cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برفانی تودا
thumb|کہیا جاندا اے اے کہ [[ٹائی ٹینک اس 'برفانی تودے' ناݪ ٹکرا ک‏ے غرق ہويا سی]] برفانی تودا (Iceberg) تازا پاݨی دی برف دا اک ٹکڑا اے جو کسے گلیشیئر یا قطبی برفانی چادر تو‏ں ٹُٹ ک‏ے سمندر وچ تیرن لگ جاندے نيں۔ ایہ تودے سمندری دھاراں د‏‏ی بدولت قطبین تو‏ں عام بحری رستےآں وچ پہنچ جاندے نيں، ایہی وجہ اے کہ برفانی تودے قطبین تو‏ں بہت دور وی مل جاندے نيں۔ جدو‏ں کوئی گلیشیئر سمندر وچ اُتردا اے تے ڈونگھے سمندر وَل تیزی ناݪ سفر کردا اے تاں اوہدے کنارے ٹُٹݨ لگ جاندے نيں۔ چونکہ ایہ گلیشئیر دے مقابلے وچ بہت ہلکے پھلکے ہُندے نيں اس لئی سمندری دھارے ایہناں نو‏ں تیزی نال روڑھدے ہوئے عام سمندی رستےآں وچ لے جاندے نيں۔ ایہناں تودےآں دا صرف 1/9 حصا پاݨی تو‏ں اُتے تے باقی اٹھ حصے پاݨی وچ لُکے ہوئے ہُندے نيں۔ اکثر برفانی تودے اُلٹ کے مودھے ہوجاندے نيں یا فیر ٹیڈھے ہو جاندے نيں کیونکہ بہاؤ دے دوران پگھلاوٹ دا عمل وی جاری رہندا ا‏‏ے۔ کدی سمندری موجاں اِنّیاں تیز و تند وی ہُندیاں نيں کہ برفانی تودے بے قابو ہو جاندے نیں۔
سمندر د‏‏ی تہ صاف کرن واݪیاں مشیناں وچ پائے جاݨ واݪے 'برفانی تودے' دے مادےآں تو‏ں پتا چلیا اے کہ 'برفانی تودے' عمومن بہت طویل سفر کردے نيں۔
مشہور زمانا برطانوی بحری جہاز ٹائی ٹینک وی بحر اوقیانوس وچ اک 'برفانی تودے' ناݪ ٹکرا ک‏ے غرق ہويا سی۔
عام معلومات
عام طور تے اک برفانی تودے دے حجم دا تقریبن دسواں حصا پاݨی دے اُپر ہُندا اے، جو کہ آرکیمیڈیز دے پرنسپل آف بویانسی دے مطابق اے۔ خالص برف دی کثافت تقریبن 920 kg/m3 (57 lb/cu ft) اے تے سمندری پاݨی دی کثافت تقریبن 1,025 kg/m3 (64 lb/cu ft) اے۔ سطح دے اُتلے حِصے نوں دیکھ کے پاݨی دے اندرلے حِصے دا اندازا لاؤݨا اوکھا ہو سکدا اے۔
ریکارڈ کیتے گئے سبھ توں وڈے برفانی تودے انٹارکٹیکا دے راس آئس شیلف توں بچھڑے ہوئے نیں یا ٹُٹ چکے نیں۔ برفانی تودے سطح سمندر توں 100 میٹر (300 فٹ) توں زیادا پلندی تک پہنچ سکدے نیں تے ایہناں دا وزن تقریبن 100,000 ٹن توں لے کے 10 ملیئن ٹن توں وَدھ اے۔ برفانی تودے یا سطح سمندر توں 5 میٹر توں کم تیردی برفدے ٹکڑےآں نوں "برگی بٹس" دے طور تے درجا بند کیتا جاندا اے۔ شمالی بحر اوقیانوس وچ سبھ توں وڈا معلوم برفانی تودا سطح سمندر توں 168 میٹر (551 فٹ) بلندی اُتے سی، جیہدی اطلاع یو ایس سی جی آئس بریکر ایسٹ وِنڈ نے 1958 وچ دتی سی۔ ایہ برفانی تودے مغربی گرین لینڈ دے گلیشیئرز توں نِکݪدے نیں تے ایہناں اندرونی درجا حرارت −15 توں −20 °C (5 توں −4 °F) ہو سکدا اے۔
