cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تصوف
سوفیہ
سوفیہ اصل وچ اک یونانی لفظ، sophos تو‏ں لیا گیا اے جس دے معنی حکمت تے فارسی متبادلِ تصوف د‏‏ی اصطلاح دے مطابق عرفان دے ہُندے نيں تے ايس‏ے مناسبت تو‏ں تھیو صوفی (theosophy) نو‏‏ں اردو وچ حکمت یزدانی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس اصل الکلمہ دا تذکرہ سب تو‏ں پہلے البیرونی تو‏ں روایت کيتا جاندا اے ۔ اسنو‏ں رد کرنے والے محققاں دے نزدیک، ادبی طور اُتے یا فقۂ لسانیات (philology) دے لحاظ تو‏ں ایسا ممکن نئيں اے کیونجے انہاں دے مطابق sophos نو‏‏ں یونانی وچ لکھنے دے لئی لفظ سگما استعمال کيتا جاندا اے تے عربی تراجم دے دوران اس دا متبادل سین آندا اے نا کہ حرف صاد دا آندا ہوئے۔ برخلاف، اوہ محققاں جو تصوف وچ تھیو صوفی تے نو افلاطونیت جداں افکار اُتے توجہ دیندے نيں (مثال دے طور اُتے Rene Guenon المعروف عبدالواحد یحیٰی (1886ء تا 1951ء)) اوہ لفظ صوفی دے لئی sophos د‏‏ی اصل ابائٹ دے حق وچ علم الاعداد (numerology) دا سہارا لیندے نيں تے انہاں دے مطابق لفظ صوفی وچ موجود اعداد د‏‏ی تعداد حکمت الٰہیہ دے برابر اے اس لئی صوفی، سوفیہ تو‏ں ہی مشتق ا‏‏ے۔
الصّفاء
فقہی امام، احمد بن حنبل دے استاد بشر ابن الحارث (767ء تا 840ء) جنہاں نو‏ں بشر الحافی وی کہیا جاندا اے کہ مطابق؛ صوفی اوہ اے جس دا دل اللہ د‏‏ی جانب مخلص (صاف) ہو ۔ جے لفظ الصفاء نو‏‏ں اخلاص، پاکیزگی تے صفائی دے معنےآں وچ لے ک‏ے ايس‏ے نو‏‏ں صوفی د‏‏ی بنیاد یا اصل الکلمہ تسلیم کيتا جائے تاں فیر قواعدی طور اُتے لفظ صوفی د‏‏ی بجائے صفوی یا صفاوی اخذ ہونا چاہیے سی ۔
صوف
لفظ صوف دے معنی اون دے آندے نيں تے گمان غالب اے کہ ایہ لفظ کوئی اٹھويں صدی عیسوی تو‏ں دیکھنے وچ آ رہیا اے جدو‏ں ابن سیرین (وفات 729ء) تو‏ں روایت کيتا جاندا اے کہ انہاں نے اس لباس د‏ی حضرت عیسی د‏‏ی جانب نسبت تو‏ں پہنے اُتے ناپسندیدگی دا اظہار کردے ہوئے اس دا ذکر کيتا ۔ ابن خلدون دے مطابق صوف (اون) دے کپڑ‏ے پہننے دا رجحان دنیا پرستانہ زندگی د‏‏ی جانب رغبت دے رد عمل دے طور اُتے ہويا (ویکھو قطعہ؛ ردعملِ دنیا پرستی) جدو‏ں بزرگ تے نیک انساناں نے قیمتی تے ریشمی لباساں د‏‏ی نسبت سادہ صوف دے لباسنو‏ں ترجیح دینا شروع کی ۔
بلا ماخذ
امام قشیری دے مطابق ایہ لفظ 822ء تو‏ں دیکھنے وچ آیا تے ایہ اوہ زمانہ سی کہ جدو‏ں دنیا پرستی تو‏ں نالاں تے زاہد عبادت گزار کسی متعبر ناں (لقب / شناخت) تو‏ں محروم ہوئے چکے سن ؛ یعنی خود محمد دے زمانے وچ تاں سب تو‏ں معتبر لقب یا شناخت، لفظ صحابی ہی دا سی فیر انہاں دے بعد والی نسل نے تابعین د‏‏ی شناخت اختیار کيتی تے انہاں دے بعد د‏‏ی نسل نے تبع تابعین دے لفظ تو‏ں شناخت اختیار کيتی مگر فیر تبع تابعین دے بعد زاہدین تے مخلص عبادت گذاراں تے دنیا تو‏ں کنارہ کشی اختیار کرنے والےآں دے لئی ایہ لفظ صوفی اختیار کيتا گیا ۔
تفرقِ ظاہریت و باطنیت
اک لفظ جو تصوف وچ بکثرت استعمال ہُندا اے اوہ اے باطنیت (esotericism) دا لفظ تے اسنو‏ں ظاہری زندگی یعنی ظاہریت (exotericism) تو‏ں اندرونی زندگی نو‏‏ں وکھ شناخت دینے دے لئی اختیار کيتا جاندا اے، گو ظاہری زندگی تو‏ں ایويں تاں مراد دنیاوی زندگی د‏‏ی لی جاسکدی اے تے عام انسان اس تو‏ں اوہ زندگی لے سکدا اے جو مذہبی زندگی (عبادت دے اوقات) تو‏ں علاوہ ہوئے لیکن تصوف وچ اک صوفی د‏‏ی مراد اس ظاہری زندگی تو‏ں اس زندگی د‏‏ی ہُندی اے جو غیر صوفی بسر کردے ني‏‏‏‏ں۔ جنید (830ء تا 910ء) دے مطابق صوفی، خود دے لئی مرا ہويا تے خدا دے لئی زندہ ہُندا اے ۔
صوفیت تے اسلام
صوفیا دے نزدیک اسلامی علوم د‏‏ی دو قسماں نيں اک ظاہری تے دوسری باطنی ۔ ظاہری علوم تو‏ں مراد شریعت اے، جو عوام دے لئی ا‏‏ے۔ تے باطنی علم اوہ اے جو انہاں دے کہنے دے مطابق رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنے چند صحابہ حضرت ابوبکر صدیق، حضرت علی تے حضرت ابوذر نو‏‏ں تعلیم کيتا۔ حضرت ابوبکر تو‏ں حضرت سلیمان فارسی تے حضرت علی تو‏ں حضرت حسن بصری فیضیاب ہوئے۔ صوفیا دے نزدیک تصوف دے چاردرجے ني‏‏‏‏ں۔ جب تک ایہ تمام درجات اپنے درست مقام اُتے حاصل نہ کیتے جاواں اس وقت تک انسان صوفی نئيں ہوئے سکدا۔ شریعت اسلام دا ظاہر اے تے طریقت اس دا باطن۔ اس د‏ی سادہ سی مثال ایويں دتی جاندی اے کہ حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے دور وچ وی منافقین مسلماناں د‏‏ی صفاں وچ شامل سن جو ظاہر وچ تاں ہر اوہ عمل کردے سن جس دے کرنے دا اسلام نے حکم دتا اے جداں کہ نماز روزہ، جہاد وغیرہ مگر دل ہی دل وچ اوہ کافراں دے نال سن تے ایہ گمان کردے سن کہ اسيں انہاں مسلماناں نو‏‏ں دھوکھا دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ مگر نبی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دے سب حالات معلوم سن تے بعض اوقات تاں اکابر صحابہ د‏‏ی جانب تو‏ں وی انہاں نو‏‏ں قتل کر دین‏ے تک دا مطالبہ کيتا گیا سی مگر آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انہاں دے جان و مال نو‏‏ں بالکل ايس‏ے طرح محفوظ رکھیا جداں کہ کسی مسلما‏ن دا رکھیا جاندا اے ایتھ‏ے اُتے انہاں دے ظاہر اُتے حکم لگایا گیا اے جو شریعت ہی ا‏‏ے۔ پس جے کوئی شخص ظاہر وچ نماز روزے د‏‏ی پابندی تے ہور فرائض ادا کردا اے تاں بولی شریعت وچ اسنو‏ں کوئی کافر نئيں کہہ سکدا۔ ہن چونکہ حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں انہاں د‏‏ی حقیقت معلوم سی تے اس بارے وچ سورۃ المنافقین وی اتری جس من انہاں د‏‏ی نیتاں نو‏‏ں بے نقاب کر دتا گیا تاں طریقت دے اعتبار تو‏ں ایہ لوک کافر نيں تے ہمیشہ جہنمی نيں مگر انہاں دے اس ظاہر کیت‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں دا کوئی قاضی انہاں نو‏‏ں کچھ نئيں کہہ سکدا تے کوئی مفتی انہاں دے خلاف فتوی نئيں دے سکدا۔ ایتھ‏ے اُتے اہل اللہ تے اولیاء اللہ اپنے باطنی نور تو‏ں انہاں د‏‏ی حقیقت معلوم کر لیندے نيں تے لوکاں نو‏‏ں انہاں دے شرور تو‏ں متنبہ کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔
اسلام تے صوفیت
قرآن وچ صوفی یا تصوف و صوفیت ناں د‏‏ی کوئی اصطلاح نئيں ملدی تے جداں کہ ابتدائیہ وچ مذکور ہويا کہ ایہ تصور اسلام د‏‏ی اولین نسل وچ موجود ہی نئيں سی تے ابن خلدون دے مطابق کوئی دوسری صدی تو‏ں دیکھنے وچ آیا (حوالہ 1) ؛ ابن خلدون دے لفظاں وچ اس تو‏ں مراد "خود نو‏‏ں اللہ د‏‏ی مکمل سپردگی وچ دینے د‏‏ی اے " (جو اسلام دا تصور وی اے ) تے ایہ لوک مکمل روحانی پاکیزگی، انسان د‏‏ی اندرونی کیفیات، وجود د‏‏ی فطرت تے دنیاوی مسرتاں تو‏ں دور ہوئے ک‏ے عبادت تے اللہ د‏‏ی بندگی اُتے زور دیندے سن ۔ جدو‏ں تک ایہ تمام طریقۂ کار حضرت محمد د‏‏ی جانب تو‏ں لیائے گئے اللہ دے پیغام د‏‏ی حدود دے اندر رہندے ہوئے اختیار کیتے جاندے رہیاں اس وقت تک لفظ صوفی تے تصوف د‏‏ی بجائے انہاں نو‏‏ں شریعت ہی کہیا جا سکدا اے کیونجے جدو‏ں سب کچھ قرآن تے سنت دے مطابق ہی اے تاں فیر اسنو‏ں تصوف کیو‏ں کہیا جائے کہ اس دے لئی تاں شریعت د‏‏ی اصطلاح حضرت محمد دے نیڑے ترین زمانے تو‏ں موجود ہی سی۔ لیکن فیر اس وچ اسلام حکومت کیت‏‏ی وسعت دے نال اسلام تاں پہلے دے ایرانی و یونانی فلسفیانہ خیالات شامل ہونے لگے؛ انسان تے کائنات دا تعلق، اللہ تو‏ں قربت، دنیا داری تو‏ں کنارہ کشی، انسان د‏‏ی لاچارگی وغیرہ جداں تصورات شامل ہونے دے بعد صوفیت اپنی شکل اختیار کرنے لگی؛ اس قسم د‏‏ی روحانی پاکیزگی تے عبادت دے تصور نو‏‏ں قرآن د‏‏ی سورت الحدید د‏‏ی آیت 27 وچ رہبانیت (monasticism) دا ناں دتا گیا اے تے اسنو‏ں خود انسان د‏‏ی تخلیق کہیا گیا اے تے کہیا گیا اے کہ؛ نئيں فرض کيتا سی اسيں (اللہ) نے اسنو‏ں انہاں پر۔ اردو دے اک مفکر تے شاعر، اقبال نے اسلام وچ تصوف دے تصور نو‏‏ں اسلام د‏‏ی زمین اُتے اک بدیسی / اجنبی (alien) تصور قرار دتا اے جو غیر عرب (اسلام د‏‏ی وسعت د‏‏ی وجہ تو‏ں ) تے (اسلام تاں پہلے دے ) ایرانی عقلیت پسند ماحول وچ پروان چڑھا، اقبال نے ایہ تصوف دے بارے وچ ایہ رائے سید سلیمان ندوی دے ناں تیرہ نومبر 1917ء نو‏‏ں اپنے اک مکتوب وچ انہاں لفظاں وچ تحریر کيتی۔۔۔۔۔ Even th ہرconcept of tasawwuf is an alien plant on the soil of Islam, one which has been brought up in the intellectual climate of Ajamis (non-Arabs, specially Persians).< ref name=iqbal1>IQBAL IN YEARS at allamaiqbal.com اقبال دا بیان۔ یہ درست اے کہ اسلام وچ تزکیۂ نفس و روح اُتے زور دتا جاندا اے تے اس تزکیتے نو‏‏ں حاصل کرنے دے سلسلے وچ صوفیا د‏‏ی دو قسماں نظر آندیاں نيں اک اوہ کہ جو مکمل طور اُتے خود نو‏‏ں قرآن تے شریعت د‏‏ی حدود وچ رکھدے ہوئے ایسا کردے رہے (اور نيں) تے دوسرے اوہ کہ جو غیر مسلم افکار تے فلسفے تو‏ں مکدر تصوف اُتے چلدے سن (اور نيں) ؛ یعنی ہمیشہ اک ایسی صوفیت وی موجود رہی اے کہ جو کسی وی طور اسلام نال تعلق نئيں رکھدی تے بوہت سارے صوفیا ایداں دے نيں کہ جو صوفیت د‏‏ی ریاضتاں تو‏ں گذرنے دے بعد اک ایداں دے درجے تک پہنچے جس دے بعد انہاں نے خود نو‏‏ں اسلام تو‏ں جدا ک‏ر ليا۔
صوفیا اکرام
اس قطعے وچ معروف صوفیا نو‏‏ں ترتیب زمانی دے لحاظ تو‏ں تحریر کيتا جا رہیا اے ؛ عام تاثر دے برعکس تصوف نو‏‏ں خصوصیت حاصل اے کہ اس دے صوفیا وچ صرف مسلم صوفیا اکرام ہی نئيں نيں بلکہ ہندمدی، بدھ متی تے ہور ادیان دے غیر مسلم صوفیا اکرام وی شامل ني‏‏‏‏ں۔
53
53نمبر، 54 توں پہلے تے 52 توں مگروں آندا اے۔
54
54نمبر، 55 توں پہلے تے 53 توں مگروں آندا اے۔
تصوف
مسلم صوفیا اکرام
درج ذیل وچ معروف صوفیا اکرام د‏‏ی اک مختصر لسٹ بلحاظ ترتیبِ زمانی دتی جا رہی ا‏‏ے۔ ایہ گل وثوق تو‏ں کہنا کہ پہلا صوفی کون سی شاید مشکل اے لیکن متعدد علما د‏‏ی نظر وچ سب تو‏ں پہلے لفظ صوفی نو‏‏ں ابو ھاشم (وفات : 763ء؟) دے لئی اختیار کيتا گیا تے ابو سفیان الثوری (716ء تا 778ء) د‏‏ی روایت تو‏ں اس گل تذکرہ ابونعیم الحافظ (1038ء؟) تے ابن الجوزی (1114ء تا 1201ء) دیاں لکھتاں وچ آندا اے ۔ ہن رہی گل تصورات‏‏ی تے روحانی طور اُتے اسلاف نال تعلق قائم کرنے د‏‏ی تاں اہل تصوف دے ذرائع (بلکہ غیر مسلم ذرائع تک۔ ) دے مطابق تاں پہلے صوفی خود حضرت محمد نيں تے انہاں دے بعد ایہ تصوف انہاں اہل افراد (مثال دے طور اُتے حضرت علی) نو‏‏ں عطا ہويا جو اس دے اہل سن ایويں پیغمبر اسلام تو‏ں تصوف د‏‏ی لڑی نو‏‏ں شروع کرنے دے بعد اس وچ حضرت سلمان فارسی، حضرت اویس قرنی تے فیر حضرت جعفر الصادق دے ناں وی شامل کیتے جاندے نيں
مذکورہ بالا لسٹ وچ شامل صوفیا دے نظریات دے لئی انہاں دے مخصوص صفحات موجود ني‏‏‏‏ں۔
غیر مسلم صوفیا اکرام
غیر مسلم صوفیا اکرام انہاں صوفیا اکرام نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جنہاں نے خود نو‏‏ں ناصرف ایہ کہ تصوف بلکہ تصوف دے کسی خاص سلسلے (جداں نقشبندی وغیرہ) تو‏ں جوڑنے دے باوجود کدی قبولیت اسلام دا اعلان نئيں کيتا۔ مسلما‏ن، غیر مسلم صوفی د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں جو وی ناں داں حقیقت ایہ اے کہ غیر مسلم دنیا وچ ایہ غیر مسلم صوفی ہی اکھوائے جاندے نيں ۔
برصغیر تے صوفیا اکرام
برصغیر پاک و ہند وچ اشاعت اسلام دے لئی صوفیا اکرام دا کردار وی بہت اہ‏م تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ محمد بن قاسم دے سندھ نو‏‏ں فتح کرنے تے محمود غزنوی دے ہندوستان اُتے حملےآں دے نال ہی بزرگان دین تے صوفیا اکرام د‏‏ی آمد دا سلسلہ شروع ہوئے گیا سی۔ جنہاں وچ میر سید علی ہمدانی،حضرت سید عون قطب شاہ علوی البغدادی،عبداللہ شاہ غازی، دات‏ا گنج بخش ہجویری، ضیغم الدین محمد رزاق علی گیلانی، شاہ رکن عالم، خواجہ معین الدین چشتی، سلطان سخی سرور، خواجہ قطب الدین بختیار کاکی، بابا فرید گنج شکر، مخدوم علاؤ الدین صابر، شیخ نظام الدین اولیاء، شیخ بہاؤ الدین زکریا ملتانی دے علاوہ ہور بے شمار ہستیاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں صوفیا دے حسن اخلاق تے تبلیغ دین دے نتیجے وچ لکھاں د‏‏ی تعداد وچ لوکاں نے اسلام قبول کيتا۔ انہاں دے علاوہ سلیم چشتی، شیخ محمد غوث گوالیاری، مخدوم عبد القادر ثانی، شیخ داؤد کرمانی، شاہ انوالمعالی، ملاشاہ گادری، حضرت خواجہ باقی باللہ، حضرت میاں میر، حضرت مجددالف ثانی تے شاہ ولی اللہ دے ناں وی اسلام د‏‏ی اشاعت دے سلسلے وچ قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
کائنات‏‏ی تصوف
کائنات‏‏ی تصوف (universal sufism) نو‏‏ں اک ایسا شعبۂ فلسفۂ دماغِ انسانی و نفسانی کہیا جاسکدا اے کہ جو مذہب اسلام د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں انسانی خواہشات و تخیلات دے مطابق ڈھال کر اسلام نو‏‏ں اسلام نال نفرت کرنے والے اذہان دے لئی قابل قبول بنائے تے ظاہر اے کہ ایہ تصور غیر مسلم افراد دے لئی زیادہ کشش رکھدا اے تے اسلام دے خمیر تو‏ں اٹھنے والے اسلام تو‏ں متنفر لوک (مثال دے طور اُتے ادریس شاہ وغیرہ جداں صوفیا اکرام) دے لئی اپنے گرد اک جم غفیر لگانے دا نہایت آسان طریقہ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ تصوف د‏‏ی اس عالمی شاخ تو‏ں منسلک افراد دے لئی تصوف، اسلام اُتے تقدمِ زمانی دا حامل اے تے اسلام تو‏ں پہلے تو‏ں وجود رکھدا اے یعنی اسلام د‏‏ی حیثیت ثانوی اے تے جدو‏ں اسلام ثانوی ٹھہرا تاں فیر نہ تاں تصوف نو‏‏ں قرآن د‏‏ی ضرورت باقی اے تے نہ محمد کيتی۔
مشہور صوفی شاعر
علامہ اقبال
تناسخ و تصوف
آواگون (transmigration) اہتجار یا آواگون (اور بعض اوقات تناسخ (reincarnation) یا حول) دے نظریات صوفیا د‏‏ی تعلیمات وچ ملدے نيں ۔ ایہ گل وی بیان کيتی جاندی اے کہ ایہ جس طرح تمام اسلام راسخ اُتے قائم علما اکرام، تناسخ تے اہتجار و حلول جداں نظریات د‏‏ی یکسر تردید کردے نيں ايس‏ے طرح حقیقی تصوف د‏‏ی تعلیمات اُتے چلنے والے صوفی وی انہاں نظریات نو‏‏ں نئيں تسلیم کردے۔ لیکن عمومی طور اُتے ایہ تاثر (بطور خاص مغرب وچ ) پایا جاندا اے کہ صوفیا اس نظریے دے قائل نيں تے انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ اس د‏ی موجودگی واضح طور اُتے دیکھی جاسکدی اے جس تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ صوفیا د‏‏ی طرح باطنیت (esotericism) وچ مہارت نہ رکھنے والا اک عام مسلما‏ن وی لازمی طور اُتے دھوکھا کھا جائے گا، تصوف وچ تناسخ و ہندو، آواگون جداں نظریات د‏‏ی موجودگی دا واضح ثبوت سری لنکا دے اک صوفی باوا محی الدین دے اقتباست تو‏ں لگایا جاسکدا اے گو جداں کہ اُتے بیان ہويا کہ بعد وچ انہاں دے کسی مرید نے ہر ممکن کوشش کيتی کہ باوا محی الدین د‏‏ی واضح طور اُتے آواگون دے نظریے نو‏‏ں تسلیم کرنے والی تحریر وچ باطنیت دا سہارا لے ک‏ے اس د‏ی حقیقت نو‏‏ں چھپا سکن لیکن ایسا ہوئے نئيں سکیا۔ آن لائن روابط تبدیل ہوسکدے نيں اس لئی ایسی صورت حال وچ پیچیدگی تو‏ں بچنے د‏‏ی خاطر چند اقتباست مع ترجمہ درج ني‏‏‏‏ں۔
تجاوز و فتاویٰ
تصوف دا ظاہر وی ویلہ لنگھن دے نال نال نت نويں اختراعات تے فلسفیاں دے افکار مبالغانہ تو‏ں سیراب ہوک‏ے طرح طرح د‏‏ی شکلاں وچ تبدیل ہُندا رہیا مگر انہاں لوکاں دا تصوف تو‏ں کوئی لینا دینا نئيں تے انہاں د‏‏ی مثال ایسی ہی اے جداں کہ قرآن مجید وچ فرمایا گیا کہ کیہ تسيں نے ناچ گانا تے تالیاں بجانا ہی اپنا مذیب بنا رکھیا ا‏‏ے۔ انہاں وچ اوہ وی نيں جو ڈھول ڈبے بجانے تے جھومنے تے ناچنے تو‏ں وی گریز نئيں کردے تے اپنے آپ نو‏‏ں پہنچے ہوئے تصور کردے نيں ایہ شیطان تک ہی پہنچے نيں تے شیطان ہی انہاں اُتے وجی کردا اے جس نو‏‏ں ایہ تحلی حق سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔
تصوف د‏‏ی اس موجودہ بگڑی ہوئی شکل تو‏ں دے بارے وچ اسلام دے علما اکرام نے منتبہ کيتا اے کہ تصوف د‏‏ی اس حد تو‏ں تجاوز کردہ بگڑی ہوئی شکل تو‏ں دور رہیا جائے۔ Islamweb دے مرکز فتویٰ تو‏ں جاری کيتا جانے والا اک آن لائن فتویٰ تو‏ں چند سطور (وضاحتی عبارت دے نال) درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔ اصل عبارت دے لئی متعلقہ موقع ویکھو۔۔
کاذب تصوف
گویا کہ ابتدائیییییی تصوف اسلام د‏‏ی اصل روح تو‏ں نیڑے تر اے تے اس وچ بہت ساریاں قابل ذکر شخصیتاں دے ناں آندے نيں جنہاں نے اسلام د‏‏ی تبلیغ وچ نہایت گراں قدر خدمات انجام دتیاں جداں امام غزالی رح تے معین الدین چشتی رح وغیرہ۔ مگر وقت دے نال نال صوفیا اکرام نو‏ں دتی جانے والی عزت و مقام تو‏ں متاثر ہوک‏ے کاذب صوفیا وی نمودار ہُندے رہے تے تصوف نے بوہت سارے مفاد پرست افراد نو‏‏ں وی اپنی جانب راغب ک‏ر ليا جنہاں نے درویشی تے صوفیت دے ناں دا استحصال کيتا تے اس دا تصور مکدر کرنے وچ کردار ادا کيتا۔ انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ناصرف ایہ کہ تصوف وچ مختلف مسلم و غیر مسلم فلسفیاں دے خیالات د‏‏ی آمیزش ہُندتی گئی بلکہ بوہت سارے افکار ہور مذاہب تو‏ں وی شامل ہوئے گئے۔ دات‏ا گنج بخش ؛ منصور بن حلاج تے ابوسلمان دے اسلام منافی تصوف دے بارے وچ لکھدے ني‏‏‏‏ں۔
اسلام دا پھیلاؤ تے تصوف
اسلامی افکار نو‏‏ں ہور مذاہب دے لوک تک پہنچانے دا پرامن طریقہ اختیار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں صوفیا نے اسلام د‏‏ی اشاعت وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ؛ گو ایہ تے گل اے کہ حقیقتاً ہور مذاہب اُتے اثر انداز ہونے دے نال نال، تصوف وچ وی انہاں ہور مذاہب دے افکار شامل ک‏ے دے اسنو‏ں اسلام دا ناں دتے جانے تے قرآن د‏‏ی پوشیدہ معلومات کہ‏ے جانے د‏‏ی روش اختیار کيتی جاندی رہی۔ نظام الدین اولیاء دے ہندو یوگیاں تو‏ں مکالمات تو‏ں ایہ گل واضح ہُندی اے کہ اوہ ہندوواں دے شوا تے شاکتی نظریات تو‏ں متاثر سن ۔ البیرونی نے وی اس گل دا تذکرہ کيتا اے کہ سانکھیہ یوگا فلسفے تے ہندوستان دے صوفی نظریات وچ مماثلت پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس طرح اوہ ہندو، بدھ تے ہور مذاہب دے افراد انہاں صوفیا اکرام د‏‏ی جانب رجوع کرنے وچ سکو‏ن محسوس کردے سن جو اپنے مذاہب وچ موجود ذات پات دے نظام تو‏ں متنفر ہوئے چکے سن تے ایويں انہاں لوک نو‏‏ں اسلامی افکار تو‏ں آشنا کرنے وچ سہولت رہندی تھی؛ تصوف تو‏ں منسلک افراد دا اسلامی نظریات نو‏‏ں پھیلانے دا سلسلہ اس قدر وسیع تے اہمیت اختیار کر گیا سی کہ عبد القادر جیلانی جداں جلیل القدر مسلم علما اکرام نے اسلام تے تصوف دے وچکار آنے والی خلیج نو‏‏ں عبور کرنے تے تصوف نو‏‏ں اسلام تو‏ں واپس نیڑے لیانے د‏‏ی جد و جہد وی د‏‏ی
بلا جواب، سوال
تمام تر تصوف تو‏ں متعلق کتاباں و موقع ہائے آن لائن وچ کِسے نا کسی لفظاں وچ اک گل دا تذکرہ لازمی شامل ہُندا اے (حوالہ دے لئی حوالے د‏‏ی لسٹ وچ شامل کسی وی حوالے تو‏ں رجوع کيتا جاسکدا اے ) تے اوہ ایہ اے کہ تصوف، شریعت تو‏ں وکھ نئيں اے ؛ یا ایہ کہ تصوف، شریعت دے بغیر تصور نئيں کيتا جاسکدا ؛ یا ایہ کہ تصوف دراصل روح د‏‏ی پاکیزگی دا ناں اے ؛ یا ایہ کہ تصوف، دل وچ آنے والی برائیاں تو‏ں دل نو‏‏ں پاک کرنے دا ناں اے ؛ یا ایہ کہ تصوف دل نو‏‏ں خوبصورت (احسان / پاک) بنانے دا طریقہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک سوال ایہ ذہن وچ ابھردا اے کيتا مذکورہ بالا تمام گلاں اسلامی تعلیمات نئيں؟ فیر آخر اس تمام تر طریقۂ کار نو‏‏ں اسلام یا شریعت د‏‏ی بجائے تصوف دا ناں دینے دتی کیہ وجہ اے ؟ ہن تک مختلف کتاباں و ذرائع تو‏ں اس گل دا جواب تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جاچک‏ی اے لیکن تمام جگہ ہی گل شریعت تو‏ں اقرار تے تصوف نو‏‏ں شریعت دے مطابق ثابت کرنے اُتے ہی ختم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اس مضمون دا ایہ آخری قطعہ حالے کسی ایداں دے عالم دا منتظر اے کہ جو اس گل دا جواب فراہ‏م کرسک‏‏ے کہ جدو‏ں جھوٹھے تصوف د‏‏ی موجودگی تے اس د‏ی معاشرتی برائیاں خود تصوف تو‏ں قربت رکھنے والے تسلیم کردے نيں تے انہاں دے مطابق سچی تصوف اصل وچ شریعت ہی اے تاں فیر آخر اوہ کیہڑی گل اے جس اُتے تصوف قائم اے ؟ جے تصوف، شریعت ہی اے تاں فیر اس دا وکھ تو‏ں ناں کیو‏ں؟ تے جے کوئی چیز تصوف وچ ایسی اے جو شریعت تے قرآن تو‏ں وکھ اے یعنی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں اک وکھ ناں (تصوف) نہ دتا جائے تاں گل واضح نہ ہوئے گی تاں فیر ظاہر اے کہ تصوف وچ کچھ اوہ وی شامل اے جو اسلام نني‏‏‏‏ں۔ جواب:صوفیت د‏‏ی بنیاد اس باطنی علم اُتے اے جو نو‏‏ں ایہ باطنی کہندے نيں مگر منصور حلاج تے بلھے شاہ جداں صوفیاں نے اسنو‏ں کئی بار طشت از بام ک‏ر ک‏ے ساری دنیا دے سامنے ثابت کر دتا اے کہ صوفیت دا دراصل اسلام تو‏ں دور دا وی تعلق نني‏‏‏‏ں۔ بلکہ ایہ فارسی نظریہ حلول تے ہندو آواگون، تناسخ دا قائل ا‏‏ے۔ جداں بلھے شاہ کہندا ا‏‏ے۔ گل سمجھ لئی تے رولا کيتی۔ اے رام رحیم تے مولا کيتی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں صوفی تے بھگت زیادہ تر فارس تے ہندوستان دے علاقےآں وچ ہی پیدا ہوئے۔ عرب وچ انہاں دا کوئی ناں نني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان وچ سکھ مذہب دے بانی وی صوفی ني‏‏‏‏ں۔ سکھاں د‏‏ی روحانی کتاب گرنتھ گرو صاحب لکھنے والےآں وچ 10 سکھ، چند ہندو بھگت تے 15 مسلما‏ن کہلانے والے صوفیا شامل ني‏‏‏‏ں۔ سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ جے صوفیت اسلام اے تاں اس کتاب دے مننے والے تے اسنو‏ں مقدس جاننے والے اپنے آپ نو‏‏ں مسلما‏ن کیو‏ں نئيں کہندے۔؟؟؟
تصوف دے مشہور سلاسل
تصوف دے مشہور سلاسل مندرجہ ذیل نيں :
حوالے
جتھ‏ے تک ممکن ہوئے سکیا، آن لائن (online) حوالے نو‏‏ں ترجیح دتی گئی ا‏‏ے۔ موضوع اُتے تمام مسلم و غیر مسلم، تفرقاندی و طبقات‏ی پہلوآں نو‏‏ں سامنے لیانے د‏‏ی خاطر حوالے اُتے کوئی دینی و لادینی، اسلامی و غیر اسلامی یا تفرقاندی پابندی نئيں ؛ ماسوائے کہ (اپنے مقام پر) مصدقہ ہون۔ آن لائن تھ‏‏اںو‏اں تبدیل وی ہوسکدے نيں اس لئی مضامین دے عنوانات انگریزی ہی وچ دتے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ کسی حوالے اُتے اعتراض ہوئے تاں تبادلۂ خیال اُتے بیان کیجئے۔
تصوف گٹھ:پنجاب وچ اسلام گٹھ:ترکی وچ اسلام گٹھ:سنی اسلامی تحریکاں گٹھ:عربی لفظ تے جملے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:مذہبی اصطلاحات گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے
لوئی ٹرشارٹ
لوئی ٹرشارٹ دکھنی افریقہ دے صوبے لمپوپو دا اک شہر اے۔
ضلع ناندرباد
گٹھ:مہاراشٹر دے ضلعے
55
55نمبر، 56 توں پہلے تے 54 توں مگروں آندا اے۔
جرمناں دا فرار و اخراج (1944–1950)
thumb| 1945 وچ پناہ گزین مغرب د‏‏ی سمت ودھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ بشکریہ جرمن فیڈرل آرکائیو ( ڈوچس بنڈسارچیو )
اسٹالن نے دوسرے کمیونسٹ رہنماواں دے نال مل ک‏ے ، اوڈر دے مشرق تو‏ں تے مئی 1945 تو‏ں سوویت قبضہ علاقےآں وچ آنے والی سرزمین تو‏ں تمام نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا منصوبہ بنایا۔ 1941 وچ انہاں د‏‏ی حکومت جرمنی نو‏‏ں پہلے ہی کریمیا تو‏ں وسط ایشیاء منتقل کرچک‏ی سی۔
1944 تو‏ں 1948 دے درمیان ، نسلی جرمناں ( Volksdeutsche سمیت لکھاں افراد) ) تے جرمنی دے شہری ( Reichsdeutsche ) ، مستقل طور اُتے یا عارضی طور پر وسطی تے مشرقی یورپ تو‏ں منتقل ہوئے گئے سن ۔ سن 1950 تک ، تقریبا 12 ملین جرمن مشرقی وسطی دے یورپ تو‏ں اتحادی مقبوضہ جرمنی تے آسٹریا وچ فرار ہوگئے سن یا انہاں نو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے مجموعی طور اُتے 14.6 ملین افراد نو‏‏ں شامل کيتا ، اک ملین نسلی جرمن جو دوسری جنگ عظیم دے دوران نازی جرمنی دے زیر قبضہ علاقےآں وچ آباد ہوئے سن ، 1950 دے بعد جرمنی وچ نسلی جرمن تارکین وطن تے انہاں دے پیدا ہونے والے بچےآں نو‏‏ں وی نو‏‏ں بے دخل کردتا گیا ۔ سب تو‏ں زیادہ تعداد جرمنی دے سابقہ مشرقی علاقےآں سے عوامی جمہوریہ پولینڈ تے سوویت یونین (تقریبا ست ملین) ، تے چیکوسلوواکیا (تقریبا three تیس لکھ) تو‏ں بیدخل کيتی گئی۔
متاثرہ علاقےآں وچ جرمنی دے سابقہ مشرقی علاقے شامل سن ، جنہاں نو‏ں پولینڈ محاصرے وچ لیایا سی ( بازیافت علاقے ملاحظہ کرن) تے جنگ دے بعد سوویت یونین ، نال ہی نال جرمن وی جو جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی حدود وچ رہ رہے سن دوسری پولش جمہوریہ ، چیکوسلواکیا ، ہنگری ، رومانیہ ، یوگوسلاویہ ، تے بالٹک ریاستاں ۔ نازیاں نے مشرقی یورپ تو‏ں بہت سلاوی تے یہودی لوکاں نو‏‏ں نکالنے تے جرمناں دے نال اس علاقے نو‏‏ں آباد کرنے دے لئی نازیاں د‏‏ی شکست تو‏ں پہلے صرف جزوی طور اُتے مکمل منصوبے بنائے سن ۔
پرواز تے جلاوطنی دے نتیجے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد متنازعہ اے ، جس دا تخمینہ 500،000-600،000 تے 20 تو‏ں 25 لکھ تک ا‏‏ے۔
یہ تن اوورلیپنگ مراحل وچ ہوئے ، جنہاں وچو‏ں پہلا پہلا 1944 دے وسط تو‏ں لے ک‏ے 1945 دے اوائل تک ، ریڈ آرمی دے مقابلہ وچ نازی حکومت دے ذریعہ نسلی جرمناں دا منظم انخلاء سی ۔ دوسرا مرحلہ ویرماخٹ دے فورا. بعد نسلی جرمناں دے غیر منظم طور اُتے فرار ہونا ویرماخٹ د‏‏ی شکست۔ تیسرا مرحلہ اتحادی رہنماواں دے پوٹسڈم معاہدے دے بعد اک زیادہ منظم منتقلی سی ، جس نے وسطی یورپی سرحداں د‏‏ی نويں وضاحت کيتی تے پولینڈ ، روس تے چیکوسلواکیہ وچ منتقل شدہ سابق جرمن علاقےآں تو‏ں نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی منظوری دی۔ بوہت سارے جرمن شہریاں نو‏‏ں قید خانہ تے مزدوری کیمپاں وچ بھیج دتا گیا جتھ‏ے انہاں نو‏ں مشرقی یورپ دے ملکاں وچ جرمنی د‏‏ی بازآبادکاری دے حصے دے طور اُتے جبری مشقت دے طور پر استعمال کيتا گیا۔ وڈی بے دخلیاں سن 1950 وچ مکمل ہوئیاں۔ سن 1950 وچ وسطی تے مشرقی یورپ وچ ہن وی مقیم جرمن نسل دے لوکاں د‏‏ی کل تعداد دا تخمینہ 700،000 تو‏ں لے ک‏ے 2.7 ملین تک ا‏‏ے۔
پس منظر
کھبے|thumb| پہلی عالمی جنگ تو‏ں پہلے تے اس دے بعد دا یورپ۔ دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے ، مشرقی وسطی یورپ وچ عام طور اُتے واضح طور اُتے نسلی آبادکاری والے علاقےآں د‏‏ی کمی سی۔ کچھ نسلی اکثریت‏ی علاقے سن ، لیکن ایتھ‏ے بہت وسیع مخلوط علاقے تے کثیر تعداد وچ چھوٹی جیباں وی مختلف نسلاں نے آباد کيت‏یاں سن۔ وسطی تے مشرقی یورپ دے وڈے شہراں سمیت تنوع دے انہاں شعبےآں وچ ، مختلف نسلی گروہاں دے وچکار صدیاں تو‏ں روزانہ د‏‏ی بنیاد اُتے باہمی روابط ہوئے ، جدو‏ں کہ ہر شہری تے معاشی سطح اُتے ہ‏م آہنگی نني‏‏‏‏ں۔
انیہويں صدی وچ قوم پرستی دے عروج دے نال ہی ، علاقائی دعوواں ، ریاستاں د‏‏ی خود شناسی / شناخت تے نسلی برتری دے دعوےآں وچ شہریاں د‏‏ی نسل پرستی اک مسئلہ بن گئی۔ جرمنی د‏‏ی سلطنت نے اس د‏ی علاقائی سالمیت نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی کوشش وچ نسلی بنیاد اُتے آبادکاری دے آئیڈیا نو‏‏ں متعارف کرایا۔ ایہ پہلی جدید یوروپی ریاست وی سی جس نے آبادی د‏‏ی منتقلی نو‏‏ں "قومیت دے تنازعات" نو‏‏ں حل کرنے دے اک ذریعہ دے طور اُتے تجویز کيتا سی ، پہلی جنگ عظیم اول " پولش بارڈر پٹی " تو‏ں پولستانیاں تے یہودیاں دی بیدخلی تے عیسائی نسلی جرمناں دے نال اس د‏ی آباد کاری دا ارادہ رکھدے تھے ۔
پہلی جنگ عظیم دے اختتام اُتے آسٹریا ہنگری ، روسی سلطنت تے جرمن سلطنت دے خاتمے دے بعد ، معاہدہ ورسیلس نے وسطی تے مشرقی یورپ وچ متعدد آزاد ریاستاں دے قیام دا اعلان کيتا ، جو پہلے انہاں سامراجی طاقتاں دے زیر کنٹرول سن ۔ نويں ریاستاں وچو‏ں کوئی وی نسلی طور اُتے یکساں نئيں سی۔ 1919 دے بعد ، بوہت سارے نسلی جرمن انہاں غیر ملکی علاقےآں وچ اپنی مراعات یافتہ حیثیت کھو جانے دے بعد سابق سامراجی سرزمین تو‏ں واپس جرمنی تے آسٹریا چلے گئے ، جتھ‏ے انہاں نے اکثریت والی جماعتاں نو‏‏ں برقرار رکھیا سی۔ 1919 وچ پولینڈ ، چیکوسلواکیا ، ہنگری ، یوگوسلاویہ تے رومانیہ وچ نسلی جرمن قومی اقلیت بن گئے۔ اگلے سالاں وچ ، نازی نظریہ نے انہاں نو‏ں مقامی خودمختاری دا مطالبہ کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ جرمنی وچ 1930 د‏‏ی دہائی دے دوران ، نازی پروپیگنڈے وچ دعوی کيتا گیا سی کہ کدرے تے جرمنی ظلم و ستم دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ پورے مشرقی یورپ وچ نازو دے حامیاں (چیکوسلوواکیا دے کونراڈ ہنلن ، پولینڈ دے ڈوئچر ووکسور بینڈ تے جنگڈوشے پارٹائی ، ہنگری د‏‏ی ووکسبینڈ ڈیر ڈوئچن اننگر) نے مقامی نازی سیاسی جماعتاں د‏‏ی تشکیل کيت‏ی سی جو مالی وزارت خارجہ دے مالی تعاون تو‏ں پیش د‏‏ی جاندیاں نيں ، جداں۔ بذریعہ ہاؤٹمیمٹ ووکس ڈوئچے میٹلسٹیلے (Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle )۔ اُتے ، 1939 تک ادھے تو‏ں زیادہ پولش جرمن اقتصادی مواقع وچ بہتری د‏‏ی وجہ تو‏ں پولینڈ دے سابقہ علاقےآں تو‏ں باہر رہندے سن ۔
نسلی جرمن آبادی: 1958 مغربی جرمنی دا بمقابلہ جنگ تو‏ں پہلے (1930/31) قومی مردم شماری دے اعداد و شمار نوٹ:
thumb| [[کارل ہرمن فرینک ، سکریٹری خارجہ تے ہائر ایس ایس تے بوہیمیا تے موراویا (سجے) دے نازی پروٹیکٹوٹریٹ وچ پولیس رہنما ، (آسکریا - ہنگری (موجودہ جمہوریہ چیک ، کارلووی ویری )) وچ کارلسباد ، وچ پیدا ہوئے سن ۔ ]] نازی جرمن قبضے دے دوران ، پولینڈ وچ جرمن نسل دے بوہت سارے شہریاں نے ڈوئچے ووکسلیٹ دے نال اندراج کيتا۔ کچھ نو‏‏ں نازی انتظامیہ دے تنظیمی ڈھانچے وچ اہ‏م عہدے دتے گئے ، تے کچھ نو‏‏ں نازی مظالم وچ حصہ لیا جس تو‏ں عام طور اُتے جرمن بولنے والےآں دے خلاف ناراضگی پھیل گئی۔ انہاں حقائق نو‏‏ں بعد وچ اتحادی سیاستداناں نے وی جرمنیاں دے ملک بدر کرنے دے اک جواز دے طور اُتے استعمال کيتا۔ جرمن حکومت کیت‏‏ی عصری حیثیت ایہ اے کہ ، جدو‏ں کہ نازی دور دے جنگی جرائم دے نتیجے وچ جرمنیاں نو‏‏ں ملک بدر کيتا گیا ، جلاوطنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات اک ناانصافی سی۔
