cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قالکینیش
‎ قالکینیش  ترکمانستان دا شہر تے صوبہ لب آب دے ضلع ‎ قالکینش دا راجگڑھ اے ۔ اسنوں شہری درجا 1935 چ لبھیا ، 2001 توں پہلاں اسدا ناں دینیو سی ۔
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
دریاۓ یومٹسا
دریاۓ یومٹسا روس دا اک دریا اے۔
جورجٹ ہایر
جورجیٹ ہائیر  / <span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ h <span title="/eɪ/: 'a' in 'face'">eɪ <span title="/۔/: syllable break">۔ <span title="/ər/: 'er' in 'letter'">ər /  (16 اگست 1902 – 4 جولائی 1974) اک انگریزی ناول نگارہ سی جو تریخی رومانس اتے جاسوسی فکشن لکھدی سی۔ اسنے 1921 وچ اپنا لکھن دا کیریئر شروع کیتا جدوں اسنے اپنے چھوٹے بھرا لئی لکھی اک کہانی نوں دی بلیک موتھ ناں دے اک ناول دا روپ دتا۔ 1925 وچ اسدا ویاہ جارج رونالڈ روجیئیر ناں دے اک مائیننگ انجینیئر نال ہویا۔ اوہ دوویں کئی سال تانگانیکا (ہن تنزانیا) اتے مقدونیہ وچ رہے اتے 1929 وچ انگلینڈ واپس گئے۔ جدوں 1926 وچ انگلینڈ وچ ہوئی جنرل ہڑتال دے دوران رلیز ہون دے باو جود اسدا ناول دیز اولڈ شیڈز مشہور ہو گیا تاں اوہ اس نتیجے اتے پہنچی کہ چنگی وکری لئی مشہوری کرنا ضروری نہیں اے۔اسنے اپنی باقی دی زندگی انٹرویو دین توں انکار کیتا اتے اک وار اپنے اک دوست نوں کیہا: "میرا نجی جیون صرف میرے اتے میرے پروار تک ہی محدود ہونا مناسب اے۔
مڈھلے سال
ہائیر 1902 وچ ومبلڈن، لندن وچ پیدا ہوئی۔ اسدا ناں اسدے پیؤ دے ناں، جارج ہائیر، اتے رکھیا گیا۔ اس دی ماں، سلویا ووٹکنز، نے سیلو اتے پیانو دی سکھلائی حاصل کیتی، اتے اوہرائل کالج آف میوزک وچ اپنی کلاس دے چوٹی دے تن طالب علماں وچوں اک سی۔ ہائیر دا دادا روس توں پرواس دھارن کرکے آیا سی اتےاس دے نانکیاں کول تھیمز دریا اتے کشتیاں دی ملکیت سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1902 گٹھ:موت 1974 گٹھ:انگریزی خواتین ناول کار گٹھ:برطانوی شخصیتاں
لیئگ
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ لیئگ شہر سربیا دا اک شہر]] اے تے سربیا دے ضلع کولوبارا چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
مستعرب
آغاز
مستعرباں دا آغاز اسلامی اندلس وچ ہويا۔ اندلس عالم اسلام تے عالم مسیحیت دے درمیان وچ حد فاصل یا پل دا کم کردا سی۔ ہر زمانہ وچ کوئی اک اسلامی یا مسیحی حکومت علما دا احترام کردی رہی ا‏‏ے۔ 10واں صدی وچ عربی کتاباں دا لاطینی زباناں وچ ترجمہ ہرنا شروع ہوئے گیا۔ ریاضی، فلکیات جداں موضوعات نو‏‏ں خاصی اہمیت دتی گئی۔
عربی متون دا ترجمہ یورپ د‏‏ی زبانِ رابطۂ عامہ عہد وسطی د‏‏ی لاطینی زبان تے کلیسا د‏‏ی لاطینی زبان وچ کیہ گیا۔ انہاں دے علاوہ عہد وسطی د‏‏ی ہسپانوی زبان وچ وی کیتا گیا جو اس زمانہ د‏‏ی کثیر الاستعمال بولی سی۔ ابتدائی مترجمین نے ابن سینا، الغزالی، سلیمان بن جنریل]] د‏‏ی فلکیات، علم نجوم تے طب د‏‏ی کتاباں اُتے توجہ دتی۔ انہاں نے کچھ قدیم یونانی فلسفیاں جداں ارسطو نو‏‏ں وی خوب توجہ دتی ہوئے عالم مسیحیت وچ افلاطون دے برخلاف زیادہ مشہور نئيں سی۔ جس وقت الغزالی، ابن سینا تے ابن رشد د‏‏یاں کتاباں دا ترجمہ ہوئے رہیا سی اس وقت مسیحی یورپ وچ متکب فلسفہ رشدیت دا رواج عام ہوئے رہیا سی۔
یہ اوہ دور سی جدو‏ں یورپی دنیا علم عرب نو‏‏ں اپنی بولی وچ منتقل کررہی سی تے علم دے اس ادھار وچ الفسونو دہم (1221ء-1284ء) نو‏‏ں خوب شہرت تے عزت ملی جس نے عرب دے اہ‏م علمی خزانےآں نو‏‏ں لاطینی زبان وچ منتقل کرنے دا حکم دتا۔ ايس‏ے دور وچ پہلی دفعہ ہسپانوی بولی وچ قران دا ترجمہ ہويا۔ قران دے علاوہ عربی بولی د‏‏ی مایہ ناز کتاباں جداں کلیلہ و دمنہ، معراج وغیرہ وی ترجمہ کيتیاں گئیاں۔
الفونسو د‏‏ی محنت، لگن تے علم دے تئاں اس دے لگاو د‏‏ی وجہ تو‏ں یورپ نو‏‏ں اک بہترین علمی ذخیرہ ہتھ آ گیا تے ہسپانوی بولی علم و ادب تو‏ں مالا مال ہوئے گئی۔
مشرقی وسطی دے مستعرب
مشرق وسطی دے چند مایہ ناز مستعرباں وچ مراکش دے حایم زعفرانی، مصر دے احمد زکی پاشا، لبنان دے طارف خالدی، ترکی دے مہمت ہکی، اسرائیل دے زوی الفلیگ تے ولیم دف ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:اسلام تے ہور مذاہب گٹھ:غیر مسلم اسلامی علماء گٹھ:ماہر عربیات
الگول
الگول پورس تارہ چرمٹ دا سب توں لشکدا تارہ اے۔
چک 137 مراد
چک 137 مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
چک 727 گ ب
چک 727 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل کمالیہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل کمالیہ چ وس رہیا اے ۔
وین کاؤنٹی، یوٹاہ
وین امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
سنگرام
بدھ مت چ رہن دی تعرتی کیندے نیں۔ ایدے وچ چیتیا، وہار تے سٹوپا ہوندے نیں۔ سنگرام وچ بدھمت دی پڑھائی وی کرائی جاندی سی۔
مانا نیستانی
مانا نیستانی اک ایرانی کارٹون گرو اے۔ او میگزیناں چ سیاسی، ثقافتی، اقتصادی تے سیانفی کارٹون بناندا اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:آرٹ
سنہری
سنہری پیلے رنگ دی اک ونڈ اے۔
ایمائل دُرخیم
جیون
ایمائل دُرخیم دا جنم 1858 وچ فرانس دے سٹارزبورگ دے نیڑے ایپینل وچ اک یہودی پریوار وچ ہویا ۔ اسدا ویاہ 1887 وچ louise Dreyfus نال ہویا ۔ سرکاری وظیفیاں تے اوہ جرمنی دیاں یونیورسٹیاں وچ وی گیا ۔
حوالے
گٹھ:فلسفی گٹھ:فرانسیسی شخصیتاں
ویبر کاؤنٹی، یوٹاہ
ویبر امریکی صوبے یوٹاہ دی اک کاؤنٹی اے۔
دریاۓ واگا
دریاۓ اسا روس دا اک دریا اے۔
گٹھ:روس دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:دنیا دے دریا گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:روس گٹھ:دریا
لارگس
لارگس سکاٹلینڈ برطانیہ دا اک شہر اے جیہڑا گلاسگو توں 33 میل دور اے۔ ایتھے 11,241 لوک وسدے نیں۔
ہمالیہ(چند)
ہمالیہ(چند) مشتری پاندھی دا اک چند اے. ایہ 3 دسمبر 1904 نوں چارلس ڈلوں پرائن نے لبیا۔ گلیلیو دے چند ایس توں وڈے نیں۔ ایہ چھیواں وڈا اے۔
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
ہینس سیڈل
اوہدے نا تے 1967 چ اک جرمن سیاسی جماعت سی ایس یو (کرسچن سوشل یونین جرمنی) نے ہینس سیڈل فاؤنڈیشن دے نا نال بنائی گئی اے جو تلیم چ طالب علماں نوں وظیفے دیندی اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
سنگاپور
سنگاپور دکھنی چڑھدے ایشیاء دا اک شہری دیس اے۔ ایہ ملایا جزیرے ورگا دی تھلویں نکر تے ایکویٹر توں 137 کلومیٹر اتے کرکے اے۔
سنگاپور سنسکرت بولی دا شبد اے جیدا مطلب اے شیر شہر۔
دوسری صدی وج پہلی واری ایتھے لوک وسن لگے۔ 16وین توں 19ویں صدی دے مڈ تک ایہ جوہر سلطنت دا انگ ریا۔ 1819 وچ سٹیمفورڈ ریفلز نے جوہر سلطنت کولوں پچھ کے ایتھے ایسٹ انڈیا کمپنی ولوں اک کاروباری تھاں دی نیو رکھی۔ 1824 وچ ایہ تھاں برطانیہ کول چلی گئی۔ دوجی وڈی لڑائی وچ ایس تے جپانیاں نے مل مار لیا پر لڑائی مگروں ایتھے انگریزی راج فیر آگیا 1959 وچ سنگاپور اپنے اندر لے ماملیاں وج ازاد ہوگیا۔ 1963 تک ایہ ملائشیا نال سی پر 1965 وچ اودے توں بالکل وکھ تے ازاد ہوگیا۔
