس وچ آنحضرت  نو‏‏ں اشارۃً آگاہ کیتا گیا سی کہ آپ دا کم ہن مکمل ہو گیا اے چنانچہ آپ نے وصال تو‏ں پہلے تعلیمات اسلامیہ نو‏‏ں سارے عرب تک پہنچانے دے لیے حج دا ارادہ فرمایا۔ مدینہ وچ اعلان فرما دتا گیا کہ اس مرتبہ نبی اکرم  خود حج دی قیادت فرمائاں گے۔ اس لیے تمام عرب تو‏ں مسلما‏ن اُس وچ شریک ہون۔ اطراف عرب تو‏ں مسلماناں دی اک کثیر تعداد اس شرف نو‏‏ں حاصل کرنے دی خاطر مدینہ پہنچی۔ ذوالحلیفہ دے مقام اُتے احرام باَنھّا گیا تو لبیک لبیک دی آواز تو‏ں فضا گونج اٹھی تے فرزندانِ توحید دا ٹھاٹھاں ماردا ہويا سمندر حج بیت اللہ دی غرض تو‏ں مکہ معظمہ دی طرف روانہ ہويا۔
نبی اکرم نے ہر مرحلہ دے مناسک تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں آگاہ کیتا حج دی رسومات وچو‏ں جو مشرکانہ رسوم باقی سن ختم کر دتی گئياں تے صدیاں دے بعد خالص ابراہیمی سنت دے مطابق فریضہ حج ادا کیتا گیا۔ آپ نے مقام سرف وچ قیام فرمایا۔ مقام ابراہیم وچ دو رکعت نماز پڑھی تے اس دے بعد تعلیمات اسلامیہ نو‏‏ں لوگاں دے سامنے پیش فرمایا۔ توحید و قدرت الٰہی دا اعلان آپ نے کوہ صفا اُتے چڑھ کے فرمایا:
’’ خدا دے سوا کوئی اقتدار اعلٰی دا حامل تے لائق پرستش و بندگی نئيں۔ اس دا کوئی شریک نئيں۔ اس دے لیے سلطنت ملک تے حمد اے اوہ ماردا اے تے جلاندا ا‏‏ے۔ اوہ تمام چیزاں اُتے قادر ا‏‏ے۔ کوئی خدا نئيں مگر اوہ اکیلا۔ خدا نے اپنا وعدہ پورا فرمایا تے اپنے بندے دی مدد کیتی تے اکیلے تمام قبائل نو‏‏ں شکست دتی۔‘‘
سفر دا آغاز
معاویہ بن عمار دی اک مفصل حدیث وچ آیا اے کہ امام جعفر صادق(ع) نے فرمایا: رسول اکرم ہجرت دے بعد 10 سال مدینہ وچ مقیم رہے تے حج دے لئے نئيں گئے لیکن جدو‏ں اعلان حج دی آیت: نازل ہوئی تو آپؐ نے اعلان کیتا کہ امسال حج دے لئے مکہ جان گے۔ مدینہ دے باشندے تے بادیہ نشین سب مدینہ وچ جمع ہوئے تاکہ رسول اللہ  دے نال حج ادا کرن۔ سنہ 10 ہجری دے ماہ ذوالقعدۃ الحرام دے چار دن باقی سن جدو‏ں آپؐ مکہ روانہ ہوئے۔
اہل سنت دی کتب وچ اے کہ رسول اکرم نے ذوالْحُلَیفہ دی میقات وچ اک رات گذاری تے مکہ دی طرف روانہ ہوئے ۔ ۔ اُتے امام صادق(ع) دے مطابق آپؐ میقات پہنچے تو اسی دن محرِم ہوئے تے میقات وچ ٹہرے بغیر مکہ روانہ ہوئے۔
حج دے اعلان عام دے بعد مہاجرین تے انصار تے حتی کہ مکہ دے اطراف تے یمن دے عوام مکہ روانہ ہوئے تاکہ اعمال حج نو‏‏ں براہ راست رسول اللہ  تو‏ں سیکھ لاں تے آپؐ دے پہلے باضابطہ حج وچ آپؐ دے نال رہیاں۔ تے پھر آپؐ نے ایہ اشارے وی دیئے سن کہ ایہ آپؐ دا آخری حج اے چنانچہ مسلما‏ن دوہرے اشتیاق دے نال حج دے لئے روانہ ہوئے سن ۔ اک لکھ ویہہ ہزار افراد (تے بعض روایات دے مطابق اس تو‏ں وی زیادہ) مسلماناں نے مراسمات حج وچ شرکت کيتی؛ ستر ہزار افراد مدینہ تو‏ں حج وچ شرکت کرنے دے لئے مکہ روانہ ہوئے سن تے لبیک کہنے والے مدینہ تو‏ں مکہ تک متصل ہوچدے سن ۔ رسول اللہ  مدینہ تو‏ں روانہ ہونے والے حجاج دے ہمراہ 10 دن دے بعد مکہ پہنچے۔
اميرالمؤمنين(ع) جو دعوت اسلام تے خمس و زکٰوۃ تے جزیہ وصول کرنے دے لئے نجران تے یمن گئے سن یمن دے بارہ ہزار مسلماناں دے لئے حج بجا لانے دے لئے مکہ پہنچے۔
امام علی(ع)، ـ جو اک جماعت دے نال یمن تو‏ں آئے سن ـ مکہ وچ رسول اللہ  تو‏ں آملے۔ ۔
مناسک حج دی تعلیم
میقات وچ آپؐ نے لوگاں نو‏‏ں آدابِ احرام سکھائے۔ آپؐ نے ابتداء وچ غسل کیتا تے حج قِران دے لئے احرام باَنھّا۔ ۔ آپؐ دا احرام یمن دے بنے ہوئے سوندی کپڑے دے دو انہاں سلے ٹکڑاں اُتے مشتمل سی جس وچ وصال دے بعد آپ نو‏‏ں کفن دتا گیا، اس دے بعد آپؐ نے نماز ظہر مسجد شجرہ وچ ادا کيتی تے اس دے بعد اس اونٹھ دی کوہان اُتے اک نشان لگایا جو آپؐ قربانی دے لئے اپنے نال مکہ لے جارہے سن ۔ ۔
بعد وچ انہاں مقامات اُتے مسلماناں نے کئی مساجد تعمیر کيتیاں جتھ‏ے رسول اللہ  نے نماز ادا کيتی سی یا آرام دے لئے ٹہرے سن ۔ ۔
رسول اللہ  نے مکہ دے قریب "ذی طُوٰى"، دے مقام اُتے اک رات آرام کیتا تے چار ذوالحجۃ الحرام دی شام نو‏‏ں مکہ پہنچے۔
اعمال حج
مفصل مضمون: اعمال حج
طواف تے نماز
اگلے روز رسول اکرمؐ باب بنی شیبہ تو‏ں مسجد الحرام وچ داخل ہوئے ۔ تے کعبہ دی طرف چلے گئے تے حجر الأسود اُتے ہتھ پھیرا (تے اصطلاحاً استلام حجر دا عمل انجام دتا) تے اس دے بعد کعبہ دا طواف کیتا۔ پیغمبر اکرمؐ نے اونٹھ اُتے سوار ہوکر طواف کیتا۔ تے طواف دے آخر وچ حجر الأسود اُتے ہتھ پھیرا تے اس دا بوسہ لیا تے طویل مدت تک گریہ کیتا، اس دے بعد مقام ابراہیم دی پشت اُتے دو رکعت نماز طواف ادا کيتی۔ ۔
سعی
نماز دے بعد آپؐ نے زمزم دے کنويں تو‏ں پانی پیتا تے کوہ صفا دی طرف گئے ۔ تے فرمایا کہ چونکہ خداوند متعال نے پہلے صفا دا ذکر کیتا اے اسيں صفا تے مروہ دے درمیان سعی دا آغاز صفا تو‏ں کردے نيں۔ کوہ صفا اُتے مستقر ہوئے تو کعبہ دے رکن یمانى دی طرف رخ کیتا تے کافی دیر تک ذکر و ثنائے پروردگار وچ مصروف رہ‏ے، تے اس دے بعد صفا تو‏ں مروہ دی طرف روانہ ہوئے۔ کچھ راستہ رمل کردے تے ﴿دلکی چال) چلے مروہ پہنچے تو ردے تے دعا پڑھی۔ ظاہراً آپؐ نے ایہ راستہ سوار ہوکر طے کیتا ا‏‏ے۔ ۔
مِنٰی و عرفات دی طرف روانگی
اٹھ ذوالحجہ نو‏‏ں غروب آفتاب دے وقت رسول اکرمؐ مسلماناں دے نال مِنٰی دی طرف روانہ ہوئے تے رات اوتھے بسر دی تے نو ذوالحجہ دی صبح عرفات دی طرف روانہ ہوئے۔ قافلہ عرفات دے قریب نَمِرَہ (وادى عُرَنہ) دے مقام اُتے پہنچیا، تے اوتھے رکا تے مسلماناں نے خیمے نصب کيتے تے رسول خداؐ نے اپنا تاریخی خطبہ ینيں دتا؛ رسول خداؐ دا قافلہ اس دے بعد عرفات پہنچیا تے اوتھے توقف کیتا تے غروب آفتاب تک ذکر الہی تے دعا وچ مصروف رہیا۔ ۔ ۔ ۔ ۔
اک روایت دے مطابق امام صادق(ع)، عید غدیر، یعنى اٹھارہ ذوالحجہ، جمعہ دا دن سی ۔ اس روایت دے مطابق عرفات وچ آپؐ دے وقوف دی تاریخ نو ذوالحجۃ الحرام سی ؛ لیکن اہل سنّت مورخ سیوطی نے خلیفہ دوم تو‏ں نقل کیتا اے کہ حجۃ الوداع دے موقع اُتے وقوف عرفات جمعہ دے دن سی ۔ الزحیلی نے وی لکھیا اے کہ صحیحین تو‏ں ثابت اے کہ جس عرفہ دے روز نبیؐ نے عرفات وچ وقوف کیتا، اوہ روز جمعہ سی ۔
مشعر (مزدلفہ) وچ وقوف
غروب آفتاب دے وقت رسول اکرمؐ اونٹھ اُتے سوار ہوئے تے مزدلفہ (مشعرالحرام) دی طرف روانہ ہوئے ۔ ۔ تے مسلماناں نو‏‏ں ہدایت دی کہ عرفات تو‏ں مشعرالحرام تک دا راستہ آہستگی تو‏ں طے کرن۔ ۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ|حضرت محمدؐ]] نے مشعرالحرام دے مناسب مقام اُتے مغرب تے عشاء دی نمازاں اک نال ادا کاں تے تھوڑا سا آرام کیتا۔ سحر دے وقت عبادت تے ذکر پروردگار وچ مصروف ہوئے جو موسم حج دے لئے اللہ دے مؤکد احکم وچو‏ں ا‏‏ے۔
قربانی
رسول اللہ  اس دے بعد قربانگاہ (مسلخ) تشریف لے گئے تے اس اونٹھ دی قربانی دی جو آپؐ مدینہ تو‏ں نال لیائے سن ، تیس تو‏ں ودھ اونٹھ حضرت علی(ع) نو‏‏ں دیئے کہ اپنی طرف تو‏ں قربان کرداں تے خود 60 تو‏ں ودھ اونٹھاں دی قربانی دت‏ی۔ انہاں دونے نے اپنی قربانی دا تھوڑا سا گوشت خود تناول فرمایا تے باقی گوشت بطور صدقہ دتا۔ ۔ ۔
