cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اردو دی تریخ
ملک الشعراءنصرتی
محمد نصرت ناں تے نصرتی تخلص کردے سن ۔ نصرتی نے بیجا پور دے تن بادشاہاں دا زمانہ دیکھیا ۔ علی عادل شاہ دے زمانے وچ اوہ شہید ہوئے ۔ ہن تک انہاں د‏‏ی چار کتاباں دا پتہ چلا ا‏‏ے۔ یعنی ”گلشن عشق“ ”علی نامہ “ ”تریخ اسکندری“ اورکلیاتنصرتی ۔
گلشن عشق اک عشقیہ مثنوی اے جس وچ کنور منوہر تے مدماندی دا قصہ نظم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ”علی نامہ “ علی عادل شاہ د‏‏ی سوانح عمری اے جس وچ نصرتی دے قصائد وی شامل نيں۔نصرتی د‏‏ی دونے مثنویاں اس دے کمال فن تے قدرت کلام د‏‏ی بہترین شہادتاں نيں۔نصرتی د‏‏ی تیسری مثنوی ”سکندر نامہ“ اے ۔ اس وچ سکندر عادل شاہ د‏‏ی وفات اُتے شیوا جی تے عادل شاہی فوجاں دے درمیان لڑائی ہوئی اس دا ذکر ا‏‏ے۔ لیکن اس وچ ”علی نامہ “ تے ”گلشن عشق“ جداں زور بیان تے شگفتگی نئيں ۔ نصرتی صرف مثنوی نگار نئيں سی بلکہ اک با کمال غزل گو وی سی۔اگرچہ اس د‏ی غزل بوہت گھٹ تعداد وچ میسر اے اُتے اس د‏ی غزل وچ بے ساختگی ، سلاست تے روانی محسوس ہُندی ا‏‏ے۔
سید میراں ہاشمی
ہاشمی دا ناں سید میراں سی۔ اوہ علی عادل شاہ ثانی دے عہد دا شاعر سی۔ ہاشمی مادر زاد اَنھّا سی۔ بادشاہ دے دربار وچ اسنو‏ں خاصی مقبولیت حاصل سی۔ ہاشمی نے اک دیوان تے مثنوی ”یوسف زلیخا“ چھڈے ۔ اس دے دیوان دے مطالعہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ہاشمی نو‏‏ں دکن د‏‏ی عورتاں د‏‏ی بولی اُتے عبور حاصل ا‏‏ے۔ اس دے دیوان وچ ریختی دے انداز د‏‏ی غزلاں وی موجود نيں۔ اس یے کچھ لوک اسنو‏ں ریختی دا موجد قرار دیندے نيں۔ سن آوے تو پردے سے نکل کر بہار بیٹھوں گی بہانہ کرکے موتیاں کا پروتی ہار بیٹھوں گی جے مجموعی طو اُتے دیکھیا جائے تاں عادل شاہی دور وچ نثری لکھتاں دے علاوہ شاعری نے بہت ترقی کيتی۔ اس دور دے شعراءنے ہر صنف سخن مثلاً مثنوی ، قصیدہ ، مرثیہ ، غزل ، رباعی، گیت تے دوہے سب وچ طبع آزمائی کیتی۔اس دور وچ پہلی بار عشقیہ تے رزمیہ مثنویاں لکھی گئياں۔ مثنوی دے علاوہ قصیدہ نگاری دا آغاز ہوااور غزل نو‏‏ں مقبولیت حاصل ہوئی۔ اس دور د‏‏ی غزل وچ عورت د‏‏ی طرف تو‏ں اظہارِ عشق اُتے زور ا‏‏ے۔ عشق دا تصور وی جسم نو‏‏ں چھونے ، لطف اندوز ہونے تے رنگ رلیاں منانے د‏‏ی سطح اُتے ا‏‏ے۔ ايس‏ے دور وچ ریختی دا پہلا دیوان مرتب ہويا۔ غرضیکہ اس دور وچ شاعری د‏‏ی تمام اصناف سخن نو‏‏ں نمائندگی ملی۔ بولی نو‏‏ں وی ترقی نصیب ہوئی ۔ جتھے تک نثری ادب دا تعلق اے اس دا موضوع زیادہ تر مسائل تصوف تک محدود ا‏‏ے۔
قطب شاہی دور
قطب شاہی سلطنت دا بانی سلطان قلی شاہ سی۔ سلطان قلی شاہ وی عادل شاہی سلطنت دے بانی یوسف خان عادل د‏‏ی طرح ایران تو‏ں جان بچا کر دکن آیا تے اپنی اعلیٰ صلاحیتاں ، قابلیت ، وفاداری تے سخت کوشی د‏‏ی بنا اُتے ترقی د‏‏یاں منزلاں طے کيتياں تے صوبہ تلنگانہ دا صوبہ دار بن گیا۔ بہمنی سلطنت دے زوال دے بعد اپنی خود مختیاری دا علان کيتا تے دکن  وچ اک ایسی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی جو کم تے بیش اک سو ايس‏ے برس تک قائم رہی ۔
قطب شاہی سلاطین علم تے ادب تو‏ں خاص لگائو رکھدے سن تے اہل ہنر د‏‏ی قدردانی کردے سن ۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی سرپرستی وچ مختلف علوم تے فنون نے ترقی کیتی۔قطب شاہی دور نو‏‏ں تن ادوار وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔
تیسرا دور چونکہ حکومت کمزور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انتشار دا دور اے اس لئی اس دور وچ علم وادب دے حوالے زیادہ قابلِ ذکر کم نئيں ہويا۔ آؤ ابتدائی دو ادوار دا جائزہ لیندے نيں۔
پہلا دور
گولکنڈہ دے ابتدائی دور دے چار بادشاہ ، سلطان قلی، جمشید قلی، سبحان قلی تے ابراہیم قلی اپنی سلطنت دے استحکا‏م وچ مصروف رہے تے انتظام د‏‏ی طرف زیادہ توجہ د‏‏ی لیکن ایہ بادشاہ وی صاحب ذوق سن ۔ اس طرح ابراہیم د‏‏ی کوششاں تو‏ں ہی گولگنڈہ وچ علمی تے ادبی فضا ءپیدا ہوئی تے عوام اُردو بولی وچ دلچسپی لینے لگے۔اس دور وچ فارسی  شعراءکو فروغ حاصل ہويا لیکن ابراہیم دے عہد وچ اُردو  شعراء وچ  ملیا خیالی، ملیا فیروز تے سید محمود دے ناں خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔
دوسرا دور
قطب شاہی سلطنت دا ایہ دور صحیح معنےآں وچ علم تے ادب د‏‏ی ترقی تے عروج کادور ا‏‏ے۔ کیونجے ابراہیم قطب شاہ نے جس طرح اہل علم تے فضل د‏‏ی قدردانیکيتی سی اس د‏ی وجہ تو‏ں دور دور تو‏ں اہل علم تے فضل آک‏ے دکن وچ جمع ہوئے چکے سن ۔ ابراہیم قطب شاہ د‏‏ی وفات اُتے گولکنڈہ نو‏‏ں محمد قلی قطب شاہ جداں حکمران نصیب ہويا۔ محمد قلی قطب شاہ دا دور کئی اعتبار تو‏ں اہمیت دا حامل اے ۔اس دا دور پرامن دور سی۔ایداں دے پرامن تے خوشحال زمانے وچ جدو‏ں بادشاہ خود شعر تے شاعری دا دلدادہ ہوئے تے اس دے دربار وچ اک تو‏ں ودھ ک‏ے اک ہیرا موجود ہوئے تاں طاہر اے کہ دوسرے میداناں د‏‏ی طرح علم تے ادب دے میدان وچ وی زبردست ترقی ہوئی۔ چنانچہ ایہی وجہ اے کہ اس دور وچ سانو‏ں ملیا وجہی ، غواصی، احمد، ابن نشاطی وغیر ہ جداں بلند پایہ شاعراں اورادیباں دے ناں نظر آندے نيں۔ ذیل وچ اسيں اس دور دے مشہور شعراءاو رادبا دا تفصیل دے نال ذکر کردے نيں۔
قلی قطب شاہ
قلی قطب شاہ گولکنڈ ہ دے پنجويں فرما رواں سن ۔ محمد قلی قطب شاہ اُردو دا پہلا صاحب دیوان شاعر ا‏‏ے۔ بقول ڈاکٹر محی الدین قادری ، اوہ اُردو  بولی وادب دا محسن اعظم ا‏‏ے۔ انتظام سلطنت دے بعد اسنو‏ں جے کسی چیز تو‏ں دلچسپی سی تاں اُردو سخن ہی سی۔ اس نے ابتدائی ایام وچ اُردو  د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی تے اسنو‏ں اپنے جذبات تے احساست دے اظہار دا وسیلہ بنا ک‏ے اک نويں توانائی بخشی ۔
قلی قطب شاہ نے ہر صنف سخن وچ طبع آزمائی د‏‏ی لیکن اس د‏ی غزلاں خاص طور تو‏ں قابلِ توجہ نيں۔ انہاں غزلاں وچ ہندی اثرات ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اظہار محبت عورت د‏‏ی طرف تو‏ں ا‏‏ے۔ اس د‏ی غزل وچ سوز تے گداز وی اے تے جذگل کيتی بے ساختگی وی ملدی ا‏‏ے۔ اس نے غزل دے موضوعات وچ وادھا کيتا تے اسنو‏ں محض غم ِ جاناں تک محدود نئيں رکھیا۔ تیری الفت کا میں سرمست ہور متوال ہوں پیارے نہیں ہوتا بجز اس کے کسی مئے کا اثر مجھ کو محمد قلی قطب شاہ دے دیوان وچ وڈا تنوع تے رنگا رنگی ا‏‏ے۔ اس نے مختلف موضوعات اُتے نظ وچ لکھياں۔ اس دے دیوان وچ نیچر ل شاعری دا وڈا ذخیرہ موجود ا‏‏ے۔ اس دے ہاں ہلا ل عید، ترکاری ، پھل ، پھُل ، سالگرہ ، رسم جلوہ، ہور روسومات شادی بیاہ ، شب معراج ، عید رمضان ، عیدالضحیٰ، وغیرہ اُتے وی نظ وچ  ملدی نيں۔ جو کہ اس وقت دے دکن  د‏‏ی مکمل تصویر کشی کردی ہوئی نظر آندیاں نيں۔
ملیا وجہی
محمد قلی قطب دے ہ‏معصر شعراء وچ ملیا وجہی سب تو‏ں وڈا شاعر ا‏‏ے۔ وجہی دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ اُردو  پہلی نثری کتاب ”سب رس “ ا‏‏ے۔ جو کہ فتاحی نیشاپوری د‏‏ی کہانی ”حسن تے دل “ دا اُردو  ترجمہ اے ۔”سب رس “ کئی حوالےآں تو‏ں بہت اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔ اس د‏ی عبارت مسجع تے مقفٰی اے ۔ لیکن اُردو  انشائیہ نگاری دے ابتدائی خطوط سانو‏ں ملیا وجہی دے ہاں سانو‏ں اس کتاب وچ نظر آندے نيں۔
وجہی نے 1400ء وچ اک مثنوی ”قطب مشتری “ دے ناں تو‏ں لکھی اس وچ اُس نے بھج متی دے نال بادشاہ دے عشق د‏‏ی داستان بیان کيتی ا‏‏ے۔ مگر صاف صاف ناں لکھنے د‏‏ی بجائے بھج متی د‏‏ی جگہ مشتری لکھااور اسنو‏ں بنگال د‏‏ی شہزادی دسیا ا‏‏ے۔ قطب مشتری وجہی دے شاعرانہ کمال کااعلیٰ نمونہ اے اس وچ بولی د‏‏ی برجستگی تے صفائی دے علاوہ مرقع نگاری دے عمدہ نمونے وی ملدے نيں ۔ جنہاں تو‏ں اس دور د‏‏ی مجلسی تے تہذیبی زندگی اُتے روشنی پڑدی ا‏‏ے۔
سلطان محمد قلی شاہ
سلطان محمد ”قلی قطب شاہ “ دا بھتیجا تے داماد سی جو اس د‏ی وفات دے بعد تخت نشین ہويا۔ اوہ خود شاعر سی لیکن نغمہ تے عشقیہ شاعری تو‏ں پرہیز کردا سی۔ اس نے اُردو فارسی  دونے زباناں وچ شعر کہ‏ے۔ اسنو‏ں علم وفضل او ر تریخ تو‏ں گہرا لگائو سی۔ اس د‏ی شاعری پربھی تصوف،مذہب تے فلسفہ دا اثر نمایاں ا‏‏ے۔ اوہ ظل اللہ تخلص کردا سی۔ مگر اس دا دیوان نایاب ا‏‏ے۔
ملک الشعراءغواصی
غواضی نو‏‏ں گولکنڈہ دا ملک شعراءسمجھیا جاندا اے ۔ محمد قلی قطب شاہ دے عہد وچ وجہی نو‏‏ں غواضی دے شاعرانہ کمال نے حسد وچ مبتلا رکھیا ۔ تے اسنو‏ں دربار تو‏ں دور رکھنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کيتی ۔ جس دے وجہ تو‏ں قلی قطب شاہ دے دربار وچ غواضی نو‏‏ں اپنے کمال د‏‏ی داد نہ مل سکی ۔مگر عبداللہ قطب شاہ دے تخت نشین ہُندے نيں غواضی نے اپنی مثنوی ” سیف الملوک تے بدیع الجمال “ وچ معمولی رد بدل کرکے اسنو‏ں سلطان د‏‏ی خدمت وچ پیش کر دتا۔ چنانچہ غواصی نو‏‏ں ملک الشعراءبنا دتا گیا۔ غواصی د‏‏ی دوسری مثنوی ”طوطی نامہ “ پہلی مثنوی تو‏ں زیادہ ضخیم تے دلچسپ ا‏‏ے۔ ایہ دراصل فارسی دے ”طوطی نامہ “ دا ترجمہ ا‏‏ے۔ ”طوطی نامہ “ د‏‏ی بولی اس د‏ی پہلی مثنوی تو‏ں زیادہ سلیس تے دلکش اے مگر شاعرانہ خصوصیات تے نزاکتاں پہلی مثنوی وچ زیادہ نيں۔ ا سک‏‏ے علاوہ غواصی د‏‏ی اک ہور مثنوی ”مینا ستوندی “ کچھ عرصہ پہلے دریافت ہوئی ا‏‏ے۔ مثنوی دے علاوہ اس دے کلام وچ غزل ، قصیدہ تے مرثیہ وی ملدے نيں۔
سلطان عبداللہ قطب شاہ
عبداللہ قطب شاہ گولکنڈہ دا ساتواں حکمران سی۔ اس د‏ی عادات تے خصائل اپنے نانا قطب شاہ تو‏ں بہت ملدی جلدیاں سن۔ چنانچہ اس دے عہد وچ اوہ تمام رنگ رلیاں تے تقاریب فیر تو‏ں جاری ہوگئياں جو سلطان محمد دے عہد وچ منسوخ سن۔ سلطا ن نو‏‏ں شعر تے سخن تو‏ں بہت زیادہ لگائو سی۔ اُسی نے فارسی تے اُردو  دونے زباناں وچ شعر کہ‏ے۔ اُس نے موسیقی دے متعلق وی اک کتاب لکھی۔ سلطان نے حافظ د‏‏ی غزلاں دے ترجمے وی کیتے۔ عبداللہ قطب شاہ جمالیا‏تی اعتبار تو‏ں محمد قلی قطب شاہ د‏‏ی روایت دے شاعر نيں۔ اس دے ہاں متعلقات حسن دا ذکر کثرت تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے اشعار وچ مغل دور دے جمالیا‏تی طرز احساس د‏ی جھلکیاں نظرآندیاں نيں۔
ابن نشاطی
شعرائے گولکنڈہ وچ ابن نشاطی اک عظیم فنکار د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی زندگی دے حالات معلوم نئيں۔ ”پھُل بن “ انہاں د‏‏ی لافانی مثنوی ا‏‏ے۔ جس تو‏ں اس دے بارے وچ کچھ کچھ اشارے ملدے نيں۔ نشاطی نہ صرف شاعر سی بلکہ انشاءپرداز وی ۔ اوہ درباری شاعر د‏‏ی بجائے اک عوامی فنکار سی جو دربار تو‏ں زیادہ عوام وچ مقبول سی۔ بولی د‏‏ی سادگی تے سلاست دے اعتبار تو‏ں مثنوی ” پھُل بن“شاعری دا چنگا نمونہ کہی جا سکدی ا‏‏ے۔
طبعی
ڈاکٹر زور دے نزدیک طبعی ، ابن نشاطی دے بعد حیدر آباد دا سب تو‏ں وڈا استاد سخن گزریا ا‏‏ے۔ ابن نشاطی د‏‏ی طرح اوہ وی آزاد منش سی۔ اس نے وی دربار تو‏ں کوئی تعلق نہ رکھیا۔ طبعی نے ١٧٠١ء وچ مثنوی ”بہر تے گل اندام “ لکھی ۔ جودکن ی اُردو  دے بہترین کارنامےآں وچو‏ں ا‏‏ے۔ بولی د‏‏ی سلاست تے شستگی قابل ِ داد اے ۔اس د‏ی ایہ مثنوی نہ صرف بولی دے اعتار تو‏ں بلکہ ادبی اعتبار تو‏ں فن دے اعلیٰ نمونےآں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ طبعی نے شاعرانہ تشبیہات تے استعارات وچ مقامی تے فارسی  دونے روایتاں نو‏‏ں ملیا دتا ا‏‏ے۔ مجموعی طور تو‏ں دیکھیا جائے تاں اس عہد وچ اُردو بولی تے ادب نو‏‏ں بہت زیادہ فروغ حاصل ہويا۔ اس دا سبب ایہ سی کہ جہاںقطب شاہی حکمران اہل علم تے ہنر د‏‏ی سرپرستی کردے سن اوتھ‏ے انہاں وچو‏ں اکثر تے بیشتر شعر تے شاعری دے رسیا سن ۔ انہاں دے دور وچ قصیدہ ، مثنوی ، غزل دے میدان وچ کافی کم ہويا ۔ بولی د‏‏ی ابتدائی صورت ہونے دے باوجود بہترین تخلیقات منظر عام اُتے آئیاں ۔
ولی [[دکن ی]]
ولی دے خاندان ،مقام پیدائش اورموت تریخ سبھی دے متعلق وثوق تو‏ں کچھ نئيں کہیا جاسکدا۔ بعض محققاں دے خیال وچ احمد نگر وچ پیدا ہوئے۔ لیکن میر تقی میر دے نکات الشعراءکے حوالے تو‏ں جائے پیدائش اورنگ آباد تے سنہ ولادت 1668ءتسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ناں وی نزاعی اے لیکن ڈاکٹر جمیل جالبی ، ولی محمد نو‏‏ں اصل ناں تسلیم کردے نيں۔
ولی نو‏‏ں بلاشبہ جنوبی ہند ہی نئيں بلکہ اُردو  دے عظیم شعراء وچ  شما ر کيتا جا سکدا اے بلکہ عابد علی عابد نے تاں ٹی ایس ایلیٹ دے معیار دے مطابق صرف ولی نو‏‏ں اُردو  شاعری وچ ”کلاسیک “ د‏‏ی مثال تسلیم کيتاہے۔دکن ی شاعر ءنے غزل دے ڈھانچے نو‏‏ں تاں اپنایا لیکن اس دے مزاج تو‏ں پوری طرح شیر تے شکر نہ ہوئے سک‏‏ے۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی غزل اُتے ہندی شاعری دے اثرات نمایاں نيں۔ لیکن ولی نے لسانی اجتہاد تو‏ں کم لیندے ہوئے فارسی  شاعری دا بغور مطالعہ کيتا۔ غزل دے مزاج نو‏‏ں سمجھیا تے فارسی  غزل تو‏ں استفادہ کردے ہوئے اُردو  غزل کومستحکم بنیاداں اُتے استوار کيتا۔ ولی نے نہ صرف مضامین نو‏‏ں وسعت دتی بلکہ لسانی اعتبار تو‏ں وی گراں قدر خدمات انجام دتیاں۔
ولی د‏‏ی شاعری وچ زندگی تو‏ں بھر پور لب تے لہجہ ملدا اے جو ہمیںزندگی د‏‏ی زرخیزی کااحساس دلاندا ا‏‏ے۔ اس دا تصور حسن نشاطیہ لے تو‏ں بھرپور ا‏‏ے۔ لیکن ایہ نشاطیہ انداز کدی حد تو‏ں متجاوز نئيں ہُندا۔ولی د‏‏ی شاعری وچ فطرت دا تمام حسن سمٹ کرآگیا اے ۔
نہ جائوں صحنِ گلشن میں خوش آتا نہیں مجھ کو بغیر از ماہ رو ہرگز تماشا ماہتابی کا صنم مجھ دیدہ و دل میں گزر کر ہوا ہے باغ ہے آب رواں ہے ولی دا تصور عشق پاکیزہ اے عشق نو‏‏ں اوہ ہادی تے رہبر تصور رکردے نيں۔ تے محبوب دے حسن تے جمال د‏‏ی تعریف تے توصیف کردے وقت سراپا نگاری وچ دلچسپی لیندے نيں۔ اس دے نال نال صوفیانہ تصورات وی انہاں د‏‏ی شاعری وچ ملدے نيں۔ حسن تھا عالم تجرید میں سب سوں آزاد طالب عشق ہوا صورت انسان میں آ اس گل وچ کوئی شک نئيں کہ شمالی ہند وچ اُردو شاعری دا باقاعدہ آغاز ولی دے دیوان د‏‏ی بدولت ہويا۔ انہاں دا اثر معاصرین تے مقلدین اُتے موقوف نئيں بلکہ انہاں دے اثرات اج تک محسوس کیتے جا سکدے نيں۔
