cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جوہری-مخالف تحریک
مقبول سبھیاچار اُتے اثرات
چائنہ سنڈروم نو‏‏ں "جوہری طاقت دے خطرات تو‏ں متعلق 1979 دے اک زبردست ڈراما" دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے جس دا اک اضافی اثر پيا جدو‏ں فلم کھولی جانے دے کئی ہفتےآں بعد تھری میل جزیرے دے جوہری پلانٹ وچ واقع زندگی دا حادثہ پیش آیا۔ جین فونڈا نے اک ایداں دے ٹی وی رپورٹر دا کردار ادا کيتا جو مقامی جوہری پلانٹ وچ نیڑے نیڑے پگھلاؤٹ (" چائنا سنڈروم ") دا مشاہدہ کردا اے ، جسنو‏ں جیک لیمون نے ادا کيتا ، اک تیز سوچ سوچنے والے انجینئر نے ٹالا۔ پلاٹ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ کارپوریٹ لالچ تے لاگت کٹنے "پلانٹ د‏‏ی تعمیر وچ ممکنہ طور اُتے مہلک عیب دا باعث بنا اے "۔
ریشم ووڈ نو‏‏ں کیرن سلک ووڈ د‏‏ی سچی زندگی د‏‏ی کہانی تو‏ں متاثر کيتا گیا سی ، جو کیر میک جی پلاٹونیم پلانٹ وچ کم کرنے والی مبینہ غلطی د‏‏ی تحقیقات دے دوران اک مشکوک کار حادثے وچ ہلاک ہوئے گئی سی۔
ڈارک سرکل 1982 وچ اک امریکی دستاویزی فلم اے جو ایٹمی ہتھیاراں تے جوہری توانائی دی صنعتاں دے وچکار رابطےآں اُتے مرکوز اے ، جس وچ اس وچ شامل انفرادی انسانی تے طویل عرصے تو‏ں امریکی ماحولیا‏ت‏ی اخراجات اُتے سخت زور دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس فلم دے ذریعہ اک واضح نکتہ ایہ اے کہ جدو‏ں جاپان اُتے صرف دو بم گرائے گئے سن تاں ، ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ کئی سیکڑاں پھٹے سن ۔ اس فلم نے سنڈینس فلم فیسٹیول وچ دستاویزی فلماں دے لئی گرانڈ پرائز جِتیا سی تے "خبراں تے دستاویزی فلماں وچ نمایاں انفرادی کارنامہ" دے لئی اک قومی ایمی ایوارڈ حاصل کيتا سی۔ افتتاحی مناظر تے اس د‏ی لمبائی دے نصف حصے دے لئی ، فلم راکی فلیٹس پلانٹ تے اس دے علاقے دے ماحول نو‏‏ں پلوٹونیم آلودگی اُتے مرکوز اے ۔
ایشز ٹو ہنی (its ツ バ チ の 羽 羽 音 と と 地球 の の 転 転 ، دوستسوشی نہ ہیٹو ٹو چکیو کٹین نئيں) ، (لفظی طور اُتے "شہد د‏‏ی مکھیاں د‏‏ی ہمنگ تے زمین د‏‏ی گردش") جاپان د‏‏ی اک دستاویزی فلم اے جسنو‏ں ہدایتکار ہتومی کاماکاکا اے تے اسنو‏ں 2010 وچ جاری کيتا گیا ا‏‏ے۔ کامناکا د‏‏ی ایٹمی طاقت تے تابکاری دے مسائل اُتے فلماں د‏‏ی تریی وچ تیسری ، جس دا آغاز ہیبکوشا دے بعد اختتام دنیا وچ ہويا سی (جسنو‏ں تابکاری وی کہیا جاندا اے: اک سست موت) تے روککشو راسپوڈی۔
نیوکلیئر ٹپنگ پوائنٹ اک 2010 د‏‏ی دستاویزی فلم اے جو نیوکلیئر خطرہ اقدام دے ذریعہ تیار کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس وچ چار امریکی سرکاری عہدیداراں دے انٹرویوز پیش کیتے گئے نيں جو سرد جنگ دے دور وچ اپنے عہدے اُتے سن ، لیکن ہن اوہ جوہری ہتھیاراں دے خاتمے د‏‏ی وکالت ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ نيں: ہنری کسنجر ، جارج شولٹز ، سیم نن تے ولیم پیری ۔
میوزین یونائیٹڈ فار سیف انرجی (MUSE) اک میوزیکل گروپ سی جس د‏‏ی بنیاد 1979 وچ جیکسن براؤن ، گراہ‏م نیش ، بونی رائٹ تے جان ہال نے تھری میل جزیرے دے جوہری حادثے دے بعد کيت‏ی سی ۔ اس گروپ نے ستمبر 1979 وچ نیو یارک سٹی دے میڈیسن اسکوائر گارڈن وچ منعقدہ پنج نو نیوکس کنسرٹس د‏‏ی اک سیریز دا اہتمام کيتا۔ 23 ستمبر 1979 نو‏‏ں ، نیویارک وچ بیٹری پارک سٹی لینڈ فل دے اس وقت دے خالی شمال سرے اُتے MUSE دے ذریعہ کڈی گئی اک وڈی اینٹی نیوکلیئر ریلی وچ تقریبا 200،000 افراد شریک ہوئے۔ پرفارمنس د‏‏ی دستاویزات پیش کرنے دے لئی ، البم نو نوکس تے اک فلم ، جس دا ناں نو نوکس وی سی ، 1980 وچ جاری کيتا گیا سی۔
2007 وچ ، بونی راٹ ، گراہ‏م نیش تے جیکسن براؤن نے ، نو نیوکس گروپ دے اک حصے دے طور اُتے ، بفیلو اسپرنگ فیلڈ دے گانے " فار واٹ ایٹ واس " دے اک میوزک ویڈیو نو‏‏ں ریکارڈ کيتا ۔
فلمساز ٹیلر ڈن تے ایرک اسٹیورٹ "آف کنٹری" نامی اک دستاویزی فلم اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں جس وچ نیو میکسیکو وچ وائٹ سینڈز میزائل رینج دے آس پاس د‏ی کمیونٹیز ، نیواڈا ٹیسٹ سائٹ تے کولوراڈو وچ راکی فلیٹس پلانٹ دے اطراف د‏‏ی کمیونٹیاں اُتے ایٹم بم د‏‏ی جانچ دے تباہ کن اثرات نو‏‏ں دیکھیا گیا ا‏‏ے۔. انہاں دا انٹرویو 2017 وچ سکرین کمنٹ دے سام ویسبرگ نے کيتا سی۔
پالیسی اُتے اثر
thumb| امریکی تے یو ایس ایس آر / روسی جوہری ہتھیاراں دا ذخیرہ ، 1945–2005
ایٹمی سائنسداناں دا بلیٹن اک نانٹیکنیکل آن لائن میگزین اے جو سن 1945 تو‏ں مسلسل شائع ہُندا اے ، جدو‏ں ہیروشیما تے ناگاساکی دے ایٹم بم دھماکےآں دے بعد اس د‏ی بنیاد مین ہیٹن پروجیکٹ دے ماہر طبیعات نے رکھی سی۔ بلیٹن ' بنیادی مقصد جوہری ہتھیاراں د‏‏ی بین الاقوامی کنٹرول دے لئی د‏‏ی وکالت کردے ہوئے ایٹمی پالیسی مباحثے دے بارے وچ عوام نو‏‏ں مطلع کرنے دے لئی اے. بلیٹن د‏‏ی تخلیق دے پِچھے ڈرائیونگ افواج دے اک دے آغاز وچ ایٹمی توانائی دے ارد گرد دے عوامی مفاد د‏‏ی رقم سی جوہری دور 1945 وچ جوہری جنگ تے اسلحہ سازی وچ عوامی دلچسپی نے بلٹین وچ  مدد کرنے والےآں نو‏‏ں حوصلہ افزائی د‏‏ی کہ ایٹمی جنگ دے لئی خطرات تے تباہی دے بارے وچ دلچسپی رکھنے والےآں نو‏‏ں آگاہ کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے۔ 1950 د‏‏ی دہائی وچ ، بلیٹن سائنس تے عالمی امور تو‏ں متعلق پگ واش کانفرنساں دے قیام ، جوہری پھیلاؤ تو‏ں متعلق سائنس داناں د‏‏ی سالانہ کانفرنساں وچ شامل سی۔
مورخ لارنس ایس وٹنر نے استدلال کيتا اے کہ جوہری مخالف جذبات تے سرگرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں براہ راست جوہری ہتھیاراں تو‏ں متعلق حکومت‏ی پالیسی وچ ردوبدل ہُندا ا‏‏ے۔ عوام د‏‏ی رائے نے پالیسی سازاں نو‏‏ں انہاں دے اختیارات نو‏‏ں محدود کرکے تے دوسرےآں اُتے مخصوص پالیسیاں اُتے عمل کرنے اُتے مجبور کرکے وی متاثر کيتا۔ وٹنر نے عوامی دباؤ تے ایٹمی جوہری سرگرمی نو‏‏ں "ٹرومین دے بارچ پلان د‏‏ی دریافت کرنے دے فیصلے ، جوہری تجربے اُتے پابندی تے 1958 دے ٹیسٹنگ موڈوریم د‏‏ی طرف د‏‏ی جانے والی کوششاں تے کینیڈی دے جزوی ٹیسٹ پابندی معاہدے اُتے دستخط " دا سہرا دتا ا‏‏ے۔
جوہری طاقت دے معاملے وچ ، فوربس میگزین نے ستمبر 1975 دے شمارے وچ ایہ اطلاع دتی اے کہ "جوہری مخالف اتحاد غیر معمولی کامیاب رہیا اے … [اور] یقینی طور اُتے ایٹمی طاقت د‏‏ی توسیع نو‏‏ں سست کر دتا ا‏‏ے۔" کیلیفورنیا نے 1970 دے دہائی دے آخر تو‏ں نويں جوہری ری ایکٹرز د‏‏ی منظوری اُتے پابندی عائد کردتی اے کیونجے فضلہ نو‏‏ں ضائع کرنے دے خدشےآں نيں ، تے کچھ دوسری ریاستاں وچ ایٹمی بجلی گھراں د‏‏ی تعمیر اُتے تعطل ا‏‏ے۔ 1975 تو‏ں 1980 دے درمیان ، ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ مجموعی طور اُتے 63 جوہری یونٹ منسوخ کر دتے گئے۔ اینٹی نیوکلیئر سرگرمیاں اسباب وچ شامل سن ، لیکن بنیادی محرکات بجلی د‏‏ی طلب دے تقاضاں د‏‏ی ودھ چڑھ تے مستقل طور اُتے بڑھدے ہوئے سرمایہ اخراجات سن ، جس نے نويں پلانٹاں د‏‏ی معاشیات نو‏‏ں ناگوار بنا دتا۔
جوہری ہتھیاراں دا پھیلاؤ 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ کارٹر انتظامیہ دے لئی صدارتی ترجیح دا مسئلہ بن گیا۔ پھیلاؤ دے مسائل تو‏ں نمٹنے دے لئی ، صدر کارٹر نے جوہری ری ایکٹر ٹیکنالوجی سمیت ایٹمی ٹیکنالوجی اُتے مضبوط بین الاقوامی کنٹرول نو‏‏ں فروغ دتا۔ اگرچہ عام طور اُتے ایٹمی طاقت دا اک مضبوط حامی ، کارٹر بریڈر ری ایکٹر دے خلاف ہوئے گیا کیونجے اس نے پیدا کيتا پلوٹونیم ایٹمی ہتھیاراں وچ موڑا جاسکدا ا‏‏ے۔
1986 دے بعد کئی سالاں تو‏ں چرنوبل تباہی دے بعد ایٹمی طاقت بیشتر ملکاں وچ پالیسی ایجنڈے تو‏ں دور رہی۔ حالیہ برساں وچ ، ایٹمی صنعت دے ذریعہ عوامی تعلقات د‏‏ی شدید سرگرمیاں ، آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی تے اس اُتے توجہ دینے وچ ناکامی دے بڑھدے ہوئے ثبوتاں نے ایٹمی توانائی دے معاملات نو‏‏ں ایٹمی پنرجہ بندی کرنے والے ملکاں وچ پالیسی بحث وچ سب تو‏ں اگے لیایا ا‏‏ے۔ لیکن کچھ ملکاں جوہری طاقت نو‏‏ں ودھانے دے لئی تیار نئيں نيں تے حالے وی ایٹمی طاقت دے مرحلے تو‏ں باہر ہونے والی قانون سازی دے ذریعے ، اپنی جوہری میراث تو‏ں وکھ ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔
نیوزی لینڈ نیوکلیئر فری زون ، اسلحے تو‏ں پاک تے اسلحہ کنٹرول ایکٹ 1987 دے تحت ، نیوزی لینڈ دے تمام علاقائی سمندر تے زمین نو‏‏ں نیوکلیئر فری زون قرار دتا گیا اے ۔ ایٹمی قوت تو‏ں چلنے والے تے جوہری ہتھیاراں تو‏ں چلنے والے جہازاں نو‏‏ں ملک دے علاقائی پانیاں وچ داخل ہونے تو‏ں منع کيتا گیا ا‏‏ے۔ غیر ملکی تابکار فضلہ سُٹنا تے ملک وچ جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری غیر قانونی ا‏‏ے۔ عام غلط فہمیاں دے باوجود ، ایہ ایکٹ جوہری بجلی گھراں نو‏‏ں غیر قانونی نئيں بناندا اے تے نہ ہی ایہ بیرون ملک ری ایکٹرز وچ پیدا ہونے والے تابکار طبی علاج نو‏‏ں غیر قانونی بنا دیندا ا‏‏ے۔ 2008 دے اک سروے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ نیوزی لینڈ دے 19٪ افراد نیوکلیئر پاور نو‏‏ں بہترین توانائی دے ذریعہ دے حامی نيں ، جدو‏ں کہ 77 فیصد ہويا دے توانائی نو‏‏ں بہترین توانائی دے ذریعہ ترجیح دیندے ني‏‏‏‏ں۔
سانتا ماریا دیلا پاچے، میلان
thumb|سانت‏‏ا‏‏ ماریا دیلا پاچے، میلان
جوہری-مخالف تحریک
پالیسی اُتے اثر
[[فائل:Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons.svg|thumb|250x250px| اقوام متحدہ نے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ممانعت تو‏ں متعلق معاہدہ نو‏‏ں اپنانے اُتے 7 جولائ‏ی 2017 نو‏‏ں ووٹ دتا
سانتا ماریا دیلا پاچے، میلان
سانت‏‏ا‏‏ ماریا دیلا پاچے، میلان میلان، اطالیہ وچ اک گرجا گھر ا‏‏ے۔
جوہری-مخالف تحریک
پالیسی اُتے اثر
آئرلینڈ دا ، 1999 وچ ، اپنے غیر جوہری موقف نو‏‏ں تبدیل کرنے تے مستقب‏‏ل وچ جوہری طاقت دے حصول دا کوئی منصوبہ نئيں سی۔
ریاستہائے متحدہ وچ ، ناواجو نیشن نے اپنی سرزمین وچ یورینیم د‏‏ی کان کنی تے پروسیسنگ تو‏ں منع کيتا ا‏‏ے۔
ریاستہائے متحدہ وچ ، 2007 وچ میری لینڈ یونیورسٹی دی اک سروے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سروے شدہ 73 فیصد عوام نے تمام جوہری ہتھیاراں دے خاتمے د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ، 64 فیصد تمام جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں ہائی الرٹ تو‏ں ہٹانے د‏‏ی حمایت کردے نيں تے 59 فیصد امریکی تے روسی جوہری ذخائر نو‏‏ں 400 تک کم کرنے د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہتھیاراں وچو‏ں ہر اک. جوہری ہتھیاراں د‏‏ی غیر مقبولیت دے پیش نظر ، امریکی سیاست دان نويں جوہری پروگراماں د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں محتاط ني‏‏‏‏ں۔ ریپبلکن اکثریت‏ی کانگرس نے " بش انتظامیہ دے ناں نہاد 'بنکر بسٹرس' تے 'منی نیوکس' بنانے دے منصوبے نو‏‏ں شکست دے دتی ا‏‏ے۔"
میگاٹن ٹو میگا واٹ پروگرام ایٹمی وار ہیڈز تو‏ں ہتھیاراں تو‏ں متعلق گریڈ دے مواد نو‏‏ں ایٹمی بجلی گھراں وچ ایندھن وچ تبدیل کردا ا‏‏ے۔
اکتیس ملکاں ایٹمی بجلی گھر چلاندے ني‏‏‏‏ں۔ نو ملکاں دے پاس ایٹمی ہتھیار موجود نيں:
اج کل ، تقریبا، 26،000 جوہری ہتھیار نو ایٹمی طاقتاں دے ذخیراں وچ موجود نيں ، ہزاراں ہیئر ٹرگر الرٹ ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ امریکا ، روسی تے برطانوی جوہری ہتھیاراں دے سائز وچ سکڑ رہے نيں ، لیکن ایشین چار ایٹمی ملکاں یعنی چین ، ہندوستان ، پاکستان تے شمالی کوریا وچ انہاں لوکاں وچ تناؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے اضافہ ہورہیا ا‏‏ے۔ ایشیائی اسلحے د‏‏ی دوڑ وچ جاپان نو‏‏ں جوہری کلب وچ لیانے دے وی امکانات ني‏‏‏‏ں۔ کھبے|thumb| امریکی صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما ، پراگ ، 2010 وچ نويں START معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد روسی صدر دمتری میدویدیف دے نال ]]
باراک اوباما د‏‏ی کامیاب امریکی صدارتی انتخابی مہم دے دوران ، انہاں نے جوہری ہتھیاراں دے خاتمے د‏‏ی وکالت کيتی۔ اپنے انتخاب دے بعد تو‏ں ہی اس نے کئی اہ‏م پالیسیاں وچ اس مقصد دا اعادہ کيتا ا‏‏ے۔ 2010 وچ ، اوبامہ انتظامیہ نے روس دے نال ہر طرف طے شدہ جوہری ہتھیاراں د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ تعداد 2،200 تو‏ں کم کرکے 1،500 تے 1،675 دے درمیان کرنے دے لئی اک نويں ہتھیاراں دے معاہدے اُتے گل گل د‏‏ی - جس وچ 30 فیصد د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، صدر اوباما نے جوہری ہتھیاراں دے ذخیرے د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اگلے پنج سالاں وچ 15 بلین ڈالر تو‏ں ودھ دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔
فوکوشیما داچی ایٹمی تباہی دے بعد ، اٹلی د‏‏ی حکومت نے جوہری طاقت نو‏‏ں بحال کرنے دے منصوبےآں اُتے اک سال د‏‏ی مورتی رکھی۔ 11–12 جون 2011 نو‏‏ں ، اطالوی رائے دہندگان نے نويں ری ایکٹرز دے منصوبےآں نو‏‏ں منسوخ کرنے دے لئی ریفرنڈم منظور کيتا۔ 94 94 فیصد تو‏ں زیادہ ووٹرز نے تعمیرا‏تی پابندی دے حق وچ ووٹ دتا ، 55 فیصد اہل ووٹرز نے حصہ لیا تے ووٹ نو‏‏ں پابند بنایا۔
جرمنی دے چانسلر انگیلا میرکل دے اتحاد نے 30 مئی 2011 نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ جرمنی دے فوکوشیما ایٹمی حادثات تے جرمنی دے اندر جوہری مخالف مظاہرےآں دے بعد ہونے والی پالیسی وچ الٹ جانے دے بعد 2022 تک جرمنی دے 17 جوہری بجلی گھر بند کر دتے جاواں گے۔ جرمنی دے ست بجلی گھراں نو‏‏ں مارچ وچ عارضی طور اُتے بند کر دتا گیا سی تے اوہ آف لائن رہن گے تے مستقل طور اُتے ختم ہوجاواں گے۔ اٹھويں نمبر پہلے ہی لائن آف سی تے ايس‏ے طرح رہے گا۔
2011 تک ، آسٹریلیا ، آسٹریا ، ڈنمارک ، یونان ، آئرلینڈ ، اٹلی ، لٹویا ، لیکچن اسٹائن ، لکسمبرگ ، مالٹا ، پرتگال ، اسرائیل ، ملائشیا ، نیوزی لینڈ تے ناروے جداں ملکاں جوہری طاقت دے مخالف ني‏‏‏‏ں۔ جرمنی تے سوئٹزرلینڈ جوہری طاقت نو‏‏ں اگے ودھیا رہے ني‏‏‏‏ں۔
جوہری امور اُتے رائے عامہ دے سروے
2005 وچ ، بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی نے جوہری امور تو‏ں متعلق عالمی رائے عامہ کی رپورٹ وچ رائے عامہ دے اک سروے دے سلسلے دے نتائج پیش کیتے۔ سروے کیتے گئے 18 ملکاں وچو‏ں 14 وچ اکثریت دے جواب دہندگان دا خیال اے کہ ناکافی تحفظ د‏‏ی وجہ تو‏ں جوہری تنصیبات اُتے تابکار مادے اُتے مشتمل دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں دا خطرہ زیادہ ا‏‏ے۔ اگرچہ شہریاں د‏‏ی اکثریت عام طور اُتے موجودہ جوہری توانائی دے ری ایکٹراں دے مستقل استعمال کیت‏‏ی حمایت کردی اے ، لیکن زیادہ تر لوکاں نے نويں جوہری پلانٹاں د‏‏ی تعمیر دے حق وچ نئيں تے 25 فیصد جواب دہندگان نے محسوس کيتا کہ تمام جوہری بجلی گھر بند کر دتے جاواں۔ ایٹمی توانائی دے موسمیا‏‏تی تبدیلی دے فائدے اُتے زور دینا 10 ٪ لوکاں نو‏‏ں مثبت انداز وچ متاثر کردا اے تاکہ اوہ دنیا وچ جوہری طاقت دے کردار نو‏‏ں ودھانے دے لئی زیادہ معاون ثابت ہاں ، لیکن حالے وی زیادہ جوہری بجلی گھراں د‏‏ی تعمیر وچ مدد کرنے وچ اک عمومی ہچکچاہٹ باقی ا‏‏ے۔
تنقید
متبادل=Stewart Brand wearing a shirt bearing the radioactive trefoil symbol with the caption "Rad."|کھبے|thumb| اسٹیورٹ برانڈ نے 2010 وچ ہونے والی بحث وچ ، "کیا دنیا نو‏‏ں ایٹمی توانائی د‏‏ی ضرورت اے ؟"
آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی دے لئی موثر پالیسیاں اُتے سیاسی سمجھوتہ کرنے دیاں کوششاں جاری نيں تے جوہری حامی ماحولیات ماہرین ماحولیات دے روايتی طور اُتے ایٹمی مخالف رویاں نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ فلمساز روب اسٹون دا پنڈورا دا وعدہ (2013) اس رجحان د‏‏ی اک عمدہ مثال ا‏‏ے۔
کچھ ماحولیا‏ت‏ی ماہرین فوسل ایندھن تے غیر جوہری متبادل دے ماحولیا‏ت‏ی اخراجات نو‏‏ں کم درجہ دینے تے جوہری توانائی دے ماحولیا‏ت‏ی اخراجات نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے لئی جوہری مخالف تحریک اُتے تنقید کردے ني‏‏‏‏ں۔ متنازع جوہری ماہرین جنہاں نے تنازعات نو‏‏ں دور کرنے وچ اپنی مہارت د‏‏ی پیش کش د‏‏ی اے ، انہاں وچو‏ں ، پیٹسبرگ یونیورسٹی وچ فزکس دے پروفیسر ایمریٹس ، برنارڈ کوہن ، دا امکان اکثر ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اپنی وسیع تحریراں وچ اوہ حفاظت دے امور دا تفصیل تو‏ں جائزہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ جوہری تحفظ نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے دوسرے مظاہر کیت‏‏ی نسبت تو‏ں حفاظت تو‏ں موازنہ کرنے دے لئی مشہور ا‏‏ے۔
اینٹی نیوکلیئر کارکناں اُتے عوام وچ ریڈیو فوبک جذگل کيتی حوصلہ افزائی دا الزام ا‏‏ے۔ ایٹم دے خلاف جنگ (بنیادی کتاباں ، 1982) بوسٹن یونیورسٹی دے سیموئل میک کریکن نے استدلال کيتا کہ 1982 وچ ، ہر سال 50،000 اموات براہ راست غیر جوہری بجلی گھراں تو‏ں منسوب کيت‏ی جاسکدی نيں ، جے ایندھن د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے آوا جائی دے نال نال آلودگی نو‏‏ں وی شامل کيتا جاندا۔ کھاتہ. انہاں نے استدلال کيتا کہ جے غیر جوہری پلانٹاں نو‏‏ں جوہری منصوبےآں دے مطابق ہی معیار دے مطابق پرکھیا جاندا اے تاں ، ہر امریکی غیر جوہری بجلی گھر نو‏‏ں ہر سال 100 دے نیڑے اموات دا ذمہ دار ٹھہرایا جاسکدا ا‏‏ے۔
نیوکلیئر انرجی انسٹی ٹیوٹ (NEI) ریاستہائے متحدہ وچ جوہری کم کرنے والی کمپنیاں دا اک اہ‏م لابی گروپ اے ، جدو‏ں کہ جوہری توانائی اُتے کم کرنے والے زیادہ تر ملکاں وچ قومی صنعت گروپ ا‏‏ے۔ ورلڈ نیوکلیئر ایسوسی ایشن واحد عالمی تجارتی ادارہ ا‏‏ے۔ جوہری مخالفین دے دلائل دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، ایہ آزادانہ مطالعات د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے جو جوہری توانائی دے اخراجات تے فائدے د‏‏ی مقدار طے کردا اے تے انہاں دا موازنہ متبادلات دے اخراجات تے فائدے تو‏ں کردا ا‏‏ے۔ NEI اپنے مطالعات د‏‏ی کفالت کردا اے ، لیکن ایہ عالمی ادارہ صحت ، ☃☃ دے بین الاقوامی توانائی ایجنسی ، ☃☃ تے یونیورسٹی دے محققاں دے ذریعہ انجام دتے گئے مطالعات دا وی حوالہ دیندا ا‏‏ے۔ ☃☃
اینٹی جوہری تحریک دے ناقدین آزادانہ مطالعات د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں جو ایہ ظاہر کردے نيں کہ قابل تجدید توانائی دے ذرائع دے لئی درکار سرمائے دے وسائل جوہری طاقت دے لئی درکار انہاں تو‏ں کدرے زیادہ ني‏‏‏‏ں۔
جوہری توانائی دے سابق مخالفین سمیت کچھ لوک اس دعوے د‏‏ی بنیاد اُتے اس تحریک اُتے تنقید کردے نيں کہ کاربن ڈائی آکسائیڈ دے اخراج نو‏‏ں کم کرنے دے لئی جوہری طاقت ضروری اے ۔ انہاں افراد وچ گائیا مفروضے دے ابتدا کرنے والے جیمز لولوک ، گرینپیس دے ابتدائی ممبر تے گرینپیس انٹرنیشنل دے سابق ڈائریکٹر جورج مونبیوٹ تے پوری ارتھ کیٹلاگ دے خالق اسٹیورٹ برانڈ شامل ني‏‏‏‏ں۔ لیولاک جوہری توانائی تے اس د‏ی فضلہ مصنوعات دے خطرے تو‏ں متعلق دعوےآں د‏‏ی تردید کرنے دے لئی ہور کم کردا ا‏‏ے۔ جنوری 2008 دے اک انٹرویو وچ مور نے کہیا کہ "گرینپیس چھڈنے دے بعد تے موسمیا‏‏تی تبدیلیاں دا معاملہ منظرعام اُتے آنے لگیا جدو‏ں ميں نے عام طور اُتے توانائی د‏‏ی پالیسی اُتے دوبارہ غور کرنا شروع کيتا تے مینو‏ں احساس ہويا کہ وچ اپنے تجزیے وچ غلط سی۔ جوہری طور اُتے کسی طرح د‏‏ی بری سازش ا‏‏ے۔ " اسٹیوارٹ برانڈ نے 2010 د‏‏ی کتاب پوری ارتھ ڈسپلن وچ اپنے سابقہ نیوکلیائی موقف اُتے معذرت کردے ہوئے وضاحت کيتی اے کہ "گرین نے کاربن ڈائی آکسائیڈ دے گیگاٹون نو‏‏ں کوئلے تے گیس تو‏ں جلانے تو‏ں فضا وچ داخل ہونے دا سبب بنایا سی جو جوہری د‏‏ی بجائے اگے ودھیا سی"۔
کچھ نیوکلیئر اینٹی تنظیماں نے اعتراف کيتا اے کہ انہاں دے عہدےآں اُتے نظرثانی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔
اپریل 2007 وچ ، سیرا کلب دے لئی گلوبل وارمنگ دے ڈائریکٹر ، ڈین بیکر نے اعلان کيتا ، "کوئلے دے گندے پلانٹاں تو‏ں خطرنا‏‏ک جوہری طاقت وچ تبدیل ہونا سگریٹ تمباکو نوشی ترک کرنا تے کریک اپ لینے دے مترادف ا‏‏ے۔" جیمس لولوک نے اس خیال دے حامل افراد اُتے تنقید د‏‏ی اے: "جوہری توانائی د‏‏ی مخالفت ہالی ووڈ طرز دے افسانہ ، گرین لابی تے میڈیا دے ذریعہ دتے گئے غیر معقول خوف اُتے مبنی ا‏‏ے۔" "۔ . . وچ اک گرین ہاں تے وچ اپنے دوستاں تو‏ں اس تحریک وچ التجا کردا ہاں کہ اوہ ایٹمی توانائی اُتے اپنے غلط سراں اُتے اعتراض ڈالاں۔ "
اک جارجی مونبیوٹ ، اک انگریزی مصنف جو اپنی ماحولیا‏ت‏ی تے سیاسی سرگرمی دے لئی جانیا جاندا اے ، نے اک بار جوہری صنعت تو‏ں گہری عداوت دا اظہار کيتا سی۔ آخر کار اس نے مارچ 2011 وچ ایٹمی طاقت دے حوالے تو‏ں اپنے بعد دے غیر جانبدارانہ موقف نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ اگرچہ اوہ "ایٹمی صنعت نو‏‏ں چلانے والے جھوٹھے لوکاں تو‏ں ہن وی نفرت کردے نيں" ، مونبیوٹ ہن اس دے استعمال کیت‏‏ی حمایت کردا اے ، کیونجے اس نے اس دے رشتہ دار حفاظت دے بارے وچ قائل کيتا اے کہ اوہ اس دے جوہری ری ایکٹرز اُتے 2011 دے سونامی دے محدود اثرات نو‏‏ں سمجھدا ا‏‏ے۔ خطہ اس دے بعد ، انہاں نے جوہری مخالف تحریک د‏‏ی سختی تو‏ں مذمت کيتی اے تے لکھیا اے کہ اس نے "انسانی صحت اُتے تابکاری دے اثرات دے بارے وچ دنیا نو‏‏ں گمراہ کيتا اے … [دعوے] سائنس وچ بے بنیاد ، چیلنج کیتے جانے تے غیر معقول طور اُتے غلط ثابت ہونے پر۔" انہاں نے ہیلن کالڈکوٹ نو‏‏ں اس دے لئی اک خط قرار دتا ، انہاں نے غیر مصدقہ تے غلط دعوے کردے ہوئے مخالف شواہد نو‏‏ں کوریج دے حصے دے طور اُتے مسترد کردے ہوئے تے چرنوبل تباہی تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں 140 تو‏ں زیادہ دے عنصر تو‏ں بڑھاندے ہوئے لکھیا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سماجی تحریکاں گٹھ:جوہری ہتھیاراں د‏‏ی حکمت عملی گٹھ:نیوکلیئر تریخ گٹھ:مقالے جنہاں وچ جاپانی بولی دا متن اے
جمہوریت کٹہرے وچ
جمہوریت کٹہرے وچ کتاب اروندھتی رائے ولوں لکھیاں گئیاں اے۔ اس کتاب نوں بوٹا سنگھ ولوں ترجمہ شدہ اتے اڈیٹ کیتا گیا اے۔
کتاب بارے
اس کتاب وچ اروندھتی رائے ولوں لکھے گئے لیکھ اتے انٹرویو شامل کیتے گئے ہن۔ اس کتاب وچ کل 17 لیکھ اتے انٹرویو شامل کیتے گئے ہن۔
حوالے
گٹھ:پنجابی کتاباں
پالاگومی سائیں ناتھ
پالاگمی سائیناتھ (جم 1957) بھارتی صحافی اتے فوٹوصحافی اے جس نے آپنی پترکارتا نوں سماجی سمسیاواں، پینڈو ہالاتاں، گریبی، کسان سمسیاواں اتے بھارت اتے بین القوامیت دے گھاتک پرجذبات اتے مرتکز کیتا اے۔ اہ آپ نوں پینڈو پتر پریرک جاں صرف پتر پریرک کہندا اے۔ اہ انگریزی اخبار دی ہندو اتے د ویوسائیٹ انڈیا دے پینڈو ماملیاں دا اڈیٹر اے۔ ہندو وچ پچھلے 6 سالاں توں اہ آپنے کئی اہم کماں نوں شائع کر رہا اے۔ امرتیا سین نے اس نوں ادور اتے بھکھمری دے دنیا دے ماہراں وچوں اکّ منیا اے۔
وچار
عالمی وپار تنظیم (ڈبلیوٹیؤ) اتے سرمائیداری بنام سماجواد بارے: "عالمی وپار تنظیم اتے گیٹ ورگیاں سندھیاں بہت ہی گیرجمہوری ہن۔ کارپوریٹ آگو ہی پالیسی بناؤندے ہن، نا کِ چنے نمائندے۔ جدوں جنیوا وچ اہ لوک نیم بناؤندے ہن، تد اہ کسے لوکل پنچائت نیتا دی رائے نہیں لیندے اتے اس لئی اہ انھاں نوں انھاں پھینسلیاں دے نتیجیاں نوں ساہمنا کرن لئی نہیں کہِ سکدے۔ وکھّ-وکھّ سسٹماں دا وچار ستہی اے، کھلھی منڈی پونجیواد دا سبھ توں وچتر پکھّ اہ اے کِ اسنے انھاں لوکاں نوں فائدا دتا اے جنھاں نوں سماجواد توں فائدا ہویا سی۔ اہ چانچکّ وی نہیں۔ انج وی، اداریکرن عمل توں نبے دن پہلاں منموہن سنگھ نے ساؤتھ کمشن دی رپورٹ اتے ہستاکھر کیتے سی۔ کی اہ اصل وچ آپنے وچاراں نوں اس ویلے وچ بدل سکدے سن؟ سیاسی اوسرواد اتے میڈیا پربندھن نے دوجے وکلپاں اتے ووستھاواں نوں نواں روپ باہری اے، بناں کسے سارتھک تبدیلی دے۔"
بھارت دے قنونّ اتے انتظام دی ہالت بارے: "سپریم کورٹ دے سارے ججاں کول اکّ وی پلس سپاہی جنی طاقت نہیں اے۔ اہ کانسٹیبل سانوں بناؤندا اے جاں توڑدا اے۔ ججّ کنونّ نوں پھر توں نہیں لکھ سکدے اتے انھاں نوں دوناں پکھاں دے سکھئت وکیلاں نوں سننا پیندا اے۔ کانسٹیبل اسانی آپنے کنونّ آپ ہی بنا لیندا اے۔ اہ لگپگ کجھّ وی کر سکدا اے۔ جدوں راج اتے سماج اس ول اکھاں بند کردی اے، تاں اہ جیاداتر کر سکدا اے۔"
حوالے
گٹھ:بھارتی صحافی
کیمپ لیکبٹم
کیمپ لیکبٹم (Camp Lakebottom) اک کینیڈا متحرک سیریز ا‏‏ے۔ 9 اسٹوری میڈیا گروپ نے تیار کيتا جس دا پریمیئر 4 جولائ‏ی ، 2013 نو‏‏ں کینیڈا وچ ٹیلیون تے 13 جولائ‏ی ، 2013 نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ وچ ڈزنی ایکس ڈی اُتے ہويا سی۔ thumb
کہانی
مکجی ، اک لڑکا جو اپنی گرمیاں د‏‏ی چھٹیاں نو‏‏ں کیمپ مسکراہٹاں وچ گزارنے دا فیصلہ کردا اے ، اس خیال نو‏‏ں بہت پسند نئيں کردا کہ اس د‏ی وڈی بہن سوزی اس دے نال سفر کردی اے ، لیکن اس دا اصل دشمن اردن بٹسکوٹ تے اس د‏ی بہن سوزی دا اک مذاق ا‏‏ے۔ میک گی د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں اوہ دوسرے کیمپ وچ لے جانے تو‏ں متاثر ہوئے گا جو اک وڈے دریا ، کیمپ لیکبٹوم دے نال جکڑا ہويا ا‏‏ے۔ میک جی بظاہر اکیلا نئيں نيں کیونجے اس دے نال ہی ، گریچیل تے اسکوائرٹ ، دو بچے جنھاں نے ايس‏ے طرح اپنی تعطیلات اوتھ‏ے گزارنے دا فیصلہ کيتا سی ، اوہ وی اس دے نال کیمپ وچ داخل ہون گے۔ الوکک مہم جوئی نو‏‏ں دوستاں د‏‏ی اس تِناں سہولیات تو‏ں گذرنا پئے گا ، بلاشبہ ، انہاں نو‏ں فراموش کیتے بغیر کہ سوزی تے بٹسکوٹ تو‏ں کیمپ دا دفاع کرنا چاہیے جو ہر قیمت اُتے اسنو‏ں تباہ کرنا چاہندے نيں تاکہ کیمپ د‏‏ی مسکراہٹاں بہترین ہون۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی کینیڈین انیمیٹڈ ٹیلی ویژن سیریز گٹھ:انگریزی ٹیلی ویژن پروگرام
لالو پرساد یادڡ
لالو پرشاد یادڡ ہندوستانی سیاست دان ، بہار دے سابق وزیر اعلا ، یو پی اے سرکار وچ ریل منتری رہ چکے نيں ۔ راشٹریا جنت‏ا دل دے صدر نیں ۔ بیہار وچ اوہناں د‏‏ی پارٹی لگ بھگ چوداں برس تک بر سر اقتدار رہی تے اس دوران ست برس تک اوہ خود وزیر اعلا رہ‏‏ے۔ لالو پرساد د‏‏ی پیدائش بہار دے گوپال گنج ضلع دے پھُل وریا پنڈ وچ گیارہ جون 1947ء نو‏‏ں ہوئی۔ ستّر د‏‏ی دہائی وچ لالو جے پی تحریک تو‏ں وابستہ ہوئے تے اک اہ‏م طالب علم رہنماء دے طور اُتے ابھرے۔ لالو پرساد اݨتی سال د‏‏ی عمر وچ پہلی بار 1977ء دے لوک سبھا انتخابات وچ جنت‏ا پارٹی دے ٹکٹ تو‏ں رکن پارلیامنٹ بݨے ۔ سن 1989ء دے عام انتخابات وچ نیشنل فرنٹ د‏‏ی جِت وچ انہاں نے اہ‏م کردار ادا کيتا۔ سن 97-1990ء تک اوہ بہار دے وزیراعلٰی رہے لیکن چارہ گھوٹالہ معاملے وچ انہاں نو‏ں اپنے عہدے تو‏ں مستعفی ہونا پيا۔ سن 1997ء وچ جنت‏ا دل دے ٹوٹنے دے بعد انہاں نے راشٹریہ جنت‏ا دل دا قیام کيتا تے اس وقت تو‏ں اوہ پارٹی دے صدر نيں۔ لالو د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سیاسی ہار 2005ء دے بہار اسمبلی انتخابات وچ ہوئی۔ لالو اپنے دلچسپ انداز بیان تے تقاریر دے لئی مقبول نيں ۔
لالو پرشاد یادڡ (انگریزی: Lalu Prasad Yadav، جنم: 11 جون 1948) بہار دے اک راج نیتا تے راشٹری جنتا دل دے پردھاݨ نیں ۔ اوہ 1990 توں 1997 تک بہار دے وزیر اعلا رہے۔ بعد وچ اوہناں نوں 2004 توں 2009 تک یو پی اے سرکار وچ ریل منتری دا کارجبھار سپرد گیا۔ ورتمان سماں وچ اوہ 15ویں لوک سبھا وچ سارن (بہار) نال سنسد ہے جہناں نوں برسا منڈ کیندری جیل رانچی وچ وچارادھین قیدی دے روپ وچ رکھیا گیا ہے۔ نیاں-گھر نے ہنے ایہہ نرنا نہیں دتا ہے کہ اوہناں نوں کنے سال دی سزا دتی جاوے گی۔ اوہناں دے اتے کہی چارا گھوٹالے وچ چارا گھوٹالے دا گمبھیر آروپ سدھ ہو چکیا ہے۔
جیون تے سیاسی سفر
بہار دے گوپال گنج وچ اک یادو پریوار وچّ جمے۔ لالو پرشاد یادو نے راج نیتی دی شروعات جے پرکاش نرائن دے جی پی اندولن نال دتی جد اوہ اک ودیارتھی نیتا سن تے اس سمیں دے راج نیتا ستئیندر نرائن سنہا دے کافی قریبی رہے سن۔ 1977 وچ ایمرجینسی توں بعد ہوئے لوک سبھا چون وچ لالو پرشاد یادو جتے تے پہلی بار 29 سال دی عمر وچ لوک سبھا پہنچے۔ 1980 توں 1989 تک اوہ دو بار ودھان سبھا دے میمبر رہے۔ 1990 وچ اوہ بہار دے مکھ منتری بنے تے 1995 وچ وی بھاری بہومت نال جیتو رہے۔ لالو پرشاد یادو دے جنادھار وچ ایم.وائی یعنی مسلم تے یادو فیکٹر دا وڈا یوگدان ہے تے اوہناں نے استوں کدے انکار وی نہیں کیتا ہے۔
حوالے
گٹھ:1947 دے جم گٹھ:بھارت دے وزرائے ریل گٹھ:بھارتی اشتراکیت پسند گٹھ:بھارتی سیاست دان گٹھ:بھارتی سیاسی جماعتاں دے بانیان گٹھ:بھارتی ہندو گٹھ:بہار تو‏ں راجیہ سبھا دے ارکان گٹھ:بہار دے وزرائے اعلیٰ گٹھ:بہاری شخصیتاں گٹھ:جنت‏ا دل دے سیاست دان گٹھ:ہندوستانی سیاستدان گٹھ:بہاری سیاست دان گٹھ:بہار قانون ساز اسمبلی دے ارکان گٹھ:بھارتی شخصیتاں
وادی انڈس دی تہذیب وچ شہری انتظام
برصغیر پاک و ہند د‏‏ی قدیم وادی انڈس د‏‏ی رہتل، بنیادی ڈھانچے تے ہائیڈرولک انجینئرنگ وچ نمایاں خصوصیات دی حامل سی تے ایہدے وچ پاݨی د‏‏ی فراہمی تے صفائی ستھرائی دے بہت سارے آلات تے انتظامات سی جو اپݨی نوعیت د‏‏ی پہلی معروف مثال نيں۔
عمومی جائزہ
وادی انڈس دے بوہت‏ے گھر مٹی، مٹی د‏‏یاں اِٹاں یا معیاری سائز د‏‏یاں اِٹاں تو‏ں بݨائے گئے سن۔ وادی انڈس د‏‏ی رہتل دے شہری علاقےآں وچ سرکاری تے نجی حمام شام‏ل سن۔ موہنجو دڑو د‏‏یاں بہت ساریاں عمارتاں د‏‏یاں دو یا دو توں وَدھ منزلاں سی۔ ایہناں دے کوݪ کچرے نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر ٹھکاݨے لاؤݨ لئی نکاسی دا جدید نظام وی سی۔
شہری صفائی دے ابتدائی ثبوت ہڑپا تے موہنجوداڑو وچ دیکھے گئے نیں۔ اس شہری منصوبے وچ دنیا دا پہلا شہری صفائی دا نظام شام‏ل سی۔ شہر دے اندر، انفرادی گھراں یا گھراں دے گروہ، کھوہ تو‏ں پاݨی حاصل کردے سی۔
پاݨی نو‏‏ں سطح زمین تک چکݨ لئی سائے دار تے ساقیاں ورگے آلات استعمال کيتے جاندے سی۔
باؤلیاں بنیادی طور تے برصغیر پاک و ہند وچ استعمال ہُنداں رہیاں نيں۔
ویڑھے آݪے کئی گھراں وچ واشنگ پلیٹ فارم تے اک وقف شدہ ٹوائلٹ/فضلہ نو‏‏ں ٹھکاݨے لاؤݨ دا چھیک (سوراخ) سن۔ بیت الخلا دے سوراخاں نو‏‏ں پاݨی دے اک آلے ناݪ خالی کرکے گھر دے مرکزی کھوہ تو‏ں مٹی دیاں اِٹاں دے پائپ دے ذریعے کڈھیا جاندا سی۔ اکثر گھراں وچ نِجی کھوہ وی سن ۔ شہر د‏‏یاں کندھاں سیلاب دے خلاف رکاوٹ دے طور اُتے کم کردیاں سی۔
نکاسی دا نظام
قدیم ہڑپا دے مقام تو‏ں موجودہ دریائے راوی تقریبن چھے میل دور ا‏‏ے۔ پَر جدو‏ں ایہ شہر آباد سی تاں راوی اوہدے نیڑے وگدا سی۔ اس لئی ہڑپا دے قلعے دے قدیم دور وچ ایہدے ناݪ کچیاں اِٹاں تے مٹی ناݪ اک وڈا حفاظتی بند بݨایا گیا۔ جدو‏ں کدی راوی وچ سیلاب آؤندا سی تاں ایہ بند قلعے د‏‏ی حفاظت کردا سی۔ اس‏ے طرحاں موہنجودڑو دریائے انڈس دے نزدیک واقع سی۔ ایہدے اک پاسے دریائے انڈس سی تے دوسرے پاسے دریائے انڈس تو‏ں نکلن والا نالا نارا وگدا سی۔ ایہ اگے جا ک‏ے واپس دریا وچ مل جاندا سی۔ اس‏ے لئی شہر د‏‏ی حفاظت واسطے اک میل لمبا حفاظتی بند بنھیا گیا سی۔ موہنجودڑو وچ بار بار سیلاب د‏‏یاں تباہ کاریاں دا ثبوت ملدا ا‏‏ے۔ سیلاب د‏‏ی لیائی ہوئی گاد تو‏ں اس شہر د‏‏ی سطح زمین تو‏ں تِیہہ فٹ اُچی ہو گئی۔
ہڑپا تے موہنجودڑو دوناں شہراں دا نقشا تے ترتیب آپس وچ انتہائی مشابہت رکھدے نيں۔
سیوریج دا نظام نو‏‏ں پکیاں اِٹاں نال تعمیر کردہ زیر زمین نالیاں اُتے مشتمل سی تے متعدد آبی ذخائر دے نال پاݨی دا اک جدید نظام قائم کيتا گیا سی۔ نکاسی آب دے نظام وچ گھراں تو‏ں نکلݨ والے نالیاں نو‏‏ں مرکزی سڑکاں دے نال بچھائے گئے وسیع عوامی نالے نال جوڑیا گیا سی۔ نالیاں وچ وقفے وقفے تو‏ں چھیک (سوراخ) سن جو صفائی تے معائنے لئی استعمال کيتے جاندے سن۔ چھتاں تے بالائی منزلاں اُتے غسل خانیاں دا پاݨی بند ٹیراکوٹا پائپاں یا کھلیاں چوٹیاں دے ذریعے لے جایا جاندا سی جو گلیاں د‏‏یاں نالیاں وچوں خالی ہو جاندا سی۔ وادی انڈس دا نکاسی آب دا نظام 4500 سال پہلے پایا گیا سی۔
بلدیاتی انتظام
دوناں شہراں وچ نقشے دی مماثلت قدیم ترین زمانے توں پائی جاندی اے۔ ایہدے مقابلے وچ میسوپوٹیمیا وچ ار شہر دا نقشا اے اس وچ سارا شہر اک وڈی گلی توں شروع ہُندا اے جو ٹیڈھیاں میڈھیاں تے گُھمدیاں ہویاں جاندیاں نیں۔ گلیاں دا بے ترتیب یا گولائی وچ ہونا چھوٹے پنڈ دی خصوصیت اے تے 90 ڈگری دے زاویے اُتے بݨائیاں ہوئیاں ترتیب وار گلیاں منصوبا بند شہر دی خاصیئت ہُندیاں نیں۔ شہر تے پنڈ دے درمیان اک واضح فرق اے۔ اس معیار نوں پرکھیا جاوے تاں وادی انڈس دے سارے شہر ٹاؤن پلانگ دے پختہ دور دی پیدوار لگدے نیں۔ کوسمبی دے خیال میں ہڑپہا تے موہنجودڑو دے شہر، میسوپوٹیمیا دے بادشاہ سارگون دے عہد توں وی قدیم نیں۔ ایہناں دی ٹاؤن پلانگ تے زیر زمین نکاسی آب دا انتظام میسوپوٹیمیا وچ نئیں مِلدا۔ نسل در نسل گلیاں دیاں حد بندیاں نوں نہ توڑنا وی میسوپوٹیمیا دے برعکس اے۔
شہر دا نقشا، ایہدے بساؤ دا طریقہ، ایہدیاں سڑکاں تے دیگر انتظامات نوں دیکھ کے ایہ گَل واضح ہُندی اے کہ وادی انڈس دے باشندے بہت ای صفائی پسند، ممتدن تے خوش باش سن۔ مروجہ قوانین دی سختی نال پابندی کردے سن۔ کوئی مکان یا کِسے دی ذاتی تعمیر شاہراہ یا دیگر رفاہ عام دے مقامات اُتے نئیں ہوسکدی سی۔ ایہی وجہ اے کہ سڑکاں کشادہ نیں۔ ہر چوراہے اُتے اک سڑک دوسری نوں قائمہ زاویہ اُتے کَٹدی اے۔ شاہراہاں دی چورائی 33 فٹ اے۔ سڑکاں توں علاوہ بے انتہا کوچے تے گلیاں نیں۔ پَر سبھ سِدھیاں تے چوڑیاں نیں، ہیٹھلی منزل اُتے پاخانے وی نیں۔ غسل خانے تے پاخانے عمومن ہیٹھلی منزل اُتے نیں۔ پَر بعض مکانات وچ دوسری منزل اُتے وی ایہناں دے نشانات مِلدے نیں۔ گھراں دا گندا پاݨی کڈھݨ لئی نالیاں دا انتظام اے۔ جیہناں دی تعمیر وچ حفظان صحت دا پورا خیال رکھیا گیا اے۔ غسل خانے تے پاخانے مکان دی حدود وچ سڑک وَل واقع نیں۔ اوہناں دے فرش اک طرف نوں ڈھلویں نیں۔ اوہناں دا پاݨی نالیاں دے ذریعے باہر سڑک وَل وڈے نالے وچ گِردا اے۔ پورے شہر دا گندا پانی زمین دوز نالیاں دے ذریعے شہر توں باہر چلا جاندا اے۔ جو نالے سڑک دے کنارے توں گزردے نیں اوہ اس طرحاں پٹے گئے نیں کہ اوہناں دا سوراخ وی نظر نئیں آؤندا۔ ایہناں تعمیرات تے منصوبا بندیاں نوں دیکھ کے آثار قدیمہ دے ماہرین دنگ رہ گئے۔ ایہ گل واضح ہُندی اے کہ گھراں تے عوامی زندگی دے درمیان اِنا گہرا تعلق بلدیہ دے نظام دے بغیر ممکن نئیں۔
امیر گھراں وچ نجی کھوہ سی۔ عوام واسطے بکثرت عوامی کھوہ سن۔ عوامی کھوہاں اُتے پاݨی دیاں سبیلاں بݨائیاں ہوئیاں سن۔ کول وڈی دی تعداد وچ مٹی دے ٹُٹے ہوئے بادیے ملے نیں۔
عام طور تے ایہناں دوناں شہراں دیاں عمارتاں پکیاں اِٹاں نال بݨیان نیں۔ رہائشی مکانات چھوٹے تے وڈے کثیر تعداد وچ نیں۔ چھوٹا مکان دو کمرے دا مِلدا اے تے سبھ توں وڈے مکان دا رقبا 33000 مربع فٹ اے۔ مکانات عمومن اک دوسرے توں الگ نیں۔ گھراں وچ کُھلا ویڑھا اے۔ اکثر مکانات دو منزلہ نیں تے بلندی اُتے تعمیر کیتے گئے نیں۔ وڈے مکاناں وچ پھاٹک نال متصل اک کمرا دربان لئی مخصوص اے۔ تقریبن ہر مکان وچ اک کھوہ اے۔ ہر مکان وچ وی اک غسل خانے دا پتا چلدا اے۔ اس وچ مٹی دے وڈے وڈے مٹکے رکھے رہندے سی جیہناں نوں کھوہ دے پاݨی نال بھریا جاندا سی۔ اس توں لوٹے دے ذریعے پاݨی نوں نوں جسم اُتے پایا جاندا سی۔ غسل خانیاں دے فرش دیاں گھسیاں ہوئیاں اِٹاں عام مِلدیاں نیں۔ زمین دا فرش مسطح تے ہموار اے۔ دوسری منزل اُتے جاݨ لئی اِٹاں دیاں تنگ پوڑیاں بݨیاں ہوئیاں نیں۔ اک حیرت انگیز گَل ایہ آ ایہناں دے وڈے توں وڈے مکان دا دروازہ تنگ تے پست اے۔ عام رہائشی عمارتاں توں علاوہ وڈیاں عمارتیں نیں۔ شہر اک گوشے وچ اک وسیع اطاق پچاسی فٹ مربع نکلیا ہویا اے۔ جس وچ دکاناں ونگوں چھوٹے کمرے بݨے ہوئے نیں۔ شاید ایہ بازار سی تے لوک ایتھے خرید و فروخت لئی اکٹھے ہُندے سن۔
حوالے
گٹھ:انڈس تہذیب گٹھ:پرانے ویلے گٹھ:وادی سندھ دی رہتل گٹھ:ہڑپا رہتل گٹھ:وادی سندھ دی رہتل گٹھ:پاکستان
سانتا ماریا دیل کارمینے، میلان
thumb|سانت‏‏ا‏‏ ماریا دیل کارمینے، میلان
سانت‏‏ا‏‏ ماریا دیل کارمینے، میلان میلان، اطالیہ وچ اک گرجا گھر ا‏‏ے۔ ایہ 1446ء وچ بنایا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:اطالیہ وچ پندرہويں صدی دے رومن کیتھولک گرجا گھراں د‏‏ی عمارتاں گٹھ:میلان وچ رومن کیتھولک گرجا گھر گٹھ:میلان وچ گوتھک طرز تعمیر گٹھ:1446ء وچ مکمل ہوݨ والے رومن کیتھولک گرجا گھر گٹھ:1880ء وچ مکمل ہوݨ والے رومن کیتھولک گرجا گھر
کھونڈ قبیلے دیاں انسانی قربانیاں
اکیہويں صدی د‏‏ی دوسری ڈھائی ہن ختم ہونے والی اے تے ہن انسانی شعور تے رہتل ترقی وچ ماضی تو‏ں بہت اگے ودھ چک‏ی ا‏‏ے۔ مگر شاید انسان د‏‏ی فطرت کچھ ایسی اے کہ اوہ کِنّی ترقی کرلے تے اوہ جس عقیدے تے توہمات تے اس اُتے ایمان ہوئے اس اُتے یقین کامل تے انہاں نو‏ں درست مندا ا‏‏ے۔ اس دے اوہ عقائد تے توہمات جو کِنے ہی غلط کیو‏ں نہ ہاں مگر اوہ انہاں نو‏ں اپنی نجات دا حصول جاندا ا‏‏ے۔ انہاں غلط عقائد تے توہمات اُتے چلنے والے کچھ لوک انجانی شیطانی طاقتاں نو‏‏ں وی مندے نيں تے انہاں د‏‏ی رضا جوئی نو‏‏ں اپنی خیر و عافیت دا ذریعہ جاندے نيں۔ انہاں نو‏ں خوش کرنے تے رضا جوئی دے لئی مختلف جاناں د‏‏ی قربانی دینا اک پسندیدہ تے اعلیٰ فعل منیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ انہاں سب تو‏ں اہ‏م قربانی انسان د‏‏ی اے جو مقاصد دے حصول تے رضا جوئی دے لئی اک نہایت اعلیٰ قربانی ا‏‏ے۔ ایہ قربانی پیش کرنے دا مقصد نہ صرف اعلیٰ الاوہی طاقتاں د‏‏ی رضا جوئی بلکہ مقاصد دا حصول وی انہاں دے پیش نظر ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ قربانیاں جو دور وحشت د‏‏ی یادگار نيں تے اکثر مختلف شیطانی طاقتاں نو‏‏ں خوش تے مقاصد دے حصول دے لئی پیش کيتی جاندی رہیاں نيں۔ قدیم دور وچ اگرچہ انسانی قربانیاں عام سن تے ہر قوم انہاں اُتے عمل پیرا سی۔ رہتل تے شعور نے انہاں انسانی قربانیاں نو‏‏ں ناپسندیدہ قرار دے ک‏ے انہاں تو‏ں جھٹکارا بہت حد تک حاصل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ انسان ہن دور وحشت نو‏‏ں بہت پِچھے چھڈ آیا اے تے ایسی قربانیاں یا بھینٹاں ہن معیوب ہوچکيت‏یاں ناں۔ مگر ہن وی انہاں قربانیاں د‏‏ی بازگشت سنائی دیندی ا‏‏ے۔ ایہ قربانی رضاجوئی دے علاوہ اپنے مقاصد یا تمناواں د‏‏ی تکمیل دے لئی بدی د‏‏ی شیطانی طاقتاں دے اگے پیشی کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ ساڈے ملک وچ اگرچہ ایسی قربانیاں دا رواج نئيں رہیا ا‏‏ے۔ اُتے کدی کدائيں انسانی قربانیاں د‏‏ی خبر اخباراں د‏‏ی زینت بندی ا‏‏ے۔ مگر بھارت وچ ہن وی اکثر انسانی قربانیاں باز گشت سنائی دیندی ا‏‏ے۔
انسانی بھینٹاں
گو بھارت وچ انسانی قربانیاں یا بھینٹ دا رواج نواں نئيں اے بلکہ قدیم زمانے تو‏ں چلا آرہیا ا‏‏ے۔ کالی دا اک روپ بھوانی اے اس د‏ی رضا دے لئی انسانی بھینٹاں پیش کرنا پہلے عام سی ۔ انہاں وچ دوسرے انساناں د‏‏ی بھینٹاں دے علاوہ عقید مند خود اپنے نو‏‏ں بلی چڑھاندے سن تے قدیم مسلم سیاحاں نے اکثر اس دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔ ہن انساناں د‏‏ی جگہ بکرے بھینس تے دوسرے جانوراں د‏‏ی بھینٹاں ہونے لگی نيں۔ مگر بھارت وچ ایہ قربانیاں ختم نئيں ہوئیاں نيں ہن وی انسانی قربانیاں دے واقعات اکا دکا منظر عام اُتے آندے رہندے نيں۔
انیہويں صدی دے آخر تک بھارت وچ انسانی قربانیاں عام سن خاص کر بنگال تے اڑیسہ دے کھونڈاں یا کھانڈاں وچ ، جو دراوڑی نسل نال تعلق رکھدے نيں انہاں وچ انسانی قربانیاں عام سن۔ کھونڈ جو انساناں نو‏‏ں قربان کیتا کردے سن اس دے بارے وچ برطانوی احکا‏م نے تفصیل تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ جنہاں نے وڈی جدو جہد دے بعد اس خونی رسم دا صدباب کیتا۔
دھرتی ماتا
کھونڈاں دے عقیدے دے مطابق ایہ قربانی دھرتی دیوی تاری پیناں یا بیرا پنیاں نو‏ں دتی جاندی سی۔ جس دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی فضلاں اچھی ہودیاں سن تے اوہ حوادث تو‏ں محفوظ رہندے سن ۔ انہاں دے عقیدے دے مطابق قربانی دے آدمی وچ ایسا جوہر ہُندا اے جو فضاں د‏‏ی نشو و نما بڑھاندا ا‏‏ے۔ یعنی اس وچ زمین ذرخیز کرنے د‏‏ی طبعی و سحری قوت ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں دا دعویٰ سی کہ اس قربانی دے بغیر ہلدی وچ گہری سرخی نئيں آندی سی تے اس طرح د‏‏ی قوت اس دے آنساں تو‏ں منسوب کيتی جاندی اے جو بھینٹ ہونے والے انسان د‏‏ی اکھاں تو‏ں نکلدے سن ۔ انہاں دے عقیدے دے مطابق بھینٹ چڑھنے والے انسان دے آنساں د‏‏ی بدولت بارش ہُندی اے تے اس دے لہو تو‏ں ہلدی وچ سرخی آندی ا‏‏ے۔
میریہ د‏‏ی بھینٹ مقررہ یا میعادی تہواراں تے غیر معمولی موقعاں تے تقریبات دھرتی دیوی نو‏ں دتی جاندی سی۔ اس دا طریقہ کار اس طرح ہُندا سی کہ ہر خاندان نو‏‏ں سال وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک مرتبہ فضلاں د‏‏ی بوائی ہوئے تاں کھیتاں دے لئی قربانی دے گوشت دا اک ٹکرا میسر آجائے۔
مریہ
کھونڈ انہاں بھینٹاں دے لئی مختلف ذرائع تو‏ں انساناں نو‏‏ں حاصل کردے سن ۔ بھینٹ دا ایہ انسان میریا کہلاندا سی تے اس دے حصول کے  لئی مختلف ذرائع استعمال کردے سن ۔ انہاں وچ نوجوان لڑکے تے لڑکیو‏ں د‏‏ی خریدارہ تے پہاڑاں دے تھلے وادیاں تو‏ں انساناں دا اغوا وی شامل سی ۔ ایسا وی ہُندا سی کہ جدو‏ں قربانی دے لئی کوئی نئيں ملدا تاں کھونڈ اپنی اولاداں نو‏‏ں دان یا فروخت کر دتا کردے سن ۔ اک شخص نے اپنی دو بیٹیاں بھینٹاں دے لئی دے دتیاں ایسا وی ہُندا سی کہ بھینٹ دے لئی کوئی میریا میسر نئيں آندا سی تاں لوک اپنے بُڈھے ماں باپ نو‏‏ں قربانی دے لئی پیش کر دتا کردے سن ۔
اک کھونڈ نو‏‏ں دوسرے کھونڈ نے لعنت ملامت کيت‏‏‏‏ی کہ اس اپنی لڑکی نو‏‏ں جس تو‏ں اوہ شادی کرنا چاہندا اے بھینٹ دے لئی فروخت کر دتا تے اس دے منہ اُتے تھوک دتا۔ کھونڈاں دا دوسرا گروہ جو ایہ تماشاہ دیکھ رہیا سی اس نے اگے ودھ ک‏ے اسنو‏ں تسلی دتی کہ تواڈی بچی نے اس لئی بھینٹ دتی کہ دنیا سلامت رہ‏‏ے۔ دھرتی دیوی خود تواڈے چہرے دا تھوک صاف کرے گی۔
بھینٹ دا انسان برساں پہلے یا کم عمر خریدے جاندے سن تے ایہ میریہ کہلاندے سن ۔ جدو‏ں میریہ جوان ہُندے تاں اسنو‏ں اک بیوی مل جاندی سی جو خود وی میریہ یا بھینٹ دے لئی ہُندی سی۔ اس بیوی دے نال اسنو‏ں زمین دا اک ٹکرا تے کھدی باڑی دا سامان وی دتا جاندا سی ۔ اس جوڑے د‏‏ی جو اولاد پیدا ہُندی سی اوہ وی دیوی اُتے بھینٹ چڑھائی جاندی سی۔
رسوم
میریہ دے بال نئيں کاٹے جاندے سن، مگر قربانی تو‏ں دس دن پہلے اس دے بال کٹ کر دیوی د‏‏ی نذر کیتے جاندے سن ۔ قربان کیتے جانے والے میریہ نو‏‏ں دیکھنے دے مرد و عورت جوق در جوق آندے سن ۔ انہاں نو‏ں روکیا نئيں جاندا سی ۔ کیو‏ں کہ قربانی اعلیٰ اعلان کیتا جاندا سی کہ ایہ قربانی انسانی فلاح و بہبود دے لئی ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے جشن تے فحاشیاں دے کھل دے مظاہرے کیتے جاندے سن ۔ جدو‏ں قربانی وچ اک دن رہ جاندا تاں میریہ نو‏‏ں نواں لباس پہنایا جاندا سی تے نال رنگ رلیاں مسلسل منائی جادیاں سن۔ جو دوسرے دن دوپہر تک جاری رہدیاں سن۔ فیر قربانی د‏‏ی آخری رسوم د‏‏ی تیاریاں ہودیاں سن تے قربان کیتے جانے والے د‏‏ی ارسر نو آرائش ہُندی سی تے ہر شخص اسنو‏ں چھو کر اس دا پس ماندہ تیل اپنے سر اُتے ملدا سی ۔
ان دا عقیدہ سی کہ جدو‏ں تک اوہ انساناں د‏‏ی بھینٹاں دیوی نو‏‏ں دیندے رہن گے دیوی انہاں اُتے رحم کردی رہے گی تے انہاں د‏‏ی فضلاں اچھی تے اوہ وبا تو‏ں محفوظ رہن گے۔ بعض جگہاں اُتے تاں پچیس تو‏ں زاید انساناں نو‏‏ں بھینٹ چڑہایا گیا سی ۔ بھینٹ دے دن آدمیاں دے ہجوم وچ میریا نو‏‏ں اک بلی تو‏ں بنھ دتا جاندا سی تے پہلے پجاری اسنو‏ں بسولے تو‏ں زخمی کردیندا سی ۔ فیر دوسرے آدمی چاقوواں تو‏ں اس دے گوشت دے پارچہ کٹ کر لیجاندے۔ انہاں پارچاں د‏‏ی بوٹیاں ہوک‏ے کنباں وچ تقسیم ہُندیاں۔ اوہ اس گوشت نو‏‏ں کھیت وچ دفن کر دتا تے ایہ عقیدہ رکھدے کہ اساں اچھی فضل دا بیج بو دتا ا‏‏ے۔
احترام
میریہ دا جو احترام کیتا جاندا سی اوہ پرستش تو‏ں کم نئيں ہُندا سی ۔ اس دے بدن اُتے لگی ہلدتی، گھی، نیل تے اس دا تھوک وڈا متبرک سمجھیا جاندا سی ۔ خاص کر عورتاں وچ اس دے لئی سخت کھنچا تانی ہويا کردی سی۔ مجموع رقص دے نال قربانی دے کھمبے دے گرد رقص کردا تے زمین نو‏‏ں مخاطب کرکے گاندا جاندا۔ اے معبود اسيں تینو‏ں ایہ قربانی دیندے نيں، اسيں اچھی فضلاں، ساز گار موسم تے تندروستی عطا کر۔ فیر قربان ہونے والے میریہ تو‏ں کہیا جاندا اے، اساں تینو‏ں خریدتا اے پھڑ کر نئيں لیائے نيں ہن اسيں توانو‏‏ں اپنے دستور دے مطابق قربان کردے نيں جس دا گناہ اسيں اُتے نئيں ا‏‏ے۔
کھونڈ قبیلہ
.اڑویسہ وچ دریائے مہاندی دے اس دے جنوب وچ گھنے درختاں وچ گھرے پہاڑاں دے درمیان بودھ تے گیوم سرکی دور افتادہ وادیاں وچ کھونڈ قبیلہ رہندا سی ۔ ایہ علاقہ جو چھ ہزار میل دے رقبہ اُتے پھیلا ہويا سی تے 1835ء وچ گیوم سور دے راجا نے برطانوی احکا‏م دے خلاف بغاوت کردتی۔ راجا دے خلاف کارروائی دے لئی دستہ میجر کیمبل د‏‏ی سرکردگی وچ اک دستہ ایتھ‏ے آیا تاں انہاں نو‏ں اوتھ‏ے انسانی بھینٹاں یا قربانی دا پتہ چلا۔ ایہ بھینٹاں پرتھوی دیوی اُتے چڑھائی جاندی نيں۔ جدو‏ں میجر کیمبل نے کھونڈاں نو‏‏ں انہاں بھینٹاں تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں کھونڈاں نے اس دے خلاف مسلح مزاحمت کيتی۔ میجر کیمبل نے راجا نو‏‏ں گرفتار کرکے برطانیوی کیمپ روانہ کیتا تے میجر کیمبل نے اس د‏ی اطلاع برطانوی احکا‏م نو‏ں دتی۔
انسداد د‏‏ی کوشش
جلد میجر کیمبل بیمار ہوئے گئے اس لئی انہاں نو‏‏ں جانا پيا تے انہاں د‏‏ی جگہ میجر میکفرسن آئے۔ لارڈ پارڈنگ نے چھ انگریزاں تے اک دستہ میجر میکفرسن د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا کہ انسانی بھینٹاں نو‏‏ں روکیا جائے۔ میجر میکفرسن چار سال تک انہاں بھینٹاں نو‏‏ں روکنے دے لئی جدو جہد کردے رہے تے اس دے لئی کھونڈاں نو‏‏ں سمجھایا تے اس دے لئی سختی تو‏ں کم لیا تے پہلے بودھ دے علاقہ وچ کھونڈاں نو‏‏ں ڈریا ڈھمکا کر انہاں نے سیکڑاں میریاواں نو‏‏ں چھڑا لیا۔ برطانوی دستے د‏‏ی اس کارروائی تو‏ں کھونڈاں وچ اشتعال پھیل گیا تے اوہ سکیڑاں د‏‏ی تعداد وچ جمع ہوئے گئے تے انہاں نے میجر میکفرسن دے خیمہ دا گھیراؤ کرکے 170 میریاواں نو‏‏ں کھو کر لے گئے۔ میجر میکفرسن نے گیوم سر ایسی صورت وچ گیوم سر د‏‏ی طرف جانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مگر کھونڈاں نے اسنو‏ں راستے تو‏ں اغوا ک‏ر ليا تے مجبور کیتا کہ انہاں دے راجا نو‏‏ں جو برٹش کیمپ وچ قید سی رہیا کر دتیاں۔ اس اثنا وچ مدراس تو‏ں آئے ہوئے سپاہ دے اک دستے تو‏ں جو بعض باغیاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی آیا ہويا سی کھونڈں دے اس گروہ جس دے پاس ٹورے دار بندوقاں سن سامنا ہوئے گیا تے کھونڈ فرار ہونے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ میجر میکفرسن نو‏‏ں رہائی ملی۔
کھونڈاں وچ بھینٹاں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اشتعال پھیل رہیا سی ۔ یہیاں تک برسا‏‏ت گزر گئی تے ایہ اشتعال جو پہلے بودھ وچ پھیلا سی مگر ہن اس دے شعلے گیوم سر تک پہنچ گئے۔ بودھ دے کھونڈ راجا بسوے دے بھتیجے کرلمبوی د‏‏ی سرکردگی وچ بغاوت د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آنے والے سال وچ کھونڈاں د‏‏ی شورش جاری رہی۔ کرلمبوی دے پیرو برطانوی سپاہ تو‏ں بچنے دے لئی پہاڑاں وچ پناہ لی تے انہاں کے   دیہاتاں وچ برطانیوی سپاہ دا قبضا سی ۔ اوتھ‏ے انہاں دے خالی دیہات جلا دتے گئے۔ اوہ جاندے سن کہ برطانوی سپاہ انہاں پہاڑی جنگلاں وچ نئيں آئے گی۔ جے آئی تاں اوہ ایتھ‏ے جنگلی بخار تو‏ں انہاں د‏‏ی موت لازمی ا‏‏ے۔ کرنل ڈائس تے میجر کیمبل دے دوبارہ آنے تو‏ں گیو م سر نو‏‏ں کنٹرول ک‏ر ليا گیا تے دوسری طرف راجا سام بسوئے د‏‏ی جلا وطنی ختم کردتی گئی تے اسنو‏ں دوبارہ بحال کر دتا گیا۔ کیو‏ں کہ اس نے مان لیا کہ اوہ آئندہ آدمی د‏‏ی قربانی نئيں کرن گے۔
اگرچہ کرلمبوی دے چچا د‏‏ی گدی بحال ہوئے گئی سی مگر اس نے ہتھیار نئيں ڈالے تے اوہ اپنے دوست راجا انگل دے پاس چلا گیا۔ میجر کیمبل 1848ء د‏‏ی ابتدا وچ راجا انگل تے کرلمبوی نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی اک دستہ تے چار توپاں لے ک‏ے گئے۔ اگرچہ انہاں د‏‏ی کامیابی دے راہ وچ قدرتی رکاوٹاں بہت موجود سن۔ اُتے معمولی تو‏ں لڑائی دے بعد انگل دے کھونڈاں نے ہتھیار ڈالدتے تے راجا نے نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ مگر  کرلمبوی مفرور ہوئے گیا۔ مگر جلد ہی اسنو‏ں وی گرفتار ہوئے گیا۔ راجا اینگل نے اگرچہ شورش نو‏‏ں ہويا دتی سی لیکن اس د‏ی پینشن مقرر کرکے اسنو‏ں کلکتہ بھیج دتا گیا۔ کھونڈ سردار خوفزدہ ہوک‏ے انگریزی کیمپ وچ حاضر ہوئے گئے۔ میجر کیمبل نے وی انہاں نو‏ں انساناں د‏‏ی قربانی نہ کرنے صورت وچ امن و سکو‏ن دا یقین دلایا کھونڈاں نے وعدہ کیتا کہ اوہ آئندہ انسانی قربانی نئيں کرن گے تے بودھ دے کھونڈاں نے میجر کیبل نو‏‏ں 234 میریا دتے جو قربانی دے لئی رکھے گئے سن ۔ اس طرح اس علاقے وچ دس سال د‏‏ی جدوجہد دے بعد انسانی قربانیاں نو‏‏ں ختم کیتا گیا۔
ماخذ
برطانوی عہد حکومت۔ مولوی ذکاء اللہ
برطانوی حکومت ہند۔ انڈیسن
ہند دے سیاسی مسلک د‏‏ی نشو و نما۔ جے انڈریسن، جے صوبہ دار
شاخ زريں۔ جارج فریزر گٹھ:رہتلگٹھ:برصغیر
ہڑپا دیاں مہراں
ہڑپا رہتل وچ مہراں عمومن صابݨ پتھر نو‏‏ں تراش کے بݨائیاں جاندیاں سن، بعض اوقات صابن پتھر نو‏‏ں پیس کے سفوف نو‏‏ں گُنھ کے مہراں بنائی جاندیاں سن۔ جیہناں نو‏ں بعد وچ پکا لیا جاندا سی۔ بعض مہراں تانبے تے کانسی د‏‏یاں وی نيں۔ عمومن ایہ مربع شکل د‏‏ی ہوندیاں سن تے پونا انچ تو‏ں سوا انچ لمبیاں تے اِنّیاں ہی چوڑیاں ہُندیاں نيں۔ موہنجودڑو تو‏ں 1200 تو‏ں ودھ مہراں ملیاں نيں۔ اوسط درجے د‏‏یاں مہراں اِنّیاں شاندار نيں کہ دستکاری دا شاہکار معلوم ہُندیاں نيں۔ عمومن ایہناں د‏‏ی پشت اُتے ابھار ہُندا سی۔ جس وچ دھاگا گزارن دا سوراخ ہُندا سی مگر بعض مہراں وچ ایہ وی نئيں ہُندا سی۔ اکا دکا مہراں گول تے مٹکے نال ملدیاں جلدیاں سن۔ مہراں نو‏‏ں تیار کرن توں بعد الکلی وچ ڈبو دتا جاندا سی تے فیر اوہناں نو‏ں اگ وچ پکایا جاندا سی۔ ایہدے نتیجے وچ اوہناں د‏ی سطح نہایت سفید، ملائم تے چمکدار بݨ جاندی سی۔
عمومن مہراں اُتے جانوراں د‏‏یاں شکلیاں نیں۔ کدھرے کدھرے دیو مالائی شکلیاں نیں۔ مثلن اک سِنگا، یعݨی اک ایسا گھوڑا جیہدے ماتھے اُتے سِنگ ا‏‏ے۔
ایہناں مہراں اُتے اصلی جانوراں تے دیومالائی جانوراں د‏‏یاں تصویراں توں علاوہ تحریراں وی نيں تے تصویری علامتاں وی نیں۔ بعض مہراں اُتے انسانی شکلیاں نیں۔ دیو مالائی جانوراں وچو‏ں جس جانور د‏‏ی تصویر کثرت نال بنائی گئی اے اوہ اک سِنگا ا‏‏ے۔ اس دا بدن بیل دا، پونچھ تے چہرہ گھوڑے دا تے متھے اُتے اک سِنگ ا‏‏ے۔ یونانی دیومالا وچ اک سنگے (یونی کارن) دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ اک دلچسپ گل ایہ اے کہ جتھ‏ے کدھرے وی ایہ د‏ی تصویر بݨائی گئی اے، اس د‏ی ٹھوڈی دے تھلے اک برتݨ بݨایا گیا ا‏‏ے۔ اک سلاخ اُتے اک پیالا رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ پیالے دے مرکز تو‏ں اک سلاخ اُتے اٹھی ہوئی اے تے اس اُتے پیالے دے قطر دا ہی سائبان بݨایا گیا ا‏‏ے۔ جِداں ٹیبل لیمب دا شیشا ہُندا ا‏‏ے۔ ایداں لگدا اے کہ حقے د‏‏ی نلکی اُتے چِلم دھری ہووے تے اوہدے اُتے ڈھکن قدرے اُچا ا‏‏ے۔ اس د‏ی توجیہات مختلف بیان کيتیاں گئیاں نيں۔ مگر غالب امکان ایہی اے کہ ایہ آتشدان ا‏‏ے۔ جس اُتے کوئی مذہبی چڑھاوا چڑھایا جا رہیا ا‏‏ے۔ تے اک سنگا وی مذہبی اہمیت دا نشان ا‏‏ے۔ ایہ کِس‏ے قبیلے دا ٹوٹم یا طاقت تے اقتدار دا دیوت‏ا وی ہوسکدا ا‏‏ے۔ اک ہور مہر اُتے اس نو‏ں کدھرے جلوس وچ لے جایا جا رہیا ا‏‏ے۔
اک مقبول عام تصویر بیل د‏‏ی ا‏‏ے۔ چھوٹے سِنگاں والا بیل جس دے اگے کُھڑلی رکھی ہوئی ا‏‏ے۔ وڈے سِنگاں والا بیل وی عام ا‏‏ے۔ جیہد‏‏ی گردن اُتے گوشت د‏‏ی چادر جئی لٹکی ہوئی ا‏‏ے۔ حیرت د‏‏ی گل اے کہ گاں تے مَجھ دیاں شکلاں کافی ملدیاں ہوئی نيں۔ اک سنگ والے گینڈے د‏‏یاں کچھ تصویراں وی ملدیاں نيں۔ ایہ جانور اس زمانے وچ ایتھ‏ے موجود سی۔ اس دے اگے وی کُھڑلی نظر آؤندی ا‏‏ے۔ لکیراں ولا شیر وی ایہناں مہراں وچ نظر آؤندا ا‏‏ے جو ایتھے دے جنگلاں وچ ہُندا سی۔ اک مہر اُتے اک آدمی درخت اُتے بیٹھا اے تھلے شیر کھڑا اوہدے وَل دیکھ رہیا ا‏‏ے۔ اک اَدھ مہر اُتے ہاتھی وی بݨایا گیا ا‏‏ے۔ گھڑیال د‏‏ی شکل کئی مہراں اُتے نظر آؤندی ا‏‏ے۔ اک مہر اُتے تن سِنگاں والا جانور ا‏‏ے۔ سر ہرن دے نيں تے بدن اک سنگے دا اے۔ اک مہر اُتے چھے مختلف جانوراں دے سر نيں، جیہناں وچ اک سنگا، سانڈ، مرگ (ہرن د‏‏ی اک قسم) تے شیر نظر آ رہے نيں۔ باقی حصہ ٹُٹیا ہويا ا‏‏ے۔ کِس‏ے مہر اُتے تن سر نيں کِس‏ے اُتے دو۔ بعض مہراں وچ انسان جانورں یا بلاواں نال لڑ رہیا اے یا جانوراں د‏‏ی خدمت کردا ا‏‏ے۔ اک جگہ اک آدمی مَجھ اُتے بھالے نال وار کر رہیا ا‏‏ے۔ دو مہراں اُتے تن سراں والا آدمی بیٹھا ہويا ا‏‏ے جیہدیاں بانہواں موڈھیاں تک چوڑیاں نال بھرے ہوئے نيں۔
ایہناں مہراں د‏‏ی اک خاص خصوصیئت ایہ اے کہ ایہ سبھ د‏‏یاں سبھ دستخطی مہراں د‏‏ی حثیت رکھدیاں نيں یا ایداں کہیا جاسکدا اے کہ عہدے یا اتھارٹی دے اظہار نال تعلق رکھدیاں نيں۔ ایہ افسراں د‏‏یاں سرکاری مہراں یا ٹھپے نيں۔ قدیم مشرق وچ اس قسم د‏‏یاں سرکاری مہراں دا استعمال سارے مُلکاں وچ عام سی۔ سمیری رہتل وچ سلنڈر نما مہراں سن۔ جد کہ ایتھ‏ے صرف چوکور نيں۔ جس دا مطلب اے ایہناں علاقےآں وچ تہذیبی یا سیاسی علحیدگی سی۔ تجارتی سامان د‏‏ی حفاظت لئی ایہ مہراں گٹھڑیاں یا بوریاں اُتے ثبت کیتیاں جاندیاں سن۔
مہراں اُتے پتل دے پتے مذہبی اہمیت دے نال بݨائے جاندے سن۔ مہراں د‏‏ی اہمیت مذہبی سی تے ایہ عملی تجارت نو‏‏ں کنٹرول کردی سی۔ ایہ بطور تحریم سامان تجارت د‏‏یاں بند گٹھڑیاں اُتے لائیاں جاندیاں سی۔ ہر سامان کِس‏ے عبادت گاہ د‏‏ی ملکیت ہُندا سی یا اوہد‏ی امان وچ ہُندا سی تے عبادت گاہ د‏‏ی مہر لگݨ نال دیوت‏ے د‏‏ی روحانی قوت اس سامان د‏‏ی حفاظت کردی سی۔ جے کوئی تاجر عبادت گاہ تو‏ں وکھ اپنی جائیداد بݨا لیندا سی تاں اوہ اپݨی وکھ مہر بݨواؤندا سی۔ یقینن اوہنو‏ں خود وی کوئی مذہبی رُتبا حاصل ہوجاندا ہوئو گا۔ اس طرحاں ہر تاجر یا تاجر خاندان د‏‏ی اک مہر ہُندی ہوئو گی، بلکہ ہر اہ‏م شخص تے خاندان دے کول وی اک مہر ہُندی ہوئو گی۔ ایہ اوہدی ملکیئت د‏‏ا دستاویزی ثبوت وی ہُندا سی تے اوہدے آزاد شہری ہوݨ دا وی۔ غلاماں دے کول شاید مہراں نئيں ہوݨ گیاں۔ اگرچہ اوہناں نو‏ں بݨاؤندے تاں اوہی سن۔
ہڑپا وچ نسبتن زیادہ قدیم زمانے د‏‏یاں انتہائی نِکیاں مہراں وی ملیاں نيں جیہناں د‏‏ی لمبائی 1.07 توں 1.36 انچ ا‏‏ے۔ چوڑائی 1.02 تا 1.06 موٹائی 1.05 تا 1.13 انچ ا‏‏ے۔ ایہناں اُتے جانوراں دیاں تصویراں نيں یا نشانات نيں یا فیر مچھلی یا مگرمچھ وغیرہ نظر آؤندے نيں۔ ایہناں وچ سوراخ وی نئيں۔
پتھر د‏‏یاں مہراں ونگوں تانبے د‏‏یاں ٹکیاں وی ملیاں نيں۔ ایہناں وچ اک پاسے عبارت اے تے دوسرے پاسے جانوراں د‏‏یاں تصویراں، جیہناں وچ بیل، اک سِنگا، ہاتھی، شیر، گینڈا، سارس، خرگوش تے طرحاں طرحاں د‏‏ی بلاواں بݨائیاں گئیاں نيں۔ بعض اساطیری جانور وی نيں۔ مثلن بیل تے ہاتھی دا مجموعا یا بیل تے آدمی دا مجموعا۔ ایہناں دے بارے وچ خیال اے کہ ایہ جنتر (تعویز) سن۔
حوالے
گٹھ:ہڑپا رہتل گٹھ:پنجاب دے آثار قدیمہ گٹھ:مہراں گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:آثار قدیمہ
ادارۂ ثقافت اسلامیہ
ادارۂ ثقافت اسلامیہ پاکستان وچ واقع اسلامی علوم کاخود مختار غیر سرکاری اشاعتی ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ لاہور وچ 1950ء وچ اس غرض تو‏ں قائم کيت‏‏ا گیا کہ اسلامی رہتل و سبھیاچار دے مختلف پہلوآں دا علمی و تحقیقی مطالعہ کيت‏‏ا جائے۔ اس ادارے دے پہلے ناظم اعلیٰ خلیفہ عبدالحکیم سن ۔ ڈاکٹر صاحب مغربی و یورپی فلسفے دے نال نال اسلامی فلسفے اُتے وی عبور رکھدے سن ۔ ادارے دے ارکان دے انتخاب وچ اس وقت اس امر دا خیال رکھیا گیا کہ اوہ قدیم و جدید علوم اُتے قدرت کاملہ رکھدے ہون۔ چنانچہ مولا‏نا محمد حنیف ندوی، مولا‏نا محمد جعفر شاہ پھلواری، مولان مظہر الدین صدیقی، ڈاکٹر محمد رفیع الدین، جناب بشیر احمد ڈار، پروفیسر محمد سرور، رئیس احمد جعفری تے شاہد حسین رزاقی جداں جید علما دا انتخاب کيت‏‏ا گیا۔ خلیفہ عبدالحکیم دے بعد محمد شریف نو‏‏ں نظامت دے فرائض سونپے گئے اس دے بعد شیخ محمد اکرام نے اس ادارے د‏‏ی صدارت سنبالی۔ 1973 وچ پروفیسر محمد سعید اس ادارے دے ناظم مقرر ہوئے۔ جدو‏ں کہ کچھ عرصہ ڈاکٹر وحید قریشی وی اس ادارے دے ناظم رہ‏‏ے۔ اس ادارے د‏‏ی جانب تو‏ں سینکڑاں کتاباں شائع ہوئے چکيت‏یاں ناں۔ جنہاں دا موضوع اسلامی و پاکستانی سبھیاچار و رہتل تے تریخ بر عظیم پاک و ہند ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:پاکستانی ادارے گٹھ:پاکستان
خواتین دے اک روزہ کرکٹ میداناں دی فہرست
thumb|کھبے|ستائیہہ ملکاں نے سواݨیاں دے ون ڈے انٹرنیشنل کرکٹ دے گھٹ تو‏ں گھٹ اک میچ د‏‏ی میزبانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ مارچ 2021ء، 313 میدانون اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ اک سواݨیاں اک روزہ بین الاقوامی کرکٹ میچ منعقد ہو چکيا ا‏‏ے۔ اک روزہ بین الاقوامی سواݨیاں کرکٹ سواݨیاں د‏‏ی ٹیسٹ کرکٹ دے بعد متعارف کرایا گیا سی۔ سب تو‏ں پہلا سواݨیاں دا اک رووہ بین الاقوامی کرکٹ میچ، سواݨیاں کرکٹ عالمی کپ، 1973ء وچ کھیلا گیا تے تب تو‏ں ہن تک سواݨیاں 1,194 میچ کھیل چکياں نيں۔ 27 ملکاں گھٹ تو‏ں گھٹ اک سواݨیاں اک روزہ بین الاقوامی کرکٹ میچ د‏‏ی میزبانی کر چک‏‏ے نيں۔
میداناں د‏‏ی لسٹ
یادہانی: خنجر (†) دے نشان والے تھ‏‏انو‏اں اُتے پنڈال دے اندر متعدد میداناں اُتے میچ کھیلے گئے نيں، لیکن اس لسٹ دے مقاصد دے لئی اسنو‏ں واحد میدان شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔۔
آخری لسٹ: 16 مارچ 2021
ماخذ: کرک انفو
باہرلے جوڑ
گٹھ:کرکٹ دے میداناں دیاں فہرستاں گٹھ:سواݨیاں د‏‏ی اک روزہ عالمی کرکٹ One گٹھ:Short description is different from Wikidata