cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۱۰۰۲ ھ وچ یکاک خبرآء۸ی کہ خان اعظم آگئے ۔ تے گجرات وچ پہنچ گئے ۔ ہن حضور وچ چلے آندے نيں بادشاہ پھُل د‏‏ی طرح کھل گئے۔ فرمان دے نال گراںبہا خلعت تے بوہت سارے عمدہ گھوڑے روانہ کيتے۔ محل وچ وڈی خوشیاں ہوئیاں۔ انہاں تو‏ں وی رہیا کہیا ں جاندا سی۔ گجرات تو‏ں عبداللہ نو‏‏ں نال لیا۔ بندر ملاول دے رستے چوبسواں دن لاہور وچ آن حاضر ہوئے۔ خورم نو‏‏ں کہہ دتا ۔ کہ تسيں سارے قافلہ نو‏‏ں لےک‏ے منزل بہ منزل آؤ۔ حضور وچ آکرزماں اُتے رکھ دتا ۔ اکبر نے اٹھایا ۔ مرزا عزیز مرزا عزیز کہندے سن اوراکھاں تو‏ں آنسو بہندے سن ۔ خوب بھیج کر گلے لگایا ۔ جی جی نو‏‏ں دمیںبلا بھیجیا ۔ بڑھیا بیچاری تو‏ں چلا نہ جاندا سی۔ بیٹے د‏‏ی جدائی وچ جاں بلب ہورہی سی ۔ تھرتھراندی سامنے آئی۔ خوشی دے مارے زار زار روندی سی ۔ اوہ اس بیقرار ی تو‏ں دوڑ کر لپٹی کہ دیکھنے والے وی رونے لگے ۔ بادشاہ دے آنسو جاری سن ۔ تے حیران دیکھ رہے سن ۔ خان اعظم نے خدا تو‏ں لڑ جھگڑ کر دعا قبول کرائی ہوئے گی ۔ پنجزاری منصب خاں اعظم خطاب فیر عنایت کيتا۔ تے کہیا کہ گجرات پنجاب، بہار جہان چاہو جاگیر لو انہیںبہار پسند آیا۔ بیٹےآں نو‏‏ں وی منصب اورجاگیراں عطا ہوئیاں۔
شمس الدین ہزاری
خورم ہثت صدی
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
1 ؎ دیکھو صفحہ 567۔ 2 ؎دیکھو صفحہ 749دُدھ پلانے والی نو‏‏ں آتکہ کہندے سن ۔ 12
حسین خاں ٹکریہ
قسم کھادی سی کہ روپیہ جمع نہ کراں گا۔ کہندا سی ۔ جو روپیہ میرے پاس آندا اے جبتک خر چ نئيں کر لیندا پہلو وچ تیرسا کھٹکتا ا‏‏ے۔ روپیہ علاقے اُتے تو‏ں آنے نہ پاتاسی۔ اوتھے چھٹیاں پہنچ جاندیاں سن تے لوک لیجاندے سن نذر بان رکھی سی ۔ کہ جو غلام ملک وچ آئے پہلے ہی دن آزاد رہے شیخ خیر آبادی اس زمانے وچ اک بزرگ کر لاندے سن ۔ اوہ اک دن کفایت شعاری دے فواید تے روپیہ دے جمع کرنے دے لئی نصیحت کرنے لگے ۔ غصے ہوئے ک‏ے جواب دتا۔ پیغمبر صاحب نے کدی ایسا کيتا اے ۔ حضرت امید تاں ایہ سی کہ جے اسيں اُتے حرص ہويا غالبل ہوئے تاں آپ نصیحت کرن۔ نہ کہ دنیاکے اسباب نو‏‏ں ساڈی نگاہاں وچ جلوہ دتیاں
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
دوسرے دن ایہ امر تمام اجناس گراں بہااور اچھے اچھے ہاسی۔ جنماں بال سندر اوراچپلہ وغیرہ وی سن لےک‏ے دربار کوروانہ ہوئے۔ خانخاناں نے چادر د‏‏ی جگہ تیغ وکفن ابراہیم خاں دے گلے وچ ڈالیا ۔ اوہ سرننگا پیر ننگے طورہ چنگیز خانی دے بموجب کھبے طرف تو‏ں سامنے لیا ک‏ے کھڑا کيتا۔ تے دونے ہتھ اٹھا ک‏ے عرض کيتی خواہی بدار خواہی بکش رائے رائے تست ، خاں خاناں نے عفو تقصیر د‏‏ی دعاواں کيتياں ، خواجہ جہان آمیںآمین کہندے گئے۔ اکبر نے کہیا کہ خاں خاناں تواڈی خاطر عزیز ا‏‏ے۔ اساں انہاں دے گناہ تو‏ں در گزر د‏‏ی مگرویکھو کہ ایہ راہ عقیدت پرہندے نيں یا نئيں۔ خاں خاناں نے دوبارہ عرض کيتی کہ انہاں د‏‏ی جاگیر دے باب وچ کیا حکم ا‏‏ے۔ فرمایا تقصیر اں معاف کر دیؤ تاں جاگیراں کيتا حقیقت نيں۔ تواڈی خاطر تو‏ں اوہ وی بحال کيتياں۔شرط ایہ اے کہ جدو‏ں تک لشکر اقبال ساڈا انہاں حدود وچ ہے ۔ خانزماں دریا پار رہے جدو‏ں اسيں دارلخلافہ وچ پہنچاں۔ تاں اسک‏‏ے وکیل حاضر ہوک‏ے ایوان اعلیٰ تو‏ں سنداں ترتیب کروالیاں۔ تے انہاں دے بموجب عمل کرن۔ خانخاناں شک‏ر ک‏ے سجدے بجا لیایا ۔ تے فیر کھڑے ہوئے ک‏ے کہیا ، دوپشت دے قدیم الخدمت ہونہار جواناں د‏‏یاں جاناں حضور دے عفو تے کرم تو‏ں بچ گئياں ایہ کم کرنے والے نيں تے کم کرکے دکھا ئینگے ۔ حکم ہويا کہ ابراہیم خاں دے گلے تو‏ں تیغ تے کفن اتاراں۔ بادشاہ حرام سرا وچ گئے تاں اوہ عمر نوح سامنے آئی
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
میر مرتضی شریفی
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
ہر تزکرہ تے تریخ وچ لکھدے نيں کہ شعر دا نکتہ شناس سی تے خود وی خوب کہندا سی ۔ ماثر الامراء وچ اے کہ استاداں دے شعراں وچ ایسی صلاحاں کيتياں کہ اہل سخن نے انہیںتسلیم کيتا۔ انہاں سب دا مجموعہ مرتب کيتا سی۔ تے اس دا ناں تے خلیہ رکھیا سی ۔ فارسی تے ترکی بولی وچ تمام کمال دیوان لکھے تے قصآید بلیغ نظم کیتے ۔ ملیا صاحب اکبر دے زمانہ وچ لکھدے نيں کہ اج کل اس دے دیوان زباناں تے ہتھو‏ں اُتے رواں نيں محوی شاعر دے حال وچ لکھیا اے کہ ۔ اس د‏ی ایہ رباعی بیرم خاں دے دیوان وچ لوح دیباچہ اُتے درج اے ؎
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
۱؎ جنگی آدمی سی شعر وچ وی جنگ ا‏‏ے۔
منعم خان خان خانان
اس نامور سپہ سالار تے پنج ہزاری امیر دا سلسلہ کسی خاندان امارت تو‏ں نئيں ملدا ۔ لیکن ایہ گل اس تو‏ں وی زیادہ فخر د‏‏ی ا‏‏ے۔ کیونجے اوہ اپنی ذات تو‏ں خاندان امارت دا بانی تے امرائے اکبر ی وچ اوہ رتبہ پیدا کيتا کہ ۹۷۸ ھ وچ جو عبداللہ خاں ازبک فرمانروائے ترکستان د‏‏ی طرف تو‏ں سفارت آئی۔ اس وچ خاص منعم خاں دے ناں تو‏ں علیحدہ تحائف د‏‏ی لسٹ سی ۔ اوہ قوم دا ترک اوراس دا اصلی ناں منعم بیگ سی۔ بزرگاں دا حال فقط اِنّا معلوم اے کہ باپ دا ناں بیرم بیگ سی۔ ہمایو ں د‏‏ی خدمت تو‏ں منعم خاں ہوئے ک‏ے انہاں دا تے فضیل بیگ انہاں دے بھائی کانام وی سلسلہ تریخ وچ مسلسل ہويا۔ مگر ابتدائی حال وچ فقط اِنّا ہی معلوم ہُندا اے ۔ کہ کوئی عمدہ نوکر ا‏‏ے۔ تے جو حکم آقا دیندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پورا کردا اے شیر شاہی معرکےآں وچ نال سی ۔ تباہی د‏‏ی حالت وچ شریک حال سی ۔ اوہ مصیبت دا سفر جو سندھ تو‏ں جودھ پور تک ہويا۔ اس وچ تے اس د‏ی واپسی وچ شامل ادبار سی جدو‏ں اکبرتخت نشین ہويا تاں منعم خاں د‏‏ی عمر ۵۰ سال تو‏ں زیادہ سی ۔ اس عرصے وچ جو اس نے ترقی نہ د‏‏ی اس کاسبب ایہ معلوم ہُندا اے ، کہ اوہ سنجیدہ مزاج دور اندیش احتیاط دا پابند سی ۔ تے اگے ودھنے وچ ہمیشہ حکم دا محتاج سی۔ سلاطین سلف دے زمانے ملک گیری ۔ شمشیر زنی تے ہمت دے عہد سن ۔ انہاں وچ اوہی شخص ترقی کر سکدا سی۔ جو ہمت حوصلہ تے دلاوری رکھدا ہوئے۔ اوراس دتی سخاوت رفیقاں دا مجمع اس دے گرد رکھدی ہوئے۔ ہر کم وچ ودھ ک‏ے قدم رکھے تے اگ نکل ک‏ے تلوار مارے ۔ اوہ وی انہاں اوصاف دا استعمال خوب جاندا سی ۔ مگر جو کچھ کردا سی۔ اپنی جیب تو‏ں پوچھ کر تے اعتدال تو‏ں اجازت لےک‏ے کرتاتھا ۔ اکثر گلاں تو‏ں معلوم ہُندا اے ۔ کہ عزت نو‏‏ں بہت عزیر رکھدا سی۔ اوتھ‏ے قدم نہ رکھدا سی۔ جتھ‏ے تو‏ں اٹھانا پئے کسی دے تنزل وچ ترقی نہ چاہتاتھا ۔ تے تنازع دے مقام وچ نہ ٹھیردا سی۔ اوتھ‏ے قدم نہ رکھدا سی۔ جتھ‏ے تو‏ں اٹھانا پئے ۔ کسی دے تنزل وچ ترقی نہ چاہندا سی۔ تے تنازع دے مقام وچ نہ ٹھیردا سی۔ یاد کرو جدو‏ں بد گویاں د‏‏ی چغلخوری تو‏ں ہمایوں کابل تو‏ں یلغار ک‏ر ک‏ے قندھار پرگئے۔ تاں بیرم خاں نے خو د چاہیا۔ کہ منعم خاں نو‏‏ں اس د‏ی جگہ قندھار وچ چھڈن لیکن جس طرح ہمایوں  نے نہ منیا ۔ ايس‏ے طرح منعم خان نے وی منظور نہ کيتا۔
یہ علو حوصلہ اس دا قال تعریف اے کہ چغل خوراں د‏‏ی بدگوئی نے ہمایوں نو‏‏ں بدگمان کيتا۔ اس نے چاہیا کہ قندھار بیرم کاں تو‏ں لے ک‏ے منعم خاں دے سپر کر دتیاں۔ منعم خاں نے خود انکار کيتا او رکہیا کہ ہندوستان د‏‏ی مہم سامنے ا‏‏ے۔ اس وقت حکالم تے احکا‏م دا الٹ پلٹ کر نامناسب مصلحت نئيں ا‏‏ے۔
