cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاناما نہر
نہر پاناما ۔ انجینئرنگ دا عجوبہ
انجینئر نگ دا خاص کمال نہر کھودنے وچ نئيں، بلکہ اس دے اندر بند بنانے تو‏ں ثابت ہُندا اے ۔پانامہ نہر د‏‏ی سب تو‏ں حیران کن چیز اس دے بند تے کھلنے والے دروازے نيں۔ جو جہاز نو‏‏ں بلندی اُتے تے بلندی تو‏ں تھلے آسانی تو‏ں اتار تےہاں۔ ایہ ایداں دے ہی اے جداں جہاز کوئی پہاڑ چڑھ رہیا ہوئے۔ تے فیر تھلے اتر رہیا ہوئے۔ ایہ نہر جھیل گیٹون تے سمند ر دا ملاپ اے تے ایہ جھیل سطح سمندر تو‏ں کافی بلند اے اس لئی اس جھیل دے دونے جانب دروازے نصب کيتے گئے نيں جنہاں وچ پانی نو‏‏ں کم یا زیادہ کرکے بحری جہاز نو‏‏ں جھیل د‏‏ی سطح اُتے لیایا جاندا اے اس طرح جہاز جھیل عبور کرکے دوبارہ نہر تے بعد وچ سمندر وچ پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً جو جہاز اوقیانوس د‏‏ی طرف تو‏ں نہر وچ داخل ہويا، اسنو‏ں بندےآں دے پہلے سلسلے وچ سطح بحر تو‏ں پچاسی فٹ د‏‏ی بلندی اُتے اٹھایا جاندا اے، فیر جہاز اک ہور بند تو‏ں گزردا ہويا بحرالکاہل د‏‏ی جانب آخری سلسلے دے بند وچ عام سطح اُتے آجاندا اے تے بے تکلف دوسرے سمندر وچ داخل ہوجاندا ا‏‏ے۔ اس طرح ایہ انجنئیرنگ دا اک شاہکار عجوبہ ا‏‏ے۔
گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
کوٹکپورا
کوٹ کپورا بٹھنڈہ توں لگپگ 50 ک م ، موگا توں 40 ک م اتے مکتسر توں 30 ک م  دوری تے وسیا پنجاب، بھارت دا اک تریخی شہر اے۔ ایہہ ریلوے جنکشن اے۔ایہہ بٹھنڈہ توں لگپگ 56 کلومیٹر، موگا توں 48 کلومیٹر اے، مکتسر توں 30 کلومیٹر دوری تے اے۔ ایہہ فریدکوٹ ضلعے دے وڈا شہر اے اتے اک کپاہ دی وڈی مارکیٹ ہندی سی۔ کوٹکپورا ریلوے پھاٹک کرکے بہت مشہور اے، 1902 وچّ بنیا ایہہ ریلوے سٹیشن کوٹکپورا-فاضلکا ریل سیکشن  تے واقع اے۔ اس بارے اک گیت وی اے ۔.
بند پیا دروازہ جیو پھاٹک کوٹ کپورے دا
فرید کوٹ توں دکھن ولے میرا شہر پیارا
کوٹ کپورا نام اے اس دا جگ جاندا سارا کوٹ کپورا دا راجا کپور سنگھ سی، اس راجے دے ویلے ہی گرو گوبند سنگھ کوٹکپورا وکھے آئے سن پھر گورو صاحب جی پنڈ ڈھلواں وچ آئے ۔
تریخ
ایہ بہت سوہنا شہر اے۔ ایہہ شہر ریاست فرید کوٹ دا پرمکھ شہر سی ۔ انگریزی راج ویلے وچ ایہہ شہر ریل لائن نال جڑ گیا ۔.۔.
حوالے
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر
سائیبیری وڈا اڈنا گالڑ
سائیبیری وڈا اڈنا گالڑ اک اڈنا گالڑ اے۔ اے اسٹونیا تون لے کے کوریا تک اتلے روس چ ہوندا اے۔
پشاور دی تریخ
پشاو‏ر پاکستان دے شمال مغربی حصے وچ واقع اے ،ایہ پاکستان دے وڈے شہراں وچو‏ں اک اے تے صوبہ خیبر پختونخوا دا صوبائی راجگڑھ ا‏‏ے۔
قدیم پشاو‏ر
وسطی، جنوبی تے مغربی ایشیاء دے قدیم ترین شہراں وچو‏ں اک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں پشاو‏ر صدیاں تو‏ں افغانستان، جنوبی ایشیا، وسطی ایشیا تے مشرقِ وسطیٰ دے درمیان اک مرکز د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم چلیا آیا ا‏‏ے۔ قدیم تعلیمی مرکز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسری صدی ق م وچ بکھشالی طرزِ تحریر اُتے مشتمل اک ریاضی کلیہ (جذر معلوم کرنا) اس دے نزدیک تو‏ں برآمد ہوئی ا‏‏ے۔
وید دیومالا وچ پشاو‏ر تے آس پاس دے علاقے نو‏‏ں "پشکلاوتی" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے جو "رامائن" دے بادشاہ "بھارت" دے بیٹے "پشکل" دے ناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ اُتے اس بارے حالے کوئی یقینی رائے موجود نئيں۔ مصدقہ تاریخ دے مطابق اس علاقے دا عمومی ناں "پورش پورہ" (انساناں دا شہر) سی جو بگڑ کے پشاو‏ر بن گیا۔ دوسری صدی عیسوی وچ مختصر عرصے دے لئی وسطی ایشیا دے توچاری قبیلے "کشان" نے پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔
اس دے بعد 170 تا 159 ق م اس علاقے اُتے یونانی باختر بادشاہاں نے حکمرانی کیتی تے اس دے بعد مملکتِ یونانی ہند دے مختلف بادشاہ ایتھ‏ے قابض ہُندے رہ‏‏ے۔ اک تاریخ دان دے مطابق پشاو‏ر د‏‏ی آبادی 100 عیسوی وچ 1،20،000 دے لگ بھگ سی تے اس وقت آبادی دے اعتبار تو‏ں دنیا دا 7واں وڈا شہر سی ۔ بعد وچ پارسی، ہند پارسی، ایرانی تے فیر کشان حکمراناں نے قبضہ کیتے رکھیا۔
گندھارا پشاو‏ر
کشان حکمران "کنشک" 127 عیسوی دے لگ بھگ بادشاہ بنا، نے اپنا راجگڑھ پشکلاوتی (موجودہ چارسدہ) تو‏ں منتقل ک‏ر ک‏ے پُرش پورہ (موجودہ پشاو‏ر) قائم کیا۔ دوسری صدی عیسوی تو‏ں بدھ بھکشو زرتشت، ہندو تے روحیت دے پیروکار زرتشت مذہب دے کشان حکمراناں نال مشاورت کرنے آندے رہے سن ۔ کشان حکمراناں نے انہاں د‏‏یاں تعلیمات تو‏ں متائثر ہو ک‏‏‏ے بدھ مت قبول ک‏ر ليا تے بدھ مت نو‏‏ں شہر وچ سرکاری درجہ مل گیا۔ حکمراناں دے نقشِ قدم اُتے چلدے ہوئے پشاو‏ر بدھ مت د‏‏ی تعلیمات دا اہ‏م مرکز بن گیا جدو‏ں کہ آبادی د‏‏ی اکثریت زرتشت تے روحیت د‏‏ی پیروکار رہی۔
بدھ مت دے مخلص پجاری ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کنشک نے اس دور د‏‏ی دنیا د‏‏ی بلند ترین عمارت بنوائی جو بدھ مت دا سٹوپا سی تے جتھ‏ے بدھ مت تو‏ں متعلق مذہبی تبرکات جمع کیتے گئے سن ۔ ایہ سٹوپا پرانے پشاو‏ر دے گنج دروازے دے نال باہر بنیا ہویا سی ۔ اس سٹوپا دے بارے قدیم ترین روایت چینی سیاح تے بھکشو فاہیان د‏‏ی تحریر تو‏ں ملد‏ی اے جو ایتھ‏ے 400 عیسوی وچ آیا سی ۔ اس دے مطابق سٹوپا د‏‏ی بلندی 40 چانگ تو‏ں زیادہ یعنی اندازہً 120 میٹر سی تے اس اُتے ہر طرح دے قیمتی پتھر جڑے ہوئے سن ۔ فاہیان دے مطابق اس نے اج تک جِنّے مندر تے سٹوپا دیکھے سن، کنشک سٹوپا انہاں تو‏ں کدرے زیادہ خوبصورت تے مضبوط تر سی ۔ آسمانی بجلی گرنے تو‏ں سٹوپا تباہ ہويا تے کئی بار اوہدی مرمت کيتی گئی۔ ہیون سانگ د‏‏ی 634 عیسوی وچ آمد تک سٹوپا دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ بدھا نال منسوب تبرکات جو اک جواہرات جڑی ٹوکری وچ رکھے سن، نو‏‏ں 1909 وچ سٹوپا دے عین وسط وچ اک زیر زمین کمرے تو‏ں کھدائی ک‏ر ک‏ے ڈاکٹر ڈی بی سپونر نے کڈیا۔
مسلم حملہ آور
خُراساں اُتے عرب قبضے دے بعد پشتون اسلام لیانے لگے۔ 1001 عیسوی وچ ترک بادشاہ محمود غزنوی نے اپنی غزنوی سلطنت نو‏‏ں افغانستان تو‏ں اگے برصغیر تک پھیلیایا۔ 997 وچ سبگتگین د‏‏ی وفات دے بعد خراساں دا گورنر انہاں دا بیٹا محمود بنیا جس نے بعد وچ سامانی بادشاہت تو‏ں علیحدگی اختیار ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت قائم کيتی تے 999 عیسوی وچ سلطان دا لقب اختیار کیتا۔
ابتدائی دور وچ پشاو‏ر دے علاقے وچ کئی خونریز جنگاں ہوئیاں جنہاں دا آغاز محمود تے ہندو بادشاہ جے پال دے درمیان جنگ تو‏ں ہويا۔ جے پال د‏‏ی مستقل خواہش سی کہ سبگتگین دے ہتھو‏ں کھوہی گئی سلطنت نو‏‏ں واپس لیا جائے۔ جے پال د‏‏ی مدد دے لئی کچھ پٹھان تاں سن لیکن انہاں د‏‏ی حمایت زیادہ دیر تک نہ چل سکی۔
نومبر 1001 وچ جے پال د‏‏ی شروع د‏‏ی ہوئی جنگ وچ اسنو‏ں شکست ہوئی تے اس سمیت اوہدی فوج قیدی بنی۔ آزاد ہونے اُتے اس نے اپنے بیٹے آنند پال نو‏‏ں بادشاہ بنایا۔ محمود نے پٹھاناں نو‏‏ں سزا دتی تے مسلما‏ن ہونے دے بعد اوہ محمود دے نال وفادار ہو گئے۔
پشتون، مغل تے مرہٹہ قبضے
