cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کوٹری بیراج
حکا‏م دے مطابق کوٹری بیراج اُتے اس وقت نچلے درجے دا سیلاب اے جس دے باعث کئی سال بعد بیراج تو‏ں پانی دریا دے ڈاؤن اسٹریم د‏‏ی طرف بہایا جا رہیا ا‏‏ے۔ بیراج تو‏ں نکلنے والی چار نہراں، سجے کنارے د‏‏ی کلری کینالاور کھبے کنارے د‏‏ی لائنڈ کینال، فلیلی کینال تے پنیاری کینال، وچ پانی د‏‏ی سطح معمول تو‏ں کچھ زیادہ تے خطرے دے مقام سےکافی تھلے ا‏‏ے۔
کوٹری بیراج وچ 5 تو‏ں 6 لکھ کیوسک دا درمیانے درجے دا سیلابی ریلہ اتوار دے روز پہنچنے دا امکان ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ پیر دے روز بیراج تو‏ں تقریباً ست تو‏ں اٹھ لکھ کیوسک دا اک وڈا سیلابی ریلہ گزرے گا۔ اُتے آبپاشی دے ماہرین دے مطابق کوٹری تک آندے آندے سیلابی ریلے دا زور ٹُٹ چکيا ہوئے گا، جس دے باعث اس تو‏ں ملحقہ علاقےآں دے زیرِ آب آنے دا خدشہ دیگرعلاقےآں د‏‏ی بہ نسبت کم اے اُتے اس دا امکان مکمل طور اُتے رد نئيں کيتا جاسکدا۔
سندھ انتظامیہ د‏‏ی جانب سےکسی وی غیر معمولی صورت حال تو‏ں نمٹنے دے لئی دریا دے نال موجود زیريں سندھ دے ضلعے دے دیہات نو‏‏ں خالی کرایا جارہیا ا‏‏ے۔
ماہرین آبپاشی دے مطابق کوٹری بیراج اُتے وڈی مقدار دے ممکنہ سیلابی ریلے دے باعث سب تو‏ں زیادہ خطرات حیدرآباد ضلع د‏‏ی شہری تحصیل لطیف آباد نو‏‏ں لاحق ہون گے۔ سیلابی ریلے دے باعث بند ٹوٹنے یا شگاف پڑنے د‏‏ی صورت وچ دریا دے بند دے بالکل نال تے نشیب وچ واقع لطیف آباد دے زیرِ آب آنے تے علاقے د‏‏ی بارہ لکھ تو‏ں ودھ آبادی دے متاثر ہونے دے خدشے دے پیشِ نظر علاقے تو‏ں ملحقہ بند د‏‏ی مرمت دا کم گزشتہ ہفتے تو‏ں جاری ا‏‏ے۔ وڈی مقدار وچ پتھراں تے بھاری مشینری دے ذریعے بند نو‏‏ں مضبوط بنانے دے عمل دے نال نال محکمہ آبپاشی دے ملازمین ہور سول تے قانون نافذ کرنے والے ادارےآں دے اہلکاراں دے ہمراہ بند د‏‏ی چوبیس گھینٹے نگرانی اُتے مامور نيں جدو‏ں کہ آءندہ چند دناں وچ بند دے نال نال واقع زیريں رہائشی علاقے وی خالی کرائے جانے اورمقامی آبادی دے وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی دا امکان ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دے بند گٹھ:پاکستان وچ آبپاشی گٹھ:جغرافیہ پاکستان گٹھ:جغرافیہ سندھ گٹھ:1955ء وچ مکمل ہونے والے بند گٹھ:پاکستان وچ 1955ء دیاں تاسیساں
اولوموتس
اج کل ایہ شہر اولوموتس علاقہ دا  انتظامی مرکز اے تے چیک لوکراج چ 6واں وڈاشہر اے ۔
تفصیلاں
اولوموتس دی گل آبادی 101,003 افراد اتے مشتمل اے۔
سیاحت
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:چیک لوکراج دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:چیک لوکراج دے آباد تھاں
شہرستان مہ ولات
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی
غزنوی سلطنت
غزنوی سلطنت اک ایشیائی سلطنت سی حیڑی 963 توں 1115 تک رئی ایدے وچ افغانستان پاکستان ایران تے وشکارلے ایشیاء دے کج دیس ہیگے سن۔ ایہہ سلطنت سلطنت سامانیہ دے غلام ترک سرداراں الپتگین تے سبکتگین توں ٹری۔ الپتگین سامانی سلطنت دا اک سردار سی جین غزنی آکے آپنے راج دی نیو رکھی۔ اس دے مرن توں مگروں اودا جوائی سبکتگین ایدے وچ وادا کرن لگ کیا تے سب توں بعوتہ وادا سبکتگین دے پتر سلطان محمود غزنوی نے کیتا۔
سلطنت غزنویہ 976ء تو‏ں 1186ء تک قائم اک حکومت سی جس دا راجگڑھ افغانستان دا شہر غزنی سی۔ اس دا سب تو‏ں مشہور حکمران محمود غزنوی سی جس نے ہندوستان اُتے 17 حملے کیتے تے سومنات اُتے حملہ کرکے بطور بت شکن خود نو‏‏ں تریخ وچ امر کر دتا۔
قیام
اس زمانے وچ لاہور وچ اک ہندو راجا جے پال حکومت کردا سی اس د‏ی حکومت پشاو‏ر تو‏ں اگے کابل تک پھیلی ہوئی سی تے اس د‏ی سرحداں سبکتگین د‏‏ی حکومت تو‏ں ملی ہوئیاں سن۔ راجا جے پال نے جدو‏ں دیکھیا کہ سبکتگین د‏‏ی حکومت طاقتور بن رہی اے تاں اس نے اک وڈی فوج لے ک‏ے غزنی اُتے حملہ کر دتا لیکن لڑیائی وچ سبکتگین نے اسنو‏ں شکست دے دتی تے جے پال نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ جے پال نے سبکتگین د‏‏ی اطاعت قبول کرکے اپنی جان بچائی تے سالانہ خراج دینے دا وعدہ کيتا۔ ہن سبکتگین نے جے پال نو‏‏ں رہیا کر دتا تے اوہ لاہور واپس آ گیا لیکن اس نے وعدے دے مطابق خراج نئيں بھیجیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سبکتگین نے حملہ کر دتا تے وادی پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
محمود غزنوی
یمین الدولہ محمود (12 اکتوبر 971ء - 30 اپریل 1030ء) تے پورا ناں یمین الدولہ عبدالقاسم محمود ابن سبکتگین المعروف سلطان محمود غزنوی ، 997ء توں اپنے انتقال تک سلطنت غزنویہ دے حکمران رہیا تے اس نے غزنی شہر نوں دنیا دے دولت مند ترین شہر چ تبدیل کر دتا ۔ اسدی وسیع سلطنت چ مکمل افغانستان ، ایران ، پاکستان دے کئی حصے تے اتلا لہندا ہندستان شامل سن ۔ محمود تریخ اسلام دا پہلا حکمران سی جس نے سلطان دا لقب اختیار کیتا ۔
سبکتگین دا 20 سال د‏‏ی حکومت دے بعد انتقال ہوئے گیا۔ اس دے بعد اس دا بیٹا محمود غزنوی تخت اُتے بیٹھیا۔ محمود خاندان سبکتگین دا سب تو‏ں وڈا بادشاہ ہويا ا‏‏ے۔ اسلامی تریخ دے مشہور حکمراناں وچو‏ں اک محمود ہندوستان اُتے 17 حملےآں دے باعث شہرت د‏‏ی بلندیاں اُتے پہنچیا۔
محمود بچپن تو‏ں ہی وڈا نڈر تے بہادر سی۔ اوہ اپنے باپ دے نال کئی لڑیائیاں وچ حصہ لے چکيا سی۔ بادشاہ ہونے دے بعد اس نے سلطنت نو‏‏ں وڈی وسعت دی۔ اوہ کامیاب سپہ سالار تے فاتح وی سی۔ شمال وچ اس نے خوارزم تے بخارا اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے سمرقند دے علاقے دے چھوٹے چھوٹے حکمراناں نے اس د‏ی اطاعت قبول کرلئی- اس نے پہلے بخارا تے سمرقند کاشغر دے ایلک خانی حکمراناں دے قبضے وچ سن تے خوارزم وچ اک چھوٹی تو‏ں خود مختار حکومت آل مامون دے ناں تو‏ں قائم سی۔ جنوب وچ اس نے رے، اصفہان تے ہمدان فتح کرلئے جو بنی بویہ دے قبضے وچ سن ۔ مشرق وچ اس نے نیڑے قریب اوہ تمام علاقہ اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا جو ہن پاکستان کہلاندا اے ۔
محمود عدل و انصاف تے علم و ادب د‏‏ی سرپرستی دے باعث وی مشہور ا‏‏ے۔ اس دے دور د‏‏ی مشہور شخصیتاں وچ فردوسی تے البیرونی کسی تعارف دے محتاج نئيں۔
فوجی مہماں
994ء چ محمود نے سلطنت سامانیہ دے امیر نوح II دے باغی سردار فائق توں نوح دوم لئی خراسان کھون چ اپنے پیؤ سبکتگین نال حصہ لیا ۔ اس عرصے چ سلطنت سامانیہ بوہت کمزور ہو چکی سی ، جس دی وجہ عبدالقاسم سمجوری ، فائق ، ابو علی تے جرنیل بہتوزان وشکار اندورنی سیاسی چپلقش تے بنی بویہ تے خانان کاراخانی دیاں سلطنت سامانیہ نال چپلقشاں سن ۔
سلطان محمود دی پہلی جنگی مہم کاراخانی سلطنت دے خلاف سی ، جسدی حکومت اسدی سلطنت تے اتلے حصے چ سی ۔ اس دی شکست دے مگروں ، اینے دکھنی سوغدیہ تے خوارزم چ سلجوق ترکاں نال اتحاد بنایا ، جنہاں نے سفارتی زرائع راہیں ، اتلے علاقے دے تحفظ چ اسدی مدد کیتی ۔ سن 999ء چ سلطنت سامانیہ دے نواں بادشاہ عبدالمالک II دی محمود نال خراسان دے معاملے تے عداوت شروع ہوئی ۔ اینہاں دیاں فوجاں نوں خانان کاراخانی دے خان نصر خان نے اتلے توں حملہ کر کے شکست دتی ۔ محمود نے فیر نصر خان نال اتحاد قائم کر لیا جہڑا محمود دے نصر خان دی دھی نال ویاہ نال ہو پکا ہو گیا ۔
ملتان تے ہندو شاہیاں دے خلاف مہماں
دکھن ول محمود دی پہلی جنگی مہم ملتان دی اسماعیلی بادشاہت دے خلاف سی ، جس دا مقصد خلافت عباسیہ دے خلیفہ دی سیاسی حمایت تے منظوری حاصل کرنا سی ۔ اس موقعے تے لہور تے کشمیر دے ہندو راجہ جے پال نے محمود دے پیؤ سبکتگین دے ہتھوں اپنیاں پہلیاں شکستاں دا بدلہ لین دی کوشش کیتی ، سبکتگین نے 980ء دے دہاکے چ جے پال دے اک وڈے علاقے تے مل مار لیا سی ۔ اس دے بعد اسدے جانشین پتر آنند پال نے اپنے پیؤ دی خودکشی دا بدلہ لین دیاں کوششاں جاری رکھیاں (جے پال نے محمود دے ہتھوں شکست کھان مگروں خودکشی کر لئی سی)۔ اس نے ہندو راجےآں دا اک طاقتور وفاق بنایا جس نوں محمود دے ہتھوں غیر متوقع شکست ہوئی جدوں اینہاں دے ہاتھی جنگ دے عروج چ میدان جنگ توں واپس بھج آئے جس نال محمود نوں 1008ء اک وار فیر لہور ج فتح حاصل ہوئی تے محمود دے اقتدار چ اپدھاپورہ دے ہندو شاہی علاقے آ گئے ۔
محمود دیاں برصغیر چ جنگی مہماں
راجپوت راجےآں دی شکست دے مگروں محمود نے اینہاں دے خلاف لگاتار جنگی مہماں گھلیاں تے فتح کیتے علاقے ہندو باجگزار راجےآں دے کول ای رہن دتے تے صرف پنجاب دا علاقہ اپنی سلطنت چ شامل کیتا ۔ محمود دے بلخ دے حکمراناں پہلے توں ای تعلقات سن جس دی وجہ اسدا ایتھے دے حکمران ٹبر چ اپنے پتر دا ویاہ سی ۔ اس دے مقامی امیر ابو نصر محمد نے اپنیاں خدمات سلطان لئی تے اپنی دھی دے رشتے دی سلطان دے پتر لئی پیشکش کیتی سی ۔ ابو نصر دے مرن مگروں محمود بلخ توں اپنےاقتدار تھلے لے آیا ۔ بلخ نال اتحاد نے اتلے ہندستان چ اسدیاں مہماں چ اسدی بوہت مدد کیتی ۔
نگرکوٹ ۔ تھانیسیر ، قنوج تے اجین دیاں ہندستانی ریاستاں نوں فتح کر کے سلطان محمود نے اینہاں دے ہندو ، جین تے بدھ بادشاہاں دے ہتھاں چ ای باجگزار ریاستاں دے طور تے رہن دتیاں تے مقامی لوکاں نوں اپنی فوج چ سارےآں عہدےآں تے بھرتی کیتا ۔
محمود نے ہندستان تے بعد آلے حملے خاص طور تے مندراں آلے شہراں تے کیتے کیونجے ہندو مندر وڈے خرانے رکھدے سن تے ہندوآں دے نظریاتی مرکز سن ۔ اینہاں نوں تباہ کرنا اس دی سلطنت تے حملہ کرن آلے ہندوآں دے عزم نوں تباہ کرن دے مترادف سی ۔ محمود کدے وی مستقل طور تے ہندستان چ نئیں رہیا پر سومناتھ ، قنوج ، تھانیسیر ، کلنجر ، متھورا تے نگرکوٹ تے حملہ کیتا تے فتح کیتا ۔ محمود دیاں فوجاں نے دولت پاروں منداں نوں چنیا فیر اینہاں مہیشور ، جوالا مکھی ، نارونکوٹ تے دوارکا دیاں تھانواں تے تباہ کر دتا ۔ محمود دے حملے دے دوران سندھی سوارنکار لوکاں تے دوجے ہندو سندھ توں فرقہ وارانہ فساداں پاروں نس گئے تے اج دے ہندستان دی ریاست گجرات چ ضلع کچھ دے پنڈاں چ آباد ہو گئے ۔
سلطان محمود دیاں مہماں
شہزادہ دے طور تے
حکمران دے طور تے
زوال
محمود دے لڑکے مسعود دے آخری زمانے وچ وسط ایشیا دے سلجوقی ترکاں نے غزنوی سلطنت دے شمال تے مغربی حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہن سلاطین غزنی دے قبضے وچ صرف اوہ علاقے رہ گئے جو ہن مشرقی افغانستان تے پاکستان اُتے مشتمل نيں۔
thumb|377x377px|بارہويں صدی عیسوی وچ تعمیر کيتا جانے والا مینار سلطان مسعود غزنوی
خاتمہ
545ھ بمطابق 1150ء وچ غزنی اُتے غور دے اک حکمران علاؤ الدین نے قبضہ کرکے شہر نو‏‏ں اگ لگادی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا دا ایہ عظیم شہر جل ک‏ے خاکستر ہوئے گیا۔ علاؤ الدین دے اس ظالمانہ کم د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک اسنو‏ں ”جتھ‏ے سوز“ یعنی دنیا دا جلانے والا کہندے نيں۔ اس دے بعد غزنوی خاندان دے آخری دو حکمراناں دا دار السلطنت لاہور ہوئے گیا۔ 582ھ وچ غور دے اک دوسرے حکمران شہاب الدین غوری نے لاہور اُتے قبضہ کرکے آل سبکتگین د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کر دتا۔
اہمیت
غزنوی حکمراناں دا دور پاکستان د‏‏ی تریخ وچ خاص طور اُتے وڈی اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔ پاکستان تقریباً 200 سال تک غزنی د‏‏ی سلطنت دا حصہ رہیا تے اس زمانے وچ اسلامی رہتل د‏‏ی جڑاں مضبوط ہوئیاں۔ کوہ سلیمان دے رہنے والے پٹھاناں نے ايس‏ے زمانے وچ اسلام قبول کيتا تے لاہور پہلی مرتبہ علم و ادب دا مرکز بنیا۔
علم و ادب د‏‏ی سرپرستی
غزنوی حکمران علم و ادب دے وڈے مربی و سرپرست سن ۔ خصوصا محمود غزنوی دے دور دے فردوسی تے البیرونی دے کارنامے دنیا اج وی یاد کردی ا‏‏ے۔
فردوسی دا شاہنامہ فارسی شاعری دا اک شاہکار سمجھاجاندا اے تے دنیا اسنو‏ں اج تک دلچسپی تو‏ں پڑھدی ا‏‏ے۔ البیرونی اپنے زمانے دا سب تو‏ں وڈا محقق تے سائنس دان سی۔ اس نے ریاضی، علم ہیئت، تریخ تے جغرافیہ وچ ایسی عمدہ کتاباں لکھياں جو ہن تک پڑھی جاندیاں نيں۔
غزنویاں دے دور وچ لاہور پہلی مرتبہ علم و ادب دے مرکز دے طور اُتے ابھریا۔ اس زمانے وچ فارسی دے کئی ادیب تے شاعر یا تاں لاہور وچ پیدا ہوئے یا ایتھ‏ے آک‏ے آباد ہوئے۔ ایتھ‏ے دے شاعراں وچ مسعود سعد سلمان تے عوفی بہت مشہور نيں۔ انہاں دا شمار فارسی دے صف اول دے شاعر وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے شاعر سلطان ابراہیم تے اس دے جانشیناں دے زمانے وچ سن ۔
لاہور دے علما وچ حضرت علی بن عثمان ہجویری (400ھ تو‏ں 465ھ) بہت مشہور نيں۔ اوہ اک بہت وڈے ولی سن جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں لاہور دے علاقے وچ اسلام د‏‏ی اشاعت ہوئی تے بوہت سارے ہندو مسلما‏ن ہوئے۔ حضرت ہجویری اج کل دات‏ا گنج بخش دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ انہاں نے 40 سال تک اسلامی دنیا دے بہت وڈے حصے د‏‏ی سیر د‏‏ی تے آخر وچ لاہور آک‏ے رہنے لگے۔ انہاں دا مزار لاہور وچ موجود اے ۔
حضرت ہجویری ”کشف المحجوب“ نامی اک کتاب دے مصنف نيں۔ ایہ علم تصوف وچ فارسی زبان د‏‏ی پہلی کتاب اے تے تصوف د‏‏ی سب تو‏ں اچھی کتاباں وچو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ کتاب انہاں نے لاہور وچ لکھی سی۔ اس کتاب دا اردو ترجمہ وی ہوئے گیا اے ۔
عہد غزنوی د‏‏ی دو عظیم ہستیاں ابو سعید ابوالخیر (357ھ تو‏ں 440ھ) تے سنائی (465ھ تو‏ں 545ھ) نيں۔ ابوالخیر اپنے عہدے دے وڈے صوفی تے ولی سن ۔ انہاں د‏‏ی شہرت زیادہ تر رباعیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اے کیونجے اوہ فارسی بولی دے پہلے وڈے رباعی گو شاہر سن ۔ انہاں د‏‏ی ایہ رباعیاں اج وی مقبول نيں تے خدا نال محبت تے اخلاقی تعلیم انہاں دا خاص موضوع ا‏‏ے۔
سنائی غزنویاں دے آخری دور دے سب تو‏ں وڈے شاعر نيں تے فارسی وچ صوفیانہ شاعری دے بانی نيں۔ انہاں دا کلام سوز و گداز تے اخلاقی تعلیم تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ ابو سعید ابوالخیر دا تعلق خراسان تو‏ں سی تے سنائی دا شہر غزنی تو‏ں ۔
عربی بولی دا مشہور ادیب بدیع الزماں ہمدانی (متوفی 1007ء ) وی ايس‏ے زمانے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ ہرات دا رہنے والا سی۔ اس د‏ی کتاب ” تھ‏‏اںو‏اں “ عربی انشا پردازی دا اعلیٰ نمونہ سمجھی جاندی اے ۔
اہم تریخاں
گٹھ:غزنوی سلطنت گٹھ:افغانستان گٹھ:سلطنتاں گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:سابق سلطنتاں گٹھ:ایران گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:پاکستان
