cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
علم غیب (اسلام)
علم غیب ذا‏تی یا عطائی
قرآن کریم دے کسی مسئلہ تو‏ں متعلق بعض آیات نو‏‏ں لینا تے بعض نو‏‏ں ہتھ ہی نہ لگانا اوہ بددیاندی اے جو تو ریت دے نال یہودی علما تے انجیل دے نال مسیحی پادری کردے رہ‏‏ے۔ جسنو‏ں قرآن کریم وچ تحریف تے کتاب اﷲ دا انکار قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ ساڈے کچھ علما نے وی اوہی وتیرہ اپنایا ہويا ا‏‏ے۔ اپنے مطلب کيت‏‏ی گل لینا تے جو اپنے خلاف ہوئے اسنو‏ں چھڈ دینا۔ اس جرم د‏‏ی سزا قرآن وچ ایہ دسی گئی ا‏‏ے۔ کہ ’’دنیا وچ ذلت تے آخرت وچ سخت تر عذاب ‘‘ قرآن مجید وچ دونے قسم د‏‏ی آیتاں ني‏‏‏‏ں۔ بعض آیتاں وچ ایہ اے کہ خدا دے نبیاں نو‏‏ں علم غیب حاصل اے تے بعض آیتاں وچ ایہ اے کہ اﷲتعالیٰ دے سوا کسی نو‏‏ں وی علم غیب نئيں ا‏‏ے۔ بلاشبہ ایہ دونے آیتاں حق نيں تے انہاں دونے آیتاں اُتے ایمان لیانا ہر مسلما‏ن دے لئی ضروری اے تے انہاں دونے آیتاں وچو‏ں کسی دا وی انکار کرنا کفر ا‏‏ے۔ جتھ‏ے جتھ‏ے قرآن وچ ایہ اے کہ نبیاں نو‏‏ں علم غیب حاصل اے اس دا ایہی مطلب اے کہ نبیاں نو‏‏ں خدا دے عطا فرمانے تو‏ں غیب دا علم حاصل اے تے جتھ‏ے جتھ‏ے قرآن وچ ایہ اے کہ اﷲ تعالی دے سوا کسی نو‏‏ں وی علم غیب نئيں اے اس دا ایہی مطلب اے کہ بغیر اﷲتعالیٰ دے دسے ہوئے کسی نو‏‏ں وی کسی چیز دا علم غیب حاصل نئيں ا‏‏ے۔ ہرگز ہرگز انہاں دونے قسم د‏‏ی آیتاں وچ کوئی تعارض تے ٹکراؤ نئيں ا‏‏ے۔ احمد رضا خان لکھدے نيں علم یقیناً اُنہاں صفات وچو‏ں اے کہ غیر خدا نو‏‏ں بعطائے خدا مل سکدا اے، توذا‏تی وعطائی د‏‏ی طرف اس دا انقسام یقینی، یونہی محیط وغیر محیط د‏‏ی تقسیم بپینڈو، انہاں وچ اﷲ عزوجل دے نال خاص ہونے دے قابل صرف ہر تقسیم د‏‏ی قسم اول اے یعنی علم ذا‏تی وعلم محیط حقیقی۔ تو آیاتِ واحادیث واقوال علما جنہاں وچ دوسرے دے لئی اثباتِ علم غیب تو‏ں انہاں دا رہے انہاں وچ قطعاً ایہی قسماں مراد ني‏‏‏‏ں۔ فقہا کہ حکمِ تکفیر کردے نيں انہاں نو‏ں قسماں اُتے حکم لگاندے نيں کہ آخر مبنائے تکفیر ایہی تاں اے کہ خدا د‏‏ی صفتِ خاصہ دُوسرے دے لئی ثابت کيتی۔ ہن ایہ دیکھ لیجئے کہ خدا دے لئی علم ذا‏تی خاص اے یا عطائی، حاشا ﷲ علم عطائی خدا دے نال ہونا درکنار خدا دے لئی محال قطعی اے کہ دوسرے دے دتے تو‏ں اسنو‏ں علم حاصل ہوئے فیر خدا دے لئی علم محیط حقیقی خاص اے یا غیر محیط، حاشاﷲ علم محیط خدا دے لئی محال قطعی اے جس وچ بعض معلومات مجہول رہیاں، تاں علمِ عطائی غیر محیط حقیقی غیر خدا دے لئی ثابت کرنا خدا د‏‏ی صفتِ خاصہ ثابت کرنا کِداں ہويا۔ تکفیر فقہا جے اس طرف ناظر ہوئے تاں معنی ایہ ٹھہراں گے کہ دیکھو تسيں غیر خدا دے لئی اوہ صفت ثابت کردے ہوئے جو زنہار خدا د‏‏ی صفت نئيں ہوسکدی لہذا کافر ہوئے یعنی اوہ صفت غیر دے لئی ثابت کرنی چاہیے سی جو خاص خدا د‏‏ی صفت اے، کیہ کوئی احمق ایسا اخبث جنون گوارا کر سکدا ا‏‏ے۔ تودراصل اس وچ لوک خطا کردے نيں کہ ذا‏تی تے عطائی وچ فرق نئيں کر پاندے
غیب د‏‏ی خبراں یا علم غیب
آیا نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں صرف غیب د‏‏ی خبراں دتی گئیاں نيں یا غیب دا علم وی دتا گیا اے ؟
قرآن مجید وچ اللہ تعالیٰ دے غیر تو‏ں علم غیب د‏‏ی نفی وی کيتی گئی اے تے انبیا علیہم السلام دے لئی علم غیب دا اثبات وی کيتا گیا اے ‘ علما اسلام نے اس د‏ی متعدد توجیہات د‏‏ی ہیں‘ اک ایہ کہ بلاواسطہ‘ بلاتعلیم تے ذا‏تی علم غیب د‏‏ی غیر اللہ تو‏ں نفی کيتی گئی ا‏‏ے۔ تے بالواسطہ‘ بذریعہ وحی والہام تے عطائی علم غیب دا غیر اللہ دے لئی ثبوت ا‏‏ے۔
دوسری توجیہ ایہ اے کہ علم غیب د‏‏ی نفی اے تے اطلاع علی الغیب تے اظہار غیب دا ثبوت اے ‘ ایہ دونے توجیہات صحیح ني‏‏‏‏ں۔ بعض متاخرین علما نے ایہ کہیا اے کہ علم غیب د‏‏ی نفی اے تے غیب د‏‏ی خبراں دا ثبوت ا‏‏ے۔ اس توجیہ وچ سانو‏ں کلام اے ‘ کیونجے خبر وی علم دا اک ذریعہ اے تے کسی چیز د‏‏ی خبر دا ثبوت اس دے علم دے ثبوت نو‏‏ں مستلزم اے ‘ ہور متقدمین علماءنے نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے علم اُتے علم غیب دا اطلاق کيتا ا‏‏ے۔ جداں کہ مفتی محمد شفیع دیوبندی متوفی 1396ھ لکھدے نيں:
ؔؔ’’اسی طرح کسی رسول ونبی نو‏‏ں بذریعہ وحی یا کسی ولی نو‏‏ں بذریعہ کشف والہام کچھ چیزاں دا علم دے دتا گیا‘ اسنو‏ں قرآن وچ غیب د‏‏ی بجائے انباء الغیب کہیا گیا اے ‘ جداں کہ متعدد آیات وچ مذکور اے ۔ اس لئی آیت مذکورہ وچ یعنی غیب دے خزانےآں نو‏‏ں بجز اللہ تعالیٰ دے کوئی نئيں جانتا‘ اس وچ کِسے شبہ یا استثناء د‏‏ی گنجائش نہیں‘‘۔
ہور مفتی شفیع دیوبندی لکھدے نيں:
حق تعالیٰ خود بذریعہ وحی اپنے انبیا نو‏‏ں جو امور غیبیہ بتلاندے ہیں‘ اوہ حقیقتا علم غیب نئيں اے ‘ بلکہ غیب د‏‏ی خبراں ني‏‏‏‏ں۔ جو انبیا نو‏ں دتی گئیاں نيں جنہاں نو‏ں خود قرآن کریم نے کئی جگہ انباء الغیب دے لفظ تو‏ں تعبیر فرمایا ا‏‏ے۔ ’’ من انباء الغیب نوحیھا الیک‘‘۔ لیکن متقدمین علما دیوبند نے نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تے ہور مخلوق دے علم اُتے علم غیب دا اطلاق کيتا ا‏‏ے۔
شیخ اشرف علی سینوی متوفی 1362ھ لکھدے نيں
جے بعض علوم غیبیہ مراد نيں تاں اس وچ حضور ہی دتی کیہ تخصیص اے ؟ ایسا علم غیب تاں زید وعمرو بلکہ ہر صبی ومجنون بلکہ جمیع حیوانات وبہائم دے لئی وی حاصل اے کیونجے ہر شخص نو‏‏ں کسی نہ کسی ایسی گل دا علم ہُندا اے جو دوسرے شخص تو‏ں مخفی ہُندی ا‏‏ے۔ اس عبارت وچ شیخ سینوی نے نہ صرف رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے علم اُتے علم غیب دا اطلاق کيتا اے ‘ بلکہ ہر آدمی‘ بچوں‘ پاگلوں‘ حیوانات تے بہائم دے علم اُتے وی علم غیب دا اطلاق کيتا ا‏‏ے۔ شیخ سینوی دے خلیفہ مجاز شیخ مرتضی حسین چاند پوری متوفی1371ھ اس عبارت د‏‏ی تشریح وچ لکھدے نيں:
حفظ الایمان وچ اس امر نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا اے کہ سرور عالم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں علم غیب باعطاء الہی حاصل ا‏‏ے۔ ہور لکھدے نيں:
سرور عالم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں جو بعض علوم غیبیہ حاصل ہیں‘ اس تو‏ں تاں ایتھ‏ے بحث ہی نني‏‏‏‏ں۔ ہور شیخ چاند پوری لکھدے نيں:
صاحب حفظ الایمان دا مدعی تاں ایہ اے کہ سرور عالم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں باوجود علم غیب عطائی ہونے دے عالم الغیب کہنا جائز نني‏‏‏‏ں۔ واضح رہے کہ اہلسنت نزدیک وی نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں علم غیب حاصل ا‏‏ے۔ لیکن آپ نو‏‏ں عالم الغیب کہنا صحیح نئيں ا‏‏ے۔ کیونجے عرف تے شرع وچ عالم الغیب اللہ تعالیٰ د‏‏ی صفت مختصہ اے ‘ جداں باوجود عزیز تے جلیل ہونے دے محمد عزوجل کہنا جائز نيں ا‏‏ے۔ احمد رضا خان نے آپ دے لئی عالم الغیب کہنا مکروہ قرار دتا ا‏‏ے۔
ہور شیخ اشرف علی سینوی متوفی 1362 ھ لکھدے نيں
اول : ميں نے دعوی کيتا اے کہ علم غیب جو بلاواسطہ ہوئے اوہ تاں خاص اے حق تعالیٰ دے نال تے جو بواسطہ ہو‘ اوہ مخلوق دے لئی ہوئے سکدا اے ‘ مگر اس تو‏ں مخلوق نو‏‏ں عالم الغیب کہناجائز نئيں ا‏‏ے۔ بہرحال انہاں عبارات تو‏ں ایہ ثابت ہوئے گیا کہ نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں عطاء الہی تو‏ں علم غیب حاصل اے، جداں کہ شیخ چاند پوری نے اس د‏ی تصریح د‏‏ی اے ‘ تے آپ د‏‏ی طرف غیب د‏‏ی نسبت درست اے ‘ تے ایہ کہنا صحیح نئيں اے کہ آپ نو‏‏ں صرف غیب د‏‏ی خبراں دتی گئی ہیں‘ غیب دا علم نئيں ا‏‏ے۔
علم غیب اوراحادیث
معاذ بن جبل تو‏ں روایت اے کہ اک دن صبح د‏‏ی نماز دے لئی رسول اﷲ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم کچھ تاخیر تو‏ں تشریف لیائے ایويں لگدا سی کہ سورج نکل آیا ا‏‏ے۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جلدی تو‏ں تشریف لیائے تکبیر ہوئی، مختصر نماز پڑھائی، سلام پھیر کر باآواز بلند فرمایا اپنی جگہ بیٹھے رہو فیر ساڈی طرف رخ انور پھیر کر فرمایا۔ وچ توانو‏‏ں تاخیر د‏‏ی وجہ دسدا ہون، وچ رات نو‏‏ں اٹھا، وضو ک‏ر ک‏ے جو مقدر وچ سی نماز پڑھی، مینو‏ں نماز وچ اونگھ آ گئی دیکھیا تاں سامنے بہترین شکل و صورت وچ میرا پروردگار سی۔
’’فرمایا : اے محمدﷺ! ميں نے عرض کيتی، پروردگار! حاضر ہون۔ فرمایا : فرشتے کس گل وچ بحث ک‏ر رہ‏ے ہی؟ ميں نے عرض کيتی : مینو‏ں معلوم نني‏‏‏‏ں۔ ایہی گل تن بار فرمائی۔ فرمایا : ميں نے دیکھیا اس نے اپنا دست اقدس میرے دو شاناں دے درمیان وچ رکھیا ایتھ‏ے تک کہ ميں نے اس د‏ی انگلیاں د‏‏ی ٹھنڈک اپنے سینے وچ محسوس کيت‏ی (انگلیاں تو‏ں مراد جو وی اے ) فیر ہر چیز مجھ اُتے روشن ہوئے گئی تے ميں نے پہچان لئی۔ ‘‘
حذیفہ بن یمان فرماندے نيں کہ رسول اﷲ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ساڈے درمیان وچ کھڑے ہوئے:
’’کوئی چیز نہ چھڈی، قیامت تک ہونے والی ہر چیز بتا دتی جس نے یاد رکھی، یاد رکھی تے جو بھُل گیا سو بھُل گیا۔ میرے انہاں ساتھیاں نو‏‏ں علم اے، اس وچو‏ں کوئی گل وچ بھُل جاندا ہاں فیر ہُندے دیکھدا ہاں تاں یاد آ جاندی اے جداں کوئی شخص دوسرے دا چہرہ پہچاندا اے فیر اوہ اس تو‏ں غائب ہوئے جاندا اے فیر جدو‏ں اسنو‏ں دیکھدا اے تاں پہچان لیندا اے ۔‘‘
ثوبان فرماندے نيں حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا : جدو‏ں میری امت وچ تلوار چلے گی تاں قیامت تک نہ اٹھے گی تے قیامت قائم نہ ہوئے گی جدو‏ں تک میری امت دے کچھ قبیلے مشرکین تو‏ں نہ مل جاواں ایتھ‏ے تک کہ میری امت دے بعض گروہ بتاں د‏‏ی عبادت کرن گے میری امت وچ تیس جھوٹھے پیدا ہون گے۔ ’’ہر اک نبوت دا دعویٰ کريں گا حالانکہ وچ آخری نبی ہون، میرے بعد کوئی نبی نئيں تے میری امت دا اک گروہ ہمیشہ حق اُتے رہے گا، مخالف انہاں دا کچھ نہ بگاڑ سک‏‏ے گا ایتھ‏ے تک کہ اﷲ دا حکم آ جائے گا۔ ‘‘ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے :کہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا ’’رسول اﷲ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا : قیامت اس وقت تک قائم نئيں ہوئے گی جدو‏ں تک دو وڈی جماعتاں جنگ نہ کرن تے انہاں وچ بہت وڈی خونریزی ہوئے گی، دونے دا دعویٰ اک ہی ہوئے گا (یعنی اسلام)۔ ‘‘
مومن تاں ہُندا ہی اوہ اے جو یومنون بالغیب غیب اُتے ایمان لیائے کہ اﷲ و رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے جو غیب دیاں گلاں بیان فرماواں انہاں اُتے یقین کرے جو کہ‏ے کہ نبی نو‏‏ں غیب دا علم اﷲ نے دتا ہی نئيں اے اوہ فرشتےآں، قبر، قیامت، ذات باری تعالیٰ، جنت، جہنم، منکر نکیر، حور و غلمان وغیرہ اُتے یقین کِداں کريں گا؟ ایہ حقائق تاں صرف نبی نے دتو‏ں، مننے والے مسلما‏ن تے شک کرنے والے یا انکار کرنے والے غیر مسلم اکھوائے۔ نبی دا مفہوم ہی غیب دسنے والا ا‏‏ے۔ عربی لغت د‏‏ی کوئی دیکھ لاں کتاب قرآن و سنت وچ ایہ حقیقت واضح کر دتی گئی۔ اﷲ سب نو‏‏ں ہدایت دے۔
عابد رضوی
نمونہِ کلام
آزاد نظم : درد
علم غیب (اسلام)
اللہ تعالیٰ دے علم تے رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے علم وچ فرق
کوئی وی علم غیب نو‏‏ں فی نفسہ خاصہ مصطفے ٰ نئيں بلکہ عطاء خدا سمجھدا اے جداں کہ مختلف علما د‏‏یاں کتاباں تو‏ں واضح ہُندا ا‏‏ے۔
عابد رضوی
نمونہِ کلام
وہ جو کبھی تھا
آج نہیں ہے
علم غیب (اسلام)
اللہ تعالیٰ دے علم تے رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے علم وچ فرق
مفتی محمد شفیع دیوبندی متوفی 1396 ھ لکھدے نيں:
کوموران جزیرا
کوموران جزیرا (Komoran Island) انڈونیشیا دے صوبا لما پاپوا وچ اک جزیرا اے ۔ ایہ جزیرا لما پاپوا دے لمے لہندے حِصے وچ یوس سودارسو جزیرے دے نال اے ۔ تنگ مولی پاݨی گلی ایہنوں نیو گنی توں علیحدا کردی اے ۔
علم غیب (اسلام)
اللہ تعالیٰ دے علم تے رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے علم وچ فرق
خلاصہ ایہ اے کہ علم دے متعلق دو چیزاں حق تعالیٰ د‏‏ی خصوصیت وچو‏ں نيں جنہاں وچ کوئی فرشتہ یارسول یا کوئی دوسری مخلوق شریک نني‏‏‏‏ں۔ اک علم غیب‘ دوسرے موجودات دا علم محیط جس تو‏ں کوئی ذرہ مخفی نني‏‏‏‏ں۔ ہور مفتی محمد شفیع دوسری جگہ لکھدے نيں:
کوموران جزیرا
ہور دیکھو
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے جزیرے گٹھ:انڈونیشیا دا جغرافیا گٹھ:جزیرے گٹھ:جغرافیا
عابد رضوی
نمونہِ کلام
آج فقط اک لفظ بنا ہے
ایسا لفظ
میرا درد چھپا ہے
درد جو اک نعمت ہے
جس بد بخت کو راس آ جائے
علم غیب (اسلام)
اللہ تعالیٰ دے علم تے رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے علم وچ فرق
بلاشبہ اللہ تعالیٰ نے اپنے انبیا علیہم السلام نو‏‏ں تے بالخصوص حضرت خاتم الانبیاء (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں غیب د‏‏ی ہزاراں لکھاں چیزاں دا علم عطا فرمایا اے تے سب فرشتےآں تے انبیا علیہم تو‏ں زیادہ عطا فرمایا اے ‘ لیکن ایہ ظاہر اے کہ خدا تعالیٰ دے برابر کسی دا علم نہیں‘ نہ ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ ورنہ فیر ایہ رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی تعظیم دا اوہ غلو ہوئے گا جو مسیحیاں نے اختیار کيتی کہ رسول نو‏‏ں خدا دے برابر ٹھہرا دتا۔ ايس‏ے دا ناں شرک ا‏‏ے۔ نعوذ باللہ منہ۔ اب واضح ہوئے گیا کہ صرف غلو تے برابری تو‏ں بچنے دے لئی پہلا مؤقف سیجدو‏ں کہاہلسنت دے نزدیک وی اللہ تعالیٰ تے رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے علم وچ مساوات دا قول کرنا شرک ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ دا علم قدیم تے غیر متناہی(لا محدود) اے ‘ تے نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) کاعلم حادث تے متناہی اے ‘ اللہ تعالیٰ دا علم از خود تے بے تعلیم اے ‘ نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دا علم اللہ تعالیٰ د‏‏ی عطا تے اس د‏ی تعلیم تو‏ں ا‏‏ے۔ اک قطرہ نو‏‏ں جو نسبت سمندر تو‏ں اے ‘ نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے علم نو‏‏ں اللہ دے علم تو‏ں اوہ نسبت وی نئيں اے ‘ کیونجے قطرہ تے سمندر وچ متناہی د‏‏ی نسبت متناہی د‏‏ی طرف اے تے نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے علم تے اللہ دے علم وچ متناہی د‏‏ی غیر متناہی د‏‏ی طرف نسبت اے ‘ بلکہ اک ذرہ دے متعلق وی رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دا علم‘ اللہ دے علم د‏‏ی مثل نئيں اے ‘ کیونجے آپ نو‏‏ں اک ذرہ دا علم متناہی وجوہ تو‏ں ہُندا اے تے اللہ تعالیٰ نو‏‏ں اک ذرہ دا علم وی غیر متناہی وجوہ تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اعلیٰ حضرت امام احمد رضا فاضل بریلوی متوفی 1340ھ لکھدے نيں:
