cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
جب بھى اسيں اسلامى انجنیراں دی اختراعات اُتے اک محققانہ نگاہ ڈالاں توکھیل، شعبدہ بازى تے پانى نو‏‏ں اُتے لیانے والے انواع تے قسماں دے آلات دے علاوہ علم حیل دے میدان وچ مسلماناں دا اہ‏م ترین دا رنامہ یورپ والےآں نو‏‏ں بارود تے آتشى اسلحہ تو‏ں آشنا کروانااے، آتشى اسلحہ دے استعمال دا ذکر چھٹى صدى ہجرى وچ خصوصاً
۱) ابوالعز جزرى ، الجامع بین العلم تے العمل ، النافع فى ضاعة الحیل، ترجمہ محمد جواد ناطق ،ص ۴۳،۴۱_
۵۲ شہراں دے محاصرہ دے دوران ملتااے، ابن خلدون نے کتاب  العبر وچ آتشى اسلحہ دی مختلف قسماں دے استعمال تے اوہ بھى تاں پاں تے ابتدائی دستى توپاں یا بندوقاں دے استعمال دی حد تک نئيں بلکہ افریقا دے مسلما‏ن بادشاہاں دے دور وچ مختلف انواع دی پھینکنے والى مشیناں دا بھى ذکر کيتا اے _
اس قسم دے مشیناں دے حوالے تو‏ں بعض اسلامى دانشوراں دی تحقیقى آراء مثلاً ، شہاب الدین بن فضل اللہ العمرى ، ابن ارنبخاء تے حسن الرماح دی تالیفات سانو‏ں آتشى اسلحہ دی عجیب تے غریب دنیا تو‏ں آشنا کرواتى نيں(۱)
۴ ) طب
علم طب انہاں سب تو‏ں پہلے علوم وچو‏ں اے کہ جو مسلماناں وچ رائج ہوئے اس علم دی اہمیت اس حد تک تھى کہ ابدان دے علم نو‏‏ں ادیان دے علم دے اسيں پلہ شمار کيتا جاندا سی، اسلامى تمدن وچ طبى علوم دے تجزیہ تے تحلیل وچ اک اہ‏م نکتہ علم طب دا بہت جلد علاقائی رنگ اختیار کرنا اے ، اسماں شک نئيں کہ میڈیکل تے طب دے حوالے تو‏ں کلى حیثیت دی نظرى معلومات مسلماناں تک یونانى تالیفات دے ترجمہ بالخصوص بقراط تے جالینوس دی تالیفات دے ترجمہ تو‏ں پہنچیاں ، لیکن بوہت سارے ایداں دے مسائل کہ جنکا مسلما‏ن اطباء نو‏‏ں اپنے مریضاں دے حوالے تو‏ں سامنا کرنا پڑدا سی اوہ اسلامى مناطق تے انکى خاص آب تے ہو‏‏ا تو‏ں متعلق سن کہ انہاں مسائل دا ذکر یونانى کتاباں وچ موجود نئيں سی تے ایہ واضح سى گل اے کہ گذشتہ لوکاں دی کتاباں وچ انہاں دے ذکر دی عدم موجودگى دی بنا اُتے اسلامى اطباء ہاتھپر ہاتھرکھکر نئيں بیٹھسکدے سن، لہذا انہاں مسائل دے حوالے تو‏ں نويں آراء تے روشاں سامنے آئیاں _
رازى دی کتاب الحاوی وچ جنہاں بیماریاں دا تجزایہ کیہ گیا اے انہاں بیماریاں دی تعداد دی نسبت کدرے زیادہ اے کہ جنکا تذکرہ جالینوس تے بقراط تے ہور یونانى دانشوراں دی تالیفات وچ موجود اے اسلامى طبى تریخ وچ اک ہور اہ‏م تے برجستہ سنگ میل ابن سینا دی کتاب قانون ہے_
لیکن اسلامى طب وچ ترقى تے نويں اختراعات صرف ایتھے نئيں رک گئياں اسلامى طب وچ اہ‏م ترین نتائج اسوقت سامنے آئے کہ جدو‏ں کچھاسلامى اطباء نے جالینوس دے آراء تے اپنے تجربات دے نتائج وچ اختلاف دا مشاہدہ کرنے دے بعد اسنو‏ں بیان کيتا لہذا اسلامى دانشوراں وچ سب تو‏ں پہلے ابونصر فارابى نے جالینوس اُتے تنقید کی، انہاں نے اپنے رسالہ بہ عنوان الرد على الجالینوس فیما نقض على ارسطا طالین لاعضاء الانسان وچ کلى طور اُتے انسانى بدن دے اعضاء دی تشکیل تے ترتیب دے حوالے تو‏ں جالینوس تے ارسطو دی آراء وچ موازنہ کيتا تے اپنى رائے نو‏‏ں ارسطو دے حق وچ دتا ، احتمال اے کہ فارابى دی ایہ طرز فکر انہاں تمام اعتراضات دا سرچشمہ بنى کہ جنہاں نو‏ں انہاں دے بعد بوعلى سینا نے جالینوس اُتے تنقید کردے ہوئے پیش کیتے _
اسى طرح جناب رازى کہ جو طب وچ عظیم مقام دے حامل سن تے طب وچ جامع نظر رکھدے ہوئے صاحب رائے سن انہاں نے بھى طب وچ جالینوس دے نظریات اُتے اہ‏م تنقید دی اے ،رازى دے جالینوس دی آراء اُتے اہ‏م ترین اعتراضات دیکھنے ، سننے تے نورانى سایاں تے لہراں دا جسم تو‏ں آنکھتک پہنچے دے حوالے تو‏ں سامنے آئے جناب رازى دیکھنے دے عمل نو‏‏ں جالینوس دی رائے دے بالکل برعکس سمجھدے سن کہ نورانى سایے آنکھتک پہنچدے نيں نہ ایہ کہ آنکھسے نور پھوٹتاہے جداں کہ جالینوس نے کہیا اسى تنقید تے اعتراض دے سلسلے وچ بو على سینا نے جالینوس دی طبى آراء نو‏‏ں واضح طور اُتے مہمل تے بے معنى کہیا _
۵۴ صاحب نظر سن تے اسلامى طب وچ اک عظیم ترین انکشاف دا باعث بنے اسى لئی گذشتہ صدیاں وچ انہاں نو‏ں اسلامى مصنفاں دے درمیان جالینوس عرب (اسلامی)کا لقب ملیا ک‏ے جو مختلف جگہاں اُتے رازى نو‏‏ں بھى دتا گیا اے ، انہاں نے اپنى دو کتاباں(۱) شرح تشریح قانون کہ جوکہ کتاب قانون دے پہلے تو‏ں تیسرے باب دی کى شرح دے عنوان تو‏ں لکھى گئی(۲) شرح قانون کہ جو قانون وچ پیش کیتے گئے تمام موضوعات دی شرح اے انہاں دو کتاباں وچ اپنے اہ‏م ترین انکشاف یا دریافت :بہ عنوان گردش ریوى خون  Pupmonary blood circupation دی تشریح دی اے، انیساں صدى وچ آکرجدید سائنس ابن نفیس دی اس اہ‏م دریافت تو‏ں آشنا ہوئی ، جالینوس دی رائے دے مطابق خون دی گردش دی صورت ایہ اے کہ خون شریان دے ذریعے دل دی سجے حصے وچ داخل ہوتاہے تے دل دی سجے تے کھبے سائیڈاں دے درمیان پائے جانے والے سوراخاں تو‏ں خون دل دے کھبے حصے وچ داخل ہوک‏ے فیر بدن وچ گردش کرتاہے لیکن ابن نفیس نے ایہ لکھاکر خون دل دے سجے حصے تو‏ں تے وریدکے ذریعے پھیپھڑاں وچ جاتاہے کہ تے جدو‏ں اوہ پھیپھڑاں وچ ہويا دے ساتھمخلوط ہوتاہے فیر اک ہور وریدکے ذریعے دل دے کھبے حصے وچ جاتاہے تے اوتھ‏ے تو‏ں پورے بدن وچ پہنچتااے، بلا شبہ ابن نفیس نے ایہ معلومات انسانى بدن دی چیرپھاڑ دے بعد تو‏ں حاصل کيتياں ،پہلے اسک‏‏ے کہ اٹلى دے طبیب  میگل سروٹو اسى گل دی وضاحت کردے اوہ تن صدیاں پہلے ہى سب کچھروشن کرچکے سن لہذا ضرورى اے کہ اس انکشاف نو‏‏ں سروٹوسے منسوب کرنے وچ شک تے تردید دی جائے _
سروٹونے اسلامى طب دی تالیفات دے لاطینى بولی وچ ترجمہ دے ذریعے ابن نفیس دی آراء تو‏ں آگاہى حاصل دی یا پہلے تو‏ں اس کشف تو‏ں بے خبر خود اوہ اس راز تک پہنچے اس حوالے تو‏ں دنیا دی طبى تریخ وچ بہت سى مباحث ہوئیاں ابن نفیس، فارابی، ابن سینا تے چند ہور اسلامى دانشوراں دے نظریات نو‏‏ں اکٹھا کرنے تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ اسلامى طب ، طب دے غیر جالینوسى ماڈل نو‏‏ں بنانے وچ بہت سنجیدہ تھى(۱)
۱)دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج ۴ ابن نفیس دے ذیل وچ _
۵۵ طب تو‏ں وابستہ علوم دی قسماں وچ بنیادى تے تخلیقى ترین تحقیقات آنکھکى طبى حیثیت دے متعلق اے آنکھکے مسلما‏ن اطباء نے آنکھکى بیماریاں تے انہاں دے علاج دے حوالے تو‏ں یونانى ڈاکٹراں تے آنکھکے یونانى طبیباں دی آراء وچ اضافے کےساتھساتھخود بھى بہت سى بیماریاں دی تشخیص تے انہاں دے علاج دی مختلف صورتاں پیش کيتياں ، آنکھکے مختلف قسماں دے آپریشن، موتیا کڈنا یا آنکھکے قرینہ وچ اکھٹا ہونے والا اضافى پانى کڈنا اسى طرح آنکھدے لئی مختلف قسم دی نباتاتى ، معدنیاتى تے حیواناتى ادویات تے غیرہ انہى تخلیقات دا حصہ نيں _
آنکھکے علاج دے حوالے تو‏ں تمام مسلما‏ن اطباء وچ دو افراد دا کردار سب تو‏ں زیادہ تے واضح اے انہاں وچو‏ں اک حنین بن اسحاق کہ جو کتاب  العشر مقالات فى العین دے مصنف نيں تے دوسرے على بن عیسى جو کتاب  تذکرة الکحالین  دے مصنف نيں _
