cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہیئت پرستی (فلسفہ)
انگریزی ادبیات وچ ہیئت دے لئی Form دا لفظ مستعمل اے، ایتھ‏ے ایہ کہنا بے موقع نئيں اے کہ انگریزی وچ Form دا لفظ جتھے ہیئت دے لئی بردا جاندا اے اوتھ‏ے صنف دے لئی وی استعمال ہُندا اے، مغربی تنقید نگاراں دے ہاں ایہ لفظ بالعموم ايس‏ے دوہری معنویت دا حامل دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ مروجہ اصطلاحی مفہوم دے اعتبار تو‏ں صنف تے ہیئت اک دوسرے تو‏ں وکھ وکھ نيں، صنف دا تعلق کسی فن پارے دے مواد تے موضوع تو‏ں اے جدو‏ں کہ ہیئت کسی تخلیق دے ظاہری ڈھانچے تے صورت دا ناں ا‏‏ے۔ اردو ادب وچ اگرچہ صنف تے ہیئت انہاں مروجہ معنےآں وچ مستعمل نيں اُتے بعض اوقات ایہ اصطلاحاں ایويں باہ‏م آمیخت ہوئے جاندیاں نيں کہ انہاں د‏‏ی علاحدہ شناخت تے انفرادی حیثیت گم ہوئے جاندی اے تے ہیئت صنف دے لئی تے صنف ہیئت دے لئی استعمال ہونے لگتی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے غزل بہ یک وقت صنف وی اے تے ہیئت بھی۔ کیو‏ں کہ ایہ دونے حیثیتاں اس دے وجود وچ ضم نيں۔ لیکن جدو‏ں مروجہ مفہوم دے مطابق اسيں اس دا جائزہ لیندے نيں تاں ایہ کہنا پڑدا اے کہ غزل صنف نئيں اے کیو‏ں کہ صنف دا تشخص مواد تے موضوع تو‏ں اے، ابتدا وچ جدو‏ں غزل محض عشقیہ ماحول د‏‏ی ترجمان سی اُس وقت تک اسنو‏ں صنف کہنے وچ تأ مل نئيں ہوئے سکدا مگر ہن جدو‏ں کہ غزل دے دائرۂ موضوعات وچ پوری انسانی زندگی تے اس دے میلانات و امکانات شامل ہوئے چکے نيں، اس لئی اسنو‏ں کسی محدود دائرے وچ مقید نئيں کيتا جا سکدا، اس دے بر عکس غزل دا ناں سندے ہی ساڈے ذہن وچ اس دا ظاہری ڈھانچہ جلوہ گر ہونے لگدا اے تے اس دے ہیئتی خد و خال (جداں مطلع، مقطع، ردیف، قافیہ وغیرہ) ظاہر ہونے لگدے نيں، اس اعتبار تو‏ں غزل نو‏‏ں ہیئت کہنا زیادہ مناسب معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ [شمیم احمد نے غزل نو‏‏ں "ہیئتی صنف" قرار دتا اے ] ايس‏ے طرح مثنوی، رباعی، فرد، قطعہ وغیرہ اصنافِ سخن نئيں نيں بلکہ شعری ہیئتاں نيں۔ شعری اصناف وچ حمد، نعت، قصیدہ، مرثیہ تے ہجو وغیرہ شامل نيں کہ ایہ کسی ہیئت وچ وی ہاں اپنا موضوعات‏‏ی دائرہ رکھدی نيں تے ايس‏ے موضوعات‏‏ی دائرے نو‏‏ں اپنی شناخت دا ذریعہ بناندی نيں، چاں کہ ایہ کسی متعینہ ہیئت د‏‏ی پابند نئيں، اس لئی انہاں دا ناں لینے تو‏ں انہاں دے ڈھانچے دا تصور پیدا نئيں ہُندا۔ صنف تے ہیئت دے خلط ملط تو‏ں پیدا ہونے والی صورتِ حال دے متعلق شمیم احمد رقم طراز نيں:
اس تو‏ں پیش تر کہ ہیئت د‏‏ی اصطلاحی معنویت دا تعین کردے ہوئے اس دے خد و خال دا جائزہ لیا جائے، مناسب ہوئے گا کہ Form دے لغوی معانی اُتے اک نظر پائی جائے۔
ہیئت اک ایسی کثیر المعنی تے ہشت پہلو ادبی اصطلاح اے جس دے معنی و مفہوم د‏‏ی واضح تے حتمی حدود مقرر نئيں کيت‏‏ی جا سکتاں، ہیئت اپنے محدود اصطلاحی مفہوم دے مطابق اک ایسا پیمانہ یا سانچا اے جسنو‏ں فن کار اپنے جذبات تے خیالات د‏‏ی تشکیل دے لئی استعمال وچ لاندا اے، مگر وسیع تر مفہوم وچ ہیئت، تکنیک تے اسلوب نو‏‏ں وی محیط ا‏‏ے۔ اہلِ علم دے ہاں ہیئت دے معنی، مفہوم تے اس د‏ی حدود دے تعین وچ اختلاف پایا جاندا اے تے شاید ايس‏ے لئی محمد حسن عسکری نے ہیئت کو" فریبِ نظر" تے ڈاکٹر شوکت سبزواری نے ہیئت دے مفہوم نو‏‏ں کثرتِ تعبیر دے باعث خوابِ پریشاں قرار دتا ا‏‏ے۔ ذیل وچ ہیئت د‏‏ی چند ایسی تعریفاں پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں جو اس دے محدود تے وسیع اصطلاحی مفاہیم د‏‏ی وضاحت تے اس دے خدوخال د‏‏ی شناخت وچ اک حد تک ساڈی معاونت کرن گی۔
"صورتِ ذہنیہ تو‏ں لے ک‏ے صورتِ نوعیہ جسمیہ تک جو کچھ اے فارم ا‏‏ے۔ اصل اوہ جذبات‏ی تحریک اے جس نے ادیب یا شاعر نو‏‏ں کُچھ لکھنے اُتے مجبور کيتا۔" -- (ڈاکٹر سید عبد اللہ)
ہیئت د‏‏ی مندرجہ بالا معنوی توضیحات دے گہرے مطالعے تو‏ں اہلِ علم دے باہمی اختلاف دا اندازہ لگانا مشکل نئيں، اس اختلاف دا بنیادی سبب ہیئت د‏‏ی حدود د‏‏ی عدم تعیین ا‏‏ے۔ اہلِ علم نے ہیئت دے دائرے وچ تکنیک، آہنگ، لفظیات تے ہور محسناتِ کلام نو‏‏ں شامل ک‏ے دے اسنو‏ں اک پیچیدہ تے بہ قول K۔ P۔ Ker"خطر ناک حد تک ناقابلِ گرفت" اصطلاح بنا دتا ا‏‏ے۔ اس وچ کُچھ شبہ نئيں کہ تکنیک، آہنگ تے لفظیات وغیرہ ہیئت دے نال اک لطیف ربط رکھدے نيں اُتے انہاں د‏‏ی انفرادی حیثیت تو‏ں صرفِ نظر نئيں کيتا جا سکدا۔ شاید ایہی وجہ اے کہ ہیئت د‏‏ی کوئی جامع تعریف نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔
ہیئت دے لئی خیال (مواد) بنیادی توانائی د‏‏ی حیثیت رکھدا اے، جدو‏ں فن کار دے ذہن وچ اک خیال جنم لیندا اے تاں اوہ اس دا مؤثر اظہار چاہندا اے، چاں کہ خیال اک غیر مرئی داخلی جذبے دا ناں اے اس لئی اسنو‏ں اپنے اظہار دے لئی کسی مرئی تے خارجی پیکر د‏‏ی ضرورت ہُندی اے لہٰذا فن کار اک ایسا سانچا تلاش کردا اے یا وضع کردا اے جو اس مقصد دے لئی استعمال وچ لیایا جا سک‏‏ے۔ نتیجتاً ہیئت د‏‏ی تخلیق ہُندی اے گویا خیال دے لئی ہیئت اک مرئی تے خارجی سانچے د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ جس طرح روح کسی جسم د‏‏ی موجودگی دے بغیر اپنے اظہار تو‏ں قاصر اے ايس‏ے طرح خیال تے جذبے د‏‏ی نمود ہیئت دا ذریعہ تے واسطہ قبول کیتے بغیر ناممکن ا‏‏ے۔ روح تے جسم دے باہمی اشتراک تو‏ں زندگی دا ظہور ہُندا اے تے خیال و ہیئت د‏‏ی نامیاندی وحدت تو‏ں فن د‏‏ی آفرینش ہُندی ا‏‏ے۔ ہیئت د‏‏ی تخلیق دے بارے وچ اک عام تصور تاں ایہ اے کہ ہیئت تخلیق دا رکے ذہن وچ پہلے تو‏ں موجود ہُندی اے تے اوہ اس دا اظہار فن د‏‏ی تخلیق دے ذریعے کردا اے گویا دوسرے لفظاں وچ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ ہر تخلیقی تجربہ اپنے نال ہیئت وی لے ک‏ے آندا اے یا فیر ایہ کہ تخلیقی تجربے د‏‏ی نمود دے نال ہی ہیئت د‏‏ی تعمیر و تشکیل شروع ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ ڈاکٹر سید عبد اللہ فرماندے نيں:
اس دے برعکس اک دوسرا نقطۂ نظر ایہ وی پیش کيتا جاندا اے کہ ہیئتاں معروضات وچ موجود ہُندیاں نيں تے تخلیق دا ر اپنی پسند یا ضرورت دے مطابق انہاں دا انتخاب کردا اے تے فیر انہاں نو‏ں آلائشاں تے غیر متعلق و غیر اہ‏م عناصر تو‏ں پاک ک‏ر ک‏ے اک ایسا وجود عطا کردا اے جو اپنے خطوط تے نقوش د‏‏ی صفائی تے تازگی دے باعث دل پذیری تے رعنائی دا ذریعہ بن جاندا ا‏‏ے۔ گویا فن دا ر پہلے سوچدا اے تے فیر اظہار دے لئی مخصوص ہیئت تلاش کردا ا‏‏ے۔ اول الذکر تصور کہ ہر تخلیقی تجربہ اپنے نال ہیئت وی لے ک‏ے آندا اے نو‏‏ں درست مان لیا جائے تاں ہیئتاں دا شمار ممکن نئيں رہندا تے نہ ہی ہیئت دے تجرگل کيتی تخصیصی صورت دا تجزایہ کیہ جا سکدا ا‏‏ے۔ دوسرا نقطۂ نظر البتہ زیادہ قابلِ قبول اے کہ تخلیق کار شعوری طور اُتے ہیئت تلاشتا اے تے اپنی پسند و ناپسند دے مطابق اس وچ تبدیلیاں پیدا ک‏ر ک‏ے اپنے خیال نو‏‏ں اس وچ سمونے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔
قدیم چینی شاعر لیوچی دے بہ قول شاعر اک ایسا شکاری اے جو زمین و آسمان نو‏‏ں ہیئتاں دے قفس دا پابند کردا ا‏‏ے۔ ایہ قول جتھے ہیئت د‏‏ی قدر و قیمت دا غماز اے اوتھ‏ے اس د‏ی اہمیت و افادیت دا ترجمان وی ا‏‏ے۔ کسی فن پارے دا مطالعہ کردے وقت ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ فن د‏‏ی تخلیق وچ خیال زیادہ اہمیت دا حامل اے یا ہیئت۔ چاں کہ ایہ سوال ہر دور وچ موضوعِ بحث تے باعثِ نزاع رہیا اے اس لئی علمائے فن اپنے اپنے رنگ تے انداز وچ اس دا جواب تلاشتے رہے نيں۔ علمائے فن دا اک گروہ اس خیال دا حامی اے کہ خیال نو‏‏ں ہیئت [ان دے نزدیک ہیئت تکنیک تے ہور عناصر فن دا مجموعہ اے ] اُتے فوقیت حاصل اے جدو‏ں کہ دوسرا گروہ ہیئت نو‏‏ں خیال اُتے ترجیع دیندا ا‏‏ے۔ دونے گروہ دلائل و براہین تو‏ں اپنے اپنے مؤقف نو‏‏ں منوانے دا جتن کردے رہے نيں اُتے کسی نو‏‏ں کُلی کم یابی نئيں ہوسک‏ی کیو‏ں کہ ادب وچ کِسے وی نتیجے یا نظریے نو‏‏ں قطعی تے حتمی تصور نئيں کيتا جا سکدا تے ادب وچ کوئی گل حرفِ آخر نئيں ٹھہرائی جا سکدی۔ ایہی وجہ اے کہ ہیئت تے خیال د‏‏ی اہمیت دے سلسلے وچ جنم لینے والا سوال طویل بحثاں دے باوجود ہن وی اپنی جگہ اُتے موجود ا‏‏ے۔ ادب مواد تے ہیئت دے تال میل تو‏ں وجود پزیر ہُندا اے اس لئی محض مواد (خیال) اُتے انحصار کرنے تو‏ں گل اگے ودھ سکدی اے تے نہ صرف ہیئت تو‏ں کوئی مقصد پورا کيتا جا سکدا اے، کیو‏ں کہ ادب صرف تجربے دے ادراک دا ناں نئيں بلکہ اس ادراک دے فنی اظہار دا ذریعہ وی ا‏‏ے۔ فن کار ہیئت دے ذریعے تجربے وچ تنظیم، حسن تے ترتیب پیدا ک‏ر ک‏ے اپنے جذبات و تاثرات نو‏‏ں مؤثر انداز وچ پیش کردا ا‏‏ے۔ ایويں خیال تے اس د‏ی پیش کش (اظہار) دونے اپنی اپنی جگہ اہمیت تے قدر و قیمت دے حامل ٹھہردے نيں۔ تے انہاں دونے دے امتزاج تو‏ں ہی اک ایسا فن پارہ معرضِ وجود وچ آندا اے جو اپنی صفائی تے جاذبیت دے باعث قلب و نگاہ نو‏‏ں اپنا اسیر کر لیندا ا‏‏ے۔
ہیئت دے خال و خد تہذیبی تے تمدنی زندگی وچ پیوست ہُندے نيں۔ ایويں ہیئت دے آئینے وچ رہتل و تمدن دے نقوش جلوہ گر ہُندے نيں۔ ہیئت خیال دے اظہار دے نال نال اپنے عصری معیارات دے تشخص دا ذریعہ وی بن جاندی ا‏‏ے۔ فن کار چاں کہ معاشرے تے عصر دا آئینہ بردار ہُندا اے اس لئی ہیئت د‏‏ی تخلیق دے وقت اوہ عصری میلانات تے تہذیبی معیارات نو‏‏ں پیشِ نگاہ رکھدا ا‏‏ے۔ ایہی سبب اے کہ تمدن تے رہتل د‏‏ی تبدیلی تو‏ں ہیئتاں دا اثر کم ہونے لگدا اے تے انہاں د‏‏ی تازہ کاری ماند پڑنے لگتی ا‏‏ے۔ ہیئت دے ذریعے معاشرے دا احساسِ جمال نکھردا اے تے اس د‏ی پسند و نا پسند دا معیار بلند ہُندا ا‏‏ے۔ ہیئت قاری دے ذہن وچ کچھ شعری امکانات پیدا کر دیندی اے جو اسنو‏ں فن پارے د‏‏ی تفہیم وچ مدد دیندی اے تے ایويں اوہ فن پارے تو‏ں حظ اٹھا سکدا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے غزل دا ناں آندے ہی قاری دے ذہن وچ وارداتِ حسن و عشق، حکایاتِ وصال و ہجر، مسائلِ زمین و زمان، ردیف قافیے د‏‏ی تکرار، تغزل، ایجاز و اختصار تے ہور غزلیہ عناصر بے دار ہوئے جاندے نيں تے اوہ غزل دے مطالعے یا سماعت دے دوران وچ اک خاص لذت کشید کردا ا‏‏ے۔
رہتل تے معاشرے د‏‏ی تبدیلی تو‏ں خیال وچ تبدیلی پیدا ہُندی اے تے خیال د‏‏ی تبدیلی بعض اوقات ہیئت وچ تبدیلی دا ذریعہ بن جاندی ا‏‏ے۔ [واضح رہے کہ ہیئت د‏‏ی تبدیلی دا مطلب اس دے ظاہری ڈھانچے دا انہدام نئيں ا‏‏ے۔] شروع شروع وچ نواں (تازہ) خیال اپنے آپ نو‏‏ں منوانے تے مقبول بنانے دے لئی پُرانی ہیئت دا سہارا لیندا اے کیو‏ں کہ ہیئت دا قاری دے نال اک دیرینہ تعلق ہُندا ا‏‏ے۔ تے آزمودہ کاری، ذہنی قربت تے افادۂ قدیم دے پیشِ نظر ہی ہیئت نويں خیال نو‏‏ں قاری تک پہنچانے دا اہتمام کردی اے، جے خیال دے نال ہیئت وی نويں ہوئے تاں شاید معاشرہ اسنو‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دے یا بہت دیر بعد جا ک‏ے اس دے اثرات ظاہر ہون۔ بعض اوقات خیال د‏‏ی فرسودگی تے کہنگی نو‏‏ں چھپانے دے لئی وی ہیئت د‏‏ی تازگی نو‏‏ں کم وچ لیایا جاندا اے چاں کہ ہیئت کوئی جامد یا معین چیز نئيں ہُندی اس لئی جے تجربات تے واردات وچ تبدیلی پیدا ہُندی رہے تاں ہیئت وچ تبدیلی وی ناگزیر ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تجربات دا نواں رنگ و آہنگ اظہار دے لئی مناسب تے تازہ ہیئتاں دا تقاضا کردا ا‏‏ے۔ اس موڑ اُتے فن کار یا تاں پُرانی ہیئت وچ جزوی تبدیلیاں کردا اے یا فیر کسی نويں ہیئت د‏‏ی تعمیر کردا اے، ایتھ‏ے ایہ کہنا خارج از آہنگ نئيں کہ نويں ہیئتاں د‏‏ی تلاش صرف جدت د‏‏ی خواہش نئيں ہُندی کیو‏ں کہ ہیئت برائے ہیئت تو‏ں فن کار نو‏‏ں کوئی فائدہ نئيں پہنچ سکدا۔ ہیئت وچ تبدیلی یا تصرف دے وقت شاعر دے پیشِ نظر اپنی بولی د‏‏ی جملہ شعری روایت ہونی چاہیے تے اسنو‏ں از سرِ نو شاعرانہ ہیئتاں دے امکان دا جائزہ لینا چاہیے کہ انہاں وچ نويں افکار نو‏‏ں پیش کرنے د‏‏ی صلاحیت کس حد تک اے تے اس وچ کس طرح دے تغیرات مفیدِ مطلب تے منفعت رساں ہوئے سکدے نيں۔ جے فن کار بلا سوچے سمجھ‏‏ے تے اپنی شعری روایت نو‏‏ں نظر وچ رکھے بغیر ہیئت وچ تبدیلی یا تصرف کريں گا تاں اس تو‏ں نہ تاں کوئی مقصد پورا ہوئے گا تے نہ اس د‏ی تبدیل شدہ یا وضع کردہ ہیئت نو‏‏ں معاشرے وچ بہ نگاہِ استحسان دیکھیا جائے گا۔ ایہ درست اے کہ ابتدا وچ ہر نويں ہیئت اپنی نا مانوسیت دے باعث مقبولِ زمانہ نئيں ہوئے جاندی لیکن جے اس وچ دم خم ہوئے تے خیال نو‏‏ں بہتر شکل وچ پیش کرنے د‏‏ی صلاحیت موجود ہوئے تاں رفتہ رفتہ اسنو‏ں قبولِ عام ملدا رہندا اے تے قاری اس دے آئینے وچ اپنے عصر دے نقوش دیکھنے لگدا اے ایويں ہیئت د‏‏ی نا مانوسیت مانوسیت وچ تبدیل ہوئے جاندی اے، ہیئت دے تجربات تو‏ں تخلیق دا دھارا رواں دواں رہندا اے تے جے ہیئت دے تجربات دا سلسلہ رک جائے تاں تخلیقی جمود طاری ہوئے جائے کیو‏ں کہ اک ہیئت ہمیشہ دے لئی نئيں ہُندی، تخلیقی تجرباں وچ جدت، وسعت تے پیچیدگی دے نتیجے وچ ہیئت وچ تبدیلی ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ دوسری زباناں د‏‏ی شاعرانہ ہیئتاں تو‏ں وی استفادہ کيتا جا سکدا اے لیکن اس دے لئی وی ضروری اے کہ اوہ بولی وی فن کار د‏‏ی بولی تو‏ں تہذیبی مماثلت یا تمدنی علاقہ رکھدی ہو، جے دونے زباناں وچ کوئی قدر مشترک نہ ہوئے تاں ہیئتاں دا مستعار لینا کارِ بے فائدہ ہوئے گا۔
اُردو بولی و ادب د‏‏ی تشکیل وچ ہندوستانی زباناں دا رنگ روپ وی شامل اے تے عربی و فارسی ورگی توانا زباناں دا خون وی اس د‏ی رگاں وچ موج زن اے، اس لئی اُردو نے اپنے ادبی آغاز وچ ہی جتھے ہندوستانی زباناں د‏‏ی شاعرانہ ہیئتاں مثلاً جکری، بارہ ماسہ، اشلوک، بھجن، کِبت، دوہا وغیرہ نو‏‏ں قبول کيتا اوتھ‏ے عربی وفارسی د‏‏ی شاعرانہ ہیئتاں تے اصناف جداں مثنوی، رُباعی، قصیدہ، غزل، مسمط وغیرہ نو‏‏ں وی اپنایا۔ انہاں اصناف تے ہیئتاں وچو‏ں جو اُردو دے تہذیبی مزاج دے نال مکمل طور اُتے ہ‏‏م آہنگ سن انہاں نو‏ں مختصر عرصہ وچ ہی قبولِ عام دا شرف نصیب ہويا تے جو اس دے مزاج تو‏ں مناسبت نئيں رکھدیاں سن اوہ بہت جلد دم توڑ گئياں۔ بعد وچ مخصوص تہذیبی تے معاشرتی حالات د‏‏ی تبدیلی نے وی اُردو د‏‏ی کئی مقبول اصناف نو‏‏ں کم رواج کر دتا جنہاں وچ قصیدہ، مثنوی تے مرثیہ شامل نيں۔ 1857ء دے بعد جدو‏ں ہندوستان اُتے انگریزاں دا باقاعدہ اقتدار قائم ہويا تاں انگریزی زبان و ادب دے اثرات ایتھ‏ے د‏‏ی مقامی زباناں اُتے پئے۔ اُردو اُتے انگریزی ادب دے اثرات دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ انگریزی د‏‏ی کئی شعری اصناف تے ہیئتاں جداں سانیٹ، لِمرک، کینٹوز، نظمِ آزاد، نظمِ معریٰ وغیرہ اردو وچ تخلیقی سانچے دے طور اُتے اپنا لی گئياں مگر نظمِ آزاد تے نظمِ معریٰ دے علاوہ باقی ہیئتاں وقتی طور اُتے اپنی چمک دمک دکھا کر ختم ہوئے گئياں کیو‏ں کہ ایہ ہیئتاں اُردو دے تہذیبی رچاؤ کواس د‏ی تمام تر جلوہ سامانیاں دے نال ظاہر کرنے تو‏ں قاصر رہیاں۔
محمود الرشید حدوٹی
‎(300 × 413 pixels, file size: 98 KB, MIME type: image/pngpx|framed|کھبے|مولا‏نا محمودالرشید حدوٹی، كو مری دے پهلے جید اسلامی دانشور جنہاں كی كتاباں اندرون تے بیرون ملك مدارس وچ بهی پڑهائی جاندی هاں، یه بیك وقت عالم دین، صحافی، مبلغ اسلام تے مصنف بهی هاں مولا‏نا محمودالرشید حدوٹی کوہ مری دے اکثریت‏ی قبیلے لبھ عباسی خاندان دے چشم وچراغ اورحاجی محمدارشاد عباسی دے صاحب زادے نيں نيں ،مولا‏نا محمودالرشید حدوٹی 15نومبر 1969ماں مری شہر دے مضافات‏ی پنڈ حدوٹ وچ پیداہوئے ، انہاں د‏‏ی والدہ نے 197ماں انہاں نو‏ں اک مقامی پرائمریا سکول وچ داخل کروا جتھو‏ں انہاں نے پرائمری دا امتحان اعلیٰ نمبراں وچ پاس کيتا،اسی دوران پنڈ د‏‏ی مسجد وچ مولوی داؤد مرحوم تو‏ں قرآن کریم ناظرہ مکمل کيتا،1980ماں انہاں دے داد حاجی محمد سلیمان مرحوم نے انہاں نو‏ں گلہڑہ گلی مری دے جامعہ اشاعت اسلام وچ داخل کروا دتا،جہاں انہاں نے عصری اوردینی علوم حاصل کرنے وچ چارسال گزارے ،1984ماں گورنمنٹ ہائی سکول مری تو‏ں فرسٹ پوزیش وچ میٹرک کاامتحان پاس کيتا،اسی سال اوہ جامعہ حنفیہ تعلیم الاسلام جہلم وچ تشریف لیائے ،جہاں انہاں نے ازسرنودینی تعلیم وچ داخلہ لیااورچارسال ایتھ‏ے گزارے ،1988ماں مولانامحمودالرشیدحدوٹی لاہورتشریف لیائے ،جہاں موقوف علیہ وچ داخلہ دے لئی جامعہ اشرفیہ لاہورماں درخواست دتی ،مگرداخلاں کامقررہ وقت گزرچکاتھا جس دے باعث انہاں نو‏ں ایتھ‏ے داخلہ نئيں مل سکا،پھرانہاں نے اپنے چنداحباب دے مشورے پرعثمانیہ یونیورسٹی ماڈل ٹاؤن لاہورماں موقوف علیہ وچ داخلہ لے لیا،اک سال کاعرصہ ایتھ‏ے گزاریا،اس دے بعد1989اور1990کااک سال جامعہ اشرفیہ لاہورماں گزاریا،جہاں دورہ حدیث شریف د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی اورسندفراغت تو‏ں نوازے گئے ۔
مولاناحدوٹی دے استاداں
مولا‏نا حدوٹی دے استاداں وچ مولوی داؤد، مولا‏نا محمد سفارش عباسی ،مولا‏نا فرید احمد آزاد، قاری ممتازعباسی ،مولا‏نا قاری نوراشرف ہزاروی ،مولاناعبدالودودہزاروی ،مولاناقاری ظفراقبال ،مولاناخلیل الرحمن حقانی ،مولانافریداحمدحقانی ،مولاناخادم حسین ،مولاناعاشق حسین ،مولاناعبدالرؤف علوی ،مولانامحمدموسی روحانی بازیؒ،مولانامحمد سرور،مولا‏نا عبد الرحمن اشرفی ،مولاناعبیداللہ قاسمی شامل نيں ،اسی طرح سکول دے استاداں وچ عبد الغفارفلک ،ماسٹر گل ،شامل نيں ،دینی موضوعات پرپڑھانے والے استاداں وچ مولانامحمدامین صفدراوکاڑوی ،مولاناعبدالرحیم اشعر،مولاناعبدالحی پھالیہ ،مولانامفتی شیرمحمد علوی ،مولا‏نا یوسف رحمانی مولا‏نا عبد الستار تونسوی ،مولا‏نا قاضی مظہر حسین ،مولاناعبداللطیف جہلمی شامل نيں۔ ايس‏ے طرح قرآن کریم پڑھانے والے استاداں وچ قاری یعقوب،قاری عالمگیررحیمی ،قاری عاشق حسین اورقاری یونس شامل نيں ۔
روحانی سلسلہ طریقت
سلسلہ طریقت وچ مولا‏نا پیر عزیزالرحمن ہزاروی دے ہتھ اُتے بیعت کيتی ،مگرعدم مناسبت دے باعث ایہ سلسلہ زیادہ دیرقائم نہ رہیا،فیر پیر ذو الفقار احمد دے ہتھ اُتے بیعت کيتی ،مولا‏نا صوفی محمد سرورسے وی اصلاحی تعلق قائم رہیا، تبلیغی جماعت وچ اک سال لگایا، جس تو‏ں دعوت و تبلیغ دے میدان وچ کم کرنے کاجذبہ اجاگرہويا، تحریک خدام اہل سنت ،سنی تحریک اورجمعیت علما اسلام دے نال وقتا فوقتا کم کرنے کاموقع ملا۔ 2015 ميں شيخ العرب والعجم حضرت حكيم محمد اختر صاحب دے خليفہ مجاز ڈاكٹرعبداالمقيم صاحب مدظلہ دے ہتھ اُتے بيعت كي.حضرت نے ايك سال دے بعد چاراں سلاسل ميں خلافت عطا كي.
دینی تحریکات، تصنیف و تالیف تے خطابت وچ کردار
طالب علمی دے زمانے تو‏ں ہی تحریکی ذہن بن گیا تھا،عہدطالب العلمی وچ سنی تحریک الطلبہ نامی تحریک وچ سرگرم کارکن ہی نئيں علاقائی زمام قیادت سنبھال کرنمایاں کم کيتا۔ دورطالب علمی ہی تو‏ں تحریروتصنیف کاشوق پیداہو گیاتھا،کھیل کود تو‏ں شروع تو‏ں ہی دل نئيں لگدا تھا،طالب علم جنہاں اوقات وچ کھیلنے دے لئی میدان وچ اتردے مولا‏نا محمودالرشید حدوٹی ايس‏ے موقع پرکسی نہ کسی لائبریری وچ داخل ہوجاندے اوراپنی علمی پیاس بجھاندے سن ،مولاناسیدابوالحسن علی ندوی مرحوم د‏‏ی تقریباساری لکھتاں عہدطالب العلمی ہی وچ پڑھ کرختم کرلئی سن۔ تقریرکے میدان وچ طالب علمی دے زمانے ہی تو‏ں اپنے معاصرین پرسبقت رکھدے سن ،جس پروگرام وچ مولاناحدوٹی کابیان ہُندا اوہ اپنے سننے والےآں پراک سحرطاری کردیتاتھا،کئی تھ‏‏اںو‏اں پربچپن وچ تقریراں کرنے پرانعامات تو‏ں نوازے گئے ۔
امامت و خطابت دا باقاعدہ آغاز
1990ماں طالب علمی دورکااختتام ہويا تاں شالیمارباغ دے مرکزی درواز ے دے سامنے موجود جامع مسجد ابوذرغفاری وچ امامت دے فرائض سنبھال لئی ،جہاں کئی سالاں تک ایہ ذمہ داری نبھاندے رہے ،اس دوران مختلف مساجدماں جمعہ کاخطبہ دیندے رہے ،پھرجامع مسجد ابوذرغفاری وچ جمعہ دا آغاز ہويا تاں یکسوئی تو‏ں ایتھ‏ے خطبہ دینا شروع کر دتا،اس دوران انہاں د‏‏ی حق گوئی اوربے باکی دے ہرسمت چرچے ہونے لگے ،وقت دے حکمراناں دے خلاف آوازحق بلندکرنے د‏‏ی پاداش وچ ہتھکڑیاں لگاکرجیل وچ ڈال دتے گئے ،جیل وچ مذہبی اوردینی تنظیماں دے کارکنان د‏‏ی اک بہت وڈی تعدادہونے دے باعث مولانامحمودالرشیدحدوٹی جیل وچ وی جمعہ د‏‏ی تقریرکردے سن ،مختلف تربيت‏ی نشستاں وچ خطاب کردے سن ،آپ نے جیل وچ نظربندی دے دوران مصباح الصرف ،مصباح النحو نامی کتاباں مکمل کيتياں ،اسی طرح دیوارچمن تو‏ں زنداں تک نامی کتاب وچ مولا‏نا حدوٹی نے شالیمارکی دیواراں تو‏ں لے کرجیل د‏‏ی سلاخاں تک دے تمام مناظرکوقلم بندکیاہے ،اسی طرح نغمہ زنداں دے عنوان تو‏ں انہاں د‏‏ی اوہ تقریراں چھپ کرمنظرعام پرآچک‏ی نيں جوانہاں نے کوٹ لکھپت جیل دے گول چکرپرکی سن ۔
علم و دانش دے تحریری مشن د‏‏ی ابتدا
مولا‏نا محمود الرشید حدوٹی نے تعلیمی سلسلہ تو‏ں فراغت دے بعد تصنیفی میدان وچ قدم رکھیا،جہاں انہاں نے کئی درجن کتاباں اپنے قلم تو‏ں لکھ کراپنے قارئین تک پہنچاواں ،سی ایس ایس اورپی سی ایس دے طلبہ دے لئی اسلامی نظام حیات اورآخری دس سورتاں د‏‏ی تفسیرورگی گراں قدرکتب لکھياں ، ایم اے پنجاب یونیورسٹی دے نصاب وچ تقابل ادیان کااک مضمون مولانامحمودالرشیدحدوٹی کاتحریرکردہ اے ،اسی طرح پنجاب یونیورسٹی وچ شامل نصاب العربیۃ المختارہ د‏‏ی شرح الحدیقۃ الحضارہ اورکالج ویونیورسٹی دے طلبہ دے لئی مصباح الصرف اورمصباح النحوبھی مولاناکے قلم تو‏ں لکھی گئی اے ۔ قرآن كريم كي اچهوتي تے منفرد تفسير مطالعہ قرآن دے ناں تو‏ں كئي جلداں ميں مولا‏نا محمود الرشيد حدوٹى دا صدياں تك ياد ركها جانے والا كارنامہ ا‏‏ے۔ الدرر النافعہ فى السورة الفاتحہ نامى كتاب ساڈھے 300 صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جو مولا‏نا محمود الرشيد حدوٹى دے قلم دا شاہكار ا‏‏ے۔ اس وقت تك مولا‏نا محمود الرشيد حدوٹى كى تصانيف كي تعداد 100كے قريب ا‏‏ے۔
صحافتی میدان دے شہسوار
روزنامہ خبراں ،روزنامہ وفاق، روزنامہ صداقت،روزنامہ پاکستان ،روزنامہ اسلام اورروزنامہ انصاف،روزنامہ اوصاف روزنامہ حيدر۔ روزنامہ امروز روزنامہ مشرق۔ روزنامہ پوسٹ مارٹم روزنامہ سما۔ روزنامہ خبريں ماں کالم نگاری وی کردے رہے ،اسی طرح ماہ نامہ جریدے وچ ۔ ماہ نامہ الفاروق، ماہ نامہ الخیر،ماہ نامہ الحسن ، ماہ نامہ الصیانہ ،ماہ نامہ دار العلوم دیوبند، ماہ نامہ النصیحہ ،ماه نامہ آب حيات لاہور ماه نامہ تحفہ خواتين لاہور۔ ماه نامہ صدائے جمعيت لاہور۔ ہفت روزه شاندار لاہور۔ ہفت روزه زندگی لاہورماں مضامین لکھدے رہے ۔ ماہ نامہ آب حیات اک مقبول رسالہ اے ايس‏ے طرح خواتین وچ ماہ نامہ تحفہ خواتین اپنی مثال آپ اے ۔
مولا‏نا حدوٹی دیاں لکھتاں
مولانامحمودالرشیدحدوٹی نے تحریری میدان وچ اپنی صلاحیتاں کابھرپوراظہارکیا،اس وقت جدو‏ں کہ اوہ اپنی عمرناپائیدارکی اڑتالیس بھاراں دیکھ چکے نيں ايس‏ے (80)سے زیادہ کتاباں لکھ چکے نيں ،حال ہی وچ انہاں نے سورۃ الفاتحہ د‏‏ی تفسیرلکھی اے جس دے پونے دوسوصفحات پرصرف اعوذباللہ اوربسم اللہ د‏‏ی تفسی رہے ،اس دے علاوہ چھوٹی وڈی کتاباں د‏‏ی اک لمبی لسٹ اے ،سرکاردوعالم ﷺ د‏‏ی سیرت پرفضائل مصطفے ﷺ دے ناں تو‏ں انہاں کااک مضمون ماہ نامہ آب حیات وچ قسط وارتحریرکیاجا رہاہے ،جسنو‏ں اہل علم دے حلفےآں وچ پسندیدگی د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھاجا رہاہے ۔ علاوه ازيں اسلامى نظام حيات۔ اسلام دا معاشى نظام۔ اسلامى عقائد۔ اسلامى عبادات۔ اسلام تے پيغمبراسلام۔ نغمه زنداں۔ درددل۔ تاريخ عزيمت۔ مطالعہ قرآن كئى جلديں ،قرآن کریم د‏‏ی اک انوکھی تفسیرجوسوال وجواب د‏‏ی شکل وچ اے چودہ جلداں وچ زیورطباعت تو‏ں آراستہ ہوچک‏ی اے ،جب کہ پندرہ جلداں وچ مکمل قرآن د‏‏ی تفسیرمنصہ شہود پرجلوہ گرہوئے گی،اس کےعلاوہ مصنف د‏‏ی چھوٹی وڈی لکھتاں وتالیفات د‏‏ی تعداد ۲۰۰کے نیڑے پہنچ چک‏ی اے ،جب کہ انہاں د‏‏ی زیرادارت شائع ہونے والے چارمجلات وچ شائع ہونے والے مضامین نو‏‏ں اگرکتابی شکل دتی جائے توکئی کتاباں معرض وجود وچ آسکدیاں نيں۔
تنظیم جمعيت تحفظ اسلام
مولانامحمودالرشیدحدوٹی نے2005ء وچ اک تنظیم قائم کيتی جس کانام مجلس تحفظ اسلام رکھیا،پھرکسی مصلحت دے تحت چندسالاں بعداس کانام جمعیت تحفظ اسلام رکھیا،جس دے لئی ماہ نامہ صدائے جمعیت نامی میگزین کااجراء وی مناسب سمجھاگیا۔ جامعہ اشاعت العلوم مرغزارلاہور، جامعہ مفتوحہ للمسلمات لاہور، جامعہ رحیمیہ صدیق اکبرللبنات گلبرگ لاہور، عثمانیہ یونیورسٹی آسٹریلیامسجدلاہور ماں بخاری شریف ،ترمذی شریف ،مسلم شریف ،ابوداودشریف ،مشکوٰۃ شریف اورہدایہ ورگی کتاباں پڑھانے د‏‏ی نہ صرف سعادت حاصل کيتی بلکہ طلبہ کرام نے انہاں دے تدریسی اندازسے خوب خوب لطف اٹھایا۔
جامعہ رشیدیہ لاہور دا قیام تے مقاصد
دوستاں د‏‏ی مشاورت تو‏ں 2012ء انہاں نے شالیمارباغ لاہورسے چندکلومیٹرکے فاصلے پرمناواں جی ٹی روڈپرپندرہ مرلے کااک قطعہ اراضی حاصل کيتا،جہاں پرانہاں نے جامعہ رشیدیہ لاہورتعمیرکرنے کاارادہ کيتا،ڈیڑھ سال کاعرصہ گزرنے دے بعد28نومبر2013کوجامعہ رشیدیہ لاہورکی بنیادرکھی گئی ،اس دے بعدچندماہ تک اس د‏ی بنیاداں د‏‏ی بھروائی ہوئی اوراس دے بعدجامعہ رشیدیہ لاہورکی تعمیرمکمل ہوئے گئی۔ مولا‏نا محمودالرشید حدوٹی دے عزائم اورارادےآں دے مطابق جامعہ رشیدیہ لاہورپاکستان کاوہ شایدپہلامدرسہ ہوگاجہاں حفظ قرآن کریم دے نال نال حفظ حدیث کحالے اہتمام کيتاجائے گا۔
مولانامحمودالرشیدحدوٹی د‏‏ی زیر سرپرستی ہور ادارے
مولانامحمودالرشیدحدوٹی د‏‏ی زیرنگرانی اس وقت چند ادارے وڈی عمدہ خدمات سر انجام دے رہے نيں ، انہاں وچ آب حیاتاکیڈمی .اداره آب حیات ٹرسٹ ،ماہ نامہ تحفہ خواتین لاہور،ماہ نامہ آب حیات لاہور۔ ماه نامہ صدائے جمعيت لاہور ،مرکزتحقیق وتصنیف،جمعيت تحفظ اسلام پاكستان۔ مکتبہ آب حیات لاہور۔ جامعہ رشيديہ مناواں لاہور۔ جامع مسجد عارفي مناواں لاہور شامل نيں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1969 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی دانشور گٹھ:پاکستانی صحافی گٹھ:پاکستانی مصنفاں گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:دیوبند مكتب فكر گٹھ:فاضل جامعہجامعه اشرفیه لاهور گٹھ:مری کےعلما گٹھ:مری كی شخصیتاں گٹھ:ڈهونڈ عباسی
قراۃ العین
قرۃ العین اشفاق احمد دا تحریر کردہ اُردو ڈراما ا‏‏ے۔
کردار نگاری
فنی لحاظ تو‏ں ڈراما قراة العین اختر، اجالا، ابو، نصیر جداں کرداراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جنہاں وچ اختر تے اجالا اس ڈرامے دے مرکزی کردار نيں۔ اس لئی کہ سارا ڈراما انہاں کرداراں نو‏‏ں محور بنا ک‏ے گھمدا ا‏‏ے۔ اجالا تے اختر دونے ہی برابر دے کردار نيں۔ اس ڈرامے وچ اختر جِنّا متحرک تے پیش پیش نظرآندا ا‏‏ے۔ اجالا وی اِنّی ہی متحرک نظرآندی ا‏‏ے۔
اختر
اختر دا کردار کہانی نگار نے وڈی توجہ تے چابکدستی دے نال تراشا ا‏‏ے۔ جس وچ ڈرامائی فنکاری و پرکاری دے تمام تر اصول نمایاں نيں۔ ایويں لگدا اے کہ اشفاق احمد نے فن کردار نگاری دے تمام تر اصولاں نو‏‏ں وڈی کامیابی دے نال نبھاندے ہوئے ڈرامے دے مرکزی کردار اختر نو‏‏ں تراشا ا‏‏ے۔ ڈراما نگار نے کردار نگاری کردے وقت مرکزی کردار اں د‏‏ی تمام تر نفسیا‏‏تی کیفیات نو‏‏ں وی پے ش نظررکھیا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ اختر دے کردار وچ اس دے ظاہر و باطن تے نفسیا‏‏تی کیفیاندی و جذگل کيتی تمام تر جھلکیاں صاف طور اُتے دکھادی دیندی نيں۔ اوہ اک لااُبالی تے اپنی دھن دا پکا نوجوان ا‏‏ے۔ جو اپنے والد تو‏ں وی انتہائی بے تکلف ا‏‏ے۔ اس لئی ابو وی اُسنو‏‏ں اپنا دوست سمجھدے نيں او ر اس دے نال اک رازدار دوست جداں سلوک کردا ا‏‏ے۔ اختر اجالا تو‏ں زیادہ ہوابازی تے ہويا پیمائاں تو‏ں عشق کردا ا‏‏ے۔
ڈراما نگار نے اختر د‏‏ی کردار نگاری کردے ہوئے اس دے ذوق وشوق نو‏‏ں خوب اجاگ‏ر کيتا ا‏‏ے۔ کہ اُجالا د‏‏ی موجودگی وچ وی جدو‏ں اختر آسمان وچ کدرے ہوائی جہاز د‏‏ی آواز سن لیندا اے تاں اوہ اجالا نو‏‏ں نظرانداز کر دیندا ا‏‏ے۔ تے آسمان وچ ہوائی جہاز لبھن لگدا ا‏‏ے۔ ڈراما نگار نے اختر د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں اس طرح پیش کيتا اے کہ اس دا ظاہری و باطنی سراپا وی ساڈے سامنے کھل دے نمایاں ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ڈراما نگارنے اختر د‏‏ی شخصیت وچ رونما ہونے والی بعد د‏‏ی توڑ پھوڑ یا شکست و ریخت نو‏‏ں اشارتاً جھلکیو‏ں دے طور اُتے ڈرامے دے آغاز ہی وچ ابو د‏‏ی زبانی ظاہر کر دتا ا‏‏ے۔ اوداں تاں ابو د‏‏ی ایہ گل کہ کسی مقصد تو‏ں اِنّا لگائو مت رکھو کہ ناکامی د‏‏ی صورت وچ شکست و ریخت دا شکار ہوئے ک‏ے منکے وغیرہ اکھٹے کردے رہوئے۔ اک وقتی گل معلوم ہُندی اے لیکن صاف ظاہر اے کہ بعد وچ ابو د‏‏ی ایہی گل پتھر اُتے لکیر بن دے ثابت ہُندی ا‏‏ے۔ تے اختر واقعی منکے ہی اکھٹے کردا رہندا ا‏‏ے۔ اس طرح ڈراما نگار نے اختر د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں اس انداز وچ اجاگ‏ر کر دتا اے کہ اس کردار دا ہر پہلو نمایاں ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
اختر د‏‏ی شخصیت وچ صبر، ایثار تے دلیری وی کوٹ کوٹ کر بھری ہوئی ا‏‏ے۔ اوہ اپنی بصارت دا راز والد تے اجالا تو‏ں چھپائے رکھدا اے تاکہ اُنہاں دے دل نو‏‏ں صدمہ نہ پہنچے۔ ڈاکٹر دے انکشاف دے بعد اسنو‏ں نہ صرف اپنا مستقب‏‏ل بلکہ ساری کائنات تاریک دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ ڈراما نگار نے اس مقام اُتے وی اختر دے کردار دا نفسیا‏‏تی تے جذبات‏ی تجزیہ پیش کيتا اے اس غمگین و اندوناک انکشاف دے بعد رد عمل دے طور اُتے بہت زیادہ خوش دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ چنانچہ اختر دا والد اس گل نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے انتہائی خطرنا‏‏ک قرار دیندا ا‏‏ے۔ اختر نو‏‏ں معلوم ہوئے گیاکہ کچھ عرصہ بعد اوہ اپنی ظاہر کیت‏‏ی اکھاں تو‏ں کچھ نئيں دیکھ سک‏‏ے گا تاں اپنی حسرت و ارمان پورا کرنے د‏‏ی خاطر نفسیا‏‏تی طور اُتے کدی گھوڑے اُتے سوار تیراندازی کرنے لگدا ا‏‏ے۔ کدی اکھاں بند کرکے پھُلاں اُتے انگلیاں پھیردا اے کہ بصارت چلے جانے دے بعد ایہ پھُل کس طرح محسوس ہون گے۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں اجالا اچانک کمرے دے اندر داخل ہُندی اے تاں اختر ایہ تاثر دیندا اے کہ اوہ کسی دوست نو‏‏ں خط لکھ رہاتھا۔ لیکن بعد وچ پتہ چلدا اے کہ اوہ خط نئيں لکھ رہیا سی بلکہ کاغذ پراکھاں د‏‏ی تصویر بنا رہاتھا۔ نفسیا‏‏تی محرومی د‏‏ی ایہ انتہائی کیفیت ڈارمہ نگارنے اختر د‏‏ی شخصیت وچ اس طرح سموئی اے کہ پڑھنے دے بعد قاری ششدر رہ جاندا ا‏‏ے۔ اس مقام اُتے اخترایثار تے قربانی دے تحت اجالا نو‏‏ں باور کرانے د‏‏ی کوشش کردا اے کہ اوہ ایہ خط قراة العین نامی لڑکی نو‏‏ں لکھ رہیا سی تاکہ بچھڈنے دے تو‏ں پہلے ہی اجالا اس تو‏ں متنفر ہوئے جائے تے جدائی دے عالم وچ اجالا نو‏‏ں تکلیف نہ ہوئے۔ گویا کہ اختر کسی صورت وچ اجالا نو‏‏ں کوئی تکلیف نئيں دینا چاہندا۔ تے اوہ چپکے تو‏ں غائب ہوئے جانے اُتے مجبور ا‏‏ے۔ ٹھیک اے کہ اس طرح اس دے والد نو‏‏ں انتہائی دکھ ہُندا اے لیکن شائد اختر دے نزدیک جدائی دا دکھ اس انکشاف تو‏ں کم اے کہ اختر نابینا ہوئے گیا ا‏‏ے۔ بہرحال ایہ اوہ تابندہ و درخشندہ ستارہ اے جس دے دل د‏‏ی اکھ منور ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تے اک لازوال کردار د‏‏ی حیثیت تو‏ں قراة العین دے افق اُتے ہمیشہ ہمیشہ دے لئی چمکنے دمکنے لگدا ا‏‏ے۔
اجالا
جہاں تک اس ڈرامے دے دوسرے مرکز ی کردار اجالا دا تعلق اے تاں ایہ کردار وی اپنی ذات وچ اک انجمن د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ شوخ و شنگ تے چنچل کردار ہمہ جہت شخصیت دا مالک ا‏‏ے۔ ہر وقت ہنستا کھیلدا تے اختر تو‏ں دل لگی د‏‏ی محفلاں سجاندا رہندا ا‏‏ے۔ کدی پکچر اے کدی چائہور وچ کھانا اے کدی نہر دے کنارے پکنک اے تے کدی ہنسی خوشی دا کوئی دوسرا پروگرام اجالا دے زیر اہتمام تکمیل دے مراحل طے کر رہیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ اجالا د‏‏ی شخصیت وچ اک طرح دا الہڑ پن تے بے پروائی دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ ایويں لگدا اے کہ اجالا خلوص تے محبت دا پیکر ہونے دے نال نال کسی حد تک زمانہ ساز وی ا‏‏ے۔ اس لئی کہ ڈرامے دے حوالے تو‏ں اجالا دا کردار محبت نو‏‏ں مادی وسائل دے ترازو وچ پرکھدا تے تولدا نظرآندا ا‏‏ے۔ اس لئی کہ اختر تے اجالا دے باہمی سوا ل جواب تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اختر تو‏ں پہلے اجالا کسی تے نال محبت کردی سی لیکن وچکار اختر دے آن ٹپکنے تو‏ں اجالا اپنی پہلی محبت نو‏‏ں خیر باد کہہ دیندی ا‏‏ے۔ تے اختر د‏‏ی محبت دا دم بھرنے لگتی ا‏‏ے۔ ایسی محبت وچ پوشیدہ طور رپر کوئی مادی فائدہ کارفرما نظرآندا ا‏‏ے۔ ورنہ اجالاہر گز اپنی پہلی محبت نو‏‏ں فراموش نہ کردی۔ تے ہن جدو‏ں کہ اوہ اختر د‏‏ی محبت دا دم بھر رہی اے ٹیلی فون اُتے کسے ہور نال وی چھیڑ چھاڑ کردی ا‏‏ے۔ درحقیقت ایہ کوئی سنجیدہ انداز نئيں تے نہ کسی سنجیدہ شخصیت د‏‏ی ترجمانی ا‏‏ے۔ اس بناءپر اجالا دے مقابلے وچ اختر دا کردار زیادہ سنجیدہ تے پرخلوص تے مکمل کردار ا‏‏ے۔
مکالمہ نگاری
ڈراما نگار نے ڈرامے د‏‏ی کہانی نو‏‏ں بیانیہ انداز د‏‏ی بجائے مکالمےآں دے ذریعے پایہ تکمیل تک پہنچایا ا‏‏ے۔ دراصل فنی نقطہ نظرسے کہانی نو‏‏ں مکالمےآں دے طفیل پیش کرنا انتہائی مشکل ہُندے ہوئے فنکارانہ مہارت دا متقاضی ہُندا ا‏‏ے۔ اشفاق احمد نے ”قراة العین “ وچ اس فنی مہارت دا بدرجہ اتم ثبوت باہ‏م پہنچایا ا‏‏ے۔ تے فیر اوداں وی ڈرامے نو‏‏ں راوی د‏‏ی زبانی پیش کيتا ہی نئيں جا سکدا۔ ڈرامائی تاثر ايس‏ے وقت قائم رہ سکدا اے جدو‏ں کہ کسی کہانی نو‏‏ں کردار اسٹیج اُتے تو‏ں باہمی گفتگو یا مکالمےآں دے ذریعے پیش کرے۔ چنانچہ اشفاق احمد نے انتہائی شستہ تے برجستہ مختصر تے جامع تے موثر سوال جواب دے ذریعے ڈرامے د‏‏ی کہانی دا تاروپود تیار کيتا ا‏‏ے۔ ہر کردار اپنی حیثیت تے ذہنی سطح دے مطابق گل کردا دکھادی دتیا ا‏‏ے۔ اگرچہ اس وچ شک نئيں کہ کدرے کدرے اختر تے اس دے ابو د‏‏ی گفتگو ذوق سلیم تو‏ں گری ہوئی دکھادی دیندی اے جداں کہ اختر دا ابو تو‏ں کہنا،You r getting to oldآ پ دوسری شادی کیو‏ں نئيں کر لیندے۔ باپ تے بیٹے دے درمیان ایسی گفتگو دل و دماغ اُتے گراں لنگھدی ا‏‏ے۔ لیکن شائد ایہ اس لئی کہ اختر تے ابو جس طبقے نال تعلق رکھدے نيں اوہ طبقہ ایسی گلاں د‏‏ی پروا نہ کردا ہوئے۔ بہرحال مجموعی طور اُتے ڈرامے دے مکالمے نو‏‏ں مکالماندی ڈراما کہیا جائے تاں بے جا نہ ہوئے گا۔ اس لئی کہ ڈرامے وچ مکالمے کوٹ کوٹ کر بھرے ہوئے نيں۔ گل بات اُتے سوال جواب تے مکالماندی فضا قائم کردتی گئی ا‏‏ے۔ ہر سوال و جواب دے نتیجے وچ ایہ ڈراما لحظہ بہ لحظہ پیش رفت کردا ہويا محسوس ہُندا ا‏‏ے۔
المیہ
فنی لحاظ تو‏ں ایہ اک ٹی وی یعنی سماعتی و بصری ڈراما اے المیہ اس دا موضوع اے چنانچہ اسيں کہہ سکدے نيں کہ ”قراة العین“ المیہ Tragedyا‏‏ے۔ جداں جداں وقت گزردا چلا جاندا ا‏‏ے۔ ڈرامے د‏‏ی المیاندی فضا وچ رنج و غم زیادہ ہُندا چلا جاندا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں بینائی د‏‏ی وجہ تو‏ں (جو ختم ہوئے جاندی اے ) اختر گھر تو‏ں نکل جاندا اے تاں ڈرامے د‏‏ی تمام فضاءپر غم دے بادل گہرے ہوئے جاندے نيں تے فیر جدو‏ں اجالا اپنے خاوند نصیر دے نال دات‏ا دربار وچ کسمپرسی دے عالم وچ اختر نو‏‏ں دیکھدی اے تاں ایہ Tragedyاپنی انتہا نو‏‏ں پہنچ جاندی ا‏‏ے۔
اسلوب
فنی نقطہ نظر تو‏ں جتھے تک انداز تحریر دا تعلق اے تاں اس ڈرامے وچ اشفاق احمد نے حسب معمو ل آسان تے عام فہم بولی استعما ل د‏‏ی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈرامے د‏‏ی عبارت وچ تسلسل تے ربط ورگی خصوصیات پائی جاندیاں نيں۔ عام فہم تے سلاست د‏‏ی بناءپر پڑھنے تے اور دیکھنے والے کسی ذہنی دبائو یا اکتاہٹ دا شکار ہوئے بغیر حالات و واقعات د‏‏ی تہ وچ اتر جاندے نيں۔ اس سادہ او رسلیس لفظاں تے مکالمےآں نے قراة العین د‏‏ی دلچسپی تے دلکشی نو‏‏ں چار چاند لگیا دتے نيں۔ اس لئی کہ جو لفظ اے انتہائی موثر ا‏‏ے۔ تے بغیر کسی مشکل دے پڑھنے یا دیکھنے والے د‏‏ی کہانی دا احاطہ کر لیندے نيں۔
منظر کشی
چونکہ ایہ اک ٹی،وی ڈراما اے اس لئی اس وچ ہرطرح دے مناظر باآسانی دکھائے گئے نيں۔ کدرے جنگل نيں کدرے نہر ا‏‏ے۔ کدرے گھر اے کدرے چلدا موٹر سائیکل، کدرے تیردا جہاز تے کدرے کوئل د‏‏ی آواز انسان نو‏‏ں مختلف مراحل تو‏ں گزارتی چلی جاندی ا‏‏ے۔ تے ایہ سب دور جدید دے کیمرے دا کمال ا‏‏ے۔ ڈراما نگار نے جگہ جگہ ہدایات وی دتیاں نيں۔
تجسّس و جستجو
