cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جاپانی رہتل
حرکت پذیری
۱۹۱۷ وچ جاپانی ویڈیو دے متعارف ہوݨ دے بعد تو‏ں، پریمیئر موشن پکچر پروڈیوسرز نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا اے، تے کوئیچی کوچی (جاپانی :) Sitaro Wakitayama، عرفیت "Nippon Movies Father"۔ اس دے بعد ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں جاپانی تحریک شروع ہوئی۔ مرکزی دھارے وچ جاپانی دخول، پیداوا‏‏ر دے حجم وچ تیزی تو‏ں وادھا، تے انفرادی دور وچ گنڈم سیریز د‏‏ی پیداوا‏‏ر شروع ہوئی۔ جاپانی تحریکاں ۱۹۹۰ تے ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائیاں وچ مکمل ہوئیاں۔ جاپان د‏‏ی جاپانی یونیورسٹی وچ شرکت کرن تے سیج موبائل ٹاسک فورس وچ نويں صدی دے خوشخبری دے کھلاڑیاں تے غیر ملکیو‏ں دا خیال رکھن۔ "ست ڈریگن مو‏تی"، "خوبصورت لڑکی"، "شن کائی کائی"، ژاؤ زو مصنوعات، تے اک خوبصورت زمین پیش کردا ا‏‏ے۔ ۲۰۰۲ وچ "شنجوکو شجو" وچ ، اس نے اپنا پہلا ایوارڈ "دی بیسٹ آف د‏ی لانگسٹ ڈانس" تو‏ں حاصل کیتا، جو ۲۰۰۲ د‏‏ی قومی فلم نمائش دے دوران ملا۔ اسکرین کانٹائی رائٹ کور۔ اسکریننگ ۲۰۰۴ وچ کيتی گئی سی۔
اینی میشن مارکیٹ د‏‏ی تیزی تو‏ں توسیع دے نال، ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ پینٹ پارٹ (جاپانی :) د‏‏ی اک وڈی تعداد قائم ہوئی، تے اینیمیشن نمائش وچ وادھا د‏‏ی قیادت د‏‏ی ایہ نمائشاں بنیادی طور اُتے جاپان تے دنیا بھر وچ انیمیشن دے کماں وچ دکھائی دیندی نيں، تے دوسرے عناصر جداں cosplay مقابلہ جات  ۔ دوسری طرف، جاپانی اینیمیشن کلچر نے وی بوہت سارے منفرد ناں بنائے نيں، جداں کہ ACG  دے جوش و جذبے نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی "اوٹاکو" دا استعمال۔
ویڈیو گیم
ویڈیو گیمز، جسنو‏ں ویڈیو گیمز وی کہیا جاندا اے، حرکت پذیری د‏‏ی توسیع ا‏‏ے۔ امریک‏‏ی گیم دے برعکس، گیم گیم د‏‏ی کارکردگی اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ گیم گیم د‏‏ی تفصیلات اُتے ودھ توجہ مرکوز کردا ا‏‏ے۔ کھیل آسان تے کھیلنے وچ آسان ا‏‏ے۔ وڈی گیم تفریح نو‏‏ں ودھانے دے لئی چھوٹے گیمز تو‏ں مالا مال اے تے یقینی طور اُتے جاپانی تے امریک‏‏ی عناصر دے کم موجود نيں۔ جاپانی گیم کنسول بنانے والے سرلسٹ تن گیم کنسولز وچو‏ں دو دے لئی کھاندے نيں، جنہاں وچ سونی (سونی)، نینٹینڈو تے سیگا شام‏ل نيں، جو پہلے ہی واپس لے لئی گئے نيں۔
حوالہ
گٹھ:مقالے جنہاں وچ جاپانی بولی دا متن اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:جاپانی سبھیاچار
لطف اللہ صافی گلپائیگانی
پیدائش:۱۹ جمادی الثانی ۱۳۳۷ہجری
وفات:۲۹ جمادی الثانی ۱۴۴۳ہجری
لطف اللہ صافی گلپائیگانی دور حاضر وچ سر زمین علم و دانش ، قم المقدسہ دے فقہ و اصول اُتے درس خارج دینے والے فاضل اساتید،مراجع تقلید، آیت اللہ بروجردی دے برجستہ ، ممتازو نابغہ شاگرداں وچو‏ں اک نيں تے انہاں دے استفتاء کونسل دے ممبر وی رہ چکے نيں ، آ پ اپنے استاد آیت اللہ بروجردی ؒ د‏‏ی رای اُتے عمل کردے ہوئے شیعاں دے بارہويں امام حضرت مہدی آخرالزمان (عج) اُتے منتخب الاثر نامی اک کتاب لکھی۔ آپ دے بوہت سارے علمی آثار نيں جو پریس وچ چاپ ہوک‏ے علماء ،فضلاء تے عام لوکاں دے درمیان منتشر ہوئیاں ۔آپ نے عربی و فارسی بولی وچ وکھ وکھ موضوعات اُتے تقریبا ً ۸۰؍ کتاباں لکھی جنہاں وچو‏ں کچھ کتاباں تاں سال د‏‏ی بہترین کتا ب دا ایوارڈ وی ملیا اے ۔
ولادت
آپ د‏‏ی ولادت ۱۹؍ جمادی الاول سنہ ۱۳۳۷ ہجری قمری بمطابق ۳۰ بہمن ۱۲۹۷ شمسی نو‏‏ں گلپائیگان وچ ہوئی ۔
تعلیم
آپ نے اپنی تعلیم دا سلسلہ گلپائیگان تو‏ں شروع کيتا تے سطحی تعلیم دے ختم ہوجانے تک اپنے ہی آبائی وطن شہر گلپائیگان وچ عربی ادب، کلام ، تفسیر قرآن ، حدیث،فقہ تے اصول نو‏‏ں مکمل کيتا ۔آپ ۲۳؍ سال د‏‏ی عمر وچ سنہ ۱۳۶۰ ہجری قمری نو‏‏ں گلپائیگان تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے قم آگئے تے ایتھ‏ے دے بزرگ علماء تو‏ں علم حاصل کيتی ۔ قم وچ چار سال تعلیمی رورانیہ گزارنے دے بعد نجف اشرف عراق چلے گئے تے اوتھ‏ے دے علماء تو‏ں مسلسل اک سال تک علم دین حاصل کردے رہ‏‏ے۔
تالیفات
بیان الاصول ثلاث رسالے فقهیۃ ضرورة وجود الحکومۃ او ولایۃ الفقهاء فی عصر الغیبۃ فروغ زیارت سفرنامہ حج وفات:
آیت اللہ صافی گلپائگانی مورخہ ۲۹ جمادی الثانی ۱۴۴۳ہجری بمطابق یکم فروری ۲۰۲۲ء ۱۰۳ سال د‏‏ی عمر وچ قم وچ وفات پائی۔۳۰ جمادی الثانی ۱۴۴۳ھ بمطابق ۲ فروری ۲۰۲۲ء نو‏‏ں قم وچ آپ د‏‏ی تشییع جنازہ ہوئی تے آپ دے داماد علی کریمی جہرمی نے آپ دے جسد خاکی اُتے نماز جنازہ پڑھائی۔ آیت اللہ صافی د‏‏ی قم وچ تشییع جنازہ دے بعد انہاں دے جسد خاکی نو‏‏ں ۳ فروری ۲۰۲۲ء نو‏‏ں نجف اشرف تے کربلا، لے جایا گیااور حرم سید الشہداء حضرت امام حسین علیہ السلام وچ دفن کيتا گیا۔
سید محمد سبطین سرسوی
علامۃ الاوحد مولا‏نا سید محمد سبطین صاحب دا وطن تاں سرسی ضلع مرادآباد سی مگر انہاں د‏‏ی عزت و اقبال دا آفتاب پنجاب وچ چمکیا ۔ مولا‏نا نے مدرسہ منصبیہ میرٹھ وچ تعلیم پائی تے ۱۹۰۸ وچ پنجاب یونیورسیٹی تو‏ں مولوی فاضل پاس کيتا۔ پنجاب وچ مولوی فاضل د‏‏ی وڈی عزت سی ۔ تے اسنو‏ں عربی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سند مندے سن ۔
مولا‏نا محمد سبطین بچپنے تو‏ں ذہین و ذکی ، ادیب و خطیب سن ۔ مضمون نگاری دا شوق تے تبلیغ دین دا شوق فراوان رکھدے سن ۔ چنانچہ نوجوانی وچ ناظم الہند دے مدیر ہوئے تے لاہور دے اس نیم مذہبی نیم ادبی رسالے وچ مشاقی دا دور گذرا۔ ۱۹۱۲ وچ البرہان نامی ماہنامہ جاری کيتا جو ۳۵ برس تک ملک دا علمی ماہنامہ شمار ہُندا رہیا ۔ مولا‏نا محمد سبطین صاحب دا قلم بولی تے حافظہ خداداد انہاں د‏‏ی شہرت دا سبب ہويا اس اُتے مولا‏نا عبدالعلی ہروی طہرانی رہ د‏‏ی صحبت نے تے جلا دتی ۔
مولا‏نا عبد العلی ہروی، قرآن مجید دے عالم تے فلسفی سن ۔ مولا‏نا محمد سبطین صاحب انہاں دے خاص الخاص ترجمان و شاگرد سن ۔ انہاں د‏‏ی تقریراں دے ترجمے ، انہاں دے مقالات د‏‏ی اشاعت ، انہاں د‏‏ی صحبت نے انہاں دے ذہن دے شاداب معلومات نو‏‏ں سدا بہار بنا دتا تے اوہ معقولات و فلسفہ اسلام دے روشن فکر ترجمان بن دے ابھرے۔ انہاں د‏‏ی تحریر و تقریر وچ آیات تو‏ں استدلال تے تعلیمات محمد و آل محمد تو‏ں استناد سن کر وڈے وڈے علما مبہوت ہوجاندے سن ۔ مولا‏نا دے موعظے وچ جو وی شریک ہُندا سی اوہ متاثر ہوئے بغیر نہ رہندا سی ۔ انھاں نے پنجاب وچ اسلام تے تشیع د‏‏ی وڈی خدمت انجام دتی ۔ انہاں دا رکھ رکھاؤ سخاوت و حسن اخلاق ایسا سی کہ لوک انہاں د‏‏ی ہیبت و شان و شوکت تو‏ں مرعوب تے محبت و حسن سلوک تو‏ں عقیدت رکھدے سن ۔
