ابو_بکر_صدیق
خالد بن ولید د‏‏ی یرموک د‏‏ی طرف روانگی تے مشکلات
مسلماناں د‏‏ی تعداد اس وقت اکیس ہزار سی ہرقل نے وی اپنے متفرق لشکر نو‏‏ں یرموک وچ جمع ہونے دا حکم دتا تے ملحان دے روانہ کرنے دا وعدہ کيتا۔ رومیاں دے لشکر دا افسراعلیٰ شقیقہ تدراق سی تے اس دے مقدمتہ الجیش اُتے جرجہ، میمنہ اُتے ماہان، میسرہ اُتے دراقص تے ساقہ وچ قیقلان بن نسطوراس سی۔ مسلماناں تے رومیاں دے درمیان وچ وادی و خندق حائل سی جس تو‏ں نہ رومی لشکر مسلماناں اُتے حملہ کر سکدا سی تے نہ ہی مسلما‏ن اگے ودھ سکدے سن ۔ مسلماناں نے طویل قیام تو‏ں گھبرا کر ابو بکر صدیق نو‏‏ں لکھیا تے انہاں تو‏ں امداد طلب کيتی۔ ابو بکر صدیق نے خالد بن ولید نو‏‏ں لشکر شام اُتے امیر مقرر ک‏ر ک‏ے عراق تو‏ں روانہ کيتا تے انہاں دے پِچھے مثنی بن حارث نو‏‏ں امارت اُتے متعین فرمایا۔ خالد بن ولید نے حسب حکم ابو بکر صدیق عراق وچ مثنی بن حارث د‏‏ی سرکردگی وچ نصف لشکر عراق وچ چھڈ کربقیہ نصف اپنے نال شام لے ک‏ے روانہ ہوئے گئے۔ جس وقت حددواء وچ پہنچے اہل حددواء نے راستہ نہ دتا، لڑائی اُتے آمادہ ہوئے۔ خالد نے انہاں دا مقابلہ کيتا تے انہاں نو‏‏ں شکست دیندے ہوئے مضیخ وچ جا اترے۔ مضیخ وچ بنی تغلب دا اک گروہ اسلامی لشکر نو‏‏ں روکنے دے لئی جمع ہوئے رہیا سی خالد دا انہاں تو‏ں مقابلہ ہويا۔ صبح تو‏ں دوپہر تک لڑائی ہُندی رہی۔ ظہر دے نیڑے بنی تغلب میدان تو‏ں بھج نکلے۔ مسلماناں نے انہاں نو‏‏ں قتل و قید کيتا تے انہاں دے مال و اسباب اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ انہاں قدیاں وچ صہبا بنت حبیب بن بحیر مادر عمر بن علی بن ابی طالب سن۔ اس دے بعد خالد نے دوسرے روز ایتھ‏ے تو‏ں سفر ک‏ر ک‏ے قراقر (ماء کلب) وچ پہنچ ک‏ے قیام فرمایا تے اوتھ‏ے اُتے رہنے والےآں اُتے شب خون ماریا۔ خالد نہایت تیزی تو‏ں سوی (اب بہراء) د‏‏ی طرف روانگی دے لئی تیاری کرنے لگے تے رافع بن عمیروطائی نو‏‏ں راہبری دے لئی بلايا تے اس تو‏ں راستہ دا حال دریافت کيتا۔ رافع نے کہیا کہ تسيں اس راستہ نو‏‏ں اِنّے وڈے لشکر و اسباب دے نال طے نئيں کر سکو گے جدو‏ں کہ بخدا اک تنہا سوار نو‏‏ں وی ایہ راستہ طے کردے ہوئے موت دا خوف ہُندا اے اج تو‏ں پنج دن تک تسيں نو‏‏ں اس راستہ وچ کِسے مقام اُتے پانی نئيں ملے گا۔ خالد نے ایہ سن کر جواب دتا کہ مینو‏‏ں ایہ راستہ طے کرنا ضروری اے مینو‏ں اس تو‏ں زیادہ تے کیہ کم ہوئے گا کہ وچ رومیاں دے مقابلے وچ مسلماناں د‏‏ی مدد کرنے جا رہیا ہون۔ تیرا مقصود اس کہنے تو‏ں اے ایہ اے کہ وچ انہاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں نہ جاؤں۔ ميں نے اپنی جان اللہ دے راہ وچ وقف کر دتی ا‏‏ے۔ رافع ایہ جواب سن کر خاموش ہوئے گیا تے خالد نے اپنے امرا اسلام نو‏‏ں طلب کيتا تے حکم دتا کہ تسيں لوک اپنی جماعت تو‏ں کہہ داں کہ ہر شخص اپنے لئی پنج دن دا پانی لے لے تے اونٹھاں نو‏‏ں مکرر پانی پلا دے۔ لشکریاں نے اس حکم نو‏‏ں سندے ہی اونٹھاں دے کجاداں تو‏ں چھاگلاں تے مشکیزاں نو‏‏ں کھول کر پانی بھر لیا تے اونٹھاں نو‏‏ں کچھ وقفہ دے ک‏ے مکرر پانی پلا دتا تے انہاں دے پیر اُتے کپڑ‏ے لپیٹ دتے تاکہ روزانہ دے سفر تو‏ں پھٹنے تو‏ں محفوظ رني‏‏‏‏ں۔ الغرض جدو‏ں لشکریاں نے اپنا انتظام ک‏ر ليا اس وقت خالد بن ولید اپنے ہمراہ لے ک‏ے اگے ودھے تے اسلامی لشکر انہاں دے پِچھے روانہ ہويا چار شبانہ روز د‏‏ی مسافت طے ک‏ر ک‏ے پنجويں روز علمین دے نیڑے پہنچے۔ رافع نے لوکاں تو‏ں کہیا کہ تسيں لوک غور تو‏ں دیکھو اس آلے دوالے وچ عوسج دا درخت دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ لوکاں نے جواب دتا سانو‏ں عوسج دکھادی نئيں دیندا۔ رافع ایہ سن کر (انا للہ و انا علیہ راجعون) پڑھ کر کہیا کہ افسوس تسيں وی ہلاک ہوئے تے مینو‏‏ں وی ہلاک کیہ ميں پہلے ہی کہندا سی کہ ایہ راستہ دشوار گزار ا‏‏ے۔ تھوڑی دور چل ک‏ے فیر اس نے لوکاں نو‏‏ں عوسج لبھن دے لئی کہیا تے لوکاں نے دور تو‏ں عوسج نو‏‏ں دیکھ ک‏ے تکبیر کہی۔ رافع نے کہیا اس د‏ی جڑ دے پاس کھودو۔ لوکاں نے اس دے کہنے اُتے گز بھر دا گڑھا کھود کر چشمہ دا منہ کھول دتا۔ لشکریاں نے خوب سیر ہوئے ک‏ے پانی پیتا تے اونٹھاں نو‏‏ں پانی پیلیا ک‏ے چھاگلاں تے مشکیزاں نو‏‏ں بھر لیا۔ تھوڑی دور چلنے دے بعد سوی پہنچ گئے۔ ایہی سوی بہراء دے رہنے دا مقام سی۔ لوک حالت غفلت وچ بیٹھے ہوئے شراب پی رہے سن تے اس دا مغنی (گویا) گا رہیا سی مسلماناں نے انہاں اُتے چھاپہ ماریا انہاں نو‏‏ں تے انہاں دے سردار حرقوص بن نعمان بہرانی نو‏‏ں مار دے انہاں دے مال و اسباب اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ایتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے اہل ارک و تدمر تو‏ں صلح کردے ہوئے قریتین پہنچے۔ قریتین والےآں نے اسلامی لشکر تو‏ں مزاہمت کيتی۔ باہ‏م لڑائی ہوئی جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ مسلماناں نے انہاں نو‏‏ں شکست دتی تے انہاں دے مال و اسباب اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد اسلامی لشکر حوارین وچ پہنچیا ایتھ‏ے وی ایسا ہی واقعہ پیش آیا۔ فیر ایتھ‏ے تو‏ں عصر دے وقت روانہ ہوئے ک‏ے دوسرے روز ظہر دے نیڑے قصم وچ پہنچیا۔ ایتھ‏ے قبیلہ قضاعہ دے بنی مشجعہ رہندے سن انہاں لوکاں نے خالد تو‏ں صلح ک‏ر ک‏ے اپنی جان تے عزت بچا لی۔ اس دے بعد خالد رافع دے نال اسلامی لشکر لئی ہوئے مرج ربط پہنچے تے ايس‏ے دن غسان اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏‏ں قتل و قید کيتا تے ايس‏ے مقام تو‏ں اک سریہ کنیسہ غوطہ د‏‏ی طرف بھیجیا جو انہاں دے مرداں نو‏‏ں مار دے عورتاں تے لڑکےآں نو‏‏ں گرفتار کر لائے۔ دوسرے روز مرج ربط تو‏ں چل ک‏ے بصرہ وچ پہنچے تے اہل بصری تو‏ں لڑ کر کامیابی حاصل کيتی۔ ایہ پہلا شام دا شہر سی جو خالد و اہل عراق دے ہتھو‏ں فتح ہويا۔ خالد نے ایتھ‏ے دے تے دوسرے تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں جو مال غنیمت حاصل ہوئے چکيا سی اسنو‏ں مسلماناں اُتے تقسیم ک‏ر ک‏ے حسب دستور خمس (پنجواں حصہ) ابو بکر صدیق دے پاس مدینہ نو‏‏ں روانہ کيتا تے خود ایتھ‏ے تو‏ں ماہ ربیع الثانی تیرہ ہجری دے آخری دن بروز ہفتہ چل ک‏ے غازیان اسلام شام دے پاس یرموک پہنچ گئے۔