اس دے بعد آپؐ نے عبداللہ بن حراثہ (یا حارثہ) تو‏ں اپنے سر مبارک دے بال منڈوائے ۔ تے آپؐ اپنے ذا‏تی فرائض انجام دینے تے اعمال حج دے بارے وچ لوگاں دے سوالات دا جواب دینے دے بعد، مکہ تشریف فرما ہوئے تے کعبہ دا طواف کیتا تے نماز ظہر مسجد الحرام وچ ادا کيتی، ۔ تے اس دے بعد منٰی دی طرف پلٹ گئے تے تیسرے دن تک (ایام تشریق دے دوران) اوتھے قیام کیتا تے رمىِ جمرہ دے بعد منٰی تو‏ں خارج ہوئے۔
رسول اللہ  نے صفا تے مروہ دے درمیان سعی کرنے دے بعد حج تمتع ـ جو عمرہ تے حج اُتے مشتمل اے ـ دے احکم مسلماناں دے سکھا دیئے۔ جدو‏ں کہ اس وقت تک مسلما‏ن احکم حج وچ صرف حج اِفراد تے حجِ قِران تو‏ں واقف سن تے ایام حج وچ عمرہ نو‏‏ں ناجائز سمجھدے سن، اسی بنا اُتے "بعض مسلماناں" نے اس حکم نو‏‏ں "بمشکل" قبول کیتا! ۔
اس سفر دی خصوصیات
رسول اللہ  نے مکہ وچ داخلے تو‏ں اٹھ ذوالحجہ تک کسی گھر وچ قیام نئيں کیتا بلکہ مکہ دے باہر اَبْطَح (بَطحاء) دے مقام اُتے اک خیمے وچ قیام پذیر رہ‏‏ے۔ ۔
اس سفر وچ رسول اللہ  نے یمن دے بنے ہوئے کپڑیاں دا پردہ بنا ک‏ے کعبہ اُتے لٹکایا۔ ۔ ۔
خطبہ حجۃ الودع دی اہمیت
1۔ ایہ خطبہ تمام دینی تعلیمات دا نچوڑ ا‏‏ے۔ اس دا نقطہ آغاز اللہ تے اس دے بندے دے درمیان صحیح تعلق دی وضاحت کردا اے تے بھلائی دی تلقین کردا ا‏‏ے۔
2۔ خطبہ حجۃ الوداع اسلام دے معاشرتی نظام دی بنیاداں مہیا کردا ا‏‏ے۔ معاشرتی مساوات، نسلی تفاخر دا خاتمہ، عورتاں دے حقوق، غلاماں دے نال حسن سلوک اک دوسرے دے جان و مال تے عزت دا احترام، ایہی اوہ بنیاداں نيں جنہاں اُتے اسلام دا معاشرتی نظام ترتیب پاندا ا‏‏ے۔
3۔ اس خطبہ نے معاشی عدم توازن دا راستہ بند کرنے دے لیے سود نو‏‏ں حرام قرار دتا کیونکہ سود سرمایہ دار طبقہ نو‏‏ں محفوظ طریقہ تو‏ں دولت جمع کرنے دے مواقع فراہ‏م کردا اے تے انہاں دی تمام افائش دولت سودی سرمائے دے حصول ہی دی وجہ تو‏ں ہُندی ا‏‏ے۔
5۔ سیاسی طور اُتے خطبہ اسلام دے منشور دی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ دنیا بھر نو‏‏ں اس خطبہ دے ذریعہ دسیا گیا کہ اسلامی حکومت کن اصولاں دی بنیاد اُتے تشکیل پائے گی۔ تے انہاں اصولاں اُتے تعمیر ہونے والا ایہ نظام انسانیت دے لیے رحمت ثابت ہوئے گا۔ اسی بنا اُتے ڈاکٹر حمید اللہ نے اسنو‏ں انسانیت دا منشور اعظم قرار دتا ا‏‏ے۔
6۔ ایہ ساڈے محبوب نبی  دا آخری پیغام اے تے اس وچ اسيں ہی مخاطب بنائے گئے نيں۔ اوہدی نوعیت رسول اللہ  دی وصیت کيتی سی ا‏‏ے۔ اس دے اک اک بول اُتے حضور نے درد بھرے انداز تو‏ں آواز بلند دی ا‏‏ے۔ کہ ميں نے گل پہنچیا دی اے لہٰذا لازم اے کہ اسنو‏ں پڑھ کر ساڈی روحاں چونک جان۔ ساڈے جذبے جاگ اٹھاں۔ ساڈے دل دھڑکنے لگاں۔ تے اہ‏م اپنی ہن تک دی روش اُتے نادم ہو ک‏ے تے کافرانہ نظاماں دی مرعوبیت نو‏‏ں قلاوہ گردناں تو‏ں کڈ کر محسن انسانیت دا دامن سی م لاں۔ اس لحاظ تو‏ں ایہ اک دعوت انقلاب ا‏‏ے۔
رسول اللہ  نے اہلیان مکہ تے اوتھ‏ے دے مجاورین نو‏‏ں ہدایت دی کہ مَطاف، حجرالأسود، مقام ابراہیم(ع)، ہور نماز جماعت دی صف اول نو‏‏ں 10 ذوالقعدہ تو‏ں [ایام حج دے اخر تک] حجاج دے لئے مختص کیتا کرن۔
رسول اللہ  نے اپنے سابقین (مؤمنین) دی مانند حجاج نو‏‏ں اطعام کیتا تے کھانا کھلیایا۔
مروی اے کہ منٰی دے مقام اُتے واقع مسجد خیف وچ وی رسول اللہ  وچ وی اک مختصر سا خطبہ دتا۔ ۔ ۔
مسجد خیف وچ رسول اللہ  دے اہ‏م نکات:
خدا مدد کرے اوہدی جو : تین چیزاں ایسی نيں:
رسول اللہ  نے مکہ تو‏ں مدینہ پلٹتے وقت غدیر خم دے مقام اُتے ولایت امیرالمؤمنین(ع) دا اعلان کیتا جس دے بعد اصحاب نے امیرالمؤمنین(ع) دے ہتھ اُتے مسلماناں دے ولی تے حاکم و سرپرست دے عنوان تو‏ں بیعت کيتی۔
غدیر خم دے مقام اعلان ولایت
اٹھارہ ذوالحجہ نو‏‏ں جُحْفہ دے قریب غدیر خُم دے مقام اُتے پہنچے؛ اوتھ‏ے رسول اکرمؐ نے اللہ دے فرمان پر امیرالمؤمنین علی علیہ السلام نو‏‏ں اپنے جانشین دے طور اُتے مقرر کیتا۔ ۔
براء بن عازب کہندے نيں: وچ حجۃ الوداع دے سفر وچ رسول خداؐ دی خدمت وچ حاضر سی ؛ جدو‏ں اسيں علی(ع) نو‏‏ں اپنی سجے جانب قرار دتا تے انہاں دا ہتھ پکڑ کر لوگاں تو‏ں کہیا: کیتا وچ تواڈا صاحب اختیار نئيں ہاں؟ سب نے جواب دتا؛ کیو‏ں نئيں! ساڈا پورا آختیار آپ دے ہتھ وچ ا‏‏ے۔ تے آپؐ نے امام علی(ع) دا ہتھ اوپر نو‏‏ں اٹھا کر فرمایا: وچ جس دا مولا ہاں ایہ علی(ع) اس دے مولا نيں۔ خداوندا! علی دے دوست نو‏‏ں دوست رکھ تے انہاں دے دشمن نو‏‏ں دشمن رکھ … پس عمر بن خطاب نے امام علی(ع) تو‏ں کہیا: اے علی! ایہ منصب آپ نو‏‏ں مبارک ہو کیونکہ تساں میرے تے تمام مؤمنین دے مولا ہوئے۔ ۔ ۔ ۔ بحرانی نے اہل سنت دے 89 مآخذ تے اہل تشیع دے 43 مآخذ تو‏ں ایسی ہی حدیث نقل کيتی ا‏‏ے۔
بعدازاں قافلہ مدینہ دی جانب روانہ ہويا تے احتمالا 24 ذوالحجہ نو‏‏ں مدینہ پہنچیا۔ ذوالحجہ دے آخری ایام وچ آپہ مدینہ وچ سن ۔
حاجیاں دی تعداد
اس سفر وچ حاجیاں دی تعداد دے بارے وچ اختلاف اے، اس بنا اُتے اک لکھ ویہہ ہزار تو‏ں اک لکھ پنجاہ ہزار تک ذکر کیتا گیا اے جنہاں وچو‏ں اکثر پیدل اس سفر اُتے آئے سن ۔ ۔ لیکن خیال کیتا جاندا اے کہ اس سفر وچ پنجاہ ہزار تو‏ں زیادہ حجاج نے شرکت نئيں دی سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:632ء گٹھ:ایشیا وچ 632ء گٹھ:حج گٹھ:عصر نبوی
گٹھ:امام علی گٹھ:ہجرت تا وفات نبی دے واقعات گٹھ:دسويں ہجری دے واقعات
کاسنی ویل
کاسنی ویل توتنی بوٹیاں دے ٹبر دی اک ویل اے۔ ایہ دکھنی امریکی دیس برازیل دی واسی اے۔
کاماس کاؤنٹی، اڈاہو
کاماس امریکی صوبے اڈاہو دی اک کاؤنٹی اے۔
کلیوفس ببرونی
کلیوفس ببرونی زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
چک 123 ای بی
چک 123 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
کینیان کاؤنٹی، اڈاہو
کینیان امریکی صوبے اڈاہو دی اک کاؤنٹی اے۔
للیاں
للیاں پھلوالے بوٹیاں دے اک ٹبر للی ٹبر دی اک جنس اے۔ ایہ نکے ناپ دا بوٹا اک گںڈ توں اگدا اے تے ایہدے سوہنے پھل ہوندے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:للیاں گٹھ:للی ٹبر
بخش مرکزی شهرستان روانسر
ایہہ ایران دے صوبہ کرمان شاہ چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان روانسر    دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ)   ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کرمان شاہ چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان شاہ دیاں تحصیلاں
وائس چانسلر
وائس چانسلر کسے یونیورسٹی یا کسے ہور ادارے دا پربندھک مُکھیا ہُندا اے۔ وائس چانسلر توں اُپر چانسلر دا عُہدا اے۔
گٹھ:سرکاری عہدے
چانسلر
(Chancellor) جرمنی دی سرکار دے آگو نوں چانسلر آکھیا جاندا اے۔ جرمن چانسلر وزیر اعظم دے برابر ہُندا اے۔چانسلر قدیم رومن حکومت دے نظام چ اک بڑے عہدے دا ناں سی تے برطانوی حکومت چ لارڈ ہائی چانسلر شاہی مہر دا محافظ ، دارالامرا یا ہاؤس آف لارڈز دا صدر تے بادشاہ دا قنونی مشیر ہُندا اے۔ ایس توں علاوہ وزیر مالیات نوں وی چانسلر آف دی ایکسچیکر کہیا جاندا اے۔ کسے یونیورسٹی دے سبھ توں بڑے ناظم نوں وی چانسلر کہیا جاندا اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:سرکار گٹھ:سرکاری عہدے