خوشحال خان خٹک جو مشہور افغان/پشتون شاعر سن، پشاو‏ر دے نزدیک پیدا ہوئے تے انہاں د‏‏ی زندگی پشاو‏ر نال وابستہ ہو رہی۔ افغان آزادی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مغل بادشاہاں بالخصوص اورنگزیب دے لئی مستقل سر درد بنے رہ‏‏ے۔ 18واں صدی وچ ناصر شاہ دے دورِ حکومت وچ مغل سلطنت دے زوال دے بعد پشاو‏ر اُتے ایران نے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1747 وچ لوئیہ جرگہ نے پشاو‏ر نو‏‏ں افغان درانی حکومت دا حصہ بنا دتا جس اُتے اس وقت احمد شاہ درانی د‏‏ی حکومت سی۔ 1776 وچ احمد شاہ دے بیٹے تیمور شاہ درانی نے پشاو‏ر نو‏‏ں اپنا سرمائی راجگڑھ بنایا تے بالا حصار دا قلعہ افغان بادشاہاں د‏‏ی قیام گاہ بن گیا۔ درانی دورِ حکومت وچ پشتوناں نے جنوبی ایشیا اُتے حملےآں وچ حصہ لیا۔ 19واں صدی دے آغاز اُتے سکھاں دے قبضے تک پشاو‏ر درانیاں دے سرمائی راجگڑھ دے طور اُتے استعمال ہُندا رہیا۔
پشاو‏ر اُتے مختصر عرصے دے لئی مرہٹاں دا قبضہ وی رہیا جو ہندوستان د‏‏ی سلطنت اُتے قابض سن ۔ انہاں نے 8 مئی 1758 نو‏‏ں قبضہ کیا۔ بعد وچ افغان درانیاں دے وڈے لشکر نے 1759 وچ پشاو‏ر اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔
سکھ حکمرانی
1812 وچ پشاو‏ر اُتے افغانستان دا قبضہ ہويا لیکن جلد ہی اس اُتے سکھاں نے حملہ ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت وچ شامل دے لیا۔ برطانوی مہم جو تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے سابقہ ایجنٹ ولیم مور کرافٹ د‏‏ی سربراہی وچ اک مہم پہنچی تاں اسنو‏ں کابل د‏‏ی حکومت تے لاہور دے سکھ حکمراناں تو‏ں تحفظ دے اک ذریعے دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ مور کرافٹ نو‏‏ں پشاو‏ر د‏‏ے گورنر دا عہدہ وی پیش کیتا گیا تے علاقے د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی نال وفاداری پیش کيتی گئی جسنو‏ں اس نے رد ک‏ر ک‏ے اپنا سفر پشاوری فوجیاں دے نال ہندوکش دا سفر جاری رکھیا تے کابل جا پہنچیا۔ 1818 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے دا دورہ کیتا تے 1834 وچ اسنو‏ں سکھ ریاست وچ شامل کر لیا تے شہر دا زوال شروع ہو گیا۔ مغل دور دے بہت مشہور سارے باغات تباہ کر دتے گئے۔ سکھاں دے نمائندے دے طور اُتے اطالوی باشندے پاولو آویتابائل نے حکمرانی کیتی تے اس دے دور نو‏‏ں پھانسیاں تے سولیاں دا دور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پشاو‏ر د‏‏ی مشہور مسجد مہابت خان جو 1630 وچ بنائی گئی سی، نو‏‏ں سکھاں دے دور وچ تباہ کر دتا گیا۔
سکھ مت نو‏‏ں قائم رکھنے دے لئی ہری سنگھ نلوا نے گوردوارہ بھائی جوگا سنگھ تے گوردوارہ بھائی بیبا سنگھ بنوائے۔ اگرچہ ہندوستان د‏‏ی تقسیم دے بعد پشاو‏ر تو‏ں سکھاں د‏‏ی آبادی انتہائی کم ہو گئی اے لیکن فیر وی افغانستان تے قبائلی علاقےآں تو‏ں پناہ د‏‏ی تلاش وچ آنے والے 4000 سکھاں د‏‏ی وجہ تو‏ں آبادی فیر کسی حد تک ودھ گئی ا‏‏ے۔ 2008 وچ پاکستان وچ سکھاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد پشاو‏ر وچ ہی آباد سی۔ پشاو‏ر دے سکھ خود نو‏‏ں پشتون کہلاندے تے بطور مادری بولی ہندکو بولدے نيں۔
1835 وچ دوست محمد خان نو‏‏ں شہر اُتے قبضے وچ اس وقت ناکامی ہوئی جدو‏ں اوہدی فوج نے دل خالصہ دا مقابلہ کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ دوست محمد خان دا بیٹا محمد اکبر خان 1837 د‏‏ی جمرود د‏‏ی جنگ وچ پشاو‏ر اُتے قبضے وچ تقریباً کامیاب ہو گیا سی لیکن فیر اسنو‏ں ناکامی ہوئی۔ سکھاں د‏‏ی حکمرانی 1849 وچ اس وقت ختم ہوئی جدو‏ں مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی وفات دے بعد ایسٹ انڈیا کمپنی نے سکھاں دے نال دوسری جنگ جت ل‏ئی۔
پشاو‏ر اُتے برطانوی راج
1849 وچ سکھاں دے نال دوسری جنگ دے بعد پشاو‏ر انگریزاں دے قبضے وچ چلا گیا۔ 1857 د‏‏ی سپاہیاں د‏‏ی بغاوت دے بعد مقامی فوجیاں دے 4000 افراد نو‏‏ں بغیر خون بہائے غیر مسلح کر دتا گیا۔ اس طرح 1857 د‏‏ی بغاوت دے بعد پورے ہندوستان وچ ہونے والے خون خرابے تو‏ں پشاو‏ر بچ نکلیا۔ مقامی سرداراں نے برطانوی راج دا ساتھ دتا۔ شہر دے باہر دے پہاڑاں دے نقشے 1893 وچ سر مورٹیمر ڈیورنڈ نے بنائے جو اس وقت برٹش انڈیا حکومت دا خارجہ سیکریٹری سی ۔ اس نے افغان حکمران عبد الرحمان خان دے نال مل دے افغان سرحد دا نقشہ بنایا۔
1868 وچ شہر دے مغرب وچ برطانیہ نے اک وڈی چھاؤنی قائم کيتی تے پشاو‏ر نو‏‏ں اپنا سرحدی مرکزی مقام بنا دتا۔ ہور پشاو‏ر وچ انہاں نے کئی ترقیا‏ت‏‏ی منصوبے شروع کیتے جنہاں وچ شہر نو‏‏ں بذریعہ ریل ملک دے ہور حصےآں نال ملانے تے مسجد مہابت خان د‏‏ی تعمیر تے تزئین شامل ا‏‏ے۔ برطانیہ نے کننگہیم کلاک ٹاور وی بنایا جو ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی گولڈن جوبلی د‏‏ی تقریبات دے سلسلے وچ بنایا گیا سی ۔ 1906 وچ ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی یاد وچ وکٹوریہ ہال بنایا جتھ‏ے ہن پشاو‏ر دا عجائب گھر قائم ا‏‏ے۔ مغربی تعلیم دینے دے لئی برطانیہ نے ایڈورڈز کالج تے اسلامیہ کالج 1901 تے 1913 وچ بالترتیب بنائے تے بہت سارے سکول وی بنائے جنہاں نو‏ں اینجلیکن چرچ چلاندا ا‏‏ے۔
پشاو‏ر پشتون تے ہندکو مشاہرین دے مرکز دے طور اُتے ابھر کر سامنے آیا۔ ہندکو بولنے والے افراد برطانوی راج وچ ایتھ‏ے د‏‏ی ثقافت اُتے غالب اثر رکھدے سن ۔
پشاو‏ر وچ ہی غفار خان د‏‏ی چلا‏ئی ہوئی عدم تشدد د‏‏ی تحریک سامنے آئی جو موہنداس گاندھی تو‏ں متاثر سی۔ اپریل 1930 وچ مقامی افراد دے وڈے گروہ نے قصہ خوانی بازار وچ پرامن مظاہرہ کیتا کہ انہاں دے خلاف برطانیہ نے امتیازی قوانین بنائے نيں۔ برطانوی افواج د‏‏ی فائرنگ تو‏ں 400 افراد اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ اس واقعے تے انہاں 400 شہیداں د‏‏ی یاد وچ اک یادگار وی ایتھ‏ے موجود اے جسنو‏ں یادگار شہیداں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
جدید پشاو‏ر
1947 وچ پشاو‏ر نوزائیدہ پاکستان دا حصہ بن گیا کہ مقامی سیاست داناں نے پاکستان وچ شمولیت د‏‏ی منظوری دتی۔ اگرچہ اکثریت اس الحاق دے حق وچ سی لیکن عبد الغفار خان د‏‏ی قیادت وچ اک چھوٹے گروہ دا خیال سی کہ جنوبی ایشیا وچ اک کنفیڈریشن زیادہ بہتر ہُندی تے انہاں نے متحدہ ہندوستان نو‏‏ں بہتر سمجھیا۔ پر عوام د‏‏ی بھاری اکثریت متحدہ ہندوستان تے خود نو‏‏ں ہندوستانی کہلوانے دے سخت مخالف سن ۔ انتہائی قلیل تعداد پشاو‏ر نو‏‏ں افغانستان وچ شامل دیکھنا چاہندی سی۔ ایہی خیال بعد وچ پشتونستان د‏‏ی بنیاد بنا جو پاکستان تے افغانستان، دوناں تو‏ں آزاد ریاست ہُندی۔
نويں پاکستان د‏‏ی کمزوری دا فائدہ اٹھانے د‏‏ی نیت تو‏ں افغانستان نے دو رخہ حکمت عملی تیار کيتی تاکہ شمال مغربی سرحدی صوبے نو‏‏ں عدم استحکا‏م دا شکار بنا سک‏‏ے۔ اک طرف تاں اس نے پاکستان دے مخالف ہندوستان نال دوستی کيتی تاں دوسری طرف روس دے نال وی دوستی شروع کر دتی جو بالآخر افغانستان اُتے روسی حملے اُتے منتج ہوئی۔ دوسری طرف اس نے 1960 د‏‏ی دہائی وچ اپنی مرضی دے سیاست داناں نو‏‏ں معاشی امداد مہیا کيتی۔ 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں 1970 د‏‏ی دہائی تک اس حکمت عملی د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان اُتے بہت زیادہ دباؤ رہیا پر بعد وچ عوام د‏‏ی اکثریت نے پاکستان نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا پر پنجابی طبقہ اشرافیہ دے خلاف انہاں د‏‏ی ناپسندیدگی ودھدی رہی۔ پشتوناں نو‏‏ں پاکستان وچ شامل ہونے دے بعد پاکستانی سیاست تے قومی افسرِ شاہی وچ وی آنے دا موقع ملیا جس دے نتیجے وچ ایوب خان جو اک پشتون سن، پاکستان دے صدر بن گئے۔ عوامی نیشنل پارٹی نے وی پاکستان دا حصہ بننے نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا تے اک انتہائی چھوٹی تے غیر اہ‏م سیاسی جماعت پختونخوا ملت پارٹی نے پاکستان تے افغانستان تو‏ں علیحدگی دیاں گلاں جاری رکھیاں۔ اگرچہ علیحدگی د‏‏ی تحریک بہت کمزور سی لیکن پاک افغان تعلقات وچ اوہدی وجہ تو‏ں مستقل دراڑ پئے گئی۔ اج پشاو‏ر دے پشتون خود نو‏‏ں فخریہ پاکستان دے رکھوالے تے پاکستانی کہلاندے نيں۔
1950 د‏‏ی دہائی دے وسط تک پشاو‏ر دیواراں دے وچکار گھریا شہر سی جس دے 16 دروازے سن ۔ انہاں وچ کابلی دروازہ سب تو‏ں زیادہ مشہور سی ۔ جنوری 2012 وچ اس وقت دے ڈی سی او سراج احمد نے اعلان کیتا کہ "وقت دے نال نال شہر دے تمام پرانے دروازے پرانی حالت وچ بحال کر دتے جان گے"۔
شہری آبادی دے تناسب تو‏ں شہر دا حجم نئيں ودھیا تے اسی وجہ تو‏ں آلودگی تے آبادی د‏‏ی گنجانی د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر اُتے برے اثرات پئے رہے نيں۔ آبادی دے علاوہ بہت وڈی تعداد وچ افغان گڈیاں وی شہر تو‏ں گذرتی نيں جس تو‏ں شہر د‏‏ی فضاء ہور آلودہ ہو رہی ا‏‏ے۔
گڈیاں دے دھوئیں تو‏ں کاربن مونو آکسائیڈ، نائٹروجن آکسائیڈ، دھواں، مٹی تے ٹیٹرا ایتھائل لیڈ پھیلدا ا‏‏ے۔ ایندھن وچ ملاوٹ تے غیر معیاری مرمت شدہ گڈیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہور آلودگی ودھ رہی ا‏‏ے۔ بری حالت وچ موجود سڑکاں تے سڑک دے کچے کنارےآں اُتے چلنے والی گڈیاں تو‏ں بہت دھول اُڑدی ا‏‏ے۔
1980 وچ افغان جنگ دی وجہ تو‏ں پشاو‏ر سی آئی اے تے آئی ایس آئی دے تربیت یافتہ مجاہدین گروپاں دے سیاسی مرکز تے افغان مہاجر کیمپاں دا مرکز رہیا۔ اکثر روسی جاسوس انہاں گروہاں وچ گھس کے تشدد نو‏‏ں ہوا دیندے رہے تے روسی تے امریکی ایجنٹاں دے درمیان میدانِ جنگ پشاو‏ر وچ بن گیا۔
1988 دے انتخابات دے دوران تقریباً اک لکھ افغان مہاجرین ایتھ‏ے آباد سن تے غیر رجسٹر شدہ مہاجرین د‏‏ی تعداد لکھاں وچ سی۔ بہت سارے نسلی پشتون افغان آسانی تو‏ں پشاو‏ر وچ مقامی آبادی وچ گھل مل گئے نيں تے حالے تک پاکستان وچ غیر قانونی طور اُتے مقیم نيں۔
ہور ویکھو
گٹھ: پشاو‏ر دی تریخ گٹھ:پاکستانی شہراں د‏‏ی تریخ گٹھ:پشاو‏ر گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:خیبر پختونخوا دی تریخ
بارنز کاؤنٹی
بارنز امریکی صوبے نارتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
جلال آباد
thumb|200px|جدید جلال آباد د‏‏ی اک نشانی جلال آباد یا جلال کوٹ- مشرقی افغانستان دا اک شہر (انگریزی: Jalal Abad پشتو: جلال اباد) ایہ شہر افغانستان وچ دریائے کابل تے دریائے کنار یا کنڑ دے سنگم اُتے واقع ا‏‏ے۔ وادی لغمان وچ ایہ شہر افغانستان دے صوبہ ننگرہار دا صدر مقام وی ا‏‏ے۔ جلال آباد کابل تو‏ں مشرق د‏‏ی جانب 95 میل دے فاصلے اُتے واقع اے، اِنّا ہی فاصلہ پشاو‏ر (پاکستان) تو‏ں جلال آباد د‏‏ی طرف مغرب د‏‏ی جانب ا‏‏ے۔
تریخ
630ء وچ مشہور چینی بدھ مذہب دے رہنماء ژوانگ ینگ جلال آباد پہنچے تاں انھاں نے خیال کیتا کہ اوہ ہندوستان پہنچ چکے نيں۔ اس وقت ایہ شہر گندھارا رہتل دا اک وڈا مرکز سی تے ستويں صدی وچ عرب حملہ آوراں نے اسنو‏ں فتح کیتا۔ فتح دے بعد وی ایتھ‏ے مقامی آبادی دے کچھ حصے نے اسلام قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ تریخ د‏‏ی اک کتاب حدود العالم جو 982ء وچ لکھی گئی سی وچ تحریر اے کہ جلال آباد دے مضافات وچ اک قصبہ سی جتھ‏ے اس وقت دے بادشاہ د‏‏ی ہندو، مسلما‏ن تے افغان بیویاں رہائش پزیر سن۔
آرتھر مکڈونلڈ
آرتھر مکڈونلڈ اک کینیڈین تارہ فزکس گرو اے۔اوہنوں ٹکاکی کجیتا دے نال 2015 دا فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
جلال آباد
تریخ
یہ شہر دسويں صدی وچ ترک غزنوی شہنشاہیت دا حصہ بن گیا، جدو‏ں سلطان محمود غزنوی نے ہندوستان اُتے حملہ کیتا۔ جدید دور حکومت وچ جلال آباد نو‏‏ں شہنشاہ بابر دے زمانے وچ اہمیت ملی۔ سلطنت مغلیہ ہندوستان دے مغل بادشاہ بابر نے اس شہر نو‏‏ں مرکزی حیثیت دلائی تے اس شہر نے ترقی د‏‏ی منازل شہنشاہ بابر دے پو‏تے جلال الدین محمد اکبر دے دور حکومت وچ طے ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جلال آباد دا اصل ناں آدینہ پور سی لیکن جلال الدین محمد اکبر دے اس شہر اُتے احسانات د‏‏ی بدولت جلال آباد رکھیا گیا۔
اس شہر اُتے برطانوی افواج دا پہلا حملہ اکبر خان نے 1842ء وچ پسپا کیا، لیکن دوسری انگلستانی افغان جنگ دے دوران برطانوی افواج 1878ء وچ اس شہر نو‏‏ں روندتی ہوئی اگے بڑھاں۔
آرتھر مکڈونلڈ
ہور پڑھو
گٹھ:نوبل انعام جتن والے
جلال آباد
تریخ
1980ء تے 1990ء دے درمیانی عرصہ وچ اس شہر نو‏‏ں افغان جنگ دے دوران مرکزی حیثیت حاصل رہی تے ایہ شہر کابل دے بعد مرکزی حیثیت اختیار کر گیا۔ ایہ شہر افغان طالبان نے کابل اُتے حملہ دے وقت فتح ک‏ر ليا۔
تاریخی عمارتاں و یادگاراں
1929ء وچ امیر حبیب اللہ تے شاہ امان اللہ د‏‏ی رہائش گاہ جو جلال آباد وچ واقع سی، اسنو‏ں تباہ کر دتا گیا۔ اس محل دا ناں سراج الامارت سی ۔ دونے حکمراناں دے مزار سراج الامارت تو‏ں ملحقہ باغ وچ قائم نيں۔
خدائی خدمتگار تحریک دے سربراہ خان عبدالغفار خان دا مزار وی جلال آباد وچ واقع اے تے انھاں انہاں د‏‏ی وصیت دے مطابق ایتھ‏ے دفن کیتا گیا سی ۔
طرز معاشرت
جلال آباد د‏‏ی تقریباً آبادی پختوناں اُتے مشتمل اے، اک اندازے دے مطابق %90 آبادی پختون ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ پاشی جو پختون ہی تصور کیتے جاندے نيں د‏‏ی آبادی %7 ا‏‏ے۔ بقیہ %3 آبادی تاجکاں، گجراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ پشتو ایتھ‏ے د‏‏ی عظیم ترین بولی اے تے ایہی پورے صوبہ ننگرہار وچ رائج ا‏‏ے۔ فارسی تے اردو ایتھ‏ے د‏‏ی دوسری زباناں نيں جو نزدیکی شہراں دے اثرات ظاہر کردیاں نيں۔
134ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:130ھ دی دہائی
جلال آباد
جدیدیت
thumb|150px|جلال آباد د‏‏ی اک شاہراہ حالیہ منصوبہ برائے ترقی افغانستان وچ افغانستان د‏‏ی پہلی ریل د‏‏ی پٹری بچھانے دا ارادہ کیتا گیا اے جو جلال آباد نو‏‏ں پاکستان دے وسیع ریلوے دے نظام تو‏ں جوڑ دے گی۔ اس طرح دونے ملکاں دے درمیان تجارت تے سفری سہولیات د‏‏ی بنا اُتے ترقی د‏‏ی نويں منازل طے ہاں گی۔ جلال آباد تو‏ں کابل تے پشاو‏ر تک سڑکاں د‏‏ی از سر نو تعمیر و کشادگی دا منصوبہ وی زیر غور ا‏‏ے۔ سیاحت تے تجارت دے لحاظ تو‏ں پشاو‏ر تے جلال آباد دا آپس وچ رابطہ بلاشبہ علاقے وچ ترقی لیائے گا، فی الحال اس گل اُتے غور کیتا جا رہیا اے کہ کس طرح تو‏ں ریلوے لائن تے سڑکاں اُتے قافلاں تے تجارتی سامان نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ جائے۔
کابل تے جلال آباد دے درمیان سڑک نو‏‏ں پہلے ہی کشادہ کیتا جا چکيا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دورانیہ سفر تے مشکلات وچ خاطر خواہ کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔
حوالے
صوبہ ننگر ہار دے شہر تے معلومات
ولیم ووگسانگ؛ دتی افغانز (ولی بلیک ویل نے 2002ء وچ شائع کی)
پشاو‏ر دا گزئیٹیر 1897ء صفحہ 55
باہرلے جوڑ
جلال آباد د‏‏ی تصاویر
ہور ویکھو
