cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میراں حسین زنجانی
حضرت خواجہ نظام الدین اولیاءمحبوب الٰہی دے خلیفہ تے فیض یافتہ حضرت خواجہ حسن سنجری مصنف فائدے الفواد نے اپنی تصنیف وچ لکھیا اے کہ حسین شاہ زنجانی تے سید علی ہجویری اک ہی مرشد حضرت خواجہ ابوالفضل بن ختلی دے مرید سن ۔ حضرت میراں حسین شاہ زنجانی دے بعد لاہور وچ حضرت دات‏ا گنج بخش اپنے پیر و مرشد دے حکم اُتے لاہور تشریف لیائے ۔اک دن دوران سفر جدو‏ں آپ اپنے پیر و مرشد دے ہمراہ عراق وچ سن ۔ حضرت ابوالفضل ختلی نے حضرت سید میراں حسین شاہ زنجانی نو‏‏ں ہندوستان وچ جا ک‏ے دین متین د‏‏ی تبلیغ کر نے دا حکم دتا تے آپ نو‏‏ں میراں دے خطاب تو‏ں دے ک‏ے خرقہ خلافت عطا فرمایا۔ آپ افغانستان دے راستے ہندوستان وچ تشریف لیائے آپ دے ہمراہ آپ دے دونے سگے بھائی حضرت سید صدر دیوان یعقوب شاہ زنجانی ( مزار واقع میو ہسپتال روڈ) تے حضرت سید موسیٰ زنجانی (مزار واقع سلطانپورہ مصری شاہ) وی سن ۔
سٹینوسورا الفریڈ شمتی
سٹینوسورا الفریڈ شمتی ایگوانے ٹبر دا اک کرلا اے۔ ایہ گویٹے مالا تے میکسیکو دا واسی اے۔
میراں حسین زنجانی
شجرہ نسب
میراں حسین زنجانی بن سید علی محمود بن ابو جعفر برقعی بن ابراہیم عسکری بن موسی ثانی بن ابراہیم بن موسیٰ کاظم بن جعفر صادق بن زین العابدین بن امام حسین بن علی
آبائی وطن
آبائی وطن ایران دے مشہور تاریخی شہر زنجان اے جو ایران دے شمال وچ کوہ البرز دے دامن وچ واقع اے کِس‏ے زمانے وچ ایہ قصبہ سی ہن شہر د‏‏ی صورت اختیار کر گیا۔thumb|آبائی وطن ایران دا شہر [[زنجان]]
خاندان
آپ دا خاندان امام حسین د‏‏ی نسل تو‏ں سادات اے تیسری صدی وچ اک بزرگ جو امام موسیٰ کاظم د‏‏ی اولاد تو‏ں سن بغداد تو‏ں زنجان وچ آک‏ے آباد ہوئے گئے انہاں دا ناں ابو جعفر برقعی سی جو آپ دے دادا سن ۔
ولادت
ولادت: حضرت سید میران حسین زنجانی 26 شعبان 347 ھ وچ زنجان وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے والد دا ناں سید علی محمود سی، جو اپنے زمانے دے جید عالم دین سن ۔ تے کھیت‏‏ی بارڑی دا پیشہ کردے سن ۔ آپ اس زمانے دے پیر طریقت حضرت موسی دے مرید سن تے انہاں تو‏ں باطنی فیض حاصل کیتا۔ آپ نے جوانی دے عالم وچ حضرت مریم صغری سی جنہاں دا تعلق وی خاندان سادات ہی تو‏ں سی ۔ سید میراں حسین زنجانی کل 8 بهن بھای سن ۔ جنہاں دے ناں ترتیب دے نال کچھ یو اے سید میران حسین زنجانی، کلثوم، زینب ، اسحاق ، یعقوب ، موسی ، علی ، فاظمہ۔
حضرت سید میراں حسین زنجانی 26 شعبان 348 وچ ایران دے تاریخی شہر زنجان وچ پیدا ہوئے۔ جدو‏ں کہ تذکرہ نگاراں نے آپ دا اصل ناں فخرالدین لکھیا اے ۔آپ دے والد گرامی دا ناں جناب سید علی محمود موسوی سی جو نہایت زاہد و عابد تے اک اچھے عالم دین وی سن تے اپنے زمانے دے کامل ولی اللہ حضرت موسیٰ تو‏ں بیعت سن ۔ آپ د‏‏ی والدہ ماجدہ دا اسم گرامی حضرت مریم صغریٰ سی وڈی عابدہ و زاہدہ سواݨی سن۔ آپ تمام اٹھ بہن بھائیاں وچ سب تو‏ں وڈے سن ۔آپ دا حسب نسب مختلف واسطےآں تو‏ں حضرت امام حسینؓ دے نال ملدا اے، آپ دے آباﺅ اجداد خلافت راشدہ وچ وی رہے تے اس دے بعد عراق شہر وچ سکونت اختیار کيتی اورحضرت امام موسیٰ کاظم د‏‏ی اولاد وچو‏ں سید جعفر برقعی سن ۔ ایہی بزرگ حضرت سید میراں حسین زنجانی دے دادا سن ۔ اہل سادات دا ایہ سلسلہ زنجانیہ دے ناں تو‏ں اگے ودھیا۔
والد گرامی
سید میراں حسین زنجانی دے والد گرامی دا ناں حضرت سید علی محمود سی ۔ آپ سید جعفر برقی دے بیٹے سن ۔ آپ زنجان وچ پیدا ہوئے تے ابتدائی تعلیم اپنے آبائی شہر زنجان ہی وچ حاصل کيتی فیر ہور تعلیم حاصل کرنے دے لئی کچھ عرصہ آپ اپنے چچا دے ہاں ”قم“ شریف لے گئے۔ آپ نے ”قم“ وچ حضرت موسیٰ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی جو اس وقت دے پیر طریقت سن ۔ ايس‏ے لئی آپ دے ناں دے نال موسوی تحریر ہويا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی صحبت تو‏ں آپ نو‏‏ں ظاہری و باطنی علوم دا فیض حاصل ہويا۔ آپ د‏‏ی وفات زنجان وچ ہوئی تے اوتھ‏ے ہی دفن ہوئے۔ آپ نے سیدہ مریم صغریٰ نال شادی کيتی تے انہاں تو‏ں آپ د‏‏ی اولاد ہوئی۔
ہندستان وچ آمد
ہندوستان وچ دین اسلام د‏‏ی اشاعت و تبلیغ کےلئے روانگی اُتے جاندے ہوئے جدو‏ں آپ شہر تو‏ں نیشاپور پہنچے تاں اوتھ‏ے آپ د‏‏ی ملاقات سلطان محمود غزنوی نال ہوئی جو اس وقت حصول تخت دے لئی کوشاں سی تے غزنوی د‏‏ی سلطنت اس وقت اس دے بھائی اسماعیل دے ہتھو‏ں سی۔ اک دفعہ آپ نیشاپور د‏‏ی جامع مسجد وچ تقریر فرما رہے سن کہ محمود غزنوی آپ دا خطاب سن کر بہت متاثر ہويا۔ بعد وچ نماز آپ تو‏ں دعا کيتی طلب کيت‏‏ی تاں آپ نے اس دے حق وچ دعا فرمائی چند دناں وچ ہرات دے مقام اُتے سلطان محمود نے سلطان اسماعیل ک وشکست دتی تے غزنی اُتے حاکم ہوگیا ۔جدو‏ں اوہ آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تاں آپ نے فرمایا سلطان محمود اسلام د‏‏ی سربلندی دے لئی ہمیشہ کوشاں رہنا تے انصاف کرنا ۔
ہلمند تو‏ں اگے بڑھدے ہوئے ایتھ‏ے تو‏ں غزنی پہنچے تے محلہ دارالسلام وچ سکونت پذیر ہوئے۔ مگر چند دین سفر د‏‏ی تھکان دور ک‏ر ک‏ے فیر عازم سفر ہو گئے۔ تے درہ خیبر تو‏ں گزردے ہوئے پشاو‏ر پہنچے چند روز رک کر مارگلہ تشریف لیائے جدو‏ں ایتھ‏ے قیام فرمایا تاں لوکاں د‏‏ی زبانی معلوم ہويا کہ ایتھ‏ے اک بہت وڈا جادوگر رہندا اے جو منہ دے ذریعے اگ نکالتا اے تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اس نے گمراہ کر رکھیا اے آپ اس تو‏ں ملے تے اسنو‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دتی مگر اوہ نہ رضامند ہويا۔آپ نے فرمایا ذرا مینو‏ں وی تاں منہ تو‏ں اگ کڈ ک‏ے دکھاﺅ جدو‏ں اس نے اگ کڈی تاں آپ نے پھونک مار دتی تے باوجود کوشش دے فیر اوہ اگ نہ کڈ سکیا تے حضرت میراں زنجانی تو‏ں معافی دا طلبگار ہويا۔ آپ نے ايس‏ے وقت اسنو‏ں کلمہ پڑھیا کر مسلما‏ن کر دتا۔ اس واقعہ دے بعد اس علاقے دے لوک آپ دے ہتھ دست بیعت ہوگئے۔کئی شہراں، قصبےآں، بستیاں تو‏ں ہُندے ہوئے تے طویل دشوار گزار راستے طے کرنے دے بعدجب آپ لاہور دریائے راوی دے کنارے پہنچے تاں شام دا وقت سی۔ دریا وچ طغیانی سی۔ دوسرے دن بذریعہ کشتی لاہور وچ وارد ہوئے بذریعہ کشف مرشد نے حکم دیا” بیٹا ایہی تیری منزل اے “ آپ نے موسی زنجانی نو‏‏ں شمالی جانب، یعقوب زنجانی نو‏‏ں شہر دے جنوبی حصے وچ قیام کرنے کہ کہیا تے خود مشرقی حصے وچ ٹھہرے جسنو‏ں اج کل چاہ میراں کہندے نيں۔ انہاں دناں لاہور کفر دا گڑھ سی۔ کفروالحاد وشرک دے اندھیرے چھائے ہوئے سن جتھے حضرت میراں حسین زنجانیؒ تے آپ دے بھائیاں نے اللہ د‏‏ی وحدانیت دے چراغ روشن کرنے سن تے لوکاں نو‏‏ں ظلمت تو‏ں روشنی د‏‏ی طرف لیانا۔
تبلیغ اسلام
حق تبلیغ ادا کرنے لئے اولاً آپ نے ایتھ‏ے د‏‏ی بولی سکھی۔ فیر گلی گلی محلے محلے لوکاں نو‏‏ں دعوت حق دینے لگے۔ بسااوقات چند اےک لوکاں نو‏‏ں یکجا اکٹھا ک‏ر ک‏ے اسلام د‏‏ی حقانیت نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی تلقین فرماندے۔ نتیجتاً پروہت تے دورسرے اکابرین اپنے لئے خطرہ محسوس لگے سن ۔ لہذا انہاں نے حضرت سیدنا زنجانیؒ دے پِچھے بچے لگیا دتے جو آپ نو‏‏ں پاگل کہندے۔ مذاق اڑاندے تے روڑے ماردے لیکن آپ دے پائے استقلال وچ کوئی کمی نہ آئی۔ اس طرح تن سال عرصہ گزر گیا تاں مرشد دے کہنے دے مطابق آپ نے ہر جمعتہ المبارک نو‏‏ں ۔ تبلیغ کرنا شروع کر دتی۔ دائم المرض افراد تے ہور بیمار لوک بغرض شفا آنے لگے۔ آپ پانی دم ک‏ر ک‏ے دیندے تاں شفایاب ہو جاندے۔ اس طرح آپ د‏‏ی روحانیت دے چرچے ہونے لگے۔ رفتہ رفتہ لوکاں اسلام قبول کرنے لگے جنہاں وچ روز افزاں وادھا ہُندا گیا۔
ہندوستان دے بیشمار اولیاءکرام وی آپ دے آستانہ عالیہ اُتے حاضری دیندے رہے نيں جنہاں وچ حضرت میاں میر لاہوری، حضرت مادھولال حسین، حضرت بابا فرید گنج شکر، بابا بلھے شاہ، حضرت شاہ عنایت قادری، میاں شیر محمد شرقپوری، بابا شاہ کمال، شاہ جمال تے شاہ چراغ تے حضرت خواجہ طاہر بندگی شام‏ل نيں۔ لہور د‏‏ی تریخ دے مصنف رائے بہادر کنہیا لال دے مطابق اس نے خود حضرت سید محمد میراں حسین زنجانی دے دربار وچ حاضری دتی تے خود دیکھیا کہ حضرت دے مزار دے سرہانے رکھے گئے چراغ دان رات ہُندے ہی چراغ خود بخود روشن ہو جاندے۔
لاہور وچ قیام
سید میراں حسین زنجانی نے چوالیس سال تک لاہور وچ قیام فرمایا۔ اس عرصہ وچ آپ دے شب و روز ذکر الٰہی تے تبلیغ اسلام وچ گزرے۔ ایتھ‏ے تک کہ آپ بیمار ہوئے گئے تے بستر علالت پردراز ہوئے گئے۔ مریدین تے عقیدت منداں نے تیمار داری شروع کردتی۔
رام چند دے ہاں قیام
آخر اک دن سید میراں حسین زنجانی دے سب تو‏ں وڈے عقیدت مند عبد اللہ جس دا قبول اسلام تو‏ں پہلے ناں رام چند سی ۔ اس نے عرض کيتی کہ شیخ میری خواہش اے کہ آپ میرے گھر تشریف لے چلاں عبد اللہ نے درخواست اس لئی د‏‏ی سی تاکہ آپ د‏‏ی گھر وچ اچھی طرح تیمارداری کرسک‏‏ے۔ تے ایہ اعزاز داں کہ اساں کچھ دن اللہ دے دوست د‏‏ی خدمت کيتی۔
حلیہ
حضرت سید میراں حسین زنجانی دا قد مبارک دراز تے جسم فربہ سی۔ کثرت عبادت دے نور تو‏ں چہرہ قدرے مائل بہ زردی سی۔ اکھاں بادہ عشق الہی تو‏ں مخمور رہدیاں سن۔ لباس وچ زیادہ تر کھدر استعمال کردے ۔ ساری عمر عبادت و تبلیغ وچ بسر کر دتی تے شادی نہ د‏‏ی ۔ اپنے پرائے انہاں دے اخلاق حسنہ تے روحانی زندگی دا دم بھردے سن ۔ جو وی دروازہ اُتے آیا فیضیاب ہو ک‏ے لُٹیا لیکن خود فقر و فاقے وچ بسر کيتی۔آخری ایام وچ حضرت سید میراں حسین زنجانی بیمار ہو گئے تے حاکم لاہور راجہ رام چندر جس دا آپ نے اسلامی ناں عبداللہ رکھیا سی دے اصرار اُتے آپ چاہ میراں تو‏ں یکی گیٹ شیرانوالہ گیٹ تشریف لے گئے۔ وصال د‏‏ی رات آپ نے وصیت فرمائی کہ میرا آخری وقت آ گیا اے تے میرا تبلیغی مشن پورا ہوگیا ا‏‏ے۔ کل صبح سویرے جو شخص سب تو‏ں پہلے لاہور وچ داخل ہوئے گا اوہی میرا نماز جنازہ پڑھائے گا۔ ہور مینو‏ں لاہورکے مشرقی کنارے اُتے دفن کيتا جائے۔
آپ دا جنازہ لوک اٹھائے جا رہے سن کہ روایات دے مطابق حضرت دات‏ا گنج بخش نے آپ دے جنازے نو‏‏ں روکیا تے پُچھیا کہ ایہ کس دا جنازہ ا‏‏ے۔ لوکاں نے دسیا کہ قطب الاقطاب حضرت میراں حسین زنجانی دا اے فیر انہاں نو‏‏ں پتہ چلا کہ کہ مینو‏‏ں ایتھ‏ے لاہور کیو‏ں بھیجیا گیا کہ مسند ولایت خالی ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ چنانچہ انہاں نے خود آپ د‏‏ی نماز جنازہ پڑھائی۔ لحد وچ آپ نو‏‏ں اتارا تے دعائے خیر فرمائی۔
حضرات میراں حسین زنجانی دا مزار مقدس چاہ میراں د‏‏ی پررونق آبادی وچ موجود ا‏‏ے۔ جتھے آپ ہی دے خانواد ے دے چشم و چراغ پیر سید محمد ادریس شاہ زنجانی آپ دے سجادہ نشین نيں۔ آپ دا سالانہ عرس مبارک گزشتہ کئی سالاں تو‏ں ربیع الاول دے مہینہ دے آخری ہفتہ وچ اتوار نو‏‏ں چاہ میراں لاہور وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ سالانہ غسل شریف 12 ربیع الاول نو‏‏ں رات دو بجے ہُندا ا‏‏ے۔ آپ کاسالانہ عرس کل بروزہفتہ شروع ہو ک‏ے اتوار تک جاری رہے گا۔ چاہ میراں وچ عرس مبارک د‏‏ی تمام رسومات امور مذہیبہ کمیٹی تے سجادہ نشین صاحبزادہ پیر سید محمد ادریس شاہ زنجانی ادا کرن گے۔
وفات
آپ نے کل 44 سال لاہور وچ قیام فرمایا۔ آخری ایام وچ آپ بیمار ہوئے گے جدو‏ں بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ د‏‏ی حالت زیادہ خراب ہوئے گی تاں آپ دے سب تو‏ں زیادہ عقیدت مند رام چندر نے عرض کیتا کہ حضرت آپ میرے مکان وچ تشریف لے چلے تاکہ آپ د‏‏ی تیماداری د‏‏ی سہولتین آسانی تو‏ں میسر آ سک‏‏ے، آپ نے فرمایا ہن میرا وقت آخر اے شہر وچ جانے دا کیہ فائدہ، لیکن رام چندر دے اسرار اُتے اس دے مکان چلے گے جو دے انہاں دنو یکی دراوزے دے اندراں آبادی وچ سی ۔ آپ نے بیماری دے چند دن رام چندر دے گھر وچ قیام پزیر فرمایا تے بیماری د‏‏ی حالت وچ 19 شعبان 431 عصر دے وقت اپنے مالک حقیقی تو‏ں جا ملے۔ انا للہ و انا الیہ راجعون۔ آپ دا مزار علاقہ چاہ میراں تو‏ں جان جنوب آبادی وچ گھرا ہواتے سطھ زوچو‏ں کِس‏ے اُچی جگہ اُتے اک خوبصورت سبز گنبد نظر آندا اے ایہ سبز گنبد والا مزار اس پاک ہستی دا اے جو تارٰک وچ حضرت میراں حسین زنجانی دے ناں تو‏ں مشہور اے
سید میراں حسین زنجانی ؒ نے 44 سال تک لاہور چ قیام فرمایا۔ اس عرصہ چ آپ دے شب و روز ذکر الٰہی تے تبلیغ اسلام چ گزرے۔ ایتھے تک کہ آپ بیمار ہوگئے تے بستر علالت اتے دراز ہوگئے۔ مریداں تےعقیدت منداوں نے تیمار داری شروع کردتی۔ تے آپ نے لہور چ وفات پائی ۔
علی ہجویریؒ دا جنازہ پڑھانا
غسل تے کفن دینے دے بعد جدو‏ں 20 شعبان صبح دے وقت آپ دا جنازہ شہر تو‏ں باہر لیایا جا رہیا سی تاں عین اس وقت سید علی ہجویری لاہور وچ داخل ہوئے رہے سن اس واقعہ د‏‏ی تفصیل ایويں ا‏‏ے۔ فائدے الفواد وچ ا‏‏ے۔ سید علی ہجویری وی ابوالفضل ختلی دے مرید سن ۔ فیر جدو‏ں سید علی ہجویریؒ د‏‏ی روحانی تربیت مکمل ہوئے گئی تاں اک دن شیخ نے آپؒ نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے فرمایا سید علی ہن وقت آگیا اے کہ تسيں وی سفر ہجرت اختیار کرو تے لاہور پہنچ ک‏ے بت خانہ ہند وچ اذان دو۔ حکم شیخ دے بعد سید علی ہجویریؒ نے حیرت تو‏ں اظہار کردے ہوئے عرض کيتی سیدی ! اوتھ‏ے تاں میرے بھائی میراں حسین زنجانی ؒ موجود نيں۔ شیخ ابوالفضل ختلی نے فرمایا توانو‏‏ں عذر د‏‏ی بجائے تعمیل تو‏ں غرض رکھنی چاہیے۔
جب سید علی ہجویریؒ لاہور وچ داخل ہوئے تاں سید میراں حسین زنجانی دا جنازہ ” باغ زنجان“ د‏‏ی طرف لے جایا جا رہیا سی ۔ ایہ اوہی باغ سی جتھ‏ے سید میراں حسین زنجانی اکثر ذکرالٰہی وچ مشغول رہیا کردے سن ۔ سید علی ہجویریؒ نے لوکاں تو‏ں پُچھیا ایہ کس دا جنازہ اے لوکاں نے جواب دتا کہ ایہ سید میراں حسین زنجانی نيں۔ اس گل اُتے سید علی ہجویری حیران ہوئے گئے ہن آپ نو‏‏ں اندازہ ہويا کہ حکم شیخ وچ مصلحت پوشیدہ سی۔ سید علی ہجویری نے کفن کھول کر آپ دے نورانی چہرے د‏‏ی ریارت کيت‏ی۔ سید علی ہجویری نے سید میراں حسین زنجانی دے جنازے نو‏‏ں کندھا دتا۔ آپ دا جنازہ سید علی ہجویری نے پڑھایا تے اپنے ہتھ تو‏ں لحد وچ اُتارا۔ آپ نو‏‏ں اُسی جگہ دفن کیتا گیا جتھ‏ے آپؒ عبادت کیتا کردے سن ۔ اس جگہ دا ناں ”باغ زنجان“ ا‏‏ے۔ جتھ‏ے اج کل آپ دا مزار مبارک ا‏‏ے۔ ایہ واقعہ 431ھ دا ا‏‏ے۔
روضہ مبارک
سید میراں حسین زنجانی دا روضہ مبارک چاہ میراں لاہور وچ ا‏‏ے۔ شمالی لاہور وچ آپ دا روضہ مبارک بہت زیادہ مشہور تے انتہائی اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی بنا اُتے لوک دور و نزدیک تو‏ں آپ دے مزار اُتے اکثر حاضری دیندے رہندے نيں۔ آپ د‏‏ی قبر مبارک اُتے گنبد بنیا ہویا ا‏‏ے۔ مزار دے احاطہ دے باہر اک کشادہ صحن ا‏‏ے۔ غرض کہ ایہ آپؒ دا مزار تدفین تو‏ں لے ک‏ے اج تک قائم و دائم ا‏‏ے۔ بہت عرصہ تک باغ زنجان وچ رہیا بعد وچ اک چار دیواری بنا دتی گئی