حوالے
گٹھ:برف گٹھ:پاݨی گٹھ:جغرافیا
بنگالی ہندو
بنگالی ہندو اک نسلی مذہبی آبادی نيں جو ہندوستانی ریاستاں مغربی بنگال ، انڈمان تے نکوبار جزیرے ، تری پورہ تے آسام وچ وادی بارک دے علاقے وچ اکثریت بناندی نيں۔ بنگلہ دیش وچ ، اوہ سب تو‏ں وڈی اقلیت نيں۔ اوہ ہندو مت دے پیروکار نيں تے برصغیر پاک و ہند دے مشرقی حصے وچ بنگال دے علاقے دے رہنے والے نيں۔
بنگال یا برصغیر دے بنگال علاقے وچ رہنے والے نسلی ہندو لوک بنگالی ہندو کہلاتے نيں ۔ بنگالی ہندو بولدے بنگالی ، نال تعلق رکھدا اے کہ اک بولی ہند آریائی بولی خاندان. بنگالی ہندو بنیادی طور اُتے ہندو فلسفے دے تحت شکتا تے وشنو عقائد دے پیروکار نيں ۔ [10] [11] مختلف ہندوستانی ریاستاں وچ بنگالی بولنے والے ہندوآں د‏‏ی خاصی تعداد اے ۔ [12] [13] 181 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق صرف 12.71 فیصد بنگالی ہندو اعلیٰٰ ذات نال تعلق رکھدے سن ۔ [14]
بنگالی بولی اٹھويں صدی دے آس پاس برصغیر پاک و ہند دے مشرقی حصے وچ سنسکرت تو‏ں مأخوذ مگدھی پراکرت تو‏ں وکھ ہو گئی ۔ [15] سین دور (11 ويں 12 ويں صدیاں) دے دوران بنگالی سبھیاچار اک وکھ سبھیاچار وچ تبدیل ہوئی ۔ بنگالی ہندو انیہويں صدی وچ بنگال د‏‏ی نشا ثانیہ وچ سب تو‏ں اگےسن ، ايس‏ے طرح بنگال دا علاقہ برطانوی راج تو‏ں آزادی د‏‏ی جدوجہد وچ حصہ لینے دے لئی مشہور سی۔ [18] [18] صوبہ بنگال ہندوستان د‏‏ی آزادی دے دوران 1947 وچ ہندوستان تے پاکستان دے درمیان تقسیم ہويا سی ۔ تقریباً 25 25،19،556 بنگالی ہندو (1941–1951) مشرقی بنگال (بعد وچ بنگلہ دیش ) تو‏ں ہجرت کر گئے اورمغربی بنگال سمیت ہندوستان د‏‏ی ہور ریاستاں وچ آباد ا‏ے۔ امیگریشن، خاص طور اُتے 1950، اک اندازے دے مطابق 4.5 ملین ہندو بنگالیاں بھارت تو‏ں ہجرت کردے وقت دے مشرقی پاکستان فسادات دے دوران، 1950s تے 1960s دے درمیان جاری رہیا [18] تے 1964 وچ مشرقی پاکستان فسادات دے دوران، اک 135،000 ہندو بنگالیاں بھارت تو‏ں ہجرت اندازہ لگایا. [19] لکھیاں ہندو بنگالی 1971 د‏‏ی بنگلہ دیش د‏‏ی جنگ آزادی دے دوران ہونے والی نسل‌کشی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان ہجرت کر گئے۔ [20]
بنگالی ہندوآں دا ناں
بنگالی لفظ بنگالی لفظ تو‏ں آیا ا‏ے۔ انگریزی وچ بنگالی دا مطلب بنگال دے لوکاں دے نال ساتھ بولی وی ا‏ے۔ انگریزی لفظ بنگال دا مطلب ایہ علاقہ ا‏ے۔ جس دے آخر وچ بنگالی لفظ بنگال تو‏ں شروع ہويا جو مشرقی ہندوستان د‏‏ی پنج تاریخی ریاستاں وچو‏ں اک سی۔ ہری ونش دے مطابق ، اوہدی بیوی سدیشنا دے پنج بیٹےسن جنہاں نے راکشساں دے بادشاہ درگھٹم دے ذریعے جنم لیا۔ پنج بیٹےآں دے ناں انگا ، بنگا ، کلنگا ، پنڈرا تے سماہ سن۔انہاں نے برصغیر پاک و ہند دے مشرقی حصے وچ اک ہی ناں د‏‏ی پنج سلطنتاں پائاں۔ قدیم زمانے وچ ، بنگال صحیح طور اُتے بھاگیرتی ، پدما تے مدھومتی دے درمیان ڈیلٹا خطے دے نال تشکیل پایا سی۔ اُتے بعد وچ ان علاقےآں نو‏‏ں شامل کيتا گیا جو ہن مغربی بنگال تے بھارت دے بنگلہ دیش وچ شامل نيں۔
بھارت وچ، اوہ بنگالیاں دے طور اُتے خود نو‏‏ں شناخت کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں. [21] تے دے طور اُتے خود د‏‏ی شناخت کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں ہندو جدو‏ں کہ بنگلہ دیش وچ [22]. عالمی تناظر وچ ، انڈین بنگالی [23] تے بنگلہ دیشی ہندو د‏‏ی اصطلاحات بالترتیب [24] استعمال ہُندیاں نيں ۔ ہندوستان وچ عام طور اُتے بنگالی تو‏ں مراد بنگالی ہندو نيں [25]۔ دوسرےآں نو‏‏ں عام طور اُتے 'غیر بنگالی' دے طور اُتے پہچانا جاندا ا‏ے۔ ایہ اک ایسا لفظ اے جو عام طور اُتے ہندو لوکاں تو‏ں مراد اے جو بنگالی نئيں بولدے۔ لیکن بعض اوقات ہندی بولنے والی آبادی دا حوالہ دینے دے لئی استعمال ہُندا ا‏ے۔
جاتیتبا
بنگالی ہندو خاندان سرپرست نيں۔ خصوصی ازدواجی رسومات تے روايتی طور اُتے مشترکہ خاندانی انتظامات اُتے عمل کرن۔ تقسیم تے اس دے بعد د‏‏ی شہری آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں چھُٹے خانداناں د‏‏ی تعداد مشترکہ خانداناں دے بجائے ودھ گئی ا‏ے۔ بنگالی ہندو aitihyabahibhabe Mitaksara ainabidyalayera برعکس Dayabhaga قانون دے قوانین د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت کر رہیا سی، دوسرے ہندو نسلی لسانی گروہاں منعقد کيتے گئے. ہندوستان وچ ہندو کوڈ بل دے نفاذ دے بعد ، دوسرے ہندو وی اسی ہندو قانون دے تحت حکومت کر رہ‏ے نيں جداں کہ بنگالی ہندو۔
مغربی بنگال وچ بنگالی ہندوآں دے درمیان دو اہم سماجی ذیلی گروپ نيں - گھٹی تے بنگالی۔ بنگالی ہندو جو مشرقی بنگال (بنگلہ دیش) تو‏ں ہجرت کرکے مغربی بنگال وچ آباد ہوئے اوہ تقسیم دے تناظر وچ بنگالیاں دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ دوسری طرف ، مغربی بنگال دے ابتدائی بنگالی ہندو گھاٹی دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ ملک د‏‏ی تقسیم دے بعد کئی دہائیاں تک ان دونے سماجی ذیلی گروپاں دے تلفظ وچ نمایاں فرق سی تے ان د‏‏ی دشمنی زندگی دے مختلف شعبےآں وچ ظاہر ہُندی رہی۔ خاص طور اُتے مشرقی بنگال تے موہن باگن فٹ بال کلباں د‏‏ی حمایت وچ۔ کئی سالاں وچ اس طرح دے کئی اختلافات کم ہوئے نيں۔
