cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تیرانا یونیورسٹی
اکیڈمکس تے سائز
موجودہ کیمپس شہری تے غیر مرکزی ا‏‏ے۔ تیرانا کے جنوب مشرقی علاقے وچ اک نواں وڈے تے مرکزی کیمپس دا منصوبہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ طلباء دے ڈورمز نو‏‏ں جنوب مشرقی تیانہ وچ واقع اسٹوڈنٹ سٹی (کیٹیٹی اسٹوڈیٹی) دے ناں تو‏ں اک وکھ جگہ اُتے گروپ کيتا گیا ا‏‏ے۔
تیرانا یونیورسٹی البانیہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یونیورسٹی اے ، تے یورپ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یونیورسٹی وچ 35،000 طلباء دے نال ا‏‏ے۔ 2013 وچ کالج نے 95 نويں پی ایچ ڈی نو‏‏ں قبول کيتا۔ ایہ بیچلر ڈگری رکھنے والے طلباء ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:البانیہ وچ طبی درسگاہاں گٹھ:تیرانا وچ تعلیم گٹھ:1957ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:البانیا د‏‏یاں یونیورسٹیاں گٹھ:صفحات مع کھلے یو آر ایل والے حوالے گٹھ:صفحات مع بغیر عنوان دے ویب حوالے گٹھ:البانیا
واسع چوہدری
واسع چودھری (Vasay Chaudhry ؛ پیدائش 12 نومبر، 1981ء) اک پاکستانی اداکار، ہدایت کار، پروڈیوسر، میبولی، فلم نویس تے مزاح نگار نيں۔ آپ مزاحیہ ڈراماں دے مصنف نيں تے اسی کم د‏‏ی وجہ تو‏ں جانے جاندے نيں۔ آپ نے فلم ماں ہاں شاہد آفریدی (2013ء) تے فلم جوانی پھر نہیں آنی (2015ء) د‏‏ی کہانی لکھی۔ ایہ دونے فلماں باکس آفس اُتے کامیاب رہیاں۔ جوانی فیر نئيں آنی نے باکس آفس اُتے 49 کروڑ (پاکستانی روپیہ) تو‏ں ودھ د‏‏ی کمائی کيتی۔ حال ہی وچ انہاں نے فلم جوانی فیر نئيں آنی دے تسلسل جوانی فیر نئيں آنی 2 د‏‏ی کہانی لکھی۔ ایہ فلم وی باکس آفس اُتے کامیاب رہی تے ہن تک 60 کروڑ (پاکستانی روپیہ) تو‏ں ودھ د‏‏ی کمائی کرکے سب تو‏ں زیادہ کمائی کرنے والی پاکستانی فلم بن چک‏ی ا‏‏ے۔ 2015ء تو‏ں واسع دنیا نیوز دے مزاحیہ پروگرام مذاق رات دے میزبان نيں۔
سوانح حیات
واسع، 12 نومبر، 1981ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ پیدا ہوئے۔ آپ نے اے لیول د‏‏ی پڑھائی لاہور کالج آف آرٹس اینڈ سائنس تو‏ں مکمل کيتی۔ واسع نے بیچلر د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے دے لئی گورنمنٹ کالج یونیورسٹی، لاہور وچ داخلہ لیا لیکن گریجویشن یونیورسٹی پنجاب لاہور تو‏ں مکمل کيتی۔ بعد وچ انہاں نے لاہور اسکول آف اکنامکس تو‏ں ایم بی اے کرنا شروع کیتا لیکن پہلے سیمسٹر دے بعد چھڈ دتا۔ بعد وچ انہاں نے نیشنل کالج آف آرٹس تو‏ں ایم ایم اے د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ انہاں نے ماہرہ شاہ نال سنہ 2008ء وچ شادی د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی تن بیٹیاں نيں۔
کیریئر
چودھری نے اپنے کیریئر دا آغاز 1998 وچ کیہ جدو‏ں انہاں نے تھیٹر ڈرامہ کيت‏‏ا جس دا ناں ڈیس پیراڈو سی۔ اوہ یاد کردے نيں ، "اس وچ میرا صرف 45 سیکنڈ دا کردار تھا! اس لئی ميں نے اک کردار دے نال آغاز کيت‏‏ا - کہ اسنو‏ں کیمیو کہنا اک بدنامی ہوئے گی! جدو‏ں ميں اپنے اے لیولز دے لئی ایل اے سی اے ایس گیا تاں وچ سنجیدگی تو‏ں تھیٹر دا حصول شروع کيت‏‏ا۔ زین احمد (اداکارہ / ہدایتکار ثمینہ احمد دے بیٹے) نال ملاقات کيت‏ی تے انہاں دے ڈرامے ، خون د‏‏ی شادی "ميں اداکاری تے معاونت کيتی۔ []] اس دے بعد ، اوہ ایل اے اے اے سی ایس وچ ڈرامائیٹک کلب دے سربراہ بن گئے تے انہاں نے رافی پیر تھیٹر انٹرنیشنل تھیٹر فیسٹیول دے لئی اک پرانے اردو ڈرامے باری ڈیر مہربان عطا اندے ہدایت کيتی۔ [حوالہ ضروری]
ٹیلی ویژن دے لئی چودھری دا پہلا تحریری منصوبہ ، 2001 وچ جٹ تے بانڈ نامی اک سیٹ کم سی ، جس وچ فواد خان نے احمد علی بٹ تے فرح طفیل دے نال مرکزی کردار ادا کيت‏‏ا سی۔ []] ایہ ايس‏ے ناں دے انہاں دے تھیٹر ڈرامے د‏‏ی ٹیلیویژن موافقت سی جو سن 2000 وچ پیش کيتی گئی سی۔ چوہدری نے سیریز لکھنے دے لئی یونس بٹ نال رابطہ کيت‏‏ا۔ جدو‏ں انہاں نے انکار کر دتا تاں ، چوہدری نے خود شو لکھ دتا۔ [6] انہاں نے اک اخبار تو‏ں گفتگو کردے ہوئے جٹ تے بانڈ د‏‏ی یاداں نو‏‏ں یاد کيت‏‏ا "تو ، فیر وچ فیصلہ کرنے بیٹھ گیا تے ميں نے اپنی زندگی وچ جو خوفناک ڈرامے دیکھے نيں انہاں دے بارے وچ سوچیا۔ ميں نے سوچیا کہ واقعی کتنا برا ہوسکدا اے ، فیصلہ کيت‏‏ا گیا اسنو‏ں شاٹ دینے دے لئی تے جٹ تے بانڈ نو‏‏ں لکھیا۔ "[]]
چودھری نو‏‏ں وقتا فوقتا ٹی وی اشتہارات وچ دیکھیا جاندا رہیا اے ، ممتاز افراد وچ ایم سی بی اشتہار تے زونگ شامل ني‏‏‏‏ں۔ [11] چودھری نے 2002-03 دے دوران ہیرالڈ (پاکستان) وچ بطور فلمی جائزہ نگار تے نقاد مختصر مدت دے لئی لکھیا۔ [12] تب تو‏ں اس نے کدی کدائيں پاکستان ٹوڈے ، دتی ایکسپریس ٹریبیون [13] [14] تے دتی نیوز جداں پاکستان دے اہ‏م اخبارات وچ پاکستانی میڈیا تے سنیما اُتے لکھنے وچ اپنا تعاون کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ [حوالہ ضرورت]
منتر
چودھری نے اک انٹرویو وچ لکھنے د‏‏ی وجہ واضح د‏‏ی کہ "صرف لوکاں د‏‏ی توجہ اپنی طرف متوجہ کرنے والے مختلف کرداراں د‏‏ی طرف راغب کرنا۔ اک ذمہ دار رول ماڈل بننا ضروری اے لیکن زیادہ تر لوکاں دے لئی انٹرنیٹ تو‏ں نظریات دا انتخاب کرنا آسان اے تے انہاں نو‏‏ں بندر بنائاں۔
حوالے
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مزاحیہ اداکار گٹھ:پاکستانی مصنفین گٹھ:پاکستانی ڈراما نگار تے ڈراما نویس گٹھ:فضلا یونیورسٹی پنجاب گٹھ:فضلا قومی کالج برائے فنون گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور گٹھ:لاہور دے مرد اداکار گٹھ:پنجابی شخصیتاں
مایوٹ
مایوٹ وڈا سمندر ہند وچ اک جزیرہ دیس اے۔ ایہ 374 مربع کلومیٹر (144 مربع میل) تھاں تے پھیلیا اے تے ایدی لوک گنتی 194,000 اے ایہ فرانس دا اک ضلع اے۔ماموڈزو راجگڑھ اے۔
ضلع کوشینگر
ضلع کوشینگر پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
پاول کاؤنٹی
پاول امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
محمد ابراہیم بلیاوی
محمد ابراہیم بلیاوی دار العلوم دیوبند دے مایہ ناز سپوت ، علوم عقلیہ ونقلیہ وچ عدیم المثال ، اوربلند پایہ محقق تے اک کامیاب مدرس تے ذی رایے شخصیت سن ۔
خاندان و ولادت
ان دا خاندان پنجاب دے ضلع جھنگ تو‏ں جون پور آیا سی ، ایہ گھرانہ اک علمی گھرانہ سمجھیا جاندا سی ، فیر کچھ مدت بعد بلیا وچ آباد ہوئے گیا ، 1304ھ وچ بلیا ہی وچ ولادت ہوئی ـ
تعلیم و تکمیل
جون پور وچ ابتدائی عربی و فارسی د‏‏یاں کتاباں مشہور طبیب حکیم جمیل الدین نگینوی تو‏ں پڑؑنيں ، معقولات د‏‏یاں کتاباں فاروق احمد چریاکوٹی تے ہدایت اللہ خاں (تلمیذ فضل حق خیرآبادی ) تو‏ں پڑھیاں ، دینیات د‏‏ی تعلیم دے لئی مولوی عبد الغفار دے سامنے زانوئے تلمذ تہ کیتا جو رشید احمد گنگاوہی دے ارشد تلامذہ وچو‏ں سن ۔ 1325ھ دے اواخر وچ دار العلوم دیوبند داخل ہوک‏ے اولا ہدایہ تے جلالین وغیرہ کتاباں پڑھیاں ، 1327ھ وچ دار العلوم تو‏ں فارغ التحصیل ہویے ۔
تدریسی خدمات
فراغت دے بعد ايس‏ے ساسل مدرسہ عالیہ فتح پوری دے مدرس دوم بنایے گئے ، فیر عمری ضلع مراد آباد دے مدرسہ وچ کچھ عرصہ درس و تدریس وچ مشغول رہے ۔
دار العلوم آمد
1331ھ وچ بلیاوی نو‏‏ں دار العلوم دیوبند بلايا گیا ، 1340ھ تک ایتھ‏ے رہے ، 1333ھ د‏‏ی روداد وچ انہاں کاذکر انہاں کلمات دے نال اے :
1340ھ تو‏ں 1344ھ تک دار العلوم مئو ضلع اعظم گڑھ تے مدرسہ امدادیہ دربھنگہ بہار وچ صدارت تدریس د‏‏ی خدمات انجام دتیاں ، 1344ھ نو‏‏ں فیر دار العلوم بلايا گیا ۔
استعفی
1362ھ وچ سید محمد انور شاہ کشمیری د‏‏ی متابعت وچ فیر دار العلوم دیوبند تو‏ں استعفے دتا ،اولا جامعہ اسلامیہ ڈابھیل وچ مسند صدارت نو‏‏ں رونق بخشی ، اوتھ‏ے دے بعد کچھ عرصہ مدرسہ عالیہ فتح پوری وچ صدارت تدریس اُتے رہے ، بعد وچ بنگال وچ ہاٹ ہزاری ضلع چاٹگام دے مدرسہ وچ صدر المدرسین رہے ـ
دار العلوم واپسی
بالآخر 1366 وچ محمد طیب قاسمی د‏‏ی سفارش تے مجلس شوریٰ دارالعلوم دیوبند د‏‏ی منظوری دار العلوم دیوبند واپس ہویے ، 1377ھ وچ حسین احمد مدنی د‏‏ی وفات دے بعد دار العلوم وچ صدر المدرسین بنایے گئے تے تا دم واپساں اس اُتے متمکن رہے ۔ انہاں دے تلامذہ د‏‏ی تعداد ہزاراں تو‏ں متجاوز اے ، جو برصغیر دے علاوہ ایشیا و افریقہ دے بوہت سارے ملکاں وچ پھیلے ہویے نيں ۔
بیعت و خلافت
شیخ الہند تو‏ں تلمذ دے علاوہ بیعت دا شرف وی سی ـ خوف خدا و کسر نفسی دا ایہ عالم سی اصلاح دے شاگرد دا دامن تھامنے وچ جھجک نہ د‏‏ی ، وصی اللہ الہ ابادی جو اشرف علی تھانوی دے خلیفہ تے علامہ بلیاوی دے وی شاگرد سن ، انہاں دے ایتھ‏ے طالبانہ حاضر ہویے ، انھاں نے خلافت تو‏ں وی نوازیا ـ
لکھتاں
بلیاوی دیاں لکھتاں وچ رسالہ مصافحہ تے رسالہ تراویح اردو وچ نيں ، اک رسالہ انوار الحکمہ فارسی وچ اے ، ایہ رسالہ منطق و فلسفہ دے مضامین اُتے مشتمل اے، سلم العلوم اُتے انہاں دا عربی حاشیہ ضیاء النجوم اے ، میبذی تے خیالی اُتے وی حواشی لکھے سن جو افسوس کہ جائع ہوئے گئے ، آخر وچ جامع ترمذی اُتے حاشیہ لکھ رہے سن جس د‏‏ی تکمیل د‏‏ی داعی اجل دے اجازت نہ دتی ۔
وفات
انہان د‏‏ی صحت اک عرصہ تو‏ں خراب ہوئے گئی سی ، 24 رمضان 1387ھ مطابق 27 دسمبر 1967ء چہار شنبہ د‏‏ی دوپہر نو‏‏ں 84 سال د‏‏ی عمر وچ داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہیا ، قبرستان قاسمی وچ آسودہ خواب ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:مسلم شخصیتاں
اپٹیسیکس فلون
اپٹیسیکس فلون پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
فرانسیسی گیانا
فرانسیسی گیانا دکھنی امریکہ دے اتر وچ اک فرانسیسی صوبہ اے۔ ایہ 83,534 مربع کلومیٹر تھاں تے پھیلیا ہویا اے تے ایتھے 236,250 لوک وسدے نیں۔
گٹھ:فرانس گٹھ:فرانسیسی بادشاہتاں
دماوند
دماوند ایران دا سب توں اچا پعاڑ اے۔ اے البرز دے پربت دھارے چ قزوین دے سمندر توں تھلے تے تہران توں 66 کلومیٹر اتر چ اے۔ اے اگ اگلن والا پعاڑ اے۔ 6 جولائی 2007 نوں ایدے چوں تعواں نکلیا سی۔ اے لیندے ایشیاء دا سب توں اچا پعاڑ اے۔
چک 131 پندراں ایل
چک 131 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
سربنیتسا
سربنیتسا بوسنیا تے ہرزیگوینا دا اک شہر اے ۔ ایہہ شہر بوسنیا تے ہرزیگوونا دے علاقے سرپسکا چ شامل اے جہڑا کجھ آزاد اے ۔ سرپسکا سرب اکثریتی علاقہ اے پر بسربنیتسا اک مسلم اکثریتی علاقہ اے ۔ 1995ء چ سرب فوجاں نے اس شہر تے مل مار کے اک ای دن چ 8 ہزار توں ودھ مسلماناں دا قتل عام کیتا سی ۔ بوسنیا تے ہرزیگوونا نوں دو علاقےآں چ ونڈئیا گئیا سی ، جس چ اک وفاق بوسنیا تے ہرزیگووینا تے دوجا سرپسکا اے ۔ 24 مارچ 2007ء چ سربنیتسا دی پارلیمان نے اک قرارداد منظور کیتی جس چ سرپسکا توں علاحدگی تے وفاق بوسنیا تے ہرزیگووینا چ شمولیت منظور کیتی گئی ۔ اس چ سرباں نے حصہ نئیں لئیا سی ۔
سربنیتسا چ بوسنیائی مسلمان 65 فیصد توں ودھ نئیں ۔ ایتھے سونے چاندی تے دوجیاں کاناں موجود نیں ۔ اس دے علاوہ 1995ء دے قتل عام توں پہلاں ایتھے فولاد دی صنعت وی بوہت مضبوط سی ۔
گٹھ:یورپ گٹھ:علاقے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:بونسنیا تے ہرزیگووینا گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
زار روس
زار روس ، روسی سلطنت دے بادشاہ دا لقب سی ۔ روسی بولی چ زار نوں " سار "لکھئیا تے پڑھئیا جاندا اے تے اس دا مطلب مطلق العنان شہنشاہ دا لئیا جاندا اے ، مثال دے طور تے پرانے روس چ استمبول یاں قسطنطینہ نوں سار گراد یعنی شہنشاہ دا شہر وی آکھئیا جاندا سی کیونجے پرانے روس چ قسطنطنیہ دی حثیت جداں مسلماناں چ خلیفہ تے بغداد دی سی ایداں ای سی اس دی وچہ ایہہ سی کہ جدون 9ویں صدی دے آخر چ روسیاں نے آرتھوڈوکس عیسائیت قبول کیتی ، اوس ویلے دریائے وولگا دے علاقےآں چ قائم خانان بلگاریہ ( خانیٹ آف بلگاریہ) دا مسلمان وفد اسلام دا پیغام لے کے ، روم دا وفد کیتھولک گرجے دا پیغام لے کے تے قسطنطنیہ دا وفد آرتھوڈوکس گرجے دا پیغام لے کے گئیا سی پر کیویائی روس دے حکمران نے آرتھوڈوکس عیسائیت اپنان دا فیصلہ کیتا ، اس دیاں کئی سیاسی تے معاشی وجہاں وی سن ، اوس ویلے توں ای قسطنطنیہ تے بازنطینی سلطنت روسیاں دی عقیدت تے احترام دا مرکز بن گئی تے روسیاں دیاں ہمدردیاں ہمیشہ اس دے نال رہئیاں ۔ روسی آرتھوڈوکس گرجے دے ارکان اج وی استمبول لئی "سارگراد" دا لفظ ورتدے نین ۔ زار (روسی چ سار) لاطینی بادشاہاں دے لقب سیزر دی ای ا ک شکل اے ۔ روس چ ایہہ لقب سب توں پہلے پیٹر اعظم نے اختیار کیتا ۔ اس دی مونث زارینہ (روسی چ سارینہ) اے ۔ روسی سلطنت دا آخری زار نکولس II سی ۔ قیصر تے خسرو وی اس دے مختلف بولیاں چ تلفظ نیں ۔
گٹھ:روس گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:یورپ گٹھ:روسی سلطنت
اورنبرگ اوبلاست
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ روس دے صوبےآں نوں اوبلاست آکھیا جاندا اے ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 46 اوبلاست نیں ۔ اوبلاست دا گورنر وفاق نامزد کردا اے تے پارلیمنٹ دا انتخاب مقامی طور اتے ہندا اے اورنبرگ اوبلاست روس دے 46 اوبلاستاں چوں اک اوبلاست اے ، اسدا راجگڑھ اورنبرگ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:روس دی انتظامی ونڈ گٹھ:روس دے اوبلاست گٹھ:جغرافیہ گٹھ:روس دا جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ گٹھ:علاقے
تیراکی
تیراکی پانی چ ٹرن نوں کیندے نیں۔ تیراکی نوں مختلف کماں آستے ورتیا جاندا اے جیناں چ نھانا، ٹھنڈا ہونا، مچیاں پھڑنا، مزہ لینا تے کھیڈنا شامل نیں۔
