cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
جیند
چودھری پھول دے وڈے پتر تلوک سنگھ دے چھوٹے پتر سکھچین سنگھ دی بنس نے جیند ریاست قایم کیتی۔ ستلج توں مشرق ول دیاں ریاستاں ولوں 1809 وچ انگریزاں دی سرکھیا لین ویلے حصہ سنگھ جیند ریاست اتے راج کر رہا سی پر انگریزاں اتے سکھاں دی لڑائی ویلے راجا سروپ سنگھ گدی اتے سی۔ اس ریاست دا علاقہ انگریزی فوج دے میدانے-جنگانے ول جان دے راہ اتے لڑائی دے میدان توں بہت ہی ہٹواں ہون کارن انگریز سرکار ولوں لڑائی دوران اس ریاست نال بہتا تالمیل کرن دی لوڑ نہیں سمجھی گئی۔ اس ریاست ولوں ملے تعاون بارے مسٹر ملس نے لکھیا، 'سکھ فوج دی ہار پچھوں رسد دین وچ پوری مدد دتی، میں سکھ فوج دی ہار توں پہلاں اس توں کوئی سہائت نہیں سی منگی۔
پنجاب دے لوک ساز
الغوزا
رابطا نمبر:-923127427256+
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
مالیرکوٹلا
16ویں صدی وچ افغانستان توں آئے پٹھاناں نے مالوے دے مدھ وچ اس ریاست دی نیہہ رکھی۔ 1808 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ستلج توں پار آ کے مالیرکوٹلے دے نواب اتا الا خاں توں نذرانہ وصولیا، جس کارن نواب دے من وچ لاہور دربار خلاف کڑتن بنی ہوئی سی۔ فلسروپ اس نے انگریزی فوج دی مدد کرن وچ کوئی قصر باقی نہ رہن دتی۔ اس بارے مسٹر ملس نے ٹھیک ہی ٹپنی کیتی کہ 'مالیرکوٹلے دے نواب اتے خان نے ہر پرکار دی مدد مہیا کروائی اتے میں سمجھدا ہاں کہ نواب کسے روپ وچ تعریف دا حقدار اے۔
کپورتھلہ
ایہناں 4 ریاستاں توں بناں پنجویں ریاست، جس توں اس لڑائی وچ انگریز سرکار نے مدد منگی، اوہ کپورتھلہ سی۔ اس ریاست دی نیہہ مشہور سکھ جرنیل سردار جسا سنگھ آہلووالیا نے رکھی سی۔ انج تاں اس نے پنجاب وچ بہت سارے علاقے جتے پر انت نوں کپورتھلے نوں اپنی راجگڑھ بنایا۔ اس مثل دا راجا فتح سنگھ رنجیت سنگھ دا ہم عصر سی اتے دوواں وچ نیڑتا وی سی۔ رنجیت سنگھ نے ستلج توں مشرق ول جتے علاقیاں وچوں کئی علاقے اس نوں وی دتے سن، جس کارن ستلج دے دوویں پاسیں اس دے اختیار ہیٹھلا علاقہ سی۔ انگریز اس علاقے نوں وی اپنی سرکھیا ہیٹھلا علاقہ منّ کے کپورتھلہ دے اس ویلے دے راجے نہال سنگھ پاسوں مدد دی آس رکھدے سن۔ اس ریاست دی لڑائی دوران دی کارگزاری بارے مسٹر ملس نے ٹپنی کیتی، 'اس نے وی پہلاں تاں راشن سپلائی کرن وچ کوئی مدد نہیں کیتی پر سکھ فوج دی ہار پچھوں اس نے اپنے اہل کاراں نوں دریا ستلج دے مشرق ول دی اپنی جاگیر دے سارے زریعہ بریٹیش سرکار دے حوالے کر دین دی ہدایت کیتی۔
پنجاب دے لوک ساز
الغوزا
یوٹیوب چینل دا نام:- لوک رنگ پنجاب دا
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
کپورتھلہ
کیپٹن ملز دی رپورٹ وچ اپروکت 5 ریاستاں توں بناں کجھ سرداراں بارے وی ٹپنی کیتی گئی سی، جنہاں دا ویروا اس پرکار اے :
ملود
پھول بنس وچوں بھدوڑ دے سردار مان سنگھ نے 1754 وچ مالیرکوٹلے دے افغاناں پاسوں ملود جت کے اتھے اپنی چودھر قایم کیتی | انگریزاں اتے سکھاں دی لڑائی ویلے فتح سنگھ اتے متّ سنگھ اتھوں دے جاگیردار سن | ایہناں جاگیرداراں بارے مسٹر ملس دا کہنا سی کہ 'راشن دی سپلائی وچ پوری مدد کیتی پر کیہا جاندا سی کہ میگھ سنگھ جاری لاہور دربار نال رابطہ وچ اے ۔
پنجاب دے لوک ساز
گھن ساز
سازاں دی انتم قسم گھن ساز اے۔ ایہناں سازاں دی دھنی کسے دھاتو جاں لکڑی دے آپسی ٹکراء نال پیدا ہندی اے۔ پرچین دور توں ہی مندراں وچّ کھڑکدے ہوئے ٹلّ، گھڑیال، گھنٹیاں، گھنگرو وغیرہ دا الیکھ ملدا اے۔ اج اسیں اس دے انترگت منجیرا، کھڑتال، جھانج، جلترنگ، کاٹھ ترنگ، نل ترنگ، کانچ ترنگ، چمٹا، مورچنگ وغیرا دا روپ ویکھدے آں۔ اج دا یگ سازاں دا یگ اے پھر وی پچھمی دیساں دی تلنا وچّ بھارتی ساز انے ترقی یافتہ نہیں ہو سکے اتے نہ ہی انی ماترا وچ سازاں دا پرچار اے ۔
چمٹا
چمٹا پنجاب دے مشہور ناچ بھنگڑے وچ پریوگ ہون والا مکھ ساز اے۔ اس نوں لوک گیتاں وچّ ڈھولکی نال وجایا جاندا اے۔ اس توں علاوہ ایہہ ساز بھجن، کیرتن، نگر کیرتن، پربھات پھیری لئی وی پریوگ کردے ہن۔ بناوٹ ایہہ لواے دا لگبھگ دو توں چار فٹ لمبا عامَ چمٹیاں دے سامان ہندا اے۔ اس دی لمبائی عامَ طور تے 10 سینٹیمیٹر ہندی اے۔ اس دے مٹھ دے موڑ اتے اک گول سائز دا کڑا ہندا اے۔ کھبے ہتھ نال اس کڑے نوں چمٹے تے ماردے ہن تے سجے ہتھ نال چمٹے دے دوویں پرتیاں نوں آپس وچّ ٹکراؤندے ہوئے اس نوں وجاؤندے ہن۔ چمٹے اتے کھڑتال دے سامان چھوٹے چھوٹے پتل جاں لواے دے سائز دے چھینے لگے ہندے ہن۔ اج توں کجھ سماں پہلاں ایہناں چھینیا دا سائز اج دے چھینیاں نالوں وڈا ہندا سی اتے چھینے وڈے ہون کارن چمٹے دی آواز بھاری ہندی سی۔ مگر اج کلھ چمٹے وچّ جہڑے چھینے پیندے ہن اوہ گول سائز وچّ چھوٹے اتے مٹھی آواز دندے ہن۔ جہڑے چمٹے اتے وڈے سائز والے چھونے لگے ہندے ہن اوہ چمٹے دہاتی واجے والے وجاؤندے ہن اتے جہڑے چمٹے اتے چھوٹے سائز والے چھینے لگے ہندے ہن اوہ بھنگڑے، بھجناں، کیرتناں وچّ پریوگ ہندے ہن۔ اج وی جدوں پنڈ وچّ ویاہ شادی ہووے جاں کوئی ہور خوشی دا اتسوَ ہووے تاں اوہناں دے دہاتی واجے والیاں دے نال چمٹے والا ضروری ہندا اے۔
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
روپڑ
مغل راج دا تحت گھٹن پچھوں جد سکھ سرداراں نے پنجاب وچ اپنے پیر جماؤنے شروع کیتے تاں سنگھپریا مثل دے سردار ہری سنگھ نے دریا ستلج دے مشرق ول وی اتے پچھم ول وی پہاڑ دے نال-نال چوکھے علاقے اتے قبضہ کر لیا | 1792 وچ ہری سنگھ نے اپنی جگیر دی خاندانی ونڈ کیتی اتے روپڑ دا علاقہ اپنے وڈے پتر چڑھت سنگھ نوں سواپیا | جد انگریزاں اتے سکھاں درمیان لڑائی ہویا تاں اس جگیر دا مالک بھوپ سنگھ سی | بھوپ سنگھ نے لاہور دربار نال نیڑتا بنائی ہوئی سی، اس لئی اس دا انگریز سرکار دے حکماں دی پالنا وچ آلس وکھاؤنا سبھاوک سی | مسٹر ملس دا وی ایہو کہنا سی کہ 'میں اس پاسوں اس دے سارے سواراں دی منگ کیتی سی | اس نے نہ فوجی بھیجے نہ کوئی گڈا اتے نہ ہی کسے پرکار دا راشن | ایہہ سردار پچھلے کجھ ویلے توں جاری لاہور دربار دے رابطہ وچ اے اتے میں اس نوں سخت سزا دا بھاگی سمجھدا ہاں |' سیالبا : اکت ہری سنگھ نے سیالبا دی جگیر اپنے چھوٹے پتر دیوا سنگھ دے حوالے کیتی | 'سکھ فوج دے دریا ستلج پار کرکے ادھر آؤن توں پہلاں اتے ہارن پچھوں واپس جان پچھوں کسے پرکار دی مدد نہیں دتی۔
پنجاب دے لوک ساز
گھڑا
پنجاب دی رہتل اتے لوک سنگیت دے کھیتر وچّ گھڑے نوں اپنا اک خاص تھاں حاصل اے۔ اس دی اداہرن سوہنی گھمیارن ساڈے ساہمنے اے۔ اج وی سوہنی دے قصے گھڑے نال گاؤندے ہن۔ ایہہ ساز پنجاب دے لوک-گیتاں وچّ پریوگ کیتا جاندا اے۔ پرانے ویلے وچّ شکاری لوک مرگ دا شکار کرن لئی اس دے منہ اتے ربڑ بنھ کے اک خاص طریقے نال وجاؤندے سی جس دی آواز سن کے مرگ کول آ جاندا سی اتے پھر شکاری لوک اس نوں شکار دا نشانہ بنا لیندے سن۔ اج جہڑا گھڑا لوک گیتاں وچّ پریوگ کیتاں جاندا اے اس دا منہ اپروں چھوٹا تے ڈھڈّ وڈا ہندا اے۔ اس نوں دوویں ہتھاں نال وجایا جاندا اے۔ اک ہتھ گھڑے دے خالی منہ اتے ماردے ہن اتے دوجے نوں گھڑے دے ڈھڈّ وچکار ماردے ہن۔ اس گھڑے دا ڈھڈّ وڈا تے منہ چھوٹا ہون کارن اک خاص طرحاں دی آواز نکلدی اے۔ کئی واری اک ہتھ وچّ چھلے پا لئے جاندے ہن جس دے نال کہ اس دی تال کناں نوں چنگی لگدی اے۔ ایہہ ساز تال پردھان اے۔ بناوٹ عامَ طور تے گھڑے دے منہ دی چوڑائی 9 سینٹیمیٹر توں لے کے 12 سینٹیمیٹر تک ہندی اے۔ گھڑا وجاؤن والے اج کلھ اپنے گھڑے نوں باہروں کئی پرکار دے رنگاں نال رنگ لیندے ہن تاں جو ویکھن نوں چنگاں لگے۔
کھڑتال
کھڑتال نوں کرتال دے ناں نال وی جانیا جاندا اے۔ ایہہ وی اک پرچین دور دا ساز اے۔ پرچین ویلے توں لے کے ہن تک ایہہ سادھو سنتاں دا من بھاؤندا ساز رہا اے۔ اج وی ایہہ مندر، گوردواریاں وچّ بھجن، کیرتناں نال وجائی جاندی اے۔ اج اس نے ترقی کر کے پنجاب دے لوک سنگیت وچّ وی اپنا تھاں بنا لیا اے۔ اج دے دہاتی گبھروآں نوں اک ہتھ وچّ تومبی تے دوجے ہتھ وچّ کھڑتال دی جوڑی لے کے وجاؤندیاں تے گاؤندیاں ویکھ سکدے ہاں۔ تومبی دے نال ایہہ سر کڈھدے ہن اتے کھڑتال نال اپنی لے نال تال سمبھالدے ہوئے گاؤندے ہن اتے نال کھڑتال وجدی ہوئی وی چنگی لگدی اے۔ اس دے چھینیاں دی آواز بڑی پیاری تے مٹھی لگدی اے۔ بناوٹ ایہہ لکڑی دے دو، اک سامان ٹکڑیاں نال بنائی جاندی اے۔ اس دی لمبائی 5 انچ توں لے کے 10 انچ تک اتے چوڑائی 2 انچ توں لے کے 3 انچ تک ہندی اے۔ اس وچّ خنجری دے سامان پتل دے گول سائز دے چھوٹے چھوٹے چھینے دو تنّ جگہ تے لگائے جاندے ہن۔ ایہہ اکو ہتھ وچّ پکڑی جاندی اے۔ اک لکڑی دے ٹکڑے وچّ انگوٹھا پاؤن دی تھاں ہندی اے اتے دوسرے ٹکڑے وچّ انگلیاں پاؤن دی تھاں ہندی اے اتے ایہناں دوہاں ٹکڑیاں نوں آپس وچّ کھڑکاؤنا ہی اس دی وادن سٹائل اے۔ میرا بائی نے وی اک ہتھ وچّ کھڑتال تے دوجے ہتھ وچّ اک تارہ لے کے بھجن،کیرتن کردیاں ہویاں مکتی حاصل کیتی ۔
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
سنگھپریا سردار
ایہہ سردار نواب کپور سنگھ دے ونشج سن | نواب کپور سنگھ دے پتر خوش حال سنگھ ویلے سنگھپریئے سرداراں دی دریا ستلج دے دوویں پاسیں جاگیر سی | خوش حال سنگھ دی موت پچھوں اس دا پتر بدھ سنگھ اس جاگیر دا مالک بنیا | بدھ سنگھ دے ویلے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اس دی ستلج دے پچھم ول دی جاگیر، جس وچ جالندھر مکھ سی، دب لئی جس دے فلسروپ بدھ سنگھ انگریزاں دی شرن لے کے دریا دے مشرق ول اپنے بنوڑ دے علاقے وچ رہن لگا | منولی، گھنولی، کندولا آدی وی اس دے قبضے وچ سن | بدھ سنگھ دی موت پچھوں اس دی جاگیر اس دے ستّ پتراں وچ ونڈی گئی، جس کارن اوہناں دا اہمیت نہ رہا | اوہناں بارے مسٹر کسٹ نے ٹپنی کیتی، 'ایہناں سکھ فوج دی ہار توں پہلاں کسے پرکار دی مدد نہیں دتی ۔
پنجاب دے لوک ساز
گھنگھرو
گھنگھرو اتی پرچین دور دا ساز اے۔ اس دی گنتی گھن سازاں وچّ کیتی جاندی اے۔ ایہہ پنجاب دا ہی نہیں سگوں سارے بھارت دا اپنا من بھاؤندا ساز اے۔ بھارت وچّ ہریک پرکار دے اتے ہریک پرانت دے ناچ وچّ اس دا پریوگ ہندا اے۔ بھارتی شاستری ناچ بھاویں اوہ کتھک،منیپوری،بھرت ناٹیم،کچی پوڑی جاں کتھا کلی ہووے،گھنگھروآں دا پریوگ ہونا ضروری اے۔ ایہہ تال پردھان ساز اے۔ پنجاب وچّ مرد اتے تیویاں دا ایہہ اکٹھا ساز اے۔ مرد اس نوں پیراں وچّ بنھ کے بھنگڑے جاں میلیاں وچّ نچدے ہن۔ تیویاں وہ شادیاں اتے تیاں وچّ گدھیاں وچّ نچدے ہوئے اس ساز دا پریوگ کردیاں ہن۔ جہڑے گھنگرو لوک ناچ وچّ پریوگ کیتے جاندے ہن اوہ اک چمڑے دے پٹے وچّ پروئے ہندے ہن۔ شاستری ناچ وچّ گھنگھرو رسی وچّ پروئے جاندے ہن اتے اوہناں دی گنتی لوک ناچ دے گھنگھروآں دے سر تے دھیان دتا جاندا اے۔ بناوٹ شاستری ناچ دے سارے گھنگھرو سر تے ملے ہندے ہن۔ شاستری نرت کرن والے دے اک پیر دی رسی وچّ عامَ طور تے سو توں لے کے ڈھائی سو تک دی گنتی وچّ گھنگھرو ہندے ہن۔ ابھنی درپن دے رچناکار نندکیشور دے مطابق گھنگھرو کانسی دھات دے بنے ہونے چاہیدے ہن۔ گھنگھروآں دی بناوٹ اک طرحاں دی اتے سندر ہونی چاہیدی اے۔ پتل دھات دے گھنگھرو وی لئے جا سکدے ہن۔ گھنگھروآں دی بناوٹ دو طرحاں دی ہندی اے۔ اک طرحاں دی تاں اک منہ والے،دوجے طرحاں دی چار منہ والے ہندے ہن۔ ہریک گھنگھرو وچّ کالی چھوٹی گول مرچ دے برابر لواے دی گولی ہندی اے۔ ایہہ اک رسی وچّ پروئے جاندے ہن۔ ڈوری وچّ پہلاں اک گنڈھ ماری پا کے اک گھنگھرو پرویا جاندا اے اتے پھر اک گنڈھ ماری جاندی اے۔ دھیان راے کہ گھنگھرو دے اتے کوئی گنڈھنا آوے بلکہ خالی ڈوری وچّ ہی گنڈھ آوے۔ گھنگھرو گھس گھس کے جنے پرانے ہو جان انے ہی چنگے ہندے نیں ۔
سپّ
جویں کہ ایہدا ناں اے اسے طرحاں ایہدی بناوٹ ہندی اے ۔ پنجاب دا ایہ ایہجیا ساز اے جیہڑا ہور کسے وی دیس وچ دیکھن یا سݨݨ وچ نہیں ملدا۔ ایہدی ایجاد پنجاب وچ ہوئی اے ۔ ایہدا ورتا پنجابی لوک ناچاں وچ ہندا اے ۔ ارتھات ویلے تے لوکاں دے سبھاء دی لوڑ دے مطابق سپّ دی ایجاد ہوئی ۔ ایہدی آواز ایس طرحاں ہندی اے جیس طرحاں دس پندراں آدمیاں نے اکو ویلے تے تالی وجائی ہووے ارتھات لوکاں نے تالی دی ضرورت دا حل کڈھݨ واسطے “سپّ” نوں ایجاد کیتا ۔ ایہہ تال پردھان ساز اے ۔ پنجاب وچ بساکھی دے تہوار تے ایس پنجابی لوک ساز دا زیادہ ورتا ہُندا اے ۔ بناوٹ ایہدی بناوٹ جویں کہ بچیاں دے کھیلن لئی کانےآں دا سپّ ہندا اے بلکل اوہی ایہدی بناوٹ اے ۔ فرق اِنا اے کہ اوتھے کانے لگے تے اِتھے لکڑی دیاں کھڑیاں تے چپٹیاں پھٹیاں ہندیاں نیں ۔ ایہناں پھٹیاں دی لمبائی لگ بھگ 1 فٹ تے چوڑائی 1 انچ، موٹائی پونی انچ ہندی اے ۔ ایہ عام طور تے 27 سینٹی میٹر لمبائی دا ہندا اے ۔ پھٹیاں دے سریاں اتے گول سائز دے چھید کر لئے جاندے نیں  اک پھٹی نوں دوجی پھٹی نال کانےآں دے سپّ دی طرحاں جوڑ دتا جاندا اے ۔ جوڑݨ لئی پتلا سریا لیا جاندا اے تے سریے دے ٹوٹے اک دوجی پھٹی دے سریاں وچوں کڈھ کے اپر جھنڈ کر دتی جاندی اے۔ اس طرحاں 14 توں لے کے 20  تک سپّ بنایا جاندا اے ۔ ایہ پھٹیاں عام طور تے ٹاہلی دیاں لکڑیاں دیاں ہندیاں نیں ۔
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
کھیڑی بسنت سنگھ
سکھ مسلاں دی چڑھت دے دنیں اک سکھ سردار نودھ سنگھ نے ماچھیواڑے دے علاقے وچ کجھ پنڈ روک کے کھیڑی پنڈ نوں اپنا صدر مقام بنایا۔ جدوں انگریزاں اتے سکھاں دی لڑائی ہوئی اس ویلے اس جاگیر دا مالک بسنت سنگھ سی۔ عامَ سکھ سرداراں وانگ بسنت سنگھ وی عیاش اتے لاہپرواہ قسم دا بندہ سی، جس کارن اس نے انگریز افسراں دے حکماں ول دھیان نہ دتا۔ اس دی کارگزاری بارے مسٹر ملز دا کہنا سی کہ اس نے 'سکھ فوج دی ہار توں پہلاں کسے پرکار دی مدد نہیں دتی۔
کھرڑ دے سردار
سکھ فوج دے دریا ستلج پار کرکے ادھر آؤن توں پہلاں اتے ہارن پچھوں واپس جان پچھوں پرکار دی مدد نہیں دتی۔
پنجاب دے لوک ساز
کاٹو
سپ ساز دی طرحاں کاٹو وی پنجاب دے لوک سنگیت وچّ کافی اہم تھاں رکھدی اے۔ ایہہ وی پنجاب دا اک خاص ساز اے ۔ ایہدا روپ صرف پنجاب وچ ای دیکھن نوں ملدا اے ۔ ہور کسے وی دیس وچ اجیہا یا ایہدے نال دا کوئی وی روپ دیکھن نوں نہیں ملدا ۔ پنجاب وچ ایہدا پریوگ ملوئی گدھے ، بھنگڑے وغیرہ وچ ہندا اے ۔ ایہ ساز صرف تال پردھان اے ۔ جویں کہ ڈھڈ ، سارنگی دی جوڑی پنجاب دے لوک سنگیت وچ مشہور اے ۔ بلکل اسے طرحاں ای سپّ کاٹو دی جوڑی اے ۔ بناوٹ ایہدی بناوٹ صرف اک ڈنڈا اتے کاٹو دی شکل وچّ گھڑی ہوئی لکڑی ہی اے۔ ڈنڈے دی لمبائی ضرورت مطابق اک جاں سوا میٹر ہندی اے۔ عامَ طور تے اس دی لمبائی 90 سینٹیمیٹر توں لے کے 100 سینٹیمیٹر تک ہندی اے۔ اس دے اپرلے سرے تے لکڑی دی کاٹو بنا کے اس دے پیراں وچّ ڈھلے کوکے لگا دتے جاندے ہن۔ کاٹو دے منہ نوں رسی بنھ کے کھچیا جاں ڈھلا چھڈیا جاندا اے۔ کاٹو نوں خوبصورت بناؤن لئی کئی لوک ایہنوں رنگ لیندے نیں ۔ گل وچ ریبن تے پونچھ نوں نکے نکے گھنگھرو بنھ دتے جاندے نیں ۔ جد رسی کھچی یا ڈھلی کیتی جاندی اے تاں لکڑی دی بنی ہوئی کاٹو کدی اپر تے کدی تھلے گھنگھروآں دی تال اتے ٹپدی پھردی اے جیہڑی دیکھن وچ بہت چنگی لگدی اے ۔
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
رائکوٹ دی رانی
راجستھان وچ جیسلمیر توں آئے راجپوتاں نے رائکوٹ دا علاقہ ملیا۔ پچھوں اس مکھی نے اسلام دھرم دھارن کر لیا۔ 18ویں صدی دے انت وچ ایہہ پروار اس علاقے دا طاقتور پروار بن کے ابھریا جد رائکوٹ توں بناں تلونڈی، جنڈیالا، جگراؤں، بدووال، لدھیانہ اتے بسیاں دا کھیتر ایہناں دے اختیار ہیٹھ سی۔ رائکوٹ دے مکھی رائے الیاس دی موت پچھوں جاگیر دی واگڈور اس دی ماں نور ال نساد نے سمبھالی۔ 1806 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے پٹیالے ول نوں آؤندیاں ہویاں رانی دا بہت سارا علاقہ ملّ لیا اتے راجا حصہ سنگھ جیند، راجا جسونت سنگھ نابھہ، سردار گردتّ سنگھ لاڈوا اتے دیوان موہکم چند درمیان تقسیم کر دتا۔ فلسروپ رانی کول گنتی دے پنڈ ہی باقی بچے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نال خلاف ہون کارن انگریز سکھ لڑائی وچ رانی دا انگریزاں دی مدد کرنا قدرتی سی۔ مسٹر کسٹ نے اس بارے ٹھیک ہی لکھیا اے کہ 'اس نے بسیاں وچ راشن پہنچاؤن وچ بہت مدد کیتی۔
پنجاب دے لوک ساز
نرسنگا
نرسنگا یا شوفر اک قِسم دا باجا ہُندا اے۔ ایہ جانوراں دے سِنگاں دا بَݨدا اے۔
ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں
رائکوٹ دی رانی
مسٹر ملز نے اپروکت توں بناں دریا ستلج دے ارار دکھن ول دے علاقے وچ چھوٹے-چھوٹے کئی سرداراں اتے پتیداراں بارے سانجھے طور اُتے لکھیا کہ بہتے ہور آزاد مکھیاں وانگ ہی ایہناں نے وی واقعے دا رخ واضع ہو جان تک اپنے ولوں دتی جان والی مدد روکی رکھی اتے لاہور دربار نال گھٹ جاں ودھ رابطہ بنائی رکھیا۔ اس نے سفارش کیتی کہ 'میں سمجھدا ہاں کہ اوہناں نال اپنے سمضموناں نوں ودھیرے مضبوط بنیاد اتے گھڑن دا ایہہ ڈھکواں اوسر اے۔' مسٹر ملز نے ایہہ وی لکھیا کہ کیوں جو مسٹر کسٹ نے میجر براڈپھٹ نال نجی معاون وجوں کم کیتا اے اتے اوہ امبالے دا انچارج وی اے، اس لئی اوہ اس موضوع بارے ودھیرے جانکاری دے سکدا اے۔
دیسی راجیاں/سرداراں ولوں ملی مدد دے ملانکن دی دوجی رپورٹ
مسٹر ملز دے اس سجھاء نوں پروان کردیاں میجر میکسن نے مسٹر آر۔ کسٹ نوں اس موضوع بارے رپورٹ بھیجن واسطے لکھیا۔ میجر ایف۔ میکسن نے دریا ستلج توں دکھن ول انگریز سرکار دی سرپرستی حاصل علاقیاں دے کمیشنر اتے سپرڈینٹ وجوں ڈیوٹی انگریزاں اتے سکھاں وچکار پھیرو شہر دی لڑائی، جس وچ میجر براڈپھٹ ماریا گیا سی، ہون توں کجھ دن پچھوں اتے سبھراؤں دی لڑائی توں کجھ دن پہلاں سمبھالی سی، اس لئی اس نوں ایہہ معلوم نہیں سی کہ لڑائی شروع ہون توں پہلاں ستلج توں مشرق دکھن ول برطانوی ہندوستان سرکار دی سرپرستی حاصل مکھیاں دا کمپنی بہادر متعلق وہار کیہو جیہا رہا۔ سو، اس نے مسٹر ملز دے سجھاء مطابق سورگواسی میجر براڈپھٹ دے معاون مسٹر آر۔ کسٹ نوں ایہناں علاقیاں دے مکھیاں ولوں انگریز-سکھیز لڑائی دوران اپنائے گئے وطیرے بارے رپورٹ پیش کرن لئی لکھیا۔
مسٹر کسٹ انہیں دنیں اجے لاہور بیٹھا ہویا سی، اس لئی اس نے لاہور توں ہی پتر نن: 3, متی 7 مارچ، 1946 نوں مسٹر میکسن ول اپنی رپورٹ بھیجی۔ مسٹر ملز نے اپنی رپورٹ وچ وڈیاں-چھوٹیاں 13 ریاستاں/جاگیراں بارے ذکر کیتا پر مسٹر کسٹ نے 15 راجیاں/جاگیرداراں بارے رپورٹ بھیجی۔ ایہناں وچ 8-پٹیالہ، نابھہ، جیند، مالیرکوٹلا، روپڑ، کھیڑی، آہلو (والیا) اتے ملود تاں اجہیاں سن، جنہاں دا حوالہ مسٹر ملز دی رپورٹ وچ وی ملدا سی۔ ایہناں توں بناں مسٹر ملز والی رپورٹ وچ 5 جاگیراں-سنگھاپریاں، نہال سنگھ کاکڑ، سیالبا، کھرڑ اتے رائیکوٹ-اجہیاں سن، جنہاں دا نوٹس مسٹر کسٹ نے نہیں لیا۔ مسٹر کسٹ دی رپورٹ وچ چرچہ ماتحت آئیاں 7 ریاستاں/ جاگیراں-لاڈوانں، فریدکوٹ، چھچھرولی، تھانیسر، ممدوٹ، منیماجرا اتے انندپور دے سوڈھی-اجہیاں سن، جنہاں بارے مسٹر ملز نے کجھ نہیں سی لکھیا اتے ایہناں دا ملانکن مسٹر کسٹ نے اپنی پدھر اتے کیتی پڑتال دے نتیجے دے بنیاد اتے کیتا سی۔ ایوں وچار ماتحت آئیاں ریاستاں/جاگیراں دی کل گنتی 20 بندی سی۔
بھاویں سارے مکھیاں بارے مسٹر کسٹ دا مت وی کیپٹن ملز والا ہی سی، پر جویں سبھاوک سی، اس دی رپورٹ کیپٹن ملز دی رپورٹ دے مقابلے پھلار والی سی۔ پٹیالہ، نابھہ، جیند، مالیرکوٹلا، روپڑ، کھیڑی، آہلو (والیا) اتے ملود دے پچھوکڑ دا ویروا مسٹر ملز دیاں ٹپنیاں درج کرن ویلے دتا جا چکا اے، اس لئی ایہناں بارے پچھوکڑ دی گل نہ کردیاں صرف مسٹر کسٹ دی ولوں اپنی رپورٹ وچ وکھ وکھ مکھیاں بارے ٹپنیاں ہی درج کیتیاں جاندیاں ہن، جو ایوں سن :
پٹیالہ
اس مکھی بارے اس توں گھٹ کجھ وی کہن دی لوڑ نہیں کہ لڑائی دے شروع ہون توں اس نے ہر پکھوں چنگی مدد کیتی اتے اپنے سارے زریعہ امبالے والی فوج دے حوالے کر دتے۔ سورگواسی مہاراجہ خلاف شنکا دا اکو-اک بنیاد راجا نابھہ ولوں بھیجیا اوہ بیان اے، جس وچ اس نوں لاہور دربار نال گنڈھ-تپّ کردا دسیا گیا سی۔
نابھہ
اس مکھی نوں دتے گئے حکماں ول اس دی بے دھیانی اتے ٹال-مٹول کارن پچھلے کجھ ویلے توں اس دا وہار غیر-تسلیبکھش پرتیت ہویا، پر فوجی کاروائی شروع ہون پچھوں اس نے سارے حکماں نوں خاموش نفرت نال لاگوُ کیتا۔ ایجنٹ ولوں کھنے وکھے راشن بھنڈار کرن دے انتظام کیتے گئے سن، پر کیوں جو اس راجے دے گوانڈھی ضلعے توں اس بارے کجھ وی حاصل نہ ہویا تاں گورنر جنرل دے سورگواسی ایجنٹ دے حکم نال ترنت نال لگدا اس دا ضلع ضبط کر لیا گیا، جو اجے وی اویں اے۔ بسیاں وکھے جتھے کیپٹن ملز نے رسد بھنڈار کرن دا انتظام کرکے سارے گوانڈھی راجیاں نوں راشن بھیجن لئی آکھیا، اتھے جد فوج دے پہنچن توں دو دن پہلاں جا کے میں ویکھیا تاں اس راجے ولوں کجھ وی نہیں سی بھیجیا گیا۔ میں اس نوں اک خط لکھ کے اک سوار دے ہتھ اس نوں بھیجیا۔ بھاویں خط اس نوں مل گیا، پر اس نے نہ اس دا اتر دتا اتے نہ ہی راشن بھیجن واسطے کجھ کیتا۔ مسٹر کلارک نے اس دے حصے مطابق راجے نوں ڈھوآ-ڈھوائی واسطے 600 اوٹھ بھیجن واسطے لکھیا سی، پر اس نے صرف 100 اوٹھ ہی بھیجے۔ جد ساڈی فوج بسیاں توں اگے جا چکی سی، تاں اس نے ساڈی فوج دی مدد کرن واسطے اک فوجی ٹکڑی بھیجی، پر راجے دے من وچ ساڈے متعلق دوری اینی بدماشانا سی کہ جد مدکی وکھے ساڈی فوج دا سازو-سامان رہِ گیا تاں چنگا سی کہ ایہہ فوج ٹکڑی حاضر ہون دی تھاں غیر-حاضر ہندی۔ لتالے وچ وی راجے دا کاردار انگریزی فوج دے پہنچن ویلے نٹھّ گیا اتے راشن دا دانہ وی حاصل نہ ہویا۔ راجا نابھہ دے تعلق وچ ہور ایہہ کیہا جا سکدا اے کہ اس دا پچھلے کجھ ویلے توں لاہور دربار نال رابطہ وچ ہونا منّ لین دے کئی کارن موجود ہن۔ رابطہ زریعہ نابھے دے علاقے دا وسنیک اتے لاہور دربار دا پرانا نوکر جنرل ونتورا برگیڈ دا جنرل رام سنگھ سی۔ پچھلیاں گرمیاں وچ جواہر سنگھ ولوں موہن سنگھ ملواڑ نوں ستلج توں مشرق ول دیاں ریاستاں دے مکھیاں نوں بغاوت لئی اکساؤن واسطے بھیجیا گیا سی۔ سوڈھی دیوان سنگھ انندپور ماکھووال دے وکیل نے اس کم وچ کھلھے طور اُتے مدد کیتی اتے سکھاں دے مذہبی صلاح کار ہون دے اثر نوں ورتیا۔ لاہور دربار دے نال رابطہ کرن دے صرف ایہو ہی سروت نہیں سن۔
جیند
اس مکھی نوں نومبر دے شروع وچ ہی 150 اوٹھ بھیجن لئی کیہا گیا، جو اس نے بھیجنے منظور کیتے۔ پر باو جود وار-وار حکم کیتے جان دے اس نے لوڑیندی گنتی وچ اوٹھ نہ بھیجے، جس کارن فوج نوں مارچ کرن دا حکم ملن ویلے مشکل دا ساہمنا کرنا پیا۔ نتیجے وجوں گورنر جنرل دے ایجنٹ نے اس نوں 10 ہزار روپئے جرمانہ کیتا، جو کدے وی اگراہیا نہیں گیا۔ اس مکھی دی ریاست اینی دور اے کہ اس توں ہور کوئی وی منگ نہیں کیتی گئی۔ ایہہ دسیا جانا بندا اے کہ ایہہ مکھی بہت ہی چھیتی کم نپٹاؤن والے آچرن دا مالک اے، پر پچھلے سال گورنر جنرل دے ریاست جیند وچ دی لنگھن ویلے گمبھیر غلطی کرن اتے دلی دے مسٹر میٹکاپھ دی بے عزتی کرن توں اس وچ کجھ تبدیلی دکھائی دندی اے۔ اس دے اجیاے عمل کارن گورنر جنرل دے ایجنٹ ولوں اس دی سدّ-پچھ کیتی گئی سی۔
مالیرکوٹلا
اس پروار نے اس موقعے اسے اتشاہ اتے سمرپن دا وکھاوا کیتا، جس واسطے اوہ جانی جاندی اے۔ اوہناں بسیاں وچ راشن بھنڈار کرن وچ بہت زیادہ مدد کیتی۔' آہلووالیا : 'اس مکھی دے کاردار اتے وکیل ولوں ساڈے کسے وی حکم ول ترنت دھیان دینا حیران کرن والا سی، پر اس موقعے اوہناں بارے وی نابھے دے راجے والی گل کہی جانی بندی اے۔ کھنے وچ راشن بالکل نہیں بھیجیا گیا، جس کارن گورنر جنرل دے ایجنٹ دے حکم نال ایسڑو دا تلکا ضبط کیتا گیا، جو اجے وی اویں ہی اے۔ بھاویں میں جگراؤں دے کاردار نوں سٹیاں دی جانکاری دندیاں چتاونی وی دتی، بسیاں وچ اک دانہ تک نہیں بھیجیا گیا۔ مدکی دی لڑائی توں اگلے دن ساڈے کیمپ وچ اس دے وکیل ولوں سردار نوں لکھیا پتر پکڑیا گیا۔ اس نال متعلق حالات توں مسٹر کری بھلی بھانت جانوں ہن۔
روپڑ : 'اس مکھی دی لاہور دربار نال گنڈھ-تپّ بارے لڑائی شروع ہون توں پہلاں ہی جانکاری سی۔ بڑی دیر توں ایہہ مکھی مردانہ اولاد توں وانجھا سی، ایہہ حالات اس لئی لگاتار تلخی دا کارن بنیا۔ پچھلیاں گرمیاں وچ اس نے اپنے گھر پتر اتے وارث پیدا ہون دی خبر گورنر جنرل دے ایجنٹ نوں بھیجی۔ کیوں جو ایہہ اک چال سمجھی گئی، اس لئی اس دا کوئی اتر نہ دتا گیا۔ اس توں پہلاں اوہ اپنی اک دوہتی نوں مہاراجہ دلیپ سنگھ نال ویاہن دا اچھک سی۔ اس سوچ نوں عملی روپ دین واسطے اس نے پرائیویٹ طور اُتے دو انسان لاہور بھیجے سن۔ جد ایہہ گل گورنر جنرل دے سورگواسی ایجنٹ دے دھیان وچ لیاندی گئی تاں اس نے بھوپ سنگھ نوں اپنے آدمی واپس منگاؤن دا حکم دتا۔ پچھلے سال اس نے بھوپ سنگھ نوں لیفٹینینٹ نال ملاقات کرن دی ادوں تک آگیا نہ دتی، جد تک اس نے اپنے آدمیاں نوں واپس آؤن دا خط نہیں لکھیا۔ اس دے آدمی لاہور چھڈّ گئے، پر اوہناں وچوں اک چھیتی ہی لاہور مڑ گیا۔ اس اتے ایجنٹ نے اس نوں ڈرایا کہ جے اس نے سدا-سدا لئی اپنا آدمی لاہور توں واپس نہ بلایا تاں اس دی جگیر ترنت ضبط کر لئی جاوے گی۔ سردار جواہر سنگھ نے پہلاں تاں بہانہ کیتا کہ ایہہ آدمی اس دا نوکر اے، پر انت وچ اوہ اس نوں فارغ کرن دی رسم کرن دے راہ پیا۔
ملود
مہاراجہ پٹیالہ دے رشتے دار دوویں مکھی فتح سنگھ اتے متّ سنگھ دے لاہور دربار نال گانڈھ-سانڈھ دی خفیہ اطلاع ملی سی۔ گورنر جنرل دے ایجنٹ نے اوہناں نوں لشکری خاں دی سرائ سدّ کے اوہناں نوں تاڑیا اتے دسیا کہ اپنے اتے ہوئی شکّ نوں دور کرواؤن اتے انگریزاں متعلق مترتائی ہون دا ثبوت دین واسطے اوہ ملود ولوں چوکھا راشن مہیا کرواؤن۔ اوہناں ولوں اجیہا ہی کیتا گیا، جس نال پوری تسلی ہوئی۔' کھیڑی : 'سردار بسنت سنگھ کھنے راشن بھیجن لئی دتے گئے حکم نوں عمل وچ لیاؤن توں ناکام رہا، جس دے نتیجے وجوں گورنر جنرل دے ایجنٹ نے اس دی ملکھ ضبط کرن دے حکم دتے۔
جہڑیاں ریاستاں/ جاگیراں بارے مسٹر کسٹ نے اپنے طور اُتے ٹپنی کیتی سی اوہناں دا ویروا اس پرکار سی : لاڈوا : 18ویں صدی دے انت وچ ماجھے توں آئے سردار جودھ سنگھ نے رئست لاڈوا دی نیہہ رکھی۔ جودھ سنگھ دی موت پچھوں اس دا پتر اجیت سنگھ اتھوں دا مکھی بنیا۔ سردار اجیت سنگھ رشتے وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دا بھرا لگدا ہون کارن مہاراجہ اس نال ہت رکھدا سی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی سفارش اُتے ہی انگریز گورنر جنرل نے س: اجیت سنگھ نوں راجے دا خطاب دتا سی۔ اس بارے انگریز اہلکار دی ٹپنی سی، 'اس مکھی بارے اس توں سواء کجھ وی کہن دی ضرورت نہیں کہ اس دی ضلع اہلکار دے حکماں متعلق بے حدّ نفرت اس دے لاہور دربار نال خفیہ سندھی جنی ہی مجرمانا سی۔' فریدکوٹ : مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ستلج توں پار اپنے آخری دورے ویلے فریدکوٹ دے سرداراں دا بہت سارا علاقہ ملّ لیا سی، جس کارن پھریدکوٹیئے دلوں مہاراجے نال خار کھاندے سن۔ سو اس لڑائی نوں بدلہ لین دا موقع سمجھ کے اس موقعے پھریدکوٹیئے سردار پہاڑا سنگھ نے انگریز فوج دی جو مدد کیتی، اس بارے تاں کسے گواہی دی لوڑ ہی نہیں سی۔ اس لئی ہی مسٹر کسٹ نے لکھیا، 'اس مکھی نے رسد پہنچاؤن اتے راہ دسن واسطے اگوائی کرن وچ بہملی مدد دتی۔ فروز شاہ دی لڑائی والی شام اک معمولی جہی انسچتتا واپر گئی۔ سورگی کیپٹن نکلسن دے سرٹیفکیٹ نال بھیجے جا رہے ہن۔
تھانیسر
ایہہ جاگیر 18ویں صدی دے انت وچ ماجھے توں آئے س: متّ سنگھ دے قبضے ہیٹھ سی۔ متّ سنگھ اوواہت ہون کارن اس دی موت پچھوں ایہہ جاگیر اس دے دو بھتیجیاں حصہ سنگھ اتے بھنگا سنگھ وچکار ونڈ دتی گئی۔ بھنگا سنگھ اتے اس دے پتر فتح سنگھ دی موت پچھوں تھانیسر دی مالکی بھنگا سنگھ دی بیوی مائی جیاں نوں سونپی گئی۔ انگریزاں اتے سکھاں دی لڑائی ویلے اوہ ہی اتھوں دا کار-وہار ویکھ رہی سی پر ایجنٹ دے معاون مسٹر کسٹ نے اس دی کارگزاری توں سنتشٹتا ظاہر کردیاں ایوں ٹپنی کیتی سی، 'بڈھی عورت، جس نوں اس ضلعے دی سونپنا تازندگی کیتی گئی اے، بناں ادھیکاریاں نوں سوچت کیتیاں نسّ کے جیند ریاست وچ سنگرور جا وڑی۔ اس دے بھیڑے پربندھ والے اس ضلعے توں کسے وی قسم دی کوئی مدد حاصل نہیں ہوئی۔ اس عورت دے پربندھ ہیٹھلے امبالے توں کرنال نوں جان والے شاہراہ اتے گھگّ وسدے شہر دے وڈے ادھ دے حالات لگاتار پریشانی دا کارن بنے ہوئے ہن۔
ممدوٹ
ممدوٹ قصور دے پٹھاناں دی جگیر سی۔ جد رنجیت سنگھ نے 1807 وچ قصور جتیا تاں اس نے قصور دے پٹھان حاکم قطب-اد-دینب نوں ممدوٹ وچ رہن دی اس شرط اُتے آگیا دتی کہ اوہ رنجیت سنگھ دی ادھینگی وجوں لوڑ پین اُتے اس نوں 100 گھوڑسواراں دیاں سنوجواناں دیا کریگا۔ انگریزاں دی لاہور دربار نال ہوئی لڑائی وچ قطب-اد-دینب نے اس شرط نوں نبھایا۔ اس کارن اس بارے مسٹر کسٹ نے لکھیا، 'لڑائی دے شروع ہون سار ممدوٹ دے موتمداں نوں دسیا گیا سی کہ جیکر اوہ چنگی سیوا دا ثبوت دینگے تاں نواب نوں آزاد جاگیردار منّ لیا جاویگا۔ کی اس نے اجیہا ہی کیتا اس دا فیصلہ کرن لئی ایہہ تتھّ کافی اے ممدوٹ دی فوج ٹکڑی پھیرو شہر دی لڑائی وچ ساڈے خلاف لڑی اتے اس لڑائی وچ مکھی دا بھرا ماریا گیا۔
منیماجرا
منیماجرے بارے مسٹر ملس نے کوئی ٹپنی نہیں سی کیتی پر مسٹر کسٹ نے اس دا نوٹس لیا سی۔ اس جاگیر دی بنیاد غریب داس نے رکھی سی اتے 1809 وچ اس جاگیر اتے اس دا پتر گوپال سنگھ قابض سی۔ گوپال سنگھ نے 1809 وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے ایجنٹ آکٹرلونی نوں بھرپور تعاون دتا سی، جس دے نتیجے وجوں اس نوں راجے دا خطاب ملیا۔ انگریزاں اتے سکھاں درمیان ہوئے لڑائی ویلے اتھے گووردھن سنگھ راج کردا سی۔ اس نے خاندانی روایت جاری رکھدیاں انگریزی فوج دی مدد کیتی پر شاید ایہہ مدد اینی نگونی سی کہ مسٹر کسٹ نے لکھیا کہ 'ایہہ ملکھ ناؤمیدی دی حد تک قرضے دے بوجھ ہیٹھ دبی ہوئی اے۔ کسے مدد دی اس پاسوں آس نہیں سی کیتی جا سکدی اتے نہ ہی اس نے کجھ نہ کیتا جا سکن بارے کوئی بہانہ کیتا۔
انندپریئے سوڈھی
سکھ جگت وچ انندپور پوتر تیرتھ استھان دا درجہ رکھدا اے۔ اس دی نیہہ 1666 ء وچ نوویں گرو سری گرو تیغ بہادر جی ولوں رکھے جان ویلے ہی اوہناں دا بھرا سورج ملّ اتھے رہن لگ پیا سی۔ سری گرو گوبند سنگھ جی ولوں انندپور توں چلے جان پچھوں سوڈھی سورج ملّ دے پوتے سوڈھی گلاب رائے، جس دا ناں گرو گوبند سنگھ جی توں امرت چھکن پچھوں گلاب سنگھ ہو گیا سی، نے اس نگر نوں سمبھالیا۔ سکھ مسلاں دا سماں انندپور دے سوڈھیاں دے ودھن-پھلن دا سماں سی۔ مسلدار لڑائی ویلے سوڈھی پروار دا کوئی نہ کوئی پرتیندھ اپنے جتھے وچ شامل رکھدے سن اتے جت پچھوں دل کھولھ کے نویں جتے علاقیاں وچوں جاگیر اتے دان دندے سن۔ جد سکھ ریاستاں قایم ہو گئیاں تاں راجیاں نے وی انندپور دے سوڈھیاں نوں دان-دکھنا دین وچ کوئی قصر نہیں چھڈی۔ انگریز سکھ لڑائی دے ویلے سوڈھی دیوان سنگھ اتھوں دا مکھی سی اتے اوہ لگبھگ ڈیڈھ لکھ روپئے سالانہ آمدن دندی جگیر دا مالک سی۔ سوڈھیاں دی مالکی ہیٹھلے پنڈ صرف انندپور دے آس-پاس نہیں سن سگوں مالوے وچ وی تھاں-پور-تھاں سن، جس کارن انگریز اوہناں نوں وی انگریز سرکار دی سرکھیا حاصل سرداراں وچ شمار کردے سن۔ لاہور دربار اتے سکھ سرداراں نال اپنے تعلقاں کارن سوڈھی سردار انگریزاں دی جت وچ اپنی آن-شان نوں ختم ہوئی ویکھدے سن۔ انج وی سکھ جگت نال مذہبی روپ وچ جڑے ہون کارن سوڈھیاں دی لاہور دربار نال ہمدردی قدرتی سی، فلسروپ اوہ مدد دین دے معاملے وچ انگریز افسراں دیاں آساں اتے پورے نہیں اترے۔
اس حالت وچ اوہناں بارے مسٹر کسٹ نے ایوں لکھیا، 'کرنل چیت سنگھ، جس نے بناں آگیا لئے ستلج پار آ کے انندپور ماکھووال توں گورنر جنرل دے ایجنٹ امین نوں ہنسا نال بھجا دتا، دی شہِ اتے اتے مدد نال سوڈھی دیوان سنگھ اتے انندپور وچلے اس دے ہور بھائیوالاں ولوں کیتیاں کاروائیاں بدمعاشاں جہیاں ہن۔ دربار دا مقصد سانوں سکھ دھرم دے مکھی سمجھے جاندے سوڈھیاں متعلق دباء دے طریقے ورتن لئی مجبور کرکے لوکاں دیاں مذہبی بھاوناواں نوں انگریز سرکار خلاف ورتنا پرتیت ہندا اے۔ دربار نوں لکھے جان اتے کرنل چیت سنگھ نوں واپس بلا لیا گیا، پر جواہر سنگھ ولوں خفیہ ہدایتاں ملن اتے اوہ واپس انندپور آ گیا۔ اس دی حاضری نے اس علاقے نوں لگاتار اتیجنا وچ رکھیا۔ اس معاملے دی رپورٹ کدے وی سرکار نوں نہیں بھیجی گئی، پر گورنر جنرل دے انبالہ پہنچن ویلے اس نوں پیش کیتے جان واسطے اک رپورٹ تیار کیتی گئی سی۔ سوڈھیاں دیاں مالوے وچلیاں ملکھاں، جہڑیاں اوہ ساڈی سرکھیا ہیٹھلے مکھیاں وجوں سنبھال رہے ہن اتے جنہاں ملکھاں دا لاہور دربار نال کوئی تئلک نہیں، توں کسے وی پرکار دی مدد حاصل نہیں کیتی جا سکی۔
دریا ستلج توں دکھن ول دے ہور نکے-نکے کئیاں سرداراں تے جاگیرداراں دے ووہار بارے
مسٹر کسٹ نے بڑی ہی گمبھیر اتے نناہ-پکھی ٹپنی کیتی۔ اس نے لکھیا، 'ساڈی سرکھیا ہیٹھلے باقی سکھ مکھی گھٹنا دے ستھان توں جاں تاں بہت ہی دور ہن جاں کھیتر پکھوں اینے چھوٹے کہ اوہناں ولوں کسے وی قسم دی مدد نہیں ملی۔ اتھوں تک کہ کوئی ناں نہیں لیا جا سکدا، جس توں کسے مدد دی آس کیتی جا سکدی ہووے۔ بہوتیاں دی ساکھ انی پتلی اے کہ اوہ اپنی پرجا نوں کنٹرول وچ نہیں رکھ سکدے اتے اپنے نیڑلے گانڈھیاں نال نہ ختم ہون والے جھگڑیاں وچ الجھے ہوئے ہن۔ سڑکاں اتے ملک دی اسرکھیا دا نتیجہ لگاتار قتل و غارت اے۔ ایہناں مکھیاں وچوں انبالہ اتے کرنال درمیان سڑک دے دوویں پاسیں وسدے شاہ آباد، تنجور، سیکری، شامگڑھ سبھ توں ودھیرے بدمعاش ہن۔ سچ تاں ایہہ اے کہ شاہ آباد، انبالہ، شامسنگھیا، کمبڑا اتے بوڑیا بھائیچارے دے پتیداراں نے خالصہ فوج وچ شامل ہو کے ساڈے خلاف جنگ لڑی اتے اجے وی اپنے باقی بھراواں نال رل کے ساڈی سرکھیا ہیٹھلی اپنی پتی دی اپج دا حصہ ونڈاء رہے ہن۔
ریاستاں نال سنبندھاں نوں نواں روپ دین بارے مسٹر کسٹ دے سجھاء
ستلج دریا توں دکھن ولّ ستھت ودھیرے ریاستاں اتھوا جاگیراں دے مکھیاں ولوں انگریز-سکھیز یدھ دوران وکھائی غیر-سرگرمی اتھوا اداسینتا نوں دھیان گوچرے رکھدیاں کیپٹن ملز نے اپنی رپورٹ دے انت وچ اس اوسر نوں ایہناں مکھیاں نال برطانوی ہندوستان سرکار دے سبندھاں نوں پنر پربھاشت کرن دا اک سنہری موقع سمجھدیاں اجیہا کرن دا سجھاء دتا سی، پر اجیہا کہڑے-کہڑے مدعے بارے کیتا جاوے؟ اس بارے اس نے کجھ نہیں سی لکھیا۔ اس دے الٹ مسٹر کسٹ نے باقی رپورٹ دے وستھار وانگ اس وشے دی وی نکتاوار چرچہ کرکے کیتے جان والے سدھاراں بارے سجھاء دتے۔
مسٹر کسٹ دی رپورٹ وچ پنروچار لئی اٹھایا گیا پہلا نقطہ ایہناں مکھیاں ولوں اپنے علاقے وچ دی لنگھن والے وپاریاں پاسوں اوہناں دیاں وستاں اپر اگراہی جان والی راہ داری بارے سی۔ فروزپور، لدھیانہ اتے جگادھری وکھے چراں توں راہ داری لئی جا رہی سی۔ مسٹر کلارک دے ویلے توں سڑک اتے کئی نویاں چوکیاں بیٹھ گئیاں سن، جتھے پرانیاں دراں دے مقابلے ودھ کر اگراہیا جا رہا سی۔ اس دے پربھاو نوں بیان کردیاں مسٹر کسٹ نے لکھیا، 'پنجاب توں خرید کے ساڈی سرکھیا پراپت ریاستاں وچ دی شملہ، کسولی اتے سبادھو دیاں منڈیاں وچ لیاندے بے تحاشہ مہنگے اناج نے ایہناں منڈیاں نوں بری طرحاں پربھاوت کیتا ہے، جس دے فلسروپ شملے وچلے چیف سول ادھیکاری مسٹر رسکائین نوں وار-وار ورودھ جتاؤنا پیا ہونا ہے۔ صرف فوجی چھاؤنیاں اتے ورتیاں جان والیاں وستاں اتے اس طرحاں دا ٹیکس سدھے طور 'تے اطلاع نامے دی چھیویں مد دے الٹ ہے۔ اس توں بناں شملے دی منڈی وچ لیاندیاں جان والیاں وستاں اتے دیسی وپاریاں توں بھاری ٹیکس لیا جاندا ہے، جد کہ یورپین وپاری عامَ طور 'تے بچ جاندے ہن۔'
مسٹر کسٹ دی رپورٹ وچ وچار ادھین لیاندا جان والا دوجا نقطہ ستلج ارار دیاں دیسی ریاستاں اتے جگیراں دی مڑ حدبندی نردھارت کرن بارے سی۔ اس سمیں ایہہ ریاستاں اتے جگیراں بھوگولک کھیتر دی درشٹی توں بڑیاں اگھڑ-دگھڑیاں اتے اک-دوجی وچ پھسویاں سن، جس کارن آپسی لڑائی-جھگڑا عامَ گلّ سی۔ نال ہی بھاویں انگریز سرکار نے امبالے فوجی چھاؤنی دا ٹکانا بنا لیا سی، پر چھاؤنی دے ترنت نال لگدا علاقہ دیسی ریاستاں ادھین ہون کارن اتھوں دیسی شراب دی تسکری ہندی رہندی سی۔ مسٹر کسٹ دا کہنا سی کہ ایہناں ریاستاں اتے جگیراں دی پنر-حدبندی کرکے اکثر ہون والی کتلوگارد نوں روکیا جا سکدا سی۔ اس نے ایہہ سجھاء وی دتا کہ، 'انبالہ چھاؤنی دے آلے-دوآلے 6-6 میل دا کھیتر سدھے طور 'تے انگریزی ادھیکار ہیٹھ لے لیا جاوے، اس نال شراب دی غیر-قانونی کاشیدکاری، جس نوں اثردار ڈھنگ نال روکن وچ چھاؤنی دا آبکاری افسر اتے ستھانک سول ادھیکاری شکتی ہین ہن، وی ختم کیتی جا سکیگی۔'
کمپنی بہادر دی سرکار نے دیسی راجیاں اتے جگیرداراں نوں سرکھیا پردان کرن سمیں ایہہ شرط لائی سی کہ اوہ سرمور سرکار نوں لوڑ پین 'تے اس دی سہائتا لئی نردھارت گنتی وچ گھوڑے اتے گھوڑسوار مہیا کرواؤنگے۔ سمجھیا گیا سی کہ ایہہ ووستھا لابھدائک سدھ ہوویگی، پر ایہہ بے فائدہ سدھ ہوئی۔ انگریز-سکھیز یدھ دوران دیکھیا گیا کہ گھوڑے اچھت معیار اپر پورے نہیں سن اتردے۔ اس لئی مسٹر کسٹ نے سجھاء دتا کہ عامَ دناں وچ کسے ستھتی نال نپٹن واسطے ریاستاں توں منگے جان والے گھوڑیاں دی گنتی نردھارت کر دتی جاوے۔ اس نے اپنے طور 'تے 300 گھوڑیاں دی گنتی نردھارت کیتی، جس وچ ودھ توں ودھ گنتی پٹیالہ ریاست لئی 100 اتے کمبھڑاں بریال دے سرداراں لئی 10 گھوڑیاں دی سی۔ ہورناں لئی ایہہ گنتی نابھہ اتے جیند 50-50, ملیرکوٹلا اتے شامسنگھیاں واسطے 25-25, لاڈوا لئی 15, لدھیانے دے جگیردار واسطے 12 دسی گئی سی۔ اس دا کہنا سی کہ اس سسٹم نوں لاگوُ کیتا جاوے تاں سول ادھیکاریاں دے حکماں دی پالنا کرواؤن ہت ہمیشہ 300 گھوڑسوار اپلبدھ رہنگے۔ اس ودھی نوں ہور کارگر بناؤن واسطے اس نے پرستاو پیش کیتا کہ دیسی راجیاں اتے جگیرداراں ولوں اس منورتھ لئی خرچی جان والی راشی نردھارت کرکے نقد روپ وچ لے لئی جاوے اتے گھوڑے انگریز افسراں دے ادھین رکھے جان، تاں جو لوڑ پین 'تے ودھیا اتے نروئے 300 گھوڑیاں دی اپلبدھی ترنت ہو سکے۔ مسٹر کسٹ نے میجر براڈپھٹ دی اس کاروائی دی اداہرن دتی، جس انوسار اس نے اپنی سہائتا واسطے شامسنگھیاں توں گھوڑسوار لین دی تھاں اوہناں ولوں کیتے جان والے خرچ اتے تھوڑھے جنے گھوڑے سدھے اپنے کنٹرول ہیٹھ رکھے سن، جنہاں ولوں جرم کیتے جان دی صورتَ وچ اوہناں نوں جرمانہ کیتا جا سکدا سی جاں نوکری توں ہٹایا جا سکدا سی۔
مسٹر کسٹ نے چھوٹے سرداراں وچ وراثت دا نیم بناؤن دی صلاحَ وی دتی، تاں جو آپسی دشمنی، ستھانک ادھیکاریاں نوں وڈھی دین دے موقعے، جو پچھلے سمیں وچ ادھیکاریاں دی پڑتال دا وشا رہے ہن، نوں ختم کردیاں اجیہے پریواراں، جہڑے کیول تنّ پشتاں پہلاں حل چلاؤندے سن اتے جو ساڈی پرمکھتا ستھاپت ہون تکّ 'جس دی لاٹھی اس دی مجھّ' والی نیتی دے دھارنی سن، وچ پروارک رواج لبھن اتے نشٹ کیتے جان والے سمیں نوں بچایا جا سکدا ہے ۔ دریا ستلج دے دکھن ولّ تنّ وڈیاں ریاستاں پٹیالہ، نابھہ اتے جیند وچ راجگدی دے وارث بارے نرنا انگریز سرکار دے حکم ادھین ہندا سی، پر چھوٹے جاگیردار اتے سردار گھرانیاں وچ وارث دی چون بارے کوئی اک نیم لاگوُ نہیں سی، جس کارن کئی وار وارث لئی دوویں دھراں اپنے پکھ وچ کوئی نہ کوئی نظیر پیش کر دندیاں سن ۔  مسٹر کسٹ دا سجھاء سی کہ 'کوئی ادھکت نیم بنا کے ہر مکھی نوں سند دے روپ وچ دے دین نال اس سبندھی ہون والی بدمگزی توں بچیا جا سکدا ہے ۔ ' اس دی دلیل سی کہ اس موقعے جد سارے اپنی ذمہ واری نبھاؤن وچ فیل ہوئے ہن، تاں ساڈے ولوں اجیہا نیم بناؤن بارے کسے ولوں وی سوال نہیں کھڑھا کیتا جاویگا اتے تھوڑھے سمیں پچھوں ہی اجیہے نیم نوں کیول ستھانک عملے توں بناں باقی ساریاں ولوں اک صحیح بھاونا دے طور 'تے لیا جاویگا ۔
دیسی راجیاں/سرداراں ولوں ملی مدد دے ملانکن دی پورک رپورٹ
ستلج ارار دیاں دیسی ریاستاں لئی برطانوی ہندوستان دی سرکار ولوں نیوکت کمیشنر اتے سپرڈینٹ میجر ایف. میکسن نے دوواں ادھیکاریاں ولوں آئیاں رپورٹاں نوں دھیان نال واچیا ۔ اپنی رپورٹ نوں ودھیرے سارتھک بناؤن واسطے اس نے گورنر جنرل دے ایجنٹ ولوں 3 دسمبر 1845 توں 8 مارچ 1846 تکّ ریاستی مکھیاں اتے ہوراں ولّ رسد اتے ڈھوآ-ڈھوائی دے سادھن مہیا کرواؤن واسطے لکھے پروانیاں اتے اس دے اتر وچ اوہناں ولوں کیتیاں کاروائیاں دے ویروے نوں تتھاں نال میلیا ۔  اس نے امبالے دے آسے-پاسے دے چھوٹے-چھوٹے سرداراں ولوں منگی گئی اتے پراپت ہوئی سہائتا دا ویروا وی اکٹھا کیتا ۔  ایہناں دستاویزاں نے دریا ستلج دے دکھن ولّ انگریزی سرکار دی سرکھیا پراپت راجیاں اتے سرداراں ولوں برطانوی ہندوستان سرکار نوں انگریز سکھ یدھ دوران دتی سہائتا پکھوں ہیٹھلے ادھیکاریاں ولوں کیتی ورگ ونڈ دی پشٹی کیتی، پر پٹیالے اتے جیند بارے پہلی جانکاری وچ وادھا کیتا ۔
اس نوں پٹیالے ولوں بھیجی فوج دے مندے-چنگے دوویں پکھ وکھائی دتے۔ گھنگرانے نوں گھیرن بھیجی پٹیالے دی سینک ٹکڑی بارے اس نوں جانکاری ملی کہ اس سمیں اس سینک ٹکڑی بھاویں قلعہ خالی کرن والی ٹکڑی نوں گھیرن وچ اسپھل رہی، پر اس دا وہار ودھیا رہا۔ اس دے الٹ جد وڈی گنتی وچ سکھ سینا دے مقابلے انگریزی فوج نوں بناں مقابلہ بدووال دا قلعہ چھڈنا پیا، تاں پٹیالے دی فوج دے 200 سپاہی سکھاں نال جا رلے۔ اس وشیش موقعے اوہناں دا ایہہ وہار انگریزیے کاز واسطے بے حدّ نقصان دہ سی۔ میجر میکسن نے اس توں سٹہ کڈھیا کہ بھاویں پٹیالہ ریاست کنی وی ساڈے پکھ وچ سی، پر ایہہ ہر موقعے اپنے سپاہیاں دیاں بھاوناواں نوں کنٹرول کرن وچ سفل نہیں رہی، اس لئی کسے وی فیصلہ کن موقعے ایہناں اتے بھروسہ نہیں کیتا جا سکدا۔ کیپٹن ہیء دی اگوائی وچ پٹیالے دے سینکاں دے نال ہی گھنگرانے دی مہم وچ بھائیوال جیند دے سینکاں نوں میجر میکسن نے ططپر اتے ضبط دی پالنا کرن والے دسیا۔
میجر میکسن نے وی جنہاں ریاستاں ولوں پورن سہیوگ ملیا، اوہناں وچ پٹیالہ، جیند، ملیرکوٹلا، رائکوٹ اتے فریدکوٹ نوں شامل کیتا۔ سہیوگ نہ دین اتے انگریز پرتی نفرت دا پرتکھ وکھاوا کرن والے راجا نابھہ اتے آہلووالیا سردار دے نال انندپور دے سوڈھی، سنگھپریئے سردار، جسونت سنگھ کھیڑیوالا، روپڑ دا سردار بھوپ سنگھ، گیندا سنگھ کھرڑ اتے دیوا سنگھ سیالبا نوں گنیا گیا۔
میجر میکسن نے جاگیرداراں/چھوٹے سرداراں دی کارگزاری ولّ وی دھیان دتا۔ اس نے گورنر جنرل دے کارجکاری پہلے سہائک ایجنٹ مسٹر وانسٹرٹ ولوں جگیرداراں اتے چھوٹے سرداراں ذمےّ لگی رسد دی ماترا اتے ڈھوآ-ڈھوائی واسطے منگے گئے گڈیاں دی گنتی دسن دے نال-نال اوہناں ولوں پراپت سہائتا دا ویروا وی درج کیتا، جو اس پرکار سی :
(جاگیردار/سردار دے ناں نال راشن اتے گڈیاں دی منگ اتے بریکٹ وچ اس ولوں کیتی پورتی دسی گئی ہے)
ہلاہڑ 2000 من (232 من 3 سیر، 3 گڈے)، منولی 2000 من (677 من 24 سیر، گڈا کوئی نہیں)،
تنگور 1000 من (255 من 15 سیر، گڈا کوئی نہیں)، گڑھی کوٹھہار 5000 من (54 من، 220 بیل)،
دیالگڑھ 7000 من (2116 من 38 سیر، 12 گڈے، 20 کھوتے)، بوڑیا 6000 من (1428 من 32 سیر، 38 کھوتے)،
منیماجرا 5000 من (996 من 24 سیر، 450 بیل، 75 کھوتے)، رامگڑھ 300 من (379 من 3 سیر، گڈا کوئی نہیں)،
شاہزادپور 6000 من (720 من 6 سیر، گڈا کوئی نہیں)، لکھمڑی 2000 من (13 من 4 سیر، گڈا کوئی نہیں)،
دھنورا 2000 من (104 من، گڈا کوئی نہیں)، ارنولی 4000 من (545 من 29 سیر، گڈا کوئی نہیں)،
گھگپورا 2000 من (58 من 16 سیر، گڈا کوئی نہیں)،
کھرڑ 3000 من (172 من، 6 گڈے)،
پبھات 2000 من (236 من 374 سیر، 4 گڈے، 4 کھوتے)،
چھچھرولی 6000 من (4000 من، 15 گڈے، 400 بیل)،
شاہ آباد تے پتیدار 4000 من (2759 من 15 سیر، 35 گڈے، 31 کھوتے، 15 اوٹھ، 20 بیل)،
کمبڑاں 6000 من (رسد کجھ نہیں، گڈے 22, اوٹھ 8, بیل 41, مجھاں 27),
شامسنگھیاں 5000 من (رسد اکا نہیں، 6 گڈے)،
مستف آباد 1000 من (کجھ وی نہیں دتا)، جامارائیں 4000 من (کجھ وی نہیں دتا)،
سیکرا 2000 من (2 گڈے)،
چورنی کھیڑا 4000 من (کجھ وی نہیں دتا)،
ٹھول 1000 من (60 من، 3 گڈے، 10 کھوتے)،
بھوپ سنگھ ویدوان 1000 من (80 من، گڈا کوئی نہیں)،
جیون سنگھ ویدوان 1000 من (160 من، گڈا کوئی نہیں)،
وساوا سنگھ ویدوان 1000 من (80 من، 8 کھوتے)، بروالسیاں 6000 من (240 من، 12 گڈے، 120 کھوتے)،
کنجپورا 4000 من (509 من 20 سیر، 10 گڈے، 12 اوٹھ)،
تھانیسر 6000 من (3746 من، ہور کجھ نہیں)،
چپڑ 2000 من (کجھ نہیں دتا)،
لیڈا 7000 من (راشن کجھ نہیں، 4 گڈے، 4 کھوتے، 18 بیل)،
شامگڑھ 1000 من (راشن کجھ نہیں، 4 گڈے)،
سنگھاں جھبالیا 2000 من (کجھ نہیں دتا)،
بوب 1000 من (804 من 15 سیر، ہور کجھ نہیں)،
روپڑ 2000 من (راشن نہیں دتا، بیل 105),
لاڈوا 10000 من (1846 من 20 سیر، ہور کجھ نہیں)،
چلومدی 2000 من (کجھ نہیں دتا)۔
اس جدول دی بنیاد اتے میجر میکسن نے منگی گئی رسد دے مقابلے گھٹّ راشن مہیا کرن والیاں وچ منیماجرا، شامسنگھیئے، شاہزادپور، آرنولی، کمبھڑا، بروالیا، کنجپوریا، لیڈا نوں رکھیا۔ اس مطابق وار-وار رسد جاں ڈھوآ-ڈھوائی لئی مدد دی منگ کیتے جان دے باو جود مدد دین توں اکا ہی ہتھ کھچن والیاں وچ سن : سنگھاں، جامارائیاں، لیکری، چریڑی، کھیڑی، مستف آباد، بیدوان سردار، چپڑ، سنگھاں جھبالیا اتے سکندرا۔ اس نے اس گل ولّ وی دھیان دوایا کہ جھمبی، مہراجکیاں اتے کوٹلہ ناہماز خاں ستلج توں پورب ولّ دیاں اجہیاں ملکھاں سن، جنہاں دا ناں کسے لکھت وچ نہیں سی اتے نہ ہی اوہناں ولوں کوئی مدد بھیجی گئی سی۔
میجر میکسن مسٹر کسٹ ولوں دتے تناں سجھاواں نال وی سہمت سی ۔ اس نے گورنر جنرل ولوں شمال-مغربی سرحد واسطے تعینات ایجنٹ ول شملے توں لکھے اپنے پتر نمبر 87, تریخ 27 جولائی، 1946 راہیں دوواں ادھیکاریاں ولوں بھیجی اطلاع وچ اپروکت مطابق وادھا کردیاں ساری حالت دا ملانکن کیتا اتے اس دے بنیاد اُتے کجھ نتیجے وی کڈھیے ۔  اس دا ریاستاں اتے سرداراں دے وطیرے بارے کڈھیا نتیجہ ایہہ سی کہ اک ادھے اپواد نوں چھڈّ کے شروع وچ سبھ نے کھلھدلی نال مدد اتے ملورتن، جس دی اک لمے ویلے توں سرکھیا حاصل کرن دے بدلے وچ ایہہ سبتوں ودھیا سرکار حقدار سی، حاصل کرن توں ہتھ کھچی رکھیا ۔  عامَ جنتا دیاں بھاوناواں بارے اس نے بڑے پھلار وچ چرچہ کیتی ۔  اس دا مننا سی کہ 'اس اک نقطے بارے کوئی شکّ نہیں کہ دریا توں اس پاسے ساڈی سرکھیا ہیٹھلیاں ساریاں سکھ ریاستاں وچ سکھ وسوں دیاں بھاوناواں ساڈے زوردار خلاف اتے خالصے دے پکھ وچ سن ۔
اس نے لڑائی شروع ہون توں اک دن پہلاں سرسے توں امبالے نوں پٹیالے راہیں اتے اس توں کجھ دن پچھوں امبالے توں پٹیالے اتے نابھے وچ دی فروزپور جان دا حوالہ دندیاں لکھیا کہ میں اس بھاوناواں دیاں نشانیاں، جنہاں بارے کوئی بھلیکھا نہیں، دیکھیاں ۔ اس نے ایہہ وی ذکر کیتا کہ ستلج دے دکھن وچ جٹاں دے اجیاے پنڈ ہن، جنہاں وچ لڑائی شروع ہون توں پہلاں خالصہ فوج دے 4, 5 جاں ودھ نیمت جاں عارضی فوجی جاں افسر سن، جنہاں نے خالصہ فوج نال جاری رابطہ رکھیا ہویا سی ۔  اس لئی پنچاں دی اگوائی وچ خالصہ فوج ولوں کیتیاں جان والیاں سرگرمیاں جاں دریا پار کرکے ساڈی سرکھیا والے علاقے اتے حملہ کرن دی سکیم بارے دریا توں اس پاسے والی وسوں اتے مکھیاں نوں اس سکیم نوں عمل وچ لیاندے جان توں کجھ دن پہلاں ضرور پتہ ہووےگا ۔  اوہناں ولوں اس بھیت نوں ساڈے پاسوں لکایا جانا ساڈے متعلق اوہناں دے بیلگاؤ دی نشانی اے ۔
اس نے دیسی ریاستاں دے راجیاں اتے بھروسہ نہ کرن دے پہلاں پرگٹائے مت اتے زور دندیاں اگے لکھیا، 'اس تجربے نوں دیکھدیاں ایہہ واضع اے کہ مستقبل وچ اتپن ہون والی کسے وی ہنگامی حالت وچ ریاستی مکھیاں ولوں ساڈی مدد واسطے بھیجی گئی فوج نوں لااے وند منّ لینا سیانپ نہیں ہوویگی ۔ نہ ہی اوہناں نال حال سمضموناں نوں دیکھدیاں اسیں رسد واسطے اوہناں اتے انحصار کر سکدے ہاں، کیونکہ جد جتن دے موقعے اوہناں وچ کمی پائی گئی اے تاں کسے بھیڑی حالت وچ اوہناں اتے نربھرتا اپنی فوج نوں بھکھے مارنا ہووےگا ۔
ایہہ سوچ ادوں ہور وی گمبھیر ہو جاندی اے، جد اسیں دیکھدے ہاں کہ ساڈی سرحد اتے یمنا توں ستلج تک دا سارا علاقہ ایہناں سرکھیا حاصل مکھیاں دے ماتحت اے۔ بھاویں اوہناں دے علاقے وچ دی اپنی فوج دے لنگھن ویلے اسیں اوہناں پاسوں رسد اگراہ سکدے ہاں، پر پچھوں اپنی فوج دے انتلے حصہ نال ساڈا رابطہ ہمیشہ اوہناں دے رحم اتے ہووےگا۔ جدوں اس وچ ایہہ وی جوڑ دتا جاوے کہ پچھلی لڑائی دوران ساڈی سرکھیا ہیٹھلیاں ریاستاں وچوں کئی ہزار جنے دشمن دی فوج وچ شامل ہو کے ساڈے خلاف لڑ راے سن، واضع اے کہ جد ایہناں مکھیاں نے ساڈی سرکھیا منگی، اسیں حاصل کیتی اتے اوہناں نال معاہدہ کیتا گئی، ادوں اجیہی حالت بارے قیاس وی نہیں سی کیتا جا سکدا۔ اس لئی ہن اسیں اوہناں نال اپنے تعلقاں نوں نواں روپ دے کے اجیہی حالت نوں مڑ واپرن توں روکن لئی پوری طرحاں حق بجانب ہاں۔
میجر میکسن نے مسٹر کسٹ ولوں دیسی ریاستاں وچ انگریزی مدد لئی رکھے جان والے دستیاں دے سجھاء نوں وی ہور پھلار دتا۔ اس دے شبداں وچ، '1809 دے اطلاع نامے وچ اسیں اپنے-اپنے نوں اپنی سرکھیا ہیٹھلے مکھیاں پاسوں کسے قسم دا نذرانہ نہ لین دا پابند کیتا سی، پر جدوں پچھلے موقعے اتے ایہہ واضع ہو گیا اے کہ اوہناں ولوں عزم دے باو جود اک مکھی دا وہار ساڈے خلاف رہا کہ لگبھگ ساریاں نے ساڈے متعلق بے رخی وکھائی کہ اوہناں دی پرجا ساڈے خلاف لڑی کہ جد بوہت زیادہ لوڑ سی تاں اوہ سارے تتپرتا نال رسد بھیجن وچ اکامیاب راے کہ اوہناں دیاں فوجی ٹکڑیاں دا دشمن دے ساہمنے جا کے کیتا وہار ساڈے یعقین نوں ٹھیس پہنچاؤن والا سی۔' ایہہ بیان کرن توں پچھوں میجر میکسن نے لکھیا، 'میرا نمرتا سمیت کہنا اے کہ اپنی سرحد اتے ایہناں راجیاں دے وڈا کھیتر دی رکھیا کرن دے بدلے اک اجیہی فوجی طاقت، جس اتے اسیں اپنے لئی لوڑیندیے کاروائی کرن دا بھروسہ نہیں کر سکدے، دی تھاں یعقین کرن یوگ فوجی مدد منگن دے حقدار ہاں۔ اس لئی میرا تجویز اے کہ ہر قسم دے 9000 فوجیاں دی مدد، جو اوہناں دے ذمےّ لائی ہوئی اے، دی تھاں سانوں ستلج دے دکھن ول دی سکھ اتے مسلمان وسوں وچوں ہر پرکار دے ہتھیاراں والے 4000 فوجیاں دی بھرتی کرنی چاہیدی اے، جنہاں دی کمانڈ یورپیئن افسراں دے ہتھ ہووے اتے اس اتے ہون والا خرچہ ریاستی مکھیاں ولوں حال ویلے حاصل کیتے جاندے فوجیاں دی گنتی دے انوپات وچ اوہناں توں اگراہیا جاوے۔' پٹیالہ ریاست ولوں سکھ-انگریز لڑائی وچ نبھائی ساکاراتمک کردار دا حوالہ دندیاں میجر میکسن نے لکھیا، 'پٹیالہ ریاست ولوں کیتی گئی سیوا نوں دیکھدیاں اس رول وچ ایہہ تبدیلی کر لئی جاوے کہ جتھے پچھلے ویلے دے 9000 فوجیاں وچوں 4000 پٹیالے دے حصے وچ سن پر ہن اس پاسوں صرف 1000 فوجیاں دا خرچہ منگیا جاوے۔' اسے طرحاں حال لڑائی وچ ڈھشاعر مدد دین والیاں دوجیاں ریاستاں نوں وی انوپات مطابق چھوٹ دتی جاوے اتے جنہاں ریاستاں دی کارگزاری تسلی بخش نہیں رہی، اوہناں توں ودھیرے اگراہی کیتی جاوے۔
میجر میکسن نے ایہہ وی لکھیا کہ پہلاں ہی ڈھکواں موقع ملن اتے ہن ہر چھوٹے توں چھوٹے مکھی ولوں لئی جان والی راہ داری اتے کر بند کر دتے جان اتے ہر ریاست دے حالات نوں ویکھدیاں اتے اس وچ دی گزرن والے وپاری رستیاں نوں ویکھدیاں برابر دا انصاف مشتمل کر لایا جاوے۔ میجر میکسن نے وارث دا نرنا کرن لئی ادھکرت اعلان کرن دی صلاحَ وی دتی۔ اس دا وچار سی کہ وڈیاں ریاستاں، جنہاں نوں اک ڈھانچے وچ رکھیا جانا اک ٹھوس پالیسی ہوویگی، دے وڈیرے ہتاں وچ اوہناں دے بنس وچوں جاں اجیہا نہ ہون دی صورتَ وچ، ساکاداری وچوں نیڑلے پرش انسان نوں مکھی ہون دا اہلکار منّ لیا جاوے اتے ریاستی علاقے دی ونڈ کرن دی آگیا نہ دتی جاوے۔ اس دا وچار سی کہ چھوٹیاں ریاستاں، جتھے علاقے دی ونڈ کرن دا رواج اے، اتھے ایہہ رول نہ لاگوُ کیتا جاوے اتے وارث نہ ہون دی صورتَ وچ اوہ علاقہ انگریز سرکار دی مالکی ہیٹھ چلا جاوے۔
میجر میکسن نے شمال مغربی سرحد لئی گورنر جنرل دے ایجنٹ نوں اپنے پتر نن: 87, متی 27 جولائی، 1846 ولوں اس حالت توں جانوں کروایا، جس نے اگوں ایہہ ساری حالت برطانوی ہندوستان سرکار دے دھیان وچ لیاندی ۔ ایجنٹ نے باقی ریاستاں بارے تاں کوئی ٹپنی نہ کیتی، پر راجا نابھہ ولوں نبھائے گئی نانہہ-پکھی کردار نوں ہور وی پھلار نال وچاریا ۔ اوہ نابھے دے راجے دوندر سنگھ ولوں وکھائی وہار بارے تاں میجر میکسن دی رائے نال سہمت سی، پر اس نوں میجر میکسن ولوں راجا نابھہ نوں دتی جان والی سجھائی سزا گھٹ لگی ۔ اس بارے اس نے لکھیا، 'میری سمجھ مطابق ایہہ دوندر سنگھ راجا نابھہ خلاف سدھ ہو چکے گمبھیر الزام جاں الزاماں دے اک حصے دی بہت ہی گھٹ سزا ہوویگی، جو اس پکھوں ہون والیاں بھوکھی کاروائیاں لئی تباہکنّ سدھ ہوویگی ۔ جیکر ایڈے وڈے الزام دا بھاگی عارضی طور اُتے کجھ ادھیکاراں، کراں، لابھاں اتے اجیاے علاقے، جس اپر اس دی مالکی شکی اے، توں وانجھا کیتے جان ورگی چھوٹی سزا نال چھٹّ گیا تاں اوہ سرحد اتے اس گل دی جیوندی-جاگدیی مثال بن جاویگا کہ وڈی توں وڈی خطرناک کھیل کھیلن وچ ناماتر خطرہ اے ۔ ' فلسروپ اس نے ہیٹھ لکھے مطابق سزا تجویز کیتی :
راجا دوندر سنگھ نوں گدی توں لاہ دتا جاوے اتے اس دے وڈے پتر، جو ستّ سال دا اے، نوں 60 سال عمر دی عزت دار عورت راجا جسونت سنگھ دی زندہ بیوی، اس دی متریئی دادی رانی چند کور اتے نابھہ ریاست دے سبھ توں ودھ ستکار یوگ 3 افسراں دی گارڈیئنشیپّ ہیٹھ راجگدی دے دتی جاوے ۔ ریاست دیاں چنگیاں اتے اگراہیا جان والا 12,200 روپئے سالانہ کر ختم کر دتا جاوے ۔ اس دے وچ نابھے شہر وچ اگراہیا جان والا 4500 روپئے دا کر شامل نہیں ۔ اس کر اتے مقامی افسراں دا پورن اختیار راے گا ۔ نابھہ رئست دے علاقے وچوں 12,200 روپئے دا حصہ چھڈّ کے، باقی وچوں چوتھا حصہ علاقہ ضبط کر لیا جاوے ۔