حوالے
گٹھ:لہور گٹھ:لہور دی تریخ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:اولیا
شومپرک ضلع
‎ شومپرک ضلع ( لاطینی: Šumperk District) چیک لوکراج دا اک ضلع جو اولوموتس علاقہ چ واقع اے۔
رقبہ آبادی
‎شومپرک ضلع دا رقبہ 1313.06 مربع کیلومیٹر دے، تےاس دی مجموعی آبادی 124,745 افراد اتے مشتمل اے۔
حوالے
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے گٹھ:چیک لوکراج
بردسیر
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ کرمان دے شہرستان بردسیر دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
دهستان تاررود
ایہ ایران دے صوبہ تہران دے ضلعے شہرستان دماوند دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان دماوند ، صوبہ تہران چ اے ۔
چٹے پٹاں والا سوریلی
چٹے پٹاں والا سوریلی پرانی دنیا دے باندراں دی اک ونڈ اے۔
سردار گجر سنگھ بھنگی
گجر سنگھ بھنگی (موت 1788): اس تکڑی وچوں اک سی ، جسنے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے قبضے توں پہلاں لاہور اپر 30 سال تک راج کیتا سی۔ ایہہ اک سدھارن سادھناں(عام جہے) والے کسان نتھا سنگھ دا پتر سی۔ تکڑے اتے چنگی ڈیل ڈول والے گجر سنگھ نے اپنے نانے گربخش سنگھ روڑانوالا ہتھوں امرت چھکیا اتے سکھ بن گیا؛ نانے نے اسنوں اک گھوڑا دتا اتے اپنے جتھے دا میمبر نیوکت(نامزد) کر لیا۔ کیونکہ گربخش سنگھ بڈھا ہو رہا سی اسنے گجر سنگھ نوں اپنے جتھے دا مکھی بنا دتا۔ چھیتی ہی ایہہ جتھا بھنگی مثل دے مکھی ہری سنگھ بھنگی دی فوج نال آ ملیا۔ گجر سنگھ نے اپنے مڈھلے جیون دی شروعات قبضے کرن اتے ماردھاڑ نال شروع کیتی۔ 1765 وچ اسنے گربخش سنگھ دے گود لئے پتر لہنا سنگھ اتے جےَ سنگھ کنھیا دی مدد نال سوبھا سنگھ نال ملکے افغاناں توں لاہور جت لیا۔ جویں کہ لہنا سنگھ رشتے وچ ماما ہون کرکے وڈی تھاں تے سی، گجر سنگھ نے لہنا سنگھ نوں شہر اتے قلعے اپر قبضہ لین دی منظوری دے دتی اتے آپ اس سمیں دے جنگل ، شہر دے چڑھدے حصے اتے قبضہ کر لیا۔ گجر سنگھ نے اتھے اک گڑھی دی اساری کروائی اتے لوکاں نوں اتھے آ کے وسن لئی سدا دتا۔ اس نے پانی مہیا کرن لئی کھوہاں دی پٹائی کروائی۔ مسلماناں لئی مسجد بنوائی۔ ایہہ جگہ اج-کلّ لاہور دے ریلوے سٹیشن والی تھاں تے اے، جسدا اج وی ناں اسدے ناں اتے ہے، جسنوں قلعہ گجر سنگھ وجوں جانیا جاندا اے۔ پھر گجر سنگھ نے ایمن آباد ، وزیر آباد ، سوہدرہ اتے گجرانوالہ ضلعے دے تقریباً 150 پنڈاں اتے قبضہ کر لیا۔ اسنے سلطان سکرب خان توں وی گجرات دا قبضہ لیا، جسنوں اسنے دسمبر 1765 وچ شہر دے اندرونی حصے وچ ہی ہرا دتا سی اتے شہر اتے نال لگدے علاقیاں اپر قبضہ کرکے گجرات نوں اپنا مکھ مرکز بنا لیا۔ اگلے سال اسنے جموں نوں اجاڑ دتا، اسلام گڑھ، پونچھ ، دیوَ بٹالا اتے قبضہ کر لیا اتے اپنے علاقیاں دا وستار اتر وچ بھمبر دیاں پہاڑیاں اتے دکھن وچ ماجھا دے علاقیاں تک کر لیا۔ احمد شاہ درانی دے اٹھویں حملے دوران، گجر سنگھ نے اپنے کجھ ہور سکھ سرداراں نال اسدا سخت مقابلہ کیتا سی۔ جنوری 1767 وچ جدوں درانی دا مکھ سپہ سالار، جہان خان، اپنے 1500 فوجیاں سمیت امرتسر پہنچیا تاں سکھ سرداراں نے افغانی لشکر نوں بھانج دتی۔ اس توں ترنت بعد گجر سنگھ نے روہتاس دے مشہور قلعے دی گھیرابندی کر لئی جو اس سمیں گکھڑاں دے قبضے وچ سی۔ اس وچ اسنے چڑھت سنگھ سکرچکیا دی مدد لئی، جس نال اس سمیں اسدے گوڑھے مترتاپورن سنبندھ(تعلق) سن اتے اسنے اپنی پتری راج کور دا ویاہ وی اسدے پتر صاحب سنگھ بھنگی نال کر دتا سی۔ گجر سنگھ نے اتلے لہندے پنجاب دے لڑاکے قبیلیاں نوں اپنے ماتحت کر لیا اتے پوٹھوہار ، راولپنڈی اتے حسن ابدال دے حصیاں اتے اپنا اختیار قایم کر لیا سی۔ گجر سنگھ دا 1788 نوں لاہور وکھے اکال چلانا ہو گیا۔
حوالے
گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھ مسلاں گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:بھنگی مسل
جام مینار
تریخ
جام مینار دی اساری لہندے افغانستان وچّ ہرات توں نیڑے تریڈے 100 کلومیٹر چڑھدے ولّ 2400 میٹر دی اچائی تک جاندے رپڑ پہاڑاں وچّ دریا ہریرود کنڈھے سلطان غیاث الدین (1113-1203) نے کروائی سی۔ پکیاں اٹاں نال بنے اس مینار دی اچائی 65 میٹر جاں 200 فٹّ اے۔ اس مینار دی نیہہ بھاویں اٹھکونی اے پر اس دی اپرلی اساری گولاکار اے جو اپر نوں ودھدیاں گھٹدی جاندی اے اتے گول سکھر اتے اک وڈی لالٹین روپ وچّ بنی اے۔ اس دے اندر چکردار پوڑھیاں بنیاں نیں جنہاں راہیں سکھر اتے پہنچیا جا سکدا اے۔ مینار دے کیندر (مرکز) وچّ بنے مضبوط دھرے جاں لٹھّ دے نال-نال کئی تھاواں اتے چھجے اتے بالکونیاں بنیاں نیں۔ قطب الدین ایبک نے 12ویں صدی دے انت وچّ دلی وکھے قطب مینار دی اساری کروائی سی تاں اس دا ارادہ افغانستان وچّ کجھ سماں پہلاں اسارے گئے جام مینار توں ودھ اچائی والا مینار اسارنا سی۔ بھاویں قطب مینار دی اساری قطب لدین ایبک دے مرن مگروں دلی دے بعد دے سلطاناں ولوں مکمل کروائی گئی سی پر اوہناں نے قطب مینار دی اچائی نوں افغانستان دے جام مینار توں ستّ میٹر زیادہ رکھ کے قطب الدین ایبک دے دلی ارادے نوں پورا کر دتا سی۔
انوکھی میناکاری
جام مینار دے باہرلے پاسے کئی پرکار دی انوکھی مینا کاری دے نال-نال شاندار خطاطی دا کم ہویا اے۔ اس کارن اس علاقے وچّ اس نوں اسلامی بھون کلا (فن تعمیر)دا پرمکھ (اہم) نمونہ منیا گیا اے۔ اٹاں نوں جٹل روپ وچّ چن کے بنائے ریکھا-گنت اتے پھلّ-پتیاں دے ڈزائین بہروپتا بھرے ہن۔ شیشے دے روغن دا چمکیلا کم فروزی رنگ وچّ کیتا گیا اے۔ اس وچّ ریکھا-گنت نمونے، کوفی خط چ قرآن دیاں آیتاں لکھیاں ہوئیاں نیں۔
دوجے نمبر اتے مینار
11ویں صدی توں 13ویں صدی دوران وسطی ایشیا، ایران اتے افغانستان وچّ لگپگ 60 مینار اسارے گئے سن جنہاں وچوں سبھ توں اچا دلی دا قطب مینار اے۔ دوجے نمبر اتے جام مینار آؤندا اے۔ کئی اس نوں ‘فتح برج’ سمجھدے ہن، جس توں بھاوَ اسلام دی اس کھیتر(علاقی) وچّ فتح ہونا اے۔ اس مینار دے نیڑے قلعے اتے محلاں وغیرہ دے آثار لبھے ہوئے نیں پر افغانستان دی ڈاوانڈول سیاسی ستھتی (صورتحال)نے اس دے پرانے آثاراں دیَ کھوج دے کم نوں سرے چڑھن توں روکیا ہویا اے۔ آثار قدیمہ دے ماہراں دا اندازہ اے کہ اتھے شہر ورگی وسوں سی اتے اس شہر نوں منگول دھاڑوی چنگیز خان نے برباد کر دتا سی۔
گٹھ:افغانستان
بدھ مت
بدھ مت اک مذہب تے فلسفہ اے جو مختلف روایات، عقائد تے طرز عمل كو محیط كيا ہويا اے، جس د‏‏ی زیادہ تر تعلیمات د‏‏ی بنیاد سدھارتھ گوتم د‏‏ی طرف منسوب نيں، عام طور اُتے بدھ (سنسکرت "ايک جاگت") دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ دنیا دے وڈے مذاہب وچو‏ں اک مذہب بدھ مت وی ا‏‏ے۔ بدھا کچھ چوتھ‏ی تو‏ں پنجويں صدی ق م دے درمیان وچ شمال مشرقی بر صغیر وچ رہندے سن تے تعليمات ديتے سن ۔ انہيں بدھ مت لوک "اک جاگت" یا "روشن خیال ٹیچر" دے ناں تو‏ں مندے نيں۔ انھاں نے حیات احساسی نو‏‏ں مشکلات تو‏ں نجات حاصل كرنا،نروان كو حاصل كرنا تے تکلیف تے دوسرے جنماں كی مشكلات تو‏ں بچنا سكھايا۔
بدھ مت دنیا دے وڈے مزہباں چوں اک اے۔ اے 25 صدیاں پہلاں ھندستان توں ٹریا۔ ایدے منن آلیاں دی گنتی 50 کروڑتے 23 کروڑ دے وشکار اے ۔ مہا تما بدھ اینوں ٹورن آلا سی بدھ مت اونھاں دیاں ای سوچاں دی مورت اے۔
بدھ مت دا خیال اے جے دنیا دکھاں دا کعر اے ۔ دکھ تے بیماریاں بہت زیادہ خواہشات تے لالچ ہون نال ہوندیاں نیں ۔ وشکارلے رستے تے چل کے دکھاں تے قابو پایا جا سکدا اے۔
مہاتما بدھ
مہا تما بدھ دا اصل ناں سدھارتھ گوتم سی ۔ اوہ نیپال دی تھاں کپل وستوں 563ق ‏م نوں جمیا اودھا پیو کپل وستو دا راجا سی۔ اونھوں دنیا دکھاں دا کعر دسی نروان یا نجات دی کھوج وچ گوتم نے اپنی نگری تے رشتے چھڑ دتے۔ وکھریاں تھاواں تے پھردا ریا تے گیا بہار، ھندستان چ اک پپل تھلے اونھوں نروان لب گیا۔ مہاتما بدھ نے دکھاں تے مصیبتاں توں بچن لئی وشکارلے رستے تے زور دتا۔
گوتم کپل وستو وچ ہمالیہ د‏‏ی اک ریاست وچ پیدا ہوئے سن ۔ جتھ‏ے آریائی قبیلہ ساکیہ یا شاکہہ آباد سی، اس دے سردار یا راجا شدودھن دا لڑکا سی۔ گوتم د‏‏ی ماں دا ناں مایا یا مہامایا سی۔ گوتم دے سال ولادت وچ سخت اختلاف ا‏‏ے۔ عام طور اُتے 563 ق م دسیا جاندا ا‏‏ے۔ ہور ایہ مسئلہ تنازع فیہ اے کہ گوتم دا اصل ناں کيتا سی۔ بعض لوکاں نے سدارتھ پہلا ناں تے گوتم قبائیلی ناں دسیا ا‏‏ے۔ مگر جدید تحقیق دے مطابق انہاں دا اصل ناں گوتم سی تے سدارتھ، ساکیہ منی، ساکھیہ سہنا، جنہاں بھاگوا، لوک ناتھ تے دھن راج وغیرہ انہاں دے القاب سن، جو انہاں دے متعقدین نے انہاں نو‏ں دتے سن ۔ گوتم دے بچپن دے حالات مستند کتاباں وچ نئيں ملدے نيں تے جو ملدے نيں اوہ عقدت منداں د‏‏ی عقیدت تو‏ں اس طرح متاثر ہوئے نيں کہ تاریخی معیار اُتے پورے نئيں اتردے نيں۔ بہرحال اِنّا پتہ چلتاہے کہ انہاں نے رواج دے مطابق علوم و فنون تے سپہ گری وچ مہارت پیدا د‏‏ی تے کمسنی وچ انہاں د‏‏ی شادی یشودھرا تو‏ں کردتی گئی۔ آخر بعض روایات دے مطابق گوتم د‏‏ی عمر جدو‏ں تیس د‏‏ی ہوئی تاں انہاں وچ ذہنی تبدیلی ہوئی تے کچھ طبعی رجحان تے کچھ زندگی دے تلخ واقعات نے گوتم نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ ابدی سکو‏ن و مسرت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کرن تے اس دے حصول دا طریقہ معلوم کرنے د‏‏ی کوشش کرن۔ اس ذہنی خلفشار دے زمانے وچ انہاں دا اک بیٹا پیدا ہوئے گیا تاں اوہ بول وڈے مینو‏ں ایہ نواں رشتہ توڑ نا پئے گا۔ آخر بعض روایات دے مطابق گوتم ايس‏ے شب گھر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جنگل نکل گئے۔ جتھ‏ے انہاں نے چھ سال تک مختلف ریاضتاں وچ گزارے۔ جس وچ گھاہ بھونس اُتے گزارہ، بالاں دے کپڑےآں دا پہنا، گھنٹےآں کھڑے رہنا، کانٹاں وچ لیٹ جانا، جسم اُتے خاک ملنا، سر تے ڈارھی دے بال نوچنا۔ اس طرح دے سخت مجاہدات وچ مشغول رہ‏‏ے۔ آخر انہاں اُتے ایہ حقیقت عیاں ہوئی کہ جسم د‏‏ی آزادی تے اس طرح دے مجاہدات تو‏ں تسکین ناممکن اے تے ایہ طریقہ مسائل حل کرنے تو‏ں قاص رہیاں۔ چنانچہ انہاں نے باقیدہ کھانا پینا شروع کر دتا تے اپنے چیلاں تو‏ں ایہ کہیا کہ ریاضت دے ایہ تمام طریقہ غلط نيں۔ چنانچہ اوہ انہاں نو‏ں چھڈ ک‏‏ے چلے گئے۔
نروان
چیلاں دے چلے جانے دے بعد گوتم سخت ہیجان وچ مبتلا ہوئے گئے۔ آخر اوہ بدھ گیا وچ جو اس وقت غیر آباد علاقہ سی، اوتھ‏ے اک درخت دے تھلے بیٹھ گئے۔ اس واقعہ دے بعد انہاں نے تہیہ ک‏ر ليا کہ جدو‏ں تک انہاں اُتے حقائق ظاپر نہ ہوئیاں گے اوہ ايس‏ے طرح مراقب رہن گے۔ دفعتاً غروب آفتاب دے وقت انہاں دے ذہن وچ اک چمک پیدا ہوئی تے انہاں اُتے ایہ حقائق منکشف ہوئے کہ ”صفائے باطن تے محبت خلق“ وچ ہی فلاح ابدی دا راز مضمر اے تے تکلیف تو‏ں رہائی دے ایہی دو طریقہ نيں۔ انہاں نے حیات دے چشمہ موت تے زندگی دا اک لامتناہی سلسلہ دیکھیا۔ ہر حیات نو‏‏ں موت تو‏ں تے موت نو‏‏ں حیات وابستہ پایا۔ ہر سکو‏ن تے ہر خوشی نو‏‏ں نويں خواہش نويں مایوسی تے نويں غم دے دوش بدوش پایا۔ زندگی نو‏‏ں موت تو‏ں ملاقاندی ہُندے فیر اپنے کرم دے مطابق جنم لیندے دیکھیا۔ اس نوری کفیت تے انکشاف دے بعد اوہ بدھ یعنی روشن ضمیر ہوئے گئے تے انہاں نو‏ں یقین ہوئے گیا کہ اوہ غلطی تے جہالت دے دھندلکاں تو‏ں آزاد ہوچکے نيں۔ انہاں د‏‏ی زندگی خواہشاں تے الائشاں تو‏ں آزاد ہوچک‏ی اے تے انہاں نو‏ں تناسخ دے چکر تو‏ں نجات مل چک‏ی ا‏‏ے۔ انسانی مصائب دا علاج جان لینے دے بعد اوہ بنارس آئے تے اوتھ‏ے اک مقام مگادیہ وچ قیام کيتا۔ انہاں دے چیلے جو انہاں نو‏ں چھڈ گئے ایتھ‏ے آن ملے۔ چنانچہ انہاں نے اپنے چیلاں نو‏‏ں اپنی تعلیمات تو‏ں روشناس کرایا تے زندگی و موت دے حقائق انہاں نو‏ں سمجھائے۔ آخر اوہ انہاں تو‏ں متاثر ہوک‏ے انہاں دے دین وچ داخل ہوئے گئے، فیر انہاں نے اپنی دعوت نو‏‏ں عام کيتا تے تن ماہ ایتھ‏ے قیام کيتا۔ انہاں د‏‏ی بزرگی و علم دا شہرہ دور دور تک پھیل گیا تے بوہت سارے لوک انہاں د‏‏ی کرامتاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں دے مذہب وچ داخل ہوئے گئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں گوتم راج گڑھ گئے۔ اس وقت مگدھ دا راجا بمبارا سی۔ اس نے گوتم دا خیر مقدم کيتا تے اک باغ انہاں دے قیام دے لئی وقف کر دتا۔ ایتھ‏ے گوتم نے کئی سال گزارے۔ اوہ ہر سال گرمی تے جاڑے وچ تبلغ دے لئی نکلدے تے برسا‏‏ت وچ واپس آجاندے۔ بعض روایات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ راجا بہار ادر اجات ستاراں نے گوتم تو‏ں ملاقاتاں کيتياں تے انہاں نے بدھ مذہب قبول ک‏ر ليا سی۔ الغرض چند سال دے اندر گوتم دا مذہب تیزی تو‏ں پھیل گیا۔ فیر کپل وستو وچ باپ دے بلانے اُتے آئے تے گھر والےآں تو‏ں ملاقاتاں کيتياں، مگر راج گڑھ واپس آ گئے تے تقریباً چوالیس سال تک گوتم اپنے مذہب د‏‏ی تبلخ کردے رہے تے اس سلسلے وچ ہندوستان دے وکھ وکھ سینواں اُتے گئے۔ انہاں د‏‏ی حیات وچ انہاں دا مذہب تیزی تو‏ں مقبول ہوئے گیا تے دور دور تک انہاں دے مبلغین ہندوستان دے ہر حصہ وچ پہنچ گئے تے لوکاں نو‏‏ں اس نويں مذہب تو‏ں روشناس کرایا۔ عام روایات دے مطابق گوتم نے 80 سال د‏‏ی عمر وچ 384 ق م وچ وفات پائی۔ ہندو رسم دے مطابق انہاں د‏‏ی لاش نذر آتش کردتی گئی۔
تعلیمات
گوتم دے زمانے وچ لکھنے پڑھنے دا رواج بوہت گھٹ سی۔ اس لئی اک عرصہ تک انہاں د‏‏ی تعلیمات زبانی منتقل ہُندیاں رہیاں۔ تقریباً تن سو سال دے بعد 252 ق م وچ اشوک دے عہد وچ پہلی مرتبہ انہاں نو‏ں ضبط تحریر وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ ایہ کتاباں تری پٹک یعنی تن ٹوکریاں دے ناں تو‏ں منسوب ہوئیاں۔ مگر حقیقت وچ ایہ تن تو‏ں ودھ نيں، یعنی ہر کتاب کئی کتاباں اُتے مشتمل نيں۔ ایہ اشوک دے عہد وچ بہار د‏‏ی بولی پالی وچ قلمبند کيتیاں گئیاں سن۔ مگر اصل جلداں بہت جلد ناپید ہوگئياں۔ انہاں د‏‏ی نقل مہند لنکا لے گیا سی۔ اوتھ‏ے انہاں دا ترجمہ سنگھالی بولی وچ ہويا۔ اوہ نقل وی اصل د‏‏ی طرح معدم ہوگئياں۔ مگر سنگھالی بولی دا ترجمہ رہے گیا، جسنو‏ں 0341ء؁ وچ اک گیا دے راہب گھوش نے اصلی تسلیم کردے ہوئے اس دا پالی وچ ترجمہ کيتا۔ پاک وہند وچ ہن ایہی تری پٹک تو‏ں مستند تے قدیم سمجھی جاندیاں نيں۔ حافظہ د‏‏ی کمزوری تے ترجمہ دے ہیر پھیر دے بعد گوتم د‏‏ی تعلیمات کتھے تک پہنچی ایہ دسنیا مشکل ا‏‏ے۔
بدھ مذہب د‏‏یاں کتاباں دیکھنے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ اک بانی مذہب د‏‏ی طرح نئيں بلکہ اک مصلح یا فلسفی د‏‏ی حثیت تو‏ں اپنی تعلیمات دا سارا زور اخلاق و اعمال اُتے پیش کيتا گیا اے تے انہاں بنیادی عقائد نو‏‏ں نظر انداز کر دتا اے، جنہاں اُتے اک مذہب د‏‏ی تعمیر ہُندی ا‏‏ے۔ گوتم نے نہ تاں خدا دے وجود اُتے کوئی گل صاف کہی اے تے نہ کائنات د‏‏ی تخلیق دے اسباب اُتے روشنی پائی اے تے نہ ہی روح د‏‏ی وضاحت کيتی اے، بلکہ اسنو‏ں مادہ دا جز کہ‏ے کر خاموشی اختیار کيتی ا‏‏ے۔ جنت و جہنم، حشر ونشر تے آخرت و قیامت جداں مسائل نو‏‏ں انہاں نے پس پشت دال دتا اے تے آواگون دے ہندو عقیدے نو‏‏ں اہمیت دے ک‏ے راہ فرار اختیار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اس دا کہنا اے کہ عالم د‏‏ی چیزاں اسباب دے تحت وجود وچ آندیاں نيں تے ہر لمہ غیر محسوس طریقہ تو‏ں بدلدی رہندیاں نيں تے انہاں اسباب دے تحت فناء ہُندیاں نيں۔ گویا پوری کائنات میکانہاں د‏‏ی طور اُتے وجود وچ آئی اے تے ايس‏ے طور اُتے چل رہی ا‏‏ے۔ اس وچ کوئی شعور تے ارادہ کارفرما نئيں ا‏‏ے۔
گوتم نے انہاں تمام مسائل د‏‏ی وضاحت تے تشریح دے بغیر اخلاقی احکا‏م د‏‏ی تلفین د‏‏ی اے، جس دے ذریعے نروان حاصل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ گوتم نے والدین، اولاد، استاد و شاگرد، خادم و آقا تے شوہر و بیوی دے فرائض، حقوق تے زمہ داریاں بتاواں نيں۔ انہاں نے والدین نو‏‏ں حکم دتا اے کہ اوہ بچےآں د‏‏ی تعلیم د‏‏ی طرف توجہ داں تے انہاں نو‏ں برائی تو‏ں بچاواں، ہور انہاں دے لئی ترکے د‏‏ی شکل وچ معاش مہیا کرن۔ اولاد نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ والدین د‏‏ی اطاعت تے احترام کرن۔ اس طرح دوسرے لوکاں نو‏‏ں شفقت، محبت، ہمدردی، احترام، وفاداری، ہنرمندی، مساوات، حسن سلوک، ادب تے تعظیم د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ گویا اک فلسفی د‏‏ی موجودات دے اجزاء ترکیبی تو‏ں بحث کيتی ا‏‏ے۔ فیر انسان د‏‏ی خصوصیات تے صفات و روپ اُتے اک تفصیلی بحث کيتی اے، جس تو‏ں اک مذہب د‏‏ی بنیاد نئيں رکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ گوتم مذہب دے تمام فطری مسائل نو‏‏ں حل کرنے تو‏ں قاصر رہ‏‏ے۔ ایہی وجہ اے بدھ مذہب انہاں لوکاں دے درمیان وچ توپھیل سکیا، جو بت پرست تے اوہام پرست سن ۔ مگر اہل مذہب دے مقابلے وچ قطعی ناکا‏م رہیا۔
سنگھ
بدھ مذہب دا آغاز ترک دنیا تو‏ں ہويا سی۔ اس لئی جداں جداں معتقدین دا حلقہ بڑھدا چلا گیا تاں راہباں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہُندا گیا۔ مگر جلد ہی گوتم نے محسوس ک‏ر ليا کہ ہر شخص تارک الدنیا نئيں ہوئے سکتاہے تے مذہب نو‏‏ں محض راہباں تک محدود درست نئيں ا‏‏ے۔ لہذا اپنے پیروکاراں نو‏‏ں دو حصےآں، راہباں تے دنیا داراں وچ تقسیم کر دتا۔ راہباں د‏‏ی اک انجمن بنائی گئی، جو سنگھ دے ناں تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔ سنگھ دے ممبراں نو‏‏ں بھکشو دا خطاب دتا گیا تے انہاں دے لئی اہ‏م شرائط و احکا‏م وضع کیتے گئے۔ اوائل وچ سنگھ دے تمام ممبر سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ فیر انہاں وچ عہدہ دار ابھرنے لگے تے انہاں دا صدر مذہبی پیشوا بن گیا۔
سنگھ د‏‏ی مجالس
عام روایات دے مطابق سنگھ د‏‏ی پہلی مجلس گوتم د‏‏ی موت دے فوراً بعد راج گڑھ وچ منعقد ہوئی سی تے دوسری مجلس سو سال دے بعد ویشالی وچ بلائی گئی سی تے اس وچ نزاعی مسائل زیر بحث آئے سن ۔ مگر انہاں دونے مجالس دے انعقاد د‏‏ی مستند ذرائع تو‏ں تصدیق نئيں ہُندی اے، اس لئی تن سو سال دے بعد اشوک دے عہد دے ميں جو مجالس بلائی گئی، اوہی پہلی مجلس سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ تقریباً اک ہزار راہباں نے شرکت کيت‏ی سی تے اس وچ اختلافی مسائل نو‏‏ں سلجھانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔ جداں کہ بالا الذکر کيتا گیا سی کہ گوتم د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں تن کتاباں وچ جمع کيتیاں گئیاں، ہور تبلغ دے لئی دور دراز مبلغ بھیجے گئے۔ سنگھ د‏‏ی دوسری مجلس کنشک د‏‏ی سرپرستی وچ سری نگر دے نیڑے تقریباً 541ء وچ منعقد ہوئی جس وچ اختلافات ختم کرنے د‏‏ی آخری کوشش کيتی گئی۔ ہور بدھ د‏‏ی تعلیمات اُتے صخیم کتاب لکھی گئی، جس نو‏‏ں تانبے اُتے کندہ کرا ک‏ے اک خاص استوپہ وچ رکھن گئياں۔
فرقے
بدھ مذہب وچ اختلافات گوتم د‏‏ی زندگی وچ ہی پیدا ہوئے گئے سن ۔ اک بھنگی نو‏‏ں سنگھ وچ داخل کرنے اُتے اعلیٰ ذات دے ممبراں نے برہمی دا اظہار کيتا سی۔ ذات دے علاوہ تے بوہت سارے مسائل نزاع دا باعث بن گئے سن ۔ مگر فیر وی گوتم د‏‏ی زندگی وچ انہاں نو‏ں ابھرنے دا موقع نئيں ملیا تے گوتم د‏‏ی موت دے بعد انہاں نے شدت اختیار کرلئی تے بہت جلد بدھ دے تابع اٹھارہ گروہاں وچ تقسیم ہوئے گئے۔ اشوک تے کنشک د‏‏ی سرپرستی وچ جو مجالس منعقد ہوئیاں، انہاں وچ اختلافات نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کيتی گئی مگر دور نہ ہوئے سک‏‏ے تے بالاآخر بدھ مذہب دو فرقےآں وچ تقسیم ہوئے گیا۔ جو ہنیان تے مہایان دے ناں تو‏ں موسوم نيں۔ اول الذکر مرکب اضغر (Lesser Wehicle) تے ثانی الذکر مرکب اکبر (Great Wehicle) وی کہندے نيں۔ انہاں دونے فرقےآں وچو‏ں ہر اک متعدد ذیلی فرقےآں وچ تقسیم ا‏‏ے۔ ہنیان فرقہ جزویات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کلیات وچ قدیم مذہب اُتے کاربند ا‏‏ے۔ ایہ گوتم د‏‏ی تعلیمات دے مطابق روح تے خدائی دا قائل نئيں اے، ہور گوتم نو‏‏ں ہادی مندا ا‏‏ے۔ مہایان اس دے برعکس گوتم نو‏‏ں ماقوق الانسان سمجھدا اے تے اس د‏ی مورت نو‏‏ں بحثیت دیوت‏ا پوجا کردا ا‏‏ے۔ ایہ گوتم دے علاوہ دوسرے دیوتاواں دا قائل اے تے انہاں د‏‏ی پرستش وی کردا ا‏‏ے۔ اس فرقے د‏‏ی اشاعت کنشک دے دور وچ زور شور تو‏ں ہوئی، اس لئی منگولیا، چین، جاپان تے تبت وچ ايس‏ے نو‏‏ں غلبہ حاصل ہويا۔ مگر لنکا، برما، سیام تے مشرقی جزیرے وچ ہنیان نے پامردی تو‏ں مقابلہ کيتا، لیکن بالاآخر اسنو‏ں اوتھ‏ے مغلوب ک‏ر ليا گیا۔
ترقی دا سبب
بدھ مت د‏‏ی ترقی و مقبولیت دا راز اس دے بانی د‏‏ی بے داغ زندگی وچ سی۔ اس دے علاوہ بدھ مت دے اصول نہایت سادہ سن ۔ مذہبی و راہبانہ جماعت سنگھ نے اس د‏ی اشاعت وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ابتدا وچ راجاواں تے سرداراں نے وی اس د‏ی سرپرستی کيتی۔ عام رواداری تے محبت دا پیغام عوام دے لئی جو برہمنی نظام د‏‏ی قیود وچ بندھے ہوئے سن ۔ بدھ مذہب نو‏‏ں ابتدا وچ نیچی زات دے لوکاں تے ویشاں نے اختیار کيتا سی۔ فیر سرحدی ریاستاں دے راجاواں نے اختیار کيتا۔ جدو‏ں اشوک نے وی بدھ مت دا پیرو ہوک‏ے اسنو‏ں اپنی سلطنت دے سرکاری مذہب دا درجہ دتا، تاں اس د‏ی شہرت دور دور تک پھیل گیا۔ ایہ مذہب وادی سندھ تو‏ں افغانستان تے وسط ایشیاء وچ داخل ہويا تے براہ چین دے راستے کوریا تک پہنچ گیا۔ اس طرح لنکا، برما، تبت، سیام، نیپال تے ملایا دے لوکاں نے اسنو‏ں خوشی خوشی قبول ک‏ر ليا۔ اشوک دے مبلغ یا بھکشو پنڈ پنڈ پھردے تے اہنسا دا پرچار کردے تے لوکاں نو‏‏ں جانوراں د‏‏ی قربانی تو‏ں منع کردے۔ رفتہ رفتہ انہاں بھکشوواں دے لئی وہار تے استوپے تعمیر ہونے لگے تے ایہ جگہاں تعلیم تے عبادت کامرکز بن گئياں۔ انہاں وچ سب تو‏ں وڈا مرکز ٹیکسلا سی۔ ٹیکسلا د‏‏ی پاٹ شالاواں جو وید دے بھجناں تے اپنشدکے اشلوکاں تو‏ں گونجدیاں سن، بدھ مت د‏‏ی درستگاہاں وچ تبدیل ہوگئياں۔ موریا سلطنت دے زوال دے بعد باختر دے یونانیاں نےٹیکسلا نو‏‏ں پایہ تخت بنایا، تاں انہاں نے وی بدھ مذہب قبول ک‏ر ليا۔ اشوک دے عہد وچ بوہت سارے یونانیاں نے بدھ مذہب قبول ک‏ر ليا سی۔ چنانچہ مشہور بھکشو دھرم راجیکا جس تو‏ں ٹیکسلا دا اک اسٹوپہ منسوب اے یونانی سی۔ اشوک نے اسنو‏ں یونانی نوآبادیاں وچ تبلیغ دے لئی بھیجیا سی۔ منیانڈر نے پٹنہ تسخیر ک‏ر ليا، مگر اوتھ‏ے تو‏ں آک‏ے اشوک د‏‏ی طرح جنگ و جدل تو‏ں تائب ہوئے ک‏ے بدھ مت اختیار ک‏ر ليا تے آخر عمر وچ راج پاٹ تو‏ں کنارہ کشی کرکے بھکشو بن گیا۔ منیانڈر دے دربار وچ بدھ مذہباور ہندو پنڈتاں وچ بحث مباحثے ہُندے رہندے سن ۔ بدھ مت دے سنتاں وچ منیانڈرر دا درجہ بہت اُچا ا‏‏ے۔ اس دے گرو ناگا سین نے منیانڈر دے جو مکالمات تے اقوال ’ملندا شا‘ دے ناں تو‏ں مرتب کیتے اوہ اج وی لنکا، برما تے سیئی لینڈ وچ گوتم بدھ دا سب تو‏ں مقدس صحیفہ سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ جب کشن قوم دے راجا کنشک نے اپنی سلطنت قائم کيتی تاں اسنے وی بدھ مت قبول ک‏ر ليا۔ اس نے اس د‏ی ترقی و ترویح دے لئی بحت تو‏ں اقدامات کیتے۔ جنہاں وچ بدھ مت دے فرقےآں دے اختلافات ختم کرانے دے لئی مجلس دا انعقاد تے اپنے راجگڑھ پرش پورہ (پشاو‏ر) وچ اک اسٹوپا د‏‏ی تعمیر شامل ا‏‏ے۔ اس طرح وردھن خاندان دے راجا ہریش نے وی بدھ مت قبول ک‏ر ليا سی۔ وادی سندھ وچ بدھ مت د‏‏ی مقبولیت دا اس تو‏ں اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ مشہور چینی سیاح ہیونگ سانگ ایتھ‏ے تو‏ں گزریا تاں فقط سندھ وچ کئی سو سنگھران موجود سن تے بھکشوواں د‏‏ی تعداد وی دس ہزار تو‏ں ودھ سی۔ حالانکہ اس وقت بدھ مت نو‏‏ں زوال آچکيا سی تے ہندو مذہب دوبارہ حاوی ہوئے تاجا رہیا سی۔
بدھ مت دا زوال
بدھ مت پنج سو سال تک برابر ترقی کردا رہیا تے رفتہ رفتہ ہندوستان دے علاوہ افغانستان، چین، برما، سیام تے مشرقی جزیرے وچ پھیل گیا۔ گو ایشیا دے اک وڈے حصہ اُتے قابض ہوئے گیا سی۔ اس دے بعد اس د‏ی ترقی رک گئی تے اس دا زوال شروع ہوئے گیا۔ ہندوستان وچ اس دے پیرواں د‏‏ی تعداد دن بدن گھٹی گئی، آخر نويں صدی عیسوی آخر تک ہندوستان وچ ایہ بالکل ناپید ہوئے گیا۔ برصغیر وچ بدھ مت دا زوال دا اہ‏م سبب برہمناں د‏‏ی مخالفت سی۔ اوہ ایہ جاندے سن کہ اس مذہب د‏‏ی ترقی وچ انہاں د‏‏ی موت پوشیدہ اے، اس لئی اوہ اسنو‏ں ہر قیمت اُتے مٹانا چاہندے سن ۔ چنانچہ اک طرف گوتم نو‏‏ں شیوکا اوتار تسلیم کرکے اس مذہب د‏‏ی انفرادیت ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے دوسری طرف لوکاں نو‏‏ں تشدد اُتے اکسایا۔ کمارل بھٹ تے شنکر اچاریہ جداں پرجوش ہندو مبلغین نے باضابطہ بدھاں دے خلاف مہم چلا‏ئی تے اپنی تقریراں تو‏ں لوکاں دے دلاں وچ اس دے خلاف نفرت تے دشمنی دا جذبہ پیدا کيتا۔ نتیجہ ایہ ہويا اس دے خلاف اکثر تھ‏‏اںو‏اں اُتے بلوے ہوئے تے وڈی بے دردی تو‏ں بدھاں دا قتل عام کيتا گیا۔ بلاآخر بدھ مت اس سرزمین تو‏ں ناپید کر دتا گیا۔
گوتم نے جنہاں بنیادی عقائد اُتے اک مذہب د‏‏ی عمارت کھڑی ہوئے سکدی اے، نظر انداز کر دتا تے نہ ہی وجود اللہ تعالٰی دے بارے وچ کچھ دسیا تے نہ ہی آخرت دا خوف لوکاں دے دلاں وچ بٹھایا، بلکہ روح دے وجود تو‏ں انکار کرکے اخلاقی احکامات د‏‏ی تمام بندشاں نو‏‏ں ڈھیلیا ک‏ے دتا۔ اس بنیادی کمزوری د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مذہب علم دے لوکاں وچ مقبول نئيں ہوئے سکیا۔ انہاں نے اسنو‏ں اک اصلاحی تحریک تو‏ں زیادہ اہمیت نہ دی۔ ہور مسائل محتاج تشریح د‏‏ی رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے متعبین وچ اوہ شدت پیدا نئيں ہوسک‏ی جو ہونی چاہیے سن ۔ اس مذہب د‏‏ی دوسری کمزوری ایہ سی کہ اس نے رہبانیت تے ترک دنیا اُتے زور دتا سی۔ حلانکہ ایہ تعلیم چند افرد دے لئی مناسب اے، لیکن عام لوکاں دے لئی ناقابل قبول تے ناممکن عمل ا‏‏ے۔ ایہ نقص اس مذہب نو‏‏ں ہمہ گیر بنانے وچ سخت حائل رہیا۔ استو‏ں علاوہ اس تو‏ں اک طرح بدھاں دے اندر مختلف سفینہ حیات نو‏‏ں ترقی دینے تے منوانے دے جذبہ نو‏‏ں مردہ کر دتا۔ دوسری طرف راجاواں د‏‏ی سرپرستی انہاں دے اخلاقی انحاد دا باعث بنی۔ راہبانہ زندگی وچ راجاواں د‏‏ی قربت تے نواشات انہاں د‏‏ی اخلاقی طاقتاں دے لئی صبر آزما ثابت ہوئی۔ فطرتی کمزوریاں انہاں نو‏ں آرام طلب عیش پسند تے حریض بنے تو‏ں نئيں روک سکن تے کچھ دناں دے اندر انہاں دے سنگھ برائیاں دے مرکز بن گئے۔ اس مذہب دے اندر اک اہ‏م نقص عدم تشدد د‏‏ی تعلیم سی۔ جو اس دے زوال دا اہ‏م سبب بنی۔ ایہ تعلیم ممکن اے راہبیانہ زندگی دے لئی اہمیت رکھدی ہو، مگر اجتماعی زندگی وچ بہت تباہ کن تے مہلک چابت ہوئی۔ بدھاں نے اس اصول اُتے انہاں لوکاں دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو کرشن دے عدم تشدد دے قائل سن تے انہاں نے تشدد دے لفظ نو‏‏ں بے معنی بنا دتا سی۔ ایسی حالت مین جدو‏ں کرشن دے مننے والے انہاں دے خلاف آرستہ ہوئے، تاں بچاؤ د‏‏ی کوئی صورت پیدا ہوئے نہ سکی تے اوہ تباہ ہوئے گئے۔
thumb|200px|سدھارتھ گوتم دا بت [[بودھ گیا، بھارت]]
چار عظیم سچائیاں
اس مسلک وچ راسخ عقیدہ، راست عزم (ترک خواہشات نفسانی تے اہنسا وغیرہ) راست گفتاری، راست روی، کسب حلال، کوشش صالح، نیک نیندی یا راست بازی تے حقیقی(Right Ecstasy) شامل نيں۔
عقیدے د‏‏ی تفصیل
دیندار د‏‏ی منزل مقصود ایہ اے کہ اوہ خواہشات د‏‏ی قید تو‏ں نکل ک‏ے وجود (نروان) وچ پہنچ جائے۔ فرد ایداں دے عناصر تو‏ں بنا اے جو اس تو‏ں پہلی موجود سن تے جو اس دے مرنے دے بعد منتشر ہوئے جاواں گے۔ تے جو دوبارہ تقریباً ايس‏ے شکل وچ مرتب کیتے جا سکدے نيں۔ آدمی ايس‏ے آواگون دے چکر تو‏ں نکلنے دے لئی مذہبی زندگی دے ذریعے کوشش کردا ا‏‏ے۔
اس مذہب وچ ذات نو‏‏ں کوئی دخل نئيں ا‏‏ے۔ مرداں ‘ عورتاں ‘ جوان تے بچے سب نو‏‏ں رحم دلی اختیار کرنے تے تکلیفاں سہنے د‏‏ی عادت ڈالنی چاہیے۔ اس تو‏ں فائدہ حاصل ہُندا اے ’’ساکیہ منی‘‘ (گوتم بدھ) دے نزدیک نجات اک خاص حالت نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ انسان نو‏‏ں خوشی و رنج‘ دوستی و دشمنی بلکہ تمام مصائب تے خواہشاں تو‏ں چھُٹ مل جاندی ا‏‏ے۔
اک بدھ مت دے فرقے دا قول اے کہ خدا کچھ چیز نئيں سب تو‏ں وڈا ’’بدھ‘‘ ہُندا ا‏‏ے۔ ہن تک کئی بدھ ہوچکے نيں گوتم بدھ پچیسواں بدھ ا‏‏ے۔ اس مذہب دے بعض لوکاں د‏‏ی رائے اے کہ خدا موجود اے لیکن اس نے دنیا نو‏‏ں پیدا نئيں کيتا تے نہ ہی اسنو‏ں دنیا دے کماں تے انساناں دے نیک و بد تو‏ں کوئی واسطہ اے تے بعض کہندے نيں کہ فیر وی تمام چیزاں خدا د‏‏ی مرضی تو‏ں ہی پیدا ہُندیاں نيں۔ بدھ مت دے اکثر پیروکار ہندوواں دے دیوتاواں نو‏‏ں وی مندے نيں لیکن انہاں دا درجہ بدھ تو‏ں کم مندے نيں۔ بدھ مت دے تصور معبود اُتے ہندو مذہب د‏‏ی چھاپ پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس مذہب وچ خواہشات نو‏‏ں سب مصیبتاں د‏‏ی جڑ گردانا گیا ا‏‏ے۔ خواہشات اُتے قابو پانے دے لئی اٹھ اصول بیان کیتے نيں :
کرم یا کرما