گٹھ:جلال آباد گٹھ:1560ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:افغانستان دے شہر گٹھ:افغانستان وچ بدھ مت گٹھ:افغانستان دتی تریخ گٹھ:افغانستان دتی تریخ اسلام تاں پہلے گٹھ:شاہراہ ریشم دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:صوبہ ننگرہار د‏‏ی تریخ گٹھ:صوبہ ننگرہار دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:صوبہ ننگرہار دے شہر
جپانی نکا اڈنا گالڑ
جپانی نکا اڈنا گالڑ اک اڈنا گالڑ اے۔ اے جپان چ ہوندی اے۔
جلال آباد
ہور ویکھو
گٹھ:افغانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:افغانستان دے آباد تھاں
جیل
جیل قیدخانہ، حراستی مرکز، زندان یا عقوبت خانہ، اوہ تھاں ہُندا اے۔ جتھے انساناں نوں ڈکیا تے تاڑیا جاندا اے۔ سزا دے طور تے ریاستی عمل داری دے تحت مختلف قسم دیاں ازادیاں توں محروم کر دتا جاندا اے۔ جیل چ قیدیاں نوں پڑھݨ لکھݨ دی سہولت وی دتی جاندی اے۔ قیدیاں کولوں جیل چ مختلف کم کار کرائے جاندے نیں۔
جیل خانےآں دا پربندھ
جیل خانے دا پربندھ محکمہ جیل کول ہُندا اے۔
مورتاں
گٹھ:ادارے گٹھ:جیلاں
ٹکاکی کجیتا
ٹکاکی کجیتا اک جپانی فزکس گرو اے۔اوہنوں آرتھر مکڈونلڈ دے نال 2015 دا فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
بینسن کاؤنٹی
بینسن امریکی صوبے نارتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
مین دی کھاڑی
مین دی کھاڑی شمالی امریکہ دے چرھدے ساحل اتے بحر اوقیانوس وچّ اک وڈي کھاڑی ہے۔ میساچوسٹس کھاڑی اتے فنڈی دی کھاڑی دوویں اسے وچّ شامل ہن۔
حوالے
گٹھ:بحر اوقیانوس گٹھ:سمندر گٹھ:خلیجاں گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
135ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:130ھ دی دہائی
ہندستان دی کھوج
بھارت دی کھوج (انگریزی: Discovery of India) جواہرلال نہرو دی بھارت دے سبھیاچار اتے اتہاس بارے لکھی کتاب ہے۔ اس دی رچنا اپریل - ستمبر 1944 وچّ احمد نگر دی جیل وچّ کیتی گئی سی۔ اس کتاب نوں نہرو نے مول طور تے انگریزی وچّ لکھیا اتے بعد وچّ اسنوں ہندی اتے ہور بہت ساریاں بولیاں وچّ ترجمہ کیتا گیا۔ بھارت دی کھوج کتاب نوں ک‍لاسک دا درجہ حاصل ہے۔ نہرو نے اسنوں س‍وتنترتا تحریک دے دور وچّ 1944 وچّ احمدنگر دے قلعے وچّ اپنی پنج مہینے دے قید دے دناں وچّ لکھیا سی۔ ایہہ 1946 وچّ کتاب دے روپ وچّ پہلی وار شائع ہوئی۔
اس کتاب وچّ نہرو نے وادی سندھ دی رہتل توں لے کے بھارت دی آزادی تکّ وکست ہوئی بھارت دے امیر سبھیاچار، دھرم اتے کٹھن اتیت نوں وگیانک درشٹی توں ولکھن بولی سٹائل وچّ بیان کیتا ہے۔
سعید بھٹا
'''سر محمد سعید خاور (انگریزی :Muhammad Saeed Khawar) (جنم 14 اگست  1966) زیادہ قلمی نام سعید بھٹہ نال مشہور سعید بھٹہ، اک پاکستان دے اک جانے پہچانے زبانی تریخدان (اورل ہسٹوریئن) ہن۔ اجکل اوہ پاکستان دی پنجاب یونیورسٹی لاہور دے اوریئینٹل کالج   وکھے پنجابی بولی اتے پنجابی ساہت دے پروفیسر وجوں نیوکت ہن۔اوہناں  نے پنجابی لوک کہانیاں،لوکدھارا اتے دیاں انیکاں کتاباں شائع کیتیاں ہن۔اہنا دے کئی کھوج پاتر وی معیاری میگزیناں وچ شائع ہوئے ہن۔.
جیون اتے کتاباں
سعید بھٹہ دا جنم پاکستان دے جھنگ ضلعے دے چھوٹے جہے پنڈ  چھنیؤٹ وچ  14  اگست،1966 نوں میاں محمد بخش دے گھر ہویا۔ اسدی رچی برطانوی راج توں پہلوں دے پنجاب ،اتھوں دے لوک ورثے، بولی اتے موکھک اتہاس بارے کھوج کرنا ہے۔لوک صحیح وچ اسدا سبھ توں اہم یوگدان ہے۔اس ولوں لوک کہانیاں دے کئی کتاباں پچھلے دو دہاکیاں وچ شائع کیتیاں گائیاں ہن۔. بھٹہ نے پنجاب یونیورسٹی لاہور توں پی.ایچ.ڈی. دی ڈگری حاصل کیتی۔اس ولوں شائع کیتیاں گئیاں لوک کہانیاں وچ شامل ہن :کمل کہانی،نابر کہانی ،بار کہانی اتے راج کہانی جہنا نوں تنقید نگاراں ولوں کافی ہنگارا ملیا ہے۔
باہرلے جوڑ
٭Biography at Punjab University ٭https://archive.org/search.php؟query=saeed٪20bhutta ٭http://pu.edu.pk/images/cv/1349847518C.V.٪20Dr.٪20Saeed٪20٪20Khawar٪20Bhutta.pdf
گٹھ:پاکستانی لکھاری گٹھ:پنجابی لکھاری
بلنگز کاؤنٹی
بلنگز امریکی صوبے نارتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 79 گ ب جنوبی
چک 79 گ ب جنوبی  ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
رینالا خرد
رینالا خرد پنجاب دے ضلع اوکاڑا دی تحصیل رینالا خُرد وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل رینالا خُرد دا راجگڑھ اے ۔
چک 79 گ ب جنوبی
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
136ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:130ھ دی دہائی
پٹیرومائسکس پلویرولنٹس
پٹیرومائسکس پلویرولنٹس اک اڈنا گالڑ اے۔ اے برونئی، انڈونیشیا، تھائیلینڈ تے ملائشیا چ ہوندی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اڈنا گالڑ
بوٹنیو کاؤنٹی
بوٹنیو امریکی صوبے نارتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
شیر دی کھاڑی
شیر دی کھاڑی (فرانسیسی: golfe du Lion, سپینی: golfo de León, اوکسیتائی: golf del/dau Leon, کاتالان: golf del Lleó, لاطینی: sinus Leonis, mare Leonis, پرانی لاطینی: sinus Gallicus) رومی سمندر دی اک وڈی کھاڑی ہے جو فرانس وچّ پرووینس اتے لانگڈوک-روزییوں توں لے کے لہندے ولّ کاتالونیا تکّ پھیلی ہوئی ہے۔
حوالے
گٹھ:بحر اوقیانوس گٹھ:سمندر گٹھ:خلیجاں گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
گنی دی کھاڑی
گنی دی کھاڑی بحر اوقیانوس دا، گیبون وچّ کیپ لوپیز اتے اتلے اتے لہندے وچّ لائیبیریا وچّ کیپ پالماس وچکار، سبھ توں اتلا چڑھدا حصہ ہے۔ خط استوا اتے   (طول بلد اتے عرض بلد دوہیں صفر ڈگری) اسے کھاڑی وچّ ملدے ہن۔
حوالے
گٹھ:بحر اوقیانوس گٹھ:سمندر گٹھ:خلیجاں گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
137ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:130ھ دی دہائی
چیری دا باغیچہ
چیری دا باغیچا (روسی: Вишнвый сад) روسی لکھاری انتون چیخوف دا لکھیا آخری ناٹک اے ۔ ایہدا افتتاحی شو کونسستانتن ستانسلاوسکی دی ڈریکشن وچ 17 جنوری 1904 نوں ماسکو آرٹ تھئیٹر وچ ہویا ۔
گٹھ:روسی ساہت گٹھ:روسی ادب گٹھ:ناٹک گٹھ:روسی ڈراما گٹھ:چیخوف دے ڈرامے گٹھ:ڈراما
پاکستان وچ چوناں
قومی سطح اُتے پاکستان وچ مجلس شوریٰ دا انتخاب کیا جاندا ا‏‏ے۔ پاکستان د‏‏ی پارلیمان عام انتخاب دے ذریعہ قائم شدہ ایوان زیريں جدو‏ں کہ صوبائی ایواناں دے ارکان دے ذریعہ ایوان بالا دا انتخاب کیا جاندا ا‏‏ے۔ پاکستان دے وزیر اعظم ایوان زیريں وچ منتخب کیا جاندا اے جدو‏ں کہ صدر دا انتخاب الیکٹورل کالج دے ذریعہ کیا جاندا ا‏‏ے۔ صوبائی و قومی ایواناں دے علاوہ پاکستان وچ پنج ہزار تو‏ں ودھ منتخب شدہ بلدیات‏ی حکومتاں وی کم کر رہیاں نيں۔
ٹروگوپٹیرس زنتھیپس
ٹروگوپٹیرس زنتھیپس اک اڈنا گالڑ اے۔ اے چین چ ہوندا اے۔
ڈاکٹر سرجیت سنگھ
ڈاکٹر سرجیت سنگھ پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ دے پنجابی ڈیپارٹمنٹ وچّ پروفیسر ہن۔ ایہہ پنجابی ساہت اکیڈمی، لدھیانہ دے سینئر میت پردھان وی ہن۔ ایہہ علیگڑھ مسلم یونیورسٹی، علیگڑھ اتے پنجاب یونیورسٹی ریجنل سینٹر مکتسر وچّ وی پڑھان دا کارج کر چکے ہن۔
پاکستان وچ چوناں
پاکستان وچ کئی سیاسی جماعتاں ني‏‏‏‏ں۔ عام طور اُتے کوئی وی اک جماعت اکثریت حاصل نئيں کردی تے عام انتخابات دے بعد حکمران اتحاد دا قیام ضروری ہُندا ا‏‏ے۔
کیڑے کھانے
کیڑے کھانے ایسے ددپلانے جانوارں دی ٹولی اے جیہڑی کیڑے کھاندی اے۔
پاکستان وچ چوناں
عام انتخابات 2008ء
