cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لہندی تے چڑھدی پنجابی
پُرا نا دور
ایہہ پندرویں صدی عیسوی تک رہیا۔ ایس دور دے شروع وِچ لاہور مسلماناں دا دارالخلافہ سی ، تے پنجابی دی سان اُتے چوکھے لفظ باہر دیاں زباناں دے آکے چڑھے ایہو ہی زبان اردو دی ماں کہاٷن دا حق رکھدی ہے۔ 1193 ء وِچ جدوں مسلمان نے دِلّی دارالخلافہ بنا لیا تے بعد وِچ ریختہ قِسم دی شاعری شروع ہوئی۔ ایس شاعری دا اثر پنجابی شاعراں نے وی لیا، تے ایہدی نقل وِچ شعر لکھے۔ ایہناں پنجاب دے شُعراں دا اُتلا ڈھانچہ تے فارسی دا ہے پر مُنیاد اوہو لاہنڈی دی ہے، تے صوتیات وِی پنجابی دی ہے۔ ایس کر کے ایہناں نوں وِی پنجابی ادب وِچ ہی شامل کراں گے۔ ایس دور وِچ نثر لکھن دا رواج اُکّا ہی نظر نہیں آؤندا۔ شعر بڑی آزادی دے نال لکھےجاندے سی۔ لوک گیتاں دا اَینا بھر مار ملدا ہے کہ ایہہ ادب دے لئی ضروری مواد دے طور تے وَرتے جاندے سی۔ گانے نوں شاعری دے نال خاص تعلق ہُندا سی۔راما تے کرشنا متّاں دا تے تصوف دا ادب اُتے خاص اثر نہیں سی ۔ عام طور تے یوگ تے ایسے ہی طرحاں دے فلسفے دے مضمون بنّھے جاندے سی، جیہڑے کہ اَوَدھی ضلعیاں دیاں کتاباں دے نال بہت کُجھ ملدے کُلدے سی۔ ہندو تے مسلمان لکھاریاں دے وَرتوں دیاں لفظاں وِچ کِتے وِرلا وِرلا ہی فرق ہندا سی۔
ویداں توں اپنشد دا زمانہ آیا ۔تاں پھیر بُدھ دھرم دا ، تاں ایہدے توں چھیکڑیں بھگتی دی تحریک چلّی ۔ ایس بھگتی دی بِنا اُتے ہی اسلام دے وِچ صوفی رنٛگ نے ترقی کیتی۔ جیہدی وجہ نال زہد تے تپس دیاں نویکلیاں ہی شکلاں بن گیاں۔ بابا فرید دے پِچھوں تصّوف وِچ اوہ ز ُہد تے تپس نہیں مِلدا کیوں جے کرشنا مت نے چوداں توں سولاں صدی عیسوی دے وِچ آ کے تصوف دے وِچ بہت کُچھ جذبات نوں اُبھارن والا عشقیہ قِسم دا رنگ بھر دِتّا۔ ایہناں ساریاں گلاں دا اثر ادب اُتے بہت پایا جاندا ہے۔
وچکارلا دور
اہہ اٹھارویں صدی عیسوی تک رہیا۔ ایس دور وِچ دلی دی راج دھانی اپنا پورا اثر دکھا رہی سی، تے نال ہی ہندو مت دے مُڑ پرچار کرن دی ہِل جُل نے دِلّی برجی دا اِیناں اثر پایا، کہ ایہدے چوکھے لفظ پنجابی وِچ آوڑے۔ ایتھے تائیں کہ لاہنڈا زبان پنجاب تائیں پچھے ہٹ گئی۔ چناب دے چڑھدے پاسے وَل لاہنڈا دی جیہڑی شکل بن گئی، اوہنوں سب توں پہلے امیر خسرو ( یمین الدین محمد حسن 1253ء توں 1325ء) اپنی فارسی کتاب نُورسہ پہر وِچ لاہوری ناں نال بلاٷندا ہے۔ ایس لاہوری وِچ ماجھی ( سکھّی) جٹکی، لدھیانوی تے انبالوی بولیاں شامل ہن، ایس دور وِچ مسلمان لکھاری تے عام طور تے فارسی وِچ ہی لِکھدے سی بلکہ 1836ء تائیں تے فارسی ہی عدالتی تے سرکاری زبان رہی۔ تے سِکھ ہندو چھیتی توڑی ہندوی نوں نسی چھڈدے پر کدی کدی اپنی واقفیت ساہسکرتی تے لاہنڈی نال وی اوجاگر کردے سَن۔ گل کی کہ لاہنڈی نُوں گھٹ ہی پُچھدے سی تے کدیں کتائیں کِتے کسی گل نال ہی ایہدا ادب آٷندا سی ۔ ایس لحاظ نال پنجابی وِ چ جے ہندوی تے برجی دے اثر دا زور ہندا سی ، تاں ایہنوں وسطی دور دی اُچت پنجابی کہ سکدے اَیں، تاں جے لکھاری لہندا دا اثر زیادہ دکھاٷندا سی تاں اوہدی زبان نوں وسطی دور دِی نِچت پنجابی کہ سکدے ہیں۔ پنجابی دے وِچ ہندوی دا اجے وی اثرہون دی وجہ نال اَودھی زبان دا بہت سارا تعلق سِی۔ پر ہُن تے برجی دا وی اثر ہون لگ پیا سی، جیہڑا کہ اِینا بہتا نَسی۔ کیوں جے سکھاں دے زور وِچ آٷن نال ایہہ اثر پرگھٹ رہیا، تاں ایداں پنجابی دا اَجکل دا دور شروع ہویا۔
اَجکل دا دور
ایہدے وِچ لدھیانہ مشن دے اثر نال پنجابی دے وچوں ملتانی نوں وکھرا کرن دی کوشش کیتی گئی۔ تے لدھیانے دے لاگے شاگے دے لفظاں تے بولن دے رنگ نوں پبلک اُتّے لاگو کرن دا جتن کیتا گیا۔ پر ایہہ گل توڑ نہ اَپڑی ، کیوں جے پنجابی دا پیچ میل ایہدے توں نیارا ہی سی۔ اَجکل گھٹ ہی کوئی لکھن والا ایسا ہووے گا جیہڑا لاہنڈی تے ہندوی رنگ نوں اپنے ادب وِچ نہ دکھاٷندا ہووے۔
اِک ہور مشکل ایس زمانے دے وِچ ایہہ ہوئی کہ پنجاب یونیورسٹی نے "پنجابی " زبان دے وِچ ساہسکرتی، ہندوی ، لاہندا تے لاہوری نوں مِلا جَلا کے نصاب رکھیا۔ ایہہ نہ سوچیا پنجابی دی اصل جڑ مُنیاد تے زباناں دے باہر لےدائرے دی اوس زبان نال تعلق رکھدی ہے جیہڑی کہ اجکل دی لاہنڈا ورگی ہے ( مثلا ً پیساچی، مغربی ہمالیہ دیاں بولیاں ، سندھی وغیرہ) تے ایہو ہی اِک ڈاہڈی دلیل ہے جیہڑی کہ پنجابی نوں اِک وکھری زبان بناٷندی ہے۔ ایہہ علیحٰدہ گل ہے کہ پنجابی دا اُترلا ڈھانچہ گریرسن دی مغربی ہندی دا بن جاندا ہے ۔ کسی زبان نوں وکھرا منّن واسطے سب توں وَڈی گل ایہہ ویکھنی ہُندی ہے کہ جے زبان دی شروع دے دور دی تاریخ دے کِسی زمانہ دے وِچ کوئی دو یا زیادہ قوماں صَرفی لحاظ نال مفرد لفظاں دے مرکبات اِکّو ہی طرحاں بناٷن، تے فقرے بناٷن وِچ اِکّو ہی طرحاں دے اشتقاق ورتن، تے نال ہی اوہناں لفظاں دے بولن دا رنگ وی اِکّو ہی ہووے۔ تاں ایہو جیہیاں دو یا زیادہ زباناں نوں اِکو ہی زبان دیاں بولیاں دی حیثیت نال رکھیا جا سکدا ہے۔ چاہے بعد وِچ ایہناں دے بولن دا رنگ یا لفظاں دا ذخیرہ کافی بدل ہی کیوں نہ گیا ہووے۔ پنجابی دا جدید ہندی نال کوئی ایسا رشتہ نظر نہیں آٷندا ۔ لاہنڈا کسی پراکرت یا اپبھرنشا دے کولوں کوئی لفظ نہیں لیندی بلکہ سدھا ہی سنسکرت توں لفظ لیندی ہے تے اوہ وِی اپنے بولن دے رنگ اُتے گھڑ کے تے معنیاں وِچ وی کافی تبدیلی کر کے ، برج دا اثر وی پنجابی نے بہت دیر پچھوں قبولیا تے اوہ وی بہت گھٹ رہیا۔ پنجابی نوں اُردو دی کچی حالت کیہنا تے ادبی یا لسانی تاریخ دا ہی بالکل انکار ہے، بلکن الٹا پنجابی دے بہت سارے محاورے لاہور دارالخلافہ ہوون دی وجہ نال اُردو دی کچی حالت وِچ آ گئے سی۔
اصل پنجابی
اصل پنجابی وِچ لاہنڈی ، لاہوری، پہاڑی تے ڈوگری شامل ہے۔ سنسکرت توں علاوہ پنجابی زبان اپنے لفظ عربی، فارسی، پیساچی یا مغربی ہمالیہ دی بولیاں توں لِیندی ہے۔ اَج پتہ نہیں مشرقی پنجاب والے کیوں جدید ہندی دے لفظ پنجابی وِچ وَرتدے ہَن۔ایہدیاں وی کئی صورتاں ہو سکدیاں ہے۔
بولی اتے مذہب دا اثر
مذہب دا اثر زبان دے ودھن پُھڵن اُتے کئی کئی رنگاں وِچ آیا۔کدی تاں ایہنیں زباناں دا ہی صفایا کر دِتا( مثلا ً عبرانی زبان نے کی کجھ نہیں کیتا) ۔ تے کدی رسم الخطاں نوں ہی اُڑا کے اپنا رسم الخط جاری کردِتا ( مثلا ً نسطوری تے عربی رسم الخط نے جیہڑا کجھ اپنے زمانے وِچ کیتا اوہ سب دے سامنے ہے) کدی ایہناں زبان دے وِچ اوہ اوہ نمونی جَڑ دِتّے کہ مثلاً اجکل انگریزی زبان دے چار تھماں وچوں بائیبل دا انگریزی ترجمہ وی اک تھم سمجھیا جاندا ہے۔ ایس برصغیر دے وِچ گل ہی کجھ ہور ہے جیہدی مثال ہور جگہ مِلنی مشکل ہے۔ تُسی کدی ایہہ نہ سُنو گے کہ عیسائی انگریزی ہور ہے تے یہودی انگریزی ہور ہے۔ پر ایتھے مسلمانی اُردو ہور ہے تے ہندوانی اُردو ہور ہے۔ ہوراں مُلکاں وِچ مذہبی کتاباں نوں اپنی بول چال دی بولی وِچ ترجمہ کرن توں علاوہ ایہہ نہیں ضِد کیتی جاندی کہ ایہناں مذہبی کتاباں دی زبان دے لفظاں نوں اپنی بول شال دی زبان دی بجائے وَرتیا جائے۔ ایہدے وِچ کوئی شک نہیں کہ مذہب دیاں کئی اصطلاحواں ساڈی آئے دن دی زندگی وِچ ایس طرحاں کُھبھ گیاں ہے کہ اسی اَن بھول ہی ایہناں دے بوڵن وِچ عادی ہو گئے ہیں۔ اِک ہندو دے مُنہ وِچوں لِیلا تے رَچنا دے لفظ بالکل ایداں ہی بغیر روک توں نِکل جاندے ہے جِداں اِک مسلمان قدرت تے ظہور دے لفظ بولدا ہویا پنجابی دا حق سمجھدا ہے تے ایہہ ہے وی گل ٹھیک۔ پر ہندو نوں ایہدے توں زیادہ اجازت نہیں دیندا کہ اوہ اپنے لفظ صرف مذہبی مضموناں تک ہی ورتے ، مشکل اوتھے ہی آپیندی ہے کہ ہندو ایہہ ویکھ نہیں سکدا کہ اوہدے لفظ کیوں نہ ورتوں وِچ عام آؤن۔ ایہو ہی بِنا ہے کہ اَج سانوں مشرقی پنجاب دی پنجابی کُجھ ہور تے پاکستان دی پنجابی کُجھ ہور نظر آٷندی ہے۔ ایس لہر نُوں روکنا وَس دا روگ نظر نہیں آٷندا کیوں جے اوہ زمانہ لَد گیا جدوں ایہہ کیہیا جاندا سی کہ کمیٹی وِچ پاس کر کے دریاواں دے پھیر نہیں بدلدے۔ اجکل تاں بنّھ لا کے دریانواں نوں وی بدل دِتا جاندا ہے۔ کیہیا جاندا ہے کہ اُردو زبان دے بنن وِچ ہندوآں دا ہتھ بہت سی، کیوں جے ایہناں نے فارسی دے لفظاں نُوں اپنی زبان وِچ مِلا کے ایہدا مُنڈھ بنّھیا ۔ پر ذرا ویکھیا جاوے تاں مسلماناں نے اپنی مذہبی لفظاں نوں وی چَھڈ کے فارسی وغیرہ زباناں دے لفظ پَھڑ لیئے، جیہڑے کہ اوہناں دِیاں اپنی مذہبی اصطلاحواں نوں کدی وِی نہیں پہنچ سکدے۔ ایہہ نویاں فارسی اصطلاحواں کسی طرحاں وِی ایہناں دے مذہب دے لحاظ نال ہندوآں دی اصطلاحواں توں گھٹ خراب نہیں ۔ ہیٹھاں تھوڑیاں جیہیاں مثالاں لکھیاں جاندیاں ہے۔
ایہہ فارسی وغیرہ لفظ بالکل اوسی ہی طرحاں سادہ دلی نال مسلمان ورتدا گیا ، جداں ہور لفظ مثلا ً قسمت ، شب برات، میلاد شریف، وظیفہ، تسبیح، معراج شریف وغیرہ اپنے دین وِچ وَرتن لگ پیا۔ گرو ارجن دیو تے اوہدے کاتب بھائی گورداس نے اِک ہور مشکل صورت بنائی کہ گورمکھی خط دے وِچ سنسکرت وغیرہ دے لفظاں نوں پنجابی رنگ وِچ نہیں بلکہ اوہناں دے اصلی صوتیاتی رنگ وِچ لکھن دی کوشش کیتی۔ گو کیہیا جاندا ہے کہ اوہ اوہدے لئی ضروری سی کیوں جے گرنتھ دی زبان گو بنیادی طور تے اصواتی رنگ تے فعل دی ساخت وِچ اوہو لاہوری تے ملتانی ہی ہے پر اُترلا ڈھانچہ ساہسکرتی، ماگدھی، پنجاب ہندوی، مہٹے ہندوی، مارداڑ تے برج دی ہندوی دا مجموعہ ہے۔ نتیجہ آخرکار گورمکھی خط دا ایہہ نکلیا کہ بہت سارے سنسکرت وغیرہ دے لفظ جیہڑے شاید پنجابی رنگ وِچ ہُن توڑی ڈھل جاندے پر اوہو ہی گَل دے وِچ اٹکدے رہ گئے۔
بولی دی ونڈ
ایس فرق دِی بِنا تاں فورٹ ولیم دے وِچ 1801ء ہی نَجھ گئی سی جدوں اِکّو ہی زبان نوں دو جُدے جُدے (فارسی تاں ناگری) رسم الخطاں وِچ لکھ کے پبلک وِچ مشہور کیتا۔ گریرسن دی اِک ہور دور اندیشی ایہدے وِچ وادھا کر گئی۔جدوں اوہنے برصغیر دی زبان دے واسطے ہندی دا لفظ وَرت کے اَجکل دے جھگڑے دِی بِنا پیدا کر دِتی۔ ایتھے تائیں کہ تقسیم توں پہلاں تاں لوکاں دے دِلاں وِچ ایہہ گُھنڈی ایداں بٹھائی گئی کہ اُردو بولی جاندی ہے ، لکھی ہندی ہی جاندی ہے۔ ورنہ اصَل وِچ ایس برصغیر دے وسنیک تے اوہناں دی زبان دا ناں ہندی تے مسلماناں نیں رکھیا سی جِدّاں انگریزاں نے اُردو دا ناں ہندوستانی رکھیا سی۔
جامع اللغات اردو جدوں 1933ء وِچ چھپنی شروع ہوئی تے اوہدے بناون والے نے ایس مجبوری نوں بڑی حد توڑیں ویکھیا، تے آخر مجبور ہو کے اوہنے اپنی لغات ہے مقدمہ وِچ ہندوانی طرز دی اردو دا ذکر کیتا، تے کوئی راہ نہ لبھیا تاں اپنی لغات دا ناں ہی بدل کے "جامع اللغات اردو بمعہ السنہ" رکھ دِتا۔ تاں ایس طرحاں ہندوانی لفظاں نوں ایس لغات وِچ جگہ مِل گئی۔ جیہناں دی نشانی حرف (ھ) دے نال دِکھا دِتی۔ ایتھے توڑی کہ اوہ اوہ گھناؤنے لفظ سنسکرت دے وِی لِکھ دِتے ، جدّاں کہ شاید اوہنوں الہام ہو گیا سی کہ مُلک دی ونڈ ہو وے گی تاں ایہدوں پچھوں ایہو ہی لفظ بھارت نے عربی فارسی دے لفظاں دی تھاں واڑ کے اوس زبان دا ناں ہندی رکھنا ہے۔ بابائے اُردو مولوی عبدالحق صاحب اپنی اُردو دی لغت نوں چھاپن توں ہی رُک گئے کہ شاید ایس جھمیلے دا کوئی حل ہی نکل آئے۔پر کی پتہ سی کہ پاکستان بن کے اوہناں دے سوچن واسطے ہور کئی نویاں گلاں وی نکل آٷن گیاں۔ نتیجہ ایہہ ہے کہ اجے تیکن اوہناں دی لغت نہیں چھپی۔
ہن دی پنجابی
پنجابی دے اجکل دے دَور نوں تجرباتی زمانہ وی کہہ سکدے ہیں ، کیوں جے ایس زبان نے اَجے اپنی ترقیاں دیاں منزلاں کٹنیاں ہن۔ اجے تیکن نہ ایہدی کوئی شاندار ۔۔۔۔ ۔۔ لغت تیار ہوئی ہے۔۔۔۔۔ تے نہ کوئی لکھن دا سٹینڈرڈ ہی مقرر ہویا ہے جے کل ماجھی یعنی سِکھی نوں سٹینڈرڈ زبان سمجھیا جاندا سی تے اَج ڈاکڑ بیلی دے مشورہ اُتے وزیرہ آبادی نوں سٹینڈرڈ متّھیا جاند اہے۔ ایس معاملے تے اجے تیکن اکیّاں دُکیّاں کوششاں ہویاں ہے ۔ رَل مِل کے کجھ نہیں کیتا گیا۔ بنیادی سوال تاں ایہہ ہے کہ پنجابی دے لفظاں دے ذخیرے نوں وَدھاٷن لئی آخر کی ترکیب کیتی جاوے۔ اجے تائیں تاں ایہدے لفظ گھریلو زندگی نوں دَسن لئی واہ وا سوہنے ایہدے کول ہے۔آخر ایہناں دے وِچ اجکل دیاں ضرورتاں دے مطابق ہور لفظ وَدھاؤ گے تاں کیہڑیاں زباناں دا آسرا لوؤ گے۔ جِدّاں اُتّے دسّیا گیا ہے کہ اردو، جدید ہندی، پراکرت، اپبھرنشا دے لفظ لین دا تے سوال پیدا ہی نہیں ہُندا۔ تاں پھیر عربی ، فارسی، انگریزی دے لفظ ایہدی سان تے اگے ہی کافی چڑھ چُکے ہے۔ تاں آئے دن ہور چڑھدے رہن گے۔ ہاں ایہہ ضرور ہے کہ جیہڑی زبان دے وی ایہہ لفظ لوے گی ایہہ سُکّے پُکّے جدید ہندی دی طرحاں منگمے نہیں ہون گے بلکہ ایہدی اپنی سان تے پُورے چڑھ کے آٷن گے ۔ ایس لئی لکھاریاں دی کوشش ایہہ ہونی چاہیدی ہے کہ جیہڑی زبان دا لفظ وی اوہ پنجابی وِچ لیاٷن ( چاہے اوہ سنسکرت دا ہی کیوں نہ ہووے) اوہنوں پنجابی دے کپڑے پا کے لیاٷن۔ ورنہ ناں تاں مشرقی پنجاب دِی ہندی واڑ کے پنجابی بنے گی تے ناں ہی پاکستان دی اردو واڑ کے پنجابی بنے گی۔ ورنہ اوہ تاں پُردُو بن جاؤ ُ ۔ جِداں عام طور تے سمجھیا جاندا ہے کہ نچلے درجے دا اردو تاں نچلےدرجے دِی پنجابی اِکّو ہی چیز ہے، تا اِک اَن پڑھ پنجابی کسے اردو دان نال بولن ویلاں سمجھ لیند ہے کہ جے اوہ اپنے فعل حال وِچ " دا" دی جگہ اُتّے " تا" لگا لَوے تاں حرف جار دا "نُون " "کا" بنا دَوے تاں اوہ اردو بن جاندا ہے۔ پنجابی دی سان اُتے اجے تیکن کس طرحاں لفظ چڑھدے رہے ہے تے اوہناں دا کی اصول رہیا ہے ایہہ اک علیٰحدہ مضمون ہے۔
ہور پڑھو
گٹھ:پاکستانی بولیاں گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:پنجابی بولی گٹھ:پنجابی بولیاں گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجابی
ضلع تیرانا
البانیا براعظم یورپ دے تناں مسلمان دیساں چوں اک اے ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔
البانیا انتظامی طور اتے 12 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں سرکاری طور اتے البانوی بولی چ چارک آکھیا جاندا اے ، پر عام طور اتے اینہاں نوں پریفیکتورا یعنی پریفیکچر آکھیا جاندا اے ۔ ہر صوبہ ہور اگے کئی ضلعےآں چ ونڈیا ہویا اے ۔ ہر صوبے چ 2 توں 4 ضلعے نیں ۔ البانیا دی ایہہ موجودہ انتظامی ونڈ 1938ء ج کیتی گئی تے ہن تک ایہہ برقرار اے ۔ ضلع تیرانا البانیا دے صوبہ تیرانا دا ضلع اے اسدا صدرمقام تیرانا شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:البانیا دے ضلعے گٹھ:البانیا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
اسارین نویں ارامی
اسارین نویں ارامی اک بولی دا ناں اے جیہڑی ایران عراق تے ترکی چ بولی جاندی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 210,231 اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
افریقہ تے قبضہ لئی بھج دوڑ
[[File:Colonial Africa 1913 map.svg|thumb|300px|padding-bottom:0.3em
]]
"افریقہ لئی دھکہ-مکی" (Scramble for Africa؛ افریقہ دی ونڈ جاں افریقہ اتے فتح وی آکھیا جاندا اے) 1881 توں 1914 تک دے نویں سامراجیت دے ویلے دوران یورپی طاقتاں ولوں افریقی علاقیاں اتے ہلاّ، قبضہ، کلونیکل اتے چڑھائی کرنا سی۔ 1870 وچ افریقہ دا 10٪ حصہ یورپی پربندھ ہیٹھ سی؛ 1914 ہندیاں ایہہ 90٪ ہو گیا اتے صرف ابیسینیا (اتھوپیا) اتے لائیبیریا آزاد بچے سن۔ 1884 دی برلن کانفرنس، جسنے افریقہ وچ یورپی کلونیکل اتے وپار نوں درست رکھیا، نوں اس کاروائی دی شروعات منیا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:افریقہ دی تریخ
ہرنائی
ہرنائی, ضلع ہرنائی بلوچستان، پاکستان دا اک شہر اے۔
باغ جناح
تریخ
اے باغ سب توں پہلاں اک نباتاتی باغ دے نقشے اتے بنایا گیا سی۔ فیر ایدا ناں ویویں صدی چ انڈیا دے انگریز وائسرائے (1864ء توں 1869ء) سر جان لارنس دے ناں اتے رکھیا گیا اے۔ ایس تھاں اتے اوہدی مورتی رکھی گئی سی جیہنوں بعد وچ آئرلینڈ منتقل کر دتا گیا۔
اج دا حال
باغ جناح لہور دا مشہور نباتاتی باغ اے۔ جیدا رقبہ ھن 141 ایکڑ(75۔0 مربع کلومیٹر) تک اے۔ پہلاں اےدا رقبہ 176 ایکڑ(71۔0 مربع کلومیٹر)سی تے فیر کج تھاں لہور دے چڑیا کعر, گورنمنٹ کالج لہور، تے آلے دوالے دیاں سڑکاں نوں دے دتی گئی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:لہور گٹھ:پنجاب دے باغات
ایمیلیانو روماگنولو
ایمیلیانو روماگنولو اتلے اٹلی چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 20 لکھ دے نیڑے اے۔
شیخ حیدر استراخانی
شیخ حیدر استراخانی استراخان خانیت دا خان سی ، اسدا راج ویلہ 1538ء توں 1441ء تک سی ۔
ایمیلیانو روماگنولو
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
عبدالرحمان استراخانی
عبدالرحمان استراخانی استراخان خانیت دا خان سی ، اسدا راج ویلہ 1534ء توں 1538ء تک سی ۔
شیخ حیدر استراخانی
گٹھ:روس گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:ترکستانی شخصیتاں گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:روسی مسلمان گٹھ:استراخان خانیت
عبدالرحمان استراخانی
گٹھ:روس گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:ترکستانی شخصیتاں گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:روسی مسلمان گٹھ:استراخان خانیت
گجر پرتیہار راجٹبر
گُجر پرتیہار خاندان اک ہندوستانی راج سی جس نے قرون وسطی دے زمانے وچ وسطی شمالی ہندوستان دے اک وڈے حصے اُتے حکمرانی کيت‏ی ، جس د‏‏ی بنیاد ناگ بھٹ نے 625 ء وچ قائم کيتی سی۔
گجر پرتیہار سلطنت توسیع وچ زیادہ تو‏ں زیادہ منظم تے منظم سی۔ گرجر پرتیہار ، کلین دے معبداں د‏‏ی خصوصیت تے بتاں د‏‏ی کاریگری اس وقت دے گجر پرتیہار انداز د‏‏ی عظمت نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ thumb| نقشہ جو گجر پرتیہار سلطنت د‏‏ی حد نو‏‏ں ظاہر کردا اے
گجر پرتیہار خاندان جاں پرتیہار خاندان قرون وسطی   دے دوران  وچکار  –  شمالی بھارت  دے اک وڈے حصے وچ راج کرن والا راجٹبر سی ، جسدا قیام  ناگبھٹ  نامی اک سامنت نے 725 عیسوی  وچ کیتی سی ۔ اس راجٹبر دے لوک آپ نوں رام دے انج  لکشمن  دی اولاد منندے سن ، جنھے اپنے بھرا  رام  نوں اک خاص موقعے اتے پرتیہار دی طرح سیوا کیتی ۔ اس راجٹبر دا قیام، پرانے ویلے دے   گوالیار پرشستی  کتبے توں معلوم ہندی اے ۔ اپنے سورندور وچ پرتیہار سامراج پچھم وچ  ستلج دریا توں شمال وچ  ہمالہ دی ترائی  اتے پرو وچ  بنگال  –  آسام ولوں دکھن وچ  سوراشٹر  اتے  نرمدا دریا تک پھیلیا ہویا سی ۔ بادشاہ  راجا بھوج  ، اس راجٹبر دا سبھتوں پرتاپی اتے مہان راجا سن ۔ عرب لکھاریاں نے مہربھوج دے دور نوں سمپنّ دور دسدے ہن ۔ اتہاسکاراں دا مننا اے کہ پرتیہار راجٹبر نے  بھارت  نوں عرب حملیاں ولوں لگبھگ 300 سالاں تک بچائے رکھیا سی ، اسلئی پرتیہار ( رکھئک ) نام پیا ۔
پرتیہاروں نے اتر بھارت وچ جو سامراج بنایا ، اوہ پھلار وچ ہرشوردھن  دے سامراج ولوں وی بہت اتے زیادہ متحد سی ۔ دیش دے سیاسی ایکیکرن کرکے ، امن ، بختاوری اتے رہتل ، ساہت اتے کلا وغیرہ وچ وادھا اتے ترقی دا ماحول تیار کرن دا پنّ پرتیہاروں نوں ہی جاندا اے ۔ پرتیہار ویلہ مندراں دی خاصیت اتے مورتیاں دی کاریگری ولوں اس ویلے دی پرتیہار سٹائل دی سمپنتا دا بودھ ہندا اے ۔
تریخ
ناگ بھٹ نامی اک نوجوان نے اس نويں سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ شاید ایہ اے کہ اوہ بھادوچ دے گجر پرتیہار حکمراناں دا شہزادہ سی ، جیابھٹ دا بیٹا۔ ہندوستان اُتے حملہ صرف شمال مغربی سرزمین تو‏ں ہی کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ گرجارا پرتیہارس تے عرب حملہ آوراں دے وچکار سیکڑاں سال تک جاری رہنے والی جنگاں دا اک پورا سلسلہ چل رہیا سی۔
ابتدائی حکمران
ناگ بھٹ اول (730-856 ء) نو‏‏ں اس خاندان دا پہلا بادشاہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہندوستان پر عرباں دا حملہ اٹھويں صدی وچ شروع ہويا سی ۔ سندھ تے ملتان دا اپنا اختیار سی۔ اس دے بعد ، سندھ دے گورنر ، جنید د‏‏ی سربراہی وچ فوج ، مالوا ، جورج تے اوندی اُتے حملہ کرنے دے لئی اگے بڑھی ، جتھے جورج نے قبضہ کرلیا۔ لیکن اووندی اُتے ہور ، ناگابھٹا نے اسنو‏ں بھگا دتا۔ ناقابل تسخیر عرباں د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ناگبتہ د‏‏ی شہرت چاراں طرف پھیل گئی۔ عرباں نو‏‏ں بے دخل کرنے دے بعد ، ناگ بھٹا اوتھ‏ے رکے بغیر اگے ودھیا۔ تے اس نے اپنا کنٹرول مشرق تے جنوب وچ گجرات دے مینڈور ، گوالیار ، مالوا تے بھروچ دی بندرگاہاں تک ودھایا۔ انہاں نے کہیا کہ وچ اپنی سرمایہ قائم اوندی ( اجین وچ مالوا ، تے عرباں، جو سندھ وچ خود نو‏‏ں قائم کيتا سی د‏‏ی توسیع روک دتا. ناگ بھٹہ نے عرباں (737 ء) دے نال اس جنگ وچ گجر پرتیہاراں د‏‏ی اک کنفیڈریسی د‏‏ی قیادت کیتی۔
کنوج اُتے فتح تے ہور وسعت
ہرشوردھن دی موت دے بعد ، کنوج نو‏‏ں بجلی دے خلا دا سامنا کرنا پيا ، جس دا نتیجہ ہارشا د‏‏ی سلطنت دا منتشر ہويا۔ جسنو‏ں بالآخر تقریبا اک صدی دے بعد یشوورمان نے بھریا سی۔ لیکن انہاں د‏‏ی پوزیشن دا انحصار للیتاڈیندا مکیٹ پیڈ دے نال اتحاد اُتے وی سی۔ جدو‏ں مکتاپیڈا نے یشوورمان نو‏‏ں کمزور کيتا ، اس شہر اُتے قابو پانے دے لئی اک سہ رخی جدوجہد ترقی پذیر ہوئی ، جس وچ مغرب تے شمالی علاقےآں نال تعلق رکھنے والی گجر پرتیہار ریاست ، مشرق تو‏ں بنگال د‏‏ی پال ریاست تے جنوب وچ دکن وچ راشٹرکوتہ بادشاہت شامل ا‏‏ے۔ واتساراجا نے کنوج اُتے قابو پانے دے لئی پال دے حکمران دھرمپال تے راشٹرکوٹ بادشاہ دانتیورگا نو‏‏ں کامیابی دے نال چیلینج کيتا تے انہاں نو‏‏ں شکست دتی تے دونے راشٹراں اُتے قبضہ کرلیا۔
786 دے آس پاس ، راشٹرکوٹ حکمران دھرووا دھروارشا (780-793) دریائے نرمدا نو‏‏ں عبور کرکے مالوا پہنچے تے اوتھ‏ے تو‏ں کنوج اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ تقریبا 800 عیسوی وچ ، وتساراجا نو‏‏ں دھرو دھارورشا نے شکست دتی تے اسنو‏ں موروڈش (راجستھان) وچ پناہ لینے اُتے مجبور کيتا گیا۔ تے اس دے دروازے نے گونڈراج دے ذریعہ جتے ہوئے علاقےآں اُتے وی قبضہ کرلیا۔ دھاتوا د‏‏ی وطن واپسی دے نال ہی واٹسراج نو‏‏ں دوبارہ اپنے پرانے علاقے جالون تو‏ں حکومت کرنا پئی ، پال نریش دھرمپال نے کننوج اُتے قبضہ کرلیا تے چکراودھ نو‏‏ں اس دے ماتحت کردتا۔ thumb|154x154px| گجر پرتیہار سکےآں وچ ورہیا (وشنو اوتار) ، 750 – 900 عیسوی [[برٹش میوزیم ۔]] وتسارا دے بعد اس دے بیٹے ناگ بھٹہ دوم (805–833) دے بعد اس دا تخت نشین ہويا ، جسنو‏ں ابتدائی طور اُتے راشٹرکوٹ دے حکمران گووند III (793–814) نے شکست دتی سی ، لیکن بعد وچ اس نے اقتدار حاصل ک‏ر ليا تے راشٹر کوتس تو‏ں ملوا نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں ، اس نے آندھرا ، سندھ ، ودربھ تے کلنگا دے بادشاہاں نو‏‏ں شکست دتی۔ چکرود نو‏‏ں شکست دے ک‏ے کنوج اُتے فتح حاصل کيتی۔ اس نے اگے ودھیا تے دھرم پال نو‏‏ں شکست دتی تے بالپورواک انارٹا ، مالا ، کیراٹ ، ٹوروشکا ، وٹا تے میتس دے پہاڑی قلعے نو‏‏ں فتح کيتا۔ شکمبھاری دے چہمناں نے کنوج دے گورجارا پرتیہارس نو‏‏ں محکوم کردتا۔ اس نے پرتیہار سلطنت نو‏‏ں ہور پٹیالی پتھر (بہار) تک گنگا دے میدان وچ پھیلادتا۔ ہور اس نے مغرب وچ فیر تو‏ں اربو نو‏‏ں روک لیا۔ اس نے گجرات وچ سومناتھ دے عظیم شیوا مندر نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا ، جسنو‏ں سندھ دے عرب حملہ آوراں نے تباہ کيتا سی۔ کنوج گجر پرٹھیرا سلطنت دا مرکز بن گیا ، جس نے اپنی طاقت دے عروج (737-910) دے دوران شمالی ہندوستان دے بیشتر حصے اُتے قبضہ کرلیا۔
733 ء وچ آبنائے ناگابٹہ لینے دے بعد ، اس دا بیٹا رام بھدر یا رام گجارا پرٹھیرا سلطنت دا اگلا بادشاہ بنیا۔ رام بھدر نے اپنے سری گھوڑےآں والی سائنا دے زور اُتے اپنے تمام مخالفین نو‏‏ں روک لیا۔ اُتے ، انھاں پال سلطنت دے دیوپال د‏‏ی طرف تو‏ں سخت چیلنجاں دا سامنا سی ۔ تے اوہ گجر پرتیہارس تو‏ں کالیجر خطہ لینے وچ کامیاب رہیا۔
گجر پرتیہار خاندان دا عروج
مہر بھوج دے اقتدار یا ضیافت سنبھالنے دے بعد اس دا بیٹا رمبدرہ پہلے گجر پورٹل۔ مہر بھوج دا دور اقتدار استھارا سلطنت دا سنہری دور تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ عرب مصنفاں مہر بھوجا د‏‏ی مدت نو‏‏ں مکمل مدت تو‏ں تعبیر کردے نيں۔ مہر بھوج دے دور وچ ، کنوج بادشاہی نے ہور وسعت دی۔ اس د‏ی سلطنت شمال مغرب وچ ستولج ، شمال وچ ہمالیائی دامناں ، مشرق وچ پال سلطنت دی مغربی سرحد ، جنوب مشرق وچ بنڈیل کھنڈ تے وٹا د‏‏ی سرحد ، جنوب مغرب وچ سوراشٹر تے مغرب وچ بیشتر راجستھان تک پھیلی ہوئی سی۔ ايس‏ے وقت ، پلوانش دا حکمران دیوپال وی بہت مشہور سی۔ لہذا ، دونے دے وچکار بہت سخت جنگاں ہوئیاں۔ آخر وچ ، اس پال-پرتیہارا سنگھارس وچ ضیافت فتح ہوگئی۔
آموگرش تے کرشنا دوم مغربوج دے وقت جنوب د‏‏ی طرف راشٹرکوٹہ اُتے راج ک‏ر رہ‏ے سن ۔ لہذا ، اس عرصے دے دوران گورجار پرتیہارا-راشٹرکوتاں دے وچکار امن سی ، حالانکہ وراتو میوزیم دے اک ٹکڑے دے مضمون تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوجاٹی اُتے اختیار حاصل کرنے دے لئی دریائے بھوجا تے راشٹرکوٹ بادشاہ کرشنا دوم (878-911 ء) دے درمیان دریائے نرمدا دے نیڑے جنگ ہوئی سی۔ ہويا جس وچ راشٹرکوٹاسنو‏ں لُٹنا پيا۔ اووندی اُتے گجرارا پرتیہارس دا راج بھوجا دے دور تو‏ں مہیندرپال دوم دے دور تک جاری رہیا۔ مہر بھوجا دے بعد ، اس دا بیٹا مہندرپال نواں بادشاہ بنا ، اس دور وچ ، سلطنت دا توسیع روک دتا گیا سی لیکن اس دے تمام علاقےآں دا اختیار رہیا۔ اس دور وچ فن تے ادب د‏‏ی وسعت بہت زیادہ سی۔ مہیندرپال نے راجیشکر نو‏‏ں اپنا ریجنٹ مقرر کيتا۔ اس دوران ، " کرپورمنجری " تے سنسکرت ڈرامہ "بلرامیان" کھیلا گیا۔ گرجارا-پریٹھیرا سلطنت ہن اپنے عروج نو‏‏ں پہنچی سی۔
زوال
مہیندرپال د‏‏ی موت دے بعد ، جانشیناں د‏‏ی جنگ ہوئی ، تے راشٹرکٹاس د‏ی مدد تو‏ں ، مہیپال دے سوتیلے بھائی بھوجا دوم (944-912) نے کنوج دا کنٹرول سنبھال لیا ، حالانکہ ایہ اک مختصر وقت دے لئی ہی سی ، مہیپال اول (412-97 AD) جداں ہی راشٹرکوتس چلا گیا۔ ) بھوجا دوم د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں ختم کردتا۔ گجر نے پرتھاراں د‏‏ی عارضی کمزوری دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، بہت ساری سامٹواڈین سلطنت خصوصا مالوا پرمار ، بندیل کھنڈ چاندیل ، کلچوری دے مہاکوشیل ، ہریانہ تومر تے چوہان آزاد ہوئے۔ راشٹرکوٹا خاندان دے جنوبی ہندوستانی شہنشاہ اندرا سوم (999-927 ء) نے 912 ء وچ کنناج اُتے قبضہ کرلیا۔ اگرچہ گجارا پرتیہاراں نے شہر اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا ، لیکن انہاں د‏‏ی پوزیشن دسويں صدی وچ کمزور ہی رہی ، اس د‏ی وڈی وجوہات مغرب تو‏ں ترکو دے حملے ، جنوب تو‏ں راشٹرکوت راجپوت تے مشرق وچ پال ریاست د‏‏ی پیشرفت سی۔ گجرارا-پرتیہاراں نے راجستھان دا کنٹرول اپنے جاگیرداراں تو‏ں کھو دتا تے چاندیلو نے سن 950 ء دے آس پاس وسطی ہندوستان وچ اسٹریٹجک قلعہ گوالیار اُتے قبضہ کرلیا۔ دسويں صدی دے آخر تک ، گورجارا-پرتیہارا کنوج اُتے قائم اک چھوٹی سی ریاست تک محدود رہ‏‏ے۔ اس سلطنت دا خاتمہ 1036 عیسوی وچ کنوج دے آخری گورجارا-پرتیہار حکمران یشپال د‏‏ی موت دے نال ہويا۔
گورنمنٹ مینجمنٹ
حکومت دا سربراہ بادشاہ سی ۔ گرجارا پرتیہار بادشاہ لامحدود طاقت دے مالک سن ۔ اوہ بزرگ تقرری ، صوبائی سربراہ تے جج سن ۔ چونکہ بادشاہ جاگیردارانہ فوج د‏‏ی فوج اُتے انحصار کردا سی ، لہذا جاگیردار بادشاہ د‏‏ی من منی نو‏‏ں روک سکدا سی۔ جنگ دے دوران ، جاگیردار فوجیاں نے مدد کيت‏ی تے خود شہنشاہ دے نال لڑنے دے لئی گئے۔
انتظامیہ دے کماں وچ بادشاہ دے ذریعہ وزارتی کونسل د‏‏ی مدد کيت‏ی جاندی سی ، جس دے دو حصے "بہیر اپستھانا" تے "ابیینٹر اپستھانا" سن ۔ بحیر سب اسٹیشن وچ وزرا ، کمانڈر ، سپر پاور ، مہسمنت ، مہا پورہوت ، مہاکوی ، نجومی تے تمام نمایاں افراد شامل سن ، جدو‏ں کہ قرون وسطی د‏‏ی جگہ بادشاہ دے منتخب ملزم اُتے مشتمل سی۔ وزیر اعلیٰ نو‏‏ں "جنرل وزیر" یا "وزیر اعظم" کہیا جاندا سی۔
دولت د‏‏ی تریخ تے ہندوستان وچ سونے دے پرندے د‏‏ی اسم
خود گجر پرتیہارو دے دور وچ ، ہندوستان نو‏‏ں سونے دے پرندے دا پہلا تے آخری وقت کہیا جاندا سی۔ مہر بھوجا دے سکہ اُتے وارہ دیوت‏ا ، جو بھگوان وشنو دے اوتار دے طور اُتے جانے جاندے نيں۔ اس دے آباؤ اجداد ناگابھٹا اول د‏‏ی مشق نے اک مستقل فوج منظم د‏‏ی تے اسنو‏ں نقد تنخواہ دتی ، ایہ اس وقت وچ تے وی پختہ ہوگیا تے گجر سلطنت د‏‏ی عظیم فوج کھڑی ہوگئی۔ ہندوستانی تریخ د‏‏ی ایہ پہلی مثال اے جدو‏ں کسی فوج نو‏‏ں نقد رقم ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ مہر بھوجا دے پاس اونٹھاں ، ہاتھیاں تے گھڑ سواراں د‏‏ی بہترین فوج سی۔ اس د‏ی بادشاہی وچ سونے دا چاندی دے سککاں تو‏ں کاروبار ہُندا ا‏‏ے۔ اس ریاست وچ ، سونے چاندی دا کھانا وی سی ، ضیافت نے سب تو‏ں پہلے کنوج بادشاہی دے نظام نو‏‏ں سخت کيتا ، جاگیرداراں تے رشوت خوراں نو‏‏ں مضامین اُتے اذیت دینے والے افراد نو‏‏ں سخت سزا دی۔ تجارت تے زرعی کماں نو‏‏ں ایسی سہولیات مہیا کيتیاں گئیاں کہ پوری سلطنت دولت تو‏ں عروج پر۔ مہر بھوجا دولت ، شان تے شوکت دے نال گجرارا پرتیہار سلطنت نو‏‏ں عروج اُتے پہنچیا۔ انہاں نے اپنے عروج دے دوران گجر شہنشاہ مہر بھوجا دا خطاب حاصل کيتا۔ بہت ساریاں نظماں تے تریخ وچ ، انہاں نو‏ں گجر امپراتھ بھوج ، بھوجراج ، وراووتار ، پرم بھٹارک ، مہاراجادھیراج وغیرہ جداں صفتاں دے نال بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے وڈی فوج بھوجا سی - اس وچ 800،000 تو‏ں زیادہ پیدل ، 90،000 گھڑ سوار ، ہزاراں ہاتھی تے ہزاراں رتھ سن ۔ مہر بھوج د‏‏ی بادشاہی وچ ، سونے تے چاندی سڑکاں اُتے پئے سن - لیکن کسی نو‏‏ں ڈکيت‏ی دا خوف نئيں سی۔ ریاست مہر بھوج وچ کھلی جگہاں اُتے چوری دا کوئی امکان نئيں سی۔ گجرا پرتیہارس نے 300 سال تک عرباں دے نال 200 تو‏ں زیادہ جنگاں لڑاں تے ہندوستان دا دفاع کيتا۔ متعدد گورجرا خانداناں نے وقت دے نال ایتھ‏ے حکمرانی کيت‏ی تے اپنی بہادری ، بہادری تے فن نو‏‏ں پیش کردے ہوئے سب نو‏‏ں حیران کردتا۔
تعلیم
تعلیم د‏‏ی ابتدا اپنین د‏‏ی رسومات نال ہُندی سی۔ اپنین دے بعد بچے نو‏‏ں گرکل بھیجیا گیا سی ۔ برہمن بچے نو‏‏ں چودہ مضامین دے نال رسوم پڑھائے جاندے سن ۔ کشتریہ بچے نو‏‏ں باسٹھ فنون سکھائے جاندے سن ۔ لیکن اس دے لئی اسلحے تے اسلحے وچ مہارت حاصل کرنا ضروری سی۔ طالب علم نو‏‏ں گروکول وچ رہندے ہوئے سائنس د‏‏ی تعلیم حاصل کرنا پئی۔ ایتھ‏ے رہائش تے کھانا مفت سی۔ زیادہ تر تعلیم زبانی سی۔
وڈے پیمانے اُتے جلساں وچ ، سوالات تے مباحثاں دے ذریعے علماء د‏‏ی خوبیاں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی۔ فاتح نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں اک جیاپاترا دتا گیا ، تے جلوس کڈ ک‏ے اعزاز حاصل کيتا گیا۔ اس دے علاوہ علماء سیمینار وچ جمع ہُندے سن تے ادبیات اُتے گفتگو کردے سن ۔ کنیاکوبج (کنناج) قرون وسطی وچ تعلیم دا سب تو‏ں وڈا مرکز سی۔ راج شیکھر نے کنوج وچ بوہت سارے سیمینار بیان کیتے نيں۔ راجشیکر نے "برہما سبھا" اُتے وی تبادلہ خیال کيتا۔ اس طرح د‏‏ی میٹنگاں اجین تے پٹلی پترا وچ ہوئیاں سن۔ اس طرح د‏‏یاں ملاقاتاں شاعر دے امتحان دے لئی کارآمد سن۔ امتحان پاس کرنے والے شاعر نو‏‏ں رتھ تے ریشمی کپڑ‏ے تو‏ں نوازیا گیا۔ مذکورہ بالا تفصیل تو‏ں یہ ثابت ہُندا اے  کہ شہنشاہ ہرشوردھن دی موت دے بعد وی ، شمالی ہندوستان تو‏ں سیکھنے د‏‏ی فضا ختم نئيں ہوئی۔ گرجارا پرتیہار حکمران خود اک عالم سی تے اس نے وی اہل علم نو‏‏ں رائلٹی تو‏ں نوازیا سی۔
ادب
بھلمل ( بھنمل ) ادب دے میدان وچ اک اہ‏م مرکز سی۔ ایتھ‏ے بہت سارے وڈے لکھاری سن ۔ انہاں وچ ، " شیشوپالوادھ " دے مصنف ، ماگ دا پہلا ناں ا‏‏ے۔ مغل د‏‏ی سلطنت وچ ، سو سال تک شاعری جاری رہی تے سنسکرت تے پراکرت وچ بہت ساریاں عبارتاں مرتب کيتیاں گئیاں۔ اسکالرز نے اس دا موازنہ کالیداس، بھاروی تے ڈندیت تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ معاصر جین شاعر ہری بھدر سوری مگ تو‏ں سن ۔ انہاں دا مقالہ "دھورتاپاکیان" ، ہندو مذہب دا اک بہت وڈا نقاد سی۔ انہاں دا سب تو‏ں زیادہ ساکھ والا پراکرت عبارت "سمراچیچہ" ا‏‏ے۔ ہری بھدرا دے شاگرد ، ایوٹان سوری نے 887عیسوی وچ جالون وچ "کووالامالہ" مرتب کيتا۔
بھوج اول دے دربار وچ ، بھٹ دھنیک دے بیٹے ولادیتیا رہندے سن ۔جس نے گوالیار پرسستی جداں مضمون لکھیا سی۔ اس دور دے شاعراں وچ ، راجیشکر نے اعلیٰ ترین تربیت حاصل کيتی سی۔ انہاں دے بوہت سارے کم اج وی دستیاب نيں۔ شاعر تے ڈرامہ نگار راجشیکھر شہنشاہ مہیندرپال اول دے گرو سن ۔ راجشیکھر بچپن تو‏ں شاعر تے فیر اک شاعر تو‏ں شاعر د‏‏ی حیثیت تو‏ں مشہور ہوئے۔ اس دوران ، " کرپورمنجری " تے سنسکرت ڈرامہ "بلرامیان" کھیلا گیا۔
اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ پرتیہار دے دور وچ ، ادب تن زباناں سنسکرت ، پراکرت تے اپبھرمسا وچ مشتمل سی۔ لیکن پراکرت دن بدن کم ہُندا چلا گیا تے اس د‏ی جگہ لیندا رہیا۔ برہمناں دے مقابلہ وچ ، جیناں دے لکھے ہوئے ادب د‏‏ی بہتات ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسٹور وچ جین متون نو‏‏ں محفوظ طریقے تو‏ں بچایا جاسکدا اے ، جدو‏ں کہ برہمن متون نو‏‏ں وی تباہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
مذہب تے فلسفہ
ہندوستانی سبھیاچار مذہبی اے ، تے اس طرح گرجارا پرتیہارس مذہبی ہونے دے لئی کوئی نويں گل نئيں نيں۔ پورے معاشرے وچ ہندو مذہب دے بوہت سارے عقائد سن ، لیکن سب وچ رواداری دا احساس سی۔ معاشرے وچ وشنو مت تے شیویزم دونے دے لوک موجود سن ۔ گرجارا پرتیہرا خاندان وچ ، ہر بادشاہ اپنا اشتتا دیوت‏ا بدلدا رہیا۔ بھوجا اول بھاگوندی دے پرستار ہونے دے باوجود ، اس نے وشنو دا مندر تعمیر کيتا۔ تے مہیندر پال دے شیویزم دے باوجود ، اس نے دیوی وٹ دکشنی نو‏‏ں دتے سن ۔
گرجارا پرتیہار دور دا بنیادی مذہب پورانیک ہندو مذہب سی ، جس وچ اعمال دے مطابق ، اوتار دے اصول اُتے بہت زیادہ اثر پيا سی۔ وشنو دے اوتار د‏‏ی پوجا کيتی گئی۔ تے انہاں دے بوہت سارے مندر بنائے گئے سن ۔ کنوج وچ چتربھوج وشنو تے ویرات وشنو د‏‏ی انتہائی خوبصورت مجسماں د‏‏ی تعظیم کيتی گئی۔ کنوج دے شہنشاہ واٹساراجا ، مہیندرپال دوم ، تے تریلوچنپال شیو دے پوجا سن ۔ اوجین وچ مہکال دا اک مندر سی۔ بندیل کھنڈ وچ بوہت سارے شیو مندر بنائے گئے سن ۔
ادب تے نوشتہ جات مذہب د‏‏ی عظیم مقبولیت نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔چاند گرہن ،شردھا ، جٹاکرم ، ناں ، سنکراندی ، اکشھا ترتیہ وغیرہ جداں مواقع اُتے لوکگنگا ، جمنا یا سنگم (پریاگ ) اُتے نہاندے تے چندہ دیندے سن ۔ خیرات دے لئی ادا کيتی جانے والی زمین یا پنڈ اُتے کوئی ٹیکس نئيں لگایا گیا سی۔
مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی زیارت کرنا معمول سی۔ عصری ادب وچ دس وڈے یاتریاں د‏‏ی تفصیل ا‏‏ے۔ جس وچ شامل گایا ، بنارس ، ہردوار ، پشکر ، پربھاس، نیمیش شیتر کیدار، کرکشیتر ، اوجین تے پریاگ وغیرہ ندیاں نو‏‏ں اپنی فطری یا خدائی فطرت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ہی مقدس سمجھیا جاندا سی۔ تمام ندیاں وچو‏ں ، گنگا نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ مقدس سمجھیا جاندا سی۔
بدھ مت
گورجرا پرتیہارکالین اتھارا بہارٹا وچ بدھ مت دے اثر و رسوخ ختم ہوگئے سن ۔ سندھ دے خطے وچ مغرب تے بہار تے مشرق د‏‏ی طرف بنگال د‏‏ی صورتحال اطمینان بخش سی۔ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ ، گپتا دور وچ ، برہمناں نے بدھ مت دے بیشتر اصولاں نو‏‏ں اپنایا سی تے بدھ نو‏‏ں بھگوان وشنو دا اوتار سمجھیا سی۔
گراس گرونہارن
گراس گرونہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
گجر پرتیہار راجٹبر
کتابیات
گٹھ:تریخ گجرات گٹھ:تریخ راجستھان گٹھ:ہندوستانی شاہی سلاسل گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:بھارت دی تریخ
سوہن سنگھ بھکنا
مڈھلی زندگی
سوہن سنگھ دا جنم اس دی ماتا رام کور دے پیکا پنڈ، کھترائ خورد, ضلع امرتسر وچّ ہویا سی۔ اس دے پتا بھائی کرم سنگھ بھکنا پنڈ دے واسی سن۔ اسدی عمر اجے اک سال دی وی نہیں سی کہ پتا دی موت ہو گئی۔ اوہ دادکا پنڈ وچّ ہی وڈا ہویا۔ اسنے پنڈ دے گردوارے توں پنجابی پڑھنی سکھی۔ دس سال دی عمر وچ اسدا ویاہ لاہور نے دے اک جمیدار خوش حال سنگھ دی دھی، بشن کور نال ہو گیا۔ 16 سال دی عمر تکّ اس نے اردو تے فارسی وچ چنگی مہارت حاصل کر لئی سی۔ جوانی دیاں انگہلیاں کارن اوہ آرتھک مندحالی وچّ پھسّ گیا۔ اسدے اپنے شبدا وچّ “پردیس رٹن دا کارن میری مائک-کمزوری سی تے ایہہ مالی کمزوری میرے ہی برے بھلے کرماں دا سٹہ سی کیونجو ایہہ کنگالی مینوں کوئی باپ-دادے ولوں ورثے وچ نہیں سی ملی۔ جدوں میرے پتا جی کالوسّ ہوئے تاں اس وقت میں اپنی ماتا جی دے کچھڑ وچ صرف اک سال دا نکڑا جیہا بال رہِ گیا ساں۔ میرے باپو جی دے دو ویاہ سن۔ میریاں دوویں ماتاواں تے دادا جی توں بناں میرا کوئی چاچا، تایا جاں دوجا بھین-بھرا نہیں سی۔ ساری جائداد دا اکلا وارث ساں۔ میری زمین وی ساڈے پنڈ دے زمیداراں نالوں ودھیرے سی۔ بھئیں-بھانڈے توں بناں روکڑ روپیہ تے مجھیں-گائینں وی چوکھیاں سن....۔”
سوہن سنگھ 20ویں صدی دے پہلے دہاکے دوران آزادی سنگرام وچّ سرگرم ہو گیا۔ اس نے بستیکرن بلّ دے ورودھ 1906-07 دے اندولن وچ حصہ لیا۔ دو سالاں پچھوں فروری 1909 نوں اوہ امریکہ لئی روانہ ہویا اتے دو مہینے دے سفر دے بعد 4 اپریل 1909 نوں امریکہ دے شہر سیاٹل پہنچ گیا۔
امریکہ
چھیتی ہی سوہن سنگھ نوں سیاٹل نیڑے لگّ رہے اک لکڑ دے آرے وچّ کم مل گیا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:کوکا لہر
رجب طیب اردوغان
رجب طیب ایردوان (ترکی: Recep Tayyip Erdoğan) (؛ پیدائش: 26 فروری 1954ء ) اک ترک سیاست دان، استنبول دے سابق ناظم، جمہوریہ ترکی دے سابق وزیر اعظم تے بارہويں منتخب صدر نيں۔ رجب28 اگست2014ء تو‏ں صدارت دے منصب اُتے فائز تے جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی) (AKP) دے سربراہ نيں جو ترک پارلیمان وچ اکثریت رکھدی اے۔
اکتوبر 2009ء وچ دورۂ پاکستان دے موقع اُتے رجب ایردوان نو‏‏ں پاکستان دا اعلیٰ ترین شہری اعزاز نشان پاکستان تو‏ں نوازیا گیا۔
علاوہ وچ  سینٹ جانز یونیورسٹی، گرنے امریکن یونیورسٹی،   سرائیوو  یونیورسٹی،  فاتح  یونیورسٹی،  مال تپہ یونیورسٹی،  استنبول یونیورسٹی  تے  حلب  یونیورسٹی دی جانب تو‏ں ڈاکٹریٹ دی اعزازی سند تو‏ں وی نوازیا گیا اے۔ فروری 2004ء وچ جنوبی کوریا دے دار الحکومت سیول تے فروری 2009ء وچ ایران دے دار الحکومت تہران نے رجب ایردوان نو‏‏ں اعزازی شہریت نال وی نوازیا۔
سن 2008ء وچ غزہ پٹی اُتے اسرائیل دے حملے دے بعد رجب طیب ایردوان دے زیرقیادت ترک حکومت نے اپنے قدیم حلیف اسرائیل دے خلاف سخت رد عمل دا اظہار کیتا تے اس اُتے سخت احتجاج کیتا۔ ترکی دا احتجاج ینيں نئيں رکا بلکہ اس حملے دے فوری بعد ڈاؤس عالمی اقتصادی فورم وچ ترک رجب طیب ایردوان دی جانب تو‏ں اسرائیلی صدر شمعون پیریز دے نال دوٹوک تے برملیا اسرائیلی جرائم دی تفصیلات بیان کرنے دے بعد ڈاؤس فورم دے اجلاس دے کنویئر کیک جانب تو‏ں انہاں نو‏ں وقت نہ دینے اُتے رجب طیب ایردوان نے فورم دے اجلاس دا بائیکاٹ کیتا تے فوری طور اُتے اوتھ‏ے تو‏ں لوٹ گئے۔ اس واقعہ نے انہاں نو‏ں عرب تے عالم اسلام وچ ہیرو بنادتا تے ترکی پہنچنے اُتے فرزندان ترکی نے اپنے ہیرو سرپرست دا نہایت شاندار استقبال کیتا۔
اس دے بعد 31 مئی بروز پیر 2010 ء نو‏‏ں محصور غزہ پٹی دے لئی امدادی سامان لے کے جانے والے آزادی بیڑے اُتے اسرائیل دے حملے تے حملے وچ 9 ترک شہریاں دی ہلاکت دے بعد پھر اک بار اردوگان عالم عرب وچ ہیرو بن کر ابھر تے عوام تو‏ں لے کر حکومتاں تے ذرائع ابلاغ نے ترکی تے ترک رہنما رجب طیب ایردوان دے فلسطینی مسئلے خاص طوراُتے غزہ پٹی دے حصار دے خاتمے دے لئی ٹھوس موقف نو‏‏ں سراہا تے متعدد عرب صحافیاں نے انہاں نو‏ں قائد منتظر قرار دتا۔ تے اوہ واحد وزیر اعظم نيں جنہاں نے بنگلہ دیش وچ جماعت اسلامی دے رہنما دی پھانسی اُتے ترکی دے سفیر نو‏‏ں واپس بلانے دا اعلان کیتا اے۔
15 جولائ‏ی 2016 دی شب فوج دے اک دھڑے نے اچانک ہی ملک وچ مارشل لا دے نفاذ دا اعلان کر دتا لیکن بغاوت دی اس سازش نو‏‏ں تر ک عوام نے سڑکاں اُتے نکل کے، ٹینکاں دے آگے لیٹ کے ناکم بنادتا تے ایہ ثابت کیتا کہ اصل حکمران اوہ اے جو لوگاں دے دلاں اُتے حکومت کرے۔
حوالے
گٹھ:رجب طیب اردوغان گٹھ:1954 دے جم گٹھ:اردوغان خاندان گٹھ:استنبول دیاں شخصیتاں گٹھ:استنبول دے میئر گٹھ:اسلاموفوبیا دے ناقدین گٹھ:ایردوان خاندان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ترک سنی مسلما‏ن گٹھ:ترک سیاست دان گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترک صدور گٹھ:ترک وزرائے اعظم گٹھ:ترکی دی سیاسی جماعتاں دے رہنما گٹھ:سلسلہ نقشبندیہ گٹھ:صوبہ ریزہ دیاں شخصیتاں گٹھ:ضد صیہونیت گٹھ:موجودہ قومی حکمران گٹھ:نشان پاکستان وصول کنندگان گٹھ:وصول کنندگان بین الاقوامی شاہ فیصل اعزاز برائے خدمات اسلام
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:ترک لوک
قلعہ سیف اللہ
قلعہ سیف اللہ ضلع قلعہ سیف اللہ، بلوچستان، پاکستان دا اک شہر اے۔
طبی حیاتی ہندسیات
thumb طبی حیات‏ی انجینئری (biomedical engineering) اصل وچ اک ایسا شعبۂ علم اے کہ جس وچ ہندسیاتی اصولاں تے طراز دا شعبۂ طب دے مسائل اُتے اطلاق کيتا جاندا اے تے اس طرح اس علم وچ انجینئری د‏‏ی تادیبات طرحبندی (designing) تے تحلل مسائل دا طبی تے حیاتيا‏تی علوم تو‏ں ادغام وجود وچ آندا اے جس تو‏ں مریضاں د‏‏ی علاج وچ استعمال ہونے والے طبی آلات تے ماحول نو‏‏ں بہتر کرنے وچ تے مجموعی طور اُتے اس دا اطلاق بیماریاں تو‏ں احسن طور اُتے نمٹنے تے بہتر نگہداشت فراھم کرنے دے لئی کيتا جاندا ا‏‏ے۔
شکودر
البانیا براعظم یورپ دے تناں مسلمان دیساں چوں اک اے ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔ شکودر شہر البانیا دا شہر اے تے البانیا دے صوبہ شکودر تے اس صوبے دے ضلع شکودر دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
چک 143 دس آر
چک 143 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل جہانیاں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
ضلع فتح آباد
ضلع فتح آباد بھارت دے صوبے ہریاݨا دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:ہریاݨا دے ضلعے گٹھ:ہریاݨا گٹھ:ہریانہ دے ضلعے
لائوٹرہارن
لائوٹرہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
الاسکا دے شہراں دی لسٹ
ایہ الاسکا دے شہراں دی لسٹ  (List of cities in Alaska)  اے۔
ملاحظات
== حوالے ==
گٹھ:امریکہ دے شہر اں دی بلحاظ ریاست لسٹ گٹھ:الاسکا دے شہر گٹھ:امریکہ دے شہراں دی بلحاظ آبادی لسٹ گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں
ہپوسڈروس لنکاڈیوا
ہپوسڈروس لنکاڈیوا گول پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
غریبی لحاظ نال بھارت دیاں ریاستاں دی لسٹ
حوالے
گٹھ:بھارت دی معیشت بلحاظ ریاست گٹھ:بھارت دیاں ذیلی ونڈاں دیاں لسٹاں گٹھ:بھارت
ڈورنہارن
ڈورنہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
کرغیز بولی
کرغیز اک بولی دا ناں اے جیہڑی کرغیزستان چ بولی جاندی اے ایدے بولن والیاں دی کنتی 45 لکھ دے نیڑے اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
باجا کیلیفورنیا
اس جزیرہ نما دا اتلا علاقہ میکسیکو دی ریاست باجا کیلی فورنیا دا حصہ اے جدوں کہ 28 ڈگری اتلے توں تھلے دا علاقہ ریاست دکھنی باجا کیلی فورنیا اکھواندا اے ۔
لنگالا
لنگالا اک بولی دا ناں اے جیہڑی وشکارلے افریقی دیساں چ بولی جاندی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 20 لکھ دے نیڑے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
ضلع جھجر
ضلع جھجر بھارت دے صوبے ہریاݨا دا اک ضلع اے ۔
ایکسٹریماڈورن
ایکسٹریماڈورن سپین چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی کنتی 20 لکھ دے نیڑے اے۔
ضلع جھجر
گٹھ:ہریانہ دے ضلعے گٹھ:ہریاݨا
ایکسٹریماڈورن
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
الالنہارن
الالنہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
ایڈریاٹک سمندر
ایڈریاٹک سمندر ، رومی سمندر دا اک پاسہ اے جہڑا ، جزیرہورگا اٹلی تے بلقان دے وچکار اے۔ اس دے کنڈیاں اتے اک پاسے اٹلی تے دوجے پاسے کروشیا ، البانیا ، سلوینیا ، بوسنیا تے ہرزیگوونا دا اک نکا جہا انگ (16 کلومیٹر دا کنڈا) تے یونان دا کجھ پاسہ آندا اے۔
گٹھ:سمندر گٹھ:پانی گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:یورپ
دریاۓ انگارا
دریاۓ انگارا روس دا اک دریا اے۔
گٹھ:روس دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:دنیا دے دریا گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ
چک 144 دس آر
چک 144 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل جہانیاں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
ہپوسڈروس لارواٹس
ہپوسڈروس لارواٹس گول پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
کاراچے بلکار
کاراچے بلکار اک ترک بولی اے جیہڑے کاراچے تے بلکار دیاں تھاواں تے بولی جاندی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 4 لکھ دے نیڑے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
طب
thumb|کھبے|[[طبیب اک بچے دا معائنہ کر رہیا ا‏‏ے۔]] thumb|نويں زمانے دے طب یا دوائیاں
طِبّ‎؛ صحت تو‏ں متعلق معلومات نو‏‏ں کہیا جاندا اے اس شعبہ علم دا تعلق، سائنس تے فن (Science and Art) دونے تو‏ں اے (وضاحت تھلے ویکھو)۔ اس شعبہ علم وچ تندرستی د‏‏ی نگہداری تے بقا تے بصورت ِمرض تے ضرر، تشخیص تے معمول د‏‏ی جانب جسم د‏‏ی بحالی تو‏ں متعلق بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔ تریخ طب کسی تے مضون وچ درج کيت‏ی جائے گی، اس مضمون وچ صرف جدید طب دے موجودہ خدوخال اُتے نظر پائی گئی ا‏‏ے۔
طب اک سائنس وی اے کیونجے اس د‏ی عمارت، بادقت کیتے گئے تجربات تے دقیق مطالعہ تو‏ں حاصل ہونے والی معلومات اُتے کھڑی اے تے ایہ اک فـن وی اے کہ اس د‏ی کامیابی دا انحصار طبیب د‏‏ی ذا‏تی فہم تے مہارت ِعمل اُتے ہُندا اے کہ اوہ کس صلاحیت تو‏ں علم طب د‏‏ی معلومات نو‏‏ں استعمال کردا ا‏‏ے۔
بنیادی طور اُتے طب نو‏‏ں دو وڈی شاخاں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے ؛
ہور ویکھو
گٹھ:اساسی طبی علوم گٹھ:علوم صحت وطب
ضلع نوہ
ضلع نوہ بھارت دے صوبے ہریاݨا دا اک ضلع اے ۔
ہپوسڈروس لیکاگلی
ہپوسڈروس لیکاگلی گول پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
1908 اولمپک کھیڈاں
1908 اولمپک کھیڈاں جاں IV اولمپیاڈ برطانیہ دے راجگڑھ لندن وکھے ہوئیاں۔ ایہہ کھیڈاں 27 اپریل توں 31 اکتوبر، 1908 تک ہوئیاں۔ ایہہ کھیڈاں دا تھاں پہلاں روم سی پر معاشی کارن ایہہ کھیڈاں لندن وکھے ہوئیاں۔ ایہناں کھیڈاں نوں کرواؤن واسطے چار دیساں دے شہراں روم، لندن، برلن اتے میلان دا نام سی۔ پر انترقومی اولمپک کمیٹی دی 6ویں میٹنگ وچ ایہہ کھیڈاں کرواؤنن دا حق لندن نوں ملیا۔
حوالے
گٹھ:اولمپک کھیڈاں
لاگنہارن
لاگنہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
ماری بولی
ماری بولی اک بولی دا ناں اے جیہڑی روس چ بولی جاندی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 6 لکھ دے نیڑے اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
نمبو بیٹری
نمبو بیٹری ایھو جی بیٹری اے جس وچ نمبو توں طاقت لئ جانری ہے۔اس بیٹری نو بنانے آستے ا‍‍ک کل تے کاپر دا سکا نو نمبو وچ لاڑاں ہوندا ہے۔نمبو بیٹری اونج تے 1.1 ولٹ بڑاندی ہے لےکن جب
گٹھ:سائنس
چک 145 دس آر
چک 145 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل جہانیاں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
آذری
آذری آذربائیجان دے لوکاں نوں آکھئیا جاندا اے ،جہڑے زیادہ تر آذربائیجان تے ایران چ آباد نیں ۔ 1905ء تک آرمینیا چ وی موجود سن پر 1905ء توں لے کے 1920ء تک آرمینیائی لوکاں نے اینہاں دا قتل عام کیتا تے لکھاں نوں ملک بدر کر دتا ، جہڑے کجھ ہزار رہ گئے سن اوہنان نوں نگورنوکاراباخ دے مسئلے دی وجہ توں آرمینیا چھڈنا پئیا ، چلانچہ ہن اینہاں دی گنتی آرمینیا چ نا ہون دے برابر اے ۔
گٹھ:لوک گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ترک قبیلے
دریاۓ لینا
گٹھ:روس دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:دنیا دے دریا گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ
فاطمہ سلطان
فاطمیہ سلطان قاسم خانیت دی آخری خان بیکی (ملکہ)(1679ء توں 1681ء) سی ۔ایہہ آغا شاہ محمد قلی سید تے قاسم خانیت دے خان ارسلان علی خان دی بیوی سی ۔ اپنے شوہر دی 1627ء چ موت دے بعد ، زار روس میخائیل رومانوف نے اسنوں تے اسدے پیؤ آغا محمد نوں ، اسدے تن نال دے پتر سید برہان (خان قاسم) دا نائب مقرر کر دتا ۔برہان نے 1679ء عہدہ (خان) چھڈ دتا تے فاطمہ سلطان نے اسدی روسی شہزادی نال ویاہ تے ماسکو حکام دی مسلماناں خلاف امتیازی سلوک تے سعائی بنان دی پالیسی دی مخالفت کیتی ۔ برہان دی حکمرانی توں علیحدگی دے مگروں تھوڑے چر لئی ایہہ قاسم خانیت دی آخری رانی دے روپ چ اقتدار چ رہی تے اسدی 1681ء چ موت دے بعد زار روس نے قاسم خانیت نوں ختم کر دتا ۔
گٹھ:روس گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:روسی مسلمان گٹھ:قاسم خانیت
گورانی
گورانی اک بولی اے جیہڑی پیراگوۓ، برازیل بولیویا دے کج تھاواں تے بولی جاندی اے۔ اے اوتھوں دی دیسی بولی اے۔
عشرت العباد خان
عشرت العباد خان ( اردو : عشرت العباد خان ، پیدائش 2 مارچ 1963) اک سیاستدان اے جس نے پاکستان ، سندھ دے 30 واں گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں ۔ ایل بی ڈی اک پاکستانی نژاد شہری اے تے اوہ اک برطانوی شہری د‏‏ی حیثیت تو‏ں دہری شہریت وی رکھدا اے ۔ [1] انہاں نے 27 دسمبر 2002 نو‏‏ں گورنر سندھ ، پاکستان دا عہدہ سنبھال لیا ، تے ایہ عہدہ سنبھالنے والے کم عمر ترین گورنر بنے۔ [2] 16 جولائ‏ی 2008 نو‏‏ں اپنے کزن ڈاکٹر محسن (انکل) دے نال لڑائی دے بعد ، اوہ اس صوبے دا سب تو‏ں طویل کم کرنے والا گورنر بنیا۔ [2] انہاں نے 27 جون 2011 نو‏‏ں استعفیٰ دے دتا ، [3] لیکن انہاں دا استعفیٰ اس دے ذریعہ قبول نئيں کيتا گیاصدر پاکستان ۔ انہاں نے 19 جولائ‏ی 2011 بروز منگل تو‏ں اپنے سرکاری گورنر د‏‏ی ذمہ داریاں دوبارہ شروع کیتیاں۔ [4] 9 نومبر 2016 نو‏‏ں ، انہاں نو‏ں گورنر سندھ دے عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا تے انہاں د‏‏ی جگہ سعید الزمان صدیقی نے انہاں د‏‏ی جگہ لے لی ۔ [5]
گورانی
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایران دیاں بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
عشرت العباد خان
عشرت العباد خان تیسواں گورنر سندھ سن ۔
سیاسی کیریئر
عباد نے ڈاؤ میڈیکل کالج ، کراچی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی ۔ اپنی تعلیم دے دوران ، اوہ متحدہ قومی موومنٹ (ایم کیو ایم) دے طلباء ونگ ، اے پی ایم ایس او دے اک طلباء تنظیم دے رہنما دے طور اُتے ابھریا ۔ گریجویشن دے بعد ، اوہ ایم کیو ایم د‏‏ی میڈیکل ایڈ کمیٹی دے سربراہ رہ‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے سن 1990 وچ اوہ حکومت سندھ وچ رہائش تے ٹاؤن پلاننگ دے وزیر رہے سن ۔ اس دے بعد ، انھاں ماحولیات تے صحت عامہ دے انجینئرنگ دے محکمےآں دا اضافی پورٹ فولیو تفویض کيتا گیا۔ []] 1993 وچ ، اوہ سیاسی پناہ اُتے برطانیہ روانہ ہوگئے ، جتھے انہاں نے شمال مغربی لندن وچ قیام دے دوران برطانوی شہریت حاصل کيتی۔
ایم کیو ایم تو‏ں اخراج 22 اپریل 2015 نو‏‏ں ، ایم کیو ایم دے قائد الطاف حسین نے پارٹی نو‏‏ں پارٹی تو‏ں منسلک کيتا تے اپنی پارٹی کارکناں تو‏ں عشرت العباد خان تو‏ں کسی وی راحت تے تعاون د‏‏ی توقع نہ کرنے دا مطالبہ کيتا۔  آئین پاکستان دے تحت ، کسی صوبے دے گورنر ، بحیثیت صدر صدر ، لازمی طور اُتے غیرجانبدار تے غیر جانبدار رہنا چاہیدا ، اس لئی کسی سیاسی جماعت تو‏ں وابستہ نئيں ہوسکدا اے تے نہ ہی اس دا رکن بن سکدا ا‏‏ے۔ [9]
اسٹیبلشمنٹ دے نال رابطے
روزنامہ جنگ وچ شائع ہونے والے اک اردو کالم وچ دعوی کيتا گیا اے کہ عشرت العباد عملی طور اُتے 2011 وچ ' پنڈی بوائے ' بن گیا سی تے اوہ جنرل راحیل شریف دے نال بہت نیڑے سی ۔ عباد نو‏‏ں معلوم سی کہ راحیل د‏‏ی ریٹائرمنٹ دے بعد انہاں د‏‏ی گورنری شپ جلد ہی تبدیل کردتی جائے گی۔ انہاں نے اپنے انٹرویو وچ اعتراف کيتا کہ پاکستان وچ فوجی اسٹیبلشمنٹ د‏‏ی خدمت کیندے بغیر کوئی حکومت نئيں کرسکدا۔ [10]
کامیابیاں تے پیشرفت
عباد دے وقت دفتر وچ ناگن چورنگی فلائی اوور سمیت متعدد ترقیا‏ت‏‏ی منصوبے شروع کیندے گئے سن ۔ اوہ کراچی نو‏‏ں سبز تے شاداب شہر بنانے دے لئی طویل مدتی منصوبے اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ [12] بیچ لنک پارک انہاں د‏‏ی نگرانی وچ تعمیر کيتا گیا. ایہ گرینڈ ریکریجمنٹ پروجیکٹ دا اک حصہ سی۔ ایہ پارک 47 ایکڑ (19 ہیکٹر) دے رقبے وچ پھیلا ہويا اے تے ساحلی ڈرائیو وے دے 3.7 کلومیٹر دے نال نال تعمیر کيتا گیا ا‏‏ے۔
ہور ، انہاں د‏‏ی نگرانی وچ ، اک باغ باغ ابن قاسم ( جہانگیر کوٹھاری پریڈ دے نیڑے پرانا ناں جہانگیر کوٹھاری پارک ) تعمیر کيتا گیا سی ، جو کلفٹن ، کراچی ، سندھ ، پاکستان وچ واقع سی۔ ایہ پارک 27 فروری 2007 نو‏‏ں قائم کيتا گیا سی ، تے ایہ ملک وچ سب تو‏ں وڈا اے ، جو کلفٹن بیچ ڈویلپمنٹ پروجیکٹ دے تحت 130 ایکڑ (0.53 کلومیٹر 2 ) اراضی اُتے تعمیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس پارک نے سابقہ ٹوییلینڈ سیم پارک د‏‏ی جگہ لی سی ۔ اس پارک د‏‏ی لاگت پی دے آر 600 ملین اے تے ایہ تقریبا 3 310 کم دے دناں وچ مکمل ہويا۔ اک اندازے دے مطابق اک سال وچ اک کروڑ تو‏ں زیادہ لوک پارک وچ جاندے نيں۔ باغ ابن قاسم اُتے تعمیرا‏تی کم دا آغاز کرنے تو‏ں پہلے ، جائیداد دے قیاس آرائاں تو‏ں 73 ایکڑ (30 ہیکٹر) اراضی حاصل کيتی گئی سی۔
حوالے
گٹھ:1963 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی اطباء گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی نژاد انگریز افراد گٹھ:سندھ دے گورنر گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دے سیاستدان گٹھ:متحدہ قومی موومنٹ دے سیاست دان گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:مملکت متحدہ نو‏‏ں پاکستانی تارکین وطن
آری فولمان
آری فولمان (عبرانی: ארי פולמן) (پیدائش 17 دسمبر 1962) اک اسرائیلی فلم ہدایت کار، منظر نویس تے فلم اسکور تے فلم اسکور کمپوزر ا‏‏ے۔ اوہ اینیمیٹڈ دستاویزی فلم ”والٹز ودھ بشیر“ تے براہ راست ایکشن/اینیمیٹڈ فلم ”دی کانگریس“ د‏‏ی ہدایت کاری کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کافی مشہور ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا اس وقت اک اینیمیٹڈ ڈراما فلم ڈائریکٹ کرنے دا منصوبہ جو مرگ انبوہ دے دوران وچ این فرینک د‏‏ی زندگی د‏‏ی اُتے مبنی ہوئے گی۔
سوانح حیات
آری فولمان حیفا وچ مرگ انبوہ دے زندہ بچ جانے والے والدین دے گھر پیدا ہوئے۔ انہاں د‏‏ی بیوی وی اک فلم ہدایت کار ا‏‏ے۔ اوہ تل ابیب وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے والد ”مردکئی“ ٹیکنیون یونیورسٹی وچ طبیعی کیمیاء دے پروفیسر سن تے انہاں د‏‏ی والدہ اکھاں د‏‏ی ڈاکٹر سن۔ دونے لوڈز گھیٹو تو‏ں مرگ انبوہ دے زندہ بچ جانے والے سن ۔ اوہ اپنے گھرانے وچ تن بچےآں وچ سب تو‏ں چھوٹے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ پہلی لبنانی جنگ وچ گولان بریگیڈ فوج دے سپاہی سن ۔ انہاں نے فلم و ٹیلی ویژن د‏‏ی تعلیم تل ابیب یونیورسٹی دے شعبہ ڈیوڈ وائلیٹا کاٹز تو‏ں حاصل کيتی اے، جتھ‏ے تو‏ں اسرائیلی فلم انڈسٹری د‏‏ی کئی ذی اثر شخصیتاں، اوری سیوان، رانی بلیئر، حجی لاوی تے ایتان فاکس نے تعلم حاصل کيتی ا‏‏ے۔
سنہ 2006ء وچ اوہ ہاٹ 3 نامی چینل دے مشہور ڈرامے دے سلسلے ”بیتپل“ دے ہیڈ رائٹر سن ۔
والٹز ودھ بشیر
آری فولمان سنہ 1982ء جدو‏ں انیس سال دے فوجی سن تاں اس وقت صبرا و شاتيلا قتل عام ہويا، جو مناظر انہاں نے اس وقت دیکھے سن انہاں یاداں نو‏‏ں اکھٹا ک‏ر ک‏ے انہاں نے مشہور اینیمیٹڈ فلم والٹز ودھ بشیر بنائی۔ فلم د‏‏ی تیاری وچ پرانی گلاں نو‏‏ں یاد کرنا بہت مشکل سی اس دے لئی آری نے تھراپی دا سہارا لیا تے پرانے دوستاں تے دوسرے اسرائیلیاں تو‏ں جو قتل دے وقت بیروت وچ موجود سن نال جنگ دے متعلق گلاں کيتی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسرائیلی فلم ہدایت کار گٹھ:اسرائیلی منظر نویس گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:حیفا دیاں شخصیتاں گٹھ:فضلائے جامعہ تل ابیب گٹھ:مرگ انبوہ تو‏ں بچ جانے والےآں د‏‏ی اولاد
اودبلا
اودبلا اک مچھی کھان آلا پستانیہ جانور اے ، جس نوں لدھر وی آکھئیا جاندا اے ۔ ایہہ پانی تے خشکی دوناں تھانواں چ رہن دی صلاحیت رکھدا اے ۔
اوبلا اوداں تے مچھی تے شیل فش کھاندے نیں پر دوجے نگے جانور تے پرندے وی کھا جاندے نیں ۔