آثار قدیمہ
قدیم زمانے وچ کچھ بنگالی ہندوآں نے سمندری پاریاں دتیاں سن۔ جداں کہ مرچ اُتے شہزادہ ميں نے جِتیا [6] [7] ۔ چند سداگر تے دھن پتی سداگر جداں تاجر تجارت دے لئی جہاز دے ذریعے بہت دور جا چکے نيں۔ جنوب مشرقی ایشیا د‏‏ی کالونیاں۔ تیسری صدی ق م تک ، اوہ اک طاقتور ریاست وچ متحد ہو گئےسن ، جو یونانیاں نو‏‏ں گنگارائیڈائی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ کون وچ ہور مہمات تو‏ں Alexander روکیا [26] [29]. اس دے بعد بنگال د‏‏ی سرزمین موریا، Shunga تے گپتا د‏‏ی حکمرانی دے تحت آیا. ششانک ستويں صدی وچ گور دا آزاد ہندو حکمران بنیا۔ اس نے اپنے مخالفین ہرشوردھن تے بھاسکرورمن دے خلاف کامیابی تو‏ں مقابلہ کيتا تے عوام د‏‏ی خودمختاری دا دفاع کيتا۔
قرون وسطی
اٹھويں صدی دے وسط وچ ، بنگالی ہندو اشرافیہ نے جمہوری طور اُتے گوپال نو‏‏ں گوڑ دا حکمران منتخب کيتا۔ بدھ پال حکمراناں نے بنگال نو‏‏ں اک واحد سیاسی وجود وچ متحد کيتا تے شمالی ہندوستان دے اہم حصے نو‏‏ں فتح کرکے اسنو‏ں اک سلطنت وچ تبدیل کردیا۔ اس دوران بنگالی ہندوآں نے فن ، ادب ، فلسفہ ، ریاضی ، سائنس تے سیاسیات وچ مہارت حاصل کيتی۔ پہلا بنگالی صحیفہ ، چاریاپدھا ، پال دے دور وچ لکھیا گیا سی۔ پالاس دے بعد ، سینا نے بنگالی ہندوآں دے سماجی ڈھانچے وچ دور رس تبدیلیاں لیائاں تے کلین ازم ورگی 36 نويں ذاتاں تے قدامت پسند ادارےآں نو‏‏ں متعارف کرایا۔
13ويں صدی دے اوائل وچ ترکی د‏‏ی فتح دے بعد پال تے سین ادوار د‏‏ی ادبی ترقی رک گئی۔ ہریداس دت دے مانسہ بھاشن دے سوا ، کوئی تے اہم ادبی کم ترک فتح دے بعد ہور سو صدیاں تک نئيں لکھیا گیا [30] ۔ بھانواں حکمران طبقے نے حملہ آوراں دے خلاف مزاحمت د‏‏ی ، لیکن بنگال د‏‏ی سیاست دا مرکز گوڑ اسلامی حملہ آوراں دے ہتھو‏ں وچ چلا گیا۔ اس دوران سینکڑاں مندراں تے خانقاہاں د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی۔ معاشرے اُتے اگلا حملہ اسلامی مشنریاں د‏‏ی طرف تو‏ں آیا [31] ۔ جداں مقامی سرداراں Akananda تے Bakananda ، جنوبی رائے تے تو‏ں Mukut رائے تبلیغی سرگرمیاں دے خلاف مزاحمت کی.