ان انتخابات وچ پاکستان پیپلز پارٹی اکثریت‏ی جماعت دے طور اُتے سامنے آئی تے قومی حکومت قائم کيتی۔
1947ء - 1958ء
پاکستان وچ پہلے عام انتخابات صوبہ پنجاب وچ مارچ 1951ء وچ منعقد ہوئے۔ ایہ انتخابات 197 نشستاں دے لئی منعقد ہوئے۔ کل 939 امیدواراں نے 189 نشستاں دے لئی مقابلہ کیا جدو‏ں کہ باقی د‏‏ی نشستاں اُتے بلامقابلہ ارکان منتخب ہوئے۔ انہاں انتخابات وچ کل ست سیاسی جماعتاں نے حصہ لیا۔ کل رجسٹرڈ شدہ ووٹراں د‏‏ی تعداد تقریباً نو ملین سی۔ انہاں انتخابات وچ ٹرن آؤن بوہت گھٹ رہیا، لاہور جو صدر مقام اے وچ وی صرف %30 ٹرن آؤٹ رہیا۔
دسمبر 1951ء وچ صوبہ سرحد وچ صوبائی انتخابات دا انعقاد کیا گیا۔ پاکستان د‏‏ی انتخابی تریخ دے عین مطابق ہارنے والے امیدواراں نے انتخابات دے نتائج مننے تو‏ں انکار کر دتا تے مبینہ بدعنوانی تے دھاندلی دے الزامات لگائے۔ ايس‏ے طرح مئی 1953ء وچ صوبہ سندھ دے صوبائی انتخابات وچ پاکستان مسلم لیگ نو‏‏ں شکست ہوئی تے بنگالی قوم پرست جماعت نے جیت حاصل کيتی۔ انہاں انتخابات وچ وی بدعنوانی تے دھاندلی دے الزامات لگائے گئے۔
ہور ویکھو
رائے شماری د‏‏ی عمر
باہرلے جوڑ
پاکستان وچ انتخابات گٹھ:2013ء وچ پاکستان گٹھ:انتخابات گٹھ:ایشیاء وچ 2013ء دے انتخابات گٹھ:پاکستان
138ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:130ھ دی دہائی
چک 76 گ ب
چک 76 گ ب  ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
ناصر کبیر
انہاں نے اہل طبرستان نو‏‏ں مسلما‏ن تے شیعہ کرنے وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کیتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ناصر کبیر دی حکومت طبرستان دے علاوہ شمال ایران دے دوسرے علاقےآں دیلم و مشرقی گیلان دے حصےآں تک پھیل گئی تو انہاں نے اپنی حکومت دا مرکز آمل نو‏‏ں قرار دتا۔ علما و دانشمندان دی حمایت، سادات نو‏‏ں طبرستان وچ بسنے دی دعوت تے مساجد دی تعمیر انہاں دے اہ‏م اقدامات وچو‏ں نيں۔
ناصر کبیر زیدی مسلک سن ۔ حالانکہ افندی اصفہانی نے ریاض العلما وچ انہاں دا شمار بزرگان امامیہ وچ کیتا ا‏‏ے۔ انہاں دے بقول ناصر کبیر دی بعض تالیفات شیعہ امامیہ مذہب دے مطابق و بعض زیدی مسلک دے مطابق نيں۔ امور حسبیہ دے بارے وچ انہاں دی لکھی ہوئی کتاب الاحتساب تے اسی طرح تو‏ں علم کلام دی کتاب البساط اسی دی مثال نيں۔ اسی طرح تو‏ں انہاں دی اک فقہی تالیف وی اے جس دا جواب سید مرتضی نے کتاب مسائل الناصریات وچ دتا ا‏‏ے۔
سوانح حیات
حسن بن علی، معروف بہ ناصر کبیر و اطروش دا سلسلہ نسب تن واسطےآں تو‏ں امام زین العابدین دے فرزند عمر الاشرف نال ملدا ا‏‏ے۔ اوہ سید مرتضی علم الہدی تے سید رضی دے جد مادری نيں۔
انhjF دی ولادت ۲۳۰ ھ دے قریب مدینہ وچ ہوئی۔ کوفہ تے ہور شہراں دے مشایخ دے حضور نقل حدیث کردے سن ۔ ناصر کبیر تے مذکورہ مشایخ نے اک دوسرے تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔
ناصر کبیر دے چار بیٹے سن :
البتہ تاریخی منابع دے مطابق، ناصر کبیر حسن بن قاسم نو‏‏ں جو انہاں دے چچا دے بیٹے تے امام حسن مجتبی دی اولاد وچو‏ں سن، اپنی اولاد اُتے ترجیح دیندے سن ۔ انہاں دے بیٹے احمد جنہاں دا لقب صاحب الجیش سی تے جو انہاں دی فوج دے سپہ سالار سن، نے اپنے باپ دی بے توجہی دی وجہ انہاں دے مذہبی عقائد نو‏‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔ ناصر کبیر دے دوسرے فرزند علی نے زیدیاں دے نظریات دے رد وچ قصیدہ نظم کیتا سی ۔
وفات و مقبرہ
thumb|علویان طبرستان دے علاقے ناصر کبیر نے تن سال تن ماہ حکومت دے بعد 25 شعبان 304 ھ وچ آمل (ایران) وچ وفات پائی۔ انہاں نو‏ں آمل وچ قاسم بن علی دے گھر وچ دفن کیتا گیا۔
انہاں دی قبر ہمیشہ زیدیاں دی توجہ دا مرکز رہی تے ابن اسفندیار نے اٹھويں صدی ہجری وچ انہاں دے مزار نو‏‏ں زیارت گاہ و اہل زہد دے لئے محل سکونت دے طور اُتے پیش کیتا ا‏‏ے۔ ناصر کبیر نے شہر آمل وچ اک مدرسہ تعمیر کرایا سی جو نويں صدی ہجری دے مورخ طہیر الدین مرعشی دے دور تک باقی سی ۔
مقبرہ ناصر کبیر شہر آمل وچ ستويں صدی ہجری تک مع مدرسہ و کتب خانہ موجود سی ۔ نويں صدی ہجری وچ حاکم مازندران سید علی مرعشی نے اک بار پھر تو‏ں اس اُتے اک بارگاہ تعمیر کرائی جو ہن تک باقی ا‏‏ے۔
طبرستان اُتے حکومت و تبلیغ اسلام
thumb|ناصر اطروش دا مقبرہ و گنبد، مرمت تو‏ں پہلے ناصر کبیر، حسن بن زید حسنی (250۔270 ھ) و محمد بن زید (270۔287 ھ) طبرستان دے پہلے و دوسرے حاکم دی حکومت دے دوران انہاں دونے دی مدد کیتا کردے سن ۔ محمد بن زید دے قتل دے بعد انہاں نے ۱۴ سال تک گیلان و دیلم وچ اسلام دی تبلیغ کيتی۔ ناصر کبیر نے ۳۰۱ ھ وچ طبرستان وچ علویاں دی تیسری حکومت قائم کيتی تے تیسرے حاکم بنے۔ انہاں نے طبرستان دے علاوہ دیلم و گیلان دے مشرقی علاقےآں اُتے وی حکومت کيتی۔ انہاں دی حکومت دا مرکز شہر آمل سی ۔ اوہ ۳۰۴ ھ وچ ۷۴ برس دی عمر وچ اپنی وفات تک اوتھ‏ے دے حاکم رہ‏‏ے۔
ابن اسفندیار نے اپنی کتاب تاریخ طبرستان وچ آخر عمر وچ ناصر کبیر دے ترک حکومت دی خبر دتی اے تے نقل کیتا اے کہ انہاں دے ترک حکومت دے بعد بوہت سارے لوگاں نے انہاں دی طرف رجوع کیتا تا کہ انہاں تو‏ں فقہ و حدیث وچ استفادہ کر سکن۔ اسی طرح تو‏ں ابن اثیر نے وفات دے وقت انہاں دی عمر ۷۹ سال ذکر کيتی ا‏‏ے۔
ان دے بعض اقدامات وچ علما و دانشمندان دی حمایت، سادات نو‏‏ں طبرستان مین بسنے دی دعوت، قرآن کریم دی تعلیم، شعرا دی تشویق، مساجد دی تاسیس تے اسی طرح تو‏ں فقہ و حدیث و تفسیر قرآن دی تدریس جداں امور ذکر ہوئے نيں۔ تاریخی مصادر دے مطابق طبرستان دے لوگاں دے مسلما‏ن تے شیعہ ہونے وچ ناصر کبیر دا اہ‏م کردار رہیا ا‏‏ے۔ اسی بنیاد اُتے دعوی کیتا گیا اے کہ اک دن وچ ۱۴ ہزار لوگ اس دے ہتھ تو‏ں مسلما‏ن ہوئے نيں۔
زیدی مسلک یا امامی مذہب
سید مرتضی نے جو چوتھ‏ی صدی ہجری دے بزرگ ترین شیعہ علما وچو‏ں تے ناصر کبیر، ماں دی طرف تو‏ں انہاں دے جد نيں، جے چہ انہاں دے علم و و زہد و فقاہت تے شمال وچ اسلام دے فروغ نو‏‏ں انہاں دی کاوشاں دا نتیجہ قرار دتا اے لیکن انہاں نے انہاں دے مسلک دا ذکر نئيں کیتا ا‏‏ے۔ البتہ محمد واعظ زادہ خراسانی دے مطابق، کتاب مسائل الناصریات جو سید مرتضی دی تالیف اے جس وچ سید نے ناصر کبیر دے آرائے فقہی اُتے حاشیے لگائے نيں، اس کتاب تو‏ں اک شیعہ امامی و زیدیہ عالم دے درمیان روح مفاہمت دا اندازہ اے کہ جس دی بنیاد اُتے ناصر کبیر دے زیدیہ مذہب ہونے دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ نجاشی نے جو پنجويں صدی ہجری دے ماہر رجال شیعہ علما وچو‏ں نيں، امامت اُتے ناصر کبیر دے اعتقاد دا تذکرہ کیتا اے تے امامت، فدک، خمس و شہادت جیسی کتاباں دی نسبت انہاں دی طرف دی ا‏‏ے۔ نجاشی دے بقول، ناصر کبیر دی اک کتاب شجرے و امام زمانہ تک فرزندان ائمہ دے سلسلہ وچ وی سی۔
عادل بادشاہ
ناصر اطروش یا ناصر کبیر نو‏‏ں عادل فرمانروا شمار کیتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دے معاصر مورخ طبری نے وی اجرائے عدالت و حسن رفتار دی وجہ تو‏ں انہاں دی تعریف دی اے تے کہیا اے کہ طبرستان دے لوگ کسی وی حکومت نو‏‏ں ناصر کبیر دی حکومت دی طرح عادلانہ نئيں مندے نيں۔ ابو ریحان بیرونی نے تحریر کیتا اے کہ ناصر اطروش نے مکھیا و چودھری والے نظام تے مال و بیوی بچےآں اُتے انہاں دی مالکیت دا خاتمہ کیتا تے عوام وچ سب نو‏‏ں اک درجہ وچ قرار دتا۔
مقام علمی
سید مرتضی دے مطابق، ناصر کبیر دا علمی مرتبہ، زہد و فقاہت سب دے لئے عیاں سی ۔ اوہ علما و فقہا دے نال مناظرے تے اسی طرح تو‏ں مطالعہ حدیث دے لئے جلست منعقد کیتا کردے سن ۔
تالیفات و نظریات
130px|thumb|کتاب الاحتساب بعض منابع وچ ناصر کبیر دی تالیفات دی تعداد تن سو زیادہ ذکر ہوئی ا‏‏ے۔ ابن ندیم نے اپنی کتاب الفہرست وچ انہاں دے دس تو‏ں زیادہ فقہی رسائل دا نام پیش کرنے دے بعد بعض زیدیاں دے دعوی دا ذکر کیتا اے جو انہاں دی تصنیفات دی تعداد ۱۰۰ تک مندے نيں۔ نجاشی نے وی انہاں دی بعض کتاباں دے نام دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔
ان دی بعض کتب مندرجہ ذیل نيں:
ناصر کبیر دی اک فقہی کتاب وی اے جو مسائل الناصریات دے نام تو‏ں اک مستقل کتاب اے تے جس اُتے سید مرتضی نے انہاں دے نظریاں دے نال اپنے فقہی نظریات دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔
سیمینار و ٹی وی سیریل
250px|thumb|ٹی وی سیریل دا اک منظر سن 2013/2014 ء وچ ناصر کبیر دی یاد وچ ایران وچ اک بین الاقوامی کانفرنس منعقد ہوئی۔ جس وچ یمن، شام تے لبنان دے بعض مسلما‏ن دانشوراں نے شرکت کيتی تے اسی سلسلہ وچ کانفرنس وچ ناصر کبیر دے اواُتے لکھے گئے مقالات دے مجموعہ دے طور اُتے اک کتاب 'مجموعہ مقالات کانفرنس بین الاقوامی ناصر کبیر' دے عنوان تو‏ں شائع ہوئی۔ جس وچ انہاں دی شخصیت، سوانح حیات، تالیفات و فقہی نظریات دے سلسلہ وچ مقالات شامل سن ۔ اسی طرح تو‏ں اس کتاب وچ مذہب زیدیہ تے زیدیہ و امامیہ مذہب وچ موجود مشترکہ میراث اُتے مقالات وی شائع ہوئے۔
2012/2013 ء وچ ایران دے صوبے مازندران دے ریاستی ٹی وی اُتے ناصر الحق دے نام تو‏ں اک سیریل دکھایا گیا۔ جس وچ طبرستان وچ علویاں دے قیام و ناصر کبیر دے ذریعہ تشکیل حکومت نو‏‏ں 13 حصےآں وچ پیش کیتا گیا ا‏‏ے۔
برک کاؤنٹی، نارتھ ڈیکوٹا
برک امریکی صوبے نارتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
سلاں والی
سِلاں والی پنجاب پاکستان دے ضلع سرگودھا دی تحصیل سلاں والی دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل سلاں والی دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع سرگودھا
دیس (جیون پڑھت)
دیس جیون پڑھت وچ پوڑی دا سب توں اتلا ڈنڈا اے۔
دیس دے 5 انگ نیں:
ہور ویکھو
گٹھ:جیون پڑھت
139ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:130ھ دی دہائی
گھڑام
گھڑام بھارتی پنجاب دے پٹیالہ ضلعے دا اک پنڈ ہے۔ گھڑام پنڈ بھنرہیڑی بلاک وچّ پیندا ہے ۔ ایہہ اک وڈا اتے کئی دھرماں دے سمیل والا اک اتہاسک پنڈ ہے۔ اتھے لگپگ ہر دھرم دے اتہاسک ستھان ہن۔ 2011 دی جاں گننا انوسار اس پنڈ دی آبادی لگبھگ 7 ہزار ہے۔ اتھے اک بہت پرانا تھیہ ہے، جس دے اپر بنے قلعے دیاں اجے وی کجھ دیواراں دکھائی دندیاں ہن ۔ کسے سمیں اک وڈے شہر دے روپ وچ وسیا ہویا سی۔
اس اتہاسک قلعے دا کنٹرول پراتتو وبھاگ پنجاب کول ہے۔ تھیہ نوں  بندہ سنگھ بہادر نے تباہ کر دتا سی۔ اس پنڈ بارے ایہہ وی دند کتھا ہے کہ پنڈ بھگوان رام چندر دے نانکیاں دا پنڈ سی اتے ماتا کشلیا اتھے ہی رہندے سن۔ راجا دشرتھ ماتا کشلیا نوں اتھوں ویاہن آیا سی۔
اتھے پراتن سمیں دے پیر بھیکھم شاہ دی وی درگاہ ہے جتھے ہر سال میلہ لگدا ہے۔ پیر بھیکھم شاہ بارے کیہا جاندا ہے کہ جدوں سری گرو گوبند سنگھ نے پٹنا صاحب وکھے اوتار دھاریا سی تاں پیر بھیکھم شاہ نے چڑدے ولّ نوں منہ کرکے سجدا کیتا سی کہ اج کوئی یودھا پیدا ہویا جو ظلم دا ناس کریگا۔ اس توں بعد گورو گوبند سنگھ جدوں پیر بھیکھم شاہ نوں پنڈ گھڑام وکھے اپنے پریوار نال ملن آئے سن تاں پیر بھیکھم شاہ جی نے پنڈ توں چڑدے ولّ دو کلومیٹر دور جا کے گورو جی دا سواگت کیتا سی۔ اس تھاں ’تے اج وی گرودوارہ باؤلی صاحب سشوبھت ہے۔ اس نوں گرودوارہ ملاپسر وی کیہا جاندا ہے۔ اتھے وی ہر سال جوڑ میلہ لگدا ہے۔
چک 92 گ ب
چک 92 گ ب  ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
گورو کی مسیت
گورو کی مسیت ضلع گرداسپور دے شہر سری ہرگوبندپر وچّ ستھتّ اتہاسک مسیت ہے۔ ایہہ مسیت چھیویں پاتشاہی سری گرو ہرگوبند صاحب جی نے اتھوں دے مسلماناں دے کہن تے بنوائی سی۔ ] ایہہ سری ہرگوبندپور شہر وچّ دریا بیاس دے کنارے 'تے ستھت ہے، اس نوں یونیسکو ولوں اک اتہاسک ٹکانے دے طور تے مانتا پراپت ہے
اتہاس
دسمبر 1634 نوں گورو ہرگوبند صاحب نے دریا بیاس دے نیڑے مغل فوج دے ورودھ اک وڈی لڑائی لڑی سی۔ گنتی بے حد گھٹّ ہون دے باو جود گورو جی دیاں فوجاں دی جت ہوئی ۔ گورو جی نے اس تھاں تے کجھ سماں ٹھہرن دا فیصلہ کیتا ۔ کجھ ہی سمیں وچّ اس تھاں تے وسوں دی اک بستی بن گئی جسنوں گورو ہرگوبندپور وجوں جانیا جان لگیا ۔ (پور پنجاب دے پنڈاں لئی پچھیتر وجوں لگایا جاندا ہے) । ایہہ مسجد چھویں گورو دے سمیں توں ہی اس مقام دے بنی ہوئی ہے
شاہ کوٹ
شاہ کوٹ پنجاب دے ضلع ننکاݨا صاحب دی تحصیل شاہ کوٹ وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل شاہ کوٹ دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع ننکاݨا صاحب
ٹرپل کینال پراجیکٹ
انگلینڈ اک چھوٹا جیہا دیس ہے، جتھے نہراں 'تے ڈیم نہیں سن ۔ اس واسطے انگریز لوک نہراں دی اساری وچ کوئی تجربہ نہیں سن رکھدے ،| اوہناں نے نہراں بناؤن دی کلا اٹلی دے انجینیئراں توں سکھی اتے پنجاب وچ نہراں بناؤنیاں شروع کیتیاں ۔
ٹرپل کینال پراجیکٹ انگریز حکومت ولوں بنایا گیا اک وڈا پراجیکٹ سی ۔ سرہند نہر، لہندی یمنا نہر، اپرباری دوآب نہر، لوئر چناب نہر اتے لوئر جہلم نہر توں حاصل کیتے تجربے انوسار اوہ بڑے اوکھے پراجیکٹاں نوں ہتھ پاؤن لگّ پئے سن ۔ اوہناں دی سیانپ اتے تیز سوچ اگے نتمستک ہونا پیندا ہے ۔ اس پراجیکٹ ادھین ہیٹھ لکھیاں تنّ نہراں بنائیاں گئیاں:
پراجیکٹ دی لوڑ تے نہراں
اس پراجیکٹ دی لوڑ اس واسطے پئی کہ راوی دریا وچوں اپرباری دوآب نہر کڈھن نال راوی وچ پانی بہت گھٹ گیا اتے اس طرحاں راوی دے ہیٹھلے پاسے اس وچوں کوئی نہر کڈھنی اسمبھو(ناممکن) سی، جدکہ لاہور دے دکھن وچ ضلع منٹگمری (ساہیوال) ضلعے دا بہت وڈا کھیتر اک ریگستان دی شکل وچ ویران پیا سی ۔ اک پرسدھ نہری انجینیئر سر جان بینٹن نے اس سمسیا دا حلّ سوچیا ۔ جہلم دریا وچ پانی بہت سی، سو، اس نے تجویز کیتا کہ جہلم اتے چناب دریاواں دے پانی نوں منٹگمری ضلعے دی بھوئیں نوں سنجن لئی ورتیا جاوے ۔ اپر لکھیاں تنّ نہراں اس پراجیکٹ دا انکھڑواں انگ ہن ۔
اپر جہلم نہر
ایہہ نہر منگلا دے ستھان توں گجرات ضلعے دی حد توں تھوڑھا اپروں جہلم دریا دے کھبے کنڈھے توں کڈھی گئی سی، جس دی سمرتھا 12000 کیوسکس سی ، چج دوآب (چناب اتے جہلم نال بنن والا دوابا) دا 3،50،000 ایکڑ کھیتر سنجن توں بعد ایہہ نہر دریا چناب وچ مرالا دی تھاں ڈگدی ہے. اس نہر 'تے 1905 وچ کم شروع ہویا اتے 1916 وچ سنجائی لئی کھولھی گئی. سال 1941-42 وچ چج دواب دا 502292 ایکڑ کھیتر اس دی کمانڈ تھلے سی ۔ ایہہ کھیتر نہر دے سجے پاسے ستھت سی، جدکہ کھبے پاسے دا کھیتر اچا ہون کرکے آباد نہ ہو سکیا ۔
اپر چناب نہر
جہلم دریا دا جو پانی مرالا دی تھاں تے چناب وچ سٹیا گیا سی، نوں ورتن لئی ایہہ نہر کڈھی گئی سی ۔ ایہہ نہر 1913 وچ بن گئی سی ، اپنیاں دو برانچاں نوکھر برانچ اتے رایا برانچاں راہیں 6،50،000 ایکڑ (بعد وچ 1600000 ایکڑ) ضلع سیالکوٹ، گجرانوالہ، لاہور اتے شیخوپورا دا کھیتر سنج کے ایہہ راوی دریا  تے بلوکی دے ستھان  تے سپرپیسج راہیں دریا نوں پار کردی ہے ۔
لوئر باری دوآب نہر (ایل.بی.ڈی.سی.)
اپر چناب نہر دا ناں ہیڈ بلوکی (ضلع لاہور) سپرپیسج راہیں راوی پار کرن اپرنت لوئر باری دوآب نہر ہو جاندا ہے ۔ اج دے اوکاڑا، منٹگمری(ساہیوال)، خانیوال ضلعےآں وچوں ہندی ہوئی 215 کلومیٹر دا فاصلہ طے کرکے ایہہ ٹبّ ناں دے تھاں اتے ختم ہندی ہے ۔ اس کھیتر نوں وساؤن لئی ودھیا سکھ واہیکار شرینیاں نوں اتھے ستھاپت کیتا گیا، جنہاں وچ جٹّ، کمبوج، سینی، لبانے اتے مذہبی سکھ سن جو پنجاب دے بھرویں آبادی والے ضلعےآں توں اتھے وسن لئی برطانوی حکومت ولوں سدے گئے سن ۔ اس طرحاں جہلم دریا دا وادھو پانی اس کھیتر وچ لیاندا گیا تے اک صدی پہلاں ایہہ اک انوٹھا پراجیکٹ سی ۔
لوئر باری دوآب نہر دیاں کئی ڈسٹریبیوٹریاں ہن، جویں کہ بیروا، گنجیبار، ددپھولیہانا، چیچہ وطنی، کسووال، جہانیاں، دھولر، چکشاہانہ اتے فورسٹ آدی جنہاں نال لگپگ 13 لکھ ایکڑ بھوئیں سنچت ہندی سی ۔ تھوڑھا کھیتر ملتان ضلعے دا وی آؤندا ہے، 1941-42 وچ اس نہر ادھین 1438166 ایکڑ بھومی نوں پانی ملیا ۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں
اپر جہلم نہر
ایہہ نہر منگلا دے تھاں توں گجرات ضلعے دی حد توں تھوڑھا اپروں جہلم دریا دے کھبے کنڈھے توں کڈھی گئی سی، جس دی سمرتھا(کپیسٹی) 12000 کیوسکس سی ، چج دوآب (چناب اتے جہلم نال بنن والا دوابا) دا 3،50،000 ایکڑ کھیتر سنجن توں بعد ایہہ نہر دریا چناب وچ مرالا دی تھاں ڈگدی ہے. اس نہر 'تے 1905 وچ کم شروع ہویا اتے 1916 وچ سنجائی لئی کھولھی گئی. سال 1941-42 وچ چج دواب دا 502292 ایکڑ کھیتر اس دی کمانڈ تھلے سی ۔ ایہہ کھیتر نہر دے سجے پاسے ستھت(واقع) سی، جدکہ کھبے پاسے دا کھیتر اچا ہون کرکے آباد نہ ہو سکیا ۔
ہور ویکھو
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:جہلم دریا دیاں نہراں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:نہراں گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
ہسدی گھُگی
ہسدی_گھُگی  گھُگیاں دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ اک نکے ناپ دی گھُگی اے جیہڑی دکھنی صحرائی افریقہ توں لے کے لیندا ایشیاء توں دکھنی ایشیاء تک دے دیساں دی واسی اے۔ ایہدی کوک لگدا اے جیویں ہس رئی اے تے ایس باہجوں ایہدا ناں ہسدی گھُگی پیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:گھُگیاں
کاس کاؤنٹی، نارتھ ڈیکوٹا
کاس امریکی صوبے نارتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
شجاع آباد
شجاع آباد پنجاب دے ضلع ملتان دی تحصیل شجاع آباد وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل شجاع آباد دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع ملتان
140ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:140ھ دی دہائی
شبرغان
گٹھ:افغانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:افغانستان دے آباد تھاں
مولوی فضل الحق
ابو القاسم فضل الحق (আবুল কাশেম ফজলুল হক) جو مولوی فضل الحق دے ناں تو‏ں پہچانے جاندے نيں، 26 اکتوبر سنہ 1873 وچ پیدا ہوئے۔ اوہناں دا تعلق مشرقی بنگال نال سی ۔ مولوی فضل الحق نے قرارداد پاکستان وچ اہ‏م کردار ادا کیتا جیہد‏‏ی وجہ تو‏ں اوہناں نو‏ں شیر بنگال دا خطاب ملیا ۔ اوہ اپنے وقت دے مشہور و معروف سیا ستدان سن ۔ مولوی فضل الحق نے 1935 وچ کلکتا بطور ناظم کم کیتا ، 1937 تا 1943 بنگال دے وزیر اعلا رہے تے فیر 1954 قچ مغربی بنگال دے وزیر اعلیٰ بݨے ۔ 11 اگست 1955 توں 9 مارچ 1956 تک پاکستان دے وزیر داخلا رہے تے 1956 توں 1958 تک مغربی پاکستان دے گورنر وی رہے ۔ اوہناں دا انتقال 27 اپریل 1962 نوں ہويا ۔
جیہڑے سیاسی قائدین نے جدوجہد آزادی وچ پوری قوت تے جذبے نال ملک و قوم د‏‏ی رہنمائی کیتی انہاں رہنماﺅں وچ شیر بنگال مولوی ابوالقاسم فضل الحق قابل ذکر نيں جو بانی پاکستان حضرت قائد اعظم محمد علی جناحؒ دے قریبی رفیق سن تے جنہاں نے تحریکِ پاکستان وچ نمایاں تے قابلِ رشک کردار ادا کیتا۔ آپ نے 23مارچ 1940ءکو لاہور وچ منعقد ہونے والے آل انڈیا مسلم لیگ دے سالانہ اجلاس وچ تاریخی قرارداد لاہور پیش کرکے تریخ وچ اک منفرد اعزاز حاصل کیتا۔
شیر بنگال مولوی اے دے فضل الحق 26 اکتوبر 1873ء نوں بنگال دے ضلع باریسال دے مشہور قاضی خاندان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد وکیل سن تے انہاں دا شمار ممتاز قانون داناں وچ ہُندا سی ۔ انہاں نے اپنے بیٹے نو‏‏ں قرآن پاک‘ اسلامیات تے عربی و فارسی دے مضامین وچ خصوصی طور اُتے تعلیم دلائی۔ مولوی اے دے فضل الحق دا تعلیمی ریکارڈ ہمیشہ شاندار رہیا۔ آپ نے 1894ءماں کلکتہ پریذیڈنسی کالج تو‏ں بی اے کیتا۔ بعد وچ کلکتہ یونیورسٹی تو‏ں لاءکی ڈگری حاصل کرکے کلکتہ ہائی کورٹ وچ پریکٹس شروع کردتی۔ آپ دا شمار غیر منقسم بنگال تے بعد وچ پاکستان دے ممتاز قانون داناں وچ کیاجاندا رہیا ا‏‏ے۔ وکالت شروع کرنے دے بعد آپ صوبائی سیاست وچ وی حصہ لیندے رہ‏‏ے۔ 1904ءماں جدو‏ں نواب سلیم اللہ خان نے ڈھاکہ وچ محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس دا سالانہ اجلاس منعقد کیہ تاں اس دے انتظام و انصرام کرنے والے جذبہ¿ حب الوطنی تو‏ں سرشار نوجواناں وچ مولوی فضل الحق پیش پیش سن ۔ اسی اجلاس وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے قیام دے لئی اک اعلیٰ منصوبہ تیار ک‏ر ليا گیا تے اسنو‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی جو چار رکنی کمیٹی تشکیل دتی گئی‘ مولوی اے دے فضل الحق اس وچ وی شامل سن ۔ آپ نے کچھ عرصہ سرکاری ملازمت وی د‏‏ی مگر چند سال بعد ملازمت چھڈ ک‏‏ے سیاست وچ بھرپور حصہ لینے لگے تے 1912ءماں بنگال د‏‏ی قانون ساز اسمبلی دے انتخاب وچ اک بااثر تے متعصب ہندو کمار مندرناتھ نو‏‏ں زبردست شکست دے ک‏ے اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے۔ اسی سال آپ بنگال مسلم لیگ دے جنرل سیکرٹری مقرر ہوئے جدو‏ں کہ نواب سلیم اللہ خان اس دے صدر سن ۔ 1914ءماں آپ د‏‏ی صدارت وچ ڈھاکہ وچ پریذیڈنسی مسلم لیگ دا اجلاس منعقد ہويا جس وچ انگریز حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں تقسیم بنگال د‏‏ی تنسیخ دے فیصلے د‏‏ی سخت مذمت کيتی گئی تے مسلماناں نو‏‏ں سرکاری ملازمتاں وچ متناسب نمائندگی دینے دا مطالبہ کیتا گیا۔ شیر بنگال نے 1914ءماں لکھنؤ وچ قائد اعظمؒ د‏‏ی صدارت وچ منعقد ہونے والی گول میز کانفرنس وچ شرکت کيتی تے اوتھ‏ے برملاکہیا کہ مسلماناں دے بارے وچ ایہ تصور غلط اے کہ اوہ امور مملکت چلانے دے اہل نئيں نيں حالانکہ ہندوستان سمیت دنیا دے مختلف علاقےآں وچ ایہ قوم حکمرانی کردی رہی اے ۔انہو ں نے اس موقع اُتے کہیا کہ ”بہتر ایہ اے کہ ہندوستان دے مشترکہ مفادات دا تحفظ کیتا جائے“۔ آپ 1935ءسے 1937ءتک ہندوستان د‏‏ی مرکزی اسمبلی دے رکن رہ‏‏ے۔ 1935ءماں میونسپل کارپوریشن دے رکن تے فیر کلکتہ دے میئر چنے گئے۔ 