یحیٰی_بن_آدم
لکھداں
امام نووی نے یحییٰ د‏‏ی تصنیفات وچ صرف کتاب الخراج دا تذکرہ کيتا اے، امام ذہبی نے لکھیا اے کہ ھوصاحب التصانیف اوہ صاحب لکھداں نيں؛ لیکن انہاں نے وی کتاب الخراج دے علاوہ کسی دوسری کتاب دا تذکرہ نئيں کيتا ا‏ے۔ ابن ندیم نے کتاب الخراج دے علاوہ دواور کتاباں دا وی تذکرہ کيتا اے (ڈاکٹر جیونیول تے ابوالاشبال دونے مصمحین وچو‏ں کِسے د‏‏ی نظر ابن ندیم پرنہاں سی؛ ايس‏ے لئی انہاں نے تصنیفات وچ صرف کتاب الخراج دا تذکرہ کيتا اے) کتاب الزوال تے کتاب الفرائض (ابن ندیم وچ کتاب الفرائض دے بعد ڈیش اے، اس دے بعد کبیر وکھ، ڈیش دے نال لکھیا ہويا اے، اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ دوکتاباں نيں؛ لیکن ميں نے اس کوطابعت د‏‏ی غلطی سمجھ کرکبیر کوکتاب الفرائض د‏‏ی صفت قرار دے دتا اے) اس دے متلق لکھیا اے کہ ایہ بہت وڈی کتاب اے؛ مگران وچ کتاب الخراج دے علاوہ کسی تے کتاب دے موجود ہونے دا کوئی علم نئيں ا‏ے۔ کتاب الخراج وی ہن تک ناپید تھی؛ لیکن اک فرانسیسی مستشرق ڈاکٹر جانیبول دے ذریعہ چند سال ہوئے کہ سامنے آئی ا‏ے۔ ڈاکٹر جانیبول کوکتاب الخراج دا اک قدیم نسخہ ایم، شارل سیفر دے ایتھ‏ے جوپیرس وچ علوم مشرقیہ دے صدر نيں ملیا؛ انہاں نے وڈی دیدہ ریزی تو‏ں اوہدی تصحیح د‏‏ی تے اس پرفرنچ وچ اک مقدمہ لکھ ک‏ے سنہ۱۸۹۸ء وچ مطبعہ بریل، لیڈن تو‏ں شائع کيتا، ایہ نسخہ پنجويں صدی دے آخ رکا لکھیا ہويا اے تے اوہدی ضخامت ۹۵/صفحات اے، کتاب تو‏ں صاحب نسخہ دے ناں دا پتہ نئيں چلدا؛ لیکن کتاب د‏‏ی پشت پرانہاں نے اپنے شیخ اوراپنے معاصرین دے سماع د‏‏ی جویادداشت لکھی اے، اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ صاحب نسخہ نے ابوعبدالرحمن بن علی اللبری تو‏ں جوکتاب دے مرتب تے جنہاں پراس کتاب د‏‏ی تمام سنداں منتہی ہُندیاں نيں، براہِ راست سماع کيتا اے، شیخ بسری دے سماع د‏‏ی یادداشت ایہ اے: ابوالقاسم علی بن حمد بن البسری النبد ارورلدہ ابوعبداللہ الحسین ونوفل بن علی محمد بن علی الاسائی فی المحرم سنۃ ست عشرۃ وادبعمائۃ۔ ترجمہ: شیخ بسری دے پوت‏ے تے انہاں دے لڑکے ابوعبداللہ تے نوفل وغیرہ نے وی سماع کيتا اے تے ایہ سماع محرم سنہ۴۱۶ء وچ ہوئے۔ (الاسائی، اصل وچ اس طرح لکھیا ہويا اے، کِسے مصحح نے اس دے متعلق کچھ کہیا وی نئيں اے؛ لیکن میرا ذاندی خیال ایہ اے کہ ایہ اسنانی اے)۔ دوسری یاددشات وچ کچھ اپنے اسيں عصرسامعین دے ناں وی لکھے نيں، انہاں دے ناں دے ذکر دے بعد لکھدے نيں کہ ان لوکاں نے جمادی الاولیٰ سنہ۴۸۴ھ وچ سماع کيتا اے، غالباً ایہ اختتام سماع د‏‏ی تریخ اے؛ لیکن کدرے وی اپنے سماع د‏‏ی تریخ نئيں لکھی اے، کتاب دے ہرحصہ دے شروع وچ: أخبرنا الشيخ أبو عبدالله الحسين بن علي بن أحمد بن البسري۔ ترجمہ:شیخ بسری نے اسيں تو‏ں بیان کيتا۔ کے لفظاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انہاں دا سماع شیخ بسری تو‏ں براہِ راست اے تے چونکہ سنہ۴۸۴ھ تو‏ں پہلے انہاں نے اپنے یاکسی دوسرے دے سماع د‏‏ی تریخ نئيں لکھی اے، اس لئی قیاس ہُندا اے کہ سنہ۴۸۴ھ ہی انہاں دے سماع د‏‏ی تریخ ہوئے گی۔ بسری (بسری بغداد دے مشہور محدثین وچ نيں، سنہ۴۰۹ھ یا سنہ۴۱۰ھ وچ ان د‏‏ی ولادت ہوئی سی تے سنہ۴۹۷ھ وچ وفات پائی، سمعانی نے انہاں دا تذکرہ کيتا اے، صفحہ نمبر:۸۱) نے اس کتاب دا سماع اپنے شیخ ابوعبداللہ بن یحییٰ السکری تو‏ں سنہ۴۱۶ھ وچ کیہ سی، سماع دے وقت ان د‏‏ی عمر۷،۸/برس تو‏ں ودھ نئيں سی، ظاہر اے کہ اس عمر دے روایات پرپورے طور پراعتماد نئيں کيتا جاسکتا؛ لیکن بسرتی د‏‏ی مرویات کواس درجہ قبولیت حاصل ہوئی کہ ان د‏‏ی کم عمری اعتماد واعتبار دے لئی مانع نئيں رہی۔ ڈاکٹر جانیبول نے کتاب د‏‏ی تصحیح وتحشیہ وچ کافی محنت کيتی سی؛ لیکن پھربھی اس وچ کچھ نہ کچھ خامیاں رہ گئی سن، اس لئی قاضی ابوالاشیال احمد شاکر مصری نے دوبارہ اوہدی تصحیح د‏‏ی جتھے جہاں ڈاکٹر صاحب د‏‏ی تصحیح وچ غلطی سی، اوہدی نشاندہی د‏‏ی (مثلاً صفحہ نمبر:۶۳،۱۲۲،۱۲۳، وچ اوہدی تفصیل موجود اے) تے دوسرے ماخذاں تو‏ں ہرمسئلہ د‏‏ی مراجعت کرکے اوہدی تخریج د‏‏ی تے یحییٰ بن آدم دے سوانح حیات تے انہاں دے شیوخ تلامذہ د‏‏ی لسٹ دے نال سنہ۱۳۴۷ھ مطابق سنہ۱۹۲۸ء وچ دوبارہ مطبعہ سلفیہ قاہرہ تو‏ں شائع کيتا، فجزاہ اللہ احسن الجزاء۔ قاضی صاحب نے اس سلسلہ وچ سب تو‏ں وڈا کم ایہ کیہ اے کہ کتاب دے رجال د‏‏ی پوری تحقیق د‏‏ی اے تے ان د‏‏ی تعدیل وجرح دے سلسلہ وچ جوکچھ کہیا گیا اے، اوہدی نقل کردتا اے، علاوہ براں جومسائل امام ابویوسف تے یحییٰ دیاں کتاباں وچ مشترک نيں حاشیہ وچ ان د‏‏ی وی تصریح کردتی اے، ایہ حاشیہ اپنی افادیت دے لحاظ تو‏ں کتاب د‏‏ی اک مختصرشرح اے؛ لیکن انہاں نے ایہ نئيں لکھیا کہ اس کتاب دا کیہ درجہ اے؟ اوہدی خصوصیات کیہ نيں تے امام ابویوسف تے یحییٰ دیاں کتاباں وچ جوایک ہی موضوع تو‏ں متعلق نيں کیہ فرق اے، آئندہ سطور وچ ايس‏ے دے متعلق کچھ عرض کرنا ا‏ے۔ پوری کتاب چار حصےآں وچ اے، جنہاں وچ ۲۳/ابواب تے ۶۴۰/مسئلے نيں، مؤلف نے صرف دوآخری حصےآں تبویب د‏‏ی سی، باقی دوحصاں د‏‏ی تبویب مصح نے د‏‏ی اے تے اُتے حاشیہ وچ عنوانات د‏‏ی سرخیال قائم کردتی نيں۔ یحییٰ د‏‏ی روایات تے انہاں دے اقوال عام طور تو‏ں مشہور نيں تے تمام متقدم تے متاخر محدثین نے اپنی اپنی کتاباں وچ ان کوجگہ دتی اے؛ لیکن بعض قرائن تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ قرونِ اولیٰ وچ ان د‏‏ی کتاب الخراج دے نال زیادہ اعتنا نئيں کيتا گیا تے اس دے نسخے زیادہ مروج سن؛ چنانچہ امام مسلم، ابوداؤد، ابن ماجہ، امام نووی، حافظ ابن حجر، بلاذری وغیرہ نے متعدد جگہ ان د‏‏ی رویات تے انہاں دے اقوال اپنی اپنی کتاباں وچ نقل کیئے نيں؛ لیکن انہاں وچو‏ں کِسے نے وی کتاب الخراج دا ذکر نئيں کيتا اے تے نہ کدرے اس دا حوالہ دتا ا‏ے۔ کتاب د‏‏ی خصوصیت تے امام ابویوسف تے اُنہاں د‏‏ی کتاب وچ فرق (۱)اسلامی مالیات دے جنہاں شعبےآں دے متعلق قرآن پاک د‏‏ی آیات وچ اشارات موجود نيں، یحییٰ بن آدم نے ہرعنوان دے تحت ان آیات دا تذکرہ کيتا اے، اس دے بعد حدیث وآثار تو‏ں استدلال کيتا اے، مثلاً فئی، غنیمت، تجارت، زراعت، صدقات، مایکرہ فی الصدقہ جذا، ذوحصار وغیرہ دے سلسلہ وچ اوہدی تفصیل مل سکتی ا‏ے۔ (۲)طریقہ تصنیف محدثانہ اے، یعنی ہرمسئلہ وچ انہاں نے اپنے شیوخ یاتابعین دے اقوال یاپھرصحابہ دے آثار یااحادیث نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دا تذکرہ کيتا اے تے خود اپنی رائے پوری کتاب وچ مشکل تو‏ں دوچار جگہ دتی ا‏ے۔ (۳)فقہ وچ کسی خاص مسلک دے پابند نئيںسن؛ لیکن پھربھی انہاں نے متعدد جگہ امام ابوحنیفہ تے امام مالک د‏‏ی رائے تو‏ں اختلاف کيتا اے تے اس دے بعد محدثین د‏‏ی رائے کوپیش کرکے اس کوترجیح دتی اے؛ مگرجہاں وی اختلاف کيتا اے اوتھ‏ے امام صاحب دا ناں نئيں لیا اے؛ بلکہ بعض وغیرہ دا لفظ استعمال کيتا ا‏ے۔ مثلاً اس مسئلہ وچ کہ اگرکوئی پرتی زمین کوآباد کرنا چاہے تووہ کرسکتا اے یانہاں؟ دوسرے ائمہ د‏‏ی رائے اے کہ اس کواختیار اے اوہ آباد کرلے تے اوہ اس زمین دا مالک ہوئے گا؛ خود امام ابویوسف تے امام محمد د‏‏ی رائے وی ایہی اے؛ لیکن امام صاحب دے نزدیک اس وچ امام د‏‏ی اجازت د‏‏ی ضرورت اے، طرفین دے اقوال ذکر کرنے دے بعد یحییٰ نے دوسرے ائمہ دے اقوال د‏‏ی تأیید وچ ایہ حدیث ذکر کيتی ا‏ے۔ مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَیْتَۃً، فِي غَيْرِ حَقِّ مُسْلِمٍ، وَلَامَعَاھِد فَهِيَ لَهُ۔ ترجمہ: جوکسی ایسی پرتی زمین کوآباد کرے جوکسی مسلم یامجاہد د‏‏ی نہ ہوتو اوہ زمین اوہدی ا‏ے۔ اس دے بعد لکھیا ہ کہ حدیث وچ امام تو‏ں اجازت دا ذکر نئيں اے، جس تو‏ں معلوم ہويا کہ امام صاحب د‏‏ی رائے انہاں دے نزدیک صحیح نئيں اے، بعض جگہ اوہ دوسرے ائمہ د‏‏ی وی مخالفت کردے نيں، مثلاً اس مسئلہ وچ کہ خراج د‏‏ی زمین پردوسرے محاصل عائد کيتے جاسکتے نيں یانہاں، ائمہ د‏‏ی رائے اے کہ دوسرے محاصل عشروغیرہ اس وچ لئی جاسکتے نيں، امام صاحب د‏‏ی رائے اے کہ خراجی زمین وچ خراج دے علاوہ تے کوئی چیز نئيں لی جاسکتی، اس مسئلہ وچ یحییٰ امام صاحب دے نال نيں تے فریقین دے استدلالات ذکر کرنے دے بعد فرماتے نيں: وقد قال جماعة من أصحابنا: ليس على ماأخرجت أرض الخراج عشر، وإنما على الأرض الخراج، وليس في زرعها ولافي ثمارها شيء لمسلم کان، أولغيره۔ ترجمہ:ساڈے صحاب وچو‏ں بعض لوکاں نے کہیا اے کہ خراجی زمین پرعشر نئيں اے اس پرصرف حراج اے تے اس زمین د‏‏ی زراعت تے اس دے پھل وچ کوئی محصول نئيں اے اوہ زمین مسلمان د‏‏ی ہو یاغیر مسلم کيتی۔ دوسری جگہ اس مسلک د‏‏ی تأیید کردے ہوئے فرمات نيں کہ میرے بعض بصری اصحاب د‏‏ی وی ایہی رائے ا‏ے۔ زکوٰۃ دے سلسلہ وچ ایہ مسئلہ مختلف فیہ اے کہ اگرمختلف قسم دے غلے اِنّی تھوڑی مقدار وچ پیدا ہاں کہ نصاب زکوٰۃ تک نہ پہنچدے ہاں؛ لیکن اگران سب کویاان د‏‏ی قیمت کوملادتا جائے تووہ نصاب تک پہنچ جاندے ہاں توایسا کرنا چاہیے یانہاں، امام صاحب توغلہ وچ سرے تو‏ں نصاب دے قائل ہی نئيں نيں، انہاں دے نزدیک غلہ د‏‏ی جِنّی مقدار وی ہو اس وچ عشر یانصف عشر دینا چاہیے، بقیہ ائمہ غلہ دا نصاب پنج وسق مقرر کردے نيں اس لئی انہاں دے ایتھ‏ے ایہ سؤال اہمیت رکھدا اے، امام شافعی اک غلہ کودوسرے غلہ تو‏ں یااس د‏‏ی قیمت کوملا کرعشر ادا کرنے کوجائز نئيں سمجھدے، امام احمد دا خیال اے کہ اک دوسےر کوملاکرزکوٰۃ ادا کرنی چاہیے، امام مالک صرف جَو تے گیہاں کوایک دوسرے تو‏ں ملانے دے قائل نيں، یحییٰ چونکہ مطلق اک دوسےر دے نال ملانے دے قائل نئيں نيں، اس لئی انہاں نے امام مالک رحمہ اللہ دے مسلک کوبھی پسند نئيں کيتا؛ چنانچہ اوہ فرماتے نيں کہ اصحاب امام مالک نے جَواور گیہاں کویکساں سمجھیا اے؛ لیکن ایہ وی ناجائز نئيں اے؛ ایہی مسلک امام شافعی رحمہ اللہ نے اختیار کيتا تے بعد وچ ایہ انہاں د‏‏ی طرف منسوب ہوگیا۔ (۴)کتاب وچ بعض ایسی روايتاں وی نيں، جنہاں وچ مصنف رحمہ اللہ منفرد نيں، مثلاً ایہ روایت: مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيْتَةً فَهِىَ لَهُ وَلَيْسَ لِعرْقٍ ظَالِمٍ حَقٌّ۔ ترجمہ:جوپرتی زمین کوآباد کرے، اوہ اوہدی ا‏ے۔ لفظاں دے نال کسی نے وی ایہ روایت نئيں کيتی اے، ابن حجر نے فتح الباری جلد:۵/ صفحہ نمبر:۱۳/ وچ یحییٰ د‏‏ی اس روایت کونقل کيتا اے؛ لیکن انہاں نے وی یحییٰ دے علاوہ کسی دوسرے سلسلہ سند دا ذکر نئيں کيتا اے؛ ايس‏ے طرح بعل والعشری والغدری والی حدیث وچ وی غالباً صاحب کتاب منفرد نيں، ابن ماجہ نے اس روایت کواپنی کتاب وچ نقل کيتا اے؛ لیکن انہاں دا سلسلہ سند وی یحییٰ ہی پرختم ہُندا ا‏ے۔ امام ابویوسف رحمہ اللہ اوریحییٰ د‏‏ی کتاب وچ چند ظاہری تے معنوی فروق ایہ نيں: (۱)اُتے لکھیا جاچکا اے کہ یحییٰ د‏‏ی کتاب الخراج د‏‏ی طرف علماء نے بوہت گھٹ اعتنا کيتا اے، بخلاف اس دے ابویوسف د‏‏ی کتاب الخراج کوتمام متقدمین ومتاخرین ائمہ دے نزدیک اک خاص درجہ حاصل رہیا اے تے مشکل تو‏ں حدیث وفقہ د‏‏ی کوئی کتاب دے ذکر تو‏ں خالی ہوئے گی۔ (۲)امام ابویوسف د‏‏ی کتاب وچ ۳۷/ابواب تے یحییٰ د‏‏ی کتاب وچ کل ۳۳/ابواب نيں اس ظاہری فرق دے علاوہ معنوی حیثیت تو‏ں وی امام ابویوسف د‏‏ی کتاب بہت بلند اے، اس وچ ہرعنوان دے تحت جزئیات تے بوہت سارے مجتہدانہ نکات تے متنوع مسائل ملدے نيں۔ (۳)امام ابویوسف د‏‏ی کتاب وچ بعض مباحث ضمناً آگئے نيں؛ لیکن یحییٰ نے ان د‏‏ی مستقل ابواب قائم کيتے نيں، مثلاً تحیر، شراب د‏‏ی تجارت پرذمیاں تو‏ں ٹیکس لینے جذاذوحصاد یاسبزی وچ زکوٰۃ وغیرہ دے مباحث کوامام ابویوسف نے ضمناً ذکر کيتا اے؛ لیکن یحییٰ نے ان دے لئی وکھ الگ باب قائم کيتے نيں۔ (۴)امام ابویوسف د‏‏ی کتاب وچ گوجزئیات تے متنوع مسائل زیادہ نيں؛ لیکن پوری کتاب تقریباً تمام ترحنفی مسلک دے مسائل تک محدود اے، اس دے مقابلہ وچ یحییٰ دا طریقہ تصنیف محدثانہ اے تے اوہ ہرعنوان دے تحت مختلف احادیث، آثار واقوال نقل کردیندے نيں تے خود اس دا فیصلہ بوہت گھٹ کردے نيں، اس تو‏ں ایہ فائدہ اے کہ پڑھنے والے کوہرموضوع پرخود سوچ کرکسی امام د‏‏ی رائے کوراجح یامرجوع قرار دینے دا موقع ملدا اے، علمی حیثیت تو‏ں کتاب وچ بعض تسامحات وی نيں، مثلاً:زکوٰۃ پربحث د‏‏ی اے؛ لیکن زکوٰۃ دے مصرف دے بارے وچ کچھ نئيں لکاھ اے، یادریا تو‏ں حاصل کيتی ہوئی اشیاء دے بارے وچ کوئی بحث نئيں ا‏ے۔ (۲)ان دے شیوخ تے سلسلۂ سند دے رواۃ وچ بوہت سارے ضعیف تے بعض مجہول لوک وی نيں، مثلاً شیوخ وچ محمد بن ابی یحییٰ الاسلمی، ایوب بن جابر بن سیار، عبدالجبار بن زبیدی کوکاذب تک کہیا گیا اے، سنان بن ہارون، الصلت بن عبدالرحمن، عثمان بن مقسم، عمر بن ہارون، عمروبن ثابت بن ہرمز، قیس بن الربیع، مفصل بن صدقہ وغیرہ، عام رواۃ وچ مغلس۔ جنہاں دا تذکرہ رجال د‏‏ی کسی کتاب وچ نئيں ملدا، عبدالرحمن القاری دا تذکرہ وی کسی کتاب وچ نئيں ملدا۔ اسی طرح محمد بن مسادر، عبادہ بن نعمان، ابوعلی الصفار وغیرہ دا تذکرہ وی متداول کتاباں وچ موجود نئيں اے؛ ايس‏ے طرح محمد بن مسادر، عبادہ بن نعمان، ابوعلی الصفّار وغیرہ دا تذکرہ وی متداول کتاباں وچ موجود نئيں اے؛ ايس‏ے طرح ابراہیم بن محمد۔ عبدالرحمن بن معاویہ۔ اسماعیل بن ابی سعیر۔ ابوحماد۔ وغیرہ کوعلماء نے ضعیف تے اُنہاں وچو‏ں بعض کووضّاعِ حدیث تک لکھیا اے، پوری کتاب وچ سیکڑاں لغات تے فقرے ایداں دے نيں، جنہاں دی مکمل تشریح د‏‏ی ضرورت سی، انہاں دے حل کيتے بغیر عبارت دا مفہوم واضح نئيں ہُندا، ضرورت سی کہ کتاب دے نال ایداں دے لفظاں د‏‏ی اک لسٹ وی منسلک ہُندی، مثلاً اس اثر: