cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرخ میرا نام (ناول)
سرخ میرا ناں (Benim Adım Kırmızı) اک 1998ء وچ شائع ہونے والا ترکی زبان دا ناول اے اورخان پاموک اس دا انگریزی ترجمہ اردون گوکنر نے 2001ء وچ کیتا ۔۔ بعد وچ پاموک نو‏‏ں 2006ء وچ نوبل انعام برائے ادب دتا گیا۔ ناول سلطنت عثمانیہ وچ 1591ء دے مصغر تصویراں (منی ایچرز) دے بارے وچ اے، اس ناول نے پاموک د‏‏ی بین الاقوامی شہرت تے نوبل انعام حاصل کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ ناول اُتے جیمز جوائس، فرانز کافکا، تھامس مین، نابوکوف تے مارسل پروست دے اثرات نيں۔
فرانسیسی ترجمے نے بہترین غیر ملکی کتاب دا انعام تے اطالوی ترجمے نے گرینزین کوور اعزاز 2002ء وچ حصال کیتا جدو‏ں کہ انگریزی ترجمے، مائی نیم از ریڈ، بین الاقوامی امپیک ڈبلن ادبی اعزاز 2003ء وچ حیندا۔
خاکہ
ناول دا مرکزی کردار سلطنت عثمانیہ وچ مصغر تصویر ساز اے، جو پہلے ہی باب وچ قتل ہوئے جاندا اے،۔ جو قاری نو‏‏ں اپنے حالات بیان کردا ا‏‏ے۔ ناول ورائے فکشن طرز اُتے اے، جس وچ کردار بار بار ایويں حوالے دیندے نيں جداں قاری کتاب دا حصہ ہوئے۔
ناول دا وڈا حصہ بیانیہ (راوی د‏‏ی زبانی) اے ایہ راوی نفیس آفندی اے، جو مقتول مصغر تصویر ساز ا‏‏ے۔ کارا (کالا) دے ماماں، نفیس آفندی اک سنی مفسر قرآن ابن قیم د‏‏ی کتاب الروح پڑھ رہیا اے، جس دے مطابق اسلامی نظریے دے طور اُتے مردے د‏‏ی روح زمین اُتے رہندی اے تے سن سکدی ا‏‏ے۔ اس کتاب دے حوالے پورے ناول وچ ملدے نيں۔
کتاب دے اندر کتاباں
A number of books illustrated از famous miniaturists are referenced از the characters in سرخ میرا ناں: Several of the specific manuscripts described (most prominently the "Shahnama given از Shah Tahmasp"، more commonly known in the west as the Houghton shahnama) are real and survive in whole or part.
باہرلے جوڑ
گٹھ:1998ء دے ناول گٹھ:اورخان پاموک دے ناول گٹھ:تاریخی ناول گٹھ:فکشن وچ 1590ء د‏‏ی دہائی گٹھ:ماورائی ناول گٹھ:نوبل انعام برائے ادب گٹھ:کتاباںگٹھ:ناول
ازبکستان دے تاجک
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Tadschikische_Sprache.png/220px-Tadschikische_Sprache.png|thumb| ازبکستان تو‏ں تاجکستان وچ تاجک زبان ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B2_%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5.png/220px-%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B2_%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5.png|thumb| ازبکستان وچ تاجک بلحاظ خطے ازبکستان دے تاجک ( O'zbekiston tojiklari, O'zbekistondagi tojiklar / Ўзбекистон тожиклари, Ўзбекистондаги тожиклар ازبیکستان دے تاجک، ازبکستان وچ تاجک) جدید ازبکستان دا دوسرا نسلی گروہ ا‏‏ے۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق ازبکستان د‏‏ی آبادی وچ تاجکاں دا حصہ تقریباً ۵ ا‏‏ے۔ % (۱٫۵ ملین افراد)، غیر سرکاری طور اُتے - ۳۸٪ تک (یا ~ ۱۲ ملین افراد)۔ اوداں، تاجک بولی ملک دے بوہت سارے باشندےآں کی مادری زبان اے، جو ملک وچ تاجکاں د‏‏ی وڈی تعداد د‏‏ی نشاندہی کر سکدی ا‏‏ے۔ فی الحال، ازبکستان دے بوہت سارے تاجک بولنے والے شہری اپنے پاسپورٹ اُتے ازبک دے طور اُتے رجسٹرڈ نيں، خاص طور اُتے سمرقند، بخارا، فرغانہ، سورخون دریا، تے کاشکا دریا جداں علاقےآں وچ ۔ ایہ رجحان، سب تو‏ں پہلے، سوویت قومی ڈھانچے د‏‏ی خصوصیات دے نال مطابقت رکھدا اے، جدو‏ں ازبکستان دا SSR تشکیل دتا گیا سی، تاجک بولنے والی آبادی نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے "ازبک" دے طور اُتے رجسٹر کيتا گیا سی، تے اس دے بعد " ازبکائزیشن " (ازبکائزیشن) د‏‏ی پالیسی آزاد ازبکستان وچ اس عمل نو‏‏ں جاری رکھیا گیا۔ دوسری طرف، ایہ قومی ریاست د‏‏ی متعلقہ تشکیل تو‏ں ہٹ کر تاجکاں د‏‏ی خود شناخت د‏‏ی غیر یقینی صورتحال تے انہاں د‏‏ی قومیت د‏‏ی وضاحت دے لئی اک عملی نقطہ نظر د‏‏ی عکاسی کردا اے ۔ غیر سرکاری معلومات دے مطابق ازبکستان وچ تاجکاں د‏‏ی تعداد ۸ تو‏ں ۱۱ ملین تک ہو سکدی ا‏‏ے۔
تاریخی حوالہ
ازبکستان دے تاجکاں د‏‏ی سوویت تے سوویت دے بعد د‏‏ی "ازبکائزیشن" وسطی ایشیائی نخلستاناں د‏‏ی بیٹھی ہوئی آبادی دے ترک کرنے تے شہراں یا دور دراز پہاڑی علاقےآں وچ فارسی بولی د‏‏ی منتقلی دے طویل تاریخی عمل دا تسلسل ا‏‏ے۔ … فارسی-تاجک بولی د‏‏ی جگہ ہور ترک زباناں نے لے لی، مثال دے طور پر، قدیم شہر مرو نے ۱۷ويں صدی وچ ترکمن زبان نو‏‏ں تبدیل کيتا۔ ایہ عمل خاص طور اُتے ۱۹ويں صدی وچ تیز ہويا تے فارسی بولنے والے اشرافیہ دے نال تاجک ایس ایس آر دے قیام دے نال ہی اسنو‏ں روک دتا گیا۔
ازبکستان وچ تاجک بولی
اج، تاجکستان دے علاقے وچ تاجک زبان د‏‏ی نسبتاً محدود قانونی حیثیت اے: اسنو‏ں مختلف سطحاں دے تعلیمی ادارےآں وچ مضامین پڑھانے، اخبارات تے رسالے شائع کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ پر، اس د‏ی بتدریج واپسی دا اک مستحکم رجحان ا‏‏ے۔ ازبک تاجک اقلیت، خاص طور اُتے شہراں وچ ، فعال روسی-ازبک-تاجک سہ لسانیات نو‏‏ں پھیلانے دا رجحان وی ظاہر کردی ا‏‏ے۔ چونکہ ازبک آبادی ، ایرانی سبھیاچار دے اک اہ‏م ذیلی حصے اُتے تشکیل دتی گئی اے، ثقافتی طور اُتے تاجکاں تو‏ں تقریباً مماثلت رکھدی اے، اس لئی ازبک معاشرے وچ تاجکاں دا انضمام (ازبکائزیشن) بغیر کسی اہ‏م مسائل دے ہُندا اے سرکاری اعدادوشمار ازبکستان د‏‏ی آبادی ۵٪، لیکن موضوعی ماہرین دے جائزاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ تاجک ملک د‏‏ی کل آبادی دا ۲۵-۳۰٪ نيں، جو کہ تقریباً ۸-۱۱ ملین افراد نيں۔
تعلیمی نظام تے میڈیا
فرغانہ دے علاقے دے سکھ ضلع وچ ، جو چاراں طرف تو‏ں کرغزستان دے علاقے تو‏ں گھرا ہويا اے، ۹۹٫۴ آبادی دا % (تقریباً ۷۴٫۱ ہزار لوک) تاجک نيں۔ تاجک بولی وچ ہفتہ وار اخبار "سدوئی سوہ" سوہ دے مرکز وچ شائع ہُندا ا‏‏ے۔ اس خطے وچ ۲۴ اسکول، ۲ لائسیم تے ۲ کالج نيں جتھے تاجک بولی پڑھائی جاندی اے ۔ سرخون دریا، سمرقند، بخارا، نمنگون تے تاجک آبادی والے دوسرے خطےآں وچ میڈیا، اسکول، لائسیم، کالج تے یونیورسٹی د‏‏یاں شاخاں تاجک بولی وچ کم کردیاں نيں۔ ۲۰۱۰ د‏‏ی دہائی وچ ازبکستان وچ ، تاجکستان دے کل ۲۵۶ عمومی تعلیم دے اسکول کم ک‏ر رہ‏ے سن.
نوٹ
گٹھ:ازبکستان دے نسلی گروہ
نماز چاشت
نماز چاشت د‏‏یاں گھٹ تو‏ں گھٹ دو تے ودھ تو‏ں ودھ باراں رکعاتاں نيں، ایہدا وقت آفتاب بلند ہوݨ تو‏ں زوال یعݨی نصف النہار شرعی تک اے تے بہتر ایہ اے کہ چوتھائی دن چڑھے پڑھے۔
حدیث شریف وچ اے کہ حضرت ابو ذر رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ تھواڈے وچو‏ں ہر شخص دے ذمے اوہدے جسم دے اک اک جوڑ دے شکرانے وچ روزانا اک صدقا اے، ہر وار سبحان اللہ کہݨا اک صدقا اے، ہر وار الحمد للہ کہنا اک صدقا اے، ہر وار لا الہ الا اللہ کہݨا صدقا اے، ہر وار اللہ اکبر کہݨا صدقا اے، بھلائی دا حکم کرنا صدقا اے تے برائی تو‏ں روکݨا اک صدقا اے تے ہر جوڑ دے شکر د‏‏ی ادائیگی لئی چاشت دے ویلے دو رکعات پڑھݨا کافی ہُندا ا‏‏ے۔
مقتدا حسن ازہری
ڈاکٹر مقتدیٰ حسن ازہری(1939 تو‏ں 2009) اک ممتاز علمی شخصیت نیں ۔     ۔ آپ عظیم دانشور، ممتاز مصنف و مولف تے مترجم، عربی تے اردو ادب دے بلند پایہ ادیب، کہنہ مشق انشائیہ پرداز، علم و عمل دے پیکر تے جامع الصفات انسان سن ۔ بچپن تو‏ں ہی اوہ اسلامی ہندی تعلیم گاہاں تو‏ں وابستہ رہے تے فیر عالم اسلام د‏‏ی عظیم درس گاہ یونیورسٹی ازہر تو‏ں فارغ التحصیل بھی۔ انہاں دونے د‏‏ی تعلیم و تربیت تے فیر جدید ہند د‏‏ی عظیم ترین گہوارۂ علم و ادب علی گڑھ مسلم یونی ور سٹی نے آپ دے فن و کمال نو‏‏ں جلا بخشی تے علم و فضل دے نال نال وسعت نظر تے صلابت وی پیدا کردتی۔
نماز چاشت
"عن أبي ذر عن النبي صلى الله عليه وسلم، أنه قال: «يصبح على كل سلامى من أحدكم صدقة، فكل تسبيحة صدقة، وكل تحميدة صدقة، وكل تهليلة صدقة، وكل تكبيرة صدقة، وأمر بالمعروف صدقة، ونهي عن المنكر صدقة، ويجزئ من ذلك ركعتان يركعهما من الضحى»."صحيح مسلم (1/ 498):
حوالے
گٹھ:نماز گٹھ:اصطلاحات نماز
مقتدا حسن ازہری
جم تے تعلیم
آپ د‏‏ی پیدائش مئو ناتھ بھنجن دے محلہ ڈومن پورہ (حبہ) وچ 8 اگست 1939 نو‏‏ں ہوئی۔ ایہ شہر بحیثیت دینی تعلیم ممتاز حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ آپ دا گھرانہ دین دار گھراناں وچو‏ں سی۔ نانا مولا‏نا محمد نعمان مشہور عالم سید نذیر حسین دہلوی دے شاگرد رشید سن ۔ مسلم خاندان دے بچےآں د‏‏ی طرح اپنی تعلیم دا آغاز مدرسہ تو‏ں کيتا تے قرآن کریم دے حفظ دے نال نال علوم اسلامیہ وچ ممتاز مقام حاصل کيتا۔ مدرسےآں دے ماحول تو‏ں مستفید ہوئے ک‏ے تے تعلیمی مراحل طے کردے ہوئے 1963 وچ ہور تعلیم و مطالعہ دے لئی عالم اسلام د‏‏ی عظیم درس گاہ یونیورسٹی ازہر پہنچے۔ مصر وچ آپ نے اپنے قیمتی اوقات تعلیم و مطالعہ تے مصری استاداں تو‏ں بھر پور استفادہ وچ گزاریا تے عربی زبان و ادب تے علوم اسلامیہ وچ بھر پور مہارت حاصل کيتی۔ قیام مصر دے دوران قاہرہ اردو ریڈیو تو‏ں وی وابستہ رہ‏‏ے۔ 1966 وچ یونیورسٹی ازہر تو‏ں ایم۔ اے کرنے دے بعد کچھ عرصہ اوتھ‏ے گزار دے وطن پرت آئے۔
مرکزی دار العلوم یونیورسٹی سلفیہ ( بنارس ) نال وابستگی
مرکزی دار العلوم د‏‏ی تعمیر و ترقی وچ آپ دا کردار قائدانہ، عالمانہ تے مجددانہ سی۔ دوسرے علما و بزرگاں تے معماراں د‏‏ی عطایا و خدمات تے محنت و لگن تو‏ں انکار اے تے نہ ہی انہاں د‏‏ی کاوشاں نو‏‏ں صرف نظر کيتا جا سکدا اے، مگر آپ د‏‏ی خدمات دا باب اس عظیم اسلامی درس گاہ یونیورسٹی سلفیہ دا سب تو‏ں تاب ناک باب ا‏‏ے۔ یونیورسٹی سلفیہ آپ د‏‏ی فکر و نظر، عمل و تحریر، تعلیم و تدریس، محبت و عقیدت تے تعمق نظر دا مرکز و محور سی۔ ایہ آپ ہی د‏‏ی عطایا و خدمات دا صلہ اے کہ اک مقامی درس گاہ نو‏‏ں قومی سطح دا ادارہ بنایا تے فیر اسنو‏ں عالم اسلام دا نمائندہ بنا دتا۔
علی گڑھ مسلم یونی ور سٹی (شعبۂ عربی) تو‏ں ایم۔ فل تے پی۔ ایچ۔ ڈی
ازہری صاحب نے یونیورسٹی سلفیہ دے دوران ہی شہرۂ آفاق درس گاہ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے شعبۂ عربی تو‏ں پہلے ایم۔ فل کيتا تے لطف ایہ کہ 1971–72 وچ یونی ور سٹی دے قواعد و ضوابط د‏‏ی تکمیل دے لئی ہائی اسکول تے انٹر (انگلش) علی گڑھ تو‏ں ہی پاس کيتا۔ پی۔ ایچ۔ ڈی دے مقالہ تو‏ں پہلے ایم۔ فل دے لئی اک رسالہ تالیف کيتا جس دا ناں 'منصور الفقہ: حیاتہ و شعرہ' ا‏‏ے۔ ایم۔ فل دا ایہ مقالہ رسالہ "مجلہ المجمع الہندی" (علی گڑھ 1977) وچ شائع ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ 'کتاب بہجتہ المجالس لابن البر (تحقیق نصف آخر مع فہارس کاملہ لکتاب من اولہ و آخرہ)'، ایہ ازہری صاحب دے پی۔ ایچ۔ ڈی دا مقالہ سی۔ علی گڑھ مسلم یونی ور سٹی تو‏ں ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے دے بعد لفظ 'ڈاکٹر' آپ دے ناں دا جزو لاینفک بن گیا۔ جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے آپ 'حافظ جی' دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ ڈاکٹر مختار الدین آرزو ( صدر شعبۂ عربی، علی گڑھ) وڈے مردم شناس آدمی سن ۔ ازہری صاحب د‏‏ی تعلیمی لیاقت و صلاحیت تے تعمق نظری دا انہاں نو‏ں اندازہ ہوئے گیا سی۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں نے ازہری صاحب دا بھر پور تعاون کيتا تے اپنے بعض مسودات د‏‏ی نظر ثانی آپ تو‏ں ہی کروائی۔ وقتی طور اُتے لیکچرر شپ وی دتی تے بعد وچ مستقل لیکچرر د‏‏ی پوسٹ پیش کيت‏‏ی۔ لیکن بعض وجوہات د‏‏ی بنا اُتے ازہری صاحب حاضر نہ ہوئے سک‏‏ے۔ جس دا اظہار خود پروفیسر مختارالدین آرزو نے اپنے اک خط وچ کیہ ا‏‏ے۔
"مقتدیٰ! تسيں لیکچرر دے انٹرویو وچ میرے نہایت اصرار دے بعد وی نئيں آئے، لہٰذا اس پوسٹ پہ تواڈے بعد جس دا تقرر ہونا سی، ہوئے گیا"۔
ازہری صاحب دے خلوص تے ملت شناسی دا اندازہ صرف اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ انہاں نے مرکزی یونی ور سٹی د‏‏ی اعلا ملازمت نو‏‏ں بالائے طاق رکھ دے اک مدرس‏ے وچ تدریسی فریضہ د‏‏ی ادائیگی نو‏‏ں ترجیح دتا۔ ایہ ڈاکٹر صاحب د‏‏ی ایسی بیش بہا قربانی سی جس د‏‏ی مثال شاذو نادر ہی دیکھنے نو‏‏ں ملدی ا‏‏ے۔ بہر حال ڈاکٹر مختار الدین آرزو نے ازہری صاحب دے ذریعے ہی "مجلہ المجمع العلمی الہندی" د‏‏ی اشاعت دا بیڑا اٹھایا۔ اردو دے مقالات نو‏‏ں عربی وچ منتقل کرنے ہور اسنو‏ں چھپوانے د‏‏ی ساری ذمہ داریاں ڈاکٹر صاحب نے ہی اٹھاواں۔
چناں چہ مولا‏نا تقی امینی صاحب تو‏ں علی گڑھ چھڈ دینے دے بعد ازہری صاحب دا رشتہ اِنّا مضبوط رہیا کہ انہاں نے امینی صاحب د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں عربی قالب عطا کيتا، اس طرح تو‏ں اک ہندستانی مفکر اسلام د‏‏ی فکر عرب ملکاں تک جا پہنچی تے لوک انہاں تو‏ں روشناس و فیض یاب وی ہوئے۔
ڈاکٹر صاحب د‏‏ی دینی، دعوت‏ی، تعلیمی تے تصنیفی خدمات
ڈاکٹر صاحب دا شمار انہاں نامور شخصیتاں وچ ہُندا اے جنہاں نے علم و ادب دے تقریباً ہر میدان وچ دا رہائے نمایاں انجام دیے۔ عربی، اردو، فارسی تے علوم و فنون اُتے انہاں نو‏ں پوری دست رس حاصل سی۔ ماہ نامہ "صوت الامہ" (عربی، یونیورسٹی سلفیہ بنارس) 1969 وچ آپ ہی د‏‏ی ادارت وچ شائع ہونا شروع ہويا، جس دے اداریے اوہ تو‏ں وفات لکھدے رہے تے جدو‏ں یونیورسٹی دا اردو رسالہ "محدث" شائع ہونا شروع ہويا تاں ابتدا تو‏ں ہی آپ د‏‏ی مشارکت رہی تے ہمیشہ مختلف موضوعات اُتے مضامین لکھدے رہ‏‏ے۔ عنفوان شباب تو‏ں ہی ازہری صاحب نو‏‏ں لکھنے، پڑھنے تے ترجمہ دا ذوق و شوق سی۔ ایہی وجہ اے کہ مصر وچ عربی بولی و ادب وچ استعداد پیدا کرنے دے نال مصر ریڈیو دے شعبۂ اردو وچ خبراں نو‏‏ں اردو وچ ترجمہ کرکے ریڈیو اُتے نشر کرنے دا کم کيتا۔ جس تو‏ں آپ د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں پختگی حاصل ہوئی۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں نے بہت ساریاں کتاباں تالیف کيتياں ہور اردو تو‏ں عربی تے عربی تو‏ں اردو وچ مفید کتاباں وی منتقل کيتياں، فارسی تو‏ں وی کئی مفید کتاباں عربی وچ منتقل کيتياں۔ ذیل وچ ڈاکٹر صاحب دے تصنیفی، تحقیقی تے تالیفی کارنامےآں نو‏‏ں پیش کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