ان دونے وچو‏ں ہر اک کتاب آنکھکے علاج وچ بہت سى اختراعات تے جدت دا باعث بنى تے انہاں کتاباں دے مصنفاں آنکھکے علاج دے سب تو‏ں پہلے مسلما‏ن اطباء وچو‏ں اکھوائے ،اس گل نو‏‏ں مان لینا چاہیئے کہ اسلامى دنیا وچ آنکھکے علاج رائج ہونے دے ست صدیاں دے بعد یورپ اس قابل ہويا کہ آنکھکے مسلما‏ن اطباء دی تمام اختراعات نو‏‏ں کراس کرسک‏‏ے_
جڑى بوٹیاں دی تشخیص تے نباتاتى ادویات دے میدان وچ بھى کم تے بیشى یہى کیفیت اے کہ یونان دی اس حوالے تو‏ں اہ‏م ترین کتاب کہ جو جڑى بوٹیاں دے اسلامى ماہرین دے ہتھو‏ں پہنچى اوہ کتاب الحشائشے تھى کہ جداں وسطى ایشاء دے اک مصنف ڈیوسکوریڈس نے پہلے صدى عیسوى وچ تحریر کیہ ایہ کتاب حنین بن اسحاق تے تحریک ترجمہ دے کچھدوسرے مترجمین دے قلم تو‏ں عربى وچ ترجمہ ہوئی اس سارى کتاب وچ تقریبا پنج سو جڑى بوٹیاں دے ادویاتى خواص بیان ہوئے سن، حالانکہ رازى دی کتاب  الحاوی وچ نباتاتى دوائیاں دے باب وچ تقریباًست سوکے نیڑے جڑى بوٹیاں ادویاتى خواص بیان ہوئے نيں ایہ تعداد اک ہور اہ‏م ترین طبى کتاب کہ جو اسلامى اطباء دی دواشناسى دا واضح ثبوت اے ،یعنى ابن بیطار دی کتاب '' الجامع لمفردات
۵٦ الادویة والاغذیة'' وچ ایہ تعداد چودہ سو تک جا پہنچى اے، گویا ڈپو سکوریڈس دی کتاب تو‏ں تن گنیازیادہ جڑى بوٹیاں دا اسماں تذکرہ ہويا ، جڑى بوٹیاں دی تعداد دے حوالے سےبے مثال ترقى تے سرعت کیساتھتحقیق بتاتى اے کہ اطباء تے اسلامى ماہرین نباتات بجائے اسک‏‏ے کہ اوہ ڈپوسکو ریدس دی پیروى تک محدود رہندے بذات خود نويں دریافتاں تے نباتات دے ادویاتى خواص نو‏‏ں جاننے وچ مصروف عمل سن (۱)
۵_ کیمیا
کیمیا وچ اس مادہ دے بارے وچ گفتگو دی جاتى تھى کہجسنو‏ں استعمال کرنے تو‏ں معمولى دھاتاں جداں لوہا تے پیتل تے غیرہ دا سونا چاندى وچ تبدیل ہوجانا ممکن ہوجاتااے، اس مادہ نو‏‏ں کیمیا گر  اکسیر  کہندے سن، اسلامى علم کیمیا وچ جو ظہور اسلام دے بعد پہلى صدى ہجرى وچ بہت سرعت تو‏ں پیدا ہويا تے اج روایتى طور طریقے دا حامل اے انہاں بارہ صدیاں وچ بہت سى کتاباں اس حوالے تو‏ں تالیف ہوئیاں نيں کہ جنہاں وچ اس ہنر اُتے بحث ہوتى رہى اے انہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م ترین مجموعہ جابر بن حیان تو‏ں متعلق اے کہ جو نہ صرف ایہ کہ عالم اسلام بلکہ مغربى دنیا وچ بھى علم کیمیا دے سب تو‏ں وڈے عالم شمار ہُندے وچ انکى ہى وجہ تو‏ں مسلماناں وچ علم کیمیا توہماتى ہنر تو‏ں تجرباتى سائنس دی صورت وچ سامنے آیا _
۵٧ کہ ہر بارجب بھى پانى دی تقطیر کرن تاں سابقہ خالص مادہ اُتے تازہ مادے دا وادھا ہوجاتاہے یہانتک کہ ایہ عمل تقطیر ست سو بارتک جاپہنچے، انکى نظر وچ سونے نو‏‏ں حرارت دینے تے عمل تقطیر دے اک ہزار مراحل تو‏ں گزارنے دے بعد اکسیر تک پہنچیا جاسکتاتھا_
جناب جابر تو‏ں منسوب کتاباں دی تعداد اسقدر زیادہ اے کہ انہاں وچ بعض دی انکى طرف نسبت مشکوک اے بعض اہل مغرب دے دانشوراں تے محققاں دے نزدیک ایسى کتاباں اسماعیلى فرقہ دے پیروکاراں نے چوتھى صدى ہجرى وچ تالیف کيتياں _
جابر دے بعد مشہور اسلامى کیمیاگر بلاشبہ محمد بن زکریا رازى نيں جناب رازى علم طب سیکھنے تو‏ں پہلے کیمیاگر سن منقول اے کہ حد تو‏ں زیادہ کمیکل تجربات دی بناء اُتے انکى نظر کمزور ہوگئی تھى اسى لئی مایوس ہوک‏ے انہاں نے کیمیاگرى چھڈ دى ، جناب رازى اپنے آپ نو‏‏ں جابر دے شاگرد شمار کردے سن انہاں نے اپنى بیشتر کتاباں جو کیمیا دے حوالے تو‏ں تحریر کيتياں انہاں دے ناں بھى جابر دی کتاباں دی مانند رکھے ہوئے سن ، لیکن جابر دا علم کیمیا فطرت نو‏‏ں بعنوان کتاب تکوین جاندے ہوئے اسکى باطنى تفسیر تے تاویل اُتے مبنى سی کہ ایہ چیز شیعہ تے صوفى مذہب وچ عقیدے دا اک رکن اے _
جابر دے نزدیک ہر علم بالخصوص کیمیا دے تمام اشیاء دے باطنى معنى دی تاویل دی روش دا استعمال اسکى ظاہرى نمود تو‏ں بھى ربط رکھتاہے تے اسک‏‏ے رمزى تے باطنى پہلو تو‏ں بھى مربوط اے ، رازى نے روحانى تاویل دا انکار کردے ہوئے کیمیا دے رمزى پہلو تو‏ں چشم پوشى دی تے اسنو‏ں کمیسٹرى دی صورت وچ پیش کيتا ، رازى دی کیمیا وچ اہ‏م ترین کتاب  سرّ الاسرار اصل وچ اک کیمسٹرى دی کتاب اے کہ جو کیمیا دی اصطلاحات دے ساتھبیان ہوئی اے (۲) اس کتاب وچ کیمسٹرى دے طریقہ دا ر تے تجربات دا ذکر ہويا اے کہ
۱)کیمیا بمعنى سونا بنانے دا علم تے کمیسٹرى بمعنى اشیاء دے اجزا تے انکى بناوٹ دا علم _
لولٹ
بھٹ لولٹ اک سنسکرت آچاریہ سی جسدا رس اصول اتے کم سی۔ آچاریہ ابھنوگپت نے ابھنوبھارتی وچ لولٹ دی چرچہ بھرتمنی دے ناٹ سوتر دے پروانت ٹیکاکار آچاریہ دے روپ وچ کیتا اے۔ بھرت دے رسپرک اصول دی وضاحت کرن والا اعلیٰ ودوان لولٹ ہی اے۔ رسنشپتی دے تعلق وچ اسدا آزاد مت ساہت جگت وچ مشہور اے۔ ایہہ میمانسک اتے ابھدھاوادی سی۔ اس دے مت وچ شبد دے ہر اک مطلب دی پرتیتی ابھدھا نال ٹھیک اسی طرحاں ہو جاندی اے، جویں اک ہی تیر کوچ نوں بھیددے ہوئے سریر وچ وڑکے پراناں نوں پی جاندا اے۔ اس دی نظر مطابق مہانکاوی دے پردھان رس اتے اسدے وکھ وکھ انگاں وچ پورا سامنجس ہونا ضروری اے۔
گٹھ:سنسکرت ساہتکار گٹھ:سنسکرت
اسلامى تہذيب تے ثقافت
۵۸ جسنو‏ں خود رازى نے انجام دتا اے انہاں نو‏‏ں کیمیکل دی جدید صورتاں مثلا تقطیر،تکلیس (ہويا دے ساتھگرم کرنے دا عمل ( calcination ) تبلور (کسى مایع یا گیس وچ شیشہ بنانے دا عمل ( crystalization )کے مطابق سمجھیا جاسکتاہے رازى نے اس کتاب تے اپنى ہور کتاباں وچ بوہت سارے آلات مثلا قرع ( Retort ) وڈے پیٹ والا شیشے دا ظرف تقطیر جداں اعمال دے لئی(۱) ، انبیق (مایعات دی تقطیر تے عرق نکالنے دا آلہ یا ظرف)(۲) دیگ تے تیل تو‏ں چلنے والے چراغ دے بارے وچ تشریح دی انہاں وچو‏ں بعض چیز اں ابھى تک استعمال ہورہى نيں _
چوتھى صدى ہجرى وچ بوعلى سینا تے فارابى نے اکسیرات تے کیمیا تو‏ں مربوط بعض موضوعات اُتے لکھیا، لیکن انہاں دونے وچو‏ں کسى نے کیمیا دے حوالے تو‏ں جدا کوئی رسالہ یا کتاب نئيں لکھى ، اس دور تے اسک‏‏ے بعد دے ادوار وچ ہور کیمیاگرانہاں وچو‏ں جناب ابوالحکیم محمد بن عبدالمالک صالحى خوارزمى کہ جنکى کتاب دا ناں  رسالہ عین الصنعة تے عون الصناع اے انہاں دے بعد ابوالقاسم عراقى کہ جو ستويں صدى ہجرى وچ موجود سن انہاں نے کتاب  المکت‏‏ب فى زراعة الذہب  نو‏‏ں تحریر کيتا اسى طرح ستويں صدى ہجرى تے اٹھويں صدى ہجرى دے آغاز دے کیمیا دان جناب عبداللہ بن على دا شانى بھى معروف نيں _
اسلامى ادوار وچ آسمان کیمیا اُتے آخرى درخشندہ ستارہ جناب عز الدین جلد دی نيں کہ انکى تالیفات انہاں دے زمانہ تے بعد وچ درسى مضمون تے معلومات دا منبع شمار ہوتى سن کتاب  المصباح فى اسرار علم المفتاح تے البدر المنیرفى اسرار الاکسیر  انہاں دے کیمیا دے حوالے تو‏ں کتاباں دے چند نمونے نيں(۳)
۱)کسى چیز نو‏‏ں ۹۵۰ درجہ اُتے حرارت دینا _
۲)کوٹ کوٹ کر زرہ زرہ کرنے والا آلہ_
۳)عرق نکالنے والا آلہ_
۴)سید حسین نصر، علم تے تمدن در اسلام ،ترجمہ احمد آرام ، ج۲ ص ۲۳۴ تہران ،على اصغر حلبى ،تریخ تمدن اسلام ،ج ۱، ص ۲۱۳ ، ۳۲۳، ۲۳۳_
۵۹ ٦_ فلسفہ :
عالم اسلام وچ ابویوسف یعقوب بن اسحاق کندى (۲٦۰ ، ۱۸۵ ق ) سب تو‏ں پہلے فلسفى مسلما‏ن شمار ہُندے نيں اوہ پہلے فرد سن کہ جنہاں نے سائنس تے فلسفہ وچ مطالعہ او رتحقیق شروع دی ، اسى لئی انہاں نو‏ں فیلسوف العرب دا ناں دتا گیا ، دوسرى تے تیسرى صدى ہجرى وچ کوفہ علوم عقلى دی تعلیم تے تحقیق دا مرکز سی کندى نے ایسى فضا وچ علم فلسفہ پڑھیا، یونانى تے سریانى بولی سیکھى تے بہت سى اہ‏م کتاباں دا عربى وچ ترجمہ کيتا _ کندى دی کتاباں کہ جنکى تعداد ۲٧۰ تک شمار دی گئی اے ست قسماں وچ تقسیم ہوتى نيں جنہاں وچو‏ں فلسفہ ، منطق ، ریاضى ، فلکیات ، موسیقى ، نجوم تے ہندسہ نيں کندى پہلا شخص سی کہ جنہاں نے دین تے فلسفہ وچ مصالحت پیدا دی تے فارابى ، ابوعلى سینا تے ابن رشد دے لئی راستہ ہموار کيتا انہاں نے اک طرف تو‏ں اپنے پہلے نظریہ دے مطابق منطقیاں دی روش نو‏‏ں طے کيتا تے دین نو‏‏ں فلسفہ دی حد تک تنزل دتا تے دوسرے نظریہ وچ دین نو‏‏ں اک الہى علم جاندے ہوئے فلسفہ دی حد تو‏ں ودھیا دتا گویا کہ ایہ علم پیغمبرانہ طاقت تو‏ں ہى پہچانا جا سکدا تھا،اسطرح دین دی فلسفى تفسیر کردے ہوئے دین دی فلسفہ تو‏ں صلح کروائی(۱)
عالم اسلام وچ قرون اولى دے دوسرے عظیم فلسفى محمد بن ذکریا رازى نيں کہ ابن ندیم دی تالیف دے مطابق اوہ فلسفہ تے سائنس نو‏‏ں اچھى طرح جاندے سن انکى تالیفات ۴٧ تک شمار دی گئیاں نيں کہ اج گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں دے چھفلسفى مقالے باقى رہ گئے نيں جناب رازى اگرچہ فلسفہ وچ مرتب نظام نئيں رکھدے سن لیکن اپنے دور دی صورت حال نو‏‏ں دیکھدے ہوئے عالم بشریت دی نظریاتى تریخ وچ اک مضبوط ترین اسلامى دانشور تے مفکر جانے گئے، اوہ عقل دی اصالت دے قائل سن ، او ر عقلى قوت اُتے بے پناہ اعتماد رکھدے سن تے اللہ تعالى دی طرف حرکت وچ ایمان رکھدے سن ، لیکن اصالت عقل دا شدت تو‏ں پرچار کرنے ، نظر تے قیاس دے پیروکاراں تے تجمیع دین تے فلسفہ دے معتقدین اُتے شدید حملے کرنے دے سبب ،بعض ایرانى فلسفى اصول تے اارسطو تو‏ں پہلے والے فلاسفہ
۱) ذبیح اللہ صفا، تریخ علوم عقلى در تمدن اسلامى تو‏ں اواسط سدہ پنجم ج ۱ ، ص ۵،۱٦۲_
٦۰ بالخصوص ذیمقراطیس دے نظریات اُتے توجہ کرنے دے باعث تے بعض خاص عقاید دی بناء اُتے علماء اسلام دا اک بہت وڈا گروہ انکا شدید مخالف ہويا بعض نے انہاں نو‏ں صرف اک طبى شخص جانا تے انہاں نو‏ں فلسفى ابحاث وچ داخل ہونے دا حق نہ دتا بوہت سارے اسلامى محققاں تے دانشوراں نے انہاں نو‏ں ملحد ، نادان ، غافل تے جاہل جداں خطاب دتے تے بوہت سارے ہور اسلامى مفکرین مثلا ابونصر فارابى ، ابن حزم اندلسى ، ابن رضوان ، ناصر خسرو تے فخرالدین رازى نے انکى کتاباں اُتے تنقید لکھی(۱)
رازى دے بعد افلاطون تے ارسطو دے فلسفہ دی تائید تے انہاں دونے دی آراء نو‏‏ں آپس وچ نیڑے لیانے ، جدید افلاطونى حضرات دی پیروى کرنے تے حکمت دے قواعد نو‏‏ں اسلام وچ مطابقت دینے وچ عظیم مقام رکھنے والے جناب ابونصر فارابى نيں کہ جنہاں نو‏ں معلم ثانى  دا لقب صحیح طور اُتے ملا(۲)
فارابى دا فلسفہ پچھلى تحقیقات تو‏ں مختلف سی اس لئی کہ انہاں نے گذشتہ فلاسفہ دی آراء دے مطالعہ کردے ہوئے انہاں نو‏ں انہاں دے اس خاص کلچر پرمبنى ماحول ( جسماں اوہ زندگى گزار رہے سن ) دے تناظر وچ دیکھیا اے ،انکا ایہ ایمان سی کہ فلسفہ بنیادى طور اُتے اک مفہوم واحد اے کہ جس دا مقصد حقیقت دی جستجو اے اسى لئی انکى نظر وچ فلسفى حقیقت تے دینى حقیقت آپس وچ ہماہنگى تے مطابقت رکھتى نيں لہذا انہاں دونے دی ترکیب تو‏ں اک نويں فلسفہ نو‏‏ں وجود وچ لیایا جائے_
اس دور دے دیگرعظیم فلسفى جناب ابن مسکویہ نيں کہ حداقل انہاں تو‏ں اس موضوع وچ چودہ رسالے باقى رہ گئے نيں ، ابن مسکویہ نے اپنے اک اہ‏م ترین رسالہ بنام  الفوز الاصغر وچ انسان دی خلقت دے حوالے تو‏ں اپنا اک جدید نظریہ پیش کيتا اس نظریہ وچ انہاں نے ایہ ثابت کرنے دی کوشش دی کہ ایہ خلقت عدم تو‏ں حقیقت وچ آئی اے تے صورتاں بتدریج تبدیل ہوجاتى نيں لیکن مادہ اصلى شکل وچ باقى رہندا اے پہلى صورت
۱) محمد بن زکریا رازى ، سیرت فلسفى ترجمہ عباس اقبال_
۲)ابن خلکان ، وفیات الاعیان ، قاہرہ ، ۱۲٧۵ ،ج ۲، ص۱۱۴_۱۱۲_
٦۱ مکمل طور اُتے ختم ہوجاتى اے جدو‏ں کہ بعد والى صورتاں عدم تو‏ں وجود وچ تبدیل ہوتى رہتى نيں لہذا تمام مخلوقات عدم تو‏ں تخلیق ہوئیاں نيں انسان دے حوالے تو‏ں انکا عقیدہ اے کہ انسان دی خلقت تے کمال تک پہچنے دا سفر چار مراحل  جمادى ، نباتى ، حیوانى تے انسانى  اُتے مشتمل اے تے انسان وچ روح دے ناں دی اک چیز اے کہ جو حاضر ، غائب ، محسوس تے معقول امور کودرک کرتى اے ہور پیچیدہ مادى امور نو‏‏ں بھى درک کر سکتى اے _(۱)
اسى دور وچ بو على سینا بھى اک عظیم ترین فلسفى دے عنوان تو‏ں موجود نيں کہ جو اک اہ‏م شخصیت ہونے دے ساتھساتھمحکم تے درخشندہ فلسفى نظام دے بھى حامل نيں انکى اہ‏م تے برجستہ خصوصیت کہ جس دی بناء اُتے نہ صرف عالم اسلام بلکہ اہل مغرب دے قرون وسطى وچ یگانہ شخصیت بن دے ابھرے ایہ تھى کہ فلسفہ دے بعض بنیادى مفاہیم دی دلیل دے ساتھخاص ایسى تعریف پیش دی جو صرف انکى ذات دے ساتھخاص سی، بو على سینا نے شناخت ، نبوت ، خدا ، جہان ، انسان تے حیات ، نفس دا بدن تو‏ں رابط تے انکى مانند ہر اک نظریات دے حوالے تو‏ں تفصیلى تے جداگانہ معلومات فراہ‏م کيتياں _
چوتھى صدى ہجرى دے دوران اک مخفى گروپ نے فلسفى ، دینى تے اجتماعى اہداف دے پیش نظر  اخوان الصفا تنظیم تشکیل دى ، اس گروہ دے وڈے تے معروف لوکاں وچ '' زید بن رفاعہ، ابوالعلاء معری، ابن
۱) دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج ٦ ، ذیل ابو على مسکویہ_
٦۲ راوندى تے ابو حیّان توحیدى دا ناں لیا جاسکدا اے  اخوان الصفا ایداں دے اہل فکر حضرات دا گروہ سی کہ جو افلاطون ،فیثاغورث اسک‏‏ے پیروکار اں تصوف دے معتقدین ، مشائی فلسفیاں دے عرفانى افکار تے شیعہ اصولاں اُتے عقیدہ رکھدے سن ، ایہ گروہ چار دستےآں مبتدی، صالح دانا بھائی ، فاضل کریم بھائی تے حکماء وچ تقسیم سن کوئی بھى ممبران مراحل نو‏‏ں طے کر سکدا سی انکى محفلاں تے لیکچرز مکمل طور اُتے مخفى سن اورانہاں دے رسالے مصنف دے ناں دے بغیر بلکہ اخوان الصفا دے کلى ناں دے ساتھشائع ہُندے سن _
اخوان الصفا نے مجموعى طور اُتے ۵۱ رسالے لکھے، انکى نگاہ وچ الہى علوم پنج مندرجہ ذیل قسماں وچ تقسیم ہُندے نيں (۱) اللہ تعالى دی معرفت تے اسکى صفات (۲)علم روحانیت (۳) علم نفسانیات (۴)علم معاد یا قیامت شناسی(۵)علم سیاسیات تے ایہ (سیاسیات دا علم )بذات خود پنج دستےآں سیاست نبوى ، سیاست ملوکى ، سیاست عامہ ، سیاست خاصہ تے سیاست ذات وچ تقسیم ہُندا اے (۱)
