cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستان وچ بیرونی اقوام دی آمد
باہری قوماں د‏‏ی ہندوستان وچ آمد تو‏ں پہلے ہندوستان د‏‏ی آبائی قوماں بھیل، سنتھال، منڈا، کول تے دراوڑ وغیرہ دے بارے وچ زیادہ معلومات حاصل نئيں نيں لہٰذا ہندوستان د‏‏ی اصل تریخ غیر ملکی قوماں د‏‏ی آمد تو‏ں ہی شروع ہُندی ا‏‏ے۔
آریاں د‏‏ی آمد
بیکٹرین تے اُتے سین(Bactrian and Perthian):
کچھ مورخین دے مطابق عیسیٰ تو‏ں تقریباً ۱۵۰۰ تو‏ں ۱۰۰۰ سال پہلے کچھ غیر ملکی اقوام مشرقی یوروپ (ہنگری، آسٹریاوغیرہ)سے تے پروفیسر چائلس دے مطابق کچھ روس دے جنوبی حصے دے علاقےآں تو‏ں ایشیائے کوچک دے راستے پرتھیا (پرشیا) تے بیکٹریا (موجودہ افغانستان دا بیشتر علاقہ)ماں آ ک‏ے بس گئياں تے صدیاں تک رہندے رہندے پرتھین تے بیکٹرین کہلانے لگياں ۔ ہندوستانی مورخین ڈاکٹر اَوِیناش چندر داس تے ڈاکٹر سَمپُورنانند دے مطابق آریاں دا آبائی علاقہ سپت سندھو پردیش (بھارت )ا‏‏ے۔
عیسیٰ تو‏ں تقریباً ۱۰۰۰ تو‏ں ۶۰۰ سال پہلے ایہ بیکٹرین تے پرتھین (جو کدی پہلے مشرقی یورپ تے جنوبی روس دے علاقےآں تو‏ں پرتھیا تے بیکٹریا وچ آ ک‏ے بس گئے سن )باس پورس یا درّۂ دانیال تو‏ں ہوئے ک‏ے ہندوستان وچ داخل ہوئے تے کشمیر تے سندھ دے علاقےآں وچ پھیل گئے۔
سیتھین:
وسطی ایشیا وچ آباد مختلف قبیلےآں دے باہمی اشتراک تے خانہ بدوش سیتھینیاں دے دوسری آرین قوماں دے نال اشتراک دے بعد ستويں صدی عیسواں وچ ایہ سبھی قبیلے’ ’ترک‘ قبیلےآں دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ یعنی’ ’ترک‘‘ وسطی ایشیا وچ سوغدیانی، خوارزمی تے اوتھ‏ے آباد ہور قدیم قبیلائی قوماں دے باہمی اشتراک ہور اوتھ‏ے دے خانہ بدوش ستیھین قبیلےآں دے دوسری آرین قبیلائی قوماں دے نال اشتراک دا جدید روپ نيں ۔
معروف جرمن دانشور میکس مولر دا کہنا اے کہ ہندوستان وچ زیادہ تر غیر ملکی قوماں دے قبیلے وسطی ایشیا تو‏ں آئے سن جو سبھی ستیھین سن ۔ کچھ سیتھین قبیلے بیکٹریا د‏‏ی طرف تے کچھ مغرب وچ پرتھیا د‏‏ی طرف چلے گئے جدو‏ں کہ زیادہ تر درّۂ دانیال تو‏ں ہوئے ک‏ے شمالی ہند وچ پنجاب تے راجپوتانا دے میداناں وچ بس گئے۔ ايس‏ے طرح سیتھین قبیلےآں نے شمال دے بعد مغرب تو‏ں وی دراوڑاں ، بھیلاں تے سنتھال وغیرہ نو‏‏ں کھدیڑ کر انہاں دے ٹھکانےآں اُتے اپنا قبضہ جما لیا تے بعد وچ پورے ہندوستان وچ پھیل گئے۔
سیتھین قبیلےآں وچ شک تے شکاں د‏‏ی اولاداں وچ ’ ’کُشان‘‘ مشہور حکمراں ہوئے۔
شک(Sakas):
۵۲۲ء تو‏ں ۴۸۶ء پہلے وسطی ایشیا دا علاقہ، پرتھیا دے راجہ داری د‏‏ی سلطنت وچ شامل سی۔ اس وقت اوتھ‏ے سیر دریا دے شمالی میداناں وچ (موجودہ ترکستان نگر جتھے آباد اے )سیتھین بنجاراں دے ٹھکانے سن ۔ عیسیٰ تو‏ں ۱۶۰سال پہلے ایہ سیتھین بنجارے جنوب وچ یونانی حکومت دے زیر نگيں بیکٹریا د‏‏ی جانب چلے گئے۔
وسطی ایشیا دے مشرقی علاقے(اب چین دا شمال مغربی صوبہ سنکیانگ)ماں آباد اک ہور بنجارہ قوم’ ’یوہ چی‘‘ نے جدو‏ں بیکٹریا د‏‏ی یونانی حکومت نو‏‏ں ختم کر دتا تاں سیتھین بنجارہ قبیلے جنوب مغربی سمت وچ ہرات تے سیستان د‏‏ی جانب چلے گئے تے اوتھ‏ے بس گئے یہ’ ’شک‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ بعد وچ پرتھیناں نے انھاں ہرات تو‏ں ہٹا دتا تاں شک محض سیستان تے کندھار تک محدود رہ گئے۔ آخر وچ اوہ بولان درّے تو‏ں ہوئے ک‏ے سندھ دے نچلے حصے وچ داخل ہوئے ایہ علاقہ انڈو سیتھین یا شک دیپ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔
مغربی تے جنوبی افغانستان تے سیستان وچ اک نال رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں شک تے پہلّو (پرتھین)اک دوسرے تو‏ں منسلک ہوئے ک‏ے انہاں صوبےآں دے حکمراں ہوئے۔ مشرقی ایران، سیستان تے آرکیشیا کے’ ’شک‘‘ اور’ ’پہلّو‘‘ حکمراں پارتھین لقب اختیار کردے سن تے شہنشاہ کہلاندے سن لیکن انہاں دے سکّاں دے پِچھے یونانی بولی دا استعمال ہُندا سی۔
کُشان:
شمال مغربی چین وچ ’ ’یوہ چی‘‘ ناں د‏‏ی برادری دے کئی قبیلے سن جنھاں نے وسط ایشیا دے مشرقی حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ پہلی صدی ق م دے آخر تک اس برادری دے اک طاقتور قبیلے’ ’کشان‘‘نے اپنی برادری دے بقیہ قبیلےآں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے انہاں اُتے اپنا قبضہ جمالیا۔ اس دے بعد پوری برادری دا ناں ہی’ ’کُشان ‘‘ پے گیا۔ کُشان نسل دے لوکاں نے وسطی اشیا وچ کاشغر تے کھیتان تو‏ں لے ک‏ے ہندوستان دے شمال مغرب وچ پرتھیا تے بیکٹریا اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے سندھ، پنجاب تے شمالی ہند وچ کاشی تک اپنی حکومت پھیلادی۔ کُشان شاہی گھرانے دا پہلا شہنشا ہ کڈ فائسِس اول (۷۳۔۳۳ء) سی تے دوسرا بیٹا بِیم کڈ فائسِس دوئم (۷۸۔۷۳ء) سی۔ اس نسل دا تیسرا شہنشاہ کَنِشک(۱۲۸۔۷۸ء) ہندوستان دے کُشان حکمراناں وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور ہويا۔ اوہ بودھ مذہب دا پیرو سی۔ ہندوستان وچ اس د‏ی حکومت کشمیر، پنجاب، سندھ تے موجودہ اتر پردیش دے مغرب تو‏ں کاشی تے پاٹلی پُتر تک پھیلی ہوئی سی۔ جس وچ شمالی ہند دا سنبھل علاقہ وی شامل سی۔ اس دے علاوہ افغانستان، بیکٹریا تے وسطی ایشیا دے یارقند، تاشقند، کاشغر تے کھیتان وی اس د‏ی ریاست وچ ملے ہوئے سن ۔ کَنِشک د‏‏ی راجدھانی پورُشپور (موجودہ پیشاور )سی۔ کَنِشک نے تقریباً ۴۵سال حکومت کیت‏‏ی۔
ہونڑ:
پنجويں تے چھیويں صدی وچ وسطی ایشیا دے شمال مشرق تو‏ں (چین دا مغربی شمالی حصہ)ہونڑاں دے کئی گروہ شمالی ہند تے شمال مشرقی ہند(نیپال، آسام تے ہور شمال مشرقی پڑوسی صوبے )ماں آ ک‏ے آباد ہوئے۔
اِنڈو آرئین:
بیکٹرین، پرتھین، سیسن (شک، کُشان)و ہونڑ وغیرہ آرئین اپنی لمبی چوڑی قد کٹھی تے گورے رنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں خود نو‏‏ں اچھے تے اُچے خاندان دا مندے سن ۔ آرئین لوک طاقتور جسم دے مالک سن تے لڑائی دے اوزار بنانے وچ ماہر سن ۔ اوہ قبائلی، تہذیبی تے ثقافتی معاملےآں وچ وی کالے یا گہرے سانولے چھوٹے قد دے آدی واسی دراوڑاں تے کولاراں تو‏ں بہت اگے سن ۔ ہندوستانی علاقےآں وچ آباد ہونے دے بعد آرئین برادریاں دے باہمی اشتراک یا ہندوستان د‏‏ی آبائی قوماں بھیل، سنتھال، کولار تے دراوڑ وغیرہ دے نال انہاں دے اشتراک تو‏ں پیدا ہوئی قومیں’ ’انڈو ۔آرئین‘‘ کہلاواں ۔ سبھی اِنڈو آرئیناں د‏‏ی وکھ وکھ پہچان ممکن نئيں ۔
اِنڈو آرئین دا مذہب:
آرئیناں دے سب تو‏ں پہلے تے قدیم گرنتھ ’ ’رِگ وید‘‘ دے مطابق آرئیناں دا مذہب بوہت سارے قدرتی عناصر تو‏ں جڑی روایتاں تے رسم تے رواج اُتے مبنی تھا(شیمنسٹ)۔ اُس وقت کسی مندر یا مورتی دا تصور نئيں سی۔ اوہ کھلے طور تو‏ں زمین، آسمان، سورج، چاند، اگ، ہويا تے پانی وغیرہ د‏‏ی پوجا کردے سن ۔
اِنڈو آرئین دا سماجی نظام:
وقت گزرنے دے نال آرئین اگے بڑھدے ہوئے شمالی ہند وچ گنگا دے دو آب تک پہنچے تے موجودہ شمالی صوبے دے مغربی حصےآں وچ پھیل گئے۔ تب انہاں دے سماجی نظام وچ تبدیلیاں آئیاں تے اوہ پیشے دے مطابق مختلف فرقےآں تے ذاتاں وچ تقسیم ہوئے گئے۔
آرئیناں وچ راج کاج جنہاں لوکاں دے ہتھو‏ں وچ رہیا وہ’ ’شَتّریے۱؎ ‘‘اکھوائے۔ راجہ تے فوجی۲؎ انہاں وچو‏ں ہُندے سن ۔
پُروہِت (مذہبی رہنما)مذہبی امور نو‏‏ں ادا کرنے دے نال نال راجاواں نو‏‏ں مذہبی تے سیاسی مشورے وی دیندے سن ۔ آریئناں وچ عام لوک جو کہ’ ’وَیشیہ‘‘ کہلاندے سن کھیت‏‏ی تے تجارت دا کم کردے سن ۔’ ’شُودْر‘‘ انہاں لوکاں نو‏‏ں کہیا جاندا سی جنہاں د‏‏ی رگاں وچ آریائی خون نئيں سی تے جو آریاں دے مذہب تے رنگ تو‏ں منفرد سن ۔
شمالی ہند دے راجپوت، جاٹ وغیرہ وی انڈو آرئین :
پنجاب راجپوتانہ تے موجودہ اتر پردیش دے مغربی علاقےآں وچ آباد آرئین لوک صدیاں گزر جانے دے بعد پوری طرح تو‏ں ہندوستانی ماحول وچ ڈھل گئے تے ہندوستانی ناواں دے نال شَتریے، راجپوت، جاٹ وغیرہ دے روپ وچ پہچانے جانے لگے۔
ڈاکٹر بی۔ اے۔ اسمتھ دے مطابق راجپوت ایداں دے قبیلےآں د‏‏ی نمائندگی کردے سن جو شتریاں د‏‏ی طرح ہی جنگجو سن تے اپنے نو‏‏ں اُچے کُل دا سمجھدے سن ۔ انہاں دے نال برہمناں نے وی شتریاں د‏‏ی طرح ہی برتاؤ کيتا۔
راجستھانی تریخ دے مورخ کرنل جیمس ٹاڈ تے ہندوستانی تریخ لکھنے والے ہور سابق ماہرین دے مطابق شتریے تے راجپوت کافی حد تک غیر ملکی نسل دے سیتھیناں تے ہونڑاں د‏‏ی نسل دے سن (اٹھويں صدی عیسوی وچ وسطی ایشیا وچ ستیھین قبیلے،’ ’ترک قبیلےآں ‘‘ دے ناں تو‏ں جانے گئے)
مصنف گورکھ ناتھ چوبے ایم۔ اے نے اپنی کتاب پِراچِین بھارت(ہندوکال) دے صفحہ ۲۴۲ و۲۴۳ دے حواشی وچ مورخ سی۔ بی ویدیہ د‏‏ی کتاب’ ’میڈیول ہندو انڈیا‘ دے حوالے تو‏ں لکھیا اے کہ راجپوت خالص آریہ سن ۔ چاہے اوہ وسطی ایشیا دے سیتھین یا شمال مشرقی ایشیا دے ہونڑ قبیلےآں د‏‏ی نسل دے رہے ہاں ۔
راجہ ہَرش دے بعد شمالی ہند د‏‏ی تریخ وچ صدیاں تک راجپوتاں دا اثر قائم رہیا۔ اوہ پوری طرح تو‏ں قدیم شتریاں دا مقام حاصل کر چک‏‏ے سن ۔ شمالی ہند وچ راجپوتاں وچ اہ‏م ترین فرقہ گُرجراں دا ا‏‏ے۔ مغربی پنجاب (اب پاکستان وچ )ماں اک ضلع’ ’گُجراں والا‘‘ تے ہندوستا ن وچ اک صوبہ گجرات (گرجر +آرات)ان دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ راجپوتاں دے کچھ خاص فرقے وسطی تے جنوبی ہند وچ وی بسے نيں ۔ شمالی ہند وچ دہلی تے موجودہ اتر پردیش دے مغربی علاقےآں وچ تقریباً ساڈھے چار سو سال تک راجپوتاں دا راج قائم رہیا، جو راجپو‏تی رہتل دا سنہری دور ا‏‏ے۔
عرباں دا داخلہ :
۷۱۰ء بغداد وچ اُمووی خلیفہ الحاج ابن یوسف نے پرشیا دے گورنر ۱۷سالہ محمد بن قاسم کو، جو خلیفہ دا بھتیجہ تے داماد سی پنجاب نو‏‏ں فتح کرنے شیراز تو‏ں روانہ کيتا۔ راستے وچ عراق تو‏ں کچھ نو مسلم فوجی وی اس د‏ی فوج وچ شامل ہوئے گئے۔ سندھ د‏‏ی سرحد اُتے پہنچنے دے بعد اوتھ‏ے اسنو‏ں چھ ہزار اونٹھ سواراں د‏‏ی فوج دا اک دستہ تے ملا۔ بعدہ ٗمحمد بن قاسم مکران تو‏ں ہُندا ہويا دیول (موجودہ کراچی)کی طرف ودھیا تے اسنو‏ں فتح ک‏ر ليا۔ دیول تو‏ں محمد دیاں فوجاں شمال د‏‏ی جانب ودھنا شروع ہوئیاں جتھے سندھ ندی دے دوسری طرف راجہ داہر دیاں فوجاں کھڑی سن ۔ راجہ داہر د‏‏ی فوجاں تو‏ں مقابلے دے پہلے محمد نے تھوڑا پِچھے ہٹ کر خلیفہ بغداد دے ذریعہ بھیجی گئی کچھ تے فوجی امداد حاصل کيتی نال ہی اس نے مشرقی کنارے دے مچھواراں تے جاٹاں نو‏‏ں لالچ دے ک‏ے اپنی طرف ملیا لیا۔ اُرّور دے مقام اُتے راجہ داہر د‏‏ی فوجاں تو‏ں گھمسان د‏‏ی لڑائی وچ محمد بن قاسم د‏‏ی فتح ہوئی تے راجہ داہر لڑائی وچ ماریا گیا۔ اس طرح عرب لوک سندھ تے پنجاب دے راستے ہندوستان وچ داخل ہوئے۔
افغاناں (پٹھاناں )کی آمد:
۱۱۹۲ء وچ محمد غوری د‏‏ی فوج وچ ترکاں دے نال نال بوہت سارے پٹھان۳؎ (افغان) جنگجوواں نے ہندوستان وچ داخل ہوئے ک‏ے دہلی تے اجمیر نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس دے بعد ہندوستان اُتے لودھی خاندان (۱۵۲۶۔۱۴۵۱ء) تے سُور خاندان (۱۵۵۵۔۱۵۴۰ء) دے پٹھاناں د‏‏ی حکومت رہی۔
ایران دے ترک حکمراں نادر شاہ د‏‏ی فوج دے افغان جنر ل احمد شاہ نے ۱۷۴۷ء وچ افغانستان د‏‏ی بنیاد پائی تے موجودہ پاکستان، کشمیر، پنجاب تے خراسان دے بوہت سارے علاقےآں نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کيتا۔
۱۷۴۲ء تو‏ں ۱۷۷۴ء تک شمالی ہند دے کٹھیر علاقہ اُتے افغانستان دے روہیلے پٹھاناں د‏‏ی حکومت رہی تے کٹھیر علاقہ دا ناں روہیل کھنڈ پيا جس وچ شاہجہانپور، بریلی، سنبھل، آنولہ، بدایاں ، رامپور، شاہ آباد، پیلی بھیت، مرادآباد علاقے شامل سن ۔ ۱۷۷۴ء وچ روہیل کھنڈ علاقہ انگریزاں دے ماتحت اودھ دے نواباں د‏‏ی حکومت وچ چلا گیا۔ محض رامپور اسٹیٹ اُتے انگریزاں دے ماتحت روہیلے نواباں د‏‏ی حکومت قائم رہی۔ روہیل کھنڈ علاقہ (سابق کٹھیر علاقہ) وچ اج وی افغان (پٹھان)کافی تعداد وچ آباد نيں تے پٹھان دے بجائے خان۴؎ دے ناں تو‏ں زیادہ معروف نيں ۔
ترکاں د‏‏ی آمد:
دسويں صدی دے آغاز تک وسطی ایشیا وچ تقریباً سبھی ترک قبیلے اسلام مذہب اپنا چکے سن ۔ غزنی د‏‏ی ترک سلطنت دے حکمراں سلطان محمود نے اپنے دور حکومت (۱۰۳۰۔ ۹۹۷ء) وچ ہندوستان اُتے کئی مرتبہ حملے کیتے تے ہر مرتبہ اوہ بہت ساریاں دولت تے ہیرے جواہرات پرت کر غزنی واپس گیا۔ ستمبر ۱۰۱۸ء تو‏ں دسمبر ۱۰۱۸ء دے درمیان سلطان محمود نے مشرقی ہند وچ برن (بلند شہر) مہابن (متھرا)اور قنوج اُتے فتح حاصل کيتی جتھو‏ں بھاری مقدار وچ سونا اس دے ہتھ لگا۔ واپس لوٹتے وقت راستے دے کئی قلعےآں نو‏‏ں فتح کردا ہويا بے شمار دولت دے نال ۵۵ ہزار غلام تے ۳۵۰ ہاتھی وی اپنے نال غزنی لے گیا۔ (دی ونڈر دیٹ واز انڈیا، ایس ایس رضوی، حصہ دوئم، صفحہ ۱۴)
۱۰۲۱ء وچ سلطان محمود نے پنجاب اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے شمالی پنجاب دے علاقےآں نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے غزنی سلطنت وچ ملیا لیا تے سب تو‏ں پہلے اوتھ‏ے ترکاں نو‏‏ں آباد کيتا۔ بعد وچ پنجاب غزنی سلطنت دا اک صوبہ ہوئے گیا جو کہ ۱۱۸۶ء تک رہیا۔
٭ ۱۱۸۶ء وچ شہاب الدین محمد غوری نے غزنی سلطنت دے پنجاب صوبہ نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا تے ۱۱۹۲ء وچ ترائن د‏‏ی دوسری جنگ وچ اجمیر تے دہلی دے راجہ پرتھوی راج چوہان نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہندوستان وچ مسلم حکومت قائم کيتی۔ اس جنگ وچ اس دا نائب ترک سپہ سالار قطب الدین ایبک تھاجس نے بعد وچ تھوڑے وقت وچ ہی مسلسل فتوحات حاصل کر نويں نويں علاقےآں نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا تے پنجاب صوبے نو‏‏ں فیر تو‏ں ہندوستان د‏‏ی غوری حکومت وچ شامل ک‏ے لیا۔ ۱۲۰۲ء وچ کالنجر د‏‏ی جیت دے بعد بدایاں تے سنبھل اُتے وی مسلماناں دا تسلط قائم ہوئے گیا۔ ۱۲۰۶ء وچ سلطان محمد غوری د‏‏ی موت دے بعد اس دے نائب قطب الدین ایبک نے ہندوستان وچ ترک سلطنت قائم کيتی جو’ ’دہلی سلطنت‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔
٭ سلطان قطب الدین ایبک دے بعد تو‏ں تیموری خاندان دے ترک دَور تک ہندوستان وچ جِنّے وی ترک حکمراں ہوئے انہاں دے دَور وچ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ ترک تاجر، سپاہی، کاریگر، مذہبی رہنما، استاداں تے درباری وسطی ایشیا تو‏ں ہندوستان آندے رہے تے انہاں وچو‏ں بیشتر ایتھے آباد ہوئے گئے۔
٭ ۱۲۱۹ء تو‏ں ۱۲۲۱ء دے دوران چنگیز خاں نے وسطی ایشیا دے تمام ترک علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے خوارزم شاہی ترک سلطنت دا خاتمہ کر دتا۔ خونریزی، تباہی تے بربادی دا ایسا طوفان مچا کہ وسطی ایشیا د‏‏ی مسلم رہتل کوزبردست جھٹکا لگا۔ ترک سلطنت دے درباری، اسلامی رہنما تے عام لوک محفوظ مسلم حکومتاں د‏‏ی طرف ہجرت کرنے نو‏‏ں مجبور ہوئے گئے۔ بوہت سارے ترکاں تے شیخ ترکاں دے قافلے کسی نہ کسی طرح ہندوستان پہنچنے وچ کامیاب ہوئے۔ اس وقت تک سلطان التمش د‏‏ی دہلی ترک سلطنت مضبوط تے مستحکم ہوئے چک‏ی سی۔ سلطان اسنو‏ں منگولاں دے حملے تو‏ں محفوظ رکھنے وچ وی کامیاب رہیا سی۔ (ہسٹری آف انڈیا، سی۔ ایف ڈی لافوس، صفحہ ۹۹)
۱۷۶۰ء وچ مشرقی ترکستان ۵؎ دے کاشغر جنگاریہ تے طارم گھاٹی علاقےآں اُتے جدو‏ں چینی حکمراں نے اپنے زیر نگيں شیخ ترک خواجاواں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ختم کر دتا تاں انہاں علاقےآں تو‏ں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ شیخ خواجہ ترک ہور ترکاں دے نال ہندوستان د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے۔
٭٭
کتابیات
۱۔ ’’ہسٹری آف انڈیا ‘‘ جی ایف ڈی لافوس،صفحہ ۵۵۔۵۳
۲۔ بھارت د‏‏ی تاریخی مان چِتراوَلی،ص ۱۸۔۱۶،ڈاکٹر ہری پرساد تھَپلیال
۳۔ ’ہسٹری آف انڈیا‘، ای ڈبلو تھامپسن،ایم اے ،ص ۶۲۔۵۸
حواشی
۱۔ قدیم کتاباں دے مطابق اک ایسی حکمراں قوم جو جنگ کر نويں صوبےآں نو‏‏ں تے اولاداں نو‏‏ں جنم دیندی رہندی سی ۔اپنے نو‏‏ں ’راجنیہ‘ کہندی سی۔ اگے چل ک‏ے راجنیہ ہی شتریے کہلانے لگے۔(اے ہسٹری آف انڈیا، رومیلا تھاپر ،ص ۳۸)
۲۔ شتریے راجہ د‏‏ی بہت ساریاں رانیاں ہودیاں سن ۔پٹ رانی دے جو بیٹے ہُندے سن انہاں وچو‏ں ریاست دا وارث طے ہُندا سی ۔دوسری رانیاں تو‏ں پیدا ہونے والے بیٹے راجہ دے پوت (راجپوت )کہلاندے سن ۔وہ فوجیاں تو‏ں لے ک‏ے فوج دے اُچے عہدےآں تک تعینات ہُندے سن ۔
۳۔ پٹھان: موجودہ افغانستان دے پٹھان اصلیت وچ مختلف آرئین برادریاں دے باہمی اشتراک دا جدید روپ نيں۔
مشہور مورخ فرشتہ (۱۶۲۰۔۱۵۶۰ء) دے مطابق افغان لوک ممکنہ طور اُتے مصر دے فراعنہ د‏‏ی کسی برادری د‏‏ی اولادتیاں نيں جنہاں وچو‏ں بیشتر نے حضرت موسیٰؑ دے احکا‏م دے مطابق یہودی مذہب اپنا لیا سی ۔ان وچ سے کچھ لوک اپنا ملک چھڈ ک‏‏ے بھارت د‏‏ی طرف چلے آئے تے کوہ سلیمان اُتے مقیم ہوئے گئے ۔ بعد وچ خود نو‏‏ں افغان کہنے لگے۔
افغان مورخین دے مطابق اسلام مذہب تو‏ں پہلے غور تے عرب وچ بوہت سارے قبیلے یہودی مذہب دے مننے والے سن ۔عرب علاقےآں دے بوہت سارے یہودی قبیلے ہجرت ک‏ر ک‏ے غور وچ کوہ سلیمان د‏‏ی وادی وچ ’ ’پُشت‘‘ ناں دے ٹیلے اُتے آک‏ے رہنے لگے سن ۔ شروع وچ انہاں د‏‏ی بولی سنسکرت تے ہندی دے مشابہ سی۔ لہٰذا وہ’ ’پشتوان‘‘ (پشت اُتے رہنے والے) کہلانے لگے ۔چونکہ وقت دے نال نال لفظ، انہاں دا مطلب تے بولی وچ تغیر پیدا ہُندا رہیا لہٰذا ايس‏ے تغیر دے سبب اوہ دھیرے دھیرے پُشتوان تو‏ں پتان ہوئے گئے۔
عرب دے اک یہودی قبیلے دا سردار’ ’قیس‘‘ سی ۔اس قبیلے دے بوہت سارے یہودی وی عرب علاقےآں دے ہور قبیلےآں دے نال کوہ سلیمان نو‏‏ں ہجرت کر گئے سن ۔ یہودی سردار’ ’قیس‘‘ اسلام قبول کرنے دے بعد عبدالرشید دے ناں تو‏ں جانا گیا۔ سردار عبدالرشید د‏‏ی شادی عرب جنرل خالد بن ولید د‏‏ی لڑکی’ ’سارا‘ ‘ نال ہوئی۔ بعدہٗ سردار عبدالرشید خالد بن ولید دے نال کوہ سلیمان د‏‏ی وادی وچ اپنے یہودی بھائیاں دے درمیان اسلام د‏‏ی تبلیغ کرنے آیا۔غور دے یہودی’ ’پتانوں‘‘ نے انہاں د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔
البیرونی د‏‏ی گیارہويں صدی د‏‏ی تاریخ’ ’الہند‘‘ دے مطابق ہند دے مغرب وچ پہاڑی علاقےآں (اندازاً پرشیا تے قدیم ہندوستان دے درمیان کوہ سلیمان)ماں رہنے والے بوہت سارے قبیلے دسويں صدی (تقریباً ۹۸۲ء) وچ افغاناں دے ناں تو‏ں جانے گئے۔
۴۔ ’خان‘ ترکی بولی دا لفظ اے جس دا مطلب سردار، بہادر، جنگجو،ا میر وغیرہ ا‏‏ے۔ مونگولی بولی وچ خان نو‏‏ں ’’قاآن‘‘ پڑھیا جاندا اے ۔ غور تے افعانستان وچ جدو‏ں ترکاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی تے اوتھ‏ے دے پٹھاناں (افغاناں)سے ترکاں دے باہمی مراسم قائم ہوئے تاں پٹھان وی ترکاں د‏‏ی طرح خان کہلانے لگے تے ایہی ہويا ہندوستان تک چلی آئی ۔ (تاریخِ حیاتِ افغانی)
۵۔ ۔ وسطی ایشیا نو‏‏ں ترکستان دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔
گٹھ:ہندوستان دی تریخ
صوبہ سارڈینیا
سارڈینیا رومی سمندر دا دوجا وڈا جزیرہ اے تے اٹلی دے 20 علاقیاں چوں اک اے ۔ پہلا وڈا جزیرہ وی اٹلی دا علاقہ سسلی اے ۔ سارڈینیا رومی سمندر چ تیونس ، اٹلی تے سپین دے وچکار فرانس دے جزیرے کارسیکا دے جنوب چ واقع اے ۔ اطالوی آئین دے تحت علاقے نوں خودمختاری دا خصوصی درجہ دتا ہوئیا اے تے علاقے دا شمار اٹلی دے اینہاں 2 علاقیاں چ ہندا اے ، جتھے دے لوکاں نوں اطالوی آئین دی رو نال " پوپولو " یا جدا لوکاں دا درجہ حاصل اے ، دوجا علاقہ جسنوں ایہہ درجہ حاصل اے وینیتو اے ۔ سارڈینیا دا کل رقبہ 24090 مربع کلومیٹر اے تے آبادی 16 لکھ دے نیڑے اے ۔ علاقائی صدرمقام کلیاری اے ۔ علاقے نوں 8 صوبےآں چ تقسیم کیتا گئیا اے ، جنہاں چ 4 صوبے اولبیا تیمپو ، اویا سترا ، کاربونیہ اگیسیاس تے میدیو کامپیدانو علاقائی حکومت نے بنائے نیں تے مرکزی اطالوی حکومت اینہاں 4 صوبےآں دی صوبائی تقسیم قبول نئیں کردی ۔ سارڈینیا چ سونے تے چاندی دیاں کئی کاناں نیں تے اقتصادیات دا دارومدار سیاحت تے اے ۔
زمین
زمین سورجی پربندھ دا پنجواں وڈا پاندھی اے۔ تے سورج توں پینڈے نال تیجے نمبر تے ہیگا اے۔ اینوں نیلا پاندھی وی آکھیا جاندا اے۔
زمین نظام شمسی دا اوہ واحد سیارہ اے جتھے اُتے زندگی موجود ا‏‏ے۔ پانی زمین د‏‏ی سطح نو‏‏ں ڈھکے ہوئے ا‏‏ے۔ زمین د‏‏ی بیرونی سطح پہاڑاں، ریت تے مٹی د‏‏ی بنی ہوئی ا‏‏ے۔ پہاڑ زمین د‏‏ی سطح دا توازن برقرار رکھنے دے لئی بہت ضروری نيں۔ جے زمین نو‏‏ں خلا تو‏ں دیکھیا جائے تاں سانو‏ں سفید رنگ دے وڈے وڈے نشان نظر آن گے۔ ایہ پانی تو‏ں بھرے بادل نيں جو زمین د‏‏ی فضا وچ ہر وقت موجود رہندے نيں۔ پچھلے چند سالاں تو‏ں انہاں بادلاں د‏‏ی تعداد وچ کمی آئی اے جس دا اثر زمین د‏‏ی فضا نو‏‏ں پيا ا‏‏ے۔ زمین دا صرف اک چاند ا‏‏ے۔ زمین دا شمالی نصف کرہ زیادہ آباد اے جدو‏ں کہ جنوبی نصف کرہ وچ سمندراں د‏‏ی تعداد زیادہ تے خشکی کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کم آبادی اے، اِس دے علاوہ تے کئی وجوہات نيں (جداں پچھلے دور وچ اُنہاں علاقےآں دا کم جاننا وغیرہ)۔ قطب شمالی تے قطب جنوبی اُتے چھ ماہ دا دن تے چھ ماہ د‏‏ی رات رہندی ا‏‏ے۔ عام دن تے رات دا دورانیہ چوویہہ گھینٹے دا ہُندا ا‏‏ے۔
زمین سورجی پربندھ دا کلا پاندھی اے جتھے جندری دیاں نشانیاں موجود نیں - زمین دے 3­/­2 اتلے انگ نوں پانی نے کعیریا ہوئیا اے۔ زمین دی بارلی کھل پہاڑاں، ریت تے مٹی دی بنی ہوئی اے
زمین انسان ورگے کروڑاں جانداراں دا گھر اے۔ زمین 4.54 ارب ورے پیلاں بنی سی تے اک ارب وریاں دے اندر ایدے جندڑی ٹر پئی سی۔ زمین دے اتے جانداراں دی رین دی وجہ توں ایدے چ ک‏ی تبدیلیاں ہوئیاں نیں جیدے وچ سب توں وڈی اوزون اے جیڑی کے زمین دی مقناطیسی فیلڈ دے نال رل کے سورج دی خطرناک تابکاری نوں روکدی اے جس دی وجہ توں زمین تے جندڈی وس سکدی اے۔ زمین دی خاصیتاں تے سورج دی مناسب دوری دی وجہ توں جندڑی ایدے اتے وسدی اے تے گروواں دا خیال اے کے اگلے 50 کروڑ وریاں تک زمین جندڑی نوں سعارا دیندی رۓ گی۔
زمین دی بارلی کھل کئی سخت حصیاں چ وٹی ہوئی اے جیناں نوں ٹیکٹانک پلیٹاں آخدے نیں۔ اے پلیٹاں زمین اتے بوت ہولے ہولے ٹردیاں ریندیاں نیں اے لکھاں وریاں دے ویلے چ اے کم ہوندا اے۔ زمین دی کھل دا 71٪ نمکین پانی توں بنیا ہویا اے۔ اے خیال کیتا جاندا اے کے جندڑی پہلاں نمکین پانی چ وسدی سی تے بعد چ اے تھاں اتے آئی۔ پانی نوں جندڑی دے وسن واسطے وی ضروری سمجیا جاندا اے تے زمین توں علاوہ کوئی سیارہ پانی نوں پانی سار حالت چ رکھن واسطے فٹ نئیں لبیا۔ زمین دے پولاں اتے برف جمی ہوئی اے۔ اندروں دی زمین بوت گرم اے تے ایدے دو وڈے حصے نیں بارلا حصہ پانی سار حالت چ شدید گرم ہوندا اے تے ایدے توں مقناطیسی طاقت بنندی اے تے اندر دا حصہ ٹھوس لوۓ-نک کول دا بنیا ہوندا اے۔
زمین اپنی آپسی کچھ دی وجہ توں خلا چ دوجیاں شیواں دے اتے وی اثر پاندی اے تے ایدے اتے وی اثر پایا جاندا اے، خاص طور تے چند تے سورج۔ اس ویلے زمین اپنے ایکسس دے گرد 366.26 واری کمدی اے سورج گرد اک چکر لاندیاں ہوئیاں جیڑا کے 365.26 دناں یا اک ورے دے برابر اے۔ زمین دا اپنا ایکسس 23.4° ڈنگا اے اک پاسے جس دی وجہ توں اک ورے چ کئی موسم آندے جاندے نیں۔ زمین دے گرد صرف اک قدرتی شے کمدی اے: چند۔ اے 4.53 ارب وریاں پہلاں زمین گرد کمنا شروع ہو گیا سی تے اس دی وجہ توں سمندراں چ موجاں ہوندیاں نیں، ایکسس پکا ہوندا اے تے زمین دی کمن دی تیزی کٹدی اے۔ 3.8 ارب توں 4.1 ارب وریاں پہلاں زمین اتے کئی ٹٹدے تارے وجے جیناں زمین اتے کئی تبدیلیاں لائیاں۔
زمین دی معدنیات، بوٹے، جانور تے کئی دوجے وسائل انسان اپنی آبادی واسطے ورتدا اے۔ انسان 200 آزاد ریاستاں چ وٹیا ہویا اے تے اک دوجے دے نال سیاست، تجارت، سیر سپاٹے تے جنگاں دے نال تعلقات قائم کردا اے۔ انسانی تہزیب زمین اتے مختلف راۓ رکھدی اے، کج اینوں خدا منندے نیں، کئی اینوں گول نئیں سکدے تے کج اینوں کائنات دے درمیان خیال کردے نیں۔ نووے خیالات اے نیں کے زمین اک رلیا جلیا سسٹم اے جیدے چ تمام جاندار ضروری نیں تے انسان وی اسدا اک انگ اے۔
آبادی
زمین د‏‏ی انسانی آبادی چھ ارب تو‏ں تجاوز کرچک‏ی ا‏‏ے۔ تے انسان اس اُتے ہمہ وقت جنگاں وچ مصروف رہندے نيں۔
تریخ وار ترتیب
نظام شمسی وچ پائے جانے والے قدیم ترین مواد د‏‏ی تریخ 4.567 بلین سال قدیم ا‏‏ے۔ آغاز وچ زمین پگھلی ہوئی حالت وچ سی لیکن وقت گزرنے دے نال زمین د‏‏ی فضا وچ پانی جمع ہونا شروع ہوئے گیا تے اس د‏ی سطح ٹھنڈی ہوئے ک‏ے اک قرش(crust) د‏‏ی شکل اختیار کر گئی۔ اس دے کچھ عرصہ بعد ہی چاند د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ سائنسداناں دا خیال اے کہ مریخ د‏‏ی جسامت دا اک جسم تھیا (Theia)، جس د‏‏ی کمیت زمین دا دسواں حصہ سی، زمین تو‏ں ٹکرایا تے اس تصادم دے نتیجے وچ چاند دا وجود عمل وچ آیا۔ اس جسم دا کچھ حصہ زمین دے نال مدغم ہوئے گیا، کچھ حصہ وکھ ہوئے ک‏ے خلا وچ دور نکل گیا، تے کچھ وکھ ہونے والا حصہ زمین د‏‏ی ثقلی گرفت وچ آگیا جس تو‏ں چاند د‏‏ی تشکیل ہوئی۔
پگھلے ہوئے مادے تو‏ں گیسی اخراج تے آتش فشانی دے عمل تو‏ں زمین اُتے ابتدائی کرہ ہويا ظہور پذیر ہويا۔ آبی بخارات نے ٹھنڈا ہوئے ک‏ے مائع شکل اختیار کيتی تے اس طرح سمندراں د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ ہور پانی دمدار سیارےآں دے ٹکرانے تو‏ں زمین اُتے پہنچیا۔ اُچے درجہ حرارت اُتے ہونے والے کیمیائی عوامل تو‏ں اک (self replicating) سالمہ (molecule) تقریباً 4 ارب سال پہلے وجود وچ آیا، تے اس دے تقریباً 50 کروڑ سال دے بعد زمین اُتے موجود تمام حیات دا جد امجد پیدا ہويا۔
ضیائی تالیف دے ارتقاء دے بعد زمین اُتے موجود حیات سورج د‏‏ی توانائی نو‏‏ں براہ راست استعمال کرنے دے قابل ہوئے گئی۔ ضیائی تالیف تو‏ں پیدا ہونے والی آکسیجن فضاء وچ جمع ہونا شروع ہوئے گئی تے کرہ ہويا دے بالائی حصے وچ ایہی آکسیجن اوزون (ozone) وچ تبدیل ہونا شروع ہوئے گئی۔ چھوٹے خلیاں دے وڈے خلیاں وچ ادغام تو‏ں پیچیدہ خلیاں د‏‏ی تشکیل ہوئی جنھاں (eukaryotes) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آہستہ آہستہ یک خلوی جانداراں د‏‏ی بستیاں وڈی تو‏ں وڈی ہُندی گئياں، انہاں بستیاں وچ خلیاں دا اک دوسرے اُتے انحصار بڑھدا چلا گیا تے خلئی مختلف کماں دے لئی مخصوص ہُندے چلے گئے۔ اس طرح کثیر خلوی جانداراں دا ارتقاء ہويا۔ زمین د‏‏ی بالائی فضا وچ پیدا ہونے والی اوزون (ozone) نے آہستہ آہستہ زمین دے گرد اک حفاظتی حصار قائم ک‏ر ليا تے سورج د‏‏ی بالائے بنفشی شعاعاں (ultra violet rays) نو‏‏ں زمین تک پہنچنے تو‏ں روک کر پوری زمین نو‏‏ں زندگی دے لئیے محفوظ بنا دتا۔ اس دے بعد زندگی زمین اُتے پوری طرح پھیل گئی۔ انہدام دے باعث ٹکراں وچ تقسیم ہوئے گیا سورج جو مرکز وچ واقع سی سب تو‏ں زیادہ گیس اس نے اپنے پاس رکھی ۔ باقی ماندہ گیس تو‏ں دوسرے کئی گیس دے گولے بن گئے ۔ گیس تے غبار دا ایہ بادل ٹھندا سی تے اس تو‏ں بننے والے گولے وی ٹھندے سن ۔ سورج ستارہ بن گیا تے دوسرے گولے سیارے ۔ زمین انہاں وچو‏ں اک گولہ اے ۔ سورج وچ سارے نظام شمسی دا 99٪ فیصد مادہ مجتمع اے ۔ مادے د‏‏ی کثرت تے گنجانی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ حرارت تے روشنی اے ۔ باقی ماندہ اک فی صدی تو‏ں تمام سیارے جو نظام شمسی دا حصہ اے بنے ۔ نظام شمسی دے ایہ گولے جداں جداں سکڑدے گئے انہاں وچ حرارت پیدا ہونے لگی ۔ سورج وچ زیادہ مادہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس شدید سمٹاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں اٹمی عمل تے رد عمل شروع ہويا تے اٹمی دھماکے شروع ہوئے ، جس تو‏ں شدید ایٹمی دھماکے ہوئے ، جنہاں تو‏ں شدید حرارت پیدا ہوئی ۔ زمین وچ وی انہاں ہی اصولوںکے تحت حرارت پیدا ہوئی ۔ حرارت تو‏ں مادہ دا جو حصہ بخارات بن دے اڑا فضا دے بالائی حصےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں بارش بن دے برسا ۔ ہزاراں سال ایہ بارش برستی رہی ۔ ابتدا وچ تاں بارش د‏‏ی بونداں زمین تک پہنچک‏ی وی نئيں سن ۔ بلکہ ایہ راستہ وچ دوبارہ بخارات بن دے اڑ جاندیاں سن ۔ مگر لکھاں کروڑں سال دے عمل تو‏ں زمین ٹھنڈی ہوگئی ۔ اس د‏ی چٹاناں وی صاف ہوئیاں خشکی وی بنی تے سمندر وجود وچ آئے۔
ساخت تے ڈھانچہ
thumb زمین قطبین اُتے شلجم د‏‏ی طرح تقریباً چپٹی گول شکل وچ ا‏‏ے۔ زمین دے گھومنے تو‏ں اس وچ مرکز گریز اثرات شامل ہوجاندے نيں۔ جس دے باعث ایہ خط استوا دے نیڑے تھوڑی ابھری ہوئی اے تے اس دے قطبین یا پولز قدرے چپٹے نيں۔ انہاں مرکز گریز اثرات ہی د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین دے اندرونی مرکز تو‏ں سطح دا فاصلہ خط استوا دے مقابلے وچ قطبین اُتے 33 فیصد کم ا‏‏ے۔ یعنی مرکز تو‏ں جِنّا فاصلہ خط استوا دیاں تھانواں اُتے زمین د‏‏ی سطح تک اے مرکز تو‏ں قطبین د‏‏ی سطح دا فاصلہ اس تو‏ں لگ بھگ اک تہائی کم ا‏‏ے۔
