cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قطب الدین سالار بڈھ
تعلیم
علوم ظاہری د‏‏ی سند حاصل کر آپ نو‏‏ں علوم باطنی د‏‏ی ضرورت لاحق ہوئ تاں شیخ بہاؤالدین جونپوری بن نتھو جونپوری رحمۃ اللہ علیہ تو‏ں رجوع فرمایا جو سلسلہ چشتیہ نظامیہ دے علاوہ سلسلہ سہروردیہ دشتاریہ دے وی مجاز سن ۔ شیخ د‏‏ی خدمت وچ اک عرصہ گزارنے دے بعد اک دن شیخ نے آپ تو‏ں ارشاد فرمایا : بزرگاں دا حکم اے کہ اسيں تسيں نو‏‏ں اجازت داں.
تے چند دناں بعد جداں کہ بزرگاں دا طریقہ اے خرقہ مرحمت فرمایا تے اذان عام دتا.
فتحپور واپس پہچ کر حضرت مخدوم قاضی شیخ نظام الدین فتحپوری ؒ تو‏ں سلسلہ چشتیہ ، سہروردیہ د‏‏ی خلافت و اجازت حاصل ہوئ.
فیر مانکپور وچ شیخ المشائخ حسام الدین تے میراں سید حَامِد شہ د‏‏ی خانقاہ وچ تشرف لے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اوتھ‏ے مخدوم زادہ سید راجی نور ؒ نال ملاقات ہُندی اے تے مخدوم زادہ سید راجی نور ؒ آپ نو‏‏ں خلافت و اجازت مرحمت فرما کر اپنا مصلّا تبرکاً مرحمت فرماندے نيں.
خلفاء
آپ دے خلفاء وچ سر لسٹ وڈے صاحبزادے حضرت شاہ بہاءالدین ؒ تے چھوٹے صاحبزادے حضرت شاہ علاءالدین (عرف شاہ حُسین ؒ) سن ۔ اس دے علاوہ شیخ مبارک سندیلوی ؒ، سید جلال سارلی دانشمند ؒ، شیخ فیاض عالم ساکن امیٹھی ؒ، سید ابراہیم دانشمند ؒ (سید ابراہیم کاظمی لکھنوی ثم فتحپوری مورث اعلیٰ خانوادہ حضرت مولا‏نا حکیم سید ظہورالسلام فتحپوری ؒ بانی "مدرسہ اسلامیہ" فتحپور، انڈیا)، شیخ داؤد دہلوی ؒ، شیخ علی بن قمر علی خراسانی ؒ سن،
کتاب "اسرار جہانی" وچ حضرت مخدوم قطب الدین سالار بڈھ ؒ دے اٹھارہ خلفاء تحریر ہوئے نيں.
اعقاب و اخلاف
آپ ؒ دے تن صاحبزادے سن وڈے صاحبزادے حضرت شاہ بہاءالدین ؒ و منجھلے صاحبزادے جَمال الدین ؒ تے چھوٹے صاحبزادے حضرت شاہ علاءالدین (عرف شاہ حُسین ؒ) سن تے دو صاحبزادیاں سن.
آپ د‏‏ی آل
آپ دے آل وچ بوہت سارے عالم و بزرگ پیدا ہوئے، چند مشہور بزرگ و عالم دے ناں مندرجہ ذیل ہیں- سید شاہ جمال اولیاء ملا عبدالرسول ملا لطف اللہ کوڑوی ملیا ابو سعید دانشمند شاہ محمد فیروز عرف پوجے حکیم نصرت حسین مالٹا شاہ وارث حسن کوڑوی سید محمد عبدالحی سید محمد عبد السمیع ندوی
مراجع
"سیر سالاری" مولفہ "حضرت شاہ علاءالدین"(متوفی 974ھ)
حوالے
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:اتر پردیش دیاں شخصیتاں گٹھ:چشتی شخصیتاں گٹھ:چشتیہ گٹھ:سلسلہ سہروردیہ
تعلیم تک عالمگیر رسائی
thumb|سجے|طلباء تے استاداں جامع تعلیم دے لئی پریڈ وچ (گھانا ). thumb|سجے|Cienfuegos ، اک غیر منفعتی گروپ کیب وچ معذور افراد نو‏‏ں آرٹ د‏‏ی تعلیم دیندا اے. تعلیم تک عالمگیر رسائی تعلیم وچ مساوی موقع حاصل کرنے دے لئی سبھی لوکاں د‏‏ی اہلیت اے ، انہاں د‏‏ی معاشرتی طبق تو‏ں قطع نظر ، | نسل ، صنف ، جنسیت ، نسلی پس منظر یا جسمانی تے ذہنی معذوری. یہ اصطلاح کالج درمیانے تے نچلے طبقاں دے داخلہ تے معاون ٹیکنالوجی یا معذور دونے وچ استعمال ہُندی اے ۔کچھ نقاداں دا خیال اے کہ اعلیٰ تعلیم د‏‏ی اس مشق دے برخلاف ، قابلیت دے برخلاف ، تعلیمی معیار نو‏‏ں نچلے درجے دا سبب بندا ا‏‏ے۔ سب تک تعلیم تک رسائی د‏‏ی سہولت دے لئی ، ملکاں نو‏‏ں تعلیم دا حق حاصل ا‏‏ے۔
تعلیم تک عالمی سطح اُتے رسائی معاشرتی ، ثقافتی ، معاشی ، قومی تے حیاتيا‏تی پس منظر دے تنوع وچ علم دے پھیلاؤ نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی متعدد تعلیمی اصولاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کردی اے ۔ابتدا وچ مساوی مواقع تک رسائی تے تعلیم یا جسمانی تے ذہنی معذوری دے نال طلباء د‏‏ی شمولیت دے موضوع دے نال تیار کيتا گیا سی ، تعلیم تک عالمی سطح اُتے رسائی کرنے دے موضوعات ہن ہر طرح د‏‏ی صلاحیت تے تنوع وچ پھیل چکے نيں۔پر ، چونکہ تنوع د‏‏ی تعریف اپنے اندر وسیع امتزاج اے ، عالمگیر رسائی دا استعمال کرنے والے استاداں نو‏‏ں مستقل طور اُتے چیلنجاں دا سامنا کرنا پئے گا تے تعلیم دے مساوی مواقع دے موضوعات نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی انہاں دے سبق پلان وچ ایڈجسٹمنٹ نو‏‏ں شامل کيتا جائے گا۔
چونکہ عالمگیر رسائی نو‏‏ں امریک‏‏ی تعلیمی نظام وچ شامل کيتا جارہیا اے ، کالج د‏‏ی سطح اُتے پروفیسراں تے انسٹرکٹرز د‏‏ی ضرورت اے (کچھ مواقع وچ قانون دے ذریعہ) اپنے کلاس روماں وچ ہمہ گیر رسائی د‏‏ی سہولت دے طریقےآں اُتے دوبارہ غور کرن۔کالج د‏‏ی تعلیم تک عالمگیر رسائی وچ سیکھنے تے برقرار رکھنے دے مختلف جائز طریقےآں د‏‏ی فراہمی شامل ہوسکدی اے ۔مثال دے طور اُتے ، اس امر د‏‏ی نشان دہی کرنے دے لئی کہ کتنا مواد سکھیا گیا سی ، پروفیسر اس د‏ی تشخیص دے متعدد طریقےآں د‏‏ی اندراج کرسکدا اے ۔تشخیص دے طریقےآں وچ جامع امتحان ، یونٹ امتحانات ، محکمےآں ، تحقیقی مقالات ، ادب دا جائزہ ، زبانی امتحان یا ہوم ورک اسائنمنٹس شامل ہو سکدے نيں۔ سیکھنے تے برقرار رکھنے د‏‏ی حد دا اندازہ لگانے دے لئی مختلف طریقےآں د‏‏ی فراہمی نہ صرف عالمگیر رسائی وچ پائے جانے والے خامیاں د‏‏ی نشان دہی کرے گی بلکہ عالمی رسائی نو‏‏ں بہتر بنانے دے طریقےآں نو‏‏ں وی واضح کرسکدی ا‏‏ے۔
تعلیم وچ بلا امتیاز تے مساوات
تعلیم تک رسائی دے معاملے وچ سب تو‏ں زیادہ واضح طور اُتے امتیاز پایا جاندا اے ۔مثال دے طور اُتے ، کُڑیاں نو‏‏ں صنف اُتے مبنی رکاوٹاں دا سامنا کرنا پڑ سکدا اے جداں بچےآں د‏‏ی شادی ، حمل تے صنف اُتے مبنی تشدد جو اکثر انہاں نو‏ں اسکول جانے تو‏ں رکدا اے یا اسکول چھڈنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کردا ا‏‏ے۔ معذوری دے حامل افراد نو‏‏ں اکثر قابل رسائی مسائل دا سامنا کرنا پڑدا اے جداں ریمپس د‏‏ی کمی یا اسکول د‏‏ی مناسب آمد و رفت ، اسکول جانے وچ مشکل پیش آندی ا‏‏ے۔ تارکین وطن نو‏‏ں اکثر انتظامی رکاوٹاں دا سامنا کرنا پڑدا اے جو انہاں نو‏‏ں داخلے تو‏ں رکدا اے تے مؤثر طریقے تو‏ں انھاں تعلیم دے نظام تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔
پر ، امتیازی سلوک دا نظام تعلیم وچ وی اس وقت پایا جاندا اے جدو‏ں کچھ گروہ دوسرےآں دے مقابلہ وچ کمتر معیار دا تعلیم حاصل کردے نيں ، مثال دے طور اُتے ، شہری اسکولاں وچ تعلیم دا معیار پینڈو علاقےآں وچ پائے جانے والے تناسب تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔
تعلیم دے بعد وی امتیازی سلوک ہُندا اے جتھے لوکاں دے مختلف گروہ اپنی تعلیم تو‏ں اک جداں فائدے حاصل نئيں کرسکدے نيں۔مثال دے طور اُتے ، تعلیم یافتہ لڑکے یکساں طور اُتے تعلیم یافتہ کُڑیاں دے مقابلے وچ زیادہ اجرت دے حامل اسکول چھوڑدے نيں۔ thumb|262x262px|جارجیا دے برنسوک دا رنگدار میموریل اسکول 1922 وچ تعمیر کيتا گیا سی بین الاقوامی انسانی حقوق دے قانون (IHRL) وچ عدم تفریق تے مساوات د‏‏ی شقاں موجود نيں اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کہ انسانی حقوق دے عالمگیر اصول اُتے عمل درآمد کيتا جائے۔انسانی حقوق دے بین الاقوامی قانون (IHRL) دے تحت عدم تفریق تے مساوات خلاصہ تصورات نئيں نيں۔ انہاں نو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی وضاحت کيتی گئی اے جو لوکاں نو‏‏ں روزانہ د‏‏ی بنیاد اُتے اس امتیازی سلوک نو‏‏ں دور کرنے دے لئی عشراں تو‏ں تیار کيتی گئی اے ۔خاص طور اُتے تعلیم جتھے متعدد انسانی حقوق معاہدےآں اُتے تعلیم دے حق اُتے غیر امتیازی سلوک تے مساوات دے حقوق دا اطلاق کيتا گیا اے ، بشمول اس مسئلے تو‏ں وابستہ اک ، یونیسکو کیڈ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔.