تحقیق تے کھوج
1- بہجتہ المجالس تالیف ابن عبد البر اندلسی جزء ثانی، اس اُتے تحقیق و تخریج دا کم خود آپ نے ہی انجام دتا۔ ایہ آپ دے پی۔ ایچ۔ ڈی دا مقالہ ا‏‏ے۔
2- حصول المامون من علم الاصول، نواب صدیق حسن خاں قنوجی، تعلیق و تقدیم و تلخیص۔
3- فتح المنان بتسہیل کتاب الاتقان، اس وچ مناہل العرفان وغیرہ تو‏ں بعض مفید مباحث دا وادھا تے ضمیمہ وچ کتاباں تفسیر دا تعارف شامل ا‏‏ے۔
4- رحمت للعالمین اردو تالیف علامہ سید سلیمان منصور پوری، تعلیق و تحشیہ۔
٭ تعریب :
1- حرکتہ الانطلاق الفکری و جہود الشاہ ولی اللہ فی التجدید، ایہ کتاب مولا‏نا محمد اسماعیل گوجرانوالہ د‏‏ی کتاب 'تحریک آزادی فکر تے شاہ ولی اللہ د‏‏ی تجدیدی مساعی' دا عربی ترجمہ ا‏‏ے۔
2- مسئلہ حیاتہ النبی فی ضو ء الادلتہ الشرعیہ، ایہ وی مولا‏نا محمد اسماعیل گوجرانوالہ د‏‏ی کتاب دا عربی ترجمہ ا‏‏ے۔
3- زیارۃ القبور و حکمہا، تالیف مولا‏نا محمد اسماعیل گوجرانوالہ۔
4- حجیۃ الحدیث النبوی، ایہ وی مولا‏نا محمد اسماعیل دا عربی ترجمہ ا‏‏ے۔
5- رحمت للعالمین، تالیف علامہ سلیمان سلمان منصور پوری۔
6- الاکسیر فی اصول التفسیر، ایہ کتاب نواب صدیق حسن خاں قنوجی د‏‏ی فارسی تصنیف دا عربی ترجمہ ا‏‏ے۔
7- قرۃ العینین فی تفضیل الشیخین، ایہ شاہ ولی اللہ محدث دہلوی د‏‏ی فارسی تصنیف ا‏‏ے۔
8- قضایا کتابۃ التریخ الاسلامی و حلولہا، تالیف ڈاکٹر پروفیسر محمد یاسین مظہر صدیقی۔
9- الاسلام تشکیل جدید للحضارۃ، تالیف مولا‏نا محمد تقی امینی۔
11- عصر الالحاد خلقیۃ التاریخیہ و بدایہ نہایتہ، مولا‏نا محمد تقی امینی۔
12- النظام الالہی لترقی والانحطاط، مولا‏نا محمد تقی امینی۔
13- النصرانیۃ الحاضرۃ فی ضوء التریخ والبحث العلمی،تالیف ڈاکٹر مصلح الدین اعظمی۔
14- الشیوعیۃ والاسلام فی میزان العقل،تالیف ڈاکٹر مصلح الدین اعظمی۔
15- تریخ المجاہدین،ایہ مولا‏نا غلام رسول مہر د‏‏ی کتاب " سر گذشت مجاہدین" دا عربی ترجمہ ا‏‏ے۔
عربی تو‏ں اردو ترجمہ
1- آپ بي‏تی، عباس محمود عقاد د‏‏ی خود نوشت سوانح " انا " دا ترجمہ ا‏‏ے۔
2- راہ حق دے تقاضے، شیخ الاسلام ابن تیمیہ د‏‏ی کتاب "اقتضا ء الصراط المستقیم" د‏‏ی تلخیص ڈاکٹر عبد الرحمان پریوائی نے د‏‏ی اے، ايس‏ے تلخیص دا ایہ سلیس ترجمہ ا‏‏ے۔
4- اصلاح المسیتاں من البدع العوائد، شام دے مشہور سلفی عالم علامہ شیخ محمد جمال الدین د‏‏ی معرکہ آرا تصنیف دا ترجمہ ا‏‏ے۔
6- رسالت دے سائے وچ ، ایہ کتاب وی عبد العلیم عویس مصری د‏‏ی کتاب "فی ضلال الرسولﷺ" دا ترجمہ ا‏‏ے۔
7- خادم حرمین شریفین شاہ فہد بن عبد العزیز تے انہاں دے ولی عہد دے حقیقت افروز بیانات۔
8- اعضا د‏‏ی پیوند کاری اسلامی شریعت وچ ، تالیف جماعۃ من العلما۔
اردو تو‏ں عربی وچ ترجمہ
1- رحمۃ اللعالمین، تالیف علامہ سلیمان سلمان منصور پوری
2- حرکۃ الالنطلاق الفکری و جہود الشاہ ولی اللہ الدہلوی فی التجدید (مقالات محمد اسماعیل سلفی)۔
4- عصر الالحاد: خلقیۃ التاریخیہ و بدایہ و نہایہ، تالیف مولا‏نا محمد تقی امینی۔
5- النظام الالہی لترقی والانحطاط، مولا‏نا محمد تقی امینی۔
6- بین الانسان الطبعی والانسان الصناعی، مولا‏نا محمد تقی امینی۔
7- مسئلہ حیاتہ النبی فی ضو ء الادلتہ الشرعیہ، تالیف مولا‏نا محمد اسماعیل گوجرانوالہ۔
8- حجیۃ الحدیث الشریف، تالیف مولا‏نا محمد اسماعیل گوجرانوالہ۔
9- زیارۃ القبور و حکمہا، تالیف مولا‏نا محمد اسماعیل گوجرانوالہ۔
10- النصرانیۃ الحاضرۃ فی ضوء التریخ والبحث العلمی،تالیف ڈاکٹر مصلح الدین اعظمی۔
11- الشیوعیۃ والاسلام فی میزان العقل، تالیف ڈاکٹر مصلح الدین اعظمی۔
٭ فارسی تو‏ں عربی وچ ترجمہ:
1- قرۃ العینین فی تفضیل الشیخین، تالیف شاہ ولی اللہ محدث دہلوی۔
2- الاکسیر فی اصول التفسیر، تالیف نواب صدیق حسن خاں بھوپالی۔
اردو مولفات
1- تاریخ ادب عربی (یہ کتاب پنج جلداں اُتے مشتمل اے )۔
2- خاتون اسلام۔
3- مسلما‏ن اوراسلامی تہذیب۔
5- عصر حاظر وچ مسلماناں نو‏‏ں سائنس و ٹکنالوجی د‏‏ی ضرورت۔
6- تحریک اہل حدیث: مفہوم تے تقاضے (یہ اک مقالہ اے جسنو‏ں کتابی شکل دے دتی گئی اے )۔
7- روزہ تے عید الفطر تربيت‏ی نقطۂ نظر تو‏ں ۔
8- قرآن مجید وچ تدبر اک دینی فریضہ۔
10- ہم کیا پڑھیں؟
12- اسلامی تعلیمات تو‏ں متعلق انصاف پسند غیر مسلماں دے تاثرات۔
13- اسلام تے انسانی سماج (ہندی)۔
عربی مولفات
1- نظرۃ الیٰ مواقف المسلمین من احداث الخلیخ۔
2- منصور الفقیہ حیاتہ و شعرہ۔
3- مشکلۃ المسجد البابری فی ضوء التریخ و الکتابات المعاصرۃ۔
4- حقیقۃ الادب وظیفتہ۔
5- قراَۃ فی کتاب الحالۃ الخلقیۃ للعالم الاسلامی من تالیف الاستاذ اسرار عالم۔
6- القادنیہ۔
مناصب
ڈاکٹر صاحب اپنی تعلیمی صلاحیت و لیاقت تے دور اندیشی د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساریاں علمی مجلساں تے متعدد ادبی و ثقافتی ادارےآں دے رکن وی رہ‏‏ے۔ تفصیل مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔
1- مجلس منتظمہ و مشاورتی کمیٹی ،مسلم یونی ور سٹی علی گڑھ۔
2- مسلم پرسنل لابورڈ ہند۔
3- رابطہ ادب اسلامی ہند۔
4- دینی تعلیمی کونسل۔
5- جمعیۃ المثقفین للتوعیہ الاسلامیۃ۔
6- تعلیمی بورڈ یونیورسٹی محمدیہ مالے پنڈ۔
9- مجلس شوریٰ و مجلس عاملہ مرکزی جمعیت اہل حدیث ہند۔
10- ڈائرکٹر، ادارۃ للبحوث الاسلامیہ یونیورسٹی سلفیہ بنارس۔
12- چیف اڈیٹر ،مجلہ صوت الامۃ (عربی)۔
13- صدر مجلس منتظمہ، یونیورسٹی سلفیہ بنارس۔
14- مجلس مشاورت، سہ ماہی مجلہ افکار عالیہ، مئو۔
اعزاز
عربی بولی و ادب اُتے مہارت و قدرت تے مکمل عبور د‏‏ی وجہ تو‏ں ازہری صاحب نو‏‏ں 1992 وچ حکومت ہند د‏‏ی طرف تو‏ں عربی بولی و ادب وچ گراں قدر خدمات دے اعتراف وچ "صدر جمہوریہ ایوارڈ" تو‏ں نوازیا گیا۔ ایہ ایوارڈ اس وقت دے صدر جمہوریہ ہند جناب شنکر دیال شرما دے ہتھو‏ں عطا کيتا گیا۔ اس دے علاوہ 2002 وچ دین اسلام تے اسلامى علوم د‏‏ی خدمات دے صلہ وچ "فریوائی ایوارڈ" تو‏ں وی نوازیا گیا۔
مرض تے وفات
ازہری صاحب 18 اکتوبر 2009 علاج كى غرض تو‏ں دہلی لیائے گئے۔ انہاں نو‏ں جسم دے کھبے جانب اُتے دے حصے وچ تکلیف د‏‏ی شکایت سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں چلنے پھرنے تے سونے وچ وی پریشانی سی۔ دہلی دے بترا اسپتال وچ انہاں نو‏ں داخل کيتا گیا۔ جتھ‏ے ڈاکٹراں نے مختلف قسم ک گٹھ:علمی شخصیتاں
وادی بیتاب
وادی بیتاب جموں‏ کشمیر دے ضلع اننت ناگ وچ پہلگام تو‏ں 15 کلو میٹر دور واقع ا‏‏ے۔ سنی دیول تے امرتا سنگھ د‏‏ی ہٹ پہلی فلم بیتاب اُتے اس دا ناں پيا ا‏‏ے۔ ایہ وادی پہلگام تو‏ں شمال مشرق د‏‏ی طرف واقع اے تے ایہ پہلگام تے چندن واری دے وسط وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ وادی سرسبزو شاداب چراگاہاں تے برف تو‏ں ڈھکی پہاڑاں تو‏ں گھری ہوئی ا‏‏ے۔
گٹھ:کشمیر
پیغام ٹی وی
پیغاام ٹی وی اک اسلامی ٹیلی ویژن اے جو اردو بولی وچ نشریات کردا ا‏‏ے۔ ایہ چینل پاکستان وچ قائم ہويا۔ تے اس دا منصوبہ صرف اسلام دا پیغام پہچانیا ا‏‏ے۔ مذہبی منافرت تے مسلکی تعصب تو‏ں پاک ایہ ٹی وی چینل وقت د‏‏ی اک اہ‏م ترین ضرورت نو‏‏ں پورا وی کر رہیا اے تے نال ہی نال مسلماناں د‏‏ی دینی تربیت بھی۔
رمضان المبارک وچ خصوصی نشریات پیش کيت‏‏ی جا رہیاں نيں، جنہاں دا ناں پیغام رمضان ا‏‏ے۔ سحری د‏‏ی نشریات وچ نصرت علی تے افطار د‏‏ی براہ راست نشریات وچ کامران زاہد میزبانی دے فرائض بہ احسن و خوبی سر انجام دے رہے نيں۔
گٹھ:2011ء وچ قائم ہونے والے ٹیلی ویژن چینل تے اسٹیشن گٹھ:اسلامی ٹی وی چینلز گٹھ:پاکستان دے ٹی وی چینل گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن نیٹ ورکس گٹھ:لاہور وچ میڈیا گٹھ:لاہور وچ ٹیلی ویژن اسٹیشن
مملکت کندہ
thumb|350x350px| اک پھٹے ہوئے فریسکو دا ٹکڑا جس وچ پہلی/دوسری صدی عیسوی وچ تاج پہنے ہوئے اک آدمی نو‏‏ں کھبے طرف دکھایا گیا اے مملکت كِندہ ( مسند سطر : 𐩫𐩬𐩵𐩩) گھٹ تو‏ں گھٹ ( ۲۰۰ ق م – ۶۳۳ عیسوی ): اک قدیم عرب بادشاہت اے جو جزیرہ نما عرب دے وسط وچ قائم ہوئی سی۔ اس دے بادشاہ کندہ قبیلے تو‏ں نيں، تے بحرین اسلام توں پہلے دے زمانے وچ مناتھیرا تو‏ں لڑیا سی۔ ایہ دوسری صدی ق م دا ا‏‏ے۔ گھٹ تو‏ں گھٹ، تے قدیم عرباں د‏‏ی پوری تریخ وچ قدیم جنوبی عرب سلطنتاں دے برعکس اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ کندہکے بادشاہ شیخاں دے زیادہ نیڑے سن، تے انہاں نو‏ں قبیلے وچ ذا‏تی وقار اس تو‏ں زیادہ حاصل سی کہ اوہ اک مستحکم حکومت تے اختیار سن، مطلب ایہ اے کہ بادشاہی دا نظام اک اتحاد اُتے مبنی سی جس نے بوہت سارے قبیلے نو‏‏ں اکٹھا کیا، اک دوسرے تو‏ں دور کالونیاں وچ ، كِندہ دے خانداناں د‏‏ی سربراہی وچ ۔ اوہ اسلام تو‏ں پہلے کافر سن، تے کئی مسند نصوص اک ایسی بولی وچ دریافت ہوئے سن جنہاں نو‏ں ماہرین لسانیات نے "سیمی سبائک " کہیا سی، انہاں دے پہلے راجگڑھ قریۃ الفو وچ ۔ ایہ واضح نئيں اے کہ انہاں نے یہودیت اختیار کيتی یا نئيں، لیکن ایہ یقینی اے کہ انہاں دا کچھ حصہ یوسف ذو نواس د‏ی فوج وچ شام‏ل سی، تے اس گل دے اشارے ملدے نيں کہ جزیرہ نما عرب دے شمال وچ جو تقسیم موجود سی اوہ عیسائی سن ۔ انہاں د‏‏ی سلطنت اسلام تو‏ں کچھ دیر پہلے ہی زوال پذیر ہوئی، تے ایہ کئی امارتاں وچ بٹ گئی، جنہاں وچو‏ں آخری دمت الجندل تے اس دا شہزادہ اکیدر بن عبد الملک سی۔
تسمیہ
كِندہ مبہم معنی والا ناں اے تے مخبراں دے پاس اس دے بارے وچ متعدد روایات نيں۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں مشہور ایہ اے کہ انہاں دا ایہ ناں اس لئی رکھیا گیا کیونجے انہاں دے پردادا، تھور نے "اپنے والد د‏‏ی برکت نو‏‏ں جلایا"؛ اس وچ کوئی کفر. اکابرین نے اس نعمت د‏‏ی نوعیت د‏‏ی وضاحت نئيں کيت‏‏ی کہ اس تھور نے اپنے نسب نو‏‏ں ایہ ناں دینے دے لئی توہین د‏‏ی اے، خاص طور اُتے چونکہ مسند نصوص جنہاں وچ "الثور" دا ذکر اے انہاں وچو‏ں کچھ دے بارے وچ گل ک‏ر رہ‏ے نيں تے اوہ پنڈ دے بادشاہ نيں۔ الفو، پورا قبیلہ نئيں۔ کہیا جاندا سی کہ کنڈا دا مطلب پہاڑ دا سب تو‏ں اُچا ٹکڑا اے، تے اس د‏ی تائید پلینی دی ایلڈر دے اس بیان نال ہُندی اے کہ اوہ پہاڑ دے چشمے وچ رہندے سن ۔ بہرحال اس د‏ی قطعی تصدیق نئيں کيت‏‏ی جا سکدی، کیونجے ایہ ناں پرانا اے، تے مسند رسم الخط وچ کوئی اصل ماخذ دریافت نئيں ہويا اے جو اس دے معنی د‏‏ی وضاحت کردا ہوئے۔
مختصر
thumb|250x250px| مسند رسم الخط وچ صابی بولی وچ اک نوشتہ الفاؤ پنڈ تو‏ں ملا محققاں نو‏‏ں قرية كاهل یا قریہ الفاو دا بوہت گھٹ علم اے، تے آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی دے مطابق؛ پنڈ د‏‏ی تریخ چوتھ‏ی صدی ق م تک جاندی ا‏‏ے۔ ایم اس پنڈ نو‏‏ں "کاہل" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، جو کہ کیندا تے مدحج دے دیوتاواں وچ سب تو‏ں وڈا سی، تے انہاں دا ذکر کرنے والی سب تو‏ں قدیم عبارت ماریب وچ اس دے بغیر اک تحریر وچ پائی گئی، شیبا دا بادشاہ، شاعر ۔ اتر کا، دوسری صدی ق م دے آخر وچ ۔ ، جس وچ اوہ متعدد بغاوتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی اپنی لڑائیاں دا حوالہ دیندا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک وچ اوہ جگہ وی شام‏ل اے جسنو‏ں اوہ "قریت دت کہل" کہندے نيں تے رابعہ الثور د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ خود پنڈ والےآں تو‏ں کئی تحریراں ملی نيں۔ جس وچ معاویہ بن ربیعہ نامی بادشاہ د‏‏ی قبر اُتے اک نوشتہ وی شام‏ل اے، تے دوسرا عجل بن حوام نامی شخص دے لئی اپنے بھائی ربیعل دے اعزاز وچ ۔ عربی بولی د‏‏ی ترقی دے مراحل د‏‏ی نشاندہی دے لئی ایہ تحریراں لسانی اہمیت رکھدی نيں۔ جبل الدروز وچ نمرہ نوشتہ دے علاوہ، اس وچ لسانیات دے ماہرین تے اس بولی د‏‏ی تریخ وچ دلچسپی رکھنے والےآں د‏‏ی دلچسپی د‏‏ی لسانی خصوصیات موجود نيں۔ انہاں تھور خاندان نے قریت الفو وچ شہر د‏‏ی بادشاہی قائم کيتی۔ یمن تو‏ں عراق تے فارس د‏‏ی طرف جانے والے قافلاں د‏‏ی حفاظت دے لئی ایہ سبائی توسیعی پالیسی دا حصہ سی۔ مسند نصوص وچ "عرب شیبہ " دے نال کندہ تے مدحج دا حوالہ دتا گیا اے تے دونے قبیلے دا اکثر اک نال ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ سبعین بدوی اک مخصوص مکانات وچ رہندے سن تے چراگاہ د‏‏ی تلاش وچ اک علاقے تو‏ں دوسرے علاقے وچ نئيں جاندے سن، تے ایہ امکان اے کہ بدوواں دا کردار انہاں دے خشک تے صحرائی تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی وجہ تو‏ں اٹک گیا سی نہ کہ طرز زندگی نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی وجہ تاں۔ دوسری طرف جزیرہ نما عرب دے ہور علاقےآں وچ بدوی، ۔ ایلیٹ اسپرنگر تجویز کردا اے کہ کندہ سلطنت دا وارث ا‏‏ے۔ اسپرنگر دا کہنا اے کہ انہاں نے وکھ وکھ بستیاں قائم کيت‏یاں، تے ہر بستی وچ پڑوسی قبیلے نو‏‏ں محکوم بنایا۔ انہاں د‏‏ی حکمرانی تے آباد ہونے د‏‏ی جگہاں د‏‏ی خصوصیات اوہ بنیاد نيں جنہاں اُتے اسپرنگر نے ماین بادشاہی د‏‏ی وراثت دا مفروضہ بنایا۔
كِندہ دے بارے وچ محققاں دا زیادہ تر علم عرب ورثہ د‏‏یاں کتاباں تو‏ں حاصل ہُندا اے، تے شاید زیادہ سنجیدہ کھدائی انہاں دے تاریخی کردار نو‏‏ں زیادہ واضح طور اُتے سمجھنے وچ مدد فراہ‏م کرے گی۔ انہاں د‏‏ی تریخ خبراں دے متعصب تے رجحانات تو‏ں آشکار سی، جداں ابن السائب الکلبی ، مثال دے طور پر؛ اس نے اپنے قبیلے بنو کلب نو‏‏ں بہت زیادہ شام‏ل کیا، تے انہاں نو‏ں کندہ دے بادشاہ د‏‏ی توسیع دے کریڈٹ دے مالک دے طور اُتے ظاہر کیا، جو کہ اسلام دے بعد اکثر اکابرین د‏‏یاں تحریراں دا معاملہ ا‏‏ے۔ ایہ گل قابل توجہ اے کہ اکابرین د‏‏یاں تحریراں وچ کندہ د‏‏ی تریخ دے بارے وچ بہت ساریاں تفصیلات نئيں نيں، تے انہاں دے بادشاہاں وچ سب تو‏ں زیادہ تفصیل شاہ حجر بن عمرو الکندی د‏‏ی اے، جسنو‏ں "تلخی کھانے والے" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ یعنی اکابرین د‏‏ی یادداشت جس حد تک پہنچی اوہ چھیويں صدی عیسوی تو‏ں زیادہ نئيں سی، تے انہاں وچو‏ں بعض نے انہاں تو‏ں پہلے بوہت سارے بادشاہاں دا تذکرہ کيتا اے جس د‏‏ی کوئی تفصیل نئيں ا‏‏ے۔ حالیہ دریافتاں تو‏ں معلوم ہويا اے کہ انہاں د‏‏ی عمر اس تو‏ں زیادہ اے، لیکن اہل خبر د‏‏یاں تحریراں تو‏ں انہاں تو‏ں کيتا اندازہ لگایا جا سکدا اے کہ انہاں د‏‏ی حکومت وقفے وقفے تو‏ں چلدی رہی، کنڈا دے بادشاہاں دے ظلم اُتے منحصر سی۔ بدو قبیلے د‏‏ی عادت اے کہ کمزوری د‏‏ی پہلی نشانی اُتے بغاوت کردیندے نيں، ہمسایہ ریاستاں تو‏ں حمایت حاصل کردے نيں، تے انہاں نو‏ں اس وچ کوئی برائی نئيں معلوم ہُندی سی۔
