سید_حسن_رسول_نما_اویسی_قادری
اُنہاں فائدے دا بیان جو اِنہاں ایام وچ آپ تو‏ں ظاہر ہوئے آپ دا بیان اے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نے مینو‏‏ں تربیت دے لئی حضرت ابو کر صدیقؓ دے سپرد ک‏ر ک‏ے فرمایا۔ اک عرصہ تک اس د‏ی تربیت کیجئیو۔اس دے بعد وچ خود ا س د‏‏ی تربیت کراں گا۔ پچیس سال تک حضرت ابو بکر صدیقؓ نے آپ د‏‏ی تربیت کيتی۔ جس دے بعد خود آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نے اپنا مرید بنا ک‏ے زیر سایہ عاطفت لے لیا۔ ايس‏ے طرح ذات کبریائے حق تعالیٰ و تقدس نے حضرت رسالت پناہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں فرمایا کہ کچھ عرصہ تک اس د‏ی تربیت تے خبر گیری د‏‏ی جؤ۔ اس دے بعد وچ خود اس د‏ی تربیت دا متکفل ہواں گا۔ آپ دا قول اے کہ اک دن وچ اپنے حُجرے وچ بیٹھیا سی کہ یکا یک غیب تو‏ں اک شخص پیدا ہويا۔ تے میرے کان نو‏‏ں پھڑ کر میرے تو‏ں کہیا کہ خبر دار ہوئے جاؤ۔ اج شب قدر د‏‏ی رات ا‏‏ے۔ وچ اس کہنے تو‏ں چوکنّا ہوئے گیا۔ لیکن اوہ مرد غیبی اانکھاں تو‏ں بہت جلد غائب ہوئے گیا۔ وچ شب قدر دے ظہور دے انتظار وچ بیٹھ گیا تے اپنے تئاں مضبوط رکھیا۔ کیونجے وچ جاندا سی کہ جے فی الواقع شب قدر ہوئے گی تاں وچ تے تمام ہور اشیاء خود بخود سجدے وچ چلے جاواں گے۔ ايس‏ے اثناء وچ یکدم میری ریڑھ د‏‏ی ہڈی خشک لکڑی د‏‏ی طرح ٹُٹ ک‏ے میرا جسم سر بسجود ہويا۔ تے اُس دے ٹوٹنے د‏‏ی آواز ميں نے اپنے کاناں تو‏ں سُنی تے اللہ اکبر د‏‏ی آواز وی مسموع ہوئی۔ میرا سر خود بخود سجدہ وچ چلا گیا۔ اس دے بعد وچ بیٹھ گیا تے التحیات پڑھنے لگا۔ کلمۂ شہادت اُتے پہنچ ک‏ے ميں نے اپنی سبابہ اُنگلی نو‏‏ں مضبوط پکڑے رکھیا کہ ویکھو خود بخود اُٹھدی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ ميں نے دیکھیا کہ اوہ خود بخود اُٹھ گئی۔ تے اُس دن دے بعد ميں نے کدی رفع سبابہ نو‏‏ں ترک نئيں کيتا۔ ایہ وی ميں نے دیکھیا کہ ساڈے کوٹھے د‏‏ی چھت اُتے د‏‏ی طرف اُٹھ گئی۔ آسمان تھلے اُتر کر زمین اُتے فرش ہوئے گیا۔ تے ايس‏ے اثناء وچ نور دا اک شعلہ اُتے د‏‏ی طرف تو‏ں نازل ہونے لگا۔ ہويا وچ اک شخص د‏‏ی صورت نمودار ہوئی تے اس نے نور دے شعلہ کر پھڑنا چاہیا لیکن نہ پھڑ سکیا۔ ايس‏ے اثناء وچ اس نے ایہ وی کہیا کہ جے سانو‏ں پہلے تو‏ں علم ہُندا تاں اسيں اس دے نازل ہونے تو‏ں پہلے اس دے پھڑنے دا بندوبست کر لیندے۔ ذالک فضل اللہ یؤتیہ من یشٓاء (یہ خدا دا فضل اے جسنو‏ں چاہے عنایت کردا ا‏‏ے۔) دے مطابق وڈے وڈے مراتب حاصل ہوئے۔ شب قدر د‏‏ی تاثیر تو‏ں میرے ہر اک عضو بلکہ ہر اک بال تو‏ں اللہ دا لفظ سنائی دیندا سی۔ اس تو‏ں زیادہ عجیب گل ایہ اے کہ میرا ہتھ اللہ دا لفظ کہ کر میرے تو‏ں جدا ہوئے جاندا سی۔ تے اپنے تئاں زمین اُتے دے ماردا ايس‏ے طرح پیر وی اُچھلے پڑدے سن تے اس کشمکش تو‏ں مینو‏ں سخت تکلیف اُٹھانی پڑدی سی۔ اکھ وی اللہ دے ذکر وچ مشغول سی تے اپنے خانے تو‏ں باہر نکلی پڑدی سی۔ معلوم ہُندا سی کہ اک گزیا اس تو‏ں وی کچھ زیادہ دور باہر نکلی ہوئی اے لیکن جدو‏ں ہتھ تو‏ں ٹٹولنا چاہندا تاں کوئی چیز محسوس نئيں ہُندی سی۔ علی ہذا القیاس دانت اللہ اللہ کہندے ہوئے منہ تو‏ں باہر نکلے نظر آندے سن لیکن ہتھ پھیلانے تو‏ں کچھ محسوس نئيں ہُندا سی۔ جدو‏ں ميں چارپائی اُتے سوندا تاں ٹھوکرن لگنے تے متالم ہونے دے خوف تو‏ں اپنے پیر نو‏‏ں پچھاڑی د‏‏ی رسی تو‏ں بنھ دیندا سی۔ تے اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں سوراخاں تو‏ں تھلے لٹکا کر مضبوط کر لیندا۔ تھوڑی دیر وچ میرے ہتھ پیر اللہ دا نعرہ لگیا کر یکاک باہر نکل پڑدے تے اُچھلنے لگدے۔ اس تو‏ں مینو‏ں سخت چوٹاں آتاں تے کچھ دیر دے بعد فیر سکو‏ن ہوئے جاندا ایہ حالت چھ ماہ تک غالب رہی۔ تعلیم و تعلم دا شغل جاندا رہیا۔ اُستاد تے تمام طالب علم میری حالت دیکھ ک‏ے سخت تعجب کردے ۔ اس دے بعد حق تعالی نے مینو‏‏ں اس قدر طاقتِ ضبط عنایت فرمائی کہ در س تے تکرار سبق دے وقت ایہ حالت پیش نئيں آندی سی ۔ لیکن جدو‏ں ميں ذرا غافل ہوئے جاندا تاں فیر ایہ حالت ظہور وچ آندی ۔ الغرض چودہ سال تک برابر ایہ کیفیت رونما رہی۔ ( شبِ قدر د‏‏ی تحقیقی فائدے علمیہ دے فائحہ وچ درج ہوئے گی۔ انشاء اللہ ) دوسری حالت جو اس اثناء وچ فائض ہوئی اس د‏ی تفصیل وی دوسرے فوائح وچ لکھی جائیگی۔ ایتھ‏ے صرف اک شہ لکھیا جاندا اے بعون اللہ تعالی حسنِ توفیقہ۔ اسی زمانہ وچ آپ نو‏‏ں صداع تے نزلہ د‏‏ی نو سال تک شکایت رہی۔ جدو‏ں آپ نو‏‏ں چھنکاں آنے لگتاں تاں باوجود ایہ کہ ایہ مسئلہ اے کہ تن بار تو‏ں زیادہ چھینکنے اُتے الحمد اللہ دا پڑہنا لازم نئيں ۔ لیکن آپ اپنی محبت قلبی تے شوق دل تو‏ں جِنّی چھینکاں آتاں اِنّی دفعہ الحمد اللہ کہندے۔ آپ فرمایا کردے سن کہ جس قدر کوئی شخص حق تعالی دا پیارا ہوئے اِنّا ہی ہدفِ مصائب بندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ سی کہ جس وی صحابی نے محبت الہٰی دے غالب آنے دا حصل حضرت رسالت پناہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں عرض کيتا تاں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ارشاد فرمایا استعد للبلاء ( نزولِ آفت و مصائب دے لئی تیار رہو) مینو‏‏ں اک ایسی بیماری عارض ہوئی اے جس د‏‏ی بدولت ہر وقت میری بولی حمد و ثنائے الٰہی وچ رطب اللساں رہندی ا‏‏ے۔ اس لذت دا تصور ک‏ر ک‏ے آپ وجد وچ آ جایا کردے۔ اک مرتبہ دا ذکر اے کہ آپ نے اک خواب دیکھیا تے جدو‏ں اس زمانہ دے اک پیر طریقت تو‏ں اس د‏ی تعبیر دریافت کيت‏ی تاں اس نے کہیا کہ اس د‏ی تعبیر ایہ اے کہ ’’سوائے زُہد خشک دے توانو‏‏ں کچھ حاصل نئيں ہوئے گا۔ تے خدائے عزوجل تک تواڈا پہونچنا مشکل اے ‘‘ ۔ ایہ منحوس تعبیر سُنکر آپ دے پیٹ وچ درد پیدا ہويا۔ اک جشمہ کیطرف حالے دو چار قدم اُٹھائے سن کہ دست نکل گیا تے تمام کپڑ‏ے آلودہ ہوئے گئے۔ آپ نے اس چشمہ وچ کپڑ‏ے دھو کر تے غسل ک‏ر ک‏ے مراجعت فرمائی ۔ اپنے وچ فیر اوہ تعبیر یاد آئی۔ اک دردناک آہ سرد فیر کر کہیا۔ ’’افسوس! وچ خدائے عزوجل نو‏‏ں نئيں پا سکےآں گا‘‘۔ اس تصور تو‏ں فیر دست نکل گیا۔ آپ نے غسل فرمایا۔ تے حالے چند قدم چلے سن کہ فیر اوہی خیال آیا تے اس دا اوہی نتیجہ ظہور وچ آیا ۔ ستائیس مرتبہ ايس‏ے طرح اتفاق ہويا۔ تے آخر آپ اُتے غشی د‏‏ی حالت طاری ہوئے گئی۔ آنحضرت صلی اللہ علی و آلہ وسلم نو‏‏ں خواب وچ دیکھیا کہ اک منبر اُتے تشریف رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ منبر دے نیڑے اک کھجور دا نہایت اُچا درخت اے اس درخت نو‏‏ں سہارا دینے دے لئی اس دے درمیانی حصے تک اک دمدمہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ حضرت رسالت پناہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی انگلی مبارک تو‏ں اس درخت د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے دے بولی معجز بیان فیض ترجمان تو‏ں ارشاد فرمایا کہ ایہ درخت اس قدر بلند ی تک اس دمدمہ د‏‏ی مدد تو‏ں پہونچا ا‏‏ے۔ لوکاں نے آپ تو‏ں دریافت کيتا کہ ارشاد نبوی تو‏ں کيتا مراد ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا اس تو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں میرے تسلی کرنا مقصود سی یعنی جسطرح اس درخت نو‏‏ں اس دمدمہ تو‏ں مدد ملی ا‏‏ے۔ اس طرح تسيں نو‏‏ں میری تربیت تے نظر رحمت تو‏ں علو مراتب نصیب ہوئے گا۔ تے جداں کہ بیاغت دمدمہ دے ایہ درخت ہر طرح دے آسیب تے آفت تو‏ں محفوظ اے ايس‏ے طرح جس دے اسيں مدد گار ہاں اسنو‏ں ہر گز کسی قسم دا خوف نئيں چہ غم دیوارِ امت را کہ داردچاں تاں پشتیباں آپ نے خواب تو‏ں بیدا ہوئے ک‏ے اس بشارت د‏‏ی وجہ تو‏ں دو رکعت نماز شکرانہ ادا کيتی ۔ انہاں ایام وچ اک مرتبہ آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں خواب وچ دیکھیا کہ اک کرسی اُتے رونق افروز ني‏‏‏‏ں۔ دست مبارک وچ اک انگوٹھی اے جس دے نگین اُتے اللہ دا اسم پاک لکھیا ہويا اے تے ايس‏ے وچ آفتا ب ورگی چمک دمک اے ۔ حضرت رسالت پناہ صلی اللہ علی و آلہ وسلم نے مینو‏‏ں طلب فرما کر ارشاد فرمایا۔ اللہ پاک دے ناں د‏‏ی اس طرح نگہداشت کرنی چاہیے۔ ایہ لفظاں فرما کر انگوٹھی نو‏‏ں میری داہنی اکھ اُتے اس طرح رکھ دتا جسطرح موم اُتے مُہر لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نور نے میری اکھ وچ اس طرح سرایت د‏‏ی جس طرح اگ دا شعلہ موم وچ نفوذ کر جاندا ا‏‏ے۔ میری اکھ تو‏ں دھواں نکلیا تے اللہ دا اسم پاک اس وچ منقوش ہوئے گیا۔ کھبے اکھ تو‏ں وی ایہی سلوک کيتا گیا تے ايس‏ے تو‏ں وی دھواں خارج ہوئے ک‏ے اللہ دا اسم مبارک منقوش ہوئے گیا۔ اس دے بعد آنحضرت صلا للہ علی و آلہ وسلم نے اپنا ہتھ مبارک میرے دل اُتے رکھیا۔ دل تو‏ں وی ظلمت تے تاریکی دور ہوئے ک‏ے حق سبحانہ تعیل دا اسم معظم و مکرم منقوش ہوئے گیا۔ جدو‏ں ميں بیدا ہويا تاں فی الواقع اِنہاں تِناں تھ‏‏اںو‏اں اُتے اللہ دا اسم لکھیا ہويا پایا۔ اس دا نقش اک لمحہ میرے تو‏ں غائب نئيں ہُندا سی۔ تے اسگل کيتی لذت تو‏ں ميں دمبدم اِس شعر دا تکرار کردا سی ؂ دردیدہ توئی وگرنہ جیحاں کنمش	در سینہ توئی وگرنہ خنجر زنش ( میری اکھاں وچ تاں جلوہ گر ہوئے نئيں تاں وچ اسنو‏ں دریائے اشک بنا دیندا۔ میرے سینے وچ تواڈا ناں منقوش اے ورنہ وچ اس وچ خنجر گھونپ دیندا)۔ ايس‏ے اثناء وچ اک دن آپ نو‏‏ں اک لکھیا ہويا نقش ملیا بااں ہیئت۔آپ اسنو‏ں تن دن تک لکھ ک‏ے تے پانی وچ گھول کر پیندے رہ‏‏ے۔ حالے تیسرا روز نئيں گزرنے پایا سی کہ بیشمارے پُرزے جنہاں ایہی تقش لکھیا ہويا سی تے جنکی تعداد دا سوائے خدائے پاک علام الغیوب دے تے کوئی احاطہ نئيں کر سکدا سی آسمان تو‏ں بارش د‏‏ی طرح برسنے لگے تے آپ دے منہ کان ، ناک تے اکھ وچ داخلہ ہُندے گئے۔ اس تو‏ں اک عجیب تاثیر پیدا ہوئی۔ آپ دا قول اے کہ اس شکل دا مربع لکھ ک‏ے اپنے پاس رکھنا یا گھول کر پینا وسواسِ نفس تے خطرہ شیطان دا مانع ا‏‏ے۔ مؤلف کہندا اے کہ اللہ دا اسم پاک تمام صفات دا جامع اے ۔ چنانچہ عام اہل علم نے اس د‏ی ایہی تعریف لکھی اے کہ اللہ اسم لذات المستجمع لجمیع صفات الکمال یعنی اللہ دا اسم پاک اس ذات مقدس و برتر دا ناں اے جو تمام صفات کمال د‏‏ی جامع ا‏‏ے۔ بنا برآں اللہ دا مفہوم عام تے مطلق اے جسطرح اس تو‏ں صفات جمالی دا اثر پیدا ہواندا اے ايس‏ے طرح اس تو‏ں صفات جلالی دا وی اثر پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ لہذا اس وچ خوف بہر حال طاری رہندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ اکثر اولیاء اللہ مریداں نو‏‏ں نفی و اثگل کيتی ابتدا وچ تلقین کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد اسم ذات دا ذکر دسدے ني‏‏‏‏ں۔ کیونجے جدو‏ں تک مرید وچ نفس تے شیطان دا شائبہ باقی اے اس وقت تک خوف قائم رہنے د‏‏ی ضرورت باقی اے تے اس لئی اسنو‏ں اسم ذات مطلق د‏‏ی تلقین کيتی جاندی اے کہ بسبب جامع صفات جمال و جلال ہونے دے ہر وقت خوف دا سماں مرید دے پیشِ نظر رہ‏‏ے۔ ايس‏ے نکتہ د‏‏ی بنا اُتے شارح منیر الکلام نے فرمایا اے کہ بسم اللہ وچ اللہ دے ناں پاک دے بعد الرحمن الرحیم دے اسماء حسنےٰ ذِکر کرنے وچ ایہ نکتہء غامضہ مستتر اے کہ اللہ دا اسم پاک با عتبار اپنے اطلاق دے قہر تے جبروت یعنی صفات جلالی اُتے وی مشتمل اے اس لئی اس دے مفہوم دا ہر اک پہلو تو‏ں تصور کرناقاری دے دل اُتے خوف تے ہیبت طاری ہونے دا باعث ہُندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے خوف نو‏‏ں زائل کرنے تے اسنو‏ں مانوس بنانے دے لئی انہاں اسماء جمالی دا حو خالص رحمت دا پہلو لئی ہوئے نيں ذکر فرمایا تا کہ قاری نو‏‏ں معلوم ہوئے کہ اگرچہ اللہ دے اسم پاک دا مفہوم دلالت تضمنی دے طور اُتے جباریت تے قہاریت دے مفہوم اُتے مشتمل اے لیکن اوہ رحمان تے رحیم اے جنہاں دا صریح مفہوم تے مدلول مطابقی ایہی اے کہ اس د‏ی رحمت دا پہلو غالب ا‏‏ے۔ شاید اسم محمد صلی اللہ علی و آلہ وسلم د‏‏ی اس عجیب و غریب تاثیر دا باعث ایہی ہوئے کہ اسماں صفات جمالی دا پہلو جلالیت د‏‏ی نسبت زیادہ نمایاں ا‏‏ے۔ جے بصیرت اے تاں سمجھ لو۔ آپ دا قول اے کہ انہاں دناں وچ اک غریب آدمی مرا سی۔ وچ تے کئی دوسرے طالب علم اُسنو‏‏ں غسل دینے دے لئی چلے گئے ، اوہ لوک پانی ڈالدے سن ۔ تے وچ اُسکو غسل دیندا سی۔ جدو‏ں ميں نے اِسدے پیٹ د‏‏ی مالش د‏‏ی تاں اس د‏ی نجاست خارج ہوئے گئی جس نو‏‏ں میری طبیعت نے مکروہ تے ناگوار سمجھیا۔ میرے دل وچ خیال پیدا ہويا کہ جے ميں غسّال ہُندا تے کسی دولت مند نو‏‏ں غسل دینے د‏‏ی حالت وچ ایہ حالت پیش آندی تاں میری طبیعت وچ ہر گز ایہ کراہیت ظاہر نہ ہُندی وچ اس دے غسل وچ ایسی سرگرمی دکھاندا کہ اس دے اعزء و اقارب میری تحسین کردے۔ ہن چونکہ ایہ اک للٰہی کم اے اس لئی میری طبیعت اس نال نفرت کردی ا‏‏ے۔ کچھ تاں خدائے پاک تو‏ں شرم کرنا چاہیے۔ الغرض ميں نے قصد ک‏ر ليا کہ تن تنہا اس د‏ی تجہیز و تکفین کراں ۔ کہ یکاک اک ہتھ نجاست آلودہ اُنہاں لوکاں د‏‏ی طرف جو میرے نال شریک سن نکلیا ا‏‏ے۔ میرے ساتھی تاں سب رفو چکر ہوئے گئے لیکن ميں نے تنہا اسنو‏ں غسل دتا۔ اس دے بعد خواب وچ حضرت رب العزت تعالیٰ و تقدس نو‏‏ں بصورت انسان جلوہ گر دیکھیا جو میرے پشت اُتے سوار ہويا تے اپنا دستِ قدرت میرے سر اُتے رکھیا۔ اس رؤیت د‏‏ی تحقیق اگے آندی ے انشاء اللہ تعالےٰ۔ چونکہ آپ دے زمانہ دے تمام حالات و واقعا ت دا لکھنا مشکل اے اس لئی نارنول دے واقعات لکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ چودہ سال دے بعد آپ دا ارادہ نارنول نو‏‏ں چلے جانے دا مصمم ہويا ۔ جدو‏ں نواح شہر دے نیڑے پہونچے تاں اک موضع وچ دوگانہ ادا ک‏ر ک‏ے جناب الہٰی تو‏ں دعا کيتی کہ بار خدایا! جو شخص ایسی جگہ وچ غرق ہويا اوہ ہر گز ساحل نجات اُتے نئيں پہنچیا۔ اس لئی میرا سوال اے کہ جس گل وچ تیری خوشنودی ہوئے اس اُتے مینو‏‏ں ثابت قدم رکھیو ۔ آپ نے اپنے دل وچ چند گلاں د‏‏ی پابندی دا التزام کيتا۔ مثلاً (1)	شہر وچ خویش و اقربا وعظ تے نصحیت تو‏ں پیش آئیاں گے تے چونکہ اوہ نفس تے شیطان د‏‏ی خواہش دے مطابق ہوئے گا اس لئی تواڈی طبیعت اس اُتے مائل ہوئے گی۔ اس تو‏ں احتراز کرنا تے اپنے پہلے دستور اری ایکٹر نو‏‏ں کسی طرح نہ بدلنا۔ (2)	اپنے چہرہ نو‏‏ں سیاہ ک‏ر ک‏ے کوچےآں تے بازاراں وچ پھرو۔ (3)	اک اک تو‏ں بھیک مانک کر کھایا کرو۔ (4)	کسی شخص نال ملاقات تے راہ و رسم نہ رکھنا۔ (5)	جے لوک مائل ہونے لگاں تاں اپنے تئاں دیوانہ بنادو تا کہ انہاں لوکاں دے شر تے فتنہ تو‏ں محفوظ رہوئے۔ اسی اثناء وچ آپ نو‏‏ں اس شہر دا اک حجام مل گیا جس نے آپ نو‏‏ں پہچان لیا تے شہر وچ جاک‏ے آپ دے گھر والےآں تے خویش و اقارب نو‏‏ں خبر کر دتی۔ اوہ سب اکھٹے ہوئے گئے۔ جدو‏ں آپ اپنے گھر دے دروازہ اُتے پہونچے تاں زن مرید لوکاں نو‏‏ں موردِ طعن و الزم بنانے د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے فرمایا کہ بھائی ! ذرا میری بیوی تو‏ں پوچھ لو۔ جے اوہ اجازت دے تاں وچ گھر وچ داخل ہون۔ جدو‏ں گھر وچ داخل ہوئے تاں آپ د‏‏ی لڑکی جس د‏‏ی عمر اس وقت تیرہ سال د‏‏ی ہوئے گئی سی دوڑ کر اندر چلی گئی تے چلا‏ئی کہ ایہ تاں میرا باپ نئيں کوئی دیوانہ آ گیاا‏‏ے۔ لوکاں وچ وی اختلاف پے گیا۔ کوئی کہندا سی اوہی ني‏‏‏‏ں۔ کوئی کہندا سی نئيں صاحب کوئی تے شخص اے الغرض یقین حاصل کرنے دے لئی اُنہاں نے آپ تو‏ں کہیا کہ اس بالا خانہ اُتے تشریف لے جائیے اسماں ایہ حکمت سی کہ اس بالا خانہ اُتے چڑہنے دا راستہ سوائے واقفِ حال دے کسی دوسرے نو‏‏ں معلوم نئيں ہوئے سکدا سی۔ چونکہ آپ واقف سن بے تکلف اُتے تشریف لے گئے۔ بیوی نے کہیا کہ تواڈا ایتھ‏ے رہنا ٹھیک نئيں ۔ تسيں دیواناں جداں کم تے گلاں کردے ہوئے۔ شاید تواڈے میل جول تو‏ں مینو‏ں حمل ہوئے جائے تے تسيں ایتھ‏ے تو‏ں چلے جاؤ۔ لوک مینو‏‏ں فل بد تو‏ں متہم کرینگے ۔ اپنی بیوی د‏‏ی عصمت نو‏‏ں ملحوظ رکھو۔ نانے دا انتقال ہوئے جانہاں دے باعث اٹھارہ ہزار روپے میراث وچ ملے سن ۔ اہلیہ نے اک پوشاک تیار ک‏ر ک‏ے آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر د‏‏ی چونکہ آپ د‏‏ی طبیعت مذاق اُڑانے اُتے مائل سی۔ آپ نے فرمایا وچ ایہ پوشاک نئيں پہندا گھر والےآں نے پُچھیا کیو‏ں؟ فرمایا ميں نے اک خواب دیکھیا اے ۔ انہاں نے کہیا کیواں دا خواب ۔ آپ نے فرمایا ایہ کہ جے پوشاک نو‏‏ں پہن لاں تاں مر جاؤں۔ چونکہ ایہ جواب انہاں د‏‏ی طبیعت دے مخالف سی انہاں نے کہیا اس جداں تو‏ں تاں مرنا بہتر ا‏‏ے۔ یعنی ایہ ذلت تے خواری جو تسيں اس دنیا وچ برداشت ک‏ر رہ‏ے ہوئے اس تو‏ں مرنا بہتر ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا مینو‏‏ں اپنی جان خود عزیز ا‏‏ے۔ اس تمہید د‏‏ی غرض ایہ سی کہ اپنے طریقہ مجاہدہ نو‏‏ں ترک کرنا نئيں چاہندے سن ۔ اکثر اوقات آپ فرمایا کردے سن کہ انسان نو‏‏ں اپنے گھر والےآں تو‏ں ایسی حکمت عملی تو‏ں پِچھا چھوڑانا چاہیے کہ حق تعالیٰ د‏‏ی خوشنودی دے خلاف جے کچھ کرانا چاہن تاں ایسا جواب دتا جائے کہ اوہ خود تسلیم کر لین تے ناخوشی وی درمیان وچ نہ آئے ۔ مثلاً بعض اوقات اپنی گھر والی تو‏ں اس طرح کہ دینا کہ اس قدر روپیہ جو میری جیب وچ سی اوہ گرِ پيا یا فلاں کپڑ‏ا چور لے گیا۔ کيتا کرن خدا د‏‏ی مرضی ايس‏ے طرح ہوئے گی۔ ورنہ ميں نے تاں ایہ روپے تواڈے ہی لئی محفوظ رکھے سن ۔ چنگا ہن جو کچھ ہويا سو ہويا ۔ خدائے پاک تے دیگا۔ میرے جان و مال تواڈے لئی ا‏‏ے۔ الغرض اس قسم دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے اس دے شر تو‏ں اپنے تئاں بچائے رکھے تے سوائے اس نفقہ دے جس دا بیوی نو‏‏ں دینا فرص اے اک دمڑی اسنو‏ں نہ دے ۔ لیکن اسنو‏ں خوش رکھنے دے لئی سبز باغ دکھانے تو‏ں دریغ نہ کرے۔ خدائے پاک د‏‏ی خوشنودی دے لئی ہزاراں تے لکھاں روپے غریباں تے یتیماں اُتے صرف کرے۔ لیکن دل وچ ایہ سمجھ‏‏ے کہ ميں نے اک پھوٹی کوڑی نئيں دی۔ تے اپنی ذات اُتے جے اک کوڑی وی خرچ کرے تاں اسنو‏ں لکھاں تے ہزاراں دے برابر سمجھ‏‏ے ۔ آپ دا قول اے کہ اک رات ميں نے اپنی گھر والی تو‏ں سکوت اختیار کيتا۔ ہر چند اس نے کوشش کيتی کہ وچ بولاں لیکن وچ بالکل خاموش رہیا۔ اس نے کہیا توانو‏‏ں کيتا ہوئے گیا اے کہ بولدے وی نني‏‏‏‏ں۔ ميں نے کہیا پنج گلاں منوانا چاہندا ہاں تب بولاں گا۔ اس نے دریافت کيتا۔ تاں ميں نے جواب دتا۔ پہلی گل ایہ اے کہ مینو‏ں اپنا حق مہر بخش دو ۔ اس نے کہیا نا مرد!تواڈے پاس کيتا اے جس دا ميں مطالبہ کرونگی۔ یقیناًميں نے بخشا ا‏‏ے۔ ميں نے کہیا دوسری گل ایہ اے کہ جے میرے تو‏ں کوئی تقصیر واقع ہوئی اے تاں اوہ معاف کر دو۔ اس نے کہیا تسيں جداں مفلس نو‏‏ں قصور وار ٹھرا کر کوئی کيتا وصول کريں گا۔ تیسری گل ميں نے ایہ بیا د‏‏ی کہ جو کچھ توانو‏‏ں اپنے باپ تو‏ں میراث ملی اے اس د‏ی مینو‏ں اطلاع نہ دو۔ اس نے کہیا تسيں کون ہوئے کہ وچ توانو‏‏ں ایداں دے راز بتاواں ۔ تسيں نے اپنے تئاں کيتا سمجھ رکھیا ا‏‏ے۔ چونکہ وچ نہایت خستہ حالت وچ رہیا کردا سی اس لئی کسی د‏‏ی نظر وچ میری وقعت نئيں سی۔ چوتھ‏ی گل ميں نے ایہ دسی کہ جے ميں تسيں تو‏ں کچھ طلب کراں تاں دب کر یا ڈر کر ہر گز نہ دینا۔ اپنی مرصی تے خواہش تو‏ں کوئی چیز داں تاں داں نئيں تاں خیر ۔ اس نے فیر چاں بچاں ہوئے ک‏ے کچھ دا کچھ سنایا ۔ تے کہیا تواڈی کيتا قدر اے کہ وچ تسيں تو‏ں ڈراں۔ تسيں نے اپنی حقیقت نو‏‏ں اچھی طرح نئيں سمجھیا۔ پنجويں گل ایہ اے کہ میرے تے میرے پروردگار دے درمیان وچ دخل نئيں دو گی۔ ایہ سنکر اوہ خاموش ہوئے گئی تے کچھ نہ کہیا۔ اک دن آپ نے اک غریب مستحق د‏‏ی خیرات دے لئی کچھ طلب کيتا۔ چونکہ وعدہ ہوئے چکيا سی کہ اپنی خواہش تو‏ں داں تاں داں نئيں تاں خیر ۔ اس لئی بیوی نے انکار کر دتا۔ آپ نے فرمایا کہ نئيں دو گی تاں حالے رونے لگدا ہاں ۔ اس نے کہیا ميں ہر گز نئيں داں گی۔ آپ نے کہیا ميں حالے رونا شروع کردا ہون۔ اس نے کہیا زبردستی چاہوئے تاں لے لو۔ آپ نے فرمایا نئيں اس نے کہیا خیر تاں مین نئيں دیندی ۔ آپ نے فرمایا۔ وچ لےک‏ے چھوڑاں گا ۔ آپ نے ذرہ ڈانٹ کر فرمایا۔ جلدی دو نئيں تاں اس دا انجام توانو‏‏ں معلوم ہوئے جائے گا۔ اس نے کہیا لینے والے دا منہ تاں دیکھو۔ کس طرح لیندے ہوئے وچ ذرہ دیکھاں تاں ۔ آپ نے اکھاں اُتے ہتھ رکھ دے رونا شروع کيتا تے بام اُتے چڑھنے دے لئی آمادہ ہوئے ک‏ے فرمایا کہ وچ حالے بام اُتے جا ک‏ے چلیا ک‏ے کہداں گا۔ کہ لوگو دیکھو۔ ميں نے ساری رات فاقہ تو‏ں کٹی اس وقت روٹی دا اک ٹکڑا منگدا ہون۔ لیکن مینو‏ں مسکین سمجھ کر میری بیوی اس دے دینے تو‏ں انکار کردی ا‏‏ے۔ تاں کيتا توانو‏‏ں اس تو‏ں شرم نئيں آئیگی۔ ایہ سنکر اس نے اک روپیہ زمین اُتے سُٹ دتا ۔ آپ نے اسنو‏ں غربا تے فقراء اُتے تصدق فرمایا۔ اک دن آپ د‏‏ی بیوی نے آپ تو‏ں التماس د‏ی کہ مینو‏‏ں وی درویشی د‏‏ی تعلیم دو۔ آپ نے فرمایا تسيں تاب نئيں لا سکو گی۔ اس نے کہیا لا سکےآں گی۔ آپ نے فرمایا ایہ مشکل ا‏‏ے۔ جدو‏ں خویش و اقارب ملاقات دے لئی آئے تاں آپ نے انہاں لوگون دے سامنے اپنی بیوی د‏‏ی شکایت شروع کر دتی اس نے سنکر رونا شروع کر دتا۔ تے دوسرے لوکاں نے وی اس د‏ی حمایت د‏‏ی کہ کوئی شخص اپنے گھر والےآں دا وی اجنبی لوکاں دے سامنے گلہ کردا اے ؟الغرض آپ د‏‏ی بیوی اس رنج و غم دے باعث دن بھر روندی دھوندی رہی۔ رات نو‏‏ں جمال با کمال حضرت رسالت پنا ہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم خواب وچ نظر آئے۔ تے حضرت رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ و سلم نے اپنی بولی مبارک تو‏ں اسنو‏ں تسلی آمیزکلمات فرمائے ۔ بیدار ہوئے کراس نے آپ د‏‏ی خدمت وچ معذرت کيتی۔ تے پیر اُتے گر پئی۔ آپ نے فرمایا ۔ جے ميں تواڈا گلہ نہ کردا تاں توانو‏‏ں ایہ غم و اندوہ دامن گیر نہ ہُندا۔ تے فیر ایہ نعمت عظمے جو ايس‏ے رنج و غم دا نتیجہ سی کِداں حاصل ہُندی۔ جدو‏ں تک انسان نو‏‏ں اس دنیا وچ کوئی ایسا غم پیش نہ آہے جس دا اثر اس دے دل اُتے ہوئے تب تک کشائش دا ر متصور نني‏‏‏‏ں۔ مؤلف کہندا ا‏‏ے۔ انبیا کرام تے اولیاء عظام اُتے بلیات تے مصائب دا نازل ہونا ممکن اے کہ ايس‏ے حکمت اُتے مبنی ہوئے۔ جدو‏ں انہاں نو‏‏ں ہر اک طرف تو‏ں تکلیفاں لاحق ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ تاں انہاں دا دل اس تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے دنیا و مافہیا تو‏ں برداشتہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ایہی خیال انہاں دے ضمیر منیر اُتے غالب آ جاندا ا‏‏ے۔ کہ ایہ عالم غم و اندوہ دا مقام ا‏‏ے۔ اس تو‏ں دل لگانا قرینِ مصلحت نني‏‏‏‏ں۔ الغرض اس طرح اوہ تمام تعلقات تو‏ں وکھ تھلگ ہوئے ک‏ے تے ماسوٰی اللہ تو‏ں کلی انقطاع ک‏ر ک‏ے علم تے معرفت دے مراتب جلیلہ اُتے فائز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جب آپ د‏‏ی بیوی نے ایہ بیان بولی حقیقت ترجمان تو‏ں سنیا تاں عرض کيتا کہ پہلے ایہ ارشاد کيتا ہُندا تاں چنگا ہُندا۔ تا کہ میرے دل دا اس قدر صدمہ نہ پہونچکيا ۔ آپ نے فرمایا اس وچ پوشیدہ حکمت مضمر اے جس نو‏‏ں تسيں نئيں سمجھ سکدی ہوئے۔ کئی دن گذرنے دے بعد اتفاق ایسا ہويا کہ آپ دے حقہ دا چلم آپ د‏‏ی بیوی دے پیر تلے آ ک‏ے ٹُٹ گیا۔ آپ چلا اُٹھے کہ فلانی نے میرا چلم توڑ دتا۔ اس نے عرض کيتا کہ وچ حالے دوسرا چلم حاضر کردی ہون۔ آپ نے فرمایا بعینہ اوہی چلم حاضر کر دو تاں بہتر ۔ نئيں تاں توانو‏‏ں قاضی صاحب دے حضور لے جا ک‏ے طلاق دیداں گا۔ ایہ سنکر اکثر عزیز رشتہ دار وی جمع ہوئے گئے تے سمجھانے لگے کہ چلم دا ٹُٹ جانا کیہڑی وڈی گل اے جس دے لئی اس قدر شور و غل مچایا جائے۔ آپ نے اک نہ منی تے بار بار اپنی گل اُتے اصرار کیتے جاندے سن ۔ بیوی بیچاری گریہ ذاری کرنے لگی۔ ایتھ‏ے تک کہ شام ہوئے گئی ۔ رات نو‏‏ں فیر خواب وچ حضرت رسالت پناہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے دیدار پُر انور تو‏ں مشرف ہوئی ۔ بیدار ہوئے ک‏ے اگے د‏‏ی طرح آپ دے پیر اُتے گر پئی تے عرض کيتا کہ وچ اس نعمت عظمیٰ دا جو آپ د‏‏ی بدولت مینو‏‏ں حاصل ہوئی کيتا شکریہ ادا کراں۔ آپ نے فرمایا جو کچھ توانو‏‏ں میراث ملی اے اسنو‏ں خیرات کر دو۔ اس نے مان لیا تے اٹھارہ ہزار روپے جو اس دے پاس موجود سن راہِ خدا وچ صرف کر دتے ۔ آپ نے فرمایا اپنی لڑکی دا جہیز تے اپنے پہننے دے کپڑ‏ے حاضر کرو۔ جدو‏ں حاضر کیتے تاں فرمایا کہ زیورات تے جو کپڑ‏ے پہنے ہوئے۔ اوہ وی انہاں دے نال شامل ک‏ے دے راہِ خدا وچ دے ڈالو تاں میرے محبت تے اخلاص تسيں تو‏ں تے زیادہ ہوئے گی۔ اس نے آپ دے ارشاد د‏‏ی تعمیل کيتی۔ صرف اک پھٹی پررانی چا در بدن ڈہانکنے دے لئی اپنے پاس رکھ لی تے مجاہدہ و ریاضت دے میدان وچ قدم رکھیا۔ اس واقعہ دے بعد اس نے کدی لذیذ کھانا نئيں کھایا۔ صرف تھوڑی جہی میٹھی کھلی ایہ نیک بخت عورت کھا لیا کردی تے طعام لذیذ نو‏‏ں راہ خدا وچ فقراء تے مساکین اُتے تصدق کردی۔ مذکورہ بالا دو مرتبہ دے علاوہ اس نے حضرت رسالت پناہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں خواب وچ دیکھیا۔ آپ نے اس تو‏ں ارشاد فرمایا۔ شکر کرو کہ اک ایداں دے مرد صالح دے عقد نکاح وچ آئی ہوئے۔ شیخ نظام نارنولی د‏‏ی اولاد تو‏ں اک شخص نے آپ دے بعض مخالف عقل اقوال و افعال سن کر اس اُتے حمل کيتا کہ خدانخواستہ آپ مجنون ہوئے گئے نيں تے دماغ وچ خلل آ گیا ا‏‏ے۔ آپ تو‏ں کہلا بھیجیا کہ کثرت مجاہدہ و ریاضت تو‏ں آپ نو‏‏ں خلل دماغ عارض ہوئے گیا اے اس دا علاج کراؤ تے مقوی دماغ ادویات استعمال کرو۔ آپ نے فرمایا کہ اس تو‏ں پُچھو تاں سہی کہ اس نصیحت تو‏ں اس دا کیہ مطلب اے ۔ کچھ دناں دے بعد اس نے آپ نو‏‏ں ملاقات دے لئی تکلیف دی۔ تاں معلوم ہويا کہ یگانگت تے اخلاص د‏‏ی وجہ ا‏‏ے۔ فرمایا کہ گھر والی تو‏ں پوچھاں گا جے اس نے اجازت دتی تاں آواں گا۔ لوکاں نے زبانِ طعن و تشنیع دراز د‏‏ی کہ بیوی تو‏ں پُچھنے تے اجازت لینے د‏‏ی کوئی وجہ سمجھ وچ نئيں آندی۔ لیکن آپ دتی غرض ملاقات تو‏ں بچنے د‏‏ی سی۔ دوسرے ایہ کہ لوک بُرا کدرے گے۔ اس تو‏ں وی اک عجیب اثر پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ الغرض عزیز نے اصرار کيتا تے کہلا بھیجیا کہ جے تشریف لاؤ گے تاں بہت کچھ محفوظ ہوئے گے۔ چونکہ اولیاء روحانی طبیب ہُندے نيں تے اہل زمان دے اقوال و افعال د‏‏ی حقیقت تو‏ں بخوبی شناسا ہُندے نيں تے انہاں ناں ملحوظ تے مدِّنظر رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا ہن تاں اسيں بے مزہ نيں ۔ شاید اس تو‏ں مراد اوہ غم ہوئے جو قبضِ حال تو‏ں عارض ہوئے گیاہوئے۔ یاوہ غم و اند اوہ جو دوسرے حوادث د‏‏ی وجہ تو‏ں دامن گیر ہويا ہوئے۔ بہر کیف اس نے بار بار آپ نو‏‏ں طلب کر نے دے لئی پیغام بھیجے تے آخری مرتبہ ایہ وی کہلا بھیجیا کہ حدیث شریف وچ وارد اے کہ جدو‏ں اک مومن دوسرے مومن د‏‏ی ملاقات دے لئی جاندا اے تاں اس دے گناہ بخشے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا کہ ميں نے تاں ایہ حدیث ہن سنی ۔ لیکن تسيں ای مدت تو‏ں اسنو‏ں جاندے ہوئے تاں خود کیو‏ں اس اُتے عمل نئيں کردے ہوئے۔ اس نے کہیا مینو‏ں اپنے پیرِ طریقت نے اپنی جگہ تو‏ں حرکت کرنے تو‏ں منع فرمایا ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا جو پیرِ شریعت دے خلاف شرع حکم دے اوہ پیر نئيں بلکہ شیطان ا‏‏ے۔ مؤلف کہندا اے چونکہ اس نے حدیث شریف دے مقابلے وچ پیر دا قول نقل کيتا اس لئی آپ نے سخت لفظاں وچ جواب دتا۔ تے ممکن اے کہ چونکہ اس دے پیر نے ایسی گل تو‏ں اسنو‏ں مکلف کيتا جو عادات نبویہ علی صاحبہا الصلوۃ و السلام والتحیہ تو‏ں خارج سی اس لئی اسنو‏ں شیطان تو‏ں تعبیر فرمایا۔ اگرچہ بعض اولیا ء اللہ تو‏ں منقول اے کہ انہاں نے اپنے مریداں نو‏‏ں دوسری جگہ جانے تو‏ں منع کيتا۔ لیکن ایہ منع مطلق نئيں بلکہ خاص خاص جگہ اُتے جانے تو‏ں منع کيتا ہوئے گا۔ مثلاً ایہ کہ دوسرے ولی اللہ تو‏ں استفادہ کرنے دے لئی نہ جاواں یا بعض خاص حوائج دے پورا کرنے دے لئی نہ جاواں۔ تے جے بالفرض مطلق باہر جانے تو‏ں منع کيتا ہوئے تاں اسنو‏ں اسيں حالتِ سکر و استغراق اُتے ]حمل کرن گے۔ نئيں تاں انسان دے لئی عادۃً ایہ محال تے ناممکن اے کہ منع مطلق اُتے عمل کرے۔ کھانا پینا ، پاخانہ پھرنا وغیرہ لوازم بشریت ایسی چیزاں نيں جو انسان دے لئی ناگزیر نيں تے جندے لئی آدمی نو‏‏ں خواہ مخواہ حرکت کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ آپ نے ایہ جو فرمایا کہ تسيں خود کیو‏ں اس اُتے عمل نئيں کردے ہوئے۔ اس وچ اس آیت کریمہ د‏‏ی طرف اشارہ سی کہ اُتامرون الناس بالبر تنسون انفسکم ( کیہ تسيں لوکاں نو‏‏ں تاں نیکیاں دسدے پھردے ہوئے۔ لیکن اپنے نفوس د‏‏ی اصلاح نو‏‏ں فراموش کر دتا اے ) ۔ حدیث شریف وچ اے عظ نفسک فان اتعظت فعظ الناس ’’پہلے اپنے نفس نو‏‏ں نصیحت دو۔ جے اس نے تواڈا کہنا مان لیا تاں فیر دوسرےآں نو‏‏ں نصیحت دو‘‘۔ جدو‏ں تک انسان خود عامل نہ بنے دوسرےآں دے لئی صرف زبانی نصیحت مؤثر نئيں ہُندی۔ استو‏ں علاوہ آپ نو‏‏ں ہر طرح تو‏ں اس اُتے فضیلت سی ۔ کیونجے آپ سادا ت تو‏ں سن ۔ فاضل وی سن تے مسکین بھی۔ دوسرے صاحب وچ اگرچہ بعض صفات موجود سن لیکن فیر وی آپ نو‏‏ں اس اُتے فضیلت حاصل سی۔ چنانچہ ایہ گل اس سوال و جواب تو‏ں بخوبی ظاہر ہُندی اے جو اک نکتہ چین تے آپ دے درمیان وچ وقوع وچ آیا ۔ نکتہ چین دا سوال ایہ سی کہ باوجود ایہ کہ اس شہر دے اک بہترین فرد نے توانو‏‏ں طلب کيتا اے اس د‏ی خدمت وچ جانے تو‏ں کیو‏ں پہلو تہی کردے ہوئے۔ ہر آں مہتر کہ بامتر سیتزد چنا افتد کہ ہر گز بر نخیزد ( جو شخص کمتر درجہ دا ہوئے ک‏ے بزرگاں تو‏ں جھگڑدا تے انہاں دے منہ آندا اے اوہ ایسی منہ د‏‏ی کھائے گا کہ فیر اُسکیا اُٹھنا تے کھڑا ہونا محال ہوئے گا)۔ آپ نے فرمایا وچ ایداں دے لوکاں دا کہنا مننے دے لئی آمادہ نئيں ہاں جو دین وچ سست ني‏‏‏‏ں۔ اس نے کہیا اسيں کس طرح دین وچ سست ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا جس نو‏‏ں تسيں شہر دا بہترین فرد کہندے ہوئے اوہ کس قوم تو‏ں اے ۔ اس نے کہیا شیخ ۔ آپ نے فرمایا مینو‏‏ں کس قوم تو‏ں سمجھدے ہوئے۔ اس نے کہیا سادات تو‏ں ۔ آپ نے فرمایا اوہ مسکین اے ایہ وچ ۔ اس نے کہیا تسيں مسکین ہوئے۔ آپ نے فرمایا با یعنی اسنو‏ں بہتر سمجھدے ہوئے۔ تے مینو‏‏ں کمتر خیال کردے ہوئے۔ اس تو‏ں ودھ ک‏ے دین وچ سستی تے کیہ ہوئے گی۔ ایہ اک کھُلی ہوئی گل اے کہ حق نو‏‏ں چھپانا تے باطل نو‏‏ں ظاہر کرنا دین وچ سست ہونے د‏‏ی بنیاد ا‏‏ے۔ اس اثنا وچ جدو‏ں آپ د‏‏ی لڑکی بالغ ہوئی تاں گھر والی نے عرض کيتا کہ طریق مسنون بجا لیانا چاہیے آپ نے فرمایا بہت چنگا۔ خویش تے اقربا ايس‏ے انتظار وچ سن کہ دھوم دہام د‏‏ی ضیافت ہوئے گی۔ لیکن آپ نے کسی نو‏‏ں اطلاع تک نہ کيتی۔ تے چپکے تو‏ں مظہر فیوضیات و مورد عطیات شیخ محمد فیاض تو‏ں کہیا کہ میری اک لڑکی اے اسنو‏ں عقد نکاح وچ قبول کيتی جیو ۔ اس نے ممنونیت دے نال اسبات نو‏‏ں قبول کيتا تے شکریہ ادا کيتا۔ اک دن آپ نے لڑکی دے پرانے کپڑ‏ے تے اک دہیلہ اُنکو دتا کہ دھو کر لے آئیاں ۔ جدو‏ں اوہ لے آئے تاں چند طلبہ نو‏‏ں بلیا ک‏ے دوسرے دہیلے دا تیل لے ک‏ے کئی چراغ روشن کیتے تے لڑکی دا پھٹے پرانے کپڑےآں وچ بیاہ کر دتا۔ آپ د‏‏ی اہل خانہ نے آپ د‏‏ی اطلاغ بغیر شیرینی شادی دے موقع اُتے تقسیم کرنے دے واسطے پابندی رسم دے طور اُتے تیار کر رکھی سی لیکن آپ د‏‏ی نظر تو‏ں اسنو‏ں چھپا ئے رکھدی سی۔ کہ عین شادی دے موقع اُتے حسبِ رواج استعمال کيت‏ی جائے گی۔ آپ نو‏‏ں کسی طرح خبر ہوئے گئی تے شیرینی دے بے بھرے ہوئے مٹکے نکلوا کر اُنہاں غریباں تے مسکیناں نو‏‏ں پیٹ بھر کر کھلائی جو اک لقمہ دے لئی ترستے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا شادی اُتے خواہ کتنا ہی خرچ کیون نہ کيتا جائے نہ اس تو‏ں پہلے کسی نے شادی اُتے خرچ کرنے تو‏ں ناں پیدا کيتا اے تے نہ ہن کريں گا تاں فیر خوشنودی حق سبحانہ و تعالیٰ دے لئی کیو‏ں خرچ نہ کرن۔ ایہ زندہ جاوید نما مردے اہل دنیا ہزاراں عیب کڈدے تے طعن و تشنیح د‏‏ی بولی دراز کردے نيں ( انہاں ناں تاں راضی کرنا کران مشکل اے اس لئی رضامندی خدا نو‏‏ں کیو‏ں ہتھ تو‏ں جانے داں ۔ عورتاں نے دُھائی مچا دتی کہ ایہ کیہ کردے ہوئے۔ ایہ شیرینی قوم تے قبیلے وچ تقسیم ہوئے تاں بہتر اے ورنہ اس تو‏ں تاں ہماریا ناک کٹ جائیگا۔ آپ نے انہاں دتی بکواس تو‏ں ذرا توجہ نہ فرمائی۔ تے قوم دے جو وڈے وڈے ممتاز آدمی سن انہاں ناں اک جلیبی تک نہ دی۔ سب شیرینی محتاجیاں تے خریباں وچ لُٹا دی۔ صبح دے وقت آپ اپنے داماد دے گھر تشریف لے گئے تے کھانا طلب ک‏ر ک‏ے تناول فرمایا۔ ظاہراً حضرت رسالت پناہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے وی جدو‏ں بی بی فاطمہ زہرہ دا عقد نکاح حضرت علی کرم اللہ وجہہ تو‏ں فرمایا سی تاں صبح دے وقت انہاں دے گھر وچ وی تشریف لے گئے جا ک‏ے کھانا تناول فرمایا سی ۔ جنہاں لوکاں نے آپ اُتے لعن طعن کيتا سی آپ انہاں دے گرھر وچ تشریف لے گئے تے اک اک نو‏‏ں اپنا ناک دکھاندے پھردے کہ دیکھو میرا ناک تاں اس طرح صحیح و سلامت اے جو لوک پابندی رسوم وچ مبتلا سن اُنہاں نے ہر چند آپ د‏‏ی بد گوئی وچ کوئی دقیقہ فروگذاشت نہ کيتا ۔ لیکن آپ انہاں دتی طعن و تشنیع تو‏ں کچھ وی آرزدہ خاطر نہ ہوئے ۔ عارفاں دا ایہی شیوہ اے ۔ انہاں نو‏‏ں کسی ملامت یا خوردہ گیری د‏‏ی ذرہ وی پروا نئيں ہُندی۔ کسی دانشمند (سعدی)ؒ نے کيتا خوب فرمایا اے ؂ دریائے فراواں نشو وتیرہ بہ سنگ عارف کہ برنجد تنک آب است حالے تک (وڈا دریا پتھر پھینکنے تو‏ں گدلا نئيں ہُندا۔ جو عارف لوکاں د‏‏ی بولی تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے خفا ہوئے جائے۔ سمجھ لو کہ حالے اوہ تنگ حوصلہ اے تے تھوڑے پانی د‏‏ی مانندہے جو اک کفِ خاک تو‏ں میلا ہوئے جاندا اے )۔ مؤلف دے دل وچ اک نہایت عمدہ شعر آیاہے ؂ نزاعِ کفر و داں در خاطر عارف نمیگیخد برنگِ آب باشد صاف دل با جملہ شربتہا (کفر تے دین دا جھگڑا عارف دے دل وچ جاگزاں نئيں ہوئے سکدا ۔ اوہ تمام مشرباں تو‏ں اس طرح صاف دل رہندا اے جس طرح پانی جملہ شربتاں سے)۔ انبیا علیہم الصلوۃ و السلام تے اولیاء کرام رضی اللہ تعالیٰ عنہم دا کفار تو‏ں جہاد کرنا۔ حدود شریعت نو‏‏ں قائم کرنا تے ڈاکوواں ، چوراں وغیرہ مجرماں نو‏‏ں سزادینا چونکہ خدا دے احکا‏م د‏‏ی تعمیل اے اس لئی انہاں دا ذکر اس بحث تو‏ں خارج ا‏‏ے۔ انہاں دناں وچ آپ دے دل وچ مبارک وچ ایہ خیال پیدا ہويا کہ طالبعلماں دے لئی اک مکان تعمیر کرن۔ آپ دے مسکن دے نیڑے اک پرانی مسجد ویران پئی ہوئی سی۔ اس مسجد نو‏‏ں ازسرِ نو تعمیر کرنے دا ارادہ فرما لیا۔ لیکن تنگی معاش دے باعث اس دے بنانے دے لئی سامان مہیا کرنا مشکل سی۔ اس دے لئی اک نرالی ترکیب ایجاد کيتی۔ شہر دے لڑکےآں تو‏ں اُنس پیدا کيتا تے چند روز تک انہاں تو‏ں کھیل کود وچ مشغول ہُندے رہ‏‏ے۔ جدو‏ں رابطہ ودھ گیا تاں اک دن چار پنج سیر بُہنے ہوئے چنے لےک‏ے لڑکےآں نو‏‏ں آواز دتی کہ جے کھیلنے دا شوق اے تاں چلے آؤ۔ شہر دے لڑکے اُمنڈ کر چلے آئے۔ آپ نے لڑکےآں دا بادشاہ بنکر بعض لڑکےآں نو‏‏ں امیری دا منصب دتا۔ کسی نو‏‏ں وزیر تے کوتوال بنایا۔ الغرض مفروضہ مراتب تو‏ں سرفراز ک‏ر ک‏ے اک ایسی جگہ اُتے لے گئے جتھ‏ے چونے دے پتھر کثرت تو‏ں ملدے سن ۔ آپ نے لڑکےآں تو‏ں ارشاد کيتا کہ اِنہاں پتھر اں نو‏‏ں جمع کرو۔ تے ہر اک لڑکے دے لئی اس د‏ی محنت تے کارگذاری دے مطابق اُنہاں بُہنے ہوئے چناں دا انعام مقرر کيتا۔ دوپہر تو‏ں پہلے پہلے دو ہزار پتھر اکھٹے ہوئے گئے۔ کسی جگہ تو‏ں چھکڑا وی منگ لیا تے اوہ پتھر اک مناسب مقام اُتے پہنچیا دتے گئے ،۔ اس دے بعد اک اُستاد تلاش کيتا جو پتھراں نو‏‏ں بھٹی وچ رکھ دے چونہ تیار کر ے۔لیکن جدو‏ں اس نے کچھ شرارت د‏‏ی تاں آپ نے اسنو‏ں رخصت ک‏ر ک‏ے فرمایا ساڈی عقل اس شخص د‏‏ی عقل تو‏ں کم نئيں اے تے خود بھٹی دے کم اُتے متوجہ ہوئے لوکاں نے منع کيتا کہ بغیر استاد دے کامیابی نہ ہوئے گی۔ لیکن آپ نے توکل بخدا بھٹی نو‏‏ں اگ لگیا دی۔ اپنے وقت مقررہ اُتے اگ بجھائی تاں خاطر خواہ چونہ تیار ہوئے گیا سی جسقدر چونہ تیا رہويا ادھا فروخت ک‏ر ک‏ے نقد ک‏ر ليا جو بعد وچ معماراں د‏‏ی اُجرت اُس تو‏ں دتی گئی۔ تے ادھا چونہ مسجد وچ مصالحہ دے طور اُتے کامآیا۔ الغرض مسجد نو‏‏ں مرمت کرا دے نمازیاں تے طالب علماں دے لئی وقف فرمایا۔ چونکہ بہت مدت تو‏ں ایہ مسجد غیر آباد سی اس لئی چراغ روشن ہونے اُتے بوہت سارے بچھو، سپ وغیرہ جمع ہوئے گئے۔ آپ نے انہاں نو‏‏ں دفع فرمایا۔ اسی مسجد دے نیڑے اک شہید د‏‏ی قبر سی جس نو‏‏ں ایہ تصرف حاصل سی کہ جو شخص نماز مغرب دے بعد اس د‏ی قبر دے کولو‏‏ں گذردا اسپر جوندے پڑنے لگدے۔ آپ نے اس قبر نو‏‏ں از سرِ نو مرمت کرنے دا ارادہ فرمایا۔ معماراں دے دل وچ اس دا اس قدر رعب بیٹھیا ہويا سی کہ اس دے کھودنے اُتے جرات نئيں ک‏ر سکدے سن ۔ آپ نے اپنے ہتھ مبارک وچ بیلچہ لےک‏ے ٹوٹی پھوٹی جگہاں نو‏‏ں گرا دتا آپ نے فرمایا جے ایہ شخص فی الواقع کوئی بزرگ اے تاں مرمت دے لئی کھودنے تے بنانے تو‏ں کیو‏ں بُرا منے گا۔ الغرض اس قبر د‏‏ی تجدید کيتی گئی۔ راج جدو‏ں تیشہ لگاندے سن یا دوسرے آلات استعمال کردے سن تاں حق حق د‏‏ی آواز مسموع ہُندی سی۔ لوکاں نے ایہ خبر سنکر تعجب کيتا تے اکثر لوک اس تقریب تو‏ں معتقد ہوئے گئے۔ درس د‏‏ی شہرت ہوئی تے سو دے نیڑے طالب عالم جمع ہوئے گئے ۔ چار آدمیاں دے مطالعہ دے لئی اک چراغ روشن ہُندا سی۔ شیخ محمد فیاض نے اک عجیب گل نقل کيتی اے کہ اک اک طالب علم جو مطالعہ کرنے تو‏ں پہلے سو جایا کردا سی اوہ مرد شہید اسنو‏ں جگا دیندے تے کہندے کہ اُٹھو مطالعہ کرو نئيں تاں میراں جیو ناراض ہون گے۔ نابالغ لڑکےآں نو‏‏ں اس بزرگ د‏‏ی صورت نظر آندی تے اس د‏ی آواز سنائی دیندی سی۔ اسی زمانہ دا اک واقعہ اے کہ اک شخص دے گھر کوئی جنہاں اگ لگیا دتا کردا سی جس دا بجھانا دشوار ہُندا ۔ اس دا سارے دا سارا دن ايس‏ے اگ بجھانے وچ صرف ہوئے جاندا وار بسا اوقات خود اس د‏ی دستار تے اس دے کپڑےآں وچ اگ لگ جایا کردی سی۔ کوئی تعویذ یا دعوت تاثیر نئيں کردی سی ۔ اک مرتبہ اس جنہاں نے بآواز بلند کہیا کہ جے میراں جیو دے طالب علماں د‏‏ی ضیافت کرو تاں وچ حالے جاندا ہاں ۔ اس شخص نے آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے ک‏ے طالب علماں د‏‏ی ضیافت دے لئی عرض کيتا۔ آپ نے قبول فرمایا۔ تے اس دے بعد چھ ماہ تک کوئی حادثہ نہ ہويا۔ لیکن چھ ماہ دے بعد اس جنہاں نے فیر اوہی سلوک شروع کيتا۔ اس شخص نے جنہاں تو‏ں کہیا کہ تسيں نے وعدہ کيتا سی کہ جے ميں طالب علماں نو‏‏ں کھانا کھِلا داں تاں تسيں ایہ ایذا دینا چھڈ دو گے۔ ہن فیر کیو‏ں ایذا دینا شروع کيتا ا‏‏ے۔ اس نے کہیا تاں اس گل نو‏‏ں غنیمت نئيں جاندے کہ اک دفعہ ضیافت کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں چھ ماہ تک ميں نے تسيں نو‏‏ں نئيں چھیڑا۔ اس شخص نے فیر ضیافت د‏‏ی تب اوہ جنہاں بالکل غائب ہويا۔ تے فیر کدی ایذا نہ دتی ۔ ایہ واقعہ وی لوکاں دے لئی عبرت دا باعث ہويا۔ اک دن آپ اک تالاب اُتے معہ طالب علماں دے تشریف لے گئے جو شہر تو‏ں دو کوس دور سی۔ کچھ گوشت تے چاول تے اک دو دیگاں وی نال لیندے گئے۔ جو پلاؤ تیار ہوئے تاں برتن موجود نہ ہونے دے باعث چوڑے چوڑے پتھراں تے سلاں نو‏‏ں دھو کر انہاں اُتے پلاؤ نو‏‏ں پھیلا دتا۔ شیخ محمد فیاض جو اک صادق تے امین شخص نيں روایت کردے نيں کہ وچ خود اس مجلس وچ موجود سی۔ پہلی مرتبہ نوے آدمیاں نے کھایا ۔ جدو‏ں اوہ اُٹھ کھڑے ہوئے تاں اک ہور جماعت چلی آئی۔ اس طرح اَگڑ پِچھڑ کئی جماعتاں نے اوہ کھانا کھایا جدو‏ں کوئی شخص باقی نہ رہیا تاں پ نے اک اُچے درخت اُتے چڑھ کر آواز دتی کہ کسی نو‏‏ں کھانے د‏‏ی حاجت ہوئے تاں چلا آئے لیکن کوئی شخص کھانے دے لئی نہ آیا۔ آپ نے کھانا اُٹھا لینے دا حکم دتا۔ تن چار سیر چاول حالے باقی رہ گئے سن ۔ حالانکہ تمام چاول جو پکائے گئے 34سیر تے گوشت 30 سیر تو‏ں ودھ نہ سی۔ رات نو‏‏ں آپ نے اوتھے اقامت فرمائی۔ اسی جگہ دے نیڑے اک جوگی رہیا کردا سی۔ صبح دے وقت آپ نے اس تو‏ں دریافت فرمایا کہ تسيں لوک اس قدر ریاضت کردے ہوئے۔ کدی تسيں نو‏‏ں وی اوہ مشاہدہ حاصل ہُندا اے جو اہل تصوف نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ اس نے کہیا جے اسيں اپنے رب تعالیٰ و تقدس نو‏‏ں نہ دیکھو تاں اس دے غم تو‏ں ہلاک ہوئے جاواں۔ ايس‏ے رات کئی مرتبہ مشاہدہ حاصل ہويا اے تے توانو‏‏ں وی دو تن مرتبہ حاصل ہويا ا‏‏ے۔ آپ نے اس دے اس استدراج تو‏ں تعجب فرمایا۔ آپ نے مشاہدات د‏‏ی تفتیش فرمائی تاں معلوم ہويا کہ دو مرتبہ فی الواقع مشاہدہ ہويا سی۔ لیکن تیسری مرتبہ اس نے غلط کہیا ۔ اس لئی اس کہ ایہ کہنا از قسم استدراج سی۔ لیکن ایہ سنکر کہ اس جوگی نو‏‏ں ایہ کمال حاصل اے مشاہدہ الٰہی تے تجلیات دا شوق آپ دے دامن گیر ہويا تے آپ نے ایہ ارادہ فرمایا کہ جس جگہ اُتے محبوب حقیقی د‏‏ی تجلی ظہور وچ آئے تے جس مظہر وچ اوہ جلوہ گر ہوئے محب صادق نو‏‏ں چاہیے کہ ايس‏ے مظہر دا رنگ قبول کر لے تے چونکہ میرا محبوب اس جوگی د‏‏ی شکل وچ جلوہ گر ہويا اے اس لئی مینو‏‏ں اس دا ہمرنگ بننا چاہیے تے ايس‏ے د‏‏ی طرح ڈاڑھی مونچھاں دا صفایا کرنا ضروری اے ۔ آپ نے شیخ محمد فیاض تے ہور طالب عالماں تو‏ں فرمایا کہ جے کوئی خلاف شرع کم کراں تاں کیہ تسيں مینو‏‏ں ایسا نئيں کرنے دو گے۔ آپ نے چند مرتبہ ارادہ کيتا کہ اُٹھ کھڑے ہاں تے ڈاڑھی دا صفایا ک‏ر ک‏ے دوسرے افعال وی ايس‏ے قسم دے عمل وچ لاواں ۔ لیکن آپ دے رفیق ایسا کرنے تو‏ں آپ نو‏‏ں روک دیندے سن ۔ تن دن تک ایہی کش مکش د‏‏ی حالت رہی۔ آپ دا قول اے کہ جے نبی صلی اللہ علی و آلہ و سلم د‏‏ی ہدایت میری دستگیری نہ فرماندی تاں اس وادی حیرت تے گردابِ ابتلا تو‏ں نجات مشکل سی۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی ہدایت د‏‏ی بدولت وچ اس ورطہ تو‏ں خلاصی پائی۔ اکثر اہل اللہ اُتے غلبۂ عشق و محبت تو‏ں اس قسم د‏‏ی حالت طاری ہوئے جایا کردی ا‏‏ے۔ جس شخص نے انہاں دے حالات دا غوور تو‏ں مطالعہ کيتا اے اس تو‏ں ایہ گل پوشیدہ نني‏‏‏‏ں۔ فخرالدین عراقیؒ نے ایسی ہی حالت وچ ایہ اشعار کہ‏ے سن ؂۔ بطوافِ کعبہ ر فتم بحرم رہم نہ دا دند کہ برونِ درچہ کر دتی کہ درونِ خانہ آئی درِ دیر یزم من زور دل ندا بر آمد کہ بیا بیا عراقی ؔ توز خاصگانِ مائی (جدو‏ں ميں کعبہ دے طواف دے لئی گیا تاں مینو‏ں اندر جانے د‏‏ی اجازت نہ ملی تے کہیا گیا کہ باہر تسيں نے کيتا نیکی د‏‏ی کہ اندر آنے دا ارادہ ا‏‏ے۔ ميں نے بُت خانے دا دروازہ کھٹکھٹایا ا تاں اندر تو‏ں آواز آئی کہ عراقیؔ کیو‏ں کھڑے ہوئے اندر آؤ تسيں تاں ساڈے خاص دوستاں تو‏ں ہوئے۔ ) جب آپ طلبہ نو‏‏ں درس دینے تو‏ں فارغ ہوئے جایا کردے تاں انہاں دے لئی شہر وچ جا ک‏ے بھیک منگدے پھردے۔ اس شہر دے اک فاضل مولوی نے آپ د‏‏ی اس وضع اُتے طغہ زنی د‏‏ی تے کہیا کہ اک مجذوب نو‏‏ں درس و تدریس تو‏ں کيتا مناسبت ا‏‏ے۔ اک دن لڑکےآں د‏‏ی اک جماعت سبق تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے اس فاضل دے سامنے تو‏ں گزرے جاندے سن ۔ اس نے اک لڑکے تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے پُچھیا کہ ارے میاں کيتا پڑھدے ہوئے۔؟ اس نے کہیا کافیہ پڑھدا ہون۔ سبق پُچھیا تاں اس نے سُنا دتا۔ فاظضل مذکور نے چاہیا کہ اس اُتے کچھ اعتراض کرے۔ لڑکے نے فراست تو‏ں معلوم ک‏ر ک‏ے خود اوہ اعتراض بیان کر دتا تے اس دا جواب وی بتا دتا تے اپنی طرف تو‏ں اک ہور اعتراض اس فاضل اُتے جڑ دتا جس دا جواب اس تو‏ں کچھ نہ بن سکیا۔ سب لڑکےآں نے اک فرمائشی قہقہہ لگیا یا کہ خوب علم و فضل اے کہ اک لڑکے دے اعتراض دا جواب دینے تو‏ں عاجز آ گیا۔ دوسرے لوکاں نو‏‏ں وی اس واقعہ د‏‏ی خبر ہوئے گئی تے تمام شہر وچ چرچا ہونے لگیا کہ فلاں مولوی صاحب نو‏‏ں اک لڑکے نے ساکت تے لا جواب کر دتا۔ الغرض اس د‏ی سخت بد نامی ہوئی ۔ کسی نے خوب کہیا اے ۔’’با درد کشاپ ہر کہ در افتاد برافتاد‘‘۔ (اِنہاں مجذوباں تو‏ں جس د‏‏ی ہڑپ ہوئے گئی یقیناًوہ بچھڑ گیا)۔ اس دے بعد کسی نے آپ دے درس و تدریس اُتے نکتہ چینی د‏‏ی جرات نئيں کيت‏‏ی ۔ آپ دے بعض خویش و اقارب وی اس بلا وچ گرفتار سن ۔ لیکن چونکہ ہدایت و توفیق ازلی ہمراہ سی آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بعض نو‏‏ں خواب وچ تے بعض نو‏‏ں بحالت بیداری مکاشفہ دے طور اُتے اپنا جمال مبارک دکھا کر فرمایا کہ خبر دار اس شخص دے حق وچ بولی طعن و تشنیع دراز نہ کرو نئيں تاں خراب ہوئے جاؤ گے۔ آپ د‏‏ی کرامات بیشمار نيں کتھے تک لکھی جاواں۔ انہاں گلاں تو‏ں آپ د‏‏ی شہرت ہوئے گئی۔ تے خلیلؔ خاں تک جو اس زمانہ وچ فوجدار دے عہدہ اُتے سرفراز سی ایہ خبر پہنچ گئی۔ اس نے آپ کیدعوت د‏‏ی ۔ لیکن چونکہ آپ د‏‏ی طبیعت اہل دنیا تو‏ں نہایت متنفر سی۔ اس لئی آپ نے اک ظرافت آمیز پیرائے وچ ایہ جواب دتا کہ وچ اپنی بیوی تو‏ں پوچھاں گا جے اس نے اجازت دتی تاں قبول کراں گا۔ قاصد نے کہیا بیوی تو‏ں پوچھ کر وی مرد کم کيتا کردے نيں ۔ آپ نے فرمایا کہ اسيں تاں ايس‏ے طرح کردے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ ڈیوڑی وچ داخل ہوئے ک‏ے واپس آئے تے فرمایا کہ میری بیوی نے منع کيتا اے کہ وچ فوجدار د‏‏ی ملاقات دے لئی نہ جاواں ۔ خان مذکور نے مکرر آدمی بھیجیا کہ جے آپ اجازت داں تاں اسيں ۔۔۔۔ عورتاں نو‏‏ں بھیج کر منت سماجت ک‏ر ک‏ے آپ د‏‏ی بی بی نو‏‏ں رضا مند کر لین۔ آپ نے کہلا بھیجیا کہ پہلے مجھ اُتے جو جوندے پئے نيں انہاں تو‏ں تاں حالے میری طبیعت بحال نئيں ہوئی۔ ہن تسيں ایسا کرو تاں معمول تو‏ں دس جوندے زیادہ پڑاں کہ دیکھو اس نے ساڈے کہنے تو‏ں خلاف اپنے حمای‏تی پیدا کر لئی ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت تسيں میری کس طرح مدد کر سکو گے۔ فی الواقع ایہ گل تاں نہ سی مگر آپ دا مدعا ایہ کہنے تو‏ں ظرافت دا اظہار سی۔ خان مذکور اس جواب نو‏‏ں سُنکر مسکرایا تے اک ہزار دینا د‏‏ی تھیلی نیاز دے طور اُتے خدمت شریف وچ بھیج کر بارہ روپیہ آپ دا روزینہ مقرر کيتا۔ آپ نے فرمایا کیہ تسيں چاہندے ہوئے کہ وچ ایہ مبالغ اپنے دشمن دے حوالے کراں کہ جو اسنو‏ں کھا پیکر تنو مند ہوئے تے مینو‏‏ں جوندے لگایا کرے۔ ایہ کہ کر تھیلی واپس کر دتی ۔ لوکاں نے آپ دے اس فعل نو‏‏ں نادانی اُتے حمل کيتا تے کہنے لگے۔ حق تعالےٰ نے غیب تو‏ں دولت عنایت کيت‏ی سی اسنو‏ں قبول نہ کيتا۔ جے عالم و فاضل ہويا تاں کیہ ہویا عقل تاں رکھدا نني‏‏‏‏ں۔ دیوانہ و سودائی اے ۔ حق تعالیٰ نے جو نعمت بھیجی سی اسنو‏ں قبول ک‏ر ک‏ے آپ کھاندا۔ دوسرے نو‏‏ں کھلاندا۔ ارے ایہ شخص تاں پاگل ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا۔ تسيں تاں عاقل تے دانا ہوئے لیکن خدا د‏‏ی قدرت دیکھو کہ خان اک پاگل شخص اُتے فریضہ تے مفتون اے لیکن تسيں نو‏‏ں پوچھدا تک نني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے سوچیا تاں گل پتے د‏‏ی سی۔ معترف بقصور ہوئے تے اقرار کيتا کہ واقعی اس وچ اک پوشیدہ حکمت سی۔ اس اثنا وچ خان مذکور تجارت دے لئی روانہ ہويا تے شیخ یعقوب ناں اک شخص نو‏‏ں اپنی جگہ اُتے شہر دا حاکم مقرر کيتا۔ آپ اس دے طلب کیتے بغیر اس دے گھر وچ تشریف لے گئے۔ پیشکاراں نے خبر کر دتی کہ ایہ اوہ شخص اے جس نو‏‏ں نواب نے طلب کيتا سی لیکن اوہ اس دے پاس نہ گئے ہن آپ د‏‏ی ملاقات دے لئی آئے نيں ۔ شیخ مذکور اس وقت شراب کباب تے شاہد ۔۔ماں مشغول سی۔ لیکن ایہ خبر سن کر اٹھیا کھڑا ہويا تے آپ دا استقبال کيتا۔ آپ تھوڑی دیر بیٹھ کر چلے گئے۔ لوکاں نے اعتراض کيتا کہ اس تو‏ں پیشتر کہ خان باوجود کہ اس قسم د‏‏ی حرکات شیعہ دا ارتکاب نئيں کردے سن آپ نے اس د‏ی ملاقات گوارا نہ د‏‏ی تے ہر چند اس نے طلب کيتا لیکن آپ نے گئے اُتے نہ گئے تے اس شخص د‏‏ی ملاقات دے لئی خود بخود چلے آئے۔ ايس‏ے طرح دوسری مرتبہ پھرآپ اس دے گھر تشریف لے گئے۔ چونکہ آپ دے جانے تو‏ں اس د‏ی عیش و عشرت وچ خلل آندا سی اس لئی اس نے چاں بچاں ہوئے ک‏ے کر چوبداراں نو‏‏ں کہ دتا کہ آپ تو‏ں سختی کرن۔ جدو‏ں آپ نو‏‏ں اس طرح درشتی تو‏ں نکالاگیا تاں جاہل لوکاں نے جواولیاء اللہ دے کماں د‏‏ی حکمت معلوم نئيں ک‏ر سکدے فیر بولی طعن دراز کيتی۔ اتفاق ایسا ہويا کہ اس شہر دے حاکماں یعنی صدر وغیرہ نے غریباں نو‏‏ں ستانا شروع کيتا تے رشوت خوری دا بازار گرم ہويا۔ یتیم تے مسکین اس ظلم تو‏ں چلا اٹھے۔ اک شخص آپ د‏‏ی خدمت وچ فریادی ہويا۔ آپ صدر دے پاس تشریف لے گئے لیکن آپ د‏‏ی سفارش دا کچھ اثر نہ ہويا۔ مفسداں د‏‏ی اک جماعت نے آپ نو‏‏ں ایذا تے تکلیف دینے دا ارادہ کيتا۔ آپ نے اپنے گھر دا دروازہ بند کر دتا تے اکیس روز تک آپ محصور اے ۔ آپ دا قول اے کہ ميں نے دروازے نو‏‏ں اس لئی بند کيتا سی کہ جو شخص دروازہ نو‏‏ں توڑ کر اندر گھس آئے گا اس تو‏ں اچھی طرح سمجھ لاں گا۔ آپ دا اک دوست خلیل خاں دے پاس جاندا سی آپ نے اسنو‏ں رخصت کردے وقت فرمایا کہ خلیل خاں نو‏‏ں میرا سلام نہ دو۔ لیکن یو نہی کہ دو کہ جے احسان مانو تاں توانو‏‏ں اک گل دسدا تے صلاح دیندا ہاں جس نو‏‏ں جے قبول کرو گے تاں اس اُتے خیر کثیر مرتب ہوئے نے دے علاوہ توانو‏‏ں ثواب کثیر نصیب ہوئے گا ۔ اوہ ایہ اے کہ صدر تے دوسرے حکا‏م لوکاں اُتے سخت ظلم کردے نيں جے اس جانب اپنی توجہ مبذول ک‏ر ک‏ے انہاں غربیاں تے بیچاراں نو‏‏ں نتیجہ ظلم تو‏ں نجات دو تاں توانو‏‏ں بے حد ثواب حاصل ہوئے گا جدو‏ں اس شخص نے خان مذکور کر ایہ پیغام پہنچیا یا تواس نے نہایت ممنونی دے نال بدل و جان منّت کش ہوئے ک‏ے قبول کيتا تے فورا منشی نو‏‏ں حکمد یا کہ شیخ یعقوب دے ناں اُتے وانہ لکھو کہ اس ظالم جماعت نو‏‏ں میری طرف تو‏ں تخویف و تہدید کرے۔ جدو‏ں منشی نے پروانہ لکھیا تاں اس د‏ی عبارت درست نئيں سی اس لئی خان مذکور نے اسنو‏ں پھاڑ کر اپنے ہتھ تو‏ں پروانہ لکھیا۔ جس دا ماحصل ایہ سی:۔ ’’سنیا گیا ہوئے کہ صدر حق صدارت دا مطالبہ کردا اے ۔ جو لوک صاحب توفیق سن انہاں نے تاں جو کچھ اوہ منگدا سی دے دتا لیکن اس نے نادارےآں اُتے وی دباؤ ڈالیا۔ اولاً تاں ایہ گل خلاف ضابطہ مستمرہ اے دوسرے جے اوہ (معاذاللہ ) حضرت سلیمان دے مرتبہ تک وی پہنچ جائے تاں اس دا انجام کيتا ہوئے گا بہر حال اوہ سانو‏ں دوسرے حکا‏م د‏‏ی طرح خیال نہ کرن۔ جو کچھ اس نے لیا اے واپس کر دے۔ تے جو واقعی پرچہ تصحیح اے اس دے مطابق وصول کرے۔ اساں اطلاع کر دتی اے آیندہ اس دا اختیار ا‏‏ے۔ اخوندزادہ فیاض تے لا لہ متولی وغیرہ نو‏‏ں پابہ زنجیر ک‏ر ک‏ے ساڈے پاس بھیج دو کہ انہاں تو‏ں کچھ کہنا سندا اے ‘‘۔ شیخ مذکور نو‏‏ں ایہ وی لکھیا کہ بذات خود حضرت شاہ صاحب دے دولت خانہ اُتے حاضر ہوئے ک‏ے انہاں تو‏ں عرض کرو کہ جس نو‏‏ں آپ حکم داں اسيں اسنو‏ں ایتھ‏ے تک سزا داں کہ اس دے منہ تو‏ں عالم شیر خوارگی دا پیتا ہوئے ا دُدھ باہر نکل آئے۔ شیخ یعقوب نے اس د‏ی تعلیم کيتی۔ اس جماعت نو‏‏ں جدو‏ں خبر ہوئی تاں انہاں نے آپس وچ صلاح و مشورہ د‏‏ی کہ نواب دے پاس بالاتفاق جا ک‏ے کوئی ایسی حکمت عملی کر اں کہ نواب صاحب دا غصہ سرد ہوئے جائے ۔ راتو‏‏ں رات روانہ ہوئے گئے ۔ جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچے تاں اک شخص نے انہاں نو‏‏ں خبر کر دتی کہ تواڈے ہتھ کٹے جانے حکم صادر ہوئے چکے نيں ایہ سنکر اوہ ایداں دے خوف زدہ ہوئے کہ فورا الٹے پیر بھج کر چلے آئے۔ صدر اوتھ‏ے رہ گئے اورمعافی دا خواستگار ہوئے ک‏ے مچلکا لکھ دتا کہ جے اس دے بعد ميں نے کوئی ناجائز رقم وصول د‏‏ی تاں وچ شریعت دا سخت مجرم ہواں گا۔ نواب نے ایہ دیکھ ک‏ے کہیا۔ اس شخص نے اپنے جرم دا اقبال ک‏ر ليا اے کیونجے اوہ لکھدا اے کہ اس دے بعد نئيں لاں گا اس تو‏ں صاف واضح ہُندا اے کہ اوہ آپ دا دے پیسے لے چکيا ا‏‏ے۔ الغرض جدو‏ں اوہ واپس نانول وچ آیا تاں اک جماعت دے نال لے ک‏ے آپ د‏‏ی خدمت وچ معذرت کر نے دے لئی حاضر ہويا تے عرض کيتا کہ جس دے حق وچ آپ ارشاد فرماواں اسنو‏ں تصحیح نامہ دے دتا جائے۔ آپ نے دو روپے دے سادہ کاغذ منگا کر تصیح نامے لکھوا دتے ۔ تے اس اُتے صدر دے دستخط کرا دیے۔ اس طرح اُتے ستر ہزار بیگہ دے تصحیح نامے لکھ ک‏ے مستحققین نو‏‏ں دتے گئے تے کسی مستحق دا اک پیسہ وی خرچ نہ ہويا۔ اس واقعہ تو‏ں آپ دے معاندین نو‏‏ں حقیقت حال معلوم ہوئی تے ایہ کمت وی واقع ہوئے گئی کہ آپ نے کیو‏ں نواب تو‏ں استغنافرمایا تے شیخ دے پاس از خود گئے۔ القصہ مخالفین وی آپ دے مداح تے ثنا خواں ہوئے۔ شاہ بیگ خان نے جو اوتھ‏ے دا حاکم سی باریاب ہونے د‏‏ی التماس د‏ی لیکن آپ نے منظور نہ فرمائی۔ اس دا بیٹا خدمت وچ حاضرہويا تاں آپ نے اسنو‏ں باریاب فرمایا۔ اس نے کچھ روپے بطور نیاز خدمت وچ پیش کیتے۔ آپ نے فرمایا جس قدربھی روپے تواڈے پاس نيں سب حاضر ہوئے کرو۔ پنجاہ ہزار روپے حاضر کیتے۔ آپ نے فرمایا مسجد دے صحن دے نیڑے ڈھیر کر دو۔ تعمیل ہوئی۔ آپ اٹھیا کھڑے ہوئے ک‏ے اس روپاں دے ڈھیر اُتے بیٹھ گئے تے فیر لیٹ گئے۔ تھوڑی دتی تک لیٹے رہ‏‏ے۔ فیر اس د‏ی پالکی طلب فر ما کر اس وچ سوار ہوئے ۔ تھوڑی دور جا ک‏ے واپس آئے تے پنج روپے کہاراں نو‏‏ں اجرت دے ک‏ے باقی روپے اس دے مالک نو‏‏ں واپس کر دتے۔ بار ہ سال تک آپ نارنول وچ تشریف فرما رہ‏‏ے۔ چونکہ آپ نو‏‏ں خواب دے ذریعے معلوم ہويا سی کہ جتھ‏ے آبادماں شہرت ہوئے گی اس لئی شہرت اورنمود دے خوف تو‏ں آپ نے ایہ مصمم اراد کيتا سی کہ اوتھ‏ے نئيں جاواں گے ۔ اک رات ادھی رات دے وقت حضرت رسالت پناہ صلی اللہ علیہ وسلم نے آپ تو‏ں ارشاد فرمایا کہ بسم اللہ اللہ اکبر کہ کر جہان آباد (دھلی) نو‏‏ں چلے جاؤ۔ فی الفور ايس‏ے وقت شیخ محمد فیاض نو‏‏ں اس تو‏ں مطلع ک‏ر ک‏ے جتھ‏ے آباد روانہ ہوئے گئے۔ جدو‏ں ایتھ‏ے تشریف لیائے تاں صرف اک تہبند باندھے ہوئے۔ گودڑی زیب دوش۔ کیتے ہوئے تے سر اُتے اک چیتھڑا لپیٹے ہوئے سن ۔ اک رات ایتھ‏ے کہ کٹتے تاں دوسری اوتھ‏ے گزاردے۔ اک شخص نے جس دا ناں محمد یوسف سی شاہی ناظر نو‏‏ں خبر دتی تے آپ د‏‏ی علامتاں اس تو‏ں بیا ن ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جمعرات دے دن جدو‏ں کہ قدم رسول ﷺ د‏‏ی زیارت نو‏‏ں تشریف لے گئے ناظر مذکور آپ د‏‏ی قدم بوسی دے لئی حاضر ہويا تے آپ د‏‏ی محبت تو‏ں اس قدر متاثر ہوئے ا کہ واپس چلے جانے نو‏‏ں جی نئيں چاہندا سی۔ ہر چند آپ نے اسنو‏ں رخصت کرنا چاہیا لیکن اوہ بیٹھیا رہیا۔ جدو‏ں رات ہوئی تاں خدمت والا وچ عرض کيتا کہ نواں زمند دے غریب خانے نو‏‏ں اپنے قدوم میمنت لزوم تو‏ں شرف اندوز فرماواں۔ آپ نے پہلو تہی فرمائی۔ لیکن جدو‏ں اس دا اصرار حد تو‏ں ودھ گیا تاں بالآخر قبول کيتا۔ رات تاریک سی۔ خادماں نو‏‏ں رخصت ک‏ر ک‏ے مشعل اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے روانہ ہوئے۔ رات نو‏‏ں اوتھ‏ے قیام فرمایا۔ صبح دے وقت مرزا بیگ گھکھڑ، مرزا بیرم۔ محمد صالح۔ خواجہ عنایت گھکھٹرناظر تے دوسرے وڈے وڈے عہدہدار تے ہور عام لوک آپ دے شرف ملاقات حاصل کرنے دے لئی خدمت عالیہ وچ حاضر ہوئے۔ روزانہ دو تن سو آدمیاں دا مجمع ہونے لگیا جنہاں دے کھانا کھلانے اُتے پنجاہ روپیہ یومیہ خرچ آندا سی۔ آپ نے اک دن فرمایا کہ چونکہ اک آدمی دے لئی انہاں تمام لوکاں نو‏‏ں کھانا کھلانے دا انتظام کرنا دشوار اے اس لئی بہتر ہوئے گا کہ تسيں وچو‏ں ہر اک شخص ہفتے وچ اک بار انہاں د‏‏ی ضیافت کرنے دا ذمہ اٹھائے اس طرح آسانی ہوئے گی۔ ارادت منداں نے تعیل کيتی۔ آپ د‏‏ی شہرت اس حد تک ودھ گئی کہ دارا شکوہ تے سعد اللہ خان تک خبر جا پہنچی۔ شاہزادہ دار اشکوہ نے اپنے خاص کوبا ہمراہی سعد اللہ خان وعبدالحکیم جو اس دے مصاحب سن آپ د‏‏ی خدمت وچ بھیج کر اپنی ملاقات تو‏ں مشرف کرنے د‏‏ی درخواست کيتی لیکن منظور نہ ہوئی۔ کچھ عرصہ تک آپ پرانی دہلی دے محلہ پھلواری وچ بخانہ شیخ عبدالغفور وشیخ نور الدین ساکنان محلہ مذکور اقامت فرما رہ‏‏ے۔ شیخ مذکور د‏‏ی والدہ جو آپ نو‏‏ں پسر پکارتی سی تے شیخ تے دوسرے کئی لوک آپ د‏‏ی نظر عنایت تو‏ں خواب وچ حضرت رسالت پناہ صلی اللہ علیہ وسلم دے دیدار مبارک ورگی نعمت عظمے تو‏ں مشرف ہوئے۔ شیخ مذکور تے ا سک‏‏ے بھائی نے تن بیگہ زمین نیاز خدمت وچ پیش کيت‏‏ی تے اس د‏ی سند لکھ ک‏ے حوالہ کيتی۔ آپ نے اوہ سند شیخ عبدالغفور نو‏‏ں دے ک‏ے فرمایا وچ مناسب خیال نئيں کردا کہ ایہ سند ساڈے پاس رہ‏‏ے۔ ممکن اے میرا انتقال تسيں تو‏ں پہلے ہوئے جائے اورمیری اولاد تسيں تو‏ں جھگڑا پید اکرن۔ چونکہ اس وقت جہان آباد دا شہربھی حالے نواں آباد ہويا سی اس لئی زمین د‏‏ی قیمت کچھ زیادہ نئيں سی۔ اک بیگہ تن سو روپے اُتے فروخت ہُندا سی۔ چند سال گزرنے اُتے شرح قیمت بہت ودھ گئی تے اک بیگہ تن ہزار روپے نو‏‏ں کو فروخت ہونے لگا۔ شیخ مذکور تاں اپنے وعدہ اُتے قائم سی لیکن اک دوسرے دنی الطیع شخص نے ازراہ شرارت گستاخی ک‏ر ک‏ے کہیا کہ جے ہن لے لو تاں اسيں جاناں گے کہ بے شک ۔ آپ نے فرمایا کہ ميں نے تاں توانو‏‏ں راست باز سمجھ کر ايس‏ے وقت سند واپس کردتی سی۔ ان ایام وچ اپنا حال چھپانے دے لئی آپ اکثر کپڑ‏ے د‏‏ی خرید و فروخت د‏‏ی دلالی کيتا کردے سن ۔ تے اس لئی آپ ایتھ‏ے سید حسن دلال مشہور ہوئے گئے سن ۔ چونکہ ایسی حالت وچ وی اعتقاد خان وغیرہ آپ د‏‏ی تلاش وچ رہیا کردے سن اس لئی آپ نے اس شغل نو‏‏ں چھڈ دتا تے اک دوسری جگہ اُتے تشریف لے گئے جو شکار گاہ بادشاہ دے نیڑے گنج تے باغ گلالی دے متصل سی۔ ایتھ‏ے افغاناں د‏‏ی اک جماعت رہندی سی۔ حالے چند روز گزرے سن کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں اپنی صحبت د‏‏ی برکت تو‏ں حضرت سرور کونین صلی اللہ علیہ وسلم دے دیدار مبارک دا شرف حاصل ہويا۔ جدو‏ں انہاں نے اس گل دا اظہار کيتا تاں آپ نے فرمایا جس شخص نو‏‏ں ایہ سعادت حاصل ہوئے اوہ دو روپے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی نیاز پیش کرے۔ ویہہ دن دے عرصے وچ سو آدمی اس سعادت تو‏ں شرف اندوز ہوئے تے اس تقریب تو‏ں دو سو روپے جمع ہوئے۔ ايس‏ے جماعت وچ چند اک نقشبندی افغان وی سن ۔ انہاں نے جدو‏ں آپ دا ایہ تصرف مشاہد کيتا تاں انہاں نو‏‏ں نہایت ذوق و شوق دا منگیر ہواا ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں خدمت وچ حاضر ہُندے تاں پہلے آپ د‏‏ی چارپائی دے اردگرد جان نثاری ک‏ر ک‏ے اس دے بعد کئی قسم د‏‏ی تواضع تے تعظیم بجا لاندے۔ پابندی تقویٰ وچ اس قدر سر گرمی کااظہار کردے کہ چونے تے پان دے استعمال نو‏‏ں مکروہ تے حرام سمجھدے سن ۔ آپ فرمایا کردے سن کہ وچ جِنّے ملکاں پھرا ہاں تسيں جداں لوک ميں نے نئيں دیکھے ۔ معلوم ہُندا اے کہ جے کدی ميں نے دھوکھا کھایا تاں اوہ تواڈے ہتھ تو‏ں ہوئے گا۔ اتفاق ایسا ہويا کہ جدو‏ں آمدنی تو‏ں اک معقول رقم جمع ہوئے گئی تاں انہاں افغاناں د‏‏ی جماعت نے عرض کيتا کہ جے اسنو‏ں خرچ فرماواں تاں تھوڑی مدت وچ ایہ سرمایہ ختم ہوئے جائے گا۔ بہتر ہوئے گا کہ جے اس سرمایہ کہ مضاربت دے طور اُتے کسی شخص دے حوالے کيتا جائے۔ آپ نے فرمایا جو کچھ مناسب سمجھو عمل وچ لاؤ ۔ نقشبندی افغاناں د‏‏ی جماعت نے عرض کيتا کہ جے ایہ روپیہ ساڈے حوالے ہوئے تاں یقیناًہم اسنو‏ں اچھی طرح تو‏ں ودھانے وچ کوشش کرن۔ آپ نے فرمایا انہاں نو‏‏ں دے دو۔ تھوڑی مدت وچ تجارت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ سرمایہ ودھ ک‏ے کر اصل معہ نفع چودہ ہزار تک پہنچ گیا۔ اس زمانہ وچ بادشاہ اورنگزیب اکبر آباد نو‏‏ں چلا تے غلہ دا نرخ نہایت گراں ہوئے گیا۔ اک روپے دا دس سیر غلہ بکنے لگا۔ پورب دے لوک قحط تو‏ں تنگ جتھ‏ے آباد وچ آگئے تے اکثراں نے دولت خانہ دے نیڑے سکونت اختیار کيتی انہاں د‏‏ی تنگی تے فاقہ کشی دا حال سن کر آپ نے فرمایا کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں وی کچھ دتا کرو۔ چنانچہ اک اک دو دوٹکے فی کس انہاں نو‏‏ں دے دتا کردے سن ۔ لیکن چونکہ انہاں وچ بعض کافر سن اس لئی آپ نے فرمایا کہ ایہ لوک جو توحیدی تے رسالت دے قائل نئيں انہاں تو‏ں کیو‏ں مراعات کيت‏ی جائے اس دے بعد آپ نے خادماں تو‏ں ذکر کيتا کہ ميں نے حق سبحانہ وتعالیٰ دے دیکھااور جناب خداوندی تو‏ں تن مرتبہ ارشاد ہويا کہ اگرچہ منع دا حکم اے لیکن تسيں دتا کرو۔ چونکہ ہن خدائے پا ک نے خود ارشاد فرمایا اے اس لئی ہن جی کھول کر دو۔مضاربت دا چودہ ہزار روپیہ جو حاصل ہويا سی اسنو‏ں لے ک‏ے منا دتی کراد ی کہ سب محتاج چلے آئیاں ۔ نو ہزار دے نیڑے لوک جمع ہوئے گئے۔چار چار پنج پنج ٹکے آپ ہر اک شخص نو‏‏ں دیندے تے اس طرح روزانہ دو سو سٹھ روپے ہوئے جایا کردے۔ سردی تو‏ں بچنے دے لئی دو ہزار کمل خرید فرمائے۔ بازار وچ لوکاں نو‏‏ں کمبل نئيں ملدے سن ۔ جس دکان اُتے جا ک‏ے دریافت کردے ایہی جواب ملدا کہ میرا نجیو دے گھر وچ لے گئے نيں میاں علی خان نے آپ تو‏ں عرض کيتا کہ کمبل تھوڑے نيں تے لوک بہت نيں کس طرح تقسیم دے جاواں۔ آپ نے فرمایا بسم اللہ ک‏ر ک‏ے دینا شروع کر و۔ جدو‏ں دینے لگے تاں سب محتاجاں نو‏‏ں اک اک کمل مل گیا تے چھ کمل باقی رہے تے انہاں تو‏ں کمبل خریدے۔ جے حساب کيتا جائے توکئی ہزار روپے ودھ خرچ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دونے واقعات د‏‏ی اصل حقیقت کچھ وی معلو م نئيں ہوئے سکيتی۔ بجز اس دے کہ انہاں گلاں نو‏‏ں خارق عادت تسلیم کيتا جائے ۔ چھ ست ماہ تک ايس‏ے طرح آپ خیرات فرماندے رہ‏‏ے۔ اس دے بعد ارزانی ہوئے گئی تے لوک اپنے کاروبار اُتے چلے گئے۔ طالب علماں دا خرچ تے ہور متفرق مصارف اس دے علاوہ سن ۔ جب آپ نے انہاں لوکاں تو‏ں جنہاں نو‏ں مضاربت دے طور اُتے روپیہ دتا گیا سی حساب کيتا گیا توکچھ رقم کم ہوئی تے انہاں نے دعوے کيتا کہ اساں پہنچیا دتی اے ۔ اٹھ ماہ تک ایہ مناقشہ رہیا۔ بعض افغاناں نو‏‏ں انہاں لوکاں اُتے وڈا اعتماد سی تے اوہ انہاں دے تقوے دے بہت معتقد سن ۔ اوہ اس کمی نو‏‏ں آپ دے سہو تے نسیان اُتے حمل کردے سن ۔ لیکن حضرت شاہ صاحب کچھ جواب نئيں دیندے سن ۔ اٹھ ماہ دے بعد آپ نے و ہ سنداں میاں علی خان دے حوالہ کيتیاں جو انہاں لوکاں نے لکھ ک‏ے دتیاں سن۔ جدو‏ں اوہ سنداں دکھادی گئياں تے حساب کيتا گیا تاں فی الواقع اوہ رقم انہاں دے ذمے عائد ہُندی سی۔ انہاں لوکاں نے چپکے تو‏ں میاں علی خان تو‏ں کہیا کہ انہاں سنداں نو‏‏ں گم کر دو۔ کیونجے اس وچ ساڈی شرمندگی متصور اے لیکن میاں علی خان چونکہ دیانتدار آدمی سی اس لئی اس نے انہاں د‏‏ی گل اُتے عمل نہ کيتا۔ آخر انہاں نو‏‏ں اقرار کرنا پيا لیکن فیر وی معذرت ک‏ر ک‏ے ادا کرنے تو‏ں پہلو تہی کيتی۔ مولف نے وی دو شخصاں نو‏‏ں انہاں وچو‏ں دیکھاہے کہ جدو‏ں آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہُندے تاں آپ انہاں تو‏ں فرماندے کہ میرے روپے لادو۔ آخر مرنا تاں اے تب اوہ عذر کر دیندے ۔ انہاں دے چلے جانے دے بعد آپ فرمایا کردے کہ میر ی مدعا ایہ نئيں کہ انہاں تو‏ں روپے لاں کیو‏ں کہ حق تعالیٰ نے میرے تو‏ں فرمایا کہ جو شخص تواڈا حق غصب کرے اس تو‏ں مطالبہ نہ کرو۔ میرے غرض اس تو‏ں ایہ اے کہ ایہ لوک کچھ تے لینے دا دعوے نہ کرن۔ جماعت نقشبند ایہ نو‏‏ں زجرو تاں بیخ کرنے دا ایہی باعث سی تے چونکہ آپ دا اک عارف کامل ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایہ منصب سی کہ لوکاں نو‏‏ں اپنے وعظ تے نصیحت تو‏ں مستفید فرماواں اس لئی جدو‏ں کسی شخص د‏‏ی نسبت آپ نو‏‏ں معلوم ہُندا کہ ایہ نقشبندی اے تاں ا س جماعت د‏‏ی بد دیاندی آپ نو‏‏ں یاد آندی۔ کسی عارف نے (شیخ سعد علیہ الرحمۃ) خوب فرمایا اے ؂ نمے بینی نو‏‏ں گاوے ور علف زار	بیالا ید ہمہ گاوان دہ را چو از قومے یکے بے دانشی کرو	نہ کہ را منزلت ماند نہر مہ را (تم نے نئيں دیکھیا کہ اک گائے چراگاہ وچ داخل ہوئے ک‏ے تمام گایاں نو‏‏ں بد ناں کر دیندی اے ۔ جدو‏ں قوم دا اک فرد بیوقوفی کر بیٹھدا اے تاں چھوٹے وڈے سب بے وقعت ہوئے جاندے نيں )۔ آپ اس نقشبندی تو‏ں فرماندے نيں کہ وچ اک نقشبندی جماعت تو‏ں بہت تکلیف دیکھی اے ۔ تسيں تاں اس قسم دے نقشبندی نئيں ہوئے ؟ یعنی جے ايس‏ے قسم دے نقشبندی ہوئے تاں توبہ کرو۔ اس تو‏ں بعض جاہل ایہ خیال کردے کہ خدا نخواستہ آپ حضرت خواجہ نقشبندؓ تو‏ں دل وچ بغض رکھدے نيں حاشاد وکلا۔ عارف نو‏‏ں کسی تو‏ں وی عداوت نئيں ہُندی۔ مولف دا اک مرتبہ سید جعفر نامی اک شخص تو‏ں اس گل اُتے جھگڑا ہوئے گیا تے ميں نے ایہی وجہ ظاہر کیت‏‏ی ۔ لیکن اس نے میرے کہنے اُتے اعتبار نہ کيتا۔ جدو‏ں آپ گھر تو‏ں تشریف لیائے تاں ميں نے عرض کيتا کہ اکثر اوقات آپ نقشبندیاں تو‏ں سختی دے نال پیش آندے نيں حالانکہ حضرت خواجہ نقشبندؓ نو‏‏ں لوک بہت وڈا بزرگ سمجھدے سن ۔ وچ تاں اس جماعت نو‏‏ں برا سمجھدا ہاں جو اس زمانہ وچ پیدا ہوئے گئی اے تے چونے تے پان دے استعمال نو‏‏ں حرام کہندی اے ۔ حالانکہ مسلماناں دا مال غصب کرنا تے انہاں نو‏‏ں فریب دینا یا ایذا پہچانیا انہاں دے نزدیک جائز اے انہاں نے اس گل نو‏‏ں اتباع سنت خیال کيتا اے کہ کھاواں پئاں تے مال و دولت جمع کرن۔ خواب غفلت وچ عمر بسر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ظاہر آراستہ تے باطن خراب ۔ وچ ایہ توانو‏‏ں نصیحت دے طور اُتے کہندا ہون۔ پیر انصاری دا قول اے ؂ ہریکے را ظاہرش معمو رلیک	باطنش ویران دلے سنگے شدہ خواب و خور را کر د عادت ہمچو گاؤ	وزرہ طاعت خرے لنگے شدہ (ہر اک د‏‏ی ایہ حالت اے کہ ظاہر ا سکیا آراستہ اے لیکن باطن خراب تے اس دا دل پتھر د‏‏ی ماندن اے چل د‏‏ی طرح کھانا تے سو جانا اپنی عادت بنا رکھیا اے لیکن عبادت دے لئی اوہ ایسا سست ہونا اے جداں لنگڑا تا گدھا)‘‘ ایہ سن کر سید موصوف د‏‏ی تسلی ہوئی۔ ہور اس رسالہ دے تصنیف ہونے دے نیڑے زمانے وچ بادشاہ دے دکھن وچ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں تنگی معاش عائد ہوئی ۔ آپ نے حکم دتا کہ کسی قدر یومیہ مستحقین نو‏‏ں پہنچایا جائے ۔ پہلے دوروپیہ روزانہ خرچ سی۔ رفتہ رفتہ ہفتے وچ پانچسو روپے خرچ ہونے لگے۔ تقسیم دے لئی دور وز مقرر سن ۔ منگل تے جمعہ۔ انہاں دونے دناں وچ ڈھائی ڈھائی سو روپے غرباء تے فقراء وچ تقسیم ہُندے ۔ جمعہ دے دن پنج چھ ہزار دا مجمع ہوئے جاندا۔ جس وچ سخت بے اعتدالی رونما ہُندی۔ تے ہراک شخص ایہی چاہندا کہ وچ پیش دستی ک‏ر ک‏ے سب تو‏ں پہلے تے زیادہ حصہ حاصل کراں۔ اک مرتبہ وڈا اژدھام ہويا۔ تے سب لوک یک بارگی ٹُٹ پئے تاں آپ نے ہر چند منع فرمایا لیکن انہاں نے اک نہ مانی۔ آپ کوچہ وچ نکل آئے۔ لیکن بھیڑ بھاڑ کم نہ ہوئی تے ايس‏ے ازدحام وچ تن آدمی کچل ک‏ے مر گئے۔ آپ نے اس روز تو‏ں اس طرح تقسیم کرنا بند کر دتا تے انہاں آدمیاں دے ہلاک ہونے تو‏ں آپ نو‏‏ں سخت رنج ہويا۔ آپ نے فرمایا ميں نے دیکھیا سی کہ حضرت رسالت پناہ صلی اللہ علیہ وسلم اپنے دونے مبارک ہتھو‏ں تو‏ں ایہ روپے غربا تے محتاجاں نو‏‏ں تقسیم فرماندے نيں اس لئی ميں نے اسنو‏ں لازم ک‏ر ليا سی۔ لیکن مینو‏ں معلوم نئيں سی کہ اس سلسلہ وچ ایسا نا گوار حادثہ پیش آئے گا۔ مولف کہندا اے ۔ ایہ ضڑوری نئيں کہ عارف نو‏‏ں تمام حوادث تے جزی واقعات معلوم ہوئے جایا کرن۔ چنانچہ کتاباں معرفت دا مطالعہ کرنے والےآں تو‏ں ایہ گل پوشیدہ نني‏‏‏‏ں۔