اس دور دے بعد اسيں اسى طرح متعدد فلاسفہ دے عالم اسلام وچ ظہور تے ارتقاء دا مشاہدہ کردے نيں کہ جنہاں وچو‏ں ہر اک نے اپنا خاص نظریہ دنیا وچ پیش کيتا ایتھ‏ے اسيں بعض شہرہ آفاق افراد دا اختصار تو‏ں تعارف کرواندے نيں :
ابوحامد محمد غزالى طوسى کہ جنکى اہ‏م ترین کتاب  احیاء علوم الدین  نو‏‏ں جو عربى بولی وچ لکھى گئی اے تے اسماں فلاسفہ دی ہور آراء دے مقابل دینى عقائد دا دفاع کيتا گیا اے ایہ کتاب چار قسماں عبادات ، عادات ،مھلکات( ہلاک کرنے والى اشیاء )اور منجیات (نجات دینے والى اشیائ) وچ تقسیم ہوئی اے _
عمر خیام انہاں لوکاں وچو‏ں سن کہ جو یونانى علوم دی تحصیل وچ بہت سر گرم سن خیام دے افکار  اخوان الصفائ دے نظریات دے نیڑے تے انکا طرز بیان بھى انہى دی مانند اے خیام ایداں دے خدا دے وجود اُتے عقیدہ رکھدے سن کہ جو مطلق خیر اے تے اس تو‏ں عقاب تے عذاب صادر نئيں ہُندا_
۱) دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج ٧ ، ذیل  اخوان الصفا _
٦۳ اسى طرح ابن باجہ ، ابن میمون قرطبى ، ابن طفیل تے ابن رشد مکت‏‏ب ہسپانیہ ( اندلس )نال تعلق رکھنے والے وڈے فلاسفہ وچو‏ں نيں(۱)
جس دور وچ ہسپانیہ وچ ایہ فلاسفہ پیدا ہوئے تے ترقى ک‏ر رہ‏ے سن اسى دور وچ ایران وچ بھى بوہت سارے افراد دے عروج دا مشاہدہ کردے نيں کہ انہاں وچو‏ں اک شہاب الدین سہروردى نيں کہ جو شیخ اشراق دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے انہاں نے فارسى تے عربى وچ مختلف کتاباں تصنیف کيتياں سہروردى دی اہ‏م ترین تالیفات وچو‏ں حکمة الاشراق ، التلویحات تے ہیاکل النور عربى بولی وچ جدو‏ں کہ اُتے تاں نامہ تے عقل سرخ فارسى بولی وچ نيں _
انہاں دے علاوہ فخر الدین رازى کہ جو تقریبا سہروردى دے معاصر سن انکا ناں بھى لیناچاہیے،فخرالدین رازى انہاں فلاسفہ دے گروہ وچو‏ں نيں کہ جو آسان نویسى وچ بہت ماہر سن انہاں نو‏ں حکمت تے کلام وچ بہت مہارت حاصل تھى اسنو‏ں انہاں نے اپنے شاعرانہ ذوق تو‏ں ملیا دتا انکا دلیل دینے دا انداز بھى مضبوط تے روان تھا_
اس باب وچ اوہ جو بطور فلسفى ، دانشور ، سیاست دان تے مفک‏ر ک‏ے بہت زیادہ توجہ دے مستحق نيں اوہ جناب خواجہ نصیر الدین طوسى نيں کہ جو ایران دی انتہائی سخت سیاسى تے اجتماعى صورت حال وچ یعنى جدو‏ں منگولاں نے حملہ کيتا ظہور پذیر ہوئے ، جناب طوسى مکمل طور اُتے فلسفہ وچ بو على سینا دے پیروکار سن لیکن اپنى خاص نظر تے آراء بھى رکھدے سن _(۲)
طوسى دے بعد اہ‏م ترین فلسفى میرداماد استر آبادى نيں کہ جو تقریباً صفوى دور وچ سن انکى مشہور تصنیفات وچو‏ں اک  القبست  اے کہ جس وچ انہاں جہان دے حدوث تے قدیمى ہونے دے حوالے تو‏ں بحث دی تے اسک‏‏ے ضمن وچ انہاں نے معقولات مجرد دے جہان نو‏‏ں حادث دہرى ( زمانى ) گردا نا اے _
۱) دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج ۳ ذیل ابن رشد_
۲) محمد تقى مدرس رضوى ، احوال تے آثار خواجہ نصیر الدین طوسى ، ٧۱_۴۰
٦۴ اس دور وچ دوسرے مشہور فلسفى میرفندرسکى نيں انکى ظاہرى بود تے باش سادہ تے درویشاں دے اسيں محفل سن میرفندرسکى دے افکار تے نظریات بو على سینا تے فلسفہ مشاء دے کلمات تے آراء دی حدود دے اندر نيں میرفندرسکى نے انہاں تمام موارد وچ کہ جتھے فلسفہ مشاء تے سہروردى دے حامیاں وچ اختلاف نظر سی اوتھ‏ے فلسفہ مشاء دا دفاع کيتا ، میرفندرسکى گذشتہ ادوار دے تمام اسلامى فلاسفہ وچ تنہا اوہ شخصیت نيں کہ جو بولی سنسکریت نو‏‏ں جاندے سن اسى لئی انہاں نے ہند دے فلاسفہ دی اک اہ‏م ترین فلسفى او ر نظریاتى کتاب یعنى  مہا بہارات دی شرح لکھی_
گیارھواں صدى ہجرى وچ میرفندرسکى دے فورا بعد ملیا صدراى شیرازى کہ جو صدر المتا لہین دے ناں تو‏ں معروف ہوئے پیدا ہوئے اوہ اس صدى دے بالخصوص اشراق دے حوالے تو‏ں سب تو‏ں وڈے فلسفى نيں ملیا صدرا نے اپنى تعلیم دے آغاز تو‏ں نظریات دے پختہ ہونے دے زمانہ تک تن :مراحل شاگردى دا دور، عبادت تے گوشہ نشینى دا زمانہ تے تالیف تے افکار تے آراء بیان کرنے دا دورانیہ گزارے ، ملیا صدرا دی اہ‏م ترین فلسفى تالیفات وچو‏ں الاسفار الاربعہ تے المبداء تے المعاد نيں _
عالم اسلام وچ فلسفہ دے تجزیہ تے تحلیل دے حوالے تو‏ں اک اہ‏م ترین پہلو اس علم دا مختلف زمانےآں وچ تحرک، زندگى او ر بقا اے، جداں کہ ملاحظہ ہويا کہ صدرا اسلام بالخصوص کندى دے زمانہ زندگى تو‏ں ملاصدرا دے دور تک اسلامى فکرى تحرّک عروج دے مدارج طے کردا رہیا تے کبھى بھى کوئی دور اک وڈے فلسفى تو‏ں خالى نہ سی ایہ ارتقاء ملاصدرا دے بعد بھى جارى رہیا ملاصدرا نے اپنى آراء اک عظیم تے مکمل فلسفى تحریک  مکت‏‏ب فلسفى تہران  دی صورت وچ یادگار دے طور اُتے چھڈن انہاں دے بعد ایہ مکت‏‏ب زندیہ خاندان دے دور تے قاجار حکومت دے دور وچ جارى رہیا تے اس مکت‏‏ب نے بڑى تعداد وچ عظیم فلاسفہ یادگار دے طور اُتے چھڈے مکت‏‏ب فلسفى تہران ہن بھى جارى اے _(۱)
۱) اکبر دانا سرشت ، سہروردى تے ملیا صدرا_
٦۵ ٧) منطق
مسلما‏ن اوائل تو‏ں ہى اپنى خاص منطق رکھدے سن ایہ منطقى روش واضح طور اُتے علم کلام او ر اصولى فقہ وچ دیکھى جا سکتى اے اس قسم دی منطق وچ اگرچہ مسلما‏ن ارسطو دی منطق تو‏ں الہام لیندے سن لیکن بہت ہى کم اس تو‏ں متاثر ہُندے سن، بطور خاص علم اصول الفقہ فقہاء دی منطق شمار ہُندا آیا اے کہ جو مکمل طور اُتے مسلماناں تو‏ں ہى تشکیل پایا، تے اہل کلام حضرات بھى پنجويں صدى تک ارسطو دی منطق تو‏ں کم ہى مدد لیندے سن بلکہ اپنى خاص منطقى روش رکھدے سن _
عالم اسلام وچ پہلى بار ایرانى دانشور ابن مقفع نے مقولات ، عبارات تے قیاس دے عربى ترجمہ وچ سبقت دی تے ہور مترجمین نے بھى منطقى رسالے دا ترجمہ کيتا اس حوالے تو‏ں کندى ، فارابى ، ابن سینا ، بھمنیاربن مرزبان تے حکیم لوکرى نے کوشش کيتياں ، لیکن بو على سینا نے کتاب شفا وچ اگرچہ منطق ارسطو دے نصاب نو‏‏ں اصلى حالت وچ رہنے دتا تے مکمل طور اُتے اسکى شرح لکھى لیکن اپنى ہور کتاباں وچ اس منطقى روش ( ارسطو دی روش) وچ بہت زیادہ کمى بیشى دی ، انہاں نے کتاب منطق المشرقین دے دیباچہ وچ ایہ تاکید دے ساتھدسیا کہ اوہ اسى طرح مشائین دی روش اُتے وفادار رہے نيں _
خواہ نصیر الدین طوسى نے بھى منطق وچ بہت تحقیق دی تے متعدد کتاباں کہ جنہاں وچو‏ں اساس الاقتباس،شرح منطق اشارات ، تعدیل المعیار تے التجرید فى المنطق تحریر کيتياں ، اوہ منطق نو‏‏ں علم دے ساتھساتھوسیلہ بھى سمجھدے سن انہاں دے خیال وچ منظق اک ایسا علم اے جو معنى تے انکى کیفیت دی شناخت دے ساتھہور علوم دی فہم تے ادراک دی کلید بھى اے _
ابن تیمیہ ( متوفى ٦٦۱) بھى اسلام دے وڈے منطقیاں وچو‏ں نيں انکى اس حوالے تو‏ں اہ‏م ترین کتاباں وچو‏ں کتاب الرد على المنطقیین تے نقض المنطق نيں _
ابن تیمیہ دے بعد ارسطو دی منطق دے وڈے ناقد ابن خلدون نيں انہاں نے اپنى اہ‏م کتاب  العبرو دیوان المبتداء والخبر دے مختلف ابواب وچ منطق دے حوالے تو‏ں گفتگو دی انہاں نے تاریخى نگاہ تو‏ں منطق
گیارھواں صدى ہجرى وچ صدرالدین شیرازى ( ملیا صدرا) دے ظہور دے ساتھاسلامى تمدن وچ فکرى تے عقلى فعالیت اپنے عروج نو‏‏ں پہنچ گئی تھى ملیا صدرا نے اپنى کتاب الاسفار دی مقدماتى فصول وچ مشائیاں دی پیروى وچ علوم دی تقسیم بندى تے منطق دے حوالے تو‏ں بھى گفتگو دی انکى روش منطق بہت زیادہ ابن سینا دی روش منطق تو‏ں مشابہت رکھتى اے (۱)
تریخ تے تریخ نگاری
زمانہ جاہلیت وچ عرب دی سبھیاچار حفظ اُتے قائم تھى تے اسى طریقے تو‏ں اک نسل تو‏ں دوسرى نسل وچ منتقل ہوئے رہى تھى ظہور اسلام تو‏ں پہلے تے قران دی گذشتہ اقوام دی داستاناں تو‏ں عبرت لینے دی تعلیمات تک _ زمانہ جاہلیت دے عرب لوک وقت دے تسلسل نو‏‏ں اک تہذیبى مفہوم دے طور اُتے نئيں سمجھدے سن _ لیکن سب تو‏ں اہ‏م چیز جس نے مسلماناں نو‏‏ں تو‏ں ریخ نگارى تے تریخ تو‏ں عبرت لینے دی طرف ترغیب دلائی اوہ قران تے حدیث دی تعلیمات سن لہذا عرباں وچ تریخ تے تریخ نگارى دا علم ظہور اسلام دے اوائل وچ ہى وجود وچ آیا_ مسلما‏ن اپنے تاریخى مطالعات وچ قران تے حدیث تو‏ں متاثر ہُندے ہوئے سب تو‏ں پہلے پیغمبر اکرم (ص) دی سیرت تے جنگاں دی طرف متوجہ ہوئے اسک‏‏ے بعد تریخ نگارى دے ہور موضوعات دی طرف ودھے_ سب تو‏ں پہلے مسلما‏ن مورخین وچ  ابو مخنف ( متوفى ۱٧۵ م ) دا ناں لیا جاسکدا اے اوہ کسى اک موضوع اُتے مبنى متعدد تواریخ دے مصنف سن جنکے کچھحصےآں دا ذکر تریخ طبرى وچ موجود اے _ ابن اسحاق ( متوفى ۱۵۰ ق) بھى اوہ پہلى شخصیت نيں کہ جنہاں نے سیرہ نبوى اُتے کتاب لکھی_(۲)
۱) محمد خوانسارى ، قوانین مطنق صورى ( مختلف جگہ سے) ابو نصر فارابى ، احصاء العلوم ، ص ۵۳ _دانش پوہ ، محمد تقى ،  از منطق ارسطو روش شناسى نوین  مجلہ جلوہ ،س ۱، ش۱، ص ۲۴_
٦٧ اس کتاب دے کچھحصے تریخ طبرى وچ نقل ہوئے نيں اگرچہ ایہ کتاب بذات خود ساڈے ہاتھتک نئيں پہنچى لیکن ایہ مکمل طور اُتے سیرہ ابن ہشام وچ آچکى اے، واقدى ( متوفى ۲۰۹ قمری) نے پیغمبر اکرم(ص) دی جنگاں دے حوالے تو‏ں مشہور کتاب  المغازى  لکھی_ واقدى دے شاگر د ابن سعد نے بھى پیغمبراکرم (ص) ، صحابہ تے تابعین دی زندگى دے حالات اُتے کتاب  الطبقات لکھى ، تیسرى صدى ہجرى وچ بلاذرى ( متوفى ۲٧۹ قمری) نے دو قیمتى تاریخى کتاباں  فتوح البلدان  تے  انساب الاشراف اپنے بعد یادگار چھڈن _ اس صدى دے دوسرے نصف حصہ وچ اس دور دے اسلام دے بہت وڈے مورخ طبرى نے عظیم کتاب  تریخ الامم تے الرسل تے الملوک تصنیف دی _
پنجويں صدى ہجرى وچ چند وڈے مورخ گزرے نيں _ کتاب تجارب الامم دے مصنف ابن مسکویہ ، سلاطین غزنوى دے لئی لکھى جانے والى کتاب تریخ یمینى دے مصنف عتبى ، تریخ بغداد دے مصنف خطیب بغدادى _ چھٹى صدى ہجرى وچ حالات زندگى اُتے لکھى جانے والى کتاب  الاعتبار  دے مصنف اسامہ بن منقذ (متوفی۵۸۴ قمرى )اور سلجوقیاں دی تریخ اُتے لکھى جانے والى کتاب  نصرة الفترہ دے مصنف عماد الدین اصفہانى (متوفى ۵۸۹ قمرى ) اس دور دے وڈے مورخ شمار ہُندے سن _
ستويں صدى ہجرى وچ اسيں بہت وڈے مورخین دا سامنا کرر اے نيں ابن اثیر جو کہ عرب بولی مورخین وچ سب تو‏ں مشہور نيں تے انہاں نے کتاب  الکامل فى التریخ تے اسد الغابة تحریر کيتياں _ اس صدى دے دوسرے برے مورخین ابن خلکان نيں کہ جنہاں نے اہ‏م رسالہ وفیات الاعیان تحریر کيتا کہ جو شخصیتاں دے تذکرہ تے تریخ ادب اُتے لسٹ دی روش پرہے_
اٹھويں صدى ہجرى وچ ابن ابى زرع ( متوفى ٧۲٧قمرى )نے مغرب دی تریخ دے حوالے تو‏ں اپنى اہ‏م کتاب  روض القرطاس تے ابوالفداء نے کتاب المختصر فى اخبار البشر تحریر دی نويں صدى ہجرى وچ تقى الدین فاسى نے تریخ مکہ تحریر دی اسى صدى وچ مقریزى نے مصر دی تریخ تے جغرافیہ اُتے اپنى اہ‏م ترین
٦۸ کتاب الخطط والآثار تحریر دی _ گیارہويں صدى ہجرى وچ مقرّى نے ہسپانیہ دی تریخ اُتے کتاب نفح الطیب لکھى _(۱)
عربى بولی وچ تریخ نگارى دے ادوار دی مانند فارسى بولی وچ بھى تریخ نگارى نے اسى طرح سفر کيتا تے مراحل ارتقاء طے کیتے _ عربى بولی دے مورخین دی مانند ایرانى مؤلفین نے بھى بوہت سارے ادوار وچ تاریخى کتاباں تحریر کيتياں یا عربى تو‏ں فارسى وچ ترجمہ کيتياں _ فارسى بولی وچ قدیمى ترین عمومى تاریخى کتاباں وچو‏ں جو باقى رہ گئیاں نيں انہاں وچو‏ں تریخ بلعمى کہ جو ابوعلى بلعمى نے ۳۵۲قمرى وچ تحریر دی _
اسک‏‏ے بعد کتاب زین الاخبار گردیزی ( پنجويں صدى دے پہلے نصف حصہ دی تألیف) دا ناں بھى لیا جاسکدا اے لیکن ایران وچ فارسى بولی دی تریخ نگارى دا سب تو‏ں اہ‏م ترین دور منگولاں دا دور یعنى ستويں صدى دے بعد دا اے _ اس دور وچ اسيں فارسى تاریخى کتاب نویسى وچ انقلابى اٹھان دا مشاہدہ کردے نيں اس دور دی اہ‏م ترین تاریخى کتاباں  تریخ جہانگشاى جوینى  اے کہ جو عطاملک جوینى دی تحریر اے ، عثمان بن محمد جو زجانى دی تصنیف طبقات ناصرى جو ٦۵۸ ق وچ تالیف ہوئی، عبداللہ بن عمر بیضاوى دی نظام التواریخ ، رشید الدین فضل اللہ ہمدانى دی جامع التواریخ ، فخر الدین داؤد بناکتى دی تریخ بناکتى ، حمداللہ مستوفى دی تریخ گزیدہ، شرف الدین عبداللہ وصاف شیرازى دی تجزیة الادصار یا تریخ وصاف تے محمد بن على شبانکارہ دی مجمع الانساب نيں _ فارسى بولی وچ تریخ نگارى دی عظمت تے بلندى تیمورى تے ترکمانى ادوار وچ بھى جارى رہى ، انہاں ادوار دی یادگار کتاباں وچو‏ں حافظ ابرو دی مجمع التواریخ السلطانیہ'' ، شرف الدین على یزدى دی ظفرنامہ ، میر خواند دی روضة الصفا تے خواند میر دی تریخ حبیب السیر دا ناں لیا جاسکدا اے _(۲)
ترکمانى دور دے بعد صفوى حکومت قائم ہونے دے ساتھہى فارسى بولی وچ تریخ نگارى وچ اہ‏م انقلاب
۲)دانشامہ جہان اسلام ، ج ٦ ذیل تریخ تے تریخ نگارى _
٦۹ پیدا ہويا ایہ انقلاب شیعى نظریات دی اساس اُتے تریخ نگارى دی جدید شکل تھا_ اس طرز دی اہ‏م ترین تاریخى کتاباں وچو‏ں ابن بزاز دی تحریر صفوة الصفا ، اسکند بیک منشى ترکمان دی  تریخ عالم آراى عباسی یحیى بن عبداللطیف قزوینى دی لب التواریخ اور قاضى احمد غفارى دی تریخ جہان آرا قابل ذکر نيں _
اس دور دے مورخین دی اک بڑى تعدا دصفوى بادشاہاں دی حکومت دی تریخ نو‏‏ں تریخ نگارى دا بنیادى موضوع قرار دتے ہوئے تھى _ اس حوالے تو‏ں بہت سى کتاباں تالیف ہوئیاں انہاں وچو‏ں بوداق منشى قزوینى دی جواہر الاخبار قابل تذکرہ اے _
افشاریہ تے زندیہ سلسلہ حکومت دے ادوار وچ صفوى تریخ نگارى شیعى رحجان دے ساتھجارى رہى اس دوران دے اہ‏م ترین مورخین وچو‏ں نادر شاہ دے مخصوص منشى میرزا مہدى خان استر آبادى سن کہ جنہاں نے بوہت سارے تاریخى آثار چھڈے انہاں وچو‏ں درّہ نادرہ اور جہانگشاى نادری قابل ذکر نيں _ زندیہ سلسلہ حکومت دے دور وچ بھى اسيں محمل التواریخ کے مصنف ابوالحسن گلستانہ روزنامہ میرزا محمد کلانتر کے مصنف میرزا محمد کلانتر تے تریخ گیتى گشا کے مصنف میرزا صادق موسوى اصفہانى جسنو‏ں مورخین تو‏ں آشنا ہُندے نيں _
قاجاریہ سلسلہ حکومت دے دور وچ فارسى بولی وچ ایرانى تریخ نویسى اک اہ‏م تبدیلى تو‏ں دوچار ہوئی جسکى بناپر اس دور دی تریخ نگارى کودو قسماں وچ تقسیم کرنا چاہیے : ایرانیاں دی جدید علوم تو‏ں آشنائی تو‏ں پہلے او ر اسک‏‏ے بعد ، قارجایہ حکومت دے پہلے دور وچ تریخ نگارى صفویہ تے زندیہ ادوار دی مانند اسى سبک تے سیاق تے ادبى نثر اُتے جارى رہى جدو‏ں کہ دوسرے دور وچ ایرانیاں دی یورپ دی جدید تریخ نگارى روش تو‏ں آشنائی دے بعد تریخ نگارى دا آغاز ہويا ، ایران دی روس تو‏ں شکست تے اس شکست دے اسباب تے ایرانیاں دا یورپى زباناں تو‏ں ترجمہ دے دا م دی طرف توجہ قاجار ایہ دور وچ تریخ نگارى دے دوسرے مرحلہ دا آغاز اے _
قاجاریہ دور دے پہلے مرحلہ وچ تریخ نگارى دے اہ‏م آثار وچو‏ں میرزا فضل اللہ خاورى شیرازى کى
یہ تریخ نگارى دے متعلق کچھنکات سن کہ جنکى طرف اساں اشارہ کيتا ، اسلامى ادوار وچ تریخ نگارى دے حوالے تو‏ں اک ہور قابل توجہ بحث ایہ اے کہ مورخین نے تریخ نگارى دی مقبولیت دی بناء اُتے کتاباں دی تصنیف تے تالیف وچ مختلف قسماں دے سبک تے سیاق دی پیروى دی اسى لئی اسيں انہاں دے تاریخى آثار نو‏‏ں چند قسماں وچ تقسیم ک‏ر سکدے نيں جوکہ مندرجہ ذیل نيں :
الف) روائی تریخ نویسی: ایہ مختلف موضوعات مثلا حدیث ، قصہ ، مقتل ، سیرت تے جنگاں دے احوال وچ تقسیم ہوتى اے _
ب) وقایع نویسى : واقعات تے روداداں کوتاریخى نظم دے ساتھتسلسل دی شکل وچ اک جگہ پیش کرنا _
ج) ذیل نویسى تے مختصر نویسی: گذشتہ لوکاں دی تاریخى کتاباں اُتے ذیل تے حاشیہ تے تکمیلى نوٹ لکھنا_
د)عمومى تریخ نویسی: تقویم تے سالاں دی ترتیب دے ساتھاسلامى ملکاں دے واقعات نو‏‏ں قومى تے جغرافیائی عناصر دی مداخلت دے بغیر لکھنا _
و) طبقات دے اعتبار تو‏ں تریخ نویسی: ایہ تریخ نگارى وچ اسلامى مورخین دی قدیم ترین روش اے
۱) دانشنامہ جہان اسلام ج ٦ ذیل تریخ تے تریخ نگارى _
٧۱ طبقات دے ناں دی تاریخى کتاباں وچ ہر زمانہ یاہر نسل دی دینی، علمى تے سیاسى شخصیتاں دے حالات زندگى زمانى ترتیب دے ساتھہر اک طبقہ نو‏‏ں ہور طبقات تے ادوار تو‏ں جدا کردے ہوئے لکھے جاندے نيں _
ز) سرگذشت نامے: ایہ روش بہت سى تاریخى کتاباں وچ پائی جاتى اے یعنى خلفاء ، حاکماں تے علماء دے حالات زندگى دے بارے وچ کتاباں تحریر کرنا ، تریخ نویسى دی ایہ روش پیغمبر اکرم (ص) دے حوالے تو‏ں تحریر شدہ سیرتاں دے زیر اثر وجود وچ آئی _
ح) صدى نامہ : تریخ نویسى دی ایہ روش ستويں صدى تو‏ں رائج ہوئی اس روش وچ اک معین صدى دی شخصیتاں دی سرگذشت الف ب دی ترتیب تو‏ں لیائی جاتى اے _
ط) مقامى تریخ نویسى :سال بہ سال تریخ نویسى دی روش دے مطابق اک منطقہ ، سرزمین یا شہر دے تاریخى حالات تے واقعات دا ذکر _
ى ) خاندانى تریخ نویسی: خلفا تے سلاطین دے دور فرمانروائی دی بنیاد اُتے لکھى جانے والى کتاباں تے رسالات اس قسم دی تریخ نویسى وچ جو کہ اسلام تاں پہلے دے ایرانى لکھاریاں دے اسلوب دا اقتباس اے بادشاہاں دی تریخ نو‏‏ں مرتب کيتا جاندا اے _
درج بالا ہر اک قسم دے تحت مختلف کتاباں تے رسالے فارسى تے عربى وچ تدوین کيتے گئے نيں کہ جنہاں نو‏ں مفصل تاریخى ما خذاور کتابیات وچ تلاش کيتا جاسکدا اے _(۱)
مسلماناں نے علم جغرافیہ وچ بھى ہور قدیم علوم مثلا ریاضی، طب تے نجوم دی مانند گذشتہ تہذیباں خصوصاً یونان، ایران تے ہند دا سہارا لیا انہاں نے انہاں تہذیباں دے آثار دا مطالعہ تے ترجمہ کردے ہوئے انہاں علوم نو‏‏ں وسعت بخشی_ ایران ، مصر تے سندھکى فتح تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں موقع ملیا کہ انہاں تن تہذیباں دے لوکاں دی علمى و
٧۲ ثقافتى ترقى تو‏ں ابتدائی معلومات حاصل کرن _ ہندى جغرافیہ دے حوالے تو‏ں مسلماناں دے پاس اہ‏م ترین منبع کتاب  سوریا سدھانتہ تھى کہ جو منصور عباسى دے دور خلافت وچ سنسکرت تو‏ں عربى وچ ترجمہ ہوئی _ یونان تو‏ں جغرافیہ تے نجوم دی معلومات بھى بطلیموس تے ہور یونانى دانشوراں دے آثار دے ترجمہ تو‏ں مسلماناں وچ منتقل ہوئیاں بطلیموس دی جغرافیہ دے بارے وچ کتاب عباسى دور وچ چند بار ترجمہ ہوئی لیکن اج جو کچھساڈے پاس اس کتاب دے حوالے تو‏ں اے اوہ محمد بن موسى خوارزمى دا اس کتاب تو‏ں اقتباس اے کہ جو مسلماناں دی اپنى معلومات تو‏ں مخلوط ہوگیا اے (۱)
اسلامى رہتل وچ علم جغرافیہ دا آغاز منصور عباسى دی خلافت دے زمانہ وچ ہوئے ا تے بالخصوص مامون دی خلافت دے زمانہ وچ اس علم دی طرف سرکارى توجہ بڑھى مامون دی خلافت دے زمانہ وچ جغرافیہ نے بہت ترقى دی _ کرہ زمین دی قوس تو‏ں اک درجہ دی پیمائشے ، نجومى جدول تے مختلف جغرافیائی نقشہ جات دا تیار ہونا تے غیرہ اس ترقى دے ثمرات سن _
تیسرى صدى ہجرى تو‏ں پہلے جغرافیہ دے حوالے تو‏ں جداگانہ تصنیفات موجود نہ سن بلکہ کدرے کدرے سانو‏ں اس زمانے دی کچھجغرافیائی معلومات منتشر صورت وچ ملتى نيں لیکن تیسرى صدى ہجرى اسلامى رہتل وچ علم جغرافیہ وچ اختراعات تے ترقى دا زمانہ اے کیونجے اس صدى وچ اک طرف بطلیموس دے آثار تو‏ں آشنائی حاصل ہوئی تے اسک‏‏ے بعد ایداں دے تراجم ظاہر ہوئے کہ جنکى بناء اُتے سائینٹیفک جغرافیہ دا آغاز ہويا دوسرى طرف توصیفى جغرافیہ دی تشریح دے لئی گوناگون نمونہ جات بنائے گئے تے اسى صدى دے آخر وچ کئی جغرافیائی کتاباں تحریر ہوئیاں تے مختلف قسم دے سفرنامے دائرہ تحریر وچ آئے_
چوتھى صدى ہجرى وچ اسلامى جغرافیہ وچ مختلف مکت‏‏ب پیدا ہونے تو‏ں جو مسالک تے ملکاں  کوخاص اہمیت دیندے سن تے اسلامى اطلس یعنى جغرافیائی اشکال دے بہترین نمونےآں تو‏ں بہت نزدیکى تعلق رکھدے سن
۱)فرانتس تشنر تے مقبول احمد ، تاریخچہ جغرافیا در تمدن اسلامی، ترجمہ محمد حسن گنجى تے عبدالحسین آذرنگ ص ۱۰ تے ۹_
٧۳ جغرافیہ دی تالیفات اپنے عروج نو‏‏ں چھونے لگياں(۱) _
اسلامى تمدن وچ علم جغرافیہ دے تاریخى اتار چڑھاؤ نو‏‏ں مختلف ادوار وچ تقسیم کيتا جاسکتااے:
پہلا دور (تیسرى تے چوتھى صدی)
اس دور وچ علم جغرافیہ عروج دی طرف قدم ودھیا رہیا سی اس دور دی جغرافیائی تالیفات نو‏‏ں دومکتبےآں وچ تقسیم کيتا جاتاہے کہ انہاں دونے دے ذیل وچ بھى قسماں نيں : ایداں دے متون کہ جومجموعاً دا ئنات دے بارے وچ تحریر ہوئے نيں لیکن اسلامى خلافت دی بعنوان مرکز عالم اسلام زیادہ تفصیلات دسی گئياں نيں _
وہ تحریراں جو واضح طور اُتے ابو زید بلخى دے نظریات تو‏ں متاثر نيں تے فقط اسلامى سرزمیناں دی روداد بیان کررہى نيں تے اسلامى مملکت دے ہر گوشے یا ریاست نو‏‏ں جدا سلطنت سمجھیا گیا اے تے سوائے سرحدى علاقےآں دے بوہت گھٹ غیر مسلم سرزمیناں دے بارے وچ بحث دی گئی اے _(۲)
یہ اسلامى جغرافیہ دے عروج دی صدى اے اس دور وچ مسلماناں دا علم جغرافیہ خواہ انہاں نے یونانیاں تے ہور تہذیباں تو‏ں اقتباس کيتا ہوئے خواہ انہاں نے ایہ معلومات تحقیق، مشاہدہ تے سیاحت دے ذریعے حاصل دی ہاں ترقى دی بلندترین سطح نو‏‏ں چھورہیا تھا_
تیسرا دور(چھٹى صدى تو‏ں دسويں صدى تک )
۱)سید حسین نصر، علم تے تمدن در اسلام، ترجمہ احمد آرام، ص۸۸، تشنر تے احمد ، تاریخچہ جغرافیا در تمدن اسلامى ص ۱۲_