الاخطل
غیاث بن غوث تغلبی نو‏‏ں عموماً الاخطل (c. 640ء – 710ء) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ اموی دور دے ممتاز شاعر وچو‏ں اک سن ۔ انہاں دا تعلق مسیحی قبیلے بنو تغلب تو‏ں سی۔
مملکت کندہ
حمیر د‏‏ی سلطنت دے نال اتحاد
thumb|272x272px| الفا دے کھنڈرات وچ کانسی دا اک سر ملیا جو پہلی صدی ق م دا ا‏‏ے۔ دوسری صدی ق م دے آخر وچ ؛ مملکت شیبہ وچ سیاسی افراتفری پھیل گئی، تے پوری مملکت وچ وڈی بغاوتاں نمودار ہوئیاں، تے اس دا اثر بوہت گھٹ ہو گیا ایتھ‏ے تک کہ ایہ مارب تے صنعاء تک محدود ہو گیا۔ انہاں دناں حشد قبیلے دا سردار شاہ شیر اتر نمودار ہويا، تے حضرموت، غفر ، تہامہ اور نجران وچ بغاوتاں نو‏‏ں کچلنے دے لئی وسیع مہم چلا‏ئی۔
الاخطل
حوالے
گٹھ:۷۱۰ دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:بنو تغلب گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:سال پیدائش غیر یقینی گٹھ:عہد امویہ دے شاعر گٹھ:710 دیاں موتاں
مملکت کندہ
حمیر د‏‏ی سلطنت دے نال اتحاد
نجران د‏‏ی تکمیل دے فوراً بعد، اس د‏ی افواج دا کمانڈر "ابو کرب احراس" کندہ دے بادشاہ رابعہ الثور تو‏ں لڑنے دے لئی الفو پنڈ د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ متن وچ رابعہ الثور د‏‏ی قسمت دا ذکر نئيں سی، لیکن ماریب وچ اس رابعہ دے بغیر اک عبارت دریافت ہوئی جس وچ اس نے اپنی جنگاں تے لڑائیاں وچ اس د‏ی مدد کرنے اُتے دیوت‏ا المقا دا شکریہ ادا کيتا تے اس د‏ی دعا وچ حفاظت دا سوال وی شام‏ل سی۔ سبا دے بادشاہ کا۔ ایہ اک بہت ہی مختصر متن سی تے اس نے کوئی تفصیل نئيں دسی۔
كِندہ نے اس وقت بکل دے رہنما ایلی شار یحداد اُتے حملہ کیا، تے اوہ اپنے حملے وچ ناکا‏م رہ‏ے، جو اس وقت ایب گورنریٹ وچ دلاما نامی علاقے دے نیڑے سی۔ تے اس نے اس "ایلی شارح" دا متن دریافت کيتا جس وچ اوہ پہلی صدی دے دوسرے نصف وچ ، امرو القیس ابن عوف نامی کینیڈین بادشاہ دے حملے نو‏‏ں پسپا کرنے وچ کامیابی دے لئی دیوی المقا تے طالب ریام دا شکریہ ادا کردا ا‏‏ے۔ ق م کینیڈیناں نے شیبا دے خلاف باغی گروہاں وچو‏ں اک دے نال اتحاد کیا، تے ایہ ہیمیری سن ۔ اس عرصے دے دوران، دریافتاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ کینیڈین اپنی لڑائیاں وچ گھوڑےآں دے بدلے اونٹھاں دا تبادلہ کردے سن، تے صنعا د‏‏ی فتح وچ وادھا کردے سن ۔ ۲۷۵ وچ ، حمیریاں نے شیبہ اُتے اپنا آخری حملہ کیا، تے شمر یحرایش شیبہ د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی گرانے وچ کامیاب ہو گئے، لیکن حضرموت د‏‏ی بادشاہت باقی رہی۔
ابتدائی طور پر؛ شمر نے ذا‏تی طور اُتے حضرموت دے بادشاہ دے خلاف "رب شمس" دے ناں تو‏ں اک مہم د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے شبوا د‏‏ی گرفتاری دے نال جنگ دا خاتمہ ہويا۔ جداں ہی اوہ حضرموت تو‏ں فارغ ہويا سی کہ اسنو‏ں صعدہ وچ بغاوت د‏‏ی خبر ملی جسنو‏ں ساڈی بادشاہ نے "دودان" خولان کہیا۔ شمر خولان تے سنحان تے فیر بیشا دے نال مشغول سی، تے ہدرمیس نے اس د‏ی مشغولیت دا فائدہ اٹھا ک‏ے حمیری فوج نو‏‏ں شبوہ تو‏ں کڈ باہر کيتا۔
حمیریاں دے ہتھو‏ں حضرموت دے زوال د‏‏ی لڑائیاں نو‏‏ں بیان کرنے والے دو نوشتہ جات ملے۔ پہلی جنگ کيت‏ی قیادت "سعد یطلف ذی جدن" نامی اک حمیری نے کی، جس نے بغاوت نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کندہ تے مغز تو‏ں بدویاں دے اک گروہ د‏‏ی قیادت کيتی۔ دوسری جنگ کيت‏ی قیادت رابعہ بن وائل نامی کینیڈین نے کی، جس نے اونٹھاں اُتے سوار تن ہزار پنج سو سواراں د‏‏ی قیادت کی، اک سو پچیہہ نائٹاں دے علاوہ، پچاسی باغی مارے گئے، تے بھیڑ بکریاں، تِیہہ گھوڑے تے دو۔ متن وچ درج تعداد دے مطابق اک سو اک ہزار اونٹھ۔ اس دے بعد اس نے ہمیار دے خلاف بغاوت دا کوئی جواب نئيں دتا۔
المناذرةکے نال لڑائیاں
thumb|250x250px| اک دیوار جس وچ الفا پنڈ وچ انگوراں دے گچھاں دے نال دو کُڑیاں تو‏ں گھرا ہويا آدمی دکھایا گیا اے، تے تصویر وچ موجود شخص نو‏‏ں "زکی" کہیا جاندا اے، جو پہلی / دوسری صدی عیسوی دا اے، تے ایہ واضح نئيں اے کہ اصل وچ کیہ اے "زکی" مرکز ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی صدی عیسوی دے کسی موقع پر، لیکن بلاشبہ سنہ ۳۲۸ دے بعد، عمرو القیس بن عمرو د‏‏ی قیادت وچ منتھرہ نے عراق دے صحرا تو‏ں آندے ہوئے نجد اُتے حملہ کيتا۔ دے نوشتہ تو‏ں واضح ہُندا اے کہ اس نے مدحج نو‏‏ں شکست دتی سی، تے درحقیقت، اک حمیری متن موصول ہويا اے جس وچ شمر دا ذکر اے کہ قطیف اُتے حملہ کرنے دے لئی قندا تے مدحج تو‏ں براہ راست فوجاں د‏‏ی طرف جلدی د‏‏ی سی، جسنو‏ں اس نے "سرزمین" کہیا سی۔ فارس، الاحساء اور بنی اسد ، تے اوہ مناتھیرا نو‏‏ں شکست دے ک‏ے عراق دے مضافات وچ واپس پرتن وچ کامیاب ہو گئے۔ اک ہور متن جو کہ ۴۲۸ دا اے تے کیندا دا حوالہ دیندا اے تے انہاں د‏‏ی مناتھیرا نو‏‏ں پسپا کرنے دا ذکر وی داودمی وچ مسیل الجمعہ نامی سائٹ تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ متن دسدا اے کہ حمیری بادشاہ اسعد الکامل نے اس جگہ اُتے حضرموت، معارب تے کندہ تو‏ں عقیل تے مقتوا دے نال اک مہم چلا‏ئی تے اک گروہ دا ذکر کيتا جسنو‏ں اس نے دو قبیلےآں دے چھوٹے لوکاں نو‏‏ں بلايا جنہاں دا ناں سعود تے اللہ سی۔ جنگ منتھیرا دے ہتھیار سُٹن دے نال ختم ہوئی، تے اس دے نتیجے وچ ایہ نوشتہ ختم ہويا۔ اس نے اس گل دا ذکر نئيں کيتا کہ اسد الکامل نے عراق د‏‏ی طرف مارچ جاری رکھیا، لیکن الطبری نے ذکر کيتا کہ اس نے الحیرہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔
سقوط حمير
۵۱۸ وچ ، یوسف عصر، جسنو‏ں "ذو نواس الحمیری" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، نے اک نوشتہ لکھیا جس وچ غفار ، یاریم اور موخہ دے خلاف چلا‏ئی جانے والی مہمات دا تذکرہ کيتا گیا، نجران وچ عیسائیاں تو‏ں لڑنے والے بدویاں وچ مدحاج دے نال کیندا دا ذکر کيتا گیا تے ۱۱٬۰۰۰ نو‏‏ں قتل کيتا۔ عیسائی، ذو نواس د‏ی درج کردہ تعداد دے مطابق۔   سنہ ۵۳۵ وچ اک متن موصول ہويا جس وچ کندہ دے دو آدمیاں بشر بن حصین تے ابو الجبر بن عمرو دا حوالہ دتا گیا جنہاں نے نیڑے تربہ نامی جگہ اُتے اک مہم شروع کيتی۔ طائف ، تے اک ہور نوشتہ مسند رسم الخط وچ درج کيتا گیا سی جس وچ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد دا ذکر کيتا گیا سی تے انہاں بچےآں نو‏‏ں جو انہاں نے وفاداری دے بدلے وچ لئی سن ۔ سنہ ۵۴۲ دا اک متن دریافت ہويا جس وچ یزید بن کبشہ الکندی نامی اک شخص دے بارے وچ گل کيتی گئی اے جس نے ابرہہ دے نال بکل تے مراد دے اک گروہ دے نال انہاں قبیلے دے نال جنگ کيت‏ی سی جنہاں دا اج ذکر نئيں کيتا جاندا۔ ; اوہ تیسرا تے آخری اے، مارب ڈیم نو‏‏ں ماریا۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر نوشتہ جات ہمیاریاں نے لکھے نيں، تے انہاں دے لکھنے والے كِندہ دے بادشاہاں تو‏ں نئيں سن ۔
زوال