٭ سنگاپور دا قومی ترانہ
گٹھ:سنگاپور
ویمائس بے
ویمائس بے انورکلائڈ سکاٹلینڈ برطانیہ دا اک پنڈ اے۔
اتلا کوارک
اتلا کوارک ایٹم دا اک نکا زرھ اے ایہ اک مڈلہ زرھ اے۔
فرتھ آف کلائیڈ
فرتھ آف کلائیڈ سکاٹلینڈ دے نال اک سمندر اے۔
شیکھر گُریرا
شیکھر گُریرا  (پورا ناں: چندرشیکھر گُریرا ) اک بھارتی کارٹونسٹ اے، جو کہ بھارت سرکار دے پریس جانکاری بیورو ولوں مانتا حاصل اے۔ شیکھر کجھ اک لائن وچ بھارت دے سیاسی اتے سماجی ماحول تے روزانہ دے ایہہ پاکیٹ کارٹون دے ذریعے شدھتا اتے گدگداندی ٹپنی دے لئی مشہور ہن۔ انھادے روزانہ دے کارٹون انگریزی، ہندی اتے مقامی بولی دیاں اخباراں : دی پائنئیر (اخبار)، پنجاب کیسری، ہند سماچار اتے جگبانی وچ روزانہ چھپدے ہن۔ انھانے 1984 چ سائنس دے اک گریجوئیشن کر رہے طالب علم ہون دے دوران کارٹون دے کریئر دی شروعات اک فریلانسر دے طور تے کیتی۔
جیونی
شیکھر گُریرا  دا جم موگا، پنجاب، بھارت چ 30 اگست، 1965 نوں ہویا۔ 1986 چ ملتانی مال مودی کالج، پٹیالہ توں سائنس دی بیچلر ڈگری اتے 1990 چ کالج آف آرٹ، نویں دلی توں اپلائد آرٹ دی بیچلر ڈگری حاصل کتی
حوالے
گٹھ:بھارتی کارٹونسٹ گٹھ:بھارتی لوک
کرمجیت دھوری
کرمجیت دھوری، جاں کرمجیت سنگھ دھوری، اک اگھا پنجابی گلوکار سی۔ اسنے، اپنے ویلے دے چلن مطابق، زیادہ تر دوگانے ہی گائے۔ اس دے مقبول گیتاں وچوں کوٹھے تے سپیکر لائی رکھنا، ہندیاں شہید جوڑیاں (مذہبی)، ربّ نال ٹھگیاں کیوں ماریں بندیا دے ناں زکریوگ ہن۔ دوگانے اسنے زیادہ تر سورن لتا اتے موہنی نرولا نال گائے۔
زندگی
کرمجیت دھوری دا جم کپورتھلہ ضلعے دے مشہور پنڈ بتالا وکھے ماں ہرنام کور اتے پیؤ س۔سادھو سنگھ دے گھر ہویا۔ گھر وچ گائکی دا کوئی ماحول نہیں سی۔
وڈا کمبرا
وڈا کمبرا سکاٹلینڈ نال فرتھ آف کلائیڈ دے سمندر وچ اک جزیرہ اے۔ ایدا تھاں 1,168 ہیکٹر اے۔ ایتھے  1438 لوک وسدے نیں۔
کرمجیت دھوری
حوالے
گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں
مارر
مارر سکاٹلینڈ دا اک پنڈ اے۔ ایہ ایھدے لیندے کنڈے تے اے۔ ایہ کونس ایریا ہائیلینڈ وچ اے۔
این جی سی 1
این جی سی 1 اک چکری تارہ سمندر اے۔ ایہ 190 ملین چانن ورے دے پینڈے تے تارہ چرمٹ پگاسس وچ اے۔ ایہنوں جرمن تارہ گرو ہائیرش لڈوگ ڈارسٹ نے 30 ستمبر 1861 وچ لبیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ سمندر گٹھ:چکری تارہ سمندر
ترکمن قلعہ
‎ ترکمن قلعہ ترکمانستان دا شہر تے صوبہ مرو دے ضلع ‎ ترکمن قلعہ دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
ایڈمز کاؤنٹی، واشنگٹن
ایڈمز امریکی صوبے واشنگٹن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:واشنگٹن دیاں کاؤنٹیاں
میروشینا
سربیا براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا بلقان دے علاقے چ واقع اے ۔ میروشینا شہر سربیا دا اک شہر]] اے تے سربیا دے ضلع نیشاوا چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
امرتی
امرتی جاں جھانگری اک بھارتی مٹھائی اے جو کہ برصغیر وچ بھوت مشہور اے۔ اسنوں اڑد آٹے نوں تیل وچ تل کے پھلّ دے سائز وچ پکایا جاندا اے اتے اسنوں چاشنی وچ ڈبو دتا جاندا اے۔ دکھنی بھارت وچ اسنوں ویاہ اتے تیوہاراں وچ کھایا جاندا اے۔ اتر پردیش دے جونپور وچ امرتی بہت مشہور اے۔ جلیبی دے مقابلے امرتی وچ گھٹ مٹھا ہندا اے۔ thumb
سامان
امرتی نوں اڑد دال نال پانی چ پیو کے گھول بنایا جاندا اے۔ اس وچ اکثر چاسنی اتے کیسر پاکے بنایا جاندا اے۔
چک 138 مراد
چک 138 مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
انڈین نیشنل لوک دل
انڈین نیشنل لوک دل (انگریزی:Indian National Lok Dal) بھارتی ریاست ہریانہ دی ہک سیاسی جماعت اے۔
گٹھ:بھارت دیاں سیاسی جماعتاں
اسواٹینی
اسواٹینی افریقا دا اک دیس اے ۔ ایہدے چڑھدے پاسے موزمبیق اے ۔ ایہ 17،364 مربع کلومیٹر تے پھیلیا ہویا اے ۔ ایہدی لوک گݨتی 1،185،000 اے ۔ ایتھے سوازی بولی، بولی جاندی اے ۔ اسواٹینی دا پراݨا نام سوازی لینڈ اے ۔
گٹھ:افریقہ دے دیس گٹھ:دیس
سود گنگال
سود گنگال ضلع اسلام آباد، پاکستان دا اک پنڈ اے۔ جیڑا یونین کونسل روات وچ ہے گا اے۔
نیزہ مچھی
نیزہ مچھی مچھیاں دا اک ٹبر اے۔ ایہدا پنڈا لمبا تے گول، چنج لمی نیزے ورگی تے مگر پر لما تے پینڈا ہوندا اے۔
روکن گلن
روکن گلن گفنوک، ایسٹرنفریوشائر، سکاٹلینڈ وچ اک پارک اے۔ ایہ 25 مئی 1906 نوں بنایا گیا۔ ایہ گلاسگو دے دکھن لیندے ول اے۔
سنوسی
سنوسی لبیا تے سوڈان دے مسلماناں دے سیاسی تے دینی جتھے دا ناں اے جس دی نیو مکہ چ 1837 چ سید محمد سنوسی نے رکھی۔ اے مسلماناں نوں تکڑا کرناں چاندا سی تے اے فرانس تے اٹلی نال لڑیا حدون ایناں نے صحرا تے لبیا تے مل مارن نوں ٹرے۔ ادریس لبیا دا پیلا بادشاہ سی جس نے لبیا تے راج کیتا اوہ سنوسی دا پوتا سے۔
اسوٹن کاشنٹی
اسوٹن امریکی صوبے واشنگٹن دی اک کاؤنٹی اے۔
سنوسی
19ویں صدی چ لبیا دے دکھنی صحرائی علاقےآں چ شروع ہون آلی اک تحریک سی ، جس دا بانی سید محمد ابن علی سنوسی (1787ء توں 1859ء) سی ۔ اس نے اس تحریک دی نیہہ 1837ء چ مکہ معظمہ چ اپنا پہلا زاویہ قائم کر کے رکھی ۔ بعد چ ایہو زاویے یاں حلقے سنوسی تحریک چ مرکزی حیثیت اختیار کر گئے ۔ اینہاں نے مختلف تھانواں تے اپنے قیام دے دران اینج دے زاويے قائم کیتے تے اینہاں زاویاں نال اسنے اپنا پیغام دوجےآں تک پہنچانا شروع کیتا ۔ آخر چ اوہناں نے برقہ یاں سائرنیکا دے صحراء دے جغبوب دے نخلستان چ 1853ء چ اپنی دعوت دا مرکز قائم کیتا اگرچہ بعد چ اسنے ایہہ مرکز دکھن چ کئی سو میل دے فاصلے پے نخلستان کفرہ منتقل کر دتا لیکن جغبوب نوں سنوسی تحریک چ ہمیشہ اہم مقام حاصل رہئیا ۔ سنوسی تحریک دا مقصد کتاب و سنت دی بنیاد تےعالم اسلام دا دینی احیاء سی ۔ اوہ احمد بن حنبل ، امام غزالی ، ابن تیمہ تے محمد بن عبدالوہاب توں بوہت متاثر سی تے اسدی تحریک محمد بن عبدالوہاب دی ہم عصر نجدی تحریک نال بوہت مشابہ سی ۔ اسلامی تعلیمات تے عمل کرن دے علاوہ محمد سنوسی نے صحراۓ اعظم چ خانہ بدوشاں دیاں بستیاں آباد کرن تے واہی ویجی شروع کرن دی حوصلہ افزائی کیتی ۔ در اصل سنوسیاں دی ایہو بستیاں زاویہ کہلاندیاں سن ۔ ہر زاویہ اقتصادی لحاظ نال خود کفیل ہندا سی ۔ ایہو زاويے اسلام دی تبلیغ تے اشاعت دے مرکز بن گئے ۔ اخوان المسلمین وانگوں سنوسی اک ای ویلے مبلغ ، معلم تے کسان سن تے جدوں اینہاں نوں جہاد دی دعوت پہنچدی تے اوہ میدان جنگ دا رخ اختیار کر لیندے ۔
سید محمد سنوسی دا پتر سید مہدی (1824ء توں 1902ء ) دے ویلے چ تحریک دی قوت تے اثر تے نفوذ عروج تے پہنچ گئیا ۔ کفرہ نے اک دارالعلوم دی شکل اختیار کر لئی ۔ اوتھے دے کتب خانے چ مختلف علوم دیاں 8 ہزار کتاباں سن ۔ صحراۓ اعظم چ کتاباں دا اینا وڈا ذخیرہ جمع کرنا انتہائی حیرت انگیز سی ۔ سنوسی مبلغاں دیاں کوششاں نال دنیا دے سبتوں وڈے صحرا چ چوری ، قتل و غارت تے دوجے جرائم ختم ہو گئے تے صحرا دے دکھنی حصیاں چ آباد سیاہ فام باشندےآں چ اسلام وی پھیلئیا ۔
اسوٹن کاشنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:واشنگٹن دیاں کاؤنٹیاں
سنوسی
فرانس نال حالے جنگ دا خاتمہ وی نئیں ہوئیا سی کہ سنوسیاں دا تصادم اٹلی نال ہو گئیا ۔ ایہہ حملہ اتلے پاسےاوں لبیا تے ہوئیا سی ۔ سنوسی اگرچہ لبیا دے حصرائی علاقےآں تے چھائے ہوئے سن پر انتظامی لحاظ نال سلطنت عثمانیہ دا حصہ سن تے ساحلی علاقےآں تے شہراں چ ترکی دی حکومت مستحکم سی ۔ اطالوی باشندے ساحلی علاقےآں چ آباد ہونا شروع ہو گئے سن تے اینہاں نے کاروباری دنیا تے غلبہ پا لئیا سی ۔ اٹلی نے اپنے سیاسی مقصداں نوں پورا کرن دی خاطر اینہاں اطالوی باشندےآں دی حفاظت دے بہانے لبیا چ مداخلت شروع کر دتی ۔ ایہہ اوہی طریقہ سی جس تے برطانیہ مصر چ تے فرانس اتلے افریقہ چ عمل کر چکئیا سی ۔ اٹلی نے 26 دسمبر 1911ء چ ترکاں دے خلاف اعلان جنگ کر دتا تے 5 اکتوبر نوں طرابلس تے مل مار لئیا ۔
سلطنت عثمانیہ لئی لبیا دی جنگ جاری رکھنا بوہت مشکل سی کیونجے بلقان دی صورتحال نازک سی تے بحری رستے تھائیں کمک وی نئیں بھیجی جا سکدی سی ۔ اس لئی ترکاں نے اٹلی نال صلح کر لئی تے لبیا توں اپنیاں ساریاں فوجاں واپس بلان دا وعدہ کیتا ۔ اس دوران سید احمد شریف کفرہ توں جغبوب آئیا تے اوتھے ترک آگو انور پاشا نال ملاقات کیتی جہڑا بھیس بدل کے مصر دے راہیں ایتھے پہنچئیا سی ۔ اٹلی نوں امید سی کہ عرباں تے ترکاں دی نسلی کشمکش پاروں لبیا دے عرب اطالویاں نوں جی آیاں نوں آکھن گے پر لبیا دے حالات شام ، عراق تے حجاز توں وکھرے سن ، ایتھے سنوسی تحریک نے اسلامی اخوت دا رشتہ اینا مضبوط کر دتا سی کہ نسلی تے علاقائی مفادات تے تعصبات اسنوں توڑ نئیں سکدے سن ۔ لبیا دے لوکاں نے سنوسی قیادت چ ترکاں دی بھرپور مدد کیتی تے تھاں تھاں تے اٹلی دا مقابلہ کیتا ۔
1914ء دے شروع چ بوہتیاں ترک فوجاں لبیا توں واپس چلئیاں گئیاں ، اس لئی اٹلی نال جنگ دا سارا بھار سنوسیاں دے موڈھےآں تے آ پئیا ۔ اج جنگ چ جہڑی ہن لبیا دی آزادی دی جنگ بن چکی سی ، سید احمد شریف دی قیادت چ سنوسیاں نے 1912ء توں 1918ء تک اٹلی نال جنگ کیتی ۔ 1915ء اٹلی اتحادیاں ولوں جنگ عظیم اول چ شامل ہو گئیا ، جس دی وجہ توں سنوسی مجاہداں دا برطانیہ نال وی ٹکڑاء ہو گئیا تے فروری 1916ء چ برطانوی فوجاں نے حریت پسنداں نوں شکست دے دتی ۔ سید احمد ہن لبیا توں نکل کے نخلستان داخلہ (مصر) چ پناہ لین تے مجبور ہو گئیا ، جتھوں ستمبر 1918ء چ اوہ ترکی چلا گئیا ۔ ایہہ اوہی سید احمد سنوسی اے جہڑا عرب قوم پرستی دے مقابلے چ برابر ترکی دی خلافت دی حمایت کردا رہئیا ۔
فیر سنوسی تحریک دی قیادت سید محمد ادریس دے ہتھ آ گئی ۔ اٹلی تے محمد ادریس وچکار صلح دے مذاکرات شروع ہوئے ۔ اینہاں مذاکرات دے نتیجے چ اٹلی نے محمد ادریس نوں صحرائی علاقےآں چ سنوسی تحریک دا امیر تسلیم کر لئیا پر اٹلی نے ایس معاہدے دی خلاف ورزی کیتی ۔ جس دی وجہ توں فیر لڑائی شروع ہو گئی تے محمد ادریس نوں دسمبر 1922ء چ مصر چ پناہ لینی پئی ، جتھوں اوہ سنوسیاں دی تحریک مزاحمت دی رہنمائی کردا رہئیا ۔
محمد ادریس دے مصر چلے جان دے مگروں 1923ء چ اٹلی نے لبیا تے مکمل تسلط حاصل کرن لئی اک نویں مہم شروع کیتی ، سنوسیاں نے پہلے وانگوں اینہاں جارحانہ کاروائیاں دا بوہت دلیری نال مقابلہ کیتا ۔ جنگ دا ایہہ سلسلہ 1933ء تک جاری رہئیا ، اس جنگ چ سنوسی حریت پسندان دی قیادت اک ہور سنوسی شیخ عمر مختار نے کیتی اس جنگ چ اٹلی دیاں فوجاں نے سخت ظلم تے بربریت دا مظاہرہ کیتا ۔ سنوسی زاورے ڈھاء دتے گئے ، کھوہ (کنواں) پور دتے گئے تاکہ مجاہد صحرا چ تریہہ (پیاس) نال مر جان ، جائیداداں ضبط کر لئیاں گئیاں تے عمر مختار تے دوجے آگوآں نوں گرفتار کر کے پھانسی دے دتی گئی ۔ عمر مختار دی شہادت نال ای سنوسی تحریک دی مسلح مزاحمت دا خاتمہ ہو گئیا ۔ اج طرابلس دی سبتوں وڈی شاہراہ ایسے مرد مجاہد دے ناں تے شارع عمر مختار کہلاندی اے ۔
چک 728 گ ب
چک 728 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل کمالیہ دا اک پنڈ اے ۔
سنوسی
باہرلے جوڑ
گٹھ:تحریکاں گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ گٹھ:افریقہ دی تریخ گٹھ:افریقہ
چک 728 گ ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل کمالیہ چ وس رہیا اے ۔
تلوار مچھی
تلوار مچھی سمندری مچھیاں دا اک ٹبر اے جیدے وچ اک ای مچھی آندی اے۔ ایہ اک تھاں نہ ٹکنوالی شکاری مچھی اے جیدی اچیچی گل ایہدی لمی پدھری چنج اے۔ ایہدا لما تے گول پنڈا ہوندا اے۔ ایہ عام ول نال 3 میٹر (9.8 فٹ) تک لمی ہوندی اے تے 4.55 میٹر (14.9 فٹ) لمی تے 650 کلو دی مچھی وی رکارڈ وچ ہے۔ ایہ شکار کرن لئی پسند کیتی جانوالی مچھی اے۔ ایہ اوقیانوس، ماٹھے تے ہند وڈے سمندراں دے ٹراپیکی تے گرم تھانواں وچ ہوندی اے تے سمندری پدھر توں لے کے 550 میٹر (1,800 فٹ) دی ڈونگھائی تک ملدی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تلوار مچھی
ایٹلانٹی نیلی نیزہ مچھی
ایٹلانٹی نیلی نیزہ مچھی نیزہ مچھی ٹبر دی اک مچھی اے جیڑی وڈا سمندر اوقیانوس۔ اس سمندر دی پدر دے نیڑے توں شکار کردی اے۔
ایلٹن ٹاورز
ایلٹن ٹاورز سٹیفورڈشائر انگلینڈ وج اک پارک اے۔ 2011 وچ ایتھے 27 لکھ لوک آۓ۔
سودھار
سودھار ضلع اسلام آباد، پاکستان دا اک پنڈ اے۔ جیڑا یونین کونسل کھنہ وچ ہے گا اے۔
مچل لائیبریری
مچل لائیبریری گلاسگو، سکاٹلینڈ دی اک وڈی لائبریری اے۔
لیوس ماڈل
لیوس ماڈل ایٹم دا اک ماڈل اے جیہڑا امریکی ایٹمی سینسدان گلبرٹ لیوس نے 1902 وچ سوچیا تے 1916 وچ جھاپیا۔ ایس ماڈل وچ الیکٹراناں نوں اک بے قطبے ایٹم یا مالیکیول دے اک مکعب دے 8 کونیاں تے رکھیا جاندا اے
آئنی جوڑ
آئنی جوڑ اک ایسا کیمیائی جوڑ اے جیہڑا دو وکھرے چارج والے آئناں دے وشکار بندا اے۔
بنٹن کاؤنٹی
بنٹن امریکی صوبے واشنگٹن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:واشنگٹن دیاں کاؤنٹیاں
رازانی
باہرلے جوڑ
گٹھ:سربیا گٹھ:سربیا دے شہر گٹھ:سربیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
دریاۓ یفتیوگا
دریاۓ یفتیوگا روس دا اک دریا اے۔
گٹھ:روس دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:دنیا دے دریا گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:روس گٹھ:دریا
ساکارچقہ
‎ ‎ ساکارچقہ  ترکمانستان دا شہر تے صوبہ مرو دے ضلع ‎ ‎ ساکارچقہ دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:ترکمانستان گٹھ:ترکمانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکمانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
چک 139 مراد
چک 139 مراد ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
نواب بنگال
نواب بنگال (مکمل لقب نواب نظام بنگال، بہار تے اڑیسہ) بنگال، بہار تے اڑیسہ دے حکمران سن۔ 1717 تے 1765 دے دوران ایہ مغلیہ سلطنت دے ماتحت بنگال صوبہ دے حکمران سن۔ سراج الدولہ آخری آزاد نواب بنگال نوں جنگ پلاسی چ میر جعفر دی غداری دے پاروں شکست ہوئی۔ 1757 چ برطانیہ توں شکست دے بعد میر جعفر نوں تخت اتے بٹھایا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایشیا دے سابقہ دیس گٹھ:نواب بنگال گٹھ:بنگال دی تریخ گٹھ:بنگلہ دیش دی تریخ گٹھ:بنگال دے حکمران گٹھ:ضلع مرشد آباد گٹھ:برصغیر گٹھ:مغلیہ سلطنت گٹھ:مغلیہ سلطنت دی تریخ
منجندر دھنوآ
منجندر دھنوآپنجابی دا اک شاعر ہے جو کہ گیت اتے غزل ودھا وچّ لکھدا ہے۔سرم سلائی  اسدا 2015 وچّ چھپیا پلیٹھا غزل مجموعہ ہے۔ غزل راگ انھے شبد کانے ہو گئے، کس طرحاں دے گیت گانے ہو گئے۔ شہر دا منہ دھو دیو چمکا دیو، رنگ کندھاں دے پرانے ہو گئے۔ کلّ کانٹے چگن بچے پیٹ لئی، بن سکولاں توں سیانے ہو گئے۔ سوچ اوہناں دی سمٹ کے رہِ گئی، جد گھراں توں اوہ گھرانے ہو گئے۔ شکریہ برسات تیرا شکریہ، کھان جوگے چار دانے ہو گئے۔ دو پڑاں وچکار پھر نہ بولدے، لوک کیوں اینے نتانے ہو گئے۔ بن گئے پتھر دلے نے آدمی، شیشیاں ورگے نے بانے ہو گئے۔ </Poem>
سنّ سنتالی توں سندا ہن اپنی ہے سرکار کوٹ پرانا رفو کراکے پا لینداں ہر وار </Poem>
حوالے
</Poem>
2012 ڈی اے 14
2012 ڈی اے 14 سورجی پربندھ وچ پھرن والا اک روڑہ اے 45 میٹر(148 فٹ) ایدا قطر اے تے 130,000 ٹن دے نیڑے ایہدا جوکھ اے ایہنوں 23 فروری 2012 نوں سپین دی اک تارہ ویکھن تھاں نے ویکھیا۔ ایہ منیا گیا اے جے 15 فروری 2013 نوں ایھدا پینڈا زمین توں (34,100 کلومیٹر; 21,200 میل). ہوویگا۔ ایہ پنجاب دے 4:25 تے ایہدے کولوں لنگے گا پر ایہ زمین نال نہیں ٹکراۓ گا۔
منجندر دھنوآ
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ
2012 ڈی اے 14
گٹھ:سورجی پربندھ گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:فلکیات
دریاۓ ویچگدا
دریاۓ ویچگدا روس دا اک دریا اے۔
گٹھ:روس دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:دنیا دے دریا گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:روس گٹھ:دریا
کوویلنٹ جوڑ
کوویلنٹ جوڑ اک ایسا کیمیائی جوڑ اے جیڑا ایٹماں دے جوڑیاں دے آپس وچ رلن نال بندا اے۔
گٹھ:کیمسٹری
سواں رہتل
سواں رہتل پنجاب دی اک پراݨی رہتل اے۔ ایہ پتھر دے ویلے دی رہتل اے ۔ سواں رہتل تقریبن 4 لکھ ورھے پراݨی اے۔ ایہدا پتا اوہناں پتھراں دے اوزاراں توں چلیا اے جیہڑے دریائے سواں دے کنڈھیاں توں لبھے نیں۔ ایہ اوزار دسدے نیں کہ سواں رہتل دے لوک ایہناں ناݪ کوہاڑی، گوشت کٹݨ آݪے چھرے تے کھل کُھرچݨ دا کم کردے سن۔ پتھر ویلے دے ایہ نشان اس علاقے توں علاوا ہور کِتوں نئیں لبھے۔ راولپنڈی دے نیڑے اڈیالا تے چونترا کوݪوں ایہ پتھر دے اوزار لبھے نیں۔
ایتھوں ای ہرن، گینڈے، مگرمچھ تے زرافے دیاں اک کروڑ چالی لکھ سال پراݨیاں ہڈیاں وی لبھیاں نیں جیہناں وِچوں کچھ نیچرل ہسٹری میوزیئم اسلام‏ آباد وچ رکھیاں گئیاں نیں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پرانے ویلے گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:پنجاب
اشکانی سلطنت
framepx|thumb|left|سلطنت اشکانیان دا نقشہ
سلطنت اشکانیان یا سلطنت پارثاوا یا پارت یا پارث فارس یا ایران دی اک قدیم سلطنت جس چ ایران دے موجودہ صوبے خراسان تے گورگان تے وچکارلے ایشیا دے اک ملک ترکمنستان دا جنوبی علاقہ شامل سی۔ اس نوں آسان "'پارثی سلطنت' یا پارتھی سلطنت" وی کہیا جانداا اے جو بعد چ ہور وی وسیع ہوگئی سی-
مڈھلی تریخ
پارتی لوک ماد تے پارس لوکاں وانگ وسط ایشیا توں آئے سن تے انہاں دی طرح آریا نسل چوں سن ۔ پارتھیا دا ذکر سب توں پہلے دارا اول دے کتبے چ ملدا اے۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم۔ 75) جسٹین Jasttain دے خیال چ پارتی سیکاتی نسل نال تعلق رکھدے سن۔ اسٹرابو Strabous دا خیال ہے کہ پارتی سیکاتی قبیلے دی اک شاخ نیں جو داہی چ رہندے سن۔ ایہ لوگ داہی نوں چھڈ  کے  خوارزم آئے جو کے خراسان دے شمال چ واقع اے۔ فیر اوتھوں ہو کے خراسان چ  وسوں کرلی۔ (پروفیسر مقبول بیگ درخشانی۔ تاریخ ایران، جلد اول، 225)
سکندر نے ہخامنشی سلطنت دا خاتمہ کیتا تو پارتی وی محکوم ہوگئے۔ سکندر کے جانشین سلوکی Seleucids ہوئے، پر پارت دے ایک سردار اشک Asaak یا ارشک Arsaces نے سیاسی قوت حاصل کرن دے بعد 249 ق م چ سلوکی خاندان دے خلاف بغاوت کرکے سمرقند توں مرو تک دا علاقہ آزاد کرالیا تے اک نویں خاندان دی بنیاد رکھی۔ کچھ عرصہ تک اشکانی حکومت سلوکیاں دے متوازی چلدی رہی تے دوناں دے درمیان جنگ و جدل دا سلسلہ جاری رہیا۔ سلوکس حکمران انطیوکس اعظم یا انطیوکس سوم Antiochus The Garet Or Antiochus 3ed نے اشکانی فرمانروا ارشک سومArsaces 3ed نوں شکست دے کے اس دے پایہ تخت اتے قبضہ کرلیا۔ مگر ایہ قبضہ زیادہ دیر تک جاری نہ رکھ سکیا تے پارتیاں دی قزاخانہ جنگ توں مجبور ہوکے صلح کر لئی تے ارشک نوں پارتھیا دا بادشاہ تسلیم کرلیا تے ارشک نے انطیوکس نوں ہمدان دا علاقہ واپس کردتا، جس اتے اس نے قبضہ کرلیا سی۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 75۔ 76)
وادھا تے استحکام
ارشک ششم یا مہردادا اول Arsaces 6th Mithradates 1th (170۔ 138 ق م) نے سلوقی حکمراناں دی خانہ جنگی توں فائدہ چکدے ہوئے آرمینیا، خوزستان، فارس تے بابل اتے قبضہ کرلیا۔ نیز سلوکی بادشاہ دمیترس دومDemetius 2ed نوں شکست دے کے گرفتار کرلیا۔ اس واقع دے بعد سلوکی حکومت عملی طور اتے ایران توں ختم ہوگئی، فیر وی چھڑپاں دا سلسلہ جاری رہا۔
اس خاندان دا دوسرا نامور بادشاہ ارشک ہفتم یا فرہاد دومArsaces 7th or Phrates 2ed (138۔ 125 ق م) سی جو باپ دی موت دے بعد ایران دے تخت اتے بیٹھیا۔ سلوکیاں دے مکمل اخراج دا سہرا اس دے سر رہیا۔ دمیترس دوم Demetius 2edدی گرفتاری دے بعد سلوکس ہفتم Selecus 7th تخت اتے بیٹھیا۔ 139 ق م چ اک وڈی فوج دے نال ایران دی طرف آیا تے تن کامیاب جنگاں دے بعد اس نے آرمینا، سلوکیہ تے بابل اتے قبضہ کرلیا۔ ایسا معلوم ہندا سی کہ انطیوکس دی تاریخ دہرائی جائے گی تے اشکانی اطاعت اتے مجبور ہون گے۔ فرہادنے وی اپنی کمزوری محسوس کردے ہوئے مصالحت دی کوشش کیتی۔ مگر انطوکس فتوحات دے نشے چ سرشار سی۔ مصالحت لئی ایسیاں سخت شرطاں پیش کیتیاں کہ فرہاد منظور نہ کرسکیا مجبوراً آمادہ جنگ ہوئیا۔ ہمدان دے قریب سلوکیاں تے اشکانیاں دی آخری فیصلہ کن جنگ ہوئی۔ جس چ انطوکس مارا گیا تے اس دے نال ہی ایران توں یونانی حکومت ہمیشہ لئی ختم ہوگئی۔ سلوکی حکومت شام دے صوبےآں تک محدود ہوکے رہ گئی۔
اس واقعہ دے بعد سک قبائل نے اشکانی علاقےآں چ لوٹ مار کردتی۔ اس لئے فرہاد نوں انہاں دی طرف توجہ کرنی پئی تے فرہاد سھیتیاں نال جنگ کردا ہوئیا ماریا گیا۔ ارشک نہم یا مہر داد دومMithradates 2ed Arsaces 9th or (124۔ 80) چ سک قبائل دی سرکوبی کیتی تے اپنی حدوداں مشرق چ پنجاب تک وسیع کرلیاں۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 78) '''
رومیوں نال چبقلش
فیر مہرداد اس نے آرمینا دے جو علاقے اشکانی حکومت دے قبضہ توں نکل گئے سن دوبارہ فتح کیتے۔ مگر آرمینا تے سلوکیاں دا دعویٰ سی، اس لئی دوناں حکومتاں وچ کشمکش شروع ہو گئی تے  جدو‏‏ں رومیاں نے شام اُتے قبضہ کیتا تے ایہ کشمکش رومیاں ول منتقل ہو گئی۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 79)
80 ق م وچ مہردادا دی موت واقع ہو گئی تے  اس دے بعد اشکانیاں دا شیرازہ بکھرنے لگیا۔ اک طرف خانہ جنگی شروع ہو گئی  تے  دوسری طرف رومیاں نال جنگاں دا طویل سلسلہ شروع ہو گیا۔ ارشک سیزدہم Arsaces 13th دے عہد وچ حران دے مقام اُتے رومیاں نوں شکست ہوئی  تے  رومی سلار کراسوس Carassus 53 ق م وچ مارا گیا۔ اس واقع دے ستاراں سال دے بعد 36 ق م وچ دوسری جنگ ہوئی، اس وچ وی رومیاں نوں شکست ہوئی  تے  رومی سالار انطونی Antony جان بچا کے بھج نکلیا، مگر رومی آرمینا اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 79)
انہاں دو شکستاں نے رومیاں دی ایشیا ول پیش قدمی روک دتی، مگر اس کامیابی دے باجود اشکانی حکومت کمزور ہُندی چلی گئی۔ فیر وی ایہ دو سو سال تک قائم رہی۔ اشکانی عہد نوں مسعودی تے  دوسرے مورخاں نے ملوک الطوف دا دور دسیا اے۔ اس نوں اپنی انحاط دی آخری منزلاں اُتے اک نویں طاقت دا سامنا کرنا پیا۔ جو اسی ایران دی سرزمین توں ابھر رہی سی،  تے  ساسانی دے ناں توں مشہور ہوئی۔ اشکانی حکومت اس دا مقابلہ نئی‏‏ں کرسکی  تے  475 سال دے طویل عہد حکومت دے بعد اشکانیاں نے ساسانیاں دے لئی جگہ خالی کردتی۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 80)
دارلحکومت
اشکانیاں دا پہلا دارلحکومت ہکاتم پیلس Hecatompylus سی، جس دا صیح تعیین نئی‏‏ں ہو سکیا، غالباََ دامغان دے جنوب وچ قومس دے قریب واقع سی۔ اس دے بعد کچھ عرصہ تک رے، فیر ہمدان انہاں دا دارلحکومت رہیا۔ آخری عہد وچ انہاں نے طیسفون Ctesiphon کو اپنا دارلحکومت بنایا۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 76)
بعض مورخاں انہاں دا دارلحکومت اساک Asaka بتاندے نیں، جسنوں موجودہ قوجان جاں بخیود نال مطابقت دتی جاندی اے۔ بعض مورخاں دے نزدیک انہاں دا دارالحکومت نسا سی۔ ایہ ہن ترکستان وچ اے تے  عشق آباد  تے  فیروز دے وچکار واقع سی۔ ایتھے کھدائیاں توں اشکانی عہد دے آثار دریافت ہوئے نیں۔ انہاں آثار توں پتہ چلدا اے کہ ایہ اشکانی دارلحکومت رہے چکیا اے۔ قرن اسلامی دے بعض مورخ  لکھدے نیں کہ انہاں دا دارلحکومت رے سی۔ مگر پیری شا Peerisha دا کہنا اے کہ اشکانی بادشاہاں نے رے وچ کچھ عرصہ تک اقامت اختیار کیتی سی۔ یونانی مورخاں دا کہنا اے کہ اشکانی بادشاہاں دا دربار کسے اک شہر وچ مستقلاََ نئی‏‏ں لگدا سی، بلکہ شہر شہر بدلدا رہندا سی، مگر مرکزیت طیسفون نوں حاصل سی۔ (پروفیسر مقبول بیگ درخشانی۔ تریخ ایران، جلد اول، 307)
مذہب
اشکانی بادشاہاں دے مذہب دے بارے وچ بوہت کم معلومات میسر آئیاں نیں۔ تاریخاں توں اس قدر پتہ چلدا اے کہ اوہ پارت وچ وارد ہونے توں پہلے دوسرے آریاں وانگ مناظر فطرت دی پوجا کیتا کر دے ہون گے۔ یعنی آب و آتش، خاک و باد، آفتاب و ماہتاب تے  برق و رعد وغیرہ دی پرستش کر دے ہون گے۔ خاص کر متھرا یعنی سورج دی نظر و نیاز زیادہ دیندے سن۔ بعد وچ انہاں نے ایرانیاں دے زیر اثر ھرمز Hormuz دی پوجا کرنے لگے  تے  ھرمز انہاں دا سب توں وڈا محافظ بن گیا۔ انہاں دا مذہب بوہت ساریاں باتاں وچ زرتشتی مذہب نال ملدا جلدا سی، گو انہاں نے بعد وچ زرتشتی مذہب وی اختیار کر لیا سی۔ لیکن نال نال دوسرے دیوتاواں دی پوجا وی کر دے سن۔ پارتی زرتشتاں دے برخلاف اپنے مردے نظر آتش کر دے سن۔ (پروفیسر مقبول بیگ درخشانی۔ تریخ ایران، جلد اول، 310۔ 311) اشکانی فرمانرواواں دے مذہب دی تفصیل نئی‏‏ں معلوم اے، مگر چند ایسے شواہد ملے نیں جنہاں توں ظاہر ہُندا اے کہ واردان دوم دے عہد تک اوہ قدیم آریائی مذہب اُتے قائم رہے  تے  آریائی معبوداں دے علاوہ اوہ اپنے اباء اجداد دی وی پرستش کیتا کر دے سن۔ بلاش اول دے عہد وچ زرتشتی دین نوں سرکاری مذہب قرار دتا گیا، نیز اوستا دی تدوین ثانی دی کوشش کیتی گئی  تے  اس دی تفسیر وی لکھی گئی۔ نال نال آریائی پروہتاں یعنی مغ Mage دی اہمیت کم کردتی گئی  تے  انہاں دی جگہ محافظین آتشکدہ یعنی آوروان Athrawan نے لے لی۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 153)
حکومت و انتظامیہ
انتظامی لحاظ توں مملکت علاقیاں جاں صوبیاں وچ ونڈی ہوئی سی، جس نوں [[ساتراپی]] Satrapy کہندے سن۔ ہر [[ساتراپی]] اُتے اک ساتراپ Satrap مقرر سی .۔ اس دی تقریری براہ راست بادشاہ دے ہتھ وچ سی۔ اوہ اپنے حلقہ وچ آزادنہ حکومت کردا سی تے  صرف بادشاہ نوں جواب دہ سی۔ ہر [[ساتراپی]] وچ فوجاں وی رہندیاں سن جنہاں دا تعق ساتراپ نال ہُندا سی۔ بوقت ضرورت بادشاہ ہر صوبے توں طلب کرسکدا سی۔ صوبے دی مالیات دا تعلق وی ساتراپ نال سی، اوہ مقرر رقم بادشاہ نوں دتا کردا سی۔ شاہی احکامات و ہدایات ہرکارے دے ذریعہ بھیجی جاندی سن۔ ہر [[ساتراپی]] وچ ایسے لوک متعین سن جو بادشاہ نوں براہ راست پوشیدہ طور اُتے خبراں بھیجیا کر دے سن۔
مرکزی انتظامیہ و نیم خود مختار بادشاہ
ایسے کچھ آثار ظاہر ہُندے نیں کہ اشکانی بادشاہ مختیار کل نئی‏‏ں ہُندے سن۔ اعلیٰ اختیارات دی تن مجلساں کاپتہ چلدا اے، جس توں بادشاہ امور سلطنت وچ مشورہ کرنا ہُندا سی۔ اک مجلس شاہی خاندان دے افراد اُتے مشتمل سی تے  ہر بالغ شہزادہ خود بخود اس دا رکن بن جادا سی۔ دوسری مجلس دینی رہنماؤں اُتے مشتمل ہُندی سی، جسنوں مجلس مغزان کہندے سن۔ تیسری مجلس دا ناں مجلس سہتان سی، جس وچ پہلی دو مجلساں دے نمائندے شریک ہویا کر دے سن، پر بادشاہ مختارکل ہُندا سی۔ مجلس سہتان جس نوں بادشاہ دا اہل سمجھتی سی اسنوں بادشاہ بنا لیندی سی۔ لیکن بادشاہ دے فوت ہونے اُتے بیٹا نابالغ ہو جاں باشاہت دے لئی ناہل ہو تو مجلس متوفی بادشاہ دے بھائی جاں چچا نوں باشاہ منتخب کر لیندی سی۔ انہاں مجلساں نوں بادشاہاں دے اختیارات اُتے قید وبند عائد کرنے حاصل سی۔ بھر وی انہاں مجلساں دی نوعیت  تے  حقیقت دے بارے وچ پورا علم نہ ہونے دی وجہ توں انہاں اُتے سیر بحث نئی‏‏ں دی جاسکتی اے۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 118۔ 119)
امراء
اشکانی عہد وچ اکثر ستراپیاں نے نیم آزادی حاصل کرلی سی۔ بادشاہ انہاں دے داخلی معاملات وچ کم ای دخل دیدا سی۔ تے  انہاں نوں اپنے طور اُتے زندگی بسر کرنے دی آزادی سی، مگر سیاسی معملات وچ اوہ بادشاہ دے ماتحت سن۔ اشکانی بادشاہاں نے انہاں آزادی دے رکھی سی۔ ممکن اے انہاں نے مرکزی حکومت دی کمزوری نوں محسوس کر دے ہوئے اس نظام نوں گوارا کر لیا  تے  اس اُتے اکتفاکیا کہ ماتحت سٹراپیاں انہاں مقرر خراج  تے  وقت ضرورت اُتے فوج فراہم کر دتا کرو۔ ایہی وجہ اے مسعودی نے اشکانیاں دے دور نوں طواف الملوک وچ شمار کیتا اے۔ گبن Gibbon دا خیال اے پارتی نظام یورپ دے جاگیرداری نظام توں بوہت مماثلت رکھتا اے۔ اشکانی عہد وچ صوبہ داراں نوں ویتا کسا Vitaxa کہندے سن
سکے
اشکانی بادشاہاں دے سکے جو دستیاب ہوئے نیں۔ انہاں دے سکے نقرئی تے  برنجی سن، انہاں نے وچ کوئی طلائی سکہ جاری نئی‏‏ں کیتا۔ انہاں دے سکاں اُتے انہاں دی شکلاں نقش سن  تے  انہاں تخت اُتے بیٹھے دیکھایا گیا سی، نیر انہاں اُتے ’شاہ بزرگ‘  تے  شاہ شہان‘ جداں القاب سن۔ ایہ سکے مختلف اوزران  تے  قیمتاں دے  تے  انہاں سکاں نوں ’درخم‘ کہندے سن جو عربی وچ درہم بن گیا۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 190) معاشرہ تے  ثقافت ملبوسات دے حالات کچھ زیادہ معلوم نئی‏‏ں ہوئے نیں۔ لیکن اس قدر پتہ چلدا اے کہ ایہ لوک فوجی ملازمت پسند کر دے سن۔ شکار انہاں دا محبوب مشغلہ سی۔ شکار کیتے ہوئے جانور انہاں دی خوراک دا اہم حصہ سن۔ شراب نوشی دا رواج عام سی۔ شراب عام طور اُتے انگور کھجوراں توں کشید دی جاندی سی۔ بانسری  تے  نقارہ انہاں دا پسندیدہ ساز سن۔ رقص انہاں دی وڈی تقریب سی۔ ایتھے دے لوک لمبے لمبے چوغے پہندے سن، جنہاں دے نال لمبے لمبے جیب ہُندے سن۔ لباس دے رنگ مختلف ہُندے سن۔ بعص دی پوشاکاں اُتے زری دا کم ہُندا سی۔ انہاں دے بال عموماََ گھنگرویالے ہُندے سن  تے  ڈاھاڑھیاں وی رکھدے سن۔ (پروفیسر مقبول بیگ درخشانی۔ تریخ ایران، جلد اول، 309) ایرانیاں وچ سالانہ جشن منانے دا رواج رہیا اے، خصوصاً موسم بہار وچ نوروز دا  تے   تے  خزاں وچ قہرگان دا جشن وڈے زور شور توں منایا جادا سی  تے  اک دوسرے نوں تحفہ تحائف بھیجدے سن  تے  اُتے تکلف دعوتاں کر دے سن۔ بیٹیاں دی پیدائش نامبارک خیال دی جاندی سی۔ پانج سال تک دا بچہ ماں دی نگرانی وچ رہدا سی اس دی تعلیم و تربیت دا بار باپ ذمہ ہُندا سی۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 167)
فن تعمیر
اشکانی عہد دی تعمیرات دے نشانات بوہت کم دریافت ہوئے نیں۔ یونانی روایات دے مطابق انہاں اک شہر ہیکاتم پیلس آباد سی جو اوئل وچ انہاں دا دارلحکومت سی، مگر ہن تک اس دا تعین نئی‏‏ں ہو سکیا۔ اس دا محل وقوع دا تعین ہوجائے تو اس دی کھدائی توں شاید انہاں دے تعمیرات اُتے کچھ روشنی دالی جاسکتی سی۔ انہاں دی یادگاراں وچ دریائے دجلہ دے کنارے الخصر دے تھاں اُتے محل دے کھنڈر ملے نیں، جنہاں دی بنیاداں تو ایرانی طرز دی نیں لیکن محراباں رومی انداز دی معلوم ہُندی نیں۔ اس طرح کنگادر تے  ہمدان وچ معبداں دے چھوٹے کمرے نیں، انہاں کمراں دے بعد مربع شکل دے تن کمرے نیں جنہاں دے اُتے بیضاوی قبے نیں۔ انہاں دے علاوہ  تے  وی معتدد کمرے نیں جنہاں دا طول عرض مختلف اے۔ تنرئین دے لئی اس اُتے سرخ پلاسٹر کیتا ہویا اے۔ اس طرح فروز آباد دے قریب سروستان Sarvitan وچ اس طرح دا اک محل اے۔ (ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 180 تا 181)
تجارت
ایرانیاں نوں انہاں دے سیاسی عروج دے نال تجارتی اہیت وی حاصل ہوئی، مگر ایرانیاں نے تجارت ول کدی خود اپنا نے دی کوشش نئی‏‏ں دی، انہاں دے ملک دی تجارت غیر ملکی فنیقیاں، یہودیاں، بابلیاں تے  یونانیاں دے ہاتھ وچ سی۔ اگرچہ اہم  تے  وڈی شاہراہاں انہاں دے ملک توں گرتی سن  تے  مشرق  تے  مغرب دی تجارت ایران دے راستہ توں ہُندی سی، اس لئی ایران نوں اشکانی دور وچ تجارتی اہمیت وی حاصل سی۔ کاروبار دی ہماہمی نے ایرانی شہراں نوں تجارتی اہمیت حاصل ہو گئی سی۔ چینی روایات توں پتہ چلدا اے کہ تجارتی استوار کرنے دے لئی چینی وفود اشکانی دربار وچ آندے رہدے سن  تے  رومی ملکاں توں تجارت کرنے دے لئی اجازت نامے حاصل کر دے رہے۔ 79ء؁ انہاں نے خلیج فارس  تے  خلیج عقبہ دے بحری راستاں نوں استعمال کرنے دی اجازت طلب دی جو شاید منظور نئی‏‏ں ہوئی۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 189)
زبان و ادب
اشکانیاں دے دور وچ جو زبان وجود وچ آئی اس نوں وسط فارسی جاں پہلوی کہندے نیں۔ اس نوں کتابی پہلوی وی کہندے نیں۔ (سدھیشورورما، آریائی زباناں۔ 74) پہلوی ہخامنشی عہد دی قدیم فرنس توں نکلی سی، مگر اس اُتے دوسری زباناں دے گہرے اثرات پائے جاندے نیں۔ موجودہ فارسی وی اسی پہلوی توں مشتق اے۔ اس وجہ توں اسنوں میانہ فارسی یعنی قدیم فارسی تے  فارسی دے درمیان دی زبان وی کہندے نیں۔ ایہ کلمہ پرتو توں مشقق اے یعنی پارتاں دی زبان  تے  ایہ زبان ساسانی عہد تک قائم رہی۔ (ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 169 تا 170)
تریخ ایران دے ارمنی ماخذ توں پتہ چلدا اے کہ پارت نوں پہلے پہل شاہستان کہندے سن۔ غالباََ اسی نسبت توں پہلوی جاں پہلوانی کہنے لگے۔ پروفیسربراؤنProf Brown دا خیال اے کہ رفتہ رفتہ پرتو تبدیلی توں پربہاؤ بنا فیر پربہاؤ پہلاوا بنا تے  اسی نسبت توں ایہ لوک پہلوی کہلانے لگے  تے  اوتھے دی زبان پہلوی کہلانے لگی۔ (پروفیسر مقبول بیگ درخشانی۔ تریخ ایران، جلد اول، 224) اشکانی عہد دی کوئی کتاب دستیاب نئی‏‏ں ہوئی اے، پہلوی زبان دی چند کتاباں دستاب نیں۔ محقیقن انہاں مسلم عہد دی بتاندے نیں۔ (ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم،176)
فہرست شہاہان
(ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 81 تا 83)
صنعت و حرفت
اشکانی عہد دی صنعت و حرفت دے متعلق بوہت کم معلومات ہوسکاں نیں۔ کچھ ایسے شواہد ملے نیں چھوٹے وڈے کارخانے ملک وچ قائم سن، قالین تے  رنگ برنگے پرداں دے لئی ایران اس وقت وی مشہور سی اس دے بنے ہوئے نقش زردوز  تے  رنگین سوتی  تے  ریشمی کپڑے دوسرے ملکاں وچ بھیجے جادے سن  تے  اوہ ضروف اُتے طرح طرح دے نقش و نگار بنانا جاندے سن۔ اوہ زرگری دے فن توں وی واقف سن۔ فنکاراہ حثیت توں قابل قدر نیں، انہاں اُتے رنگ و روغن دا خوبصورت  تے  پائیدار سی، انہاں نوں دیکھنے توں ظاہر ہُندا اے کہ سفال سازی نے انہاں نے غیر معمولی ترقی دی سی  تے  بوہت پہلے اوہ اس فن توں آگاہ ہو گئے سن۔ اشکانی عہد تک ظروف دے علاوہ رنگین انیٹاں دے وڈے وڈے کارخانے ملک وچ قائم ہوچکے سن۔ (ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم، 187۔ 188)
حدود
ایران دے قدیمی ماخد توں پتہ نئی‏‏ں چلدا اے کہ انہاں دی سلطنت دی حدوداں کہاں توں کہاں تک سن۔ انہاں دی سلطنت دی دی حدود دا پتہ یونانی، ارمنی، رومی تے  یہودی مورخاں دی تاریخاں توں پتہ چلدا اے کہ اشکانی Arsacids عہد حکومت وچ پارت (خراسان) دامغان، سہنان، ماد بزرگ جاں عراق عجم، ہمدان، گروس، کرمان شاہان، نہاوند، نوسیرکات، عراق، یعنی سلطان آباد، ماد کوچک، قزدین، ری، اصفہان، یزد، خواستار گلپا نبگان، پترہ، کلاہ قدیم، بابل توں خلیج فارس تک، خوزستان، پارس،کرمان، سیستان، ساگارتی، شمالی ہند کاسلسلہ کوہ خراسان توں جیحاں تک دے علاقے شامل سن۔ (پروفیسر مقبول بیگ درخشانی۔ تریخ ایران، جلد اول، 307) ۔
اشکانی
پارت دے طوایف نے ارشک دی رہبری وچ سلوکی سرداراں دے خلاف جوقیام کیتا اوہ اصل وچ ایرانیاں دا مغرب دے مقابلہ وچ رد عمل سی جس دے ذریعہ ایران تے ایران دے لوگاں نوں اک نواں حیات ملی خاندان ارشك كا اصل مقصد استوا (تقريبا موجوده قوچان) كے  علاقه اُتے قبضه كرنا تها ارشک نے یونانی حاکم اُتے استوا دے علاقہ وچ شورش بپا دی  تے  ۲۳۸ ق م وچ پارت  تے فیر گرگان نوں سلوکیاں دے ہاتھ توں لے لیا، اس دے بعد اس دا چھوٹا بھائی ”تیرداد “اس دا جانشین ہویا، تے  اس نے اپنے بھائی دے احترام وچ اپنے آپ نوں ارشک دوم کہلایا جدو‏‏ں ای توں اس خاندان دے دوسرے بادشاہاں نے اپنے آپ نوں ارشک دے ناں توں موسوم کیتا  تے  اسی وجہ توں اس دے جانشین ارشکان جاں اشکانیان کہلائے۔
مھرداد اول دے اشکانی(ح۱۷۱ق م) تخت اُتے بیٹھنے توں اس سلسلہ دی تریخ وچ اک اہم موڑ پیش آیا،اس نے پہلے باختر(بلخ) دے علاقہ نوں فتح کیتا، ماد تے  ہمدان (۱۱۴۸۔یا۱۴۷ق م) نوں فتح کرنے دے بعد بابل  تے  سلوکیہ نوں وی اپنی سرزمین وچ داخل کر لیا (۱۴۱ق م) فیر ایلام دے کچھ حصہ نوں وی فتح کیتا  تے  شوش وچ اپنے ناں دا سکہ جاری کیتا، کچھ دناں بعد پارس نے اس دی حکومت نوں قبول کر لیا  تے  پورا ایلام اس دی حکومت وچ چلا گیا۔ مھرداد نے اوتھے دے سکاں اُتے اپنے آپ نوں ”شاہ بزرگ“ (شہنشاہ) لکھوایا، جس وقت اس دا انتقال ہویا (۱۳۸ ق م) حکومت اشکانیان چھوٹی سی حکومت توں اک بوہت وڈی حکومت وچ بدل چکی سی۔
مھرداد اول دے بعد اشکانیان دی حکومت نوں مشرق وچ شکاھا دی دھمکیاں تے  تجاوزات توں سامنا کرنا پیتا، لیکن انہاں سب پریشانیاں دے باوجود وی سلوکیاں دے آخری بادشاہ فرھاد دوم نوں ایران توں کڈ دتا۔(۱۲۹ق م)اس دے جانشین مھرداد دوم نے حکومت دی داخلی  تے  خارجی پریشانیاں نوں دور کیتا، اس نے بابل(۱۲۱یا۱۲۰) اُتے قبضہ کرنے دے بعد ارمنستان اُتے شورش دی  تے  بین النہرین دے درمیان،دورا  تے  پوس اُتے  وی قبضہ کر لیا (ح ۱۱۳ق م) فیر شکاھا دے غائلہ فرقہ نوں ختم کرنے دی غرض توں مشرق ول لشکر کشی دی، ہرات دے علاقہ نوں دوبارہ واپس لیا  تے  سیستان نوں وی اپنی حکومت وچ شامل کر لیا ظاہرا اس زمانے وچ دریای خزر دے  مشرق دا سرسبز وسیع میدان وی مھرداد  دوم دی حکومت وچ سی، مھرداد دوم دے زمانے وچ ایران  تے  چین نے  باہمی تعلقات بڑھائے  تے اپنے اپنے سفیر وی بھیجے، اوہ ھخامنشیان نوں ”شاہ شاہان ”(شہنشاہ) کہدا سی، اس دی حکومت دے زمانے وچ دفاتر  تے  عدالت دے انتظامات وچ وی اصلاح ہوئی  تے  ملک دے جغرافیائی نقشہ نوں عام کر دتا۔
اشکانیان نے جدو‏‏ں اپنی حکومت نوں وسیع کیتا تو پڑوسی ملک روم توں انہاں دوناں ملکاں وچ فرہاد سوم دے زمانے وچ رومی سردارسے اختلاف پیدا ہو گیا لیکن بات جنگ تک پہنچ گئی کیونجے ارد اول دے زمانے وچ رومی سردار کراسوس نے اشکانیان دی سرزمین اُتے حملہ کیتا جس دی وجہ توں دوناں حکومتاں وچ جنگ ہوئی تے حران (۳۵ق م)دی جنگ وچ کراسوس دے قتل ہونے توں اشکانیان کامیاب ہو گئے۔ کچھ دناں دے بعد فرھاد چہارم دے زمانے وچ وی رومی سردار مارک آنتونی  تے  سوریہ دے حاکم نے اشکانیان دی سرزمین اُتے حملہ کیتا (۳۶ق م) لیکن  تے  بوہت سارے لوگاں دے قتل ہونے دے بعد انہاں لوگاں نے عقب نشینی اختیار کرلی، اشکانیاں دا آخری بادشاہ، بلاش اول سی جس نے ارمنستان ایران وچ سب توں زیادہ حکومت دی اس دے مرنے توں ایران وچ داخلی اختلاف ودھ گئے  تے  رومی سرداراں نے پارت دی سرزمین اُتے قبضہ کرنے دی غرض سےلشکر کچی دی، جس وچ اشکانیان دا پائتخت تیسفون وی رومیاں دے ہاتھاں وچ پہنچ گیا لیکن فیر رومی حملہ کرنے والاں نوں زیادہ توفیق حاصل نئی‏‏ں ہو سکی، اشکانیاں دے آخری بادشاہ اردوان پنجم (جاں دوسری روایت دے مطابق اردوان چہارم) نے روم دی طاقت نوں ختم  ای نئی‏‏ں بلکہ انہاں نوں خسارہ دی تلافی دے لئی وی مجبور کیتا (۲۱۷م) اردشیر بابکان اپنے داخلی دشمن دے سامنے کھڑے ہونے دی تاب نہ لاسکا  تے  انہاں دوناں دے درمیان ہرمزدگان دے میدان وچ جو جنگ ہوئی اس وچ مارا گیا (۲۲۴م)  تے  اشکانی دی بادشاہت ایتھے ای اُتے ختم ہو گئی۔
سنسکرت
سنسکرت اک پرانی بولی اے جیدہ جوڑ ہند آریائی بولی اے۔ اے ھندو تے بدھ مت دی مقدس بولی اے تے ھندستان دی بائیس سرکاری بولیاں چ ایدا شمار ہوندا اے۔ پنجابی بولی دا سنسکرت نال گہرا تعلق اے۔ سنسکرت بولن آلیاں دی گنتی اجکل کج ھزار اے
اس خاندان د‏‏ی اہ‏م زباناں اردو، بنگالی، ہندی، سرائیکی، پشتو، فارسی، کرد، روسی، جرمن، فرانسیسی، دانش، ولندیزی تے انگریزی نيں۔
سنسکرت ايس‏ے د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔
thumb|560px|شِوو رکشتُ گیر وارنابھاشارساسوادتتپران برصغیر پاک وہند افغانستان تے ایران عہد قدیم تو‏ں ماہرین دے مطابق دو ہزار سال ۲۰۰۰ق م آریہ اقوام د‏‏ی آمد دا زمانہ جدو‏ں آریہ وسط ایشیا تو‏ں ایران وچ داخل ہوئے دراوڑ آسٹرین جو ایتھ‏ے دے پہلے پہل آباد کار سی انہاں نو‏‏ں مشرقی طرف دکھیلا دریائے سندھ دے کنارے قندھار رہتل د‏‏ی بنیاد پائی ایہی زمانہ ہند آریائی بولی سنسکرت د‏‏ی ابتدا دا دور اے عہد وسطیٰ ۱۵۰۰ پندرہ سو ق م تو‏ں ۵۰۰ ق م تک دا زمان بحوالہ رگ وید د‏‏ی تخلیق دور جس دا مرکز کندھار سی سنسکر ت اک قدیم ترین بولی ا‏‏ے۔ اہل ہنود دے قدیم مذہبی، فکری، تاریخی ادب دا وڈا حصہ ايس‏ے بولی وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ فی زمانہ گو کہ ایہ بولی زندہ نئيں رہی اُتے اسنو‏ں دوبارہ فروغ دینے دے لئی گذشتہ صدی تو‏ں سرکاری سطح اُتے کافی کوششاں جاری رہیاں نيں۔ کالی داس تے سورداس سنسکرت دے وڈے شاعر تے عالم گذرے نيں۔
کہیا جاندا اے کہ ایہ بولی صرف اپنی سختیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنا وجود کھو دی۔ تے اس بولی نو‏‏ں جنہاں لوکاں نے اپنایا اسنو‏ں اِنّی بلندی اُتے چڑھادتا کہ عام لوک اس تو‏ں دور ہو گئے۔
thumb|560px|بسم اللہ دا ترجمہ سنسکرت وچ وکھ وکھ لپی دے نال
ہندیوروپی٫ سو دے نیڑے زباناں دا اک خاندان اے انہاں نو‏ں اک خاندان وچ انہاں د‏‏ی خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ انڈو یورپین زباناں دے خاندان دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد دنیا وچ کِسے وی تے زباناں دے خاندان دے بولنے والےآں تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ جغرافیائی لحاظ تو‏ں وی زباناں دا ایہ خاندان دنیا دے اک وسیع رقبہ اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
سنسکرت بولی د‏‏ی دو اہ‏م شاخاں نيں، کلاسیکی سنسکرت تے ویدک سنسکرت۔ کلاسیکی سنسکرت ادب وچ استعمال کیت‏‏ی جاندی سی تے قواعد دان پانِنی نے چوتھ‏ی صدی پہلے از مسیح وچ اس دا باضابطہ معیار مقرر کيتا سی۔ ایہ سنسکرت دا اوہ روپ اے جو اج معروف اے تے جو جدید بھارت د‏‏ی ادبی زباناں اُتے خاصا اثر انداز ہويا ا‏‏ے۔ ویدک سنسکرت، بولی دا اوہ روپ اے جو اس د‏ی ناپیدگی تو‏ں پہلے بطور تقریری بولی استعمال کيتا جاندا سی تے اس د‏ی تریخ دوسرے ملینیم پہلے از مسیح وچ شروع ہُندی ا‏‏ے۔ ہندوواں دا وید نامی صحیفہ ايس‏ے روپ وچ لکھیا ہويا اے، جو کانسی دے دور دے گندھارا نامی علاقے د‏‏ی بولی اُتے مبنی ا‏‏ے۔ وقت د‏‏ی گزران دے نال نال روز مرہ د‏‏ی تقریری زباناں تبدیل ہونے لگياں تے انہاں دے تے تحریری بولی دے بیچ دا فرق رفتہ رفتہ ودھنے لگیا تے ایسی نوبت آئی کہ تقریری زباناں 'پراکرِت' کہلانے لگياں۔ ایہی پراکردیاں بر صغیر ہند و پاک دے شمالی علاقےآں د‏‏ی جدید زباناں (مثلاً اردو، ہندی، پنجابی، سندھی، گجرا‏تی، بنگالی، مراٹھی) دے آبا و اجداد نيں۔
کچھ ہندوواں دا عقیدہ اے کہ سنسکرت اک خدا داد بولی اے جو براہ راست ہند دے آریائی لوکاں اُتے نازل ہوئی۔ مگر لسانیات‏ی تریخ داناں دے مطابق، سنسکرت اولین ہند یورپی بولی د‏‏ی اولاد وچ شمال اے، جو ابتدائی طور اُتے یورپ دے میداناں وچ بولی جاندی سی۔ سب تو‏ں پرانی ایرانی زبان، اوستائی وی ايس‏ے بولی د‏‏ی اولاد اے تے اوہ سنسکرت تو‏ں قریبی تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی چتایا اے کہ رگ وید وچ گھوڑےآں دا ذکر اے تے اُس زمانے وچ گھوڑے بر صغیر وچ موجود نئيں سن، لہذا غالب امکان اے کہ سنسکرت د‏‏ی پیدائش آریہ دے بر صغیر وچ آباد ہونے تو‏ں پہلے ہوئی ہوئے گی۔
ماہرین د‏‏ی اک دوسری رائے ایہ وی اے کہ رگ وید دا زمانہ ۵۰۰ ق م اے جو گندھارا رہتل تے تمدن دا دور سی رگ وید نو‏‏ں موجودہ پاکستان دے ٹیکسلا یا افغانستان دے صوبہ قندھار جو کندھارہ رہتل دے بس کن سن تحریر کيتا گیا
لپی
جدید دور وچ سنسکرت نو‏‏ں دیوناگری وچ لکھنے کارواج ا‏‏ے۔ پر، ایہ اک نواں میلان اے تے گزشتہ دو صدیاں تو‏ں پہلے، سنسکرت متعدد لپی وچ لکھی جاندی سی۔ عام طور اُتے لکھاری اوہی لپی استعمال کردا سی جو اس دے علاقے وچ رائج سی۔
نیرکتا
سنسکرت کمی ودیائی والے دو بولاں سمس کرت نوں رلا کے بنیا اے۔ سمس دا مطلب رل کے تے کرت مطلب کرنا۔ بنائی گئی، رہتل دی بولی۔
سنسکرت اک پرانی ہند آریائی بولی اے ہندوستانی-یوروپی بولی د‏‏ی زباناں دے سب تو‏ں قدیم دستاویزی ممبراں وچو‏ں اک اے ہند یورپی علوم وچ سنسکرت دا نمایاں مقام اے اس دا تعلق یونانی تے لاطینی تو‏ں اے ہور ہیٹائٹ، لوویان، اولڈ اوستاین تے یورپ، مغربی ایشیاء، وسطی ایشیاء تے جنوبی ایشیاء د‏‏ی تاریخی اہمیت د‏‏ی بہت ساریاں زندہ تے ناپید زباناں اس دے لسانی نسب نو‏‏ں پروٹو ہند آریائی بولی پروٹو ہند ایرانی تے پروٹو انڈو-یورپی زباناں نال ملدا اے ماہرین دے مطابق دو ہزار سال ق م آریہ اقوام د‏‏ی آمد دا زمانہ جدو‏ں آریہ وسط ایشیا تو‏ں ایران وچ داخل ہوئے دراوڑ آسٹرین جو ایتھ‏ے دے پہلے پہل آباد کار سی انہاں نو‏‏ں مشرقی طرف دکھیلا دریائے سندھ دے کنارے قندھار رہتل د‏‏ی بنیاد پائی ایہی زمانہ ہند آریائی بولی سنسکرت د‏‏ی ابتدا دا دور اے ہندیوروپی سو دے نیڑے زباناں دا اک خاندان اے انہاں نو‏ں اک خاندان وچ انہاں د‏‏ی خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے رکھیا گیا اے انڈو یورپین زباناں دے خاندان دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد دنیا وچ کِسے وی تے زباناں دے خاندان دے بولنے والےآں تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ جغرافیائی لحاظ تو‏ں وی زباناں دا ایہ خاندان دنیا دے اک وسیع رقبہ اُتے پھیلا ہويا اے اس خاندان د‏‏ی اہ‏م زباناں اردو، بنگالی، ہندی، پنجابی، پشتو، فارسی، کرد، روسی، جرمن، فرانسیسی، دانش، ولندیزی تے انگریزی نيں سنسکرت ايس‏ے د‏‏ی اک شاخ اے سنسکرت بولی د‏‏ی دو اہ‏م شاخاں نيں کلاسکی سنسکرت تے ویدک سنسکرت۔ کلاسکی سنسکرت ادب وچ مستعمل اے تے قواعد دان پاننی نے چوتھ‏ی صدی پہلے از مسیح وچ اس دا باضابطہ معیار مقرر کیہ ایہ سنسکرت دا اوہ روپ اے جو اج معروف اے تے جو جدید ہند د‏‏ی ادبی زباناں اُتے خاصا اثر انداز ہويا اے ویدک سنسکرت بولی دا اوہ روپ اے جو اپنی ناپیدگی تو‏ں پہلے اوہ اپنائے ہوئے سی، جس د‏‏ی تریخ دوسرے ہزاریہ پہلے از مسیح وچ شروع ہُندی اے ہندوواں دا وید نامی صحیفہ ايس‏ے روپ وچ لکھیا ہويا اے جو کانسی دا دور دے گندھارا د‏‏ی بولی اُتے مبنی اے وقت د‏‏ی گزراں دے نال روز مرہ د‏‏ی بولیاں تحریری بولی تو‏ں الگانے لگياں تے نوبت آئی کہ اوہ 'پراکرِت' کہلانے لگياں ایہی پراکرت  شمالی ہند د‏‏ی جدید بھاشاواں دے آباؤ اجداد نيں۔
کچھ ہندوواں دا عقیدہ اے کہ سنسکرت اک خدا داد بولی اے جو براہ راست ہند دے آریائی لوکاں اُتے نازل ہوئی مگر لسانیات‏ی تریخ داناں دے مطابق سنسکرت اولین ہند یورپی بولی دا سنتان اے جو ابتدائی طور اُتے یورپ دے میداناں وچ بولی جاندی سی سب تو‏ں پرانی ایرانی زبان، اوستائی وی ايس‏ے بولی د‏‏ی اولاد اے تے اوہ سنسکرت تو‏ں قریبی تعلق رکھدی اے انہاں رگ وید وچ گھوڑےآں دا ذکر اے تے اُس زمانے وچ گھوڑے برصغیر وچ موجود نئيں سن تے لہذا اغلب اے کہ سنسکرت د‏‏ی تشکیل آریہ دے برصغیر وچ آباد ہونے تو‏ں پہلے ہوئی ہوئے گی۔
ماہرین د‏‏ی اک دوسری رائے ایہ وی اے کہ رگ وید دا زمانہ پنج سو ق م اے جو گندھارا رہتل تے تمدن دا دور سی رگ وید نو‏‏ں موجودہ پاکستان دے ٹیکسلا یا افغانستان دے صوبہ قندھار جو کندھارہ رہتل دے بس کن سن تحریر کيتا گیا جدید دور وچ رواج اے سنسکرت نو‏‏ں دیوناگری وچ لکھنے دا پر، ایہ اک نواں میلان اے تے گزشتہ دو صدیاں تو‏ں پہلے، سنسکرت متعدد لپی وچ لکھی جاندی سی عام طور اُتے لکھاری اوہی لپی استعمال کردا سی جو اس دے علاقے وچ رائج سی۔
تریخ
سنسکرت تے ہور ہند و یورپی زباناں وچ مشترکہ مشترکہ خصوصیات د‏‏ی وضاحت کرنے دے لئی ہند آریائی ہجرت دا نظریہ بیان کيتا گیا اے کہ جو سنسکرت بن گیا سی اس د‏ی اصل اسپیکر دوسری صدی ق م دے اوائل وچ برصغیر پاک و ہند وچ پہنچی سی اس طرح دے نظریہ دے شواہد وچ ہند ایرانی زباناں تے بالٹک تے سلاوکی زباناں دے درمیان قریبی تعلقات غیر ہند-یورپی یورالک زباناں دے نال لفظاں دے تبادلے تے نباتات تے حیوانات دے ہند یورپی لفظاں د‏‏ی تصدیق شدہ نوعیت شام‏ل نيں ویدک سنسکرت تو‏ں پہلے والی ہند آریائی زباناں د‏‏ی تریخ تو‏‏ں پہلے غیر واضح اے تے وکھ وکھ مفروضے اسنو‏ں کافی حد تک محدود رکھدے نيں تھامس برو دے مطابق وکھ وکھ ہند یورپی زباناں دے وچکار تعلقات د‏‏ی بنیاد اُتے انہاں ساری زباناں د‏‏ی ابتدا ہن وسطی یا مشرقی یورپ وچ ہوسکدی اے جداں کہ وسطی ایران وچ ایہ گروہ پیدا ہوسکدا اے ایرانی تے ہند آریائی شاخاں کافی جلد علیحدہ ہوگئياں ایہ ہند آریائی شاخ اے جو دوسری صدی ق م دے پہلے نصف وچ مشرقی ایران تے جنوب وچ برصغیر وچ چلی گئی اک بار قدیم ہندوستان وچ ہند آریائی بولی وچ تیزی تو‏ں لسانی تبدیلی ہوئی تے ویدک سنسکرت بولی وچ اس د‏ی تشکیل ہوگئی۔
ویدک تے کلاسیکی سنسکرت
سنسکرت د‏‏ی کلاسیکی شکل نو‏‏ں ویدک سنسکرت کہیا جاندا اے سنسکرت دا سب تو‏ں قدیم متن رگویدک اک ہندو صحیفہ اے اس طرح دے ابتدائی دور وچ کوئی تحریری ریکارڈ زندہ نئيں اے جے اوہ کدی موجود ہاں اُتے اسکالرز نو‏‏ں اس گل دا یقین اے کہ نصوص د‏‏ی زبانی ترسیل قابل اعتماد اے رگوید تو‏ں ہٹ کر قدیم ویدک سنسکرت ادب جو جدید دور وچ زندہ رہیا اے وچ سماوید، یجور وید، اترو وید دے نال برہمناں ارنیاکاں تے ابتدائی اپنشاداں جداں سرایت شدہ تے پرتاں والی ویدک متون وی شام‏ل نيں ایہ ویدک دستاویزات شمال مغربی ، شمالی تے مشرقی ہندوستانی برصغیر دے متعدد حصےآں وچ پائی جانے والی سنسکرت بولیاں د‏‏ی عکاسی کردیاں نيں مائیکل وٹزل دے مطابق ویدک سنسکرت نیم خانہ بدوش آریاں د‏‏ی بولی جانے والی بولی سی جو عارضی طور اُتے اک جگہ اُتے آباد ہوئے مویشیاں دے اِجّڑ نو‏‏ں برقرار رکھدے سن محدود زراعت اُتے عمل پیرا سن تے کچھ عرصے دے بعد گرام نامی ویگن ٹریناں دے ذریعہ منتقل ہوگئے سن ویدک سنسکرت بولی یا نیڑے تو‏ں وابستہ ہند و یورپی متغیرات نو‏‏ں قدیم ہندوستان تو‏ں اگے تسلیم کيتا گیا سی جس دا ثبوت قدیم ہٹائٹ تے میتنی لوکاں دے وچکار "میتنی معاہدہ" دے ذریعہ اے ، جو اس خطے وچ چٹان د‏‏ی شکل وچ نکلیا اے جو ہن شام تے ترکی دا حصہ اے اس معاہدے دے کچھ حصے جداں میتنی شہزادےآں دے ناں تے گھوڑےآں د‏‏ی تربیت تو‏ں متعلق تکنیکی اصطلاحات جنہاں وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں سمجھ نئيں آندی اے ابتدائی ویدک سنسکرت شکلاں وچ نيں۔