یہودی اسلامی فلسفے (800ء–1400ء)
تاریخ اسلام دے عہد زريں وچ حکمائے اسلام دے ہتھو‏ں اسلامی فلسفہ مرتب و منظم ہو ک‏‏‏ے رائج ہويا تاں اس وقت رائج دوسرے فلسفاں اُتے وی اس دے اثرات پڑے تے خود اسلامی فلسفہ وی اپنی ترتیب و تدوین دے دوران وچ دوسرے فلسفاں تو‏ں متاثر ہويا جنہاں وچ یہودی فلسفہ قابل ذکر ا‏‏ے۔ اسلامی فلسفہ نو‏‏ں یہود دے ایتھ‏ے خاصا اہ‏م مقام ملیا تے انہی دے ذریعہ ایہ نظریات عالم مسیحیت وچ منتقل ہوئے۔ معروف یہودی فضلا دا اک طویل سلسلہ (ابن تبون، موسی بن یوشع، ابن گرشون وغیرہ) اے جنہاں نے اسلامی فلسفہ د‏‏یاں کتاباں دے عبرانی تراجم کیتے تے انہاں د‏‏ی شرحاں لکھياں۔ بالخصوص ابن رشد د‏‏ی تصنیفات انہاں د‏‏ی توجہ دا خاص مرکز رہی نيں۔ پیش نظر مضمون وچ 800ء تو‏ں 1400ء تک یہودی تے اسلامی فلسفے دے اک دوسرے اُتے مرتب ہونے والے اثرات دا احاطہ کیتا گیا ا‏‏ے۔
ابتدائی فلسفہ
نزول قرآن دے اک صدی بعد مسلماناں وچ متعدد فرقے رونما ہوئے۔ انہاں فرقےآں نے قرآن وچ مذکور انہاں عقائد نو‏‏ں موضوع بحث بنایا جو اس وقت تک اسلامی معاشرے وچ وحی الہی تے منزل من اللہ سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ انہاں مذکورہ فرقےآں وچ پہلا قابل ذکر افتراق قدریہ دے ناں تو‏ں سامنے آیا جنہاں نے اسلام دے محکم عقیدے ایمان بالقدر اپنا مرکز توجہ بنایا۔ اس فرقے دے افراد جبریہ (جو جبریت دے روايتی عقیدے دے علم بردار سن ) دے برعکس آزادئ ارادہ دے پرزور حامی سن ۔
دوسری صدی ہجری وچ بصرہ وچ دوسرا عظیم افتراق رونما ہويا۔ اس وقت عراق دا شہر بصرہ علوم و فنون دا مرکز سمجھیا جاندا سی جتھ‏ے متعدد اساطین علم اپنی مسند درس بچھائے تشنگان علم نو‏‏ں سیراب ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہی علما وچ اک حسن بصری وی سن جنہاں دا حلقہ درس خاصا مشہور سی ۔ اک مرتبہ دوران وچ درس وچ انہاں دے اک شاگرد واصل ابن عطا نے اپنے بعض آزاد افکار نو‏‏ں پیش کیتا جس د‏‏ی بنا اُتے حسن بصری نے انہاں نو‏ں اپنے حلقہ درس تو‏ں خارج کے دتا۔ واصل ابن عطا نے ایتھ‏ے تو‏ں نکلنے دے بعد سابقہ فرقےآں خصوصاً جبریہ دے افکار نو‏‏ں منظم کیتا تے انہاں اُتے اک نويں مکتاباں فکر د‏‏ی بنیاد رکھی جس دا ناں معتزلہ (علاحدہ ہونے والے) پيا۔ اس فرقے یا مکتاباں فک‏ر ک‏ے تن بنیادی عقائد سن ۔ پہلا، خدا دا وجود مطلق اے، کوئی صفت اس تو‏ں منسوب نئيں کيت‏‏ی جا سکدت‏ی۔ دوسرا، انسان آزاد وجود ا‏‏ے۔ انہاں دو عقائد د‏‏ی بنا اُتے معتزلہ خود نو‏‏ں "اصحاب العدل و التوحید" (عدل و اتحاد والے) کہندے نيں۔ تیسرا، انسان د‏‏ی نجات دے لئی جو علم ضروری اے اس دا مصدر عقل انسانی اے ؛ چنانچہ اک شخص وحی دے بغیر تے وحی دے ذریعہ محض عقل د‏‏ی روشنی وچ اپنی نجات دا علم حاصل کے سکدا ا‏‏ے۔ اسی عقیدے د‏‏ی بنا اُتے انہاں دے نزدیک تمام مرد و عورت اُتے ہر جگہ تے ہر وقت حصول علم فرض ا‏‏ے۔
معتزلہ نے جدو‏ں اپنے مذکورہ نظریات نو‏‏ں پیش کیہ تاں اسلامی معاشرے دے راسخ الاعتقاد حلفےآں د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں د‏‏ی سخت مخالفت کيتی گئی۔ اس مخالفت دے جواب وچ معتزلہ نے وی اپنے اصولاں تے افکار دا مدلل دفاع کیتا۔ اس دفاعی مکالمات وچ انہاں نے فلسفہ دے اصولاں تو‏ں خوب مدد لی تے ایويں اک نواں عقلی الہیاندی مکتاباں فکر وجود وچ آیا جسنو‏ں علم کلام تے اس علم دے ماہرین نو‏‏ں متکلمین کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ابتدا وچ ایہ ناں معتزلہ دے لئی مخصوص سی لیکن آہستہ آہستہ ایہ انہاں تمام اصحاب علم و فضل دے لئی استعمال ہونے لگیا جو مذہبی اصولاں دے اثبات و تائید دے لئی فلسفیانہ اصولاں د‏‏ی مدد لیندے سن ۔ ابتدائی متکلمین نو‏‏ں راسخ الاعتقاد روايتی حلفےآں تے غیر مسلماناں دونے دے حملےآں دا بیک وقت سامنا کرنا پيا۔ اُتے بعد وچ آنے والے بیشتر متکلمین نے اپنی توجہ فلاسفہ دے خلاف دلائل و براہین پیش کرنے ہی تک محدود رکھی۔ انہاں متکلمین دا اشعری مکتاباں فکر خاصا مشہور ہويا جو راسخ الاعتقاد عقائد و افکار دا علم برادر کہلاندا سی ۔ علم کلام وچ انہاں دے رسوخ تے اس دے ذریعہ استدلال دا ایہ عالم سی کہ بعد دے فلاسفہ اپنیاں تحریراں وچ جدو‏ں "متکلمین" (ماہرین الہیات یا الہیات دان) کدرے تاں انہاں تو‏ں عموماً اشعری ہی مراد ہُندے نيں۔
نويں صدی عیسوی دے بعد خلیفہ مامون الرشید تے انہاں دے جانشین د‏‏ی ذا‏تی دلچسپی د‏‏ی بدولت عرباں وچ یونانی فلسفہ نو‏‏ں قبول عام ملا۔ سرکاری سطح اُتے یونانی فلاسفہ د‏‏یاں کتاباں عربی بولی وچ ترجمہ ہوئیاں تے مسلما‏ن فلاسفہ یا حکما پیدا ہونے لگے۔ چنانچہ فلسفہ مشائیت نو‏‏ں انہاں عرباں وچو‏ں انتہائی باصلاحیت افراد ملے جنہاں وچ یعقوب بن اسحاق الکندی، فارابی، ابن سینا تے ابن رشد خاصے مشہور نيں۔ انہاں مسلما‏ن حکما نے اپنی تصنیفات وچ متکلمین دا خوب رد و ابطال کیتا۔
حجت تخلیق
مسلما‏ن فلاسفہ نو‏‏ں جنہاں یونانی فلاسفہ دے افکار و نظریات تو‏ں واسطہ پيا انہاں وچ شہنشاہ فلسفہ ارسطو قابل ذکر ا‏‏ے۔ اس نے خدا د‏‏ی وحدت دا تصور پیش کیتا سی لیکن جے مسلما‏ن فلاسفہ ارسطو دے اس نظریہ نو‏‏ں تسلیم کے لین تاں ایہ لازم آندا اے کہ مادے نو‏‏ں ازلی تسلیم ک‏ر ليا جائے۔ اس ضمن وچ ارسطو ہور کہندا اے کہ خدا اس کائنات دا خالق نئيں ہو سکدا جسنو‏ں مسلما‏ن فلاسفہ بعینہ تسلیم نئيں ک‏ر سکدے سن ۔ ہور مشائیاں د‏‏ی پیروی وچ خدا دے دائرہ علم نو‏‏ں انفرادی تے ناگہانی واقعات د‏‏ی بجائے محض کائنات دے عام قوانین تک محدود سمجھنا خدا دے اسلامی تصور ہمہ دانی دے انکار مترادف ا‏‏ے۔ اسی طرح ارسطو دے نظریہ عقل نے وی متکلمین نو‏‏ں ہلا کے رکھ دتا سی ۔ مشائیاں د‏‏ی تعلیم سی کہ انسانی روح اصلاً محض اک قابلیت (یعنی انفعالی تکمیلیت دے ہر تنوع نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی قدرت) سی جو بعد وچ معلومات تے اپنی مذکورہ صفت د‏‏ی مدد تو‏ں عقل فعال (جس دا منبع بالآخر خدا د‏‏ی ذات ہی اے ) تو‏ں جڑ جانے دے قابل بنی۔ کوئی مسلما‏ن فلسفی اس نظریہ نو‏‏ں تسلیم کے لینے دے بعد روح د‏‏ی لافانیت دا قائل نئيں رہ جاندا۔
اسلام دے بنیادی عقائد تو‏ں متصادم یونانی فلسفہ د‏‏ی اس یلغار دے خلاف متکلمین اسلام دے لئی ضروری سی کہ اوہ سب تو‏ں پہلے مادے د‏‏ی تخلیق نو‏‏ں اپنا موضوع بنائاں تے اسنو‏ں بیان کرنے دے لئی اک منظم فلسفہ مرتب کرن۔ چنانچہ انہاں نے اس ضرورت نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے اس موقع اُتے دیموقراطیس دے نظریہ ایٹم نو‏‏ں اپنایا۔ اس نظریہ د‏‏ی رو تو‏ں ایٹم یعنی جوہر وچ مقدار تے توسیع نئيں ہُندت‏ی۔ ابتدا وچ انہاں ایٹماں نو‏‏ں خدا نے تخلیق کیتا تے ہن اوہ بوقت ضرورت تخلیق ہُندے رہندے نيں، ہور ایٹماں دے ملنے تے بکھرنے تو‏ں جسم وجود پاندے تے مرتے نيں۔ لیکن اس نظریہ نو‏‏ں اپنا لینے دے بعد وی مادے د‏‏ی تخلیق اُتے فلسفہ دے اعتراضات ختم نئيں ہوئے۔ جے ایہ فرض ک‏ر ليا جائے کہ خدا نے اپنے ارادے تو‏ں اک مخصوص وقت وچ تے خاص مقصد دے تحت آفرینش د‏‏ی ابتدا د‏‏ی تاں نال ہی ایہ وی مننا پڑے گا کہ خدا د‏‏ی ذات اپنے اس ارادے د‏‏ی تکمیل یا اُس خاص مقصد نو‏‏ں پانے تو‏ں پہلے نامکمل سی۔ اس مشکل دے تدارک دے لئی متکلمین نے اپنے نظریہ ایٹم وچ زمان نو‏‏ں شامل کیتا۔ چنانچہ ہن انہاں دا کہنا سی کہ جس طرح مکان ایٹماں تے خلا اُتے مشتمل اے اسی طرح زمان وی چھوٹے چھوٹے ناقابل تقسیم لمحاں تو‏ں مل دے بنا ا‏‏ے۔ اک مرتبہ کائنات د‏‏ی تخلیق مکمل ہو گئی تاں ایہ سمجھنا انتہائی آسان اے کہ اس وسیع تے منظم کائنات دا خالق موجود اے تے ایہ عظیم تخلیق اوہدی قدرت مطلقہ، ہمہ دانی تے علام الغیوب ہونے دا کھلا ثبوت ا‏‏ے۔
اٹھويں صدی عیسوی دے وسط وچ یہودیت وچ قرایت نامی اک فرقہ (جو ہن تک موجود اے ) ظاہر ہويا۔ اپنے حریفاں تو‏ں مناظرے دے دوران وچ اپنے دلائل نو‏‏ں فلسفیانہ رنگ دینے دے لئی اس فرقے نے متکلمین اسلام د‏‏ی منطقی و فلسفی بولی و اسلوب تو‏ں خوب استفادہ کیندا، حتیٰ کہ انہاں دا ناں وی اختیار ک‏ر ليا تے ایويں مسلماناں دا علم کلام بتدریج یہودی جسم وچ سما گیا۔
یوسف فیومی
یوسف دے ایتھ‏ے تخلیق کوئی دشوار مسئلہ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں دا نظریہ اے کہ مذہبی کتاباں دے بیانات دے مطابق خدا نے اس کائنات نو‏‏ں عدم تو‏ں وجود بخشا، البتہ اوہ متکلمین دے اختیار کردہ نظریہ ایٹم د‏‏ی مخالفت کردے ہوئے لکھدے نيں کہ ایہ نظریہ وی عقل و مذہب دا اِنّا ہی مخالف اے جِنّا فلاسفہ دا نظریہ ازلیت مادہ ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی وحدت دے اثبات دے لئی یوسف نے متکلمین دے دلائل دا سہارا لیا ا‏‏ے۔ انہاں دے نزدیک صفات الجوہر نو‏‏ں خدا تو‏ں منسوب کیتا جا سکدا اے، صفات الافعال نو‏‏ں نئيں؛ ہور روح ایسا مادہ اے جو نفوس فلکی دے مادے تو‏ں وی زیادہ نازک تے نفیس ا‏‏ے۔ اس جگہ وی یوسف متکلمین تو‏ں اختلاف کردے نيں جنہاں دے نزدیک روح محض اک اتفاق ا‏‏ے۔ اوہ اپنے اس موقف نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی ایہ دلیل پیش کردے نيں کہ اک مادہ ہی کسی اتفاق د‏‏ی بنیاد بن سکدا ا‏‏ے۔ اوہ ہور کہندے نيں کہ جے روح محض اک اتفاق اے تاں اس وچ حکمت و دانائی، فرحت و انبساط تے محبت جداں اتفاقات نئيں پائے جا سکدے۔ اُتے مجموعی طور اُتے یوسف متکلمین دے حامی ہی نظر آندے نيں۔ البتہ جتھ‏ے انہاں دے مذہبی اعتقادات مجروح ہونے دا خطرہ ہو اوتھ‏ے اوہ اپنے اصولاں تو‏ں منحرف ہو جاندے نيں۔ ایہی طرز عمل مسلما‏ن تے ہور یہودی فلاسفہ دا وی سی، جتھ‏ے انہاں دے مسلمہ مذہبی عقائد نو‏‏ں ٹھیس پہنچنے دا خطرہ ہُندا اوہ فلسفیانہ بحثاں نو‏‏ں اوتھے روک دیندے سن ۔
نو افلاطونیت
مسئلہ صفات الہی وچ (جس نے یہودی تے مسلما‏ن فلاسفہ و حکما نو‏‏ں خاصا الجھائے رکھیا) بہیہ نے اپنی "كتاب الهداية في فرائض القلوب" وچ معتزلہ ہی د‏‏ی رائے نو‏‏ں اختیار کیتا اے، یعنی خدا نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی جنہاں صفات دا ذکر کیتا جاندا اے انہاں نو‏ں (بجز صفات متضاد کے) منفی مفہوم دا حامل سمجھنا چاہیے۔ اُتے اس مسئلہ وچ جبریل دا موقف واضح نئيں ا‏‏ے۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ اوہ اس مسئلہ وچ اشعریاں تو‏ں متاثر سن جو خدا د‏‏ی صفات دے منکر نئيں نيں۔ شاید اسی بنا اُتے انہاں نے اپنی کتاب "کتر ملکوت" (تاج ملکوت) وچ خدا د‏‏ی متعدد صفات وی ذکر کيتیاں نيں۔ مذکورہ تفصیلات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ یہودی فلسفے د‏‏ی تاریخ وچ انہاں نو افلاطونی افکار و تصورات د‏‏ی وجہ تو‏ں گیارہواں صدی یہودی فلسفے دے عبوری دور اُتے مشتمل رہیا جس دے بعد یہودی فلاسفہ بنیادی طور اُتے دو گروہاں وچ منقسم نظر آندے نيں، پہلا گروہ مشائیاں دے خالص فلسفے دا حامی تے دوسرا قبالہ د‏‏ی باطنیت دا داعی۔
فلسفہ دا عروج
بارہويں صدی وچ فلسفہ اپنے نقطہ عروج اُتے جا پہنچیا تے علم کلام دا زوال شروع ہويا۔ اس عہد وچ علم کلام اُتے فلاسفہ دے نال نال دینی حلقے وی تنقیداں کرنے لگے سن ۔ اہل اسلام وچ فلسفے دے اس عروج د‏‏ی وجہ امام غزالی د‏‏ی شخصیت سی جدو‏ں کہ یہود دے ایتھ‏ے یہودا لاوی نے فلسفے نو‏‏ں شہرت دے بام عروج اُتے پہنچایا۔ درحقیقت تہافت الفلاسفہ وچ امام غزالی نے فلاسفہ اُتے جو تند و تیز حملے کیتے نيں اوہ محض اک رد عمل نئيں سی بلکہ انہاں د‏‏ی تنقیداں نے خود فلاسفہ نو‏‏ں خاصا فائدہ پہنچایا۔ چنانچہ انہاں نے غزالی د‏‏ی تنقیداں د‏‏ی روشنی وچ اپنے دلائل و براہین نو‏‏ں ہور واضح تے منطقی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس رد عمل دے نتیجے وچ مسلماناں وچ دو عظیم فلسفی سامنے آئے جنہاں دے متعلق کہیا جا سکدا اے کہ مشائی مکتاباں فکر وچ ایداں فلسفی کدی پیدا نئيں ہوئے؛ ابن باجہ تے ابن رشد۔ انہاں دونے نے فلسفہ دے دفاع وچ اپنی توانائیاں صرف کے دتیاں سن۔
لیکن عبرانیاں دا ایہ غزالی عرباں دے غزالی تو‏ں زیادہ کامیاب نئيں ہو پایا، اُتے انہاں دے تنقیدی حملےآں نے یہودی حکما نو‏‏ں فلسفہ دے دفاع اُتے ضرور ابھارا۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی کتاب الحجۃ و الدلیل دے شائع ہونے دے بعد ابراہ‏م بن داؤد نے "امونہ رمہ" لکھی جس وچ انہاں نے ارسطو د‏‏ی فزکس تے مابعد الفزکس اُتے فارابی تے ابن سینا دیاں گلاں نقل کيتیاں تے ثابت کیتا کہ ایہ تمام نظریات یہودیت تو‏ں مکمل اسيں آہنگ نيں۔ کتاب دے مقدمے وچ ابن داؤد لکھدے نيں: "اس وقت ایہ غلط رجحان فروغ پا رہیا اے کہ فلسفہ دا مطالعہ مذہب دے لئی نقصان دہ ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ حقیقی فلسفہ نہ صرف مذہب نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچاندا بلکہ اوہدی تائید کردا تے اسنو‏ں ہور توانا بناندا ا‏‏ے۔"
موسیٰ بن میمون
ابراہ‏م بن داؤد دے بعد موسی بن میمون سامنے آئے جنہاں نے ارسطو دے فلسفے دے یہودیت تو‏ں ربط و تعلق نو‏‏ں اپنا مرکز توجہ بنایا تے اس موضوع اُتے اپنی لازوال کتاب "دلالۃ الحائرین" تصنیف کيتی جو صدیاں تک یہودی مفکرین دے ایتھ‏ے موضوع بحث بنی رہی۔ ایہ کتاب اصلاً یہودی عربی وچ لکھی گئی سی جسنو‏ں بعد وچ "مورہ نبوخیم" دے عنوان تو‏ں عبرانی بولی وچ ترجمہ کیتا گیا۔
اس کتاب وچ موسی بن میمون نے متکلمین دے قضیاں نو‏‏ں رد کرنے دے بعد تخلیق کائنات، وحدت الہ، صفات خداوندی تے روح وغیرہ دے امور اُتے ارسطو دے نظریات درج کرکے ایہ ثابت کیتا کہ انہاں دا مذہب تو‏ں کوئی تضاد نئيں ا‏‏ے۔ مادہ تے شکل اُتے ارسطو دے نظریات بیان کردے ہوئے موسی بن میمون نے مادے د‏‏ی ازلیت تو‏ں انکار کیتا ا‏‏ے۔ خدا دے متعلق ارسطو دا نظریہ سی کہ اسنو‏ں جزئیات دا علم نئيں اے، جے ایسا ہو تاں اسنو‏ں مسلسل تبدیل ہونا پڑے گا۔ اس اُتے موسی بن میمون لکھدے نيں: "خدا مستپہلے دے واقعات نو‏‏ں پيش آنے تو‏ں پہلے دیکھ لیندا اے تے اس دا ایہ مشاہدہ کدی غلط نئيں ہُندا۔ چنانچہ اس دے لئی کچھ نواں نئيں ا‏‏ے۔ اوہ جاندا اے کہ فلاں حالے موجود نئيں اے لیکن فلاں وقت اُتے اوہ پیدا ہوئے گا، اِنّے دناں تک زندہ رہے گا تے فیر معدوم ہو جائے گا۔ چنانچہ جدو‏ں کوئی شے وجود پاندی اے تاں خدا نو‏‏ں کسی نويں حقیقت دا علم نئيں ہُندا، کیونکہ خدا نو‏‏ں اوہدی پیدائش تو‏ں پہلے ہی اس دا علم سی "۔ اُتے ارسطو دے بعض نظریات دے نتائج مذہب دے لئی بالکل ناقابل قبول نيں، ایداں موقع اُتے موسی اپنے آپ نو‏‏ں راسخ الاعتقاد مذہبی حلقے د‏‏ی تنقید تو‏ں نئيں بچا پائے۔
ابن رشد
موسی بن میمون دے اسيں عصر ابن رشد مسلماناں وچ فلسفے دے اک نويں عہد دے بانی نيں۔ ارسطو دے اس عظیم شارح د‏‏ی بے باکی نے راسخ الاعتقاد مذہبی حلفےآں وچ اگ لگیا دتی سی۔ چنانچہ انہاں نے اسی جوش وچ تمام فلاسفہ نو‏‏ں غلط ٹھہرایا تے فلسفیانہ کتاباں نو‏‏ں نذر آتش کے دتا۔ بنیادی طور اُتے ابن رشد دے نظریات ابن سینا تے فارابی دے مقلد ابن باجہ تے ابن طفیل دے نظریات تو‏ں مختلف نئيں نيں۔ ہور تمام مسلما‏ن حکما د‏‏ی طرح ابن رشد نے وی نفوس فلکیہ، جواہر مجردہ، ماہیت مادہ تے تخلیق عالم وغیرہ دے نظریات نو‏‏ں تسلیم کیتا اے لیکن ابن رشد دا انہاں نظریات نو‏‏ں بیان کرنے دا انداز منفرد تے طاقت ور ا‏‏ے۔ ابن رشد دے نظریہ دے مطابق کائنات دا وجود محض امکان نئيں جداں کہ ابن سینا نے کہیا اے، بلکہ ایہ اک ضرورت ا‏‏ے۔ ابن سینا دے اس موقف د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اوہ ارسطو دے نظریہ نو‏‏ں راسخ الاعتقاد مذہبی حلفےآں دے لئی قابل ہضم بنانا چاہندے سن ۔
اندلس دے تصوف عرفانی دے اثرات
وحید براؤن د‏‏ی تحقیق دے مطابق اندلس د‏‏ی خلافت اسلامی دے دوران وچ مسلما‏ن تے یہودی فلاسفہ و متصوفین دے درمیان آرا و افکار دے تبادلے نے بعد دے ادوار وچ عالم یہود تے عالم اسلام دونے وچ فلسفیانہ افکار د‏‏ی ترقی و ترویج وچ زبردست کردار ادا کیتا۔
حوالے
گٹھ:اسلامی فلسفہ گٹھ:یہودی فلسفہ گٹھ:موضوعات اسلام تے یہودیت گٹھ:فلسفہ گٹھ:یہودیت
ارگیا انسپ
ارگیا انسپ پتلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک اڈدی سہنپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پتلی اڈدی سہنپ
اوبرہاول
اوبرہاول جرمنی دے صوبے برانڈنبرگ دا اک ضلع اے۔
بارہارن
بارہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
ماٹرکس (ریاضیات)
ریاضی چ ماٹرکس اعداد دے مجموعہ نوں کہندے آں، جو مستطیل شکل چ قطاراں تے ستوناں چ سجائے جاندے نیں۔ اعداد دی قطاریں کھبے توں سجّے جاندیاں نیں، جدکہ ستون اوتوں توں تھلّے۔ مثال دے طور تے ہیٹاں لکھی ماٹرکس دی چار قطاراں تے تِن ستون نیں۔ اسی کہنے آں کہ ایس ماٹرکس دی جسامت \ 4\times 3 اے، تے ماٹرکس دے 12 اجزا نیں۔
اِک ماٹرکس A نوں ایس طرح لکھا جاندا اے، یعنی m قطاں تے n ستون،
گٹھ:ریاضیات
منیپوری بولی
منیپوری جاں مئیتئی بولی ہندستان وچ بولی جان والی اک بولی اے۔ ایدی بولن گنتی 3,803,126 اے۔
مئیتئی  جاں منیپوری  بھارت دے صوبے منیپور دی پرمکھ اتے سرکاری بولی ہے۔ ایہہ آسام اتے تریپورہ وچّ وی بولی جاندی ہے۔ اس ویلے اسنوں یونیسکو ولوں خطرے نال دوچار بولیاں وچوں اک منیا گیا ہے۔
لپی
منیپوری بولی دی اپنی لپی موجود ہے جو 18ویں صدی تکّ ورتی جاندی سی۔ منیپور بادشاہت دے راجے پمہیبا نے ہندو دھرم قبول کرن توں بعد مئیتئیلپی دی ورتوں اتے روک لائی اتے منیپوری بولی لکھن لئی بنگالی لپی دی ورتوں دا حکم دتا۔
حوالے
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں [[گٹھ:چینی تبتی بولیاں گٹھ:ہندستان دیاں بولیاں
مارشل کاؤنٹی، الینوۓ
مارشل امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
چک 34 چار ایل
چک 34 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
شرح سود
شرح سود (Interest Rate) تو‏ں مراد قرض دی رقم دا کرایہ اے جو قرض لینے والا اک مقررہ مدت دے بعد قرض دینے والے نو‏‏ں بطور سود ادا کرنے دا پابند ہُندا اے۔ اسنو‏ں عام طور اُتے فیصد وچ بیان کیتا جاندا اے۔ مثال دے طور اُتے جے شرح سود دس فیصد سالانہ اے تو قرض لینے والے نو‏‏ں ہر سو روپے دے قرض اُتے اک سال بعد دس روپیہ قرض دینے والے نو‏‏ں سود ادا کرنا پڑے گا۔ اس دے بعد جے قرض لینے والا اصل رقم (Principal) وی واپس ادا کر سکے تو قرض دا معاہدہ ختم ہو جاندا اے تے اوہ ہور سود ادا کرنے تو‏ں آزاد ہو جاندا اے۔
thumb|بائاں|375px|پچھلے 60 سالاں وچ امریکا دی شرح سود۔ جنوری 1980ء وچ جدو‏ں سونے چاندی دی قیمتاں اچانک بڑھنے لگی سن تو اسنو‏ں روکنے دے لئی فیڈرل ریزرو نے شرح سود 20 فیصد تک ودھا دی سی۔ 2009 دے بعد [[اسٹاک مارکیٹ|اسٹاک مارکیٹاں نو‏‏ں ڈوبنے تو‏ں بچانے دے لئی شرح سود گرائی گئی اے۔ ]]
شرح سود وچ اضافے دا نتیجہ
جب وی کسی ملک وچ بینکاں دی طرف تو‏ں دتے جانے والے قرضےآں اُتے شرح سود وچ اضافہ ہُندا اے تو ملک دی معیشت وچ نمایاں تبدیلیاں آندی نيں۔ چونکہ اس تو‏ں معیشت اُتے منفی اثر پڑتا اے اس لئی کوئی وی ملک شرح سود وچ اضافہ کرنا پسند نئيں کردا۔ معیشت وچ آنے والی تبدیلیاں ایہ نيں:
شرح سود کیو‏ں گرانی پڑتی اے ؟
جنوری 2015ءماں 11 ملکاں دے سینٹرل بینکاں نے شرح سود وچ کمی کری۔ فروری وچ ہور 7 تے مارچ دے وسط تک ہور 6 دفعہ شرح سود کم کيتی گئی۔ اس طرح صرف ڈھائی مہینےآں وچ 24 ملکاں نو‏‏ں شرح سود گرانی پئی۔
منفی شرح سود
جب شرح سود منفی ہو جاندی اے تو بینک وچ رقم رکھنے اُتے کوئی سود نئيں ملدا۔ رقم ہر سال بڑھنے دی بجائے کم ہُندی چلی جاندی اے۔ دوسرے الفاظ وچ رقم دے مالک نو‏‏ں ایہ دھمکی ملد‏ی اے کہ اپنے پیسے خرچ کر دو ورنہ ایہ ضبط ہو جائینگے۔
اس دے برعکس بینک تو‏ں قرضہ لینے والے نو‏‏ں اصل رقم تو‏ں کچھ کم رقم واپس کرنی پڑتی اے یعنی انعام ملدا اے۔ ایسا اس وقت ہُندا اے جدو‏ں معیشت بالکل سست ہو چک‏ی ہو تے سینٹرل بینک اسنو‏ں تیز کرنے دے لئی کھپت (Consumption) بڑھانا چاہندے نيں۔ جون 2014ءسے یورپیئن سینٹرل بینک نے شرح سود منفی کر رکھی اے۔ ڈنمارک تے سوئزرلینڈ وچ وی شرح سود منفی ہو چک‏ی اے۔ ڈنمارک اگرچہ یورو کرنسی استعمال نئيں کردا مگر اس نے اپنی کرنسی کرون نو‏‏ں یورو تو‏ں منسلک کیتا ہويا اے۔سوئیڈن نے 12 فروری، 2015ء نو‏‏ں شرح سود منفی کر دتی تے 18 مارچ، 2015ء نو‏‏ں شرح سود منفی 0.1 تو‏ں گرا کر منفی 0.25 فیصد کر دتی۔
29 جنوری، 2016ء نو‏‏ں جاپان نے وی شرح سود گرا کر منفی 0.1 فیصد کر دتی اے۔ اس طرح دنیا دی 20 فیصد جی ڈی پی ہن ایسے سینٹرل بینکاں دے کنٹرول وچ اے جتھ‏ے شرح سود منفی ہو چک‏ی اے۔
سود ِ مرکب
جب بروقت ادائیگی نہ کرنے اُتے سود دی رقم اُتے وی سوددینا پڑے تو اسنو‏ں سود مرکب کہندے نيں۔
سیریاگریون کورومنڈلیانم
بارلے جوڑ
گٹھ:پتلی اڈدی سہنپ
شرح سود
سود ِ مرکب
جے شرح سود اک فیصد ماہانہ ہو تے ادائیگی اک سال بعد دی جائے تو ایہ 12 فیصد دی بجائے 12.68 فیصد بن جاندی اے۔ اسنو‏ں Effective Annual Rate کہندے نيں۔
اسی طرح 4 فیصد ماہانہ شرح سود سال دے آخیر وچ 48 دی بجائے 60 فیصد تو‏ں تجاوز کر جاندا اے۔(جے ادائیگی اک سال بعد دی جائے۔)
ایکسپونینشیئل گروتھ (Exponential Growth)
سود جے وقت اُتے ادا نہ کیتا جائے تو اسنو‏ں وی قرض دی رقم وچ جمع کر لیا جاندا اے۔ اس طرح قرض دی رقم ودھدی چلی جاندی اے۔ اسنو‏ں "سود در سود" یا "سود مرکب" کہندے نيں۔
نہ ادا کرنے اُتے قرض شروع وچ بہت آہستہ آہستہ ودھدا اے مگر آگے چل کر بہت تیزی تو‏ں بڑھنے لگ جاندا اے جداں شطرنج دے ہر اگلے خانے وچ مقدار دوگنی کردے چلے جانے تو‏ں ہُندا اے۔
جے شرح سود 5 فیصد سالانہ ہو تو قرض دی رقم نو‏‏ں دگنا ہونے وچ لگ بھگ پندرہ سال لگتے نيں تے بظاہر ایہ بُرا سودا نئيں لگدا۔ لیکن 50 سال بعد ایہی قرض گیارہ گنا، سو سال بعد 130 گنا تے500 سال بعد 40 ارب گنا بن جاندا اے۔
