cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندو قوم پرستی
اچیاں ذاتاں دا ہر پاسے زور
اپر نمونے وجوں دتے ٹاویں ٹاویں انکڑے سماجی-سیاسی طاقت دی کانی ونڈ دی نکھرویں تصویر پیش کردے ہن۔ ایہہ کانی ونڈ سورن ذاتیاں دے صرف دماغی جھکاء دی بدولت نہیں سی۔ دبے کچلے طبقےآں نوں تعلیم توں دور رکھن پچھے سورن ذاتیاں دے مادی (سماجی-سیاسی) ہت کم کردے سن۔ اوہ اوہناں نوں سیاسی ستا توں دور رکھنا چاہندے سن۔ پرانے ڈھانچے اندر، جتھے سیاسی ستا مسلماناں دے ہتھاں وچ ہون کرکے ہندو سورن ذاتیاں دا سیاسی ستا اتے سدھا کنٹرول نہیں سی، اتھے نیویاں سمجھیاں جاندیاں ذاتیاں اتے ہندو سورن ذاتیاں دا سماجی دب-دبا جیوں-دی-تؤں سی۔ نویں ڈھانچے اندر جدوں روائتی ہندو کلین طبقےآں نے، جدید تعلیم  دے ذریعے، پربندھکی ڈھانچے اندر بھارو حیثیت ملّ لئی، تاں ہندو اچ ذاتیاں دا روائتی سماجی دب-دبا سیاسی دب-دبے وچ تبدیل ہو گیا۔ سورن ذاتیاں دی مقامی پدھر `تے کھنڈی بکھری طاقت، نوکرشاہیکرن دے عمل راہیں، کل ہند پیمانے `تے اکجٹّ ہو گئی۔ اس طریقے نال، ہندو اچ ذاتیاں لئی کلونیکل وردان ثابت ہویا۔ اس نے جات-پاتی پرتھا نوں کمزور کرن دی تھاویں، ہور مضبوط کر دتا۔ ہندو اچ ذاتیاں دی طاقت تے گرو وچ ہور وادھا ہو گیا۔ براہمن طبقہ نے جس طریقے نال روائتی سماج اندر، سنسکرت اتے اپنی اجاریداری دے ذریعے علم اتے اجاریداری حاصل کر لئی سی، اویں ہی نویں سماج اندر، براہمن طبقہ تے اس دیاں سہیوگی اچ ذاتیاں نے نویں تعلیم  اتے اپنی اجاریداری دے ذریعے نویں (جدید) علم اتے اپنا خاص حق جما لیا سی۔
کلکتہ یونیورسٹی کمیشن (1917–19) دی رپورٹ وچ بھدرلوک دی سماجی انگ-بنتر اتے سیاسی پرورتی بارے کیتی ٹپنی کلونیکل ماتحت ہندو کلین طبقہ دی سیاسی کردار نوں سمجھن وچ بے حدّ سہائی ہندی اے۔ رپورٹ مطابق بنگالی بھدرلوک وچ “وڈی بھاری گنتی تن پرمکھ ہندو اچ جاتیاں-براہمن، ویدیا (ڈاکٹر) تے کیاستھ (لکھاری)-دی اے۔ ایہہ لوک کئیاں صدیاں توں بھائیچارے دے پرحکمران، پجاری، استاد (استاد)، وکیل، ڈاکٹر، لکھاری، تے کلرک راے ہن۔ بنگال اندر ترتیب وار جو وی سرکار آئی، اس نے ایہناں طبقےآں وچوں ہی اپنے ہیٹھلے اہلکار بھرتی کیتے۔ اپنے توں پہلے مسلم حاکماں وانگ ہی برتانویاں نے وی اجیہا ہی کیتا۔ اس کرکے ایہہ طبقہ پڑھائی لکھائی وچ ہمیشہ موہری راے، اتے ایہہ گل یقین نال کہی جا سکدی اے کہ ہور کسے دیس اندر، مقدار تے اہمیت دے لحاظ نال، اس دے مقابلے دی کوئی جماعت نہیں اے جس کول اس وانگوں صدیاں تک پھیلی ہوئی اکھر-علم دی جاری وراثت ہووے”۔٭ [*جنوری 2012 وچ آشیش نندی نے اک سبھا اندر بولدیاں اس سنسنیخیز تتھّ دا خلاصہ کیتا کہ مغربی بنگال دے اندر پچھلے 100 سالاں توں ‘پچھڑیاں جاتاں، شیڈولڈ جاتاں تے شیڈولڈ قبیلیاں وچوں کوئی جنا وی ستا دے قریب نہیں پہنچیا’۔ ٹائیمز آف انڈیا اخبار دی اک رپورٹ مطابق، مغربی بنگال اندر جنے وی وزیر اعلیٰ ہن تک بنے ہن، اوہ بناں چھوٹ، سارے براہمن طبقہ وچوں سن/ہن۔ صرف وزیر اعلیٰ ہی نہیں، وزیر منڈل وچ وی براہمن طبقہ تے اس دیاں سہیوگی سورن ذاتیاں دا پورن بول بالا رہا اے۔ پچھڑے طبقےآں، جاتاں تے قبیلیاں نوں کدے وی یوگ نمائندگی نہیں ملی۔ نہ بستیوادی راج اندر، نہ آزادی توں بعد، نہ کانگرس دے راج ہیٹھ، نہ کسے غیر- کانگرسی راج-دور دوران (ونّ-سونیاں سیاسی دھراں دا گٹھجوڑ ہووے، نرول کھبے پکھی پارٹیاں دا سانجھا مورچہ ہووے جاں نرول اکو پارٹی، جویں ترنمول کانگرس، دی سرکار ہووے)۔ سرکار کوئی وی ہووے، پچھڑے طبقےآں جاں قبیلیاں دے کسے میمبر نوں کدے وی وزیر منڈل اندر اہم محکمہ جاں عہدہ نصیب نہیں ہویا، جدوں کہ اس صوبہ اندر ایہناں پچھڑے درجاں دی وسوں 68% دے لگبھگ اے۔ صوبے اندر براہمناں دی وسوں بھاویں مسیں 2% اے، پر اک توں بعد دوجی سرکار اندر اہم محکمیاں دا وڈا حصہ اوہناں کول ہی رہا۔ کھبے پکھی پارٹیاں نے بنگال اندر کل ملا کے 34 سالاں تک راج کیتا اے، پر اوہناں دے راج دوران وی ستا اتے سورن ذاتیاں دا غلبہ جیوں دی تؤں بنیا رہا۔ بنگال دے اک مشہور سماج شعورت مدھوسودن گھوش مطابق ‘ایہہ گل بڑی ہی ورودھابھاسی تے شرم ناک اے کہ جس صوبہ نے راجا رام موہن روئ، مالک وویکانند تے ایشور چمدر تعلیم ساگر ورگے مہان سماج سدھارک پیدا کیتے ہون، اوہ صوبہ شیڈولڈ جاتاں، قبیلیاں تے دوسرے پچھڑے طبقےآں نوں ستا توں دور رکھ رہا ہے’۔ اس دا کہنا اے کہ راج دی افسرشاہی دے اتلے تے درمیانے درجیاں، پولیس فورس، الگ الگ کتیاں اتے اتھوں تک کہ تعلیمی بھائیچارے وچ وی شیڈولڈ جاتاں، قبیلیاں تے دوسرے پچھڑے طبقےآں دے مقابلے سورن ذاتیاں دی پوری چڑھتل اے۔ (The Cast Club, Times of India, 3 فروری 2012 )]۔
سو بنگالی بھدرلوک دے دو اہم گن/لچھن-اکن، اکھر علم دی لمی وراثت، تے دوجا، اپنے آپ نوں ویلے دی راج-طاقت دے مطابق ڈھال لین دی گن یوگتا-اسگتا نوں کلونیکل ماتحت بے حدّ راس آئے۔ ایہناں گناں-لچھناں دی بدولت بھدرلوک نے برطانوی راج دے بھائیوال وجوں وڈا اہمیت حاصل کر لیا سی۔ اس نال اس اندر سیاسی اثر-رسوخ تے ستا دی تیبر طلب پیدا ہو گئی سی۔ بھارت بارے بستیوادی علم دی رچنا
جدوں اجے بھارت اندر کلونیکل دی قیام نہیں سی ہوئی، ادوں وی بھارت بارے کجھ یورپی مشنریاں تے یاتروآں دیاں ٹپنیاں یورپ دے بدھی مان حلقیاں اندر بھارت بارے جانن دی جگیاسا اپجاؤندیاں رہیاں سن۔ بھارت اندر کلونیکل دی قیام نے ایہہ انٹیکجوئل جگیاسا ہور ودھا دتی سی۔ ویسے وی، جویں کہ اپر ذکر ہو چکا اے، برطانوی حاکماں ساہمنے، بھارت دے لوکاں اتے راج کرن لئی اوہناں بارے پرمانک علم حاصل کرن دی عملی لوڑ پیدا ہو گئی سی۔ اس طرحاں، بھارت اندر ایسٹ انڈیا کمپنی دے راج دی قیام دے نال ہی یورپی ودواناں ولوں بھارت بارے علم حاصل کرن دے ودھیرے سچیت تے سلسلیبدھّ یتن شروع ہو گئے سن۔ کمپنی دے، انٹیکجوئل جھکاء رکھدے کجھ راج-ادھیکاریاں نے اس سمت وچ پہلے ٹھوس تے یوجنابدھّ قدم پٹے۔
بھارت اندر کلونیکل دی سیوا نبھا راے جاداتر انگریز ودوان تے پرحکمران اپنی ٹریننگ صدقہ ساہتی رجھان رکھدے سن۔ اس کرکے اوہناں نے بھارتی سبھیاچار نوں جانن/سمجھن لئی بھارتی ساہتی گرنتھاں نوں کنزندہ سروت منّ لین دی پہنچ اپنا لئی۔ اوہناں نے ایہناں گرنتھاں دا ترجمہ کردیاں ایہناں نوں مغربی پاہ چاڑھ دتی۔ اوہناں نے مغربی بھاشا-وگان دے میاراں تے منوتاں نوں ایہناں گرنتھاں اتے تھوپ دتا۔ وکھو وکھری طرحاں دے بھارتی ساہت نوں ہم عصر یورپی ساہتی میاراں مطابق پڑھیا گیا۔ سٹہ ایہہ نکلیا کہ اوہناں نے اک-روپ گرنتھ اتے اکسار لکھتی دھرم سوتر گھڑ دتے۔ بھارتی مذہبی پرمپرا دے زبانی تے مقبول پکھاں نوں مہتوہین بنا دتا گیا۔ اس طریقے نال مغربی ودواناں نے ہندو دھرم نوں پاٹھگت (textualize) کر دتا۔ سنسکرت-پردھانیت دھرم شاستراں نوں ہندو دھرم دا پرمانک سوما تے ادھار منّ لیا گیا۔ ویدک تے براہمنوادی گرنتھاں تے عملاں نوں ہندو دھرم دا ‘مرکزی تتّ’ تصور کر لیا۔ بستیوادی حاکماں تے مغربی ودواناں نے ایہہ غلط منوت بنا لئی کہ بھارت دے سارے مول باسندے- براہمن ہون جاں اچھوت؛ بتکنیک، جینی، پارسی ہون جاں سکھ، تے جاں آدیواسی قبیلے- سارے براہمنوادی دھرم-گرنتھاں وچ برابر نشٹھا رکھدے سن۔ ایہہ منوت بھارت بارے بستیوادی علم دی بنیاد بنی۔ ظاہرا طور `تے، ہنداختلاف دی ایہہ بستیوادی گھاڑت بہوادی (pluralistic) نہیں سی، ایہہ اکوادی (unitarian) سی۔ اس کرکے ایہہ بھارت دی تہذیبی ونّ-سونتا نوں سنبھالن تے پرپھلت کرن دی تھاویں، اس نوں گھات پچاؤن ول سیدھت سی۔ بستیوادی پروعدہ اندر ‘انڈیا’ تے ‘ہندو’ سمئرتھی بن گئے۔ ‘بھارتی سبھیتا’، ‘بھارتی سنسکرتی’، ‘بھارتی مذہبی پرمپراواں’- وغیرہ وغیرہ اصطلاحاں (terms) ہندو رنگت گرہن کر گئیاں۔ مثال وجوں، 1792 ء وچ بنارس وکھے تینات جوناتھن ڈنکن ناں دے برٹش ریزیڈینٹ نے، بنارس وکھے ہندو کالج جاں اکیڈمی قائم کیتے جان دی سفارش ایہہ کہندیاں کیتی سی کہ اس نال ‘اس دیس (نیشن) دے قنوناں، ساہت تے دھرم دی، اس دے اپنے ہی دھرم دے اس مرکز اتے ایہناں دے سبھناں پھرکیاں/قبیلیاں دی اس سانجھی تفریہگاہ (resort) وچ سیوا-سنبھال تے پالنا ہو سکیگی’۔ اس `چوں دو گلاں بھلیبھات واضع ہو جاندیاں ہن۔ اک، ایہہ کہ برطانوی اہلکار ہندو دھرم نوں بھارت دے اک جاں بہو گنتی طبقہ دا دھرم نہیں، سگوں سمچے ‘راشٹر’ (نیشن) دا سرب-سانجھا دھرم منّ کے چل راے سن۔ اسے ہی طرحاں، اوہ بنارس نوں ہندو طبقہ دے دھرم دا مرکز نہیں، سگوں سارے دیس دے سانجھے دھرم دا مرکز اتے بھارت دے سبھناں پھرکیاں/قبیلیاں دی سانجھی تفریہگاہ منّ کے چل راے سن۔ بستیوادی حاکماں تے مغربی ودواناں دی بھارت بارے بنی ایہہ دھارنا ہی بعد وچ جا کے ‘سرب-سانجھی بھارتی قوم’ دے تجزیہ دی اصولی بنیاد بنی۔ قوم پرست ذکر اندر اس دھارنا نوں لگاتار دہرایا تے درڑھایا گیا۔ لگبھگ پوری اک صدی قوم پرستی دا ایہہ پروعدہ نروگھن چلیا اتے ایہہ کوئی اتفاقیہ گل نہیں کہ سارے پروچن-کرتاچن ہندو سورن ذاتیاں نال متعلق سن۔ (سماج وادی دھارا 1920 دے لگبھگ ظاہر ہوئی۔ ادوں تک تہذیبی قوم پرستی پیر جما چکا سی، اتے سماج وادی ویاکھیاکار وی ہندو اچ ذاتیاں چوں ہی سن۔) آزادی توں بعد، بھارت دی ایکتا دی اس دھارنا نوں، بھارتی آئین دی دھارا 25-2 (ب) دے روپ وچ قانونی رتبہ حاصل کر دتا، جس مطابق بودھیاں، زینیاں، تے سکھاں نوں وڈا ہندو دھرم دے ہی مختصر انگ قرار دے کے، اوہناں دی آزاد ہستی نکار دتی گئی۔
مقامی علم، دھرم-شاستراں تے زبانی گاتھاواں (folklore)، دوواں ہی روپاں وچ کیونکہ مقامی بولیاں وچ سی۔ اس کرکے ایہہ علم حاصل کرن لئی مقامی بولیاں دے ماہراں دی مدد لینی ضروری ہو گئی سی۔ ہندو دھرم-شاستر سنسکرت وچ لکھے ہوئے سن۔ بستیوادی حاکماں نے زبانی گاتھاواں نالوں دھرم شاستراں نوں پرمکھتا دین، اتے ہورناں مقامی بولیاں دی تلنا وچ سنسکرت نوں ودھواں اہمیت دین دا نسچت جھکاء پرگٹایا۔ اوہناں نے پنڈتاں دی مدد نال دھرم گرنتھاں نوں انگریزی وچ التھاؤن دا مہاں-کم وڈھیا۔ ایہہ دسن دی لوڑ نہیں کہ سنسکرت وچ رچے دھرم-گرنتھ براہمن طبقہ دے دنیا نظرئیے دی ترجمانی کردے ہن۔ ایہناں گرنتھاں وچ درج علم دی بنیاد `تے، یورپی ودواناں نے بھارت بارے بنیاد-روپیاد (foundational) دھارناواں سرجیاں، جہڑیاں بھارت بارے سرجے گئے بستیوادی علم دی بنیاد بنیاں۔
مغربی ودواناں نے بھارت دا رومانچکاری عکس سرجیا-اداتیا روحانیت تے ویداں-اپنشداں دے پرتاپ والا بھارت، اتے نائکاں دیاں ویر-گاتھاواں دی زمین۔ ویدک دور نوں بھارت دا ‘سنہری یگ’ قہقے وڈیائیا گیا۔ یورپی ودواناں ولوں ہندو دھرم بارے سرجے گئے ایہناں متھاں (بھرماں) نے ہندواں دی سوے-فکر نوں متاثر کیتا۔ اوہناں نے اپنا کلپت عکس سرج لیا اتے پھر اپنے آپ نوں اسے مطابق دیکھنا/مہسوسنا شروع کر دتا۔ ہولی ہولی اوہناں دی ایہہ بھرم-فکر گوڑھے وشواساں وچ بدل گئی۔ سماں پین نال ایہناں وشواساں وچ کٹڑتا آ گئی۔ سٹے وجوں، ہندو سماج دیاں ‘سورن’ پرتاں دی ہنکاری برتی ہور مضبوط ہو گئی۔
برطانوی حاکماں تے یورپی ودواناں ولوں بھارت بارے سرجیاں گئیاں ایہہ دھارناواں دوناں، یورپی تے بھارتی کلین طبقےآں، دے ہتاں دے مطابق سن۔ ایہناں پوربوادی گھاڑتاں (Orientalist constructions) نال براہمنواد نوں نواں جیون ملا۔ اس نال براہمن طبقہ دے گرو وچ ہور وادھا ہویا۔ اس اندر اپنے آپ نوں دوسریاں نالوں اعلیٰ سمجھن دی گھمنڈی برتی ہور سخت ہو گئی۔ براہمن تے اس دیاں سہیوگی سورن ذاتیاں اندر، اپنے آپ نوں بھارتی سماج دے ‘قدرتی’ آگوُ سمجھن دی بھاونا نوں نواں بل ملا۔ اس نال، قدرتی طور `تے، اوہناں اندر سیاسی آکانکھیاواں جاگ اٹھیاں۔ پر کوٹلیا دے سجان پیروکار ہون دے ناطے اوہناں نے اپنیاں سیاسی آکانکھیاواں دا فوری تے سدھے-ننگیے روپ وچ اچارن (articulate) کرن دی جگہ (جس نال اوہناں دا بستیوادی راج نال اٹلّ روپ وچ ٹکرا پیدا ہونا سی)، حملے دا رخ مسلماناں دے کھلاف سیدھت کرن دی رنپالیسی اپنائی۔
وکشنریاں دی فہرست
وکشنری ایک کثیراللسانی، ویب اُتے مشتمل لغتی منصوبا اے، جیہدے وچ وکیپیڈیا دی طرحاں ترمیماں ہوسکدیاں نیں ۔ جنوری 2020 تک وکشنری 175 زباناں وچ دستیاب سی ۔
ہندو قوم پرستی
اچیاں ذاتاں دا ہر پاسے زور
جیکر ہندو دھرم نوں سبتوں ودھیا درساؤنا سی، جیکر براہمنی سبھیاچار دی ٹھکّ بنھنی سی، تاں ہندو وشواساں تے رہُ-ریتاں چوں کروپیؤ دے انش دور کرنے ضروری ہو گئے سن۔ اس چوں سدھاراں دی لوڑ تے سمت مقرر ہوئی۔ ہندو دھرم دے کروپ حقیقت دی وضاحت ایہہ کیتی گئی، کہ اپنے مولک روپ وچ ہندو دھرم سبتوں ودھیا سی۔ ہندو دھرم دا ایہہ مولک تے خالص روپ ویداں، اپنشداں تے بھگوت گیتا وچ سامبھیا پیا اے۔ پر بعد وچ اس وچ نگھار آ گیا۔ اس نگھار لئی مسلماناں نوں، اتے براہمنواد نالوں وکھرے جاں اس نال ٹکراویں ہتاں والے متاں/پھرکیاں نوں دوشی گردانیا گیا۔ سو ہندو دھرم دی وغیرہ-کالی شدھتا، پوترتا تے چڑھتل بحال کرن دا ٹیچا تے کم متھا گیا۔ ایہہ ویدک شاونواد ہی دوسرے دھرماں تے متاں نال جھگڑے-کلیشاں دا کارن بن گیا۔ اس طرحاں، سدھارواد دا ایہہ پروجیکٹ اپنے مول خاصے پکھوں مسلم ورتکنیک سی۔ ہندو سماج اندر سدھاراں دی اس لہر، جہڑی راجا رامموہن رائے نال شروع ہوئی تے رابندرناتھ ٹیگور تے جا کے ختم ہوئی، بارے مشہور سکھ ودوان پرو: ہرندر سنگھ محبوب دا ایہہ اصولی نرنا بھاری اہمیت رکھدا اے، کہ “ہندو سدھارکاں نے ہؤمیں وچوں اپجی ورن-ونڈ دی چنتن-جکڑتن توں پورن-بھانت نجات نہ پائی۔ اوہناں نے ورن-ونڈ دے سارے سنسکاراں دا تیاگ نہ کیتا۔ اوہناں نے اتہاس دے اک موڑ تے سدھاروادی نظریہ توں ہندو عمل دے کجھ حدوں ودھ کروپ تتاں نوں ختم کرکے اس نوں نروآ جیون دین دے یتن اوش کیتے، پر یگاں یگاں توں پرپھلت ہو راے بپر-سنسکار دی ورن-ونڈ وچ ظاہر ہوئی مول طاقت نالوں اپنا موہ نہیں توڑیا۔ اوہناں دے سمچے وہار وچوں ورن-ونڈ دا سمرتی-نیمی دور نہ ہویا۔”
وکشنریاں دی فہرست
حوالہ جات
گٹھ:وکیپیڈیا گٹھ:وکشنری
ہندو قوم پرستی
قوم پرست دھارا دا مڈھ تے ترقی
مغربی تعلیم دے اثر ہیٹھ پڑھے لکھے ہندو اچ طبقےآں دے مناں اندر، بھارت وچ مغربی نمونے دا سماجی-سیاسی پربندھ تے نظام قایم کرن دی وڈّ-خواہش پیدا ہو گئی۔ اوہناں نے مغربی راجاں دی ریسے بھارت نوں ‘سرب-سانجھے راشٹر’ (a single nation ) وجوں چتونا شروع کر دتا، اتے اس آمورت نوں حقیقت وچ بدلن لئی، اوہناں دے مناں اندر بھارت نوں بستیوادی غلبے توں مکت کراؤن دی قوم پرست بھاونا اتے تانگھ پیدا ہو گئی۔ نتیجے وجوں انھیویں صدی دے انتلے دہاکیاں اندر بھارتی قوم پرست لہر دا سروپ اگھڑنا شروع ہو گیا سی۔ اپنیاں سیاسی آکانکھیاواں دی تکمیل لئی ہندو اچ جاتی طبقےآں دے بدھیشیل آگوآں نے ‘سرب-سانجھی بھارتی قوم’ دی سنکلپاتمک رچنا کیتی، اتے اس ادھار `تے، بھارت دے لوکاں ساہمنے سوے-آزاد اتے ‘اک-جٹّ بھارتی راشٹر’ دی سرجنا کرن دا من-لبھاؤنا سیاسی ٹیچا تے پروگرام پیش کیتا۔ اس اصولی ہتھیار دے ذریعے بھارت اندرلے غیر-ہندو مذہبی بھائیچاریاں، خاص کرکے مسلماناں تے سکھاں؛ اتے اس دے نال ہی ہندو سماج دے ہیٹھلے، دبے کچلے طبقےآں نوں دیش دی آزادی دے سنگرام اندر حاشیہ-گرست کر دتا گیا۔
سبھاوک ہی، بھارتی قوم پرست لہر دا مہورت بنگال توں ہویا اتے بنگال ہی اس دا موڈھی تے اگوانوں بنیا۔ راجا رامموہن رائے توں لے کے رابندرناتھ ٹیگور تک، بنگالی دانشوراں تے سدھارکاں نے بھارتی قوم پرست لہر دی اٹھان لئی اصولی ادھار تے مطابق ماحول سرج دتا سی۔ اس وچوں جہڑے وی سیاسی رجھان اتھوا دھاراواں ظاہر ہوئیاں، نرم کھالی سن جاں گرم کھالی، اہنسک سن جاں ہنسک، ساریاں دا مول اصولی تتّ سانجھا سی۔ ایہہ ساریاں دھاراواں ہندو پنرواد دے ورتارے دا اظہار تے انگ سن۔ اوہناں دا سپنا تے منو-کامناواں سانجھیاں سن۔ اوہ ہندو دھرم دی ‘کھسی ہوئی شان بحال کرنا’، اس دی مڑ چڑھتل قایم کرنا چاہندے سن۔ اوہ سارے ‘اچیاں’ ذاتیاں `چوں سن جنھاں دی ورن-آشرم دھرم وچ پورن نشٹھا سی۔
نہرو دا سچ
پنڈت جواہر لال نہرو ولوں جیل `چوں اپنی دھی اندرا گاندھی نوں لکھیاں چٹھیاں توں اپروکت نرنیاں دی مکمل تائید ہندی اے۔ چٹھیاں دے کجھ کو نمونے اس پرکار ہن:
نہرو ولوں اس سچ دا کھلھےعام اقبال کر لینا کہ “بھارت اندر انھیویں صدی وچ قوم پرستی دیاں مڈھلیاں ترنگاں مذہبی تے ہندو سن”، بے حدّ اہمیت رکھدا اے۔ کیونکہ قوم پرست ذکر اندر اس سچائی اتے پڑدا پاؤن دے یتن کیتے گئے ہن۔ بنگال تے مہمقصد دے، ہتھیاربند کارنامیاں وچ یعقین رکھن والے ہندو راشٹروادیاں نوں تعریف مطلب نال ‘انقلابی’ جاں ‘کرانتیکاری’ کہہ کے، اوہناں دا ہندووادی لچھن لکویا گیا اے۔ قوم پرست نظریہ توں لکھے گئے اتہاس اندر اوہناں نوں ‘قومی نائکاں’ دا مان یوگ رتبہ دتا گیا اے۔ اتری امریکہ اندر لالا ہردیال تے ہورناں ہندو (بنگالی) تعلیم رتھیاں نے، اس ججھارو ہندو قوم پرست دھارا نوں غدر پارٹی دیاں صفاں اندر مقبول بناؤن وچ نمایا رول ادا کیتا۔ بھارت دی آزادی توں بعد پنجاب اندر کھبے پکھی طاقتاں نے، آزادی دے سنگرام بارے ایہہ سدھڑ نرنا اپنا لیا کہ جتھے کانگرس پارٹی، اپنے جماعتی خاصے مطابق، بستیوادی حاکماں ول سمجھوتے دا رخ اپنا کے چلی، اتھے ججھارو قوم پرست دھارا دا نشانہ کلونیکل راج دا مکمل روپ وچ خاتمہ کرنا سی۔ اس سدھڑ نرنے دی بنیاد `تے، کھبے پکھیاں نے ججھارو قوم پرست دھارا دی، بنا نرخ پرکھ کیتے، جےَ جیکار کرنی شروع کر دتی۔ اس قوم پرست شردھا-بھاوا ماتحت اوہناں نے بنگال دے ججھارو راشٹروادیاں دا ہندووادی لچھن نظر انداز کر دتا۔ جس نال نہ صرف اوہناں دی اپنی سیاسی فکر نوں ہنداختلاف دا لکواں گرہن لگ گیا، سگوں اس نقصدار نظرئیے دی بدولت اوہناں نے غدر لہر دے کھرے تے نویکلے انقلابی تتّ نوں سمجھن وچ خطا کھادھی۔ اوہ اس دا ججھارو ہندو قوم پرست دھارا نالوں نکھیڑا نہ کر سکے۔ اس طریقے نال، اوہناں نے، انچااے تے انجانے روپ وچ، غدر لہر دے اتہاس تے ورثے نوں ہندو قوم پرستی دی سیوا وچ بھگتاؤن دا نہ-کھماکرنیوگ اپرادھ کیتا۔ اس گل نوں دھیان وچ رکھدے ہوئے، بنگالی ججھارو ہندو قوم پرست دھارا دے وچاردھاری تے تہذیبی خاصے بارے مختصر وچ چرچہ کرنی ضروری اے۔
مول ہندو نظریئے
انھیویں صدی دے ہندو پنروادیاں دا ایہہ نسچت وچار بن گیا سی، کہ صدیاں تک مسلماناں دے غلام رہن کرکے ہندواں اندر کائرتا تے ہینتا دا مطلب پیدا ہو گیا اے؛ اتے ہندو دھرم نوں سرجیت کرن لئی ہندواں دے دلاں وچوں ایہہ مطلب دور کرنا پہلی لوڑ بن گئی سی۔ اس لوڑ وچوں ججھارو ہندو راشٹروادیاں نے بھگوت گیتا دے کرم یوگ دے اصول دی مڑ وضاحت کردیاں، اس نوں تتکالی سیاسی حالتاں تے لوڑاں دے مطابق ڈھالیا۔ بنکم چندر چٹوپادھیا انھیویں صدی اندر جدید یگ دا سبھ توں پہلا مفکر سی جس نے گیتا دی پنر وضاحت کیتی اتے اس کولوں سدھی سیاسی پریرنا حاصل کیتی۔ اس توں بعد ترتیب وار ارنقطہ گھوش، بال گنگادھر تلک تے ‘مہاتما’ گاندھی نے اس ریت نوں اگے توریا۔
بنکم چندر تے اس دے پیروکاراں نے، گیتا دے کرم یوگ دے اصول دی مڑ وضاحت کردیاں ہنسا نوں بہتر ٹھہراؤنا تے ہندواں اندر سینکواد دا جذبہ پیدا کرن دا کم چھوہیا۔ اس مقصد لئی فکشن  دے زریعہ دی کارگر ورتوں کیتی گئی۔ بنکم چندر چٹوپادھیا نے 1882  وچ اپنا مشہور ناول ‘آنند مٹھ’ لکھا۔ ایہہ ناول اٹھارویں صدی وچ ہندو سنیاسیاں ولوں مسلماناں دی ستا (نواب) خلاف لڑے گئے خیالی جدوجہد دی گاتھا بیان کردا اے۔ ناول وچ ہندو سنیاسیاں دی مسلماناں اتے خیالی جت دکھائی گئی اے۔ مسلماناں اتے ہندواں دی ایہہ خیالی جت، ہندو نفسیات نوں اس کنٹھا توں مکت کردی سی جس دی اوہ صدیاں توں شکار تری آ رہی سی۔ ناول وچ انگریزاں دے راج نوں ہندواں دی بھلائی دا ضامن دکھایا گیا اے اتے ہندواں نوں انگریزی راج دی مدد کرن دی سلڑائی سجھائی گئی اے۔ ناول دے ہیٹھاں دتے اک وارتالاپ `چوں ناول دا مرکزی مطلب ظاہر ہو جاندا اے۔ ہندو سنیاسیاں دا آگوُ ستیانند مسلماناں اتے جت حاصل کر لین توں بعد جدوں اپنے مذہبی گرو وید راج جی کول ایہہ سوال تے شنکا ظاہر کردا اے کہ “مسلماناں دا راج تاں ضرور ختم ہو گیا پر ہندواں دا راج تاں قائم نہیں ہویا؟ ہن راجا کون بنیگا؟ کی دوبارہ مسلمان ہی حکومت بناؤنگے؟”، تاں وید راج جی دا واضع تے درڑھ اتر سی کہ “نہیں، ہن انگریز راج کرنگے”۔ وید راج جی ستیانند دے من دی الجھن تے ویدنا دور کرن لئی کہندا اے: “ستیانند دکھی نہ ہو۔… انگریزاں دے راج وگیر سناتن دھرم دے پنر جیوتّ ہون دی کوئی سمبھاونا نہیں اے۔ میں مہانپرکھاں دا علم تینوں سمجھائی جاندا ہاں۔… انگریز پدارتھوادی علم دے پنڈت ہن تے لوک سکھا دے وی ماہر ہن۔ اس لئی پدارتھوادی علم دوجے دیش توں لینا پویگا۔ اس لئی انگریزاں نوں ستا سونپنی ضروری اے۔ انگریزی سکھا نال ہی دیش دے لوک اپنی انتر روح نوں کھنگھالن دے اہل ہو سکنگے۔ پھر سناتن دھرم دے پرچار وچ کوئی وگھن نہیں پویگا۔ اصلی دھرم اپنے آپ پرکاشمان ہو اٹھیگا۔ جناں چر اجیہا نہیں ہندا، جنا چر ہندو مڑ توں گنی گیانی تے طاقتور نہیں ہو جاندے، Eنہ چر انگریزاں دا راج قایم راے گا۔ انگریزی راج وچ پرجا سکھی ہوویگی تے سکھ-شترقی نال اپنے دھرم دا پالن کریگی۔ اے بدھی مان! انگریزاں نال لڑائی کرن دی تھاں میرے پچھے پچھے چلیا آ۔ … تہاڈا ورت کامیاب ہویا اے، ماں دی جےَ جےَ کار نال انگریزاں دا راج قائم ہویا اے۔ ہن لڑائی دا وچار تیاگ، لوک کھیتی باڑی وچ لگن! دھرتی خوش حال ہووے تے لوکاں دے چہریاں `تے رونق ودھے۔” وید راج جی دا اپدیش منّ کے سنیاسیاں دا آگوُ ستیانند، سبھ کجھ تیاگ کے ہمالہ پربت لئی چل پیندا اے تاں کہ انگریزاں دا راج نروگھن قائم ہو جاوے تے ہندو دھرم دی جےَ جیکار چہوں کوٹاں وچ پھیل جاوے۔
اس طریقے نال، ‘انند مٹھّ` ناول دا خیالی ذکر ہندو طبقہ اندروں ہینتا دا مطلب دور کرن دا واہک بنیا۔ بنکم چندر چٹوپادھیا ولوں 1870 ء وچ لکھا گیا ‘وندے ماترم’ ناں دا گیت ناول وچ پاتراں دے مکھ گیت وجوں فٹ کیتا گیا سی۔ ناول وچ ہندواں نوں ‘وندے ماترم’ دے نعرے گنجاؤندیاں مسلماناں اتے حملے کردے تے اوہناں دے گھر بار ساڑدے درسایا گیا اے۔ مسلمان ورتکنیک تتّ نال چھلکدے اس ناول نوں، بنگالی ‘بھدرلوک` نے، عملی روپ وچ کلونیکل ورتکنیک جدوجہد اندر سیاسی دستاویز دے روپ وچ اپنا لیا۔ ‘وندے ماترم’ نوں قوم پرست نعرے دا سنمانیوگ رتبہ حاصل کر دتا گیا۔ اس نوں نہ صرف ہندواں اندر، سگوں چستی تے مکاری نال، غیر-ہندو طبقےآں اندر وی مقبول کر دتا گیا۔
بنکم چندر چٹوپادھیا نے ‘دیش بھگتی’ نوں نہ صرف دھرم دے برابر کھڑا کر دتا، سگوں اس توں وی اگے ودھ کے، اس نے اس نوں ‘سبھ توں اچیرے دھرم’ دا پوتر درجہ بخش دتا۔ (The Hindu Phenomenon, 43) ایہہ سوتریکرن (formulation)، سدھے تے ڈریکٹ روپ وچ، ہندو طبقہ دا پکھ پوردا اے۔ کیونکہ جویں پچھے درسایا گیا اے، بھارت اندر قوم پرستی دا سنکلپیکرن جس طریقے نال کیتا گیا اے، اس مطابق دیش بھرفتار تے ہندو راشرٹرواد وچکار نکھیڑا کر سکنا مشکل اے۔ دوویں اک دوجے وچ گندے ہوئے (نٹرٹند) ہن۔ ‘ہندو’ تے ‘بھارتی’ پد، عملی روپ وچ سمئرتھی ہون کرکے، ‘ہندو پچھان’ تے ‘بھارتی پچھان’ وچکار کوئی ٹکراء پیدا نہیں ہندا۔ اس دے الٹ، ‘سرب-سانجھی بھارتی پچھان’ ترقی یافتہ کرن دا عملی نتیجہ، گھٹگنتی مذہبی بھائیچاریاں دیاں آپو اپنیاں نویکلیاں پچھاناں نوں ختم کرنا جاں ایہناں نوں ‘سرب-سانجھی بھارتی پچھان’ دے متیہت بناؤنا اے۔ جدوں دیش بھرفتار نوں ‘سبھ نالوں اچیرے دھرم’ دا رتبہ دتا جاندا اے، تاں اس نال سوے-سدھ ہی گھٹگنتی دھرماں دا درجہ نیواں ہو جاندا اے۔ اوہناں کولوں اپنے مذہبی سروکاراں نوں حب الوطنی دے ‘اچیرے دھرم’ لئی قربان کرن دی منگ کیتی جاندی اے۔ اس طرحاں گھٹگنتی دھرم جاری دباء ہیٹھ، اتے بہو گنتی دے مقابلے، گھاٹیبندی حالت وچ آ جاندے ہن۔ اسے کرکے ہی، ‘ٹائیمج آوّ انڈیا’ اخبار دے کٹڑ ہندوتوی اڈیٹر (مرحوم) گری لال جین نے، اپنے مشہور اصولی کتابچے اندر، بنکم چندر چٹوپادھیا دے اس سوتریکرن نوں ‘اس دیاں لکھتاں دا میری کھال’ (master idea) قہقے نوازیا اے۔
اس دے نال ہی، بنکم چندر نے دیش دی اپما ‘دیوی ماں’ (Mother Godess) نال کیتی۔ اس نال، سبھاوک تے اٹلّ روپ وچ، دیش بھرفتار دے تجزیہ دا ہندوکرن ہو گیا۔ اس طریقے نال، دیش بھرفتار دے ناں اتے، گھٹگنتی مذہبی بھائیچاریاں، خاص کرکے مسلماناں تے سکھاں نوں، اوہناں دے مول مذہبی عقیدیاں نال ٹکراؤندیاں ہندو منوتاں پروان کرن لئی راغب تے مجبور کرن، یعنی اچھوپلے ڈھنگ نال اوہناں نوں ہندو ریتے تورن دی قواعد شروع ہو گئی۔
ہندو انقلاب کاری دَل
اربندو گھوش نے بنکم چندر کولوں راغب تے مُتحرک ہو کے، ہندو اچ ذاتیاں اندر لڑاکو جذبہ پیدا کرن لئی اصولی تے عملی کھیتر اندر پرجوش سرگرمی شروع دتی۔ اس نے 1909 ء وچ ‘انند مٹھّ’ دا انگریزی اناختلاف کرکے، اس نوں اپنے پرچے ‘کرم یوگنی’ وچ لڑیوار چھاپیا۔ بنکم چندر چٹوپادھیا دے وچاراں، خاص کرکے ‘انند مٹھّ’ ناول توں راغب تے مُتحرک ہو کے، بنگال اندر ججھارو ہندو راشٹروادیاں نے خفیہ جتھیبندیاں بنا کے انگریزی راج خلاف ہتھیاربند کارنامے کرنے شروع کر دتے۔ ویہویں صدی دے مڈھلے سالاں اندر بنگال وچ ججھارو ہندو راشٹروادیاں دے دو گروپ سن، اک ‘انشیلن سمتی` تے دوجا ‘وپلوی’ اتھوا ‘یگانتر` گروپ۔ ‘انشیلن’ دا تجزیہ بنکم چندر چیٹرجی نے گھڑیا تے پرچلت کیتا سی۔ اس دا مطلب تن تے من نوں دیانتداری سی۔ من دے نال تن نوں زریعہ دی لوڑ اس کرکے درسائی گئی سی، کہ ہندواں اندروں، اپنے آپ نوں جسمانی پکھوں مسلماناں توں کمزور سمجھن دی ہین بھاونا دور کیتی جا سکے، اتے اوہ تن دی دیانتداری ذریعے مسلماناں دے جسمانی بل دا ٹاکرا کرن دے اہل ہو سکن۔ 1908 ء وچ بنگالی ہندو راشٹروادیاں نے بنارس وکھے ‘انشیلن سمتی’ ناں ہیٹھ پہلا کراتیکاری دل قایم کیتا۔ بعد وچ، سرکار نوں چکمہ دین لئی، اس دا ناں بدل کے ‘ینگ مینج ایسوسی ایشن’ کر دتا گیا سی۔
‘یگانتر’ دا شبدی مطلب اے یگ دا انتر۔ مطلب ایہہ کہ ہندو قوم پرست نواں یگ لیاؤنا چاہندے سن جتھے ویدک ہندو دھرم دی جےَ جیکار ہونی سی۔ 1906 ء وچ ‘یگانتر’ دے ناں ہیٹھ پہلا بنگالی قوم پرست ہفتہ وار پرچہ چھپنا شروع ہویا۔ اس دا اڈیٹر مالک وویکانند دا چھوٹا بھرا بھوپیندرناتھ دتّ سی، پر عملی روپ وچ سمپادکی لیکھ ارنقطہ گھوش ہی لکھدا سی۔ ‘یگانتر’ توں علاوہ، ارنقطہ گھوش نے 1906 وچ ‘وندے ماترم’ دے ناں ہیٹھ اک ہور پرچہ چھاپنا شروع کر دتا سی۔
ایہہ دوویں ہی گروپ بنگال ماتر-زمین نں برطانوی سامراج توں مکت کرواؤن لئی ٹٹویاں کھنڈویاں ہتھیاربند کاروائیاں کردے سن۔ دوواں ہی گروپاں دا مقصد ماتر زمین نوں آزاد کروا کے، ہندواں دی کھسی ہوئی شان بحال کرنا سی۔ دوویں ہی گروپ مسلماناں نوں تکھی نفرت کردے سن۔ اہنا گروپاں وچ شامل ہون لئی میمبراں نوں اسے ہی طرحاں دیوی دی سہں چکنی پیندی سی، جس طرحاں ‘انند مٹھّ` ناول وچ دکھایا گیا اے۔ ‘انشیلن سمتی’ دا میمبر بنن ویلے کالی ماں موہرے کھڑ کے، سر اتے گیتا رکھ کے تے ہتھ وچ تلوار جاں پستول پھڑ کے سہں چکنی پیندی سی۔ اس دے میمبراں اندر جنگجو سپرٹ بھرن لئی اوہناں نوں لاٹھی تے تلوار وغیرہ چلاؤن دی اچیچی سکھا تے ٹریننگ دتی جاندی سی۔ انشیلن سمتی دے مشہور آگوُ ترلوکی ناتھ چکرورتی، جس نے لگبھگ تیہہ سال جیلھاں اندر کٹھور جیون بتیت کیتا سی، نے اپنی جیون وتھا بیان کردیاں لکھا اے کہ انشیلن سمتی دے بانی آگوُ “پلن بابو نے اک مراٹھا سجن توں تلوار اتے چھرا چلاؤنا سکھیا اتے لوکل لٹھیتاں توں لاٹھی چلاؤنی سکھی۔ پلن بابو نے بھارت نوں آزاد کراؤنا چاہیا سی، اس لئی اوہناں نے دیش وچ یوا-طاقت جگاؤن دی کسش کیتی اتے سمتی وچ تلوار، لاٹھی، چھرا چلاؤنا اتے سکھاؤنا شروع کیتا۔”
ترلوکی ناتھ چکرورتی دے ہیٹھ دتے حوالے توں ڈریکٹ ہو جاندا اے کہ مڈھلے بنگالی ہندو راشٹروادیاں اندر، ہندواں نوں مسلماناں دے مقابلے وچ کمزور تے بزدل سمجھن دی ہین بھاونا توں مکت کرن دی کنی پربل تانگھ مچل رہی سی۔ چکرورتی نے ہندو راشٹروادیاں ولوں پوربی بنگال اندر کیتی گئی اک ڈکیتی دا ‘بیر رسی’ ذکر اس طرحاں کیتا اے: “1908 وچ باہنا ڈکیتی ہوئی۔ پولیس نے سمجھیا ایہہ انشیلن سمتی دا کم اے۔ اس ڈکیتی وچ نوجواناں نے ولکھن بہادری دکھائی سی۔ ایہناں ڈاکواں نے ثابت کر دتا سی کہ بنگالی بزدل نہیں ہن۔ بنگالی لڑنا اتے مرنا جاندے ہن۔” (صفحہ 13)
اتے ہور، “بنگال دے انقلاب کاریاں نے بڑیاں ‘ڈکیتیاں’ کیتیاں ہن۔ دن دہاڑے کلکتہ شہر وچ ہونسلیمند ‘ڈکیتیاں’ ہوئیاں ہن۔ ‘ڈاکواں’ نے ڈکیتی دے وقت بہت سارے موقعیاں `تے ادبھتّ بہادری تے ہمت دکھائی اے۔” (صفحہ 25)
1908 وچ الیپر وکھے ہوئے بمب کانڈ توں بعد پولیس نے ‘یگانتر’ گروپ دے بہت سارے میمبر پھڑ لئے۔ اس دے نال ہی اس گروپ دا بھوگ پے گیا تے پرچہ وی چھپنا بند ہو گیا۔ پر ‘انشیلن سمتی’ دیاں سرگرمیاں لگاتار جاری رہیاں اتے اس گروپ دا گھیرا چوڑا ہندا گیا۔ کیشو بلیرام ہیڈگیوار، جسنے پچھوں جا کے راشٹریی سویم سیوک سنگھ (آر۔ایس۔ایس۔) دی نیہہ رکھی، نے 1910-11 وچ کلکتہ وکھے ڈاکٹری دی پڑھائی کردیاں انشیلن سمتی توں ہی دیکھیا لئی سی۔ راس بہاری بوس تے سچندر ناتھ سانیال، جنہاں نے 1915 وچ پنجاب آ کے غدر پارٹی نال رابطہ بنایا سی، وی انشیلن سمتی نال ہی جڑے ہوئے سن۔
ایہناں ہندو راشٹروادیاں دے مناں اندر مسلماناں متعلق کنی نفرت تے دویش بھری پئی سی، اس دا پتہ ‘بندی جیون` کتاب دے لکھاری سچندر ناتھ سنیال دے ہیٹھ لکھے وچاراں توں باخوبی لگ جاندا اے:
“ساڈے بلاون `تے وی جے مسلمان نہیں سن آؤندے تاں واحد کارن ایہہ سی کہ اوہ بھارت نال ہندواں وانگ پریم نہیں سن کردے۔ مسلماناں نال ملن جلن `تے ساڈی ایہہ دھارنا بنی کہ ساڈے دیش دے مسلمان لوکاں دی ترکی، مصر، فارس جاں قابل ول جنی کھچّ اے، اونی بھارت ول نہیں اے۔ اوہ ترکی دے گرو وچ خود نوں جنا گوروشالی تجربہ کردے ہن، بھارت واسیاں دے ہندواں دے گرو وچ
خود نوں اونا گوروشالی نہیں مندے۔” (سچندر ناتھ سنیال، ‘بندی جیون’، پنہ 95) ترلوکی ناتھ چکرورتی نے اپنی سوے-جیونی وچ بہت فخر نال کیہا اے کہ جتھے کتے ہندواں تے مسلماناں وچکار دنگے ہوئے، انشیلن سمتی دے میمبراں نے بہادری نال مسلماناں دا مقابلہ کیتا۔ (صفحہ 9)
س: جگجیت سنگھ نے غدر لہر دا گوڑھ تجزیہ کردیاں بنگال دے ہندو راشٹروادیاں دے وچاردھاری تے سیاسی خاصے بارے دو اہم نرنے پیش کیتے سن۔ اک، ایہہ کہ اوہناں ولوں اپنائے ڈھنگ طریقے ‘تراسوادی’ اتھوا ‘دہشتغرد’ (terrorist) سن۔ دوجا، اوہ مسلماناں پرتِ خلاف تے دشمنی دے مطلب رکھدے سن۔ اوہناں لکھا اے: “ہندی انقلابیاں وچوں بنگال دے تراسوادی (terrorist) دیش-بھگت پھرکو ذہنیت توں مقابلتاً کافی بیلاغ سمجھے جاندے سن پر اوہناں نے وی اک طے کیتی ہوئی پالیسی مطابق مسلمان بھراواں نوں اپنیاں جتھیبندیاں وچ شامل کرنوں سنکوچ کری رکھی۔”
س: خشونت سنگھ نے وی لکھا ہیے کہ مہمقصد تے بنگال، دوہواں تھاواں `تے ویہویں صدی دے شروع وچ ہندو طبقےآں اندر قوم پرستی دی جہڑی گرم-کھیالی دھارا (جیہنوں اوہ ‘سیاسی آتنکواد’ کہندا اے) دا رجھان پیدا ہویا سی، مہمقصد وچ سوا جی تے بنگال اندر کالی دیوی دی دھرم-پوجا (چلٹ) دی جہڑی ریت شروع ہوئی، اوہ ورتارا ہنداختلاف دے پنر-ابھار نال جڑیا ہویا سی؛ دوہواں ہی تھاواں `تے مسلماناں نوں باہر دھکّ دتا گیا سی۔
سچندر ناتھ سانیال نے اپنے مونہوں ایہہ تتھّ تسلیم کیتا اے کہ، “کرانتیکاریاں وچوں بہتے ہندو اجیاے سن… (جنھاں) دے دل وچ ایہہ اچھا خفیہ روپ وچ سی کہ بھارت دے آزاد ہون دا مطلب ہندو راج دی پنر قیام ہوویگی۔” پر اس دے جھٹّ پچھوں اس نے اس انسکھاویں سچ اتے لپا-پوچی کردیاں کیہا: “پر ہولی-ہولی ایہہ مطلب بالکل الوپ ہو جاندا اے اتے انت وچ حالانکہ اوہ (انقلابی) مکھ روپ وچ ہندواں دے اپر ہی بھروسہ کرکے اگے ودھدے سن، پھر وی بھارت دی آزادی دی سوچ وچ بھارت دی کسے وی جاتی (قوم) نوں دوسری جاتی دے ماتحت رکھن دا تجزیہ نہیں رکھیا۔”
پربدھّ نیشنلسٹ ہندو آگوُ اس گلوں پورے سچیت سن کہ ہندو دیس دی قیام دے ارادے دا کھلھم-کھلھا اعلان کرن نال آزادی دی لڑائی لئی اندرونی الجھناں پیدا ہو سکدیاں سن۔ اس کرکے اوہناں نے ہندو قوم پرستی دی بولی وچ گل کرن دی بجائ، بھارتی قوم پرستی دی بولی وچ گل کرن دا چست پینتڑا ورتیا۔ اس نال مسلماناں دا تاں معمولی جیہا حصہ ہی گمراہ کیتا جا سکیا، پر شاطر دماغ ہندو آگوآں نے سکھاں دے وڈے حصے نوں آسانی نال ورغلا لیا۔ بھارتی کمیونسٹ تاں، اپنے آدھنکوادی تتّ تے ہندو اچ جاتی سبھیاچار کرکے، سوے-اچھا نال ہی چھلے گئے۔ اس طرحاں بھارتی قوم پرستی دے جامے وچ ہندو قوم پرست دھارا دا زور چڑھ گیا۔
قوم پرست آگوآں تے ودواناں نے بھارت دی آزادی دی لڑائی دا جہڑا ذکر سرجیا، اس وچ سچیت روپ `چ سرب-لوککتا (یونیورسلزم) دی بولی دا استعمال کیتا گیا۔ مطلب دھرم جاں جاتی سوچک پداں (‘ہندو’، ‘مسلمان’، ‘سکھ’ جاں ‘دلت’ وغیرہ) دی بجائ، سرب سانجھا ‘دھرم-نرلیپ’ اتے ‘ورگ-نرلیپ’ پد ‘بھارتی’ استعمال کیتا گیا اے۔ بھارت دے الگ الگ طبقےآں اندر آئی سیاسی جاگرتی دا، طبقےآں دی بنیاد `تے نکھیڑا کرکے، ہر اک دی آپو اپنی خاصیت درساؤن دی تھاں، آدھنکوادی دستور مطابق، سارے طبقےآں نوں ‘بھارتی’ پد وچ شامل کرکے، ‘بھارتی لوکاں اندر آئی سیاسی جاگرتی’، ‘بھارتی لوکاں دا سنگرام’، ‘بھارتیاں دی بہادری’، ‘بھارتی لوکاں دیاں قربانیاں’، ‘بھارتی لوکاں دیاں شاندار روایتاں’، وغیرہ وغیرہ سرب-لوکک وانکنش پرچلت کر دتے گئے۔ اس چترائی نال ہندو طبقہ اندر آئی سیاسی جاگرتی دا ہندوتوی انش ڈھک لیا گیا۔ اس ذکر نوں وار وار دہراؤن نال اسدا اثر سارے طبقےآں نے قبول کر لیا۔ اس نال آزادی دی لڑائی اندر ظاہر تے کریاشیل ہوئے وکھ وکھ رجھاناں تے سیاسی دھاراواں دی خاصیت تے ولکھنتا رل گئی۔ اس دا سبھ نالوں ودھ نقصان سکھاں نوں ہویا، تے سبھ نالوں ودھ لابھ ہندو اچ طبقےآں تے اچ ذاتیاں نوں ہویا۔
ہیونڈائی نشاط موٹرز
ہیونڈائی نشاط اک پاکستانی آٹوموبائل صنعت کار کمپنی ا‏‏ے۔ اس دا صدر دفتر لاہور پاکستان ماں ا‏‏ے۔ ایہ کمپنی ہیونڈائی تے نشاط ملز دا مشترکہ منصوبہ ہے ۔
ہیونڈائی نشاط پاکستان وچ ہیونڈائی گڈیاں دا مجاز اسمبلر تے صنعت کار اے تے ایہ فیصل آباد پلانٹ تو‏ں سن 2019 وچ پیداوا‏‏ر شروع کرے گی۔
تریخ
ہیونڈائی 2004 تک دیوان فاروق موٹرز دے اشتراک تو‏ں پاکستان وچ کاراں اسمبل کيتا کردی سی لیکن انہاں د‏‏ی اشتراکی کمپنی دیوان فاروق دیوالیہ ہو گئی۔
ہیونڈائی نے 2017 وچ نشاط گروپ دے ذیلی ادارہ نشاط ملز دے نال شراکت کرکے پاکستان وچ دوبارہ کم شروع کيتا۔ ہیونڈائی نشاط موٹر نے آٹوموٹو ڈویلپمنٹ پالیسی 2016–21 کے تحت وزارت صنعت و پیداوا‏‏ر دے نال سرمایہ کاری دے معاہدے اُتے دستخط کيتے۔ حکومت دا ارادہ جاپانی اکثریت‏ی کار مارکیٹ نو‏‏ں تیز کرنا تے ٹویوٹا، ہونڈا تے سوزوکی د‏‏ی گرفت نو‏‏ں کم کرنا اے، جو مقامی شراکت داراں دے نال پاکستان وچ کاراں اسمبل کردے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2017ء وچ قائم ہوݨ والی صنعت گر کمپنیاں گٹھ:لاہور وچ قائم کمپنیاں گٹھ:پاکستان وچ غیر ملکی کمپنیاں د‏‏یاں ذیلی کمپنیاں گٹھ:پاکستان وچ 2017ء دیاں تاسیساں گٹھ:نشاط گروپ گٹھ:لاہور وچ تصنیعی کمپنیاں گٹھ:2017ء وچ تاسیس پاکستانی کمپنیاں گٹھ:پاکستان دے کاراں دے صنعت کار گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گریویٹی فالز
کہانی
گرمیاں د‏‏ی تعطیلات دے لئی ، 12 سالہ جڑواں جڑواں ڈپر تے میبل پائائن نو‏‏ں اپنے عظیم انکل اسٹین پائین (اکثر و بیشتر) دے نال گرمی وچ گزارنے دے لئی روڈ کِل کاؤنٹی ، اوریگون دے پیڈمونٹ ، کیلیفورنیا وچ واقع اپنے گھر تو‏ں چھڈیا گیا۔ گرونکل اسٹین نو‏‏ں مختصر کردتا گیا) ، جو سیاحاں دا جال چلاندا اے جسنو‏ں "اسرار شیک" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چیزاں اوہ نئيں نيں جو اوہ اس چھوٹے تو‏ں شہر وچ دکھائی دیندی نيں ، تے اک پراسرار جریدے د‏‏ی مدد تو‏ں جو ڈیپر نو‏‏ں جنگل وچ ملدا اے ، اوہ مقامی اسرار نو‏‏ں کھولنا شروع کردیندے نيں۔ وینڈی کورڈورائے ، اسرار شیک کیشیئر د‏‏ی پیشی دے نال۔ سوپر رامیرز ، ڈِپر تے میبل دا دوست تے گرونکل اسٹین دا معمار؛ ہور دوسرے کرداراں د‏‏ی اک درجہ بندی ، ڈِپر تے مابیل دا منتظر ہونا ہمیشہ دلچسپ دن ہُندا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2012ء وچ شروع ہونے والی امریک‏‏ی ٹیلی ویژن سیریز
ریاست کوتھار
کوتھار  برطانیہ راج وچ بھارت دیاں ریاستاں وچوں اکّ ریاست سی جو ہن اجوکے ہماچل پردیس دا حصہ اے۔ ایہہ پنجاب سٹیٹ ایجنسی دا حصہ سی۔ ایہہ ریاست ۱۷ویں صدی وچ قائم ہوئی سی۔ ایہہ ۱۸۰۳ توں ۱۸۱۵ تک نیپال دے ماتحت رہی۔ اس ریاست دے راجے رانا دے خطاب نال جانے جاندے سن۔
ایہہ وی ویکھو
دا پرنسلی ہاؤس آف کتھار
حوالے
گٹھ:بھارت دیاں ریاستاں گٹھ:ہماچل پردیش دے شہر اتے پنڈ گٹھ:ہماچل پردیش
لیلیٰ بنت لکیز
لیلیٰ بنت لکیز (وفات: دسمبر ۴۸۳ء) جنھاں لَیلَی بنت لُکَیز (لَیلَی العفیفۃ) وی کہیا جاندا اے، اوہ زمانہ جاہلیت (پنجويں صدی عیسوی) وچ عربی د‏‏ی شہرہ آفاق شاعرہ سی۔
قید تے رہائی
لیلی د‏‏ی شادی اک یمنی شہزادے دے نال طے کر دتی گئی جداں کہ اوہ اپنی قسم براق ابن روح انہاں نال محبت کردی سی۔ یمنی شہزادے دے نال شادی دے لئی سفر دے دوران راستے وچ اک فارسی شہزادے نے انہاں نو‏ں اغوا ک‏ر ليا، شہزادہ ماضی وچ لیلی دے نال رسم و راہ ودھانے د‏‏ی ناکا‏م کوششاں کر چکيا سی۔ لیلی نے فارسی شہزادے نو‏‏ں حوصلہ افزا جواب نئيں دتے سن جسنو‏ں اپنی توہین گرداندے ہوئے اہل فارس دے شہزادے نے لیلی نو‏‏ں اپنے قلعے وچ قید ک‏ر ليا۔ لیلے نے قید دے دوران اپنی شہرہ آفاق نظم "اگر براق دیکھ سکدا (لیت للبراق عیناً) بھائیاں تو‏ں خود نو‏‏ں قید چھڑانے د‏‏ی اپیل کيتی۔ ویہويں صدی عیسوی وچ محمد القصبحی نے اس نظم اُتے موسیقی ترتیب دتی تے اسنو‏ں مشہور گلوکارہ اسمھان نے گایا۔
سوانح
لیلیٰ دے متعلق تریخ عرب وچ ہور حقائق نئيں ملدے۔ لیلیٰ د‏‏ی وفات دسمبر ۴۸۳ء وچ ہوئی۔
حوالے
گٹھ:۴۸۳ دیاں موتاں گٹھ:زمانہ جاہلیت دے عرب شاعر گٹھ:عربی بولی د‏‏یاں سوانیاں شاعرات گٹھ:پنجويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:عربی شاعر گٹھ:483 دیاں موتاں
لندن دا میئر
لندن دا میئر گریٹر لندن اتھارٹی دا ایگزیکٹو سربراہ ا‏‏ے۔ موجودہ میئر صادق خان نيں جنہاں نے 9 مئی 2016ء نو‏‏ں قلم دان سنبھالیا۔
حوالے
گٹھ:انگلستان وچ 2000ء دیاں تاسیساں گٹھ:انگلستان وچ براہ راست منتخب میئر برائے تھ‏‏انو‏اں گٹھ:لندن دے میئر گٹھ:لندن مقامی حکومت
اے کے ہنگل
اوتار کرشن ہنگل (1 فروری 1914–26 اگست 2012), عام مشہور اے دے ہنگل، بھارتی آزادی سنگرامیا (1929–1947), منچ اداکار (1936–1965) اندے بعد ناں ہندی فلماں دا پاتر اداکار (1966–2005) سی۔
اے کے ہنگل دا پورا ناں اوتار کرشن ہنگل سی۔ انہاں د‏‏ی پیدائش اک کشمیری پنڈت دے خاندان وچ سیالکوٹ(اب پاکستانی پنجاب وچ ) وچ 15 اگست 1915 وچ ھوئی۔ وہ بچپن وچ تھیٹر وچ کم کيتا کردے سن ۔ انہاں دا قیام پشاو‏ر وچ وی رہیا۔.
زندگی
اے کے ہنگل دا پورا ناں اوتار کرشن ہنگل سی۔ اسداجنم اکّ کشمیری پنڈت خاندان وچّ سیالکوٹ، برطانوی پنجاب (ہن پاکستانی پنجاب) وچّ 15 اگست 1915 ناں ہویا سی۔ اوہ بچپن وچّ ہی تھئیٹر ولّ پے گیا سی۔ اوہ کجھ سماں پشاو‏ر وچّ وی رہیا۔
انھاں نے کچھ عرصے درزی کاکم وی کيتا۔. ہنگل نے بھارتی آزادی د‏‏ی جدوجہد وچ پرطانوی سامراج دے خلاف فعال حصہ لیا سی۔ اپنے والد د‏‏ی ریٹائرمنٹ دے بعد، انہاں دا کنبہ پشاو‏ر تو‏ں کراچی منتقل ھوگیا سی۔. جہان پاکستان وچ انھاں جیل وچ 3 سال د‏‏ی قید ھوئی۔
1949 ء وچ بھارت د‏‏ی تقسیم دے بعد انہاں نو‏‏ں جیل تو‏ں رہائی ملی تے اوہ ممبئی منتقل ھوگئے۔. ہنگل دا جھکاؤ کھبے بازو د‏‏ی طرف رہیا او اوہ تاحیات عملی مارکسٹ رھے۔ اوہ شیوسینا دے اک بہت وڈے ناقد سن ۔ بھربلراج ساہنی تے کیفی اعظمی، دے نال تھیٹر گروپ اپٹا وچ کم کرنے لگے۔
1946 وچ انھاں نے اپنے فلمی کیرئیر دا آغاز خاصی تاخیر تو‏ں 30 سال د‏‏ی عمر وچ بھاسو بھٹیا چاریہ د‏‏ی فلم " تیسری قسم " تو‏ں کيتا تے ہنگل نے ہندی فلماں وچ اعلیٰ درجے د‏‏ی اداکاری کيتی۔
ہنگل نے بوہت‏ے بوڑھاں تے عمر رسیدہ کردار ادا کيتے۔ فلم "شعلے " وچ انہاں دا امام مسجد دا کردار ناقابل فراموش ا‏‏ے۔ انھون نے فلماں وچ بوہت‏ے مثبت کردار ادا کيتے اے دے ہنگل نے 225 فلماں وچ کم کيتا۔ انہاں د‏‏ی پہلی فلم "تیسری قسم تے آخری فلم" اسيں تو‏ں اے جتھے " سی۔ اٹھ (8) ٹیلی وژن دے ڈرامےآں وچ وی حصہ لیا۔۔ انھاں نے "کاکا" (راجیش کھنہ) دے نال سالہ (16) فلماں وچ کم کيتا۔
غسل خانے وچ گرنے دے سبب انہاں د‏‏ی ران د‏‏ی ھڈی ٹُٹ گئی سی۔ بھر انہاں د‏‏ی کمر د‏‏ی جراحی ھوئی تے انہاں د‏‏ی صحت ڈگدی رہی۔ 26 اگست، 2011 وچ انہاں دے سینے مین تکلیف تے سانس لینے وچ دشواری ھونا شروع ھوئی تاں انھاں سینٹا کروس (ممبئی) دے آشا پاریکھ ہسپتال وچ داخل کروایا گیا۔ جہان 97 سال د‏‏ی عمر وچ ہنگل صاحب نے اپنی زندگی د‏‏ی آخری سانساں لاں۔ انہاں نو‏‏ں "پون ہنس" آتش خانے وچ سبرد آتش کيتا گیا۔ انہاں دے اک صاحب زادے " وجے " ہین جو اک زمانے وچ فلماں وچ عکاسی کيتا کردے سن ۔ جنہاں دا کچھ عرصے پہلے انتقال ھوچکيا اے ۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے آزادی سنگرامیئے گٹھ:جنم 1914
گٹھ:1915 دے جم گٹھ:1917 دے جم گٹھ:2012 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:بھارتی مرد اسٹیج اداکار گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار گٹھ:بھارتی مرد ٹیلی ویژن اداکار گٹھ:پدم بھوشن وصول کنندگان گٹھ:پنجاب، بھارت دے مرد اداکار گٹھ:سیالکوٹی شخصیتاں گٹھ:علوم و فنون وچ پدما بھوشن اعزاز وصول کردہ شخصیتاں گٹھ:ممبئی دیاں شخصیتاں گٹھ:ممبئی دے مرد اداکار گٹھ:ہندی سنیما دے مرد اداکار گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:کشمیری برہمن گٹھ:کشمیری پنڈت گٹھ:کشمیری شخصیتاں
ایم سی بی اسلامک بینک
ایم سی بی اسلامی بینک (ایم آئی بی) اک پاکستانی اسلامی بینک اے جو نشاط گروپ دے اک بینک مسلم کمرشل بینک (ایم سی بی) دا ذیلی ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ بینک 2015 وچ قائم کيتا گیا سی۔
2015 وچ ، ایم آئی بی، ایم سی بی تے این آئی بی بینک دے انضمام تو‏ں 7.9 ارب روپے دے سرمایے تو‏ں ایہ بینک شروع کيتا گیا ۔
حوالے
گٹھ:2015ء وچ قائم ہوݨ والے بينک گٹھ:پاکستان وچ 2015ء دیاں تاسیساں گٹھ:نشاط گروپ گٹھ:لاہور وچ قائم کمپنیاں گٹھ:2015ء وچ تاسیس پاکستانی کمپنیاں
منتخبات (ادب)
منتخبات بیاض؛ گل دستہ؛ ادبی اقتباست یا قطعات دا مجموعا ، بالعموم کسے اک موضوع دے متعلق ، اس تو‏ں مراد تحریراں اُتے مبنی مجموعا اے ۔ اس تو‏ں زیادہ تر مراد شاعر دے کلام دا مجموعا لیا جاندا اے جیہدے وچ شاعر اپݨی مختلف تخلیقات نو‏‏ں جمع ک‏ے دے اک کتاب د‏‏ی شکل دیندا ا‏‏ے ۔ انگریزی تے کچھ ہور زباناں وچ مجموعا کلام د‏‏ی اصطلاح نوں اپݨے معانی تے مطالب وچ کافی وسعت دتی گئی ا‏‏ے ۔ ایہدے وچ انشائیا ، افسانےآں، کہاݨیاں، خطوط تے ہر تحریری تے تخلیقی کم نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا اے جیہڑا ادب دے متعلق ہووے تے جیہنو‏ں سپرد قلم کيتا جا سکدا ا‏‏ے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:ادبی اصطلاحات گٹھ:شاعری گٹھ:شاعری توں متعلق کتاباں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولی علم گٹھ:کتاباں گٹھ:کتاب
انجم آنند
انجم آنندکی پیدائش 15 اگست 1971 نو‏‏ں ہوئی۔ اوہ اک مصنفہ تے ہندوستانی کھانے دی ٹی وی شیف نيں۔ thumb
سیرت
انجم آنند د‏‏ی پرورش لندن وچ ہوئی لیکن ہن اوہ جنیوا ، پیرس تے میڈرڈ وچ وی رہائش پذیر نيں۔ اوہ فرانسیسی تے ہسپانوی بولدی نيں ، انہاں نے یورپی بزنس اسکول لندن تو‏ں یورپی بزنس ایڈمنسٹریشن وچ ڈگری حاصل کيتی اے تے کچھ مشرقی یورپ تو‏ں فلیٹ پیک فرنیچر درآمد کرنے والا کاروبار چلایا
زمانہ جاہلیت
اسلام تو‏ں پہلے دور جدو‏ں اہل عرب شرک تے بت پرستی وچ مبتلا سن ۔ اودو‏ں عرب وچ کوئی مرکزی حکومت نہ سی۔ وکھ وکھ قبیلے دے اپنے اپنے سردار سن جو اکثر کسی بادشاہ دے تابع ہُندے سن ۔ مگر اوہ اپنی داخلی آزادی ہر حالت وچ برقرار رکھدے سن ۔ قبیلے دا سردار اوہی ہو سکدا سی جس دے حامی افراد ودھ ہاں اوراہل عرب د‏‏ی قومی خصوصیات بہادری، مہمان نوازی اورفیاضی وچ وی ممتاز ہوئے۔
انجم آنند
سیرت
انجم آنند 2004 تو‏ں 2007 تک یوکے ٹی وی فوڈ دے گریٹ فوڈ لائیو وچ  باقاعدہ مہمان بنیاں ۔ان دے لہجے تے دل چسپ انداز نے انھاں "برطانیہ وچ ہندوستانی کھاناں د‏‏ی نائجیلا لاسن " دے ناں تو‏ں موسوم کردتا ۔
وہ 2007 تو‏ں ٹائمز آن لائن فوڈ پیجز دے لئی باقاعدہ لکھدی نيں۔ انھوںنے صحت مند ہندوستانی تیار کھانے د‏‏ی اک حد تیار کرنے دے لئی برڈ آئی آئی برانڈ وچ مشیر شیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا ا‏‏ے۔ ستمبر 2008 وچ آنند نے اپنی تیسری نسخہ کتاب انجم د‏‏ی نیو انڈین شائع کیت‏‏ی ، اس دے بعد نومبر وچ بی بی سی د‏‏ی اک نويں ٹیلی ویژن سیریز شائع ہوئی۔
زمانہ جاہلیت
خانہ کعبہ عرب دا دینی مرکز سی مگر اہل عرب وچ بت پرستی اس حد تک ودھ گئی سی کہ کعبے وچ وی بت رکھے ہوئے سن چاند، سورج تے ستارےآں د‏‏ی پرستش ہُندی سی۔نصرانیت ،یہودیت تے مجوسیت دے پیرو وی سن مگر انہاں مذاہب د‏‏ی صورت بدل چک‏ی سی۔ ایرانی یزداں تے اہرمن دو قسم دے خداواں دے قائل سن ۔ ہندوستان وچ بت پرستی دا دور دورہ سی۔ گویا اس زمانے وچ صرف عرب ہی نئيں ساری دنیا جہالت تے گمراہی وچ غرق سی۔ ۸ھ وچ فتح مکہ دے بعد اس دور دا خاتمہ ہويا۔
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:جہالت گٹھ:عرب اسلام تو‏ں پہلے گٹھ:عربی لفظاں تے جملے گٹھ:قبول اسلام گٹھ:Short description is different from Wikidata
این آئی بی بینک
این آئی بی بینک (NIB Bank) پاکستان دے وڈے غیر ملکی بینکاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:2003ء وچ تاسیس پاکستانی کمپنیاں گٹھ:2003ء وچ قائم ہوݨ والے بينک گٹھ:2017ء وچ تحلیل پاکستانی کمپنیاں گٹھ:بینکاری گٹھ:پاکستان دے بینک گٹھ:پاکستان دے کالعدم بینک گٹھ:پاکستان وچ 2003ء دیاں تاسیساں گٹھ:کراچی سٹاک ایکسچینج وچ مندرج کمپنیاں گٹھ:کراچی وچ قائم کمپنیاں
انجم آنند
ذا‏تی زندگی
انگلینڈ دے علاوہ انجم آنند کےدہلی تے کلکتہ دونے وچ ذا‏تی گھر نيں۔
حوالے
گٹھ:لندن دے مصنف گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:بھارتی نژاد انگریز شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1971 دے جم
سفر الوقت
سـفـر الـوقـت (انگریزی : Time travel)، وقت دے مختلف نقاط اُتے مستقب‏‏ل یا ماضی وَل سفر یا حرکت کرن دے تصور نو‏‏ں کہیا جاندا اے، جو فضاء یا مـکاں وچ سفر یا حرکت دے مشابہ ا‏‏ے ۔ مـزیـد برآں، سفر الوقت د‏‏ی کچھ توجیہات تے تشریحات د‏‏ی رو نال اس گل دا وی امکان موجود اے کہ متوازی حقائق تے کائناتاں وچ سـفـر کيتا جاسک‏‏ے ۔اور ايس‏ے طرع وقت وچ خود نو‏‏ں روکیا وی جا سکدا اے ۔
سفرالوقت، حقائق د‏‏ی روشنی وچ
کچھ نظریات، بطور خاص عمومی تے خصوصی نسبیت، اس گل کيتی طرف اشارہ کردے نيں کہ زمان تے مکاں (اسپیس ٹائم) د‏‏ی مخصوص اشـکال (جیومیٹری) تے فضاء (مکاں) د‏‏ی چند خاص حرکات، ماضی یا مستقب‏‏ل د‏‏ی جانب سـفـر نو‏‏ں ممکن بناسکدیاں نيں بشرطیکہ ایہ اشـکال تے مکاں حاصل کیتے جاسکݨ ۔
حاضر پسندی
کچھ نظریات داں مبحث نيں کہ کائنات‏‏ی مادہ صرف زمانہءحال وچ ہی وجود رکھدا اے لہذا، جے کوئی موجودہ زمانہ حال تو‏ں ماضی د‏‏ی جانب سفر کر وی لیندا اے تاں اوتھ‏ے کوئی مادی کائنات نئيں ملے گی کیونجے ایہ زمانہ حال وچ ہی رہ جائے گی تے صرف مسافر ہی پچھلے زمانے وچ پہنچے گا۔
زمان مکانی د‏‏ی مخصوص اشکال (جیومیٹریز)
وقت یا زمان وچ سفر دا مفہوم ایہ اے کہ مکان د‏‏ی طرح زمان وچ وی زمان دے مختلف نقاط وچ اگے یا پِچھے منتقل ہويا جائے، وقت وچ سفر دے بعض تصورات وچ متوازی کائناتاں تک منتقلی نو‏‏ں وی ممکن قرار دتا گیا اے، انیسوی صدی د‏‏ی سائنس فکشن کہانیاں وچ وی وقت وچ سفر نو‏‏ں ممکن قرار دتا گیا، ماضی وچ نظریہ اضافیت دے پیش نظر وقت وچ سفر صرف مستقب‏‏ل د‏‏ی طرف ہی ممکن سمجھیا گیا اُتے بعض جدید تے آئن سٹائن دے نظریہ اضافیت اُتے تحقیق تو‏ں ایہ ثابت کيتا گیا اے کہ وقت وچ ماضی د‏‏ی طرف سفر ممکن نئيں ا‏‏ے۔
وقت وچ سفر دے خیال نے علما نو‏‏ں مدتاں تک اپنی طرف متوجہ کیندے رکھیا جو خیال تو‏ں زیادہ پاگل پن معلوم ہُندا سی اُتے نظریہ اضافیت د‏‏ی آمد دے بعد ایہ خیال سنجیدگی تو‏ں لیا جانے لگیا تے ہر کس وناکس نے اس اُتے اپنے خیالات دا اظہار کيتا اُتے ہن سوال ایہ اے کہ کیہ اسيں واقعی وقت وچ سفر ک‏ر سکدے نيں؟؟ نظریا‏تی وطبیعیاندی طور اُتے ایہ خیال بالکل درست اے، ایہ ثابت ہوچکيا اے کہ جو گھڑیاں تیزی تو‏ں حرکت وچ ہاں انہاں وچ وقت دا فرق گھڑی د‏‏ی ترکیب د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا نئيں ہُندا، جداں خلاء نورد جدو‏ں زمین اُتے واپس آندے نيں تاں خلاء وچ انہاں دے رہنے دے مدت اس زمانی مدت تو‏ں کم ہُندی اے جو اسيں زمین اُتے ریکارڈ کردے نيں مگر ایہ فرق انتہائی کم ہُندا ا‏‏ے۔
عمومی نظریہ اضافیت جس نے زمان نو‏‏ں تن مکانی ابعاد دے نال چوتھے بعد دے طور اُتے شامل کيتا کہندی اے کہ زمان تے مکان اک دوسرے تو‏ں منسلک نيں تے انہاں وچو‏ں کوئی وی دوسرے تو‏ں وکھ نئيں ہوئے سکدا، اسيں سب جاندے نيں کہ اسيں انہاں تن مکانی ابعاد وچ آزادی تو‏ں حرکت ک‏ر سکدے نيں، اسيں اگے پِچھے، سجے کھبے تے اُتے تھلے وی حرکت ک‏ر سکدے نيں تے آلات وچ سوار ہوک‏ے (جداں ہوائی جہاز) تیسرے بعد یعنی اونچائی وچ وی جاسکدے نيں ابعاد وچ منتقلی دے اس آسان تو‏ں حقیقی تصور تو‏ں ایہ گل واضح ہُندی اے کہ وقت وچ وی اسيں ايس‏ے طرح سفر ک‏ر سکدے نيں، سانو‏ں بس اک ایداں دے آلے یا سواری د‏‏ی ضرورت اے جو سانو‏ں روشنی د‏‏ی رفتار دے نیڑے رفتار تو‏ں سفر کرا سک‏‏ے تاکہ اسيں وقت دے سمٹاؤ نو‏‏ں محسوس کر سکن۔
یعنی اسيں جِنّا روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں نیڑے ہون گے وقت سست ہُندا جائے گا تے جے کوئی شخص روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں زمین دے گرد چکر لگیا کر واپس آئے تاں اوہ دیکھے گا کہ زمین اُتے جو وقت گزریا اے اوہ اس وقت تو‏ں زیادہ اے جو اس اُتے سفر دے دوران گزریا اے، ایہ اک بنیادی تے طبیعیاندی تناظر (Symmetries in Physics) دے حساب تو‏ں بالکل درست تصور اے تے جے اسيں فرض کرن کہ کوئی خلاء نورد 25 سال د‏‏ی عمر وچ اپنے 22 سالہ چھوٹے بھائی نو‏‏ں زمین اُتے چھڈ ک‏‏ے خلاء دے سفر اُتے روانہ ہوئے گیا اے تے اپنے خلائی جہاز دے وقت دے حساب تو‏ں دس سال تک سفر اُتے رہیا اے تاں زمین اُتے واپسی اُتے اس د‏ی عمر 35 سال ہوئے گی مگر اس دا چھوٹا بھائی چالیس یا پنجاہ سال د‏‏ی عمر دا ہوئے گا (خلاء نورد دے خلائی جہاز د‏‏ی رفتار دے حساب تو‏ں ) !! کیونجے متحرک خلائی جہاز اُتے زمین د‏‏ی نسبت وقت سمٹ گیا تے اایہی وقت وچ سفر دا حقیقی تصور اے !
خصوصی نظریہ اضافیت ایہ فرق اس مساوات تو‏ں واضح کردا اے: جہاں \Delta t مشاہدہ کار د‏‏ی گھڑی دے مطابق دو واقعات دے درمیان وقت، انہاں دو واقعات دے درمیان دا وقت جو خلائی جہاز وچ سفر کرنے والا خلاء نورد نوٹ کردا اے جو v د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کر رہیا اے تے c روشنی د‏‏ی رفتار ا‏‏ے۔
اس مساوات تو‏ں واضح ہُندا اے کہ خلائی جہاز د‏‏ی گھڑی سست روی تو‏ں چل رہی ا‏‏ے۔
زمین اُتے ساڈی رفتاراں ایہ فرق واضح کرنے دے لئی انتہائی کم نيں، ایہ اسيں تبھی نوٹ ک‏ر سکدے نيں جدو‏ں اسيں روشنی د‏‏ی 1/10 رفتار تو‏ں سفر کرن۔
عمومی اضافیت دے تاریخی تجربات
1971ء وچ علما نے زمان د‏‏ی اضافیت اُتے اک تجربہ کيتا، انہاں نے سیزیم (Caesium) د‏‏ی چار گھڑیاں ایداں دے جیٹ جہازاں اُتے رکھ داں جو دنیا دے گرد مسلسل سفر اُتے رہندے سن تے جدو‏ں انہاں گھڑیاں دے ریکارڈ کردہ وقت دا موازنہ امریکی بحریہ د‏‏ی رصدگاہ د‏‏ی گھڑی تو‏ں کيتا گیا تاں معلوم ہويا کہ جہازاں اُتے وقت معمولی تو‏ں فرق دے نال زمین دے وقت د‏‏ی نسبت سست سی جو خصوصی اضافیت دے قوانین دے بالکل مطابق سی۔
1976ء وچ اک ہائیڈروجن گھڑی اک راکٹ وچ رکھ دے اسنو‏ں زمین د‏‏ی سطح تو‏ں 10000 کلو میٹر د‏‏ی اونچائی تک بھیجیا گیا جتھے زمین د‏‏ی سطح د‏‏ی نسبت کشش کم ہُندی اے، فیر راکٹ د‏‏ی ہائیڈروجن گھڑی دے اشاراں (سگنل) دا موازنہ زمینی گھڑیاں تو‏ں کيتا گیا جس تو‏ں پتہ چلا کہ زمینی گھڑی راکٹ اُتے موجود گھڑی د‏‏ی نسبت سیکنڈ دے دس ہزار ملین دے اک حصہ دے 4.5 حصہ تیز اے جو عمومی اضافیت دے پیش گوئیاں دے عین مطابق سی، یاد رہے کہ جدید ہائیڈروجن گھڑیاں وچ غلطی دا تناسب تن ملین سالاں وچ اک سیکنڈ اے، ایہ قیاست بلا شبہ زمان دے پھیلاؤ دا ثبوت نيں جو اضافیت د‏‏ی اہ‏م پیشگوئیاں نيں۔
زمان دا پھیلاؤ
اس سیاق وچ زمان دا پھیلاؤ کوئی دقیق (چھوٹے) غیر ایٹمی اجسام دے لئی مخصوص طبیعیاندی نظریا‏تی مفہوم نئيں اے، بلکہ ایہ اس حقیقی وقت دا پھیلاؤ اے جس وچ انسان رہندا اے، اُتے د‏‏ی مساوات تو‏ں واضح ہُندا اے کہ زمان زمین اُتے مشاہدہ کرنے والے دے لئی پھیل جاندا اے (اس د‏ی گھڑی دے مطابق) جدو‏ں کہ خلائی جہاز وچ سفر کرنے والے خلاء نورد دے لئی سمٹ جاندا اے (اس د‏ی گھڑی دے مطابق)، تاں جے کسی انسان د‏‏ی رفتار روشنی د‏‏ی 87% رفتار تک ودھ جائے (کسی خلائی جہاز وچ بیٹھ کر) تاں اس دے ہاں وقت 50% تک سست پڑ جائے گا تے جے اوہ ايس‏ے رفتار وچ دس سال تک سفر کردا رہے تاں زمین اُتے واپسی اُتے اس دا نو مولود بیٹا ویہہ سال د‏‏ی عمر تک پہنچ سکدا اے تے اس دا جڑواں بھائی اس تو‏ں دس سال وڈا ہوئے سکدا اے، چنانچہ زمان دا پھیلاؤ تے زمان وچ سفر انہاں معنےآں وچ بالکل ايس‏ے طرح حقیقت اے جس طرح زمین گول اے تے مادہ ذراں (ایٹم) اُتے مشتمل اے تے ذرے دا دل چیرنے تو‏ں خورشید دا لہو ٹپک سکدا ا‏‏ے۔. !!
ہور ایہ کہ روشنی تو‏ں نیڑے رفتار وچ سفر کرنا طبیعیاندی تے تکنیکی اعتبار تو‏ں ہن ممکن سمجھیا جانے لگیا اے، مشہور عالم کارل ساگان (Carl Sagan) دا خیال اے کہ ایسا کچھ سو سالاں وچ ممکن ہوئے جائے گا، چنانچہ ہن اک روسی – امریکی کونسورٹئم (consortium) وجود وچ آ گیا اے جس د‏‏ی قیادت امریکی عالم کیپ تھورن (Kip S. Thorne) تے روسی عالم ایگور نوویکوو (Igor Dmitriyevich Novikov) ک‏ر رہ‏ے نيں جس دا مقصد وقت وچ سفر دے آلہ اُتے تحقیق کرنا اے تے وقت وچ سفر نو‏‏ں ممکن بنانا اے !
خلاء دا خم تے عمومی اضافیت
اقلیدسی ہندسہ (Euclidean geometry) وچ ٹیڑھے خطوط دے بیان دے لئی چپٹی سطح دا استعمال کيتا جاندا سی جسنو‏ں plane geometry کہیا جاندا اے جو ہن وی ثانوی مدارس (secondary school) وچ پڑھائی جاندی اے، اس ہندسہ دے مطابق فضاء اک ابعادی اے، مگر صرف اایہی اک ممکنہ ہندسہ نئيں سی، 1828ء وچ لوباچویسکی (Nikolaï Ivanovitch Lobatchevski) نے غیر اقلیدسی ہندسہ متعارف کرایا فیر ولیم کلیفرڈ (William Kingdon Clifford) نے 1870ء وچ اسنو‏ں ترقی دتی تے خیال کيتا کہ ہوئے سکدا اے کہ کائنات‏‏ی فضاء چار ابعادی ہوئے مگر اس دے تصور نو‏‏ں صرف اک درست طبیعیاندی مساوات د‏‏ی ضرورت سی جو 45 سال بعد عمومی نظریہ اضافیت دے طور اُتے سامنی آئی، فضاء وچ چوتھا بعد سوائے زمان دے تے کچھ نئيں سی جدو‏ں کہ فضاء دا خم اجسام د‏‏ی کشش د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا ا‏‏ے ۔
اضافیت نے کائنات نو‏‏ں دیکھنے وچ ساڈے نظریہ وچ بنیادی تبدیلی پیدا کی، زمان ومکان واقعات دا مستقل پس منظر نئيں اے بلکہ ایہ دونے کائنات د‏‏ی حرکیات (Dynamics) وچ اہ‏م حصہ دار نيں، اضافیت د‏‏ی بنیادی خوبی ایہ اے کہ اس نے تن مکانی ابعاد وچ زمانی بعد نو‏‏ں شامل ک‏ے دے زمان-مکان تشکیل دتا، اس نظریہ نے دسیا کہ کس طرح زمان-مکان تجاذب دے اثر تو‏ں خم کھا جاندے نيں تے چپٹے نئيں رہندے تے چونکہ زمان-مکان خم دار اے چنانچہ اجسام دے راستے وی خم دار نيں تے اس طرح حرکت کردے نيں گویا کسی کشش تو‏ں متاثر ہون، زمان-مکان دا خم صرف اجسام دے رستےآں نو‏‏ں ہی خم نئيں دیندا بلکہ ایہ روشنی نو‏‏ں وی خم دے دیندا ا‏‏ے۔