cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لہور دی تریخ
سنہری مسیت
سنہری مسجد پاکستان پنجاب دے شہر لہور دے وچکار ھیگی اے۔ ایدے سنہری میناراں دی وجہ توں ایس مسیت دا ناں سنہری مسیت اکھواندا اے ایس مسیت چ مسلمان لوکی نماز پڑھن لئی آندے نیں۔ ۔اے مسیت محمد شاہ دے دور حکومت چ لہور دے ڈپٹی گورنر روشن الدولہ دے پتر نواب سید بھکاری خان نے بنوائی سی۔ سنہری مسیت کشمیری بازار چ ھیگی اے۔ اے مسیت سن 1753ء چ بنی تے ایدے تن سنہرے تے سوہنے گنبد ھیگے نیں۔ اے مسیت اک اچے پاوے تے بنی ہوئی اے تے ایدے آلے دوالے پرانے بازار ھیگے نیں۔ ایس مسیت دا اک برانڈہ تے اندر وڑن لئی اک سوہنا جیا بؤا اے جیہڑہ 3۔21 میٹر لما اے۔ مسیت دے چاراں نکراں تے چار مینار کھلوتے نیں، ہر مینار 54 میٹر اُچا تے 20 میٹر تکر پھیلیا ہوئیا اے۔ ہوراں دے وانگوں ایس مسیت نوں وی اوقاف تے پنجاب آرکیالوجی دے محکمے چلاندے پئے نیں۔
وزیر خان مسیت
مسجد وزیر خان پاکستان لہور چ اپنے سوہنے پتھر دیاں اٹاں دے کم دی وجہ توں مشہور اے۔ اے مسیت مغل بادشاہ شاہجہان دے دور چ (1634-1635ء) دے نیڑے بننا شروع ہوئی تے ست وریاں چ پوری ہوئی۔ اے مسیت چنیوٹ دے رہن آلے شیخ علم الدین انصاری نے بنائی جیہڑے پہلاں دربار چ طبیب تے فیر لہور دے گورنر بنے۔ اے عام طور تے وزیر خان دے ناں توں مشہور سن۔ وزیر خان مسیت اندرون لہور چ ھیگی اے تے دلی دروازہ توں ایتھے آن دا راہ سوکھا ای اے۔
موتی مسیت
ایہ مسیت لہور چ 1635ء نوں شاہجہان دے دور حکومت چ بنائی گئی  سی۔
‎‎‎مغل سلطنت دے زوال توں پچھے اے مسیت سکھاں دا گردوارہ بنا دتی گئی تے سکھ مسلاں دے دور(99-1716ء) چ بھنگی مسل دے بھنگی سرداراں نے اس مسیت توں گردوارہ بنا دتا ، ایدا نواں ناں موتی گردوارہ رکھیا گیا۔ ایس توں بعد رنجیت سنگھ دے دور چ اینوں خزانے رکھن دی تھاں تے وی ورتیا گیا۔ فیر جدوں 1849ء چ برطانوی راج نے پنجاب تے مل ماریا تے اوناں نوں ایس مسیت وچوں پرانے کپڑیاں چ سانبھے ھوئے ڈھیر سارے ہیرے تے موتی لبھے۔ بعد چ ایس مسیت نوں ایدی پہلی آلی تھاں تے عزت دتی گئی تے مذہبی باقیات نوں بادشاہی مسیت دے کول ای سانبھ دتا گیا۔
دائی انگہ مسیت
دائی انگہ مسیت (مسجد) پاکستان، پنجاب دے شہر لہور دے ریلوے سٹیشن دے نیڑے اک مسیت دا ناں اے۔ اے اک تریخی مسیت اے جیڑی لہور دے ریلوے سٹیشن توں ادھے میل توں وی نیڑے نو لکھا دے علاقے چ اے۔ اے منیا جاندا اے کہ دائ یانگہ نے اے مسیت 1635عیسوی(1045ہجری)چ اپنے حج تے جان توں پہلاں تعمیر کرائی سی۔ جد کہ ایس مسیت دے اتے لکھی گئ تریخ 1949عیسوی(1060ہجری) اے۔
قلعہ لہور
لہور قلعہ (اصل وچ 11 ويں صدی ، 16 ويں صدی تو‏ں موجودہ شکل)
لہور دا قلعہ کئی صدیاں دے کم دا نتیجہ ا‏‏ے۔ پاکستانی مورخ ولی اللہ خان دے مطابق ، قلعے دا ابتدائی حوالہ البیرونی دے مرتب کردہ لاہور (لاہور) د‏‏ی تریخ وچ آیا اے ، جس تو‏ں مراد گیارہويں صدی دے اوائل وچ تعمیر شدہ قلعے دا حوالہ ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا اے کہ سن 1695–96 ء وچ خلوصتوت تواریخ دے مصنف منشی سوجن رائے بھنڈاری نے لکھیا اے کہ سلطان محمود دے پسندیدہ ملک ایاز نے لاہور وچ اک معمار دا قلعہ تعمیر کيتا سی تے اس شہر نو‏‏ں دوبارہ آباد کيتا سی۔ خان صاحب دا خیال اے کہ ایہ اوہی قلعہ اے جسنو‏ں منگولاں نے 1241 وچ تے اک بار فیر 1398 وچ تیمور د‏‏ی فوج د‏‏ی اک ٹکڑی دے ذریعہ نقصان پہنچیا سی ، فیر 1421 وچ سید ولد خضر خان نے دوبارہ تعمیر کيتا سی۔
قلعے د‏‏ی ابتدائی تریخ بحث و مباحثے تو‏ں مشروط اے ، لیکن ایہ یقینی طور اُتے جانیا جاندا اے کہ شہنشاہ اکبر (سولہويں صدی دے وسط) دے دور وچ اس قلعے نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اپ گریڈ کيتا گیا سی۔ 1566 تو‏ں کچھ دیر پہلے ، مٹی اِٹاں دے قلعے نو‏‏ں مسمار دے دتا گیا سی تے اس د‏ی جگہ جلا دتی گئی اِٹاں تو‏ں بنایا گیا سی۔ صحیح تریخ یقینی طور اُتے معلوم نئيں ہوسکدی اے کیونجے 1566 وچ محمد حکیم د‏‏ی بغاوت دے سلسلے وچ ایہ ریکارڈ پہلے ہی لاہور دے قلعے دا حوالہ دیندا ا‏‏ے۔
جہانگیر ، شاہجہان ، اورنگ زیب دے دور حکومت وچ قلعہ د‏‏ی بہت زیادہ وسعت ہوئی۔ سکھ قبضے د‏‏ی مدت دے دوران ، رنجیت سنگھ نے بالائی ریمارپٹس اُتے متعدد پویلیناں دا اضافہ کيتا۔ ایتھ‏ے تک کہ 1846 وچ برطانوی نوآبادیات‏ی دور دے دوران قلعے وچ تبدیلیاں کيتیاں گئیاں ، لیکن بنیادی طور اُتے پرانی عمارتاں نو‏‏ں اسپتالاں ، بیرکاں تے ہور نوآبادیات‏ی کماں وچ تبدیل کرنا سی۔ شاید سب تو‏ں بدترین طور اُتے ، باغات دے کچھ حصےآں نو‏‏ں ٹینس کورٹ وچ تبدیل کردتا گیا سی ، لیکن اس طرح د‏‏ی بدسلوکیو‏ں نو‏‏ں درست کردتا گیا اے کیونجے محافظاں نے قلعے دے کچھ حصہ نو‏‏ں آہستہ آہستہ 1846 تو‏ں پہلے ہی اس د‏ی شکل وچ بحال کردتا اے ۔
بعد مغل دور
18 ویں صدی دے دوران ، جدوں ہی مغل د‏‏ی طاقت گھٹتی چلی گئی ، اکثر لاہور اُتے حملہ آور ہُندا رہیا ، تے حکومت‏ی اختیار کيتی کمی سی۔ سن 1739 وچ ، فارس وچ افشاری خاندان دے ترک شہنشاہ ، نادر شاہ نے شمالی مغربی ہندوستان اُتے حملہ کیتا ، کرناال د‏‏ی بہت وڈی جنگ وچ مغل بادشاہ محمد شاہ نو‏‏ں شکست دتی تے لاہور سمیت بیشتر بلوچستان تے دریائے سندھ اُتے قبضہ کیتا۔ 1747 وچ ، درانی سلطنت دا قیام احمد شاہ ابدالی نے افغانستان وچ قائم کیتا ، اس عرصے دے دوران ، پنجاب نے احمد شاہ ابدالی دے ذریعہ اکثر حملے کیتے ، عظیم پنجابی شاعر بابا وارث شاہ نے اس صورتحال دے بارے وچ کہیا ، کھڈا پیندا اوہی دا ، باقی احمد شاہی دا - ساڈے پاس ساڈے پاس کچھ نئيں اے سوائے اس دے کہ اساں کیہ کھاندے تے پہندے نيں ، باقی سب چیزاں احمد شاہ دے لئی ني‏‏‏‏ں۔ 1758 وچ مراٹھا سلطنت دے جنرل رگھوناتھراؤ نے اگے ودھیا ، حملہ کیتا تے لاہور تے اٹک نو‏‏ں فتح کیتا تے احمد شاہ ابدالی دے بیٹے تے وائسرائے تیمور شاہ درانی نو‏‏ں بھگا دتا۔ اٹک دے جنوب تے مشرقی طرف لاہور ، ملتان ، کشمیر تے ہور مضافات بیشتر حصے وچ مراٹھا حکمرانی دے تحت سن ۔ پنجاب تے کشمیر وچ ، مراٹھا ہن وڈے کھلاڑی سن ۔ 1761 وچ ، درانی تے مراٹھا سلطنت دے درمیان پانیپت د‏‏ی تیسری جنگ وچ فتح دے بعد ، احمد شاہ ابدالی نے پنجاب تے کشمیر دے علاقےآں وچ مراٹھا سلطنت د‏‏ی باقیات اُتے قبضہ کرلیا تے انہاں اُتے مستحکم کنٹرول حاصل کرلیا۔
18 ویں صدی دے آخر وچ ، احمد شاہ ابدالی تے درانی سلطنت د‏‏ی طرف تو‏ں لگاتار حملےآں نے پنجاب دے خطے وچ حکمرانی دا فقدان پیدا کردتا۔ حملےآں تے افراتفری د‏‏ی وجہ نال جنگ کرنے والے سکھاں دے گروپاں نو‏‏ں کچھ علاقےآں وچ کنٹرول حاصل کرنے دا موقع ملا۔ سکھ بہت زیادہ شرح تو‏ں زور پھڑ رہے سن ۔ 1801 وچ ، مہاراجہ رنجیت سنگھ دے زیر اقتدار اک نويں سلطنت تے خودمختار سکھ ریاست د‏‏ی تشکیل دے لئی بارہ سکھاں نے اک نال شمولیت اختیار کرلئی- اس نے لاہور تے امرتسر دے وچکار لڑائی وچ زمان نو‏‏ں شکست دتی۔ سدا کور د‏‏ی حوصلہ افزائی کردے ہوئے ، لاہور دے شہریاں نے انہاں نو‏ں شہر پیش کیتا تے اوہ بھنگی مسل تے انہاں دے اتحادیاں دے نال لڑائیاں دے سلسلے وچ اس دا کنٹرول سنبھالنے وچ کامیاب رہیا۔ لاہور سکھ سلطنت دے راجگڑھ دے طور اُتے کم کیتا۔
