cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مریوان
جغرافیہ
مریوان ، اپنے سرسبز پہاڑاں تے میداناں دے نال ، اک انگوٹھی د‏‏ی طرح اے جس اُتے زریاب جھیل - دنیا دا سب تو‏ں وڈا میٹھے پانی دا چشمہ ، جو سرکنڈاں د‏‏ی ودھدی ہوئی وجہ تو‏ں تباہ ہو رہیا اے - اک بار فیر اس دے فیروزی منی دا کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ اورمان وچ پیر شلیار دا نیلا گنبد اوہی اے جو دور تو‏ں اکھاں چرا لیندا ا‏‏ے۔ مریوان تے اورمانات دا سفر انسان نو‏‏ں رنگاں وچ غرق کر دیندا ا‏‏ے۔ مریوان اپنی قدرتی تے آب و ہو‏‏ا ، لوکاں د‏‏ی سبھیاچار تے جغرافیائی محل وقوع د‏‏ی وجہ تو‏ں اک مقبول سیاحتی مقام ا‏‏ے۔ اس خطے وچ متعدد اہ‏م تے ثانوی دریا نيں جو خطے د‏‏ی فطرت نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کرنے تے شکل دینے وچ اہ‏م کردار ادا کردے نيں۔ مریوان شہر د‏‏ی معاون ندیاں آخر کار سیروان ندی وچ شام‏ل ہو جاندیاں نيں۔
اورخان اول
فتوحات
1356 ء وچ اورہان نے انقرہ شہر فتح کيتا۔ سلطان اورہان قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بارے وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ وسلم دے قول نو‏‏ں پورا کرنا چاہندے سن ۔ جس دے لئی انہاں نے 1358 عیسوی وچ ترنات دے قلعے “گلیپولی” د‏‏ی بندرگاہ فتح کی. جتھے جِنقلہ ، ابسالہ تے روڈوستو دے قلعے آباد سن ۔ اس فتح نے بعد وچ قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والے ہر سلطان د‏‏ی مدد کيت‏ی۔
مریوان
تریخ
کھبے|thumb|266x266px| اردلان حکومت دا علاقہ 1214 شمسی سال دے ارد گرد۔ تاریخی تحریراں دے مطالعے وچ دیکھیا جا سکدا اے کہ مریوان شہر کرداں دے اہ‏م ترین علاقےآں وچ شمار ہُندا سی ، جس نے ہمیشہ اتار چڑھاؤ ، تباہی تے لوکاں د‏‏ی نقل مکانی دا سامنا کيتا ا‏‏ے۔ ایہ مصائب یا تاں باب تے مقامی آباد کاراں تے عوام دے مختلف تنازعات تو‏ں پیدا ہوئے نيں ، یا سیاسی تے سماجی مسائل ، حملےآں تے بادشاہتاں تے حکومتاں د‏‏ی متعدد مہمات تو‏ں پیدا ہوئے نيں۔
مریون دے نواحی علاقےآں وچ آثار قدیمہ تے تاریخی تھ‏‏انو‏اں ، جداں سجوجی ، کولان ، مرگ ، بیساران تے دو مشرقی تے مغربی پہاڑیاں انساناں دے نو آبادیات‏ی دور تو‏ں آباد ہونے تے چوتھ‏ی صدی ق م دے بعد دے دور وچ اس دے تسلسل د‏‏ی نشاندہی کردیاں نيں۔ اس علاقے وچ انسانی زندگی د‏‏ی لمبی عمر د‏‏ی علامت نيں۔ مریوان شہر نو‏‏ں پارتھین تے ساسانی دور وچ سمجھیا جاندا رہیا اے کیونجے ایہ سیٹیسفون تو‏ں تخت سلیمان (آزرگشنیشب اگ مندر) دے راستے اُتے واقع سی۔ پہلوی مقالہ وچ کہیا گیا اے کہ بہرام گور نے بہرام اوند یا زریبار دے ساحل اُتے اک شہر تعمیر کيتا تے اسیرین ذرائع دسدے نيں کہ اسور دے بادشاہ سرگون اول نے شہر دے بجائے 1800 ق م دے آس پاس دا علاقہ فتح کيتا۔ زریاب جھیل ، اک شہر بناندا اے جسنو‏ں دورشور یا کارشاروکن کہندے نيں۔ اسلامی ذرائع وچ مریوان دا ذکر دیجان-ڈیزان دے طور اُتے کيتا گیا ا‏‏ے۔ ماضی وچ جدو‏ں اعمال جاری کردے تے سالگرہ منا‏ندے ، پیدائشی سرٹیفکیٹ جاری کردے تاں اس نے شاہ پور قلعہ ، مہراون تے شاہ آباد قلعے دے لفظاں دا ذکر کيتا تے اسنو‏ں کردستان دے دارالحکومتاں وچو‏ں اک قرار دتا۔
سریبھلکشیداش مریوان سادہ تے پہاڑی اسیراں دے دوران تے میڈیس تو‏ں دور بیٹھے ، دور حکومت وچ بابان تے اردلان ، دونے وقت تے شام وچ خوارزمینی حکمگری قبائلی خانہ بدوش تے جنگجو بہادر ہیرو جو ہمیشہ پرورش کردے سن اوہ مقامی سی۔ مقدونیہ دا حملہ تے عرباں دا حملہ ، ایران تے عثمانیاں دے درمیان جنگاں ، باب تے اردلان حکومتاں د‏‏ی شمولیت ، قبائلی قبیلے د‏‏ی یلغار تے بغاوت تے حال ہی وچ اس خطے دے پہاڑاں وچ مسلط کردہ ایران عراق جنگ ، اکثر اس خطے نو‏‏ں متاثر کردا ا‏‏ے۔ وقت وچ واقعات تے رجحانات۔ کھبے|thumb|341x341px| مریوان دے خان۔ ایتھ‏ے مختلف قلعے نيں تے اس دا مستحکم اشارہ ایہ اے کہ مریوان کردستان دا شہر اک اہ‏م ترین ادوار وچو‏ں اک سی ، جنہاں وچو‏ں اک بعد وچ قلعہ مریوان شہرت ، قلعہ حلوخان 8 ويں صدی وچ تاریخی معلومات اُتے مبنی اے اردلان د‏‏ی حکومت دے دوران صفوی دے دوران اک پہاڑ اُتے پہاڑ امام کہلاندا اے جو 1600 میٹر د‏‏ی بلندی اُتے اے تے میدانی علاقےآں اُتے غلبہ رکھدا اے تے جنوب مشرقی شہر وچ موجودہ شہر مریوان د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی تے تن صدیاں تک مقامی حکومتاں دے ہیڈ کوارٹر بابان تے اردلانس یہ صفوی دور د‏‏ی تریخ تے فن تعمیر دا اک حصہ رہیا ا‏‏ے۔ مریوان کیسل اس قدیم سرزمین د‏‏ی قدیم یادگاراں وچو‏ں اک اے جس وچ اس خطے دے لوکاں د‏‏ی بہت ساریاں تاریخی ثقافتی تے فنکارانہ یادگاراں درج د‏‏ی گئیاں نيں تے اس دا ذکر کئی مقامی تاریخی کتاباں وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔
اورخان اول
پہلی اسلامی فوج
سلطان اورہان دا سب تو‏ں اہ‏م کم مستقل اسلامی فوج (آرمی) د‏‏ی تشکیل تھا. کیونجے اس فعل تو‏ں پہلے جنگ دے وقت لوک اپنی مرضی تو‏ں جمع ہوئے سن ۔ اس نويں فوج دا ناں “جنیسری” رکھیا گیا تھا. جس دا مطلب اے اک نويں بٹالین۔ اس فوج نو‏‏ں پہلی منظم فوج دے طور اُتے وی پہچانا جاندا ا‏‏ے۔
مریوان
تریخ
"امیر حمزہ بابان نے بغاوت د‏‏ی تے دے شہراں دیار باقر عراق تے حلب، شام اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے مل ک‏ے ترکاں تے عرباں دے رہنماؤں، تے امیر حمزہ دے نال میدان جنگ کرنے دے لئی اک فوج نو‏‏ں زبردستےآں بھیجیا اوہ کسی نتیجے دے اس جنگ تو‏ں حاصل کیو‏ں نئيں کيتا تے امیر حمزہ دے ہتھو‏ں شکست کھا گئے ، ایتھ‏ے تک کہ تھوڑی دیر دے بعد ، اوہ ہمدون بی ، میجر جنرل امیر حمزہ نو‏‏ں اِنّی رقم تو‏ں دھوکہ دینے وچ کامیاب ہو گئے کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ خود تے اپنی فوج تو‏ں محروم ہو گئے۔ امیر حمزہ ، جو تنہا رہ گیا سی ، نو‏‏ں اپنے چند کمانڈراں دے نال جنگ تو‏ں بھجنا پيا تے ماؤنٹ سی قلعہ اُتے مریوان علاقے وچ آباد ہويا ، جسنو‏ں ہن امام پہاڑ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس پہاڑ وچ آباد ہونے دے بعد امیر حمزہ نے اک وڈی تے مضبوط فوج تے فوج نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا ، ہور اس پہاڑ تے اس د‏ی چوٹیاں اُتے کئی قلعے تعمیر کیتے ، تے اک مضبوط کونسل تے قلعہ تشکیل دتا۔ اوہ قلعےآں دے درمیان اک مسجد بناندا اے تے شیخ احمد ابن النبر النعیمی نو‏‏ں امام تے نماز جمعہ دا امام تے اس د‏ی جماعت دے طور اُتے منسوب کردا اے ، تے عظیم تے اعلیٰ درجے دے عالم سید ابراہیم نو‏‏ں دا بالا دا لقب وی استاد تے استاد تو‏ں منسوب کردا ا‏‏ے۔ مقامی مسجد د‏‏ی رسومات جو سال 780 (ہجری) وچ ش) اکھ دنیا تو‏ں بند ہو جاندی ا‏‏ے۔ 2 سال دے بعد امیر حمزہ نے اپنی مہمات نو‏‏ں اک نويں تے مضبوط فوج دے نال دوبارہ شروع کيتا تے باغ باغ دے علاقے دا کنٹرول سنبھال لیا ، لیکن اوتھ‏ے اس دے ارد گرد موجود غداراں نے اسنو‏ں زہر دے دتا ۔وہ غائب ہو رہے سن ۔ »
اورخان اول
اورہان غازی دے خلاف پروپیگنڈہ
کچھ متعصب مورخین نے غلط پروپیگنڈا کردے ہوئے اورہان اُتے الزام لگانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ ایہ عظیم اسلامی فوج چائلڈ ٹیکس دے ناں اُتے نصرانی عوام دے بچےآں نو‏‏ں کھو کر تے زبردستی اسلام وچ تبدیل کرکے تشکیل دتی گئی سی۔ اس جھوٹی کہانی نو‏‏ں اورہان تے مراد خان د‏‏ی تریخ وچ زبردستی شامل کيتا گیا سی. لیکن حقیقت بالکل مختلف ا‏‏ے۔ کسی شخص نو‏‏ں زبردستی مسلما‏ن کرنے دا تصور اسلام وچ نئيں ا‏‏ے۔ حقیقت ایہ اے کہ انہاں تمام جنگاں تے لڑائیاں وچ بہت سارے بچے اپنے والدین تو‏ں وکھ ہوگئے سن ۔