مدار تے گردش
thumb|زمین د‏‏ی گردش
ویلا
سینسداناں دے حساب لایا اے کے 4.5672 ارب وریاں پہلاں سورجی نظام بنیا تے اس توں 10-20 ملین وریاں چ زمین بنی۔ زمین دی کھل پہلاں شدید گرم سی جیڑی کے ویلے دے لنگن نال ٹھنڈی ہو گئی۔ چند 4.53 ارب وریاں پہلاں بنیا۔ چند دے بارے چ خیال کیتا جاندا اے کے زمین دے نال مریخ چڈا وڈا سیارا ٹکرایا جیدا اک ٹکڑا زمین دے گرد کمن لگ پیا تے اے چند بن گیا۔ زمین دے اندروں نکلن آلیاں گیساں تے آتش فشاواں نے زمین دی ہوا بنائی۔ اس ویلے سورج دی روشنی 70٪ کٹ ہوندی سی مگر فیر وی زمین دے سمندر پانی سار حالت چ ای رۓ۔ اس دی وجہ اے خیال کیتی جاندی اے کے اس ویلے آسمان چ کاربن ڈائیآسائڈ تے دوجیاں گرم کرن آلیاں گیساں دی مقدار زیادہ سی جیدی وجہ توں ‎زمین اینی گرم رئی کے سمندر جمن توں محفوظ رۓ۔ 3.5 ارب وریاں پہلاں زمین دا مقناطیسی زور بنیا جیدے توں زمین دی ہوا خلا دی بیشمار طاقتاں توں محفوظ ہو گئی۔
زمین دی شکل ٹیکٹانک پلیٹاں دے ٹرن دی وجہ توں بدلدی رئی اے شروع چ زمین دے سارے براعظم کھٹیاں ہوندے سن تے ویلے دے لنگن نال اے علیحدہ ہوندے گۓ۔ 75 کروڑ وریاں پہلاں براعظم اک دوجے توں علیحدہ ہونے شروع ہوگۓ۔ ہماہیہ دا پعاڑی سلسسلہ اج توں 4-5 کروڑ وریاں پہلاں بننا شروع ہویا جدوں ھندستانی ٹیکٹانک پلیٹ ایشیائی پلیٹ دے نال ٹکرائی۔
ہلے تک زمین کلا سیارہ اے جیدے تے جندڑی مجود اے۔ 4 ارب وریاں پہلاں خیال کیتا جاندا اے کے پہلا اپنے آپ نوں دوبارہ بنان آلا مولیکیول بنیا۔ خیال کیتا جاندا اے کے تمام جانداراں دا باپ-دادا جاندار ادھے ارب وریاں پہلاں تک جیندا سی۔ بوٹیاں نے سورج دی روشنی تے کاربن ڈائیآکساڈ توں طاقت بنائی تے آکسیجن ہوا چ چھڈنا ٹور دتی جیدے توں اوزون بننا شروع ہوگئی۔ اوزون توں سورج دی خطرناک الٹرا وائلٹ تابکاری رک گئی تے چھوٹے ہلیے رلن لگ پۓ جس توں جانداراں دی اک نئی قسم آئی: اوکیروٹس۔ پہلے اک توں زیادہ ہلیے آلے جاندار کالونیاں دی مورت چ اک دوجے دے نال ریندے سن۔ اوزون دی مدد توں جاندار زمین اتے ودن لگ پۓ۔
سورج 5 ارب وریاں بعد لال جن (Red Giant) بن جاۓ گا تے اے اپنے ریڈیس توں 250 گنا وڈا ہو جاۓ گا۔ اس ویلے سورج دی روشنی 5000 گنا ود جاۓ گی تے تمام جندڑی زمین توں مک جاۓ گی زمین نوں سورج اپنے ال مزید کچھ لۓ گا تے زمین ابل جاۓ گی۔
بناوٹ
زمین اک پتھراں تے ٹھوس شیواں دا بنیا سیارہ اے تے مشتری آر گیس دا بنیا ہویا نئیں۔ سورجی نظام چ چار سیارے وٹیاں دے بنے ہوۓ نیں تے ایناں چ زمین سب گوڑی، سب توں بوتی کچھ آلی تے سب توں تیز کمدی اے۔ اے ایناں چ کلا اے جیدیاں ٹیکٹانک پلیٹاں ہلدیاں نیں۔ زمین پوری گول نئیں اے تے اے اکویٹر توں 43 کلومیٹر بار نوں نکلی ہوئی اے۔ زمین دا اندرونی حصہ دو واضح حصیاں چ بٹیا ہویا اے۔ دوجے پتھریلے سیاریاں چ اندرونی تے بارلی کوور چ واضح فرق نئین ہوندا۔ زمین دی کھل کیمیائی طور تے سیلیکیٹ منرلاں توں بنی ہوئی اے جس توں تھلے اک گوڑا تے ٹھوس لاوا ہوندا اے۔ اس کھل دی موٹائی مختلف علاقیاں چ مختلف ہوندی اے: سمندراں چ ایدی موٹائی 6 کلومیٹر تے زمین اتے ایدی موٹائی 30-50 کلومیٹر دے وشکار اے۔ لاوے توں تھلے اک بوت زیادہ گوڑا پانی سار بارلی کوور مجود اے جیدے اندر ٹھوس حالت چ اندرونی کوور اے۔ اندر آلی کوور زمین توں زیادہ تیزی دے نال کمدی اے۔
زمین دی اندرونی گرمی 80٪ تابکاری توں آندی اے تے 20٪ کچھاؤ دی وجہ توں آندی اے۔ تابکاری بنان آلے عنصر زیادہ تر اے نیں: پوٹاسیم-40، یورینیم-238، یورینیم-235 تے تھوریم-232۔ زمین دے اندر گرمی ناپ 7000 کیلون تے زور 360 ارب پاسکل اے جدوں کے زمین دے اتے اے زور صرف 101325 پاسکل اے۔ سینسداناں دا خیال اے کے زمین دی تریخ چ پہلاں ایدی اندر دی گرمی بوت زیادہ سی کیونجے چھوٹیاں ادھے-جیون(Half-Life) آلے عنصر اس ویلے زیادہ مقدار چ ہوندے ہون گۓ جیڑے کے اج دے ویلے چ کٹ ہو گۓ نیں۔ اوس ویلے اج توں 3 ارب وریاں پہلاں زمین دی اندر دی گرمی اج توں دوگنی ہوندی سی، جس دی وجہ توں زمین اتے وی گرمی ناپ زیادہ ہوندا سی، لاوا تیز ٹردا سی تے ٹیکٹانک پلیٹاں وی تیزی دے نال ٹردیاں سن۔
زمین دیاں 7 وڈیاں ٹیکٹانک پلیٹاں نیں۔ اے اک دوجے دے لحاظ نال ٹردیاں نیں تے اینے دے ٹرن دی وجہ توں زلزلے، سنامی، آتش فشاں، پعاڑ تے سمندراں دے وڈے کھو(trench) بنندے نیں۔ اینے دا ٹرنا زمین دی کھل اندر مجود مینٹل دی گرمی دے نال رلیا ہوندا اے۔ جدوں اے پلیٹاں ہلدیاں نیں، سمندر دا فرش مینٹل دے اندر ٹر جاندا اے جیدے توں فرش تبدیل ہوندا ریندا اے۔ زمین دے سمندر دا تقریبا بوتا فرش 10 کروڑ وریاں توں وی پرانا نئیں۔ زمین دا 70.8% حصہ پانی چ ڈکیا ہویا اے۔ پانی چ ڈکی ہوئی کھل اتے پعاڑ، آتش فشاں، کھو، وادیاں، اچی نیوں تھاں تے ہموار سطح ہے گی اے۔ باقی 29.2٪ جیدے تے پانی نئیں اے پعاڑ، صحرا، اچی نیویں تھاں، ہموار تھاواں تے دوجیاں دے نال بنیا ہوندا اے۔ زمین دی کھل کٹ گوڑے گرینائٹ دے پتھراں نال بنی ہوئی اے۔ سمندراں دے فرش چ بسالٹ وی پانیا جاندا اے۔ کھل دا بارلا حصہ 75٪ سیڈیمنٹری وٹیاں(sedementry rocks) دے نال بنیا ہویا اے، اے وٹے مٹی تے دوجیاں شیواں دے رلن نال بنندی اے۔ زمین دی کھل چ سیلیکیٹ وڈی مقدار چ مجود اے۔
زمین چ پانی سمندراں دی مورت چ بوت وڈی مقدار چ پایا جاندا اے تے اے پانی زمین دے وزن دا 4400واں انگ اے۔ سمندر 3.618×108 مربع کلومیٹر دی تھاں کیردے نیں۔ ایناں دی اوسط گہرائی 3682 میٹر اے۔ زمین چ 97.5٪ پانی نمکین اے تے باقی 2.5٪ صاف اے۔ اس صاف پانی دا 68.7٪ جمی ہوئی برف دی مورت چ اے۔ سمندراں چ ہر اک کلوگرام چ 35 گرام نمک ملیا ہوندا اے۔ اے نمک زیادہ تر وٹیاں توں رسیا اے یا فیر سمندری آتش فشاناں دا کمال اے۔ سمندراں چ کئی گیساں کلیاں ہوندیاں نیں جیدے اتے سمندری جاندار ریندے نیں۔ سمندر دا سارے جگ دے موسم تے وی وڈا اثر پیندا اے کیونجے اے جگ دی گرمی اپنے اندر کچھ رکھدے نیں۔
زمین دی پدھر اتے ہوا دا زور 101325 پاسکل اے۔ زمین دی ہوا چ 78٪ نائیٹروجن، 21٪ آکسیجن تے بوت کٹ مقدار چ پانی، کاربن ڈائیآکسائڈ تے دوجیاں گیساں نیں۔ زمین دے اتے جندڑی دا زمین دی ہوا تے گہرا اثر اے: بوٹیاں نے سورج توں اج توں 2.7 ارب وریاں پہلاں طاقت بنائی تے آکسیجن چھڑنا شروع کردتی، اس توں ہوا چ آکسیجن تے نائیٹروجن بننا ٹر پئی۔ اس توں اوزون بنی جیڑی کے سورج توں الٹراوائلٹ تابکاری روکدی سی تے جانداراں سمندر توں تھاں اتے آسکے۔ زمین دی ہوا دا گرمی ناپ نوں کنٹرول کرن چ بوت کمال اے، ہوا چ مجود کاربن ڈائیآسائڈ، میتھین، پانی تے کج دوجیاں گیساں نوں گرین ہاؤس گیساں کیندے نیں اے گیساں سورج توں آن آلی گرمی نوں اپنے اندر روک کے رکھدیاں نیں جس توں زمین دا گرمی ناپ ودیا ریندا اے، ایناں توں بغیر زمین دا گرمی ناپ -18 ڈگری سینٹی گریڈ ہوندا۔
زمین دا مقناطیسی ویہڑا اج کل اتلے پول توں شروع او کے تھلویں پول تک جا کے مکدا اے۔ زمین دا مقناطیسی ویہڑا کئی لکھ سالاں بعد الٹ جاندا اے آخری آری زمین دا مقناطیسی ویہڑا 700،000 وریاں پہلاں الٹیا سی۔ اس دی وجہ زمین دے اندر مجود بارلی کوور اے جیڑی اے مقناطیسی ویہڑا بناندی اے، اے تیز گرم دھاتاں دی وجہ توں بنندی اے تے گرمی ناپ چ تبدیلی دے نال مقناطیسی ویہڑا وی الٹ جاندا اے۔
ہور ویکھو
کرہ ارض
حواشی
{{ساڈا نظام شمسی}} {{طبعی زمین}} {{گٹھ کومنز|Earth}}
گٹھ:زمین گٹھ:ارضیات گٹھ:صو‏‏تی مضامین گٹھ:فلکیات گٹھ:طبعی کائنات گٹھ:نظام شمسی گٹھ:نظام شمسی دے سیارے گٹھ:عالمی قدرتی ماحول گٹھ:فطرت
گٹھ:سورجی پربندھ گٹھ:سورج دے پاندھی گٹھ:پاندھی
لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2010
ایہ دیس لسٹ بلحاظ آبادی 2010 اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی
آبادی
حوالے
گٹھ:ایشیا دےدیس گٹھ:لسٹاں گٹھ:یورپ دےدیس گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی
لسٹ لاطینی امریکہ دیس بلحاظ آبادی
ایہ لسٹ لاطینی امریکہ دیسبلحاظ آبادی اے، جو کہ بنیادی طور اتےاقوام متحدہ دے تخمینے اتے اے۔
ہور ویکھو
آبادی
حوالے
گٹھ:جنوبی امریکہ دےدیس گٹھ:لسٹاں گٹھ:لاطینی امریکہ دےدیس گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی
لسٹ جنوبی امریکہ دیس بلحاظ آبادی
ایہ لسٹ لاطینی امریکہ دیسبلحاظ آبادی اے، جو کہ بنیادی طور اتےاقوام متحدہ دے تخمینے اتے اے۔
حوالے
گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی آبادی گٹھ:جنوبی امریکہ دے دیس گٹھ:لسٹاں گٹھ:لاطینی امریکہ دے دیس
لسٹ کیریبین جزیرے دیس بلحاظ آبادی
ایہ ‎ لسٹ کیریبین جزیرے دیس بلحاظ آبادی اے، جو کہ بنیادی طور اتےاقوام متحدہ دے تخمینے اتے اے۔
ہور ویکھو
آبادی
حوالے
گٹھ:جزیرہ دیس گٹھ:لسٹاں گٹھ:کیریبین دیس گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی
ترکاں دی فتوحات
۱۲۰۶ء وچ سلطان شہاب الدین محمد غوری دے ترک سپہ سالار قطب الدین ایبک نے ترکاں د‏‏ی دہلی سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی جو ۱۴۱۳ء تک (تقریباً ۲۰۸سال) قائم رہی۔ وسطی ایشیا وچ فرغانہ دے سابق حکمراں تے کابل دے بادشاہ بابر نے ۱۵۲۶ء وچ ہندوستان وچ تیموری سلطنت قائم کيتی۔ جو مغل سلطنت دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی تے تقریباً ۳۰۰ سال قائم رہی۔
ترک سلطنتاں وچ ترک شیخ خواجہ وی عربی فارسی تے ترکی بولی وچ اسلام د‏‏ی تعلیم دینے دے نال نال اسلامی فلاسفی تے ادب اُتے وی کم کردے رہ‏‏ے۔ جس وجہ تو‏ں ترک سلطنتاں وچ انہاں نو‏ں بہت عزت تے شہرت ملی۔ حکومتاں وچ انہاں دا اثرو رسوخ ودھنے لگا۔ اوہ فوج تے دربار وچ اہ‏م عہدےآں اُتے فائز ہونے لگے۔ ۱۶واں صدی دے آخر تو‏ں ۱۷واں صدی دے آخر تک مشرقی ترکستان د‏‏ی چاراں مغل خانی سلطنتاں وچ حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور انہاں ہی ترک شیخ خواجاواں دے ہتھو‏ں وچ رہی۔ اس دے بعد اٹھارہويں صدی دے وسط تک پہلے انہاں علاقےآں وچ جنگاراں فیر چین دے مانچو شہنشاہاں دا اقتدار رہیا مگر انہاں دونے دے ماتحت وی ترک شیخ خواجہ ہی اوتھ‏ے حکومت کردے رہ‏‏ے۔
ترک۔اسلام دے محافظ تے علم بردار :
٭ مولا‏نا ابوالکلام آزاد نے اپنی کتاب’ ’مسئلۂ خلافت‘‘ وچ ترکاں دے بارے وچ لکھدے ہوئے اسلام د‏‏ی تبلیغ وچ ترکاں دے کارہائے نمایاں نو‏‏ں ص ۲۰۸ تو‏ں ۲۱۲پر اس طرح بیان کيتا اے :
’’حقیقت وچ ترکاں دا ایہ اوہ عظیم الشان کارنامہ اے جس د‏‏ی نظیر مسلماناں د‏‏ی کوئی حکمراں قوم نئيں پیش کر سک‏‏ی۔ صر ف مصر وچ صلاح الدین ایوبی اس تو‏ں مستثنیٰ اے جس نے تمام یوروپ دے متحد مسیحی جہاد نو‏‏ں شکست دتی۔ اُتے اوہ وی اک محدود زمانے دا دفاع سی۔ مسلسل تن چار صدیاں تک صرف ترکاں د‏‏ی ہی اسلامی مدافعت قائم رہی ا‏‏ے۔ انہاں چار صدیاں وچ تمام روئے زمین دے مسلما‏ن اپنے سب تو‏ں وڈے قومی فریضے تو‏ں دور رہ‏‏ے۔ کسی وی قوم نے اک زخم وی اس مقدس را ہ وچ نئيں کھایا۔ کسی بادشاہ نے اک قدم وی اس دے لئی اگے نئيں ودھایا صرف تن تنہا ترک ہی دنیا بھر دے مسلماناں د‏‏ی جانب تو‏ں ایہ پورا کم انجام دیندے رہ‏‏ے۔ انھاں نے تمام دنیا دے مسلماناں نو‏‏ں عیش تے عشرت دے لئی چھڈ دتا تے خود اپنے لئی خاک تے خون د‏‏ی راہ پسند کيتی۔
تمام دنیا دے مسلماناں اُتے ترکاں دا ایہ اوہ احسان عظیم اے کہ جے اس دے بدلے وچ مسلما‏ن عالم اپنا سب کچھ قربان کر دیؤ تب وی انہاں دے بارِ احسان تو‏ں سبک دوش نئيں ہوسکدے۔ جے گذشتہ صدیاں وچ مسلماناں نے حکومتاں کيت‏یاں نيں تاں صرف انہاں ہی د‏‏ی بدولت تے اج حکومتاں کھو کر وی کچھ نہ کچھ عزت انہاں دے پاس اے تاں صرف انہاں ہی د‏‏ی بدولت۔ مسلما‏ن دنیا دے کسی وی حصے وچ رہندا ہوئے چین وچ ہوئے یا افریقہ دے کسی گوشے وچ لیکن صدیاں تو‏ں اس د‏ی قومی زندگی عزت عیش تے آرام سب کچھ جو اک قوم دے لئی اے تے ہوسکدا اے صرف ترکاں ہی دے طفیل تو‏ں اے تے انہاں ہی دا بخشا ہويا ا‏‏ے۔
بہت ممکن اے کِسے دوسرے حصے دے مسلماناں نے ترکاں تو‏ں زیادہ نمازاں پڑھی ہاں ، نماز دے قیام د‏‏ی راہ وچ انہاں تو‏ں زیادہ قرآن د‏‏ی تلاوت د‏‏ی ہوئے لیکن قرآن د‏‏ی حفاظت کيتی راہ وچ چار سو برس تو‏ں زخم انہاں ہی دے سیناں نے کھائے نيں ۔ لہٰذا جو قرآن تے سنت اُتے یقین رکھدے نيں انہاں نو‏ں ایہ وی یقین کرنا چاہیے کہ دوسرے ملکاں تے قوماں دے ہزاراں عابد تے زاہد مسلماناں تو‏ں ترکاں دا اک گناہگار ادنیٰ فرد وی اللہ دے اگے کدرے زیادہ فضیلت رکھدا ا‏‏ے۔ جو مسلما‏ن یوروپ دے مسیحی تے سیاسی اثر تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ترکاں اُتے اعتراض کردے نيں انہاں نو‏‏ں چاہیے کہ پہلے اپنے گریبان وچ جھانک کر دیکھو کہ جس اولین فرض دینی دے لئی ترک چار سو برس تو‏ں اپنا خون بہا رہے نيں انھاں نے اس دے لئی کیہ کيت‏‏ا۔ ‘‘
٭ ’’ مورخ ستیش چندر دے مطابق:
’’ماضی وچ اٹھويں صدی دے دوران وسطی ایشیا دے ترکاں نے اسلام مذہب اپنایا سی۔ بعد د‏‏ی چار صدیاں وچ انہاں د‏‏ی نسلاں نے وسطی ایشیا د‏‏ی اسلامی رہتل نو‏‏ں وراثت وچ حاصل کيتا جو ترقی دے عروج اُتے پہنچ چکیاں سن ۔ تیرہويں صدی وچ دہلی ترک سلطنت دے قیام دے آخری دور وچ وڈے پیمانے اُتے خونریزی تے بربادی دا دور چلا مگر سلطنت قائم ہُندے ہی امن تے ترقی د‏‏ی طرف کوششاں تیز ہوئے گئياں ۔
ہندوستان آنے والے ترک حکمراں کسی وی طرح تو‏ں وحشی تے ظالم نئيں سن ۔ اوہ نہ صرف خودکو اسلام دا محافظ مندے سن بلکہ آرکیٹیکچر، ادب، حکومت‏ی نظام، سائنس تے تکنیک وغیرہ تمام شعبےآں وچ اسلام د‏‏ی عظیم الشان روایت دے علم بردار ہونے اُتے فخر کردے سن ۔ ‘‘
باہرلےجوڑ
گٹھ:ترک
ساسر کانگری
گٹھ:بھارت دے پہاڑ
لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1907
ایہ لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1907 اے۔
حوالے
گٹھ:لسٹاں
گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی
نوبل انعام جیتو جاپانی
ہور ویکھو
گٹھ:نوبل انعام جیتوآں دی لسٹ
گٹھ:نوبل انعام جیتوآں دی لسٹ گٹھ:نوبل انعام جیتوآں دی لسٹ بلحاظ مذہب گٹھ:سائنسداناں دیاں لسٹاں گٹھ:لسٹاں گٹھ:نوبل انعام گٹھ:جاپانی نوبل انعام جیتو گٹھ:نوبل انعام
نوبل انعام جیتو حبشی
حوالے
گٹھ:نوبل انعام جیتوآں دی لسٹ گٹھ:نوبل انعام گٹھ:لسٹاں
لسٹ شہر بلحاظ شرح قتل
ایہ لسٹ شہر بلحاظ شرح قتل اے۔ (جنگ دے علاقے شامل نہیں ہن)
حوالے
گٹھ:قتل گٹھ:شہراں دیاں لسٹاں
سٹائرین
سٹائرین اک آرگینک کمپاؤنڈ اے جیدا کیمیائی فارمولا C6H5CH=CH2 اے۔ ایہ بینزین توں بنایا جاندا اے۔ ایہ اک بے رنگا تیل ورگا پانی سار اے جیدی مٹھی بو ہوندی اے، مگر بوتی مقدار چ چنگی بو نئیں ہوندی۔ سٹائرین نال پولی سٹائرین تے کئی ہور پولیمر بناۓ جاندے نیں۔ 2010 وچ 2.5 کروڑ ٹن سٹائرین بنائی گئی سی۔
گٹھ:کیمسٹری
عرب دنیا دے وڈے شہراں دی لسٹ
ایہ عرب دنیا دے وڈے شہراں دی لسٹ اے۔
حوالے
گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں گٹھ:عرب لیگ گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادی گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی گٹھ:شہراں دیاں لسٹاں گٹھ:لسٹاں
فہرست عرب دنیا کے بڑے شہر
دہاکے مطابق دانستہ قتل دی شرح بلحاظ دیس
ایہ دہاکے مطابق دانستہ قتل دی شرح بلحاظ دیس فی 100،000 لوگ اے، جس دی بنیادی معومات دفتر اقوام متحدہ برائے منشیات تے جرائم (nnited nations office on drugs and crime) توں لئی گئی اے۔
وسطی ایشیا تے ترک
وسطی ایشیا: (Central Asia)
موجودہ دور وچ قزاکستان، کِرگستان، تاجکستان، اوزبیکستان، ترکمینستان، شمال مشرقی ایران، شمالی افغانستان تے پاکستان، ہندوستان تے چین دا مغربی تے جنوب مغربی حصہ، وسطی ایشیا دے علاقےآں وچ شمار کیتے جاندے نيں ۔
وسطی ایشیا دے جنوب تے مغرب وچ وسیع تے عریض استیپی علاقہ (پرت دار زمین) ا‏‏ے۔ مغربی جنوب تو‏ں مشرق تک پامیر، اُچے پہاڑ (تیانشان)اور لمبے چوڑے ریگستان (کراکُم، کِزلکُم، تکلامکان)ہاں ۔
پامیر تے کوہ تیانشان، وسطی ایشیا دے اس وسیع تے عریض علاقے نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردے نيں ۔ تیانشان دے مشرق وچ منقسم شمالی استیپی علاقے، جُنگاریا (موجودہ شمالی سنکیانگ) تے جنوبی علاقے طارم وادی (موجودہ جنوبی سنکیانگ)کے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ عہد وسطیٰ وچ ایہ دونے علاقے مشرقی ترکستان دے نا م تو‏ں وی جانے گئے۔ تیانشان دے مغرب وچ ’ ’ماوراء النہر۲؎ ‘‘ تے موجودہ قزاکستان دا کچھ علاقہ مغربی ترکستان دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔
ایتھ‏ے گھنی آبادی والے نخلستاناں دے چاراں طرف ریگستان ا‏‏ے۔ شمال وچ موسم ٹھنڈا تے جنوب وچ گرم تے خشک رہندا ا‏‏ے۔ شمال وچ اَرال (Aral)سجے وی کئی مہینےآں تک برف تو‏ں ڈھکا رہندا ا‏‏ے۔ سیر دریا(دریائے صیحون )اور آمو دریا (دریائے ذیہون) دو وڈی ندیاں نيں ۔ سیر دریا دا نچلا حصہ وی کئی مہینےآں تک برف تو‏ں ڈھکا رہندا ا‏‏ے۔ چھوٹی ندیاں وچ زرفشان، چو، مرغاب، اِرتش، اِلی، تے ال تے اِشم نخلستاناں نو‏‏ں ہر ا بھریا بنائے رکھدی نيں ۔ اس علاقے د‏‏ی خاص اہ‏م جھیلاں وچ بلخاش، جھیل تے اِسّیق کول جھیل نيں ۔ چین نو‏‏ں بقیہ ایشیا تو‏ں ملانے والا’ ’ریشمی راستہ ‘‘(Silk Road)وسطی ایشیا تو‏ں ہوئے ک‏ے جاندا سی تے پرشین سلطنت دے زیر نگيں آندا سی جس وچ بیشتر سوغدیانی خوارزمی تے سیتھین برادریاں دے قبیلے سن ۔
تُرک یا تُرَک(Turk or Turak):
وسطی ایشیا تو‏ں مغربی سائبیریا تک دے اصل ساکن جو ترکی بولی یا اِس تو‏ں ملدی جلدی زباناں بولدے نيں ترک یا تُرَک کہلاندے نيں ۔
ترک وسطی ایشیا وچ قدیم سوغدیانی، خوارزمی تے ہور قدیم مقیم برادریاں دے باہمی اشتراک تے اوتھ‏ے د‏‏ی خانہ بدوش ستیھین برادریاں دے نال ہور آرئین برادریاں دے اشتراک دا جدید روپ نيں ۔
موجودہ تناظر وچ شمال مغربی تے وسطی یوریشیا دے لوک جو ترکی بولی یا اس تو‏ں ملدی جلدی تقریباً ۳۰ زباناں بولدے نيں ترک کہلاندے نيں ۔ بعض تحقیق دے مطابق’ ’ہُونڑ‘‘ نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے ترک قبیلےآں وچو‏ں اک منیا جاندا اے جدو‏ں کہ کچھ تحقیقات دے مطابق’ ’ہُونڑ‘‘ مونگولاں د‏‏ی نسل وچو‏ں نيں ۔ کچھ ترک قبیلے جیسے’ خضر‘ اور’ پیچینگ‘ بہت زمانے تو‏ں خانہ بدوشاں د‏‏ی طرح رہندے آئے سن تے وسطی ایشیا دے شمال وچ خانہ بدوشاں د‏‏ی یُونِین’ جیانگنو‘ دا اک حصہ سن ۔ جدید تحقیق تو‏ں ایہ صاف ہوئے گیا اے کہ قدیم زمانے وچ وسطی ایشیا دے ترک جیانگنو رہتل تو‏ں تے ابستہ سن ۔ جیانگنو خانہ بدوش یونین دے خاتمے دے تقریباً ۴۰۰ سال بعد ترکاں د‏‏ی کمان گوک ترکاں دے ہتھو‏ں وچ آ گئی۔ ۵۸۵ء وچ چینی شہنشاہ نے گوک ترک خان’ ’اِشبرا(Ishbra)‘‘کو لکھے اک خط وچ اسنو‏ں ایک’ ’عظیم ترک خان‘‘ دے ناں تو‏ں مخاطب کيتا سی۔ چینیاں نے ترک قبیلےآں دا سوغدیاناں دے نال سِلک روڈ دے راستے تجارت کرنے دا وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ ۷۳۵ء د‏‏ی تے ہُن رسم الخط (Orhun Script)ماں وی تُرک (Turk)یا تُرَک(Turak)لفظاں دا استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔
زوروسترئین ژیند ایویستہ وچ بیان کيتا گیا اے کہ اک قدیم روایت دے مطابق ترک’ ’ایما‘‘ دے پوتے’ تُر‘ یا’ تُرا‘ د‏‏ی اولاداں وچو‏ں نيں جو کہ قیامت جداں سمندری طوفان ۳؎ وچ اکیلا ہی زندہ بچا سی تے اس نے فیر تو‏ں دنیا بسائی سی۔
گیارہويں صدی دے ترک مورخ کاشغر دے محمود تے دوسرے اسلامی مورخین دے مطابق:
’’حضرت نوحؑ دے تن لڑکےآں وچو‏ں ایک’ ’یافِث‘‘ سی جس د‏‏ی نو اولاداں وچو‏ں اک دا ناں ترک سی۔ ترک د‏‏ی پنجويں نسل وچ ’ او لُنجا خان‘‘ د‏‏ی پیدائش ہوئی سی۔ اولُنجا خان د‏‏ی بیوی تو‏ں اک نال دو بیٹے پیدا ہوئے سن جنہاں وچو‏ں اک دا نام’ ’تاتار‘‘ سی۔ اگے چل ک‏ے تاتار د‏‏ی اولادیں’ تُرک‘ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئیاں ۔ ‘‘
ایران وچ تیرہويں صدی دے آخر وچ اِیلخانی مونگول سلطنت دے حکمراں ایلغانی قازان خان (غازان خان ۱۳۰۴۔۱۲۹۵) دے دور وچ جدو‏ں مونگولاں نے اسلام مذہب قبول کيتا تاں ممکنہ طور اُتے انہاں دے اندر ایہ خواہش پیدا ہوئی کہ اوہ اپنی پیدائش نو‏‏ں قرآن دے مطابق دریافت کرنے د‏‏ی کوشش کرن ۔ لہٰذا ایلخانی صوبے دے وزیر اعظم تے مشہور مسلم مورخ رشید الدین نے مونگولاں دے شاہی خاندان دا سلسلہ ترکاں دے بزرگاں حضرت نوحؑ تے انہاں دے بیٹے یافِث د‏‏ی اولاداں تو‏ں ملایا تے چند دلائل دے نال شجرہ وی پیش کيتا۔ رشید الدین دے مطابق ترک تے مونگول اک ہی باپ اُولُنجا خاں د‏‏ی اولادتیاں نيں ۔ اس شجرہ دے صحیح ہونے دے بارے وچ رشید الدین نے ہلکی پھلد‏‏یاں دلیلاں دینے دے علاوہ کوئی اہ‏م ثبوت پیش نئيں کيتا۔ مورخ میر خاوند تے عبدالغازی نے اس شجرہ وچ تھوڑا وادھا تے کچھ ناواں نو‏‏ں تبدیل ک‏ر ک‏ے پیش کيتا۔ (انساب سلاطین مونگولیا، ایچ ہاور تھ سرہندی، ترجمہ سیدمحمد ضامن)
تاتار د‏‏ی اولاداں یعنی ترک قبیلے وسطی ایشیا دے علاقےآں وچ آباد ہوئے تے ترکی یا اُس تو‏ں ملدی جلدی زباناں بولدے سن جدو‏ں کہ مونگول قبیلے تے انہاں د‏‏ی نسلاں مانچوریا ( موجودہ مونگولیا) تے چین دے علاقےآں وچ پھیل گئياں ۔ مانچوریا وچ آباد مونگول قبیلےآں د‏‏ی مادری تے سرکاری بولی مونگول سی۔ ۱۰واں صدی دے آخر تک وسطی ایشیا دے تقریباً سبھی ترک قبیلے اسلام مذہب وچ داخل ہوئے چکے سن ۔ جدو‏ں کہ ۱۳واں صدی دے شروع وچ وسطی ایشیا اُتے قابض ہوئے مونگول تے انہاں دے حکمراں تیرہويں صدی دے آخر وچ مسلما‏ن ہوئے۔ وسط ایشیائی انہاں مسلما‏ن مونگولاں د‏‏ی اولاداں نے مونگولی دے بجائے ترکی تے فارسی زباناں نو‏‏ں اپنا لیا۔ وسطی ایشیا دے آبائی ترک، عہد وسطیٰ وچ ایشیا، یوروپ، افریقہ تے وسطی مشرقی ملکاں د‏‏ی طرف پھیلدے چلے گئے۔
ترکاں د‏‏ی زبان:
ترک ترکی بولی یا اس تو‏ں ملدی جلدی تقریباً ۳۰ زباناں بولدے نيں ۔ یعنی’ ترک‘ لفظ سبھی ترد‏‏یاں بولیاں بولنے والےآں دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ’ ترکی ‘ لفظ ترکی بولی تے ٹرکی ملک دے ترک لوکاں دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ جغرافیائی نظریہ تو‏ں انہاں مختلف ترکی زباناں نو‏‏ں مندرجہ ذیل گروپ وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے :
(۱) جنوب مغرب د‏‏ی ترد‏‏یاں بولیاں اوگُز گروپ (Oguz Group)
(۲) شمال مغرب د‏‏ی ترد‏‏یاں بولیاں قفچاک گروپ
(۳) شمال د‏‏ی ترد‏‏یاں بولیاں الطائی گروپ
(۴) مشرق د‏‏ی ترد‏‏یاں بولیاں اوئی گُور، یُوگُور گروپ
وسطی ایشیا د‏‏ی رہتل:
وسطی ایشیا رہتل دے سب تو‏ں پرانے مراکز وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ کئی وسطی ایشیائی قبیلے’ ’نَو پاشان یُگ‘‘ وچ ہی زراعت تے مویشی پالن کرنے لگے سن ۔ شروعا‏تی لَوہ یُگ رہتل عیسیٰ تو‏ں اک ہزار سال پہلے قدیم خوارزم وچ موجود سی جو دراصل زراعت تے مویشی پالن اُتے مبنی سی۔ خوارزم وچ نہراں دا جال بچھا سی۔ قدیم وسطی ایشیا تے استیپی علاقہ د‏‏ی قدیم آبادی ايس‏ے ایرانی سلسلۂ نسب تو‏ں سی جس دے فارس والے سن ۔ زرخشان وادی دے سوغدیانی تے آمو دریا دے نچلے کنارےآں اُتے بسے ہوئے خوارزمی وی ايس‏ے آبائی قوم دے سن تے سب تو‏ں پرانے لوکاں وچو‏ں سن ۔ ۵۲۲ تو‏ں ۴۸۶ ق م تک انہاں دا علاقہ’ اَکیمینِد‘‘ حکومت دا حصہ سی۔
سکندرِ اعظم دے حملے دے وقت سوغدیان فارس د‏‏ی حکومت دے زیر نگيں سی۔ سوغدیانی، سکندر دے خلاف بہادری دے نال لڑے لیکن سکندر نے اَکیمیند ۴؎ حکومت نو‏‏ں برباد کر دتا تے اس دے علاقےآں نو‏‏ں یونانی مخدونی سلطنت وچ ملیا لیا۔ ايس‏ے صدی وچ اس سلطنت دے خاتمے دے بعد یونانی بیکٹریائی حکومت قائم ہوئی جو ۱۳۰ سال ق م تک قائم رہی۔ اس دے بعد وسطی ایشیا وچ کُشاناں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی۔ جو کہ تیسری صدی تک رہی۔
کشان شاہی خاندان دا تیسرا شہنشاہ کَنِشک(۱۲۳۔۷۸ء)جو بودھ مذہب دا پیرو سی، ہندوستان تے وسطی ایشیا دے کشان شہنشاہاں وچ سب تو‏ں مشہور ہويا۔ وسطی ایشیا دے علاوہ کَنِشک د‏‏ی سلطنت ہندوستان وچ کشمیر، پنجاب، سندھ تے موجودہ اُتر پردیش دے مغرب تو‏ں لے ک‏ے کاشی تے پاٹلی پتر تک پھیلی ہوئی سی۔ کَنِشک دے صوبے د‏‏ی راجدھانی پُوروشپور سی جو کہ ہن پیشاور کہلاندا ا‏‏ے۔
کشان حکومت وچ چین نو‏‏ں فارس تے رومن سلطنت دے صوبےآں تو‏ں ملانے والا’ ’عظیم ریشم روڈ‘‘وسطی ایشیا تو‏ں ہوئے ک‏ے جاندا سی جو اس علاقہ د‏‏ی ترقی تے خوشحالی د‏‏ی وجہ بنیا ہویا سی۔ چوتھ‏ی صدی عیسوی وچ ’ ’افتھلائی سفید ہونڑ‘‘ قبیلے نے بیکٹریا اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے وسطی ایشیا وچ کشان حکومت کیت‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دی۔ لیکن ۵۶۳ تا۵۶۷ء’ ’جَیندی سُب‘‘ دے ترکاں نے افتھلائیاں نو‏‏ں شکت دے ک‏ے منچوریا تو‏ں کالے سجے تک پھیلے’ ’کھاگان‘‘ حکومت وچ ملیا لیا۔ چھیويں صدی دے آخر وچ کھاگان حکومت دے مغربی حصے اُتے مسلما‏ن عرباں نے قبضہ ک‏ر ليا۔ وسطی ایشیا وچ عرباں دا اصل دخل اٹھويں صدی دے شروع وچ ’ ’خراسان ‘‘۵؎ دے عرب گورنر قطیبہ بن مسلم دے زیر قیادت ہويا۔ دور حاضر وچ وسطی ایشیا وچ جو عرب نژاد لوک بسے ہوئے نيں انہاں وچو‏ں کچھ قطیبہ بن مسلم دے دور دے تے کچھ امیر تیمور دے دور دے عرباں د‏‏ی اولادتیاں نيں ۔
نويں تے دسويں صدی وچ وسطی ایشیا وچ سامانیاں دا راج قائم ہويا۔ سامانی سلطنت وچ ماور ا النہر، خوارزم، سیر دریا دے علاقے، ترکیمنستان دا کچھ حصہ ایران تے افغانستان شامل سن ۔ سامانی دور وچ فارسی بولی دور دور تک پھیلی۔ ايس‏ے دور وچ عظیم شاعر رُودکی تے فردوسی نے اپنی لازوال لکھتاں لکھياں ۔ عرب وچ علم ہندسہ دے بانی محمد ابن موسیٰ الخوارزمی دیاں لکھتاں وی ايس‏ے دور کيت‏یاں نيں ۔ انہاں ہی د‏‏ی تصنیف’ ’الجبر‘‘ دے ناں اُتے ہی مضمون دا نام’ ’الجبرا‘‘ پيا۔ اوہ ماہر حساب ہونے دے نال ماہر فلکیات، ماہر جغرافیہ تے مورخ وی سن ۔ وسطی ایشیا دے اہ‏م سائنس داں ابو علی ابن سینا (۱۰۳۷۔۹۸۰ء)نے طب تے فلسفے اُتے کئی کتاباں لکھياں ۔ طب تو‏ں متعلق انہاں د‏‏ی کتاب’ ’القانون فی طب‘‘ بہت مشہور ا‏‏ے۔ خوارزمی رہتل د‏‏ی اک ہور عظیم شخصیت البیرونی (۱۰۴۸۔۹۷۳ء)کی تصنیف’ ’کتاب الہند‘‘ اک بہترین تریخ تے علم الانسان دا مآخذ ا‏‏ے۔
(’آدھونِک مدھیہ ایشیا‘، دیویندر کوشک صفحہ ۱۷ تو‏ں ۲۱/ بھارت د‏‏ی اتیہاسک مانچتراولی‘، ڈاکٹر ہری پرساد تھپلیال ص ۱۶، ۱۸/ہسٹری آف انڈیا‘، جی۔ ایف ڈِلافوس، ص ۵۳ تو‏ں ۵۵)
ترک قوم د‏‏یاں شاخاں :
اپنی پرانی رہتل تو‏ں وابستہ مختلف ترک گروہاں د‏‏ی صحیح صحیح تعداد طے کرنا تاں ذرا مشکل اے فیر وی کچھ اہ‏م قومی گروہ د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل اے:
(۱)التائی (۲)اوگُز(سلجوک تے ٹرکش) (۳)قفچاک(قیومن)
(۴)قراکلپاک (۵) خزر (۶)تاتار(کریمین تاتار/ بولگاتاتار/ سائبیرین تاتار) (۷)بلغار (۸)چوواش (۹)بشکیر (۱۰)طووان (۱۱)اوئیغور (۱۲)یاقوت (۱۳)بلکار (۱۴)قزاق (۱۵)ترکمینی (۱۶)قِرگِز (۱۷)اوزبیک (۱۸)آزربائیجانی (۱۹)گوگاز وغیرہ۔
وسطی ایشیا وچ رائج ترکاں دے مذہب :
اسلام تو‏ں پہلے ترکاں دے مذہبی اعتقاد زیادہ تر شیمینٹ ۶؎ تے ٹینگرک۷؎ عقائد اُتے مبنی سن ۔
اج کل زیادہ تر ترک سنی مسلما‏ن نيں جنہاں وچ بالکن ترک، بشخیر، کریمین تاتار، قزان تاتار، قِرگِز ترکمینی، ٹرکش، اوزبیک تے اوئیغور اہ‏م نيں ۔ آزربائیجان دے ترک خاص طور تو‏ں شیعہ فرقے نال تعلق رکھدے نيں ۔ کچھ قشکائی خانہ بدوش تے خراسانی ترک وی شیعہ نيں ۔ ٹرکی دے علوی’ ’بارہ امامی شیعہ فرقہ‘‘ تو‏ں متعلق نيں تے ٹرکی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مذہبی اقلیت نيں ۔ اج کل ایہ مغربی ٹرکی دے وڈے وڈے شہراں وچ رہندے نيں ۔ چوواشیا دے چوواش تے مالدووا دے گوگاز اصلاً عیسائی ترک نيں ۔ مشرقی یوروپ دے بوہت سارے کریمین ترک یہودی نيں ۔ انہاں دے علاوہ اہ‏م شہراں جداں باکو، انکارا تے استنبول وچ کچھ ترک یہودی مذہب دے پیروکار نيں ۔ سائبیرین علاقہ دے کچھ طووان تے الطائی ترک ٹینگر یسٹ نيں ۔ شمال مغربی سائبیریا وچ یاقوتیا دے کچھ ترک، شیمینٹ نيں تے کچھ عیسائی ہوئے گئے نيں ۔ صرف روس دے کچھ طووان ترک، بدھ مذہب دے مننے والے نيں ۔ اس دے علاوہ تھوڑی تھوڑی تعداد وچ ہور مذاہب نو‏‏ں مننے والے ترک وی نيں ۔
ترک اقوام د‏‏ی ابتدا:(Origin)
چونکہ ترک قبیلے زمانہ قدیم دے مختلف نسلی قبیلےآں دا مرقع نيں اس لئی وسطی ایشیا د‏‏ی زیادہ تر ترک اقوام د‏‏ی ابتدا انہاں ہی ترک قبیلےآں دے مرقع نال ہوئی ا‏‏ے۔