قیام پاکستان تو‏ں کچھ عرصہ پہلے قیارات مشاہد مقدسہ دے لئی عراق تشریف لے گئے تے ۱۹ رمضان ۱۳۶۶ صبح ۸ بجے کربلائے معلی وچ رحلت فرما گئے ۔ تے رواق حرم حضرت سید الشہداء علیہ السلام وچ سپرد خاک ہوئے ۔ مولا‏نا دا قیمتی ک‏‏تب خانہ تے قلمی لکھتاں ہند و مسلم فسادات د‏‏ی نذر ہوگئے تے انہاں د‏‏ی اولاد سب کچھ چھڈ ک‏‏ے پاکستان آگئی۔
مولا‏نا دے چار لڑکے تے تن صاحبزادیاں پاکستان وچ نيں۔
چند کتاباں دے ناں
پیغام توحید
دینیات برائے اطفال
اسلامی نماز ۔ (نماز د‏‏ی ہیئت نفیس بحث )
خلافت الہیہ ۔ تن جلداں
مصحف ناطق ۔ تن جلداں
ترجمہ کوکب دری معہ مقدمہ و خاتمہ
صراط السوی فی احوال المہدی عج ۔
ترتیب مجالس علامہ ہروی بنام مواعظ حسنہ
انہاں مطبوعات دے علاوہ سینکڑاں مقالات و مضامین جو ماہنامہ البرہان تے دوسرے جریدے وچ شائع ہو چکے تے متعدد تالیفات جو ضائع ہوگئے ۔
مصنف د‏‏یاں کتاباں
پنجابی لوک داستاناں دا مواد
پنجابی لوووکدھارا سامان-:
لوکدھارا (folklore) لوک - رہتل دا بھاوک تے انٹیکجوئل پاسار اتے لوک من دا سہج پرگٹاوا ہون دے نہ تے کسے جاتی دے جیون کردار اتے وہار دا مول سچ اے۔
'لوک' دی تشریح تاں لوکدھارا کلاسیکل اس پرکار کردے ہن۔ ایہناں وچ خاص طور 'تے ایلن ڈنڈس دے وچار ودھیرے دھیان کھچن والے ہن۔ اوہناں دا کتھن اے کہ اسیں کسے اس جن گروہ نوں لوک دی سنگیا دے سکدے ہاں، جیہناں دا دھرم بولی جاں خطے دی آپسی سانجھ ہووے، اوہناں دا سبھیاچار ساجھاں ہووے، اسے سانجھ وچوں ہی لوکدھارا دی سرجنا ہندی اے۔
لوکدھارا گروہی سرجنا ہندی اے، لوکدھارا دی کسے ونگی دی سرجنا کر لینا، انج نہیں ہندا لوکدھارا دی سرجنا پچھے وی کوئی اکّ ولکھنتا تے تیز دماغ ہندا اے۔جو اپنے وچار نوں کسے کاو-روپ، کہانی روڑی جاں ٹوٹکے نوں اپنی تیز کہانی کہانی بدھی ولوں سرجدا اے۔ پھر اوہ کہانی کہانی جاں شعری ٹکڑا دوجے لوکاں تک پہنچدا اے۔  تاں لوک اس نوں مانج سوآر کے اگے توردے ہن۔ انج مانجن ترانسن نال اوہ اکّ خالص روپ حاصل کر لیندی اے۔ اس وچ رلا پاؤن دی، جاں ودھاؤن گھٹاؤن دی کوئی گنجائش نہیں رہندی۔ اس لئی اوہ اکّ لوک پیاری سامان بن جاندی اے۔
گھڑا -:
گھڑا شبد 'گھٹ' دھاتو توں بنیاں اے۔ جسدے مطلب ہن -گھڑنا۔ گھڑا اجیہی وستو اے، جو مٹی توں گھڑی گئی اے۔ گھڑے لئی کنبھ، کلش اتے پچّ (pitch) شبد ورتے جاندے ہن۔ اس لئی گاگر، مٹکا، کلش تے کجا شبد وی ورتے جاندے ہن۔ مگر ایہہ سارے روپ سائز اتے وستو پکھوں تھوڑی جہی وکھرتا ہی رکھدے ہن۔
دھاتاں دے زمانے وچ گھڑے دے روپ بدلے ہن۔ جویں گاگر، گڑوی، ولٹوہی آدی۔ گھڑی، گھڑولی اتے کمبھی آدی شبد چھوٹے سائز والے گھڑے لئی ورتے جاندے ہن۔ گھڑا مٹی دا بنایا اجیہا برتن اے، جس وچ پانی رکھیا جاندا اے۔
' کمبھے بدھا جلُ رہے پانی بنُ کنبھ نہ
ہوئِ۔۔
گھڑے دا اتہاس بہت پرانا اے، ویدک رہتل وچ گھڑے جا کلش وچ پانی جس نوں لوک کنبھ آکھدے ہن۔ مذہبی رسماں ویلے رکھنا شبھ منیا جاندا اے۔ اج وی ہر شبھ کم کرن ویلے گھڑے وچ پانی بھرکے، اپر کیلے دے پتے اتے ناریل رکھنا، کنبھ دے کجے تے مولی ولیٹنی مقدس منیا جاندا اے۔ ہندو جوتش دی گیارویں رقم دا چنہ وی کنبھ ہی اے۔
دیوا-:
دیوے نوں چانن دا پرتیک منیا جاندا اے، دیوا پنجابی سبھیاچار دا اہم انگ اے۔ پنجابی سماج دیاں بہت ساریاں رسما وچ دیوے دا ہونا لازمی اے۔دیوا، جوت، چراغ ایہہ سارے شبد سمان-ارتھی ہن۔ دیوا پنجابی بولی اتے جوت سنسکرت، دیپ ہندی، چراغ فارسی بولی دے شبد ہن۔  جگدا دیوا جیون روپی جوت اے، اتے بجھیا دیوا اجیون دا پرتیک اے۔ اس لئی جگدے دیوے نوں شبھ اتے بجھے دیوے نوں اشبھّ منیا جاندا اے۔
دیوا مٹی، آٹے اتے دھات دا بنیا ہندا اے۔ عیسائی دھرم وچ لیمپ جا مومبتی دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ لیمپ دیوے دا ہی پرورتت روپ اے۔
ہندو دھرم وچ اشٹ / دیوتے اگے جوت جگائی جاندی اے۔ اس جوت وچ گھیؤ دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ کیونکہ گھیؤ نوں سبھ توں ودھ مقدس منیا جاندا اے۔ سکھ دھرم بھارتی دھرماں وچ ترقی یافتہ ہویا دھرم اے، اس لئی سکھاں وچ وی گھیؤ نوں مقدس منیا جاندا اے۔ گوردواریاں وچ وی گھیؤ دی جوت جگائی جاندی اے۔
تتُ گھئ ہوم جگ صد پوجا پئی کم
سوہے۔۔
دیوے نال کئی لوک یعقین جڑے ہوئے ہن۔دیوا فوک مار کے نہیں بجھایا جاندا، اجیہا کرن نال دیوا بھٹّ جاندا اے۔ دیوے نوں بجھاؤنا کہنا اپشگن سمجھیاں جاندا اے۔جس تھاں تے دیوا رکھیا جاندا اے، اس نوں ' دیوٹ' کہندے ہن۔جدوں شام نوں گھراں وچ دیوا جگایا جاندا اے تاں وڈیریاں عورتاں اسنوں متھاں ٹیکدیاں ہن تے ایہہ تکاں اچاردیاں ہن-:
آئی سنجھکارنی
سبھے دکھ نوارنی
دیوٹ دیوا بلے
ستر سو بلا ٹلے
گھر آوے بہتی کھٹی
دیوٹ دیوا بالیاں
بتی الزام ٹالیا۔
دیوے نوں بجھاؤن لگیا وی آدر نال وداع کیتا جاندا اے،جویں-:
جا دیویاں گھر اپنے
تیری ماں اڈیکے وار۔
پھلکاری-:
پنجابی رہتل دی بہو-رنگی پھلکاری لوکدھارائی روڑھیاں دے تانے بانے نال جیون دی کھڈی اتے بنی گئی اے۔ پنجابی رہتل دی یگاں لمی سفر وچ ایہہ دھرتی کئی قبیلیاں دا رنگ - سٹیج رہی اے۔کئیاں سمتاں توں لوک روڑھیاں اس پھلکاری وچ شامل ہو کے اس نوں اکّ ولکھن رنگ -روپ توں جلال بخشدیا رہیاں ہن۔ پھلکاری دا دوجا روپ باغ اے، جسدی ورتوں سہاگناں کردیاں ہن۔ ویاہ جا خوشی دے موقعے تے اسدی ورتوں کیتی جاندی اے۔ اسنوں ہتھیں کڈھیا جاندا اے۔ پھلکاری نوں اجکل مشین ولوں بنایا جاندا اے۔
مَولی-:
مَولی نوں منگلتا دا پرتیک منیا جاندا اے۔ پنجابی سبھیاچار دا اتہاس بہت پرانا اے۔اس دیاں جڑھاں مشرق آریہ دور تک پھیلیاں ہوئیاں ہن۔ اس دھرتی 'تے باہری سبھیاچار نے کئی پرانے قدراں-قیمتاں، باہری کرم کاڈاں نوں نکار کے اکّ نویں فکر پیدا کیتی اے۔
مَولی جس دی سکھ سبھیاچار وچ کوئی اہمیت نہیں، پر ویدک رہتل نال اسدا گوڑہا تعلق ہون کرکے پنجابی لوک-نفسیات نے اسدی سدیوی ہوند نوں قائم رکھیا اے۔ پنجابی لوک سبھیاچار دا کوئی وی اہم تے شبھ کم مولی توں بناں ادھورا سمجھیاں جاندا اے۔