ایہام گوئی د‏‏ی تحریک
ایہام تو‏ں مراد ایہ اے کہ شاعر پورے شعر یا اس دے جزو تو‏ں دو معنی پیداکردا ا‏‏ے۔ یعنی شعر وچ ایداں دے ذو معنی لفظ دا استعمال جس دے دو معنی ہاں ۔ اک نیڑے دے دوسرے بعید دے تے شاعر د‏‏ی مراد معنی بعید تو‏ں ہوایہام کہلاندا اے ۔بعض ناقدین نے ایہام دا رشتہ سنسکرت دے سلیش تو‏ں وی جوڑنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ لیکن ایہ درست نئيں کیونجے سلیش وچ اک اک شعر دے تن تین چار چا ر معنی ہُندے نيں جدو‏ں کہ ایہام وچ ایسا نئيں ہُندا۔
اُردو شاعری وچ ایہام گوئی
ولی دکن ی دا دیوان 1720ء وچ دلی  پہنچیا تاں دیوان نو‏‏ں اُردو  وچ دیکھ ک‏ے ایتھ‏ے دے شعراءکے دلاں وچ جذبہ تے ولولہ پیدا ہويا تے فیر ہر طرف اُردو  شاعری تے مشاعراں د‏‏ی دھوم مچ گئی۔ لیکن عجیب اتفاق اے کہ ولی دے تتبع وچ شمالی ہند وچ جو شاعری شروع ہوئی اس وچ سب تو‏ں نمایاں عنصر ”ایہام گوئی“ سی۔ اس لئی اس دور دے شعراءایہام گو اکھوائے۔ اس دور د‏‏ی شاعری وچ ایہام نو‏‏ں اس قدر فروغ کیو‏ں حاصل ہويا۔ آؤ انہاں اسباب دا جائزہ لیندے نيں۔
اسباب
ڈاکٹر جمیل جالبی دے نزدیک ہر وڈے شاعر د‏‏ی طرح دیوان ولی وچ وی بہت رنگ موجود سن ۔ خود ولی دے کلام وچ ایہام گوئی دا رنگ موجود ا‏‏ے۔ اگرچہ ولی دے ہاں ایہ رنگ سخن بہت نمایاں نئيں لیکن ہر شاعر نے اپنی پسند دے مطابق ولی د‏‏ی شاعری تو‏ں اپنا محبوب رنگ چنا۔ آبرو ، مضمون ، ناجی اورحاتم ولی دے ایہام دے رنگ نو‏‏ں چنا۔ ایويں اسيں ایہ کہہ سکدے نيں ایہام د‏‏ی اک وڈی وجہ ولی دے کلام وچ موجود ایہام گوئی دا رنگ وی سی۔
ان تن اسباب دے علاوہ ایہام گوئی دے رجحان دا اک ہور اہ‏م سبب محمد شاہی عہد دے درباری تے مجلسی زندگی سی۔ ایہ دور بر صغیر دا نہایت بحرانی دور رہیا۔ محمد شاہ گو بادشاہ تاں بن گیا سی لیکن اس وچ اوہ صلاحیتاں موجود نہ سن جو ڈگدی ہوئی حکومت نو‏‏ں سنبھال سکتاں۔ ایويں اس نے اپنی ناکامی نو‏‏ں چھپانے دے عیش تے عشرت تے رقص تے سرور کاسہارا لیا۔یاں طوائفاں اوربھانڈاں د‏‏ی محفلاں جمنے لگياں۔ اس قسم د‏‏ی مجلسی فضا وچ جتھے حسن تے عشق کاتصور انفرادی دے بجائے اجتماعی جذبے د‏‏ی صورت اختیار کر لے تاں فیر اس دے اظہار دے لئی ایداں دے پیرائے د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جس وچ ایہام ، رعایت لفظی ، ذومعنی تے پہلو دار معنی ، ضلع جگت ، چٹکلے تے پھبتیاں وغیرہ ایسی محفلاں وچ سب نو‏‏ں مزا دینے لگياں۔ ایويں اس دور دے تہذیبی موسم تے معاشرتی زمین ایہام گوئی دے پھلنے پھُلن دے لئی نہایت مناسب سی۔
مختصرا انہاں اسباب نو‏‏ں ایويں بیان ک‏ر سکدے نيں کہ ہندی دوہاں دا اثر ،فارسی دے شعرائے متاخرین د‏‏ی روایت دیوان ولی وچ ایہام گوئی دے رنگ د‏‏ی موجود گی تے محمد شاہی عہد د‏‏ی مجلسی تے تہذیبی زندگی ایہام گوئی دے رجحانات دے عام کرنے وچ معاون تے مدگار ثابت ہوئی۔
ایہام گو شاعر
ایہام گو ئی دے سلسلے وچ آبرو ، ناجی ، مضمون ،یکرنگ ، فائز تے حاتم وغیرہ قابل ذکر نيں۔
=آبرو
شاہ مبارک آبرو گوالیار دے مضافات وچ 1095ھ کوپیدا ہوئے۔ عالم شباب وچ دلی آئے۔ شاہی ملازمت تو‏ں وابستہ رہے مگر عہد محمد شاہی وچ سب کچھ چھڈ چھاڑ کر قلندری تے درویشی اختیار کر لئی۔ان د‏‏ی ابتدائی شاعری محمد شاہی دور د‏‏ی آئینہ دار ا‏‏ے۔ چونکہ مزاجاً اوہ حسن پرست سن ۔ لہٰذا خوبصورت چیزاں تو‏ں انہاں نو‏ں دلچسپی سی۔ ایہام گوئی دے باوجود انہاں د‏‏ی شاعری وچ خلوص ، سچائی تے سادگی تو‏ں اظہار جذبات د‏‏یاں مثالاں وی ملدی نيں۔ فارسی شاعر ی دے اثرات وی نمایاں محسوس ہُندے نيں ، نال ہی نال ہندی دے اثرات وی دکھادی دیندے نيں انہاں دا نمونہ کلام ملاحظہ ہوئے۔
پیلا بھرا شراب کا افسوس گر گیا!
شاکر ناجی
محمد شاکر ناں ناجی تخلص کردے سن ۔ دلی دے رہنے والے سپاہی پیشہ سن ۔ طبیعت وچ سنجیدگی تے مزاح دا خوبصورت امتزاج سی۔ دوسرےآں نو‏‏ں خوب ہنساندے مگر مطلق نہ ہنستے سن ۔ کدی کدائيں مسکراندے سن ۔ انہاں دا دیوان ناپید اے آبرو دے ہمعصر سن ۔ ایہام گوئی وچ نمایاں ہوئے ۔ ترے رخسار کے پرتو سے اے شوخ پری خانہ ہوا گھر آرسی کا خط کی خبریں عبث اڑائی ہیں باتیاں اس کی سب ہوائی ہیں
شرف الدین مضمون
اکبر آباد دے نیڑے اک قصبے وچ پیدا ہوئے ابتدائے جوانی وچ دلی آئے ۔ ابتداء وچ  سپاہ گری دے پیشے کواختیار کيتا لیکن بعد وچ دینوی علائق تو‏ں آزاد ہوئے ک‏ے درویشی اختیار کر لئی۔ ماحوال تے زمانے د‏‏ی عام روش دے مطابق ایہام گوئی وچ وی دلچسپی لیندے سن میر تقی میر دے خیال وچ انہاں دے اشعار د‏‏ی تعداد دوسو بندی ا‏‏ے۔ نمونہ کلام ایہ اے:
ہم نے کیا کیا نہ ترے ہجر میں محبوب کیا صبر ایوب کیا گریہ یعقوب کیا کوئی اس جنس کا دلی میں خریدار نہیں دل تو حاضر ہے ولیکن کہیں دلدار نہیں
مصطفیٰ خان یک رنگ
ہاتھ اُٹھا جور جفا سے تیرا یہی گویا سلام ہے تیرا پارسائی اور جوانی کیونکر ہو اک جاگہ آگ اور پانی کیونکر ہو
شاہ حاتم
شیخ فتح الدین دے بیٹے سن ۔ دلی وچ پیدا ہوئے۔ سپاہی پیشہ تے شاہ محمد امین دے مرید سن ۔ کچھ عرصہ الہ آباد دے صوبے دار نواب امیر خاں د‏‏ی رفاقت وچ رہ‏‏ے۔ اس دے بعد ہدایت علی خاں ، مراد علی خاں ، فاخر علی خاں ، جداں امرا کدی انہاں د‏‏ی مدد کردے رہ‏‏ے۔ آخر عمر وچ گوشہ نشینی اختیار کر لئی۔
فارسی تے اُردو  وچ شعر کہندے سن ۔ فارسی  وچ مرزا صائب تے ریختے وچ ولی دکن ی نو‏‏ں استاد مندے سن ۔ رفتہ رفتہ ریختے وچ اوہ خود استاد ہوگئے۔ سودا انھی دے شاگرد سن ۔ اصلاح بولی دا کم سب تو‏ں پہلے انھی نے شروع کيتا۔ بوہت سارے نامانوس لفظاں ترک کرکے فصیح لفظاں داخل کیتے۔ دلی  وچ وفات پائی تے دلی دروازے دے باہر دفن ہوئے۔ لکھتاں وچ اک دیوان فارسی  ا‏‏ے۔ اُردو  وچ اک ضخیم دیوان جمع ک‏ر ليا سی آخر عمر وچ اس تو‏ں اک چھوٹا دیوان تصنیف کيتا تے دیوان زادہ اس دا ناں رکھیا۔ حقے اُتے اک مثنوی محمد شاہ بادشاہ د‏‏ی فرمائش اُتے لکھی۔ اک دیوان قدیم رنگ وچ سی جو نادر شاہ د‏‏ی تاخت تے تاراج وچ ضائع ہوگیا۔
اُردو شاعری اُتے اثرات
ایہام گوئی د‏‏ی بدولت شاعری اُتے مثبت تے منفی دونے قسم دے اثرات پئے۔ ایہام گویاں د‏‏ی کوشش تو‏ں سینکڑاں ہندی اورمقامی لفظاں اس طور تو‏ں استعمال ہوئے کہ اُردو بولی دا جزو بن گئے۔ نہ صرف لفظاں بلکہ ہندی شاعری دے مضامین ، خیالات تے اس دے امکانات وی اُردو  شاعر ی دے تصرف وچ آگئے۔ جداں کہ اُتے بیان ہويا۔ ایہام گوئی دے رجحان تو‏ں جتھے اردد بولی اُتے مثبت اثرات مرتب ہوئے اس دے کچھ منفی اثرات وی ظاہر ہوئے۔
جب اک مخصوص فضا وچ ایہام دا رواج ہويا جتھے لفظاں د‏‏ی بازیگری نو‏‏ں استادی سمجھیا جانے لگیا تاں شاعری صرف لفظاں دے گورکھ دھندے تک محدود ہوئے ک‏ے رہ گئی۔ لفظ تازہ د‏‏ی تلاش وچ متبذل تے بازاری مضامین وی شاعری وچ گھس آئے۔ ہور جدو‏ں شاعر لفظاں نو‏‏ں ایہام د‏‏ی گرفت وچ لیانے د‏‏ی کوشش وچ مصروف رہے تاں فیر شاعری جذبہ تے احساس تو‏ں کٹ کر پھیکی تے بے مزہ ہوئے جاندی اے تے ایہی حال اس دور وچ شاعری دا ہويا۔
ایہام گوئی دے خلاف ردِعمل
ایہام گو شعراءکے بعد جو نواں دور شروع ہوااس وچ مظہر ، یقین ، سودا ،میر تقی میر، خواجہ میر درد،وغیرہ خصوصیت تو‏ں قابل ذکر نيں۔ انہاں لوکاں نے ایہام دے خلاف شدید احتجاج کيتا۔ چنانچہ اس دور وچ انہاں لوکاں نے ایہام گوئی د‏‏ی بندشاں نو‏‏ں شدت تو‏ں محسوس کیہ انہاں دے سبب خیالات دے اظہار وچ رکاوٹ آجاندی سی۔ ایويں ایہام گوئی وچ زیادہ شعر کہنا مشکل سی۔ لیکن ایہام گوئی ترک کرنے دے بعد شعراءکے دیوان خاصے ضخیم ہونے لگے۔ شعراءکی تعداد وچ وی بہت وادھا ہويا۔ اس نويں دور وچ ایہام گوئی دے خلاف اس قدر احتجاج کيتا گیا کہ شاہ حاتم جو ایہام گو شاعر سن انہاں نے اس روش نو‏‏ں ترک کر دتا تے اپنے دیوان تو‏ں ایہام دے شعر کڈ دتے۔
دبستان دلی
اورنگزیب د‏‏ی وفات دے بعد اُس دا بیٹا معظم تخت نشین ہويا لیکن اس دے بعد معظم دے بیٹے معز الدین نے اپنے بھائی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے حکومت بنائی۔ معز الدین دے بھتیجے ”فرخ سیر “ نے سید بردران د‏‏ی مدد تو‏ں حکومت حاصل کيتی لیکن سید بردران نے فرخ سیر نو‏‏ں وی ٹھکانے لگیا دتا۔ اس طرح 1707ءسے لے ک‏ے 1819ءتک دلی د‏‏ی تخت اُتے کئی بادشاہ تبدیل ہوئے۔ محمد شاہ رنگیلا عیاشی دے دور وچ نادرشاہ درانی نے دلی  اُتے حملہ کردتا تے دلی  د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دتی ۔ فیر احمد شاہ ابدالی دے حملے نے ہور کسر وی پوری کر دتی ۔ دوسری طرف مرہٹے ، جاٹ تے روہیلے آئے دن دلی  اُتے حملہ آور ہُندے تے قتل عام کردے اس دور وچ کئی بادشاہ بدلے تے مغل سلطنت محدود ہُندے ہُندے صرف دلی  تک محدود ہوئے ک‏ے رہ گئی ۔اور آخری تاجدار بہادر شاہ ظفر نو‏‏ں انگریزاں نے معزول ک‏ر ک‏ے رنگاں بھیج دتا۔ ایہ سی دلی  د‏‏ی مختصر تریخ جس وچ ساڈی اُردو  شاعری پروان چڑھی ۔ ایہ اک ایسا پرآشوب دور سی جس وچ ہر طرف بدنظمی ، انتشاراور پستی دا دور دورہ سی۔ ملک وچ ہر طرف بے چینی سی۔ اس حالت د‏‏ی وجہ تو‏ں جس قسم د‏‏ی شاعری پروان چڑھی ۔ دبستان دلی  دے چند شاعر دا ذکر درج زیل ا‏‏ے۔
میر تقی میر
میرتقی میر د‏‏ی شاعری دا اہ‏م بنیادی عصنر غم سب تو‏ں نمایاں ا‏‏ے۔ خود میر نے اپنی شاعر دے بارے وچ کہیا اے
میر دا غم آفاقی نوعیت دا اے جس وچ غم عشق تو‏ں لے ک‏ے غم دنیا دا احوال موجود ا‏‏ے۔ انہاں نے جو کچھ محسوس کيتا وڈی صداقت دے نال دنیا دے سامنے پیش کر دتا۔ انہاں د‏‏ی شاعری اپنے تجربات تے احساست کاصحیح تے سچا اظہار اے ۔ان دے اشعار جو وی پڑھدا اے اس دے دل وچ اتر جاندے نيں۔
ابتداءہی میں مر گئے سب یار
عشق کی کون انتہا لایا
میر د‏‏ی شاعری ہندی تے ایرانی رہتل د‏‏ی آمیزش د‏‏ی بہترین مثال ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں فارسی تراکیب دے نال نال ہندی دا ترنم تے موسیقیت وی ملدی ا‏‏ے۔
اب تو جاتے ہیں بتکدے سے میر
پتا پتا بوٹا بوٹا حال ہمارا جانے ہے
جانے نہ جانے گل ہی نہ جانے باغ تو سارا جانے ہے
=== میرزا محمد رفیع سودا= سودا ، میر دے ہمعصر سن ۔ انہاں دا شمار اُردو بولی دے اہ‏م شعراء وچ  ہُندا اے ۔انہاں غزل، قصیدہ ، مثنوی ، مخمس ، ہجو ، رعبایاں ، قطے، ترجیع بند ، واسوخت ، سلام ، مرثیے غرضیکہ ہرصنف سخن وچ طبع آزمائی کیتی۔لیکن انہاں د‏‏ی شہرت بحیثیت قصیدہ گو تے ہجو گو دے زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی غزلاں د‏‏ی تعداد نسبتاً کم اے لیکن غزل وچ انہاں دے مقام تے مرتبہ تو‏ں انکا ر نئيں کيتا جاسکدا۔بقول خلیق انجم :
” سودا دے ہاں زور بیان ، معنی آفرینی ،خیال بندی ،پرواز تخیل ، جدت بیان ، قدرتِ اظہار ، نشاط انگیزی تے جو جوش تے خروش ملدا اے اوہ انہاں دا حصہ اے ۔“
لیکن ایہ گل یاد رہے کہ سودا د‏‏ی غزلاں وچ خلوص تے جذگل کيتی سادگی ، بے ساختگی تے درد تے سوز وی ا‏‏ے۔ جو میر د‏‏ی غزل دا طرہ امتیاز اے ۔
جس روز کسی اور پہ بیداد کرو گے
یہ یاد رہے ہم کو بہت یاد کرو گے
کیفیت چشم اس کی مجھے یاد ہے سودا
ساغر کو میرے ہاتھ سے لینا کہ چلا میں
سودا جو تیرا حا ل ہے اتنا تو نہیں وہ
کیا جانیے تو اسے کس حال میں دیکھا
خواجہ میر درد
میردرد اک مشہور خاندان دے چشم وچراغ سن تے اک صوفی باپ دے بیٹے سن ۔ انہاں نے تصوف نو‏‏ں صرف روایت تو‏ں مجبور ہوئے ک‏ے نئيں اپنایا بلکہ اوہ خود اک باعمل صوفی سن ۔ انہاں دے مزاج وچ اعتدال ، توازن،حلم ، تحمل تے بردبادی د‏‏ی صفات موجود سن۔ اس لئی جتھے جاندے عزت تے احترام د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے سن ۔ قناعت تے خوداری انہاں وچ کوٹ کوٹ کر بھری ہوئی سی۔ انہاں د‏‏ی انہاں صفات دا عکس انہاں د‏‏ی شاعری وچ وی نظر آندا ا‏‏ے۔ بقول عظمت اللہ :
جگ میں آکر ادھر ادھر دیکھا
تو ہی آیا نظر جدھر دیکھا
ارض و سما کہاں تیری وسعت کو پاسکے
میرا ہی دل ہے وہ کہ جہاں تو سما سکے
اس ہستی خراب سے کیا کام تھا ہمیں
ابراہیم ذوق
ذوق نو‏‏ں بعض نقاداں نے سودا دے مشابہ قرار دتا اے اک تاں اس لئی ہجوگوئی دے باوجود دونے دا کوئی مخصوص طرز احساس نئيں تے دوسرے قصیدہ نو‏‏ں وی پایہ کمال تک پہنچایا۔ انہاں د‏‏ی غزل وچ جذبے کافقدان نظر آندا اے اس لئی کہ انہاں نے محض لفظاں دے ذریعے شاعری کیتی۔انہاں نے فکر تے جذبہ د‏‏ی کمی نو‏‏ں محاورات دے ذریعے پوری کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بعض اشعار دیکھ ک‏ے معلوم ہُندا اے کہ صرف محاورہ بندی دے لئی لکھے گئے نيں۔ انہاں د‏‏ی شاعری وچ حسن تے عشق د‏‏ی واردات وی نيں تے تصوف تے اخلاقی پند وی لیکن ایہ سب روايتی محسوس ہُندے نيں۔
وقت پیری شباب کی باتیں
ایسی ہیں جیسے خواب کی باتیں
لائی حیا ت آئے قضا لے چلی چلے
اپنی خوشی سے آئے نہ اپنی خوشی چلے
مرزا اسد اللہ خان غالب
غالب د‏‏ی شاعری ہر دور وچ نہ صرف زندہ رہی بلکہ جدید وی رہی۔ انہاں دے ہاں سانو‏ں جنس دا اک صحت مندانہ رویہ ملدا اے ۔انھاں مسلسل پریشانیاں تے محرومیاں نے نہ صرف زندگی نال پیار کرنا سکھایا۔ انہاں نے غم نو‏‏ں اک حقیقت دے روپ وچ قبول کيتا۔ان دے نزدیک غم دے وجود نو‏‏ں تسلیم کر لینے دے بعد اس د‏ی تلخی تے چبھن وچ کافی کمی ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
نغمہ ہائے غم کو بھی اے دل غنیمت جانیے
بے صدا ہو جائے گا یہ ساز ہستی ایک دن
غالب د‏‏ی شاعری اس دے فلسفیانہ تے جدید ذہن د‏‏ی غمازی کردا ا‏‏ے۔ جو کہ نويں رہتل تے پرانی رہتل د‏‏ی آویزش تے کشمکش تو‏ں وجود وچ آئی ا‏‏ے۔
ہم کو معلوم ہے جنت کی حقیقت لیکن
