cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لالا دین دیال
کریئر
اگلے سال اوہ سرکاری سیوا توں سنیاس لے لیا اتے اک پیشہ ور فوٹوگرافر دے طور تے اپنے کریئر اُتے دھیان مرتکز کیتا۔ دین دیال 1885 وچ حیدرآباد دے چھویں نظام لئی کورٹ فوٹوگرافر بن گیا۔ اس توں ترنت بعد اوہ اندور توں حیدرآباد آ گئے۔ اسے سال اوہناں نوں بھارت دے وائسرائے دا فوٹوگرافر تعینات کیتا گیا سی۔ ویلے دے دوران، حیدرآباد دے نظام نے اس اتے راجا دا آنمان خطاب دتا سی۔ ایہہ اس ویلے سی جدوں دیال نے حیدرآباد وچ فرم راجے دین دیال اتے پتر دی سرجنا کیتی سی۔
1887 وچ دین دیال نوں فوٹوگرافر تعینات کیتا گیا سی۔
1905–1906 وچ، راجا دین دیال نے پرنس اتے شہزادی ویلز دے رائل ٹور دے نال۔
اوہناں دے ہم عصر ہندوستانی فوٹوگرافراں نے وی اس کھیتر وچ اپنا وڈملاّ یوگدان پایا اے، پر لالا دین دیال ایہناں ساریاں نالوں وکھرے سن۔ اس گل دی تائید نرندر لوتھر اپنی کتاب ‘راجا دین دیال: پرنس آف فوٹوگرافرز’ وچ ایوں کردا اے: ایہناں سارے فوٹوگرافراں وچوں راجا دین دیال اک چمکدا ستارہ اے۔ اوہ ہندوستان دا اکو-اک اجیہا فوٹوگرافر سی جہڑا صرف یوروپیئن فوٹوگرافراں ساہمنے ہی ڈٹّ کے نہیں کھڑھا ہویا سگوں کئیاں نالوں تاں اوہ اپنے کم وچ بہت اگے سی۔ایوں راجا دین دیال نے اپنے سمیاں وچ فوٹوگرافی نوں ہندوستان دے سماج نال جوڑیا۔ اوہناں دا کم فوٹوگرافی دے نظریہ دے نال نال بھارتی سماج دے تریخی دستاویز وجوں اہم کردار نبھاؤندا اے۔
وراثت
لالا دین دیال سٹوڈیؤ وچ 2,857 گلاس پلیٹ منفی مجموعہ نوں اندرا گاندھی نیشنل سینٹر فار آرٹس (آئیجیئینسیئے)، نویں دلی نے 1989' چ خریدیا سی۔ اج ایہہ اپنے کم دا سبھ توں وڈا بھنڈار اے۔ 1870 دے دہاکے دیاںمشہور تصویراں سمیت اک وڈا مجموعہ پیئیبوڈی ایسیک میوزیم، امریکہ اتے دلی وچ القاضی کلیکشن دے نال اے۔ 2010 وچ، اسدے کم دی پوروَ-انمانت پردرشنی آئیجیئینسیئے وچ منعقد کیتی گئی سی، جو کہ جوتیندرا جین ولوں بنائی گئی سی۔
2006 وچ، راجا دین دیال دی تصویر دا اک سنگرہت مجموعہ ٹائیگرز حیدرآباد تہوار دوران Salar Jung Museum وکھے پردرشت کیتا گیا؛ بعد وچ نومبر وچ، کمیونیکیشن وزارت نے پوسٹاں ڈیپارٹمنٹ نوں اس دا اعزاز کردے ہوئے اک یادگاری سٹیم جاری کیتا؛ تقریب جبلی ہال، حیدرآباد وکھے منعقد کیتا گیا سی۔
باہری کڑیاں
گٹھ:جم 1844 گٹھ:برطانوی ہند
ریف جمہوریہ
ریف جمہوریہ (پورا ناں :ریف دے قبیلےآں دی وفاقی جمہوریہ)(عربی:جمہوریۃ الریف) ستمبر 1921ء چ قائم ہوئی جدوں ریف دے لوکاں نے سپین دے قبضے تے خلاف بغاوت کیتی تے سپین تے نال ای مراکش دے سلطان توں اپنی آزادی دا اعلان کیتا ۔ اس دا راجگھر اجدیر شہر سی تے کرنسی ریف جمہوریہ ریفن سن ۔ اس دی آبادی ساڈھے پنج لکھ سی ۔ جمہوریہ ریف دی آزادی دا اعلان 18 ستمبر 1921ء نوں کیتا گئیا تے موہاند عبدالکریم اس دا صدر یاں رہنماء سی ۔
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
چک 3 ڈبلیو بی
چک 3 ڈبلیو بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
مملکت حجاز
مملکت حجاز 1916ء توں 1925ء تک حجاز دے علاقے چ قائم رہن آلی اک ریاست سی جس تے ہاشمی ٹبر دی حکومت سی ۔ 1920ء دی دہائی دے ادھ وچ اس ریاست تے نجد نے مل مار لئیا تے مملکت حجاز تے نجد قائم ہوئی ، جہڑی آخر چ 1932ء وچ سعودی عرب بن گئی ۔
حجاز دے بادشاہ
گٹھ:عرب گٹھ:ہاشمی شخصیتاں گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:علوی گٹھ:علی
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دی تریخ
تیبازہ
تیبازہ الجزائر دا اک شہر اے تے الجزائر دے صوبہ تیبازہ دا انتظامی مرکز اے ۔
کیسر سفاکا
کیسر سفاکا سفاکا لیمراں دی اک ونڈ اے ایہ صرف مڈغاسکر دے جزیرے وچ ہوندا اے۔
سڡراجبیر
ناٹک
دھرم گرو میدنی کرشن مسیا دی رات شاعری کلر جن دا گیت تصویراں اگنی کنڈ مسیا دی رات
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری
دهستان آدران
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان کرج ، صوبہ البرز چ اے ۔
ہخامنشی سلطنت
ھخامشی سلطنت 559 قبل مسیح توں 338 قبل مسیح تک قائم رہن والی اک فارسی سلطنت سی جہڑی عظیم ایرانی سلطنتاں دے سلسلے دی پہلی کڑی سی ۔
سلطنت دا پہلا حکمراں کورش اعظم یا سائرس اعظم سی جد کہ آخری فرمانروا دارا سوم سی ۔ ھخامشی سلطنت دا دارالحکومت پرسی پولس یعنی تخت جمشید سی تے آتش پرستی ریاستی مذہب سی ۔
ہخامنشی
ھخامنشی سلسلہ دے ظہور دے نال ہی دنیا دی اس دورکی سیاست وچ ایران دا کردار وی اہمیت دا حامل قراردتا جانے لگیا،اس سلسلہ دے مورث اعلیٰ نے انشان دے اک حصہ ھخامنشیان وچ اک چھوٹے تو‏ں علاقہ تو‏ں اپنی حکو مت دی ابتداء دی سی (ح۷۰۰ق م)۔ اس دے بیٹے نے اپنی حکو مت وچ دوسرے علاقے وی شامل کيتے تے انشان نو‏‏ں چھڈ دے صوبہ پارس تک نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں وچ لے لیا،اس دے بعد اوہدی حکو مت اس دے دو بیٹےآں وچ تقسیم ہوگئی، پارس دی حکو مت آریارمینہ دے حصہ وچ آئی تے انشان کورش اول نو‏‏ں ملیا تے ینيں تو‏ں ھخامنش خاندان دو وڈی شاخاں وچ تبدیل ہو گیا تے انہاں نے اک طویل مدت تک حکو مت نو‏‏ں اپنے درمیان تقسیم رکھیا تے اس اُتے حکو مت کردے رہے۔
کمبوجیہ اول دے بیٹے کورش دوم ملقب ”کبیر“ نے جو کہ ھخامنشیان دے انشان سلسلہ تو‏ں سی، درحقیقت اوہی اس جہانی حکو مت دا بانی سی اوہدی انشان ریاستی حکو مت دا آغاز ۵۵۹ق م وچ ہويا لیکن اس نے پارس دے تمام قبائل نو‏‏ں متحد کرنے ایران نو‏‏ں حکو مت تے قدرت نو‏‏ں ماداں دے چنگل تو‏ں کڈیا تے ہمدان دے سقوط دے نال ہی کورش دی مستقل حکو مت دا آغاز ہوگیا۔
کچھ ہی عرصہ بعد سارداُتے پارس دی فوج دے حملہ دے نال ہی لیدتا دی حکو مت وی سرنگاں ہو گئی(۵۴۷ق م)تے اس دے بعد بتدریج تمام ایشیاء صغیر تے یونانی آناتولی دی زیرتسلط حکو متاں اُتے ھخامنشیان دا قبضہ ہوگیا (۵۴۶ق م) ایہ واقعہ یونانیاں تو‏ں ھخامنشیان دے سیدھے ٹکراؤ دا سبب بنا جس دا نتیجہ طویل تے ہمیشہ رقابت تے جنگ دی صورت وچ ظاہر ہويا ۔ کچھ ہی سالاں وچ کورش نے مشرقی ایران تے مرکزی ایشیاء دی تمام ریاستاں اُتے قبضہ کرکے اپنی حکو مت وچ شامل کر لیا (۵۴۵۔۵۳۹ق م) اس دے بعد بابل پرحملے دی تیاریاں وچ لگ گیا تے مختصرسے حملےآں تے جنگ دے بعد بابل دے مضبوط قلعے، برج تے ڈھیراں مہمات دے باوجود اسنو‏ں فتح کرلیا گیا ۵۳۹ق م) اس دے بعد کورش شہنشاہ بابل دے نام تو‏ں جانا جانے لگیا،اس نے صلح وصفائی دی تاکید دے بعد عبادت گاہاں دی تعمیرنو کاحکم دتا۔ بابل نو‏‏ں تسخیر تے فتح کرنے دے نال ہی بین النہرین، شام ،فلسطین تے فنیقیہ دے علاقے وی (۵۲۹ق م )سے ھخامنشیان دی حکو مت وچ داخل ہوگئے، کورش ظاہرا سکایی نامی صحرائی قبیلہ دے نال جھڑپ وچ مارا گیا (۵۳۰ق م) بہرحال اوہدی موت دا سبب واضح نئيں ہوسکا اے۔ اس دے بارے وچ تاریخ وچ بہت اختلاف پایا جاندا اے۔
کورش دی فرمانروائی دا علاقہ اس قدر وسیع وعریض سی کہ اس تو‏ں پہلے تاریخ وچ اوہدی نظیر نئيں لدی، اس نے اپنی راجدھانی دا نام اپنے قبیلہ اُتے افتخار دے عنوان تو‏ں پاسارگاد رکھیا، کورش دی شہرت اک وڈی فرمانروا تے فاتح دے عنوان تو‏ں اس دے زمنے دے صدیاں بعد تک ہمیشہ لوگاں دی تحسین دا سبب رہی، جس زمنے وچ قتل وغارت وخون ریزی ومذہبی سختی اس زمنے دے بادشاہاں دا وطیرہ سی کورش نے اس طرح دی باتاں تو‏ں پرہیزکیتا تے حکو مت وسلطنت دی نويں راہ لوگاں وچ متعارف کرائی، کورش دی نظر انداز کرنے والی اس سیاست نے جس اُتے بعد وچ دوسرے ھخامنش بادشاہاں نے وی عمل کیتا، اس حکو مت دے توسعہ تے اس دے نظم و ضبط وچ مددگار ثابت ہوئی۔
کوروش دا مدفن
کورش دے بعد اس دا بیٹا کمبوجیہ (۵۳۰۔۵۲۲) نے باپ دی حکمت عملی دے مطابق فتح مصر نو‏‏ں عملی کرکے دکھایا (۵۲۵ق م)تے شمال افریقا دے بعض علاقےآں نو‏‏ں ھخامنش حکو مت دے زیرقیادت لے آیا، کمبوجیہ دی ایران وچ عدم موجودگی دے زمنے وچ اک مذہبی رہنمنے جس دا نام گئوماتہ سی، خود نو‏‏ں مقتول کمبوجہ دا بھائی ثابت کرکے ایران دے تخت پرقابض ہوگیا، کمبوجیہ نو‏‏ں جداں ہی بغاوت دی خبرہوئی اس نے ایران دا رخ کیتا مگرراستہ ہی وچ نامعلوم طریقے تو‏ں اسنو‏ں قتل کردتا گیا تے سرانجام داریوش اول جو ھخامنش دے پارس خاندان دا فرد سی، گئوماتہ نو‏‏ں قتل کرکے تخت حکو مت اُتے بیٹھا (۵۲۲ق م)۔
داریوش دا خودنوشت کتیبہ بیستون دے مطابق(ستون۴،کے بندنمبر ۵۲،۵۷، ۵۹، ۶۲ ) تخت پربیٹھنے دے اک سال بعد تک بغاوتاں نو‏‏ں کچلدا رہیا جو پورے ملک وچ پھیلی ہوئی سن، اس دے باوجود کہ داریوش دی صداقت جواس نے کتیبہ بیستون وچ بیان کيتیاں نيں اس تو‏ں گئوماتہ دے واقعہ وچ شک وشبہ دا شکار ہوجاندا اے۔
داریوش اول دی حکو مت وچ ھخامنش سلطنت دی وسعت وچ بے پناہ اضافہ ہوچکيا سی، داریوش دی حسن تدبیرتے انتظامی صلاحیتاں ملک وچ امنیت دا سبب بناں، اس نے ملک وچ مختلف منظم شعائر،اقتصادی تے انتظامی ادارے قائم کيتے، ملک نو‏‏ں انسجام بخشا،اس دے حکم تو‏ں تخت جمشید تے شوش دی عظمی عمارتاں تعمیر ہوئیاں، سونے دے سکے جاری ہوئے،شاہی سٹرکاں تعمیرہوئیاں جو شوش نو‏‏ں سارد تے افسوس تو‏ں متصل کردی سن، اک دائمی فوج، تشکیل دتی گئی، ایہی وجہ اے کہ اسنو‏ں پارس دی بادشاہت دا معمار(موسس) نام تے کبیر لقب دتا گیا اے، لیکن داریوش غربی علاقےآں دی طرف تو‏ں ہمیشہ دشواری کاشکار رہیا اسکی افواج نے یونان دے ماراتن نامی علاقہ وچ ہزیمت اٹھائی تے انہاں نو‏ں عقب نشینی کرناپئی (۴۹۰ق م) ایہ غیر متوقع واقع سبب بناکہ یونانی اس جنگ کےبارے وچ جومبالغہ چانيں کریئے کچھ عرصہ بعد داریوش اول جوشاید عہدقدیم دی مشرق زمین دا سب تو‏ں مقتدر بادشاہ سی ،اس دنیا تو‏ں انتقال کرگیا۔
اس کاجانشین تے بیٹا خیشارشا اپنے باپ والی انتظامی استعدادتے صلاحیت تو‏ں محروم سی، اس نے اس نے مصر وبابل دی بغاوتاں نو‏‏ں بری طرح کچل ڈالنے دے بعد یونان پرچڑھائی کردی تے آتن نو‏‏ں تہہ وبالا کر ڈالا مگر ھخامنش دریائی افواج نو‏‏ں سالامیس نامی گھاٹی میںبہت نقصان اٹھاناپیتا(۴۸۰ق م)یونانیاں نے اس جنگ دے بارے وچ مبالغہ آرائی تو‏ں کم لیا، خصوصا جنگی بیڑاں تے ھخامنش دی فوج دی تعداد دے بارے وچ افسانے تراشنے تے گھڑنے شروع کردئیے، حالانکہ ایہ شکست خشیارشا دی امیداں دے قطعی برخلاف سی لیکن ایران وچ نو‏‏ں ئی اسنو‏ں اک معمولی تے وقتی شکست ماننے نو‏‏ں تیار نئيں سی
خشایارشا
خشیار دے قتل دے نال ہی (۴۶۵ق م)جواک سازش دا نتیجہ سی، ھخامنش حکو مت کادربار آہستہ آہستہ حرم سرا سازشاں تے خواجہ سراآں دی سیاست بازیاں دا شکارہوگئی، داریوش اول دے اکثر جانشیناں وچ حکو مت دی تدبیر ولیاقت نئيں سی اس دے باوجود ھخامنش حکو مت اک طویل عرصہ تک بغیر کسی رکاوٹ دے چلتی رہی اس دا سبب خود داریوش دے ذریعہ قائم ومنظم ومقتدر ادارے تے حکو مت سی جس دی تاسیس اس نے دی سی، حتی کہ مصر دے ھخامنش حکو مت تو‏ں داریوش دوم (حک۴۲۳۔ ۴۰۴ق م)کی حکو مت دے آخری دوروچ جدا ہوجانے دے بعد ،تے اس دے بیٹے کورش (حک۴۰۱ق م)کی اردشیردوم دے بھائی (حک۴۰۴۔۳۵۹ق م)کے خلاف بغاوت تے ھخامنش حکو مت تو‏ں ۱۰ہزار یونانی افواج دے قلب لشکر ھخامنش دے جداہونے اپنے ملک واپس ہوجانا، جو ھخامنش حکو مت دی فوجی انحطاط دی نشانی اے اس دے باوجود ھخامنش حکو مت جاں دی تاں رہی اس پرکو ئی اثر نئيں پیتا حالانکہ مصر چند سال دے بعد اردشیرسوم (حک۳۵۹۔۳۳۸ق م)کے دور دی حکو مت دوبارہ پارسیاں دی حکو مت تو‏ں ملحق ہوگئی،داریوش اول نے ملک نو‏‏ں مختلف صوبےآں وچ تقسیم کررکھاتھا ایہ تقسیم چند جزئی تغییرات دے علاوہ پوری دی پوری آخرتک ویسے ہی باقی رہی۔ اوہ فہرست جو ہردوت نے ھخامنش حکو مت دی تقسیم دے بارے وچ ذکرکی اے اگرچہ کہ اس سلسلہ دے بادشاہاں دے کتیبہ تو‏ں مختلف اے، مگراس تو‏ں انہاں علاقےآں دے مالیات(ٹیکس) دے بارے وچ زبردست تے دلچسپ اطلاعات فراہ‏م ہوندی اے۔ اردشیرسوم نو‏‏ں سیاسی وفوجی کامیابیاں دے باوجود، اپنے بھائیاں تے قریبی رشتہ داراں کاقتل عام کرنا، اوہدی حکو مت دی تباہی ثابت ہوئی، جس کانتیجہ ایہ ہويا کہ ھخامنشی بادشاہ داریوش سون نے خود نو‏‏ں سکندر مقدونی دے مقابلے وچ مجبور وکمزورپایا، سکندر دے لشکرکے نال اوہدی پہلی جنگ ایشیاء صغیر دے مغرب وچ گرانیکو س ندی دے کنارے ہوئی جس تو‏ں ہزیمت اٹھانی پئی(۳۳۴ق م) اس دے بعد خلیج اسکندراں دے قریب ایسوس دے مقام اُتے سکندر دی دوسری فتح دے نال(۳۳۳ق م) داریوش دا خانوادہ تے ڈھیراں غنائم اُتے اسکندر دی فوج دا قبضہ ہوگیا (۳۳۲ق م) مصرکی فتح دے بعد اسکندر نے بابل دا رخ کیتا تے موصل دے نزدیک ”گاوگاملا“(گوگمل) وچ ھخامنش سپاہ تو‏ں اوہدی آخری لڑائی ہوئی جس وچ اس فتح حاصل ہوئی (۳۳۱ق م) اس فتح تو‏ں شوش تے تخت جمشید وی اس دے قبضہ وچ اگئے، اسکندر جوکہ داریوش سوم دا پیچھا کر رہیا سی، آخروچ اسنو‏ں داریوش دی لاش ملی، داریوش نو‏‏ں اس دے ساتھیاں نے قتل کیاتھا (۳۳۰ق م )
ہخامنشی مملکت وچ موجودہ ایران دے علاوہ مشرق وچ موجودہ افغانستان، پاکستان دے چند حصے، شمال تے مغرب وچ مکمل اناطولیہ یعنی موجودہ ترکی، بالیائی جزیرہ نما بلقان (تھریس) تے بحیرہ اسود دا بیشتر ساحلی علاقہ شامل سی مغرب وچ اس وچ موجودہ عراق، شمالی سعودی عرب، فلسطین (اردن، اسرائیل تے لبنان) تے قدیم مصر دے تمام اہ‏م مراکز شامل سن ۔ مغرب وچ اوہدی سرحداں لیبیا تک پھیلی ہوئیاں سن۔ 7.5 ملین مربع کلومیٹر اُتے پھیلی ہخامنشی سلطنت تاریخ دی وسیع ترین سلطنت سی تے آبادی دے لحاظ تو‏ں رومی سلطنت دے بعد دوسری سب تو‏ں وڈی سلطنت سی۔ ایہ سلطنت 330 قبل مسیح وچ سکندر اعظم دے ہتھو‏ں ختم ہوگئی۔
thumb|center|ہخامنشی سلطنت اپنے عروج uc ایران دی قدیم تاریخ دراصل دو آریائی قبائل، میدی یا ماد تے پارس دے سیاسی عروج تو‏ں ہوندی اے۔ 1500 ق م وچ آریا قبائل دی اک جماعت کوہ البرز تے کرد ستان دی پہاڑیاں دے درمیان اس سطح مرتفع وچ بسی جو انہاں تو‏ں منسوب ہوکر ایرانہ Airyana یا ایرانIran کہلیایا۔ آریاں دے ورد تو‏ں صدیاں پہلے جنوبی ایران وچ سوسیانہ یا خوزستان وچ علامی Elamic آباد ہوچکے سن تے شمال مغربی حصہ اُتے آشوری Asurianes اپنی حکومت قائم ہو چک‏ی سی۔ اس سرزمین اُتے آریاں نو‏‏ں قدرتی طور اُتے انہاں دونے تو‏ں جنگ کرنی پئی سن۔ سانو‏ں پارس دے حالات خود انہاں دی تحریراں وچ کچھ مل جاندے نيں۔ شلما نصر سو مShamaneser 3ed (857۔ 823 ق م) دی روایات وچ انہاں پارس دا ذکر ملدا اے کہ اس نے پارسو Parsuکے بادشاہ تو‏ں خراج وصول کیتا۔ شمش عداد پنجم Shamesh Adadd 5th(723۔811 ق م) تے تغلد بلاسر سوم Tiglath Plaser 3ed (745 تا 727 ق م) دے کتباں وچ وی انہاں دا ذکر محکوم قوماں دی حثیت تو‏ں انہاں دا ذکر آیا اے۔ انہاں تذکراں تو‏ں ظاہر ہوندا اے کہ850 ق م تک انہاں نے سیاسی اہمیت حاصل کرلی سی۔ آریاآں دی جو جماعت جنوبی ایران وچ آباد ہوئی اس دے نام تو‏ں ایہ خطہ پارس Pars کہلیایا۔ پارس نے پرسومش Parsumash تے پرساگرد Parsagarda آباد کیتا۔ ایہ لوگ اوائل وچ میدتا دی طرح آشوریاں دے محکوم رہے تے کم بیش قبائلی زندگی بسر کردے راے۔ تقریباً ست سو قبل مسیح وچ جدو‏ں میدتا وچ دیاکو نے قبائل نو‏‏ں منظم کرکے حکومت پائی اسی وقت پارس دی سرزمین اُتے اک شخص ہخامنش نے اک حکومت دی بنیاد پائی۔ ایہ دوسرا ایرانی خاندان اپنے بانی دے نام تو‏ں ہخامنشی کہلیایا۔ اس خاندان دے اوائل دے بادشاہاں نام تے عہد حکومت وچ سخت اختلافات نيں۔ ہیروڈوٹس نے اس خاندان دا جو شجرہ نسب دتا اے۔ اسنو‏ں دارا اول دے انہاں الفاظ دی روشنی وچ جو بہستون کندہ نيں۔ ”میری نسل دے اٹھ بادشاہاں نے میرے تو‏ں پہلے حکومت دی تے وچ نواں ہوں“ غور کرنے تو‏ں ایہ سلسلہ اس طرح قائم ہوندا اے۔
اس سلسلے دی تصدیق تاریخی واقعات تو‏ں وی ہوندی اے۔
ابتدائی دور
681 ق م وچ آشوری بادشاہ سناخریب دے خلاف بغاوت ہوئی سی، خیال کیتا جاندا اے ہلو لینا Halulina دے مقام اُتے جنہاں دستاں نے اس دا مقابلہ کیتا سی انہاں وچو‏ں پرسومش دا اک دستہ ہوئے گا۔ اس دا سپہ سالار ہخامنش ہوئے گا۔ چائش پش یا تس پس نے اپنی سلطنت اپنے دو بیٹےآں خورس تے اریارامن وچ تقسیم کردی سی۔ خورس نو‏‏ں پرموش ملیا، اوہ باپ دی موت دے بعد خورس اول دے لقب تو‏ں جانشین ہويا۔ خورس سائرس نے علامیاں دے نال مل کر آشور بنی پال دے خلاف اس دے بھائی شمش شمو کین Shamsh Shumukin دی مدد دی سی۔ مگر شمش شمو کین دی شکست دے بعد خورس نے آشور بنی پال دی اطاعت قبول کر لی۔قبیزیاکموجا دے دور وچ علامیاں تے آشوریاں دا ذوال شروع ہو گیا سی چنانچہ کمبوجا نے علام دے دارلحکومت انشان، قدیم سوسہ یا سوشن اُتے قبضہ کر لیا، ایہی وجہ اے تحریراں وچ کمبوجا شاہ پرموش و انشان دا لقب ملدا اے۔ مگر پھر وی ایہ ریاست آزاد نئيں ہو سکيتی۔ آشوریاں دے بعد میدی بادشاہ ہو خشترنے اسنو‏ں محکوم بنالیا تے استاغیس دے زمنے تک ایہی صورت رہی۔
کورش یاسائرس دوم (559۔ 529 ق م) دا شمار دنیا دے وڈے فاتحین وچ ہوندا اے۔ اس نے تن وڈی سلطنتاں میدتا، لیڈیا تے بابل نو‏‏ں زیر و زبر کر دتا تے فارس دی چھوٹی سی ریاست نو‏‏ں اک عظیم انشان سلطنت وچ تبدیل کر دتا۔ اس نے پہلے پرساگرد دی متوازی حکومت نو‏‏ں ختم کیتا تے اس دے بعد بابل دے بادشاہ بنو نید یا نیو نیدس Nabu Naibs or Nebu Nidus دے نال ساز باز کرکے میدتا دے خلاف بغاوت کردی تے استاغیس دے سالاراں نو‏‏ں نال ملیا لیا۔ چنانچہ استاغیس دی فوج نے اسنو‏ں گرفتار کرکے خورس دے حوالے کر دتا۔ اس فتح دے بعد اس نے اک متحدہ ایرانی سلطنت دی بنیاد رکھ دت‏ی۔ جس دی سرحد مغرب وچ لیڈیا تے بابل تک وسیع ہوگئياں سن۔ لیڈیا، بابل تے مصر نے ساز باز کرکے خورس دی ودھدی ہوئی طاقت نو‏‏ں ٹورنے دی کوشش کيتی۔ اس تو‏ں پہلے ایہ اتحاد مستحکم ہوندا خورس نے لیڈیا اُتے حملہ کر دتا۔ جنگ وچ لیڈیاکی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے خورس نے دارلحکومت سارڈیس Sardis اُتے قبضہ کرکے اس دے حکمران کروئس Crocsusگرفتار کر لیا۔ اس طرح لیڈیاکی سلطنت دے نال ایشائے کوچک تے یونانی مقبوضات خورس دے قبضہ وچ آ گئے۔ 	اس دے بعد اس نے ہرایو Harava موجودہ ہرات تے دریائے سیحاں Oxus تے جیہاں Jaxartes دے وسط علاقے سغدیہ Sagdiaکو فتح کرکے اپنی سلطنت ماورالنہر تے کوہ ہندو کش تک پھیلا دتا۔ (539 ق م) بابل نو‏‏ں فتح کرکے نبو یندس نو‏‏ں گرفتار کر لیا تے مغرب وچ اوہدی سرحداں نو‏‏ں مصر تو‏ں مل گیئں۔
بوا سپ
بوا سپ انزریلے سپاں دا اک ٹبر اے جیہڑے امریکہ، افریقہ، ایشیاء، یورپ تے پیسیفک جزیریاں وچ ملدے نیں۔ ایہ مدرے توں وڈے ناپ دے ہوندے نیں تے مادھ نر نالوں وڈیاں ہوندیاں نیں۔ ایہدیاں 43 ونڈاں منیا گیاں نیں۔
ہخامنشی سلطنت
ابتدائی دور
خورس دی موت دے بعد اوہدی وصیت دے مطابق اس دا بیٹا کمبوجا بادشاہ بنا۔ اس نے 525 ق م وچ اک وڈی فوج لے کر مصر اُتے حملہ کیتا۔ پلوسم Pelusium دی جنگ وچ فرعون مصر سامتیق سوم نو‏‏ں شکست دی تے مصر نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کر لیا۔اس دوران اس نے سوڈان تے قرطاجنہ فتح کرنے دے لئی فوجاں بھیجاں مگر اوہ تباہ ہوگئياں، اس تو‏ں اس دا ذہنی توازن بگر گیا۔ اس نے بارہ پارسی امراء نو‏‏ں zndoزندہ دفن کرادتا، ہور اس نے مصر دے مقدس بیل Apis مار دتا۔ تقریباََ تن سال مصر وچ قیام دے بعد اس نے مصر دا حاکم اک شخص اریاندس Aryabdesکو مقرر کیتا تے ایران واپس ہويا سی کہ شام وچ اک عظیم بغاوت دی اطلاع ملی۔ جس دا قائد اک شخص گؤمات Goumata نامی سی۔ اس نے اپنے نو‏‏ں بردتا Bardiya ظاہر کرکے ایران دے تخت اُتے قبضہ کر لیا سی اس وحشت ناک خبر نے کمبوجاکے دماغ نو‏‏ں مختل کیتا کہ راستے ہی وچ اس نے خود کشی کرلی۔ اوہدی موت دے بعد دارا اول نے گؤمات نو‏‏ں قتل کرکے اپنی بادشاہت دا اعلان کر دتا۔
دارا یا داریوش اول (522۔ 426 ق م) اس دا تعلق ہخامنشی خاندان دی دوسری شاخ تو‏ں سی اس لئی اوہ تخت دا جائز حقدار نئيں سی تے اس نے اک ایسے شخص نو‏‏ں قتل کرکے تخت حاصل کیتا سی جس نو‏‏ں لوگ بردتا سمجھدے سن ۔ اس لئی اس دے تخت نشین ہوندے ہی ملک وچ بغاوت دی اگ بھرک اٹھی۔ مگر اس نے اک اک کرکے تمام بغاوتاں سرد کیتا۔
باوجود شورشاں تے بغاوت دے دارانے فتوحات دی طرف توجہ دت‏ی۔ 514۔ 512 ق م دے درمیان اس نے بحیرہ اسود Black Sea دے علاقےآں اُتے حملہ کیتا تے سھتیاں نو‏‏ں مغلوب کرکے وادی ڈینوب Danube دے اک وسیع علاقے اُتے تسلط قائم کیتا۔ واپسی اُتے اس نے دریائے ڈینوب غبور کرکے ایشائے کوچک نو‏‏ں مسخر کیتا، پھر اس نے تھریس یا تراکیہ Thrace تے یونانی جزائر نو‏‏ں اپنی مملکت وچ شامل کرنے دے علاوہ مقدونیہ Macdoniaکی ریاست نو‏‏ں وی اطاعت اُتے مجبور کیتا۔ اس دے بعد افغانستان تے مکران نو‏‏ں زیر نگاں کرکے سندھ تے پنجاب دے اک وڈے حصے نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کر لیا۔ ہیروڈوٹس دے بیان دے مطابق اوہ سندھ تو‏ں بحری بیڑے دے ذریعے مکران تے عرب ہوندا ہويا اپنے دارلحکومت واپس آیا۔ الغرض 500 ق م دے اختتام تک مغرب تو‏ں لے کر مشرق دی سرزمین دارکے زیر نگاں ہوگئی سی۔ 486 ق م وچ اوہدی موت واقع ہوگئی۔
دارانے چھتیس سال حکومت دی تے اس عرصہ وچ معتدد جنگاں لڑاں۔ انیس جنگاں وچ خود وی شریک ہويا تے نہ حوادث نے اس دے قدم ڈگمگائے تے نہ شورشاں اس دے عزم نو‏‏ں متزل کرسکيتیاں ۔ اس نے چٹان دی ماند ہر اک دا دیوانہ وار مقابلہ کیتا۔ اس عہد وچ ایرانی سلطنت ماورالنہر و سندھ تو‏ں لے کر وادی ڈینوب و مصر تک وسیع ہوگئی۔ اس دے ایہ کارنامے اسنو‏ں دنیا دے فاتحین دی جگہ دینے دے لئی کافی نيں۔ دارانے اپنی موت تو‏ں کچھ عرصہ پہلے خشیارشا نو‏‏ں جو آتوسہ دختر خورس اعظم دے بطن تو‏ں سی ولی عہد بنایا۔ اس نے یونان اُتے حملے تو‏ں پہلے مصر دی بغاوت فرد کرنے دے لئی 484 ق م وچ فوج کشی دی تے باغیاں نو‏‏ں سزا دے کر اوتھ‏ے اپنے بھائی ہخامنش Hakhamaniess نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم مقرر کیتا۔ اس اثناء وچ بابل وچ شورش برپا ہوئی۔ خشیارشا نے بابل اُتے قبضہ کرکے بابل نو‏‏ں بے دردی تو‏ں لوٹا۔
