cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فارسی ساہت
غزنوی دور
اس دور وچ ، شاعری نے بہت ترقی د‏‏ی ، لیکن کٹس ودھدتی گئی۔ آیات وچ خصوصیت تے مشکل تصورات خاص طور اُتے دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ خاقانی انہاں شاعراں وچ واحد ناں نيں جنہاں دا ایہ کہنا اے کہ ، جنہاں د‏‏ی ۴۹۴ سال وچ موت ہوگئی۔ وچ واقع ہويا اس د‏ی آیات وچ بہت نذر تے سیزل اے ، لیکن اس دے نال ہی مزاح تے تخیل وی بہت ا‏‏ے۔ اس د‏ی مشہور کمپوزیشن اے "تحفۃ الاراکین"۔ خاقانی دے علاوہ اس دور دے مشہور شاعر ، شاعر انوری ، معیز جی تے فارابی ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے وقت ، اوتھ‏ے عمر خیام وی سی ، جنہاں دے کھنڈرات مشہور نيں تے جنہاں دا ترجمہ تقریبا تمام زباناں وچ ہوچکيا ا‏‏ے۔ عمر خیام شاعر نئيں ، بلکہ اک نجومی تے ریاضی دان سن جو کدی کدی شاعری وی کردے سن ۔ ناصر خسرو اس دور دے مشہور ادب دان سن ، جنھاں نے نثر لکھیا اے تے نثر لکھیا ا‏‏ے۔ مذہب دے نقطہ نظر تو‏ں ایہ عیسائی سی ، جو چادراں د‏‏ی شاخ ا‏‏ے۔ اس نے اپنے مذہبی نظریات د‏‏ی تشہیر وچ اس د‏ی ادبی طاقت نو‏‏ں خصوصی کيتا۔ آیت کریمہ وچ ، اس دے دیوان روشنایانام تے سعادتنما مشہور ني‏‏‏‏ں۔ جدالمسفیرن تے سفرناما نے نثر وچ خصوصی شہرت پائی۔ سلجوقی دور د‏‏ی اہ‏م خصوصیت صوفی شاعری دا عروج ا‏‏ے۔ فرید الدین عطار صوفی شاعراں وچ اک خاص مقام رکھدے نيں ، جنہاں دا تذکرہ پہلے وی گدی مصنفاں وچ ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شاعری دے کماں وچ مانکٹکاتیر ، اسرارامنامہ ، شانت نامہ ، الہیناما وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ۶۲۷ اے ڈی ا‏‏ے۔ تقریبا مغلاں دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔ اس دور دے نامور شاعر نظامی گنجوی نيں ، جنھاں نے سکندر ناں دا ناں پیش کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ سکندر د‏‏ی غیر حقیقی تے غیر حقیقت پسندانہ کہانیاں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے خمسا دے ناں اُتے پنج مسنوی لکھے نيں ، جنہاں دا ناں مخزن العسرار ، خسرو تے شیرین ، للی تے مجنو ، ہفتپیکر یا بہرامنامہ۔ کہانیاں نو‏‏ں بیان کرنے وچ نظامی نو‏‏ں وڈی مہارت حاصل سی۔ انہاں نے بہت ساری مختلف نويں تشبیہات دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ بعد دے دور دے شاعر اُتے نظامی دا خاص اثر سی ، جو انہاں د‏‏ی حمایت وچ کم کردے سن ۔ نظامی دا انتقال ۱۲۰۳ ء وچ ہويا۔
سلجوقی تے خوارزمشاہی دور
سیلجوک تے خوارزمشاہیانہ دور دے دوران ، اسدی ، ناصر کھسرو ، قطرین تبریز ، مسعود سعد سلمان ، عمر خیام ، عامر موزی ، انوری ، کھاگنی ، نظامی ، عذراغی ، ادیب صابر ، راشد واتوت ، ظہر فریبی ، جمال الدین اصفہانی ، ابیر جلجانی ، جداں عظیم شاعر۔ سید حسن غزنوی ، عبد الواسع جبلی ، ثنائی ، عطار ، مختاری غزنوی ، عماق بخاری تے ہور پیش ہوئے.
نثر وچ ، نظام الملک ، پالیسی خط دے مصنف ، امیر کیکاوس ، قابوس ناں دے مصنف ، محمد ابن منور ، اسرار التوحید ، عطار ، تحریر الاولیا دے مصنف ، گردیزی ، زینہ الاخبار دے مصنف ، ابوالفضل بیہقی ، مصنف عبد البیہقی جداں نمائندےآں۔ چار مضامین دے مصنف ، رشیدہ واطاعت ، حدیث الصحر دے مصنف ، حمید الدین بلخی ، حمیدی عہدیداراں دے مصنف ، خوارزمشاہی ریزرو (ذدی ميں) دے مصنف ، زین الدین اسماعیل حاضر ہوئے۔.
منگول حملہ تے تیموری دور
منگول دور وچ فارسی شاعری دا رجحان سادہ تے نفسیا‏‏تی سی ، تے اگرچہ کچھ شاعر اپنے پیش رو دے بعد یا اس دے ادبی صفاں تے شاعرانہ کماں د‏‏ی طرف مائل رجحان د‏‏ی وجہ تو‏ں مصنوعی شاعری دا رخ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کوئی عام کم نئيں سی ، تے ایتھ‏ے تک کہ مندرجہ ذیل شاعر تے بعض اوقات کاریگر وی ، اپنی مہارت تے مہارت دے اظہار دے لئی لکھے گئے مشکل اشعار دے سامنے ، بہت سادہ سی نظماں رکھدے سن جو انہاں دے دلاں د‏‏ی داستان سی تے انہاں دے ذوق د‏‏ی آواز سی۔ زیادہ تر مسنوی تے تمام تر نظماں تے بیشتر اشعار آسان روانی بولی وچ تے بعض اوقات بولی جانے والی بولی دے نیڑے بندے سن ۔ اس دور د‏‏ی کچھ اشعار وچ کچھ آیات د‏‏ی کمزوری یا سستے امتزاجاں دے استعمال کیت‏‏ی اک وجہ بولی جانے والی بولی تو‏ں قربت ا‏‏ے۔ لیکن ایہ کہ زیادہ تر شاعراں ، خاص طور اُتے دھن دے موسیقاراں نے ، اس عرصے دے آخر وچ ، دو افراد د‏‏ی بولی نو‏‏ں آسان سمجھیا سی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں وچو‏ں اک گروپ نے سابقہ ​​عظیم آقاواں دے کماں نال رابطہ ختم کردتا ، ايس‏ے طرح ترک بولی بولنے والے شاعراں دا اک گروپ وی فارغ سکھیا تے لامحالہ اپنی تقریر آسان کردتی۔ اس سادگی دے نال ہی ، اک ہور خصوصیت دا اظہار ، اوقاف تے وقفاں تے اوقاف د‏‏ی توجہ ا‏‏ے۔ یعنی نظماں وچ لطیف نکات دا نال نال عین تخیل تے لطیفیت نو‏‏ں وی شامل کرنا جنہاں نو‏ں اکثر نظم وچ مرکزی خیال وچ ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فارسی شاعری وچ اس طرح د‏‏ی لطیفات تے تفصیلات موجود سن ، خاص کر ماضی د‏‏ی ساڈی غزلیاندی شاعری۔ لیکن اسيں پچھلی صدیاں تو‏ں ہن تک جس قدر نیڑے آندے جاواں گے ، اِنّا ہی اس د‏ی طاقت وی ٹھوس ہوجاندی اے ، تے ايس‏ے وقت اظہار آسانی وچ آسانی دے لئی لفظاں د‏‏ی سادگی وی اِنّی ہی زیادہ ہوجاندی ا‏‏ے۔ ستويں تے اٹھويں صدی وچ ، خواجو تے سلمان ، تے خاص طور اُتے حفیظ جداں شاعر بہت ہی عمدہ نکات نو‏‏ں منتخب کردہ عظیم لفظاں وچ شامل کرنے وچ کامیاب ہوئے تے بعض اوقات اپنی حیرت انگیز قوت تو‏ں قاری نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دیندے ، تے ایہی جادوئی صلاحیت سی جس نے انہاں دے جانشیناں نو‏‏ں ، خاص طور اُتے متوجہ کردتا۔ حفیظ ، نقطہ بنانے دے لئی اپنے کم د‏‏ی پیروی کرنے دے لئی؛ اس تو‏ں بے خبر "خدا دے فضل تے فضل نو‏‏ں قبول کرنا"۔ اس د‏ی فکری تے زبانی طاقت نو‏‏ں جاننے دے لئی حفیظ د‏‏ی تخلیقات اُتے عمل کرنا ضروری ا‏‏ے۔ اُتے ، تیموری دور دے شاعر ، اس اصول تو‏ں لاعلم ، بڑھدے ہوئے تنگ نکات نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کردے رہے ، تے اس کوشش دے درمیان ، اوہ بعض اوقات لفظاں اُتے توجہ دینے وچ ناکا‏م رہے ، اس طرح فارسی ادب وچ اسلوب د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تیاری کيتی گئی جو دسويں صدی دے آغاز تو‏ں ہی واضح قوت حاصل کرلئی- تے صفوید دے دور وچ ، اوہ آہستہ آہستہ اس کم نو‏‏ں اس مقام اُتے لے گیا جتھ‏ے مرزا جلال اسیر دے تخیل دا اک رہنما موضوعات د‏‏ی مطلق قید وچ پے گیا ، تے اس مطلق اسیر د‏‏ی اذیتاں وچ ، اوہ بعض اوقات لفظاں دے امتزاج وچ اپنی مادری بولی نو‏‏ں وی بھُل جاندا سی تے سمیرے تو‏ں باہر فقرے بیان کرنے تو‏ں گریز نئيں کردا سی۔. نقطہ ایہ اے کہ اسيں اس دور دے اختتام دے نیڑے ہونے دے نال ہی ، موضوعات‏‏ی تے موضوعات‏‏ی تعمیر وچ جِنّا زیادہ اضافہ کرن گے ، تے اسيں لفظاں نو‏‏ں قائم رکھنے تے انہاں نو‏‏ں مستقل تے انتخابی رکھنے وچ جِنّا کم درست ہون گے۔ بلاشبہ ، ایہ نہایت ہی قابل اے کہ شاعری وچ نويں موضوعات تے نکات نو‏‏ں ، خاص طور اُتے سونٹاں وچ ۔ بشرطیکہ ، ایہ کہ اوہ اس طرح مبالغہ آرائی نہ کرن تے دوسرا ایہ کہ اوہ اس لفظ نو‏‏ں بیکار نئيں چھڈن گے۔ لیکن ایہ کہنا بیکار نئيں اے کہ اس زمانے دے بولنے والےآں نے وقفاں تے موضوعات نو‏‏ں تلاش کرنا اک شاعر دا فرض سمجھیا تے سادہ بے معنی شاعری نو‏‏ں مستقل نئيں سمجھیا۔.
