cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نینا دیوی (شہر)
مندر
نینا دیوی مندر بلاسپور ضلعے وچّ شوالک پہاڑ سہسے اتے واقع اک شاندار مندر ہے۔ ایہہ دیوی 51 شکتیپیٹھاں وچّ شامل ہے۔ نینا دیوی ہندواں دے پوتر تیرتھ ستھاناں وچوں اک ہے۔ اس ستھان تکّ سیلانی اپنیاں نجی گڈیاں نال وی جا سکدے ہن۔ مندر تکّ جان لئی پالکی وغیرہ دا وی انتظام ہے۔ ایہہ سمندر پدھر توں 11000 میٹر دی اچائی اتے ستھت ہے۔ مانتا ہے کہ اس ستھان اتے دیوی ستی دے نیتر گرے سن۔ مندر وچّ پپل دا درخت مکھ کھچ دا مرکز ہے جو کہ صدیاں پرانا ہے۔ 3 اگست 2008 نوں بھگدڑ ہون نال لگبھگ 123 شردھالوآں دی موت اتے بہت سارے زخمی ہو گئے۔
حوالے
گٹھ:ہماچل پردیش گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
منگہوٹ
منگہوٹ ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
Manghot
چک 144 ج ب چڑھدا
چک 144 ج ب چڑھدا  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
اومسک
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی اومسک اوبلاست دا شہر تے راجگڑھ اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 1,153,971 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
عمومی اضافیت
عمومی اضافیت (جسنو‏ں عمومی نظریہ اضافت وی کہیا جاندا اے ) کشش ثقل دے بارے وچ سنہ 1915ء وچ آئن سٹائن دا جیومیٹری د‏‏ی بنا اُتے پیش کیتا گیا اک نظریہ اے جسنو‏ں ہن جدید فزکس وچ کششِ ثقل د‏‏ی قابلِ اعتماد وضاحت منیا جاندا ا‏‏ے۔ عمومی نظریہ اضافت وچ آئن سٹائن دے خصوصی نظریہ اضافت تے نیوٹن دے کششِ ثقل دے قوانین د‏‏ی اک عمومی توضیح کيتی جاندی اے جس دے مطابق کششِ ثقل زمان و مکان یعنی زمان-مکان د‏‏ی اک ایسی خصوصیت اے جو جیومیٹری دے ذریعے بیان کيت‏ی جاسکدی اے، خصوصاً زمان-مکان وچ گھماؤ (curvature) اس وچ موجود مادہ تے شعاعاں (فوٹونز) د‏‏ی توانائی تے مومینٹم دے نال منسلک ا‏‏ے۔ اس تعلق نو‏‏ں آئن سٹائن د‏‏ی میدانی مساوات (field equations) وچ ظاہر کیتا گیا اے جو چند جزوی تفرقی مساواتاں (partial differential equations) اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔
عمومی نظریہ اضافت د‏‏ی کچھ پیش گوئیاں کلاسیکی فزکس د‏‏ی پیش گوئیاں تو‏ں بہت مختلف نيں، خاص طور اُتے وقت دے گذرنے، خلا د‏‏ی جیومیٹری، آزادانہ طور اُتے گردے ہوئے اجسام د‏‏ی حرکات تے روشنی دے گذرنے دے بارے وچ دونے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی کچھ مثالاں ایہ نيں، کششِ ثقل د‏‏ی وجہ تو‏ں وقت د‏‏ی رفتار کم ہوجانا، کششِ ثقل دا عدسے د‏‏ی طرح کم کرنا، کششِ ثقل د‏‏ی وجہ تو‏ں روشنی دے رنگاں دا سرخی د‏‏ی طرف مائل ہونا وغیرہ۔
عمومی نظریہ اضافت دے حوالے تو‏ں اج تک جِنّے وی تجربات کیتے گئے نيں انہاں وچ اس د‏ی پیش گوئیاں درست ثابت ہوئیاں نيں، اگرچہ عمومی نظریہ اضافت کششِ ثقل دا واحد نظریہ نئيں اے لیکن ہور نظریات د‏‏ی بنسبت ایہ سب تو‏ں سادہ اے تے اس د‏ی پیش گوئیاں زیادہ صحیح ثابت ہوئیاں نيں، اُتے حالے تک بوہت سارے سوالات دے جواب دینا باقی ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں بنیادی مسئلہ ایہ اے کہ عمومی نظریہ اضافت نو‏‏ں کوانٹم میکانکس دے نال کس طرح منطبق کیتا جائے تاکہ کششِ ثقل د‏‏ی کوانٹم فزکس د‏‏ی رو تو‏ں وضاحت کيتی جاسک‏‏ے۔
آئن سٹائن دے نظریات دے بوہت سارے نتائج دیکھے جا چکے نيں، مثال دے طور اُتے عمومی نظریہ اضافت بلیک ہولز د‏‏ی پیش گوئی کردا اے جس وچ اک بہت زیادہ کمیت والے ستارے د‏‏ی زندگی دے اختتام اُتے اس وچ موجود مادہ دے اپنے مرکز د‏‏ی طرف گرنے تو‏ں زمان-مکان اِنّا مسخ ہوئے جاندا اے کہ اس تو‏ں کچھ وی باہر نئيں نکل سکدا، حتی کہ روشنی وی نئيں نکل سکدی۔ ساڈے پاس ہن ایداں دے بوہت سارے شواہد نيں جو ایہ دسدے نيں کہ بہت دور موجود کچھ اجسام وچو‏ں بے انتہا طاقتور شعاعاں دا اخراج اس وجہ تو‏ں ہُندا اے کہ اوتھ‏ے اُتے اک بلیک ہول موجود اے، مثال دے طور اُتے مائکرو کوازرز تے کہکشاؤں دے مرکز تو‏ں نکلنے والی شعاعاں بالترتیب ستارےآں دے گرنے تو‏ں بنے بلیک ہول تے عظیم الجثہ بلیک ہول (supermassive black hole) د‏‏ی وجہ نال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
کششِ ثقل د‏‏ی وجہ تو‏ں روشنی دے مڑ جانے تو‏ں ثقلی عدسہ (gravitational lensing) دا مظہر پیدا ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دور دراز دے فلکی اجسام دو یا دو تو‏ں زیادہ جگہ نظر آنے لگدے ہیں- عمومی نظریہ اضافت د‏‏ی اک ہور پیش گوئی کششِ ثقل د‏‏ی لہراں اے جنہاں دا بالواسطہ طور اُتے تاں مشاہدہ کیتا جا چکيا اے لیکن بلاواسطہ مشاہدے دے لئی LIGO ،eLISA تے pulsar timing array جداں آلات بنائے گئے نيں، اس دے علاوہ عمومی نظریہ اضافت کائنات دے پھیلاؤ دے موجودہ تکوینی ماڈل د‏‏ی بنیاد وی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:عمومی اضافیت گٹھ:1915ء وچ سائنس گٹھ:البرٹ آئنسٹائن گٹھ:طبیعیاندی تصورات
دارچینی سری ہری کگی
دارچینی سری ہری کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
313ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:310ھ دی دہائی
مانکیالہ برہمناں
مانکیالہ ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
315ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:310ھ دی دہائی
نادیہ مراد
نادیہ مراد باسی طہ (نادیە موراد باسی تەھا، نادية مراد باسي طه؛ پیدائش، 1993ء) اک عراقی یزیدی کرد انسانی حقوق دے لئی جدوجہد کرنے والی خاتون اے جس نو‏‏ں 2018ء دا نوبل امن انعام دتا گیا۔   اسنو‏ں تن ماہ تک داعش نے اغوا کیتے رکھیا۔  2018ء وچ اسنو‏ں ڈینس مکویگے دے نال مشترکہ طور اُتے جنگ تے مسلح جھڑپاں دے ہتھیار دے طور اُتے جنسی تشدد دے استعمال نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوششاں اُتے نوبل انعام برائے امن دتا گیا۔ اوہ پہلی عراقی اے جسنو‏ں نوبل انعام ملا۔
ابتدائی زندگی
نادیہ مراد د‏‏ی پیدائش عراقی ضلع سنجار دے پنڈ یزیدی آبادی دے پنڈ کوجو وچ ہوئی۔ انہاں دا خاندان، یزیدی اقلیت تو‏ں تعلق رکھدا اے تے زراعت پیشہ ا‏‏ے۔
اغوا
جب اس د‏ی عمر 19 سال سی، اس دے گاں اُتے داعش نے حملہ کیتا تے 600 افراد ک وہلاک کر دتا جنہاں وچ نادیہ د‏‏ی ماں تے چھ بھائی وی شامل سن، جدو‏ں کہ پنڈ د‏‏ی بہت ساریاں غیر شادی شدہ لڑکیو‏ں نو‏‏ں کنیزاں بنا ک‏ے جنگجوواں وچ تقسیم کر دتا گیا۔ اس سال داعش نے 6,700 یزیدی خواتین نو‏‏ں اغوا کیا، جنہاں وچ نادیہ وی شامل سی۔ اسنو‏ں موصل شہر وچ لونڈی دے طور اُتے رکھیا گیا مارا پیٹا گیا، سگریٹ دے نال جلایا گیا تے بھاگنے د‏‏ی کوشش اُتے اجتماعی جنسی تشدد کیتا گیا۔ نادیہ نو‏‏ں قیدی بنانے والے شخص نے جدو‏ں اسنو‏ں گھر وچ آزاد چھڈیا تاں ایہ اوتھ‏ے تو‏ں بھج نکلنے وچ کامیاب ہو گئی۔
ذا‏تی زندگی
اگست 2018ء وچ نادیہ نے یزیدی کارکن عابد شمدين تو‏ں منگنی کيتی۔ نادیہ مراد نے اپنی داستان آخری لڑکی: میری اسیری تے دولت اسلامیہ نال جنگ کيت‏ی کہانی نامی کتاب وچ بیان کيتی جو 2017ء وچ شائع ہوئی سی۔
اعزازات
2016ء یورپ د‏‏ی کونسل نے واکلیو انسانی حقوق انعام دتا۔
2018ء نوبل امن انعام ڈینس مکویگے دے نال مشترکہ طور اُتے دتا گیا۔
حوالے
گٹھ:عراق وچ عصمت دری گٹھ:عراقی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق گٹھ:جرمنی وچ یزیدی گٹھ:ایشیا وچ خواتین دے خلاف تشدد بلحاظ گٹھ:عراقی پناہ گزین گٹھ:خاتون نوبل انعام یافتہ گٹھ:عراقی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
نکی ہری کگی
نکی ہری کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
316ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:310ھ دی دہائی
منصور قلاوون
قلاوون دے ویلے چ ایل خانی سلطنت دے حکمراناں اباقا خان تے ارغون نے یورپ دے عیسائیاں نوں مصر دے خلاف صلیبی جنگاں دا اک نواں سلسلہ شروع کرن تے بیت المقدس نوں فتح کرن دی ترغیب دتی ۔ اباقا خان نے عیسائیاں دے تعاون نال شام تے حملہ وی کیتا پر قلاوون نے حمص دے نیڑے 1280ء چ اباقا خان نوں شکست دے کے اس منصوبے نوں ناکام بنا دتا ۔
رکن الدین بیبرس وانگ قلاوون نے وی شام دی بھوئیں تے عیسائی نوآبادیاں دے خلاف مہم جاری رکھی تے لطاکیہ تے طرابلس نوں یورپی فوجاں توں کھو لئیا ۔ قلاوون دے مگروں اس دے پتر اشرف جلال نے عکہ ، صور ، صیدا ، حیفہ تے دوجے شہراں نوں وی فتح کر لئیا ۔ اینج شام دے ساحلاں توں یورپ دے عیسائیاں دا اقتدار ہمیشہ لئی ختم کر دا گئیا
گٹھ:افریقہ گٹھ:مصر گٹھ:مصر دے بادشاہ گٹھ:مصری شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:عرب شخصیتاں گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:ترک گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترک لوک گٹھ:بادشاہ
کے ایم کریاپا
کے ایم کرئپپا (انگریزی:K. M. Cariappa) (28 جنوری 1899 – 15 مئی 1993 ) اس نے 1947 وچ پہلی بھارت -پاک لرائی دی اگوائی کیتی سی۔ اوہ بھارت دا فیلڈ مارشل سی۔ اوہ آزاد بھارت دا پہلے کمانڈر-ان- چیف  سی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
مطوعہ
مٹوا تحصیل گجر خان، ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
گٹھ:ضلع راولپنڈی گٹھ: تحصیل گجر خان
318ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:310ھ دی دہائی
گلابی تؤنوالی ہری کگی
گلابی تؤنوالی ہری کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
موهڑه نورى
موهڑه نورى ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
چیلیابنسک
چیلیابنسک روس دا اک شہر اے تے روس دے  چیلیابنسک اوبلاست دا صدرمقام اے ۔
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں
Chelyabinsk
نڑالى
نڑالى ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
چک 144 ج ب لہندا
چک 144 ج ب لہندا  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
بیسی بیلے باتھ
بیسی بیلے باتھ کرناٹک، بھارت دا بہت ہی مشہور پکوان ہے۔
گرم چول دال
اسدا کنڑ بولی وچّ مطلب ہے گرم چول دال۔ اس پکوان نوں بناؤن لئی مصالے، طور دال اتے سبزیاں دی لوڑ ہندی ہے۔ نٹمیگ، ہینگ، کڑی پتہ، ہلدی نال اسنوں تیار کیتا جاندا ہے۔ اسنوں گرم کھایا جاندا ہے، اتے اسنوں زیادہ طور تے چٹنی، بوندی، سلاد، پاپڑ جاں آلو چپس نال کھایا جاندا ہے. اسنوں عامَ طور تے اڈپی پکوان والے ریسٹورٹ وچّ دتا جاندا ہے۔
گٹھ:کرناٹک دے پکوان گٹھ:پکوان گٹھ:کرناٹک
319ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:310ھ دی دہائی
آئنسٹائن میدانی مساواتاں
آئنسٹائن میدانی مساواتاں  (Einstein Field Equations – EFE) آئنسٹائن دے نظریہ عمومی اضافیت وچ دس مساواتاں دا اک سیٹ اے جس وچ ثـقـل د‏‏ی بنیادی قوت نو‏‏ں مادہ تے توانائی دے سبب وجود وچ آنے والے اک خـمدار زمان و مکاں (spacetime) کہ طور اُتے بیان کیتا جاندا ا‏‏ے۔ EFE نو‏‏ں بعض اوقات آئنسٹائن د‏‏ی مساوات یا آئنسٹائن د‏‏ی مساواتاں وی کہـ دتا جاندا اے جو مناسب نئيں اس طرح اکثر لوک E=mc2 د‏‏ی مساوات نو‏‏ں آئنسٹائن تو‏ں منسوب کردے نيں جو غلط ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:البرٹ آئنسٹائن گٹھ:عمومی اضافیت گٹھ:فزکس
ماژندران
ایران براعظم ایشیاء دا اک دیس اے ، اس دیاں سرحداں پاکستان ، افغانستان ، ترکمانستان ، آذربائیجان ، آرمینیا ، ترکی ، عراق نال لگدیاں نیں ، آذربائیجان دی خودمختار جمہوریہ نخچیوان وی اس دی سرحد نال لگدی اے ، خلیج فارس تے بحیرہ قزوین (کیسپیئن) وی ایران سرحداں نال لگدے نیں ۔
ایران دے کل 31 صوبے نیں تے اس دے صوبےآں نوں شہرستاناں (ضلع)دی انتظامی ونڈ چ ونڈیا گیا اے ۔
صوبہ البرز ایران دے 31 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اس دا راجگہڑ ساری شہر اے ۔
صوبے دا صدرمقام ساری اے ۔ ماژندران دے اتلے چ بحیرہ قزوین ، دکھن چ صوبہ تہران تے سمنان واقع نیں ۔ اس دے لہندے چ گیلان تے چڑھدے چ گولستان دے صوبے نیں ۔ 1996ء دے مطابق صوبے دی آبادی 26 لکھ اے ۔ صوبہ ماژندران دے کل 16شہرستان نیں
مالٹی چھاتیوالی ہری کگی
گٹھ:گھُگیاں
تابش
تابِش (فارسی وچ تابیدن تو‏ں ماخوذ۔ انگریزی: Incandescence) بوجۂ حرارت کسی گرم جسم تو‏ں روشنی دا اصدار ا‏‏ے۔
آسان بولی وچ ، جدو‏ں کسی جسم د‏‏ی حرارت بہت زیادہ ہوئے جائے تاں اُس تو‏ں روشنی خارج ہونے لگتی اے، روشنی دے اِس اخراجی عمل نو‏‏ں تابش یا تابشیت کہاجاندا ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:برقناطیسی ریڈی ایشن گٹھ:لمعان گٹھ:مآخذ روشنی
پنجگراں كلاں
پنجگراں كلاں ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
انڈیمانی ہرا کبوتر
انڈیمانی ہرا کبوتر کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
قاضياں
قاضياں ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
320ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:320ھ دی دہائی
اوفا
اوفا روس دا اک شہر اے۔
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
چک 184 ج ب لہندا
چک 184 ج ب لہندا  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
321ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چوتھی صدی ہجری گٹھ:320ھ دی دہائی
پوری گلوالا ہرا کبوتر
پوری گلوالا ہرا کبوتر کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
اضافیتی پیمائشاں
دس سال بعد آئین سٹائین نے عمومی اضافیت (General Relativity) دا نظریہ پیش کیتا جو ایہ دسدا اے کہ کمیت توانائی (mass energy) د‏‏ی موجودگی وچ خلا وقت (space time) وچ خم آ جاندا اے جو کشش ثقل (gravity) نو‏‏ں جنم دیندا ا‏‏ے۔
اضافیت دے اصولاں دے مطابق جدو‏ں کوئی شے لگ بھگ روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کردی اے تاں نیوٹن د‏‏ی کلاسیکل فزکس دے قوانین ناکا‏م ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
thumb|250px|باواں|alt=Alt text|جے اک گولہ داواں جانب تو‏ں روشنی تو‏ں وی زیادہ رفتار تو‏ں آئے تے نیڑے تو‏ں گزر کر باواں جانب چلا جائے تواس دا آنا نظر نئيں آئے گا۔ لیکن جدو‏ں اوہ گزر کر جا رہیا ہوئے گا تواس دتی دو شکلاں نظر آئینگی تے اوہ دونے ہی مخالف سمتاں وچ دور جاندی ہوئی نظر آئینگی۔ ایہ دونے شکلاں آپس وچ مشابہ نئيں ہونگی۔ آندے ہوئے گولے دا رنگ نیلا ہوئے گا تے جاندے ہوئے گولے دا لال۔
اضافیندی لمبائی
جب کوئی شے لگ بھگ روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں حرکت کردی اے تاں اس رفتار نو‏‏ں اضافیندی (relativistic) رفتار کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جے اک خلائی جہاز روشنی د‏‏ی رفتار دے 99 فیصد د‏‏ی رفتار تو‏ں (یعنی 0.99c تو‏ں ) ساڈے کولو‏‏ں گزرے تاں اسنو‏ں ساڈے پاس موجود سو سنٹی میٹر لمبی چھڑی محض 14 سنٹی میٹر لمبی دکھادی دے گی۔ آئین سٹائین دے مطابق اِنّی زیادہ رفتار اُتے حرکت د‏‏ی سمت وچ لمبائی سکڑ جاندی ا‏‏ے۔ ( روشنی د‏‏ی رفتار 1.00c ہُندی ا‏‏ے۔ )
ساڈے لحاظ تو‏ں روشنی نو‏‏ں اس اک میٹر لمبی چھڑی دے اک سرے تو‏ں دوسرے سرے تک فاصلہ طے کرنے وچ 3.33x10−9 سیکنڈ لگدے ني‏‏‏‏ں۔ 0.99c د‏‏ی رفتار تو‏ں گزرنے والے خلائی جہاز دے لئی ایہ وقت 0.467x10−9 سیکنڈ ہُندا اے کیونجے اس دے لئی ایہ چھڑی صرف 14 سنٹی میٹر د‏‏ی ا‏‏ے۔
جے دو ایداں دے خلائی جہاز جنہاں وچو‏ں ہر اک د‏‏ی رفتار روشنی د‏‏ی رفتار دا 90% ہو، مخالف سمتاں تو‏ں آندے ہوئے اک دوسرے دے نیڑے تو‏ں گزر جاواں تاں نیوٹن د‏‏ی فزکس دے مطابق ہن انہاں دے درمیان فاصلہ روشنی د‏‏ی رفتار دے 180 فیصد دے حساب تو‏ں ودھنا چاہیے یعنی روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں وی 80 فیصد زیادہ۔ لیکن آئین سٹائین دے مطابق کسی وی چیز د‏‏ی رفتار کدی وی روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں زیادہ نئيں ہوئے سکدی۔ آئین سٹائین دے دسے گئے فارمولاں دے مطابق انہاں خلائی جہازاں د‏‏ی اک دوسرے تو‏ں دور جانے د‏‏ی رفتار 0.994c ہوئے گی نا کہ 1.8c۔
اضافیندی وقت
بہت تیز رفتاری تو‏ں حرکت کردے ہوئے اجسام اُتے وقت آہستہ گزردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں Time dilation کہندے ني‏‏‏‏ں۔
رجل القنطورس (Alpha Centauri) نامی دو ستارے دنیا تو‏ں 4.26 نوری سال دے فاصلے اُتے واقع ني‏‏‏‏ں۔ جے اک خلائی جہاز 0.97c د‏‏ی یکساں رفتار تو‏ں اوتھ‏ے تک جائے تاں دنیا والےآں دے لئی اوہ 4.39 سال وچ اوتھ‏ے پہنچ جائے گا۔ مگر اس خلائی جہاز وچ موجود خلا نورد دے لئی ایہ فاصلہ 1.07 سال وچ طے ہوئے گا۔ جے خلائی جہاز د‏‏ی رفتار ودھ ک‏ے 0.999c ہوئے جائے تاں خلا نورد اپنی گھڑی دے لحاظ تو‏ں 0.19 سال وچ اوتھ‏ے پہنچ جائے گا جدو‏ں کہ اس دوران دنیا وچ 4.264 سال گزر چکے ہون گے۔
جے کوئی خلائی جہاز عین روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کرے تاں اس وچ موجود خلا نورد دے لئی وقت بالکل رک جاندا اے لیکن اسنو‏ں اس گل دا احساس نئيں ہُندا۔ اسنو‏ں وقت دے رکنے دا پتہ اس وقت چلے گا جدو‏ں اوہ دنیا اُتے واپس آئے گا۔
فوٹون چونکہ روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کردے نيں اس لئی فوٹون اُتے وقت رک جاندا ا‏‏ے۔
میون ایداں دے ایٹمی ذرات ہُندے نيں جو الیکٹرون دے خاندان (لیپٹون) نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن الیکٹرون دے برعکس ایہ ناپائیدار ہُندے نيں تے انہاں د‏‏ی نصف حیات محض 2.2 مائیکرو سیکنڈ ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن جے انہاں نو‏‏ں ذرا‏‏تی مسرع د‏‏ی مدد تو‏ں نہایت تیز رفتار بنا دتا جائے تاں انہاں د‏‏ی عمر ودھ جاندی اے کیونجے انہاں اُتے ہن وقت آہستہ گزردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں میون د‏‏ی رفتار 0.994c ہُندی اے تاں انہاں د‏‏ی نصف حیات لگ بھگ نو گنیازیادہ ہُندی ا‏‏ے۔
اضافیندی کمیت
حرکت کردے ہوئے اجسام د‏‏ی کمیت ودھ جاندی ا‏‏ے۔ حرکت جِنّی تیز ہوئے گی ایہ اضافہ اِنّا ہی زیادہ ہوئے گا۔ رفتار جدو‏ں تک روشنی د‏‏ی رفتار دے نزدیک نہ پہنچے ایہ اضافہ خاطر خواہ نئيں ہُندا۔
اک پروٹون د‏‏ی کمیت 1.6726x10−27 کلو گرام ہُندی اے یعنی 1.00728 amu۔ جے اسنو‏ں توانائی د‏‏ی اکائی وچ ظاہر کیتا جائے تاں ایہ 1.5x10−10 جول یا 938.256 میلین الیکٹرون وولٹ ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں پروٹون نو‏‏ں ذرا‏‏تی مسرع وچ 0.99c د‏‏ی تیز رفتار تک پہنچیا دتا جاندا اے تاں اس د‏ی کمیت ودھ ک‏ے 1.18x10−26 کلو گرام ہوئے جاندی اے یعنی لگ بھگ ست گنیاودھ جاندی ا‏‏ے۔
کوسمک ریز وچ ایداں دے ذرات وی ہُندے نيں جنہاں د‏‏ی توانائی 10x20 الیکٹرون وولٹ تو‏ں وی زیادہ ہُندی اے یعنی 16 جول تو‏ں وی زیادہ۔ اک سو گرام د‏‏ی گیند جو 18 میٹر فی سیکنڈ د‏‏ی رفتار تو‏ں حرکت کر رہ‏ی ہوئے اوہ وی اِنّی ہی توانائی رکھدی اے جِنّی کوسمک رے دا ایہ واحد ذرہ۔ اپنی تیز رفتاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ذرہ پروٹون تو‏ں ارباں گنیازیادہ کمیت دا حامل ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اضافیت اضافیت مخصوصہ گٹھ:ذرا‏‏تی فزکس گٹھ:روشنی گٹھ:روشنی د‏‏ی رفتار گٹھ:فزکس گٹھ:طبیعیاندی تصورات
راماں
راماں ضلع راولپنڈی دی اک یونین کونسل اے۔
کرناٹک مرکزی یونیورسٹی
کرناٹک مرکزی یونیورسٹی (سییوکے) بھارت دے صوبے کرناٹک دے ضلع گلبرگا وچّ قایم مرکزی یونیورسٹی ہے، جو کہ اسمبلی دے ایکٹ (نمبر 3, 2009) تحت قایم  کیتی گی ہے۔ ایہ یونیورسٹی 2009 وچّ قایم کیتیاں گیاں 16 یونیورسٹیاں وچوں کّ ہے۔ ایہ یونیورسٹی 650 ایکڑ تکّ پھیلی ہوئی ہے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:کرناٹک دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم
فریحہ پرویز
فریحہ پرویز (انگریزی: Fariha Pervez) ایک پاکستانی پنجابی گلوکارہ، اداکارہ، نغمہ نگار، تے میوزک پروڈیوسر نیں۔
اوہ خاص طور تے مختلف مقبول تے مشہور غزلاں لئی مشہور نیں۔ اوہناں نے پی ٹی وی وچ بہت کم عمری توں ہی اینکرنگ تے اداکاری دا آغاز کیتا۔ اوہناں نے نیاݨےآں دے اک مشہور میوزک پروگرام "آنگن آنگن تارے" دی شریک میزبانی وی کیتی۔ اوہناں دا پہلا ایلبم "نائس اینڈ ناٹی" ریلیز ہوݨ توں بعد اوہناں دا گاݨا "پتنگ باز سجݨا" ہٹ ہوگیا تے اوتھوں میوزیکل کیریئر شروع ہویا تے اوہناں نے صرف گاݨے اُتے توجہ مرکوز کرن دا فیصلا کیتا۔
مُڈھلی زندگی
فریحہ پرویز 2 فروری 1974 نوں لہور، پنجاب وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہناں دا کہݨا اے کہ اوہناں نوں گلوکاری دا ہُنر اپݨے والد توں وراثت وچ مِݪیا۔ 1995 وچ فریحہ نے کلاسیکی موسیقی دی تربیئت واسطے ماسٹر فیروز گل نوں جوائِن کیتا۔ اوہناں دا تعلق پاکستانی شوبز دے فنکار گھرانے توں اے۔ اوہ دو پعھراواں دی کلی پعھیݨ نیں۔ اداکارہ عارفہ صدیقی اوہناں دی کزن نیں۔