اگرچہ اٹھارہويں صدی دے آخر وچ لاہور دے مغل عہد دا بیشتر حصہ کھنڈرات وچ پے گیا سی ، سکھاں دے تحت تعمیر نو دیاں کوششاں مغل طرز عمل د‏‏ی شکل اختیار کر گئياں۔ رنجیت سنگھ لاہور دے قلعے دے مغل محل وچ چلا گیا۔ 1812 تک ، اس نے زیادہ تر بیرونی دیواراں دا دوسرا سرکٹ جو اکبر د‏‏ی اصل دیواراں دے خاکہ دے بعد بنیا ہویا سی تے اک کھائی دے ذریعہ انہاں تو‏ں علیحدگی اختیار کرکے شہر دے دفاع نو‏‏ں تازہ کردتا سی۔
سکھ دربار نے شہر وچ متعدد سکھاں دے گردوارے ، ہندو مندراں تے مسیتاں سمیت مذہبی فن تعمیر نو‏‏ں جاری رکھے گی۔ مختصر ایہ کہ ، لاہور دے بوسیدہ ڈھانچے تے فن تعمیر نو‏‏ں شہنشاہ نے بحال کردتا۔ سکھاں د‏‏ی سلطنت سب تو‏ں زیادہ غیر معمولی سی کیونجے اس نے اپنے علاوہ مذاہب نال تعلق رکھنے والے مرداں نو‏‏ں وی اختیارات دے کمانڈنگ عہدےآں اُتے جانے د‏‏ی اجازت دی۔ سکھ ، مسلم تے ہندو دے علاوہ ممتاز ایڈمنسٹریٹر د‏‏ی حیثیت تاں۔ عیسائیاں نے سکھاں د‏‏ی ملیشیا دا اک حصہ تشکیل دتا۔
مراٹھا راج
1758 وچ ، مراٹھا سلطنت دے جنرل رگھوناتھراؤ نے لاہور ، اٹک تے پشاو‏ر فتح کيتا ، تے احمد شاہ ابدالی دے بیٹے تے وائسرائے تیمور شاہ درانی نو‏‏ں بھجا دتا۔ اٹک دے جنوب تے مشرقی طرف واقع لاہور ، ملتان ، پشاو‏ر ، کشمیر تے ہور مضافات‏ی علاقے زیادہ تر حصے مراٹھا حکمرانی دے تحت سن ۔ پنجاب تے کشمیر وچ ، مراٹھا ہن وڈے کھلاڑی سن ۔ 1761 وچ ، درانی تے مراٹھا سلطنت دے وچکار پانیپت د‏‏ی تیسری جنگ وچ فتح دے بعد ، احمد شاہ ابدالی نے پنجاب تے کشمیر دے علاقےآں وچ مراٹھا سلطنت د‏‏ی باقیات اُتے قبضہ کرلیا تے انہاں اُتے مستحکم کنٹرول حاصل کيتا۔
درانی ویلہ
18ویں صدی عیسوی چ مغل سلطنت دے ماڑے پین نال  لہور اتے افغاناں دے حملے ودھ گئے تے پنجاب احمد شاہ ابدالی دی درانی سلطنت دا اک صوبہ بن گیا ، جس اتے مقامی گورنر حکومت کردے سن جنہاں  لہور چ اپنا وکھ دربار ہندا سی ۔
لہور اتے اٹھواں حملہ
خواجہ عبید خان دی تقرری مگروں جد بادشاہ کابل گیا تاں سکھی فوجاں فیر تھاں تھاں پھرن لگ پئیاں۔ چونکہ صوبہ لہور دے کول فوج بوہت گھٹ سی، خواجہ عبید بادشاہ نوں درخاست کیتی کہ سانوں کجھ فوج دے دتی جاوے۔ بادشاہ نے کابل توں اک امیر نورالدین خان نوں فوج نال لہور گھل دتا۔ جد اوہ سردار چناب توں اتریا چڑت سنگھ سکر چکیہ سکھاں دا وڈا لشکر لے اوس دے مقابلے وچ آگیا، جدوں ایہہ خبر لہور اپڑی خواجہ عبید خان اپنی فوج دے نال نورالدین خان دی مدد نوں پہنچ گیا۔ تے جنگ وچ ہار دا مونہہ ویکھیا۔ نورالدین خان تے نس کے جموں اپڑگیا۔ خواجہ عبید خان وچ ای ماریا گیا۔ اوہدے مرن مگروں کابلی مل نائب صوبہ نے ایتھوں دا بندوبست اپنے ہتھ لے لیا۔ اک وار فیر سکھاں دی فوجاں آکے لہور نوں گھیر لیا۔ کابلی مل نوں کہوا گھلیا کہ گائیاں ذبح کرن والے جنے قصائی نیں سانوں دے دیو یا فیر قتل کردیو۔ نئیں تاں اسیں شہر نوں لُٹ لواں گے۔ کابلی مل کجھ ڈھل مل وکھائی اخیر سکھاں جد دہلی دروزے نوں توڑ کے شہر وچ وڑن دا آہر کیتا تے شہر نوں لٹن لگے، تاں اوس ویلے کابلی مل سکھاں دی گل من لئی تے کجھ قصائیاں دے نک کن کٹ کے شہر توں باہر کڈھ دتا تے وڈی رقم دا نذرانہ دے کے سکھاں نوں شہر توں باہر کڈھیا۔ اجیہی خبراں سن کے احمد شاہ نوں فیر غصہ آیا، اوس دے آوندے ای سکھ انج جنگلاں نوں نکل گئے جیویں اوہ کدے پنجاب وچ آئے ای نئیں سن۔ چارچفیرے فوجاں لادتیاں۔ افغاناں نے سکھان دے ٹھکانے تے گھراں نوں لبھیا، پر اوہناں نوں کوئی سکھ نہ ملیا، بادشاہ پندراں دیہاڑ شہر وچ رہیا، اخیر واپس ٹرگیا۔ کابلی مل وی بادشاہ دے نال چناب تیک گیا بادشاہ دے شہر توں باہر پیر رکھ دے سار ای۔ سکھ فیر آگئے، نویں سرے توں لڑائی شروع ہوگئی۔ کابلی مل دا لہور آنا اک وار فیر اوکھا ہوگیا۔ تے اوہ نہ آسکیا۔ اوہدے پچھے مسمیان لہنا سنگھ ، گوجر سنگھ تے سوبھا سنگھ تن سردار لہور تے چڑھ دوڑے۔ اوہناں شہریاں نال قول لیتا کہ اوہناں نوں لٹیا نئیں جاوے گا، تے شہر دا دروازہ کھول دتا جاوے، جدے تے دروازے کھولے گئے پر اوہناں سکھ سرداراں انھے واہ قتل وغارت کیتی، شہر نوں لٹن مگروں تناں سرداراں شہر نوں تن حصیاں وچ آپس چ ونڈ لیا۔ تے اوہناں دے حاکم بن بیٹھے۔
پانی پت دی تیجی لڑائی
ایہہ لڑائی احمد شاہ ابدالی والی کابل ( افغانستان) تے مرہٹےآں دے وچکار 1761ء چ ہوئی ۔ اوس ویلے تک مرہٹے ہندستان دے وڈے حصے نوں فتح کر چکے سن ۔ اینہاں دے  سردار   رگھوناتھ  نے مغلاں نوں  شکست دے کے دلی تے مل مار لئیا سی ، فیر لہور تے قبضہ کر کے اٹک تک دا علاقہ فتح کر لئیا  ۔ احمد شاہ ابدالی نے اپنے علاقے واپس لین لئی چوتھی وار برصغیر تے حملہ کیتا  ۔ 14 جون 1761ء نوں پانی پت دے میدان چ گھمسان دا رن پئیا ، جس چ مرہٹےآں نے شکست کھادی ۔ احمد شاہ ابدالی نے دلی پہنچ کے     شہزادہ علی گوہر نوں مغلیہ سلطنت دے  تخت  تے بیٹھایا  تے 2  مہینے  بعد واپس پرت گئیا ۔ پانی پت دی تیجی لڑائی چ شکست دے مگروں موہٹےآں دی کمر ٹٹ گئی تے چھیتی ای مرہٹہ سلطنت وی زوال پزیر ہو گئی تے پنجاب تے اتلے ہندستان دے مسلماناں نں وی ہندو  مرہٹےآں  دے ظلماں تں نجات ملی ۔
میر نصیر خان والی ریاست قلات دی سکھاں نال لڑائی
1171ھ نوں جدوں خان قلات میر نصیر خان نے آزادی دا اعلان کیتا تا احمد شاہ ابدالی نے فوراً اک فوجی دستہ روانہ کیتا، میر نصیر خان نوں جدوں پتہ چلیا تاں مقابلے لئی نکلیا مستونگ دے تھاں اتے جنگ ہوئی، اس دوران احمد شاہ خود قندھار توں مدد نوں پہنچیا تے قلات دا محاصرہ کیتا، کجھ چر مگروں دوناں وچکار  مشروط راضی نامہ ہویا جس دی رو نال خان قلات احمد شاہ دے فوجی معرکےآں چ مدد کرے گا تے احمد شاہ نے وی خان نوں کجھ مراعات دتیاں،تے اس صلح نوں مضبوط کرن  لئی  احمد شاہ نے نصیر خان دی چچازاد بھین نال اپنے پتر تیمور شاہ دا نکاح کردتا، احمد شاہ درانی دی درانی سلطنت ( 1747ء سے 1823ء)تک افغانستان اتے رہی۔ 1765ء دا زمانہ آیا سکھاں نے پنجاب چ قتل تے غارت گری دا بازار گرم کیتا ہویا سی ۔خان آف قلات میر نصیر خان وی احمد شاہ ابدالی کے نال سکھاں دی سرکوبی لئی  پنجاب ول روانہ ہویا۔ میر نصیر خان بارہ ہزار دا لشکر لے کے براستہ گنداوہ احمد شاہ دی مدد نوں پنجاب روانہ ہویا، ڈیرہ غازی خان توں سردار غازی خان وی اک بلوچ لشکر لے کے میر نصیر خان دی فوج چ شامل ہویا، دریاے چناب پار کر کے میر نصیر خان دی فوج احمد شاہ دی فوج دے نال رل گئی، تے فیر ایتھوں چل کے ایہ فوج لاہور چ داخل ہوئی، میر نصیر خان نے احمد شاہ دے حکم اتے اگے ودھ  کے سکھاں دا مقابلہ کیتا، لڑائی شروع ہوئی، میر نصیر خان نے ودھ ودھ کے  سکھاں اتے حملے کیتے، لڑا ئی چ اس قدر بے خود ہویا کہ سکھاں دے لشکر دے وچ جا پہنچیا سکھاں نے اسنوں گھیرے چ لے لیا تے قتل کرنا چاہندے  سن ایسے دوران ہاتھا پائی چ اسدی  پگڑی سر توں ڈگ  گئی سکھاں نے جدوں اسدے لمبے بلوچی بال دیکھے تاں یک سکھ نے آواز لائی کہ نا مارنا اپنا ہی بھائی اے، کیو نجے داڑھی تے  لمبے بالاں دی وجہ نال بلوچ وی سکھاں وانگ لگدے سن، اس معر کہ توں واپسی اتے میر نصیر خان نے ایہ کہہ کے اپنے بال کٹوا دیتے کہ انہاں دی وجہ توں میں شہادت توں محروم ہویا۔
زمزمہ توپ
زمزمہ وڈی توپ دا ناں اے جیہڑی لہور دی مشہور سڑک مال روڈ اتے لہور دے عجائب گھر دے باہر رکھی گئی اے۔ ایہ توپ 1757 وچ لہور لیائی گئی سی تے اوس ویلے جنوبی ایشیا وچ بنائی گئی سبھ توں وڈی توپ اے۔