مَولی جسنوں کھنمنی جاں منگل- سوتر وی کہندے ہن۔ ایہہ اکّ اجیہا مقدس دھاگہ اے، جو چنگی بھاونا نہ بنھیا جاندا اے۔ لوک یعقین اے کہ ایہہ مقدس دھاگہ اے، جتھے انسان نوں چنگے کم کرن لئی متأثر کردا اے، اتھے ایہہ دھاگہ بدروحاں توں وی رکھیا کردا اے۔مولی دا شبدی مطلب سکھر، چوٹی، جوڑا وی اے۔
جنیؤُ دا مول ناں یگوپویت اے۔ اس توں مطلب اے یگّ دے اوسر 'تے اپروں لپیٹیا ہویا وستر۔ اسنوں حاصل کرن نال اہلیت دا اختیار حاصل ہندا اے۔ اس لئی گرو نانک صاحب نے اس روڑی دا تیاگ کرکے اسدی حقیقی بھاونا نوں سمجھن دا نصیحت دتا۔جویں -:
جتُ گنڈھی ستُ وٹُ۔۔
ایہو جنیؤُ جی کا
حئی تاں پانڈے گھتُ۔۔
کلیرے-:
ویاہ انسانی سماج دی اہم اکائی اے۔ ایہہ اکائی سماجی ترقی وچ اہم رول ادا کردی اے۔ جس کارن انسانی زندگی وچ ویاہ نال متعلق سارے طبقےآں، قبیلیاں، نسلاں وچ وکھرے-وکھرے رسماں-رواج ویکھن نوں ملدے ہن۔ ایہہ رسم - رواج جتھے خوشی وچ وادھا کردے ہن اتھے ایہناں دا سماجی تہذیبی اہمیت وی اے۔
مولی دے تند نال لوہے دا چھلا اتے کوڈیاں وی بنھیاں جاندیاں ہن۔ جسنوں گانا کیہا جاندا اے۔ پنجاب وچ ویانہدڑ کڑی نوں بری نظر توں بچاؤن لئی کلیرے بنے جاندے ہن۔
کلیرا اکّ اجیہا گہنہ اے، جو ویاہ دے ویلے کنیا اپنے دوہاں ہتھاں دیاں وینیا تے بندی اے۔ ایہہ کلیرا مولی دے تند وچ جٹّ/ٹھوٹھی اتے کوڈیاں پرو کے بنایا جاندا اے۔ جدید ویلے وچ سونے اتے چاندی دے کلیرے وی ویکھن نوں ملدے ہن۔
کلیرا بنن دی رسم پنجابی سبھیاچار وچ ہی ملدی اے۔ ایہہ کلیرا کنیا نوں منڈے والیاں ولوں چنی چڑاؤن دی رسم توں بعد بنیاں جاندا اے۔ چوڑا چڑاؤن ویلے کنیا دا ماما چوڑے دے نال کلیرے وی اسدیاں وینیا نال بندا اے۔ کئی تھاواں تے ایہہ کلیرا کنیا دیاں سہیلیاں ولوں وی بنیاں جاندا اے۔
حوالے-:
گٹھ:پنجابی ساہت
مرزا جواد ملکی تبریزی
مرزا جواد ملکی تبریزی عارف، فقیہ تے استاد اخلاقیات سن ۔ آپ دے والد دا ناں مرزا شفیع ۔اور آپ د‏‏ی ولادت ۱۳؍ ويں صدی ہجری دے آخر یا ۱۴؍ ويں صدی ہجری دے شروعات وچ ہوئی ۔ تے آپ دے ناں مرزا جواد دے نال ملکی تبریزی اس لئی کہیا جاندا اے کہ آپ دا تعلق ملک التجار تبریزی تو‏ں سی ۔
المراقبات یا اعمال السّنہ آپ دے علمی آثار وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ رہبر انقلاب اسلامی ایران روح اللہ موسوی خمینی ( امام خمینیؒ ) آپ دے شاگر داں وچو‏ں اک سن ۔
حصول علم و اساتید
آپ نے تبریز وچ علم صرف ، نحو، معانی و بیان تے ہور مقدماندی کتاباں دا نصاب پورا کيتا تے فیر کچھ مدت بعد آپ نے سطحی دروس نو‏‏ں وی پورا کيتا فیر اپنی پڑھائی جاری رکھنے دے لئی نجف اشرف عراق دا سفر کيتا ۔ تے آپ نے اوتھ‏ے مزرا حسین نوری،حاج آقا رضا ہمدانی،آخوند خراسانی ، حسین قلی ہمدانی دے دروس وچ شرکت کيتی لیکن انہاں وچ سب تو‏ں ودھ تے مہم ترین استاد حسین قلی ہمدانی سن ۔ آپ نو‏‏ں انہاں تو‏ں خاص عقیدت سی تے ایہی وجہ سی کہ آپ انہاں دے نال پورا چودہ سال نال رہے تے کسب فیض کيتا ۔
تبلیغ و تدریس
اپنے لوکاں وچ ترویج دین د‏‏ی خاطر سنہ ۱۳۲۱ ہجری وچ نجف اشرف تو‏ں تبریز واپس آگئے تے اوتھے مصروف تبلیغ دین و شریعت ہو گئے۔ سنہ ۱۳۲۹ ہجری نو‏‏ں تبریز وچ کچھ آئینی عملیات و تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ قم آنے اُتے مجبور ہو گئے تے آخر عمر تک ایتھے رہ‏‏ے۔
قم آندے ہی شیخ عبد الکریم حائری نال ملاقات تے حوزہ علمیہ قم د‏‏ی تاسیس تو‏ں پہلے آپ کتاب مفاتیح الشرایع فی الفقہ د‏‏ی تدریس ک‏ر رہ‏ے سن ۔ تے ہر روز درس اخلاق د‏‏ی دو کلاس منعقد کردے سن اک آپ دے گھر وچ خواص دے لئی تے دوسری مدرسہ فیضیہ وچ کہ جس وچ عام لوک یعنی بازار قم دے تاجر لوک وی شرکت کردے سن ۔ تے حضرت معصومہ قم ؑ دے بالائے سر والے حصے وچ نماز جماعت قائم کيتا کردے سن ۔
شاگرد
تے کہیا جاندا اے کہ رہبر انقلاب اسلامی ایران روح اللہ موسوی خمینی ( امام خمینیؒ ) آپ دے شاگر داں وچو‏ں اک سن ۔ بقول رہبر معظم آیت اللہ خامنہ ای کہ امام خمینی نے صرف دومرتبہ آپ د‏‏ی کلاس وچ شرکت کيتی سی تے انہاں نو‏ں اس گل اُتے بہت افسوس وی سی کہ اوہ اس تو‏ں ودھ شرکت نہ کر سک‏‏ے ۔
علمی آثار
اسرار الصلاۃ : ایہ اک ایسی کتا ب اے کہ جس وچ نماز دے اک ہزار نکات دا ذکر اے تے اس وچ طہارت تے غور وفک‏ر ک‏ے کچھ رموز نو‏‏ں دسیا گیا اے تے فتنہ و الہام دے معنی وی بیان کيتا گیا اے تے گناہان کبیرہ اُتے بحث کردے ہوئے توبہ ، حضور قلبی تے انسان د‏‏ی حالت ملکوندی نو‏‏ں وضاحت دے نال بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
رسالہ لقاء اللہ ۔
کتاب فقہ ۔
رسالہ حج۔
غایۃ القصوی : وچ فارسی بولی وچ حاشیہ لکھیا ا‏‏ے۔
وفات
بالآخر آپ د‏‏ی وفات ۱۱ ؍ ذی الحجہ سنہ ۱۳۴۴ ہجری نو‏‏ں ہوئی تے آپ لقاء اللہ پیوست ہوگئے غسل و کفن ، نماز میت تے تشییع دے بعد آپ دے پیکر مبارک نو‏‏ں مزار شیخان قم وچ سپرد خاک کيتا گیا۔
گٹھ:شیعہ لکھاری
کروا چوتھ روزہ دی کہانی تے نسائی احساس
بھارتی لوک رہتل اتے لوک دھرم وچ ورتاں دی خاص مہانتا اے۔ ورت مذہبی اتے اخلاقی دلی خواہش ماتحت رکھ جاندے ہن۔ ورت لئی اپواس اتے اپاس شبد پرچلت ہن | اپواس دا مطلب اے بناں غذا توں رہنا۔ گرمتِ  مطابق ‘ستی اصولاں نوں حاصل کرنا ہی ورت دا ودھان اے:
دھیان اشنانسچُ ورت سنتوکھ تیرتھ گیان۔۔
(سری گرو گرنتھ صاحب پنہ ۱۲۴۵)
ہندو رہتل وچ جنیؤُ حاصل کرن دی پرتھا پرچلت اے۔ جنیؤُ دی رسم یگؤپویت دی رسم دا ہی وگڑیا ہویا روپ اے۔ پرانے ویلے وچ یگؤپویت حاصل کرن والا انسان ہی یگّ کرن دا اہلکار بندا سی۔ یگؤپویت حاصل کرن توں پہلا ورتاچاری کسے نہ کسے نیم جا انشٹھان دا کانسپٹ کردا اے اتے اسدی پالناکرنا وی ضروری منی جاندی رہی اے۔ ویلے دے بیتن نال یگؤپویت حاصل کرن لئی لوڑیندے سداچارک گن اکھوں پروکھے کرکے اس دے باہری گناں نوں ودھیرے مہتا دتی جان لگی۔ اس طرحاں یگؤپویت دی رسم جنیؤُ حاصل تک محدود ہو گئی اتے کانسپٹ نے ورت دا روپ حاصل کر لیا۔ ایہہ رسم خاص انسان دی تھاں عام جن سادھارن دے جیون دا انگ بن گئی اتے کانسپٹ ودھی اتے ممنوعہ وستاں تک محدود ہو گیا۔ ویلے دے بیتن نال ورت دیوی طاقت توں من-اچھت پھل حاصل کرن دے ودھی-ودھان تک سمٹ کے رہِ گیا۔
ورت مذہبی ریتاں مطابق کرم کانڈاں لئی رکھے جاندے ہن۔ نویں یگ وچ ورت سیاسی مقصد لئی وی رکھے جان لگ پئے ہن۔ کسے وی سیاسی جاں معاشی منگ جاں کوئی حق حاصل کرن لئی اس نوں ہتھیار وجوں ورتیا جان لگ پیا اے۔ پنجاب اتے بھارت دے دوسرے صوبےآں وچ کئی طرحاں دے ورت پرچلت ہن، جو وکھریاں-وکھ دیوی طاقتاں لئی راکھویں کیتے گئے ہن۔
کروا چوتھ دی ورت(روزہ) صنف
کروا چوتھ دا ورت سہاگناں رکھدیاں ہن اتے ایہہ ورت غوری (پاروتی—شو جی دی بیوی) نوں خوش کرن لئی رکھیا جاندا اے۔ لوک خیال اے کہ اس ورت دا دیوی پھل، سہاگ دی لمی عمر اے۔ کروا چوتھ دا ورت سہاگناں دا ورت اے۔ ایہہ ورت عورتاں نرجل رہِ کے مکمل کردیاں ہن۔ عام پرتھا اے کہ ورت دے ودھی-ودھان مطابق ورت رکھن توں پہلاں ورتاچاری اس ورت دی کہانی/پاٹھ کردے ہن۔ ایہہ اک اجیہا ورت اے، جس دی کہانی سہاگناں آپ نہیں کردیاں، سگوں کسے براہمنی کولوں سندیاں ہن۔ براہمنی عورت صنف دی لکھائک اے۔ منوں نے سماج دی ورگ-ونڈ ویلے براہمن نوں سبھ توں اچا درجہ دتا اے۔ اس مطابق براہمن شاستراں دا مطالعہ کرن والا انسان اے اتے شاستراں مطابق انشٹھان کرن والے دا من، وعدہ اتے سریر توں ہون والے نت دے کرم-کانڈاں دے الزام توں مکت ہندا اے۔ براہمنی براہمن دی دھرم بیوی نوں آکھیا جاندا اے۔ سماج وچ اس دا رتبہ اتے خاص کر عورت ورگ وچ اس دا تھاں براہمن وانگ ہی اچا منیا جاندا اے۔
کروا چوتھ دی ورت کہانی سناؤن والی وکتا عورت (براہمنی) اتے سنن والا سروتا ورگ وی عورتاں دا گروہ ہی ہندا اے۔ وکتا دھر، سنبودھنی برتی راہیں اس کہانی نوں بیان کردی اے۔ وکتا اتے سروتا دوویں دھراں عورت ورگ نال تعلق رکھدیاں ہن، جس کارن اس کہانی وچ ناری سنویدنا دا ہونا سبھاوک اے۔
برتاتکار غیر-حاضر ہون کارن اس کہانی دے کئی روپانترن ملدے ہن۔ اس مطالعہ لئی جو کہانی-پاٹھ بنیاد بنایا گیا اے اس دا پاٹھ براہمن عورت توں سن کے قلمبدھ کیتا گیا اے۔ ورت کہانی نال متعلق ہر پاٹھا اتے اس پاٹھ وچ بہت انتر اے۔ اس کہانی وچ پوجا ودھی اتے پوجا گیت وی شامل ہن۔
کروا چوتھ دا ورت سہاگناں دا ورت اے۔ ایہہ ورت کتک دے مہینے دے ہنیرے پکھ دی چوتھ نوں آؤندا اے۔ کروا دا مطلب اے پانی دا بھریا برتن یعنی چھوٹا گھڑا جاں کجا۔ ایہہ نرجلا ورت اے اتے عورتاں سورج نکلن توں پہلاں تاریاں دی لوء وچ انّ، پھل تو مٹھائی، آدی وستاں،جیہناں نوں 'سرگھی' کیہا جاندا اے، کھا کے اپنا ورت شروع کردیاں ہن۔ پھر سارا دن بھکھیاں رہِ کے اتھوں تک کہ پانی وی نہیں پیندیاں۔ رات نوں جدوں چندرما نکلدا اے تاں اس نوں ارگھ دے کے پانی پیندیاں ہن اتے ہور وستاں کھا کے ورت کھولھدیاں ہن۔ ایہہ پانی کروئے وچ ہندا اے۔ اجکلھ مٹی دے کروئے دی تھاں دھاتاں دے برتنا دا استعمال ہون لگ پیا اے۔ پانی دا بھریا کروآ زندگی دا پرتیک اے۔ کرئے دے کارن ہی اس ورت دا ناں کروا چوتھ پیا اے۔ چوتھ چندرما دے ہنیرے اتے چاننے پکھ دے چوتھے دن نوں آکھیا جاندا اے۔ ہنیرے پکھ نوں بھارتی جیوتش اتے دھرم وچ اشبھ منیا گیا اے۔ چوتھ نوں لوک رہتل وچ اشبھ منیا اے۔ مہامبھارت دی اک کہانی مطابق بھادروں دے مہینے دے چاننے پکھ دی چوتھ نوں چندرما سبھ توں پہلاں نظر آوے تاں کلنک لگدا اے۔ اس چوتھ نوں سنکٹ چوتھ وی کیہا جاندا اے۔ مرتک انسان دے پھلّ چنن دی رسم چوتھے دن کیتی جاندی اے۔ ایہہ ورت کتک دے مہینے دی پورنماشی تے چوتھے دن بعد آؤندا اے ۔ کتک دے مہینے متعلق کئی طرحاں دے اندھ-یعقین ملدے ہن اتے کوئی وی شبھ کم اس مہینے وچ کرن توں گریز کیتا جاندا اے۔ اس طرحاں کتک دا مہینہ چندرما دا ہنیرا پکھ اتے چوتھ دا دن اشبھ ہون کرکے کسے سنبھاوی حادثہ دے واپرن دا خدشہ لوک نفسیات وچ بیٹھ جاندا اے۔ اسے لئی سنبھاوی حادثہ توں بچن لئی عورتاں سہاگ دی رکھیا لئی کروا چوتھ دا ورت رکھدیاں ہن۔ مرد پردھان سماج وچ عورت دا تھاں دوجیلا اے۔ بیواہ عورت دی دجیلی ہوند کارن حالت ہور وی تاسدک بن جاندی اے۔ سوہرے گھر وچ عورت دی قدر شوہر دے کارن ہی اے۔ جس کارن عورتاں سدا سہاگناں رہن لئی گوراں دی پوجا کردیاں ہن۔ گوراں (پاروتی) اکھنڈ سہاگوتی عورت منی جاندی اے۔
اس ورت کہانی دی ہیروئن ویرانوالی اپنے سہاگ نوں موت توں بچاؤن لئی ورت رکھدی اے۔ جیکر اس کہانی دا مطالعہ کیتا جاوے تاں ایہہ کہانی ناری جدوجہد دی گاتھا نوں بیان کردی اے ۔ مدھکالی ساہت، ہیرو پردھان رہا اے۔ ہیروئن دا پاتر گون روپ وچ وچردا رہا اے۔ ایہہ کہانی ہیروئن- پردھان ہون کرکے اس ویلے دیاں کہانی روڑھیاں نوں بھنگ کردی اے۔ دجیلی سرجنا دا کسے رچنا وچ مرکز-نقطہ بننا ہی سماج لئی سبھ توں وڈی چیلنج اے۔ ایہہ چیلنج ودروہ دا ہی پرتیک سمجھی جاندی اے۔
کروا چوتھ دی ورت کہانی
کروا چوتھ دی ورت کہانی مطابق اس کہانی دی ہیروئن ویرانوالی ستّ بھراواں دی اکّ اک بھین اے۔ ستّ دی گنتی نوں ویلے دی اکائی منیا جاندا اے۔ ہفتے دے ستّ دن مل کے ویلے دا جٹّ بندے ہن۔ سورج دیاں کرناں دے ستّ رنگ ہندے ہن، ایہہ رنگ زندگی دے وکھ وکھ مطلب پیش کردے ہن اتے ایہہ اکٹھے ہو کے پکاش دا اثر دیندے ہن۔ اسے طرحاں لوک یعقین اے کہ سورج دے ربّ نوں ستّ گھوڑے کھچدے ہن، ایہہ ستّ گھوڑے سورج دیوتا دے رتھّ لئی طاقت دا پرتیک ہن۔ لوک کہانیاں وچ ایہہ ستّ دی روڑھی عام ورتی گئی اے۔ پنجابی دی مشہور پریت کہانی وچ رانجھے دے ستّ بھرا ہن۔ سکھ میتھالوجی وچ دکھ بھنجنی بیری نال متعلق رجنی دی کہانی وچ رجنی سمیت ستّ بھیناں ہن۔ اسے طرحاں اک ہور کہانی وچ بابا بڈھا جی ولوں بی بی بھانی نوں ستّ پتراں دا ور دین دا ذکر ملدا اے۔ اس طرحاں کہانیاں وچ ستّ دی کہانی-روڑھی جٹّ اتے طاقت دے روپ وچ ورتی گئی اے۔ اس ورت کہانی وچ ستّ بھرا انسانی طاقت دا روپ ہن۔ کھیتی باڑی یگّ وچ مانو طاقت دا بہت اہم تھاں رہا اے۔ کسے پروار کول جنی ودھ مانو-طاقت ہندی سی، اتنا ہی اوہ خوشحال ہندا سی۔ اس کہانی نال متعلق گیت دے حاصل حوالیاں وچ اٹیرن، کتن، وٹن دیاں واقعے کھیتی باڑی یگ دی پیشکاری کردیاں ہن۔ ستّ بھراواں دی کہانی روڑی خوشحال جیون دا چہنت اے۔ کہانی وچ ویرانوالی دا ویاہ کدوں اتے کس نال ہویا اے، اس متعلق کوئی حوالہ نہیں ملدا۔ سہاگ دی رکھیا لئی اوہ ورت وی پیکے گھر وچ رکھدی اے۔ حالت دا ورودھابھاس ایہہ اے کہ اوہ جس انسان دی لمی عمر لئی کامنا کر رہی اے، اوہ اس توں در اے یعنی اس ویلے ویرانوالی دی زندگی وچ اس انسان دی ہوند منفی اے۔ میتھالوجی وچ ذکر ملدا اے کہ جدوں راجا رام نے اولاد دی پراپری لئی اشومیدھ یگّ کیتا تاں اس ویلے سیتا وی موجود نہیں سی۔ دوواں واقعے وچ جس انسان لئی کم کیتا جا رہا اے، جدوں غیر حاضر ہن۔
ویرانوالی کولوں نرجل رہن کارن بھکھ برداشت کرنی اسیہہ ہو جاندی اے۔ بھرا بھین دی رکھیا لئی ڈھینگری بال کے بناوٹی چندرما دیندے ہن اتے اوہ ارگھ دے کے ورت کھولھ لیندی اے۔ ویدک دور وچ اس بناوٹی چندرما نوں ارنی آلہ کیہا گیا اے | ارنی ولوں پیدا کیتی اگّ شبھ منی گئی اے۔ اس نال متعلق خیال ایہہ اے کہ انسان جدوں جنگلاں جاں پہاڑاں وچ رہندا سی، اوہ لکڑاں بال کے اگّ نوں اچیاں کر دندا سی۔ اس طرحاں ایہہ اگّ اک تاں بھلے بھٹکے مسافرا نوں ٹھاہر دا ٹکانا دسدی سی اتے سمت دسن دا کم وی دیندی سی دوسرا جنگلی جانور وی اس دے نیڑے نہیں سن آؤندا۔ اس طرحاں ایہہ اگّ انسانی جیون دی رکھیا وچ اپنا یوگدان پاؤندی سی۔ کروا چوتھ دی ورت کہانی وچ ایہہ بناوٹی چندرما رکھ تے پیاس نال بحال ہوئی ویرانوالی لئی جیون رکھیا دا زریعہ بندا اے۔
لوک-یعقین اے کہ ورت دے اصولاں نوں توڑنا جاں النگھنا کرنی کسے ماڑی حادثہ دا سوچک اے۔ ویرانوالی وی جد اصولاں دے الٹ اس ورت نوں انجان وچ توڑدی اے تاں اس حادثہ دا ماڑا نتیجہ واپردا اے۔ اس حادثہ دا ردعمل ایہہ ہویا کہ اس نوں شوہر دی موت دا سنیہا آ جاندا اے۔ برتانتکار نے اس جگت راہیں اس دے شوہر دی ہوند نوں ختم کرن دا یتن کیتا اے۔ ویرانوالی نوں اس توں بعد شوہر دی ہوند دا احساس ہندا اے اتے سوہرے گھر چلی جاندی اے۔
کہانی وچ برتانتکار نے ایہہ ذکر کیتا اے کہ اتھے جا کے اوہ شوہر دے سریر 'چوں سولاں کڈھدی اے۔ سول وی دکھ دا چہنت اے، اس طرحاں اوہ سنکٹ ویلے شوہر دا ساتھ دیندی اے اتے اوہ جسمانی سنکٹ 'چوں باہر آ جاندا اے اتے جیونت ہو جاندا اے۔ شوہر دا جیونت ہونا اسدی سماجی حدّ دا پرتیک اے، جو شوہر دے ساتھ نال ممکن ہندا اے۔ شوہر-بیوی دا ساتھ انسانی طاقت دے دگنا ہون دا پرتیک اے۔ مانو-طاقت دا ودھنا خوش حالی دا پرتیک اے۔ شائع ورت کہانیاں شوہر-بیوی دے خوشحال جیون دی شروعات نال ختم ہو جاندیاں ہن۔ پر جس کہانی پاٹھ نوں مطالعہ لئی لیا گیا اے، اسدی کہانی اگّ وی چلدی اے۔ سولاں کڈھدیاں جد گنتی دیاں کجھ سولا رہِ جاندیاں ہن تاں ویرانوالی کروئے خریدن چلی جاندی اے۔ کروئے خریدن جان دی حادثہ اسدی ہوند نوں منفی کر دیندی اے۔ ویرانوالی دی غیر حاضری وچ ایہہ کم اس دی لونڈی کردی اے | اس ویلے دوران راجا ہوش وچ آ جاندا اے تاں اوہ لونڈی نوں رانی سمجھ لیندا اے۔ لونڈی دا رانی بن کے اس دی زندگی وچ وچرنا اسدی ولاسمئی زندگی دا چہنک اے۔ شکار کھیڈن جان والی حادثہ وی رجواڑا گٹھ دیاں قدراں قیمتاں نوں پیش کردی اے۔
ویرانوالی دا لونڈی بن کے وچرنا اسدی اہوند دا پرتیک اے، اوہ اپنیاں بھاوناواں اتے منو-سنویدناواں آٹکاٹھ (لکڑی )دی گڈی نال سانجھیاں کردی اے۔ ایہہ گڈی راج ولوں خریدیا گیا تحفہ اے۔ ایہہ آٹکاٹھ دی گڈی اس عورت دی نمائندگی کردی اے، جو بے زبان اے اتے سبھ کجھ سہن کردی اے۔ آٹکاٹھ دی گڈی نال گلاں کردیاں اسدا ایہہ کہنا جو رانی سی، اوہ گولی بن گئی اتے جو گولی سی، اوہ رانی بن گئی، اسدی ترسمئی نفسیات دی ابھویکتی اے۔ ویرانوالی دے شوہر نوں جدوں اصلیت دا پتہ لگدا اے تاں اوہ نیاں کرن لئی امتحان لیندا اے۔ بھارتی سماج وچ عورت نوں پتیورتا بنن لئی کئی طرحاں دیاں پریکھیاواں وچوں لنگھنا پیندا رہا اے۔ رامائن وچ سیتا نوں آگنی امتحان وچوں گزر کے اپنے پتیورتا ہون دا ثبوت دینا پیندا اے۔ امتحان لین لئی اوہ پٹّ دا کپڑا وچھا دندا اے۔ پٹّ یعنی ریشم اچّ-گٹھ دے جیون دی نمائندگی کردا اے۔ گولی دے اپروں لنگھن نال کپڑے نوں وٹّ پے جاندے ہن، جدوں کہ ویرانوالی دے لنگھن نال کپڑا اسے طرحاں وچھیا رہندا اے۔ ایہہ حادثہ دوہاں دی زندگی دے طور-طریقیاں تے عادتاں نوں پیش کردی اے۔ کپڑے دا وچھیا رہنا سلیقے دا پرتیک اے اتے سلیقہ اچ-پدھر دی زندگی دا چہنت اے۔ اس طرحاں ویرانوالی اپنی زندگی دے سلیقے کارن اپنا حق حاصل کرن وچ کامیاب ہندی اے۔ شوہر دی زندگی وچ واپسی اسدی جت دا پرتیک اے۔
کہانی سنن توں بعد عورتاں کروئے وٹاؤندیاں ہن اتے گیت گاؤندیاں ہن
وانُ پیر پائی نہ
ستے نوں جگائی نہ
رسے نوں منائیں نہ
سوئی 'چ دھاگہ پائیں نہ
گھم چرکھڑا پھیریں نہ
ویراں دی بھین کروڑا
بھین سہاگن کروڑا
چونڈی کئی پایا |
اس گیت راہیں عورتاں اک دوسری نوں حق حاصل کرن لئی رابطہ کرن دا سنیہا دندیاں ہن۔ جے شوہر نہ جاوے تاں اپنی ہوند دا احساس دواؤن لئی مناؤنا نہیں چاہیدا اتے اکّ دوسری نوں اس حالت وچ گھریلو کم کرن توں وی ورجدیاں ہن۔ عورت دے گھریلو کم ونڈن نال گھروگی جیون گورن ہو جاندا اے۔ اس گیت دے نال اوہ وال وچ رکھیا سامان وی آپس وچ وٹاؤندیاں ہن۔ تھال من دا پتیک اے اتے سمان وچاردھارا دا | گربانی مطابق :
تھال وچ تن وستو پئیؤ ستُ سنتوکھ وچارُ ۔۔
(سری گورُ گنتھ صاحب ،پنہ ۱۴۲۹)
ایہہ عورتاں اپنی دماغی سنویدنا اتے وچاردھارا نوں اکّ دوسری نال سانجھیا کردیاں ہن۔ تھال وچ رکھے سمان نوں 'بیہا' کیہا جاندا اے۔ بیہے دا کوش گت  مطلب اے باسی غذا، یعنی اوہ غذا جو  تازہ نہیں اتے صحت لئی نقصان دہ اے۔ اتھے غذا وچاردھارا دا چہنت اے اتے ایہہ اوہ وچاردھارا اے، جو پرانے اے اتے جس دی مہتا نہیں رہی اتے سماج دے ترقی لئی رکاوٹ والی اے۔ ایہہ بیہا، ویاہتا شوہر-بیوی نوں کھان توں ورجن دا مطلب اے پرانے قدراں قیمتاں نوں اپناؤن توں روکنا جو ویاہتا زندگی وچ کئی مشکلاں پیندا کردیاں ہن۔ ایہہ عورتاں حق حاصل  کرن لئی کیتے جان والے جدوجہد دا سنیہا اک توں دوسری تک پہنچاؤندیاں ہن۔ 'چونڈی جھولی پایا' اوہناں دی جت دا پرتیک اے۔
رات نوں چندرما ویکھ کے سہاگناں پانی پی کے ورت توڑدیاں ہن۔ چندرما پلنگ ورتارے دا پرتیک اے اتے گیت گاؤندیاں ہن :
ہتھ کنگن پیر کڑی
سدا سہاگن
ارگھ دین چڑھی۔
ایہہ کہانی مدھکالی سماج دے اس عورت ورگے دی نمائندگی کردی اے، جو اپنے حق لئی سنگھرششیل اے۔ جاگیر رچیاں والے سماج وچ عورت دی سبھ توں وڈی جت شوہر دی زندگی 'چ اپنی ہوند نوں پروان چڑھاؤن دی اے۔ شوہر دی زندگی 'چ اس دی ہوند سماجی ہوند دے برابر اے۔ روحانی وچاردھارا وچ وی روح روپی بیوی نوں پرماتما روپی شوہر دیاں نظراں وچ پروان چڑن لئی چنگے گناں نوں حاصل کرن لئی متأثر کیتا گیا اے۔
پنجابی لوک نفسیات نے حق تے سچ لئی لڑن والے ہیرو نائکاواں نوں سادھارن نہیں رہن دتا، سگوں اوہناں نال پورا جسمانی طاقتاں جوڑ کے دیوی طاقتاں ولوں ہیرو بنا دتا اے۔ اس کہانی دی ہیروئن ویرانوالی دی کہانی وی عورتاں اسے کرکے سندیاں ہن، کیونکہ اوہ سادھارن ہیروئن نہ ہو کے دیوی طاقت دا روپ دھار چکی اے۔ اجوکے ویلے وچ عورتاں اس ورت دے مطلب کہانی وچوں تلاشن دی بجائ اس دے ورت ودھان وچ لبھدیاں ہن، جس کارن اس دے مطلب ناری جدوجہد دی تھاں شوہر دی لمی عمر دی حصول دے ور تک محدود کر دیندیاں ہن۔ جدوں کہ ایہہ کہانی صحیح معنےآں وچ ناری سنویدنا دی ترجمانی کردی اے اتے ایہہ دسدی اے کہ ناری جدوجہد دی گاتھا جدید سوچ نہیں، سگوں پرانے بھارت وچ وی اس دیاں جڑھاں ہن، جنھاں نوں تلاشن دی لوڑ اے۔
حوالے
۱• پنجابی لوکدھارا عالمی کوش، حصہ اٹھواں
۲• ڈاکٹر.رپندر کور،پنجابی لوکدھارا:سامان تے پیشکاری،روی ساہت پکاشن امنتسر،ISBN 978-81-7143-532-6
باہرلےجوڑ
گٹھ:رہتل گٹھ:پنجابی رہتل
پنجاب دے رسم رواج اتے لوک عقیدے
جم ویلے دیاں رسماں
حمل سنسکار: سبھ توں پہلاں اسیں حمل سنسکار بارے گل کردے ہاں۔ پہلے ویلے وچ پریت-روحاں توں بچن لئی حمل دے تیجے، پنجوے جاں ستوے مہینے وچ عورت دے پلے نال اناج بنیا جاں اس دے پلے پایا جاندا سی۔ اوہ اس نوں رنّ کے کھاندی سی تے بھائچارے وچ ونڈدی سی۔ اس صورت وچ ایہہ رسم کرن ویلے دووے شوہر- بیوی، بیوی دے سوہریاں ولوں گھلے ہوئے کپڑے پہن کے، جٹھیریاں دی پوجا کردے ہن۔
جنیپے دیاں رسماں: جنیپے دیاں رسماں وچ جنیپے توں پچھوں بچہ تے زچہ نوں دھوپھ دتی جاندی سی جاں دیوا بال کے رکھیا جاندا سی۔ جہڑا دس دن لگاتار جگدا رہندا سی۔ منڈا جمیا ہووے تاں پنڈ دے لاگی اتے بھائچارے دے ہور بندے ودھایاں لے کے آ جاندے سن۔
پنجویں-ناؤن: جنیپے توں پنج دن پچھوں 'پنجویں-نہاؤن' دی ریت سی۔ پنجوے دن ماواں پانی وچ سینجی، میتھی جاں ون دے پتے ابال کے نھاؤندیاں سن۔ ایہہ 'پنجوی نہاؤن' دائی کراؤندی سی۔ نہاؤن توں پہلاں اوہ ماں دیاں تلیاں تھلے کجھ نقدی رکھا لیندی سی، جہڑی بعد وچ اسے نوں دے دتی جاندی سی۔
چھٹی: چھویں دن چونک پور کے ماں نوں روٹی کھوآئی جاندی سی۔ اس رات نوں پنجاب وچ 'چھٹی'۔کہندے سن۔ اس ویلے ماں رجّ کے کھاندی سی۔ یعقین کیتا جاندا سی کہ اوہ جنا نیت بھر کے کھائےگی، اونی ہی اس دے بچے دی نیت بھری رہیگی۔
باہر ودھاؤنن:پنجاب وچ 'باہر ودھاؤن' دی رسم تیرھوے دن کیتی جاندی سی۔ منڈا ہووے تاں اسے ویلے سارے لاگی تونہپھے لے کے ودھایا دین آؤندے سن۔ شام نوں بچے دی ماں جنیپے توں پچھوں پہلی واری ہتھ وچ پانی دی گڑوی لے کے باہر جاندی سی۔ باہروں چنگے شگناں واسطے اوہ ہرا گھاہ پٹّ لیاؤندی سی۔
بھیلی: منڈا ہووے تاں بہتی تھانئی اسے دیہاڑے دادکیاں نوں نائی دے ہتھ دبھّ، کھمھنی تے گڑ دی بھیلی بھیجدے ہن۔ تھوڑا بہت شگن باقی انگاں-۔ساکاں نوں وی بھیجیا جاندا اے۔
چھوچھک:بھیلی پہنچن تے منڈے دے نانکیاں ولوں 'چھوچھک' بھیجن دا رواج عام اے۔ منڈے دے جم توں پچھوں آؤن والی لوہڑی اتے منڈے-کڑیاں بھیلی منگ کے کھاندے ہن۔
نام- سنسکار:پنجاب وچ 'ناں رکھن' واسطے کوئی 'نام - سنسکار' نہیں منایا جاندا۔ کئی وار بھرائی جہڑا ناں دسّ دیوے رکھ لیندے تے کئی وار اپنے- اپنے مذہبی گرنتھ دا کوئی پنہ پنڈ دے گرنتھی، مولوی جاں پنڈت توں کھلھوا کے پنے دے پہلے اکھر توں کوئی ناں رکھ لیندے ہن۔
منڈن- سنسکار: ہندو پروار وچ ' منڈن سنسکار' تیجے توں پنجویں سال وچ کیتا جاندا سی۔عام تونر تے ایہہ سنسکار اجیہے تھاں اتے کیتا جاندا اے۔ جتھے دی بچے دے ماپیاں نے سکھ سکھی ہووے۔
جنیؤُ: منڈن توں پچھوں، 'جنیؤُ' پہنن' تک پنجاب دے ہندو عام طور تے ہور کوئی خاص سنسکار نہیں کردے۔
ویاہ دیاں رسماں:
روکن : منڈے-کڑی دے جوان ہون تے ویاہ دیاں رسماں دی لڑھی شروع ہو جاندی اے۔ پہلاں،"روکن" جاں "ٹھاکن" دی رسم ہندی اے۔ پہلینں ویلے وچ کڑی والے نائی دے ہتھ منڈے نوں اکّ روپیہ بھیج دیندے سن۔ جس دا مطلب ایہہ ہندا سی کہ کڑمائی جاں منگنی بھاویں کدی وی ہووے، ناطہ پکا اے۔ پر ہن اس دے وی روپ بدل رہے ہن۔
سگائی: ور لبھّ کے ناطہ طے ہو جان توں پچھوں "کڑمائی" جاں "سگائی" دی رسم ہندی اے۔ پہلے ویلے وچ کڑی والے نائی دے ہتھ کھنمھنی، روپیہ، پنج مصری دیے کوجیے،پنج چھوہارے، کیسر آدی دے کیے منڈے دیے گھر نوں گھلّ دنندے ہن۔ منڈے والیاں نے رشتے داراں اتے شریکے وچ سدا بھیجیا ہندا سی۔ منڈے دے مامے تے پیؤ پنچائت دی ہزووری وچ منڈے نوں چونکی تے بٹھا لینندے اتے نائی اپنے نال لیاندیاں چیزا اس دی جھوولی وچ پاکے کیسر دا ٹکا اس دے متھیے اتے لا دنندا۔ کڑی دا باپ جاں وچولا پلے والیا چیزا وچوں اکّ چھہارا مننڈے دے اجیہے ہانیا نوں دتے جادیں جیہناں دی چھیتی ہی منگنی ہوون دی آس ہندی۔
مننڈے والے نائی دے ہتھ منگیتر کڑی واسطے سوٹ، جتی، گہنہ، لال پراندی، مہندی، مولی، کھنڈ، چول، چھوہارے تے نقدی آدی گھلدے۔ کڑی اپنے گھر نھاں- دھو، جتی، کپڑے تے لال پراندی پہن کے چڑھدے ول مونہہ کر کے پیڑے تے بیٹھ جاندی پنڈ دی نائن سوہریاں دی بھیجی نقدی اس دی جھولی وچ پا کے کھنڈ تے چھہارا اس دے مونہہ وچ پا دیندی اتے اس طرحاں اس دی وی سگائی ہوں جادی۔
صاحا کڈھاؤنا: منگنی توں پچھو کسے شبھ مہینے دی تتھ تے گھڑی ویاہ لئی نیت کر لئی جاندی اے۔ اس نوں "صاحا کڈھاؤنا" کیہا جاندا اے۔
لگن: اس توں پچھو جد ویاہ وچ تھوڑھے دن رہِ جان تاں کڑی والے 'ساہے دی چٹھی' جاں 'لگن' لکھاؤندے ہن۔ چٹھی نوں دبھّ، چول، ہلدی، کھمھنی آدی وچ لپیٹ کے نائی، پنڈت جاں وچولے آدی دے ہتھ منڈے والیاں نوں بھیجیا جاندا اے۔
ویاہ دیاں تیاریاں: ساہے دی چٹھی توں پچھو دوہاں گھراں وچ ویاہ دیاں تیاریاں شروع ہو جادیناں ہن۔ کڑی والے بھائچارے وچ مولی جاں روں کتن تے پیہن لئی دانے ونڈ دیندے، اج-کل اجیہے کم مشیناں تے کرا لئے جاندے ہن۔ پھیر وی کڑی دا ویاہ سارے بھائچارے دا کم سمجھیا جاندا اے۔ منڈے والے وی گھر وری آدی تیار کرن لگ جاندے ہن۔
تھڑھے پاؤننا: جس دن تو لگن بھیج دتا جاندا اے، کڑی تے منڈے دا باہر نکلنا، کسے نال ہسنا،بولنا، تے کم کرنا منع ہو جاندا اے۔ اس نوں "ساہے لتّ بننا" جاں "تھڑے پاؤنا" کہندے ہن۔
کڑھاہی: ستّ جاں نوں دن پہلاں "کڑھاہی چڑھائی" جاندی سی۔ ویانہدڑ دی ماں اس کڑھاہی وچ تیار کیتے گلگلے اپنے پیکیاں نوں لے جادی تے اہنا نوں ویاہ دا دن دسّ آؤندی۔ تے اوہ 'نانکی چھکّ ' تیار کرن لگ جاندے۔
وٹنا: ویاہ توں پہلاں وڈی ریت صرف وٹنے جاں مانئیے دی ہندی سی۔ بنڑے جاں بنڑی دے سر اتے چار کڑیاں چارے کنینا پھڑ کے پیلی چادر دا چندوآ تان کے کھڑھیاں ہو جاندیاں۔ اکّ ٹھوٹھی وچ تیل، پانی تے ہلدی ملا کے وٹنا تیار کیتا ہندا۔ ایہہ وٹنا گھاہ دی گٹی نال لا-لا کے منڈے جاں کڑی دے وال دی لٹ نوں لایا جاندا۔ ایہہ ویاہ والے دن تک لگدا رہندا سی۔
نانکا-میل: ویاہ توں اکّ دن پہلاں سدے ہوئے انگ-ساک پہنچنے شروع ہو جادیں ہن۔ سبھ توں ودھیرا میل نانکیاں دا ہندا اے، جہڑے اپنی دوہتری جاں دوہتمان لئی گہنے، بسترے، پلنگھ، برتن تے کپڑے-لیڑے لے کے پھڑیا ہندا اے۔ باقی میل، چوہل کردا تے بنبیہا بلاؤندا پنڈ دی جوہ وچ وڑدا اے۔
گھوڑی: دوجے دن چن چڑھن توں پہلاں منڈے نوں آخری وٹنا مل کے کے نہا دیندے ہن۔ نہا کے اس نوں مامے دی لیاندی ہوئی پوشاک پہنائی جاندی اے۔ اس توں پچھوں منڈے دے سر تے سہرا بنھ دیندے ہن۔ سربالھے نوں وی اسے طرحاں نہا کے سہرا بنیاں جاندا اے۔ اس توں پچھوں 'گھوڑی' دی ریت ہندی اے۔ گھوڑی چڑھن توں پہلاں منڈے دی بھرجائی سرمہ پا کے 'سرمہ پوائی' لے لیدیں اے۔ اس توں پچھے اس دی بھین واگ پھڑدی اے
ملنی: پنڈ دے دروازے اتے جاں ڈیرے وچ پہنچن تے 'ملنی' ہندی اے۔ ملنی توں پچھو جنّ ڈیرے پہنچ جاندی اے۔ منڈا رات دی روٹی ڈیرے وچ ہی کھاندا اے
لاواں:ویاہ وچ لاواں دی رسم بہت اہم اے کیونکہ اس توں بناں ویاہ مکمل نہیں سمجھیا جاندا۔ پر ایہناں رسماں وچ تھاں-تھاں تے رواج مطابق تبدیلی کیتی جاندی اے۔ سہاگ جوڑی سری گرو گرنتھ صاحب دے آلے -دوآلے لاواں دے پاٹھ تے کیرتن ویلے چار لاواں لیدیں اے۔
وری: پھر "وری" ہندی اے۔ جہڑیاں وی 'وری' لے کے آئے ہون، تھالیا، ٹوکریا وچ کھلار کے بند دی بند کڑی والیاں دے گھر لیانؤندے ہن۔
داج جاں کھٹّ:اسے طرحاں جنّ دے ترن توں پہلاں کڑی والے منڈے والیاں نوں تے اپنے بھائیچارے نوں دتا جان والا 'داج' تے 'کھٹّ' وکھاؤندے ہن۔
ڈولی: اس توں پچھوں جنّ وداع کر دتی جاندی اے۔ ماما کڑی نوں چکّ کے روندی، کرلاؤندی نوں ڈولے جاں رتھّ وچ بٹھا آؤندا اے۔
وارنے-وارنا:منڈے دے گھر پہنچن اتے منڈے دی ماں شگنا دی تھالی لے کے نونھ-پتّ نوں لین جاندی اے۔ دروازے اتے اوہ پانی نال "وارنے واردی" اے۔ اوہ ستّ واری پانی مونہہ نوں لاوندی اے۔ مطلب اوہ پتّ دے دکھ اپنے سر لین دی قربانی کردی اے۔
چھٹی کھیڈنا: دوجے دن سویرے لاڑا تے وہوٹی پترا، شہیدا جاں تلسی دے بوٹے دی پوجا واسطے جاندے ہن کئی تھاواں اتے اس ویلے چھٹی کھیڈن دا وی رواج اے۔ لاڑا تے وہوٹی اکّ دوجے دے ستّ- ستّ چھٹیاں ماردے ہن۔ اس شام اوہ "کنگنا" کھیلدے ہن۔
پیٹی کھلھائی: تیجے دن بہو نوں تورن توں پہلاں پنڈ نوں 'دکھاوا' دکھائیا جاندا اے۔ بہو دی چھوٹی ننان پیٹی کھولھدی اے تے "پیٹی کھلھائی" دا منبھاؤندا سوٹ کڈھ لیندی اے۔
ویاہ دیاں ایہناں رسماں وچ ہن کتے-کتے تبدیلی آ گئی اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی رہتل
بھانو بھکت آچاریہ
بھانو بھکت آچاریہ اک نیپالی مصنف، شاعر تے مترجم سن جنہاں نو‏ں عام طور اُتے نیپالی زبان دا اول مصنف سمجھیا جاندا اے. راماین والمیکی نو‏‏ں سنسکرت تو‏ں نیپالی وچ ترجمہ کرنے والے پہلے شخص ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں آدی کوی دا خطاب دتا گیا اے. بعد وچ شاعر مو‏تی رام بھٹ نے انہاں د‏‏ی نظماں نو‏‏ں شائع کیتا سی.
بچپن تے تعلیم
بھانو بھکت آچاریہ ۱۳ جولائ‏ی ۱۸۱۴ء نو‏‏ں نیپال دے تنہاں ضلع وچ واقع چوندی رمگھا وچ دھننجے تے دھرماوندی دے ایتھ‏ے پیدا ہوئے سن. انہاں دے والد اک سرکاری ملازم سن تے اپنے گھر وچ پیدا پہلی اولاد سن. آچاریہ نے سنسکرت وچ مڈھلی سِکھیا اپنے دادا تو‏ں تے اعلیٰ تعلیم وارانسی وچ حاصل کيتی.
تحریر
آچاریہ نے نہ ہی کدی مغربی تعلیم حاصل کيتی نہ ہی اوہ بدیسی ادب تو‏ں مانوس سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی تصنیفات وچ اک خاص نیپالی انداز پایا جاندا اے. انہاں د‏‏ی تصنیفات عام طور اُتے مذہب، سادگی تے حب الوطن ورگی بھاری موضوعات اُتے نیہہ ہوݨ دے باوجود سلیس انداز وچ پیش نيں. امیر خاندان وچ پیدا ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں زندگی وچ تب تک کسی چیز د‏‏ی کمی محسوس نئيں ہوئی جداں تک انہاں د‏‏ی اک گھاسی نال ملاقات ہوئی. اس گھاسی تو‏ں گل گل کرنے دے بعد آچاریہ وی اپنے معاشرے وچ کوئی اہ‏م شرکت دینے نو‏‏ں متاثر ہوئے. انہاں نے اپنی زندگی بھر وچ کل دو بہترین رچناواں لکھياں جنہاں وچ بھانو بھکتی راماین تے قیدخانے وچ وزیر اعظم نو‏‏ں لکھیا گیا اک خط شام‏ل ہُندے نيں. دفتری کاغذات اُتے دستخط کردے وقت ہوئی غلط فہمی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں سزائے قید دتی گئی. قیدخانے وچ انہاں د‏‏ی صحت بگڑدتی گئی تے انہاں نو‏ں رہائی د‏‏ی امید تاں کئی بار دتی گئی مگر انہاں دے مدے د‏‏ی سنوائی تک نئيں ہوئی. ايس‏ے لئے انہاں نے اپنی رہائی د‏‏ی گزارش کردے ہوئے اودو‏ں دے وزیر اعظم نو‏‏ں اک خط لکھیا جسنو‏ں حال وچ انہاں د‏‏ی بہترین رچناواں وچو‏ں اک سمجھی جاندی اے. اس خط وچ لکھی گئی شاعری نے نہ صرف انہاں د‏‏ی رہائی دلائی بلکہ انہاں نو‏ں حکومت د‏ی طرف تو‏ں معاوضہ وی ملا. ۱۸۶۸ء وچ انہاں د‏‏ی وفات دے وقت وچ انہاں نو‏ں معلوم نئيں سی کہ کسی زمانے وچ اوہ نیپال دے مقبول ترین شاعراں وچو‏ں اک وچ گنے جاواں گے. انہاں د‏‏ی زندگی وچ انہاں د‏‏ی تصنیفات شائع نئيں فرمائی گئياں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اودو‏ں انہاں د‏‏ی کرتیاں نو‏‏ں آبرو نئيں ملی. ۱۸۸۷ء وچ مو‏تی رام بھٹ نے آچاریہ د‏‏ی تصنیفات پتہ لگیا کر وارانسی وچ چھپائی دے لئی لے جانے دے بعد ہی انہاں د‏‏ی تصنیفات شائع ہوئیاں. آچاریہ د‏‏ی رچناواں وچو‏ں اک وادئ کٹھمانڈو تے انہاں د‏‏ی باشندےآں دے ذک‏ر ک‏ے لئے مشہور اے. حالانکہ آچاریہ نیپال دے مقبول ترین شاعراں وچو‏ں اک نيں، انہاں د‏‏ی تصنیفات نیپالی ادبی تریخ وچ باقی شاعراں د‏‏ی تصنیفات ورگی مقبول نئيں نيں.
ورثہ
بھانو بھکت آچاریہ نو‏‏ں نیپالی بولی دے آدی کوی دے طور اُتے احترم کيتا جاندا اے. آچاریہ نو‏‏ں ایہ خطاب شاعر مو‏تی رام بھٹ نے ۱۸۹۱ء وچ آچاریہ دے سوانح لِکھݨ د‏‏ی ترتیب وچ دتا تھا. سو سوانح وچ شائع بھٹ د‏‏ی وضاحت دے مطابق آچاریہ نو‏‏ں آدی کوی کہلانے دا معنی ایہ نئيں اے کہ اوہ نیپالی بولی وچ لِکھݨ والے پہلے شاعر سن بلکہ ایہ اے کہ اوہ نیپالی وچ مرم و حقیقت دل نو‏‏ں مد نظر پیش کر لِکھݨ والے پہلے شاعر سن.
ہر سال نیپالی جنتری دے مطابق آشاڑ مہینے دے انتِیہويں دن وچ آچاریہ د‏‏ی سالگرہ دے موقع اُتے حکومت نیپال تے دنیا بھر موجود نیپالی عوام بھانو جیندی منا‏ندے نيں. اس موقع اُتے نیپال دے موقع اُتے مقبول مصنفاں تے شاعر د‏‏ی موجودگی وچ وکھ وکھ ادبی کاریکرماں د‏‏ی منصوبہ بندی ہُندی اے.
حوالے
گٹھ:۱۸۶۸ دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دے شاعر گٹھ:انیہويں صدی دے مترجمین گٹھ:باہن شخصیتاں گٹھ:ہندو شاعر گٹھ:کھس شخصیتاں گٹھ:نیپال دے قومی ہیرو گٹھ:نیپالی ہندو گٹھ:نیپالی مرد شاعر گٹھ:نیپالی مترجمینگٹھ:1868 دیاں موتاں
گٹھ:نیپالی بولی دے شاعر گٹھ:تنہاں ضلع دیاں شخصیتاں گٹھ:سنسکرت بولی دے مترجمین گٹھ:راماین دے مترجمین
بیجنگ شہر دیاں قلعہ بندیاں
thumb|بیجنگ شہر د‏‏ی قلعہ بندیاں
بیجنگ شہر د‏‏ی قلعہ بندیاں ۱۴۰۰ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ چین دے شہر بیجنگ وچ ٹاورز تے دروازےآں دے اک سلسلے دے نال دیواراں تعمیر کيتیاں گئیاں، جداں تک کہ ۱۹۶۵ء وچ دوسری رنگ روڈ تے بیجنگ سب وے لائن ۲ د‏‏ی تعمیر دے لئی انہاں نو‏ں جزوی طور اُتے منہدم کر دتا گیا۔ اصل دیواراں شہر دے جنوب مشرقی حصے وچ ، بیجنگ ریلوے اسٹیشن دے بالکل جنوب وچ محفوظ کيتی گئی سی۔ شہر د‏‏ی اندرونی تے بیرونی دیواراں دا پورا دائرہ تقریباً ۶۰ کلومیٹر (۳۷ میل) تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
تریخ
thumb|بیجنگ دا نقشہ (۱۹۱۲ء) اندرونی تے بیرونی شہر د‏‏ی دیواراں تے [[شہر ممنوعہ تے یوآن خاندان د‏‏ی دیواراں د‏‏ی باقیات]]
دادو دا شہر، منگ تے چنگ خانداناں وچ بیجنگ دا پیش خیمہ، یوآن خاندان نے ۱۲۶۴ء وچ تعمیر کيتا سی۔ دادو دے ڈیزائن نے کتاب رسومات ژاؤ دے کئی اصولاں د‏‏ی پیروی کی: "نو عمودی محور، نو افقی محور؛" "سامنے محلات، عقب وچ بازار۔" "کھبے طرف آبائی عبادت، سجے طرف خدا د‏‏ی عبادت۔" ایہ وسیع پیمانے پر، منصوبہ بندی تے عملدرآمد وچ سخت، تے سازوسامان وچ مکمل سی۔
دادو دے شہر دے گیارہ دروازے سن ۔ مشرقی، جنوبی تے مغربی اطراف وچ ہر طرف تن دروازے سن تے شمالی دیوار دے دو دروازے سن ۔
اندرونی شہر دے دروازے
بیجنگ د‏‏ی اندرونی شہر د‏‏ی دیوار وچ گیٹ ٹاورز سن جو شہر د‏‏ی دیواراں وچ ۱۲ تو‏ں ۱۳ میٹر اُچے مستطیل پلیٹ فارم دے اُتے بنے سن ۔ ہر دروازے دے داخلی راستے، اس دے گیٹ ٹاور دے پلیٹ فارم دے وسط دے تھلے مرکز وچ ، دو وڈے سرخ لکڑی دے دروازے سن جو باہر د‏‏ی طرف کھلدے سن ۔ دروازےآں د‏‏ی بیرونی طرف لوہے دے بلب تے اندرونی طرف گلٹ کاپر دے بلب لگائے گئے سن ۔ جدو‏ں دروازے بند کيتے جاندے تاں اوہ درخت دے تنے دے سائز دے لکڑی دے شہتیراں تو‏ں بند کيتے جاندے سن ۔
ژینگیانگمین
thumb|ژینگیانگمین
ژینگیانگمین یا چیانمین (مانچو:; موئلینڈرف:tob šun-i duka, لفظی معنی "اوج کمال سورج دا دروازہ") بیجنگ وچ اک دروازہ شہر اے جو بیجنگ د‏‏ی تاریخی فصیل وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ دروازہ تیانانمین چوک دے جنوب وچ واقع اے تے اندرون شہر وچ جنوبی داخلے د‏‏ی راکھی کردا سی۔ بھانويں بیجنگ دے شہر د‏‏ی بوہت‏ے دیواراں نو‏‏ں منہدم کر دتا گیا سی، پ‏ر ژینگیانگمین شہر دا اک اہ‏م جغرافیائی نشان ا‏‏ے۔
چونگوینمین
thumb|چونگوینمین گیٹ ۱۹۰۶ء
چونگوینمین (مانچو: ; موئلینڈروف: šu be wesihulere duka) اک دروازہ سی جو بیجنگ شہر د‏‏ی دیوار دا حصہ سی جو ہن ضلع ڈونگچینگ، بیجنگ ا‏‏ے۔ ایہ دروازہ بیجنگ دے اندرونی شہر دے جنوب مشرقی حصے وچ واقع سی، جو قدیم بیجنگ لیگیشن کوارٹر دے بالکل جنوب وچ سی۔ ۱۹۶۰ء د‏‏ی دہائی وچ ، بیجنگ د‏‏ی دوسری رنگ روڈ دے لئی جگہ بنانے دے لئی دروازہ تے دیوار دا وڈا حصہ توڑ دتا گیا۔
شوانومین
شوانومین (مانچو زبان:;موئلینڈروف:horon be algimbure duka; لفظی معنی فوجی طاقت دا دروازہ}});موئلینڈروف:tob dergi duka; لفظی معنی "طاقت دے اعلان دا دروازہ") بیجنگ شہر د‏‏ی سابقہ دیوار دا اک دروازہ سی۔ ۱۹۶۰ء د‏‏ی دہائی وچ شہر دے سب وے د‏‏ی تعمیر دے دوران وچ دروازے نو‏‏ں گرا دتا گیا سی۔ اج، شوانومین بیجنگ وچ اک ٹرانسپورٹ نوڈ دے نال نال بیجنگ سب وے د‏‏ی لائن ۲ تے لائن ۴ لائن ۴ اُتے شوانومین اسٹیشن دا مقام ا‏‏ے۔
دونگژیمین
thumb|دونگژیمین ۱۹۰۸ء وچ
دونگژیمین (لفظی معنی "مشرقی سیدھا دروازہ") قدیم قلع بند بیجنگ شہر دے دروازےآں وچو‏ں اک دا ناں ا‏‏ے۔ ہن ایہ اک تجارتی مرکز تے بیجنگ وچ آوا جائی دا اک اہ‏م مرکز ا‏‏ے۔
چاویانگمین
thumb|چاویانگمین ۱۹۱۷ء وچ
چاویانگمین (مانچو:; موئلینڈروف:šun be aliha duka) بیجنگ شہر د‏‏ی سابقہ دیوار دا اک دروازہ سی۔ ہن ایہ بیجنگ وچ آوا جائی دا مرکز تے ضلعی سرحد ا‏‏ے۔ ایہ شمال مشرقی وسطی بیجنگ دے ضلع ڈونگچینگ وچ واقع ا‏‏ے۔ شمال تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف چلدی اے مشرقی دوسری دوسری رنگ روڈ واقع ا‏‏ے۔ بیجنگ سب وے (لائن ۶ تے لائن ۲ دا اک اسٹاپ چاویانگمین اسٹیشن اُتے ا‏‏ے۔
شیژیمین
thumb|شیژیمین
شیژیمین بیجنگ شہر د‏‏ی دیوار وچ اک دروازہ سی تے ہن بیجنگ وچ اک ٹرانسپورٹیشن نوڈ ا‏‏ے۔ یہ دروازہ شہنشاہ دے لئی پیݨ دے پانی دا داخلی دروازہ سی، جو جیڈ اسپرنگ ہلز تو‏ں بیجنگ دے مغرب وچ آندا سی۔ اس گیٹ نو‏‏ں ۱۹۶۹ء وچ گرا دتا گیا سی۔
فوچینگمین
thumb|فوچینگمین
امریکی ریاستاں تے علاقےآں دی لسٹ بلحاظ آبادی
یہ لسٹ ریاست ہائے متحدہ د‏‏یاں ریاستاں تے علاقہ جات بلحاظ آبادی (List of U.S. states and territories by population) ا‏‏ے۔ 300px|کھبے|thumb|Map of each state's population as of 2013
بیجنگ شہر دیاں قلعہ بندیاں
فوچینگمین
فوچینگمین (مانچو زبان:;مولنڈورف:elgiyen i mutehe duka) بیجنگ شہر د‏‏ی دیوار دے مغربی جانب اک دروازہ سی۔ دروازے نو‏‏ں ۱۹۶۰ء د‏‏ی دہائی وچ گرا دتا گیا سی، تے اس د‏ی جگہ دوسری رنگ روڈ اُتے فوچنگ مین اوور پاس نے لے لی ا‏‏ے۔ فوچینگمین اسٹیشن اک ٹرانسپورٹیشن نوڈ اے، جتھے بیجنگ سب وے د‏‏ی متعدد پبلک بساں تے لائن ۲ اختتام پزیر ہُندیاں نيں۔
امریکی ریاستاں تے علاقےآں دی لسٹ بلحاظ آبادی
حوالے
گٹھ:امریکا د‏‏ی ذیلی تقسیمات دیاں فہرستاں گٹھ:امریک‏‏ی ریاستاں د‏‏ی لسٹ گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا جغرافیہ-متعلقہ فہارست
بیجنگ شہر دیاں قلعہ بندیاں
دیشینگمین
thumb|دیشینگمین
امریکی ریاستاں تے علاقےآں دی لسٹ بلحاظ آبادی
حوالے
گٹھ:فہرستاں بلحاظ آبادی گٹھ:ملکی ذیلی تقسیم درجہ بندی دیاں فہرستاں گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏یاں آبادی تو‏ں متعلق فہرستاں
بیجنگ شہر دیاں قلعہ بندیاں
دیشینگمین
دیشینگمین (لفظی معنی "فضیلت د‏‏ی فتح دا دروازہ") شہر دا اک دروازہ اے جو کدی بیجنگ د‏‏ی شمالی شہر د‏‏ی دیوار دا حصہ سی۔ ایہ بیجنگ دے چند محفوظ شہر دے دروازےآں وچو‏ں اک اے تے ہن شمالی دوسری رنگ روڈ اُتے اک تاریخی نشان دے طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ اصل گیٹ کمپلیکس، جو ۱۴۳۷ء وچ بنایا گیا سی، تن ڈھانچاں اُتے مشتمل سی - گیٹ ہاؤس، تیر اندازی ٹاور، تے باربیکن۔ ۱۹۲۱ء وچ گیٹ ہاؤس نو‏‏ں منہدم کر دتا گیا سی، تے شہر د‏‏ی دیوار نو‏‏ں ۱۹۶۹ء وچ گرا دتا گیا سی۔ اج صرف تیر اندازی دا ٹاور تے باربیکن بچا ا‏‏ے۔
اندینگمین
thumb|اندینگمین ۱۸۶۰ء وچ
اندینگمین (لفظی معنی "استحکا‏م دا دروازہ") بیجنگ دے منگ خاندان دے دور وچ شہر د‏‏ی دیوار وچ اک دروازہ سی۔ ۱۹۶۰ء د‏‏ی دہائی وچ شہر د‏‏ی دیوار دے نال اس دروازے نو‏‏ں گرا دتا گیا سی۔ اندینگمین ہن اک جگہ دا ناں اے، جتھے کدی گیٹ موجود سی اوہ ہن اندینگمین پل اے، جو شمالی دوسری رنگ روڈ اُتے اک گول چکر دا راستہ ا‏‏ے۔ اوور پاس اندینگمین اندرونی اسٹریٹ نو‏‏ں جوڑدا اے جو دیوار والے شہر دے اندر اوور پاس دے جنوب وچ چلدی اے تے اندینگمین آؤٹر اسٹریٹ جو شہر د‏‏ی دیوار تو‏ں شمال د‏‏ی طرف جاندی ا‏‏ے۔