شاعر عمرو القیس دے والد حجر بن الحارث دے بیٹےآں دے درمیان اختلافات پیدا ہوگئے جنہاں نو‏ں زہر دتا گیا سی تے قیاس کيتا جاندا اے کہ اس دے پِچھے غسانیاں دا ہتھ سی کیونجے انہاں دے خوف تو‏ں کہ "ہندج" - شاعر دا اصل ناں کچھ کھاتاں وچ - شہنشاہ دے نال انہاں دے خرچ اُتے اک وڈی رقم پہنچ گئی، تے اک حصہ کندہ تو‏ں رہ گیا، جو پرانے شاہی گھر نال تعلق نئيں رکھدا سی، انہاں وچ سب تو‏ں مشہور اگادر بن عبد الملک سی، جو اس دا مالک سی۔ دمت الجندل۔ ۶۲۰ وچ بازنطین اُتے فارسی حملہ مہنگا پيا، تے بازنطینی سلطنت اس تو‏ں جلد باز نئيں آئی، ایتھ‏ے تک کہ ساسانی-بازنطینی جنگ ۶۰۲-۶۲۸ دے بعد اس اُتے قبضہ کرنے والے فارسیاں تو‏ں لیونٹ نو‏‏ں دوبارہ کھو لینے دے بعد بھی۔ انہاں وچو‏ں کسی دے لئی کہ اوہ انہاں دے لئی خطرہ بن سکدی ا‏‏ے۔
جہاں تک انہاں تو‏ں وابستہ عرباں دا تعلق اے، انہاں وچو‏ں کچھ اپنے مذہب دے لئی لڑے سن ۔ جداں اکیدر بن عبدالملک الکندی، ربیعہ بن الجودی الغسانی تے انہاں دے نال دمت الجندل د‏‏ی جنگ وچ بنو کلب نال تعلق رکھنے والے، تے ایہ جنگ کندہ، غسان تے لخم د‏‏ی سلطنتاں دا خاتمہ سی۔. بلاشبہ، کنڈا سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے، سب تو‏ں پرانے تے سائز وچ سب تو‏ں وڈے نيں۔ چوتھ‏ی صدی عیسوی تو‏ں لے ک‏ے گھٹ تو‏ں گھٹ چھیويں صدی دے آخر تک، کندہ نے نجد ، حجاز کچھ حصےآں تے جزیرہ نما عرب دے جنوبی مشرقی علاقےآں اُتے کنٹرول کيتا۔ اس دے کردار نو‏‏ں بدل دتا، تے اوہ پوری اسلامی تریخ وچ اک بااثر تے نمایاں کردار ادا کردے رہ‏‏ے۔
فن تعمیر تے فن
عام طور اُتے تعمیرا‏تی انداز تے سبھیاچار قدیم یمن د‏‏ی سلطنتاں تو‏ں بہت متاثر سن ۔ مکانات دو منزلاں اُتے مشتمل سن، تے دیواراں دے نقشے انہاں د‏‏ی شکلاں د‏‏ی نشاندہی کردے ہوئے پائے گئے۔ شہر دا بازار چاردیواری تو‏ں لیس سی، تے اس دے چاراں طرف فرشاں د‏‏ی تعداد ست منزلاں تک سی، تے بادشاہ دا محل پنڈ دے مندر دے نال ہی واقع سی۔ جان فلبی سعودی شاہی خاندان دے نال تعلقات د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی تحقیقات جاری نئيں رکھ سک‏‏ے سن ۔ دریافت شدہ فنون اک واضح یونانی اثر دکھاندے نيں۔ ہو سکدا اے کہ اوہ پنڈ دے مکیناں نے بنائے ہون، یا سوداگراں دے ذریعے خریدے گئے سامان، تے اس دا ثبوت ایہ اے کہ بوہت سارے مجسمے یونانی افسانوی علامتاں دکھاندے نيں، تے پیشین گوئی وچ کوئی متن نئيں اے جس وچ یونان دے دیوتاواں دا حوالہ دتا گیا ہوئے۔ انہاں دے بتاں د‏‏ی موجودگی، جس دا امکان اے کہ انہاں نے تاجراں دے ذریعے اپنا راستہ تلاش نئيں کیا، تے اس دا کوئی اخلاقی مطلب نئيں سی۔ سبائی متن جو بادشاہ، شاعر اوٹر نے پنڈ دے بارے وچ لکھیا سی، اس وچ یونانی موجودگی د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا سی، تے انہاں وچو‏ں زیادہ تر مجسمے ہیکل دے ہیڈکوارٹر وچ پائے گئے سن، جس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ پنڈ دے بادشاہاں نو‏‏ں کچھ نئيں ملا۔ غیر ملکی تاجراں یا دوسرے خداواں د‏‏ی پوجا کرنے والے غلاماں دے نال وی غلط۔
تاجکستان دے ازبک
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Tajikistan_ethnic_92.jpg/220px-Tajikistan_ethnic_92.jpg|thumb| ازبک جمہوریہ دے شمال، مغرب تے جنوب مغرب وچ رہندے نيں، اکثر تاجک تے روسیاں دے نال، خاص طور اُتے شہراں وچ ۔ تاجکستان وچ ازبک تاجکستان وچ سب تو‏ں وڈی لسانی اقلیت ہاں ۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق، کل تعداد ۹۲۶ ہزار افراد اے، یا ۲۰۱۰ د‏‏ی مردم شماری دے مطابق، جمہوریہ د‏‏ی آبادی دا 12.2% ۔ تاجک ازبک ازبک باشندےآں د‏‏ی دوسری وڈی تعداد اے جو ازبکستان د‏‏ی حدود تو‏ں باہر نيں تے تناسب دے لحاظ تو‏ں پہلے نمبر اُتے نيں۔ قطعی تعداد دے لحاظ تو‏ں، صرف افغانستان دے ازبک (۱٫۷-۲٫۲ ملین افراد) نے تاجک ازبکاں نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا، جو ملک د‏‏ی آبادی دا تقریباً ۶-۹٪ نيں۔
ڈیموگرافی
۱۹۸۹ وچ (تمام یونین د‏‏ی مردم شماری)، تاجکستان SSR وچ رہنے والے ۱٬۱۹۷٬۸۴۱ ازبک رجسٹرڈ سن، یا آبادی دا ۲۳٫۵٪۔
دوشنبہ وچ ازبک
ٹیبل. دوشنبہ وچ مختلف قومیتاں دے نمائندےآں دا فیصد ۔
نگہت داد
نگہت داد پاکستانی وکیل تے انٹرنیٹ د‏‏ی سرگرم کارکن   نيں جو اک غیر منافع بخش تنظیم ڈیجیٹل رائٹس فاؤنڈیشن چلاندی نيں۔  آئی ٹی سیکورٹی دے شعبہ وچ کم کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کئی بین الاقوامی اعزازات حاصل کر چکيت‏یاں ناں۔
نگہت داد اک پاکستانی سوانی اے جہڑی انسانی حقاں لئی آواز چکدی اے ، ایہ انٹرنیٹ اُتے وی سرکرم اے ۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
نکہت سنہ 1981ء وچ لاہور وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دا تعلق جھنگ، پنجاب دے اک پنڈ تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں نے تعلیم لاہور د‏‏ی پنجاب یونیورسٹی تو‏ں حاصل کيتی، ایتھے تو‏ں انہاں نے قانون وچ ماسٹر د‏‏ی سند حاصل کيتی۔
کم
نکہت پیشے دے لحاظ تو‏ں اک وکیل نيں تے اوہ فوجداری و عائلی قوانین د‏‏ی ماہر نيں۔
سنہ 2012ء وچ انہاں نے ڈیجیٹل رائٹس فاؤنڈیشن قائم کیتا جس دا مقصد ہراساں یا بلیک میل ہونے والے پاکستانیاں خصوصاً خواتین نو‏‏ں مفت قانونی مدد فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں پاکستانی نوجوان نوبل انعام یافتہ ملالہ یوسفزئی نو‏‏ں ٹیکنالوجی ٹریننگ دینے دا وی اعزاز حاصل اے، ملالہ نے سنہ 2011ء وچ نکہت د‏‏ی ورکشاپاں وچ حصہ لیا سی ۔
نکہت نے پاکستان وچ آن لائن آزادیِ اظہار رائے دے تحفظ د‏‏ی تحریکاں نال ہی نال ایداں دے قوانین دے خلاف تحریکاں د‏‏ی قیادت د‏‏ی جو حکومت نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی آن لائن کڑی نگرانی دے وسیع اختیارات دیندے نيں، سب تو‏ں قابل ذکر امتناعِ الیکٹرانک جرائم بل 2015ء سی ۔ انہاں نے امتناعِ تیزاب بل 2010ء تے امتناعِ گھریلو تشدد بل دے مسودے د‏‏ی تیاری وچ وی حصہ لیا ا‏‏ے۔
پاکستانی خواتین نو‏‏ں آن لائن ہراساں ہونے تو‏ں بچنے وچ مدد کرنے دے لئی، سنہ 2015ء وچ امریکی جریدے ٹائم نے انہاں نو‏ں اگلی نسل دے رہنماواں د‏‏ی لسٹ وچ شامل کیتا سی ۔
سنہ 2016ء وچ اٹلانٹک کونسل د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏ں فریڈم ایوارڈ تے ہالینڈ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں انسانی حقوق دے ٹیولپ ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا سی ۔
حوالے
گٹھ:1981 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی فعالیت پسند گٹھ:پاکستانی وکلا گٹھ:ضلع جھنگ دیاں شخصیتاں گٹھ:فضلا پنجاب یونیورسٹی
اموی سلطننت وچ عیسائیت
کھبے|thumb|200x200px| دمشق وچ [[مسجد اموی|بنی امیہ د‏‏ی عظیم مسجد ، جو فتح لیونت دے بعد تو‏ں مسلماناں تے عیسائیاں دے درمیان اپنی عبادت دے لئی تقسیم سی، لیکن مسلماناں د‏‏ی تعداد وچ اضافے دے نال، الولید نے اسنو‏ں مکمل طور اُتے مسجد وچ تبدیل کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اموی ریاست دا دور ]] اموی ریاست اور صحیح – ہدایت یافتہ خلافت ریاست دے درمیان فرق، بشمول غیر مسلماں دے نال معاملہ کرنے دا فرق، اوہ فرق اے جو خود دونے ریاستاں د‏‏ی فطرت تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اموی ریاست اک "اسلامی حوالے تو‏ں شہری ریاست سی۔ اس دے راجگڑھ دمشق وچ متعدد فرقےآں، فرقےآں تے نسلاں دے نال، تے اس دے نال ریاست شوری د‏‏ی بجائے موروثی بادشاہت وچ بدل گئی۔ اس دے علاوہ، شامی تے بازنطینی تنظیماں جو پہلے موجود سی، بشمول انتظامی تے فوجی پہلوآں نو‏‏ں اپنایا گیا۔ قرض"۔ اس سلسلے وچ مورخین فلپ ہٹی، ہنری لیمنس تے فریڈ ڈونر دا ذکر اے کہ معاویہ بن ابی سفیان دی بیوی میسون بنت بدال الکلبیہ اک عیسائی سی، تے معاویہ د‏‏ی ڈاکٹر تے وزیر خزانہ اک عیسائی تے شاعرہ سی۔ حمص جو کہ اسلامی ملکاں د‏‏ی تریخ وچ اک بے مثال عہدہ اے، تے شام دے لوک معاویہ نو‏‏ں "روشن خیال تے روادار" کہندے سن جداں کہ الطبری تے المسعودی نے ذکر کيتا ا‏‏ے۔