اس دور وچ سعدی ، بستان ، گولستان تے غزالیات دے مصنف نيں ، رومی صاحب مسنوی مثنوی تے غزالیات شمس ، محمود شبیسٹری صاحب مسنوی گولشن راز ، کمال الدین اسماعیل ، حمام تبریزی ، اوہدی مراگھی ، جام جام دے راوی ، عامر خسرو دہلوی ، ابنِ کرمانی ، ابن قاسمی حفیظ شیرازی تے نظامی غوثانی شاعری وچ نظر آئے.
تیموری دور منگول دور دا تسلسل سی۔ تیموری دور دے دوران ، شاعر جامی نمودار ہوئے۔ منگول تے تیموریڈ دے ادوار دے دوران ، نامور ادیب سامنے آئے ، جداں عطا ملیک جوینی ، جہانگشا تریخ دے مصنف ، منہاج سراج ، ناصری طبقات دے مصنف ، ابوالشراف نصیح گولپایانی ، یامینی تریخ دے مترجم ، راشد الدین فضل اللہ مدون تے جامع مورخ ، تریخ و تریخ دے مصنف۔ اقتباست ، بہترین تریخ دے مصنف حافظ ابرو ، ظفرنمہ دے مصنف ، نیزامی شامی ، راحدہ الصفا (تمام تریخ وچ ) دے مصنف ، عوفی ، لابab ال الباب تے داستاناں د‏‏ی جماعتاں دے مصنف ، دولتشاہ ، تزکرۃ الشعرا دے مصنف ، محمد اس د‏ی لغت (مصنف لغت) ، ناصری الدین طوسی ، مصنف نسری اخلاقیات تے حوالہ د‏‏ی بنیاد ، جلالالی داوانی ، مصنف جلالی اخلاقیات ، حسین ویز کاشیفی ، مصنف اخلاقیات دے مصنف تے انور سوہیلی.
مغل عہد (منگول دور)
اس دور دے مشہور ہنسنے والے شاعر عبید ذاکانی نيں ۔ اس نے نظم وچ اپنے زمانے د‏‏ی معاشرتی برائیاں د‏‏ی عمدہ وضاحت کيتی اے تے ترک تے مغلاں دے حملےآں تو‏ں پیدا ہونے والی برائیاں دا بیان کيتا ا‏‏ے۔ سلمان ساوجی نے دسیا کہ اس دور د‏‏ی امبار نگاری پیش گوئی کرنے والا شاعر اے ، جس دے بغداد مغل بادشاہاں د‏‏ی تعریف کردے سن ۔ اس دور دا سب تو‏ں وڈا تے آخری شاعر حافظ اے ۔ حافظ دے صوفی خیالات تے محبت دے اچھے خیالات ني‏‏‏‏ں۔ کلام تحریر بہت پیاری تے پیاری ا‏‏ے۔
تیموری دور
اننت تیمور تے انہاں دے مغل (منگول) دے پیروکار ، اگرچہ مسلما‏ن ، ظلم تے بربادی د‏‏ی کارروائیاں وچ مغلاں تو‏ں کم نئيں سن ۔ تیمور دا وقت ۱۴ ويں صدی عیسوی تو‏ں شروع ہُندا اے تے صفوی عہد دے آغاز (۱۴۹۹ ء) تک جاری رہندا ا‏‏ے۔ اس دور وچ ترکی بولی سی۔ فارسی دا وقار زوال پذیر ہويا تے ادب د‏‏ی سطح وی گرا۔ مغلاں د‏‏ی بغداد منتقلی عباسی خلفاء تے عرباں دے بچائے ہوئے اعزاز دے نال اختتام پذیر ہوئی۔ کمپوزیشن فارسی بولی وچ شروع ہوئی۔ ایہ کم تیموری عہد وچ وی جاری رہیا تے فارسی بولی وچ وی اس قول دے نال یقینی طور اُتے ترقی ہوئی۔ اس دور دے مصنفاں نے ایٹولوجی اُتے خصوصی زور دتا۔ حافظ ابارو نو‏‏ں اس دور دا بہترین مورخ کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے دنیا د‏‏ی سادہ تریخ اُتے "جڈبٹ ورخ" کہیا۔ نامی اک وڈی کتاب لکھی ايس‏ے دور وچ دو ہور مورخین نظامی شمی تے شرف الدین علی یزدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دونے کتاباں دا ناں ظفرنما ا‏‏ے۔ عبد الرزاق نے متول السادین لکھی جس وچ سلطان ہن سعید دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے ۱۴۷۰ ء تک دے واقعات بیان کردا ا‏‏ے۔ میر کھوڈ نے اذتصفا لکھیا۔ پوری اسلامی دنیا د‏‏ی تریخ اس وچ دنیا دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے سلطان ابو سعید د‏‏ی وفات (۱۴۷۰ ء) تک دتی گئی ا‏‏ے۔
ایہ تیموری دور دے شاعراں وچ قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ کمال خجندی ، جو ۱۴۰۰ ء وچ فوت ہوئے ، تے ملیا محمد سیری مغربی تبریزی ، کٹیبی نیشپوری ، معین الدین قاسم انور (جو غالبا ۱۴ ۱۴۳۴ ء وچ فوت ہوئے)۔ شاعر ابو اسحاق تے محمود قاری ني‏‏‏‏ں۔
دولتشاہ سمرقندی د‏‏ی کتاب "تذکرۃ الشعرا" نثر دے نظریہ تو‏ں اہ‏م ا‏‏ے۔ مصنف نے ایہ کتاب اس وقت دے نامور اسکالر وزیر میر شیر علی نوائے دے ناں تو‏ں لکھی ا‏‏ے۔ میر شیر علی نوائی خود اک شاعر سن ۔ ترکی وچ انہاں نے "مزاجالیسنفایاس" دے ناں تو‏ں اشعار دا مجموعہ لکھیا اے ، جسنو‏ں فارسی وچ لاتعافنما ترجمہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ میر شیر علی دے انحصار کرنے والےآں وچ حسین واعظ کاشفی وی نيں ، جنھاں نے مشہور کتاب سہیلی لکھی ا‏‏ے۔ ايس‏ے د‏‏ی تقلید وچ ، ہندوستان وچ شاہجہان دے زمانے وچ "بہارہ دانش" لکھیا گیا سی ، جو مدرسےآں وچ طویل عرصے تک جاری رہیا۔ اس مصنف د‏‏ی اک ہور ترکیب "اخلاقی محسنی" اے ، جس د‏‏ی طرز تحریر آسان تے سادہ ا‏‏ے۔ در حقیقت ، ایہ کتاب "اخلاص جلالی" دے نقش تے انداز اُتے لکھی گئی اے ، جسنو‏ں محمد ون اسد ڈوانی نے تصنیف کيتا ا‏‏ے۔ ڈوانی دا انتقال ۱۴۰۶ ء وچ ہويا ، اس دا تذکرہ اس دور دے مصنفاں وچ وی کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
میر شیر علی د‏‏ی پناہ گاہاں وچ اس زمانے دے سب تو‏ں وڈے شاعر مولا عبد الرحمن جامی سن ۔ اوہ ۱۴۱۴ ء وچ خراسان دا جام نامی اک پنڈ وچ پیدا ہويا سی۔ انہاں نے تن دیوان غزلاں پیش کيتیاں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر حافظ اسالیب اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے نظامی دے خامنال کیندی چالاں اُتے 'ہوپٹ اورنگ' نامی ست مسنوی لکھياں ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے طرح طرح دے موضوعات نيں جنہاں وچ فضیلت ، تساوف ، محبت وغیرہ اُتے بحث ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں دے نثر وچ مشہور تصنیفات وچو‏ں اک "نفت الون" اے ، جس وچ تسلیم صوفیاء دے حلقے محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تساوف د‏‏ی اک اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔ جامع د‏‏ی اک ہور کتاب 'بحرین' اے ، جو شیخ سعدی دے گلستان دے انداز اُتے لکھی گئی ا‏‏ے۔ اوہ عربی گرامر اُتے "شارحے جامع" دے ناں تو‏ں اک کتاب وی لکھی گئی ا‏‏ے۔
صفوی دور
تیمور دا انتقال ۱۴۰۵ ء وچ ہويا تے اس دے بعد اس د‏ی وسیع سلطنت نو‏‏ں مختلف سرداراں وچ تقسیم کردتا گیا ، جو آپس وچ لڑدے سن ۔ اس طرح د‏‏ی صورتحال ابدی صفوی خاندان دے ظہور دے نال اک صدی تک جاری رہی۔ صفویاں نے ایران اُتے حکومت کيتی۔ اس تو‏ں پہلے کسی خاندان نے پورے ایران اُتے حکومت نئيں کيت‏‏ی سی۔ انہاں دے دور وچ ، ایران نے بہت ترقی د‏‏ی تے انہاں زمانے تو‏ں ، ایران وچ شیعہ مذہب جاری ا‏‏ے۔
اس دور دے شاعراں وچ حتیفی جامی وی نيں ، جو مشہور شاعر جامی دے بھتیجے سن ۔ اس نے ماسویانیاں دے ناں تو‏ں 'لیلی تے مجناں' تے 'خسرو تے شیرین' تے اک ہور جنگی نظم 'تیمورانما' وی لکھیا اے ، جس وچ تیمور د‏‏ی فتوحات نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ بوہت سارے فردوسی نو‏‏ں نقل کيتا اے ، لیکن تیمورانما نے انہاں سب وچ اچھی کامیابی حاصل کيتی سی۔ ہاتفی دے ہ‏معصر شاعر فگانی سن ۔ ایہ پہلے سلطان حسین دے دربار وچ سی ، لیکن بدعنوانی د‏‏ی وجہ تو‏ں تاویرز چلا گیا ، جتھ‏ے اس د‏ی عزت کيتی گئی تے "بابے شوارا" (شاعراں دے دادا) دا خطاب ملا۔ فگنانی د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ اس نے اپنے شیراں وچ نويں ​​مشابہت تے اسلوب دا استعمال کيتا۔ انہاں د‏‏ی غزل وچ وی اچھی مہارت سی ، لہذا اسنو‏ں 'چھوٹا حافظ' کہیا جاندا سی۔ انہاں د‏‏ی وفات ۱۵۱۶ یا ۱۹ ء وچ ہوئی۔
جامی دا شاگرد اصفی اک چنگا قصیدہ گو شاعر سی۔ اس دے عصری ، پہلے شیرازی ، نے اسنو‏ں شاہ اسماعیل صفوی د‏‏ی تعریف وچ اک عظیم الشان تماشہ قرار دتا ا‏‏ے۔ اس د‏ی شہرت د‏‏ی بنیاد مسنوی "سہرہ جلال" ا‏‏ے۔ ایہ وی انہاں نو‏‏ں ظاہر کردا اے جس وچ اک مثنوی "شمع تے پروانہ "، لکھیا اے صوفی سود. اہلی دے پاس سکلن ہلالی سی ، جس نے اک دیوان ، اک مسنوی "شاہو گاڈا" تے اک شاعرانہ "سیفاتول" یادگار شکل وچ چھڈ دتا ا‏‏ے۔ ۱۵۲۲ وچ ، ایہ اک ازبک عثمانی شہنشاہ دے ہتھو‏ں ماریا گیا سی جو شیعہ مذہب دے مخالف سی۔ ايس‏ے وقت دا دوسرا شاعر قاسمی سی ، جس نے شاہنما پیش کيتا۔ اس وچ اوہ شاہ اسماعیل د‏‏ی فتوحات نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ مہتشم کاشی اس دور دا سب تو‏ں وڈا شاعر مارسیا ا‏‏ے۔
شاہ عباس اول صفوی خاندان دا سب تو‏ں وڈا حکمران بن گیا ، جو ۱۵۸۷ ء وچ تخت نشین ہويا۔ اوہ شاعراں تے ادب داناں دا بندرگاہ سی۔ انہاں وچ شانی تہران وی سی ، جس دا وزن اس نے سونے تو‏ں لیا سی۔ انہاں وچ شانی تہران وی سی ، جس دا وزن اس نے سونے تو‏ں لیا سی۔ شاہ عباس دے حکیم "شیفائی" نے مسنوی تے آیات لکھی ني‏‏‏‏ں۔ "جولالی خوانساری" دا انتقال ۱۶۱۵ یا ۱۶ وچ ہويا۔ ایہ شاہ عباس دے دور دے مشہور مصنف مصنف سن ۔ اس وچ ست مسنوی لکھے گئے ، جنھاں "سبا سائیار" (ست برج) کہندے ني‏‏‏‏ں۔
صفوی شاہاں نے شیعہ مسلک دے تبلیغ وچ بہت احتیاط برتی ، تاکہ دوسرے ملکاں دے شیعہ علماء اپنے زمانے وچ ایران وچ آباد ہوئے جاواں۔ انہاں وچ بہاؤالدین امیلی دا ناں خاص طور اُتے قابل ذکر ا‏‏ے۔ اس نے شاہ عباس دے کہنے اُتے شیعہ قوانین اُتے "جامع عباسی" دے ناں تو‏ں اک کتاب لکھی۔ "کمالی سبزواری" نے شاہنامہ لکھیا جس وچ شاہ عباس د‏ی فتوحات نو‏‏ں بیان کيتا گیا سی۔ اسنکدار بیگ منشی نے شاہ عباس د‏ی سوانح عمری " تیثی جہاںارائے عباسی" وچ لکھی ا‏‏ے۔
"تریخ الافی" اکبر دے حکم تو‏ں لکھی گئی سی ، جس د‏‏ی اسلام د‏‏ی تریخ دے پانبربر د‏‏ی موت دے اک ہزار سال بعد د‏‏ی ا‏‏ے۔ اکبر شاعراں نو‏‏ں بہت سلام کردے سن ۔ سشفیقی بخاریائی ، ۱۵۸۸ ء وچ مر گیا، دے سی غزل. حسین ثنائی مشہدی مسنوی مصنف سن۔ ایہ دونے اکبر دے دربار وچ سن ، لیکن اکبری دربار دا سب تو‏ں وڈا شاعر جمال الدین اروٹی سی ۔ ایہ شیراز وچ پیدا ہويا سی لیکن ہندوستان آیا سی۔ عرفی آیات مشہور نيں ، خیالی پروازاں دے نال۔ عارفی دا انتقال ۱۵۹۰ ء وچ ہويا۔ فیضی نے نظامی د‏‏ی "للی تے مجناں" د‏‏ی چالاں اُتے ہندی د‏‏ی محبت د‏‏ی کہانی "نلدامن" لکھی ا‏‏ے۔ نلدمن آبائی طورپر سنسکرت وچ نلديمتي اے. اس دور وچ جوہری تھرانیسکینامہ مسنوی نو‏‏ں حافظ دے انداز اُتے لکھیا اے ، جو اچھی شہرت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
صفوی دور دے اختتام اُتے ، جدو‏ں تک کہ کیچر خاندان دا غلبہ قائم نہ ہويا ، ایران نو‏‏ں حکمرانی وچ عدم استحکا‏م دا اک دور ملیا اس دور وچ اک عظیم ادبی شخصیت نظر آندی اے ، جو لطف علی آزار اے ۔ آذر ترک قبیلے شملو تو‏ں سی تے اوہ اصفہان وچ پیدا ہويا سی۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں مشہور کتاب "اتشاکڈا" اے ، جو ۱۸۶۰–۶۶ ء وچ لکھی گئی سی۔ اس وچ اٹھ سو تو‏ں زیادہ شاعر دا حلقہ ا‏‏ے۔ آذر دا اک دیوان وی اے تے اس نے اک مسنوی "یوسفو زولیکھا" وی لکھی ا‏‏ے۔
افشاری دور
شاہ ناصرالدین (۱۸۴۸–۱۸۹۶ ء) کیچاریاں دے عہد وچ خصوصی اہمیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ خود اک شاعر تے نثر نگار سن ۔ اس دا سفر بہت مشہور اے ، جس وچ اس نے اپنے یوروپ سفر دے واقعات تے تجربات بیان کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا لکھنے دا انداز آسان تے دلچسپ ا‏‏ے۔ ناصرالدین دے دور دے مشہور ادیب ، رضاکولی خان لال نيں: بشی ، جو بہترین شاعر سن ۔ اس نے "مجمول فوشا" تے "ریاضالرفین" دے ناں تو‏ں دو مجموعے پیش کرکے فارسی ادب د‏‏ی گراں قدر خدمات انجام دتیاں۔ انہاں دونے مجموعےآں وچ ابتداء تو‏ں لے ک‏ے اپنے زمانے تک شاعراں دے حلقے مرتب کیتے گئے نيں تے اس نقطہ نظر تو‏ں ایہ بہت اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ رضاکولی خان خیوا (ترکستان) وچ اپنے ملک د‏‏ی طرف تو‏ں اک سفیر سن تے انہاں نے سفیرانہ نامی اپنی کتاب وچ خیوا دے سفر دا بیان کيتا ا‏‏ے۔
افشاریاں دے دور وچ ، یوروپی ذاتاں د‏‏ی نقل و حرکت اچھی طرح تو‏ں شروع ہوئی سی تے یورپ د‏‏ی سبھیاچار نے ایران اُتے اثر انداز ہونا شروع کردتا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، شعبانی کاشانی د‏‏ی شاعری اُتے مایوسی تے مطلق حقیقت پسندی دا پورا اثر اے ، جو اس وقت دے یورپی ادیباں وچ اک پسندیدہ مضمون بن رہے سن ۔ ايس‏ے دور وچ فارسی بولی وچ ڈرامہ (ڈرامہ) لکھنے دا رواج شروع ہويا۔ مرزا جعفر کراچ: دگی نے ترکی تو‏ں بہت سارے ڈرامےآں دا فارسی وچ ترجمہ کيتا۔ تزیہ نامی ڈرامےآں د‏‏ی نويں صنف دے فروغ تو‏ں پہلے ایران وچ طرح طرح دے مذہبی کھیل کھیلے جاندے سن ، جس وچ شہدائے کربلا دے دکھاں نو‏‏ں پیش کيتا گیا سی۔ ہن پڑھے لکھے لوکاں نو‏‏ں ایہ پسند نئيں ا‏‏ے۔
اس عرصے دے دوران ، یورپی تعلیم دے فروغ تو‏ں بادشاہاں د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی کمزوری دے سبب قانونی حکمرانی کيت‏ی تحریک دا آغاز ہويا۔ عوام وچ نويں آئیڈیاز پھیلانے دے لئی اخبارات د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے تشہیر کيتی گئی۔ شاعراں نے نسلی تے سرکاری نظماں لکھنا شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس دور وچ ، گدس د‏‏ی بہت ترقی ہوئی تے اس دے لکھنے دا انداز اِنّا آسان ہوگیا کہ لوک اسنو‏ں آسانی تو‏ں سمجھ سکدے نيں ، ایتھ‏ے تک کہ شاعری دا انداز وی بدل گیا۔ سادگی نے اس وچ باطل تے ڈیزائن د‏‏ی جگہ لئی۔ عوام نو‏‏ں حکمرانی کيت‏ی برائیاں تو‏ں آگاہ کرنے دے لئی ، حاجی زین العابدین نے "سیہتانامہ" دے ناں تو‏ں اک افسانوی سفر نامہ لکھیا ، جو ۱۹۱۰ وچ شائع ہويا سی۔ ايس‏ے سال مصنف دا انتقال ہوگیا۔ اس دور دے مشہور شاعر داؤد ، اشرف الدین رشتی ، ملکوشورہ علی اکبر دہکھوڑا ، اشکی وغیرہ ني‏‏‏‏ں۔ اس عرصے دے دوران ، خواتین نے شاعری تے ادب وچ وی بہت حصہ لیا ، جس وچ پروین ، اتصامی ، پروویش ، دنیا وغیرہ نو‏‏ں وڈی شہرت ملی۔
پہلوی دور
ایہ دور ۱۹۲۵ ء وچ شروع ہويا۔ پہلوی خاندان دا بانی رضا خان سی ، جس نے بادشاہ بننے اُتے رضہ پہلوی دا لقب سنبھالیا سی۔ ایہ دور ایران وچ نسلی ارچنا دا ا‏‏ے۔ یورپی اخلاقیات دے خیال وچ بہت اضافہ ہويا۔ شاعراں نے شاعری وچ یوروپی انداز د‏‏ی نقل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سادگی غالب سی۔ نسلی محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے عربی لفظاں نو‏‏ں فارسی تو‏ں نکالنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ، ایتھ‏ے تک کہ عربی رسم الخط نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی تحریک وی برپا ہوئی لیکن اوہ حالے تک کامیاب نئيں ہوسکيتی۔ اس دور دے شاعراں وچ پور داؤد ، علی اصغر حکمت ، راشد یاسمی ، عارف قزوینی ، عبد العظیم وغیرہ شامل نيں ، جس وچ نسلی تے سادگی د‏‏ی طاقت واضح ا‏‏ے۔
فارسی ادب یا فارسی ادب اوہ ادب اے جو فارسی وچ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ فارسی ادب د‏‏ی تریخ اک ہزار اک سو سال ا‏‏ے۔ فارسی شاعری تے فارسی نثر فارسی ادب د‏‏ی دو اہ‏م صنف ني‏‏‏‏ں۔ غیر ادبی مضامین جداں تریخ ، دعاواں تے مختلف علوم اُتے کچھ قدیم کتاباں وی ادبی اہمیت د‏‏ی حامل نيں تے وقت دے نال نال فارسی ادب د‏‏ی کلاسک تخلیقات دے زمرے وچ شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔
فارسی ادب وچ مہاکاوی تے ایرانی تے غیر ایرانی افسانےآں تے افسانےآں ، مذہب تے تصوف ، محبت دے بیانات ، فلسفہ تے اخلاقیات جداں موضوعات دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ فارسی ادبی تخلیق وچ استعمال ہونے والے موضوع د‏‏ی بنیاد اُتے ، اسنو‏ں مہاکاوی ، دھنی ، محدثانہ یا ڈرامائی ادب د‏‏ی حد وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔
فارسی ادب وچ مشہور بین الاقوامی شخصیتاں نيں ، جنہاں وچ زیادہ تر قرون وسطی دے شاعر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ روداکی ، فردوسی ، نظامی گنجائی ، خیام ، سعدی ، رومی تے حفیظ شامل ني‏‏‏‏ں۔ گوئیت دا خیال اے کہ فارسی ادب انسانی ادب دے چار ستوناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ [۱]
نواں زمانہ
صفوی دور وچ ، گوادر مصنفاں جداں خند میر ، حبیب السیر دے مصنف ، ابن باز ، مصنف صفا الصفا ، مصنف حسن بیق رومولو ، مصنف احسن التوارخ ، اسکندر منشی ، مصنف عالم عار، عباسی ، احمد ابن نصراللہ ، مصنف ترین الفحی ، اکبرنامہ (تریخ وچ ) شائع ہوئے تے انہاں دا تذکرہ محتاشم کاشی ، اورفی ، صیب ، بابا فغانی ، حتیفی ، ہلالی ، اہلی ، وہشی ، کلیم د‏‏ی نظماں وچ ہويا اے.