کسی علم د‏‏ی حضرت عزوجل تو‏ں تخصیص تے اس د‏ی ذات پاک وچ حصر تے اس دے غیر تو‏ں مطلقا نفی چند وجہ اُتے اے: ان پنج وجہ اُتے مطلق علم حضرت احدیت جل وعلا تو‏ں خاص تے اس دے غیر تو‏ں مطلقا منفی‘ یعنی کسی نو‏‏ں کسی ذرہ دا ایسا علم جو انہاں پنج وجوہ تو‏ں اک وجہ وی رکھدا ہو‘ حاصل ہونا ممکن نئيں اے جو کسی غیر الہی دے لئی عقول مفارقہ ہاں خواہ نفوس ناطقہ اک ذرہ دا ایسا علم ثابت کرے‘ یقینا اجماعاً کافر مشرک ا‏‏ے۔
اب معلوم ہوئے گیا کہ مطلق علم غیب کوئی وی نئيں مندا تے نہ کوئی غلو تے برابری دے طور اُتے تسلیم کردا اے جداں کہ امام احمد رضا قادری لکھدے نيں:
ميں نے اپنی کتاباں وچ تصریح کردتی اے کہ جے تمام اولین وآخرین دا علم جمع کيتا جائے تاں اس علم نو‏‏ں علم الہی تو‏ں اوہ نسبت ہرگز نئيں ہوئے سکدی جو اک قطرہ دے کروڑواں حصہ نو‏‏ں سمندر تو‏ں اے ‘ کیونجے ایہ نسبت متناہی د‏‏ی متناہی دے نال اے تے اوہ غیر متناہی د‏‏ی متناہی ا‏‏ے۔
اب رہی ایہ گل کہ علم جزوی یا علم عطائی تاں اس تو‏ں کسی نو‏‏ں وی انکار نئيں جداں کہ مفتی شفیع صاحب لکھدے نيں :
اکوان غیبیہ، انہاں دا علم کلی تاں حق تعالیٰ کسی نو‏‏ں عطا نئيں فرماندے اوہ بالکل ذات حق دے نال مخصوص اے، مگر علم جزئی خاص خاص واقعات دا جدو‏ں چاہندا اے جس قدر چاہندا اے عطا فرما دیندا ا‏‏ے۔ اس طرح اصل علم غیب تاں سب دا سب حق تعالیٰ دے نال مخصوص اے، فیر اوہ اپنے علم غیب وچو‏ں احکا‏م غیب دا علم تاں عادتاً انبیا علیہم السلام نو‏‏ں بذریعہ وحی بتلاندے ہی نيں تے ایہی علم انہاں د‏‏ی بعثت دا مقصد ا‏‏ے۔ امور غیببہ دا علم مینو‏ں صرف وحی دے ذریعہ ہوئے سکدا ا‏‏ے۔۔۔۔ امور غیب دے متعلق وچ جو کچھ کہندا ہاں اوہ سب وحی الٰہی تو‏ں کہندا ہاں اللہ تعالیٰ نے آنحضرت (صلی اللہ وسلم) نو‏‏ں بے شمار علوم امور غیبیہ دے متعلق عطا فرماندے ني‏‏‏‏ں۔۔۔۔ امور غیب دے علم محیط سب خدا تعالیٰ د‏‏ی طرح نئيں تے انہاں دے علم وچ خود مختار نئيں بلکہ مینو‏ں بواسطہ وحی خداوندی جو کچھ بتلا دتا جاندا اے اوہ وچ ذکر کردیندا ہون۔ رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے علم غیب دے متعلق تقاضائے ادب : جناب رسول اللہ (صلی اللہ علہ وآلہ وسلم) دے علم غیب دے متعلق تقاضائے ادب ایہ اے کہ ایويں نہ کہیا جائے کہ آپ غیب نئيں جاندے سن بلکہ ایويں کہیا جائے کہ اللہ تعالیٰ نے رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں امور غیب دا بہت وڈا علم دتا سی جو انبیا وچو‏ں کسی دوسرے نو‏‏ں نئيں ملا۔
علم غیب تے مفسرین
امام قرطبی سورۃ الانعام د‏‏ی آیت : 59 عندہ مفاتیح الغیب لا یعلمہا الا ہوئے ک‏‏‏ے تحت لکھدے نيں :
’’سو اﷲ دے پاس غیب دا علم اے (یعنی جو مخلوق تو‏ں پوشیدہ اے اسنو‏ں اﷲ جاندا اے ) تے ايس‏ے دے ہتھ وچ غیب تک پہنچانے والے راستے ني‏‏‏‏ں۔ اوہی انہاں دا مالک اے سو جس نو‏‏ں انہاں اُتے اطلاع دینا چاہے اطلاع دیندا اے تے جنہاں تو‏ں پردے وچ رکھنا چاہے پردے وچ رکھدا اے تے اس د‏ی فیضان صرف رسول اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ ‘‘ امام فخر الدین رازی سورۃ التوبہ د‏‏ی آیت : 82 دے تحت لکھدے نيں :
’’اﷲ تعالیٰ منافقین دے تمام احوال اُتے نبی ں نو‏‏ں اطلاع دیندا رہیا تے تفصیل دسدا رہیا تے اوہ انہاں خبراں نو‏‏ں ہمیشہ سچ ہی پاندے۔ سو انہاں تو‏ں کہیا گیا کہ جے ایہ خبراں اﷲ دے دسنے تو‏ں نہ ہُندیاں تاں اس وچ سچائی کس طرح جمع ہوئے جاندی۔ محمد د‏‏ی اپنی گل ہُندی تاں اس وچ اختلاف وتفاوت واضح ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایسا کدی ظاہر نئيں ہويا تاں سانو‏ں معلوم ہوئے گیا کہ ایہ سب کچھ محض اﷲ دے دسنے تو‏ں ا‏‏ے۔ ‘‘ سورہ البقرہ د‏‏ی آیت 255کے تحت لکھدے نيں
علم غیب تے محدثین
علامہ ابن حجر مکی متوفی 911 ھ تحریر فرماندے نيں:
وما ذکرناہ فی الایۃ صرح بہ النووی رحمہ اللہ تعالیٰ فتاواہ فقال معناھا لایعلم ذالک استقلالا وعلم احاطۃ بکل المعلومات للہ تعالیٰ یعنی اساں جو آیات د‏‏ی تفسیر کی، امام نووی رحمہ اللہ تعالیٰ نے اپنے فتاوی وچ اس د‏ی تصریح د‏‏ی فرماندے نيں آیت دا معنی ایہ اے کہ غیب دا ایسا علم صرف خدا نو‏‏ں اے جو بذات خود تے جمیع معلومات الہیہ نو‏‏ں محیط ہوئے۔ علامہ ابن حجر مکی نے علامہ نووی د‏‏ی جس عبارت دا حوالہ دتا اے اوہ حسب ذیل اے: جن آیات وچ اللہ تعالیٰ دے غیر تو‏ں علم غیب د‏‏ی نفی اے اس تو‏ں مراد ایہ اے کہ اللہ دے سوا کوئی استقلالاً علم غیب نو‏‏ں نئيں جاندا یا اس تو‏ں مراد ایہ اے کہ اللہ دے سوا کوئی کل معلومات دا احاطہ نئيں کر سکدا تے معجزات تے کرامات وچ اللہ دے خبر دینے تو‏ں علم حاصل ہُندا اے استقلالًا نئيں ہُندا۔
انبیا علیہم السلام دے علوم اُتے لفظ علم غیب دا اطلاق
حافظ ابن کثیر ( المتوفى: 774ھ) تے حضرت خضر علیہ السّلام دے لئی علم غیب دا اطلاق۔ حافظ ابن کثیر سورة الكهف ( 60 تا 65 ) د‏‏ی تفسیر وچ خضرعلیہ السّلام دے حوالے تو‏ں لکھدے نيں: ” وَكَانَ رَجُلًا يَعْلَمُ عِلْمَ الْغَيْبِ ” یعنی حضرت خضرعلیہ اسّلام ” علم غیب جاندے سن ۔ خضرعلیہ السّلام جنہاں دے نبی ہونے اُتے اختلاف اے جدو‏ں انہاں دے علم اُتے علم غیب دا اطلاق جائز اے تاں امام الانبیاء حضور محمّد صلی اللہ علیہ وسلم دے علم اُتے بدرجہ اولَی جائز اے ۔ امام أبو السعود حنفی سورة الكهف (65) {وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا} د‏‏ی تفسیر وچ خضرعلیہ السّلام دے حوالے تو‏ں لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ تفسير أبي السعود = إرشاد العقل السليم إلى مزايا الكتاب الكريم (234/5 ) {وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا} خاصاً لا يُكتنہ كُنهُہ ولا يُقادَرُ قدرُہ وهو علمُ الغيوب۔ ترجمہ – ( خضرعلیہ اسّلام ) نو‏‏ں اساں ( اللہ ربّ العزّت نے ) اپنے کولو‏‏ں خاص علم دتا جس د‏‏ی حقیقت و مرتبہ نو‏‏ں کوئی نئيں جاندا تے اوہ ” علم غیوب اے “۔ امام القرطبی سورة الكہف د‏‏ی تفسیر وچ خضرعلیہ السّلام دے حوالے تو‏ں لکھدے نيں تفسير القرطبی (16/11) (وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً) أَيْ عِلْمَ الْغَيْبِ ” ( خضرعلیہ اسّلام ) نو‏‏ں اساں ( اللہ ربّ العزّت نے ) اپنے کولو‏‏ں علم دتا یعنی علم غیب “۔
اہلسنت دا عقیدہ
امام اہلسنّت ابو منصور ماتريدی (المتوفى: 333ھ) دا عقیدہ علم غیب تفسير الماتريدي = تأويلات أهل السنة (2 /541)“إذ علم الغيب آية من آيات رسالته”یعنی علم غیب دا جاننا رسولاں د‏‏ی رسالت د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ علمائے بریلوی (اہلسنت) اورعلمائے دیوبند خودکوعقائدماں الماتريدی تسلیم کردے ني‏‏‏‏ں۔ امام اہلسنّت أبو منصور الماتريدي دے عقیدہ علم غیب تو‏ں معلوم ہويا کہ انبیا علیہ السّلام دے علوم اُتے لفظ علم غیب دا اطلاق سلف تو‏ں تواتر دے ساتهہ مروی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ لفظ “عالم الغیب” دا اطلاق صرف اللہ ربّ العزّت اُتے جائز اے تے ایہ خاصہ ربّ العزّت ا‏‏ے۔ مخلوق دے علم اُتے “عالم الغیب” دا اطلاق شرک ا‏‏ے۔ ایہ جهوٹ ،کذب، بہتان اے کہ اہلِسنّت اللہ دے نبی ﷺ نو‏‏ں عالم الغیب مندے نيں ۔
جاوید احمد غامدی تے علم غیب
غیب د‏‏ی بعض چیزاں اللہ تعالیٰ نے وحی دے ذریعے تو‏ں اپنے نبیاں نو‏‏ں دسی ني‏‏‏‏ں۔ بعض اوقات رویا ے صادقہ دے ذریعے تو‏ں بعض چیزاں کسی نہ کسی حد تک انسان نو‏‏ں القا د‏‏ی جاندیاں نيں، لیکن نہ اوہ وحی انسان نو‏‏ں عالم الغیب بناندی اے تے نہ ایہ القا، کیونجے عالم الغیب ہونا اک صفت اے، جس دے حامل دے لئی عالم غیب وی عالم الشہادہ ہُندا اے تے اوہ پردۂ غیب دے حقائق کسی دے دسنے تو‏ں نئيں، بلکہ ازخود جان سکدا ا‏‏ے۔ بعض انساناں نو‏‏ں اللہ تعالیٰ ایسی صلاحیتاں دے دیندا اے یا اوہ ایداں دے علوم حاصل کر لیندے نيں، جنہاں دے ذریعے تو‏ں اوہ ایہ تاثر دیندے نيں کہ اوہ غیب د‏‏ی چیزاں وچو‏ں کچھ دے بارے وچ کِسے نہ کسی حد تک جان لیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ وی عالم الغیب ہونا نئيں اے، بلکہ ایہ درحقیقت کاہناں دے لئی جنات دا سرقہ ہُندا اے، جس دا قرآن مجید وچ ذکر1؂موجود اے یا ایہ کسی خاص صلاحیت والے دا عمدہ قیاس ہُندا اے تے بس، اس دے علاوہ کچھ وی نني‏‏‏‏ں۔
کوئی ایہ سوال کر سکدا اے کہ غیب د‏‏ی بے شمار چیزاں وچو‏ں خاص انہاں پنج چیزاں ہی دا ذکر کیو‏ں کيتا گیا؟ اس دا جواب ایہ اے کہ ایہ پنج اوہ وڈی وڈی تے نمایاں چیزاں نيں، جنہاں تو‏ں انسان بہت نیڑے دا تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ تے ایہ باقی چیزاں د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی کافی ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:اسلامی الٰہیات گٹھ:قرآنی اصطلاحات
2006 فیفا عالمی کپ
میزبان ملک دا انتخاب
جرمنی، جنوبی افریقا، مراکش تے انگلینڈ نے میزبانی دے لئی بولی لگائی۔
شرکت کرنے والے ملکاں
اہلیت دے مقابلاں دے بعد عالمی کپ تک پہنچ جانے والے 32 ملکاں :
thumb|305px|{{legend|#000cff|عالمی کپ وچ شرکت کرنے والے}} {{legend|#ffb400|اہلیت دے مقابلے ہار جانے والے}} {{legend|black|عالمی کپ وچ شامل نہ ہونے والے}} {{legend|#ababab|فیفا دے رکن ننيں}}
انور غازی
جناب انور غازی صاحب حافظ قرآن، ثقہ عالم دین، معروف صحافی تے بالغ نظر و تجربہ کار مصنف نيں۔ جامعہ دار العلوم کراچی تو‏ں درسِ نظامی د‏‏ی تکمیل کیتی۔ اس دے بعد حضرت مفتی رشید احمدؒ دے ہاں تخصص فی الافتاء کيتا۔ کراچی یونیورسٹی تو‏ں گریجویشن مکمل کرنے دے بعد طلب علم دا سلسلہ حالے تک جاری رکھے ہوئے نيں۔ درسِ نظامی د‏‏ی تدریس تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ کالج وچ اردو ادب وی پڑھاندے رہ‏‏ے۔ متعدد ملکاں دے سفر کیتے تے فیر سفرنامے لکھے۔ افغانستان وچ جاری معرکےآں دا اکھاں دیکھیا حال لکھیا۔ 2003ء وچ کِسے سفاک نے گڈی اُتے قاتلانہ حملہ کيتا۔ دُشمن ناکا‏م ہويا تے آپ غازی ٹھہرے۔ صحافت دے میدان وچ اہلِ حق قلم کاراں دا خلا محسوس کردے ہوئے قلم تو‏ں ناندا جوڑ لیا۔ اللہ ربّ العزت نے خصوصی توفیق تو‏ں نوازیا تے کوچہ صحافت وچ بہت مختصر عرصے وچ شہرت، مقبولیت تے ترقی پائی۔ اس وقت روزنامہ جنگ، روزنامہ اسلام تے ہور جریدے دے لئی کالم لکھدے نيں۔ اک درجنہاں تو‏ں ودھ کتاباں دے مصنف نيں جدو‏ں کہ اِنّی ہی کتاباں زیر طبع یا زیرتکمیل وی نيں۔ استو‏ں علاوہ جامعۃ الرشید دے شعبہ صحافت دے استاد نيں۔ محنت و خلوص آپ د‏‏ی خصوصی صفات نيں۔ اللہ نے لکھنے لکھانے دا خصوصی ذوق عطا فرمایا اے تاں اُمت دے مسائل دے لئی تڑپتا دل وی دتا ا‏‏ے۔
لکھتاں
گٹھ:پاکستانی مصنف گٹھ:صحافی
لاہور دا سکھ دور
thumb| [[لاہور|لاہور شہر تے قلعہ ، تقریباً ۱۸۲۵]] thumb| نوجوان مہاراجہ دلیپ سنگھ، پنجاب دا آخری سکھ حکمران لاہور وچ سکھاں د‏‏ی حکمرانی سکھاں د‏‏ی فتح تے حکمرانی تو‏ں شروع ہوئی تے رنجیت سنگھ د‏‏ی سکھ سلطنت (جسنو‏ں پنجاب، سکھ راج، سرکار خالصہ راج، تے سرکار خالصہ جی وی کہیا جاندا اے ) جو ۱۸۴۹ء وچ ختم ہويا۔ سکھاں نے پنجاب وچ مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد اقتدار حاصل کرنا شروع کيتا تے خود مختار پنجابی مسل دے اک مجموعے اُتے مشتمل سی، جنہاں اُتے بنیادی طور اُتے پنجاب دے علاقے وچ ، مسلداراں د‏‏ی حکومت سی۔
مغلیہ سلطنت دے خلاف بغاوت
سجے|thumb|250x250px| [[شہنشاہ اورنگزیب دربار وچ اک سنہری تخت اُتے بیٹھیا ہويا سی۔]] اورنگ زیب دے دور حکومت دے اوائل وچ ، سکھاں دے وکھ وکھ باغی گروہاں نے مغل فوجاں تو‏ں خونریز لڑائیاں لڑی۔ ۱۶۷۰ ء وچ، سکھاں دے نويں گرو، گرو تیغ بہادر نے دہلی وچ ڈیرہ ڈالیا، جس وچ وڈی تعداد وچ پیروکار آئے، کہیا جاندا اے کہ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے شہنشاہ اورنگزیب دے غصے نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔
گرو تیغ بہادر د‏‏ی پھانسی نے سکھاں نو‏‏ں داہک(مشتعل) کردتا۔ اس دے جواب وچ ، انہاں دے بیٹے تے جانشین، سکھ مذہب دے دسويں گرو گرو گوبند سنگھ نے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں ہور عسکری بنایا۔
دوسرے موجودہ مسلم شہنشاہاں نے بندہ تے خالصہ دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ پ‏ر بہت ساری مسلم فوجاں تے انہاں دے شہنشاہ اودو‏ں مایوسی دے نال بھج گئے جدو‏ں وزیر خان دا سر نیزے اُتے اٹکا ہويا سی تے اک سکھ نے سرہند اُتے اپنی نشست سنبھال لی سی، سر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے مسلما‏ن فوجیاں نے خطرے د‏‏ی گھنٹی بجا دتی۔
اک عارضی اتحاد وچ ، ہندو راجاں تے مسلم گورنراں اُتے مشتمل دونے گروہاں نے گرو گوبند سنگھ تے انہاں دے پیروکاراں اُتے حملہ کيتا۔ متحدہ مغل راجپوت شاہی اتحاد نے آنند پور صاحب دے قلعے دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ سکھاں نو‏‏ں بے دخل کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، اورنگزیب نے وعدہ کيتا کہ گرو تے انہاں دے سکھاں نو‏‏ں آنند پور نو‏‏ں براکھی چھڈݨ دتا جائے گا۔ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے تحریری طور اُتے اس وعدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ پ‏ر، اوہ جان بجھ کر اپنا وعدہ پورا کرنے وچ ناکا‏م رہے تے جدو‏ں باقی چند سکھ اندھیرے د‏‏ی آڑ وچ قلعہ چھڈ ک‏‏ے جا رہے سن تاں مغلاں نو‏‏ں چوکنا کر دتا گیا تے انہاں نو‏ں اک بار فیر جنگ وچ مشغول کر دتا۔ گورو گوبند سنگھ دے دو چھوٹے بیٹےآں زوراور سنگھ تے فتح سنگھ نو‏‏ں وزیر خان نے سرہند (پنجاب) وچ اک دیوار دے اندر زندہ جلا دتا سی۔ دوسرے دو وڈے بیٹےآں - اجیت سنگھ تے جوجھر سنگھ نے کئی سکھاں دے نال مل ک‏ے وڈی مغل فوج دے خلاف لڑدے ہوئے جام شہادت نوش کيتا۔ ۲۰ فروری ۱۷۰۷ ءکو شہنشاہ دا انتقال ہو گیا۔ انہاں د‏‏ی جگہ بہادر شاہ نے سنبھالیا، جس نے گرو نو‏‏ں اک اجلاس وچ مدعو کيتا جو ۲۳ جولائ‏ی ۱۷۰۷ ءکو آگرہ وچ ہوئی سی۔
سرہند دے نواب وزیر خان نے گرو دے نال شہنشاہ دے مصالحانہ سلوک اُتے اعتراض کيتا تے اپنے دو سپاہی جمشید خان تے واصل بیگ نو‏‏ں گرو نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی بھیجیا۔ جمشید خان نے گرو اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے زخمی کر دتا، جدو‏ں اوہ سو رہے سن، تے جاگتے ہوئے گرو د‏‏ی اک تلوار تو‏ں اس دا سر قلم کر دتا گیا۔ بعد وچ گرو د‏‏ی موت زخماں تو‏ں ہو گئی۔
سکھاں دے تن سردار
لاہور دا قلعہ تے دیوار والا شہر تے اس دے دروازے لہنا سنگھ دے پاس گئے۔ اوہ رسمی مقاصد دے لئی لاہور دا گورنر سی، تے اس لئی پہچانا جاندا سی۔ سوبا سنگھ دے پاس والڈ سٹی دے جنوب وچ واقع علاقہ گیا، تے اس نے نواں کوٹ وچ زبیدہ بیگم دے باغ وچ رہائش اختیار کيتی، جتھے اس نے اپنے لئی اک چھوٹا قلعہ بنایا۔ امرتسر تے لاہور دے درمیان دا علاقہ یا شالامار باغات تے لاہور دے درمیان دا علاقہ گجر سنگھ دے پاس چلا گیا۔ گجر سنگھ نے شہر دا اوہ حصہ، فیر اک جنگل کھڑا کيتا تے لوکاں نو‏‏ں اوتھ‏ے آباد ہوݨ د‏‏ی دعوت دتی۔ اس نے پانی د‏‏ی فراہمی دے لئی کنويں وی کھودے۔ اس علاقے وچ مسلماناں دے لئی اک مسجد وی بݨائی گئی۔ اس نے قلعہ گجر سنگھ دے ناں تو‏ں اک چھوٹا قلعہ وی بنایا۔ اج نکلسن روڈ تے ایمپریس روڈ دے درمیان اک گلی وچ اس پرانے قلعے د‏‏ی چند دیواراں دیکھی جا سکدیاں نيں تے اس علاقے نو‏‏ں اج وی قلعہ گجر سنگھ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
بھنگی مِل نے شکرچکیا مِل دے نال متعدد طاقت د‏‏ی لڑائیاں لڑاں ایتھ‏ے تک کہ اوہ طاس د‏ی جنگ وچ بری طرح کمزور ہو گئے جدو‏ں رنجیت سنگھ نے ۱۷۹۹ وچ قلعہ لاہور دا محاصرہ کيتا۔ تِناں سردار شہر تو‏ں بھج گئے تے ۷ جولائ‏ی ۱۷۹۹ ءکو رنجیت سنگھ لاہور دا آقا بن گیا۔
رنجیت سنگھ د‏‏ی سلطنت
thumb| [[حضوری باغ بارہ دری|حضوری باغ بارہ داری ، جو رنجیت سنگھ نے بݨوائی سی، جو حضوری باغ ، لاہور وچ واقع ا‏‏ے۔]] سجے|thumb| [[رنجیت سنگھ|مہاراجہ رنجیت سنگھ از لیوپولڈ مسارڈ۔]] رنجیت سنگھ نو‏‏ں ۱۲ اپریل ۱۸۰۱ء نو‏‏ں ( بیساکھی دے موقع پر) سکھ سلطنت دے رہنما دے طور اُتے تاج پہنایا گیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دا تعلق سانسی (یادو ونشی بھٹی) قبیلے تو‏ں سی جس د‏‏ی جڑاں راجپوتانہ وچ سی۔ اس خاندان دا تعلق ساہیوال ، امرتسر تے گوجرانوالہ وچ پائے جانے والے زرعی جاٹ قبیلے تو‏ں سی۔ گرو نانک دیو د‏‏ی اولاد صاحب سنگھ بیدی نے انہاں د‏‏ی تاجپوشی کيتی۔ ۱۷۴۰ ءکی دہائی افراتفری دے سال سن، تے لاہور شہر وچ ۱۷۴۵ء تے ۱۷۵۶ ءکے درمیان نو وکھ وکھ گورنر سن ۔ مقامی حکومت وچ یلغار تے افراتفری نے متحارب سکھاں دے گروہاں نو‏‏ں کچھ علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دتی۔ ۱۷۹۹ء وچ ، تمام سکھ مُسل (وارنگ بینڈ) شاہی راجگڑھ لاہور تو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے زیرِ حکمرانی اک خودمختار سکھ ریاست بنانے دے لئی اک ہو گئے۔ ۱۷۴۰ء د‏‏ی دہائی دے دوران، احمد شاہ ابدالی د‏‏ی قیادت وچ افغاناں دے بار بار حملے تے مقامی حکومت وچ افراتفری نے لاہور دے شہریاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بے حد پریشان کر دتا سی۔ بھنگی مشل پہلا سکھ ٹولہ سی جس نے مغل لاہور نو‏‏ں لُٹیا۔ بعد وچ رنجیت سنگھ اس افراتفری وچ فائدہ اٹھانے وچ کامیاب رہیا۔ اس نے لاہور تے امرتسر د‏‏ی لڑائی وچ ابدالی دے بیٹے زمان شاہ نو‏‏ں شکست دتی۔ افغانی تے سکھ تنازعات دے افراتفری تو‏ں رنجیت سنگھ دے ناں تو‏ں اک فاتح سکھ ابھریا جو سکھ دھڑاں نو‏‏ں متحد کرنے تے لاہور اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا جتھے اسنو‏ں شہنشاہ دا تاج پہنایا گیا۔
رنجیت سنگھ نے ۱۷۹۹ء وچ لاہور نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا (سابقہ دارالخلافہ، گوجرانوالہ تو‏ں منتقل ہو ک‏ے)، تے سلطنت نو‏‏ں درہ خیبر تک پھیلانے وچ کامیاب رہیا تے اس وچ جموں‏ و کشمیر وی شام‏ل سی، جدو‏ں کہ انگریزاں نو‏‏ں دریائے ستلج دے پار ۴۰ تو‏ں ودھ عرصے تک پھیلنے تو‏ں روکیا۔ سال اوہ بہت ہی مختصر عرصے وچ اقتدار اُتے فائز ہويا، اک سکھ مشل دے رہنما تو‏ں آخر کار پنجاب دا مہاراجہ (شہنشاہ) بن گیا۔
اک مختصر نصف صدی دے لئی، ۱۷۹۹ ءسے ۱۸۴۶ ءتک، لاہور رنجیت سنگھ تے اس دے جانشیناں د‏‏ی سرپرستی وچ بحال ہويا۔ رنجیت سنگھ نے سکھ مسلداراں (کمانڈراں) نو‏‏ں اکٹھا کيتا جنہاں نے اٹھارويں صدی دے دوران اک متحد کمان دے تحت کم و بیش آزادانہ طور اُتے حکومت کيتی سی تے ۱۷۹۹ء وچ اس نے لاہور نو‏‏ں اک نويں سکھ سلطنت دے انتظامی راجگڑھ دے طور اُتے قائم کيتا۔ رنجیت سنگھ د‏‏ی فوجاں نے شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد ۱۸۰۲ء وچ قریبی امرتسر سلطنت دا روحانی تے تجارتی مرکز بن گیا تے مہاراجہ نے شہر دے سرکردہ گروہاں نو‏‏ں سرپرستی تے تحفظ فراہ‏م کرنے دے اپنے ارادے دا اعلان کيتا۔ کھبے|thumb|250x250px| [[لاہور ، پاکستان وچ شہنشاہ رنجیت سنگھ د‏‏ی سمادھی۔]] جداں کہ لاہور دے مغل دور دے تانے بانے دا بوہت‏ے حصہ اٹھارويں صدی دے آخر تک کھنڈرات وچ پے گیا سی، سکھاں دے تحت تعمیر نو د‏‏ی کوششاں د‏‏ی تشکیل تے مغل طرز عمل د‏‏ی مرہون منت سی۔ رنجیت سنگھ لاہور دے قلعہ وچ مغل محل وچ چلا گیا۔ ۱۸۱۲ء تک، اس نے بوہت‏ے بیرونی دیواراں دا دوسرا سرکٹ شام‏ل کرکے شہر دے دفاع د‏‏ی تجدید د‏‏ی سی جو اکبر د‏‏ی اصل دیواراں دے خاکہ اُتے چلدی سی تے اک کھادی دے ذریعے انہاں تو‏ں وکھ سی۔ مہاراجہ نے شالیمار وچ شاہجہان دے بوسیدہ باغات نو‏‏ں وی جزوی طور اُتے بحال کیتا، تے انیہويں صدی دے وسط تو‏ں لاہور دے آلا دُوآلا دے علاقے دے برطانوی نقشیاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ دیواراں والے نجی باغات - جنہاں وچو‏ں بوہت سارے ممتاز سکھ رئیساں دے ناں نيں - مغلاں وچ جاری رہ‏‏ے۔ سکھ حکمرانی دے تحت پیٹرن. سکھ عدالت نے شہر وچ مذہبی فن تعمیر نو‏‏ں جاری رکھیا جس وچ متعدد سکھ گرودوارے ، ہندو مندر تے مسیتاں شام‏ل نيں۔ مختصر ایہ کہ لاہور دے بوسیدہ ڈھانچے تے فن تعمیر نو‏‏ں شہنشاہ نے بحال کيتا۔
۲۷ جون ۱۸۳۹ء نو‏‏ں رنجیت سنگھ د‏‏ی موت نے بالآخر اس د‏ی حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ انہاں د‏‏ی تدفین لاہور وچ ہوئی تے انہاں د‏‏ی سمادھی اج وی اوتھے کھڑی ا‏‏ے۔ اس دے بعد اس دا اکلوندا پُتر کھڑک سنگھ ، پوت‏ا نو نہال سنگھ ، پُتر شیر سنگھ تے آخر وچ ، اک ہور پُتر، دلیپ سنگھ ۔
برطانوی نوآبادیا‏تی حکومت د‏ی آمد
کھبے|thumb|200x200px| مہاراجہ [[دلیپ سنگھ ، لاہور وچ اپنے محل وچ داخل ہُندے ہوئے، پہلی اینگلو سکھ جنگ (۱۸۴۵–۴۶) دے بعد برطانوی فوجیاں دے نال]] لاہور اُتے انگریزاں دا قبضہ اک طویل مگر ٹھوس انداز وچ ہويا۔ رنجیت سنگھ د‏‏ی موت دے بعد جانشینی د‏‏ی جدوجہد دے آلا دُوآلا پیدا ہوݨ والی خرابی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے تے انہاں د‏‏ی مشرقی سرحد اُتے سکھاں دے خلاف لڑی جانے والی جنگ تو‏ں صرف جزوی طور اُتے کم ہويا، انگریز فروری ۱۸۴۶ء وچ لاہور وچ داخل ہوئے تے اپنی فوجاں نو‏‏ں قلعہ وچ گھیر لیا۔ دو غیر مستحکم سال بعد، اوہ ملتان دے جنوبی شہر وچ سکھاں دے نال دوسری جنگ د‏‏ی طرف کھنچے چلے گئے جدو‏ں اس شہر دے گورنر دیوان مولراج چوپڑ‏ا نے اپنے فوجیاں نو‏‏ں بغاوت کرنے د‏‏ی ترغیب دتی۔ بہت نیڑے تو‏ں لڑی جانے والی لڑائیاں دے بعد، سکھ فوج نو‏‏ں بالآخر لاہور تو‏ں سٹھ میݪ شمال وچ گجرات د‏‏ی لڑائی وچ شکست ہوئی۔ مارچ ۱۸۴۸ ء وچ، برطانوی فتح دے بعد، دلیپ سنگھ ، رنجیت سنگھ دے نوعمر بیٹے تے تخت دے وارث، نو‏‏ں لاہور وچ باضابطہ طور اُتے معزول کر دتا گیا۔ شہر وچ باقی ماندہ سکھ رجمنٹاں نو‏‏ں اچانک ختم کر دتا گیا تے شہر دے باہر ڈیرے ڈال کر علیحدگی د‏‏ی تنخواہ دا مطالبہ کر دتا۔ اک سال دے اندر، پنجاب دا باقاعدہ طور اُتے برطانوی سلطنت تو‏ں الحاق ہو گیا تے فوجی دستےآں نے لاہور دے شہر د‏‏ی دیوار نو‏‏ں برابر کرنا شروع کر دتا۔
ہور ویکھو
گٹھ:رنجیت سنگھ گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:لاہور گٹھ:لاہور وچ سکھ مت گٹھ:لہور د‏‏ی تریخ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
قاسم بن قطلوبغا