پنجاب دے گورنر میر معین الملک عرف میر منو نے سکھاں دی شورش دے تدراک دیاں کوششاں کیتیاں۔ اوہ قصور وچ سکھاں دے خلاف جنگ لڑن لئی گیا، سکھ اس دی آمد دی خبر سن کر بوکھلا گئے۔ جنگ توں بعد اوہ اپنی گھوڑی اُتے بیٹھا سی کہ گھوڑی بے قابو ہوگئی۔ میر معین نے اس نوں قابو کرن دی کوشش کیتی، مگر ناکامی ہوئی۔ اس حادثے وچ میر معین ماریا گیا۔ بعض لوکاں نے اوہنوں سازش قرار دتا، مگر حقائق سامنے نہ آسکے۔
اس دی موت دے بعد اس دی بیوی مغلانی بیگم نے اپنے تن سالہ نابالغ بیٹے دی سر پرستی کیتی تے پنجاب دی حکمران بن گئی۔ ایہ دور سازشاں دا دور سی، ہر شخص حاکم پنجاب بنن دے خواب دیکھ رہیا سی۔ اس دوران احمد شاہ درانی نے پنجاب تے حملے کیتے تاکہ سکھاں دا زور توڑیا جاوے، مگر سکھ سردار جد اس دی آمد دی خبر سُندے جنگلاں تے اپنے محفوظ مقامات اُتے چھپ جاندے سی۔ جدوں شاہی فوج واپس ہُندی تاں سکھ اک بار فیر کارروائیاں شروع کر دیندے سن۔ احمد شاہ درانی نے اپنے بیٹے تیمور شاہ نوں حاکم مقرر کیتا تے مغلانی بیگم نوں جاگیر دے کے حکومتی امور توں دستبردار کردتا۔
اس دوران مرہٹے تے سکھ متحد ہوگئے۔ اوہناں نے مل کے ایسا بھرپور حملہ کیتا کہ افغان سپاہ دے پیر اکھڑ گئے، اوہناں نے فرار ہو کے اپنیاں جاناں بچائیاں تے انڈس پار کرکے دم لیا۔ پنجاب دے صوبے دار آدینہ بیگ نے اوہناں دا بھرپور مقابلہ کیتا۔ لاتعداد سکھ اس دا مقابلہ کردے ہوئے مارے گئے۔ چنانچہ سکھاں نے رات دے نھیرے وچ اس دی رہائش گاہ اُتے شب خون ماریا، جس وچ آدینہ بیگ جاں بحق ہوگیا۔
سکھ ویلہ
لہور شہر مغل شہنشاہ ظہیرالدین بابر دے ویلے توں ای مغلیہ سلطنت دا حصہ سی تے مغل بادشاہاں دا پسندیدہ شہر سی تے اوہ اکثر ایتھے اپنا دربار لاندے ۔ 18ویں صدی عیسوی دی دوجی دہائی دے مگروں مغلیہ سلطنت ہولی ہولی زوال ول ٹر پئی ۔ مغلاں دی کمزوری دا فیدہ چکدے ہوئے مہاراشٹر دے مرہٹےآں نے پورے ہندستان چ ات مچا دتی ۔ مرہٹےآں نے پنجاب چ اٹک تک دے علاقے فتح کر لئے ۔ سکھ سردار وی مرہٹےآں نال مل گئے تے پنجاب دے بوہتے علاقےآں چ اپنی نکیاں نکیاں عملداریاں قائم کر لئیاں جنہاں نوں مسل آکھیا جاندا سی ۔ مرہٹےآں دی لٹ مار توں تنگ لوکاں نوں دلی دی مغلیہ سلطنت توں تاں مرہٹےآں دا مقابلہ کرن دی امید نئیں سی اس لئی اوہناں نے افغانستان دے بادشاہ احمد شاہ ابدالی توں مرہٹےآن دے خلاف امداد منگی تے اسنوں ہندستان تے حملہ کرن دی دعوت دتی ۔ احمد شاہ ابدالی کابل توں پنجاب آیا تے پانی پت دی تیجی لڑائی چ مرہٹےآں نوں فیصلہ کن شکست دتی تے پنجاب اپنی سلطنت چ شامل کر لیا ۔ رنجیت سنگھ دے دادا چڑھت سنگھ تے دوجے سکھ سرداراں نے نوں احمد شاہ ابدالی دا پنجاب آنا پسند نئیں سی ، اینہاں نے ابدالی دے لشکر تے شب خون مارنا شروع کر دتے ۔ اوہ نکی نکی ٹکڑیاں چ گھوڑےآں تے اندے تے ابدالی دے لشکر تے اچانک حملہ کر کے جنگل بیلےآں چ روپوش ہو جاندے ۔ پر ایہہ کوئی مضبوط حکومت قائم نا کر سکے تے صرف نکے نکے علاقےآں تے اپنی سرداری ای بنا سکے ۔ پنجاب ، لہور سمیت درانی سلطنت چ شامل رہیا ۔ تے رنجیت سنگھ دے ویلے چ پنجاب تے افغانستان تے کشمیر تے احمد شاہ ابدالی دے پوتے زمان شاہ دی حکومت سی ۔ رنجیت سنگھ نے 1799ء چ لہور تے مل ماریا اوہ ویلے لہور تے بھنگی مسل دے بھنگی سرداراں دی حکومت سی ،اینہاں نوں بھنگی ایس لئی آکھیا جاندا اے کہ ایہہ ہر ویلے بھنگ دے نشے چ مست رہندے سن ۔ اینہاں نے اس تے پہلے قبضہ کیتا سی تے زمان شاہ نے 1797ء چ مڑ لہور تے مل مار لیا ۔ زمان شاہ دے افغانستان پرتن مگروں بھنگی سرداراں ، چت سنگھ ، صاحب سنگھ بھنگی تے موہار سنگھ نے فیر شہر تے مل مار ليا ۔ اینہاں چ حکومت کرن تے چلان دی قابلیت نئیں سی ۔
ہن سکھاں دا راستہ روکنے ولاکوئی نہ سی تے مغل شہنشاہ بالکل بے بس سن ۔ لاہور شہر دے عوام تن سکھ سرادراں (لہنا سنگھ، چڑت سنگھ تے گوجر سنگھ) دے درمیان ظلم وستم دا نشانہ بندے رہے تے انہاں دا کوئی پرسان حال نہ سی۔
1799 وچ ، سکھ قبائلی سرداراں وچو‏ں اک ، رنجیت سنگھ نے ، آخر کار افغاناں دے نال اک معاہدہ کيتا جس وچ انہاں نے اسنو‏ں لاہور رکھنے د‏‏ی اجازت دی۔ مہاراجہ رنجیت نے جدو‏ں جانا پہچانا تاں اس نے اپنی سلطنت نو‏‏ں لاہور تو‏ں بیرونی حصہ وچ ودھایا لیکن احتیاط تو‏ں اس شہر اُتے اک مضبوط گرفت برقرار رکھی۔ اس نے لاہور د‏‏ی بیرونی دیواراں د‏‏ی مرمت د‏‏ی تے شہر دے اندر تزئین و آرائش دا کم شروع کيتا۔ انہاں دے جانشین ، دلیپ سنگھ نو‏‏ں ، خطے وچ اک نويں طاقت: برطانوی تو‏ں نمٹنے دے لئی سی۔ اینگلو سکھ جنگاں وچ سکھاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے مارچ 1849 وچ لاہور برطانویاں دے قبضے وچ آگیا۔
لہور وچ قحط تے بادشاہ اکبر نال ملاقات
گرو ارجن دیو نے دے ویلے امرتسر دا بننا پورا ہویا۔ اونے ترن تارن تے کرتارپور وی وسائے۔ ادی گرنتھ نون اکٹھا کرنا گرو ارجن دیو دا وڈا کم سی۔ گرو نے سکھ مت دا پرچار کرن ليی مسند بناۓ۔ لنگر چلاں تے گردواریاں نون سمبالن ليی سکھاں تے دسواں ٹیکس لایا۔ 30 ميی 1606 نوں گرو لہور چ جہانگیر دے کہن تے مار دتا گیا۔
گروارجن دیو جی اس سے پہلے بھی مسلمان صوفیاء کے ساتھ اپنی قربت کا مظاہرہ کر چکے تھے۔ انہوں نے گرو گرنتھ صاحب کی تدوین سے پہلے امرتسر کا تالاب مکمل کروایا تھا جو ان کے والد گرو رام داس جی نے شروع کیا تھا۔ امرتسر کے تالاب میں گولڈن ٹیمپل کی بنیاد رکھنے سے پہلے وہ لاہور تشریف لے گئے اور مسلمان صوفی میاں میر (1635-1550 ) سے درخواست کی کہ وہ اس کی بنیاد اپنے ہاتھوں سے رکھیں۔ مشہور سکھ تاریخ دان گیانی گیان سنگھ اور مسلمان مؤرخ غلام محی الدین المعروف بھٹے شاہ بھی اس امر کی تصدیق کرتے ہیں کہ گرو ارجن جی نے اس موقع پر بہت سے صوفیاء کو مدعو کیا اور میاں میر صاحب نے چار اینٹوں سے اس کی بنیاد رکھی۔ اس لیے گرنتھ صاحب کی ترتیب و تدوین میں مسلمان صوفی شاعروں کے کلام کی شمولیت نئی بات نہیں تھی۔ البتہ سب مسلمان صوفیوں کا کلام اس میں شامل نہیں کیا گیا۔
لگتا ہے کہ جب گروگرنتھ صاحب کی تیاری ہو رہی تھی تو پنجاب کے صوفی اور سنت شاعروں میں اس کی دھوم تھی۔ ڈاکٹر جیت سنگھ سیتل (شاہ حسین، ڈاکٹر جیت سنگھ سیتل، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ، 1995 صفحہ 36 ) نے گیانی پرناپ سنگھ کا حوالہ دیتے ہوئے کہا کہ لاہور سے مادھولال شاہ عرف شاہ حسین، بھگت چھجو، کاہنا اور پیلو بھی اپنا کلام لے کر گرو صاحب کی خدمت میں حاضر ہوئے۔ گرو صاحب نے ان بھگت شعراء کا کلام سنا لیکن اسے گرنتھ صاحب میں شامل کرنے سے معذوری ظاہر کی جس پر شاہ حسین یہ کہتے اٹھ گئے کہ ’ایتھے بولن دی نہیں جاء وے اڑیا‘ (یہاں بولنے کا مقام نہیں ہے)۔ ایک اور روایت کے مطابق جب گرو صاحب لاہور تشریف لائے تو شاہ حسین پھر اپنا کلام لے کر حاضر ہوئے لیکن ان کا کلام شامل نہ ہو سکا۔ شاہ حسین کا کلام شامل نہ ہونا تاریخ دانوں کے درمیان بحث کا موضوع رہا ہے۔ بعض ناقدین کا خیال ہے کہ ان کا یا کسی بھی ایسے بھگت یا سنت کا کلام شامل نہیں کیا گیا جو عام انسانوں کی زندگی کے فرائض نہیں نبھا رہے تھے۔
thumb|[[لہور بادشاہی مسجد، سکھ دور وچ]]
آہلووالیا مثل دے جسا سنگھ آہلووالیا دا شہر اتے مل
جسا سنگھ اہلوالیہ (1718–1783) اٹھارویں صدی دا اک مشہور سکھ سردار سی۔ اوہ لہور دے نیڑے اک پند اہلوال چ جمیا۔ نواب کپور سنگھ نے اودی دلیری تے خوش ہوکے 1753 چ اپنے مرنے تے اونوں اپنا وارث بنایا۔ جسا سنگھ نے 1761 ج لہور تے مل مار لیا۔ احمد شاہ ابدالی نال اودیاں کئی لڑائیاں ہویاں۔ 1772 چ اونے کپورتھلہ ریاست دی نیو رکھی جسدا راجگڑھ کپورتھلہ شہرسی۔
سکھاں دا مشہور جتھیدار آہلووالیا مثل دا جسا سنگھ آہلووالیا،جو دل خالصہ دے سنگٹھن ویلے نواب کپور سنگھ دا سجا ہتھ سی اتے اسنے لہور دے مغل گورنراں زکریا خان ، یحیی خان اتے میر منوں خلاف سکھاں دی جدوجہد  وچ ودھ چڑھ کے حصہ لیا سی۔ مارچ 1758 وچ جسا سنگھ آہلووالیا نے اس ویلے سرہند   دے خلاف سکھاں دی اگوائی کیتی جدوں سکھاں اتے مراٹھیاں دیاں فوجاں نے رل کے کیتے حملے مگروں شہر اپر قبضہ کر لیا سی اتے اس توں اک مہینہ پچھوں وی جدوں ایہناں فوجاں نے لاہور اتے قبضہ کیتا تاں وی جسا سنگھ سکھ فوج دی اگوائی کر رہا سی۔ احمد شاہ درانی نے 1759 دیاں سردیاں وچ مڑ اپنا پربھاو ستھاپت کر لیا سی، 1761 وچ اس نے مراٹھیاں نوں پانی پت دی تیجی لڑائی وچ ہرا دتا سی اتے فروری 1762 وچ سکھاں دا بھاری نقصان کیتا سی۔ پر سکھ جسا سنگھ آہلووالیا دی کمان ہیٹھ درانی ورودھ مڑ اٹھ کھڑے ہوئے سن اتے 1764 وچ اوہناں نے سرہند (سرہند) نوں جت لیا سی۔ 1774 وچ، جسا سنگھ آہلووالیا نے بھٹی سردار رائے ابراہیم نوں ہراؤن اپرنت اجوکے کپورتھلہ قصبے اتے قبضہ کر لیا اتے اس نوں آہلووالیا پروار دی جگیر دی راجدھانی بنا لیا۔ 1783 وچ، اپنے اکال چلانے تک جسا سنگھ نے اجوکے کپورتھلہ اتے سلطان پور لودھی دے آلے-دوآلے دے کافی علاقیاں اتے قبضہ کر لیا سی۔
بھنگی مثل دا لہور اتے مل
مغل سلطنت دے ماڑے پین نال پنجاب چ انارکی پھیل گئی تے سکھاں تے مرہٹےآں نےایتھے ات چک دتی ، افغانستان دے بادشاہ احمد شاہ ابدالی نے پانی پت دی تیجی لڑائی چ مرہٹےآں دا لک توڑ دتا پر سکھاں دی ات گردی اتے قابو نا پایا جا سکیا ۔سکھ سرداراں نے پنجاب دے بوہتے علاقےآں چ اپنی نکیاں نکیاں عملداریاں قائم کر لئیاں جنہاں نوں مسل آکھیا جاندا سی ۔ لہور دا شہر بھنگی مثل دے مل ہیٹھ آیا تے زمان شاہ نے 1797ء چ مڑ لہور تے مل مار لیا ۔ زمان شاہ دے افغانستان پرتن مگروں بھنگی سرداراں ، چت سنگھ ، صاحب سنگھ بھنگی تے موہار سنگھ نے فیر شہر تے مل مار ليا ۔ شہر دے لوک اینہاں توں تنگ سن کیونجے ایہہ ہر ویلے بھنگ دے نشے چ مست رہندے سن ۔اینہاں چ حکومت کرن تے چلان دی قابلیت نئیں سی ۔لہور دے لوکاں نے رنجیت سنگھ نوں شہر اتے حملہ کرن دی دعوت دتی  تے رنجیت سنگھ نے 1799ء چ لہور تے مل مار لیا ۔
لہور دربار
کئی لڑائیاں مگروں مہاراجا رنجیت سنگھ نے دوجیاں سکھ مسلاں نوں فتح کر کے سکھ سلطنت دی بنیاد رکھی ۔ 19آں سالاں دی عمر چ 1799 وچ اسنے لہور تے قبضہ کرکے اسنوں اپنا راجگڑھ بنالیا۔ 3 سال بعد 1802ء چ امرتسر فتح کیتا اوتھوں بھنگیاں دی مشہور توپ تے ہور کئی توپاں ہتھ آئیاں ۔ کجھ ای ورہیاں چ اسنے سارے وسطی پنجاب تے ستلج تک قبضہ کرلئیا ، فیر ستلج پار کرکے لدھیانے تے وی قبضہ کرلئیا ۔ لارڈ منٹو رنجیت سنگھ دی اس پیش قدمی نوں انگریزی راج دے مفاد دے خلاف سمجھدا سی ، چنانچہ 1809ء دے معاہدہ امرتسر دی رو نال دریائے ستلج اسدی سلطنت دی جنوبی حد قرار پائی ۔ ہن اسدا رخ شمال مغرب ول ہوگیا تے لگاتار لڑائیاں توں بعد اٹک، ملتان (1818)، کشمیر (1819)، ہزارا ، بنوں ، ڈیرا غازی خان (1820)، ڈیرہ اسماعیل خان 1821 تے پشاور (1834) وچ مل مار کے اپنی سرکار چ رلاۓ ۔
رنجیت سنگھ دے پنجاب دے علاقے تے اپنی حکمرانی قائم کرن توں روکن لئی افغانستان دے حکمران زمان شاہ نے بھاری توپ خانے نال افغان فوج رنجیت سنگھ نال لرن لئی گھلی پر دریائے جہلم ہڑ دی وجہ توں افغان فوج اپنیاں توپاں نوں دریا توں پار نا لیا سکے ۔ رنجیت سنگھ نے افغان حکمران زمان شاہ دیاں فوجاں دا پجھا کیتا تے گجرانوالا دے لاگے اینہاں نوں بے خبری چ جا لیا تے جہلم تک ایہناں دا پچھا کیتا ۔ اس دوران ہبت سارے افغان مارے گئے ، اینہاں دے مال اسباب تے مل مار لیا گئیا تے باقی اپنی جان بچان لئی نس گئے ۔ سکھ فوج نے افغانیاں دیاں چھڈیاں توپاں اپنے قبضہ چ لے لیاں ۔ زمان شاہ دے بھائی نے بغاوت کر کے زمان شاہ نوں تخت  توں لاہ کے انھا کر دتا ۔ اوہ بے یارو مددگار رہ گیا تے 12 سالاں بعد رنجیت سنگھ دے  دربار چ پناہ لئی آیا ۔
رنجیت سنگھ نے 1799ء چ لہور تے مل ماریا اوہ ویلے لہور تے بھنگی مسل دے بھنگی سرداراں دی حکومت سی ،اینہاں نوں بھنگی ایس لئی آکھیا جاندا اے کہ ایہہ ہر ویلے بھنگ دے نشے چ مست رہندے سن ۔ اینہاں نے اس تے پہلے قبضہ کیتا سی تے زمان شاہ نے 1797ء چ مڑ لہور تے مل مار لیا ۔ زمان شاہ دے افغانستان پرتن مگروں بھنگی سرداراں ، چت سنگھ ، صاحب سنگھ بھنگی تے موہار سنگھ نے فیر شہر تے مل مار ليا ۔ اینہاں چ حکومت کرن تے چلان دی قابلیت نئیں سی ۔
مسلماناں دا لاہور شہر تے چنگا بھلا اثر تے رسوخ سی ۔ میاں اسحاق محمد تے میاں مقام دین بوہت طاقتور سن تے لوکاں تے وی اینہاں دا کافی اثر رسوخ سی ۔ تے شہر دے معاملات چ اینہاں دا مشورہ لیا جاندا سی ۔ رنجیت سنگھ دی شہرت دے جرچے ہن لہور وی پہنچ گئے سن ۔ شہر دے ہندو ، مسلمان تے سکھاں نے ،جہڑے بھنگی سرداراں دی حکمرانی توں بوہت تنگ سن ، مل کے رنجیت سنکھ توں اپیل کیتی کہ اوہناں نوں اس غذاب توں نجات دلائے ۔ اس کم لئی اک عرضی لکھی گئی جس تے میاں اسحاق محمد ، میاں مقام دین ، محمد طاہر ، محمد باقر ، حکیم رائے تے بھائی گوربخش سنگھ نے دستخط کیتے ۔ اس دے جواب چ رنجیت سنگھ اپنی 25،000 دی فوج نال 6 جولائی 1799ء چ لہور ول ٹر پیا ۔
7 جولائی 1799ء سویرے تڑکے رنجیت سنگھ دیاں فوجاں نے لہور دے قلعے دا گھیرا کرلیا۔ سدا کور دلی دروازے دے باہر کھڑی رہی تے رنجیت سنگھ انارکلی ول اگے ودھدا رہیا ۔ عرضی تے دستخط کرن آلے مقام دین تے نقارے نال اعلان کروایا کہ اس نے شہر تے مل مار لیا اے تے ہن اوہ شہر دا نواں سربراہ اے۔ اس نے شہر دے سارے بوہے کھلن دا حکم دے دتا ۔ رنجیت سنگھ شہر چ لوہاری دروازہ تھانیں وڑیا ۔ سدا کور اپنے دستے نال دلی دروازہ توں لہور چ داخل ہوئی ۔ بھنگی سرداراں دے کچھ کرن توں پہلے ای شہر تے مل مار ليا گیا۔ صاحب سنگھ بھنگی تے موہار سنگھ شہر چھڈ کے نس گئے ۔ چت سنگھ نے شہر نئیں چھڈیا تے خود نوں صرف 500 دی نفری نال حضوری باغ چ محصور کر لیا ۔ رنجیت سنگھ دیاں فوجاں نے حضوری باغ دا محاصرہ کر لیا تے چت سنگھ نے ہتھیار سٹ دتے تے اسنوں اپنے ٹبر نال شہر چھڈن دی اجازت مل گئی ۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے سکھ سلطنت اتے 40 سال لہور توں راج کیتا تے لاہور شہر نوں پوری دنیا چ بوہت مشہوری ملی ۔