مہیش داس راجہ بیربر
اسی عرصہ وچ راجہ بیربر تے حکیم وی اگے پِچھے پہنچے ۔ اگرچہ راجہ د‏‏ی تے زین خاں د‏‏ی پہلے تو‏ں چشمک سی۔ لیکن جدو‏ں انہاں دے آنے د‏‏ی خبر پہنچی تاں حوصلہ سپہ سالاری نو‏‏ں کم وچ لیایا۔ استقبال ک‏ر ک‏ے آیا ۔ تے رستے ہی وچ انہاں تو‏ں آک‏ے ملا۔ صفائی تے گرمجوشی تو‏ں گلاں کيتياں۔ فیر اگے ودھ گیا تے لشک‏ر ک‏ے عبور تے انتظام راہ وچ مصروف رہیا۔ اوہ دن بھر کھڑا رہیا۔ تمام فوجاں تے بھیر تے بار برداریاں نو‏‏ں انہاں برف پوش پہاڑاں تو‏ں اتارا تے آپ اوتھے اتر پيا۔ رات ايس‏ے جگہ گذاری کہ پٹھان پِچھے نہ آن پڑاں۔ حکیم فوج لے ک‏ے پہلے قلعہ چکدرہ اُتے دوڑ گئے ۔ صبح نو‏‏ں قلعہ اُتے سب شامل ہوئے۔ نو‏‏ں کلتاش نے اوتھ‏ے جشن کيتا۔ انہاں لوکاں کواپنا مہمان قرار دے ک‏ے بہت خاطر داری کيتی۔ تے مہمانی دے وڈے وڈے سامان کرکے اپنے خیمےآں اُتے بلیایا۔ کہ تجویز اں اُتے اتفاق رائے ہوجاندے ۔ اس مقام اُتے راجہ بھوٹ با‏‏ے۔ بہت ساریاں شکائتاں کيتياں۔ تے کہیا کہ بادشاہی توپخانہ ساڈے نال ا‏‏ے۔ بندگان دولت نو‏‏ں چاہیے سی ۔ کہ اس دے گرد آک‏ے جمع ہُندے تے ایتھ‏ے صلاح مشورہ د‏‏ی گفتگو ہُندی۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اب جو دوبارہ اس دے غبار لشکر نے نشان دکھایا توادھر سب سنبھل گئے سن کچھ بھجے ہوئے پلٹ کر پھرے سن ۔ اوہ وی آن ملے ۔اک امیر نے کہیا۔ کہ بس ایہی موقع حملہ کاہے ۔ خان اعظم چاہندا سی کہ باگ اٹھائے ۔ جو اک سردار نے کہیا۔ اِنّے امیر موجود نيں۔ سپہ سالار نو‏‏ں حملہ اُتے جانا کتھے دا آئین اے حالے حملہ د‏‏ی نوبت نہ آئی سی کہ معلوم ہويا غنیم خو د ہی ہٹا ۔ اورفوجاس دتی گھونگٹ کھا کر میدان تو‏ں نکل گئی ۔ دشمن د‏‏ی فوج وچ اک مست ہاتھی سی ۔ کہ اس دا فیلبان تیر قضا دا شکار ہويا سی۔ اوہ شتر بے مہاراپنے بیگانہ سب نو‏‏ں روندتا اورکھندلدا پھرتاسی۔ جدھر نقارہ د‏‏ی آواز سندا ادھر ہی دوڑدا ۔ لشکر بادشاہی وچ جو فتح دے نقارے جابجا بجنے لگے ۔ اوہ بولا گیا ۔ خان اعظم نے حکم بھیج کر نقارے موقوف کر وائے او ر دیوانہ دیوکو گھیر کر گرفتار ک‏ر ليا ۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
شیخ مبارک کيتا معلومات کتابی۔ کيتا تحریر تے تقریر نيں ۔ انہاں لوکاں دے بس دا نہ سی ۔ ایداں دے عالم دے خیالات کوبھی سمجھ لو کہ کِداں ہونگے ۔ اوہ ضرور انہاں بزرگاں نو‏‏ں خاطر وچ نہ لاندا ہوئے گا۔ مولوی نے دستر خواناں د‏‏ی مکھیاں ہُندے نيں عام علما بیان مسائل تے فتاواں وچ ملانے مخدوم تے شیخ صدر دا منہ دیکھدے ہون گے ۔شیخ مبارک اُتے وا وی نہ کردا ہوئے گا۔ تے سچ وی اے جس دا علم تے عمل ہر وقت حق پرستاں دا دائرہ رکھدا ہوئے۔ او رخود دنیا د‏‏ی دولت تے جاہ ومنصب کيتی ہوس نہ رکھدا ہوئے اسنو‏ں کيتا ضرورت ا‏‏ے۔ کہ جس گردن نو‏‏ں خدا نے سیدھا پیدا کيتا ۔ اسنو‏ں اوراں دے سامنے جھکائے۔ تے اوہ رائے جسنو‏ں قدرت تو‏ں آزادی د‏‏ی سند ملی اے ۔ اسنو‏ں دنیا دے لالچ دے لئی نا اہلاں دے ہتھ بیچ ڈالے۔
جب کسی غریب ملیا یا مشا یخ اُتے مخدوم یا صدر کوئی سختہ گرفت کردے تاں اوہ بے چارا شیخ دے پاس آندا سی۔ شیخ د‏‏ی شوخ طبیعت نو‏‏ں ایہ شوق سی۔ مسجد ہی وچ بیٹھے بیٹھے اک نکتہ ایسا بتا دیندے سن کہ جدو‏ں اوہ جاک‏ے جواب پیش کردا سی ۔ توحریف کدی فقہ د‏‏ی بغل جھانکتے سن ۔ کسی حدیث دا پہلو ٹٹولدے سن مگر جواب نہ پاندے سن ایسی ایسی گلاں تو‏ں رقیب ہمیشہ اس د‏ی تاک وچ لگے رہندے سن ۔ تے رنگا رنگ د‏‏ی تہمتاں تو‏ں طوفان اٹھاندے سن ۔ چنانچہ ابتدا وچ مہدویت د‏‏ی تہمت لگائی۔ اصلیت ا سکی فقط اِنّی سی ۔ کہ شیر شاہ دے عہد وچ شیخ علائی مہدوی اک فاضل سی۔ اوہ جس طرح علم وفضل وچ صاحب کمال سی ۔ ايس‏ے طرح پرہیز گاری وچ حد تو‏ں گذرا ہويا سی ۔ تے حدت طبع نے اس د‏ی سحر بیانی نو‏‏ں آتش زبانی دے درجے تک پہنچیا دتا سی ۔ ایہ نئيں ثابت ہُندا۔ کہ شیخ مبارک اس دے معتقد یا مریدسن ۔ لیکن خواہ اس سبب تو‏ں کہ طبیعت وی سمجنس طبیعت کيتی عاشق ہُندی ا‏‏ے۔ تے ہ‏‏م جنس طبیعتاں وچ مقناطیسی کشش اے ۔ خواہ اس سبب تو‏ں کہ مخدوم الملک انہاں دے قدیمی رقیب اس دے دشمن ہوگئے سن ۔ غرض تیز طبع پرہیز گاراں وچ محبت تے صحبت دا سلسلہ ضرور سی۔ تے شیخ مبارک اکثر جلساں تے معرکےآں اُتے اس د‏ی رفاقت وچ شامل ہُندے سن ۔ جو گل اس د‏ی حق ہُندی سی ۔ بے خطر تصدیق کردے سن ۔ با اقتدار دشمناں د‏‏ی مطلق پروانہ کردے سن ۔ بلکہ جدو‏ں اپنے جلساں وچ بیٹھدے تاں حریفاں اُتے لطیفاں دے پھُل پھینکتے سن ۔ نتیجہ اس دا ایہ ہويا۔ کہ شیخ علا ئی بچارے مارے گئے۔ تے شیخ مبارک مفت بدنام ہوگئے۔
حسین خاں ٹکریہ
غرض ایتھ‏ے تاں اپنے ایہ بیگانگی خرچ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اوتھ‏ے اس نے بسنت پورجا گھیرا تے بے قاعدہ محاصرہ ڈالیا۔ بوہت سارے کار آزمودہ رفیق کم آئے تے خود شانہ دے تھلے کاری زخم کھایا ناچار او ناکا‏م اوتھ‏ے تو‏ں الٹاپھرا۔ تے کشتی سوار دریائے گنگا دے رستے گڈھ مکتیسر وچ پہنچیا کہ پتیالی جا ک‏ے اہل تے عیال وچ رہے تے علاج کرے ماثر الامرا وچ لکھیا اے ۔ کہ اوہ منعم خاں دے پاس چلا سی کہ اوہ حضور دا قدیمی بڈھا خدمت گذار تے میرا یا ر اے اس دے ذریعے تو‏ں خطامعاف کراؤنگا ۔ صاد ق محمد خاں پھردی ک‏ر ک‏ے جا پہنچیا تے قصبہ بار ہہ اُتے جا پھڑیا۔ جو کچھ متن وچ ا‏‏ے۔ ایہ ملیا صاحب انہاں دے نمک حلال دوست د‏‏ی تحریر ا‏‏ے۔ ابوالفضل اکبر نامے وچ لکھدے نيں کہ حساں خان ملک لوٹتے پھردے سن ۔ بادشاہ سن کر دوبارہ ناراض ہوئے۔ تے اک سردار نو‏‏ں سادات بارہہ تے سادات امروہہ د‏‏ی جمعیت تو‏ں روانہ کيتا ۔ اوہ کچھ خواب مستی تو‏ں ہوش وچ آیا ۔ کچھ زخم تو‏ں دل شکستہ ہورہیا سی ۔ بہر حال ہدایت دے رستے اُتے آاے ۔ جو اوباش نال سن ۔ اوہ فوج بادشاہی د‏‏ی خبر سندے ہی بھج گئے۔ خان نے ارادہ کيتا کہ بنگالہ منعم خاں خان خاناں اپنے قدیمی دوست تو‏ں ملے۔ اوراس دتی معرفت درگاہ وچ توبہ کرے۔ گڈھ مکتیسر دے گھاٹ تو‏ں سوار ہوک‏ے چلا سی۔ کہ بارہہ دے مقام اُتے گرفتارہويا۔
خواجہ عطار
ایتھ‏ے خانخانان نے اپنے مصاحباں تو‏ں مشورہ کيتا۔ شیخ گدائی تے چند تے شخصاں د‏‏ی ایہ رائے سی کہ حالے حریفاں دا پلہ بھاری نئيں ہويا۔ آپ ایتھ‏ے تو‏ں جریدہ سکوار ہاں ۔ تے نشیب تے فراز سمجھیا کہ بادشاہ نو‏‏ں فیر قابو وچ لاواں کہ فتنہ انگیزاں نو‏‏ں فساد دا موقع نہ ملے۔ بعض د‏‏ی رائے سی کہ بہادر خاں نو‏‏ں فوج دے ک‏‏ے ماوہ اُتے بھیجیا ا‏‏ے۔ خود اوتھ‏ے چلو تے ملک تسخیر ک‏ر ک‏ے بیٹھ جاؤ۔ فیر جداں موقع ہوئے گا۔ دیکھیا جائیگا۔ بعض د‏‏ی صلاح سی کہ خانزمان دے پاس چلو ۔ پورب دا علاقہ افغاناں تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ صاف کرو تے چند روز اوتھ‏ے بسر کرو۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
دعا ہمے کنم از جاں کہ بادشاہ سلامت
حسین خاں ٹکریہ
بڈھا سردار حسین خاں فتح پاکر کانت گولہ نو‏‏ں گیا ۔ کہ سامان درست کرے تے علاقے کابندوبست کرے ۔ اِنّے وچ سنیا کر حسین مرزا نواحی لکھنو وچ سنبھل تو‏ں ۱۵ کوس رہے سندے ہی پالدی ميں پڑ کر چل کھڑا ہوئے ا۔ مرزا بانس ریلی بریلی نو‏‏ں کترا گیا۔ او ر اوہ یلغار کرکے دوڑا ۔ مرزا نو‏‏ں خان د‏‏ی بہادری دا حال خوب معلوم سی ۔ لکھنو دے نواحی وچ فقط ست کوس کافاصلہ رہ گیا سی ۔ جے لڑائی ہُندی تاں خدا جانے ۔ قسمت دا پاسا کس پہلو پڑدا ۔ مگرجو حالت اس وقت حسین خاں د‏‏ی تے لشکرکيتی سی اس دے لحاظ تو‏ں مرزا نے غلطی د‏‏ی جو نہ آن پيا۔ تے بچ کر نکل گیا ۔ حق ایہ اے کہ اس د‏ی دھاک کم کر گئی۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
۱؎ اوہی خواجہ امینا دیکھو صفحہ نمبر ۷۲۲
فتح خاں تے حسن خاں افغان لشکر کثیر افغاناں دا لے ک‏ے قلعہ رہتاسنو‏ں گھٹا د‏‏ی طرح اٹھے تے سلیم شاہ دے بیٹے نو‏‏ں بادشاہ بنا ک‏ے مہم دا منصوبہ جمایا ۔ ولایت بہار نو‏‏ں تسخیر کيتا تے بجلیاں د‏‏ی طرح ادھر ادھر نو‏‏ں ندنے لگے ۔ بعض علاقے خانزماں دے وی دبالئے۔ دونوںبھائیاں نے ابراہیم خاں اذبک تے مجنون خان قاقشاں نو‏‏ں اگے ودھایا مگر دیکھیا کہ افغاناں دا ٹڈی دل زور وچ بھر آندا اے ۔ میدان وچ مقابلہ نہ ہوئے سک‏‏ے گا۔ اس لئی دریائے سون دے کنارے اندر باری اُتے قلعے نو‏‏ں تے مورچاں تو‏ں استحکا‏م دیاتھا ۔ تے مقابلے نو‏‏ں تیار بیٹھیا سی ۔ اک دن ارکان بادشاہی بیٹھے گفتگو ک‏ر رہ‏ے سن تے مورچاں تو‏ں استحکا‏م دتا سی ۔ تے مقابلے نو‏‏ں تیار بیٹھیا سی۔ اک دن ارکان بادشاہی بیٹھے گفتگو ک‏ر رہ‏ے سن جو غنیم آن پہنچیا او رآندے ہی خانزمان د‏‏ی فوج نو‏‏ں لپیٹا شہر د‏‏ی طر آیا۔ خانزمان دا لشکر بھجیا تے افغان خیمےآں ڈیراں نو‏‏ں بلکہ آس پاس دے گھراں نو‏‏ں پرتن لگے ۔ ایہ ايس‏ے وقت اٹھیا کھڑا ہوئے تے سوار ہوئے کرنکلیا۔ جو ہمراہی نال ہوسک‏‏ے انہیںلے ک‏ے دیوار قلعہ دے تھلے آیا ۔ اک پہلو وچ کھڑا قدرت الہی دا تماشہ دیکھدا اے ۔ تے لطیفہ غیبی دا منتظر اے کہ حسن خاں تبتی نو‏‏ں دیکھدا اے ۔ بخت بلند ناں ہاتھی اُتے سوار چلا آندا ہ ۔ ایہ فوج لےک‏ے سامنے ہويا تے حملے دے لئی آواز دی۔ دشمن د‏‏ی فوج بہت سی ۔ حملہ د‏‏ی ضرب کمزور پئی تے فوج کھنڈ گئی۔ایہ چند آدمیاں دے نال مر نے اُتے مصمہ ہوئے ک‏ے برج د‏‏ی طرف دوڑا ۔ توپ تیار دھری سی۔غنیم ہاتھی اُتے سوار ہتیائی کردا چلاآندا سی۔ خانزماں نے اپنے ہتھ تو‏ں شست بنھ کر جھٹ توپ داغ دتی خدا د‏‏ی شان گولہ جو توپ تو‏ں نکلیا۔ قضا دا گولہ سی۔ ہاتھی اس طرح الٹ کر گرا جداں برج گرا۔ اس دے گردے ہی پٹھاناں دے اوسان خطا ہوئے۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
کا ذکر سی۔ تے خود باخبر انسان سی۔
منعم خان خان خانان
۹۶۱ وچ ہمایوں افغانستان دا بندوبست کر رہاتھا ۔ بیرم خاں قندھار دا حاکم سی ۔ اکبر د‏‏ی عمر دس گیارہ برسکيتی سی ۔ ہمایوں  نے منعم خان نو‏‏ں اکبر دا اتالیق مقرر کيتا ۔ اس نے شکرئیے وچ جشن شاہانہ ترتیب دتا۔ معہ ہل دربار بادشاہ د‏‏ی ضیافت د‏‏ی تے پیش کش ہائے شائیستہ نذر گذارے ۔ ورگی اس قوت بادشاہی سی ویسا ہی جشن شاہانہ ہوئے گا اوداں ہی پیش کش ہونگے ۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
ز کون تے مکان نخست آثار نبود
خواجہ عطار
اک ساعت دے بعد اکبر نے کہیا۔ کہ خان بابا ہن صورتاں تن نيں۔ جس وچ تواڈی خوشی ہوئے۔ کہدو (1)حکومت نو‏‏ں جی چاہندا اے تاں چند یری دکالپی دا ضلع لے لو۔ اوتھ‏ے جاؤ تے بادشاہی کرو (2)مصاحبت پسند اے ۔ تاں میرے پاس رہوئے۔ جو عزت تے توقیر تواڈی سی تے اس وچ فرق نہ آئیگا۔ (3)حج دا ارادہ ہوئے تاں بسم اللہ ۔ روانگی دا سامان خاطر خواہ ہوئے جائیگا۔ چند یری تواڈی ہوئے چک‏ی۔ محاصل تواڈے گماشتے جتھ‏ے کہو گے پہنچیا دتا کرن گے ۔ خانخانان نے عرض کيتی کہ قواعد اخلاص تے اعتقاد وچ ہن تک کسی طرح دا تصور اورفتور نئيں آیا۔ ایہ سارا تردد فقط اس لئی سی۔ کہ حضور وچ پہنچ ک‏ے کر رنج تے ملال د‏‏ی بنیاد نو‏‏ں آپ دھوواں ۔ الحمد اللہ جو آرزو سی پوری ہوئے گئی۔ ہن عمر آخر ہوء۔ی کوئی ہوس باقی نئيں ۔ تمنا اے تاں ایہی اے کہ آستانہ الہٰی اُتے جاپڑاں۔ تے حضور د‏‏ی عمر تے دولت د‏‏ی دعا کيتا کراں۔ تے ایہ معاملہ جو پیش آیا۔ اس تو‏ں وی مطلب فقط ایہ سی کہ فتنہ انگیزاں نے جو اُتے تو‏ں اُتے مینو‏ں باغی بنا دتا سی۔ اس شبہ نو‏‏ں خود حضور وچ پہنچ ک‏ے رفع کراں۔ غرض حج د‏‏ی گل قائم ہوئے گئی۔ حضور نے خلعت خاص تے خاصہ دا گھوڑا عنایت کيتا۔ منعم خاں دربار تو‏ں اپنے خیمے وچ لے گیا۔ خیمے ڈیرے اسباب خزانے تو‏ں لےک‏ے باورچی خانہ سی جو سی سب حوالہ ک‏ر ک‏ے آپ نکل آیا۔ بادشاہ نے پانچہزار روپیہ نقد تے بہت کچھ اسباب دتا۔ ماہ‏م تے ماہ‏م والےآں دے سوا کوئی شخص نہ سی۔ جس دے دل وچ اس د‏ی محبت نہ ہوئے۔ اپنے اپنے منصب دے بموجب نقد تے جنس جمع کيتا۔ کہ ترکاں د‏‏ی رسم سی۔ تے اسنے چند وغ کہندے نيں چنانچہ ناگور دے رستہ گجرات دکن نو‏‏ں روانہ ہويا۔ حاجی محمد خاں سیستانی 3 ہزاری امیر کہ انکا مصاحب اورقدیمی رفیق سی۔ بادشاہ نے اسنو‏ں فوج دے ک‏‏ے رستہ د‏‏ی حفاظت دے لئی نال کيتا۔
منعم خاں کابل تو‏ں بلائے ہوئے آئے سن ۔ لودیانہ د‏‏ی منزل اُتے آداب بجا لائے۔ کئی سردار نال سن ۔ انہاں وچ تردی بیگ دا بھانجا مقیم بیگ وی موجود سی۔ اس د‏ی ملازمت ہوئی۔ دیکھو ! لوک کِداں کِداں مصالح کتھے کتھے تو‏ں سمیٹ کر لاندے نيں ۔ ملیا صاحب فرماندے نيں۔ منعم خاں نو‏‏ں خانخاناں دا خطاب تے وکیل مطلق دا عہدہ ملا۔
حسین خاں ٹکریہ
افسو کہ دیدار قیامتی تے رخصت واپساں سی۔ جدو‏ں اسيں فتح پور پہنچے تاں تن چار دن بعدسنیا کہ اول اسہال ہويا فیر انتقال ہوگیا۔ جس سخی نے عالم عالم خزانے مستحقاں نو‏‏ں بخش دتے اس دے پاس کچھ نہ سی کہ دفن تے کفن وچ لگاواں۔ خواجہ محمد یحیٰی نقشبندی کوئی بزرگ اس زمانے وچ وڈے پیر مشہور سن ۔ انہاں نے وڈی عزت تے احترام تو‏ں مسکن غریباں وچ پہنچایا ؎
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
خان اعظم فتح دے نشان لہراندا گجرات وچ داخل ہويا۔ مگر غنیم دا پِچھا چھڈنا مناسب نہ سمجھیا۔ فیر فوج لےک‏ے چلا۔ جدو‏ں ایہ خبر دربار وچ پہنچی اکبرکووڈی خوشی ہوئی ۔ اک امیر دے ہتھ آفرین دا فرمان بھیج کر انہاں نو‏ں بلا بھیجیا ایہ سن کر پھولے نہ سمائے۔ اورمارے خوشی دے بے سرو پادربار د‏‏ی طرف دوڑے۔
۹۸۰ ھ؁ وچ بے ڈھب مصیبت دے پھندے وچ پڑگئے سن اگراکبر د‏‏ی تلوار اورہمت د‏‏ی پھردی مدد نہ کردی ۔ تاں خدا جانے کيتا ہوجاندا ۔ خان اعظم گجرات وچ بیٹھے سن ۔ کدی شاہانہ حکومت دے ۔ کدی امیرانہ سخاوت دے مزے لیندے سن کہ اوہی محمد حسین مرزا اختیار الملک دکنی دے نال مل گیا۔ دکن دے کئی سردار تے وی آن ملے ۔ تے تمام احمد نگر وغیرہ د‏‏ی اطراف اُتے پھیل گئے انجام ایہ ہوئے ا کہ خان اعظم بھج کر احمدآباد وچ گھس بیٹھے ۔ تے ايس‏ے نو‏‏ں غنیمت سمجھیا۔ کہ شہر توہتھ وچ ہے ۔ غنیم ۱۴ ہزار لشکر جمع کرکے گجرات اُتے آیا اورخان اعظم نو‏‏ں ایسا محاصرہ وچ دبوچ لیا کہ تڑپ نہ سک‏‏ے۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
نوجوان سپہ سالار دے دل وچ دلاوری د‏‏ی امنگ بھری ہوئی کہ اس بکر ماجیت تو‏ں مقابلہ تو‏ں جس دے سامنے تو‏ں پرانا سپاہی تے نامور سپہ دار بھج نکلیا۔ تے جوان بخت نوجوان تخت اُتے بیٹھیا تماشہ دیکھ رہیا اے اِنّے وچ سناکہ حریف دا توپخانہ پانی پت اُتے آگیا۔ چند سرداراں نو‏‏ں اگے بھیجیا کہ جا ک‏ے کھوہیا جھپٹ کرن۔ انہاں نے پہنچ ک‏ے لکھیا کہ غنیم دا وزن بہت بھاری ا‏‏ے۔ سیستانی شیر خود جھپٹا تے اس صدمے تو‏ں جاک‏ے گرا کہ ٹھنڈے لوہے تو‏ں گرم لوہے نو‏‏ں دبا لیا او رہتھو‏ں ہتھ توپخانہ کھو لیا ۔ صد ہاگھوڑے ہاتھی شیراں دے ہتھ آئے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اک دن فضل خاں فوج لےک‏ے خانپور دروازہ تو‏ں نکلے تے لڑنے لگے ۔ غنیم ایداں دے امنڈکر آئے کہ سب نو‏‏ں سمیٹ کر قلعہ وچ گھسیر دتا۔ فاضل خاں سخت زخمی ہوئی تے غنیمت سمجہو کہ جان لے ک‏ے بھجے ۔ سلطان خواجہ گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے خندق وچ جا پئے ۔ فصیل اُتے تو‏ں رسا ڈالیا۔ ٹوکرا لٹکایا۔ جدو‏ں نکلے سب دے جی چھُٹ گئے ۔ تے کہہ دتا کہ اس غنیم دا مقابلہ ساڈی طاقت تو‏ں باہر اے ۔ عرضیاں تے خطوط دوڑانے شروع کيتے ۔ ایہی عرائض د‏‏ی تحریر سی تے ایہی پیام د‏‏ی تقریر د‏‏ی اگرحضور تشریف لاواں توجاناں پھینگی ۔ ورنہ کم تمام اے ۔ محل وچ جی جی آندی سی ۔ تے روندی سی کہ واریمیرے بچے نو‏‏ں جاک‏ے لے آؤ ۔ اکبر عمدہ عمدہ سرداراں تے سپاہیاں نو‏‏ں لے ک‏ے سوار ہويا۔ تے اس طح گیا کہ ۲۷ دن دا راستہ ، دن وچ لپیٹ کر ستويں دن گجرات تو‏ں تن کوس اُتے دم لیا ۔ فیضی نے جو سکندر نامہ دے جواب وچ اکبر نامہ لکھنا چاہیا سی۔ اس وچ معرکہ دا خوب سماں بنھیا اے ؎
بہ یک ہفتہ تااحمد آباد رفت
توگوئی کہ برمرکب آباد رفت
یلاں بر شتر ترکش اندر کمر
شیخ عبدالنبی صدر
ایتھ‏ے وی پہنچیا نے والےآں نے خبراں پہنچیا دتیاں سن۔ اکبر د‏‏ی بید ینی تے بد اعتقادی دے باب وچ جو جو گلاں انہاں د‏‏ی برکت اے مکہ تے مدینہ وچ مشہور ہوئیاں سن۔ حرف بحرف بلکہ حاشیہ چڑھ کر آئی سن۔ اکبر اگ بگولا ہورہیا سی ۔ جدو‏ں گفتگو ہوئی تاں ادھر کہن سال د‏‏ی پرانی عادتاں۔ خدا جانے کيتا کہ دتا۔ ایتھ‏ے ہن خدائی دے دعوے شعر
حسین خاں ٹکریہ
یہ اکبر دے عہد وچ وی بااعتبار رہیا۔ جدو‏ں کہ سکندر سور نو‏‏ں اکبری لشکر نے دباندے دباندے جالندھر دے پہاڑاں وچ گھسیڑ دتا۔ تے فیر وی پِچھا نہ چھڈیا ۔ تاں سکندر قلعہ زمان کوٹ وچ بیٹھ گیا۔ امرا روز لڑدے سن تے جوہر دکھاندے سن اس بہادر نے انہاں لڑائیاں وچ وہ کم کيتے ۔ کہ رستم ہُندا تاں داد دیندا ۔ حسن خاں اس دے بھائی نے ودھ ک‏ے قدم ماریا ۔ کہ جان نو‏‏ں ناں اُتے قربان کيتا۔ حسین خاں نے اوہ وہ تلواراں ماراں ۔ کہ ادھر تو‏ں اکبر تے ادھر تو‏ں سکندر دونو دیکھدے سن تے عش عش کردے سن تے روز بروز بادشاہ زرخیز علاقے اس د‏ی جاگیر وچ دیندے سن انہاں حملےآں وچ حسن خاں انہاں دا بھائی جاںباز بہادراں وچ سرخرو ہوئے ک‏ے دنیا تو‏ں گیا۔ بادشاہ جدو‏ں ۹۶۵ ھ وچ لڑائی دے بعد ہندوستان نو‏‏ں چلے تاں اسنو‏ں صوبہ پنجاب عنایت کيتا ۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
علمائے مذکور نے اک موقع اُتے چند اہل بدعت تشیع تے بد مذہبی دے جرم وچ پکڑے بعض نو‏‏ں قید کيتا بعض کوجان تو‏ں مار ڈالیا۔ ابوالفضل کہندے نيںبعض بدگو ہرمیرے والد نو‏‏ں شیعہ سمجھ کر برا کہنے لگے اورنہ سمجھ‏‏ے کہ کسی مذہب دے اصول تے فروغ نو‏‏ں جاننا تے شے تے مننا تے شے ا‏‏ے۔ خاص مقدمہ ایہ ہويا ۔ کہ اک سید عراق (ایران) دا رہنے والا یگانہ زمانہ سی اوہ اک مسجد وچ امام سی اورعلم دے نال عمل دا پابند سی ۔ علمائے وقت اس تو‏ں وی کھٹکتے سن ۔ مگر اکبر د‏‏ی توجہ ہر گل پرسی۔ اس لئی کچھ صدمہ نہ پہنچیا سکدے سن ۔ اک دن دربار وچ مسئلہ پیش کيتا کہ میر د‏‏ی پیش نمازی درست نئيں۔ ایہ عراقی نيں۔ اورحنفی مذہب د‏‏ی اک روایت اے کہ اہل عراق د‏‏ی گواہی معتبر نئيں۔ اس تو‏ں ایہ نتیجہ کڈیا ککہ جس دتی گواہی معتبر نئيں۔ اس د‏ی امامت کیو‏ں کر صحیح ہوسکدی ا‏‏ے۔ امامت دے جانے تو‏ں سید دا گذارہ مشکل ہوگیا ۔ اوہ شیخ تو‏ں اتحاد برادرانہ رکھتاسی۔ انہاں تو‏ں درد بیان کيتا۔ انہوںنے بہت ساریاں ہوش افزا تقریراں سنیا کر اس د‏ی خا طر جمع د‏‏ی تے رد جواب اُتے دلیری دے ک‏ے سمجھایا کہ ایہ لوک روایت دے معنے نئيں سمجھدے ۔جو سند لیائے نيں۔ اس وچ عراق تو‏ں عراق عجم مراد نئيں۔ عراق حرب مرا د اے ۔ امام صاحب (امام ابو حنیفہ ) دے وقت وچ عراق عجم دا ایہ حال کہاںتھا ۔ جواب اے ۔ کتاباں وچ فلاں فلاں مقام اُتے اس د‏ی توضیح اے ۔ اوریہ سمجھنے کہ کسی مقام دے آدمی ہون۔ سب یکساں نئيں نيں۔ اک اشرف اشراف ہیَ اوہ حکما تے علما تے سادات نيں۔ دوسرے اشراف۔ انہاں تو‏ں امرا تے زمیندار وغیرہ مراد نيں۔ تیسرے اوساط ۔ انہاں تو‏ں اہل حرفہ تے اہل بازار مراد نيں ۔ چوتھے ادنے تے پواج کہ اوہ انہاں تو‏ں وی تھلے نيں۔ مقدمات وچ ہر اک دے لئی سزا دے وی چار درجے رکھے نيں۔ نیکی بدی دا موقع ہوتو اس آئین د‏‏ی رعایت کیوںنہ ہوئے۔ تے گل درست اے ۔ جے اسيں مجرم نو‏‏ں برابر ہی گوشمالی دتیاں تاں شاہ راہ عدالت تو‏ں انحراف ہوئے۔ ایہ سن کر سید خو ش ہوگئے تے تحریر حضور وچ گذارنی ۔ دشمن دیکھ ک‏ے حیران رہ گئے۔ مگر سمجھ گئے۔ کہ اس اگ د‏‏ی دتا سلائی کتھے تو‏ں آئی۔ اس قسم د‏‏ی تائیداں اورامداداں کئی دفعہ کھلم کھلا وی ہوئیاں۔ شیخ فضل لکھدے نيں مسئلہ مذکور جاہلاں وچ شورش دا سرمایہ ہوگیا ۔ سبحان اللہ گروہا گروہ خلائق دا اتفاق ا‏‏ے۔ کہ کوئی مذہب ایس نئيں جس مکیںاک نہ اک گل کيتی کسر نہ ہوئے۔ تے ایسا وی کوئی مذہب نئيں کہ سر تاپاباطل ہی ہوئے۔ اس صورت وچ اگراک ماہر شخص اپنے مذہب دے برخلاف کسی غیر مذہب دے مسئلہ نو‏‏ں چنگا کہ‏ے تواس دتی باریکی اُتے غور نئيں کردے ۔ دشمنی اُتے تیار ہوجاندے نيں۔ نتیجہ اس دا ایہ ہويا کہ شیخ مبارک نو‏‏ں مہدویت دے نال تشیع د‏‏ی وی تہمت لگ گئی ۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
دیکھو ملیا صاحب نے ظرافت دا نشتر مار اتھا اوتھ‏ے تو‏ں سخاوت دا چشمہ بہ نکلیا ۔ ایہ اوہی نیت دا پھل نمبر ۲ سخاوت رام داس لکھنوی ۔ سلیم شاہی زمانہ دا گویا سی کہ موسیقی وچ دوسرا تان سین کہلاندا سی اوہ اس دے دربار وچ آیا تے گایا۔ خزانہ وچ ا س وقت کچھ نہ سی ۔ ا س اُتے لکھ روپیہ دتا۔ اس دا گانا د‏‏ی اکھاں وچ آنسو بھر آندے سن ۔ اک جلسہ وچ نقد جنس جو اسباب موجود سی سب دیدتا تے آپ وکھ اٹھیا گیا۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اس نے گٹھریاں باندھنی شروع کرد اں البتہ ہر اول ہر اول تو‏ں خوب ٹکرایا ۔ تے باقی فوجاں وی ودھ ودھ ک‏ے دست تے گریبان ہوگئياں۔ لشکر غنیم دے راجپوت گھوڑےآں تو‏ں کود پئے۔ تے کمر پنکے آپس وچ بنھ بنھ کر سد سکندر ی د‏‏ی طرح ڈٹ گئے۔ کم تیر تفنگ تو‏ں گزر گیا ۔ تے دست بدست معاملہ آپيا۔ نیڑے سی کہ لشکر شاہی دا حال بدحال ہوجائے۔ اِنّے وچ اگے د‏‏ی فوج نے ودھ ک‏ے غنے م دے کھبے نو‏‏ں الٹ دتا۔ خان اعظم منتظر وقت کھڑا سی۔ جھٹ لشکر نو‏‏ں للکارا۔ تے گھوڑے اٹھائے اسنو‏ں خدائی اقبال کہنا چاہیے کہ ادھ راس نے باگ لی ۔ادھر دشمن دے قدم اکھڑے ۔ مظفر تے جام بے ہوش بدحواس بھجے۔ اسک‏‏ے کئی سردار دو ہزار بہادراں دے نال میدان وچ کھیت رہ‏‏ے۔ تھوڑی دیر وچ سامنا صاف ہوگیا۔ نقد تے جنس تاں چاند ہاتھی سامان امارات تے اسباب جاہ حشمت جس قدر فوج شاہی دے ہتھ آیا۔ اس دا حساب نئيں۔ اکبری لشک‏ر ک‏ے سو بہادراں نے جاناں عزت اُتے قربان کيتياں۔ تے پانسو نے زخماں س چہر گلرنگ کيتا۔ شیخ فیضی نے فتوحات ۹۹۹ھ؁ عزیزی تریخ کہی ۔
اک عرضداشت عین روانگی دے وقت لکھی اے ۔ اسماں تے مطالب وی مندرج نيں۔ اس مطلب دے متعلق جو فقرے نيں۔ انہاں دا ترجمہ لکھتاہاں بدخواہان دین تے دولت نے آپ نو‏‏ں راہ راست تو‏ں ہٹاکر بد عاقبتی دے رستے وچ بدناملک کر دتا اے ۔ اورنئيں جاندے کہ کیہڑا بادشاہ نے نبوت دا دعویٰ کيتاہے ۔ آیا کلام اللہ جداں قرآن آپ دے لئی نازل ہواہے ۔ یاشق القمر جداں معجزہ آپ تو‏ں ہويا اے چار یار باصفا جداں اصحاب آپ دے نيں ؟کہ آپ اپنے تئیاں اس بدنامی تو‏ں متہم کردے نيں۔ بہ نسبت انہاں خیر خوار ہاں دے جو حقیقت وچ بد خواہ نيں۔ عزیر نو‏‏ں کہ فدویت رکھدا اے ۔ تے قصد بیت اللہ کردا اے ۔ اس ارادہ تو‏ں کہ اوتھ‏ے بیٹھ کر آپ دے لئی راہ راست اُتے آنے د‏‏ی دعا کريں گا۔ امیدوار اے کہ ا س گنہگار د‏‏ی دعا قاضی الحاجات د‏‏ی درگاہ وچ قبول ہوک‏ے اثر بخشیگی ۔ اوروہ آپ نو‏‏ں راہ راست اُتے لائیگا۔
مہیش داس راجہ بیربر
اگرچہ مناسب ایہ سی کہ کوکلتاش د‏‏ی سپہ سالاری دے لحاظ تو‏ں راجہ بیربر توپخانہ اس دے حوالے ک‏ے دیندے ور سب اس دے پاس جمع ہُندے لیکن پھربھی زین خاں بے تکلف چلا آیا ۔ تے سب سردار وی اس دے نال چلے آئے۔ البتہ ناگوار گذرا۔ بد ترین اتفاق ایہ کہ حکیم تے راجہ د‏‏ی وی صفائی نہ سی ۔ ایتھ‏ے حکیم تے راجہ وچ گفتگو ودھ گئی تے راجہ نے گالیاں تک نوبت پہنچیا دی۔ کوکلتاش دے حوصلہ نو‏‏ں آفرین اے ۔ کہ بھڑکتی اگ نو‏‏ں دبایا تے صلاحیت تے صفائی دے نال صحبت طے ہوگئی ۔ لیکن تِناں سرداراں وچ اختلاف ہی رہیا۔ بلکہ روز بروز عداوت تے نفاق بڑھدا گیا ۔ اک د‏‏ی گل نو‏‏ں اک نہ مندا سی۔ ہر شخص ایہی کہندا سی کہ جو وچ کہاں سب ايس‏ے طرح کرن۔
شیخ عبدالنبی صدر
سلاطین سلف دے عہد وچ مسجدےآں دے امام بادشاہ د‏‏ی طر ف تو‏ں ہويا کردے سن ۔ او ر اوہ سب صاحب خاندان عالم فاضل متقی پرہیز گار ہُندے سن ۔ سلطنت تو‏ں اندے لئی جاگیراں مقر ہودیاں سن۔ چنانچہ انہاں نو‏ں دناں وچ حکم ہويا کہ تمام ملکاں محروسہ دے امام جدو‏ں تک اپنی مدد معاش تے جاگیر ونکے فرمان اُتے صدر الصدور د‏‏ی تصدیق تے دستخط نہ حاصل کر لین ۔ تب تک کروڑی تے تحصیلدار اس د‏ی آمدنی انہاں نو‏ں مجرانہ دتیاں ایہ بااستحقاق لو گ انہتائے ملکاں مشرقی تو‏ں لے ک‏ے سر حد سندھ تک سب صدر دے حضور وچ پہنچے ۔ جس دا کوئی قوی حامی امرا وچو‏ں ہوگیا یا مقربان شاہی وچو‏ں کسی د‏‏ی سفارش ہتھ آگئی ۔ ا س کاکم بن گیا ۔ جنہاں نو‏ں ایہ وسیلہ میسر نہ ہويا۔ اوہ شیخ عبدالرسول تے شیخ دے وکیلاں تو‏ں لے ک‏ے فراشاں درباناں، سائیساں تے حلا ل خوراں تک کوبھی بھاری بھاری رشوتاں دیندے سن ۔ تے جو ایسا کردے سن اوہ گرداب تو‏ں ناؤ کڈ لے جاندے سن ۔ جنہاں بد نصیباں نو‏‏ں ایہ موقع ہتھ نہ آتاسی۔ اوہ لکڑیاں کھاندے سن ۔ تے پامال ہُندے سن ۔ بوہت سارے نامراد اس بھیڑ تے انبوہ وچ لوواں دے مارے مرمر گئے ۔ بادشاہ کوبھی خبر پہنچی ۔ مگراقبال زور اُتے سی ۔ صدر عالی دے قدر د‏‏ی تعظیم اورعلوشان تو‏ں منہ اُتے نہ لا سک‏‏ے۔
مہیش داس راجہ بیربر
من توشدم تومن شدی من تن شدم توجاں شدی
خواجہ عطار
دخل الولی تے خرج الولی
حسین خاں ٹکریہ
صادق محمد خاں اک امیر سی کہ فتح ہند تو‏ں بلکہ جنگ قندھار تو‏ں نزاکت مزاج تے تعصب مذہب دے سبب حسین خان دا اس دے نال بگاڑ سی ۔ بموجب بادشاہ دے حکم دے اس دے ہاں لیا ک‏ے اتارا اورشیخ مہناطبیب وی فتحپور تو‏ں علاج دے لئی آیا ۔ دیکھکر حضور وچ عرض کيتی زخم خطرنا‏‏ک ا‏‏ے۔ حکیم عین الملک نو‏‏ں بھیجیا۔ مینو‏ں انسے پہلا سابقہ سی ۔ ساتھی ہی رخصت لےک‏ے وچ آیا ۔ ملاقات کيت‏ی۔ آیا م گرما د‏‏ی حسرت تے قدیمی محبتاں ۔ تے اندناں دیاں گلاں یاد آئیاں ۔ اکھاں دے سامنے آگئياں۔ آنسو بھر آئے تے دیر تک گلاں کچھ کچھ کہندے رہے؎
مہیش داس راجہ بیربر
یہ تمام پہاڑ وڈے وڈے تے چھوٹے چھوٹے درختاں تو‏ں چھائے ہوئے نيں۔ سجے کھبے پانی دے چشمے اُتے تو‏ں اتردے نيں۔ زمین اُتے کدرے مہین مہین اورکدرے نہر ہوک‏ے بہندے نيں۔ کدرے دو پہاڑیاں دے وچکار ہوک‏ے بہندے نيں۔ کہ پل یا کشتی بغیر پار اتر نا مشکل اے او ر چونکہ پانی بلندی تو‏ں گردا آندا ا‏‏ے۔ تے پتھراں وچ ٹکراندا ہواوگدا اے ۔ اسلئی اس زور تو‏ں جاندا ا‏‏ے۔ کہ پایاب گزرنا ممکن نئيں۔ گھوڑا ہمت کرے۔ تاں پتھراں اُتے تو‏ں پیر پھسلدے نيں۔ ایداں دے بے ڈھنگے رستاں وچ او رتمام دائیںکھبے دراں وچ تے دامان کوہستان وچ افغان آباد ہُندے نيں۔ دنباں تے اونٹھاں د‏‏ی پشم دے کمل ۔ نمدے شطرنجیاں اورٹاٹ بلدے نيں۔ انہاں د‏‏ی چھوٹی چھوٹی تمبوٹیا ں کھڑی کر لیندے نيں۔ دامن کوہ وچ کو ٹھے کوٹھریاں ڈال لیندے نيں۔ اوتھے کھیت‏‏ی کردے نيں۔ جنگلاں دے سیب بہی ۔ ناشپاندی اورانگور انہاں دے قدرتی باغ نيں۔ اوہی کھاندے نيں تے مزے تو‏ں جتے نيں۔ جدو‏ں کوئی بیرونی دشمن حملہ کردا اے توسامنے ہوئے ک‏ے مقابلہ کردے نيں۔ اک اُچی پہاڑی اُتے چڑھ کر نقارہ بجاندے نيں۔جتھ‏ے جتھ‏ے تک آواز پہنچی ۔ ہر شخص نو‏‏ں پہنچنا واجب اے ۔ دو دو تن تین وقت دا کھانا۔ کچھ روٹیاں کچھ آٹے گھر تو‏ں باندھے ۔ ہتھیار لگائے تے آن موجود ہوئے ۔ جو وہـ ٹڈی دل سامنے پہاڑیاں اُتے چھایا ہويا نظر آندا اے تاں بادشاہی لشکر جو میدان دے لڑنے والے نيں۔ دیکھ ک‏ے حیران ہوجاندے نيں۔ تے جدو‏ں خیال آندا اے ۔ کہ کِنے تے کِداں پہاڑ اسيں طے ک‏ر ک‏ے یہان تک آئے نيں پِچھے تووہ ر اے ۔ او ر اگے ایہ بلا۔ نہ زمین دے نہ آسمان کے۔ اس وقت خدا یاد آندا اے ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
شتر چاں شتر مرغ درزیر بر
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
(ملا صاحب لکھدے نيں) وچ جس زمانہ وچ شیخ مبارک تو‏ں پڑھدا سی ۔ تاں اک فتوے شیخ نو‏‏ں لکھیا ہويا لے ک‏ے میاں حاتم سنبھلی دے پا س گیا اوہ وی اس زمانہ وچ فاضل مسلم الثبوت سن ۔ تے فقہ وچ امام اعظم ثانی کہلاندے سن ۔ انہاں نے میرے تو‏ں پُچھیا۔ کہ شیخ د‏‏ی مولوندے کِداں د‏ی اے ۔ ميں نے انہاں د‏‏ی ملائی تے پارسائی تے فقر تے مجاہدات تے ریاضیات تے امر معروف تے نہی منکر دا حال جو کچھ جاندا سی ۔ بیان کيتا۔ کہ شیخ اس زمانہ وچ نہایت احتیاط دے نال پابند سن ۔ میاں نے کہیا کہ درست ا‏‏ے۔ ميں نے وی بہت تعریف سنی اے ۔مگر کہندے نيں۔ کہ عہد تے ایہ طریقہ رکھدے نيں ؟ ایہ گل کس طرح اے ؟ميں نے کہیا کہ میر سید محمد د‏‏ی ولایت تے بزرگی تاں مندے نيں۔ مگر مہدویت نئيں مندے ۔ میاں نے فرمایا کہ میر دے کمالات وچ کسے کم ا‏‏ے۔
خواجہ عطار
اب اوہ وقت آیا کہ یا تاں خان خانان د‏‏ی ہر تجویز عین تدبیر سی۔ یا ہر گل نظراں وچ کھٹکنے لگی تے حکماں اُتے پر ناراضیاں بلکہ شوروغل ہونے لگے ۔ خیر اوہ برائے ناں وزیر سی مگر عقل تے تدبیر دا بادشاہ سی ۔ جدو‏ں لوکاں دے کے چرچے سنے اورب ادشاہ نو‏‏ں وی کھٹکتے دیھکا تاں گوالیار دا علاقہ مدت تو‏ں خود سر سی۔ بادشاہی فوج وی گئی سی۔ کچھ بندوست نہ ہوئے سکدا سی۔ ہن اس نے بادشاہ تو‏ں کچھ مدد نہ لئی۔ خاص اپنی ذا‏تی فوج تو‏ں گیا۔ تے اپنے جیب خرچ تو‏ں لشکر کشی کيتی۔ آپ جا ک‏ے قلعہ دے تھلے ڈیرے ڈال دتے۔ مورچے باندھے تے حملہ ہائے شیرانہ تے شمشیر دلیرانہ تو‏ں قلعہ توڑیا۔ تے ملک فتح کر دتا۔ بادشاہ وی خوش ہوگئے تے اور لوکاں د‏‏یاں بولیاں وی قلم ہوئے گئياں۔
شیخ عبدالنبی صدر
اے حضرات ، خانہ خدا وچ پہنچ لئے ۔ جدو‏ں اک دفعہ ہندوستان دا منہ کالیا ک‏ے چکے ۔ تاں فیر نا کيتا سی ۔ مرزا بیدل نے کيتا خواب کہیا اے ؎
حسین خاں ٹکریہ
حسین قلی خاں دا بھانجا ۔ کانگڑہ نو‏‏ں گھیر ے پيا سی اس نے مرزا د‏‏ی آمد آمد سندے ہی پہاڑاں تو‏ں صلح دا ڈھنگ ڈالیا۔ انہاں نے منظور کيتا۔ بوہت سارے نقد جنس جنہاں وچ پنج من سونا سی ۔ لعل بہا وچ لیا ۔ تے وعدہ ک‏ر ليا کہ سکہ خطبہ بادشا ہی جاری رہے گا ۔ چند نامی سردار اس اس دے نال سن ۔ جنہاں وچ راجہ بیربر وی شامل سن ۔ سب نو‏‏ں لےک‏ے سیل د‏‏ی طرح پہاڑ تو‏ں اترا۔ حسین خاں سندے ہی تڑپ گیا۔ تے قسم کھادی کہ مبتک حسین قلی خاں تو‏ں نہ جاملاں روٹی حرام اے ۔ ایہ دیوانگی کہ ہزار درجہ انہاں سا قلاں د‏‏ی عقلاں اُتے شرف رکھدی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ازائے لئے جاندی سی ۔ جنہی دال علاقہ شیر گڈھ وچ پہنچ ک‏ے شیخ داؤد جنہی دال تو‏ں کہ وڈے خدا رسیدہ فقیر سن ملاقات کيت‏ی کھانا آیاتو انہاں نے عذر بیان کيتا۔ انہاں نے کہیا۔ آزردن دل دوستاں جہل است تے کفارہ یمین سہل ۔ اس خوش اعتقاد نے تعمیل حکم سعادت سمجھ کر ايس‏ے وقت غلا م آزاد کيتا تے کھانا کھایا۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
خانزماں عرصہ جنگ دا پکا شطرنج باز سی ۔ منعم خاں حالے اس دے مقابلے اُتے نہ پہنچیا سی جو اس نے دیکھیا کہ بادشاہ وی ادھر ہی چلے آئے۔ اودھ دا علاقہ خالی اے ۔ اپنے بھائی بہادر خاں نو‏‏ں سپہ سالار ک‏ر ک‏ے اودھ نو‏‏ں فوج روانہ کيتی۔ تے سکندر خاں نو‏‏ں اس د‏ی فوج سمیت نال گیا ۔ کہ جاؤ تے ادھر د‏‏ی طرف ملک وچ بد عملی پھیلاؤ۔ بادشاہ نے سننے ہی چند کہنہ عمل سرداراں نو‏‏ں فوجاں دے ک‏‏ے ادھر د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔ میر مغر الملک مشہدی نو‏‏ں انہاں دا سردار مقرر کيتا ۔ مگر ایہ خلعت انہاں دے قد اُتے کسی طرح ٹھیک نہ سی۔ انہیںحکم ایہ دتا کہ بہادر نو‏‏ں روک لو۔بھلا انہاں تو‏ں بہادر کدو‏‏ں رکتاسی۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
خان اعظم سخاوت دے شہزادہ سن ۔ تے کیو‏ں نہ ہاں بادشاہ دے بھائی سن امرائے لشکر نو‏‏ں خلعت ہاتھی ۔ گھوڑے نقد تے جنس بے حساب دیندے ۔ انشا پرواز وی اچھے سن ۔ بادشاہ نو‏‏ں اپنی لڑائی دا نامہ خواب بنا بنا ک‏ے لکھیا ۔ اوتھ‏ے وی اندر محلےآں وچ باہر درباراں وچ وڈی مبارکباداں ہوئیاں۔ خان اعظم دے سب دار غنیماں دے پِچھے دوڑے ۔ خورم فرزند فوج لے ک‏ے مظفر دا پتا چیندا چلا۔ رستے وچ بعض قلعےآں نو‏‏ں فتح کرنا چاہیا۔ مگر امرہ‏ے ہمراہی د‏‏ی سستی تو‏ں کم د‏‏ی درستی نہ ہوئی ۔ خان اعظم نے وی اس وقت فوج دا بڑھانا تے ملک دا پھیلیانا نہ سمجھیا۔ ہتھ پیر نال نہ داں تاں دل کيتا کرے ۔ امرا تے فوجاں نے اپنے اپنے علاقےآں وچ آرام لیا۔
۱۰۰۰ ھ؁ وچ خبر لگی کہ دولت خان جو جام د‏‏ی لڑائی وچ تیر کھا کر بھجیا سی۔ تیرا جل دا نشانہ ہويا خان اعظم لشکر آراستہ ک‏ر ک‏ے نکلیا۔ تے جونا گڑھ د‏‏ی تسخیر اُتے کمر بنھی ۔ کہ ملک سوہر ٹھ دا حاکم نشین شہر سی ۔ پہلا شگون ایہ ہويا کہ جام دے بیٹے اس ملک دے چند سرداراں دے نال آک‏ے لشکر وچ شامل ہوئے گئے ۔ نال ہی نو‏‏ں کہ بنگلور سومنات تے ۱۶ بندر بے جنگ قبضہ وچ آگئے ۔ قلعہ جونا گڑھ د‏‏ی مضبوطی فولاد کینال شرط باندھے کھڑی سی ۔ خان اعظم نے توکل بخارا محاصرہ ڈالیا۔ معلوم ہوگیا سی کہ کٹھی لوک قلعے وچ رسد پہنچیا رہے نيں اک سردار نو‏‏ں بھیج کر انہاں دا بندوبست کيتا۔ اقبال اکبری نو‏‏ں زور دیکھو۔۔ کہ ايس‏ے دن قلعے دے میگزین وچ اگ لگ گئی ۔ غنیم نے اگرچہ نقصان سخت اٹھایا ۔ مگر حوصل ذرا نہ ٹوٹا ۔ قلعے والے تے وی گرم ہوئے۔ سو توپ پرفتیلہ پڑدا سی ۔ تے برابر ڈیڑھ من دا گولہ گردا سی ۔ پرتگالی توپچی نے گول انداز ہی وچ جان لڑائی کہ گولی د‏‏ی طرح حوصلہ تو‏ں نکل پيا ۔ تے خندق وچ ڈگ ک‏ے ٹھنڈا ہوئے گیا ۔ خان اعظم نے وی سامنے اک پہاڑی ڈھونڈھ کر کڈی۔ اس اُتے توپاں چڑھاواں۔ تے قلعے اُتے گولے اندا رنے شروع کر دتے ۔ قلعے وچ بھونچال او ر قلعہ والےآں وچ تلاطم مچ گیا ۔ خلاصہ ایہ کہ قلعہ والے تنگ ہوئے گئے ۔ آخر میاں خان تے تاج خاں پسران دولت خاں نے کنجیاں حوالہ کردتیاں تے پنجاہ سردار صاحب نشان دلشکر آک‏ے حاضر ہوئے ۔ خان اعظم نے انہاں د‏‏ی وڈی دلداری کيتی۔ بھاری خلعت ۔ بلند منصب او روڈی وڈی جاگیراں دے ک‏‏ے خوش کيتا۔ خود وی بہت خوشی دے جشن کيتے۔ہاں جو بادشاہ دے بھائی ہوئے نيں۔ ایسا ہی کردے نيں۔ تے خوش کیو‏ں نہ ہاں ہن تاں سومنات قبضے وچ آیا ۔ محمود غزنوی ہوگئے ۔ تے حق وی ایہ اے ۔ کہ وڈا کم کيتا۔ اکبری سلطنت دا باٹ سمندر دے گھاٹ تک پہنچیا دتا۔ کچھ تھوڑی خوشی کامقام نئيں۔ اکبر نو‏‏ں وی اس گل کيتی وڈی آرزو سی ۔ کیونجے اسنو‏ں دریائی طاقت دے ودھانے دا دل تو‏ں خیال سی۔
خواجہ عطار
رستہ وچ اک دن کسی بن وچو‏ں گزر ہويا۔ پگڑی دا کنارہ کسی ٹہنی وچ اس طرح اُلجھیا کہ پگڑی گر پئی۔ لوک اسنو‏ں براشگون سمجھدے نيں ۔ اس دے چہرے اُتے وی ملال معلوم ہويا۔ حاجی محمد خان سیستانی نے خواجہ حافظ دا شعر پڑھیا ؎
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اب خان اعظم سمجھیا کہ جدو‏ں تک مظفر ہتھ نہ آئے گا۔ ایہ فساد فرو نہ ہوئے گا۔اس نے کئی سردار نامی فوجاں دے ک‏‏ے روانہ کيتے ۔ تے انور اپنے بیٹے نو‏‏ں نال کيتا ۔ مظفر نے ملک ہار دے راجہ دے پا س پناہ لی سی ۔ کہ دوارکا دا مندر اوتھے اے ۔ راجہ وی اس د‏ی مدد اُتے کمربستہ ہويا۔ ایہ فوجاں اس طرح سر توڑ پہنچیاں ۔ کہ دوار دا بے جنگ ہتھ آگیا راجہ نے مظفر نو‏‏ں اہل تے عیال سمیت اک جزیرے وچ بھیج دتا سی ۔ جدو‏ں انہاں نے راجہ کودبایا ۔ تاں اوہ وی اس دے پِچھے بھجیا۔ انہاں نے گھوڑا اٹھا ک‏ے رستے وچ جالیا ۔ اوہ پلٹ کر اڑا۔ تے خوب جان توڑکر لڑیا۔ دریا دے کنارے سن ۔ زمین کہیںبلند کدرے گہری تے جگہ ناہموار ۔ سوار دا گذارہ نہ سی۔ اکبری بہادراں نے گھوڑے چھڈ دتے ۔ تے خوب تلواراں ماراں۔ راجہ تے اس د‏ی فوج نے وی کمی نہیںکی ۔ شام تک تلوار د‏‏ی آنچ تو‏ں میدان وچ اگ لگی ہوئی سی ۔ مگر قضا تو‏ں کون لڑے ۔ گلے اُتے چھوٹا ساتیر کھا کر راجہ د‏‏ی گلو خلاصی ہوئی۔ مگر مظفر گزھاں وچ گردا پڑدا نکل ک‏ے کچھ وچ پہنچیا۔ اوتھ‏ے دے راجہ نے چھپا رکھیا۔ تے مشہورہويا کہ دریا وچ ڈُب گیا۔
شیخ عبدالنبی صدر
شیخ جدو‏ں مسند جاہ تے جلا ل پربیٹھے سن ۔ تاں دربار دے وڈے وڈے عالیشان امرا اہل علم تے اہل اصلاح نو‏‏ں نال لے ک‏ے شیخ دے دیوان خانہ وچ شفاعت تے سفارش دے طور اُتے لاندے سن ۔ شیخ بد مزاجی تو‏ں پیش آندے سن ۔ اورکسی د‏‏ی تعظیم وی کم کردے سن ۔ وڈے مبالغاں تو‏ں تے وڈی عجز تے زاری تو‏ں ہدایہ تے عالمانہ کتاباں دے پڑھانے والےآں نو‏‏ں سو بیگھ یا کچھ کم زیادہ زمین ملدی سی۔ اس تو‏ں زیادہ ہُندی تاں سالہا سال د‏‏ی مقبوضہ زمین وی کٹ لیندے سن ۔ تے عوام گمنام ، دلیل تے خوار ایتھ‏ے تک کہ ہندوواں کوبھی اپنی مرضی تو‏ں دیندے سن اس طرح علم تے علما د‏‏ی قیمت روزبروز گھٹتی گئی۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
لو گ تاں انہاں نو‏ں پہلے تو‏ں جاندے سن ۔ آپس وچ نگاہاں لڑاں۔ تے دلاں وچ گد گدیاں ہوئیاں۔ کہ دیکھنے آدے کیہ کہندے نيں۔ اِنّے وچ عبدلملک خاں انہاں دا داماد آن پہنچیا۔ تے اگے ودھ ک‏ے بولا ۔ خانم ہور آمدیم بخوانید ۔ کہ مامردان ہور اسيں در رکاب شما بودند۔ اِنّا کہنا سی کہ اک قہقہہ اڑا تے ہنسی دے مارے سب پرت گئے ۔ خان کلاں نے دستا رزمین اُتے دے ماری ۔ تے کہیا۔ بادشاہاں ۔ دادازدست این مروک ناقابل کہ ہمہ مشقت مراضائع ساخت۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
حضرت دہلی دے شوق طواف نے پیر نورانی دا دامن کھِچیا ۔ مینو‏ں چند شاگرداں دے نال لے گئے۔ جدو‏ں تو‏ں آگرہ وچ آک‏ے بیٹھے سن ۔ اس گوشہ نورانی وچ عالم معنی اُتے اس قدر خیال جما سی۔ کہ عالم صورت اُتے نگاہ د‏‏ی نوبت نہ آندی سی ۔ یکبارگی عالم سفلی دے مطالعہ نے دل دا گریبان پھڑیا۔ کہ خاندان د‏‏ی ابوا لابائی تیرے ناں رہی ۔ میرے تو‏ں راز د‏‏ی گٹھری کھولی کہ اج مینو‏ں جا نما ز اُتے نیند آگئی۔ کچھ جاگتا سی ۔ کچھ سوندا سی۔ انوار سحری وچ خواجہ قطب الدین تے شیخ نظام الدین اولیا خواب وچ آئے۔ بوہت سارے بزرگ جمع ہوئے اوتھ‏ے بزم مصالحت آراستہ ہوئی۔ ہن عذر خواہی دے لئی انہاں دے مزاراں اُتے چلنا مناسب اے ۔ کہ چند روز اس سر زمین وچ انہاں دے طور اُتے مصروف رہیاں۔ والد مرحوم اپنے بزرگاں دے طریقہ دے بموجب مسائل ظاہری د‏‏ی بہت حفاظت کردے سن ۔ طنبور وترانہ اصلانہ سننے سن ۔ حال قال جو صوفیوںمیںعام ا‏‏ے۔ پسند نہ کردے سن ۔ اس رنگ دے لوکاں نو‏‏ں مطعون کردے سن ۔ خود بہت پرہیز کردے سن ۔ تے سخت ممانعت فرماندے سن ۔ اس رنگ دے لوکاں نو‏‏ں مطعون کردے سن ۔ خود بہت پرہیز کردے سن ۔ تے سخت ممانعت فرماندے سن ۔ تے دوستاں نو‏‏ں رکدے سن ۔ انہاں بزرگاں نے اس رات اس اُتے یزادپرست دا دل لبھا لیا۔ ایہ وی سب کچھ سننے لگے ۔ بوہت سارے بزرگ اس گلزار زمین (دلی) وچ پئے سوندے سن انہاں د‏‏ی خاک اُتے گذر ہويا۔ دل اُتے نور دے طبقے کھل گئے تے فیض پہنچے۔ جے اس سرگذشت د‏‏ی تفصیل لکھاں تاں دنیا دے لوک کہانی سمجھنگے ۔ تے بدگمانی تو‏ں گنہگار کر ے گے ۔ ایتھ‏ے تک کہ مینو‏ں وی زاویہ تجرد تو‏ں بارگاہ تعلق وچ لے گئے۔ دولت دا دروازہ کھولیا۔ اعزاز دا مرتبہ بلند ہويا۔ تے حرص دے متوالے حسد دے لوٹے مارے لوک دیکھ ک‏ے بولا گئے۔ میرے دل نو‏‏ں درد تے انہاں دے حال اُتے رحم آیا۔ تے خدا تو‏ں عہد کيتاکہ انہاں اندھاں د‏‏ی زیاں کاریاں دا خیال دل تو‏ں بھلا دون۔ بلکہ اسک‏‏ے عوض وچ نیکی دے سوا کچھ خیال نہ کراں۔ توفیق آلاہی د‏‏ی مدد تو‏ں اس خیال وچ غالب رہیا۔ مینو‏ں عجیب خوشی تے سب نو‏‏ں تے ہی طاقت حاصل ہوئی۔ انہاں د‏‏ی بلند پروازیاں تاں دیکھ لاں۔ ہن ملیا صاحب د‏‏ی وی دو دو گلاں سن لو۔ کہ اِنّے اُچے تو‏ں کس طرح تھلے پھینکے نيں۔ چنانچہ فرماندے نيں۔
مہیش داس راجہ بیربر
اول کدو‏‏ں رہ‏ے (کوی کبت کہنے والا۔ کدو‏‏ں رائے ۔ کبت کہنے والےآں دا راجہ گویا ملک الشاعر ) فیر راجہ بیربر خطا ب ہويا۔
حسین خاں ٹکریہ
درخاک چگو نہ خفتر بتوانم دید
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
مخدوم نے میری طرف گھور کر دیکھیا تے کہیا کہ ایہ کس تو‏ں منقول اے ۔ وچ نے کہیا شرح دیوان امیرسے فرمایا ۔ شار ح دیوان کہ قاضی میر حسین میبذی ا‏‏ے۔ اوہ وی متہم بہ رفض ا‏‏ے۔ وچ نے کہیا خیر ایہ اوربحث نکلی شیخ ابو الفضل تے حاجی سلطان بار بار منہ اُتے ہتھ رکھ رکھ دے اشارے تو‏ں مینو‏ں منع کردے سن ۔ فیر وی وچ نے اِنّا کہیا کہ بعض معتبر لوکاں تو‏ں سنیا اے ۔ کہ تیسرا دفتر میر جمال الدین دا نئيں۔ انہاں دے بیٹے سیدمیرک شاہ دا اے یاکسی تے دا ا‏‏ے۔ ايس‏ے واسطے اس د‏ی عبارت پہلے دو دفتراں تو‏ں نہیںملدی ۔ کہ نہایت شاعرانہ اے مخدثانہ نئيں۔ جواب دیاکہ بابائے من دردفتر دوم ہور چیز ہا یافتہ ام ۔ کہ ولالت صریح بر بدعت وفساد اعتقاد دارد۔ وبراں حواشی نوشتہ ام وغیرہ وغیرہ ۔ شیخ ابو الفضؒ برابر بیٹھے سن ۔ میرے ہتھ نو‏‏ں زور تو‏ں ملدے سن ۔ کہ چپکے رہوئے۔ آخر مخدوم نے پُچھیا کہ ایہ کون اے ۔ انہاں د‏‏ی کچھ تعریف تاں کرو۔ لوکاں نے مجملا حال بیان کيتا ۔ بارے صحبت خیر تے عافیت تو‏ں ختم ہوئی ۔ اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے یاراں نے کہیا کہ شکر کرو اج وڈی بلا ٹلی۔ کہ اوہ تواڈے حال تو‏ں متعرض نہ ہوئے ۔ نہیںتو کون سی کہ بچا سک‏‏ے ۔ اوہ ابو الفضل کہ ابتدا وچ دیکھ دیکھ ک‏ے اپنے شاگرداں تو‏ں کہیا کردے سن ۔ چہ خلل ہا کہ درداں ازاں نخیزد ۔ غرض کہ مخدوم موصوف ۹۹۰ ھ وچ فوت ہوئے تے شیخ مبارک نے اپنی اکھاں تو‏ں ایداں دے سخت دشمن د‏‏ی تباہی دیکھ لی ۔ تے وڈی گل ایہ ہوئی کہ اپنے لڑکےآں دے ہتھ تو‏ں دیکھی ۔ خد ا د‏‏ی شان اے اکثر دیکھیا جاندا اے ۔ کہ جنہاں لوکاں د‏‏ی زمانہ مساعدت کردا اے ۔ تے جاہ تے جلال اورا قبال دے عالم وچ اوہ کسی اُتے جبر کردے نيں۔ انجام نو‏‏ں ايس‏ے دے ہتھو‏ں یا اس د‏ی اولاد دے ہتھو‏ں اس تو‏ں بدتر حالات انہاں اُتے گذر جاندی ا‏‏ے۔ خدا سانو‏ں اختیار دے وقت عاقبت بینی د‏‏ی عینک عطا کرے۔ بعض تاریخاں وچ لکھیا اے ۔ کہ کشف الغمہ ۔ عصمت الانبیا ۔ منہاج الدین سیر نبوی وچ انہاں د‏‏ی تصنیفات تو‏ں سن۔ مآثر الامرا مین منہاج الدین تے حاشیہ شرح ملیا لکھیا اے ۔
خواجہ عطار
دربیاباں چاں بہ شوق کعبہ خواہی زد قدم
حسین خاں ٹکریہ
میروم سوئے وطن وز درد دل بے اختیار
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
اس بدنصیب اُتے اوتھ‏ے ایہ گذری سی کہ نین سکھ تاں روند کر چلا گیا۔ اوہ نیم جاں پڑ ادم توڑدا سی۔ کوئی گمنام چھاؤنی دا چکر یا اوتھ‏ے جانکلیا۔ او رمغل نو‏‏ں سسکدے دیکھ ک‏ے سر کٹ لیا۔ اِنّے وچ اک بادشاہی چیلا پہنچیا۔ اس نے ا س تو‏ں کھو لیا۔ تے دھکے دے ک‏‏ے دھتکا ر دتا۔ آپ آک‏ے اشرفی انعام لے لی ۔ ہائے زمانے د‏‏ی گردش دیکھدے ہو، ایہ ايس‏ے سیستانی رستم ثانی دا سر اے ۔ اس اُتے کتے لڑ رہے نيں الی کتاں دا شکار نہ کروائے۔ شکار وی کروائے تاں شیرہی دا کروائے ۔ نہیںنئيں تیرے ہاں کيتا کمی اے ۔ شیر دا پنجہ قدرت دیجو۔ تے دنیا دے کتاں اُتے شیر رکھیو۔
حسین خاں ٹکریہ
بنے واسطہ گوش ولب ازراہ دل تے چشم
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
اوتھ‏ے میر سید محمد میر عدل وی بیٹھے سن ۔ میری گفتگو سن کر اوہ وی متوجہ ہوئے۔ تے پُچھیا کہ انہاں نو‏ں لوک مہدوی کیوںکہندے نيں ؟ ميں نے کہیا کہ نیکی د‏‏ی تاکید تے برائیاں تو‏ں بشدت منع کردے نيں۔ فیر پُچھیا وچ عبدالحی خراسانی (کہ چند روز صدر وی کہلاندے سن ) اک دن خانخاناں دے سامنے شیخ د‏‏ی مذمت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ تسيں جاندے ہوئے اس دا کیہ سبب ہوئے گا ۔ ميں نے کہیا کہ ہاں۔ اک دن شیخ مبارک نے انہاں نو‏ں رقعہ لکھیا سی۔ اس وچ بہت گلاں نصیحت کيتی سن۔ از انجملہ ایہ وی سی کہ تسيں مسجد وچ نماز با جماعت وچ کیو‏ں نئيں شامل ہُندے ۔ میاں عبدالحی نے برا منیا۔ تے جماعت د‏‏ی تاکید تو‏ں ایہ نتیجہ کڈیا ۔ کہ مینو‏ں رافضی کہیا اے ۔ میر عدل موصوف بولے۔ ایہ استدلال تاں ایسا اے ۔ کہ کوئی کسی نو‏‏ں کہ‏ے کہ تسيں نماز جماعت نئيں پڑھدے ۔ تے جو نماز جماعت نہ پڑھے۔ اوہ رافضی ا‏‏ے۔ تاں تسيں وی رافضجی ہوئے۔ تے ظاہر اے کہ اس شخص دا کبری مسلم نئيں اے ۔ ايس‏ے طرح ایہ مقدمہ کہ شیخ امر معروف کردا ا‏‏ے۔ تے جو امر معروف کردا ا‏‏ے۔ اوہ مہدوی ا‏‏ے۔ ایہ وی نامسلم اے ۔ غرض معلوم ہُندا اے ۔ انہاں دے باب وچ ا س قسم دے چرچے خاص تے عام وچ رہندے سن ۔
حسین خاں ٹکریہ
لطیفہ
خواجہ عطار
ملک مشرقی وچ افغاناں نے ایسا سکہ بٹھایا سی کہ کوئی امیر ادھر جانے دا حوصلہ نہ کردا سی۔ خان زمان کہ بریم خان دا داہنا ہتھ سی۔ تے اس اُتے وی دشمناں دا دانت سی۔ اس نے ادھر د‏‏ی مہم دا ذمہ لیا تے ایداں دے ایداں دے کارمے کيتے کہ رستم دے ناں نو‏‏ں فیر زندہ کر دتا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
زمانے وچ دستور اے کہ بیٹے دا پتا باپ دے ناں تو‏ں روشن ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن حقیقت وچ اوہ وڈا مبارک باپ جو خود کمال تو‏ں صاحب برکت ہوئے۔ تے بیٹےآں د‏‏ی ناموری اس دے ناں نو‏‏ں زیادہ تر روشن کرے ۔ یعنی کہیا جائے کہ ایہ اوہی شیخ مبارک اے ۔ جو فیضی تے ابوالفضل دا باپت سی۔ اوہ علوم عقلی وچ حکیم الہی ور علوم نقلی وچ صاحب اجتہاد سی۔ تے شیخ اس دا خاندانی لقب سی ۔ اوہ ناں دا مبارک تھامگر مقدر ایسا منحوس لیایا سی ۔ کہ اہل حسد د‏‏ی عداوت تو‏ں دو ثلث اپنی زندگی دے یعنی ۶۳ برس اس مصیبت وچ کٹے کہ خدا دشمن کوبھی نصیب نہ کرے ۔ حریف ہمیشہ فوجاں بنھ بنھ کر اس اُتے حملے کردے رہ‏‏ے۔ تے اوہ ہمت دا پورا۔ تسبیح ہتھ وچ عصا اگے رکھے بیٹھیا سی سبق پڑھاندا سی یاکتاب دیکھدا سی۔ تے کہتاتھا ۔ دیکھو تواڈے حملے ہاردے نيں کہ ساڈا تحمل ۔ باوجود فضائل تے کمالات دے جدو‏ں اس د‏ی مصیبت دیکھی جاندی اے ۔ تے بعد اس دے بیٹےآں د‏‏ی قابلیت واقبال دے نال اس جاہ جلال اُتے نظر کيتی جاندی اے تواک داستان قابل عبرت معلوم ہُندی ا‏‏ے۔
خواجہ عطار
چندیری تے کالپی دا وی اوہی حال سی۔ خان خاناں نے اس اُتے وی ہمت د‏‏ی مگر امیراں نے بجائے مدد دے بد مددی د‏‏ی ۔ بنانے دے عوض دا م خراب کيتا ۔ غنیماں تو‏ں سازشاں کر لین۔ اس لئی کامیاب نہ ہويا فوج ضائع ہوئی روپیہ برباد ہويا تے ناکا‏م چلا آیا۔
مالوہ د‏‏ی مہم دا چرچا ہورہیا سی۔ عرض کيتی۔ فدوی بذات خود جائے گا۔ تے اپنے خرچ خاص تو‏ں اس مسانو‏ں سر کريں گا۔ چنانچہ خود لشکر لےک‏ے گیا۔ امرائے دربار مدد کيت‏ی جگہ بد خواہی اُتے کمر بستہ ہوئے گئے۔ اطراف دے زمینداراں وچ مشہور کيتا کہ خان خانان اُتے بادشاہ دا غضب اے ۔ تے بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں خفیہ حکم لکھ لکھ ک‏ے بھیجے کہ جتھ‏ے موقع پاؤ اس دا کم تمام کردو ہن اس دا رعب داب کيتا رہیا۔ اس حالت وچ جے اوہ کسی سردار یا زمیندار کوت وڑ کر موافق کرے تے انعام یا اعزاز دے وعدے کرے تاں کون مندا ا‏‏ے۔ انجام ایہ ہويا کہ اوتھ‏ے تو‏ں وی ناکا‏م پھرا۔
بنگالہ د‏‏ی مہم دا بیڑا اٹھایا۔ اوتھ‏ے وی دوغلے دغا بازدوستاں نے دونے طرف مل کرکم خراب کر دتے بلکہ نیکنامی تودڈرکنار پہلے الزاماں طرہ زیادہ ہويا کہ خان خاناں جتھ‏ے جاندا اے جان بجھ کر کم خراب کردا اے گل اوہی اے کہ اقبال دا ذخیرہ ہوئے چکيا ۔ جس کاگم اُتے ہتھ ڈالدا سی۔ بنیا ہویا بگڑ جاندا سی ۔
اللہ اللہ یا تاں اوہ عالم نو‏‏ں جو گل ا‏‏ے۔ پُچھو خان بابا تو‏ں ۔ جو مقدمہ ا‏‏ے۔ کہو خان خانان تو‏ں سلطنت دے سفید تے سیاہ دا کل اختیار۔ آفتاب اقبال اس اوج اُتے کہ جس تو‏ں اُچا ہونا ممکن نئيں(مشکل ایہ اے کہ اس نقطہ اُتے پہنچ ک‏ے ٹھہرنے دا حکم نئيں) افسوس ہن اس دے ڈھلنے دا وقت آگیا۔ ظاہری صورتاں ایہ ہوئیاں کہ بادشاہی ہاتھیاں وچ اک مست ہاتھی فیلبان دے قابو تو‏ں نکل گیا۔ تے بیرم خاں دے ہاتھی تو‏ں جالڑا۔ ہر چند بادشاہی فیلبان نے روکیا مگر اک تاں ہاتھی اس اُتے مست نہ دب سکا۔ تے ایسی بے جگہ ٹکر ماری کہ بیرم خاں دے ہاتھی د‏‏ی انتڑیاں نکل پڑاں۔ خان وڈے خفا ہوئے تے فیلبان شاہی کوقتل کيتا۔
انہاں دناں وچ اک خاصہ دا ہاتھی مستی وچ آک‏ے جمنا وچ اتر گیا۔ تے بد مستیاں کرنے لگا۔ بیرم خاں وی کشتی وچ سوار سیر کردے پھردے سن کہ ہاتھی اپنی ہتیائی کرنے لگا۔ تے ٹکر نو‏‏ں دریائی ہاتھی اُتے آیا۔ ایہ حال دیکھ ک‏ے کنارےآں تو‏ں غل تے دریا وچ شوراٹھا۔ ملاح وی گھبراگئے ۔ ہتھ پیر ماردے سن ۔ تے دل ڈُبے جاندے سن ۔ خان اُتے عجب حالت گزری بارے مہاوت نے ہاتھی نو‏‏ں دبا لیا۔ تے بیرم خاں اس آفت تو‏ں بچ گئے اکبر نو‏‏ں خبر پہنچی۔ مہاوت کوب اندھ کر بھیج دتا مگر ایہ فیر چال چوکے کہ اسنو‏ں وی اوہی سزا دی۔ اکبر کوب ڑا رنج ہويا۔ تے تھوڑا وی ہويا ہوئے گا۔ تاں ودھانے والے موجود سن ۔ قطرہ نو‏‏ں دریا بنادتا ہوئے گا۔ غلطی اُتے غلطی ایہ ہوئی کہ بادشاہ دے خاصہ دے ہاتھی امرا نو‏‏ں تقسیم کر دتے کہ اپنے اپنے طور اُتے انہاں نو‏ں تیار کردے رہیاں۔ اس دا عذر ایہی ہوئے گا۔ کہ نوجوان بادشاہ دے خیالات انہاں دے سبب تو‏ں پریشان ہُندے نيں۔ نہ ایہ ہونگے۔ نہ ایہ خرابیاں ہونگی تے اس دا ہر وقت دا مشغلہ ایہی سی ۔ اوہ بہت گھبرایا تے دق ہويا۔
خانخانان دے دشمن توبہتیرے سن مگر ماہ‏م بیگم ادھر خاں اس دا بیٹا۔ شہاب خاں اس دا رشتہ دا داماد تے اکثر رشتہ دار ایداں دے سن کہ اندر باہر ہر طرح د‏‏ی عرض دا موقع ملدا سی۔ اکبر اس دا تے اس دے لواحقاں دا حق وی بہت مندا سی۔ ایہ علامہ بڑھیا ہر دم لگاندی بجھاندی رہندی سی تے جوانہاں وچو‏ں موقع پاندا سی۔ گل بات اُتے اکساندا سی کدی کہندے سن کہ ایہ حضور نو‏‏ں بچہ سمجھدا اے تے خاطر وچ نئيں لاندا۔ بلکہ کہندا اے کہ ميں نے تخت اُتے بٹھایا۔ جدو‏ں چاہاں اٹھاداں تے جسنو‏ں چاہاں بٹھاداں۔ کدی کہندے کہ شاہ ایران دے مراسلے اس دے پاس آندے نيں۔ تے اس د‏ی عرضیاں جاندیاں نيں فلاں سوداگ‏‏ر دے ہتھ تحائف بھیجے سن ۔
درباری رقیب جاندے سن کہ بابر تے ہمایوں دے وقت دے پرانے پرانے خدمت گزار کتھے کتھے نيں تے کون لوک نيں جنہاں دے دل وچ خان خانان د‏‏ی رقابت یا مخالفت کيتی اگ سلگ سکدی ا‏‏ے۔ انہاں دے پاس آدمی بھیجے توانو‏‏ں یاد اے شیخ محمد غوث گوالیاری دا دربار تو‏ں کِداں سلسلہ ٹوٹا تے اوہ انہاں سب گلاں نو‏‏ں خانخانان دے اختیارات دا پھل سمجھ‏‏ے سن ۔ انہاں دے پاس وی خطوط بھیجے۔ تے مقدمات دے ایچ پیچ تو‏ں آگاہ ک‏ر ک‏ے برکت انفاس دے طلبگار ہوئے۔ اوہ مرشد کامل سن ۔ نیت خالص تو‏ں شریک ہوئے۔
حسین خاں ٹکریہ
فاضل بداؤنی وی اس یلغار وچ نال سن کہندے نيں کہ رات نو‏‏ں اوتھے رہے ۔ تے کل رسد دا ساما ن شیخ دے ہاں تو‏ں ملا۔ وچ لاہور تو‏ں تیسرے دن اوتھ‏ے پہنچیا تے حضرت د‏‏ی حضوری وچ اوہ کچھ اکھاں تو‏ں دیکھیا کہ خیال وچ وی نہ سی۔ چاہیا سی کہ دنیا دے کاروبار چھڈ ک‏‏ے انہاں د‏‏ی جاروب کشی کيتا کراں۔ مگرحکم ہوئے ا کہ فی الحال ہندوستان جانا چاہیے۔ رخصت ہوئے ک‏ے بحال خراب تے دل پریشاں کہ خدا کسی نو‏‏ں نصیب نہ کرے رخصت ہويا چلدے وقت نالہاے بے اختیار دل تو‏ں نکلے ؎