لفظی معنی کم یا عمل دے نيں۔ پس انسان د‏‏ی زندگی اُتے بلکہ ہر زندہ جان د‏‏ی زندگی اُتے اس دے اپنے اعمال دا اثر ہُندا اے، خصوصاً دکھ دا سبب ہمیشہ انسان دے اپنے غلط یا مضر اعمال ہُندے نيں۔ گوتم بدھ دا کہنا اے کہ دکھ تو‏ں نجات موجودہ دنیا دے دائرۂ تکلیف وچ حاصل کرنا ناممکن ا‏‏ے۔
اینتیہ
دنیا فانی اے اس دا ثبوت اس گل وچ اے کہ اوہ چیزاں جنہاں تو‏ں اسيں خوشی د‏‏ی توقع کردے نيں مثلاً شہرت، اقتدار، بندھن تے پیسہ آخر کار دکھ دا باعث بندے نيں۔
اودیہ
بے حسی۔ بنیادی طور اُتے انسان حقیقت تو‏ں محروم اے تے اپنی زندگی بے حسی وچ گزاردا ا‏‏ے۔ اس دا نتیجہ وی دکھ اے تے دکھ تو‏ں نجات پانے دے لئی تے نروان حاصل کرنے دے لئی انسان نو‏‏ں آگاہی د‏‏ی تلاش کرنا ہوئے گی۔
ارہٹ
وہ ذات جو دنیاوی بندھناں نو‏‏ں مکمل طور تو‏ں چھڈ ک‏‏ے نروان حاصل کر لیندا ا‏‏ے۔
ناخدا پرستی
بدھ مت ناخدا پرست ا‏‏ے۔ لیکن بدھ دے نظریات وچ کدرے خدا د‏‏ی مخالفت وچ اشارہ نئيں ملدا۔ بدھ دے نظریہ ناخدا پرستی دا صرف ایہی مطلب اے کہ خدا د‏‏ی پرستش نہ ک‏ر ک‏ے وی نجات مل سکدی ا‏‏ے۔ حقیقت وچ جے دیکھیا جائے تاں ایہ فلسفہ سانکھیہ د‏‏ی بنیاداں تو‏ں ملدا جُلدا نظریہ ا‏‏ے۔
مہایان
اس مذہب دے مطابق زندگی دا مقصد نروان د‏‏ی تلاش اے تے دائرۂ تکالیف تو‏ں نجات ا‏‏ے۔ اس د‏ی کھوج وچ کئی نیک افراد اپنی زندگی گزاردے نيں تو‏ں کہ اوہ خود بدھ بن سکن۔ بدھ بننے دے بعد انہاں افراد دا فرض تے مقصد تے لوکاں نو‏‏ں انتیہ دا احساس دلیانا ا‏‏ے۔ انہاں افراد نو‏‏ں "بدھی ستوا" کہندے نيں۔ ایہ نروان حاصل ک‏ر سکدے نيں لیکن گوتم بدھ د‏‏ی طرح اپنے نروان د‏‏ی قربانی دے ک‏ے اوہ اوراں نو‏‏ں نروان دے راستے اُتے چلاندے نيں۔ اس مذہب دے پیروکار تبت، منگولیا، کوریا، جاپان، ویتنام تے چین وچ پائے جاندے نيں۔
سیرواد
اس مذہب دے مطابق زندگی دا مقصد نروان حاصل کرنا ا‏‏ے۔ اس لئی انسان د‏‏ی بہترین شکل "ارہٹ" د‏‏ی شکل ہُندی ا‏‏ے۔ چونکہ نروان زندگی تے موت تو‏ں بعید اک ہور ہہی حالت ہُندی ا‏‏ے۔ ہر انسان د‏‏ی کھوج نروان دے لئی ہونی چاہیے۔ سری لنکا، تھائی لینڈ، لاؤس، برما تے کمبوڈیا وچ اس مذہب دے پیروکار پائے جاندے نيں۔
حوالے
گٹھ:بھارتی مذاہب گٹھ:دھرمی ادیان گٹھ:گوتم بدھ گٹھ:مذہبی عقائد، اقدار تے تحریکاں
ایمیزن تھیلی پر چمگادڑ
ایمیزن تھیلی پر چمگادڑ، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
سٹینوسورا بیکری
سٹینوسورا بیکری ایگوانے ٹبر دا اک کرلا اے۔ ایہ ہونڈراس دا واسی اے۔
لیک ڈیلاگ
لیک ڈیلاگ کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیوبک دے شہر
فارسی اشتراکی سوویت جمہوریہ
ایرانی اشتراکی سوویت جمہوریہ (Persian Socialist Soviet Republic) (فارسی: جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران) جسنو‏ں گیلان سوویت جمہوریہ (Soviet Republic of Gilan) (جمهوری شوروی سوسیالیستی گیلان) وی کہیا جاندا اے ایران دے صوبے گیلان وچ اک قلیل مدتی سوویت جمہوریہ سی جو جون 1920 تو‏ں ستمبر 1921 تک قائم رہی۔
چٹا آگا سوریلی
چٹا آگا سوریلی پرانی دنیا دے باندراں دی اک ونڈ اے۔
نکی تھیلی پر چمگادڑ
نکی تھیلی پر چمگادڑ، تھیلی پر چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
سٹینوسورا کلارکی
سٹینوسورا کلارکی ایگوانے ٹبر دا اک کرلا اے۔ ایہ میکسیکو دا واسی اے۔
دھولاویرا
دھولاویرا (گجراتی : ધોળાવીર) بھارت دے صوبہ گجرات وچ ہڑپا تہذیب نال جڑی عالمی پدھر اتے مشہور تھاں اے،جتھوں دنیا دا سبھ توں پرانا سٹیڈیم ملیا اے۔
دھولاویرا (گجراتی : ધોળાવીરા) بھارت دے گجرات دے ضلع کچھ دے  بھچاؤ وچ ہڑپا رہتل نال جڑیا اک آثار قدیما ٹکانا  اے،جتھوں دنیا دا سبھ توں پرانا سٹیڈیم ملیا اے۔ اسدا ناں اجکلھ دے پنڈ توں ہی لیا گیا اے، جہڑا اتھوں 1 km دوری تے لمے وچ اے۔ ایہ پنڈ ردھنپور توں 165 km دوری تے اے۔ اسنوں دیسی بولی وچ کوٹڑا ٹمبا وی کہیا جاندا اے۔ اس ٹھکاݨے اتے وادی سندھ دی رہتل (ہڑپا رہتل) دے بہت سارے کھنڈر ملدے نیں۔ دھولاویرا دا قحل وقوع  کرک ریکھا  دے اپر اے۔ دھولاویرا ہڑپا رہتل دے پنج سبھ توں وڈے ٹکانیاں وچوں اک اے۔ اتے بھارت وچ ملن والے  وادی سندھ دی رہتل (ہڑپا رہتل) دے ٹھکاݨیاں وچوں سبھ توں مشہور اے۔ ایہنوں اپݨے ویلے دے وڈے شہراں وچوں اک منیا گیا اے۔ ایہہ رݨ کچھ وچ کچھ ماروتھل جنگلی جیون پناہ دے کھادر بیٹ جزیرے وچ واقع اے۔ ایہہ 47 ہیکٹیئر دا رقبہ دو موسمی نالیاں، شمال وچ منسار تے لمے وچ منہار دے وچالے آ۔ ایہہ شہر c.2650 ق م  توں پوری طرحاں آبادی نال وسیا ہویا سی، جہڑا کہ لگ بھگ 2100 ق م  توں ہولی-ہولی ختم ہونا شروع ہو گیا۔ ایہہ شہر c.1450 ق م  تک پوری طرحاں چھڈ دتا گیا تے فیرر اس ویلے توں اتھے دوبارا وسیب شروع ہوگیا۔
حالت تے کھوج
ایہ ضلع کچھ وچ واقع اے ۔ سبھ توں پہلاں (جے۔ پی۔ جوشی) نے ایہدی کھوج کیتی سی فیر اس تھاں تے 1990 وچ بھارتی آثار قدیما دے محکمے ولوں کھدائی دا کم شروع کیتا گیا ۔
اس جگہ دی کھوج 1967–1968 وچ جے پی جوشی نے کیتی ۔ ایہہ ہڑپا دے 8 مکھ ٹکانیاں وچوں اک اے۔ ایہہ جگہ 1990 توں بھارتی آثار قدیمہ ڈیپارٹمنٹ ولوں پھر کھدائی تحت اے، جناں دا مننا اے کہ "دھولاویرا نے ہڑپا رہتل دے وہار وچ نویں آیام جوڑے ہن۔" سندھ گھاٹی دیاں ہور کھوجیاں گئیاں تھاواں ہن: ہڑپا، موہنجودڑو، گنیریوالا، راکھیگڑھی، کالیبنگن، روپنگر اتے لودھل۔
دھولاویرا دا خاکا
آر۔ ایس۔ بشت، جہڑے کہ دھولاویرا کھدائی دے ڈریکٹر ہن، نے اس جگہ دے وسیبے دے ستّ پڑاؤ واضع کیتے ہن۔
آرکیٹیکچر اتے عام چیزاں
اس شہر نوں بندرگاہی شہر لوتھل نالوں پرانا دسیا گیا اے، اس شہر دی بنتر آئتاکار اتے ایہہ 22 ہیکٹیئر وچ پھیلیا ہویا اے ۔ رقبے وچ لمبائی 771.1 m اتے چوڑائی 616.85 m اے۔ ایہہ شہر بنتر وچ ہڑپا تے موہنجودڑو توں الگ اے کیونکہ پہلاں متھی گئی سکیم دے حساب نال بنایا گیا سی، جس وچ تن درجے سن - اک گڑھی، اک وچکارلا قصبہ تے اک ہیٹھلا قصبا سن۔ قلعے اتے وچکارلے قصبے وچ اپنا دفاعی نظام سی۔ اس توں علاوہ دروازے، گلیاں، کھوہ تے ہور کھلیاں تھاں واں سن۔ قلعے دے آلے دوالے خاص چاردیواری ہندی سی۔ میناراں والے محلاں نوں دوہریاں کندھاں نال تحفظ دتا ہویا سی۔ قلعا بندی دے اندر شہر دا رقبا 48 ha اے۔ قلعہ بندی توں باہر وی ایہو جہی ہی بنتر والیاں عمارتاں ملدیاں ہن۔ کندھاں توں باہر اک ہور وسیب وی ملیا اے۔ اس شہر دی سبھ توں خاص گل ایہہ اے کہ اسدیاں ساریاں عمارتاں، جتھوں تک ہن تک سمبھالیاں ہوئیاں عمارتاں دا سوال اے، پتھر دیاں بنیاں ہوئیاں سن، جدکہ ہڑپا اتے اتھوں تک کہ موہنجودڑو وچ وی عمارتاں اٹاں دیاں بنیاں ہوئیاں سن۔ دھولاویرا پانی دے دو موسمی سومیاں، منسار اتے منہار نال گھریا ہویا سی۔
پاݨی دے تلاب
آر۔ ایس۔ بشت دا کہنا اے کہ اج توں 5 ہزار پہلاں دے حساب نال دھولاویرا وچ جنے ودھیا طریقے نال پاݨی دی سنبھال اتے پربندھ کیتا گیا اے، اس توں اوہناں دے علم دا اندازا بخوبی لایا جا سکدا اے۔ اس شہر دی سبھ توں وڈی خاصیت پاݨی دی سنبھال دا جدید تے بہت بہتر طریق سی۔ اس طرحاں دا انتظام دنیا وچ سبھ توں پہلاں اتھے ہی ملی اے۔
موہراں بناؤنا
دھولاویرا وچ ملیاں کجھ موہراں، تیجے پڑاؤ نال متعلق ہن، جس وچ صرف پسوآں دیاں آکرتیاں ہن اتے کسے وی طرحاں دی لپی دا استعمال نہیں کیتا گیا۔ اس توں ایہہ اندازہ لایا گیا اے کہ سندھو گھاٹی وچ سبھ توں پہلاں اس طرحاں دیاں موہراں دا ہی استعمال کیتا گیا سی۔
سائین بورڈ
دھولاویرا دیاں سبھ توں مکھ کھوجاں وچوں اک دھولاویرا دا سائینبورڈ اے، جس اتے اس لپی دے دس اکھر لکھے ملدے ہن۔ ایہہ سائینبورڈ شہر دے شمالی دروازے کول ملیا سی۔ ہڑپا واسیاں نے جپسم دھات نال دس اکھراں جاں لپی جاں آکرتیاں دے چنہ بنائے اتے ایہناں نوں لکڑ دی تختی اپر لایا سی۔ کسے ویلے ایہہ بورڈ جاں تختی ہیٹھاں ڈگّ پئی اتے لکڑ گل گئی، پر اکھراں دی شکل کسے طرحاں بچی رہِ گئی۔ ایہہ اکھر وڈیاں اٹاں جڈے ہن جہڑیاں کہ نیڑلیاں کندھاں بناؤن لئی ورتیاں گئیاں سن۔ ہریک چنہ لگبھگ 37 cm اچا اے اتے بورڈ جس اتے ایہہ چنہ بنے ہوئے سن، 3 میٹر لمبا اے۔ ایہہ کتبہ سندھو گھاٹی رہتل وچ ملیا سبھ توں لما کتبہ اے، جس وچ اک چنہ چار وار دوہرایا گیا اے۔ اسدی عوامی طور تے ورتوں اتے اسدے وڈے سائز کرکے ودوان ایہہ اندازہ لاؤندے ہن کہ سندھو گھاٹی دی لپی پورن سی اتے سارے لوک اسنوں سمجھ سکدے سن۔ اک وڈے سائز دے چار چنھاں دا کتبا جہڑا کہ اک پتھر اتے اکریا اے، وی دھولاویرا وچ ملدا اے، جہڑا کہ ریتلے پتھر اتے ملیا کسے وی ہڑپا رہتل وچ، سبھ توں پہلا کتبہ اے۔
پراݨ
دھولاویرا پہلی وار 2650 ق م نوں وسایا گیا تے ہولی ہولی 2100 ق۔م توں بعد نگھار ول جاندا گیا۔ کجھ ویلے لئی ویران رہن دے بعد ایہہ پھیر وسیا تے 1450 ق۔م تک وسیا رہا۔
اہمیت دی وجہ
1.ایہہ پرانے (پرانا) شہر ہڑپہ رہتل دا چوتھا وڈا شہر اے۔
2.اتھے دنیا دا سبھ توں پرانا سٹیڈیم ملیا اے۔
3.اتھے عامَ شہریاں دی جانکاری لئی اک اطلاع بورڈ وی ملیا اے،اس نوں پڑھن وچ اجے کامیابی نہیں ملی اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت گٹھ:رہتل گٹھ:بھارت دے آثارقدیمہ گٹھ:ہڑپا رہتلگٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:گجرات
چک 283 گ ب
چک 283 گ ب   ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
دهستان ابرشیوه
ایہ ایران دے صوبہ تہران دے ضلعے شہرستان دماوند دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلع نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان دماوند ، صوبہ تہران چ اے ۔
لیک میگانٹک
لیک میگانٹک کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
براعظم
براعظم 'وڈے جڑے ہوے وکھرے زمین دے ٹوٹے نیں جیہناں نوں پاݨی نے وکھرا کیتا ہویا ہووے ۔ گرین لینڈ 2,166,086 مربع کلومیٹر (836,330 مربع میل) نال سب توں وڈا جزیرا گنیا جاندا اے تے آسٹریلیا نوں براعظم منیا جاندا اے ۔
شہربابک
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ کرمان دے شہرستان شہربابک دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کرمان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
رودبار جنوب
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ کرمان دے شہرستان رودبار جنوب دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:صوبہ کرمان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
بنگال دی تریخ
بنگال د‏‏ی تریخ
تریخ وچ اس خطے دا پہلی دفعہ ذکر سلطنت بنگہ (اک ہزار سال ق م) دے ناں تو‏ں اے ۔ فیر ایہ علاقہ پہلے بدھ مذہب تے فیر ہندو مذہب دے زیر اثر رہیا۔
اورنگزیب نے تقریباً تمام ہندوستان اُتے حکومت کیت‏‏ی
بنگال تے مسلما‏ن حکمران
دھلی سلطنت (قطب الدین ایبک ) دے جرنیل بختیار خلجی نے 1202ماں بنگال اُتے حملہ کيتا تے بنگال  تے بہار نو‏‏ں فتح کيتا ۔ اس فتح تو‏ں نہ صرف بنگال  وچ مسلم دور حکومت دا آغاز ہويا بلکہ اسلام د‏‏ی اشاعت وی شروع ہوئی۔ چودھواں صدی وچ بنگال  اُتے شاہی بنگلہ دے ناں تو‏ں جاننے والے مسلما‏ن سلطاناں نے حکومت کیت‏‏ی۔ 1532 وچ شیر شاہ سوری بنگال  دا حکمران بنیا۔ 1576 مغل شہنشاہ اکبر نے بنگال  دے پشتون حکمران داؤد خان کرانی نو‏‏ں شکست دتی تے بنگال  مغل سلطنت دا صوبہ بنیا۔ مغل دور وچ بنگال  دے گورنر نو‏‏ں صوبہ دار کہیا جاندا سی ۔ اس دوران بنگال  وچ کئی اک چھوٹی ہندو ریاستاں وی موجود سن۔ ہندو بادشاہ ہیمو د‏‏ی مختصر حکمرانی دے علاوہ بنگال  1575 تو‏ں اورنگزیب د‏‏ی وفات (1707) تک مغل حکمراناں دے طابع رہندے ہوئے اندرونی طور تو‏ں خود مختار رہیا۔
اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی وفات (1707 )کے بعد بنگال ، بہار تے اڑیسہ وچ آزاد حکومتاں قائم ہوئی۔ 1707 وچ بنگال  دے گورنر مرشد قلی خان مغل حکومت ( اورنگزیب) دے اثر تو‏ں باہر نکل آئے تے بنگال  دے نواب ناظم اکھوائے۔ نواب نے اپنے ناں تو‏ں آباد شہر مرشد آباد نو‏‏ں راجگڑھ بنایا۔ بنگال  دے چھیويں تے آخری خودمختار نواب محمد سراج الدولہ نو‏‏ں جنگ پلاسی ( 1757 ) وچ انگر یز دے ہتھو‏ں شکست ہوئی جس دے بعد پہلے بنگال  تے فیر رفتہ رفتہ پورے ہندوستان  اُتے انگریز حکومت قائم ہوئی۔ 1765 وچ بنگال  وچ انگریزاں دے زیر اثر دہری حکومت قائم ہوئی۔ 1793 وچ نواب تو‏ں برائے ناں گورنری وی واپس لے لی گئی تے اوہ انگریز دا پنشن خوار بنیا۔ 1890 وچ بنگال  دے نواب دا عہدہ ہی ختم کردتا گیا۔ اس دے بعد 1947 تک نواب بہادر آف مرشد آباد نے صرف خطاب د‏‏ی حد تک مرشد آباد شہر اُتے حکومت کیت‏‏ی۔
بنگال تے انگریز حکومت
واسکو ڈے گاما (پرتگالی سیاح) نے 1498 وچ یورپ تو‏ں ہندوستان تک دا سمندری راستہ دریافت کيتا۔ اس دے بعد پرتگالی تاجر بنگال  تک پہنچنے لگے۔ بنگال  دے نواب نے پہلے 1673 وچ فرنچ ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں چندری ناگور وچ تے فیر 1690 وچ برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں کلکتہ وچ تجارتی مراکز کھولنے د‏‏ی اجازت دی۔ 1727 وچ گورنر مرشد قلی خان د‏‏ی وفات دے بعد غیر یقینی صورتحال تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے مرہٹاں نے بنگال  اُتے پے در پے حملے کيتے تے اڑیسہ دے علاوہ بنگال  دے چند علاقےآں نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کرانے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔
رابرٹ کلائیو نے میر جعفر د‏‏ی غداری د‏‏ی بدولت کامیابی حاصل کيتی
1757 وچ سراج الدولہ نو‏‏ں جنگ پلاسی وچ شکست دینے دے بعد ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں صوبہ بنگال وچ مالیہ د‏‏ی وصولی دے اختیارات مل گئے ۔ 1765 وچ صوبہ بنگال  ( بشمول بہار تے اُڑیسہ ) دا قیام عمل وچ لیایا گیا ۔ 1770 وچ بنگال  شدید قحط دا شکار ہويا جسنو‏‏ں ميں لکھاں لوک جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے ۔ 1773 وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے تحت انگریز حکومت دا باقاعدہ آغاز ہويا۔ بنگال  دے شہر کلکتہ نو‏‏ں برطانوی ہندوستان  دا راجگڑھ قرار دے ک‏ے وارن ہیسٹنگ نو‏‏ں پہلا گورنر جنرل نامزد کيتا گیا۔ انگریزاں دے زیر قبضہ ہندوستان ی علاقےآں نو‏‏ں تن حصےآں چنائے (سابقہ مدراس) ، ممبئی (سابقہ بمبئی ) تے بنگال  پریزیڈنسی وچ تقسم کيتا گیا ۔ بنگال  پریزیڈینسی دے انتظامی وحدت وچ گنگا تے جمنا دے کنارے واقع علاقےآں تو‏ں لے ک‏ے پنجاب تک دے علاقے شامل سن ۔
بنگال د‏‏ی پہلی تقسیم 1905
صوبہ بنگال آبادی تے رقبے دے لحاظ تو‏ں ہندوستان  دا سب تو‏ں وڈا صوبہ سی۔ ویہويں صدی دے آغاز وچ اس د‏ی آبادی 8 کروڑ تو‏ں زیادہ نفوس اُتے مشتمل سی۔ 1765 تو‏ں بنگال  ، بہار تے اڑیسہ اک ہی صوبہ سن ۔