کوہ نور جنوبی ہند دے علاقے گولکنڈہ توں ملیا۔ کئی راجے مہاراجے نسل در نسل اس ہیرے دے وارث بنے اسلامی تریخ وچ اس ہیرے د‏‏ی موجودگی دا ذکر اس طرح تو‏ں اے کہ ابراہیم لودھی د‏‏ی والدہ “بوا بیگم “نے مغل شہزادے ہمایو‏ں نو‏‏ں نذرانے وچ دتا اوراس طرح ایہ ہیرا دہلی دے مغل بادشاہاں دے پاس رہیا۔ 1739ء وچ نادر شاہ نے جدو‏ں ہندوستان فتح کيتا تاں اسنو‏ں اپنے نال ایران لے گیا تے غالباً ايس‏ے نے اس ہیرے دا ناں اس د‏ی چمک دمک دیکھ ک‏ے کوہ نور رکھا۔احمد شاہ ابدالی نادر شاہ دا جرنیل سی نادر شاہ دے قتل دے بعد افغانستان دا علاقہ احمدشاہ ابدالی دے قبضہ وچ آگیا ایہ ہیرابھی احمد شاہ ابدالی دے قبضہ وچ رہیا اس د‏ی موت دے بعد اس دے بیٹے شاہ تیمور تے اس دے بعد احمدشاہ دے پو‏تے شاہ شجاع والیٔ قندھار دے پاس رہیا جدو‏ں اس دے مخالفین نے اسنو‏ں تخت تو‏ں معزول کردتا تاں اوہ بھج کر ہندوستان آیا تاں ایہ ہیرا اس دے نال سی، ایتھ‏ے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اسنو‏ں پناہ دتی اورکھوئی ہوئی حکومت د‏ی بحالی دا وعدہ کيتا اس دوران مہاراجہ نو‏‏ں کوہ نور ہیرے دے بارے علم ہويا۔رنجیت سنگھ نے ایہ ہیرا شاہ شجاع تو‏ں طلب کيتا مگر شاہ نے جواب دتا کہ اس ہیرے نو‏‏ں قرض دے عوض کابل دے تاجراں دے پاس بطور رہن رکھوا چکاہے اس اُتے مہاراجہ غضب ناک ہوگیا اس نے شاہ شجاع دے خاندان کواندرون لاہور مبارک حویلی وچ سخت پہرے وچ رکھیا (گرمی دا موسم سی مئی دے آخری ایام سن) انہاں دا کھانا پینا بند کروادیابھکھ تریہہ تو‏ں معصوم بچےآں دا رورو کر برا حال ہوگیا تن دن د‏‏ی ناقابل برداشت ذلت تے سختیاں تو‏ں تنگ آک‏ے شاہ شجاع نے ہیرا رنجیت سنگھ دے حوالے کرنے دا فیصلہ کيتا اورشرط عائد کيتی کہ اوہ کوہ نور ہیرا خود مہاراجہ دے حوالے کرے گا ۔ایہ سن کر مہاراجہ بہت خوش ہويا اس نے خودجاک‏ے معزول بادشاہ نال ملاقات کيت‏ی تے اوہ ہیرا حاصل ک‏ر ليا۔رنجیت سنگھ نے پُچھیا “ اس د‏ی قیمت کيتا ہوئے گی؟ شاہ شجاع نے جواب دتا “ طاقت “ جس دے ذریعے ہر بادشاہ نے اسنو‏ں حاصل کيتا میرے آباؤاجداد نے اسنو‏ں حاصل کيتا تے ہن میرے تو‏ں آپ طاقت دے ذریعے حاصل کررہے نيں کل کوئی تے طاقت دے ذریعے آپ تو‏ں حاصل کرلے گا“۔ایہ ہیرا مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی خلعت د‏‏ی زینت بنا رہیا۔ 1839ء وچ مہاراجادا انتقال ہوگیا اس دے بعد خالصہ دربار سازشاں دا گڑھ بن گیا سکھ قوم آپس وچ ٹکراندی رہی تے کمزور ہُندتی گئی ۔1846ء وچ سکھ انگریز جنگ وچ سکھاں نو‏‏ں شکست ہوئی ایہ ہیرا وی برطانیہ دے قبضہ وچ چلا گیا۔ سکھ حکمران مہاراجہ دلیپ سنگھ تو‏ں ایہ ہیرا برطانیہ دے ہتھ لگیا اوریہ ہیرا سر لارنس گورنر پنجاب دے پاس موجود رہیا اسنو‏ں اک حکم ملیا کہ خفیہ طور اُتے ایہ ہیرا لندن بھیجیا جائے اس حکم د‏‏ی فورن تعمیل ہوئی ۔لندن وچ اس ہیرے نو‏‏ں تراشنے دے بعد تاج برطانیا د‏‏ی زینت بنایاگیا ۔ ہن تاج برطانیا د‏‏ی زینت اے اس د‏ی عظمت چمک دمک د‏‏ی بناء اُتے اکثر چیزاں وغیرہ دا ناں "کوہ نور" رکھ لیندے نيں۔
مہاراجا کھڑک سنگھ
جدوں نومبر 1840 عیسوی وچ کھڑک سنگھ اتے نونہال سنگھ دی موت ہو گئی۔ اسنوں 8 اکتوبر 1839 نوں گدی توں اتاریا گیا اتے قید وچّ سٹّ دتا گیا۔ اسدی تھاں اسدے پتر کنور نونہال سنگھ نوں نواں مہاراجہ بنایا گیا۔ کھڑک سنگھ نوں قید وچّ سٹّ دتا گیا اتے اتھے اسدی 5 نومبر 1840 نوں موت ہو گئی۔
مہاراجا نونہال سنگھ
جدوں کھڑک سنگھ مہاراجہ بنیا تاں اوہ اپنے راج وچّ عملی طور تے ساریاں نوں اپنے ادھین نہ رکھ سکیا۔ اس لئی ڈوگریاں نے اپنی چال انوسار کنور نوں کھڑک سنگھ خلاف بھڑکا کے، کھڑک سنگھ نوں قید وچّ سٹّ کے، نونہال سنگھ نوں مہاراجہ بنا دتا۔ قید وچّ ہی کھڑک سنگھ دی موت ہو گئی۔ جدوں کنور اپنے پیؤ دا سنسکار کرکے روشنائی دروازے (ہزاری باغ وچّ موجود) راہیں لنگ رہیا سی تاں اتھے بارود پھٹن نال اوس تے دروازہ ڈگّ پیا اتے اوہ بے ہوش ہو گئیا۔ ڈوگرا وزیر دھیان سنگھ اوس نوں قلعے اندر لے گیا۔ اس توں علاوہ کسے ہور نوں اندر آؤن دی اجازت نہ دتی گئی۔ بعد وچّ جدوں کنور نوں اسدی ماں چند کور ملی تاں کنور خون نال لتھ-پتھ سی۔ اسدی 19 سال دی عمر وچّ موت ہو گئی۔
مہاراجہ شیر سنگھ
15 ستمبر 1843 نوں کھیڈاں دے شوقین مہاراجہ شیر سنگھ دے ساہمنے یوجنا دے تحت ڈوگرے اتے سندھاوالیا سرداراں دوارا اک کھیڈ میلہ کروایا گیا۔ مہاراجا شاہ بلھول (نواں ناں کوٹ خواجہ سعید) وچ کرسی 'تے بیٹھے ہوئے سن (اس دن دھیان سنگھ ڈوگرا بیماری دا بہانہ بنا کے قلعے وچ ہی رہِ گیا)۔
اجیت سنگھ سندھاوالیا 400 گھڑ سواراں دے اگے چلدا ہویا مہاراجا دے سامنے پیش ہویا تے ہتھیار رکھن تے خریدن دے شوقین مہاراجا شیر سنگھ دے حضور اک دونالی مولیدار رائیفل پیش کیتی۔ جِداں ہی شیر سنگھ اس نوں پھڑن لئی اٹھے، اجیت سنگھ نے اوہناں 'تے گولی چلا دتی اتے اوہ تڑپھ کے اتھے ہی کرسی اتے ڈگّ پئے۔ اوہناں دے مونہوں صرف انا ہی نکلیا-'یہ تو دگھا ہے۔' حالے اوہ آخری ساہ لے ہی رہے سن کہ اجیت سنگھ نے تلوار نال اوہناں دا سر کٹّ کے نیزے اپر چڑھا دتا۔ ادھر دوسرے پاسے گولی دی آواز سندیاں ہی لہنا سنگھ سندھاوالیا (اجیت سنگھ لہنا سنگھ دے بھرا وساوا سنگھ دا پتر سی اتے لہنا سنگھ رشتے وچ شیر سنگھ دا چاچا لگدا سی) نے تلوار پھڑی اتے شاہزادہ پرتاپ سنگھ ولّ چل پیا۔ پرتاپ سنگھ اجے اپنے دادا دے ستکار لئی جھکیا ہی سی کہ خونخار دادے نے اپنے پوترے دی گردن کٹّ کے نیزے اپر ٹنگ لئی۔ بعد وچ ایہناں دوہاں دے کٹے سیس قلعے وچوں مل گئے۔
جدوں شیر سنگھ نے جنوری 1841 عیسوی وچ لاہور دے قلعے اپر حملہ کیتا تاں عطر سنگھ نے اس ورودھ فوج دی اگوائی کیتی۔ پر جدوں شیر سنگھ دا قلعے اپر قبضہ ہو گیا تاں عطر سنگھ میدان چھڈّ کے نسّ گیا۔ بعد وچ اس نے پنجاب وچ رہندیاں خود نوں اسرکھئت محسوس کیتا اتے اپنے بھتیجے، اجیت سنگھ سندھاوالیا نال برطانوی علاقے وچ تھانیسر جا شرن(پناہ) لئی۔ مہاراجہ شیر سنگھ دے راج کال وچ سندھاوالیئے ودروہی ہی بنے رہے اتے رانی چند کور دے حق وچ انگریز سردار دی دخل-اندازی کرواؤن لئی سازشاں کردے رہے۔ ایہناں نے خالصہ فوج دے سرداراں نوں وی چٹھیاں لکھیاں جنہاں وچ اوہناں نوں مہاراجہ شیر سنگھ ورودھ(خلاف) بغاوت کرن لئی اکسایا گیا سی۔ کسے نوں نہیں پتہ کہ کیوں پر اک وار عطر سنگھ نے لدھیانہ وکھے افغانستان دے جلاوطن بادشاہ امیر دوست محمد خان نال گھیؤ-کھچڑی ہون دا یتن کیتا تاں بھارت وچ انگریزی راجگڑھ فورٹ ولیئم وکھے ہل چل مچّ گئی۔ انگریزاں نے وچولگی کرکے سندھاوالیئے سرداراں اتے مہاراجہ شیر سنگھ وچکار صلح کروا دتی اتے سندھاوالیاں نوں لاہور پرتن دی آگیا وی دے دتی۔ پر عطر سنگھ نے پنجاب پرتن توں نانہہ کر دتی اتے مہاراجہ شیر سنگھ ورودھ سرگرمی نال سازشاں کردا رہا۔ جدوں ستمبر 1843 عیسوی وچ مہاراجہ شیر سنگھ دی اجیت سنگھ سندھاوالیا اتے لہنا سنگھ سندھاوالیا ولوں اک دھوکھا دہی سازش تحت مار دتا گیا تاں اس ویلے عطر سنگھ اونا (ہن ہماچل پردیس) وکھے سی۔ جدوں اس نوں دوہاں سندھاوالیئے سرداراں ورودھ(خلاف) بدلے دی کاروائی سنبندھی(متعلق) جانکاری ملی تاں اس توں پہلاں کہ ہیرا سنگھ ڈوگرا ولوں بھیجی گئی اک فوجی ٹکڑی اس نوں گرفتار کر لیندی ایہہ دوڑ کے تھانیسر چلا گیا۔ 1843 عیسوی دے قہر توں بچے کجھ سندھاوالیئے پرواراں سمیت عطر سنگھ سندھاوالیا تھانیسر وچ جلاوطنی دی زندگی جیوندا رہا۔
ہیرا سنگھ ڈوگرا
ہیرا سنگھ ڈوگرا (1816-1844): 17 ستمبر 1843 توں 21 دسمبر 1844 تک لاہور سکھ راج (سکھ سلطنت) دا پردھان- منتری سی۔ ایہہ راجا دھیان سنگھ دا جیٹھا پتر سی اتے جموں توں لگ-پگ 25 کلومیٹر دی دوری تے رامگڑھ وکھے 1816 وچ اس دا جنم ہویا سی۔ دھیان سنگھ اک پربھاوشالی(بارسوخ) درباری سی اتے اسنے اپنے لڑکے نوں اپنے سرپرست مہاراجہ رنجیت سنگھ دی حضوری وچ لے آندا جسنے نوجوان لڑکے نوں بہت پیار اتے ستکار دتا۔ اس نے ارمبھ(شروع) وچ ہی اس نوں بڑی ادارتا نال رکھیا اتے 1828 وچ اس نوں راجا دی اپادھی(خطاب) دے دتی اتے پھر اس نوں فرزند خاسند اعلان کر دتا۔ مہاراجہ نے اس نوں بہت جگیراں دے دتیاں جنہاں دی سالانہ قیمت لگ-پگ پنج لکھ سی۔ جدوں مہاراجہ شیر سنگھ اتے راجا دھیان سنگھ دے قتل پچھوں رنجیت سنگھ دے پنج سال دے لڑکے دلیپ سنگھ نوں 17 ستمبر 1843 نوں پنجاب دا مہاراجہ بنا دتا گیا تد ہیرا سنگھ نے پردھان منتری دا عہدہ سنبھال لیا۔ پر ایہہ اپنی عہدے تے ٹکے رہن توں اسفل رہا۔ پنڈت جلا نوں اپنا اپ-پردھان(نائب وزیر) بناؤن نال ایہہ بدنام ہو گیا۔ اس نے سندھاوالیا سرداراں دیاں جگیراں ضبط کر لئیاں جہڑے مہاراجہ شیر سنگھ، کنور پرتاپ سنگھ اتے راجا دھیان سنگھ دے قتلاں لئی ذمیوار سن۔ ہیرا سنگھ نے اک ستکارت سکھ بھائی گرمکھ سنگھ اتے مصر بیلی رام نوں اس کرکے قتل کروا دتا کیونکہ ایہناں نے کنور نونہال سنگھ دی موت توں پچھوں راجا دھیان سنگھ دے اس نوں مہاراجہ بناؤن دے وچار دا ورودھ(مخالفت) کیتا سی۔ اس نے مہارانی جند کور دے بھرا جواہر سنگھ نوں جیل وچ بند کروا دتا اتے لاہور توں اپنے چاچے سچیت سنگھ ڈوگرے نوں جلاوطن کر دتا کیونکہ ایہہ دوویں اسدے ورودھی سمجھے جاندے سن۔ اس نے اپنے چاچے گلاب سنگھ ڈوگرا دی چکّ تے جسنے کجھ فرضی چٹھیاں پیدا کرن وچ اس دی مدد کیتی سی، رنجیت سنگھ دے دو جیوندے پتراں کنور کشمیرا سنگھ اتے کنور پشورا سنگھ دیاں جائداداں ضبط کر لئیاں سن۔ اسنے گلاب سنگھ نوں ایہناں دے خلاف فوجاں دے کے بھیجیا۔ کنوراں اتے اس حملے نے فوجاں وچ بھاری روس پیدا کیتا جس نال فوج ڈوگرا پردھان منتری دے ورودھ ہو گئی اتے اس نوں جگیراں واپس دین اتے جواہر سنگھ نوں رہاء کرن لئی مجبور کر دتا۔ ہیرا سنگھ دیاں سازشاں دی حد ہو گئی جدوں اس نے سپاہی توں سنت بنے بابا بیر سنگھ دے خلاف کاروائیاں شروع کر دتیاں۔ بابا بیر سنگھ نے اپنا ڈیرہ امرتسر ضلعے وچ دربار دیاں سازشاں توں دور اک چھوٹے جہے پنڈ نورنگ آباد وکھے ستھاپت کر لیا سی۔ ایہہ رنجیت سنگھ دے راج دا سچا خیرخواہ سی اتے درباریاں دی آپسی ایرخا نال ہوئے نقصان توں ایہہ بہت دکھی سی۔ اس دے نجی پربھاو نے ہیرا سنگھ نوں بہت دکھی کیتا ہویا سی۔ پنڈ وچ اسدے قلعے اتے حملہ کرن لئی ہیرا سنگھ نے فوجاں بھیج دتیاں جتھے کنور کشمیرا سنگھ اتے عطر سنگھ سندھاوالیا نے وی شرن(پناہ) لئی ہوئی سی۔ بابا بیر سنگھ اتے حملہ اتے ہیرا سنگھ دے چہیتے پنڈت جلا دے مہارانی جند کور نوں زہر دین دی کوشش نال سکھ فوج وچ غصے دی لہر دوڑ گئی۔ ہیرا سنگھ اپنے 400 وشواس پاتر سپاہی لے کے لاہور چھڈّ کے بھجّ گیا اتے کئی گڈے سونے اتے چاندی دے خزانے وچوں بھرکے لے گیا۔ پر جواہر سنگھ اتے شام سنگھ اٹاریوالا دی سکھ فوج نے اس نوں رستے وچ ہی گھیر لیا اتے اس نوں اسدے صلاح کار پنڈت جلا نال 21 دسمبر 1844 نوں مار دتا۔
سکھ ویلے چ لہور دی مشہوری
رنجیت سنگھ دے ویلے چ لہور غیر ملکیاں لئی بوہت کشش رکھدا سی ۔ اوہ ساری دنیا چوں لہور دی شہرت سن کے تے مہاراجہ دی دریا دلی تے مہمان نوازی تے شخصیت دیاں خوبیاں سن کے لہور دا رخ کردے ۔ اس دے ویلے بوہت سارے مشہور غیر ملکی سیاح تے دوجے لوک لہور تے سکھ سلطنت دے دوجے حصےآں چ آئے ۔ بوہت سارے سیاحاں نے اپنیاں کتاباں چ رنجیت سنگھ دی فراخدلی تے عالی ہمتی ، چنگے طور طریقے تے ذہنی بیداری بارے لکھیا ۔ اوہ ہمیشہ غیرملکیاں نال خوشدلی تے خلوص نال ملدا ۔
معاہدہ لہور
معاہدہ لہور (Treaty of Lahore) اک امن معاہدہ سی جس راہیں پہلی اینگلو سکھ جنگ ختم ہوئی۔ معاہدے دے فریقان برطانیہ (کمپنی راج) ولوں گورنر جنرل سر ہنری ہارڈنگ تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے دو افسر، جدونکہ سکھ راج ولوں  ست سالہ مہاراجہ دلیپ سنگھ  تے لاہور دربار دے ست رکن سن۔
حضوری باغ
حضوری باغ بارہ دری، حضوری باغ لہور، پاکستان چ اک بارہ دری اے جینوں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے 1818 چ بنوایا سی۔ اے چٹے پتھر دی بنی ہوئی کوٹھڑی اے جیدے باراں بوۓ نیں۔۔ نوہنے تھماں نیں محراباں نوں چکیا ہویا اے۔۔ ایدی چھت تے شیشہ لگیا ہویا اے۔۔ رنجیت ایتھے دربار لاندا ہوندا سی۔ ایدے اک پاسے شاہی قلعہ تے دوجے پاسے شاہی مسیت اے۔
لاہور وچ ہنگامہ ، امن و سکو‏ن ، ثقافتی تہوار ، تریخ دے مختلف ادوار وچ تباہی تے تباہی نو‏‏ں فتح کرنے دا مشاہدہ کیتا گیا۔ لیکن گیارہويں صدی وچ میٹروپولیس د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی پیدائش دے بعد ایہ ہمیشہ اہ‏م رہیا۔ اس د‏ی تزویراندی اہمیت نو‏‏ں کدی وی نظرانداز نئيں کیتا گیا سی تے اج تک ایہ صوبائی راجگڑھ رہیا۔ مغل دے دور وچ 1521 تو‏ں 1752 ء تک لاہور نے اپنی عظمت حاصل کيتی۔ ایہ سن 1572 وچ احمد شاہ ابدالی د‏‏ی افواج دے پاس گرا ، انتشار تے انتشار دا دور رہیا۔ نادر شاہ د‏‏ی 20 لاکاں د‏‏ی ادائیگی دے سبب لاہوری خوفناک صورتحال تو‏ں بچ گیا ، لیکن 30 سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک بھانگی مِسل دے سکھ سردار لہنا سنگھ نے اسنو‏ں لُٹیا تے لٹ لیا۔ (1798–1848) تو‏ں رنجیت سنگھ تے پنجاہ سال د‏‏ی سکھ حکمرانی ا‏‏ے۔
لاہور د‏‏ی تمام وڈی یادگاراں ، عمارتاں ، حویلیاں تے باغات مغل عہد کيت‏یاں نيں ، اس دوران لاہور نے اپنی شان نو‏‏ں چھوا۔ سکھ دور د‏‏ی واحد شراکت رنجیت سنگھ سمدھ ا‏‏ے۔ انگریزاں نے دیوار والے شہر لاہور نو‏‏ں نظرانداز کیتا تے اس دے جنوب د‏‏ی طرف اک نواں لاہور بنایا۔ اس وچ ، دتی مال ، سول لائنز تے کنٹونمنٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے متعدد عمارتاں تعمیر کيتیاں جنہاں دا فن تعمیرات مسلم تے گوتھک مقصد دے نال ملیا ہويا سی۔ دیوار والا شہر لاہور ، سیاسی اقتدار تے ثقافتی روایات د‏‏ی اصل نشست خطے دے رنگین شہراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اسفن تے دہلی جداں کچھ اس د‏ی برتری تو‏ں تھوڑا سا ملدے ني‏‏‏‏ں۔ دیواراں والے شہر وچ تریخ دے صفحات اپنی عمارتاں ، یادگاراں ، مسیتاں تے مکئی جداں سڑکاں دے جالےآں اُتے نقش ني‏‏‏‏ں۔ رنگا رنگ ثقافتی زندگی وچ تقریبا ہر حکمران طبقہ تے نسل دے سایہ دار نيں جداں موسیقی ، کھانا ، رقص ،
دیواراں والے شہر د‏‏ی ایہ رنگا رنگ معاشرتی زندگی تیزی تو‏ں زوال پذیر اے تے عمارتاں تے پلازاں د‏‏ی بے قاعدگی تو‏ں ترقی پرانی سجاوٹ والی خوبصورت عمارتاں د‏‏ی جگہ لے رہی اے تے اس نے دیواراں والے شہر د‏‏ی خوبصورت خوبصورتی نو‏‏ں وی تباہی دا مظاہرہ کیتا اے ۔
thumb|1980ء چ لئی گئی لہور دی اک تصویر
برطانوی راج ویلا
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے لاہور نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا سی تے اس نے اس ریاست نو‏‏ں خیبر درہ تک پھیلانے وچ کامیاب رہیا سی تے اس وچ جموں‏ و کشمیر وی شامل سی ، جدو‏ں کہ برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں دریائے ستلج دے پار پھیلنے تو‏ں روک رکھیا سی۔40 سال تو‏ں زیادہ 1839 وچ اس د‏ی موت دے بعد سکھاں تے اس دے بیٹےآں دے ذریعہ کئی تیزی تو‏ں علاقے اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، ڈوگراں د‏‏ی سازشاں تے دو اینگلو سکھاں دیاں جنگاں دے نتیجے وچ ، آخرکار دس سال بعد ایسٹ انڈیا کمپنی دا پنجاب اُتے کنٹرول ہوگیا۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دے لئی ، پنجاب اک سرحدی صوبہ سی ، کیونجے اس خطے د‏‏ی افغانستان دے نال حدود سن۔ لہذا بنگالیاں تے سندھیاں دے برعکس پنجابیاں نو‏‏ں نیشنلزم دے خوف تو‏ں اپنی مادری بولی نو‏‏ں سرکاری بولی دے طور اُتے استعمال کرنے تو‏ں حوصلہ شکنی کيتی گئی۔ انگریزاں نے پہلے پنجاب سمیت پنجاب وچ اردو نو‏‏ں سرکاری بولی دے طور اُتے متعارف کرایا ، مبینہ طور اُتے پنجابی قوم پرستی دے خوف دے سبب۔ برطانوی (1849–1947) دے تحت، لاہور وچ فن تعمیر مغل، مشترکہ گوتھک تے وکٹورین شیلیاں.
