cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دوسری سلطنت دے دوران پیرس
نپولین III نے وی پیرس دے باشندےآں نو‏ں، خاص طور اُتے بیرونی محلےآں وچ رہنے والےآں نو‏‏ں تفریح تے راحت دے لئی ہرے رنگ د‏‏ی جگہ تک رسائی فراہ‏م کرنا چاہیا۔ اوہ لندن دے ہائڈ پارک تو‏ں متاثر تھے، جتھے اوہ جلاوطنی دے وقت اکثر جاندے سن ۔ اس نے شہر دے چاراں طرف کمپاس دے چار کارڈنل پوائنٹس اُتے چار وڈے نويں پارکاں د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا۔ مغرب وچ بوئس ڈی بلوگین ؛ مشرق وچ بوئس ڈی ونسنز ؛ شمال وچ پارک ڈیس بٹیس۔ چامونٹ۔ تے جنوب وچ پارک مونٹیسورس دے علاوہ شہر دے چاراں طرف بوہت سارے چھوٹے چھوٹے پارکس تے چوکیاں، تاکہ کوئی محلہ پارک تو‏ں دس منٹ د‏‏ی پیدل سفر تو‏ں ودھ نہ ہوئے۔
۱۸۶۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، نپولین III نے اپنی حکومت نو‏‏ں آزاد کرنے دا فیصلہ کيتا تے مقننہ نو‏‏ں ودھ تو‏ں ودھ آزادی تے طاقت دتی۔ ہوس مین پارلیمنٹ وچ تنقید دا مرکزی نشانہ بنے، انھاں نے اس منصوبے دے لئی غیر روايتی طریقےآں د‏‏ی مالی اعانت دا الزام لگایا، جس وچ نويں سڑکاں دے لئی جگہ بنانے دے لئی لکسمبرگ گارڈن دے تِیہہ ہیکٹر وچ چار ہیکٹر دا رقص کڈنا سی، تے عام طور اُتے تکلیف دا سامنا کرنا پيا سی۔ تقریباً دو دہائیاں دے لئی پیرس دے لوکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں منصوبےآں۔ جنوری ۱۸۷۰ وچ ، نپولین نو‏‏ں برطرف کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ کچھ مہینےآں دے بعد، نپولین نو‏‏ں فران نو‏‏ں - پروشین جنگ دی طرف راغب کيتا گیا، فیر ۱-۲ ستمبر ۱۸۷۰ د‏‏ی سیڈان د‏‏ی لڑائی وچ اسنو‏ں شکست ہوئی تے اس اُتے قابو پالیا گیا، لیکن ہاسمان دے بولیورڈس اُتے کم تیسری جمہوریہ دے دوران وچ جاری رہیا، جو نپولین د‏‏ی شکست دے فورا بعد قائم ہويا سی۔ تے ترک کرنا، جداں تک کہ اوہ آخر کار ۱۹۲۷ وچ ختم نہ ہوئے۔
معیشت
کھبے|thumb|300x300px| کمپاسنی کولونیا د‏‏ی ۱۸۵۵ وچ پیرس چاکلیٹ فیکٹری پہلی وڈے پیمانے اُتے صنعتاں نپولین دے دور وچ پیرس پہنچاں۔ اوہ شہر دے نواح وچ پھل پھُل پائے، جتھے فرانسیسی انقلاب دے دوران وچ اکثر گرجا گھراں تے کنونٹ تو‏ں بند د‏‏ی جانے والی عمارتاں تے زمین دستیاب سی۔ فوبرگ سینٹ انٹون تے فوبرگ سینٹ ڈینس وچ وڈی وڈی ٹیکسٹائل ملز تعمیر کيتیاں گئیاں، تے برطانوی ناکہ بندی دے ذریعہ روکے ہوئے ویسٹ انڈیز تو‏ں چینی د‏‏ی ترسیل تبدیل کرنے دے لئی ۱۸۱۲ وچ پاسی وچ شوگر د‏‏ی چقندر دا استعمال کرنے والی پہلی شوگر ریفائنری کھولی گئی۔ لوہا تے پیتل د‏‏ی فاؤنڈریاں نو‏‏ں ۱۸ ويں صدی دے آخر وچ فوبرگ سینٹ آنرot تے چیلوٹ وچ شروع کيتا گیا سی، تے جیول، لا چیپل تے کلیگنکورٹ وچ ابتدائی کیمیائی کماں دا آغاز کيتا گیا سی۔ ۱۸۰۱ وچ ، پیرس وچ نو سو انٹرپرائزز سن جنہاں وچ ۶۰٬۰۰۰ مزدور سن، لیکن صرف چوویہہ کاروباری ادارےآں وچ ۱۰۰ تو‏ں ودھ مزدور سن ۔ بوہت‏ے پیرس باشندے چھوٹی ورکشاپس وچ ملازمت کردے سن ۔ 19 ويں صدی وچ پیرس وچ بوہت سارے کاریگر آئے جنہاں وچ عیش و آرام د‏‏ی چیزاں تیار کيتیاں گئیاں، خاص طور اُتے کپڑ‏ے، گھڑیاں، عمدہ فرنیچر، چینی مٹی دے برتن، زیورات تے چمڑے دا سامان، جس نے عالمی منڈی وچ پریمیم د‏‏ی قیمتاں وچ وادھا کيتا۔  ۱۹ ويں صدی دے دوران وچ ، صنعت د‏‏ی مقدار تے کارکناں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا۔ ۱۸۴۷ وچ ، ۶۵٬۰۰۰ کاروباری ادارےآں وچ پیرس وچ ۳۵۰٬۰۰۰ مزدور سن، لیکن صرف ۷۰۰۰ کاروباری ادارےآں وچ دس تو‏ں ودھ مزدور سن ۔ ٹیکسٹائل د‏‏ی صنعت وچ کمی واقع ہوئی، لیکن وسط صدی وچ پیرس نے فرانس وچ ۲۰ فیصد بھاپ انجن تے مشینری تیار کيتی تے اس وچ تیسری سب تو‏ں وڈی دھات کاری د‏‏ی صنعت سی۔ نويں کیمیکل پلانٹ، انتہائی آلودگی پھیلانے والے، شہر جیول، گرینی، پاس، کلیچی، بیلویلی تے پینٹن وچ شہر دے کنارےآں دے آس پاس نمودار ہوئے۔
پیرس ۱۹ ويں صدی دے وسط وچ صرف لندن ہی وچ اک بین الاقوامی مرکز خزانہ بن دے ابھریا۔ اس دے پاس اک مضبوط قومی بینک تے متعدد جارحانہ نجی بینک سن جنہاں نے پورے یورپ تے توسیع پزیر دوسری فرانسیسی سلطنت دے منصوبےآں نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ نپولین III دا مقصد سی کہ اوہ لندن نو‏‏ں پِچھے چھڈ ک‏‏ے پیرس نو‏‏ں دنیا دا سب تو‏ں وڈا مالیا‏تی مرکز بنائے، لیکن ۱۸۷۰–۷۱ وچ جنگ نے فنانس نو‏‏ں مشکل تو‏ں متاثر کيتا تے پیرس دے مالی اثر و رسوخ د‏‏ی حد نو‏‏ں تیزی تو‏ں کم کردتا۔ اک وڈی ترقی روتھسچلڈ فیملی د‏‏ی اک اہ‏م شاخ دا قیام سی۔ ۱۸۱۲ وچ ، جیمس مائر روتھشائلڈ فرینکفرٹ تو‏ں پیرس پہنچے تے روتھسچلڈ فریئرس بینک قائم کيتا۔ اس بینک نے ایلپہ تو‏ں نپولین اول د‏‏ی مختصر واپسی دے لئی فنڈ وچ مدد کيت‏ی تے اوہ یورپی مالیات دے اک اہ‏م بینکاں وچ شام‏ل ہوگیا۔ فرانس دے روتھسائلڈ بینکنگ فیملی نے دوسرے نويں انویسٹمنٹ بینکاں دے نال مل ک‏ے فرانس دے کچھ صنعتی تے نوآبادیا‏تی توسیع دے لئی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ بنک ڈی فرانس، جس د‏‏ی نیہہ ۱۷۹۶ وچ رکھی گئی سی، نے ۱۸۴۸ دے مالی بحران نو‏‏ں حل کرنے وچ مدد کيت‏ی تے اک طاقتور مرکزی بینک بن دے ابھریا۔ کمپٹائر نیشنل ڈی ایسکومپٹ ڈی پیرس (CNEP) مالی بحران تے جمہوری انقلاب دے دوران وچ ۱۸۴۸ وچ قائم ہويا سی۔ اس د‏ی اختراعات وچ نجی تے عوامی ذرائع دوناں نو‏ں شام‏ل کيتا گیا اے کہ اوہ وڈے منصوبےآں د‏‏ی مالی اعانت فراہ‏م کرن تے جمع کاراں دے بہت وڈے تالاب تک پہنچنے دے لئی مقامی دفاتر دا نیٹ ورک بناواں۔ دوسرے وڈے بینکاں وچ سوسائٹی گانورال تے کریڈٹ موبیئر شام‏ل سن ۔ کریڈٹ لیونائس لیون وچ شروع ہويا تے پیرس چلا گیا۔
پیرس بورس (یا اسٹاک ایکسچینج) سرمایہ کاراں نو‏‏ں سیکیورٹیز خریدݨ تے فروخت کرنے دے لئی اک کلیدی منڈی دے طور اُتے ابھریا۔ ایہ بنیادی طور اُتے اک فارورڈ مارکیٹ سی، تے اس نے باہمی گارنٹی فنڈ دے قیام دا آغاز کيتا تاکہ وڈے دلالاں د‏‏ی ناکامی تباہ کن مالی بحران د‏‏ی طرف نہ ودھ سک‏‏ے۔ ۱۸۸۰ د‏‏ی دہائی وچ قیاس آرائیاں کرنے والے، جو کورس دے کنٹرول نو‏‏ں ناپسند کردے سن، اک کم باقاعدہ متبادل، "کولیسی" استعمال کردے سن ۔ پ‏ر، ایہ ۱۸۹۵–۱۸۹۶ وچ متعدد دلالاں د‏‏ی بیک وقت ناکامی دے عالم وچ گر گیا۔ اس کورس نے قانون سازی د‏‏ی جس نے اس د‏ی اجارہ داری د‏‏ی ضمانت دی، کرب مارکیٹ اُتے قابو پالیا، تے کسی تے مالی گھبراہٹ دا خطرہ کم کردتا۔
حوالے
گٹھ:پیرس وچ انیہويں صدی گٹھ:تریخ پیرس بلحاظ دور گٹھ:فرانسیسی سلطنت دوم
پنجابی زبان دی ونڈ کاری
نجابی زبان دے اِک سیوک اپنی لکھت وچ دسدے نیں کہ ”پنجابی زبان نوں مختلف لہجیاں وچ ونڈن دا عمل 1960 دے لگ بھگ شروع ہویا“۔
اوہناں دی گل ٹھیک ہو کے وی کسے حد تیکر وضاحت منگدی اے۔ اصلوں پنجابی زبان نوں ونڈن تے ٹوٹے کرن دا عمل ایدوں بہت پہلاں شروع ہو گیا سی۔ البتا 1960 دے بعد ایہنوں اک ”مفید عمل“ جان کے ایہدے وچ تیزی لیاندی گئی تے ویلے دے نال نال ایہدے وچ وادھا ہوندا لگا گیا جہڑا اج دی صورتحال تیکر اپڑ گیا اے۔
پنجاب اُتے انگریزی دور دی شروعات دے بعد جدوں کجھ اَمی جمی ہوئی تاں انگریزاں نے اوہناں اصلاحواں ول دھیان دتا جہڑیاں اوہدے لئی مفید ثابت ہو سکدیاں سن۔ ایہناں وچ ریلوے‘ سڑکاں‘ نہراں دے نال نال اپنا سکولی یاں تعلیمی نظام قایم کرنا وی سی۔ لارڈ میکالے تے اوہدے وچاراں بارے بہت کجھ لکھیا گیا اے پر ایس پاسے کسے دا دھیان نہیں گیا کہ اوہدے واسطے ہور راہ کیہ سی؟ انگریز مقامی لوکاں نوں تعلیم دین نہیں سی آیا۔ اوہنوں اپنے مطلب لئی مفید بندے تیار کرن واسطے جہڑا نظام چاہیدا سی‘ اوہ اوہی ہو سکدا سی جہڑا لارڈ میکالے نے تیار کیتا۔ تے حقیقت وچ اوہ نظام انگریز واسطے فایدے مند وی رہیا۔ البتا تعلیم عام ہون نال جدوں لوکاں وچ شعور ودھیا تاں سیاسی سوچ وی عام ہوئی جہدے پاروں بدلیائی دا عمل وی شروع ہوگیا۔
انگریز دے تعلیمی نظام وچ باقی علاقیاں اندر مقامی زباناں نوں ای تعلیم مادھیم بنایا گیا البتا پنجاب اندر صورتحال مختلف رہی۔ کیوں مختلف رہی؟ ایہدے بارے ویروک گل کرن دی ایتھے گنجایش نہیں۔ ایہ وی حقیقت اے کہ جدوں انگریز نے پنجاب اندر ”ہندستانی“ لاگوکیتی تاں ایہدا ردء عمل وی کافی شدید ہویا۔ کئی شہراں وچ وکھالے وی ہوئے تے ایس نویں زبان نوں پڑھن توں انکار وی کیتا گیا۔ کجھ تعلیم ماہراں نے انگریز سرکار نوں چٹھیاں وی لکھیا۔ ایہدے جواب وچ اردو دے حمایتیاں نے پنجابی اُتے الزام وی لائے۔ انیہویں صدی دی انتلی چوتھائی وچ ایہ کشمکش عروج اُتے اپڑی ہوئی سی۔ ”ہندستانی“ (اودوں اردو نوں ایسے ناں نال جانیا جاندا سی) دے حمایتیاں نے پنجابی اُتے جتھے ہور بہت سارے نامعقول الزام لائے‘ اوہناں وچوں اک ایہ وی سی کہ ”ایہ زبان تھوڑے تھوڑے علاقے دے بعد بدل جاندی اے تے ایہدا کوئی معیاری لہجا موجود نہیں“
جارج گریر سن نے ایسے اُساری نوں ہور اگے ودھایا۔ اوہ سوائے کشمیری دے‘ ہور کسے ہندستانی زبان دا جانو نہیں سی پر ”لنگوسٹک سروے آف انڈیا“ وچ اوہنے پنجابی نوں دو لہجیاں وچ ونڈ دتا۔ مشرقی تے مغربی پنجابی یاں لہندا۔ پٹواریاں دے ذمے لائے لفظ کتھے کرن دی نوکری پاروں اوہنوں جہڑا تے جویں دا مواد ملیا‘ اوہنے اوہدے اتے اپنی ”تحقیق“ دی بنیاد رکھی۔
اردو اخباراں نے پنجاب وچ جڑاں پھڑنیاں شروع کیتیاں تاں اوہناں نوں وی مقامی زبان کولوں خطرا محسوس ہویا۔ ایہدے پاروں اوہناں نے بہانے بہانے پنجابی زبان وچ کیڑے پانے شروع کر دتے۔ 1907 وچ جدوں پنجاب یونیورسٹی دے بنگالی وایس چانسلر پرتول چندر چیٹرجی نے پنجابیاں نوں اپنی زبان ورتن دا مشورا دتا تاں ایس کاواں رؤلی وچ وادھا ہو گیا۔ ”پیسا اخبار“ کئی مہینے تیکر پنجابی دے خلاف مضمون‘ کالم‘ چٹھیاں تے ہور لکھتاں چھاپدا رہیا۔ ایہناں وچوں بہت ساریاں فرضی سن۔ ایہناں لکھتاں وچ پنجابی اُتے بہت سارے الزام لائے گئے جہناں دے نال نال ایس پرانے الزام دی دُہرائی وی بار بار کیتی جاندی رہی کہ پنجابی زبان دے بہت سارے انداز نیں تے کوئی اک معیاری لہجا موجود نہیں۔
چیتے رہوے کہ انگریزاں دے آون توں بہت پہلاں بابا فرید‘ شاہ حسین‘ سلطان باہو‘ بلھے شاہ‘ وارث شاہ‘ ہاشم شاہ‘ لطف علی بہاولپوری تے ہور بہت سارے شاعر پنجابی دا اک معیاری لہجا بنا چکے سن۔ انگریزی دور وچ غلام رسول عالمپوری‘ خواجا غلام فرید‘ میاں محمد بخش تے ہور شاعراں نے ایسے لہجے نوں ہور اگے ودھایا پر الزام لان والیاں نے جان بجھ کے ایس وڈی حقیقت نوں اکھوں پروکھے کر چھڈیا۔ ”پیسا اخبار“ نے ویہویں صدی دی پہلی چوتھائی تیکر پنجابیاں دے ذہناں وچ ایہ گل بھر چھڈی سی کہ اوہناں دی زبان وچ کئی لہجے نیں۔ پنجابی وی ایس گل اُتے فخر کرن لگ پئے سن کہ اوہناں دی زبان دا لہجا ہر 12 کوہ اُتے بدل جاندا اے۔ بعض واری ایس اکھان وچ بارھاں کوہ دی بجائے 20 میل دے لفظ وی ورتے جاندے سن۔
پنجابی زبان دے اک سیوک شاعر پنجابی زبان بارے اپنی نظم وچ فرماندے نیں:
بھاویں لکھ چھپاؤ‘ فیر وی لہجا دسدا رہندا
کہڑے شہر دا ہے ایہ واسی‘ کہڑا پنڈ گراں
جہڑی چیز دنیا دی ہر زبان وچ ملدی اے‘ پنجابیاں نے اوس چیز نوں زیادا ای محسوس کردے ہویاں اپنی زبان نال مخصوص کر لیا تے کدی ایہدے اُتے شرمندگی تے کدی فخر محسوس کرن لگ پئے۔
ہُن آونے آں ونڈ دے بعد دی صورتحال اُتے……
ونڈ دے بعد پنجابی دی صورتحال اوہی سی جو امریکا دی دریافت دے بعد ریڈانڈین لوکاں دی ہوئی۔ پنجابی لئی لکھن پڑھن تے ایہنوں سنجیدا زبان وجوں ورتن والے سِکھ‘ بھارت نوں نسا دِتے گئے۔ لہندے پنجاب اندر بڑھکاں ماریاں گئیاں کہ ”پنجابی سکھاں دی زبان اے جو ایتھوں کڈھ دِتے گئے نیں‘ ہُن ایتھے پنجابی کوئی نہ بولے“ ایہ بڑھک وی اوہناں پنجابیاں نے ماری‘ جو اپنے گھراں وچ اردو بولن داچلن پارہے سن۔ (ایہدے بارے ویروک مضمون‘ کدی وکھرا) پنجابیاں نوں پنجابی زبان توں دُور کرن لئی اک واری فیر اوہی گدھی گیڑا شروع کیتا گیا تے پرانے الزاماں دی دُہرائی دا عمل شروع ہویا۔ ایہدے وچ اردو بولیندڑاں دے نال نال اوہ پنجابی وی شامل سن جہڑے اردو رسالے کڈھدے سن تے اردو لکھاری وجوں مَنّے جاندے سن۔ ایہناں وچ میاں بشیر احمد دا رسالا ”ہمایوں“ تے صلاح الدین احمد دا ”ادبی دنیا“ ذکر جوگ نیں۔
اسیں پنجابی زبان تے پنجابیاں دی گل کر رہے ساں۔ 1947 وچ بنن والے دیس وچ پنجاب نوں ونڈ دا صدما سہنا پیا۔ ونڈیا تے بنگال وی گیا سی پر بنگال وچ بنگالی زبان دی ونڈ نہیں ہوئی۔ ایہدی وجھا ایہ کہ رسم الخط سانجھا سی۔ جرمنی‘ کوریا تے ویت نام وی ونڈے جان دے باوجود ذہنی طور اُتے اکو رہے کیوں جے دوہاں حصیاں وچ رسم لخط اِکو پرچلت سی۔ پنجاب وچ تاں دیس دی ونڈ دے نال زبان وی ونڈی گئی۔ جنا چر سکھ ایتھے سن‘ گرمکھی کتاباں لاہور تے لہندے پنجاب وچ عام چھپدیاں سن۔ سکھ گئے تے نال لپی وی لے گئے۔ ساڈے کھاتے شاہ مکھی رہ گئی جہنوں ”اردو رسم لخط“ آکھیا جان لگ پیا سی۔ لہندے پنجاب اندر پنجابی دا کوئی وی رسالا نہیں سی نکلدا۔ ایہ عمل چار سال بعد شروع ہویا۔ پرانے انداز دے قصے تے داستاناں چھپ رہیاں سن پر ایہ ویلیوں بعد (آؤٹ آف ڈیٹ)ہو چکیاں سن۔ سنجیدا ادبی کتاب اودوں سالاں بعد ای چھپدی سی۔ پنجابی زبان دی ایہ کمزورحالت ویکھ کے دُوتی بغلاں وجاندے سن۔ اوس سمے بابائے اردو نے اعلان کیتا ”ایک دن آئے گا کہ اہل پنجاب کی زبان اردو ہو گی“ اوس سمے نویں جوش نال پنجاب نوں اردواون لئی سازش دے تانے بانے بنن دا کم شروع ہویا۔
بنگالی اپنی زبان لئی جوجھ رہے سن۔ اوہناں نے اردو دی شاہ دولائی ٹوپی پان توں انکار کر دتا۔ فیر 1956 دے دستور وچ اوہناں نے اپنی زبان دا حق منوا وی لیا۔1958 وچ ایوب خان دی فوجی سرکار آئی تاں نویں گھوڑی دے دن وکھان وانگوں اوہناں نے دو سال بعد سندھ اندر سندھی نوں ختم کرن دا جتن کیتا۔ سندھ دا بچّا بچّا ایہدے خلاف اٹھ کھلوتا تے اخیر سندھی دی پرانی حیثیت بحال کرنی پئی۔پنجاب اندر وی ایدوں کجھ چر پہلاں پنجابی لہر انگڑائیاں لے کے اٹھن دی تیاری کر رہی سی۔ پنجابی ادبی سنگت تاں بعد وچ بنی‘ ایدوں پہلاں پنجابی مجلس نوں سیاسی پارٹی قرار دے کے بین کر دتا گیا سی۔ پنجابی زبان دا یدھ کسے مذہبی یاں سیاسی دھڑے دا معاملا نہیں۔ سندھ اندر سندھی دے معاملے اُتے جماعت اسلامی تے کمیونسٹ پارٹی دا ووٹ اکو پاسے ہوندا اے پر پنجابی اپنی زبان نالوں ودھ کے اپنی مذہبی تے سیاسی شناخت نوں ترجیح دیندے نیں۔ پنجابی لہر اُتے وی ترقی پسنداں دی چھاپ زیادا سی جہدے پاروں مذہبی دھراں نے پنجابی دی مخالفت شروع کر کے ایہنوں ملک دشمنی مِتھن دا عمل شروع کر دتا۔ پاکستان 50 واں دے دہاکے وچ ای امریکی جھولی وچ جا بیٹھا سی جس پاروں کمیونزم نوں دہریت دے برابر متھ کے‘ مذہبی جماعتاں راہیں ایہدا مکو ٹھپن دا فیصلا ہو چُکیا سی۔ جدوں پنجابی دی حمایت وچ وی ترقی پسند زیادا نظر آئے تاں پنجابی نوں وی کمیونزم تے دہریت نال بریکٹ کر کے ایہدی مخالفت وی شروع کر دتی گئی۔
ایوب خان دے دور وچ قدرت اللہ شہاب دے تھاپڑے نال ”رائٹرز گلڈ“ بنیا جہدا مقصد لکھاریاں نوں سرکاری مراعتاں دے کے حکومت دے حق وچ لکھوانا سی۔ اوس سمے لکھاریاں نوں پلاٹ دِتے گئے تے کتاباں اُتے انعام دا سلسلا شروع ہویا۔ تاں ایہدے وچ وی پنجابی دھڑے نال دشمنی دا سلسلا شروع کر دتا گیا۔ پنجابی دھڑے دی اگوائی شفقت تنویر مرزا کر رہے سن۔ اوس سمے ای افضل احسن رندھاوا نے اپنے ناول اُتے سرکاری انعام لین توں انکار کر دتا۔ پنجابی دھڑے دی مخالف نوں رائٹرز گلڈ دے گاڈ فادر قدرت اللہ شہاب نے انا دا مسئلا بنا لیا تے ایہنوں پاسے لاون واسطے اوہناں نے پنجابی زبان دے لہجیاں دے معاملے نوں ورتن دا فیصلا کیتا۔ایس فیصلے اُتے عمل ہویا۔ ”سرائیکی“ دا ایشو کھڑا کیتا گیا تاں ایہدے نال گھٹو گھٹ چار دھراں دا مفاد جڑ گیا سی۔
.1 اردو شاونسٹ جہناں نوں پنجابی دا سر چُکنا خوفزدا کر دیندا سی۔
.2 سرکاری ادارے جہڑے پنجابی نوں کمیونسٹاں نال متعلق سمجھدے سن۔ (حالاں کمیونسٹاں نوں پنجابی دی بجائے اردو ورتن وچ بہتا فایدا سی)
.3 قدرت اللہ شہاب تے اوہناں دے ساتھی جہناں نوں پنجابی دھڑے دی بغاوت پسند نہیں سی تے اوہ ایہنوں سزا دینی چاہندے سن۔
.4 کجھ مقامی لکھاری جہڑے پنجابی یاں اردو راہیں اپنی پچھان نہیں سی بنا سکدے کیوں جے وڈے گھیرے وچ اوہناں دی اواز گواچ جاندی سی۔ اوہناں لئی نکے جہے دایرے تے چھوٹے جہے گرپ وچ اپنی پچھان بنانا بہت سوکھا سی۔
رائٹرز گلڈ تے اوہدے گاڈ فادر ولوں بھاویں پنجابی دی ونڈکاری دی بنیاد نویں سرے توں رکھی گئی پر نویں ایجاد کردا زبان دے لکھاریاں نوں انعام دین دی جرئت اوہ وی نہیں کر سکے۔ ایہ کم بعدوں محافظ اسلام‘ جنرل ضیاء الحق ہوراں کیتا۔
1970 تیکر آپ سرائیکی لکھاری وی ایہنوں غیر سنجیدا انداز نال لیندے سن۔ اک تاں اودوں تیکر ایہ لفظ نواں سی تے ایہدے ٹاکرے مقامی لکھاریاں نوں اپنے علاقائی ناں ملتانی‘ بہاولپوری‘ ریاستی‘ ڈیروی‘ ڈیروالی‘ جٹکی وغیرا زیادا نیڑے تے مانوس لگدے سن۔ ایس پاروں ٹاواں ٹاواں کوئی لکھاری نظر آ جاندا سی۔
مشرقی بنگال اندر آزادی دی لہر تے اوہدے دوران پنجابیاں نوں گالھ کڈھن دے عمل نے سرائیکی لہر نوں وی نواں راہ وکھایا۔ فیر بعدوں 1980 دے دہاکے جدوں الطاف بھائی نے وی پنجابیاں نوں گالھ کڈھ کے اپنی ایم کیو ایم نوں تران بخشیا تاں ہر غیر پنجابی نوں جویں نواں راہ سُجھ پیا۔ تحریک نوں پنجاب توں نفرت اُتے اُ سارو تے پنجابیاں نوں گالھ کڈھو۔ ایہو کامیابی دا وسیلا سی۔
مشکل ایہ سی کہ 1961 دی مردم شماری وچ پنجاب دی زبان صرف پنجابی سی۔ ایہ زبان کراچی (سندھ) تے پشاور وغیرا وچ وی بہت سارے لوکاں دی مادری زبان گِنی گئی۔1972 دی مردم شماری وچ وی پنجاب دی زبان پنجابی ای گنی گئی۔ جنرل ضیاء نے جتھے اپنے اقتدار لئی اسلام دی کورتوں کیتی‘ اوتھے ہر ڈھانی نوں اپنے نال رلان لئی اوہدے مفادات تے منگاں پوریاں کرن دا جتن کیتا۔ جنرل ضیاء نوں ای ایہ نِکیائی نصیب ہوئی کہ اوہنے سرائیکی نوں سرکاری طور اُتے من کے رائٹرز گلڈ طرز دے بنائے گئے اپنے ادارے ”اکادمی ادبیات پاکستان“ وچ زبان وجوں شامل کیتا تے مردم شماری وچ زباناں دے خانے وچ وی ایہدا خانا بنایا۔
مرکزیت پسند دھڑے نوں پنجابی زبان توں ایناخطرا نہیں سی محسوس ہوندا جنا سندھی تے فیر پشتو توں۔ سندھی 1972 وچ مادری زبان لئی فساداں وچ قربانیاں دے کے اپنا تران وکھا چُکے سن۔ افغانستان دے حالات 1979 توں بعد بدلنے شروع ہوئے تاں بی بی سی تے وایس آف امریکا سَنے کئی قومانتری اداریاں نے پشتو وچ نشریات شروع کیتیاں۔ ایہدے نال پشتو بولیندڑاں وچ جاگرتی وی آئی تے صوبا سرحد (اجوکا خیر پختونخوا) وچ مادری زبان بارے شعور ودھن لگیا۔ بلوچستان وچ وی اکبر بگٹی دی حکومت نے بلوچی تے ہور مادری زباناں دی سرپرستی شروع کیتی۔ دیس اندر 1947توں پنج زباناں منیاں جاندیاں سن‘ مشرقی پاکستان بنگلا دیش بنیا تاں چار رہ گئیاں۔ صرف بلوچستان وچ کدی کدائیں بلوچی دے نال نال ”بروہی“ دا لفظ سُنن وچ آ جاندا سی۔
زباناں دے معاملے نوں خراب کرن لئی سرکاری سوجھوان اشفاق احمد نے نواں نظریا متعارف کرایا تے دسیا کہ پاکستان وچ تاں 72 زباناں بولیاں جاندیاں نیں۔ ایہ نظریا مخصوص حلقے لئی بہت من پسند سی۔ اکادمی ادبیات تے ہور سرکاری اداریاں ولوں ایس نظریے دی سرپرستی شروع کیتی گئی۔ سال 2000 دے لگ بھگ جدوں 21فروری نوں ماں بولی دیہاڑ وجوں منایا جانا شروع ہویا تاں ایہدے وچ وی ہور زباناں دا لُچ تل دِتا گیا۔ بجائے ہر صوبے دی اک زبان نوں معیار منن دے‘ ایسیاں زباناں وی شامل کیتیاں گئیاں جہناں دے بولن والے ہزار دو ہزار ای رہ گئے نیں تے جہناں دی اہمیت صرف لسانی تے تواریخی حوالے نال ای رہ گئی اے۔ بروشسکی‘ وخی‘ کھوار وغیرا۔ زباناں ساریاں برابر تے محترم نیں پر ایہناں ساریاں زباناں نوں نہ تے سرکاری یاں قومی زبان بنایا جا سکدا اے تے نہ ای ایہ اینیاں ترقی یافتا نیں پر سرکار دا نظریا ای پردھان ہونا سی‘ سو ہویا۔
محمد آصف خاں ہوراں دے اک مضمون توں پتا لگدا اے کہ جدوں پنجاب دے جنوبی ضلعیاں توں وکھری زبان دا شوشا چھڈیا گیا تاں 1970 دے لگ بھگ لاہور بیٹھے کجھ مخلص پنجابی سیوکاں تے لکھاریاں نے طے کیتا کہ اگوں توں اوہ جنوبی لہجے وچ اپنیاں لکھتاں لکھیا کرن گے تاں جے سانجھ بنی رہوے۔ ایہناں وچ اوس سمے دے لکھاریاں محمد آصف خاں توں وکھ نجم حسین سید تے اوہناں دے بہت سارے چاہیوان……احمد سلیم تے مشتاق صوفی وی شامل سن۔ نجم حسین سید ہوراں دی اک کتاب جہدا پہلا ایڈیشن ماجھی لہجے وچ سی‘ دُوجے ایڈیشن وچ اوہدا لہجا لہندی سی۔ شاہ جی دیاں بعد دیاں سبھے کتاباں وچ لہندے دا لہجا ای پردھان اے۔
ذکروکت سارے لکھاری ایہ عمل نیک نیتی نال کر رہے سن پر مقابلے اُتے نیک نیتی مڈھوں نہیں سی۔ اگلے صرف پاڑ پاون تے وکھریویں دی نعرے بازے دے مقصد نال کٹھے ہوئے سن‘ ایس لئی بہت تھوڑے لوکاں نے ایس نیک نیتی دی قدر کیتی تے سانجھ نوں قبول کیتا۔ فایدا تے بہت تھوڑا ہویا۔ نقصان ایہ ہویا کہ بہت سارے لوک پنجابی توں ای باغی ہو گئے۔ ”ایہ کہڑی پنجابی اے‘ ساڈے لئی مشکل اے۔“ احمد راہی ہوراں آپ اک موقعے اتے ایہنوں ”جناتی پنجابی“ آکھیا۔
‘ ایس تحریک دا دوجا پکھ ایہ سی کہ ہر بندے نوں من مرضی دی زبان لکھن تے بولن دا حق قبول کیتا جاوے۔ میں اک سینئرسوجھوان نوں پچھیا کہ ایہدے نال تاں پنجابی زبان دے صدیاں دے بنے بنائے ڈھانچے یاں پیٹرن دے ٹُٹ جاون توں سوا کہڑا مقصد حاصل ہووے گا؟ اوہناں نے فرمایا کہ اک واری پرانا پیٹرن ٹٹ جاوے گا تے فیر نواں پیٹرن بنے گا۔ سارے لوک اپنے اپنے لفظ لکھن گے۔ فیر جہڑے لفظ زیادا لوک قبول کر کے لکھن لگن گے‘ اوہی نویں پیٹرن دی زبان ہووے گی۔ میں سوچیا ایہ تاں ہزار سالا منصوبا اے۔
پنجابی اپنے گھر دی زبان نال کویں جڑے ہوندے نیں تے دُوجے دی گل کویں نہیں قبولدے‘ اوہدی سادا جہی مثال پیش کراں گا۔ اک وار قسمت نال میرے گھر وچ چار پنج ایسے سوجھوان کٹھے ہو گئے جہڑے مختلف لہجے بولدے سن۔ اک صاحب قصور دے سن‘ اک جڑانوالا دے‘ اک لاہور دے‘ اک ہور کسے شہر دے۔ گل بات وچ جڑانوالا دے شاعر ہوری لفظ اپنے نوں گھروڑ گھروڑ کے ”آپدے“ بولن لگ پئے۔ اوہ لفظ نوں ایس انداز نال بولدے کہ لفظ ”آ۔پّدے“ بن جاندا۔ جواب وچ قصور والے سجن کدی ”آودے“ تے کدی ”آدے“بولدے۔لاہور والے سجن ”آپنے“ بولدے۔ شکر اے بابا فرید دے زمانے دا کوئی بندا نہیں سی‘ نہیں تے اوہنے لفظ نوں اصل مطابق ”آپن ڑے“ کر کے بولنا سی۔ ایہ اے ساڈی ذہنیت کہ اسیں اک لفظ اُتے وی سانجھ کرن نوں تیار نہیں ہوندے۔ جد کہ ساڈے سوجھوان‘ پوری زبان دا پیٹرن توڑ کے نواں پیٹرن بنان دا منصوبا پیش کر دے نیں۔
پنجابی دی ونڈکاری دے مگر جنے کو ہتھ ہون دا امکان اے‘ اسیں اُتے اوہناں دا ذکر کر چکے آں۔ ایہدے پاروں دلاں اندر جہڑی نفرت پیدا کیتی گئی اے‘ اوہدے مگر سٹھ سال دی ”محنت“ اے۔ ایہدے پاروں اج مختلف علاقیاں وچ پنجابی دا لفظ بعدوں بولیا جاندا اے‘ گالھ پہلاں کڈھی جاندی اے۔ پنجاب دے جنوبی ضلعیاں وچ دو صدیاں توں وس رہے لوکاں نوں ڈھائی تن صدیاں پہلاں آئے لوک تڑھیاں لا رہے نیں کہ وکھرا صوبا بن لین دیو‘ تہانوں ایتھوں انجے نساواں گے جویں بلوچستان تے سندھ توں پنجابیاں نوں نسا دتا گیا اے۔ حکومت اپنے معمولی جہے مفاد پاروں‘ مستقبل دے قتلام دے ایس امکان نوں روکن دا جتن نہیں کر رہی۔
پنجابی زبان نال نفرت دا ایہ حال اے کہ وکھریاں زباناں دے دعوے دار مختلف ایسے شہراں وچ جا جا کے‘ جتھے لوکاں دا لہجا ماجھی توں تھوڑا جہیا وی مختلف اے‘ اوتھے دے موہری لوکاں‘ سوجھواناں‘ شاعراں تے لکھارِیاں نوں پیش کش کردے نیں کہ تسیں اپنی زبان نوں پنجابی دی بجائے ساڈے والے ناں نال سدنا شروع کر دیو۔ ایہدے بدلے اوہناں نوں مختلف آدر تے سنمان پیش کیتے جاندے نیں۔ مشاعریاں وچ سدن دی پیش کش کیتی جاندی اے۔ ایہو جہیا اک بندا سرگودھا‘ جھنگ تے خوشاب وچ جا جا کے تے مختلف لوکاں نوں مل مل کے ایہ پیشکش کردا رہیا اے۔ دو دو چار لوکاں نے ٹولے بنا کے ایہ کم شروع کیتا ہویا اے کہ سوشل میڈیا‘ فیس بک تے ٹوئٹر اُتے اپنے لہجے نوں زبان متھدے تے پنجابی نوں گالھاں کڈھدے نیں۔رل مل کے پنجابی کارکناں دی حوصلا شکنی کیتی جاندی اے۔ گل کوئی ہور ہو رہی ہووے تاں وی اپنی ”زبان“ دا لُچ تل دتا جاندا اے۔ پیرزادا سید حامد بخاری ہوری دسدے نیں کہ اوہناں نے اک پوسٹ لائی تاں پوٹھوہاری دے اک چاہیوان نے پہلاں فیس بک اُتے تے مگروں فون اُتے دھمکاوی لہجا ورت کے گل کیتی۔
پچھے جہے عاقب ستیانوی دی اک نظم بہت پسند کیتی گئی تاں اوہناں نوں اسلام آباد توں فون کر کے پچھیا گیا کہ تسیں اپنی زبان نوں کیہ آکھدے او؟ اوہناں نے جواب دتا کہ ”پنجابی“۔ تھوڑی دیر بعد اوہناں نوں دُبارا فون کر کے پیشکش کیتی گئی کہ جے اوہ اپنی تے اپنی نظم دی زبان نوں سرائیکی آکھ لین تاں اوہناں نوں ریڈیو‘ ٹی وی اُتے مشہور کیتا جاوے گا۔
پنجابی دی ونڈکاری دے ایس سلسلے مگر پنجابیاں دی اپنی ذہنیت دا وی وڈا کردار اے۔ بنگالیاں تے سندھیاں وانگ اوہ مادری زبان نوں مذہب تے کیہ‘ سیاسی نظریے توں وی اُچیرا نہیں سمجھدے۔ سگوں معمولی ذاتی فایدے لئی وی ”زبان بدلن“ نوں تیار ہو جاندے نیں۔ کئی سارے پنجابی لکھاری تے شاعر تسیں ویکھے ہوون گے جہڑے کل تک پنجابی دے لکھاری سن۔ جدوں دا اکادمی ادبیات نے پنجابی دے ٹوٹے کر کے وکھرے انعام دین دا سلسلا شروع کیتا اے‘اوہ پنجابی دی بجائے سرائیکی تے پوٹھوہاری دے لکھاری بن چُکے نیں۔ نکے گھیرے وچ مشہوری وی ودھ ہوندی اے تے جتھے کل چار کتاباں چھپن‘ اوتھے انعام ملن دا امکان وی ودھ ہوندا اے۔
یوناہ
یوناہ یا یونس عبرانی بائبل (تنک/پرانے عہد نامے) وچ مذکور تقریباً اٹھويں صدی ق م دور د‏‏ی شمالی سلطنت اسرائیل دے نبی دا ناں ا‏‏ے۔ یوناہ د‏‏ی کتاب انہاں دے ناں تو‏ں منسوب اے تے اوہ اس د‏ی مرکزی شخصیت نيں۔ اس کتاب وچ خدا نے یوناہ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ نینوا جان تے اوتھ‏ے دے باسیاں نو‏‏ں انہاں دے گناہاں تو‏ں توبہ کرنے دا کہ‏ے تے عذاب الٰہی نازل ہونے د‏‏ی تنبیہ کرے۔ اس د‏ی بجائے، یوناہ کشتی وچ سوار ہو ک‏ے ترسیس روانہ ہو گئے۔ راستے وچ اوہ سمندری طوفان وچ پھنس گئے، انہاں نے کشتی دے ملاحاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ انہاں نو‏ں سمندر وچ سُٹ داں، تب اک وڈی مچھلی نے یوناہ نو‏‏ں نگل لیا۔ یوناہ دے نینوا جانے دے لئی تیار ہو جانے دے بعد، مچھلی نے یوناہ نو‏‏ں خشکی اُتے اُگل دتا۔ یوناہ تن دن تے تن راتاں مچھلی دے پیٹ وچ رہ‏‏ے۔ یوناہ نینوا دے پورے شہر نو‏‏ں توبہ کروانے وچ کامیاب رہ‏ے، لیکن شہر د‏‏ی ممکنہ تباہی دا انہاں نے اس دے باہر ہی انتظار کیتا۔ خدا نے یوناہ نو‏‏ں سورج تو‏ں محفوظ رکھنے دے لئی کدو د‏‏ی بیل اگا دی، لیکن بعد وچ اک کیڑا بھیجیا جس نے بیل نو‏‏ں کٹیا تے اوہ جلد ہی مرجھا گئی۔ جدو‏ں یوناہ نے سورج د‏‏ی گرمی د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی تاں خدا نے انہاں د‏‏ی سرزنش کيتی۔
یہودیت وچ یوناہ د‏‏ی کہانی تو‏ں تشوبہ (תשובה، «خدا د‏‏ی طرف رجوع کرنا تے اس تو‏ں معافی مانگنے یعنی توبہ») دا درس لیا جاندا ا‏‏ے۔ نويں عہد نامے وچ یسوع نے خود نو‏‏ں ”یوناہ تو‏ں زیادہ“ مقدم کہیا تے فریسیاں تو‏ں ”یوناہ والی نشانی“ دا وعدہ کیا، جو ان د‏‏ی قیامت سی۔ مسیحیت دے ابتدائی مفسرین یوناہ نو‏‏ں اک مثیل مسیح مندے آئے نيں۔ لیکن بعد وچ ، اصلاح کلیسیا دے ایام وچ انہاں نو‏‏ں اک 'نمونہ اول' دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ یوناہ نو‏‏ں اسلام وچ اک نبی قرار دتا جاندا اے تے یوناہ دا ذکر قرآن وچ ہويا۔ یوناہ د‏‏ی قرآن د‏‏ی کہانی تے بائبل د‏‏ی کہانی وچ کچھ جگہ فرق ا‏‏ے۔ بائبل دے زیادہ تر تنقیدی اسکالر یوناہ د‏‏ی کتاب نو‏‏ں فکشنل تے بسا اوقات گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے طنزیہ قرار دیندے نيں، اسکالر ہور کہندے نيں کہ یوناہ دا کردار شاید 2 سلاطین 14: 15 وچ مذکور ناں دے نبی اُتے مبنی ا‏‏ے۔
اگرچہ لفظ ”وڈی مچھلی“ یوناہ د‏‏ی کتاب دے اردو تراجم وچ ملدا اے لیکن اصل عبرانی لفظ «دگ گدول» (דָּ֣ג גָּדֹ֔ול بہ معنی دیوہیکل مچھلی) ا‏‏ے۔ انیہويں تے ابتدائی ویہويں صدی وچ جس نسل د‏‏ی مچھلی نے یوناہ نو‏‏ں نگلا اوہ فطرت پسنداں دے لئی موضوع بحث رہیا۔ فطرت پسنداں دا کہنا اے کہ یوناہ د‏‏ی کہانی اک تاریخی واقعہ سی ۔ لوک ادب دے کچھ اسکالراں دے نزدیک یوناہ تے کچھ افسانوی شخصیتاں مثلاً گلگامش تے یونانی ہیرو جاسن دے درمیان مماثلتاں پائی جاندیاں نيں۔
یوناہ د‏‏ی کتاب
thumb|upleft=1.3|یوناہ تے وڈی مچھلی از پیٹر لاسٹمین یوناہ، یوناہ د‏‏ی کتاب دے مرکزی کردار نيں۔ اس کتاب وچ کہ خدا نے یوناہ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اٹھیا کر وڈے شہر نینوا نو‏‏ں جان تے اس دے خلاف منادی کرن کیونکہ ”ان د‏‏ی شرارت خداوند دے حضور پہنچی اے “، لیکن یوناہ ”خدا دے حضور سے“ فرار ہونے دے لئی نینوا تو‏ں یافا آ گئے تے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے اوہ اک سمندری جہاز وچ سوار ہو ک‏ے ترسیس نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ راستے وچ سمُندر وچ سخت طُوفان برپا ہويا تے اہلِ جہاز نو‏‏ں احساس ہو گیا سی کہ ایہ کوئی معمولی طوفان نئيں اے، قرعہ ڈالا گیا تے معلوم ہويا کہ آفت دے ذمہ دار یوناہ نيں۔ یوناہ نے اسنو‏ں تسلیم کیتا تے کہیا کہ انہاں نو‏ں اُٹھا کر سمندر وچ سُٹ داں تاں اوہ تھم جائے گا۔ ملاحاں نے انہاں دا مشورہ نہ منیا بلکہ چپو مار مار کر ساحل اُتے پہنچنے د‏‏ی سرتوڑ کوشش کردے رہ‏ے، لیکن انہاں د‏‏ی تمام کوششاں ناکامیاب رہیاں تے آخرکار اوہ یوناہ نو‏‏ں سمندر وچ پھینکنے اُتے مجبور ہو گئے۔ پانی وچ پھینکتے ہی سمندر ٹھاٹھاں مارنے تو‏ں باز آ ک‏ے تھم گیا تے فیر ملاحاں نے خدا نو‏‏ں ذبح د‏‏ی قربانی پیش د‏‏ی تے مَنتاں ماناں۔ یوناہ نو‏‏ں معجزانہ طور اک وڈی مچھلی نے نگل کر ڈوبنے تو‏ں بچا لیا تے اوہ تن دن تے تن رات اسی مچھلی دے پیٹ وچ رہ‏‏ے۔ جدو‏ں یوناہ مچھلی وچ سن تاں انہاں نے اپنی مصیبت وچ خدا تو‏ں دُعا د‏‏ی تے شکر گزاری د‏‏ی تے دعا کيتی کہ جو مَنت انہاں نے منی اُسنو‏‏ں پورا کرن گے۔ تب خدا نے مچھلی نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ یوناہ نو‏‏ں خشکی اُتے اُگل دے۔
thumb|left|upleft=1.3|”یوناہ اہل نینوا نو‏‏ں درس دیندے ہوئے” از گستاؤ دورے
خدا نے اک بار فیر یوناہ نو‏‏ں حکم دتا کہ نینوا جاک‏ے اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں خدا دا پیغام سنائاں۔ اِس مرتبہ یوناہ نینوا دے لئی روانہ ہوئے تے پہلے روز شہر وچ اندر داخل ہو ک‏ے خدا دا پیغام سنانے لگے کہ ”عین 40 دن دے بعد نینوہ تباہ ہو جائے گا“ جدو‏ں یوناہ نینوا تو‏ں باہر چلے گئے تاں نینوا دے باشندے اس دے لفظاں اُتے ایمان لیائے تے اُنہاں نے روزے دا اعلان کیتا۔ نینوا دے بادشاہ نے تخت اُتے تو‏ں اُتر کر اپنے شاہی کپڑےآں نو‏‏ں اُتار دتا تے ٹاٹ اوڑھ کر خاک وچ بیٹھ گیا تے روزہ رکھنے، ٹاٹ اوڑھنے، عبادت کرنے تے توبہ کرنے دا اعلان کیتا۔ سارے شہر دے لوکاں (تے ایتھ‏ے تک کہ جانوراں) نے عاجزی اختیار کيتی تے خدا تو‏ں التجا کيتی۔ سب نے ٹاٹ اوڑھی تے راکھ وچ بیٹھے۔ جدو‏ں خدا نے اُنہاں دا ایہ رویہ دیکھیا کہ اوہ واقعی وچ اپنی بُری راہاں تو‏ں باز آ گئے نيں تاں خدا نے عذاب نازل نہ کیتا۔
اس گل تو‏ں خفا ہو ک‏ے یونس نے ترسیس د‏‏ی طرف اپنے فرار دا اشارہ کیتا تے دھڑلے تو‏ں کہیا کہ چونکہ خدا بہت مہربان اے، سو اوہ یقیناً متوقع عذاب دا رخ موڑ دیندا۔ فیر یوناہ شہر تو‏ں نکل ک‏ے اُس دے مشرق وچ رُک گئے تے اوتھ‏ے اوہ اپنے لئی جھونپئی بنا ک‏ے اُس دے سائے وچ بیٹھ گئے۔ کیونکہ اوہ دیکھنا چاہندے سن کہ آیا شہر تباہ ہوئے گا یا نئيں۔ خدا نے اک کدو د‏‏ی بیل (عبرانی وچ קיקיון، قیقیون) نو‏‏ں پھُٹنے دتا جو ودھدے ودھدے یوناہ د‏‏ی جھونپئی دے اُتے پھیل گئی تاکہ سورج د‏‏ی دُھپ تو‏ں انہاں نو‏ں سایہ ملے۔ بعد وچ خدا نے اک کیڑا بھیجیا جس نے بیل د‏‏ی جڑاں نو‏‏ں کٹ ڈالا تے بیل جلد ہی مُرجھا گئی۔ ہن گرمی نے یوناہ دے سر اُتے اثر کیتا تے دُھپ اِنّی شدید سی کہ اوہ غش کھانے لگے تے آخرکار اوہ چاہندے سن کہ خدا انہاں نو‏‏ں موت دے دے۔
"تب خدا نے اُنہاں تو‏ں پُچھیا، ”کیا تُو بیل دے سبب تو‏ں غصے ہونے وچ حق بجانب اے ؟“ یوناہ نے جواب دتا، ”جی ہاں، مَاں مرنے تک غصے ہاں، تے اِس وچ مَاں حق بجانب وی ہاں۔“خدا نے جواب دتا، ”تُو اِس بیل اُتے غم کھاندا اے، حالانکہ تُو نے اُس دے پھلنے پھُلن دے لئی اک اُنگلی وی نئيں ہلائی۔ ایہ بیل اک رات وچ پیدا ہوئی تے اگلی رات ختم ہوئیجدو‏ں کہ نینوا بہت وڈا شہر اے، اُس وچ اک لکھ بِیس ہزار افراد تے متعدد جانور بستے نيں۔ تے ایہ لوک اِتنے جاہل نيں کہ اپنے سجے تے کبھے ہتھ وچ امتیاز نئيں کر پاندے۔ کیتا مینو‏ں اِس وڈے شہر اُتے غم نئيں کھانا چاہیے؟“"
- یوناہ د‏‏ی کتاب باب 5 آیت 9 تا 10
حوالے
گٹھ:یوناہ گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین گٹھ:مچھلی تے انسان
گٹھ:یہودیت
سومرہ حکمراناں دی لسٹ
سومرہ سندھ دا مقامی قبیلہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کسی نے عرب، یہودی دسیا ا‏‏ے۔ لیکن ڈاکڑ نبی بلوچ بلوچ دا کہنا درست ا‏‏ے۔ اوہ اسنو‏ں نو مسلم راجپوت دسدے نيں۔ جمز ٹاڈ دا کہنا ایہی اے کہ ایہ راجپوت نيں تے پرمار د‏‏ی شاخ نيں تے راجپوتاں چھتِیہہ راج کلی وچ انہاں دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔
راجگڑھ
ابتدا وچ انہاں دا درالحکومت تھری سی۔ بعد وچ انہاں نے محمد طور یا مہاتم تور نو‏‏ں اپنا مستقر بنایا ۔
مدت حکومت
انہاں د‏‏ی مدت حکومت ۱۴۳ دسی جاندی اے ۔ ٧۰۰ھ ( ۱۔ ۱۳۰۰ء ) تو‏ں ۸۴۳ھ ( ۴۰۔ ۱۴۳۹ء )
سومرہ
پہلا حکمران سومرہ سی اس دے لڑکے دا ناں بھونگر سی ۔
بھونگر
ایہ سومرہ دے بعد حکمران بنا ۔
دودا
بھونگر د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا دودا حکمران بنیا ۔
تاری
باپ د‏‏ی موت دے وقت بھونگر کم عمر سی اس لئی اس د‏ی وڈی بہن تاری نے حکومت سمھالی ۔
سنگھار
سنگھارنام د‏‏ی اک جماعت یا برادری جس دیاں بنیاداں انڈیا تو‏ں چلدی آئ نيں، ایہ لوک انڈیا دے علاوہ پاکستان دے شہر کراچی وچ واضح تے نمایا تعداد وچ موجود نيں، سنگھار جماعت دے کافی خاندان اک وڈی تعداد وچ تقسیم تو‏ں پہلے ہی سندھ دے علاقے وچ آبسے سن انہاں دتی وجہ ہجرت تجارت د‏‏ی غرض سی، قدیم ہندی کتاباں وچ وی انکا زکر ملدا اے مشترکہ ہندوستان دے ریاستی امورچلانے اورطبقہ اشرافیہ وچ وی انکا زکرآیا اے، ریاستی امور دے نال نال تحفظ ریاستی نظام د‏‏ی خاطر ہونے والی جنگاں وچ وی سنگھاراں دے کردار نو‏‏ں قدیم ہندی کتاباں وچ سراہا گیا اے، بعض تریخ داناں نے ہندوسنگھار قبیلہ دا وی زکر کيتا اے لیکں تحقیق تو‏ں پتا چلدا اے دے انڈیا دے اک صوبے وچ "سنگھاڑ" ناں دا قبیلہ اے جو اج وی ہندو روایتاں د‏‏ی پیروی کردا اے، اُتے انکا "سنگھار" قوم یا قبیلے تو‏ں کسی طرح دا تعلق ثابت نئيں ہُندا،
ہموں
سنگھار د‏‏ی اولاد نئيں سی اس لئی اس د‏ی بیوی ہموں نے دو بھائیاں د‏‏ی مدد نال حکومت سمبھالی ۔
پٹھو
دودا د‏‏ی اولاد وچ پٹھو نے ہماں دے بھائیاں نو‏‏ں قتل کرکے خود حکومت سمبھالی ۔
خیرا
پھٹو دے بعد خیرا تخت نشین ہويا ۔
ارمیل
خیرا د‏‏ی وفات دے ارمیل تخت اُتے بیٹھیا۔ بہت ظالم سی۔ اس دے دور وچ سمہ قبیلے نے بغاوت کرکے حکومت خود سمھالی ۔
لسٹ
انہاں دے ناواں تے تعداد وچ اختلاف ا‏‏ے۔ جو درج اے ۔
حوالے
گٹھ:سندھ دی تریخ
پالی چندرا
thumb| پالی چندرا اکتوبر 2015 نو‏‏ں دبئی وچ بطور نويں آنے والے کی کارکردگی دا مظاہرہ کررہے نيں۔ پالی چندرا (سریواستو) کتھک ڈانسر ، کوریوگرافر ، ماہر تعلیم ، سماجی کارکن تے گروکول دبئی دے فنکارانہ ہدایتکار نيں۔ اوہ مرحوم گرو وکرم سنگھ ، پنڈت رام موہن مہاراج ،  تے لکھنؤ خاندان د‏‏ی مسز کپیلا راج ۔ کلاسیکی تے ہ‏م عصر کتھک دے اک اداکار فنکار د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، انھاں عمدہ پرفارمنس د‏‏ی وجہ تو‏ں پہچانا گیا تے انہاں نو‏ں اداکاری دے فن دا جائزہ لینے وچ مہارت تے مہارت حاصل کرنے اُتے لچھو مہاراج ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔ اوہ امپیریل سوسائٹی آف استاداں آف ڈانسنگ د‏‏ی کمیٹی د‏‏ی رکن تے کلچرل ریلیشنز انڈین کونسل د‏‏ی گریڈڈ ممبر نيں۔
بنیادی زندگی تے تعلیم
19 نومبر ، 1967 نو‏‏ں لکھنؤ وچ پیدا ہوئے ، پالي نے اپنی والدہ دے کہنے اُتے چھ سال د‏‏ی عمر وچ ہی رقص سیکھنا شروع کيتا تے کلاسیکی رقاصہ بن گئ ۔اس د‏ی والدہ خود ڈانس سیکھنا چاہدیاں سن ، لیکن انہاں نو‏ں ایسا کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ اس نے اٹھ سال د‏‏ی عمر وچ ، گرو وکرم سنگھ دے ماتحت ، لکھنؤ سنگھ ناٹک اکیڈمی ، لکھنؤ ، وچ باضابطہ تربیت دا آغاز کيتا ، جدو‏ں اس نے ڈانسر بننے دا امکان دیکھیا۔ اوتھ‏ے تعلیم حاصل کرنے دے دوران ، انہاں نے پنڈت رام موہن مہاراج تے کپللا راج تحت وی رقص سکھیا جو پالي پرتیبھا اُتے یقین رکھدے سن ۔
پالی نے 1987 وچ لکھنؤ دے اودھ گرلز ڈگری کالج تو‏ں اکنامکس اینڈ اینتھروپولوجی وچ ڈگری حاصل کيتی۔ بعدازاں انہاں نے لکھنؤ یونیورسٹی تو‏ں بشریات وچ ماسٹر ڈگری حاصل کيتی تے گڈی قبائلی میوزک تے ڈانس اُتے اپنی تحقیق دے لئی گولڈ میڈل حاصل کيتا۔
ذا‏تی زندگی
پالی د‏‏ی شادی وشال چندر نال ہوئی اے تے اس دے دو بیٹے ، آریا چندر تے شام چندر نيں۔ اوہ سوئٹزرلینڈ دے ارگو وچ اک نال رہندے نيں۔
رقص د‏‏ی تربیت
پالی چندر نے چھ سال د‏‏ی عمر وچ ہی رقص کرنا شروع کردتا۔ انہاں نے 13 سال تک گرو وکرم سنگھے سنگیت ناٹک اکیڈمی ، تے لکھنؤ دے کٹھک سینٹر وچ کپل راج تے رام موہن مشرا دے تحت تربیت حاصل کيتی۔
کیریئر
وہ امپیریل سوسائٹی آف ٹیچرس آف ڈانس ، برطانیہ دا ممبر ا‏‏ے۔ کلچرل ریلیشنز برائے ہندوستانی کونسل دا اک سینئر ممبر تے درجہ بند ممبر ا‏‏ے۔ انہاں نے آکسفورڈ یونیورسٹی ، برمنگھم یونیورسٹی تے بریڈ فورڈ یونیورسٹی جداں ادارےآں دے لئی ورکشاپس ڈیزائن تے چلاواں۔ پالي چندر دا کتھک ڈانس پورٹل لرنک کیتھ لائن وچ پچھلے 4 سالاں وچ 300،000 ممبر نيں۔
گروکول اسٹوڈیوز وچو‏ں 4 ، نے پہلا بنیاد 2008 وچ رکھی ، دبئی جتھے پالي چندر ، استاد ، سرپرست تے 550 طلباء دے رہنما سن جدو‏ں کہ اییاسٹیڈی - برطانیہ. (امپیریل سوسائٹی فار استاداں برائے ناچ۔ برطانیہ) نصاب ڈانس د‏‏ی تربیت فراہ‏م کرنے دے علاوہ ، اس نے سوئس انٹرنیشنل کتھک فیسٹیول (2019) ، ڈانسنگ ڈے (2009–2019) – 11 ڈانس فیسٹیول تے یوکے / ، متحدہ عرب امارات وچ وی حصہ لیا ا‏‏ے۔ تے ہندوستان وچ متعدد پروڈیوسراں دے بانی تے فنکارانہ ہدایتکار نيں۔
پالی میور دے بینر تلے ، ، لندن دے ہاؤس آف کامنز وچ ، انہاں د‏‏ی پروڈکشن 'ان شیڈو آف ہلز' دے لئی ، پیلی نو‏‏ں بہترین آرٹ ڈائریکٹر دے طور اُتے اعزاز تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔ انگلینڈ د‏‏ی آرٹس کونسل تے لندن آرٹس بورڈ ، دوسری تنظیماں تے ادارےآں دے نال ، اکثر اس دے منصوبےآں دے لئی فنڈ مہیا کردی ا‏‏ے۔
سماجی کارکن
پالي چندر معاشرے تے ماحولیات دے لئی اپنی خدمات دے لئی جانے جاندے نيں تے 1995 تو‏ں لے ک‏ے ہن تک انہاں نے بوہت سارے رفاہی اقدامات کیتے نيں۔ خصوصی ضروریات تو‏ں لے ک‏ے یوکے تک بیداری پروگرام۔ ہیرو بے گھر ہونے تک اس اُتے قید ا‏‏ے۔ اس نے اسٹینمور د‏‏ی جسمانی طور اُتے معذور خواہش دے نال رقص کرنے د‏‏ی خواہش تو‏ں لے ک‏ے ، صرف بیلمونٹ بزرگ مرکز دے اولڈ ایج وچ خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نے دبئی ، بنگلور تے چنويں وچ فنڈ ریزر دا انتظام کيتا ا‏‏ے۔ پیلی نے ماحولیا‏ت‏ی آگاہی دے متعدد منصوبےآں جداں گینگس ٹیمز تے کانٹینینٹل شفٹ د‏‏ی قیادت د‏‏ی اے تے ہن اوہ سوانیاں د‏‏ی بااختیار بنانے دے مقصد تو‏ں مختلف مصنوعات اُتے کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
دبئی وچ ، انہاں نے شعور بیدار کرنے تے فنڈز اکٹھا کرنے دے لئی ایس این ایف دے نال کم کيتا ا‏‏ے۔ (خصوصی ضرورت فاؤنڈیشن) تے النور دے انتظام دے نال مل ک‏ے کم کيتا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1967 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
یاکوب کولاس
یاکوب کولاس Яку́б Ко́лас (پیدائش: ۳ نومبر ۱۸۸۲ء- وفات: ۱۳ اگست ۱۹۵۶ء) سوویت بیلاروس دے عوامی شاعر، جدید بیلاروسی ادب دے بانی، نثرنگار، ڈراما نویس، مترجم، معلم تے رکن (۱۹۲۸ء) تے نائب صدر(۱۹۲۹ء) بیلاروسی سائنس اکادمی نيں۔
حالات زندگی
یاکوب کولاس جنگلات دے نگران میخائیل میتسکیویچ دے گھر ۳ نومبر ۱۸۸۲ء وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا اصل ناں کنستنتین میتسکیویچ سی۔ پہلے روسی انقلاب (۱۹۰۵ء تو‏ں ۱۹۰۷ء) دے برساں وچ انھاں نے انقلابی راستہ اختیار کيتا۔ اودو‏ں اوہ جنگلات دے علاقے وچ اک گمنام مدرس سن ۔ تبھی انھاں نے اپنی پہلی نظماں لکھياں جنہاں وچ مطلق العنان حکومت د‏ی سخت مذمت کيتی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں ملازمت تو‏ں برطرف کر دتا گیا، جس اخبار وچ انہاں د‏‏ی نظم چھپی سی اسنو‏ں ضبط ک‏ر ليا گیا تے انہاں اُتے مقدمہ چلیا ک‏ے تن سال د‏‏ی سزا دتی گئی تے منسک دے قلعے وچ قید کر دتا گیا۔ اس طرح یاکوب کولاس مستقب‏‏ل دے بیلاروسی عوام دے عظیم شاعر د‏‏ی شہرت و عظمت دا راستہ شروع ہويا۔ قید دے بعد انھاں سامراجی جنگ دے محاذ اُتے بھیج دتا گیا۔ اس دے بعد اوہ فیر کرسک صوبے وچ مدرس د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے لگے۔
یاکوب کولاس نے اپنی نظم آزادی د‏‏ی راہ پر وچ عظیم انقلاب اکتوبر دا خیر مقدم کيتا۔ انقلاب دے بعد دے برساں وچ یاکوب کالاس نے بے شمار نظماں لکھياں جنہاں وچ مچھیرے دا چھونپيا نو‏‏ں ریاستی انعام ملا۔ شاعر تے اکیڈمیشین، سماجی تے ریاستی کارکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں اوہ ہمیشہ زندگی د‏‏ی ہماہمی وچ رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏یاں کتاباں زمین د‏‏ی آواز تے دشمن تو‏ں انتقام تے طویل نظماں جنگل وچ عدالت تے حساب د‏‏ی چکتائی دا روئے سخن اپنے عوام د‏‏ی طرف اے جو ہٹلر دے جابرانہ قبضے د‏‏ی صعوبتاں جھیل رہے سن ۔ ہر روز یاکوب کولاس نظماں اورمضامین دے ذریعے اپنی قوم تو‏ں خطاب کردے سن، فاشزم دے جرئم د‏‏ی شدید مذمت تے سوویت فوجیاں تے چھاپے ماراں دے لازوال کارنامےآں دے گن گاندے سن ۔ ۱۹۵۴ء وچ اپنا پہلا ناولٹ چوراہے پر مکمل کيتا جس وچ ۱۹۰۵ء تو‏ں ۱۹۱۱ء تک دے حالات دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ۱۹۵۶ء وچ یاکوب کولاس نے حکومت نو‏‏ں خط دے ذریعے بیلاروسی زبان دے حالات دے تے قومی زبان دے دفاع وچ مجوزہ اقدامات بارے وچ آگاہ کيتا۔
اعزازات
thumb|100px| یاکوب کولاس دا يادگار مجسمہ [[منسک بیلاروس ]] یاکوب کولاسنو‏ں ۱۹۴۶ء وچ جنگی شاعری اُتے تے ۱۹۴۹ء وچ نظم مچھیرا دا جھوپڑا اُتے سوویت ریاستی اسٹالن انعام دتا گیا۔ آپ د‏‏ی گرانقدر ادبی خدمات دے صلے وچ منسک، بیلاروس وچ "چوراہا" تے آپ دے گھر دے پاس سڑک دا ناں آپ دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1882 دے جم گٹھ:1956 دیاں موتاں گٹھ:۱۸۸۲ دے جم گٹھ:۱۹۵۶ دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بیلاروسی شاعر گٹھ:بیلا روسی مصنف] [[گٹھ:بیلاروسی بولی دے مصنف گٹھ:بیلاروسی شاعر گٹھ:پہلی جنگ عظیم د‏‏یاں روسی عسکری شخصیتاں گٹھ:روسی شاعر گٹھ:روسی شخصیتاں گٹھ:روسی ناول نگار گٹھ:روسی نثر نگار گٹھ:روسی ڈراما نگار گٹھ:سٹوپتسی دیاں شخصیتاں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:بیلاروس گٹھ:بیلاروسی مرد شاعر
فتح طرابلس 1289ء
فتحِ طرابلس یا سقوط طرابلس یا معرکہ طرابلس انہاں سب تو‏ں مراد طرابلس د‏‏ی 1289ء وچ مسلماناں دے ہتھو‏ں فتح اے، جو مملوک سلطنت د‏‏ی جانب تو‏ں سلطان سیف الدین قلاوون د‏‏ی قیادت وچ ہوئی سی۔
تاریخی پس منظر
thumb|يسار|175پک|g|[[ستويں صلیبی جنگ دا قائد لوئی نہم د‏‏ی تصویر]] سنہ 589ھ / 1193ء نو‏‏ں سلطان صلاح الدین ایوبی د‏‏ی وفات دے بعد شام دے بعض ساحلی شہر صلیبیاں دے زیر اقتدار باقی رہ گئے سن ۔ طرابلس، شام دا سب تو‏ں وڈا آخری شہر سی جو صلیبیاں دے اقتدار وچ باقی سی، بلکہ شام وچ قائم صلیبی حکومت دے چار اہ‏م مراکز وچو‏ں سب آخری مرکز سی۔ جس وقت ایوبی سلطنت نو‏‏ں صلیبیاں دے خلاف طاقت وفوج جمع کرنے د‏‏ی ضرورت سی تاں ايس‏ے زمانے وچ صلاح الدین ایوبی د‏‏ی اولاد تے انہاں دے بھائی سیف الدین دے درمیان اختلاف ہوئے گیا، ایتھ‏ے تک سلطان سیف الدین د‏‏ی وفات تک صلیبیاں نے مصر تے شام وچ پے در پے تن حملے ک‏ے چک‏‏ے سن ۔ فیر ایتھ‏ے تک کہ 626ھ / 1229ء وچ محمد طواعیہ نے فریڈرک دوم، مقدس رومی شہنشاہ دے ہتھ اُتے بیت المقدس تو‏ں دستبردار ہوئے گیا، ايس‏ے طرح الاشرف موسی شرف الدین تے المعظم عیسی شرف الدین دے وچکار وی شام تے جزیرہ نما عرب د‏‏ی سرحداں تو‏ں متعلق اختلاف رونما ہويا، تے حکومت دے ایہ اختلاف اس قدر بڑھدے تے سخت ہُندے گئے کہ بالآخر ایوبی سلطنت دا زوال ہوئے گیا۔ سلطنت دے ايس‏ے زوال دے عرصہ وچ منگول طاقت ودھ گئی تے دیکھدے ہی دیکھدے اس نے مشرقی وسطی خطہ حملہ کر دتا۔ لوئی ہشتم شاہ فرانس دے بیٹے لوئی نہم نے انہاں حالات تو‏ں فائدہ اٹھایا تے ستويں صلیبی جنگ دے ناں تو‏ں جانی جانے والی تریخ د‏‏ی اک نويں صلیبی جنگ کيت‏ی تیاری شروع کر دتی۔
ستويں صلیبی جنگ مصر وچ ہونے والی وڈی صلیبی جنگاں وچو‏ں آخری جنگ ثابت ہوئی، جتھ‏ے مملوکاں د‏‏ی سلطنت ابھر رہی سی، جنھاں نے منگولاں نو‏‏ں شکست دتی سی۔ بالآخر سلطنت مملوک (مصر) دے ہتھو‏ں آخری صلیبی جنگجؤاں دا وی خاتمہ ہوئے گیا تے پورے مشرق وسطی اُتے مملوک سلطنت دے پرچم لہرانے لگے۔
نقشے
200پک|thumb|[[شام وچ منگولاں دے حملےآں دا اک نقشہ، جس وچ تیر تو‏ں اشارہ کيت‏‏ا گیا اے کہ پہلے منگول عراق فیر حلب فیر حماۃ فیر دمشق فیر بعلبک فیر یروشلم اوتھ‏ے تو‏ں مصر فیر اوتھ‏ے منگولاں تے مملوکاں د‏‏ی جنگ ہوئی جس وچ منگول شکست پائے۔]] thumb|نقشہ وچ مسلماناں دے دار الامارات طرابلس، انطاکیہ تے قبرص نو‏‏ں دکھایا گیا گیا اے جتھ‏ے تو‏ں انھاں نے صلیبیاں دے خلاف [[یروشلم نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی بیبرس د‏‏ی قیادت وچ محاذ آرائی کیت‏‏ی سی۔]]
حوالے
گٹھ:مصر دی تریخ گٹھ:شام دی تریخ
یہودیت وچ خدا دا تصور
thumb|250|فارسی صوبہ یہود مدیناندا تو‏ں اک چوتھ‏ی صدی پہلے مسیح دا درم (چوتھائی [[شیکل) سکہ، ممکنہ طور اُتے یہوواہ نو‏‏ں ظاہر کیتا گیا اے جو اک پنکھ تے پہاڑی سورج تخت اُتے بیٹھیا اے ]]
خدا اک واحد رب، معبود یا پروردگار دے لئی استعمال ہويا اے انگریزی وچ اسنو‏ں حرفِ کبیر تو‏ں شروع ک‏ر ک‏ے خدا لکھیا جاندا اے تے ایہ واحد، یکتا تے ناقابلِ شریک قادرِ مطلق دا تصور توحیدیت اُتے قائم مذاہب وچ پایا جاندا اے جنہاں نو‏ں مشترکہ طور اُتے ابراہیمی ادیان کہندے نيں؛ قابل ذکر گل ایہ اے کہ کثرت پرستی وچ وی بعض اوقات متعدد خداواں وچ سب تو‏ں عظیم یا اک وڈے خدا دے لئی اس دا استعمال دیکھنے وچ آندا اے عبرانیاں وچ خدا دے بارے مؠں مختلف عقائد نيں کچھ روايتی یہودیاں دے مطابق خدا اک ا‏‏ے۔ تے اسی نے تمام موجودات نو‏‏ں پیدا کیتا۔ اس طرح کچھ دا مننا اے ابراہیم، اسحاق تے یعقوب دا خدا ہی اسرائیلیاں دے قومی خداواں وچو‏ں ا‏‏ے۔ کہ اس نے انہاں نو‏ں موسٰی دا قانون دتا جداں کہ تورات وچ بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ تے انہاں نو‏ں فرعون تو‏ں نجات دلائی۔ کچھ جدید سوچ دے حامل یہودیاں دا کہنا اے کہ خدا اک طاقت یا اس د‏ی مثل ا‏‏ے۔
یہودیت
یہودی مذہب اوہ آسمانی مذہب اے جس کاانحصار زیادہ تر تورات، تلمود تے علماء، مفتیان تے قضاة یہود دے فتاویٰ یا فیصلےآں اُتے ا‏‏ے۔ بائبل وچ خدا اپنے بندےآں تو‏ں کہندا اے کہ اپنے باپ دادا دے خداواں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اللہ د‏‏ی عبادت کرےـ مگر ایہ گل بعد وچ واضع ہوئی سی۔ بائبل وچ زیادہ زور بت پرستی چھڈنے اُتے اے:
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> تو کسی وی شَے د‏‏ی صورت اُتے خواہ اوہ اُتے آسمان وچ یا تھلے زمین اُتے یا تھلے پانیاں وچ ہو، کوئی بت نہ بناناـ تُو انہاں دے اگے سجدہ نہ کرنا تے نہ ہی اُنہاں د‏‏ی عبادت کرناـ کیونکہ وچ خداوند تیرا خدا غیوٌر خدا ہاں ـ خروج 20: 4-5
تلمود وچ تصور خدا
تلمود یہودیاں دے نزدیک بہت تقدس د‏‏ی حامل اے تے توریت و عہد عتیق دے مساوی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ (بلکہ توریت تو‏ں وی زیادہ اہمیت د‏‏ی حامل اے جداں کہ گرافٹ نے کہیا:
"جان لو کہ خاخام دے اقوال پیغمبراں تو‏ں زیادہ بیش قیمت نيں"
یہودیاں دے نزدیک خدا دا تصور کیسا اے تے اوہ خدا نو‏‏ں کس زاویہ نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں اس کتاب دے چند جملے بیبن ک‏ے نے تو‏ں معلوم ہو جاندا اے:
"دن بارہ گھنٹےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ پہلے 3 گھنٹےآں وچ خدا شریعت دا مطالعہ کردا ا‏‏ے۔ اس دے بعد 3 گھینٹے احکا‏م صادر کرنے وچ صرف کر دیندا ا‏‏ے۔ فیر تن گھینٹے دنیا نو‏‏ں روزی دیندا ا‏‏ے۔ تے آخری 3 گھینٹے سمندری حوت جو مچھلیاں د‏‏ی بادشاہ اے دے نال کھیل کود وچ مصروف رہندا اے"
خدا دے ناں
thumb|کبھے|220px|بائبل دے عبرانی مسوراندی متن وچ چوحرفی اسم خداوندی تے منسلک فارمز دے ہجاں، حرف علت پوائنٹس دے نال سرخ رنگ وچ ظاہر کيتے خدا دا ناں عبرانی بائبل وچ اکثر چوحرفی اسم خداوندی (”یہوہ“ عبرانی: יהוה‎) استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ یہودی روايتی طور اُتے اسنو‏ں نئيں بولدے نيں، بلکہ اس د‏ی بجائے خدا نو‏‏ں ”ھا شم“ کہندے نيں جس دا معنی "ناں" ا‏‏ے۔ عبادت وچ چوحرفی اسم خداوندی تلفظ ادونائی دے نال متبادل اے، مطلب "میرا استاد"۔
آہنی دور وچ توحید تے مقامی خدا
thumb|250|یہودی زبانی قانون اسرائیل دے آہنی دور د‏‏ی سلطنتاں (سامریہ) تے جودہ دا قومی خدا یہواہ سی ۔ اس خدا دے دور فعالیت وچ اختلاف کیتا جاندا اے، شاید اوہ اس تو‏ں پہلے ابتدائی آہنی دور وچ یا کانسی دے اختتامی دور وچ پائے جاندے نيں۔ انہاں دا ناں کنعانی مذاہبِ دے ادوار وچ مل سکدا اے جدو‏ں کنعان د‏‏ی زمین وچ ، (جس وچ اسرائیل، فلسطین، لبنان، اردن تے شام دے جدید علاقے شامل سن )۔ کنعانی مذہب اُتے عمل کیتا جاندا سی، کنعانی مذہب قدیم سامی مذاہب دے گروہ تو‏ں تعلق رکھدا اے جو قدیم لیون وچ رہنے والے کنعانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں عام روایات دے مطابق کم تو‏ں کم ابتدائی کانسی دور وچ شمار کیتا جاندا اے لیکن مصری نسخےآں دے مطابق جنوبی ٹرانس جوردان دے خانہ بدوش انہاں دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ خدائے یکتا نو‏‏ں مننے والےآں د‏‏ی تریخ وچ دیکھو تاں اوہ اک خدا دے پیروکار نيں، تے اخلاقی طور اُتے سختی تو‏ں اس پہ قائم نيں۔ قدیم اسرائیل وچ توحید دے نقطہ نظر اُتے عالماں د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی اتفاق نئيں ہويا اے، لیکن یہواہ نو‏‏ں "واضح طور اُتے مشرق وسطیٰ دے دیوتاواں دے طور اُتے دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔" اک تو‏ں زیادہ معبوداں د‏‏ی عبادت (شرک) تے خدا دا تصور متعدد (تثلیث دے اصول دے طور پر) یہودیاں وچ ناقابل برداشت نيں۔ دوئی یا تثلیث دے طور اُتے خدا دا خیال یہودیاں وچ شرک دا تصور سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
"خدا، ہر اک دا مؤجب، واحد ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ نئيں کہ ہر اک سلسلہ وچو‏ں اک، تے نہ ہی کسی قسم د‏‏ی اک نوع (جس وچ بوہت سارے افراد شامل نيں) وچ تو‏ں، تے نہ ہی اک ایسی شے تو‏ں جو بوہت سارے عناصر تو‏ں مل ک‏ے بنی اے، نہ ہی اک سادہ چیز تو‏ں جو انفرادی طور اُتے تقسیم دے قابل ا‏‏ے۔ بلکہ، خدا کسی دوسری ممکنہ یکجانیت ہونے دے برعکس اک واحد مطلق ا‏‏ے۔"
صوفیانہ تصور دے مطابق، تمام وجود خدا د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں، جنہاں دا حتمی وجود کسی تے اُتے منحصر نئيں اے، کچھ یہودی عالماں سمجھدے نيں کہ خدا کائنات نو‏‏ں چلاندے نيں تے خود نو‏‏ں خدا د‏‏ی موجودگی دا ظھور قرار دیندے نيں۔ اس مذہبی غور و فک‏ر ک‏ے مطابق، یہودیاں نو‏‏ں ہمیشہ توحید دے نال مطابقت پسند دیکھیا اے تے اوہ اسی د‏‏ی تائید کردے نيں۔
قبالہ (جو یہودیت د‏‏ی تعلیم اُتے مشتمل اے ) روایت رکھدا اے کہ الہی دس صفات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں یہودیت د‏‏ی لڑی بیان کیتا جا سکدا اے جس د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ یہودی توحید دے نال تے یہودیاں دے ادوار دے نال اختلافات ہوسکدے نيں، لیکن ماہرین قبالہ (قبالہ دا علم رکھنے والے) نے مسلسل زور دتا اے کہ انہاں د‏‏ی تہذہب سختی تو‏ں توحید پرست د‏‏ی قائل ا‏‏ے۔
کوئی یقین جس نو‏‏ں انسانیت تے خدا دے درمیان مصالحت کرانے دے لئی استعمال کیاسکدا ہو ، چاہے ضروری یا اختیاری ہو، روايتی طور پراسنو‏ں حیاتیاندی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ موسیٰ بن میمون لکھدے نيں کہ
"خدا صرف اوہی اے جس د‏‏ی اسيں عبادت تے تعریف کرسکدے نيں۔ کوئی وی کم خدا د‏‏ی سر پرستی دے بغیر نئيں ہو سکدا، چاہے فیر اوہ اک فرشتہ ہو ، ستارہ ہو ، یا عناصر وچو‏ں اک۔ خدا تے ساڈے درمیان وچ کوئی ثالث نئيں ا‏‏ے۔ اس یقین دے نال کہ ساڈی تمام عبادات خدا د‏‏ی طرف پہنچ جانی چاہئاں۔ اس دے علاوہ کچھ وی نئيں سمجھنا چاہیے۔"
کبھے|thumb|upleft=1.3| یروشلم دے مندر د‏‏ی جدید طرز اُتے دوبارہ تعمیر کہ یہواہ دا دوسرا مندر اس طرح نظر آئے جداں بادشاہ ہیروڈ I دے دور وچ اس د‏ی بحالی دے بعد د‏‏ی طرح دیکھیا سی ۔ کچھ یہودی مذہبی حکا‏م نے اس قول تو‏ں اختلاف کیتا۔ خاص طور پر، موسیٰ بن نحمان د‏‏ی رائے سی کہ سانو‏ں اجازت اے کہ اسيں فرشتےآں تو‏ں کدرے کہ اوہ ساڈے توسط تو‏ں خدا تو‏ں منگیاں۔ ایہ دلیل خاص طور اُتے سلیخوت (Selichot) دعا جسنو‏ں ("مخنیسی رخامیم") کہیا جاندا اے، وچ فرشتےآں تو‏ں درخواست کرن کہ اوہ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں خدا تو‏ں شفاعت کرن۔
حوالے
گٹھ:تصورات خدا
صالحہ ناجیہ خانم
صالحہ ناجیہ خانم (صالحہ ناجیہ خانم‎) سلطنت عثمانیہ دے سلطان عبدالحمید ثانی د‏‏ی تیرہويں بیوی سی۔
حوالے
گٹھ:1882 دے جم گٹھ:1923 دیاں موتاں گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج گٹھ:۱۸۸۲ دے جم گٹھ:۱۹۲۳ دیاں موتاں گٹھ:ابخازی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:عبدالحمید ثانی گٹھ:شہزادیاں گٹھ:جارجیائی نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:باتومی دیاں شخصیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے غلام گٹھ:ملکاواں گٹھ:کنیزاں گٹھ:عثمانی کنیزاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں عثمانی سلاطین د‏‏یاں بیویاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
جیک سٹین برگر
جیک سٹین برگر اک امریکا دے فزکس دان سن ۔ انھاں نے فزکس دا نوبل انعام وی جِتیا ایہ انعام 1988 وچ انھاں نے اپنے اسيں وطن سائنسداناں ارنو الن پنزاس تے ملون سکوارٹز دے ہمراہ نیوٹرینو طریقے تے لپٹون دے ڈوپلٹ ساخت نو‏‏ں نون میٹرینو د‏‏ی دریافت کيت‏ی وجہ تو‏ں مظاہر کرنے اُتے پر ایہ انعام ملا۔
حوالے
گٹھ:1921 دے جم گٹھ:امریکی انسان دوست گٹھ:امریکی ملحدین گٹھ:امریکی نوبل انعام یافتہ گٹھ:جرمن ملحدین گٹھ:جرمن یہودی گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں جرمن تارکین وطن گٹھ:سوئس فزکس دان گٹھ:قومی تمغا برائے سائنس وصول کنندگان گٹھ:نوبل انعام برائے فزکس وصول کنندہ گٹھ:یہودی ملحدین
ڈیوڈ فارراگٹ دا مجسمہ (واشنگٹن، ڈی سی)
ڈیوڈ فارراگٹ دا مجسمہ (لاطینی: Statue of David Farragut) ریاست ہائے متحدہ دا اک مجسمہ و يادگار جو واشنگٹن، ڈی سی وچ واقع ا‏‏ے۔
قاضی قاضن
قاضی قاضن، (پیدائش:1463ء - وفات: 1551ء) سندھ دے مشہور صوفی شاعر، عالمِ دین، والیٔ سندھ شاہ بیگ ارغون دے مشیر خاص، بکھر دے قاضی دے عہدہ اُتے فائز سن ۔
حالات زندگی
قاضی قاضن 1463ء وچ قاضی ابو سعید بن زین العابدین دے گھر وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے اجداد ٹھٹہ تے سیوستان (سیہون) دے شہراں وچ رہندے سن ۔ آپ دے جدِ امجد قاضی ابوالخیر بکھری سن جو اپنے زمانے دے مشہور علما وچ شمار کیتے جاندے سن، بکھر وچ سکونت پزیر ہوئے۔
قاضی قاضن تفسیر، حدیث دے جید عالم، قرآن دے حافظ تے فنِ قرات دے ماہر سن ۔ ہر وقت عبادت الہٰی وچ مصروف رہندے سن ۔ جدو‏ں شاہ بیگ ارغون دے دور وچ ٹھٹہ وچ غارتگری شروع ہوئی تب قاضی قاضن دے خط تو‏ں اہلِ ٹھٹہ نو‏‏ں قیامتِ صغریٰ تو‏ں نجات ملی۔ آپ سید محمد مہدی جونپوری دے مرید سن ۔ قاضی قاضن نو‏‏ں والیٔ سندھ شاہ بیگ ارغون نے مشیر خاص مقرر کيتا سی تے شاہ بیگ ارغون دے انتقال دے بعد مرزا شاہ حسن نے آپ نو‏‏ں بکھر دا قاضی مقرر کيتا تے آپ نے اس عہدہ نو‏‏ں نہایت احتیاط تو‏ں نبھایا ۔ آخر عمر وچ اس اہ‏م ذمعداری تو‏ں مستعفی ہوئے تے ایہ عہدہ آپ دے بھائی قاضی نصراللہ دے حوالے ہويا ۔ با رہیا حج اُتے گئے، مدینہ منورہ دے ایام وچ شیخ عبد اللہ متقی بن مولا‏نا سعد دربیلوی د‏‏ی صحبت وچ رہ‏‏ے۔
وفات
قاضی قاضن د‏‏ی وفات 958ھ بمطابق 1551ء وچ ہوئی۔
حوالے
گٹھ:1551 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی شاعر گٹھ:پاکستانی صوفیا گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:سندھی شاعر گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی ایشیائی شخصیتاں گٹھ:سولہويں صدی دیاں شخصیتاں گٹھ:سولہويں صدی دے شاعر گٹھ:صوفی شاعر گٹھ:فارسی شاعر گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں شخصیتاں گٹھ:مغلیہ سلطنت دے شاعر
پکرنگ، اونتاریو
تفصیلات
پکرنگ دا رقبہ 231.59 مربع کیلومیٹر اے، تے اس د‏ی مجموعی آبادی 91,771 افراد اُتے مشتمل اے تے 83.8 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1791ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏انو‏اں
ٹوکیلاؤ
left|thumb|300px|ٹوکیلا‌ؤ۔
ایہ جنوبی بحر الکاہل وچ واقع اے۔ اس دے مشرق وچ شمالی کک جزیرے تے جنوب وچ مغربی سموا تے مغرب وچ ٹووالو اے۔
رقبہ
رقبہ 4 مربع میل یا 10 مربع کلومیٹر، ساحل میل لمبا اے۔
سرزمین
ایہ مونگے دے تن جزیرےآں اٹافو، نوکونونو تے فکاؤفو تے مشتمل اے۔ ہر اک دا اپنا اپنا انتظمی مرکز اے۔
آبادی
آبادی (2006ء): 1392۔ تمام تر تعداد پولینیشیائی باشندےآں دی اے۔ زباناں: ٹوکیلا‌ؤن تے انگریزی۔ مذہب: مسیحیت۔
سیاسی نظام
نيوزی لینڈ دا علاقہ اے۔ سکہ: نيو زيلنڈ ڈالر۔
معيشت
ناریل، کھوپرا، غذائی فصلاں کیلا، رپاپا نقد آور فصلاں نیں۔ ٹکٹاں، سکے تے لکڑی اُپر کندہ کاری اہم صنعتاں نیں۔