۲)ایگناتى یولیا نویچ کراچکو منکى ، تریخ نوشتہ ہاى جغرافیائی در جہان اسلامى ترجمہ ابوالقاسم پایندہ ص ٧،٦_
٧۴ مزاج تے معلومات دے درست تے مستند ہونے دے بارے وچ حساسیت _ جو کہ متقدمین دی اہ‏م خصوصیات سن _ انہاں خصوصیات نے اپنى جگہ تلخیص تے گذشتہ لوکاں دے روائی تے نظرى اقوال نو‏‏ں نقل کرنے نو‏‏ں دے دی(۱) _
چوتھا دور (گیارہويں تو‏ں تیرہويں صدى تک)
اس دور وچ اسيں مشاہدہ کردے نيں کہ اسلامى جغرافیہ وچ جدید تحقیقات شاذو نادر نيں کلى طور اُتے اس دور دا ناں زمانہ جمود  رکھیا جاسکتاہے لیکن اس دور دے آخر وچ اسلامى جغرافیہ وچ اہ‏م واقعہ رونما ہويا اوہ ایہ کہ مسلما‏ن یورپى جغرافیہ تو‏ں آشناہوئے انکى ایہ آشنائی مغربى جغرافیایى آثار دے ترجمہ دے ذریعے عمل وچ آئی(۲)
پہلے دور دے مصنفاں یعنى تیسرى تے چوتھى صدى دے جغرافیہ داناں وچو‏ں ابن خردادبہ دی طرف اشارہ کيتا جاسکتاہے کہ جنہاں نے جغرافیہ اورہور علوم وچ دس عناوین تو‏ں زیادہ کتاباں تالیف کيتياں المسالک تے الملکاں انکى جغرافیہ دی تالیفات وچو‏ں اک اے اس گروہ دے ہور نمایندے  البلدان دے مولف یعقوبى تے اخبار البلدان دے مصنف ابن فقیہ ہمدانى نيں اس گروہ دے مشہوررکن جو کہ چوتھى صدى دے مشہورترین جغرافیہ دان شمار ہوئے نيں اوہ ابوالحسن على بن حسین بن على مسعودى نيں ، جناب مسعودى جغرافیہ نو‏‏ں علم تریخ دا جزو سمجھدے سن _ اسى لئی انہاں نے اپنى جغرافیہ دے حوالے تو‏ں معلومات نو‏‏ں اپنى تریخ وچ اہ‏م کتاب مروج الذہب تے معادن الجوہر ماں تحریر کيتا_
اسى طرح اس دور دے ہور قابل ذکر جغرافیہ داناں وچو‏ں کتاب المسالک تے الملکاں دے مصنف اصطخری ، کتاب  صورة الارض یا المسالک والملکاں دے مصنف ابن حوقل تے  کتاب احسن التقاسیم فى معرفة الاقالیم دے مصنف مقدسى نيں _
۱) تشنر تے احمد ، پیشین ص ۴۸ ، ۳۸_
۲) آندرہ میکل تے انہاں دے معاون حائرى لوران، اسلام تے تمدن اسلامی، ترجمہ حسن فروغى ص ۴۸۲، ۴۸۱_
تیسرے دور یعنى چھٹى تو‏ں دسويں صدى تک جس دا ناں اساں اسلامى جغرافیہ وچ زمانہ تلفیق رکھیا اے دی کتاباں نو‏‏ں بطور کلى آٹھقسماں وچ تقسیم کيتا جاسکتاہے : ۱_ دا ئنات دی توصیف ۲_( cosmology ) علم دا ئنات دے متون ۳_ جغرافیائی تہذیباں ۴_ زیارت ناواں دی کتاباں ۵_ سفرنامے ٦_ جہاز رانى تو‏ں متعلق متون ٧_ فلکیاتى آثار ۸_ مقامى جغرافیا ئی متون(۱)
ان بوہت سارے آثار وچو‏ں کچھجو مندرجہ بالا قسماں دے حوالے تو‏ں تالیف ہوئی مندرجہ ذیل نيں : محمد بن احمد فرقى دی دا ئنات دی توصیف دے حوالے تو‏ں کتاب منتھى الادراک فى تقسیم الافلاک، یاقوت حموى دی تہذیباں دے حوالے تو‏ں معجم البلدان  سفرناواں دے حوالے تو‏ں رحلہ ابن جیر اور اس دور وچ اہ‏م ترین جغرافیہ دان ابن بطوطہ نيں کہ جو مشہور سفرنامہ دے مصنف نيں ایہ کتاب انہاں دے مختلف اسلامى سرزمیناں وچ ۲۵ سالہ سفر دا ثمرہ اے _
اس دور دے آخر تک مقامى جغرافیہ اُتے عربى تے فارسى وچ بہت سى کتاباں لکھى گئياں کہ انہاں وچ فارسى کتاباں وچو‏ں ابن بلخى دی فارس نامہ ، حمد اللہ مستوفى دی نزھة القلوب، محمد بن نجیب بکران دی جہان نامہ، عبدالرزاق سمرقندى دی مطلع السعد تے امین احمد رازى کی ہفت اقلیم قابل ذکر نيں _
۱)تشنر تے احمد، سابقہ ماخذ_
٧٦ ادب:
الف) عربى ادب
اسلام دی پیش رفت دے آغاز تو‏ں ہى عربى ادب خصوصاً شاعرى خاص توجہ دا مرکز بن گئی اسلامى فتوحات عربى اشعار وچ اپنا جلوہ دکھانے لگياں تے عبداللہ بن رواحہ، کعب بن مالک، حسان بن ثابت تے غیرہ جداں برجستہ شاعر دے آنے تو‏ں آہستہ آہستہ قرآنى کلمات تے مضامین بھى عربى شاعرى وچ سمونے لگے حسان بن ثابت نے پیغمبر اکرم(ص) تے انہاں دے صحابہ دی دس سال تک مدح تے ستائشے وچ قصاید کہ‏ے اورانہاں نے رسول اکرم(ص) دی وفات اُتے مرثیہ سرائی بھى کی_
قرآن مجید دے بعد اولین اسلامى منثور آثار احادیث نبوى (ص) نيں جنہاں دی نثر روان تے سادہ اے ،خطبات وچ حجة الوداع تو‏ں امیر المؤمنین (ع) دے گہر بار اقوال تک مسجع تے مقفع تے خوبصورت لفاظى تو‏ں بھر پور نثر ملتى اے _ خطوط تے عہدنامے تے غیرہ جنہاں وچ سیاسى تے اجتماعى موضوعات پائے جاندے نيں نو‏‏ں دینى متون دی حیثیت حاصل اے _پہلى صدى ہجرى وچ عربى نثر مذکورہ موضوعات تک ہى محدود رہى اے _
کمیت ( ۱۲٦_ ٦۰ قمری) دے عموماً شیعى تے خاص طور اُتے اشعار ہاشمیات اک پایدار مکت‏‏ب دی شکل وچ آگئے تے روز بروز روحانى رنگ انہاں اُتے ودھنے لگیا _ اسک‏‏ے اہ‏م ترین دینى اشعار چار قصیدے نيں کہ جو ہاشمیات دے ناں تو‏ں شہرت پاگئے _(۱)
۱) زکى مبارک، الملائح النبویة فى الادب العربى ص ۲۳_٦_
۲) توشى ہیکو ایزدتسو ، ساختمان معناى مفاہمى اخلاقی، دینى در قرآن ، ترجمہ فریدون بدرہ اى ص ۵۰ دے بعد _
٧٧ بنى امیہ دے زمانہ وچ سیاسى وجوبات دی بناء اُتے شعر تے شاعرى توجہ دا مرکز قرار پائی انہاں نے کوشش دی کہ اشعارکے ذریعے لوکاں نو‏‏ں اپنى طرف جذب کرن یابزعم خویش انعام تے صلہ دے ک‏ے لوکاں دی بولی تنقید بند کرن _ لہذا اس دور وچ شاعرى حاکماں دی توجہ دا مرکز بنى اس تو‏ں انکا ہدف اپنے مخالف تے رقیباں (اہل بیت پیغمبر(ص) ) تو‏ں مقابلہ کرناتھا بنى امیہ اچھى طرح جاندے سن کہ لوک خلافت نو‏‏ں اہل بیت دا حق سمجھدے نيں تے انہاں نو‏ں غاصب شمار کردے نيں اسى لئی کہ اموى حکمراناں دی شاعر حضرات دے سامنے بہت زیادہ مال تے دولت لٹا نے دے باوجود ایہ لوک اکثر تے بیشتر حق ہى بیان کردے سن _(۱)
اموى دور دے برجستہ شاعراں وچو‏ں فرزدق ، اخطلى تے جریر قابل ذکر نيں ، عباسیاں دے خلافت اُتے قابض ہونے تو‏ں شاعراں کوکچھمعمولى سى آزادى حاصل ہوئی تاں شیعہ شاعر اپنے عقائد تے نظریات اہل بیت دی مدح دے ساتھبیان کرنے لگے انہاں افراد وچو‏ں سعید حمیرى تے دعبل دا ناں قابل ذکر اے اسى طرح عباسى مشہور شاعر ابوالعتاہیہ سن _
دینى اشعار دا موضوع کہ جسنو‏ں شریف رضى نے عروج اُتے پہنچایا مھیار دیلمى دے ذریعے جارى رہیا _ مہیار دیلمى اک زرتشتى شخص سن انہاں نے اسلام قبول کيتا تے کوشش دی کہ ایرانى قومیت دی طرف اپنے واضح رحجانات نو‏‏ں اہل بیت دی دوستى دے ساتھمخلوط کرے کلى طورپر اسيں کدرے گے کہ عربى اشعار اگرچہ اسلامى ادوار وچ مختلف نشیب تے فراز وچ گزردے رہے تے برجستہ شاعر دی تربیت ہوئی لیکن ایہ گمان نئيں کرنا چاہے کہ انہاں تمام اشعار دے مضامین فقط دینى سن بلکہ عربى شاعر نے مختلف میداناں وچ طبع آزمائی دی جداں ابونواس نے طربیہ شاعرى وچ ، ابوالعتاہیہ نے زہدد تے حکمت، بشار بن بردنے ہجو تے بحترى نے مدح سرائی وچ اشعار کہ‏ے_
اسى طرح نثر بھى شعر دی مانند مختلف ادوار تو‏ں گزرى بعض ادوار وچ گوناگون وجوہات دی بناء اُتے عظیم مصنفاں نے پرورش پائی جدو‏ں کہ بعض دیگرادوار وچ ایسى ترقى دیکھنے وچ نہ آئی_
عرب دے مصنفاں وچ ابن مقفح ( متوفى ۱۴۲ قمری) ادبیات عرب دا درخشان ترین چہرہ نيں یہانتک کہ انہاں نو‏ں نثر تازى (عربی)کا خالق کہیا جانے لگیا اگرچہ انہاں دے آثار یاگھٹ تو‏ں گھٹ موجود آثار فقط وہى کتاباں نيں کہ جو پہلوى بولی تو‏ں ترجمہ ہوئیاں _(۲)