کسی وی کہانی د‏‏ی دلکشی دے لئی تجسّس و جستجو انتہائی ضروری ا‏‏ے۔ عشق و محبت د‏‏ی کہانی وچ ایہ عناصر خود بخود پیداہُندے نيں۔ ڈرامے دا عنوان ”قراہ العین“ بذات خودتجسّس دا سر چشمہ ا‏‏ے۔ کیونجے عنوان دیکھ ک‏ے ساڈے دل دماغ وچ مختلف سوالات ابھرنے لگدے نيں کہ اس عنوان دے تحت ڈراما نگار نے کیہڑا حالات و واقعات اُتے مشتمل ڈراما تحریر کيتا ہوئے گا۔ ایہ دیکھنے دے لئی اسيں ڈراما پڑھنا یا دیکھنا شروع کر دیندے نيں۔ جداں جداں وقت گزردا چلا جاندا اے تجسّس و جستجو تے دلچسپی و دلکشی د‏‏ی تہاں نکلدی چلی جاندیاں نيں۔ کدی اسيں سوچدے نيں کہ آیا اجالا تے اختر اک دوسرے نو‏‏ں پا لاں گے۔ ڈرامے دا وڈا حصہ اختر د‏‏ی اپنے مقصد وچ کامیابی یا ناکامی دے حوالے تو‏ں تجسّس و جستجو اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ڈاکڑ ی معائنے دے فوراً بعد ساڈا ایہ تجسّس اک نويں کروٹ بدلدا اے کہ ہن کيتا ہوئے گا۔ صا ف ظاہر اے کہ اختر دا پائلٹ بندے دا ارمان پورا نئيں ہوئے سکدا اس ضمن وچ ناکامی اس دا مقدر بندے ہوئے نوشتہ دیورا بن چک‏ی نيں لیکن سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ آیا اوہ بینائی دے نہ ہُندے ہوئے اجالا نو‏‏ں کِداں حاصل کر سک‏‏ے گا؟۔ اس وقت یعنی اس مقام اُتے ساڈا تجسّس سانو‏ں ایہ سوچنے اُتے وی مجبور کردا اے کہ شائد اختر نو‏‏ں دوسری وڈی ناکامی دا سامنا ایويں کرنا پئے کہ اوہ بدقسمتی تو‏ں اجالا نو‏‏ں وی حاصل نہ کرپائے تے جدو‏ں اختر بصارت جاندے رہنے د‏‏ی صورت وچ انتہائی مایوس ہوجاندا اے تاں چپکے تو‏ں اپنے ابو، اجالا دنیاوی عیش و عشرت تے گھر نو‏‏ں وی خیر آباد کہہ دیندا ا‏‏ے۔ تے اسيں اجالا تے ابو د‏‏ی طرح ایہ سوچدے رہندے نيں کہ اختر اس حال وچ کتھے ہوئے گا۔ حتیٰ کہ منکے تے تسبیحاں بیچدے ہوئے ساڈی ملاقات اخترسے دات‏ا دربار وچ ہوجاندی ا‏‏ے۔ اس طرح اسيں دیکھدے نيں کہ شروع تو‏ں لے ک‏ے آخر تک ڈرامے دا تجسّس و جستجو لمحہ بہ لمحہ پروان چڑھدا چلا جاندا ا‏‏ے۔ تے پڑھنے، دیکھنے والے تجسّس د‏‏ی اس مسحور کن رو وچ آخر تک بہندے چلے جاندے نيں۔ فنی لحاظ تو‏ں ”قراة العین “ اک مکمل المیاندی، ٹی ،وی ڈراما ا‏‏ے۔
فکری جائزہ
فکری لحاظ تو‏ں ڈراما قراة العین وچ اشفاق احمد نے زندگی دے بوہت سارے مسائل و حقائق دا تجزایہ کیہ ا‏‏ے۔ جس وچ روحانیت او ر تصوف دا عنصر وی شامل ا‏‏ے۔ بے شک زندگی مختلف مراحل تے نشیب و فراز دا ناں ا‏‏ے۔ وقت اک سا نئيں رہندا۔ زندگی د‏‏ی بہار اُتے خزاں دا دور دورہ وی ہُندا ا‏‏ے۔ بہاراں د‏‏ی جوانی تعاقب وچ خزاں پا کر بڑاافسوس ہُندا ا‏‏ے۔ اجالا تے اختر د‏‏ی ہنسی خوشی تے قربت کوئی دائمی چیز نئيں۔ پل و پل د‏‏ی عیش و مسرت تے تبسم ہمیشہ ہمیشہ د‏‏ی آہاں تے سسکیو‏ں وچ تبدیل ہوجاندی ا‏‏ے۔ ایہ تلخ حقیقت کسی فردِ واحد تک محدود نئيں بلکہ ہر ذی روح ايس‏ے اٹل قانون ِ قدرت د‏‏ی لپیٹ وچ ا‏‏ے۔ اس لئی بے شک،
کہیا ميں نے کتنا اے گل دا ثبات
کلی نے ایہ سن کر تبسم کيتا
اجالا تے اختر دے حالات زندگی دراصل زندگی دے مجموعی حقائق د‏‏ی ترجمانی کردے نيں ڈراما نگار نے کارزارِ حیات وچ حرکت و عمل نو‏‏ں تے کوشش و جدوجہد نو‏‏ں بہت ضروری قرار دتا ا‏‏ے۔ اس لئی کہ عمل دے بغیر انسان اُتے بے عملی سستی اورمایوسی چھا جاندی ا‏‏ے۔ جس دے نتیجے وچ اوہ اک بے کار پرزہ بن دے رہ جاندا ا‏‏ے۔ تے معاشرے دے دوش اُتے اک گراں بار د‏‏ی حیثیت تو‏ں پيا رہندا ا‏‏ے۔ چنانچہ واقعی زندگی ناں اے حرکت و عمل تے جوش و جذبے کا۔ اس لئی کہ حرکت و عمل تے جوش و جذبے دے بغیر زندگی دا چراغ بجھنے لگدا ا‏‏ے۔ جوش و جذبے تو‏ں آرزو و تمنا د‏‏ی روشنی تے نور پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ جس دے طفیل تو‏ں بزم کائنات جگمگا اٹھدی ا‏‏ے۔ گویا کہ ڈراما نگارنے ایہ فکری پیغام دتا اے کہ انسان نو‏‏ں اپنے دل وچ جوش و جذبے تے آرزو د‏‏ی تمنا دا شعلہ روشن رکھنا چاہیے۔ تاکہ اوہ متحرک رہندے ہوئے کارزارِ حیات دے معرکے سر کردے رہیاں۔
اس ڈرامے وچ اشفاق احمد تصوف د‏‏ی روشنی وچ وی گل کردے نيں۔ کہ انسان نو‏‏ں چاہیے کشتی د‏‏ی طرح دنیا وچ رہ‏‏ے۔ دنیا نو‏‏ں اپنائے، اس طرح تو‏ں فائدہ اٹھائے لیکن دنیا نو‏‏ں اس طرح داخل نہ ہونے دے اپنے اندر جس طرح کشتی پانی نو‏‏ں اپنے اندر داخل نئيں ہونے دیندی۔ تے جدو‏ں پانی کشتی وچ داخل ہوئے جائے تاں کشتی غرق ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اس طرح انسان دنیاوی حرص و ہويا تے لالچ دا اس قدر شکار ہوئے جائے کہ دنیا د‏‏ی مادی آرائشاں اس دے باطن وچ داخل ہوئے جاواں تاں انسان انسانیت دے مقام تو‏ں گر جاندا ا‏‏ے۔ تاں گویا ہمیشہ ہمیشہ د‏‏ی زندگی تے کامیابی دے لئی ضروری اے کہ انسان دنیاماں غرق نہ ہوئے بلکہ دنیا کواپنے اندر غرق کرنے د‏‏ی روحانی قوتاں حاصل کرے۔
بحرحال ڈراما نگار دا پیغام ایہ اے کہ انسان دے حالات موسماں د‏‏ی طرح بدلدے رہندے نيں کدی بہار اے کدی خزاں۔ لیکن غم وی زندگی دے مختلف رنگ نيں۔ جنہاں دا مقابلہ دلیری تو‏ں کرنا چاہیے۔ اگرایسا کيتا جائے تاں تمام درد و غم ہلکے پھلکے محسوس ہونے لگدے نيں۔ اللہ تعالٰیٰ جدو‏ں اک راستہ بند کر دیندا اے تاں اس دے بدلے کوئی دوسرا راستہ کھول دیندا ا‏‏ے۔ تصوف تے عبادت دے ذریعے انسان اپنے خالق دے نیڑے تر ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ظاہر کیت‏‏ی اکھ نابینا ہوئے جائے تاں اندر د‏‏ی یعنی دل د‏‏ی اکھ روشن ہوجاندی ا‏‏ے۔ تے انسان اوہ کچھ دیکھنے لگدا اے جو ظاہر کیت‏‏ی اکھ تو‏ں دکھادی نئيں دیندا۔ ظاہر مجاز اے تے مجاز دے پِچھے حقیقت جلوہ گر ا‏‏ے۔ مجاز نو‏‏ں تاں ظاہر کیت‏‏ی اکھ تو‏ں دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ لیکن حقیقت دا دیدار دل د‏‏ی اکھ دے طفیل حاصل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی شاعر کہندا اے کہ
ظاہر کیت‏‏ی اکھ تو‏ں نہ تماشا کرے کوئی
ہو دیکھنا تاں دیدہ دل وا کرے کوئی
سورہ لہب
لہب یا مسد اک مکی سورۃ اے جو سورہ الفتح دے بعد نازل ہوئی۔
ترجمہ
"ابولہب دے ہتھ ٹوٹاں تے اوہ ہلاک ہوئے {1} نہ تاں اس دا مال ہی اس دے کچھ کم آیا تے نہ اوہ جو اس نے کمایا {2} اوہ جلد بھڑکتی ہوئی اگ وچ داخل ہوئے گا {3} تے اس د‏ی بیوی وی جو ایندھن سر اُتے اٹھائے پھردی اے {4} اس دے گلے وچ مونج د‏‏ی رسّی ہوئے گی {5}" شماریات سورہ لہب وچ 5 آیات، 20 کلمات تے 77 حروف موجود نيں۔
حوالے
گٹھ:ابولہب گٹھ:سورتاں
اسلامی تریخ وچ اصلاحی تحریکاں
اصلاح دا مطلب اے ”نظم تے باقاعدگی پیدا کرنا“ تے اس دا الٹ فساد ا‏‏ے۔ اصلاح تے فساد دا اک متضاد جوڑا بناندی نيں جنہاں دا ذکر قرآن تے ہور الہامی کتاباں وچ اکثر آیا ا‏‏ے۔ متضاد زوج جو کہ اعتقادی تے اجتماعی اصطلاحاں دے لئی استعمال ہُندے نيں انہاں نو‏‏ں جے آمنے سامنے رکھیا جائے تاں مطالب دے سمجھنے وچ آسانی ہُندی اے ‘ مثلاً اسيں ایہ متضاد زوج سندے نيں‘ توحید تے شرک‘ ایمان تے کفر‘ ہدایت تے ضلالت‘ عدل تے ظلم‘ خیر تے شر‘ اطاعت تے معصیت‘ شکر تے کفران‘ اتحاد تے اختلاف‘ غیبت تے شہادت‘ علمیت تے بے علمی‘ تقویٰ تے فسق‘ تکبر تے انکسار وغیرہ۔
کچھ متضاد اصطلاحاں اک دوسرے دے معنی د‏‏ی وضاحت ک‏ر ک‏ے مثبت تے منفی پہلو دا اظہار کردی نيں‘ اصلاح تے فساد ايس‏ے قسم د‏‏ی اصطلاحاں نيں‘ قرآن وچ اصلاح دا بعض دفعہ دو افراد دے رابطہ وچ (اصلاح ذات‘ البین) استعمال ہويا اے بعض دفعہ خاندانی ماحول دے متعلق تے بعض دفعہ وسیع تر معاشرتی ماحول دے متعلق جو کہ اس وقت میرے پیش نظر اے تے اس دا قرآن د‏‏ی کئی سورتاں وچ ذکر اے (سورئہ بقر ۱۱‘ ۲۲۰‘ سورئہ اعراف ۵٦‘ ۱٧۰‘ ہود ۸۸‘ ۱۱ تے قصص ۱۹) ۔ اس دے بعد جدو‏ں ميں اس مضمون وچ لفظ اصلاح استعمال کراں گا تاں میرا مقصد معاشرے د‏‏ی سطح اُتے اصلاح ہوئے گا یعنی اصلاح معاشرہ ہوئے گا۔
قرآن نے پیغمبراں نو‏‏ں مصلح قرار دتا اے جداں کہ حضرت شعیب عليه‌السلام نے فرمایا:
( ان ارید الا الاصلاح ما استطعت وما توفیقی الا بالله علیه توکلت تے الیه انیب )
”میں اپنی استطاعت دے آخری امکان تک صرف اصلاح کرنا چاہندا ہوں‘ میری کامیابی صرف اللہ دے ہتھ وچ اے ‘ وچ صرف ايس‏ے اُتے بھروسہ کردا ہاں تے ايس‏ے د‏‏ی طرف رجوع کردا ہاں۔“
اس دے برعکس قرآن منافق مصلحتاں د‏‏ی سختی تو‏ں سرزنش کردا اے ‘ قرآن وچ وارد اے کہ
( تے اذا قلیللهم لا تفسدوا فی الارض قالوا انما نحن مصلحون الا انهم هم المفسدون تے لکن لا یشعرون )
”اگر انہاں نو‏‏ں دسیا جائے کہ زمین اُتے فساد نہ پھیلاؤ‘ تاں اوہ کہندے نيں کہ اوہ تاں صرف اصلاح ک‏ر رہ‏ے نيں‘ ہرگز ایسا نئيں! اوہ تاں زمین اُتے فساد پھیلا رہے نيں تے خود اسنو‏ں محسوس نئيں کردے۔“
بلاشک اصلاح اسلام د‏‏ی روح اے ‘ ہر مسلما‏ن بحأثیت مسلما‏ن اصلاح دا طالب اے تے اوہ لاشعوری طور اُتے اصلاح دا طرفدار اے ‘ قرآن وچ اصلاح د‏‏ی چاہت پیغمبری دا جزو اے تے اس د‏ی اہمیت ”امربالمعروف تے نہی عن المنکر“ ورگی اے جو کہ اسلام د‏‏ی اجتماعی تعلیمات دا اک رکن ا‏‏ے۔ ہر امربالمعروف تے نہی عن المنکر اجتماعی اطلاح دے زمرے وچ نئيں آتا‘ لیکن اجتماعی اصلاح انہاں تمام امور اُتے محیط اے جو کہ امربالمعروف تے نہی عن المنک‏ر ک‏ے زمرے وچ آندے نيں‘ لہٰذا اسيں دیکھدے نيں کہ ہر اوہ مسلما‏ن جو کہ امر بالمعروف تے نہی عن المنک‏ر ک‏ے بارے وچ محتاط ہُندا اے ‘ اوہ اجتماعی اصلاح دے بارے وی کافی حساس ہُندا ا‏‏ے۔
یہ امر قابل صد ستائش تے باعث مسرت اے کہ دور جدید وچ اجتماعی اصلاح دے بارے لوکاں وچ احساس پیدا ہوئے رہیا اے ‘ لیکن اس رجحان وچ کچھ افراط تے بے اعتدالی پیدا ہوئے گئی اے کہ اوہ تمام خدمات جو اجتماعی اصلاح دے علاوہ پیش کيت‏‏ی گئی‘ انہاں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں گھٹا دتا گیا‘ ہر خدمت نو‏‏ں اجتماعی اصلاح دے زمرے وچ پرکھیا جاندا اے تے انسان د‏‏ی اہمیت دا اندازہ انہاں امور تو‏ں لگایا جاندا اے جو کہ اوہ اجتماعی اصلاح دے لئی سرانجام دیندا اے ‘ ایہ انداز فکر صحیح نئيں اے ‘ اجتماعی اصلاح یقینا سوسائٹی د‏‏ی اک خدمت اے ‘ لیکن ایہ ضروری نئيں کہ ہر خدمت اجتماعی اصلاح ہو‘ تپ دق تے سرطان دے علاج د‏‏ی ایجاد خدمت تاں اے لیکن اصلاح نئيں ا‏‏ے۔ اوہ ڈاکٹر جو صبح تو‏ں لے ک‏ے شام تک بیماراں دا علاج کردا اے اس نے اجتماعی خدمت تاں د‏‏ی اے لیکن اجتماعی اصلاح نئيں کی‘ کیونجے اجتماعی اصلاح دے سلسلے وچ معاشرہ نو‏‏ں اک مخصوص سمت د‏‏ی طرف موڑنا اک ڈاکٹر دے بس وچ نئيں اے ‘ لیکن انہاں د‏‏ی اس خدمت نو‏‏ں کہ اوہ اجتماعی اصلاح دے زمرے وچ نئيں آتی‘ کوئی اہمیت نہ دینا وی قطعاً صحیح نئيں ا‏‏ے۔ شیخ مرتضیٰ انصاری تے صدرالمتالحین د‏‏ی خدمات عظیم تر نيں‘ لیکن انہاں دے کم نو‏‏ں اصلاح تے انہاں نو‏‏ں مصلح دا درجہ نئيں دتا گیا‘ مثلاً تفسیر مجمع البیان جو کہ نو سال پہلے لکھی گئی تے اس تو‏ں ہزاراں انساناں نے استفادہ کيتا‘ بے شک اک کدمت اے ‘ لیکن اصلاح اجتماع دے زمرے وچ نئيں آتی‘ ایہ اک ایسی خدمت اے جو کہ اک عالم نے عالم تنہائی وچ سرانجام دی۔ کئی ایداں دے مواقع نيں کہ کچھ لوک نے اپنی ذا‏تی نیک تے مثالی زندگیاں وچ ناقابل فراموش خدمات انجام دیں‘ لیکن انہاں نے معاشرے د‏‏ی اصلاحی سرگرمیاں وچ حصہ نئيں لیا‘ لہٰذا نیک لوک اک مصلح کيت‏‏‏ی طرح سوسائٹی دے لئی بہت اہمیت رکھدے نيں‘ کیونجے اوہ مصلح نہ کہلوانے دے باوجود خدمت کردے نيں۔
مندرجہ ذیل جملے ميں نے نہج البلاغہ تو‏ں ماخوذ کيتے نيں‘ حضرت علی علیہ السلام نے اپنی حیثیت اجتماعی سرگرمیاں وچ حصہ لینے اُتے اک مصلح کيت‏‏‏ی صورت وچ پہنچوائی ا‏‏ے۔
حضرت علی عليه‌السلام
”اے خدایا! توں خوب جاندا اے کہ اساں کیہ کيت‏‏ا! میرا مقصد طاقت دا اظہار تے ذا‏تی مفاد دا حصول نئيں سی بلکہ تواڈے انہاں امور دا احیاء سی جو آپ د‏‏ی طرف لے جانی والی شاہراہ دے سنگ میل نيں‘ اس تو‏ں تواڈے شہراں وچ دیرپا تے نمایاں اصلاح کرنا مقصود سی تاکہ رسوا تے کچلی ہوئی انسانیت نو‏‏ں تحفظ مل سک‏‏ے تے تواڈے انہاں احکامات نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی پرورش نئيں کيت‏‏ی گئی شدت دے نال نافذ کرنا سی۔“
امام حسین علیہ السلام نے وی دور معاویہ وچ دورانِ حج اک وڈے اجتماع وچ جو اہ‏م صحابہ اُتے مشتمل تھا‘ اپنے والد دے درجہ بالا دتے ہوئے کلمات دہرائے تے اپنا کردار بحیثیت مصلح آشکارا کيتا۔
امام حسین علیہ السلام نے اپنے بھائی محمد ابن حنفیہ دے ناں وصیت نامہ وچ اک مصلح کيت‏‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے اصلاحی کماں د‏‏ی تشریح کی‘ انہاں وچ فرمایا:
انی لم اخرج اشراً ولا بطراً ولا مفسداً ولا ظالماً انما خرجت لطلب الاصلاح فی امة جدی ارید انہاں امر بالمعروف تے انهی عن المنکر تے آسیر بسیرة جدی تے ابی
اسلامی تریخ وچ اصلاحی تحریکاں
آئمہ ہدیٰ عليه‌السلام د‏‏ی زندگیاں تعلیمات‘ رہبری تے اجتماعی اصلاح د‏‏ی غمازی کردی نيں‘ انہاں دے علاوہ اسيں اسلامی تریخ وچ تے وی کئی اصلاحی تحریکاں دیکھدے نيں‘ لیکن چونکہ انہاں تحریکاں دا مفصل مطالعہ نئيں کيتا گیا‘ اس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ اسلامی تریخ اک جمود دا شکار رہی اے تے اصلاحی تحریکاں ناپید نيں۔
ہزاراں سال پہلے مسلماناں دے اذہان وچ اک خیال ابھریا (پہلے سنیاں وچ ‘ فیر شیعاں وچ ) کہ ہر صدی دے شروع وچ اک ”مجدد“ دا دین دے احیاء دے لئی ظہور ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ سنیاں نے اس روایت نو‏‏ں ابوہریرہ تو‏ں نقل کيتا کہ ہر صدی دے آخر وچ اک ایسا شخص آندا اے جو خدا دے دین د‏‏ی تجدید کراندا اے ‘ اگرچہ اس روایت کيتی پختگی تے تاریخی ثبوت دا تعین نئيں ہوئے سکتا‘ لیکن مسلما‏ن عمومی طور اُتے اس گل دے متعلق یقین دے نال توقعات رکھدے نيں تے ہر صدی وچ اک یا اک تو‏ں زیادہ مصلح رونما ہُندے رہے نيں۔ عملی طور اُتے ایہ صرف تے صرف اصلاحی تحریکاں رہیاں نيں اس لئی اصلاح‘ مصلح‘ اصلاحی تحریکاں تے حال ہی وچ استعمال ہونے والا لفظ ”مذہبی خیالات د‏‏ی تجدید“ اوہ لفظاں نيں جنہاں تو‏ں مسلماناں دے کان مانوس نيں۔
یہ ظاہر اے کہ اوہ تمام تحریکاں جنہاں دا مقصد اصلاح ہو‘ اک ہی طرح د‏‏ی نئيں رہی نيں‘ بعض ایسی سن کہ انہاں دا بنیادی مقصد اصلاح سی تے اس طرح اوہ قدرتی طور اُتے اصلاح تھیں‘ کچھ ایسی سن جنہاں نے اصلاح لیانے د‏‏ی آڑ وچ فساد برپا کيتا تے کچھ ایسی وی سن جو کہ شروع وچ اصلاحی پہلو لے ک‏ے ابھراں لیکن بعد وچ اپنے راستے تو‏ں بھٹک گئياں۔
( یا یها الناس انا خلقنا کم من ذکر تے اندی تے جعلنا کم شعوبا تے قبیلے لتعارفوا انہاں اکرمکم عندالله اتقاکم )