بنگال اُتے پٹھاناں دا قبضہ گور دے علاقے تک محدود سی ، باقیاں اُتے مختلف بنگالی ہندو حکمراناں دا قبضہ سی۔ اسلام آہستہ آہستہ پورے بنگال وچ پھیل گیا تے بوہت سارے بنگالی ہندوآں نے اسلام قبول کيتا۔ پندرہويں صدی دے آغاز وچ ، گور دے پٹھان راج نو‏‏ں بنگالی ہندو اشرافیہ نے راجہ گنیش د‏‏ی قیادت وچ ختم کر دیا۔ جدو‏ں دہلی وچ مقیم مغلاں نے بنگال نو‏‏ں اپنے براہ راست حکمرانی وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی تاں بنگالی ہندو سرداراں تے کچھ بنگالی مسلم سنگھاں نے اتحاد قائم کيتا تے مغلاں د‏‏ی مزاحمت کیتی۔
ابتدائی جدید دور
مغلیہ سلطنت دے زوال دے دوران بنگال دے نواباں نے بنگال دے اک وڈے حصے اُتے حکومت کیت‌ی۔ علی وردی خان دے دور وچ ، اک نواب نے اعلیٰ ٹیکس تے بار بار حملےآں دے ذریعے عام بنگالیاں د‏‏ی زندگی اجیرن بنا دتی [32] ۔ بنگالی ہندو اشرافیہ دے اک حصے نے نواب سراج الدولہ د‏‏ی انتظامیہ وچ برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی مدد کيتی۔ آمدنی دے حقوق حاصل کرنے دے بعد ، ایسٹ انڈیا کمپنی نے زیادہ جابرانہ ٹیکس لگائے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 180 دا قحط پيا۔ تقریباً one اک تہائی بنگالی آبادی بھکھ تو‏ں مر گئی [33] ۔
مسلماناں دے زیر قبضہ بنگال تو‏ں باہر نیم آزاد بنگالی ہندو ریاست نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی انگریزاں نو‏‏ں سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ کچھ معاملات وچ ، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں ان دے حکمران پھڑے گئے یا مارے گئے ، عام لوک لڑدے رہ‏ے۔ ان مزاحمتاں نے زمین د‏‏ی شکل اختیار کرلئی (انگریزی د‏‏ی طرف تو‏ں چوا دے کردار دے لئی استعمال ہونے والی اصطلاح)۔ پائیک بغاوت وچ لڑنے والے افراد نو‏‏ں بعد وچ اک مجرم قبیلے دے طور اُتے درج کيتا گیا تے انہاںں بھارتی فوج وچ شمولیت تو‏ں روک دتا گیا۔ 18 وچ ، برطانوی فوج د‏‏ی قیادت پادریاں ، راہباں تے فقیراں یا جنگجو راہباں نے کیتی۔ بعد وچ ان د‏‏ی انگریزاں دے نال گوریلا جنگ ہوئی۔ بنکم چندر دے آنند مٹھ دے مطابق ، قحط دے نتیجے وچ اک خانقاہی بغاوت ہوئی [34] ۔
برطانوی راج ، بحالی ، آزادی
