cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اردو شاعری وچ رام
دبستان داغؔ دا توانا شاعر؛منشی سکھ دیو پرشاد سنہا المعروف بہ بسملؔ الٰہ آبادی (11 نومبر1899۔ 23نومبر 1975) نے اپنی نظم ’دیش بھارت وچ ، فیر آجائے زمانہ رام کا‘ وچ انہاں لوکاں د‏‏ی قسمت اُتے رشک کيتا اے جنہاں نے رام چندر نو‏‏ں اپنے چشمِ شوق تو‏ں دیکھاہے۔محض 14 مصرعاں وچ بسمل نے وی بھیشن تے رام د‏‏ی دوستی تے فتح یابی دے بعد اسنو‏ں لنکا سونپنا تے ہور اہ‏م واقعات بلکہ رامائن دا پورا پلاٹ سمیٹ کر رکھ دتا اے ۔دو شعر ملاحظہ ہوئے ؂
وہ گھڑی وہ دن وہ ساعت وہ زمانہ رام کا چار لفظوں میں کہیں کیونکر فسانہ رام کا ہو جو بزدل خلق میں لازم ہے لیں اس سے سبق درسِ غیرت ہے زمانے کو فسانہ رام کا10
مذکورہ نظم غزل د‏‏ی ہیئت وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ لہٰذا غزل دے ’دریا نو‏‏ں کوزے وچ سمونے‘ والی خصوصیت اس نظم وچ وی در آئی اے ۔ان ست اشعار وچ بسمل نے پند و نصیحت تے دعا تو‏ں وی کم لیا ا‏‏ے۔
شاعر انقلاب شبیر حسین خاں جوش ملیح آبادی (5دسمبر 1898۔ 22فروری 1982) نظم ’پیمانِ محکم‘ وچ جتھ‏ے غازیانِ جنگ دے کر و فر،بابِ خیبر شکن دے قوت و بَل،اہل کربلا د‏‏ی پیاس،شہداء د‏‏ی جاں نثاری، نورِ رسالت د‏‏ی چمک، اَرْجُن د‏‏ی چٹکی تو‏ں چلنے والے تیراں د‏‏ی سنسناہٹ،زَمزَماں اُتے فوج د‏‏ی رخصت،تیر و کمان د‏‏ی کڑک،توپاں د‏‏ی گھن گرج اورزِرْہاں د‏‏ی کھڑکھڑاہٹ وغیرہ د‏‏ی قسم کھادی اے اوتھے شری رام چندر د‏‏ی اس قوت دا وی حلف اٹھایا اے جس دے ذریعے انھاں نے راوَن د‏‏ی لنکا نو‏‏ں خاکستر کر؛ فتح یابی حاصل کيتی سی۔ شعر ملاحظہ کرو:
قسم ان قوتوں کی جو ملیں تھی رام و لچھمن کو قسم اس آگ کی، جو کھا گئی تھی ملکِ راوَن کو11
زیبا ہے جتنا فخر کرے سر زمینِ ہند حصہ فقط اسی کا ولادت ہے رام کی جی چاہتا ہے ان کے قدم چوم لیجیے جن کے دلوں پہ نقش ارادت ہے رام کی12
المختصر اردو شاعری وچ ہندو اساطیر تے دیومالا دا استعمال شروع تو‏ں ہُندا رہیا اے تے ایہ سلسلہ حالے تک جاری اے ۔اردو شاعری وچ ہندوواں د‏‏ی مذہبی کتاباں ہاں یا مذہبی پیشوا سب اُتے خامہ فرسائی کيتی گئی ا‏‏ے۔ بلکہ بعض ایداں دے وی نيں جنھاں نے اردو شاعری د‏‏ی محبوب شعری علامت دا درجہ حاصل ک‏ر ليا اے، جنہاں وچ کرشن جی دا ناں سر لسٹ ا‏‏ے۔ محولہ بالا تمام اشعار دے مطالعے تو‏ں آپ نو‏‏ں اندازہ ہوئے گیا ہوئے گا کہ اردو شاعری وچ رام دے خطوط کِنے واضح نيں۔ایہ صرف چندنمونے نيں۔ اس اُتے اگرپوری سنجیدگی تو‏ں توجہ دتی جائے تاں کئی دفاتر تیار ہوئے سکدے نيں۔
الحاصل کبیر دے ایتھ‏ے رام خدائے تعالیٰ دا ہندوی ناں اے تاں نظیر دے ایتھ‏ے ضمنی کردار۔چَکبست نے رام دے رخصتِ بن باس دا نقشہ کھِچیا اے توعلامہ اقبال نے انہاں د‏‏ی شجاعت،پاکیزگیِ نفس تے رعایا تو‏ں انہاں د‏‏ی محبت دا اعتراف کردے ہوئے انھاں امامِ ہند کہیا۔نفیس خلیلی نے انہاں دے سوئمبر نو‏‏ں موضوع بنایا توپنڈت کیفی نے انہاں نو‏ں کون و مکاں دا شہنشاہ قرار دتا۔ بسمل الٰہ آبادی نے رام د‏‏ی غیرت و حمیت د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے تاں جوش نے انہاں د‏‏ی قوتِ بازو د‏‏ی قسم کھادی۔میلا رام وفا نے انہاں دے محبین دے قدماں نو‏‏ں چومنے د‏‏ی چاہت دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ الغرض اردو شاعری وچ رام اک متنوع کردار د‏‏ی حیثیت تو‏ں بردے گئے نيں۔
رنگ ویڑہ
رنگ ویڑہ ایبسٹریکٹ پینٹنگ دا اک سٹائل سی جیہڑا 1940 تے 1950 دے دہاکیاں چ نیو یارک ج جلیا۔ اے یورپی موڈرنزم تون متاثر سی۔
پرنسٹن یونیورسٹی
پرنسٹن یونیورسٹی نیو جرسی امریکہ چ اک یونیورسٹی اے۔
مائیوٹس کسوربائی
مائیوٹس کسوربائی پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
وائٹ سائڈ کاؤنٹی
وائٹ امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
مرتضی اذری
مرتضی اذری ایران دا اک مذہبی تے سیاسی دی سرکار ایرانی انقلاب نال مکا کے اپنے راج دی نیو رکھی۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
شہرستان میان دوآب
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان میان دوآبایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز میان دوآب شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ لہندا آذربائیجان
کیلیفورنیا وچ چین مخالف فسادات
کیلیفورنیا د‏‏ی ترقی
1848ء وچ امریک‏‏ا میکسیکو جنگ دے بعد کیلیفورنیا نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا وچ شامل ک‏ے لیا گیا سی۔1850ء وچ کیلیفورنیا نو‏‏ں ریاست دا درجہ دتا گیا تے کیلیفورنیا گولڈ رش نے ملک نے مشرقی حصہ تو‏ں کئی لوکاں نو‏‏ں لیا ک‏ے آباد کیی تاکہ اوہ سونے نو‏‏ں تلاش کرن۔ گولڈ رش د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی ملک وچ کئی چینی لوک آباد ہوئے۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر سان فرانسسکو بندرگاہ دے ذریعے امریک‏‏ا وچ داخل ہوئے تے 1860ء تک کیلیفورنیا دے چھ کاؤنٹی وچ چینی لوک آباد ہوئے چکے سن ۔
مزدوراں دے مسئلے
کیلیفورنیا وچ چینیاں نے کئی صنعتاں وچ کم کرنا شروع کردتا۔ چونکہ اوہ کم زیادہ محنت تو‏ں کردے سن لہذا انہاں نو‏‏ں تنخواہ وی اچھی ملدی سی تے ايس‏ے لئے انہاں نو‏ں امریکیو‏ں تو‏ں تعصب دا سامنا کرنا پڑدا تھا۔کچھ چینی مخالف تنظیماں وی ابھرنا شروع ہوگئياں۔
چینیاں دے خلاف تشدد
کیلیفورنیا وچ چینیاں د‏‏ی آبادی ودھنے دے نال ہی انہاں اُتے تشدد وی شروع ہوئے گیا۔ سب تو‏ں پہلا واقعہ 1856ء دا اے گورے لوکاں نے پریکا ، کیلیفورنیا وچ چائنا ٹاؤن د‏‏ی کچھ عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہونچایا۔ چینیاں نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں وی تعصب دا سامنا کرنا پيا جدو‏ں کچھ لوکاں نو‏‏ں انگریزی بولنے اُتے مجبور کیتا گیا تے کچھ محدود علاقےآں وچ ہی رہنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔
1870ء د‏‏ی دہائی
1870ء د‏‏ی دہائی چین مخالف فسادات نے زور پھڑنا شروع کیتا کیونجے امریکی صنعتاں اُتے الزام سی کہ اوہ کم قیمت والے چینی مزدور تو‏ں کم لے رہے نيں تے امریکیو‏ں نو‏‏ں کم نئيں مل رہیا ا‏‏ے۔ 24 اکتوبر 1871ء نو‏‏ں سب تو‏ں خونریز فساد ہويا۔ اک چینی نے اک گورے نو‏‏ں قتل کر دتا جس دے جواب تقریباً 500 گورے ہسپانیاں نے لاس اینجلس دے چائنا ٹاؤن اُتے حملہ کردتا۔ انہاں نے چائنا ٹاؤن نو‏‏ں پرت لیا تے 90 چینیاں نو‏‏ں مار دتا۔ سان فرانسسنو‏ں ميں چینیاں د‏‏ی اچھی خاصی تعداد آباد سی تے 1877ء وچ اوتھ‏ے وی زبردست فسادات ہوئے۔ 23 جولائ‏ی 1877ء نو‏‏ں بیروزگار گورے لوک اشتراکیت د‏‏ی میٹنگ دے جمع ہوئے تے چینی مہاجرین اُتے حملہ کرنا شروع کردتا۔ چار لوک مارے گئے تے کئی لوک اپنا مال تے جائداد کھو بیٹھے۔ چیکو، کیلیفورنیا تے یریکا، کیلی فورنیا وچ خوب فسادات ہوئے۔ چینو‏ں ميں گورے بندوق بازاں نے چائنا ٹاؤن نو‏‏ں جلانے د‏‏ی ناماکم کوشش کيتی۔ و3و لومس وچ اک چینی نے تن گوراں دا قتل کر دتا جس دے بعد علاقہ تو‏ں پوری چینی آبادی خالی کرالی گئی۔و2وو4و
1890ء د‏‏ی دہائی
1892ء وچ گیری ایکٹ پاس ہويا جو دراصل چینیاں نو‏‏ں کڈھو ایکٹ د‏‏ی توسیع تھی۔اس د‏ی وجہ تو‏ں چینیاں اُتے کئی پابندیاں لگاں جداں انہاں نو‏‏ں ہمہ وقت رہائشئ اجازت نامہ نال رکھنا ضروری سی۔1893ء وچ فیر چینیاں دے خلاف تشدد دا سلسلہ شروع ہويا کیونجے 1893ء دا ہینککی وجہ تو‏ں روزگار وچ زبردست کمی ہوئے گئی تھی۔و9و فرنسو کاؤنٹی، کیلیفورنیا تے رورسائیڈ، کیلیفورنیا نے اپنے اپنے علاقےآں تو‏ں چینیاں نو‏‏ں کڈ دتا۔
حکومت دا بیان
چینی مخالف فسادات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے حکومت نے کیلیفورنیا تے ہور مغربی ریاستہائے متحدہ د‏‏یاں ریاستاں تو‏ں چینیاں نو‏‏ں کڈ دتا گیا تے 10 سال بعد اک ہور ایکٹ پاس کیتا گیا جس د‏‏ی رو تو‏ں چینیاں دے امریک‏‏ا وچ داخل ہونے د‏‏ی ممانعت کردتی گئی۔ان قوانین د‏‏ی وجہ تو‏ں کیلیفورنیا وچ زبردست جتھ‏ے منایا گیا۔
حوالے
گٹھ:ایشیائی امریکی مسائل گٹھ:کیلیفورنیا وچ انیہويں صدی گٹھ:امریکا
کلاریڈن
کلاریڈن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
بخش چرام
ایہہ ایران دے صوبہ کہگیلویہ و بویراحمد دے ضلعے  شہرستان کہگیلویہ دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کہگیلویہ و بویراحمد دیاں تحصیلاں
شتو میلانڈس
شتو میلانڈس فرانس دے صوبے اکیتین دے ضلعے دوردون وچ اک شتو اے۔
چک 3 اک ایل
چک 3 -1ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 1ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 1ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 1ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
خاش
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے شہرستان خاش دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان و بلوچستان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
پاکستانی پنجابی ادب
1947 وچ جد پنجاب دو حصےآں وچ ونڈیا گیا تاں بھارتی پنجاب تے پاکستانی پنجاب وکھ ہو گئے ۔ اس طرحاں 1947 توں پچھوں پاکستان وچ جہڑا ادب پنجابی وچ لکھیا گیا اس نوں پاکستانی پنجابی ادب دا ناں دتا جاندا اے کیونکہ ادب بولی یا زبان وچ رچیا جاندا اے ۔ پاکستان وچ اردو سرکاری زبان اے ۔ کچھ لوک پنجابی نوں عامَ طور تے اردو، اسلام تے پاکستان دے حوالے نال ویکھدے ہن۔ کئی وار ایہہ وی کیہا جاندا اے کہ پنجابی سکھاں دی زبان اے اتے پاکستان وچ فارسی اکھراں یا شاہ مکھی لپی وچ لکھی جاندی پنجابی مسلم پنجابی اے ۔ اس دا بھارت وچ گرمکھی اکھراں وچ لکھی جاندی سکھی پنجابی نال کوئی تعلق نہیں ۔ اس طرحاں کجھ حلقیاں وچ پنجابی نوں دھرم نال جوڑ کے ویکھیا جاندا اے۔ سکولاں دی پدھر تے پنجابی دی پڑھائی دا کوئی پربندھ نہیں۔ نہ ہی سیاسی، سماجی اتے سبھیاچاری پکھاں توں پنجابی دی کوئی پچھ پرتیت اے۔ پھر وی اجوکے ویلے اندر پنجابی بولی سکھن ول جھکاؤ ودھ رہا اے اتے پنجابی ساہت دی سرجنا ول وی کافی دھیان دتا جان لگ پیا اے۔ اتھوں تک کہ بدیساں وچ رہندے پاکستانی مول دے پنجابی لکھاری وی پنجابی ساہت دے وکھ-وکھ روپاں وچ کتاباں لکھ راے ہن۔ عام لوکاں دے یتناں توں چھٹّ لوک ورثہ، اسلام آباد اتے پاکستان پنجابی ادبی بورڈ، لاہور نے پنجابی دے وادھے لئی کافی کوشش کیتی اے۔ پچھلے سال (2004) وچ پنجاب سرکار نے پنجابی دے وادھے لئی پنجاب انسٹیچیوٹ آف لینگوئیجز آرٹ اینڈ کلچر دا قیام کیتا اے۔
پاکستان وچ پنجابی ادب
پاکستان دی قائمی (1947) توں لے کے ہن تک پنجابی ساہت دے وکھ-وکھ روپاں بارے نکی جہی جانکاری ایداں وے۔
پاکستانی پنجابی شاعراں پاس شاعری/شاعری دی زوردار روایت اے۔ شریف کنجاہی نے پاکستانی پنجابی شاعری ناں دی کتاب وچ پنجابی شاعری نوں 1947 توں 1997 تک پنج پڑاواں وچ ونڈیا اے۔ پنج دریا دا نظم نمبر، غلام مصطفیٰ بسمل رچت میلے متراں دے اتے سرفراز قاضی دی کتاب نویں نظم اس گل دا ثبوت ہن کہ پنجابی شاعری پنج دریاواں دی دھرتی دیاں سنہری روایتاں نوں باقائدہ قایم رکھ رہی اے۔ ہن تک سینکڑے شاعراں/شاعراں دے پنج سو دے لگپگ شعری مجموعے چھپ چکے ہن۔
پاکستانی پنجابی ساہت کار
نویں نظم ناں دی کتاب(کتاب) وچ شریف کنجاہی توں لے کے اقبال صلاح الدین تک جنہاں 17 شاعراں بارے گل بات کیتی گئی اے، اوہناں وچ شریف کنجاہی، احمد راہی، منیر نیازی، افضل رندھاوا، صفیہ عقیل، نجم حسین سید اتے فخر زمان وغیرہ شامل ہن۔ شریف کنجاہی نے سخنور عورتاں دی شاعری سرلیکھ ہیٹھ شائستہ حبیب، کوثر صدیقی، نسریم انجم بھٹی، سروتّ محی الدین، شاہین کاپانی اتے عائشہ اسلم نوں شامل کیتا اے۔ بہتے شاعراں نے نظماں/ کویتاواں دے نال-نال غزلاں وی لکھیاں ہن۔ پنجاہ دے لگپگ غزلاں دے مجموعے وی شائع ہوئے ہن۔ جگتار نے پاکستانی غزلاں دی چون کر کے دو مجموعے گواچی چھاں اتے پرلے پار سمپادت کر کے گورمکھی وچ وی چھپوائے ہن۔
ناول نگار
عبدالمجید بھٹی دے ناول ٹھیڈا (1960) توں شروع کر کے محمد منشا یاد دے ٹانواں ٹانواں تارہ (1997) تک لگپگ 80 ناول لکھے گئے ہن۔ پرتندھ ناولکاراں وچ افضل احسن رندھاوا، فخر زمان، سلیم خاں سمی، احمد سلیم، فرزند علی، مستنصر حسین تارڑ، احسان بٹالوی اتے منشا یاد دے ناں لئے جا سکدے ہن۔ ایہناں ناولاں وچوں کجھ اک وچ پنجاب دی ونڈ دا ذکر اے۔ شاعری وانگ ناولاں دا پرتیک ودھان وی ویکھن یوگ اے۔ ایہناں ناولاں وچ پاکستانی سماج وچ عورت دے یوگ ستھان دتے جان دی گل وی کیتی گئی اے۔ لکھے گئے بہتے ناولاں نوں لمیاں کہانیاں جاں ناولیٹ کیہا جا سکدا اے۔ گنتی دے کجھ اک ناولاں نوں چھڈّ کے پاکستانی پنجابی ناول دی حالت بہت تسلی بخش نہیں اے۔
کہانی کار
ناول دے ٹاکرے پنجابی کہانی دے مدان وچ ودھیرے ترقی(ترقی) ہویا اے۔ 150 توں اپر کہانی- مجموعے سائع ہوئے ہن۔ کہانی کاراں دی گنتی وی سو توں اپر اے۔ بھاویں بہتیاں کہانیاں روائتی رنگن دیاں ہن، پر افضل رندھاوا، محمد منشا یاد، حنیف چودھری، انور علی، اکبر لاہوری، سجاد حیدر، الیاس گھمن، افضل توصیف، کہکشاں ملک، حنیف باوا، حسین شاہد، کنول مشتاق وغیرہ نے چنگیاں کہانیاں لکھیاں ہن۔ ناولاں وانگ بہتیاں کہانیاں سماجی، سبھیاچاری، اتہاسی اتے معاشی مسئلےآں نال جڑیاں ہوئیاں ہن۔ وڈیرا حصہ(حصہ) پنجاب دی پینڈو رہتل نال متعلق(متعلق) اے۔ کجھ کہانیاں پنجاب دی ونڈ دے مسئلےآں نال جڑیاں ہوئیاں ہن۔ ناول تے شاعری وانگ ایہناں کہانیاں دا خاص(خاص) پہلو ورتی گئی پرتیکاتمک سٹائل اے۔ پاکستانی پنجابی کہانی فلحال تجربیاں وچوں لنگھ رہی اے۔
ڈراما
پاکستانی پنجابی ناٹک نوں سٹیجی ناٹک، ریڈیو ڈرامے اتے ٹیلی وژن سیریل/ڈرامہ سیریز وچ ونڈیا جا سکدا اے۔ اک درجن دے لگپگ سٹیج نال متعلق جہڑے ناٹک کتاب(کتابی) روپ وچ چھپ کے پاٹھکاں تک پجے ہن، اوہناں وچوں توں کون، شکّ شباے دا ویلا، سرمد صہبائی، مسلی، ککنس، میجر اسحاق محمد، تخت لاہور، نجم حسین سید، قصہ دو بھراواں دا، منیر نیازی اتے خصماں کھانیاں، شاہد ندیم خاص ذکر یوگ(بیان دے قابل) ہن۔ سٹیجی ناٹک بھاویں بہت گھٹ لکھے گئے ہن، پر ایہناں وچوں کجھ سفلتا نال سٹیج اپر کھیڈے گئے ہن۔
