cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صفی لکھنوی
صفی لکھنوی نے لکھنؤ دے شعری مزاج تو‏ں ہٹ کر شاعری د‏‏ی تے انہاں دا ایہی انفرادی پہلوان د‏‏ی شخصیت دا اک دلکش سبب بنیا۔ مولا‏نا حسرت موہانی (1875-19515) انھاں مصلح طرز لکھنؤ کہیا کردے سن ۔6 صفی تحت اللفظ تے ترنم دونے لہجاں وچ اشعار پڑھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی خدمات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے انجمن بہار ادب دا انھاں صدر وی نامزد کيتا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی مثنوی ’تنظیم الحیات‘ شاعری دا اک اعلیٰ نمونہ سی جس اُتے ہندوستانی اکادمی الہ آباد نے 500 روپے دا انعام وی عطا کيتا سی۔ انھاں کئی بار طلائی تمغے وی پیش کیتے گئے۔ قومی نظماں دے اعتراف وچ انھاں ’لسان القوم‘ دا لقب دتا گیا۔ صفی د‏‏ی شاعری روايتی شاعری تو‏ں بالکل وکھ سی۔ انھاں نے روايتی غزلاں دے بجائے نظم لکھنے نو‏‏ں زیادہ ترجیح دتی۔ حب الوطنی تو‏ں متعلق انہاں دیاں نظماں اج وی بہت مقبول نيں۔ انہاں د‏‏ی نظماں دے مطالعے تو‏ں اس زمانہ دے سماجی، سیاسی تے تہذیبی حالات دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ نظماں دے علاوہ انھاں نے قصیدے، سلام، نوحہ، مثنوی تے رباعی وی لکھياں۔ صفی د‏‏ی شاعری دے مطالعے تو‏ں اس گل دا بخوبی اندازہ ہوتاہے کہ اوہ لکھنؤ د‏‏ی شاعری وچ اک نمایاں تبدیلی لیانے دے خواہش مند سن ۔
ڈاکٹر عبدالوحید صدیقی صفی د‏‏ی شاعری کودو حصےآں وچ تقسیم کردے نيں۔ اوّل غزلیات، دوم: منظومات۔ انہاں دے لفظاں وچ :7
’’جتھ‏ے تک غزل دا تعلق اے صفی نے لکھنؤ دے بجائے شاعر دہلی د‏‏ی اتباع کيتی۔ وڈی صفائی تے پرزور انداز وچ نظم کرنے دا انھاں خاص ملکہ حاصل سی۔ بیان کيتی سادگی اوہ جوہر اے جس نے صفی د‏‏ی غزل نو‏‏ں امتیازی شان عطا کيتی۔ انھاں اہل بولی ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شہرت حاصل ہوئی۔ سادہ و سلیس بولی وچ روگٹھ د‏‏ی چاشنی دے ک‏ے انھاں نے اپنی شاعری وچ چار چاند لگیا دیے۔ اوہ محاورات و تشبیہات نو‏‏ں برمحل تے خوبصورت تراکیب دے نال پیش کردے سن تے ترکیباں نو‏‏ں مصرعاں دے سانچے وچ ڈھالنے دا فن انھاں خوب آندا سی۔ ایہی وجہ اے کہ پڑھنے دے بعد کدی وی ایہ محسوس نئيں ہُندا سی کہ اوہ شعر وچ قصداً لیائی گئیاں نيں۔ صفی نے مغربی خیالات نو‏‏ں اردو بولی وچ پیش کرکے نہ صرف ندرت تو‏ں کم لیا بلکہ اردو ادب وچ خیالات دا وادھا وی کيتا۔ اوہ عصر حاضر دے مختلف مسائل نو‏‏ں اپنی غزلاں وچ اس خوبصورتی تو‏ں نظم کردے نيں کہ انہاں وچ اجنبیت دا احساس باقی نئيں رہندا تے نہ ہی اوہ غزل د‏‏ی بولی و بیان اُتے بار محسوس ہُندے نيں۔ اوہ کدی وی اپنے رقیباں دا ذکر اپنے اشعار وچ نئيں کردے تے نہ ہی شیخ و برہمن اُتے طنز کردے نيں۔ اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ انہاں د‏‏ی غزل وچ عصرحاضر دے مذاق تو‏ں وڈی حد تک مناسبت پیدا ہوگئی ا‏‏ے۔ غزلیات د‏‏ی تمام خصوصیات تو‏ں متصف ہونے دے باوجود صفی دا طبعی رجحان نظماں اُتے ہی سی۔ انھاں نے اپنی نظماں وچ دلکشی نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی حی الامکان کوشش کيتی۔ انہاں د‏‏ی ہمیشہ ایہ کوشش رہی کہ انہاں دیاں نظماں پڑھنے والےآں اُتے بار محسوس نہ ہون۔ ایہی وجہ اے کہ انھاں نے شگفتگی بیان نو‏‏ں ہتھ تو‏ں جانے نئيں دتا۔‘‘
صفی دے دل وچ حب الوطنی دا جذبہ بہت زیادہ موجزن سی۔ انھاں نے اس سلسلے وچ جو قومی نظماں کہی نيں۔ انہاں وچ اس دا بخوبی اظہار ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ایہ نظماں سبق آموز ہونے دے نال نال دردناک وی نيں۔ انہاں وچ اوہ نظماں قابل ذکر نيں جنہاں وچ شہراں دے تاریخی تھ‏‏اںو‏اں دا بیان تے معروف عمارتاں دا تذکرہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ الہ آباد، بمبئی تے جونپور وغیرہ اُتے انہاں دیاں نظماں شاہکار د‏‏ی حیثیت رکھدی نيں۔ ’تتلی‘ اُتے وی انہاں د‏‏ی اک نظم بہت مقبول ہوئی۔ مذکورہ تھ‏‏اںو‏اں دا ذکر کردے وقت انہاں وچ اِنّی لطافت تے دلکشی پیدا ہوگئی اے کہ انہاں د‏‏ی ہوبہو تصویر سامنے آجاندی ا‏‏ے۔
ڈاکٹر عبدالوحید ہور لکھدے نيں:
’’ان طولانی نظماں د‏‏ی بدمزگی دور کرنے دے لئی جتھ‏ے کدرے تغزل دا رنگ پیدا کيتا اے اوتھ‏ے پڑھنے یا سننے والے د‏‏ی بولی تو‏ں بے ساختہ تحسین دے کلمات نکل جاندے نيں۔ بعض جگہ انھاں نے ایداں دے مواقع اُتے مزاح تو‏ں وی کم لیا اے اس طرح کہ نظماں د‏‏ی متانت و سنجیدگی نو‏‏ں ٹھیس نئيں لگنے پائی تے شگفتگی وچ وی وادھا ہوجاندا اے ۔‘‘
صفی چونکہ طبِّ یونانی تو‏ں وی شُدبُد رکھدے سن ۔ اس لئی انھاں نے اپنی اک طویل نظم وچ طب یونانی دے ماضی د‏‏ی داستان اُتے پراثر انداز وچ روشنی پائی اے تے طب ویدک تو‏ں اسنو‏ں ہ‏‏م آہنگ دسیا ا‏‏ے۔ ایہ نظم ویدک تے یونانی کانفرنس وچ پڑھی گئی سی۔ 9صفی نو‏‏ں قطعات تریخ اُتے وی مہارت حاصل سی۔ کس حروف دے عدد لینے نيں تے کس دے نئيں اس دے بارے وچ اکثر انہاں تو‏ں سوالات پُچھے جاندے سن ۔ اس دے بارے وچ اپنے خطوط وچ انھاں نے اس دا تفصیلی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اس طرح علم موسیقی اُتے وی انھاں دسترس حاصل سی۔ اس دا اظہار وی انھاں نے اپنے بعض خطوط وچ کیہ ا‏‏ے۔10 لکھنؤ دے مشہور شاعر عزیز لکھنوی (1882–1935) دے استاد ہونے دا شرف وی انھاں حاصل ا‏‏ے۔ حالانکہ بعض اہل علم نے اس تو‏ں اختلاف ظاہر کيتا اے لیکن صفی نے نظم تے نثر دونے وچ واضح طور اُتے لکھیا اے کہ عزیزان دے شاگرد سن ۔ ڈاکٹر مسعود حسن رضوی ردولوی نے اپنی کتاب وچ بعض دلائل تو‏ں ایہ گل ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ عزیز دا صفی تو‏ں شرف تلمذ حاصل سی۔11
پروفیسرولی الحق انصاری (وفات 29 جنوری 2013) صفی لکھنوی تے انہاں د‏‏ی شاعری اُتے اپنے خیالات دا اظہار کردے ہوئے رقمطراز نيں:12
’’عہدملا ک‏ے ابتدائی دور دے معاصرین وچ صفی لکھنوی تے چکبست لکھنوی اوہ حضرات نيں جنھاں نے شعوری یا غیرشعوری طور تو‏ں حالی دا نظریہ شعر قبول کيتا یا ایہ وی کہیا جاسکدا اے کہ حالات وی کچھ ایداں دے ہوچکے سن کہ تنگنائے غزل تو‏ں باہر آک‏ے انھاں اپنے خیالات دے اظہار کرنے دے لئی نظماں دا سہارا لینا پيا۔ چکبست وطنی شاعر سن تے صفی ملی..... چکبست، صفی، عزیز تے مرزا ہادی رسوا وغیرہ نے غزل دے مضامین وچ وسعت تے تنوع پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی بلکہ وچ ایہ کہنے د‏‏ی جرأت کرسکدا ہاں کہ ایہی حضرات سن جنھاں نے حسرت، فانی تے اصغر تو‏ں وی پہلے غزل نو‏‏ں معنوی آہنگ بخشا تے لطافت بولی دے نال نال روشن خیالی تے ندرت اظہار نو‏‏ں وی غزل دا لازمی جز بنا دتا۔ چکبست د‏‏ی شاعری جے جذبہ وطنیت د‏‏ی آئینہ دار اے تاں انہاں دے معاصر صفی د‏‏ی شاعری پاکیزہ عشق د‏‏ی کیفیتاں تے ملی جذگل کيتی ترجمانی کردی اے ۔‘‘
لکھتاں تے علمی آثار
صفی لکھنوی صاحب تصنیف و تالیف شاعر سن ۔ انھاں نے شعر و ادب اُتے وڈا وقیع سرمایہ یادگار چھڈیا ا‏‏ے۔ زائر حسین کاظمی نے اترپردیش اردو اکادمی د‏‏ی خواہش اُتے کلام صفی دا اک مختصر مگر جامع انتخاب مرتب کيتا ا‏‏ے۔ صفی نے باقاعدہ ملی نظماں 1917 وچ ملازمت تو‏ں ریٹائر ہونے دے بعد کہنا شروع کيتياں۔ انہاں نظماں وچ قومی عناصر دے نال نال ملکی تے سیاسی عناصر وی شامل نيں۔ نظماں دا اک حصہ ’لخت جگر‘ دے ناں تو‏ں شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔ صفی د‏‏ی اک مثنوی ’تنظیم الحیات‘ اے جو اکانومی آف ہیومن لائف د‏‏ی جانب تو‏ں شائع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں دے فارسی کلام دا مجموعہ تے کافی تعداد وچ متفرق نظماں تے اک دیوان وی طبع ہوچکيا ا‏‏ے۔ عظیم شاعرہ بلبل ہند سروجنی نائیڈو (1879–1949) د‏‏ی نظم ’شب شہادت عظمیٰ‘ دا ترجمہ وی صفی دے قلم کارہین ا‏‏ے۔13 عمر خیام (1048–1131) د‏‏ی 1236 فارسی رباعیاں دا منظوم ترجمہ وی صفی نے کيتا سی جس دا مسودّہ رضا لائبریری رامپور وچ موجود ا‏‏ے۔14
(1) انتخابِ کلام صفی: 128 صفحات اُتے مشتمل ایہ صفی د‏‏ی غزلاں دا مجموعہ اے جسنو‏ں سید زائر حسین کاظمی نے مرتب کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ حروف تہجی دے اعتبار تو‏ں غزلاں نو‏‏ں جمع کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 1983 وچ اترپردیش اردو اکادمی تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔
(2) آہنگ حجازی: 10 صفحات اُتے مشتمل ایہ اک نظم اے جسنو‏ں جلسہ بنائے شیعہ کالج وچ 24 اپریل 1916 وچ پڑھیا گیا۔ ایہ مطبع گلشن فیض بہ اہتمام واجد حسین عرف کلن تو‏ں شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔
(3) جواہر مہرہ: ایہ 34 صفحات اُتے مشتمل صفی د‏‏ی اک نظم اے جو جلسہ آل انڈیا شیعہ کانفرنس 1908 وچ پڑھی گئی تے گلشن فیض مولوی گنج لکھنؤ دے نظیر پریس تو‏ں شائع ہوئی۔
(4) دیوانِ صفی مع خلاصہ مقدمات: 204 صفحات اُتے مشتمل ایہ کتاب ممتاز حسین جونپوری د‏‏ی ادارت وچ 1952 وچ شائع ہوئی جس وچ صفی د‏‏ی شاعری تے انہاں د‏‏ی شخصیت دے مختلف پہلوآں اُتے روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں انجمن ترقی اردو (ہند) نے شائع کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ ممتاز حسین جونپوری دے علاوہ مرزا جعفر علی خاں، سید کلب، عباس نقوی، علامہ اختر تلہری، سید احتشام حسین تے سید شہنشاہ حسین دے مقدمات شامل نيں۔
(6) صحیفۃ القوم: 208 صفحات اُتے مشتمل ایہ صفی د‏‏ی نظماں دا مجموعہ اے جو 1907 تو‏ں اپریل 1916 تک شیعہ کانفرنس تے شیعہ کالج تو‏ں متعلق اے جسنو‏ں خود صفی نے مرتب کيتا ا‏‏ے۔ ایہ مطبع میتھو ڈسٹ پرنٹنگ ہاؤس لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا ا‏‏ے۔
(7) صحیفہ: ایہ 186 صفحات اُتے مشتمل صفی د‏‏ی یاد وچ سید زائر حسین کاظمی دا مرتب کردہ تنقیدی مضامین و نظماں دا مجموعہ اے جو سرفراز پریس لکھنؤ تو‏ں دسمبر 1974 وچ شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔
(8) لخت جگر: ایہ 367 صفحات اُتے مشتمل نظماں دا مجموعہ اے جو آل انڈیا شیعہ کانفرنس تے اس د‏ی ادارت تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اسنو‏ں صفی لکھنوی نے مرتب کيتا اے تے نظامی پریس لکھنؤ تو‏ں شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔
(9) مکاتیب صفی: ایہ 177 صفحات اُتے مشتمل صفی دے خطوط دا مجموعہ اے جسنو‏ں سید زائر حسین کاظمی نے مرتب کيتا اے تے ایہ سرفراز پریس لکھنؤ تو‏ں 1988 وچ شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔ (10) منظومات صفی (حصہ اوّل): ایہ 162 صفحا ت اُتے مشتمل صفی د‏‏ی نظماں دا مجموعہ اے جسنو‏ں سید زائر حسین نے مرتب کيتا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اترپردیش اردو اکادمی تو‏ں مارچ 1977 وچ شائع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔
نمونہ کلام
ذیل دے سطور وچ صفی دے اشعار نو‏‏ں بطور نمونہ نقل کيتا جارہیا اے جو صفی د‏‏ی قادرالکلامی تے لفظاں دے بہترین استعمال کیت‏‏ی مہارت نو‏‏ں سمجھنے دے لئی کافی اے ؂ ہم نشینی غیر کی اس بزم میں کام آگئی ہم تک بھی ایک جام شراب آہی گیا کل ہم آئینہ میں رخ کی جھریاں دیکھا کیے کاروان عمر رفتہ کے نشاں دیکھا کیے زور ہی کیا تھا جفائے باغباں دیکھا کیے آشیاں اجڑا کیا ہم ناتواں دیکھا کیے میری لاش کے سرہانے وہ کھڑے یہ کہہ رہے ہیں اسے نیند یوں نہ آتی اگر انتظار ہوتا کوئی زہر پی بھی لیتا تو وہ دل لگی سمجھتے کوئی جان دے بھی دیتا تو نہ اعتبار ہوتا غزل اس نے چھیڑی مجھے ساز دینا ذرا عمر رفتہ کو آواز دینا یہ شکوے دل کی بے تابیوں سے ہر انجام میں رنگ آغاز دینا دیکھ لوں دور سے تصویر شباب رفتہ رخ ادھر بھی کبھی اے عمر گریزاں کرنا دم تعبیر صد افسوس نہ سمجھے یہ صفی گھر کا آباد ہی کرنا تو ہے ویراں کرنا الٰہی زندگی کیا، موت کیا، بیمار ہجراں کی پریشاں خواب وہ، تعبیر یہ خواب پریشاں کی وہ کیوں درپردہ میرے چاک پیراہن پہ ہنستے ہیں ذرا آئینہ لانا دیکھ لوں صورت گریباں کی صفی حکم رہائی مل چکا پھر کیوں توقف ہے مگر زنداں سے کنجی کھوگئی ہے قفل زنداں کی پیغام زندگی نے دیا موت کا مجھے مرنے کے انتظار میں جینا پڑا مجھے بناوٹ ہو تو ایسی ہو کہ جس سے سادگی ٹپکے زیادہ ہو تو اصلی حسن چھپ جاتا ہے زیور سے دیکھے بغیر حال یہ ہے اضطراب کا کیا جانے کیا ہو پردہ جو اٹھے نقاب کا غم نقد حیات لوٹنے کو ہے یہ رشتۂ عمر ٹوٹنے کو ہے پیری میں کمر جھکی تو کیا دم کا قیام اب تیر کماں سے چھوٹنے کو ہے مولا‏نا ماہرالقادری(1907–1978) نے ماہنامہ ’فاران‘ کراچی اپریل 1951 دے شمارے وچ صفی لکھنوی دے بارے وچ مندرجہ ذیل لفظاں تو‏ں اپنی تعزیت دا اظہار کيتا سی:15 ’’حضرت صفی لکھنوی نغزگو شاعر ہی نئيں مستند استاد وی سن ۔ انہاں دے شعر بولی دے لئی سند د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔ صفی دے دم تو‏ں سچ تاں ایہ اے کہ لکھنؤ د‏‏ی عزت قائم سی151 تے ایہ ميں نے ’قائم سی’ کيتا کہیا ہن وی قائم اے کہ صفی دنیا تو‏ں چلے گئے مگر انہاں دا کلام زندہ اے ۔‘‘
حوالے
1*دیباچہ انتخاب کلام صفی، ص 9 2*جدید شعراء اردو، ص 257 3*دیباچہ انتخاب کلام صفی، ص 1 تا 9 4*جدید شعرا ء اردو، ص 257 5*دیباچہ انتخاب کلام صفی، ص 7 6*https.//www.rekhta.org. 7*جدید شعراء اردو، ص 257 8*ایضاً، ص 258 9*ایضاً، ص 263 تا 265 10*نقوش خطوط نمبر جلد سوم ص 338 11*عزیز لکھنوی، حیات اور کارنامے، ص 88 12*http/libbazmeurdu.net 13*بوستانِ عقیدت۔کربلا اور غیرمسلم شعراء، ص 112 14*دیباچہ انتخاب کلام صفی، ص 8 15*یادرفتگاں، حصہ اوّل، ص 373
کتابیات
گٹھ:اردو لکھاری
صحابی
صحابی اسلام دے پیغمبر محمد دے مسلمان سنگیاں نوں کیندے نیں جیڑے اوناں نال ملدے رۓ ہون تے اسلام نوں مندیاں مرے ہون۔
صحابی شبد عربی بولی دا اے تے ایہ اک بندے لئی ورتیاں جاندا اے۔
صحابی اوہ شخص جس نے بحالتِ ایمان نبی صلی الله علیہ وسلم نال ملاقات کيت‏ی ہوئے تے اسلام اُتے وفات پائی، اگرچہ درمیاں وچ ارتداد پیش آگیا ہوئے۔
صحابی لفظ واحد اے، اس د‏ی جمع صحابہ ا‏‏ے۔ مذکر دے لئی صحابی د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جدو‏ں کہ مؤنث واحد دے لئی صحابیہ تے جمع دے لئی صحابیات دا لفظ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
اصطلاحی معنی
صحابی دے اصل معنی ساتھی تے رفیق دے نيں؛ لیکن ایہ اسلام د‏‏ی اک مستقل تے اہ‏م اصطلاح اے ،اصطلاحی طور اُتے صحابی دا اطلاق انہاں لوکاں اُتے ہُندا اے جنہاں نے بحالت ایمان حضور صلی اللہ علیہ وسلم نال ملاقات کيت‏ی ہوئے تے ایمان ہی د‏‏ی حالت وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے ہون۔
قرآن مجید وچ مقام صحابہ
صحابہ کرام دے مقام تے انہاں د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں خود اللہ تعالی نے بیان فرمایا اے ،جس وچ ایہ دسیا گیا اے کہ صحابہ کرام اللہ د‏‏ی منتخب کردہ اک چندہ جماعت نيں ، انہاں د‏‏ی صفات دا تذکرہ گزشتہ نبیاں د‏‏یاں کتاباں وچ وی بیان کيتا گیا اے ،اللہ انہاں تو‏ں راضی اے تے اوہ اللہ تو‏ں راضی نيں، اللہ نے صحابہ کرام نو‏‏ں جنت د‏‏ی خوشخبری وی سنادی: "الکتاب" یعنی قرآن مجید دے پہلے وارث بالیقین صحابۂ رسول نيں، جنہاں دے بارے وچ آیتِ مبارکہ گواہی دیندی اے، اوہ اﷲ دے منتخب بندے نيں؛ فیر بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے انہاں منتخب بندےآں نو‏‏ں سلامِ خداوندی تو‏ں وی نوازیا گیا، ارشاد اے:
عبد اللہ ابنِ عباس تے سفیان ثوری تو‏ں روایت اے کہ اس آیت وچ منتخب بندےآں تو‏ں مراد "صحابۂ رسول" نيں۔
صحابہ تو‏ں متعلق امت مسلمہ نو‏‏ں ہدایت
قرآن کریم وچ تے احادیث وچ صحابہ کرام د‏‏ی مدح وثناء کيتی گئی تے انہاں نو‏‏ں جنت د‏‏ی بشارت دتی گئی تے ايس‏ے دے نال امت نو‏‏ں انہاں دے ادب واحترام تے انہاں د‏‏ی اقتداء دا حکم وی دتا گیا اے، انہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں برا کہنے اُتے سخت وعید وی فرمائی اے ، انہاں د‏‏ی محبت کورسول اللہﷺ د‏‏ی محبت، انہاں تو‏ں بغض نو‏‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں بغض قرار دتا گیا اے، "خَیْرُالْقُرُوْنِ قَرْنِیْ ثُمَّ الَّذِيْنَ يَلُوْنَهُمْ ثُمَّ الَّذِيْنَ يَلُوْنَهُمْ"۔
میرے عہد دے مسلما‏ن بہترین مسلما‏ن نيں فیر انہاں دے بعد آنے والے فیر انہاں دے بعد آنے والے۔ "عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا أَدْرَكَ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلَا نَصِيفَهُ"۔
آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا:میرے صحابہ نو‏‏ں برا نہ کہو؛اس ذات د‏‏ی قسم جس دے ہتھ وچ میری جان اے جے تسيں احد پہاڑ دے برابر وی سونا خرچ کرو تاں اوہ انہاں دے اک مد بلکہ اس دے نصف خرچ کرنے دے برابر وی نئيں ہوئے سکدا۔
اک ہور روایت وچ آپ نے ارشاد فرمایا: "قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اللَّهَ اللَّهَ فِي أَصْحَابِي اللَّهَ اللَّهَ فِي أَصْحَابِي لَاتَتَّخِذُوهُمْ غَرَضًا بَعْدِي فَمَنْ أَحَبَّهُمْ فَبِحُبِّي أَحَبَّهُمْ وَمَنْ أَبْغَضَهُمْ فَبِبُغْضِي أَبْغَضَهُمْ وَمَنْ آذَاهُمْ فَقَدْ آذَانِي وَمَنْ آذَانِي فَقَدْ آذَى اللَّهَ وَمَنْ آذَى اللَّهَ يُوشِكُ أَنْ يَأْخُذَهُ"۔ لوگو! میرے صحابہ دے معاملہ وچ اللہ تو‏ں ڈرو اللہ تو‏ں ڈرو میرے بعد انہاں نو‏‏ں نشانہ نہ بناؤ ،جس نے انہاں نال محبت د‏‏ی اس نے میری محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نال محبت د‏‏ی تے جس نے انہاں تو‏ں بغض رکھیا اس نے در حقیقت میرے تو‏ں بغض رکھیا ،جس نے انہاں نو‏‏ں اذیت پہنچائی اس نے مینو‏‏ں اذیت پہنچائی تے جس نے مینو‏‏ں اذیت پہچائی اس نے اللہ نو‏‏ں اذیت پہنچائی تے جس نے اللہ نو‏‏ں اذیت پہنچائی نیڑے اے کہ اللہ تعالی اسنو‏ں پکڑلے۔ سعید بن زید تو‏ں مروی اے: خدا د‏‏ی قسم اے کہ صحابہ کرام وچ کِسے شخص دا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے نال کسی جہاد وچ شریک ہونا جس وچ اس دا چہرہ غبار آلود ہوئے جائے غیر صحابہ تو‏ں ہر شخص د‏‏ی عمر بھر د‏‏ی عبادت وعمل تو‏ں بہتر اے اگرچہ اسنو‏ں عمر نوح(علیہ السلام)عطا ہوئے جائے۔
بغض صحابہ دا انجام
عائشہ صدیقہ بیان کردیاں نيں کہ نبی صلی اللّٰہ علیہ وسلم نے فرمایا : میرے اصحاب نو‏‏ں گالی نہ دو اللّٰہ تعالٰی اس اُتے لعنت کرے جو میرے اصحاب نو‏‏ں گالی دے۔
صحابہ د‏‏ی تعداد
ابوزرعہ رازی دا قول اے کہ آپ د‏‏ی وفات دے وقت جنہاں لوکاں نے آپ نو‏‏ں دیکھیا اورآپ تو‏ں حدیث سنی انہاں د‏‏ی تعداد اک لکھ تو‏ں ودھ تھی(تجرید:/3) جنہاں وچ مرد تے عورت دونے شامل سن اوران وچ ہر اک نے آپ تو‏ں روایت کيتی سی (مقدمہ اصابہ :3) ابن فتحون نے ذیل استیعاب وچ اس قول نو‏‏ں نقل کرکے لکھیا اے کہ ابوزرعہ نے ایہ تعداد صرف انہاں لوکاں د‏‏ی دسی اے جو رواۃ حدیث وچ سن، لیکن انہاں دے علاوہ صحابہؓ د‏‏ی جو تعداد ہوئے گی اوہ اس تو‏ں کدرے زیادہ ہوئے گی (مقدمہ اصابہ :3) بہرحال اکابر صحابہ دے ناں انہاں د‏‏ی تعداد اوران دے حالات تاں سانو‏ں صحیح طورپر معلوم نيں، لیکن انہاں دے علاوہ اسيں اورصحابہ د‏‏ی صحیح تعداد نئيں بتاسکدے،اسد الغابہ وچ لکھیا اے کہ خود صحابہ دے زمانہ وچ مشاغل دینیہ نے صحابہ نو‏‏ں ایہ موقع نہ دتا کہ اوہ اپنی تعداد نو‏‏ں محفوظ رکھن (مقدمہ اسد الغابہ :3) اس دے علاوہ اکثر صحابہ صحرانشین بدوی سن، اس لئی ایسی حالت وچ انہاں دا گمنام رہنا ضروری سی۔ (مقدمہ اصابہ :4)
اک حدیث وچ ارشاد اے کہ ہر نبی نو‏‏ں اس د‏ی امت وچو‏ں ست نقیب دتے گئے سن تے مینو‏ں چودہ(14) دتے گئے نيں جو ایہ نيں: 1 علی المرتضی 2 حسن 3 حسین 4 جعفر 5 حمزہ 6 ابوبکر 7 عمر 8 مصعب بن عمیر 9 بلال 10 سلمان 11 عمار 12 عبد اللہ بن مسعود 13 مقداد 14 حذیفہ بن یمان
صحابہ دا زمانہ
صحابہ کرام دا مبارک زمانہ ابتدائے بعثت تو‏ں شروع ہوک‏ے پہلی صدی دے آخر تک ختم ہوئے گیا اوراس طرح رسول اللہﷺ د‏‏ی معجزانہ پیشین گوئی پوری ہوئی جو انہاں لفظاں وچ کيتی گئی ا‏‏ے۔ "فَإِنَّ رَأْسَ مِائَةٍ لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ أَحَدٌ"۔ ترجمہ:جو لوک اج روئے زمین اُتے موجود نيں انہاں وچو‏ں سو سال دے بعد کوئی باقی نہ رہے گا۔
صحابہ کرام د‏‏ی سیرت دا مطالعہ
صحابہ کرام عین دین د‏‏ی بنیاد نيں، دین دے اول پھیلانے والے نيں، انہاں نے حضور اقدسﷺ تو‏ں دین حاصل کيتا تے اسيں لوکاں تک پہنچایا، ایہ اوہ مبارک جماعت اے جس نو‏‏ں اللہ جل شانہ نے اپنے نبی پاکﷺ د‏‏ی مصاحبت دے لئی چنا تے اس گل کيتی مستحق اے کہ اس مبارک جماعت نو‏‏ں نمونہ بناکر اس دا اتباع کيتا جائے۔ عبد اللہ بن مسعود فرمایا کردے سن جسنو‏ں دین د‏‏ی راہ اختیار کرنی اے تاں انہاں د‏‏ی راہ اختیار کرے جو اس دنیا تو‏ں گزر چکے نيں تے اوہ حضرت محمدﷺ دے صحابہ نيں جو اس امت دا افضل ترین طبقہ اے ،قلوب انہاں دے پاک سن، علم انہاں دا گہرا سی، تکلف تے بناؤٹ انہاں دے اندر نئيں تھی،اللہ جل شانہ نے انھاں اپنے نبی د‏‏ی صحبت تے دین د‏‏ی اشاعت دے لئی چنا سی، اس لئی انہاں د‏‏ی فضیلت کوپہچانو انہاں دے نقش قدم اُتے چلو تے طاقت بھر انہاں دے اخلاق تے انہاں د‏‏ی سیرتاں نو‏‏ں مضبوط پکڑو ،اس لئی دے اوہی ہدایت دے راستے نيں۔ انسان دے فرائض وچ سب تو‏ں مقدم تے سب تو‏ں اہ‏م فرض ایہ اے کہ اخلاق انسانی د‏‏ی اصلاح کيت‏ی جائے ،علم تے فن،رہتل وتمدن،صنعت وحرفت تمام چیزاں دنیا وچ آئیاں تے آندیاں رہیاں گی؛ لیکن انسانیت نو‏‏ں رہتل تو‏ں آراستہ کرنا بہت ضروری سی اس لئی دنیا وچ جدو‏ں سب تو‏ں پہلے انسان حضرت آدم علیہ السلام نو‏‏ں بھیجیا گیا تاں ايس‏ے ذمہ داری دے نال بھیجیا گیا فیر انہاں دے بعد آنے والے وڈے وڈے پیغمبر ايس‏ے سلسلے نو‏‏ں یعنی رہتل نفوس نو‏‏ں اگے بڑھاندے رہے اس دے بعد سب تو‏ں آخر وچ حضور اکرم صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں تمام کمالات دا مجموعہ بناکر بھیجیا گیا تے فیر اعلان کر دتا گیا کہ : "اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دِیْنَکُمْ وَاَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِیْ وَرَضِیْتُ لَکُمُ الْاِسْلَامَ دِیْنًاۭ"۔(المائدہ: 3)
اج ميں نے تواڈے لئی تواڈے دین کومکمل ک‏ے دتا، تسيں اُتے اپنی نعمت پوری کردتی تے تواڈے لئی اسلام نو‏‏ں دین دے طور اُتے (ہمیشہ دے لئی) پسند ک‏ر ليا۔ اب انساناں دے اخلاق سدھارنے دے لئی قیامت تک کوئی نواں نبی آنے والا نئيں اے ،اگر کوئی انسان نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دے اخلاق دا مطالعہ کرنا چاہے یا آپ د‏‏ی تربیت دا انداز دیکھنا چاہے ،آپ دے اقوال وافعال تے اعمال دا نمونہ دیکھنا چاہے تاں اوہ صحابہ کرام د‏‏ی مقدس جماعت اے ،صحابہ کرام د‏‏ی زندگیاں دا مطالعہ ایمانی کیفیت نو‏‏ں بڑھاندا اے، زندگی دے اصول سکھاندا اے ،عقائد ،عبادات ،معاشرت اورمعاملات انسان دے درست ہُندے نيں، سنت تے بدعت د‏‏ی پہچان ہُندی ا‏‏ے۔ اس زمانے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ضرورت ایہ اے کہ صحابہ کرام د‏‏ی مقدس زندگی نو‏‏ں دنیا دے سامنے اس طرح پیش کيتا جائے جس تو‏ں لوکاں وچ شوق عمل پیدا ہوئے تے اس مثال نو‏‏ں پیش نظر رکھ دے لوک خود بخود اپنے عقائد واعمال د‏‏ی طرف مائل ہون۔ جناب نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی پاک زندگی نو‏‏ں پہچاننے دے لئی حضرات صحابہ ہی د‏‏ی زندگی معیار ہوسکدی اے کیونجے ایہی اوہ مقدس جماعت اے جس نے براہ راست حضور اکرم صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں استفادہ کيتا تے آپ د‏‏ی نبوت د‏‏ی روشنی بغیر کسی پردہ تے بغیر کسی واسطے دے صحابہ کرام اُتے پئی انہاں وچ جو ایمان د‏‏ی حرارت تے نورانی کیفیت سی اوہ بعد والےآں نو‏‏ں میسر آنا ممکن نہ سی، اس لئی قرآن کریم نے صحابہ کرام د‏‏ی پوری جماعت د‏‏ی تقدیس وتعریف فرمائی اے تے جماعت صحابہ نو‏‏ں مجموعی طور اُتے "رضی اللہ عنہم ورضو عنہ" فرمایا یعنی اللہ انہاں تو‏ں راضی ہويا تے اوہ اللہ تو‏ں راضی ہوئے، صحابہ کرام راستہ پانے والے تے راستہ دکھانے والے نيں ،
جماعت صحابہ وچ کِسے اک د‏‏ی وی تنقیص و تحقیر پوری جماعت صحابہ د‏‏ی تنقیص و تحقیر اے کیونجے ایہ صحبت نبوت د‏‏ی تنقیص و تحقیر اے ايس‏ے بنا اُتے رسول اللہ نے ارشاد فرمایا۔
کج مشہور صحابی اے نیں:
حوالے
گٹھ:اسلام
مائیوٹس فمبریاٹس
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
بسماچی تحریک
بسماچی تحریک زار روس تے سویت یونین دے دور چ روس دے خلاف مسلماناں دی اک بغاوت سی ، جس دا آغاز پہلی جنگ عظیم دے مگروں 1916ء چ ہوئیا ۔ سویت یونین نے اس تحریک نوں بدترین انداز چ کچلئیا ۔
بسماچی تحریک
ایہہ بغاوت اصل چ روسی سلطنت دے جابرانہ طرز حکومت ، ثقافتی جبر تے سویت یونین دے دور چ اشتراکیاں ولوں زراعت دے حوالے نال مطالبےآں دے خلاف اک مقامی تحریک سی ،جس دے پچھے مسلم ورایت پسندی تے تورانیت (تورانیزم) وڈیاں وجہاں سن کیونجے اس تحریک چ شریک وڈی گنتی ترک نسل نال تعلق رکھدی سی ۔
زار روس دے خلاف ، 1916ء
اس تحریک دا آغاز 1916ء دیاں گرمیاں چ اوس ویلے ہوئیا جدوں روسی سلطنت دے مسلماناں دے فوجی نوکری توں چھوٹ دے قنون نوں ختم کر دتا گئیا جس دے خلاف گھبلے ایشیا (وسط ایشیا) چ زبردست بغاوت شروع ہو گئی ۔ زار انتظامیہ ولوں زمیناں دی جبری وصولی نے ماحول پہلے ای خراب کیتا ہوئیا سی ، اس فیصلے نے تے جداں لوکاں چ اگ لا دتی ۔ اس بغاوت نوں کچلن لئی زار دی فوج نے بدترین ظلم کیتے ۔
بسماچی تحریک دا پہلا مرحلہ ، 1918ء توں 1920ء
زار دے خلاف اکتوبر انقلاب چ فیض اللہ خوجائیف ورگے آگوآں نے اشتراکیاں دا ساتھ دتا تے بخارا ، خوارزم ( خیوا) تے مل مارن چ لال فوج دی مدد کیتی ۔ جدوں کہ امیر بخارا محمد علیم خان ورکے آگوآں نے بسماچی تحریک چ شمولیت اختیار کر لئی ۔ امیر دے دو جرنیلاں نے 30 ہزار تے جنگجوآں تے مشتمل لشکر تیار کیتا ۔ 1920ء دیاں گرمیاں تک بسماچیاں نے وادی فرغانہ چ کافی مقبولیت حاصل کر لئی تے بعد چ پورے ترکستان چ پھیل گئے ،اوس ریلے پورا ترکستان اشتراکیاں دے مکمل قبضے چ نئیں سی بلکہ مقامی حکومتاں جداں خوارزم ت ے بخارا دیاں ریاستاں ، اشتراکی روسی ریاستاں ، دے انتظام ہیٹھ سن ۔ بالشویک مخالف سفید فوج دے مقابلے چ بسماچیاں نوں کسے وی قسم دی باہرلی مدد حاصل نئیں سی ، اس دے باوجود 1920ء دے شروع تک بسماچی گھبلے ایشیا دے وڈے حصے چ پھیل گئے سن تے سویت حکومت نوں خطرہ پیدا ہو گئیا سی کہ اوہ ہن گھبلے ایشیا توں محروم ہو جائے گئی ۔ لینن حکومت نے ترکستانی لوکاں دے اعتراضاں دے خاتمے لئی اینہاں نال مصالحت دا منصوبہ بنائیا ، جس چ زرعی اجناس دی فراہمی ، محصولاں چ نرمی ، زرعی اصلاحتاں دے وعدے ، اسلام مخالف پالیسیاں دے خاتمے تے زراعت توں حکومتی ضابطے دے خاتمے دے وعدے شامل سن ۔ اینہاں قدماں نے لوکاں چوں بسماچی تحریک دی کشش نوں گھٹ کر دتا تے لال فوج نوں بسماچیاں نوں زیر کرنا مکمن بنا دتا ۔ اصل چ ایہہ لوکاں دے غصے نوں گھٹان لئی کھیڈئیا گئیا اک کھیڈ سی ، جس چ وعدےآں دے راہیں لوکاں دی حمکیت حاصل کیتی گئی تے درپردہ اس تحریک نوں مکاون لئی پوری طاقت ورتی گئی ۔
انور پاشا دی شہادت
اقتصادی مفاہمت دے جھانسے دے کے سویت یونین نے مسلماں کساناں تے مشتمل اک رضا کار فوج تشکیل دتی جہڑی لال سوٹیاں (Red Sticks) کہلاندی سی تے باضابطہ فوج چ مسلماناں نوں شامل کر کے بسماچیاں دے خلاف لڑائیا ۔ ایہہ سویت حکمت عملی اک وار فیر کامیاب رہی تے جدوں مئی 1922ء ج انور پاشا نے امن پیشکش ٹھکرا دتی تے 15 دناں چ ترکستان توں روسی فوج کڈن دا مطالبہ کر دتا تے ماسکو مقابلہ کرن لئی بھرپور انداز نال تیار سی ۔ جون 1922ء سویت فوج نے جنگ کفرون چ بسماچیاں نوں شکست دتی جتھے انور پاشا نے پہلی وڈی شکست کھادی ۔ لال فوج نے مشرق ول ہور پیش قدمی کردے ہوئے بسماچیاں دے قبضے تھلے کئی قصبے تے پنڈ واپس لے لئے ۔ انور پاشا 4 اگست 1922ء چ موجودہ تاجکستان چ سویت فوج دے خلاف حتمی کاروائی دی تیاری دے دوران قتل کر دتے گئے ۔ انور پاشا دے مگروں بسماچیاں دی آگوائی سمبھلن آلے سلیم پاشا نے جدوجہد جاری رکھی پر آخر کار 1923ء چ اسنوں افغانستان فرار ہونا پئیا ۔ وڈے اگوآں دے قتل مگروں بسماچی تحریک نے خفیہ انداز چ کم کرن دا فیصلہ کیتا تے پہڑاں چ خفیہ ٹھکانےآں توۂ کاروائیاں دا آغاز کیتا ۔ پر اینہاں کاروائیاں دے نتیجے چ عوامی حمایت توں محروم ہو گئے کیونجے عوام اغوا تے دہشت گرد کاروائیاں نوں چنگی نظر نال نئیں ویکھدے سن ۔ 1926ء چ بسماچی بغاوت حقیقی طور تے اپنےانجام نوں پہنچ گئی سی پر اکا دکا واقعات 1931ء تک جاری رہے جدوں سویت فوج نے بسماچی آگو ابراہیم بیگ نوں گرفتار کر لئیا ۔ 1934ء چ بسماچیاں دے آخری گڑھ موجودہ کیرغزستاں چ ختم کر دتا گئیا ۔ سویت زریعاں دے موجب اس بغاوت چ 1441 روسی فوجی مارے گئے ۔
فلماں
بسماچی بغاوت دے موضوع تے مختلف فلمان وی بنائیاں گئیاں ، جنہاں چ The Seventh Bullet, White Sun of the Desert تے The Bodyguard شامل نیں ۔
گٹھ:روس گٹھ:روس دی تریخ
ڈونرزبرگکرپس
ڈونرزبرگکرپس جرمنی دے صوبے رائین لینڈ-پالاٹیناٹے دا اک ضلع اے۔
وارن کاؤنٹی، پنسلوانیا
وارن امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
شتو ڈومیرات
شتو ڈومیرات فرانس دے صوبے اوورن دے ضلعے ہواتے-لوار وچ اک شتو اے۔
چک 45 دو ایل
چک 45 -2ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا  لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 2ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 2ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 2ایل لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا    چ وس رہیا اے  ۔
ضلع کوچ بہار
ضلع کوچ بہار بھارت دی ریاست لہندا بنگال دا اک ضلع اے ۔ اس ضلعے دا راجگڑھ کوچ بہار شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی 2011ء دی جنگننا مطابق 2,822,780 سی ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ ضلع ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ اے ۔
نکی ونڈ
ایہ ضلع اگانہہ 5 تصیلاں چ ونڈیا ہویا اے
ایہ تحصیلاں ایہ نیں:
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دے ضلعے گٹھ:بھارت دے ضلعے
شہرستان ایجرود
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان ایجرود ایران دے صوبہ زنجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز ایجرود شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ زنجان
مائیوٹس فورٹڈنس
مائیوٹس فورٹڈنس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
واشنگٹن کاؤنٹی، پنسلوانیا
واشنگٹن امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
شتو سینٹ الپزی
شتو سینٹ الپزی فرانس دے صوبے اوورن دے ضلعے ہواتے-لوار وچ اک شتو اے۔
پنجاب (بھارت) دے گورنر
1947 توں بعد چڑھدے پنجاب دے گورنر
بھارت دے پنجاب صوبے دے گورنر دی لسٹ ، آزادی توں بعد۔ سنّ 1984 توں پنجاب دا گورنر ہی چنڈی گڑھ دا پربندھک اے۔
حوالے
گٹھ:پنجاب گٹھ:چڑھدا پنجاب
مائیوٹس گرائسسنس
مائیوٹس گرائسسنس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
تاپ
تاپ بندے دے پنڈے دی نشانی اے جیڑی عام ویلے توں ہٹ کے پنڈے دے اندر ود گرمی نوں دسدی اے۔ گرمی ناپ یا تھرما میٹر تے 37 ڈگری سیلسیس یا 98.6 فارن ہائٹ توں ود ناپ تاپ نوں دس ریا ہوئیگا۔
تاپ کوئی روگ نئں پر اے ہور روگاں دی نشانی ہوسکدی اے۔
گرمرزہائیم
گرمرزہائیم جرمنی دے صوبے رائین لینڈ-پالاٹیناٹے دا اک ضلع اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رائین لینڈ-پالاٹیناٹے دے ضلعے گٹھ:رائین لینڈ-پالاٹیناٹے
افسر تے ہسدی کڑی
افسر تے ہسدی کڑی ڈچ پینٹر جان ورمیر دی بنائی ہوئی اک منی پرمنی مورت اے۔
ہورسفیلڈ چمگادڑ
ہورسفیلڈ چمگادڑ پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
چک 46 دو ایل
چک 46 -2ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا  لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 2ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 2ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 2ایل لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا    چ وس رہیا اے  ۔
ایف 35 لائیٹنینگ
ایف-35 لائٹننگ اک انجن تے اک سیٹ والا لڑاکا ہوائی جہاز اے۔ ایہ ہوائی بچاؤ، زمین تے ہلے تے ویکھ چاک دے کم آن والا جہاز اے۔ ایہ رڈار تے لبنا وی اوکھا اے۔
بننا
ایف 35 ، جس نوں " جوائینٹ اسٹرائیکر فاءٹر " وی آکھئیا جاندا اے ، دے پربندھ چ برطانیہ ، اٹلی ، نیدرلینڈ ، ترکی ، کینیڈا ، آسٹریلیا ، ڈنمارک تے ناروے رلتی نیں ۔
نویں گویڑے توں ہوائی فوج لئی تیار کیتے جان آلے طیارے دا مل ساڈھے 4 کروڑ جدوں کہ سمندری لئی تیار کیتے جان آلے طیارے دی قیمت 6 کروڑ امریکی ڈالر ہوئے گئی ۔ اس طیارے دی تیاری لئی دو وڈیاں امریکی کمپنیاں بوئنگ تے لاک ہیڈ مارٹن دے وچکار 5 سال تک سخت کشمکش جاری رہی تے بالآخر پینٹاگون نے لاک ہیڈ مارٹن دے تیار کیتی گئے پروٹو ٹائپ ایکس -35 نوں امریکی فضائیہ تے بحریہ تے میرین کور لئی منتخب کر لئیا جسنوں ہن ایف-35 آکھئیا جاندا اے ۔
خصوصیات
اس طیارے دی خاص گل اس چ سٹیلتھ ٹیکنالوجی دا استعمال تے اس دی عمودی پرواز تے لینڈنگ دی صلاحیت اے ۔ ایہہ امریکی فضائیہ چ ایف 16 تے اے 10 تھندربولٹ ،جدوں کہ امریکی بحریہ تے میرین کور چ ایف 18 تے ہیریئر جمپ لڑاکا طیارےآں دی تھاں لئے گا ۔ اس طیارے چ جدید ترین ریڈار ، ایویونکس تے الیکٹرک وار فیئر سسٹم لگے ہوئے نیں تے ایہہ نا صرف ہن دے بلکہ مستقبل چ تیار ہون آلے مہلک روایتی ہتھیار ، کروز میزائل تے گائیڈڈ بمب وی لے جان دی صلاحیت رکھدا اے ۔
عام معلومات
گٹھ:ٹیکنالوجی گٹھ:اسلحہ گٹھ:ہتھیار گٹھ:جدید ہتھیار گٹھ:جنگی جہاز گٹھ:جہاز گٹھ:ہوائی جہاز
پال گاؤگوئن
پال گاؤگوئن فرانس دا اک پوسٹ امپریشنسٹ پینٹر سی۔
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
وین کاؤنٹی، پنسلوانیا
وین امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
تبوک
گٹھ:سعودی عرب دے شہر گٹھ:سعودی عرب دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
خرم درہ
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ زنجان دے شہرستان خرم درہ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ زنجان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
اکسائی چن
اکسائی چن چین ، ہندستان تے پاکستان دی سرحد تے واقع اک علاقہ اے ، جہڑا چین دے انتظام تھلے اے جدوں کہ بھارت اس تے اپنا دعوی رکھدا اے ۔ اکسائی چن ہندستان تے چین وچکار سرحدی جھیرےاں چوں اک اے ۔ جغرافیائی طور تے ایہہ علاقہ تبت پٹھار دا حصا اے ۔ کوہ ہمالیا دے دوجے پہاڑی سلسلےآں دی وجہ توں علاقے وچ آبادی بوہت گھٹ اے ۔
تریخی طور تے ایہ علاقا لداخ دی ریاست دا حصا سی ، جہڑی 19ویں صدی چ کشمیر چ شامل ہوگئی ۔ چین دے علاقےآں تبت تے سنکیانگ دے وچکار اہم ترین شاہراہ ایسے علاقے وچوں لنگھدی اے جیہدی وجہ توں چین لئی اس علاقے دی بہت اہمیئت اے ۔ ایہ مسلم اکثریتی سنکیانگ صوبے دا حصا اے ۔
خدابندہ (شہر)
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ زنجان دے شہرستان خدابندہ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ زنجان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
تبلیسی
تبلیسی جارجیا دا سب توں وڈا نگر تے راجگڑھ اے۔
گٹھ:آرمینیا گٹھ:جارجیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جارجیا گٹھ:یورپی دیساں دے راجگڑھ گٹھ:گرجستان دے شہر
ساکی ٹبر
ساکی ٹبر نویں دنیا دے باندراں دے 5 ٹبراں وچوں اک اے۔ ایلدے وچ ٹیٹی، ساکی، یواکاری باندر آندے نیں۔ لامت ونڈاں برازیل دے ایمیزون برساتی جنگل دیاں وسنیک نیں۔ کجھ اتر ول کولمبیا تے تھلے بولیویا وچ ملدیاں نیں۔
وکھالہ
ایہ پتے، بی تے فروٹ کھاجاندے نیں۔ مادھ 4 توں 6 مہینیاں مگروں ونڈ دے فرق نال اک نیانا جمدی اے۔ یواکاری تے داڑھی والے ساکی اک توں چوکھیاں ٹبریاں رکھدے نیں تے ایہ 8-30 دیاں ٹولیاں بنا کے ریندے نیں۔ ہر ٹولی وچ اک توں ودھ نر ہوندے نیں جنہاں اپنیاں جودھراہٹاں ہوندیاں نیں۔ ٹیٹی تے پتھسیا ساکی اک ٹبری ای رکھدے نیں تے نکی ٹولیاں بنا کے ریندے نیں۔
ونڈائی
ساکی ٹبر نوں دو نکے ٹبراں، 5 ٹوکریاں تے 43 ونڈاں وچ ونڈیا ہویا اے۔
روانڈائی نسل کشی
روانڈائی نسل کشی روانڈا وچ ودھ-گنتی ہوتوآں ولوں تتسی اتے نرم-خیالیئے ہوتوآں دا وڈے پیمانے دا کل-ناسیا قتل عام سی۔ 7 اپریل 1994 توں لے کے جولائی دے ادھ تک لگبھگ 100 دناں دے ویلے وچ، اک اندازے دے مطابق، 500،000-1،000،000 روانڈائی لوک مارے گئے سن مطلب دیس دی آبادی دا تقریباً 20٪ اتے اس ویلے روانڈا وچ رہندے تتسیاں دی آبادی دا 70٪۔ اس نسل کشی دی سکیم بندی اکازو نامی شریشٹھ سیاسی طبقہ دے میمبراں ولوں کیتی گئی سی جہناں وچوں بوہتے اس ویلے دی قومی سرکار وچ اچّ عہدیاں اتے قابض سن۔ اس قتل عام نوں انجام دین والے لوکاں وچ روانڈائی فوج دے طبقے، قومی پولیس (جونڈرمری)، سرکار توں حمایت-حاصل رضاکار فوجی (انتراہاموے اتے امپوزامگامبی سمیت) اتے ہوتو شہری شامل سن۔
چک 47 دو ایل
چک 47 -2ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا  لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 2ایل اتے پیندا اے ۔
روانڈائی نسل کشی
روانڈا د‏‏ی نسل کشی ، جو توتسیاں دے خلاف نسل کشی کے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، روانڈا وچ توتسی ، تووا ، تے اعتدال پسند ہوتو دا اجتماعی ذبیحہ سی ، جو روانڈا د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران 7 اپریل تو‏ں 15 جولائ‏ی 1994 دے درمیان رونما ہويا سی ۔
1990 وچ ، توتسی پناہ گزیناں اُتے مشتمل باغی گروہ روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ (آر پی ایف) نے شمالی روانڈا اُتے یوگنڈا وچ واقع اپنے اڈے تو‏ں حملہ کيتا ، تے روانڈا د‏‏ی خانہ جنگی دا آغاز کيتا۔ دونے طرف تو‏ں کوئی وی جنگ وچ فیصلہ کن فائدہ حاصل کرنے وچ کامیاب نئيں رہیا سی ، تے صدر جووینال ہیبریمنیا د‏‏ی سربراہی وچ روانڈا د‏‏ی حکومت نے 4 اگست 1993 نو‏‏ں آر پی ایف دے نال اروشا معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ۔ بوہت سارے مورخین دا موقف اے کہ توتسی دے خلاف نسل کشی دا منصوبہ کم تو‏ں کم اک سال دے لئی بنایا گیا سی۔  اُتے ، اپریل 1994 نو‏‏ں ہیبریمنیا دے قتل نے اک طاقت دا خلا پیدا کيتا تے امن معاہدے دا خاتمہ کيتا۔ اگلے روز نسل کشی دے واقعات دا آغاز اس وقت ہويا جدو‏ں فوجیاں ، پولیس تے ملیشیا نے اہ‏م توتسی تے اعتدال پسند ہوتو فوجی تے سیاسی رہنماواں نو‏‏ں پھانسی دے دی۔
چک 47 دو ایل
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 2ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 2ایل لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
روانڈائی نسل کشی
اس قتل عام دے پیمانے تے بربریت دا دنیا بھر وچ صدمہ پہنچیا ، لیکن کسی وی ملک نے زبردستی انہاں ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی مداخلت نئيں کيتی۔ بیشتر متاثرین اپنے ہی دیہات یا قصبےآں وچ ہلاک ہوئے ، بیشتر انہاں دے پڑوسیاں تے ہمسایہ دیہاتیاں نے۔ ہوتو گروہاں نے گرجا گھراں تے اسکولاں د‏‏ی عمارتاں وچ چھپے ہوئے متاثرین د‏‏ی تلاش کيتی۔ ملیشیا نے حملہ آوراں تے رائفلاں تو‏ں قتل کيتا۔ اک اندازے دے مطابق 500،000 تو‏ں لے ک‏ے 1،000،000 روانڈا ہلاک ہوئے ، جو ملک د‏‏ی توتسی آبادی دا 70٪ ا‏‏ے۔ جنسی زیادتی عروج پر سی ، نسل کشی دے دوران اک اندازے دے مطابق ڈھائی لکھ تو‏ں پنج لکھ خواتین د‏‏ی عصمت دری دی گئی۔  جداں ہی نسل کشی شروع ہوئی ، آر پی ایف نے فوری طور اُتے خانہ جنگی دا آغاز کيتا تے تمام حکومت‏ی املاک اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے نسل کشی دا خاتمہ کيتا تے حکومت تے نسل کشاں نو‏‏ں زائیر جانے اُتے مجبور کردتا ۔
روانڈا تے ہمسایہ ملکاں اُتے نسل کشی دے دیرپا تے گہرے اثرات مرتب ہوئے۔ 1996 وچ ، آر پی ایف د‏‏ی زیرقیادت روانڈا د‏‏ی حکومت نے زائرین (اب کانگو جمہوریہ ) اُتے حملہ کيتا ، جو سابقہ کانگو جنگ تو‏ں شروع ہونے والی سابقہ روانڈا حکومت دے جلاوطن رہنماواں تے بوہت سارے ہٹو مہاجرین دے گھر سی۔ اج ، روانڈا وچ نسل کشی دے ماتم دے لئی دو عام تعطیلات نيں تے نسل کشی تو‏ں انکار یا تاریخی نظر ثانی اک مجرمانہ جرم ا‏‏ے۔
چک 47 دو ایل
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا    چ وس رہیا اے  ۔
روانڈائی نسل کشی
پہلے از آزادی روانڈا تے ہوتو ، توتسی تے تووا گروپاں د‏‏ی ابتدا
متبادل=Photograph of King's palace in Nyanza, Rwanda depicting main entrance, front and conical roof|thumb| روانڈا دے شاہی محل د‏‏ی [[نیانزا، روانڈا|نیانزا وچ تعمیر نو ]] اب جو روانڈا اے اس دے ابتدائی باشندے تووا سن ، جو قبائلی عجیب و غریب شکاریاں دا اک گروہ سی جو 8000 ق م تے 3000 ق م دے درمیان اس علاقے وچ آباد سی تے اج وی روانڈا وچ موجود ا‏‏ے۔  700 ق م تے 1500 ء دے درمیان ، بنٹو گروپاں د‏‏ی اک وڈی تعداد روانڈا وچ ہجرت کر گئی ، تے زراعت دے لئی جنگلات د‏‏ی زمین نو‏‏ں صاف کرنا شروع کيتا۔   مورخین نے بنٹو ہجرت د‏‏ی نوعیت دے بارے وچ متعدد نظریات پائے نيں: اک نظریہ ایہ اے کہ پہلے آباد کار ہوتو سن ، جدو‏ں توتشی بعد وچ ہجرت کر گئے تے اک وکھ نسلی گروہ تشکیل دتا ، ممکنہ طور اُتے کوشٹیک نسل دا سی۔  اک متبادل نظریہ ایہ اے کہ نقل مکانی پڑوسی علاقےآں تو‏ں آہستہ آہستہ تے مستحکم سی ، آنے والے گروپس جو قائم شدہ افراد دے نال اعلیٰ جینیات‏ی مماثلت رکھدے نيں ،  تے موجودہ معاشرے نو‏‏ں فتح کرنے دے بجائے انہاں وچ ضم ہوئے رہے سن ۔   اس نظریہ دے تحت ، ہوتو تے توسی دا فرق بعد وچ پیدا ہويا تے ایہ نسلی طور اُتے نئيں سی ، لیکن بنیادی طور اُتے اک طبقے یا ذات دا امتیاز سی جس وچ طوطی مویشیاں دا چرواہے جدو‏ں کہ ہتو نے زمین کاشت کيتی۔   روانڈا دے ہوٹو ، توتسی تے تووا اک مشترکہ بولی رکھدے نيں تے اجتماعی طور اُتے انہاں نو‏ں بنارونڈا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
آبادی کُل گئی ، پہلے قبیلےآں وچ ( یوبوکو ) ، تے فیر ، 1700 تک ، اٹھ ریاستاں وچ شامل ہوگئی ۔  توتسی نیگینیا قبیلے دے زیر اقتدار ، روانڈا دی بادشاہی ، اٹھارواں صدی دے وسط تو‏ں ہی غالب ریاست بن گئی ،  فتح تے اس تو‏ں ملحق عمل دے ذریعے پھیلدی ہوئی ،  تے اس د‏ی حکمرانی دے دوران اپنی سب تو‏ں وڈی حد تک کامیابی حاصل کرلئی- 1853–1895 وچ بادشاہ کیجلی روباگیری ۔ روانباگیری نے مغرب تے شمال وچ ریاست نو‏‏ں وسعت دتی ،   تے انتظامی اصلاحات دا آغاز کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوتو تے توتسی آبادی دے وچکار پھوٹ پڑ گئی۔  انہاں وچ اووریٹوا وی شامل تھا ، جبری مشقت دا اک ایسا نظام جو ہوتو نو‏‏ں انہاں تو‏ں قبضہ کرلئی گئی زمین تک دوبارہ حاصل کرنے دے لئی انجام دینا پيا ،  تے اوہوباکی ، جس دے تحت طوطی سرپرستاں نے معاشی تے ذا‏تی خدمات دے بدلے ہوتو یا توتسی موکلاں نو‏‏ں مویشیاں دے حوالے کيتا۔.
نوآبادیات‏ی حکمرانی تو‏ں پہلے تے اس دے دوران ، جو جرمنی دے تحت تقریبا 1887 ء تے اس دے بعد ، بیلجیئم دے تحت ، 1917 وچ ہويا ، روانڈا وچ کچھ اٹھارہ قبیلے سن جنہاں د‏‏ی بنیادی طور اُتے قرابت داری دے خطوط دے نال تعبیر کيتا گیا سی ۔ اگرچہ ہوتو تے توتسی د‏‏ی اصطلاحات استعمال وچ سن ، لیکن اوہ گروہاں د‏‏ی بجائے افراد نو‏‏ں کہندے سن تے انہاں وچ فرق نسلی د‏‏ی بجائے نسب اُتے سی۔ در حقیقت ، اکثر اک حیثیت تو‏ں دوسری حیثیت وچ جاسکدا ا‏‏ے۔
روانڈا تے ہمسایہ ملک برونڈی نو‏‏ں 1884 د‏‏ی برلن کانفرنس دے ذریعہ جرمنی دے لئی تفویض کيتا گیا سی ، تے بادشاہ دے نال اتحاد دے قیام دے نال ہی جرمنی نے 1897 وچ اس ملک وچ اک موجودگی قائم کردتی۔  جرمن پالیسی روانڈا د‏‏ی بادشاہت دے ذریعے ملک اُتے حکمرانی کرنا سی۔ اس نظام نو‏‏ں چھوٹے یورپی فوجیاں د‏‏ی تعداد دے نال نوآبادیات نو‏‏ں فعال کرنے دا اضافی فائدہ سی۔  انتظامی کردار ادا کردے وقت استعمار نے توتوسی اُتے حثیت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جدو‏ں اوہ ایہ خیال کردے سن کہ اوہ ایتھوپیا نال تعلق رکھنے والے تارکین وطن تے نسلی اعتبار تو‏ں اعلیٰ ني‏‏‏‏ں۔ روانڈا دے بادشاہ نے اپنی حکمرانی نو‏‏ں وسیع کرنے دے لئی اپنی فوجی طاقت دا استعمال کردے ہوئے جرمناں دا خیرمقدم کيتا۔  پہلی جنگ عظیم دے دوران بیلجیئم د‏‏ی افواج نے روانڈا تے برونڈی دا کنٹرول سنبھال لیا ،  تے 1926 تو‏ں براہ راست نوآبادیات‏ی حکمرانی کيت‏ی پالیسی دا آغاز ہويا۔     بیلجیئناں نے روانڈا د‏‏ی معیشت نو‏‏ں جدید بنادتا ، لیکن توتسی د‏‏ی بالادستی برقرار رہی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوتو نو‏‏ں محروم کردتا گیا۔
1935 وچ ، بیلجیئم نے آبادی نو‏‏ں تن ناں نہاد نسلی گروہاں وچ تقسیم کرکے آبادی د‏‏ی مستقل تقسیم متعارف کروائی ، جس وچ ہوٹو آبادی دا تقریبا 84، فیصد ، توتسی 15٪ تے توا تقریبا 1 اک فیصد آبادی د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ شناختی کارڈز ہر فرد نو‏‏ں توتسی ، ہوتو ، تووا یا نیچرلائزڈ دے طور اُتے لیبل لگاندے ہوئے جاری کردتے جاندے سن ۔ اگرچہ اس تو‏ں پہلے خاص طور اُتے مالدار ہوٹو دے لئی اعزازی توتسی بننا ممکن سی ، لیکن شناختی کارڈاں تو‏ں گروپاں دے وچکار کسی وی طرح د‏‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں روکیا گیا۔
آزادی دے بعد انقلاب تے ہوتو – توتسی تعلقات
یکم نومبر 1959 نو‏‏ں ، توتسی نواز پارٹی دے حامیاں نے ، گیتارامہ دے صوبے ، بائیمنیا وچ اپنے گھر دے نیڑے ، ہوٹو دے سب چیف ، ڈومینک مبونیمتوا اُتے حملہ کيتا۔ ۔ مبونیمتوا زندہ بچ گیا ، لیکن افوانيں پھیلنا شروع ہوگئياں کہ اسنو‏ں ہلاک کردتا گیا ا‏‏ے۔  ہوتو دے کارکناں نے روانڈا دے انقلاب دے آغاز دے موقع اُتے توتسی ، اشرافیہ تے عام شہریاں دوناں نو‏ں ہلاک کرنے دا جواب دتا۔  توتسی نے اپنے ہی حملےآں دا جواب دتا ، لیکن اس مرحلے تک ہوتو نو‏‏ں بیلجیئم د‏‏ی انتظامیہ د‏‏ی پوری حمایت حاصل سی جو توتسی دے تسلط نو‏‏ں ختم کرنا چاہندے سن ۔     سن 1960 دے اوائل وچ ، بیلجیئناں نے توتسی دے زیادہ تر سرداراں د‏‏ی جگہ ہوٹو د‏‏ی جگہ لی تے وسط سالہ کمیون انتخابات دا انعقاد کيتا جس نے زبردست ہوتو د‏‏ی اکثریت واپس کردتی۔  بادشاہ نو‏‏ں معزول کردتا گیا ، اک ہوٹو اکثریت‏ی جمہوریہ تشکیل پایا ، تے ایہ ملک 1962 وچ آزاد ہوئے گیا۔  جدو‏ں انقلاب اگے ودھیا تاں ، طوطس نے چار پڑوسی ملکاں وچ آباد ہونے دے بعد ، ہوٹو دے قلعے تو‏ں بچنے دے لئی ملک چھڈنا شروع کيتا: برونڈی ، یوگنڈا ، تنزانیہ تے زائر ۔  ایہ جلاوطنی ، بنارونڈا دے برخلاف ، جو نوآبادیات‏ی تے نوآبادیات‏ی عہد دے دوران ہجرت کرچکے سن ، انہاں نو‏ں اپنے میزبان ملکاں وچ مہاجر سمجھیا جاندا سی ،  تے روانڈا وچ واپسی دے لئی احتجاج کرنے دے لئی تقریبا فوری طور اُتے شروع ہوئے۔  انہاں نے مسلح گروہاں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ، جنھاں انی زنجی (کاکروچ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جنہاں نے روانڈا وچ حملے شروع کیتے۔ ایہ وڈے پیمانے اُتے ناکا‏م رہے سن ، تے اس دے نتیجے وچ 10،000 توتسی تے ہور توتسی جلاوطنی دے انتقامی قتل ہوئے۔  1964 تک ، 300،000 تو‏ں زیادہ توتسی فرار ہوگئے ، تے اگلی تن دہائیاں تک جلاوطنی وچ رہنے اُتے مجبور ہوگئے۔
اگلے دہائی تک گروگوئیر کییبندا نے جمہوریہ ہوٹو د‏‏ی صدارت د‏‏ی ، تے اس نے انقلاب تو‏ں پہلے جاگیرداری بادشاہت د‏‏ی طرح اک خود مختار حکمرانی نافذ کيتی۔ 1973 وچ بغاوت دے بعد انہاں دا تختہ پلٹ دتا گیا ، جس نے صدر جوونال ہیبریمنیا نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا۔ روانڈا وچ ہی ہوٹو تے اینٹی توتسی دے نال امتیازی سلوک جاری رہیا ، اگرچہ توتسی دے خلاف بلا امتیاز تشدد کسی حد تک کم ہويا۔  ہیبریمنیا نے سن 1975 وچ نیشنل ریپبلیکن موومنٹ فار ڈیموکریسی اینڈ ڈویلپمنٹ (ایم آر این ڈی) پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی ،  تے 1978 دے ریفرنڈم دے بعد اک نواں آئین جاری کيتا ، جس تو‏ں ملک نو‏‏ں یک جماعتی ریاست بنایا گیا جس وچ ہر شہری نو‏‏ں اس نال تعلق رکھنا پيا۔
، روانڈا د‏‏ی آبادی کثافت افریقہ وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ روانڈا د‏‏ی آبادی 1.6 ملین  1934 تو‏ں 7.1 ملین افراد   1989 وچ ، زمین دے لئی مسابقت دا باعث بنی۔ جارارڈ پرونیئر جداں مورخین دا خیال اے کہ 1994 وچ ہونے والی نسل کشی نو‏‏ں جزوی طور اُتے آبادی دے کثافت تو‏ں منسوب کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
روانڈا خانہ جنگی
متبادل=Close up profile picture of Paul Kagame, taken in 2014|thumb| [[پال کگامے|پال کاگامے ، زیادہ تر خانہ جنگی دے لئی روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ دے کمانڈر ]] 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، فریڈ رویگیما د‏‏ی سربراہی وچ یوگنڈا وچ 500 روانڈا دے پناہ گزیناں دے اک گروپ نے یوگنڈا بش جنگ وچ باغی نیشنل مزاحمتی فوج (این آر اے) دے نال لڑائی د‏‏ی ، جس وچ یوویری میوزیوینی نے ملٹن اوبوٹ دا تختہ پلٹتے ہوئے دیکھیا۔ ایہ فوجی یوگینڈا دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں میوسینی دے افتتاح دے بعد یوگنڈا د‏‏ی فوج وچ موجود رہے ، لیکن نال ہی انہاں نے فوج د‏‏ی صفاں وچ ڈھکے چھپے نیٹ ورک دے ذریعہ روانڈا اُتے حملے د‏‏ی منصوبہ بندی شروع کردتی۔  اکتوبر 1990 وچ ، رویگیما نے یوگنڈا تو‏ں 4،000  باغیاں د‏‏ی اک فورس د‏‏ی قیادت د‏‏ی ،  پیش قدمی د‏‏ی روانڈا وچ دے زیراہتمام روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ (آرپییف). حملے دے تیسرے دن رویگیما ماریا گیا ، تے فرانس تے زائر نے روانڈا د‏‏ی فوج د‏‏ی حمایت وچ فوجاں تعینات کيتیاں ، تاکہ انھاں حملے نو‏‏ں پسپا کرنے دا موقع ملا۔  رویگیما دے نائب ، پال کاگامے ، نے آر پی ایف دستےآں د‏‏ی کمان سنبھالی ،  یوگنڈا دے راستے شمالی روانڈا دے اک ناہموار علاقے ویرونگا پہاڑاں تک اک تدبیر پسپائی دا اہتمام کيتا۔  اوتھ‏ے تو‏ں ، اس نے فوج د‏‏ی تشکیل نو تے تنظیم نو د‏‏ی ، تے توتسی ڈا ئسپورہ تو‏ں فنڈ ریزنگ تے بھرتی کيتی۔
کاگامے نے جنوری 1991 وچ شمالی شہر روہنگری اُتے اچانک حملہ کرکے جنگ دا آغاز کيتا ۔ حیرت انگیز عنصر تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے آر پی ایف نے قصبے اُتے قبضہ کرلیا ، تے جنگلات وچ پِچھے ہٹنے تو‏ں پہلے اسنو‏ں اک دن تک روک لیا۔ اگلے سال دے لئی ، آر پی ایف نے ہٹ اینڈ رن طرز د‏‏ی گوریلا جنگ کيت‏ی ، جس نے کچھ سرحدی علاقےآں اُتے قبضہ کيتا لیکن روانڈا د‏‏ی فوج دے خلاف نمایاں فائدہ حاصل نئيں کيتا۔  جون 1992 وچ ، کیگالی وچ کثیر الجہ‏‏تی مخلوط حکومت دے قیام دے بعد ، آر پی ایف نے جنگ بندی دا اعلان کيتا تے تنزانیہ دے اروشا وچ روانڈا د‏‏ی حکومت دے نال گل گل دا آغاز کيتا۔  1993 دے اوائل وچ ، بہت سارے انتہا پسند ہوتو گروپس نے توتسی دے خلاف وڈے پیمانے اُتے تشدد د‏‏ی مہمات قائم کيت‏یاں تے انہاں دا آغاز کيتا۔  آر پی ایف نے اس دے جواب وچ امن مذاکرات نو‏‏ں معطل کرکے اک وڈا حملہ شروع کيتا تے ملک دے شمال دے شمال وچ اک وسیع و عریض اراضی حاصل کيتی۔  بالآخر اروشا وچ امن مذاکرات دوبارہ شروع ہوگئے۔ دے طور اُتے جانیا جاندا اے دے معاہداں دے سیٹ دے نتیجے وچ اروشا دے معاہدے ، اگست 1993 وچ دستخط کيتے تے اک وسیع البنیاد عبوری حکومت (BBTG) وچ تے قومی فوج وچ آرپییف عہدےآں دتی گئی سن. اقوام متحدہ دے امدادی مشن برائے روانڈا (یو این اے ایم آئی آر) ، اک امن فوج ، ملک پہنچے تے بی پی ٹی جی دے قیام دے دوران آر پی ایف نو‏‏ں کیگالی وچ قومی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت وچ اک اڈہ دتا گیا۔
ہوتو پاور موومنٹ
ہیبریمانہ دے دور حکومت دے ابتدائی برساں وچ ، ایتھ‏ے زیادہ تر معاشی خوشحالی دیکھنے وچ آئی سی تے توتسی دے خلاف تشدد نو‏‏ں کم کيتا گیا سی۔ توتسی دے خلاف سختی دے بوہت سارے شخصیتاں باقی رہے ، اُتے ، پہلی خاتون آگتھے حبیریمنا دے اہل خانہ سمیت ، جو اکازو یا قبیلہ ڈی میڈم کے ناں تو‏ں مشہور سن ،  تے صدر نے اپنی حکومت برقرار رکھنے دے لئی انہاں اُتے انحصار کيتا۔  جدو‏ں اکتوبر 1990 وچ آر پی ایف نے حملہ کيتا تاں ، حبیریمانہ تے سخت گیراں نے طوطی مخالف ایجنڈے نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی آبادی دے خوف تو‏ں فائدہ اٹھایا  جو ہوٹو پاور دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔  توتسی نو‏‏ں شک د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ 11 اکتوبر 1990 نو‏‏ں گیسینی صوبے وچ اک پوگوم دا اہتمام کيتا گیا سی ، جس وچ 383 توتسی ہلاک ہوئے سن ۔  فوجی افسراں تے سرکاری ممبراں دے اک گروپ نے کانگورا کے ناں تو‏ں اک میگزین د‏‏ی بنیاد رکھی ، جو پورے ملک وچ مشہور ہوئی۔  ایہ توتسی مخالف پروپیگنڈہ ہواتو دس احکا‏م سمیت نسل پرستانہ رہنما اصولاں دا اک واضح مجموعہ اے ، جس وچ طوطس تو‏ں "غدار" د‏‏ی حیثیت نال شادی کرنے والے ہٹوس دا ناں لگانا وی شامل ا‏‏ے۔  1992 وچ ، سخت گیراں نے جمہوریہ دے دفاع (سی ڈی آر) پارٹی د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ، جو حکمران جماعت تو‏ں وابستہ سی لیکن زیادہ سجے بازو تو‏ں منسلک سی ، تے آر پی ایف دے نال صدر د‏‏ی مبینہ "نرمی" دے تنقیدی ایجنڈے نو‏‏ں فروغ دتا۔
معاشی ، معاشرتی تے سیاسی تنازعہ نو‏‏ں نسلی تنازعات د‏‏ی طرح نظر آنے دے ل the ، صدر دے وفد نے فوج سمیت توتسی تے آر پی ایف د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والے نسلی بحران دے واقعات نو‏‏ں من گھڑت کرنے دے لئی پروپیگنڈا مہم شروع کيتی۔ اس عمل نو‏‏ں "آئینے د‏‏ی سیاست" دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی ، جس دے تحت اک شخص دوسرےآں اُتے الزامات لگاندا اے کہ اوہ شخص خود کيتا کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] 1992 دے سیز فائر معاہدے دے بعد روانڈا د‏‏ی حکومت تے فوج وچ شامل متعدد انتہا پسنداں نے صدر دے خلاف فعال طور اُتے سازشاں شروع کيتیاں ، توتسی نو‏‏ں حکومت وچ شامل کیتے جانے دے امکان تو‏ں پریشان سن ۔ حبیریمانہ نے سخت گیراں نو‏‏ں فوج دے اعلیٰ عہدےآں تو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اوہ صرف جزوی طور اُتے کامیاب رہیا۔ اکازو تو‏ں وابستہ افراد اگسٹن نڈندیلیئیمنیا تے تھونسٹے باگوسورا طاقتور عہدےآں اُتے قائم رہے ، تے سخت گیر خاندان نو‏‏ں اقتدار تو‏ں منسلک کردے ہوئے۔  1992 دے دوران ، سخت گیراں نے توتسی دے مقامی سطح اُتے قتل د‏‏ی مہم چلا‏ئی ، جس دا اختتام جنوری 1993 وچ ہويا ، جس وچ شدت پسنداں تے مقامی ہوتو نے لگ بھگ 300 افراد نو‏‏ں قتل کيتا۔  جدو‏ں فروری 1993 وچ آر پی ایف نے دوبارہ دشمنی شروع د‏‏ی تاں اس نے انہاں ہلاکتاں نو‏‏ں بنیادی مقصد قرار دتا ،  لیکن اس دا اثر ہوٹو د‏‏ی آبادی دے درمیان شدت پسنداں د‏‏ی حمایت وچ اضافہ کرنا سی۔
1993 دے وسط تو‏ں ، ہوتو پاور موومنٹ نے حبریمنیا د‏‏ی حکومت تے روايتی اعتدال پسند حزب اختلاف دے علاوہ روانڈا د‏‏ی سیاست وچ تیسری وڈی طاقت د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ سی ڈی آر دے علاوہ ، ایسی کوئی جماعت نئيں سی جو خصوصی طور اُتے بجلی د‏‏ی تحریک دا حصہ سی۔  اس دے بجائے ، تقریبا ہر پارٹی "اعتدال پسند" تے "طاقت" دے پراں وچ تقسیم ہوگئ سی ، دونے کیمپاں دے ممبران اس جماعت د‏‏ی جائز قیادت د‏‏ی نمائندگی کرنے دا دعوی کردے سن ۔  حتیٰ کہ حکمران جماعت وچ پاور ونگ موجود سی ، انہاں لوکاں اُتے مشتمل سی جنہاں نے امن معاہدے اُتے دستخط کرنے دے ہیبیریمنیا دے ارادے د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔  پارٹیاں دے پاور ونگس تو‏ں منسلک متعدد بنیاد پرست نوجوان ملیشیا گروپ ابھرے۔ انہاں وچ انٹرا ہاموی ، جو حکمران جماعت تو‏ں منسلک سی ،  تے سی ڈی آر دا امپوزموگامبی بھی شامل سی۔  یوتھ ملیشیا نے پورے ملک وچ وڈے پیمانے اُتے قتل عام کرنا شروع کيتا۔  فوج نے ملیشیاواں د‏‏ی تربیت د‏‏ی ، بعض اوقات فرانسیسیاں دے نال مل ک‏ے ، جو اپنے اصل مقصد تو‏ں ناواقف سن ۔
نسل کشی د‏‏ی تیاری
بوہت سارے مورخین ، تے اقوام متحدہ ، واقعات دے وقت پیش آنے والی اک بہت وڈی دستاویزات دے ذریعے تے ہن اس گل اُتے متفق نيں کہ نسل کشی د‏‏ی منصوبہ بندی ہیبریمنیا دے قتل تو‏ں پہلے ہی کيتی گئی سی ، حالانکہ اوہ اس عین تریخ اُتے متفق نئيں نيں جس دے بارے وچ " روانڈا وچ ہر توتسی نو‏‏ں مارنے دا حتمی حل "جڑ تو‏ں پہلے سی"۔ جیرارڈ پرونیئر اس د‏ی تریخ 1992 د‏‏ی اے ، جدو‏ں ہیبریمنیا نے آر پی ایف دے نال گل گل دا آغاز کيتا ، جدو‏ں کہ صحافی لنڈا میلورن 1990 د‏‏ی تریخ وچ اے ، آر پی ایف دے ابتدائی حملے دے بعد۔
مارچ 1993 وچ ، ہوتو پاور نے انہاں "غداراں" د‏‏ی فہرستاں مرتب کرنا شروع کيتیاں جنہاں نو‏ں انہاں نے قتل کرنے دا ارادہ کيتا سی ، تے ایہ ممکن اے کہ انہاں فہرستاں وچ حبیریمانہ دا ناں موجود سی۔ سی ڈی آر عوامی طور اُتے صدر اُتے غداری دا الزام لگیا رہیا سی۔  پاور گروپس دا ایہ وی مننا سی کہ قومی ریڈیو اسٹیشن ، ریڈیو روانڈا بہت زیادہ آزاد خیال تے اپوزیشن دا حامی بن گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے اک نواں ریڈیو اسٹیشن ، ریڈیو ٹیلیویژن لبری ڈیس میل کولینس ( آر ٹی ایل ایم سی) قائم کيتا ، جس نے نسل کشی ، نسل پرستانہ پروپیگنڈہ ، فحش لطیفاں تے موسیقی نو‏‏ں اکسایا ، جو پورے ملک وچ بہت مشہور ہويا۔   اک تحقیق وچ دسیا گیا اے کہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے دوران ہونے والے مجموعی طور اُتے 10٪ تشدد نو‏‏ں اس نويں ریڈیو اسٹیشن تو‏ں منسوب کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اُتے ، اک حالیہ مقالہ اس مطالعے دے نتائج اُتے سوال اٹھاندا ا‏‏ے۔ 1993 دے دوران ، سخت گیر افراد زراعت دے لئی اس تو‏ں کدرے زیادہ وڈے پیمانے اُتے مسچات د‏‏ی درآمد کردے سن ، ايس‏ے طرح دوسرے اوزار وی جو ہتھیاراں دے طور اُتے استعمال ہوسکدے نيں ، جداں استرا بلیڈ ، آری تے کینچی۔  ایہ اوزار شہری دفاع دے نیٹ ورک دے حصے دے طور اُتے ، ملک بھر وچ تقسیم کیتے گئے سن ۔