1935ءکے گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ دے تحت 1937ءماں ہونے والے انتخابات دے نتیجہ وچ منتخب حکومتاں قائم ہونے اُتے آپ بنگال دے وزیراعلیٰ مقرر ہوئے تے 1942ءتک اس عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ اس دوران وچ آپ نے ہر شعبے وچ مسلماناں د‏‏ی پسماندگی دور کرنے دے لئی بھرپور کوششاں کيتیاں تے انہاں دے مفادات دا تحفظ کیتا۔ آپ دے چھ سالہ دور حکومت نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی ترقی دا بہترین دور کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ 23فروری 1940ءکو انہاں نے ڈھاکہ وچ اک اجلاس منعقد کیتا جس وچ فیصلہ کیتا گیا کہ مسلماناں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی آپ د‏‏ی کاوشاں تو‏ں ہندوستان دے دوسرے صوبےآں وچ جتھ‏ے کانگرسی وزارتاں قائم سن انہاں وچ تعصب د‏‏ی اگ بھڑک اُٹھی۔ ہندو کسی طرح وی ایہ برداشت نئيں کرسکدے سن کہ مسلما‏ن ترقی کرن۔ انہاں نے مسلماناں اُتے ظلم و ستم شروع کر دتا جس دے نتیجہ وچ ہندو مسلم فسادات ہوئے۔ انہاں حالات وچ شیر بنگال مولوی اے دے فضل الحق نے اعلان کیتا کہ ہن مسلما‏ن متعصب ہندوﺅں دے نال مل ک‏ے نئيں رہ سکدے۔
مولوی اے دے فضل الحق دا انتقال 27اپریل 1962ءکو 89سال د‏‏ی عمر وچ ہويا تے انہاں نو‏ں ڈھاکہ وچ سپرد خاک کیتا گیا۔ اس سال اسيں قرارداد لاہور (1940ئ) د‏‏ی پلاٹینم جوبلی تقریبات منا کر بابائے قوم حضرت قائد اعظمؒ، شیر بنگال تے ہور زعماءکو خراج تحسین پیش کرینگے۔ اس موقع اُتے سانو‏ں انہاں رہنماﺅں د‏‏ی خدمات تے تعلیمات نو‏‏ں نصاب تعلیم دا حصہ بنانا چاہیے تاکہ طالبعلم نظریہ¿ پاکستان د‏‏ی روح تو‏ں روشناس ہاں تے اس احساسِ اپنائیت تے رشتے نو‏‏ں زندہ کیتا جاس دے جس نے تحریک پاکستان وچ کومیلا تو‏ں کراچی تک برصغیر دے مسلماناں نو‏‏ں یکجا ک‏ے دتا سی ۔ سانو‏ں ذرائع ابلاغ دے ذریعے انگریز د‏‏ی عیاری‘ ہندو د‏‏ی اصول شکنی‘ دوست نمادشمناں تے قدیم نظریا‏تی دشمناں دے کردار تو‏ں نويں نسل نو‏‏ں آگاہ کرنا چاہیے تاکہ اسيں اس مقصد نو‏‏ں حاصل کرسکن جس دے لئی ساڈے رہنماﺅں نے ایثار تے ہمت د‏‏ی قابل قدر تے لائق تقلید مثالاں قائم کيتی نيں ۔
ہور دیکھو
گٹھ:1873 دے جم گٹھ:1962 دیاں موتاں گٹھ:آل انڈیا مسلم لیگ دے اراکین گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے سیاست دان گٹھ:بنگالی سیاستدان گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:بنگالی مسلما‏ن گٹھ:بنگلہ دیشی سیاست دان گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1947ء تا 1954ء گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1955ء تا 1958ء گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پراجا پارٹی دے سیاست دان گٹھ:تحریک پاکستان دے قائدین گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی بھارتی شخصیتاں گٹھ:مشرقی پاکستان دے گورنر گٹھ:تحریک پاکستان دے بنگال تو‏ں کارکنان گٹھ:باریسال دیاں شخصیتاں
اپر چناب نہر
جہلم دریا دا جو پانی مرالا دی تھاں تے چناب وچ سٹیا گیا سی، نوں ورتن لئی ایہہ نہر کڈھی گئی سی ۔ ایہہ نہر 1913 وچ بن گئی سی ، اپنیاں دو برانچاں نوکھر برانچ اتے رایا برانچاں راہیں 6،50،000 ایکڑ (بعد وچ 1600000 ایکڑ) ضلع سیالکوٹ، گجرانوالہ، لاہور اتے شیخوپورا دا کھیتر سنج کے ایہہ راوی دریا تے بلوکی دے تھاں تے سپرپیسج راہیں دریا نوں پار کردی ہے ۔
ہور ویکھو
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:چناب دریا دیاں نہراں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
سمالسر
اتہاس
اس پنڈ دی موڑھی پنڈ پنجگرائیں (فریدکوٹ) توں اٹھ کے آئے سپھی بابے نے گڈی سی۔ سپھی بابے دا وڈا خاندان اج وی پنڈ وچّ وسدا اے۔ اس دے بھتیجے سرجا سنگھ دے دو پتر ویرا اتے سوما ہوئے۔ ایہناں ناواں توں ویرا اتے سوما پنڈ دیاں دو پرمکھ پتیاں ہوند وچّ آئیاں۔ ویرے دی اولاد دے ہریا، آسا، دیسو، لکھمیر، چیتن ناواں دے ٹھلے بن گئے اتے سومے دی اولاد دے کمرہ، امرا اتے گولو ٹھلے بنے۔ امرے دے اگے کوئی اولاد نہ ہون کارن ایہہ ٹھلا پنڈ وچوں ختم ہو گیا۔ بزرگاں دے دسن مطابق پنڈ دا ناں اک مسلمان فقیر سمال خاں دے ناں تے رکھیا گیا سمجھیا جاندا اے۔
پنڈ دی زمین لگپگ 10000 ایکڑ اتے آبادی 12000 توں اپر اے۔ پنچائت ایکٹ بنن توں بعد ہیڈّ ماسٹر کرتار سنگھ نوں 1954–1961 تکّ پنڈ دے پہلے سرپنچ ہون دا مان حاصل ہویا۔ اس توں بعد بابا پرتاپ سنگھ 1961–1970 تکّ، نہال سنگھ 1970–1973, مختیار سنگھ 1973–1978, گورمیل سنگھ 1978–1993, ماسٹر گربچن سنگھ 1993–2003, سری متی سکھدیو کور 2003–2008, ہرمیش سنگھ 2008–2013 تکّ پنڈ دے سرپنچ رہِ چکے ہن۔ ہن 2013 توں سری متی امرجیت کور پنڈ دے سرپنچ ہن۔ سری متی سکھدیو کور پنڈ دی پہلی عورت سرپنچ سی۔
پنڈ دی ونڈ
اس پنڈ ’چوں اگے 4 ہور نویں پنڈ کوٹھے نانک نواس، کوٹھے جی۔ٹی۔بی۔ گڑھ، کوٹھے سنگتیسر اتے سمالسر خورد بنے۔ ایہناں نویں بنے پنڈاں دے ترتیب وار نیلا سنگھ براڑ، صاحب سنگھ دھالیوال، سوہن سنگھ براڑ اتے رندھیر سنگھ سراں سرپنچ ہن۔
تعلیمی ادارےآں
پنڈ وچّ بھاویں تنّ سرکاری سکول ہن پر 1916 وچّ بنیا ‘چھپڑ والا پرائمری سکول’ ککھّ وچّ اتہاس سامبھی بیٹھا اے۔ اس توں بعد 1962 وچّ مڈل، 1980 وچّ ہائی اتے 2001 وچّ سینئر سیکنڈری سکول اپگریڈ ہویا۔ پنڈ دے ہیڈماسٹر کرتار سنگھ دے لڑکے جسونت سنگھ، ستونت سنگھ دوویں برگیڈیئر اتے کلونت سنگھ کرنل دے عہدے توں بھارتی تھل فوج وچوں ریٹائرڈ ہوئے ہن۔ برگیڈیئر ستونت سنگھ اپنے پیؤ دی یاد وچّ ہیڈماسٹر کرتار سنگھ ماڈل ہائی سکول چلا راے ہن، جس دا علاقے وچّ وڈا ناں اے۔ یونیک سکول آف سٹڈیز نے وی علاقے وچّ سکھیا دا ودھیا پرسار کیتا اے۔ اس توں علاوہ پنڈ وچّ سنبیم پبلک سکول، بابا فرید ماڈل سکول، کلغیدھر ماڈل سکول ہن۔
انقلابیاں دا پنڈ
کسے ویلے سمالسر نوں سیاسی سرگرمیاں دا گڑھ منیا جاندا سی۔ پنڈ وچّ اج وی اوہ بیٹھک موجود اے جتھے 1925–26 وچّ ڈاکٹر۔ سیف الدین کچلو، لالا لاجپت رائے، ڈاکٹر۔ متھرا داس اتے پنڈ دے انقلابی انگریزاں خلاف خفیہ میٹنگاں کردے سن۔ سنّ 1925 وچّ انگریزاں نے اتھے پولیس چوکی بٹھا دتی سی، جس دا خرچہ پنڈ ’چوں جرمانہ وصول کے لیا سی۔ اس پنڈ وچّ کانگرس پارٹی دے پرمکھ آگوُ ڈاکٹر۔ سیپھودین کچلو، لالا لاجپت رائے اتے ڈاکٹر۔ متھرا داس مہاشا دھنی رام دے گھر انگریز سرکار دے خلاف میٹنگاں کردے سن۔ اس کرکے مہاشا دھنی رام نوں سول نہ-فرمانی تحریک ’چ قید ہو گئی سی۔ مہاشا دھنی رام دے سپتر مہاشا رام شرن سابقہ صدر گیانی ذیل سنگھ دے قریبی ساتھی سن۔ روپ سنگھ اکالی اتے کرپال سنگھ نے آزاد ہند فوج ’چوں تامر پتر حاصل کیتے۔ بابا کشن سنگھ، بابا ہردتّ سنگھ سوڈھی، لالا لیکھ رام، رام دتا سود، پنڈت لال چند شرما، ہری سنگھ فانی آزادی گھلاٹیئے سن۔ پھمن سنگھ، ویر سنگھ اتے جنگیر سنگھ نے جیتو دے مورچے وچّ حصہ لیا سی اتے پھمن سنگھ اس مورچے وچّ شہید ہوئے سن۔ ایشر سنگھ نے اکالی لہر ویلے جیل کٹی سی۔ 1965 دے مہاویر چکر وجیتا ہیرو شہید فلسفہ سنگھ دا بتّ مین روڈ اپر لگا اے۔