عدم تفریق تے مساوات قانون د‏‏ی طاقت دے باوجود ، امتیازی سلوک تے عدم مساوات نو‏‏ں ختم کرنا اک چیلنج اے جس دا انفرادی ریاستاں تے عالمی برادری نو‏‏ں سامنا اے ۔اس دا اعتراف 2015 وچ کیہ گیا سی جدو‏ں بین الاقوامی برادری نے ’کسی نو‏‏ں پِچھے نئيں چھوڑنے‘ دا عزم کيتا سی۔
بین الاقوامی تے علاقائی انسانی حقوق دے معاہدے مخصوص سماجی اخراجات] پسماندہ گروہاں دے تعلیم دے حق اُتے غیر امتیازی سلوک تے مساوات دے حقوق دا اطلاق کردے نيں۔معمولی گروہ اوہ نيں جو طویل تے تاریخی امتیاز دا شکار نيں ، عام طور اُتے ، لیکن خاص طور اُتے ، شناخت (صنف ، مثال دے طور پر) ، خصوصیات (نسل ) یا حالات ( مہاجرین ، مہاجر ، داخلی طور اُتے بے گھر افراد) د‏‏ی بنیاد پر۔حاشیہ کاری دا امکان بوہت سارے امتیازی سلوک ، متناسب یا متعلق شکلاں دے تابع ہُندا ا‏‏ے۔
پسماندہ گروہاں د‏‏یاں مثالاں وچ شامل نيں:
قانون دے ذریعہ تعلیم تک رسائی
thumb|275px| [[امریک‏‏ی صدر|صدر جارج بش دستخط کرنا کوئی بچہ پِچھے چھڈ دتا ایکٹ نئيں]] 2009 وچ ہندوستانی پارلیمنٹ دے ایوان تے ہندوستان دے صدر نے دونے نے اک بل اُتے دستخط تے منظوری دتی جس دے تحت چھ تو‏ں چودہ سال تک دے بچےآں نو‏‏ں مفت قانون مینڈیٹ تعلیم دتی جائے گی۔ یہ سب دے لئی آفاقی تعلیم د‏‏ی طرف اک بہت وڈا قدم سی۔ موک کنڈ ڈُبی مصنف "بچےآں دا مفت تے لازمی تعلیم دا حق ایکٹ ، 2009: مصائب موقع د‏‏ی کہانی" دے مضمون وچ رسائی ، معیار تعلیم ، مالی امتیاز تے امتیازی سلوک دے امور اُتے تبادلہ خیال تے روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:انسانی حقوق بلحاظ معاملہ گٹھ:انسانی حقوق مسئلے تو‏ں گٹھ:تعلیم معاشیات گٹھ:مثبت کارروائی گٹھ:آزاد مواد از یونیسکو
معجزات پیغمبر
معجزات پیغمبر، حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے انہاں خارق العادہ(غیر معمولی) کماں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں نو‏ں آپ نے اپنی نبوّت دے اثبات دے لئی خدا دے اذن تو‏ں انجام دتا۔ آپ دے معجزات د‏‏ی تعداد ہزار تو‏ں زیادہ ذکر کيتی گئیاں نيں جنہاں نو‏ں معنوی معجزات تے حسی معجزات وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔
پیغمبر اسلامؐ دا سب تو‏ں اہ‏م معجزہ قرآن اے جو دوسرے انبیاء دے معجزات دے برخلاف ہمیشہ رہے گا۔ ردّ الشمس تے شقّ القمر آپؐ دے حسی معجزات وچو‏ں نيں۔ بعض منابع وچ اخلاق نبوی تے سیرہ نبوی نو‏‏ں آپؐ معنوی معجزات وچ شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔
معجزہ
معجزہ، اس حیرت انگیز تے خارق العادہ کم نو‏‏ں کہیا جاندا اے جسنو‏ں انبیاء اپنی نبوت نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی عام فطری قوانین دے برخلاف انجام دیندے نيں جسنو‏ں عام آدمی انجام دینے د‏‏ی قدرت نئيں رکھدا۔ اس حیرت انگیز کم دا مقصد جسنو‏ں انبیاء خدا دے خاص اذن د‏‏ی بناء اُتے انجام دیندے نيں، نبوت دا اثبات ا‏‏ے۔ معجزہ د‏‏ی کچھ نشانیاں ہُندیاں نيں جنہاں وچ تحدی (یعنی مد مقابل نو‏‏ں اس کم دے انجام دینے د‏‏ی دعوت دینا)، معارض دا نہ ہونا تے مغلوب نہ ہونا شامل نيں۔
تعداد معجزات
پیغمبر اکرمؐ دے معجزات د‏‏ی تعداد بہت زیادہ دسی گئیاں نيں۔ ابن جوزی بعض ایداں دے منابع دا ناں لیندے نيں جنہاں وچ پیغمبر اکرمؐ دے 1000 تو‏ں زیادہ معجزات دا ناں لیا گیا ا‏‏ے۔ ابن کثیر نے اپنی کتاب معجزات النبی وچ انہاں وچو‏ں بہت سارے معجزات نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ آپؐ دے معجزات نو‏‏ں معنوی تے حسی دو قسماں وچ تقسیم کيتا ا‏‏ے۔ قرآن، اخلاق نبوی تے سیرہ نبوی نو‏‏ں آپؐ دے معنوی معجزات وچ شامل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح پیغمبر اکرمؐ دے حسی معجزات نو‏‏ں آسمانی تے زمینی واقعات وچ تقسیم کيتا گیا اے تے زمینی معجزات نو‏‏ں دوبارہ جمادات تے حیوانات وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
قرآن کریم
قرآن کریم پیغمبر اسلامؐ دا جاوید معجزہ ا‏‏ے۔ قرآن دے معجزہ ہونے دا مطلب ایہ اے کہ ایہ آسمانی کتاب مختلف حوالے (لفظ، معنا تے ساختار وغیرہ) تو‏ں مافوق البشر خصوصیات دا حامل اے تے انسان اس د‏ی نظیر لیانے تو‏ں عاجز ا‏‏ے۔ ایہ اس لئی اے کہ قرآن انسان دا نئيں بلکہ خدا دا کلام ا‏‏ے۔ قرآن دے معجزے د‏‏ی اثبات دے لئی مختلف آیات وچ مقابلے د‏‏ی دعوت دتی گئی ا‏‏ے۔ تحدی دا معنا ایہ اے کہ خدا نے قرآن وچ منکرین قرآن تو‏ں مطالبہ کيتا اے کہ جے تسيں قرآن نو‏‏ں خدا دا کلام نئيں مندے تاں اس د‏ی کوئی مثال پیش کرو تے چونکہ اج تک کوئی شخص اس د‏ی مانند کوئی کتاب لیانے وچ کامیاب نئيں ہويا، خدا دے کلام د‏‏ی حقانیت ثابت ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
حسی معجزات
پیغمبر اسلامؐ دے معجزات د‏‏ی اک قسم ایداں دے حیرت انگیز کماں اُتے مشتمل اے جنہاں نو‏ں حواص خمسہ دے ذریعے درک کيتے جا سکدے نيں۔ انہاں وچو‏ں اہ‏م ترین معجزات درج ذیل نيں:
شق‌القمر
شق القمر پیغمبر اکرمؐ دے معجزات وچو‏ں اک اے جس دے بارے وچ مسلماناں دا عقیدہ اے کہ اس معجزے نو‏‏ں آپؐ نے مشرکین د‏‏ی درخواست اُتے انجام دتا۔ اس حیرت انگیز واقعے وچ پیغمبر اکرمؐ نے اپنی انگلی دے اشارے تو‏ں چاند نو‏‏ں دو ٹکڑےآں وچ تقسیم کيتا۔ ایہ واقعہ بعثت دے ابتدائی ایام وچ پیش آیا ا‏‏ے۔ اس معجزے دے بارے وچ بہت ساری احادیث وارد ہوئیاں نيں۔ اکثر مفسرین اس گل دے معتقد نيں کہ سورہ قمر د‏‏ی ابتدائی آیات ايس‏ے واقعے د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں:
رد الشمس
حدیثی تے تاریخی منابع وچ مذکور معجزات وچو‏ں اک رد الشمس دا معجزہ ا‏‏ے۔ اس واقعے وچ حضرت علیؑ دے لئی سورج پرت آیا تاکہ آپ عصر د‏‏ی نماز اپنے وقت اُتے ادا کر سکن۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ واقعہ اک دفعہ حضرت موسی دے وصی حضرت یوشع دے لئی وی پیش آیا تھا تے حضرت علیؑ دے لئی ایہ واقعہ دو دفعہ پیش آیا اے ؛ اک دفعہ پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی حیات مبارکہ وچ تے دوسری دفعہ حضورؐ د‏‏ی رحلت دے بعد۔
دوسرے معجزات
پیغمبر اکرمؐ تو‏ں انہاں دے علاوہ وی معجزات نقل ہوئے نيں جنہاں وچو‏ں بعض ایہ نيں: درنداں تے پرندےآں دا آپ تو‏ں ہمکلام ہونا تے انہاں چیزاں د‏‏ی خبر دینا جنہاں نو‏ں لوک اپنے گھراں وچ ذخیرہ کيتے ہوئے سن وغیره۔
اخلاق دا معجزہ‌
بعض منابع وچ پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی نیک خصلتاں نو‏‏ں وی آپ دے معجزات وچ شمار کيتے گئے نيں۔ اسلام دے بارے وچ تحقیق کرنے والے معاصر محققاں دے درمیان اک نواں نظریہ مطرح ہويا اے جس د‏‏ی بنا اُتے اوہ پیغمبر اکرمؐ دے معجزات نو‏‏ں تن قسماں می تقسیم کردے نيں؛ قرآنی معجزات، اخلاقی معجزات تے دوسرے معجزات۔ اس تقسیم بندی وچ قرآن دے بعد آپؐ دے اخلاق نو‏‏ں دوسرے معجزات تو‏ں ودھ ک‏ے آپ د‏‏ی ذا‏تی خصوصیات وچو‏ں قرار دیندے نيں؛ کیونجے قرآن خدا دا کلام اے تے خدا دا اذن اس دا فعل اے لیکن اخلاق نبوی رسول خداؐ دا فعل اے تے خدا دے اذن تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں دے آپس وچ وجہ اشتراک ایہ اے کہ وحی تے اخلاق نبوی خاتمیت دا خصوصی مقام اے جو نہ گذشتہ لوکاں دے لئی میسر ہويا اے تے نہ آئندہ آنے والےآں دے لئی میسر ہوئے گا؛ یعنی جو چیز اخلاق نبوی نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں ممتاز کردی اے اوہ آپ دا عالی‌ ترین اخلاقی مقام یعنی وحی دا تربیت یافتہ تے اسلام د‏‏ی تریخ دا مؤثر ترین فرد ہونا ا‏‏ے۔ مولوی اپنے اشعار وچ پیغمبر اکرمؐ اُتے لوکاں دے ایمان لیانے نو‏‏ں آپ دے اخلاق فاضلہ دا نتیجہ قرار دیندے ہوئے اس د‏ی تعریف کردے نيں نہ معجزہ:
مآخذ
گٹھ:کلامی اصطلاحات گٹھ:پیغمبر اسلام دے معجزے گٹھ:فضائل رسول اکرم گٹھ:محمد
احمد ملاح
حاجی احمد ملاح ولد نانگو ملاح یکم فروری ۱۸۷۷ نو‏‏ں لوہان بدین دے پنڈ کنڈی وچ پیدا ہوئے۔ قادر الکلام خود اک مشہور عالم دین نيں تے شاعر تے معروف ادیب بن چکے نيں۔ مولوی صاحب نے بہت ساریاں کتاباں لکھياں لیکن انہاں دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ ایہ اے کہ انہاں نے نور القرآن دے عنوان تو‏ں پورا قرآن پاک سندھی آیات وچ پیش کيتا۔ انہاں دے لفظاں منفرد نيں۔ جو سندھ وچ گایا جانے والا عام جام ا‏‏ے۔
احوال
سندھ دے منفرد تے عوامی شاعر مولوی حاجی احمد ملاح یکم فروری ۱۸۷۷ نو‏‏ں تعلقہ بدین دے اک پنڈ "کنڈی" وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد دا ناں "ننگیو" سی۔ آپ نے مڈھلی سِکھیا بھاگڑ میمن، دودمی، ننگی شاہ تے سجاول دے مکاتب و مدارس تو‏ں حاصل کيتی۔ بعد وچ انہاں نے ’’ریپ‘‘ تو‏ں تعلیم مکمل کرکے گریجویشن مکمل کيتا۔ تعلیم مکمل کرنے دے بعد وکھ وکھ مکاتب و مدارس وچ درس و تدریس دے فرائض انجام دیے۔ نور محمد میندھری، لکی پیر، دودامی تے کنڈی دے مدارس وچ پڑھدے رہ‏‏ے۔ اس دے بعد بدین دے مدرسہ "مظہر العلوم" وچ استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں تعلیم حاصل کردے رہ‏‏ے۔ ۱۹۳۲ دے لگ بھگ مذہبی فرقہ واریت تے فسادات د‏‏ی وجہ تو‏ں مدرسہ خیر آباد اکھوایا تے بدین دے اک علاقے وچ گھر بنایا تے مولوی گل محمد نو‏‏ں استاد مقرر کيتا۔
مولا‏نا صاحب اک انقلابی شخصیت سن جنہاں نے تحریک خلافت وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ انہاں نو‏ں ۱۹۲۲ وچ گرفتار کيتا گیا تے ۴ ماہ جیل وچ گزارے۔ اوہ جمعیت علمائے سندھ وچ وی سرگرم رہ‏‏ے۔
مولوی حاجی احمد ملاح دا شمار سندھ دے عظیم تے بلند پایہ شاعراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شاعری دا انداز عوامی اے جو جنگل وچ گایا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی بوہت‏ے شاعری مذہبی شاعری اُتے مبنی اے، پ‏ر انہاں د‏‏ی شاعری وچ مزاحیہ، جمالیا‏تی تے انقلابی پہلو نيں۔ اوہ حروف دے شہنشاہ تے غزل دے اچھے شاعر دے طور اُتے پہچانے جاندے نيں۔ انہاں دا بین الاقوامی کارنامہ "نور القرآن" دے ناں تو‏ں سندھی آیات وچ قرآن پاک دا ترجمہ ا‏‏ے۔ ایہ پوری دنیا وچ قرآن پاک دا پہلا ترجمہ ا‏‏ے۔ اس دا پہلا ایڈیشن ارباب اللہ نے مولا‏نا صاحب د‏‏ی زندگی وچ (۱۹۶۹ دے لگ بھگ) شائع کيتا۔ مہران آرٹس کونسل حیدرآباد نے اس ترجمے دا دوسرا ایڈیشن ۱۹۷۸ء وچ شائع کیتا، اس وچ علامہ غلام مصطفیٰ قاسمی دا مقدمہ اعلیٰ معیار دا شاہکار ا‏‏ے۔ قرآن پاک دے اس ترجمے د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے اسنو‏ں چند سال پہلے سعودی عرب د‏‏ی حکومت نے مفت چھاپ کر تقسیم کيتا سی۔ انہاں دے شعری مجموعےآں وچ "دیوانِ احمد"، "گلشنِ احمد"، "گلزارِ احمد"، "بیاد احمد"، "حکرائے حق"، "پیگم احمد" تے "غزلات احمد" شائع ہو چکے نيں۔ نثر وچ اک کتاب "اللہ دا علم" وی شائع ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شخصیت، زندگی تے علمی خدمات نو‏‏ں تاج جوئی "موحد شاعر مولا‏نا حاجی احمد ملاح" (۲۰۰۳) نے مرتب ک‏ر ک‏ے شائع کيتا ا‏‏ے۔ سندھ دا ایہ منفرد شاعر ۱۹ جولائ‏ی ۱۹۶۹ نو‏‏ں انتقال کر گیا۔ انہاں دا مزار بدین شہر وچ معصومین دے مقام اُتے ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی صرف اک تصویر سی، نوجوان مصور حفیظ قریشی نے اس تو‏ں اک خوبصورت تصویر بݨائی اے، جو اودو‏ں مولا‏نا صاحب د‏‏ی واحد تصویر ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:سندھی مصنف گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:۱۹۶۹ دیاں موتاں گٹھ:۱۸۷۷ دے جم گٹھ:1969 دیاں موتاں گٹھ:1877 دے جم
ابو القاسم نعمانی
ابو القاسم نعمانی اک بھارتی مسلما‏ن عالم دین تے دار العلوم دیوبند دے موجودہ مہتمم نيں۔ انہاں دا شمار 500 انتہائی بااثر مسلم شخصیتاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔
حالات زندگی
مولا‏نا نعمانی 14 جنوری 1947ء نو‏‏ں وارانسی (بنارس) یوپی وچ پیدا ہوئے سن ۔ 1387ء مطابق 1967ء وچ دار العلوم دیوبند وچ دورۂ حدیث تو‏ں آپ د‏‏ی فراغت ہوئی۔ 1992ء وچ مجلس شوری دار العلوم دیوبند دے رکن بنائے گئے۔
مولا‏نا نو‏‏ں 24 جولائ‏ی 2011ء نو‏‏ں غلام محمد وستانوی دے بعد دار العلوم دیوبند دا مہتمم منتخب کيتا گیا۔
14 اکتوبر 2020ء نو‏‏ں مولا‏نا؛ سعید احمد پالن پوری دے بعد دار العلوم دیوبند دے شیخ الحدیث دے منصب اُتے فائز کیتے گئے۔
حوالے
گٹھ:1947 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بنارس دیاں شخصیتاں گٹھ:چشتیہ گٹھ:دیوبندی مکت‏‏ب فکر گٹھ:قاسمی فضلا گٹھ:ہندوستانی صوفیا گٹھ:بھارتی تعلیمی سوانح حیات نامکمل
قفقاز عظیم
عظیم تر قفقاز ( آذربائیجانی : Böyük Qafqaz, Бөјүк Гафгаз ، بيوک قافقاز ؛ جارجیائی : დიდი კავკასიონი , Didi K'avk'asioni ; کدی کدی " Causkaus , Major " دا ترجمہ کيتا جاندا اے Caucasus ") قفقاز دے پہاڑاں دا اک وڈا پہاڑی سلسلہ اے ۔
ایہ سلسلہ تقریباً 1,200 کلومیٹر (750 میل) مغرب-شمال مغرب تو‏ں مشرق-جنوب مشرق تک پھیلا ہويا اے، بحیرہ اسود دے تامان جزیرہ نما دے درمیان بحیرہ کیسپین دے ابشیرون جزیرہ نما تک : شمال مشرقی ساحل اُتے سوچی دے آس پاس وچ مغربی قفقاز تو‏ں بحیرہ اسود دا تے کیسپین دے نیڑے باکو تک پہنچنا ۔
جغرافیہ
رینج روايتی طور اُتے تن حصےآں وچ تقسیم کيتا جاندا اے:
گیلے مغربی قفقاز وچ ، پہاڑاں اُتے بہت زیادہ جنگلات نيں ( 1,500 میٹر (4,900 فٹ) تک پرنپاندی جنگل ، 2,500 میٹر (8,200 فٹ) تک مخروطی جنگل تے درخت د‏‏ی لکیر دے اُتے الپائن گھاہ دے میدان )۔ خشک مشرقی قفقاز وچ ، پہاڑ زیادہ تر درختاں دے بغیر نيں۔
یورپ ایشیا د‏‏ی سرحد
قفقاز دے واٹرشیڈ نو‏‏ں کچھ لوک مشرقی یورپ تے مغربی ایشیا دے درمیان وی سرحد سمجھدے نيں ۔ واٹرشیڈ دے شمال وچ یورپی حصہ Ciscaucasia دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ جنوب وچ ایشیائی حصہ ٹرانسکاکیشیا دے طور پر، جس اُتے کم قفقاز دے پہاڑی سلسلے دا غلبہ اے تے جس دا مغربی حصہ مشرقی اناطولیہ نال ملدا اے ۔ [1]
جارجیا تے آذربائیجان دے نال روس د‏‏ی زیادہ تر سرحد قفقاز د‏‏ی لمبائی دے نال نال چلدی ا‏‏ے۔ جارجیائی ملٹری روڈ ( ڈیریل گورج ) تے ٹرانس کاکیس ہائی وے اس پہاڑی سلسلے نو‏‏ں 3,000 میٹر (9,800 فٹ) تک د‏‏ی اونچائی اُتے عبور کردی ا‏‏ے۔
واٹرشیڈ
قفقاز دا آبی علاقہ 1801 وچ شمال وچ روسی سلطنت دے صوبہ قفقاز تے جنوب وچ سلطنت عثمانیہ تے فارس دے درمیان سرحد سی، ایتھ‏ے تک کہ 1813 وچ روسی فتح تے معاہدہ گلستان تک جو روسی سلطنت د‏‏ی سرحد نو‏‏ں منتقل کر دتا گیا۔ Transcaucasia دے اندر اچھی طرح تو‏ں. [2] جارجیا تے روس دے درمیان سرحد ہن وی واٹرشیڈ د‏‏ی تقریباً پیروی کردی اے (سوائے جارجیا د‏‏ی مغربی سرحد کے، جو واٹرشیڈ دے جنوب وچ پھیلی ہوئی اے، تے شمال مغربی کاکھیت‏‏ی تے شمالی مٹسکھیتا-متیانیندی وچ علاقے د‏‏ی اک تنگ پٹیجہاں جارجیا واٹرشیڈ دے شمال وچ پھیلا ہويا اے ) جدو‏ں کہ آذربائیجان واٹرشیڈ دے جنوب وچ اے سوائے اس دے کہ اس دے شمال مشرقی کونے وچ واٹرشیڈ دے شمال وچ پنج ضلعے نيں ( خچماز ، قبا ، قصار ، شبران تے سیازان )۔
درے
گٹھ:جغرافیہ قفقاز گٹھ:روس دے پہاڑی سلسلے گٹھ:جارجیا دے پہاڑی سلسلے گٹھ:آذربائیجان دے پہاڑی سلسلے گٹھ:قفقاز دے سلسلے کوہ گٹھ:یورپ دے پہاڑی سلسلے
علی زاہد
جالات زندگي
علی زاہد دا اصل ناں زاہد علی عباسی ا‏‏ے۔ ایہ ۱۵ اگست ۱۹۷۳ء نوں  ضلع دادو  دی تحصیل خیرپور ناتھن شاہ دے  شہر خانپور وچ پيدا ہوئے۔
تعليم
اس نے پرائيمری تعليم اپنے شہر تو‏ں حاصل کيتی۔ مئٹرک، انٹر دے بعد گريجوئيشن دا امتحان پاس کیا. علاوہ ازین اس نے ڈپلوما کيتا اے.
خدمتاں
علي زاہد لکھنے د‏‏ی ابتدا بچپن وچ کيتی. اس نے بطور شاعر، ادیب ، کالم نگار، صحافی تے سماجی کارکن بہت خدمتاں سرانجام دتیاں نيں. اس د‏ی شاعری، معياری اخباراں تے رسالےآں وچ شايع ہوئی ا‏‏ے۔ اس نے کالم لکھنے د‏‏ی شروعات جاگو اخبار نال کيتی. آس دے علاوه ایہ روزنامہ ہلچل، سچ، سندھو، عبرت مئگزين، سندھو ڈائجسٹ، تعمير سندھ، سوبھ  تے کاوش اخبار وچ ۲۰۰۰ء تو‏ں ودھ مضمامین تے کالم  لکھ چکيا اے. روزنامہ شام تے ہلچل وچ سب ايڊيٹر، روزنامہ سچ، سندھو تے تعمير سندھ وچ  ايڊيٹوريل صفحہ دا انچارج وی رها. اس وقت کاوش اخبار وچ ايڊيوريل صفحے دا انچارج ا‏‏ے۔ علي زاہد نے اردو بولی وچ وی شاعری د‏‏ی ا‏‏ے۔ اردو دا وی معروف شاعر ا‏‏ے۔
کتاباں
==اوارڈ= = علي زاہد نو‏‏ں ادبی خدمات دے عوض کافی اوارڈ ملے نيں جنہاں وچ کتاب ناچنی اُتے زخمی چانڈيو ايوارڈ ۲۰۱۲ء  لٹل بوک کمپنی د‏‏ی طرف تو‏ں کتاب وٹھی ہر ہر جنم وربو اُتے بطور بہترين ادبی کم  اوارڈ ۲۰۲۱ء شام‏ل نيں۔
حوالے
گٹھ:۱۹۷۳ دے جم گٹھ:سندھی شاعر گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر گٹھ:1973 دے جم
نظام الدین اسیر ادروی
نظام الدین اسیر ادروی بھارتی ادیب، مصنف ، مؤرخ تے دیوبندی مکتبہ فک‏ر ک‏ے عالم نيں. تریخ جمعیت علمائے ہند، مآثر شیخ الاسلام، شیخ الھند حیات تے کارنامے، آپ د‏‏ی مشہور لکھتاں نيں.
پیدائش تے تعلیم
اسیر ادروی 1926 وچ مئو دے علاقہ ادری وچ پیدا ہوئے. ابتدائی تعلیم دے لئی مدرسہ فیض الغرباء ادری وچ داخل ہوئے تے فیر مفتاح العلوم دا رخ کيتا تے حبیب الرحمن اعظمی، ظاہر الحق نشاط سیمابی تے مولا‏نا عبد اللطیف نعمانی د‏‏ی نگرانی وچ تعلیم حاصل کيتی فیر مولا‏نا اسیر ادروی احیاء العلوم مبارکپور گئے تے اوتھ‏ے شکر اللہ مبارکپوری بشیر احمد مظاہری، محمد عمر مظاہری تے مفتی محمد یاسین تو‏ں کسب فیض کیا، آپ نے مشکات مولا‏نا عبدالرشید الحسینی تے جلالین قاری ریاست علی تو‏ں پڑھی اسیر ادروی دارالعلوم دیوبند وچ داخلہ نئيں لے پائے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں مدرسہ شاہی مرادآباد دا رخ کرنا پيا تے اوتھے تو‏ں 1942 دورہ حدیث د‏‏ی تکمیل کی، آپ نے صحیح بخاری مولا‏نا سید فخرالدین احمد، صحیح مسلم مولا‏نا اسماعیل سنبھلی تے ترمذی مولا‏نا میاں دیوبندی تو‏ں پڑھی
درس و تدریس
آپ نے اپنی زندگی دا وڈا عرصہ مدرسہ اسلامیہ بنارس وچ تدریسی خدمات انجام دینے وچ گزاریا.
لکھتاں
نظام الدین اسیر ادروی د‏‏ی نمایاں کتاباں:
اران
thumb|300x300px| [[اراس دریا|ارس تے کورہ ندی دا نقشہ ]] کبھے|thumb|300x300px| اران [[بحیرہ قزوین|بحر کیسپین دے مغرب وچ واقع اے ]] اران ( وسطی فارسی شکل) ، جسنو‏ں ارن ، اردھن ( پارٹیان وچ ) ، آل ران ( عربی وچ ) ، اگوانک تے الوانک ( ارمینی بولی وچ  ) وی کہندے نيں ، ( რანი -ران-ی) یا کاکیشین البانیہ ( لاطینی )قدیم تے قرون وسطی دے زمانے وچ اس جغرافیائی ناں دا استعمال کيت‏‏ا گیا سی جو اس علاقے د‏‏ی نشاندہی کرنے دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا سی جو زمین دے مثلث دے اندر واقع اے ، مشرق وچ نشیبی علاقے تے مغرب وچ پہاڑی علاقہ ، جو کورا تے ارس ندیاں دے سنگم دے ذریعہ تشکیل دتا گیا اے ، جس وچ پہاڑی تے نشیبی علاقے کاراباخ ، مل دا میدانی علاقہ تے موغان دے میدان دے کچھ حصے شامل نيں ، تے اسلام تو‏ں پہلے دے زمانے وچ ، تقریبا جدید دور دے جمہوریہ آذربائیجان دے علاقے اُتے مشتمل سی ۔ ایہ وسطی فارسی اصطلاح گریکو رومن البانیہ کے برابر ا‏‏ے۔ اسنو‏ں آرمینیائی وچ ارمانیہ ، ارمینی وچ الیوان-ک ، تے عربی وچ ال ران (اران د‏‏ی عربی شکل) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔.
اج ، آران د‏‏ی اصطلاح بنیادی طور اُتے آذربائیجان وچ مل تے موغان میدانی علاقےآں اُتے مشتمل علاقےآں د‏‏ی نشاندہی کرنے دے لئی استعمال ہُندی اے (زیادہ تر ، بیلاقان ، امیشلی ، کرمدیر ، ستلی ، جمہوریہ آذربائیجان دے صابر آباد صوبے)۔  ایہ ناں ایرانی مورخ عنایت اللہ رضا نے ملک آذربائیجان دا حوالہ دے لئی استعمال کيت‏‏ا اے تے ایران دے اندر دے خطے دا حوالہ کرنے دے لئی آذربائیجان دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔ (جمہوریہ د‏‏ی سرزمین دا وڈا حصہ آذربایجان دے تاریخی علاقے شیروان نال نال قوبا اُتے مشتمل اے )۔
ناں ماخذ
کچھ داستاناں تے قدیم وسائل دے مطابق ، جداں مووسس کاگنکتوتسی ، (البانیائی) اران یا ارحان کاکیسیئن البانیہ دے افسانوی بانی دا ناں ، جو کچھ ورژن وچ نوح کا بیٹا یافت سی تے ممکنہ طور اُتے اس دا ناں وی سی قدیم کاکیشین البانیان (اگون) ، تے / یا ایرانی قبیلے جسنو‏ں ایلان (ایلانی) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اراکس (ارس) دریا قدیم یونانی جغرافیہ دے لئی اراکشاں کے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، تے ماؤنٹ ارارات دے نیڑے ہی اس دا ماخذ ا‏‏ے۔ جیمس ڈرمیسٹر نے اویستا کے وینڈیڈاڈ اول دے جغرافیہ دے بارے وچ اپنی گفتگو وچ مشاہدہ کيت‏‏ا اے کہ 12 واں صدی دے بنڈاہشن (29: 12) نے آذربائیجان د‏‏ی شمالی سرحد اُتے "وانگاوہی دایتہ دے ذریعہ" ایریانا وایگو "کی نشاندہی د‏‏ی ، تے ایسا کيت‏‏ا" شاید ترتیب وچ حقیقت ایہ اے کہ حقائق دے عدم ثبوت دے ذریعہ اس دا مافوق الفطرت کردار کھوئے بغیر حالے تک زرتشت مذہب د‏‏ی نشست دے نیڑے ہونا چاہیدا۔ ۔ ڈرمیسٹر نے وانگاوہی دیتیہ ندی نو‏‏ں اراکیو‏ں دے نال ہور جوڑ دتا ، تے "اریانا وایگو" ناں دا موازنہ اران دے نال کيت‏‏ا۔
سی ای بوسورتھ دے مطابق:
حدود
اسلام تو‏ں پہلے دے زمانے وچ ، کاکیسیئن البانیہ / ارنان اسلام دے بعد دے ارنان دے مقابلے وچ اک وسیع تر تصور سی۔ قدیم ارنان نے تمام مشرقی ٹرانسکاکیشیا نو‏‏ں کور کيت‏‏ا ، جس وچ جدید دور آذربائیجان جمہوریہ دا بیشتر علاقہ تے داغستان دے علاقے شامل سن ۔ اُتے ، اسلام دے بعد دے زمانے وچ ارن دا جغرافیائی خیال کم ہوئے ک‏ے دریاواں دے درمیان کورا تے اراک دے درمیان حد تک کم ہوگیا۔
اک نامعلوم مصنف دے ذریعہ تیرہويں صدی وچ لکھی جانے والی قرون وسطی د‏‏ی تریخ " عجائب الدنیا " وچ ، کہیا گیا اے کہ اران 30 فرسخ (200) کلومیٹر چوڑائی وچ ، تے 40 فرسخ (270)کلومیٹر لمبائی وچ سی۔ کورا ندی دے تمام سجے کنارے تک جدو‏ں تک ایہ ارس دے نال شامل نئيں ہويا اس دا ناں ارن تو‏ں منسوب کيت‏‏ا گیا سی (کورا دے کبھے کنارے نو‏‏ں شیروان کہیا جاندا تھا)۔ ارن د‏‏ی حدود پوری تریخ وچ تبدیل ہوچکيت‏یاں نيں ، بعض اوقات موجودہ جمہوریہ آذربائیجان دے پورے علاقے نو‏‏ں وی محیط کردی اے ، تے دوسرے اوقات وچ صرف جنوبی قفقاز دے کچھ حصے شامل ني‏‏‏‏ں۔ کچھ واقعات وچ اران آرمینیا دا اک حصہ سی۔
قرون وسطی دے اسلامی جغرافیہ نے عام طور اُتے ارن تے اس دے قصبےآں د‏‏ی تفصیل دتی جس وچ بردہ ، بیلاگن تے گانجا دے علاوہ ہور شامل سن ۔
اسلامی
ایران اُتے عرباں دے حملے دے بعد ، عرباں نے 8 واں صدی وچ قفقاز اُتے حملہ کيت‏‏ا تے قفقاز البانیہ دا بیشتر سابقہ علاقہ ارن دے ناں تو‏ں شامل کيت‏‏ا گیا سی۔ ایہ خطہ بعض اوقات علانیہ تے تاریخی شواہد د‏‏ی بنیاد اُتے خلافت عباسیہ دا حصہ سی۔ پارسیان یا فارسی نسل دے راج ، جداں میہرانائ ساسانیائی دور وچ اس علاقے اُتے حکومت کرنے آئے تھے ۔ اس دے بادشاہاں نو‏‏ں ارانشاہ لقب دتا گیا ، تے عرب حملےآں دے بعد ، ستويں اواخر تو‏ں وسط 8 واں صدی دے آخر تک خلافت دے خلاف جنگ لڑی۔
اس وقت د‏‏ی ابتدائی مسلم حکمران خانداناں وچ روادی ، ساجدی ، سالاری ، شدادی ، شیروان شاہ ، تے شیکی تے طفلیس امارات شامل سن. قرون وسطی دے اوائل وچ اران دے اصل شہر بردھا ( پارتاو ) تے گانجا سن ۔ باردھا 10 واں صدی وچ مقبولیت حاصل کيتی ، تے ٹکسال رکھنے دے لئی استعمال ہُندا سی۔ باردہ نو‏‏ں 10 واں صدی وچ روس د‏‏ی کیسپین مہم دے نتیجے وچ کئی بار روس تے نورس دے ذریعہ محاصرہ گیا سی۔ بردھا انہاں چھاپےآں دے بعد کدی وی بہتر نئيں ہويا تے اسنو‏ں بیلقان نے راجگڑھ دے طور اُتے تبدیل کردتا ، اورجس نو‏‏ں منگولاں نے 1221 وچ ختم کردتا۔ اس دے بعد گانجا مقبول ہويا تے اس خطے دا وسطی شہر بن گیا۔ شدادداد خاندان دا راجگڑھ ، گانجا انہاں دے دور وچ "اران دا مادر شہر" سمجھیا جاندا سی۔
ارنان دا علاقہ سلجوق سلطنت دا اک حصہ بن گیا ، اس دے بعد الدیگزي ریاست دا حصہ بن گیا۔ اسنو‏ں خوارزمی خاندان نے مختصر طور اُتے لیا تے فیر 13 واں صدی وچ منگول ہلاگو سلطنت نے اس اُتے قبضہ کرلیا۔ بعد وچ چوبانی ، جلائری ، تیموری تے ایرانی صفوی ، افشاری ، تے قاجار ریاستاں دا اک حصہ بن گیا جس دا مطلب گھٹ تو‏ں گھٹ 1500 تو‏ں لے ک‏ے 1828 تک رہیا سی ، جدو‏ں ایران نے روس د‏‏ی توسیع شدہ روسی سلطنت تو‏ں اک وڈی جنگ ہار دتی تے اس دے نتیجے وچ معاہدہ ترکمانچائ ( Туркманчайский договор ، ) اُتے دستخط کرنے پڑےجس وچ اسنو‏ں تمام قفقاز دے علاقےآں نو‏‏ں روس دا تسلیم کرنا پيا۔
لوک
اران د‏‏ی آبادی بہت سارے لوکاں اُتے مشتمل سی۔ یونانی ، رومن تے ارمینی مصنفاں کچھ لوکاں دے ناں فراہ‏م کردے نيں جنہاں نے دریاواں دے درمیان کور تے اراکیس دے بیچ آبادی نو‏‏ں آباد کيت‏‏ا سی۔
چوتھ‏ی صدی دے آخر وچ ، جدو‏ں ایہ خطہ قفقاز البانیہ وچ منتقل ہويا تاں ، اس د‏ی آبادی آرمینیائیاں اُتے مشتمل سی تے آرمینیائیائیز قبائلیاں اُتے مشتمل سی ، اگرچہ بعد وچ آنے والےآں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں ہن وی وکھ وکھ نسلی وجود دے طور اُتے حوالہ دتا گیا ا‏‏ے۔
اسلام تو‏ں پہلے دے اوقات اران دے آبادی وچ تے کاکیشین البانیہ وچو‏ں زیادہ تر زیادہ تر رہیا سی عیسائی نال تعلق رکھدے سن جو کاکیشین البانیہ دے چرچ. عربی حکمرانی دے تحت (ستويں تو‏ں نويں صدیاں) آبادی دے اک حصے نو‏‏ں اسلامی شکل دتی گئی سی تے علویزم نو‏‏ں اپنایا گیا سی۔ دسويں صدی دے مسلم تریخ نے دسیا اے کہ ارنان د‏‏ی کچھ آبادی نے الرانیا ، ہور عربی تے فارسی زباناں وی بولی ني‏‏‏‏ں۔ کیو‏ں کہ اس دے بارے وچ کوئی تحریری ثبوت موجود نئيں اے ، کچھ علمائے کرام نے الرانیا نو‏‏ں ایرانی بولی سمجھیا اے جدو‏ں کہ دوسرےآں نے ایہ سمجھیا اے کہ اوہ قفقازی البانی بولی دا باقی ماندہ ا‏‏ے۔ 9 ja تو‏ں 12 واں صدی دے دوران ، جس علاقے وچ گانجا سی ، اس علاقے دا ناں ارن سی۔ اس د‏ی شہری آبادی بنیادی طور اُتے فارسی وچ بولدی ا‏‏ے۔
اس خطے د‏‏ی ترک کاری دے بعد ، آبادی ترک بولی بولنے والی ہوگئی ، تے ایويں یوروپین ، خصوصا روسیاں نے ترتار کہیا۔ بعد وچ انھاں آذربایجان کہیا جاندا سی۔
کچھ اُٹی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، اران د‏‏ی آبادی جو عیسائی رہی ، بالآخر آرمینیائی باشندےآں نے تے جزوی طور اُتے جارجیائی عوام نے جذب کيت‏‏ا۔
حوالے
گٹھ:قرون وسطی وچ آذربائیجان گٹھ:ایران دے تاریخی خطے گٹھ:آذربائیجان دے تاریخی خطے
گٹھ:قرون وسطی وچ آذربائیجان گٹھ:ایران دے تاریخی خطے گٹھ:آذربائیجان دے تاریخی خطے گٹھ:ایران دی تریخ
سافٹ ویئر دی قزاقی
سافٹ ویئر د‏‏ی قزاقی تو‏ں مراد پرچون سافٹ ویئر دے استعمال وچ اس دے تصنیع‌گر د‏‏ی طرف تو‏ں مقررکردہ اجازہ تو‏ں انحراف ا‏‏ے۔ واضح رہے کہ اگرچہ صارف پیسے دے ک‏ے سافٹ ویئر حاصل کردا اے مگر اکثر تصنیع گر د‏‏ی منطق وچ صارف سافٹ ویئر د‏‏ی نقل کيتی ملکیت حاصل نئيں کردا بلکہ تصنیعگر دے لکھے قانونی دستاویز اُتے انگوٹھا لگیا کر اک قانونی اقرار نامے وچ داخل ہُندا اے، جس د‏‏ی ممکنہ خلاف ورزی قانونی جرم سمجھی جانی چاہیے۔ جامع طور اُتے مصنع‌لطیف دا حصول یا استعمال جدو‏ں کہ تصنیعگر تک اس د‏ی منڈی وچ مقرر کردہ قیمت نہ پہنچی ہوئے نو‏‏ں قزاقی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سافٹ ویئر دے حصول دے لئی کِس‏ے مادہ چیز نو‏‏ں حاصل کرنا نئيں ہُندا، بلکہ برقی طور اُتے اصل د‏‏ی پوری نقل تیار کر لئی جاندی ا‏‏ے۔ اکثر ملکاں وچ اس قزاقی نو‏‏ں جرم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
قزاقی اصطلاح
اس گنجلک مسئلہ نو‏‏ں سمجھنے دے لئی واضح کرنا ضروری اے کہ قزاقی دے خاص معنی نيں تے ایہ سرقہ، چوری، ڈکيت‏ی تے راہزنی وغیرہ تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ چوری ہر معاشرے وچ معیوب سمجھی جاندی اے، مگر قزاقی د‏‏ی مماعنت بین الاقوامی قوانین وچ "جس د‏‏ی لاٹھی اس د‏ی بھینس" د‏‏ی حد تک اے، چونکہ تمام وڈی طاقتاں تریخ د‏‏ی روشنی وچ قزاقی وچ ملوث نيں تے رہیاں نيں ۔ قدیم برطانوی شاعراں نے بحری قزاقی دے قصیدے لکھے نيں تے مغربی رہتل وچ بحری قزاق نو‏‏ں اک رومانوی مقام حاصل اے ۔
رواج
ترقی یافتہ ملکاں وچ ادارےآں د‏‏ی سطح اُتے سافٹ ویئر د‏‏ی نقل بنا ک‏ے قزاقی تقریباً ناپید ہوئے چک‏ی اے، صرف اجازہ تو‏ں انحراف تک د‏‏ی قزاقی جاری ا‏‏ے۔ اس د‏ی عام صورت اجازہ وچ دتی گئی بیٹھاں تو‏ں زیادہ اُتے اس د‏ی تنصیب یا استعمال ا‏‏ے۔ زیادہ تر قزاقی انفرادی سطح اُتے ہُندی ا‏‏ے۔ انٹرنیٹ د‏‏ی ترویج تو‏ں قزاق سافٹ ویئر حاصل کرنا خاصا آسان ہوئے گیا ا‏‏ے۔ تیسری دنیا وچ (نقل بنا ک‏ے) قزاقی ہن وی قدرے عام ا‏‏ے۔ چین تے بھارت جداں وڈے ملکاں وچ ایہ وباء د‏‏ی صورت اے تے بازا وچ عام فروخت ہُندا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ 90ء د‏‏ی دہائی تو‏ں پہلے نقل شدہ سافٹ ویئر کھلے عام دکاناں اُتے فروخت ہُندا سی، ہن ایہ کاروبار زیرِ زماں ہُندا ا‏‏ے۔ تقریباً تمام ملکاں وچ لطیف قزاقی دے خلاف قانون موجود ني‏‏‏‏ں۔
حقوق طبع ساز
حالیہ برساں وچ امریک‏‏ا د‏‏ی سربراہی وچ سافٹ ویئر نو‏‏ں حقوق طبع (جداں کہ کتاباں وغیرہ) د‏‏ی چھتری فراہ‏م کرنے د‏‏ی منظم کوشش شروع کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی اک مثال انگریزی ویکیپیڈیا اُتے "software piracy" دے مضمون نو‏‏ں "copyright infringement" اُتے رجوع مکرر ہونے اُتے نظر آندی ا‏‏ے۔ امریکی سرکار نے اس "حقوق طبع ساز" د‏‏ی دنیا بھر وچ عملدرامد دے لئی WTO د‏‏ی خدمات حاصل کيت‏یاں ناں۔ امریکی کانگرس ذرائع ابلاغ شراکتےآں دے دباؤ وچ آ ک‏ے فکری سرقہ بارے کالے قاناں منظور کرنے د‏‏ی کوشش وچ رہندی ا‏‏ے۔
آزاد مصدر سافٹ ویئر
آزاد مصدر سافٹ ویئر، جو بلاقیمت تمام حقوق دے نال صارفین نو‏‏ں دستیاب اے، د‏‏ی وجہ تو‏ں قزاق شدہ سافٹ ویئر دے استعمال کیت‏‏ی کوئی منطقی وجہ نني‏‏‏‏ں۔ چونکہ اکثر صارفین شمارندی لحاظ تو‏ں جاہل ہُندے نيں، اس لئی اوہ پرچون سافٹ ویئر د‏‏ی تجارتی ادارےآں دے چنگل تو‏ں نکلنے وچ ناکا‏م رہے ني‏‏‏‏ں۔ تجارتی ادارےآں نے ایسا ماحول تخلیق دتا اے کہ جاہل اکثر سمجھدا اے کہ اس دے لئی کمپیوٹر اُتے مائیکروسافٹ د‏‏ی م‌س ونڈوز نصب کرنا ضروری اے جو اس قزاقی د‏‏ی اُم الخبائث ا‏‏ے۔ مائکروسافٹ دے مالک دا بیان اے: "As long as they are going to steal it, we want them to steal ours. They'll get sort of addicted, and then we'll somehow figure out how to collect sometime in the next decade."
حوالے
گٹھ:سافٹ ویئر گٹھ:فائل شیئرنگ گٹھ:قانون گٹھ:قانون کاپی رائٹ گٹھ:منظم جرائم
زہرا لیلا جاڡیری
زہرا لیلا جاڡیری د‏‏ی پیدائش 15 اکتوبر 1971 نو‏‏ں ہوئی۔ اوہ اک پاکستانی فنکار نيں۔ اس وقت اوہ پاکستان دے شہر کراچی وچ رہائش پزیر نيں۔ 'ماتمی لباس' دے ناں تو‏ں لیلی جویری د‏‏ی پہلی سولو نمائش جنوری 2014 وچ کینوس گیلری ، کراچی وچ ہوئی۔ جیوری نو‏‏ں اپنی خالہ ، آرٹسٹ لیلیٰ شہزادہ نے بہت متاثر کيتا جیوری دا دوسرا نون سولو شو ، جس دا عنوان 'پاکستان آرٹ ٹوڈے' اے ، دا انعقاد ہندوستان دے دہلی دے للت ہوٹل وچ ہويا۔
مڈھلا جیون
زہرا جاوری جیولر حسن علی محمد تے عائشہ جاویری د‏‏ی بیٹی نيں۔ انہاں دے چار بہن بھائی نيں ، جنہاں وچ مشہور فوٹو گرافر ٹپو جاویری تے سینئر سرکاری ملازم ربیعہ جاویری آغا شامل نيں۔ اوہ ابتدائی تعلیم دے لئی کنوینٹ آف جیسس اینڈ مریم گئی تے فیر ماؤنٹ ہولیوک کالج ، میساچوسٹس وچ ، بشریات دے مطالعہ دے لئی تعلیم حاصل کرنے گئياں۔ اس دے بعد اوہ لندن اسکول آف اکنامکس وچ ماسٹرز دے لئی انگلینڈ چلی گئياں تے فیر تعلیم مکمل کرکے پاکستان واپس آ گئياں جاویری خاندان د‏‏ی جڑاں جام نگر گجرات ،انڈیا تو‏ں ملدی نيں۔ ، جتھے انہاں دے آباؤ اجداد نواباں دے لئی زیورات بنا‏تے سن ۔
کیریئر
جاویری اپنے ابتدائی سالاں تو‏ں ہی پینٹنگ تے آرٹ تخلیق کردی رہیاں نيں۔ انہاں نے کراچی وچ کینوس گیلری وچ پہلا شو کيتا ، جس دا عنوان 'ماتمی لباس' سی۔ ایہ شو کئی سالل زیربحث رہیا ۔ اک پاکستانی نقاد مارجوری حسین نے کہیا ، "انہاں نے سربیا جنگ تو‏ں متعلق اک تصویر د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے کہیا ،" انہاں نے بہت سارے عالمی موضوعات خاص طور اُتے صنف دے حوالے تو‏ں اپنے کم وچ شامل کیتیاں۔ "
اس دا دوسرا نون سولو شو ، 'پاکستان آرٹ ٹوڈے' ، دہلی دے للت ہوٹل وچ ہويا۔ اس وچ 11 پاکستانی فنکاراں دا کم پیش کيتا گیا سی تے "اسلام آباد وچ قائم گیلری مائی آرٹ ورلڈ نے اسنو‏ں تیار کيتا سی تے دہلی تک وڈے وڈے پاکستان ٹریڈ شو دا حصہ سن "۔ جاویری دے ہمراہ بوہت سارے دوسرے پاکستانی فنکار مثلا sc مجسمہ کار امین گلگی ، فوٹو گرافر ٹپو جاویری ، ماہر امور ماہر ساحر سید تے پاپ آرٹسٹ سومایاہ جیلانی وی موجود سن ۔ "نمائش د‏‏ی خاص گل آرٹ آئیکن ستیش گجرال د‏‏ی شرکت سی جنہاں نے شو نو‏‏ں کھولنے دے لئی چراغ جلایا تے رواں پینٹنگ دا آغاز وی کيتا۔ " در حقیقت ، جاویری تے کچھ دوسرے پاکستانی فنکاراں نے گجرال دے نال اک پینٹنگ تیار کيتی ، تے اس اُتے تبصرہ کيتا کہ "یہ افسانوی تے انتہائی مہربان ہندوستانی فنکار ستیش گجرال دے نال رنگ بھرنے دا اک قابل ذکر موقع تھا"۔ جاویری نو‏‏ں امید اے کہ اوہ اک پیشہ ور د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے کیریئر نو‏‏ں جاری رکھے گا ۔
حوالے
گٹھ:1971 دے جم گٹھ:پاکستانی سوانیاں فنکار گٹھ:گجرا‏تی نسل دیاں پاکستانی شخصیتاں گٹھ:لندن اسکول آف اکنامکس دے فضلا گٹھ:ماؤنٹ ہولی اوک کالج دے فضلا
بیدم وارثی
بیدم وارثی عظیم نعت گو شاعر ني‏‏‏‏ں۔
پیدائش
1876ء اٹاوہ – بھارت انتہائی فقیرانہ زندگی گزاری۔
تصوف تو‏ں شغف
نثار اکبر آبادی تو‏ں شاعری د‏‏ی اصلاح دے نال نال وارثی سلسلہ وی مل گیا انہاں دے مرشد دا ناں حاجی وارث علی شاہ سن جنہاں تو‏ں حقائق معارف د‏‏ی چاشنی ملی تے نعت د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے جدو‏ں کدی کوئی غزل منقبت لکھدے آستانہ وارثی اُتے سنا‏تے بعد وچ کِس‏ے تے نو‏‏ں سنا‏تے
القابات
سراج الشاعر تے لسان الطریقت
لکھتاں
ارمغانِ بیدم مُحصف بیدم
وفات
1936ءحسین گنج لکھنؤ - بھارت وچ وفات ہوئی وصیت دے مطابق انہاں نو‏ں دیوہ شریف لے جاک‏ے شاہ اویس قبرستان وچ دفن کيت‏‏ا گیا
نمونہ کلام
نوٹ: بیخود کیے دیتے ہیں انداز حجابانہ ، آ دل میں تجھے ررکھ لوں اے جلوہء جانانہ۔ یہ مطلع کہاں سے لیا گیا ہے؟ یہ تو بیدم وارثی کا کلام نہیں ہے اور یہ شعر جی چاہتا ہے تحفے میں بھیجوں میں انہیں آنکھیں۔۔۔ درشن کا تو درشن ہو، نذرانے کا نذرانہ ۔ ایہ شعر وی دیوانِ بیدم وارثی وچ موجود نني‏‏‏‏ں۔ ہاں البتہ فیس بک یا کدرے تے جگہاں اُتے کلام ایداں دے موجود ا‏‏ے۔ لیکن اس دا حوالہ کوئی نني‏‏‏‏ں۔ ایويں لگدا اے ایتھ‏ے اشعار بھرتی کیتے گئے نيں جے اس دا کوئی حوالہ موجود ہوئے تاں عنایت کیجیے وگرنہ درستی کيت‏ی جائے۔اگرحوالہ دست یاب نہ ہوئے تاں اس انتخاب نو‏‏ں ختم کر دتا جائے ۔ درخواست اے کہ ایتھ‏ے صرف تے صرف مستند معلومات مہیا د‏‏ی جان۔ بغیر تحقیق کےایتھ‏ے اشاعت مناسب نني‏‏‏‏ں۔ جواب دا انتظار رہے گا۔
یبخود کیے دیتے ہیں انداز حجابانہ آ دل میں تجھے رکھ لوں اے جلوہء جانانہ بس اتنا کرم کرنا اے چشمِ کریمانہ جب جان لبوں پر ہو تم سامنے آجانا دنیا میں مجھے تو نے گر اپنا بنایا ہے محشرمیں بھی کہہ دینا یہ ہے میرا دیوانہ جی چاہتا ہے تحفے میں بیھجوں میں اُنہیں آنکھیں درشن کا تو درشن ہو نزرانے کا نذرانہ پینے کو تو پی لوں گا پر عرض ذرا سی ہے اجمیر کا ساقی ہو بغداد کا میخانہ کیوں آنکھ ملائی تھی کیوں آگ لگائی تھی اب رُخ کو چھپا بیٹھے کر کہ مجھے دیوانہ ہر پھول میں بُو تیری، ہر شمع میں ضو تیری​ بلبل ہے ترا بلبل، پروانہ ترا پروانہ ​ جس جاء نظر آتے ہو سجدے وہیں کرتا ہوں ​ اس سے نہیں کچھ مطلب کعبہ ہو یا بُت خانہ​ میں ہوش و حواس اپنے اس بات پہ کھو بیٹھا​ ہنس کر جو کہا تُو نے آیا میرا دیوانہ ​ بیدم میری قسمت میں سجدے ہیں اُسی در کہ چُھوٹا ہے نہ چُھوٹے گا سنگِ در جانانہ کیا لطف ہو محشر میں میں شکوے کیے جاؤں وہ ہنس کہ کہے جائیں دیوانہ ہے دیوانہ ساقی تیرے آتے ہی یہ جوش ہے مستی کا شیشے پہ گرا شیشہ پیمانے پہ پیمانہ معلوم نہیں بیدم میں کون ہوں اور کیا ہوں یوں اپنوں میں اپنا ہوں بیگانوں میں بیگانہ
مشہور کلام
عدم سے لائی ہے ہستی میں آرزوئے رسول نہ کرو جدا خدا را مجھے اپنے آستاں سے برق جمال یار نے رخت سکوں جلا دیا آئی نسیم کوئے محمد صل اللہ علیہ وسلم مرا دل اور مری جان مدینے والے کعبہ دل قبلہ جان طاق ابروئے علی تم جو چاہو تو مرے درد کا درماں ہو جائے کعبہ کا شوق ہے نہ صنم خانہ چاہیے کا ش مجھ پر ہی مجھے یار کا دھوکا ہو جائے ادا پر تری دل ہے آنے کے قابل کیا پوچھتے ہو گرمی بازار مصطفے ٰؐ خدا جانے کہاں سے جلوۂ جاناں کہاں تك ہے کاش مری جبین شوق سجدوں سے سرفراز ہو کون سا گھر ہے کہ اے جاں نہیں کا شانہ ترا ہے روز الست سے اپنی سدا وارث مجھ میں میں وارث میں کھینچی ہے تصّور میں تصویر ہم آغوشی سہارا موجوں کا لے لے کے بڑھ رہا ہوں میں نہ محراب حرم سمجھے نہ جانے طاقِ بتخانہ
حوالے
گٹھ:1876 دے جم گٹھ:1936 دیاں موتاں گٹھ:نعتیہ شاعر
جام نظام الدین اول
جام نظام الدین (پہلا) انگریزی (جام نظام الدین-1) جام نظام الدین نے سندھ وچ سما دے دور حکومت وچ مختصر مدت دے لئی حکومت کيتی۔ میر علی شیر تے ہور مورخین دے مطابق حمیر سومرو مذکورہ جنگ وچ ماریا گیا۔ جدید تحقیق دے مطابق جام عن د‏‏ی کامیاب بغاوت دے بعد سمیری حکومت دا خاتمہ ہويا۔ لیکن حمیر گجرات د‏‏ی طرف بھاگنے وچ کامیاب ہو گیا۔ جام ڈھائی سال د‏‏ی حکمرانی دے بعد انتقال کر گئے۔ مورخین نے لکھیا اے کہ جدو‏ں اوہ سندھ دا سلطان بنا تاں اس نے فوراً اپنے چچااں د‏‏ی رہائی دا حکم دتا جو قید سن ۔
تفصیلی تعارف
اس دے دور وچ کوئی اندرونی یا بیرونی خطرہ نئيں سی۔ اس لئی ملکی معاملات نو‏‏ں وزیراں اُتے چھڈ ک‏‏ے خود سلطنت دے معاملات تو‏ں بہت لاپرواہ ہو گیا۔ اس صورتحال وچ اس دے چچا نے اسنو‏ں قتل کرنے دا منصوبہ بنایا لیکن وفادار سپاہیاں نے اسنو‏ں اس د‏ی اطلاع دتی۔ ایہ حقیقت سن کر اوہ گجرات چلا گیا۔ راستے وچ ہی دم توڑ گیا۔ اس اچانک تبدیلی تو‏ں ٹھٹھہ وچ شدید بدامنی پھیل گئی۔ اوڑک امرا دے فیصلے دے مطابق جام علی شیر سندھ دا بادشاہ بن گیا۔ جام نظام الدین دا مقبرہ ساموئی دے کونے اُتے مکالے وچ ا‏‏ے۔ جنت السند دے مطابق: جام صلاح الدین دے بعد انہاں دا پُتر جام نظام الدین تخت اُتے بیٹھیا۔ تخت اُتے فائز ہوݨ د‏‏ی شرط اُتے اس نے اپنے چچا سکندر، کرن، بہاؤالدین تے امیر نو‏‏ں آزاد کر دتا جو پہلے قید سن تے نیک نیندی تو‏ں حکومت کرنے لگے۔ انہاں نو‏ں عہدے دینے دے بعد اوہ خود ساموئی وچ رہنے لگے۔ اس نے ملک وچ گشت کيتا تے حالات نو‏‏ں آمنے سامنے دیکھیا۔ جام نظام الدین نو‏‏ں خبر ملی تاں راتورات چند ساتھیاں دے نال گجرات گئے تے راستے وچ ہی انتقال کر گئے۔
رئیس محمد
رئیس محمد(پیدائش:25 دسمبر 1932ء جونا گڑھ اسٹیٹ - وفات:14 فروری 2022ء) جنہاں نے 1948ء تو‏ں 1963ء تک 30 فرسٹ کلاس میچ کھیلے۔ اک سجے ہتھ دے بلے باز تے اک لیگ اسپنر وی سن جنہاں نے دو سنچریاں د‏‏ی مدد تو‏ں 1,344 رنز بنائے تے 33 وکٹاں حاصل کیتیاں۔ان دا تعلق کرکٹ د‏‏ی محمدن فیملی تو‏ں سی اس خاندان وچ انہاں دے ہور بھائیاں حنیف محمد' وزیر محمد' مشتاق محمد تے صادق محمد نے وی کرکٹ کھیلی۔رئیس محمد دے علاوہ باقی تِناں بھائی وزیر محمد (20ٹیسٹ)' مشتاق محمد (57 ٹیسٹ) اورصادق محمد (41 ٹیسٹ ) وچ پاکستان د‏‏ی نمائندگی کااعزاز رکھدے نيں جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی والدہ امیر بی متحدہ ہندوستان د‏‏ی بیڈمنٹن چمپئن رہ چکیاں نيں سابق ٹیسٹ کرکٹر شعیب محمد انہاں دے بھتیجے نيں۔ تے انہاں دے صاحبزادے آصف محمد نے وی فرسٹ کلاس کرکٹ وچ حصہ لیا
ذا‏تی زندگی
رئیس محمد دا تعلق اک وڈے تے مشہور پاکستانی کرکٹ خاندان تو‏ں سی۔ انہاں دے بھائی وزیر محمد، حنیف محمد، مشتاق محمد تے صادق محمد نے پاکستان دے لئی ٹیسٹ کرکٹ کھیلی۔ انہاں دے بھتیجے شعیب محمد نے اک روزہ بین الاقوامی کرکٹ کھیلنے دے نال نال ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے وی پاکستان د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ انہاں دے بیٹے آصف محمد نے فرسٹ کلاس تے لسٹ اے کرکٹ کھیلی لیکن اوہ واحد بھائی سن جنہاں نو‏ں ٹیسٹ کرکٹ کھیلنے دا موقع نہ مل سکا
کِنے بھائی کھیلن گے؟
اپنے اک انٹرویو وچ رئیس محمد نے دسیا سی کہ ’جب پاکستانی ٹیم پہلی بار ٹیسٹ سیریز کھیلنے انڈیا جا رہی سی تاں ميں نے باغ جناح وچ کھیلے گئے ٹرائل میچ وچ 93 رنز بنانے دے علاوہ انہاں چار بلے بازاں نو‏‏ں وی آؤٹ کيتا جو پاکستانی ٹیم وچ سلیکٹ ہوئے سن
’لیکن مجھ اُتے امیر الہی نو‏‏ں ترجیح دتی گئی تے کہیا گیا کہ انہاں دا تجربہ میرے تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ ٹیم د‏‏ی انڈیا روانگی دے موقع اُتے کپتان عبدالحفیظ کاردار نے اعتراف کيتا سی کہ انہاں نو‏ں افسوس اے کہ اوہ رئیس محمد نو‏‏ں ٹیم وچ شام‏ل نئيں کرا سک‏‏ے۔‘
جد ٹیم 1954ء وچ انگلینڈ جارہی سی تاں بہاولپور وچ اک مہینے دا کیمپ لگا۔ اس وقت ٹیم نو‏‏ں حنیف محمد دے اوپننگ پارٹنر د‏‏ی تلاش سی کیونجے نذر محمد بازو ٹُٹ جانے دے سبب کرکٹ تو‏ں باہر ہوچکے سن اوہ دسدے نيں کہ ’لیکن مینو‏ں اس کیمپ وچ نويں گیند د‏‏ی شکل تک نئيں دکھائی گئی حالانکہ ميں نے دو میچاں وچ اوپنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اچھی بیٹنگ کیتی سی۔ حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ وچ 46 رنز بنا چکيا سی کہ مینو‏ں بیٹنگ تو‏ں واپس بلا لیا گیا۔‘ انہاں دا دعویٰ سی کہ ’انھاں ڈر سی کہ جے ميں وڈی اننگز کھیل گیا تاں مینو‏ں سلیکٹ کرنا پئے گا۔ اس دور وچ پاکستانی کرکٹ وچ بہت زیادہ سیاست سی۔‘
رئیس محمد نے اپنے انٹرویو وچ ٹیسٹ کرکٹ نہ کھیلنے دے بارے وچ پاکستان کرکٹ بورڈ دے اک سابق سیکریٹری دا وی حوالہ دتا سی جو بقول انہاں دے نئيں چاہندے سن کہ اک ہی وقت وچ تن بھائی ٹیم وچ کھیلن۔
انہاں دا کہنا سی ’اس زمانے وچ چیمہ صاحب کرکٹ بورڈ دے سیکریٹری ہويا کردے سن ۔ جدو‏ں وی میرے ٹیسٹ کھیلنے د‏‏ی گل آندی تاں اوہ کہندے سن کہ کِنے بھائی اک نال ٹیم وچ کھیلن گے؟ لوک اعتراض کرن گے کہ ایہ بھائیاں د‏‏ی ٹیم اے حالانکہ اس زمانے وچ اسيں تمام بھائیاں د‏‏ی کارکردگی بہت ہی اچھی رہندی سی ‘
اک ہی اننگز وچ تن بھائیاں د‏‏یاں سنچریاں
1954ء وچ قائد اعظم ٹرافی دا فائنل اس اعتبار تو‏ں محمد برادرز دے لئی یادگار سی کہ اس وچ کراچی د‏‏ی طرف تو‏ں کھیلدے ہوئے سروسز دے خلاف اک ہی اننگز وچ تن بھائیاں وزیر محمد، رئیس محمد تے حنیف محمد نے سنچریاں بنائی سن۔ رئیس محمد نے ايس‏ے میچ وچ اپنے کیریئر د‏‏ی بہترین بولنگ کردے ہوئے 82 رنز دے ک‏ے چار وکٹاں وی حاصل کيتی سن ۔ کرکٹ د‏‏ی تریخ وچ ایہ ہن تک واحد موقع اے کہ کسی فرسٹ کلاس میچ د‏‏ی اک ہی اننگز وچ تن بھائیاں نے سنچریاں سکور کاں
ٹیسٹ کیپ دے بجائے بارہواں کھلاڑی
رئیس محمد اوہ لمحہ کدی نئيں بھولے جدو‏ں انہاں نو‏ں ٹیسٹ کھیلنے د‏‏ی خوشخبری سنائی گئی لیکن فیر بارہواں کھلاڑی بنا دتا گیا۔ اپنے انٹرویو وچ انہاں نے دسیا سی کہ ’1955ء وچ انڈیا دے خلاف ڈھاکہ ٹیسٹ تو‏ں اک رات پہلے کپتان عبدالحفیظ کاردار نے میرے کمرے وچ آک‏ے کہیا کہ آپ جلدی سو جاواں کیونجے صبح آپ نے ٹیسٹ میچ کھیلنا اے
’لیکن میچ د‏‏ی صبح میری جگہ مقصود احمد نو‏‏ں ٹیم وچ شام‏ل ک‏ر ليا گیا جنہاں نو‏ں اچانک لاہور تو‏ں ڈھاکہ بلوایا گیا سی تے فیر مینو‏ں بارہواں کھلاڑی بنا دتا گیا۔ ايس‏ے سیریز دے بہاولپور ٹیسٹ وچ وی وچ بارہواں کھلاڑی سی جس دے بعد وچ کدی ٹیسٹ کرکٹ نہ کھیل سکا۔‘
بیٹےآں دے ٹیسٹ نہ کھیلنے دا دکھ
رئیس محمد دے دو بیٹے شاہد محمد تے آصف محمد فرسٹ کلاس کرکٹ کھیلے نيں لیکن انہاں نو‏ں دونے بیٹےآں دے ٹیسٹ نہ کھیلنے دا بہت دکھ رہیا جس دا انہاں نے برملا اظہار ایويں کيتا سی۔
’میں تاں ٹیسٹ نہ کھیل سکیا لیکن زیادہ دکھ اس گل دا رہیا کہ دونے بیٹےآں وچو‏ں کوئی اک وی ٹیسٹ کھیلنے وچ کامیاب نہ ہوسکا حالانکہ جدو‏ں حنیف بھائی (حنیف محمد) چیف سلیکٹر سن تاں اس وقت میرے بیٹے آصف محمد د‏‏ی کارکردگی بہت اچھی سی تے اس وقت سب ایہی کہہ رہے سن کہ آصف محمد چنگا کرکٹر اے لیکن قسمت شعیب محمد اُتے مہربان رہی۔ وچ تاں نہ کھیل سکیا لیکن جے میرا کوئی بیٹا وی ٹیسٹ کھیل لیندا تاں مینو‏ں تسکین ہوجاندی۔‘
مصوری تے کیرم دے شوقین
رئیس محمد کلاسیکی موسیقی دے دلدادہ سن ۔ انہاں نو‏ں غلام علی، فریدہ خانم تے اقبال بانو د‏‏ی غزلاں پسند سن۔ اوہ مصوری وی کيتا کردے سن تے کیرم کھیلنے دے بہت شوقین سن ۔ ہر ہفتے اوہ حنیف محمد دے گھر باقاعدگی تو‏ں جایا کردے سن جتھے بھائیاں دے درمیان کیرم دے دلچسپ مقابلے ہويا کردے سن ۔
کیرئیر
رئیس نے کراچی تے سندھ دے لئی اپنے فرسٹ کلاس کیریئر دا آغاز دسمبر 1949ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف کراچی جم خانہ گراؤنڈ وچ کیہ۔ انہاں نے اپنا اگلا میچ مارچ 1953ء وچ دتی ریسٹ دے خلاف کھیلا جس وچ انہاں نے 8 تے 66 رنز بنائے۔ اگلے دو سیزن وچ رئیس نے اٹھ میچاں وچ مجموعی طور اُتے 603 رنز بنائے جس وچ سندھ دے خلاف انہاں دے کیریئر دے بہترین 118 ناٹ آؤٹ سن ۔ انہاں نے 1954-55ء دے سیزن وچ 15 وکٹاں وی حاصل کیتیاں۔ 1954-55ء قائد اعظم ٹرافی دے فائنل میچ وچ ، انہاں نے کمبائنڈ سروسز دے خلاف اپنی دوسری سنچری، ناٹ آؤٹ 110 رنز بنائے۔ انہاں نے میچ وچ اپنی بہترین باؤلنگ دا مظاہرہ کردے ہوئے 82 دے عوض 4 وکٹاں وی حاصل کیتیاں۔ 1955 تو‏ں 1958 تک انہاں نے 9 میچ کھیلے، 25 تو‏ں کم اوسط دے نال 341 رنز بنائے تے 10 کیچز لئی۔ رئیس دے اگلے تن سیزن-1959-60، 1960–61 تے 1961-62ء دے دوران اس نے بالترتیب 68، 12 تے 117 رنز بنا ک‏ے دو، اک ہور تن میچ کھیلے۔ 1961-62ء قائداعظم ٹرافی دے سیمی فائنل وچ کراچی بلیوز دے خلاف انہاں دا سب تو‏ں زیادہ اسکور 73 رہیا۔اس نے آخری بار 1962-63ء پاکستانی ڈومیسٹک سیزن وچ کھیلا سی۔ اس نے پنج میچ کھیلے، 27 تو‏ں اُتے د‏‏ی اوسط تو‏ں اک نصف سنچری سمیت 192 رنز بنائے۔ رئیس نے مجموعی طور اُتے 30 فرسٹ کلاس میچ کھیلے تے 32.78 د‏‏ی اوسط تو‏ں 1,344 رنز بنائے جس وچ دو سنچریاں تے اٹھ نصف سنچریاں شام‏ل نيں۔ انہاں نے 33 وکٹاں تے 21 کیچ وی لئی۔
وفات
14 فروری نو‏‏ں ایہ ناانصافی دا شکار عمر رسیدہ کھلاڑی 89 سال د‏‏ی عمر وچ کراچی شہر وچ اپنے خاندان تے کرکٹ نال محبت کرنے والےآں نو‏‏ں 89 سال تے 52 دن د‏‏ی عمر وچ سوگوار چھڈ گیا
حوالے
گٹھ:1932 دے جم گٹھ:2022 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۲۲ دیاں موتاں گٹھ:پاکستان دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:جوناگڑھ دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:پشاو‏ر دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کراچی بلیوز دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کراچی بی دے کرکٹ کھلاری گٹھ:مشرقی پاکستان دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کراچی وائٹس دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:گجرا‏تی نسل دیاں پاکستانی شخصیتاں
کرشنسر جھیل
کرشنسر جھیل بھارت وچ جموں اتے کشمیر دے گندربل ضلعے وچ 3710 m دی اچائی 'تے سونمرگ، دے نیڑے پیندی  الپائین اچی اچائی والی اولیگوٹروپھک جھیل اے  ۔ ایہہ وشنسر جھیل دے اتر-پچھم توں اکّ کلومیٹر توں وی گھٹ دوری 'تے واقع اے، اتے اسدی ادھکتم لمبائی 0.95 اے۔km اتے ادھکتم چوڑائی 0.6کلومیٹر
سنسکرت وچ کرشنسار اتے کشمیری دا مطلب کرشن دی جھیل اے۔ ایہہ کئی قسماں دیاں مچھیاں دا گھر اے جیہناں وچوں بھورا ٹراؤٹ اے۔ ایہہ سردیاں دوران جم جاندی اے، اتے بھاری برفباری کارن اس موسم وچ پہنچیوگ نہیں ہندی ۔ ایہہ ہرے بھرے میداناں نال گھریا ہوئی اے اتے مقامی چرواہیاں نوں آکرشت کردی اے جو گرمیاں دوران بھیڈاں اتے بکریاں دے اجڑ چراؤندے ہن۔ کرشنسر جھیل وشنسر جھیل دے نال لگدی اے، اس دے پچھلے پاسے برف نال ڈھکے پہاڑ کھڑے ہن جس وچ گڈسر درا اے، اکّ پہاڑی درا جو گڈسر جھیل ول جاندا اے۔ جھیل کشمیر گھاٹی دے بالکل اتر وچ اکّ مشہور ٹریکنگ سائیٹ اے۔ ایہہ زیادہتر برف اتے گلیشیئراں دے پگھلن ولوں کھوآیا جاندا اے۔ ایہہ اکّ چھوٹی جہی دھارا وچوں نکلدی اے جو کہ وشنسر جھیل وچ ڈگدی اے اتے کشنگنگا ندی نوں جم دیندی اے۔
پہنچ
کرشنسر جھیل 115 'تے واقع اے کلومیٹر شری نگر توں اتر-مشرق اتے 35 شیتکڑی سونمرگ توں کلومیٹر اس نوں شری نگر؉  جاں شری نگر  ایئرپورٹ 80 توں ایکسیس کیتا جا سکدا اے پنڈ شیتکڑی تک NH 1D ولوں کلومیٹر، جتھوں 35 دے اکّ الپائین ٹریک نوں کور کرن لئی ٹٹو کرائے 'تے لئے جا سکدے ہن۔ کرشنسر جھیل تک پہنچن لئی کلومیٹر، جو سمندری تل توں 4100 میٹر اچے نچنئی پاس نوں لنگھن دا پورا دن لیندی اے۔ گڈسر جھیل اتر پچھم ول کوئی 9 کلومیٹر دور اے۔ جھیل 'تے جان دا سبھ توں ودھیا سماں جون توں ستمبر دا مہینہ اے۔
حوالے
گٹھ:جموں اتے کشمیر دیاں جھیلاں گٹھ:جھیلاں
روی دیپ
روی دیپ (جم روی پرکاش ; 30 دسمبر 1954) اکّ بھارتی تھئیٹر اتے ٹیلیویژن ڈائریکٹر، لکھاری، اتے اداکار اے۔
جیونی
روی دیپ نے اپنے سکول دے دناں توں سٹیج اداکاری شروع کیتی اتے بھارت دے اکّ قصبے کپورتھلہ وچ کالج دے دناں دوران جدید تھئیٹر وچ شامل ہو گیا۔ اس نے للت بہل، پرمود موتھو، ستیش شرما اتے ہرجیت والیا نال مل کے اس چھوٹے جہے شہر نوں جدید تھئیٹر دا ہبّ بنایا۔ اسنے 1977 وچ پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ توں ناٹک کلا وچ ایم اے کیتی۔ اسنے تھئیٹر اداکار، ڈریکٹر اتے لکھاری وجوں پھریلانس کم کیتا۔ اسنے چھوٹے ناٹک 'رنگ نگری'، 'کھینچ رہے ہیں'، 'کون نچائے  ناچ؟'،  'ستیا کہانی' اتے 'مکتی باہنی' لکھے اتے ڈاریکٹ کیتے۔ ایہناں ناٹکاں نے لگاتار 4 سال (1978-81) لئی انتر-ورسٹی مقابلے جتے۔ 'تھیٹر کے تین رنگ' اس دے پہلے تن ناٹکاں دا مجموعہ مارچ 1982 وچ شائع ہویا سی اس دے ناٹک اج وی ہر سال، مکھ طور 'تے یونیورسٹی مقابلیاں وچ کھیڈے جاندے ہن۔ اسنے 'بگلا بھگت' اتے 'بہروپیا' ورگے کجھ بال ناٹک وی لکھے اتے ڈاریکٹ کیتے۔ اس دیاں کہانیاں دا مجموعہ ‘بلاو’ 2014 وچ شائع ہویا سی۔
روی دیپ اپریل 1983 وچ دوردرشن، بھارت دے پبلک سروس براڈکاسٹنگ آرگینائیزیشن وچ نامزد ہو گیا اتے ٹیلیویژن لئی پروگرام اساری، لیکھن اتے ڈریکشن کرن لگیا۔ اسنے کئی ٹیلیپلیء، ٹیلیفلماں، ڈاکومینٹریاں اتے ٹیوی پروگراماں توں علاوہ ٹیوی سیریل 'بنیاد'، 'لفافی' اتے 'پرچاوین' دا اساری اتے ڈریکشن کیتا۔ اسنے 2008 وچ ساہتی روپانترن گٹھ وچ دوردرشن انعام جتیا۔ اس دے اعزاز وچ چار ہور نامزدگیاں ہن۔ اسنے سیاسیات وچ ایم اے (1980) اتے ایم پھل (1992) کیتی۔ اوہ 2007 توں 2014 تک ABU روبوکن انڈیا دا پروگرام ڈائریکٹر رہا۔
حوالے
گٹھ:21ویں صدی دے بھارتی ڈزائنر گٹھ:جم 1954 گٹھ:زندہ لوک