سفر نامے تے جیونیاں
پاکستان وچ ٹکسالی پنجابی دا پوری طرحاں ٹھکّ نہیں بجھا، اس لئی ساہتی وارتک مولوں ہی اپنے مڈھلے پڑاء تے اے۔ پنجابی اتے سرائیکی(ملتانی) وچ لکھیاں گئیاں لیکھاں دیاں کل 20 کتاباں(کتاباں) ہی چھپیاں ہن۔ فلحال اک وی پرتندھ شیلیکار(صاحب طرز) نظر نہیں آیا۔ سفر نامےآں دیاں صرف تن کتاباں ہی لکھیاں گئیاں ہن - یورپ توں چیونگم دے نال (اعجاز الحق)، دیس پردیس (سلیم خاں گمی) اتے میریاں بھارت پھیریاں (شہباز ملک)۔ جیونیاں/ سویجیونیاں دی لڑی وچ افضل توصیف دی لکھی ہوئی آپ بیتی من دیاں بستیاں ہی ذکر یوگ اے۔ انور علی دی رچنا گواچیاں گلاں نوں وی سویجیونی دی گٹھ وچ وچاریا جا سکدا اے۔ سیف الرحمٰن ڈار دی کتاب ٹیکسلا اتے عبدالغفور فلسفہ دی رچنا نخاس نوں واقفی بھرپور وارتک وجوں ویکھ سکدے ہاں۔ اصل وچ کسے وی بولی وچ وارتک دا ترقی پترکاری تے انحصار(انحصار) کردا اے۔ پر پاکستان وچ پنجابی پترکاری دی حالت کافی پتلی اے۔
کھوج تے تنقید
پاکستان وچ پنجابی تنقید تے کھوج متعلق جہڑا کم ہویا اے، اس وچ لگپگ اک درجن کتاباں ساہت دی اتہاسکاری بارے ہن، جنہاں وچوں انعام الحق جاوید دی کتاب پنجابی ادب دا ارتقا (1947–88) نوں چھڈّ کے باقی جاں تاں تذکرے ہن جاں اوہناں نوں پڑھ کے کجھ سمسیاواں دس آؤندیاں ہن۔ تنقید دے کھیتر وچ وی سید نجم حسین سید دیاں ادھی درجن کتاباں نوں چھڈّ کے باقی رچناواں تنقید دے معیار تے پوریاں نہیں اتردیاں۔ کھوج اتے تنقید دیاں بہتیاں کتاباں ایم۔اے۔ دے طالب علماں دیاں امتحانی لوڑاں پوریاں کرن لئی لکھیاں گئیاں ہن۔ پنجابی لوک ساہت دی کھوج تے سنبھال بارے ہویا کم تعریف یوگ اے۔ پنجاب یونیورسٹی دے پنجابی ڈیپارٹمنٹ(ڈیپارٹمنٹ) ولوں شائع ہو راے چھماہی رسالہ کھوج نے وی کھوج دے کھیتر وچ ملوان کم کیتا اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجابی ادب گٹھ:پنجابی بولی گٹھ:پنجابی ساہت گٹھ:پنجابی
جاوا سکرپٹ
جاوا سکرپٹ اک کمپیوٹر پروگرامنگ زبان اے جس دا زیادہ تر استعمال ویب براؤزرز وچ ہُندا اے جتھ‏ے کلائنٹ سائڈ سکرپٹس دا یوزر انٹرفیس تو‏ں انٹریکٹ ہُندا اے یعنی ایچ ٹی ایم ایل صفحات وچ سادہ پروگرامنگ د‏‏ی جاسکدی اے تے اس دے ذریعہ ایچ ٹی ایم ایل صفحات ہور پرکشش بنائے جاندے نيں، اُتے اس دا استعمال سرور سائڈ پروگرامنگ، گیم ڈویلپمنٹ، ڈیسک ٹاپ تے موبائل اطلاقیے د‏‏ی تخلیق وچ وی ہُندا اے
ویب صفحات دے علاوہ جاوا سکرپٹ دا استعمال ہور اطلاقیاں مثلا پی ڈی ایف ڈاکیومنٹس، ڈیسک ٹاپ وجیٹس، سائٹ سپیسفک براؤزرز وچ وی کافی کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اجیکس بولی دے آنے دے بعد جاوا سکرپٹ دا استعمال بہت زیادہ ودھ گیا، اسدیاں وجہ تو‏ں یوزر تو‏ں انٹریکٹ کرنے وچ ہور تیزرفتاری آئی ا‏‏ے۔
جاواسکرپٹ اج کل موبائل اطلاقیے بنانے وچ تے کمپیوٹر کھیل بنانے وچ وی استعمال کیتا جانے لگیا ا‏‏ے۔ نو ڈ۔ جس د‏‏ی مدد تو‏ں جاواسکرپٹ ہن سرور (خدمتگاری )اطلاقیے بنانے وچ وی استعمال کیتا جانے لگیا اے جتھ‏ے ایہ پی۔ ایچ۔ پی، جاوا تے مائیکروسافٹ اے، ایس، پی ڈاٹ نیٹ دے مقابل سہولیات مییسر کردا ا‏‏ے۔I'm a vf
آبجیکٹس
آبجیکٹس مثلا تصاویر، صفحات، ڈیٹا، بٹنز تے کمپیوٹر میموری وچ موجود تمام اشیاء تو‏ں انٹریکٹ کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہر آبجیکٹ د‏‏ی علاحدہ متعدد امتیازی خصوصیات، طریقے (Methods) تے فنکشنز ہُندے نيں جنہاں نو‏ں مطلوبہ آبجیکٹ تو‏ں انٹریکٹ کردے وقت استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔
متغیرات
متغیرات (Variables) یادداشتاں دے طور اُتے استعمال کیتے جاندے نيں، جنہاں وچ قیمتاں ( values) محفوظ د‏‏ی جاندیاں نيں، تمام متغیرات دا ناں وکھ وکھ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں متغیرات نو‏‏ں رن ٹائم (Run time) دے دوران وچ وی تبدیل کیتا جاسکدا اے، اسی طرح رن ٹائم دے وقت کسی وی متغیر دا ڈیٹا ٹائپ (Data Type) وی تبدیل کیتا جاسکدا اے، اسی خصوصیت نو‏‏ں متحرک ٹائپنگ (Dynamic typing) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جاوا سکرپٹ وچ متغیرا اس انداز وچ لکھے جاندے نيں:
فنکشنز
فنکشنز متعدد ہدایات (Instructions) دا مجموعہ ہُندا ا‏‏ے۔ مثلا براؤزر وچ صارف دے لئی اک پیغام دکھانا اے فیر اس صارف تو‏ں اس دا جواب طلب کرنا اے، چنانچہ انہاں تمام ہدایات نو‏‏ں اک فنکشن وچ رکھیا جاندا اے تے جدو‏ں وی سابقہ ہدایات مطلوب ہُندیاں نيں، اس فنکشن نو‏‏ں دوبارہ مکمل ہدایات تحریر کیتے بغیر استعمال ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔
جاوا سکرپٹ وچ فنکشن استعمال کرنے دے لئی اک مخصوص لفظ function درج کیتا جاندا اے، اس دے بعد پروگرامنگ بولی وچ فنکشن باڈی لکھی جاندی اے، مثلا:
تکرار
جاوا سکرپٹ وچ ہدایات نو‏‏ں متعدد بار دوہرایا وی جاسکدا اے جسنو‏ں اصطلاحاً تکرار (Loops) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جاوا سکرپٹ وچ متعدد قسماں دے لوپس استعمال کیتے جاندے نيں، مثلا:
شرائط
بسااوقات مختلف حالتاں وچ مختلف ہدایات مطلوب ہُندیاں نيں، اس دے لئی شرائط (Conditions) استعمال کیتے جاندے نيں، مثلا:
ویب صفحات وچ استعمال
جاوا سکرپٹ دا زیادہ تر استعمال انہاں فنکشنز نو‏‏ں تحریر کرنے وچ ہُندا اے جو ایچ ٹی ایم ایل صفحات وچ شامل ہُندے نيں، ذیل وچ جاوا سکرپٹ اُتے مشتمل سادہ ویب صفحات د‏‏ی مثالاں دتی گئیاں نيں۔ یا دوسرے طریقہ سے
باہرلے جوڑ
گٹھ:1995ء د‏‏ی متعارفات گٹھ:اسکرپٹنگ زباناں گٹھ:امریکی ایجادات گٹھ:پروگرامنگ زباناں مع آئیسو معیار گٹھ:پروٹوٹائپ اُتے مبنی پروگرامنگ زباناں گٹھ:جاوا سکرپٹ گٹھ:صو‏‏تی مضامین گٹھ:فنکشنل زباناں گٹھ:کراس پلیٹ فارم سافٹ ویئر گٹھ:ڈائنامکلی تحریر شدہ پروگرامنگ زباناں گٹھ:ہائی لیول پروگرامنگ زباناں
پترا جایا
پتراجایا (Putrajaya) منصوبہ بندی نال بنیا ملائشیا دا اک شہر اے۔ ایہ کوالالمپور دے دکھن چ 25 کلومیٹر دی دوری تے واقع اے۔ ایہ ملائشیا دا وفاقی انتظامی مرکز اے۔
اسلامی دیساں دی تنظیم
thumb|تنظیم تعاون اسلامی دا صدر دفتر، [[جدہ]] تنظیم تعاون اسلامی OIC اک بین‌الاقوامی تنظیم اے جس وچ مشرق وسطی، شمالی، مغربی اورجنوبی افریقا، وسط ایشیا، یورپ، جنوب مشرقی ایشیا تے برصغیر تے جنوبی امریکا دے 57 مسلم اکثریت‏ی ملکاں شامل نيں۔ او آئی سی دنیا بھر دے 1.2 ارب مسلماناں دے مفادات دے تحفظ دے لئی کم کردی ا‏‏ے۔ لیکن افسوس دے نال کہنا پڑدا کہ اس تنظیم نے اپنے پلیٹ فارم تو‏ں اپنے قیام تو‏ں لے ک‏ے اج تک مسلماناں دے مفادات دے تحفظ تے مسائل دے حل دے سلسلے وچ سوائے اجلاساں دے کچھ نئيں کيتا۔
تریخ
21 اگست 1969 نوں مسجد اقصا اُتے یہودی حملے دے ردعمل دے طور تے 25 ستمبر 1969 نوں مراکش دے شہر رباط وچ او آئی سی دا قیام عمل چ آیا۔
نواں ناں
28 جون 2011 نوں آستانہ، قازقستان چ 38ویں وزرائے خارجہ اجلاس چ تنظیم نے اپنا پرانا ناں  تنظیم موتمر اسلامی بدل کے نواں ناں اسلامی تعاون تنظیم رکھ لیا۔ اوس ویلے تنظیم نے اپنا لوگو وی بدل لیا۔
وزرائے خارجہ دا اجلاس
1 ورھے چ اک واری فیصلیاں تے عملدرآمد دی صورتحال اُتے غور کرن لئی وزرائے خارجہ دا اجلاس سدیا جاندا اے۔
دفتر
او آئی سی دا مستقل دفتر سعودی عرب دے شہر جدہ چ قائم اے۔
ہور ویکھو
تنظیم تعاون اسلامی د‏‏ی معیشت
حوالے
تنظیم تعاون اسلامی گٹھ:1969ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں گٹھ:اسلامی تنظیماں گٹھ:اسلامی کانفرنس تنظیم دے ملکاں گٹھ:بین الاقوامی تنظیماں گٹھ:بین الاقوامی سفارتی تنظیماں گٹھ:بین الاقوامی سیاسی تنظیماں گٹھ:تنظیماں گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی تنظیماں گٹھ:مسجد اقصٰی گٹھ:معاہدہ دے تحت قائم بین الحکومت‏ی تنظیماں گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے
گٹھ:اسلامی تنظیماں گٹھ:اسلامی دیس
چھپڑ چمگادڑ
چھپڑ چمگادڑ پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
پنجابی ڈراما
پنجابی ڈرامے دی تریخ اک جٹل ورتارا اے کیونکہ پنجابی ثقافت وچ 'ناٹک ودھا دی ستھتی کدے وی سنتوکھجنک نہیں رہی ۔ اک تو ودھی کارناں کر کے ایہہ ودھا پنجابی سماج وچ وکاری ستھان گرہن نہیں کر سکی۔ اس لئی پنجابی ناٹک دا اتہاس لیکھن ممکن نہیں ہویا۔ اسے لئی پنجابی ناٹک دا اتہاس لکھدیا اس تہذیبی، پچھوکڑ، لوکدھارائی وہار تے نفسیات نوں سمجھنا اوشک اے۔ایہہ اس لئی وی جاننا ضروری اے پنجابی وچ بھاویں ناٹک دا ودھیوات آرنبھ پچھم دے اثر نال ہویا مگر اپنی اک صدی دی اتہاس سرجنا دوران ایہہ بار-بار کسے نہ کسے روپ وچ اپنے پچھے ول اہلدا مطلب پنجابی لوکدھارا تے سبھیاچار نال واسطہ ہون دا یتن کردا رہا اے۔
پنجابی ناٹک دے جم تے ترقی بارے اکثر اوہناں پھوری کارناں نوں ساہمنے رکھ کے ہی مطالعہ کر لیا جادا اے جہڑے انگریزاں دی آمد نال مغربی ساہت اتے سوچ وچار دے اثر ماتحت دشٹیگوچر ہوئے۔ ایہناں پھوری کارناں دا وشیس اہمیت اے۔ایہناں دا مطالعہ ہون ضروری اے کیونکہ ایہناں کر کے ہی ودھا دے روپ وچ ناٹک دی پنجابی ساہت وچ آمد ہوئی۔مگر ساڈی دشٹی وچ ایہناں پھوری کارناں دے مطالعہ تو علاوہ اس بھاسائی اتے لوکدھارائی پچھوکڑ نوں ضروری اے جہڑا کسے وی بولی دے ساہت دیاں جڑھاں وچ حاضر رہدا اے اتے جو پروکھ نہیں تاں اپروکھ روپ وچ اس نوں پبھاوت کردا اے۔ سنسکت ناٹ-پرمپرا وسو ناٹ ساہت وچ جانی پچھانی تے قائم اے۔ بھارت وچ کئی صدیاں تو اس پرمپرا دا پرچلن رہا۔ پچھم وچ سبھ تو پہلا سر ولیئم جونز ولوں کیتے 'شکنتلا' ناٹک دے انگریزی ترجمہ راہی اس ناٹ-پرمپرا دا کمیونیکیشن پچھم تک ہویا۔ حال ویلے پنجابی ناٹک دا کھیتر بھارتی پنجاب ہی نہیں سگوں بھارت توں باہر جتھے جتھے پنجابی وسدے ہن، اتھے-اتھے اپنی ہوند دی گواہی بھر چکا اے۔ جغرافیائی حداں دے بنیاد تے پنجابی ناٹک نوں تن بھاگاں ونڈیا گیا اے:
درشک اتے حرمن پیارتا
پنجاب ناٹک عامَ طور تے ہیٹھلیاں اتے مدھورگی جماعتاں وچ زیادہ حرمن پیارا رہا اے|
پنجابی ناٹک دا پہلا دور(1913 توں پہلاں)
1913 توں پہلاں
پنجابی ناٹک دا دوجا دور
پنجابی ناٹک دے اتہاس وچلا ایہہ دوجا دور پنجابی ناٹک دے ترقی دے بہمکھی پساراں نال متعلق اے۔ ایہناں پساراں دے ابھار وچ بھارت تے خاص کر پنجاب دے تریخی پچھوکڑ دا وی دخل اے۔اسے لئی پچھلے دور دی ناٹککاری نوں اس دور وچ اک نرنترتا حاصل ہندی اے۔ جس وچ کاپھی کجھ نواں وی رلدا جاندا اے۔نال ہی تریخی نظر تو 1913 دا ورھاں خاص معنےآں وچ اہمیت گرہن کردا اے جہڑا اس دا آرمبھلا ورھاں اے۔1913 تو 1947 تک دے دوجے دور وچ پنجابی ناٹک دیاں دو دھراواں برو برابر وہندیا رہیاں ہن۔اک روائتی ناٹک تے دوجا مغربی تکنیک دا ناٹک۔ایہہ دور نوے سپنیاں، نویاں چنوتیاں تے نویں سنسکاراں دا دور اے کیونکہ ایہی سما اے جدو قومی آزادی اس دور وچ ناٹککاری دی نظر تو دوجی پیڑھی نمودار ہندی اے۔ جس وچ سرجیت سنگھ سیٹھی،ہرسرن سنگھ، کپور سنگھ گھمن، گرچرن سنگھ جسوجا، امریک سنگھ، پربھوش گارگی آدی ناککار شامل ہن۔ اس دے برو برابر پہلی پیڑھی لگاتار ناٹ- رچنا نال جڑی رہندی اے۔جس وچ مغربی بھانت دے جدید فکر لال سمپنّ ناٹک کار ساہمنے آؤدے ہن اتے روائتی ناٹک لکھن والے لکھاری پٹھزمین وچ چلے جاندے ہن۔ اس ویلے پنجابی ناٹک دا مکھ سروکار آزادی حصول تو بعد آزادی دے دور وچلے ورودھاں اتے انتر-ورودھاں نوں اجاگر کرنا رہا اے۔ ایہی کارن اے کہ آزادی نال جڑے سپنیا دی تکمیل دے مکابلے سپنیاں دی ٹٹ بھجّ دا حوالہ زیادہ اہم رہا اے۔
پنجابی ناٹک دا تیجا دور
پنجابی ناٹک دے اتہاسکاراں ولوں کیتے گئے ورگی کرن دے مطابق 1947 توں 1975 تک پنجابی ناٹک دا تیجا دور نردھارت کیتا گیا اے۔ 1947 دیش ونڈ توں بعد پنجابی ناٹک دا نواں دور شروع ہندا اے۔ جس دے دوران پہلی پیڑھی دے ناٹک کاراں دے نال نال نوین کلمہ پنجابی ناٹک کھیتر وچ قدم دھردیاں ہن۔ پنجابی ناٹک دی پریوگوادی لہر دا آرنبھ 1965 وچ کپور سنگھ گھمن،سرجیت سنگھ سیٹھی،ہرشرن سنگھ ورگے اگھے ناٹک کاراں نال ہویا۔ پریوگشیل لہر دے اثر ماتحت برتولت بریخت دا ایپک تھئیٹر،اینتیلک آرتو دا ہنگامی تھئیٹر،سیموئل بیکٹ دا ایبسرڈ تھئیٹر دا استعمال نویاں سٹائلاں وجوں کیتا جاندا رہا اے۔  1965 توں پچھوں پریوگوادی لہر نال پنجابی ناٹک دا تیجا دور شروع ہویا۔ 1965 وچ اہم پنجابی ناٹک شائع ہوئے۔سرجیت سنگھ سیٹھی دا ‘کنگ مرزا تے سپیرا` (1965) اتے ہرسرن سنگھ دا ‘اداس لوک`(1965) ایہہ دووے رچناواں ستنترتا توں بعد رچے طبقہ فکر والے ناٹکاں توں ولکھن سر دیاں سوآمی ہن۔ کپور سنگھ گھمن دا ‘زندگی توں دور(1960) وی اسے نراشا نوں نروپتکردا اے۔ گھمن دا ہی ‘ماضی دے پرچھاویں`(1967) اک سندر ناٹ تھئیٹر سرجدا اے پر ایہہ ناٹک وی انسان دی اندرلی ٹٹ بھجّ اتے ہی مرتکز اے۔ سماجکتا نال وی جڑدے ہن جویں ‘سیل پتھر`1949)،کیسرو (1952)، کنک دی بلی (1954)، سرجیت سنگھ سیٹھی رچت ‘مرد مرد نہیں،تیوی تیوی نہی`(1969)اتے گھمن رچت بجھارت(1970) بارے وی ایہو گل آکھی جا سکدی اے۔ پرگتیوادی ناٹک- مسلاً ترقی پسندی لہر نہ صرف اکھداں دے ناٹکا دا پریرک بنی سگوں پنجابی ناٹک دی مکھ دھارا وی اس توں اچھوتی نہیں رہی۔بھاویں مکھ روپ وچ اس لہر دا ناٹک ویں نہیں ابھریا جویں اس لہر دے اثر شاعری،کہانی،ناول وچ وکھے دا سکدے ہن۔ اپٹا- اپٹا نے پنجابی تھئیٹر دی اپروکت جکڑ بندی نوں توڑیا۔پہلی تھئیٹر وچار دی نظر `چوں سیاسی فکر سمپنّ ہویا۔ بال ناٹک- اپٹا لہر تے اپیرا ناٹ-روپ دے نال اس دور وچ بال ناٹک دی دھارا وی ترقی یافتہ ہوئی۔بھاویں بال ناٹکاں دا آرنبھ1947 توں پہلاں ہوو چکا سی مگر ایہہ آرنبھک پرکرٹھا اجے اپنے مڈھلے دور وچ ہی سی۔ آزادی توں بعد پنجابی بال ناٹک ترقی دی لیہ تے پیدا اے۔ ناٹ-وستار ریڈ ناٹک دے روپ وچ حاصل اے بھاویں کہ ایہہ ناٹک شائع روپ وچ ساڈے ساہمنے نہیں آؤدا۔ اس دور وچ اس دے ترقی دا کارن ایہہ اے کہ آزادی توں بعد دا سماں ہندوستان وچ مشین، صنعت تے تکنیک دے ترقی دا سما سی۔ وششٹ ناٹک:- اس پرکار وششٹ پنجابی ناٹک تے لوک-ناٹ سٹائلاں دا آپس وچ کوئی خاص تعلق نہی اے کیونکہ وششٹ پنجابی ناٹک پچھم دی حقیقت پسند سٹائل ماتحت جنمیا اتے ترقی یافتہ ہویا۔ایہناں وچو پرسعنصر دور دیاں چرچت رچناواں وچ پاکتانی پنجابی ناٹک دا پہلا مجموعہ سجاد حیدر دا ‘ہوا دے ہؤکے`(1957) منیا جاندا اے۔اس تو علاوہ اکرم بن دا ‘سجاول`(1970)، شوپھی تبسس دے ‘دو ناٹک`(1964)، آگا اشرف رچت ‘نما نما دیوا بلے`(1963)،سجاد حیدر دا
پنجابی ناٹک دا چوتھا دور
1975 توں 1990 تک
پنجابی ناٹک دا پنجواں دور
1990 توں 2010 تک
پنجابی ناٹک دا چھیواں/نوین دور
پنجابی ناٹک دا چھیواں دور 2010 توں بعد پنجویں پیڑھی دے ناٹک کاراں نال بجھدا اے۔ 21ویں صدی دے دوجے دہاکے دوران رفتار شیل ہوئی پنجابی ناٹک دی پنجویں پیڑھی وچ ترسپال کور، سیموئل جون اتے رتن ریہل توں علاوہ بہت سارے نویں ناٹک کار اپنیاں ناٹلکھتاں نال پنجابی ناٹک دے ترقی رخ نوں نویں سمت حاصل کر راے ہن۔ 21ویں صدی دا دوجے دہاکا نوین تکنیکی یگ دا حصہ اے جد الیکٹرونک میڈیا دا ترقی بہت وڈے پدھر تے ہو چکا اے۔ اس دور وچ ناٹک دی ہوند نوں حال پرپیکھ دے دوران قائم کرنا اپنے آپ وچ چیلنج بھرپور کم اے۔ مگر نویں پیڑھی دے ناٹک کار پنجابی ناٹک دے ترقی رخ وچ نرنترتا نوں جاری رکھدے ہوئے نویاں تکنیکاں نال رفتار شیل کردار ادا کر راے ہن۔
پنجابی ناٹک اتے تھیٹر دے بدلدے پرپیکھ
ناٹک اک منچن کلا اے جس دا جم اپنے منوجذبات اتے وچاراں نوں سوانگ راہیں کہانی سناؤن دی پرورتی وچوں ہویا۔ اس دا سدھا جیہا مطلب ایہہ بندا اے کہ ناٹک دے نال ہی تھیٹر پیدا ہویا۔ سگوں الٹے روپ وچ ایہہ وی کیہا جا سکدا اے کہ انسان دے سوانگ مشتمل رنگمنچی سبھاء وچوں مڈھلے لگھو زبانی ناٹکاں دا جم ہویا ۔ ساڈی لوکدھارا وچ زبانی تھیٹر دی اک لمی پرمپرا رہی اے۔ چااے اوہ گدھے دے روپ وچ دھارن کیتے جاندے سوانگ ہون، جاں جاگو ورگا چلائیمان گدھا-ناٹکا ہووے جاں بازیگراں دیاں بعضیاں جاں نچاراں دے ناچ-ناٹک ہون تے جاں پھر مراسیاں دیاں نقلاں۔ ایہہ اوہ ناٹ روپ ہن جنہاں دی کدے کوئی لکھتی سکرپٹ نہیں سی، بلکہ ایہہ ناٹ-روپ پیڑھی-در-پیڑھی زبانی طور تے سفر کردے ہوئے اک وڈے جنگروہ دے منورنجن اتے منوجذبات دے پرگٹاوے دا جیونت زریعہ راے ہن۔ اک لوکدھارائی ناٹ دھارا دا اک وڈا اہمیت اس تتھّ وچ وی اے کہ بھارت وچ اتے پنجاب وچ سنسکرت ناٹ پرمپرا توں بعد اتے جدید ناٹک توں پہلاں دے لگبھگ ستّ-اٹھ صدیاں دے ناٹ-رنگمنچی خلاء نوں پورا کرکے جیکر ناٹک تھیٹر نوں جیوندا رکھن دا کوئی اپرالا ہویا تاں اس دا سہرا ساڈی اسے لوک ناٹ پرمپرا نوں ہی جاندا اے۔ مگر جویں جویں آرتھک-سماجی پرتیمان بدلدے ہن اویں جویں فنی حوالہ وی بدلدے ہن۔ ایہہ لوک دھارائی ناٹ-منچ پرمپرا دا اگلا پاسار ساڈا جدید ناٹک اے جس دا اپنا اک ولکھن پرپیکھ اے۔ ایہہ پرپیکھ پچھم دی اس جدید ناٹ-پنرپرا وچوں ترقی یافتہ ہندا اے جو پنجاب وچ آئرش لیڈی مسز نورھا رچرڈز دے تھئیٹر سکول راہیں پروان چڑھدی اے۔ ایشور چندر نندہ پنجابی ناٹ-منچ دے بدلدے پرپیکھ دے تحت اس ویلے جدید پنجاب ناٹک دے موڈھی دے طور تے ساہمنے آؤندا اے جدوں مسز نورھا رچرڈز ولوں قائم ادارہ ‘سرسوتی سٹیج سوسائٹی’ ولوں ولوں کروائے گئے ناٹ-مقابلے وچوں آئی۔ سی۔ نندہ دا ناٹک ‘دلہن' پہلا ستھان حاصل کردا اے۔ بھاویں اس نوَ-پرپیکھ دے آرنبھک نقطےآں وچ شترقی سروپ بھٹناگر دا ناٹک ‘کرامات' اتے رجندر لال ساہنی دا ناٹک ‘دینے دی برات' وی شامل سی جنہاں نے آئی۔ سی۔ نندہ توں بعد اگلے سالاں دے مقابلیاں وچوں پہلاں ستھان حاصل کیتا۔ مگر جتھے آئی۔ سی۔ نندہ اپنے اس ولکھن ناٹ-تجربہ نوں جاری رکھدا ہویا اک پرمپرا دے روپ وچ قائم ہویا، اتھے شترقی
وستوگت نظر توں جدید پنجابی ناٹک دا چوتھا بدلدا پرپیکھ پریوگوادی ناٹ-دھارا اے جسدا آغاز بلونت گارگی دے ناٹک ‘دھونی دی اگّ' نال ہندا اے۔ اس توں پہلاں پنجابی ناٹک مدھ طبقہ دیاں سماجی سمسیاواں دے انٹیکجوئل وویک اتے وویچن وچوں اپنے وستوگت پرتیمان سرجدا اے۔ مگر اتھوں تک پہنچ کے پنجابی ناٹک سماجی حقیقت دے کھولھ اندر ترست اتے اترپت انسانی آدم پرورتیاں دے وویک اتے وویچن وچوں اپنا وستوگت پروعدہ سرجن دے راہ تردا اے۔ پنجابی ناٹک دا ایہہ نوَ-پرپیکھ کپور سنگھ گھمن دے ناٹک ‘جیوندی لاش’، سرجیت سنگھ سیٹھی دے ‘کنگ مرزا تے سپیرا’ توں چلکے آتمجیت ورگے اگلی پیڑھی دے لکھاریاں تک پہنچ کے پروان چڑھدا اے۔
پنجابی ناٹک دے بدلدے پرپیکھ دے سلسلے وچ 1969 توں اک نواں باب سکھ اتہاس نال سمبندھت صدی دے تھئیٹر دا جڑدا اے جس دی اک حصول مذہبی ‘ٹیبو' وچوں نوَ-پرتیمان سرجن دے روپ وچ درشٹیگوچر ہندی اے۔ سکھ شکھشیکھئتاں دا منچی رپانترن ورجت ہون کارن پنجابی ناٹک دے اتہاس وچ ‘ہیرو نرپیکھ ناٹک’ مطلب ‘ہیرو بارے ہیرو وہنے ناٹکاں’ دی ولکھن سرجنا ہندی اے جسدے اک سرے تے بلونت گارگی دا ناٹک ‘گگن مہہ تھالِ' اے اتے دوجے سرے تے گردیال سنگھ پھول دے ناٹک ‘جن سچ پلے ہوئِ’ تے ‘ایہہ لہو کسدا ہے’ اتے صدی ناٹکاں راہیں اپنے انقلابی وچاراں دی پرستتی دے روپ وچ گرشرن بھا جی دے ‘چاندنی چونک توں سرہند تک' دا نوَ-پرپیکھ اے جس راہیں سکھ وراثت وچ پئے ججھارو بمباں نوں نویں دور دے انقلاب لئی پرتیکاتمک پدھر تے متاثر کرن ورگا ولکھن یتن اے جس نوں بھارت دیاں انقلابی دھراں بہت دیر بعد وچ سمجھ سکیاں۔
پریوگواد دے برو برابر پنجابی ناٹک دا اک ہور بدلدا پرپیکھ مدھورگی حقیقت اتے مہاننگری حقیقت دے برخلاف پینڈو حقیقت، خاص طور تے نمن کسانی اتے کرتی طبقہ دے آرتھک-سماجی اتے تہذیبی حقیقت دی پیشکاری اے جس دا آغاز تیجی پیڑھی دے ناٹک کار پرو۔ اجمیر اؤلکھ دے ناٹک ‘ست بیگانے’ اتے ‘بگانے بوہڑ دی چھاں’ نال ہندا اے اتے صدی ناٹک دی دھارا دے ورام توں بعد پنجابی ناٹک دا ایہہ کرتی-کسان سنکٹ تے مشتمل نوَ-پرپیکھ گرشرن سنگھ دے نکڑ تھئیٹر راہیں پنڈ پنڈ تک پہنچ کے اپنا سکھر حاصل کردا اے اتے پنجابی ناٹک اپٹا توں بعد پہلی وار سماجی سیاسی تبدیلی دا پرکارجی رول نبھاؤن دے اہل ہندا اے۔
پنرتو اس توں پہلاں دو عالمی لڑائیاں دے سامرازی مارو حوالےآں دے زالمانا پرپیکھ وچوں دنیا امن لہر راہیں پنجابی ناٹک دا نواں باب ‘انڈین پیپلز تھئیٹر ایسوسی ایشن’ دے روپ وچ کھلھدا اے جس وچ شیلا بھاٹیا دے اپیرے ‘وادی دی گونج’ توں لے کے تیرا سنگھ چن دا ‘لکڑ دی لتّ’ اتے بلونت گارگی دا ناٹک ‘گھگی' پروان چڑھدا اے۔ پنجابی ناٹک دا ایہہ پرپیکھ بعد وچ پلس منچ راہیں گرشرن سنگھ دی ناٹ دھارا وچ آ کے اپنے آپ نوں جذب کر لیندا اے۔
وستوگت نظر توں ہی پنجاب سنکٹ اپنے تن روپاں وچ پنجابی ناٹک دے نویں پرپیکھ سرجدا اے۔ اک پاسے 1947 وچ ہوئی پنجاب دی انانسانی ونڈ ‘اک وچاری ماں’، ‘انھے نشانچی’، جیوندی لاش، ٹوبھا ٹیک سنگھ، ‘منشی خان’ ورگے ناٹکاں دے روپ وچ پنجابی ناٹک دا نوَ-پرپیکھ سرجدی اے تے دوجے پاسے 1984 توں بعد پنجاب دا اتواد دا دور پنجابی ناٹک دا نواں پھلار بندا اے جس وچ گرشرن سنگھ دے ناٹک 'کرفیو'، 'چنڈی گڑھ پواڑے دی جڑ'، آمجیت دا ناٹک ‘سیناں’ دوندر دمن دا ناٹک ‘بلدے جنگل دے رکھ’ آدی پرکاشمان ہندے ہن اتے تیجے پاسے نکسلواڑی لہر دے تحت انقلابی کامیاں نوں سسٹم، پولیس اتے اتواد ہتھوں پئی تیہری مار دے انانسانی ورتارے پنجابی ناٹک دے وستوگت پروعدہ نوں متاثر کردے ہن۔ پنجابی ناٹک دا اگلا نوَ-پرپیکھ ترکشیل ناٹکی پروعدہ دا اے۔ بھاویں ترک تے دلیل مڈھ توں ہی پنجابی ناٹک دے انگ-سنگ رہی اے مگر اندھ وشواش اتے پکھنڈواد دے خلاف پرگتیوادی نظرئیے توں جدوجہد کرن والی جتھیبندی ترکشیل سوسائٹی نے وی پنجابی ناٹک دا نوَ پرپیکھ سرجیا جس وچ رپانترت ناٹک ‘دیوَ پرش ہار گئے’ اتے ‘پریت’ اتے ‘رسماں دے قاتل’ ورگے ناٹک پرکاشمان ہندے ہن۔
اس اپروکت ترقی راہیں بہودھ یاترا کردا ہویا پنجابی ناٹک جدید توں اتر جدید دور وچ داخلہ کردا اے جس وچ پچھلے دور دی عورت سنویدنا تے کرتی سنویدنا عورت فکر ('پریاں'-گرچرن سنگھ جسوجا، 'دائرے'-ستیش کمار ورما، 'میں تاں اک سارنگی ہاں'-آتمجیت) تے دلت فکر (چرنداس سدھو دے ناٹک-'بھائیا حاکم سیہوں'، 'جیتا پھااے لگنا'، 'کرپا بونا' اتے 'چنو بازیگرنی'، سیمئل جون دا ‘جوٹھ’، 'داستانے لال سنگھ دل'-سومپال ہیرا آدی) وچ رپانترت ہو کے پنجابی ناٹک دے جدید پرپیکھ دا بنیاد بندی اے۔ اس دے نال ہی کسان سنکٹ نویں-نویں پڑائ وچ داخلہ کرکے کسانی توں مزدوری ول تے مزدوری توں خدکشی ول تردا اے۔ آزادی دے سٹھّ سالاں دے وچ جاری کھنڈت ہوئے سپنیاں دا حقیقت پرواسی سنویدنا اتے پرواس دے درد اتے وطن دے ہیروے دے روپ وچ ساہمنے آؤندا اے۔ جدید پیڑی کویں بازار، سبھیاچار، سامرازی میڈیئے توں متاثر ہو کے ٹٹ بھجّ دا شکار اے، اس سمچے حوالہ وچوں پیدا ہو رہی مہاننگری فکر اک نویں مہاندرے وچ درشمان ہو رہی اے۔ بھرون قتل ورگے ورتاریاں دا ساہمنے آؤنا اک وکھرا نسلگھاتی اتے وناشک سنکٹ اے۔ اس سمچے جدید حوالہ وچوں پنجابی ناٹک دا بالکل نواں پرپیکھ درشٹیگوچر ہندا اے جو ستیش کمار ورما دے نوین فکر تے مشتمل ناٹک ‘دائرے' توں چلکے پرو اؤلکھ دے ‘عشقَ باجھ نماز دا حج ناہیں’، سوراجویر دے بہفی ناٹکاں ‘کرشن’ میدنی اتے پالی بھپندر دے ‘ٹیرورسٹ دی پریمکا تکّ’ وکھ وکھ وستوگت پیٹرناں راہیں بالکل نویں پیڑی دے ناٹک کاراں دوندر کمار، بلراج مان، نصیب بویزا، سومپال ہیرا، جگدیو ڈھلوں راہیں پروان چڑدا اے۔ ہتھلیاں سطراں دے لکھاری دا کسانی مشتمل چرچت ناٹک ‘خدکشی دے موڑ تے’ اتے دلت فکر مشتمل ناٹک ‘بھبل دی اگّ’ اپروکت نوَ-پرپیکھ دی ہی ترزمانی کردے ہن۔
جدید پنجابی ناٹک دے بدلدے پرپیکھ دے تحت سبھ تو ودھ پرورتنشیل اس دا رنگمنچی پکھ رہا اے۔ ‘گھگری پڑ’ جاں منچ وہین تھیٹر دی لوکناٹکی پرمپرا توں چلکے پنجابی تھیٹر نے اپنے ترقی دوران کئی نوَ-پرپیکھ سرجے ہن۔ پنجاب دی لوک ناٹکی پرمپرا وچ عورت مرداں دا اکٹھے اداکار دے روپ وچ منچ تے آؤن دا کتے وی رواج نہی رہا۔ جیکر مراسیاں دیاں نقلاں سن تاں ایہناں وچ عورتاں وورجت سن اتے جیکر گدھا جاں جاگو ورگے لوک-ناٹ روپ سن تاں ایہناں وچ پرش اداکار ورجت راے ہن۔ اتھو تک کہ مرداں دے ساہمنے نچاراں دے روپ وچ نچن والے عورت پاتر وی اصل وچ پرش اداکار ہی ہندے سن۔ راملیلا اتے راسلیلا وچ وی عورت پاتراں دے کردار پرش ہی نبھاؤندے راے سن۔ جدید پنجبی تھیٹر وچ وی لما سماں ایہی جمود دی ستھتی بنی رہی۔ چااے اوہ پارسی تھیئیٹریکل کمپنیا ہون جاں اپٹا راہی پروان چڑھے کمیونشٹ ڈراماں سکئیڈ دے ناٹک ہون، آئی۔سی۔ نندہ دے ناٹکاں تک پرش ہی عورت پاتر دے روپ وچ ابھنی کردے راے۔ اس جمود دی ستھتی وچ پنجابی تھیٹر دا پرتھم نوَ-پرپیکھ ہرچرن سنگھ دے روپ وچ اجاگر ہویا جدوں اس نے اپنی ہم سفر دھرم کور نوں اپنے ناٹک ‘کملا کماری’ وچ بطور اداکار لیاندا۔
اس کرکے پنجاب وچ منچی ناٹک دی شروعات وی مغربی ناٹ ماڈل دے تحت مسز نورھا رچرڈز راہیں ہی ہندی اے جدو اسنے 1911 وچ لاہور وچ ایبے تھئیٹر دے بنیاد تے سوکیا تھیٹر آرنبھ کیتا اتے بعد وچ ‘سرسوتی سٹیز سوسائٹی’ دے روپ وچ آئی۔سی۔ نندہ، شاتی سروپ بھٹناگر اتے رجندر لال ساہنی دے ترتیب وار ناٹک ‘دلہن’، ‘کرامات’ اتے ‘دینے دی برات’ دا منچن ہویا۔ اتھنو ہی پنجابی تھیٹر دی حقیقت پسند سٹائل دی شروعات ہندی اے ظو بعد وچ ابسن دے اثر ہیٹھ آئی۔سی۔ نندہ اتے ہرچرن سنگھ راہیں پنجابی ناٹک دی مکھ دھارا بندی اے۔
پنجابی تھیٹر دا اگلا نوَ-پرپیکھ سرجیت سنگھ سیٹھی دے ‘کنگ مرزا تے سپیرا’، دے روپ وچ سیموئل بیکٹ دے ‘ویٹنگ فار دا گودو’ دی ایبسرڈ سٹائل اتے اینتونن آرتو دی ‘تھئیٹر آف کروئلٹی’ (بلونت گارگی دا دھونی دی اگّ) اتے سٹرنڈبرگ دے منوسائنسی یتھارتھواد راہیں ساہمنے آؤندا اے۔ اپروکت پچھم سپانسرڈ رنگمنچی سیلیاں دے نال نال دو نویاں مولک سیلیاں پنجابی تھیٹر دا نوپرپیکھ بندیاں ہن: ایہناں دوواں سٹائلاں دا سمچا حوالہ پنجابی اتے بھارتی اے اتے ایہہ دوویں منچی سٹائلاں پنجاب دیاں اوہناں زمینی لوڑاں وچ پیدا ہوئیاں ہن کہ ناٹک با-مقصد کم اے اتے اس دا پرکارزی رول اس دے اصلی ناظرین تک پہنچکے ہی سمپنّ ہونا اے۔ اس بنیادی اتے لوکپکھی منچ ماڈل دے تحت پنجابی ناٹک اکادمک ادارےآں اتے تھئیٹر حالاں توں باہر نکلکے پنڈاں دے تھڑیاں اتے وہڑیاں تک چلیا گیا اتے اس راہیں پنجابی تھیٹر دا مانمتا پرپیکھ اجاگر ہویا۔
پنجابی تھیٹر دے سوکیا پرپیکھ دے نال نال قصبی تھئیٹر دے روپ وچ پنجابی تھیٹر دا اصلوں نواں پرپیکھ اجاگر ہندا اے جو ہرپال ٹوانا، صرف دھالیوال، ستیش کمار ورما، نیلم مان سنگھ، جتندر براڑ اتے کیرتی کرپال دے زریعہ سمپن تھئیٹر راہیں پروان چڑھدا اے تے جس نال پنجابی وچ سمچیاں تھیئیٹریکل ویونتاں، جگتاں تے تکنیکاں نال لیس وسو پدھری تھئیٹر ساہمنے آؤندا اے۔
اس رنگمنچی سفر وچ یوتھ پھیسٹیولاں ، تھئیٹر وبھاگاں اتے ناٹ-میلیاں دا تھئیٹر وی پنجابی تھیٹر دا نوَ-پرپیکھ اے۔ یوتھ پھیسٹیولاں نے تکنیکی طور تے سمپنّ، بھاوک، سنسنیپورن، الار اتے گلیمرائیز وساں تے مشتمل اجیاے لگھو ناٹکاں لئی گراؤنڈ تیار کیتا اے جو اپنے سائز، پرکار اتے وچار پکھوں روائتی وڈ آکاری ناٹک نالوں بالکل وکھرے دھراتل تے پروان چڑھدے ہن۔ ایہناں لگھو ناٹکاں نے پنجابی تھیٹر نوں کئی سوکیا کلاکار اتے قصبی ڈائریکٹر حاصل کیتے۔ اج جیکر سبھ تو ودھ پیسہ خرچ کے لگاتارتا وچ تھئیٹر ہو رہا اے تاں اوہ پھیسٹیولاں دے روپاں وچ نوجواناں دا تھئیٹر ہی اے۔ اسے پرکار ناٹ میلیاں دا تھئیٹر اے۔ وکھ-وکھ ناٹ میلیاں نے معاشی طور تے سچجا پربندھ کرکے وڈے تھئیٹر گروپاں نوں اوہ سپیش مہیا کیتی ظو عامَ طور تے پنڈاں-شہراں دیاں پربندھک ادارےآں نہی کر سکدیاں۔ کجھ میلے پچھلے 15-20 سالا تو ایہہ رنگمنچی پرکارزی کردار نبھاء راے ہن۔ غدری بابیاں دا میلہ جالندھر، شیخ فرید میلہ فریدکوٹ، پلس منچ میلہ لدھیانہ اتے شہید بھگت سنگھ کلا منچ بوہا دا کلا میلہ آدی اوہ میلے ہن جنہاں نے ‘اجوکا تھئیٹر گروپ’ ورگی وڈیاں ناٹ-منڈلیاں نوں وی ناٹک کرن لئی سپیس مہیا کیتی۔ یونیورسٹی دے تھئیٹر وبھاگاں نے بھاوے قومی قد-بتّ دے وڈے اداکار تاں پیدا کیتے اتے پنجابی مولک تے روپانترت ناٹک دیاں کئی