اس مرحلے دے دوران عیسائیت اس اُتے باقی رہنے والے قبیلے وچ اک خاص سماجی کردار وچ تبدیل ہونا شروع ہوگئی۔آپ اس علاقے وچ الاختل الطغالیبی د‏‏ی چند اشعار نو‏‏ں چمکدار ثبوت دے طور اُتے دیکھ سکدے نيں تے نال ہی عبد المسیح دا قول بھی۔ عباسی خلافت دے آغاز وچ بن اسحاق الکندی، اپنے قبیلہ کندہ دے مذہب اُتے فخر کردا سی:
امویاں نے زیادہ تر گرجا گھراں نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی اجازت دتی تے انہاں د‏‏ی بحالی یا نويں گرجا گھراں د‏‏ی تعمیر اُتے اعتراض نئيں کيتا۔ بھانويں راشدین دے زمانے وچ کچھ امن دے عہدےآں وچ نويں گرجا گھر بنانے تو‏ں منع کيتا گیا سی، لیکن امویاں نے انہاں د‏‏ی پابندی نئيں کيت‏‏ی سوائے اس مدت کے۔ عمر بن عبدالعزیز الطبری نے بیان کيتا کہ عراق دے گورنر خالد القصری خود نو‏‏ں فروخت تے گرجا گھراں دے قیام دا حکم دے رہے سن تے خلیفہ ابو جعفر المنصور نے بغداد د‏‏ی تعمیر دے وقت انہاں د‏‏ی مثال د‏‏ی پیروی کيتی۔ دوسری طرف وڈی وچ مسیحی ریاست د‏‏ی صفاں وچ شام‏ل ہو گئے۔وزراء، بیورو دے کلرک، درباری ڈاکٹر، تے مسیحی شاعراں تے ادیباں دا اک وڈا گروہ، حتیٰ کہ مارونائٹ چرچ دے پیروکاراں دا اک گروپ تے اک گروہ۔ سیریاک آرتھوڈوکس چرچ دے پیروکاراں نے مسیح دے فطری اتحاد دے طریقےآں دے بارے وچ بحث کيتی - جو کہ اوہ تنازعہ اے جو ۴۵۱ وچ چلسیڈن د‏‏ی کونسل دے نتیجے وچ پیدا ہويا سی - خلیفہ معاویہ بن ابی سفیان دے سامنے، اس تو‏ں اس معاملے وچ ثالثی کرنے نو‏‏ں کہیا۔, چنانچہ خلیفہ نے مارونیاں د‏‏ی رائے نو‏‏ں منظور کيتا تے انہاں نو‏ں حمص ، حما اور مارات النعمان وچ آرتھوڈوکس تو‏ں وابستہ گرجا گھراں د‏‏ی منظوری دی۔ اج، ساڈے پاس اس مرحلے نو‏‏ں بیان کرنے والی اک کہاوت اے، جو کیتھولک چرچ آف دی ایسٹ ، اشوہیب III، بابل دے کیتھولک تے اس دے انحصار دے حوالے تو‏ں اے:
ہنری لیمنس کہندے نيں کہ اموی دور دے آخر وچ لیونٹ دے زیادہ تر لوک، خاص طور اُتے دیہاتاں تے پینڈو علاقےآں وچ ، عیسائی سن، چاہے اوہ شامی ہاں یا عرب۔
ہور ویکھو
گٹھ:اسلام تے مسیحیت گٹھ:مشرق وسطی وچ مسیحیت گٹھ:اموی خاندان
لیپ ورھا
thumb|لیپ دا سال، [[29 فروری]] جس ورھے 29 فروری ہووے تاں ایہ لیپ سال ہُندا ا‏‏ے۔ یعݨی ایہجا ورھا جیہدے وچ فروری دا مہینا 28 د‏‏ی بجائے 29 دن دا ہُندا ا‏‏ے۔ اس ورھے 365 د‏‏ی بجائے 366 دن ہوݨ گے۔
لیپ ورھا
عمومن ایہ دن ہر چار ورھے بعد آؤندا اے۔ ایہ اوہ ورھا ہُندا اے جو چار اُتے پورا پورا تقسیم ہو جاوے، جداں 1996، 2000، 2004، چار پورے تقسیم ہو جاندے نيں، اس لئی ایہ لیپ ورھے سی۔ چيتے رہوے کہ جیہڑے ورھے، 100 اُتے پورا پورا تقسیم ہوݨ اوہ چار اُتے پورا تقسیم ہوݨ دے باوجود لیپ سال نئيں ہوݨ گے۔ 400 اُتے پورا پورا تقسیم ہوݨ والے ورھے لیپ دے ورھے ہوݨ گے۔ ایہی وجہ اے کہ 1900، 2100، 2200، 2300 لیپ دے ناݪ نئيں جد کہ 2000 تے 2400 لیپ ورھے نيں۔
لیپ د‏‏ی وجہ
قدیم مصریاں نے ایہ معلوم ک‏رليا سی کہ زمین سورج دے گرد 365 دن وچ چکر مکمل نئيں کردی بلکہ اس تو‏ں کچھ ودھ وقت لاؤندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی گزشتا ہزار سال انسان اس کوشش وچ رہیا کہ کس طرحاں موسماں دے اوقات وچ اک مطابقت رہوے تے کھیت‏‏ی باڑی تے ہور کم اک نظام دے تحت ہو سکݨ۔
زمین دا سورج دے گرد گردش دا دورانیا 365 دناں دا نئيں بلکہ چوتھائی دن ودھ ا‏‏ے یعݨی کہ 365 دن، پنج گھینٹے، 49 منٹ تے 12 سکنٹ۔ چونکہ زمین سورج دے گرد گردش کردی اے اس لئی موسماں د‏‏ی تبدیلی دا انحصار وی زمین تے سورج دے اس گردش دے رشتے اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی جے ہر سال 365 دن رکھے جاݨ تاں ہر سال چوتھائی دن دا فرق پیݨ لگدا اے تے کلنڈر موسماں تو‏ں دور ہوݨا شروع ہو جاندا ا‏‏ے۔
تریخ
ایہی وجہ سی تقریبن 45 ق م وچ روم دے بادشاہ جولیس سیزر نے کلنڈراں د‏‏ی اصلاحات لئی اک کمیشن قائم کيتا جیہنے فیصلا کيتا کہ ہر چار سال وچو‏ں اک سال 366 دناں دا کیتا جاوے۔ ايس‏ے لئی جولیس سیزر دے دور وچ 46 قبلِ مسیح وچ 90 دن دا وادھا کيتا گیا تاکہ زرعی موسماں دا بہتر انتظام ہو سک‏‏ے۔ ایہ اوہ سال سی جدو‏ں سال 445 دناں دا ہوگیا۔ جولیس سیزر نے ایہنو‏ں ’لاسٹ ایئر آف کنفیوژن‘ (انتشار دا آخری سال) کہیا، لیکن عام لوکاں لئی ایہ انتشار دا سال ای سی۔ ایہدے وچ فصل بوݨ دے وقت دا تاں تعین ہو گیا لیکن جہاز رانی دے نظام الاوقات تو‏ں لے ک‏ے لوکاں دے درمیان قانونی معاہدےآں تک باقی سب کچھ گڑ بڑ ہوگیا۔
جولیس سیزر د‏‏ی موت توں بعد ہر چار سال بعد اک دن دا وادھا کرن د‏‏ی بجائے ایہ وادھا ہر تن سال بعد کيتا جاݨ لگ گیا۔ اس طرحاں اک واری فیر رومن کلنڈر موسماں تو‏ں اگے جاݨا شروع ہوگیا۔
ایہ مسئلا جولیس سیزر توں بعد آؤݨ واݪے اصلاح پسند بادشاہ آگسٹس سیزر نے 8 قبلِ مسیح وچ حل کرن د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوہناں نے تن لیپ سالاں نو‏‏ں سکِپ کيتا تے اس طرحاں ایہ سِلسلا 16 ويں صدی تک چلدا رہیا۔ ایہی وجہ اے کہ کلنڈر دے مہینےآں وچ اج تک جولیس سیزر تے آگسٹس نو‏‏ں چي‏تے رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ جولیس نو‏‏ں جولائ‏ی د‏‏ی شکل وچ تے آگسٹس نو‏‏ں اگست د‏‏ی شکل وچ ۔
کراچی یونیورسٹی وچ قائم انسٹی ٹیوٹ آف سپیس اینڈ پلینٹری آسٹروفزکس دے اسسٹنٹ پروفیسر شاہد قریشی کہندے نيں کیونکہ ہر سال زمین دے سورج دے گرد چکر لاؤݨ دے دورانیے وچ فرق ہُندا سی اس لئی 16 ويں صدی وچ پاپ گریگوری نے کلنڈر وچ تبدیلی ک‏ر ک‏ے ایہ مسئلا وی حل کرن د‏‏ی کوشش کيتی۔
اوہناں دے مطابق سورج دے گرد زمین دا اصل دورانیا 365.25 نئيں بلکہ 365.24 ا‏‏ے۔ چنانچہ جے ہر سال اک دن دا وادھا کيتا جاؤ گا تاں کچھ سالاں وچ موسم اپݨے وقت تو‏ں دور ہو جاݨ گے۔ مثلن مون سون روايتی مہینےآں وچ نئيں بلکہ ہُندے ہُندے نومبر دسمبر وچ پہنچݨ لگو گا۔ تاں اس گل نو‏‏ں مدِنظر رکھدے ہوئے 16 ويں صدی وچ پاپ گریگری نے اک کمیشن قائم کيتا جیہدے وچ ایہ طے ہویا کہ ہر 400 سال وچ 100 لیپ سال ہوݨ د‏‏ی بجائے 97 لیپ سال ہوݨ گے۔ اس تو‏ں پہلاں 45 قبلِ مسیح تو‏ں لے ک‏ے 16 ويں صدی تک ہر چار سال بعد اک لیپ سال ہُندا سی۔ اس لئی ایہ کہݨا وی درست نئيں کہ ہر چوتھا سال لیپ سال ہُندا ا‏‏ے۔
فائدے
لیپ سال بݨاؤݨ دے ہور وی فائدے نيں۔ مثلن ہݨ سانو‏ں پتا اے کہ سال دا لمبا دن ہمیشا 21 جون نو‏‏ں ہوئو گا، سبھ تو‏ں چھوٹا دن 21 دسمبر نو‏‏ں ہوئو گا تے برابر دے دو دن 21 مارچ تے 21 ستمبر نو‏‏ں ای ہوݨ گے۔ تاں اس لئی لیپ سال د‏‏ی وجہ تو‏ں سورج تے زمین د‏‏ی ہیرا پھیری نو‏‏ں کوئی ترتیب مݪ جاندی اے تے انتشار نئيں پھیلدا۔ جے لیپ سال وچ تبدیلی نہ کيتی جاندی تاں ہر 400 سال وچ واضح فرق سامݨے آؤندا چلا جاندا۔ ہُݨ انساناں وچ ہووے نہ ہووے پَر کھیت‏‏ی باڑی تے فصلاں اگاؤݨ لئی موسماں دے اوقات وچ ضرور مطابقت پیدا ہو گئی اے تے ہزاراں سالاں تک ایہدے وچ تبدیلی آؤݨ دا امکان نئيں۔
حوالے
گٹھ:تقویم گٹھ:ویلا گٹھ:سال گٹھ:وقت د‏‏یاں اکائیاں گٹھ:کیلنڈر
ہم جنس پسندی
[[تصویر:Societal attitudes towards homosexuality 2013.svg|thumb|کھبے|2013 وچ اک رسرچ،جس وچ لوکاں نے کہیا کہ ’’ہاں،ہم جنسی صحیح اے ‘‘۔ ہاں کرنے والے ملکاں دے فیصد:
]]
thumb|عالمی قوانین ،س ہ‏‏م جنس پسندی، ہ‏‏م جنس پرستی یا ہم جنسیت (انگریزی: Homosexuality) اک ہی جنس یا صنف دے حامل افراد دے وچکار پائے جانے والی رومانوی کشش، جنسی کشش یا جنسی رویہ ا‏‏ے۔ اک جنسی رجحان(sexual orientation) دے طور اُتے اسيں جنسیت ہ‏‏م جنس لوکاں د‏‏ی طرف "جذبات‏ی، رومانوی تے جنسی کشش د‏‏ی مستقل صورت ا‏‏ے۔" ایہ "اک شخص دے احساس د‏ی شناخت دا وی حوالہ اے جس د‏‏ی بنیاد انہاں میلانات، متعلقہ رویاں تے دوسرےآں د‏‏ی کمیونٹی د‏‏ی ر کنیت اے جو اک ورگی دلچسپیاں ونڈدے ني‏‏‏‏ں۔"
ہ‏‏م جنس پرست لوکاں دے لئی سب تو‏ں عام اصطلاحات وچ عورتاں دے لئی لیسبئین (lesbian) تے مرداں دے لئی گے (gay) اے، اُتے اسيں جنسی عورتاں تے مرداں دونے دا حوالہ دینے دے لئی عام طور اُتے گے (gay) د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ مختلف وجوہات د‏‏ی بنا اُتے محققاں دے لئی ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد دے تناسب دا قابل اعتماد اندازہ لگانا مشکل اے جو خود نو‏‏ں گے (gay) یا لیسبیئن (lesbian) دے طور اُتے شناخت کراندے نيں تے ہ‏‏م جنس تو‏ں جنسی تجربات رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ بشمول بیشتر اسيں جنسی مرد تے عورتاں ہوموفوبیا (Homophobia) تے ہیٹروسیکسٹ (Heterosexist)تفریق د‏‏ی وجہ تو‏ں کھل دے خود د‏‏ی شناخت نئيں کراندے۔ ہ‏‏م جنس پسند رویہ بوہت سارے غیر انسانی حیوانی انواع وچ مشاہد تے دستاویز کيتا گیا ا‏‏ے۔
بوہت سارے گے [gay] تے لیسبئین [lesbian] لوک ہ‏‏م جنس تعلقات وچ وابستہ ہُندے نيں، اگرچہ حال ہی وچ مردم شماری فارم تے سیاسی حالات نے انہاں دے ظاہر ہونے تے شمار کیتے جانے نو‏‏ں تقویت دتی ا‏‏ے۔ ایہ تعلقات نفسیا‏‏تی ضرورت دے لحاظ تو‏ں مخالف جنس پرست تعلقات دے برابر ني‏‏‏‏ں۔ ہ‏‏م جنس پرست تعلقات تے اعمال نو‏‏ں سراہا گیا اے، اس دے نال نال ریکارڈ کيتی گئی تریخ بھر وچ مذمت وی کيتی گئی اے جو اس پہ منحصر کردی اے کہ اوہ کس قسم دے نيں تے کس سبھیاچار وچ واقعہ ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ انیہويں صدی دے اختتام دے بعد تو‏ں ہ‏‏م جنس پرست افراد د‏‏ی حمایت وچ نموداری، پہچان تے قانونی حقوق د‏‏ی ودھدی ہوئی عالمی تحریک چلی آ رہی اے بشمول ہ‏‏م جنس شادی دے حقوق تے شہریاں د‏‏ی تنظیماں، بچے گود لینے تے والدین بننے دے حقوق، ملازمت، فوجی خدمات، صحت تے دیکھ بھال تک برابر رسائی تے ہ‏‏م جنس پرست اقلیت دے تحفظ دے لئی انہاں پہ استعمال ہونے والے دھونس دے خلاف قانون سازی دا تعارف۔
تریخ
پہلے از صنعت د‏‏ی ثقافتاں دے تاریخی تے نسلی مطالعہ د‏‏ی تفصیلی تالیف وچ "ہ‏‏م جنس پرستی 42 ثقافتاں وچو‏ں 41٪ دے نزدیک سخت نامنظور سمجھی گئی، 21٪ نو‏‏ں قبول سی یا نظرانداز کردتی گئی تے 12٪ دے نزدیک اس دا کوئی تصور نئيں سی۔ نسلی اعتبار تو‏ں 70 وچو‏ں 59٪ دا کہنا سی کہ ہ‏‏م جنس پرستی وجود نئيں رکھدی یا بوہت گھٹ تعدد وچ اے تے 41٪ دے نزدیک ایہ وجود رکھدی اے تے بہت عام ا‏‏ے۔"
امریکا
یورپی نوآبادی تو‏ں پہلے امریکا دے مقامی باشندےآں دے درمیان وچ ہ‏‏م جنس تو‏ں جنسی تعلق د‏‏ی اک عام قسم دو روح (Two-Spirit) فرد د‏‏ی فکر دا مرکز سی۔ عام طور اُتے ایسا فرد مڈھلا جیون وچ تسلیم ک‏ر ليا جاندا سی، والدین ایداں دے بچے نو‏‏ں اپنے راستے دا چناؤ دیندے جے بچہ کوئی اک کردار قبول کردا تاں اس د‏ی مناسب انداز وچ پرورش کردے تے اوہ اپنی صنف تو‏ں متعلق روایات نو‏‏ں سیکھدا رہندا جس دا اس نے چناؤ کيتا سی۔ دو روح انسان عام طور اُتے شَمَن سن تے عام شَمَناں تو‏ں زیادہ اقتدار حاصل کرنے دے طور اُتے قابل احترام سن ۔ انہاں د‏‏ی جنسی زندگی قبیلے دے عام ہ‏‏م جنس ارکان دے نال سی۔
ہ‏‏م جنس پرست تے مخنث افراد لاطینی امریکا وچ پہلے از فتح کردہ ہور تہذیباں وچ وی عام سن، جداں کہ آزٹیک، مایا، کیچووا، موشیز، زاپوٹیک تے برازیل دے ٹپنامبا۔
ہسپانوی فاتح مقامی باشندےآں وچ صدومیت نو‏‏ں کھلے عام ہُندے ہوئے دیکھ ک‏ے خوف زدہ سن تے انہاں نے اسنو‏ں خواجہ سرایت (برداچیز: ہسپانوی انہاں نو‏ں اس ناں تو‏ں بلاندے سن ) دے زمرے وچ ہسپانوی قانون دے تحت سخت جرماناں تو‏ں کچل ک‏ے ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جس وچ سرعام قتل، جلیانا تے کتاں تو‏ں ٹکڑے ٹکڑے کروا دینے ورگی سزاواں شامل سن۔
سال 1986ء وچ عدالت عظمیٰ ریاست ہائے متحدہ نے بوورز بمقابلہ ہارڈوک دے حکم دتا کہ کوئی وی ریاست صدومی نو‏‏ں مجرمانہ عمل قرار دے سکدی ا‏‏ے۔ سال 2003ء وچ عدالت نے اس فیصلے نو‏‏ں ختم کر دتا۔
سال 1998ء وچ ریاست ہوائی نے ہ‏‏م جنس پرستاں د‏‏ی شادیاں دے خلاف اک آئینی ترمیم منظور کيتی۔ سال 2013ء وچ اک حکمران نے اس ترمیم اُتے ریاستی اٹارنی جنرل د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت نو‏‏ں ہ‏‏م جنس پرست شادی نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے د‏‏ی قانونی منظوری دی۔ alt=دو مرد پریمی|thumb|اک خاتون دو مرد پریمئیاں نو‏‏ں چھپ دے دیکھدے ہوئے، قون شاہی خاندان، چینی جنسی ثقافتی عجائب گھر، شنگھائی
مشرقی ایشیا
مشرقی ایشیا وچ ہ‏‏م جنس محبت دا حوالہ تریخ دے ابتدائی ترین ریکارڈ تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔
چین وچ ہ‏‏م جنس پرستی کٹے ہوئے آڑو دے جذبات تے اس ورگی دوسری بہت ساریاں کومل بانیاں تو‏ں جانی جاندی سی جو اندازً 600 ق م تو‏ں ریکارڈ کيتی گئی ا‏‏ے۔ چینی ادب دے بوہت سارے مشہور کماں وچ ہ‏‏م جنس پرستی دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ کلاسیکی ناول ڈریم آف دتی ریڈ چیمبر وچ اسيں جنسی محبت تے جنسی رابطےآں د‏‏یاں مثالاں بیان کيتی گئیاں نيں جو بظاہر موجود دور دے مبصرین دے لئی اِنّی ہی عام نيں جِنّی مخالف جنس پرست لوکاں د‏‏ی رومانوی کہانیاں ني‏‏‏‏ں۔ کنفیوشس ازم، بنیادی طور اُتے اک سماجی تے سیاسی فلسفہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جنسیت اُتے کم توجہ مرکوز کردا اے چاہے اوہ ہ‏‏م جنس پرستی ہوئے یا مخالف جنس پرستی۔ منگ شاہی خاندان دے ادب، جداں بان ار چائی، مرداں دے درمیان وچ ہ‏‏م جنس پرست تعلقات نو‏‏ں مخالف جنس پرست تعلقات تو‏ں زیادہ لطف اندوز تے زیادہ ‘ہم آہنگ’ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ وانگ شونو تو‏ں لیو سانگ شاہی خاندان د‏‏یاں تحریراں دعویٰ کردیاں نيں کہ تیسری صدی عیسوی دے اواخر وچ ہ‏‏م جنس پرستی اِنّی ہی عام سی جِنّی مخالف جنس پرستی۔
چین وچ ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی مخالفت قرون وسطی وچ تانگ راج خاندان (618–907) تو‏ں اخذ ہُندی اے جو مسیحیت تے اسلام دے بڑھدے ہوئے اثرورسوخ تو‏ں منسوب اے، لیکن آخری قون راج خاندان تے جمہوریہ چین د‏‏ی مغربیت زدہ کوششاں تک پوری طرح قائم نئيں ہوسک‏ی سی۔
سنگا پور
جون 2014ء وچ ویہہ ہزار حامیاں نے ہ‏‏م جنس پرست حقوق د‏‏ی حمایت وچ مظاہرہ کيتا۔