افشاری دے دور وچ ، کچھ ادیباں تے شاعراں دے وچکار ، ہندوستانی انداز نو‏‏ں مسترد کرنے دے خیالات سامنے آئے۔ زندیانی تے قجر دے ادوار وچ کچھ شاعر تے ادیب جداں کہ ہاتف تے اس دے بیٹے صہب ، مشتاق اصفہانی ، ایشغ اصفہانی ، تے آزر بگدلیلی (لوطفالی بائیک شملو) پرانے انداز (خراسانی انداز) وچ واپس آئے تے موزمار ، صبا ، ویسل شیرازی ، قانی جداں شاعر ، فروفی بسطامی ، سورش ، محمود خان ، شیبانی شاعر دا بادشاہ تے اس طرز دے ہور نمائندے۔ [۲] اس زمانے دیاں عورتاں شاعر وچو‏ں تہیرا قارہ العین وی اک ا‏‏ے۔ رضاغلی د‏‏ی نثر وچ ، مجمع الفرصاح د‏‏ی ہدایت الہی دے مصنف ، راضح  الصفا تے ریاض العارفین دا ضمیمہ ،.
جدید ایرانی ادب
آئینی دور دے دوران ، شاعراں تے ادیباں د‏‏ی سوچ دے انداز وچ تبدیلی آئی۔ ادیب الملک فرہانی ، ادیب پیشواری ، پروین اعتصامی ، محمد طغی بہار ، افسار ، ایراج ، شوریدھ ، عارف ، ایشغی ، وہید دستگیردی ، یاسمی ، یگما تے ہ‏معصر ہ‏م خیال طبقہ اس دور د‏‏ی شاعری دے نمائندے نيں تے بی بی خانم آسٹرآبادی ، علی اکبر دہاہودا ، جمال۔ اس دور د‏‏ی نثر د‏‏ی مختلف شاخاں د‏‏ی نمائندگی کرنے والے صدیغ ہیدایات ، محمد قزوینی ، عباس اقبال ، زین العابدین مراگھی ، محمد مسعود ، راشد یاسمی ، عبد الہوسین زارینکوب ، محمد رضا شافعی کدکانی ، سدیگ چوبک تے معاصراں دے اک گروپ اُتے غور کيتا جاندا ا‏‏ے۔.
ادبی قسماں
ادبی کم وچ زیربحث موضوع دے نال نال تخلیق کار د‏‏ی ذہنی و فکری حالت دے نال نال ادب وچ اک خاص قسم دا باعث بندا اے جس نو‏‏ں چار قسماں وچ تقسیم کيتا جاندا اے: مہاکاوی ، محدث ، محرک ، نظم تے ڈرامائی۔ انہاں وچو‏ں ہر اک د‏‏ی اپنی خصوصیات نيں جو انہاں کماں وچ واضح ہُندیاں نيں جنہاں وچ خاص قسم دا استعمال کيتا جاندا اے. [۳]
رزمیہ ادب
مہاکاوی دے لغوی معنی بہادری تے جنگ پسند ني‏‏‏‏ں۔ ڈاکٹر سائرس شمسا نے اپنی کتاب ، ادبی قسماں وچ اک مہاکاوی د‏‏ی خصوصیات دا تذکرہ کيتا اے ، جتھ‏ے تو‏ں اسيں عادات نو‏‏ں توڑنا ، جنگجوواں تے ہیروز د‏‏ی داستاناں ، عجیب و غریب خصوصیات تے پورانیک مخلوق دے نال پودےآں د‏‏ی کہانیاں تے ہمیشہ مہاکاوی تے ہر مہاکاوی کہانی وچ ذکر کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اک ہیرو وی ا‏‏ے۔ فارسی مہاکاوی اشعار ایران دے مختلف علاقےآں وچ سفر کرنے والے شاعر دے ذریعہ خصوصی تے رسمی طریقےآں دے نال سنائے گئے۔ []] فارسی ادب د‏‏ی اک سب تو‏ں اہ‏م تے مشہور قاری فردوسی د‏‏ی شاہنامہ دے نال نال کوشانامہ ، گڑاسپ نامہ ، فارمرزنامہ تے بورز نامہ ورگی کہانیاں ني‏‏‏‏ں۔ ہیڈاری دے حملے دا مہاکاوی تے حمزہ نامہ وی اہ‏م فارسی مہاکاوی مذہبی کم ني‏‏‏‏ں۔ فارسی محدث د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م تے جامع مہاکاوی مرزبان ناں اے ، جو اصل وچ مازندران بولی وچ لکھی گئی سی تے بعد وچ اسنو‏ں فارسی وچ ترجمہ کيتا گیا سی۔. [۵]
غنائی ادب
لفظ دے معنی وچ گھانا دے معنی نيں گانا تے گانا۔ فارسی ادب وچ ، شعری نظماں دا اک حصہ جو زیادہ تر مسنوی تے غزل د‏‏ی شکل وچ تخلیق کيتا جاندا اے ، نو‏‏ں فارسی لٹریچر لٹریچر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ فارسی دے لٹریکل ادب دے مرکزی خیال وچ عام طور اُتے پیار تے جوانی دا جذبہ شامل ہُندا ا‏‏ے۔ []] ایرانی غزلیاندی ادب د‏‏ی کامیاب مثالاں وچ خسرو ، شیرین ، للی ، تے نجمی گنجوی وچ مجنون ، فخرالدین اسد گورگانی د‏‏ی کتاب ، ویس تے رامین ، تے حفیظ تے سعدی د‏‏ی غزلیہ نظماں شامل ني‏‏‏‏ں۔. [۷]
تعلیمی ادب
تعلیمی ادب اک طرح د‏‏ی ادبی تخلیقات د‏‏ی تخلیق اے جو تعلیم دے مقصد دے لئی اک سائنسی تے اخلاقی موضوع دے نال تحریر کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی جڑاں فارسی ادب وچ تعلیمی لٹریچر د‏‏ی حیثیت تو‏ں نيں تے ایہ روداکی تے اس دے پیش روواں دے کماں دے نال نال فردوسی شاہ ناں دے بوہت سارے حصےآں وچ وی دیکھی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ اس حقیقت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کہ بہت سارے غیر تعلیمی کم ، جداں مہاکاوی تے گیت دے کم ، اک تعلیمی دائرہ کار تے تعلیمی بجھ رکھدے نيں یا قارئین نو‏‏ں اخلاقی نصیحت کردے نيں ، تعلیمی لٹریچر تے ہور قسماں دے ادب دے وچکار لکیر کھینچنا تھوڑا مشکل ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ ، تعلیمی ادب دا دائرہ دوسری قسم دے ادب دے مقابلے وچ بہت وسیع ا‏‏ے۔ فارسی بولی وچ تعلیمی لٹریچر د‏‏ی نمایاں مثالاں وچ بوستان تے گولستان تے سعدی د‏‏ی دوسری مسنوی ، مکزان الاسرار تحریر حکیم نیزامی ، مرزبان نامہ ، تے قبوسم نامہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ [۸] ستويں صدی دے اسماعیلی شاعر نیزاری غوثستانی دے دیوان (وکی پیڈیا وچ نظاماری دا تعارف)
ڈرامائی ادب
ایران وچ ڈرامائی ادب دے آغاز نو‏‏ں مذہب د‏‏ی رنگینی تے بو آ رہی سی۔ ماگ این تے خانیاگرن حصہ نے اک ڈرامے دے نال گانا پیش کیتے۔ اسلامی عہد وچ ، تازیہ د‏‏ی رسومات ڈرامائی انداز وچ ادا کيتی گئياں۔ شاہنامہ دے اک کردار دے گرد گھومنے والی سیاوش ماتم تقریب وی نال وچ انجام دتی گئی۔ ایران وچ ، سفوید دے بعد ، عاشورا دے رسم و رواج نے سنجیدگی تو‏ں رنگ لیا۔ ايس‏ے وقت ، تھیٹرک پرفارمنس دا آغاز جولفا وچ رہنے والے  ارمینین دے وچکار ہويا ، جو اس عیسائیت وچ مقیم غیر ملکیو‏ں تو‏ں متاثر سن ۔
پر ، قاضی [آئینی انقلاب | آئین سازی] دے دوران جدید تھیٹر ادب ایران وچ مولیر دے فارسی وچ ترجمہ ہونے دے نال مقبول ہويا تے اج وی جاری ا‏‏ے۔ ۱۹۳۰ د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں ، نويں تھیٹر تے تھیٹر فیسٹیول دے قیام تے دانشوراں د‏‏ی توجہ دیسی تے قومی فن د‏‏ی جڑاں د‏‏ی طرف توجہ دلانے دے نتیجے وچ ڈرامہ نگاراں د‏‏ی تخلیق نو دا آغاز ہويا۔ غلام حسین سعیدی ، جو گوہر مراد دے ناں تو‏ں مشہور نيں ، بہرام بیزائی ، اکبر رادی ، تے اسماعیل خلج ، ہ‏معصر حاضر دے مشہور ڈرامہ نگاراں وچ شامل نيں۔
مزاحیہ ادب
مزاح تنقیدی تے معاشرتی ادب د‏‏ی اک شاخ اے جو قدیم فارسی ادب وچ اک آزاد قسم دے ادب دے طور اُتے نئيں جانیا جاندا اے تے اس وچ ہور تنقیدی تے مضحکہ خیز موضوعات جداں "طنز" ، "لطیف" تے "موازنہ" دے نال کوئی واضح حدود نئيں ني‏‏‏‏ں۔ طنز دا لفظ اکثر شاعراں تے ادیباں دے ذریعہ "طنز" تے "طنز" دے معنی وچ ہُندا اے ، لیکن اس دا جدید مفہوم ، جو ہنسی دے ذائقہ دے نال بالواسطہ معاشرتی تنقید دے اس پہلو تو‏ں مراد اے ، جو اس لفظ د‏‏ی تعلیمی تے اصلاح پسند جہت ا‏‏ے۔ طنز یورپی لے گئے۔ [حوالہ د‏‏ی ضرورت]
شاعرانہ شکلاں
کلاسیکی فارسی شاعری وچ شکل ظہور اے جو شاعری نو‏‏ں شاعری دیندی ا‏‏ے۔ ہر اک نعرے د‏‏ی لمبائی ، ہر اک نعرے دے حرفاں دا اہتمام ، آیات د‏‏ی تعداد ، قسطاں دا نظم ، انہاں د‏‏ی شاعری تے ایتھ‏ے تک کہ قاری دے سامنے شاعر دا تبادلہ خیال وی نظم دے ظہور دا تعین کرنے والے دوسرے عوامل ني‏‏‏‏ں۔ [۱۰] شاعری وچ شاعری تے وزن جداں عوامل اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ شاعری دے مخصوص انداز تے وزن اُتے عمل کرنا چاہیدا۔ اس دے علاوہ نظم دا مرکزی خیال تے موضوع وی نظم د‏‏ی شکل دے مطابق ہونا چاہیدا۔ دوسرے لفظاں وچ ، ہر شکل تمام موضوعات دے اظہار دے لئی موزاں نئيں اے ، تے ہر فارمیٹ دے روايتی موضوعات نو‏‏ں اس وچ ظاہر کرنا ضروری ا‏‏ے۔ ہور چونکہ فارسی شاعری انہاں آیات اُتے مشتمل اے جو شٹر دے ناں تو‏ں دو برابر حصےآں وچ بٹی ہوئی اے ، لہذا ایہ ضروری اے کہ انہاں تمام شکلاں وچ شٹر وزن تے تعداد دے نال نال مختصر تے لمبے حرفاں د‏‏ی تال دے مطابق ہاں ، سوائے خارجی شکل دے ، جو ایسا نئيں ا‏‏ے۔ کلاسیکی فارسی شاعری د‏‏ی اصل شکلیاں نيں:
[[مثنوی[[: ایہ اک شکل اے جس وچ ہر آیت د‏‏ی اک وکھ نظم اے جو اک ہی آیت د‏‏ی دونے طبقات دے وچکار عام اے ، لیکن اک مسنوی د‏‏ی تمام آیات دا وزن برابر ا‏‏ے۔ مسنوی زیادہ تر مہاکاوی یا گیت د‏‏یاں کہانیاں دا موضوع رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ فردوسی ، رودکی تے نظامی فارسی ادب دے سب تو‏ں وڈے مسنوی وچ شامل نيں.
