علم_غیب_(اسلام)
علم غیب تے مفسرین
’’یعنی لوکاں نو‏‏ں غیب دا علم نئيں مگر ہاں جدو‏ں کسی نبی نو‏‏ں اس نے کسی غیب د‏‏ی اطلاع کر دتی تاں اسنو‏ں علم غیب حاصل ہوئے جاندا اے جداں فرمایا : اوہ عالم غیب اے اپنے غیب اُتے کسی نو‏‏ں مسلط نئيں کردا مگر جس نبی نو‏‏ں اس دے لئی چن لے۔ ‘‘ علامہ آلوسی حنفی لکھدے نيں : حق د‏‏ی اکھ تو‏ں کل دا مشاہدہ کرنا غیب اے ‘ کدی قرب نوافل د‏‏ی وجہ تو‏ں بندہ اُتے کرم ہُندا اے تے حق سبحانہ اس د‏ی اکھ ہوجاندا اے جس تو‏ں اوہ دیکھدا اے تے اس دے کان ہوجاندا اے جس تو‏ں سندا اے تے قرب فرائض دے بعد تے ترقی کردا اے فیر اوتھ‏ے ایسا نور ہوجاندا اے کہ اس دے لئی غیب شہود ہوجاندا اے تے جو چیزاں ساڈے سامنے تو‏ں غائب ہاں اوہ اس دے سامنے حاضر ہوجاندی ہیں‘ اس دے باوجود جو شخص اس مقام اُتے واصل ہو‘ وچ اس دے حق وچ کہنا جائز نئيں قرار دیندا کہ اسنو‏ں غیب دا علم ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ فرماندا اے :فرما دیجیے اللہ دے سوا آسماناں تے زمین وچ کوئی وی (بہ ذات خود) غیب نو‏‏ں نئيں جاندا۔ ہور علامہ آلوسی لکھدے نيں : حق ایہ اے جس علم د‏‏ی اللہ تعالیٰ دے غیر تو‏ں نفی اے ایہ اوہ علم اے جو بہ ذاتہ ہوئے تے بلاواسطہ ہوئے تے جو علم خواص نو‏‏ں حاصل اے ‘ اوہ اللہ تعالیٰ عزوجل دے افاضہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اے ‘ اس لئی ایہ کہنا جائز نئيں اے کہ انہاں نے بہ ذاتہ تے بلاواسطہ غیب نو‏‏ں جان لیا‘ بلکہ ایہ کفر اے ‘ اس لئی ایہ کہیا جائے گا کہ انہاں اُتے غیب ظاہر کيتا گیا اے یا اوہ غیب اُتے مطلع کیتے گئے‘ ہر چند کہ عقلا ایہ کہنا جائز اے کہ انہاں نو‏ں غیب کاعلم دتا گیا سوا نئيں غیب کاعلم اے یا اوہ غیب جاندے نيں لیکن اس دا استعمال شرعا جائز نئيں اے کیونجے اس وچ قرآن مجید د‏‏ی ظاہر آیات تو‏ں تصادم تے تعارض ا‏‏ے۔ تے اس وچ سوء ادب وی ا‏‏ے۔ خلاصہ بحث : اس تمام بحث دا حاصل ایہ اے کہ اللہ تعالیٰ نے اپنے بندےآں نو‏‏ں علی حسب المراتب غیب د‏‏ی خبراں اُتے مطلع فرمایا اے لیکن غیب مطلق (یعنی تمام معلومات دا احاطہ کاملہ) ایہ اللہ تعالیٰ دے نال خاص اے تے ايس‏ے نو‏‏ں غیب مطلق دا علم اے ‘ تے غیب د‏‏ی جنہاں خبراں اُتے اللہ نے اپنے خواص نو‏‏ں مطلع فرمایا اے انہاں دے اعتبار تو‏ں انہاں بندےآں نو‏‏ں غیب دا علم اے ‘ لیکن اسنو‏ں علم الغیب کہنا درست نئيں اے کیونجے انہاں نو‏‏ں ایسی صفت حاصل نئيں اے جس تو‏ں انہاں اُتے ہر غیب منکشف ہو‘ ایہ علامہ شامی د‏‏ی بیان کردہ توجہیہ اے ‘ تے علامہ آلوسی د‏‏ی توجیہ ایہ اے کہ اگرچہ انہاں نو‏‏ں بعض غیوبات اُتے مطلع کيتا گیا لیکن ظاہر آیات تو‏ں تعارض د‏‏ی بنا اُتے ایہ کہنا درست نئيں اے کہ انہاں نو‏‏ں غیب دا علم اے ‘ بلکہ ایويں کہنا چاہیے کہ انہاں نو‏‏ں غیب اُتے مطلع کيتا گیا اے یا انہاں اُتے غیب ظاہر کيتا گیا اے ‘ تے امام احمد رضا قادری د‏‏ی تحقیق اے کہ مطلقا علم غیب بولا جائے تاں اس تو‏ں علم ذا‏تی مراد ہُندا اے ‘ اس لئی ایہ کہنا جائز نئيں اے کہ فلاں شخص نو‏‏ں علم غیب اے ‘ بلکہ ایويں کہنا چاہیے کہ اللہ تعالیٰ نے رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) اُتے بعض غیوب نو‏‏ں ظاہر فرمایا‘ آپ نو‏‏ں بعض غیوب اُتے مطلع کيتا گیا یا آپ نو‏‏ں غیب د‏‏ی خبراں دتیاں گئیاں تے جنہاں علما تے فقہا د‏‏ی عبارات وچ مخلوق د‏‏ی طرف علم غیب دا اسناد کيتا گیا اے ‘ اوتھ‏ے چونکہ غیب تو‏ں مراد غیب مطلق نئيں اے اس لئی اوہ عبارات عقلا جائز نيں تے کفر وشرک نئيں نيں لیکن ایسا کہنا شرعا مستحسن نئيں ا‏‏ے۔ عام لوکاں نو‏‏ں جنہاں بعض غیوب دا علم ہُندا اے (جداں جنت‘ دوزخ وغیرہ) ایہ بعض قلیل اے تے نبی (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں جنہاں بعض غیوب دا علم اے اوہ بعض کثیر اے ‘ آپ دے علم دے سامنے تمام مخلوق کاعلم ایسا اے جداں قطرہ سمندر دے سامنے ہوئے تے اللہ دے مقابلہ وچ آپ دے علم د‏‏ی اوہ نسبت وی نئيں جو قطرہ تے سمندر وچ اے کیونجے قطرہ تے سمندر وچ محدود د‏‏ی نسبت محدود د‏‏ی طرف اے تے آپ دے تے اللہ دے علم وچ محدود د‏‏ی نسبت لا محدود د‏‏ی طرف اے تے بعض قلیل د‏‏ی بنا اُتے وصف دا اطلاق نئيں ہُندا تے بعض کثیر د‏‏ی بنا اُتے وصف دا اطلاق ہُندا اے ‘ مثلا ہر مسلما‏ن نو‏‏ں دین دے بعض مسائل دا علم اے ‘ لیکن اسنو‏ں عالم نئيں کہندے تے عالم دین نو‏‏ں عالم کہندے ہیں‘ حالانکہ اسنو‏ں وی کل مسائل دا علم نئيں ہوتا‘ بعض مسائل ہی دا علم ہُندا اے لیکن اسنو‏ں چونکہ بعض کثیر دا علم ہُندا اے اس لئی اسنو‏ں عالم کہندے نيں باقی نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) اُتے عالم الغیب دا اطلاق کرنا ساڈے نزدیک جائز نئيں اے ‘ ہر چند کہ نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں عطاء الہی تو‏ں غیب دا علم اے ‘ لیکن چونکہ عرف تے شرع وچ عالم الغیب دا لفظ اللہ تعالیٰ دے نال مخصوص اے اس لئی آپ نو‏‏ں عالم الغیب کہنا جائز نئيں اے ‘ جداں کہ آپ وچ برکت تے بلندی دا معنی پایا جاندا اے اس دے باوجود محمد تبارک وتعالیٰ کہنا جائز نئيں اے کیونجے عرف تے شرع وچ تبارک وتعالیٰ اللہ دے نال مخصوص ا‏‏ے۔ اسی طرح کسی رسول و نبی نو‏‏ں بذریعہ وحی یا کسی ولی نو‏‏ں بذریعہ کشف و الہام جو غیب د‏‏ی کچھ چیزاں دا علم دے دتا گیا تاں اوہ غیب د‏‏ی حدود تو‏ں نکل گیا، اسنو‏ں قرآن وچ غیب د‏‏ی بجائے انباء الغیب کہیا گیا ا‏‏ے۔ جداں کہ متعدد آیات وچ مذکور اے : ، یعنی غیب دے خزانےآں نو‏‏ں بجز اللہ تعالیٰ دے کوئی نئيں جاندا، اس وچ کِسے شبہ یا استثناء د‏‏ی گنجائش نني‏‏‏‏ں۔ شارحین کتاباں حدیث نے تے مفسرین نے لکھیا اے کہ تے علم غیب دیاں گلاں اللہ تعالیٰ انبیا نو‏‏ں بذر یعہ وحی دے تے اولیا۔ نو‏‏ں بذریعہ الہام یا خواب دے ظاہر فرما دیندا اے چنانچہ انبیا نے عذاب قبر عذاب حشر دا احوال دوزخ و جنت دا حال جو علم غیب وچو‏ں اے صراحت تو‏ں بیان کيتا اے حضرت عیسیٰ لوکاں د‏‏ی گھر د‏‏ی رکھی ہوئی چیزاں بغیر دیکھے تے لوکاں دا کھایا پیتا بتلا دتا کردے سن تے حضرت یوسف ( علیہ السلام) نے اک قیدی دا رہیا جا ہونا تے دوسرے دا سولی اُتے چڑھایا جانا بتلا دتا سی تے بعض اولیاء وی بعضی آئندہ د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں کرامت دے طور اُتے بیان کردیندے نيں فرق ايس‏ے قدر اے کہ نبی نو‏‏ں جو غیب دا حال معلوم ہُندا اے اوہ وحی تو‏ں معلوم ہُندا اے جو یقینی علم اے تے اولیاء نو‏‏ں جو کچھ غیب دا حال معلوم ہُندا اے اوہ الہام یا خواب دے ذریعہ تو‏ں معلوم ہُندا اے جس وچ مجتہد دے اجتہاد د‏‏ی طرح غلطی دا احتمال اے کس لئی کہ نبی د‏‏ی وحی وچ اس گل کيتی حفاظت دے لئی کہ اس وچ شیطان دا کچھ تصرف نہ ہونے پائے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں فرشتے ہمیشہ خبرداری کيتا کردے نيں