کیریئر
فریحہ پرویز نے اپݨے کیرئیر دا آغاز 90 دی دہائی دے شروع وچ اینکرنگ تے اداکاری ناݪ کیتا۔ لیکن فیر 90 دی دہائی دے وسط وچ اوہناں نے موسیقی ول رخ کیتا۔ اوہناں نے اپݨے کیرئیر دا آغاز بطور اداکارہ] کیتا تے نیاݨےآں دے مشہور ڈرامے عینک والا جن سمیت کئی ڈراما سیریئلز وچ کم کیتا۔
البرٹ آئنسٹائن دا دماغ
thumb|باواں|البرٹ آئنسٹائن دے دماغ نو‏‏ں اس د‏ی موت دے بعد 1955 وچ محفوظ کیتا گیا سی لیکن ایہ گل 1978 وچ منظر عام اُتے آئی۔ البرٹ آئنسٹائن دے دماغ نو‏‏ں اس د‏ی موت دے ساڈھے ست گھینٹے دے اندر کڈ لیا گیا سی۔ ماہرین نو‏‏ں اس دے 20 واں صدی دا جینیس ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے دماغ تو‏ں بہت دلچسپی سی۔ آئنسٹائن د‏‏ی آٹوپسی پرنسٹن ہسپتال وچ ہوئی سی۔ ایہ آٹوپسی پیتھالوجسٹ تھامس سٹولز ہاروے نے کيتی۔ اس دے بعد دماغ نو‏‏ں پنسلوینیا یونیورسٹی د‏‏ی لیب وچ لے جایا گیا۔ ایتھ‏ے آئنسٹائن دے دماغ دے کئی ٹکڑے کیتے گئے۔ کچھ ٹکڑے ہاروے نے اپنے پاس رکھے تے باقی دوسرے پیتھالوجسٹس نو‏‏ں دے دیے۔
فریحہ پرویز
کیریئر
فریحہ نے اپݨا پہلا میوزک ایلبم 1996 وچ ریلیز کیتا، جیہدا نام Nice & Naughty سی۔ اوہ ہُݨ تک سَت ایلبمز ریلیز کرچکیاں نیں تے ہر ایلبم وچ اوہناں دے کئی ہٹ گاݨے نیں۔ اپݨے میوزیکل کیریئر دے دوران اوہناں نے پاکستانی فلماں، جِداں چیف صاحب (1996)، سیلاب، گھونگھٹ، سنگم، انتظار تے موسا خان لئی گیت گائے۔
البرٹ آئنسٹائن دا دماغ
باہرلے جوڑ
گٹھ:1955ء وچ سائنس گٹھ:البرٹ آئنسٹائن
فریحہ پرویز
کیریئر
گلوکارہ دے طور تے اپݨے ابتدائی دِناں وچ فریحہ پی ٹی وی دے مشہور پروگراماں وچ ای نظر آئیاں جیہناں وچ امیر خسرو کے صوفیانہ گیت، وہ بہار آئی تے چلمن شامل نیں۔ فریحہ پرویز نے عارفہ صدیقی، ارم حسن، سیمی زیدی، شبنم مجید تے سائرہ نسیم دے ناݪ گیت گائے نیں۔ اس توں علاوا فریحہ نے پی ٹی وی دے کئی ڈرامیاں دے ٹائٹل گیت تے سِنگلز دے ناݪ ناݪ متعدد گاݨے گائے نیں۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی گلوکارہ گٹھ:پنجابی گیت کار
پرم (شہر)
پرم روس دا اک شہر اے۔
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
فرقہ واریت
فرقہ دے معنی جماعت جاں گروہ دے نیں۔ ایہ لفظ "فرق" توں مشتق اے، جس دے معنی الگ کرنا/جدا ہونا اے۔ دوسرے لفظاں وچ فرقہ نوں اس طرح بیان کیدا جا سکدا اے کہ فرقہ کسے وی مذہب، جماعت (سیاسی جاں مذہبی) جاں گروپ دا ذیلی حصہ ہُندا اے جو اپنے الگ خیالاں تے نظریاں دی وجہ توں الگ جانیا جاندا اے۔
امرا دی  سرد جنگ تے شاہ ولی الله
thumb|مرشد آباد وچ برصغیر دی سب توں وڈی امام بارگاہ، "نظامت امام باڑہ"، جس دی بنیاد نواب سراج الدولہؒ  نے رکھی سی- مغل شہنشاہ اورنگزیب  عالمگیر نے اپنے ابا و اجداد  دے سیکولر طرز حکومت نوں ترک کیتا، جس دا پہلا نتیجہ گجراں وچ شیوا جی بھوسلے دی قیادت وچ مرہٹہ بغاوت دی شکل وچ نکلا۔ اورنگزیب دے زمانے دی سرکاری دستاویزاں شیعہ مسلک دے خلاف نفرت توں بھری ہوئی نیں۔ اورنگزیب عالمگیر دے دور وچ سرکاری طور اُتے شیعاں توں  امتیازی سلوک کیدا جادا تے شیعہ مسلک دی توہین دی جادی سی۔ شیعہ مسلماناں نوں برابری دے حقوق دے حصول دے لیے اپنا مسلک چھپانا پڑدا سی۔ دکن اُتے حملاں تے اپنے بھائیاں ( دارا شکوہ تے شاہ شجاع) دے نال جنگاں وچ اورنگزیب دا سپاہ سالار سعید خان میر جملہ شیعہ سی، لیکن اس دا شیعہ ہونا  اس دی وفاں تے تدفین دے وقت ظاہر ہویا جداں اس دی وصیت دے مطابق اک شیعہ عالم نے تلقین پڑھی۔ بادشاہ دی شیعہ مسلک توں نفرت نے شیعہ مخالف علما دی حوصلہ افزائی ہوئی جس دا خمیازہ ہندوستان نوں بھگتنا پیتا۔مغل سلطنت وچ بادشاہ دی موت دے بعد اوہی شہزادہ تخت نشین ہُندا سی جس دے نال زیادہ امرا شامل ہو جادے کیاں کہ مغل فوج اصل وچ کوئی قومی فوج نہ سی بلکہ ہر جنگ وچ امرا اپنے لشکر فراہم کیدا کردے سن۔ اورنگزیب دی وفاں دے بعد شیعہ امرا نے طاقت دے کھیڈ وچ  کردار ادا کرنا چاہا تو سنی امرا نے سیاسی رسہ کشی نوں مسلکی رنگ دتا تاکہ اپنے حریفاں نوں اقلیت تک محدود کر دے کمزور کر سکاں۔ سید برادران تے نظام الملک وچ رسہ کشی  طاقت تے نفوز  دی جنگ سی۔ ہن وی بوہت توں اداراں وچ میرٹ دی بجائے مسلک نوں بنیاد بنایا جادا اے ۔ اگر کہاں  شیعاں نوں انصاف مہیا ہونے لگے،جاں  انہاں دا  کوئی قاتل پکڑا جائے، تو کچھ لوگ اسناں شیعہ اثر و نفوذماں اضافے دا ناں دیدے نیں۔آصف زرداری شیعہ  ہونے دے باوجود   اپنے دور صدارت وچ کیمرے دے لیے  ہتھ باندھ کر نماز  عید پڑھدا اے۔ اگرچہ شیعہ امرا نوں شیعہ عوام دے مسائل توں کوئی غرض نہ سی، لیکن مسلکی بنیاداں اُتے شیعہ امرا نوں نشانہ بنانے دی کوششاں نے شیعہ عوام دی زندگی نوں وی متاثر کیتا۔
باقی احمد شاہے د ا
شاہ عبد العزیز تے تحفہ اثنا عشریہ
ہندوستان وچ قومی تحریک آزادی چلنے دے بعد کچھ لوگاں نے شاہ ولی الله تے شاہ عبد العزیز نوں سنی امرا دے ملازم  تے شیعہ سنی سرد جنگ دا مہرہ کہنے دی بجائے انقلابی سورما دے طور اُتے پیش کرنا شروع کیدا جو بے بنیاد دعوا اے۔ انہاں دونے شخصیتاں نے انگریزاں دے خلاف  کسے مسلمان حکمران دی حمایت وچ کوئی فتویٰ جاں حکم جاری نہاں کیتا۔ البتہ جداں انگریزاں دا قبضہ مکمل ہو گیا تو شاہ عبد العزیز نے اک فقہی مسلے دی وضاحت دی حد تک ہندوستان نوں فقہ حنفی دے مطابق دار الحرب قرار دتا۔ انہاں نے نہ تو انگریزاں دے معاشی بائیکاٹ دی تحریک شروع دی، نہ سول نافرمانی دی تحریک شروع دی۔ عسکری محاذ اُتے کوئی خطرہ پیدا کرنے دا تو سوال ای پیدا نہاں ہُندا سی۔بعض لوگ آزادی دی جدوجہد دے آغاز نوں نواب سراج الدولہ توں منسوب کرنے دی بجائے  اس فتوے نوں جدوجہد آزادی دا آغاز قرار دیدے نیں، جدونکہ اس دعوے دے کھوکھلا ہونے نوں ایہی بات کافی اے کہ شاہ اسماعیل دہلوی تے سید احمد انگریزاں دی حمایت دا اعلان کردے رہے، جس دا ذکر اگے آ ئے گا۔اسی طرح بوہت توں لوگ شاہ ولی الله نوں دہلی وچ سنی امرا دا مہرہ کہنے دی بجائے ایہ کہدے نیں کہ انہاں نے دہلی نوں ہندو مرہٹاں توں بچایا سی۔ مرہٹے ہندوستان نوں اپنا وطن سمجھدے سن تے احمد شاہ وانگلوٹ مار کر دے اس دی دولت کہاں تے منتقل کرنا نہاں چاہدے سن۔  حقیقت وچ مرہٹے مغل شہنشاہ نوں معزول نہاں کرنا چاہدے سن تے جداں ضابطہ خان تے بعد وچ اس دے بیٹے غلام قادر روہیلہ نے مغل شہنشاہ نوں معزول کیدا تو  مرہٹے  ای اس دی مدد نوں پہنچے۔ عجیب تضاد اے کہ جن لوگاں دے خیال وچ  مرہٹاں دی حمایت حرام سی اوہ گاندھی جی دی ہندومت اُتے مبنی مذہبی سیاست دی حمایت وچ زمین و آسمان دے قلابے ملادے رہے نیں۔ شاہ ولی الله نوں انقلابی رنگ وچ رنگنے دے لیے ایہ مشہور کیدا گیا کہ انہاں دے ہتھ کسے ظالم راجے نے توڑ دیے سن۔ شاہ ولی اللہ دے ہتھ ٹوٹنا اگر سچ ہُندا تو اتنا اہم واقعہ سی جس نوں ضرور انہاں دے فرزند نقل کرتے، اگر اوہ نہ کردے تو کوئی مرید ضرور لکھتا۔ اس افواہ دا ذکر ڈیڑھ سو سال بعد دی تحریراں وچ ملدا اے۔شاہ عبد العزیز  صاحب دے بارے وچ وی اک فرضی ظلم ایہ گھڑا گیا اے کہ انہاں دے جسم اُتے کسے شیعہ  نےچپکے توں  چھپکلی دا زہر ملیا سی جس دی وجہ توں انکو جذام ہو گیا سی، لیکن برا ہو جدید علم طب دا جس نے ثابت کیدا اے کہ جذام دا چھپکلی دے لعاب دہن توں کوئی تعلق نہاں۔شاہ صاحب خود فرماندے نیں کہ انکی معدہ تے چھیندی دی بیماری  جوانی دے زمانے سےتھی۔اس زمانے وچ اگر کسے نے شاہ صاحب نوں نقصان پہنچانا ہُندا تو اوہ  تحفہ اثنا عشریہ  دا مصنف حافظ غلام حلیم  نوں ای رہنے دیتے۔
