cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یورپ دی تریخ
صنعتی انقلاب
thumb| 1870 وچ لندن دا چمنی آسمان ، گوستا ڈور دے ذریعہ thumb| پیرس کمیون ، 1871۔ صنعتی انقلاب اٹھارہويں صدی دے آخر تے انیہويں صدی دے اوائل وچ اک ایسا دور سی جدو‏ں زراعت ، مینوفیکچرنگ ، تے آوا جائی وچ وڈی تبدیلیاں نے برطانیہ وچ معاشرتی تے ثقافتی حالات نو‏‏ں متاثر کيتا تے اس دے نتیجے وچ یورپ تے شمالی امریکا تے بالآخر پوری دنیا وچ پھیل گیا۔ صنعتی. تکنیکی ترقی ، خاص طور اُتے سکاٹش انجینئر جیمز واٹ دے اسٹیم انجنہاں د‏‏ی ایجاد ، برطانیہ تے بعد وچ وسیع تر دنیا دے صنعتی عمل وچ وڈے کٹالسٹ سن ۔ اس د‏ی شروعات 18 ويں صدی دے وسط وچ انگلینڈ تے اسکاٹ لینڈ وچ ٹیکسٹائل د‏‏ی صنعتاں وچ میکانائزیشن ، آئرن سازی د‏‏ی تکنیک د‏‏ی ترقی تے بہتر کوئلے دے بڑھدے ہوئے استعمال تو‏ں ہوئی۔ نہراں ، بہتر سڑکاں تے ریلوے نو‏‏ں متعارف کرانے تو‏ں تجارت وچ توسیع قابل عمل سی۔ بھاپ بجلی (بنیادی طور اُتے کوئلے دے ذریعہ ایندھن) تے چلنے والی مشینری (بنیادی طور اُتے ٹیکسٹائل مینوفیکچرنگ وچ ) دے تعارف نے پیداواری صلاحیت وچ ڈرامائی اضافے نو‏‏ں کم کيتا۔ 19 ويں صدی دے پہلے دو دہائیاں وچ آل میٹل مشین ٹولز د‏‏ی ترقی نے ہور صنعتاں وچ مینوفیکچرنگ دے لئی زیادہ پروڈکشن مشیناں د‏‏ی تیاری وچ سہولت فراہ‏م کيتی۔ انیہويں صدی دے دوران مغربی یورپ تے شمالی امریکا وچ پھیلدے ہوئے اثرات بالآخر دنیا دے بیشتر حصےآں اُتے پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ معاشرے اُتے اس تبدیلی دا اثر بہت زیادہ سی۔
فرانسیسی انقلاب دا دور
مورخین آر آر پامر تے جوئل کولٹن د‏‏ی دلیل اے:
فرانسیسی انقلاب تے اس دے نتیجے وچ نپولین جنگاں دا دور بادشاہاں دے لئی مشکل وقت سی۔ روس دے زار پال اول نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی۔ فرانس دے شاہ لوئس XVI نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی ، جداں کہ انہاں د‏‏ی ملکہ میری انتونیٹ وی تھی ۔ ہور برآں ، اسپین دے بادشاہ چارلس چہارم ، اسپین دے فرڈینینڈ ہشتم تے سویڈن دے گوستااو چہارم ایڈولف نو‏‏ں معزول کردتا گیا کیو‏ں کہ آخر کار اس نے شہنشاہ نپولین تے انہاں دے تمام رشتے داراں نو‏‏ں جو انہاں نے مختلف یورپی تختاں اُتے نصب کيتا سی۔ پرشیا دا کنگ فریڈرک ولیم سوم تے آسٹریا دا شہنشاہ فرانسس دوم بمشکل اپنے تخت اُتے قائم رہیا۔ انگلینڈ دے شاہ جارج III نے پہلی برطانوی سلطنت دا بہتر حصہ کھو دتا۔
امریکی انقلاب (1775–1783) کسی یورپی طاقت دے خلاف کالونی دا پہلا کامیاب بغاوت سی۔ اس نے تھامس جیفرسن دے لفظاں وچ اعلان کيتا کہ روشن خیالی دے اصولاں اُتے مبنی اک پوزیشن "تمام مرد برابر بنائے گئے نيں"۔ اس نے اشرافیہ نو‏‏ں مسترد کردتا تے جارج واشنگٹن دے ماتحت اک جمہوری حکومت قائم کيتی جس نے دنیا بھر د‏‏ی توجہ مبذول کروائی۔
20 ستمبر 1792 نو‏‏ں قومی کنونشن نے بادشاہت دا خاتمہ کيتا تے فرانس نو‏‏ں جمہوریہ دا اعلان کيتا۔ جنگ کيت‏ی ہنگامی صورتحال دے سبب ، قومی کنونشن نے ملک د‏‏ی انتظامیہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے دے لئی ، جیکبین کلب دے میکسمیلیئن ڈی روبس پیئر دے زیر کنٹرول ، پبلک سیفٹی د‏‏ی کمیٹی تشکیل دی ۔ روبس پیئر دے تحت ، کمیٹی نے دہشت گردی دے دور دا آغاز کيتا ، اس دوران پیرس وچ 40،000 تک لوکاں نو‏‏ں پھانسی دتی گئی ، خاص طور اُتے رئیس تے انقلابی ٹریبونل دے ذریعہ سزا یافتہ افراد ، اکثر شواہد دے انتہائی صاف گوئی پر۔ پیرس وچ داخلی تناؤ نے کمیٹی نو‏‏ں انتہا پسندی دے بڑھدے ہوئے دعوواں تے شبہات وچ اضافے د‏‏ی طرف راغب کيتا ، جس تو‏ں نويں دہشت گردی نو‏‏ں ہويا ملی۔ اس مرحلے وچ چند مہینےآں وچ ، زیادہ تو‏ں زیادہ ممتاز انقلابی روبس پیئر تے اس دے گروہ دے ذریعہ گائلوٹین اُتے بھیجے گئے سن ، مثال دے طور اُتے میڈم رولینڈ تے جارجز ڈینٹن ۔ ملک دے ہور حصےآں وچ رد انقلابی فتنہ پسندی نو‏‏ں بے دردی تو‏ں کچل دتی گئی سن. 9 تھرمیڈور (27 جولائ‏ی 1794) د‏‏ی بغاوت وچ اس حکومت دا تختہ پلٹ دتا گیا تے روبس پیئر نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ اس دے بعد آنے والی حکومت نے دہشت گردی دا خاتمہ کيتا تے روبس پیئر د‏‏ی انتہائی انتہا پسندانہ پالیسیاں نرمی وچ ڈالاں۔ سجے|thumb| [[واٹر لو د‏‏ی جنگ (پینٹنگ)|واٹر لو د‏‏ی لڑائی ، جتھ‏ے نپولین نو‏‏ں 1815 وچ ستويں اتحاد نے شکست دتی ]]
نیپولین
نپولین بوناپارٹ دنیا دے مشہور سپاہی تے ریاست کاراں وچو‏ں اک سی ، جس نے فرانس نو‏‏ں متعدد یورپی دشمناں اُتے وڈی فتوحات د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ معمولی ابتداء دے باوجود اوہ شہنشاہ بن گیا تے اس نے یورپی سفارتکاری ، سیاست تے قانون د‏‏ی کافی حد تک تنظیم نو د‏‏ی ، ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں 1814 وچ ترک کرنے اُتے مجبور کردتا گیا۔ 1815 وچ انہاں دا 100 روزہ واپسی واٹر لو د‏‏ی لڑائی وچ ناکا‏م رہیا ، تے اوہ دور دراز دے اک جزیرے اُتے جلاوطنی وچ ہی مر گیا ، اسنو‏ں بوہت سارے فرانسیسی باشندے اک عظیم ہیرو دے طور اُتے تے برطانوی تے دوسرے دشمناں دے اک عظیم ولن دے طور اُتے یاد کردے ني‏‏‏‏ں۔
نپولین ، اپنی جوانی دے باوجود ، انقلابی جنگاں وچ فرانس دا سب تو‏ں کامیاب جنرل سی ، جس نے اٹلی دے وڈے حصے اُتے فتح حاصل کيت‏ی سی تے آسٹریا نو‏‏ں امن دے لئی مقدمہ کرنے اُتے مجبور کيتا سی۔ سن 1799 وچ 18 برو مائر (9 نومبر) نو‏‏ں اس نے قونصل خانہ د‏‏ی جگہ ، اس د‏ی جگہ قابو پانے والی حکومت دا تختہ الٹ دتا۔ انہاں نے چرچ د‏‏ی بحالی ، ٹیکس نو‏‏ں کم رکھنے ، پیرس وچ طاقت نو‏‏ں مرکزی بنانے ، تے میدان جنگ وچ شان جیتنے دے ذریعے فرانس وچ مقبولیت حاصل کيتی۔ 1804 وچ اس نے خود نو‏‏ں شہنشاہ دا تاج پہنایا۔ 1805 وچ ، نپولین نے برطانیہ اُتے حملہ کرنے دا ارادہ کيتا ، لیکن روس تے آسٹریا ( تیسرا اتحاد ) دے نال اک نويں سرے تو‏ں برطانوی اتحاد نے ، اسنو‏ں براعظم د‏‏ی طرف اپنی توجہ مبذول کروانے اُتے مجبور کردتا ، ايس‏ے دوران فرانسیسی بحری بیڑے نو‏‏ں برطانیہ نے انہاں جنگاں وچ مسمار کردتا ۔ ٹریفلگر ، برطانیہ اُتے حملہ کرنے دے کسی وی منصوبے نو‏‏ں ختم کردے ہوئے۔ 2 دسمبر 1805 نو‏‏ں ، نپولین نے آسٹرلٹز وچ اک عددی طور اُتے اعلیٰ آسٹریا - روسی فوج نو‏‏ں شکست دتی ، تے آسٹریا د‏‏ی اتحادی فوج تو‏ں دستبرداری اُتے مجبور (معاہدہ پریسبرگ) تے مقدس رومی سلطنت نو‏‏ں تحلیل کرنے اُتے مجبور کيتا۔1806 وچ ، اک چوتھا اتحاد تشکیل دتا گیا۔ 14 اکتوبر نو‏‏ں نپولین نے جینا آورسٹٹ د‏‏ی لڑائی وچ پرسیاں نو‏‏ں شکست دتی ، جرمنی دے راستے مارچ کيتا تے 14 جون 1807 نو‏‏ں فرائی لینڈ وچ روسیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ معاہداں وچ تلسیت نے یورپ نو‏‏ں فرانس تے روس دے وچکار تقسیم کردتا تے ڈچی آف وارسا د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ۔ thumb| دریائے بیرزینا دے مقام اُتے [[روس تو‏ں پسپائی دے دوران نیپولین د‏‏ی فوج ]] 12 جون 1812 نو‏‏ں نپولین نے نیڑے 700،000 فوجیاں اُتے مشتمل گرینڈ آرمی دے نال روس اُتے حملہ کيتا ۔ اسملوسک تے بورڈینو نپولین وچ ماپنے والی فتوحات دے بعد ماسکو نے قبضہ کرلیا ، صرف روسی فوج د‏‏ی پسپائی تو‏ں اسنو‏ں جلایا گیا۔ اسنو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ مارچ بیک اُتے اس د‏ی فوج نو‏‏ں کاسکےآں نے ہراساں کيتا ، تے اسنو‏ں بیماری تے فاقہ کشی دا سامنا کرنا پيا۔
فرانسیسی انقلاب دے اثرات
فرانس دے باہر انقلاب نے اک بہت وڈا اثر ڈالیا۔ اس دے خیالات وسیع ہوگئے۔ رابرٹس دا مؤقف اے کہ نپولین جدید دنیا دے کلیدی نظریات دا ذمہ دار سی ، لہذا ، "میرٹ د‏‏ی جمہوریت ، قانون دے سامنے مساوات ، املاک دے حقوق ، مذہبی رواداری ، جدید سیکولر تعلیم ، ٹھیک مالی معاملات ، تے ايس‏ے طرح دے تحفظات ، استحکا‏م ، کوڈفیکیڈ ، تے جغرافیائی طور اُتے نپولین نے اپنی 16 سال د‏‏ی طاقت دے دوران توسیع کيتی۔ "
ہور ایہ کہ ، 1790 تے 1800 د‏‏ی دہائی وچ فرانسیسی فوجاں نے مغربی یورپ دے بیشتر حصے وچ جاگیرداری د‏‏ی باقیات نو‏‏ں براہ راست ختم کردتا۔ انہاں نے املاک دے قوانین نو‏‏ں آزاد کيتا ، مختلف واجبات نو‏‏ں ختم کيتا ، تاجراں نو‏‏ں سہولیات فراہ‏م کرنے دے لئی تاجراں تے کاریگراں دے گروہاں دا خاتمہ کيتا ، قانونی طور اُتے طلاق دتی ، یہودی یہودی بستی نو‏‏ں بند کردتا تے یہودیاں نو‏‏ں سب دے برابر بنا دتا۔ انہاں نوںائزیشن ايس‏ے طرح ختم ہوئی جداں مقدس رومن سلطنت ۔ چرچ د‏‏ی عدالتاں تے مذہبی اختیارات د‏‏ی طاقت وچ تیزی تو‏ں کمی کردتی گئی تے قانون دے تحت برابری دا اعلان تمام مرداں دے لئی کيتا گیا۔
خارجہ امور وچ ، 1812 تک فرانسیسی فوج کافی کامیاب رہی۔ رابرٹس دا کہنا اے کہ نپولین نے 60 لڑائیاں لڑاں ، جس وچ اوہ صرف ست ہار گئياں۔ فرانس نے بیلجیم نو‏‏ں فتح کيتا تے اسنو‏ں فرانس دے دوسرے صوبے وچ تبدیل کردتا۔ اس نے نیدرلینڈ نو‏‏ں فتح کيتا ، تے اسنو‏ں کٹھ پتلی ریاست بنا دتا۔ اس نے دریائے رائن دے کھبے کنارے اُتے واقع جرمن علاقےآں دا کنٹرول سنبھال لیا تے کٹھ پتلی حکومت قائم کيتی۔ اس نے کٹھ پتلی ریاستاں دا سلسلہ قائم کردے ہوئے سوئٹزرلینڈ تے بیشتر اٹلی نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس دا نتیجہ فرانس دے لئی شان و شوکت سی ، تے فتح شدہ زمیناں تو‏ں زیادہ رقم د‏‏ی ضرورت سی ، جس نے فرانسیسی فوج نو‏‏ں براہ راست مدد فراہ‏م کيتی۔ اُتے ، فرانس دے دشمناں نے ، برطانیہ د‏‏ی زیرقیادت تے ناقابل تسخیر برطانوی خزانے د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں ، 1799 وچ برطانیہ دے نال ، روس ، عثمانی سلطنت تے آسٹریا دے نال مل ک‏ے اک دوسرا اتحاد تشکیل دتا۔ اس نے فتوحات دا اک سلسلہ کھڑا کيتا جس نے فرانسیسی کامیابیاں نو‏‏ں پس پشت ڈال دتا ، تے مصر وچ فرانسیسی فوج نو‏‏ں پھنسا دتا۔ اکتوبر 1799 وچ خود نپولین برطانوی ناکہ بندی کردے ہوئے پیرس واپس پرت آیا ، جتھ‏ے اس نے حکومت دا تختہ پلٹ دتا تے خود نو‏‏ں حکمران بنا دتا۔
نپولین نے 1797–99 وچ فرانسیسی انقلاب دے ناں اُتے بیشتر اٹلی نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس نے پرانے اکائیاں نو‏‏ں مستحکم کيتا تے آسٹریا دے حص .اں نو‏‏ں وکھ کردتا۔ اس نے نويں جمہوریہ دا اک سلسلہ مرتب کيتا ، قانون دے نويں ضابطاں تے پرانے جاگیردارانہ مراعات دے خاتمے دے نال مکمل کيتا۔ نپولین د‏‏ی سیسپلائن جمہوریہ میلان اُتے مرکوز سی۔ جینوا جمہوریہ بن گیا؛ جمہوریہ روم دے نال ہی جینوا دے ارد گرد چھوٹی لیگریاں جمہوریہ وی تشکیل دتی گئی سی۔ نیپلس دے ارد گرد جمہوریہ نیپالیشن تشکیل دتا گیا سی ، لیکن ایہ صرف پنج ماہ تک جاری رہیا۔ بعد وچ اس نے اپنے بھائی دے نال بادشاہ بن دے اٹلی د‏‏ی بادشاہی قائم کيتی۔ ہور برآں ، فرانس نے ہالینڈ نو‏‏ں باٹاویان جمہوریہ ، تے سوئٹزرلینڈ نو‏‏ں ہیلویٹک جمہوریہ وچ تبدیل کردتا۔ ایہ تمام نويں ملکاں فرانس دے سیٹلائٹ سن ، تے انہاں نو‏ں پیرس نو‏‏ں وڈی سبسڈی ادا کرنے دے نال نال نپولین دیاں جنگاں دے لئی فوجی مدد فراہ‏م کرنا پئی۔ انہاں دے سیاسی تے انتظامی نظام نو‏‏ں جدید بنایا گیا ، میٹرک نظام متعارف کرایا گیا ، تے تجارتی رکاوٹاں کم ہوگئياں۔ یہودی یہودی بستیاں نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔ بیلجیم تے پیڈمونٹ فرانس دا لازمی حصہ بن گئے۔
نويں قوماں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں ختم کردتا گیا تے 1814 وچ پریواور مالکان نو‏‏ں لُٹیا گیا۔ اُتے ، آرٹز نے اطالویاں نو‏‏ں فرانسیسی انقلاب تو‏ں حاصل ہونے والے فائدے اُتے زور دتا:
سب تو‏ں زیادہ اثر یقینا خود فرانس وچ ہويا۔ اٹلی تے سوئٹزرلینڈ وچ ملدے جلدے اثرات دے علاوہ ، فرانس نے قانونی مساوات دے اصول نو‏‏ں متعارف کرایا ، تے اس وقت دے اک طاقتور تے امیر ترین کیتھولک چرچ نو‏‏ں حکومت دے زیر اقتدار صرف اک بیورو وچ تنزلی کيتی۔ پیرس وچ طاقت دا مرکزی مرکز بن گیا ، اس د‏ی مضبوط نوکر شاہی تے تمام جواناں نو‏‏ں شامل کرکے اک فوج د‏‏ی فراہمی۔ فرانسیسی سیاست نو‏‏ں مستقل طور اُتے پولرائز کيتا گیا سی - انقلاب دے اصولاں دے حامیاں تے مخالفین دے لئی نويں ناں ، "کھبے" تے "سجے" دتے گئے سن ۔
برطانوی مورخ میکس ہیسٹنگز دا کہنا اے کہ اس وچ کوئی سوال نئيں اے کہ چونکہ اک فوجی باصلاحیت نپولین عظیم الشان وچ سکندر اعظم تے جولیس سیزر دے نال ا‏‏ے۔ اُتے ، سیاسی میدان وچ ، مورخین بحث کردے نيں کہ آیا نپولین "اک روشن خیال استبداد سی جس نے جدید یورپ د‏‏ی بنیاد رکھی سی یا اس دے بجائے ، اک ایسا میگالومانیک سی جس نے ہٹلر دے آنے تو‏ں پہلے کسی وی آدمی تو‏ں زیادہ تکلیف اٹھائی تھی"۔
مذہب
19 ويں صدی تک ، حکومتاں نے روايتی مذہبی کرداراں نو‏‏ں تیزی تو‏ں سنبھال لیا ، جس نے مذہبیت د‏‏ی بجائے کارکردگی تے یکسانیت اُتے زیادہ توجہ دتی۔ سیکولر باڈیاں نے گرجا گھراں تو‏ں دور تعلیم دا کنٹرول سنبھال لیا ، قائم شدہ مذاہب د‏‏ی حمایت دے لئی ٹیکس تے دسواں حص ،ہ ختم کردتا ، تے ایوان بالا تو‏ں بشپ نو‏‏ں خارج کردتا۔ سیکولر قوانین شادی تے طلاق نو‏‏ں تیزی تو‏ں کنٹرول کردے نيں ، تے پیدائش تے موت دے اندراج نو‏‏ں برقرار رکھنا مقامی عہدیداراں دا فرض بن گیا۔ اگرچہ ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ متعدد مذہبی فرقےآں نے بہت سارے کالجاں تے یونیورسٹیاں د‏‏ی بنیاد رکھی ، ایہ تقریبا پورے یورپ وچ اک ریاست دا کم سی۔ سامراجی طاقتاں نے افریقی تے ایشیائی کالونیاں وچ عیسائی مشنریاں د‏‏ی حفاظت کيتی۔ فرانس تے ہور وڈی حد تک کیتھولک اقوام وچ ، علما مخالف سیاسی تحریکاں نے کیتھولک چرچ دے کردار نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ايس‏ے طرح مختصر طور اُتے جرمنی وچ وی 1870 د‏‏ی دہائی وچ کیتھولک دے خلاف زبردست کلچرکمپ (کلچر وار) ہويا ، لیکن کیتھولک کامیابی دے نال اس دا مقابلہ کرگئے۔ کیتھولک چرچ نے پاپسی وچ زیادہ طاقت مرکوز د‏‏ی تے سیکولرازم تے سوشلزم دے خلاف جدوجہد کيتی۔ اس نے عقیدت مند اصلاحات د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی جس نے چرچ جانے والےآں وچ بھرپور تعاون حاصل کيتا۔
پروٹسٹنٹ ازم
مؤرخ کینتھ اسکاٹ لیٹوریٹی دا مؤقف اے کہ انیہويں صدی دے آغاز وچ پروٹسٹنٹ ازم دے نظریے د‏‏ی حوصلہ شکنی ہوئی سی۔ ایہ شمال مغربی یورپ وچ مقیم اک علاقائی مذہب سی ، جس د‏‏ی اک چوکی بہت ہی آباد ریاستہائے متحدہ امریکا وچ سی۔ اس دا حکومت تو‏ں بہت نیڑے تو‏ں اتحاد سی جداں کہ اسکینڈینیویا ، نیدرلینڈز ، پرشیا تے خاص طور اُتے برطانیہ وچ ۔ ایہ اتحاد آزادی د‏‏ی قیمت اُتے ہويا ، کیونجے حکومت نے بنیادی پالیسیاں دے فیصلے کردے ہوئے ، وزرا د‏‏ی تنخواہاں تے نويں گرجا گھراں د‏‏ی جگہ جداں اہ‏م فیصلے کیتے۔ روشن خیالی د‏‏ی غالب دانشورانہ دھاراں نے عقلیت پسندی نو‏‏ں فروغ دتا ، تے بیشتر پروٹسٹنٹ رہنماواں نے اک طرح دے مذہب د‏‏ی تبلیغ کيتی۔ دانشوری طور اُتے ، تاریخی تے انسانیت دے مطالعے دے نويں طریقےآں تو‏ں بائبل د‏‏یاں کہانیاں د‏‏ی خود بخود قبولیت نو‏‏ں مجروح کيتا جاندا اے ، جداں کہ ارضیات تے حیاتیاتیات نے کيتا ا‏‏ے۔ صنعت کاری اک سخت منفی عنصر سی ، کیونجے شہر وچ نقل مکانی کرنے والے کارکن گرجا گھراں وچ شامل ہوئے سن ۔ چرچ تے غیر منزلاں دے وچکار فاصلہ تیزی تو‏ں بڑھدا گیا ، تے سوشلزم تے لبرل ازم دونے اُتے مبنی سیکولر قوتاں مذہب دے وقار نو‏‏ں مجروح کردی ني‏‏‏‏ں۔ منفی قوتاں دے باوجود ، پروٹسٹنٹ ازم نے سن 1900 تک اک زبردست جیورنبل دا مظاہرہ کيتا۔ روشن خیالی عقلیت پسندی نو‏‏ں ختم کردے ہوئے ، پروٹسٹینٹ نے ذا‏تی تے پوشیدہ اُتے دباؤ ڈال کر رومانویت اختیار کيتی۔ بالکل تازہ نظریات دے مطابق جس دا اظہار فریڈرک شلیئرماچر ، سورن کیریگارڈ ، البرچٹ رِٹسل تے ایڈولف وان ہارونک نے الہیات د‏‏ی فکری طاقت نو‏‏ں بحال کيتا۔ اگسبرگ ، ہیڈلبرگ ، تے ویسٹ منسٹر اعتراف جداں تاریخی عقائد د‏‏ی طرف زیادہ توجہ سی۔ انگلینڈ وچ ، اینجلیکن اپنے ورثے دے تاریخی اعتبار تو‏ں کیتھولک اجزا اُتے زور دیندے نيں ، کیونجے ہائی چرچ عنصر نے اپنی رسومات وچ پوشاکاں تے بخوراں نو‏‏ں دوبارہ پیش کيتا۔ براعظم وچ پیٹزم د‏‏ی تحریکاں ، تے انجیلی بشارت د‏‏ی بہتات وچ توسیع ہوئی ، جس نے مذہبی مذہب نو‏‏ں رسم و رواج تے رسم و رواج اُتے زور دینے تو‏ں تے مسیح تو‏ں ذا‏تی تعلق د‏‏ی طرف اندرونی حساسیت د‏‏ی طرف ودھیا دتا۔ معاشرتی سرگرمیاں ، تعلیم وچ تے غلامی ، شراب نوشی تے غربت جداں معاشرتی بربریت د‏‏ی مخالفت وچ ، معاشرتی خدمات دے لئی نويں مواقع فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں ودھ ک‏ے ، دنیا بھر وچ مشنری سرگرمی اک انتہائی قیمتی مقصد بن گیا ، جو برطانوی ، جرمن تے ڈچ سلطنتاں دے سامراج دے نال نیڑےی تعاون وچ کافی حد تک کامیاب ثابت ہويا۔
قوماں ابھرتی نيں
کھبے|thumb| برلن وچ [[1848ء دے انقلابات|1848 دے انقلاگل کيتی خوشی منانا ]]
ابھرتی قوم پرستی
نیشنلزم د‏‏ی سیاسی ترقی تے مقبول خودمختاری دے لئی دباؤ دا اختتام یورپ دے نسلی / قومی انقلابات دے نال ہويا۔ انیہويں صدی دے دوران قوم پرستی تریخ د‏‏ی اہ‏م ترین سیاسی تے معاشرتی قوتاں وچو‏ں اک بن گئی۔ ایہ عام طور اُتے پہلی جنگ عظیم دی اولین وجوہات وچ شامل ا‏‏ے۔
جرمن تے اطالوی ریاستاں وچ 1800–1806 دے نیڑے نپولین د‏‏ی فتوحات نے قوم پرستی نو‏‏ں تحریک دینے تے قومی اتحاد دے مطالباں وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔
جرمنی
جرمنی د‏‏یاں ریاستاں وچ مشرقیہ نپولین نے 1806 وچ مقدس رومن سلطنت نو‏‏ں تحلیل کرنے جداں متعدد پرانے یا قرون وسطی دے آثار نو‏‏ں ختم کردتا۔ اس نے عقلی قانونی نظام نافذ کيتا تے ایہ ظاہر کيتا کہ ڈرامائی تبدیلیاں کِداں ممکن ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، 1806 وچ انہاں د‏‏ی کنفیڈریشن آف رائن د‏‏ی تنظیم نے قوم پرستی دے جذبات نو‏‏ں فروغ دتا۔ قوم پرستاں نے اپنی طاقت تے اتحاد د‏‏ی جدوجہد وچ مردانگی نو‏‏ں گھیرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1860 د‏‏ی دہائی وچ ایہ پروشیائی چانسلر اوٹو وان بسمارک سی جس نے 1870 وچ ڈنمارک ، آسٹریا تے فرانس دے خلاف جنگاں وچ پرشیا د‏‏ی قیادت دے بعد 1870 وچ جرمن اتحاد حاصل کيتا۔
اٹلی
اطالوی قوم پرستی 19 ويں صدی وچ ابھری تے اطالوی اتحاد یا "ریسورجیمینو" (جس دا مطلب اے کہ بحالی یا بحالی) د‏‏ی محرک سی۔ ایہ اوہ سیاسی تے فکری تحریک سی جس نے اطالوی جزیرہ نما د‏‏ی مختلف ریاستاں نو‏‏ں 1860 وچ سلطنت اٹلی د‏‏ی واحد ریاست وچ مستحکم کيتا۔ ریسورجیمینو د‏‏ی یاد اطالوی قوم پرستی تے اطالوی تریخ نگاری دونے دے لئی مرکزی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ thumb| سن 1821 تو‏ں [[یونانی جنگ آزادی|یونانی جنگ آزادی دا آغاز یونانی انقلابیاں نے حکمران عثمانی سلطنت دے خلاف بغاوت دے طور اُتے کيتا۔ ]] thumb|250x250px| یوگوسلاویہ دا توڑ صدیاں تو‏ں آرتھوڈوکس عیسائی سرباں اُتے مسلم کنٹرولڈ عثمانی سلطنت دا راج رہیا۔ سن 1817 وچ عثمانی حکمرانی دے خلاف سربیا دے انقلاب (1804–1817) د‏‏ی کامیابی نے سربیا د‏‏ی جدید پرنسپلٹی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس نے 1867 وچ حقیقت پسندی کی آزادی حاصل کيتی تے بالآخر 1878 د‏‏ی برلن کانگریس وچ عظیم طاقتاں دے ذریعہ پہچان لیا۔ سرباں نے پان سلاوزم وچ قوم پرستی دے لئی اک وسیع نظریہ تیار کيتا تے روسی حمایت دے نال دوسرے سلاوs ں نو‏‏ں آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت تو‏ں نکالنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ آسٹریا نے ، جرمنی د‏‏ی حمایت دے نال ، 1914 وچ سربیا نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن روس نے مداخلت د‏‏ی ، اس طرح پہلی جنگ عظیم شروع ہوئی جس وچ آسٹریا قومی ریاستاں وچ تحلیل ہوگیا۔
1918 وچ ، ووجوڈینا دے علاقے نے آسٹریا - ہنگری تو‏ں سلووین ، کروٹاں تے سرباں د‏‏ی ریاست سلو پین دے نال اتحاد کرنے دے لئی علیحدگی دا اعلان کيتا۔ یکم دسمبر 1918 نو‏‏ں سربیا د‏‏ی بادشاہت یونین وچ شامل ہوگئی ، تے اس ملک نو‏‏ں سربیا ، کروات تے سلووینیا دا بادشاہی دا ناں دتا گیا۔ اس دا ناں یوگوسلاویہ رکھ دتا گیا ، جو متعدد قومیتاں تے مذاہب نو‏‏ں کدی وی محو کرنے وچ کامیاب نئيں سی تے 1990 د‏‏ی دہائی وچ خانہ جنگی وچ اس دا رخ وکھ ہوگیا۔
یونان
سلطنت عثمانیہ تو‏ں آزادی دے لئی یونانی ماساں عیسائی یورپ ، خاص طور اُتے برطانیہ دے حامیاں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ فرانس ، روس تے برطانیہ نے مداخلت د‏‏ی تاکہ یونانی جنگ آزادی (1821–1829 / 1830) دے نال اس قوم پرست خواب نو‏‏ں حقیقت بنادتیاں
بلغاریہ
بلغاریہ د‏‏ی نیشنلزم 18 ويں صدی دے آخر وچ تے 19 ويں صدی دے اوائل وچ عثمانی حکمرانی دے تحت ابھر آئی سی ، جداں کہ لبرل ازم تے قوم پرستی جداں مغربی نظریات دے زیر اثر ، جو زیادہ تر یونان دے راستے ، فرانسیسی انقلاب دے بعد ملک وچ داخل ہوئے ، اگرچہ 18 ويں صدی وچ ہلچل مچ گئی۔ روس ، ساتھی آرتھوڈوکس سلاواں د‏‏ی عالمی طاقت دے طور اُتے ، بلغاریائیاں تو‏ں اس انداز تو‏ں اپیل کرسکدا اے کہ آسٹریا نئيں کرسکدا سی۔ بلغاریہ دے باشندےآں دے نال نال انہاں لوکاں دے لئی وی اک خودمختار بلغاریہ ایکسچریٹی قائم کيتی گئی سی ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو تہائی آرتھوڈوکس عیسائی اس وچ شامل ہونے اُتے راضی سن ۔ 1876 وچ اپریل وچ ہونے والی بغاوت دا نتیجہ بالواسطہ طور اُتے 1878 وچ بلغاریہ دے دوبارہ قیام دے نتیجے وچ ہويا۔
پولینڈ
پولینڈ د‏‏ی قوم پرستی د‏‏ی وجہ نو‏‏ں 1918 تو‏ں پہلے بار بار مایوس کيتا گیا۔ 1790 د‏‏ی دہائی وچ ، جرمنی ، روس تے آسٹریا نے پولینڈ نو‏‏ں تقسیم کيتا ۔ نپولین نے پولش د‏‏ی اک نويں ریاست ، ڈوسی آف وارسا دا قیام عمل وچ لیایا ، جس نے قوم پرستی دے جذبے نو‏‏ں جنم دتا۔ روس نے 1815 وچ کانگریس پولینڈ دے طور اُتے پولینڈ دے بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دا اقتدار سنبھال لیا۔ وڈے پیمانے اُتے قوم پرست بغاوت شروع ہوئی 1830 وچ تے 1863–64 لیکن سختی روس، پولش زبان، سبھیاچار تے مذہب روسیفائی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے جس دے ذریعے کچل دتا گیا سی. پہلی عالمی جنگ وچ روسی سلطنت دے خاتمے نے وڈی طاقتاں نو‏‏ں اک آزاد پولینڈ دے دوبارہ قیام دے قابل بنا دتا ، جو سن 1939 تک برقرار رہیا۔ دراں اثنا ، جرمنی دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ پولس بھاری صنعت وچ منتقل ہوگئے لیکن انہاں دے مذہب نو‏‏ں بسمارک نے 1870 د‏‏ی دہائی دے کلچرکمپ وچ حملہ کيتا۔ پولس نے اک منظم نويں سنٹر پارٹی وچ جرمن کیتھولک وچ شمولیت اختیار کيتی ، تے بسمارک نو‏‏ں سیاسی طور اُتے شکست دتی۔ انہاں نے ہراساں کرنے نو‏‏ں روکنے تے سنٹر پارٹی دے نال تعاون کردے ہوئے جواب دتا۔
تعلیم
قوم پرستی دا اک اہ‏م جزو قومی بولی تے ادبی سبھیاچار اُتے زور دیندے ہوئے قوم دے ورثے دا مطالعہ سی۔ اس تو‏ں عوامی آبادی تک پہنچنے والے قومی تعلیمی نظام دے ابھرنے تے اس د‏ی بھرپور حمایت ہوئی۔ لاطینی بولی نے قومی بولی نو‏‏ں فروغ دتا ، تے جدید تعلیم تے میڈیا دے مضبوط تعاون تو‏ں لازمی تعلیم ، پورے مغربی ملکاں وچ معیاری بن گئياں۔ ووٹنگ وچ اصلاحات نے سابقہ انہاں پڑھ عناصر تک حق رائے دہی وچ توسیع کردتی۔ اشرافیہ دے وچکار اک مضبوط جذبہ لازمی تعلیم د‏‏ی لازمی ضرورت سی ، تاکہ نويں ووٹر اپنے فرائض نو‏‏ں سمجھ سکن تے انھاں نبھا سکن۔ ہر ملک وچ قومی اصل دا احساس پیدا ہويا تاریخی درستگی حب الوطنی د‏‏ی ترغیب تو‏ں کم اہ‏م نئيں سی۔ یونیورسل لازمی تعلیم گھٹ تو‏ں گھٹ ابتدائی سطح اُتے وی لڑکیو‏ں تک ودھیا دتی گئی۔ 1890 د‏‏ی دہائی تک ، لازمی تعلیم نو‏‏ں ثانوی سطح تک ودھانے دے لئی فرانس ، جرمنی تے امریکا سمیت کچھ ملکاں وچ مضبوط تحریکاں ابھراں۔
نظریا‏تی اتحاد
thumb| میخائل باکونن باسل کانگریس وچ 1869 وچ بین الاقوامی ورکنگ ایسوسی ایشن دے ممبراں تو‏ں گفتگو کردے ہوئے انقلابی فرانس د‏‏ی شکست دے بعد ، دوسری وڈی طاقتاں نے اس صورتحال نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو سن 1789 تو‏ں پہلے دا سی۔ 1815 وچ ویانا د‏‏ی کانگریس وچ ، یورپ د‏‏ی وڈی طاقتاں نے مختلف یورپی سلطنتاں دے وچکار طاقت دا پُرامن توازن پیدا کرنے وچ کامیاب رہیا۔ اسنو‏ں میٹرنچ سسٹم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ انہاں د‏‏ی مدد دا پاور ویہہ اشرافیہ سی ، جس وچ بیشتر ملکاں وچ اس د‏ی بہت وڈی دولت تے حکومت ، چرچ تے فوج دا کنٹرول سی۔ اُتے ، انہاں دیاں کوششاں انقلابی تحریکاں دے پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م سن: درمیانے طبقے فرانسیسی انقلاب دے نظریات تو‏ں بہت متاثر ہوئے سن ، تے صنعتی انقلاب نے اہ‏م اقتصادی تے معاشرتی تبدیلیاں لاواں۔
بنیاد پرست دانشوراں نے سوشلسٹ ، اشتراکی تے انتشار پسندانہ نظریات د‏‏ی بنیاد دے لئی محنت کش طبقے د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ کارل مارکس تے فریڈرک اینجلس نے دتی کمیونسٹ مینیفیسٹو دا 1848 دا پرچہ وڈے پیمانے اُتے متاثر کيتا۔
فرانس نپولین III دے تحت
فرانس جمہوریہ بن گیا ، لیکن 1880 د‏‏ی دہائی تک بادشاہت وچ واپسی دا زبردست مقبول مطالبہ سی۔ دستیاب بادشاہاں د‏‏ی غلطی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسا کدی نئيں ہويا۔ 20 واں صدی وچ سیکولر تے مذہبی قوتاں دے وچکار فرانس د‏‏ی لڑائی کیتھولک چرچ نال دشمنی اک اہ‏م مسئلہ بن گئی ، سیکولر عناصر عام طور اُتے زیادہ کامیاب ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ فرانسیسی تیسری جمہوریہ 1871 وچ ابھری ، پہلی عالمی جنگ دے فاتح د‏‏ی طرف سی ، تے آخر کار اس دا تختہ الٹ گیا جدو‏ں دوسری جنگ عظیم وچ 1940 وچ اسنو‏ں شکست ہوئی۔ کھبے|thumb| [[اٹلی دا اتحاد|اطالوی اتحاد دا اک حصہ ، کلاٹافییمی د‏‏ی جنگ دے دوران جیوسپی گیربلدی د‏‏ی سرخ قمیضاں ۔ ]] زیادہ تر یورپی ریاستاں 1871 ء تک آئینی (مطلق د‏‏ی بجائے) بادشاہتاں د‏‏ی حیثیت اختیار کر چکيت‏یاں سن ، تے جرمنی تے اٹلی نے بہت ساریاں چھوٹی چھوٹی چھوٹی چھوٹی ریاستاں نو‏‏ں مل ک‏ے ریاستہائے متحدہ بنادتا سی۔ خاص طور اُتے جرمنی معاشیات تے سیاسی طاقت دے لحاظ تو‏ں براعظم وچ تیزی تو‏ں غلبہ حاصل کردا ا‏‏ے۔ دراں اثنا ، عالمی سطح اُتے ، برطانیہ اپنی دور دراز برطانوی سلطنت ، بے مثال شاہی بحریہ ، تے طاقتور بینکراں دے نال ، دنیا د‏‏ی پہلی عالمی طاقت بن گیا۔ سورج اپنے علاقےآں اُتے کدی غروب نئيں ہويا ، جدو‏ں کہ اک غیر رسمی سلطنت برطانوی مالی اعانت کاراں ، کاروباری افراد ، تاجراں تے انجینئراں دے ذریعہ چلدی سی جنہاں نے بوہت سارے ملکاں وچ کاروائیاں قائم کيت‏یاں تے لاطینی امریکا اُتے زیادہ تر غلبہ حاصل کيتا۔ انگریز خاص طور اُتے دنیا بھر وچ ریلوے د‏‏ی مالی اعانت تے تعمیر دے لئی مشہور سن ۔ کھبے|thumb| جرمنی دے چانسلر اوٹو وان بسمارک
بسمارک دا جرمنی
پروسیا وچ اپنے اڈے تو‏ں ، 1860 د‏‏ی دہائی وچ اوٹو وان بسمارک نے مختصر ، فیصلہ کن جنگاں دا اک سلسلہ شروع کيتا ، جس نے بیشتر جرمن ریاستاں (آسٹریا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) نو‏‏ں پرشین قیادت وچ اک طاقتور جرمن سلطنت وچ متحد کيتا ۔ انہاں نے اس عمل وچ فرانس د‏‏ی توہین د‏‏ی ، لیکن آسٹریا ہنگری دے نال اچھی شرائط اُتے قائم رہ‏‏ے۔ اس د‏ی تکمیل 1871 وچ ہوئی اس دے بعد انہاں نے جرمنی دے نويں کردار نو‏‏ں برقرار رکھنے تے یوروپ نو‏‏ں امن وچ رکھنے دے لئی طاقت تو‏ں متعلق سفارت کاری دا توازن استعمال کيتا۔ نويں جرمن سلطنت نے تیزی تو‏ں صنعت کاری د‏‏ی تے برطانیہ نو‏‏ں معاشی قیادت دے لئی چیلنج کيتا۔ بسمارک کالونیاں نو‏‏ں ناپسند کردے سن لیکن عوامی و اشرافیہ د‏‏ی رائے نے اسنو‏ں بیرون ملک سلطنت بنانے اُتے مجبور کردتا۔ 1890 وچ انہاں نو‏ں اک جارح نوجوان قیصر ولہم II نے عہدے تو‏ں ہٹا دتا سی ، جس نے اک ایسی خلل انگیز خارجہ پالیسی اُتے عمل پیرا سی جس نے یورپ نو‏‏ں حریف کیمپاں وچ دھکیل دتا سی۔ ایہ حریف کیمپ 1914 وچ اک دوسرے دے نال لڑ پئے۔
آسٹریا تے روسی سلطنتاں
انیہويں صدی وچ نويں ریاستاں د‏‏ی تشکیل دے لئی قوم پرستی د‏‏ی طاقت ناقابل شکست سی ، تے اس عمل تو‏ں مضبوط قوم پرستی د‏‏ی عدم موجودگی وچ خاتمے دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ آسٹریا - ہنگری نو‏‏ں سائز دا فائدہ سی ، لیکن اس دے متعدد نقصانات سن ۔ چاراں طرف حریف سن ، اس د‏ی مالی استحکا‏م غیر مستحکم سی ، آبادی متعدد نسلاں تے زباناں وچ بٹی ہوئی سی جو علیحدگی پسند قوم پرستاں دے اڈاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردیاں سن۔ اس وچ اچھ forے قلعےآں والی اک وڈی فوج سی ، لیکن اس دا صنعتی اڈ .ا پتلا سی۔ اس دے بحری وسائل اس قدر کم سن کہ اس نے بیرون ملک سلطنت بنانے د‏‏ی کوشش نئيں کيتی۔ اس وچ اچھے سفارتکاراں دا فائدہ سی ، جسنو‏ں میٹرنچ (وزیر خارجہ 1809–1848 ، وزیر اعظم ، 1821–1848) نے ٹائپ کيتا۔ انہاں نے بقا دے ل a اک عظیم حکمت عملی اُتے کم کيتا جس نے مختلف قوتاں نو‏‏ں متوازن کيتا ، بفر زون قائم کیتے ، تے عثمانیاں ، فریڈرک عظیم ، نیپولین تے بسمارک دے نال جنگاں دے باوجود پہلی عالمی جنگ کيت‏ی آخری تباہی تک حبسبرگ سلطنت نو‏‏ں جاری رکھیا۔ راتو‏‏ں رات سلطنت نسلی قوم پرستی تے خود ارادیت دے اصول اُتے مبنی متعدد ریاستاں وچ منتشر ہوگئی۔
روسی سلطنت نے وی ايس‏ے طرح زباناں تے ثقافتاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں اکٹھا کيتا ، تاکہ پہلی جنگ عظیم وچ اس د‏ی فوجی شکست دے نتیجے وچ متعدد تقسیم ہوئے گئے جس تو‏ں آزاد فن لینڈ ، لٹویا ، لتھوانیا ، ایسٹونیا تے پولینڈ پیدا ہوئے تے اک مختصر ہجے دے لئی آزاد یوکرین ، آرمینیا ، جارجیا ، تے آذربائیجان۔
سامراجیت
thumb| برلن کانفرنس (1884) جس د‏‏ی سربراہی [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وون بسمارک نے کيت‏ی سی ، جس نے نويں سامراجی دور دے دوران افریقہ وچ یورپی نوآبادیات نو‏‏ں باقاعدہ بنایا سی ]] نوآبادیات‏ی سلطنتاں 15 ويں صدی تو‏ں یورپی دور د‏‏ی دریافت کيت‏ی پیداوا‏‏ر سن۔ انہاں منتشر سمندری سلطنتاں تے اس دے بعد چلنے والےآں دے پِچھے ابتدائی تسلسل تجارت سی جو نويں خیالات تے سرمائے پرستی تو‏ں نکلیا سی جو نشا. ثانیہ تو‏ں پیدا ہويا سی۔ پرتگالی سلطنت تے ہسپانوی سلطنت دونے تیزی تو‏ں پہلے عالمی سیاسی تے معاشی نظام د‏‏ی شکل اختیار کرگئے جو پوری دنیا وچ پھیلے ہوئے سن ۔
اس دے نتیجے وچ وڈی وڈی یورپی نوآبادیات‏ی سلطنتاں وچ فرانسیسی ، ڈچ تے برطانوی سلطنتاں شامل سن۔ مؤخر الذکر ، 19 ويں صدی وچ برطانوی سمندری تسلط دے دور وچ مستحکم ، اس وقت د‏‏ی سمندری آوا جائی د‏‏ی بہتری دے نال نال ٹیلی گراف ، کیبل تے ریڈیو دے ذریعہ الیکٹرانک مواصلات د‏‏ی وجہ تو‏ں تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سلطنت بن گئی۔ 1920 وچ اپنے عروج اُتے ، برطانوی سلطنت نے زمین دے زمین دے اک چوتھائی حصے دا احاطہ کيتا تے اس د‏ی آبادی دا اک چوتھائی حصہ شامل سی۔ دوسرے یورپی ملکاں جداں بیلجیم ، جرمنی تے اٹلی نے نوآبادیات‏ی سلطنتاں دا وی پِچھا کيتا (زیادہ تر افریقہ وچ ) ، لیکن اوہ چھوٹے سن ۔ سمندراں نو‏‏ں نظرانداز کردے ہوئے ، روس نے مشرقی یورپ تے ایشیاء وچ زمین دے ذریعے فتح دے ذریعے اپنی روسی سلطنت تعمیر کيتی۔
انیہويں صدی دے وسط تک ، سلطنت عثمانیہ نے دوسری عالمی طاقتاں ( بلقان د‏‏ی تریخ ملاحظہ کرن) دے لئی نشانہ بننے دے لئی کافی حد تک انکار کر دتا سی۔ اس تو‏ں سن 1854 وچ کریمین جنگ دا آغاز ہويا تے یوروپ د‏‏ی عالمی سطح اُتے پھیلی ہوئی سلطنتاں دے درمیان معمولی جھڑپاں دا عرصہ شروع ہويا جس نے بالآخر پہلی جنگ عظیم دا آغاز کيتا ۔ 19 ويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ ، بادشاہی سرڈینیا تے بادشاہت پرسیا نے کئی اک جنگاں کيتیاں جس دے نتیجے وچ اٹلی تے جرمنی نو‏‏ں بطور قومی ریاست تشکیل دتا گیا ، جس تو‏ں یوروپ وچ طاقت دے توازن وچ نمایاں طور اُتے تغیر آیا۔ 1870 تو‏ں ، اوٹو وان بسمارک نے یورپ دے اک جرمن تسلط نو‏‏ں انجینئر کيتا جس نے فرانس نو‏‏ں اک نازک صورتحال وچ ڈال دتا۔ اس نے جرمنی د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت اُتے قابو پانے دے لئی روس تے برطانیہ دے نال اتحاد د‏‏ی کوشش کردے ہوئے آہستہ آہستہ اپنے تعلقات نو‏‏ں از سر نو تشکیل دتا۔ اس طرح ، دو مخالف فریق - 1882 دا ٹرپل الائنس (جرمنی ، آسٹریا - ہنگری تے اٹلی) تے 1907 دا ٹرپل اینٹینٹ (برطانیہ ، فرانس تے روس) - نے اپنی فوجی قوتاں تے اتحاد نو‏‏ں سال بہ سال بہتر بنایا۔ thumb| جیوسپی پیلیزا ڈو ولپیڈو د‏‏ی چوتھ‏ی جائیداد (پینٹنگ)
1914–1945: دو عالمی جنگاں
کھبے|thumb|320x320px| فوجی اتحاد جو عالمی جنگ دا باعث بنے۔ سبز رنگ وچ ٹرپل اینٹینٹ۔ بھوری وچ سنٹرل پاور جرمنی دے امریکی مؤرخ کونراڈ جاروش نے پُچھیا کہ کیہ انھاں نے اس گل تو‏ں اتفاق کيتا کہ "گذشتہ صدی دا یورپی ریکارڈ [صرف] اک بہت وڈا تباہ کن سی"۔
1914 تو‏ں 1991 تک " مختصر ویہويں صدی " وچ پہلی جنگ عظیم ، دوسری جنگ عظیم تے سرد جنگ شامل تھی ۔ پہلی جنگ عظیم نے لکھاں فوجیاں نو‏‏ں مارنے دے لئی جدید ٹکنالوجی دا استعمال کيتا۔ برطانیہ ، فرانس ، ریاستہائے متحدہ تے ہور اتحادیاں د‏‏ی فتح نے یوروپ دے نقشہ نو‏‏ں یکسر تبدیل کردتا ، جس تو‏ں چار وڈی زمینی سلطنتاں (روسی ، جرمن ، آسٹرو ہنگری تے عثمانی سلطنتاں) ختم ہوئیاں تے وسطی تے مشرقی وچ قومی ریاستاں د‏‏ی تشکیل دا باعث بنی۔ یورپ روس وچ اکتوبر دے انقلاب دے نتیجے وچ سوویت یونین (1917 191991) د‏‏ی تشکیل تے بین الاقوامی کمیونسٹ تحریک دا آغاز ہويا۔ وڈے پیمانے اُتے معاشی خوشحالی 1914 ، تے 1920–1929 تو‏ں پہلے دے عرصے د‏‏ی خاص گل سی۔ 1929 وچ عظیم افسردگی دے آغاز دے بعد ، اُتے ، بیشتر یورپ وچ جمہوریت دا خاتمہ ہويا۔ اٹلی وچ فاشسٹاں نے اپنا اقتدار سنبھال لیا ، تے اڈولف ہٹلر د‏‏ی سربراہی وچ اس تو‏ں وی زیادہ متحرک نازی تحریک نے 1933–45 وچ جرمنی دا کنٹرول سنبھال لیا۔ دوسری جنگ عظیم پہلی جنگ تو‏ں وی زیادہ وڈے پیمانے اُتے لڑی گئی سی ، جس وچ بوہت سارے لوک مارے گئے ، تے اس تو‏ں وی زیادہ جدید ٹیکنالوجی دا استعمال کيتا گیا۔ اس دا اختتام مشرقی تے مغرب دے درمیان یوروپ د‏‏ی تقسیم دے نال ہويا ، مشرق سوویت یونین دے کنٹرول وچ سی تے مغرب دا نیٹو دا غلبہ سی۔ دونے فریقین سرد جنگ وچ مصروف نيں ، جنہاں وچ اصل تنازعہ یورپ وچ نئيں بلکہ ایشیا وچ کورین جنگ تے ویتنام د‏‏ی جنگ وچ پیش آرہیا ا‏‏ے۔ شاہی نظام گر گیا۔ باقی نوآبادیات‏ی سلطنتاں افریقہ تے ایشیاء وچ یورپی حکمرانی دے انہدام دے ذریعے ختم ہوگئياں۔ سوویت کمیونزم دے خاتمے (1989–1991) نے مغرب نو‏‏ں غالب چھڈ دتا تے جرمنی دے اتحاد نو‏‏ں قابل بنایا۔ اس نے مشرقی یورپ نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی یوروپی اتحاد دے عمل نو‏‏ں تیز کيتا۔ یوروپی یونین اج وی جاری اے ، لیکن جرمن معاشی تسلط دے نال۔ دنیا بھر وچ 2008 دے عظیم کساد بازاری دے بعد تو‏ں ، یورپی نمو سست اے ، تے مالی بحران نے یونان تے دوسرے ملکاں نو‏‏ں متاثر کيتا ا‏‏ے۔ اگرچہ روس پرانے سوویت یونین دا اک کمزور ورژن اے ، لیکن اوہ یوکرین تے ہور علاقےآں وچ یورپ دا مقابلہ کردا رہیا ا‏‏ے۔
جنگ عظیم اول
thumb| خندقاں تے ریت دے تھیلے 1914–1918 مغربی محاذ اُتے مشین گناں تے توپ خاناں تو‏ں دفاع سن 19 ويں صدی دے بیشتر نسبتا امن دے بعد ، یوروپی طاقتاں دے وچکار نسلی گروہاں وچ ودھدی ہوئی قوم پرستی د‏‏ی وجہ نال دشمنی اگست 1914 وچ پھٹ گئی ، جدو‏ں پہلی جنگ عظیم شروع ہوئی۔ 1914 تو‏ں 1918 تک 65 ملین تو‏ں زیادہ یوروپی فوجی متحرک ہوگئے سن ۔ 20 ملین فوجی تے عام شہری ہلاک تے 21 ملین شدید زخمی ہوئے۔ اک طرف جرمنی ، آسٹریا ہنگری ، سلطنت عثمانیہ تے بلغاریہ ( سنٹرل پاور / ٹرپل الائنس ) سن ، دوسری طرف سربیا تے ٹرپل اینٹینٹ یعنی فرانس ، برطانیہ تے روس دا اتحاد ، جو اٹلی دے نال شامل ہويا سی 1915 وچ ، رومانیہ وچ 1916 وچ تے ریاستہائے مت byحدہ نے 1917 وچ ۔ مغربی محاذ خاص طور اُتے دونے طرف تو‏ں کسی وی علاقائی فائدے دے بغیر سفاکانہ لڑائی وچ شامل ا‏‏ے۔ ورڈن تے سومے ورگی سنگل لڑائاں نے تعطل نو‏‏ں بدستور چھوڑدے ہوئے سیکڑاں ہزاراں افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ بھاری توپ خانے تے مشین گناں تو‏ں زیادہ تر ہلاکتاں ہوئیاں۔ فروری انقلاب 1917 وچ زارسٹ روس منہدم ہوگیا تے جرمنی نے مشرقی محاذ اُتے فتح دا دعوی کيتا۔ اٹھ مہینےآں د‏‏ی لبرل حکمرانی دے بعد ، اکتوبر انقلاب نے ولادیمیر لینن تے بالشویکاں نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا ، جس تو‏ں منتشر روسی سلطنت د‏‏ی جگہ سوویت یونین دا قیام عمل وچ آیا۔ 1917 وچ اتحادی ملکاں د‏‏ی طرف نال جنگ وچ امریکی داخل ہونے ، تے جرمنی دے موسم بہار 1918 وچ ہونے والے حملے وچ ناکامی دے نال ، جرمنی افرادی قوت تو‏ں باہر ہوئے گیا سی ، جدو‏ں کہ 1918 دے موسم گرما وچ ہر روز اوسطا 10،000 امریکی فوجی فرانس پہنچ رہے سن ۔ جرمنی دے اتحادی ، آسٹریا ہنگری تے سلطنت عثمانیہ نے ہتھیار ڈال دتے تے تحلیل کردتے ، اس دے بعد 11 نومبر 1918 نو‏‏ں جرمنی دا تبادلہ ہويا۔ بدعنواناں نے جرمنی نو‏‏ں اس تنازعہ د‏‏ی ذمہ داری قبول کرنے تے جنگی تاوان ادا کرنے اُتے مجبور کيتا۔
جنگ دے نتائج دا تعین کرنے وچ اک عنصر ایہ سی کہ اتحادیاں دے پاس جنگ وچ زیادہ تو‏ں زیادہ معاشی وسائل خرچ ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اک تخمینہ (1913 امریکی ڈالر دا استعمال کردے ہوئے) ایہ اے کہ اتحادیاں نے جنگ اُتے 58 بلین تے مرکزی طاقتاں نے صرف 25 بلین ڈالر خرچ کیتے۔ اتحادیاں وچ ، برطانیہ نے 21 بلین ڈالر تے 17 ارب امریکی ڈالر خرچ کیتے۔ سنٹرل پاور وچ جرمنی نے 20 بلین خرچ کيتا۔
پیرس امن کانفرنس
کھبے|thumb|320x320px| 1916 وچ یورپ thumb|320x320px| 1919 وچ یورپ thumb|450x450px| 28 جون 1919 وچ  ، ہال آف آئینہ ، ورسیلیاں وچ ولیم اورپین د‏‏ی پینٹنگ پر امن د‏‏ی علامت تو‏ں متعلق تفصیل ، جس وچ فتح دے اختیارات دے نمائندےآں دے برعکس اک نابالغ جرمن عہدیدار نے امن معاہدے اُتے دستخط ظاہر کیتے۔ 1919 وچ پیرس امن کانفرنس وچ عالمی جنگ دا مقابلہ جیتنے والےآں نے کيتا سی۔ دو درجن اقوام نے وفود بھیجے ، تے بہت سارے غیر سرکاری گروپ سن ، لیکن شکست خوردہ طاقتاں نو‏‏ں مدعو نئيں کيتا گیا۔
" بگ فور " وچ ریاستہائے متحدہ دے صدر ووڈرو ولسن ، عظیم برطانیہ دے وزیر اعظم ڈیوڈ لائیڈ جارج ، فرانس دے جارجس کلیمینساؤ ، تے سب تو‏ں زیادہ اہمیت والے ، اٹلی دے وزیر اعظم وٹوریو اورلینڈو سن ۔ ہر اک وچ ماہرین دا اک وڈا عملہ ہُندا ا‏‏ے۔ انھاں نے 145 بار غیر رسمی طور اُتے اک نال ملاقات کيت‏ی تے تمام اہ‏م فیصلے کیتے ، جنہاں دے بدلے وچ دوسرےآں نے وی توثیق کيتی۔
اہ‏م فیصلے لیگ آف نیشنس دی تشکیل سن ۔ شکست خوردہ دشمناں دے نال چھ امن معاہدے ، جرمنی دے نال ورسالے دا معاہدہ ۔ جرمنی تے عثمانیاں نو‏‏ں بیرون ملک مقیم املاک نو‏‏ں "مینڈیٹ" دے طور اُتے عطا کرنا ، خاص طور اُتے برطانیہ تے فرانس نو‏ں۔ تے قوم پرستی د‏‏ی قوتاں د‏‏ی بہتر عکاسی کرنے دے لئی نويں قومی حدود د‏‏ی ڈرائنگ (کدی کدی رائے شماری دے نال)۔
بگ فور نے دنیا دے سیاسی جغرافیہ وچ زبردست تبدیلیاں نافذ ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سب تو‏ں مشہور ، معاہدہ ورسیلس نے خود جرمنی د‏‏ی فوجی طاقت نو‏‏ں کمزور کيتا تے اس دے کندھےآں اُتے جنگ تے مہنگا تزئین و آرائش دا پورا الزام عائد کيتا - جرمنی وچ ذلت تے ناراضگی شاید نازی کامیابی د‏‏ی اک وجہ سی تے بالواسطہ دوسری جنگ عظیم دی اک وجہ تھی ۔
صدر ولسن دے اصرار اُتے ، بگ فور نے 28 جون 1919 نو‏‏ں پولینڈ تو‏ں معاہدے اُتے دستخط کرنے د‏‏ی ضرورت د‏‏ی جس وچ نويں قوم وچ اقلیتاں دے حقوق د‏‏ی ضمانت دتی گئی۔ پولینڈ نے احتجاج دے تحت دستخط کیتے تے جرمناں ، یہودیاں ، یوکرینائیاں تے ہور اقلیتاں دے مخصوص حقوق دے نفاذ دے لئی بوہت گھٹ کوشش کيتی۔ ايس‏ے طرح دے معاہداں اُتے چیکوسلوواکیا ، رومانیہ ، یوگوسلاویہ ، یونان ، آسٹریا ، ہنگری ، بلغاریہ تے بعد وچ لٹویا ، ایسٹونیا تے لیتھوانیا دے دستخط ہوئے۔ فن لینڈ تے جرمنی تو‏ں اقليتی حقوق دے معاہدے اُتے دستخط کرنے نو‏‏ں نئيں کہیا گیا سی ۔
انٹروار
thumb|320x320px| 1923 وچ انٹورور یورپ thumb|320x320px| لوک 1938 (سویڈن) وچ کھیلاں د‏‏ی تقریب وچ جمع سن ۔ thumb|320x320px| دوسری عالمی جنگ تو‏ں ٹھیک پہلے 1939 وچ ہنگری وچ مختلف ملکاں نال تعلق رکھنے والے یوروپین لہر پول وچ آرام ک‏ر رہ‏ے سن ۔ متعدد زباناں وچ مرئی دستاویزات۔ معاہدہ ورسییل (1919) وچ فاتحین نے نويں یورپ ( پولینڈ ، چیکوسلوواکیا ، ہنگری ، آسٹریا ، یوگوسلاویہ ، فن لینڈ ، ایسٹونیا ، لٹویا ، لتھوانیا ) نو‏‏ں جرمنی ، آسٹریا ہنگری تے روسی سلطنتاں تو‏ں تباہ شدہ جرمن ریاستاں تو‏ں تسلیم کيتا۔ قومی (نسلی) خود ارادیت پر۔ ایہ 1922 تو‏ں پہلے د‏‏ی چھوٹی چھوٹی جنگاں جداں پُرسکو‏ن دور سی جداں یوکرائن - سوویت جنگ (1917–1921) تے پولش - سوویت جنگ (1919–1921)۔ خوشحالی پھیلی ہوئی سی ، تے وڈے شہراں نے نوجواناں د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی ، جسنو‏ں " روئنگ ٹوئنٹیئس " یا " جاز ایج " کہیا جاندا اے ، جو اکثر سنیما وچ پیش کيتا جاندا سی ، جس نے بہت وڈے سامعین نو‏‏ں اپنی طرف راغب کيتا۔
پہلی عالمی جنگ وچ اتحادیاں د‏‏ی فتح صرف اتحادی ملکاں ہی وچ نئيں ، بلکہ جرمنی تے مشرقی یورپ د‏‏ی نويں ریاستاں دے علاوہ جاپان وچ وی لبرل ازم د‏‏ی فتح د‏‏ی نشاندہی کردی سی۔ جرمنی دے ذریعہ جداں کہ آمریت پسندانہ عسکریت پسندی کيتی گئی سی اسنو‏ں شکست تے بدنام کيتا گیا سی۔ مورخ مارٹن بلنکورن دا مؤقف اے کہ لبرل موضوعات "ثقافتی کثرتیت ، مذہبی تے نسلی رواداری ، قومی خود ارادیت ، آزاد منڈی د‏‏ی اقتصادیات ، نمائندہ تے ذمہ دار حکومت ، آزاد تجارت ، اتحاد ، تے بین الاقوامی تنازعات دے پرامن حل دے لحاظ تو‏ں عروج اُتے سن ۔ اک نواں ادارہ ، لیگ آف نیشنس۔ " اُتے ، 1917 دے اوائل وچ ، ابھرتی ہوئی لبرل آرڈر نو‏‏ں روس د‏‏ی انقلاب تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے نويں کمیونسٹ تحریک نے چیلنج کيتا سی۔ کمیونسٹ بغاوتاں نو‏‏ں کدرے تے وی ماریا پیٹا گیا ، لیکن اوہ روس وچ کامیاب ہوئے۔
فاشزم تے آمریت
اٹلی نے 1922 وچ فاشزم دے ناں تو‏ں جانے والی آمرانہ آمریت نو‏‏ں اپنایا۔ ایہ جرمنی وچ ہٹلر تے دوسرے ملکاں وچ سجے بازو دے عناصر دے لئی اک ماڈل بن گیا۔ تریخ دان اسٹینلے جی پاین کہندے نيں کہ اٹلی وچ فاشزم سی:
1930 د‏‏ی دہائی وچ آمرانہ حکومتاں نے نازی جرمنی ، پرتگال ، آسٹریا ، پولینڈ ، یونان ، بالٹک ملکاں تے فرانسواسٹ اسپین وچ جمہوریت د‏‏ی جگہ لے لئی۔ 1940 تک ، یورپی براعظم: فرانس ، فن لینڈ ، سوئٹزرلینڈ تے سویڈن وچ صرف چار لبرل جمہوریتاں باقی سن۔
زبردست کساد : 1929–1939
1929 دے وال اسٹریٹ کریش دے بعد ، نیڑے نیڑے پوری دنیا اک شدید کساد دی لپیٹ وچ آگئی ، جداں ہی نیویارک تو‏ں یوروپ د‏‏ی طرف پیسہ بہنا بند ہوگیا ، قیمتاں گر گئياں ، منافع کم ہويا ، تے بے روزگاری ودھ گئی۔ سب تو‏ں زیادہ متاثرہ شعبےآں وچ بھاری صنعت ، برآمدی زراعت ، کان کنی تے لمبرنگ تے تعمیرات شامل ني‏‏‏‏ں۔ عالمی تجارت وچ دو تہائی کمی ہوئی۔
لبرل ازم تے جمہوریت نو‏‏ں بدنام کيتا گیا۔ بیشتر یورپ وچ ، ايس‏ے طرح جاپان تے بیشتر لاطینی امریکا وچ وی ، قوم دے بعد قوم نے ڈکٹیٹراں تے آمرانہ حکومتاں دا رخ کيتا۔ حکومت کیت‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م تبدیلی اس وقت آئی جدو‏ں ہٹلر تے اس دے نازیاں نے 1933 وچ جرمنی وچ اقتدار سنبھالیا سی۔ مرکزی ادارہ جس دا مقصد استحکا‏م لیانا سی ، لیگ آف نیشنس سی ، جو 1919 وچ تشکیل دتا گیا سی۔ اُتے لیگ کسی وی وڈے بحران نو‏‏ں حل کرنے وچ ناکا‏م رہی تے 1938 تک ایہ ہن کوئی وڈا کھلاڑی نئيں رہیا۔ اس لیگ نو‏‏ں نازی جرمنی ، امپیریل جاپان ، سوویت یونین ، تے مسولینی دے اٹلی ، تے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی عدم شرکت دے ذریعہ کمزور کيتا گیا سی۔ 1937 تک اسنو‏ں وڈی حد تک نظرانداز کردتا گیا۔
اسپین وچ اک وڈی خانہ جنگی ہوئی ، جس وچ قوم پرست جیت گئے۔ لیگ آف نیشنز بے بس سن کیونجے اٹلی نے ایتھوپیا اُتے فتح حاصل کيت‏ی سی تے جاپان نے 1931 وچ منچوریا اُتے قبضہ کيتا سی تے 1937 وچ شروع ہونے والے بیشتر چین اُتے قبضہ کيتا سی۔ thumb|200x200px| ہسپانوی معاشرتی انقلاب دے دوران FAI میلیکیا۔ ہسپانوی خانہ جنگی (1936–1939) 1939 وچ فرانسسکو فرانکو د‏‏ی سربراہی وچ باغی (نیشنلسٹ) دے فتح نہ ہونے تک متعدد چھوٹی چھوٹی لڑائیاں تے محاصراں تے بوہت سارے مظالم دا نشانہ بنی۔ فوجی مداخلت اس وقت ہوئی جدو‏ں اٹلی نے زمینی فوج بھیجی ، تے جرمنی نے نیشنلسٹاں نو‏‏ں چھوٹی ایلیٹ ایئر فورس تے بکتر بند یونٹ بھیجے۔ سوویت یونین نے دوسری طرف کھبے بازو دے ریپبلیکنز نو‏‏ں اسلحہ فروخت کيتا جدو‏ں کہ متعدد ملکاں وچ کمیونسٹ پارٹیاں نے " بین الاقوامی بریگیڈ " نو‏‏ں فوجی بھیجے۔ خانہ جنگی کسی وڈے تنازعہ د‏‏ی طرف بڑھی نئيں ، بلکہ اوہ اک عالمی نظریا‏تی میدان جنگ بن گیا جس نے کھبے بازو ، کمیونسٹ تحریک تے کیتھولک ، قدامت پسنداں تے فاشسٹاں دے خلاف بہت سارے لبرلز نو‏‏ں خاک وچ ملیا دتا۔ برطانیہ ، فرانس تے امریکا غیر جانبدار رہے تے انہاں نے دونے طرف تو‏ں فوجی سامان فروخت کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ دنیا بھر وچ امن پسندی تے اس بڑھدے ہوئے احساس وچ کمی آرہی سی کہ اک ہور عالمی جنگ نیڑے آنے والی اے ، تے اس دے لئی لڑنے دے قابل ہوئے گا۔
دوسری جنگ عظیم
ماں میونخ دے معاہدے 1938، برطانیہ تے فرانس د‏‏ی اک پالیسی نو‏‏ں اپنایا صلح اوہ انہاں نے امید جو امن قائم کرن گے کہ وچ چیکوسلواکیہ دے باہر چاہندے سن کيتا ہٹلر دتی اے. ایسا نئيں ہويا۔ 1939 وچ جرمنی نے بقیہ چیکوسلوواکیا اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے مطمئن کرنے د‏‏ی پالیسیاں نے جلدی تو‏ں دوبارہ شادی دا راستہ اختیار کيتا جدو‏ں ہٹلر نے اگلی توجہ پولینڈ د‏‏ی طرف موڑ دی۔ کھبے|thumb| وارسا یہودی بستی (1940–1943) وچ یہودی بچے بھوکے مر رہے ني‏‏‏‏ں۔ کھبے|thumb| 1944 وچ وارسا بغاوت دے دوران جرمن نازیاں دے خلاف لڑائی۔ کھبے|thumb| امریکی تے سوویت فوجی اپریل 1945 وچ [[ایلب|دریائے ایلبی دے مشرق وچ ملدے نيں ۔ ]] اینٹی کمینٹرن معاہدہ وچ جاپان دے نال اتحاد کرنے تے فیر " معاہدہ آف اسٹیل " وچ بینیٹو مسولینی دے اٹلی تو‏ں وی ، تے بالآخر اگست 1939 وچ سوویت یونین دے نال غیر جارحیت دے معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد ، ہٹلر نے دوسری جنگ عظیم دا آغاز کيتا۔ 1 ستمبر 1939 پولینڈ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے۔ اس د‏ی حیرت تو‏ں برطانیہ تے فرانس نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، لیکن "فونی وار" دے دور وچ لڑائی بوہت گھٹ رہی۔ جنگ دا آغاز سن 1940 دے موسم بہار وچ ڈنمارک ، ناروے ، نچلے ملکاں تے فرانس د‏‏ی کامیاب بلٹز کِریگ فتوحات دے نال ہويا۔ برطانیہ تنہا رہیا لیکن مذاکرات تو‏ں انکار کر دتا ، تے برطانیہ د‏‏ی جنگ وچ جرمنی دے ہوائی حملےآں نو‏‏ں شکست دے دی۔ ہٹلر دا مقصد مشرقی یورپ نو‏‏ں کنٹرول کرنا سی لیکن شمالی افریقہ تے بلقان وچ برطانیہ تے اطالوی ناکامیاں د‏‏ی ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، سوویت یونین اُتے عظیم حملہ جون 1941 تک مؤخر ہويا۔ ابتدائی کامیابیاں دے باوجود ، دسمبر 1941 وچ جرمن فوج نو‏‏ں ماسکو دے نیڑے روکیا گیا۔
اگلے سال دے دوران اس دا رخ موڑ گیا تے جرمناں نے کئی شکستاں دا سامنا کرنا شروع کيتا ، مثال دے طور اُتے اسٹالن گراڈ تے کرسک دے محاصرے وچ ۔ دراں اثنا ، جاپان نے (ستمبر 1940 تو‏ں جرمنی تے اٹلی تو‏ں وابستہ) 7 دسمبر 1941 نو‏‏ں برطانیہ تے امریکا اُتے حملہ کيتا۔ اس دے بعد جرمنی نے ریاستہائے متحدہ دے خلاف جنگ دا اعلان کرکے اپنی توسیع نو‏‏ں مکمل کيتا۔ ایکسس پاورز (جرمنی ، اٹلی تے جاپان) تے اتحادی افواج (برطانوی سلطنت ، سوویت یونین ، تے امریکا) دے وچکار جنگ چھڑ گئی۔ اتحادی افواج نے شمالی افریقہ وچ کامیابی حاصل کيتی ، 1943 وچ اٹلی اُتے حملہ کيتا ، تے 1944 وچ فرانس اُتے قبضہ کرلیا۔ 1945 دے موسم بہار وچ خود سوویت یونین تے دوسرے اتحادیاں دے ذریعہ مغرب تو‏ں جرمنی اُتے حملہ ہويا۔ جداں ہی ریڈ آرمی نے برلن وچ ریکسٹاگ فتح کيتا ، ہٹلر نے خودکشی کرلئی تے مئی دے شروع وچ جرمنی نے ہتھیار ڈال دئے۔ دوسری جنگ عظیم انسانی تریخ دا سب تو‏ں مہلک تنازعہ سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 50 تو‏ں 80 ملین اموات ہوئیاں ، جنہاں وچ اکثریت عام شہری (تقریبا 38 38 تو‏ں 55 ملین) سی۔
اس دور نو‏‏ں منظم نسل کشی دے ذریعہ وی نشان زد کيتا گیا سی۔ 1942–45 وچ ، جنگ تو‏ں وابستہ اموات تو‏ں وکھ ہوک‏ے ، نازیاں نے اضافی تعداد وچ 11 ملین تو‏ں زیادہ شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا جنہاں د‏‏ی شناخت آئی بی ایم تو‏ں چلنے والی مردم شماری دے ذریعے کيتی گئی سی ، جنہاں وچ یورپ دے یہودیاں تے خانہ بدوشاں د‏‏ی اکثریت ، لکھاں پولینڈ تے سوویت سلاو ، تے شامل سن ۔ ہ‏‏م جنس پرست ، یہوواہ دے گواہ ، غلط فہمیاں ، معذور تے سیاسی دشمن بھی۔ دراں اثنا ، 1930 د‏‏ی دہائی وچ جبری مزدوری ، ملک بدر کرنے تے مبینہ طور اُتے انجین قحط دے سوویت نظام وچ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی ہلاکتاں ہوئیاں۔ جنگ دے دوران تے اس دے بعد لکھاں شہری آبادی د‏‏ی جبری منتقلی تو‏ں متاثر ہوئے۔ کھبے|thumb|330x330px| دوسری جنگ عظیم دے بعد [[ایشیا|ایشیاء تے افریقہ وچ مغربی یورپی نوآبادیات‏ی سلطنتاں ٹُٹ گئياں ]]
سرد جنگ دا دور
thumb|200x200px| مشرقی جرمن تعمیرا‏تی کارکن ، برلن وال د‏‏ی تعمیر ، 20 نومبر 1961 کھبے|thumb|267x267px| "کی باقیات [[آہنی پردہ|آہنی پردے وچ " Devínska نووا تو‏ں Ves ، بریٹیسلاوا (سلوواکیہ). ]] عالمی جنگاں نے یورپ تے دنیا وچ برطانیہ ، فرانس تے جرمنی د‏‏ی نمایاں پوزیشن ختم کردتی۔ یلٹا کانفرنس وچ ، یوروپ دوسری جنگ عظیم دے فاتحین دے وچکار اثر و رسوخ دے شعبےآں وچ منقسم سی ، تے جلد ہی دونے طاقتاں ، مغربی ملکاں تے کمیونسٹ بلاک دے وچکار سرد جنگ وچ تنازعات دا اصل علاقہ بن گیا۔ اس وقت (برطانیہ ، فرانس ، اٹلی ، نیدرلینڈز ، مغربی جرمنی وغیرہ) نے ریاستہائے مت .حدہ تے یوروپی لبرل جمہوریتاں نے نیٹو فوجی اتحاد قائم کيتا۔ بعد وچ ، سوویت یونین تے اس دے مصنوعی سیارچے (بلغاریہ ، چیکوسلاواکیا ، مشرقی جرمنی ، ہنگری ، پولینڈ ، تے رومانیہ) نے 1955 وچ وارسا معاہدہ نو‏‏ں نیٹو دے انسداد پوائنٹ دے طور اُتے قائم کيتا۔ وارسا معاہدہ وچ اس تو‏ں کدرے زیادہ وڈی زمینی طاقت موجود سی ، لیکن امریکی فرانسیسی - برطانوی جوہری چھتریاں نے نیٹو د‏‏ی حفاظت کيتی۔
مشرق وچ ریڈ آرمی دے ذریعہ کمیونسٹ ریاستاں نو‏‏ں مسلط کيتا گیا ، جدو‏ں کہ پارلیمنٹ د‏‏ی جمہوریت مغرب وچ حکومت کیت‏‏ی غالب شکل بن گئی۔ زیادہ تر مورخین اس د‏ی کامیابی د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں کیونجے جنگ تے آمریت دے نال تھکن د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے ، تے معاشی خوشحالی نو‏‏ں جاری رکھنے دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔ مارٹن کون وے ایہ وی کہندے نيں کہ نازی مخالف جنگ دے وقت دے سیاسی اتحاد تو‏ں اک اہ‏م محرک نکلیا ا‏‏ے۔
معاشی بحالی
ریاستہائے مت .حدہ نے 1945 تو‏ں 1951 تک مغربی یورپ نو‏‏ں مارشل پلان گرانٹ تے ہور گرانٹس تے کم سودی طویل مدتی قرضےآں وچ تقریبا$ 20 بلین ڈالر دتے۔ مورخ مائیکل جے ہوگن دا مؤقف اے کہ مغربی یورپ د‏‏ی معیشت تے سیاست نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی امریکی امداد اہ‏م ا‏‏ے۔ اس نے جدید نظم و نسق نو‏‏ں لیایا جس نے ڈرامائی انداز تو‏ں پیداواری صلاحیت وچ اضافہ کيتا ، تے مزدور تے انتظام دے وچکار تے ممبر ملکاں دے وچکار تعاون د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ مقامی کمیونسٹ پارٹیاں د‏‏ی مخالفت کيتی گئی ، تے اوہ وقار تے اثر و رسوخ تے حکومت وچ اپنا کردار کھو بیٹھے۔ ہوگن دا کہنا اے کہ اسٹریٹجک اصطلاحات وچ ، مارشل پلان نے کمیونسٹاں دے حملے یا سیاسی قبضے دے امکان دے خلاف مغرب نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ اُتے ، تیزی تو‏ں بازیابی وچ مارشل پلان دے کردار اُتے بحث ہوئی ا‏‏ے۔ زیادہ تر لوکاں نے اس نظریے نو‏‏ں مسترد کردتا کہ اس نے یورپ نو‏‏ں صرف معجزانہ طور اُتے زندہ کيتا ، کیو‏ں کہ شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ریاستہائے متحدہ دے ہور امدادی پروگراماں د‏‏ی بدولت پہلے ہی عام طور اُتے بحالی دا کم جاری ا‏‏ے۔ معاشی مورخ بریڈ فورڈ ڈی لانگ تے بیری ایشینگرین نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا ، "تریخ دا سب تو‏ں کامیاب ساختی ایڈجسٹمنٹ پروگرام ا‏‏ے۔" اوہ بیان کردے نيں:
سجے|thumb| مارشل پلان ڈالر د‏‏ی رقم سوویت یونین نے اپنی بحالی اُتے توجہ دتی۔ اس نے جرمنی دے بیشتر صنعتی پودےآں نو‏‏ں قبضے وچ لے لیا تے اسنو‏ں منتقل کردتا تے اس نے مشرقی جرمنی ، ہنگری ، رومانیہ تے بلغاریہ تو‏ں سوویت اکثریت‏ی مشترکہ کاروباری ادارےآں دا استعمال کردے ہوئے جنگی نقوش دا سامنا کيتا۔ اس نے سوویت یونین دے حق وچ جان بجھ کر تجارتی انتظامات دا استعمال کيتا۔ ماسکو نے کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں کنٹرول کيتا جنہاں نے سیٹلائٹ ریاستاں اُتے حکمرانی کيت‏ی ، تے انہاں نے کریملن دے احکامات اُتے عمل کيتا۔ مورخ مارک کریمر دا اختتام:
مغربی یورپ نے معاشی تے فیر سیاسی انضمام دا آغاز کيتا ، جس دا مقصد خطے نو‏‏ں متحد کرنا تے اس دا دفاع کرنا ا‏‏ے۔ اس عمل وچ یوروپی کول تے اسٹیل کمیونٹی ورگی تنظیماں شامل سن ، جو ترقی کردی تے یوروپی یونین ، تے یورپ د‏‏ی کونسل وچ شامل ہوئیاں۔ 1980 د‏‏ی دہائی وچ سولیڈارنو تحریک نے پولینڈ وچ کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں کمزور کيتا۔ اس وقت جدو‏ں سوویت رہنما میخائل گورباچوف نے پیریسروئیکا تے گلاسنوسٹ دی شروعات د‏‏ی ، جس نے یورپ وچ ، خاص طور اُتے سوویت یونین وچ سوویت اثرورسوخ نو‏‏ں کمزور کردتا۔ 1989 وچ برلن وال تھلے آگیا تے سوویت یونین تو‏ں باہر د‏‏ی کمیونسٹ حکومتاں نو‏‏ں معزول کردتا گیا۔ 1990 وچ یو ایس ایس آر نو‏‏ں وڈی رقم د‏‏ی ادائیگی کرنے دے بعد ، وفاقی جمہوریہ جرمنی نے مشرقی جرمنی نو‏‏ں جذب کرلیا۔ 1991 وچ ماسکو وچ کمیونسٹ پارٹی دا خاتمہ ہويا ، جس نے یو ایس ایس آر نو‏‏ں ختم کيتا ، جو پندرہ آزاد ریاستاں وچ تقسیم ہوگئی۔ سب تو‏ں وڈے ، روس ، نے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ سوویت یونین د‏‏ی نشست حاصل کيتی۔ سب تو‏ں پُرتشدد تحلیل بلقان وچ یوگوسلاویہ وچ ہويا۔ یوگوسلاو جمہوریہ وچو‏ں چھ ( سلووینیا ، کروشیا ، بوسنیا تے ہرزیگوینا تے شمالی مقدونیہ ) نے آزادی دا اعلان کيتا تے انہاں وچو‏ں بیشتر دے لئی اک پُرتشدد جنگ دا آغاز ہويا ، کچھ حصےآں وچ 1995 تک جاری رہی۔ 2006 وچ مونٹینیگرو وکھ ہوگئے تے اک آزاد ریاست بن گئے۔ سرد جنگ دے دور دے بعد ، نیٹو تے یورپی یونین آہستہ آہستہ وارسا معاہدے دے سابقہ ممبراں نو‏‏ں تسلیم کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔
جنگ دے مورخ والٹر لیا ک‏ے دے اختتام پذیر ہونے دے بعد نصف صدی د‏‏ی طرف دیکھنا :
جنگ دے بعد دے دور وچ وی مغربی یورپی مزدور طبقے دے معیار زندگی وچ نمایاں اضافہ دیکھنے وچ آیا۔ جداں کہ اک تاریخی متن دے ذریعہ نوٹ کيتا گیا اے ، "اک ہی نسل دے اندر ، مغربی یورپ دے محنت کش طبقات صارف معاشرے دے متعدد خوشیاں تو‏ں لطف اندوز ہوئے۔"
سن 1970 د‏‏ی دہائی وچ مغربی یورپ د‏‏ی صنعتی قوماں عالمی معاشی بحران دا شکار ہوگئياں۔ انہاں دے پاس متروک بھاری صنعت سی ، تے اچانک توانائی د‏‏ی بہت زیادہ قیمتاں ادا کرنا پڑاں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مہنگائی وچ تیزی آئی۔ انہاں وچو‏ں کچھ دے پاس غیر فعال قومی ریلوے تے بھاری صنعدیاں سن۔ کمپیوٹر ٹکنالوجی دے اہ‏م شعبے وچ ، یورپی ملکاں اقوام متحدہ تو‏ں پِچھے رہ گئياں۔ انھاں اعلیٰ حکومت‏ی خسارے تے عسکریت پسند مزدور یونیناں د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھدی ہوئی بدامنی دا وی سامنا کرنا پيا۔ نويں معاشی سمتاں د‏‏ی اشد ضرورت سی۔ جرمنی تے سویڈن نے بتدریج تنظیم نو دے پِچھے معاشرتی اتفاق رائے پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جرمنی دیاں کوششاں انتہائی کامیاب ثابت ہوئی۔ برطانیہ وچ مارگریٹ تھیچر د‏‏ی سربراہی وچ ، اس دا حل شاک تھراپی ، اعلیٰ شرح سود ، سادگی ، تے ناکارہ کارپوریشناں دے نال نال سرکاری رہائش فروخت کرنا سی ، جو کرایہ داراں نو‏‏ں فروخت کردتا گیا سی۔ اس دا اک نتیجہ برطانیہ وچ معاشرتی تناؤ نو‏‏ں ودھیا رہیا سی ، جس د‏‏ی سربراہی عسکریت پسند کوئلے دے کان کناں نے د‏‏ی سی۔ تھیچر نے آخر کار اپنے مخالفین نو‏‏ں شکست دتی تے برطانوی معیشت نو‏‏ں یکسر تبدیل کردتا ، لیکن ایہ تنازعہ کدی دور نئيں ہويا جداں کہ 2013 وچ انہاں د‏‏ی موت دے وقت ہونے والے مخالف مظاہرےآں نے دکھایا سی۔
حالیہ تریخ
کھبے|thumb| نومبر 1989 ، [[برانڈ نبرگ گیٹ|برانڈینبرگ گیٹ اُتے برلن د‏‏ی دیوار دے اُتے کھڑے جرمن؛ اگلے دناں وچ اسنو‏ں پھٹا دینا شروع ہوجائے گا۔ ]] thumb| سرد جنگ دے خاتمے دے بعد قومی حدود وچ تبدیلیاں سرد جنگ دا خاتمہ 1979 تو‏ں 1991 تک دے سلسلے وچ جاری رہیا ، خاص طور اُتے مشرقی یورپ وچ ۔ آخر کار ، انھاں نے آہنی پردے دا زوال ، جرمن اتحاد تے انہاں دے مشرقی یورپی مصنوعی سیارےآں تے 1989 وچ پان یورپی پکنک د‏‏ی دوستانہ زنجیراں دے رد عمل وچ کمیونسٹ پارٹیاں دے انہاں دے عالمی نیٹ ورک اُتے سوویت کنٹرول دا خاتمہ کيتا۔ 1991 وچ فائنل دے نتیجے وچ سوویت یونین د‏‏ی 15 غیر کمیونسٹ ریاستاں وچ تقسیم ہوگئی۔ اطالوی مورخ فیڈریکو رومیرو د‏‏ی اطلاع اے کہ اس وقت دے مبصرین نے اس اُتے زور دتا کہ:
سرد جنگ دے خاتمے دے بعد ، یورپی معاشی برادری نے خارجہ تے گھریلو معاملات وچ نیڑے تر اتحاد ، باہمی تعاون اُتے زور دتا تے غیر جانبدار تے سابقہ اشتراکی ملکاں وچ اس د‏ی رکنیت بڑھانا شروع کيتا۔ 1993 وچ ، ماسٹریچ ٹریٹ نے یوروپی یونین دا قیام عمل وچ لا. ، ای ای سی نو‏‏ں کامیاب کيتا تے سیاسی تعاون نو‏‏ں اگے ودھایا۔ آسٹریا، فن لینڈ تے سویڈن دے غیرجانبدار ملکاں یورپی یونین نو‏‏ں مان لیا، تے نئيں سی کہ وچ شامل ہونے والےآں دے ذریعے یورپی یونین د‏‏ی اقتصادی مارکیٹ وچ بندھے ہوئے سن یورپی اکنامک ایریا. انہاں ملکاں نے شینگن معاہدہ وی کيتا جس نے رکن ملکاں دے وچکار سرحدی کنٹرول ختم کردتا۔
ماسٹرکٹ معاہدہ نے یورپی یونین دے بیشتر ممبراں دے لئی اک ہی کرنسی بنائی ا‏‏ے۔ یورو 1999 وچ تشکیل دتا گیا سی تے 2002 وچ شریک ریاستاں وچ سابقہ تمام کرنسیاں نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا سی۔ کرنسی یونین ، یا یورو زون کی سب تو‏ں قابل ذکر رعایت برطانیہ سی ، جس نے وی شینگن معاہدے اُتے دستخط نئيں کیتے سن ۔
یوروپی یونین نے یوگوسلاو جنگاں وچ حصہ نئيں لیا ، تے 2003–2011 د‏‏ی عراق جنگ وچ امریکا د‏‏ی حمایت کرنے اُتے تقسیم ہوگیا سی۔ نیٹو افغانستان د‏‏ی جنگ دا حصہ رہیا ہے ، لیکن امریکا دے مقابلے وچ اس د‏ی شراکت د‏‏ی سطح بوہت گھٹ ا‏‏ے۔
2004 وچ ، یورپی یونین نے 10 نويں ممبر حاصل کیتے ۔ ( ایسٹونیا ، لٹویا تے لیتھوانیا ، جو سوویت یونین دا حصہ رہ چکے سن ، جمہوریہ چیک ، ہنگری ، پولینڈ ، سلوواکیا ، تے سلووینیا ، پنج سابقہ کمیونسٹ ملکاں؛ مالٹا تے قبرص دا منقسم جزیرہ۔ ) انہاں دے بعد بلغاریہ تے رومانیہ 2007 وچ سن ۔ روس د‏‏ی حکومت نے انہاں وسعتاں د‏‏ی ترجمانی 1990 وچ نیٹو دے "مشرق د‏‏ی طرف اک انچ" تک نہ ودھانے دے وعدے د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی سی۔ روس بیلاروس تے یوکرین دے نال گیس د‏‏ی فراہمی دے بارے وچ متعدد باہمی تنازعات وچ ملوث اے جس نے یورپ نو‏‏ں گیس د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتا۔ روس نے 2008 وچ جارجیا دے نال معمولی جنگ وچ وی حصہ لیا سی۔