cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3
عہد نامہ درج ذیل پيمان اُتے قبیلے یمن دے شہر نشين تے صحرا نشين تے قبیلے ربيعہ دے شہر نشين تے صحرا نشين نے اجماع واتفاق کيا اے کہ دونے قبيلاں دے افراد کتاب خدا اُتے ایمان و اعتقاد رکھيں گے او رلوکاں کواس د‏ی طرف دعوت دین گے تے اس اُتے عمل کرنے دا حکم کرن گے تے انہاں د‏‏ی گل نو‏‏ں قبول کرن گے جو انهيں قرآن اُتے عمل کرنے د‏‏ی دعو ت دین گے کسی وی قيمت اُتے قرآن مجيد نو‏‏ں نہيں چھوڑدین گے کسی وی چيز کوقرآن مجيد د‏‏ی جگہ اُتے قبول نہيں کرن گے انہاں دو قبيلاں دے افراد پرضروری اے کہ اک دوسرے د‏‏ی مدد وپشت پناہی کرن جو اس نظام العمل د‏‏ی مخالفت کرن گے تے انهيں ترک کرن گے انہاں دے خلاف وی متحد ہوئے ک‏ے اک دوسرے د‏‏ی نصرت کرن گے ۔
زیاد--- ابو سفيان کاناجائز فرزند تے خاندان اميہ تو‏ں وابستہ --- ميں پائی جانے والی احساس کمتری اسنو‏ں شعوری یا غير شعوری طور پرا س گل اُتے مجبور کردی سی کہ قبیلے سبائيہ د‏‏ی --
علی عليہ السلام تو‏ں انہاں د‏‏ی خاص محبت تے عام طور تو‏ں قریش تے بالخصوص خاندن اميہ تو‏ں انہاں د‏‏ی عداوت د‏‏ی بناپر ---سرزنش تے عيب جوئی کرے تے اس زمانے دے سماج ميں سبائيہ لقب نو‏‏ں مذمت و بدگوئی دے عنوان تو‏ں پيش کرے تے اسنو‏ں اک مبتذل و شرم ناک لقب دے طور پرقبیلے سبائيہ دے علاوہ انہاں دے اسيں پيمان دوسرے قبیلے اُتے وی لگائے اس طرح تمام اوہ افراد جو علی عليہ السلام د‏‏ی طرفداری تے خانداں بنی اميہ د‏‏ی مخالفت ميں سبائياں دے نال تعاون تے اسيں فکری رکھدے سن انہاں سب پرسبئيہ دا ليبل لگادے ا س دا م نو‏‏ں عربی بولی ميں “ تغليب” کہندے ہيں تے ایہ عربی اصطلاحات ميں کافی استعمال ہُندا اے ، مثلاً “ شمس و قمر ” تو‏ں کدی تغليب دے طور اُتے “ قمر ین ” یعنی دو چاند ، تے کدی “ شمسين ” یعنی دو سورج تعبير کردے ہيں ۔ زیاد بن ابيہ نے وی عربی لفظاں ميں رائج ايس‏ے تغليب نو‏‏ں لفط “ سبئيہ ” ميں استعمال کيا اے اس دا اس لفط “ سبئيہ ” ميں تغليب و تصرف تو‏ں اسک‏‏ے علاوہ کوئی او رمقصد نہيں سی کہ اوہ اس لفظ دے معنی نو‏‏ں وسعت بخش کر یمنياں دے وکھ وکھ قبیلے تے دوسرے قبیلے دے افراد جوان دے نال اسيں پيمان سن تے اتحاد و یکجہت‏ی رکھدے سن نو‏‏ں اک ناشائستہ مقصد رکھنے والی ملت و جماعت دے عنوان تو‏ں پہچنوائے اس دے ضمن ميں اس دے نسب د‏‏ی اک اجتماعی سرزنش وی انجام دے تے اپنے اندر پائی جانے والی احساس کم تری د‏‏ی اگ جو غيرشعوری طورپر اس ميں بھڑکی سی نو‏‏ں بجھا دے ۔
ساڈی اس گل دا گواہ اوہی جھوٹھ تے بے بنياد شہادت نامہ اے جو اس نے انہاں افرادکی دشمنی ميں تے انہيں قتل و نابودکرنے کيلئے تنظيم و مرتب کيا اس طرح اس نے اپنے خيال ميں بوہت سارے جرائم تے ناقابل عفو گناہاں نو‏‏ں اس شہادت نامہ ميں ا نکی گردن اُتے ڈالدتا جتھے تک ممکن ہوسکا اے انہاں دے خلاف بر ابهلا کہنے ميں کوتاہی نہيں د‏‏ی اے ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے جرائم نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ نمایاں کرنے تے انہاں د‏‏یاں جاناں نو‏‏ں خطرہ ميں ڈالنے کيلئے معاویہ نو‏‏ں لکھیا کہ : ایہ افراد خليفہ دے خلاف کھلم کھلا بد گوئی کردے ہيں تے لوکاں نو‏‏ں اس نال جنگ کرنے کيلئے اکساندے ہيں (اظهرواشتم الخليفة و دعوا الی حربه )
ان دے عقائد و افکار بيان کردے ہوئے اس جملہ نو‏‏ں لکھیا کہ:“ ایہ لوک خلافت نو‏‏ں خاندان ابوطالب تو‏ں مخصوص جاندے ہيں ابو تراب نو‏‏ں ( علی عليہ السلام ) عثمان دے خون ميں معذور تے بے گناہ جاندے ہيں تے اس اُتے درود بھيجتے ہيں ” چونکہ ایہ شہادت نامہ اس د‏ی انتقام جوئی تے احساس کم تری د‏‏ی آرزو نو‏‏ں پورا نہيں کردا سی اسلئی اک دوسرا شہادت نامہ مرتب کيااور اس ميں ا ن افراد دے جرائم اس صورت ميں بيان کيتے سن :“ ایہ لوک خليفہ د‏‏ی اطاعت تو‏ں انکار کردے ہيں ،اس لحاظ تو‏ں مسلماناں د‏‏ی جماعت تو‏ں جداہوئے ہيں تے لوکاں نو‏‏ں خليفہ نال جنگ کرنے اُتے اکساندے ہيں انہاں نے ايس‏ے مقصد تو‏ں کئی لوکاں نو‏‏ں اپنے گرد جمع کررکھیا اے تے اپنی بيعت نو‏‏ں توڑ کر اميرالمؤمنين (معاویہ ) نو‏‏ں خلافت تو‏ں معزول کيا اے “
تحقيق دا نتيجہ
ا ن تاریخی حوادث ؛کی تحقيق تو‏ں ایہ نتيجہ نکلدا اے کہ ایہی زیاد بن ابيہ امير المؤمنين دے زمانے ميں ابتدا ء ہی تو‏ں انہاں دے شيعاں تو‏ں مکمل رابطہ رکھدا سی حضرت دے بعد وی کوفہ دے شيعاں دا حاکم بنا اورعلی عليہ السلام دے تمام شيعاں نو‏‏ں بخوبی جاندا سی تے انہاں دے عقائد و افکار تو‏ں مکمل آشنائی رکھدا سی زیاد بن ابيہ نے قسم کهائی کہ حجر ابن عدی تو‏ں انتقام لے ک‏ے اس د‏ی زندگی دا خاتمہ کردے اس روداد دا زمانہ ۵ ٠ هء یا ۵ ١ هء یعنی حکومت امير المومنين دے دس سال بعد سی زیاد بن ابيہ ابتداء تو‏ں شيعاں تو‏ں قربت تے نزدیکی دے با وجود حاکم تے امير بننے دے بعد انہاں دا جانی دشمن سی ۔
اگر ایہی زیاد بن ابيہ جاندا کہ کوفہ ميں علی عليہ السلام دے شيعاں ميں بعض ایداں دے افراد موجود ہيں جو علی عليہ السلام دے بارے ميں ا لوہيت تے خدائی دے قائل ہيں یا دوسرے ایداں دے عقائد دے قائل ہيں جنہاں دا سيف د‏‏ی روایتاں ميں ذکر ہويا اے ا ور ملل و نحل دے دانشوراں نے انهيں اپنی کتاباں ميں نقل کيا اے تاں اوہ خود انہاں تو‏ں خبردار ہُندا تے حجر تے انہاں دے ساتھياں دا خون بہانے کيلئے اس دے لئی بہترین بہانہ پيدا ہوجاندا جدو‏ں کہ اس نے ا ن دے خلاف جرم ثابت کرنے ميں انواع و قسماں دے جھوٹھ تے تہمت لگانے ميں کوئی کسر باقی نہيں رکھی سی تاں انہاں باطل عقائد تے خرافت پرمشتمل بيانات دے ا س زمانہ دے معاشرہ ميں موجود ہونے دا پورا پورا فائدہ اٹھاندا تے انہاں عقائد نو‏‏ں حجر تے ا سک‏‏ے ساتھياں تو‏ں منسوب کرنے ميں کوتاہی نہ کردا بلکہ انہاں نسبتاں نو‏‏ں اپنے مقصد تک پہچنے د‏‏ی راہ ميں بہترین وسيلہ قرار دیندا۔
لہذا ایہ تاریخی حقيقت اس گل کيتی دليل اے کہ اس زمانے ميں ایہ عقائد تے باتيں مسلماناں ميں بالکل وجود نہيں رکھدی تھيں اس زمانے ميں اس قسم دے مذہبی گروہ نو‏‏ں انہاں خصوصيات و عقائد دے نال کہ ملل ونحل دے علماء نے چند صدیاں دے بعد اپنی کتاباں ميں درج کيا اے ،کوئی نہيں جانتاتھا حقيقت ميں اس زمانے ميں اس قسم دے کسی مذہبی گروہ دا روئے زمين اُتے بالکل ہی وجو دنہيں سی بلکہ اس زمانے ميں لفظ “ سبائی ” دا ایسا معنی و مفہوم ہی نہيں سی تے پہلی بار جس شخص نے اس لفظ ميں تحریف ایجاد د‏‏ی تے اسنو‏ں وسعت دیدی تے تمام دوستداران علی عليہ السلام دے بارے ميں اسنو‏ں استعمال کيا ، اوہ اوہی زیاد بن ابيہ اے جس نے حجر اوران دے ساتھياں دے خلاف ترتيب دتے گئے شہادت نامہ ميں اس لفظ نو‏‏ں پہلی بار تحریف کرکے درج کيا اس دے بعد دوسرےآں نے زیاد دے اس غلط تے سياسی استعمال دا ناجائز فائدہ اٹھا ک‏ے اپنے جعل کيتے گئے تے بے بنياد مذاہب دے مننے والےآں کيلئے اس لفظ دا استعمال کيا اے اس موضوع دے بارے ميں اگلی فصل ميں بيشتر وضاحت کيت‏ی جائے گی۔
لغت “سبئی ”ميں تحریف کاجائزہ
هذه النصوص تدل علی انہاں السبئية کانت نبزاً بالالقاب
تریخ د‏‏ی ایہ صریح عبارت اس اُتے دلالت کردی اے کہ لفط “ سبئيہ ” تحریف ہونے دے بعد چند لوکاں د‏‏ی سرزنش دے علاوہ کسی دوسرے معنی ميں استعمال نہيں ہُندا سی۔
مؤلف اس تو‏ں پہلے گزشتہ فصلاں ميں اساں بيان کيا کہ لفط ‘سبائی” پہلے قبیلے یمن دا ناں سی بعد ميں سياسی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے تحریف کرکے اک دوسرے معنی ميں بدل دتا گيا تے علی عليہ السلام دے شيعاں تے انہاں دے تمام دوستاں د‏‏ی سرزنش تے ملامت دے طورپر ا ستعمال کيا گيا ایہ تحریف مندرجہ ذیل چند مراحل ميں انجام پائی ا‏‏ے۔
١۔ زیاد دے دوران
مختار نے ابراہيم بن اشتر ہمدانی سبائی د‏‏ی سرکردگی ميں قبیلے سبئيہ د‏‏ی مدد تے حمایت تو‏ں کوفہ اُتے قبضہ کيا تے حسين بن علی عليہ السلام دے بعض قاتلاں نو‏‏ں ، جيسے:عمر بن سعد قرشی ، شمر بن ذی الجوشن صبائی ، حرملہ بن کاہل اسدی ، منقذ بن مرہ عبدی تے کئی ہور افراد،جو سب دے سب قبیلے عدنان تو‏ں سن نو‏‏ں کيفر کردار تک پہنچیا کر قتل کردتا ۔
مختار تے اس دا سرکردہ حامی ابراہيم ایہ دونے ہی انہاں افرادکے نال اس عنوان و دليل تو‏ں لڑدے سن کہ اوہ پيغمبر دے دھوہندے دے قاتل سن تے ايس‏ے گل تو‏ں انہاں دے خلاف تبليغ کردے سن تے لوکاں نو‏‏ں انہاں دے خلاف اکساندے سن ۔
ليکن اس دور دے بعد اک دوسرے دورکاآغاز ہُندا اے کہ اس دور ميں مختار دے دشمن اس دے خلاف بغاوت کرکے تلوار ، تبليغ تے جھوٹی افواہاں دے ذریعہ اس دے نال جنگ کردے ہيں تے بے بنياد مطالب دے ذریعہ اس اُتے تہمت لگاندے ہيں تے لوکاں نو‏‏ں اس دے خلاف شورش اُتے اکساندے ہيں تے اس دے طرفداراں نو‏‏ں نابودکردے ہيں ۔
مختارپر تہمت لگاندے ہيں کہ اوہ مقام نبوت او نزول وحی دا مدعی اے ! اس دے مننے والے تے ساتھياں نو‏‏ں “ سبئيہ ” کہندے ہيں انہاں دا مقصود ایہ سی کہ مختار دے ساتھی اہل یمن تے قبیلے سبا تو‏ں سن جنہاں نے مختار تے اس دے طرز عمل اُتے ایمان لاکرا س د‏‏ی جھوٹی دعوت تے دعویٰ نو‏‏ں قبول کيا ا‏‏ے۔ طبری نے اس روداد نو‏‏ں اس طرح نقل کيا ا‏‏ے۔
” شبث بن ربعی”(۱) نے مختار دے لشک‏ر ک‏ے نال لڑدے ہوئے اس ميں سپاہياں دے دو سپاہی حسان بن یخدج،اور سعر بن ابی سعر حنفی تے خليد کہ جو آزاد کردہ حسان بن یخدج سی، نو‏‏ں اسير بنایا شبث نے خليد تو‏ں پُچھیا : تسيں کون ہوئے ؟ اس نے کہیا: حسان بن یخدج ذهلی دا آزادکردہ خليدہاں ۔
شبث نے کہیا: اے متکاء(۲) دے بيٹے ! کوفہ دے گھور اُتے نمک چهڑکی ہوئی مچھياں بيچنے نو‏‏ں ترک کرکے باغياں تو‏ں جاملے ہوئے ؟ کيا تینو‏ں آزاد کرنے والےآں د‏‏ی جزا ایہی سی کہ تلوار اٹھا ک‏ے انہاں دے خلاف بغاوت کرو گے تے انہاں دے سر تن تو‏ں جدا کرو گے ؟ اس دے بعد شبت نے حکم دتا کہ اس د‏ی اپنی تلوار تو‏ں اس دا سر قلم کرداں او را سی لمحہ اسنو‏ں قتل کردتا گيا ۔
فیر شبث نے سعد حنفی دے چہرہ اُتے نظر پائی تے اسنو‏ں پہچان کر کہیا: کيا تسيں خاندان حنفيہ تو‏ں ہو؟ اس نے جواب دتا : جی ہاں ۔ شبث نے کہیا: افسوس ہوئے تسيں اُتے ! انہاں سبائياں د‏‏ی پيروی کرنے تے انہاں تو‏ں ملحق ہونے ميں تيرا مقصد کيا سی ؟ بے شک کِنے تنگ نظر ہوئے تسيں اس دے بعد حکم دتا تے اسنو‏ں آزاد کيا گيا ۔
مختار د‏‏ی شکست کهانے دے بعد انہاں دے دشمناں او رمخالفين --جو قبيلہ عدنان تو‏ں سن --- نے حکومت کیت‏‏ی باگ و ڈور سنبھالی تے لوکاں اُتے مسلط ہوگئے عراق دے تمام شہراں ميں سرگرم ہوئے تے اپنی حکومت تے تسلط نو‏‏ں مضبوط کردتا ، ليکن اس دے باوجود اپنے دشمناں تے انہاں د‏‏ی فکراں نو‏‏ں بالکل تو‏ں نابود نہيں کرسک‏‏ے جو قبیلے سبئيہ تو‏ں سن اوہ اکثر علی عليہ السلام دے شيعہ او ران دے دوستدار سن بلکہ انہاں نے کدی سپاہ توابين دے ناں اُتے سليمان بن صرد خزاعی د‏‏ی سرکردگی ميں مختار تو‏ں پہلے بغاوت د‏‏ی ،اور کدی علویاں دے اُتے چم تلے مختار دے بعد اپنے مخالفين نال جنگ کيت‏ی ۔
١۔ جدو‏ں اس تميمی عورت ‘ سجاح ”نے نبوت دا دعوی کيا تاں شبث اس اُتے فریفتہ ہويا اورا س دا ساتھی بنابعض مورخين نے کہاہے کہ شبث ايس‏ے سجاح دا مؤذن سی اس دے بعد ابن زیاد دے لشکر تو‏ں جاملا جو حسين ابن ) علی عليہ السلام نال جنگ کررہے سن تے انہيں قتل کيا(جمہرة انساب العرب: ٢٢٧
ان مبارزاں دا سرچشمہ بيشتر اہل کوفہ سن اورا س دے بعد قدرت دے مطابق اطراف ميں پهيلدے سن ایہ نبرد آزمائی آشکار و پنہان صورت ميں ا ن دو گروہاں ميں دوسری صدی ہجری دے اوائل تک جاری رہی اس زمانہ ميں تيسری بار لفظ “ سبئيہ ” اک سرکاری سند ميں درج ہواہے ، تے اس سند نو‏‏ں طبری نے اپنی تریخ ميں ایويں درج کيا ا‏‏ے۔
٣۔ سفاح دے دوران
جب سب تو‏ں پہلے عباسی خليفہ دے طور اُتے “ ابو العباس سفاح” د‏‏ی کوفہ ميں خلافت دے عنوان تو‏ں بيعت کيتی گئی تاں اس نے منبر اُتے چڑه کر اپنی تقریر ميں ياں کہیا:
خداوند عالم نے ہميں رسول اکرم صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی قرابت تے رشتہ داری د‏‏ی خصوصيت عطا کيتی اے تے ہميں پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے اجداد دے صلب تو‏ں پيدا کيا اے اس دے بعد اہل بيت عليہم السلام دے بارے ميں نازل ہوئی چند روایات د‏‏ی تلاوت د‏‏ی فیر کہیا: خداوند __________عالم نے ساڈے خاندان د‏‏ی بزرگی تے فضيلت کولوکاں ميں اعلان فرمایا اے ساڈی محبت ، دوستی تے حقوق نو‏‏ں انہاں اُتے واجب قرار دتا اے ساڈے احترام و عزت ميں جنگی غنائم ميں تو‏ں بيشتر حصہ نو‏‏ں ساڈے خاندان کيلئے مخصوص فرمایا اے خداوند عالم فضل عظيم دا مالک اے ليکن گمراہ سبائی گمان کردے ہيں کہ ساڈے خاندان دے علاوہ کوئی تے خاندان ریاست و قيادت کيلئے سزاوار تر اے انہاں دے چہرے کالے ہاں ! کياں تے کيسے دوسرے افراد اس مقام کيلئے اسيں تو‏ں زیادہ سزاوار ہوسکدے ہيں ؟ لوگو ! کيا ایسا نہيں اے کہ خداوند عالم نے ساڈے خاندان دے توسط تو‏ں اپنے بندےآں نو‏‏ں ضلالت و گمراہی د‏‏ی راہ تو‏ں سعادت وہدایت د‏‏ی طرف رہبری د‏‏ی اے ؟ تے ساڈے توسط تو‏ں انہاں نو‏‏ں جہالت اورظلم تو‏ں نور و روشنی د‏‏ی طر ف لیا ک‏ے ہلاکت و بدبختی تو‏ں نجات دتی اے ؟ تے ساڈے خاندان دے ذریعہ ہی خداوند عالم نے حق نو‏‏ں ظاہر او رباطل نو‏‏ں نابود کيا اے ؟
سفاح د‏‏ی تقریر د‏‏ی تحقيق
ایتھ‏ے اُتے ایہ سوال پيدا ہُندا اے کہ “ ابو العباس سفاح” کياں اپنی پہلی تقریرکو اسک‏‏ے بقول گروہ“سبائی” پرحملہ تو‏ں شروع کردا اے تے اپنے افتتاحی بيان نو‏‏ں انہاں اُتے یورش تے تنقيد تو‏ں آغاز کردا اے ؟!
ہ م اس سوا ل دا جواب طبری دے بيان تو‏ں حاصل کرسکدے ہيں کہ اوہ اپنی تریخ ميں ١٣٢ هء دے حوادث دے ضمن ميں ا یک مطلب کوبيان کردا اے جس دا خلاصہ حسب ذیل اے:
جب ابو مسلم دے سپاہی عراق پہنچے تے بنی اميہ دے لشکر اُتے فتح پائی تاں فیر کوفہ د‏‏ی طرف رخ کيا تے ابو سلمہ حفض بن سليمان --- جو انہاں دناں “وزیر آل محمد ” دے عنوان تو‏ں معروف سی تے ا ن د‏‏ی سيا سی بغاوت د‏‏ی رہبری کردا تھا،کی بيعت د‏‏ی ۔ ابو سلمہ پہلے سفاح دے وڈے بھائی ابراہيم بن محمد د‏‏ی طرف لوکاں نو‏‏ں دعوت کردا سی تے لوکاں تو‏ں اس کيلئے بيعت ليتا سی جدو‏ں ابراہيم مروان دے ہتھو‏ں قتل ہويا تے اس دے مرنے د‏‏ی خبر ابوسلمہ نو‏‏ں پہنچی تاں اوہ خلافت نو‏‏ں خاندان بنی عباس تو‏ں خاندان علی ابن ابيطالب د‏‏ی طرف لوٹانے لگیا اس خاندان دے کسی فرد کيلئے بيعت لينا چاہندا تھاجدو‏ں کہ ابراہيم بن محمد نے -جو مروان دے ہتھو‏ں قتل ہويا سی --- اپنے بھائی ابو العباس سفاح نو‏‏ں وصيتکيتی سی تے اسنو‏ں اپنا جانشين تے خليفہ قرارد یاتھا ۔ لہذا ابوالعباس نے اپنے بھائی ابراہيم بن محمد دے قتل دے بعد بيعت لينے کيلئے اپنے خاندان دے نال کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ليکن ابو سلمہ اس دے کوفہ ميں داخل ہونے ميں رکاوٹ بن گيااو روہ مجبور ہويا ابوسلمہ دے زیر نظر کوفہ تو‏ں باہر ٹھہرے تے ايس‏ے حالت ميں چاليس دن گزر گئے تے ابو العباس اپنے خاندان دے نال کوفہ تو‏ں باہر حبس تے زندان د‏‏ی حالت ميں گذاردا رہیا اس مدت دے دوران ابو سلمہ اس د‏ی حالت نو‏‏ں لشک‏ر ک‏ے سرداراں تو‏ں مخفی رکھدا سی جو ابراہيم د‏‏ی وصيت دے مطابق اس د‏ی بيعت کرنے کيلئے آمادہ سن لشکر دا سردار ابو العباس دے بارے ميں ابوسلمہ تو‏ں سوال کردا سی تاں اوہ جواب ميں کہندا سی : جلد بازی نہ کرنا کيونکہ حالے شہر “ واسط ” ١ فتح نہيں ہويا اے تے اوہ حالے بنی اميہ دے طرفداراں دے قبضہ اے ايس‏ے بہانہ تو‏ں ابو العباس د‏ی حالت دسنے تو‏ں پہلو تہی کررہیا سی ایتھ‏ے تک آخر کار لشک‏ر ک‏ے سرداراں نے ابوا لعباس د‏ی رہائش گاہ دے بارے ميں ا طلاع حاصل کيتی تے ابوسلمہ نو‏‏ں مطلع کيتے بغير اسک‏‏ے پاس گئے ۔ خلافت دے عنوان تو‏ں اس د‏ی بيعت د‏‏ی تے اسنو‏ں جيل تو‏ں کڈ ک‏ے باہر لیائے تے سب تو‏ں پہلے اسنو‏ں کوفہ دے دارالامارہ ميں لے جایاگيا اس دے بعد اسنو‏ں مسجد ميں لیایا گيا مسجد ميں کوفہ دے مختلف طبقاں دے لوکاں نے اس د‏ی بيعت د‏‏ی ۔
ابو العباس نے بيعت دے مراسم مکمل ہونے دے بعد اک تقریر د‏‏ی (جسنو‏ں اساں پہلے نقل کيا اے ) اس د‏ی اس تقریر دا مقصد ایہ تھاکہ اپنے مخالفين تے دشمناں جو خلافت نو‏‏ں اس تو‏ں چھين کر اس دے چچيرے بهائياں نو‏‏ں دینا چاہندے سن نو‏‏ں دبادے تے انهيں حسادت د‏‏ی تہمت لگیا کر عوام د‏‏ی نظراں ميں پست تے حقير نيز نادان دتاں۔ ايس‏ے لئے اس نے اپنی تقریر ميں “ سبيئہ ” نو‏‏ں گمراہ د‏‏ی حيثيت تو‏ں پيش کيا فیر انہاں دے عقيدہ د‏‏ی ایويں تشریح د‏‏ی : اوہ گمان کردے ہيں کہ دوسرے افراد اسيں تو‏ں زیادہ لوکاں د‏‏ی ریاست و قيادت کيلئے سزاوار ہيں تے خلافت کيلئے همارے خاندان تو‏ں لائق تر ہيں ۔
جيسا کہ اسيں دیکھدے ہيں کہ ابو العباس سفاح اپنے مخالفين نو‏‏ں دبانے تے انہيں متہم کرنے ميں اس تو‏ں اگے نہيں بڑه سکیا اے “ اوہ کسی دوسرے خاندان نو‏‏ں اسيں تو‏ں لائق تر جاندے ہيں “
اگر سفاح اپنے مخالفاں نو‏‏ں دبانے کيلئے کوئی تے مطلب رکھدا قطعاً اس دے ذکر تو‏ں پرہيز نہيں کردا جے اپنے مخالفاں ميں کوئی عيب او رمشکل پاندا تاں اسنو‏ں اظہار کرنے ميں اپنا منہ بند نہيں کردا ،مثلاً کہندا اے : اوہ گمراہ افراد ہيں جو دین اسلام تو‏ں خارج ہوئے ہيں تے اک انسان د‏‏ی الوہيت او رخدائی دے قائل ہوئے ہيں ” کيونکہ جو سفاح ابو سلمہ نو‏‏ں حيلہ وبہانہ تو‏ں قتل کرنے ميں دریغ نہيں کردا اے (۱) اوہ اس اُتے ہر ممکن تہمت لگانے تو‏ں وی گریز نہيں کردا ۔
١۔ طبری تے دوسرے مؤرخيں نے تشریح د‏‏ی اے کہ سفاح نے کس طرح ابو سلمہ نو‏‏ں قتل کر ڈالیا۔
جو کچھ اس تحریر تو‏ں مجموعی طور اُتے معلوم ہُندا اے تے لفط سبئی دے مختلف مراحل ميں استعمال ہونے تو‏ں استفادہ ہُندا اے اوہ ایہ اے کہ در حقيقت ایہ لفظ یمن دے قبیلے ميں تو‏ں اک قبيلہ دا ناں سی ، اس دے بعد مختلف ادوار ميں وقت د‏‏ی حکومتاں دے توسط تو‏ں ، اوہ وی کوفہ تے اسک‏‏ے اطراف ميں تحریف ہويا اے تے علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے شيعاں تے انہاں دے چاہنے والے گروہ د‏‏ی سرزنش و ملامت دے عنوان تو‏ں استعمال ہويا اے ایہ لفط اس زمانے ميں کسی وی قسم دا مذہبی مفہوم تے دلالت نہيں رکھدا سی ، جيسا کہ بعد دے ادوار ميں اس قسم دا استدلال کيا گيا اے بلکہ اس زمانے ميں اصلاً کوئی اس ناں دے کسی مذہبی فرقے نو‏‏ں نہيں جاندا سی ليکن بعد ميں ا س لفظ ميں اک دوسری تحریف رونما ہوئی کہ اپنے اصلی تے پہلے معنی تے دوسرے معنی تو‏ں وی ہٹ کر اک تيسرے معنی ميں تحریف ہوک‏ے اک نويں مذہبی گروہ دے بارے ميں استعمال ہويا اے اس قسم دے نويں مذہبی گروہ دا انہاں عقائد و افکار دے نال اسلام ميں کہيں وجود ہی نہيں سی اسيں اگلی فصل ميں اسک‏‏ے بارے ميں ہور وضاحت تو‏ں روشنی ڈاليں گے۔
سيف دے افسانہ ميں “ سبئيہ ” دے معنی
ان السبئيين اتباع عبدالله ابن سبا
سبئی اک گروہ اے جنہاں نے عبدالله بن سبا دے عقيدہ د‏‏ی پيروی د‏‏ی اے
سيف بن عمر
افسانہ سبئيہ لفط “ سبئيہ ” د‏‏ی حالت زیاد بن ابيہ دے دور تو‏ں لے ک‏ے دوسری صدی ہجری دے اوائل تک اوہی سی جسنو‏ں اساں گزشتہ فصلاں ميں بيان کيا ، یعنی ایہ لفظ تنقيد او سرزنش دے عنوان دے علاوہ کسی وی دوسرے مذہبی و اعتقادی مفہوم ميں استعمال نہيں ہُندا سی تے اوہ وی صرف کوفہ تے اسک‏‏ے اطراف ميں ، ایتھ‏ے تک کہ دوسری صدی ہجری دے اوائل ميں کوفہ دا اک باشندہ “ سيف بن عمر ، تميمی” نامی خاندان عدنان دے اک شخص نے “ افسانہ سبئيہ ” جعل کيا ايس‏ے نے اپنے اعلیٰ افسانہ ميں ‘ سبئيہ ” دے مفہوم اوردلالت نو‏‏ں قبيلہ دے ناں تو‏ں --- تحریف کرکے عبدالله بن سباکی پيرو ی کرنے والے اک مذہبی فرقہ تو‏ں منسوب کيا -
--عبدالله بن سبا نو‏‏ں وی اک ایداں دے شخص دے قيافہ ميں پيش کيا اے کہ پہلے یہودی تے اہل یمن عثمان د‏‏ی حکومت دے دوران اسلام قبول کيا اے تے اس نے وصایت او ررجعت کاعقيدہ ایجاد کيا ا‏‏ے۔
سيف نے اپنے جعل کيتے گئے اس افسانہ ميں کہیا اے کہ مسلماناں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے اس افسانوی عبدالله بن سبا د‏‏ی پيروی د‏‏ی اے رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے بعض خاص اصحاب جو علی ابن ابيطالب دے پيرو تے شيعہ سن نے ، علی عليہ السلام دے پيروکاراں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے نال اس د‏ی روش تے طریقہ دا رکو اپنایا، عبدالله بن سبا د‏‏ی پيروی کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ سب لوک “سبئيہ ” کہ‏ے جاندے ہيں ۔
سيف دے کہنے دے مطابق، عثمان نو‏‏ں قتل کرنے والے تے علی ابن ابيطالب عليہ السلام د‏‏ی بيعت کرنے والے وی اوہی “سبائی ” تے عبدالله بن سبا دے پيرو سن ۔
بقول سيف ایہی سبائی سن جنہاں نے جنگ جمل ميں طرفين دے درميان انجام پانے والی صلح نو‏‏ں جنگ و آتش دے شعلاں ميں بدل دتا تے علی عليہ السلام و عایشہ دے فوجياں نو‏‏ں آپس ميں ٹکرایا، انہاں تمام مطلب نو‏‏ں سيف نے اپنی کتاب“ الجمل و مسير علیّ عليہ السلام و عائشة ” ميں ثبت و درج کيا اے ایہ افسانہ دوسری صدی ہجری دے اوائل ميں سيف دے توسط تو‏ں جعل کيا گيا اے چونکہ اس افسانہ دا نقل کرنے والا تنہا سيف سی اسلئی اس نے اشاعت تے رواج پيدا نہيں کيا ،
ایتھ‏ے تک کہ بزرگ مؤرخيں جيسے طبری ( وفات ٣١٠ هء) نے اس افسانہ نو‏‏ں سيف د‏‏ی کتاب تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ ميں درج کيا اے تاں اسنو‏ں بے مثال اشاعت تے شہرت ملی ۔
” سبئيہ ” د‏‏ی تریخ پيدائش ، شہرت تے جدید معنی:
عبدالله بن سبا تے گروہ “ سبئيہ ” دے بارے ميں سيف دے افسانہ د‏‏ی شہرت تے رواج پانے تو‏ں پہلے ایہ لفط صرف قبیلے سبئی اُتے دلالت کردا سی جيسا کہ اساں اس مطلب نو‏‏ں صحاح ششگانہ دے مؤلفين تو‏ں نقل کيتی گئی روایتاں ميں مشاہدہ کيا۔
زیاد بن ابيہ ، مختار تے ابوالعباس سفاح دے زمانے ميں ایہ لفط صرف کوفہ ميں کدی قبیلے سبئيہ --جو علی عليہ السلام دے شيعہ سن --- سرزنش دے القا ب دے طور اُتے استعمال ہويا اے ليکن سيف دے افسانہ نو‏‏ں اشاعت ملنے دے بعد ایہ جملہ اک نويں مذہبی گروہ تو‏ں منسوب ہوک‏ے مشہور ہوئے اجس گروہ دا بانی عبد الله بن سبایہودی سی۔ اس تریخ دے بعد اس لفظ دا استعمال اپنے اصلی تے پہلے معنی جو قبیلے سبائيہ تو‏ں منسوب سی تے اسک‏‏ے دوسرے معنی ميں کہ حکومت دے مخالفين د‏‏ی سرزنش ميں استعمال ہُندا سی رفتہ رفتہ متروک تے فراموش ہويا تے ايس‏ے جعلی مذہبی معنی ميں مخصوص ہوئے ااور اس معنی ميں شہرت پائی(۱) تے سيف نے اس حکم نو‏‏ں پہلے اپنے افسانہ ميں صرف اک فرقہ دا ناں رکھیا سی کہ علی ابن ابيطالب عليہ السلام د‏‏ی وصایت تے خلافت بلا فصل دے قائل سن ليکن بعد ميں اپنے دوسرے افسانےآں ميں جنہيں ايس‏ے جعلی فرقہ تے گروہ دے بارے ميں گڑه ليا اے اک دوسرے معنی ميں تبدیل کرکے اس گروہ کيلئے استعمال کيا اے جو علی عليہ السلام دے بارے ميں آپ د‏‏ی الوهيت تے خدائی دے قائل ہيں ۔
١۔ اس تحقيق تو‏ں ایہ مطلب نکلدا اے کہ ‘ سبئيہ ” تين مرحلےآں ميں تين مختلف معنی ميں استعمال ہويا اے اس اصلی معنی یمن دے اک قبیلے دا ناں سی اس دا دوسر تے سياسی معنی حکومت زیاد ، ابن زیاد تے سفاح دے دوران صرف کوفہ ميں رائج سی تے اس دا مذہبی معنی کہ اک جدید مذہبی گروہ دا ناں اے سيف دے افسانہ دے شائع ہونے دے بعد رائج ہويا تے ايس‏ے نا م تو‏ں مشہور اے
اس تبدیلی او رتغيرکی تشریح سيف بن عمرو دوسری صدی دے اوائل ميں کوفہ ميں ساکن سی اس نے اپنے افسانےآں نو‏‏ں ايس‏ے زمانہ ميں جعل کيا اے اس جھوٹھ تے افسانہ سازی ميں اس دا محرک درج ذیل دو چيزی تھيں :
١۔ قبیلے قحطانی یمنی تو‏ں س دا شدید تعصب کہ جو قبیلے عدنانی دے مقابلہ ميں سی اورخود وی قبیلے قحطانی تو‏ں منسوب سی۔
٢۔ زندیقی ، بے دینی تے اسلام تو‏ں عداوت رکھنے د‏‏ی بنا اُتے اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں مشوش تے درہم برہم کرنا۔
وضاحت :
علی ابن ابيطالب دے دوستدار او رشيعہ قبیلے قحطانی یمنياں پرمشتمل سن ۔ ایہ قبیلے وی اوہی سبئيہ ہيں کہ عدنانياں دے مقابلے ميں قرار پائے سن تے علی عليہ السلام دے زمانہ تو‏ں بنی اميہ د‏‏ی حکومت دے زمانہ تک ہميشہ دقت د‏‏ی ظالم حکومتاں دے نال کھلم کھلا مخالفت کردے سن ۔
خاص کر خاندان اميہ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی ---سيف ذا‏تی طورپر اس حکومت دا حامی سی ---
عدنانياں دے بالکل برعکس قبیلے سبئی معتقد سن کہ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے علی ابن ابيطالب عليہ السلام نو‏‏ں اپنا وصی معين فرمایا اے ایہ سی کلی طور اُتے عدنانی قبيلاں دے مقابلے ميں قحطانی یاسبائی قبيلاں د‏‏ی اعتقادی خصوصيات تے سياسی موقعيت دوسری طرف سيف بن عمر اپنے شدید خاندانی تعصب و عداوت تے زندیقی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قبیلے سبئی قحطان نو‏‏ں لوکاں ميں منحرف خود غرض مرموز تے نادان دے طو رپر تعارف کراندا اے تے ایداں دے مسائل و موضوعات ميں انہاں دے عقيدہ نو‏‏ں بے اعتبار تے بے بنياد دکھاندا اے ۔
سيف نے ايس‏ے مقصد دے پيش نظر عبدالله بن سبا دے افسانہ نو‏‏ں جعل کيا اے اسنو‏ں صنعا دا باشندہ دسیا اے تے کہاہے : علی عليہ السلام د‏‏ی وصایت دا بانی تے سرچشمہ اوہی عبد لله بن سبا سی نہ پيغمبر اکرم صلی الله عليہ وآلہ وسلم “سبئيہ ” ایہ اوہی گروہ اے جو اس عقيدہ ميں عبدالله بن سبا د‏‏ی پيروی کردے ہيں سيف نے افسانہ نو‏‏ں جعل کرنے دے بعد مسلماناں دے ذہن ميں انحراف و بدبينی ایجاد د‏‏ی اوراپنے افسانہ ميں اکثر بزرگ اصحاب جو علی عليہ السلام دے شيعہ سن نو‏‏ں اپنے جعل کيتے گئے تازہ مذہبی گروہ تو‏ں مربوط دکھایا تے ابوذر ، عمار یاسر، حجر بن عدی ، صعصعہ بن صوحان عبدی ، مالک اشتر ، کميل بن زیاد ، عدی بن حاتم ، محمد بن ابی بکر ، محمد بن ابی حذیفہ تے ہور مشہور و معروف افراد نو‏‏ں اس گروہ دے اعضاء تے سردار دے طور اُتے پيش کيا ا‏‏ے۔
اگر خود سيف دے زمانہ ميں کوفہ ميں لفط “ سبئيہ ” کامعنی و مفہوم علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت تے خدائی ہُندا تاں سيف ہرگز اسنو‏ں نقل کرنے ميں کوتاہی نہيں کردا تے اسنو‏ں اس صور ت ميں ضرورت ہی نہيں سی تو‏ں کہ اک نيا افسانہ گڑه کر علی عليہ السلام دے بارے ميں پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی وصيت دے موضوع ميں اپنے مد نظر افراد د‏‏ی سرزنش کرنے کيلئے سبائياں دے عقيدہ ميں شامل کردا ،کيونکہ علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت دے عقيدہ دا مسئلہ تنقيد تے سرزنش دے طورپر علی ابن ابيطالب د‏‏ی خلافت و وصایت دے مسئلہ دے مقابلے ميں بيشتر مؤثر تے کارگر ثابت ہُندا۔
ليکن تيسری صدی دے اواخر او رچوتھ‏ی صدی دے اوائل دے بعدعلمائے ادیان و عقائد د‏‏ی ملل و نحل دے عنواں تو‏ں لکھی گئی کتاباں تے تاليفات ميں درج کيا گيا اے کہ عبدالله بن سبا تے اس دے پيرو ---جو سبئيہ دے ناں تو‏ں معروف ہيں ---معتقد ہيں کہ علی عليہ السلام قتل نہيں کيتے گئے ہيں بلکہ اوہ کدی نہيں مراں گے اوہ خد ارہيں ۔ تے حضرت نے عبد الله بن سبا یا اس دے طرفداراں نو‏‏ں ايس‏ے عقيدہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اگ ميں جلادتا ۔
پس جيسا کہ ملاحظہ فرمارہے ہيں سبئيہ دے مفہوم و معنی نے قبیلے یمن تو‏ں تدریجا بعض افراد کيلئے سرزنش دے مفہوم ميں تغير دتا تے اس دے بعد اک نويں مذہبی گروہ تو‏ں منسوب معنی ميں تبدیل ہويا اے کہ علی عليہ السلام د‏‏ی وصایت و خلافت دے قائل ہيں فیر اک دوسرے مذہبی گروہ دے مفہوم ميں تبدیل ہوئے اکہ علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت تے خدائی دے قائل ہيں تے اس دے بعد “ سبيئہ ” تے “ابن سبا ” دے سلسلہ ميں بوہت سارے افسانے پائے گئے ہيں ۔
جعل دا محرک تے ترویج دا عامل
دیکھنا چاہیدا ایہ تغير و تحول کيسے وجو د ميں آیا اے ؟ ایہ بے بنيا دمطالب کياں گڑه
لئے گئے ہيں ؟ ! تے ایہ مطالب مسلماناں د‏‏ی کتابو ں ميں کس طرح رواج پائے ہيں ؟!
ا ن مطالب د‏‏ی وضاحت ميں ہميں کہنا چاہیدا کہ : سيف بن عمر نے افسانہ “ سبئيہ ”
اور دوسرے افسانےآں نو‏‏ں جعل کرکے ایہ چاہیا اے کہ اپنے قبیلے دے سرداراں تے بزرگاں ---عدنان جوہر دور ميں صاحب اقتدارا ور حکومت سن --خلفائے راشدین تو‏ں لے ک‏ے امویاں تک سب د‏‏ی حمایت و دفاع کرے تے انہيں انہاں اُتے کيتے گئے اعتراضات تو‏ں بری الذمہ قرار دے او اس دے مقابلے ميں تمام برائياں تے گناہاں نو‏‏ں قبیلے قحطان سبئی دے افراد دے سر تهونپنے تے انهيں دبانے جو عدنانياں تے وقت د‏‏ی حکومتاں دا مخالف محاذ تشکيل دیندے سن سيف نے اس طریقہ تو‏ں اپنے قبيلہ عدنان او ر صاحبان اقتدار و سطوت د‏‏ی توجہ تے تائيد حاصل کيتی اے تے انهيں اپنی افسانہ سازی دے ذریعہ راضی او رخوشحال کياہے تے اپنے افسانےآں دے ذریعہ صاحب اقتدار و حکومت اصحاب نو‏‏ں دفاع و بچاؤ دا لباس زیب تن کيا اے اس دے علاوہ اپنے افسانےآں نو‏‏ں اصحاب پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرفداری دے زیور تو‏ں مزین کيا اے ا س طرح اسلام د‏‏ی پہلی صدی دے مشاہير تے صاحب قدرت اصحاب اُتے د‏‏ی جانے والی تنقيد تے اعتراضات دا دفاع کيا اے لهذااس روش د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے افسانے ہر زمانے ميں عام لوکاں ميں قابل قبول پسندیدہ قرار پائے ہيں تے قدرتی طور اُتے عوام د‏‏ی طرف تو‏ں اپنے افسانےآں دے بارے ميں طرفداری تے حمایت حاصل کرنے ميں کامياب ہويا اے سيف نے ا س طرح اپنے افسانےآں د‏‏ی ترویج د‏‏ی ضمانت فراہ‏م د‏‏ی اے تے وقت دے گزرنے دے نال جعليات د‏‏ی اشاعت کيلئے بنيادی تحفظ حاصل کرنے ميں وی کامياب ہويا ا‏‏ے۔
ایہی سبب اے کہ سيف د‏‏ی کتاب ‘ ‘ جمل ” جس ميں افسانہ عبدالله بن سبا اے ،
شائع ہونے دے بعد ہتھو‏ں ہتھ منتشر ہوئی تے اس دے افسانے وسيع پيمانے اُتے نقل ہوئے تے قلم وی حرکت ميں آئے تے انہاں افسانےآں نو‏‏ں اس د‏ی کتاب تو‏ں نقل کرکے دوسری کتاباں ميں درج کيا گيا تے اس دے بعد جو کچھ افسانہ “ سبئيہ ” دے بارے ميں طبری جيسے مورخين نے اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں ميں درج کيا سی ايس‏ے کمی وبيشی دے بغيراسی صور ت ميں باقی رہیا تے بعد والیاں نسلاں تک منتقل ہويا۔
افسانہ سبئيہ ميں تغيرات
افسانہ عبدالله بن سبا جس صورت ميں لوکاں د‏‏ی زباناں اُتے رائج تے عام ہواتھا اوہ اک عاميانہ صورت دا افسانہ سی اس نے وقت دے گزرنے دے نال نال رفتہ رفتہ رشد و پروورش پائی تے اپنے لئے اک وسيع تر ین دائرہ دا آغاز کيا او ر اس ميں کافی تبدیلياں ہوگئيں ایتھ‏ے تک کہ افسانہ ابن سبا دو افسانےآں د‏‏ی صور ت اختيار کرگيا۔
پہلا: اوہ افسانہ ، جسنو‏ں سيف نے جعل کياتهاا ور کتاباں ميں درج ہوچکيا سی۔
دوسرا: اوہ افسانہ جو سيف دے افسانہ ميں تغيرات ایجاد ہونے دے بعد لوکاں د‏‏ی زباناں اُتے جاری سی ایہ اس زمانے تو‏ں مربوط اے کہ ملل و نحل دے علماء نے لوکاں دے عقائد و مذاہب دے بارے ميں کتابيں لکھنا شروع د‏‏ی تھيں يہ علما ء فرقےآں تے مذہبی گروہاں د‏‏ی تعداد بيان کرنے ميں اک دوسرے اُتے سبقت حاصل کرنے ميں وڈی دلچسپی رکھدے سن اپنی کتاباں ميں جو کچھ مذہبی فرقےآں دے بارے ميں لکھدے سن انہاں دے مآخذ اوہی ہُندے سن جو انہاں دے زمانہ دے عام لوک تصور کردے سن عقيداں دے بارے ميں جو کچھ ایہ مصنفين لوکاں تو‏ں سندے سن انہاں گروہاں تے فرقےآں دے حالات د‏‏ی تشریح ميں حقائق د‏‏ی صورت ميں ا ن ہی مطالب نو‏‏ں اپنی کتاباں ميں درج کردے سن تے اس طرح مذہبی گروہاں تے عقائد اسلام ميں تحریف و نقليات دے بارے ميں کسی قسم د‏‏ی تحقيق تے تجسس کيتے بغير وادھا کردے سن اس دے بعد لغت دے مؤلفين ، جيسے: ابن قتيبہ ، ابن عبدربہ پيدا ہوئے تے ادب د‏‏ی مختلف فنون تے تریخ اُتے کتابيں لکھيں ۔
ان مؤلفين نے مذہبی فرقےآں دے بارے ميں عام لوکاں تو‏ں جمع کرکے ملل و نحل د‏‏یاں کتاباں ميں درج کيتی گئی روایتاں نو‏‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں ميں ثبت کيا اے تے انہاں د‏‏ی سند و متن دے بارے ميں کسی قسم د‏‏ی کوئی تحقيق نہيں د‏‏ی اے ۔
ا ن دے بعد والے مؤلفيں ، جيسے ابن ابی الحدید شارح نہج البلاغہ نے مذکورہ کتاباں تو‏ں انہاں مطالب کوکسی تحقيق و تصدیق دے بغيراپنی کتاباں ميں نقل کيا اے ايس‏ے سليقہ تے روش دے مطابق بعض مؤلفين نے سبيئہ د‏‏ی داستان نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی زبانی سنی سنائی صورت ميں حاصل کرکے اپنی کتاباں ميں درج کيا اے تے اس طرح ایہ افسانے لوکاں د‏‏ی بولی تو‏ں کتاباں ميں داخل ہوئے ہيں ا ور اک کتاب تو‏ں دوسری کتا ب ميں منتقل ہوئے ہيں اس طرح عبدالله بن سبا دا افسانہ جو اک افسانہ سی رفتہ رفتہ دو افسانہ بن گيا:
پہلا: سيف دا افسانہ جو اپنی پہلی حالت ميں باقی اے ۔
دوسرا: اوہ افسانہ جو عام لوکاں د‏‏ی زباناں پرتها،وقت گزرنے دے نال نقل و انتقال د‏‏ی تکرار تو‏ں تغير پيدا کرکے نشو نما پاچکيا اے تے افسانہ عبدالله بن سبا ميں اس تغير و تحول دے نيتجہ ميں جو تبدیلياں رونما ہوئی ہيں ا س دے پيش نظر خود عبدالله ابن سبا وی دو شخصيتاں دے طور اُتے ابهرکرسامنے آیاہے اس طرح مؤلفين دے لئی غلط فہمی تے تشویش دا سبب بنا اے انشاء الله اسيں اگلی فصل ميں اس اُتے روشنی ڈاليں گے۔
عبدلله ابن سبا کون اے ؟
ولم نجد فی کتاب نسب عبدالله بن سبا
ہ م نے اپنے بيان دے آغاز ميں کہاہے کہ کتاب دے اس حصہ ميں تين لفظاں دے بارے ميں تحقيق کرن گے:
”سبئيہ” ، “ عبدالله بن سبا ’ تے “ ابن سودا“
ہم گذستہ فصلاں ميں “ سبئيہ ” د‏‏ی حقيقت تے اس کلمہ دے معنی ميں مختلف ادوار ميں تغير و تحول تے اس دے اصلی معنی تو‏ں سياسی معنی ميں تے سياسی معنی تو‏ں مذہبی معنی ميںاس دتی تحریف تو‏ں آگاہ ہوئے ہن اسيں اس فصل ميں عبدالله بن سباکی حقيقت اُتے تحقيق کرنا چاہندے ہيں تاکہ اس افسانوی سورما نو‏‏ں اچھی طرح پہچان سکيں ۔
عبدالله بن سبا دا نسب ،پہلے مرحلہ د‏‏یاں کتاباں ميں :
لفط “ عبدالله بن سبا” چار لفظاں : “ عبد” ، “الله” ،“ ابن ”، و “ سبا” اُتے مشتمل اے ۔ ایہ چاراں لفظ عربی بولی تو‏ں مخصوص ہيں ۔ ایہ اک مضبوط دليل اے کہ ایہ باپ بيٹے یعنی ‘ ‘
عبدالله ” و “سبا” دونے عرب ہيں ۔ اس افسانہ نو‏‏ں جعل کرنے والا یعنی سيف بن عمر وی عبدالله بن سبا نو‏‏ں واضح طورپر اہل صنعا (یمن) ہی بتاتاہے تے تمام مؤرخين تے مولفين نے ابن سبا د‏‏ی سرگرمياں تے نشاط دا دور عثمان بن عفان تے علی ابن ابيطالب عليہ السلام دا زمانہ معين و محدود کياہے اس کيلئے جس سرگرمی تے فعاليت دے زمانے دا ذکر کيا گيا اے اوہ پہلی صدی ہجری د‏‏ی چوتھ‏ی دہائی تو‏ں بيشتر نہيں اے تے عبدالله ابن سباکے بارے ميں جِنّے وی افسانے تے داستانيں ملدی ہيں انہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ اپنے زمانے دا معروف و مشہور شخص سی۔
ان تين تمہيدات دے بعد معلوم ہُندا اے کہ عبدالله بن سبا اک عرب تے اک عرب دا بيٹا سی اورپہلی صدی ہجری د‏‏ی چوتھ‏ی دہائی دے دوران حضرت عثمان اورعلی عليہ السلام دے زمانے ميں جزیرة العرب ميں زندگی گزاردا سی تے مسلماناں دے سياسی تے دینی مسائل ميں نمایاں سرگرمی انجام دیندا سی، ايس‏ے لئے اوہ اس زمانے دا اک معروف و مشہور شخص سی۔
ایتھ‏ے اُتے اک ناقابل حل مشکل پيش آندی اے تے اوہ ایہ اے کہ جزیرة العرب ميں اسلام د‏‏ی پہلی صدی ميں اموی خلافت دے زمانے تک کوئی ایسا عرب مرد تریخ ميں نہيں ملدا اے کہ اس دا ناں ، اس دے باپ دا ناں ااور رہائش د‏‏ی جگہ دا ناں تے اس د‏ی سرگرمياں معلوم ہاں ،معروف و مشہور تے لوکاں دا فکری قائد وی ہوئے ، ليکن اس دے جد تے شجرہ نسب نامعلوم ہو!
کيونکہ عرب اپنے شجرہ نسب دے تحفظ ميں اِنّی غير معمولی سرگرمی تے دلچسپی دکھاندے سن کہ انہاں د‏‏ی ایہ سرگرمی غلو تے افراط د‏‏ی حد تک بره گئی سی ، ایتھ‏ے تک کہ نہ صرف افرادکے انساب دے بارے ميں خود دسياں کتابيں تاليف کرچکے ہيں بلکہ اپنے گھوڑےآں دے انساب دے تحفظ دے سلسلے ميں وی خاص توجہ رکھدے سن کہ ایتھ‏ے تک بعض دانشوراں نے گھوڑےآں دے شجرہ نسب دے بارے ميں کتابيں لکھی ہيں جيسے : ابن کلبی ( وفات ٢٠ ۴ هء)
گھوڑےآں دے نسب دے بارے ميں اس د‏ی کتاب “ انساب الخيل ” موجود اے اس وقت اسلام دے اس زمانے د‏‏ی تریخ ،تشریح ، انساب اورتمام فنون وادب دے بارے ميں ہزاراں جلد قلمی تے مطبوع کتابيں ساڈے اختيار ميں ہيں تے انہاں کتاباں ميں تو‏ں کسی اک ميں وی عبدالله بن سبا دے شجرہ نسب دے بارے ميں کوئی ناں و نشان نہيں ملدا اے ۔
پس عبدالله بن سباکون اے ؟ اس دے جد دا ناں کيا اے ؟ اس دے آباء و اجداد کون ہيں انہاں دا شجرہ نسب کس تو‏ں ملدا اے ؟ تے اوہ کس قبيلہ تے خاندان نال تعلق رکھدا سی؟
ا تنے علماء تے دانشوراں تے مؤلفين نے عبدالله بن سبا تو‏ں متعلق افسانےآں تے داستاناں نو‏‏ں درج کرنے ميں نمایاں اہتمام کيا اے ليکن کيا وجہ اے کہ اس دے باوجود مذکورہ موضوع دے بارے ميں انہاں نے خاموشی اختيار د‏‏ی اے اورا س دے شجرہ نسب دے بارے ميں کسی قسم دا اشارہ تک نہيں کيا اے تے نہ اس دے بارے ميں کوئی مطلب لکھیا اے ؟!
ہم جو دسياں سال تو‏ں مختلف اسلامی موضوعات دے بارے ميں مدارک و مآخذ دے سلسلہ ميں تحقيق و تفتيش کررہے ہيں ، تو‏ں بہ حال اس سوال دا جواب کہيں نہيں پایااور عبد الله بن سبا دا اس موضوع دے بارے ميں کہيں کوئی ناں و نشان نہيں ملیا اے ۔
عبدالله بن سبا کیہڑی؟
ابن قتيبہ ( وفات ٢٧ ٦ ء ه) د‏‏ی کتاب ‘ الامامة و السياسة ” ميں آیا اے:
١۴٢ / ١۔ الامامة و السياسة ج ١
دخل عمرو بن الحمق و حبة العرنی و الحارث بن الاعور و عبدالله بن سبا علی امير المؤمنين بعدما افتتحت مصر و هو مغموم حزین فقالوا له: بين لنا ما قولک فی ابی بکر و عمر ” ٢
ان دو کتابں ميں آیا اے کہ امير المؤمنين دے چند اصحاب حضرت دے پاس گئے تے حضرت ابوبکرو عمر دے بارے ميں سوال کيا ، کتاب الامامة و السياسة ميں انہاں افراد ميں عبدالله وهب راسبی دا ذکر کيا اے تے ثقفی د‏‏ی کتاب “ غارات” ميں عبدالله بن سباکا ناں ليا گيا اے کہ ظاہر ميں آپس ميں اختلاف رکھدے ہيں تے اس اختلاف نو‏‏ں بلاذری ( وفات ٢٧٩ هء) نے انساب الاشراف ميں جعل کيا اے اس نے داستان نو‏‏ں ایويں نقل کيا اے:
حجر بن عدی الکندی و عمرو بن الحمق الخزاعی و حبة بن جوین الجبلی ثم العرنی وعبدالله بن وهب الهمدانی و هوابن سبا فاسئلوه عن بی ابی بکر و عمر ”(۱)
بلاذری ايس‏ے داستان نو‏‏ں بيان کردے ہوئے کہندا اے : تے عبدالله بن وهب اوہی ابن سبا اے اس بنا اُتے عبدالله بن سبا، عبد الله بن وهب اے ۔
سعد بن عبدالله اشعث ( وفات ٣٠٠ هء یا ٣٠١ هء) نے اپنی کتاب “ المقالات و الفرق”
ميں ایہی گل بيان د‏‏ی اے جتھے اُتے غالی اورانتہا پسند گروہاں دے بارے ميں کہندا اے : “ غلو کرنے والےآں ميں پہلا گروہ جس نے افراط تے انتہا پسندی دا راستہ اختيار کيا اسنو‏ں سبئيہ کہندے ہيں اوہ عبدالله بن سبا دے پيرو ہيں کہ جو عبدالله بن وهب راسبی اے “
ہور کہندا اے : مذکورہ غالی گروہاں ميں تو‏ں اک “ سبيئہ ” اے اوروہ عبدالله بن سباکے پيرو ہيں ابن ماکولا ( وفات ۴ ٧ ۵ هء) اپنی کتاب “ الاکمال” ميں لفظ “ سبئی ” دے ضمن ميں سبائياں د‏‏ی تعداد دے بارے ميں لکھدا اے کہ :“سبائياں ” ميں تو‏ں اک عبدا لله بن وهب سبئی ، رئيس خوارج اے “ ذهبی ( وفات ٧ ۴ ٨ ئه اپنی کتاب “المشتبہ ” ميں لفط سبئی دے ضمن ميں کہندا اے : “ عبدالله بن وهب سبئی خوارج دا رئيس تے سرپرستتھا “ذہبی اپنی دوسری کتاب “ العبر” ميں جتھے اُتے ٣٨ هء دے حوادث بيان کردا اے کہندا اے : “اس سال علی عليہ السلام تے خوارج دے درميان جنگ نہروان چهڑ گئی تے ايس‏ے جنگ ميں خوارج دا رئيس و سردار عبدالله بن وهب سبائی قتل ہويا ۔
ابن حجر ( وفات ٨ ۵ ٢ هء )اپنی کتاب ‘ تبصير المتنبہ ” ميں کہندا اے : “ سبائی اک گروہ اے انہاں ميں عبدالله بن وهب سبائی سرداراور سرپرست خوارج اے “
)٣٠٢ / ٢۔ الغارات ، ثقفی ، انتشارات انجمن آثار ملی نمبر ١١۴ ( ج ١
٢٨٣ ) طبع مؤسسہ اعلمی بيروت ١٣٩۴ ئه۔ / ١۔ انساب الاشراف ج ٢
مقریزی ( وفات ٨ ۴ ٨ ئه) اپنی کتاب “ الخطط” ميں کہندا اے :“علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے زمانے ميں “ عبدالله بن وهب بن سبا” معروف بہ “ ابن السوداء سبئی ” نے بغاوت د‏‏ی تے اس عقيدہ نو‏‏ں وجود ميں لیایا کہ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے اپنے بعد علی ابن ابيطالب عليہ السلا م نو‏‏ں وصی وجانشين مقرر کيا تے انهيں امامت کيلئے معين فرمایا اے تے فیر اس عبدالله بن سبا نے پيغمبر ا و ر علی عليہ السلام د‏‏ی رجعت دا عقيدہ وی مسلماناں ميں ایجاد کرکے ایويں کہیا: علی ابن ابيطالب عليہ السلام زندہ ہيں تے خدا دا اک جزء انہاں ميں حلول کرگيا اے تے ايس‏ے “ ابن سبا” تو‏ں غالی ، انتہا پسند تے رافضياں دے مختلف گروہ وجود ميں آئے ”۔
عبدالله بن سبا اوہی عبدالله بن وهب اے:
گزشتہ صفحات ميں بيان کيتے گئے مطالب دے پيش نظر ایہ سوال پيدا ہُندا اے کہ آخر ایہ عبدالله کون اے ؟ اس دا شجرہ نسب کتھے تے کس شخص تک پہنچدا اے ؟ تے اس د‏ی داستان کيا سی ؟
جو کچھ تحقيق او ر جانچ پڑتال دے بعد انہاں سوالےآں دے جواب ميں کہاجاسکتاہے اوہ ایہ اے کہ:
وہ عبدالله بن وهب بن راسب بن مالک بن ميدعان بن مالک بن نصر الازدبن غوث بن بنت مالک بن زید بن کہلان بن سبا اے ۔چونکہ اس دا نسب راسب ، ازد تے سبا تک پہنچدا اے اسنو‏ں سبائی و ازدی و راسبی کہیا جاندا اے:
اسی قاعدہ دے مطابق عبدالله بن وهب سبائی نو‏‏ں اپنے خاندان تو‏ں نسبت دے ک‏‏ے ابن سبا کہیا اے علمائے نسب شناس دا مقصود ابن سبا وی ایہی اے کہ عبدالله بن وهب دے بارے ميں ذکرکيا اے ہن اسيں تحقيق کرن گے کہ ایہ عبدالله بن وهب راسبی سبائی جسنو‏ں ابن سبا کہاگيا اے کون سی ؟
یہ عبدالله سبائی “ ذی الثفنات ”یعنی گھٹے دارکا لقب پایا اے کيونکہ کثرت سجود د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے ہتھ تے زانو اُتے اونٹھاں دے زاناں اُتے گھٹاں دے مانند گھٹے پڑگئے سن ۔
یہ عبدالله سبائی علی ابن ابيطالب دیاں جنگاں ميں حضرت عليہ السلام د‏‏ی رکاب ميں سی جدو‏ں جنگ صفين ميں حکميت د‏‏ی رودا دپيش آئی تے خوارج دے بعض افراد نے علی عليہ السلام تو‏ں مخالفت کيتی تے انہاں دے مقابلہ ميں محاذ آرائی د‏‏ی ، عبدالله وی انہاں دے نال سی اس شخص دے دل ميں علی عليہ السلام دے خلاف اس قدر بغض و عداوت سی کہ حضرت نو‏‏ں منکر خداجاندا سی ، تے خوارج دے دوسرے افراد نے اس دے گھر ميں اجتماع کيا تے اس نے انہاں ميں اک تقریر د‏‏ی تے انہيں پرہيز گاری تے ترک دنيا د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے آخرت کيلئے تلاش کرنے کيلئے ترغيب دیندے ہوئے کہیا: بهائياں ! جِنّا جلد ممکن ہوسک‏‏ے اس وادی ، تو‏ں جہا ں ظالم رہندے ہيں چلے جائيں تے دیہات تے کوہستاناں یا دوسرے شہراں ميں زندگی کرن انہاں گمراہ کنندہ بدعتاں تو‏ں انکار کرن تاں بہتر اے (۱) انہاں لوکاں نے ٣٧ هء ميں ايس‏ے عبدالله د‏‏ی بيعت د‏‏ی تے اسنو‏ں پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے خليفہ دے طور اُتے اپنا قائد و سرپرست منتخب کيا تے اس دے بعد اک اک کرکے چوری چهپے کوفہ تو‏ں باہر نکلے امام نے جدو‏ں حالات نو‏‏ں ایويں پایا تاں اپنے سپاہياں دے ہمرا ہ انہاں دا پيچها کيا تے دریائے نہروان تو‏ں پہلے ہی انہاں تک پہنچے تے انہاں نال جنگ کيت‏ی، اس جنگ ميں عبدلله بن وهب سبائی راسبی ، ہانی بن زیاد خصفی تے زیاد بن خصفہ دے ہتھو‏ں قتل کيا گيا۔
تمام افراد جو عبدالله بن وهب دے نال سن قتل ہوئے صرف معدود چند افراد جنہاں د‏‏ی تعداد دس افراد تو‏ں زیادہ نہ سی اس معرکہ تو‏ں زندہ بچ نکلے ۔
یہ سی اوہ عبدالله سبا جو عصر امام ميں سی ،صحيح تریخ نے اس زمانے ميں اس دے علاوہ کسی تے نو‏‏ں اس ناں و نشان تو‏ں نہيں جاناہے اورنہہی کوئی نشان دہی د‏‏ی اے (۲)
آخری نتيجہ
جو کچھ عبدالله بن سباکے تعارف تے شناخت ميں کہیا گيا اے جو وی روایت حادثہ یا داستان عبدالله دے ناں تو‏ں نقل ہوئی اے جے اس عبدالله بن وهب سبائی تو‏ں تطبيق کردی اے تاں اس دے واقع تے صحيح ہونے دا امکان اے تے اگراس دتی تریخ تے زندگی تو‏ں تطبيق نہ کرے تاں اس قسم د‏‏ی روایت تے داستان دا وجود نہيں اے بلکہغلط تے جعلی اے اوراس د‏ی حقيقت اک افسانہ تو‏ں زیادہ نہيں ہوسکدی کيونکہ اس زمانے ميں عبدالله بن وهب دے علاوہ کوئی دوسرا عبدالله بن سبا وجود نہيں رکھدا سی تے ایہ عبدالله وهب سبئی وی امام علی عليہ السلام د‏‏ی وصایت تے امامت دے عقيدہ دا بانی نہيں سی اورنہ اس دا موجد سی تے نہ علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت تے خدائی دا بانی سی ، بلکہ اوہ صرف خوارج دا سرپرست و سردار سی جس نے حضرت علی عليہ السلام نال جنگ کيت‏ی ۔
ا س لحاظ تو‏ں نہ تاں جو سيف نے اس دے بارے ميں مطالب لکھے ہيں تے مؤرخين نے انہيں
١۔ ابن حزم کہندا اے : عبدالله بن وهب المعروف “ ذو الثفنات ” پہلا شخص سی جس نے جنگ نہروان ميں خوارج د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی تے ايس‏ے جنگ ميں قتل ہوئے اجدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے نيک تابعين ميں شمار ہُندا سی ، بدانجامی تو‏ں ) خدا د‏‏ی پناہ ( جمہرة الانساب ٣٨٦
۲۔ اوہی عبدالله ابن وه ب سبئی اے کہ لفط “ وهب ” دے حذف کرنے تے “ سبئی ” د‏‏ی یا دے الف ميں تغير پيدا کرنے تو‏ں عبدالله بن سبا ميں تحریف ہوگيا اے ورنہ کوئی وی “ عبدالله بن سبا ” جيسا تریخ و عقائد د‏‏یاں کتاباں ميں وجود نہيں رکھدا اے اس تحریف د‏‏ی کيفيت اگلے صفحات ميں ملاحظہ فرمائيں گے ۔
اس تو‏ں نقل کيا اے صحيح تے درست اے تے نہ توملل و نحل د‏‏ی کتابيں لکھنے والےآں نے اس دے بارے ميں جو کچھ لکھیا اے کوئی بنياد تے حقيقت رکھدا اے جی ہاں اس درميان ميں جو بعض روایتيں تے اس عبدالله دے بارے ميں شيعہ کتاباں ميں ذکر ہوئی ہيں صحيح ہوسکدی ہيں ،
جيسے ایہ روایت کہ: ابن سبا نے دعا دے وقت آسمان د‏‏ی طرف ہتھ اٹھانے اُتے امير المؤمنين عليہ السلام تو‏ں ا عتراض کيا تے اس موضوع نو‏‏ں روح توحيد تے یکتاپرستی دے مخالف جانا“
اک ہور دوسری روایت کہ جس ميں کہندا اے : ابن سبا نو‏‏ں ---اس تو‏ں سنے گئے بيان دے سلسلے ميں ---امام دے پاس لیایا گيا حضر ت نے اس د‏ی گل کيتی تائيد و تصدیق د‏‏ی تے فیر اسنو‏ں آزادکردیا“
یہ سی اس دا خلاصہ جو عبدالله بن سبااور اسک‏‏ے بارے ميں نقل کيتی گئی داستاناں د‏‏ی تحقيق تے حوادث و وقائع دے موازنہ تو‏ں حاصل ہويا اے ہن دیکھنا چاہیدا کہ “ ابن السوداء ” کون اے تے کيا معنی رکھدا اے ؟
و لاتنابزوا بالالقاب
پربحث کرن گے ۔ گزشتہ دو فصلاں ميں اسيں نے“‘ عبدالله بن سبا ” تے “سبئہ” اُتے تحقيق د‏‏ی ،اب اسيں اس فصل ميں “ ابن اسودا” دے بارے ميں بحث کرن گے -۔
لفظ “ابن سوداء” علم تے کسی خاص شخص دا ناں نہيں اے بلکہ ایہ لفط سرزنش ،کے عنوان تو‏ں لقب اورعيب جوئی د‏‏ی تعبير ميں اے جس کسی د‏‏ی ماں سياہ فام کنيزہُندی سی اسنو‏ں سرزنش دے موقع اُتے “ ابن السوداء ”یعنی سياہ فام عورت دا بيٹا ، کہندے سن ا ور اس لفظ دے استعمال تو‏ں ملامت تے عيب جوئی ہُندی سی ، چنانچہ :
ابن حبيب ( وفات ٢ ۴۵ هء) نے اپنی کتاب “ المحبر ” ميں (حبشی عورتاں دے بيٹے ) دے باب ميں ۵ ٩ (انسٹه ) ایداں دے افراکا ناں ذکرکيا اے ، جنہاں د‏‏ی مائيں حبشی تھيں ، من جملہ خليفہ
دوم دے والد “ خطاب” نو‏‏ں وی انهيں ميں شمار کيا اے اورا س دے بارے ميں کہندا اے: خطاب بن نفيل د‏‏ی والدہ “‘حية ” جابر بن حبيب فہمی د‏‏ی کنيز سی تے کہیا گيا اے کہ اک دن ثابت بن قيس شماس انصاری نے مذاق تے عيب جوئی دے طور اُتے عمر بن خطاب تو‏ں کہیا: “ یا ابن السوداء”یعنی اے سياہ فام عورت دے بيٹے! ایتھ‏ے اُتے خداوند عالم نے اس آیت نو‏‏ں نازل فرمایا:
آپس ميں اک دوسرے نو‏‏ں طعنے نہ دو تے نہ ہی برے القاب تو‏ں یاد کرو اس لئی کہ ایمان دے بعد فسقبرا ناں اے ۔
قدیم عربی لغت د‏‏ی تریخ ميں لفظ “ ابن السوداء” دا مفہوم و مدلول ایہی معنی سی کہ جو بيان ہويا ۔ خود سيف نے وی اپنے افسانہ دے سورما یعنی عبدالله بن سبا نو‏‏ں “ ابن السودا ”
نام دتا اے ، اس کامقصود وی سرزنش تے برے القاب دے علاوہ کچھ نہيں سی، مثلاً لوکاں دا عثمان نو‏‏ں قتل کرنے کيلئے جانے د‏‏ی روداد بيان کردے ہوئے کہندا اے:
عبدالله بن سبا یہودی مذہب اہل صنعا دا اک شخص تھااس د‏ی ماں اک سياہ فام کنيزتھی اس نے عثمان دے زمانہ ميں اسلام قبول کي بعض روایتاں ميں اسنو‏ں “ عبدالله بن السوداء ” تے بعض دوسری روایتاں ميں “ ابن السوداء” تو‏ں توصيف تے تعارف کراندا اے ليکن زمانہ دے گزرنے دے نال نال اس افسانہ ميں تغيرات پيدا ہوئے ہيں ایتھ‏ے تک کہ پنجويں صدی ہجری دے اوائل دا زمانہ آپہنچیا اس زمانہ تک عبدالقاہر بغدادی ابن سبا تے ابن سوداء نو‏‏ں دو شخص تصور کردا سی تے انہاں ميں تو‏ں ہر اک کيلئے خاص سرگرمياں تے تحریکاں دا ذکر کيا اے فیر اس نے کہیا اے : “ ایہ دو شخص بعض اوقات اک دوسرے دا تعاون وی کردے سن ” جی ہاں ابن سبا د‏‏ی داستان تے افسانہ نے زمانہ گزرنے دے نال نال اس د رجہ نشو ونما پایا کہاس دتی شخصيت وی دوگناہوگئی اس د‏ی ہور وضاحت تے گزشتہ بحثاں د‏‏ی تکميل دے لئی انہاں بحثاں دے خلاصہ نو‏‏ں اسيں ضروری اضافات دے نال اگلی فصل ميں بيان کرن گے ۔
تيسرے حصہ دے منابع و مآخذ
٢٨٢ لفظ سبی دے ضمن ميں ۔ / ١۔ انساب سمعانی : صفحہ : ٢
۵ ٣٢ ۔ / ٢۔ الاکمال ، تاليف ابن ماکولا: ۴
٣۔ تبصير المتنبہ ، ابن حجر : ٧١ ۵
٣٢٩- ۴ ۔ جمہرة انساب العرب ،ابن حزم : ص ٣٣٠
١٠ و ١ ۵ ۔ /٢ ، ٨٧١ ، ٧٠ ، ١٨ / ۵ ۔ تریخ ابن خلدون : ١
دو: سبئی راویاں دے حالات د‏‏ی تشریح ١۔ انساب سمعانی : لفظ “ سبئی ” دے ضمن ميں ۔
١٩ ۴ و / ٣۔ ابوهبيرہ د‏‏ی زندگی دے حالات د‏‏ی تشریح : کتاب جرح و تعدیل : ٢
۴۵ ٨ و تفسير المتنبہ : ٧١ ۵ / تقریب الرہتل : ١
۵ ٠٨ / ۵ ١ ، الاصابہ : ٢ / ۴
٢٠ ۵ / ۵ ۔ شرح حال حنش ، التقریب : ١
١١١ / ٦ ۔شرح حال سعد سبئی : الاصابہ : ١
تين:۔ : حجر تے گواہاں د‏‏ی داستان دے بارے ميں زیاد دا خط ١٣١ ۔ ١٣ ٦ / ١۔ تریخ طبری : ٢
۴ ٠٣ ۔ ۴ ٠ ۴ ۔ / ٢۔ تریخ ابن اثير : ٣
١ ۵ ١ ۔ ١ ۵٦ پيغمبر دے اصحابميں علی ابن ابيطالب (ع) / ١۔ طبقات ، ابن سعد ؛ ٦
کے راویاں دے بارے ميں ۴٦ ٨ / ٢۔ مستدرک حاکم : ٣
١٣ ۴ ۔ ١٣ ۵ شرح حال نمبر : ۵۴ ٨ / ٣۔ استيعاب ، طبع حيدر آباد : ١
٣٨ ۵ ۔ ٣٨ ٦ / ۴ ۔ اسد الغابہ : ١
٣٠ ۵ ۔ ٣٠٨ ،شرح حال نمبر : ٣١ ۴ ۔ / ۵ ۔ سير النبلاء ،ذہبی : ٣
٢٧ ٦/ ٦ ۔ تریخ الاسلام ، ذہبی : ٢
۵ ٠ / ٧۔ تریخ ابن اثير: ٨
٣١ ۵ / ٨۔ اصابہ : ١
پ انچ:۔ حجر د‏‏ی بغاوت د‏‏ی داستان ١١١ ۔ ١ ۴ ٩ / ١۔ تریخ طبری: ٢
۴ ٠٣ ۔ ۴ ٠ ۴ / ٢۔ تریخ ابن اثير : ٣
چه: عمرو بن حمق دے حالات ۴۴ ٠ ۔شرح حال نمبر : ١٩٢٣ / ١۔استيعاب : ٢
۵ ٢ ٦ ۔ شرح حال نمبر : ۵ ٨٣٠ / ٣۔ اصابہ : ٢
١ ۵ ۔ / ۴ ۔ طبقات ، ابن سعد: ٦
٣١٢ ۔ ٣١ ٦ / ٢۔ ابن اثير: ۵
نو: سيف دا افسانہ ا سی کتاب د‏‏ی جلد ااں دے حصہپر عبدالله بن سبا دے افسانہ کاسرچشمہ دس : عبدالله سبا اوہی عبدالله بن وهب سبئی اے ۔
١۔ مقالات اشعری : ص ٢٠
٢۔ اکمال ابن ماکولا، لفظ سبئی دے ضمن ميں ٣۔ انصاب سمعانی ،لفظ سبئی دے ضمن ميں ۴ ۔ المشتبہ ، ذہبی : ص ٣ ۴٦
١٨٣ / ۵ ۔ العبر ، ذہبی : ٢
٦ ۔ تفسير المتنبہ ، ابن حجر : ٧١ ۵ ۔
١٨٢ ۔ / ٧۔ خطط ، مقریری ۴
٨۔ انساب ابن حزم ميں عبدالله بن سبا دا نسب ، ص ٣٨ ٦
٩۔ عبدالله بن سبا دا “ ذی الثفنات ” لقب پانا:
٣٨ ۵ / ٣٣٨٢ ،جمہرہ ابن حزم : ٣ / طبری : ١
٩١ شرح ہال نمبر : / ١٠ ۔ عبدالله بن وهب دے سجدےآں د‏‏ی کثرت، اصابہ : ٣
٦ ٣ ٦ ١