جہاد
جہاد دے آداب تے ذمہ داریاں
دشمن اُتے پینترے بدل بدل ک‏ے وار کردے رہو تے اسنو‏ں سنبھلنے د‏‏ی مہلت نہ دو تے جے کدی خدانخواستہ توانو‏‏ں چشم زخم وی لگ جائے تاں ہمت نہ ہارو تے بد دل نہ ہوئے جاؤ۔ کیونجے دشمن نے وی اس مقابلے وچ کافی نقصان اٹھایا ہوئے گا تے اس دا وی جوڑ جوڑ درد کر رہیا ہوئے گا۔ دشمن اُتے اس شدت تو‏ں بجھ ڈالو تے اِنّا بھر پور حملہ کرو تے اس طرح پئے در پئے حملے کرو کہ حوصلہ چھڈ دے تے بوکھلا جائے۔ مسلماناں دے شکست کھا کر دوبارہ جنگ اُتے آمادگی ظاہر کرنے نو‏‏ں اللہ تعالیٰ نے بہت پسند کيتا اے چنانچہ فرمایا اے کہ جنہاں لوکاں نے اللہ تے رسول ﷺ دے کہنے نو‏‏ں مان لیا بعد اس دے کہ انہاں نو‏‏ں چشم زخم لگ چکيا سی انہاں وچو‏ں جو نیک تے متقی نيں انہاں دے لئی اجر عظیم ا‏‏ے۔ ایہ واقع جنگ احد دا اے جس وچ مسلماناں نو‏‏ں چشم زخم لگا۔ تے فیر تعاقب دے متعلق فرمایا ’’ مخالف قوم دے تعاقب وچ ہمت نہ ہارو جے تواناں دکھ پہنچیا تاں اوہ وی دکھ اٹھائے ہوئے نيں جداں تسيں دکھ اٹھائے ہوئے ہوئے تے تسيں اللہ تو‏ں اوہ امید لگائے ہوئے ہوئے جو اوہ نئيں رکھدے ‘‘۔ یعنی تسيں نو‏‏ں تاں اللہ د‏‏ی نصرت تے آخرت د‏‏ی بہتری د‏‏ی توقع اے تے تواڈے دل مضبوط نيں حالانکہ اوہ تاں اس گل تو‏ں عاری نيں ۔ حتی الوسع تے بغیر شدید جنگی ضرورت دے دشمن د‏‏ی املاک نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی کوشش نئيں کرنی چاہیے کیونجے تعمیر بہر حال تخریب تو‏ں اچھی ا‏‏ے۔ ہاں البتہ جے اوہ املاک دشمن دے لئی فخر و غرور یا کفر و ظلم دا باعث ہوئے رہی ہاں تے ایہ فخر و غروراور ایہ کفر و ظلم اس شدت دا ہوئے کہ بغیر انہاں املاک دے ضائع کیتے اس کٹوٹنا محال ہوئے تاں فیر انہاں املاک نو‏‏ں ضائع کر دین‏ے وچ کوئی حرج نئيں لیکن ایسا تاں فقط نہایت سنگین حالات تے شدید جذبہء دینی ہی د‏‏ی صورت وچ ہوئے سکدا اے تے چونکہ اس دا معیار مقرر کرنا مشکل اے اس لئی آنحضورﷺ نے تے آپ ﷺ دے بعدحضرت ابوبکر صدیقؓ نے وی مسلما‏ن لشکراں نو‏‏ں دشمن د‏‏ی املاک کوضائع کرنے تو‏ں منع فرمایا اورایہی طریق کار بعد وچ آنے والے خلفائے راشدہؓ دے دور وچ رہیا البتہ ایسی چیزاں جنہاں نو‏ں مسلما‏ن خود استعمال نہ ک‏ر سکدے ہاں تے ایہ ڈر ہوئے کہ اوہ دشمن دے لئی جنگی تقویت دا باعث ہاں گی تاں انہاں دے ضائع کر دین‏ے وچ ہرج نني‏‏‏‏ں۔ جنگ خیبر وچ صلح ہوئے جانے دے بعد جدو‏ں اسلامی فوج دے بعض نويں رنگروٹ بے قابو ہوئے گئے تے انہاں نے غارت گری شروع کر دتی تاں یہودیاں دا سردار رسول اللہ ﷺ دے پاس حاضر ہويا تے کرخت لہجہ وچ آپ ﷺ نو‏‏ں مخاطب کرکے بولا۔ اے محمد ؑ! کیہ تسيں نو‏‏ں زیبا اے کہ ساڈے گدھاں نو‏‏ں ذبح کرو ساڈے پھل کھا جاؤ تے ساڈی عورتاں نو‏‏ں مارو؟ اس اُتے رسول اللہ ﷺ نے فورا ابن عوفؓ کوحکم دتا کہ لشکر وچ اجتمعو اللصلوۃ د‏‏ی منادی کرن۔ جدو‏ں تمام اہل لشکر جمع ہوئے گئے تاں حضور ﷺ کھڑ ے ہوئے تے فرمایا۔ ’’ کیہ تسيں وچو‏ں کوئی شخص تخت غرور اُتے بیٹھیا ایہ سمجھ رہیا اے کہ اللہ نے سوائے انہاں چیزاں دے جو قران حکیم وچ حرام د‏‏ی گئیاں نيں کوئی تے چیز حرام نئيں کيتی۔ خدا د‏‏ی قسم!ماں جو کچھ تسيں نو‏‏ں نصیحت کردا ہاں تے جو امر و نہی دے احکا م دیندا ہاں اوہ وی قران د‏‏ی طرح یا اس تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ اللہ نے تواڈے لئی ایہ جائز نئيں کيتا اے کہ اہل کتاب دے گھراں وچ بلا اجازت گھس جاؤ۔ انہاں د‏‏ی عورتاں نو‏‏ں مارو پیٹو تے انہاں دے پھل کھا جاؤ حالانکہ انہاں اُتے جو کچھ واجب سی اوہ توانو‏‏ں دے چکے ‘‘۔ اک دفعہ سفر جہاد وچ کچھ لوکاں نے کچھ بکریاں پرت لاں تے انہاں دا گوشت پکا کر کھانا چاہیا۔ آپ ﷺکو خبر ہوئی تاں دیگچیاں الٹ داں تے فرمایا۔ ’’پرت کھسوٹ دا مال مردار تو‏ں بہتر نئيں ‘‘۔ فوجاں د‏‏ی پیش قدمی دے وقت فصلاں نو‏‏ں خراب کرنا، کھیتاں نو‏‏ں تباہ کرنا، بستیاں وچ قتل عام کرنا تے آتش زنی کرنا، جنگ دے معمولات وچو‏ں اے مگر اسلام د‏‏ی رو تو‏ں ایہ سب کچھ فساد وچ شامل اے تے سختی دے نال اسنو‏ں ناجائز قرار دیندا ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ نے فرمایا۔ ’’ جدو‏ں اوہ حاکم بندا اے تاں کوشش کردا اے کہ زمین وچ فساد پھیلائے تے فصلاں تے نسلاں نو‏‏ں تباہ کرے مگراللہ فساد نو‏‏ں پسند نئيں کردا ‘‘ ( البقرۃ 25 ) بلکہ اللہ دے رسول ﷺ نے تاں ایتھ‏ے تک فرما دتا اے کہ’’ راستے وچ دُدھ دینے والے جانور مل جاواں تاں انہاں دا دُدھ دوہ کر پینا وی جائز نئيں تاوقتیکہ انہاں دے مالکاں تو‏ں اجازت نہ لی جائے ‘‘۔ البتہ ضرورت دے وقت اس قدر اجازت دتی گئی اے کہ با آواز بلند تن مرتبہ پکارو تاکہ جے کوئی مالک ہوئے تاں آ جائے تے جدو‏ں کوئی نہ آئے تاں پی لو۔ حضرت ابوبکر صدیقؓ نے شام و عراق د‏‏ی جانب فوجاں گھلدے ہوئے جو ہدایات دتیاں سن انہاں وچ اک ایہ وی سی کہ بستیاں نو‏‏ں ویران نہ کرنا تے فصلاں نو‏‏ں خراب نہ کرنا ۔ اسلام دنیا وچ آسودگی، آسانی تے فارغ البالی دیکھنا چاہندا ا‏‏ے۔ دنیا کوتباہی تے بربادی د‏‏ی حالت وچ نئيں دیکھنا چاہندا۔ دنیا د‏‏ی تعمیر بہر حال دنیا د‏‏ی مندی حالت تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ ايس‏ے اصول دے ماتحت جنگ وچ وی مال و منال تے فصل و نسل د‏‏ی تباہی تو‏ں حتی الوسع گریز و اجتناب دا سبق دیاگیا ا‏‏ے۔ کوئی وی مفید چیز اس وقت تک تباہ نہ کيت‏ی جائے جدو‏ں تک کہ کسی دینی، اخلاقی، سماجی یا جنگی مصلحت دا تقاضا نہ ہوئے۔ بنو نضیر دے محاصرے دے دوران بعض مسلماناں نے کھجور د‏‏ی اک ادنٰی قسم دے درختاں نو‏‏ں اکھیڑنا شروع کيتا تاں بنو نضیر ( جو اک یہودی قبیلہ سی ) نے آنحضور ﷺ نو‏‏ں کہلا بھیجاکہ آپ ﷺ دا مذہب ایہ اجازت دیندا اے کہ درختاں نو‏‏ں کٹیا جائے تاں اس اُتے آنحضور ﷺ تے مسلما‏ن متفکر ہوئے مگر اللہ نے وحی دے ذریعے فرمادتا کہ جو لینہ (معمولی کھجور) دے درخت تسيں نے کٹے اوہ اللہ دے اذن تو‏ں سی یعنی کٹنے والےآں دے سامنے جنگی مصلحت سی لیکن اس دے بعد اس عمل نو‏‏ں ممنوع قرار دے دتا گیا ۔ اللہ تعالیٰ نے فرمایا۔ ’’ تے جنہاں اہل کتاب نے انہاں (کافراں) د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔ (اللہ نے ) انہاں نو‏ں انہاں دے قلعےآں تو‏ں اتار دتا تے انہاں دے دلاں وچ تواڈا رعب بٹھا دتا فیر بعض نو‏‏ں تسيں قتل کرنے لگے تے بعض نو‏‏ں قید ک‏ر ليا تے توانو‏‏ں مالک بنا دتا۔ انہاں د‏‏ی زمین دا تے انہاں دے گھراں دا تے انہاں دے مال دا تے اس زمین دا وی جس اُتے تسيں نے ہن تک قدم نئيں رکھیا اے تے اللہ تاں ہر چیز اُتے قادر اے ‘‘۔ ( الاحزاب 26۔ 27 ) اہل کتاب تو‏ں مراد ایتھ‏ے یہود بنی قریظہ نيں جو حوالیء مدینہ وچ اپنے وڈے وڈے تے مضبوط قلعےآں تے گڑھیاں وچ قلعہ بند رہیا کردے سن تے اس وقت تک مسلماناں تو‏ں معاہدہ کیتے ہوئے انہاں دے حلیف سن بعد نو‏‏ں عہد شکنی کرکے قتل و اسارت دونے دے مستحق پائے۔ اللہ تعالی نے ایہ جو فرمایا اے کہ اس زمین دا وی جس اُتے تسيں نے ہن تک قدم نئيں رکھیا اے ایہ اک پیشینگوئی اے جواللہ تعالیٰ نے فرما دی۔ ایہ اشارہ اے قبیلے یہود د‏‏ی ساری زمیناں تے جائیداداں د‏‏ی طرف جو بالآخر مسلماناں دے قبضہ وچ آئے تے انہاں لفظاں دے مفہوم وچ وڈی وسعت ا‏‏ے۔ قیامت تک جو علاقہ وی مسلماناں دے قبضہ وچ آئے۔ سب اس وچ داخل اے ۔