cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چنڈی دی وار
بولی دی نیچر
6 اک دوہا
7 4
8 9
10 6
11 6
12 4
13 6
14 4
15 8
16 4
17 6
18 4
19 11
20 7
21 4
22 4
23 4
24 4
25 55
26 5
27 4
28 8
29 7
30 6
32 4
33 10
34 7
35 6
36 6
37 4
40 11
41 12
44 8
45 8
46 4
47 4
48 5
49 8
50 12
51 4
52 7
53 6
54 6
55 5
مطلب نوں ہور سنگھنا کرن لئی کئی وار پؤڑی دی اخیرلی تک ادھی وی رکھ لئی جاندی اے اتے بھائی گرداس نے انتلی تک نوں دوہرا جاں ٹیپ وی بنایا اے۔ بھائی صاحب دیاں کئیاں پؤڑیاں دیاں پہلیاں تکاں وچ دو خیالاں، رچیاں جاں گناں دا بھیڑ ہندا اے اتے انتلی تک نوں سخر دی تک بنا نشان جاں تمثیلی لئی نروپن کیتا ہندا اے۔ 34 چنڈی دی وار وچ پؤڑی نن: 1،2،3،7،22،23 اتے 41 وچ انتلی تک ادھی اے۔ پؤڑی نن: 8 اتے 49 وچ انتلیاں دو ادھیاں تکاں ہن اتے پؤڑی نن: 50 دے انت وچ پنج ادھیاں تکاں ہن۔ وار وچ عامَ طور `تے 19 مقدار توں لے کے 28 مقدار والیاں پؤڑیاں ہن تے ایہناں دی بنتر عامَ طور `تے 11+8، 12+9، 12+10، 14+9، 13+11، 13+15 اے۔ ایہناں دی مقدار دی گنتی کئی تھاواں `تے 33 چلی گئی اے۔ وار وچ پؤڑیاں دے انت وچ آئیاں ادھیاں تکاں دی
ماترک گنتی اس پرکار اے۔
پؤڑی نن: تک نن: مقدار
1 6 13
2 9 16
7 4 15
8 9 15
8 10 15
22 4 16
23 4 14
41 12 15
49 7 16
49 8 15
50 8 15
50 9 17
50 11 15
50 10 15
50 12 15
پؤڑی دو چھند بھیداں نشانی تے سرکھنڈی وچ لکھی جاندی اے تے ایہہ دوویں چھند چنڈی دی وار وچ مہیا ہن۔
23 ماتراں والے چھند دا پرمکھ نمونہ نوویں پؤڑی وچ ملدا اے پر اتھے 4 دی تھاں `تے 7 چرن ہن:
دیکھن چنڈ سخت نوں رن گھرے نگارے ۔۔ 13+10=23
دھائے راکسِ روہلے چؤگردے بھارے ۔۔ 13+10=23
کدے ن نٹھے جدھّ تے جودھے ججھارے ۔۔13+10=23
بھائی کانھ سنگھ نابھہ نے چنڈی دی وار وچ نشانی چھند دے اپروکت دسے بھید توں علاوہ ہور بھید وی دسے ہن۔38 اک بھید وچ چار چرن ہن، جس وچ تن چرناں دیاں 27 ماتراں پہلا بسرام 13 تے دوجا 14 تے۔ انت دو گرو۔ چوتھے چرن دیاں 15 ماتراں، انت دے گرو جویں کہ وار دی 23ویں پؤڑی وچ:
سادھو ستجگُ بیتیا ادھ سیلی تریتا آیا ۔۔ 13+15
نچی کلھ سروسری کلھ نارد ڈؤرو وایا ۔۔ 12+5
جیتِ لئے تنِ دیوتے تہ لوکی راجُ کمایا ۔۔13+15
وڈا بیر اکھائ کے سر اپر چھتر پھرایا ۔۔13+14
دتا اندرُ ندور کے تن گرِ کیلاسُ تکایا ۔۔ 13+15
ڈرِ کے ہتھو دانوی دل اندرِ تراسُ ودھایا ۔۔ 13+15
پاس درگا دے اندرُ آیا ۔۔3۔۔
چوتھے بھید وچ باراں چرن ہن۔ گیاراں چرن 28 ماتراں دے، بسرام 13-15 تے بارواں چرن 15 ماتراں دا۔ انت وچ رگن شیش آؤندا اے۔ جویں وار دی 41ویں پؤڑی وچ:
سوری سنگھرِ رچیا ڈھول سنکھ نگارے وائِ کے ۔۔ 12+16
چنڈ چتاری کالکا منِ باہلا روس بڈھائ کے ۔۔ 13 + 16
نکلی متھا پھوڑِ کے جن پھتے نیسان بجائ کے ۔۔ 12 +16
جاگ سو جمی جدھ نو جروانا جنُ مرڑائ کے ۔۔ 13+16
دل وچِ گھیرا گھتیا جن سینہ تریا گننائ کے ۔۔ 13+16
آپ وسولا ہویا تہُ لوکاں تے کھنسائ کے ۔۔ 13 + 15
روہ سدھایاں چکر پان کر نندا کھڑگ اٹھائ کے ۔۔ 16 +15
اگے راکس بیٹھے روہلے تیری تیغی چھہبر لائِ کے ۔۔ 16 + 17
پکڑ پچھاڑے راکساں دل دیتاں اندرِ جائ کے ۔۔ 13 + 15
بہو کیسی پکڑِ پچھاڑئنِ تن اندرِ دھوم رچائِ کے ۔۔ 15 + 15
بڈے بڈے چن سورمے گہِ کوٹی دئے چلائ کے ۔۔ 13 + 15
رن کالی غصہ کھائِ کے ۔۔41۔۔ 15
سرکھنڈی چھند – سرکھنڈی ماترک چھند اے۔ صحیح ناں سرکھنڈ مطلب سر کھمڈت اے۔ اس وچ تکانت میل نہیں کھاندا پر عامَ طور `تے تک دے مدھ انوپراس دا میل ہندا اے۔ اس چھند دی چال تکھی اے اتے اگے توں اگے ودھدا تریا جاندا اے۔ اس وچ ماتراں دی گنتی عامَ طور `تے 21 تے 23 پرتچر ویکھی جاندی اے۔ پہلا بسرام 11، 12 جاں 13 آؤندا اے۔ اس طرحاں ہر چرن دے دوجے حصہ وچ عامَ طور تے نوں دس مقدار ہندیاں ہن۔ ایہہ لمی بیانیا شاعری لکھن لe اتِ فائدہ مند چھند اے۔ پنجابی شعری وچ اس دی سفلتا سمیت ورتوں پہلی وار شری گرو گوبند سنگھ جی نے چنڈی دی وار وچ کیتی اے۔ `نزبات دی وار` نادرشاہ وچ چی اس چھند دی کامیاب ورتوں کیتی گئی اے۔ بھائی ویر سنگھ نے رانا صورتَ سنگھ وچ وی تھوڑھی بہت تبدیلی نال ایہو چھند ورتیا اے۔ سکھنڈی چھند دے عامَ طور `تے چار چرن ہندے ہن پر `چنڈی دی وار` تے `نادرشاہ دی وار` وچ کئی تھاواں `تے اس توں ودھ چرن وی آئے ہن۔ بھائی ویر سنگھ نے وی رانا صورتَ سنگھ وچ کھل ورتی اے۔39 بھائی کانھ سنگھ نابھہ مطابق سرکھنڈی چھند دا ناں `سریکھنڈ` اے۔ ایہہ `پلونگم` چھند دا روپانتر اے۔ اس چھند دی تک دے مدھ انوپراس دا میل اتے تکانت ہندا اے۔ اس دا لچھن اے – چار چرن، پرتِ چرن 21 ماتراں۔ پہلا بسرام 12 تے، دوجا 9 `تے، دوواں بسراماں دے انت گرو۔ دوجا روپ-پرتِ چرن 22 ماتراں، پہلا بسرام 12 `تے، انت مختصر، دوجا 10 مقدار `تے، انت گرو۔ تک دے مدھ انوپراس دا میل۔ اسی چال مطابق 23 ماتراں دی وی سرکھنڈی ہندا اے، جس دا بسرام 14-9 `تے ہویا کردا اے۔ تک دے مدھ دو گرو اتے انوپراس دا میل، تکانت انمیل۔40 اس طرحاں بھائی صاحب نے سرکھنڈی دے تن روپ دسے ہن پر ایہناں وچوں پہلے روپ وچ ہی چرناں دی گنتی دتی اے، باقیاں وچ نہیں۔ دراصل پؤڑیاں وچ چرناں دی گنتی ودھدی گھٹدی رہندی اے۔
چنڈی دی وار دیاں 31 پؤڑیاں سرکھنڈی چھند وچ ہن۔ ایہہ ہن پؤڑی نن: 4، 5، 10، توں 12، 14، 15، 17، 19، 21، 24 توں 40، 43، 44، 46 تے 55۔ ایہناں وچ چرناں دی گنتی اک سامان نہیں۔ وار وچ زیادہ تر 21 ماتراں والا سرکھنڈی چھند ورتیا گیا اے:
چوٹ پئی کھرچامی دلاں مقابلہ ۔۔ 12 + 9 =21
گھیر لئی وریامی درگا آئِ کے ۔۔ 12 + 9 =21
کئی تھاواں `تے 23 مقدار چھند دی ورتوں وی ہوئی اے:
1. دھگا سولی بجائیاں دلاں مقابلہ ۔۔ 14+9=23
2. درگا سؤہیں آئیاں روہ بڈھائ کے ۔۔ 14 + 9 = 23
کئی تھاواں `تے کھل وی لئی گئی اے:
2. بہتی سری وہائیاں گھڑیاں دور کیا ۔۔ 14 +12 =26
3. گھمریار سیالی بنیاں کیجماں ۔۔39۔۔ 11+10=21
سمچے روپ وچ سرکھنڈی چھند دی کامیابی نال ورتوں کیتی گئی اے۔
دوہرا – اس وچ دو تکاں ہندیاں ہن۔ تیراں ماتراں اتے 11 ماتراں `تے بسرام ہندا اے۔ تکانت ملدا اے، انت گرو مختصر ہندے ہن۔41 چنڈی دی وار وچ اک دوہرا ہی آیا اے:
راکسِ آئے روہلے کھیتِ بھڑن کے چائ ۔۔ 13 + 11 =24
لشکنِ تیغاں برچھیاں سورجُ ندرِ ن پائِ ۔۔6۔۔ 14+11=25
دوجی سطر دے شبد برچھیاں نوں برچھیاں کر دتا جاوے تاں ماترک گنتی پوری ہو جاندی اے۔
اپروکت مطالعہ توں اسیں اس نرنے `تے پجدے ہاں کہ گرو گوبند سنگھ جی نے پؤڑی چھند-روپ دی ورتوں کامیابی نال ورتوں کردے ویلے اس دے دوویں چھنداں دی نشانی تے سرکھنڈی نوں استعمال کیتا اے۔ وار دے چھند-پربندھ نوں اسیں اک اچّ پائے دا کہہ سکدے ہاں۔
(e) النکار – النکار شبد الں-کرِ توں بنیا اے، جس دا مطلب گہنہ اے۔42 وچار بھاویں کنا سوہنا ہووے جے اوہ شنگاریا نہیں گیا تے مٹکایا نہیں تاں رس نہیں اپجیگا۔ النکار وچاراں وچ خوبصورتی، سواد اپجاؤن، وچار مٹکاؤن، سلجھاؤن، سوچ نال نکھارن تے ڈونگھیائی لیاؤن دی جگتی اے، جس نال وچاراں دی کاوکتا سوخمتا، اندر مکھی خوبصورتی، سدیوتا، چنھاتمک شبدی تل تے بڑے انوکھے امداج نال کنول پھلّ `تے پتیاں وانگ آ کے انسانی من دی سوہج سوانی رچی دے رمکے کلول کرن لگ پیندی اے۔43
النکار سرجن طاقت شاعر دی اپنی دوردرشی، پاردرشی، سوچ، جیون مشق، جیون جاچ، ووکیبولری علم، دھنّ علم، سنگیت تجربہ اڈاری اتے تیبر ولولے `تے انحصار اے۔ جنیاں ایہہ طاقتاں طاقتور تے تیز ہونگیاں، انے النکار مولک ہونگے، صحیح ہونگے، مطلب پوروک ہونگے، نہیں تاں دھندلے تے نجی ہو نبڑنگے تے پرانی ہنڈھی ہوئی بھاء مارن لگ پینگے۔44
النکار شعورتاں نے النکاراں دے وکھ-وکھ مقصد منے ہن۔ آچاریہ رام چندر شکل نے النکاراں دی تشریح دندے ہوئے لکھیا اے، "جذبات نوں aچیان اتے وستواں دے روپ گن اتے کریا نوں ودھیرے تجربہ کراؤن لئی کدے کدے مدد دین والی یکتی دا ناں النکار اے۔" 45 سارے النکاروادیاں بھامہ دنڈی، وامن آدی نے النکاراں نوں شعری دی جند جان، روح منیا اے پر ممٹ، عالمی ناتھ آدی نے النکاراں نوں رس دا معاون انگ منیا اے۔ پچھلیرے دور دے آچاریہ ممٹ تے عالمی ناتھ نے منن والے سن جناں نے اس گل `تے زور دتا کہ النکار شعری دی روح نہیں سگوں شعری وچ چمتکار سہج تے سجیوتا بھرن والے معاون زریعہ ہن۔41 اس طرحاں شعری وچ النکار دا خاص ستھان اے۔ چنڈی دی وار وچ النکاراں دی ورتوں اچیچے طور `تے نہیں کیتی گئی، سگوں ایہہ شعری رچنا ویلے سہج سبھاء ہی آ گئے ہن۔ وار وچ پرمکھ النکار نمنلکھت ہن: -
اپما النکار: باقی النکاراں دی تلنا وچ اپما النکار دی ورتوں سبھ توں ودھ کیتی ہوئی اے۔ ایہہ النکار ویلے `تے حالت مطابق بہت ہی ڈھکویں ہن۔ سورمیاں دے گرجن ویلے ورتیاں اپماواں ویکھو:
1. سیہاں وانگو گجن سبھے سورمے ۔۔
2. گجے درگا گھیرِ کے جنُ گھنیئرُ کالے ۔۔13۔۔
3. بدل جیو مہکھاسر رن وچِ گجیا ۔۔
سورمیاں دا میدان وچ ڈگنا، تڑپھنا، مرنا تے اوہناں دے سریر دے ٹوٹیاں دا مورت اس النکار ولوں پیش کیتا گیا اے:
1. بیر پروتے برچھیeنے جن ڈال چمٹے آولے ۔۔
اک وڈھے تیغی تڑپھیئن مد پیتے لوٹنِ باولے ۔۔۔.۔.
2. ڈگے جانِ منارے مارے بجُ دے ۔۔
کھلی والی دیت اہاڑے سبھے سورمے ۔۔
ستے جانِ جٹارے بھنگا کھائِ کے ۔۔17۔۔
4. اک گھائل گھمنِ سورمے جنُ مکتب قاضی ۔۔
اک بیر پروتے برچھیئے جیو جھک پؤن نواجی ۔۔
اک درگا سؤہے کھنس کے کھنسائن تازی ۔۔
اپماواں دی چون کرن ویلے گرو جی نے دھرتی دیاں وستواں نال تلنا دتی اے پر زیادہ دھیان اسمانی وایومنڈل وچوں اپمیی چنن ول دتا اے۔
روپک النکار- اس النکار دی ورتوں اک دو تھائیں ہی ہوئی اے:
1. دیوی دست نچائی سیہن ساردی ۔۔
2. جودھے وڈے منارے جاپن کھیت وچِ ۔۔
3. حوراں سرنوت بیج نوں گھتِ گھر کھلوئیاں ۔۔
لاڑا ویکھنِ لاڑیاں چؤگردے ہوئیاں ۔۔42۔۔
اتکتھنی النکار – وار وچ ہیرو نوں وڈیاؤن لئی اتکتھنی النار دی ورتوں عامَ کیتی جاندی اے۔ چنڈی دی وار وچ اس النکار دی ورتوں درگا دیوی دی بہادری نوں درساؤن لئی کیتی گئی اے:
کوپر چور چوانی لتھی کرگ لے ۔۔
پاکھر ترا پلانی رڑکی دھرت جائ ۔۔
لیدی اگھا سدھانی سنگاں دھؤل دیاں ۔۔
کورم سر لہلانی دسمن مارِ کے ۔۔
2. لشکنِ تیغاں برچھیاں سورجُ ندرِ ن پائِ ۔۔6۔۔
درگا دا سمچا کردار اتکتھنی اے۔ اوہ اکلی ہی لکھاں فوجاں دا ٹاکرا کرکے اوہناں نوں مار دندی اے۔
درگا سبھ سنگھارے راکھسِ کھڑگ لے ۔۔15۔۔
تمثیلی النکار - گل نوں ہور واضع کرن لئی اس النکار دی ورتوں کیتی گئی اے:
1. بدل جیو مہکھاسر رن وچِ گجیا ۔۔
2. تھرِ تھرِ پرتھمی چالی دلاں چڑندیاں ۔۔
ناؤ جویں اے ہالی سہُ دریاؤ وچِ ۔۔
انوپراس النکار - انوپراس النکار دی ورتوں کرن وچ گرو صاحب نے نسندیہ بہت اچیچ ورتیا اے۔ اس دا کارن ایہہ اے کہ انوپراس دی دھنی وچ اک سر جاں اک ورن دا دہراؤ ہون نال جو فنی رس پیدا ہندا اے اس نال شاعری وچ روانی وی ودھدی اے اتے بیر رس نوں ابھارن وچ وی مدد ملدی اے۔ 47 اس النکار دیاں کئیاں اداہرناں وار وچ مہیا ہن جویں بڈے بڈے، تلی تنُ تایا، چن چن، چنڈ سخت، واہن وارو واری، سمبھ نسمبھ، چنِ چنِ، تنِ تنِ، وائِ ودھائی، سورے سنگھرے، آدی۔
اتامتحان النکار – جتھے اپمیی دی اپمان وچ سمبھاونا کیتی جاوے اتھے اتامتحان النکار ہندا اے۔ `چنڈی دی وار` وچ سبھ توں ودھ اس النکار دی ورتوں کیتی گئی اے۔48 جویں:
رودر رس – جتھے مخالفاں دی چھیڑاکھانی، بے عزتی، اپمان، وڈیریاں دی نندا، `دیش تے دھرم` دے اپمان کرکے بدلے دی بھاونا جاگرت ہندی اے۔ اتھے رودر رس ہندا اے۔55 کرودھ اس دا مستقل مطلب مخالف المبن تے اوہناں ولوں کیتی کاروائی ادیپن وبھاو ہن۔ ساہتکاراں نے بیر رس تے رودر رس وچ بڑا بریک فرق بیان کیتا اے۔ جد بہادر مرد غصہ کھا کے نیکی لئی میدان وچ جوجھدا اے تاں بیر رس دا پرگٹاوا ہندا اے پر معمولی اتھوا ماڑا انسان گھٹیا اچھا دے ماتحت غصہ کھا کے اپنا روہ ظاہر کردا اے تاں اس نوں رودر رس کیہا جاندا اے۔56 اس طرحاں غصے دا عامَ اظہار رودر رس کہایا۔ اس وار وچ رودر رس دیاں کئی اداہرناں ملدیاں ہن جتھے جنگجو کرودھ وچ آئے وار کردے ہن۔ جویں:
1. دل وچ روہ بڈھائ کے مارِ مارِ پکارے ۔۔
2. روہ بھوانی آئی اتے راکساں ۔۔
کھبے دست نچائی سیہن سار دی ۔۔
3. روہ ہوئِ بلائے راکسِ رائے نے ۔۔
بیٹھے متا پکائے درگا لیاونی ۔۔
4. درگا دانو مارے روہ بڈھائ کے ۔۔
سر وچ تیغ وگائی سرنوت بیج دے ۔۔37۔۔
کرنا رس – غم اتھوا شوک اس دے شتائی مطلب ہن۔ ویوگ تے ویوگ دے کارن وگدے ہنجھو، ورلاپ، دکھ دے کارن پیارے نوں طعنے مہنے سبھ کرنا رس وچ شامل ہن۔ دیس دی بدحالی پر غم دے گیت، انسانی تباہی `تے گائے سوہلے سبھ وچ ایہی مزبون بھریا پیا اے۔ گرواک `ایتی مار پئی کرلانے تیں کی دردُ ن آیا ۔۔1۔۔` (م:1، انگ 360) کرنا رس دا اتی اتم اداہرن اے۔ بھوبھوتی مطابق کرنا رس ہی اصل رس اے۔ اس نال من اندر ہمدردی دا سوما پھٹدا اے تے کولمتا چھا جاندی اے۔ انتر روح قیمتاں گھڑنا لوچدی اے۔57 وار وچ کئی تھائیں ایہہ رس ودمان اے۔ شروع وچ ہی جد اندر دینتاں پاسوں ہار کھا کے درگا پاس جاندا اے تے دکھ بھری کہانی سناؤندا اے تاں کرنا رس اتپن ہندا اے:
اندر برتھا سنائی اپنے ہال دی ۔۔
پہلی لڑائی وچ راخش مر رہے ہن تے اوہناں دے سریراں وچوں خون دے پھوارے چل رہے ہن۔ اوہناں دیاں عورتاں کرنامئی مورت اچیاں اٹاریاں وچوں ویکھ رہیاں ہن:
وگے رتُ جھلاری جیو گیرو بابترا ۔۔
دیکھن بیٹھ اٹاری عورت راکساں ۔۔
چنِ چنِ جودھے مارے اندر کھیت دے ۔۔
جاپن امبرِ تارے ڈگنِ سورمے ۔۔
گرے پربت بھارے مارے بجُ دے ۔۔
دیتاں دے دل ہارے دہست کھائِ کے ۔۔
1. رن وچ گھتی گھانی لوہو مجھ دی ۔۔
2. بھوتاں الاں کاگیں گوست بھکھیا ۔۔
ادبھت رس – انوکھی اتے وچتر وستو دے دیکھن اتے سنن `تے جدوں اسچرج مطلب دی تائید ہووے ادوں ادبھت رس پرتیتمان ہندا اے۔ پانڈیی نے ابھنو خفیہ دے حوالے نال لکھیا اے کہ ادبھت دا مول مطلب وشم اے جس دی اپج ناممکن واقعے دے کارن ہندی اے۔ اسچرج اس دا مستقل مطلب اے۔59 انوکھی تے وچتر حالت جو بیان کیتی نہیں جا سکدی، ادبھت رس پیدا کردی اے۔ حیرانی تے خوشی دا ملواں اثر کجھ اجیہی حالت پیدا کردا اے کہ کجھ کہہ نہیں ہندا۔ گرو نانک دیوَ جی دا شبد وسماد ناد، وسماد وید۔.۔.۔ویکھ وڈان رہیا وسماد، نانک بجھن پورے حصہ جاں بلہاری قدرت وسیا تیرا انت نہ جائی لکھیا وچ ایہہ رس پردھان اے۔ کسے الوکار گل دے واپر جان `تے وی جو شاعر بیان کردا اے، اس وچ ادبھت رس آ جاندا اے۔60
چنڈی دی وار اک متھہاسک کہانی `تے مشتمل اے۔ گرو صاحب نے اس وچ بھاری پھیر بدل کرکے اس نوں یتارتھ دے نیڑے لیاؤن دا بھرپور اپرالا کیتا اے پر پھر وی اس وچ ادبھت رس آ گیا جویں:
1. چنڈی راکسِ کھانی واہی دیت نوں ۔۔
درگا سؤہیں آئیاں روہ بڈھائ کے ۔۔
سبھنی آن وگائیاں تیغاں دھوہِ کے ۔۔
درگا سبھ بچائیاں ڈھال سنبھال کے ۔۔
دیوی آپ چلائیاں تکِ تکِ دانوی ۔۔
لوہو نالِ ڈبائیاں تیغاں ننگیاں ۔۔
سارستی جنُ نائیاں مل کے دیویاں ۔۔
سبھے مار گرائیاں اندرِ کھیت دے ۔۔
تدوں پھیرِ سوائیاں ہوئیاں صورتاں ۔۔40۔۔
3. چنڈ چتاری کالکا منِ باہلا روس بڈھائ کے ۔۔
نکلی متھا پھوڑِ کے جن پھتے نیسان بجائ کے ۔۔
شنگار رس – شگار دا مول اتے مکھ مطلب اوہ رتی جاں سنہ اے جس دا سہجاتمک طریقے نال تجربہ کیتا جاوے۔ رتی شنگار دا مستقل مطلب اے۔ اتم نائکاواں جاں ہیرو اس دے المبن وبھاو ہن اتے چندرما، چندن، بھورے آدی ادیپن وبھاو ہن۔61 ایہہ میری رس اے تے متی رام اس نوں ہی راج رس کہندے ہن۔ شاعراں ساہتکاراں تے آلوچکاں دا مت اے کہ شنگار رس سبھ توں پربل رس اے۔ بھرت منی مطابق دنیا وچ جو کجھ وی اپانی تے پوتر اے اوہ شنگار رس وچ شامل اے۔ کرنا رس، بیر رس، ادبھت رس تے شانت رس اس دے ماتحت ہو کے چلدے ہن جاں ایوں کہیئے کہ ایہہ اس دیاں ہی وکھ وکھ حالات دے اثر صدقہ ہن۔ پریمیاں دے ملاپ دی خوشی، وجوگ دی مٹھی تے چبھویں یاد، خوبصورتی دا چتر (انسانی جاں قدرتی) جو زندگی وچ اک ہلارا بخش دیوے سبھ نوں شنگار رس ماتحت لیا سکدے ہاں۔61
1. حوراں سرنوت بیج نوں گھتِ گھر کھلوئیاں ۔۔
2. سمبھ پلانو ڈگیا اپما بیچاری ۔۔
ڈب رتُ نالہُ نکلی برچھی ددھاری ۔۔
جان رجادی اتری پین سوہی ساری ۔۔53۔۔
شات رس – شانت رس دا تعلقات دل دی شترقی نال اے۔ ویراگ اس دا مستقل مطلب اے۔ دنیا نوں متھیا منّ کے اس دا موہ نہ کرنا وی اک طرحاں من وچ شترقی پیدا کرن وچ سہائی ہندا اے۔ کئی ودواناں مطابق ایہہ کوئی وکھرا رس نہیں سگوں پلائنواد دا ہی دوجا ناں اے۔ دنیا توں اپرامتا ہی اس دا وڈا اظہار اے پر گربانی وچ آئے شانت رس دی ودھیرے اپج پریمابھگتی وچوں ہوئی اے جس نوں پریم وچ شامل کر سکدے ہاں نہ کہ پلائنواد وچ۔63
`چنڈی دی وار` دا شروع ہی شانت رس نال ہندا اے۔
پرتھم بھگوتی سمرِ کے گر نانک لئیں دھیائ ۔۔۔.۔.
تیغ بہادر سمریئے گھرِ نؤ ندھِ آوے دھائ ۔۔
سبھ تھائیں ہوئِ سہائ ۔۔1۔۔
وار دا انت وی شانت رس نال ہندا اے:
پھیر ن جونی آیا جن ایہہ گایا ۔۔55۔۔
اکھلیاں ناسا جنا موہِ جاپن آلے ۔۔
انج چنڈی دی وار وچ پردھان رس بیر رس اے۔ پر باقی رساں دا امطلب نہیں۔ ہاں، ایہناں دی تیبرتا وچ ضرور وکھریواں اے۔ کوئی ودھیرے مقدار وچ اے تے کوئی گھٹ وچ۔ اس طرحاں ایہہ وار رساں دے حوالہ وچ اک کامیاب وار اے۔
(ہ) مورت تے ناد چتر – بیر رسی شاعری دا مقصد جتھے یودھیاں وچ بہادری نوں ہور اجاگر کرنا اے، اتھے بزدلاں اندر جوش بھرنا وی اے۔ مورت تے ناد چتر بیرتا دے اثر نو ہور تیبر کردے ہن۔ بیراں دا تن تن کے تیر چلاؤنا، جودھیاں دا بجلی دے مارے پربتاں تے اچے مناریاں وانگ ڈھہنا، تیغاں دا لہو وچ ڈبّ کے رجائی اتے لینی جاں لپیٹ لینی، رن وچ جواناں دا شرابیاں وانگ جھمنا، بیراں دا ڈالی نال چمٹے آؤلیاں وانگ برچھیاں وچ پروئے جانا، کھبے ہتھ وچ کمان نوں پھڑ کے چلا چاڑنا تے کنّ تک کھچنا، پباں بھار اٹھ کے جواناں دا اک دوجے اتے وار کرنا جویں کہ گرم لوہے اتے ودان ماریدا اے، توپاں وچوں گولیاں دا دوزخ دے دراں وچوں بھوکدی اگّ وانگ نکلنا آدی ایسے مورت ہن جہڑے شاعراں دی سوجھ نوں ساڈے ساہمنے پرکاشمان کردے ہن۔65 چنڈی دی وار وچ ایہہ سارے مورت ملدے ہن۔ گرو جی نے فوجاں دے لڑائی لئی تیار ہون، جتن والیاں دی خوسی آدی مورت بڑے ہی خوبصورت پرستت کیتے ہن۔66 لڑائی دا اک مورت ویکھو:
سٹّ پئی جمدھانی دلاں مقابلہ ۔۔
گھومر برگ ستانی دل وچِ گھتیو ۔۔
سنے ترا پلانی ڈگن سورمے ۔۔
اٹھِ اٹھِ منگنِ پانی گھائل گھومدے ۔۔
ایوڈُ مارِ وہانی اپر راکساں ۔۔
بپانی جیو جھرلانی اٹھی دیوتا ۔۔36۔۔
اس طرحاں دے کئی مورت ہن۔ ایہناں چتراں وچ ناد چتر وی ملدے ہن۔ چنڈی دا ہڑ ہڑاؤنا، شیراں دا بھبکاں مارنا، ہاتھیاں دا چنگیاڑنا، نگاریاں `تے چوٹاں دی آواز، بھیریاں، سنکھاں دی گنجار، آدی ناد چتر دیاں اداہرناں ہن۔ جد پاٹھک چنڈی دی وار پڑھدا جاں سندا اے تاں ایہناں دی آواز مانو اس دے کناں وچ گونج اٹھدی اے:
جنگ مساپھا بجیا رنِ گھرے نگارے چاولے ۔۔
جھولن نیزے بیرکا نیسان لسنِ لساولے ۔۔
ڈھول نگارے پؤن دے اونگھن جانُ جٹاولے ۔۔
درگا دانو ڈہے رن ناد وجن کھیتُ بھیہاولے ۔۔
وار وچ گرجدے بدل، ٹٹدے تارے، کاواں الاں دا گوشت کھان لئی اسمان وچ منڈلاؤنا، طاقت دا بناں تھمھاں دے گگن نوں کھلارنا، ساولے سپاں دا حوالہ، ندیاں دا پٹھا وگنا، طوفانی گڑے دا وسدا، کالے بدلاں دا آؤنا، شیراں تے ہاتھیاں دیاں ڈراؤنیاں آوازا نال جنگل دی ہوند دا اثر پینا، آدی اجیہے حوالے ہن جہڑے درشاں وچ نیچر دی ورتوں نوں ساکار کردے ہن۔ وار وچ گھ، ٹ، ٹھ، ڈ، ڈھ، ن، جھ آدی کھروے سور دی ورتوں ناد نوں اپجاؤن لئی کیتی گئی اے۔
(ک) سٹائل – شعری جاں گدّ وچ مطلب پرگٹاوے دے ڈھنگ نوں سٹائل آکھیا جاندا اے۔ ویکھنا ایہہ ہندا اے کہ اک لکھاری جاں جو کجھ لکھنا جاں کہنا چاہندا اے، کس ڈھنگ نال لکھدا جاں کہندا اے۔ اک کرت نوں اس وچلے شبداں دی چون دے پکھ توں وی وچاریا جا سکدا اے۔ اس دے لیئمئی ڈھنگ، اس دیاں تکاں دی بنتر، اس دے تالمئی ڈھنگ آدی نوں سٹائل مطالعہ وچ شامل کیتا جا سکدا اے۔67
سٹائل اصل وچ کسے ساہت جاں شعری دا تکنیکی پردھان تتّ ہندا اے۔ کسے شاعری دی روچکتا جاں اروچکتا دا بنیاد سٹائل ہی ہندی اے۔ انسانی جذبیاں، ولولیاں، منوجذبات، وچاراں، خیالاں، سدھراں، ریجھاں اتے سکہ دے ظاہر کرن دی ریتی نوں ہی سٹائل نام دتا جاندا اے۔ سٹائل اصل وچ شاعر دا اپنا روپ ہی ہندی اے۔ اس لئی شعری، سٹائل پکھوں اڈّ-اڈّ ہندا اے۔ اس دی کوئی خاص نپی تلی سٹائل مقررہ نہیں کیتی جا سکدی۔ سٹائل شاعر مطابق ہی اگھڑدی اتے نکھردی اے۔68 سٹائل دے اہم تن تتّ ہندے ہن- لکھاری دی بولی، کہن دا ڈھگ اتے موضوع دا پرگٹاوا۔ اس طرحاں سٹائل دا سدھا تعلقات لکھاری دی شخصیت، بولی تے موضوع نال ہندا اے۔ سٹائل موضوع دے مطابق ہونی چاہیدی اے۔ جے سٹائل موضوع دے مطابق نہ ہووے تاں موضوع دی خوبصورتی تے سدیوتا نہیں رہندی۔69
چنڈی دی وار دی سٹائل پرکھیاں قدرتی طور `تے ایہہ سٹہ نکلدا اے کہ ایہہ سٹائل انوٹھی، بے مثال، بے نظیر تے بیر رسی اے۔ سٹائل دے پکھوں `چنڈی دی وار` پنجابی وار ساہت وچ ادتی اے تے اک چانن منارا وی۔ لمے لمے واقعیات (واقعے) نوں مختصر تے نوینتا نوں نظر وچ رکھدیاں، گرو جی نے شبد-چتراں تے ناد-چتراں راہیں اک فنی ڈھنگ نال پورا کر دتا اے۔ لڑائیاں دے نقشے کھچن وچ کمال درجے دی شبد-چون کیتی اے۔ لڑائی نوں پڑھن والا پاٹھک تے سروتا پڑھکے سنکے دوویں حیران تے مگدھ ہو جاندے ہن کیونکہ لڑائی شبدی ہی نہیں رہِ جاندا سگوں ساکار روپ وچ اکھیاں گوچر ہو جاندا اے۔ تلواراں تے دوجیاں ہتھیاراں دی کھنکار تے جھنکار سنائی دین لگ پیندی اے۔ مناریاں `تے وڈے موچھیاں ورگے سوربیر اکھاں اگے ڈگدے نظر آؤن لگ جاندے ہن، لہو مجھّ دیاں ندیاں ٹھاٹھاں ماردیاں اکھاں گوچر ہو جاندیاں ہن، الاں، گرجھاں، کاں آدی پنچھی مردہ لوتھاں نوں کھاندے نظر آ جاندے ہن۔ وار دی سٹائل بیر رس بھرپور اے تے کلغیدھر دا سروپ ہی بن گئی اے۔70
وار وچ گرو جی دی شخصیت ڈریکٹ روپ وچ ساکار ہوئی اے۔ ستے سدھ رہن والے اودھوت مہانشاعر نے اک رجیمیاں شاہکار نوں جم دتا، جس وچ اوہناں اپنے جیون تزربیاں، کھبے ہتھ نال تیر چلاؤنا، خالصے نوں اپنے مستک `چوں جم دین آدی نوں داخل کرن توں بناں اپنے ویلے دی مغلیا فوج دی کالی وردی، من شبداری، شستر استر آدی راخشی فوج نال جوڑ کے اپنی مہان شخصیت اتے صلاحیت دی امٹّ چھاپ لائی اے۔ اپما تے النکار نت ورتوں دے انسانی جیون وچوں اجیہے دتے ہن کہ رن کھیتر وچ اک وسدا رسدا شہر آباد ہویا جاپدا اے۔ کتے حلوائی وڑے اتار رہا اے، کتے ٹھٹھیار گھاٹ گھڑ رہا اے، کتے نیاریا ریت `چوں سونا چگ رہا اے۔ سریکے وچ ویاہ شادی دی بھاجی ونڈیدی اے۔ نونہاں دھیاں لاڑا ویکھن لئی امڑ امڑ پیندیاں ہن۔ مکتب وچ قاضی منڈیاں وچالے گھم رہا اے تے نمازی سجدے وچ جھک رہا اے۔ اس طرحاں قدرتی نظاریاں دی گھار وی نہیں رہن دتی۔ کتے گیرو دے پہاڑ توں مینہہ پین نال لال ہڑ آ رہا اے، اناراں دے بوٹے دی ڈالی نوں برچھی نال چمٹیاں بوٹیاں وانگ اؤلے لگے ہوئے ہن۔ بدلاں وچ گجدی بجلی وانگ تیغاں ہسدیاں ہن۔ تلواراں دی چھاں سیال دی دھند جاپدی اے۔71
وار دی بولی ڈھکویں اے۔ جتھے گرو جی نے وار نوں پرانے واراں دی ووکیبولری نال مزین کیتا اے۔ اتھے نویں سماج گھڑن وچ کمال کر دتا اے۔ دوجیاں بولیاں دے شبد تتسم تے تتبھو روپ وچ ورتے ہن۔ بولی موضوع مطابق ورتی گئی اے۔ بیر رس پردھان رچنا ہون توں باو جود باقی رساں دی لوڑ مطابق ورتوں کیتی گئی اے۔ النکاراں دی ورتوں بولی نوں چمکاؤن، بیر رس تے ہور رس اتپن کرن لئی ڈھکویں کیتی گئی اے۔ النکاراں نے کتے وی بولی نوں اوپانی نہیں ہون دتا۔ موضوع بھاویں مارکنڈے پران وچوں لیا اے پر اس وچوں کجھ پرمکھ واقعے نوں لے کے فنی ڈھنگ نال پرستت کیتا اے۔ بے لوڑے پھلار وچ پین دی تھاں `تے واقعے نوں سنکھپت روپ وچ یتارتھکتا دیاں چھوہاں دے کے پیش کیتا گیا اے۔ انج چنڈی دی وار گرو صاحب دی بہو-پکھی پرتبھاوان شخصیت دی پرتبمب ہو نبڑدی اے۔ ایہو کارن اے کہ پنجابی وار ساہت وچ اس نوں شرومنی ستھان حاصل اے۔
انج اسیں سمچی چرچہ توں اس نتیجے `تے پجدے ہاں کہ چنڈی دی وار موضوع تے روپک پکھ توں اک کامیاب رچنا اے۔ شعری کلا دے سارے گن اس وچ موجود ہن۔ گرو گوبند سنگ جی نے ایہہ وار رچ کے پنجابی بیر ساہت وچ اک نویں یگ دا آغاز کیتا۔ آؤن والے وارکاراں لئی ایہہ رستہ درشک سدھ ہوئی تے اس نال ہی پنجابی وار ساہت نے نویاں پلانگھا پٹیاں۔ اس دی اپیوگکتا تے وقعت اج وی اتنی اے جنی کہ مدھدور وچ سی تے مستقبل وچ وی رہیگی۔
حوالے
1. چنڈی دی وار، پنہ 25
2. وار سری بھگؤتی جی کی (چنڈی دی وار)، پنہ 139
4. دسم گرنتھ تے ہور رچناواں، پنہ 74
5. اوہی، پنہ 82
6. پنجابی ساہت دا اتہاس (حصہ پہلا)، بولی ڈیپارٹمنٹ، پنہ 529
7. پنجابی ساہت دا اتہاس، پنہ 46
9. چنڈی دی وار، پنہ 73
10. پنجابی ساہت وچ بیر شعری دا ترقی، پنہ 124
11. چنڈی دی وار دا ساہتی مطالعہ، پنہ 81
12. دسم گرنتھ تے ہور رچناواں، پنہ 82
13. چنڈی دی وار، پنہ 75
14. اوہی
15. پریتم سنگھ، پنجابی ساہت وچ بیر شعری دا ترقی، پنہ 124-25
16. اوہی، پنہ 125
17. جیت سنگھ سیتل، چنڈی دی وار، پنے 63-64
18. اوہی، پنہ 64
19. پنجابی یونیورسٹی پنجابی ساہت کوش (حصہ پہلا)، پنہ 270
20. اوہی پنے 270-71
21. ادھرت چنڈی دی وار (سمپا۔ جیت سنگھ سیتل) ، پنے 52
22. پنجابی یونیورسٹی پنجابی ساہت کوش (حصہ پہلا)، پنہ 271
23. اوہی، پنہ 272
24. ساہتارتھ، پنے 13-14
25. اوہی، پنہ 221
26. ادھرت چنڈی دی وار (سمپا۔ جیت سنگھ سیتل) ، پنے 53
27. گرشبد رتناکر مہان کوش (حصہ پہلا)، پنہ 726
28. پنجابی یونیورسٹی پنجابی ساہت کوش (حصہ پہلا)، پنہ 346
29. وچاردھارا، پنہ 177
30. ساہت دے مکھ روپ، پنہ 171
31. پنجابی ساہت دی روپ ریکھا، پنہ 171
32. چنڈی دی وار، پنے 54-55
گٹھ:دسم گرنتھ گٹھ:وار شاعری
جی کملما
جم اتے شروعاتی جیون
کملما دا جم 1930 وچ کیرلا دے کولم ضلعے نزدیک کندرا نیڑے پنڈ پیرومبزا وچ ہویا سی۔ اسدے پیؤ ساہت-شرومنی ایم۔کے۔ گووندن (1901 ~ 1968) اک سنسکرت ودوان، پروفیسر اتے لکھاری سن، جو پیرومبزا وچ منڈوپوئکاولا گھر دے کنجن چنار دے پتر سن۔ کملما دی ماں گوریکٹی کولا پیرومل دی دھی سی۔
کریئر
گریجوئیٹ ہون توں بعد بی۔اے۔ اتے بی۔ٹی۔ ہون دے ناطے، کملما نے اپنے پیشہ ور کریئر دی شروعات کیرل سرکار دے ترقی ڈیپارٹمنٹ وچ اک سماجی سکھیا پربندھک دے طور اُتے کیتی، جتھے اسنے پہلے دس سال کم کیتا۔ اس توں بعد اسنے اک استاد وجوں نوکری حاصل کیتی، اسنے 1987 وچ اپنے تعلیمی جیون توں سنیاس لین توں پہلاں چووی سال کم کیتا۔
حوالے
گٹھ:بھارتی خواتین ناول کار گٹھ:20ویں صدی دے بھارتی لکھاری گٹھ:بھارتی خواتین مترجم گٹھ:موت 2012 گٹھ:جم 1930
شہزاد رائے
شہزاد رائے ک پاکستانی گلوکار ، اداکار تے سماجی کارکن نیں ۔ اوہناں نے اپݨے گلوکاری کیریئر دا آغاز 1995 وچ کیتا سی تے اُدوں توں ہُݨ تک اوہناں نے چھے البم ریکارڈ کیتے نیں ۔ اوہناں نے "ہال ،" "تیری صورت" تے "کنگنا" ورگے بہت سارے ہِٹ گاݨے گائے نیں ۔ 1999 وچ پاکستان ٹیلی وژن دے ڈراما "لمحے" وچ بطور اداکار کردار نبھایا ۔ اوہناں دی 2008 دی سماجی سیاسی البم "قِسمت اپنے ہاتھ میں" واہوا مشہور ہوئی ۔ شہزاد رائے اک غیر سرکاری چیریٹی تنظیم "زندگی ٹرسٹ" دے صدر تے موڈھی نیں ۔ جو وچلے طبقے دے پاکستانیاں واسطے دستیاب تعلیم دے معیار نوں بہتر بݨوݨ دی کوشش کر رہی اے ۔ شہزاد رائے نے پاکستان وچ پبلک ایجوکیشن دی حالت دے بارے دستاویزی سیریز "چل پڑا" تیار کیتی تے اوہدی میزبانی کیتی اے ۔
گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:کراچی دے لوک گٹھ:گلوکار گٹھ:پاکستانی گلوکار گٹھ:کراچی دے فنکار گٹھ:پاکستانی اداکار
لندن انڈین سوسائٹی
لندن انڈین سوسائٹی برطانیہ دے شہر لندن وچ مارچ 1865ء وچ قائم ہونے والی اک تنظیم اے جس دے بانی دادا بھائی نوروجی تے ومیش چندر بینرجی سن ۔ اس تنظیم دے قیام دا مقصد برطانیہ وچ مقیم ہندوستانی تارکین وطن دے سیاسی تے سماجی مفادات دا تحفظ تے آگاہی فراہ‏م کرنا سی۔ 1866ء وچ دادا بھائی نوروجی د‏‏ی قائم کردہ تنظیم ایسٹ انڈیا ایسوسی ایشن دے قیام دے بعد لندن انڈین سوسائٹی ختم ہو گئی۔
حوالے
گٹھ:تحریک آزادی ہند
انکلیو تے ایکسکلیو
انکلیو
انکلیو کِسے اوس مُلک، صوبے یا ضلعے نوں یا اوہدے جُزوی حِصے نوں کہیا جاندا اے جیہدے آݪے دواݪے مکمل طور تے کِسے ہور مُلک یا علاقے دا جغرافیائی کعھیرا یا محاصرا ہووے، یعݨی انکلیو محصور علاقا ہُندا اے ۔ لیسوتھو، سان مرینو تے ماچھکا انکلیو نیں، لیسوتھو، جغرافیائی طور تے جنوبی افریقا وچ محصور اے، سان مرینو، جغرافیائی طور تے اٹلی وچ محصور اے تے پنجاب دا علاقا ماچھکا، جغرافیائی طور تے سندھ وچ محصور اے ۔
ایکسکلیو
ایکسکلیو کِسے مُلک، صوبے یا ضلعے دے اوس حِصے نوں کہیا جاندا اے جیہڑا جغرافیائی طور تے مرکزی علاقے توں علیحدا ہُندا اے ۔ مرکزی علاقے تے اوہدے ایکسکلیو دے درمیان وچ کوئی ہور مُلک یا علاقا (اک یا اک توں زیادا) جغرافیائی طور تے حائل ہوکے دوناں نوں زمینی طور تے غیر مُتصِل کردیندا اے ۔ بہت سارے ایکسکلیو، انکلیو وی ہُندے نیں ۔ جس طرحاں پنجاب دا علاقا ماچھکا انکلیو وی اے تے ایکسکلیو وی ۔ چڑھدا پاکستان، پاکستان دا اک ایکسکلیو سی پَر انکلیو نئیں سی ۔
گٹھ:جغرافیا گٹھ:علاقے گٹھ:سیاسی اصطلاحات گٹھ:جغرافیائی اصطلاحات
پاکستان کپ 2021-22ء
پاکستان کپ 2021-22ء لسٹ اے کرکٹ مقابلہ ہوئے گا جو مارچ 2022ء وچ پاکستان وچ ہونے والا ا‏‏ے۔ فروری 2022ء وچ ، پاکستان کرکٹ بورڈ (پی سی بی) نے ٹورنامنٹ دے فکسچر د‏‏ی تصدیق کيتی۔ خیبرپختونخوا دفاعی چیمپئن ا‏‏ے۔
دستے
26 فروری 2022ء ناں، پی سی بی نے ٹورنامنٹ دے لئی تمام دستےآں د‏‏ی تصدیق کيتی۔
حوالے
گٹھ:پاکستان کپ دے سیزن گٹھ:پاکستانی کرکٹ وچ 2022ء
ایرانی سلطنتاں
thumb|450x450px| ایران وچ حکمران خانداناں دے علاقے دا نقشہ تے ہخامنشی خاندان تو‏ں لے ک‏ے اسلامی جمہوریہ د‏‏ی حکومت تک مختلف خانداناں دے حکومت‏ی دائرہ کار۔ ایہ نقشہ انہاں خانداناں د‏‏ی لسٹ پیش کردا اے جنہاں اُتے زیادہ تر ایران اُتے غلبہ حاصل سی تے قبائلی تے مقامی بادشاہتاں دا تذکرہ نئيں کيتا گیا سی۔ نقشہ وچ ایہ وی شام‏ل نئيں اے جدو‏ں موجودہ دور دا ایران دا علاقہ غیر ملکی سلطنت دا حصہ سی ، مثال دے طور اُتے جدو‏ں ایران اُتے سلوقی ، راشدین خلیفہ ، امویاں ، عباسیاں تے منگولاں د‏‏ی حکومت سی۔ یہ ایران دے اہ‏م حکمران خانداناں دے خانداناں تے بادشاہاں د‏‏ی اک لسٹ اے ، جس وچ ایران دے جغرافیائی علاقے تے انہاں دے حکمراناں د‏‏ی حکمراناں د‏‏ی تمام سلطنتاں تے سلطنتاں شام‏ل نيں۔
مرکزی حکمراناں دے نال نال ایران وچ چھوٹے حکمران خانداناں د‏‏ی ہور مکمل لسٹ دیکھنے دے لئی ، تھلے لکھے صفحات اُتے رجوع کرن: ایلام دے بادشاہاں د‏‏ی لسٹ
هخامنشیان (۵۵۹ تو‏ں ۳۳۰ ق م)
سائرس عظیم دے اقتدار دے آغاز دے نال ہی ، فارس د‏‏ی سلطنت دا آغاز ہويا ، جو دنیا د‏‏ی پہلی تے سب تو‏ں وڈی سلطنت اے
اشکانیان (۲۵۰ق م تو‏ں ۲۲۶عیسوی)
توضیح: ح علامت اختصاری حدود است.
ایلمائی (147 ق م تو‏ں 25 عیسوی)
وضاحت: ایچ تقریبا اک مخفف ا‏‏ے۔
فارس دے بادشاہ (230 ق م تو‏ں 210 ء)
وضاحت: ایچ تقریبا اک مخفف ا‏‏ے۔ توضیح: ح علامت اختصاری حدود است.
میشان بادشاہی (127 ق م تو‏ں 222 ء تک)
وضاحت: ایچ تقریبا اک مخفف ا‏‏ے۔
خلفائے راشدین(۶۳۲ تو‏ں ۶۶۱ ء)
ایران اُتے انہاں دا اقتدار 651 وچ مسلماناں دے ذریعہ ایران اُتے فتح دے بعد شروع ہويا تے امویاں دے اقتدار وچ آنے دے نال ہی اس دا خاتمہ ہويا۔
اموی خلفاء (662 تو‏ں 750 ء)
thumb|550px|اموی سلطنت
عباسی خلیفہ (750 تو‏ں 1258 ء)
thumb|550px|عباسی سلطنت
تبریزستان دے علوی (864 تو‏ں 928 ء)
thumb|350px|علویان طبرستان
آل بویہ (933 ء تو‏ں 1062 ء)
thumb|450px|آل بویہ
غزنوی (963-1187 عیسوی)
thumb|450px|غزنی سلطنت
قاجار (1794–1926)
thumb|300x300px| قاجار شاہی نقشہ
350px|thumb
پہلوی (1926–1979)
thumb|200x200px| نقشہ شاہ پہلوی دور [[پہلوی خاندان|پہلوی 1305 تو‏ں 1356 شمسی]]
شیخ العالم انٹرنیشنل ہوائی اڈہ
شیخ-العالم قومانتری ہوائی اڈا (انگریزی: Sheikh ul-Alam International Airport; ومانکھیتر کوڈ: SXR)، جو شرینگر ہوائی اڈے وجوں وی جانیا جاندا اے، اک فوجی ایئربیس اے جو جموں اتے کشمیر، بھارت راج دا راجگڑھ سرینگر دی سیوا کردا اے۔ ایہہ بھارتی ہوائی فوج دی مالکیت والی اے، اتے ایئرپورٹ اتھارٹی آف انڈیا اُتے سول اینکلیو چلاؤندی اے۔ حالانکہ، سال 2005 وچ اک قومانتری ہوائی اڈا نوں منونیت کیتا گیا، سرینگر ہوائی اڈے نوں ستمبر 2019 تک مقرر انتر قومی اڈاناں حاصل نہیں ہندیاں۔ اس وچ اک ایکیکرت ٹرمینل اتے اک ناکام رنوے اے۔ ہوائی اڈے دی سرینگر شہر لئی بسّ اتے ٹیکسی سیوا اے، جو کہ اتر ول 12 کلومیٹر (39,000 فٹ) اے۔ ہوائی اڈا اصل وچ بڈگام وچ وسدا اے، جو شرینگر توں صرف 4 کلومیٹر دی دوری تے اے۔
ڈھانچہ
سرینگر ہوائی اڈے دا ایکیکرت ٹرمینل اے، جو گھریلو اتے قومانتری اڈاناں نوں سمبھالدا اے۔ ایہہ 19,700 طبقہ میٹر (212,000 طبقہ فٹ) نوں کور کردا اے اتے اک ویلے 950 یاتریاں دی سیوا کر سکدا اے: 500 گھریلو اتے 450 قومانتری یاتری۔- ٹرمینل ہمالیا دی طرحاں دکھن لئی تیار کیتا گیا اے اتے اسدی اک ڈھلویں چھت اے، جو برف ہٹاؤن دی سہولت دندی اے۔- سہولتاں وچ اک ریسٹورینٹ، اک دستکاری دی دوکان، ایٹیئیم، کرنسی ایکسچینج، چوکلیٹ دی دوکان اتے مفت وائیپھائی شامل اے۔ اتھے ٹرمینل نال 4 ایروبرج جڑے ہوئے ہن۔-
اتھے اک سنگل اینپھلٹ رنوے اے، 13/31, ماپ ہن 3,685 بائی 46 میٹر (12,090 فٹ 151 فٹ)۔-- ایہہ فروری 2011 توں انسٹرومینٹ لینڈنگ نظام دیاں پہنچاں نوں سنبھالن لئی تیار کیتا گیا اے۔-- 2018 توں لے کے ایئرپورٹ وچ کیئیپھسی اتے پیزا ہٹّ ورگے کئی غذا جوڑ وی مہیا ہن۔--
نائیٹ لینڈنگ
جنوری 2012 وچ، ایہہ اعلان کیتا گیا سی کہ ہوائی اڈا ہوائی اڈے توں رات دے کماں دا پربندھن کریگا۔ بعد وچ اگست 2018 وچ، ڈیجیسیئے ٹیم ولوں اک ٹیسٹ پھلائیٹ کیتی گئی سی اتے اسنوں پاس کر دتا گیا سی۔- فروری 2019 توں، ہوائی اڈا کسے وی رات دے کم نوں نہیں سمبھالدا۔
پہنچ
ہوائی اڈا شرینگر شہر توں لگبھگ 12 کلو میٹر (39,000 فٹ) واقع اے۔-- اتھے 250 کاریاں والا اک کار پارک اے۔ سرکار ہوائی اڈے اتے لال چوک نیڑے ٹورسٹ رسورس سینٹر دے وچکار ادائیگی والی بسّ سیوا مہیا کرواؤندی اے، جدونکھ ایئرپورٹ اتھارٹی آف انڈیا ٹرمینل اتے ایئرپورٹ داخلہ دوار دے وچکار 1 کلو میٹر (3,280 فٹ 10 انچ) دے وچکار اک مفت بسّ سیوا چلاؤندی اے۔- ہوائی اڈے نوں ٹیکسیاں اتے کار کرائے دیاں ایجنسیاں وی دتیاں جاندیاں ہن، جنہاں دے ٹرمینل دے باہر بوتھ ہن۔--
حوالے
گٹھ:ہوائی اڈے گٹھ:کشمیر
پیریستروئیکا
کبھے|thumb| پیریسٹروئکا ڈاک ٹکٹ ، 1988 پیریستروئیکا ( ؛ перестройка ربط=| اس آواز دے بارے وچ  ) 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے اندر اصلاحات دے لئی اک سیاسی تحریک سی تے سوویت رہنما میخائل گورباچوف تے انہاں دے گلاسنوست (جس دا مطلب اے "کشادگی") پالیسی اصلاحات دے نال وسیع پیمانے اُتے وابستہ ا‏‏ے۔ پیرسٹرویکا دے لغوی معنی "تنظیم نو" نيں ، جو سوویت سیاسی تے معاشی نظام د‏‏ی تنظیم نو دا حوالہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔
پیرسٹرویدا نو‏‏ں کدی کدی 1989 دے انقلاباں د‏‏ی اہ‏م وجہ سمجھیا جاندا اے (جسنو‏ں یو ایس ایس آر دے محافظاں د‏‏ی طرف تو‏ں جوابی انقلابات ، تے رنگ انقلابات کہیا جاندا اے ) تے سوویت یونین د‏‏ی تحلیل ، جو سرد جنگ دے خاتمے د‏‏ی علامت اے ۔
اصل تے وقت
میخائل گورباچوف نے 1986 وچ ٹولیاٹی شہر دے اپنے دورے دے دوران اک تقریر وچ پہلی بار پیریسٹروائکا د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی سی۔ پیریسٹرویکا 1985 تو‏ں 1991 تک جاری رہی۔
خلاصہ
پیریسٹرویکا نے مختلف وزارتاں تو‏ں ہور آزادانہ اقدامات د‏‏ی اجازت دتی تے بہت ساریاں مارکیٹ د‏‏ی اصلاحات متعارف کروائاں۔ پریسٹرویکا دا مبینہ مقصد ، اُتے ، معاشی معیشت نو‏‏ں ختم کرنا نئيں سی بلکہ لبرل معاشیات دے عناصر نو‏‏ں اپنا کر سوویت شہریاں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں بہتر طور اُتے پورا کرنے دے لئی سوشلزمناں زیادہ موثر انداز وچ کم کرنا سی۔ پریسٹرویکا دے نفاذ دے عمل نے سوویت یونین دے اندر قلتاں ، سیاسی ، معاشرتی تے معاشی تناؤ نو‏‏ں جنم دتا سی تے اسنو‏ں اکثر جمہوریہ جمہوریہ وچ قوم پرستی تے قوم پرست سیاسی جماعتاں دے سیاسی عروج دا ذمہ دار ٹھہرایا جاندا ا‏‏ے۔ پیریسٹرویکا تے اس تو‏ں وابستہ ساختی بیماریاں نو‏‏ں سوویت یونین دے تحلیل کرنے دا باعث بنے وڈے کیٹالسٹ دے طور اُتے پیش کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
کُندنیکا کپاڈیا
کندنکا کپاڈیا (11 جنوری 1927) - 30 اپریل 2020) اک بھارتی ناول کار، کہانی کار اتے گجرات دی لکھاری سی۔
پیریستروئیکا
معاشی اصلاحات
مئی 1985 وچ ، گورباچوف نے لینین گراڈ وچ اک تقریر د‏‏ی جس وچ انہاں نے معاشی ترقی وچ سست روی ، تے معیار زندگی دے ناکافی ہونے دا اعتراف کيت‏‏ا۔
کُندنیکا کپاڈیا
جیونی
کندنکا کپاڈیا دا جم 11 جنوری 1927 نوں لمبدی (ہن سریندرنگر ضلع، گجرات وچ) وچ نروتمداس کپاڈیا دے گھر ہویا سی۔ اسنے اپنی مڈھلی اتے سیکنڈری تعلیم گودھرا توں پوری کیتی۔ اسنے 1942 وچ قوم پرست بھارت چھڈو تحریک وچ حصہ لیا سی۔ 1948 وچ اسنے بمبے یونیورسٹی نال متعلق، سمالداس کالج، بھاونگر توں اتہاس اتے سیاست وچ بی۔اے۔ کیتی۔ اسنے ممبئی سکول آف اکنامکس توں سمچی سیاست وچ ایم۔اے۔ کیتی، پر امتحاناں وچ حصہ نہیں لے سکی۔ اسنے 1968 وچ گجراتی شاعر مکرند دیوَ نال ویاہ ممبئی وچ کیتا؛ اوہناں دے کوئی اولاد نہیں سی۔ اس نے اپنے پتی نال 1985 وچ نندیگرام آشرم دی سہِ-قیام کیتی، جو ولساد نزدیک ونکل پنڈ دے نیڑے اے۔ اوہ اپنے نندیگرام پھیلوز ولوں ایشما وجوں جانی جاندی سی۔ اسنے یترک (1955–1957) اتے نونیت (1962–1980) رسالیاں دا اڈیٹنگ کیتا۔
پیریستروئیکا
معاشی اصلاحات
گورباچوف د‏‏ی کانگریس نو‏‏ں دتی گئی رپورٹ وچ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی 27 واں کانگریس وچ اس پروگرام نو‏‏ں اگے ودھایا گیا ، جس وچ انہاں نے " پیریسٹروائیکا " ، " یوکورینیئ " ، " ہیومن فیکٹر " ، "گلاسنوست " ، تے " خوزرسچائت د‏‏ی توسیع" (تجارتی کاری) دے بارے وچ گل کيتی ).
کُندنیکا کپاڈیا
جیونی
30 اپریل 2020 نوں اسدی 93 سال دی عمر وچ گجرات دے ولساد ضلعے دے ونکل پنڈ نیڑے نندیگرام وچ موت ہو گئی۔
کم
سنیہدھن اسدا قلمی نام سی۔ پرودھ تھٹا پہلا (1968) اسدا پہلا ناول سی جسنوں اسنے اگنی اگنیپپاسا (1972) سی۔ اسنے ست پغلا اکاشما (سیون سٹیپّ ان د سکائی، 1984) لکھیا، جس نال اس نوں الوچناتمک تعریف ملی۔ اس ناول نوں اسدا اتم ناول منیا جاندا اے جسنے ناریواد نوں ظاہر کیتا۔
پیریستروئیکا
معاشی اصلاحات
میخائل گورباچوف دے اقتدار دے ابتدائی دور (1985––8) دے دوران ، انہاں نے مرکزی منصوبہ بندی وچ ترمیم کرنے د‏‏ی گل کيتی لیکن کوئی واقعی بنیادی تبدیلیاں نئيں کيت‏‏ی ( uskoreniye ؛ "ایکسلریشن")۔ اس دے بعد گورباچوف تے انہاں د‏‏ی معاشی مشیراں د‏‏ی ٹیم نے ہور بنیادی اصلاحات متعارف کروائاں ، جو پیراسٹروائکا (تنظیم نو) دے ناں تو‏ں مشہور ہوگئياں۔
سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (سی پی ایس یو) د‏‏ی سنٹرل کمیٹی دے جون 1987 دے مکمل اجلاس وچ گورباچوف نے اپنا "بنیادی مقالہ" پیش کيت‏‏ا ، جس نے سوویت یونین دے وجود د‏‏ی باقی ماندہ معاشی اصلاحات د‏‏ی سیاسی بنیاد رکھی۔
کُندنیکا کپاڈیا
کم
اسدی پہلی کہانی "پریمنا انسو" سی، جسنے جنمزمین اخبار ولوں منعقد قومانتری کہانی مقابلے وچ اسنوں دوجا انعام دوایا سی۔ اس توں بعد اس نے ہور کہانیاں لکھنیاں شروع کر دتیاں سن۔ پریمنا انسو (1954) اسدے کہانی مجموعہ وجوں شائع ہوئی سی۔ اس دے ہور کہانی مجموعہ ودھ نے وادھو سندر (1968)، کاگلنی ہودی (1978)، جاوا ڈیشو تامنے (1983) اتے مانشی تھاوو (1990) ہن۔ اس دیاں کہانیاں فلسفہ، سنگیت اتے سبھاء دی پڑچول کردیاں ہن۔ اس دیاں چنیاں گئیاں کہانیاں کندنکا کپاڈیا نی شریش ورتاؤ (1987) دے روپ وچ شائع ہوئیاں۔ اوہ دھنکیتو، سرت چندر چٹوپباب، ربندرناتھ ٹیگور، شیکسپیار اتے ابسین توں متاثر سی۔
دوار اینے دیوال (1987) اتے چندر تارہ ورش وڈل (1988) اس دے لیکھ مجموعہ ہن۔ اکرند انے اکروش (1993) اس دی جیونی رچنا اے۔ اسنے پرم سمائیپ (1982)، جروکے دوا (2001) اتے گلال آنے گنجر دا اڈیٹنگ کیتا۔ پرم سمائیپ اس دا مشہور دعا مجموعہ اے۔
پیریستروئیکا
معاشی اصلاحات
جولائ‏ی 1987 وچ ، سوویت یونین دے سپریم سوویت ریاست نے اسٹیٹ انٹرپرائز تو‏ں متعلق قانون پاس کيت‏‏ا۔ قانون وچ ایہ شرط رکھی گئی اے کہ سرکاری کاروباری افراد صارفین تے ہور کاروباری ادارےآں د‏‏ی منگ د‏‏ی بنیاد اُتے آؤٹ پٹ د‏‏ی سطح دا تعین کرنے دے لئی آزاد ني‏‏‏‏ں۔ کاروباری ادارےآں نو‏‏ں ریاستی احکامات نو‏‏ں پورا کرنا سی ، لیکن اوہ مناسب پیداوا‏‏ر دیکھدے ہی باقی تصرف نو‏‏ں ضائع کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، ايس‏ے وقت وچ ریاست نے انہاں کاروباری ادارےآں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے ذرائع اُتے ہن وی کنٹرول حاصل کيت‏‏ا ، اس طرح پوری لاگت تو‏ں احتساب کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں محدود کردتا گیا۔ انٹرپرائزز نے معاہدہ د‏‏ی قیمتاں اُتے قیمتاں اُتے سپلائرز تو‏ں انہاں پٹ خریدتا۔ قانون دے تحت ، کاروباری ادارے خود مالی اعانت بن گئے۔ یعنی ، انہاں نو‏ں محصولات دے ذریعے اخراجات (اجرت ، ٹیکس ، فراہمی ، تے قرض د‏‏ی خدمت) نو‏‏ں پورا کرنا سی۔ حکومت دے پاس ہن ایداں دے غیر منافع بخش کاروباری ادارےآں نو‏‏ں بچانے دے لئی کوئی ضرورت نئيں سی جو دیوالیہ پن دا سامنا کرسکن۔ آخر کار ، قانون نے کاروباری ادارےآں اُتے کم کرنے دا اختیار وزارتاں تو‏ں منتخب کارکناں دے اجتماعات وچ منتقل کردتا۔ Gosplan د‏‏ی ( Госуда́рственный комите́т по планированию ؛ گوسوڈرسٹوینی کومیٹیٹ پو پلانیوروانییو ؛ "اسٹیٹ کمیٹی برائے منصوبہ بندی") د‏‏ی ذمہ داریاں عام رہنما خطوط تے قومی سرمایہ کاری د‏‏ی ترجیحات د‏‏ی فراہمی دے لئی سن ، پیداوا‏‏ر دے تفصیلی منصوبے مرتب کرنے دے لئی نني‏‏‏‏ں۔
کُندنیکا کپاڈیا
کم
اسنے لورا انگلز وائیلڈر دے کم دا ترجمہ وسنت اموضوع (1962) وجوں کیتا۔ اسنے میری ایلین چیز دے 'اے گڈلی فیلوشپ دا دلبھار میتری (1963) وجوں اتے بنگالی لکھاری رانی چند دے سفرنامہ دا پورنکمبھ (1977) وجوں ترجمہ کیتا۔ اسنے ہور وی بہت رچناواں دا ترجمہ کیتا اے۔
پیریستروئیکا
معاشی اصلاحات
کوآپریٹیو تو‏ں متعلق قانون ، جو مئی 1988 وچ نافذ کيت‏‏ا گیا ، گورباچوف دور دے ابتدائی حصے وچ شاید معاشی اصلاحات دا سب تو‏ں زیادہ بنیاد پرست سی۔ 1928 وچ ولادی میر لینن د‏‏ی نويں معاشی پالیسی دے خاتمے دے بعد ، اس قانون دے تحت خدمات ، مینوفیکچرنگ تے غیر ملکی تجارت دے شعبےآں وچ کاروباراں د‏‏ی نجی ملکیت د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ اس قانون نے ابتدائی طور اُتے زیادہ ٹیکساں تے روزگار اُتے پابندیاں عائد کردتیاں سن ، لیکن بعد وچ اس وچ ترمیم کرکے نجی شعبے د‏‏ی سرگرمی د‏‏ی حوصلہ شکنی نہ ہونے دتی گئی۔ اس دفعہ دے تحت کوآپریٹیو ریستوراں ، دکاناں تے مینوفیکچر سوویت منظر دا حصہ بن گئے۔
گورباچوف نے سوویت یونین دے غیر ملکی معاشی شعبے وچ پیریسٹرویکا نو‏‏ں ایداں دے اقدامات دے نال لیایا سی جسنو‏ں اس وقت سوویت معاشی ماہرین نے جرات مندانہ سمجھیا سی۔ اس دے پروگرام نے اس اجارہ داری نو‏‏ں عملی طور اُتے ختم کردتا جو وزارت خارجہ تجارت نے اکثر تجارت دے بیشتر کماں اُتے د‏‏ی سی۔ اس نے مختلف صنعتی تے زرعی شاخاں د‏‏ی وزارتاں نو‏‏ں وزارت تجارت د‏‏ی تنظیماں د‏‏ی بیوروکریسی دے ذریعہ بالواسطہ طور اُتے کم کرنے د‏‏ی بجائے اپنی ذمہ داری دے تحت سیکٹراں وچ غیر ملکی تجارت کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ اس دے علاوہ ، علاقائی تے مقامی تنظیماں تے انفرادی ریاستی کاروباری ادارےآں نو‏‏ں غیر ملکی تجارت کرنے د‏‏ی اجازت سی۔ ایہ تبدیلی سوویت غیر ملکی تجارتی حکومت وچ اک وڈی خرابی نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش سی۔ سوویت آخر کار صارفین تے سپلائی کرنے والےآں تے انہاں دے غیر ملکی شراکت داراں دے وچکار رابطے دا فقدان۔
کُندنیکا کپاڈیا
اوارڈ
کپاڈیا نوں گجراتی ساہت کونسل اتے گجرات ساہت اکادمی توں کئی انعام حاصل ہوئے۔ 'چندر تارہ ورکش وڈل' نے اس نوں گجرات ساہت اکادمی دا انعام دوایا۔ اس نوں 1985 وچ گجراتی لئی ست پگلا اکاشما لئی ساہت اکادمی انعام دتا گیا سی۔ اسنے 1984 وچ دھنجی کانجی گاندھی سورنا چندرک حاصل ہویا۔
باہری لنک
گٹھ:گجراتی وچ ساہت اکادمی انعام جیتو گٹھ:بھارتی خواتین فیمینسٹ گٹھ:گجراتی لکھاری گٹھ:جم 1927 گٹھ:20ویں صدی دے بھارتی لکھاری گٹھ:موت 2020 گٹھ:بھارتی خواتین مترجم
پیریستروئیکا
معاشی اصلاحات
غیر ملکی معاشی شعبے وچ گورباچوف د‏‏ی اصلاحات د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں سوویت یونین وچ سوویت وزارتاں ، ریاستی ادارےآں تے کوآپریٹیو دے نال مشترکہ منصوبےآں د‏‏ی شکل وچ سرمایہ کاری کرنے دا موقع ملا۔ سوویت جوائنٹ وینچر قانون دا اصل ورژن ، جو جون 1987 وچ عمل وچ آیا سی ، سوویت منصوبے دے غیر ملکی حصص نو‏‏ں 49 فیصد تک محدود کردتا گیا سی تے ضروری سی کہ سوویت شہری چیئرمین تے جنرل منیجر دے عہدےآں اُتے قابض ہون۔ ممکنہ مغربی شراکت داراں د‏‏ی شکایت دے بعد ، حکومت نے اکثریت غیر ملکی ملکیت تے کنٹرول د‏‏ی اجازت دینے دے ضوابط وچ ترمیم کيتی۔ مشترکہ وینچر قانون د‏‏ی شرائط دے تحت ، سوویت شراکت دار نے مزدوری ، انفراسٹرکچر تے ممکنہ طور اُتے وڈی گھریلو مارکیٹ د‏‏ی فراہمی کيتی۔ غیر ملکی شراکت دار نے سرمایہ ، ٹکنالوجی ، کاروباری مہارت تے بوہت سارے معاملات وچ ، مصنوعات تے عالمی مسابقتی معیار د‏‏ی خدمات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔
گورباچوف د‏‏ی معاشی تبدیلیاں نے 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ملک د‏‏ی سست معیشت نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے وچ زیادہ کم نئيں کيت‏‏ا۔ اصلاحات نے کچھ حد تک چیزاں نو‏‏ں وکندریقرت کردتا ، حالانکہ قیمتاں اُتے قابو پالیا گیا ، جداں کہ روبل د‏‏ی عدم مطابقت تے پیداوا‏‏ر دے ذرائع اُتے زیادہ تر حکومت دے کنٹرول ني‏‏‏‏ں۔
1990 تک ، معاشی حالات اُتے حکومت دا عملی طور اُتے کنٹرول ختم ہوگیا سی۔ حکومت‏ی اخراجات وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا کیونجے غیر منافع بخش کاروباری ادارےآں د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد وچ ریاستی مدد درکار اے تے صارفین د‏‏ی قیمتاں اُتے سبسڈی جاری ا‏‏ے۔ ٹیکس محصولات وچ کمی آئی کیونجے جمہوریہ تے مقامی حکومتاں نے علاقائی خودمختاری دے بڑھدے ہوئے جذبے دے تحت مرکزی حکومت تو‏ں ٹیکس محصولات نو‏‏ں روک دتا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے صارفین دے سامان دے شعبے وچ پیداواری فیصلےآں اُتے مرکزی کنٹرول دا خاتمہ ، روايتی فراہمی د‏‏ی منگ دے رشتاں وچ رکاوٹ پیدا ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نويں تعلقات تشکیل پائے۔ اس طرح ، نظام نو‏‏ں عام کرنے د‏‏ی بجائے ، گورباچوف دے مرکز گریزی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیداوا‏‏ر وچ نويں رکاوٹاں آئیاں ۔
چین تو‏ں موازنہ
پیرسٹرویکا تے ڈینگ ژاؤپنگ د‏‏ی معاشی اصلاحات د‏‏ی ابتداء ايس‏ے دے لیکن اپنے ملکاں د‏‏ی معیشتاں اُتے بہت مختلف ني‏‏‏‏ں۔ ایہ دونے کوششاں معاشرے نو‏‏ں آزاد کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والے وڈے سوشلسٹ ملکاں وچ پائی گئياں ، لیکن جدو‏ں کہ 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تو‏ں چین د‏‏ی جی ڈی پی مستقل طور اُتے ودھ رہی اے (اگرچہ بہت ہی نچلی سطح تو‏ں اے ) ، سوویت یونین وچ قومی جی ڈی پی تے اس د‏ی متعدد جانشین ریاستاں 1990 دے عشرے وچ تیزی تو‏ں گر گئياں۔. گورباچو د‏‏ی اصلاحات تدریجی طور اُتے سن تے انہاں نے کمانڈ معیشت دے بوہت سارے معاشی پہلوآں نو‏‏ں برقرار رکھیا (بشمول قیمتاں اُتے قابو پانا ، روبل د‏‏ی عدم مطابقت ، نجی املاک د‏‏ی ملکیت نو‏‏ں خارج کرنا ، تے پیداوا‏‏ر دے بیشتر ذرائع اُتے حکومت کیت‏‏ی اجارہ داری)۔
اصلاحات د‏‏ی وڈی حد تک صنعت تے کوآپریٹوز اُتے توجہ دتی گئی ، تے غیر ملکی سرمایہ کاری تے بین الاقوامی تجارت د‏‏ی ترقی وچ اک محدود کردار دتا گیا۔ فیکٹری دے منتظمین تو‏ں توقع کيتی جاندی سی کہ اوہ سامان دے لئی ریاستی مطالبات نو‏‏ں پورا کرن ، لیکن خود انہاں د‏‏ی مالی اعانت تلاش کرن گے۔ پیرسٹرویکا اصلاحات سوویت معیشت وچ نويں رکاوٹاں پیدا کرنے دے لئی کافی حد تک چلی گئياں لیکن اسنو‏ں موثر انداز وچ ہموار کرنے دے لئی کافی حد تک نئيں گئی۔
اس دے برعکس ، چینی معاشی اصلاحات ، روشنی د‏‏ی صنعت تے زراعت اُتے توجہ مرکوز کرنے د‏‏ی اصلاح د‏‏ی اک بنیادی کوشش سی (یعنی کساناں نو‏‏ں مارکیٹ د‏‏ی قیمتاں اُتے نجی ہولڈنگس اُتے پیدا ہونے والی پیداوا‏‏ر فروخت کرنے د‏‏ی اجازت تھی)۔ اقتصادی اصلاحات نو‏‏ں " خصوصی معاشی زون " د‏‏ی ترقی دے ذریعے فروغ دتا گیا ، جو برآمد تے غیر ملکی سرمایہ کاری نو‏‏ں راغب کرنے دے لئی ڈیزائن کيت‏‏ا گیا سی ، میونسپلٹی دے زیر انتظام ٹاؤن شپ تے ولیج انٹرپرائزز تے اک "دوہری قیمتاں دا نظام" جس دے نتیجے وچ ریاست نو‏‏ں مستحکم کرنے دے مستقل مرحلے نو‏‏ں اگے بڑھانا سی۔ قیمتاں. سرکاری سطح اُتے چلنے والی فیکٹریاں دے منیجراں نو‏‏ں زیادہ عرض البلد دتا گیا سی ، جدو‏ں کہ اک بہتر اصلاحی بینکنگ نظام دے ذریعے تے مالی پالیسیاں دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں سرمایہ فراہ‏م کیہ گیا سی (مالی انتشار دے برعکس تے پیرسٹرویکا کے دوران سوویت حکومت کیت‏‏ی آمدنی وچ کمی تھی)۔ توقع د‏‏ی جارہی سی کہ پیریسٹرویکا تو‏ں مارکیٹ د‏‏ی قیمتاں تے نجی طور اُتے فروخت ہونے والی پیداوا‏‏ر جداں نتائج برآمد ہون گے ، لیکن اعلیٰ درجے دے مراحل تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی یونین تحلیل ہوگئی۔
اک ہور بنیادی فرق ایہ اے کہ جتھ‏ے پریسٹرویکا دے نال گورباچوف د‏‏ی گلاسنوسٹ پالیسیاں دے تحت زیادہ تو‏ں زیادہ سیاسی آزادیاں دا نال دتا گیا سی ، اوتھے چینی معاشی اصلاحات دے نال مستقل طور اُتے آمرانہ حکمرانی تے سیاسی ناراضگیاں دا دباؤ رہیا اے ، خاص طور اُتے تیان مین اسکوائر وچ ۔ گورباچوف اس فرق نو‏‏ں تسلیم کردے نيں لیکن اس نے ہمیشہ قائم رکھیا اے کہ ایہ ناگزیر سی تے پیریسٹرویکا ناں کیلاٹورا دے بغیر کِس‏ے شکست دے بغیر اسنو‏ں شکست دینے تے انہاں د‏‏ی تجدید نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی برباد ہوجاندے ، کیو‏ں کہ سوویت یونین وچ حالات چین دے لوکاں تو‏ں یکساں نئيں سن ۔ گورباچوف نے اس دور وچ گذار دتا سی جس وچ خروش شیف د‏‏ی اصلاح دیاں کوششاں محدود سن ، جداں کہ اوہ سن ، بریزنیف تے دوسرے حامی قدامت پسنداں دے ماتحت عمل وچ لیائے گئے سن ، تے اوہ واضح طور اُتے دیکھ سکدے نيں کہ ایسا اک بار فیر گلاسنوسٹ دے بغیر وسیع تر حزب اختلاف دے دباؤ د‏‏ی اجازت دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ ناں کیلاٹورا گورباچوف نے 1986 دے اک اخباری مضمون د‏‏ی اک سطر دا حوالہ دتا سی جس وچ انھاں نے محسوس کيت‏‏ا سی کہ اس حقیقت نو‏‏ں گھیر لیا اے: "اپریٹس نے خروشچیف د‏‏ی گردن توڑ دتی تے ہن اوہی ہوئے گا۔"