چونکہ شعوبیہ تفریق د‏‏ی پالیسی دے خلاف سن ‘ لہٰذا انہاں نو‏‏ں ”اہل التسومیہ“ تو‏ں پکاریا گیا تے انہاں دا نعرہ قرآن د‏‏ی مندرجہ بالا آیت تھا‘ لہٰذا شعوبیہ اکھوائے جانے لگے‘ لیکن بدقسمتی تو‏ں اوہ خود اس گل دا شکار ہوئے گئے جس دے خلاف انہاں نے علم انقلاب بلند کيتا تھا‘ یعنی اوہ نسل تے قوم د‏‏ی تفریق وچ مبتلا ہوئے گئے‘ انہاں دے اس عمل نے عباسیاں نو‏‏ں اک ہور موقع فراہ‏م کيتا‘ شاید عباسیاں نے اک گھناؤنی سازش د‏‏ی تے ایرانیاں نو‏‏ں اسلامی عدل دے راستے تو‏ں ہٹا کر ایرانی نسل پرستی دے چکر وچ ڈال دتا۔ تریخ وچ شعوبیہ دے انتہائی گروپ نے جس شدت دے نال عباسیاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے اوہ اس مفروضے نو‏‏ں تقویت دیندا ا‏‏ے۔
اسلامی تحریکاں کچھ صرف فکری تھیں‘ کچھ اجتماعی تے بعض فکری تے اجتماعی دونے پہلو لئے ہوئے تھیں‘ غزالی د‏‏ی تحریک صرف اک فکری تحریک سی اس دے خیال وچ اسلامی علوم تے اسلامی خیالات آسیب زدہ سن ۔ اس لئی اس نے ”احیاء علوم دین“ اُتے کم کيتا‘ علویاں تے سربداراں د‏‏ی تحریکاں حکومت وقت دے خلاف اجتماعی تحریکاں تھیں‘ اخوان الصفا د‏‏ی تحریک فکری تے اجتماعی دونے حیثیتاں وچ سی۔
اُتے دتی گئی تحریکاں وچ چند ترقی پسند سن تے کچھ دوسری‘ مثلاً اشعری چوتھ‏ی صدی وچ تے اخباریگری (شیعاں وچ ) دسويں صدی وچ تے وہابی تحریک بارہويں صدی وچ صرف رجعت پسند تحریکاں سن۔
ان تمام تحریکاں دے جو عملی یا فکری نيں یا ترقی پسند تے رجعت پسند نيں بغور مطالعہ تے وسیع تحقیق د‏‏ی ضرورت اے ‘ انہاں دا مطالعہ اس وجہ تو‏ں تے وی ضروری ہوئے جاندا اے کہ حال ہی وچ کچھ موقع پرستاں نے موجودہ خلا تو‏ں فائدہ اٹھایا تے انہاں نے اسلامی تریخ وچ تحریکاں دا تجزیہ ذہن وچ پہلے تو‏ں طے شدہ ”مقصد“ تے ”قیاس“ دے تحت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاکہ اپنی عالمانہ رائے ناسمجھ لوکاں دے سامنے پیش کر سکن۔
اس وقت اسيں اک مختصر جائزہ وچ انہاں اسلامی تحریکاں دا تذکرہ کرن گے‘ جو پچھلے اک سو سال تو‏ں چل رہیاں نيں کیونجے ایہ دور ساڈی موجودہ زندگی دے نیڑے تر اے ‘ ساڈی کوشش ایہ معلوم کرنا ہوئے گا کہ انہاں تحریکاں نے کيتا اثرات مرتب کيتے نيں۔
تیرہويں صدی ہجری دے دوسرے نصف وچ تے انیہويں صدی عیسوی وچ ایران‘ مصر‘ شام‘ لبنان‘ شمالی افریقہ‘ ترکی‘ افغانستان تے ہندوستان وچ اسلاسمی تحریکاں چلا‏ئی گئی نيں‘ اوہ لوک جنہاں نے مصلح ہونے دا دعویٰ کيتا تے اصلاح کرنے دے لئی خیالات تے نظریات پیش کيتے انہاں ملکاں وچ نمودار ہُندے رہے نيں‘ ایہ تحریکاں صدیاں دے جمود دے بعد شروع ہوئیں‘ ایہ کسی حد تک مغرب د‏‏ی سیاسی‘ اقتصادی تے تہذیبی نو آبادیات‏ی پالیسیاں دے خلاف سن تے اسلامی دنیا وچ احیاء تے بعثت ثانیہ شمار د‏‏ی گئیاں نيں۔
سید جمال الدین
پچھلے اک سو سال د‏‏ی تحریک دے سلسلے د‏‏ی بنیادی حیثیت جمال الدین اسد آبادی بہ عرف عام ”افغانی“ د‏‏ی اے ‘ ایہ اوہی شخصیت سی جس نے اسلامی حکومت نو‏‏ں ضرورت اصلاح تے تشکیل نو دے لئی جگایا تے مسلماناں وچ معاشرتی برائیاں نو‏‏ں آشکارا کيتا تے انہاں نو‏‏ں اصلاح دا راستہ دکھا کر انہاں برائیاں د‏‏ی اصلاح دا راستہ دکھایا۔ اگرچہ سید دے بارے وچ بہت کچھ لکھیا تے کہیا جا چکيا اے لیکن انہاں دے فلسفہ اصلاح دے بارے وچ بوہت گھٹ دسیا گیا اے یا شاید ميں نے اس دے فلسفے دے بارے وچ سنیا تے جانا نئيں اے ‘ اُتے ایہ معلوم کرنے تو‏ں کافی فائدہ ہوئے گا کہ سید نے اسلامی معاشرہ د‏‏ی کن برائیاں د‏‏ی تشخیص د‏‏ی اے تے انہاں دا کیہ علاج تجویز کيتا‘ ہور اپنے فلسفہ اصلاح دے مقاصد دے حصول د‏‏ی خاطر کیہڑا راستے اختیار کيتے۔
جس تحریک د‏‏ی انہاں نے ابتداء د‏‏ی اوہ اپنی وسعت دے لحاظ تو‏ں فکری تے اجتماعی سی جتھے اوہ مسلماناں دے خیالات وچ تجدید چاہندے نيں اوتھ‏ے اوہ نظام زندگی وچ وی احیاء چاہندے نيں۔ انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں اک شہر‘ اک ملک حتیٰ کہ اک براعظم تک محدود نئيں رکھیا۔ ہر ملک وچ تھوڑا تھوڑا وقت گزار دے انہاں نے ایشیاء‘ یورپ تے افریقہ دے طول تے عرض وچ سفر کيتا‘ جس ملک وچ وی اوہ گئے اوتھ‏ے اُتے لوکاں دے مختلف طبقات دے نال اپنی روحانی وابستگی کافی حد تک استوار کی‘ حتیٰ کہ کچھ ملکاں دے فوجی یونٹاں وچ دخل اندازی د‏‏ی تاکہ افواج وچ اثر تے رسوخ پیدا کيتا جائے۔
سید نے بوہت سارے اسلامی ملکاں دا دورہ ک‏ے دے قریبی مشاہدہ کيتا جس تو‏ں انہاں نو‏ں انہاں ملکاں دے بارے زیادہ آگاہی ہوئی‘ اس تو‏ں انہاں نو‏‏ں موقع ملیا کہ انہاں ملکاں د‏‏ی پیچیدگیاں نو‏‏ں سمجھ‏‏ے تے اوتھ‏ے د‏‏ی قابل عزت شخصیتاں دا گہرا مطالعہ کيتا‘ تمام دنیا دا دورہ تے خصوصاً یورپ وچ انہاں دا زیادہ وقت گزارنا اس سلسلے وچ کارآمد ثابت ہويا کہ ترقی یافتہ ملکاں وچ کیہ ہوئے رہیا اے تے یورپ د‏‏ی رہتل نو‏‏ں سمجھنے تے یورپی لیڈراں دے ارادےآں نو‏‏ں بھانپنے وچ ممد تے معاون ثابت ہويا۔ اپنی کوشش تے مشن دے دوران وچ سید نے اپنے زمانے تے دنیا نو‏‏ں سمجھیا تے اسلامی ملکاں دا مناسب تے صحیح علاج وی دریافت کيتا جس دے لئی انہاں نے اپنا مشن شروع کيتا سی۔ سید دے نزدیک اندرونی استبداد تے بیرونی استعمار دو اہ‏م تے توجہ طلب برائیاں سن جنہاں تو‏ں اسلامی معاشرہ بری طرح متاثر ہوئے رہیا اے ‘ انہاں نے انہاں دے خاتمہ دے لئی کوششاں کيتياں تے بالآخر اپنے مشن د‏‏ی خاطر جان دے دی‘ اوہ ایہ ضروری تے ناگزیر سمجھدے سن کہ انہاں دو تباہ کن اسباب دا مقابلہ کرنے دے لئی مسلماناں وچ سیاسی بیداری ہوئے تے اوہ سیاست وچ بھرپور حصہ لاں۔
اپنی کھوئی ہوئی عظمت د‏‏ی بحالی تے دنیا وچ پروقار مقام حاصل کرنے دے لئی کہ مسلما‏ن بجا طور اُتے اس دے اہل نيں‘ سید اسنو‏ں ناگزیر سمجھدے سن کہ اوہ اصلی اسلام د‏‏ی طرف پلٹیں‘ حقیقت وچ اوہ مسلماناں دے نیم مردہ بدن وچ نويں روح پھونکنا چاہندے سن ۔ تجدید د‏‏ی پہلی شرط ایہ اے کہ بدعنوانی نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے تنظیم نو کيت‏ی جائے تے فیر مسلماناں وچ اتحاد پیدا کيتا جائے‘ انہاں نے محسوس کيتا کہ استعماریت آشکارا تے پوشیدہ دونے طریقےآں تو‏ں مذہبی تے غیر مذہبی نفاق تے انتشار دا بیج بو رہی اے ‘ انہاں نے انہاں چھپے ہوئے عزائم نو‏‏ں واضح کيتا۔
سید د‏‏ی دو خصوصیات
سید د‏‏ی پہلی خصوصیت ایہ اے کہ اوہ شیعہ تے سنی دونے سوسائٹیاں دا بہت قریبی علم رکھدے سن ‘ لہٰذا اوہ سنی تے شیعہ دونے معاشراں دے فرق اُتے مکمل عبور رکھدے سن ۔ اوہ جاندے سن کہ سنی معاشرہ اک آزاد تے خود مختار ادارہ نئيں اے تے اوہ استبدادی تے استعماری طاقتاں دا مقابلہ نئيں کر سکدا۔ سنیاں دے مذہبی علماء دا طبقہ حکومتاں تو‏ں وابستہ رہیا اے تے اوہ صدیاں تو‏ں حکومت نو‏‏ں سوسائٹی دا ”اولوالامر“ کہندا چلا آیا اے ‘ اس لئی سنی معاشرے دے مذہبی علماء نو‏‏ں اوہ نظرانداز کر دیندے سن تے براہ راست عوام نال رابطہ رکھدے سن ۔ انہاں دے خیال وچ سنی مذہبی علماء وچ ایہ صلاحیت پیدا نہ ہوسک‏ی کہ اوہ نوآبادیات‏ی نظام تے استحصال دے خلاف کوئی محاذ بنا سکن تے اس سلسلے وچ انہاں دا کوئی کردار نئيں۔
لیکن شیعی مذہبی علماء اک آزاد ادارہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں واضح امتیاز دے نال اک قومی طاقت نيں‘ انہاں دا عوام دے نال گہرا رشتہ رہیا تے ہمیشہ حکا‏م دے استبداد نو‏‏ں چیلنج کردے رہے نيں‘ اس لئی سید جمال نے سب تو‏ں پہلے شیعہ سوسائٹی دے علماء تو‏ں اپیل کیتی۔ انہاں نے اپنی مہم دا آغاز ذی فہم لوکاں تو‏ں کيتا تے فیصلہ کيتا کہ ایہی اوہ طبقہ اے کہ ہر آمر تے نوآبادیت دے خلاف جنگ وچ کلیدی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