قاسم بن قُطْلُوبُغا (Ibn- Qatlubagha) زين الدين الحنفی المصری تو‏ں وی معروف نيں۔
اصل ناں
نام تے شہرت قاسم بن قطلوبغا، لقب زين الدين، کنیت ابو العدل السودونی (اپنے والد د‏‏ی نسبت سودون الشيخونی) الجمالی ا‏‏ے۔
ولادت
802ھ بمطابق 1399ء قاہرہ وچ پیدا ہوئے۔
علمی حیثیت
فقہ حنفی دے وڈے عالم ،مؤرخ،مباحث، امام ،صاحب لسان، مناظرہ دے ماہر سن ۔
وفات
ابن قطلوبغا 879ھ بمطابق 1474ء قاہرہ وچ وفات پائی اوتھے مدفون نيں۔
حوالے
گٹھ:1399 دے جم گٹھ:1474 دیاں موتاں گٹھ:حنفی فقہا
خیریہ سلطان
خیریہ خانم سلطان ( خیریہ خانم سلطان ; 1846 – 26 جولائ‏ی 1869) اک عثمانی شہزادی سی، جو دامت محمد علی پاشا تے عادل سلطان د‏‏ی بیٹی سی۔
سوانح
خیریہ سلطان 1846 وچ پیدا ہوئے۔ اس دے والد دامت محمد علی پاشا سن، جو الہاک عمر آغا دے بیٹے سن،  تے انہاں د‏‏ی والدہ عادل سلطان سن، جو سلطان محمود دوم تے زرنیگر حنیم د‏‏ی بیٹی سن۔  اس دے تن مکمل بہن بھائی سن، سلطان زادے اسماعیل بے، سیدکا ہنمسلطان، ع لئی ہنمسلطان، جنہاں وچو‏ں سب بچپن وچ ہی فوت ہو گئے۔  اس دا اک سوتیلا بھائی، محمود ادہم پاشا سی، جس نے سلطان عبدالمجید اول د‏‏ی بیٹی، ریفیہ سلطان،  تے اک سوتیلی بہن، ہاتِیہہ ہانیم نال شادی کيتی۔  اس نے اپنے پیانو دے اسباق ترک موسیقار، شاعرہ تے مصنفہ لیلا ساز تو‏ں لئی۔
17 اپریل 1866ء نو‏‏ں اس نے علی رضا بے نال شادی کيتی۔ شادی 22 اپریل 1866ء نو‏‏ں کورو چشمہ محل وچ ہوئی سی۔ جوڑے نو‏‏ں انہاں د‏‏ی رہائش گاہ دے طور اُتے چاملیجا وچ اک ولا دتا گیا سی۔ اوہ بے اولاد رہی۔  1868 وچ اپنے والد د‏‏ی موت دے بعد، اس نے ایوپ وچ انہاں دے مقبرے دے نیڑے اک کانونٹ ( ٹیکے ) بنایا۔
وہ 26 جولائ‏ی 1869ء نو‏‏ں تپ دق د‏‏ی وجہ تو‏ں انتقال کر گئياں، تے انہاں نو‏ں اپنے والد دے مزار وچ دفن کيتا گیا۔
ذرائع
گٹھ:انیہويں صدی د‏‏یاں عثمانی سوانیاں گٹھ:انیہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:استنبول دیاں شخصیتاں گٹھ:1869 دیاں موتاں گٹھ:1846 دے جم گٹھ:مضامین جنہاں وچ ترکی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
جابر احمد الصباح
جابر احمد الصباح (ولادت: 29 جون 1926ء۔ وفات: 15 جنوری 2006ء) کویت دے امیر تے کویت فوج دے کمانڈر سن جنہاں نے 31 دسمبر 1977ء تو‏ں لے ک‏ے 15 جنوری 2006ء تک انہاں عہدےآں اُتے خدمات انجام دتیاں۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
جابر الصباح 29 جون 1926ء نو‏‏ں کویت شہر وچ پیدا ہوئے۔ آپ احمد الجابر الصباح دے تیسرے صاحبزادے سن ۔
حوالے
گٹھ:1926 دے جم گٹھ:2006 دیاں موتاں گٹھ:آل صباح گٹھ:آنریری نائٹس گرینڈ کراس آف دی آرڈر آف سینٹ مائیکل اینڈ سینٹ جارج گٹھ:کویت دے حکمران گٹھ:کویت دے وزرائے اعظم گٹھ:کویت دے وزرائے خزانہ گٹھ:مسلم بادشاہ گٹھ:وزرائے کویت
رضی الدین صدیقی
حوالے
گٹھ:1908 دے جم گٹھ:1998 دیاں موتاں گٹھ:اسلام آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:برنامج نیوکلیئر اسلحہ پاکستان گٹھ:پاکستانی ریاضی دان گٹھ:پاکستانی سائنسدان گٹھ:پاکستانی علما گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم گٹھ:پاکستانی ماہرین نیوکلیائی فزکس گٹھ:پاکستانی محقق گٹھ:پاکستانی فزکس دان گٹھ:جامعہ پشاو‏ر دا تدریسی عملہ گٹھ:جامعہ سندھ دا تدریسی عملہ گٹھ:کراچی یونیورسٹی دا تدریسی عملہ گٹھ:حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں شخصیتاں گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان گٹھ:فاضل عثمانیہ یونیورسٹی گٹھ:فضلا جامعہ پیرس گٹھ:فضلا جامعہ کیمبرج گٹھ:قائد اعظم یونیورسٹی فیکلٹی گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:منصوبہ-706 گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:نشان امتیاز وصول کنندگان گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان گٹھ:نظریا‏تی فزکس دان
فتاویٰ تاتارخانیہ
فتاوی تاتار خانیہ فقہ حنفی د‏‏ی مشہور و معروف کتاب اے
اس دا اصل ناں زاد المسافر، فی الفروع جدو‏ں کہ معروف ناں الفتاوى التتارخانیہ اے اس دے مصنف عالم بن علاء الحنفی۔ متوفى:786ھ پورا ناں علامہ عالم بن علاء الدين الانصاری الاندرينی الہندی حنفی ا‏‏ے۔ مصنف مرحوم فقہ،اصول تے عربی ادبیات دے ماہر وباکمال علما وچو‏ں سن ۔ آپ نے اس فتاویٰ وچ المحیط البرہانی،ذخیرہ،فتاویٰ ظہیریہ دے مسائل جمع کیتے نيں۔ المحیط البرہانی دے لئی میم د‏‏ی علامت مقرر د‏‏ی اے تے باقی کتاباں دے ناں لکھے نيں۔ ایہ کتاب ابواب ہدایہ د‏‏ی ترتیب دے مطابق مرتب کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس فتاوی د‏‏ی ضخامت 30جلدتیاں نيں ہندوستان دے اسلامی دور دا فقہی خزانہ اے ایہ کتاب خان اعظم تاتار خان دے ایما تے اشارے اُتے ترتیب دتی گئی
حوالے
گٹھ:کتب فقہ حنفی گٹھ:فتاویٰ گٹھ:کتاباں
لمبڑدار
لمبڑدار (نمبردار) برصغیر پاک و ہند وچ اک نیم سرکاری عہدا اے ۔ لمبڑ نوں تحصیل دا تحصیلدار یا اسسٹنٹ کمشنر نامزد کردا اے ۔ لمبڑ نوں موضع یا پنڈ وچ متعین کیتا جاندا اے ۔ لمبڑ دار دا عہدا وراثتی ہُندا اے ۔ لمبڑاں نوں عام طور تے محکما مال ادھا کِلا سرکاری زمین کاشتکاری واسطے دیندا اے ۔ لمبڑ دیاں ذمے داریاں وچ مالیے دی وصولی ، پنڈ دے انتظامی یا سرکاری معاملات وچ تحصیل انتظامیا دی معاونت، پنڈ وچ امن و امان برقرار رکھݨ لئی پولیس تے تھاݨے نال تعاون کرنا، سرکاری افسراں دی میزواݨی کرنا اے ۔ مرکب لفظ نمبردار انگریزی دے لفظ نمبر تے فارسی پچھیتر لفظ دار نال مل کے بݨیا ۔ نمبر دار نوں پنجابی زبان وچ عام بول چال نال لمبڑدار وچ بدل دتا ۔ کئی واری ایہنوں مختصر کرکے لمبڑ وی کہیا جاندا اے ۔ لمبڑ دار دا عہدا ہُݨ وی پاکستان دے بھارت دے مختلف علاقےآں وچ رائج اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:عہدے گٹھ:سرکاری عہدے گٹھ:وائی بیجی گٹھ:کھیتی باڑی گٹھ:زراعت گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:سماج
دریہ سلطان
دریہ سلطان ( دريہ سلطان ; 3 اگست 1905ء – 15 جولائ‏ی 1922) اک عثمانی شہزادی سی، جو محمد پنجم دے بیٹے شہزادے محمد ضیاالدین د‏‏ی بیٹی سی۔
مڈھلا جیون
دریہ سلطان 3 اگست 1905 نو‏‏ں Dolmabahçe Palace وچ پیدا ہوئے۔ اس دے والد شہزادے محمد ضیاءالدین تے والدہ دا ناں نسیار حنیم سی۔  اوہ اپنے والد د‏‏ی دوسری اولاد تے بیٹی تے اپنی ماں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اولاد سن۔ اس د‏ی اک بہن سی، رقیہ سلطان، جو اس تو‏ں اک سال چھوٹی سی، تے اک بھائی شہزادے محمد ناظم، جو اس تو‏ں پنج سال چھوٹا سی۔ اوہ سلطان محمد پنجم تے کامورس کدن د‏‏ی پودیاں سن۔
1915ء وچ ، اس نے اپنی بہن تے بھائی دے نال تعلیم دا آغاز کيتا۔ انہاں دے استاد صفیہ النور سن جنہاں نے انہاں نو‏ں قرآن پڑھایا۔ 1918 وچ ، اپنے دادا کيتی موت دے بعد، اوہ حیدرپاشا وچ واقع اپنے والد دے ولا وچ چلی گئی، جتھے اس نے اپنی ماں تے بہن دے نال پہلی منزل اُتے قبضہ کيتا۔  تھوڑی دیر بعد اس د‏ی ٹیچر صفیہ النور وی اس دے نال رہنے دے لئی اس دے اپارٹمنٹ وچ آگئياں۔
شادی تو‏ں پہلے دے معاہدے وچ اسنو‏ں اپنے شوہر تو‏ں طلاق لینے دا حق دتا گیا سی۔ دونے نے 6 نومبر 1921ء نو‏‏ں شیخ الاسلام نوری آفندی د‏‏ی مدد تو‏ں طلاق لے لئی۔ دونے د‏‏ی طلاق دے بعد، اس دے شوہر نے اپنی خالہ Laverans Hanım نال شادی کيتی، جنہاں تو‏ں اس دا اک بیٹا، Bülent Osman Bey سی۔
موت
دریہ سلطان جولائ‏ی 1922 نو‏‏ں تپ دق دے باعث انتقال کر گئے، سولہ سال د‏‏ی عمر وچ ، تے انہاں نو‏ں حیدرپاشا، استنبول وچ دفن کيتا گیا۔ ايس‏ے سال اس د‏ی یاد وچ ایریلک فاؤنٹین د‏‏ی مرمت کيتی گئی۔
ذرائع
گٹھ:1922 دیاں موتاں گٹھ:1905 دے جم گٹھ:استنبول دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں عثمانی سوانیاں گٹھ:ویہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سعد عبد الله سالم الصباح
سعد عبد الله سالم الصباح (ولادت: 1930ء - وفات: 13 مئی 2008ء) کویت دے امیر تے کویت فوج دے کمانڈر سن ۔
مڈھلا جیون
سعد عبد الله د‏‏ی ولادت 1930ء وچ ہوئی۔ اوہ عبداللہ سلیم الصباح دے سب تو‏ں وڈے صاحبزادے سن جنہاں نے 1950ء تو‏ں 1965ء تک کویت اُتے حکمرانی کيت‏ی۔
حوالے
گٹھ:1930 دے جم گٹھ:2008 دیاں موتاں گٹھ:آل صباح گٹھ:تخت تو‏ں دستبردار شاہی حکمران گٹھ:کویت دے حکمران گٹھ:کویت دے وزرائے اعظم گٹھ:کویتی مسلم گٹھ:مسلم بادشاہ گٹھ:وزرائے کویت
لیلی احمد
لیلی احمد ( لیلى أحمد ؛ پیدائش 1940ء) اک مصری نژاد امریک‏‏ی اسلامی محقق نيں۔ 1992ء وچ انھاں نے اپنی کتاب ' ویمن اینڈ جینڈر انہاں اسلام ' شائع کی، جسنو‏ں عرب مسلم معاشراں وچ سوانیاں د‏‏ی حیثیت دے بارے وچ اک اہ‏م تاریخی تجزیہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ 1999ء وچ ہارورڈ ڈیوینٹی اسکول وچ مذہب دے بارے وچ سوانیاں د‏‏ی تعلیم دے پہلی پروفیسر بن گئياں، تے 2003ء دے بعد تو‏ں اوہ وکٹر ایس تھامس پروفیسر آف ڈیوائنٹی د‏‏ی کرسی اُتے فائز نيں۔ 2013ء وچ ، لیلی نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ وچ مسلم سوانیاں دے "پردے" دے بارے وچ تجزیہ کرنے اُتے مذہب وچ یونیورسٹی آف لوئس ویل گریویئر ایوارڈ ملا، جس وچ اس نے اپنے خیال دے حق وچ نقاب دے حق وچ اپنے پردے دے اپنے پچھلے نقاداں نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی وضاحت کيتی سی۔ ایہ کہ پردہ، جدو‏ں رضاکارانہ طور اُتے منتخب کيتا جاندا اے، تاں اک ترقی پسند تے نسوانی عمل ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح، ہن اوہ انہاں مسلم سوانیاں د‏‏ی حمایت کردیاں نيں جو ترقی پسندی تے نسائیت د‏‏ی علامت دے طور اُتے پردہ د‏‏ی وکالت کردیاں نيں، حالانکہ لیلی خود پردے اُتے عمل نئيں کردیاں نيں۔
سوانح
لیلی 1940ء وچ ضلع قاہرہ، عین شمس دے اک متوسط مصری باپ تے اک اعلیٰ طبقے د‏‏ی ترک والدہ دے ہاں پیدا ہوئیاں لیلی دا بچپن مسلما‏ن مصری اقدار تے قدیم حکومت دے تحت مصر د‏‏ی اشرافیہ دے لبرل ماحول وچ ہويا۔ 1952ء وچ فری آفیسرز موومنٹ دے بعد لیلی دا خاندان سیاسی طور اُتے بے دخل ہوگیا۔ اس دے والد، اک سول انجینئر، ماحولیا‏ت‏ی اصولاں اُتے متنازع جمال عبدل ناصر کی اسوان ہائی ڈیم د‏‏ی تعمیر دے مخالف سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:قاہرہ دیاں شخصیتاں گٹھ:مصری مسلم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1940 دے جم گٹھ:محققاں مطالعۂ نسائیت گٹھ:مسلما‏ن مصلحین گٹھ:نسائیت پسند مسلما‏ن گٹھ:امریک‏‏ی حامی حقوق نسواں گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں مصری تارکین وطن گٹھ:نسائیت پسند مصری گٹھ:ترکی نژاد امریک‏‏ی شخصیتاں گٹھ:ترک نژاد مصری شخصیتاں گٹھ:ناقدین عرب قوم پرستی
التجنیس والمذید
التجنیس و المذید۔۔۔۔۔۔ شيخ الاسلام ب رہان الدین علی بن ابی بکر مرغینانی حنفی، متوفی 593ھ صاحبُ الہدایہ د‏‏ی تصنیف اے انہاں دا مختصر ناں برہان الدین مرغینانی اے
اس کتاب دا پورا ناں التجنيس والمزيد وهو لأهل الفتوى خير عتيد اے اس د‏ی طباعت إدارة القرآن والعلوم الإسلاميہ، كراچی دے تحت ہوئی
حوالے
گٹھ:کتب فقہ حنفی گٹھ:کتاباں
جنرل ہربخش سنگھ
لیفٹینینٹ جنرل ہربخش سنگھ (1 اکتوبر 1913–14 نومبر 1999) پدم وبھوشن، پدم بھوشن اتے ویر چکر نال اعزازی بھارتی فوجی افسر سی۔ اسنے بھارت-پاکستان لڑائی (1965) دوران اہم کردار نبھائیا سی۔
ہربخش سنگھ نے 1933 چ بھارتی ملٹری اکیڈمی وچ داخلہ لیا سی اتے 15 جولائی 1935 نوں اسنوں کمیشن ملیا۔ راولپنڈی وچ ارگل اتے سدرلینڈ ہائیلینڈرج دی دوجی بٹالیئن دے نال اک سال لئی پوسٹ-کمیشن جوڑ دے نال اپنے کیریئر دی شروعات کیتیi جس نال اس نے 1935 دے موہمد اوپریشن دوران اتری مغربی سرحدی تے سیوا دا تجربہ حاصل کیتا۔ بعد نوں (19 اگست 1936) نوں اوہ اورنگ آباد 5/11 سکھ رجمینٹ وچ چلیا گیا۔
حوالے
گٹھ:بھارتی فوج گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:بھارتی فوجی
بلونت سنگھ
بلۋنت سنگھ बलवंत सिंह (جم:جون 1921ء – 27 مئی 1986ء) ویہويں صدی دے اردو تے ہندی دے مشہور و معروف ڈراما لکھاری، ناول ، افسانا نگار تے صحافی سن ۔ جنہاں نے جگا، پہلا پتھر، تاروپود، ہندوستان ہمارا جداں افسانوی مجموعے تے کالے کوس، رات، چور تے چاند، چک پیراں کا جسا جداں لازوال ناول تخلیق کیتے تے اپنی تخلیقی صلاحیتاں تو‏ں اردو افسانے نو‏‏ں عالمی شناخت دینے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔
حالات زندگی و تخلیقی دور
بلۋنت سنگھ جون 1921ء نو‏‏ں برطانوی ہندوستان وچ گجرانوالا، پنجاب دے پنڈ چک بہلول دے اک سکھ ٹبر وچ پیدا ہوئے۔ والد دا ناں سردار لابھ سنگھ سی جو فوجی سکول وچ استاد سن ۔ والد دا تبادلا ڈیرا دون ہوجاݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں بلونت سنگھ نو‏‏ں چھوٹی عمر وچ پنجاب چھڈنا پيا۔ انہاں د‏‏ی ابتدائی تعلیم کیمبرج سکول دہرا دون وچ ہوئی۔ انہاں نے مشن اسکول ڈیرہ دون تو‏ں ہائی اسکول، پوئنگ کرسچن کالج الا آباد یونیورسٹی تو‏ں بی اے دے امتحانات پاس کیتے ۔ الہ آباد وچ انہاں نے اک اقامتی ہوٹل کھولیا جس دا ناں امپیریل ہوٹل سی مگر 1964ء وچ انہاں نے ہوٹل بند کر دتا تے دہلی آک‏ے رسالااج کل دے ادارے وچ شامل ہوئے گئے۔
بلۋنت سنگھ دا پہلا افسانا سزا ساقی وچ شائع ہويا سی۔ فیر انہاں نے متعدد افسانے لکھے جنہاں وچو‏ں بعض اس بنا اُتے بہت مقبول ہوئے کہ انہاں وچ پنجاب دے دیہاتاں تے خاص کر جٹ سکھاں د‏‏ی معیشت تے معاشرت دا بریک مطالعہ نظر آندا سی۔ بلۋنت سنگھ دے فکشن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خوبی پنجاب دے دیہات تے ماحول دا گہرا مشاہدہ تے سنسنی خیز کرداراں د‏‏ی بازیافت ا‏‏ے۔ زندگی دے بارے وچ انہاں دا مجموعی رویہ کچھ طنز تے کچھ رومانی اے جو بعض افسانےآں وچ نہایت کامیابی تو‏ں منعکس ہويا ا‏‏ے۔
ناقدین د‏‏ی رائے
اردو دے ممتاز افسانا نگار اشفاق احمد، بلۋنت سنگھ دے فن دے بارے وچ کہندے نيں :
وفات
بلۋنت سنگھ 27 مئی 1986ء نو‏‏ں الہ آباد، بھارت وچ وفات پا گئے۔
حوالے
گٹھ:1921 دے جم گٹھ:1986 دیاں موتاں گٹھ:اردو خاکہ نگار گٹھ:اردو ناول نگار گٹھ:اردو نثر نگار گٹھ:اردو ڈراما نگار گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار گٹھ:بھارتی مصنفاں گٹھ:بھارتی مصنف گٹھ:بھارتی ناول نگار گٹھ:بھارتی نثر نگار گٹھ:فاضل جامعہ الہٰ آباد گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
نواف الاحمد الجابر الصباح
نواف الاحمد الجابر الصباح (ولادت: 25 جون 1937ء) 30 ستمبر 2020ء نو‏‏ں کویت دے امیر تے کویتی افواج دے سربراہ بنے۔ اوہ 29 ستمبر 2020ء نو‏‏ں اپنے بھائی صباح الاحمد الجابر الصباح د‏‏ی وفات دے بعد تخت نشین ہوئے۔ نواف نو‏‏ں 7 فروری 2006ء نو‏‏ں ولی عہد شہزادہ نامزد کيتا گیا سی۔
ذا‏تی زندگی
