cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ریاست ہولکر
گرودوارہ املی صاحب : ریاست اندور دی دھرتی نوں ایہہ مان حاصل اے کہ اس دھرتی اپر سکھ دھرم دے بانی سری گورو نانک دیوَ جی نے چرن پائے ہن۔ گورو نانک دیوَ جی اپنی دوجی اداسی ویلے سنّ 1568 وچ اندور شہر وکھے آئے سن۔ اس شہر وچ آ کے اوہناں نے اک املی دے رکھ ہیٹھ وشرام کیتا اتے لوکاں نوں اپدیس دتے۔ کیہا جاندا اے کہ گورو نانک دیوَ جی دکھن توں مڑدے ہوئے اکانرئیشور گئے سن، پھر اس توں بعد اندور آئے سن۔ جدوں گورو نانک دیوَ جی اندور آئے سن تاں اس ریاست-شہرت وچ ہر پاسے ہی بتّ پوجا کیتی جاندی سی۔ گورو نانک دیوَ جی نے لوکاں نوں بتّ پرتھا چھڈّ کے 'شبد ' دے لڑ لگن دا سدا دتا۔ گورو جی دے وچاراں توں مقامی لوک بہت متاثر ہوئے سن۔ مردانے دی رباب اتے گورو صاحب دے مٹھے بچن سن کے علاقہ واسی بہت متاثر ہوئے۔ گورو صاحب جس املی دے رکھ ہیٹھاں بیٹھے سن، اتھے ہن املی صاحب گرودوارہ بنیا ہویا اے۔ اس اتھاں دی سیوا سنبھال پہلاں اداسی متّ دے پیروکاراں نے سنبھال لئی سی۔ اس توں بعد رمئیٔے سنگھاں نے سمبھالی۔ ایہہ رمئیٔے سنگھ گورو گوبند سنگھ جی دی فوج وچ سکلیکر وجوں جانے جاندے سن۔ اس توں بعد ہولکر سٹیٹ دی رکھیا لئی جو فوجی مہاراجہ رنجیت سنگھ نے بھیجے سن، اوہناں نے اس اتھاں دی سیوا-سنبھال لئی۔ اوہناں نے ٹین دیاں چادراں دا اک کمرہ بنا کے اس وچ سری گورو گرنتھ صاحب جی دا پرکاش کیتا۔ س: گنگا سنگھ نے اس گرودوارہ صاحب دی نیہہ پنج پیاریاں توں رکھوائی۔ اس طرحاں 1936 وچ اس اتھاں اپر گرودوارہ صاحب دی اساری شروع ہوئی۔ گرودوارہ صاحب دی کافی ساری عمارت 1941 وچ بن گئی سی۔ پھر عمارت دا دوجا حصہ بناؤن ویلے املی دا درخت پربندھکاں نوں مجبوری وس کٹنا پیا۔ ایہہ گرودوارہ صاحب 1942–43 وچ رجسٹرڈ ہویا۔
چک 354 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
سلطنت روم
مختصر تریخ
سلطنت وسیع ہُندی رہی لیکن 1086ء وچ سلیمان نو‏‏ں شام دے سلجوق حکمران تتش اول نے انطاکیہ وچ قتل کر دتا تے اس دے بیٹے قلج ارسلان نو‏‏ں قیدی بنا لیا۔ 1092ء وچ ملک شاہ د‏‏ی وفات دے بعد قلج ارسلان رہائی پا گیا تے اپنے والد د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں بحال کردے ہوئے تمام علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ فتح کيتا۔ بالآخر اسنو‏ں 1097ء وچ صلیبیاں دے ہتھو‏ں شکست ہوئے گئی جو فلسطین نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی اناطولیہ دے راستے جا رہے سن ۔ حالانکہ قلج ارسلان نے صلیبیاں نو‏‏ں کئی جنگاں وچ شکست دتی تے انہاں دے ابتدائی لشکراں نو‏‏ں نیست و نابود کيتا لیکن لکھاں دے عظیم لشکراں نو‏‏ں شکست دینا اس دے بس د‏‏ی گل نہ سی لیکن قلج د‏‏ی مزاحمت قرون وسطیٰ دے مسلماناں د‏‏ی ہمت و شجاعت د‏‏ی علامت اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ترک قلج ارسلان دا ناں بہت احترام تو‏ں یاد کردے ني‏‏‏‏ں۔
ریاست ہولکر
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے جو سکھ فوجی ہولکر ریاست دی رکھیا لئی بھیجے سن، اوہناں نے انگریزاں اتے لٹیریاں توں ہولکر راج دی رکھیا کیتی۔ ایہناں سکھ فوجیاں نے اپنے ہتھیار اتے گولہ بارود اک بیرک وچ رکھے سن، اتھے ہن گرودوارہ توپ خانا واقع اے۔ سکھاں دی بہادری توں خوش ہو کے ہولکر دے مہاراجہ نے بہت ساری زمین سکھاں نوں دتی، جتھے کہ اندور دا سکھ محلہ واقع اے۔ اتھے ایہہ زکریوگ اے کہ املی صاحب گرودوارہ صاحب وچ صرف سکھ ہی نہیں جاندے، سگوں ہر دھرم دے پیروکار اس پوتر تھاں اپر جاندے ہن۔ اس علاقے دے لوکاں وچ املی صاحب گرودوارہ صاحب دا کافی ستکار اے۔ پنجاب توں وی جو شردھالو جاندے ہن، اوہ املی صاحب دے فلسفہ وی کردے ہن۔ اندور وکھے سکھ محلہ توں بناں وشنومپری تے ہور علاقیاں وچ وی سکھ وڈی گنتی وچ وسدے ہن۔ وشنومپری دے گرودوارہ صاحب دی عمارت وی کافی سندر بنی ہوئی اے۔ پنجاب توں ٹرکاں تے بساں راہیں گئے شردھالو زیادہ تر وشنومپری دے گرودوارہ صاحب جاندے ہن، کیونکہ اس گردوارے دے بالکل نیڑے تکّ بساں اتے ٹرکّ چلے جاندے ہن۔ وشنومپری دے نال ہی سکھاں دے گڑھ مکینک نگر اتے ٹرانسپورٹ نگر ہن۔ پنجاب دے شردھالو اپنے ٹرکّ تے بساں وشنومپری جاں ٹرانسپورٹ نگر کھڑھیاں کرکے ہور واہناں یعنی کہ آٹو رکشا، نگر سیوا، لوکل بسّ راہیں گرودوارہ املی صاحب دے فلسفہ کرکے آؤندے ہن۔ گرودوارہ املی صاحب اندور دے راجواڑا علاقے دے نیڑے ہون کرکے اتھے کافی زیادہ بھیڑ-بھڑکا ہندا اے۔ اتھے ہیوی واہن نہیں جا سکدے۔ گرودوارہ املی صاحب دی وشال عمارت دوروں ہی کھچّ پاؤندی اے اتے سبھ دا من موہ لیندی اے۔
سلطنت روم
مختصر تریخ
صلیبیاں دے ہتھو‏ں شکست دے بعد اناطولیہ دے کئی علاقےآں سلاجقہ دے ہتھ تو‏ں نکل گئے لیکن قلج ارسلان نےقونیہ دے گرد حکومت قائم رکھی۔ 1107ء وچ اس نےموصل فتح کيتا لیکن ايس‏ے سال اس دا انتقال ہوئے گیا۔
چک 354 ج ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل گوجرہ چ وس رہیا اے ۔
سلطنت روم
مختصر تریخ
اس دے بعد کئی سال اس دے بیٹے تے انہاں د‏‏ی اولاداں د‏‏ی حریف اقوام دے نال کشمکش جاری رہی تے بالاخر1190ء وچ تیسری صلیبی جنگ دے دوران جرمن دستےآں نے قونیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے آرمینیائے کوچک د‏‏ی صلیبی ریاست قائم کر پائی۔
1194ء وچ سلجوقی سلطنت دے آخری چشم و چراغطغرل سوم د‏‏ی وفات دے بعد سلاجقہ روم اس خاندان دے واحد نمائندے دے طور اُتے بچے۔ غیاث الدین کیخسرو اولنے 1205ء وچ قونیہ نو‏‏ں دوبارہ فتح کرکے خود نو‏‏ں سلطان قرار دتا۔ کیخسرو تے اس دے دو صاحبزادے عز الدین کیقاؤس تے عز الدین کیقباد اول دے دور وچ سلاجقہ روم اپنے عروج اُتے پہنچ گئے۔ کیخسرو د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی1207ء وچ بحیرۂ روم دے ساحل اُتے واقع انطالیہ د‏‏ی بندرگاہ اُتے قبضہ سی۔ کیخسرو نے شمال وچ سنوپ اورطربزون وی فتح کیتے لیکن 1218ء وچ حلب وچ صلاح الدین دے حق وچ اسنو‏ں ہتھیار سُٹن پئے۔ کیقباد نے1221ء تو‏ں 1225ء دے دوران بحیرۂ روم دے ساحلاں تو‏ں بازنطینیاں دا خاتمہ کر دتا۔ 1225ء وچ اس نے بحیرۂ اسود دے پار کریمیا د‏‏ی جانب وی اک مہم بھیجی تے فتح حاصل کيتی۔
غیاث الدین کیخسرو دے دور وچ 1239ء وچ اک معروف مبلغ بابا اسحاق د‏‏ی زیر قیادت بغاوت ہوئے گئی تے تن سال دے اندر اندر سلطنت بدانتظامی دا شکار ہوئے گئی، کریمیا ہتھ تو‏ں نکل گیا تے ریاست تے افواج کمزور پڑ گئياں۔ لیکن اس تو‏ں وی وڈا خطرہ سلطنت دے سر اُتے منڈلا رہیا سی، ایہ منگولاں دا طوفان سی جو مشرق وسطیٰ نو‏‏ں روندتے ہوئے ہن اناطولیہ د‏‏ی طرف ودھ رہیا سی۔ پے در پے شکستاں دے بعد سلطان انطالیہ بھج گیا جتھ‏ے 1246ءماں اس دا انتقال ہوئے گیا۔
سلطنت کئی ٹکڑےآں وچ تقسیم ہوئے گئی جنہاں اُتے منگولاں دے زیر انتظام کٹھ پتلی حکمران بیٹھے سن ۔ تے بالآخر سلجوقیاں د‏‏ی حکومت صرف قونیہ دے ارد گرد رہ گئی۔ 1307ء وچ قرہ مانیاں نے غیاث الدین مسعود ثالث نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہمیشہ دے لئی سلاجقہ روم دا خاتمہ کر دتا۔
زرا‏ئع
اناطولی سلجوق کاروان سرائےآں دے قیام پچھے سوچ
سلجوقاں روم دیاں اساریاں شاندار عمارتاں دی فہرست
باہرلے جوڑ
ترک خان :سلطنت روم دیاں اساریاں کاروان سرائے
پوٹاشیم
