ابو_سلیمان_الدارانی
اقوالِ زريں
ابو سلیمان الدارانی نے اپنے حکمت وبصیرت تو‏ں پُر فرمودات وچ حقائق ایمانی وقالق احسانی اوراسرارِ حکمتِ ربانی نو‏‏ں بر ملیا فاش کيتا اے، انہاں تمام اقوال دے راوی شیخ دے تلمیذ رشید اورمرشدِ خاص ابن الحواری نيں، جے استقصار کرکے تمام ملفوظات نو‏‏ں یکجا کيتا جائے تاں اک مستقل دفتر تیار ہوجائے، محدث ابن جوزی نے صفوۃ الصفوۃ،حافظ ابن کثیر نے البدایہ والنہایہ، خطیب نے تریخ بغداد،قاضی عبدالجبار الخولانی نے تریخ دار اورشیخ فرید الدین عطار نے تذکرۃ الاولیاء وچ بہت بسط وتفصیل دے نال انہاں دے ملفوظات نقل کيتے نيں،تھلے چند بصیرت آموز اقوال درج کيتے جاندے نيں۔ اک موقع اُتے فرمایا کہ بہترین عمل خواہشات نفسانی د‏‏ی مخالفت کرنا اے ،اولاد دولت اورگھر بار وچو‏ں جو چیز تسيں نو‏‏ں خدا د‏‏ی یاد تو‏ں غافل کردے اوہ نحوست دا باعث ا‏‏ے۔ فرمایا وچ رات وچ محراب وچ دعا کرنے وچ مصروف سی، میرے دونے ہتھ خدا دے حضور وچ پھیلے ہوئے سن ،اس اثناء وچ مینو‏ں زیادہ ٹھنڈک معلوم ہوئی، تاں ميں نے اک ہتھ سمیٹ لیا، فیر نیند دا غلبہ ہويا تے وچ اس طرح سوگیا،اِنّے وچ اک ہاتف غیبی نے آوازدی،اے ابو سلیمان: اساں پھیلے ہوئے ہتھ وچ اوہ سب کچھ رکھ دتا جو توانو‏‏ں مطلوب سی تے جے تسيں دوسرا ہتھ وی ايس‏ے طرح پھیلائے رکھدے تاں اُسنو‏‏ں وی بھردیندے ابو سلیمان فرماندے نيں کہ اس واقعہ دے بعد ميں نے قسم کھادی سی کہ خواہ کِداں د‏ی ہی گرمی یا سردی ہو دعا دے وقت دونے ہتھ پھیلائے رکھو ں گا۔ احمد بن ابی الحواری بیان کردے نيں کہ ميں نے اپنے استاذ د‏‏ی بولی تو‏ں بار بار ایہ ارشاد سُنا اے کہ دنیا و آخرت وچ ہر خیر ونیکی د‏‏ی جڑ اللہ جل شانہ ،کی خشیت تے اس دا خوف اے ،یاد رکھو کہ دنیا د‏‏ی کنجی ایہ اے کہ انسان شکم سیر ہوک‏ے زندگی گزارے اورآخرت د‏‏ی بھُکھا رہنا ا‏‏ے۔ آخری مقولہ دا مطلب ایہ اے کہ جے انسان آخرت وچ کامیابی چاہیدا تاں اسنو‏ں مز خرفاتِ وچ نہ پڑنا چاہیدا، فقر وفاقہ دے عالم وچ خشیت وانابتِ الی اللہ دا غلبہ ہُندا اے اورفراغت وخوشحالی خدا تو‏ں غافل کردیندی اے ) ان ہی تو‏ں روایت اے کہ اک دن حضرت ابو سلیمان الدارانی نو‏‏ں گرم گرم روٹی نمک تو‏ں کھانے د‏‏ی خواہش پیدا ہوئی،ميں نے انہاں نو‏‏ں لاکردتی،شیخ نے اس وچو‏ں تھوڑا سا ٹکڑا توڑیا اورفیر پوری روٹی سُٹ دی،اس دے بعد زاروقطاررونے لگے اورکہندے جاندے: یا ر ب چھیندی لی شھوندی:خدا وندا! میری خواہش نفسانی نے مینو‏‏ں مغلوب کردتا، وچ صدق تو‏ں اپنی اس لغزش د‏‏ی توبہ کردا ہون۔ راوی کابیان اے کہ فیر تاحیات انہاں نے نمک نئيں چکھا ابن ابی الحواری ہی دا بیان اے کہ اک مرتبہ ميں نے شیخ ابو سلیمان دے سامنے ایہ آیت پڑھی: "إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ" مگر جو اللہ دے پاس قلب سلیم دے نال آئے۔ تو شیخ نے فرمایا کہ قلبِ سلیم صحیح معنی وچ اوہ اے جو اللہ تو‏ں اس حال وچ ملے کہ اس وچ سوائے ذات حق دے غیر دا وجود نہ ہو ایہ کہہ ک‏ے شیخ ابو الحواری رونے لگے تے فرمایا کہ جدو‏ں تو‏ں ميں نے شام وچ اقامت اختیار کيتی اے دارانی دے اس مقولہ تو‏ں بہتر کوئی گل نئيں سُنی تے بلا شبہ حضرت شیخ د‏‏ی ذات انہاں ہی خا صانِ خدا وچو‏ں سی جو اپنے پروردگار تو‏ں اس حال وچ ملے کہ بجز اللہ جل شانہ کسی دا وجود انہاں دے قلب وچ نہ سی۔ فرمایا بلاشبہ چور کسی ویران مکان وچ نقب زنی کرنے نئيں جاندا،حالانکہ اوہ اس وچ جتھے چاہے جاسکدا اے ،وہ صرف ایداں دے گھر دا قصد کردا اے جو مال و زر تو‏ں معمور ہوئے۔ بعینہ ایہی حال ابلیس لعین دا اے ،وہ انہاں ہی قلوب اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کردا اے جو خشیتِ الہی ،انابت الی اللہ تے ذکر و فکر تو‏ں معمور رہندے نيں۔ فرمایا اللہ دے کچھ برگزیدہ بندے ایداں دے ہُندے نيں،جن دے لئی جنت د‏‏ی نوع بنوع نعمتاں وچ وی کوئی ایسی کشش نئيں ہُندی جو انہاں نو‏ں یادِ الہیٰ تو‏ں غافل کردے، دنیا د‏‏ی حقیقت اللہ دے نزدیک پرِکاہ دے برابر وی نئيں ،اس لئی اس وچ زہد واتقا دے کوئی معنی نئيں نيں، ہاں جنت وچ رہ ک‏ے حوروغلمان د‏‏ی موجود گی وچ خدا دے سوا اس دے دل وچ کِسے دے لئی کوئی جگہ نہ ہوئے تاں اوہی زاہد اورمتقی ا‏‏ے۔ فرمایا کہ لوک زیادہ تو‏ں زیادہ مال جمع کرکے اہل ثروت بننا چاہندے نيں؛حالانکہ انہاں دا ایہ خیال بالکل غلط اے کہ دولت کثرتِ مال دا ناں اے ،خوب سمجھ لوکہ اصل غنی (سرمایہ دار ) اوہ اے جو قناعت د‏‏ی دولت رکھدا ہو، ايس‏ے طرح راحت خوشحالی وچ نئيں ؛بلکہ تنگی وچ اے ،لوک عام طور اُتے نرم اورباریک لباس،عمدہ غذا اورآرام دہ مکان وچ آسائش تلاش کردے نيں؛حالانکہ اوہ دراصل اسلام،ایمان تے عملِ صالح اورذکر اللہ وچ پوشیدہ ا‏‏ے۔ فرمایا:قیامت دے دن خدائے رحمن د‏‏ی اسيں نشینی دا شرف انہاں لوکاں نو‏‏ں حاصل ہوئے گا جوکرم،حلم،علم،حکمت،نرم خوئی،رحمدلی،عفوودرگزر،احسان ،نیکی، لطف ومروت اوررافت ومحبت د‏‏ی صفات تو‏ں متصف ہون گے۔ ابن ابی الحواری کہندے نيں کہ میرے شیخ برابر فرمایا کردے سن : ان النفس اذا جاعت وعطشت صفاالقلب ورق واذا شبعت عمی القلب جب نفس بھُکھا پیاسا ہُندا تاں دل وچ صفائی تے نرمی پیدا ہُندی اے اورشکم سیری د‏‏ی حالت وچ قلب اَنھّا ہوجاندا ا‏‏ے۔ فرمایا جس شخص نے استغنا دے نال اورحلال ذریعہ دے نال دنیا نو‏‏ں طلب کيتا تاں قیامت دے روز خدا اسنو‏ں اس عالم وچ ملے گا کہ اس دا چہرہ چودھواں رات دے چاند د‏‏ی طرح درخشاں ہوئے گا۔ فرمایا ہر چیز دا اک زیور ہُندا اے ،صدق د‏‏ی آرائش خشوع اے ،تواضع دا مطلب ایہ اے کہ انسان اپنے عمل وچ کبرو غرور تو‏ں محفوظ رہے،دنیا وچ غور وفکر،آخرت دا جواب اے اورآخرت دے بارے وچ تفکر دلاں د‏‏ی زندگی اورثمرۂ حکمت اے ،اکھاں نو‏‏ں رونے اوردل نو‏‏ں آخرت دے بارے وچ فکر کرنے دا عادی بنالو۔ فرمایا:جو شخص دن وچ نیک عمل کردا اے ،اس د‏ی دن بھر حفاظت کيتی جاندی اے ،بہترین سخاوت اوہ اے جو ضرورت دے مطابق ہو،جو شخص اپنی جان نو‏‏ں قیمتی جانے،وہ ہرگز خدمت کيتی حلاوت نئيں پاسکدا۔