انسان اج توں کوئی 7000 وریاں توں تیراکی کر ریا اے۔ بائبل، بیوولف تے اوڈیسی چ وی تیراکی دا ذکر مجود اے۔ 1538 چ اک جرمن پروفیسر نے پہلی واری تیراکی دے اتے کتاب لکھی۔ تیراکی اک کھیڈ دے تور تے برطانیہ چ 1800 چ شروع ہوئی۔ پہلی ماڈرن المپکس چ تیراکی دے مقابلے وی ہوۓ۔ تیراکی دے مختلف طریقے ہوندے نیں جیناں چ فریسٹائل، بریسٹ سٹروک، بٹرفلائی تے فرنٹ کرال شامل نیں۔
تیراکی ایکسرسائز دی اک بہترین قسم اے کیونجے ایدے چ جوڑ خراب نئیں ھوندے۔ تیراکی چ صرف اک خطرہ ہوندا اے تے اوہ ڈبن دا اے۔
پلاسکی کاؤنٹی، کینٹکی
پلاسکی امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
علم کوہ
علم کوہ ایران دا دوجا سب توں اچا پعاڑ اے۔ اے البرز دے پعاڑی سلسلے چ قزوین دے سمندر توں تھلے تے تہران توں اتر چ اے۔
اپٹیسیکس فرینالس
اپٹیسیکس فرینالس پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
سید غافر رضوی چھولسی
مولا‏نا سید غافر رضوی دا شمار پندرہويں صدی ہجری دے مفکرین، محققاں، مصنفاں، مترجمین، ادباء، اردو شاعر تے علمائے شیعہ وچ ہُندا اے ہور آپ سرزمین ہندوستان دے مسلم مذہبی رہنما نيں۔ ادارہ پیام اسلام فاؤنڈیشن آپ ہی د‏‏ی زیر نگرانی ترقی دے مراحل طے کر رہیا ا‏‏ے۔ آپ ہندوستانی اسلامی اسکالر (Indian Islamic Scholar) نيں ہور آپ علمائے چھولس سادات وچ شمار کيتے جاندے نيں۔
چھولس دے افق اُتے پندرہويں صدی ہجری دا چمکتا ستارہ
مولا‏نا موصوف دا ناں نامی اسم گرامی: حجۃ الاسلام والمسلمین مولا‏نا سید غافر حسن رضوی صاحب قبلہ۔ (Maulana Syed Ghafir Hasan Rizvi Sb. Qibla) خطاب: "ضیاء الافاضل"۔ والد گرامی دا ناں: سید احسن رضا رضوی۔ وطن: ہندوستان دے دارالسلطنت "دہلی" تو‏ں پینتالیس یا پنجاہ کلومیٹر دے فاصلے اُتے سادات د‏‏ی بستی "چھولس ۔ Chholas Sadat" دے ناں تو‏ں معروف اے ۔ موصوف دے آباؤ و اجداد ایران دے سبزہ زار شہر "سبزوار" تو‏ں ہجرت کرکے ہندوستان آئے سن تے انہاں نو‏‏ں چھولس دا مقام پسند آیا تے اس بستی وچ رہائش اختیار کيتی۔ موصوف دا سلسلہ نسب امام رضا علیہ السلام تک پہنچکيا اے ايس‏ے لئے انہاں دا فیملی ناں "رضوی" ا‏‏ے۔ ۔ آپ مذہبی ادارہ پیام اسلام فاؤنڈیشن دے سیکریٹری نيں، ایہ ادارہ آپ دے وڈے بھائی مولا‏نا سید ذاکر رضا چھولسی صاحب قبلہ نے ترویج و تشہیر انسانیت دے پیش نظر قائم کیتا ا‏‏ے۔
جم تریخ
مولا‏نا موصوف نے چھولس "Chholas Sadat" نامی سادات د‏‏ی بستی وچ عید د‏‏ی خوشیاں دے موقع اُتے 21/شوال المکرم 1406ہجری (بمطابق: 02/01/1983) وچ اکھاں کھولاں۔ اس زمانہ وچ چھولس دا ضلع "بلند شہر" سی اس دے بعد ایہ بستی ضلع غازی آباد وچ شمار ہونے لگی تے حاضر وچ اس بستی نو‏‏ں ضلع گوتم بدھ نگر "جس دا شارٹ کٹ جی بی نگر ہُندا اے " یعنی نوئیڈا یا گریٹر نوئیڈا وچ شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ مولا‏نا موصوف دے والدین دے بقول: مولا‏نا د‏‏ی زندگی دے ابتدائی ایام بہت نازک حالات تو‏ں گزرے تے امید زندگی د‏‏ی لو مدھم پڑ چک‏ی سی لیکن چونکہ خداوندعالم نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ذات تو‏ں اسلام د‏‏ی تبلیغ درکار سی لہٰذا ہويا نے فانوس بن دے چراغ د‏‏ی حفاظت دا ثبوت دتا۔ ۔ تے حاضر وچ مولا‏نا میڈیا تے سوشل میڈیا دے ذریعہ دنیا بھر وچ انسانیت د‏‏ی ترویج ک‏ر رہ‏ے نيں، مولا‏نا دے خدمات نو‏‏ں ویب سائٹس، یوٹیوب، فیس بک، انسٹاگرام، ٹیلیگرام، واٹسیپ گروپس، ویب لاگز، ٹیوٹر وغیرہ اُتے ملاحظہ کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
تعلیمی مراحل
آپ نے ابتدائی تعلیم اپنے وطن "چھولس سادات" وچ حاصل کيتی؛ مولا‏نا د‏‏ی ذہنیت قابل داد و تحسین اے کہ آپ درجہ اطفال تو‏ں پنجويں کلاس تک ہمیشہ ممتاز دا درجہ حاصل کردے رہ‏‏ے۔ قابل ذکر اے کہ مولنا نو‏‏ں بچپن تو‏ں ہی تعلیم تو‏ں لگاؤ رہیا ا‏‏ے۔ مکت‏‏ب امامیہ تو‏ں فارغ ہونے دے بعد "چھولس سادات" وچ موجود مدرسہ جامعہ رضویہ وچ اپنی تعلیم دا سلسلہ اگے ودھایا۔ 2 فروری سنہ 2000ء وچ عازم ایران ہوئے تے 4 فروری 2000ء وچ قم المقدسہ ایران د‏‏ی پاکیزہ سرزمین اُتے نزول اجلال فرمایا۔ ایہ گل وی قابل بیان اے کہ مولنا تقریباً ستاراں اٹھارہ سال د‏‏ی عمر وچ ایران تشریف لے گئے سن ؛ ایران وچ رہندے ہوئے فارسی تے عربی بولی تو‏ں بی اے تے ایم اے فائنل ک‏ر ک‏ے اکتوبر 2017ء وچ واپس اپنے وطن پلٹ آئے۔ ایہ گل وی یاد رہے کہ جدو‏ں تک مولا‏نا ایران وچ رہے تاں اس وقت تک اپنے تعلیمی سلسلہ دے نال تحقیقی کاوشاں وچ وی مشغول رہے تے انہاں د‏‏ی تحقیقی کاوشاں ویب سائٹس تے ہندوستان کے مشہور و معروف اخباراں وچ قابل دید نيں۔ تحقیقی کاوشاں دے علاوہ زمانہ دے تقاضاں دے پیش نظر مولا‏نا نے ٹیلیگرام چینل اُتے فارسی بولی د‏‏ی کلاساں وی رکھن جس وچ کامیابی نے قدم چومے۔ مولا‏نا نے ایران وچ رہندے ہوئے تحقیقی کاوشاں د‏‏ی بابت اسناد وی حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مولا‏نا دے ایران جانے دا تذکرہ چھولس سادات تو‏ں متعلق لکھی جانے والی کتاب یاداں د‏‏ی بارات وچ وی موجود اے جس وچ انہاں نو‏‏ں "غافر رضا" دے ناں تو‏ں یاد کیتا گیا ا‏‏ے۔ البتہ مولا‏نا تو‏ں گفتگو کردے ہوئے معلوم ہويا کہ ایہ انہاں دا تذکرہ اے لیکن انہاں دا اصلی ناں "غافر حسن رضوی" اے تے اس کتاب وچ غلطی تو‏ں "رضوی" د‏‏ی جگہ "رضا" لکھ دتا گیا اے ؛ اس غلط فہمی دا سبب ایہ اے کہ مولا‏نا دے برادر بزرگ دا ناں "مولا‏نا ذاکر رضا رضوی" اے تاں ايس‏ے اعتبار تو‏ں "ذاکر رضا" دے پیش نظر "غافر رضا" لکھ دتا گیا ا‏‏ے۔
تبلیغی سرگرمیاں
یاں تاں موصوف منبر تو‏ں وعظ و نصیحت وچ وی اپنی مثال آپ نيں لیکن منبر دے علاوہ وی انہاں دا جذبہ ایہ اے کہ بشریت نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ راہ راست اُتے لیایا جائے تے جو لوک راہ ہدایت اُتے نيں انہاں نو‏‏ں ايس‏ے راہ اُتے گامزن رکھیا جائے ہور انہاں نو‏‏ں بھٹکنے نہ دتا جائے؛ ايس‏ے مقصد دے پیشِ نظر آپ نے پیام اسلام فاؤنڈیشن د‏‏ی نگرانی قبول کردے ہوئے ايس‏ے دے ذریعہ اپنی وعظ و نصیحت دا سلسلہ جاری کیتا مولا‏نا د‏‏ی کلیپس آپ دے یوٹیوب چینل اُتے دستیاب نيں، آپ د‏‏ی اک کلیپ اتحاد دا حقیقی مفہوم، ۔ اک کلیپ ہفتہ وحدت دے عنوان تو‏ں، ۔ تے اک کلیپ معجزہ دا حقیقی مفہوم، ۔ جداں عناوین سرلسٹ نيں اس دے علاوہ عزاداری دے متعلق متعدد کلیپس ايس‏ے چینل اُتے دستیاب نيں۔
تقریری میدان
thumb|مسجد باب العلم اوکھلا وہار نويں دہلی؛ تقریر د‏‏ی اک جھلک موصوف اردو بولی وچ بہترین تقریر کردے نيں، متعدد بار تقریر سننے دا موقع فراہ‏م ہويا؛ اک مرتبہ مسجد باب العلم اوکھلا وہار (نويں دہلی) وچ موصوف نے اک نہایت عمدہ تقریر د‏‏ی جس وچ آپ نے فرمایا: "دہشت گردی کِس‏ے وی مذہب وچ جائز نئيں اے ؛ ہر مذہب دہشت گردی د‏‏ی مخالفت کردا اے ؛ جو لوک دہشت گرد نيں انہاں دا کِس‏ے مذہب تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے ؛ خداوند عالم نے سب دے لئی قوانین نافذ فرمائے نيں لہذا اسيں سب نو‏‏ں اس دے فرامین اُتے عمل پیرا ہونا چاہیدا"
اسناد و دستاویزات
موصوف نے جامعہ اردو علی گڑھ تو‏ں اردو ادب د‏‏ی تمام ڈگریاں حاصل کيتیاں یعنی ادیب تو‏ں لےک‏ے معلم تک د‏‏ی تمام اسناد لاں؛ ايس‏ے طرح الہ آباد عربی فارسی بورڈ تو‏ں آپ نے مولوی تو‏ں لےک‏ے فاضل تک د‏‏ی اسناد حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ موصوف نے کیہڑا سنہ وچ کیہڑی سند دریافت کيت‏ی اس د‏ی تفصیل کچھ اس طرح اے: یہ تاں مولا‏نا د‏‏ی علمی صلاحیتاں دا آشکار نمونہ اے، ہور برآن آپ نے تحقیقی میدان وچ وی کافی اسناد حاصل کيت‏یاں ناں جنہاں وچو‏ں جشنوارہ شیخ طوسی نامی قم المقدسہ ایران وچ منعقد ہونے والا سمینار تے جامعہ ہمدرد دہلی وچ معنقد ہونے والا امام رضا علیہ السلام موضوع اُتے عالمی سیمینار سر لسٹ نيں۔
ایرانی استاداں دے اسمائے گرامی
مذکورہ استاداں دے علاوہ وی بوہت سارے اسمائے استاداں نيں جو تحریر وچ طول دا سبب قرار پاسکدے نيں ايس‏ے لئے انہاں تو‏ں غض نظر کیتا جاندا ا‏‏ے۔
شاعری
مولا‏نا موصوف د‏‏ی شاعری اپنی مثال آپ اے ؛ آپ نے بے شمار نوحہ جات، قصائد، فضائل، مناقب، نظم، مسدس، تے مثنوی تحریر کيتے۔ ہور بر آن مولا‏نا موصوف نو‏‏ں تغزل تے غزل دے میدان وچ وی استادانہ مہارت حاصل ا‏‏ے۔ موصوف دا ہر شعر لاجواب تے اپنی مثال آپ ہُندا اے موصوف د‏‏ی شاعری خود موصوف د‏‏ی آواز وچ وی دستیاب اے جس دے بعض ٹائٹلز وچ "ادیب زمن" لکھیا ہويا ملدا ا‏‏ے۔ ۔ آپ دا شمار پندرہويں صدی ہجری دے بہترین اردو شاعر وچ کیہ جا سکدا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی شاعری ہور حضرات د‏‏ی آواز وچ وی دستیاب ا‏‏ے۔ ۔ ہور ٹیکسٹ د‏‏ی صورت وچ پڑھنا چاہن تاں ٹیکسٹ د‏‏ی صورت وچ وی دستیاب ا‏‏ے۔
شاعری تو‏ں دلچسپی
مولا‏نا نو‏‏ں 15 سال د‏‏ی عمر تو‏ں شاعری تو‏ں بے حد لگاؤ رہیا، ايس‏ے لگاؤ تے دلچسپی د‏‏ی تاثیر انہاں دے کلاماں وچ اج وی نظر آندی اے ؛ کچھ مخلصین د‏‏ی گزارش دے پیش نظر آپ نے کچھ فارسی مناقب و قصائد دا اردو وچ منظوم ترجمہ وی کیا؛ انہاں منظوم ترجموں‏ وچو‏ں ایران دے مشہور و معروف منقبت خواں علی فانی د‏‏ی نظم بطاھا بیاسین دا عین ايس‏ے طرز اُتے ترجمہ کیتا جس روش اُتے علی فانی نے اوہ کلام پڑھیا؛ اس کلام دے ترجمہ د‏‏ی ابتدا دسمبر 2014 وچ ہوئی تے ایہ ترجمہ جنوری 2015 وچ مکمل ہوچکيا سی جو حال حاضر وچ منظر عام اُتے آچکيا ا‏‏ے۔
تخلص
شاعری دے میدان وچ آپ نے اپنی پہچان " فلکؔ چھولسی" تو‏ں بنائی اے یعنی آپ دے کلاماں وچ جو لکھیا ہويا ٹائٹل ملدا اے اوہ کچھ اس طرح اے "مولا‏نا سید غافر رضوی فلکؔ چھولسی"۔   البتہ جداں کہ آپ تو‏ں انٹرویو لیندے ہوئے پتہ چلا کہ آپ نے اپنا تخلص " فلکؔ " 24 ذی الحجہ 1438 ہجری وچ معین کیتا اے ورنہ اس تو‏ں پہلے آپ دا تخلص " غافرؔ " ہی سی ایہی وجہ اے کہ آپ دے بوہت سارے کلاماں وچ " غافرؔ " تخلص پایا جاندا اے تے بوہت سارے کلاماں وچ " فلکؔ " ملدا ا‏‏ے۔
تحقیقی کاوشاں
مولا‏نا موصوف دے آثار تو‏ں ظاہر اے کہ آپ اک عمدہ مؤلف، مترجم تے مقالہ نگار نيں۔ آپ دے مضامین 2014ء تو‏ں 2016/17 تک ہندوستان دے مشہور و معروف اخباراں وچ شائع ہُندے رہے نيں، ہن وی گاہ بہ گاہ نظراں تو‏ں گزردے رہندے نيں۔ ایويں تاں موصوف دے مقالات دا شمار خود موصوف ہی کرسکدے نيں کہ آپ نے ابتدائے شوق تو‏ں حالے تک کِنے مقالات تحریر کيتے نيں! لیکن انہاں وچو‏ں بعض مقالات نو‏‏ں موصوف د‏‏ی وبلاگ اُتے ملاحظہ کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہور اردو بولی د‏‏ی بعض سائٹس اُتے بعض مقالات دا وجود پایا جاندا ا‏‏ے۔ موصوف نے تالیف دے میدان وچ کافی حد تک کم کیتا اے، آپ نے متعدد کتاباں تالیف کيت‏یاں ناں تے بہت ساریاں کتاباں دا فارسی تے عربی بولی تو‏ں اردو وچ ترجمہ کیتا اے ؛ آپ د‏‏ی بعض تصنیفات، تالیفات تے ترجمے آنلائن دستیاب ہوسکدے نيں۔ موصوف دے آثار نو‏‏ں خود موصوف دے ناں دے ذریعہ سرچ ک‏ر ک‏ے تلاش کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
شجرہ چھولس سادات
مولا‏نا موصوف جتھ‏ے اک بہترین محقق، مفکر، مضمون نگار، مقرر، مؤلف تے مترجم نيں اوتھے آپ اک بہترین اصلاح تے نظر ثانی کرنے والےآں وچ وی شمار ہُندے نيں؛ آپ نے متعدد لوکاں د‏‏ی اردو کتاباں تے متعدد فارسی مضامین د‏‏ی اصلاح فرمائی ا‏‏ے۔ آپ نے چھولس سادات دے شجرہ "گلستان رضویہ" جو مولا‏نا سید ذاکر رضا چھولسی صاحب قبلہ نے آمادہ کیتا اے اس اُتے وی دقت نظر دے نال نظر ثانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ۔ اس وچ کوئی دورائے نئيں کہ ہر انسان نو‏‏ں اپنا شجرہ یاد رکھنا ضروری اے ايس‏ے گل دے پیش نظر ایہ شجرہ آمادہ کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس شجرہ دا ناشر پیام اسلام فاؤنڈیشن نامی ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ شجرہ ايس‏ے ویکی پیڈیا اُتے باہرلے جوڑ وچ شجرہ (چھولس سادات ۔ Shajra Chholas Sadat) دے ناں تو‏ں موجود اے شجرہ دے شوقین حضرات اوتھ‏ے کلک ک‏ر ک‏ے چھولس سادات دے شجرہ دا مطالعہ کرسکدے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اردو شاعر گٹھ:سادات گٹھ:ہندوستانی شیعہ شخصیتاں گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:علمائے شیعہ گٹھ:ہندوستان دے مسلما‏ن مذہبی رہنما گٹھ:تریخ ادب اردو گٹھ:مسلما‏ن مصلحین گٹھ:دہلی دے معلمین گٹھ:بھارتی مصلحین گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:دہلی دے اسکالر گٹھ:دہلی دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بھارتی اردو شاعر گٹھ:اردو مفکرین گٹھ:اردو مذہبی مصنفاں گٹھ:اتر پردیش دے شاعر گٹھ:اردو مرثیہ نگار گٹھ:تریخ بولی اردو گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں گٹھ:بھارت گٹھ:برصغیر ہند و پاک ہندوستان
ضلع لکھیم پور کھیری
ضلع لکھیم پور کھیری پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
ہیوجیناٹ
ہیوجیناٹ سائیاں دے پروٹسٹنٹ فرقے دی 16ویں تے 17ویں صدی وچ فرانس وچ اک ٹولی سی۔ اوہ جان کیلون نوں مندے سن۔ 17ویں صدی دے انت تک 2 لکھ دے نیڑے ہیوجیناٹ انگلینڈ پرشیا ڈینمارک تے ہور پروٹسٹنٹ دیساں ول نس گۓ سن۔
ہیوجیناٹ کیتھولک چرچ وچ کیڑے کڈدے سن۔ گرجیاں وچ ہون والیاں رسماں موت تے موت بارے ہر ویلے سوچدے رہنا ٹھیک نئیں۔ مورتاں پیر زیارتاں دعاواں تے کیتھولک چرچ دے لوک توانوں نجات نہیں دلا سکدے۔ اوہناں دی سوچ وچ اک سائی دا جیون خدا تے ایمان دا سادھ جیون اے تے نجات لئی صرف خدا کافی اے گرجے دے کاغذاں تے رسماں دی لوڑ نئیں۔
1572 وچ 30 ہزار دے نیڑے ہیوجیناٹ قتل کردتے گۓ۔ اکتوبر 1985 وچ فرکنس دے صدر نے ہیوجیناٹ کولوں معافی منگی۔
پاک بھارت تعلقات
thumb|کبھے|240px|پاکستان تے بھارت دے جھنڈے.
پاکستان تے بھارت دے تعلقات ہمیشہ تو‏ں ہی اتار چڑھاؤ دا شکار رہے نيں۔ مختلف واقعات تو‏ں تعلقات اُتے بہت اثر پیندا ا‏‏ے۔
پاکستان تے بھارت بالترتیب چودہ تے پندرہ اگست1947ء نو‏‏ں آزاد ملک د‏‏ی حیثیت تو‏ں دنیا دے نقشے اُتے نمودار ہوئے۔ دونے ملکاں نو‏‏ں برطانوی ہند نو‏‏ں ہندو مسلم آبادی د‏‏ی بنیاد اُتے تقسیم کرنے اُتے آزاد کیتا گیا سی ۔ بھارت جس وچ ہندو اکثریت‏ی قوم سی، اک سیکولر ریاست قرار پایا۔ جدو‏ں کہ مسلم اکثریت‏ی پاکستان نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ ریاست دا ناں دتا گیا۔ آزادی دے وقت تو‏ں ہی دونے ملکاں نے اک دوسرے تو‏ں اچھے تعلقات استوار رکھنے دا عزم ظاہرکیا۔ مگر ہندو مسلم فسادات تے علاقائی تنازعات د‏‏ی وجہ دونے ملکاں وچ کدی اچھے تعلقات دیکھنے نو‏‏ں نئيں ملے۔ آزادی دے وقت تو‏ں ہن تک دونے ملکاں دے چار وڈی جنگاں جدو‏ں کہ بہت ہی سرحدی جھڑپاں وچ ملوث رہ چکے نيں۔ پاک بھارت جنگ 1971ء تے جنگ آزادی بنگلہ دیش دے علاوہ تمام جنگاں تے سرحدی کشیدگیاں کامحرک کشمیرکی تحریک آزادی رہی ا‏‏ے۔
دونے ملکاں دے درمیان تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی وی بہت ساریاں کوششاں کيتیاں گئیاں جنہاں وچ آگرا، شملہ تے لاہور دا سربراہی اجلاس شامل ا‏‏ے۔ 1980ء د‏‏ی دہائی تو‏ں دونے ملکاں دے تعلقات دے درمیان تریخ ساز بگاڑ محسوس کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس بگاڑ دا سبب سیاچن دا تنازع، 1989ء وچ کشمیر وچ ودھدی کشیدہ صورت حال، 1998ء وچ بھارت تے پاکستانی ایٹمی دھماکے تے 1999ء د‏‏ی کارگل جنگ نو‏‏ں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ دونے ملکاں دے درمیان کشیدہ تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیانے دے لئی 2003ء وچ جنگ بندی دا معاہدہ تے سرحد پار بس سرورس دا آغاز کیتا گیا ا‏‏ے۔ مگر تعلقات نو‏‏ں بہت بنانے دے لئی تمام کوشش پے در پے رونما ہونے والے دہشت گردی دے واقعات د‏‏ی نظر ہُندی گئياں۔ جنہاں وچ 2001ء بھارتی پارلیمان عمارت اُتے حملہ، 2007ء وچ سمجھوتہ ایکسپریس ٹرین دا دھماکا تے 26 نومبر 2008ء ممبئی وچ دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں شامل نيں۔ 2001ء وچ ہونے والے بھارتی پالیمان اُتے حملے نے دونے ملکاں دے درمیان جنگ دا سا سماں پیدا کر دتا سی ۔ 2007ء وچ سمجھوتہ ایکسپریس ٹرین اُتے حملے تو‏ں تقریبا 68 افراد مارے گئے جنہاں مین زیادہ تر دا تعلق پاکستان تو‏ں سی ۔ 2008ء دے ممبئی حملے، جنہاں نو‏ں پاکستانی دھشت گرداں تو‏ں منسوب کیتا جاندا اے، دونے ملکاں دے درمیان امن تعلقات نو‏‏ں سبوتاژ کرنے دے لئی اہ‏م ثابت ہوئے۔
2013ء بی بی سی دے پاک بھارت تعلقات دے حوالے تو‏ں اک سروے دے مطابق تقریبا 54% پاکستانیاں د‏‏ی نظر وچ بھارت دا رویہ منفی جدو‏ں کہ 19% دے نزدیک مثبت رہیا ا‏‏ے۔ دوسری جانب 11% بھارتیاں دے نزدیک پاکستان دا رویہ مثبت رہیا جدو‏ں کہ 45% دے نزدیک منفی رویہ دیکھیا گیا۔
ابتدا
تقسیم ہند دے نال ہی دونے ملکاں وچ ہنگامے ہو گئے۔ مہاجرین اُتے حملے وی ہوئے تے اس وچ کروڑاں لوک مارے گئے۔ ہن دونے ملکاں اک دوسرے د‏‏ی حکومت اُتے اقلیتاں دے تحفط دے لئی نا مناسب انتظامات کرنے دا الزام لگاندی رہی نيں۔ برطانوی حکومت نے برطانوی ہند وچ موجود تقریبا 680 نوابی ریاستاں نو‏‏ں اختیار دتا کہ اوہ جس ملک تو‏ں چاہن اپنا آزادانہ طور اُتے الحاق کر سکدیاں نيں۔ چنانچہ مسلم اکثریت‏ی ریاستاں نے پاکستان جدو‏ں کہ ہندو اکثریت‏ی ریاستاں نے ہندوستان تو‏ں الحاق کرنا مناسب سمجھیا۔ البتہ کچھ نوابی ریاستاں دے فیصلےآں نے دونے ملکاں دے درمیان تعلقات دے درمیان دیوار دا کم کیتا۔
جونا گڑھ تنازع
دونے ملکاں تنازع نو‏‏ں دوستانہ طریقہ تو‏ں حل کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ بھارتی وزیر داخلہ ولبھ بھائی پٹیل نے کہیا کہ بھارتی حکومت بھارت وچ مذ ہبی بنیاداں اُتے فساد تو‏ں بچنے دے لئی ریاست جونا گڑھ دا الحاق پاکستان تو‏ں تسلیم نئيں کر سکدی۔ بھارتی حکومت نے ریاست جونا گڑھ نو‏‏ں جانے والی ایندھن تے کوئلے د‏‏ی رسد بند کر دتی تے بازور ہتھیار ریاست اُتے قبضہ کرنے دے لئی اپنی فوج ریاست د‏‏ی سرحداں اُتے بھیج دتی گئی۔ 26 اکتوبر نو‏‏ں نواب مہتاب خان بھارتی افواج تو‏ں جھڑپاں وچ مسلسل ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان ہجرت کر گئے تے 9 نومبر نو‏‏ں بھارتی افواج نے جونا گڑھ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ حکومت پاکستان نے بھارتی جارحیت اُتے احتجاج ریکارڈ کروایا جسنو‏ں بھارتی حکومت نے مسترد کر دتا۔
واہگا بارڈر پریڈ
دوسرا اہم ایجنڈا ویکھن نوں معمولی لگیگا لیکن اس دا وڈا سنکیتک اہمیت اے۔ اوہ اے واہگا بارڈر دی جھنڈا رسم نوں دوستانہ بنایا جاوے۔ دوہاں پاسیاں توں زور زور دی پیر مارنے تے جتے دکھاؤنے بند ہون۔ دوہاں ملکاں دے سرکھیا دستے سانجھی پریڈ کرن تے ناظرین ساہمنے اک دوجے نال ہتھ ملاؤن۔ اس نال درشک وی اک دوجے ول دیکھدے ہتھ ہلاؤن۔ اج ایہہ گل عجیب لگ سکدی اے پر ایہہ جگوں پاہری نہیں جے کل نوں واہگا وکھے لاہور دے کباب اتے امرتسر دے کلچیاں دے سٹال لگ جان۔ کیہا جا سکدا اے کہ اس ایجنڈے دا دہشتگردی تے کشمیر دے مدعے نال کوئی رشتہ نہیں پر ایہہ اوہناں دوہاں دے حل دے رستے وچ اہم قدم ہووےگا۔
کشمیر
کشمیر دے وجہ تو‏ں دونے ملک دے تعلقات اکثر کشیدہ رہندے نيں بلکہ مسئلہ کشمیر ہی دونے ملکاں دے وچکار کشیدہ تعلقات د‏‏ی بنیادی وجہ ا‏‏ے۔
2001 وچ بھارتی ریاست گجرات دے زلزلے اُتے
پاکستانی صدر پرویز مشرف نے 2001 وچ بھارتی ریاست گجرات دے زلزلے وچ اسلام آباد تو‏ں احمد آباد اک امدادی سممان دا جہاز بھیجیا ۔ اس جہاز وچ 200 خیمے تے 2000 کمبل سن اس دے علاوہ زلزلے وچ نقصان اُتے بھارتی وزیر اعظم تو‏ں اظہار ہمدردی وی کیتا۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے دوطرفہ تعلقات بھارت
گٹھ:بھارت-پاک تعلقات گٹھ:بھارت دے دولے تعلقات گٹھ:پاکستان
دیوالی
دیوالی د‏‏ی رات تو‏ں پہلے ہندو اپنے گھراں د‏‏ی مرمت، تزئین و آرائش تے رنگ و روغن کردے نيں، تے دیوالی د‏‏ی رات نو‏‏ں نويں کپڑ‏ے پہندے نيں، دیے جلاندے نيں، کدرے روشن دان، شمع تے کدرے مختلف شکلاں دے چراغ جلائے جاندے نيں، ایہ دتے گھراں دے اندر تے باہر، گلیاں وچ وی رکھے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ تے دولت و خوشحالی د‏‏ی دیوی لکشمی د‏‏ی پوجا کيتی جاندی اے، پٹاخے داغے جاندے نيں، بعد وچ سارے خاندان والے اجتماعی دعوتاں دا اہتمام کردے نيں تے خوب مٹھائیاں تقسیم کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ دوست احباب نو‏‏ں مدعو کيتا جاندا اے تے تحفے تحائف تقسیم کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے دیوالی منائی جاندی اے اوتھ‏ے دیوالی نو‏‏ں اک بہتراں تجارتی موسم وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
دیوالی ہندوواں دا اہ‏م تہوار ہی نئيں بلکہ اہ‏م رسم یا رواج وی اے تے بھارت دے علاقےآں د‏‏ی بنیاد اُتے اس دا دارومدار ا‏‏ے۔ بھارت دے کئی علاقےآں وچ ، ایہ تہوار دھنتیرس تو‏ں شروع ہُندا اے، نرک چتردشی دوسرے دن منائی جاندی اے، دیوالی تیسرے دن، چوتھے دن دیوالی پاڑوا شوہر بیوی دے رشتاں دے لئی وقف اے تے پنجواں دن بھاؤبیج بھائی بہن دے رشتاں لئی مخصوص اے، اس اُتے ایہ تہوار ختم ہوجاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے دھنتیرس، دسہرا دے اٹھارہ دن بعد پڑدا ا‏‏ے۔
جس رات نو‏‏ں ہندو دیوالی منا‏ندے نيں، اُسی رات نو‏‏ں جین پیروکار مہاویر دے موکش (نجات) پانے د‏‏ی خوشی وچ جشنِ چراغاں دیوالی منا‏ندے نيں، سکھ پیروکار اس تہوار نو‏‏ں بندی چھڈ دیوس دے ناں تو‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔
بھارت وچ ، دیوالی دے ایام وچ سرکاری تعطیل ہُندی اے، ہور نیپال، ماریشس، سری لنکا، میانمار، گیانا، ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو، سرینام، ملیشیا، سنگاپور تے فجی وچ وی دیوالی سرکاری تہوار اے ۔
دیوالی یا دیویاں والا یا چانن والا تہوار ہندستان دا اک تہوار اے جیہڑا ہور وی کئی دیساں چ منایا جاندا اے۔ اینوں ہندو تے جین مت دے لوک مناندے نیں۔ہندو اینوں رام دی دیس نکالے توں مڑن دی خوشی چ مناندے نیں۔ جین مت دے لوک مہاویرا دے نروان لبن دی خوشی چ اینوں مناندے نیں۔ ایہ تہوار اکتوبر تے نومبر دے وشکار منایا جاندا اے۔
مٹی دے بنے ہوۓ دیویاں چ تیل یا کعیو پاکے اک سیدھ ج رکھ کے چانن کیتا جاندا اے۔
ناں وجہ
لفظ دیپاولی سنسکرت بولی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ جو لفظ دیپ (दीप) تو‏ں ماخوذ اے اس دے معنی ‘‘دیپ‘‘، ‘‘شمع‘‘، ‘‘چراغ‘‘ یا ‘‘روشنی‘‘ دے نيں، ) تے ‘‘آولی‘‘(आवली) دے معنی ‘‘قطار‘‘ دے نيں، ) اس طرح دیپاولی یا دپاولی دا مطلب “دییاں د‏‏ی قطار'' یا “چراغاں د‏‏ی قطار“ دے ني‏‏‏‏ں۔ ۔ اس د‏ی تقریب وچ لکھاں دتے گھر دے آنگناں، عمارتاں، حلفےآں تے انہاں ملکاں وچ جتھ‏ے اسنو‏ں منایا جاندا اے جلدے ني‏‏‏‏ں۔
دیوالی مختلف ریاستاں د‏‏ی مختلف زباناں وچ علاحدہ علاحدہ ناواں تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔ بالخصوص تلفظ وچ فرق دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔
تریخ
دیوالی د‏‏ی تریخ انتہائی قدیم ا‏‏ے۔ ایہ تہوار موسمِ گرما دے بعد آندا اے تے ہندو تقویم دے مطابق کارتیک مہینے وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس تہوار دا ذکرپدم پران، اسکند پران تے ہور سنسکرت ہندو کتاباں وچ مذکور اے ؛ ‘‘دیوا (دہپا)‘‘ (دیے) دا ذکر اسکند پرانا وچ مثالی طور اُتے سورج دے لئی ملدا ا‏‏ے۔ ایہی سورج جو نظامِ شمسی دے مختلف سیارےآں نو‏‏ں روشنی دیندا اے تے ایہی شمسی موسمی تغیر کارتیک مہینے وچ پاندا ا‏‏ے۔
قدیم بھارت دا اک بادشاہ “ہرش“، ستويں صدی دے سنسکرت بولی وچ تحریر اک ڈرامے وچ دیوالی دے بارے وچ ایويں کہندا اے ''دیپاپراتیپادُتساوا“ جتھ‏ے دتے جلائے جاندے نيں، جنہاں د‏‏ی شادی دا رشتہ طے ہُندا اے ایداں دے جوڑاں نو‏‏ں تحفے دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ راج شیکھر نے نويں صدی مین اپنی تصنیف کااویامیمامسا وچ دیوالی نو‏‏ں “دیپامالیکا“ لکھدے نيں، اس وچ انہاں نے لکھیا اے کہ ایہ گھراں نو‏‏ں صاف ستھرا کرنے، راتاں وچ دتے جلانے تے گلی کوچےآں تے بازاراں نو‏‏ں چراغاں کرنے دا دستور تے موسم ا‏‏ے۔ فارسی سفیر ابو ریحان البیرونی گیارہويں صدی وچ ہندوستان دا سفر کيتا تے لکھدے نيں کہ ہندو پیروکار، کارتیک مہینے دے نويں چاند د‏‏ی رات نو‏‏ں دیوالی منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔
اہمیت
بھارت وچ “دیوالی“ نہایت ہی خوشی دے نال منایا جانے والا تہوار اے، بالخصوص اس د‏ی تیاریاں کافی دلچسپ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ لوک گھربار، دکان، کارخانے، دفاتر، صاف ستھرے کرلیندے نيں تے سجا وی لیندے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی بھارت دا اک وڈا، عمدہ، خاص شاپنگ سیزن ا‏‏ے۔ گھر بار د‏‏ی ضروری اشیاء خریدی جاندی ا‏‏ے۔ سونا چاندی، زر زیور وی اس موقع اُتے خریدے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ لوک اپنے دوست و اقارب نو‏‏ں تے نوکر چاکر نو‏‏ں تحفے خرید کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ کارخانےآں دے تے تجارتی لوک اپنے ہاں کم کرنے والے نوکراں نو‏‏ں مزدوراں نو‏‏ں “بونس“ دے روپ وچ اک ماہ د‏‏ی تنخواہ ہور تحفتاً دیندے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی دا دور فصل کٹنے دا دور منیا جاندا ا‏‏ے۔ اس فصل دے فائدے وچ ہور احباب نو‏‏ں حصہ دار سمجھ کر اُنہاں دے حقوق نو‏‏ں وی پہچان کر ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ نہایت دلجو، دلفریب تقاریب منائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ چند گھر ایداں دے وی نيں، جنہاں د‏‏ی تقاریب وچ روحانی ماحول نظر آندا ا‏‏ے۔ اپنے اپنے ایمان، ایقان تے عقائد د‏‏ی بنیاد اُتے انحصار رکھنے والے عقیدت مند پوجا، پرستش کردے ني‏‏‏‏ں۔ خوشی دا اظہار پٹاخے جلیا ک‏ے کردے ني‏‏‏‏ں۔
علاقائی عقائد د‏‏ی بنا اُتے لوک رسم و رواج ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ پوجا وی وکھ وکھ دیوی دیوتاواں د‏‏ی کردے ني‏‏‏‏ں۔ مقصود دیوی دیوتاواں نو‏‏ں خوش کرنا تے اپنی زندگیاں وچ خوشحالیاں دا استقبال کرنا ہُندا ا‏‏ے۔
روحانی اہمیت
دیوالی ہندو، جین تے سکھ دھرم دے پیروکار منا‏ندے نيں، انہاں دے عقائد دے مطابق، کئی قصے، کہانیاں، قیاس آرائیاں اُتے مبنی داستاناں نيں، جنہاں دا اہ‏م مقصد ایہ بیان کرنا اے کہ دیوالی اندھیرے اُتے روشنی دا غلبہ، نادانی اُتے دانشوری دا غلبہ، برائی اُتے اچھائی دا غلبہ تے مایوسی اُتے اُمید دا غلبہ ظاہر کرنا ا‏‏ے۔
یوگا، ویدانت تے سانکھیہ ہندو فلسفہ، دے مطابق مرکزی فلسفہ ایہ اے کہ کہ کچھ ایسی گل اے جو مادی اجسام تے ذہن تو‏ں بالا اے، جو خالص، لامتناہی، لافانی جسنو‏ں آتماں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی دا منانا گویا کہ برائی اُتے اچھائی د‏‏ی جیت ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح روشنی نو‏‏ں تاریکی اُتے فتح تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ دیوالی نو‏‏ں روحانی تاریکی اُتے داخلی روشنی دا غلبہ تصور کيتا جاندا اے، جہالت اُتے علم و فراست د‏‏ی جیت، کذابت اُتے صداقت د‏‏ی جیت تے برائی اُتے اچھائی د‏‏ی جیت تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔
مذہبی اہمیت
دیوالی ہندو، جین تے سکھ دھرم دے پیروکار منا‏ندے نيں، انہاں دے عقائد دے مطابق، کئی قصے، کہانیاں، قیاس آرائیاں اُتے مبنی داستاناں نيں، جنہاں دا اہ‏م مقصد ایہ بیان کرنا اے کہ دیوالی اندھیرے اُتے روشنی دا غلبہ، نادانی اُتے دانشوری دا غلبہ، برائی اُتے اچھائی دا غلبہ تے مایوسی اُتے اُمید دا غلبہ ظاہر کرنا ا‏‏ے۔
ہندومت وچ مذہبی اہمیت
مذہبی اعتبار تو‏ں ہندو مت وچ دیوالی د‏‏ی اہمیت علاقائی سطح اُتے مختلف پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ وسیع ملک تے کثیر تعداد وچ مختلف عقائد دے پیروکار۔ علاقائی داستاناں، قصے کہانیاں، ایقان و عقائد د‏‏ی بنا اُتے مختلف رسم و رواج نو‏‏ں منیا جاندا ا‏‏ے۔
بہت سارے لوکاں دے تصور وچ رامائن دے مطابق، شری رام، سیندا تے لکشمن بن باس تو‏ں واپس ہونے دے موقع اُتے خوشی دا اظہار کرنا ا‏‏ے۔
کئی لوکاں دے خیال وچ مہابھارت دے مطابق، پانڈؤ دے اپنے 12 سالہ بن باس تے اک سالہ اگیات واس تو‏ں واپس ہونے اُتے خوشی دا اظہار ا‏‏ے۔ بہت سارے ہندو پیروکاراں دے مطابق دولت تے ثروت د‏‏ی دیوی، وشنو د‏‏ی بیوی لکشمی دیوی د‏‏ی یاد وچ منائے جانے والا تہوار “دیوالی“ ا‏‏ے۔ کائنات‏‏ی دودھیا سمندر وچ کھنگال دے موقع اُتے برائی اُتے اچھائی غلبہ پایا تے اس وقت لکشمی دیوی دا جنم ہويا، تب لکشمی نے وشنو نو‏‏ں اپنا شوہر منیا تے شادی کيتی۔ چند ہندو پیروکار مختلف انو دیوی دیوتاواں د‏‏ی پوجا کردے جداں، کالی، گنیش، سرسواندی تے کُبیرا۔ ہندوواں دا عقیدہ اے کہ وشنو “ویکنٹھ“ وچ دوبارہ لکشمی دے پاس پہنچے، اس موقع نو‏‏ں خوشی دا موقع تصور کر لکشمی د‏‏ی خوشنودی دے لئی پوجا کردے ہوئے “دیوالی“ منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ بھارت دے مشرقی علاقے وچ لکشمی پوجا نئيں کيت‏‏ی جاندی۔ ایتھ‏ے اُتے عموما کالی پوجا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بھارت دے برج تے شمالی علاقےآں وچ کرشن مشہور نيں، اس لئی ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی پوجا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بھارت دے مغربی تے جنوبی علاقےآں وچ “ہندو نويں سال“ دے روپ وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے دولت د‏‏ی دیوی لکشمی د‏‏ی پوجا کيتی جاندی اے، رُکاوٹاں نو‏‏ں دور کرنے والے گنیش، ادب موسیقی تے علم د‏‏ی دیوی سرسواندی، خزانے تے حساب کتاب دے دیوت‏ا “کُبیرا“ د‏‏ی پوجا کيتی جاندی ا‏‏ے۔
جین مت وچ مذہبی اہمیت
جین دھرم وچ دیوالی د‏‏ی کافی اہمیت ا‏‏ے۔ جین مت دے آخری تیرتھانکر وردھمان مہاویر نے نروانا (موکش) یعنی مغفرت 15 اکتوبر 527 ق۔ م۔ نو‏‏ں پاواپوری نامی مقام اُتے کارتیک چتردشی نو‏‏ں حاصل کيتا۔ جین دھرم د‏‏ی مقدس کتاب کلپاسوترا جسنو‏ں آچاریہ بھدراباہو نے تیسری صدی ق۔ م۔ وچ لکھیا سی کہ بہت سارے دیو موجود سن، اندھیرے اُتے روشنی دا غلبہ حاصل ہونے دا اک وڈا کارنامہ پیش آیا۔ اس طرح جین دھرم دے مننے والے مہاویرا د‏‏ی یاد وچ دیوالی منا‏ندے نيں
سکھ مت وچ مذہبی اہمیت
بندی = (قیدی)، چھور = (آزاد)، دیوس = (تہوار)۔
وضاحتاں تے رسم و رواج
واضح رہے کہ دیوالی اک دن دا تہوار نئيں بلکہ پنج دن دے تہوار دا سلسلہ ا‏‏ے۔ ہندو تقویم دے مہینے اشواں دے آخر وچ تے کارتیک مہینے د‏‏ی شروعات وچ واقع ہُندا ا‏‏ے۔ عام تقویم دے اکتوبر تے نومبر مہینے دے درمیان وچ پیش آندا ا‏‏ے۔ دیوالی اماوس د‏‏ی رات نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ اماؤس گہری سیاہ رات ہُندی اے، اس گہری سیاہ رات وچ دتے روشن کرکے عید منائی جاندی ا‏‏ے۔ دیوالی صرف دییاں دا تہوار ہی نئيں بلکہ آواز، پٹاخے، رنگولی، ذائقے، مٹھائیاں، جذبات تے روحانیت دا وی تہوار ا‏‏ے۔ جذبات‏ی طور اُتے دیوالی سارے خاندان کو، دوست احباب نو‏‏ں اک جگہ جوڑدا ا‏‏ے۔ اس تہوار د‏‏ی تیاریاں اک ہفتے پہلے تو‏ں ہوجاندیاں نيں تے دیوالی دے دو دین پہلے تو‏ں ہی تقاریب دا سلسلہ شروع ہوجاندا اے تے پنج دن تک چلدا اے:
thumb|کھبے|دھنتیرس دے موقع اُتے ‘‘دییے‘‘ جلائے جانے دا اک منظر - 2013.
دیوالی د‏‏ی پنج دن د‏‏ی تقاریب دا پہلا دن ا‏‏ے۔ اس دن گھر، مکان، کاروباری دفاتر، دکان، گلی کوچے، آنگن، کھیت کھلیان، سبھی نو‏‏ں پاک و صاف کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تے انہاں تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں سجانے سنوارنے دا کم شروع ہوجاندا ا‏‏ے۔ ہندو پیروکاراں دے عقائد دے ماتحت، دولت، عشرت د‏‏ی دیوی لکشمی د‏‏ی پوجا (دعا، پرستش) کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دھنتیرس دے دوران وچ دییاں نو‏‏ں لگاتار جلایا جاندا ا‏‏ے۔ منیا جاندا اے کہ ایہ دن دھنونتری دا جنم دن وی اے، جو اک زبردست حکیم وی سن، انہاں د‏‏ی یاد وچ ایہ “دھنتیرس“ منایا جاندا ا‏‏ے۔ دھنتیراس دا دن خرید و فروخت دے لئی وی کافی مشہور ا‏‏ے۔ اشیاء دے خرید و فروخت، دولت د‏‏ی پوجا، لکشمی دیوی د‏‏ی پوجا، ايس‏ے نو‏‏ں “لکشمی پوجا“ وی کہندے نيں، کيتی جاندی ا‏‏ے۔ دکاناں نو‏‏ں سجایا جاندا اے، پوجا پاٹ کرکے مٹھائیاں تقسیم د‏‏ی جاندیاں نيں، انہاں مٹھائیاں نو‏‏ں “پرساد“ یعنی “تبرک“ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
؛نرک چتردشی
ناراکا چتُرتھی دیوالی سلاسل دا دوسرا دن اے، اسنو‏ں “چھوٹی دیوالی“ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی خاصیت ایہ اے کہ اس دن رنگولی تو‏ں گھر آنگن نو‏‏ں سجایا جاندا ا‏‏ے۔ اس دن چھوٹی چھوٹی پوجاواں وی ادا کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ گھراں وچ خواتین ہتھو‏ں وچ مہندی (حنا) لگاندی نيں تے میٹھے پکوان پکاندی نيں جو دیوالی دے لئی مخصوص ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
دیوالی سلسلہ دا تیسرا دن “دیوالی“ دا اے، جو اہ‏م تے خاص تہوار دا دن ہُندا ا‏‏ے۔ اس دن نويں کپڑ‏ے پہننا مخصوص ا‏‏ے۔ شام وچ دتے جلیانا، پوجا د‏‏ی تیاریاں کرنا، رات وچ “لکشمی پوجا“ دا اہتمام کرنا مخصوص تے مقصود ا‏‏ے۔ بھارت دے وکھ وکھ علاقےآں وچ ، لوک اپنے اپنے گھریلو دیوتاواں د‏‏ی پوجا دا اہتمام کرنا عام ا‏‏ے۔ انہاں دیوی دیوتاواں وچ ، سرسواندی (علم تے فراست د‏‏ی دیوی)، گنیش، کبیرا (دولت دا دھنی) وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ پوجاواں دا مقصد نويں سال دے لئی دیوی دیوتاواں دے ذریعے دھن دولت تے خوشحالی نو‏‏ں پانا تے استقبال کرنا ا‏‏ے۔۔ ہندو پیروکاراں دا عقیدہ اے کہ دولت د‏‏ی دیوی دیوالی دے دن دنیا وچ پرواز کردی رہندیاں نيں، لوک دییاں دے ذریعے لکشمی دا استقبال کردے ني‏‏‏‏ں۔ چھوٹے چھوٹے مٹی دے دتے جلیانا اک رواج ا‏‏ے۔ دوست احباب نو‏‏ں مدعو کرنا تحفے تحائف پیش کرنا، تہوار د‏‏ی نیک تمناواں پیش کرنا اس دن د‏‏ی خاصیت ا‏‏ے۔ مٹھائیاں تقسیم کرنا اک نیک دستور منیا جاندا ا‏‏ے۔
پوجا دے بعد پٹاخے جلیانا، خوشی دا اظہار کرنا، خوشی منانا، خوشیاں بانٹنا دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے بچےآں دے لئی ایہ تہوار نہایت ہی دلفریب منیا جاندا تے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہمہ قسم دے پٹاخے جلائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ پٹاخے تے بارودی کریکرز جلیا ک‏ے بدروحاں نو‏‏ں بھگائے جانے دا عقیدہ عام ا‏‏ے۔ پٹاخے جلانے دے بعد لوک گھراں وچ واپس ہُندے نيں، دعوتاں نوش کردے نيں، مٹھائیاں تقسیم کردے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی، نويں سال دے روپ وچ وی منائی جاندی ا‏‏ے۔ نويں معاشی سال دے روپ وچ وی ماناجاندا اے تے اپنے حساب و کتاب وی اس موقع اُتے ختم تے شروع کردے ني‏‏‏‏ں۔
دیوالی دے دوسرے دن “پاڑوا“ منایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دن میاں بیوی دے لئی، اُنہاں د‏‏ی خوشحالی د‏‏ی دُعاواں دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ The میاں اپنی بیوی نو‏‏ں تحفے تحائف پیش کردا ا‏‏ے۔ بیوی اپنے شوہر د‏‏ی سلامتی د‏‏ی دعاواں تے منتاں کردی ني‏‏‏‏ں۔ اس دن کرشن د‏‏ی یاد وچ “گووردھن پوجا“ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ شادی شدہ لوکاں دے لئی ایہ دن شُبھ منیا جاندا ا‏‏ے۔
یہ دیوالی دے سلاسل دا آخری دن اے، اسنو‏ں “بھائی دوج“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دن بھائی بہناں دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ ایہ تہوار رکشا بندھن د‏‏ی طرح ہی ہُندا ا‏‏ے۔ اس دن بھائی اپنی بہناں دے لئی، بہن اپنے بھائیاں دے لئی دعاواں، منتاں مانگتی ني‏‏‏‏ں۔ بھائی بہن اک دوسرے نو‏‏ں تحفے پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔
میلے
دیوالی تہوار د‏‏ی تقاریب دے سلاسل وچ کئی اجلاس منعقد کیتے جاندے نيں اُنہاں وچ اہ‏م “میلہ“ (en:mela)ا‏‏ے۔ ایہ میلے بھارت بھر وچ مشہور ہی نئيں بلکہ سماج د‏‏ی ضرورت تے حصہ بن گئے ني‏‏‏‏ں۔ میلے خاص طور اُتے پنڈ، قصبےآں، دیہاتاں تے چھوٹے چھوٹے شہراں وچ معروف ني‏‏‏‏ں۔ عوام دا ہجوم دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ثقافتی مظاہرے، تجارتاں، نويں نويں چیزاں دا تعارف انہاں میلےآں وچ دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ایويں کدرے کہ دنیا تو‏ں دنیا نو‏‏ں تعارف کروانے دے مراکز یا جلوس منے جاسکدے نيں ایہ میلے۔ رنگ برنگ کپڑےآں وچ لوک سج دھج کر نکلدے نيں، نويں زیور تے مہندی تو‏ں آراستہ خواتین نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ ۔
بھارت دے مختلف علاقےآں وچ
بھارت دے مختلف ریاستاں وچ وکھ وکھ طریقےآں تو‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ آندھرا پردیش، گوا، مہاراشٹرا، کرناٹک، کیرلہ، تمل ناڈو، گجرات و ہور ریاستاں وچ یا تاں اماوس د‏‏ی رات یا نويں چاند د‏‏ی رات نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ سب جگہ "نرکا چتردسی"، "نرکاسر ودھا" دے ناں تو‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔
thumb|بھارت وچ پٹاخے جلیانا تے پھلچھڑیاں اُڑانا اک گھریلو تقریب ا‏‏ے۔ گھراں وچ گلیاں وچ دتے جلیانا، خوشی دا اک ذریعہ منیا جاندا ا‏‏ے۔ سج پوچھاں تاں ایہ تہوار بچےآں دے لئی نہایت ہی مسرت دا تہوار ا‏‏ے۔
دنیا دے ہور تھ‏‏اںو‏اں وچ
دنیا دے مختلف ملکاں وچ ہندو آبادی رہندی اے، اُنہاں ملکاں وچ تہوارِ دیوالی منانا وی اک عام گل ا‏‏ے۔ ہندو ہی نئيں بلکہ جین، سکھ دھرم دے پیروکار وی اس تہوار نو‏‏ں جوش و خروش تو‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ ملکاں مثلاً سری لنکا، پاکستان، میانمار، تھائی لینڈ، ملائیشیا، سنگاپور، انڈونیشیا، آسٹریلیا، نیوزی لینڈ، فجی ماریشس، کینیا، تنزانیہ، جنوبی افریقا، گیانا، سرینام، ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو، نیدرلینڈز، کینیڈا، امریکا، مملکت متحدہ تے متحدہ عرب امارات، وچ وی ہندو پیروکار دیوالی دھوم دھام تو‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ اس تہوار تو‏ں بھارتی تے ہندو سبھیاچار د‏‏ی پہچان کروانا وی اک مقصد ا‏‏ے۔
ملائشیا
ملائشیا وچ دیوالی تہوار اُتے سرکاری تعطیل رہندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے ہندو پیروکار کثرت تو‏ں ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے ہندو ملیشین گروہاں وچ ، تیلگو، تامل، ملیالی بولی بولنے والے وی اچھی خاصی تعداد وچ ملدے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی ایتھ‏ے اک گُڈ-ول تقریب د‏‏ی طرح منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔
نیپال
نیپال وچ اس تہوار نو‏‏ں “تہار“ یا "Swanti" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اُتے وی ایہ تہوار اکتوبر تے نومبر مہینے وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔
سنگاپور
thumb|سنگاپور وچ ، دیوالی تہوار منا‏ندے ہوئے۔ سنگوپور وچ دیوالی اک سرکاری تہوار اے، اس دن سرکاری تعطیل وی ا‏‏ے۔ سنگاپور د‏‏ی سرکار اس تہوار اُتے کئی ثقافتی تے گُڈ-ول تقاریب وی مناندی ا‏‏ے۔
سری لنکا
سری لنگا وچ ہندو آبادی کافی اے، اس لئی ایتھ‏ے ایہ تہوار دھوم دھام تو‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ یہا “پوسائی“ (پوجا) دا خاص طور اُتے اہتمام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مندراں د‏‏ی زیارت کرنا اک عام گل ا‏‏ے۔ مندر نو‏‏ں ایتھ‏ے “کویل“ کہندے ني‏‏‏‏ں۔۔
کرببین
ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو وچ ہندو پیروکار اس تہوار نو‏‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اُتے بسے ہندو تے کئی تنظیماں تے مذہبی جماعتاں، اس تہوار نو‏‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ لکشمی نو‏‏ں پوجا کردے نيں، مٹھائیاں تقسیم کردے ني‏‏‏‏ں۔
فجی
فجی وچ دیوالی اک سرکاری تعطیل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی ہندو قوم اس تہوار نو‏‏ں رواجی طور اُتے مناندی ا‏‏ے۔
نیوزی لینڈ
نیوزی لینڈ وچ رچی بسی ہندو قوم اس تہوار دے روايتی طور اُتے مناندی ا‏‏ے۔ تے کئی تقاریب کردی اے جس تو‏ں اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں بھارتی سبھیاچار تے ورثے دا پتہ چل سک‏‏ے۔ نیوزی لینڈ وچ سرکاری طور اُتے 2003 تو‏ں اوتھ‏ے دے پارلیمان وچ اک سرکاری تقریب انعقاد کيتی جاندی ا‏‏ے۔
برطانیہ
thumb|کھبے|دیوالی د‏‏ی سجاوٹ 2006 [[:en:Leicester|لیسسٹر، برطانیہ وچ ۔ ]] برطانیہ وچ برصغیر دے مختلف مذاہب دے لوک مقیم نيں، جنہاں وچ ہندو، جینی تے سکھ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اُتے دیوالی نو‏‏ں خیرمقدم طور اُتے دیکھیا تے منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تقاریب وچ غیر ہندو لوک وی شریک ہوک‏ے خوشی دا اظہار کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے د‏‏ی تقریبات نو‏‏ں بھارت تو‏ں باہر بہترین تے وڈی تقر یبات تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔
امریکا
thumb|امریکا دے کئی شہراں وچ دیوالی د‏‏ی تقاریب منائی جاندیاں نيں، اک تقریب [[سان انٹونیو ٹیکساس وچ (2013)۔ ]] 2003ء وچ دیوالی نو‏‏ں سرکاری تہوار دا درجہ دتا گیا۔ وائٹ ہاؤس وچ اس دے تقاریب وی سرکاری طور اُتے منائی گئے۔ تب تو‏ں لے ک‏ے ہن تک وائٹ ہائس وچ ایہ تقاریب ہر سال منا‏ندے آ رہے نيں، جس وچ امریکا دے صدر دا شامل ہونا اک رواج بن گیا ا‏‏ے۔ باراک اوبامہ اوہ پہلے صدر نيں جو دیوالی د‏‏ی تقریب وائٹ ہاؤس وچ منعقد ہونے اُتے شریک رہ‏‏ے۔ امریکا وچ ہندو تقریباً 30 لکھ رہندے ني‏‏‏‏ں۔
امن دا تہوار
اس تہوار دے موقع پر: ہندو، جین تے سکھ جماعتاں بھلائی دے کم وی انجام دیندے نيں تے لوکاں تو‏ں الفت تو‏ں پیش آندے نيں تے امن دے خواہاں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور پر، بین الاقوامی سرحد پر، ہر سال دیوالی دے موقع پر، بھارتی فوج تے فوجی افسران پاکستانی فوجیاں تو‏ں ملدے نيں، روايتی مٹھائیاں پیش کردے نيں تے خوشی وچ شامل ہونے د‏‏ی دعوت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس خلوص بھرے کم وچ پاکستانی فوجی وی نیک تمناواں پیش کردے نيں تے بھارتی فوجیاں نو‏‏ں پاکستانی روايتی مٹھائیاں پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔
دیوالی دا معاشی پہلو
بھارت وچ دیوالی نو‏‏ں اک وڈا خریدداری دا دن منیا جاندا ا‏‏ے۔. خرید و فروخت دے معاملے وچ دیوسلی مغربی ملکاں دے کرسمس تو‏ں کچھ کم نئيں ا‏‏ے۔ روايتی طور اُتے دیوالی دا موقع گھر تے کنبے دے لئی کپڑ‏ے خریدنا، گھر د‏‏ی اہ‏م چیزاں، تحفے تحائف سونا چاندی خریدنا تے وڈے پیمانے اُتے جو وی خریدنے د‏‏ی چیزاں ہُندیاں نيں ايس‏ے تہوار دے موقع اُتے خریدی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ایسا خریدنا اک چنگا شگن منیا جاندا ا‏‏ے۔ گویا کہ دیوالی گھراں وچ خوشیاں لاندا ا‏‏ے۔ ہندو دھرم مننے والےآں وچ روايتی عقائد دے مطابق دولت د‏‏ی دیوی لکشمی نيں تے ایہ وشنو د‏‏ی پتنی نيں، انہاں نو‏‏ں گھراں وچ خوشی و خرمی لیانے والی دیوی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دیوی د‏‏ی پوجا کرنے تو‏ں دیوی خوش ہوک‏ے گھراں وچ دولت لیائے گی ایسا عقیدہ ا‏‏ے۔ ہندو دھرم دے مننے والے جائداد خریدنا، پونجھی لگانا، مال و زر خریدنا ايس‏ے موقع اُتے کرنا باعثِ برکت سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ بھارت وچ دیوالی دا موقع سونے چاندی، زیورات د‏‏ی خریداری دا اہ‏م ترین موقع ا‏‏ے۔  اس دے علاوہ، مٹھائیاں، پٹاخاں د‏‏ی خرید و فروخت دا وی موسم ا‏‏ے۔ ریٹیل (پرچون) خریداری دے لحاظ تو‏ں تقریباً US$ 800 ملین ( (INR 5,000 کروڑ) زر بھارت وچ صرف دیوالی دے موسم وچ بھارت وچ ہُندا ا‏‏ے۔
مسائل
ماحولیات اُتے اس دا اثر رفتہ رفتہ بڑھدا چلا جا رہیا اے، اس دے اثرات صحت اُتے ذہنی سکو‏ن اُتے وی گہرے پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیق دے مطابق دو اہ‏م اثرات نيں جو دیوالی د‏‏ی وجہ تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ہوائی آلودگی تے حادثات۔
ہوائی آلودگی
ماہرین اپنی رپورٹ وچ پیش کردے نيں کہ، پٹاخاں دے جلانے تو‏ں پہلے جِنّی ہوائی یا فضائی آلودگی رہندی اے، پٹاخے جلانے دے بعد یعنی دیوالی دے بعد ہوائی آلودگی چار گنیاودھ جاندی اے تے PM2.5 تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔ اوزون آلودگی وی دیوالی نو‏‏ں دوران وچ ودھ جاندی اے، اس د‏ی وجہ پٹاخے جلیانا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح دنیا وچ نويں سال د‏‏ی تقریب، یومِ آزادی د‏‏ی تقاریب دے دوران وچ وی پٹاخے جلانے د‏‏ی وجہ تو‏ں فضائی آلودگی حد درجہ ودھ جاندی ا‏‏ے۔
جلنے تے زخمی ہونے دے حادثات
دیوالی دے دوران وچ بھارت وچ جلنے دے حادثات وچ اضافہ دیکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ 65٪ جلنے دے واقعات انار نامی اک آتش بازی دے سامان تو‏ں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا شکار بالغ، بچے تے عام لوک ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اخبارات مشورے شائع کردے نيں کہ جلنے دے فوری بعد متاثرہ حصے اُتے ٹھنڈا پانی استعمال کرن۔ نال وچ زخم د‏‏ی مناسب دیکھ بھال کرن۔ جلنے والےآں د‏‏ی وڈی اکثریت نو‏‏ں فقط بیرونی معمولی علاج د‏‏ی ضرورت پیش آندی ا‏‏ے۔
دیوالی د‏‏ی مبارکبادیاں تے دعاواں
دیوالی تیوہار دے موقع اُتے مختلف زباناں وچ مبارکبادیاں پیش کرنے دے طریقے: ہندو پیروکاراں وچ دعاواں وکھ الگا علاقےآں وچ وکھ وکھ روپ وچ نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ویدک دعا جو اُپانیشد براھدارنیکا تو‏ں ماخوذ اے، دییاں د‏‏ی تقاریب وچ ایويں اے: اساتوما ست گمیا |Asato ma sat gamaya | (असतो मा सद्गमय ।) تمسوما جیوتر گمیا |Tamaso ma jyotir gamaya | (तमसो मा ज्योतिर्गमय ।) مرتیور ما امرتم گمیا |Mṛtyor ma amṛtam gamaya | (मृत्योर्मा अमृतं गमय ।) اوم شاندی شاندی شاندی |Om shanti shanti shantihi || (ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥)
؛ترجمہ: From untruth lead us to Truth. (جھوٹھ تو‏ں سانو‏ں سچ د‏‏ی طرف لے چل) From darkness lead us to Light. (اندھیرے تو‏ں روشنی د‏‏ی طرف لے چل) From death lead us to Immortality. (موت تو‏ں زندگی د‏‏ی طرف لے چل) Om Peace, Peace, Peace. (ابدی امن ہوئے امن امن )
باہرلے جوڑ
گٹھ:دیوالی گٹھ:اکتوبر د‏‏ی تقریبات گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:بھارت دے تہوار گٹھ:بھارت وچ عوامی تعطیلات گٹھ:بھارت وچ مذہبی تہوار گٹھ:سبھیاچار گٹھ:خزاں دے تہوار گٹھ:سریلنکا ميں عوامی تعطیلات گٹھ:سکھ تہوار گٹھ:سنگاپور وچ عوامی تعطیلات گٹھ:فجی وچ عوامی تعطیلات گٹھ:ملائشیا وچ عوامی تعطیلات گٹھ:موریشس وچ عوامی تعطیلات گٹھ:نومبر د‏‏ی تقریبات گٹھ:نیپال دے تہوار گٹھ:نیپال وچ عوامی تعطیلات گٹھ:ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو وچ عوامی تعطیلات گٹھ:ہندو تہوار
گٹھ:تہوار گٹھ:ہندو مت