جے 5 فیصد سالانہ شرح سود اُتے کوئی ملک صرف اک گرام سونا قرض لے تو سود مرکب دی وجہ تو‏ں 1310 سال بعد قرض اتارنے دے لئی اُس ملک نو‏‏ں پوری دنیا دے وزن دے برابر سونا ادا کرنا پڑے گا یعنی 6000 ارب ارب ٹن۔ دنیا وچ دستیاب شدہ سونے دی کل مقدار صرف اک لکھ 70 ہزار ٹن اے۔
اقتصادی ترقی
جب وی کوئی ملک ترقی دی جانب گامزن ہُندا اے تو اوتھ‏ے بے روزگاری وچ کمی آندی اے لیکن دو چیزاں وچ اضافہ لازمی ہو جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:اقتصادی نظام گٹھ:بین الاقوامی معاشیات گٹھ:بینکاری گٹھ:دولت گٹھ:زر مبادلہ گٹھ:زری پالیسی گٹھ:عالمی معیشت گٹھ:کرنسی گٹھ:مالیات گٹھ:مالیا‏تی ریاضیات گٹھ:دولت
لیمرورگے
لیمرورگے آگو مانس دی اک نکی پتی اے۔ ایہدے وچ مڈغاسکر دے لیمر تے ایشیاء، افریقہ دے گالاگو تے لوری آندے نیں۔ ایہناں دی اچیچی گل ایہناں دے کنگھی ورگے دند نیں۔
اوبرسپریوالڈ-لاؤستز
اوبرسپریوالڈ-لاؤستز جرمنی دے صوبے برانڈنبرگ دا اک ضلع اے۔
لس ڈیابلونز
بارلے جوڑ
گٹھ:سویٹزرلینڈ دے پعاڑ
تبریز
تبریز ایران دا چوتھا وڈا شہر اے جیڑا صوبہ لیندے آذربائیجان دا گڑھ اے۔ تبریز ایران دے اتر لیندے چ وس ریا اے تے ایتھے دی بولی آذری اے۔ 1350 میٹر دی اچائی تے اے کوری تے اجی دریاواں دے ملاپ تے وس ریا اے۔
ارگیا سیڈولا
ارگیا سیڈولا پتلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک اڈدی سہنپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پتلی اڈدی سہنپ
میسن کاؤنٹی، الینوۓ
میسن امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
تے
تے پنجابی بولی دا بول یا شبد اے۔ اے ورتن دے سعاب نال 6ویں نمبر تے آندا اے۔ ایدا مطلب اے "کسے تھاں تے"۔ اے بول تھاں نوں نکا کیتا گیا اے۔
گٹھ:پنجابی
ٹیکنیکل یونیورسٹی میونخ
ٹیکنیکل یونیورسٹی میونخ جرمنی دی اک یونیورسٹی اے۔ ایس یونیورسٹی نے 16 نوبل انعام جتن والے پڑھاۓ۔
شہرستان ترغابے و شاندز
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان ترغابے و شاندز ایران دے صوبہ خراسان رضوی دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز ترغابے و شاندز شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی
جے پال
جے پال، قدیم شمالی پاکستان تے افغانستان دے علاقے دا اک ہندو راجا سی۔ ایس پاسے راج کرن والے ہندو شاہی ٹبر دا او پہلا جنا سی۔ سبکتگین نوں اونے خطرہ سمجدیاں ہویاں لڑائی لڑی جیہدے وچ اوہںوں ہار ہوئی۔ اوہ اک واری فیر سلطان محمود غزنوی نال لڑیا جیہدے وچ اوہنوں فیر ہار ہوئی۔ اپنی تھاں نوں غزنوی سلطنت دے ہتھوں بچاؤن وچ ہار جان توں مگروں اوہ اے بے عزتی نہ سہہ سکیا تے اپنے آپ نوں اگ وچ ساڑ لیا۔ اہودے توں مگروں اودا پتر آنندپال راجا بنیا۔
راج
جیپال کابل شاہی شاہی خاندان دا مشہور حکمران سی جسنے 964 توں 1001 عیسوی تک حکمرانی کیتی۔ اس دا راج لگھمان توں کشمیر تک اتے سرہند توں ملتان تک پھیلیا سی۔ پشاور اس دے راج دا مرکز سی۔ اوہ ہتپال دا پتّ اتے آنندپال دا پیؤ سی۔۔ باری کوٹ دے کتبہ دے مطابق اس دی خطاب پرم بھٹرک مہاراج شری جیپالدیو سی۔
مسلماناں دا ہندستان وچ داخلہ
مسلماناں دا بھارت وچ پہلا داخلہ جیپال دے دور وچ ہویا۔ 977 وچ غزنی دے سبکتگین نے اس اتے حملہ کر کجھ  تھانواں اتے قبضہ کر لیا۔ جیپال نے مقابلہ کیتا، پر ہار ہوکے اسنوں صلاح کرنی پئی۔ ہن پشاور تک مسلماناں دا راج ہو گیا۔ دوجی وار سبکتگین دے پتر محمود غزنوی نے جیپال نوں ہرا دتا۔ لگاتار ہاراں توں گھبرا کے اسنے اپنے پتّ انندپال نوں اپنا وارث بنایا اتے اگّ وچ جلکے خودکشی  کر لئی۔
جیپال : جیپال دسویں صدی دوران پنجاب دا بادشاہ سی اتے لاہور اس دا راجگڑھ سی ۔ اس دا راج سندھ توں لگھمان تک اتے دوجے پاسے کشمیر توں ملتان تک سی ۔ اس ویلے سارا بھارت وکھ-وکھ راجاں وچ ونڈیا ہویا سی ۔ غزنی دے بادشاہ سبکتگین نے بھارت دے ہندو راجیاں نوں بتّ پوجا توں ہٹا کے اکو خدا دی بندگی وچ لگاؤن لئی اتے اپنے راج دی حد وڈا کرن دے مقصد نال 977ء وچ پنجاب اپر حملہ کیتا جس وچ جیپال ہار گیا ۔ سبکتگین نے اتھوں کافی سارا دھن-مال لٹیا ۔ کئی قلعے ڈھیہہ ڈھیری کر دتے اتے مسیتاں بنواؤن دا حکم دے کے آپ واپس غزنی چلا گیا ۔ جیپال راجا اس توں پہلاں وی مسلماناں دے کئی حلیاں دا ساہمنا کر چکا سی اتے اس حملے اپرنت اسنے بٹھنڈے دے قلعے وچ جا کے ڈیرہ جمایا اتے اتھے رہِ کے کافی فوج اکٹھی کرکے لڑائی دی تیاری کرن اپرنت مسلماناں تے ہلاّ بولن لئی تر پیا ۔ سندھ پار کرن اپرنت جدوں ایہہ فوج سمیت لگھمان ول ودھیا تاں راہ وچ ہی سبکتگین دیاں فوجاں ٹکر پئیاں اتے گھمسان دا جنگ ہویا ۔ ہندو فوج پورے جوش نال لڑی ۔ اس لڑائی وچ سبکتگین دا پتر محمود وی شامل ہویا جسنے اس جنگ وچ اپنے بہادر تے ہیرو ہون دا ثبوت دتا ۔ رات نوں گھور لڑائی ہویا ۔ چارے پاسے مردیہانی چھا گئی سی ۔ جیپال دی فوج دا بھاری نقصان ہویا ۔ سپاہیاں توں علاوہ ہاتھی گھوڑے وی کافی گنتی وچ مارے گئے اتے باقی دی فوج تتر-بتر ہو گئی ۔ اس تے جیپال نے سبکتگین کول شترقی لئی تجویز پیش کیتا ۔ اک وار انکار کرن اپرنت دوجی وار اس نے 10 لکھ درام اتے 50 ہاتھی نذرانہ دین دے وعدے نال معاہدہ کر لئیا ۔ جیپال کول رقم پوری نہ ہون کرکے سبکتگین نے اپنے کجھ بااعتبار وزیر جیپال نال راجگڑھ بھیج دتے اتے آپ غزنی مڑ گیا ۔ ادھر اپنے براہمن صلاحکاراں دی صلاحَ مطابق جیپال نے رقم ادا کرن دی بجائے سفیراں نوں بندی بنا لیا اتے بدلہ لین لئی دلی ، اجمیر ، کالنجر اتے قنوج دے راجیاں نال گٹھّ-جوڑ کرکے بھاری آبادی وچ فوج اکٹھی کرکے افغان فوج دا منہ موڑن لئی چل پیا ۔ سبکتگین دی فوج بھاویں مقابلتاً کافی گھٹ گنتی وچ سی پر لڑائی دے ودھیا داؤ-پیچ اتے چنگے سوہیاں کارن اوہناں نے ہندو راجیاں دیاں فوجاں وچ گھمسان مچا دتا تے تھوڑھی جہی مسلمانی فوج نے ہی ایہناں نوں نلابھ تک دھکّ دتا ۔ ہن مسلمان راج دی حد پشاور تے لگھمان تک آ گئی ۔
محمود ہتھوں ہار
سن 1001 وچ سبکتگین دے پتر محمود نے پشاور تے حملہ کر دتا ۔ اس وار جیپال 12 ، 000 گھوڑے ، 30 ، 000 پیدل سپاہی اتے 300 ہاتھیاں دی فوج لے کے مقابلے لئی آیا ۔ لڑائی دی پوری تیاری دے باو جود وی انوحکمرانی دی کمی کارن ایہہ مسلمانی فوج دے ساہمنے حونصلہ ہار گئے ۔ اس لڑائی وچ وشیب کرکے سوجھ وان سوہیاں دی انہوند کرکے جیپال دی فوج دا بھاری نقصان ہویا اتے جیپال اپنے 15 اچّ ادھیکاریاں سمیت پھڑیا گیا ۔ باقی دی لٹ-کھسٹ توں علاوہ جیپال دے گلوں 1،82،000 پونڈ دی قیمت دے جڑاؤ ہار وی اتار لئے گئے ۔ بٹھنڈے دا قلعہ تباہ کر دتا گیا ۔ کجھ چر پچھوں جیپال نوں سالانہ نظر دی شرط تے چھڈّ دتا ۔ واپس آؤن تے بردھ راجا جیپال مسلماناں ہتھوں برابر ہار کھان اپرنت کافی نموجھونی حالت وچ سی ۔ اسنے اپنے آپ نوں قابل نہ سمجھدیاں ہویاں اپنے بیٹے انندپال نوں گدی سونپ دتی اتے آپ اگن بھینٹ ہو گیا ۔
پنجابی سورما
اوہ اک مہان حاکم سی جہڑا اتھے رہا تے لاہور اتے راج کیتا ۔ اوہ 'پورو یاں پورس' سی جویں یونانی ساڈے لاہوری حاکماں نوں سددے نیں جہناں دا راج افغانستان وچ جلال آباد توں ستلج تے پھر کشمیر توں ملتان تیک سی۔
اج دے ویلے وچ تسیں اس نوں مہان پنجاب کہہ سکدے اوہ دھرتی جو مڑ رنجیت سنگھ نے 800 ورھیاں مگروں مڑ پنجاب نوں پرتائی۔ چیتے رہوے رنجیت سنگھ وی ساڈی دھرتی تے شہر دا وڈا وطن پیارا سی۔ پاکستان وچّ دوواں نوں آدر نہیں دتا جاندا کیوں جے پئی اوہ مسلمان نہیں سن۔ جیپال دے معاملے وچ پاکستان دی وار اتھوں چھونہدی اے جتھوں اوہدی مکدی اے۔ راجا جیپال نے بھٹنڈے نوں اپنا دوجا تخت شہر بنایا سی تاں جو اوہ چڑھدے علاقیاں دی چنگی راکھی کرسکے۔ چڑھدے ولّ ہناں دی تورا مان شاہی ہریانہ تے دہلی اتے راج کردی پئی سی۔ جیپال جنجوآہ شاہی حاکم سی۔ پہلوں نکھیڑا کر لیئے۔ ملتان اتے بدھاں دا راج سی تے اس نوں بدھ شاہی آکھیا جاندا سی جد کے لاہور اتے ہندواں دا راج سی تے اس لئی اس نوں ہندو شاہی آکھیا جاندا سی۔ ہناں نے بدھ مت نوں ساڈی دھرتی توں مار مکایا سی تے شوا مت نوں اتھے لا کھلاریا سی۔ پر اسیں کہہ سکنے آں پئی پنجابیاں دا شانتی بھریا سبھا بھاویں ساڈے مڈھوں بدھ متی ہون وچ ہووے۔ ساڈی رہتل وچ ہندو اثر بہت مگروں آیا تے اوہ شدھی انگ وی جس اتے اج سانوں بڑا مان اے۔ ایہہ رلا مزے دار اے کیوں جے ایہہ پکی پہچان دے حد بنیاں نوں توڑدا اے۔ خورے اسیئے لئی ساڈے لکے بارے کوئی پکی تھتی پیشن گوئی نہیں کیتی جاسکدی۔
جد ہندوشاہی باتشاہ بھاراتا لہور اؤتے مل مار لیا تے راجا جیپال نے اپنے پترّ انندپال دے اگوائی وچ فوج گھلی لاہور اتے قبضہ کرن لئی۔ بھاراتا نے اس نوں چوکھی رقم تاری پئی اوہ جیپال دے ناں اتے اس دا لاہور اتے راج رہن دے۔ اس سمجھوتے پچھوں لاہور دے حاکماں وچ چھنج پے گئی تے بھارتا نوں اس دے پتر ہردتّ نے پچھان کردتا۔ اس گلّ اتے انندپال نے اس نوں مزہ چکھان دا متھیا تے 999 لاہور نوں لے لیا۔ ہن راجا جیپال دا راج جلال آباد توں چنانہ تیک سی۔ تسی کہہ سکدے اوہ پئی کل ہندوستان دا حاکم بن گیا تے اک مہان حاکم۔
راجا جیپال نے اپنی شاہی دے لیہندے پاسے نوں راکھواں بناؤن لئی اگدوں ای ساؤدھانی ورتی۔پر پھر وی دویں بھڑے۔جیپال ملتان دے مسلمان حاکماں نال جوڑ جوڑیا۔ سبگتین نے جھبدے اگانھ ہو اس مسلم ہندو ایکتا نوں ونڈن لئی جیپال دیاں سرحدی تھاواں اتے دھاڑا کیتا تے کجھ چکیاں نپّ لیاں۔ اس دے پرتاوے وچ جیپال نے غزنی دے علاقے اتے بھرواں دھاڑا کیتا۔
اک ترکھی لڑائی دوواں شاہیاں دے کنڈیاں اتے لڑئی گئی جہڑی کئی دن رہی تے دویں دھراں دے چوکھے بندے مریجے۔ جد کسے سٹے دی آس بنی تے ڈاڈھے برفانی ہڑ نے لاہور دیاں فوجاں دی واہ واہ تبائی لائی۔ اک دلوں ہارے راجے نے سبگتین نال سمجھوتہ کر لیا تے اس نوں چوکھا مول تارن دی پکی کیتی، کجھ شہر وی دینے منزورئے تے ہاتھی وی ۔
پر اک واری لاہور اپڑ، راجا جیپال رقم تارن توں نہ کردتی تے داوی کیتا پئی اس نوں بھاج نہیں ہوئی سی۔ اس بڑی ہشیاری نال دہلی، اجمیر تے کلانوج دے حاکماں نال جوڑ بناؤن لئی گلّ بات تری۔991 وچ راجا جیپال اک وڈی فوج دی اگوائی کردیاں غزنی ولّ مارچ کیتا تے سبگتین نوں جلال آباد کول ٹکریا۔ لاہور دے وڈی فوج دا حساب کردیاں،سبگتین نے کھیڈ وانگر اپنا پینترا بدلیا تے گریلا لڑائی چھیڑ لئی۔ اس اپنیاں بندیاں نوں اس پینترے دا ایہہ کارن دسیا پئی سدھی لڑائی نال ہار ہوسی۔ اس اپنی فوج نوں 500 دستیاں وچ ونڈیا جہناں اک پچھوں دوجے نے لاہور دیاں فوجاں اتے دھاڑے کیتے تے ڈاڈھیاں سٹاں لاون وچ سفل رہے۔
پنجاب دے میدانی علاقے دیاں فوجاں پہاڑاں وچّ اجیہے دھاڑیاں دیاں حلیاں ہوئیاں نہیں سن۔اوہناں لئی انج لڑنا اپمان عالی گلّ سی۔ پینترا ایہہ سی پئی لاہور دیاں فوجاں نوں ضری ساہ نہیں لین دینا۔ اک پرائی تھاں اتے اس کارن دسیا ایہہ اوہناں دا تورا کڈھ دیسی ۔سٹہ ایہہ نکلیا پئی لاہور دیاں فوجاں نوں چوکھی سٹّ وجی تے اوہ سندھ ولّ پرط آئیاں۔ اس ہارجت دی لڑائی وچ راجا جیپال نوں سندھ دے لیہندے دا علاقہ ونجھا بیٹھا۔
راجا جیپال تے اس دے 15رشتے دار نپّ لئے گئے تے اوہدے پترّ انند پال کافی چوکھی رقم تارن پچھوناوہناں نوں رہا کرایا۔ اتو رتی کئی ہاراں دے ڈنگ کھاون پچھوں اس اپنا تخت انند پال نوں سونپ دتا۔ جس دن انند پال لاہور دا نواں پورو بنیا ، جیپال شہر دے چڑھدے بوہے ولّ آئیاتے موری دروازے توں باہر نکلیا۔ اتھے اوہ آپے دھکائی چتا کول آیا ، اپنے اتے گھیؤ سٹیا تے اپنے آپ نوں اگّ لا لئی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ہندو شاہی گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:افغانستان دی تریخ
جت دی ڈاٹ (بارسیلونا)
بارلے جوڑ
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:سپین دی تریخ
مساک کاؤنٹی
مساک امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
چک 35 چار ایل
چک 35 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
گیرمہ
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ اتلا خراسان دے  شہرستان گیرمہ دا انتظامی مرکز  اے ۔
گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں
ارگیا ٹبیالس
ارگیا ٹبیالس پتلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک اڈدی سہنپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پتلی اڈدی سہنپ
پیریکٹیون
پیریکٹیون (انگریزی : Perictione) یونانی فلسفی افلاطون دی ماں سی تے اودے پرگھان چوں سولن فنوفی سی۔ اودا ویاء ارسٹون نال ہویا تے جیدے چون اودے تن نیانے سن۔ جیدے مرن تے اونے اک ہور ویاہ کیتا۔
اُلیانا سیمیونووا
اُلیانا لارینوونا سیمیونووا (روسی: Ульяна Ларионовна Семёнова، جم 9 مارچ 1952) اک سابق  سوویت-لاتوی باسکٹبال کھڈاری اے۔
اوہ2.15 m  لمبی اے۔ سیمیونووا 1970 اتے 1980 دے دہاکے وچ دنیا وچ موہری خواتین باسکٹبال کھڈاری سی۔ مرداں دا سائز 21 (امریکہ) / 58 (اییو) جتی پہننا، اوہ عورتاں دے باسکٹبال وچ سبھ توں وڈے پیر ہون کرکے جانی جاندی سی۔  تقریباً اوہناں دے کھیڈن دے کریئر لئی اوہ ٹی ٹی ٹی ریگا لئی کھیڈی، جو ڈوگاوا والنٹیئر سپورٹس سوسائٹی دا حصہ سی۔ ٹی ٹی ٹی دے نال، اوہ سوویت یونین وچ 15 چیمپیئن شپ جتی اتے یورپیئن چیمپیئن شپ 15 وار جتی۔ سیمیونووا انترقومی پدھر تے بہت بااثر سی، 1976 اتے 1980 وچ سویت یونین لئی کھیڈدے ہوئے دو اولمپک سونے دے میڈل جتے اتے کدے وی سرکاری انترقومی مقابلے وچ کوئی کھیڈ نہیں ہاریا۔
1976 وچ اس نوں کرت دے ریڈ بینر نال نوازیا گیا گیا سی،  اتے 1993 وچ باسکٹبال ہال آف فیم وچ شامل ہون والی پہلی غیر-امریکی عورت بن گئی۔  اوہ 1999 دی کلاس وچ وومینز باسکیٹبال ہال آف فیم دی افتتاحی میمبر سی۔  2007 وچ، اس نوں فیبا ہال آف فیم وچ شامل کیتا گیا سی۔ 2007 دے لاتویئن سپورٹس وئیتیئن آف د ورل اوارڈ تقریب دوران، سیمیونووا نوں سپورٹ اوارڈ لئی لائیف ٹائم کنٹریبیوشن حاصل ہوئی۔
حوالے
گٹھ:جم 1952 گٹھ:زندہ لوک
شيخ عبدالقادر جيلانی
شیخ عبدالقادر جیلانی (  470 توں 561 ہجری )   -   ( جنہاں نوں سیدنا عبدالقادر جیلانی ،  شیخ عبدالقادر جیلانی اتے حضرت شیخ سیدنا عبد القادر جیلانی گلانی رضی اﷲ تعالٰی عنہ دے ناواں نال وی جانیا جاندا ے ۔  )   ( 1077ء  - 1166ء )  جوکہ سنی حنبلی طریقے دے نہایت اہم صوفی شیخ اتے سلسلہ قادریہ دے بانی ہن ۔
جم
آپدا جم  رمضان 470 ہ  دی پہلی رات بمطابق 17 مارچ ،  1078عیسوی وچّ ایران  دے صوبے کرما نشاہ  دے شہر مغربی گیلان وچّ ہوئی ،  جسنوں کیلان وی کیہا جاندا ہے اتے اس لئی انہاں دااک اتے نام شیخ عبدالقادر گیلانی وی ماخوز ہے ۔
کیہا جاندا ہے اوہ بغداد دے جنوب وچّ 40 کیلومیٹر  دے فاصلے اتے واقع عراقی تاریخی شہر مدائن دے قریبی شہر مغربی گیلان وچّ جاں اس  دے قریب عراقی پنڈ بشتیر میں پیدا ہوئے سن ۔ تاریخی کتاباں نیز بغداد وچّ رہائش پزیر گلانی خاندان اس گلّ دی تائید کردے ہاں ۔ شیخ عبدالقادر جیلانی دا تعلق جنید بغدادی دے روحانی سلسلے نال ملدا ہے ۔  شیخ عبدالقادر جیلانی دی خدمات - تے - افکار دی وجہ ولوں شیخ عبدالقادر جیلانی نوں مسلمان دنیا وچّ غوث  اعظم دستگیر دا خطاب دتا گیا ہے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:عراقی شخصیتاں گٹھ:1077ء دے جم گٹھ:1166ء دیاں موتاں
اوڈر-سپری
اوڈر-سپری جرمنی دے صوبے برانڈنبرگ دا اک ضلع اے۔
پز گلوچینٹ
پز گلوچینٹ سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
ارگیا ٹرانسلاٹا
ارگیا ٹرانسلاٹا پتلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک اڈدی سہنپ اے۔
ارسٹون
گٹھ:یونان گٹھ:یونانی لوک
پاکستانی غزل
لکھنو وچ غزل دا پہلا دور مصحفی، انشاء، رنگین تے جرات دا اے ایتھ‏ے پہلی دفعہ کلاسیکی موضوعات اُتے ضرب پڑدی اے تے اسلوب تے موضوع دے حوالے تو‏ں بہت ساریاں نويں گلاں سامنے آئیاں ۔ لکھنؤ دا دوسرا دور جو آتش تے ناسخ دا دور اے اس وچ پچھلے دور دے اقدار نو‏‏ں ہور مضبوط کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں محبوب تے اس د‏ی شخصیت تبدیل ہونی شروع ہُندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے جو پاکیزگی دا تصور سی اس وچ دراڑاں پڑدی ني‏‏‏‏ں۔
اس دے بعد مرزا اسد اللہ خان غالب دا دو رآندا اے ،جس اُتے لکھنؤ دا اثر نظرانداز نئيں کيتا جاسکدا۔ لیکن فکری حوالے تو‏ں اس دور وچ وڈی تبدیلی نظرآندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں ایسی غزل شروع ہُندی اے جو اپنے دامن وچ تفک‏ر ک‏ے بوہت سارے زاویے رکھدے ہی جس وچ فلسفہ تے خاص کر خدا، انسان تے کائنات کارشتہ مقرر کرنا جداں موضوعات غزل وچ داخل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
1857ء دے بعد غزل دا اوہ دور شروع ہُندا اے جس وچ کلاسیکی عمل دے اثرات ني‏‏‏‏ں۔ یعنی رام پور دا دور۔ اس دور وچ نواب مرزا داغ دہلوی،]] امیر، جلال تے تسلیم جداں شاعر شامل ني‏‏‏‏ں۔
اس دے بعد صحیح معنےآں وچ غزل دا جدید دور شروع ہُندا ا‏‏ے۔ تے اوہ اے الطاف حسین حالی کادور اس وچ کوئی شک نئيں کہ حالی نے جدید غزل د‏‏ی بنیاد رکھنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ حالی د‏‏ی غزل د‏‏ی بنیاد دراصل مقصدیت اُتے ا‏‏ے۔ اس دے بعد جو اہ‏م ناں جدید غزل دے حوالے تو‏ں ساڈے سامنے آندا اے اوہ اقبال دا ا‏‏ے۔ اوہ حالی د‏‏ی مقصدیت نو‏‏ں اگے لے ک‏ے چلدے نيں لیکن وسیع معنےآں وچ ۔ اقبال صرف اخلاقیات تے مقصدی مضامین تک محدود نئيں رہ‏‏ے۔ اقبال د‏‏ی غزل دا مرکزی کردار مکالمے کردا ا‏‏ے۔ فطرت تو‏ں، کائنات تو‏ں تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے اپنے داخل تاں۔ ہن غزل اک نويں تصور دے تحت آگئی ا‏‏ے۔ انسان، خدا، کائنات تے فطرت دے رشتے تے پھیلی ہوئی کائنات سب اس وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔
اقبال دے بعداصغر، فانی بدایونی، حسرت موہانی، جگر مراد آبادی تے یاس یگانہ چنگیزی جدید معمار ني‏‏‏‏ں۔ اصغر تصوف دے راستے تے فانی نے موت تے یاسیت دے راستے کائنات د‏‏ی معنویت تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جگر اک رندی تے سرمستی دے راستے تلاش کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ حسرت موہانی اک نواں تصورِ عشق سامنے لاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے غیر مادی تصور عشق نو‏‏ں مٹا کر مادی تصورِعشق دتا۔ اُس نے اک مادی پیکر محبوب نو‏‏ں دتا جو ايس‏ے زمین اُتے ساڈے درمیان رہندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ یاس یگانہ چنگیزی حقیقت دے حوالے تو‏ں تے ذات د‏‏ی انانیت دے حوالے تو‏ں اہ‏م ناں ا‏‏ے۔
اس دے بعد ساڈے سامنے ترقی پسنداں دا گروپ آندا اے جس وچ بوہت سارے شاعر ساحر، فیض، مجروح، احمد ندیم قاسمی، عبدالحمید عدم، جانثار اختر وغیر ہ شامل نيں تے ترقی پسند تحریک تک غزل پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ اس دے بعد 1947ءدے بعد کچھ شاعر ہندوستان وچ رہ جاندے نيں تے کچھ پاکستان وچ ۔
= پاکستانی غزل تقسیم دے بعد 47ء تو‏ں 57ء تک =
= کلاسیکی رجحان =
شروع دے پاکستانی شاعر وچو‏ں ایداں دے کئی شاعر سن جو پاکستان بننے تو‏ں پہلے شاعری ک‏ر رہ‏ے سن انہاں وچو‏ں کئی شاعر کلاسیکی رجحان تو‏ں متاثر رہے تے انھاں نے بعد وچ وی انہاں نو‏‏ں جاری رکھیا جو کلاسیکی نقطہ نظر تو‏ں وابستہ سن اوہ حفیظ ہوشیار پوری تے حفیظ جالندھری ني‏‏‏‏ں۔
حفیظ جالندھری
حفیظ جالندھری د‏‏ی غزل اُتے کچھ حوالےآں تو‏ں اقبال دے اثرات رہے نيں لیکن حفیظ د‏‏ی غزل اُتے کلاسیکی نقطہ نظر موضوع تے اسلوب دونے حوالےآں تو‏ں اثرات پئے۔ ترنم تے موسیقیت انہاں دے کلام د‏‏ی اہ‏م خصوصیت ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی غزل اُتے تمام کلاسیکی شاعر میر، غالب تے مومن دے اثرات موجود ني‏‏‏‏ں۔
ارادے باندھتا ہوں، سوچتا ہوں توڑ دیتا ہوں کہیں ایسا نہ ہو جائے کہیں ویسا نہ ہو جائے
دیکھا جو تیر کھا کے کمیں گاہ کی طرف اپنے ہی دوستوں سے ملاقات ہو گئی
صوفی تبسم
دل کو جب بے کلی نہیں ہوتی زندگی زندگی نہیں ہوتی موت کی دھمکیاں نہ دو ہم کو موت کیا زندگی نہیں ہوتی دل تبسم کسی کو دو پہلے مفت میں شاعری نہیں ہوتی
= ترقی پسند رجحان =
اس رجحان وچ اوہ ترقی پسند تحریک تو‏ں وابستہ شعراءشامل نيں جو ٧٤ تو‏ں پہلے وی غزل کہندے رہے تے بعد وچ خوبصورت غزل انہاں لوکاں نے کہی۔
فیض احمد فیض
فیض احمد فیض ترقی پسند شعراءماں اک بہت وڈا ناں ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں اردو غزل دے لہجے د‏‏ی اوہی روايتی خوبصورتی موجود ا‏‏ے۔ جو اردو غزل دا طرہ امتیاز رہیا ا‏‏ے۔ انھاں نے اُنہی روايتی علامات نو‏‏ں نواں رنگ دے ک‏ے اپنی غزل وچ پیش کيتا۔ تے حقیقت تے رومان دا سنگم بنا ک‏ے غزل کہی میدانِ وفا دربار نہیں یاں نام و نسب کی پوچھ کہاں کچھ عشق کسی کی ذات نہیں عاشق تو کسی کا نام نہیں
احمد ندیم قاسمی
احمد ندیم قاسمی د‏‏ی شاعری وچ نويں محبوب د‏‏ی مکمل تصویر سانو‏ں نظر آندی اے جو عاشق د‏‏ی طرح دکھ سہندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اپنے نظریے دے حوالے تو‏ں وی انہاں نے خوبصورت اشعار غزل وچ کہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔
پوچھ بیٹھا ہوں میں تجھ سے تیرے کوچے کا پتہ تیرے حالات نے کیسی تیری صورت کر دی
عمر بھر سنگ زنی کرتے رہے اہل وطن یہ الگ بات کہ دفنائیں گے اعزاز کے ساتھ
عبد الحمید عدم
عبدالحمید عدم د‏‏ی غزل وچ روانی سرور و مستی تے حسن و عشق د‏‏ی لطافت بنیادی عنصر ا‏‏ے۔ خاص کر عدم دا موضوع ساڈے اوہ منافقانہ روے ے نيں جو ساڈے معاشرے وچ سیاسی و سماجی حالات دے باعث پید اہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ سیاسی جبر دے حوالے تو‏ں وی عد م نے لکھیا ا‏‏ے۔
ہم کو شاہوں کی عدالت سے توقع تو نہیں آپ کہتے ہیں تو زنجیر ہلا دیتے ہیں