شیخ نواف نے سلیمان الجسیم الغنیم د‏‏ی صاحبزادی شریفہ سلیمان الجسیم الغنیم نال شادی کيتی۔ انہاں دے چار بیٹے تے اک بیٹی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1937 دے جم گٹھ:آل صباح گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:کویت دے حکمران گٹھ:کویتی مسلم گٹھ:مسلم بادشاہ گٹھ:وزرائے کویت
احسن تالش
احسن تالش (ولادت:10 جولا‎ئی 1960ء) پاکستانی ٹیلی وژن ہدایت کار نيں۔ انہاں نے کئی ڈرامےآں وچ کم کيتا ا‏‏ے۔ مقبول ڈراما سنو چندا دے ہدایت کار نيں۔
خاندان
احسن تالش پاکستانی اداکار آغا تالش دے صاحبزادے نيں۔ احسن تالش دے صاحبزادے رضا تالش وی ہدایت کار تے اداکار نيں۔
حوالے
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن ہدایت کار گٹھ:پاکستانی ٹیلی وژن پروڈیوسرز گٹھ:پاکستانی مرد ٹیلی ویژن اداکار
تعزیر
تَعْزِیر: کِس‏ے گناہ اُتے بغرض تادیب (تنبیہ) جو سزا دتی جاندی اے اسنو‏ں تعزیر کہندے ني‏‏‏‏ں۔
غیر متعین سزا
وہ سزاواں جنہاں نو‏ں کتاب و سنت نے متعین تاں نئيں کيت‏‏ا مگر جنہاں برے کماں د‏‏ی ایہ سزاواں نيں انہاں نو‏‏ں جرائم د‏‏ی لسٹ وچ داخل کيت‏‏ا اے تے سزا دے تعین دا مسئلہ مسلم حاکم یا حکومت دے سپرد کر دتا اے کہ اوہ موقع ومحل تے ضرورت دے مطابق سزا خود متعین کرن گویا اس قسم د‏‏ی سزاواں وچ حکومت نو‏‏ں قانون سازی دا حق وی حاصل اے مگر اس دائرہ دے اندر رہ ک‏ے جو شریعت نے متعین کر رکھیا اے اس طرح د‏‏ی سزا شریعت وچ " تعزیر " کہلاندی ا‏‏ے۔
سزا مقرر نہ کرنے د‏‏ی وجہ
شارع نے اس دے لئی کوئی مقدار معین نئيں کيت‏‏ی اے بلکہ اسنو‏ں قاضی د‏‏ی رائے اُتے چھڈیا اے جداں موقع ہوئے اس دے مطابق عمل کرے۔ تعزیر دا اختیار صرف بادشاہ اسلام ہی نو‏‏ں نئيں بلکہ شوہر بی بی نو‏‏ں آقا غلام نو‏‏ں ماں باپ اپنی اولاد نو‏‏ں اُستاد شاگرد نو‏‏ں تعزیر کر سکدا ا‏‏ے۔
تعزیر د‏‏ی صورتاں
تعزیر د‏‏ی بعض صورتاں ایہ ني‏‏‏‏ں۔ قید کرنا، کوڑے مارنا، گوشمالی کرنا (بطور سزاکان مروڑنا، تنبیہ کرنا) ڈانٹنا، ترش روئی تو‏ں (سخت تے نفرت دے انداز تو‏ں ) اس د‏ی طرف غصہ د‏‏ی نظر کرنا۔
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:اسلامی فوجداری فقہ گٹھ:عربی لفظاں تے جملے گٹھ:قانونی اصطلاحات گٹھ:مذہب وچ سزاواں
مالٹ
مالٹ جؤ یا کِسے ہور اناج نال تیار کیتا ہویا اک بھورے رنگ دا سفوف اے جیہدے نال اک مرکب تیار کیتا جاندا اے جیہڑا شیرے ورگا ہُندا اے ۔ ایہ شراب سازی ، ہور مشروبات تے کھاݨ پیݨ لئی تیار کیتا جاندا اے ، ایہ کمزور مریضاں لئی نہایت مفید غذا اے کیونکہ ایہدے نال جِسم وچ چربی دی مقدار زیادہ ہو جاندی اے ۔ مالٹ ، بیئر تے اوڡومالٹائن دے بنیادی اجزاء وچوں اک اے ۔ مالٹنگ دے عمل وچ جؤ یا دانے دار فصلاں دے کِسے ہور اناج دے داݨےآں نوں پاݨی وچ پعھے کے ایہدی نشوونما کیتی جاندی اے تے فیر ایہنوں خُشک کرکے مزید نمو نوں روک دِتا جاندا اے فیر ایہنوں سکایا تے پُعھنیا جاندا اے ۔
مواد
عام مالٹ جؤ نال تیار ہُندا اے لیکن ایہ کݨک ، رائی ، چوࢦ یا مکی دے داݨےآں نال وی بݨایا جاسکدا اے ۔ بیئر دی تیاری وچ مالٹ نشاستے دا اک ذریعا اے جیہڑا چینی دی اک قِسم اے جیہنوں خمیر دے ذریعے شراب تے اس مشروب دے دیگر اہم اجزا پیدا کرن لئی خمیر کیتا جاندا اے ۔
صحت واسطے فائدے
مالٹ وٹامنز تے معدنیات نال مالا مال ہُندا اے جیہدے نال صحت نوں فائدا ہُندا اے جِداں:
اجزاء
کݨک دا آٹا 800 گرام شہد دے 10 چمچے یا چینی دے 3 چمچے خمیر دا 1 چمچا نوݨ دا 1 چمچا ددھ 350 ملی لیٹر مارجرین دا 1 چمچا
تیاری دا طریقا
اپݨے ہتھاں نال تمام اجزاء نوں اک پیالے وچ مِکس کرو تاکہ اجزاء یکساں ہو جاݨ ، ایہنوں 10 منٹ لئی گُنھݨا ضروری اے ۔ آٹے نوں 1 گھینٹھے لئی چَھڈ دیو ۔ دوبارا گُنھو ، آٹے نوں روغن آلی روٹی دے پین وچ رکھو ۔ کِسے کپڑے نال ٹعھاکو تے جَد تک کہ ایہدا سائز دوگُݨا ہوجاوے تے ودھݨ دا انتظار کرو ۔ پہلاں توں گرم تندور وچ 250 preC تے 45 منٹ لئی بیک کرو ۔ تندور وچ بیکنگ ختم کرن توں بعد ایہدی شکل تے ساخت نوں برقرار رکھݨ لئی روٹی نوں مولڈ کرو تے فیر کِسے ہوا دار جگہ تے رکھݨا چاہیدا اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:اناج گٹھ:کھان پین گٹھ:خوراک گٹھ:شراب گٹھ:مشروبات گٹھ:پروٹین
علی مسليار
علی مسليار(۱۸۶۱ء–۱۹۲۲ء) انگریزاں دے خلاف ملابار بغاوت دے رہنما سن ۔
باہرلے جوڑ
نیویارک ٹائمز دیاں خبراں
گٹھ:سزائے موت یافتہ بھارتی شخصیتاں گٹھ:برطانوی ہند تو‏ں سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے گٹھ:1922 دیاں موتاں گٹھ:1864 دے جم گٹھ:بھارتی باغی گٹھ:موپلاہ گٹھ:ضلع ملاپورم دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات گٹھ:کیرلا تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند گٹھ:۱۹۲۲ دیاں موتاں گٹھ:۱۸۶۴ دے جم
انجی افلاطون
خاندان
افلاطون 1924ء وچ قاہرہ وچ اک روايتی مسلم گھرانے وچ پیدا ہوئیاں سن جسنو‏ں انھاں نے "نیم جاگیردار تے بورژوا" کہیا سی، انہاں دے والد اک ماہر نفسیات تے زمیندار سن، تے انہاں د‏‏ی والدہ اک فرانسیسی تربیت یافتہ لباس ڈیزائنر سن جو مصری ہلال احمر وچ خدمات انجام دیدیاں سن۔۔
شہرت
گوگل ڈوڈل نے 16 اپریل 2019ء نو‏‏ں افلاطون د‏‏ی 95 ويں یوم پیدائش اُتے یادگاری گول ڈوڈل شائع کيتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فاضل جامعہ قاہرہ گٹھ:مصری فعالیت پسند برائے حقوق نسواں گٹھ:مصری سیاسی سوانیاں گٹھ:نسائیت پسند مصری گٹھ:قاہرہ دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے مصری مصور گٹھ:1924 دے جم گٹھ:1989 دیاں موتاں گٹھ:نسائیت پسند فنکاراواں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں مصری فنکاراواں
صاحبزادہ یعقوب خان
لیفٹیننٹ جنرل (ر)) صاحبزادہ یعقوب خان (پیدائش: 23 دسمبر 1920ء) برطانوی ہندوستان دے شہر رام پور وچ پیدا ہوئے۔ اوہ 1982ء تو‏ں 1991ء تک پاکستان دے وزیر خارجہ رہ‏‏ے۔ انہاں نے مشرقی پاکستان دے گورنر تے امریکا دے لئی پاکستانی سفیر دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1920 دے جم گٹھ:2016 دیاں موتاں گٹھ:افغان نژاد پاکستانی شخصیتاں گٹھ:اقوام متحدہ دے پاکستانی اہلکار گٹھ:اقوام متحدہ دے عہدیدار گٹھ:انڈین ملٹری اکیڈمی دے فضلا گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر گٹھ:بھارتی اشرافیہ گٹھ:بے نظیر بھٹو د‏‏ی حکومت دا سٹاف تے شخصیتاں گٹھ:پاک بھارت جنگ 1971ء دے جرنیل گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان گٹھ:پاکستان د‏‏ی عسکری حکومت (1977–1988) گٹھ:پاکستانی اشتراکیت مخالف گٹھ:پاکستانی امن پسند گٹھ:پاکستانی جرنیل گٹھ:پاکستانی سرکاری ملازمین گٹھ:پاکستانی سفارت کار گٹھ:پاکستانی سفرا برائے ریاست ہائے متحدہ گٹھ:پاکستانی سفرا برائے سوویت یونین گٹھ:پاکستانی سفرا برائے فرانس گٹھ:پاکستانی عسکری قیادت گٹھ:پاکستانی ماہر لسانیات گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:جنگ مخالف پاکستانی فعالیت پسند گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏یاں ہندوستانی فوجی شخصیتاں گٹھ:رام پور، اتر پردیش دیاں شخصیتاں گٹھ:روسی تو‏ں اردو مترجمین گٹھ:سرد جنگ گٹھ:سرد جنگ دیاں شخصیتاں گٹھ:سوویت-افغان جنگ دیاں شخصیتاں گٹھ:مشرقی پاکستان دے گورنر گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:وزرائے خارجہ پاکستان