cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترکی
تریخ
پہلی جنگ عظیم دے بعد ، سلطنت عثمانیہ دا وجود ختم ہوگیا۔ تمام غیر نسلی ترک اراضی آزاد ہوئے گئياں تے فاتح اتحادیاں نے اثر و رسوخ دے شعبےآں وچ صرف اناطولیہ بنانے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی۔ اُتے ، اک ترک نامزد جنرل مصطفیٰ کمال ، ترکی تو‏ں مناسب طور اُتے ترک قوم پرستی دا کارڈ کھیلنے تے غیر ملکی قبضہ کرنے والی قوتاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے وچ کامیاب رہیا۔
یکم نومبر 1922 نو‏‏ں عثمانی سلطانی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کردتا گیا۔ تقریبا اک سال بعد ، 29 اکتوبر 1923 نو‏‏ں ، ترک راجگڑھ انقرہ وچ اس دے راجگڑھ دے نال اعلان کيتا گیا۔ مصطفیٰ کمال نويں سیکولر جمہوریہ دے پہلے صدر بنے۔
1945 وچ ، ترکی نويں اقوام متحدہ دا چارٹر ممبر بن گیا۔ (دوسری جنگ عظیم وچ ایہ غیر جانبدار رہیا۔) ايس‏ے سال ترکی وچ پارٹی د‏‏ی اک حکمرانی دا خاتمہ ہويا ، جو ویہہ سال تک جاری رہیا۔ ہن مغربی طاقتاں دے نال مضبوطی تو‏ں جکڑے ہوئے ، ترکی نے سوویت یونین د‏‏ی زیادہ تر دہشت گردی وچ 1952 وچ نیٹو وچ شمولیت اختیار کيتی۔
ٹیگز: انسانیت ، تریخ تے سبھیاچار ، ایشیائی تریخ ، مشرق وسطی د‏‏ی تریخ ،
سلطنت عثمانیہ
11ویں صدی دے دوجے ادھ وچ سلجوقی ترک چڑھدے اناطولیہ وچ اۓ۔ 1071 وچ مینزیکرٹ دی لڑائی وچ سلجوق سلطان الپ ارسلان نے بازنظینی شہسشاہ رومانوس نوں ہرایا۔ ایتھوں اناطولی سلجوق سلطنت دا مڈھ پیا۔ 1243 وچ سلجوق فوج نوں منگول ہتھوں ہارنا پیا تے ایہ 1307 وچ مک جاندی اے۔ ایدی تھاں تے بنن والے ترک رجواڑیاں وچوں اک نے جیہڑا چڑھدے اناطولیہ ول سی تے جیدا آگو عثمان اول سی زور پھڑیا تے 200 وریاں وچ سلطنت عثمانیہ وچ پلٹ گیا تے اناطولیا بلقان تے چڑھدے ایشیاء ول پھیلدا گیا۔ 1453 وچ عثمانیاں نیں قسطنطنیہ تے مل مارکے اپنا راجگڑھ بنایا تے بازنطینی سلطنت مکادتی۔
ترک سلطان سلیم ۱ (1512–1520) نے سلطنت نوں دکھنی تے چڑھدے پاسے ول صفوی سلطنت دے اسماعیل صفوی نوں جنگ چلدران (1514) وچ ہران مگروں ودھایا۔ شام، لبنان، فلسطین، حجاز تے مصر سلطنت عثمانیہ دا انگ بندے نیں۔ لال سمندر تے بحر ہند وچ ترک سمندری فوج دا ٹاکرا پرتگیزاں نال ہوندا اے۔ 16ویں تے 17ویں صدی وچ عثمانی سلطنت دی طاقت گاشاں تے چڑھی جدوں سلیمان اعظم ایدے تے راج کر ریا سی ۔ ایہ مقدس رومی سلطنت نال کھیردی اے جدوں ایدے بارڈر اوہدے تے پولینڈ نال جا جڑے۔ رومی سمندر وچ ایدا ٹاکرا ایدے کنڈے دیاں سائی دیساں نال سی۔ 16ویں توں 18ویں صدی دے وشکار صفوی سلطنت نال مذہب تے تھاں توں لڑائیاں چلدیاں رئیاں۔ 19ویں صدی وچ ترک سلطنت ماڑی پے گئی تے سنگڑن لگ گئی۔ پہلی وڈی لڑائی وچ سلطنت عثمانیہ جرمنی دی سنگی سی۔ گیلی پولی دی لڑائی تے ہور تھانواں تے جت ہون تے وی سید حسین بن علی ہاشمی دی غداری باجوں سلطنت نوں ہار ہوندی اے تے اوہدے ہتھوں عرب تھاں نکل گۓ تے اوتھے عرب دیس تے اسرائیل بنے۔ 30 اکتوبر 1918 نوں مدروس دی لڑائی بندی مگروں جتن والے دیس معاہدہ سیورے نال ترک سلطنت دے ٹوٹے کرکے آپس وچ ونڈ لینا چاندے سن۔
ترک لوکراج
پہلی وڈی لڑائی مگروں اتحادی قسطنطنیہ تے سمرا تے مل ماردے نیں تے اناطولیہ نوںΨ کئی انگاں وچ آپس وج ونددے نیں۔ ایس گل تے مصطفا کمال دوسرے ترکاں نال رل کے ترکی دی ازادی دی لڑائی دا مڈھ رکھدے نیں۔ ترک پہلے آرمینیا دیاں فوجاں نوں ہران مگروں 1921 وچ ساکریہ دی لڑائی وچ یونانیاں تے فیر فراسیسیاں نوں نسایا جاندا اے۔ 18 ستمبر 1922 تک باہردیاں فوجاں ترکی توں جاچکیاں سن۔ 1 نومبر 1922 نوں نویں ترک پارلیمنٹ عثمانی سلطنت نوں جیہڑی 623 وریاں توں چل رئی سی مکادتا۔ 24 جولائی 1923 نوں ہون والی لوزان ٹریٹی وچ نویں ترک لوکراج نوں من لیا گیا۔
ترکی دا سیاسی پربندھ 1923 چ سلطنت عثمانیہ دے مکن مگروں مصطفی کمال اتاترک نے بنایا۔ ترکی وچ عربی لپی دی تھاں رومی لپی چلائی گئی۔ پرانے وڈے ناں جیہڑے لوکں وج فوق پاندے سن مکا کے ہر بندا بے تے ہر عورت بیگم بنا دتی گی۔ پردے تے روک لادتی گئی۔ ایہہ یونائیٹڈ نیشنز ، موتمر عالم اسلامی ، او ای سی ڈی تے او ایس سی دا موڈی دیس اے ۔ 1949ء نوں یورپی کونسل تے 1952ء نیٹو دا رکن بنیا تے اس وقت یورپی یونین دی سنگت جاہندا اے۔۔
اتاترک ترکی دے پہلے صدر سن ، اوہ 1938ء چ مرگیا ۔ ترکی دی مسلح افواج خود نوں اتاترک دے سوچاں دا اصل راکھے سمجھدیاں نیں تے سیاسی استحکام بحال کرن لئی 3 مرتبہ 1960ء ، 1971ء تے 1980ء چ دیس دے سیاسی نظام چ براہ راست مداخلت کر چکی اے ۔
جدید تریخ
مصطفیٰ کمال، جنہاں نو‏ں عظیم خدمات دے صلے وچ قوم نے اتاترک (ترکاں دا باپ) دا خطاب دتا سی، 1938ء وچ انتقال کر گئے۔ انہاں دے نائب عصمت انونو ملک دے دوسرے صدر بنے تے انہاں دے دور وچ اتاترک د‏‏ی اصلاحات نو‏‏ں جاری رکھیا گیا۔
دوسری جنگ عظیم وچ ابتدائی طور اُتے ترکی غیر جانبدار رہیا لیکن آخری مراحل وچ محض خیر سگالی دے تحت اتحادیاں دا نال دتا تے بعد وچ اقوام متحدہ دا بانی رکن بنیا۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد اشتراکی بغاوت تو‏ں نمٹنے وچ یونان دیاں مشکلاں تے ترکی د‏‏ی آبناواں (در دانیال و آبنائے باسفورس) وچ عسکری اڈے قائم کرنے دے سوویت مطالبات دے نتیجے وچ ترکی دا جھکاؤ امریکا تے مغرب د‏‏ی جانب ہوئے گیا۔ اس سلسلے وچ مغرب د‏‏ی جانب تو‏ں وڈے پیمانے اُتے ترکی د‏‏ی عسکری و اقتصادی مدد کيت‏ی گئی۔
کوریائی تنازع وچ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج وچ شرکت دے بعد 1952ء وچ ترکی نے شمالی اوقیانوسی معاہدے د‏‏ی تنظیم (نیٹو) وچ شمولیت اختیار کيتی۔
ترکی آئین دے تحت مسلح افواج نو‏‏ں ترک آئین و ملکی سلامتی دا محافظ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ اس طرح فوج نو‏‏ں مختلف مواقع اُتے بغاوت ک‏ر ک‏ے جمہوریت نو‏‏ں تہہ و بالا کرنے دا موقع ملیا اے تے انہاں نے متعدد بار جمہوری حکومتاں دا تختہ الٹا اے جنہاں وچ 1960ء د‏‏ی بغاوت سب تو‏ں اہ‏م اے، جو وزیر اعظم عدنان میندریس د‏‏ی اصلاحات دے خلاف سی جنہاں نے ملک نو‏‏ں لادینیت دے نويں مفاہیم تو‏ں روشناس کرایا تے مذہب خصوصاً اسلام اُتے لگائی گئی بے جا پابندیاں اٹھاواں۔ فوج نے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے عدنان تے انہاں دے ساتھیاں نو‏‏ں تختۂ دار اُتے چڑھا دتا۔
1970ء دے عشرے وچ ملک وچ امن و امان قائم رکھنے وچ ناکا‏م مخلوط حکومتاں تو‏ں بیزار ہوک‏ے ستمبر 1980ء وچ فوج نے اک مرتبہ فیر وچ اقتدار سنبھال لیا۔ مارشل لیائی ضوابط دے تحت کئی ہزار افراد پھڑ دھکڑ د‏‏ی زد وچ آئے۔ انہاں وچو‏ں کئی ہزار نو‏‏ں تخریب کاری دا مجرم قرار دے ک‏ے قید و بند د‏‏ی صعوبتاں جھیلنا پڑاں تے کئی نو‏‏ں سزائے موت وی دتی گئی۔
1982ء وچ ترکی وچ نواں آئین نافذ کيتا گیا۔ 1989ء وچ فوجی سربراہ د‏‏ی جگہ طورغوت اوزال صدر بنے۔ صدر اوزال نے ترک معیشت نو‏‏ں جدید خطوط اُتے استوار کيتا تے بین الاقوامی سطح اُتے ترکی دے رتبے نو‏‏ں کافی بلند کيتا۔ اوہ 1993ء وچ انتقال کر گئے۔
مئی 1993ء وچ وزیراعظم سلیمان دیمرل صدر منتخب ہوئے۔ جون 1993ء وچ سابق وزیر معیشت تانسو چلر دیمرل د‏‏ی جگہ راہ حق پارٹی د‏‏ی سربراہ منتخب ہوگئياں تے ایويں اوہ ترکی د‏‏ی پہلی خاتون وزیراعظم بنیاں۔
اسلام پسنداں نو‏‏ں دبانے دے لئی استعمال کیتے گئے تمام ہتھکنڈاں دے باوجود ترکی وچ انہاں د‏‏ی قوت ودھدی چلی آ رہی اے تے 1995ء دے انتخابات وچ پہلی بار اسلام پسند رفاہ پارٹی سب تو‏ں وڈی جماعت دے طور اُتے ابھری تے واضح اسلامی نقطۂ نظر رکھنے والے نجم الدین اربکان ترکی دے وزیر اعظم بنے۔ رفاہ پارٹی دے اسلام پسند نظریات دے بعد قومی سلامتی کونسل دے نال انہاں دے تعلقات وچ بدمزگیاں پیدا ہوگئياں۔ ایہ اندیشے وی سر اٹھانے لگے کہ کدرے نويں حکومت ترکی دے لادین نظام تے مغرب د‏‏ی طرف التفات د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں تباہ ہی نہ کردے۔ آخر کار قومی سلامتی کونسل دے دباؤ وچ آک‏ے جون 1997ء وچ اربکان نو‏‏ں مستعفی ہونا پيا تے انہاں اُتے عمر بھر دے لئی سیاست وچ حصہ لینے اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔ اس دے باعث ہونے والی سیاسی اکھاڑ پچھاڑ دا سب تو‏ں زیادہ فائدہ بلند ایجوت د‏‏ی جمہوری کھبے پارٹی نو‏‏ں ہويا تے انہاں نے پہلے مادر وطن پارٹی تے اگے چل دے راہ حق پارٹی دے نال اتحادی حکومت‏ی بنائی۔
پہلی وڈی لڑائی
پہلی جنگ عظیم وچ امریکا د‏‏ی شمولیت
اپریل 1917ء وچ اک فیصلہ کن تبدیلی آئی جدو‏ں جرمنی د‏‏ی غیر محدود آبدوز جنگ کيت‏ی پالیسی نے ریاست ہائے متحدہ امریکا نو‏‏ں غیرجانبدرانہ حالت نال جنگ دے بیچ لا کھڑا کر دتا۔ جنرل جون جے پیرشنگ د‏‏ی قیادت دے تحت امریکی ایکسپڈیشنری فورس (AEF) د‏‏ی طرف تو‏ں تازہ فوج تے سامان دے نال نال جرمن بندرگاہاں وچ سخت ناکہ بندی نے بالآخر جنگ دا توازن اتحادی قوتاں د‏‏ی طرف منتقل کردتا۔
روسی انقلاب
اتحادی قوتاں دے لئی ایہ نويں حاصل کردہ برتری، جنگ دے مشرقی محاذ وچ ہونے والے واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں کافی حد تک متوازن ہوئی۔ 1917ء د‏‏ی ابتدا تو‏ں ہی اتحادی قوتاں دا اک اہ‏م رکن روس بحران د‏‏ی کیفیت وچ رہیا۔ اس سال فروری دے مہینے وچ جنگ وچ زار د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی بد انتظامی نے لوکاں نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی طرف دھکیل دتا، جس نو‏‏ں فروری دا انقلاب کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس انقلاب دے نتیجے وچ زار نکولس دوئم دے عہد دا خاتمہ ہوئے گیا تے اس دے بدلے وچ روس د‏‏ی غیر اشتراکی عبوری حکومت نے اقتدار سنبھال لیا، بنیادی طور اُتے سوشلسٹ انقلابی پارٹی دے رکن الیگزاندر کیرنسکی د‏‏ی قیادت دے تحت۔ ایہ مختصر تجربہ تکثیری جمہوریت سمیت اک تباہ کن تجربہ ثابت ہويا، تے موسم گرما دے مہینےآں دے دوران جنگ دے باعث بگڑدے اقتصادی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں روسی ملازمین، فوجی تے سیلرز فسادات اُتے اتر آئے (یہ فسادات "جولائ‏ی دے دن" دے ناں تو‏ں مشہور نيں)۔
مگر یورپی اسٹیچ وچ روسی انقلاب دا اثر روسی سرزمین وچ اک سفاکانہ تے طویل خانہ جنگی (1917ء-1922ء) تے نويں بالشویک د‏‏ی قیادت دے تحت جرمنی دے قیصر دے نال امن قائم کرنے دا نتیجہ سی۔ جدو‏ں مذاکرات جرمن مطالبات اُتے پورے نئيں اترے تاں جرمن فوج نے تمام امکانی قوت تے مہيا وسائل دے نال مشرقی محاذ اُتے حملہ کر دتا جس دے نتیجے وچ 6 مارچ، 1918ء نو‏‏ں Brest-Litovsk دا معاہدہ وجود وچ آیا۔
اتحادی قوتاں د‏‏ی پیش قدمی تے مرکزی قوتاں دا ہار مننا
1918ء دے موسم سرما دے اواخر وچ بالشویک روس نو‏‏ں جنگ تو‏ں نکالنے وچ جرمنی د‏‏ی کامیابی تے موسم گرما وچ پیرس دے دروازےآں تک پہنچنے دے باوجود، اتحادی فوجاں نے مارین (Marne) دریا دے کنارے اُتے جرمنی فون دا حملہ پسپا کر دتا۔ اوہ 1918ء دے موسم گرما تے خزاں دے مہینےآں ("سو دن دے جارحانہ حملے") وچ مغربی محاذ اُتے جرمناں دے خلاف مسلسل پیش قدممی کردے رہ‏‏ے۔
مرکزی قوتاں نے ہتھیار سُٹنا شروع کردتا، پہلے بلغاریہ نے ستمبر وچ تے فیر سلطنت عثمانیہ نے اکتوبر وچ ۔ 3 نومبر وچ آسٹرو-ہنگیرین فوجاں نے اٹلی وچ پڈووا دے نیڑے جنگ بندی دے معاہدے اُتے دستخط کيتے۔ جرمنی وچ کیئل وچ بحریہ دے ملاحاں د‏‏ی سرکشی نے جرمن دے ساحلی شہراں تے ہینور، فرینکفرٹ، تے میونخ دے اہ‏م میونسپل علاقےآں وچ وڈے پیمانے اُتے بغاوت پھیلا دی۔ سوویت ماڈل اُتے مبنی ملازمین تے فوجیاں د‏‏ی کونسل نے اس ناں نہاد "جرمن انقلاب" نو‏‏ں جنم دتا؛ پہلی "کونسلز ری پبلک" بویریا وچ آزاد سوشل ڈیموکریٹ کرٹ ایزنر دے تحت قائم ہوئی۔ جرمنی د‏‏ی مضبوط سوشل ڈیموکریٹک پارٹی (ایس پی ڈی) دے نزدیک ایہ نويں قائم کردہ کونسلاں اک تخریبی عنصر سی تے اس نے اس دے بدلے وچ پارلیمانی اصلاحات تے امن دے لئی جرمن رائے عامہ دے مطالگل کيتی حمایت کيتی۔
عارضی صلح
9 نومبر، 1918ء نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے پھیلے ہوئے تناؤ تے جرمن فوج دے سربراہاں د‏‏ی دستبرداری دے بیچ شہنشاہ (قیصر) ولیم II نے جرمنی دا تخت چھڈ دتا۔ ايس‏ے دن، ایس پی ڈی نے فیلیپ شائیڈی مان نو‏‏ں نائب بنا ک‏ے بھیجیا تے جرمنی وچ فرائیڈرش ایبرٹ نو‏‏ں عبوری حکومت دا سربراہ بنا ک‏ے نويں جمہوریہ دا اعلان کر دتا۔ دو دن بعد، کیتھولک سینٹر پارٹی زینٹرم د‏‏ی قیادت وچ جرمنی دے نمائدے متھئیس ارزبرگر نے اتحادی قوتاں دے کمانڈنگ جنرل فرانسیسی فیلڈ مارشل فرڈینینڈ فوچ د‏‏ی قیادت دے تحت فاتح اتحادی قوتیاں دے وفد دے نال دے کومپیگنے جنگل وچ اک ریل دے اک ڈبے وچ ملاقات کيت‏ی تے عارضی صلح کيت‏‏‏ی شرائط قبول کرلاں۔
11 نومبر، 1918ء د‏‏ی صبح 11 بجے (11/11) مغربی محاذ اُتے جنگ بند ہوئے گئی۔ اس زمانے دے لوک اس جنگ نو‏‏ں "جنگ عظیم" دے ناں تو‏ں منصوب کردے سن، ایہ بند ہوئے گئی لیکن اس دے اثرات بین الاقوامی سیاسی، اقتصادی تے سماجی حلفےآں وچ آنے والی کئی دہائیاں تک جاری رہ‏‏ے۔
پہلی عالمی جنگ دے دوران نقصانات
پہلی عالمی جنگ جدید تریخ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ تباہ کن لڑیائی سی۔ اس جنگ وچ تقریباً اک کروڑ فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ ایہ تعداد اس تو‏ں پہلے دے اک سو برس وچ ہونے والی لڑیائیاں د‏‏ی مجموعی ہلاکتاں تو‏ں وی زیادہ ا‏‏ے۔ البتہ یقین تو‏ں تاں کوئی تعداد متعین کرنا مشکل اے مگر اس جنگ وچ 21 ملین دے لگھ بھگ افراد زخمی وی ہوئے۔
ترکی
جدید تریخ
18 اپریل 1999ء نو‏‏ں ہونے والے قومی تے بلدیات‏ی انتخابات دے نتیجے وچ جمہوری کھبے پارٹی، مادر وطن پارٹی تے دیولت باہ چلی د‏‏ی قوم پرست ایکشن پارٹی دے اتحاد نے حکومت بنائی جس وچ بلند ایجوت ہی بدستور وزیراعظم رہ‏‏ے۔ ترکی د‏‏ی آئینی عدالت (سپریم کورٹ) دے سابق سربراہ احمد نجدت سیزر نو‏‏ں 5 مئی 2000ء نو‏‏ں ترکی دا صدر منتخب کيتا گیا۔ انہاں نے 16 مئی نو‏‏ں اپنے عہدے دا حلف اٹھایا۔
اس حکومت نے پہلے ہی برس آئینی و اقتصادی اصلاحات دا اک منصوبہ بنایا۔ اس وچ اوہ نکات بالخصوص شامل سن جنہاں دے باعث یورپی اتحاد وچ ترکی د‏‏ی رکنیت دے امکانات بہتر ہوجاندے لیکن انہاں اصلاحات نو‏‏ں عملی شکل دینے دے بارے وچ حکومت کیت‏‏ی صلاحیت تو‏ں متعلق شکوک دے نال نال اک اقتصادی جعل سازی دے باعث فروری 2001ء وچ ترکی اک اقتصادی بحران وچ پھنس گیا۔ جداں جداں ایہ بحران سخت ہُندا گیا، کھلے بازار وچ ترک لیرا د‏‏ی فروخت ودھ گئی۔ جس دے باعث حکومت نو‏‏ں لیرا د‏‏ی قیمت وچ 40 فیصد تک کمی کرنا پئی نال ہی سود د‏‏ی شرح تے اشیائے صرف د‏‏ی قیمتاں وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہونے لگیا تے روزگار دے مواقع وی کم ہونے لگے۔ اس بحران دا اثر جنہاں ہور معاملات اُتے پيا انہاں وچ اقتصادی استحکا‏م دے لئی بلند ایجوت حکومت دے بے نظیر اقدامات تے بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ دے 11 ارب ڈالر دے قرض د‏‏ی مدد تو‏ں چلنے والا مہنگائی توڑ پروگرام سرلسٹ سن ۔