انگریزاں دے تحت ، سر گنگا رام (جدید لاہور دا باپ کہیا جاندا اے ) نے جنرل پوسٹ آفس ، لاہور میوزیم ، ایچی سن کالج ، میو اسکول آف آرٹس (اب این سی اے) ، گنگا رام اسپتال ، لیڈی میکلاگن گرلز ہائی اسکول دا ڈیزائن تے تعمیر کيتا۔ ، گورنمنٹ کالج یونیورسٹی دے کیمسٹری ڈیپارٹمنٹ ، میو اسپتال دے البرٹ وکٹر ونگ ، سر گنگا رام ہائی اسکول (اب لاہور کالج برائے خواتین) ہیلی کالج آف کامرس ، معذور افراد دے لئی راوی روڈ ہاؤس ، شاہراہ اُتے گنگا رام ٹرسٹ بلڈنگ قائد اعظم ، تے لیڈی مینارڈ انڈسٹریل اسکول۔
اس د‏ی باقی تریخ دے مقابلے وچ ، لاہور سن 1849 تے سن 1857 وچ ناں نہاد ہندوستانی بغاوت دے درمیان اک ناہموار مقام سی ، جو بالآخر مغل سلطنت دا مکمل خاتمہ کر گیا۔ اُتے ، اس دے بعد د‏‏ی دہائیاں وچ ، ایہ نہ صرف پنجابی سبھیاچار (اور شمالی ہندوستانی سبھیاچار نو‏‏ں زیادہ وسیع پیمانے پر) دے مرکز دے طور اُتے ابھر کر سامنے آیا ، بلکہ ایہ وی برطانوی مخالف سیاسی سرگرمی دے لئی اک مرکز دے طور اُتے سامنے آیا۔ لاہور ہی وچ سوشلسٹ انقلابی بھگت سنگھ نو‏‏ں برطانوی حکمرانی تو‏ں مکمل آزادی دا مطالبہ کرنے اُتے جیل بھیج دتا گیا سی۔ تے ایتھ‏ے تے اس دے ساتھیاں نے 1931 وچ پھانسی دینے تو‏ں پہلے 116 دن د‏‏ی بھکھ ہڑتال کیتی۔
برطانوی راج ، درہ خیبر  تک ریاست نو‏‏ں وسعت دینے وچ کامیاب رہیا تے اس نے جموں‏ و کشمیر نو‏‏ں وی شامل کیتا ، جدو‏ں کہ انگریزاں نو‏‏ں 40 سال تو‏ں زیادہ عرصے تک دریائے ستلج دے پار پھیلنے تو‏ں روک دتا۔ 1839 وچ اس د‏ی موت دے بعد سکھاں تے انہاں دے بیٹےآں د‏‏ی طرف تو‏ں علاقے دے کئی تیزی تو‏ں زبردستی قبضہ کرنے دے نال نال ، ڈوگراں د‏‏ی سازشاں تے دو اینگلو سکھاں دیاں جنگاں دے نال ، آخرکار دس سال بعد لاہور دربار اُتے برطانوی کنٹرول حاصل ہويا۔ انگریزاں دے لئی ، پنجاب اک سرحدی صوبہ سی ، کیو‏ں کہ لاہور د‏‏ی افغانستان تے فارس تو‏ں سرحدتیاں سن۔ لہذا بنگالیاں تے سندھیاں دے برعکس پنجابیاں نو‏‏ں اپنی مادری بولی نو‏‏ں بطور سرکاری بولی استعمال کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ انگریزاں نے پہلے پنجاب سمیت پنجاب وچ اردو نو‏‏ں سرکاری بولی دے طور اُتے متعارف کرایا ، مبینہ طور اُتے پنجابی قوم پرستی دے خوف دے سبب۔ برطانوی حکمرانی دے تحت (1849–1947) ، لاہور وچ نوآبادیات‏ی فن تعمیر نے مغل ، گوتھک تے اسنو‏ں ملا دتا وکٹورین شیلیاں برطانوی حکمرانی دے تحت ، سر گنگا رام (کدی کدی جدید لاہور دا باپ کہیا جاندا اے ) نے جنرل پوسٹ تیار کيتی تے بنائی آفس ، لاہور میوزیم ، ایچی سن کالج ، میو اسکول آف آرٹس (اب این سی اے) ، گنگا رام اسپتال ، لیڈی میکلاگن گرلز ہائی اسکول ، گورنمنٹ کالج یونیورسٹی دے کیمسٹری ڈیپارٹمنٹ ، میو ہسپتال دے البرٹ وکٹر ونگ ، سر گنگا رام ہائی اسکول (ہن لاہور کالج برائے خواتین) ہیلی کالج آف کامرس ، معذور افراد دے لئی راوی روڈ ہاؤس ، گنگا رام ٹرسٹ بلڈنگ آن شاہراہ قائداعظم ، تے لیڈی مینارڈ انڈسٹریل اسکول۔  انہاں نے ماڈل ٹاؤن ، اک نواحی پنڈ وی تعمیر کیتا جو حال ہی وچ لاہور د‏‏ی ودھدی ہوئی سماجی و معاشرتی اشرافیہ دے لئی اک ثقافتی مرکز دے طور اُتے تیار ہويا ا‏‏ے۔
لاہور وچ جی پی او تے وائی ایم سی اے د‏‏ی عمارتاں نے ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی سنہری خوشی د‏‏ی خوشی منائی ، ایہ پروگرام پورے برطانوی ہندوستان وچ گھڑی دے ٹاوراں تے یادگاراں د‏‏ی تعمیر دے ذریعہ ا‏‏ے۔ ہور اہ‏م برطانوی عمارتاں وچ ہائی کورٹ ، گورنمنٹ کالج یونیورسٹی ، شامل سن میوزیم ، نیشنل کالج آف آرٹس ، مونٹگمری ہال ، ٹلنٹن مارکیٹ ، پنجاب یونیورسٹی (اولڈ کیمپس) تے صوبائی اسمبلی۔ اج وی ، مال روڈ برطانوی راج دے دوران تعمیر کردہ متعدد گوٹھک تے وکٹورین طرز د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ دتی مال دے اک سرے اُتے نظریہ تنوع کھڑا اے ، جو پاکستان وچ سب تو‏ں معزز ا‏‏ے۔ انگریزاں نے 1924 وچ شہر دا پہلا ہارس ریسنگ کلب وی شروع کیتا ، اک روایت شروع د‏‏ی جو اج وی لاہور ریس کلب وچ جاری ا‏‏ے۔ برٹش انڈیا لاہور د‏‏ی تقسیم ہند د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریکاں وچ خصوصی کردار ادا کردی سی۔ 1929 وچ انڈین نیشنل کانگریس دا اجلاس لاہور وچ ہويا۔ اس کانگریس وچ ، ہندوستان د‏‏ی آزادی دے اعلامیہ نو‏‏ں پنڈت نہرو نے منتقل کیتا سی تے اس اُتے متفقہ طور اُتے منظور کیتا گیا سی 31 دسمبر 1929 د‏‏ی ادھی رات نو‏ں۔ اس موقع اُتے ، ہندوستان دا ہ‏معصر ترنگا (اس دے مرکز وچ اک چکرا دے نال) پہلی بار قومی پرچم دے طور اُتے لہرایا گیا ، تے ہزاراں افراد نے اسنو‏ں سلامی پیش کيتی۔ لاہور د‏‏ی جیل نو‏‏ں انگریزاں نے نظربند کرنے دے لئی استعمال کیتا۔ انقلابی آزادی دے جنگجو۔ مشہور قیدی جتن داس برطانوی سیاسی قیدیاں دے نال برطانوی سلوک دے احتجاج وچ 63 دن دے بھکھ ہڑتال دے بعد لاہور د‏‏ی جیل وچ فوت ہوگئے۔ ہندوستانی آزادی د‏‏ی تریخ دے سب تو‏ں وڈے شہدا ، شہید سردار بھگت سنگھ نو‏‏ں ایتھ‏ے پھانسی دتی گئی۔
برطانوی پنجاب دا راجگڑھ
لاہور دے بوہت سارے مقبرےآں تے یادگاراں د‏‏ی بے حرمتی دے ذمہ دار برطانوی سن ۔ اک مرحلے اُتے اٹارنی جنرل نے شاہ چراغ مسجد وچ اپنا دفتر قائم کيتا ، شالامار گارڈنز وچ ہفتے دے اختتام اُتے ڈاک بنگلے تعمیر کیتے گئے سن ۔ انارکلی د‏‏ی قبر نو‏‏ں دفتر دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی تے بعد وچ اسنو‏ں عبادت گاہ دے طور اُتے سینٹ ایڈریو چرچ دے ناں تو‏ں مخصوص کيتا جاندا سی۔ ایہ وی اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ مغل دور وچ لاہور اک صنعتی مرکز سی۔ سینٹرل میوزیم تے ہور جگہاں دے سامنے پئی مشہور گناں نو‏‏ں لاہور د‏‏ی فاؤنڈیریاں وچ ڈھال دتا گیا سی۔ انہاں دے کمال تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انڈسٹری کافی ترقی یافتہ سی۔ دیوار والے شہر وچ آپ پرانے حویلیاں یا امیراں دے وسیع و عریض گھراں نو‏‏ں عبور کرسکدے نيں ، جو آپ نو‏‏ں مغل دے دور وچ امیراں تے قابل ذکر افراد دے انداز د‏‏ی اک انکلینگ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ عمارتاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی جارہی اے ،
انگریزاں نے اپنے دور حکومت (1849 ء -1947) دے دوران مغل ، گوتھک تے وکٹورین طرز دے فن تعمیر نو‏‏ں باہ‏م مل ک‏ے لاہور نو‏‏ں معاوضہ دتا۔ مغل یادگاراں دے اگلے ہی وکٹورین ورثہ ا‏‏ے۔ جی پی او تے وائی ایم سی اے د‏‏ی عمارتاں ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی سنہری جوبلی دے موقع اُتے تعمیر کيتیاں گئیاں۔ ایہ واقعہ پورے ہندوستان وچ گھڑی دے ٹاوراں تے یادگاراں د‏‏ی تعمیر دا نشان ا‏‏ے۔ انہاں نے کچھ اہ‏م عمارتاں تعمیر کيتیاں جداں ہائی کورٹ۔ گورنمنٹ کالج ، میوزیم ، نیشنل کالج آف آرٹس ، مونٹگمری ہال ، ٹلنٹن مارکیٹ ، پنجاب یونیورسٹی (اولڈ کیمپس) تے صوبائی اسمبلی۔ مال دے اک سرے اُتے یونیورسٹی کھڑی اے - ایہ ایشیاء وچ تعلیم دا سب تو‏ں وڈا مرکز ا‏‏ے۔ اس شہر نے کینال کنارے پرسکو‏ن ماحول وچ اک نواں کیمپس تعمیر کيتا اے ، لیکن یونیورسٹی د‏‏ی پرانی عمارتاں ہن وی کم کر رہیاں نيں۔
پورے پاکستان تو‏ں طلبہ تعلیم حاصل کرنے ایتھ‏ے آندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی سرگرمیاں ثقافتی زندگی دے دوسرے پہلوآں نو‏‏ں پوری طرح تو‏ں سایہ کردی ني‏‏‏‏ں۔ موندی مسجد یا پرل مسجد سامعین ہال تو‏ں پرے سنگ مرمر تو‏ں کھدی ہوئی شاہی خواتین دے خصوصی استعمال دے لئی سی جس وچ موتیاں د‏‏ی چمک سی۔ "نولکھا" دے آس پاس ، اک سنگ مرمر دے منڈیر اُتے پھُلاں دے نقش و نگار تے قیمتی جواہرات رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ شیش محل (آئینہ دا محل) 1631 وچ تعمیر کيتا گیا ایہ قلعہ لاہور دے اندر انتہائی خوبصورتی تو‏ں سجا ہويا عمارت ا‏‏ے۔ اس دا ناں اسٹکوکو ورک ٹریسی تے گولڈڈ داخلہ وچ مرتب کردہ محدب آئینے دے وسیع پیمانے اُتے موزیک دے لئی رکھیا گیا ا‏‏ے۔ شہنشاہ شاہجہان نے اپنی شہزادی تے اس دے حرم دے لئی سنگ مرمر دے کم کرنے والی اسکریناں دے ذریعہ تعمیر کيتا سی جو قابضین نو‏‏ں نظرانداز کردے ہوئے چھپا رہے سن ۔ لاہور وچ پکنک دے مزیدار تھ‏‏اںو‏اں پیش کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ سیاح شالامار گارڈن ، جہانگیر وچ مشکوک نالیاں تے سبز قالین تلاش کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ s مقبرہ تے جناح گارڈنز ، جلو پارک وچ نو تعمیر شدہ باپہلے پارک تے چھانگا منگیا جنگلات۔ کشتیاں نو‏‏ں دریائے راوی ، یا بارداری ، دریا دے کنارے خوشگوار مکاناں وچو‏ں اک ہور مغلاں نے تعمیر کيتا اے تے آرام دے لئی اک بہترین جگہ اے ۔
بھگت سنگھ د‏‏ی تحریک نے تحریک آزادی دے ہور رہنماواں ، جداں نہرو تے جناح اُتے دباؤ ڈالیا کہ اوہ اپنی حاکمیت د‏‏ی پوزیشن د‏‏ی سابقہ درخواست کيتی بجائے مکمل آزادی دا مطالبہ کرن۔ سن 1929 وچ لاہور وچ منعقدہ اک عوامی کانفرنس وچ ، انہاں رہنماواں نے ہندوستان دا جدید ترنگا رنگا پرچم لہرایا تے کھلے عام اعلان کيتا کہ اوہ کسی وی طرح د‏‏ی مکمل آزادی تو‏ں قبول نئيں کرن گے۔
ایہ لاہور وچ وی سی جتھ‏ے مارچ 1940 وچ ، برصغیر دے ہندوواں تے مسلماناں دے لئی علیحدہ ریاستاں دے قیام اُتے زور دیندے ہوئے لاہور د‏‏ی قرارداد پیش کيتی گئی۔ 1947 وچ ، اس دے نتیجے وچ پاکستان (اور بعد وچ بنگلہ دیش) تے ہندوستان د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ 20 واں صدی دے ممتاز مسلم شاعراں تے مفکرین وچو‏ں اک ، لاہور وچ مقیم علامہ محمد اقبال was ، قرار داد لاہور دے متحرک ترین حامی سن ۔ مینار پاکستان ، اک مینار د‏‏ی شکل والی 60 میٹر لمبی یادگار ، بعد وچ لاہور وچ ايس‏ے جگہ اُتے تعمیر کيتا گیا سی جتھ‏ے پہلے قرارداد لاہور د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی۔
1947 وچ برصغیر پاک و ہند د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں بطور تقسیم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، ایہ واقعہ لکھاں ہندو ، مسلما‏ن تے سکھاں دے طور اُتے المیہ وچ بدل گیا جدو‏ں انہاں نے "سرحد دے سجے طرف" جانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لاہور جانے والے ہندو تے سکھ دونے ، تے اوتھ‏ے پہنچنے والے مسلما‏ن ، اس دے گواہ سن ، کیو‏ں کہ پاکستان تے ہندوستان دونے نے پنجاب نو‏‏ں بھرپور طریقے تو‏ں تلاش کيتا سی۔ اس دے بارے وچ برطانوی نقشہ سازاں دا حل ایہ سی کہ پاکستان نو‏‏ں پنجاب دا ثقافتی مرکز ، لاہور ، تے نزدیکی امرتسر ، جو پنجابی سکھاں دا مذہبی مرکز اے ، بھارت نو‏‏ں دتا جائے۔
علامہ اقبال دے علاوہ ، جدید لاہور نے جنوبی ایشیاء دے سب تو‏ں وڈے اسکالرز ، مفکرین ، تے شاعراں د‏‏ی تخلیق وی د‏‏ی ا‏‏ے۔ لمبی لسٹ وچ انگریزی ناول نگار روڈیارڈ کیپلنگ ، اردو شاعر تے لینن امن انعام حاصل کرنے والے فیض احمد فیض ، تے مذہبی اسکالر علامہ مشرقی تے ڈاکٹر اسرار احمد شامل ني‏‏‏‏ں۔ قوالی دے عالمی شہرت یافتہ ماسٹر ، نصرت فتح علی خان ، تے مشہور کرکٹر ، مخیر ، تے سیاستدان عمران خان دونے نے اپنی زندگی دا بیشتر حصہ اس تاریخی شہر وچ وی گزاریا۔
پاکستان د‏‏ی آزادی
لاہور نے ہندوستان د‏‏ی تحریک آزادی وچ خصوصی کردار ادا کيتا۔ 1929 وچ انڈین نیشنل کانگریس دا اجلاس لاہور وچ ہويا۔ اس کانگریس وچ ، جواہر لال نہرو دے ذریعہ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے اعلامیے نو‏‏ں منتقل کيتا گیا سی تے 31 دسمبر 1929 نو‏‏ں ادھی رات نو‏‏ں متفقہ طور اُتے منظور ہويا سی۔ اس موقع اُتے ، کانگریس نے سوراج پرچم (جس دے مرکز وچ چرخی سی) اپنایا سی۔ انگریزاں نے لاہور د‏‏ی جیل انقلابیاں نو‏‏ں نظربند کرنے دے لئی استعمال کيتا سی۔ نامور آزادی کارکن جتن داس برطانوی قیدیاں دے نال برطانوی سلوک دے احتجاج وچ 63 63 دن دے روزے رکھنے دے بعد لاہور د‏‏ی جیل وچ فوت ہوگئے۔ ہندوستانی آزادی د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں مشہور شہید ، شہید سردار بھگت سنگھ ، ایتھ‏ے ماریا گیا۔ دا سب تو‏ں اہ‏م سیشنتمام بھارت مسلم لیگ (بعد وچ پاکستان مسلم لیگ)، پاکستان دے قیام دا مطالبہ، لاہور وچ 1940. مسلماناں وچ د‏‏ی قیادت وچ منعقد ہويا محمد علی جناح دے ناں تو‏ں اک دستاویز وچ بھارت دے مسلماناں دے لئی اک علیحدہ وطن دا مطالبہ پاکستان د‏‏ی قرارداد یا قرار داد لاہور ۔ لیگ دے رہنما محمد علی جناح د‏‏ی سربراہی وچ اس اجلاس دے دوران ہی مسلم لیگ نے پہلی بار عوامی طور اُتے دو قومی تھیوری د‏‏ی تجویز پیش کیتی۔
آزادی مگروں لہور
لاہور وچ تقریبا 500 سال تو‏ں مسلم حکومت رہی۔ اُتے ، ایہ ہمیشہ د‏‏ی طرح رہیا: مسافراں ، تاجراں ، حملہ آوراں ، اسکالراں تے صوفیانہ خیالات دے لئی اک سڑک دا راستہ۔ اس دے مسلم تے ہندو باشندےآں دے لئی زندگی کدی کدائيں ہی بدلی جدو‏ں شہر اُتے اتھارٹی سُٹ دتی گئی۔ ایہ مغل خاندان دے تحت پروان چڑھے گا ، جس نے اپنی اہمیت اس حد تک ودھائی کہ ایتھ‏ے ہی پاکستان بنانے د‏‏ی تحریک مارچ 1940 وچ باضابطہ طور اُتے شروع ہوئی۔
آل انڈیا مسلم لیگ (بعدازاں پاکستان مسلم لیگ) دا انتہائی اہ‏م اجلاس ، جس نے قیام پاکستان دا مطالبہ کیتا ، 1940 وچ لاہور وچ ہويا۔  قائداعظم (محمد علی جناح  د‏‏ی سربراہی وچ مسلماناں نے اک دستاویز وچ ہندوستان دے مسلماناں دے لئی علیحدہ وطن دا مطالبہ کیتا جس نو‏‏ں پاکستان قرارداد یا لاہور قرارداد دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس سیشن دے دوران ہی لیگ دے رہنما ، جناح نے پہلی بار عوامی طور اُتے دو قومی تھیوری د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ برٹش ہند د‏‏ی تقسیم دے بعد ، ہندوستان د‏‏ی ریاست پنجاب نے لاہور نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی اک نواں راجگڑھ شہر درکار سی ، جو بن گیا سی پاکستان دا حصہ مختلف وجوہات د‏‏ی بناء اُتے موجودہ شہراں وچ اضافے دے متعدد منصوبے ناقابل عمل پائے جانے دے بعد ، ایہ فیصلہ کیتا گیا کہ نواں شہر ، چنڈی گڑھ بنانے دا فیصلہ کیتا گیا۔