پریوگدھرمی پیشکاریاں وی کیتیاں مگر تھئیٹر نوں اک لہر دے روپ وچ ترقی یافتہ کرن دے استعمال وچ ایہناں دے کردار نگنی ہی رہی۔ پنجابی ناٹک تے تھیٹر دے بدلدے ہوئے پرپیکھ دے تحت ساڈا حال مشتمل ہم عصر حوالہ سبھ تو ودھ چیلنج بھرپور اے۔ اس دور وچ اک پاسے سنساریکرن، بزاریکرن اتے اداریکرن دیاں پالیسیاں دے تحت بہقومی کمپنیاں دا پورا بازار اے جو نوے نوے پیداواراں راہیں، اوہناں دی ایڈ راہیں اتے اپنی چکاچوندھ راہیں جدید پیڑی دے سہز سواد دی کنڈیشننگ کر رہا اے، دوجے پاسے اس دا اتی شکتیسالی کیبل، ڈش اتے فلمی میڈیا اے جو وپاری ہتاں دی تکمیل لئی اچّ تکنیکی اہلیت سمپنّ میڈیئے راہیں اپنا گلیمر سرج رہا اے اتے 24 گھنٹے ساڈی نوی پیڑی دے ساہمنے اپنی بساط وچھائیں بیٹھا اے۔
اج دے ناٹک اتے تھیٹر دے ساہمنے ایہہ اپروکت ورتارا اپنے آپ وچ کئی پکھاں توں وڈا چیلنج اے۔ اس چیلنج دے حوالہ وچ ہی بہت ساریاں ناکارتمک قیاس آرائیاں اتے بھوکھوانیاں ساہمنے آ رہیاں ہن۔ مسلاً ایہہ کہ:
اجیہے خدشے اکثر وئکت کیتے جا راے ہن۔ ڈاکٹر۔ نرندر کپور اجیہا ہی خدشہ وئکت کردا ہویا کہندا اے کہ : “تکنالوجی دے کھیتر وچ وی تبدیلیاں واپردیاں رہندیاں ہن۔ جویں کسے ویلے غراموفون رکارڈاں دا سماں آیا، پھر سپول والے ٹیپ رکارڈاں دا سماں آیا، پھر کیسٹاں دا فیشن آیا، اج کل کمپیکٹ ڈسک دا چرچہ اے، اگلا پڑائ ڈزیٹل سنگیت دا ہووےگا۔ تکنالوجی پرورتن پکھی اے۔ تبدیلی، ترقی اتے پرورتن تکنالوجی دے سرجے ہوئے تجزیہ ہن۔ دوجے پاسے روایتی سماجاں وچ ماضی اتے بیتے فی موہ کارن پرورتن نوں سنسے دی نظر نال ویکھیا جاندا اے۔ تھئیٹر دا حرمن پیارا نہ رہنا صرف بھارت وچ واپرن والا ہی ورتارا نہیں سگوں ایہہ عالمی پدھر تے واپر رہا اے۔ بدلی ہوئی حالات وچ تھئیٹر تاں کی سنیما گھر وی اتہاس دیاں گلاں بن گئے ہن۔ ساڈا ایہہ بھلیکھا اے کہ اسیں ایہہ سمجھدے ہاں کہ کہ سنیما تھئیٹر نوں کچل کے حرمن پیارا ہویا اے جاں ٹیلی وژن نے سنیمے نوں کمزور کر دتا اے۔ اصل وچ واپردا ایہہ اے کہ جدوں کوئی ودھیرے سمبھاوناواں والا کلا روپ ہوند وچ آؤندا اے تاں گھٹ سمبھاوناواں والا کلا روپ اپنا سروپ اتے اپنیاں سمبھاوناواں دے گھٹ ہون کارن اپنا اہمیت وی گوا بیٹھدا اے۔”
ایوں کجھ وسلیشکاں دی نظر وچ ایہہ وپاری میڈیا کجھ سالاں وچ ساڈے ناٹک تے تھیٹر نوں ہڑپّ کر جاویگا مگر ایہہ مکمل سچ نہی۔ پنجابی دے حال مفکر پالی بھپندر دا ایہہ کتھن اس پرپیکھ وچ ودھیرے پراسنگک اے:
"پنجابی ناٹک دی اکیویں صدی دے ڈریکٹر، اداکار اتے درشک کول میڈیئے دا خاصہ تجربہ اے، جس کرکے اوہ پیشکاری اندر نت نویاں جگتاں دی تلاش وچ میڈیئے دیاں جگتاں نوں ورتن توں گریز نہیں کردے۔ عامَ طور تے میڈیئے دے ابھار نوں بھارتی، خاص کرکے پنجابی تھیٹر لئی سمبھاوی خطرے وجوں ویکھیا جاندا اے پر میں ویکھیا اے، نوےˆ ڈریکٹر اتے اداکار میڈیئے دیاں جگتاں خاص کرکے، وچار-اساری، مورت اتے تناء سرجن دیاں ودھیاں، اداکاری دی سبھاوکتا، پٹھّ-زمین دھنی-اثر اتے نرت-سنگیت آدی دی ورتوں اپنے تھیٹر اندر وی کر راے ہن۔ حالانکہ اسدی شروعات ڈاکٹر۔ آتمجیت اتے اوہناں دے دے ساتھیاں نے 1990 دے آس-پاس کرنی ارمبھی سی پر نویں نردیشک-اداکارک ٹیوی اتے فلماں دیاں ایہناں جگتاں دی دھڑلے نال ورتوں کر راے ہن۔ اس نال نرسندیہ پنجابی ناٹک اندر وودھتا، سرلتا اتے تھوڑھی اوہ چکاچوندھ آئی اے، جہڑی پنجابی درشک نوں کسے پردرشنی کلا توں چاہیدی ہندی اے۔ اوہناں دی پیشکاری دا اثر ویہویں صدی دیاں پیشکاریاں نالو کتے بجھواں اتے تکھا ہندا اے، جو درشک نوں اپنے نال وحہ کے لے جاندا اے۔ ایہی کارن اے کہ میں اکیویں صدی دے پنجابی تھیٹر نوں پنجابی درشک دے نیڑے جاندا محسوس کردا ہاں۔ ویہویں صدی دے پنجابی ناٹک اتے تھیٹر توں شکایت ہی ایہہ رہی کہ جاں تاں اوہ انا آسان اے کہ آکرشت ہی نہیں کردا۔ جاں انا فنی کہ کمیونیکیشن دا سنکٹ کھڑا کردا اے۔ جاں پھر ایہہ انا اپدیشاتمک اے کہ بور کردا اے۔ میڈیئے دے مقابلے وچ پے کے پنجابی رنگکرمی اپنی پیشکاری وچ ہن سہج، سکھیا اتے منورنجن نوں اک سمتول وچ رکھن دی کوشش کردے ہن۔ میرا مننا اے، اثر اتے رفتار دا ایہہ سمیل ایہناں نردیشکاں نے فلماں اتے ٹیوی توں سکھیا اے اتے پروفیشنل پنجابی تھئیٹر دی اساری وچ اہم کردار ادا کر سکدا اے۔"
اس پرکار ایہہ تاں سچ اے کہ سامرازی تے وپاری طاقتاں ولوں سنچالت اس میڈیا کول گراہک دی 'اموشنل کڈنیپنگ' اتے 'اموشنل ایکسپلائٹیشن' کرن دیاں جگتاں ہن، اطلاع انقلاب دا بھنڈار اے، خیالی، بھرماؤ اتے گلیمرائیز مسالہ اے، 24 گھنٹے چلن دی گنجائش اے، مگر جیکر اس کول کجھ نہیں اے تاں اوہ اے - انسانی سنویدنا، انسانی سروکار تے آمورت اتے لوکپکھی احساس۔
اتے ایہی اکو اک طاقت اے جس دے بنیاد تے ناٹک اتے تھیٹر نے اپنے آپ نں وقائم ہون تو بچاؤنا اے۔ اپروکت بازار، میڈیا اتے کھپت سبھیاچار، اس دے پروڈکٹ، اس دے سیریل، اس دے وگیاپن، اس دے رئلٹی شو باہروں تاں بھاوے اپنی گلیمرائیز دکھّ نال انسان نوں بھرما راے ہن، مگر اندروں انسان نوں مانسک وکھنڈن دے راہ تور راے ہن۔ مانسک طور تے وکھنڈت پیڑھی نوں جیکر کوئی میڈیا سکتی دیویگا، اس نوں کوئی بھوکھی آمورت دیکے بدلاء تے راہ تے توریگا، اس نال سنویدنا دا پرگٹاوا کرکے اس نوں آتمک تے مانسک راحتَ دیویگا اتے جدوجہد دے بنیادی رول نوں پختہ کرکے مکتی دے راہ اتے توریگا تاں اوہ قلعواں، ساہت تے وسیس طور تے ناٹک/تھیٹر ہی ہووےگا۔
اصل وچ ناٹک/تھیٹر نوں اس بدلاء دے پرپیکھ وچ متاثر کرنا ہی وڈی بھلّ اے جس وچ غراموفون رکارڈاں توں ڈزیٹل سنگیت تک اتے سنیما توں انٹرنیٹ تک دے پرورتن واپرے ہن۔ ناٹک/تھئیٹر نہ تاں ایہناں ورتاریاں دا بدل اے اتے نہ ہی اپروکت ورتارے ناٹک/تھئیٹر دا بدل ہن۔ اپروکت سارے زریعہ وپاری ہتاں نوں دھیان وچ رکھ کے پیدا کیتے گئے منورنجن دے سند ہن جد کہ ناٹک/تھئیٹر ایہناں دے برو برابر بامقصد اتے لوک ہتاں نوں پرنایا زریعہ اے جو غراموفون، سنیما، ٹی وی اتے انٹرنیٹ ادِ دے سریاں دوراں اتے ساریاں مادھئماں دے برو برابر اپنی ہوند نوں قائم رکھدا آ رہا اے۔ اس وچ پرورتن ضرور واپر راے ہن مگر ایہہ پرورتن ناٹک/تھئیٹر دے اندرونی پرورتن ہن اتے ایہہ وستو، ودھا اتے تھیٹر تنھاں پدھراں تے جاری واپر راے ہن جناں متعلق پہلاں وشتھار وچ چرچہ کیتی جا چکی اے۔ ساڈا حال ناٹک/تھئیٹر ایہناں مادھئماں دے ساہمنے ‘آؤٹڈیٹڈ’ نہیں ہو رہا بلکہ ‘اپڈیٹ’ ہو رہا اے اتے اپروکت سارے مادھئماں اتے تکنیکاں دا استعمال اپنے سشکتیکرن لئی کر رہا اے۔ مائیکاں، کیچراں تے لاؤڈ سپیکراں توں شروع ہو کے اتی جدید تھئیٹراں تک پہنچدا ہویا ساڈا اج دا ناٹک/تھئیٹر ٹی وی، سکرین، انٹرنیٹ، پروجیکٹر، تکنیکی آوازاں پیدا کرن والے آلہ، یو ٹیوب توں سامان دی ڈاؤنلوڈنگ، پھیسبک، ٹوٹر اتے ہور ویبسائیٹاں آدی راہیں سکرپٹاں، پیشکاریاں اتے ناٹ رنگمنچی نظریات اتے کھوزاں دا پرچار-پرسار آدی سارے ورتارے ناٹک اتے تھیٹر دے پھلار اتے ویاپکتا دے سند بنے ہن جنہاں نال اک ختے دا ناٹک اتے تھیٹر، باقی دنیا دے تھیٹر نال اک سر ہو رہا اے۔ پالی بھپندر ولوں سنچالت ویبسائیٹ ‘منچن پنجاب’ (www.manchanpunjab.org) اپروکت سمت وچ ہی کیتا گیا ولکھن کم اے۔
پھر وی نویں دور دیاں چنوتیاں دا مقابلہ کرن لئی اجے ہور بہت کجھ کرن دی لوڑ اے تاں جو ساہت اتے سوچ وچار دے بدلدے پرپیکھ دے تحت ساڈا ناٹک اتے تھیٹر ویلے دے ہان دا ہو سکے۔ کجھ سجھاء پرسعنصر ہن۔ جویں:
انجھ ایہہ وی سچ اے کہ اج پنجابی ناٹک/تھیٹر کول پروفیشنل پدھر دے ناٹ لکھاری اتے ڈائریکٹر ہن، جتندر براڑ ولوں امرتسر وچ چلائی جا رہی ناٹشالا ورگے اتی جدید تکنیکاں نال لیسّ تھئیٹر ہن، یوتھ پھیسٹیولاں اتے ناٹ میلیاں ورگا زریعہ سمپنّ نیٹورک اے۔ سینکڑے دی گنتی وچ چھوٹے وڈے تھئیٹر گروپ ہن۔ وستو، ودھا اتے منچ پکھوں وکھ وکھ اتی جدید ناٹ ونگیاں ہن، ناٹک دے اصول نوں سمجھن اتے پربھاست کرن والے ناٹ وشیشگ اتے نقاد ہن اتے پینڈو تھئیٹر ورگیاں مولک اتے ولکھن ناٹ سٹائلاں ہن۔ اس لئی پنجابی ناٹک اتے تھیٹر دے حال نوَ پرپیکھ وچ بھاویں وپاری میڈیئے ولوں پیش کیتیاں چنوتیاں بہت وڈیاں ہن، مگر پنجابی ناٹک تے تھیٹر جویں مستقبل وچ اکادمک ناٹک، ریڈیؤ ناٹک اتے ٹی۔وی۔ ناٹک دے برو برابر ابھردا آیا اے، اپنے انسانی سروکاراں اتے تارکک پہنچ صدقہ ایہناں پرستھتیاں وچوں نہ صرف ابھریگا سگوں ایہناں نال سارتھک تے تارکک سنواد رچا کے اپنے وستوگت، شیلیگت اتے رنگمنچی پرپیکھ نوں ہور پختہ کریگا، ایہہ آس کیتی جا سکدی اے۔
حوالے
گٹھ:ساہت گٹھ:پنجابی ساہت دا اتہاس گٹھ:پنجابی ناٹک کار گٹھ:بھارتی پنجابی ناٹک گٹھ:پاکستانی پنجابی ناٹک گٹھ:پرواسی پنجابی ناٹک گٹھ:تھیٹر گٹھ:پنجابی ساہت
فاؤزم
فاؤزم 20ویں صدی دی اک لہر سی جیدی نیو ہنری ماٹس تے آندرے ڈریں نے رکھی۔ ایس تحریک دے پینٹراں نیں اپنے کماں چ تیز تے گوڈے رنگاں نوں ورتیا۔ ایہ 1900 چ ٹری پر کج وریاں مگروں ای ٹھنڈی پے گئی۔
گٹھ:آرٹ گٹھ:فاؤزم
چما ڈیلا بونڈاسکا
چما ڈیلا بونڈاسکا سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
شتو مونٹین
شتو مونٹین فرانس دے صوبے اکیتین دے ضلعے دوردون وچ اک شتو اے۔
ول کاؤنٹی
ول امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
حسن کمال
مڈھلا جیون تے تعلیم
حسن کمال بھارت د‏‏ی ریاست اتر پردیش دے شہر لکھنؤ وچ پیدا ہوئے۔ 1965 وچ بلٹز ویکلی دے نایب مدیر بنے۔ 1974 وچ اردو بلٹز دے مدیر بنے۔ تے اس دا سرکیولیشن 13000 کاپیاں تو‏ں اک لکھ تک پہنچیا دتا۔ اک مشہور کالم نگار وی سن ۔ انقلاب روزنامہ، راشٹریہ سہارا روزنامہ، اعتماد، روزنامہ تے ال-باغ دے لئی وی مسلسل طور اُتے کالمس لکھدے رہ‏‏ے۔ انہاں دے کالمز نو‏‏ں تامل، تیلگو، مراٹھی تے انگریزی زباناں وچ تراجم ہويا کردے سن ۔ اک قابل اردو صحافی ني‏‏‏‏ں۔ دنیا دے کافی ملکاں دا دورہ کیتا۔ اک اچھے شاعر وی ني‏‏‏‏ں۔ کئی فلماں دے لئی نغمے وی لکھے۔ علاوہ اس کے، کئی فلماں تے ٹی۔ وی۔ سیریلس دے لئی مکالمے وی لکھے۔
کیریئر
1980ء تو‏ں فلمی دنیا وچ نغمہ نگاری دے لئی پہچانے جانے لگے۔ بی آر چوپرہ د‏‏ی فلم نکاح دے لئی گیت لکھے جو کافی مقبول ہوئے۔ انہاں دے نغمےآں د‏‏ی کامیابی دے طور اُتے موسیقی نگار روی نو‏‏ں وی منیا جاندا اے، جنہاں د‏‏ی اچھی دھُناں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے لکھے گئے نغمے مشہور ہوئے گئے۔ سلمیٰ آغا د‏‏ی پہلی فلم ہی وچ کامیاب تے مقبول نغمہ دل دے ارماں آنسواں وچ بہہ گئے کافی دھوم مچایا۔ اس نغمہ تو‏ں سلمیٰ آغا تے حسن کمال راتو‏‏ں رات ستارے بن گئے۔ انہاں دے کئی اک اچھی فلماں دے لئی وی گیت لکھے جو کافی سراہے گئے۔ فلم اج د‏‏ی آواز، طوائف ورگی فلماں انہاں نو‏ں فلم فیئر ایوارڈ وی لے ک‏ے آئے۔
ایوارڈس تے اعزازات
نکاح – 1982 - فلم فیئر ایوارڈ دے لئی نامزد - برائے بہترین نغمہ نگاری۔
طوائف (فلم) – 1986 - فلم فیئر ایوارڈ دے لئی نامزد کیتا گیا۔ برائے بہترین نغمہ نگاری۔
چِمنی
چِمنی اوہ لانگھا ہُندا اے جیہدے وچوں کِسے بھٹھی، چُلھے، توی، اِٹاں آلے بھٹھے یا کسے ہور اگ آلی تھاں چوں سیک تے دھواں کڈھیا جاندا اے۔ چِمنییاں عام طور تے باورچی خانےآں، فیکٹریاں تے اِٹاں دے بھٹھےآں چ ہُندیاں نیں۔ اگ آلی انگیٹھی وی چِمنی دے اصول تے ای کَم کر دی اے۔
حسن کمال
ایوارڈس تے اعزازات
نہرو کلچرل اسوسی ایشن، یو۔ پی۔ ایوارڈ - 1976
چِمنی
گٹھ:عمارتاں
حسن کمال
ایوارڈس تے اعزازات
ہندی - اردو ساہتیہ ایوارڈ - یو۔ پی۔ 1988
فلم پُرسکار آشیرواد ایوارڈ - 1986
سُر سنگار ڈاکٹر وی۔ ڈی۔ ارورا ایوارڈ برائے فلم نکاح 1983، عوام 1987 تے تیری پائل میرے گیت - 1992
ارون امین ایوارڈ - مقبول شاعر برائے سال 1990
مولا‏نا ابوالکلام آزاد ایوارڈ برائے ادبی کارکردگیاں 1996
حوالے
گٹھ:1943 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی شاعر گٹھ:بھارتی نغمہ نگار گٹھ:لکھنوی شخصیتاں گٹھ:ممبئی دیاں شخصیتاں گٹھ:ہندی بولی دے غنائی شاعر
سرباز (شہر)
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے شہرستان سرباز دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان و بلوچستان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
شتو مونٹفورٹ
شتو مونٹفورٹ فرانس دے صوبے اکیتین دے ضلعے دوردون وچ اک شتو اے۔
بخش مارگون
ایہہ ایران دے صوبہ کہگیلویہ و بویراحمد دے ضلعے  شہرستان بویراحمد دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے کہگیلویہ و بویراحمد چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کہگیلویہ و بویراحمد دیاں تحصیلاں
مائیوٹس ڈوبنٹونی
مائیوٹس ڈوبنٹونی پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
ماسکو اوبلاست
بومیان مشهور
لئونید آگوتین ، خواننده ، آهنگساز ، نوازنده، متنی نویس
الکساندر دوموگاروف ، بازیگر ، خواننده ، مجری تلویزیون
الکسی چادوف ، بازیگر
آندری سوکولوف ، بازیگر تئاتر و فیلم ، تهیه کننده ، کارگردان
تاگیر سیتدکوف ، مدیر با سالها تجربه ، سرمایه گذار
آندری اسکوچ ، عضو پارلمان روسیه
جدید عظیم طاقتاں دی لسٹ
باواں|thumb|300x300px| عظیم طاقتاں نو‏‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل جداں بین الاقوامی ڈھانچے وچ تسلیم کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ ]] اک بہت وڈی طاقت اک ایسی قوم یا ریاست اے جو اپنی عظیم معاشی ، سیاسی تے فوجی طاقت دے ذریعے نہ صرف دنیا دے اپنے خطے ، بلکہ دوسرےآں تو‏ں اگے وی طاقت تے اثر و رسوخ دے قابل ا‏‏ے۔
اک جدید تناظر وچ ، نپولین دے بعد دے دور وچ ، پہلی یورپ وچ پہچان جانے والی عظیم طاقتاں ابھراں۔ چھوٹی طاقتاں تے وڈی طاقتاں دے وچکار تقسیم دا باقاعدہ آغاز 1814 وچ چیمونٹ دے معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد ہويا۔
تاریخی اصطلاحات "عظیم قوم" ،  اک خاص ملک یا علاقے وچ آباد لوکاں د‏‏ی اک ممتاز مجموعی ، تے "عظیم سلطنت" ، ریاستاں یا ملکاں دا اک واحد گروہ ، جو اک واحد اعلیٰ اختیار دے تحت ا‏‏ے۔ ، عام تاریخی گفتگو وچ انہاں دا استعمال دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