چک 295 ٹی ڈی اے
295 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
مچالا
ایکواڈور دکھنی امریکا دا اک دیس اے ۔ اسنوں لاطینی امریکا دے دیساں چ گنیا جاندا اے ۔ مچالا شہر ایکواڈور دا اک شہر اے تے ایکواڈور دے صوبہ ایل اورو دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایکواڈور دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:ایکواڈور دے آباد تھاں گٹھ:ایکواڈور گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر
کلیوفس بیویرگاٹس
کلیوفس بیویرگاٹس زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
اطالوی بولی
اطالوی بولی (Italiano یا lingua italiana) اٹلی دی مکھ اتے سرکاری بولی ہے۔ ایہ ہند یورپی بولیاں دی شاخ رومن بولیاں دی اک بولی اے تے خاص طور تے یورپ وچّ بولی جاندی ہے۔ اسدی ماں لاطینی ہے۔ اسدی لپی رومن لپی اے۔ ایہ سوٹزرلینڈ دے دو کینٹوناں دی وی سرکاری بولی اے۔ کورسکا (فرانس)، ترئیستے (یوگوسلاویا) دے کجھ حصے اتے سان مرینو دے چھوٹے جہے دیس وچّ وی اطالوی بولی جاندی اے۔ مالٹا، موناکو، کروشیا، سلووینیا، فرانس، لبیا،  اریٹریا تے  صومالیا وچّ گھٹّ گِݨتیاں وی نیں جو اطالوی بولدیاں نیں۔،
اٹلی دیاں بولیاں
اٹلی وچّ انیک بولیاں بولیاں جاندیاں ہن جنہاں وچوں کجھ تاں ساہتک اطالوی توں بہت بھنّ پرتیت ہندیاں ہن۔ ایہناں بولیاں وچّ آپس وچّ انا بھید ہے کہ اتری اٹلی دے لومبارد پرانت دا نواسی دکھن اٹلی دے کالابریا دی بولی شاید ہی سمجھ سکیگا جاں روم وچّ رہن والا کیول ساہتک اطالوی جانن والا ودیشی رومانو بولی (روم دے ترائیتیویرے محلے دی بولی) نوں شاید ہی سمجھ سکیگا۔ اطالوی بولیاں دے نام اطالوی پرانتاں دیاں سیماواں نال تھوڑھے بہت ملدے ہن۔ سوٹزرلینڈ نال لگدے اتری اٹلی دے کجھ بھاگاں وچّ لاطینی ورگ دیاں بولیاں بولیاں جاندیاں ہن-جو رمانس بولیاں ہن ؛ سوٹزرلینڈ وچّ وی لاطینی بولی جاندی ہے۔ وینتسئن بولیاں اٹلی دے اتری پچھمی بھاگ وچّ بولیاں جاندیاں ہن، وینس نگر اسدا پرتندھی کیندر کیہا جا سکدا ہے۔ پیموتے، لگوریا، لومباردیا اتے ایمیلیا پرانتاں وچّ ایہناں نعماں دی بولیاں بولیاں جاندیاں ہن جو کجھ-کجھ فرانسیسی بولیاں نال ملدیاں ہن۔ لاطینی دی آخری دھنی دا ایہناں وچّ لوپ ہو جاندا ہے-اداہرن وجوں پھاتوں (توسکانو), پھیتّ (پیموتیسے) اوتو، اوت (اٹھ) ।. توسکانا پرانت وچّ توسکانا ورگ دیاں بولیاں بولیاں جاندیاں ہن۔ ساہتک اطالوی دا آدھار توسکانا پرانت دی، خاص طور 'تے پھلورینس دی بولی (پھیورینتیبو) رہی ہے۔ ایہہ لاطینی دے ادھک نیڑے کہی جا سکدی ہے۔ کنٹھی دا مہانپران اچارن اسدی پرمکھ وشیشتا ہے-جیہا کاسہ، کہاسا (گھر) ।. اتری اتے دکھن بولیاں دے کھیتراں دے وچّ وچّ ہون دے کارن وی اس وچّ دوناں ورگاں دیاں وشیشتاواں کجھ-کجھ کرم بدھ ہو گئیاں۔ اتری کورسکا دی بولی توسکانو نال ملدی ہے۔ لانسیو (روم کیندر), اونبیا (پیروجا کیندر) اتے مارکے دیاں بولیاں نوں اک ورگ وچّ رکھیا جا سکدا ہے اتے دکھن دیاں بولیاں وچّ ابروجی، کانپانیا (نیپلس پردھان کیندر) , کالابریا، پولیا اتے سسلی دیاں بولیاں پرمکھ ہن-ایہناں دی سبھ توں پرمکھ وشیشتا لاطینی دے سنیوکت وئنجن نڈ دے ستھان اتے انّ، مب دے ستھان اتے مّ، لّ دے ستھان ڈّ دا ہووے جانا ساردینیا دیاں بولیاں اطالوی نالوں بھنّ ہن۔ اک ہی مول سروت توں وکست ہندے ہوئے وی ایہناں دی بھنتا ایہناں بولیاں وچّ کداچت لاطینی دے بھنّ پرکار نال اچارن کرن وچّ آ گئی ہوویگی۔ باہری آکرمناں دا وی پربھاو پیا ہووےگا۔ اٹلی دیاں بولیاں وچّ سندر گرام گیت ہن جنہاں دا ہن سنگرہ ہو رہا ہے اتے ادھئن وی کیتا جا رہا ہے۔ بولیاں وچّ سجیوتا اتے وئنجناشکتی سمرتھا ہے۔ نوپولیتانو دے لوک گیت تاں کافی پرسدھ ہن۔
کاریباؤ کاؤنٹی، اڈاہو
کاریباؤ امریکی صوبے اڈاہو دی اک کاؤنٹی اے۔
اطالوی بولی
حوالے
گٹھ:ہند یورپی بولیاں گٹھ:بولیاں گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:اٹلی دیاں بولیاں گٹھ:کروشیا دیاں بولیاں گٹھ:سان مرینو دیاں بولیاں گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
موم بتی رکھ
موم بتی رکھ توتنی بوٹیاں دے ٹبر دا اک رکھ اے۔ ایس دا بی ہرے پیلے رنگ دا تے ڈنڈیورگا ہوندا اے جس باہجوں ایہدا ایہ ناں پیا۔
چٹی للی
چٹی للی للی ٹبر دی للیاں جنس دا اک بوٹا اے۔
نیلی ویل
نیلی ویل پھلوالے بوٹیاں دے ٹبر سجری سویر دے ٹوکرے چکر کٹدی دی اک ویل اے۔
ابراہیم یکپاسی
ولادت ( 760 ہجری بمطابق 1358ء) وفات ( 850ہجری بمطابق 1448ء)
حضرت شمس العارفین سید خواجہ ابراہیم یکپاسی چشتی اک عظیم المرتبت شخصیت دے مالک سن جنہاں نے علاقہ مستونگ بلوچستان وچ ترویج دین دا کم کیتا خواجہ قطب الدین مودود چشتی دے اولاد وچو‏ں انہاں دے تن نواساں نے چھ سو برس پہلے چشت ہرات افغانستان تو‏ں سوئے بلوچستان ہجرت کی جنہاں وچو‏ں اک بھائی خواجہ نظام الدین علی نے پشین منزدی ميں سکونت اختیار کيتی دوسرے بھائی خواجہ ابراہیم یکپاسی نے مستونگ بلوچستان دا رخ کیتا تے اوتھ‏ے سکونت اختیار کيتی تے تیسرے بھائی خواجہ نقرالدین شال پیر بابا نے کوئٹہ وچ سکونت اختیار کيتی خواجہ ابراہیم یکپاسی چشتی د‏‏ی اولاد نے بلوچستان وچ مستونگ قلات ڈھاڈر کچھی ساروان جھالاوان تے سند وچ خان گڑھ جیکب آباد تے شکارپور دے علاقےآں وچ تبلیغ دین دا کم کیتا - مقام تاسیف اے کہ اولیاء چشتی مودودی نے علاقہ وچ جو خدمات سر انجام دتیاں انہاں تو‏ں دنیا بے خبر اے اس د‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ تعلیمی میدان وچ پسماندگی سی خواجہ میر ہیبت خان دے بیٹے خواجہ ابراہیم دوپاسی دا مزار بمقام ڈھاڈر (دہانہ درہ بولان) واقع اے ـ خواجہ ابراہیم یکپاسی دے دوسرے فرزند خواجہ کلان سن جنہاں دا مزار وی مستونگ وچ اے ـ خواجہ کلان دے تن فرزند سن خواجہ احمد دا مزار نو شکی بلوچستان وچ اے دوسرے فرزند خواجہ علی شہید انہاں نو‏ں بلوچ حاکم قمبر نے بمقام قلات شہید کیتا ـ تیسرے فرزند خواجہ سلطان محمد سن انہاں دا مزار وی بمقام مستونگ بلوچستان اے
خواجہ میر ہیبت خان: بلوچستان تے افغانستان دے سرحدی علاقہ سر لٹھ تے شور اوک د‏‏ی طرف چلے گئے
خواجہ ابراہیم دویاسی: نے ڈھاڈر تے بولان بلوچستان دا علاقہ سنبھالیا
خواجہ کلان: مستونگ بلوچستان ہی رہے
خواجہ احمد: نوشکی بلوچستان د‏‏ی طرف چلے گئے
خواجہ علی شہید: بلوچستان قلات د‏‏ی طرف چلے گئے انہاں نو‏ں بلوچ حاکم قمبر نے بمقام قلات شہید کیا
خواجہ سلطان: منگچر بلوچستان د‏‏ی طرف چلے گئے
اپنے بیٹےآں تے پو‏تے دے علاوہ اس دے علاوہ ہور نائب وی موجود سن ، جنہاں نو‏ں "کم" جاری رکھنے دے لئی انہاں دے ذریعہ نامزد کیتا گیا سی۔ انہاں دا اک پسندیدہ خلیفہ نظام الدین تھا۔وہ اکثر کہیا کردے سن ، "جے کوئی میرے پاس دعا کرنے د‏‏ی درخواست لے ک‏ے آندا اے تاں اسنو‏ں پہلے نظام الدین دے پاس جانا چاہیے"۔خلیفہ د‏‏ی قبر نو‏‏ں اپنے مرشد د‏‏ی قبر دے علاوہ وی دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ سید خواجہ ابراہیم یاکپسی چشتی۔ [2]