سید احمد بریلوی اورشیعہ ثقافت اُتے حملاں وچ تیزی
thumb|قدیم لکھنؤ وچ محرم دی مجلس عرب دنیا وچ 1802ء وچ وہابی لشکر نے کربلا تے نجف اُتے حملہ کیدا تے اوتھے ائمہؑ دے مزاراں دی تخریب دے نال پنج ہزار شیعہ مسلمان قتل کیے۔1804ء وچ اس لشکر نے مدینہ اُتے وی حملہ کیدا تے روضۂ رسولؐ دی تخریب دی۔ انہاں حرکتاں دی وجہ توں عالم اسلام وچ اس تحریک دے خلاف نفرت دے جذباں پیدا ہوئے، لیکن انہاں کارروائیاں دا  اثر شاہ ولی الله دے خاندان دے بعض افراد اُتے یوں پیتا کہ  انہاں دے  متعصبانہ  اورسطحی  تصوراں  توں ابھرنے والے متشدد ذہن دی حوصلہ افزائی ہوئی۔ برصغیر وچ وہابیت نافذ کرنے دی کوشش سب توں پہلے 1820ء دی دہائی وچ سید احمد رائے بریلی، شاہ اسماعیل دہلوی تے مولوی عبد الحئی نے دی۔ انہاں وچاں شاہ اسماعیل دہلوی شاہ عبد العزیز دے بھتیجے تے مولوی عبد الحئی، شاہ عبد العزیز دے داماد سن۔  انہاں تن حضراں دا کردار اس خطے دی مذہبی تریخ وچ بوہت اہم اے، جس دا اثر اج وی بھارت دے صوباں اترپردیش،تے ہریانہ دے نال نال پاکستان دے پختون تے مہاجر اکثریت والے علاقاں وچ دیکھیا جا سکدا اے۔ 1786ء وچ پیدا ہونے والے سید احمد رائے بریلی نے پہلے عالم دین بننے دی کوشش دی مگر کند ذہن ہونے دی وجہ توں ناکام ہوئے تے پنج سال زور لگانے دے بعد مدرسہ ترک کر دتا۔ 1811ء وچ امیر خان نامی ڈاکو دے لشکر وچ شامل ہوئے جس نے ست سال بعد انگریزاں توں معاہدہ کر دے ہتھیار ڈال دیے تے تساں بے روزگار ہو گئے ۔ ہن سید احمد نے وی  لا شعوری طور اُتے امیر خان ڈاکو دی  طرح ریاست قائم کرنے  دی خواہش پیدا ہوئی۔ نیم خواندہ حضراں وچ دین  جاں آئیڈیالوجی دے ناں اُتے اقتدار دے حصول دی نفسیاں بوہت پیچیدہ اے۔ ایہ لوگ خود راسدی دے احساس دا شکار ہو کر کسے قسم دا ظلم تے غلطی کرنے توں نہاں چوکتے۔ ہمارے زمانے وچ اس دی اک مثال کمبوڈیا دے پول پاٹ تے عراق و شام دے ابو بکر بغدادی دی اے۔ اس مہم وچ اہم موڑ شاہ اسماعیل تے مولوی عبد الحئی دا اپنے تہاناں سید احمد دی مریدی وچ دینا سی۔ ایہ دونے سید احمد توں ہرلحاظ توں بہتر سن، چنانچہ سید احمد وچ ایہ مالیخولیا  پیدا ہویا کہ اوہ خدا ول توں چنے ہوئے تے اک مشن اُتے مامور کیے گئے نیں۔ مذہبی دنیا وچ  گھٹ علمی دی وجہ توں کوئی مقام نہ ہونے  تے پیٹ دی بھوک نے اس مالیخولیا نوں تے ہویا دی۔ اوہ مفدی بن کر عزت  و معاش نہ کما سکے تو امیر المومنین بن کر مفتیاں توں وی اگے نکل سکدے سن۔ سید احمد دی شخصیت دا نفسیاندی تجزیہ اج کل دے دہشت گرداں نوں سمجھنے دے لیے بوہت ضروری اے کیاں کہ انہاں لوگاں  کوبھی جداں  جہالت، غربت تے  اکابر دی حمایت  دی مثلث  دا سامنا ہُندا اے تو انکی نفسیاندی کیفیت  وی ویسی ای ہو جادی اے۔
شاہ اسماعیل نے اپنی کتب وچ اہل سنت نوں عزاداری اُتے حملے دے لیے اکسایا تے کہیا کہ تعزیہ توڑنے دا ثواب بت شکنی جیسا اے۔ شاہ عبد العزیز اپنی زندگی دے آخری سالاں وچ سن،  انہاں دے ہاں نہ صرف محرم وچ مجلس ہودی سی۔ فتاویٰ عزیزی وچ 1238 ہجری یعنی سن 1818ء وچ اک سوال دے جواب وچ ایسی مجلس دا ذکر موجود اے۔ بلکہ اوہ بی بی فاطمہؑ دی نیاز وی دتا کرتے۔ سید احمد نے انہاں دے گھر وچ نیاز دلانے دے سلسلے نوں وی بند کروا دتا ۔ اس توں پہلے محرم وچ تعزیہ،  اہلبیت دا  ذکرا ور نیاز  شیعہ و سنی دے لیے مشترک  عمل سی۔سید احمد رائے بریلی نے سہارن پور وچ تعزیے نوں اگ لگوا دی۔ اس توہین دی وجہ توں اہل تشیع وچ اشتعال پھیل گیا تے انہاں نے اس فتنے دے خلاف فیصلہ کن کارروائی دی منصوبہ بندی شروع کر دی۔ اس تیاری دی خبر ملنے اُتے انگریزاں نے سید احمد تے انہاں دے مریداں نوں سہارن پور توں علاقہ بدر کر دتا۔ سید احمد جداں بریلی گئے تو اوتھے وی عزاداری دے خلاف جلسے تے تقریراں کیتیاں جنہاں دے رد عمل وچ اہل تشیع نے تبرا دا جلوس نکالنے دا اعلان کر دتا۔ صفوی دور دی شروع کردہ بدعت ہندوستان وچ وی آنے والی سی مگر اودھ دے نواب غازی الدین حیدر تے آیت الله سید دلدار علی نقویؒ نے اہل تشیع نوں اس حرکت توں باز رکھیا۔ 1817ء توں 1820ء تک مختلف شہراں وچ پھر کر فساد پھیلانے دے بعد چار سو عقیدت منداں نوں لے کر سید احمد1821ء وچ حج کرنے چلے گئے۔راسدے وچ بنارس دے مقام اُتے اہلسنت دی امام بارگاہاں اُتے حملہ کیدا تے تعزیے جلائے۔ پٹنہ وچ وی ایہی گھٹ کیدا تے اوتھے دے انگریز مجسٹریٹ نے اہل تشیع دے احتجاج دے باوجود اس ٹولے دے خلاف کوئی کارروائی نہ دی ۔
جو لوگ طالبان تے القاعدہ دے امریکا دے نال عجیب و غریب گٹھ جوڑ نوں سمجھنا چاہدے نیں انہاں شاہ ولی اللہ دے خاندان دے اقداماں تے انگریزاں دے مفاداں دے درمیان غیر مستقیم تعلق نوں سمجھنا ہو گا۔ انگریز اس وقت دنیا بھر وچ پھیلے ہوئے سن – اوہ اکبر دے زمانے توں ہندوستان دے معاشرے دے بارے وچ معلوماں جمع کر رہے سن تے کتب لکھ رہے سن۔ اوہ جاندے سن کہ عرب ممالک وچ وہابی تحریک تے ہندوستان وچ شاہ ولی الله دے خاندان دی تحریک انہاں معاشراں نوں اسی طرح کھوکھلا کرے گی جیسے یورپ وچ 1522 ء وچ چھڑ کر 1618ء توں 1648 ء تک عروج اُتے پہنچنے والی فرقہ وارانہ جنگاں نےمغربی معاشراں نوں کیدا سی۔ لہٰذا جس طرح انہاں نے حجاز وچ وہابی تحریک دی حمایت دی اسی طرح انہاں حضراں نوں وی اپنی نظر وچ رکھدے ہوئے کھلی چھٹی دی۔ بات واضح سی، سید احمد جیسے  انگریزاں دا تو کچھ نہاں بگاڑ سکدے سن البتہ انہاں نوں اپنے جاسوساں دی مدد توں ورغلا کر اس زمانے وچ انگریزاں دے دشمن سکھاں دے خلاف استعمال کیدا جا سکدا سی۔ سید احمد نوں لشکر سازی وچ امیر خان ڈاکو نے بوہت مدد فراہم دی، جو کچھ عرصہ پہلے  انگریزاں توں معاہدہ کر  دے  ہتھیار پھینکنے دے بدلے جائداد حاصل کر چکا سی۔ اس طرح اس شخص نوں سہولت کار دے طور اُتے استعمال کر دے انگریز اس ساری تحریک نوں اپنے مقاصد دے لیے استعمال کر رہے سن۔ایہ لوگ  شمالی ہندوستان وچ لشکر بنا کر جہاد دے لیے راجستھان، بلوچستان تے افغانستان دا تن ہزار میل لمبا سفر کر دے سکھاں دی کمر وچ خنجر مارنے پختون علاقاں وچ پہنچ گئے۔ اس وقت سندھ وچ شیعہ تالپور خاندان  انگریزاں توں بر سر پیکار سی مگر انہاں مجاہدین نے انکی کوئی مدد نہ دی۔ شاہ اسماعیل دہلوی دے الفاظ وچ:۔