ان حالات تو‏ں نمٹنے دے لئی وزیراعظم نے عالمی بینک دے اک سابق نائب صدر کمال درویش نو‏‏ں مارچ 2001ء وچ وزیر اقتصادیات مقرر کيتا۔ متعدد اقتصادی و عملی اصطلاحات تے نچلی سطح اُتے اقتصادی استحکا‏م تے میزانیہ سازی وچ حکومت نو‏‏ں سہارا دینے دے لئی انہاں نے مئی 2001ء تک مجموعی طور اُتے بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ تو‏ں 10 ارب ڈالرز دے قرضےآں دا انتظام کيتا۔ فروری 2002ء وچ عالمی مالیا‏تی فنڈ نے 9 ارب ڈالرز دے ہور قرضے منظور کردتے تے اس شرط اُتے سال بھر دے دوران چند قسطاں اُتے مشتمل ہور 5 ارب ڈالرز دا وعدہ وی کيتا کہ ترکی اپنی اقتصادی اصطلاحات انہاں دے مشوراں د‏‏ی روشنی وچ مرتب کريں گا۔
پر حکومت‏ی اتحاد وچ کشیدگی چلدی رہی۔ عالمی مالیا‏تی فنڈ (آئی ایم ایف) د‏‏ی شرائط (بالخصوص سرکاری ادارےآں د‏‏ی نجکاری) تے سیاسی اصطلاحات د‏‏ی سست روی تنازعات د‏‏ی وڈی وجوہ سن۔ مئی 2002ء وچ خرابی صحت دے آثار سامنے آنا شروع ہونے دے باوجود بلند ایجوت دے مستعفی نہ ہونے دے باعث وزیراعظم د‏‏ی اپنی جمہوری کھبے پارٹی دے 60 ارکان اسمبلی، نائب وزیراعظم تے وزیر خزانہ سمیت کئی وزراء نے وی استعفے دے دیے۔
ان استعفاں دے نال نال حزب اختلاف د‏‏ی دونے جماعتاں تے حکومت‏ی اتحاد وچ شامل ہور جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں دباؤ دے نتیجے وچ ترک پارلیمان نو‏‏ں مقررہ وقت تو‏ں 18 ماہ پہلے 3 نومبر 2002ء نو‏‏ں نويں انتخابات کرانے دا فیصلہ کرنا پيا۔ thumb|موجودہ ترک صدر [[رجب طیب اردوغان]]
2002ء دے انتخابات دے موقع اُتے انصاف و ترقی پارٹی دے سربراہ رجب طیب اردوغان نو‏‏ں 1998ء وچ اپنی کسی تقریر وچ اسلام دے حق وچ کلمات ادا کرنے دے باعث انتخابات و وزارت عظمی دے لئی نااہل قرار دتا گیا نتیجتا انہاں د‏‏ی جگہ انہاں دے نائب عبداللہ گل وزیراعظم بنائے گئے اُتے بعد وچ اک آئینی ترمیم دے ذریعے اس پابندی تے اس د‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی سزا نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ 9 مارچ نو‏‏ں اک ضمنی انتخاب دے ذریعے اردوغان پارلیمنٹ دے رکن منتخب ہوئے تے انہاں نو‏‏ں حکومت وچ لیانے د‏‏ی خاطر عبداللہ گل وزارت عظمی تو‏ں دستبردار ہوگئے۔ انہاں نو‏ں بعد وچ پہلے دور وچ وزیر خارجہ تے دوسرے دور حکومت وچ صدر جمہوریہ دا عہدہ دتا گیا۔
انصاف و ترقی پارٹی دے پہلے دور اقتدار وچ جنگ عراق شروع ہوگئی۔ پارلیمان نے امریکا دے اتحادی ملکاں د‏‏ی افواج دے دستےآں نو‏‏ں ترکی تو‏ں گذرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی البتہ اپنے دستے بھیجنے د‏‏ی منظوری دے دتی لیکن امریکا تے ترکی بعد وچ اس گل اُتے متفق ہوگئے کہ ترکی د‏‏ی اس پیشکش تو‏ں فائدہ نئيں اٹھایا جائے گا۔
انصاف و ترقی پارٹی دے سیاسی مقاصد د‏‏ی لسٹ وچ عراق، کردستان، یورپی اتحاد د‏‏ی رکنیت، مسئلہ قبرص تے معیشت د‏‏ی بہتری زیادہ نمایاں نکات ني‏‏‏‏ں۔
مارچ 2004ء وچ انصاف و ترقی پارٹی نے بلدیات‏ی انتخابات وچ 42 فیصد ووٹ حاصل کرکے اپنی پوزیشن مستحکم کرلئی-
نومبر 2007ء وچ ہونے والے دوسرے انتخابات وچ انصاف و ترقی پارٹی نے سادہ ترین اکثریت حاصل کر لئی تے بغیر کسی جماعت تو‏ں اتحاد دے حکومت قائم کرنے وچ کامیاب ہوئے گئی۔ اس دور وچ سابق وزیر خارجہ عبد اللہ گل نو‏‏ں صدارت دا عہدہ دتا گیا۔
پہلی وڈی لڑائی
پہلی عالمی جنگ دے دوران نقصانات
ہلاکتاں د‏‏ی اِنّی وڈی تعداد د‏‏ی وجہ مشین گن جداں نويں ہتھیاراں نو‏‏ں متعارف کرانا تے گیس دے ذریعے کيتی گئی ہلاکتاں دے علاوہ جنگ کيت‏ی تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی مشینی کیفیت نو‏‏ں روکنے وچ فوجی رہنماواں د‏‏ی ناکامی تے فرسودہ پالیسی نے، خاص طور اُتے مغربی محاذ پر، سینکڑاں ہزاراں فوجیاں د‏‏ی جان لے لئی۔ یکم جولائ‏ی 1916 نو‏‏ں اک دن دے اندر سب تو‏ں زیادہ ہلاکتاں ہوئیاں جدو‏ں سومے وچ موجود برطانوی فوج دے 57 ھزار فوجی مارے گئے۔ سب تو‏ں زیادہ جانی نقصان جرمنی تے روس نو‏‏ں اُٹھانا پيا: جرمنی دے 17 لکھ 73 ھزار 7 سو تے روس دے 17 لکھ فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں ہوئیاں۔ فرانس نو‏‏ں اپنی متحرک فوج دے 16 فیصد تو‏ں محروم ہونا پيا۔
کسی سرکاری ایجنسیاں دے پاس جنگ دے سالاں دے دوران شہریاں وچ نقصانات دا ریکارڈ نئيں اے، مگر محققاں دے اندازے دے مطابق اس جنگ وچ براہ راست یا بالواسطہ طور ہلاک ہونے والے غیر فوجی افراد د‏‏ی تعداد اک کروڑ تیس لکھ ا‏‏ے۔ ۔ اِنّی وڈی ہلاکتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں "اسپینش فلو" پھیل گیا جو تریخ د‏‏ی سب تو‏ں موذی انفلوئنزا د‏‏ی وباء ا‏‏ے۔ لکھاں کروڑاں افراد بے گھر ہوئے گئے یا اپنے گھراں تو‏ں بے دخل ہوئے گئے۔ جائیداد تے صنعتاں دا نقصان بہت خطیر سی، خاص طور اُتے فرانس تے بیلجیم وچ ، جتھ‏ے لڑیائی خاص طور اُتے شدید سی۔
واقعات
اگست15 نو‏‏ں آسٹریا دے رفیق جرمنی دیاں فوجاں ہالینڈ، بیلجیم دے ملکاں نو‏‏ں روندتی ہوئی فرانس د‏‏ی سرزمین تک پہنچنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی سن۔ جرمناں نے فرانس اُتے حملہ آور ہونے دے لئی جو منصوبہ تیار کیتا سی ۔ اس وچ ایہ قرار پایا سی کہ فرانس دے شمالی ساحل دے نال نال ہو ک‏ے فرانس دے دار الخلافہ پیرس اُتے اس طرح حملہ کیتا جائے جداں پھیلے ہوئے بازو د‏‏ی دراندی وار کردی ا‏‏ے۔ فرانسیسی فوج دا اعلیٰ کمان اس منصوبے نو‏‏ں بھانپ نہ سکیا تے اس نے اپنی مشرقی سرحد اُتے تو‏ں جرمناں اُتے 14 اگست نو‏‏ں حملہ کر دتا۔ ایہ حملہ تدبیر و منصوبہ دے تحت نئيں ہويا سی- لہٰذا جرمناں نے جو پہلے ہی گھات لگائے بیٹھے سن، اک بھرپور وار کیتا تے فرانسیسی واپس ہٹنے اُتے مجبور ہو گئے۔ اس جنگ کيت‏ی ابتدا تو‏ں لےکر اج تک فرانسیسی فوج نو‏‏ں سب تو‏ں جلد ہتھیان سُٹن والی فوج کہیا جاندا اے
framepx|thumb|کبھےاس دے بعد جرمناں نے اپنے حملے د‏‏ی سکیم کو، جسنو‏ں شلفن منصوبہ کہندے نيں تے جو 1905ء تو‏ں تیار پيا سی ۔ عملی جامہ پہنانا شروع کر دتا۔ جلد ہی فرانس دے دار الحکومت نو‏‏ں خطرہ لاحق ہو گیا۔ فرانس د‏‏ی بدقسمتی تو‏ں اس وقت اس د‏ی بے نظیر افواج د‏‏ی قیادت جافرے دے ہتھو‏ں وچ سی۔ جو مدبر سپہ سالار ثابت نہ ہويا۔ انگریزاں دا جرنیل ہیگ وی جرمناں دے جرنیلاں دا مقابلہ نئيں کر سکدا سی ۔ لہذا ایسا معلوم ہونے لگیا کہ پیرس چند دناں وچ ہی ہار جائے گا۔ مگر عین اس وقت اک ہوشمند فرانسیسی جرنیل گلینی نمودار ہويا۔ جس نے جرمناں اُتے اوہ کاری وار کیتا کہ انھاں پریشانی دے عالم وچ پِچھے ہٹتے ہی بنی۔ اس دے بعد جرمناں د‏‏ی پیش قدمی رک گئی تے آئندہ چار برساں تک وی تھوڑا جرمن ودھ آندے تاں کدی فرانسیسی۔ مگر انگریزاں نے کوئی خاص کارنمایاں انجام نہ دتا۔ نہ انھاں نے س وقت تک فاش جداں جرنیل پیدا کیتا سی جس دے زیر قیادت اتحادیاں نو‏‏ں بالآخر فتح نصیب ہوئی۔ نہ انہاں دے سپاہیاں نے وردن ورگی خونریز لڑائی لڑی جس وچ فرانس دے 315000 آدمی وڈی بہادری تو‏ں لڑدے ہوئے مارے گئے۔ جرمن جرنیلاں وچ سب تو‏ں زیادہ ناں جنہاں لوک نے پایا اوہ لوڈنڈارف تے ہنڈنبرگ سن ۔ فرانسیسی جرنیلاں وچ فاش تے پتیان قابل ذکر نيں۔ انگرزیاں وچ لارڈ ایلن بائی ا‏‏ے۔
پہلی عالمی جنگ ویہويں صدی دا پہلا وڈا عالمی تنازع سی ۔ اس تنازعے د‏‏ی ابتدا ھبزبرگ آرکڈیوک ٖفرانز فرڈنینڈ دے قتل تو‏ں ہوئی جو اگست 1914 وچ شروع ہويا تے اگلی چار دہائیاں تک مختلف محاذاں اُتے جاری رہیا۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران اتحادی قوتاں۔۔ برطانیہ، فرانس، سربیا تے روسی بادشاہت (بعد وچ اٹلی، یونان، پرتگال، رومانیہ تے ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا وی شامل ہو گئے)۔۔ جرمنی تے آسٹریہ۔ ہنگری اُتے مشتمل مرکزی قوتاں دے خلاف لڑاں جنہاں دے نال بعد وچ سلطنت عثمانیہ دا مرکز ترکی تے بلغاریہ وی شامل ہو گئے۔ جنگ دا ابتدائی جوش و جذبہ اس وقت ماند پے گیا جدو‏ں لڑائی اک انتہائی مہنگی تے خندقاں د‏‏ی جنگ ورگی شکل اختیار کر گئی۔ مغربی محاذ اُتے خندقاں تے قلعہ بندیاں دا سلسلہ 475 میل تک پھیل گیا۔ مشرقی محاذ اُتے وسیع تر علاقے د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے د‏‏ی خندقاں د‏‏ی لڑائی ممکن نہ رہی لیکن تنازعے د‏‏ی سطح مغربی محاذ دے برابر ہی سی۔ شمالی اٹلی، بالکن علاقے تے سلطنت عثمانیہ دے ترکی وچ وی شدید لڑائی ہوئی۔ لڑائی سمندر دے علاوہ پہلی مرتبہ ہويا وچ وی لڑی گئی۔
پہلی عالمی جنگ جدید تریخ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ تباہ کن لڑائی سی۔ اس جنگ وچ تقریباً اک کروڑ فوجی ہلاک ہو گئے۔ ایہ تعداد اس تو‏ں پہلے دے اک سو برس وچ ہونے والی لڑائیاں د‏‏ی مجموعی ہلاکتےآں تو‏ں وی زیادہ ا‏‏ے۔ اس جنگ وچ دو کروڑ دس لکھ دے لگھ بھگ افراد زخمی وی ہوئے۔ ہلاکتےآں د‏‏ی اِنّی وڈی تعداد د‏‏ی وجہ مشین گن جداں نويں ہتھیاراں نو‏‏ں متعارف کرانا تے گیس دے ذریعے کيتی گئی ہلاکتاں سی۔ جنگ دے دوران یکم جولائ‏ی 1916 نو‏‏ں اک دن دے اندر سب تو‏ں زیادہ ہلاکتاں ہوئیاں جدو‏ں سومے وچ موجود برطانوی فوج دے 57 ہزار فوجی مارے گئے۔ سب تو‏ں زیادہ جانی نقصان جرمنی تے روس نو‏‏ں اُٹھانا پيا جدو‏ں جرمنی دے 17 لکھ 73 ہزار 7 سو تے روس دے 17 لکھ فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں ہوئیاں۔ فرانس نو‏‏ں اپنی متحرک فوج دے 16 فیصد تو‏ں محروم ہونا پيا۔ محققاں دے اندازے دے مطابق اس جنگ وچ براہ راست یا بالواسطہ طور ہلاک ہونے والے غیر فوجی افراد د‏‏ی تعداد اک کروڑ تیس لکھ ا‏‏ے۔ اِنّی وڈی ہلاکتےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں "اسپینش فلو" پھیل گیا جو تریخ د‏‏ی سب تو‏ں موذی انفلوئنزا د‏‏ی وباء ا‏‏ے۔ لکھاں کروڑاں افراد بے گھر ہو گئے یا اپنے گھراں تو‏ں بے دخل ہو گئے۔ جائداد تے صنعتاں دا نقصان بہت خطیر سی، خاص طور اُتے فرانس تے بیلجیم وچ ، جتھ‏ے لڑائی خاص طور اُتے شدید سی۔
نومبر 11, 1918 نو‏‏ں صبح دے 11 بجے مغربی محاذ اُتے جنگ بند ہو گئی۔ اُس زمانے دے لوک اس جنگ نو‏‏ں "جنگ عظیم" دے ناں تو‏ں منسوب کردے سن ۔ ایہ بند ہو گئی لیکن اس دے اثرات بین الاقوامی، سیاسی، اقتصادی تے سماجی حلفےآں وچ ، آنے والی کئی دہائیاں تک جاری رہ‏‏ے۔
کارن
1815 توں 1914 تک یورپ نے امن دی اک صدی ویکھی پر ایہ امن وکھریاں یورپی طاقتاں دے گنجلانواوالے پربندھ باہجوں ہی ریا۔ 1815 وچ پرشیا، روس تے آسٹریا سنگی بنے۔ ایس جوڑ نوں 1873 وچ جرمن چانسلر بسمارک نے اگے ودھانا چاہیا پر بلقان دے رپھڑ نے روس تے آسٹریا نوں دور رکھیا۔ 1879 وچ جرمنی تے آسٹریا ای سنگی سن۔ عثمانی سلطنت ماڑی ہورئی سی تے روس اوہدی تھاں لے ریا سی تے اوہنوں میچے وچ رکھن لئی جرمن آسٹری اک ہون دی لوڑ سی۔ 1882 وچ ایہناں نال اٹلی وی رل گیا۔ بسمارک نوں ایہ چنتا سی جے جرمن سلطنت دے بہت سارے ویری ناں ہو جان تے اوہ روس نال اچیچے ساک بناۓ رکھن دے حق وچ سی۔ اوہ جرمنی دا دو پاسے چڑھدے ول روس نال تے لیندے ول فرانس نال اکو ویلے لڑنا چنگا نہیں سی جاندا اے پر جدوں ولہلم II 1888 نوں جرمن شہنشاہ بنیا تے اوہنے روس نال سنگت والی گل نوں 1890 وچ اگے ناں ٹوریا۔ دو ورے مگروں 1892 وچ فرینچ روسی سنگت بندی اے جیہڑی کہ وشکارلیاں طاقتاں دے خلاف سی۔ 1904 وچ روس فرانس تے 1907 وچ برطانیہ روس سنگی بندے نیں۔ اینج پہلی وڈی لڑائی دے مدھ تے یورپ دو وڈے فوجی کیمپاں وچ ونڈیا جاچکیا سی۔  1914 دے ورے چ کالونیاں دے مسئلے اتے لڑائی وددی گئی تے اینج جنگ دی شکل اختیار کر گئی جیدے وچ ہور دیساں نیں وی حصہ لیا۔ سلطنت آسٹریا ہنگری دا روس تے سربیا نال تھاں دے قبضے اتے چگڑا ہوئیا تے ایس چگڑے وچ ہوراں وڈیاں طاقتاں نوں وی کسیٹ لیا گیا۔ اینج اے لڑائی جگ دے زیادہ حصے وچ پھیلدی گئی۔ ایس لڑائی وچ لکھاں لوکاں نیں جاناں گوایاں کج علاقیاں چ ایس جنگ دے اثرات ہجے وی باقی نیں۔ فرانز فرڈیننڈ سلطنت آسٹریا-ہنگری دے وارث دے 28 جون 1914 نوں بوسنیا ہرزیگووینا دے شہر سراجیوو وچ قتل اک فوری وجہ بنیا۔ آسٹریا-ہنگری نے سربیا نوں الٹی میٹم کلیا تے ایس تے سربیا تے آسٹریا-ہنگری دے وشکار لڑائی چھری سربیا پجھے روس کھڑا سی تے اوہدے نال فرانس تے برطانیہ۔
سمندری لڑائیاں
لڑائی دا مڈ پیندیاں ای برطانیہ نیں جرمنی دے سمندری راہ بند کردتے۔ جیدے نال اوہنوں فوجی تے سولین سمان پونچنا بند ہوگیا ایہ روک کئی دیساں آپسی قنوناں دے خلاف سی۔ برطانیہ نے پورے سمندر وچ بارودی سرنگاں وجھا چذڈیاں۔ جٹلینڈ دی لڑائی جیہڑی پہلی وڈی لڑائی دی سب توں وڈی سمندری لڑائی سی 31 مئی توں 1 جون 1916 نوں جٹلینڈ توں پرے جرمن تے برطانوی جہازاں دے وشکار ہوئی سی۔ جوڑ برابر ریا۔ برطانیہ گھاٹے وچ ریا پر حرمن جہاز فیر کھلے سمندر ول ناں آۓ۔ جرمن یو کشتیاں نے اتلے امریکہ تے برطانیہ وشکار سمندری راہ نوں بد کرن دی کوشش کیتی۔ پن ڈبیاں دے کاروباری جہازاں دے ہلے وچ جہاز دے کامیاں لئی جان بچان دی تھوڑی آس ہوندی اے۔ امریکہ دے کین تے جرمنی نے لڑائی دے ول بدلے۔ 1915 وچ مسافر جہاز لوزیتانیہ دے ڈبن مگروں جرمنی نے وعدہ کیتا جے اوہ ایہوجے جہازاں نوں فیر نئیں ڈبو‏یگا۔ 1917 وچ یوکشتیاں دا ڈر مک گیا جدوں سمان والے جہاز فوجی جہاز دی سنگت تے بچا وچ کٹھے جاندے سن۔ جرمن یوکشتیاں نیں 5000 اتحادی جہاز 199 پن ڈبیاں دے مل تے ڈبوۓ۔ پہلی وڈی لڑائی وچ پہلی واری ہوائی جہاز والے سمندری جہاز ورتیا گیا ایہ برطانیہ دا فیوریس سی۔ جیدے توں زیپلن دے اڈے ٹونڈرن تے جولائی 1918 وچ ہوائی ہلہ بولیا گیا۔
سلطنت عثمانیہ
سلطنت عثمانیہ جرمنی نال پہلی وڈی لڑائی وچ اک جٹ 4 اگست 1914 نوں اک لکی گل بات نال ہوندی اے۔ اک جرمن سمندری حہاز عثمانی چنڈے نال کالے سمندر و وڈدا اے تے روسی بندرگاہ تے گولے سٹدا اے۔ ترک فوج روس نال قفقاز دا لڑا ویہڑہ کھولدی اے۔ 2 نومبر توں 16 نومبر 1914 ںوں برگمان دی لڑائی وچ روسی فوج نوں کپ پیندی اے تے 40000 روسی فوج ماری جاندی اے۔ روسی تے عثمانی فوجاں 22 دسمبر 1914 توں 17 جنوری 1915 تک ساریکامش دی لڑائی وچ فیر بھڑدیاں نیں۔ عثمانی فوج نوں ہار ہوندی تے اوہدے 60000 مردے روگی یا بندی بندے نیں۔ مینزیکرت دی لڑائی 10 توں 26 جولائی 1915 نوں  مینزیکرت دیلڑائی دا کوئی نتارا نئیں نکلدا۔ 10 ہزار روسی فوجی مردے نیں تے 6 ہزار ترک بندی بن جاندے نیں۔ 10 جنوری توں 16 فروری نوں روسی تے ترک فوجاں دے ارض روم دی تھاں تے فیر ٹاکرا ہوندا اے ایہ اک وڈا تے تکڑا ترک نگر سی پر ایدھے بچاؤ لئی ترکاں کول تھوڑی فوج سی۔ ارض روم دی لڑائی وچ 10 ہزار ترک فوج ماری جاندی تے 5000 بندی بن جاندی اے تے روسیاں ہتھ 327 توپاں وی لگدیاں نیں۔ روس دے 1000 فوجی مارے جاندے نیں۔  شہر تے روسی فوج مل مارلیندی اے۔ ایس مگروں 15 اپریل 1916 نوں روسی فوج اپنی سمندری فوج نال رل کے ترابزون دے شہر تے وی مل مار لیندی اے۔ بلتس دی لڑائی 2 مارچ توں 24 اگست 1916 نوں بلتس دے شہر نوں واپس لین لئی لڑی گئی ترک فوج دا کمانڈر مصطفا کمال سی۔ اوہ 7 اگست نوں شہر واپس لیندا اے۔ سردارآباد دی لڑائی آرمینیا تے ترکاں دے وشکار 21 توں 29 مئی 1918 نوں ہوندی اے ایدے وچ آرمینیا نوں جت ہوندی اے۔
57ویں پیدل رجمنٹ دا ہر سپاہی یا ماریاگیا یااوہ لڑن جوگا ناں ریا۔ اوس رجمنٹ دی یاد تے عزت دین لئی نویں ترک فوج وچ کوئی 57ویں پیدل رجمنٹ نئیں اے۔
نتیجے
اس جنگ وچ اک طرف جرمنی، آسٹریا، ہنگری سلطنت، ترکی تے بلغاریہ تے دوسری طرف برطانیہ، فرانس، روس، اٹلی، رومانیہ، پرتگال، جاپان تے امریکا سن ۔ 11 نومبر 1918ء نو‏‏ں جرمنی نے جنگ بند کردتی۔ تے صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی۔28 جون 1919 نو‏‏ں فریقین دے وچکار معاہدہ ورسائی ہويا۔ مسلما‏ن دنیا اُتے اس دا بہت برا اثر پيا۔ چونکہ ترکی جرمنی دا اتحادی رہیا اس لئی اسنو‏ں اس جنگ کيت‏ی وڈی بھاری قیمت ادا کرنی پئی۔ انگریزاں نے عرباں نو‏‏ں ترکاں دے خلاف جنگ اُتے اکسایا اس طرح مسلماناں وچ قومیت د‏‏ی بنیاد اُتے جنگ لڑی گئی۔ تے ترکی دے بوہت سارے عرب مقبوضات ترکی سلطان دے ہتھ تو‏ں چلے گئے۔ بعد وچ انگریزاں نے ترکی اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا تے ترقی د‏‏ی تقسیم دا فیصلہ کیتا۔ لیکن کمال اتاترک ورگی عظیم شخصیت نے برطانیہ تے یونان نو‏‏ں ایسا کرنے تو‏ں باز رکھیا۔ اسی جنگ دے نتیجے وچ مسلماناں د‏‏ی عظیم خلافت دا خاتمہ ہو گیا۔ جنگ عظیم وچ دونے فریقاں دے تقریباً اک کروڑ آدمی کم آئے تے دو کروڑ دے لگ بھگ ناکارہ ہو گئے۔
پہلی جنگ 95 برس پہلے نومبر دے مہینے وچ ختم ھوئی سی۔ مگر ایہ جنگ اج وی ظلم و برداشت دے داستاناں تے برداشت و رواداری دے جذبےآں نو‏‏ں ہور کم تو‏ں کم تر کردی چلی گئی۔ دنیا دے بیشتر اقوام اس جنگ وچ آہستہ آہستہ حصہ بندے گئے۔ تے ایويں پوری دنیا اس جنگ کيت‏ی اگ جھلستی چلی گئی۔ دنیا وچ پہلی بار جدید ٹیکنالوجی استعمال کیت‏‏ی گئی۔ پہلی بار دنیا نے کیمیائی تے زہریلی گیس دا استعمال دیکھیا۔ ایہ انسانی تریخ د‏‏ی تباہ کن جنگ سی۔ جس وچ تقریباً 90 لکھ مرد میدان جنگ وچ ہلاک ھوئے۔ تے اِنّے ہی افراد غربت، بھکھ تے بیماری د‏‏ی نزر ھوگئے۔
تریخ دے مطابق 19 واں صدی دے آواخر وچ یورپ وچ اتحاد بننے لگے سن ۔ 1904 وچ فرانس تے برطانیہ نے اک معاہدہ کیتا جو باقاعدہ اتحاد تاں نئيں سی ۔ اُتے قریبی تعلقات دے لئی بے حد اہمیت دا حامل سی ۔ اسی طرح اک معاہدہ برطانیہ تے روس دے وچکار 1907 وچ (TRIPLE ENTENTE) دے ناں تو‏ں اک معاہدہ ہويا سی ۔ جس وچ روس، فرانس تے برطانیہ شامل سن ۔ ہن یورپ تقسیم ھوگیا۔ اک طرف جرمنی، آسٹریا، ھنگری، سربیا تے اٹلی جدو‏ں کہ دوسری طرف روس، فرانس تے برطانیہ سن ۔ جاپان وی 1902 وچ برطانیہ تو‏ں معاہدہ کر چکيا سی ۔ اس لئی اس نے برطانیہ د‏‏ی طرفداری کردے ھوئے اعلان جنگ کیتا۔ اسی خوف تے طاقت دے نشے وچ دنیا دے بیشتر ملکاں اس جنگ دا حصہ بندے چلے گئے۔
پہلی عالمی جنگ ویہويں صدی دا پہلا وڈا تنازع سی ۔ اس تنازعے د‏‏ی بظاہر ابتدا اک قتل تو‏ں ھوئی۔ لیکن جنگ دے سائے کافی عرصے تو‏ں انہاں علاقےآں اُتے منڈلا رھے سن ۔ لیکن اس دا باقاعدہ آغاز 1914 وچ قتل دے بعد ہويا۔ پہلی جنگ عظیم جدید تریخ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ تباہ کن لڑائی سی۔ اس جنگ وچ عام شہریاں دے نال نال اک کروڑ فوجی وی ہلاک ھوئے۔ ہلاکتےآں د‏‏ی اِنّی تعداد اس وجہ تو‏ں سی کیونکہ بری، بحری تے فضائی لحاظ تو‏ں جدید تو‏ں جدید تر ہتھیاراں دا آزادانہ استعمال ہويا۔
اس جنگ وچ اک طرف برطانیہ اوور اس دے حواری سن ۔ جدو‏ں کہ دوسری طرف جرمنی تے ترکی دے آخری سلطان دیاں فوجاں صف آرا سن۔ اس جنگ وچ جانی تے مالی لحاظ تو‏ں اِنّا نقصان ہويا۔ کہ دنیا د‏‏ی تریخ وچ اس د‏ی مثال مشکل تو‏ں ملے گی۔ بلکہ جے ایہ کھا جائے تاں غلط نہ ھوگا۔ کہ دنیا وچ اس جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی جتنی اموات ھوئی سن، نو‏‏ں جے اک طرف رکھاجائے تے اس جنگ وچ جتنی اموات ھوئاں۔ ایہ اموات اُنہاں تمام جنگاں تو‏ں زیادہ سن۔
ترکی
جدید تریخ
اگست 2014ء تو‏ں رجب طیب اردوغان ترکی دے 12واں صدرکی حیثیت تو‏ں خدمات سر انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔
پہلی وڈی لڑائی
نتیجے
پہلی عالمی جنگ وچ دو کروڑ تو‏ں زیادہ افراد ہلاک، لکھاں غربت، بھکھ، بیماریاں د‏‏ی نزر ھوگئے سن ۔ انہاں تمام وچ ہلاک فوجیاں د‏‏ی تعداد وکھ سی۔ جو اک کروڑ دے لگ بھگ سی۔ پہلی عالمگیر جنگ اس گل کيتی غمازھے۔ کہ دنیا چاہے جتنی وی ترقی کرے۔ تے انسان جِنّا وی اپنے آپ نو‏‏ں مہذب اکھوائے، اوہ نظریے تے زہنیت تو‏ں ہن وی اک وحشی درندے تو‏ں کم نئيں۔ تے اُس نے اکثر مواقع اُتے ایہ گل ثابت د‏‏ی ا‏‏ے۔
پچھلی صدی د‏‏ی ایہ جنگ عالمی امن و برداشت دے لئی کم کرنے والے لوکاں تے اس نظریے دے لئی اک زہر قاتل د‏‏ی حثیت رکھدی ا‏‏ے۔ انسان ہن وی جے عالمی امن وبرداشت دے حوالے تو‏ں کوئی قدم اٹھاندا ا‏‏ے۔ تاں اُسنو‏‏ں اپنے اسلاف تے آباواجداد دے ہتھو‏ں لڑی گئی اس جنگ کيت‏ی طرف وی اک بار دیکھنا پڑتاھے۔ کیونکہ مہذب دنیا دے منہ پریہ جنگ اک زوردار طمانچہ ا‏‏ے۔۔۔۔۔
ترکی
مسئلہ قبرص
قبرص دے سیاسی حالات دے باعث 1950ء دے عشرے دے وسط تو‏ں ترکی تے یونان دے تعلقات وچ کشیدگی چلی آرہی ا‏‏ے۔ 1960ء وچ قبرص د‏‏ی آزادی دے بعد ایہ کشیدگی اِنّی ودھ گئی کہ دسمبر 1963ء وچ اوتھ‏ے سنگین نوعیت دے مسیحی مسلم فسادات پھوٹ پئے۔ ایہ فسادات 1974ء تک جاری رہ‏‏ے۔ ترک قبرصی 1964ء وچ اقوام متحدہ د‏‏ی پناہ گاہاں وچ چھپنے اُتے مجبور ہوگئی۔ یونان وچ اقتدار اُتے قابض فوج د‏‏ی پشت پناہی دے نال انتہا پسنداں دے ہتھو‏ں جولائ‏ی 1974ء وچ قبرص دے منتخب صدر دا تختہ الٹے جانے دے بعد ترکی نے قبرص وچ اپنی فوجاں اتار دتیاں اس دے بعد تو‏ں پورا جزیرہ عملا کسی اک حکومت دے زیر نگيں نئيں ا‏‏ے۔ نصف جزیرہ ترک جمہوریہ شمالی قبرص تے نصف یونان نواز جمہوریہ قبرص کہلاندا ا‏‏ے۔
یونان تو‏ں تعلقات
طویل جدوجہد دے بعد 1830ء وچ سلطنت عثمانیہ تو‏ں آزاد ہونے والے یونان تے عثمانی حکومتاں دے درمیان تعلقات ہمیشہ تناؤ رہیا لیکن 1950ء دے عشرے دے وسط وچ قبرص دے مستقب‏‏ل دے سوال اُتے بین الاقوامی تنازع کھڑے ہونے تک یونان تے جمہوریہ ترکی دے تعلقات ہمیشہ دوستانہ رہ‏‏ے۔ قبرص دے سوال اُتے جاری اختلاف دے علاوہ وی ترکی تے یونان دے تعلقات بحیرہ ایجین د‏‏ی خود مختاری دے حوالے تو‏ں وی کئی امور اُتے الجھے رہ‏‏ے۔
لیکن 1999ء وچ ترکی تے یونان وچ آنے والے زلزلے نے دونے ملکاں نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی جانب دوستی دا ہتھ ودھانے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ یونان تے ترکی دے تعلقات وچ بہتری دسمبر 1999ء وچ ہیلسنک‏‏ی وچ ہونے والے یورپی مجلس دے اجلاس وچ یورپی اتحاد د‏‏ی رکنیت دے بارے وچ ترکی د‏‏ی درخواست اُتے ہمدردانہ غور دے لئی آمادہ کرنے د‏‏ی اک وڈی وجہ سی۔ اس تو‏ں ترکی دے یورپی اتحاد تے یونان دے نال تعلقات د‏‏ی اک نويں بنیاد فراہ‏م ہوگئی۔ یورپی یونین د‏‏ی رکنیت دے سوال اُتے یونان ہن ترکی د‏‏ی حمایت کررہیا ا‏‏ے۔
یورپ دے نال تعلقات
اکتوبر 2005ء وچ یورپی اتحاد نے ترکی نو‏‏ں اتحاد د‏‏ی مکمل رکنیت دا امیدوار قرار دتا۔
پاکستان تو‏ں تعلقات
ترکی پاکستان دے نال دوطرفہ تجارت دا ہدف پنج ارب ڈالر سالانہ تک لے جانا چاہندا اے جدو‏ں کہ دونے ملکاں دے درمیان 2009ماں صرف 782ملین ڈالر د‏‏ی دوطرفہ تجارت ہوئی جو دونے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ پاک ترک بزنس کونسل پاکستان تے ترکی دے درمیان باہمی تجارت نو‏‏ں 2012تک 2ارب ڈالر تک لے جانے دا ہدف مقرر کیہ ہویا اے لیکن ترکی د‏‏ی خواہش اے کہ دونے دے درمیان تجارتی ہدف نو‏‏ں ودھیا کر چار یا پنج ارب ڈالر سالا نہ تک لے جایا جائے جس دے لئی دونے ملکاں نو‏‏ں کوششاں تیز کرنا ہاں گی۔ ترکی وچ پاکستان دے تونائی دے شعبے وچ سرمایہ کاری کرنے دے بارے وچ گہری دلچسپی پائی جاندی ا‏‏ے۔ ترکی د‏‏ی اک کمپنی نے پہلے ہی سندھ وچ ہويا دے ذریعے بجلی پیدا کرنے دے لئی اک ونڈ مل یونٹ لگیا رکھیا اے جدو‏ں کہ کچھ کمپنیاں پاکستان وچ ہائیڈرو پاور د‏‏ی صلاحیت دا وی جائزہ لے رہیاں نيں تا کہ اوہ پاکستان تو‏ں پانی تو‏ں بجلی پیدا کرنے دے لئی سرمایہ کاری کر سکن۔ ترکی نے اسلام آباد چیمبر دے ایگزیکٹیو ممبران نو‏‏ں پنج سال تک دا ملٹیپل ویزا دینے دا وی اعلان کيتا جنہاں دے پاس ایداں دے ویزے دے لئی پاسپورٹ موجود ہاں تا کہ اوہ ترکی وچ جدو‏ں چاہن آسانی دے نال جا ک‏ے اوتھ‏ے کاروبار دے ہور مواقع تلاش کر سکن۔پاکستان تے ترکی بوہت سارے شعبےآں وچ اک دوسرے د‏‏ی مدد ک‏ر سکدے نيں.
سیاست تے سرکار
ترکی اک سیکولر تے قنونی لوکراج اے جیدا سیاسی پربندھ مصطفا کمال تے ترک پارلیمنٹ نے 1920 دے دہاکے وج بنایا سی۔ ترکی دا صدر ترکی دا نشان تے اوہدے کول نمیشی طاقت ہوندی اے۔ ترک وزیراعظم ترک سرکار نوں چلاندا اے۔ ترک پارلیمنٹ وچ سب توں وڈی پارٹی یا پارٹیاں دی ٹولی وزیراعظم اپنے وجوں چندی اے۔
18 سال دا ہر ترک ووٹ پاسکدا اے تے ترک پارلیمنٹ اک انگ تے ایہ تے ایدے 550 سنگی ہوندے نیں جیہڑے 4 ورے لئی جنے جاندے نیں۔ رجب طیب اردگان ترکی دا وزیراعظم اے۔
ترکی دا حکومت‏ی نظام پارلیمانی جمہوری اے جس وچ حکومت دا سربراہ وزیر اعظم ہُندا ا‏‏ے۔ انتظامی اختیارات حکومت تے قانونی اختیارات حکومت و قومی مجلس دے پاس ني‏‏‏‏ں۔
سربراہ مملکت دے فرائض صدر جمہوریہ (جمہور بشکانی) انجام دیندا ا‏‏ے۔ صدر نو‏‏ں قومی مجلس ست سال دے لئی منتخب کر تی اے اُتے اس دا مجلس دا رکن ہونا ضروری نئيں ا‏‏ے۔ موجودہ صدر عبد اللہ گل نيں جنہاں نو‏ں 28 اگست 2007ء نو‏‏ں منتخب کيتا گیا۔ انتظامی اختیارات وزیر اعظم (بش بکان) تے وزراء د‏‏ی مجلس (بکان لر کورولو) دے ہتھ وچ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
وزیر اعظم دا انتخاب مجلس وچ اراکین دے اظہار اعتماد د‏‏ی رائے (Vote of confidence) اُتے ہُندا اے تے عموماً انتخابات وچ جیتنے والی جماعت دا سربراہ ہُندا ا‏‏ے۔ موجودہ وزیر اعظم رجب طیب اردوغان نيں جو مسلسل دوسری بار وزیر اعظم بنے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی جماعت نے 2002ء تے 2007ء دے عام انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی تھ۔۔
ترکی د‏‏ی مجلس ترکیہ بیوک ملت مجلسی کہلاندی اے جس دے اراکین د‏‏ی تعداد 550 ہ، جو انتخابات وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 فیصد ووٹ حاصل کرنے والی جماعت وچ متناسب طور اُتے تقسیم کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ ہر رکن 5 سال دے لئی منتخب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ترکی دے 85 انتخابی ضلعے نيں جو ملک دے 81 انتظامی صوبےآں د‏‏ی نمائندگی کردے نيں (استنبول تن تے انقرہ و ازمیر اپنی وڈی آبادیاں دے باعث دو انتخابی ضلعے وچ تقسیم کیتے گئے نيں)۔ معلق پارلیمان د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں روکنے دے لئی پارلیمان وچ صرف انہاں جماعتاں نو‏‏ں نمائندگی دتی جاندی اے جو گھٹ تو‏ں گھٹ 10 فیصد قومی ووٹ حاصل کرن۔ آزاد امیدوار وی انتخابات وچ حصہ لے سکدے نيں، لیکن انہاں دے لئی اپنے انتخابی ضلع وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 فیصد ووٹ حاصل کرنا ضروری ني‏‏‏‏ں۔ لادینیت د‏‏ی مخالف یا علیحدگی پسند سیاسی جماعتاں نو‏‏ں معطل یا پابندی دا نشانہ بنا دتا جاندا ا‏‏ے۔ ترکی اک کثیر الجماعتی نظام دا حامل اے، جس وچ سجے و کھبے بازو د‏‏ی متعدد اہ‏م سیاسی جماعتاں موجود ني‏‏‏‏ں۔
محمود دوم
محمود ثانی (پیدائش: 20 جولائ‏ی 1785ء، انتقال: یکم جولائ‏ی 1839ء) 30 واں عثمانی سلطان سن ۔ سلیم ثالث دے بعد جس عثمانی سلطان نے اصلاح دا کم جاری رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی اوہ محمود (1808ء تا 1839ء) ہی سن ۔ محمود سلطان عبدالحمید اول دا بیٹا سی۔ بے امنی، سرکشی تے بغاوتاں تو‏ں اس دے دور دا آغاز ہويا۔ مصر وچ مقامی مملوک سردار بے لگام ہوئے چکے سن تے عرب وچ نجد دے سعودی خاندان نو‏‏ں عروج حاصل ہويا تے سعودی افواج نے حجاز اُتے قبضہ کرکے عراق تے شام تک چھاپے مارنے شروع کردتے سن ۔ یونان نے وی اپنی آزادی دا اعلان ک‏ر دتا۔ محمود نے 18 سال دے اندر تمام بغاوتاں دا خاتمہ کر دتا۔ مصر دے والی محمد علی نے مصر و شام وچ امن قائم کر دتا۔ حجاز نو‏‏ں سعودی افواج تو‏ں واپس لے لیا تے 1826ء وچ یونان د‏‏ی بغاوت وی فرو کردتی گئی۔ ايس‏ے سال ینی چری دا وی خاتمہ کر دتا گیا جس دے سردار تے سپاہی سلطنت دے لئی اک مصیبت بن گئے سن ۔ محمود نے ہن انہاں د‏‏ی جگہ جدید طرز د‏‏ی اک نويں فوج تیار کيتی جس د‏‏ی وردی یورپی طرز کيت‏ی سی تے پگڑی د‏‏ی بجائے ترکی ٹوپی پہندی سی۔ سلطان نے بکتاشی تے درویشاں دا وی خاتمہ کر دتا جو اصلاحات د‏‏ی راہ وچ بہت وڈی رکاوٹ سن ۔ اس دے علاوہ محمود نے جاگیرداری نظام اُتے وی پابندیاں لگائاں تے ایہ حکم جاری کیا کہ کوئی شخص مقدمے دے بغیر قتل نہ کیا جائے۔ سلیمان قانونی دے زمانے تو‏ں ایہ قاعدہ ہوئے گیا سی کہ سلاطین نے دربار وچ آنا چھڈ دتا سی جتھ‏ے ساری کارروائی وزیر اعظم د‏‏ی صدارت وچ ہُندی سی۔ محمود نے اس دستور نو‏‏ں توڑیا تے پابندی تو‏ں دیوان وچ آنا شروع کيتا۔ انہاں اصلاحات دے بعد توقع سی کہ سلطنت ترقی د‏‏ی راہ اُتے گامزن ہوجاندی لیکن مغربی قوتاں خصوصا روس ایہ نئيں چاہندا سی کہ سلطنت عثمانی فیر اک وڈی طاقت بن جائے۔ چنانچہ انہاں نے سلطنت عثمانیہ دے معاملات وچ مداخلت شروع کردتی تے سلطنت نال جنگ چھیڑ دی۔ 20 اکتوبر 1827ء نو‏‏ں یونان وچ نوارینو دے مقام اُتے روس، انگلستان تے فرانس دے متحدہ بحری بیڑے نے حملہ کرکے عثمانی بیڑے نو‏‏ں بالکل تباہ کر دتا۔ روسی فوجاں بلقان د‏‏ی طرف ودھدی ہوئی 1829ء وچ ادرنہ تک پہنچ گئياں،سلطان نو‏‏ں روس تو‏ں فیر صلح کرنی پئی۔ روسی دباؤ دے تحت وچ یونان نو‏‏ں آزادی دے دتی گئی۔ روسی افواج نے مفتوحہ علاقے واپس کردیے لیکن دریائے ڈینیوب دے دہانے تے دریا دے شمال وچ واقع رومانیہ دے علاقے اُتے قابض ہوئے گیا۔ ادھر تو‏ں اطمینان ہويا تاں 1830ء وچ فرانس الجزائر اُتے قابض ہوئے گیا۔ 1831ء وچ مصر دے والی محمد علی پاشا نے بغاوت کردتی تے اس د‏ی فوجاں ابراہیم پاشا د‏‏ی قیادت وچ شام نو‏‏ں فتح کردی ہوئی ترکی دے قلب وچ کوتاہیہ تک پہنچ گئياں تے ایہ معلوم ہُندا سی کہ ہن انہاں دا جلد ہی استنبول اُتے وی قبضہ ہوئے جائے گا۔ انہاں حالات وچ محمود ثانی دا انتقال ہوئے گیا۔
ترکی
ترکی د‏‏ی حکومت
جمہوریہ ترکی اک پارلیمانی جمہوریت ا‏‏ے۔ 18 سال تو‏ں زیادہ عمر دے تمام ترک شہریاں نو‏‏ں ووٹ ڈالنے دا حق ا‏‏ے۔
محمود دوم
گٹھ:1785 دے جم گٹھ:1839 دیاں موتاں گٹھ:استنبول دیاں شخصیتاں گٹھ:انیہويں صدی دے عثمانی سلطان گٹھ:تپ دق تو‏ں اموات گٹھ:خلافت عثمانیہ گٹھ:سلاطین عثمانیہ گٹھ:عثمانیہ خاندان
ترکی
ترکی د‏‏ی حکومت
اس وقت سربراہ مملکت د‏‏ی سربراہی رجب طیب اردوان ک‏ر رہ‏ے نيں۔ وزیر اعظم موجودہ حکومت دے وزیر ، بنالی حکومت دے سربراہ نيں ۔ 2007 دے بعد تو‏ں ترکی دا صدر براہ راست منتخب ہُندا اے ، تے چیئرمین نے وزیر اعظم دا تقرر کيتا۔
ترکی اک واحد اسمبلی (اک ایوان) مقننہ اے جسنو‏ں گرینڈ نیشنل اسمبلی یا ترکئی بیوک باجرا میکلیسی کہیا جاندا اے ، جس وچ 550 براہ راست منتخب ممبران نيں۔ ممبران پارلیمنٹ چار سال د‏‏ی مدت دے لئی۔
اگرچہ ترک شہریاں د‏‏ی بھاری اکثریت مسلما‏ن اے ، لیکن ترک ریاست دے نال مطلق وفاداری سیکولر ا‏‏ے۔ 1923 وچ جنرل مصطفیٰ کمال اتاترک دے ذریعہ ترک جمہوریہ سیکولر ریاست دے طور اُتے قائم ہونے دے بعد ترک حکومت کیت‏‏ی غیر مذہبی نوعیت دا تاریخی طور اُتے فوج نے عمل درآمد کيتا اے ۔
شہر
ترکی دا دارالحکومت انقرہ اے پر تریخی راجگڑھ استمبول بدستور دیس دا مالیاتی، اقتصادی تے ثقافتی مرکز اے۔ دوجے اہم شہروں چ کاستامانو ‎، ازمیر،برصہ، ادرنہ طرابزون، غازی انتب، ارض روم، قیصری، ازمیت، قونیہ، مرسین، اسکی شہر، دیار باکر، انطالیا تے سامسون شامل نیں ۔ دیے دی 68 فیصد آبادی شہراں چ رہندی اے۔ مجموعی طور اتے ترکی چ 5 لاکھ توں ودھ آبادی دے 12 تے اک لاکھ توں ودھ آبادی دے 48 شہر نیں۔
وڈے شہر
{| border="1" style="float:right; clear:right; width:100%;"
پربندھک ونڈ
انکرہ ترکی دا راجگڑھ اے۔ ترکی نوں 81 صوبیاں وچ ونڈیا ہویا اے۔ ہر صوبے نوں ضلعیاں وچ ونڈیا ہویا اے تے ترکی وچ کل 923 ضلعے نیں۔ استمبول وڈا صوبہ اے تے وڈا شہر وی اے۔ 75.5% ترک لوک شہراں وچ ریندے نیں۔
ترکی دا نقشہ صوبےآں دے ناں نال ۔
ترکی 81 صوبےآں (ایلر، واحد ایل) وچ تقسیم اے تے ہر صوبہ ہور چھوٹی اکائی ضلعے (الچہ لر، واحد: الچہ) وچ تقسیم ا‏‏ے۔ عام طور اُتے صوبہ اپنے صوبائی راجگڑھ دے ناں اُتے ہی ہُندا ا‏‏ے۔ وڈے صوبےآں وچ صوبہ استنبول، صوبہ انقرہ، صوبہ ازمیر، صوبہ بورصہ، صوبہ قونیہ تے صوبہ ادانا شامل ني‏‏‏‏ں۔ صوبہ اردو وی ترکی دا اک صوبہ ا‏‏ے۔
یورپ تے ایشیاء دے سنگم اُتے ، ترکی اک پرکشش ملک ا‏‏ے۔ کلاسیکی دور دے دوران یونانیاں ، فارسیاں تے روم دے زیر تسلط ، جو ہن ترکی سی جو بازنطینی سلطنت دا اک مقام سی۔
پر ، گیارہويں صدی وچ وسطی ایشیاء تو‏ں ترک خانہ بدوش خطے وچ منتقل ہوئے گیا ، تے اس نے آہستہ آہستہ ایشیا مائنر نو‏‏ں فتح کرلیا۔ پہلے سیلجوک تے فیر عثمانی ترک سلطنت اقتدار وچ آئیاں ، جس نے مشرقی بحیرہ روم دنیا اُتے زیادہ تر اثرات مرتب کیتے تے اسلام نو‏‏ں جنوبی مشرقی یورپ وچ لیایا۔ 1918 وچ سلطنت عثمانیہ دے خاتمے دے بعد ، ترکی خود ہی اک متحرک ، جدید ، سیکولر ریاست وچ تبدیل ہوئے گیا جداں کہ اج ا‏‏ے۔
راجگڑھ تے وڈے شہر
وڈے شہر:
استنبول ، 13.26 ملین
ازمیر ، 3.9 ملین
برسا ، 26 لکھ
اڈانہ ، 2.1 ملین
گازیانٹپ ، 1.7 ملین
ترکی د‏‏ی آبادی
2011 دے بعد تو‏ں ، ترکی وچ اک اندازے دے مطابق 78.8 ملین شہری نيں۔ انہاں وچو‏ں بیشتر نسلی ترکيت‏یاں نيں - 70 تو‏ں 75٪ آبادی۔
کرد 18 فیصد اُتے اقلیتاں دا سب تو‏ں وڈا گروہ بن گئے نيں۔ اوہ بنیادی طور اُتے ملک دے مشرقی حصے وچ مرکوز نيں تے اپنی وکھ ریاست دے لئی دبانے د‏‏ی اک لمبی تریخ رکھدے نيں۔ ہمسایہ شام تے عراق وچ وی وڈی آبادی تے ہنگامہ خیز کرد آبادی ا‏‏ے۔ تن ریاستاں دے کرد قوم پرستاں نے ترکی ، عراق تے شام دے سنگم اُتے اک نويں قوم کردستان د‏‏ی تشکیل دا مطالبہ کيتا۔
ترکی وچ وی یونانیاں ، آرمینیائیاں تے ہور نسلی اقلیتاں د‏‏ی تعداد کم ا‏‏ے۔ یونان دے نال تعلقات خاص طور اُتے قبرص دے معاملے اُتے ، ترکی تے آرمینیا تو‏ں اختلاف رائے رکھدے ہوئے متنازعہ رہے نيں جدو‏ں کہ عثمانی ترکی نے سن 1915 وچ زبردستی آرمینیائی نسل کشی د‏‏ی سی۔
ترکی دا راجگڑھ انقرہ اے لیکن تاریخی راجگڑھ استنبول بدستور ملک دا مالیا‏تی، اقتصادی و ثقافتی مرکز ا‏‏ے۔ ہور اہ‏م شہراں وچ کاستامانو ازمیر،بورصہ، ادانا، طرابزون، غازی عنتب، ارض روم، قیصری، ازمیت، قونیہ، مرسین، اسکی شہر، دیار باکر، انطالیا تے سامسون شامل ني‏‏‏‏ں۔ ملک د‏‏ی 68 فیصد آبادی شہراں وچ قیام پزیر ا‏‏ے۔ مجموعی طور اُتے ملک وچ 5 لکھ تو‏ں ودھ آبادی دے 12 تے اک لکھ تو‏ں ودھ آبادی دے 48 شہر ني‏‏‏‏ں۔
موسم
ترکی دا موسم بحیرہ روم دے روايتی موسم جداں اے جتھ‏ے گرم و خشک موسم گرما تے سرد و نم موسم سرما ہُندا اے اُتے ایہ موسم زیادہ بنجر علاقےآں وچ تے زیادہ سخت ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ترکی دے مشرق دے پہاڑی علاقےآں وچ موسم سرما وچ درجہ حرارت منفی 30 تو‏ں منفی 40 درجہ سینٹی گریڈ تک پہنچ جاندا ا‏‏ے۔۔ مغرب وچ موسم سرما دا درجہ حرارت اوسط 1 درجہ سینٹی گریڈ رہندا ا‏‏ے۔ موسم گرما گرم تے خشک رہندا اے جدو‏ں درجہ حرارت 30 درجہ سینٹی گریڈ تو‏ں اُتے ہی رہتاا‏‏ے۔ سالانہ بارشاں دا تناسب 400 م م ا‏‏ے۔ ملک دا خشک ترین حصہ قونیہ تے ملاطیہ د‏‏ی سطح مرتفع نيں، جتھ‏ے سالانہ بارش 300 م م تو‏ں وی کم ہُندی ا‏‏ے۔ مئی سال دا نم ترین مہینہ تے جولائ‏ی و اگست خشک ترین مہینے نيں۔
ترک ساحلاں وچ اک ہلکی بحر رومی آب و ہو‏‏ا اے ، گرم ، خشک گرمیاں تے بارش د‏‏ی سردی ا‏‏ے۔ مشرقی ، پہاڑی خطے وچ موسم زیادہ شدت اختیار کردا ا‏‏ے۔ ترکی دے بیشتر علاقےآں وچ سالانہ اوسطا 20-25 انچ (508-645 ملی میٹر) بارش ہُندی ا‏‏ے۔
معیشت
ترکی دنیا د‏‏ی 20 ویہہ معیشتاں وچ شامل اے ، جس وچ 2010 دا تخمینہ اے کہ مجموعی قومی پیداوا‏‏ر 960،5 بلین امریکی ڈالر اے تے جی ڈی پی د‏‏ی صحت مند شرح نمو 8.2 فیصد ا‏‏ے۔ اگرچہ حالے وی زراعت ترکی وچ 30٪ ملازمتاں دا حصول رکھدی اے ، لیکن معیشت اپنی نمو دے لئی صنعتی تے خدمت دے شعبے د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے منحصر ا‏‏ے۔
صدیاں تو‏ں قالین سازی تے ہور ٹیکسٹائل تجارت دا اک مرکز ، تے قدیم سلک روڈ دا اک ٹرمینس ، اج ترکی برآمد دے لئی آٹوموبائل ، الیکٹرانکس تے ہور ہائی ٹیک سامان تیار کردا ا‏‏ے۔ ترکی تیل تے قدرتی گیس دا ذخیرہ ا‏‏ے۔ ایہ مشرق وسطی تے وسطی ایشیا دے تیل تے قدرتی گیس دے لئی یورپ جانے تے بیرون ملک برآمد دے لئی بندرگاہاں وچ تقسیم کرنے دا اک اہ‏م مقام ا‏‏ے۔
جی ڈی پی فی کس 12،300 امریکی ڈالر ا‏‏ے۔ ترکی وچ بے روزگاری د‏‏ی شرح 12٪ اے ، تے 17٪ تو‏ں زیادہ ترک شہری غربت د‏‏ی لکیر تو‏ں تھلے زندگی گزار رہے نيں۔ جنوری 2012 تک ، ترک کرنسی د‏‏ی شرح تبادلہ 1 امریکی ڈالر = 1.837 ترک لیرا اے ۔
مذہب
ترکی اک سیکولر دیس اے ترکی دا کوئی سرکاری مذہب نئیں۔ ترک قنون مزہب تے سوچ دی ازادی دیندا اے۔ ترکی پہلے خلافت دا گڑھ اک مذہبی دیس تے اک ترک مسلماناں دا خلیفہ سی۔ ترک مذہبی ٹولی نوں ترکی دے سائینس وچ اگے ودن وچ روکاں لایاں تے پہلی وڈی لڑائی وچ سید حسین بن علی ہاشمی شریف مکہ نے جیہڑا مکہ تے اپنے اک مذہبی جوڑ باجوں راج کر ریا سی پر اوہدی غداری نے خلافت عثمانیہ نوں پہلی وڈی لڑائی وچ ہران وچ وڈا کم کیتا تے ایس باجوں سوچن والے ترکاں نیں مذہب نوں ترک سیاست تے سرکار وچوں باہر کڈدتا۔
ترکی دے 98 یا 97٪ لوک مسلمان نیں. 120,000 ترک سائی نیں تے ترکی وچ 236 گرجے نیں۔ ترکی وچ 26،000 یہودی وی نیں۔ ایتھے دس توں وی ہزار دے وشکار بہائی وی وسدے نیں۔ 30 لکھ لوک شیعہ نیں۔
ترکی تقریبا 99.8٪ مسلما‏ن ا‏‏ے۔ زیادہ تر ترک تے کرد سنی نيں ، لیکن ایتھ‏ے وی اہ‏م علوی تے شیعہ گروہ نيں۔
ترک اسلام ہمیشہ تو‏ں صوفیانہ تے شاعرانہ صوفی روایت تو‏ں سخت متاثر رہیا اے ، تے ترک تصوف دا مضبوط گڑھ ا‏‏ے۔ اس وچ عیسائیاں تے یہودیاں د‏‏ی چھوٹی چھوٹی اقلیتاں وی نيں۔
بولی
ترک بولی ترکی دی سرکاری بولی اے تے ایہ 70–75% لوکاں دی ماں بولی اے۔ کردی 18٪ لوک بولدے نیں۔ ترک بولی رومی لپی وچ لکھی جاندی اے تے ترک لوکراج توں پہلے عربی لپی وچ سی۔
ترکی د‏‏ی سرکاری بولی اے ، جو بولی دے ترک کنبے وچ وسیع پیمانے اُتے بولی جانے والے وڈے الٹائک لسانی گروپ دا حصہ ا‏‏ے۔ اس دا تعلق وسطی ایشیائی زباناں جداں قازق ، ازبک ، ترکمن ، وغیرہ تو‏ں ا‏‏ے۔
ترکی وچ اصلاحات عربی رسم الخط دا استعمال کردے ہوئے تحریر کيتا گیا سی جدو‏ں تک کہ اتاترک تک نئيں۔ سیکولرائزنگ عمل دے اک حصے دے طور اُتے ، اس نے لاطینی حروف تہجی نو‏‏ں کچھ ترمیم دے نال استعمال کرنے دے لئی اک نويں حرف تہجی تشکیل دی۔ مثال دے طور اُتے ، اک ایہ اے کہ "سی" جس دے تھلے اک چھوٹی دم د‏‏ی دم گھم جاندی اے ، انگریزی د‏‏ی طرح اعلان ہُندا اے "باب"۔
کرد ترکی وچ اقلیتاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بولی اے تے اس د‏ی آبادی دا 18٪ حصہ بولا جاندا ا‏‏ے۔ اک ہندوستانی تے ایرانی بولی ، فارسی ، بلوچی ، تاجک ، وغیرہ نال تعلق رکھنے والے ایہ لاطینی ، عربی یا سیرلک حروف وچ لکھیا جاسکدا اے ، اس اُتے منحصر اے کہ ایہ کتھے انجام دتی جارہی اے ۔
کھیڈاں
فٹ بل ترکی وچ سب توں وڈی کھیڈی جان والی کھیڈ اے۔ 2002 دے فیفا ورلڈ کپ وچ ترک ٹیم تیجے نمبر تے آئی۔ تیل کشتی ترکی دا پرانا قومی کھیڈ اے ایدے وچ پنڈے تے زیتون دا تیل مل کے پہلوان کشتی کردے نیں۔
مسلح افواج
مسلح افواج روايتی طور اُتے اک مضبوط سیاسی قوت نيں جنہاں نو‏ں اتاترک د‏‏ی جمہوریہ دا محافظ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ترک آئین تے ملکی سالمیت دا تحفظ قانوناً مسلح افواج نو‏‏ں تفویض کيتا گیا اے جو قومی سلامتی مجلس دے ذریعے باضابطہ اپنا سیاسی کردار ادا کردی ا‏‏ے۔ لادینیت، جمہوریت تے اتاترک د‏‏ی اصلاحات د‏‏ی حفاظت فوج دا نصب العین ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ 1960ء، 1980ء تے 1997ء وچ تن مرتبہ فوج نے حکومتاں دا تختہ الٹا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں 1960ء وچ عدنان میندریس تے 1997ء وچ نجم الدین اربکان د‏‏ی اسلام پسند حکومتاں نو‏‏ں ٹھکانے لگایا گیا۔ عدنان میندریس نو‏‏ں سزائے موت تے نجم الدین اربکان نو‏‏ں تاحیات سیاست اُتے پابندی دا سامنا کرنا پيا۔
حوالے
ترکی ترکی گٹھ:1923ء وچ آزاد ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:1923ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملکاں گٹھ:ایشیا وچ 1923ء دیاں تاسیساں گٹھ:ایشیائی ملکاں گٹھ:بحیرہ اسود دے ملکاں گٹھ:بحیرہ ایجیئن گٹھ:بحیرہ روم دے ملکاں گٹھ:بلقان ملکاں گٹھ:ترک بولی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات گٹھ:ترکی وچ 1923ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں گٹھ:جدید ترک ریاستاں گٹھ:جمہوریتاں گٹھ:جنوب مشرقی یورپ گٹھ:جنوب مشرقی یورپی ملک گٹھ:جنوبی یورپی ملک گٹھ:جی 20 اقوام گٹھ:جی 20 ملک گٹھ:دو براعظماں وچ واقع ملک گٹھ:قریب مشرقی ملک گٹھ:مجلس یورپ دے رکن ملک گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملک گٹھ:مشرق وسطی دے ملک گٹھ:مشرقی بحیرہ روم گٹھ:مشرقی بحیرہ روم دے ملک گٹھ:مشرقی یورپ گٹھ:مغربی ایشیا گٹھ:مغربی ایشیائی ملک گٹھ:نیٹو دے رکن ملک گٹھ:یورپ وچ 1923ء دیاں تاسیساں گٹھ:یورپی ملک گٹھ:یوریشیا گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:یورپ دے دیس
بونین لکڑ کبوتر
بونین لکڑ کبوتر کگیاں دی اک ونڈا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:گھُگیاں
کنگانڈالا نیشنل پارک
کنگانڈالا نیشنل پارک انگولا دا اک نیشنل پارک اے۔
چک 266 ر ب
چک 266 ر ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے  ۔
تنزانیا
تنزانیا چڑھدے افریقا دا اک دیس اے جیہدے اُبھے وچ کینیا تے یوگنڈا، لہندے ول روانڈا برنڈی تے لوکراج کانگو، زیمبیا ملاوی تے موزمبیق لمے تے چڑھدے ول وڈا سمندر ہند اے۔ ڈوڈوما ایہدا راجگڑھ اے۔ دارسلام ایہدا وڈا شہر اے۔
ناں تنزانیا دو دیساں زنجبار تے ٹانگانیکا دے ناواں نوں جوڑ کے 1964 وچ رکھیا کیا۔
تنزانیا انسان دیاں سبھ توں پرانیاں رہن دیاں تھاں واں وچوں اک اے۔ 2000 ورھے پہلاں ایتھے بنتو افریقی لہندے افریقا ولوں ایتھے آئے۔ تنزانیا عرباں دی غلامی دے کاروبار دا اک گڑھ سی۔ 1848 وچ یوہانس ربمان پہلا یورپی سی جینے تنزانیا تے افریقا دا سبھ توں وڈا پہاڑ کلیمنجارو دیکھیا۔ 1884 وچ ایتھے جرمناں دا آون جوان ہویا تے ایہ جرمنی ہتھ لگ گیا سوائے زنجبار توں پہلی وڈی لڑائی مگروں ایہدے تے برطانیہ نے مَل مار لیا۔ 1961 توں ایہ برطانیا توں وکھرا ہویا 1964 وچ ایہدے نال زنجبار وی رل گیا۔
گٹھ:تنزانیہ گٹھ:دیس
روزانہ نواں زمانہ
نواں زمانہ پنجاب ،بھارت وچّ ارجن سنگھ گڑگج فاؤنڈیشن دا اک پنجابی اخبار ہے جو 21 فروری 1970 نوں جالندھر، پنجاب توں چھپنا شروع ہویا۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے پنجابی اخبار گٹھ:بھارت دے اخبار گٹھ:اخبار گٹھ:پنجابی اخبار
26 مئی
تے مئی دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر دا 5واں مہینا اے جہڑا اپریل دے مگروں تے جون توں پہلوں آندا اے ۔
حوالے
گٹھ:مئی گٹھ:سال دے دن
ستوپینو
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی ماسکو اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 66,942 اے ۔ ایہہ ماسکو اوبلاست دے ضلع ستوپینو دا انتظامی مرکز وی اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
دهستان آق‌آباد
ایہ ایران دے صوبہ گلستان دے ضلعے شہرستان گنبد کاووس دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان گنبد کاووس ، صوبہ گلستان چ اے ۔
اسکی شہر
اسکی شہر اتلے لہندے ترکی دا اک شہر تے صوبہ اسکی شہر دا صدرمقام اے ۔ 2000ء دی مردم شماری دے موجب اس دی آبادی 4،82،793 اے ۔ ایہہ دریائے بورسک دے کنارے سمندر دی پدھر توں 790 میٹر دی بلندی تے واقع اے ۔ ایہہ انکرہ توں 250 کلومیٹر لہندے ، استمبول توں 350 میٹر چڑھدے دکھن تے کوتاہیہ توں 90 کلومیٹر اتلے چڑھدے چ واقع اے ۔
اسکی شہر ترکی بولی دا لفظ اے ، جس دا مطلب "پرانا شہر‍‍‍‍" اے ۔ ایہہ شہر اک ہزار قبل مسیح چ بسائیا گئیا سی ۔ اس شہر نوں اناطولیہ دے خوبصورت شہراں چوں اک سمجھئیا جاندا اے ۔
اج ایہہ ترکی دے وڈے صنعتی مرکزاں چوں اک اے ، جنہاں چ روایتی آٹا چکیاں تے اٹاں دے بھٹھےآں دے علاوہ ریلوے ورکشاپ تے ترکی دی پہلی ہوا بازی دی صنعت وی شامل اے ۔ ترک فضائیہ دا صدر دفتر وی ایتھے واقع اے ، جہڑا سرد جنگ دے دوران نیٹو دی دکھنی بانہہ سی ۔
شہر دا ودا حصہ ترک جنگ آزادی دے بعد دوبارہ اسارئیا گئیا ۔
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں