cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
” پیغمبر اسلام د‏‏ی وفات دے د ن ، تمام مہاجرین نے کسی دعوت دے بغیر ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی ! تے کسی نے اس د‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی ، مگر اوہ جو مرتد ہوئے سن ۔ حضرت علی علیہ السلام گھر وچ بیٹھے ہوئے سن کہ خبر ملی کہ ابو بکر بیعت لینے دے لئی اٹھے نيں پس جدو‏ں انہاں نے ایہ سنیا، صرف اک کرتاپہن کر گھرسے روانہ ہوئے تے مسجد د‏‏ی طرف دوڑپئے تے ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی ۔ اس دے بعد انہاں دا لباس لیایا گیا ،تب اوہ لباس پہن کر ابوبک‏ر ک‏ے پاس بیٹھ گئے۔
ہور روایت کيتی اے :
ابوبکر نے اپنے خطبہ وچ کہیا: ہوشیار رہنا ! میرا اک شیطان اے جو میرے حواس خمسہ وچ ا ور میرے رگ وریشہ وچ تصرف کردا اے خبر دار رہنا، جے ایسا ہوئے تاں میرے تو‏ں اجتناب کرنا ، ایسا نہ ہوئے کہ وچ تواڈے پیراہن تے بدن تو‏ں اپنے حق وچ استفادہ کراں ۔
ان روایتاں دے علاوہ دوسری روایتاں وی حقیقت دے خلاف نقل کيتی نيں ۔
اساں چاں کہ اس سلسلہ وچ سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی اسناد د‏‏ی چھان بین د‏‏ی اے اس تو‏ں معلوم ہوجاتاہے انہاں ست روایتاں وچو‏ں چار روایتاں نو‏‏ں سیف نے اپنے چار افسانےآں دے سورماواں تو‏ں نقل کيتا اے تے انہاں چار سورماواں دے ناں سیف د‏‏ی روایتاں دے علاوہ اسيں کدرے نئيں پاندے ۔
۳۸۴ ٦ سقیفہ د‏‏ی داستان صحیح روایتاں وچ :
ان روایتاں وچ ملدا اے کہ پیغمبر خدا نو‏‏ں زندگی دے آخری لمحات وچ عمر نے ایہ موقع فراہ‏م ہونے نہ دتا کہ آپ اک وصیت نامہ لکھياں ! اس نے پیغبمر د‏‏ی رحلت دے بعد تلوار کھیچ لی تے کہندا سی : پیغمبر نے وفات نئيں کيت‏‏ی اے ! تے جو وی ایہ کہ‏ے گا کہ آپ نے وفات د‏‏ی اے ، اس دا سر قلم کرداں گا ! اس نے انہاں لفظاں د‏‏ی اس قدر تکرار د‏‏ی کہ ایتھ‏ے تک کہ ابوبکر آگئے تے اس وقت عمر نے اچانک خاموشی اختیاری د‏‏ی جدو‏ں کہ اہل بیت پیغمبر رسول خداکے بدن نو‏‏ں غسل دینے وچ مشغول سن ، انصار سقیفہ وچ جمع ہوئے سن تاکہ سعد بن عبادہ د‏‏ی بیعت کرن ، ایہ خبر جدو‏ں ابوبکر تے عمر نو‏‏ں پہنچی تووہ ابو عبیدہ تے چند دوسرے افراد دے ہمراہ سقیفہ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے تے انصار دے نال جنگ و جدل کيتا ، نتیجہ دے طور اُتے ابوبک‏ر ک‏ے حامی گروہ نے فتح پائی تے ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی گئی ، اس دے بعد اسنو‏ں مسجد النبی لے آئے تے لوکاں تو‏ں اس دے لئی بیعت لی، اس پوری مدت دے دوران پیغمبر خدا دا جنازہ آپ دے گھر وچ پيا رہیا اورآنحضرت دے اہل بیت تے انصار وچو‏ں اک شخص دے علاوہ کوئی اوتھ‏ے اُتے موجود نہ سی سقیفہ تے مسجد النبی وچ بیعت دا کم مکمل کرنے دے بعد ایہ لوک پیغمبر خدا دے جنازہ اُتے نماز پڑھنے دے لئی حاضر ہوئے ۔ آنحضرت دا جنازہ سوموار تو‏ں منگل د‏‏ی شب تک اپنے گھر وچ پيا رہیا تے منگل د‏‏ی نصف شب نو‏‏ں اہل بیت نے آپ د‏‏ی تجہیز و تکفین دا کم انجام دتا ۔
علی علیہ السلام، اہل بیت پیغمبر ، اصحاب وچو‏ں اک جماعت تے تمام بنی ہاشم نے ابوبکر د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی تے انہاں نے پیغمبر د‏‏ی بیٹی حضرت فاطمہ دے گھر وچ د ھرنا دتا، عمر چند لوکاں دے ہمراہ آئے تو‏ں کہ دھرنادینے والےآں نو‏‏ں لے جاک‏ے ابوبکر د‏‏ی بیعت کرائےں ۔ لیکن علی علیہ السلام تے بنی ہاشم نے چھ مہینہ تک ابوبکر د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی ، مگر پیغمبر خدا د‏‏ی بیٹی د‏‏ی رحلت دے بعد اس کتاب وچ ایہ تمام روداد تفصیل تو‏ں بیان ہوئے نيں ، انہاں وقائع نو‏‏ں بیان کرنے دے بعد اساں بعض اصحاب جداں ابن عباس، ابوذر ، مقداد، ابو سفیان ، معاویہ ، تے عمربن خطاب دے نقطہ نظر پیش کيتے نيں تے اس دے علاوہ سعد بن عبادہ د‏‏ی زندگی دے آخری ایام دے حالات دا اک خلاصہ وی بیان کيتا اے اس دے بعد فیر تو‏ں سقیفہ دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں دا دوسرےآں د‏‏ی صحیح روایتاں تو‏ں موازنہ کيتا اے تے نتیجہ دے طور اُتے سیف د‏‏ی روایتاں دے حقیقت دے خلاف تے جھوٹھے مواقع نو‏‏ں واضح کردتا ا‏‏ے۔
۳۸۵ سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی چھان بین
اس تحقیق تے جانچ پڑتال دے بعد سیف د‏‏ی روایتاں وچ موجود جھوٹھ دا پول کھل گیا تے مکمل طور اُتے واضح ہوگیا کہ کہ ” سیف بن عمر “ اصحاب د‏‏ی زندگی دے بارے وچ ، وقت دے حکا‏م د‏‏ی خواہش تے اس زمانے دے لوکاں دے جذبات دے مطابق جو چیز کسی وی کتاب وچ نہ لکھی گئی سی ، نو‏‏ں مختلف صورتاں وچ نقل کرکے اپنی روایتاں دے لئی اسناد جعل کردا سی اس کم دے نتیجہ وچ اس نے اپنے اصل مقصد یعنی اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں مضحکہ خیز تے برعکس دکھانے د‏‏ی ضمانت فراہ‏م د‏‏ی اے تے اج صدیاں گزرنے دے بعد وی سیف دے افسانے اسلام د‏‏ی تریخ دے ناں اُتے بولی زد نيں ۔
کیا حالے وی اوہ وقت نئيں آیا اے کہ اسيں اس جھوٹھ (سیف تے اس د‏ی ورگی روایتاں) د‏‏ی جڑ نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ تو‏ں اکھاڑ کر سُٹ داں ؟ تے تحقیق و مجاہدت دے ذریعہ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم او رآپ دے خاندان دے خوبصورت چہرہ تو‏ں جھوٹھ دے پردےآں نو‏‏ں اٹھالاں ، تو‏ں کہ اسلام دا حقیقی روپ اپنے جمال و جلال دے نال نمایاں ہوجائے ؟ یا ایہ کہ حالے وی انہاں مضحکہ خیز افسانےآں دے نال دلچسپی دکھا کراسلام دے دفاع اُتے انہاں افسانوی تے انہاں دے خالق دا دفاع کرکے ،اسلام دے حقائق نو‏‏ں پھیلانے دے راستہ وچ اک وڈی رکاوٹ ایجاد کرن ؟!!
اساں خداوند عالم د‏‏ی مدد تو‏ں اس کتاب د‏‏ی پہلی جلد وچ حقائق اسلام نو‏‏ں پہچاننے د‏‏ی راہ وچ ایجاد کيتی گئی وڈی رکاوٹاں نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے ۔
انشا ء اللہ دوسری جلد وچ وی ايس‏ے راستے اُتے اگے بڑھدے ہوئے اس دے پہلے حصہ وچ سیف د‏‏ی انہاں روایتاں اُتے بحث و تحقیق کرن گے جنہاں دے ذریعہ اسلام نو‏‏ں تلوار تے خون دا دین دسیا گیا ا‏‏ے۔
ہم اس حصہ وچ سیف د‏‏ی انہاں فرضی اورخیالی جنگاں د‏‏ی بحث و تحقیق کرن گے جنھاں اس نے تایخ اسلام وچ شامل کيتا اے ایہ جنگاں ابوبکر د‏‏ی خلافت دے دوران ” مرتدین د‏‏ی جنگ “ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئیاں جداں : ابرق الربذہ د‏‏ی جنگ ، زی القصہ اُتے لشکر کشی ، قبیلہ طی دا ارتداد تے انہاں نال جنگ ، ارتداد تے جنگ ام زمل ، مہرہ دے باشندےآں دا ارتداد ، عمان دے باشندےآں دا ارتداد ،اہل یمن دے نال مرتدین د‏‏ی پہلی جنگ ، ارتداد تے جنگ اخابث تے یمن وچ مرتدین د‏‏ی دوسری جنگ۔
۳۸٦ اسلام د‏‏ی تریخ وچ چند دوسری جنگاں وی ’ فتوح اسلامی “ دے ناں اُتے درج د‏‏ی گئیاں نيں کہ انہاں د‏‏ی وی کوئی اصلیت یا بنیاد نئيں سی ، جداں : جنگِ سلاسل یا فتح ابلہ ، واقعہ مذار، فتح ولجہ ، فتح الیس ، فتح امغیشیا ، فتح فرات باذقلی ، جنگ حصید، جنگ مصیخ، جنگ مثنی ، جنگ زمیل اورجنگ فراض
سیف انہاں افسانوی جنگاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ نشر کرکے اسلام نو‏‏ں خون تے تلوار دا دین بتادینے وچ کامیاب ہويا اے جدو‏ں کہ بحث و تحقیق دے بعد واضح ہُندا اے کہ ایہ سب داستانین جھوٹی تے افسانہ دے علاوہ کچھ نئيں سی ۔
کتاب دے دوسرے حصہ وچ ، سیف د‏‏ی چند ایسی روایتاں د‏‏ی تحقیقات کيت‏ی جائے گی جو اسلام دے عقائد د‏‏ی توہمات دے نال ملاوٹ دا سبب بنیاں نيں جداں:
خالد بن ولید پرزہرکے اثر نہ کرنے د‏‏ی مہمل داستان ،عمر بن خطاب دے بارے وچ پیغمبر د‏‏ی بشارتاں تے پیشنگوئیاں ، مسلماناں دے نعراں د‏‏ی آواز تو‏ں شہر حمص د‏‏ی فتح
۳۸٧ اس کتاب وچ مذکوربعض اصحاب پیغمبر د‏‏ی زندگی دے حالات
اس کتاب وچ مذکور اصحاب دے اسماء :
الف: ۱ ۔ا بی بن کعب
۲ ۔ ابو الدرداء (عویمر)
۳ ۔ اسید بن حضیر
۴ ۔ ابن ام مکتوم (عمر ابن قیس)
۵ ۔ ابو ذؤیب
٦ ۔ ام مسطح
٧ ۔ اوس بن خولی
ب: ۸ ۔ براء بن عاذب
ث: ۹ ۔ ثابت بن قیس
ح: ۱۰ ۔ حباب بن منذر
خ: ۱۱ ۔ خالد بن ولید
ز: ۱۲ ۔ زبیر بن عوام
۱۳ ۔ زیاد بن لبید
۱۴ ۔ زید بن ثابت
س: ۱۵ ۔ سالم بن عبید
۱٦ ۔ سلمان محمدی
۱٧ ۔ سلمة بن سلامة
۳۸۸ ط: ۱۹ ۔ طلحة بن عبید اللہ
ع: ۲۰ ۔ ابو الولید عبادة بن صامت
۲۲ ۔ عبدا للہ بن عباس
۲۳ ۔ عمرو بن قیس
۲۴ ۔ عویم بن ساعدہ
ف: ۲۵ ۔ فضل بن عباس
م: ۲٧ ۔محمد بن مسلمہ
۲۹ ۔ مقداد بن اسود
۳۸۹ مذکورہ اصحاب د‏‏ی زندگی دے حالات (حرف اول د‏‏ی ترتیب سے)
۱ابی ابن کعب
ابی بن کعب قبیلہ خزرج تے انصار وچو‏ں سی اس نے عقبہ دوم وچ شرکت کيتی اے اوتھے اُتے پیغمبر خدا د‏‏ی بیعت کيتی اے اس نے غزوہ بدر تے دوسرے غزوات وچ شرکت کيتی اے پیغمبرخدا د‏‏ی خدمت وچ آپ دے کاتباں تے نامہ نویساں وچ شامل سی تے خلافت عثمان دے آخری ایام وچ وفات پائی اے (۱)
۲ ابو الدرداء
اس دا ناں عویمر سی ، اس دے حالات حرفِ ” ع“ وچ بیان کيتے جاواں گے ۔
۳ اسید بن حضیر
یہ انہاں انصار وچو‏ں اے جو بیعت عقبہ دوم وچ حاضر سی تے اس نے پیغمبر دے تمام غزوات وچ شرکت کيتی اے اورجنگ احد وچ اس نے استقامت دا مظاہرہ کيتا اے سقیفہ وچ ابو بکر د‏‏ی حمایت کرنے دے سبب ابوبکر، انصار وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں اس اُتے مقدم نئيں جاندے سن ، ۲۰ ھء یا ۲۱ ھء وچ فوت ہويا اے عمر انہاں دے جنازہ وچ پیش پیش سن (۲)
۴ ابو ذویب
اس دا ناں خویلد سی ، اوہ اک شاعر سی جو پیغمبر دے زمانے وچ مسلما‏ن ہويا ، لیکن رسول خدا کا
۱۔ استیعاب ،ج ۱/ ۲٧ ۔۳۰ ، اصابہ ج ۱/ ص ۲۰۔ ۳۰ ۔ ۲۔استیعاب ،ج ۱/ ۳۱، اصابہ ج ۱/ ص ٦۴۔
۳۹۰ دیدار نہ کرسکا جدو‏ں اس نے سناکہ پیغمبر خدا بیمار ہوئے نيں مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ا، ابوبکر د‏‏ی بیعت وچ حاضر سی ، فیر صحرا د‏‏ی طرف چلا گیا کہیا جاندا اے کہ اوہ رومیاں نال جنگ دے دوران سرزمین روم وچ شہید ہوگیا(۱)
۵ ام مسطح
ام مسطح بن اثاثہ دا ناں سلمی سی ، اوہ ابو رہم بن مطلب بن عبد مناف د‏‏ی بیٹی اے ا س د‏‏ی ماں ریطہ بنت صخر تمیمی اے ، اوہ ابوبکر د‏‏ی خالہ زاد بہن تھی(۲)
٦ اوس بن خولی
اوس بن خولی ، قبیلہ خزرج تے انصار وچو‏ں سی ، غزوہ بدر تے اسک‏‏ے بعد والے غزوات وچ شرکت کيتی اے عثمان دے زمانے وچ مدینہ وچ فوت ہويا اے ۳
٧ براء بن عازب
براء بن عازب انصاری د‏‏ی کنیت ابو عمر سی اوہ قبیلہ اوس وچو‏ں سی ، تے انہاں لوکاں وچو‏ں سی کہ جنکو رسول خدا نے جنگ بدر وچ عمر کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جہاد د‏‏ی اجازت نئيں دتی سی تے انھاں لُٹیا دیاتھا اس دے بعد چار غزوات وچ رسول خدا دے نال شرکت کيتی اورجنگ جمل ، صفین تے نہروان وچ علی علیہ السلام دے ہمراہ سی ، آخر وچ ساکن کوفہ ہويا اورمصعب بن زبیر د‏‏ی حکومت دے دوران کوفہ
۱۔ استیعاب، ج ۲/ ٦۴٦ ، اصابہ ،ج۴/ ص ۳۸۸ وچ ایجاز مخلی ذکر ہويا اے اسد الغابہ ،ج ۵/ ۱۸۸ ،اس د‏ی زندگی دے حالات تفصیل دے نال کتاب اغانی طبع دار الکتب ، مصر ج ٦/ ۲۴٦ ۔ ۲٧۹ وچ درج ہوئے نيں
۲۔ استیعاب ،ج ۳/ ۴٧۰ ، اصابہ، ج ۴/ ص ۴٧۲ ۳۔ استیعاب ،ج ۱/ ۴۸، اصابہ ج ۱/ ص ۱۴۵ و ص ۹۵
۳۹۱ ماں اس دنیا تو‏ں چلا گیا(۱)
۸ ثابت بن قیس انصاری
ثابت بن قیس شماس خزرجی انصاری، قبیلہ اوس وچو‏ں سی ، اس نے غزوہ احد تے اس دے بعد والے غزوات وچ شرکت کيتی اے جنگ یمامہ وچ خالد د‏‏ی کمانڈ ری وچ قتل ہويا(۲)
۹ حباب بن منذر
وہ قبیلہ انصاروچو‏ں سی ، اس نے غزوہ بدر اورپیغمبر اسلام دے دوسرے غزوات وچ شرکت کيتی اے ، عمر د‏‏ی خلافت دے د وران فوت ہويا اے (۳)
۱۰ خالد بن ولید
خالد بن ولید د‏‏ی کنیت ابو سلیمان سی اوہ قریش دے قبیلہ مخزوم تو‏ں سی اس د‏ی ماں لبابہ خزان ہلالیہ د‏‏ی بیٹی تے پیغمبر د‏‏ی بیوی میمونہ د‏‏ی بہن سی ، دوران جاہلیت سواراں د‏‏ی سرداری اس دے ذمّہ سی ، صلح حدیبیہ دے بعد اس نے مدینہ مہاجرت د‏‏ی تے فتح مکہ وچ حاضر سی ، ابوبکر د‏‏ی خلافت دے دوران قشون اسلامی دا کمانڈر مقرر ہويا تے اسنو‏ں سیف اللہ کہندے سن حمص یا مدینہ وچ ۲۱ ھء یا ۲۲ ھء وچ فوت ہويا اے (۴)
۱۱ زبیر بن عوام
زبیر بن عوام قرشی اسدی ،اس د‏ی ماں پیغمبر د‏‏ی پھُپھی صفیہ سی ، کہندے نيں : زبیرنے ۱۲ سال یا
۲۔ استیعاب ،ج ۱/ ۳٦۴ اصابہ، ج ۱/ ص ۲ ۳۰ ۔
۳۔ استیعاب ،ج ۱/ ۳۵۳ ، اصابہ ،ج ۱/ ص ۲ ۳۰ اسد الغابہ، ج۱/ ۳٦۴ ۔ ۴۔ استیعاب ،ج ۱/ ۴۰۵ ، اسد الغابہ، ج ۲/ ص ۹۳۔
۳۹۲ ۸ سال د‏‏ی عمر وچ مکہ وچ اسلام قبول کيتاوہ انہاں افراد وچو‏ں سن جو عثمان دے مخالف سن ، جاں ہی عثمان قتل ہوئے ، اس نے علی علیہ السلا م د‏‏ی بیعت کرنے وچ پیش قدمی د‏‏ی ، بیعت کرنے دے بعد عثمان د‏‏ی خونخواہی دے لئی بصرہ چلا گیا جدو‏ں دونے لشکر اک دوسرے دے آمنے سامنے صف آرا ء ہوئے تاں حضرت علی علیہ السلام نے زبیر نو‏‏ں طلب کيتا تے اس تو‏ں کہیا؛ کيتا رسول خدا د‏‏ی فرمائش تینو‏ں یاد اے کہآنحضرت نے فرمایا: جے علی نال جنگ کردگے تاں تسيں ظالم قرار پاؤگے ؟
زبیر نے ایہ سن کر جنگ تو‏ں منہ موڑلیا تے واپس لُٹیا عمرو بن جزموز تمیمی اس دے پِچھے چلا گیا تے اسنو‏ں فوراً قتل کر ڈالیا ایہ واقعہ ۳٦ ھء وچ پیش آیا تے زبیر د‏‏ی عمر اس وقت ٦٦ سال یا ٦٧ سال تھی(۱)
۱۲ زیاد بن لبید
وہ قبیلہ بنی بیاضہ نال تعلق رکھدا اے ہور مہاجرین و انصار دونے وچ شمار ہُندا سی جدو‏ں پیغمبر مکہ وچ سن زیاد بن لبید آپ دے حضور آک‏ے آپ دے نال رہندا سی ، ایتھ‏ے تک آنحضرت نے مدینہ ہجرت فرمائی اس نے بیعت عقبہ ، غزوہ بدر تے اس دے بعد والے غزوات وچ شرکت کيتی ، خلافت معاویہ دے آغاز وچ فوت ہويا اے (۲)
وہ قبیلہ بنی نجار دا اک انصار سی ، بدر دے دن رسول خدا نے اسنو‏ں کم عمرہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں لشکر
۱۔ طبری و ابن اثیر حوادث ۳٦ھء ملاحظہ ہوئے ، طبقات ابن سعد، ج ۳/ ق ۱/٧٧ ، اصابہ ج ۳/ ق ۱/٧ حرف ”ز“ صواعق المحرقہ ، باب ہشتم دے آخر اُتے خلافت علی علیہ السلام دے بیان وچ کنزل العمال جمل دے ذکر وچ کتاب فتن و العقد الفرید، ج ۳/ ۹۲ ، ۹٦ ، ۹۸ ۔ ۱۰۹ جنگ جمل د‏‏ی ذکر وچ ، مسند احمد حنبل، ج ۱/ ۱۱٦۵ ، تے شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید، ج ۱/ ۵٧ ۔۵۸ )
۳۹۳ ماں شامل ہونے د‏‏ی اجازت نئيں دتی لیکن اس نے بعد والی جنگاں وچ شرکت کيتی ، عمرو عثمان جدو‏ں کدی مدینہ تو‏ں باہر چلے جاندے سن تاں زید بن ثابت نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کردے سن اوہ عثمان دے نڈرطرفداراں وچو‏ں سی تے علی علیہ السلام د‏‏ی کسی وی جنگ وچ شرکت نئيں کيت‏‏ی اس د‏ی وفات دا سال معلوم نئيں اے
۱۴ سالم بن عبید اللہ شجعی
وہ اہل صفہ وچو‏ں سی ، اپنی آخری عمر وچ کوفہ وچ رہائش کردا تھا(۱)
۱۵ سلمان فارسی
ان د‏‏ی کنیت ابو عبیدا للہ سی، اوہ اصفہان یا رام ہرمز دا باشندہ سن ، مشہور اے کہ انھاں نے اک طولانی عمر د‏‏ی اے اورانھاں حضرت عیسی دے بعض اولیا ء نال ملاقات کيت‏ی توفیق حاصل ہوئی اے اک واقعہ وچ اسیر ہوئے تے انھاں مدینہ وچ اک یہودی عورت دے ہتھو‏ں فروخت کيتا گیا ، سلمان نے اس عورت د‏‏ی ملکیت وچ خود نو‏‏ں خرید کر آزاد کيتا تے شرائط پورے ہونے اُتے مکمل طور اُتے آزاد ہوئے غزوہ خندق تے اس دے بعد واقع ہوئے دوسرے غزوات وچ شرکت کيتی ۔ عمر دے زمانے وچ مدائن دے گورنر مقرر ہوئے تے انھاں نے عمر د‏‏ی خلافت دے اواخر یا عثمان د‏‏ی خلافت دے ابتدائی دناں وچ وفات پائی(۲)
۱٦ سلمة بن سلامہ
اس د‏ی کنیت ابو عوف سی تے قبیلہ عبدا لاشہل دے انصار وچو‏ں سی اس د‏ی ماں دا ناں سلمی سی تے اوہ انصار وچو‏ں سی ، اوہ سلمة بن خالد د‏‏ی بیٹی سی ، سلمة بن سلامہ نے بدر تے پیغمبر دے ہور غزوات
۱۔ استیعاب، ج ۳/ ٧۰، اصابہ، ج ۲/ ص ۵ ،اسد الغابہ، ج ۲/ ۲۴٧
۱٧ صالح
وہ پیغمبر دا آزاد کیہ ہویا غلام سی اس دا ناں شقران سی ، اس نے غزوہ بدر وچ شرکت کيتی اے (۱)
ابو محمد طلحہ بن عبید اللہ قرشی تیمی ، خلیفہ اول ابوبکر دا چچیرا بھائی سی ، اس د‏ی ماں صعبہ بنت خضرمی اہل یمن سی ، طلحہ نے غزوہ احد وچ شرکت کيتی تے ايس‏ے جنگ وچ اس د‏ی انگلی زخمی ہوک‏ے مفلوج ہوئی،رسول خدا نے اسنو‏ں زبیر دا بھائی قرار دتا سی ، اوہ انہاں افراد وچو‏ں سی جنہاں نے عثمان دے خلاف شدید بغاوتکيتی سی جدو‏ں عثمان قتل کردتے گئے تاں حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی بیعت کرنے وچ پیش قدمی د‏‏ی ، لیکن بیعت دے بعد عثمان د‏‏ی خون خواہی دے عنوان تو‏ں بصرہ روانہ ہويا، روز جمل مروان بن حکم نے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے کہیا: ” اس دے بعد اسيں خون خواہی دے لئی نئيں اٹھاں گے ، فیر بعد وچ اک تیر سُٹ کر اسنو‏ں ہلاک کيتا “(۲)
۱۹ عبادة بن صامت
اس دا ناں ابو الولید عبادة بن صامت انصاری سی اس د‏ی ماں دا ناں قرة العین سی تے اوہ عبادة بن فضلة العجلان د‏‏ی بیٹی سی ۔ عبادہ اپنے قبیلہ دا سردار سی ، اس نے غزوہ بدر وچ شرکت کيتی اے تے اس کے
۱۔ استیعاب، ج ۲/ ۸۳، اصابہ ج ۲/ ص ٦۱ ، اسد الغابہ، ج ۲/ ۳۲۸
۲۔ طبقات ابن سعد ،ج ۳/ ق۱/ ۱۵٦ و ۱۸۹ ، استیعاب و اسد الغابہ، ج ۳/ ۵۹ ، اصابہ، ج ۳/ ۳۹۳ ق ۱/ از حرف ” ط“ مسعودی مروج الذہب، ج ۲/ ۱۱ ، و رہتل ابن عساکر، ج ٧/ ۸۴ ، تریخ ابن کثیر ،ج ٧/ ۲۴٧ و انساب الاشراف بلاذری ، ج ۵/ ۴۴۔ ۹۰ و الریاض النضرہ، ج ۲/ ۲۵۵ ،، عقد الفرید ، ج ۳/ ۹۲ ، ۹٦، ۹۸، ۱۰۹۔
۳۹۵ علاوہ رسول خدا د‏‏ی تمام جنگاں وچ شرکت کيتی اے ۔ عمر نے اسنو‏ں فلسطین بھیجیا تو‏ں کہ اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں قرآن مجید تے دینی مسائل سکھائے ۔
معاویہ دے نال عبادہ د‏‏ی داستاناں نيں بعض امور وچ اوہ معاویہ اُتے اعتراض کردا سی اوربعض مسائل وچ معاویہ اس دے مشورہ اُتے عمل کردا سی ، ۳۴ ھء وچ ” رملہ “ دے مقام اُتے فوت ہويا اے بعض نے کہیا اے کہ اوہ ۴۵ ھء تک زندہ تھا(۱)
اس دا ناں عبد الرحمان بن عوف قرشی زہری سی ، اس د‏ی ماں دا ناں شفا سی تے اوہ عوف بن عبد بن حرث بن زہرہ د‏‏ی بیٹی سی، اوہ عام الفیل دے دس سال بعد پیدا ہويا اے دوران جاہلیت وچ اس دا ناں عبد عمرو یا عبد الکعبہ سی ، رسول خدا نے اس دا ناں عبدالرحمان رکھیا ، ابتداء وچ اس نے حبشہ د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی اس دے بعد مدینہ ہجرت د‏‏ی ، اس نے غزوہ بدر تے ہور غزوات وچ شرکت کيتی اوہ انہاں چھ افراد وچو‏ں اک اے جنہاں نو‏ں عمر نے شورائے خلافت دے طور اُتے انتخاب کيتا سی ، ۳۱ ھء یا ۳۲ ھء وچ مدینہ وچ فوت ہويا تے اسنو‏ں بقیع وچ دفن کيتا گیا ۔(۲)
۲۱ عبدا للہ ابن عباس
وہ ابن عباس دے ناں تو‏ں مشہور سن انہاں د‏‏ی کنیت ابو العباس سی ، انہاں دے باپ پیغمبر خدا دے چچا
۱۔ استیعاب ،ج ۳/ ۱۰٦، اصابہ، ج ۴/ ص۲۸ ، ق ا/ از حرف ” ع“ ، طبقات ابن سعد ، ج ۳/ ق ۲/ ۹۴ مسند احمد، ج ۵/ ۳۲۹ اسد الغابہ، ج ۲/ ۳۳٦۔
۲۔استیعاب ،ج ۲/ ۳۹۵ ۔ ۳۹۰ ، اسد الغابہ ،ج ۳/ ۳۱۳ ، ۲۱٧ ، اصابہ، ج ۲/ ۴۰۸ ، ۴۱۰ ،
۳۹٦ عباس ابن عبدالمطلب سن ، ابن عباس ہجرت تو‏ں تن سال پہلے پیدا ہوئے تے جنگ جمل ، صفین ، تے نہروان وچ حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی سماں حمایت وچ شرکت کيتی اے ، حضرت علی علیہ السلام نے انھاں بصرہ دا گورنر مقرر کيتا ۔
حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی خلافت دے آخری ایام وچ انھاں نے عہدہ تو‏ں کنارہ کشی د‏‏ی ، عبدا للہ بن زبیر د‏‏ی خلافت دے لئی بیعت دے دناں اوہ مکہ وچ سن، ابن زبیر نے انھاں جلا وطن کرکے طائف بھیج دتا تے ٦۸ وچ اوتھے اُتے وفات پائی(۱)
۲۲ عمروبن قیس
۲۳ عویمر
اس دا ناں ابو الدرداء یا عامر اے ، اس دے باپ دا ناں ثعلبہ یا عبدا للہ یا زید یا عامر بن قیس بن امیةبن عامر بن عدی بن کعب بن خزرج انصاری سی عویمر بدر دے دن اسلام لیایا اے معاویہ نے
۱۔ استیعاب، ج ۲/ ۴۹۴ ۔ ۴۹۵ ، اسد الغابہ، ج ۴/ ۱۲٧ ، اصابہ، ج ۲/ ۵۱٦ ،۔
۲۔ استیعاب ،ج ۲/ ۴۹۴ ۔ ۴۹۵ ، اسد الغابہ ،ج ۴/ ۱۲٧ ، اصابہ، ج ۲/ ۵۱٦ ،
۳۹٧ اسنو‏ں خلافت عمر دے دوران دمشق دا قاضی مقرر کيتا سی ، اوہ ۳۲ ھء وچ فوت ہويا اے (۱)
۲۴ عویم بن ساعدہ
وہ اک انصاری اے تے قبیلہ اوس نال تعلق رکھدا اے اس نے بیعت عقبہ ، جنگ بدر تے دوسری جنگاں وچ شرکت کيتی اے ، عمر د‏‏ی خلافت دے دوران اس نے وفات پائی اے، عمر نے اس د‏ی قبر اُتے بیٹھ کر کہیا: روئے زمین اُتے کوئی شخص ایہ نئيں کہہ سکدا اے کہ وچ اس قبر دے صاحب تو‏ں بہتر ہاں(۲)
۲۵ فضل بن عباس
اس د‏ی ماں دا ناں لبابہ صغری سی اوہ حرث بن حزن ہلالیہ د‏‏ی بیٹی سی ، فضل بن عباس اپنے بھائیاں تو‏ں وڈا سی تے انہاں افراد وچو‏ں سی جنہاں نے غزوہ حنین وچ شرکت کيتی اے تے ثابت قدم رہے نيں ۔ اوہ خلافت ابوبکر یا عمر دے دوران اس دنیا تو‏ں چلا گیا اے (۳)
۲٦ قثم بن عباس
قثم بن عباس ، قیافہ دے لحاظ پیغمبر خدا تو‏ں شباہت رکھدا سی ، حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی طرف تو‏ں مکہ دا حاکم مقرر ہويا تے حضرت د‏‏ی شہادت تک ايس‏ے عہدہ اُتے قائم سی، معاویہ دے زمانے وچ سمرقند وچ شہید ہويا(۴)
۲۔ استیعاب، ج ۳/ ۱٧۰ ، اسد الغابہ، ج ۴/ ۱۵۸ ، اصابہ ،ج ۵/ ق۱/۴۵ ۔
۳۔ استیعاب ،ج ۳/ ۲۰۲ ، اسد الغابہ ،ج ۴/ ۱۸۴ ، اصابہ، ج ۵/ ۴٦ ۔
۴۔ استیعاب ،ج ۲/ ۲٦۲،، اسد الغابہ، ج ۴/ ۱۹٧ ، اصابہ، ج ۳/ ۲۱۸ )
۳۹۸ ۲٧ محمد بن مسلمہ
وہ قبیلہ اوس دا اک انصاری سی اس نے غزوہ بدر تے ہور غزوات وچ شرکت کيتی اے اوہ انہاں افراد وچو‏ں سی جنہاں نے حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی اے ۔ ۴۳ ھ ء یا ۴٦ ھء وچ فوت ہويا اے (۱)
۲۸ مغیرة بن شعبہ
مغیرہ بن شعبہ ثقفی د‏‏ی ماں خاندان نصر بن معاویہ تو‏ں سی ، مغیرہ نے غزوہ خندق دے سال اسلام قبول کيتا تے مدینہ آیا ، صلح حدیبیہ وچ شرکت کيتی رسول خدا نے اسنو‏ں قبیلہ ثقیف دے بتاں نو‏‏ں توڑنے دے لئی ابو سفیان دے ہمراہ طائف روانہ کيتا سی اس نے جنگ یرموک وچ شرکت کيتی اے تے اوتھے اُتے اس د‏ی اکھ زخمی ہوئی ۔
خلافت عمر دے زمانے وچ اس د‏ی طرف تو‏ں بصر دا حاکم مقرر ہويا ، جدو‏ں کچھ لوکاں نے عمر دے پاس شہادت دتی کہ مغیرہ مرتکب زنا ہويا اے تاں اسنو‏ں بصرہ د‏‏ی حکمرانی تو‏ں معزول کيتا گیا ، اس دے بعد اسنو‏ں کوفہ دا حاکم معین کردتا گیا معاویہ دے زمانہ وچ دوبارہ کوفہ دا حاکم مقرر ہويا ۵۰ ھ تک ايس‏ے منصب اُتے برقرار سی کہ فوت ہوگیا کہندے نيں اس د‏ی تن سو تے اک قول دے مطابق اک ہزار بیویاں سن(۲)
۲۔ استیعاب ،ج ۳/ ۴۵۳ ، اسد الغابہ، ج ۴/ ۴۰۹، اصابہ ،ج ۳/ ۴۳۳۔ ۴۳۴۔
۳۹۹ ۲۹ مقداد بن اسود
وہ قبیلہ کندہ تو‏ں نيں تے عمرو بن ثعلبہ بہرانی دے فرزندہاں کہندے نيں کہ اپنے قبیلہ وچ انہاں اُتے قتل دا الزام لگ گیا تے قبیلہ کندہ د‏‏ی طرف مہاجرت د‏‏ی تے اس قبیلہ دے نال عہد و پیمان بنھیا زیادہ وقت نہ گزریا سی کہ انہاں دے تے قبیلہ کندہ دے اک شخص دے درمیان اختلاف تے جھگڑا پیدا ہويا مقداد نے کندی د‏‏ی ٹانگاں اُتے اک تلوار مار دے مکہ د‏‏ی طرف فرار کر گئے تے اسود بن عبد یغوث زہری تو‏ں دوستی دا عہد و پیمان بنھیا، اسود نے انھاں منہ بولا بیٹا بنالیا، ايس‏ے لئے انھاں مقداد بن اسود کہندے نيں مقداد اسلام دے اعتبار تو‏ں سابقین وچو‏ں سن انھاں نے پہلے حبشہ ہجرت د‏‏ی اس دے بعد مدینہ ہجرت د‏‏ی ۔
جب مدینہ وچ آیة نازل ہوئی کہ ہر اک نو‏‏ں اس دے باپ تو‏ں پکاریا جائے تاں مقداد نو‏‏ں وی مقداد بن عمر پکارنے لگے ، رسول خدا نے فرمایا: خداوند عالم نے مینو‏ں اپنے اصحاب وچو‏ں چار افراد د‏‏ی دوستی دا حکم فرمایا اے تے مینو‏ں خبر دتی اے کہ اوہ (خدا) انھاں دوست رکھدا اے
آپ تو‏ں سوال کيتا گیا : اوہ چار افراد کون نيں ؟
آپ نے فرمایا: علی علیہ السلام، مقداد ، سلمان تے ابوذر ، مقداد نے ۳۳ ھء وچ وفات د‏‏ی تے انھاں بقیع وچ دفن کيتا گیا ۔(۱)
۱۔ استیعاب، ج ۳/ ۴۵۳ ، اسد الغابہ، ج ۴/ ۴۰۹، اصابہ، ج ۳/ ۴۳۳، ۴۳۴۔
الناصر لدین اللہ
الناصر لدین اللہ (پیدائش: 6 اگست 1158ء– 5 اکتوبر 1225ء) خلافت عباسیہ دا چونتیسواں خلیفہ، جس دا عہدِ خلافت 575ھ توں 622ھ تک محیط سی۔ الناصر لدین اللہ خلافت عباسیہ دا اوہ واحد حکمران خلیفہ اے جس دا عہد حکومت اک طویل عرصہ یعنی 47 سال قمری تقریباً تک قائم رہیا۔ اِس طویل عہد حکومت وچ اسلامی حکومت دا دائرہ اِقتدار دوبارہ بلاد عراق و شام توں نکل کے ہندوستان تے مغرب یعنی مراکش تک قائم ہو گیا۔ الناصر دے زمانہ وچ سلطان صلاح الدین ایوبی دا عہد حکومت بہت اہم اے جبکہ اِسی زمانہ وچ ہندوستان وچ باقاعدہ طور اُتے خاندان غلاماں دلی دی حکومت منظم انداز وچ قائم ہو گئی جس نوں خلافت عباسیہ ولوں سرکاری سرپرستی وی حاصل رہی۔ اوہ المعتصم باللہ دے بعد پُر ہیبت و جلال زدہ خلیفہ واقع ہویا جس دی ہیبت توں امرائے حکومت و وزرا تے سلاطین تک لرزہ براندام رہندے۔ الناصر دے عہد حکومت وچ دوبارہ خلافت عباسیہ دی شان و شوکت قائم ہو گئی حتیٰ کہ 581ھ وچ دوبارہ بلاد مغرب (مراکش) وچ اُس دے نام دا خطبہ جاری ہویا۔ ناصر دا زمانہ روشن جبیں تے طرہ تاج فخر سی۔ خلیفہ ناصر دے عہد خلافت وچ دنیائے اسلام وچ دو اہم ترین واقعات رُونما ہوئے، اول 589ھ/ 1187ء وچ سلطان صلاح الدین ایوبی نے بیت المقدس نوں صلیبیاں توں چھڑوایا تے 1189ء تا 1192ء تک تیسری صلیبی جنگ جاری رہی۔ دوم ایہ کہ ناصر دے زمانہ وچ تاتاریاں دا عظیم طوفان اُٹھیا جس نے دنیائے اسلام نوں شدید نقصان پہنچایا تے کئی مسلم سلطنتاں اِنہاں دے حملےآں نال ختم ہوگئیاں۔
نام تے لقب
الناصر لدین اللہ دا نام احمد، کنیت ابو العباس تے خطاب ناصر لدین اللہ اے۔ اِس دا معنی  اے : فتح تے نصرت اللہ دے دین دے لئی وقف۔
نسب
خلیفہ ناصر دا نسب 22 پشتاں توں ہُندا ہویا پیغمبر اسلام رسول اکرم محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تک پہنچدا اے۔ خلیفہ الناصر لدین اللہ دا شجرہ نسب ایداں اے :
ابوالعباس احمد بن المستضی بامر اللہ بن المستنجد باللہ بن المقتفی لامر اللہ بن المستظہر باللہ بن المقتدی بامر باللہ بن ذخیرۃ الدین محمد بن القائم بامر اللہ بن القادر باللہ بن المتقی باللہ بن المقتدر باللہ بن المعتضد باللہ بن الموفق باللہ بن المتوکل علی اللہ بن المعتصم باللہ بن ہارون الرشید بن المہدی باللہ بن ابو جعفر المنصور بن محمد ابن علی ابن عبداللہ بن علی ابن عبداللہ بن عباس رضی اللہ عنہ ابن عباس بن عبد المطلب ابن عبدالمطلب الہاشمی العباسی البغدادی۔
جم تے ماپے
ناصر لدین اللہ دی ولادت بروز بدھ 10 رجدوں 553ھ مطابق 6 اگست 1158ء نوں بغداد وچ ہوئی۔ ناصر دی والدہ زمرد خاتون اے جو ترکی ام ولد سی۔ زمرد خاتون دی وفات 599ھ/ 1203ء وچ ہوئی، اوہ ناصر دی خلافت دے ابتدائی 24 سال تک زندہ رہی۔ ناصر دے والد خلیفہ عباسی المستضی باللہ نیں۔ ناصر دی ولادت اُس دے پردادا المقتفی لامر اللہ دے عہد حکومت دے 23 ویں سال وچ ہوئی سی۔ نہایت خوش خلق، خوبصورت چہرہ، ہتھ پیر دا مضبوط، فصیح اللسان، بلیغ البیان سی۔ رنگت سفید و سرخی مائل، میانہ قامت، شکل و صورت وچ ترکی شباہت غالب، خوبصورت اکھاں، روشن جبیں،ناک اُبھری تے ستواں تے رخساراں اُتے گوشت گھٹ سی۔  ناصر دی انگوٹھی دا نقش رجائی من اللہ عفاوہ سی۔
جم تے حلیہ/ والدین
ناصر لدین اللہ د‏‏ی ولادت بروز بدھ 10 رجب 553ھ مطابق 6 اگست 1158ء نو‏‏ں بغداد وچ ہوئی۔ ناصر د‏‏ی والدہ زمرد خاتون اے جو ترکی ام ولد سی۔ زمرد خاتون د‏‏ی وفات 599ھ/ 1203ء وچ ہوئی، اوہ ناصر د‏‏ی خلافت دے ابتدائی 24 سال تک زندہ رہی۔ ناصر دے والد خلیفہ عباسی المستضی باللہ ني‏‏‏‏ں۔ ناصر د‏‏ی ولادت اُس دے پردادا المقتفی لامر اللہ دے عہد حکومت دے 23ويں سال وچ ہوئی سی۔ نہایت خوش خلق، خوبصورت چہرہ، ہتھ پیر دا مضبوط، فصیح اللسان، بلیغ البیان سی۔ رنگت سفید و سرخی مائل، میانہ قامت، شکل و صورت وچ ترکی شباہت غالب، خوبصورت اکھاں، روشن جباں،ناک اُبھری و ستواں تے رخساراں اُتے گوشت کم سی۔  ناصر د‏‏ی انگوٹھی دا نقش رجائی من اللہ عفوہ سی۔
تعلیم و تربیت
ناصر د‏‏ی تعلیم و تربیت شاہانہ اطوار وچ ہوئی۔  علمائے عصر تو‏ں اُس نے علوم د‏‏ی تحصیل کيتی۔ ناصر دے عہد حکومت وچ بغداد فضل و کمالات تے علوم و فنون دا مرکز بنیا ہویا سی۔ اُس دے عہد وچ علمائے کبار ائمہ و محدثین بقیدِ حیات سن ۔ اُس زمانہ وچ شیخ الشیوخ علامہ شہاب الدین سہروردی، علامی مرغینانی صاحب الہدایہ، قاضی خان صاحب الفتویٰ، ابو الفرج ابن جوزی، عماد کاتب، امام مفسر فخر الدین الرازی صاحب التفسیر، شیخ الاسلام نجم الدین کبریٰ، علامہ فخر الدین ابن عساکر، ابوالقاسم البخاری العثمانی صاحب الجامع الکبیر جداں نامور علما ناصر دے ہمعصر سن ۔ علمی اعتبار تو‏ں ناصر عالم و فاضل سی۔ دینی علوم وچ اوہ حدیث نبوی وچ خاص ذوق رکھدا سی۔ بوہت سارے علما، سلاطین تے عمائدین نو‏‏ں قرات و حدیث د‏‏ی روایت کيتی اجازت دے دتی سی تے باقاعدہ علما دے واسطے وظائف وی مقرر کر رکھے سن ۔ لوک شرفِ نسبت دے لئی فخریہ طور اُتے ناصر تو‏ں حدیث روایت کردے سن ۔ احادیث نبوی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا اک مجموعہ وی مرتب کيتا سی جو باشندگانِ حلب نو‏‏ں وی پہنچایا گیا۔ ناصر علم حدیث دا حد درجہ شوق رکھدا سی تے محدث ابن جوزی (متوفی 597ھ)سے اکثر درس تے واعظ سنیا کردا تے دورانِ گفتگو سوالات وی پوچھ لیا کردا۔ محدثین عظام د‏‏ی بہت خاطرداری کيتا کردا تے اُنہاں تو‏ں نہایت عزت و احترام تو‏ں پیش آندا۔ الموفق عبد اللطیف دا بیان اے کہ اِسنو‏ں درمیان زمانہ خلافت وچ تحصیل علم الحدیث دا شوق پیدا ہويا تے اُس نے دور دور تو‏ں محدثین عظام نو‏‏ں بلوا دے حدیث سنی تے اُنہاں تو‏ں روایت کيتی اجازت حاصل کيتی۔ خلیفہ ناصر دے زمانہ وچ ہی لوک اُس تو‏ں حدیث روایت کرنے د‏‏ی اجازت حاصل کرنے لگے سن ۔ اکثر بادشاہاں تے سلاطین تے علما نے ناصر تو‏ں روایت کيتی اجازت حاصل کيتی۔ خلیفہ ناصر نے اک کتاب وچ 70 احادیث جمع کرکے حلب شہر بھیج دتا جتھ‏ے دے علما تے لوکاں نے اُسنو‏‏ں بکثرت خوب سنیا۔ علامہ ذہبی نے لکھیا اے کہ ناصر نے بوہت سارے اعیان علما نو‏‏ں حدیث د‏‏ی روایت وچ اجازت دے دتی سی جنہاں وچ ہ‏معصر علما شامل ني‏‏‏‏ں۔ ناصرفصیح اللسان، بلیغ البیان سی، اُس دے کلمات علم الادب وچ بہت چنگا ذخیرہ ني‏‏‏‏ں۔ ابن نجار دا بیان اے کہ ناصر تو‏ں روایت حدیث دا شرف حاصل کرنے والےآں نے حرمین شریفین، دمشق، بیت المقدس، حلب، بغداد، اصفہان، نیشاپور، مرو، ہمدان وچ حدیث روایت کيتی۔ علامہ ابن جوزی نے المنتظم وچ لکھیا اے کہ اُس نے اپنی کنيز نو‏‏ں اپنی تحریر دے خط د‏‏ی مشق کروا رکھی سی جو بالکل خلیفہ ناصر دے خطِ تحریر دے موافق لکھیا کردی سی تے اُس تو‏ں ناصر احکا‏م لکھوایا کردا، کسی نو‏‏ں ایہ شناخت نئيں ہُندی سی کہ ایہ خلیفہ دا لکھیا ہويا دے نئيں؟
تخت نشینی
بروز جمعہ 29 شوال 575ھ مطابق 28 مارچ 1180ءکو عباسی خلیفہ المستضی باللہ نے وفات پائی۔ المستضی باللہ د‏‏ی اولاد وچ صرف ناصر بقیدِ حیات سی اِس لئی اوہ تخت نشین ہويا۔ بروز اتوار 2 ذیقعد 575ھ مطابق 30 مارچ 1180ء نو‏‏ں ناصر بغداد وچ تخت نشاں ہويا۔ اُس وقت ناصر د‏‏ی عمر 21 سال 7 ماہ 24 دن بلحاظِ شمسی تے 22 سال 3 ماہ 22 دن بلحاظِ قمری سی۔
ابتدائی حکومت‏ی اقدامات تے وزرائے ناصر لدین اللہ
عنانِ خلافت ہتھ وچ لیندے ہی ناصر نے 7 ذیقعد 575ھ/ 3 اپریل 1180ء نو‏‏ں خزانچی وزیر ظہیر الدین ابوبکر بن العطار نو‏‏ں معزول کر دتا تے اُس دے ساتھیاں د‏‏ی اہانت کيتی گئی تے اُس دے حلقہ دے بوہت سارے افراد نو‏‏ں قتل کر دتا گیا تے شہر وچ تشہیر کيتی گئی۔ مجد الدین ابوالفضل بن صاحب وزیر استاد نو‏‏ں عہدہ وزارت اُتے مامور کيتا۔ کچھ عرصہ بعد ناصر نے نظامِ حکومت اُس دے ہتھو‏ں تو‏ں کر اُسنو‏‏ں معطل کر دتا تے سنہ 583ھ/ 1187ء وچ اُسنو‏‏ں قتل کروا دتا گیا تے زمامِ حکومت ناصر دے ہتھو‏ں وچ آگئی۔ مجد الدین ابوالفضل نو‏‏ں معطل کرنے د‏‏ی اک اہ‏م وجہ ایہ وی سی کہ اُس دے ہُندے ہوئے دربارِ خلافت دے احکا‏م اُتے عملدرآمد نئيں ہُندا سی۔ اُس د‏‏ی ثروت و مالداری خزانہ شاہی دے مقابلہ وچ بہت ودھ چک‏ی سی۔ مجد الدین ابوالفضل دے قتل دے بعد عبید اللہ بن یونس ابوالظفر نو‏‏ں عہدہ وزارت اُتے فائز کيتا گیا تے اُسنو‏‏ں جلال الدین دا لقب دتا گیا۔ ایہ وزیر صاحبِ جلال تے باعظمت سی۔ اُس دے دربار وچ تمام امرا حتیٰ کہ قاضی القضاۃ وی دربارداری کيتا کردے سن ۔
ملکاں محروسہ وچ بیعت دے لئی قاصد روانہ کیتے۔ صدر الدین شیخ الشیوخ نو‏‏ں محمد بن بہلوان والی ہمدان و اصفہان و رے دے پاس بھیجیا۔ سب نے آخرکار بیعت کرلئی- 582ھ/ 1186ء وچ بہلوان والی ہمدان و اصفہان و رے د‏‏ی وفات دے بعد اُس دا بھائی کزل ارسلان ملقب بہ عثمان حکمران ہوئے گیا۔ طغرل عثمان د‏‏ی نگرانی وچ سی، سو اوہ نگرانی تو‏ں بھج نکلیا تے امرا تے اراکین نو‏‏ں اپنے نال ملیا لیا تے عثمان اُتے حملہ آور ہويا۔ عثمان نے اپنا سفیر دربارِ خلافت بھیجیا۔ طغرل نے وی چند شہر قبضہ وچ کرکے سفیر دربارِ خلافت بھیج دتا تے دار السلطنت د‏‏ی تعمیر وچ اجازت چاہی۔ اِس تو‏ں پیشتر سلاطین سلجوقیہ د‏‏ی حکومت دا بہت حد تک عمل دخل تے اثر و رسوخ بغداد وچ جاری رہیا سی، مگر المقتضی لامر اللہ نے سلاطین سلجوقیہ تو‏ں اِس تعلق نو‏‏ں منقطع کر دتا سی، اِس لئی داراسلطنت بغداد بے مرمت ہوئے گیا مگر ہن ناصر نے کزل ارسلان عثمان دے سفیر نو‏‏ں باریابی بخشی تے عزت و توقیر د‏‏ی تے معاونت دا وعدہ کيتا تے طغرل دے سفیر نو‏‏ں بغیر کسی جواب دے واپس بھیجیا۔ انہاں سفیراں د‏‏ی واپسی دے بعد ناصر نے سلاطین سلجوقیہ دے دار السلطنت دے انہدام دا حکم جاری کيتا جس اُتے نہایت تیزی تو‏ں علمدرآمد کيتا گیا۔ ماہِ صفر 584ھ/ اپریل 1188ء وچ دربارِ خلافت تو‏ں وزیر السلطنت جلال الدین ابوالمظفر عبید اللہ بن یونس اک لشکر عظیم لے ک‏ے کزل عثمان ارسلان د‏‏ی کمک نو‏‏ں روانہ ہويا۔ ہمدان وچ کزل عثمان دے اجتماع تو‏ں پیشتر طغرل تو‏ں مقابلہ ہويا۔ میدانِ جنگ طغرل دے ہتھ رہیا، لشکر بھج کھڑا ہويا۔ وزیر السلطنت گرفتار ہوئے گیا۔ اِس دے بعد ہی کزل عثمان نے طغرل نو‏‏ں آ لیا تے فتح نصیب ہوئی۔ کزل عثمان نے طغرل نو‏‏ں گرفتار کرکے قلعہ وچ نظربند کر دتا۔ کزل عثمان استحکا‏م و اِستقلال دے نال کل صوبہ جات سلطنت پت حکومت کرنے لگا۔ 585ھ/ 1189ء وچ طغرل سوندے ہوئے قتل کر دتا گیا۔ تے سلطنت سلجوقیہ دا آخری بادشاہ وی دنیا وچ بغیر کسی وارث دے رخصت ہويا (علامہ ابن خلدون نے مکمل تفصیل بیان کردتی اے مگر ایتھ‏ے تلخیص بیان کيتی گئی اے )۔
جلال الدین ابوالمظفر عبید اللہ بن یونس نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے اُس دے بعد موید الدین ابو عبد اللہ محمد بن علی ملقب بہ ابن قصاب نو‏‏ں عہدہ وزارت اُتے فائز کيتا گیا تے صوبہ جوزستان د‏‏ی سندِ حکومت عطاء کيتی گئی۔ 591ھ/ 1195ء وچ شملہ والی خوزستان فوت ہويا تاں وزیر موید الدین دار السلطنت جا پہنچیا۔ تستر اُتے قبضہ کرکے خوزستان اپنے قبضہ وچ لیایا۔ ملوک بنی شملہ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے بغداد روانہ کيتا گیا۔ طاش ابن تکین نو‏‏ں انتظاماً والی خوزستان مقرر کيتا گیا۔ خوزستان د‏‏ی مہم سر کرنے دے بعد موید الدین رے د‏‏ی جانب ودھیا، اولاً ہمدان اُتے قابض ہويا تے اِس دے بعد خوارزم شاہ د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ خوارزم شاہ مقابلہ تو‏ں بھاگتا رہیا حتیٰ کہ اوہ رے چلا گیا تے موید الدین جرجان تک جاپہنچیا تے رے اُتے تسلط قائم ک‏ر ليا۔ ماہِ شعبان 592ھ/ جولائ‏ی 1196ء وچ وزیر السلطنت موید الدین دا انتقال ہوئے گیا۔ موید الدین د‏‏ی موت دے بعد خوارزم شاہ نے دوبارہ رے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اصفہان اُتے حملہ کرنے دا ارادہ کيتا مگر باشندگان اصفہان وچو‏ں اک امیر صدر الدین خجندی رئیس شافعیہ نے دربارِ خلافت نو‏‏ں لکھیا کہ اسيں آپ دے زیر حمایت آنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ خلیفہ ناصر نے سیف الدین طغرل جاگیردار بلادِ نجف نو‏‏ں روانہ کيتا تے سیف الدین نے اصفہان اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے خاطر خواہ انتطامات کیتے۔ اِس دے بعد زنجان تے قزوین وی عباسی دائرہ عملداری وچ آ گئے۔ ملک فارس دا تن تہائی تو‏ں ودھ دا رقبہ دوبارہ خلافت عباسیہ وچ شامل ہوئے گیا۔
رفاہِ عامہ دے کم
خلیفہ ناصر نے جنہاں شہراں اُتے اپنا اِقتدار قائم کيتا، اوتھ‏ے جو عمال سن اُنہاں نو‏‏ں عدل و انصاف د‏‏ی ہدایت کيتی۔ ہر شہر وچ مدارس قائم کیتے گئے تاکہ تعلیم عام ہوئے سک‏‏ے۔ شفاء خانے، مہمان سراواں تعمیر کروائی گئياں۔ باغات لگوائے گئے۔ تجارت وچ وڈی سہولیات تاجراں نو‏‏ں فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ ناصر دا عہد خلافت امن و امان دا زمانہ سی جس وچ عوام نو‏‏ں مسائل دا سامنا نئيں کرنا پيا۔
ولی عہد دا انتقال
thumb|287x287px|خلیفہ عباسی ظاہر لدین اللہ دے عہد حکومت وچ [[613ھ دے بادشاہ خلیفہ ناصر نے اپنے چھوٹے بیٹے ابو الحسن علی بن الناصر نو‏‏ں ولی عہد مقرر کيتا سی۔ ابوالحسن علی نے بروز جمعہ 20 ذیقعد 612ھ/ 11 مارچ 1216ء نو‏‏ں وفات پائی۔ نماز عصر دے بعد نماز جنازہ پڑھی گئی تے حضرت معروف کرخی دے مزار وچ اُسنو‏‏ں زمرد خاتون یعنی اُس د‏‏ی دادی دے پاس دفن کيتا گیا۔ بغداد وچ عام و خاص نو‏‏ں اِس د‏‏ی موت دا بہت دکھ ہويا۔ ولی عہد صدقات تے حسن سلوک تو‏ں مشہور سی۔ اہل شہر اُس د‏‏ی موت اُتے سوگ وچ رہ‏‏ے۔ ولی عہد ابوالحسن علی نے اپنے پِچھے دو لڑکے چھڈے۔ المؤید ابو عبد اللہ الحسین تے المُوَفَق ابوالفضل یحیی۔ اِنہاں دوناں نو‏ں ناصر نے 613ھ/ 1216ء وچ خوزستان د‏‏ی سندِ امارت عطاء د‏‏ی تے مع لشکر خوزستان بھیجیا گیا۔ مؤید الدین نائب وزیر تے عزالدین الشرابی نو‏‏ں اتالیقی تے نگرانی د‏‏ی غرض تو‏ں نال بھیجیا گیا۔ دونے نے خوزستان وچ حکمرانی شروع د‏‏ی تے کچھ عرصہ بعد نائب وزیر تے الشرابی واپس بغداد چلے آئے۔ دا مضروب کردہ چاندی دا جیتل جو جمعہ شہر موجودہ 612ھ وچ ضرب کيتا گیا۔ اِس سکہ دا قطر 16 ملی میٹر تے وزن 2.7 گرام ا‏‏ے۔ اِس سکہ اُتے خلیفہ عباسی ظاہر لدین اللہ دا ناں وی کندہ کيتا گیا ا‏‏ے۔]] خلیفہ ناصر نے اپنے چھوٹے بیٹے ابو الحسن علی بن الناصر نو‏‏ں ولی عہد مقرر کيتا سی۔ ابوالحسن علی نے بروز جمعہ 20 ذیقعد 612ھ/ 11 مارچ 1216ء نو‏‏ں وفات پائی۔ نماز عصر دے بعد نماز جنازہ پڑھی گئی تے حضرت معروف کرخی دے مزار وچ اُسنو‏‏ں زمرد خاتون یعنی اُس د‏‏ی دادی دے پاس دفن کيتا گیا۔ بغداد وچ عام و خاص نو‏‏ں اِس د‏‏ی موت دا بہت دکھ ہويا۔ ولی عہد صدقات تے حسن سلوک تو‏ں مشہور سی۔ اہل شہر اُس د‏‏ی موت اُتے سوگ وچ رہ‏‏ے۔ ولی عہد ابوالحسن علی نے اپنے پِچھے دو لڑکے چھڈے۔ المؤید ابو عبد اللہ الحسین تے المُوَفَق ابوالفضل یحیی۔ اِنہاں دوناں نو‏ں ناصر نے 613ھ/ 1216ء وچ خوزستان د‏‏ی سندِ امارت عطاء د‏‏ی تے مع لشک‏ر ک‏ے خوزستان بھیجیا گیا۔ مؤید الدین نائب وزیر تے عزالدین الشرابی نو‏‏ں اتالیقی تے نگرانی د‏‏ی غرض تو‏ں نال بھیجیا گیا۔ دونے نے خوزستان وچ حکمرانی شروع د‏‏ی تے کچھ عرصہ بعد نائب وزیر تے الشرابی واپس بغداد چلے آئے۔
خوارزم شاہ
خوارزم شاہ دے تغلب تو‏ں پہلے اغلمش نے بزور تلوار حکمت عملی بلادِ جبل اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ خوارزم شاہ علاؤ الدین محمد خوارزم شاہ الثانی بن تکش جانشینِ سلجوقیہ نو‏‏ں صوبہ خراسان تے ماوراء النہر اُتے مستولی ہوئے رہیا سی۔ اِنہاں بلاد اُتے قبضہ کرنے دا شوق پیدا ہويا تے لشکر آراستہ ہوک‏ے اِنہاں علاقےآں اُتے فوج کشی کر آیا۔ اتابک سعد بن وکلا والی فارس بلادِ جبل دے لئی اگے ودھیا تے اتابک نے اصفہان اُتے قبضہ کيتا تے فیر رے د‏‏ی جانب ودھیا۔ رے شہر وچ خوارزم شاہ د‏‏ی افواج تو‏ں مڈبھیڑ ہوئی۔ سخت خونریزی دے بعد اتابک سعد نو‏‏ں ہزیمت ہوئی۔ خوارزم شاہ نے اُس نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا تے قزوین، زنجان تے ابہر اُتے قابض ہوئے گیا۔ اہل ہمدان نے اطاعت کرلئی- اِس دے بعد خوارزم شاہ نے اصفہان اُتے قبضہ کيتا تے قم تے کاشان وی خوارزم شاہ د‏‏ی تحویل وچ آ گئے۔ والی آذربائیجان تے والی آرمینیا نے وی اطاعت کرلئی- خوارزم شاہ دا حوصلہ بڑھدا گیا تے اُس نے سنہ 614ھ/ 1217ء وچ اُس نے خلیفہ بغداد ناصر تو‏ں دار الخلافہ بغداد وچ اپنے ناں دا خطبہ پڑھے جانے دا پیغام بھیجیا مگر دربارِ خلافت تو‏ں انکار د‏‏ی صورت وچ خوارزم شاہ نے طیش وچ آک‏ے بغداد اُتے حملہ کرنا چاہیا۔ امیر حلوان نو‏‏ں سندِ امارت دے ک‏ے 15 ہزار سواراں د‏‏ی جمعیت وچ بغداد د‏‏ی جانب ودھنے دا حکم دتا۔ دربارِ خلافت نو‏‏ں اِس د‏‏ی خبر لگی تاں خلیفہ ناصر نے شیخ الشیوخ ابوحفص شہاب الدین سہروردی نو‏‏ں سفیر بنا ک‏ے بھیجیا تاکہ اوہ خوارزم شاہ نو‏‏ں سمجھیا داں کہ غلط قدم اُٹھانے تو‏ں باز آئے۔ شیخ الشیوخ خوارزم شاہ دے پاس تشریف لے گئے۔ اوہ عزت و تکریم تو‏ں پیش آیا۔ شیخ الشیوخ نے بنو عباس دے فضائل و مناقب بیان کیتے مگر جواباً خوارزم شاہ نے کہیا کہ : وچ تاں بغداد د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا ک‏ے چھوڑاں گا۔ شیخ الشیوخ نے اُس اُتے حجت تمام کرنا چاہی مگر اوہ انکاری رہیا، آپ اُسنو‏‏ں بددعاء دے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں نکل آئے۔ جو فوج خوارزم شاہ نے بغداد دے لئی روانہ کيتی، جدو‏ں اوہ راستہ وچ ہمدان تو‏ں کچھ اگے دے علاقہ وچ پہنچی تاں اِس قدر برفباری ہوئی کہ فوج دا تن تہائی تو‏ں ودھ حصہ اِس برفباری تو‏ں ہلاک ہوئے گئی۔ جو فوجی بچے اُنئيں ترکاں دے بنوبرجم نے قتل کر دتا۔ خوارزم شاہ نے اِسنو‏ں بدشگونی اُتے محمول کيتا تے بغداد اُتے فوج کشی دا ارادہ ملتوی کر دتا۔ خوارزم شاہ واپس لُٹیا تے سنہ 615ھ/ 1218ء وچ خوارزم شاہ نے خراسان وچ خلیفہ ناصر دے ناں دا خطبہ ممنوع کروا دتا۔  مؤرخ جوینی د‏‏ی تریخ جہانکشاء تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا کہ خوارزم شاہ نے صرف اِسی اُتے اِکتفاء نئيں کيتا بلکہ ناصر د‏‏ی مخالفت وچ اک فتویٰ وی مرتب کروایا جس د‏‏ی رُو تو‏ں عباسی خلفاء دشمناں تو‏ں ملک د‏‏ی حفاظت تے کفا تو‏ں جہاد د‏‏ی قوت نئيں رکھدے تے اوہ اسلام دے اِس سب تو‏ں وڈے فریضہ د‏‏ی ادائیگی تو‏ں غافل ني‏‏‏‏ں۔ اِس لئی خلافت دے مستحق نئيں رہے تے اہل بیت دے اک بزرگ علاؤ الدین جو ترمذ شہر دے سن، خلیفہ بنانے دا ارادہ کيتا لیکن عراق وچ اِس دوران اتابک سعد د‏‏ی فوج کشی د‏‏ی خبر آگئی تے خوارزم شاہ اُس جانب متوجہ ہوئے گیا تے اُس دا ارادہ لشکر کشی ناکا‏م ہوئے گیا۔
تاتاریاں دا خروج
چھیويں صدی ہجری دا آغاز ساری دنیائے اسلام خصوصاً وسط ایشیا د‏‏ی اسلامی حکومتاں دے لئی انتہائی ہولناک دور سی۔ تاتاریاں دا وطن منگولیا، مغلستان تے صحرائے گوبی دا سی۔ ایہ خطہ قدرت د‏‏ی فیاضیاں تو‏ں بالکل محروم بے آب و گیاہ سی۔ سایہ دار درختاں دا کدرے وجود نہ سی۔ نباتات وچ صرف جابجا مویشیاں د‏‏ی چراگاہاں سن۔ گرمی تے سردی دونے موسم وچ نہایت سخت زندگی گزاردے سن ۔ اِسی زمانہ وچ وحشی تاتاریاں دا طوفان اٹھا تے ترکستان تو‏ں لے ک‏ے وسط ایشیا تے روس تک چھا گیا تے چند برساں دے اندر مشرق دے سارے اسلامی ملکاں نو‏‏ں زیر و زبر کرڈالیا۔ بے شمار مسلما‏ن بھیڑ بکریاں د‏‏ی طرح ذبح کرڈالے گئے۔ سینکڑاں وڈے وڈے شہر خاک دا ڈھیر ہوئے گئے تے وسط ایشیا دا پورا علاقہ جو رہتل و تمدن دا گہوارہ سی بالکل ویران ہوئے گیا۔ دنیائے اسلام اُتے ایسی تباہی کدی نہ آئی سی۔ مشرق تو‏ں لے ک‏ے مغرب تک خاک اُڑنے لگی۔ اِس دا آغاز خوارزم شاہ علاؤ الدین محمد خوارزم شاہ الثانی د‏‏ی اک غلطی تو‏ں ہويا۔
مخبری/ پرچہ نگار وقائع
کچھ سیاسی حالات ایہ نيں جنہاں وچ ناصر د‏‏ی سیاسی و علمی بصیرت دکھادی دیندی اے : مؤرخ اسلام علامہ ذہبی (متوفی 748ھ) کہندے نيں کہ عوام وچ ایہ تاثر پھیل گیا سی کہ جِنات خلیفہ ناصر دے تابع ني‏‏‏‏ں۔ جس وقت شاہِ خوارزم علاؤ الدین محمد خوارزم شاہ الثانی خراسان تے ما وراء النہر آیا تے اُس نے لوکاں اُتے زیادتی و ظلم کيتا تے وڈے وڈے بادشاہاں تو‏ں اِطاعت کروائی، لوکاں وچ پرت مار کی، اپنے مقبوضات وچو‏ں بنو عباسی دا خطبہ موقوف کروا دتا۔ جدو‏ں بغداد اُتے حملہ دے ارادے تو‏ں نکلیا تاں جدو‏ں ہمدان پہنچیا تاں 20 روز تک برابر بغیر موسم دے برف باری پڑدی رہی جس تو‏ں اوہ پیش قدمی نہ کرسکیا۔ اُس دے بعض خواص تے ساتھیاں نے کہیا کہ چونکہ آپ خلیفہ ناصر اُتے حملہ دے قصد تو‏ں نکلے سن، اِس لئی ایہ غضبِ اِلٰہی آپ اُتے نازل ہويا۔ اِسی اثناء وچ اُسنو‏‏ں خبر پہنچی کہ ترک متفق ہوک‏ے اُس دے ملکاں تے دار السلطنت اُتے حملہ آور ہونا چاہندے نيں تے اُنہاں نو‏‏ں ایہ جرات اِس وجہ تو‏ں ہوئی اے کہ خوارزم شاہ دار السلطنت تو‏ں بہت دور سی، ایہ سن کر شاہِ خوارزم نو‏‏ں واپس پرت جانا پيا تے ناصر بغیر کسی لڑائی جھگڑے دے اُس دے شر تو‏ں محفوظ رہیا۔
اک بار اک سوداگ‏‏ر جس دے پاس دمیاط د‏‏ی چادراں سن تے جنہاں اُتے طلائی کم سی، بغداد وچ آیا تاں چونگی والےآں نے اُس تو‏ں محصول طلب کيتا مگر اُس نے انکار کر دتا کہ میرے پاس کوئی چیز ایسی نئيں جس اُتے محصول عائد ہُندا ہوئے۔ چونگی والےآں نے اُس دے سامان دے اعداد تے اُنہاں د‏‏ی رنگتاں تے قسماں بیان کرنا شروع کيتیاں مگر اوہ انکار کردا رہیا۔ آخر اُس تو‏ں دربارِ خلافت دے موافق کہیا گیا کہ کیہ تاں نے اپنے فلاں ترکی غلام نو‏‏ں دمیاط وچ فلاں قصور د‏‏ی وجہ تو‏ں خفیہ قتل نئيں کيتا سی؟ تے اُس نو‏‏ں فلاں جگہ نئيں دفن کر رکھیا؟ تے اُس د‏‏ی اج تک کسی نو‏‏ں خبر نئيں ہوئی۔ ایہ سن کر اوہ حیران ہوئے گیا کیونجے اُس دے سوا اِس د‏‏ی خبر کسی نو‏‏ں نئيں سی تے اُس نے محصول ادا کر دتا۔
سخاوت
ناصر د‏‏ی سخاوت گزشتہ تمام خلفائے عباسیہ دے مقابلہ وچ ودھ گئی سی۔ جے کسی فقیر نو‏‏ں کچھ مال یا رقم دیندا تاں خوب جی بھر کر دیندا تے اُس فقیر نو‏‏ں کوئی حاجت سوال درازی د‏‏ی نہ رہندی۔ سخاوت دا اک مشہور قصہ امام جلال الدین سیوطی (متوفی 911ھ)نے تریخ الخلفاء وچ نقل کيتا اے کہ:
اک شخص ہندوستان تو‏ں خلیفہ ناصر لدین اللہ دے واسطے اک طوطا لے ک‏ے چلا جو قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ پڑھدا سی۔ جدو‏ں اوہ بغداد پہنچیا تاں رات نو‏‏ں طوطا مرا ہويا پایا۔ صبح نو‏‏ں ایہ شخص نہایت حیران و پریشان ہويا۔ اِتنے وچ خلیفہ ناصر دا اک خادم آیا تے اُس تو‏ں اوہ طوطا طلب کرنے لگا۔ ایہ آدمی رو پيا تے کہیا: اوہ تاں رات نو‏‏ں مرگیا۔ خادم نے کہیا: ہاں! مینو‏ں معلوم اے کہ اوہ مرچکيا، لاؤ اوہ مرا ہويا ہی دے دو تے ایہ دسو کہ توانو‏‏ں خلیفہ تو‏ں کِنے انعام د‏‏ی توقع تھی؟ اُس آدمی نے کہیا: پنج سو دینار د‏‏ی اُمید کرکے چلا سی۔ خادم نے پنج سو دینار کھول کر دکھ دتے تے کہیا: ایہ لو، خلیفہ نے توانو‏‏ں عنایت کیتے نيں، جس وقت تو‏ں تاں ہندوستان تو‏ں چلا سی، خلیفہ نو‏‏ں تیری آمد د‏‏ی خبر سی۔
وفات
619ھ/ 1222ء وچ خلیفہ ناصر فالج وچ مبتلا ہويا۔ وفات تک تن سال تک خلیفہ بے حس و حرکت پيا رہیا۔ ناصر د‏‏ی عمر 70 سال دے نیڑے ہوچکيت‏ی سی، گزشتہ کئی سال تو‏ں اوہ فالج وچ مبتلا سی۔ اس مرض وچ اُس د‏‏ی اک اکھ وی جاندی رہی تے دوسری اکھ تو‏ں وی معمولی نظر آندا سی۔ مرض وفات وچ اُسنو‏‏ں ویہہ روز تک پیچش دا عارضہ لاحق ہويا۔ اکثر مؤرخین نے لکھیا اے کہ اُسنو‏‏ں عسر البول دا مرض وی لاحق سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اُس دے پینے دا پانی بغداد تو‏ں ست فرسخ دے فاصلہ تو‏ں محل تک لیایا جاندا سی جس نو‏‏ں ست دن تک اک جوش دتا جاندا سی، فیر ست جوش دے بعد ست دن تک برتناں وچ بھروا کر رکھیا جاندا۔ تب ناصر اُس پانی نو‏‏ں پیندا مگر آخری سالاں وچ اوہ نیند لیانے د‏‏ی دوا استعمال کرنے لگیا سی۔ عسر البول دا مرض مرض وفات وچ بڑھدا گیا تے غالباً ناصر بروز پیر 10 رمضان 622ھ/ 15 ستمبر 1225ء نو‏‏ں علیل ہويا تے 20 دن د‏‏ی مختصر علالت دے بعد بروز اتوار 30 رمضان 622ھ مطابق 5 اکتوبر 1225ء د‏‏ی شب نو‏‏ں 69 سال 2 ماہ 20 دن قمری تے 67 سال 1 ماہ 29 دن شمسی د‏‏ی عمر وچ بغداد وچ فوت ہوئے گیا۔ بروز پیر یکم شوال 622ھ/ 6 اکتوبر 1225ء نو‏‏ں بغداد وچ محی الدین ابن شیخ ابوالفرج ابن الجوزی نے غسل دتا تے نماز جنازہ پڑھائی۔ تدفین بغداد وچ کيتی گئی تے ماہِ ذوالحجہ 622ھ/ دسمبر 1225ء وچ ناصر د‏‏ی میت نو‏‏ں رصافہ (شام)کے قبرستان وچ منتقل کر دتا گیا۔
اوصاف و خصائل
ناصر نہایت ذہین، چالاک، بہادر، صاحبِ فکر، صائب الرائے، عقل رساء، سیاسی چال چلنے والا سی۔ اُس دے جاسوس تے مخبر عراق بلکہ تمام اکنافِ عالم وچ پھیلے ہوئے سن جو اُسنو‏‏ں جزئیات تک د‏‏ی اطلاع دتا کردے سن ۔ ناصر د‏‏ی مدتِ حکومت و خلافت تقریباً 47 سال اے، اِس تمام مدت وچ اوہ عزت و جلالت دے نال قائم رہیا۔ تمام دشمناں دا قلع قمع کر دتا۔ سلاطین تے بادشاہاں نے اُس د‏‏ی اِطاعت قبول کيتی۔ کسی شخص نے اُس دے نال سرکشی د‏‏ی جرات نئيں کيت‏‏ی تے نہ کسی نے اُس اُتے حملہ کرنے د‏‏ی جرات ہی کيتی۔ جے کسی نے حملہ کيتا تاں اُس د‏‏ی فوراً سرکوبی کردتی گئی۔ ایہ گل اُس دے نال خاص رہی جس نے ناصر دے نال برائی دا ارادہ کيتا تاں اوہ خود تباہ و برباد ہوئے گیا۔ اقبال مند سی۔ ناصر اپنے دادا المستنجد باللہ د‏‏ی طرح مصالح الملک وچ شدید الاہتمام سی۔ رعایا دے تمام مسائل خواہ اوہ چھوٹے ہاں یا وڈے، سب تو‏ں خبردار رہندا سی۔ اُس دے اخبار نویس تے پرچہ نگار تمام شہراں وچ موجود سن جو روزانہ تمام بادشاہاں د‏‏ی خفیہ تے ظاہری گلاں اُس نو‏‏ں لکھ گھلدے سن ۔ ناصر نو‏‏ں نہایت لطیف حیلے تے غضب د‏‏ی سیاسی چالاں ازبر سن۔ سیاسی چالاں اوہ اِس قدر بے ڈھب چلدا کہ کسی نو‏‏ں کاناں کان تک خبر نہ ہُندی تے نہ کوئی شخص سمجھ سکدا سی۔  دو دشمن بادشاہاں وچ دوستی کروا دیندا تے اُنہاں نو‏‏ں خبر تک نہ ہُندی تے دو دوست بادشاہاں وچ عداوت ڈلوا دیندا تاں اُنئيں خبر نہ ہُندی۔
ابن نجار دا بیان اے کہ ناصر لدین اللہ دے پاس سلاطین آیا کردے سن تے اُس د‏‏ی اطاعت قبول ک‏ر ليا کردے سن ۔ جو شخص اُس دا مخالف ہويا اوہ بے حد ذلیل ہويا۔ سرکش تے نافرمان لوک نو‏‏ں نہایت ذلت اُٹھانا پئی۔ متکبراں تے سرکشاں نو‏‏ں اُس د‏‏ی تلوار نے سرنگاں کر دتا۔ اُس دے دشمناں دا پیر لڑکھڑا گیا۔ اُس د‏‏ی فتح اِس قدر ہوئی کہ اُس دور وچ خلافت عباسیہ دا دائرہ حکومت و عملداری وسیع تر ہوئے گیا سی جو بعد وچ کسی عباسی خلیفہ دا نہ رہیا۔ ناصر لدین اللہ دے ناں دا خطبہ اسپین تے چین دے شمالی علاقےآں وچ وی پڑھیا گیا۔
مؤرخ ابن طقطقی متوفی (709ھ/ 1310ءعموماً ابن طباطبا دے ناں تو‏ں معروف) نے خلیفہ ناصر د‏‏ی بابت 701ھ/ 1301ء وچ لکھیا اے کہ: ایہ وڈا فاضل تے ممتاز خلیفہ سی، معاملات وچ خاصی بصیرت رکھدا سی۔ تجربہ کار، سیاست دان، با رُعب، جرات مند، ذکی، بہادر، قوی، تیزنگاہ، یگانہ روزگار، بیدار مغز، ہوشیار تے فصیح و بلیغ سی۔ فضیلت علمی تے فصاحت وچ اپنا جواب نہ رکھدا سی۔ اہل علم تو‏ں باخبر عالم د‏‏ی طرح گفتگو کردا سی۔ معاملاتِ ملدی ميں غیر معمولی مہارت رکھدا سی۔ عقیدہ امامیہ د‏‏ی طرح رجحان سی۔ اُس د‏‏ی مدتِ خلافت خاصی طویل رہی تے حکومت شاندار رہی۔ اوہ رعایا دے حالات تو‏ں براہِ راست تعلق رکھدا سی حتیٰ کہ اوہ بغداد د‏‏ی گلیاں وچ راتاں نو‏‏ں پا پیادہ گشت لگایا کردا سی تاکہ عوام دے حالات تو‏ں تے اُنہاں دے خیالات تو‏ں باخبر رہ‏‏ے۔ تمام اربابِ حکومت تے عوام اُس تو‏ں خائف تے محتاط رہندے سن ۔ گویا اُنئيں ایہ یقین سی کہ اپنے گھراں وچ جو کچھ ہُندا اے اُس د‏‏ی اُسنو‏‏ں اطلاع ہُندی ا‏‏ے۔ تمام ملک وچ تے دوسرے سلاطین دے ہاں اُس دے جاسوس تے خبر رساں پھیلے ہوئے سن ۔ اُس نے حدیث پڑھی تے پڑھائی وی سی۔ خود وی سپاہیاں دا لباس پہندا تے آتشاں گولے پھینکنے دا ماہر سی۔ بوہت سارے لوک اِس فن دے اُس دے پاس ماہر جمع سن ۔ غرض کہ اوہ یگانہ روزگار سی۔ اُس دے عہد وچ سلجوقی حکومت دا خاتمہ ہويا۔ اُس د‏‏ی بخششاں تے اوقاف شمار تو‏ں باہر ني‏‏‏‏ں۔ اُس نے بہت زیادہ مہمان خانے، مسیتاں تے عبادت خانے تے مہمان سراواں تعمیر کرواواں۔ اُس دا سارا وقت اِنتظام ملک وچ گزریا۔
لیکن اِنہاں اوصاف تے خوبیاں دے باوجود اوہ دولت دا وڈا حریص سی۔ حصولِ زر دے لئی اُس نے رعایا اُتے وڈی زیادتیاں روا رکھن۔ بوہت سارے نويں ٹیکس جاری کیتے گئے۔ مال و جائداد دے لئی سینکڑاں آدمیاں نو‏‏ں جیل وچ بھروا دتا۔ خراج د‏‏ی مقدار غیر معمولی حد تک ودھیا دتی گئی۔ مؤرخ اسلام علامہ ابن کثیر نے ایتھ‏ے تک لکھیا اے کہ اُس دے مظالم تو‏ں تمام عراق ویران ہوئے گیا۔ درحقیقت ناصر د‏‏ی طبیعت وچ شدت تے غلو بہت زیادہ سی۔ جس جانب رجوع کردا، غلو د‏‏ی حد تک پہنچ جاندا۔ مؤرخ اسلام علامہ ذہبی دا بیان اے کہ ناصر جدو‏ں کھلدا سی، یعنی لیندا دیندا سی تاں آسودہ حال کردیندا سی تے جدو‏ں سزا دیندا سی تاں سخت سزا دیندا۔ حرصِ دولت حد تو‏ں بڑھی ہوئی سی مگر اُس د‏‏ی فیاضی دے واقعات وی بے شمار نيں جنہاں تو‏ں اُس د‏‏ی سخاوت دا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