قصیدہ: اک اوڈ وچ عام طور اُتے پندرہ تو‏ں زیادہ آیات ہُندیاں نيں ، تے پہلا ستانزا ایتھ‏ے تک کہ اسٹانزا دا مترادف ہُندا ا‏‏ے۔ نظم دے مرکزی خیال وچ عام طور اُتے تعریف ، ماتم ، ماتم ، دعوت ، فطرت دا بیان تے واعظ شامل ہُندا ا‏‏ے۔ انصاری ، فرروخی سیستانی ، منوچہری ، انوری ابیوردی ، کھگنی شیروانی ، نصیر خسرو ، سیف فرغانی تے سعد الدین نظری گھوسٹانی فارسی ادب دے ممتاز شاعر وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔.
غزل: غزل ڈھانچے وچ اود د‏‏ی طرح اے ، سوائے اس دے کہ اس د‏ی آیات پنج تو‏ں چودہ آیات دے درمیان ني‏‏‏‏ں۔ غزلیہ نظماں وچ زیادہ تر محبت ، تصوف تے عظمت دے موضوعات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سعدی ، خواجہ کرمینی تے حفیظ نو‏‏ں فارسی ادب دے عظیم گائیکی سمجھ‏‏ے جا سکدے نيں.
مسمط: مسرت تو‏ں مراد اشعار یا اشعار د‏‏ی اک قسم اے جس دا وزن اکو جیہا ہُندا اے تے چھوٹے حصےآں نو‏‏ں جوڑ دے ڈور یا کلاٹ کہیا جاندا اے جس د‏‏ی مدد کيت‏ی جاندی ا‏‏ے۔ تاراں د‏‏ی شاعری مختلف ہُندی اے تے ہر تار وچ شاعری دے آخری شٹر دے علاوہ تمام شٹر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مسمت وچ ، ہر تار دے آخری شٹر نو‏‏ں تار کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ڈور شاعری تے تمام تار نو‏‏ں جوڑنے والا ربط ني‏‏‏‏ں۔ منوچہری دمغانی فارسی شاعری دے ماہر موجد نيں.
مستزاد: شاعری د‏‏ی اک شکل فارسی ادب وچ کدی کدائيں ہی استعمال ہُندی اے ، جو در حقیقت اک ایسا گانا اے جس وچ تمام شٹر دے آخر وچ لفظ یا جملہ تال تے ہ‏‏م آہنگ ہُندا ا‏‏ے۔ مسعود سعد سلمان پہلے اپیلنٹ ني‏‏‏‏ں۔ مرزدیہ ایشگی تے مہدی آخون سیل نے وی اپنی نظماں وچ اس شکل نو‏‏ں استعمال کيتا اے.
ترکیب بند: ایہ سٹرنگ د‏‏ی ترجیح د‏‏ی طرح ہی اے ، سوائے اس دے کہ اس ڈور وچ ڈپلیکیٹ تار اس فارمیٹ وچ متغیر ا‏‏ے۔ جیلاں د‏‏ی تشکیل تو‏ں ، اسيں محتاشم کاشانی تے وہشی بافغی دا تذکرہ کرسکدے نيں.
قطعہ: ایہ اک ایسی کہانی اے جس وچ اک کہانی یا اخلاقی مشوراں دے نال نال تعریف تے طنز وی شامل اے جس وچ آیات یکساں تے شاعری کيت‏یاں نيں۔ ایہ اک جوڑے دے نال شروع ہُندا اے. رودکی ، انوری ، ابن یامین تے پروین اعتصامی فارسی ادب دے سب تو‏ں اہ‏م ٹکڑے نيں.
کوآرٹیٹ: دو بٹس اُتے مشتمل اے تے پہلا ، دوسرا تے چوتھا شٹر اک دوسرے دے نال شاعری کررہے ني‏‏‏‏ں۔ تمام کواترین دا وزن اکو جیہا ہُندا اے تے ایہ شاعر دے افکار و نظریات دے اظہار دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ شکل مکمل طور اُتے معاون اے تے فارسی تو‏ں دوسری زباناں وچ پھیل گئی ا‏‏ے۔ روداکی نو‏‏ں اس سانچے دا موجد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ خیام تے رومی وی مشہور کوٹرین نيں.
دو تھوڑا سا: ایہ چوکور د‏‏ی طرح اے ، لیکن اس تو‏ں زیادہ قدیم تے قدیم ا‏‏ے۔ اس د‏ی جڑاں اسلام تاں پہلے دے زمانے وچ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے وزن وچ کوٹارائن تے جوڑے دے درمیان وی فرق اے تے ایہ وی کہ دوپٹہ شاعر دے اندرونی جذبات دے اظہار دے لئی استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ فارسی جوڑے مقامی تے فہلوی دے جوڑے تو‏ں ماخوذ ني‏‏‏‏ں۔ بباطہر ، صفی الدین اردبیلی ، تے فیاض دشتی ایران دے سب تو‏ں وڈے جوڑے وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔.
فارسی شاعری دیاں طرزاں
شاعری دا انداز لفظاں ، تاثرات تے گرائمر دے نال نال مخصوص تاریخی ادوار دے مشمولات تے شاعرانہ موضوعات دا مجموعہ اے ، جو ايس‏ے دور دے شاعراں د‏‏ی شاعری وچ جھلکتا اے تے اسنو‏ں پہلے تے بعد دے شاعرانہ انداز تو‏ں ممتاز کردا ا‏‏ے۔ ماضی وچ ، طرزِ شاعری نو‏‏ں اسٹائل وی کہیا جاندا سی۔ [۱۱] کلاسیکی فارسی شاعری دے چار انداز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔: شعر کلاسیک فارسی چهار سبک دارد:
ادبی آلات
ادبی صنعتاں نو‏‏ں ، جو ادبی صنعتاں دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، تکنیک تے تکنیک دا استعمال اے جو اک ادبی کم د‏‏ی خوبصورتی وچ اضافہ کردی ا‏‏ے۔ ایہ صفاں جو اظہار تے نعت دے دو گروہاں وچ بٹی ہوئیاں نيں ، فارسی ادب د‏‏ی پوری تریخ وچ تیار تے مکمل کيتیاں گئیاں۔ انہاں وچو‏ں کچھ عربی اشعار تو‏ں لیا گیا اے تے کچھ فارسی بولنے والے شاعراں نے خود ایجاد کیتے سن ۔.
۱- اظہار: لفظ دے معنی اُتے واپس جاندا اے تے اس دا عنوان ایہ اے کہ کسی لفظ یا ٹکڑے د‏‏ی ترجمانی ، تشریح یا تشریح کس طرح کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ اظہار د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م صنعتاں سمیلی ، استعارہ ، استعارہ تے ستم ظریفی نيں.
۲- بدیع: ادبی صفاں د‏‏ی پہچان کرن جو کم د‏‏ی خوبصورتی وچ معاون ني‏‏‏‏ں۔ ایہ صفاں زبانی تے روحانی صفاں نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ زبانی صفات لفظاں د‏‏ی مدد تو‏ں لفظاں د‏‏ی خوبصورتی وچ اہ‏م کردار ادا کردے نيں تے اس وچ فونیمس ، رائسز ، ایڈوائسز ، ٹنڈز تے دل شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے برعکس ، ایسی روحانی صفاں موجود نيں جو بامقصد تے معنی د‏‏ی لطافت دے ذریعے خوبصورتی تو‏ں اثر پیدا کردی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ صفاں متعدد نيں تے سب تو‏ں اہ‏م چیزاں نيں جداں مشاہدہ ، تضاد ، متضادیت ، فحاشی ، اشارہ ، گارنٹی ، مبالغہ آرائی ، ابہام ، نظریہ ، عمدہ استدلال تے تقریر۔. [۱۰]
تریخ تے اساطیر
اسلام تو‏ں پہلے دے ایران وچ ادب دے مذہبی پس منظر تے قدیم ایرانی روایتاں تے زرتشت مذہب دے فیوژن اُتے غور کرنے دے نال نال اس دا ساسانی مذہبی حکومت تو‏ں وابستہ ہونا ، تریخ نگاری تے خرافات د‏‏ی جڑاں ایرانی ادب وچ پیوست ني‏‏‏‏ں۔ جدید فارسی بولی وچ ، جو اسلام دے بعد مشرق فارسی تو‏ں وکھ ہوگئی سی ، تریخ تے خرافات د‏‏ی ادبی تحریر کئی بار د‏‏ی جا چک‏ی ا‏‏ے۔ تاریخی تے افسانوی نثری نصوص جو بنیادی طور اُتے غیر ادبی نيں انہاں د‏‏ی بولی استعمال ہوئی اے تے ادبی صنعتاں دے استعمال نے انہاں نو‏ں ادبی فن پارےآں وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔ انہاں عبارتاں وچ ، اسيں بالامی د‏‏ی تریخ ، بیہقی د‏‏ی تریخ ، تبریز د‏‏ی تریخ ، رسولاں تے بادشاہاں د‏‏ی تریخ ، جامع تریخ دا ذکر کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ نظم وچ لکھے گئے نظم دے نظم د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں مثال فردوسی دا شاہ ناں ا‏‏ے۔ اس مہاکاوی کم وچ زرقیشت ایران تے ایتھ‏ے تک کہ زرتشت تو‏ں پہلے د‏‏ی افسانےآں اُتے مشتمل افسانےآں اُتے مشتمل اے ، تے فردوسی دے ترتیب دے مطابق اسنو‏ں اسلامی مذہبی تعلیمات دے زیر اثر فراموش کرنے تو‏ں روکیا گیا سی۔ شاہنامہ وچ جھلکدی خرافات دا مواد بعض اوقات اصل تو‏ں مختلف ہُندا اے ، تے فردوسی ، شاعر ، کہانی دے جوہر نو‏‏ں جاننے دے دوران ، جو کتاباں د‏‏ی ترتیب وچ اے ، نے انہاں نو‏ں اس طرح بدل دتا اے کہ اوہ گمراہ کن کماں دے طور اُتے نئيں سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کائیمارز د‏‏ی کہانی ، جو حتی کہ ابو بشار اسلامی ذرائع وچ وی متعارف ہوئی سی ، پہلے آدمی تو‏ں پہلے بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں تبدیل ہوگئی ، ايس‏ے طرح زرتشت پسندی تے دہریت پسندی د‏‏ی کہانی جو فردوسی دور دے سرکاری اعتقادات دے مطابق نئيں اے ، نو‏‏ں انہاں دے کم تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ [۲۰] تریخ تے داستان دے شاعراں دے ہتھ دقیقی ، اسدی طوسی ، خواجہ کرمینی ، زرداشت بہرام پیجڈو دا حوالہ دتا جاسکدا ا‏‏ے۔.
تصوف
کلاسیکی فارسی ادب دے حجم وچ تصوف تے صوفیانہ تعلیمات خصوصی کردار ادا کردی ني‏‏‏‏ں۔ ایرانی ادب وچ تصوف د‏‏ی طرف رجحان د‏‏ی تریخ واپس مانیچین صوفیانہ تعلیمات تے مانیچیان تعلیمات د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ اسلام دے بعد دے دور وچ ، بہت سارے ایرانی ادیباں تے شاعراں نے اک صوفیانہ مرکزی خیال دے نال ادبی تخلیقات تخلیق ک.۔ انہاں وچ ابو سعید ابو الخیر نو‏‏ں علمبرداراں وچ شامل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ لیکن تصوف تو‏ں شاعری وچ تعارف سرکاری طور اُتے ثنائی غزنوی د‏‏ی صوفیانہ نظم دے نال شروع ہويا۔ بعد وچ ، تصوف دے اشعار وچ عراقی طرز د‏‏ی نشوونما دے نال ، اسنو‏ں اس طرح ملیا دتا گیا کہ اس دور د‏‏ی عام شاعری وچ بوہت سارے صوفیانہ تعبیرات تے اصطلاحات داخل ہوگئياں۔ صوفیانہ شاعری دے رجحان د‏‏ی اک بنیادی وجہ صوفیاں دا ادبی ذوق تے تصوف دے پیروکار سن ۔ بوہت سارے مشہور ایرانی صوفیاء دے پاس دیواناں تے شاعری د‏‏یاں کتاباں سن تے اوہ اپنے وقت دے مشہور شاعر وچ شامل سن ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، صوفی شاعری ، جو اسلامی تصو .ف د‏‏ی وی اک مثال اے ، خاص طور اُتے منگول حملے دے بعد ، ایران وچ مقبول ادب د‏‏ی راہ کھولی۔ صوفی تے صوفیانہ شاعری دے مطالعہ کرنے والے مشہور شاعر وچ باباتہیر ، جامع ، حطف اصفہانی ، فخرالدین عراقی ، شاہ نعمت اللہ والی ، رومی ، عطار نیشابوری ، شیخ محمود شبستری تے فیض کاشانی شامل ني‏‏‏‏ں۔ صوفیانہ ادبی نثر لکھنے والے نثر نگاراں وچ عین الکوزت ہمدانی ، خواجہ عبد اللہ انصاری ، شمس تبریزی ، شیخ احمد جامع تے محمد غزالی تے سعد الدین نظامی غوثانی شامل ني‏‏‏‏ں۔ کچھ دوسرے شاعراں جداں کہ حافظ تے سعدی ، اگرچہ انہاں د‏‏ی تخلیقات وچ انہاں دے بہت سارے صوفیانہ اشعار تے صوفی تشریحات ني‏‏‏‏ں۔ لیکن چونکہ اوہ کسی خاص صوفیانہ تے صوفی فکر نو‏‏ں نئيں پھیلاندے لہذا اوہ صوفیانہ شاعراں دے دائرے تو‏ں وکھ ني‏‏‏‏ں۔ فارسی ادب دے اہ‏م تصنیفاندی کماں وچ ، اسيں رومی دے مسنوی تے رومی دے شمس دیوان دا ذکر کرسکدے نيں ، [۲۱] عطار دے ذریعہ التیر خطہ ، انصاری دے ذریعہ مناجات نامہ تے غزالی دے ذریعہ خوشی دا کیمیا تے کشف المحجوب از ہوجوویری۔.
عاشقانہ
فارسی ادب وچ رومانوی مضامین وچ دلچسپی فارسی ادب د‏‏ی تشکیل دے پہلے دور د‏‏ی ا‏‏ے۔ ابتدائی شاعراں جداں کہ کسائی موروزی ، روداکی سمرقندی تے انصاری د‏‏ی تخلیق وچ بہت سارے رومانوی معنی دیکھے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ فردوسی دے عظیم تے دیرپا کم دا اوہی دور ، جس دا شاہ ناں اے ، بجن تے مانجیح ، کھسرو تے شیرین تے زل تے رودابھ جداں عشقیہ قصیدے ، محبت دے انسانی پہلو اُتے واپس چلے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اگلے دور وچ ، جدو‏ں نظامی ، انوری تے کھاگنی تے فخرالدین اسد گورگانی جداں شاعر نمودار ہوئے ، محبت دیاں نظماں مرتب کرنے تے محبت د‏‏ی کہانیاں مرتب کرنے وچ اضافہ ہويا۔ ايس‏ے وقت ، جدو‏ں صوفیانہ تصورات صن Sanی غزنوی دے ذریعہ ادب وچ داخل ہوئے ، تاں اک قسم د‏‏ی ماورائے محبت جو خدا نال محبت سی ، فارسی شاعری وچ داخل ہوگئی۔ اُتے ، جس ادوار وچ سعدی تے حافظ قائد سن ، محبت اس طرح ہوگئ کہ اسنو‏ں زمینی تے آسمانی محبت دے وچکار رکھیا گیا۔ فارسی ادب وچ محبت دے بوہت سارے اشعار نيں. [۲۲]
نوحہ تے قصیدہ
فارسی ادب دا اک بہت وڈا حصہ اشراف تے طنز اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایلیگیسی اک ایسی نظم اے جو ذا‏تی سوگ وچ گایا جاندا اے ، تے اک حیات اک ایسی نظم اے جو کسی خاص شخص د‏‏ی تعریف یا ترق .ی وچ لکھی گئی اے ، چاہے اوہ زندہ ہوئے یا مردہ۔ اس انداز وچ شاعری د‏‏ی شکل عموما اوڈ ہُندی اے ، حالانکہ اس د‏ی ہور شکلاں خصوصا مسنوی تے غزل وچ وی تعریف کيت‏ی جاندی ا‏‏ے۔ تعریف عام طور اُتے بااثر مذہبی رہنماواں ، بادشاہاں ، تے درباریاں دے لئی کيتی جاندی سی ، جو درباری شاعر ، خاص طور اُتے سامانی تے غزنوید ادوار دے بادشاہاں دے دربار وچ اپنی روزی روٹی تے آمدنی دے لئی توجہ دیندے سن ۔ حدیث د‏‏ی شکل اک اوڈ اے تے غزنوی دور وچ پہلے فارسی دے سب تو‏ں وڈے حلیف بستے سن ، جنہاں وچ اسيں انصاری ، اسجادی ، فروخی سیستانی ، منوچہری ڈمگانی تے مسعود سعد سلمان دا تذکرہ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، انہاں تو‏ں پہلے ، رودکی جداں شاعر نے سمن دے دربار وچ تعریفی نظماں لکھی سن۔لیکن اس وچ روداکی تے انہاں دے درمیان فرق ایہ سی کہ رودکی د‏‏ی نظماں وچ ، تعریف تو‏ں زیادہ ، ایہ کہانیاں تے نظریات دا اظہار سی ، تے کدی کدی بادشاہ یا عظمت دے احترام دے نال۔ اس دا ناں نظم دے آخر وچ کچھ آیات دے نال آیا۔ اس طرح د‏‏ی تعریف ، جو بعد وچ حفیظ شیرازی ، سیف فرغانی ، تے خواجہ کرمانی جداں مشہور گانا داناں وچ استعمال ہوئی ، ایہ اک ایسی تعریف سی جس دا کدی کدی وڈا ناں ہُندا سی۔ اگرچہ نظم دا مشمول اس تو‏ں اِنّا مطابقت نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ مسنوی وچ ، فردوسی ، نظامی گنجوی تے فخرالدین اسد گورگانی د‏‏ی نظماں وچ ، اک عظیم شخص د‏‏ی تعریف وچ آیات دے نال تخلیقات دا اک مجموعہ انہاں دے ناں لکھیا گیا اے تے انہاں نو‏ں وقف کيتا گیا ا‏‏ے۔ غزنوی دور دے بعد انوری ، خاغنی ، موزی نیشاوری تے کمال الدین اسماعیل دا ناں انہاں شاعر وچ شامل کيتا جاسکدا اے جو تعریف دے ادب وچ سرگرم عمل سن ۔ ایران وچ صفوید د‏‏ی حکمرانی دے قیام دے بعد ، eulogist د‏‏ی توجہ کم ہوئی تے حاکم شاعر نے ہندوستان تے عثمانی ملکاں د‏‏ی طرف زیادہ ہجرت کيتی۔ اس عرصے دے دوران ، ایران وچ مذہبی تعریفاں مشہور ہوگئياں ، تے مہتشام کاشانی نو‏‏ں اس دور دا سب تو‏ں اہ‏م ادیب سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ لوک موروزی نو‏‏ں فارسی ادب د‏‏ی تریخ دا پہلا مذہبی ادیب مندے ني‏‏‏‏ں۔ [۲۳] بباطہر ، خیام تے ناصر کھسرو ایداں دے شاعر نيں جنہاں د‏‏ی نظماں د‏‏ی تعریف وچ نئيں دیکھیا گیا اے تے بظاہر کدی وی کسی انسان د‏‏ی تعریف نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔. [۲۴]
اخلاقیات تے علم
اخلاقیات دا موضوع ایران وچ ادب دے سب تو‏ں قدیم موضوعات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ بہت ساری پہلوی نصوص وچ ، خاص طور اُتے یادداشتاں وچ ، جو ساسانی حکمرانی دے آخری دور تو‏ں ملدی نيں تے آوستا نصوص دے زیر اثر لکھی گئياں ، انہاں د‏‏ی توجہ اخلاقیات اُتے ا‏‏ے۔ [۲۵] انہاں تحریراں وچ ، اسيں دانش مینو یا نامناسب فقہی کتاب دا تذکرہ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ فارسی نصوص وچ ، بہت سارے شاعر د‏‏ی شاعری وچ اخلاقی امور نمودار ہوئے نيں تے اس شعبے وچ بہت ساری نثراں لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ [۲۶] انہاں وچ ، اسيں ناصری اخلاقیات ، گلستان سعدی ، قبوسم ناں تے دیوان پروین اعتصامی دا ذکر کرسکدے نيں [۲۷].
فارسی لغتاں
ایران وچ نغات ساسانی دور دیاں نيں۔ جدو‏ں مذہبی حروف تہجی د‏‏ی ایجاد ہوئی تاں ، آوستا دے لفظاں نو‏‏ں ریکارڈ کرنے تے اسنو‏ں محفوظ کرنے د‏‏ی فوری ضرورت نو‏‏ں ، جو اس وقت اک مادری بولی سمجھیا جاندا سی ، نو‏‏ں ایرانی علما تے مذہبی ماہرین نے محسوس کيتا۔ اس دے بعد ، پہلوی تے آوستا بولی وچ لغات تشکیل دتے گئے ، جس وچو‏ں دو لغتاں ، یعنی اویم ایوک لغت تے پہلوی لغت ، اج اسيں تک پہنچی ني‏‏‏‏ں۔ ہور ، پہلوی بولی وچ ہجورش دے وجود د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جو ارمائیکی لفظاں سن جنھاں پڑھنے وچ انہاں دے پہلوی دے مترادف پڑھنا پيا ، اس لئی ہزارشاں د‏‏ی لغت وی عام سی۔ اسلام دے بعد ، چونکہ عربی اک دینی ، ادبی تے سائنسی بولی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسلام د‏‏ی پہلی چند صدیاں تک ایران وچ عام سی ، لہذا اس بولی تو‏ں واقف ہونے د‏‏ی ضرورت ثقافتاں نو‏‏ں پیدا کردی سی۔ لیکن پہلی فارسی لغت ، جو زیادہ تر ایران وچ فارسی بولی د‏‏ی ادبی بولی نو‏‏ں مقبول بنانے دے لئی بنائی گئی سی ، آذربائیجان وچ خواجہ ناصر طوسی نے بنائی سی۔ ایرانی ادیباں تے اسکالراں د‏‏ی حالیہ ہجرت ہندوستان تے سلطنت عثمانیہ وچ وی متعدد فارسی لغتیات سن۔ فارسی د‏‏ی ہور اہ‏م ثقافتاں وچ تحفہ الاحباب ، بورہان قےت ، فرہنگ جہانگیری ، فرہنگ راشدی ، غیاث اللغات ، آنندراج ، تے فرہنگ نظام شامل ني‏‏‏‏ں۔ عصر حاضر وچ ، مغرب وچ مشترکہ لغت تے لغتیات د‏‏ی پیروی کردے ہوئے تے اس معاملے دے پس منظر دے مطابق ، ایران وچ فارسی بولی د‏‏ی نويں ثقافتاں ابھراں۔ دیہخودہ ڈکشنری ، فرہنگ ای معین ، فرہنگ ای سوکھن ، فرہنگ ای امید تے فرہنگ ای عصر حاضر دے فارسی وچ مشہور فارسی لغات ني‏‏‏‏ں۔. [۲۸]
نويں لغتیات
فارسی بولنے والے معاشراں دے عصری دور وچ ، مغربی لغت تے ادب تو‏ں واقفیت تے پرانے اسلوب تو‏ں متاثر ہوک‏ے لغت دے نويں طریقےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، فارسی وچ نويں ​​ثقافتاں ابھریاں۔ ایہ نويں لغات ، جو یورپی تکنیکی تے سائنسی لفظاں تو‏ں بھری ہوئیاں نيں ، خاص طور اُتے فرانسیسی ، روسی تے انگریزی وچ ، بنیادی طور اُتے ایران وچ بولی د‏‏ی ضروریات د‏‏ی بنیاد اُتے لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م لغات لغت‌نامه دهخدا، لغت‌نامه معین، فرهنگ عمید و فرهنگ آریان‌پور ڈکشنری ني‏‏‏‏ں۔.
برصغیر پاک و ہند وچ
ہندوستان وچ فارسی بولی تے ادب د‏‏ی اک لمبی تریخ ا‏‏ے۔ برصغیر وچ فارسی بولی تے ادب دے پھیلاؤ دے پس منظر دے بارے وچ ، تاریخی دستاویزات دے مطابق ، تیسری صدی ہجری وچ ، پہلی بار ہندوواں نو‏‏ں موثر انداز وچ فارسی بولنے والےآں تو‏ں واقفیت حاصل کرنے دا موقع ملا۔ اس وقت ، صوره‌الارض تے المسالک و الممالک وچ اسطخری دے مطابق ابن حوقل دے مطابق ، "ملتان" تے "منصور" دے لوک عربی تے سندھی بولدے سن ، تے "مکران" دے لوک فارسی بولدے سن ۔ چوتھ‏ی صدی ہجری دے اوائل وچ ، اک شاعر سندھ وچ رابعہ بنت کعب دے ناں تو‏ں مشہور ہويا ، جنہاں تو‏ں خوشی دے فصیح اشعار دا ذکر قدیم قدیم یاداں وچ کیہ گیا اے ، تے اس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ اس دے دور وچ ، سندھ وچ فارسی بولی دا رواج سی۔ [۲۹] تقریبا اک ملین نسخے ہندوستان وچ فارسی بولی اے ، جو اس ملک وچ کل مخطوطات دا دسواں حصہ اے ، تے ہندوستان وچ سائنسی ذرائع تو‏ں فارسی خطاطی بہت عام ا‏‏ے۔. [۳۰]
قفقاز وچ
در فرار
افسانہ
اگرچہ کہانی کہنے د‏‏ی فارسی ادب وچ قدیم جڑاں نيں ، جدید انداز دے افسانے انیہويں صدی دے دوسرے نصف حصے تو‏ں ایران وچ مقبول ہوئے۔ پہلا ایرانی ناول حاجی بابا اصفہانی د‏‏ی کہانی اے ، جسنو‏ں مرزا حبیب اصفہانی نے لکھیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، محمد علی جمال زاد، ، طالبوف تے زین العابدین مراحے جداں مصنفاں نے مختصر کہانیاں لکھياں ، لیکن انہاں د‏‏ی تخلیقات بولی و تحریری اسلوب دے لحاظ تو‏ں تے بعض اوقات گستاخی دے لئی قصر دور د‏‏ی سرکاری تے ادبی بولی دے نیڑے سن۔ ہور ، انہاں کماں د‏‏ی اصل خصوصیت قوم پرستی د‏‏ی روح دا وجود تے انہاں وچ ایرانی افسانےآں دا مظہر سی۔ []۱] اس دے بعد ، تے خاص طور اُتے ایران وچ یورپی ادبی کماں د‏‏ی وسیع مقبولیت دے نال ہی ، ایران وچ سدیدہ ہدایت د‏‏ی سربراہی وچ کہانی سنانے دا اک نواں انداز نکلیا۔. سدیگ ہدایات دے بعد ، ہوشنگ گولشیری ، جلال الاحمد ، سدیگ چوک ، بہرام سدیگی ، سیمن دنیشور ، بوزورگ علوی ، محمود دولت آبادی ، علی محمد افغانی تے غلام حسین سعیدی جداں مصنفاں نے اس طرز اُتے عمل کيتا۔ انہاں مصنفاں دے کماں وچ مختصر تے لمبی کہانیاں ني‏‏‏‏ں۔ انقلاب دے بعد فارسی دا جدید ناول بنیادی طور اُتے معاشرے د‏‏ی ثقافتی تے سیاسی صورتحال اُتے تنقید کردا ا‏‏ے۔ روايتی حقیقت پسنداں د‏‏ی طرح جدید موجودہ دا بنیادی نقطہ نظر وی اک تنقیدی اے ، اس فرق دے نال کہ انہاں د‏‏ی تنقید دا موضوع انقلابی بادشاہت تو‏ں پہلے نئيں ، بلکہ موجودہ سیاسی صورتحال ا‏‏ے۔ گھریلو جدیدیت تے مغربی جدیدیت دے وچکار سب تو‏ں اہ‏م فرق معاشرتی تبدیلی دے رویاں وچ اس فرق وچ ا‏‏ے۔ مغربی جدیدیت ، خود نو‏‏ں بیرونی حقیقت تو‏ں دور کرکے ، انتہا پسندی وچ پناہ مانگتی اے تے معاشرتی ذمہ داری یا اصلاح پسند کردار نو‏‏ں قبول نئيں کردی ا‏‏ے۔ لیکن گھریلو ماڈرنسٹ مصنف ، جو خود نو‏‏ں روزانہ دے سیاسی تے معاشرتی خدشےآں تو‏ں آزاد نئيں کرسکدا ، اپنے حقیقت پسند پیشرواں د‏‏ی تنقیدی روش اُتے عمل کردا اے ، یقینا  معاشرتی میداناں وچ جدید ذہنی بیانیہ د‏‏ی تکنیکاں دے نال۔ تے ايس‏ے طرح اسنو‏ں محسوس ہُندا اے کہ اس نے اپنی سماجی تے نظریا‏تی ذمہ داری اُتے کم کيتا ا‏‏ے۔ جدید فارسی ناول ، جدید مغربی کماں ورگی شکل رکھنے دے باوجود ، مضامین دے بارے وچ اپنے روايتی انداز نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ مغربی ناول د‏‏ی موروثی روح تے فکر انسانیت پرستی پرستی اُتے مبنی اے تے اس سوچ نو‏‏ں سمجھنے دے لئی مصنف دا مغربی ادب تو‏ں گہرا تعارف ضروری ا‏‏ے۔ لیکن ایہ انسان دوستی دا احساس گھریلو مصنفاں وچ کدی وی پوری طرح تو‏ں نئيں پایا گیا اے ، تے ايس‏ے طرح انقلاب تو‏ں پہلے تے اس دے بعد جدید فارسی ناولاں د‏‏ی شکل تے مشمولات وچ اک قسم دا دوغلا پن تے تضاد پایا جاندا ا‏‏ے۔ جدید ناول دے مصنفاں بنیادی طور اُتے اک طرح د‏‏ی مذہبی فک‏ر ک‏ے اصولاں اُتے تنقید کردے ہوئے دو موضوعات نو‏‏ں پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ پہلا بیٹا جنگاں د‏‏ی شکل وچ روایت تے جدیدیت دا تصادم اے ، تے دوسرا کچھ عمومی اخلاقی اقدار دا نقاد ا‏‏ے۔ جدید فارسی ناول دا چرچا در حقیقت جدیدیت تے پسماندگی د‏‏ی بحث وچ سدیدہ ہدایت د‏‏ی گفتگو ورگی اے ، جس وچ اس بار واضح گواہ نئيں ا‏‏ے۔ [۳۲] حوالہ دتا گیا.
نويں نظم
نويں شاعری د‏‏ی تشکیل دے فکری شعبے دا آغاز نیما تو‏ں کئی برس پہلے ہويا سی ، تے اس نکتے اُتے عمل پیرا ہونے دے لئی ، آئینی عہد دے شاعر تے شاعراں دا حوالہ دینا چاہیدا۔ حاجی بابا اصفہانی دے مترجم ، ابوغثیم لاہوٹی ، مرزا حبیب تے میرزادہ ایشگی انہاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔.
نويں شاعری اک شاعری د‏‏ی تحریک سی جس د‏‏ی ابتدا نیما یوشیج دے خیالات تو‏ں ہوئی۔ اس شعری تحریک تو‏ں وابستہ شاعر وچ ، اسيں احمد شملو ، مہدی آخون سیلز ، فورو فرخزاد ، سہراب سیپری ، منوچہر اتشی ، طاہریہ سففر زادے ، تے محمود مشرف آزاد تہران (ایم آزاد) دا ذکر کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔.
نیما تے اخون د‏‏ی نظماں وچ وزن احمد شملو نے جس طرح د‏‏ی شاعری د‏‏ی اے اس تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ نیمائی د‏‏ی شاعری وچ پروسڈک وزن اے تے صرف نظم دے حرف تہجی اپنی مساوات کھو چکے نيں تے کم یا لمبا ہوئے گئے نيں ، لیکن سیپڈ شاعری وچ ، جس د‏‏ی بنیاد احمد شملو نے رکھی سی ، اس وچ کوئی وزن نئيں اے تے اس دے بجائے لساناندی عکاسی تے داخلی موسیقی استعمال ہوئی ا‏‏ے۔.
سفید شاعری
سیپد شاعری فارسی شاعری د‏‏ی اک قسم اے جسنو‏ں احمد شملو نے تیس د‏‏ی دہائی وچ ایجاد کيتا سی۔ ایہ نظم ، جو نیمائی د‏‏ی نظم دے طرز اُتے نکلی اے ، اوہ نظم اے جس وچ وزن تے شاعری د‏‏ی حکمرانی دا فقدان اے ، تے اس دے وزن نو‏‏ں لفظ دے تناظر وچ تلاش کرنا ہوئے گا۔ جے شاعری نو‏‏ں ایسی نظم وچ استعمال کيتا جائے تاں اس دا کوئی خاص حکم نئيں ہُندا اے تے اس د‏ی جگہ شاعر د‏‏ی مرضی اُتے منحصر ہُندی ا‏‏ے۔ شملو دا اک نظم دے بارے وچ خیال ایہ سی کہ وزن ، پیشوسائی تے شاعری کمپوز کرنے تے چمک کم کرنے تے کم نو‏‏ں ودھانے دے لئی شاعر دے ہتھ نو‏‏ں تنگ کردی ا‏‏ے۔ مغرب وچ ، اس قسم د‏‏ی شاعری نو‏‏ں آزاد شاعری کہیا جاندا اے تے ایہ ملٹن تے لورکا بیفورٹ دے کماں وچ دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ برہانی شملو دے مطابق ، انہاں نے مغربی ادب تو‏ں سفید شاعری دا نظریہ سکھیا تے اسنو‏ں فارسی ادب دے خبیث نثر بالخصوص بیہقی د‏‏ی تریخ دے نال ملایا تے اس تو‏ں سفید شاعری پیدا ہوئی۔ [۳۳] جنہاں شاعر نے سفید شاعری دا مطالعہ کیہ اوہ احمد شملو دے علاوہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ ہوشنگ ایرانی ، شمس لنگرودی ، رضا برہانی ، سید علی صالحی ، منوچہر اتشی ، احمد رضا احمدی ، گھدمالی سیرامی ، رسول یونن ، یاد اللہ روئے تے محمد رضا احمدی. [۳۴]
بچےآں تے نوعمراں دا ادب
مرکزی مضمون: بچےآں دے ادب دے ایرانی مصنفاں د‏‏ی لسٹ
مرکزی مضمون: بچےآں د‏‏ی کتاب کونسل
مرکزی مضمون: ایرانی بچےآں دے ادب د‏‏ی تریخ
جدید ایرانی ادب دے دور وچ ، بچےآں دے ادب د‏‏ی ابتدا جبار باغچیبان ، عباس یمینی شریف تے ترن میرہدی نال ہُندی ا‏‏ے۔ بعد وچ ، اس میدان وچ صمین باغچیبان تے مصطفیٰ رحمنڈوسٹ کامیاب شخصیت بن گئے۔ بچےآں تے نوعمری ادب وچ افسانہ نگاری دا سب تو‏ں کامیاب کم مجید کہانیاں نيں ، جسنو‏ں ہوشنگ مورادی کرمانی نے لکھیا ا‏‏ے۔ ۱۳۴۴ وچ ، ایران تے نوجواناں وچ کتاباں تے پڑھنے نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ، مرکز برائے بچےآں تے نوعمراں د‏‏ی دانشورانہ نشونما قائم کيتا گیا ، جو بچےآں تے نوعمراں دے لئی نمائشاں ، تہواراں ، تہواراں تے کتاباں دا اہتمام کردا ا‏‏ے۔ اسلامی انقلاب دے بعد ، ایہ مرکز وزارت تعلیم دا سب میٹ بن گیا۔ اس زمرے دے نال پیش آنے والے مصنفاں وچ احمد شملو ، نادر ابراہیمی تے صمد بہرنگی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ بچےآں تے نوعمر ادب دے میدان وچ دوسرے کامیاب ادیباں تے شاعراں وچ شامل نيں:
مہدی آزر یزدی
بابک نِک طالب علماں
حسین ابراہیمی الوند
احمد رضا احمدی
احمد اکبر پور
محمد رضا بایرامی
جعفر بادی
فرہاد حسن زادہ
داود غفارزادگان
یحییٰ علوی فرد
محمود کيتانوش
محمدهادی محمدی
رازی ہلمندی
قدمعلی سرامی
ایرانی خواتین شاعر
رابعہ بلخی
پروین اعتصامی اشتیانی
معاف کرو فرخزاد
سیمن بہباہیانی
طاهره قره‌العین
مہاستی گنجوی
طنزپردازان
مرکزی مضمون: ایرانی طنزیاں د‏‏ی لسٹ
عبید زکانی
ایراج مرزا
دهخدا
ہادی خورسندی
کائیمارس صابری فومانی
سید ابراہیم نباوی
عمران صلاحی
ابوالقاسم حالت
شاعر تے ادیب
مرکزی مضمون: ایرانی شاعراں تے ادیباں د‏‏ی لسٹ
مرکزی مضمون: ایرانی ادبی انجمن
مرکزی مضمون: ایران د‏‏ی رائٹرز ایسوسی ایشن
اسلامی انقلاب دے ادیب تے شاعر
مہرداد ایوستا
مددگار ہمدانی
محمد علی معلم دمغنی
قیصر امین پور
ادبی نقاد
دهخدا
بدیع‌الزمان فروزانفر
محمد طغی بہار
رضا برہانی
جلال ہمایی
سعید نفسی
قدمعلی سرامی
پرویز نٹیل خانلاری
سداغہ ہدایت
عبدالحسین زرین‌کوب
محمد رضا شفیع کڈکانی
شاہ رخ موسکوب
ہلکی بیم بیمہ
بہروز شیڈا
سہراب رحیمی
سید حسن امین
ہور ویکھو
ایرانی ادبی انجمن
ایران وچ ادبی سبھیاچار
فارسی لغطاں د‏‏ی لسٹ
فارسی۔ تاجک
فارسی۔سرائان افغانستان
بچےآں تے نوعمر ادب
فارسی بولی تے ادب
فارسی بولی دے لغت
حوالے
گٹھ:ادب بلحاظ زبان گٹھ:ایران وچ فنون گٹھ:تریخ ادب گٹھ:فارسی ادب گٹھ:فارسی کتاباں گٹھ:فارسی سبھیاچار
گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:ایشیائی ساہت گٹھ:ساہت گٹھ:ایران گٹھ:ایران دی تریخ گٹھ:فارسی
آموس اوز
آموس اوز ہور ملکاں وچ اسرائیلی کارروائیاں اُتے وی شدید تنقید کر دے ہوئے انہاں اسرائیلی حکومت دی ’ودھدی شدت پسندی‘ نال تعبیر کر دے سن۔
اسرائیل وچ کئی طبقات آموس اوز نوں ’قوم دا ضمیر‘ قرار دیندے سن، پر اسرائیل دے انتہائی سجے بازو دے طبقات دی جانب توں انہاں نوں شدید تنقید دا سامنا وی رہندا سی۔
آموس فلسطینی ریاست دے قیام دے لئی نہایت مستقل مزاجی نال گل کر دے رہے، پر اوہ ایسے فلسطینی گروہاں دے خلاف وی سخت موقف دے حامل سن، جو اسرائیلی دی تباہی چاہندے نیں۔
ضلع گمفا
گمفا دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
آموس اوز
سن 1996 وچ پیرس ریویو نوں دتے اپنے اک انٹرویو وچ آموس دا کہنا سی، ’’ایہ مسئلہ (اسرائیلی فلسطینی تنازع) اک تکلیف دہ سمجھوتے دے بغیر نئی‏‏ں ہو سکدا۔ ایہ ممکن نئی‏‏ں کہ تسی‏‏ں کافی پیندے ہوئے کسے نتیجے اُتے پہنچ جاؤ۔‘‘
ضلع گمفا
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
آموس اوز
انہاں دا کہنا سی، ’’دوناں ملکاں دے لوکاں دے درمیان پائے جانے والے تضادات دے خاتمے دے لئی اک متفقہ تے قابل قبول سمجھوتہ ناگزیر اے، جو اس خطے دی تقسیم دی صورت وچ ممکن اے۔‘‘
امن دی آواز کہلانے والے اسرائیلی مصنف آموس اوز 28 دسمبر 2018 وچ 79 برس دی عمر وچ انتقال کر گئے ۔
گٹھ:یہودی شخصیتاں گٹھ:اسرائیلی شخصیتاں
بریزوس کاؤنٹی
بریزوس امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ٹیکساس دیاں کاؤنٹیاں
لوزان
لوزان سویٹزرلینڈ دا اک شہر اے جہڑا واود کینٹن جھیل جینوا دے کنارے تے واقع اے ۔ لوزان جینوا توں 62 کلومیٹر جنوب مشرق چ اے ۔ بین القوامی اولمپک کمیٹی دا صدر دفتر وی ایسے شہر چ واقع اے ۔