انہاں لوگاں نے اپنی دانست وچ  خدا دی شان بیان کرنے دے لیے رسول الله(ص) دی شان وچ توہین آمیز باتاں کیتیاں ۔ اس گھٹ دا نتیجہ ایہ ہویا کہ متعدد سنی علما نے انہاں دے افکار دے خلاف رسالے لکھے، جن وچ علامہ فضل حق خیر آبادی،مولانا عبدالمجید بدایونی، مولانا فضل رسول بدایونی، مفدی صدر الدین آزردہ، مولانا محمد موسیٰ اورمولانا ابوالخیر سعید مجددی نمایاں سن۔ مولانا فضل حق خیرآبادی نے اک پوری کتاب تحقیق الفتویٰ فی ابطال الطغویٰ لکھی۔انہاں لوگاں دے پیروکار بعد وچ بریلوی کہلائے۔
1826ء وچ ایہ لوگ پختون علاقاں وچ طالبانی ریاست قائم کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ ایہ کوئی ایسی ریاست نہاں سی جو انسانی سرمائے نوں استحکام تے آزادی دی فضا مہیا کر دے عوام دی زندگی وچ بہتری لاتی، غربت تے بیماریاں دا خاتمہ کرتی۔ اس زمانے وچ مغرب وچ صنعدی تے طبی انقلاب دا آغاز ہو چکا سی جس نے اگے چل کر دنیا بھر دی منڈیاں اُتے قبضہ جمایا، ادھر مسلمان معاشرے نوں ایسی جونکاں نے آ لیا سی۔ پشتون علاقاں وچ انہاں نے اپنے نال بنگال  و  بہار توں لائے گئے کالے  مجاہدین دی مقامی لڑکیاں توں زبردسدی شادیاں دی تھاں۔ اگرچہ اس حرکت دی وجہ توں مقامی آبادی انہاں دے خلاف ہو گئی سی لیکن اگے چل کر انہاں شادیاں نے انہاں علاقاں وچ انکی سوچ پھیلائی۔ آخر کار 1831ء وچ سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل نوں بالاکوٹ وچ پختوناں نے سکھاں دے نال مل کر قتل کر دے خلاصی پائی۔ انہاں دی وفاں دے سو سال بعد مرزا حیرت دہلوی جیساں نے اپنی کتاباں وچ انہاں حضراں دے بارے وچ عجیب و غریب کراماں درج کیتیاں۔
1831 ء وچ سید احمد بریلوی تے انہاں دے ساتھیاں دی طالبانی  حکومت توں اکتائے ہوئے مسلماناں تے سکھاں دے اشتراک عمل دے نتیجے وچ بالاکوٹ دے مقام اُتے انہاں دے قتل دے بعد انہاں حضراں دی تحریک دا دوبارہ ظہور 30 مئی 1867ء وچ دار العلوم دیوبند دے قیام دی شکل وچ ہویا۔
برصغیر وچ جدید دور دا آغاز تے اس دے اثراں
1857ء وچ ہندو تے مسلمان سپاہیاں دی غیرت نویں کارتوساں اُتے لگی گاں تے سور دی چربی نوں چکھ کر بیدار ہو گئی جس توں برصغیرماں انگریزاں دے خلاف غیر منظم جنگ دا آغاز ہویا۔ لکھنؤ تے دہلی دے شیعہ سنی علما نے  جہاد دا مشترکہ فتویٰ دتا۔ شاہ عبد العزیز دے دار الحرب والے فتوے دے برعکس ایہ فتویٰ اک حقیقی خطرہ بن کر سامنے آیاکیاں کہ ایہ واضح تے روشن سیاسی ہدف رکھدا سی۔ ہندوستان ایسٹ انڈیا کمپنی دے ہاتھاں توں پھسلا تو برطانیہ دی حکومت نے گود لے لیا۔ رنگون توں آنے والے انگریز فوج دے دسدے نے لاکھاں لوگ قتل کر دے چنگیز خان دی سی دھاک بٹھا دی۔بہر حال اس غیر منظم جنگ نے پہلی بار ہندوستانیوںماں اجتماعی زندگی دے بارے وچ سوچ پیدا دی۔ اس سیاسی تبدیلی دے نال اہم سماجی تبدیلیاں رونما ہوئاں:۔ thumb|ہندوستان وچ چھاپہ خانہ بہت وڈی تبدیلی دی بنیاد بنا۔
پختون علاقاں وچ منظم شیعہ کشی
انیسواں صدی دے آخر وچ شیعہ مخالف پروپیگنڈے کاپہلا نتیجہ افغانستان دے شاہ امیر عبد الرحمن ول توں 1891ء توں 1893ء تک دی جانے والی ہزارہ قبائل دی نسل کشی تے انکی جائداد دی پشتوناں وچ تقسیم اورانکو غلام اورلونڈیاں بناکر فروخت کرنے دا عمل سی جس  دے نتیجے وچ افغانستان دے ہزارہ قبیلے دی آبادی وچ 60فیصد تک کمی آ گئی ۔ امیر عبد الرحمن خان نے اپنی  حکومت دا نظام چلانے دے لیے ہندوستان توں دیوبندی علما منگوائے سن جنہاں نے شیعاں دے کافر ہونے تے انہاں دی جان و مال دے حلال ہونے دا فتویٰ دتا۔  ایہ جدید انسانی تریخ دی پہلی نسل کشی سی جس دے نتیجے وچ پنج لکھ انسان لقمۂ اجل بنے۔ اسی دوران وچ کچھ ہزارہ خاندان ہجرت کر دے   کوئٹہ وچ آ گئے جو انگریزاں دے قبضے وچ ہونے دی وجہ توں انہاں دے لیے پناہ گاہ ثابت ہویا۔  کرم ایجنسی دے شیعہ قبائل  افغان شاہ دی ایسی فرقہ وارانہ کارروائیاں دے خوف توں ہندوستان دی انگریز حکومت توں ملحق ہو گئے تے یوں فاٹا دا بندوبست عمل وچ آیا۔ ہندوستان وچ انگریزاں دے قنون دی مساواں  تے بہتر انتظامی  اقداماں دی بدولت  اس سوچ نوں قتل عام دا دائرہ وادی سندھ تک پھیلانے دا موقع نہ مل سکا۔ کرم ایجنسی دے بعد باقی قبائل نے وی انگریز حکومت دا حصہ بننے دا فیصلہ کیتا۔ اس تاریخی عمل جس کاآغاز شیعہ دشمنی توں ہویا، نے مستقبل وچ بننے والے ملک پاکستان دی شمال مغربی سرحد نوں متعین کیتا۔ اس تریخ دا ای نتیجہ اے کہ ریاض بسرا توں لیکر ملک اسحاق تے داود بادینی تک جیسے تربیت یافتہ قاتلاں نوں قندھار دے دیوبندی علاقاں وچ پناہ ملدی رہی اے۔
لکھنؤ وچ پہلا فساد تے تحریک خلافت
جداں تحریک خلافت دا آغاز ہویا تو جتھے پیر مہر علی شاہ گولڑوی جیسے بعض سنی رہنماؤں نے عثمانی خلافت نوں ملوکیت قرار دے کر اس دی مخالفت دی اوتھے ای لکھنؤ دے شیعہ مجتہدین نے وی مذہبی بنیاداں اُتے اس نوں مسترد کیتا۔ البتہ علی گڑھ وچ پڑھنے والے شیعاں نے اس تحریک دی بھرپور حمایت دی تے اپنے علاقاں وچ اس دے عہدیدار وی بنے۔ جمعیت علمائے ہند  تے گاندھی جی نے  اس تحریک نوں اپنا سیاسی قد کاٹھ بڑھانے دے لیے کامیابی توں استعمال کیتا۔ شیعہ عوام وچ وی  حجاز، عراق تے ایران دے مقدس تھاں اُتے انگریزاں دے حملاں دی وجہ توں اس تحریک دی حمایت پیدا ہوئی۔قائد اعظم ؒالبتہ اس نوں اک بے سمت تے بے مقصد تحریک قرار دے کر اس توں الگ رہے۔اس تحریک نے جتھے مسلماناں وچ گاندھی جی دا حامی طبقہ پیدا کیدا اوتھے ای شیعہ و سنی دے تناؤ نوں گھٹ کیتا۔
1920ء دی دہائی وچ شیعہ سنی فساد دا تنور کافی حد تک ٹھنڈا ہو گیا۔ البتہ اس دہائی وچ لکھنؤ وچ نویں کارخانے لگے جس دی وجہ توں دیہاں توں بوہت لوگ لکھنؤ وچ آ کر رہنے لگے تے شہر دی آبادی دوگنی ہو گئی۔ اپنے ماحول ، دوستاں تے برادری  توں دور شہر آنے والے دیہاتیاں دے لیے مذہبی تنظیماں سماجی رابطے بنانے تے جدت و تہذیب دے خوف توں نبٹنے دا وسیلہ ہودی نیں۔دیہاندی نوجوان شہر آ کر مذہبی تنظیماں وچ شہری تہذیب دے خلاف اپنا غصہ نکالدے نیں۔
فساداں دا عروج  تے مولانا  حسین احمد مدنی
thumb|قائد اعظم محمد علی جناح ؒ دے نکاح نامے دا عکس جس وچ انھاں دا مسلک "اثنا عشری "لکھیا  اے۔ دلہن بی بی رتن بائی ؒ  دے وکیل علامہ ابو الحسن نجفی ؒ  سن۔ 1929ء وچ   لاہور وچ مولانا عطا الله شاہ بخاری، مولانا مظہر علی اظہر  تے مولانا ظفر الملک  نے "مجلس احرار" نامی تنظیم بنائی۔مولانا مظہر علی اظہر سابقہ شیعہ سن جنہاں نے بعد وچ دیوبندی مسلک اختیار کر لیا سی۔ ایہ سپاہ صحابہ  عنصر دا ابتدائی ظہور سی۔ مجلس احرار نے مدح صحابہ دے جلوس اُتے پابندی دے خلاف تقریراں شروع کیتیاں۔1931ء وچ  مولانا عبد الشکور لکھنؤی  دے فرزند مولانا عبد الشکور فاروقی نے لکھنؤ وچ اک دیوبندی مدرسہ"دار المبلغین" قائم کیدا تے دوبارہ محرم دے دناں وچ   بزم  صدیقی تے بزم فاروقی  دا آغاز کر دتا ۔ اپنے والد دے برعکس مولانا فاروقی نے اہلسنت دے تعزیے نوں وی تنقید دا نشانہ بنانا شروع کیتا۔مولانا فاروقی  انہاں محفلاں نوں  شیعہ مدرسہ الواعظین تے عزاداری دے اہم روٹ  دے سامنے "ڈیوڑھی آغا میر" وچ منعقد کیدا کرتے ۔اس مرتبہ اہلسنت توں  اک نواں گروہ  الگ ہو کر سامنے آیا جنہاں نے کھلم کھلا اہلبیت دے قاتلاں دی مدح شروع کر دی۔ ایہ لوگ خود نوں فخر توں" خارجی" کہدے سن ۔ 1936ء وچ مجلس احرار نے محرم دے موقع اُتے مدح صحابہ دا جلوس بحال کروانے دے لیے سول نافرمانی دی تحریک چلائی۔اس وقت ہندوستان وچ انتخاباں ہوئے تو شیعہ نمائنداں نوں ووٹ دینا حرام قرار دتا گیا۔قائد اعظم دے چودہ نکاں تے گول میز کانفرنساں دے نتیجے وچ مسلم لیگ مسلماناں دی نمائندہ جماعت دے طور اُتے سامنے آ رہی سی لیکن قائد اعظم، ابوالحسن اصفہانی تے راجا صاحب محمود آباد دے شیعہ ہونے دی وجہ توں مجلس احرار تے جمیعت علمائے ہند نے مسلم لیگ دے خلاف گھٹیا مہم چلائی۔ قائد اعظم دی مرحومہ زوجہ، جنہاں نے شادی توں پہلے اسلام قبول کیدا سی تے جنہاں دی وفاں دے بعد انہاں نوں شیعہ طریقے توں بمبئی دے خوجا اثنا عشری قبرستان وچ دفن کیدا گیا سی، نوں جمیعت علمائے  ہند نے کافرہ کہنا شروع کیتا ۔
جمیعت علمائے  ہندکیلئے ایہ ہضم کرنا مشکل سی کہ تحریک خلافت دے برعکس اس مرتبہ مسلمان مسلم لیگ ول کھنچے جا رہے سن۔1937ء وچ لکھنؤ دے شیعاں نے اشتعال انگیزی دے رد عمل وچ تبرے دے جلوس نکالنا شروع کر دیے۔اس دوران کانگریس دی حکومت بن چکی سی۔ 1938ء وچ جمیعت علمائے ہند دے سربراہ مولانا حسین احمد مدنی نے مدح صحابہ تحریک دی قیادت سنبھال لی۔1938ء وچ عاشورا دے موقعے اُتے شیعہ سنی جنگ ہوئی تے متعدد افراد قتل ہوئے۔شہر دے شیعہ تے سنی شہریاں نے آپس وچ بول چال، خریداری، آنا جانا بند کر دتا۔ قائد اعظم ؒ، جو مسلماناں دے حقوق دے لیے متحرک ہو چکے سن، اس فساد نوں کانگریس دی سازش سمجھدے سن کیاں کہ اس نوں ہویا دینے والے جمعیت علمائے ہند دے مولانا حسین احمد مدنی کانگریس دے اتحادی سن۔ قائد اعظم ؒدے خیال وچ شیعہ سنی جھگڑے کروانے دا مقصد مسلم لیگ ول توں مسلماناں دے حقوق دے تحفظ دے لیے شروع دی جانے والی تحریک نوں پردے دے پیچھے دھکیلنا سی۔ حیرت دی بات ایہ سی کہ اس زمانے وچ کانگریسی وزیراں دی مسلم دشمنی سامنے آنے دے باوجود مولانا حسین احمد مدنی  ہندو مسلم  اتحاد  دی تو وکالت کرتے  سن مگر مسلماناں دا داخلی اتحاد توڑنے وچ لگے رہدے سن۔ اس تضاد نوں حل کرنے دے لیے ساناں مولانا مدنی دے معاشی مسائل نوں سمجھنا ہو گا، مولانا نوں دیوبند مدرسہ و جمیعت  دا خرچہ پورا کرنا سی ۔عوام توں چندہ لینے وچ فرقہ وارانہ نفرت تے خوف بوہت کارآمد اے ۔ دوسری طرف مسلم لیگ دے پروگرام دا مقابلہ نہ کر سکنے دی وجہ توں جمیعت علمائے اسلام دی سیاسی زندگی ختم ہونے نوں سی، لہذا اسناں  ہندو مسلم بھائی بھائی دا نعرہ لگیا کر کانگریس  دے پراں وچ پناہ لینا پئی ۔ قائد اعظم ؒدے ساتھی مرزا ابو الحسن اصفہانی اپنی کتاب وچ لکھدے نیں:۔
”جنہاں دے علم و تقویٰ اُتے (بزعم خود) مدینے دی مہر ثبت سی، اُنہاں دی بابت جواہر لال نہرو دا اک خط شائع ہو گیا کہ حسین احمد نوں اتنے روپے دے چکا ہوں، ہن اوہ تے مانگدے نیں۔ نہرو نے انہاں دے ناں دے نال نہ مولانا لکھیا نہ جناب نہ صاحب “ ۔
اکتوبر 1939ءکومولانا ابو الکلام آزاد کلکتہ توں لکھنؤ تشریف لائے تے ست دن تک مختلف شیعہ سنی رہنمااں توں ملاقاتاں کیتیاں۔ اس کوشش  دا نتیجہ ایہ ہویا کہ شیعہ حضراں نے تبرے دے جلوس نکالنا بند کر دیے البتہ مولانا عبد الشکور لکھنؤی  پھر وی صحابہ دے ناں اُتے فتنہ انگیزی توں باز نہاں آ ئے تے نتیجدا حکومت نوں اس سلسلے اُتے پابندی لانا پئی۔ 1940ء وچ دہلی وچ عزاداری دے جلوس اُتے بم توں حملہ کیدا گیا ۔ اس حملےکو محرم دے جلوساں اُتے ہونے والا پہلا بم دھماکا کہیا جا سکدا اے- مولانا عبد الشکور  1942ءماں سیڑھیاں توں گر کر فوت ہو  گئے۔قیام  پاکستان دے بعد ہجرت کر دے پنجاب آنے  والے  معروف  عالم دین،  مولانا منظور احمد چنیوٹی ،انہی دے شاگرد سن۔
تحریک پاکستان تے فرقہ وارانہ ذہنیت
جنگ عظیم دوم  دی وجہ توں کمزور ہونے والے انگریزاں دے ہندوستان توں جانے  تے   مسلم لیگ دی تحریک دے نتیجے وچ  ہندوستان دے شمال مغرب  وچ اک مسلمان ریاست دے ممکنہ قیام دی آہٹ پا کر علما دیوبند وچاں کچھ نے اس وجہ توں قیام پاکستان دی مخالفت دی کہ اس تحریک نوں چلانے والے محمد علی جناح تے اخراجاں برداشت کرنے والے راجا صاحب محمود آباد شیعہ سن ۔ دیوبندی مفدی کفایت ﷲ دہلوی صاحب دے مطابق قائد شیعہ تے جدت پسند ہونے دی وجہ توں صرف ناں دے مسلمان سن ۔چنانچہ مولانا عطا اللہ بخاری نے جتھے مولانا آزاد دے غیر متعصب سیاسی موقف نوں نقل کیدا اوتھے گاہے گاہے اپنی مخالفت دی اصلی وجہ وی بیان دی۔  مولانا صاحب دے الفاظ وچ  محمد علی، غضنفر  علی تے دوسرے علی ناں والے لوگ نواں ملک  اس لیے نہاں بنا رہے کہ اس نوں ہمارے حوالے کر دیں۔البتہ کچھ ہور سخت گیر علما نے قیام پاکستان نوں ناگزیر سمجھدے ہوئے وادی سندھ  ول ہجرت  شروع دی تے دوبارہ توں   سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی دی  یک ثقافتی  ریاست دے قیام دی کوششاں شروع کر دیں۔ 26  اگست 1941ء نوں لاہور وچ جماعت اسلامی دا قیام عمل وچ آیا۔ مولانا مودودی اگرچہ روایدی فرقہ پرست عالم  نہاں سن مگر اپنی جماعت اسلامی دے پیغام نوں قبول نہ کرنے والاں نوں ناں نہاد مسلمان سمجھدے سن۔ اس طرح جماعت اسلامی وی اک قسم دا فرقہ بن گئی۔  البتہ  جماعت اسلامی محدود تعداد مگر  منظم  ارکان  دا حامل   فرقہ اے، جس نوں انگریزی زبان وچ کلٹ کہنا زیادہ مناسب ہو گا۔ 1944ء وچ لاہور دے نواحی قصبے امرتسر وچ تنظیم اہل سنت  دے ناں توں اک شیعہ مخالف دیوبندی جماعت دا قیام عمل وچ لایا گیا۔
1940ء دی دہائی وچ عوام فسادی  علما توں دور ہو گئے تے لڑائی توں پرہیز کیدا لیکن جمیعت علمائے ہند تے مجلس احرار نے فرقہ وارانہ اگ لگانے دی کوششاں نوں کدی ترک نہ کیتا۔1944ء وچ  مہاتما  گاندھی قائد اعظم ؒ توں  مذاکراں کرنے بمبئی   آ ئے تو قائد اعظم نے 7 ستمبر نوں   حضرت علی ؑ دے یوم شہادت دی وجہ توں ملاقاں توں معذرت دی تے مذاکراں 9 ستمبر نوں شروع ہوئے ۔  اس بات اُتے لکھنؤ توں مجلس الاحرار دے رہنما مولانا ظفر الملک بھڑک اٹھے تے  قائد اعظم ؒ نوں  کھلا  خط لکھ  کر کہیا:۔
"مسلماناں دا 21 رمضان توں کوئی لینا دینا نہاں، ایہ خالص شیعہ دن اے۔ اسلام کسے قسم دے سوگ دی اجازت نہاں دیتا۔ در حقیقت اسلام دی روح اس قسم دے یہودی تصوراں دے بالکل خلاف اے۔ وچ جاندا ہوں کہ تساں خوجا کمیونٹی توں تعلق رکھدے نیں جو اک شیعہ گروہ اے، لیکن تہاناں مسلماناں اُتے اک شیعہ عقیدہ تھوپنے دا کوئی حق نہاں" ۔
"ایہ شیعہ عقیدے دی بات نہاں، حضرت علی ؑچوتھے خلیفہ وی سن۔ تے وچ جاندا ہوں کہ حقیقت وچ اکیس رمضان دا دن اکثر مسلمان، شیعہ سنی اختلاف توں بالاتر ہو کر   مناندے نیں۔ میناں تساں دے رویے اُتے تعجب ہویا اے" ۔
اس واقعے توں اندازہ لایا جا سکدا اے کہ  ایہ لوگ   قائد اعظم ؒ  دی مذہبی آزادی دا وی احترام نہاں کردے سن، انہاں دے غم و خوشی دے ذادی جذباں نوں وی اپنی سوچ دے تابع کرنا چاہدے سن۔ فرنگی محل لکھنؤ توں اہلسنت  نے تہاناں خط لکھ کر مولانا ظفر الملک دی اس حرکت دی مذمت دی تے تہاناں  مکمل حمایت دا یقین دلایا ۔
26اکتوبر 1946ءکو مولانا شبیر احمد عثمانی نے جمعیت علمائے اسلام قائم دی جو مسلم لیگ دے متوازی سیاسی جماعت سی،کیونجے دیوبندی علما محمد علی جناح دے جدید نظریاں اُتے مبنی تصورپاکستان نوں غلط سمجھدے سن ۔ جداں قائد اعظم نے 11 اگست 1947ء دی تقریر وچ ریاست دی نظر وچ سب شہریاں کوبلا تفریق مذہب مساوی قرار دتا تو 1 ستمبر 1947ء نوں مولانا شبیر احمد عثمانی نے اخباراں وچ اک بیان جاری کیدا جس دا اک اک لفظ قائد اعظم دی اس تقریر دی مخالفت اُتے مبنی سی ، یوں اک سرد جنگ شروع ہو گئی۔ پاکستان دے قیام توں پہلے ای دیوبندی علما نے شیعاں دی نماز جنازہ پڑھنے نوں حرام قرار دے رکھیا سی تے مولانا شبیر احمد عثمانی وی شیعاں دے لیے ایہی سوچ رکھدے سن- لہٰذا قائد اعظم دی پہلی نماز جنازہ گورنر ہاؤس وچ انہاں دے اپنے مسلک دے مطابق پڑھی گئی مگر جداں عوام وچ نماز جنازہ پڑھانے دی باری آئ تو حکومت نے مولانا شبیر احمد عثمانی نوں طلب کیدا تاکہ بعد وچ جنازہ پڑھنے والاں دے خلاف کوئی فتنہ کھڑا نہ ہو سکے۔ اس دے باوجود جمیعت علمائے اسلام ول توں شایع کردہ "فتاویٰ مفدی محمود" وچ شیعہ حضراں دا جنازہ نہ پڑھنے دے فتواں ذیل وچ قائد اعظم دے شیعہ ہونے دی وجہ توں علامہ شبیر احمد عثمانی ول توں انہاں دا جنازہ پڑھنے نوں گناہ قرار دتا گیا اے ۔ جداں انہاں توں سوال کیدا گیا کہ تساں نے قائد اعظم دی نماز جنازہ کیاں پڑھائی تو انہاں نے اپنے فتواں توں رجوع کرنے دی بجائے اک خواب سُنواں کر سوال نوں ٹال دتا ۔ دوسری طرف دیوبندی علما مولانا نور الحسن بخاری، مولانا دوست محمد قریشی، مولانا عبد الستارتونسوی دیوبندی وغیرہ نے پاکستان بھر وچ شیعہ مخالف جلسے کیے تے لوگاں نوں فساداں دے لیے اکسایا۔ لہٰذا قیام پاکستان دے بعد  ای شیعاں اُتے حملے شروع ہو گئے۔
پاکستان وچ شیعہ مخالف مہم کاآغاز
1948ء وچ روزنامہ احسان نے اپنے اداریے وچ شیعاں دے عقائد تے ثقافت اُتے تنقید دی تے انہاں  نوں تلقین دی کہ انگریز دور نوں بھول کر نویں ملک وچ مسلماناں وانگرہنا سیکھاں۔  اس اخبار نوں سرکاری اداراں وچ وی منگوایا جادا سی، چنانچہ اس اداریے دے خلاف شیعاں  نے ملک گیر احتجاج کیدا جس دے نتیجے وچ حکومت نے نفرت پھیلانے دے جرم وچ اخبار اُتے تن ہزار روپیہ جرمانہ عائد کیتا۔ 1949ء وچ چوٹی زیراں تے 1950ء وچ نارووال وچ عزاداری اُتے حملے ہوئے۔ 1951ء وچ پنجاب اسمبلی دے الیکشن وچ شیعہ امیدواراں دے خلاف فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے مہم چلائی گئی تے انھاں کافر قرار دتا گیا ۔ ستم ظریفی  ایہ  کہ 24جنوری 1951ء وچ کراچی وچ سب مکاتب فکر بشمول شیعہ دے علما نے پاکستان میں اسلام دے نفاذ دے لیے 22 نکاں ترتیب دیے،جدونکہ عملی حقائق کچھ تے ای بتا رہے سن۔ 1953ء وچ قادیانیاں  دے خلاف چلنے والی مہم وچ شیعہ رہنما وی شامل ہوئے۔  دو سالاں دے لیے دیوبندی علما دی توجہ ختم نبوت دے معاملے اُتے مرکوز رہنے دی وجہ توں شیعاں  اُتے کوئی حملہ نہ ہویا۔ شیعہ مخالف حملاں دا دوبارہ آغاز 1955ء وچ ہویا جداں پنجاب وچ پچیس تھاں اُتے عزاداری دے جلوساں تے امام بارگاہاں  اُتے حملے کیے گئے جن وچ سینکڑاں لوگ زخمی ہوئے۔  اسی سال کراچی وچ اک مولانا صاحب نے افواہ اڑائی کہ شیعہ ہر سال اک سنی بچہ ذبح کر دے نیاز پکاندے نیں، اس افواہ دے زیر اثر کراچی وچ اک بلدی امامبارگاہ اُتے حملہ ہویا تے بارہ افراد شدید زخمی ہو گئے ۔
پاکستان وچ دہشت گردی
دیوبندی مسلک توں تعلق رکھنے والی دہشت گرد تنظیماں نوں پاکستانی قیادت دے نال اپنے تعلقاں نوں استوار کرنے تے پاکستان دے ریاسدی ڈھانچے وچ اک غیر سرکاری مسلح قوت دے طور اُتے جگہ بنانے دا موقع 1948ءکے کشمیر جہاد دے دوران ملیا۔ البتہ پاکستان نوں اس دی بھاری قیمت چکانا پئی کیونجے جن دیوبندی قبائل دے لشکر اُتے انحصار کر دے کشمیر اُتے حملہ کیدا گیا انہاں نے پیشہ وارانہ فوج وانگپیش قدمی دی بجائے بارہ مولہ دے مقام اُتے ہندوؤں دی لڑکیاں نوں لونڈی بنانا تے انہاں دے گھر دے سامان نوں لُٹنا شروع کیتا۔ اس دوران ہندوستان نوں سرینگر وچ پیراشوٹ دی مدد توں فوج اتارنے تے ائیرپورٹ اُتے قبضہ کرنے دا موقع مل گیا جس نے انہاں قبائل نوں پیچھے دھکیل کر وادئ سندھ دے دریاواں دی شہ رگ پرقبضہ کر لیا۔ پاکستان وچ شیعہ کشی دی پہلی وارداں 1950 ء وچ وادئ کرم اُتے دیوبندی قبائل دے حملے دی صورت وچ ہوئی، جو 1948ء وچ جہاد کشمیر دے ناں اُتے اسلحہ تے مال غنیمت سمیٹ کر طاقتور ہو گئے سن۔ 1956ء وچ وادئ کرم دوبارہ حملاں دا نشانہ بنی۔ پنجاب وچ شیعہ کشی دی پہلی وارداں 1957ء وچ ملتان دے ضلع مظفر گڑھ دے گاؤں سیت پور وچ ہوئی جتھے جلوس اُتے حملہ کر دے تن عزاداراں نوں قتل کر دتا گیا۔ حکومت ول توں عدالدی کمیشن قائم کیدا گیا تے اس وارداں وچ ملوث پنج دہشت گرداں نوں سزائے موت دتی گئی۔ اسی سال احمد پور شرقی وچ عزاداری دے جلوس اُتے پتھراؤ دے نتیجے وچ اک شخص جان بحق تے تن شدید زخمی ہوئے۔ جون 1958ء وچ بھکر وچ  اک شیعہ خطیب آغا محسن نوں  قتل کر دتا گیا۔ قاتل نے اعترافی بیان وچ  کہیا کہ مولانا نور الحسن بخاری دی تقریر  نے اس نوں اس جرم اُتے اکسایا سی جس وچ شیعاں نوں قتل کرنے  والے نوں غازی علم دین شہید توں نسبت دتی گئی سی تے جنت دی بشارت دتی گئی سی ۔ مولانا نور الحسن بخاری کوکوئی سزا نہ ملی۔ جوں جوں پاکستان وچ نفاذ  اسلام دی تحریک زور پکڑدی گئی، معاشرے نوں دیوبندی قسم دے مذہبی سانچے وچ ڈھالنے دے عمل وچ اضافہ ہُندا گیا۔ عجیب بات ایہ سی کہ شیعہ علما وی نفاذ اسلام دی تحریکاں دا نال دیدے رہے۔
بات صرف قتل و غارت تک محدود  نہاں سی، فرقہ وارانہ لٹریچر دا تنور وی دہک رہا سی جس وچ اکثر شیعاں نوں کٹہرے وچ کھڑا کیدا جاتا۔ مرزا حیرت دہلوی  تے  عبد الشکور لکھنؤی  دی کتاباں گھٹ تھاں کہ  محمود احمد عباسی تے ابو یزید بٹ دی کتاباں نے اشتعال انگیزی دے سابقہ ریکارڈ توڑ دیے۔  بعد وچ علامہ احسان الہی ظہیر نے جلدی اُتے مزید تیل چھڑکا انہاں لوگاں دی گندی زبان دا رد عمل  قیام پاکستان دے تقریباً چالیس سال بعد  اس صورت وچ آیا جداں پنجاب دے اک دیہاندی شیعہ مولوی غلام حسین نجفی نے وی ایسی ای زبان استعمال دی ۔
قیام پاکستان توں ای ایہ تاثر عام سی کہ دیوبندی علما قادیانیاں دے بعد شیعاں دے خلاف مہم چلائے گا۔1965ء توں 1977ءتک دے سالاں وچ شیعہ کشی دی مہم دیوبندی علما دے پیپلز پارٹی دے سوشلزم، بنگلہ دیش دی تحریک آزادی تے بعد وچ ختم نبوت دی تحریک جیسے مسائل وچ الجھ جانے دی وجہ توں ماند پڑ گئی۔  1974ء وچ جداں قومی اسمبلی وچ قادیانی مسئلہ زیر بحث آیا تو مرزا ناصر صاحب ول توں شیعہ عقائد اُتے وی سوال اٹھایا گیا۔ شیعہ ایم این اے سید عبّاس حسین گردیزی نے اپنے مکتب فکر دے علما توں رابطہ کر دے 2 ستمبر 1974ء نوں دس صفحاں اُتے مشتمل وضاحدی بیان داخل کرایا ۔