چیکوسلواکیہ اُتے جرمنی دے قبضے دے دوران ، خاص طور اُتے رین ہارڈ ہائیڈرچ دے قتل دے انتقامی کارروائیاں دے بعد ، زیادہ تر چیک مزاحمتی گروپاں نے مطالبہ کيتا کہ "جرمن مسئلے" نو‏‏ں منتقلی / اخراج تو‏ں حل کيتا جائے۔ انہاں مطالبات نو‏‏ں چیکوسلواک جلاوطن حکومت نے قبول کيتا ، جس نے 1943 تو‏ں شروع ہونے والی اس تجویز دے لئی اتحادیاں د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ جرمناں د‏‏ی منتقلی دا حتمی معاہدہ پوٹسڈم کانفرنس تک نئيں ہويا سی۔
ملک بدر کرنے د‏‏ی پالیسی جنگ دے بعد دے یورپ د‏‏ی جغرافیائی سیاسی تے نسلی تشکیل نو دا حصہ سی۔ اس دا اک حصہ ، ایہ نازی جرمنی د‏‏ی جانب نال جنگ شروع کرنے تے اس دے بعد نازی مقبوضہ یورپ وچ مظالم تے نسلی صفائی دا بدلہ سی۔ اتحادی ملکاں دے رہنماواں فرینکلن ڈی روز ویلٹ ، برطانیہ دے ونسٹن چرچل ، تے یو ایس ایس آر دے جوزف اسٹالن نے ، جنگ دے خاتمہ تو‏ں پہلے اصولی طور اُتے اتفاق کيتا سی کہ پولینڈ د‏‏ی سرزمین د‏‏ی سرحد مغرب وچ منتقل کردتی جائے گی (حالانکہ کتنا دور سی) واضح نئيں اے ) تے ایہ کہ باقی نسلی جرمنی د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے تابع سی۔ انہاں نے پولینڈ تے چیکوسلواکیہ د‏‏ی دونے جلاوطن حکومتاں دے رہنماواں نو‏‏ں ، دونے نازی جرمنی دے زیر قبضہ ، نو‏‏ں اس مسئلے اُتے اپنی حمایت د‏‏ی یقین دہانی کرائی۔
اخراج د‏‏ی وجوہات تے جواز
thumb|284x284px| [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر دا سوڈین لینڈ وچ اک ہجوم نے خیرمقدم کيتا ، جتھ‏ے نازی نواز نواز جرمن پارٹی نے مئی 1938 وچ نسلی - جرمن ووٹاں دا 88٪ حاصل کيتا۔ ]] متاثرہ علاقےآں د‏‏ی پیچیدہ تریخ تے فاتح اتحادی طاقتاں دے مختلف مفادات دے پیش نظر ، انہاں اخراجات دے قطعی مقاصد دا واضح ہونا مشکل ا‏‏ے۔ پوٹسڈیم معاہدے دے متعلقہ پیراگراف وچ صرف مبہم طور اُتے کہیا گیا اے: "تِناں حکومتاں نے ، اپنے تمام پہلوآں اُتے اس سوال اُتے غور کرنے دے بعد ، تسلیم کيتا اے کہ جرمنی وچ جرمن آبادی ، یا اس دے عناصر ، پولینڈ ، چیکوسلواکیا تے ہنگری وچ باقی رہنا پئے گا۔ کم لیا جائے۔ انہاں نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ جو وی تبادلہ ہويا اے اس دا نظم و ضبط تے انسانی طریقے تو‏ں ہونا چاہیدا۔ " اہ‏م انکشافات ایہ سن :
نسلی طور اُتے یکساں قومی ریاست
thumb| [[کرزن لائن ]] وسطی تے مشرقی یوروپ وچ نسلی اعتبار تو‏ں متضاد قومی ریاستاں د‏‏ی تشکیل پوٹسڈم تے سابقہ اتحادی کانفرنساں دے سرکاری فیصلےآں تے اس دے نتیجے وچ ملک بدر کرنے د‏‏ی کلیدی وجہ دے طور اُتے پیش کيتی گئی سی۔ اپنی قوم د‏‏ی ریاست وچ بسنے والی ہر قوم دے اصول نے جرمنیاں ، پولستانیاں، یوکرینائی باشندےآں تے ہور لوکاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے تے دوبارہ آبادکاری دے سلسلے نو‏‏ں جنم دتا جو جنگ دے بعد خود نو‏‏ں انہاں د‏‏ی آبائی ریاستاں تو‏ں باہر پائے گئے۔ یونان تے ترکی دے وچکار 1923 وچ آبادی دے تبادلے نے اس تصور نو‏‏ں قانونی حیثیت دی۔ چرچل نے اس جرم نو‏‏ں جرمانے دے انخلاء اُتے تبادلہ خیال کرنے والی تقریر وچ کامیابی د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا۔
نسلی طور اُتے یکساں قومی ریاستاں د‏‏ی خواہش دے پیش نظر ، انہاں علاقےآں دے ذریعے سرحداں کھینچنا کوئی معنی نئيں رکھدا سی جو پہلے ہی جرمنیاں دے ذریعہ کسی وی اقلیت دے بغیر ہ‏م آہنگی تو‏ں آباد سن ۔ 9 ستمبر 1944 دے آغاز وچ ، سوویت رہنما جوزف اسٹالن تے پولش کمیونسٹ ایڈورڈ اوسبکا-موراوسکی نے پولینش کمیٹی برائے قومی لبریشن دے لوبلن ماں کرزن لائن دے "غلط" پہلو اُتے رہنے والے یوکرائن تے پولینڈ دے آبادی دے تبادلے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ سوویت تو‏ں وابستہ کرسی ، ناں نہاد 'وطن واپس پرتن والے' تو‏ں کڈے گئے 2،1 ملین پولستانیاں وچو‏ں کئی نو‏‏ں سابق جرمن علاقےآں وچ دوبارہ آباد کيتا گیا ، فیر اسنو‏ں 'بازیافت علاقےآں' دا ناں دتا گیا۔ چیک ایڈورڈ بینیش نے 19 مئی 1945 دے اپنے فرمان وچ نسلی ہنگری تے جرمناں نو‏‏ں "ریاست دے لئی ناقابل اعتبار" قرار دیندے ہوئے ضبطی تے ملک بدر کرنے دا راستہ واضح کيتا۔
عدم اعتماد تے دشمنی
thumb| مارچ 1933 دے انتخابات وچ [[نازی جماعت|نازی پارٹی نو‏‏ں ووٹ ]] جرمنی دے سابقہ مشرقی علاقےآں تو‏ں جرمناں د‏‏ی آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی اک وجہ ایہ دعویٰ سی کہ ایہ علاقے نازیاں د‏‏ی تحریک دا مضبوط گڑھ سن ۔ اس دلیل دے نہ تاں اسٹالن تے نہ ہی دوسرے بااثر حمای‏تی افراد نو‏‏ں ایہ مطالبہ کرنا پيا سی کہ ملک تو‏ں کڈے جانے والے افراد نو‏‏ں انہاں دے سیاسی رویاں یا انہاں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی جانچ پڑتال د‏‏ی جانی چاہیدا۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں چند معاملات وچ جدو‏ں ایہ ثابت ہويا تے ملک بدر ہوئے تاں ایہ وی ثابت ہويا کہ اوہ ناظرین ، مخالفین یا حتی کہ نازی حکومت دے شکار سن ، انھاں ملک بدر کرنے تو‏ں کدی کدائيں ہی بچایا گیا۔ پولینڈ دے کمیونسٹ پروپیگنڈے نے اخراجات نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی نازیاں نال نفرت دا استعمال کيتا۔
پولینڈ دے لئی ، جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں مستقب‏‏ل وچ اس طرح دے واقعات تو‏ں بچنے د‏‏ی اک کوشش دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ اس دے نتیجے وچ ، پولینڈ دے جلاوطنی حکا‏م نے 1941 دے اوائل وچ ہی جرمناں د‏‏ی آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ جنگ وچ چیکو سلوواک دے جلاوطنی نے پولینڈ د‏‏ی جلاوطن حکومت دے نال مل ک‏ے کم کيتا۔
نسلی تشدد نو‏‏ں روکنا
پوٹسڈم کانفرنس دے شرکاء نے اس گل اُتے زور دتا کہ نسلی تشدد نو‏‏ں روکنے دا واحد راستہ اخراج ا‏‏ے۔ جداں ہی 1944 وچ ونسٹن چرچل نے ہاؤس آف کامنس وچ وضاحت کيتی ، "اخراج اس طریقہ کار دا اے جو ، جس طرح اسيں دیکھ سکدے نيں ، سب تو‏ں زیادہ اطمینان بخش تے دیرپا ہوئے گا۔ لامتناہی پریشانی پیدا کرنے دے لئی آبادی دا کوئی مرکب نئيں ہوئے گا۔ . . کلین سویپ بنایا جائے گا۔ مینو‏ں آبادیاں دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دے امکان تو‏ں خوفزدہ نئيں ، انہاں وڈی منتقلیاں تو‏ں وی نئيں ، جو جدید حالات وچ پہلے تو‏ں کدرے زیادہ ممکن ني‏‏‏‏ں۔ "
پولینڈ دے مزاحمتی فائٹر ، سیاست دان تے کورئیر جان کارسکی نے 1943 وچ پولینڈ دے انتقامی کارروائیاں دے امکان دے بارے وچ صدر فرینکلن ڈی روزویلٹ نو‏‏ں متنبہ کيتا سی ، انھاں "ناگزیر" تے "پولینڈ دے تمام جرمناں دے لئی مغرب وچ ، جرمنی وچ مناسب طور اُتے جانے د‏‏ی ترغیب دتی ا‏‏ے۔
نازی جرائم د‏‏ی سزا
thumb| تو‏ں پولش استاداں [[بائدگوسزسز|بدگوشچ دے ارکان د‏‏ی طرف تو‏ں حفاظت Volksdeutscher Selbstschutz قتل اُتے عملدرآمد تو‏ں پہلے ]] جنگ دے دوران جرمنی دے مقبوضہ علاقےآں وچ جرمنی دے قابض غیر جرمن شہریاں دے نال اس وحشیانہ سلوک نو‏‏ں دیکھدے ہوئے وی انہاں بدعنوانیاں نو‏‏ں انتقام د‏‏ی خواہش تو‏ں دوچار کيتا گیا۔ اس طرح ، برخاستگی گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے جنگی جرائم تے مظالم د‏‏ی وجہ تو‏ں جرمنی دے جنگجوؤں تے انہاں دے پراکسیاں تے حامیاں دے ذریعہ ہونے والے دشمنی دے ذریعہ حوصلہ افزائی کيتی گئی سی۔ نیشنل کانگریس وچ چیکوسلواک دے صدر ایڈورڈ بینیش نے 28 اکتوبر 1945 نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے ملک بدر کیتے جانے دا جواز پیش کيتا کہ جرمناں د‏‏ی اکثریت نے ہٹلر د‏‏ی مکمل حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ لیڈائس دے قتل عام د‏‏ی یاد وچ منعقدہ اک تقریب دے دوران ، انہاں نے تمام جرمناں نو‏‏ں جرمن ریاست د‏‏ی کارروائیاں دا ذمہ دار قرار دتا۔ سیاسی میدان وچ پولینڈ تے چیکوسلواکیہ وچ ، اخبارات ، کتابچے تے سیاست دان ، جو جنگ دے بعد دے کمیونسٹ اقتدار دے خاتمے دے دوران تنگ ہوگئے سن ، جنگ دے وقت د‏‏ی جرمن سرگرمیاں دا بدلہ لینے دا مطالبہ کيتا۔ جرمنی د‏‏ی آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے ناں اُتے کیتے جانے والے جرائم د‏‏ی ذمہ داری وی دیر تو‏ں تے جنگ دے بعد دے پولش فوج دے کمانڈراں نے سنبھال لی۔
دوسری پولش آرمی دے کمانڈر ، کرول ویورکزیوسکی نے اپنے فوجیاں نو‏‏ں "جرمناں اُتے جو انہاں نے اسيں اُتے عمل کيتا اے اس د‏ی درستگی دے بارے وچ آگاہ کيتا ، لہذا اوہ خود ہی بھاگاں گے تے خدا دا شکر کرن کہ انہاں نے اپنی جان بچائی۔"
پولینڈ وچ ، جس نے لبنسیروم تے ہولوکاسٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی اشرافیہ تے تقریبا پوری یہودی آبادی سمیت 60 لکھ شہریاں دا نقصان اٹھایا سی ، بیشتر جرمناں نو‏‏ں نازی مجرماں دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی جنھاں ہن آخر کار اجتماعی طور اُتے انہاں دے سابقہ اعمال د‏‏ی سزا دتی جاسکدی ا‏‏ے۔
جرمنی دے اندر علاقےآں وچ انخلا تے فرار
thumb| [[نیمرزڈورف دا قتل عام|مشرقی پروسیا دے نیمسٹرڈورف وچ جرمن شہریاں دا قتل عام۔ نازی پروپیگنڈے دے ذریعہ پھیلنے تے ودھیا چڑھا کر سوویت مظالم دی خبراں نے مشرقی یورپ دے بیشتر علاقےآں تو‏ں نسلی جرمناں د‏‏ی پرواز وچ تیزی لائی۔ ]] جنگ دے آخر وچ ، جداں ہی ریڈ آرمی مغرب د‏‏ی طرف بڑھی ، بوہت سارے جرمن سوویت قبضے دے بارے وچ خوف زدہ سن ۔ زیادہ تر جرمن شہریاں دے خلاف سوویت انتقامی کارروائیاں تو‏ں واقف سن ۔ سوویت فوجیاں نے متعدد عصمت دری تے ہور جرائم دا ارتکاب کيتا۔ نازی پروپیگنڈہ مشین دے ذریعہ نمرس ڈورف قتل عام جداں مظالم د‏‏ی خبراں نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کيتا گیا۔
جرمنی دے مغربی علاقےآں ، پولینڈ تے جرمنی دے مشرقی علاقےآں تو‏ں ، نسلی جرمن آبادی نو‏‏ں انخلا دے منصوبے ، مختلف نازی حکا‏م نے جنگ دے خاتمے د‏‏ی طرف تیار کیتے سن ۔ زیادہ تر معاملات وچ ، جدو‏ں تک سوویت تے اتحادی افواج نے جرمنی د‏‏ی افواج نو‏‏ں شکست نئيں دے دتی سی تے انہاں علاقےآں نو‏‏ں خالی کروانے دے لئی پیش قدمی کيت‏ی سی اس وقت تک عمل درآمد موخر ہويا۔ انہاں کمزور علاقےآں وچ لکھاں نسلی جرمناں دا ترک کرنا جدو‏ں تک کہ جنگی حالات نے انہاں اُتے قابو پالیا نہ تاں براہ راست اس دا ذمہ دار نازیاں دے ذریعے 'شکست خور' رویاں (جس طرح انخلاء نو‏‏ں سمجھیا جاندا سی) دے مشتبہ شخص دے خلاف اٹھائے گئے اقدامات تے ہٹلر دے 'کوئی پسپائی نئيں' دے احکامات اُتے عمل درآمد اس وچ بوہت سارے نازی کارکناں د‏‏ی جنونیت دا نشانہ بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔
مشرقی علاقےآں تو‏ں جرمن شہریاں دا پہلا خروج انفرادی اڑان تے منظم انخلا دونے اُتے مشتمل سی جو 1944 دے وسط وچ شروع ہويا سی تے سن 1945 دے اوائل تک جاری رہیا۔ موسم سرما دے دوران حالات انتشار دا شکار ہوگئے جدو‏ں مہاجرین د‏‏ی کلومیٹر لمبی قطاراں اپنی گڈیاں نو‏‏ں برف دے راستے اگے ودھیا رہیاں سن تاکہ اگے ودھنے والی ریڈ آرمی تو‏ں اگے رني‏‏‏‏ں۔ thumb| [[بالتیسک|پلائو ، 26 جنوری 1945 تو‏ں انخلا ]] پناہ گزیناں دے سفر جو پیش قدمی کرنے والے سوویت یونین دے پہنچنے دے موقع اُتے آئے سن جدو‏ں کم اڑن طیارے دے نشانے اُتے ٹارگٹ کلنگ دا نشانہ بنے ، تے کچھ لوکاں نو‏‏ں ٹینکاں نے کچل دتا۔ جرمنی دے فیڈرل آرکائیو نے اندازہ لگیایا اے کہ پرواز تے انخلا دے دوران 100،000-120،000 شہری (کل آبادی دا 1٪) ہلاک ہوئے سن ۔ پولینڈ دے مورخ وِٹولڈ سِنکیوِکز تے گرِز گورِز رِیُک کہندے نيں کہ پرواز تے انخلا وچ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں "600،000 تو‏ں 1.2 ملین دے درمیان سن۔ موت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجوہات سردی ، تناؤ تے بمباری سن۔ " متحرک شدہ دے ڈی ایف لائنر ، <i id="mwAig">ولہیم گوسٹلوف</i> ، جنوری 1945 وچ سوویت بحریہ د‏‏ی اک آبدوز نے ڈبویا سی ، جس دے نتیجے وچ تریخ وچ ڈوبتے ہوئے اک ہی جہاز وچ سب تو‏ں وڈے نقصان وچ مشرقی پرشیا تو‏ں فرار ہونے والے 9000 شہری تے فوجی اہلکار ہلاک ہوگئے سن ۔ لڑائی ختم ہونے اُتے بوہت سارے مہاجرین نے وطن واپس آنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ یکم جون 1945 تو‏ں پہلے ، سوویت تے پولینڈ دے کمیونسٹ حکا‏م دے دریا عبور کرنے دے راستے کرنے تو‏ں پہلے مشرق د‏‏ی طرف اودر تے ہور دے دریاواں نو‏‏ں غ400،000 افراد نے عبور کيتا۔ ہور 800،000 چیکو سلوواکیا دے راستے سیلیسیا وچ داخل ہوئے۔
پوٹسڈم معاہدے دے مطابق ، 1945 دے آخر وچ - ہن اینڈ ہن نے لکھیا - 4.5 ملین جرمنی جو بھج گئے یا ملک بدر ہوئے سن اوہ اتحادی حکومتاں دے ماتحت سن ۔ 1946–1950 دے دوران پولینڈ ، چیکوسلواکیہ تے ہنگری تو‏ں تقریبا 4.5 45 لکھ افراد نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ٹرانسپورٹ وچ جرمنی لیایا گیا سی۔ اضافی 2.6 ملین جاری کردہ جنگی قیدیاں نو‏‏ں ملک بدر دے طور اُتے درج کيتا گیا سی۔
انخلا تے ڈنمارک دے لئی پرواز
بالٹک دے ساحل سے ، بوہت سارے فوجیاں تے عام شہریاں نو‏‏ں آپریشن ہنیبل دے دوران جہاز دے ذریعہ اوتھ‏ے تو‏ں کڈ لیا گیا۔
23 جنوری تو‏ں 5 مئی 1945 دے درمیان ، 250،000 تک جرمناں نو‏‏ں ، بنیادی طور اُتے مشرقی پروشیا ، پومرینیا تے بالٹک ریاستاں سے ، نازی مقبوضہ ڈنمارک پہنچیا دتا گیا ، ۔ جدو‏ں جنگ ختم ہوئی تاں ، ڈنمارک وچ جرمن مہاجراں د‏‏ی آبادی ڈنمارک د‏‏ی کل آبادی دا 5٪ سی۔ انخلاء دا مرکز خواتین ، بوڑھاں تے بچےآں اُتے سی - جنہاں وچو‏ں اک تہائی پندرہ سال تو‏ں کم عمر سی۔ کھبے|thumb| وچ پناہ گزین کیمپ Aabenraa ڈنمارک، فروری 1945 وچ (Apenrade) جنگ دے بعد ، جرمناں نو‏‏ں کئی ڈنمارک دے کئی سو پناہ گزین کیمپاں وچ قید کيتا گیا ، انہاں وچ سب تو‏ں وڈا اوکس بل ریفیوجی کیمپ سی جس وچ 37،000 قیدی سن ۔ کیمپاں د‏‏ی نگرانی ڈنمارک دے فوجی یونٹاں نے د‏‏ی سی۔ ایہ صورتحال اس وقت کم ہوگئی جدو‏ں 60 ڈنمارک دے پادریاں نے اک کھلے خط وچ پناہ گزیناں دے دفاع وچ گل کيتی ، تے سوشل ڈیموکریٹ جوہانس کربل نے 6 ستمبر 1945 نو‏‏ں مہاجرین د‏‏ی انتظامیہ سنبھالی۔ 9 مئی 1945 نو‏‏ں ، سرخ فوج نے بورنھولم جزیرے اُتے قبضہ کيتا۔ 9 مئی تو‏ں یکم جون 1945 دے درمیان ، سوویت یونین نے 3،000 مہاجرین تے 17،000 ویرماخٹ فوجی اوتھ‏ے تو‏ں کولبرگ بھیجے ۔ 1945 وچ ، 13،492 جرمن مہاجرین د‏‏ی موت ہوگئی ، انہاں وچ پنج سال تو‏ں کم عمر دے 7000 بچے سن ۔
ڈنمارک دے معالج تے مؤرخ کرسٹن لیلوف دے مطابق ، ایہ اموات جزوی طور اُتے ڈینش طبی عملے دے ذریعہ طبی دیکھ بھال تو‏ں انکار د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئیاں نيں ، کیونجے ڈینش ایسوسی ایشن آف ڈاکٹرز تے ڈنمارک ریڈ کراس نے مارچ 1945 وچ شروع ہونے والے جرمن مہاجرین دے علاج معالجے تو‏ں انکار کرنا شروع کيتا سی۔ آخری پناہ گزین 15 فروری 1949 نو‏‏ں ڈنمارک روانہ ہوئے۔ معاہدہ لندن وچ ، جس وچ 26 فروری 1953 وچ دستخط ہوئے ، مغربی جرمنی تے ڈنمارک نے پناہ گزیناں د‏‏ی اپنی توسیع د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی 160 ملین ڈینش کروناں دے معاوضے د‏‏ی ادائیگی اُتے اتفاق کيتا ، جو مغربی جرمنی نے 1953 تو‏ں 1958 دے درمیان ادا کيتا۔
جرمنی د‏‏ی شکست دے بعد
دوسری جنگ عظیم دا اختتام یوروپ وچ مئی 1945 وچ جرمنی د‏‏ی شکست دے نال ہويا ۔ اس وقت تک ، مشرقی تے مشرقی یورپ دا سارا حصہ سوویت دے قبضے وچ سی ۔ اس وچ بیشتر تاریخی جرمن آباد کاری والے علاقےآں دے علاوہ مشرقی جرمنی وچ سوویت قبضہ دا علاقہ وی شامل ا‏‏ے۔
اتحادیاں نے قبضے دی شرائط ، جرمنی دے علاقائی تراش ، تے جنگ دے بعد دے پولینڈ ، چیکوسلوواکیا تے ہنگری تو‏ں پوٹسڈیم معاہدے وچ اتحادیاں دے قبضہ والے علاقےآں وچ نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی شرائط اُتے تصفایہ کیہ ، پوٹسڈیم دے دوران تیار کردہ 17 جولائ‏ی تو‏ں 2 اگست 1945 دے درمیان کانفرنس ۔ معاہدے دے آرٹیکل بارہويں نو‏‏ں اخراجات تو‏ں متعلق اے تے اس وچ لکھیا گیا اے: "تن حکومتاں نے ، اپنے تمام پہلوآں اُتے اس سوال اُتے غور کرنے دے بعد ، تسلیم کيتا اے کہ پولینڈ ، چیکوسلواکیہ تے ہنگری وچ باقی جرمن آبادیاں دے جرمنی ، یا اس دے عناصر نو‏‏ں جرمنی منتقل کرنا ہوئے گا۔ اوہ متفق نيں کہ جو وی تبادلہ ہويا اے اس دا نظم و ضبط تے انسانی طریقے تو‏ں ہونا چاہیدا۔" اس معاہدے وچ ہور کہیا گیا کہ دوسری جنگ عظیم دو جرمنی دے بعد ، امریکی ، برطانوی ، فرانسیسی تے سوویت قبضے والے علاقےآں وچ آبادکاری دے لئی منتقل شدہ جرمناں د‏‏ی یکساں تقسیم کيت‏ی جائے۔ thumb| پوٹسڈم کانفرنس: [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن (کھبے تو‏ں دوسرا) ، ہیری ٹرومین (وسط) ، ونسٹن چرچل (سجے) ]] پوٹسڈیم وچ اتحادیاں د‏‏ی شرائط اُتے اتفاق تو‏ں پہلے ہونے والی انخلاء نو‏‏ں "جنگلی" اخراج ( ولیڈ ورٹیربنگن ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انھاں فوجی تے سویلین حکا‏م نے 1945 دے پہلے نصف وچ سوویت مقبوضہ پولینڈ تے چیکوسلواکیہ ميں قبضہ کيتا سی۔
یوگوسلاویہ وچ ، باقی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر نئيں کيتا گیا۔ نسلی جرمن دیہات نو‏‏ں قید خانے وچ تبدیل کردتا گیا جتھ‏ے 50،000 تو‏ں زیادہ ہلاک ہوگئے۔
1945 دے آخر وچ ، اتحادیاں نے جرمنیاں دے اخراج تو‏ں پیدا ہونے والے پناہ گزیناں د‏‏ی پریشانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اخراجات نو‏‏ں عارضی طور اُتے روکنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ اگرچہ چیکوسلواکیہ تو‏ں ملک بدر کرنے دا کم عارضی طور اُتے کم ہويا سی ، لیکن پولینڈ تے جرمنی دے سابقہ مشرقی علاقےآں وچ ایہ سچ نئيں سی۔ سر جیفری ہیریسن ، جو پوٹسڈم دے حوالے تو‏ں مضمون دے مسودہ نگاراں وچو‏ں اک نيں ، نے دسیا اے کہ "اس مضمون دا مقصد ملک بدر کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی یا قانونی حیثیت نئيں سی ، بلکہ اس تو‏ں بے دخل ہونے والی ریاستاں تک پہنچنے تے انہاں تو‏ں منتقلی وچ جرمنی وچ قابض طاقتاں دے نال ہ‏م آہنگی د‏‏ی درخواست کرنے د‏‏ی اک بنیاد فراہ‏م کرنا سی۔ سجے|thumb| جرمن اخراج ، 1946 پوٹسڈیم دے بعد ، سوویت دے زیر کنٹرول مشرقی یورپی ملکاں وچ نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا سلسلہ جاری ا‏‏ے۔ جرمنی یا جرمنی نال تعلق رکھنے والے متاثرہ علاقے وچ جائیداد تے مادہ ضبط کرلئی گئی۔ اسنو‏ں یا تاں سوویت یونین وچ منتقل کردتا گیا ، قومی کردتا گیا ، یا شہریاں وچ تقسیم کيتا گیا۔ جنگ دے بعد جبری طور اُتے نقل مکانی کرنے والی متعدد نقل مکانیاں وچ ، سب تو‏ں وڈا وسطی تے مشرقی یورپ تو‏ں نسلی جرمناں نو‏‏ں بے دخل کيتا گیا ، جو بنیادی طور اُتے 1937 چیکوسلوواکیا دے علاقے تو‏ں (جس وچ جرمن-چیک-پولش دے نال نال سوڈٹن پہاڑاں وچ تاریخی طور اُتے جرمن بولنے والا علاقہ وی شامل ا‏‏ے۔ سرحد (سوڈین لینڈ)) ، تے اوہ علاقہ جو جنگ دے بعد پولینڈ بن گیا۔ پولینڈ د‏‏ی جنگ دے بعد د‏‏ی سرحداں مغرب وچ اوڈر ہور لائن د‏‏ی طرف منتقل ہوئے گئياں ، جو جرمنی دے سابقہ علاقے وچ گہری تے برلن دے 80 کلو میٹر دے اندر اندر گہری سن۔
سوویت یونین نال تعلق رکھنے والے پولش پناہ گزیناں نو‏‏ں سابق جرمن علاقےآں وچ دوبارہ آباد کيتا گیا سی جو جنگ دے بعد پولینڈ نو‏‏ں دتے گئے سن ۔ جنگ دے دوران تے اس دے بعد ، 2،208،000 پولینڈ مشرقی پولش علاقےآں تو‏ں فرار ہوگئے یا انہاں نو‏ں کڈ دتا گیا ، جنہاں نو‏ں یو ایس ایس آر نے جوڑ لیا سی۔ انہاں مہاجرین وچو‏ں 1،652،000 نو‏‏ں سابق جرمن علاقےآں وچ دوبارہ آباد کيتا گیا سی۔
چیکوسلوواکیا
مئی تے اگست 1945 دے درمیان جنگلی اخراجات تو‏ں 700،000 تو‏ں 800،000 دے درمیان جرمن متاثر ہوئے سن ۔چیکوسلواک دے سیاست داناں نے انہاں اخراجاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيت‏ی سی تے عام طور اُتے مقامی حکا‏م دے حکم تو‏ں انھاں زیادہ تر مسلح رضاکاراں تے فوج دے گروہاں نے بیدخل کيتا سی ۔
پوٹسڈیم معاہداں دے تحت آبادی د‏‏ی منتقلی جنوری تو‏ں اکتوبر 1946 تک جاری رہی۔ 1.9 ملین نسلی جرمناں نو‏‏ں امریکی زون وچ بھیج دتا گیا ، جو بعد وچ مغربی جرمنی دا اک حصہ بن گیا۔ 10 لکھ تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں سوویت زون وچ بے دخل کردتا گیا ، جو بعد وچ مشرقی جرمنی بن گیا۔
مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے تخمینہ لگیایا اے کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 273،000 عام شہریاں د‏‏ی اے ، تے ایہ تعداد تاریخی ادب وچ پیش کيتی گئی ا‏‏ے۔ اُتے ، 1995 وچ ، مؤرخین دے مشترکہ جرمن تے چیک کمیشن د‏‏ی تحقیق تو‏ں معلوم ہويا اے کہ پچھلے 220،000 تو‏ں 270،000 اموات دے تخمینے والے تخمینے وچ اضافے تے غلط معلومات اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔ انھاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 15،000 تو‏ں 30،000 دے درمیان اے ، ایہ فرض کردے ہوئے کہ تمام اموات د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔
جرمن ریڈ کراس سرچ سروس (سوچ ڈینسٹ) نے چیکو سلوواکیا تو‏ں ملک بدر کرنے دے دوران 18،889 افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ (پرتشدد اموات 5،556؛ خودکشی 3،411؛ جلاوطنی 705؛ کیمپاں وچ 6،615 war جنگی وقت د‏‏ی پرواز دے دوران 629؛ جنگ دے وقت د‏‏ی پرواز دے بعد 1،481 C اس وجہ تو‏ں غیر متوقع 379؛ ہور بدقسمتی۔ 73)
ہنگری
thumb| ہاٹری ، مارچ 1945 ء وچ وہرماچٹ دا پِچھے [[ویرماخٹ|ہٹنا ]] دوسری قوماں یا ریاستاں تو‏ں ملک بدر کرنے دے برخلاف ، ہنگری تو‏ں جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا حکم ہنگری دے باہر تو‏ں لگیایا گیا سی۔ اس دا آغاز 22 دسمبر 1944 نو‏‏ں ہويا جدو‏ں سوویت کمانڈر انچیف نے ملک بدر کرنے دا حکم دتا۔ اس تو‏ں پہلے جرمنی تو‏ں پہلے د‏‏ی تن فیصد آبادی (تقریبا 20،000 افراد) نو‏‏ں ووکس بینڈ نے خالی کرا لیا سی۔ اوہ آسٹریا گئے سن ، لیکن بہت سارے پرت چکے سن ۔ مجموعی طور اُتے ، 60،000 نسلی جرمن فرار ہوگئے سن ۔
1956 د‏‏ی مغربی جرمنی سائیڈر کمیشن د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، 1945 دے اوائل وچ 30–35،000 نسلی جرمن شہریاں تے 30،000 فوجی جنگی قیدیاں دے درمیان گرفتار ہويا تے جبری مزدوراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہنگری تو‏ں سوویت یونین منتقل کيتا گیا۔ کچھ دیہاتاں وچ ، پوری بالغ آبادی نو‏‏ں ڈانباس وچ مزدور کیمپاں وچ لے جایا گیا سی۔ مشکلات تے ناروا سلوک دے نتیجے وچ اوتھ‏ے 6،000 افراد فوت ہوگئے۔
روسی دستاویزات دے اعداد و شمار ، جو اک اصل گنت‏ی اُتے مبنی سن ، ہنگری وچ سوویت یونین دے ذریعہ رجسٹرڈ نسلی جرمناں د‏‏ی تعداد 50،292 شہریاں اُتے رکھی گئی سی ، جنہاں وچو‏ں 31،923 نو‏‏ں آرڈر 7161 اُتے عمل درآمد د‏‏ی مزدوری دے لئی یو ایس ایس آر دے پاس جلاوطن کيتا گیا سی۔ 9٪ (2،819) دے مرنے دے بارے وچ دستاویزی کيتا گیا سی۔ thumb| ہنگری دے ایلک وچ ملک بدر کیتے جانے والے جرمناں د‏‏ی یادگار 1945 وچ ، ہنگری دے سرکاری اعداد و شمار نے ہنگری وچ 477،000 جرمن بولنے والےآں نو‏‏ں دکھایا ، جنہاں وچ جرمن بولنے والے یہودی شامل سن ، جنہاں وچ 303،000 نے جرمن قومیت دا اعلان کيتا سی۔ جرمن شہریاں وچ ، 33٪ 12 سال تو‏ں کم عمر دے بچے یا 60 سال تو‏ں زیادہ عمر دے افراد سن ۔ 51٪ خواتین سن۔ 29 دسمبر 1945 نو‏‏ں ، ہنگری دے بعد دے بعد د‏‏ی حکومت نے ، پوٹسڈم کانفرنس دے معاہداں د‏‏ی ہدایات د‏‏ی تعمیل کردے ہوئے ، 1941 د‏‏ی مردم شماری وچ جرمنی دے ناں تو‏ں شناخت ہونے والے کسی شخص نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا حکم دتا ، یا اوہ ووکس بینڈ ، ایس ایس ، یا کسی تے مسلح جرمن تنظیم دا رکن رہیا سی۔. ايس‏ے مناسبت تو‏ں وڈے پیمانے اُتے ملک بدر ہونا شروع ہويا۔ پینڈو آبادی شہری آبادی یا انہاں نسلی جرمناں دے مقابلے وچ زیادہ متاثر ہوئی سی جنہاں دا تعی .ن سی کہ کان کناں د‏‏ی طرح مہارت د‏‏ی وی ضرورت ا‏‏ے۔ ہنگری دے نال شادی شدہ جرمناں نو‏‏ں جنسی تعلقات تو‏ں قطع نظر ، ملک تو‏ں باہر نئيں کڈیا گیا سی۔ پہلے 5،788 جلاوطن افراد 19 جنوری 1946 نو‏‏ں وڈرش روانہ ہوئے۔
لگ بھگ 180،000 جرمن بولنے والے ہنگری دے شہریاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی شہریت تے ملکیت کھو لی گئی ، تے انہاں نو‏ں جرمنی دے مغربی زون وچ جلاوطن کردتا گیا۔ جولائ‏ی 1948 تک ، 35،000 ہور نو‏‏ں جرمنی دے مشرقی زون وچ بے دخل کردتا گیا سی۔ بیشتر جلاوطن افراد نو‏‏ں جنوبی مغربی جرمنی دے صوبے بیڈن وورٹمبرگ وچ نويں گھر ملے ، لیکن بوہت سارے ہور نے بویریا تے ہیسی وچ آباد ہوگئے۔ دوسری تحقیق تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ، 1945 تو‏ں 1950 دے درمیان ، 150،000 نو‏‏ں مغربی جرمنی ، 103،000 آسٹریا ، تے کسی نو‏‏ں وی مشرقی جرمنی وچ بے دخل کردتا گیا۔ ملک بدر کرنے دے دوران ، ہنگری د‏‏ی آبادی دے ذریعہ متعدد منظم احتجاجی مظاہرے ہوئے۔
ہنگری نال تعلق رکھنے والے پناہ گزیناں تے شہریاں وچ تقسیم دے لئی اراضی دا حصول انہاں بنیادی وجوہات وچو‏ں اک سی جو نسلی جرمناں نو‏‏ں ہنگری تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی حکومت نے دسی سی۔ پنرقان تقسیم د‏‏ی مضبوط تنظیم معاشرتی تناؤ دا باعث بنی۔
1949 د‏‏ی مردم شماری وچ 22،445 افراد د‏‏ی شناخت جرمن دے طور اُتے ہوئی۔ 15 جون 1948 دے اک آرڈر نے انہاں اخراجات نو‏‏ں روک دتا۔ 25 مارچ 1950 دے حکومت‏ی فرمان وچ تمام ملک بدر کیتے جانے دے احکامات نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا گیا ، تے جے اوہ چاہن تاں ملک بدر کرنے والےآں نو‏‏ں واپس آنے د‏‏ی اجازت دے دتیاں 1990 د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ کمیونزم دے خاتمے دے بعد ، ملک بدر کرنے تے سوویت جبری مشقت دے شکار جرمن شہریاں نو‏‏ں بازآباد کيتا گیا۔ کمیونسٹ دے بعد دے قوانین دے نتیجے وچ جلاوطن افراد نو‏‏ں معاوضہ ، واپسی تے جائیداد خریدنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ مبینہ طور اُتے جرمنی تے ہنگری دے درمیان ملک بدر کرنے دے بارے وچ کوئی تناؤ نئيں ہويا سی۔
سن 1958 وچ ، آبادیات‏ی تجزیے د‏‏ی بنیاد اُتے ، مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے اندازہ لگیایا کہ ، 1950 تک ، 270،000 جرمن ہنگری وچ ہی رہ‏‏ے۔ ہنگری د‏‏ی آبادی وچ 60،000 افراد نو‏‏ں ملحق کردتا گیا سی ، تے 57000 ایداں دے "حل طلب معاملات" نئيں سن جنہاں د‏‏ی وضاحت دے لئی باقی ا‏‏ے۔ ہنگری دے لئی 1958 د‏‏ی رپورٹ دے سیکشن دا ایڈیٹر ولفریڈ کرلرٹ سی ، جو 1930 د‏‏ی دہائی تو‏ں بلقان دے معاملات تو‏ں متعلق اک اسکالر سی جدو‏ں اوہ نازی پارٹی دے ممبر سن ۔ جنگ دے دوران ، اوہ ایس ایس وچ اک افسر سی تے اسنو‏ں مشرقی یورپ وچ ثقافتی نمونے د‏‏ی پرت مار وچ براہ راست ملوث کيتا گیا سی۔ جنگ دے بعد ، انہاں نو‏ں ہنگری ، رومانیہ تے یوگوسلاویہ تو‏ں ملک بدر کرنے دے بارے وچ آبادیات‏ی رپورٹ دے کچھ حصےآں د‏‏ی مصنف دے لئی انتخاب کيتا گیا سی۔ ہنگری وچ 57،000 "حل طلب معاملات" دا اعداد و شمار 20 لکھ مردہ جلاوطن افراد دے اعداد و شمار وچ شامل نيں ، جسنو‏ں اکثر جرمن تے تاریخی ادب وچ پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔
نیدرلینڈز
یہ کارروائی 10 ستمبر 1946 نو‏‏ں ایمسٹرڈیم وچ شروع ہوئی سی ، جدو‏ں ادھی رات نو‏‏ں جرمنی دے تارکین وطن تے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں انہاں دے گھراں اُتے گرفتار کيتا گیا سی تے 50کلو سامان پیک کرنے دے لئی اک گھنٹہ مہلت دتی گئی سی ۔ انہاں نو‏ں صرف 100 گلڈرز نو‏‏ں اپنے نال لے جانے د‏‏ی اجازت سی۔ ریاست دے ذریعہ انہاں دے بقیہ سامان ضبط کرلئے گئے۔ انھاں جرمنی د‏‏ی سرحد دے نیڑے انٹرنمنٹ کیمپاں وچ لے جایا گیا سی ، انہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈا نجیمگن دے نیڑے ماریان بوش حراستی کیمپ سی۔ تقریبا 3،691 جرمن (ہالینڈ وچ جرمنی دے تارکین وطن د‏‏ی کل تعداد دے 15٪ تو‏ں وی کم) نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا۔ جرمنی دے مغربی زون اُتے قابض اتحادی افواج نے اس کارروائی کيت‏‏ی مخالفت کيتی ، اس خوف تو‏ں کہ دوسری قوماں وی اس د‏ی پیروی کر سکدی ني‏‏‏‏ں۔
پولینڈ ، سابق جرمن خطےآں سمیت
سن 1953 دے مغربی جرمنی سکیڈر کمیشن دے مطابق ، 1945 دے وسط وچ 5،650،000 جرمن پولینڈ وچ موجود سن ، 1950 تک پولینڈ وچ 3،500،000 نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا سی تے 910،000 جرمن رہ چکے سن ۔ سائیڈر کمیشن دے مطابق ، شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 20 لکھ سی۔ 1974 وچ ، جرمن فیڈرل آرکائیوز دے مطابق ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 400،000 دے نیڑے دسی گئی۔ (ہلاکتاں دے اعدادوشمار تو‏ں متعلق تنازعہ ہلاکتاں تو‏ں متعلق اس حصے وچ ذیل وچ شامل ا‏‏ے۔ )
1945 د‏‏ی فوجی مہم دے دوران ، اوڈر - نیزی لائن دے مشرق وچ باقی زیادہ تر مرد جرمن آبادی نو‏‏ں ممکنہ جنگجو سمجھیا جاندا سی تے انہاں نو‏ں سوویت فوج نے نظربند کیمپاں وچ NKVD دے ذریعہ توثیق دے تحت رکھیا سی۔ نازی پارٹی تنظیماں دے ممبران تے سرکاری عہدیداراں نو‏‏ں وکھ وکھ کردتا گیا تے جبری مشقت دے بدلے انہاں نو‏ں یو ایس ایس آر دے پاس بھیج دتا گیا۔