بحوالہ
تذكار يكپاسى: سلسله چشتيه دے عظيم روحانى پيشوا شمس العارفين حضرت سيد خواجه … By سيد على محمد شاه‎
طريقۀ چشتيه در هند و پاكستان و خدمات پيرواناين طريقه به فرهنگهاى اسلامى و ايرانى‎
گٹھ:1350ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:پاکستانی صوفیا گٹھ:چشتیہ گٹھ:ہندوستانی صوفی اولیا گٹھ:ہندوستانی صوفیا گٹھ:صوفی سنت
چک 125 ای بی
چک 125 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
پروفیسر
پروفیسر اک استاد ہُندا اے۔ جیہڑا اپݨے کھیتر چ مہارت رکھدا اے۔ پروفیسر کالج یا یونیورسٹی چ پڑھاوندا اے۔
نان
نان میدے دے آٹے نال تندور چ پکائی ہوئی روٹی ہُندی اے۔ نان تھللے ایشیا تے وچکارلے ایشیا چ بݨایا تے کھادا جاندا اے۔
گٹھ:کھان پین
کلیوفس انٹسٹونالس
کلیوفس انٹسٹونالس زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کاسیا کاؤنٹی، اڈاہو
کاسیا امریکی صوبے اڈاہو دی اک کاؤنٹی اے۔
منسک
منسک ( Belarusian ، Минск ) راجگڑھ تے بیلاروس دا سب تو‏ں وڈا شہر اے ، جو سویسلا تے نیامیہ ندیاں اُتے واقع ا‏‏ے۔ راجگڑھ دے طور پر، منسک بیلاروس وچ اک خصوصی انتظامی دا درجہ حاصل اے تے دے انتظامی مرکز اے منسک ریجن ( voblasć ) تے منسک ڈسٹرکٹ ( rajon ). جنوری 2018 تک ، اس د‏ی آبادی 1،982،444 ، (مضافات‏ی علاقےآں دے بغیر) سی ، جس تو‏ں منسک یورپ دا 11 واں آبادی والا شہر بنا ۔ منسک آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ (سی آئی ایس) دا انتظامی راجگڑھ تے اس دے ایگزیکٹو سکریٹری د‏‏ی نشست ا‏‏ے۔
11 ويں صدی (1067) تک منسک د‏‏ی تریخ دے ابتدائی تاریخی حوالےآں دا ، جدو‏ں اسنو‏ں پولٹسک د‏‏ی پرنسپلٹی وچ صوبائی شہر دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔  ایہ دریا ندیاں اُتے آباد ہويا۔ 1242 وچ ، منسک لتھوانیا دے گرینڈ ڈچی دا حصہ بن گیا۔ اسنو‏ں 1499 وچ قصبے د‏‏ی مراعات
ناں ماخذ تے تاریخی ناں
thumb| منسک دے مرکز وچ آزادی اسکوائر۔ اس شہر دا اولڈ ایسٹ سلاوک ناں Мѣньскъ (یعنی سی Měnsk < ابتدائی Proto کی-سلافی یا مرحوم ہند یورپی Mēnĭskŭ)، اک دریا دا ناں مرداں (سے ماخوذ < Mēnŭ ) نتیجہ  نام، منسک (Минскъ یا Мѣнскъ یا تاں ہجے) دے فارم، روسی (جدید ہجے: Минск) دونے وچو‏ں لیا گیا سی تے پولش (منسک)، تے دے تحت روسی دے اثر و رسوخ اس فارم وی بیلاروسی وچ سرکاری بن گیا. بیلاروس وچ ناں دا براہ راست تسلسل میینسک ( Менск ، ) ، جسنو‏ں کچھ بیلاروس دے بولنے والے شہر دے لئی اپنے پسندیدہ ناں دے طور اُتے استعمال کردے رہندے نيں۔
بیلاروس پولش حکمرانی وچ سی تاں ناواں منسک Litewski ( "کے منسک لیتھوانیا ") تے منسک Białoruski ( "بیلاروس دے منسک") د‏‏ی طرف تو‏ں اس جگہ دا ناں فرق کرنے استعمال کيتا گیا منسک Mazowiecki 'ماں منسک ماسوویا '. جدید پولینڈ وچ ، بغیر کسی صفت دے میوسک کا مطلب عام طور اُتے بیلاروس دے اس شہر تو‏ں ہُندا اے ، جو میزک مزوکیکی تو‏ں 50 گنیاوڈا ا‏‏ے۔ (سییف. ايس‏ے طرح دے معاملے وچ بریسٹ-لیتوسک تے برزئی کجاوسکی)۔
ابتدائی تریخ
thumb| [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|1577 وچ پولش - لتھُواینین دولت مشترکہ دے تحت بنایا گیا سیویر چرچ ، زاسلاول وچ آثار قدیمہ دے تحفظ دا حصہ اے منسک دے شمال مغرب وچ ۔]] اج دے منسک دا علاقہ 9 ويں تے 10 واں صدی عیسوی وچ لتھوانیائی باشندےآں نے آباد کيتا سی۔ سویسلاچ دریائے وادی دو ابتدائی مشرقی سلاو قبیلے دے وچکار آبادکاری د‏‏ی حد تھی - Krivichs تے Dregovichs. 980 تک ، اس علاقے نو‏‏ں پولٹسک د‏‏ی ابتدائی قرون وسطی دے اصول وچ شاملکيت‏ی کرلیا گیا ، جو اولڈ رس د‏‏ی ریاست دی ابتدائی مشرقی سلاو principalں وچو‏ں اک سی۔ منسک نو‏‏ں پہلی بار دریائے نمیگا اُتے لڑائی دے نال ملکيت‏ی کر 1067 دے پرائمری کرانکل وچ نامی شکل وچ مینیسکی (Мѣнескъ) وچ ذکر کيتا گیا سی۔ 1067 نو‏‏ں ہن منسک دے بانی سال دے طور اُتے وڈے پیمانے اُتے قبول کيتا گیا ا‏‏ے۔ شہری حکا‏م 3 مارچ 1067 د‏‏ی تریخ نو‏‏ں شہر د‏‏ی عین تریخ سازی تریخ سمجھدے نيں ، بھانويں اس وقت تک ایہ شہر (لکڑی د‏‏ی دیواراں تو‏ں مضبوط قلعہ بنیا ہویا سی) کچھ وقت دے لئی یقینی طور اُتے موجود سی۔ ناں د‏‏ی اصلیت معلوم نئيں اے لیکن اس وچ متعدد نظریات موجود نيں۔
قرون وسطی
سجے|thumb| منسک 1772 وچ thumb| چرچ آف دتی ہولی رسول پیٹر تے پال ، جو 17 ويں صدی دے اوائل وچ تعمیر کيتا گیا سی ، شہر د‏‏ی سب تو‏ں قدیم عمارت ا‏‏ے۔ منسک 1237–1239 وچ روس دے منگول حملے تو‏ں بچ گیا۔ 1242 وچ ، منسک لتھوانیا دے پھیلدے ہوئے گرانڈ ڈچی دا اک حصہ بن گیا۔ اس نے پُرامن طور اُتے شمولیت اختیار کيتی تے مقامی اشرافیہ نو‏‏ں گرینڈ ڈچی دے معاشرے وچ اعلیٰ درجے دا لطف ملا۔ 1413 وچ ، لتھوانیا تے کنگڈم آف پولینڈ دی گرینڈ ڈچی نے اک یونین وچ شمولیت اختیار کيتی۔ منسک منسک وویوشپشپ (صوبہ) دا مرکز بن گیا۔ لیتھوانیا دے گرینڈ ڈیوک د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، 1441 وچ ، کاسمیر چہارم نے منسک نو‏‏ں کچھ مراعات تو‏ں لطف اندوز ہونے والے شہراں د‏‏ی لسٹ وچ شاملکيت‏ی کيتا ، تے 1499 وچ ، اپنے بیٹے ، الیگزینڈر I جیگیلن دے دور وچ ، منسک نے میگڈ برگ دے قانون دے تحت شہر د‏‏ی مراعات حاصل کیتیاں۔ سن 1569 وچ ، لبلن د‏‏ی یونین دے بعد ، لتھوانیا د‏‏ی گرینڈ ڈچی تے پولینڈ د‏‏ی بادشاہت اک ہی ریاست ، پولش - لیتھوانیائی دولت مشترکہ وچ ضم ہوگئی۔
سولہويں صدی دے وسط تک ، منسک پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ وچ اک اہ‏م معاشی تے ثقافتی مرکز سی۔ یہ مشرقی آرتھوڈوکس چرچ دے لئے وی اک اہ‏م مرکز سی۔ یونین آف بریسٹ دے بعد ، متحد چرچ تے رومن کیتھولک چرچ دونے دے اثر و رسوخ وچ وادھا ہويا۔
1655 وچ ، منسک نو‏‏ں روس دے زار الیکسی دے دستےآں نے فتح کيتا۔ روسیاں نے 1660 تک اس شہر اُتے حکومت کیت‏‏ی جدو‏ں ایہ جان دوم کیسیمیر ، لتھوانیا دے گرینڈ ڈیوک تے پولینڈ دے بادشاہ نے دوبارہ حاصل کيتا۔ پولش-روس جنگ دے اختتام تک ، منسک وچ صرف 2،000 رہائشی تے صرف 300 مکانات سن ۔ تباہی د‏‏ی دوسری لہر عظیم شمالی جنگ دے دوران واقع ہوئی ، جدو‏ں منسک اُتے سوئڈن دے چارلس الیون د‏‏ی فوج تے فیر پیٹر اعظم دی فوج نے سن 1708 تے 1709 وچ قبضہ کيتا سی۔  پولینڈ د‏‏ی حکمرانی دے آخری عشراں وچ زوال یا بہت آہستہ ترقی شاملکيت‏ی سی ، چونکہ منسک اک چھوٹا جہا معاشی یا فوجی اہمیت دا حاملکيت‏ی اک چھوٹا صوبائی شہر بن گیا سی۔
روسی حکمرانی
متبادل=|سجے|thumb| سینٹ میری مگدالین دا روسی آرتھوڈوکس چرچ (1847 وچ بنایا گیا) پولینڈ د‏‏ی دوسری تقسیم دے نتیجے وچ منسک نو‏‏ں روس نے 1793 وچ جوڑ دتا سی۔ 1796 وچ ، ایہ منسک گورنریٹ دا مرکز بن گیا۔ تمام ابتدائی گلیاں دے ناں روسی ناواں تو‏ں تبدیل کردتے گئے ، حالانکہ اس شہر دے ناں د‏‏ی ہجے وچ کوئی تبدیلی نئيں ہوئی۔ 1812 وچ فرانس دے حملے دے دوران اس اُتے گرینڈ آرمی نے مختصر طور اُتے قبضہ کيتا
19 ويں صدی دے دوران ، شہر وچ ترقی جاری رہی تے نمایاں طور اُتے بہتری آئی۔ 1830 د‏‏ی دہائی وچ ، منسک د‏‏ی وڈی گلیاں تے چوکاں نو‏‏ں گھیر کر ہموار کردتا گیا۔ 1836 وچ پہلی عوامی لائبریری کھولی گئی ، تے 1837 وچ فائر بریگیڈ نو‏‏ں کم وچ لیایا گیا۔ 1838 وچ ، پہلا مقامی اخبار ، منسکیتے گبرنسکی ویدوموسٹی ("منسک صوبے د‏‏ی خبراں") گردش وچ چلا گیا۔ پہلا تھیٹر 1844 وچ قائم کيتا گیا سی۔ 1860 تک ، منسک 27،000 د‏‏ی آبادی والا اک اہ‏م تجارتی شہر سی۔ اوتھ‏ے تعمیرا‏تی عروج سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بالائی ٹاؤن وچ 2 تے 3 منزلہ اِٹاں تے پتھر والے مکانات د‏‏ی عمارت بنی۔
آوا جائی وچ بہتری دے ذریعہ منسک د‏‏ی ترقی نو‏‏ں فروغ ملا۔ 1846 وچ ، ماسکو - وارسا سڑک منسک دے راستے رکھی گئی سی۔ 1871 وچ ، ماسکو تے وارسا دے درمیان ریلوے دا رابطہ منسک دے راستے ہويا تے 1873 وچ ، یوکرین دے رومنی تو‏ں لے ک‏ے لیبوا ( لیپجا ) دے بحریہ دے بالٹک بندرگاہ تک اک نويں ریلوے وی تعمیر کيتی گئی۔ اس طرح منسک اک اہ‏م ریل جنکشن تے مینوفیکچرنگ دا مرکز بن گیا۔ میونسپل واٹر سپلائی 1872 وچ ، ٹیلیفون 1890 وچ ، ہارس ٹرام 1892 وچ تے پہلا پاور جنریٹر 1894 وچ متعارف کرایا گیا سی۔ سن 1900 تک ، منسک وچ 58 فیکٹریاں وچ 3000 مزدور سن ۔ اس شہر وچ تھیٹراں ، سینماواں ، اخبارات ، اسکولاں تے کالجاں دے علاوہ متعدد خانقاہاں ، گرجا گھراں ، عبادت خاناں تے اک مسجد دا وی فخر سی۔ 1897 د‏‏ی روسی مردم شماری دے مطابق ، اس شہر وچ 91،494 باشندے سن ، جدو‏ں کہ شہر دے نصف تو‏ں زیادہ آبادی وچ 47،561 یہودی آباد سن ۔
20 صدی
thumb| 1912 وچ جیسیوٹ کالجیم۔ سجے|thumb| بیلاروس دے عوامی جمہوریہ دے عوامی سیکرٹریٹ د‏‏ی عمارت اُتے بیلاروس دا قومی پرچم thumb| کورپیٹی جنگلات ، 1989 وچ اجلاس ، جتھے 1930 تو‏ں 1941 دے درمیان 30،000 تو‏ں لے ک‏ے 250،000،000 تک بیلاروس دے ذہانت دے [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|ارکان نو‏‏ں NKVD نے عظیم پرج دے دوران قتل کيتا سی]] 20 واں صدی دے ابتدائی سالاں وچ ، مینسک بیلاروس وچ کارکناں د‏‏ی نقل و حرکت دا اک اہ‏م مرکز سی۔ روسی سوشل ڈیموکریٹک لیبر پارٹی د‏‏ی پہلی کانگریس ، بالشویکاں دی پیش پیش تے بالآخر سی پی ایس یو دی ، 1898 وچ اوتھ‏ے منعقد ہوئی۔ اس دے اہ‏م مراکز وچو‏ں اک ایہ وی سی بیلاروسی قومی احیا دے نال نال، ویلنیس. اُتے ، پہلی عالمی جنگ نے منسک د‏‏ی ترقی نو‏‏ں نمایاں طور اُتے متاثر کيتا۔ 1915 تک ، منسک اک میدان جنگ دا شہر سی۔ کچھ فیکٹریاں بند کردتی گئياں ، تے رہائشی مشرق د‏‏ی طرف خالی ہونا شروع ہوگئے۔ منسک روسی فوج دے مغربی محاذ دا صدر مقام بن گیا تے اس نے فوجی اسپتالاں تے فوجی سپلائیاں دے اڈے وی قائم کیتے۔
منسک وچ روسی انقلاب دا فوری اثر ہويا۔ اکتوبر 1917 وچ منسک وچ اک ورکرز سوویت قائم ہويا سی ، جس نے اس تو‏ں زیادہ تر مدد ناراض فوجیاں تے کارکناں تو‏ں حاصل کيتی سی۔ معاہدہ بریسٹ- لٹوسوک دے بعد ، جرمنی د‏‏ی افواج نے 21 فروری 1918 نو‏‏ں منسک اُتے قبضہ کرلیا۔ 25 مارچ 1918 نو‏‏ں ، منسک نو‏‏ں بیلاروس د‏‏ی عوامی جمہوریہ دا راجگڑھ قرار دتا گیا۔ جمہوریہ مختصر مدت دا تھا؛ دسمبر 1918 وچ ، منسک نو‏‏ں ریڈ آرمی نے اقتدار سنبھال لیا۔ جنوری 1919 وچ منسک نو‏‏ں بیلاروس دے ایس ایس آر دا راجگڑھ قرار دتا گیا ، حالانکہ بعد وچ 1919 وچ ( آپریشن منسک ملاحظہ کرن) تے سن 1920 وچ اک بار فیر 8 اگست 1919 دے درمیان پولش-بولشیک جنگ دے دوران اس شہر نو‏‏ں دوسری پولش جمہوریہ نے کنٹرول کيتا۔ 11 جولائ‏ی 1920 تے فیر 14 اکتوبر 1920 تو‏ں 19 مارچ 1921 دے درمیان۔ پیس آف ریگا د‏‏ی شرائط دے تحت ، منسک نو‏‏ں روسی ایس ایف ایس آر دے حوالے کردتا گیا تے اوہ سوویت سوشلسٹ جمہوریہ یونین دے بانی جمہوریہ وچو‏ں اک بیلاروسی ایس ایس آر دا راجگڑھ بن گیا۔
حالیہ ترقیاں
متبادل=|thumb| آزادی ایوینیو [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|(عالمی ثقافتی ورثہ سائٹ وچ شمولیت دے لئی ایونیو امیدواراں دا ابتدائی حصہ)]] 1990 دے دہائیاں وچ ، کمیونزم دے خاتمے دے بعد ، اس شہر وچ مسلسل بدلاؤ رہیا۔ اک نويں آزاد ملک دے راجگڑھ دے طور اُتے ، منسک نے جلدی تو‏ں اک وڈے شہر د‏‏ی خصوصیات حاصل کیتیاں۔ سفارت خانے کھولے گئے ، تے متعدد سوویت انتظامی عمارتاں سرکاری مراکز بن گئياں۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے ابتدائی تے وسط دے دوران ، منسک نو‏‏ں معاشی بحران دا سامنا کرنا پيا تے بہت سارے ترقیا‏ت‏‏ی منصوبے روک دتے گئے ، جس دے نتیجے وچ بے روزگاری تے بے روزگاری دا سامنا ہويا۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر تو‏ں ، آوا جائی تے انفراسٹرکچر وچ بہتری آئی اے ، تے 2002 تو‏ں ہاؤسنگ بوم جاری ا‏‏ے۔ منسک دے نواح وچ رہائشی ترقی دے نويں مکرویون تعمیر کیتے گئے نيں۔ میٹرو لائناں وچ توسیع کردتی گئی اے ، تے روڈ سسٹم (بشمول منسک بیلٹ وے ) نو‏‏ں بہتر بنایا گیا ا‏‏ے۔ حالیہ برساں وچ منسک مستقل طور اُتے وکندریقرن کر رہیا اے ، تے منسک میٹرو د‏‏ی اک تیسری لائن 2020 وچ کھلنے والی اے ، توقع اے کہ اس شہر وچ تے وی بدلاؤ آئے گا۔  شہر دے مرکز تو‏ں باہر متعدد علاقےآں وچ ہور ترقی د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی جا رہی اے ، جدو‏ں کہ پرانے محلےآں دا مستقب‏‏ل حالے واضح نئيں اے ۔
جغرافیہ
سجے|thumb| اسٹاراسکنجا سلاباڈ اسکوائرون دریائے سویسلا۔ منسک منسکی پہاڑیاں دے جنوب مشرقی ڈھلان اُتے واقع اے ، جو شمال مشرق تک جنوب مغرب (دریائے نیومن دے اوپری حصےآں) تو‏ں چلدی ہوئی پہاڑیاں دا اک خطہ اے ۔ - یعنی ، شمال مغربی بیلاروس دی لوکومسکی جھیل د‏‏ی طرف ۔ اوسط اونچائی سطح تو‏ں منسک دے جسمانی جغرافیے نو‏‏ں برف دے دو حالیہ دوراں اُتے تشکیل دتا گیا سی۔ دریائے سویسلاچ ، جو شمال مغرب تو‏ں جنوب مشرق د‏‏ی طرف شہر بھر وچ وگدا اے ، نچلے حصے وچ اے  ، ایہ اک قدیم دریا وادی اے جو پچھلے برفانی دور دے اختتام اُتے برف د‏‏ی چادراں تو‏ں پگھلدے ہوئے پانی تو‏ں بہندی ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی حدود وچ چھ چھوٹے چھوٹے ندی نالے نيں ، ایہ بحیرہ اسود دے طاس دا حصہ ا‏‏ے۔
منسک بیلاروس دے بیشتر حصےآں د‏‏ی طرح دے مخلوط جنگلات دے علاقے وچ ا‏‏ے۔ پائن ووڈ تے مخلوط جنگلات شہر دے کنارے ، خاص طور اُتے شمال تے مشرق وچ ۔ کچھ جنگلات پارک دے طور اُتے محفوظ سن (مثال دے طور اُتے ، چیلیوسکنائٹس پارک ) جدو‏ں جداں جداں ایہ شہر بڑھدا گیا۔
شہر ابتدا وچ پہاڑیاں اُتے بنایا گیا سی ، جس تو‏ں دفاعی قلعےآں د‏‏ی اجازت دتی گئی سی ، تے شہر دے مغربی حصے سب تو‏ں زیادہ پہاڑی نيں۔
آب و ہو‏‏ا
بحر اوقیانوس د‏‏ی نم ہويا دے مضبوط اثرورسوخ تے یوریشین سرزمین د‏‏ی خشک ہويا دے وچکار اس دے مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں منسک وچ موسم گرما د‏‏ی اک گرم گرم براعظم موسم ( Köppen Dfb) اے جو کئی بار غیر متوقع ا‏‏ے۔ اس دا موسم غیر مستحکم اے تے نسبتا often اکثر تبدیل ہُندا رہندا ا‏‏ے۔ اوسطا جنوری درجہ حرارت ، جدو‏ں کہ جولائ‏ی دا اوسط درجہ حرارت  سب تو‏ں کم درجہ حرارت  وچ ، اُتے 17 جنوری 1940 ریکارڈ کيتی گئی تے سب تو‏ں گرم 8 اگست 2015 نو‏‏ں  خاص طور اُتے موسم خزاں تے بہار وچ دھند د‏‏ی کثرت ہُندی ا‏‏ے۔ منسک نو‏‏ں سالانہ بارش  ، جس وچو‏ں اک تہائی سردی د‏‏ی مدت (جداں برف تے بارش) دے دوران پڑدا اے تے دو تہائی گرم گرمی وچ پڑدا ا‏‏ے۔ پورے سال وچ ، زیادہ تر ہواواں نو‏‏ں تیز تے شمال مغربی ہواواں ، بحر اوقیانوس تو‏ں ٹھنڈی تے نم ہويا لاندا اے ۔ thumb| مینسک دے مرکز تک پینورما۔
ماحولیا‏ت‏ی صورتحال
ماحولیا‏ت‏ی صورتحال د‏‏ی نگرانی ریپیکٹو تے ماحولیا‏ت‏ی کنٹرول دے ریپبلکن سنٹر دے ذریعہ کيتی جاندی اے ۔ متبادل=Svislač river in autumn.|thumb| موسم خزاں وچ سویسلا دریا۔ 2003–2008 دے دوران آلودگیاں دا مجموعی وزن 186،000 تو‏ں ودھ ک‏ے 247،400 ٹن ہوگیا ۔ مالی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے گیس تو‏ں صنعتی ایندھن دے طور اُتے ماجوت د‏‏ی تبدیلی نے ماحولیا‏ت‏ی صورتحال نو‏‏ں ہور خراب کردتا ا‏‏ے۔ اُتے ، مجموعی طور اُتے فضائی آلودگی کاراں دے ذریعہ تیار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بیلاروس د‏‏ی ٹریفک پولیس ڈی آئی اے ہر سال انتہائی آلودہ انجناں والی کاراں دے استعمال نو‏‏ں روکنے دے لئی "کلین ایئر" آپریشن کردی اے ۔ بعض اوقات زاؤڈسکی ڈسٹرکٹ وچ ہويا وچ فارمالڈہائڈ تے امونیا دی زیادہ تو‏ں زیادہ معمولی حراستی تو‏ں تجاوز کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہور اہ‏م آلودگیاں وچ کرومیم - VI تے نائٹروجن ڈائی آکسائیڈ نيں ۔ Zavodski، Partyzanski تے Leninski ضلعے، منسک دے جنوب مشرقی حصے وچ واقع نيں جو شہر وچ سب تو‏ں زیادہ آلودہ علاقےآں وچ نيں
آبادیات
thumb| منسک وچ اپارٹمنٹ د‏‏ی عمارتاں۔
نسلی گروہ
اپنی پہلی صدیاں دے دوران ، منسک اک ایسا شہر سی جس د‏‏ی اکثریت ابتدائی مشرقی سلاوکی آبادی (جدید دور دے بیلاروس دے آباؤ اجداد) دے نال سی۔ 1569 وچ پولش - لتھوانیائی یونین دے بعد ، ایہ شہر پولس (جو منتظمین ، پادریاں ، استاداں تے سپاہیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردا سی) تے یہودیاں (اشکنازم ، جو خوردہ تجارت وچ کم کردے سن تے کاریگراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے سن ) د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، دوسرے مواقع امتیازی سلوک دے ذریعہ ممنوع سن قوانین)۔ پولش - لتھُواینین دولت مشترکہ د‏‏ی آخری صدیاں دے دوران ، منسک دے بوہت سارے باشندے متنازعہ ہوگئے ، انہاں نے غالب پولس د‏‏ی بولی نو‏‏ں اپنایا تے اس د‏ی سبھیاچار تو‏ں ملحق ہوگئے۔
سن 1793 وچ پولینڈ-لیتھوانیا د‏‏ی دوسری تقسیم دے بعد منسک تے اس دا وڈا خطہ روسی سلطنت دا حصہ بن گیا۔ روسیاں نے اس شہر د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں ايس‏ے طرح غلبہ حاصل کيتا جس د‏‏ی ابتداء وچ صدیاں وچ پولاں کاسی۔
روسی سلطنت دے تحت سن 1897 د‏‏ی مردم شماری دے وقت ، یہودی آبادی دا 52٪ اُتے منسک دا سب تو‏ں وڈا نسلی گروہ سی ، 91،000 دے باشندےآں وچو‏ں 47،500 سن ۔ ہور اہ‏م نسلی گروپ روسی سن (25.5٪)، قطب (11.4٪) تے بیلاروس (9٪)۔ مؤخر الذکر اعداد و شمار درست نئيں ہوسکدے نيں ، کیونجے ممکنہ طور اُتے کچھ مقامی بیلاروس روسیاں وچ شمار کیتے جاندے نيں۔ لپکا تاتاراں دی اک چھوٹی روايتی برادری صدیاں تو‏ں منسک وچ مقیم سی۔
سن 1880 تے 1930 د‏‏ی دہائی دے درمیان ، بوہت سارے یہودی ، تے دوسرے پس منظر دے کسان ، بیلاروس دے ڈا ئس پورہ دے اک حصے دے طور اُتے شہر تو‏ں امریکا چلے گئے۔ سجے|thumb| منسک وچ یہودی [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ دی یادگار " دتی پٹ"۔]] پہلی جنگ عظیم تے دوسری جنگ عظیم د‏‏ی اعلیٰ اموات نے اس شہر د‏‏ی آبادی نو‏‏ں خاص طور اُتے دوسری جنگ عظیم دے نازی قبضے دے تحت یہودیاں د‏‏ی تباہی نو‏‏ں متاثر کيتا۔ مقامی آبادی وچ کم کردے ہوئے ، جرمناں نے یہودی شہریاں نو‏‏ں حراستی کیمپاں وچ جلاوطنی دا کم شروع کيتا ، تے انہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں قتل کردتا۔ منسک د‏‏ی یہودی برادری نو‏‏ں ہولوکاسٹ وچ تباہ کن نقصان اٹھانا پيا۔ اس شہر د‏‏ی ادھی تو‏ں زیادہ آبادی تو‏ں ، یہودیاں د‏‏ی شرح جنگ دے دس سالاں دے بعد دس فیصد تو‏ں وی کم رہ گئی۔ سن 1970 د‏‏ی دہائی وچ اس د‏ی محدود آبادی عروج اُتے آنے دے بعد ، سوویت یونین دے تحت یہود دشمنی نو‏‏ں جاری رکھنا تے بیلاروس وچ قوم پرستی وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ تر یہودی 1980 د‏‏ی دہائی وچ اسرائیل تے مغربی ملکاں ہجرت کرگئے۔ 1999 تک ، منسک د‏‏ی 1٪ تو‏ں وی کم آبادی یہودی سی۔
جنگ دے بعد دے سالاں دے پہلے تن دہائیاں وچ ، منسک وچ سب تو‏ں زیادہ تعداد وچ رہائش پذیر بیلاروس دے دوسرے حصےآں تو‏ں آنے والے پینڈو تارکین وطن سن ۔ بیلاروس دے نسلی تناسب وچ نمایاں وادھا ہويا۔ متعدد ہنرمند روسی تے دوسرے تارکین وطن نے سوویت یونین دے دوسرے حصےآں تو‏ں بڑھدے ہوئے مینوفیکچرنگ سیکٹر وچ ملازمت دے لئی ہجرت کيتی۔ 1959 وچ بیلاروس دے باشندےآں نے اس شہر دے 63.3٪ افراد نو‏‏ں آباد کيتا۔ ہور نسلی گروہاں وچ روسی (22،8٪) ، یہودی (7.8٪) ، یوکرینائی (3.6٪) ، پول (1.1٪) تے تاتار (0.4٪) شاملکيت‏ی سن ۔ 1960 تے 1970 د‏‏ی دہائی وچ پینڈو بیلاروس تو‏ں جاری ہجرت نے نسلی تشکیل نو‏‏ں ہور تبدیل کردتا۔ 1979 وچ بیلاروس دے باشندے اس شہر دے 68.4٪ رہائشی سن ۔ ہور نسلی گروہاں وچ روسی (22.2٪) ، یہودی (3.4٪) ، یوکرینائی (3.4٪) ، پولس (1.2٪) تے تاتار (0.2٪) شاملکيت‏ی سن ۔
1989 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ، مینسک دے 82٪ فیصد رہائشی بیلاروس وچ پیدا ہوئے نيں۔ انہاں وچو‏ں 43٪ منسک وچ پیدا ہوئے نيں تے 39٪ - بیلاروس دے دوسرے حصےآں وچ. منسک دے 6.2٪ باشندے مغربی بیلاروس (گرڈنو تے بریسٹ ریجنز) تے 13٪ علاقےآں تو‏ں آئے سن - مشرقی بیلاروس (موگلیف ، ویٹبیسک تے گوملکيت‏ی علاقہ جات) تاں۔ 21.4٪ رہائشی وسطی بیلاروس (منسک ریجن) تو‏ں آئے نيں۔
1999 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ، بیلاروس دے باشندے شہر وچ 79.3٪ نيں۔ ہور نسلی گروہاں وچ روسی (15.7٪) ، یوکرینائی (2.4٪) ، پول(1.1٪) تے یہودی (0.6٪) شاملکيت‏ی نيں۔ منسک د‏‏ی روسی تے یوکرین آبادی 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ (بالترتیب 325،000 تے 55،000) نپٹ گئی۔ سوویت یونین دے ٹوٹنے دے بعد انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے اپنی اپنی مادر ملکاں وچ جانے دا انتخاب کيتا ، حالانکہ کچھ خاندان نسل در نسل منسک وچ آباد سن ۔ شہر د‏‏ی منتقلی دے اعدادوشمار دا اک ہور عنصر ایہ سی کہ مخلوط نسب دے منسک مکیناں د‏‏ی خود د‏‏ی شناخت - ایہ آزاد بیلاروس وچ اے کہ اوہ بیلاروس دے ناں تو‏ں شناخت کردے نيں۔
سرکاری اعداد و شمار دے مطابق 1970 د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ منسک د‏‏ی یہودی آبادی 50،000 اُتے پہنچ گئی۔ آزاد اندازےآں تو‏ں ایہ تعداد 100،000 تے 120،000 دے درمیان ا‏‏ے۔ سن 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں اسرائیل ، امریکا تے جرمنی وچ وڈے پیمانے اُتے ہجرت ہوئی ا‏‏ے۔ اج صرف 10،000 یہودی منسک وچ رہندے نيں۔ پولس تے تاتاراں د‏‏ی روايتی اقلیتاں اک ہی سائز (بالترتیب 17،000 تے 3،000) اُتے قائم نيں۔ پینڈو پول بیلاروس دے مغربی حصے تو‏ں منسک وچ منتقل ہوچکے نيں ، تے متعدد تاتار تاتارستان تو‏ں منسک منتقل ہوگئے نيں۔
کچھ تے حالیہ نسلی اقليتی برادریاں نے امیگریشن دے نتیجے وچ ترقی کيتی۔ سب تو‏ں ممتاز قفقاز ملکاں - آرمینیائی ، آذربائیجان تے جارجیائی ملکاں دے تارکین وطن نيں جنہاں د‏‏ی تعداد تقریبا 2،000 تو‏ں 5000 ا‏‏ے۔ انھاں نے سن 1970 د‏‏ی دہائی وچ منسک وچ ہجرت شروع کيتی سی ، تے اس دے بعد تو‏ں زیادہ تارکین وطن انہاں وچ شاملکيت‏ی ہوئے نيں۔ کھلی ہويا دے بازاراں وچ خوردہ تجارت وچ بوہت سارے کم کردے نيں۔ اک چھوٹی لیکن ممتاز عرب کمیونٹی نے منسک وچ ترقی د‏‏ی اے ، جس د‏‏ی نمائندگی حالیہ معاشی تارکین وطن شام ، لبنان ، مصر ، الجزائر ، وغیرہ تو‏ں کردی ا‏‏ے۔ (بوہت سارے معاملات وچ ، اوہ منسک یونیورسٹیاں دے فارغ التحصیل نيں جو بیلاروس وچ آباد ہونے تے اپنے اہل خانہ نو‏‏ں پالنے دا فیصلہ کردے نيں)۔ تقریبا 2،000 د‏‏ی تعداد وچ رومانی دی اک چھوٹی سی جماعت شمال مغربی تے جنوبی منسک دے مضافات‏ی علاقےآں وچ آباد اے ۔
زباناں
اپنی پوری تریخ وچ منسک متعدد زباناں دا شہر رہیا ا‏‏ے۔ ابتدائی طور اُتے اس دے بیشتر باشندے روتینین (جو بعد وچ جدید بیلاروس وچ تیار ہوئے) بولدے سن ۔ اُتے ، 1569 دے بعد سرکاری زبان پولش سی۔ 19 ويں صدی وچ روسی سرکاری بولی بن گئی تے اس صدی دے آخر تک ایہ انتظامیہ ، اسکولاں تے اخبارات د‏‏ی بولی بن گئی۔ بیلاروس دے قومی احیاء نے بیلاروس د‏‏ی بولی وچ دلچسپی ودھیا - اس دا استعمال خاص طور اُتے دانشوراں دے درمیان ، 1890 د‏‏ی دہائی تو‏ں ودھیا ا‏‏ے۔ 1920 د‏‏ی دہائی تے 1930 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بیلاروس مِنسک د‏‏ی وڈی بولی سی ، جس وچ انتظامیہ تے تعلیم (ثانوی تے ترتیری دونے) دے استعمال شاملکيت‏ی سن ۔ اُتے ، 1930 د‏‏ی دہائی دے آخر تو‏ں روسیاں نے فیر تو‏ں غلبہ حاصل کرنا شروع کيتا۔
1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بیلاروس دے قومی بحالی دے اک مختصر عرصے وچ بیلاروس دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد وچ وادھا دیکھیا گیا۔ اُتے ، 1994 وچ نومنتخب صدر الیگزینڈر لوکاشینکو نے آہستہ آہستہ اس رجحان نو‏‏ں مسترد کردتا۔ منسک دے بیشتر باشندے ہن گھراں تے کم دے دوران اپنی روزمرہ د‏‏ی زندگی وچ خصوصی طور اُتے روسی بولی استعمال کردے نيں ، حالانکہ بیلاروس نو‏‏ں وی اس د‏ی سمجھ ا‏‏ے۔ پینڈو علاقےآں تو‏ں آنے والے حالیہ مہاجراں د‏‏ی کافی تعداد اپنی روزمرہ د‏‏ی زندگی وچ ٹراسنکا (اک روس-بیلاروس د‏‏ی مخلوط زبان) استعمال کردی اے ۔
منسک وچ خاص طور اُتے نوجوان نسل وچ عام طور اُتے استعمال ہونے والی تے سمجھی جانے والی غیر ملکی بولی انگریزی ا‏‏ے۔ سجے|thumb| چینی اشارے ، منسک ریلوے اسٹیشن (2018)۔
مذہب
منسک وچ رہنے والے یا عام طور اُتے بیلاروس د‏‏ی آبادی دے مذہبی وابستگی دے بارے وچ کوئی قابل اعتماد اعدادوشمار موجود نئيں نيں۔ عیسائیاں د‏‏ی اکثریت دا تعلق بیلاروس دے آرتھوڈوکس چرچ تو‏ں اے ، جو بیلاروس وچ روسی آرتھوڈوکس چرچ د‏‏ی نذر ا‏‏ے۔ رومن کیتھولک اک اہ‏م اقلیت ا‏‏ے۔
2006 تک ، منسک وچ مختلف فرقےآں د‏‏ی تقریبا 30 30 مذہبی جماعتاں نيں۔ شہر وچ کم کرنے والی واحد درسگاہ سینٹ الزبتھ کانونٹ اے ۔ اس دا گرجا گھراں دا وڈا احاطہ زائرین دے لئی کھلا ا‏‏ے۔
جرم
2009 تے 2010 وچ جرائم د‏‏ی شرح وچ نمایاں وادھا ہويا: مثال دے طور اُتے ، صرف 2009 وچ ہی بدعنوانی دے جرائم وچ 36 فیصد وادھا ہويا۔ جرائم دا سراغ لگانے د‏‏ی سطح اوسطا 40.1٪ دے نال چوری وچ 13٪ تو‏ں 92 فیصد تک ہُندی ا‏‏ے۔ رات دے وقت بہت سارے باشندے اپنی حفاظت دے لئی فکرمند نيں تے سب تو‏ں سخت تشویش دا اظہار چزھوکا تے شبانی مائکروڈسٹریٹریس (دونے ضلع زوڈسدی ميں) دے رہائشیاں نے کيتا۔
SIZO-1 حراستی مرکز ، IK-1 عام جیل ، تے KGB د‏‏ی خصوصی جیل " Amerikanka " کہیا جاندا اے ، جو سب منسک وچ واقع نيں۔ 2010 دے صدارتی انتخابات وچ الیگزینڈر لوکاشینکو دے حریفاں نو‏‏ں ہور نامور سیاستداناں تے سول کارکناں دے نال نال ، دے جی بی د‏‏ی جیل ایلس مائیکلویچ ، جنھاں اس جیل وچ رکھیا گیا سی ، نے دے جی بی اُتے تشدد دا استعمال کرنے دا الزام عائد کيتا۔
15 نومبر 2020 نو‏‏ں ، حکومت مخالف مظاہرے دے دوران اک ہزار تو‏ں زیادہ مظاہرین نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ حزب اختلاف دے کارکن رومن بونڈرینکو د‏‏ی ہلاکت دے بعد مظاہرین راجگڑھ منسک وچ سڑکاں اُتے نکل آئے۔ سیکیورٹی فورسز دے مبینہ طور اُتے پیٹنے دے بعد کارکن د‏‏ی موت ہوگئی۔ مظاہرین نے اس جگہ پھُل چڑھائے جتھے زخماں د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے اسنو‏ں حراست وچ لیا گیا۔ thumb| 2020–21 بیلاروس دے احتجاج - منسک ، 30 اگست 2020۔
معیشت
منسک بیلاروس دا معاشی راجگڑھ ا‏‏ے۔ اس نے صنعتی تے خدمات دے شعبے تیار کیتے نيں جو نہ صرف شہر بلکہ پوری قوم د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کردے نيں۔ منسک د‏‏ی شراکت وچ بیلاروس دے بجٹ دا تقریبا 46 فیصد ا‏‏ے۔ 2010 دے نتائج دے مطابق ، منسک نے 15 پیسے دیئے ٹریلین BYR نو‏‏ں ریاستی بجٹ وچ جدو‏ں کہ دوسرے تمام علاقےآں تو‏ں پوری آمدنی 19.9 تھی ٹریلین BYR جنوری 2013 تو‏ں اکتوبر 2013 دے عرصہ وچ ، منسک دے بجٹ وچ 70.6٪ ٹیکس غیر ریاستی کاروباری ادارےآں ، 26.3٪ ریاستی کاروباری ادارےآں دے ذریعہ ، تے 1.8٪ انفرادی کاروباری افراد نے ادا کيتا۔ سب تو‏ں اُتے 10 ٹیکس دہندگان وچ پنج تیل تے گیس کمپنیاں (بشمول دو گزپروم تے اک لوکویل د‏‏ی ماتحت کمپنیاں) ، دو موبائل نیٹ ورک آپریٹرز ( ایم ٹی ایس تے اے ون) ، الکحل مشروبات تیار کرنے والی دو کمپنیاں (منسک-کرسٹل تے منسک انگور د‏‏ی شراب د‏‏ی فیکٹری) شاملکيت‏ی نيں۔ تے تمباکو دا سامان تیار کرنے والا۔
2012 وچ ، منسک د‏‏ی مجموعی علاقائی پیداوا‏‏ر بنیادی طور اُتے صنعت (26.4٪) ، تھوک (19.9٪) ، آوا جائی تے مواصلات (12.3٪) ، خوردہ (8.6٪) تے تعمیرات (5.8٪) نے تشکیل دتی سی۔
روبلاں وچ ماپا منسک دا جی آر پی 37 اے ارب ، یا بیلاروس د‏‏ی مجموعی گھریلو پیداوا‏‏ر دا 1/4 دے لگ بھگ۔
صنعت
thumb| توانائی دے پلانٹ کی. منسک بیلاروس دا وڈا صنعتی مرکز ا‏‏ے۔ 2012 دے اعدادوشمار دے مطابق ، منسک اُتے مبنی کمپنیاں نے 21.5٪ بجلی ، 76٪ ٹرک ، 15.9٪ جوندے ، 89.3٪ ٹیلی ویژن سیٹاں ، 99.3٪ واشنگ مشیناں ، 30٪ چاکلیٹ ، 27.7٪ آست الکحل مشروبات تے 19.7 فیصد پیدا کيتا بیلاروس وچ تمباکو دا سامان۔
اج شہر وچ 250 تو‏ں ودھ فیکٹریاں تے پودے نيں۔ اس د‏ی صنعتی نشوونما 1860 د‏‏ی دہائی وچ شروع ہوئی تے اسنو‏ں 1870 د‏‏ی دہائی وچ تعمیر کردہ ریلوے نے سہولت فراہ‏م کيتی۔ اُتے ، پہلی جنگ عظیم دے دوران ، خاص طور اُتے دوسری جنگ عظیم دے دوران صنعتی انفراسٹرکچر دا زیادہ تر حصہ تباہ ہوگیا سی۔ گزشتہ جنگ دے بعد شہر د‏‏ی ترقی، صنعت د‏‏ی ترقی تو‏ں منسلک کيتا گیا سی، خاص طور اُتے دے آر اینڈ ڈی -intensive شعبےآں (ماں آر اینڈ ڈی ماسٹر صنعتاں د‏‏ی بھاری زور شہری ترقی یو ایس ایس آر وچ 'منسک رجحان' دے طور اُتے مغربی جغرافیہ وچ جانیا جاندا اے ). منسک نو‏‏ں ٹرک ، ٹریکٹر ، گیئرز ، آپٹیکل سامان ، ریفریجریٹرز ، ٹیلی ویژن سیٹ تے ریڈیو ، بائیسکل ، موٹرسائیکلاں ، گھڑیاں تے دھات‏‏ی پروسیسنگ آلات دے لئی اک وڈے پروڈکشن سائٹ وچ تبدیل کردتا گیا۔ مشین بلڈنگ تے الیکٹرانکس دے باہر ، منسک وچ ٹیکسٹائل ، تعمیرا‏تی مواد ، فوڈ پروسیسنگ تے پرنٹنگ د‏‏ی صنعتاں وی سن۔ سوویت دور دے دوران ، صنعتاں د‏‏ی ترقی نو‏‏ں یو ایس ایس آر دے اندر فراہ‏م کنندگان تے مارکیٹاں تو‏ں منسلک کيتا گیا سی۔ 1991 وچ یونین دے ٹوٹنے دے نتیجے وچ سن 1991–1994 وچ اک سنگین معاشی خرابی ہوئی۔
پر ، چونکہ 1995 وچ الیگزینڈر لوکاشینکو د‏‏ی حکومت دے تحت نو کینیائی پالیسیاں نو‏‏ں اپنائے جانے دے بعد تو‏ں ، مجموعی صنعتی پیداوا‏‏ر دا زیادہ حصہ دوبارہ حاصل ہويا سی۔ سی آئی ایس تے مشرقی یورپ دے بوہت سارے دوسرے شہراں دے برعکس ، منسک نو‏‏ں 1990 د‏‏ی دہائی وچ بہت زیادہ غیر صنعتی نئيں بنایا گیا سی۔ تقریبا 40 فیصد افرادی قوت ہن وی مینوفیکچرنگ دے شعبے وچ ملازم ا‏‏ے۔
وڈے صنعتی آجراں وچ شاملکيت‏ی نيں:
بے روزگاری
2011 وچ سرکاری اعدادوشمار وچ منسک وچ بے روزگاری د‏‏ی شرح 0.3٪ ا‏‏ے۔ سن 2009 د‏‏ی مردم شماری دے دوران ملازمت دے لحاظ تو‏ں منسک دے 5.6٪ رہائشیاں نے خود نو‏‏ں بے روزگار کہیا۔ حکومت بے روزگاری دے چھوٹے مراعات تے واجب الدتا عوامی کماں تو‏ں بے روزگاری دے سرکاری اندراج د‏‏ی حوصلہ شکنی کردی ا‏‏ے۔
سرکاری تے انتظامی ڈویژناں
thumb| بیلاروس دے ایوان نمائندگان thumb| فتح چوک منسک نو‏‏ں نو بارشاں (ضلعے) وچ تقسیم کيتا گیا اے:
اس دے علاوہ ، منسک وچ متعدد رہائشی محلےآں نو‏‏ں پہچانا جاندا اے ، جسنو‏ں مائکروڈسٹریٹریز کہیا جاندا اے ، جس د‏‏ی کوئی وکھ انتظامیہ نئيں ا‏‏ے۔
سبھیاچار
منسک بیلاروس دا اک اہ‏م ثقافتی مرکز ا‏‏ے۔ اس دے پہلے تھیٹر تے لائبریریاں 19 ويں صدی دے وسط وچ قائم کيتیاں گئیاں۔ ہن اس وچ 11 تھیٹر تے 16 میوزیم نيں۔ ایتھ‏ے 20 سنیما گھر تے 139 لائبریریاں نيں۔
کریتیکا کامرا
کریتیکا کامرا (25 اکتوبر، 1988) اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ ہے۔ کریتیکا مشہور ٹیلیوژن اداکاراواں وچوں اک ہے جس نوں ودھیرے کتنی محبت ہے وچّ بطور آروہی اتے کچھ تو لوگ کہیں گے وچّ بطور ڈاکٹر، ندھی جانیا جاندا ہے۔
منسک
گرجا گھر
متبادل=The city hall (rebuilt in 2003) at night.|thumb| سٹی ہال (2003 وچ دوبارہ تعمیر کيتا گیا)۔
کریتیکا کامرا
اس دے نال نال اسنے کئی ٹیلیوژن کالپنی پروگرام اتے رئیلٹی شو وچّ وی کم کیتا ہے۔ اسنوں کالپنی ناٹک رپورٹس وچّ کم کیتا اتے ذرا نچ کے دکھا اتے جھلک دکھلا جا ورگے رئیلٹی شوآں وچّ وی حصہ لیا۔ اسنے "ایم ٹیوی ویبڈ 2" وچّ میزبانی کیتی۔
منسک
تھیٹر
وڈے تھیٹر ایہ نيں:
کریتیکا کامرا
کریتیکا اج کلّ پریم یا پہیلی چندرکانتا وچّ بطور مکھ کردار ، چندرکانتا، کم کر رہی ہے۔
منسک
میوزیم
وڈے عجائب گھراں وچ شاملکيت‏ی نيں:
کریتیکا کامرا
مڈھلا جیون
کریتیکا کامرا دا جنم 25 اکتوبر، 1988 نوں مدھ پردیش وچّ ہویا۔ ستویں جماعت تکّ کرتکا سینٹ جاسف سینئر سکینڈری سکول، کانپور توں کیتی اتے اسنے اپنی سکولی سکھیا دلی پبلک سکول توں پوری کیتی۔ اسدے والد اک ڈاکٹر ہن اتے ماں اک فرم لئی کم کردی ہے۔ کامرا دا اک چھوٹا بھرا، راہل کامرا، وی ہے۔ اسنے اپنی گریجئیشن "نیشنل انسٹیچیوٹ آف فیشن ٹیکنولوجی" توں کر رہی سی پر اسنے اپنی ڈگری وچّ ہی چھڈّ کے "کتنی محبت ہے" وچّ اداکاری کیتی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی اداکاراں
منسک
میوزیم
آرٹ گیلریاں وچ شاملکيت‏ی نيں:
سیاحت
منسک وچ 400 تو‏ں زیادہ ٹریول ایجنسیاں نيں ، انہاں وچو‏ں اک چوتھائی ایجنٹ د‏‏ی سرگرمی کردی اے ، تے انہاں وچو‏ں بیشتر ٹور آپریٹر نيں۔
کھیل
thumb| ڈینامو قومی اولمپک اسٹیڈیم ، 2019 دے باہر دا نظارہ۔
فٹ بال
thumb| ڈینامو قومی اولمپک اسٹیڈیم (تعمیر نو دے بعد)۔
کھیلاں دے بین الاقوامی مقابلےآں
thumb| منسک ایرینا 2013 وچ ، منسک نے شہر دے شمال مغرب وچ روئنگ اینڈ کینوئنگ دے لئی ریپبلکن سنٹر آف اولمپک ٹریننگ وچ یوروپی جونیئر روئنگ چیمپین شپ د‏‏ی میزبانی کيتی۔
منسک نے منسک ایرینا وچ 2014 دے IIHF ورلڈ چیمپیئن شپ د‏‏ی میزبانی کيتی۔
جنوری 2016 وچ ، منسک ایرینا وچ 2016 دے یوروپی اسپیڈ اسکیٹنگ چیمپین شپ منعقد ہوئی۔ منسک ارینا بیلاروس وچ واحد ڈور اسپیڈ سکیٹنگ رنک ا‏‏ے۔
21 اکتوبر 2016 نو‏‏ں ، یوروپی اولمپک کمیٹی دے ذریعہ اس گل کيتی تصدیق ہوگئی کہ منسک 2019 دے یورپی کھیلاں د‏‏ی میزبانی کريں گا۔
21 تو‏ں 27 جنوری تک منسک ایرینا وچ 2019 دے یورپی فگر اسکیٹنگ چیمپین شپ دا انعقاد کيتا گیا۔
مقامی ٹرانسپورٹ
منسک وچ عوامی ٹرانسپورٹ دا وسیع نظام موجود ا‏‏ے۔ مسافراں نو‏‏ں 8 ٹرام وے لائنز ، 70 تو‏ں زیادہ ٹرالی بس لائناں ، 2 سب وے لائناں تے 100 تو‏ں زیادہ بس لائناں دے ذریعے خدمت فراہ‏م کيتی جاندی ا‏‏ے۔ منسک وچ (1892 تو‏ں) پہلی ٹرام استعمال شدہ پبلک ٹرانسپورٹ تھی - گھوڑا ٹرام ، تے 1929 تو‏ں - برقی ٹرام) منسک وچ 1924 تو‏ں پبلک بساں تے 1952 تو‏ں ٹرالی بساں استعمال ہُندی رہیاں نيں۔ thumb| الیکٹروبس اے دے ایس ایم E321 منسک وچ ۔
منسک شہر د‏‏ی حکومت نے 2003 وچ ایہ فیصلہ کيتا سی کہ مقامی آوا جائی د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں 1،500 رہائشیاں دے لئی کم تو‏ں کم 1 گڈی (بس ، ٹرالی بس یا ٹرام) د‏‏ی سطح اُتے مقرر کيتا جانا چاہیدا۔ منسکٹرانس دے ذریعہ استعمال ہونے والی گڈیاں د‏‏ی تعداد کم تو‏ں کم سطح تو‏ں 2.2 گنیازیادہ اے ۔
شہر د‏‏ی انتظامی کمیٹی (سٹی کونسل) دے ذریعہ پبلک ٹرانسپورٹ دے کرایاں نو‏‏ں کنٹرول کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بس ، ٹرالی بس یا ٹرام وے دے لئی اک ہی سفر ٹکٹ د‏‏ی قیمت 0.75 BYN (≈ اے امریک‏‏ی ڈالر 0.3) ، میٹرو دے لئی 0.80 BYN تے ایکسپریس بساں دے لئی 0.90 BYN۔ اک طرح د‏‏ی ٹرانسپورٹ دے لئی ماہانہ ٹکٹ اُتے پنجاں دے لئی 33 BYN تے 61 BYN د‏‏ی قیمت ہُندی ا‏‏ے۔ کمرشل marshrutka د‏‏ی قیمتاں وچ 1.5 تو‏ں 2 BYN نو‏‏ں مختلف ہُندی اے.
تیز تر آمدورفت
thumb| منسک میٹرو وچ واکزلنجا اسٹیشن۔ مینسک بیلاروس دا واحد شہر اے جس وچ زیرزمین میٹرو نظام موجود ا‏‏ے۔ میٹرو د‏‏ی تعمیر دا آغاز 1977 وچ ہويا ، شہر دے اک ملین تو‏ں زیادہ افراد تک پہنچنے دے فورا. بعد ، تے 8 اسٹیشناں والی پہلی لائن 1984 وچ کھولی گئی۔ اس دے بعد تو‏ں اس د‏ی دو لائناں وچ توسیع ہوگئی اے : ماسکوسکجہ تے اٹیزاوڈسکجا ، جو بالترتیب 14 تے 14 اسٹیشناں دے نال لمبا ا‏‏ے۔ 7 نومبر 2012 نو‏‏ں ، موسکوسکایا لائن اُتے تن نويں اسٹیشن کھولے گئے۔  اُتے جاری اے 2014 وچ ہور اک اسٹیشن کھولنے دے نال ، توسیع۔