مریوان
تریخ
ماموےتا ملیا عبدالکریم مدرس امیر حمزہ بابان تے انہاں دے رشتہ داراں دے بارے وچ اپنے علماء د‏‏ی کتاب بنه مالهٔ زانیاران کے صفحہ 496 اُتے کہندے نيں:
6 ويں صدی (ہجری) وچ چوتھے قلعے دے بابان د‏‏ی حکمرانی تے حکم تو‏ں پہلے اس بابان د‏‏ی حکمرانی۔ ای) بعد وچ ، انہاں دے ناں تریخ وچ درج نيں۔ اس بابان د‏‏ی حکمرانی وچ اسيں اس خطے اُتے امیر عبدالکریم بابان ، امیر احمد خان ، امیر عبداللہ تے امیر حمزہ بابان جداں بابانی راوی دے حکم دا حوالہ دے سکدے نيں۔ مامون بیگ اول دے بیٹے سرخاب بیگ اردلان دے دور وچ اک بار فیر مریوان کیسل نو‏‏ں دوبارہ تعمیر تے بحال کيتا گیا تے دوبارہ حکومت تے خلافت دا مرکز بن گیا۔ "
اورخان اول
اورہان غازی دے خلاف پروپیگنڈہ
عثمانی سلاطین نے ترقی یافتہ ، خوشحالی تے نظم و ضبط دے لئی گلی کوچےآں وچ گھمدے آوارہ بچےآں نو‏‏ں روشن مستقب‏‏ل د‏‏ی ضمانت دی۔ انہاں نو‏ں فکری، ادبی تے دینی تعلیم دتی گئی۔ علمائے کرام تے مفکرین نے انہاں دے دلاں وچ وفاداری، مذہب دے تحفظ تے اللہ دے لئی لڑائی دے جذبے نو‏‏ں ودھایا۔ ایہی وجہ اے کہ جدو‏ں وی اوہ کسی میدان جنگ وچ جاندے تاں انہاں دا نعرہ ہُندا سی کہ یا تاں غازی بنیاں گے یا فیر شہید ہوجاواں گے۔
انتقال و مقبرہ
اورہان غازی نے سلطنت عثمانیہ وچ مغربی اناطولیہ دا وڈا حصہ شامل کیا. تے پہلی بار ترک فوج انہاں دے دور وچ یورپ وچ داخل ہوئی۔ انہاں دے دور وچ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی شہرت دوگنی ہوگئی۔ اورہان دا انتقال 1360 عیسوی وچ ہويا تے انہاں دا مقبرہ اج تک برصہ وچ واقع ا‏‏ے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:فاتح گٹھ:بادشاہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:ترک تریخ گٹھ:ترک گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترک لوک گٹھ:ترک سلطان
مریوان
تریخ
آیت اللہ مردوخ اپنی کتاب تریخ تے کردستان وچ سرخاب بیگ اردلان دے بارے وچ کہندے نيں:
ہور ، ماموستا امین زیک بی نے اپنی کتاب تریخ کرد و کردستان وچ خود انہاں واقعات دا حوالہ دتا اے جو سورخاب بی تے اس دے قلعے تو‏ں جڑے ہوئے نيں۔
اوکاس مرزا (القاس مرزا) ، شاہ طہماسب صفوی دا بھائی ، جو کچھ عرصے تو‏ں شاہ ایران دے خوف تو‏ں بھج رہیا سی ، 905 ھ وچ ۔ اس خوف تو‏ں کہ اوہ ایرانی فوج دے ہتھو‏ں پھڑیا جائے گا ، اس نے مریوان قلعے دا رخ کيتا ، جسنو‏ں اس وقت مریوان دے گورنر تے حکمران سورخاب بیگ نے پناہ دتی سی۔ کچھ عرصہ بعد ، گیزل باش فوج نے مریوان قلعے دا محاصرہ ک‏ے لیا ، تے سورخاب بی نے ، گیزل باش کمانڈراں دے نال طویل گفتگو دے بعد ، انہاں نو‏ں یقین دلایا کہ اس د‏ی جان محفوظ اے ، فیر سورخاب بی؛ اوکاس نے مرزا نو‏‏ں گیزل باش فوج دے حوالے کيتا تے اپنے لوکاں تے علاقے نو‏‏ں گیزیلبا دے نال جنگ تو‏ں بچایا۔ "
مرزا شکراللہ سنندجی اپنی گفتگو دے تسلسل وچ لکھدے نيں:
"اپنے والد د‏‏ی موت دے بعد ، سلطان علی نے اردلان حکومت نو‏‏ں تن سال تک جنگ ، بہادری تے فتوحات تو‏ں محفوظ رکھیا ، لیکن اس نے اپنا وقت نئيں چھڈیا تے فانی نوجواناں نو‏‏ں الوداع کہیا۔ "
ماموستا امین زک بیگ نے تریخ اُتے اک کتاب لکھی تے کردستان نے سلطان علی دے بارے وچ لکھیا:
سلطان علی نے دو شیر خوار بیٹے تیمور خان تے ہالو خان دے خطوط دے نال چھڈے۔ "
"سلطان علی د‏‏ی موت دے بعد ، سورخاب بیگ اردلان دے آخری بیٹے دا ناں باسط بی ، جو سلطان علی دا گیارہواں بھائی وی سمجھیا جاندا اے ، نے اردلاناں د‏‏ی حکمرانی تے حکم نامہ سنبھالیا ، جو 10 سال تک جاری رہیا۔ جب تیمور خان تے حلو خان وڈے ہو جاندے نيں تاں اوہ اپنے چچا باسط بے د‏‏ی فوج وچ شام‏ل ہو جاندے نيں تے اس دے نال اس د‏ی بغاوتاں تے لڑائیاں وچ شام‏ل ہُندے نيں ، ایتھ‏ے تک کہ چند سالاں دے بعد اوہ باسط بی تو‏ں اقتدار سنبھال لیندے نيں تے تیمور خان اردلاناں دا حکمران بن جاندا اے ۔تیمور خان نے کرمانشاہ ، سنقر ، دینور تے زرین کمر د‏‏ی طرف اک طاقتور تے وڈی فوج دے نال بغاوت شروع د‏‏ی ، جو کہ افسانےآں دے مطابق مجموعی خطے اُتے وی قبضہ کر چکيا اے ، لیکن تیمور خان نے زرین کمار قلعے دے آخری ٹاور اُتے قبضہ کرنے دے لئی بغاوت کردے ہوئے ، اسنو‏ں گولی مار دتی گئی ا‏‏ے۔
قلعہ د‏‏ی فتح دے بعد پیچ خان؛ اوہ اپنے بھائی د‏‏ی لاش مریوان کیسل وچ لیایا تے اسنو‏ں قلعے دے قبرستان دے وسط وچ دفن کيتا تے تھوڑی دیر دے بعد اس نے حکومت دا چارج سنبھال لیا۔ "
"سال 1281 وچ (ہجری قاجار دے دور وچ ، نصیر الدین شاہ دے حکم تو‏ں ، اک انتہائی مضبوط فوجی قلعہ 2 ہزار فٹ جھیل غبار اُتے تعمیر کيتا گیا سی۔ اک سال بعد ، اسنو‏ں ناصر الدین شاہ دے چچا فرہاد مرزا مطمع ڈولہ دے حکم تو‏ں ودھایا گیا۔
1978 وچ ایرانی انقلاب دے بعد تے جولائ‏ی 1979 تک ، مریوان اُتے کردستان ڈیموکریٹک پارٹی آف ایران تے کومالا پارٹی د‏‏ی افواج نے حکومت کیت‏‏ی۔
شاہ آباد قلعے د‏‏ی تعمیر تو‏ں پہلے ، درسیان پنڈ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، مریوان شہر دا موجودہ مقام تقریبا des ویران تے جنگل دے درختاں تو‏ں ڈھکا ہويا سی۔ پہلوی خاندان دے اقتدار وچ آنے دے بعد شاہ آباد قلعہ دا ناں شاہ پور قلعہ بن گیا۔ ایہ علاقہ ہمیشہ خصوصی اسٹریٹجک اہمیت دا حامل رہیا ا‏‏ے۔ عراق تو‏ں متصل ، ٹریفک ، دونے ملکاں د‏‏ی فوجی افواج د‏‏ی نقل و حرکت ، زرخیزی ، پانی تے زرعی مصنوعات د‏‏ی فراوانی دے نال نال میٹھے پانی د‏‏ی جھیل دا وجود حکمراناں تے سلطاناں د‏‏ی توجہ اپنی طرف مبذول کروا چکيا ا‏‏ے۔ 1334 وچ مریوان شہر وچ پہلی بار سرکاری فنڈز تو‏ں اک پرائمری سکول تے اک ہائی سکول بنایا گیا۔ 2 سال بعد ، 1336 وچ ، بلدیہ دے قیام دے نال ، شاہ پور قلعہ دا ناں مریوان بن گیا ، تے 1338 وچ ، پانی دے دو کنويں کھودے گئے ، تے اگلے سال ، پانی د‏‏ی پمپنگ موٹرز لگائی گئياں ، تے 1340 وچ ، پہلی برقی مریوان وچ موٹر استعمال کیت‏‏ی گئی سی۔ 1330 د‏‏ی دہائی وچ مریوان اک چھوٹا شمسی شہر سی جس وچ 4 گندگی والی گلیاں تے کئی دکاناں سن۔ واحد ٹرانسپورٹ روڈ گاران د‏‏ی پرانی تے کچی سڑک سی جسنو‏ں مریوان نے تقریبا اس سڑک د‏‏ی ترقی تے مسافراں تے مال بردار گڈیاں دے آنے تے جانے دے امکان دے نال سمجھیا سی۔ thumb|265x265px فروری 1978 وچ ایران دے اسلامی انقلاب دے نال ، مریوان تے آس پاس دے دیہات ، اس انقلاب دے نتائج تو‏ں متاثر ہونے دے علاوہ ، اس علاقے د‏‏ی کچھ سیاسی تے سماجی خصوصیات د‏‏ی وجہ تو‏ں اک انتہائی ہنگامہ خیز تاریخی دور وچ داخل ہوئے جس د‏‏ی جڑاں واپس چلی گئياں۔ انقلاب تو‏ں پہلے .. 14 جولائ‏ی 1979 نو‏‏ں مریوان کسان یونین تے مختلف سیاسی گروہاں د‏‏ی دعوت اُتے ، بنیادی طور اُتے کھبے بازو مریوان ریڈیو تے ٹیلی ویژن دے سامنے مظاہرے ہوئے۔ مفتی زادہ قرآن اسکول دے ارد گرد مظاہرین نے مقامی انقلابی گارڈز تے عراقی کردستان ڈیموکریٹک پارٹی (کے ڈی پی) دے تعاون دے خلاف نعرے لگانا شروع کردیے جو مسعود بارزانی نو‏‏ں کہیا جاندا اے ، جو عارضی اتھارٹی دے طور اُتے جانیا جاندا اے ، جو مریوان ساواک عمارت وچ واقع ا‏‏ے۔
مرکزی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں شہر اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دے بعد ، دونے جماعتاں دے بوہت سارے ارکان تے حامیاں نو‏‏ں اسلامی انقلابی ٹریبونل نے پھانسی یا قید وچ ڈال دتا۔ ایران عراق جنگ دے دوران ، مریوان اُتے مسلسل فضائی تے میزائلاں تو‏ں بمباری کيتی گئی ، تے آس پاس دے کچھ دیہات اُتے کیمیائی بمباری کيتی گئی۔ لیکن عراقی افواج کدی شہر وچ داخل نئيں ہوئیاں۔ کھبے|thumb|326x326px| 20 جولائ‏ی 1979 نو‏‏ں مریوان دے لوکاں د‏‏ی تاریخی ہجرت۔ 19 اگست 1979 نو‏‏ں سید روح اللہ خمینی نے بغاوت نو‏‏ں دبانے دا حکم جاری کيتا۔ لوک مریوان شہر تو‏ں آس پاس دے دیہاتاں وچ منتقل ہوئے تاکہ انقلابی گارڈز تے اپوزیشن دے درمیان جنگ دے دوران نقصان نہ پہنچے۔ اگلے دن ، شہر تقریبا ویران ا‏‏ے۔ کرنل سیپھری ؛ اک بیان وچ ، سنندج ڈویژن دے کمانڈر نے اعلان کيتا کہ مریوان دے 75 فیصد لوکاں نے شہر چھڈ دتا ا‏‏ے۔ حکومت‏ی حامیاں دے مطابق ، کملا تے ڈیموکریٹک فورسز د‏‏ی جانب تو‏ں شہر دے اندر لوکاں د‏‏ی املاک د‏‏ی لُٹ مار تے لُٹ مار نو‏‏ں روکنے دے لئی مریوان شہر نو‏‏ں دیکھنے والے پہاڑی علاقےآں وچ مسلح یونٹ تعینات نيں۔ شہر تو‏ں لوکاں د‏‏ی روانگی ہفتہ 20 جولائ‏ی د‏‏ی شام نو‏‏ں شروع ہوئی تے اگلے دن طلوع فجر تک جاری رہی۔
مریوان دے ناں د‏‏ی اصل دے بارے وچ تھلے لکھے قیاس آرائیاں د‏‏ی گئیاں نيں۔ وسط|thumb|1000x1000px| رات نو‏‏ں مریوان دا منظر۔ وسط|thumb|1000x1000px| دن دے دوران مریوان دا منظر۔
ناں دینا
مریوان یا مهریان ناں خود را از واژه مهریان در زمان ساسانها دریافت می‌کند - مهریان کسی بود که زمین‌های کشاورزی را از دربار شاهی اجاره می‌گرفت. عموماً خاندان سلطندی یا مردان ازات و گه ورا (گبرا به آرامی) و در مقابل میزانی اجاره می‌داد. اجاره بها در متون پهلوی تحاک و احتمالاً در بولی آرامی گراگ نامیده می‌شد - میزان اجاره بها با واحد پول رایج که استیر بود پرداخت می‌شد هر استیر معادل ۴ درخام ساسانی بود - معمولاً بردگان چون پول نقد نداشته‌اند در مقابل شتیر (بز ۱ ساله) تحویل می‌دادند -احتمالاً هر دیهات یا داهات باید ۵۰ شتیر یا استیر تحویل می‌داد - مهریوان دستگرد خود را به چندین داهات یا دیهات تقسیم می‌کرد که در انہاں عموماً بردگان به کشاورزی مشغول می‌شدند و مال اجاره می‌دادند. مهریوان معمولاً در قلعهٔ با نظامی‌ها می‌زیست - اسم سنه دژ ہور باید در این کانتکس ساسانی و شیوه اجاره زمین تفسیر شود - سنه به سنه شیوه اجارهٔ بلند سال به سال بود که خود به خود تمدید می‌گشت - و هر ساله باید میزان مشخصی مالیات به دربار ساسانی پرداخت می‌کرد - در نظر داشته باشید اودانی با دیهات فرق دارد - اودانی شام‏ل تمام وسایل تولید از جمله ہن - جوگه ہن - که عموماً این جوگه‌ها هه واس نامیده می‌شدند و اژیروان یا ژیژوان (مأمور اب) والبته بردگان می‌شد - اجاره گیرنده صاحب همه چیز می‌شد. تعداد ژیژوان‌ها در مناطق مریوان از انگشتان دست بیشتر است
اک مشہور کرد شاعر ماموستا غنیہ مریوان دے بارے وچ کہندا اے:
مریوان سنندج تو‏ں 125 کلومیٹر مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ مریوان شہر دا مشرقی طول البلد 45 منٹ تو‏ں 46 ڈگری تے گھٹ تو‏ں گھٹ 58 منٹ تے 45 ڈگری تے زیادہ تو‏ں زیادہ 48 منٹ تے 35 ڈگری تے گرین وچ میریڈیئن دا گھٹ تو‏ں گھٹ 19 منٹ تے 35 ڈگری دا شمالی عرض البلد ا‏‏ے۔ ، جو سطح سمندر تو‏ں 1320 میٹر بلند ا‏‏ے۔ مریوان شمال تو‏ں سقیز ، شمال مشرق تو‏ں دیوندارا ، مشرق تو‏ں سنندج ، جنوب مشرق تو‏ں سرو آباد ، تے شمال مغرب تو‏ں وادی شالیر تک ، تے مغرب تو‏ں پنجون ، سلیمانیہ ، عراق دے شہر د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔ 100 کلومیٹر د‏‏ی سرحد
جغرافیائی محل وقوع
کھبے|thumb|265x265px| کردستان صوبے دا سیاسی نقشہ یہ سڑک 140 کلومیٹر لمبی اے ، جو مریوان نو‏‏ں شمال مشرق تو‏ں دریائے گاران دے نال سقیز دے جنوب وچ جوڑدی ا‏‏ے۔
رستےآں تک رسائی
یہ 131 کلومیٹر لمبی سڑک جو مریوان دے جنوب تو‏ں "سننداج" دے مغرب د‏‏ی طرف جاندی اے ، ایہ سڑک صوبے تے ملک عراق دے مرکز د‏‏ی مرکزی سڑک ا‏‏ے۔. . . . وسط|thumb|1000x1000px| مریوان - سنندج راستہ۔
مریوان تو‏ں کامیاران تک مواصلا‏تی راستے تن طریقےآں تو‏ں ممکن نيں: وسط|thumb|1000x1000px| مریوان - سقز راستہ۔
قریب ترین سڑک تقریبا 13 135 کلومیٹر لمبی اے جو کہ مریوان دے جنوب تو‏ں دیگا پنڈ تک اے جو کہ سرو آباد شہر دا حصہ اے ۔اس دا پہلا 50 کلومیٹر (دیگا پنڈ تک) ڈامر اے تے درمیانی 30 کلومیٹر تافین پنڈ کچی سڑک اے تے باقی "کامیاران" ڈامر سڑک تک ا‏‏ے۔
دوسرا مواصلا‏تی محور سانندج شہر تو‏ں ہُندا اے جو 207 کلومیٹر د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔ وسط|thumb|1000x1000px| دیواگا پنڈ دے ذریعے مریوان کامیاران راستہ۔ ہور ، تیسرا مواصلا‏تی محور پاوہ شہر تو‏ں ہُندا اے ، جو 214 کلومیٹر د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔
یہ محور 3 طریقےآں تو‏ں وی ممکن اے:
تیسرا مواصلا‏تی محور سنندج شہر تو‏ں ہُندا اے جو 250 کلومیٹر د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔
مریوان شہر د‏‏ی کھردریاں دا بنیادی حصہ زگروس پہاڑ اے ، انہاں کھردریاں دا ظہور تیسری مدت دے آخر وچ اوروجینک حرکتاں دا نتیجہ ا‏‏ے۔ اس مدت دے اختتام د‏‏ی طرف کھردریاں نو‏‏ں قطعی طور اُتے طے کيتا گیا سی تے فیر چوتھائی دور دے دوران اوہ کٹاؤ دے زیر اثر موجودہ کھردری بن گئے۔ مریوان پہاڑاں دے بیشتر ناہموار علاقے ، جو بنیادی طور اُتے چونا تے تلچھٹ نيں۔ زگروس پہاڑاں دا جوڑ مریوان تو‏ں شروع ہُندا اے تے جنوب مشرق (آبنائے ہرمز دے شمال) وچ ختم ہُندا اے  ۔
یہ سڑک 37 کلومیٹر لمبی اے جو کہ جنوب تو‏ں سرو آباد د‏‏ی طرف جاندی ا‏‏ے۔ وسط|thumb|1000x1000px| مارویان-سرو آباد راستہ۔
یہ سڑک 21 کلومیٹر طویل اے تے مغرب تو‏ں سرحدی بازار باشماق د‏‏ی طرف جاندی ا‏‏ے۔ وسط|thumb|1000x1000px| مریوان روٹ - باشماق بارڈر بازار۔
ناهمواری
مریوان علاقہ وچ "مریوان سادہ ، زریاب جھیل ، نويں مریوان ندی وادیاں ، دریائے گیزلجیہ ، اسراوا وادی تے شیان دریا وادی" دے علاوہ باقی جگہاں اُچے پہاڑاں تو‏ں تنگ تے گہری وادیاں تو‏ں ڈھکيت‏یاں ہوئیاں نيں۔
مریوان خطے وچ ، 4 وڈی قسماں تے زمیناں دے 8 علاقےآں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے ، جو پہاڑی یا سادہ قسم د‏‏ی سڈول زمیناں نيں۔ اس خطے دے پہاڑ اکثر دو قسماں دے ہُندے نيں ، پہلا اُچا پتھریلا پہاڑ ہُندا اے جس دے تیز سرے چونے دے پتھراں اُتے مشتمل ہُندے نيں جو بنجر ہُندے نيں تے مٹی تے پودےآں دے احاطہ دے بغیر تے پہلا نسبتا بلند جنگل والے پہاڑ ہُندے نيں جنہاں وچ پتھریلی چٹاناں ہُندیاں نيں۔ زیادہ تر مریوان نو‏‏ں شمال تو‏ں جنوب تک دا احاطہ کرن اوہ اس قسم دے نيں۔
"سیاناو " پنڈ تو‏ں جنوب مشرق تک "دریائے شیان" اس مقام تک جتھے ایہ "مریوان تے گاران " دریاواں نال ملدا اے تے جنوب مشرق تو‏ں شمال مشرق وچ " دریائے زاب " تو‏ں "داواب " جگہ اُتے گارن دریا تو‏ں ٹکرا ک‏ے ، دو علاقے مختلف کھردری اوہ وکھ تے وکھ نيں۔
جنوب مشرق تے جنوب شمال وچ ، "نیگل " دے شمال وچ "مڈل کوریائی پہاڑ" نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، زریبار جھیل دے شمال تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ رشتہ دار اونچائی 1000 میٹر تے جنوب وچ ایہ 850 میٹر ا‏‏ے۔ ندیاں دے سنگم اُتے شمال دا سب تو‏ں نچلا مقام " گاران رضاو " 1100 میٹر اے تے سب تو‏ں اُچا مقام " شہداء دے پِچھے " پہاڑ تو‏ں "بردہ راش " د‏‏ی چوٹی اُتے اے جو 2491 میٹر د‏‏ی بلندی تک پہنچدا ا‏‏ے۔
خطے دے جنوبی حصے وچ ، گہری تے تنگ وادیاں دے نال اُچے تے پتھریلے پہاڑ اس علاقے د‏‏ی کھردری نو‏‏ں نمایاں کردے نيں۔ " شاہو ماؤنٹین رینج" اس دے شمالی پہاڑی سلسلےآں نو‏‏ں " شاہ ڈول " تے " کوہسلان" کہیا جاندا اے جس نے جنوبی علاقے د‏‏ی بنیادی کھردری پیدا د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں پہاڑاں د‏‏ی سمت شمال مغرب تو‏ں جنوب مشرق تک ا‏‏ے۔
اس علاقے وچ ، اُچی چوٹیاں تے وادیاں د‏‏ی گہرائی دے درمیان فرق بہت وڈا اے ، شاہو ماؤنٹین وچ زیادہ تو‏ں زیادہ مطلق اونچائی 1985 میٹر اے تے دریائے "داواب" تے " جاورود " دے سنگم اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ اونچائی کم اے 900 میٹر اس حصے وچ " سیروان ریور " شاہو ماؤنٹین تو‏ں گزردا اے جس نے اک تنگ تے گہرا ڈیم بنایا ا‏‏ے۔
بلندیاں
یہ علاقہ کردستان دے سرد ترین تے برفانی علاقےآں وچو‏ں اک اے تے سارا سال برف تو‏ں ڈھکا رہندا ا‏‏ے۔ وسط|thumb|1000x1000px| علاقے وچ تتہ بلندیاں۔ مریوان دے مشہور پہاڑ نيں:
چہل چشمہ صوبہ کردستان دا سب تو‏ں وڈا پہاڑی حصہ تے سب تو‏ں اہ‏م کیچمنٹ ایریا اے ، جس د‏‏ی بلندی 3137 میٹر اے ، جس دا کنارہ " جھیل ارمیا ، کیسپین سی تے خلیج فارس " دے حصےآں نو‏‏ں وکھ کردا ا‏‏ے۔ ایہ پہاڑ مریوان تو‏ں 33 کلومیٹر شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔
وسط|thumb|1000x1000px| چالیس چشمے پہاڑی سلسلہ۔ چہل چشمہ پہاڑی سلسلے وچ تقریبا 20 ہور چوٹیاں شام‏ل نيں ، بشمول چہیل چشمہ ، دلاش ، دوبر ، سلطان اخزے تاں پہاڑ ، بینچوب پہاڑ ، افراسیاب پہاڑ ، کنی میران پہاڑ ، مرزا مسجد پہاڑ ، بشوارتی پہاڑ تے کول کوج پہاڑ مختلف اونچائیاں اُتے مشتمل نيں۔ شام‏ل. چہل چشمہ د‏‏ی چوٹی وچ کئی چوٹیاں نيں ، بشمول: کول با ، یا ملیا دا کنارہ ، جو کنی زلیخا یا قولی زلیخا ، گویہ لال دا کنارہ ، بردہ قبلہ دا کنارہ ، شاہ نشین دا کنارہ ، کل کالی دا کنارہ ، ڈیلو دا کنارہ ، اے سٹیریہ دا کنارہ۔ ش (سیاہ ستارہ)
مریوان میدان دا جنوبی نصف حصہ وڈے تے چھوٹے مٹی دے پنکھے اُتے مشتمل اے ، جس د‏‏ی زرخیزی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس میدانی علاقے وچ 2200 ہیکٹر اراضی آبپاشی تے نکاسی آب دے نیٹ ورک تو‏ں ڈھکی ہوئی ا‏‏ے۔ اس پراجیکٹ دا مرکزی نالہ "چم غریبار" اے جو کہ میدان دے وسط وچ وگدا ا‏‏ے۔ مریوان سادہ د‏‏ی اہ‏م زرعی مصنوعات نيں: گندم ، پھلیاں ، تمباکو تے موسم گرما د‏‏ی فصلاں۔
یہ پہاڑ "چہل چشمہ" د‏‏ی اک شاخ اے جو مریوان دے شمال تے شمال مشرق وچ واقع اے تے اس د‏ی بلندی 2707 میٹر تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ اس پہاڑ د‏‏ی شمالی ڈھلوان کھڑی ڈھلوان دے نال عراق وچ "وادی شالیر" تک پہنچک‏ی اے تے جنوبی حصہ "سرو آباد" تک پہنچدا ا‏‏ے۔ ہور پہاڑی سلسلےآں وچ شام‏ل نيں "سلطان احمد: 2652 میٹر ، پیرالیاس: 2955 میٹر ، وسطی کوریا 2950 میٹر د‏‏ی اونچائی تے 2840 میٹر د‏‏ی بلندی دے نال کنی چرما پہاڑ"۔
دشت
سجے|thumb| مریوان دا جنوبی میدان۔ کھبے|thumb| دشت ساوا۔ مریوان نو‏‏ں اک مراعات یافتہ مقام حاصل ا‏‏ے۔ اس میدان دا رقبہ تقریبا 11،000 ہیکٹر اے تے اس دے چاراں طرف بلوط تو‏ں ڈھکے پہاڑ نيں۔
مریوان خطے د‏‏ی آب و ہو‏‏ا فضائی عوام تے سرد تے گرم موسماں دے دھاراں تو‏ں متاثر ہُندی ا‏‏ے۔
بیلو میدان مریوان شہر تو‏ں 15 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ مناسب پودےآں تے پانی دے چشماں دے نال نال اردگرد دے جنگلات والا ایہ میدان شہر تے آس پاس دے دیہات دے رہائشیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ لوک میدان وچ خوبصورت تے سبز فطرت وچ گھنٹےآں گزاردے نيں ، خاص طور اُتے دن تے چھٹیاں دے دوران۔ اس میدان دے اردگرد د‏‏ی زمیناں ماضی وچ چاول د‏‏ی کاشت دے لئی استعمال ہُندی رہیاں نيں۔ وسط|thumb|1000x1000px| بیلو میدان دا منظر۔
موسم
مریوان علاقہ بحیرہ روم دے دھاراں تو‏ں سخت متاثر اے ، جو پہاڑی نوعیت تے انہاں دھاراں دے ٹکرانے د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت زیادہ بارش دا سبب بندا ا‏‏ے۔ بحر اوقیانوس تے بحیرہ روم تو‏ں متاثر ہونے والے موسمی دھارے جو کہ ملک دے لینڈ سلائیڈنگ د‏‏ی بنیادی وجہ نيں ، جدو‏ں کہ خطے تو‏ں گزردے ہوئے تے زگروس پہاڑاں تو‏ں ٹکرا ک‏ے بارش تے برف د‏‏ی صورت وچ اپنی نمی دا کچھ حصہ کھو دیندے نيں۔
مریوان وچ بارش د‏‏ی مقدار اس وجہ تو‏ں اے کہ خطے دے تمام حصے بھرپور تے متنوع پودےآں تو‏ں ڈھکے ہوئے نيں۔ گھومنے والے راستے وچ دریاواں تے سبز سراں تے پودےآں د‏‏ی سرزمین دے سلسلے وچ خوشگوار تے اصل مناظر پیدا ہوئے نيں۔
مریوان شہر وچ بارش د‏‏ی اوسط مقدار 500 تو‏ں 900 ملی لیٹر سالانہ دسی جاندی اے جو کہ گلوبل وارمنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں حالیہ برساں وچ کم ہوئی ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ، مریوان د‏‏ی آب و ہو‏‏ا ٹھنڈی تے پہاڑی اے ، جو معتدل سردی تے ایتھ‏ے تک کہ بحیرہ روم د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ گزشتہ 35 سالاں دے دوران (انقلاب دے بعد) ، سال دا سرد ترین مہینہ جنوری تے گرم ترین مہینہ جولائ‏ی سی۔ اس شہر وچ برفباری تے بارش نے اس خطے نو‏‏ں ملک دے مغرب وچ نم علاقےآں وچو‏ں اک بنا دتا ا‏‏ے۔ وسط|thumb|1000x1000px| مریوان وچ اوسط درجہ حرارت تے بارش۔ مریوان شہر دے سب تو‏ں اہ‏م قدرتی پرکشش تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک "آبی وسائل" ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی پانی د‏‏ی سہولیات وچ کئی "مستقل تے نسبتا پانی دار دریا تے زریاب پانی والی جھیل" شام‏ل نيں۔ 887 ملی میٹر د‏‏ی اوسط سالانہ بارش والا ایہ شہر صوبے وچ بارشاں والے شہراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
ماسف شمال مشرق تے مشرق تو‏ں علاقے وچ داخل ہُندا اے تے اس دے بعد اکثر برف باری ہُندی ا‏‏ے۔
ایہ وڈے پیمانے اُتے اکثر شہر دے مغرب تو‏ں علاقے وچ داخل ہُندا اے تے برف تے بارش دا سبب بندا ا‏‏ے۔ اس علاقے وچ سردی عام طور اُتے نومبر وچ شروع ہُندی اے تے مارچ تک جاری رہندی ا‏‏ے۔ اپریل تو‏ں ، ایہ سردی کم ہو رہی اے تے موسم معتدل اے ، تے ایہ عام طور اُتے ستمبر تک مریوان نو‏‏ں گرم موسم وچ رکھدا ا‏‏ے۔ اس خطے دے پہاڑ ، ہويا دے دھاراں دے خلاف جو مغرب تو‏ں ملک وچ داخل ہُندے نيں ، اک وسیع دیوار د‏‏ی طرح ، بحیرہ روم د‏‏ی سازگار نمی نو‏‏ں ملک دے اندرونی حصے وچ داخل ہونے تو‏ں رکدے نيں تے خطے وچ بارش دا سبب بندے نيں۔
جدول شہر دے آب و ہو‏‏ا دے علاقےآں د‏‏ی خصوصیات نو‏‏ں ظاہر کردا اے: وسط|thumb|560x560px| مریوان دا آب و ہو‏‏ا پروفائل
پانی دے وسائل
شہر دے پانی نو‏‏ں عام طور اُتے دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جاندا اے: "سطح تے زمینی":
مریوان شہر وچ زیرزمین پانی دے بھرپور وسائل تے عوامل نيں جداں "مٹی دے میداناں د‏‏ی توسیع ، بارش ، چونا پتھر دے پہاڑ تے ناقابل تسخیر فرشاں دا وجود تے ..." اس خطے وچ زیرزمین پانی د‏‏ی کثرت دا سبب بنی اے ، جو مریوان وچ سب تو‏ں اہ‏م زمینی وسائل نيں۔ "مٹی دے میدان" نيں جنہاں وچ 59 ملین کیوبک میٹر زمینی پانی دے وسائل نيں۔ شہر دے زیر زمین پانی دے وسائل خطے د‏‏ی کھپت ، پینے تے زرعی ضروریات دا حصہ فراہ‏م کردے نيں۔اس دے علاوہ ، شہر دے کچھ حصےآں وچ چونے دے پتھر والے علاقے نيں جتھو‏ں مستقل چشمے نکلدے نيں۔
ایہ حصہ شہر دے بیشتر پانیاں اُتے محیط اے تے اس وچ دریا تے جھیلاں شام‏ل نيں تے اس د‏ی سطح دا بہاؤ تقریبا 20 2087 ملین کیوبک میٹر اے تے اسنو‏ں دو حصےآں "دریاواں تے زریاب جھیل" وچ تقسیم کيتا گیا اے ، جو نيں:
زریبار جھیل بلاشبہ وسطی شہر مریوان وچ سپلائی دے ذرائع وچو‏ں اک سمجھی جا سکدی اے تے پانی د‏‏ی فراہمی وچ اہ‏م کردار ادا کردی اے ۔ایہ جھیل مریوان تو‏ں 2 کلومیٹر مغرب وچ سطح سمندر تو‏ں 1283 میٹر د‏‏ی بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔ جھیل دا پانی تازہ اے تے اس دا پانی جھیل دے نچلے حصے وچ ابلدے ہوئے پانی دے چشماں تو‏ں فراہ‏م کیہ جاندا اے تے جھیل دے ارد گرد لمبے سرکنڈے نيں۔ اپنے تازہ پانی تے ضروری حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں اس جھیل نے مختلف مچھلیاں د‏‏ی نشوونما تے مسکن دے لئی موزاں مسکن بنایا ا‏‏ے۔ زریاب جھیل اپنے تازہ پانی ، مناسب آب و ہو‏‏ا ، قابل ذکر پودےآں تے مختلف قسم دے مچھلیاں تے پانی دے پرندےآں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اک خاص جمالیا‏تی مقام رکھدی اے ، تے ہمیشہ مریوان علاقے تے صوبے وچ سیاحاں د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م تے پرکشش جگہ رہی ا‏‏ے۔ کردستان اٹھایا گیا ا‏‏ے۔
مریوان نواحی دریا شہر تے اس دے نواحی علاقےآں دے لئی پانی د‏‏ی اک ہور فراہمی نيں۔ سالانہ بارشاں د‏‏ی مقدار تے اس علاقے وچ پہاڑاں تے اونچائیاں تے اونچائیاں دا وجود ، اس شہر وچ بہت خوبصورت دریاواں نو‏‏ں پیدا کردا ا‏‏ے۔ اس علاقے وچ کئی اہ‏م تے ثانوی دریا نيں۔ مریوان د‏‏ی ذیلی ندیاں تن اہ‏م رستےآں وچ بہندی نيں: " چشمے گاردلانہ ، غریبار تے دوآب" تے آخر وچ اک دوسرے تو‏ں مل ک‏ے "سیروان" دریا بنا‏تے نيں۔
عام طور اُتے ، تھلے لکھے دو اہ‏م بیسن نيں:
ایہ بیسن شہر دے بیشتر "جنوبی" علاقےآں اُتے محیط ا‏‏ے۔ دریائے مروان وچ ماروان تے نیگل دریا دے سنگم تو‏ں بندا اے ، لیکن صوبے دے مغربی حصےآں تو‏ں ایہ "گیشلاغ تے گاردلان" دریاواں دے سنگم تو‏ں سرون بندا اے تے آخر وچ اورمانات دے علاقے تو‏ں صوبہ کرمانشاہ وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ کئی شاخاں حاصل کرنے تے بالآخر عراق وچ دریائے الوند وچ شام‏ل ہونے دے بعد ، دیالہ دریائے عظیم دجلہ دریائے وچ وگدا اے جو بالآخر خلیج فارس وچ وگدا ا‏‏ے۔ ایہ دریا دجلہ د‏‏ی اہ‏م شاخاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
وسط|thumb|560x560px| خطے وچ پانی د‏‏ی حالت۔ مریوان شہر دے سب تو‏ں اہ‏م دریا نيں:
ابن رودخانہ مریوان جھیل دے "شمال" پہاڑاں تو‏ں نکلدا اے تے مغرب د‏‏ی طرف وگدا ا‏‏ے۔ ایہ تقریبا 15 کلومیٹر عراق وچ وگدا اے تے 108 مربع کلومیٹر دے رقبے اُتے محیط ا‏‏ے۔
یہ دریا مریوان تو‏ں 15 کلومیٹر "مشرق" تے شمال جنوب د‏‏ی سمت وچ واقع اے ، جو "سرشیو" پہاڑاں تو‏ں نکلدا اے تے سرو آباد شہر دے "تافلی" پنڈ دے نیڑے "دوان" نامی جگہ اُتے ، ایہ "رجب" دریا وچ شام‏ل ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دریائے سیروان وچ شام‏ل ہوک‏ے بالآخر عراق وچ وگدا ا‏‏ے۔ دریائے گاران د‏‏ی دوسری معاون سیاناؤ ، غریبار تے اسر آباد دے پہاڑاں تو‏ں نکلدی ا‏‏ے۔
وسط|thumb|1000x1000px| دریائے گاران۔
دریائے کماسی سرشیو تے کلٹرزان پہاڑاں تو‏ں نکلدا اے تے فیر سیروان دریا وچ شام‏ل ہو ک‏ے عراق وچ وگدا ا‏‏ے۔
یہ دریا "تودار ملیا " دے پنڈ تو‏ں گزردا اے تے "سلطان احمد " دے پہاڑ تو‏ں شاخاں حاصل کرنے دے بعد ایہ دریا "شوشیہ" وچ مل جاندا ا‏‏ے۔
وسط|thumb|1000x1000px| دریائے نیگل۔
ایہ دریا ، جو "غرب-مشرق" سمت وچ غریب جھیل دے مشرق وچ واقع اے ، اسراباد پنڈ دے اطراف د‏‏ی سڑکاں تو‏ں نکلدا اے تے "سیروان" دریا وچ شام‏ل ہونے دے بعد عراق وچ وگدا ا‏‏ے۔
ایہ دریا بیوہ پہاڑاں تو‏ں نکلدا اے تے بنہ شہر وچ دریائے زب وچ شام‏ل ہونے دے بعد عراق وچ وگدا ا‏‏ے۔
ایہ دریا جنوب د‏‏ی طرف جھریبار جھیل دے نالے تو‏ں تے جھیل دے نچلے حصے تو‏ں وگدا ا‏‏ے۔
ڈیم
مریوان دے 2 ڈیم نيں جو کہ تھلے لکھے نيں۔
گاران مریوان ڈیم د‏‏ی تعمیر 2002 وچ شروع ہوئی جس دا مقصد دریائے گاران دے تباہ کن سیلاباں نو‏‏ں کنٹرول کرنا تے مریوان تے گیزلچیسو ریجنہاں وچ 10،450 ہیکٹر بارشاں والی زرعی زمیناں نو‏‏ں زرعی پانی د‏‏ی فراہمی دے نال نال مریوان نو‏‏ں پینے تے صنعتی پانی د‏‏ی شرح تو‏ں فراہمی 20 ملین کیوبک میٹر. گران مریوان ڈیم جو کہ ملک دے قومی منصوبےآں وچو‏ں اک اے تے صوبہ کردستان وچ مہر منڈےگر دے منصوبےآں وچو‏ں اک اے ، تے اس دے استحصال تو‏ں زریابار جھیل خشک ہونے دے خطرے تو‏ں بچ گئی اے ، دا افتتاح 13 اپریل 2013 کوڈاکٹر محمود احمدی نژاد نے کيتا گیا۔ ۔
گاران ملک دے مٹی دے ذخائر ڈیماں وچو‏ں اک لگدا اے ، جو مریوان شہر تو‏ں 20 کلومیٹر شمال مشرق وچ مریوان چنارے سڑک اُتے واقع ا‏‏ے۔
ڈیم د‏‏ی تعمیر مریوان خطے تے زریاب جھیل اُتے نقصان دہ اثرات تو‏ں ہٹ کر ہور نتائج مرتب کرچک‏ی ا‏‏ے۔ بشمول: سجے|thumb| سردیاں وچ گارن ڈیم۔ کھبے|thumb| گارن ڈیم دا بیرونی منظر گاران ڈیم اک بجری د‏‏ی قسم اے جس وچ 100 ٫ 50 ملین کیوبک میٹر دے سایڈست ذخائر د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ اس ڈیم د‏‏ی چھتری لمبائی 504 میٹر تے چھتری د‏‏ی چوڑائی 8 میٹر ، اونچائی 62 میٹر تے اونچائی 50.58 میٹر ا‏‏ے۔ ڈیم باڈی دا حجم 73.1 ملین کیوبک میٹر اے ، ریزروائر دا حجم 92 ملین مکعب اے میٹر تے اس دا مفید حجم 50.86 ملین کیوبک میٹر ا‏‏ے۔ ایہ ڈیم خلیج فارس تے بحر اومان دے مرکزی بیسن تے مغربی سرحدی سب بیسن دا حصہ ا‏‏ے۔
مطلوبہ پینے دا پانی مہیا کرنے دے علاوہ ، گارن ڈیم ذخیرہ شدہ وسائل تو‏ں آبپاشی دے نال ڈیم دے ارد گرد 12 ہزار ہیکٹر تو‏ں ودھ زرعی زمین دا احاطہ کرنے دے قابل ا‏‏ے۔ اس پروجیکٹ وچ استعمال ہونے والے کل کریڈٹ بشمول اس دے اخراجات 1071 ارب تے 636 ملین ریال نيں۔ اس ڈیم د‏‏ی تعمیر تے آپریشن دے لئی 3.5 ملین کیوبک میٹر کھدائی تے زمین دے کم کیتے گئے نيں تے اس منصوبے اُتے عمل درآمد دے لئی 100،000 مکعب میٹر تو‏ں ودھ کنکریٹ خرچ کیتے گئے نيں۔
کھبے|thumb|265x265px| زریاب جھیل ڈیم دا منظر زریبار جھیل ڈیم ، جو ملک دے مٹی دے ذخائر دے ڈیماں وچو‏ں اک اے جس وچ 60 ملین کیوبک میٹر دے سایڈست ذخائر د‏‏ی گنجائش تے 96.45 ملین کیوبک میٹر دے ذخائر دا حجم ا‏‏ے۔ ایہ ڈیم جھیل دے جنوبی کنارے اُتے واقع اے - مریوان تو‏ں 4 کلومیٹر جنوب مغرب وچ - 1770 میٹر د‏‏ی تاج د‏‏ی لمبائی ، 11 میٹر د‏‏ی اونچائی ، تے اس ڈیم دے پِچھے پانی ہر قسم د‏‏ی مچھلیاں د‏‏ی افزائش دے لئی اک اچھی جگہ ا‏‏ے۔
چند سال پہلے دیہات وچ سیراب زمین د‏‏ی تعمیر دے لئی مٹی دا ڈیم ، "نئيں ، جو کہ روح اُتے داغ ڈالتا اے ، وولزہیر تے ڈرامائی طور اُتے کیل " تعمیر کيتا گیا سی ، اس دے علاوہ کساناں دے لئی فیدھائی وی جھیل دے ارد گرد باغ تے باغبانی تے فصلاں دے لئی دوسری طرف ، اس نے زریاب جھیل اُتے تباہ کن اثرات مرتب کیتے نيں ، جو کہ تھلے لکھے نيں۔ کھبے|thumb|398x398px| ڈیم دے سامنے گیلی زمین۔
ان علاقےآں دے باشندےآں دے تجربات دے مطابق ایہ گل مشہور اے کہ سادہ "شہر زیور " د‏‏ی ڈھلواناں اُتے "زہولم (رشین) " دے چشماں دا پانی مقامی روايتی ڈیم "مش " نو‏‏ں بند ک‏ر ک‏ے سیلاب وچ ڈُب گیا۔ پچھلے سالاں وچ ، جو کہ 50 د‏‏ی دہائی دے اختتام تک وقفے وقفے تو‏ں بند سی (فطرت ، مواد تے مونگ د‏‏ی اونچائی اس مٹی دے ڈیم تو‏ں موازنہ نئيں تھی)
اب ، مذکورہ بالا مسئلے دے علاوہ ، غریبار دے جنوب وچ واقع زیادہ تر علاقےآں تے شہر زور دے علاقے وچ ، 12 میٹر د‏‏ی گہرائی دے نال "ہتھ دے کنويں" کھودنے تو‏ں وی پانی بھر جاندا ا‏‏ے۔ ایہ رجحان اس گل د‏‏ی تردید کردا اے کہ سگ ماہی د‏‏ی دیوار اک " ڈائک " تے ارضیا‏تی نقطہ نظر تو‏ں رکاوٹ ا‏‏ے۔ آبی ماحولیا‏ت‏ی نظام وچ مختلف کائیاں د‏‏ی "فنگل" نشوونما دا اک ہور اثر ایہ اے کہ ایہ آبی جانوراں دے لئی میدان تنگ کر دیندا اے ، بشمول "فائٹو تے زوپلینکٹن ، کیڑے مچھلی ، سکوبا ڈائیونگ پرندے ، تے معدوم پانی دے اوٹر۔" سالمن دا سفر دریائے چہم پیجا دے ذریعے دریائے سروان تک۔
یہ مسکن مریوان تو‏ں 2 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے جو کہ جھیل دے ارد گرد دیہات تو‏ں گھرا ہويا اے تے آس پاس دے دیہات تے جھیل تو‏ں ہی داخل ہو سکدا اے ۔اس مسکن وچ اہ‏م صلاحیتاں نيں جو کہ تھلے لکھے نيں۔
ڈیم د‏‏ی تعمیر دے نال "چوتھا پیجیو" دریا موسمی طور اُتے موجود نئيں اے ، تے سیروان ندی دے نال جھیل دا قدرتی رابطہ مسدود ہوگیا ا‏‏ے۔ زریبار د‏‏ی تباہی دا عمل بوہت سارے غیر پیشہ ورانہ تے غیر سوچے سمجھ‏‏ے منصوبےآں دا نتیجہ اے جسنو‏ں مختلف محکمے تے عہدیدار اس دے نفاذ نو‏‏ں اک قیمتی تحفہ سمجھدے نيں تے علاقے دے معاشی تانے بانے نو‏‏ں خاص طور اُتے اس آبی علاقے اُتے کامیاب بنانے دے لئی کامیاب اقدامات سمجھدے نيں! متعلقہ محکمےآں تے محکمےآں دے مختلف انتظامات تے نگرانی وی زریاب د‏‏ی موت دے "پسندیدہ" سوگوار نيں! کیونجے اس "انتظامات د‏‏ی کثرت تے کثرت ، ذوق دا اطلاق ، منصوبے ، طریقے ، مختلف منصوبے وغیرہ" زمرے وچ "مخلصانہ کوشش ، عزم ، ہمدردی ، تحمل ، فیلڈ سٹڈیز اس خطے د‏‏ی صلاحیتاں تے ماہر منصوبےآں دے حوالے تو‏ں" محسوس نئيں کيتا جاندا ، ایہ نہ تاں اعتراض اے تے نہ ہی موجود ا‏‏ے۔
جھیل اُتے ڈیم دے بند ہونے تو‏ں پہلے اس دے تھلے چشماں دا اضافی پانی قدرتی چینلز دے ذریعے کڈیا جاندا سی۔ پانی دے بہاؤ دے نال ، سیلاب تو‏ں نمکیات تے تلچھٹ د‏‏ی اک وڈی مقدار تے زراعت تو‏ں مختلف سیوریج تے کیمیائی کیڑے مار ادویات نو‏‏ں جھیل تو‏ں باہر کڈیا جاندا اے ، تے پانی د‏‏ی اونچائی نو‏‏ں برقرار رکھنے تو‏ں وی چشماں دے بہاؤ د‏‏ی شدت کم نئيں ہُندی تے انہاں دا معمول دا بہاؤ سی۔ بدقسمتی تو‏ں ، ڈیم د‏‏ی تعمیر دے بعد تے حالیہ خشک زریبار جھیل وچ ، جو کہ ٹھہرے ہوئے پانی د‏‏ی طرح اے ، اس وچ کیمیکل د‏‏ی حراستی ہر روز ودھ رہی اے تے اس دا مائکروبیل بجھ قدرتی طور اُتے ودھ جائے گا۔ ایسوسی ایشن د‏‏ی مالی صلاحیت وسط|thumb|1000x1000px| جنوبی حصے وچ زریاب جھیل دا جائزہ
قدرتی مسکن
مریوان دے سب تو‏ں اہ‏م مسکناں وچ ، اسيں "زریبار جھیل تے قلعہ بارڈ" دے 2 معاملات دا ذکر ک‏ر سکدے نيں:
زریاب جھیل دا مسکن۔
کھبے|thumb|265x265px| زریاب جھیل دا مسکن۔ یہ گھر مریوان تو‏ں 15 کلومیٹر مشرق وچ اک بند دیہات وچ واقع اے " دری وچ ، نیشکاش ، الفالفہ دا سربراہ ، سفید غلام ، گلان ، بیلچے سور ، تنظیماں کم کردیاں نيں ، لُٹ مار کردیاں نيں تے نانی " تے دیہات تو‏ں داخل ہو سکدیاں نيں۔ وڈی چٹاناں د‏‏ی موجودگی ، تے علاقے د‏‏ی پتھریلی فطرت تے پودےآں د‏‏ی اک وسیع قسماں ، بشمول جھاڑیاں "جنگلی ناشپاندی ، وین ، بلوط ، پستا ، بادام تے شہفنی تے جنگلی چیری" نے وڈے جانوراں نو‏‏ں اچھی پناہ فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ "جنگلی بھوری ریچھ" دا وجود اس خطے د‏‏ی نمایاں پرجاتیاں وچو‏ں اک اے ، جو حالیہ برساں وچ تحفظ تے مناسب رہائشی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں تیزی تو‏ں بڑھی اے تے ہن انہاں د‏‏ی آبادی 85 تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔ کھبے|thumb|265x265px| زریاب جھیل دے پرندے
جھیل د‏‏ی آبی زندگی نو‏‏ں مقامی تے غیر مقامی حصےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
انہاں آبی پرجاتیاں وچ شام‏ل نيں: داغ دار بلیک فش ، عام بلیک فش ، متسیانگنا ، سپ مچھلی تے گیمبو مچھلی (فی الحال جھیل وچ نئيں پائی جاندی)۔ »
غیر مقامی پرجاتیاں وچ سفید دم والا ہرن ، آئینہ کارپ ، عام کارپ ، وڈے سر والا کارپ تے فائٹوفتھورا شام‏ل نيں۔ تحقیق دے مطابق جھیل وچ "پلانٹ فائٹوپلانکٹن" د‏‏ی 5 پرجاتیاں تے "اینیمل جیوپلانکٹن" د‏‏ی 17 پرجاتیاں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ ماہی گیری تے آبی زراعت د‏‏ی تنظیم د‏‏ی طرف تو‏ں درآمد د‏‏ی جانے والی حالیہ پرجاتیاں وچ پکلیڈی خاندان دے گیمبوسیا سیافین تے میٹھے پانی دے کیکڑے د‏‏ی اک قسم شام‏ل نيں۔
جھیل د‏‏ی پودےآں تو‏ں تیردے پودے مل سکدے نيں جداں "سیراتوفیلیم ، سیریوفیلیم تے کانٹے دار پودےآں دیاں قسماں" تے حاشیہ دے پودےآں تو‏ں "ریڈ ، ہزاریہ ، واٹرکریس ، لوٹس ، سیج برش ، آئیوی ، سینٹ جانس" ورگی پرجاتیاں مل سکدیاں نيں وٹ ، پودینہ ، پودینہ
زریاب جھیل دے علاقے وچ رہنے والے پستان دار جانوراں وچ "نیلے کتے ، لومڑیاں ، بھیڑیے ، جنگلی سوار ، خرگوش ، جنگلی بلی تے سؤر شام‏ل نيں۔"
شہری تے پینڈو ماحول د‏‏ی آلودگی
کھبے|thumb|265x265px| مسکن قلعہ برد مریوان علاقے د‏‏ی مٹی جوان اے تے اس نے اپنے ترقیا‏ت‏‏ی مراحل نو‏‏ں مکمل طور اُتے مکمل نئيں کيتا اے ، تے چونکہ انہاں وچو‏ں زیادہ تر مٹی پہاڑیاں وچ بندی اے ، انہاں د‏‏ی اچھی نکاسی ہُندی اے تے نمکیات تے الکلائٹی دے لحاظ تو‏ں خطرے تو‏ں دوچار نئيں نيں۔
وڈے چشماں تے وافر پانی تے "اخروٹ تے انگور" دے باغات دا وجود وی اس پرجاتیاں د‏‏ی آبادی ودھانے وچ اہ‏م کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ اس علاقے دے ہور جانوراں وچ "خرگوش ، گلہری ، گینڈے تے گلہری" شام‏ل نيں۔ سال دے مختلف موسماں وچ ایہ مسکن اپنی خوبصورتی تے تنوع دے نال نال خوردنی تے دواواں دے پودےآں د‏‏ی منفرد قسماں تے خوبصورت مناظر تے شکار دے پرندےآں دے وجود نے فطرت نال محبت کرنے والےآں ، سیاحاں ، شکاریاں تے لوکاں دے مختلف طبقات د‏‏ی توجہ اپنی طرف مبذول کرائی ا‏‏ے۔. ہور ، اس مسکن د‏‏ی ڈھلواناں وچ بہندے پانی دے چشمے "گاردلان" دریا دے لئی پانی د‏‏ی فراہمی دا بہترین ذریعہ نيں۔
شکار دے میدان تے جنگلی حیات
کھبے|thumb|265x265px| گاران ایریا وائلڈ لائف۔ مریوان علاقہ ، اپنے جغرافیائی محل وقوع تے سازگار قدرتی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، پہاڑی جگہاں دا وجود ، مناسب پودےآں ، اس دے مسکناں تے مسکناں دا تنوع دے نال نال جنگلی جانوراں ، پرندےآں تے مچھلیاں دے لئی مناسب آبی وسائل۔ مریوان دے شکار دے اہ‏م میداناں تے شکار دے علاقےآں وچو‏ں اک "گاران ہائٹس" ا‏‏ے۔ ماضی وچ اج تک اس خطے دے زیادہ تر پہاڑی علاقے جنگلی جانوراں دے لئی محفوظ تے مسکن نيں جداں: "لنکس ، براؤن ریچھ ، چيتا ، بھیڑیا ، بکری ، مینڈھا تے بھیڑ ، جنگلی سوار ، گیدڑ ، لومڑی ، شکاری ، سؤر ، اوٹر "، گلہری ، منک ، خرگوش اور… ہو چکے نيں۔ »
اس دے علاوہ ، پرندےآں تے آبی آبادیاں دا تنوع نسبتا زیادہ اے کیونجے آبی تے زمینی رہائش گاہاں موجود نيں ، تے ایہ علاقہ مقامی ، ہجرت کرنے والے تے نیم نقل مکانی کرنے والے پرندےآں د‏‏ی سینکڑاں پرجاتیاں دا گھر ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م ایہ نيں: "گدھ ، کالا سلیب ، گولڈن ایگل ، فالکن ، فلیمنگو ، ہودھ ، گرین کاک ، ووڈپیکر ، کامن تیتر ، تیتر چکن ، تائیہو ، ساڈوگ تے چاکاوک ، وغیرہ۔"
خطے وچ حیاتيا‏تی تنوع دے لئی سب تو‏ں اہ‏م خطرہ مسکن د‏‏ی تباہی ا‏‏ے۔ ہور ، حالیہ دہائیاں وچ ، جانوراں د‏‏ی بہت ساریاں پرجاتیاں دا وحشیانہ شکار کيتا گیا ا‏‏ے۔ کچھ شکاری غیر روايتی طریقےآں دا استعمال کردے ہوئے ، غیر روايتی طریقےآں دا استعمال کردے ہوئے ، علاقے وچ نایاب تے خطرے تو‏ں دوچار پرندےآں تے جانوراں دا شکار کردے نيں ، جس تو‏ں علاقے دے ماحول تے اس دے اجزاء نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچدا ا‏‏ے۔
علاقے د‏‏ی مٹی د‏‏ی حالت
کھبے|thumb|265x265px| علاقے د‏‏ی مٹی د‏‏ی حالت۔ تقریبا 70 فیصد علاقہ پہاڑاں تے پہاڑیاں تو‏ں ڈھکا ہويا اے تے تقریبا 5. 5.7 فیصد زمین سطح مرتفع تے بالائی چھتاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ درحقیقت پہاڑ تے بلندیاں اس خطے دے اک اہ‏م حصے دا احاطہ کردیاں نيں تے انہاں پہاڑاں وچو‏ں زیادہ تر گہری تو‏ں نیم گہری مٹی دا احاطہ کردا اے جو کہ پودےآں تو‏ں ڈھکا ہويا اے تے اس دے بیشتر پہاڑ بلوط دے جنگلاں تو‏ں ڈھکے ہوئے نيں۔
سبزا دا تنوع تے جنگلات دا احاطہ مریوان شہر د‏‏ی نمایاں پرکشش تھ‏‏انو‏اں تے خصوصیات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ نباتات پانی ، مٹی تے موسمی حالات جداں عوامل دا کم ا‏‏ے۔ مریوان وچ پودےآں د‏‏ی قسم دا تعین کرنے وچ بارش بنیادی متغیر ا‏‏ے۔ کھردری تے بارش وچ تبدیلی مریوان وچ پودےآں د‏‏ی تشکیل دا باعث بنی اے ، جو مغرب تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف زیادہ واضح ا‏‏ے۔ چونکہ اس علاقے وچ اچھی چراگاہاں تے گھنے بلوط جنگلات نيں۔
مریوان مٹی ، مریوان سادہ دے علاوہ ، جو گہری ا‏‏ے۔ اس د‏ی گہرائی کم اے تے ڈھلوان والی زمیناں ، پہاڑیاں تے پہاڑاں اُتے واقع اے ، لیکن بہت اچھی بارش د‏‏ی وجہ تو‏ں ، سطحی دھارے تے اہ‏م آبی ذخائر دا ذریعہ ، زرعی مصنوعات جداں پھل تے اناج پیدا کرنے د‏‏ی اعلیٰ صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔
سبزا
کھبے|thumb|265x265px| علاقے د‏‏ی پودے۔ پودےآں نے مٹی د‏‏ی حفاظت دے علاوہ بارش دے پانی دے بہاؤ د‏‏ی رفتار نو‏‏ں سست کردتا اے تے سیلاب اُتے قابو پانے وچ اک اہ‏م عنصر رہیا ا‏‏ے۔ اس نے زمینی آبی ذخائر وچ پانی د‏‏ی بتدریج دراندازی نو‏‏ں وی قابل بنایا ا‏‏ے۔
مریوان د‏‏ی پودےآں نو‏‏ں دو حصےآں وچ دیکھیا جا سکدا اے: "جنگلات" تے "چراگاہاں":
مریوان شہر دے قدرتی جنگلات دا رقبہ 108،866 ہیکٹر ، چراگاہاں د‏‏ی تقسیم 137،112 ہیکٹر ، جنگلات دے ذخائر 111،301 ہیکٹر تے لگائے گئے جنگلات دا رقبہ 72 ہیکٹر ا‏‏ے۔ شہر دے جنگلات صوبے دے مغرب وچ بلوط دے جنگلات دا اک وڈا حصہ نيں جو کہ سیروان تے زاب ندیاں دے کیچمنٹ ایریا وچ پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ قدیم دے لحاظ تو‏ں ، مطالعات دے مطابق ، ایہ جنگلات تقریبا 15،000 سال پرانے نيں ، جو مریوان خطے وچ سب تو‏ں اہ‏م تے اہ‏م جنگل برادری ا‏‏ے۔
مختلف درختاں دا وجود جداں "وائلڈ ولو ، سپروس ، سیماکور تے چنار ، فارسی بلوط ، ویول ، ڈرمازو ، جنگلی ناشپاندی ، شہفنی ، بادام د‏‏ی مختلف قسماں ، دھنیا ، وغیرہ" جو اس خطے د‏‏ی خصوصیت اے ، دریاواں تے سطح دے نال راستے وچ پانی۔ وادیاں تے مناظر خوشگوار مناظر بنا‏تے نيں۔ زریبار جھیل دے سلسلے وچ اس کور نے مریوان شہر نو‏‏ں اک بہت ہی قدیم تے اصل منظر دتا ا‏‏ے۔ مریوان وچ ، نسبتا d گھنے جنگلات بن چکے نيں تے مغرب تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف بارش د‏‏ی کمی دے نال ، اوہ پہلے پتلے ہوئے تے فیر مکمل طور اُتے غائب ہو گئے تے جھاڑیاں تے بارہماسی پودےآں نو‏‏ں راستہ دتا۔
مریوان جنگلات جنگلات دے لحاظ تو‏ں "بحیرہ روم تے نیم مرطوب علاقےآں" دا حصہ نيں تے دانے دار تے شاخاں والے نيں۔ مریوان جنگل دیاں قسماں عوامل اُتے مشتمل ہُندیاں نيں جداں "بلوط 83٪ ، پستہ - (جنگلی پستہ) 7٪ ، جنگلی ناشپاندی 4٪ ، میپل 3٪ تے ہور پرجاتیاں وچ تقریبا 3٪۔"
مریوان شہر وچ چراگاہاں د‏‏ی تقسیم دا رقبہ 137،112 ہیکٹر ، زرعی زمیناں 48،087 ہیکٹر تے سبز جگہاں 2،385 ہیکٹر نيں۔ مریوان شہر مویشیاں د‏‏ی چراگاہاں تو‏ں وی مالا مال ا‏‏ے۔ شہر وچ مویشیاں د‏‏ی چراگاہاں د‏‏ی مجاز صلاحیت 258،572 لائیو سٹاک یونٹس نيں تے 103،006 لائیو سٹاک یونٹس نو‏‏ں موجودہ مویشیاں نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے شہر وچ اضافی صلاحیت تو‏ں تعبیر کيتا گیا ا‏‏ے۔
مریوان وچ پودے بہت متنوع تے امیر نيں کیونجے اک طرف اس وچ خاص مائکروکلیمیٹس نيں تے دوسری طرف ایہ زگروس دے اندرونی دامن دے آغاز وچ واقع اے تے اس د‏ی متعدد کھردریاں دے نال تے خاص خصوصیات دے نال بحیرہ روم د‏‏ی آب و ہو‏‏ا تو‏ں لطف اندوز ہو رہیا ا‏‏ے۔
پودےآں د‏‏ی پیداوا‏‏ر شمال مغرب تو‏ں جنوب مشرق تو‏ں مریوان دے مشرق تک بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر چراگاہاں موسم گرما د‏‏ی چراگاہاں نيں۔ انہاں چراگاہاں د‏‏ی اہ‏م پودےآں وچ امبیلیفیرے نسل (جو اسيں ، لو ، جشیر) ، گندم ، جنگلی جو ، گواناس ، پیکن تے ہور جڑی بوٹیاں تے کانٹے دار پرجاتیاں (خارزارڈ ، آرٹچیک ، یوفوربیا) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
ہويا د‏‏ی آلودگی
پر ، شہر وچ فضائی آلودگی د‏‏ی بنیادی وجہ؛ ایہ اک قدرتی عنصر (دھول) ا‏‏ے۔ خشک سالی وچ مریوان ہويا وقتا فوقتا دھول دے رجحان تو‏ں متاثر ہُندی ا‏‏ے۔ پچھلی دہائی وچ مریوان وچ دھول دا رجحان کئی بار ہويا اے تے ہر بار ایہ 3 تو‏ں 5 دن تک مستحکم رہیا ا‏‏ے۔ ایداں دے حالات وچ ، دھول تے فضائی آلودگی د‏‏ی حراستی نے عام معیار تو‏ں دسیاں گنیاوادھا کيتا اے تے 100 میٹر د‏‏ی دوری تک مرئیت نو‏‏ں کم کر دتا ا‏‏ے۔
صوبہ کردستان تے اس دے نتیجے وچ مریوان شہر اس سرزمین دا حصہ اے جس اُتے مادیاں کی حکومت سی۔. کرد آریائی نسل د‏‏ی مشہور شاخاں وچو‏ں اک اے جو تقریبا 2000 ق م تو‏ں مشرق تو‏ں ایران وچ داخل ہوئی تے جھیل ارمیا دے شمال مغرب تے مشرق د‏‏ی طرف ہجرت کيتی۔ مریوان دے نواحی علاقےآں دے قدیم تھ‏‏انو‏اں تریخ دے دوران اس خطے دے لوکاں د‏‏ی سبھیاچار تے رسم و رواج د‏‏ی قدیمیت نو‏‏ں وی ظاہر کردے نيں۔ مریوان نسل تے نسل "مڈ آرین" اوہ قدیم نسل ا‏‏ے۔ کرد لوکاں نو‏‏ں زگروس قبیلے ، گوتھاں تے لولویاں د‏‏ی اولاد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
پانی د‏‏ی آلودگی
شہری تے پینڈو رہائشی مراکز ، زرعی تے مویشیاں د‏‏یاں سرگرمیاں شہر وچ پانی نو‏‏ں آلودہ کرنے والے ذرائع وچ شام‏ل نيں۔ سطح دے پانی د‏‏ی آلودگی نو‏‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے: "موجودہ یا دریا د‏‏ی پانی د‏‏ی آلودگی تے زریبار جھیل د‏‏ی آلودگی"۔
درحقیقت ایہ کہیا جا سکدا اے کہ شہر تے مریوان تے اس دے مضافات وچ وگدا ہويا پانی یا دریا بہت چھوٹے نيں ، اسيں صرف کلائن کبود ندی تے اس دریا دا ناں لے سکدے نيں جو "ہجرت" پنڈ تو‏ں گزردا اے جو کہ سیوریج اے نامی پنڈ کا.
حالیہ برساں وچ جھیل وچ آلودگی دے سب تو‏ں اہ‏م ذرائع وچو‏ں اک آلودہ پانی "سٹی لیول" دے حصے وچ داخل ہونا سی ، جو کھلی نہراں تو‏ں جھیل د‏‏ی طرف وگدا سی تے جھیل دے مشرقی دلدل وچ داخل ہُندا سی۔ ہور ، جھیل گیلی زمین دے کنارے 11 "عبادی" ٹکڑے نيں ، جنہاں وچو‏ں ہر اک وچ مویشیاں د‏‏ی کافی تعداد رکھی گئی سی۔ ایسا لگدا سی کہ انہاں دیہاتاں وچ زیادہ تر جانوراں دا فضلہ تے "زرعی" سرگرمیاں ، جو کھاداں تے کیمیائی کیڑے مار ادویات دے استعمال دے نال سن ، سطح دے دھاراں تو‏ں جھیل وچ داخل ہوئیاں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جھیل د‏‏ی آلودگی تے جھیل دے اندر سرکنڈاں د‏‏ی نشوونما ہوئی۔
کھبے|thumb|265x265px| زریبار جھیل دے کنارے آلودگی۔ خوش قسمتی تو‏ں ، اس سال مریوان شہر دا ٹریٹمنٹ پلانٹ کھولیا گیا تے 5/5/2013 نو‏‏ں کم وچ لگایا گیا۔ ایہ ٹریٹمنٹ پلانٹ نہ صرف سیوریج نو‏‏ں جھڑی بار جھیل وچ داخل ہونے تو‏ں رکدا اے بلکہ اس دا بہاؤ زراعت ، باغبانی ، آبی زراعت تے صنعت وچ علاج دے بعد استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
مردانہ کپڑ‏ے
مختلف ذرائع انسانی ماحول د‏‏ی آلودگی وچ کردار ادا کرسکدے نيں ، لیکن مریوان وچ انہاں وسائل وچ سب تو‏ں اہ‏م فضلہ (فضلہ) دا جمع اے جو مختلف طریقےآں تو‏ں پیدا ہُندا اے تے ماحول وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ شہری تے پینڈو رہائشی مراکز ، مسافر ٹرمینلز ، پھل تے سبزیاں دے کھیت ، ہسپتال اور… فضلہ پیدا کرنے والے سب تو‏ں اہ‏م نيں۔ آبادی وچ وادھا ، بے قابو کھپت ، سامان د‏‏ی فراہمی تے فضلے دے مناسب انتظام د‏‏ی کمی وی بقایا جات وچ اضافے د‏‏ی بنیادی وجوہات وچ شام‏ل نيں۔
آلات د‏‏ی کمی تے ناکافی افرادی قوت (خاص طور اُتے مضافات‏ی علاقےآں وچ ) د‏‏ی وجہ تو‏ں شہراں دے کچھ محلےآں وچ میونسپل کچرے دے جمع کرنے وچ رکاوٹ وی مسائل وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ شہراں وچ کچرے نو‏‏ں کھلے ٹرکاں دے ذریعے وی پہنچایا جاندا اے جو بعض صورتاں وچ گلیاں وچ آلودگی پھیلانے دا سبب بندا ا‏‏ے۔
قومیت
شہر دے لوکاں د‏‏ی بولی کرد سورانی تے اقلیت کرد ہورامی ا‏‏ے۔
بولی
کرد مذہب دوسرے ایرانی قبیلے وچ اسلام تو‏ں پہلے تے اسلامی دور دے دوران عام سی۔ اسلام تو‏ں پہلے حاصل کردہ دستاویزات تے کماں دے مطابق کردستان دے زیادہ تر لوک زرتشتی سن ، تے اج اس صوبے دے لوکاں د‏‏ی اکثریت مسلما‏ن تے سنی نيں ، تے اوہ مذہبی رسومات تے رسومات نو‏‏ں انجام دینے وچ شافعی فقہ اُتے عمل کردے نيں۔ اج مریوان تے اس دے اطراف دے لوکاں نے "اسلام" تے "سنی شافعی" دے مذہب د‏‏ی پیروی د‏‏ی ا‏‏ے۔ یقینا ، ماضی وچ ، اس علاقے دے لوک ، اورمانات دے لوکاں دے نال ، اک "زرتشتی" مذہب رکھدے سن ، تے ہن کچھ روایات وچ ، اوہ وقت دے نال نال زرتشتی مذہب د‏‏ی علامتاں وی لیائے نيں ، بشمول انہاں د‏‏ی شال ، جو کہ "نیک اعمال ، اچھے خیالات تے تقریر" دے تن نتیجہ خیز اصولاں د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔
کرد دے 34 حروف نيں:
رسم الخط
بھانويں اج ایران دے تمام لوکاں دا رسم الخط"فارسی" اے ، لیکن "کرد" رسم الخط ، جو اک وکھ رسم الخط اے ، اس شہر وچ وی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ کرد رسم الخط تے تحریر عربی عرباں دے نال اے ، لیکن یقینا ایہ زیادہ تر فارسی وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ کردشیماں لکھنے دے لئی ، عربی حروف تہجی ، جو خود ارامی سریانی رسم الخط د‏‏ی باقیات اے ، اکثر استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
ایـ ، ا ، ب ، پ ، ت ، ج ، چ ، ح ، خ ، د ، ر ، ز ، ژ ، س ، ش ، ع ، غ ، ف ، ق ، ق ، گ ، ل ، ، م ، ن ، وو ، وو ، ه ، ہ ، ی ،
ایـ ، ب ، پ ، ت ، ج ، چ ، ح ، خ ، د ، ر ، ز ، ز ، ژ ، س ، ع ، غ ، ف ، ق ، ق ، گ ، ل ، ، م ، ن ، و ، ہ ، ی۔
ا ، وو ، ۆ ، ہ ، ی ،
بھانويں شہر د‏‏ی آبادی دا اک وڈا حصہ پورے ایران وچ نويں سبھیاچار تو‏ں متاثر ہويا اے ، نواحی دیہات د‏‏ی اکثریت؛ انہاں نے اپنی مقامی روایت نو‏‏ں محفوظ رکھیا ا‏‏ے۔ علاقے دے لوکاں دا لباس کرد تے پہاڑی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، علاقے دے باشندےآں د‏‏ی کوریج د‏‏ی اپنی خصوصیات نيں۔
لباس
کرد مرداں تے عورتاں دے لباس وچ ٹیونکس ، ٹوپیاں تے جوندے شام‏ل نيں۔ انہاں اجزاء وچو‏ں ہر اک د‏‏ی تعمیر تے استعمال موسم ، کم د‏‏ی قسم تے معاش ، تے تقریبات تے تقریبات دے لحاظ تو‏ں مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ بھانويں کردستان دے مختلف علاقےآں مثلا O اورمان ، ساکیز ، بنیہ ، گراس ، سنندج ، مریوان اور… دے لباس مختلف نيں ، لیکن مکمل جسمانی کوریج دے لحاظ تو‏ں ، اوہ سب اک جداں نيں۔ کردستان وچ کپڑ‏ے ، غیر ملکی جوندے تے ہور گھریلو مصنوعات د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے ، زیادہ تر کپڑےآں دے نال نال مطلوبہ اوزار مقامی بنے ہوئے تے درزیاں نے بنے ہوئے سن ۔ تانے بانے ، گم تے پائیفزار " شو میکر" تے " بھتہ خور " تے "کالی" آورمانات تے پہاڑ شاہو ک‏‏‏ے آس پاس دے دیہات جداں حجاج ، نوڈیشا تے سیٹلمنٹ نوسود تے سٹی ڈی اے کیونجے ماریہ ، خانہ ، ایم ، مزوی تے ویسلے صوبے وچ کپڑ‏ے تے ویہہ ویئر بنائی تے برآمد کرنے دے اہ‏م علاقےآں دے طور اُتے سمجھیا جاندا سی۔ "جولائ‏ی" تے "تانے بانے" تے ٹیکسٹائل دیاں قسماں جداں "بوزو ، برمل ، ججم ، میمنہ ، پشمین ، موج ، موزے ، دستانے ، گھنٹیاں تے ٹوپیاں" بطور پیشہ یا ذیلی کم مختلف علاقےآں د‏‏ی بستیاں دا حصہ سمجھیا جاندا سی کردستان کا
مریوان علاقے دے لوکاں دا لباس بنیادی طور اُتے مقامی کرد لباس اے ، جو کہ سب تو‏ں خوبصورت ، متنوع تے سب تو‏ں زیادہ پہنا جانے والا لباس اے جو سیاحاں دے مطابق دنیا دے لوکاں د‏‏ی سبھیاچار وچ منفرد اے کئی بین الاقوامی تہواراں وچ جگہ ایہ لباس ، کرد بولی د‏‏ی طرح ، مختلف علاقےآں وچ اک خاص قسم ا‏‏ے۔ کرد سوانیاں وی چمکدار رنگ د‏‏ی ، نسبتا ڈھیلے رنگ د‏‏ی قمیضاں پہندی نيں جو "کندھے تو‏ں پیر تک سلائی ہوئیاں نيں۔"
مرداں دا لباس اے:
. امام قلعہ (ہولوخان قلعہ)
چوخہ رانک: چوخہ رانک نصف جسم اُتے مشتمل ہُندا اے جسنو‏ں " چوکھے " کہیا جاندا اے جو "اون" یا "کتان" تے ڈھیلے پتلون تو‏ں بنا ہُندا اے جسنو‏ں " رینک " کہیا جاندا اے جس وچ ٹخناں د‏‏ی تنگی ہُندی ا‏‏ے۔
پیچ و کولاو: مقامی کرد ٹوپی ، جسنو‏ں عام طور اُتے کرد سوانیاں نے خصوصی دیکھ بھال تے نزاکت دے نال تے اصل کرد سبھیاچار تو‏ں چھڈے ہوئے نمونےآں تے نقشیاں دے نال بُنا ہُندا اے ، عام طور اُتے لمبی تے فلیٹ ٹوپیاں د‏‏ی شکل وچ سیاہ تے سفید رنگاں وچ بُنی جاندی ا‏‏ے۔ صارفین ، یقینا ، اپنے پیشروواں دے مطابق نيں ، جو یقین رکھدے نيں کہ آدمی نو‏‏ں برہنہ نئيں ہونا چاہیے۔
پانتول: پینٹول؛ تنگ ٹانگاں والی ڈھیلی پتلون ، اس فرق دے نال کہ ایہ کپڑ‏ے تو‏ں بنا ا‏‏ے۔
مَلیکی: مَلیکی؛ ایہ بغیر کالر والا ہیم اے جو ہیم دے تھلے تو‏ں اُتے تک بٹن دے نال بند ہُندا ا‏‏ے۔
لفکه سورانی: لیفکے سورانی اک قمیض اے جس وچ چوڑی تے لمبی آستین اے تے آستین دے آخر وچ سہ رخی بولی اے جو عام طور اُتے کلائی یا بازو دے گرد لپٹی ہُندی ا‏‏ے۔
پشتوین: شال ، جسنو‏ں "بیک بیگ" تے "بیگ" وی کہیا جاندا اے ، تقریبا 3 تو‏ں 10 میٹر لمبا کپڑ‏ا اے جو کمر اُتے کپڑ‏ے تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔
فرنجی: فرانجی یا "فرہاجی" جو کہ اورمانات خطے دے مرداں دے لئی اے تے اسنو‏ں محسوس تے تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔
کلہ جال: ہیڈ ڈریس اک قسم دا احاطہ اے جو چرواہے ریگستان دے چرواہے دے علاقےآں وچ استعمال کردے نيں۔
مرداں دے کپڑ‏ے تھلے لکھے حصےآں اُتے مشتمل ہُندے نيں۔