۲) دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج۴ ذیل ابن مقفع_
٧۸ عربى ادب وچ ہور اہ‏م تے معروف شخصیتاں وچو‏ں ابن قتیبہ دینورى ( متوفى ۳۲۲ قمرى ) ابوعثمان عمروبن بحر جاحظ( متوفى ۲۵۵ قمری) ابوالعباس محمد بن یزید مبرد( متوفی۲۸۵قمری) قدامة بن جعفر (متوفى ۳۳٧ قمری) ، ابوالفرج اصفہانى ( متوفى ۳٦۲ قمرى ) تے ابومنصور ثعالبى ( متوفى ۴۲۹ قمری) قابل ذکر نيں _ ادب عربى دا درخشان تے اُتے رونق زمانہ ضیاء الدین ابوالفتح ابن اثیر جو کہ کتاب المثل السائر فى ادب الکاتب تے الشاعر دے مصنف نيں دے ناں اُتے ختم ہويا کیونجے انہاں دے بعد طویل زمانہ تک عربى ادب دی تریخ وچ درخشان چہرہ شخصیت ظاہر نہ ہوئی اس جمود دے دور وچ بیشتر ادبى آثار گذشتہ لوکاں دے آثار دی شرح، حاشیہ، تلخیص یا تکرار دی حد تک سن عربى ادب اورکلچر وچ ایہ جمود دا دور منگولاں دے قبضہ دے بعد شروع ہويا اورعثمانیاں دے دور حکومت وچ ایہ جمود اپنى آخرى حداں نو‏‏ں چھونے لگیا کیونجے ترکاں دی سلطنت تے خلافت دے زمانہ وچ عربى بولی تے ادب دی ترویج تے قدر کرنے والا کوئی نہ رہیا _
ب) فارسى ادب :
۱) فارسى شعر
چوتھى صدى ہجرى دی ابتداء تو‏ں پنجويں صدى ہجرى دے نصف دور تک دا زمانہ فارسى ادب دے ظہور تے عروج دا زمانہ اے _ اس دور وچ اشعار دے رواج تے روزبروز بڑھتى مقبولیت دی بنیادى وجہ سلاطین دی جانب تو‏ں شاعر تے مصنفاں دی بہت زیادہ حوصلہ افزائی کرنا سی _
سامانى سلاطین بالخصوص پارسى وچ نثر تے نظم دا بہت اہتمام کيتا کردے سن تے فارسى شعر نو‏‏ں عزت تے تکریم دی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن _ انہاں دے ذریعے پارسى نظم ونثر دی ترویج دی اک وجہ ایہ تھى کہ ایرانى لوک اپنے جداگانہ ادب دے بارے وچ سوچاں تے اپنے راجگڑھ بخارا دی بغداد یعنى مرکز خلافت دے مد مقابل عظمت دی طرف متوجہ ہاں _ بخارا جو کہ چوتھى صدى ہجرى وچ ایرانى ادب دا مرکز سی دے علاوہ تے بھى مراکز پنجويں صدى
٧۹ ہجرى دے پہلے نصف دوران تک فارسى ادب دی ترقى دے لئی موجود سن مثلاً زرنج سیستان، غزنین، نیشابور ، رى تے سمرقند(۱)
ستويں تے اٹھويں صدى دے اشعار وچ بتدریج قصیدہ ختم ہوگیا تے اسکى جگہ عاشقانہ تے عارفانہ لطیف غزلاں نے لے لى اس دور وچ اشعار دا سبک چھٹى صدى دے دوسرے حصہ دے دور دا اسلوب سی کہ جسنو‏ں آجکل سبک عراقى دا ناں دتا گیا اے کیونجے انہاں دو صدیاں وچ اشعار دا مرکز ایران دے مرکزى تے جنوبى مناطق سن _
نويں صدى ہجرى وچ سیاسى تے اجتماعى صورت حال دے متزلزل ہونے تے علم تے ادب دے بازاراں دے ماند پڑنے تے شاعر پسند امراء اورحاکماں دے کم ہونے دی بنا اُتے فارسى شعر دی مقبولیت ختم ہوگئی تے بعض تیمورى سلاطین تے شاہزاداں مثلا بایسنقر میرزا جداں اہل سخن دی حوصلہ افزائی بھى کفایت نہ کرسکى _
صفویاں دے دور تے انہاں دے بعد دی صدیاں وچ ہندوستان وچ فارسى بولی دی ترقى نسبتاً زیادہ زور وشور تو‏ں تھی_ ہندوستان وچ مغلیہ ادوار وچ مسلما‏ن بادشاہ فارسى بولی دی طرف دا فى توجہ اوردلچسپى دا ثبوت دیندے سن اسى لئی بوہت سارے ایرانى لوک بھى اس سرزمین دی طرف ہجرت کر گئے سن بوہت سارے شاعر اس سرزمین اُتے ظاہر ہوئے تے بولی فارسى نو‏‏ں اوتھ‏ے عظیم مقام حاصل ہويا اسى لیئے اوتھ‏ے اک جدید اسلوب تخلیق ہويا کہ جسنو‏ں سبک ہندى یا بہتر لفظاں وچ سبک اصفہانى کہاگیا _
۱) اس دور دے فارسى اشعار دی ہور خصوصیات جاننے دے لئی رجوع کرن : ذبیح اللہ صفا، تریخ ادبیات در ایران ، ج ۲ ص ۲۰۰_۱۹۰_
۸۰ بارھواں صدى دے دوسرے نصف دور تو‏ں چودھواں صدى دے دوسرے نصف دور تک ایران اُتے افشاریہ، زندیہ تے قاجاریہ خانداناں نے حکومت دی اس دور وچ فارسى شاعرى نے اس دور دے شاعر بالخصوص اصفہان دی ادبى انجمن دے ممبراں دی صفویہ دور دے شاعر دی روش تو‏ں ناراضگى دی بناء اُتے جنم لیا اس گروہ دا ایہ نظریہ سی کہ  کلیم دا شانی تے صائب تبریزى جداں شاعر فصاحت تو‏ں دور ہوگئے نيں لہذا اس نويں تحریک دے پیروکاراں نے کہ جو پہلے اصفہان فیر شیراز تے تہران وچ تشکیل پائی ایہ نظریہ اختیار کيتا کہ خراسان تے عراق وچ پنجويں صدى تو‏ں اٹھويں صدى ہجرى تک دے عظیم استاداں دی روش اُتے شعر کہنے چاہیے اسى لئی اس دور دے شاعر دی شاعرى دے دور نو‏‏ں  دورہ بازگشت  ( واپسى دا زمانہ ) دا ناں دتا گیا _(۱)
۲) فارسى نثر
تیسرى صدى ہجرى وچ فارسى شعر دے ساتھساتھفارسى نثر نے بھى مختلف وجوہات دی بناء اُتے ظہور کيتا تے چوتھى صدى وچ عروج تک جاپہنچى اسکى مقبولیت دی پہلى وجہ اوہ رونق تھى جو ایرانیاں دی اجتماعى تے قومى یکجہتى دے زیر سایہ آزادى دے حصول دی وجہ تو‏ں پیدا ہوئی تے ادبى آزادى اُتے منتج ہوئی _ دوسرى اہ‏م وجہ عربى ادب دے مد مقابل ایرانیاں دا اپنے ادب دی ضرورت دا احساس سی اوریہ کہ اسلام دی ابتدائی صدیاں وچ اوہ لوک جو ایران وچ عربى بولی تو‏ں آشنا ہوئے بوہت گھٹ سن جدو‏ں کہ ایرانیاں دی فارسى کتاباں دی ضرورت زیادہ تھى اسى طرح اس دور دے بعض بزرگان مثلا جیحانى تے بلعمى خانداناں نے مختلف موضوعات وچ (فارسی) کتاباں دی تالیف تے تحریر تے عربى تے ہور زباناں تو‏ں ترجمہ دے حوالے تو‏ں مصنفاں دی بہت حوصلہ افزائی دی _
پنجويں تے چھٹى صدى ہجرى وچ ہى فارسى نثرنے مناسب انداز تو‏ں کمال دے مراحل طے کیتے اس دورماں بوہت سارے بزرگ مولفین نے مختلف موضوعا ت وچ معروف آثار چھڈے تریخ ، سیاست معاشرت ، ادب ، حکمت، طب، فزکس، ریاضیات ، نجوم ، فقہ ، تفسیر، کلام ، جغرافیہ، حالات زندگى تے بالخصوص تصوف جداں موضوعات اُتے مختلف کتاباں لکھى گئياں _
۱)سابقہ حوالہ خلاصہ ج ۱،۲_
۸۱ کے حملہ تو‏ں تمام معاشرتى ، عملى ، ادبى تے علمى امور حتى کہ فارسى بولی بھى انحطاط دا شکار ہوگئی_ ایرانیاں دی ستويں صدى ہجرى وچ اپنى سبھیاچار دی حفاظت دے لئی سعى تے کوشش کرنے دے باوجود اٹھويں صدى دے بعد اس جمود دے آثار واضح ہوگئے (۱)
یوگا سوترا
یوگسوتر، یوگ فلسفہ دا مول گرنتھ اے۔ ایہہ بھارتی فلسفہ دے چھ فلسفےآں وچوں اک شاستر اے اتے اسدی رچنا 400 عیسوی دے نیڑے تیڑے ہوئی اتے اس دا لکھاری پتنجلی اے۔ اس وچ ملدے بہت سارے یوگ سوتر پتنجلی دے ویلے توں پہلاں ہی پرچلت سن اتے پتنجلی نے ایہناں یوگ سوتراں نوں اکتر کیتا اتے اپنے حوالے جوڑے چھٹ آستک فلسفےآں  وچ یوگ فلسفہ دا اہم  تھاں اے۔ ہور سمیاں وچ یوگ دی نانا شاخاواں ترقی یافتہ ہوئیاں جہناں نے وڈے مکمل روپ وچ کئی بھارتی پنتھاں، قوماں اتے سادھناواں اتے اثر پایا۔
چتورتی نرودھ نوں یوگ منّ کے جمراج، نیم، آسن وغیرہ یوگ دا مول اصول موجود متھے گئے ہن۔ ڈریکٹ روپ وچ ہٹھیوگ، راجیوگ اتے علم یوگ - تناں دا مولک اتھے مل جاندا اے۔ اس اتے وی کئی بھاشی لکھے گئے ہن۔ آسن، پرنایام، سمادھی وغیرہ وویچنا اتے وضاحت دی پریرنا لے کے بہت سارے آزاد گرنتھاں دی وی رچنا ہوئی۔
اسلامى تہذيب تے ثقافت
ج) ترکى ادب: