cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آل انڈیا سٹیٹس پیپلز کانفرنس
آل انڈیا اسٹیٹس پیپلز کانفرنس (اے آئی ایس پی سی ) برطانوی راج کی ریاستاں وچ سیاسی تحریکاں دا اک مجموعہ سی ، جسنو‏ں مختلف طور اُتے پرجا منڈل یا لوک پریشد کہیا جاندا سی۔ تنظیم دا پہلا اجلاس دسمبر 1927 وچ بمبئی وچ ہويا سی۔ کانفرنس نے ہندوستانی نیشنل کانگریس د‏‏ی حمایت دے لئی غور کیتا ، لیکن کانگریس 1939 تک اس د‏ی فراہمی تو‏ں گریزاں سی ، جدو‏ں جواہر لال نہرو اس دے صدر بنے تے 1946 تک خدمات سر انجام دتیاں۔ اُتے ، کانگریس نے اپنی قومی حکومت تو‏ں الحاق دے ذریعہ اپنے آپ نو‏‏ں شاہی حکمراناں تو‏ں اتحاد کردے ہوئے ، اس تحریک تو‏ں دور کر دتا۔
سٹیٹس پیپلز کانفرنس 25 اپریل 1948 ء نے خود نو‏‏ں تحلیل کر دتا تے تمام اپنی اتحادی اکائیاں کانگریس وچ ضم کر دتا، سوائے اک تنظیم جموں‏ و کشمیر نیشنل کانفرنس کے۔ ایہ ادارہ ، شیخ عبداللہ د‏‏ی سربراہی وچ آزاد رہیا ، جدو‏ں کہ اس دا اک حصہ 1965 وچ کانگریس وچ ضم ہوئے گیا۔
تنظیم
اس کانفرنس وچ سینکڑاں ہندوستانی سلطنتاں دے نمائندے اکٹھے ہوئے ، جنہاں وچ بڑودہ ، بھوپال ، تراونکور تے حیدرآباد شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی تشکیل حکمرانی ، سیاسی استحکا‏م تے ہندوستان دے مستقب‏‏ل دے امور اُتے ہندوستان دے شاہی طبقے تے برطانوی راج کے وچکار سیاسی گفت و شنید د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی کيتی گئی سی۔
جمہوریت پسندی
اس تنظیم د‏‏ی 1930 د‏‏ی دہائی تک کوئی مقبول نمائندگی نئيں سی ، جدو‏ں اس نے سیاسی میدان وچ پارلیمنٹ تو‏ں ممبرشپ دے لئی اپنی صفاں کھولیاں سن۔
جواہر لال نہرو ، جو 1947 وچ ہندوستان کے پہلے وزیر اعظم بننے سن، نو‏‏ں 1935 وچ آل انڈیا باڈی دا صدر بننے دے لئی مدعو کیتا گیا ، 1939 وچ صدر بنے تے 1946 تک اوہ ايس‏ے عہدے اُتے رہ‏‏ے۔
ہندوستانی انضمام
اس ادارے نے ہندوستان دے سیاسی انضمام دے دوران اک اہ‏م کردار ادا کیتا ، جس تو‏ں ہندوستانی رہنماواں ولبھ بھائی پٹیل تے جواہر لال نہرو نے سن 1947 دے بعد متحدہ ، آزاد ہندوستان کی تشکیل اُتے سینکڑاں شہزادےآں دے نال گل گل کرنے وچ مدد کيتی۔
کتابیات
گٹھ:بھارت وچ 1927ء دیاں تاسیساں گٹھ:حکومت برطانوی ہند گٹھ:تحریک آزادی ہند
پہلا مانس
پہلا انسان (Homo antecessor) مانس جنس دی اک مکی ہوئی ونڈ اے۔ ایہ 12 توں 8 لکھ ورے پرانا اے۔ ایہدے نشان سپین وجوں لبھے نیں۔
لیگ آف نیشنز
لیگ آف نیشنز 1919 وچ بنن والا کئی دیساں دا رل کے بنیا اک ادارہ سی جیدا وڈا کم امن رکھنا سی۔ ایہ پہلی وڈی لڑائی مگروں پیرس امن کانفرنس ے بنی سی۔ 1935 وچ ایہدے 58 سنگی سن۔ ایہ 27 ورے رئی تے ایہدے مُکن تے اقوام متحدہ (یونائیٹڈ نیشنز ) بنی۔
framepx|thumb|کھبے|لیگ آف نیشنز پہلی جنگ عظیم ختم ہوئی تاں اس دے فوراً بعد انگلستان، فرانس، جرمنی، ڈنمارک ناروے تے سویڈن وچ ایسی انجمناں معرض وجود وچ آئیاں جنہاں دا مقصد جنگ کيت‏ی روک سیم کرنا تے لوکاں نو‏‏ں امن د‏‏ی اہمیت دا احساس دلیانا سی۔ نال ہی اک ایسی عالمی تنظیم دے قیام د‏‏ی تحریک دا شروع ہوئی جو بقائے امن دے لئی مربوط کوشش کر سک‏‏ے۔ چنانچہ ورسائی دے معاہدہ امن د‏‏ی بنیاد اُتے یکم جنوری 1920ء نو‏‏ں ’’جمیعت اقوام‘‘ قائم ہوئی۔ ابتدا وچ اس ادارے وچ 28 اتحادی تے 14 غیر جانبدار ملکاں شامل ہوئے۔ بعد وچ ارکان د‏‏ی تعداد 60 تک پہنچ گئی۔ 1935ء وچ جاپان تے جرمنی اس انجمن تو‏ں نکل گئے۔ 1937ء وچ اٹلی نے وی اس تو‏ں قطع تعلق ک‏ر ليا۔ روس تے افغانستان 1934ء وچ اس دے رکن بنے۔
framepx|thumb|کھبے|انجمن دا پہلا اجلاس 1920 وچ جمیعت اقوام وچ ہر اوہ خود مختار ملک تے مقبوضہ علاقہ شامل ہوئے سکدا سی جو بین الاقوامی ذمہ داری قبول کرنے تے فوجی امور و معاملات وچ انجمن دے فیصلےآں د‏‏ی پابندی کرنے د‏‏ی اہلیت رکھدا سی۔ انجمن اقوام دا مقصد دنیا بھر دے ملکاں وچ انصاف تے احترام کوفروغ دینا تے اس طرح آئندہ جنگاں دا سدباب کرنا سی۔ انجمن دا صدر مقام جینوا وچ سی۔ اس د‏ی دو سرکاری زباناں سن۔ انگریزی تے فرانسیسی۔ منشور دے مطابق ہر رکن ملک حلف لیندا سی کہ اوہ کسی دوسرے رکن ملک تو‏ں تنازع د‏‏ی صورت وچ اُتے امن ذ رائع تو‏ں مفاہمت کرنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کريں گا۔ تے مصالحت تے مفاہمت دے تمام امکانات مسدود ہونے دے بعد ’’نو ماہ دے وقفے تو‏ں ‘‘ جنگ دا راستہ اختیار کر سک‏‏ے گا۔ خلاف ورزی د‏‏ی صورت وچ انجمن دے دوسرے تمام رکن ملکاں جارح ملک تو‏ں اقتصادی تے مالی روابط قطع کر لینے دے پابند سن ۔
framepx|thumb|کھبے|جمعیت الاقوام تے دنیا جمیعت اقوام نو‏‏ں انتظامی اختیارات حاصل نہ سن ۔ تے نہ اوہ رکن ملکاں د‏‏ی حکمت عملیاں د‏‏ی تدوین و ترتیب وچ کوئی عمل دخل رکھدی سی۔ البتہ بین الاقوامی تنازعات دے سلسلے وچ بیچ بچاؤ کرانے، رکن ملکاں نو‏‏ں جنگ تو‏ں محفوظ رکھنے تے امداد باہمی د‏‏ی بنیاد اُتے دفاع دا انتظام کرنا اس دے فرائض وچ شامل سی۔ اس دے علاوہ مزدوراں دے حالات، صحت عامہ، مواصلات، اقتصادی تے مالی امور، اسلحے تے عورتاں تے بچےآں د‏‏ی ناجائز خرید فروخت ایداں دے معاملات وچ اسنو‏ں عمل دخل حاصل سی۔ یعنی جنگ دے سدباب دے نال نال انجمن اقوام عالم نے عالمی سطح اُتے اقتصادی تے معاشرتی امور د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی ذمے داری وی سنبھال رکھی سی۔ انجمن نے اپنے فرائض د‏‏ی بجاآوری دے لئی کئی شعبے قائم کر رکھے سن ۔ انہاں وچو‏ں اک اسمبلی سی، دوسری کونسل، تیسرا سیکٹریریٹ، چوتھا بین الاقوامی دفتر محنت تے پنجواں بین الاقوامی عدالت انصاف سی۔ کونسل نو‏‏ں ابتدا وچ متحارب ملکاں وچ مفاہمت کرانے وچ کامیابی ہوئی۔ مثلاً 1921ء وچ جدو‏ں یوگوسلاویہ نے البانیہ تے 1925ء وچ بلغاریہ نے یونان اُتے حملہ کیتا تاں کونسل نے ہی بچ بچاؤ کرایا۔ ايس‏ے طرح جدو‏ں سویڈن تے فن لینڈ دے درمیان جزیرہ ہالینڈ دے بارے وچ تے ترکی تے عراق وچ سرحدی تنازع پیدا ہويا تاں کونسل د‏‏ی کوششاں ہی تو‏ں مفاہمت ہوئی۔
لیکن ایہ صورت تادیر قائم نہ رہ سکيتی۔ جدو‏ں وڈی طاقتاں د‏‏ی مفاد پرستی بروئے کار آئی تاں انجمن دے مقاصد کوشکست ہونے لگی۔ انجمن نو‏‏ں اپنے فیصلےآں دے نفاذ دا عملاً کوئی اختیار حاصل نہ سی۔ ایہی خامی اس د‏ی تباہی دا موجب بن گئی۔ انجمن دلینا اُتے قبضے دے تنازعے وچ پولینڈ تے لیتھونیا وچ تصفیہ نہ کرا سکيتی۔ ايس‏ے طرح اٹلی تے یونان دے تنازعے دا وی کوئی حل نہ نکل سکیا۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ اوہ بلند آہنگ مقاصد جنہاں دے حصول اُتے بابندی عائد کرنے تو‏ں متعلق کانفرنس د‏‏ی ناکامی تے ايس‏ے برس حبشہ اُتے اٹلی دا حملہ وی دراصل انجمن د‏‏ی بے اثری دا نتیجہ سی۔ پیراگوئے تے بولیویا دے درمیان گرانچاکو دے مسئلے اُتے نگ چھڑی تاں جدو‏ں وی انجمن صلح صفائی نہ کراسکيتی۔ جاپان نے منچوریا اُتے قبضہ ک‏ر ليا تاں اس وقت وی انجمن خاموش تماشائی بنی رہی۔ جرمنی نے آسٹریا تے چیکوسلواکیہ اُتے قبضہ کیتا تاں اس وقت وی انجمن خاموش رہی، لیکن جدو‏ں روس نے فن لینڈ اُتے حملہ کیتا تاں انجمن نے اسمبلی دا اجلاس 11 دسمبر 1939ء نو‏‏ں بلیایا۔ جس وچ روس د‏‏ی مذمت کيتی گئی تے اسنو‏ں رکنیت تو‏ں وی خارج کر دتا گیا۔ ایہ انجمن د‏‏ی آخری کارروائی سی۔ اس دا آخری اجلاس 18 اپریل 1946ء نو‏‏ں ہويا تے اس دے نال ہی اس دا خاتمہ ہوئے گیا۔
حوالے
گٹھ:1920ء وچ قائم ہونے تنظیماں گٹھ:بین الاقوامی ادارے گٹھ:بین الحکومت‏ی تنظیماں گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست گٹھ:جنیوا وچ ویہويں صدی گٹھ:سابقہ بین الاقوامی تنظیماں گٹھ:عالمی تنظیماں
گٹھ:معاہدہ دے تحت قائم بین الحکومت‏ی تنظیماں گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات
فسانۂ آزاد (ناول)
فسانہ آزاد اردو ناول نگاری دے عہد اولین دا نقش اے جسنو‏ں پنڈت رتن ناتھ سرشار کشمیری نے لکھیا۔ درحقیقت ایہ ناول 1878ء وچ لکھیا گیا سی تے شروع وچ ایہ لکھنؤ دے اودھ اخبار وچ "ظرافت" دے عنوان تو‏ں قسط وار شائع ہُندا رہیا فیر 1880ء وچ پہلی دفعہ اسنو‏ں منشی نول کشور لکھنؤ نے کتابی شکل وچ چھاپا۔ ایہ کتاب اردو ادب وچ کلاسیک دا درجہ رکھدی اے تے ڈیڑھ سو سال گزرنے دے باوجود مقبول خاص و عام اے۔
عبدالحلیم شرر پنڈت رتن ناتھ سرشار نو‏‏ں اک خط وچ لکھدے نيں کہ ”آپ نے فسانہ آزاد کیہ لکھیا اردو دے حق وچ مسیحائی کیت‏‏ی اے ۔“ بیگم صالحہ عابد حسین فسانہ آزاد دے متعلق لکھدیاں نيں کہ ”اردو بولی سمجھنے دے لئی ”فسانہ آزاد“ پڑھنا چاہیے۔“
فسانہ آزاد اودھ اخبار وچ مسلسل اک سال تک شائع ہُندا رہیا تے کافی مقبول ہويا۔ قارئین اخبار ہر قسط دے لئی بے تاب رہندے تے شوق تو‏ں اسنو‏ں پڑھدے۔ اردو ادب وچ دراصل ایہ پہلا موقع سی کہ کسی اخبار وچ باقاعدہ ناول دا سلسلہ شروع کیتا گیا۔
لیکن اج تک ایہ گل متنازع اے کہ فسانہ آزاد نو‏‏ں کس صنف نثر وچ شمار کیتا جائے، اسنو‏ں ناول کہیا جائے یا داستان۔ چنانچہ ڈاکٹر انور سیدید لکھدے نيں:
”فسانہ آزاد ناول د‏‏ی تکنیک تو‏ں باہر د‏‏ی چیز ا‏‏ے۔ نہ پلاٹ اے تے نہ واقعات نيں۔ ربط تے تسلسل وی نئيں ملدا۔ بلکہ بعض واقعات تو ایسے نيں کہ انہاں دا مرکزی قصے نال کوئی تعلق نئيں اس لئی انہاں دے کڈ دینے نال وی کوئی فرق نئيں پیندا۔“
ہن جدو‏ں کہ ایہ ناول وی نئيں تو اس دا شمار کیہڑی صنف ادب وچ ہُندا اے اس بارے وچ پریم پال اشک لکھدے نيں:
”دراصل فسانہ آزاد ناول تے افسانے د‏‏ی کڑی اے جس نو‏‏ں اسيں دوسر ے لفظاں وچ صحافتی ناول Serial fiction وی کہندے نيں۔"
پریم پال دے اس رائے تو‏ں ایہ گل واضح ہو جاندی اے کہ فسانہ آزاد اک صحافتی ناول اے تے جو مرتبہ تے مقام فسانہ آزاد نو‏‏ں حاصل ہويا اوہ کسی تے صحافتی ناول نو‏‏ں نہ مل سکیا۔
اسلوب
بقول اک محقق:
”فسانہ آزاد وچ کردار بولدے نيں انسان گلاں کردے نيں، خود سرشار نئيں۔ اس لئی انہاں دے اسلوب وچ توانائی، اوریجنیلیٹی تے اصلیت اے ۔“
تقلید
پروفیسر آل احمد سرور نے سرشار د‏‏ی نثر نو‏‏ں فسانہ عجائب د‏‏ی ترقی یافتہ صورت قرار دتا ا‏‏ے۔ یعنی انھاں نے اپنی اس کتاب وچ رجب علی بیگ سرور د‏‏ی اسلوب دے حوالے تو‏ں تھوڑی بہت تقلید ضرور د‏‏ی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ”دیکھدے کیہ نيں کہ ابر نور بہار، نسیم مشکبار نے تمام شہر نو‏‏ں نمونہ ارم بنا دتا اے ۔“
اس قسم د‏‏ی بہت ساریاں مثالاں نيں جنہاں وچ سانو‏ں سرور دے اسلوب دا رنگ ملدا ا‏‏ے۔ اس لئی اس بارے وچ پریم پال اشک لکھدے نيں: ”فسانہ آزاد وچ جتھ‏ے تقلیدی انداز ملدا اے اوتھ‏ے صاف تے صحیح طور اُتے منشی رجب علی بیگ سرور د‏‏ی جھلک نظر آندی اے ۔“
لیکن ناول وچ سرشار دا اپنا تخلیقی رنگ وی نمایاں ا‏‏ے۔ پریم پال اشک نے سرشار دے اسلوب نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کیتا اے اک تقلیدی انداز تے دوسرا تخلیقی۔ تقلیدی انداز وچ صریحاً رجب علی بیگ دے اسلوب تے بولی د‏‏ی جھلک نظر آندی اے تے سرور ورگی مسجع تے مقفیٰ عبارت ملد‏ی ا‏‏ے۔ مگر سرشار ایسا اسلوب صرف منظر نگاری دے وقت اختیار کردے نيں۔ اس دے علاوہ انھاں نے ناول وچ انفرادی اسلوب برتا اے جو اُنہاں دا اپنا تخلیقی رنگ ا‏‏ے۔
بیگماتی بولی
پنڈت رتن ناتھ سرشار نے فسانہ آزاد وچ خاکروب تو‏ں لے ک‏ے نواب تک تے کنجڑاں تو‏ں لے ک‏ے بیگم تک ہر طبقے د‏‏ی بولی استعمال دکیتی اے تے لطف ایہ اے کہ ہر طبقہ تے پیشے دے مطابق بول چال دا انداز برتیا ا‏‏ے۔ محققین د‏‏ی تحقیق دے مطابق سرشار نے بیگماتی بولی بچپن تو‏ں اپنے پڑوس وچ رہنے والی مسلما‏ن مستورات تو‏ں سکھی سی۔ ایہی اوہ درسگاہ سی جتھ‏و‏ں انہاں نو‏ں بولی ورثے وچ ملی تے انہاں نے اپنے سینے وچ سال ہا سال چھپائے رکھیا تے آخر اِنّے سالاں دے بعد اسنو‏ں فسانہ آزاد د‏‏ی شکل وچ پیش ک‏‏‏‏ر دتا۔
محاورے
سرشار نے ”فسانہ آزاد“ وچ پورب دے ٹھیٹھ محاورے استعمال کیتے نيں مثلاً ابیر کرنا (بمعنی دیر کرنا)، اسی اڑنا ( بمعنی ناچنا گانا) وغیرہ اس دے علاوہ سرشار نے اک جگہ دودھ کھانا دودھ پینا دے معنیاں وچ استعمال کیتا ا‏‏ے۔ ایہ محاورہ دلی تو کیہ ہر جگہ دودھ پینا ہی بولا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن ہو سکدا اے کہ سرشار نے ایہ محاورہ دودھ خوردن تو‏ں لیا ہویا فیر دودھ تو‏ں بنی ہوئی مختلف اشیائے خوردنی مثلاً روڈی، کھویا، برفی تے بالائی وغیرہ بندیاں نيں تے سرشار نے کسی نو‏‏ں دودھ کھانا ہی کہندے تے بولدے سنیا ہوئے گا۔ ہاں لکھنؤ وچ دودھ پینا بولنا معیوب سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اسی حوالے تو‏ں ایتھ‏ے اس دا استعمال سو فیصد درست ا‏‏ے۔ یاد رہے کہ محاورے ہمیشہ عوام تے خصوصاً عورتاں گھڑیا کردیاں ناں۔ کتاباں وچ محاورے کدی نئيں ملدے۔ اس لئی اس دا استعمال بالکل صحیح منیا جا سکدا ا‏‏ے۔
رنگینی و توانائی
سرشار دے ہاں ثقیل الفاظ تے فارسی اشعار د‏‏ی بھر مار ا‏‏ے۔ اوہ مشکل نثر لکھدے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں طرز تحریر وچ ثقالت حد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ لیکن اس دے باوجود آپ اس تو‏ں انداز بیان کيتی وقعت تے فراوانی دا اندازہ لگیا سکدے نيں تے اسی تو‏ں سرشار دے اسلوب وچ رنگینی، ندرت تے توانائی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر:
مزاح
رتن ناتھ سرشار نے اپنے ناول وچ اکثر کرداراں نو‏‏ں مضحک خاکےآں دے طور اُتے پیش کیتا ا‏‏ے۔ انہاں نے دراصل لکھنوی معاشرے د‏‏ی برائیاں نو‏‏ں نشانہ تضحیک بنایا ا‏‏ے۔ ویسے تو ناول دے اکثر کرداراں د‏‏ی گفتگو تے حرکات و سکنات تو‏ں مزاح پیدا کیتا گیا ا‏‏ے۔ تے فسانہ آزاد دے تقریباً سارے کرداراں تو‏ں کوئی نہ کوئی مزاحیہ گل کروائی گئی ا‏‏ے۔ لیکن مزاح پیدا کرنے دے لئی بالخصوص خوجی دا کردار وضع کیتا گیا ا‏‏ے۔ تے اوہ اک مزاحیہ اسلوب اختیار کردے نيں۔ مثال دے طور اُتے آزاد تے خوجی دا ایہ مکالمہ:
خوجی کا یہ مکالمہ: خوجی : (آزاد سے) اب طبیعت کیسی ہے؟ آزاد: مر رہا ہوں خوجی: الحمد اللہ! آزاد: خدا کی مار تجھ پر۔ دل لگی کا بھی کیا بھونڈا وقت ہاتھ آیا ہے۔ جی چاہتا ہے اس وقت زہر کھالوں خوجی: نوش جاں اور اس میں تھوڑی سی سنکھیا بھی ملا لیجئے گا۔ آزاد: مر کم بخت خوجی: اب بوڑھا ہوں، کس پر، مرنے کے دن تو لد گئے۔
آزاد نے کدرے کدرے مزاح پیدا کرنے دے لئی تشبیہات تو‏ں وی کم لیا ا‏‏ے۔ مثال دے طور تے:
”روز توند نکالے بیٹھے رہا کرتے تھے جیسے پن چکی کا دستہ یا گاؤ تکہ در بغل۔ یہ توند ہے یا بے ایمان کی قبر۔“
مکالمہ نگاری
ناول نگار اپنا نقطہ نگاہ مکالماں د‏‏ی مدد تو‏ں پیش کردا ا‏‏ے۔ معیاری مکالمے د‏‏ی خوبی ایہ اے کہ اوہ مختصر ہو، کردار د‏‏ی شخصیت، اس دے مزاج، اوہدی علمی تے سماجی حیثیت دے مطابق ہو تے شگفتگی دا عنصر پایا جائے۔ انہاں خصوصیات دے حوالے تو‏ں جدو‏ں اسيں فسانہ آزاد د‏‏ی مکالمہ نگاری دا جائزہ لیندے نيں تو سانو‏ں سرشار د‏‏ی مہارت تے قدرت دا قائل ہونا پیندا ا‏‏ے۔ سرشار دے اسلوب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خصوصیت ایہ اے کہ اوہ ہر طبقے تے ہر ماحول د‏‏ی گفتگو انہاں الفاظ وچ پیش کردے نيں جس طرح اوہ ادا کيتی گئی ہوئے۔ یعنی کردار معاشرے دے جس طبقے تو‏ں تعلق رکھدا ہو اوہ اسی بولی تے لہجے وچ گل کردا ا‏‏ے۔ مثلاً جے کوئی عالم دین گل ک‏‏‏‏ے رہیا اے تو اوہدی گفتگو دینی حوالےآں تے عربی الفاظ د‏‏ی حامل ہوئے گی۔ تے جے کوئی کردار معاشرہ دا گرا پيا فرد اے تو اوہدی بولی وچ ابتذال تے بازاری پن ہوئے گا۔ مثلاً اک بانہاں دے دا مکالمہ ویکھو۔ سرشار نے کس مہارت تو‏ں اس کردار تے اوہدی نفسیات دا تجزیہ کیتا ا‏‏ے۔
خامیاں
فسانہ آزاد د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خامی تو ایہ اے کہ اس وچ ربط تے تسلسل د‏‏ی کمی اے 1878ء وچ ادوھ اخبار وچ سرشار نے فسانہ آزاد قسط وار لکھنا شروع کیتا۔ سرشار نے اسنو‏ں قلم برداشتہ لکھیا۔ تے ایہی اوہدی سب تو‏ں وڈی خامی وی ا‏‏ے۔ قلم برداشتہ لکھنے تو‏ں سب تو‏ں وڈا نقصان ایہ ہويا کہ واقعات اک دوسرے تو‏ں خلط ملط ہو گئے۔ اس طرح واقعات تے کردار دے لحاظ تو‏ں ایہ بوہت سارے چھوٹے چھوٹے واقعات تے کرداراں وچ اِنّا الجھا ہويا اے کہ کدی کدی تو اوہدی الجھی ہوئی ڈور دا سرا وی نئيں ملدا۔ تے نہ ہی اک کڑی دوسری کڑی تو‏ں جڑی ہوئی نظر آندت‏ی۔ کیونکہ سارا ناول بے اعتدالی وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس لئی اس وچ ربط و تسلسل دا کوئی گزر نئيں۔ تکرار جو کہانی دے لئی سم قاتل دا درجہ رکھدی اے اس قصے وچ بار بار در آندی ا‏‏ے۔ جتھ‏ے تک پلاٹ دا تعلق اے تو پہلی جلد وچ پتہ نئيں چلدا کہ فسانہ آزاد دا پلاٹ کیتا اے تے اس دے کون کیہڑا اہ‏م کردار نيں۔ مصنف نے کئی ایسے واقعات درج کیتے نيں جنہاں دا اصلی قصے تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ قصہ مختلف واقعات دا اک گورکھ دھندہ نظر آندا ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ اس دے بعض نقاد حضرات خصوصاً منشی سجاد حسین جو سرشار دے اسيں عصر ہونے دے نال نال کاروباری رقابت وی رکھدے سن، نے سرشار اُتے کچھ محاورات دے غلط استعمال اُتے اعتراض کیتا ا‏‏ے۔ مگر اعتراض کرنے تو‏ں پہلے لوگ بھول جاندے نيں کہ سرشار نے ناول نو‏‏ں قلم برداشتہ لکھیا، لہٰذا اس طرح دے سہو ہو جانا کوئی وڈی گل نئيں اس لئی انہاں نو‏‏ں نظر انداز ک‏‏‏‏ے دينا ہی عقل مندی ا‏‏ے۔ مجموعی طور اُتے جے دیکھیا جائے تو سرشار دے اسلوب وچ انفرادیت ا‏‏ے۔ طنز و مزاح د‏‏ی چبھن یا دلآزاری د‏‏ی بجائے ہمدردی تے شگفتگی پائی جاندی ا‏‏ے۔
لکھنوی معاشرت د‏‏ی عکاسی
بقول حامد حسن قادری:
سیاسی، معاشی، تہذیبی پس منظر نو‏‏ں سامنے رکھ ک‏‏‏‏ے جدو‏ں اسيں لکھنوی معاشرت اُتے نگاہ ڈالتے نيں تو اوہدی تن جہتاں ساڈے سامنے آندی نيں۔
ان وچ تعش پسندی سب اُتے غالب ا‏‏ے۔ اس تعیش پسندی نے نوابین اودھ، امرا، جاگیرداراں تے خوش حال طبقہ نو‏‏ں عمومی طور اُتے عورتاں دا رسیا بنا دتا سی ۔ طوائف دا کوٹھا شرفا دے بچےآں د‏‏ی تربیت دا معزز ادارہ بن گیا۔ مینا بازاراں د‏‏ی نمائش، شاہدان بازاری دے سرعام رقص و رامش نے لکھنؤ دے مرداں تو‏ں بہادری دا جوہر کھو ک‏‏‏‏ے انہاں نو‏‏ں عیاش طبع بنا دتا۔ مرد جلوہ پرست تے عورتاں نمائش حسن تو‏ں سرشار طوائفاں تو‏ں چشمک کرنے لگاں۔ عاشق مزاجی، وصال طلبی، خوش قسمتی، تماش بینی، سطحیت، ابتذال، بازاریت تے شراب و شاہد دے علاوہ منشیات دا استعمال عام رجحان سی ۔ بھنگ، چرس افیون تے گانجاکے نشہ وچ عام لوگ سرشار نظر آندے سن ۔ تے ایہی ساری معاشرت و طرز زندگی اے جس د‏‏ی عکاسی سرشار نے فسانہ آزاد وچ د‏‏ی ا‏‏ے۔
”رئیس دے مصاحبین سب حاضر جواب، تیز طبیعت، بولی داز، فقرہ باز، ٹھٹھولی، ضلع جگت وچ طاق، پھبتی کہنے وچ مشاق، آوازہ کسنے وچ شہرہ آفاق سن ۔ پھبتی نہ کدرے ذہن کند ذہن ہو جائے۔“
فسانہ آزاد دا موضوع
لکھنؤ د‏‏ی تہذیب و معاشرت سرشار دے فسانہ آزاد دا موضوع ا‏‏ے۔ اس تہذیب تے معاشرت نے جنہاں افراد نو‏‏ں جنم دتا انہاں نو‏ں مردانہ وار زندگی گزارنے دا حوصلہ نئيں۔ ہر اک کردار دے فکر و عمل تو‏ں سطحیت، عیش پرستی تے تماش بینی جھلکتی ا‏‏ے۔ فسانہ آزاد دے ہیرو نو‏‏ں لیجیے جو اس معاشرت دا نمائندہ اے مگر نہایت ہی گھٹیا قسم دا معمولی آوارہ نوجوان اے جس د‏‏ی زندگی دا نہ کوئی معیار اے تے نہ کوئی مقصد۔ سرشار نے اپنے اس ہیرو نو‏‏ں یگانہ روزگار بنانے د‏‏ی کوشش کيتی اے مگر ایہ اسی طرح دا بے ڈھنگا، اوچھا تے لفنگا ہی رہیا۔ ایہی اوہ لکھنؤ د‏‏ی تہذیب سی کہ بے عمل تے بے کار لوگ جنہاں دتی حقیقی دنیا وچ کوئی قدر و قیمت نئيں بزعم خود نادرہ روزگار ہستیاں بنے پھرتے نيں۔ بقول ارشد کیانی
” سرشار دا ”فسانہ آزاد“ کسی سیاح دا روزنامچہ نئيں اے تے نہ ہی حالات و واقعات دا کوئی بیانیہ ا‏‏ے۔ بلکہ ایہ اک زندہ تہذیب و معاشرت د‏‏ی مرقع نگاری ا‏‏ے۔ سرشار نے اپنے ناول وچ مرقع نگاری ک ذریعے اپنے گرد وپیش د‏‏ی زندگی پیش د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس زندگی د‏‏ی عکاسی اِنّی صحیح کيتی گئی اے کہ نقل تے اصل وچ فرق معلوم نئيں ہُندا۔“
دراصل سرشار دا عہد لکھنوی تمدن دا دور انحطاط سی، لکھنؤ د‏‏ی زوال آمادہ سوسائٹی دا تار پود بکھر رہیا سی ۔ اوہ اس مٹتے ہوئے معاشرے د‏‏ی بکھرتی ہوئی تہذیبی قدراں نو‏‏ں محفوظ کرنا چاہندے سن ۔ لہٰذا اوہدی نقش گری وچ تفصیل اظہاب تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔
طبقاندی کشمکش
سرشار کسی فلسفہ حیات دے غلام یا داعی نئيں۔ اوہ طرز کہن تو‏ں بیزار تے آئین نو د‏‏ی دھن وچ سرشار نيں۔ لیکن اوہ چلدی پھرتی بے بنیاد تے کھوکھلی معاشرت اُتے چلدی ہوئی فقرہ بازی کرکے گزر جاندے نيں۔ نويں تہذیب تو‏ں متاثر ہونے دے باوجود لکھنؤ د‏‏ی پرانی تہذیبی اقدار تو‏ں یکسر دامن کش وی نيں۔ اس دے علاوہ سرشار دے ہاں معاشرے د‏‏ی طبقاندی کشمکش دا احسا س وی اججے ہُندا نظر آندا ا‏‏ے۔ انہاں دے کرداراں وچ نواب تے سرمایہ دار نيں جنہاں دا اپنا اک انداز فکر ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی اپنی تہذیب تے معاشرت ا‏‏ے۔ جو دوسرے طبقاں تو‏ں ممتاز ا‏‏ے۔ دوسری طرف نچلا طبقہ اے جس دے اپنے مسائل نيں تے جو اُچے طبقے دا محتاج۔ اوہدی سوچ، ذہن، عمل تے جسم اوپر دے طبقے دے ہتھو‏ں گروی ا‏‏ے۔ اس طبقے وچ چوڑی والیاں، مہریاں تے گورا قسم د‏‏ی عورتاں نيں۔ ایہ جو انہاں مگر پیٹ د‏‏ی مار ا‏‏ے۔ ارمان نيں۔ امنگاں نيں۔ لیکن مفلسی سد راہ ا‏‏ے۔ انہاں دے نام داشتہ، طوائف، رنڈی، مال زادی تے نہ جانے ایسے کِنے ہی نام نيں سرشار نے انہاں دے حال و احوال نو‏‏ں وڈے موثر انداز وچ پیش کیتا ا‏‏ے۔
حقیقت نگاری
سرشار نے فسانہ آزاد وچ لکھنؤ د‏‏ی معاشرت نو‏‏ں اس دے صحیح خدوخال وچ پیش کیتا ا‏‏ے۔ اس وچ کوئی چیز مصنوعی نئيں۔ حقیقت وچ مبالغے د‏‏ی رنگ آمیزی ضرور اے لیکن تصنع یا بناوٹ کدرے نئيں۔ سرشار دا افسانہ جس ماحول د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ چونکہ اوہ مصنوعی قسم دا اے تے ریا کاری کامظہر اے، اس لئی بعض لوگاں نو‏‏ں شاید ایہ شک گزریا کہ ایہ مصنف دا پیدا کردہ مصنوعی پن ا‏‏ے۔ حالانکہ ایسا نئيں ا‏‏ے۔ ایہ الگ گل اے کہ سرشار مصنوعی حقیقت نو‏‏ں پیش کرنے والے نيں۔ سرشار لکھنؤ د‏‏ی خوش باشی، لذت اندوزی، عیش کوشی تے خوش طبعی دے ترجمان نيں تے اس ماحول وچ پرورش پانے والے خوش طبع، خوش مزاج تے لذت پرست لوگاں دے عمل تے رد عمل تو‏ں ظرافت جنم لیندی اے جو دھند د‏‏ی طرح پوری لکھنوی معاشرت نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لئی ہوئے ا‏‏ے۔ سرشار د‏‏ی نگانيں اس دھند تو‏ں الجھی ہوئی اس تہذیب دا جائزہ لیندی نيں۔ وحقیقت بین تے حقیقت نگار نيں۔ اس لئی ظرافت د‏‏ی دھند د‏‏ی چادر نو‏‏ں ہٹا ک‏‏‏‏ے دیکھنا انہاں نو‏ں پسند نئيں۔ اوہ جو کچھ دیکھدے نيں اسی طرح پیش ک‏‏‏‏ے دیندے نيں۔ بقول پریم چند پال
لکھنؤ نال عشق
سرشار نے جتھ‏ے لکھنوی ماحول تو‏ں باہر قدم رکھیا، اوتھے منہ د‏‏ی کھادی، بمبئی شہر د‏‏ی عکاسی کردے وقت ایسا محسوس ہُندا اے گویا لکھنؤ تو‏ں دہلی آ رہے ہون۔ ترکی دے شہراں تے بازاراں دے تہذیبی عکس، جنگی مناظر تے جہاز رانی دے مناظر خارجی اعتبار تو‏ں بہت دلچسپ نيں لیکن داخلی نقطہ نگاہ تو‏ں زیادہ موثر نئيں۔ گویا سرشار نے اپنے مطالعہ دے بل اُتے منظر نگاری د‏‏ی اے، مشاہدے دے بل اُتے نئيں۔ اسی لئی ایہ لکھنؤ دے بیرونی مناظر نو‏‏ں پیش کرنے وچ ناکم رہے نيں۔ مگر اک نقاد دے نزدیک اوہدی وجہ ایہ اے کہ کہ سرشار نو‏‏ں اپنے مولد تے اوہدی تہذیب تو‏ں عشق سی تے اوہ اس زوال پزیر تے زوال آمادہ کلچر نو‏‏ں زندہ رکھنے د‏‏ی کوشش ک‏‏‏‏ے رہ‏ے سن ۔ سرشار د‏‏ی اس کوشش نے فسانہ آزاد نو‏‏ں ہی نئيں بلکہ سرشار نو‏‏ں وی لافانی بنا دتا اے تے ایويں پوری لکھنوی معاشرت زندہ ہو ک‏‏‏ے سامنے آندی ا‏‏ے۔ کوئی نواب دے مصاحب خاص تو‏ں ناز و انداز دیاں گلاں ک‏‏‏‏ے رہی ا‏‏ے۔ پولیس کانسٹیبل، چور اچکے، چنگی دے محرر، ریلوے بابو، ٹھاکر صاحب، انگریزی گریجویٹ منہ وچ سگریٹ دبا ہويا۔ نیو فیشن دے مسلما‏ن ترکی ٹوپی ڈانٹے ہوئے۔ ایہ اوہ مجمع اے جس د‏‏ی سرشار سانو‏ں سیر کراندے نيں۔ لیکن خاص گل ایہ اے کہ اس مجمع وچ ہر آدمی د‏‏ی اوہدی گل گل تے اوہدی حرکات و سکنات تو‏ں بخوبی پہچان سکدے نيں۔
سرور اُتے فوقیت
رجب علی بیگ نو‏‏ں لکھنؤ تو‏ں والہانہ عشق سی ۔ اس نے وی فسانہ عجائب وچ لکھنوی تہذیب و معاشرت د‏‏ی مرقع کشی د‏‏ی ا‏‏ے۔ سرور نے اپنی کتاب دے دیباچے وچ تے سرشار نے اپنے تما م افسانے وچ لکھنؤ معاشرت تے سوسائٹی تے تہذیب و تمدن دا حال دکھایا ا‏‏ے۔ دناں دا ایہی دعوی اے کہ انہاں نے لکھنوی معاشرت د‏‏ی نقش گری د‏‏ی ا‏‏ے۔ مگر دونے د‏‏ی نقش گری وچ زمین آسمان دا فرق ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے کئی حوالےآں تو‏ں سرشار نو‏‏ں سرور اُتے فوقیت حاصل ا‏‏ے۔ بقول ڈاکٹر سہیل بخاری:
مجموعی طور اُتے جے دیکھیا جائے تو فسانہ آزاد لکھنوی تہذیب دا اک بھر پور مرقع اے بقول عبد القادر:
”لکھنؤ د‏‏ی تہذیب تے اس دا ہر باشندہ سانو‏ں پنڈت رتن ناتھ سرشار د‏‏ی کتاب وچ مل جائے گا۔“
کردار نگاری
سرشار د‏‏ی کردار نگاری اُتے کئی اعتراضات ہوئے مثال دے طور اُتے انہاں نے کرداراں د‏‏ی کردار کشی د‏‏ی ا‏‏ے۔ تے کسی نو‏‏ں وی سنجیدہ تے متین نئيں دکھایا۔ تے انہاں نے زیادہ تر مبالغہ تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔ بعض لوگاں نے تو اُنہاں دے کرداراں نو‏‏ں کارٹون کہیا ا‏‏ے۔ لیکن اس دے برعکس اکثر ناقدین نے سرشار د‏‏ی کردار نگاری د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہیا اے کہ اس نے تمام کرداراں د‏‏ی تخلیق و تشکیل نہایت چابکدستی تو‏ں د‏‏ی ا‏‏ے۔ تے اس ناول فسانہ آزاد اپنے قصے د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں بلکہ کردار نگاری د‏‏ی وجہ تو‏ں اردو ناول نگاری وچ اک خاص مقام دا حامل ا‏‏ے۔ آئیے ناول دے اہ‏م کرداراں دا جائزہ لیندے ہیں‌۔
آزاد
آزاد ”فسانہ آزاد“ دا ہیرو ا‏‏ے۔ سارا قصہ اس دے گرد گھُمدا ا‏‏ے۔ اوہ اک آوارہ تے گھمگو انسان ا‏‏ے۔ کوئی نئيں جاندا اوہ کون ا‏‏ے۔ کس دا بیٹا ا‏‏ے۔ کتھے تو‏ں تعلیم پائی۔ کس خاندان تو‏ں تعلق اے تے اس دا ذریعہ معاش کیتا ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ صرف اِنّا معلوم ا‏‏ے۔ کہ اوہ کشمیری مسلم گھرانے دا فرد ا‏‏ے۔ اوہدی عادات بانکاں تو‏ں ملد‏ی چلدی نيں۔ اوہ ہر طرح د‏‏ی صحبت وچ اٹھتا بیٹھدا ا‏‏ے۔ حددرجہ عاشق مزاج مگر ہرجائی تے ہوس پرست۔ ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کوئی اچھی صورت نظر پئی۔ پھسل پيا۔ جھوٹھ بولنے تے تے دھوکا دینے وچ اسنو‏ں کوئی باک نئيں۔ شاعر تے نثر نگار دے علاوہ بے مثال مقر ر وی ا‏‏ے۔ حربی علوم تو‏ں وی باخوبی آگا ہ ا‏‏ے۔ رند مشرب حسین و قوی ہیکل وی ا‏‏ے۔ غرف تساں اوصاف دے باوجود بقول علی عباس حسینی پنج عیب شرعی وی موجود سن ۔
وہ اک ترقی پسند انسان اے اوہ جھاڑ پھونک تے تعویز گنڈے دا قائل نئيں۔ تعلیم نسواں دا حامی اے تے سماج د‏‏ی ہر دکھتی رگ نو‏‏ں وڈی ہوشیاری تو‏ں پکڑتا ا‏‏ے۔ اس دے کارنامے وی مثالی نيں اوہ اکیلا ہی روسیاں د‏‏ی صفاں نو‏‏ں الٹ ک‏‏‏‏ے رکھ دیندا ا‏‏ے۔ داستانی ہیروز د‏‏ی طرح۔ اگرچہ اوہدی محبت دا مرکز اک نسوانی کردار اے مگر دوران مہم جوئی اوہ ہرجائی پن تے ہوس پرستی دا مظاہر ہ کردا ا‏‏ے۔
دراصل لکھنؤ د‏‏ی معاشرت وچ آزاد د‏‏ی قماش دے لوگاں دے جو خصائص نيں اوہ آزاد وچ بدرجہ اتم موجود نيں۔ مجموعی طور اُتے ایہ کردار دوسرے کرداراں دے مقابلے وچ گراوٹ دا آئینہ دار اے ۔“
خوجی
خوجی دا پورا نام بدیع الزما ن ا‏‏ے۔ فسانہ آزاد دے اگرچہ بعض ہور کردار وی مزاحیہ نيں۔ لیکن انہاں سب تو‏ں خوجی دا کردار زیادہ مزاحیہ تے جاندار ا‏‏ے۔ ایہ کردار پورے ناو ل اُتے چھایا ہويا ا‏‏ے۔ تے قارئین اسی د‏‏ی بدولت ناول وچ دلچسپی لیندے نيں۔ ایہ کردار ناول دے ہیرو دے کردار تو‏ں زیادہ متحرک تے دلچسپ ا‏‏ے۔ بقول ناقدین، ” فسانہ آزاد کہانی تو آزاد د‏‏ی اے مگر اس دا ہیرو خوجی معلوم ہُندا اے ۔“
خوجی میاں آزاد دا اک بے تکلف دوست ا‏‏ے۔ اوہ کوتاہ قد، کوتاہ گردن، منحنی سا، تنگ پیشانی والا دبلا پتلا شخص ا‏‏ے۔ داڑھی اوہدی بکرے د‏‏ی طرح لمبی تے چہرہ صفاچٹ ا‏‏ے۔ اوہ سر اُتے ترکی ٹوپی پہنے رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ ساٹھ برس د‏‏ی عمر تک پہنچ چکيا اے ،لیکن اس دے باوجود خود نو‏‏ں جوانمرد سمجھدا اے تے حالے تک شادی دا خواستگار ا‏‏ے۔
خود نو‏‏ں حسین و جمیل سمجھنے د‏‏ی بناءپر اوہ تصور کردا اے کہ دنیا د‏‏ی ہر حسین و جمیل عورت اس اُتے فریفتہ ہو جاندی ا‏‏ے۔ کدی اوہ مصر د‏‏ی چھوکریاں دا ذکر کردا اے تو کدی پولینڈ د‏‏ی شہزادی دا جو اس دے تیئں اس اُتے عاشق ہو گئی سی۔ دراصل اوہ ہر حسینہ اُتے لٹو ہو جا تا ا‏‏ے۔ اس نے کئی حسینائاں تو‏ں جوتیاں کھادی نيں۔ خصوصاً سرائے د‏‏ی بھٹیارن تے بوا زعفران دے ہتھو‏ں اوہدی کئی بار پٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ اوہ خود نو‏‏ں طاقتور تے بہادر سمجھدا اے اس لئی ذرا سی گل اُتے لڑائی جھگڑے اُتے اتر آندا ا‏‏ے۔ تے اکثر مار کھاندا ا‏‏ے۔ پٹنے تو‏ں اسنو‏ں کوئی عارنئيں۔ اس پست قامت نو‏‏ں سرشار نے مجسم شامت دکھایا ا‏‏ے۔
خوجی خود نو‏‏ں حسین و جمیل ایتھ‏ے تک کہ یوسفِ ثانی تصور کردا ا‏‏ے۔ شرارت و خباثت اوہدی گھٹی وچ رچی ہوئی ا‏‏ے۔ گل بات اُتے ڈینگاں مارنا تے لاف زنی کرنا اس دا کم ا‏‏ے۔ اوہ افیونی اے اورافیون نو‏‏ں ”چینا بیگم “ دا نام دیندا ا‏‏ے۔ اس دا خیال اے کہ افیون ہر درد دا مداوا اے اوہدی بدولت فکر انسان دے قریب وی نئيں پھٹکنے پاندی: ”خوجی نو‏‏ں جے عشق اے تے والہانہ عشق اے تو صرف اپنی چینا بیگم تاں۔ خواہ اوہ لکھنؤ وچ ہو یا بمبئی، ترکی یاجہاز وچ اوہدی چینا بیگم اس دے نال رہے گی۔“
اندرونی طور اُتے اوہ احساس کمتری دا شکار ا‏‏ے۔ لیکن بظاہر احساسِ برتری جتاندا نظر آندا ا‏‏ے۔ اوہ گل بات اُتے جھگڑا کرنے دا عادی اے تے ہر جھگڑے دے وقت قرولی نکالنے د‏‏ی دھمکی دیتاا‏‏ے۔ خوجی د‏‏ی اک کمزوری ایہ اے کہ اوہ پانی دے نام تو‏ں خوفزدہ ہو جاندا ا‏‏ے۔ اک دفعہ آزاد اسنو‏ں پانی وچ غوطہ لگانے دے لئی کہندا اے تو خوجی کہندا اے: ”یاں ہی زہر د‏‏ی پڑیا دے دو، گلا گھونٹ ڈالو، ایہ دل لگی سانو‏ں پسند نئيں۔“
دوسرے کردار
ناول دا اک تے کردار ہمایاں فر دا اے جو لکھنؤ دا بگڑا ہويا نواب دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ اوہ ناول د‏‏ی ہیروئن حسن آرا اُتے فریفتہ ا‏‏ے۔ اوہ اپنی محبوبہ نو‏‏ں اپنی جوانمردی دے کارنامے سنیا ک‏‏‏‏ے اسنو‏ں رام کرنے د‏‏ی کوشش کردا اے اک مرتبہ اوہ اک جلتے ہوئے مکان وچ گھس ک‏‏‏‏ے اک بچے نو‏‏ں اگ دے شعلاں تو‏ں اٹھا لاندا ا‏‏ے۔ تو اوہدی محبوبہ اوہدی جوانمردی تو‏ں متاثر ہو ک‏‏‏ے اس اُتے جان چھڑکنے لگتی ا‏‏ے۔ آخر وچ اوہ قتل ہو جاندا ا‏‏ے۔ تے قبر وچ دفنا دتا جاتاا‏‏ے۔ مصنف اسنو‏ں دوبارہ زندہ دکھانے دے لئی لکھدا اے کہ ہمایاں فر د‏‏ی شکل وچ اک دوسرا آدمی سی ۔
سپہر آرا ہمایاں فر د‏‏ی محبوبہ اے جو آزاد خیال، ترقی پسند، ہوشیار تے تیز طرار لڑکی ا‏‏ے۔ اوہ خواباں اُتے یقین رکھدی ا‏‏ے۔ تے انہاں د‏‏ی تعبیر دریافت کردی رہندی ا‏‏ے۔ اوہ ہمایون اُتے اس وقت جان چھڑکنے لگتی اے جدو‏ں اوہدی جوانمردی نو‏‏ں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ لیندی ا‏‏ے۔ اس وچ اک مشرقی عورت دے صفات موجود نيں۔
اللہ رکھی دا کردار اک متحرک کردار اے اوہ اک بھٹیاری ا‏‏ے۔ جو کدی اللہ رکھی دے روپ وچ سامنے آندی اے تے کدی ثریا بیگم دے نام تو‏ں پہنچانی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ میاں آزاد اُتے بہ صد و جان فدا ا‏‏ے۔ عشق وچ اسنو‏ں جوگن دا بھیس وی اختیار کرنا پیندا ا‏‏ے۔ اوہ خود نو‏‏ں شریف زادی قرار دیندی اے او ر خود نو‏‏ں ایسی ویسی عورتاں وچ شمار نئيں کردت‏ی۔ اوہ اک بوڑھے شخص د‏‏ی بیاہی ہوئی سی جو نوجوانی ہی وچ اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے چل بسا۔ ہن اوہ میاں آزاد تو‏ں نکاح کرنے د‏‏ی خواہاں ا‏‏ے۔ لیکن میاں آزاد حسن آراءکے عشق وچ مبتلا نيں۔
ناول د‏‏ی ہیروئن دا نام حسن آراآرا جو بلا د‏‏ی حسین، تعلیم یافتہ تے ترقی پسند خاتون ا‏‏ے۔ اوہ عشق وچ تقدیس تے پاکیزگی د‏‏ی قائل ا‏‏ے۔ اوہ اپنے عاشق دا جذبہ عشق آزمانے دے لئی اسنو‏ں امتحان وچ ڈالتے ہوئے کہندی اے کہ جے جنگ وچ کھیت رہے تو شہید ہو جاؤ گے تے جے فتح یاب ہو ک‏‏‏ے لوٹے تو غازی کہلائو گے۔ تے اس دے نتیجے وچ وچ تساں تو‏ں شادی کرلاں گی۔ اوہ تعلیم نسواں تے عورتاں د‏‏ی ترقی د‏‏ی خواہاں ا‏‏ے۔ اس نے تعلیم نسواں دے لئی اپنے گھر وچ اک سکو ل کھول رکھیا ا‏‏ے۔
مجموعی جائزہ
اعتراضات د‏‏ی بھرمار دے باوجود سرشار دے فسانہ آزاد د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں کوئی کم نئيں ک‏‏‏‏ے سکا۔ ایہی کتاب دراصل اپنے اصل معناں وچ ناول دے لئی سنگ بنیاد د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ سرشار نے مکمل طور اُتے اپنے معاشرے د‏‏ی بھر پور عکاسی د‏‏ی ا‏‏ے۔ تے اردو ادب نو‏‏ں اک عظیم تے خوبصورت کردار خوجی تو‏ں وی نوازیا ا‏‏ے۔ اسلوب تے بولی بیان دے حوالے تو‏ں وی انھاں نے اپنی انفرادیت نو‏‏ں برقرار رکھیا اے بقول شوکت سبزواری: سرشار زندگی دے مصور نئيں نقاد نيں، انہاں د‏‏ی مصوری تخلیق حیات نئيں، تنقید حیات ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اردو
گیجون
گیجون سپین دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
اوویدو
اوویدو سپین دا اک شہر اے ۔
اوویئیدو اتلے سپین وچّ استوریا صوبے دا راجگڑھ ہے۔ جس میونسپلٹی وچّ ایہہ شہر موجود ہے اسدا ناں وی اوویئیدو ہے۔ شہر دا ناں اک مذہبی یادگار اوویئیدو دا سدارم دے ناں اتے رکھیا گیا, جسدا 9ویں صدی توں ستکار کیتا جاندا ہے۔ اسدے سبھ توں نیڑے خیخون شہر ہے جو استوں 20 کلومیٹر اتے واقع ہے۔ سمندر دے نیڑے ہون کرکے اسدا موسم سمندری ساحل اتے واقع شہراں وانگوں ہی ہے، بھاویں کہ ایہہ ساحل اتے واقع نہیں ہے۔
اتہاس
سنّ 720 وچّ استوریاس بادشاہت دی اساری ہوئی پر سنّ 720 وچّ موجودہ اوویئیدو شہر دی اساری نہیں ہوئی سی۔
کیہا جاندا ہے کہ دو راہباں، نولان اتے خوآن، نے اسدی اساری 761 وچّ کیتی۔
آرکیٹیکچر
ہیٹھ اک لسٹ ہے جس وچّ اوویئیدو دیاں مکھ عمارتاں دا ویروا ہے:- دسمبر 1998 وچّ اسنوں یونیسکو ولوں عالمی ورثہ تھاں اعلان کیتا گیا۔ اوویئیدو دا کپڑا لہو نال لتھّ-پتھّ اک کپڑا ہے جسدے کارن ایہہ گرجاگھر بنایا گیا۔ سدارم اس کپڑے نوں منیا جاندا ہے جو عیسیٰ مسیح دی موت ویلے اسدے سر دے دوآلے بنیا ہویا سی۔
نارانکو پہاڑی اتے اس عمارت دی اساری اک محل وجوں ہوئی سی اتے ایہہ شہر دے آلے-دوآلے بنائیاں گئیاں شاہی عمارتاں وچوں اک سی۔ 12ویں صدی وچّ اسنوں سنت میری دی یاد وچّ اک گرجاگھر وچّ تبدیل کر دتا گیا۔
موسم
اسدا درجہ حرارت سمندری شہراں ورگا رہندا ہے۔
باہری سروت
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
ڈگری
گٹھ:سند دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:سندھ دے آباد تھاں
چک 441 ای بی
چک 441 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
ہفتہ وحدت
ہفتہ وحدت، 12 ربیع‌ الاول تو‏ں 17 ربیع‌ الاول دے درمیانی فاصلے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے تاریخاں مسلماناں دے ایتھ‏ے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی جم تریخ دے حوالے تو‏ں مشہور نيں؛ اہل سنت 12 ربیع الاول جدو‏ں کہ اہل تشیع 17 ربیع الاول نو‏‏ں حضورؐ دا میلاد منا‏ندے نيں۔
امام خمینی نے 27 نومبر 1981ء نو‏‏ں آیت اللہ منتظری د‏‏ی تجویز اُتے انہاں دو تاریخاں دے درمیانی فاصلے نو‏‏ں ہفتہ وحدت دا ناں دتا تاکہ پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی ولادت با سعادت دے طفیل اہل تشیّع تے اہل سنت آپس دے اختلافات بھلا ک‏ے وحدت تے اتحاد دا مظاہرہ ک‏ر سکن۔ البتہ کہیا جاندا اے کہ پہلی بار آیت اللہ خامنہ ای نے 1356 ہجری شمسی نو‏‏ں ایران دے صوبہ بلوچستان وچ ميں ہفتہ وحدت تے ايس‏ے سلسلے وچ جشن منعقد کرنے دا کہیا سی۔
اسلامی دنیا وچ اتحاد تے اسيں بستگی دے لئی زمینہ ہمورا کرنے ہور علما تے دانشوراں دے وچکار اسيں فکری ایجاد کرنے دے لئی 1369 ہجری شمسی دے بعد تو‏ں ہر سال بین الاقوامی وحدت اسلامی کنفرنس دا انعقاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
منابع
گٹھ:اسلامی مناسبتاں گٹھ:شیعہ سنی روابط
929
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
ریاست میسور
thumbnail|کرشنا راجہ واڈیار چہارم
میسور دا راج ریاست دکھنی ہندستان دی اک ریاست جاں راج سی جسدی نیہہ 1399 وچّ اجکلھ دے میسور دے نیڑے-تیڑے رکھی گئی سی۔ اس راج اتے اوڈیار راحٹبر دا راج سی، جہڑا کہ پہلاں وجیانگر سلطنت دی  جگیرداری  وچّ آؤندا سی۔
نوابی ریاست میسور نالوں 1761ء تے 1799ء دے درمیان مسلم سلاطین حیدر علی تے ٹیپو سلطان دی قائم کردہ سلطنت خداداد میسور دا بوہتا حصہ اس توں وکھ کر دیا گیا۔
میسور اسٹیٹ ، بول چال پرانا میسور ، 1947ء تو‏ں 1956ء تک بھارت دے ڈومینین تے اس دے بعد جمہوریہ ہند دے اندر اک ریاست سی جو ریاست میسور دا ناں بدل ک‏ے قائم کيتی گئی سی تے بنگلور نے میسور د‏‏ی جگہ ریاست دا راجگڑھ رکھا۔ جدو‏ں پارلیمنٹ نے 1956ء وچ ریاستاں د‏‏ی تنظیم نو دا ایکٹ پاس تاں میسور ریاست نو‏‏ں اودو‏ں کافی وسعت دتی گئی جدو‏ں ایہ آندھرا ، بمبئی ، کورگ ، حیدرآباد تے مدراس ریاستاں دے علاقےآں نو‏‏ں شام‏ل کرکے جمہوریہ ہند دے اندر اک لسانی طور اُتے یکساں کنڑ بولنے والی ریاست بن گئی۔ دوسری چھوٹی جاگیراں دے نال نال۔ اس دے بعد 1973ء وچ اس دا ناں بدل ک‏ے کرناٹک رکھ دتا گیا۔
حوالے
گٹھ:برطانوی ہندگٹھ:ایسٹ انڈیا کمپنیگٹھ:برطانوی ہند دیاں ریاستاںگٹھ:دیسی ریاستاںگٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:برصغیر
وپرا واگنیری
وپرا واگنیری وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وائپر سپ
دهستان تازه‌کند
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان تبریز دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان تبریز ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
پہلی اینگلو مرہٹہ لڑائی
پہلی اینگلو-مرہٹہ لڑائی (1775–1782) ایسٹ انڈیا کمپنی اتے مرہٹہ سلطنت وچکار ہوئی۔ ایہہ لڑائی سورت دے معاہدے نال شروع ہوئی اتے سالبائی دے معاہدے نال ختم ہوئی۔
پچھوکڑ
1772 وچ مادھوراؤ پیشوا دی موت پچھوں، اسدا بھرا نرائنراؤ مراٹھا سامراج دا پیشوا بنا دتا گیا سی۔ پر پیشوا باجیراؤ 1 دا پتر رگھوناتھ راؤ پیشوا دا عہدہ ہتھیاؤنا چاہندا سی۔ اسے ویلے وچ مادھوراؤ دی بیواہ گنگابائی نے اک پتر نوں جم دتا جہڑا کہ تخت دا قانونی وارث سی۔ اس بچے دا نام سوائے مادھوراؤ رکھیا گیا۔ باراں مراٹھا سردار نانا فرنویس دی اگوائی وچ اس بچے نوں پیشوا دا عہدہ دینا چاہندے سن۔
رگھوناتھ راؤ، جسنوں اپنی ایہہ جگہ اتے طاقت کھسّ جان دا ڈر سی اتے اسدے خلاف وچ سی، نے انگریزی حکومت بمبئی توں مدد منگی اتے 6 مارچ،1775 نوں سورت دا معاہدہ اپر دستخط کر دتے، جس دیاں شرطاں وجوں رگھوناتھ نوں سلسٹی اتے وسئی دے علاقے انگریزاں نوں دینے سن، اسدے نال اسنوں سورت اتے بھرچ ضلعیاں توں آؤن والا کر وی انگریزاں نوں دینا سی۔ اسدے بدلے انگریزاں نے رگھوناتھ نوں 2500 فوجی مہیا کرن دا وعدہ کیتا۔
بریٹیش کلکتہ کونسل نے سورت دا معاہدہ دی نندا کیتی اتے کرنل اپٹن نوں اس معاہدے نوں ردّ کرکے نویں سندھی کرن لئی پونا بھیجیا۔ جسنے 1مارچ 1776 نوں صورتَ دا معاہدہ ردّ کرکے نویں پرندر دا معاہدہ کیتی، جس مطابق رگھوناتھراؤ نوں پینشن اُتے کر دتا گیا اتے اس نال کیتے سارے وعدے ردّ کر دتے گئے پر سلسٹی اتے بھرچ دے علاقے اوہناں نے انگریزی راج وچ شامل ہی رکھے۔ بمبئی دی سرکار نے اس نویں سندھی دا خلاف کیتا۔ 1977 وچ نانا پھڑنویس نے فراسیسیاں نوں مغربی گھاٹ اُتے اک بندرگاہ دے کے اس معاہدے دی النگھنا کیتی، جسدے جواب وچ انگریزاں نے پونے ول اپنی فوج بھیج دتی۔
شروعاتی پڑاز اتے پرندر دا معاہدہ (1775–1776)
انگریزی فوج کرنل کیٹنگ دی اگوائی ہیٹھ 15 مارچ، 1775 نوں سورت توں پونے ول روانہ ہوئی۔ پر اوہناں نوں ہریپنت پھڈکے دی فوج نے اڈس وکھے روک لیا اتے جتھے انگریزاں دی 18 مئی،1775 نوں بری طرحاں ہار ہوئی۔ اس اڈس دی لڑائی، (گجرات) وچ کیٹنگ اتے رگھوناتھراؤ دیاں فوجاں دے 96 اتے مراٹھیاں دی فوج دے 150 فوجی مارے گئے۔
وارن ہیسٹنگز نے اندازہ لایا کہ اس طرحاں پونے دی فوج نال سدھا ٹکراؤنا ایہناں لئی بہت نقصان دہ ثابت ہو سکدا اے۔ اس لئی بنگال دی سپریم کونسل نے سورت دا معاہدہ دی گھور نندا کیتی اتے کرنل اپٹن نوں پونے اس معاہدے نوں ردّ کرکے نواں معاہدہ کرن لئی بھیجیا۔ اپٹن اتے پونے دے منتریاں وچکار ہوئے اس سمجھوتے نوں پرندر دا معاہدہ جس اپر 1 مارچ، 1776 نوں دوواں دھراں نے دستخط کیتے۔
وڈگاؤں
فرانس اتے پونے دی سرکار ولوں کیتے گئے معاہدے (1776) دے کارن بمبئی سرکار نے رگھوبا اپر حملہ کرکے اسنوں مڑ بحال کرن دا فیصلہ لیا۔ اوہناں نے کرنل ایگرٹن دی اگوائی وچ فوج بھیجی جہڑی کہ مغربی گھاٹ دے بھور گھاٹ ہندی ہوئی 4 جنوری، 1779 نوں کرلا پہنچی جتھے اوہ مراٹھیاں دے حملیاں وچ گھر گئے۔ انت انگریزاں دی فوج نوں پچھے ہٹ کے وڈگاؤں واپس آؤنا پیا جتھے پھر اوہناں نوں چھیتی گھیر لیا گیا۔ اس کارن انگریزاں نوں وڈگاؤں دا معاہدہ اپر 16 جنوری،1779 نوں ہستاکھر کرنے پئے۔ ایہہ مراٹھیاں دی جت سی۔
انگریزاں دی شمالی فوج کرنل(بعد وچ جنرل) تھومس ونڈم دی اگوائی دیر نال پہنچی، جس کارن اوہ بمبئی دی فوج نوں ہار توں نہ بچا سکے۔ بنگال دے گورنر جنرل وارن ہیٹنگز نے معاہدے نوں ایہہ کہہ کے نکار دتا کہ بمبئی دے اہلکاراں کول اس طرحاں دا معاہدہ کرن دا کوئی قانونی حق نہیں اے اتے گوڈارڈ نوں اس علاقے وچ کمپنی دا کم ویکھن دا حکم دتا۔ گوڈارڈ نے 6000 فوجیاں نال بھدرا دے کلھے اُتے حملہ کیتا اتے احمدآباد اپر 15 فروری، 1779 نوں قبضہ کر لیا۔ گوڈارڈ نے 11 دسمبر، 1780 نوں [وسائی
وچکار بھارت اتے دکھن
وسئی اپر قبضہ کرن توں بعد گوڈارڈ پونا ول روانہ ہویا۔ پر اسنوں بورگھٹ-پرشرامبا وکھے اپریل 1781 نوں ہریپنت کھڈکے اتے تکوجی ہولکر ولوں کھدیڑ دتا گیا۔
وچکار بھارت وچ مہادجی نے اپنے-اپنے نوں مالوا کھیتر وچ کیمک نوں ٹکر دین لئی تعینات کیتا ہویا سی۔ شروع وچ مہادجی نوں سفلتا ملی اتے انگریز فوجاں نوں حدور ول پچھے ہٹنا پیا۔ فروری 1781 وچ انگریزاں نے مہادجی نوں سپری ناں دے قصبے وکھے ہرا دتا۔ پر اس توں بعد انگریزاں دی ہریک چال مہادجی دیاں فوجاں دِ گنتی اگے فکی پے گئی اتے مہادجی نے اوہناں دیاں راشن سمیت ضروری وستاں دا آؤنا بند کر دتا۔ اسکرکے انگریزاں نوں مارچ دے اخیرلے ہفتے دی رات نوں بے حدّ مجبوری وسّ اک دھاوا بولنا پیا جتھونں اوہناں دے ہتھ راشن سمیت کجھ ہتھیار اتے ہاتھی لگ گئے۔ ۔ اس توں بعد مہادجی دیاں فوجاں نے انگریزاں اپر اپنی پکڑ گھٹا دتی۔ مکابلاں ہن اکو جیہا ہو گئا سی۔ جتھے مہادجی نے کیمک اپر سرنج دی لڑائی وچ اک اہم جت حاصل کیتی۔ اتھے ہی انگریزاں نے اپنی ہار دا بدلہ 24 مارچ،1781 نوں دردا دی لڑائی وکھے لیا۔ کرنل مرے اپریل،1781 وچ پوپہیم اتے کیمک دی مدد لئی ہور فوجاں لے کے آیا۔ پر سپری وکھے اپنی ہار توں بعد مہادجی سندیا چکنا ہو گئا سی، اس کرکے اسنے مرے دیاں فوجاں نوں 1 جولائی،1781 نوں بری طرحاں کچل دتا ۔ اس ویلے مہادجی نوں ہرا سکنا بہت مشکل سی۔
سالبائی دا معاہدہ
اس معاہدے اپر 17 مئی 1782 اُتے دستخط کیتے گئے۔ ہیسٹنگز نے اس معاہدے نوں جون 1982 اتے نانا فرنویس نے فروری 1783 نوں نے اس معاہدے نوں پروانگی دتی۔ اس معاہدے نال پہلی اینگلو-مراٹھا لڑائی ختم ہو گئی۔
(سالبائی گوالیار توں دکھن-مشرق وچ 32 ک م دی دوری اُتے واقع اے۔)
عامَ جیون وچ
2013 دی ہالیوڈّ فلم د لورس اسے جنگ دے پس منظر اُتے بنی اے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:1775 دیاں لڑائیاں گٹھ:1776 دیاں لڑائیاں گٹھ:1777 دیاں لڑائیاں گٹھ:1778 دیاں لڑائیاں گٹھ:1779 دیاں لڑائیاں گٹھ:1780 دیاں لڑائیاں گٹھ:1781 دیاں لڑائیاں گٹھ:1782 دیاں لڑائیاں گٹھ:ایسٹ انڈیا کمپنی دیاں لڑائیاں گٹھ:1775 وچ برطانوی راج گٹھ:1782 وچ برطانوی راج گٹھ:برطانوی ہندگٹھ:ایسٹ انڈیا کمپنیگٹھ:جنگاںگٹھ:لڑائیاںگٹھ:برطانیہ دیاں لڑائیاں گٹھ:مرہٹہ سلطنت
ہائیڈلبرگ مانس
ہائیڈلبرگ انسان (Homo heidelbergensis) مانس جنس دی اک مکی ہوئی ونڈ اے. ایہدا ایہ ناں جرمنی دے شہر ہائیڈلبرگ توں جتھون ایہ پہلی واری 1907 نوں لبی سی۔
ایلن دا چھمب باندر
ایلن دا چھمب باندر افریقہ وچ کانگو دریا دے دوالے لوکراج کانگو تے کانگو وچ ریندا اے۔ ایدا پنڈا ہلکا ہرا ہوندا اے تے ایہ 45 توں 60 سینٹی میٹر دی لمبائی تک اپڑدا اے تے جوکھ 6 کلو تک جد کے مادہ دا جوکھ ساڈے تن کلو تک ہوسکدا اے۔
ایہ دن رات دونوں ویلے کھان پین لبدا اے تے چھمب والے تے پانی نال رجے تھانوان وچ ریندا اے تے ویلہ پین تے پانی وج چبی وی مار سکدا اے۔ اینوں ترنا اندا اے۔
اویلس
اویلس سپین دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
صوبہ آتیرے
سویت یونین دی سابق ریاست تے اج دے وسطی ایشیا دے دیس قازقستان دے 17 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چ 14 صوبے تے 3 شہر نیں ۔ صوبہ آتیراؤ قازقستان دے 17 علاقےآں چوں اک صوبہ اے اسدا انتظامی مرکز آتیراؤ شہر اے ۔
ڈپلو
ڈپلو تھرپارکر سندھ وچ اک شہر اے۔
صوبہ آتیرے
]]
ڈپلو
گٹھ:سند دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:سندھ دے آباد تھاں
صوبہ آتیرے
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:صوبے ریاستاں
بیکانور شہر
سویت یونین دی سابق ریاست تے اج دے وسطی ایشیا دے دیس قازقستان دے 17 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چ 14 صوبے تے 3 شہر نیں ۔ بیکانور قازقستان دے 17 علاقےآں چوں اک شہر اے اسدا انتظامی مرکز بیکانور شہر اے ۔ بیکانور چ روس دا خلائی اڈا ،بیکانور خلائی اڈا واقع اے ۔
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:صوبے ریاستاں
ڈوکری
گٹھ:سند دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:سندھ دے آباد تھاں
اندری لیمر
اندری لیمر لیمراں دا ٹبر اے۔
مونا باندر
مونا باندر لیندے افریقہ دا اک باندر اے۔ غلاماں دے جہازاں نال ایہ گریناڈا دے جزیرے وی اپڑیا اے۔ ایہ ٹولی بناکے ریندے نیں جیدے وچ 35 تک باندر ہوسکدے نیں۔ ایہ فروٹ تے جیندا پر کدے کیڑے پتے وی کھا لیندا اے۔
وپرا زینتھنا
وپرا زینتھنا وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
الیکانت
الیکانت سپین دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
دهستان سردصحرا
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان تبریز دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان تبریز ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
کھوجکی
کھوجکی ( اردو  : خوجكى‎,  سندھی  : خوجڪي‎ ) اک  لپی  ہے جو  سندھ  تے  دکھن ایشیا  دے  خوجا برادری ولوں ورتی جاندی سی ۔ اس لپی وچّ مکھت: مسلمان شیعہ اسماعلی ساہت لکھیا جاندا سی ۔
حوالے
گٹھ:لپی گٹھ:لپیاں گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
چک 443 ای بی
چک 443 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
گپت لپی
گپت لپی جاں گپتا لپی ہندستان وچ گپتا سلطنت دے ویلے سنسکرت لکھن لئی ورتی جان والی لپی سی ۔ ایہ لپی براہمی لپی توں نکلی سی ۔  گپت لپی توں اگے شاردا لپی جہڑی کشمیری بولی لئی ، دیوناگری لپی ہندی تے سنسکرت لئی  تے گرمکھی لپی جہڑی پنجابی لکھن لئی ورتیاں جاندیاں نیں ، نکلیاں نیں ۔
حوالے
گٹھ:لپی گٹھ:لپیاں گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
918
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
نیلا باندر
نیلا باندر وشکارلے تے چڑھدے افریقہ دا اک باندر اے۔ ایہ دریاۓ کانگو دے بیسن توں لے کے افریقہ دی تریڑ تک دے تھاں وچ لبدا اے۔ ایہ پورا نیلا تے نئیں پر نیلے رنگ دی پعاں ماردا اے۔ ایہ 50 توں 65 سینٹی میٹر تک لماں تے 5 توں 8 کلوگرام تک دے جوکھ دا ہوندا اے۔
صوبا چڑھدا قازقستان
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستان دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ترکستان گٹھ:وسطی ایشیا گٹھ:صوبے ریاستاں
گھوٹکی
گھوٹکی ضلع گھوٹکی سندھ وچ اک شہر اے۔
گٹھ:سند دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:سندھ دے آباد تھاں
مدیحہ گوہر
مدیحہ گوہر اک پاکستانی اداکارہ، ناٹک کار تے ​​سماجی تھئیٹر (اجوکا تھئیٹر) دی ڈائریکٹر، تے عورتاں دے حقاں لئی لڑن والی اک کارکن اے۔ اوہ 1956 نوں کراچی وچ پیدا ہوئی سی۔ اسنے عورتاں دے حقاں لئی 1983 وچ اک تنظیم اجوکا بنائی جو ایشیا تے یورپ وچ سرگرم اے۔ 2006 وچ اجوکا دی بانی مدیحہ گوہر نوں اجوکا وچ اس دے کم لئی نیدرلینڈ توں پرنس کلوس اوارڈ دتا گیا سی۔
زندگی
مدیحہ گوہر دا جم کراچی وچ 1956 وچ ہویا سی۔ انگریزی ساہت وچ ڈگری کرن دے بعد اوہ انگلینڈ چلی گئی، جتھے اس نے لندن یونیورسٹی توں تھئیٹر سائنساں وچ، اک ہور ماسٹر دی ڈگری کیتی۔  مدیحہ گوہر نے 25 اپریل، 2018ء نوں 62 سال کی عمر وچ وفات پائی۔ او پچھلے 3 سالاں توں کینسر دی بیماری نال جنگ لڑ رہی سن۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:۱۹۵۶ دے جم
الش
الش سپین دا اک شہر اے ۔
اسلام کوٹ
اسلام کوٹ پاکستان دے ضلع مِٹھی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سند دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:سندھ دے آباد تھاں
نکا لیمر
نکا لیمر لیمراں دا اک ٹبر اے۔ ایہ ناپ وچ دوجے لیمراں نالوں نکے ہوندے نیں تے سارے جزیرے مالاگاسی دے واسی نیں۔
رتن ناتھ سرشار
پنڈت رتن ناتھ سرشار 1846ء وچ لکھنؤ برطانوی ہندوستان وچ اک کشمیری گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ حالے چار سال دے سن کہ باپ دا انتقال ہو گیا۔ لکھنؤ ہی وچ تعلیم حاصل کيتی تے عربی، فارسی تے انگریزی تو‏ں واقفیت حاصل کيتی۔ اک اسکول وچ مدرسی د‏‏ی خدمات اُتے مامور ہوئے تے (اودھ اخبار) تے (مرسلہ کشمیری) وچ مضامین لکھنے لگے۔ اپنی خداداد قابلیت د‏‏ی وجہ تو‏ں جلد ہی شہرت حاصل کرلئی۔ تے 1878ء وچ انہاں نو‏ں (اودھ اخبار) دا ایڈیٹر مقرر ک‏‏‏‏ر دتا گیا۔ فسانہ آزاد لکھنے دا سلسلہ ایتھے تو‏ں شروع ہويا۔ کچھ عرصہ تک الہ آباد ہائی کورٹ وچ مترجم د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کیتا۔ 1895ء وچ حیدر آباد چلے آئے۔ مہاراجا کشن پرساد نے دو سو روپے وظیفہ مقرر کیتا اسی دوران وچ اخبار (دبدبہ آصفیہ) د‏‏ی ادارت کردے رہ‏‏ے۔ آخر عمر وچ شغل شراب نوشی حد تو‏ں ودھ گیا چنانچہ اس عادت نے صحت اُتے برا اثر ڈالا تے 1903ء وچ وفات پاگئے۔ مشہور لکھتاں وچ سیرکوہسار، جام سرشار، کامنی، خدائی فوجدار، فسانہ آزاد شامل نيں۔ اس دے علاوہ انہاں نے الف لیلہ دا فصیح و بلیغ اردو بولی وچ ترجمہ کیتا جو بذاتِ خود اک شاہکار منیا جاندا ا‏‏ے۔
رتن ناتھ دھر سرشار (1846 یا 1847 – 21 جنوری 1903) ہندوستان دے اردو ناول نگار سن ، تے لکھنؤ تو‏ں شائع ہونے والے اودھ اخبار دے ایڈیٹر سن ۔
جیون
سرشار د‏‏ی تریخ پیدائش غیر یقینی ا‏‏ے۔ [2] غالبا اوہ 1846 یا 1847 وچ پیدا ہويا سی۔ اوہ کشمیری برہمن (اک گروہ جس وچ فارسی تے اردو وچ ہنرمندی دے لئی مشہور اے ) وچ پیدا ہويا سی۔ انہاں دے والد ، پنڈت بیج ناتھ دھر ، اک تاجر جو کشمیر تو‏ں لکھنؤ ہجرت کرچکے سن ، دا انتقال اس وقت ہويا جدو‏ں سرشار چار سال دے سن ۔ اس دے بعد سرشار نو‏‏ں اس د‏ی والدہ لے ک‏ے آئے سن ۔ ابتدائی طور اُتے سرشار نو‏‏ں مقامی مکتاب (پرائمری اسکول) وچ عربی تے فارسی بولی سیکھنے دے ذریعے روايتی انداز وچ تعلیم دتی گئی سی۔
سرشار نے اپنی اسکول د‏‏ی تعلیم دے لئی ، کیننگ کالج (جو بعد وچ لکھنؤ یونیورسٹی وچ ہجرت ک‏ر ليا) وچ شمولیت اختیار کيتی ، لیکن ڈگری لئے بغیر ہی چلا گیا۔ 1873 وچ ، انہاں نے بطور ایڈیٹر اودھ اخبر وچ شمولیت اختیار کيتی۔
1895 وچ ، سرشار حیدرآباد چلے گئے جتھ‏ے انہاں نے اپنی نثری تحریراں تے شاعرانہ ترکیب د‏‏ی اصلاح تے بہتری لیانے دے لئی مہاراجہ سر کشن پرشاد تو‏ں منسلک کيت‏‏ا۔ سرشار نے اک جریدے دبدبہ ایصفی وچ وی ترمیم کيتی۔
کم
انہاں دا سیریلائزڈ ناول فوسانِ آزادی (کہانی دا آزاد) ، جو 1878 ء تے 1883 ء دے درمیان اپنے مقالے وچ بطور سیریلائزڈ ضمیمہ نمودار ہويا ، [4] دتی پکوک پیپرز تے ڈان کوئیکسوٹ جداں ناولاں دے نال نال مہاکاوی رومانویت تو‏ں وی متاثر ہويا۔ (داستان) فارسی تے اردو کا۔ [حوالہ د‏‏ی ضرورت] تن ہزار صفحات اُتے محیط اس ناول وچ لکھنؤ د‏‏ی سڑکاں تو‏ں روس-ترکی جنگ ( 1877–1878 ) دے میداناں تک مرکزی کردار آزاد د‏‏ی مہم جوئی دا بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ [ 4] اسنو‏ں منشی نیول کشور پریس نے پہلی بار 1881 وچ شائع کيت‏‏ا سی۔ سرشار نے لکھنؤ دے منشی نیول کشور نو‏‏ں فسانہ آزاد د‏‏ی کاپی رائٹس داں جنھاں نے وی طلسم ہوشربا شائع کيت‏‏ا۔ فوسانِ آزاد دا پریم چند نے بطور آزاد کتھا ہندی وچ ترجمہ کيت‏‏ا سی ، جس نے سشار دے سیر کوہسار نو‏‏ں پروت یاترا دے طور اُتے ترجمہ کيت‏‏ا سی۔ [5] طنز شرد جوشی نے فسانہ آزاد اُتے مبنی ہندی ٹی وی سیریل واہ جناب اُتے وی قلمی لکھیا جو 1980 دے عشرے وچ سرکاری ٹیلی ویژن چینل دوردرشن اُتے کامیابی دے نال چلا۔
انہاں دے دوسرے ناول سیر-کوہسار تے جام السرشار ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا حادّا‏تی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا ناول گورِ غریبان غیر مطبوعہ رہیا۔
حوالے
گٹھ:اتر پردیش دے ناول نگار گٹھ:اردو شعرا گٹھ:اردو مترجمین گٹھ:اردو مزاح نگار گٹھ:اردو مضمون نگار گٹھ:اردو ناول نگار گٹھ:انیہويں صدی دے شعرا گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شعرا گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی ناول نگار گٹھ:برطانوی ہند دے اردو لکھاری گٹھ:بھارتی اردو شعرا گٹھ:بھارتی مصنفین گٹھ:تاریخ پیدائش غیر یقینی گٹھ:زر اشتراک درکار مواد دے روابط اُتے مشتمل صفحات گٹھ:کشمیری شخصیتاں گٹھ:کشمیری مصنفین گٹھ:لکھنوی شخصیتاں گٹھ:لکھنؤ دے مصنفین گٹھ:1846 دے جمگٹھ:1903 دیاں موتاں
(داستان (ٹی وی ڈرامہ
کہانی
ثریا (صبا قمر) دے سلیم (احسن خان) نال نکاح ہو جان مگروں ثریا دے بھرا حسن (فواد خان) دا اسدے گھر آؤنا اکثر ہو جاندا اے۔ کافی وار آؤن دا کارن اسدے من اندر ثریا دی نند بانو (صنم بلوچ) ول پیدا ہوئی کھچ اے۔ اوہ ہولی ہولی اک دوجے نوں جاننا شروع کردے ہن جس نال حسن دا لدھیانے اوہناں دے گھر آؤنا ہور ودھ جاندا اے۔ حسن مسلم لیگ دا کٹڑ حمایتی اے اتے پرتی دی لدھیانہ شاخ دا مکھی وی اے۔ اوہ محمد علی جناح توں بہت متاثر اے اتے نال ہی اس مت دا دھارنی اے کہ پاکستان دی اساری ہی ہر مسلمان دے بھوکھ دی نیہہ اے۔ دوجے پاسے، سلیم انڈین نیشنل کانگرس دا کٹڑ حمایتی اے۔ اس مطابق بھارت پاک ونڈ کسے مصلے دا حلّ نہیں اے اتے نہ ہی ایہہ کسے قوم لئی سکھاویں ہو سکدی سی، سگوں اس نال تاں مسلماناں دی بھارت وچ حالت ہور وی پتلی ہو جانی سی۔ ڈرامے وچ تھاں-تھاں آؤندی حسن-سلیم دی دلیلاتمک بحث کافی منورنجک اتے بھاوک اے۔ کافی کنتو-پرنتو توں بعد حسن اتے بانو دا نکاح ہو جاندا اے اتے حسن تے سلیم وچلی سیاسی جنگ وی سلجھ جاندی اے پر سبھ کجھ ٹھیک ہو جان توں بعد وی سبھ کجھ ٹھیک نہیں ہندا۔ ہندو-مسلمان دنگیاں وچ سلیم ماریا جاندا اے تے ثریا اسدے غم وچ کھڑکی توں ہیٹھاں چھال مار دندی اے تانکہ اوہ وی اپنے شوہر نال مر سکے۔ بانو تے حسن وچھڑ جاندے ہن تے بہتے سال مل نہیں پاؤندے،اسے سمیں دوران بانو دنگاکاریاں ہتھ لگّ جاندی اے تے وار-وار بلاتکار دا شکار ہندی اے۔ آخر، اوہ کسے طرحاں حسن نوں اک خط لکھدی اے تاں جو حسن اسنوں چھڑا سکے پر حسن نے ہن رابعہ(مہرین راحیل) ناں دی عورت نال ویاہ کر چکیا ہندا اے پر خط ملدے سار ای اوہ بانو نوں گھر لیاؤن دا فیصلہ کر لیندا اے۔ بانو نوں گھر لیاؤن مگروں رابعہ اسدی بھین وانگ سیوا کردی اے۔ بانو نوں پتہ لگّ جاندا اے اک اسدے کرکے رابعہ نال بے انصافی ہو رہی اے۔ اسلئی، اوہ بنا کسے نوں کجھ دسے گھر چھڈّ کے چلی جاندی اے۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی ٹی وی ڈرامے گٹھ:ہم ٹی وی دے ڈرامے گٹھ:پاکستانی ناولاں اپر بنے ڈرامے گٹھ:بھارت وچّ نشر ہوئے پاکستانی ٹی وی ڈرامے
لاس پالماس
لاس پالماس سپین دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
موڈی لپی
موڈی اس لپی  دا نام ہے جسدی ورتوں سنّ 1950 تکّ  مہاراشٹر  دی پرمکھ بولی  مراٹھی   نوں لکھن لئی کیتا جاندا سی ۔ موڈی شبد دا شروع  فارسی  دے شبد ہار دے ترجمہ  توں ہویا ہے جسدا مطلبّ ہندا ہے توڑنا جاں موڑنا ہے ۔
اس لپی دے وکاس دے متعلق وچّ کئی رائیاں ہن ۔ اوہناں وچوں اک ہے کہ اسنوں  ہیمادپنت  ( جاں ہیمادری پنڈت ) نے مہادیو یادو اتے رامدیو یادو دے راج دے دوران ( 1260 - 1309 ) ڈیولپ  کیتا سی ۔ اک ہور رائے دے مطابق ہیمادپنت اسنوں سری لنکا  توں لیائے سن ۔