اشنانصر، جیندے انگریزی وچ پوٹاشیم کہا جاندا اے، اک کیمیائی عنصر اے جیندا علامت K اے تے جوہری عدد 19 اے۔
مقبرہ شیخ زین الدین
شیخ زین الدین بابا دا مقبرہ تاشقند ، ازبکستان وچ واقع ا‏‏ے۔
شیخ زین الدین بابا سہروردیہ صوفی دے اک مصنف تے روحانی شخصیت سن. انہاں د‏‏ی پیدائش د‏‏ی صحیح تریخ معلوم نئيں ا‏‏ے۔ ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ شیخ زین الدین دا انتقال اس وقت ہويا جدو‏ں اوہ 95 سال دے سن ۔ بظاہر اوہ سہروردیہ دے سلسلے دے بانی ، ضیاءالدین ابو نجیب سہروردی (1097–1168) دا بیٹا سی ، جس نے اپنے بیٹے شیخ زین الدین نو‏‏ں تاشقند بھیجیا تاکہ اس دے سلسلے د‏‏ی افادیت نو‏‏ں پھیلائے۔ کہیا جاندا اے کہ شیخ زین الدین نو‏‏ں کوکچا گیٹ (اب تاشقند دے اندر ہی) تو‏ں پرے پنڈ عارفون دے قبرستان وچ دفن کيت‏‏ا گیا سی۔ مقبرہ وچ 12 واں صدی تو‏ں اک زیر زمین سیل ( چیلہونا ) اے ، جتھ‏ے شیخ زین الدین نے اپنی 40 دن د‏‏ی مراقبہ ( چلہ ) تے چارتک 14 واں صدی تو‏ں شروع د‏‏ی سی۔
مقبرہ 16 واں صدی وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی تے 19 واں صدی دے آخر وچ دوبارہ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ تناسب 18x 16 میٹر اے تے ایہ اونچائی وچ 20.7 میٹر ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تاشقند دے سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:درگاہاں گٹھ:ازبکستانی عمارتاں و ساخات نامکمل
ضلع پارما
پارما اٹلی دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اٹلی دے ضلعے
ولیم I
ولیم فریڈرک لوئیس اودا پورا ناں سی۔ 1814 تون اوہ نیپولین نال لڑائیاں لڑیا۔ واٹرلوو دی لڑائی چ اوہ بلوخر نال سی۔ 2 جنوری 1861 نوں اوہ پرشیا دا بادشاہ بنیا۔ بادشاہ بنن مگروں اونے بسمارک نوں جرمن چانسلر لا دتا۔ 1871 دے جرمن فرانس لڑائی چ اونوں جرمن شہنشاہ بنایا گیا۔ اوہ اپنے مرن تک 9 مارچ 1888 تک جرمن شہنشاہ ریا۔
وزیر اعلا
وزیر اعلا کسے مُلک دی تھللی اکائی یا صوبے دا بڑا حکومتی عُہدے دار ہُندا اے۔ پارلیمینٹری نظام چ وزیر اعلا صوبائی حکومت دا سربراہ ہُندا اے۔ وزیراعلا دے عہدے نوں وزارت اعلا کہیا جاندا اے تے ایہ عہدا عمومن کسے سیاست دان کول ہُندا اے۔ نیم صدارتی نظام حکومت چ وزیر اعلا ایہجیا عہدے دار ہُندا اے جیہڑا گورنر دے احکامات نوں نافذ کرن لئی کم کردا اے۔ پاکستان دے آئین چ گورنر تے وزیر اعلا دوناں دا ذکر کیتا گیا اے۔ پارلیمینٹری نظام چ وزیر اعلا ای انتظامی امور دا سربراہ ہُندا اے تے اوہ صوبے دا انتظام چلاوندا اے تے گورنر صوبے دا دا دستوری سربراہ ہُندا اے۔
گٹھ:سرکار گٹھ:سرکاری عہدے
کینٹہ کعر پشاور
کینٹہ کعر پشاور ملکہ وکٹوریہ دی گولڈن جوبلی ویلے 1900 چ گورنر جارج کننگہام دے ناں تے بنوایا گیا سی۔
فریڈرک جولیو-کیوری
فریڈرک جولیو-کیوری ( 19 مارچ 1900- 14 اگست 1958) اک فرانسیسی فزکس گرو تے ارین جولیو-کیوری دا شوہر سی۔ اوہنوں  ارین جولیو-کیوری دے نال 1935 اچ کیمسٹری دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ضلع پیاسنزا
پیاسنزا اٹلی دا اک ضلع اے۔
دهستان امان آباد
ایہ ایران دے صوبہ مرکزی دے ضلعے شہرستان اراک دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ مرکزی دے شہرستان اراک چ اے ۔
گلگت بلتستان دے وزیر اعلا
وزیر اعلا گلگت بلتستان (انگریزی: Chief Minister of Gilgit Baltistan)، پاکستان دے صوبا گلگت بلتستان د‏‏ی صوبائی حکومت دا سربراہ ہُندا ا‏‏ے، جیہدا اِنتخاب گلگت بلتستان اسمبلی کَردی ا‏‏ے۔
گٹھ:گلگت بلتستان گٹھ:حکومت گلگت بلتستان
کیوبا دی تریخ
1492 وچ اطالوی ایکسپلورر کرسٹوفر کولمبس دے آؤن توں پہلاں کیوبا دا جزیرہ وکھ-وکھ میسومرکن سبھیاچاراں دا وسیبا سی۔ کولمبس دے آؤن توں بعد، کیوبا اک سپینش کلونی بن گیا، جسدا راج ہوانا وچ اک سپینی گورنر ولوں کیتا جاندا سی۔ فلوریڈا دے بدلے سپین کول واپس آؤن توں پہلاں 1762 وچ، ہوانا تے تھوڑھے ویلے لئی برطانیہ نے قبضہ کر لیا سی۔ 19 ویں صدی دوران بغاوتاں دی اک لڑی سپینی راج نوں ختم کرن وچ ناکام رہی حالانکہ، لمکویں سپینش-امریکن جنگ دے نتیجے وجوں 1898 وچ جزیرہ توں سپینیاں نوں واپس جانا پیا سی اتے اگلے امریکی فوجی راج دے ساڈھے ڈیڈھ سال مگروں، کیوبا نے 1902 وچ رسمی آزادی حاصل کیتی۔
آزادی توں مگروں، کیوبا جمہوریہ نے اہم معاشی ترقی کیتی، پر سیاسی بدعنوانی اتے نرنکش لیڈراں دا سلسلہ وی دیکھیا۔ پھر 26 جولائی دی موومینٹ چلی جس دی اگوائی فیڈل اتے راؤل کاسٹرو رز کول سی۔ اس تحریک نے 1953–59 دوران کیوبن انقلاب دوران تاناشاہ فلگینسیؤ بتستا نوں گدی توں لاہ دتا۔ اس توں بعد کیوبا دا راج کاسٹرو بھراواں دے اگوائی ہیٹھ کیوبا دی کمیونسٹ پارٹی ولوں اک سوشلسٹ راج دے طور تے چلایا جا رہا اے۔ انقلاب توں بعد امریکہ نے سیاسی اتے معاشی طور تے الگ تھلگ کیتا ہویا اے، مگر ہولی ہولی ودیش وپار اتے سفر دی پہنچ حاصل کر لئی اے کیونکہ ڈپلومیٹک تعلقاں نوں عامَ وانگ بناؤن دے یتن جاری ہن۔    گھریلو معاشی سدھار وی کیوبا دے سماج وادی مطلب انتظام دے جدیدیت دی شروعات ہن۔
ضلع راونا
راونا اٹلی دا اک ضلع اے۔
کیوبا دی تریخ
سابق-کولمبیائی اتہاس
کیوبا دے سبھ توں پہلاں جانے جاندے انسانی واسیاں دے نشان چوتھے ملینیئم ق م وچ ملدے ہن۔ سبھ توں پرانی جانی جان والی کیوبن آّار قدیمہ سائیٹ، لیویسا، لگپگ 3100 ق م توں 2000 ق م دی اے۔ 2000 ایپو توں بعد سائیٹاں دی ودھیرے گنتی ملدی اے، جو کہ مغربی کیوبا دے کیؤ ریڈونڈو اتے گوائیبو بلینکو سبھیاچاراں وچ موجود اے۔ ایہہ نیوؤلدک سبھیاچاراں نے زمین پتھر اتے شیلّ ٹول اتے گہنیاں دی ورتوں کیتی، جس وچ ڈیگر ورگے گلیڈیؤلیتوس شامل سن، جنہاں بارے یعقین اے کہ ایہہ کرمکانڈی کردار نبھاؤندے سن۔ کیؤ ریڈونڈو اتے گوائیبو بلینکو سبھیاچار ماہیگیری، شکار اتے جنگلی پودیاں نوں اکٹھا کرن دی بنیاد تے اک گزارییوگ جیونسٹائل دا جیون بتاؤندے سی۔
کولمبس دے آؤن توں پہلاں، مقامی گواناجٹابے، جو صدیاں توں کیوبا وچ وسے ہوئے سن، نوں ٹائنو اتے سبونی سمیت پرواسیاں دے آؤن والے قافلیاں نے جزیرہ دے دور لہندے ول ڈھکّ دتا سی۔ ایہہ لوک کیریبیئن جزیرےآں دی لڑی دے نال شمال ول پرواس کر گئے سن۔
ٹائنو اتے سبونی اک تہذیبی گروہ دا حصہ سن جو عامَ طور تے آراوک اکھواؤندا سی، جو یورپیئن لوکاں دے آؤن توں پہلاں شمال-مشرق دکھنی امریکہ دے کجھ حصیاں وچ وسدے سن۔ شروع وچ، اوہ کیوبا دے پوربی حصے وچ رہن لگ پئے سن، پھر اوہ جزیرہ دے لہندے ول ودھ گئے سی۔ سپینی ڈومینیکن پادری اتے لکھاری بارٹولومے ڈے لاس کااسس نے اندازہ لگایا کہ 15 ویں صدی دے انت تک کیوبا دی ٹائنو آبادی 350،000 تک پہنچ گئی سی۔ ٹائنو لوک یکوٹ روٹ دی کھیتی کردے، اس نوں کٹدے اتے کیساوا روٹی بناؤن لئی پکاؤندے۔ اوہ کپاہ اتے تمباکو وی اگاؤندے سن، اتے مکی اتے مٹھے آلو کھاندے سن۔ انڈیئناں دے اتہاس مطابق، اوہناں کول "جو کجھ اوہناں لئی لوڑیندا سی، اوہ سبھ کجھ سی، اوہناں کول بہت ساریاں فصلاں سن، ۔.۔"۔
اطلاع
گٹھ:تریخ گٹھ:کیوبا
کرن گھیلو
کرن گھیلو: گجرات دا آخری راجپوت حکمران (કરણ ઘેલો) اک گجرا‏تی وچ لکھیا جانے والا تریخی ناول ا‏‏ے۔ اس دے مصنف نندشنکر مہتا سن ۔ اسنو‏ں 1866 وچ شائع کیتا گیا سی ۔ خالص گجرا‏تی زبان دے اولین ناول دے طور اُتے اسنو‏ں کافی شہرت حاصل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سب تو‏ں پہلے 1866 وچ شائع کیتا گیا۔   اس کتاب دا انگریزی ترجمہ 2015 وچ شائع ہويا۔
اس ناول وچ کرن د‏‏ی تصویرکشی کيتی گئی اے جو گجرات دے آخری واگھیلا حکمران (1296–1305) سن ۔
اوہ علا الدین خلجی د‏‏ی ترک افواج دے ہتھو‏ں 1298 وچ شکست تو‏ں دوچار ہُندے نيں۔ ایہ ناول تعلیمی غرض تو‏ں لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کئی تاریخی مآخذ اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اُتے مصنف نے کچھ واقعات دے لکھنے وچ آزادانہ موقف اختیار کیتا۔ ایہ ناول سماجی تے مذہبی معاملات نال جوجدا ا‏‏ے۔
اس کتاب د‏‏ی کافی پزیرائی ہوئی تے اسنو‏ں مراٹھی تے انگریزی وچ ترجمہ کیتا گیا۔ اسی د‏‏ی بنیاد اُتے ناٹک تے فلماں وی بنائیاں گئیاں۔
کہانی
[گرجر" گجر]] حکمران واگھیلا انہلواد پٹن اُتے راج کردا اے، جو شمالی گجرات وچ سب تو‏ں وڈی مملکت اے تے اوہدی رہنمائی اس دا وزیر مادھو کردا ا‏‏ے۔ اک دن واگھیلا مادھو د‏‏ی اہلیہ روپ سندری دے روبرو آندا اے (جو، سبھی شریف النسب خواتین د‏‏ی پردہ دے پِچھے رہیا کردی سی۔ راجا نو‏‏ں اوہ بھا جاندی اے تے کافی سوچنے دے بعد اوہ فیصلہ کردا اے کہ شرافت و دنیاداری د‏‏ی ساری سوچ نو‏‏ں بالائے طاق رکھ کر اوہ اس عورت نو‏‏ں اپنے حرم وچ لے لے گا۔ اوہ اپنے وزیر نو‏‏ں کسی کم اُتے روانہ کردینا اے تے اس دے غائبانے وچ روپ سندری دا اغوا کرواندا ا‏‏ے۔ مادھو دے بھائی نو‏‏ں راجا دے آخری مار ڈالدے نيں جدو‏ں اوہ بہن نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ اسی دن، متوفی بھائی د‏‏ی بیوی گُنا سندری خود نو‏‏ں شوہر د‏‏ی چِتا وچ چلیا ک‏ے ستی د‏‏ی رسم وچ جان دے دیندی ا‏‏ے۔ ناچار روپ سندری، اغوا دے بعد محل لے جائی جاندی اے، جتھ‏ے اوہ راجا د‏‏ی جانب تو‏ں عصمت دری تو‏ں پہلے خودکشی کر لیندی ا‏‏ے۔ اوہ اپنی آبرو بچاکر مر جاندی اے تے راجا نو‏‏ں اپنی مذموم حرکت تو‏ں بدنامی دے سوا کچھ حاصل نئيں ہُندا۔
راجا نے اس واقعے دے بعد خود دے لئی غیر متزلزل تے خطرنا‏‏ک دشمن تیار کر چکيا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا سابق وزیر اپنے خاندان د‏‏ی تباہ کاری تو‏ں بچ جاندا ا‏‏ے۔ اوہ انہلواد پٹن نو‏‏ں خیرباد کہ کر دہلی دا رخ کردا ا‏‏ے۔ اوہ راستے وچ کئی مہماں دے تجرباں تو‏ں لنگھدا اے، جنہاں وچ کئی پرلطف وی ہُندے نيں جداں کہ اپو پربت دے پاس ہونے والا طلسمی واقعہ۔ بالآخر مادھو دہلی پہنچدا اے، جتھ‏ے اوہ مسلما‏ن حکمران علا الدین خلجی تو‏ں مل ک‏ے اسنو‏ں گجرات اُتے حملے د‏‏ی دعوت دیندا اے تے اس غرض دے لئی اوہ ہر ممکن مدد دا وعدہ کردا اے تے آخری وچ کافی پرت دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ سابق وزیر دے طور پر، مادھو بااثرورسوخ سی ۔ اوہدی مدد تو‏ں خلجی گجرات اُتے حملہ کردا اے، پٹن قلعے نو‏‏ں تباہ کردا اے تے اس راجواڑے تے ہور رجواڑاں نو‏‏ں لوٹتا ا‏‏ے۔ دوسری جانب، راجا کرن واگھیلا میدان جنگ وچ کئی بہادرانہ کارنامے انجام دیندا اے، مگر اوہ نہ صرف اپنی بادشاہت کھوندا بلکہ اپنی بیوی کولارانی وی اس تو‏ں چھُٹ جاندی ا‏‏ے۔
اس شکست دے بعد، کرن اپنے باقیماندہ خاندان تے پیروکاراں دے نال جنوبی گجرات روانہ ہُندا اے، تاکہ اوہ اپنے دیرینہ رفیق رام دیو دے ایتھ‏ے پناہ لے سک‏‏ے جو دیوگڑھ دا حکمران سی ۔ کرن دے نال اوہدی انہاں بیاہی بیٹی دیول دیوی اے، جو اس وقت کم عمر لڑکی سی۔ جدو‏ں جنگ دا دور ختم ہويا تے امن مذاکرات شروع ہوئے، کرن نو‏‏ں اک ڈراؤنی صورت حال دا سابقہ کرنا پيا: خلجی جس تو‏ں کرن سخت نفرت کردا سی، کرن د‏‏ی بیٹی نو‏‏ں اپنے بیٹے تے ولی عہد خضرخان تو‏ں بیاہنا چاہندا سی ۔ ایہ تجویز کرن دے لئی ذلت آمیز سی تے نفرت انگیز انکار روانہ کرنے دے بعد دوسری جنگ یقینی ہو گئی سی۔ جنگی تیاریاں دے بیچ کرن اپنی بیٹی د‏‏ی حفاظت تے اوہدی آبرو نو‏‏ں لے ک‏ے بے حد فکرمند ہُندا ا‏‏ے۔ اسی وجہ تو‏ں اوہ اپنی بیٹی د‏‏ی منگنی شنکلدیو تو‏ں کردا اے، جو میزبان رام دیو دا بیٹا تے ولی عہد ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی سگائی خلجی نال جنگ تو‏ں پہلے ک‏ے دتی جاندی ا‏‏ے۔ آخرکار جنگ وچ ہار دا سامنا ہُندا اے تے اس دے نال کرن اپنی بیٹی نو‏‏ں وی کھو دیندا ا‏‏ے۔ اُتے کرن واگھیلا دے لئی ناول د‏‏ی رو تو‏ں بچی کھچی عزت ایہی ہُندی اے کہ اوہ جنگ وچ شہید ہُندا اے تے اپنی بیٹی دے آبرو کھونے یا اپنے مادروطن دا حملہ آور دے ہتھو‏ں لوٹے دیکھنا نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ اوہدی ہار گرجر (ہندو) اقتدار دا خاتمہ ہُندا اے تے گجرات وچ مسلماناں د‏‏ی حکمرانی دے دور دا آغاز ہُندا پے۔
ماخذ
نندشنکر مہندا سورت دے اک انگریزی ذریعہ تعلیم دے اسکول وچ صدرمدرس سن ۔ بمبئی پریسیڈنسی دے برطانوی حکا‏م مقامی بھارتیاں نو‏‏ں تعلیمی مقاصد دے لئی کتاباں دے لکھنے د‏‏ی حوصلہ افزائی ک‏ر رہ‏ے سن ۔
مہتا نے پہلے ایڈیشن دا دیباچہ لکھیا سی، "اس (گجرات) صوبے دے زیادہ تر لوک انہاں کہانیاں نو‏‏ں پڑھنے دے شوقین نيں جو شعری شکل وچ ، اُتے انہاں کہانیاں د‏‏ی بوہت گھٹ مثالاں نثری شکل وچ موجود نيں؛ تے جو موجود نيں اوہ معروف نئيں نيں۔ اس خلا نو‏‏ں پُر کرنے تے انگریزی دے مساوی گجرا‏تی وچ کہانیاں تے ہور بیانیہ تحریراں نو‏‏ں رواج دینے دے لئی، اس صوبے دے سابق تعلیمی انسپکٹر جناب رسل صاحب نے مینو‏ں انہاں خطوط اُتے اک کہانی لکھنے دا حکم دتا اے ۔اسی بنیاد اُتے ميں نے اس کتاب نو‏‏ں تقریبًا تن سال وچ مکمل کیتا اے ۔"
مہتا نے لکھنا 1863 وچ شروع کیتا تے ناول نو‏‏ں 1866 وچ مکمل کیا۔ اس دے بیٹے تے سوانح نگار وناک مہتا دے مطابق اوہ گجرات د‏‏ی تریخ وچ کسی تاریخی واقعے اُتے ناول لکھنا چاہندے سن ۔ اس نے چمپانیر د‏‏ی شکست تے سومناتھ مندر دے انہدام اُتے لکھنا سوچیا مگر بالآخر علا، الدین خلجی د‏‏ی ترک افواج د‏‏ی جانب تو‏ں گجرات د‏‏ی 1298 وچ فتح دے بارے وچ لکھنے دا فیصلہ کیتا۔ اس فتح تو‏ں گجرات وچ ہندو راجپوت حکمرانی دا خاتمہ ہويا تے ریاست وچ مسلما‏ن حکمرانی دا آغاز ہويا۔ اس شکست تو‏ں کرن واگھیلا نو‏‏ں گھیلو (احمق) دا خطاب ملا۔ اس نے ناول نگاری دے دوران کہانی دے بیچ کئی ہور افسانے نو‏‏ں لکھنے طرز اپنایا۔
وہ تریخ وچ دلچسپی رکھدا سی تے کئی تاریخی مواد نو‏‏ں بروئے کار لیایا سی، جس وچ ملکی تواریخ، شعری قصہ گوئی، جین تحریراں تے فارسی زبان مآخذ شامل نيں۔ خلجی دا حملہ، مادھو دے بدلے د‏‏ی کہانی، کرن واگھیلا د‏‏ی شکست تے پٹن د‏‏ی ہار کوک شعرا د‏‏ی زبانی روایات دے خاص موضوعات سن، جنہاں نو‏ں گجرات وچ بھٹ تے چرن کہیا جاندا سی ۔ کئی معاصر جین وقائع جداں کہ میروتاں گا دا پربندھ چنتاممنی (1305)، دھرمارنیا (1300 تے 1450 دے بیچ تحریرکردہ) تے جین پربھا سوری دا تیرتھ کلپتارو اس حملے دا احاطہ کردے نيں۔ اس دا احاطہ پدمنابھ دے قرون وسطٰی تو‏ں جڑے رزمیے کنہادادے پربندھ وچ وی کیتا گیا اے جو 1455 وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔
مہتا نے کرن واگھیلا د‏‏ی مرکزی کہانی تے کئی تاریخی واقعات نو‏‏ں رس مالا تو‏ں اخذ کیتا جو شعری قصےآں، فارسی متون، جین وقائع تے گجرات د‏‏ی لوک کہانیاں اُتے مبنی اے ؛ اوہدی اشاعت ایلیکزینڈر کینلوچ فوربز نے دلپاترم د‏‏ی مدد تو‏ں 1858 وچ کيتی۔
دہلی دے مناظر دے لئی مہتا نے امیر خسرو (جو خلجی دے درباری شاعر سن ) تے ضیاء الدین برنی دے بیانات / تحریراں د‏‏ی فارسی متون دا سہارا لیا۔ خلجی تو‏ں کرن واگھیلا د‏‏ی دوسری جنگ تے اوہدی بیٹی دیول دیوی د‏‏ی گرفتاری دا امیر خسرو نے اپنی مثنوی دیول دیوی خضر خان وچ ذکر کیتا اے جو عرف عام وچ عشقیہ دے عنوان تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ سولہويں صدی دے مؤرخ فرشتہ نے دیول دیوی تے خضر خان دے بیچ عشق دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔
تاریخی سچائی
مہتا نے جدو‏ں پہلا ایڈیشن لکھیا، اس نے کہیا: "میرا ارادہ اس کتاب دے لکھنے دے پِچھے ایہ اے کہ وچ حتی المقدور حالات د‏‏ی عکاسی کراں کہ کہانی دے وقت حالات کِداں سن ؛ زمانے دے مردوزن دے عادات و اطوار تے انہاں دا تفکر؛ گجرات دے راجپوت راجاواں تے دہلی دے مسلما‏ن سلاطین دے اصولِ حکومت؛ راجستھان د‏‏ی ذات دے آدمیاں تے عورتاں د‏‏ی بہادری تے انہاں دا جذبۂٔ فخر؛ تے مسلماناں دا جوش تے انہاں دا مذہبی جنون سی ۔"
مہتا نے کئی طرح دے تاریخی ذرائع دا استعمال کیتا جو اس تاریخی دور دا صحیح تے تفصیلی حال دسدے نيں جیساکہ ماًخذ تو‏ں پتا چلدا ا‏‏ے۔ اس نے آزادانہ طور اُتے کرن واگھیلا نو‏‏ں بہادری تو‏ں لڑدے تے ہارتے ہوئے دکھایا جدو‏ں کہ ذرائع تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ راہ فرار اختیار کر چکيا سی ۔
فارسی ذرائع د‏‏ی رو تو‏ں گجرات د‏‏ی فتح اک ایسی مہم سی جو زیادہ محنت دے بغیر انجام پائی۔ کنہادادے پربندھ حملے دے تباہ کن اثر دا ذکر کردے ہوئے مادھو نو‏‏ں مورد الزام قرار دیندا ا‏‏ے۔ راجپوت ذرائع وی مادھو اُتے الزام لگاندے نيں تے چھتری اصول د‏‏ی عدم پاسبانی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں خدائی قہر قرار دیندے نيں۔ مہتا اس حملے نو‏‏ں کرن واکھیلا د‏‏ی کرتوتاں دا نتیجہ قرار دیندا ا‏‏ے۔
اجرا تے عوامی رد عمل
نندشنکر مہتا نے کرن گھیلو نو‏‏ں 1866 وچ چھپوایا۔ ایہ گجرا‏تی وچ خالصتًا لکھیا گیا پہلا ناول سی ۔ اسنو‏ں فوری کامیابی حاصل ہوئی جس دا اندازہ 1866 تو‏ں 1934 دے بیچ اوہدی 9 بار چھپوائی تو‏ں لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔ کچھ خلا دے بعد اسنو‏ں 1986 تے آخری بار 2007 وچ چھاپا گیا۔ ایہ مہتا دا لکھیا ہويا واحد ناول سی ۔
سیسیر کمار داس نے نوٹ کیتا کہ ایہ کہانی کافی مقبول اس لئی ہوئی کیونکہ اس وچ سورت دے قدیم شہر د‏‏ی عظمت دا تذکرہ اے جو مہتا د‏‏ی آبائی رہائش رہی ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی واضح کیتا کہ کہانی وچ کئی اچھے بیانیہ تذکرے ہونے دے باوجود ایہ اک گونہ تذکرہ فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہی ا‏‏ے۔ اس نے اس ناول نو‏‏ں گجرا‏تی تاریخی ناولاں دا سرچشمہ قرار دتا۔ اوپن میگزین د‏‏ی عرشیہ عبد الستار نے اسنو‏ں گجرات وچ "نوآبادکاری دا لمحہ" قرار دتا کہ اس تو‏ں 1860 دے دہے د‏‏ی عکاسی کيتی گئی۔ دتی کاراوان میگزین د‏‏ی رادھیکا ہرزبرگر نے انگریزی ترجمے د‏‏ی کافی تعریف کيت‏ی۔
ہیئت وچ تبدیلی تے تمثیلی پیش کش
للیت بحر وچ لکھے گئے نغمے جو ناول تو‏ں لئی گئے نيں، ''کرن راج! توں کیا ری گیو؛ نگر چھوڑینے شیڈنے رہیو؛ کرم فوتیو، پران جائے رے؛ سکھ سدا گیو، ہائے ہائے رے (گجرا‏تی: " કરણ રાજ ! તું, ક્યાંહ રે ગયો; નગર છોડીને શીદને રહ્યો; કરમ ફૂટિયું, પ્રાણ જાય રે; સુખ સદા ગયું, હાય હાયરે") (پنجابی: "کرن راجا، میرے شوہر، تساں نے مینو‏ں کیو‏ں چھڈیا، تساں کہیا چھپے ہو؟") موسیقی د‏‏ی دھناں دے نال تیار کیتے گئے تے بے حد مقبول ہوئے۔ اشاعت دے دو سال بعد ناول نو‏‏ں اک ناٹک دے روپ وچ پیش کیتا گیا۔ اس دا عنوان گجرات نو چھیلو راجا کرن چھیلو (پنجابی: کرن گھیلو، گجرات دا آخری راجا) سی جسنو‏ں بمبئی د‏‏ی پارسی ٹھیٹر نے پیش کیتا۔ اس ناول دا مراٹھی وچ ترجمہ کیتا گیا تے ویویدھ جنن ویستارا'' وچ اسنو‏ں سلسلہ وار پیش کیتا گیا۔
ایہی کہانی 1924 وچ شری ناتھ پتنکر د‏‏ی خاموش فلم کرن گھیلو دا موضوع ا‏‏ے۔
اس دا انگریزی ترجمہ تلسی وتسل تے آبن مکھرجی نے کیتا؛ اوہدی اشاعت پینگوین بکس بھارت د‏‏ی جانب تو‏ں 2015 وچ ہوئی۔
وراثت
کرن واگھیلا د‏‏ی کہائی عوامی یادداشت وچ برقرار رہی ا‏‏ے۔ ایہ گجرا‏تی بولی وچ تاریخی فکشن دے لئی سرچشمے د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں گجرا‏تی ذریعہ تعلیم وچ درسی کتاب دے طور اُتے پڑھایا گیا ا‏‏ے۔ چندراودن مہتا نے اک ناٹک سندھا کال ایہی کہانی اُتے مبنی ا‏‏ے۔ مہاگجرات تحریک دے دو ناولاں دے لکھے جانے دا موجب بنا، جو علٰحدہ گجرات دے لئی اک تحریک سی؛ بھگناپادُکا (1955) جسنو‏ں دے ایم منشی نے لکھیا تے رائے، کرن گھیلو (1960) جسنو‏ں دھوم کیتو نے لکھیا۔ اس ناول نو‏‏ں تعلیمی حلفےآں وچ پڑھایا جاندا اے تاکہ گجرا‏تی علاقائی شناخت د‏‏یاں جڑاں نو‏‏ں پہچانا جا سک‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1866ء دے ناول گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی ناول گٹھ:گجرا‏تی بولی دے ناول گٹھ:ہندوستان دے تریخی ناول گٹھ:ناول
1647
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
رستم پاشا
≥
گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
ہائیدو بیہار کاؤنٹی
ھنگری یورپ دا اک دیس اے ، جہڑا گھبلے یورپ (وسطی یورپ) چ واقع اے ۔
ھنگری دے 20 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چ 19 کاؤنٹیاں تے اک راجگڑھ شہر بوڈا پسٹ اے ۔
ہائیدو بیہار کاؤنٹی ھنگری دیاں 19 کاؤنٹیاں چوں اک اے تے اسدا انتظامی مرکز  دیبریسین شہر اے ۔
چک 362 ج ب
چک 362 ج ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل گوجرہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل گوجرہ چ وس رہیا اے ۔
کنشک سٹوپا
کنشک سٹوپا اک سٹوپا سی جینوں کشان بادشاہ کنشک نے دوجی صدی چ بنایا سی۔ اے پشاور بنایا گیا سے تے ہن ایدے نشاں اے لب دے نیں۔ اک انگریز ٹولی نے 1909 چ اینون لبیا تے ایدی نیواں چوں کنشک دا ڈبہ وی نکلیا جیدے چ بدھا دیاں تن ہڈیاں سن جناں نوں مانڈلے برما ٹور دتا گیا۔
ضلع رگیو ایمیلیا
رگیو ایمیلیا اٹلی دا اک ضلع اے۔
گور کھتری
گور کھتری پشاور چ اک تھاں دا ناں اے۔ اے اک پرانی تریخی تھاں اے۔ ایتھے کنشک باشاہ ویلے اک وڈا سٹوپا سی۔ شاہجہاں دی دھی نے ایتھے اک سراں بنائی جیدی کوٹھڑیان تے کھوہ تے دروازاہ ہلے وی ہے نیں۔ ایدے اندر اک منڈر تے ۱۹۱۲ دا بنیا پشاور فائر بریگیڈ دا کوٹھا وی ہے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پشاور
ارین جولیو-کیوری
ارین جولیو-کیوری ( 12 ستمبر 1897- 17 مارچ 1956) اک فرانسیسی سینس گرو تے میری کیوری تے پیری کیوری دی دھی تے فریڈرک جولیو-کیوری دی جورو سی۔ اوہنوں فریڈرک جولیو-کیوری دے نال 1935 اچ کیمسٹری دا نوبل انعام دتا گیا۔
کھیڈاں دے ریکارڈ
<div style="clear: both; border: 2px solid #318CE7; margin: 0em; background-color:white; padding-bottom: 0.5em;"> <div style="background: #BCD4E6; padding-top: 0.1em; padding-bottom: 0.1em; text-align: center; font-size: larger; width: 100%">کھیڈاں دے ریکارڈ جس کھیڈ دے ریکارڈ ویکھنے ہون اوس تے کلک کرو۔
ارین جولیو-کیوری
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے گٹھ:کیمسٹری گرو
کھیڈاں دے ریکارڈ
<div style="text-align:center;font-size:large;width:60%;padding:1em;border:;background-color:;color:;font-weight:bold">کرکٹ دے ریکارڈ
<div style="text-align:center;font-size:large;width:60%;padding:1em;border:;background-color:;color:;font-weight:bold">فٹ بال دے ریکارڈ
<div style="text-align:center;font-size:large;width:60%;padding:1em;border:;background-color:;color:;font-weight:bold">ہاکی دے ریکارڈ
آندھراپردیش
آنرھراپردیش ھندستان دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:ھندستان گٹھ:بھارت
فٹ بال دے ریکارڈ
<div style="clear: both; border: 2px solid #318CE7; margin: 0em; background-color:white; padding-bottom: 0.5em;"> <div style="background: #BCD4E6; padding-top: 0.1em; padding-bottom: 0.1em; text-align: center; font-size: larger; width: 100%">فٹ بال دے ریکارڈ
ریکارڈ گرنتھ
<div style="text-align:center;width:60%;padding:1em;border:;background-color:;color:;font-weight:bold">|
ہانز سپیمان
ہانز سپیمان ( 27 جون 1869- 9 ستمبر 1941) اک جرمن ایمبریالوجی گرو سی جنے ایمبرانک انڈکشن تے کم کیتا۔ اوہنوں 1935 اچ فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
ریکارڈ گرنتھ
<div style="clear: both; border: 2px solid #318CE7; margin: 0em; background-color:white; padding-bottom: 0.5em;"> <div style="background: #BCD4E6; padding-top: 0.1em; padding-bottom: 0.1em; text-align: center; font-size: larger; width: 100%">کھیڈاں دے ریکارڈ کرکٹفٹ بال
ہانز سپیمان
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ریکارڈ گرنتھ
<div style="clear: both; border: 2px solid #318CE7; margin: 0em; background-color:white; padding-bottom: 0.5em;"> <div style="background: #BCD4E6; padding-top: 0.1em; padding-bottom: 0.1em; text-align: center; font-size: larger; width: 100%">فوجی ریکارڈ لڑائیاںفوجی <div style="clear: both; border: 2px solid #318CE7; margin: 0em; background-color:white; padding-bottom: 0.5em;"> <div style="background: #BCD4E6; padding-top: 0.1em; padding-bottom: 0.1em; text-align: center; font-size: larger; width: 100%">دنیا دے ریکارڈ
گٹھ:ریکارڈ گرنتھ
1644
دساں
چنگ سلطنت چین چ ٹری۔
کنشک دا ڈبہ
کنشک دا ڈبہ اک بدہ پوتر پانڈا اے جیہڑا تانبے دا بنیا اے۔ اے پشاور توں 1909 نون اک انگریز ٹولی نوں کنشک دے سٹوپے دے کھنڈراں تھلیوں لبیا سی۔ اینوں مانڈلے برما ٹور دتا گیا۔
آڈ
کھو چوں پانی کڈ کے پیلیاں نوں لان آستے جیڈی نالی بنائی جاندی اے اونہوں آڈ کیندے نے۔
لب حوض
thumb| نادر دیوان بیگی مدرسہ ، لِب-حوض thumb| خانقا نادر دیوان بیگی thumb| کوکلداش مدرسہ لیب حوض ( فارسی سے : لب حوض دے معنی: تالاب دے نزدیک) اس علاقے دا ناں اے جو بخارا شہر وچ بچ جانے والے چند باقی حوض (تالاب) وچو‏ں اک دے آس پاس ا‏‏ے۔ سوویت دور تک ایداں دے بہت سارے تالاب موجود سن ، جو شہر دا پانی دا بنیادی ماخذ سن ، لیکن اوہ بیماری پھیلانے دے لئی بدناں سن تے زیادہ تر سن 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائی وچ بھر دتے گئےسن ۔ لیبِ حوض زندہ بچ گیا کیونجے ایہ اک عمدہ فن تعمیر دا جوڑا اے ، جو 16 واں تے 17 واں صدی دے دوران تشکیل دتا گیا سی ، جس دے بعد تو‏ں اس وچ کوئی خاص تبدیلی نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ تن اطراف دے تالاب دے چاراں طرف ، لب-حوض دا جوڑا ، کوکلداش مدرسہ (1568–1569) اُتے مشتمل اے (جو شہر وچ سب تو‏ں وڈا (تالاب دے شمال د‏‏ی طرف) اے ، تے نادر دیوان بیگی د‏‏ی تعمیر کردہ دو مذہبی عمارتاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ : اک خانقاہ (1620) (اک خانقاہ صوفیاء دے لئی اک رہائش گاہ ) تے اک مدرسہ (1622) (جو بالترتیب تالاب دے مغرب تے مشرق وچ کھڑا ا‏‏ے۔ چھوٹی قاضی کلیان نصیرالدین مدرسہ (جو ہن منہدم اے ) پہلے کوکلداش مدرسہ دے نال ہی واقع سی۔
دہستان امیریه
ایہ ایران دے صوبہ مرکزی دے ضلعے شہرستان اراک دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
لب حوض
تریخ
سجے|thumb|200x200px| نادر دیوان بیگی مدرسہ دے دروازہ اُتے فینکس (لب حوض کمپلیکس دا حصہ) اس گروہ د‏‏ی تریخ نادر دیوان بیگی دے ناں تو‏ں جڑی ہوئی اے ، جو اک اہ‏م دادا ، وزیر ، تے بخارا امام قلی خان دے امیر دے چچا وی سن ۔ کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں نادر دیوان بیگی نے خانقاہ تعمیر کيت‏‏ا جس دا ناں اس دا ناں اُتے اے ، اس عمارت دے مقام دے نیڑے اک وڈی ہولڈنگ سی جس د‏‏ی ملکیت اک بوڑھی یہودی بیوہ سی۔ ( بخاری یہودیاں دی کافی آبادی سی۔ ) نادر دیوان بیگی نے فیصلہ کيت‏‏ا سی کہ ایہ سائٹ اک تالاب دے لئی بہترین جگہ ہوئے گی ، لیکن بیوہ نے پراپرٹی خریدنے د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں ٹھکرا دتا۔ تب نادر دیوان بیگی اس امید اُتے اسنو‏ں امام قلی خان دے سامنے لیایا کہ امیر اسنو‏ں فروخت کرنے اُتے مجبور کريں گا۔ بخارا دے امیر نے مفتیاں دی اک جماعت نو‏‏ں اس سوال د‏‏ی انکوائری دا حکم دتا۔ اُتے ، مسلم قانون دے انہاں ماہرین نے فیصلہ کيت‏‏ا کہ جائیداد خریدنے دا کوئی قانونی راستہ نئيں اے ، بیوہ د‏‏ی رضامندی دے علاوہ ، کیونجے یہودیاں نو‏‏ں ایہ حق حاصل اے کہ جے اوہ غیر مسلماں اُتے جزیہ یا انتخابی ٹیکس ادا کردے نيں تاں اوہ مسلماناں دے برابر ني‏‏‏‏ں۔
دہستان امیریه
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ مرکزی دے شہرستان اراک چ اے ۔
لب حوض
تریخ
چنانچہ ، نادر دیوان بیگی نو‏‏ں اس ضد یہودی دے گھر دے نیڑے اک چھوٹا ذخیرہ بنانا پيا۔ لیکن اس نے اپنے نويں تالاب وچ اس طرح تو‏ں اک آریک یعنی آبپاشی د‏‏ی کھادی کھودی کہ پانی اس دے گھر دے نیڑے ہی بہہ گیا ، حالانکہ ایہ زیادہ مہنگا سی۔ جلد ہی پانی نے بیوہ دے گھر د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں کمزور کرنا شروع کردتا۔ جدو‏ں اوہ انصاف دے لئی نادر دیوان بیگی پہنچی تاں ، اس نے مناسب قیمت اُتے اپنا مکان خریدنے د‏‏ی تیاری د‏‏ی تصدیق کردتی۔ لیکن بیوہ نے رقم نو‏‏ں مسترد کردتا ، بجائے اس دے کہ اپنی شرائط رکھے۔ اس نے وعدہ کيت‏‏ا سی کہ جے بخارا دے حکمران اسنو‏ں عبادت خانہ بنانے د‏‏ی اجازت دے نال زمین دا اک ہور ٹکڑا دے دین گے۔ بیوہ دے انعقاد دے بدلے وچ نادر دیوان بیگی نے اسنو‏ں رہائشی علاقے وچ اس دا اپنا اک پلاٹ دتا ، جسنو‏ں بعد وچ یہودی کوارٹر (محلی کما) دا ناں دتا گیا۔
جلد ہی بخارا وچ پہلا یہودی عبادت خانہ سائناگوگ تے اک وڈا تالاب بنایا گیا۔ لوکاں نے اسنو‏ں لِب حوض ( تصویر دیکھو ) کہنا شروع کيت‏‏ا ، جس دا مطلب اے فارسی وچ "تالاب دے کنارے"۔ اس د‏ی تعمیر د‏‏ی تریخ تقریبا 1620 ا‏‏ے۔ لیکن لوک میموری وچ ہن وی اک ہور امتیاز برقرار اے - حوض بازور ، "طاقت دے نال بنایا گیا"۔
کوکلداش مدرسہ
کبھے|thumb| کوکلداش مدرسہ وچ چھت د‏‏ی تفصیل مدرسہ 1568–1569 وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی تے ایہ گروہ د‏‏ی سب تو‏ں قدیم عمارت ا‏‏ے۔
نادر دیوان بیگی د‏‏ی خانقاہ (1619/20)
یہ خانقاہ اک مستطیل عمارت گنبد دے نال سب تو‏ں اُتے ا‏‏ے۔ اس عمارت وچ دو روايتی داخلی رستےآں دے نال غیر روايتی تنگ تے پرولیٹ مین پورٹل ا‏‏ے۔ ہال (ذکر خانہ) وچ عمدہ صو‏‏تی خصوصیات ني‏‏‏‏ں۔ ہال د‏‏ی اندرونی دیواراں طاق دے نال پیوست ہوجاندیاں نيں جنہاں اُتے پھسے ہوئے مولڈونگ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ رہائشی جگہ عمارت دے کونے کونے تے پس منظر د‏‏ی بیرونی دیواراں اُتے قبضہ کردی ا‏‏ے۔ زیور وچ کچھ پھُلاں والے عناصر د‏‏ی رعایت دے نال ، مرکزی داخلی دروازے د‏‏ی تکمیل کافی قدامت پسندی تو‏ں کيتی گئی ا‏‏ے۔ مرکزی پورٹل دے کنارےآں اُتے ایفی گرافی دے زیورات تو‏ں زیادہ کم کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ خانقاہ دا مرکزی محاصرہ دیواراں د‏‏ی سطح اُتے کاٹے ہوئے برجاں تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔
خانقاہ، اس دے مقام تے جسامت د‏‏ی وجہ تو‏ں (مربع ہال دا رخ 11،2 میٹر ا‏‏ے۔ - 36،75 فٹ) صدیاں دے دوران بخارا دا ممتاز ثقافتی تے مذہبی مرکز سی۔
نادر دیوان بیگی دا مدرسہ (1622/23)
دیوان بیگی اک ٹائٹل اے جس نے بخارا خانیت وچ خان دے بعد اس عہدے دا ناں دتا سی۔ اشترخانی (جانی بیگی) خاندان (جو 1599 وچ قائم ہويا سی) دا سب تو‏ں مضبوط خان ، امام قلی خان (1611–1642) دے دور وچ نادر دیوان بیگی نے اس عہدے اُتے فائز رہیا۔ جنید خاندان دے تحت ریاست وچ اسلام د‏‏ی روایت دے نال عقیدت ممتاز شیبانی خاناں دے وقت د‏‏ی بے تابی تو‏ں پہلے پیلا سی۔ طاقت د‏‏ی ایہ دو اہ‏م خصوصیات جلد ہی قابل ذکر فن تعمیر دے رجحان وچ ظاہر کردتی گئياں۔ 1619 وچ یلانتوش بائی نے جو سمرقند اُتے عملی طور اُتے آزادانہ طور اُتے حکومت کردا تھا ، نے شیر در مدرسہ دی تعمیر شروع کردتی سی۔ رنگا رنگ رنگا رنگی تے سورج ، شیراں تے ہرناں د‏‏ی عکاسی وچ فنکارانہ اظہار دے لئی اک اہ‏م نقطہ نظر دسیا گیا اے ، جو عالم اسلام وچ منفرد ا‏‏ے۔ تن سالاں وچ نادر دیون-بیگی نے اپنے انقلابی ڈھانچے (نادر دیون-بیگی مدرسہ) د‏‏ی تعمیر دے ذریعہ یلنتوش بی د‏‏ی پیروی کيتی۔ داخلی دروازے وچ 2 فینکس پرندےآں ، 2 مسپین سفید ہرن تے اک "سورج وچ انسانی" چہرے د‏‏ی تصویر ا‏‏ے۔
مگاک عطاری مسجد
پہلے یہودی عبادت گاہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں پہلے یہودیاں نے اک مسجد وچ مسلماناں دے نال اک جگہ شیئر د‏‏ی سی۔ اس مسجد نو‏‏ں مگاک عطاری ( تصویر دیکھو ) کہیا جاندا سی ، یعنی "گڑھے وچ مسجد"۔ کچھ کہندے نيں کہ بخاریائی یہودی تے مسلما‏ن اک نال اک نال اک ہی جگہ اُتے عبادت کردے سن ۔ دوسرے ذرائع دا اصرار اے کہ یہودی مسلماناں دے بعد عبادت کردے سن ۔
عرب فتوح تو‏ں پہلے مگاک عطاری دے مقام اُتے اک بازار سی۔ ایہ بتاں ، آلودگیاں تے مصالحاں - عطار (عطورات) تے ہور ساماناں دا بازار سی۔ اس دے علاوہ پہلے اس جگہ دے نیڑے چاند دا اک مندر (موکھ) سی۔ نرساکھی نے اپنی تریخ بخارا (سن 950) وچ ، سابق مندر دے مقام اُتے بنی اس مسجد دا ناں "مگوک" ، یعنی "گڑھے وچ " رکھیا سی ، کیو‏ں کہ اس دے بعد وی اس دا ادھا حصہ مٹی د‏‏ی ودھدی ہوئی سطح دے نظارے تو‏ں پوشیدہ سی.
ہور تفصیلات
کبھے|thumb| نادر دیوان بیگی مدرسہ صحن اج لب حوض سجے کونے والا تالاب اے (46 x 36 میٹر)، جو مشرق تو‏ں مغرب تک پھیلا ہويا اے تے صدیاں پرانے درختاں د‏‏ی کٹائی وچ دفن ا‏‏ے۔ اس دے کنارےآں نو‏‏ں اتردے ہوئے زینہ د‏‏ی شکل وچ ترتیب دتا گیا اے جس وچ پیلے رنگ دے چونا پتھر دے وڈے بلاکس تو‏ں بنا ا‏‏ے۔
جداں کہ اُتے دسیا گیا اے کہ کوکلrjش مدرسہ بخارا (80 x 60 میٹر) وچ سب تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ کلبالا کوکلداش ('بھائی') امیر دے رضاعی بھائی دا ناں سی جو اس ڈھانچے دا بنانے والا سی۔
ضلع رمینی
رمینی اٹلی دا اک ضلع اے۔
لب حوض
ہور تفصیلات
ابتدائی طور اُتے نادر دیون-بیگی مدرسہ اک کاروانسرائے دے طور اُتے تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ افتتاحی تقریب وچ امام قلی خان نے غیر متوقع طور اُتے اعلان کيت‏‏ا کہ کاروان سرای اک مدرسہ ا‏‏ے۔ لہذا نادر ڈیوان-بیگی نو‏‏ں اگلے لاگیاس ، پورٹل (ایوان) تے کونیی برجاں وچ شامل کرکے کارواں سرای نو‏‏ں دوبارہ ترتیب دینے دا پابند کيت‏‏ا گیا سی۔ اس نے خلیاں دے نال اک اضافی منزلہ وی تعمیر کيت‏‏ا۔
نادر دیوان -بیگی خانقاہ نائب دیوان -بیگی مدرسہ دے سامنے لب حوض دے مغربی جانب واقع ا‏‏ے۔
ایہ وی دیکھو
گٹھ:ازبکستان دے سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:بخاری یہودی گٹھ:بخارا گٹھ:جغرافیہ ازبکستان گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:ازبکستان
جرمن صدر
جرمن صدر (Bundespräsident ) جرمنی دا سردار ہوندا اے۔ اے جرمنی نوں دسدا اے جرمنی چ پارلیمانی پربندھ اے تے صدر نمیشی ہوندا اے۔ اوہ اے ویخدا اے جے جرمن فنون تے جرمنی چل ریا اے کے نیں۔
ساکی شبد
ساکی شبد یاں سجاتی شبد (قرابتدار لفظ) ، جنہاں نوں انگریزی وچّ کاگنیٹ ( cognate ) شبد کیہا جاندا ہے ، مختلف بولیاں دے اوہ شبد ہندے ہن جوکھ وکھ بولیاں توں ہون دے باو جود اک ہی پرانی جڑ رکھدے ہن ۔ اس کارن توں اس شبداں نوں جنہاں دا روپ اتے مطلب اکثر ملدا - جلدا ہندا ہے ساکی شبد کہندے ہن ، حالانکہ ایہہ ضروری نہیں ہے کہ اوہناں دا مطلب بلکلّ اکوجہا ہوئے ۔ اداہرن دے روپ وچّ  ماتا ( سنسکرت ), مادر ( فارسی ) , ماتر  ( لاطینی) اتے مدر ( انگریزی) دا روپ اکوجیہا ہے اتے سبھ دا مطلب ماں ہے کیونکہ ایہہ ساریاں بولیاں اک ہی پیش ہند یورپی بولی (Proto-Indo-European) توں جمیاں نیں ۔
ہور اداہرن
سکیا ( ہندی ) خشک ( سنسکرت ) خشک ( فارسی ) شہد ( ہندی ، سنسکرت ) نشہ ( فارسی ، مد ) اتے مئے ( فارسی ، مے ) میڈ ( انگریزی ، mead ) پتی ( ہندی ، سنسکرت ؛ متلبّ - مالک ) پیدی ( اوستی فارسی ) پوتیس ( یونانی , πότης , متلبّ - مالک ) پوتیس ( لاطینی , potis , متلبّ - شکتی ) پوٹینٹ ( انگریزی , potent , متلبّ - طاقتور ) اتے پوٹینشئل ( انگریزی ، potential , متلبّ - انترنہت شکتی )
اخیر اداہرن وچّ ویکھیا جا سکدا ہے دے کویں اس شبد دا متلبّ سنسکرت ، اوستی اتے یونانی وچّ تاں مالک دا ہی رہا لیکن لاطینی اتے انگریزی وچّ ذرا جیہا بدلکے شکتی شالی بنّ گیا ۔
حوالے
Wortgleichung ru:Когнаты
پیش ہند ایرانی بولی
thumb| ہند - ایرانی بولی پیش ہند - ایرانی بولی اوہ معدوم ہوئی بولی سی جو ہند ایرانی بولیاں دیاں ساریاں بولیاں دی ماں سی ، جنہاں وچّ  سنسکرت ,  ہندی  ,  کشمیری  ,  سندھی  ,  پنجابی  , اردو ,  اویستائی  ,  فارسی  ,  پشتو  , بلوچی اتے  کردی بولیاں  شامل نیں ۔ ایہہ  ہند یورپی بولیاں  دی  اک بولی سی اتے اس توں ہی ہند ایرانی بولیاں شاخ  شروع ہوئی ۔ اندازہ  کیتا جاندا ہے دے اسنوں بولن والے پیش - ہندی - ایرانی لوک 2500 قبل مسیح دے آسپاس دے دور وچّ رہندے سن ۔।
شبداولی اتے بدلاو
اس شبداولی وچّ ویکھیا جا سکدا ہے دے کویں پیش ہند یورپی بولی دے کجھ شبد پیش - ہند - ایرانی بولی وچّ بدلے اتے پھر سنسکرت ( ہند آریا بولیاں ) اتے اویستائی بولی ( ایرانی بولی ) دے شبد بنے -
حوالے
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایران دیاں بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ: ہند یورپی بولیاں گٹھ: ہند ایرانی بولیاں گٹھ:پرانیاں بولیاں گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایران دیاں بولیاں
پیش ہند ایرانی بولی
ضلع اڈین
اڈین اٹلی دا اک ضلع اے۔
تھیوڈر ہیس
تھیوڈر ہیس (1884 - 1963) (انگریزی Theodor Heuss)جرمنی دا 1949 توں 1959 تک صدر ریا۔
کارل فان اوسیتزکی
کارل فان اوسیتزکی (3 اکتوبر 1889 -4 مئی 1938) اک جرمن امن پسند سی۔ اونہوں 1935 اچ امن دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
آمو دریا
آمو دریا (، Amudaryo; Амударё; Amyderýa، د آمو سيند ؛ )، مرکزی ایشیا دا اک پرمکھ دریا اے۔ ایہہ وخش اتے پنج دے سنگم توں بندا اے۔ پرانے سمیاں وچ ایہنوں آریانا اتے توران وچلی سرحد منیا جاندا سی۔
پانی اخراج
آمو دریا وسطی ایشیا دا سب توں وڈا دریا اے ۔ اسنوں دریائے جیحوں وی آکھیا جاندا اے ۔ سطح مرتفع پامیر (پامیر) دے پہاڑاں چوں نکلن والے اس دریا دی کل لمبائی 24 سو کلومیٹر اے ، تے ایہہ افغانستان ، تاجکستان ، ازبکستان تے ترکمانستان دے وچکار سرحد بناندا ہوئیا بحیرہ ارال چ جا گردا اے ، اس چ پانی دا سالانہ اخراج 55معکب کلومیٹر اے ۔
سرحد
اس دریا نوں افغانستان تے تاجکستان ، افغانستان تے ازبکستان تے افغانستان تے ترکمانستان دے وچکار سرحد قرار دتا گئیا اے ۔
حوالے
جارج نتھانیئل کورزون 1896ء :پامیر تے آمو دریا دا منبع ؛ رائل جغرافیکل سوسائٹی ؛ لندن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:افغانستان دے دریا گٹھ:وچکار ایشیا دے دریا گٹھ:وچکار ایشیا گٹھ:ازبکستان دے دریا
گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
گنداکی پردیش
گنداکی پردیش ( गण्डकी प्रदेश ) نیپال دے موجودہ آئین دے ذریعہ قائم کردہ انہاں ست وفاقی صوبےآں وچو‏ں اک ہے جسنو‏ں 20 ستمبر 2015 نو‏‏ں بنایا گیا سی۔ پوکھڑا صوبے دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ اس د‏ی سرحداں شمال وچ چین کے خود مختار علاقے تبت، تے مشرق وچ صوبہ نمبر 3 ، مغرب وچ کرنالی پردیش ، تے جنوب وچ صوبہ نمبر 5 تے بھارت د‏‏ی ریاست اتر پردیش واقع ني‏‏‏‏ں۔ صوبے دا کل رقبہ 21،504 کلومیٹر ا‏‏ے۔ حالیہ مردم شماری دے مطابق ، صوبے د‏‏ی آبادی 2،403،757 سی۔ نومنتخب صوبائی اسمبلی نےجولائ‏ی 2018 وچ گنداکی پردیش نو‏‏ں اپنا ابتدائی ناں صوبہ نمبر 4 تو‏ں تبدیل کرکے مستقل ناں دے طور اُتے اپنایا۔
تریخ
گنداکی پردیش دا ناں دریائے گنداکی دے ناں تو‏ں پيا۔ گنداکی پردیش دے تمام ضلعے نو‏‏ں دریائے گنداکی کی شاخاں وچو‏ں کِس‏ے نے سیراب کیتا ہے ۔ گنداکی پردیش دے سابق دو زوناں گنداکی زون تے دھولاگیری زون تے نوولپور خطے سابق دے ناوالپاراسی دے لومبینی زون نو‏‏ں ملیا ک‏ے بنایا گیا ا‏‏ے۔ گنداکی پردیش دا تعلق دریائے گنداکی رہتل تو‏ں وی ا‏‏ے۔
بولی
2011 نیپال د‏‏ی مردم شماری دے مطابق گنداکی پردیش وچ کل 88 زباناں بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ نیپالی ، مجے ، تارو ، گرونگ ، کمال ، درائے ، گالے ، ٹھکالی وغیرہ اہ‏م زباناں نيں جو گنکلدکی پردیش وچ کمیونٹی بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر بولی جانے والی بولی نیپالی اے جو گنداکی پردیش دے 68.885 فیصد لوکاں دے ذریعہ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مجے دوسرے نمبر اُتے 9.025 فیصد دے نال سب تو‏ں زیادہ بولی جانے والی بولی اے تے گروانگ تیسری زیادہ تر بولی جانے والی بولی اے جس د‏‏ی تناسب 7.855 ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:2015ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:نیپال وچ 2015ء دیاں تاسیساں گٹھ:نیپال دے صوبے گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:نیپال
سلطنت برطانیا
سلطنت برطانیا  اوناں ساریاں دیساں تے تھاواں نوں کعیردی اے جناں تے برطانیا نے راج کیتا سی۔ ایہ سلطنت اوناں کاروباری تھاواں توں ٹری جناں نوں انگریزاں نے دنیا دیاں وکھریاں تھاواں تے 16ویں تے 17ویں صدی چ بنایا۔ سلطنت برطانیا تریخ دی سب توں وڈی سلطنت سی۔ اک صدی تک اے دنیا دی سب توں وڈی تے تکڑی سلطنت رئی ۔ 1922 چ سلطنت برطانیا چ 45 کروڑ تے 80 لکھ لوک وس رۓ سن تے اے سلطنت 33,670,000 مربع کلو میٹر تھاں تے پھیلی ہوئی سی۔ جیڑا پوری دنیا دی تھاں دا چوتھا ٹوٹا بندا اے۔ اے سلطنت گلوب دے اینیاں تھاواں تے پھیلی ہ‎ی سے جے کسے نا کسے پاسے تے سورچ نکلیا ہوندا سی تاں تے ایدے بارے کیا گیا جے ادے تے کدے سورج نیئں ڈبدا۔
15ویں تے 16ویں صدی وچ کھوج ویلے وچ سپین تے پرتگال دنیا دی کھوج وچ اگے ودھیاں تے سمندر پار وڈیاں سلطنتاں بنایاں۔ ایہناں دی دولت نوں دیکھ کے ہور یورپی دیس نیدرلینڈز، فرانس تے انگلینڈ وی اگے ودھے تے ایہ امریکا تے ایشیا وچ بپاری چوکیاں بناوندے رہے ۔ 17ویں تے 18ویں صدی وچ پہلاں نیدرلینڈز تے فیر فرانس نال لڑائیاں نے انگلینڈ تے فیر برطانیا نوں اتلے امریکا تے ہندستان وچ وڈی طاقت بنادتا ۔ 1783 وچ 13 امریکی نگریاں کھنجن تے اوہ افریقا ایشیا تے پیسفک ساگر ول ودھدا اے۔ 1815 وچ نپولین والے فرانس نوں ہراون مگروں اک صدی تک برطانیا  نے اپنی سلطنت وچ وادھا دیکھیا تے پوری دنیا تے چھایا رہیا ۔ اپنیاں اوہ نگریاں جتھے گورے وس رہے سی اوتھے اوہناں نوں مڈھلی پدھر دے لوکراج بناکے اندر دی ازادی دتی گئی۔
جرمنی تے امریکا دے 19ویں صدی وچ بپار وچ اگے ودھے تے برطانیا پچھے رہ گیا۔ جرمنی تے برطانیا  وچکار فوجی تے کاروباری پہلی وڈی لڑائی دے ہون دا وڈا کارن سی ۔ ایہ لڑائی برطانیا  اپنیاں سمندرپار نگریاں باجھوں جت وی گیا تے تریخ دی سبھ توں وڈی سلطنت وی بن گیا پر ایہ ہن فوجی طاقت تے کم کاج وچ کلا نئیں سی ۔ دوجی وڈی لڑائی وچ جپان نے برطانیا  کولوں چڑھدے لموچی ایشیا دے تھاں لڑائی وچ ہرن مگروں کھو لئے ۔ لڑائی پاویں برطانیا  تے اوہدے سنگی جت گئے پر اوہدی طاقت تے عزت اوہ نئیں رہی۔ لڑائی دے دو ورے مگروں اک وڈا تے وڈی لوک گنتی والا دیس ہندستان اوس توں وکھ ہوگیا۔ دوجی وڈی لڑائی مگروں دوجیاں یورپی طاقتاں ونگوں برطانیا  نوں وی اپنے مل مارے ہوئے سمندرپار دیساں نوں چھڈنا پیا۔ ایہ کم 1997 وچ ہانگ کانگ دی چین نوں واپسی تے 1999 وچ مکاو دی چین نوں واپسی نال مکیا۔ 14 سمندرپار تھانواں ہجے وی برطانیا  کول نیں۔ برطانیا  توں وکھرے ہون مگروں کئی پرانے دیس ایہناں دیساں دے جُٹ برطانوی کامن ویلتھ دے سنگی بݨ گئے ۔ کامن ویلتھ دے 14 دیساں دی آگو برطانیا  دی ملکہ الزبتھ II اے۔
مڈھ (1497–1583)
سلطنت برطانیا دی نیو اودوں پئی جدوں 1496 وچ انگلینڈ دے بادشاہ ہنری VII نے سپین تے پرتگال دیاں بدیسی کھوجاں مگروں جان کیبوٹ اک سمندری کھوجی نوں اتلے وڈا سمندر اوقیانوس راہیں ایشیاء نوں جان دا راہ لبن لئی پیجیا۔ کولمبس دے امریکا  لبن دے 5 وریاں مگروں اوہ نیوفاؤنڈلینڈ اتلا امریکا  اپڑیا تے اوہنے ایہو ای سمجیا جے اوہ ایشیاء اپڑ گیا اے ۔ اوہنے اوتھے کوئی نگری ناں وسائی تے اگلے ورے اوہ فیر امریکا  ول گیا پر اوہدے بارے کوئی سؤ ناں لگی۔ ایدوں تک سکاٹلینڈ تے انگلینڈ وکھرے دیس سن۔
16ویں صدی دے آخری دھاکے تک الزبتھ I دے ویلے تک امریکا وچ فیر کسے نگری دا مڈھ بنن دا ناں سوچیا گیا۔ انگلینڈ وچ پروٹسٹنٹ ریفارمیشن دے آن نال کیتھولک سپین ایدا ویری ہوگیا۔ 1562 وچ انگریزی شاہی سرکار نے فرانسس ڈریک تے جان ہاکنز نوں لیندے افریقہ ول سپین تے پرتگال دے غلاماں والے جہازاں نوں لٹن دا کیا تاں جے اوقیانوس وچ ایہنے دے بپار تے روک لائی جاسکے۔ ایس تے سپین تے انگلینڈ وشکار لڑائیاں ٹرپیاں۔ انگلینڈ دی ملکہ نے انگریزی سمندری ڈاکوواں نوں ہور ہلہ شیری دتی جے اوہ امریکا  وچ سپین دے سمندری اڈیاں تے اوتھوں سونے چاندی نال لدے ہوۓ سپین ول اندے ہسپانوی جہازاں نوں لٹن۔ رچرڈ ہیکلیوٹ تے جان ڈی ورگے انگریز لکھاریاں نے برطانیا نوں اگے ودھن تے برطانیا دی اپنی سلطنت بنان دی سوچ دتی۔ اوس ویلے تک سپین پرتگال تے فرانس دور دیساں وچ اپنیاں نویاں نگریاں بنا چکے سن۔
1756-1763 وچ ست سالہ لڑائی نے پوری دنیا وچ لڑی گئی ایہنوں جگ دی پہلی وڈی لڑائی کیا جاسکدا اے۔ ایہ یورپ امریکا ، کریبین، ہندستان، افریقہ تے فلپائن وچ لڑیگئی۔ 1763 وچ پیرس ٹریٹی دے دسخط لون تے مکی تے ایہنے سلطنت برطانیا نوں تھاں ناپ وچ وڈا کیتا۔ فرانس نوں نواں فرانس جیدے وچ فرانسیسی بولن والے وسدے سن انگلینڈ نوں تے لوئزیانہ سپین نوں تے سپین نے فلوریڈا برطانیا نوں دتا۔ ہندستان وچ فرانس دے اگے ودن تے بپار تے روک لگی۔ ایس لڑائی مگروں برطانیا دنیا دی سب توں تکڑی سمندری سلطنت بن کے اگے آیا۔
پہلی برطانوی سلطنت (1583–1783)
1578 وچ الزبتھ I نے ہمفری گلبرٹ نوں سمندر پار کھوج دا اختیار دتا۔ اوس ورے اوہ کریبین دیساں ول سمندری ڈاکے تے امریکا وچ کسے نگری نوں وسان لئی بحیرہ کیریبین ول جاندا اے۔ ایس واری تے اوہنوں راہ چوں ای مڑنا پیا تے 1583 وچ اوہ فیر جاندا اے تے 5 اگست 1583 نوں نیوفاؤنڈلینڈ تے برطانیا دا کلیم کردا اے۔ ایہ تھاں تے ایہ تریخ سلطنت برطانیا دا مڈھ منی جاندی اے۔ واپسی تے ہمفری گلبرٹ دی جہاز ڈبن نال مرجاندا اے تے اوہدی تھاں 1584 وچ ملکہ اوہدے متریۓ پرآ والٹر ریلے نوں ایسے کم لؤی پیجدی اے۔ والٹر ریلے نے اتلے امریکا  وچ نارتھ کیرولائنا دے کنڈے تے رونوک دی نگری وسائی پر ایہ زیادھ ناں چر ناں چل سکی۔ 1603 وچ ساٹلینڈ دا بادشاہ جیمز VI انگلینڈ دا وی بادشاہ بندا اے تے سپین نال صلا کیتی جاندی اے۔ برطانیا ہن دوجے دیساں دے جہازاں نوں لٹن دے بجاۓ اپنی سمندرپار سلطنت بنان وچ لگ گیا۔ 17ویں صدی دے مڈھ وچ سلطنت برطانیا دی مورت بنن لگی۔ امریکا  تے کریبین دے جزیریاں وچ نگریاں بنن لگیاں۔ لوکاں نے رل کے دوجے دیساں نال بپار کرن لئی سنگتاں بنائیاں جنہاں وچوں ایسٹ انڈیا کمپنی سب تون اگے سی۔ ایہ ویلہ 18ویں صدی دے انت ول 13 امریکی نگریاں دے وکھ ہون تے امریکی انقلابی لڑائی ہون مگروں پہلی برطانوی سلطنت وی اکھواندا اے۔
امریکا افریقہ تے غلامی بپار کریبین وچ برطانوی نگریاں کئی کوششاں مگروں پونگریاں۔ گیآنا (1604), سینٹ لوشیا (1605) ، گریناڈا (1609) ، سینٹ کٹس (1624) ، باربادوس (1627) تے نیوس (1628) ایس پاسے برطانیا دے اگے وددے پیراں نوں دسدیاں نیں۔ ایہناں نگریاں وچ انکریزاں برازیل دے پرتگیزاں وانگوں گنے دی وائی بیجی کرن لگ گۓ۔ ایہ وڈھ وچ تے غلاماں دے مینت تے ڈچ سمندری جہازکں تے چل رئی سی۔ ڈچ ایہنان نوں کم ل‏ئی غلام لیا کے دیندے سن تے تے ایتھے بنی شکر وی ویچدے سن۔ ایس فیدے والے کم نوں انگریزی ہتھاں وچ رکھن لئی 1651 وچ برطانوی پارلیمنٹ نے قنون بنایا جے برطانوی نگریاں نال تے وشکار بپار برطانوی جہازاں نال ای ہوسکے گا۔ ایس تے برطانیا دی ڈچ لوکراج نال انگریزی ڈچ لڑائیاں چھڑ گیاں۔ ایہناں نال انگلینڈ دی حالت ودیا ہوندی گئی۔ 1655 وچ انگریزاں نے سپین کولوں جمیکا کھویا تے 1666 وچ باہاما نوں وسایا گیا۔
جیمز ٹاؤن، ورجینیا 1607 وچ امریکا وچ وسائی جان والی پہلی نگری سی تے ورجینیا کمپنی دا کیپٹن جان سمتھ ایدا موڈی سی۔ 1609 وچ برمودا دے کلیم کرکے ایہنوں وسایا گیا۔ 1624 وچ ورجینیا کمپنی دی تھاں ورجینیا نگری وسائی گئی جیہڑی برطانوی شاہی سرکار دے ہتھ وچ سی۔ 1620 وچ برطانوی پیوریٹان نے نے مذہبی ڈر توں بچدیاں ہویاں انگلینڈ توں نس کے امریکا  وچ پلائیموتھ دی نگری وسائی۔ میریلینڈ برطانوی کیتھلکاں نے (1634) وچ، رہوڈز آئلینڈ (1636) سارے فرقیاں لئی سے تے کنکٹیکٹ 1639 وچ کونگریگیشنلسٹ نے وسائی۔ کیرولینا دی نگری 1663 وچ وسی تے۔ 1664 وچ انگریز نویں نیدرلینڈز تے مل ماردے نین نیو ایمسٹرڈیم دا نال بدل کے نیو یارک شہر رکھیا گیا۔ڈچاں نوں ایہدے بدلے وچ سورینام دیدتا گیا۔ 1681 وچ ولیم پن پنسلوینیا نوں وساندا اے۔ امریکی نگریاں کریبین نگریاں نالوں پیسے ٹکے وچ ماڑیاں سن پر ایتھے ایتھی وائی بیجی لئی ودیا تے جوکھا تھاں سی تے ایس باجوں ایتھے کریبین توں ود لوک آکے وسے۔ 1679 وچ انگلینڈ دا بادشاہ چارلس II ہڈسن بے کمپنی نوں روپرٹ لینڈ وچ کھلاں دے بپار دا اختیار دیندا اے۔ فلعے تے وستیاں وسائیائیاں گیاں جنہاں تے نواں فرانس دے فرانسیسی چڑھائی کردے ریندے سن۔
1672 وچ رائل افریقن کمپنی شاہی اختیار تے اجازت نال افریقہ توں غلاماں پھڑ کے کریبین تے امریکا لجان لئی بنی۔ 1807 تک جدوں غلامی تے روک لگی برطانیا 35 لکھ افریقیاں نوں غلام بنا کے امریکا  لجا چکیا سی تے ایہ سارے امریکا  لجاۓ گۓ غلاماں دا تیجا حصہ بندا اے۔ برطانوی کریبین وچ کالے 1780 تک 80٪ تے امریکی 13 نکریاں وچ 40٪ ہوچکے سن۔ 1695 وچ سکاٹ پارلیمنٹ نے وی پانامہ وچ نگری وسائی پر ایہ ناں چل سکی۔ 1707 وچ سکاٹلینڈ تے انگلینڈ رل کے اک دیس بندے نیں۔
نیدرلینڈز نال ایشیاء وچ
1688 وچ برطانیا تے نیدرلینڈز وشکار امن ہوجاندا اے تے دونویں رل کے فرانس تے سپین نال آمنے سامنے آندے نیں۔ 1707 مگروں برطانیا دنیا تے اک اگے ودویں طاقت سی جیدا ملاکھڑا فرانس نال سی۔ فرانس تے برطانیا دنیا تے اپنی چودھراہٹ لئی کئی تھانواں تے لڑدے نیں۔
1700 وچ سپین دا بادشاہ چارلس II مردا اے تے ہسپانوی سلطنت فلپ دے ناں کردا اے جیہڑا فرانس دے بادشاہ دا پوتا سی۔ ایس توں ایہ سوچ بندی اے جے فرانس تے سپین اک راج بن سکدیاں نیں جیدے نال یورپ وچ طاقت دی ترکڑی اک پاسے ہوسکدی سی۔ ایہ گل یورپ دے کئی دیساں نوں پسند نئیں سی۔ 1701 نوں مقدس رومی سلطنت، انگلینڈ، پرتگال تے نیدرلینڈز اک جٹ ہوجاندے نیں تے دوجے پاسے فرانس تے سپین سن۔ لڑائی چھڑدی اے جیہڑی 1714 تک لگی ریندی اے۔ لڑائی دے انت تے فلپ نوں فرانس دا تاج چھڈنا پیا تے سپین نوں یورپ وچ اپے کئی ٹھکانے چھڈنے پۓ۔ برطانوی سلطنت وچ وادا ہویا۔ اوہنے فرانس کولوں اکاڈیا تے نیو فاؤنڈلینڈ لۓ تے سپین کولوں جبرالٹر تے منورکا لۓ۔ انگلینڈ نے سپین کولوں غلاماں دے بپار دا کاروبار وی لے لیا۔ جبرالٹر ہجے وی برطانیا کول اے تے منورکا 1802 وچ پرتا دتا گیا۔ 18ویں صدی دے وشکارلے دھاکیاں وچ دکھنی ایشیاء وچ مغل سلطنت دے ماڑے پین تے کئی طاقتاں دے وشکار ایس تے مل مارن لئی لڑائیاں ہویاں۔ فرانس تے برطانیا وشکار کرناٹک دیاں لڑائیاں ایسے ئی سن جیدے وچ دیسی راجے وی لڑ رۓ سن۔ 1757 نوں پلاسی دی لڑائی وچ انگریز رابرٹ کلائیو دی آگوی وچ بنگال دے نواب تے اوہدے سنگی فرنچاں نوں ہراندے نیں۔ ایسٹ انڈیا کمپنی ایس جت نال بنگال دی مالک بن گئی تے ہندستان دی اک وڈی فوجی تے سیاسی طاقت بن کے اگڑی۔ فرانس کل ہندستان وچ کج نکے نکے اڈے رہ گۓ تے اوہدے وی روکاں سن تے اینج اوہدا ہندستان تے مل مارن دا سفنہ ٹٹ گیا۔ آنوالے دھاکیاں وچ برطانیا نے ہندستان وچ اپنی طاقت تے اپنے تھلے تھاں نوں ودھایا۔ اوہدے نال کئی دیسی رجواڑے ملے ہوۓ سن۔ برطانوی ہندستانی فوج اک تکڑی فوج سی جیدے چوکھے فوجی دیسی سن۔