ان کاروائیاں تو‏ں فارغ ہو ک‏ے اس نے یونانی جزائر اُتے حملے دا انتظام کیتا تے 481 ق م وچ اک عظیم فوج لے کر ایشیائے کوچک اُتے حملہ کیتا تے تھرما پلی Thermopylas دے مقام اُتے یونانیاں نو‏‏ں شکست دت‏ی۔ پھر ایتھنز دے مقام اُتے یونانیاں نو‏‏ں شکست دے کر ایتھنزاُتے قبضہ کر لیا تے اوتھ‏ے معبداں نو‏‏ں جلا دتا۔ مگر سلا مس Salamisکی جنگ وچ ایرانی بیڑے نے سخت ہذمیت اٹھائی تے اس دا وڈا حصہ تباہ ہو گیا۔ خشیارشانے ایہ مہم مردونیہ دے سپرد دی تے خود سارڈس آ گیا۔ مردونیہ نے یونانی جزائر فتح کرنے دی کوشش کيتی تے پلاتہ Plataea مارا گیا تے ایرانیاں نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس دے بعد یونانی بیڑے نے ایرانی بیڑے نو‏‏ں راس میکال Cap of mycal دے نزدیک شکست دت‏ی۔ اس دے نال ہی یونانی مقبوضات ایرانی حکومت دی گرفت تو‏ں نکل گئے تے درہ دانیال اُتے وی یونانیاں دا قبضہ ہو گیا۔ اس شکست تو‏ں ایرانی حکومت دے وقار نو‏‏ں سخت نقصان پہنچیا تے حرم وچ شازش ہوئی تے خشیارشا تے اس دے بیٹے دارا نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔
خشیارشاکے قتل دے بعد ارتخشتر اول یا اردشیر دراز دست تخت نشین ہويا۔ ایہ اک سال تک آزادنہ حکومت نہ کرسکا۔ کیو‏ں دے باپ دا قاتل اس اُتے حاوی سی آخر بادشاہ دے معتمد مغابیز ی بالغابش Megabyrus نے اسنو‏ں قتل کرکے رہائی ڈلیائی۔ اس واقع دے بعد دے اردشیرکے بھائی ھستاسب Hystaspes نے باختروچ بغاوت کردت‏ی۔ اردشیرخود گیا تے دو جنگاں وچ اسنو‏ں مغلوب کرکے ملک دے اندر امن قائم کیتا۔
اردشیرنے 424 ق م وچ وفات پائی، اوہ بہت حسین، باوقار تے رحمدل بادشاہ سی اوہ یہودیاں اُتے بہت مہربان سی تے انہاں نو‏ں ہر طرح دی مذہبی آزادی دے رکھی سی۔
اردشیر دی موت دے بعد اس دا بیٹا خشیارشا تخت اُتے بیٹھا، مگر کل پنتالیس دن ہی حکومت کرنے پایا کہ اس دے سوتیلے بھائی سغدیان Secudianus نے قتل کرکے تخت اُتے قبضہ کر لیا۔ مگر اوہ وی چھ ماہ تو‏ں زیادہ حکومت نئيں کرسکا، خشیارشاکا دوسرا سوتیلا بھائی اوخوس جو باخترکا حکمران سی، اس دے خلاف اٹھ کھڑا ہويا تے امیراں دی حمایت حاصل کرکے اسنو‏ں گرفتار کر لینے وچ کامیاب ہو گیا۔ اس نے دارا دوم دے لقب تو‏ں اپنی بادشاہت دا اعلان کر دتا۔ اس حکومت اُتے خواجہ سراآں تے عورتاں دا قبضہ ہو گیا۔ اوہدی بیوی پریزاد Perysats تے تن خواجہ سرا اس دے مشیر خاص سن ۔ اس لئی اس دے بھائی آرشیت Arsites نے بغاوت کی، دارانے اس دے حمایتاں نو‏‏ں ٹوڑ لیا، آرشیت نے اطاعت قبول کرلی۔ مگر دارا نے اسنو‏ں قتل کروادتا۔ اس دے بعد لیڈیا دے حاکم پس سسنہ Pissuthnes نے بغاوت دی مگر اس دا حشر آرشیت دی طرح ہويا۔ اس دے بعد دارانے لیڈیاکا حاکم اک چالاک تے مدبر امیر تسیافرن Tissaphernes نو‏‏ں مقرر کیتا۔ اس نے ایتھنز تے اسپارٹاکی باہمی عدادتاں تو‏ں فائدہ اٹھایا تے ایسی حکمت عملی اختیار دی کہ دونے ریاستاں لڑتی رہیاں۔ اسپارتی تسیافرن دی اس حکمت عملی نو‏‏ں سمجھ گئے۔ چنانچہ انہاں نے تسیافرن دے خلاف جوڑ توڑ کرکے اس دے اختیارات صوبہ کاریہ Caria تک محدود کردیئے گئے تے ایشائے کوچک دے بقیہ علاقےآں دے لئی دارا دے بیٹے خورس صغیر دی سٹراپی وچ دے دیئے گئے۔ اس اثناء وچ حرم دے اندر خورس دے خلاف سازش ہوئی، اس دے علاوہ تسیافرن نے وی بادشاہ تو‏ں اوہدی حکمت عملی دے خلاف شکایت کيتی۔ آخر اسنو‏ں وضاحت دے لئی سوسہ طلب کر لیا گیا۔ مگر اس دے پہنچنے دے بعد داراکا انتقال ہو گیا۔
اردشیرسوم بہت ہی باہمت، دلیر، تند خو تے سنگدل بادشاہ سی، اس نے تخت نشینی دے بعد تمام شہزاداں نو‏‏ں قتل کرا دتا سی کہ کوئی دعوے دار باقی نہ راے۔ مگر اک سال دے اندر شام، ایشائے کوچک، قبرض و فنیقہ وچ بغاوتاں پھوٹ پڑھیاں۔ انہاں بغاوتاں دی سب تو‏ں وڈی وجہ مصر وچ ایرانی حکومت دی شکست سی۔ اردشیر نے پہلے شام دی شورشاں نو‏‏ں فرد کرنا ضروری سمجھیا، اس نے سب تو‏ں پہلے فنیقی علاقے صیدا یا سدروم Sidon دا محاصرہ کر لیا۔ شہریاں نے مایوس ہوکر خود شہر نو‏‏ں اگ لگادی یا خود کشی کرلی، صیداکا بادشاہ طینس Tennes قتل ہويا۔ اس دے بعد اردشیرنے مصر دی طرف پیس قدمی دی تے مصر دے تیسواں خاندان دا آخری بادشاہ نخت نیب Nachtta Nep شکست کھا کر حبشہ دی طرف بھاگ گیا تے مصر دوسری بار 342 ق م وچ ایرانی سلطنت وچ شامل ہو گیا۔ ایرانی فوجاں نے اس موقع اُتے بری بیدردی تو‏ں مصر نو‏‏ں غارت کیتا۔ شہراں نو‏‏ں لوٹا تے ہزاراں مصریاں نو‏‏ں موٹ دے گھاٹ اتارا۔ ارشیر نے مصر دے مقدس بیل آپسAips ذبیح نو‏‏ں کرا دتا۔ اردشیرنے فرندات Pharendates نو‏‏ں مصر دا حاکم بنا کر واپس ہويا۔ اس کامیابی تے تشدد تو‏ں مغربی صوبےآں دی شورشاں خود بخود فرد ہوگئياں۔ مگر اس اثنا وچ وسط ایشاء تے سندھ وچ بغاوتاں پھوٹ پڑھیاں تے سندھ دا علاقہ ایرانی حکومت دے قبضہ تو‏ں نکل گیا۔ 338 ق م وچ اس دے اک خواجہ سرا باگوس Bagoas نے اسنو‏ں زہر دے کر ہلاک کر دتا تے اس دے بیٹےآں وچو‏ں چھوندے بیٹے ارشک Arsacesکو تخت اُتے بیٹھا کر باقی سب نو‏‏ں قتل کر دتا۔
ارشک نے تخت نشینی دے بعد باگواس تو‏ں رہائی دی کوشش کيتی مگر کامیاب نہ ہو سکا۔ باگواس نے اس خطرے نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے اسنو‏ں اس دے بیٹےآں سمیت قتل کرا دتا۔ اس دے بعد ہخامنشی خاندان دے اک شہزادے نو‏‏ں جو غالباََ دارا دوم دا پوندا سی دارا سوم دے لقب تو‏ں تخت اُتے بیٹھا دتا۔
حکومت دی باگ دوڑ سمھالنے دے بعد دارا چہارم نے سب تو‏ں پہلے مگر حالے سانس لینے ہی نئيں پایا سی کہ ایرانی مملکت اُتے سکندر اعظم دا طوفانی خیز حملہ ہويا، اس نے ہخامنشی حکومت دا شیرازہ بکھیر دتا۔
یونانی بغاوتاں
خورس نے لیڈیاکی سلطنت دے نال ایشائے کوچک تے یونانی مقبوضات خورس دے قبضہ وچ آ گئے تے چند یونانی جزائر تے شہراں نے خورس Cyrus دے دور وچ اطاعت کرلی سی۔ 	دارا نے۔ 514۔ 512 ق م دے درمیان اس نے بحیرہ اسود Caspian Sea دے علاقےآں اُتے بری تے بحری دونے راستاں تو‏ں حملہ کیتا تے سھتیاں نو‏‏ں مغلوب کرکے وادی ڈینوب Danube دے اک وسیع علاقے اُتے تسلط قائم کیتا۔ سھتیاں دی حمایت وچ یونانیاں نے شورشاں برپا کردتیاں چنانچہ واپسی اُتے اس نے دریائے ڈینوب غبور کرکے ایشائے کوچک نو‏‏ں مسخر کیتا، پھر اس نے سارڈیس Sardisوچ اک سال تک قیام کرکے اس نے ایتھ‏ے تو‏ں تھریس یا تراکیہ Thrace تے یونانی جزائر نو‏‏ں اپنی مملکت وچ شامل کرنے دے علاوہ مقدونیہ Macdoniaکی ریاست نو‏‏ں وی اطاعت اُتے مجبور کیتا۔ 	پھر داراکے عہد وچ تھریس تے مقدونیہ نے اطاعت قبول کرلی سی، مگر اوہ اس غلامی تو‏ں مطمعین نہ سن ۔ چنانچہ 499 ق م وچ ایشائے کوچک دے یونانی باشنداں نے اہل اتھنزکے ایما اُتے بغاوت کر دی تے لیڈیاکے پائے تخت سارڈس اُتے قبضہ کر لیا۔ ایرانی فوج نے باغیاں نو‏‏ں شکست دے کر دوبارہ تسلط قائم کیتا۔ لیکن 494 ق م وچ لیڈیاکی جنگ وچ ایشائے کوچک دے ایونیانی یونانیاں Ionian Greekکو دوسری شکست فاش دی تے انتقام وچ میلتس Milltus نو‏‏ں برباد کر دتا، مگر انہاں سختیاں دے باوجود شورشاں دا سلسلہ جاری رہیا۔ ایرانی فوج دے ہٹے ہی مقدونیہ، تھریس تے اریٹیریا Eretria نے آزادی دا اعلان کر دتا۔ دارانے اس دفعہ اپنے بھتیجے مرودنیہ Mardunius نو‏‏ں مقرر کیتا، جس نے تھریس نو‏‏ں فتح کیتا تے مقدونیہ دے حاکم سکندر Alexanderکو اطاعت اُتے مجبورکیتا۔ اس دا ارادہ دوسرے یونانی جزائر دی طرف پیش قدمی دا سی مگر طوفان وچ اس دا بیڑا تباہ ہوجانے دے سبب دارانے اسنو‏ں واپس بلا کر ایہ مہم اپنے اک سالار داتیہ Datis تے ارتافرنیہ Artaphernesکے سپرد کيتی۔ انہاں سالاراں نے اریٹیریا Eretria نو‏‏ں کلیۃََ تباہ کر دتا، مگر ایتھنزاُتے حملہ ناکم رہیا۔ اہل ایتھنزنے مراتھن Marathan دے مقام اُتے جو جزیرہ اٹیکا Attica وچ ایتھنزسے چوبیس میل شمال مشرق وچ واقع اے، ایرانی فوج نو‏‏ں عبرت ناک شکست دت‏ی۔ پھر مصر نے وی ایرانی جوا اتار پھینکا۔ دارا یونانیاں تے مصریاں نو‏‏ں قرار واقعی دینے دی فکروچ سی، کہ موت نے اسنو‏ں اٹھا لیا۔
دارا دی موت دے بعد خشیارشا ایران دے تخت اُتے بیٹھا۔ اس دے تخت نشین ہوندے ہی درباریاں وچ اختلاف پیدا ہو گیا۔ اک گروہ یونان وچ فوج کشی دا مخالف سی تے دوسرا موئید۔ خشیارشانے دوسرے گروہ تو‏ں اتفاق کیتا تے مصر دی بغاوت فرد کرنے دے بعد اس نے یونانی جزائر اُتے حملے دا انتظام کیتا تے 481 ق م وچ اک عظیم فوج کر ایشیائے کوچک دی طرف بڑھا۔ اس موقع اُتے سلطنت دی مختلف گوشےآں تو‏ں فوجاں طلب دی گئياں، جو کاپاڈوشیہ وچ اکھٹا ہوئیاں، پھر اوتھ‏ے تو‏ں لیڈیاآئیاں ۔ ہیروڈوٹس دے مطابق چھیالیس قوماں دے سپاہی اس فوج وچ شامل سن ۔ جو سلطنت دے مختلف گوشےآں تو‏ں طلب کيتے گئے سن ۔ یونانیاں نے اس فوج دی تعداد اٹھارہ لکھ بری افواج دے علاوہ بارہ سو جنگی تے تن ہزار برداری کشتیاں تے پنج لکھ دس ہزار فوج بحری بتائی اے۔ اس طرح تیئس لکھ دس ہزار فوج ہوئی، جو مبالغہ آمیز اے۔ بہر کیف اس عظیم انشان فوج دا سالار مردونیہ Mardonia سی، دوسری طرف یونانی بحری فوج دا سالار لیونداس Leonidas تے بحری فوج دا سالار یوری بیاد Euribyades سی
بہر کیف اس عظیم انشان فوج نے ہیلی پونت Hellespont یعنی درہ دانیال غبور کردے ہوئے تھرما پلی Thermopylas دے مقام اُتے یونانیاں نو‏‏ں شکست دت‏ی۔ پھر ایتھنز دے مقام اُتے یونانیاں نو‏‏ں شکست دے کر ایتھنزاُتے قبضہ کر لیا تے اوتھ‏ے معبداں نو‏‏ں جلا دتا۔ اس اثناء وچ ایرانی بحری بیڑاہ وی آ گیا، جس نے آرٹی منیریم Artomisium دے مقام اُتے یونانیاں نو‏‏ں پیچھے ہٹنے اُتے مجبور کر دتا۔ مگر سلا مس Salamisکی جنگ وچ ایرانی بیڑے نے سخت ہذمیت اٹھائی تے اس دا وڈا حصہ تباہ ہو گیا۔ اس واقع دے بعد خشیارشانے ایہ مہم مردونیہ دے سپرد دی تے خود سارڈس لا گیا۔ مردونیہ نے یونانی جزائر فتح کرنے دی کوشش کيتی، مگر آپس دے اختلافات دی بدولت کامیاب نہ ہو سکا تے پلاتہ Plataea دے مقام اُتے زبردست شکست کھادی خود سالار فوج مردونیہ وی قتل ہو گیا۔ اس دے مرتے ہی انتہائی ابتری دی حالت وچ فوج بھاگ کھڑی ہوئی۔ یونانیاں نے دور تک ایرانیاں دا تعاقب کیتا تے وڈی بے دردی تو‏ں انہاں نو‏ں قتل کیتا۔ بقول ہیروڈوٹس دے صرف تن ہزار ایرانی جاناں بچاسکے۔ اس فتح دے بعد یونانی بیڑے نے ایرانی بیڑے نو‏‏ں راس میکال Cap of mycal دے نزدیک شکست دت‏ی۔ اس دے نال ہی یونانی مقبوضات ایرانی حکومت دی گرفت تو‏ں نکل گئے تے درہ دانیال اُتے وی یونانیاں دا قبضہ ہو گیا۔ اس شرمناک شکست تو‏ں ایرانی حکومت دے وقار نو‏‏ں سخت نقصان پہنچیا تے خشیارشانے تلافی دی کوئی کوشش نئيں دی تے اسنو‏ں قتل کر دتا گیا۔
خشیارشا نے مصر دی بغاوت دبانے دے بعد ایرانیاں نے یونانیاں دے خلاف کروائی شروع کی، اس وقت یونانیاں دے اتحاد دا شیرازہ بکھر رہیا سی یونان دی دو وڈی طاقتاں ایتھنزتے اسپارٹااک دوسرے دے نال برسر پیکار سن۔ایسی حالت وچ یونانیاں نے مصالحت کرنی بہتر سمجھی۔ چنانچہ اک شخص کالیاس Callias نو‏‏ں ایرانی دربار بھیجیا۔ بحث وتمحیض دے بعد بلاآخر دونے حکومتاں دے درمیان صلح ہو گئی۔ جس دے تحت اتحاد دلس دے میمبراں دی آزادی تسلیم کرلی گئی۔ ہور قبرض اُتے ایران دا قبضہ تسلیم کر لیا گیا۔
دارا دوم دے عہد وچ لیڈیا دے حاکم پس سسنہ Pissuthnes نے بغاوت دی مگر ناکم رہیا۔ اس مرتبہ دارانے لیڈیاکا حاکم اک چالاک تے مدبر امیر تسیافرن Tissaphernes نو‏‏ں مقرر کیتا۔ اس نے ایتھنز تے اسپارٹاکی باہمی عدادتاں تو‏ں فائدہ اٹھایا، 413 ق م وچ ایتھنز دے بیڑے نے صقیلہ Sicily وچ شکست فاش کھادی تسیافرن نے اسپارٹاسنو‏ں اک محاہدہ کر لیا، جس دے تحت دونے نے ایتھنزسے جنگ کرنے دا وعدہ کیتا سی مگر تسیافرن نے اس اُتے سختی تو‏ں عمل نئيں کیتا، بلکہ ایسی حکمت عملی اختیار دی کہ دونے ریاستاں لڑتی رہیاں تے انہاں نو‏‏ں ایرانیاں دے خلاف جنگ دے بجائے انہاں تو‏ں مدد لینی پڑے۔ اس طرح تسیافرن نے یونان دی سیاست وچ بہت کامیاب کردارادا کیتا۔ یونانی طاقت دے توازن نو‏‏ں اس نے برہم کرکے اس نے ایرانی مفاد محفوظ کر لیا تے رفتہ رفتہ ایشائے کوچک اُتے قبضہ کرکے ایران دی سلطنت وچ شامل کر لیا۔
اسپارتی تسیافرن دی اس حکمت عملی نو‏‏ں سمجھ گئے۔ بدقسمتی تو‏ں بادشاہ دا دربار سازشاں دا اکھاڑا بنا ہويا سی تے کم فہم لوگاں دا اثر و رسوخ بادشاہ اُتے سی چنانچہ انہاں نے تسیافرن دے خلاف جوڑ توڑ کرکے اس دے اختیارات صوبہ کاریہ Caria تک محدود کردیئے گئے تے ایشائے کوچک دے بقیہ علاقےآں دے لئی دارا دے بیٹے خورس صغیر دی سٹراپی وچ دے دیئے گئے۔ خورس نے اختیارات ہتھ وچ لیندے ہی یونانی اجیراں دی اک فوج بھرتی دی تے راست پالیسی اختیار کردے ہوئے اسپارٹاسنو‏ں دوستانہ تعلقات استوار کيتے۔ ہور اسپارٹاکے سردار لیزنڈر Lynsander دی مالی مدد کيتی۔ ایرانی معاونت حاصل کرنے دے بعد اسپارٹا نے ایتھنز نو‏‏ں اگس پوتامس Acgos Potmos دی بحری جنگ وچ فیصلہ کن شکست دی تے ایتھنز اُتے قبضہ کر لیا۔ اس اثناء وچ حرم دے اندر خورس دے خلاف سازش ہوئی، اس دے علاوہ تسیافرن نے وی بادشاہ تو‏ں اوہدی حکمت عملی دے خلاف شکایت کيتی۔ آخر اسنو‏ں وضاحت دے لئی سوسہ طلب کر لیا گیا۔ مگر اس دے پہنچنے دے بعد داراکا انتقال ہو گیا۔
درا دوم دے بعد اس دا وڈا بیٹا ارشک اردشیر دوم دے لقب تو‏ں بادشاہ بنا۔ خورس بھائی نو‏‏ں قتل کرنے دی فکر وچ سی کہ تسیافرن نے ایہ راز افشا کر دتا۔ ارد شیرنے اسنو‏ں قتل کرنے دا حکم دے دتا، مگر اوہدی ماں نے بیٹے نو‏‏ں راضی کر لیا کہ اوہ چھوٹے بھائی نو‏‏ں معاف کردے تے اسنو‏ں اسنو‏ں اپنے عہدے اُتے برقرار رکھدے ہوئے ایشائے کوچک بھیج دے۔ خورس نے ایشائے کوچک پہنچدے ہی یونانی اجیراں دی اک فوج بھرتی کرنی شروع دی جس دا سالار کلارخ Clarchus سی انہاں تیاریاں دے نال اوہ تقریباََ دو لکھ فوج لے کر بابل بھائی دے خلاف جنگ دے لئی بڑھا۔ کوناکسا Cunaxa جو بابل دے قریب سی جنگ ہوئی، یونانی فوج نے شاہی فوج نو‏‏ں گویا شکست دے دی سی کہ پانسا پلٹ گیا خورس اردشیر نو‏‏ں سامنے دیکھ کر اس اُتے ٹوٹ پیتا تے اسنو‏ں زخمی کر دتا، مگر اس دے نال ہی شاہی دستے نے اس دا کم تمام کر دتا۔ خورس دی موت دے بعد یونانی فوج نو‏‏ں اسلحہ رکھ دینے دا حکم دتا گیا مگر اس نے انکار کر دتا۔ شاہی فوج انہاں تو‏ں مقابلے دی ہمت نئيں کرسکی، بادشاہ نو‏‏ں انہاں نو‏ں واپس جانے دی اجازت دینی پئی۔ راستے وچ تسیافرن نے کلارخ تے دوسرے سالاراں نو‏‏ں دھوکا دے کر گرفتار وی کر لیا، مگر پھر وی انہاں نے ہتھیار نئيں ڈالے تے زنوفن Xenophon تے دوسرے سرداراں دی قیادت وچ واپس لوٹ گئے۔ اس جنگ نے یونانیاں نو‏‏ں دلیر بنا دتا، انہاں نے ایرانی فوج دی کمزوریاں تے داخلی ضعف دا پوری طرح اندازہ کر لیا تے آئندہ سکندر اعظم نے اس تجربہ تو‏ں پوری طرح فائدہ اٹھایا۔
قبرص وچ اواگورس Evagoras نے یونانیاں تے مصر دی حمایت حاصل کرکے بغاوت کردی تے ایرانی حکومت دے لئی مستقل خطرہ بن گیا۔ ایرانی حکومت نے ایسی حالت وچ اک طرف ایتھنزسے تعلقات استوار کیتا تے دوسری طرف اوارگوس نو‏‏ں رعایت دے کر مصحالت اُتے راضی کولیا۔ سلامس Slamasa اُتے تے گورس دا قبضہ شاہ دے لقب دے نال تسلیم کر لیا گیا۔
سکندر دا حملہ
334 ق م وچ سکندرنے درہ دانیال نو‏‏ں غبور کیتا تے دریائے گرانیک Granicusکے کنارے ایرانی فوج نو‏‏ں پہلی شکست دت‏ی۔ اس ہزمیت نے ایرنی طاقت نو‏‏ں مفلوج کر دتا۔ اک سال دے اندر سارڈیس کاریہ فریجیا تے ایشیا کوچک دے دوسرے علاقےآں اُتے اس نے قبضہ کر لیا۔ اس دے بعد اس نے سوریا یا شام دی طرف پیش قدمی کيتی۔ ایسس Issus دے مقام پردوسری وڈی جنگ ہوئی۔ جس ایرانی فوج دا وڈا حصہ تباہ ہو گیا تے دارا نو‏‏ں شکست فاش ہوئی تے داراکی ماں، بیوی تے دو بیٹیاں گرفتار ہوئیاں تے ایرانی فوج دا وڈا حصہ تباہ ہو گیا۔ دارا نے مصالحت دی کوشش کيتی مگر سکندر نے وڈی حقارت تو‏ں ایہ پیش کش ٹھکرادت‏ی۔ مجبوراََ دارانے آخری جنگ دی تیاری کيتی۔ دوسری طرف سکندر فنیقی علاقے چڑھائی کيتی۔ سدوم نو‏‏ں تسخیر کرنے دے بعد اوہ ٹائر Tyre آیا تے اسنو‏ں ست ماہ دے محاصرے دے بعد فتح کرنے وچ کامیاب ہويا۔ اس موقع اُتے سکندر نے وڈی سفاکی مظاہرہ کیتا تے ٹائر نو‏‏ں اگ لگیا دی تے لوگاں نو‏‏ں غلام بنالیا۔ ٹائر دی تباہی دے بعد فلسطین دے بقیہ حصے سکندر دے زیر نگاں آ گئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اس نے مصر دی طرف اقدام کیتا تے تے اسنو‏ں بآسانی فتح کر لیا۔
تسخیر مصر دے بعد اوہ پھر ٹائر آیا۔ ایتھ‏ے اک لشکر جرار دے نال سرزمین ایران دی طرف بڑھا۔ نینوا دے قریب اربیلا Arbela تو‏ں تیس میل مغرب نو‏‏ں گوگامیل Gaugamela دے مقام اُتے دارا تے سکندرکے درمیان فیصلہ کن جنگ ہوئی، جس وچ داراکو شکست ہوئی۔ اس شکست دے نال ہی ایران داراکے قبضے تو‏ں نکل گیا تے دارا ہکتمان (ہمدان) تو‏ں رے تے رے تو‏ں شمال مشرق دی سمت بھاگ گیا۔ سکندر نے سوسہ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اصطخر نو‏‏ں مسخر کیتا تے اس انتقام وچ کہ خشیارشا نے شہر ایتھنز نو‏‏ں جلا دتا سی اس نے وی ایرانی دارالحکومت نو‏‏ں نذر آتش کر دتا۔ مذہبی کتاباں، شاہی محلات تے یاد گار عمارتاں کل دی کل دی خاک ہوگئياں۔ اس کم تو‏ں فراغت پانے دے بعد اس نے دار دا تعاقب شروع کیتا۔ راستے وچ اس دے دو امرا بس سوس تے بربسانت نے اس دا کم تمام کر دتا۔ دارا سوم دی موت دے نال ہی ہخامنشی خاندان دی حکومت 330 ق م وچ ہمیشہ دے لئی ختم ہو گئی۔
بادشاہ تے اس دا دربار
اس عہد دی تمام حکومتاں دی طرح ہخامنشی حکومت شخصی، مورثی تے مطلق العنان سی۔ بادشاہ تے اس دا دربار تمام طاقتاں دا سرچشمہ سی اوہی واضع قانون وی سی تے قانون نو‏‏ں نافذ کرنے والا بھی۔ عدالت ہو یا فوج ہر صیغے وچ اسنو‏ں اعلیٰ اختیارات اسنو‏ں حاصل سن ۔ اوہ تمام دستوری تے قانونی بندشاں تو‏ں آذاد سی اوہدی ذات رائے زنی تے تنقید تو‏ں بالا سی۔ اوہ اپنے عمال وچ خود مختار سی تے کسی دینوی طاقت دے آگے جواب دہ نہ سی ملکی مصالح دے پیش نظر اوہ بوقت ضرورت اپنے امراء تو‏ں مشورے طلب کیتا کردا سی تے ایہ محض اوہدی دور بینی تے خیر اندیشی اُتے موقوف سی ورنہ کوئی فرد یا مجلس اوہدی حاکمانہ حثیت اُتے اثر انداز نئيں ہوسکدی سی۔ چونکہ اوہ مذہب اُتے ایمان رکھدا سی ہور اپنی رعایا دا اسيں نسل سی اس لئی مذہبی قوانین تے ملکی رسم و رواج لحاظ کردا سی پھر کوئی طاقت ور مذہبی طبقہ موجود نئيں سی تے مذہب دی پیشوائی وی بادشاہ کردا سی ایرانی سلطنت بہت سی ساتراپیاں تے چھوٹی چھوٹی ریاستاں اُتے مشتمل ہوندی سی جنہاں دے حکمران شاہ ہويا کردے سن ۔ چونکہ بادشاہ انہاں دا حاکم اعلیٰ سی اس لئی اس نے پنے لئی شاہنشاہ دا لقب اختیار کردا سی ایہ لقب دارا اول دے کتبے وچ واضح طور اُتے ملدا تے ایہ لقب ایران دے حکمراناں نو‏‏ں اس قدر پسند آیا کہ ساسانی عہد تک تمام فرمانروا شہنشاہ (بادشاہاں دے بادشاہ) کہلاندے سن ۔ بادشاہ خود ہی فوج دا سپہ سالار ہويا کردا سی میدان جنگ وچ خود جاندا سی تے قتال وچ حصہ لیندا تھا
ایران دا بادشاہ اپنی سطوت و ہیبت تے شاہانہ کرد فر دے لئی مشہور نيں انہاں دا لباس زرق برق ریشمی و زراں ہويا کردا سی اس دے سر اُتے سونے اک تاج ہوندا سی جس اُتے بیش قیمت جواہرات ٹکے ہويا کردے سن ۔ ہخامنشی فرمانروا بالعموم ارغونی رنگ دی قبا پہنا کردا سی
بادشاہ مظلوماں دی فریاد سنے دے لئی دربار عام کردا سی دربار وچ آنے دے آداب ملحوظ رکھے جاندے سن ۔ خلاف ورزی دی صورت وچ موت دی سزا دی جاسکدی سی۔ بادشاہ عموماً اک تخت اُتے پردے دے پیچھے بیٹھا سی اس دا تخت سونے تے چاندی دا ہوندا سی تے نہایت قیمتی پتھر و جوہرات جڑے ہوندے سن ۔ بادشاہ دے پیچھے مور چھل تے حفاظتی دستے دا سالار ’خرم باش‘ مؤدب کھڑا ہوندا سی تخت تو‏ں دس بالش ہت کر اراکین سلطنتاں لگی ہوندی سن۔ جشن و دعوت دے موقع اُتے وی شاہانہ آداب پوری طرح ملحوظ رکھے جاندے سن ۔
بادشاہ شکار تو‏ں خاص رغبت رکھدے سن ۔ شکار دے لئی وسیع مرغزار تے جنگلات سن ۔ جتھ‏ے بادشاہ اپنے درباریاں تے شاہزاداں دے نال شکار دے لئی جاندا سی گور خر تے شیر دا شکار اس دا پسندیدہ مشغلہ سی شکار وچ اکثر کتے وی نال ہوندے سن ۔
محل دے اندر ملکہ خاص سب تو‏ں بااختیار سی۔ اس دا لباس بادشاہ دی طرح قیمتی تے زرین ہوندا سی اسنو‏ں تاج پہنے دا حق حاصل سی بادشاہ دی دوسری بیویاں تے کنیزاں اس دے زیر اثر سن۔ اوہدی خدمت وچ ہزاراں کنیزاں تے خواجہ سرا متعین سن ۔ بادشاہ نو‏‏ں اپنا ولی عہد نامز کرنے دا حق حاصل سی عموماً اس دا وڈا بیٹا اس دا جانشین ہوندا سی پھر وی ایہ طہ شدہ مسلہ نئيں سی تے اکثر تلواراں اس مسلے نو‏‏ں حل کردی سن۔ بادشاہ دے ذا‏تی تحفظ دے لئی فوج دا اک دستہ متعین ہوندا سی، جس دی سالاری بہت ہی متعد تے اکثر شاہی خاندان دے کسی فرد دے ساُتے دی جاندی سی۔ جدو‏ں بادشاہ باہر نکلتا تو ایہ دستہ اس دے نال ہويا کردا سی محافظاں دے چمکدار اسلحہ، وردیاں تے زرہیاں ہور بادشاہ دا تاج تے زراں لباس لوگاں دے دل اُتے ہیبت ڈالتا سی
بادشاہ دے بعد امرا دی جماعت سی، جو شاہزاداں، جاگیر داراں تے بااثر سرداراں اُتے مشتمل سی۔ ملک دے اندر سب تو‏ں طاقتور طبقہ انہی امراء دا سی انہی دی آسودگی اُتے بادشاہ دا سکون منحصر سی ورنہ انہاں دا باہمی اتحاد بادشاہ دے لئی کس وقت وی خطرہ بن سکدا سی وڈے وڈے عہدے اس طبقہ دے افراد تو‏ں پُر کيتے جاندے سن ۔
نظام حکومت
سٹراپی جو ہخامنشی دور وچ خشتران پوان Khshtr Pawan کہلاندا سی اوہدی تقریری براہ راست بادشاہ دے ہتھ وچ سی۔ اوہ اپنے حلقہ وچ آزادنہ حکومت کردا سی تے صرف بادشاہ نو‏‏ں جواب دہ سی دارا اول دے کتبے وچ اٹھائیس سٹراپیاں وچ بٹی سی۔ خشیار شا اول دے کتبے تو‏ں تیس سٹراپیاں دے حالات دا پتہ چلدا اے۔
ہر سٹراپی وچ فوجاں وی رہندی سن جنہاں دا تعق سٹراپ تو‏ں ہوندا سی بوقت ضرورت بادشاہ ہر صوبے تو‏ں طلب کر سکدا سی صوبے دی مالیات دا تعلق وی سٹراپ تو‏ں سی، اوہ مقرر رقم بادشاہ نو‏‏ں دتا کردا سی خشتران پوران دے علاوہ ہر سٹراپی وچ دبیر یا میر منشی ہويا کردا سی جو سٹراپی دے حالات تو‏ں براہ راست بادشاہ نو‏‏ں مطلع کردا رہندا سی اس تمام شاہی احکامات و مضامین تو‏ں واقفیت ہوندی سی تے بادشاہ نو‏‏ں آگاہ کردا رہندا سی کہ اوہدی ہدایات اُتے کس قدر عمل و درآمد ہورہیا اے۔ اس علاوہ ہر سٹراپی وچ ایسے لوگ متعین سن جو بادشاہ نو‏‏ں براہ راست پوشیدہ طور اُتے خبراں بھیجیا کردے سن ۔ 	مرکزی انتظامات دے لئی اعلیٰ احکم مقرر سن جو براہ راست بادشاہ دی ہدایات دے مطابق کم کردے سن ۔ ایسے احکم نو‏‏ں بادشاہ دے درباریاں وچ شمار کیتا جاندا سی
مالیات
محکمہ مالیات نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے دارا نے منظم کیتا۔ محاصل دا تعین تے انہاں دی وصولی دا طریقہ مقرر کیتا۔ ہر سٹراپی نو‏‏ں اک سالانہ اک مقرر رقم شاہی خزانے وچ داخل کرنی پڑتی سی۔ محاصل نقد تے جنس دونے شکلاں وچ وصول کيتے جاندے سن ۔ دارا دے عہد وچ سلطنت دی کل نقد آمدنی 14560 ٹیلنٹ Talants یعنی تقریباً دو کڑور ساٹھ پونڈ سی۔ چند سٹراپیآں دے خراج حسب ذیل سن ۔ ہندوستان 4680 ٹیلنٹ، بابل تے آشوریہ1000 ٹیلنٹ، مصر 700 ٹینٹ، ایشیا کوچک 1760 ٹیلنٹ تے بلوچستان 170 ٹیلنٹ۔ نقد رقم دے علاوہ ہر صوبے نو‏‏ں جنس دی شکل وچ کچھ ادا کرنا پڑتا سی مثلاً بابل پنج سو خواجہ سرا حکومت نو‏‏ں مہیا کردا سی اس طرح ہندوستان تو‏ں کتے، حبشہ تو‏ں ہاتھی دانت تے آبنوس، آرمینا تو‏ں اک لکھ بھیڑاں، چار ہزار خچر، تن ہزار گھوڑے وصول کيتے جاندے سن تے انہاں دی نوعیت صوبائی خراج دے علاوہ ہدتے، مال غنیمت تے سرکاری اراضی دی پیداوار شاہی خزانے دی آمدنی دے ذرائع وچ شامل سن ۔
فوج
قدیم ایرانیاں دا فوجی نظام آشوریاں دے عسکری نظام تو‏ں ماخوذ سی فوج دے دو حصے سوار تے پیادہ ہوندے سن ۔ سوار فوج دا اہ‏م حصہ سن تے اسی طاقت اُتے مملکت قائم سی۔ پیادہ تے سواراں دے علاوہ جنگی رتھ وی ہوندے سن جنہاں نو‏ں گھوڑے کھنچتے سن ۔ ہخامنشیاں نے فوجی طاقت نو‏‏ں جدید طور اُتے منظم کیتا۔ ملک دے اندر نے فوجی خدمات لازمی قرار دے دتی گئی سی۔ جنگ دے وقت پندرہ تو‏ں پنجاہ سال تک دی عمر دے تمام لوگ فوجی خدمت اُتے مجبور سن، ہور اس اُتے سختی تو‏ں عمل کیتا جاندا سی، جدو‏ں اک باپ دے تن بیٹے فوج وچ بھرتی کيتے جارہے سن، دارا تو‏ں اک نو‏‏ں بری کرانے دی درخواست کيتی گئی تو محض اس درخواست دے جرم وچ تیناں بیٹےآں قتل کر دتا گیا۔ جنگ دے موقع اُتے ہر سٹراپی تو‏ں فوجاں طلب کرلی جاندی سن، جو مختلف نسلاں تے مذاہب دے سپاہیاں اُتے مشتمل ہوندی سی۔ یونانی جزائر اُتے حملے دے وقت ہیروڈوٹس دے بیان دے مطابق تیس لکھ فوج جمع دی سی۔ گو ایہ تعداد مبالغے تو‏ں خالی نئيں اے۔ پھر وی اس تو‏ں اِنّا ضرور معلوم ہوندا اے کہ ہر سٹراپی وچ کافی فوجاں ضرور رہندی سن، جو ضرورت دے وقت طلب دی جاسکدی سن۔
ہخامنشیاں دے ہتیار تیر کمان، خنجر، بھالے، برچھے، چھرے تلواراں نیزے کمند ڈھالاں، پوستین، زرہیاں تے خود شامل نيں۔ جنگ دے موقع اُتے بادشاہ عموماً فوج دی قیادت کردا سی یا کوئی بااثر امیر۔ فوج دے نال نقارے بجتے سن تے بادشاہ اپنی کنیزاں دے جھرمٹ وچ میدان جنگ وچ جاندا سی 	ہخامنشی عہد مٰاں بحری بیڑے وچ وی ترقی ہوئی سی۔ مگر انہاں دے بیڑے بھدے تے بھاری سن ۔ اس لئی یونانیاں دے مقابلے وچ کامیاب نئيں راے۔
مذہب
یہ یقین تو‏ں تو نئيں کہیا جاسکدا اے کہ ہخامنشی دین زرتشت نو‏‏ں مندے سن ۔ پھر وی ایسے شواہد موجود نيں کہ اس طرح دی رائے قائم دی جاسکدی اے۔ مثلاً اریامن دے اک نوشتہ تے دارا اول دے اک کتبہ وچ اہورا مژدہ دا نام آیا اے، اس لئی خیال کیتا جاندا اے کہ ہخامنشیاں دے اوئل وچ ہی اس مذہب نے سرکاری مذہب دی حثیت اختیار کرلی سی۔
اخلاق و آداب
ایرانی آداب وچ شائستگی پائی جاندی اے۔ ملتے وقت اک دوسرے نو‏‏ں بوسہ دیندے تے خیر عافیت پوچھتے سن ۔ ایرانیاں وچ سالانہ جشن منانے دا رواج رہیا اے، خصوصاً موسم بہار وچ نوروز دا تے تے خزاں وچ قہرگان دا جشن وڈے زور شور تو‏ں منایا جاندا سی تے اک دوسرے نو‏‏ں تحفہ تحائف بھیجدے سن تے اُتے تکلف دعوتاں کردے سن ۔ بیٹیاں دی پیدائش نامبارک خیال دی جاندی سی۔ پانج سال تک دا بچہ ماں دی نگرانی وچ رہندا سی اوہدی تعلیم و تربیت دا بار باپ ذمہ ہوندا سی
بولی و رسم الخط
ہخامنشی عہد وچ جو کتبہ دستیاب ہوئے نيں اوہ بالعموم تن زباناں وچ یعنی قدیم فارسی یا فرنس قدیم، علامی تے بابلی نيں، انہاں وچ صرف چند کتبہ قدیم فارسی دے نيں۔ ایہی بولی شاہی بولی دی حثیت رکھدی سی، اس دا رسم الخط میخی اے جو آرامی رسم الخط تو‏ں ماخوذ اے۔ مگر ایرانیاں نے اس وچ ہجا دے بجائے حروف تہجی استعمال کرکے اوہدی پیچیدگیاں دور کردی سی۔
مواصلات
موصلات دی ترقی دارا نے مرکزی حکومت دے اثر و نفوذ نو‏‏ں دور دراز صوبےآں وچ قائم رکھنے ہور تجارت نو‏‏ں ترقی دینے دی عرض تو‏ں نظام موصلات دی طرف توجہ دی تے مختلف سڑکاں دے ذریعہ اہ‏م مقامت نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں ملادتا۔ انہاں تمام سڑکاں تے شاہرہ آں وچ سب تو‏ں وڈی تے شاندار اوہ سڑک سی جو سارڈس نو‏‏ں سوسہ تو‏ں ملاندی سی تے شہاہی سڑک Royl Rood کہلاندی سی۔ سڑک اُتے رہاگیراں دی حفاظت دا معقول انتظام سی ہر تھوڑے فاصلے اُتے مہمان خانے تے فوجی چوکیاں سن۔ دارا نے فرعون مصر نیخو دوم دی کھداوئی ہوئی نہر نو‏‏ں دریائے نیل تو‏ں ملادتا اس دے ذریعے ایشیا تے افریقہ دی تجارت نو‏‏ں ترقی دینے دی کوشش کيتی۔
کتبے
بابل دے اک مینار اُتے خورس دی اک تحریر ملی اے جو تاریخی حثیت تو‏ں بہت اہ‏م اے۔ اس تحریر وچ ایہ الفاظ ملتے نيں ”وچ ہاں خورس دنیا دا وڈا بادشاہ، اک عظیم بادشاہ بابل دا بادشاہ، سومر تے اکاد دا بادشاہ، ربع مسکون دا بادشاہ، انشان دا بادشاہ خورس اول دا پوندا، چائش پش دا اُتے پوندا۔“ دوسرے مقام اُتے اے ۔ اوہ دیوندا جنہاں نو‏ں ميں نے انہاں دے شہراں وچ پہنچایا بعل، نبو دے آگے میری درازی عمر دی دعائاں کردے نيں۔ اس دے علاوہ تے کتبے ملے ہنيں انہاں سب تو‏ں اہ‏م کتبہ بہستون Behistum اے۔ ایہ ہگتمان (ہمدان) دے قریب ہگتمان تے بابل دی قدیم شاہرہ اُتے کرمان شاہ دے مشرق وچ پہاڑیاں واقع نيں۔ انہاں پہاڑیاں دے دامن وچ اک چھوٹا سا پنڈ باستون یا بہستون واقع اے۔ اس پنڈ دی قربت دی وجہ تو‏ں ایہ کتبہ بہستون مشہور ہو گیا اے۔ متعدد الوح دے اواُتے تن زباناں عیلامی، بابلی تے قدیم فرنس یا قدیم فارسی وچ لکھیا ہويا اے۔ اوہدی اک نقل مصر دے العطین دے کاغذات تو‏ں ملی اے۔ ایہ نقل آرانی رسم الخط وچ اے۔ اس کتبہ وچ تحریر دے علاوہ مختلف مناظر نيں جو پھتراں اُتے نقوش وچ پیش کيتے گئے نيں۔ انہاں وچ دارا دی شاندار کامیابیاں تے دشمناں دے عجر و عزمیتاں نو‏‏ں دیکھایا گیا اے۔
کتبہ بہستون دے بعد دوسرے اہ‏م کتبہ ’نقش رستم‘ وچ ملے نيں۔ ایہ مقام پرسجے تو‏ں تیس میل جنوب و مغرب وچ دارا اول دے آباد کيتے ہوئے شہر اصظخر Istakhr اُتے گیا جس نو‏‏ں یونانی بولی وچ پرسی پولس Persepois تے پارسی تخت جمشید کہندے نيں۔ تخت جمشید دے قریب ہی شاہی قبرستان اے۔ جتھ‏ے دار اول، خشیارشا اول، اردشیر اول تے دارا ثانی دی قبراں نيں، جو چٹاناں نو‏‏ں کاٹ کر بنائی گئی نيں۔ چند تے قبراں نيں جنہاں اُتے کوئی تحریر نئيں اے۔
طب
ہخامنشی عہد وچ جراہاں تے طبیباں دا اک منعظم طبقہ موجود سی جنہاں دی فیس حکومت دی طرف تو‏ں مقرر سی۔ پھر وی انہاں دے طب اُتے توہمات دا اثر موجود سی اوہ زیادہ تر امراض نو‏‏ں روح خبیثہ یا دیوآں دے تسلط دا نتیجہ سمجھدے سن تے انہاں نو‏‏ں دور کرنے دے لئی زیادہ تر جھاڑ پھونک تے جادو ٹونکے دی ضرورت محسوس کردے سن ۔ انہاں دا عقیدہ سی اک ہزار وچ 999 مرض دیوآں دے پیدا کيتے ہوئے نيں تے انہاں اطبا دے بجائے مذہبی طبقہ دے لوگ نجات دلاسکدے نيں۔
شہر تے عمارتاں
پارسیاں نے دو شہر پرسومش Parsumash تے پرساگرد Parsagarda آباد کیئے سن ۔ جنہاں وچ پرسجے یا پسر گدایہ نو‏‏ں زیادہ شہرت ہوئی۔ ینيں خورس اول نے ہخامنشی سلطنت دی بنیاد رکھی سی۔ اج کل اس دا نام مشہد مرغاب دے نام تو‏ں موسوم اے۔ ایتھ‏ے خورس اعظم نے معتدد وڈی وڈی عمارتاں بنوائاں سن، جنہاں وچ اک چھ منزلہ سنگین عمارت سی۔ جس دے ستون ہن وی موجود نيں۔ اسنو‏ں اج کل مادر سلیمان دی قبر کہندے نيں۔ محققین دا خیال اے ایہ خورس اول دی قبر اے۔ اوتھ‏ے اُتے اک کتبہ وی اے، جس اُتے لکھیا ہويا اے ’وچ خورس ہخامنش بادشاہ ہوں‘ انہاں عمارتاں دے درمیان پتھراں اُتے برجستہ کاری دے چند نمونے ملتے نيں۔ دارا نے دارلحکومت پرسجے یا پسر گدائی دے جنوب و مغرب وچ تقریباً پچیس میل دے فاصلے اُتے اک نواں شہر آباد کیتا تے اوتھ‏ے اک محل تعمیر کرایا جو ظخر Tachara دے نام تو‏ں مشہور سی اسی طخر دی طرف منسوب ہوکر پورے شہر دا نام اصظخر Istakhr اُتے گیا جس نو‏‏ں یونانی بولی وچ پرسی پولس Persepois تے پارسی تخت جمشید کہندے نيں۔ دارا نے اسی نو آباد شہر نو‏‏ں اپنا دارلحکومت بنایا تے اسنو‏ں ہر لحاظ ترقی دینے دی کوشش کيتی۔ ایہ شہر تن مظبوط فصیلاں تو‏ں گھرا ہويا سی، جنہاں وچ اک فصیل مینارو تے ستوناں دی قطاراں اُتے مشتمل سی تے پہاڑاں دی چوٹیاں اُتے تو‏ں لنگھدی سی۔ خاص عمارتاں اک مستطیل نما نا ہموار قطہ اُتے واقع سن۔ انہاں دے بیچ وچ اوہ شاہی قیصر سی جو طخر دے نام تو‏ں مشہور سی اس محل دے درمیان پنجاہ فٹ مربع دا اک وسیع کمرہ سی، جس دی دیواراں اُتے برجستہ کاری دے نمونے سن تے تواتر دے نال ایہ الفاظ لکھے نيں جو اج وی موجود نيں۔ ’وچ دارا وڈا بادشاہ، بادشاہاں دا بادشاہ، ملکاں دا بادشاہ، ہستاسب دا بیٹا جس نے ایہ محل تعمیر کرایا ہے‘۔ اس دے علاوہ اک دوسرا بہت وڈا کمرہ سی جس معتدد دروازے سن تے عمارت دے مختلف حصےآں دی طرف کھلدے نيں۔ اس قیصر تو‏ں متصل اک دوسری عمارت اے جس نو‏‏ں اج کل ٹرپی لون Trrpylon کہندے نيں۔ شاید ایہ شاہی ایوان سی اس دے زینہ دار راستاں دی رویف اُتے امراء دی شکلاں کھدی ہوئی نيں جنہاں نو‏ں اواُتے جاندے ہوئے دیکھایا گیا اے۔ مشرقی پھاٹک دے سامنے دارا دا مجسمہ کندہ اے جو تخت اُتے بیٹھا ہويا اے اس دے پیچھے اک شخص کھڑا ہويا اے جو شاید اس دا ولی عہد خشیار شاہ اے۔ اس عمارت وچ برجستہ کاری دے نموناں وچ اٹھائیس شکلاں لدی نيں جو اوہدی اٹھائیس سٹراپیاں دی نمائندگی کردی نيں۔
اس عمارت دے بعد اک عمارت اے جس دی تعمیر دا دارا دے عہد شروع ہويا تے تکمیل خشیارشا دے عہد وچ ہوئی سی۔ ایہ عمارت اپادان Apadan یا تالار خشیارشا Hall of xerxs دے نام تو‏ں مشہور اے تے تقریباً 195 فٹ لمبا تے اِنّا ہی چوڑا اے۔ اوہدی چھت لکڑی دی سی جو امتداد زمانہ تو‏ں ختم ہوگئی۔ ایہ بہتر 72 ستوناں اُتے قائم سی۔ جنہاں وچاں تیرہ ستون ہن وی کھڑے نيں۔ ستوناں دی کی بلندی تقریباً چونسٹھ 62 فٹ اے۔ اس دے زیناں دے ردیف اُتے وی معتدد شکلاں کھدی ہوئی نيں۔ انہاں وچ تیس محکوم قوماں دے سفراء نيں جو بادشاہ نو‏‏ں نوروز دا تحفہ پیش کرنے آئے نيں۔
اس تالار دے پیچھے دوسرا تالار اے جو سو ستوناں اُتے قائم سی تے تالار صد ستونی Hill of on Handred Columnes دے نام تو‏ں موسوم سی اوہدی تعمیر خشیارشا دے زمنے وچ شروع ہوئی تے تکمیل اردشیر اول دے عہد وچ ہوئی۔ ایہ تالار بہت طویل تے عریض 329 مربع فٹ دا سی مگر ہن ایہ کلیتہً برباد ہوچکيا اے۔ صرف ستون تے بنیاداں دے نشانات باقی نيں۔ اصطخر دی دوسری تعمیرات وچ دارا اول، خشیارشا اول تے ادر شیر اول دی تعمیرات دے آثار ملتے نيں۔ جنہاں وچ حرم سرائاں تے شاہی خزانے دی عمارتاں شامل نيں انہاں دے کھنڈر ملتے نيں۔ انہاں دے علاوہ خشیارشا دا تعمیر کردہ اک دروازہ جو بہت بھاری تے شاندار سی اس دے دونے جانب آشوری طرز اُتے، قوی ہیکل سانڈاں دے مجسمے نصب سن ۔
مذکورہ شہراں دے علاوہ دوسرے مقامات اُتے ہخامنشی حکمراناں دی تعمیرات دے آثار ملتے نيں۔ شیراز تے داراب گرد دے درمیان سروستان و فیروز آباد دے نذدیک اک گنبد تے دو محراباں نيں جو خورس اعظم دے تعمیر کردہ بتائے جاندے نيں۔ اس طرح شوشہ یا شوشShushan وی کہندے نيں ایہ عیلامیاں دا نے اسنو‏ں اپنا مستقرر بنا لیا سی اس دے بعد ہخامنشی اس ہر قابض ہوگئے تے اس دا نام ہخامنشی کتباں وچ انشان آیا اے۔ اوتھ‏ے اک عمارت اے جس دی بنیاداں دار نے رکھی سی مگر تکمیل خشیارشا دے دور وچ ہوئی۔ اس جگہ دارا دا اک کتبہ ملیا اے جو بتاندا اے اوہدی تعمیر و تزئین دے لئی دور دراز تو‏ں سامان مگائے گئے سن ۔ مثلاً سنگین ستون افروڈیسیا Aphrodisiasتاں، سدار Cedar لبنان تاں، چاندی مصر تاں، سونا مصر تو‏ں تے ہاتھی دانت ہندوستان تو‏ں درآمد ہوئے سن ۔ اس دیوراں خام انیٹاں تے چونے تو‏ں تعمیر ہوئی سن، جنہاں دے اواُتے رنگین تے چمکدار ٹائلاں لگائی گئی سن۔ اس عمارت دا خاص حصہ مختلف وسعتاں دے تن صحناں اُتے مشتمل سی جنہاں دے چاراں طرف وڈے وڈے کمرے تے برآمدے سن ۔
تجارت
ایرانیاں نو‏‏ں انہاں دے سیاسی عروج دے نال تجارتی اہیت وی حاصل ہوئی، مگر ایرانیاں نے تجارت دی طرف کدی خود اپنا نے دی کوشش نئيں کی، انہاں دے ملک دی تجارت غیر ملکی فنیقیاں، یہودیاں، بابلیاں تے یونانیاں دے ہتھ وچ سی۔ اگرچہ اہ‏م تے وڈی شاہرانيں انہاں دے ملک تو‏ں گرتی سن تے مشرق تے مغرب دی تجارت ایران دے راستہ تو‏ں ہوندی سی۔
سکے
دارا پہلا ایرانی بادشاہ سی جس نے سونے تے چاندے دے سکاں دا اجزا کیتا سی ایہ دریک Daric کہلاندے سن تے اس اُتے دارا دی شکل نقش ہوندی سی۔ ہخامنشی عہد دے سٹراپاں نے سکے جاری کيتے سن جنہاں کہ چند نمونے دستیاب ہوئے نيں۔ ایہ سکے مختلف اوزان تے قیمتاں دے نيں۔