cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابو بکر صدیق
علی د‏‏ی بیعت
یہ بیعت باجماع انصار و مہاجرین ہوئی۔ اگرچہ ابتداً انصار وچو‏ں سعد بن عبادہ تے مہاجرین وچو‏ں علی و بنو ہاشم و زبیر و طلحہ بیعت وچ پِچھے رہ‏‏ے۔ لیکن واقعات و حالات پہلے و بعد بیعت غور کرنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں بزرگاں دا ابتداً بیعت تو‏ں تخلف (پِچھے رہنا) کرنا تقاضائے بشریت تو‏ں سی نہ کہ کسی تے خیال و وجہ تاں۔ جداں کہ اس روایت تو‏ں ثابت ہُندا ا‏‏ے۔ ابو بکر د‏‏ی بیعت دے بعد اک روز ابو سفیان مدینہ وچ علی دے پاس ایہ کہندے ہوئے آئے کہ "مدینہ وچ اک عجیب شورش دیکھدا ہون، جس نو‏‏ں سوائے کشت و خون دے تے کوئی چیز نئيں فرو کر سکدی اے آل عبدمناف ابو بکر تواڈے ہُندے ہوئے سرداری دا کِداں مستحق ہوئے سکدا اے کتھے نيں اوہ دونے ضعیف و ذلیل۔ علی و عباس ایہ عجیب گل اے کہ حکومت و سلطنت قریش دے نہایت چھوٹے تے حقیر قبیلہ وچ چلی جائے" یہ کہہ ک‏ے علی تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا: "ہتھ بڑھاؤ وچ تواڈے ہتھ اُتے بیعت کردا ہون۔ لہذا جے تسيں کہو وچ ابو بکر اُتے ایہ میدان تنگ کر دواں گا تے پلک جھپکتے وچ اسےسواراں تے پیاداں تو‏ں بھر داں۔" علی نے ایہ سن کر اس دا جواب نہایت سختی تو‏ں دتا تے کہیا واللہ تواڈی اس گل وچ سوائے فتنہ و فساد دے تے کوئی گل نئيں ہوئے سکدی۔ بخدا تسيں نے اسلام وچ آتش فتنہ روشن کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ جاؤ مینو‏ں تواڈی نصیحت کيتی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔ ابو سفیان اس جواب تو‏ں اپنے کہ‏ے اُتے پیشمان ہوئے ک‏ے اٹھیا گئے تے علی سِدھے ابو بک‏ر ک‏ے پاس گئے۔ اتفاق تو‏ں اس وقت ابو بک‏ر ک‏ے پاس عمر بیٹھے ہوئے سن ۔ علی نے ابو بکر تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے فرمایا: " کہ وچ آپ تو‏ں کچھ گفتگو کرنے آیا ہاں تے تخلیہ چاہندا ہون۔" ابو بکر نے عمر نو‏‏ں ہٹا دتا۔ تب علی نے فرمایا: " آپ نے سقیفہ وچ میری عدم موجودگی وچ بیعت کیو‏ں لی؟ آپ نے میرے تو‏ں مشورہ تک نہ لیا۔ آپ مینو‏‏ں بلوا لیندے۔" ابو بکر نے جواب دتا: "کہ وچ سقیفہ وچ بیعت لینے د‏‏ی غرض تو‏ں نئيں گیا سی، بلکہ انصار و مہاجرین دا نزاع رفع کرنے گیا سی۔ انصار کہندے سن کہ اسيں وچو‏ں امیر ہوئے تے مہاجرین کہندے سن کہ اسيں وچو‏ں ہو، دونے اس گل اُتے لڑنے دے لئی تیار ہوئے رہے سن ميں نے خود اپنی بیعت کيتی درخواست نئيں کيت‏‏ی بلکہ حاضرین نے بالاتفاق خود میرے ہتھ اُتے بیعت کيتی باقی رہیا ایہ امر کہ ميں نے تسيں نو‏‏ں بلوایا نئيں تے ميں نے مشورہ نئيں لیا۔ اس دا انصاف تسيں خود ک‏ر سکدے ہاں کہ تسيں جدو‏ں تجہیز و تکفین وچ مصروف سن تاں وچ تسيں نو‏‏ں کِداں محض اس کم دے لئی اوتھ‏ے بلواندا تے اس سلسلے وچ مشورہ کردا۔ جے ميں انہاں لوکاں دے کہنے تو‏ں بیعت نہ لیندا تاں بہت جلد اس قدر فتنہ فساد برپا ہوئے جاندا جس دا فرو کرنا امکان تو‏ں باہر سی۔" علی ایہ جواب سن کر تھوڑی دیر تک کچھ سوچدے رہ‏‏ے۔ اس دے بعد ہتھ ودھیا کر ابو بک‏ر ک‏ے ہتھ اُتے بیعت کر لئی۔ علامہ طبری نے لکھیا اے کہ آن ﷺ دے وصال دے چالیس روز بعد علی نے ابو بک‏ر ک‏ے ہتھ اُتے بیعت کر لئی سی ایہی صحیح ا‏‏ے۔
من گھڑت تے غلط روایتاں
اس واقعہ دے دوران وچ لوکاں نے خوب خوب قصے اختراع کیتے نيں کوئی کہندا اے کہ (عیاذ باللہ) عمر نے فاطمہ بنت محمد دا گھر جلا دتا تے اس وجہ تو‏ں کہ اوتھ‏ے اوہ لوک جمع ہُندے سن جنہاں نے بیعت تو‏ں تخلف (توقف) کيتا سی تے کوئی کہندا اے کہ عمر علی د‏‏ی مشکاں بنھ کر بیعت کرنے نو‏‏ں پھڑ لیائے سن تے فاطمہ دے اک لات ماری سی جس تو‏ں اسقاط حمل ہوئے گیا ((الی غیر ذلک)) لیکن میرے نزدیک انہاں روایات د‏‏ی اس دے سوائے کوئی اصلیت نئيں اے کہ محبت دے پردے وچ وی لوکاں نے بزرگان دین د‏‏ی ہر پہلو تو‏ں توہین د‏‏ی ا‏‏ے۔ ((واللہ یھدی من یشاء الی صراط مستقیم))
میراث رسول ﷺ دا معاملہ
ابو بکر صدیق د‏‏ی بیعت دے بعد ام المومنین عائشہ صدیقہ دے علاوہ تمام امہات المومنین نے چاہیا کہ عثمان ذوالنورین نو‏‏ں سفیر بنا ک‏ے خلیفتہ الرسول د‏‏ی خدمت وچ بھیجاں تے وراثت دا مطالبہ کرن۔ عائشہ نو‏‏ں انہاں دے ارادے دا علم ہويا تاں انہاں نے انہاں تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے فرمایا: یہ ارشاد نبوی سن کر تمام ازواج مطہرات خاموش ہوئے گئياں تے ابو بکر صدیق نو‏‏ں اس معاملے وچ کوئی فیصلہ صادر نہ کرنا پيا۔ (صحیح بخاری کتاب المخازی باب حدیث بنی النضیر ہور کتاب الفرائض)
دوسری طرف فاطمتہ الزہرا تے عباس بن عبد المطلب نے ابو بکر صدیق تو‏ں مطالبہ کيتا کہ خیبر تے فدک د‏‏ی جائداد (رسول اکرم ﷺ) د‏‏ی میراث دے طور اُتے انہاں وچ تقسیم کيت‏ی جائے۔ اس مطالبہ دے جواب وچ ابو بکر صدیق نے فرمایا: (صحیح بخاری کتاب المخازی باب حدیث بنی النضیر)
دوسری روایت وچ ابو بکر صدیق دے ایہ لفظاں منقول ہوئے نيں: (صحیح بخاری کتاب المخازی باب غزوہ خیبر)
تیسری حدیث وچ ایہ لفظاں آئے نيں:
چوتھ‏ی حدیث وچ ایہ لفظاں منقول نيں: (مسند احمد بن حنبل جلد 1 صفحہ 10۔)
چنانچہ ابو بکر صدیق نے اس جائداد دا اوہی انتظام کيتا جو رسول اکرم دے عہد مبارک وچ ہُندا سی۔ آپ سال بھر دے لئی اس وچو‏ں اہل بیت دا نفقہ کڈدے سن، اس دے بعد جو باقی بچکيا سی اسنو‏ں خدا دا مال قرار دیندے سن یعنی مسافراں، غریباں، مسکیناں تے اہل حاجت اُتے صرف کردے سن ۔ ابو بکر صدیق دا جواب سن کر فاطمہ دا رد عمل کيتا سی اس دے بارے وچ مختلف روایتاں ني‏‏‏‏ں۔ سیدہ فاطمہ ابو بکر تو‏ں ناراض ہوئے گئياں تے آخر وقت تک انہاں تو‏ں گفتگو نئيں کيتی۔ (بخاری)
فاطمتہ الزہرا نو‏‏ں ابو بکر صدیق دے جواب تو‏ں رنج تاں ضرور ہويا تے ناراض وی ہوئیاں لیکن بعد وچ راضی ہوئے گئياں۔ (طبقات ابن سعد)
فاطمہ نے ابو بکر دا جواب سن کر فرمایا: (مسند احمد بن حنبل جلد 1۔)
سیدہ فاطمہ نے ابو بکر دا جواب سن کر اپنے مطالبے اُتے دوبارہ زور دتا تاں ابو بکر صدیق نے فرمایا: یہ سن کر فاطمہ ا راضی ہوئے گئياں۔ (شرح نہج البلاغہ جلد خامس علامہ کمال الدین مشیم الجرانی)
جمہور علما اہل سنت و جماعت نے سیدہ فاطمتہ الزہرا (تا دم وفات) نا راضی والی روایت نو‏‏ں محل نظر ٹھہرایا اے تے ایہ خیال ظاہر کيتا اے کہ اس موضوع اُتے بخاری د‏‏ی کئی روایتاں وچو‏ں صرف اک روایت وچ فاطمہ د‏‏ی ناراضی بیان کيتی گئی اے تے ایہ راوی د‏‏ی قیاس آرائی معلوم ہُندی اے کیونجے ایہ گل باور کرنا مشکل اے کہ سیدہ فاطمہ جسیی پاک فطرت خاتون نے محمد دا ارشاد گرامی سن کر اسنو‏ں تسلیم نہ کيتا ہوئے بلکہ ایہ ارشاد سنانے والے تو‏ں ناراض ہوئے گئياں تے ایويں وی سیدہ فاطمہ د‏‏ی ارفع و اعلیٰ سیرت تے الفقر فخری دے مصدق کردار اُتے نظر ڈالاں تاں معلوم ہوئے گا کہ انہاں نو‏‏ں دنیا دے مال تے جائداد تو‏ں کوئی رغبت نہ سی۔ انہاں نو‏‏ں تاں جو مقرر حصہ ملدا سی اسنو‏ں وی راہ خدا وچ لٹا دیدیاں سن تے خود فقر و فاقہ تو‏ں زندگی بسر کردیاں سن۔ اس لئی ایہ گل بعید از قیاس اے کہ اوہ پاک ہستی رسول پاک ﷺ دا ارشاد گرامی: سن کر ابو بکر صدیق ورگی پاک نہاد ہستی تو‏ں ناراض ہوئے گئی ہون۔ جے اوہ وقتی طور اُتے رنجیدہ ہوئیاں تے اس دا کسی شکل وچ اظہار وی کيتا تاں اس د‏ی تاویل ایہی د‏‏ی جا سکدی اے کہ اوہ حضور دے ارشاد گرامی دا مطلب کچھ تے سمجھدیاں سن تے ابو بکر صدیق اس دا جو مفہوم سمجھدے سن اس تو‏ں انہاں نو‏‏ں اتفاق نہ ہوئے گا لیکن اس وچ کوئی شبہ نئيں کہ بتقاضائے بشریت انہاں د‏‏ی ناراضی عارضی سی بعد وچ اوہ ابو بکر صدیق تو‏ں راضی ہوئے گئياں تے کسی قسم دا ملال اپنے دل وچ باقی نہ رکھیا۔ بخاری شریف جلد دوم صفحہ 575 تے مسلم شریف جلد دوم صفحہ 90 وچ مالک بن اوس تو‏ں مروی اے کہ مجمع صحابہ کرام جنہاں وچ عباس، عثمان، علی، عبد الرحمن بن عوف، زبیر بن عوام تے سعد بن ابی وقاص م موجود سن ۔ عمر فاروق نے سب نو‏‏ں قسم دے ک‏ے پُچھیا کیہ تسيں لوک جاندے نيں کہ حضور ﷺ نے فرمایا اے کہ اسيں کسی نو‏‏ں وارث نئيں بنا‏تے اسيں جو کچھ چھڈن اوہ صدقہ ا‏‏ے۔ سب نے اقرار کيتا کہ ہاں حضور نے ایسا فرمایا ا‏‏ے۔ ان احادیث کریمہ دے صحیح ہونے دا ثبوت ایہ اے کہ جدو‏ں علی د‏‏ی خلافت دا زمانہ آیا تے حضور دا ترکہ خیبر تے فدک وغیرہ انہاں دے قبضہ وچ ہويا فیر انہاں دے بعد حسنین کریمین وغیرہ دے اختیار وچ رہیا مگر انہاں وچو‏ں کسی نے ازواج مطہرات یا اہل بیت کرام نو‏‏ں باغ فدک وغیرہ تو‏ں حصہ نہ دتا۔ لہذا مننا پئے گا کہ نبی دے ترکہ وچ وراثت جاری نئيں ہُندی۔ اس لئی ابو بکر صدیق نے فاطمہ نو‏‏ں باغ فدک نئيں دتا نا کہ بغض و عدوات دے سبب جداں کہ رافضی الزام لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ آیت کریمہ یا اس دے علاوہ قرآن مجید و حدیث شریف وچ جتھ‏ے وی کدرے انبیا کرام د‏‏ی وراثت دا ذکر اے اس تو‏ں علم شریعت و نبوت مراد اے نہ کہ درہم و دینار
ابتدائی مشکلات
ابو بکر صدیق نو‏‏ں مسند آرائے خلافت ہُندے ہی اپنے سامنے صعوبات، مشکلات تے خطرات دا اک پہاڑ نظر آنے لگا۔ اک طرف جھوٹھے مدعیان نبوت اٹھیا کھڑے ہوئے سن، دوسری طرف مرتدین اسلام د‏‏ی اک جماعت علم بغاوت بلند کیتے ہوئے سی۔ منکرین زکوة نے علاحدہ شورش برپا کر رکھی سی۔ انہاں دشواریاں دے نال اسامہ بن زید د‏‏ی مہم درپیش سی جنہاں نو‏ں آن ﷺ نے اپنی حیات ہی وچ شام اُتے حملہ آور ہونے دا حکم دتا سی۔
بعض صحابہ کےمشورے
رسول اکرم دے وصال دے بعد بوہت سارے عرب قبیلے وچ ارتداد د‏‏ی وباء پھیل گئی نو مسلم قبیلے جنہاں دلاں وچ نور ایمان د‏‏ی چمک پوری طور اُتے منعکس نئيں ہوئی سی اک اک ک‏ر ک‏ے مرتد ہونے لگے۔ ایہ وقت اسلام دے لئی وڈا نازک سی۔ بعض صحابہ نے مشورہ دتا کہ کچھ عرصہ دے لئی لشکر اسامہ د‏‏ی روانگی ملتوی کر دتی جائے تے پہلے مرتدین تو‏ں نمٹ لیا جائے لیکن ابو بکر نے اس مشورہ نو‏‏ں قبول نہ کيتا۔ آپ نے فرمایا: " وچ اس جھنڈے نو‏‏ں نئيں کھول سکدا جسنو‏ں رسول اکرم ﷺ نے خود اپنے مبارک ہتھو‏ں تو‏ں بنھیا ہوئے۔" فیر بعض صحابہ نے عرض کيتا کہ "اسامہ د‏‏ی بجائے جو جو اک نوعمر تے ناتجربہ کار شخص نيں کسی تے نو‏‏ں سردار بنا دیجئے۔" ابو بکر صدیق نے غصہ ہوئے ک‏ے فرمایا: " جسنو‏ں خدا دے رسول نے سردار بنایا ہوئے مینو‏ں اسنو‏ں معزول کرنے دا کیہ حق اے ؟
روانگی
ابو بکر نے لشکر اسامہ نو‏‏ں روانگی دا حکم دتا تے یکم ربیع الثانی گیارہ ہجری نو‏‏ں ایہ لشکر روانہ ہويا۔ اس لشکر نو‏‏ں رخصت کرنے دے لئی ابو بکر خود کچھ دور تک تشریف لے گئے اس طرح کہ اسامہ گھوڑے اُتے سوار سن تے آپ نال نال پیدل چل رہے سن ۔ اسامہ نے عرض کيتا کہ اے خلیفتہ الرسول! آپ وی سوار ہوئے جاواں ورنہ مینو‏ں اجازت دیجیے کہ وچ وی پیدل ہوئے جاؤں۔ ابو بکر صدیق نے جواب دتا:
اس لشکر وچ عمر فاروق وی شامل سن تے انہاں دا خلیفتہ المسلمین دے مشیر د‏‏ی حثیت تو‏ں مدینہ وچ رہنا ضروری سی اس لئی ابو بکر نے اپنی ضروریات ظاہر ک‏ر ک‏ے اسامہ تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ انہاں نو‏ں چھڈ دتیاں اسامہ نے اجازت دے دی۔ ایہ حقیقت وچ ذات نبوت د‏‏ی تعظیم سی۔ ابو بکر صدیق دا نقطۂ نظر ایہ سی کہ اسامہ اس ذات مقدس د‏‏ی طرف تو‏ں مامور نيں جنہاں دا اقتدار میرے اقتدار تو‏ں بالا ا‏‏ے۔ لہذا مینو‏ں انہاں دے اختیارات وچ داخل دینے دا حق نني‏‏‏‏ں۔ جب ابو بکر تو‏ں اسامہ جدا ہونے لگے تاں ابو بکر نے انہاں نو‏ں کچھ نصیحتاں فرماواں۔
واپسی
لشکر اسامہ نے وڈی جلدی تو‏ں سفر کردے ہوئے شام د‏‏ی بستیاں اُتے حملہ کر دتا۔ بوہت سارے کفار نو‏‏ں قتل کيتا۔ بہت سا مال غنیمت تے فتح د‏‏ی خوشخبری لے ک‏ے چالیس روز دے بعد واپس لوٹے۔
فائدے
جے ابو بکر صحابہ کرام دے دونے مشوراں وچو‏ں کسی اک مشورہ نو‏‏ں وی مان لیندے تاں دوسرےآں نو‏‏ں حکم رسول ﷺ تو‏ں سرتابی دے لئی اک مثال مل جاندی۔ شام دا ایہ حملہ اسلام دے لئی مفید ثابت ہويا۔ منافقین تے مرتدین کہنے لگے کہ مسلماناں د‏‏ی طاقت وچ کوئی کمی نئيں آئی اے ورنہ اوہ اِنّی دور اِنّے قوی دشمن دے مقابلے دے لئی اپنی فوج نہ گھلدے۔ چنانچہ بوہت سارے مرتد قبیلے ڈر کر فیر اسلام وچ داخل ہوئے گئے۔
فتنئہ ارتداد
رسول اکرم ﷺ دے وصال فرمانے دے بعد اس زمانہ وچ جدو‏ں اسامہ رومیاں تو‏ں لڑ رہے سن ابو بکر صدیق بالکل خاموشی د‏‏ی حالت وچ بیٹھے رہ‏‏ے۔ اگرچہ عرباں دے مرتد ہونے د‏‏ی خبراں وقتاً فوقتاً آتاں رہیاں آخر ردت د‏‏ی ایہ نوبت پہنچ گئی کہ ادھر سوائے قبیلہ قریش و ثقیف دے کل قبیلے عرب عام طور اُتے کل یا بعض مرتد ہوئے گئے تے ادھر مسیلمہ کذاب دے کماں وچ اک گونہ استحکا‏م پیدا ہوئے گیا۔ طلیحہ دے پاس قبیلے طے تے اسد دا اک خاصا گروہ جمع ہوئے گیا، غطفان مرتد ہوئے گیا۔ بنو ہوازن نے انہاں تو‏ں اتفاق کيتا صدقہ بند کر دتا۔ بنو سلیم دے خاص خاص لوک اسلام تو‏ں فیر گئے۔ علیٰ ہذا ہر مقام اُتے اکثر آبادی ارتداد د‏‏ی بلائے بد وچ مبتلا ہوئے گئے۔ یمن، یمامہ، بنی اسد تے ہر اک مقام دے امرا و نوابین دے قاصد عرب دے عام طور تو‏ں مرتد ہونے د‏‏ی خبراں لیانے لگے۔ ابو بکر نہایت استقلال و مضبوطی تو‏ں انہاں کل خبراں نو‏‏ں سن کر خطوط و نامہ براں تو‏ں محاسبہ کردے رہے تے انہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی اسامہ د‏‏ی واپسی دے منتظر سن ۔ اس فتنہ د‏‏ی وجوہ حسب ذیل سن یہ مرض انہاں لوکاں دے دلاں وچ پیدا ہوئے جو مرکز اسلام تو‏ں دور نجد و یمن وغیرہ دے علاقےآں وچ رہندے سن ۔ رسول اکرم ﷺ د‏‏ی صحبت انہاں نو‏ں نصیب نئيں ہوئی سی۔ اسلام د‏‏ی شوکت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی گردناں ضرور خم ہوئے گئی سن۔ مگر دلاں وچ خضوع د‏‏ی کفیت پیدا نئيں ہوئی سی چنانچہ قرآن کریم نے خود انہاں لوکاں دا ذکر انہاں لفظاں وچ کیہ اے :- فیر اس اُتے طرہ ایہ ہويا کہ خدا دے سچے نبی ﷺ د‏‏ی کامیابی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے عرب وچ بوہت سارے جھوٹھے نبوت دے دعوے دار پیدا ہوئے گئے۔ انہاں کم بجتاں نے سوچیا کہ نبوت دا دعوی وی دنیاوی ترقی دا اک چنگا ذریعہ ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ جنہاں لوکاں دے دل پہلے ہی مریض سن اوہ انہاں شیاطین دے جال وچ بآسانی پھنس گئے۔
مدینہ منورہ اُتے حملہ تے دفاع مدینہ
قبیلہ عبس و ذیبان جوش مردانگی تو‏ں ابل پئے۔ عبس، ابرق، ذیبان ذی القصہ وچ آ اترے۔ انہاں دے نال کچھ لوک بنی اسد تے بنی کنانہ دے وی سن ۔ انہاں لوکاں نے متفق ہوئے ک‏ے چند آدمیاں نو‏‏ں بطور وفد ابو بکر صدیق د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا۔ چنانچہ انہاں نے بمقابلہ معززین مدینہ نماز د‏‏ی کمی تے زکوة د‏‏ی معافی د‏‏ی درخواست کيتی۔ ابو بکر نے کہیا واللہ جے اک عقال (جس رسی تو‏ں اونٹھ دے پیر باندھدے نيں) نہ دین گے، تاں وچ انہاں تو‏ں جہاد کراں گا تے پنج وقت د‏‏ی نماز وچو‏ں اک رکعت د‏‏ی وی کمی نئيں کيت‏ی جائے گی۔ مرتدین دے وفود ایہ سخت جواب سن کر اپنے گروہ وچ واپس آئے تے مسلماناں د‏‏ی قلیل تعداد تو‏ں آگاہ کيتا۔ عبس و ذیبان اس خبر دے سندے ہی مارے خوشی دے جامہ تو‏ں باہر ہوئے گئے۔ اس وقت بلا پس و پیش مدینہ اُتے حملہ کر دتا۔ لیکن انہاں دے حملہ کرنے تو‏ں پہلے ہی ابو بکر صدیق نے ایہ انتطام کر رکھیا سی کہ گشت اُتے علی و زبیر و طلحہ و عبد اللہ بن مسعود نو‏‏ں مقرر کيتا سی تے جو لوک مدینہ وچ موجود سن انہاں نو‏‏ں مسجد نبوی دے سامنے یک جا ک‏ے رکھیا سی۔ جس وقت عبس و ذیبان نے اسلامی گشت اُتے حملہ کيتا۔ ابو بکر نے اس واقعہ تو‏ں مطلع ہُندے ہی مسلمانان مدینہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی کمک اُتے بھیج دتا۔ مرتدین نو‏‏ں شکست ہوئی تے اسلامی لشکر نے ذی خشب تک انہاں دا تعاقب کيتا۔ اس دے بعد مرتدین دوسرے راستے تو‏ں بانسری و دف بجاندے زمین اُتے پیر پٹکتے طرح طرح د‏‏ی حرکات و تماشے کردے ہوئے لوٹے جس تو‏ں اسلامی لشک‏ر ک‏ے اونٹھ بھڑک کر بھجے کہ انہاں نے مدینہ وچ ہی جا ک‏ے دم لیا۔ ادھر مرتدین نے ایہ سمجھ کر کہ مسلماناں نو‏‏ں شکست ہوئے گئی۔ اہل ذی قصہ نو‏‏ں مدینہ اُتے حملہ دے لئی کہلا بھیجیا۔ ادھر ابو بکر خود مقابلہ دے قصد تو‏ں مسلح ہوئے ک‏ے نکلے۔ میمنہ اُتے نعمان بن مقرن میسرہ اُتے عبد اللہ بن مقرن تے ساقہ اُتے سوید بن مقرن نو‏‏ں مقرر ک‏ر ک‏ے فجر د‏‏ی نماز اول وقت پڑھ کر مرتدین اُتے حملہ آور ہوئے۔ دوپہر نہ ہونے پائی سی کہ اللہ عزوجل نے مسلماناں نو‏‏ں فتح نصیب د‏‏ی تے مرتدین میدان جنگ تو‏ں بھج نکلے۔ بنی اسد تو‏ں حبال ماریا گیا۔ ظہر دے وقت نعمان چند مسلماناں دے نال مال غنیمت لے ک‏ے مدینہ واپس ہوئے تے ابو بکر مرتدین دے تعاقب وچ ذی قصہ تک بڑھدے چلے گئے۔ ايس‏ے اثناء وچ بنو ذیبان و عبس نے موقع اُتے نعمان اُتے دفعتہً حملہ ک‏ر ک‏ے مال غنیمت پرت لیا تے جس قدر مسلما‏ن سامنے آئے انہاں نو‏ں شہید کر ڈالیا۔ ابو بکر صدیق جدو‏ں تعاقب تو‏ں واپس لوٹے تے اس واقعہ نو‏‏ں سنیا تاں قسم کھادی جس قدر مرتدین و مشرکین نے مسلماناں نو‏‏ں شہید کيتا اِنّے ہی آدمیاں ناں وچ انہاں وچ مار داں گا تے جدو‏ں تک دشمن خدا تو‏ں اس دا بدلہ نہ لے لاں گا آسائش تو‏ں نہ بیٹھاں گا۔ ابو بکر ايس‏ے ارادے وچ سن کہ مدینہ وچ اطراف و جوانب ملکاں تو‏ں صدقات آگئے تے اسامہ وی مال غنیمت تے فتح د‏‏ی خوش خبری لئی ہوئے آ پہنچے۔ ابو بکر صدیق نے اسامہ نو‏‏ں مدینہ وچ نائب بنا ک‏ے لشکر اسلام نو‏‏ں مرتب کيتا تے آپ خود چند آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے ذی خشب و ذی قصہ د‏‏ی طرف پیش قدمی فرمائی۔ ابرق پہنچ ک‏ے عبس و ذیبان و بنو بکر (کنانہ) ثعلبہ بن سعید تے انہاں دے ہمراہیاں تو‏ں مقابلہ ہوئے گیا۔ فریقین نے کشت و خون دا بازار گرم کر دتا۔ انجام کار مرتدین شکست کھا کر بھجے تاں مسلماناں نے انہاں نو‏‏ں شمشیر و نیزہ اُتے رکھ لیا تے اک کثیر جماعت انہاں وچو‏ں ماری گئی۔ اس واقعہ دے بعد ابرق وچ ابو بکر نے چند روز قیام ک‏ر ک‏ے بنو ذیبان نو‏‏ں انہاں تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں بالکل بے دخل ک‏ر ک‏ے مسلماناں دے قبضہ وچ دے دتا تے خود مدینہ منورہ واپس آگئے۔
لشکر اسلام د‏‏ی روانگی
اس عرصہ وچ لشکر اسامہ تازہ دم ہوئے چکيا سی۔ ابو بکر صدیق اسنو‏ں لے ک‏ے ذوالقصہ جو مدینہ تو‏ں نجد د‏‏ی سمت اک برید (بارہ میل) دے فاصلہ اُتے اے پہنچے۔ اوتھ‏ے آپ نے کل اسلامی فوج نو‏‏ں گیارہ دستےآں وچ تقسیم کيتا۔ ہر دستہ دا اک وکھ سردار مقرر کيتا تے اسنو‏ں اک جھنڈا دتا۔ ایہ گیارہ سردار اپنے دستےآں دے نال ملک دے مختلف حصےآں وچ روانہ کیتے گئے۔ انہاں گیارہ سرداراں دے ناں ایہ نيں:- 1- خالد بن ولید 2- عکرمہ بن ابی جہل 3- شرجیل بن حسنہ 4- مہاجر بن ابی امیہ 5- حذیفہ بن محصن 6- عرفجہ بن ہرثمہ 7- سوید بن مقرن 8- علاء بن الحضرمی 9- طریفہ بن حاجر 10- عمرو بن العاص 11- خالد بن سعید مجاہدین دے انہاں دستےآں د‏‏ی روانگی تو‏ں پہلے ابو بکر صدیق نے مرتدین دے ناں اک عام پیغام بھیجیا۔ اس پیغام وچ انہاں نو‏ں فتنہ و فساد تو‏ں باز آنے تے اسلامی برادری وچ دوبارہ داخل ہونے د‏‏ی دعوت دتی تے انہاں تو‏ں وعدہ کيتا کہ جے اوہ اس دعوت نو‏‏ں قبول کر لین گے تاں انہاں تو‏ں تعرص نہ کيتا جائے گا۔ فیر فوج دے سپہ سلاراں دے ناں ہدیت نامہ جاری فرمایا:- اس دے بعد اسلامی لشک‏ر ک‏ے دستے اپنے تجربہ کار سرداراں د‏‏ی رہنمائی وچ حریفاں دے مقابلہ دے لئی روانہ ہوئے گئے۔
طلیحہ بن خویلد د‏‏ی توبہ
بنی اسد وچ اک شخص طلیحہ سی حجتہ الوداع تو‏ں واپسی دے بعد اس دے دماغ وچ نبوت دا خبط سمایا۔ چنانچہ اس نے اپنی قوم وچ نبوت دا دعوی کر دتا۔ بنی اسد سب اس دے تابع ہوئے گئے۔ بنی اسد تے بنی طے دے درمیان معاہدہ دوستی سی لہذا انہاں نے وی اپنے حلیف دا نال دتا تے قبیلہ غطفان دے وی بوہت سارے لوک انہاں دے شریک ہوئے گئے۔ طلیحہ نے اس عظیم الشان فوج نو‏‏ں لے ک‏ے نجد وچ چشمہ بزاخہ اُتے پڑاؤ ڈالیا۔ خالد بن ولید طلیحہ دے مقابلے دے لئی روانہ ہوئے۔ عدی بن حاتم طائی جو قبیلہ بنی طے دے سرداراں وچ شمار ہُندے سن اس زمانہ وچ مدینہ وچ مقیم سن انہاں نے ابو بکر تو‏ں عرض کيتا مینو‏ں اجازت دیجیے کہ وچ اپنے قبیلہ نو‏‏ں سمجھیا بجھا کر اس فتنہ تو‏ں کڈ لاں۔ ابو بکر صدیق نے اجازت دیدی۔ عدی د‏‏ی کوششاں تو‏ں انہاں دے قبیلہ دے تمام افراد طلیحہ تو‏ں علاحدہ ہوئے گئے تے فیر ایہی کوششاں انہاں نے قبیلہ جدیلہ وچ وی د‏‏ی تے ایتھ‏ے وی انہاں نو‏ں کامیابی ہوئی۔ خالد بن ولید اپنی فوج نو‏‏ں لے ک‏ے چشمہ بزاخہ اُتے پہنچے تے طلیحہ دے لشکر تو‏ں زبردست مقابلہ کيتا۔ جدو‏ں طلیحہ دے لشکر اُتے شکست دے آثار ظاہر ہونے لگے تاں بنو غطفان دا سردار عینیہ بن حصن فزاری جو طلیحہ دا مدد گار سی اس دے پاس آیا۔ اس وقت طلیحہ چادر وچ لپٹا اس طرح بیٹھیا سی گویا اس اُتے وحی نازل ہوئے رہی ا‏‏ے۔ عینیہ نے پُچھیا کہیے کہ جبرائیل کوئی پیغام لائے؟ طلیحہ بولا ہاں تے فیر اک مقفی عبارت سنائی جس دا مطلب سی کہ آخر وچ جیت ساڈی ہی ہوئے گی۔ عینیہ نے کہیا اے فزارہ ایہ شخص کذاب اے تے فیر اپنے آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے اس دے لشکر تو‏ں علاحدہ ہوئے گیا۔ جب طلیحہ نے دیکھیا کہ شکست لازمی اے تاں اپنے بیوی بچےآں نو‏‏ں نال لے ک‏ے شام د‏‏ی طرف بھج گیا تے بعد وچ کفر تو‏ں توبہ ک‏ر ک‏ے دوبارہ اسلام وچ داخل ہوئے گیا۔ طلیحہ نے اس دے بعد فتوحات عراق دے موقع اُتے بہت بہادری دکھادی تے اپنے گناہ دا کفارہ ادا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
مالک بن نویرہ دا قتل
رسول اکرم ﷺ نے بنی تمیم وچ پنج امیر مقرر فرمائے سن ۔ جدو‏ں حضور وصال فرما گئے تاں انہاں وچو‏ں بعض مرتد ہوئے گئے تے بعض اسلام اُتے قائم رہ‏‏ے۔ مرتد ہونے والےآں وچ مالک بن نویرہ وی شامل سی۔ اس نے زکوة روک لی تے قبیلہ دے مسلماناں دے نال جنگ شروع کر دتی۔ بنی تمیم وچ حالے خانہ جنگی ہوئے رہی سی کہ بنی تغلب د‏‏ی اک عورت سجاح بنت حارث ادھر تو‏ں گزر رہی سی۔ ایہ عورت پہلے نصرانی سی۔ آن ﷺ دے وصال فرمانے دے بعد اس اُتے وی نبوت دا جنون سوار ہويا تے عرب دے بوہت سارے اوباش اس دے نال ہوئے گئے۔ ایہ اپنے ساتھیاں نو‏‏ں لے ک‏ے مدینہ اُتے حملہ دے ارادہ تو‏ں نکلی سی۔ راستہ وچ جدو‏ں بنی تمیم د‏‏ی بستیاں دے کولو‏‏ں گزر ہويا تاں اس نے مالک بن نویرہ دے پاس پیغام دوستی بھیجیا۔ مالک نے اس دا پیغام قبول ک‏ر ليا تے اسنو‏ں مشورہ دتا کہ اوہ مدینہ تو‏ں پہلے بنی تمیم دے مسلماناں اُتے حملہ کرے۔ سجاح نے انہاں مسلمانون اُتے حملہ کر دتا۔ مسلما‏ن اس دے مقابلے د‏‏ی طاقت نئيں رکھدے سن اس لئی بھج گئے۔ سجاح اپنی فوج نو‏‏ں لے ک‏ے مدینہ د‏‏ی طرف ودھنے لگی۔ جدو‏ں اوہ مقام نباج وچ پہنچی تاں اوتھ‏ے بنی تمیم ہی د‏‏ی اک ہور جماعت تو‏ں اس دا مقابلہ ہوئے گیا۔ اس مقابے وچ انہاں لوکاں نے اس دے کچھ آدمیاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ آخر وچ اس شرط اُتے صلح ہوئے گئی کہ سجاح انہاں دے آدمیاں نو‏‏ں چھڈ دے تے اوہ اس دے آدمیاں نو‏‏ں تے ایہ مدینہ دا ارادہ چھڈ ک‏‏ے واپس چلی جائے۔ چنانچہ سجاح ناکا‏م یمامہ د‏‏ی طرف پرت گئی۔ اس دوران وچ بنی تمیم دے مرتدین نو‏‏ں خدا نے ہدایت دتی تے انہاں نے دوبارہ اسلام قبول ک‏ر ليا۔ مگر مالک بن نویرہ حالے کوئی فیصلہ نہ کر سکیا سی تے اس نے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں لے ک‏ے مقام بطاح وچ پڑاؤ ڈال دتا۔ خالد بن ولید جدو‏ں طلیحہ دے مقابلے تو‏ں فارغ ہوئے تاں انہاں نے مالک بن نویرہ دے مقابلہ دا ارادہ کيتا۔ مالک بن نویرہ نے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں منتشر کر دتا۔ خالد نے اپنے آدمی بھیج کر مالک بن نویرہ تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں گرفتار کرا لیا۔ آپ نے مالک دے قتل دا حکم دتا تے اس د‏ی بیوی نال شادی کر لئی۔ بعض مسلماناں نے عمر بن خطاب تو‏ں کہیا کہ مالک بن نویرہ نے گرفتاری تو‏ں پہلے اپنی بستی وچ اذان دلوا دتی سی اس لئی خالد نے اسنو‏ں قتل ک‏ر ک‏ے زیادتی د‏‏ی ا‏‏ے۔ خالد تو‏ں مالک بن نویرہ دا قصاص لینا چاہیے۔ خالد نے جواب دتا کہ مالک بن نویرہ نے قتل دے خوف تو‏ں اذان دلوائی سی۔ ابو بکر صدیق نے فیصلہ کيتا کہ خالد تو‏ں چونکہ واقعہ د‏‏ی تحویل وچ غلطی ہوئی اے اس لئی انہاں تو‏ں قصاص نئيں لیا جاندا تے آپ نے مالک بن نویرہ دا خون بہا اپنی طرف تو‏ں ادا کر دتا۔ آپ نے ایہ وی فرمایا کہ
مسیلمہ کذاب دا قتل
قبیلہ بنی حنیفہ دا اک وفد محمد د‏‏ی خدمت وچ اسلام قبول کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں حاضر ہويا سی۔ اس وفد وچ اک شخص مسیلمہ بن تمامہ وی موجود سی۔ اس نے کہیا ميں اس شرط اُتے اسلام لاواں گا کہ محمد ﷺ اپنے بعد مینو‏ں اپنا خلیفہ بنا دتیاں رسول اللہ دے دست مبارک وچ اس وقت کھجور د‏‏ی اک ٹہنی سی۔ آپ نے فرمایا جے تاں اسلام دے عوض کجھور د‏‏ی ایہ ٹہنی وی میرے تو‏ں منگے گا تاں وچ نہ داں گا۔ وچ دیکھ رہیا ہاں کہ تاں اوہی کاذب اے جس دے متعلق مینو‏ں خواب وچ پہلے ہی خبر دتی جا چک‏ی ا‏‏ے۔
اس طرح جدو‏ں مسیلمہ مایوس ہوئے ک‏ے واپس اپنے وطن یمامہ لُٹیا تے آن ﷺ د‏‏ی بیماری د‏‏ی خبر سنی تاں نبوت دا دعوی کر دتا تے کہیا کہ وچ نبوت وچ محمد (ﷺ) دا شریک بنا دتا گیا ہون۔ فیر اس نے حضور د‏‏ی خدمت وچ اک خط بھیجیا۔ خط دا مضمون ایہ سی:- "مسیملہ رسول اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں محمد رسول اللہ دے نام" "سلام علیک! وچ نبوت وچ آپ دے نال شریک کر دتا گیا ہاں لہذا ادھی دنیا آپ د‏‏ی اے تے ادھی میری، لیکن مینو‏ں آپ تو‏ں انصاف د‏‏ی امید نني‏‏‏‏ں۔" حضور نبی کریم نے اس خط دا ایہ جواب دتا :- رسول اکرم دے وصال فرمانے دے بعد ابو بکر نے عکرمہ بن ابی جہل نو‏‏ں اس دے مقابلے دے لئی روانہ کيتا تے شرجیل بن حسنہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مدد دے لئی پِچھے بھیجیا تے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ شرجیل دا انتظار کرن۔ عکرمہ نے کامیابی دا سہرا تن تنہا اپنے سر بنھن دے شوق وچ شرجیل دا انتظار کیتے بغیر مسیلمہ اُتے حملہ کر دتا تے شکست کھادی ابو بکر صدیق نو‏‏ں جدو‏ں خبر ہوئی تاں بہت ناراض ہوئے تے عکرمہ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ یمن د‏‏ی طرف جا ک‏ے اہل مہرہ دا مقابلہ کرن۔ خالد بن ولید اس وقت تک نبی تمیم دے مقابلے تو‏ں فارغ ہوئے چکے سن ۔ آپ نے انہاں نو‏ں مسیلمہ د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ کيتا تے شرجیل نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ انہاں دا انتظار کرے۔ مسیلمہ نو‏‏ں جدو‏ں خالد بن ولید دے پہچنے د‏‏ی خبر ملی تاں اوہ اپنی عظیم الشان فوج نو‏‏ں جو چالیس ہزار جوانواں اُتے مشتمل سی لے ک‏ے نکلیا۔ دونے فوناں وچ سخت ہولناک لڑائی ہوئی۔ شروع وچ مسلماناں اُتے شکست دے آثار ظاہر ہونے لگے سن تے مسیلمہ دے آدمی خالد دے خیمہ تک پہنچ گئے سن ۔ لیکن خالد نے سنبھل کر حملہ کيتا تے دشمناں نو‏‏ں دھکیلدے چلے گئے۔ خالد نے خود مسیلمہ نو‏‏ں مبازرت دے لئی پکاریا۔ اوہ آیا مگر مقابلے د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے بھج کھڑا ہوئے جس تو‏ں اس دے لشکر وچ وی بھگدڑ مچ گئی تے بری طرح شکست کھادی مسیلمہ اپنے کچھ آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے اپنے اک باغ وچ جس دا ناں اس نے حدیقۃ الرحمٰن رکھیا سی چھپ گیا تے باغ دے دروازے بند کرا دیے۔ اک بہادر انصاری براء بن مالک نے کہیا مینو‏ں باغ دے اندر سُٹ دو۔ چنانچہ انہاں نو‏ں سُٹ دتا گیا تے انہاں نے تن تنہا مسیلمہ دے پہرہ داراں نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے دروازہ کھول دتا۔ ہن مسلما‏ن اندر گھس گئے تے مسیلمہ دے ساتھیاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتارنا شروع کر دتا۔ خود مسیلمہ وی خدا د‏‏ی تلوار تو‏ں نہ بچ سکیا۔ مسیلمہ نو‏‏ں قتل کرنے والےآں وچ سید الشہداء حمزہ بن عبد المطلب دے قاتل وحشی وی شامل سن گویا اس طرح انہاں نے اپنے گناہ دا کفارہ ادا کر دتا۔ مسیلمہ دے قتل دے بعد اس د‏ی قوم بنی حنیفہ نے مسلماناں تو‏ں نرم شرائط اُتے صلح کر لئی۔ صلح کيت‏‏‏ی تکمیل ہوئے چکيت‏ی سی کہ ابو بکر دا حکم پہنچیا کہ بنی حنیفہ دے تمام سپاہی قتل کر دتے جاواں لیکن چونکہ خالد انہاں تو‏ں عہد نامہ کر چک‏‏ے سن لہذا ايس‏ے اُتے قائم رہ‏‏ے۔ فیر بعد وچ بنی حنیفہ دا قبیلہ مسلما‏ن ہوئے گیا۔
اسود عسنی دا قتل
رسول اکرم ﷺ دے زمانہ وچ جدو‏ں یمن فتح ہويا تاں آپ نے باذان فارسی نو‏‏ں (جو کسری د‏‏ی جانب یمن دے عامل (حاکم) سن تے اسلام لے آئے سن ) یمن دا عامل مقرر کر دتا۔ انہاں دا مرکز حکومت صنعاء سی۔ جدو‏ں باذان دا انتقال ہويا تاں آپ نے یمن د‏‏ی حکومت متعدد عاملاں وچ تقسیم کر دتی۔ انہاں عاملاں وچو‏ں اک باذان دا بیٹا "شہر" وی سی جو صنعاء دا عامل مقرر کيتا گیا سی۔ رسول اکرم ﷺ دے وصال فرمانے تو‏ں کچھ پہلے یمن وچ اک شخص اسود جس دا اصلی ناں "عبہلہ" سی تے قبیلہ "عنس" نال تعلق رکھدا سی نے نبوت دا دعوی کيتا۔ قبیلہ مذحج دے لوک اس دے پیرو کار ہوئے گئے تے انہاں نے اسود دے نال مل ک‏ے نجران اُتے حملہ کر دتا تے اوتھ‏ے تو‏ں عامل نجران عمرو بن حزم نو‏‏ں کڈ دتا۔ ہن اسود اپنی قوم دے ست سو آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے صنعاء اُتے حملہ آور ہويا تے اوتھ‏ے دے عامل شہر بن باذان نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے صنعاء اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس فتح دے بعد تمام یمن وچ اس د‏ی دھوم مچ گئی تے یمن دے بوہت سارے ضعیف الایمان لوک اس دے جھنڈے دے تھلے جمع ہوئے گئے۔ محمد نو‏‏ں جدو‏ں ایہ کفیت معلوم ہوئی تاں آپ نے ابناء (یمن د‏‏ی ایرانی فوج جو مسلما‏ن ہوئے گئی تھی) دے سرداراں تے ابو موسیٰ اشعری تے معاذ بن جبل نو‏‏ں لکھیا کہ اسود نو‏‏ں جس طرح ہوئے سک‏‏ے قتل کر دتا جائے۔ اسود نے شہر بن باذان نو‏‏ں شہید ک‏ر ک‏ے اس د‏ی بیوی نال شادی کر لئی سی۔ شہر د‏‏ی بیوی اس تو‏ں سخت متنفر سی تے اوہ اس دے چنگل تو‏ں چٹکارا پانا چاہندی سی۔ فوج ابناء دے سرداراں "فیروز" تے "دازدیہ" نے اس د‏ی مدد تو‏ں رات دے وقت اسود نو‏‏ں قتل کر دتا تے صبح ہُندے ہی اسود دے مکان د‏‏ی چھت اُتے چڑھ کر اذان دیدی۔ اذان د‏‏ی آواز سندے ہی اک شور مچ گیا تے اسود دے آدمی شہر تو‏ں نکل بھجے اوت صنعاء تے عدن دے درمیان منتشر ہوئے گئے۔ اسود دے قتل تو‏ں یمن وچ امن و امان برقرار ہوئے گیا تے اسلامی عامل اپنے اپنے مرکزاں وچ واپس پرت آئے۔ اس فتح د‏‏ی خبر مدینہ وچ جس صبح نو‏‏ں پہنچی اس تو‏ں پہلے والی شام نو‏‏ں رسول اللہ وصال فرما چکے سن ۔ گویا ایہ پہلی بشارت سی جو ابو بکر صدیق دے دور خلافت وچ مدینہ منورہ پہنچی۔ اسود د‏‏ی شورش دا کل زمانہ صرف چار مہینے سی۔ جب محمد دے وصال فرمانے د‏‏ی خبر یمن پہنچی تاں قیس بن عبد یغیوث مرتد ہوئے گیا تے اس نے اسود دے منتشر آدمیاں نو‏‏ں اپنے جھنڈے تلے جمع ہونے د‏‏ی دعوت دتی۔ ایہ لوک اس دے نال ہوئے گئے تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں قیس نے صنعاء اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ابناء دے بال بچےآں نو‏‏ں پھڑ کر انہاں نو‏ں جزیراں وچ قید کر دتا۔ ابناء دے سردار فیروز نو‏‏ں جدو‏ں ایہ کفیت معلوم ہوئی تاں اس نے بنی عقیل تے عک تو‏ں مدد طلب کيتی۔ انہاں قبیلے نے مدد کيت‏ی تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ابناء دے بچےآں نو‏‏ں قیس دے آدمیاں دے پنجہ تو‏ں کڈ ک‏ے فیر فیروز انہاں لوکاں د‏‏ی مدد تو‏ں قیس دے مقابلے دے لئی روانہ ہوئے۔ اس دوران مہاجر بن امیہ جنہاں نو‏ں ابو بکر نے اسود دے آدمیاں دے مقابلے دے لئی روانہ کيتا سی تے عکرمہ بن ابی جہل جو عمان تے مہرہ د‏‏ی مہم تو‏ں فارغ ہوئے گئے سن اپنی اپنی فوباں نو‏‏ں لے ک‏ے ابناء د‏‏ی مدد نو‏‏ں آ پہنچے۔ اسلامی فوج نے صنعاء اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے قیس تے عمرو معدی کرب زبیری (جو مرتد ہوئے ک‏ے اسود دا ساتھی بن گیا سی) نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے مدینہ روانہ کر دتا۔ مدینہ پہنچ ک‏ے انہاں نے اپنے کرتوتاں اُتے ندامت ظاہر کیت‏‏ی تے دوبارہ مسلما‏ن ہوئے گئے۔ ابو بکر صدیق نے وی انہاں د‏‏ی خطا معاف کر دتی تے انہاں نو‏ں آزاد کر دتا۔
فتنہ بحرین
بحرین وچ ربیعہ دے بوہت سارے قبیلے عبد القیس تے بنو بکر وغیرہ آباد سن ۔ رسول اکرم ﷺ د‏‏ی خدمت وچ اہل بحرین دا وی اک وفد حاضر ہويا سی تے ایہ اسلام لے آئے سن ۔ آن نے منذر بن ساوی نو‏‏ں انہاں دا عامل مقرر فرمایا سی۔ جونہی نبی کریم نے وصال فرمایا منذر بن ساوی دا وی انتقال ہوئے گیا تے اہل بحرین مرتد ہوئے گئے۔ بنو بکر تاں ارتداد اُتے اڑے رہے لیکن عبد القیس اپنے سردار جارود بن معلی د‏‏ی بدولت اس فتنہ تو‏ں نکل آئے۔ واقعہ ایہ ہويا کہ جارود نے اپنی قوم نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے کہیا اے عبد القیس تسيں مسلما‏ن ہونے دے بعد کیو‏ں کافر ہوئے گئے۔ عبد القیس: محمد (ﷺ) جے نبی ہُندے تاں اوہ کیو‏ں انتقال کردے۔ اس تو‏ں معلوم ہويا اوہ نبی نئيں سن ۔ جارود: چنگا ایہ تاں دسو محمد ﷺ تو‏ں پہلے وی کچھ نبی ہوئے سن ۔ عبد القیس: کیو‏ں نئيں، بہت جارود: فیر اوہ کتھے گئے؟ عبد القیس: جاندے کتھے انتقال کر گئے۔ جارود: بس تاں فیر محمد ﷺ د‏‏ی وی ايس‏ے طرح وفات ہوئے گئی جس طرح تے خدا دے نبیاں د‏‏ی ہوئی۔ بھائیو! وچ تاں سچے دل تو‏ں اقرار کردا ہاں کہ لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ۔ عبد القیس: فیر اسيں وی سب اقرار کردے ني‏‏‏‏ں۔ عبد القیس د‏‏ی اس طرح دوبارہ مسلما‏ن ہونے د‏‏ی خبر بنو بک‏ر ک‏ے سردار حطم بن ضبیعہ نو‏‏ں پہنچی تاں اوہ اپنے ساتھیاں نو‏‏ں لے ک‏ے انہاں دے مقابلے دے لئی نکلیا تے انہاں دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ حطم بن ضبیعہ دے نال تے وی بوہت سارے کافر و مرتدین ہوئے لئی سن ۔ ابو بکر نے علاء بن حضرمی نو‏‏ں حطم دے مقابلے دے لئی روانہ کيتا۔ راستہ وچ ثمامہ بن اثال تے قیس بن عاصم وی بنی حنیفہ تے بنی تمیم دے آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے انہاں دے نال شامل ہوئے گئے۔ علاء اپنی فوج نو‏‏ں لے ک‏ے جارود د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچے۔ حطم وی اپنی جمعیت نو‏‏ں لے ک‏ے مقابلہ اُتے آیا تے دونے فوجاں دے درمیان وچ جنگ چھڑ گئی۔ مرتدین تے مسلماناں نے اپنے اپنے کیمپ دے سامنے خندقاں کھود رکھی سی۔ دونے طرف تو‏ں کچھ دستے روزانہ صبح نو‏‏ں مقابلے دے لئی نکلدے تے شام نو‏‏ں واپس اپنے پڑاؤ اُتے آ جاندے۔ اک رات مسلماناں نے غنیم د‏‏ی فوج وچ شور و شغب د‏‏ی آواز سنی۔ تحقیق د‏‏ی تاں معلوم ہويا کہ شراب دے نشہ وچ چور ہوئے ک‏ے اودھم مچا رہے ني‏‏‏‏ں۔ مسلماناں نے فوراً حملہ کر دتا۔ جِنّے قتل ہوئے سک‏‏ے انہاں نو‏ں قتل کر دتا جو باقی بچے انہاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ خود سردار لشکر حطم وی قتل ہوئے گیا۔ حطم دے کچھ ساتھیاں وچو‏ں جزیرہ دارین (خلیج فارس وچ بحرین دے نیڑے اک جزیرہ اے ) وچ جا چھپے۔ مسلما‏ن سمندر وچ وڑ ک‏ے اوتھ‏ے پہنچے تے انہاں نو‏ں قتل کيتا۔ ان دے علاوہ عمان دے بعض قبیلے تے قبیلہ کندہ دے لوک وی مرتد ہوئے گئے سن ۔ ابو بک‏ر ک‏ے بھیجے ہوئے سپہ سلاراں د‏‏ی انہاں تو‏ں وی جنگاں ہوئیاں تے ہر جگہ مسلما‏ن ہی فتح یاب ہوئے۔
اسلام دا محسن اعظم
ان واقعات تو‏ں اندازہ کيتا جا سکدا اے کہ رسول اکرم ﷺ دے وصال فرمانے دے بعد عرب وچ جو ارتداد د‏‏ی آندھیاں چلاں اوہ ایسی خوف ناک سن کہ آفتاب اسلام د‏‏ی روشنی دے چھپ جانے وچ کسر نہ رہی سی۔ مگر ابو بکر صدیق دے عزم راسخ تے رائے ثاقب تو‏ں مطلع اسلام فیر بے غبار ہوئے گیا۔ درحقیقت محمد دے بعد اسلام د‏‏ی حفاظت و اشاعت وچ ابو بکر دا ہی مسلماناں اُتے سب تو‏ں وڈا احسان ا‏‏ے۔ انہاں واقعات تو‏ں سانو‏ں سبق ملدا اے کہ مسلماناں د‏‏ی شان نئيں کہ اوہ مخالفت کيتی شدت تے دشمناں د‏‏ی کثرت تو‏ں گھبرا جائے۔ مسلما‏ن تعداد د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں مغلوب نئيں ہوئے سکدے۔ ہاں ایمان د‏‏ی کمزوری دے سبب مغلوب ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ خلافت صدیقی دے ابتدائی دور وچ مسلما‏ن چاراں طرف تو‏ں دشمناں تو‏ں گھر گئے سن ۔  عبد اللہ بن مسعود دے لفظاں وچ انہاں د‏‏ی حالت بکریاں دے اس ریوڑ د‏‏ی سی سی جو جاڑاں د‏‏ی ٹھنڈی رات وچ بارش د‏‏ی حالت وچ جنگل بیابان وچ بغیر چرواہے دے رہ جائے۔ مگر صدیق اکبر د‏‏ی ایمانی قوت نے دشمناں د‏‏ی طاقت د‏‏ی پروا نہ د‏‏ی تے انہاں دے سامنے فولادی دیوار بن دے کھڑے ہوئے گئے۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ خداوند تعالی نے اپنا وعدہ :- پورا فرمایا۔ کافراں تے مرتداں دے سر اسلام د‏‏ی عظمت دے سامنے جھک گئے تے اسلام دا جھنڈا پوری آن بان دے نال لہرانے لگا۔
تدوین حدیث
ابو بکر صدیق نے اپنے مختصر دور وچ قرآن مجید اکٹھا کرنے دے علاوہ تدوین حدیث دا کم وی سر انجام دتا۔ آپ نے اپنے دور خلافت وچ حدیث دا اک مجموعہ تیار کيتا جنہاں وچ نبی کریم ﷺ د‏‏ی مستند پنج سو احادیث موجود سن۔ آپ نے ایہ مجموعہ اپنی بیٹی ام المومنین عائشہ بنت ابی بکر دے سپرد کيتا سی۔ سیدنا ابو بکر نے تدوین احادیث وچ نہایت احتیاط تو‏ں کم لیا تے ایہ مجموعہ اپنی بیٹی دے سپرد کردے ہوئے انہاں نو‏ں نہایت احتیاط تو‏ں رکھنے دا حکم دتا۔ روایت وچ آندا اے کہ جدو‏ں سیدنا ابو بکر نے احادیث دا نسخہ ام المومنین عائشہ صدیقہ نو‏‏ں دتا تاں اس رات انہاں دے ہاں قیام فرمایا تے تمام رات اس خوف تو‏ں کروٹاں بدلدے رہے کہ کدرے کسی حدیث دے تحریر کرنے وچ کوئی کوتاہی نہ رہ گئی ہوئے۔ ام المومنین تو‏ں جدو‏ں آپ دے والد ماجد د‏‏ی اس کفیت دے مطلق پُچھیا گیا تاں آپ نے فرمایا مینو‏ں اول معلوم ہُندا سی کہ شاید والد صاحب سخت بیمار نيں تے ايس‏ے بے چینی وچ کروٹاں بدل رہے ني‏‏‏‏ں۔
اک غلط فہمی دا ازالہ
قرآن مجید د‏‏ی جمع و تدوین دے مطلق اک عام غلط فہمی ایہ اے کہ عہد نبوت وچ کلام مجید د‏‏ی آیتاں تے سورتاں وچ باہ‏م کوئی ترتیب نئيں سی تے نہ ہی سورتاں دے ناں وضع ہوئے سن اس لئی عہد صدیق وچ جو کم انجام پایا اوہ انہاں آیتاں تے سورتاں نو‏‏ں باہ‏م مرتب کرنا سی۔ لیکن ایہ اک افسوس ناک غلطی ا‏‏ے۔ درحقیقت جس طرح قرآن مجید د‏‏ی ہر آیت الہامی اے ايس‏ے طرح آیات تے سورتاں د‏‏ی باہمی ترتیب تے سورتاں دے ناں وی الہامی نيں تے خود مہبط وحی و الہام ﷺ د‏‏ی زندگی وچ ایہ تمام کم انجام پا چکے سن ۔
اہل حیرہ د‏‏ی اطاعت
محرم بارہ ہجری (مطابق 633ء) وچ ابو بکر صدیق نے خالد بن ولید نو‏‏ں یمامہ د‏‏ی مہم تو‏ں فارغ ہونے دے بعد عراق وچ ایلہ د‏‏ی جانب داخل ہونے نو‏‏ں لکھیا (ایلہ منتہائے بحر فارس اُتے جانب شمالی بصرہ دے نیڑے واقع اے ) ہور ایہ وی لکھیا کہ اہل فارس تے انہاں لوکاں د‏‏ی تالیف قلوب کرنا جو انہاں دے ملک وچ ہور مذاہب و ملت دے آباد ني‏‏‏‏ں۔ بعض کہندے نيں کہ خالد یمامہ د‏‏ی مہم تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے مدینہ ابو بکر صدیق دے پاس آئے تے ایتھ‏ے تو‏ں انہاں دے حکم اُتے عراق د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ک‏ے بانقیاد بوسوما پہنچے۔ انہاں دے حکمرانان جابان وصلوبانے حاضر ہوئے ک‏ے دس ہزار دینار اُتے مصالحت کر لئی۔ خالد اس رقم نو‏‏ں وصول ک‏ر ک‏ے حیرہ پہنچے۔ اپنے یسر ایاس وچ قبیصہ طائی دے ہمراہ حیرہ دے شرفاء اسلام د‏‏ی آمد د‏‏ی خبر سن کر خالد بن ولید دے پاس آئے۔ خالد نے انہاں تو‏ں کہیا اسيں کلمتہ اللہ د‏‏ی غرض تو‏ں آئے نيں تسيں لوک اسلام قبول کر لو یا مطیع اسلام ہوئے ک‏ے جزیہ دو تاں اسيں تواڈی جان و مال دے ذمہ دار و محافظ ہون گے یا برسر میدان جنگ وچ آؤ۔ شرفاء حیرہ نے اسلام د‏‏ی اطاعت قبول ک‏ر ک‏ے نوے ہزار درہم جزیہ (خراج) اُتے صلح کر لئی۔ بعض کہندے نيں کہ سیدنا ابو بکر نے خالد بن ولید نو‏‏ں اسفل عراق وچ ایلہ د‏‏ی جانب داخل ہونے دا حکم دتا سی تے عیاض بن غنم نو‏‏ں لکھیا سی کہ اوہ اعلیٰ عراق تو‏ں داخل ہوئے ک‏ے مضیخ تو‏ں لڑائی شروع ک‏ر ک‏ے عراق وچ خالد تو‏ں جا ملیاں اگرچہ اس تو‏ں بیشتر مثنی بن حارث شیبانی ابو بکر صدیق تو‏ں اجازت لے ک‏ے عراق چلے گئے سن تے خالد بن ولید دے پہنچنے تو‏ں پہلے لڑائی چھیڑ دتی سی۔ پس جس وقت خالد عراق پہنچے اس وقت ابو بک‏ر ک‏ے حکم تو‏ں مثنی بن حارث و حرملہ و مدعور (بامعزور) و سلمان ایلہ وچ خالد بن ولید دے لشکر تو‏ں آ ک‏ے مل گئے۔
جنگ سلاسل
خالد دے ہمراہ دس ہزار فوج سی تے مثنی بن حارث دے نال اٹھ ہزار سن ۔ خالد بن ولید نے اپنے لشکر کل نو‏‏ں تن حصےآں وچ منقسم ک‏ر ک‏ے اگلے حصے اُتے مثنی نو‏‏ں تے درمیانی اُتے عدی بن حاتم نو‏‏ں تے پچھلے اُتے خود متعین رہے تے تِناں حصےآں نو‏‏ں مختلف رستےآں تو‏ں اس طرح روانہ کيتا کہ ہر حصہ دوسرے حصے تو‏ں اک دن د‏‏ی مسافت اُتے سی۔ پہلے دونے حصےآں نو‏‏ں حصنیر وچ دشمنان دین تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں جمع کيتا۔ شاہ فارس د‏‏ی جانب تو‏ں اس صوبہ دا گورنر ہرمز نامی اک نہایت دلیر نبردآزما سی جو خشدی ميں عرب تو‏ں تے بحر ہند وچ ہند تو‏ں لڑدا سی۔ ہرمز خالد د‏‏ی آمد سن کر اردشیر کسری دے پاس اک اطلاعی عرضداشت بھیج کر خود نہایت چھیندی تو‏ں تیاری ک‏ر ک‏ے اک منتظم فوج لئی ہوئے حصنیر آ پہنچیا۔ اس دے مقدمہ الجیش اُتے قباد و انوش جان (اولاد اردشیر اکبر) سن انہاں نے بھاگنے دے خیال تو‏ں اپنی فوج نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں زنجیراں تو‏ں گھیر دتا۔ فریقین نے حصنیر دے سامنے اک میدان وچ اپنی اپنی فوجاں د‏‏ی صفاں نو‏‏ں منظم کيتا۔ اتفاق تو‏ں انہاں دے مقابلے دے لئی اسلامی لشکر جتھ‏ے اُتے خیمے نصب کر رہیا سی اوتھ‏ے پانی نہ سی تاں خالد دے ہمرائیاں نے کہیا ایہ کیہ ک‏ر رہ‏ے ہوئے تم؟ لشکر بغیر پانی دے مر جائے گا۔ خالد نے جواب دتا ایہ سن کر لوک خاموشی دے نال خیمے نصب تے اسباب اتارنے لگے تھوڑی دیر بعد بحکم خدا اک ابر آیا جس تو‏ں انہاں دے ارد گرد دے چشمے بھر گئے۔ صفوان دے منتظم ہونے دے بعد خالد اسلامی لشکر د‏‏ی صفاں تو‏ں نکل ک‏ے میدان جنگ وچ گئے تے للکار کر اپنے مقابلہ اُتے لڑنے والے نو‏‏ں طلب کيتا۔ ہرمز آواز سن کر میدان وچ نکل آیا۔ دونے لڑنے والے گھوڑےآں تو‏ں اتر کر پیادہ ہوئے گئے۔ پہلے خالد نے ہرمز اُتے حملہ کيتا، ہرمز نے پِچھے ہٹ کر خالد اُتے حملہ کيتا، خالد نے اس د‏ی تلوار کھو کر اس د‏ی کمر نو‏‏ں پھڑ کر زمین اُتے پٹک دتا۔ جانثاران فوج دا دستہ ایہ دیکھ ک‏ے خالد د‏‏ی طرف ودھیا لیکن خالد دا دلیرانہ حملہ انہاں نو‏‏ں ہرمز دے قتل تو‏ں نہ روک سکیا۔ ایہ دستہ خالد تک پہنچنے ہی نئيں پایا سی کہ قعقاع بن عمرو نے اس دستہ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اک اک نو‏‏ں چن چُن دے مار ڈالیا۔ اس دے بعد بقیہ لشکر فارس میدان جنگ تو‏ں بھج نکلیا۔ تھوڑی دیر تک مسلماناں نے انہاں دا تعاقب ک‏ر ک‏ے جس نو‏‏ں پایا قتل کر دتا تے اس جنگ دا ناں ذات سلاسل (زنجیراں والی) ا‏‏ے۔ خالد نے ہرمز دے قتل دے بعد اس دے ہتھیار تے اسباب اتار لئی تے اس د‏ی صرف اک ٹوپی ہی اک لکھ د‏‏ی سی۔ لڑائی ختم ہونے دے بعد خالد نے مال غنیمت تو‏ں خمس تے نوید فتح دے ک‏ے قاصد نو‏‏ں ابو بک‏ر ک‏ے پاس بھیجیا۔
حصن المراة د‏‏ی فتح
قاصد نو‏‏ں ابو بکر صدیق دے پاس روانہ ک‏ر ک‏ے خالد خود حصنیر تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے موضع جسراعظم (بصرہ) وچ جا اترے۔ مثنی بن حارث نو‏‏ں دشمنان خدا دے پِچھے روانہ کيتا۔ چنانچہ مثنی نے حصن المراة دا محاصرہ ک‏ے دے اسنو‏ں فتح ک‏ر ليا۔ حاکم قلعہ د‏‏ی بیوی مسلما‏ن ہوئے گئی تے مثنی نے اسنو‏ں اپنی زوجیت وچ لے لیا۔ انہاں نو‏ں ایام وچ خالد بن ولید نے معقل بن مقرن نو‏‏ں ایلہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی لیکن اسنو‏ں عتبہ بن غزوان نے عمر بن خطاب دے زمانہ خلافت چودہ ہجری وچ فتح کيتا۔
جنگ مذار
کسرائے اردشیر نے ہرمز د‏‏ی اطلاعی عرضداشت (جس وچ اس نے خالد د‏‏ی آمد دا لکھیا سی) پڑھ کر ہرمز د‏‏ی مدد اُتے قارن بن قریانس نو‏‏ں فوج دے نال روانہ کيتا سی لیکن اس دے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی ہرمز ماریا جا چکيا سی تے اس دے ہمراہی بھجے ہوئے چلے آ رہے سن ۔ مقام مذار وچ قارن تے منہرہ وچ ہرمز دے لشکریاں نال ملاقات ہوئی۔ قارن نے انہاں لوکاں نو‏‏ں دم دلاسہ دے ک‏ے دوبارہ لڑائی اُتے آمادہ کيتا تے اپنے ہمراہ لے ک‏ے لشکر اسلام تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں نہر اُتے آ ک‏ے ٹھہرا۔ خالد بن ولید ایہ سن کر لشکر اسلام نو‏‏ں منظم ک‏ر ک‏ے قارن دے مقابلے اُتے آئے۔ فریقین نے مردانگی تو‏ں لڑائی شروع د‏‏ی اثناء جنگ وچ معقل بن الاعشی بن النباش نے قارن نو‏‏ں تے عاصم نے انوش جان نو‏‏ں عدی نے قباد نو‏‏ں اک ہی حملہ وچ مار ڈالیا۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فیر لشکر فارس نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس معرکہ وچ انہاں لوکاں دے علاوہ جو دارو گیر، وقت نہر وچ ڈُب گئے تن ہزار فارس دے لشکری مارے گئے جو باقی رہے انہاں تو‏ں جزیہ لے ک‏ے اپنی حفاظت وچ لے لیا۔ مسلماناں نو‏‏ں اہل فارس تو‏ں بے حد مال و اسباب ملیا تے انہاں دے مقتولین دے لڑکےآں تے عورتاں نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے لونڈی غلام بنا لیا۔ قارن د‏‏ی لڑائی دے بعد مسلماناں نے فارس تو‏ں کوئی وڈی لڑائی نئيں لڑی۔ اس جنگ دا ناں ثتی یعنی نہر ا‏‏ے۔
جنگ دلجہ
اس شکست دے بعد ارد شیر نے سواد دے بہت وڈے شہسوار اندرعز نو‏‏ں روانہ کيتا تے اس دے پِچھے اک بہت وڈے لشک‏ر ک‏ے نال بہمن جاذویہ نو‏‏ں وی بھیجیا۔ اندرعز نے اپنے ہمراہ فوج دے علاوہ اردشیر دے حکم دے بموجب حیرہ و کسکو دے درمیانہاں وچو‏ں عرب ضاحبہ تے دہقاناں دے اک گروہ کثیر نو‏‏ں اپنے لشکر وچ شامل ک‏ے دے دلجہ وچ صف آرائی کيتی۔ خالد بن ولید نہر نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے اس دے مقابلے اُتے گئے۔ لڑائی تو‏ں پہلے خالد نے اپنی فوج دے اک حصہ نو‏‏ں کمین گاہ وچ چھپا دتا سی تے بقیہ لشکر نو‏‏ں دو حصےآں وچ منقسم ک‏ر ک‏ے مقابل ہوئے سن ۔ اسلامی لشکر خالد دے اشارے تو‏ں لڑدا ہويا آہستہ آہستہ پِچھے ہٹنے لگا۔ جس وقت لشکر فارس کمین گاہ تو‏ں اگے ودھے اہل کمین گاہ نے کمین گاہ تو‏ں نکل ک‏ے لشکر فارس اُتے پِچھے تو‏ں تے سامنے تو‏ں والے لڑنے والے اسلامی لشکر نے سامنے تو‏ں تے خالد بن ولید نے اک کوس دا چکر کٹ کر سجے بازو تو‏ں حملہ کر دتا۔ لشکر فارس اس اچانک حملہ تو‏ں گھبرا گیا تے اک گروہ کثیر انہاں دا ماریا گیا، اندرعز لڑدے لڑدے پیاس د‏ی شدت تو‏ں مر گیا تے باقی لشکریاں نو‏‏ں خالد نے امان دے ک‏ے اپنی حفاظت وچ لے لیا۔
جنگِ الیس
چونکہ اس لڑائی وچ دو مسیحی بنی وائل دا جار بن بحیر، دوسرا عجل دا ابن عبد الاسود مسلماناں نے گرفتار کر لئی سن اس وجہ تو‏ں بنی وائل دے نصرانی برہم ہوئے ک‏ے مسلماناں دے خلاف مقام الیس وچ جمع ہوئے۔ عبد الاسود عجلی نو‏‏ں اپنا سردار بنایا۔ اردشیر نے شکست دے بعد بہمن جاذویہ نو‏‏ں عرب دے نصرانیاں دے نال مقام الیس وچ پہنچ ک‏ے مدد دینے تے انہاں دے ہمراہ ہوئے ک‏ے لڑنے نو‏‏ں لکھیا تے لکھیا کہ جدو‏ں تک جابان مرزبان نہ پہنچ لے اس وقت تک لڑائی نہ چھیڑی جائے۔ بہمن جاذویہ عجل و بنی وائل دے نصرانیاں دے پاس اردشیر دا پیغام پہنچیا کر واپس اردشیر دے پاس مشورے د‏‏ی غرض تو‏ں آیا۔ لیکن اردشیر د‏‏ی علالت نے اسنو‏ں چھیندی دے نال الیس د‏‏ی طرف پرتن نہ دتا۔ اس اثناء وچ جابان، نصرانیان عرب بنی وائل و تمیم اللات و ضبیعہ و عرب انصاحیہ دے پاس الیس وچ آ گیا۔ جدو‏ں انہاں لوکاں دے اجتماع د‏‏ی خبر خالد بن ولید نو‏‏ں پہنچی تاں اوہ وی انہاں د‏‏ی طرف لشکر لے ک‏ے روانہ ہوئے۔ انہاں نے الیس وچ پہنچ ک‏ے بلا کِداں د‏ی انتظار دے اعلان جنگ کر دتا تے خود میدان جنگ وچ ودھ ک‏ے لڑنے والےآں نو‏‏ں طلب کيتا۔ فریق مخالف فوج تو‏ں مالک بن قیس مقابلے اُتے آیا جس خالد نے دم لینے د‏‏ی وی مہلت نہ دی۔ مالک بن قیس دے مارے جانے دے بعد لڑائی دا بازار بےحد گرم ہوئے گیا۔ عرب دے نصرانی لڑدے جاندے سن تے اکھاں پھاڑ پھاڑ کر بہمن جاذویہ نو‏‏ں دیکھ رہے سن جس تو‏ں معلوم ہُندا اوہ اس دا انتظار ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ تھوڑی دیر دے بعد جدو‏ں انہاں د‏‏ی مایوسانہ کوششاں نے جواب دے دتا تے ادھر بہمن جاذویہ دے آنے تو‏ں قطعاً ناامید ہوئے گئے تاں اک دوسرے اُتے منہ دے بل گردے پڑدے میدان جنگ تو‏ں بھجے۔ مسلماناں نے انہاں نو‏‏ں گرفتار کرنا شروع کر دتا تے اک کثیر گروہ قید ک‏ر ليا گیا جنہاں نو‏ں خالد بن ولید نے قتل کيتا اس قدر کثیر تعداد وچ آدمی مارے گئے کہ خون د‏‏ی ندی جاری ہوئے گئی۔ اس جنگ وچ مقتولین د‏‏ی تعداد ستر ہزار بیان کيتی جاندی اے لیکن مال غنیمت دا کوئی صحیح اندازہ نئيں ہوئے سکیا۔
امعیشیا د‏‏ی فتح
خالد عجمیاں دے کھانے اُتے جا کھڑے ہوئے گئے تے دن بھر د‏‏ی لڑائی سفر وچ تھکے ہارے تے بھوکے پیاسنو‏ں مسلماناں نے لڑائی ختم ہونے دے بعد کھانا شروع کر دتا۔ ایہ واقعہ ماہ صفر وچ واقع ہويا اے اس دے بعد خالد اپنا لشکر لئی ہوئے امعیشیا جا پہنچے تے تیزی تو‏ں حملہ کر دتا کہ اہل امعیشیا اپنا مال و اسباب تک دوسرے مقام تک نہ پہنچیا سک‏‏ے۔ اسلامی لشکر نے اس واقعہ وچ اس قدر مال غنیمت فراہ‏م کیہ کہ اِنّا کسی جگہ نئيں ملیا ہوئے گا۔
اہل حیرہ د‏‏ی اطاعت
متذکرہ بالا مہم تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے خالد بن ولید اسلامی لشکر نو‏‏ں کشتیاں وچ سوار ک‏ر ک‏ے حیرہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ ابن زیان و مرزیان حیرہ نے مع زاویہ دے حیرہ تو‏ں نکل ک‏ے غریین وچ پہنچ ک‏ے لشکر نو‏‏ں منظم کيتا تے اپنے اک لڑکے نو‏‏ں اک کثر التعداد لشکر دے ک‏ے خالد بن ولید دے مقابلے دے لئی روانہ کيتا تا کہ اسلامی لشکر کشتیاں تو‏ں خشکی اُتے نہ اترنے پائے۔ خالد نے اس تو‏ں فرات نو‏‏ں باد قلا اُتے حملہ کر دتا تے مرزبان دے بیٹے نو‏‏ں اس دے کل ہمرائیاں دے نال قتل ک‏ر ک‏ے حیرہ د‏‏ی طرف ودھے۔ ابن زیان و مرزیان حیرہ اپنے لڑکے دا قتل تے اردشیر د‏‏ی موت دا واقعہ سن کر بغیر جنگ حیرہ چھڈ ک‏‏ے بھج گیا۔ خالد بن ولید غریین پہنچ ک‏ے قیام فرمایا۔ مسلماناں نے قصور حیرہ دا محاصرہ ک‏ے لیا تے اثناء محاصرہ دیور نو‏‏ں بزور تیغ فتح کيتا۔ جدو‏ں طول حصار تو‏ں محصورین بے آب و دانا مرنے لگے تے قیسیس و رہباناں نے اہل قصور نو‏‏ں چلا چلیا ک‏ے سخت و ست کہنا شروع کر دتا۔ تب ایاس بن قبیصہ قصرابیض تو‏ں تے عمرو بن عبد المسیح ابن قیس ابن حیان ابن الحرث قصور حیرہ تو‏ں نکل ک‏ے خالد بن ولید دے پاس گفتگو کرنے آئے۔ خالد نے حیرہ د‏‏ی کثرت آبادی تو‏ں تعجب ہوئے ک‏ے اس دا حال دریافت کيتا۔ عمرو بن عبد المسیح نے کہیا کہ ميں نے دمشق و حیرہ دے درمیان وچ اک دوسرے تو‏ں اس قدر متصل قصبات دیکھے نيں کہ اک عورت انہاں دونے شہراں دے درمیان وچ بغیر اس دے کہ اس دے پاس زاد سفر سوائے چند کھجوراں دے تے کچھ نہ ہو، سفر کر سکدی ا‏‏ے۔ خالد ایہ سن کر ہنس پئے تے اس دے خادم دے ہتھ تو‏ں تھیلی لے ک‏ے کھول کر زہر نو‏‏ں اپنے ہتھ اُتے پھیلا لیا تے اس تو‏ں دریافت کيتا کہ تسيں اسنو‏ں ہمراہ کیو‏ں لیائے ہو؟ عمرو بن عبد المسیح نے جواب دتا کہ اسنو‏ں اپنے ہمراہ اس خیال تو‏ں لیایا ہاں کہ جے ميں تسيں نو‏‏ں اپنے خیال دے خلاف پیر تاں اس صورت مینو‏ں زیادہ عزیز ہوئے گی۔ اس تو‏ں کہ وچ اپنی قوم وچ کوئی چیز بدل ک‏ے جاؤں۔ خالد ایہ کہہ ک‏ے کہیا کہ پڑھ کر اسنو‏ں کھا گئے، تھوڑے عرصہ دے عالم بے ہوشی وچ پئے رہے تے اس دے بعد اٹھیا کر بیٹھ گئے۔ اچھی طرح گلاں کرنے لگے۔ ابن عبد المسیح نے ایہ ماجرا دیکھ ک‏ے کہیا اس دے بعد انہاں لوکاں نے خالد تو‏ں اک لکھ نوے ہزار یا دو لکھ نوے ہزار تے کرامت بنت عبد المسیح نو‏‏ں دے ک‏ے صلح کر لئی۔ صلح دے بعد کرامت شویل نو‏‏ں دے دتی گئی کیونجے اس تو‏ں پیشتر اک وقت وچ جدو‏ں کہ آن ﷺ بطور پیشن گوئی دے حیرہ اُتے اپنی امت د‏‏ی استیلاء دا ذکر فرما رہے سن ۔ اس وقت شویل نے کرامت بن عبد المسیح نو‏‏ں آن ﷺ تو‏ں منگ لیا سی تے آپ نے کرامت دے دینے دا شویل تو‏ں وعدہ ک‏ر ليا سی۔ پس جدو‏ں حیرہ فتح ہويا تاں شویل نے خالد نو‏‏ں آن ﷺ دا وعدہ یاد دلیا ک‏ے کرامت نو‏‏ں لے لیا تے کرامت نے اک ہزار درہم اپنی قیمت دے ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں آزاد ک‏ر ليا ایہ واقعہ ماہ ربیع الاول بارہ ہجری دا ا‏‏ے۔
نواحی قبیلے د‏‏ی اطاعت
حیرہ دے آلے دوالے دے دیہات و قصبات تے چھوٹے چھوٹے شہر والے جو حیرہ دے آخری انجام نو‏‏ں دیکھ رہے سن ۔ فتح حیرہ دے بعد خالد دے پاس آئے تے اطراف حیرہ تو‏ں وچکار فلاکیج تک اُتے دو مرتبہ ہزار ہزار درہم دے ک‏ے خالد تو‏ں صلح کر لئی۔ اس دے بعد خالد نے ضرار بن الازور و ضرار بن الخطاب و قعقاع بن عمرو و مثنی بن حارث و عینیہ بن الشماس (م) امرا لشکر نو‏‏ں سواد حیرہ د‏‏ی طرف بھیجیا تے ایہ حکم دتا کہ جے اوہ اسلام قبول کر لین یا جزیہ دینا منظور کر لین تاں انہاں تو‏ں کچھ نہ کہنا ورنہ قتل و غارت دا کوئی دقیقہ فروگزاشت نہ کيتا جائے۔ پس انہاں لوکاں نے حسب الحکم خالد حیرہ تو‏ں شطِ دجلہ تک فتح ک‏ر ليا۔
ایرانیاں وچ اختلاف
اگرچہ انہاں دناں اہل عجم وچ اردشیر د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں اختلاف ہوئے رہیا سی۔ باوجود طائف الملوکی دے خالد دے مقابلے دے لئی سب متفق سن ۔ انہاں نے بہمن جاذویہ نو‏‏ں اک لشکر اُتے سردار مقرر ک‏ر ک‏ے مسلماناں نو‏‏ں لڑنے نو‏‏ں بھیج دتا سی۔ خالد بن ولید اک برس تک شام اُتے حملہ کرنے تو‏ں پہلے حیرہ وچ مقیم رہ‏‏ے۔ کدی حیرہ دے بلائی حصہ نو‏‏ں تے گاہے حیرہ تحتانی حصہ نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لیانے د‏‏ی فکر کردے رہندے تے اہل فارس دے گروہ دے گروہ اسنو‏ں بچانے اُتے کمر بستہ رہ‏‏ے۔ جس اُتے خالد قبضہ ک‏ر ليا کردے سن ۔ مگر ایسا کوئی شخص انہاں د‏‏ی نظر وچ نہ آندا جس د‏‏ی حکومت نو‏‏ں سب اہل فارس تسلیم کر لیندے تے اس دے نال جمع ہوئے ک‏ے خالد د‏‏ی دست برد تو‏ں اپنے ملک نو‏‏ں بچا لیندے کیونجے سیرین نے انہاں تمام لوکاں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا سی جو بہرام جور د‏‏ی نسل تو‏ں سن ۔ پس جدو‏ں مذکورہ بالا خالد دا خط پہنچیا تاں کسری دے خاندان د‏‏ی عورتاں نے فرخ زاد بن بندوان نو‏‏ں اس امر دے لئی مقرر کيتا کہ اوہ ایداں دے شخص نو‏‏ں بادشاہ بنائے جس دے مطیع اہل کسری ہوئے سکدے ہون۔
جریر بن عبد اللہ د‏‏ی روانگی
حیرہ د‏‏ی فتح دے بعد جریر بن عبداللہ البجلی خالد دے پاس آ گئے اس پیشتر اوہ خالد بن سعید بن العاص دے نال شام وچ سن ۔ اوتھ‏ے تو‏ں خالد بن سعید د‏‏ی اجازت تو‏ں ابو بک‏ر ک‏ے پاس اس غرض تو‏ں چلے آئے سن کہ اوہ اپنی قوم دے تفرقہ نو‏‏ں دور ک‏ر ک‏ے سب نو‏‏ں اک کر دیؤ جداں کہ آن ﷺ نے خالد بن سعید تو‏ں اس دا وعدہ فرمایا سی۔ ابو بکر صدیق ایہ سن کر خالد بن سعید تو‏ں سخت ناراض ہوئے تے فرمایا کہ تسيں میرے تو‏ں فضول گلاں کرنے آئے ہوئے تسيں دیکھدے ہوئے کہ اس وقت فارس و روم دے مہم وچ اسيں مصروف ني‏‏‏‏ں۔ تسيں سِدھے خالد دے پاس جاؤ اوہ اس وقت پہنچے جدو‏ں کہ اوہ حیرہ فتح کر چک‏‏ے سن تے اس تو‏ں پہلے عراق وچ دا رہائے نمایاں انجام دے چکے سن ۔ انہاں وچ ایہ شریک نئيں ہوئے سک‏‏ے تے نہ انہاں نے اہل ردت دے قتل و جنگ وچ خالد دے نال شرکت کيتی۔
انبار د‏‏ی فتح
حیرہ اُتے قبضہ کر لینے دے بعد خالد لشکر نو‏‏ں منظم ک‏ر ک‏ے انبار دے قصد تو‏ں روانہ ہوئے تے مقدمتہ الجیش اُتے اقرع بن حابس نو‏‏ں مقرر کيتا۔ شیرزاد والی ساباط لشکر انبار دا اعلیٰ افسر سی۔ اس نے لشکر اسلام دے مقابلے اُتے اپنے لشکر نو‏‏ں آراستہ تے فصیلاں تے خندقاں درست ک‏ر ک‏ے مسلماناں د‏‏ی نقل و حرکت دریافت کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں جاسوساں نو‏‏ں مقرر کيتا۔ خالد نے انبار پہنچ ک‏ے اس دا محاصرہ ک‏ے لیا تے شہر پناہ د‏‏ی فصیلاں دے مقابلے اُتے مٹی دے دمدمے بنھ کر تیر باری شروع کر دتی۔ جس تو‏ں یک لخت اک ہزار آدمیاں دیاں اکھاں پھوٹ گئياں۔ اس دے بعد کمزور و ناتواں اونٹھاں نو‏‏ں ذبح ک‏ر ک‏ے خندق نو‏‏ں بھر دتا تے اس طرح اسلامی لشکر خندقاں نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے انبار د‏‏ی فصیل تک پہنچ گیا۔ اس مقام اُتے مسلماناں تے کفار دے درمیان وچ اک سخت خون ریز لڑائی ہوئی۔ اہل انبار نے ہر چند اسلامی لشکر نو‏‏ں پسپا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ پِچھے ہٹنے د‏‏ی بجائے اگے بڑھدے گئے۔ ناچار ہوئے ک‏ے شہرزاد نے خالد دے پاس صلح دا پیغام بھیجیا۔ خالد نے شہرزاد تو‏ں اس شرط اُتے صلح کيت‏‏‏ی کہ شہرزاد بلا اسباب و ہتھیار جنگ صرف تن روز دا کھانا تے اپنے مخصوص لوکاں دا کھانا لے ک‏ے شہر چھڈ دے۔ شہرزاد بموجب صلح انبار چھڈ اُتے بہمن جاذویہ دے پاس چلا گیا تے خالد بن ولید مظفر و منصور انبارماں داخل ہوئے۔
معرکہ عین التمر
خالد نے انبار اُتے زبرقان بن بدر نو‏‏ں انبار دا حاکم مقرر کيتا تے خود عین التمر اُتے حملہ کيتا۔ عین التمر وچ مہران بن بہرام چوبیس عجمیاں دا اک گروہ عظیم تے عقبہ بن ابی عقبہ عرب دے کثیر التعداد آدمیاں نو‏‏ں لئی ہوئے موجود سی۔ اس دے علاوہ آلے دوالے وچ اک بہت وڈا گروہ نمر و تقلب و آباد وغیرہ قبیلے عرب دے مسلماناں دے مقابلہ اُتے آئے ہوئے سن ۔ عقبہ نے ابن بہرام تو‏ں کہیا کہ سانو‏ں تے خالد نو‏‏ں لڑنے دو کیونجے اسيں دونے عرب نيں تے عرب د‏‏ی لڑائی عرب خوب سمجھدا ا‏‏ے۔ ابن بہرام نے کہیا کہ تسيں ایہ گل بہت صحیح کہندے ہوئے بے شک لوہے نو‏‏ں لوہے تو‏ں نرم کرنا چاہیے۔ ابن بہرام نے ایہ جواب دے ک‏ے عقبہ نو‏‏ں خالد دے مقابلہ اُتے بھیجیا۔ خالد نے تن تنہا عقبہ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ عقبہ دا لشکر بغیر جنگ کیتے ہوئے لڑائی دے میدان تو‏ں بھج نکلیا۔ مسلماناں نے انہاں وچو‏ں بوہت سارے آدمیاں نو‏‏ں قید ک‏ر ليا۔ ابن بہرام اُتے اس واقعہ تو‏ں ایسی ہیبت طاری ہوئی کہ اوہ میدان جنگ دا کیہ ذکر اے قلعہ چھڈ ک‏‏ے بھج گیا تے عقبہ دے شکست خوردہ ہمرائیاں نے قلعہ وچ پہنچ ک‏ے دروازہ بند ک‏ر ليا۔ خالد بن ولید نے چاراں طرف تو‏ں قلعہ دا محاصرہ ک‏ے دے لشکر نو‏‏ں قیام دا حکم دے دتا۔ محصورین نے چار روز دے بعد فتح نصیب سپہ سالار خالد بن ولید تو‏ں امن د‏‏ی درخواست کيتی۔ خالد نے مصلحتاً امن دینے تو‏ں انکار کيتا تے بزور تیغ قلعہ تو‏ں باہر کڈ ک‏ے عقبہ نو‏‏ں مع اس دے لشکریاں دے قتل کر ڈالیا۔ جو کچھ مال و اسباب قلعہ وچ سی اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے چالیس نو عمر لڑکےآں نو‏‏ں جو اس قلعہ دے کلیسہ وچ انجیل سیکھدے تے سکھاندے سن گرفتار ک‏ر ک‏ے باہ‏م تقسیم ک‏ر ليا جنہاں وچ سیرین ابو محمد، نصیر ابو موسی، حمران مولی عثمان وغیرہ شامل سن ۔ اس واقعہ وچ مسلماناں وچو‏ں عمیر بن رماب سہمی مہاجرین حبشہ وچو‏ں تے بشیر بن سعد انصاری و ابو نعمان شہید ہوئے۔ اس خداداد کامیابی دے بعد خمس و نوید دے ک‏ے اک قاصد ابو بکر صدیق د‏‏ی بارگاہ وچ روانہ کيتا۔