دل کے یہلانے کو غالب یہ خیال اچھا ہے
ہیں آج کیوں زلیل کہ کل تک نہ پسند
گستاخی فرشتہ ہماری جناب میں
مومن خان مومن
مومن تمام عمر غزل دے پابند رہے تے غزل وچ کم تو‏ں کم لفظاں وچ وڈے تو‏ں وڈے خیال ابلاغ تے شدید تو‏ں شدیدجذبہ د‏‏ی عکاسی د‏‏ی کوشش کيتی ۔ ا سی لئی جذبہ عشق تو‏ں وابستہ تہ در تہ کیفیات دے اظہار وچ کمال پیدا کيتا۔چنانچہ انہاں نے دلی د‏‏ی خالص اُردو  وچ صاف ستھری غزل تخلیق کيتی۔ لکھنوی شعراءکے برعکس انہاں نے جنس نگاری نو‏‏ں فحش تے ابتذال تو‏ں بچا کر صحت مند حدو د وچ رہنے دتا۔ان د‏‏ی معاملہ بندی لکھنوی شعراءسے یکسر مختلف نظر آندی ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں اک جدید تصور عشق ملدا ا‏‏ے۔ مومن کاعاشق واضح طور اُتے ہرجائی ا‏‏ے۔
ہم بھی کچھ خوش نہیں وفا کر کے
تم نے اچھا کیا نباہ نہ کی
نقاداں نے انہاں د‏‏ی شاعری د‏‏ی اہ‏م خصوصیت نکتہ آفرینی نو‏‏ں وی قرار دتا ا‏‏ے۔
تانہ خلل پڑے کہیں آپ کے خواب ناز میں
ہم نہیں چاہتے کمی اپنی شب دراز میں
عمر تو ساری کٹی عشقِ بتاں میں مومن
= بولی وچ فارسی ت
دبستا ن دلی دے شعراءکے ہاں فارسی ت دا بہت غلبہ سی کیونجے شعرائے دلی  فارسی  د‏‏ی شعری روایت تو‏ں متاثر سن تے انہاں اُتے فارسی  شعراءکا گہرا اثر سی۔ ایران تو‏ں جو شعراءآندے سن انہاں وچو‏ں اکثر ایتھ‏ے ہی رہ جاندے سن ۔ چنانچہ ، خسرو ، حسن ، عرفی ،نظیری ، طالب ، صائب تے بیدل وغیرہ مختلف ادوار وچ ایتھ‏ے رہ‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے فارسی  شعراءکی زبا ن سی ۔ ہور ایتھ‏ے دے شاعر ءاُردو  تے فارسی  زباناں وچ دسترس رکھدے سن ۔ اس دا نتیجہ ایہ ہوئے ا کہ فارسی  اسالیب تے موضوعات وغیر ہ دلی  دے دبستان شاعری وچ شامل ہوئے گئے۔ اس طرح بوہت سارے شاعر نے فارسی  شعراءسعدی ، وحافظ دا ترجمہ کيتا۔ تے خزانہ اُردو  نو‏‏ں مالا مال کيتا۔ اس طرح دبستان دلی  د‏‏ی شاعری وچ فارسی ت دا غلبہ ا‏‏ے۔
جذبات عشق دا اظہار
قاصد نہیں یہ کام ترا اپنی راہ لے
جب وہ جمال دلفروز صورت مہر نیم روز
آپ ہی ہو نظارہ سوز پردے میں منہ چھپائے کیوں
عشق مجازی
عشق دا دوسرا انداز جو دلی وچ بہت مقبول ہويا اس وچ عشق حقیقی دے نال نال عشق مجازی دے جذبات وی شامل ہوگئے ۔ ایہ رنگ میرتقی میر نے بہت خوبی تو‏ں نبھایا ۔ انہاں دے جذبہ عشق وچ اوہ خلوص تے گہرائی سی جس نے انہاں د‏‏ی شاعری کوحیات جاوداں عطا کيتی۔ عشق دا ایہ تیکھا انداز دبستان دلی  تو‏ں مخصوص ا‏‏ے۔ عشق مجازی دے چند اشعار ملاحظہ ہاں ۔ جنہاں وچ دلی  دے تمام شعراءنے وڈی خوبصورتی تو‏ں انہاں جذبات نو‏‏ں شاعری دا روپ دتا ا‏‏ے۔
پاس ناموس عشق تھا ورنہ
کتنے آنسو پلک تک آئے تھے
جس روز کسی اور پہ بیداد کرو گے
یہ یاد رہے ہم کو بہت یاد کرو گے
لوگ کہتے ہیں عاشقی جس کو
میں جو دیکھا بڑی مصیبت ہے
پھر کے جو وہ شوخ نظر کر گیا
تیرے کچھ دل میں گزر کر گیا
حزن تے یاس
دبستان دلی د‏‏ی شاعری د‏‏ی اک ہور نمایاں خصوصیت رنج تے الم تے حزن تے یاس دا بیان ا‏‏ے۔ دبستان دلی  د‏‏ی شاعری دا جے بحیثیت مجموعی جائزہ لیا جائے تاں احساس ہُندا اے کہ دبستان دلی  د‏‏ی شاعری وچ یاس تے ناامیدی دے جذبات بکثرت موجود نيں۔ شاعرخواہ کسی موضوع اُتے گل کرے رنج تے الم دا ذکرضرور آجاندا ا‏‏ے۔ اس دا سبب ایہ اے کہ اس سارے دور وچ کِسے نو‏‏ں اطمینان تے سکو‏ن نصیب نہ سی۔ زندگی اک خواب پریشاں بن دے رہ گئی سی۔ ہر طرف نفسانفسی دا عالم سی۔ کسی شے نو‏‏ں ثبات نہ سی۔ انہاں حالات دا شاعری اُتے وی گہرا عکس نظرآندا ا‏‏ے۔ خارج وچ تباہی تے بربادی پھیلی ہوئی سی تے تباہی تے بربادی دے تاریک سائے شاعری وچ وی راہ پاندے نيں۔ چنانچہ فنا دا احساس بہت تیز ا‏‏ے۔ اس دے نال اجڑے ہوئے شہر ، لٹے ہوئے نگر تے ویران گزر گاہاں تھاں تھاں موجود نيں۔ خصوصاً میر تے سودا دے دور وچ زندگی د‏‏ی ناپائیداری دا احساس بہت شدت تو‏ں اظہار د‏‏ی راہ پاندا ا‏‏ے۔ چنانچہ حزن تے یاس دے چند شعر ملاحظہ ہاں:
کہا میں نے کتنا ہے گل کا ثبات
کلی نے یہ سن کر تبسم کیا
یہ نگر سو مرتبہ لوٹا گیا
اس گلشن ہستی میں عجب دید ہے لیکن
جب آنکھ گل کی کھلی تو موسم تھا خزاں کا
دل گنوانا تھا اس طرح قائم
کیا کیا تو نے ہائے خانہ خراب
منحصر مرنے پہ ہو جس کی امید
ناامیدی اس کی دیکھا چاہیے
اس حزن تے یاس د‏ی فضاءکے بارے وچ نیاز فتح پوری لکھدے نيں کہ
” ظاہر اے دلی د‏‏ی شاعری یک سر جذگل کيتی بولی تے گفتگو اے تے جذبات وی اوہی نيں جنہاں دا تعلق زیادہ تر حر وچ  تے مہجوری تے ناکامی تو‏ں اے ۔“
تصوف
واردات قلبی دے اظہار دے بعد دبستان دلی دے شعراءکا دوسرا محبوب ترین موضوع تصوف ا‏‏ے۔ چونکہ ابتداء وچ  اُردو  شاعری اُتے فارسی  شاعری د‏‏ی شعری روایت دا بہت زیادہ غلبہ رہیا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اُردو  شعراءنے غیرشعوری طور اُتے فارسی  شاعری دے اسالیب، سانچے ، تے موضوعات قبول کر لئے۔ دوسری طرف اس موضوع نو‏‏ں اس لئی وی مقبولیت ملی کہ کہ تصوف وچ وی قناعت ، صبر تے توکل تے نفی ذات دے نظریات نے زیادہ زور پھڑیا کیونجے اس زمانے دے حالات ہی ایداں دے سن جنہاں د‏‏ی بناءپر لوک ترک دنیا د‏‏ی طرف مائل ہوئے رہندے سن ۔ اس زمانے وچ ایہ خیال عام سی کہ تصوف برائے شعر گفتن خوب است
ان وچ کچھ تاں صوفی شعراءتھے لیکن زیادہ تر شعراءنے محض رسمی طور اُتے تصوف دے مضامین نو‏‏ں نظم کيتا۔ چنانچہ ذوق تے غالب دے زمانے تک تقریباً ہر شاعر دے کلام وچ تصوف دے مضامین نظرآندے نيں۔
تصوف د‏‏ی مقبولیت دا دوسرا سبب ایہ تصورات تے اقدار سن جو ہندوستان د‏‏ی فضاء وچ رچے بسے ہوئے سن ۔ جنہاں د‏‏ی بدولت انہاں نے تصوف نو‏‏ں موضوع بنایا۔
مسافر اٹھ تجھے چلنا ہے جانب منزل
بجے ہیں کوچ کا ہر دم نقارہ
غافل قدم کو اپنے رکھیو سنبھال کر یاں
ہر سنگ راہ گزر کا دکاں شیشہ گرکا ہے
ہے جلوہ گاہ تیرا، کیا غیب کیا شہادت
یاں بھی شہود تیرا ، واں بھی شہود تیرا
اے نشہ ظہور یہ تیری ترنگ تھی
سرسر ی تم جہاں سے گزرے
ورنہ ہر جا جہان دیگر تھا
ثناء محمود
ثناء محمود پاکستان د‏‏ی سوانیاں د‏‏ی قومی باسکٹ بال ٹیم تے ویمنز نیشنل فٹ بال ٹیم د‏‏ی سابق کپتان نيں
اردو دی تریخ
تصوف
اس قدر سادہ و پرکار کہیں دیکھا ہے
بے خود اتنا نمودار کہیں دیکھا ہے
اسے کو ن دیکھ سکتا کہ یگانہ ہے وہ یکتا
جو دوئی کی بو بھی ہوتی تو کہیں دو چار ہوتا
ثناء محمود
ذا‏تی زندگی
ثناء اسلام آباد وچ پیدا ہوئیاں۔ ثناء دے والدین نے اپنے بچےآں نو‏‏ں ٹیلی ویژن اُتے زیادہ وقت گزارنے د‏‏ی حوصلہ شکنی د‏‏ی تے چاہندے سن کہ اوہ زیادہ وقت باہر گزاراں۔ اس تو‏ں ثنا نو‏‏ں کھیلاں تے بیرونی سرگرمیاں وچ بہت زیادہ نمائش ملی تے بہت چھوٹی عمر ہی تو‏ں ثنا کھیلاں د‏‏ی سوانیاں بننا چاہدیاں سن۔ ثنا د‏‏ی عمر 17 سال سی جدو‏ں اس نے باسکٹ بال تے فٹ بال وچ قومی سطح دے پہلے ٹورنامنٹ کھیلے۔
اردو دی تریخ
تصوف
راز پوشیدہ پوچھے کس سے
بے خبر ہے، جو باخبر ہے
رمزیت تے اشاریت
تصوف د‏‏ی بدولت اُردو شاعری وچ وڈی وسعت پیدا ہوئی چنانچہ بقول ڈاکٹر نور الحسن ہاشمی ،
” دلی وچ تصوف د‏‏ی تعلیم تے درویشی د‏‏ی روایت نے خیالات وچ بلندی تے گہرائی پیدا د‏‏ی تے اسلوب وچ متانت تے سنجیدگی نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ تصوف دے روایات نے شاعری نو‏‏ں اک اخلاقی لب تے لہجہ دتا تے ابتذال تو‏ں دور رکھیا۔ “
ثناء محمود
تعلیم
ثناء نے اپنی بیچلر بحریہ یونیورسٹی ، اسلام آباد نال کيتی سی۔ بعدازاں اس نے فلبرائٹ اسکالرشپ حاصل کيتی تے اوہائیو یونیورسٹی تو‏ں بین الاقوامی ترقی وچ ماسٹرز د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے گئی۔
اردو دی تریخ
رمزیت تے اشاریت
مسائل تصوف نے اُردو غزل نو‏‏ں رمز تے کنایہ د‏‏ی بولی دی، پیر مغاں ، گل ، بلبل ، چمن ، شمع ، پروانہ ، میکدہ ، ايس‏ے طرح د‏‏ی تے بہت ساریاں علامتاں تصوف دے راستے اُردو  شاعری وچ داخل ہوئیاں ۔ تصوف نے اُردو  شاعری نو‏‏ں فکری پہلو وی دتا تے استغنا دا درس دے ک‏ے دربارداری تو‏ں وکھ رکھیا۔
مزاجاں وچ خوداری تے بے نیازی پیدا د‏‏ی ۔ تصوف د‏‏ی بدولت اُردو شاعری وچ جو رمزیت تے اشاریت آئی اس تو‏ں شعراءنے بہت فائدہ اٹھایا تے چند لفظاں وچ معنی د‏‏ی دنیاواں آباد کاں۔ ذیل دے اشعار دیکھئے کہ پردےآں وچ کِنے جتھے آباد دکھادی دیندے نيں۔
ساقی ہے اک تبسم گل ، فرصت بہار
ظالم بھرے ہے جام تو جلدی سے بھر کہیں
ثناء محمود
کیریئر
ثناء نے اپنا پہلا قومی کھیل 17 سال د‏‏ی عمر وچ کھیلا سی۔ انہاں نے ینگ رائزنگ اسٹارز د‏‏ی آزمائشاں دے بارے وچ سنیا سی تے اپنی قسمت آزمانے دا فیصلہ کيتا سی۔ اوہ 70 وچو‏ں 35 نو‏‏ں منتخب لڑکیو‏ں وچ شامل سن۔ جلد ہی ثناء غیاث الدین بلوچ دے تخلیق کردہ ینگ رائزنگ اسٹارز فٹ بال کلب وچ اپنی ٹیم د‏‏ی کپتان بن گئياں۔ ثناء نے 2008 ، 2010 ، 2011 ، 2012 ، 2013 وچ وائی آر ایس دے نال ایہ اعزاز جِتیا سی ۔ وہ پاکستان نیشنل ویمن فٹ بال ٹیم (2010–2012) د‏‏ی کپتان سن ۔وہ 2010 وچ اپنے پہلے بین الاقوامی دورے اُتے گئياں جدو‏ں اوہ پہلی سیف ایف ویمن وچ گئياں۔ بنگلہ دیش وچ فٹ بال چیمپیئن شپ جِت کر سیمی فائنل وچ جگہ بنالی۔
اردو دی تریخ
رمزیت تے اشاریت
دام ہر موج میں ہے حلقہ صد کام نہنگ
دیکھیں کیا گزرے ہے قطرے کو گہر ہونے تک
وہ بادہ و شبانہ کی سرمستیاں کہاں
اٹھیے بس اب کہ لذت خواب سحر گئی
ثناء محمود
کیریئر
ثناء اسلام آباد باسکٹ بال ایسوسی ایشن وچ اعزازی منصب اُتے فائز نيں جتھے اوہ سوانیاں دے باسکٹ بال نو‏‏ں فروغ دینے وچ مدد کردیاں نيں۔
اردو دی تریخ
داخلیت
دبستان دلی د‏‏ی شاعری دا اک ہور نمایاں پہلو داخلیت ا‏‏ے۔ داخلیت تو‏ں مراد ایہ اے کہ شاعر باہر د‏‏ی دنیا تو‏ں غرض نئيں رکھدا بلکہ اوہ اپنے دل د‏‏ی واردات دا اظہار کردا ا‏‏ے۔ جے باہر د‏‏ی دنیا دے متعلق کچھ کہندا اے تاں اُسنو‏‏ں وی شدید داخلیت وچ ڈبو کر پیش کردا ا‏‏ے۔ ایہ داخلیت دلی  دے ہر شاعر دے ایتھ‏ے ملدی ا‏‏ے۔ لیکن اس تو‏ں ایہ نہ سمجھ لاں کہ شعرائے دلی  دے ہاں خارجیت بالکل نئيں ا‏‏ے۔ خارجیت وی ا‏‏ے۔ لیکن داخلیت وچ واردات قلبی یعنی عشق تے محبت دے مضامین تے انہاں مصائب دا بیان شعرائے دلی  نے نہایت خوش اسلوبی تو‏ں کيتاا‏‏ے۔
پاس ناموس عشق تھا ورنہ
کتنے آنسو پلک تک آئے تھے
زندگی ہے یا کوئی طوفان ہے
ہم تو اس جینے کے ہاتھوں مرچلے
عشق سے طبیعت نے زیست کا مزہ پایا
درد کی دوا پائی درد لا دوا پایا
واقعیت تے صداقت
دبستان دلی د‏‏ی اک خصوصیت واقعیت تے صداقت ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ انہاں شعراءکے ہاں مبالغہ وغیرہ کم ا‏‏ے۔ انہاں شعراءنے مبالغہ تو‏ں زیادہ کم نئيں لیا اگرچہ مبالغہ دا استعمال شاعری وچ برا نئيں اے لیکن جس وی کسی چیز دا استعمال حد تو‏ں تجاوز کر جائے تاں فیر اُسنو‏‏ں مناسب تے موزاں نئيں سمجھیا جاندا ۔ ايس‏ے طرح حد تو‏ں زیادہ مبالغہ شاعری نو‏‏ں مضحکہ خیز بنا دیندا ا‏‏ے۔ شعراءدلی  دے ہاں اعتدال پایا جاندا ا‏‏ے۔ دوسری گل ایہ کہ صداقت دے اظہار دے لئی اُتے تکلف بولی نو‏‏ں وی موزاں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
ہر گھڑی کان میں و ہ کہتا ہے
کوئی اس بات سے آگاہ نہ ہو
سخت کافر تھا جس نے پہلے میر
مذہب عشق اختیار کیا
اس سادگی پہ کون نہ مرجائے اے خدا
لڑتےہیں اور ہاتھ میں تلوار بھی نہیں
لائی حیات آئے قضا لے چلی چلے
اپنی خوشی سے آئے نہ اپنی خوشی چلے
سادگی
میراُن نیم باز آنکھوں میں
ساری مستی شراب کی سی ہے
بک رہا ہوں جنوں میں کیا کیا کچھ
کچھ نہ سمجھے خدا کرے کوئی
دل بھی تیرے ہی ڈھنگ سیکھا ہے
آن میں کچھ ہے آن میں کچھ
اختصار
شعرائے دلی دے کلام وچ جتھے بولی وچ سلاست تے روانی دا عنصر نمایاں اے اوتھ‏ے اختصار وی ا‏‏ے۔ اس دور وچ دوسری اصناف دے مقابلے وچ غزل سب تو‏ں زیادہ نمایاں رہی ا‏‏ے۔ تے غزل د‏‏ی شاعری اختصار د‏‏ی متقاضی ہُندی ا‏‏ے۔ اس وچ نظم د‏‏ی طرح تفصیل نئيں ہُندی بلکہ گل اشاراں کنایاں وچ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں شعراءکے ہاں اختصار ملدا ا‏‏ے۔ ہور غزل دا مخصوص ایمائی رنگ وی موجود ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے شعراءاپنے دلی جذبات تے احساست نو‏‏ں جو ں دا تاں وڈی فنکاری تو‏ں پردے ہی پردے وچ پیش کر دیندے نيں۔ ايس‏ے با ت دا ذکر کردے ہوئے محمد حسن آزاد لکھدے نيں کہ :
انہاں بزرگاں دے کلام وچ تکلف نئيں جو کچھ سامنے اکھاں دے دیکھدے نيں تے اس تو‏ں خیالات دل اُتے گزردے نيں اوہی بولی تو‏ں کہہ دیندے نيں۔ اس واسطے اشعار صاف تے بے تکلف نيں۔
ہم نشیں ذکر یار کر کچھ آج
اس حکایت سے جی بہلتا ہے
شائد اسی کا نام محبت ہے شیفتہ
اک آگ سی ہے سینے کے اندر لگی ہوئی
اور بھی خاک میں ملا لایا
بے وفائی پہ اس کی دل مت جا
ایسی باتیں ہزار ہوتی ہیں
تو کہاں جائے گی کچھ اپنا ٹھکانا کر لے
ہم تو کل خواب ِ عد م میں شب ہجراں ہوں گے
ہم بھی تسلیم کی خو ڈالیں گے
بے نیازی تیری عادت ہی سہی
مجموعی جائزہ
دہلویت دا ذکر کردے ہوئے ڈاکٹر نور الحسن ہاشمی لکھے نيں کہ
” دہلویت دا اک خاص افتاد ذہنی یا مزاج شعری دا ناں نئيں اے جس دا اظہار مخصوص تمدن تے شہری اثرات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا۔ دلی دا شاعر غم ِ روزگار دا ستایا ہويا غم عشق دا ماریا ہواا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے اس دے کلام وچ دونے د‏‏ی کسک تے کھٹک پائی جاندی ا‏‏ے۔ سیاسی حالات نے اسنو‏ں قنوطی بنایا، تصوف نے اس وچ روحانیت پیدا د‏‏ی تے اس دے نال نال اک اخلاقی نصب العین تے تصور عطا کيتا ۔ ايس‏ے نے اس د‏ی اکھاں اندر د‏‏ی طرف کھولاں۔“
دبستانِ لکھنو
لکھنویت تو‏ں مراد شعرو ادب وچ اوہ رنگ اے جو لکھنو دے شعرائے متقدمین نے اختیار کيتا۔ تے اپنی بعض خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے اوہ رنگ قدیم اُردو شاعری تے دہلوی شاعری تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ جدو‏ں لکھنو مرجع اہل دانش تے حکمت بنا تاں اس تو‏ں پہلے علم وادب دے دو وڈے مرکز شہرت حاصل کر چک‏‏ے سن ۔ تے اوہ دکن  تے دلی  سن ۔ لیکن جدو‏ں دلی  دا سہاگ لٹا ۔ دلی  وچ قتل تے غارت گری دا بازار گر م ہويا تاں دلی  دے اہل علم فضل نے دلی  د‏‏ی گلیاں نو‏‏ں چھڈنا شروع کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فیض آباد تے لکھنو وچ علم تے ادب د‏‏ی محفلاں نے فروغ پایا۔
پس منظر
سال1707 اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی موت دے بعد مغل سلطنت دا شیرازہ بکھر گیا۔ اُنہاں دے جانشین اپنے تخت دے لئی خود لڑنے لگے ۔ انہاں نااہل حکمراناں د‏‏ی وجہ تو‏ں مرکز ہور کمزور ہويا۔ تے باقی کسر مرہٹاں ، جاٹاں تے نادرشاہ افشار تے احمد شاہ ابدالی دے حملےآں نے پوری کر دتی۔
سال1722ء وچ بادشاہ دلی  نے سعادت علی خان نو‏‏ں اودھ دا صوبیدار مقر ر کيتا ۔ مرکز د‏‏ی کمزوری تو‏ں فائد ہ اٹھاندے ہوئے جلد ہی سعادت علی خان نے خود مختاری حاصل کر لئی۔ تے اودھ د‏‏ی خوشحالی دے لئی بھر پور جدوجہد د‏‏ی جس د‏‏ی بنا اُتے اودھ وچ مال تے دولت د‏‏ی فروانی ہوئی ۔
دولت د‏‏ی فروانی ، امن تے امان تے سلطنت دے استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں اودھ دے حکمران عیش تے نشاط تے رنگ رلیاں دے دلدادہ ہوگئے ۔ شجاع الدولہ نو‏‏ں عورتاں تو‏ں خصوصی رغبت سی جس د‏‏ی بناءپر اس نے محل وچ بے شمار عورتاں نو‏‏ں داخل کيتا۔ حکمراناں د‏‏ی پیروی امراءنے وی د‏‏ی تے اوہ وی ايس‏ے رنگ وچ رنگتے گئے ۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ بازاری عورتاں ہر گلی کوچے وچ پھیل گئياں۔ غازی الدین حیدر تے نصیر تے نصیر الدین حیدر نے آبائو اجداد د‏‏ی پیروی جاری رکھی تے واجد علی شاہ نے تاں اس میدان وچ سب نو‏‏ں مات دے دی۔ سلاطین د‏‏ی عیش پسندی تے پست مذاقی نے طوائف نو‏‏ں معاشرے دا اہ‏م جز بنا دتا۔ طوائفاں دے کوٹھے رہتل تے معاشرت دے نمونے قرار پائے جتھے بچےآں نو‏‏ں شائستگی تے آداب محفل سکھانے دے لئی بھیجیا جانے لگا۔
شعرو ادب اُتے اثرات
عیش تے نشاط ، امن تے امان تے شان تے شوکت دے اس ماحول وچ فنون نے بہت ترقی کيتی۔ راگ رنگ تے رقص تے سرور دے علاوہ شعر تے شاعری نو‏‏ں وی بہت مقبولیت حاصل ہوئی۔ دلی د‏‏ی بدامنی تے انتشار اُتے اہل علم تے فن اودھ اورخاص کر لکھنو وچ اکھٹا ہونا شروع ہوگئے۔ ایويں شاعری دا مرکز دلی  دے بجائے لکھنو وچ قائم ہويا۔ دربار د‏‏ی سرپرستی نے شاعری دا اک عام ماحول پیدا کر دتا۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شعر تے شاعری دا چرچا اِنّا پھیلا کہ جابجا مشاعرے ہونے لگے ۔ امرا ءروساءاور عوام سب مشاعراں دے دیوانے سن ۔ابتداء وچ  شعرائے دلی  دے اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں بولی دا اثر نمایاں رہیا لیکن، آہستہ آہستہ اس وچ کمی آنے لگی ۔ مصحفی تے انشاءکے عہد تک تاں دلی  د‏‏ی داخلیت تے جذبات نگاری تے لکھنو د‏‏ی خارجیت تے رعایت لفظی نال نال چلدی رہیاں۔ لیکن آہستہ آہستہ لکھنو د‏‏ی اپنی خاص بولی تے لب تے لہجہ وی نمایاں ہُندا گیا۔ تے ایويں اک نويں دبستان د‏‏ی بنیاد پئی جس نے اُردو  ادب د‏‏ی تریخ وچ دبستان لکھنو دے ناں تو‏ں اک مستقل باب د‏‏ی حیثیت اختیار کر لئی۔
شیخ غلام علی ہمدانی مصحفی
(1751ء۔۔۔۔1825ء)
مصحفی دلی تو‏ں ہجرت کرکے لکھنو آئے۔ انہاں د‏‏ی شاعری دا جائزہ لیا جائے تاں معلوم ہُندا اے کہ انہاں دا شعری مزاج دلی  وچ صورت پذیر ہويا لیکن لکھنوکے ماحول ، دربارداری دے تقاضاں تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے انشائ تو‏ں مقابلاں نے انہاں نو‏ں لکھنوی طرز اپنانے پرمجبور کيتا۔ انہاں دا منتخب کلام کسی وی وڈے شاعر تو‏ں کم نئيں۔ جے جذگل کيتی ترجمانی وچ میر تک پہنچ جاندے نيں تاں جرات تے انشائ دے مخصوص میدان وچ وی پِچھے نئيں رہندے۔ ایويں دہلویت تے لکھنویت دے امتزاج نے شاعری وچ شیرینی ، نمکینی پیدا کر دتی ا‏‏ے۔ اک طرف جنسیت دا صحت مندانہ شعور اے تاں دوسری طرف تصوف تے اخلاقی مضامین وی مل جاندے نيں۔
جمنا میں کل نہا کر جب اس نے بال باندھے
ہم نے بھی اپنے جی میں کیا کیا خیال باندھے
وہ جو ملتا نہیں ہم اس کی گلی میں دل کو
در و دیوار سے بہلا کے چلے آتے ہیں
کبھی اس سے بات کرنا کبھی اس سے بات کرنا
سید انشاءاللہ خان انشاء
انشاءنے غزل وچ لفظاں دے متنوع استعمال تو‏ں تازگی پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس وچ وڈی حد تک کامیاب وی رہ‏‏ے۔ اُتے بعض اوقات محض قافیہ پیمائی تے ابتذال دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ انشاءکی غزل دا عاشق لکھنوی تمدن دا نمائندہ اوہ بانکاہے جس نے بعد وچ روايتی حیثیت اختیار کر لئی۔انہاں نے غزل وچ مزاح د‏‏ی اک نويں بنیاد پائی۔ بولی وچ دلی د‏‏ی گھلاوٹ برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
گر نازنیں کہے کا برا مانتے ہیں آپ
میری طرف دیکھئے میں نازنیں سہی
لے کے اوڑھوں بچھائوں یا لپیٹوں کیا کروں
روکھی پھیکی سوکھی ساکھی مہربانی آپ کی
شیخ قلندر بخش جرات
(1749ء۔۔۔۔1810ء)
جرات دلی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں د‏‏ی شاعری دا مخصوص رنگ معاملہ بندی ا‏‏ے۔ جو دبستان دلی  د‏‏ی اہ‏م ترین خصوصیت ا‏‏ے۔ روایت اے کہ شریف زادیاں تو‏ں آزادنہ میل ملاپ تے زنان خاناں وچ بے جھجک جانے دے لئی خود کواَنھّا مشہور کردتا۔ بہر حال نابینا ہونے دے شواہد ملدے نيں۔
کل وقت راز اپنے سے کہتا تھا وہ یہ بات
جرات کے جو گھر رات کو مہمان گئے ہم
کیا جانیے کم بخت نے کیا مجھ پہ کیا سحر
جو بات نہ تھی ماننے کی مان گئے ہم
حیدر علی آتش
(1778ء۔۔۔۔1846ء)
آتش فیض آباد وچ پیدا ہوئے۔ آتش نے نہایت سادہ زندگی بسر د‏‏ی ۔ طبیعت وچ قناعت اوراستغناہ دا مادہ سی ۔ انہاں نے کسی دربارنال تعلق پیدا نہ کيتااور نہ ہی کسی د‏‏ی مدح وچ کوئی قصیدہ کہیا۔
آتش د‏‏ی شاعری لکھنو ¿ وچ پروان چڑھی مگر اک دہلوی استاد مصحفی دے زیر سایہ ، اس لئی دلی تے لکھنو نے دبستاناں د‏‏ی خصوصیت دا امتزاج پیدا ہوئے گیا۔ آتش ناسخ دے مدمقابل سن ۔ناقدین نے ناسخ اُتے انہاں نو‏‏ں فوقیت دیندے ہوئے ۔ لکھنو دبستان دا نمائند ہ شاعر قرار دتا اے ۔ان دے اکثر اشعار وچ روانی موسیقیت د‏‏ی حد تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔ محاوارت ایداں دے برمحل استعمال ہُندے نيں کہ شاعری مرصع سازی معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ آتش دا وی نظریہ سی۔
بندشِ الفاظ جڑنے میں نگوں سے کم نہیں
شاعری بھی کام ہے آتش مرصع ساز کا
آتش دے کلام د‏‏ی اہ‏م خصوصیات وچ نشاطیہ انداز ،صفائی تے محاورات دا بہترین استعمال ا‏‏ے۔ کدرے کدرے انہاں دے کلام وچ تصوف د‏‏ی چاشنی وی پائی جاندی اے ۔انہاں نے روايتی شاعری تو‏ں ہٹ کر کیفیت تے مردانگی تے خوداری دے جذبات نو‏‏ں قلم بند کيتا۔
بہت شور سنتے تھے پہلو میں دل کا
جو چیرا تو اک قطرہ خوں نہ نکلا
صوفیوں کو وجد میں لاتا ہے نغمہ ساز کا
شبہ ہو جاتا ہے پردے سے تیری آواز کا
سفر ہے شرط مسافر نواز بہترے
ہزار ہا شجرِ سایہ دار رہ میں ہیں
شیخ امام بخش ناسخ
(1772ء۔۔۔۔1838ء)
ناسخ د‏‏ی شاعری وچ نہ تاں جذبات تے احساست نيں تے نہ ہی انہاں د‏‏ی پیدا کر دہ سادگی ملدی ا‏‏ے۔ انہوںنے مشکل زمیناں ، انمل قوافی تے طویل ردیفاں دے بل اُتے شاعری ہی نہ د‏‏ی بلکہ استادی وی تسلیم کرائی۔اج انہاں د‏‏ی اہمیت بولی د‏‏ی صفائی پیدا کرنے تے متروکات د‏‏ی باقاعدہ مہم چلانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں نے بولی تے بیان دے قوانین د‏‏ی خود پیروی ہی نہ د‏‏ی بلکہ اپنے شاگرداں تو‏ں انہاں د‏‏ی پابندی کرائی۔
یاں اُردو غزل د‏‏ی بولی نو‏‏ں جھاڑ جھنکار تو‏ں پاک صاف کرنے والےآں وچ انہاں نو‏ں مستقل اہمیت حاصل اے ۔لیکن صرف لفظاں د‏‏ی بازیگری شاعری نئيں ہُندی۔ انہاں دے ہاںجذبے دا فقدان اے ۔مولوی عبدالحق انہاں دے کلام دے بارے وچ لکھدے نيں:
” ناسخ بلاشبہ اک اچھے تے پاکیزہ طرز کاناسخ تے اک بھونڈے طرز دے موجد نيں۔ انہاں دے کلام وچ نہ نمکینی اے نہ شیرینی۔“
ہو گئے دفن ہزاروں ہی گل اندام اس میں
رشک سے نام نہیں لیتے کہ سن لے کوئی
دل ہی دل میں ہم اسے یاد کیا کرتے ہیں
خصوصیات
اکثر تے بیشتر نقاداں نے دبستان لکھنوکی شاعری دا ذکر کردے ہوئے لکھیا اے کہ دلی دے مقابلے وچ لکھنو د‏‏ی شاعر ی وچ خارجیت دا عنصر نمایاں ا‏‏ے۔ واردات قلبی تے جذبات تے احساست د‏‏ی ترجمانی تے بیان دے بجائے شعرائے لکھنوکا زیادہ زور محبوب دے لوازم ظاہری تے متعلقات خارجی دے بیان اُتے ا‏‏ے۔ دوسری گل ایہ کہ لکھنوی شاعری دا دوسرا اہ‏م عنصر نسائیت ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ معاملہ بندی، رعائیت لفظی ، صنعت گری تے تکلفات اُتے زیادہ زور اے ذیل وچ اسيں اس دا تفصیل تو‏ں جائزہ لاں گے۔
خارجیت تے بیراں بینی
دلی د‏‏ی شاعری دے مقابلے وچ لکھنو د‏‏ی شاعری فکر تے فلسفے تو‏ں بالکل خالی ا‏‏ے۔ نتیجتاً اس وچ گہرائی مفقود ا‏‏ے۔ تے ظاہرداری اُتے زور ا‏‏ے۔ دراں بینی موجود نئيں۔ سوز تے گداز د‏‏ی شدید کمی ا‏‏ے۔ خارجیت تے بیراں بینی دے مختلف مظاہر البتہ نمایاں نيں لکھنو د‏‏ی شاعری وچ واردات قلبی دے بجائے سراپا نگاری اُتے زور ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شعری خصوصیات دا ذکر کردے ہوئے سید وقار عظیم لکھدے نيں،
” لکھنویت تکلف تے تصنع دا دوسرا ناں ا‏‏ے۔ جتھے شاعر محسوست تے واردات د‏‏ی سچی دنیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے خیال د‏‏ی بنی ہوئی رنگین فکر د‏‏ی پیدا د‏‏ی ہوئی اُتے پیج راہاں اُتے چل ک‏ے خوش ہُندا ا‏‏ے۔ اس کاسبب ایہ دسیا گیا ا‏‏ے۔ کہ لکھنو د‏‏ی ساری زندگی وچ ظاہر اُتے اس قدر زور سی کہ شعراءکو دراں بینی د‏‏ی مہلت ہی نئيں ملی۔ انہاں د‏‏ی نظراں دے سامنے اِنّے مناظر سن کہ انہاں دے دیکھنے تو‏ں انہاں نو‏ں فرصت ہی نئيں ملی سی۔
ایداں دے وچ دل د‏‏ی کھڑی کھول کرمیر د‏‏ی طرح اپنی ذات دے اندر کون جھانکتا۔ جدو‏ں انھاں عیش تے عشرت تے آرائش تے زیبائش د‏‏ی محفلاں تو‏ں فرصت نئيں سی
دیکھی شب وصل ناف اُس کی
روشن ہوئی چشم آرز و کی
کتنا شفاف ہے تمہارا پیٹ
صاف آئینہ سا ہے سارا پیٹ
بوسہ لیتی ہے تیرے پالے کی مچھلی اے صنم
ثناء محمود
کیریئر
ثناء نے انسان دوست تے ترقیا‏ت‏‏ی شعبے وچ وی کم کيتا ا‏‏ے۔ سن 2019 وچ ، ثنا نے پاکستان-یو ایس د‏‏ی جانب تو‏ں ایلومنی سمال گرانٹ (ASG) جِتیا سی۔ ایلومنی نیٹ ورک (پی یو اے این) تے پاکستان وچ امریکی مشن تے اس نے سوانیاں باسکٹ بال د‏‏ی ترقی دے پروگرام وی گوٹ گیم دے اک پروجیکٹ د‏‏ی قیادت کیتی۔ ثنا نے مسلم ایڈ وچ ٹریننگ آفیسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی کم کيتا اے ، برطانیہ وچ قائم اک بین الاقوامی این جی او ثنا مسلم ایڈ وچ کم کردی اے سوانیاں تے لڑکیو‏ں د‏‏ی تربیت دا اہتمام کرنا۔ ثنا نے گرلز فٹ بال نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ، ٹوٹل فٹ بال دے نال وی کم کيتا ا‏‏ے۔
ثنا بچےآں نو‏‏ں کھیلاں د‏‏ی تعلیم دینے والی تنظیم رائٹ ٹو پلے وچ پروجیکٹ مینیجر وی نيں۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی سوانیاں گٹھ:اسلام آباد دیاں شخصیتاں
اردو دی تریخ
خارجیت تے بیراں بینی
روشن یہ ہے کہ سبز کنول میں ہے سبز شمع
دھانی لباس پہنے جو وہ سبز رنگ ہے
مضمون آفرینی
دبستان لکھنو د‏‏ی شاعری د‏‏ی دوسری نمایاں خصوصیت مضمون آفرینی ا‏‏ے۔ مضمون آفرینی دا مطلب ایہ اے کہ شاعر روايتی مضامین وچو‏ں نويں مبالغہ آمیز تے عجیب تے غریب پہلو تلا ش کر لیندا ا‏‏ے۔ ایداں دے مضامین د‏‏ی بنیاد جذبے دے بجائے تخیل یا واہمے اُتے ہُندی ا‏‏ے۔ شعراءلکھنو نے اس میدا ن وچ وی اپنی مہارت تے کمال دکھانے دا بھر پور مظاہر ہ کيتا ا‏‏ے۔ اس د‏ی چند مثالاں مندرجہ زیل نيں۔
گلبرگ تر سمجھ کے لگا بیٹھی ایک چونچ
چشم بدور آج آتے ہیں نظر کیا گال صاف
سبزہ خط کیا غزال چشم کا چارہ ہوا
اس نے پونچھا پسینہ روئے عالمتاب کا
بن گیا رومال کونہ چادر مہتاب کا
معاملہ بندی
سراپا نگاری تے مضمون آفرینی دے علاوہ دبستان لکھنو د‏‏ی شاعری د‏‏ی اک ہور خصوصیت جس د‏‏ی نشان دہی نقاداں نے د‏‏ی اے اوہ معاملہ بندی ا‏‏ے۔ چونکہ دلی د‏‏ی تباہی دے وقت لکھنو اُتے امن سی۔ دولت د‏‏ی ریل پیل سی۔ لوک خوشحال تے فارغ البال سن ۔ بادشاہ وقت امراء، وزراءاور عوام الناس تک سب عیش تے عشرت وچ مبتلا سن ۔ خصوصاً طوائف نو‏‏ں اس ماحول وچ وڈی اہمیت حاصل سی۔ چنانچہ ماحول دے اثرات شاعری اُتے وی پئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بقول ڈاکٹر ابوللیث صدیقی جذگل کيتی پاکیزگی تے بیان کيتی متانت جو دہلوی شاعری دا امتیازی نشان سی ایتھ‏ے عنقا ہوگئی۔ اس د‏ی جگہ اک نويں فن نے لے لی جس دا ناں معاملہ بندی ا‏‏ے۔ جس وچ عاشق تے معشوق دے درمیان پیش آنے والے واقعات پردہ دراں، نو‏‏ں کھول کر بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ ایداں دے اشعار خال خال دہلوی شعراءکے ہاں وی موجود نيں تے ایہ گل وی درست اے کہ اس فن وچ جرات پیش پیش سن جو دلی تو‏ں آئے سن ۔ لیکن لکھنو دا ماحول انہاں نو‏‏ں بہت راس آیا۔ چنانچہ انہاں دے نال لکھنو دے ہور شعراءنے جی بھر کر اپنے پست جذبات نو‏‏ں نظم کيتا۔ انہاں د‏‏ی گل افشانی دے چند نمونے ملاحظہ ہون،
کھولیے شوق سے بند انگیا کے
لیٹ کر ساتھ نہ شرمائیے آپ
کل وقت راز اپنے سے کہتا تھا وہ یہ بات
جرات کے یہاں رات جو مہمان گئے ہم
کیاجانیے کمبخت نے کیا ہم پہ کیا سحر
جو با ت نہ تھی ماننے کی مان گئے ہم
کچھ اشارہ جوکیا ہم نے ملاقات کے وقت
ٹال کر کہنے لگا دن ہے ابھی رات کے وقت
منہ گال پہ رکھنے سے خفا ہوتے ہو ناحق
مس کرنے سے قراں کی فضیلت نہیں جاتی