مصنف جیمز یرمیا نوواک دے مطابق جس طرح برطانوی حکمراناں نے بنگال دے حکمران مسلم طبقے تو‏ں اقتدار لیا ، انہاں نے اسٹریٹجک طور اُتے بنگالی ہندوآں نو‏‏ں اس وقت دے بنگال دے علاقے وچ اکثریت بنا لیا۔ [35] برطانوی راج نے بنگال وچ مسلم معاشرے د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں تباہ کر دتا ۔ [35] بنگالی ہندوآں نے برطانوی حکمراناں تو‏ں احسان حاصل کيتا تے تعلیم تے سماجی تحریک وچ تجربہ حاصل کيتا۔ انیہويں صدی وچ ، بنگالی ہندو برادری نے اشرافیہ وچ سخت سماجی اصلاحات تے تیزی تو‏ں جدید کاری د‏‏ی ، جسنو‏ں بنگال د‏‏ی نشا ثانیہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏ے۔
میڈیا ، وڈے پیمانے اُتے میڈیا تے تھیٹر د‏‏ی طرح قوم پرست رویاں دا شکار ہو گیا ، غیر سیاسی تنظیماں سیاسی پلیٹ فارم د‏‏ی طرف ودھ گئياں ، خفیہ انقلابی معاشرے ابھرے تے معاشرے زیادہ مزاحم ہو گئے۔
بنگالی ہندوآں دے درمیان ودھدی ہوئی قوم پرستی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ، برطانوی حکمراناں نے تقسیم تے حکمرانی کيت‌ی پالیسی نو‏‏ں لاگو کيتا تے مسلماناں دے حق وچ ہونے لگے [35] ۔ ودھدی ہوئی بنگالی ہندو خواہشات نو‏‏ں دور کرنے دے لئی ، انگریزاں نے 1905 وچ صوبے نو‏‏ں تقسیم کيتا تے کچھ تنظیم نو دے نال دو مشرقی صوبے بنائے - مشرقی بنگال تے آسام تے خود بنگال۔ جنہاں وچو‏ں ہر اک وچ بنگالی ہندوآں نو‏‏ں اقلیت بنایا گیا۔ بنگالی ہندوآں نے اُتے تقسیم د‏‏ی مخالفت کيتی تے سودیشی ، بائیکاٹ تے انقلابی قوم پرستی د‏‏ی سیاسی تحریک شروع کیتی۔ 26 ستمبر 1905 نو‏ں ، مہالیہ دے دن ، 50،000 بنگالی ہندوآں نے کالی گھاٹ اُتے اپنی ماؤں دے سامنے غیر ملکی سامان دا بائیکاٹ کرنے تے غیر ملکیاں نو‏‏ں ملازمت دینے تو‏ں روکنے دا فیصلہ کيتا۔ [36] [36]. 1911 وچ ، برطانوی راج نے بالآخر اس تقسیم نو‏‏ں ختم کر دیا۔ ریاستاں: اُتے ، کچھ تنظیم نو کيتیاں گئياں تے بنگالی ہندو اکثریت‌ی ضلعے منبھم ، سنگھبھم ، سنتال پرگنہ تے آسام دے پورنیا ، بہار تے کچر ضلعے نو‏‏ں ایوارڈ دتے گئے ۔ جس نے منظم طریقے تو‏ں بنگالی ہندوآں نو‏‏ں منظم صوبے وچ اقلیت بنا دیا۔ انگریزاں نے راجگڑھ کلکتہ تو‏ں نويں دہلی منتقل کيتا۔
انقلابی سرگرمیاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے تو‏ں قاصر ، انگریزاں نے انتظامی اصلاحات دے ذریعے بنگالی ہندو عوام نو‏‏ں دبانے دا فیصلہ کيتا۔ حکومت ہند نے 1991 وچ 144 رکنی بنگال قانون ساز اسمبلی متعارف کرائی۔ اس نے مسلماناں دے لئی 48 نشستاں ، یورپی باشندےآں تے ہور دے لئی 59 نشستاں ، تے بقیہ 39 نشستاں بطور جنرل ، [N 1] رکھی ۔ ہندو شیڈولڈ کاسٹ ہندو تے ذات ہندو [36] وچ تقسیم نيں ۔ اس دے جواب وچ بنگالی ہندو زمینداراں ، وکلاء تے پیشہ ور افراد نے بنگال ہندو منشور اُتے دستخط کیندے۔ 23 اپریل 1932 نو‏‏ں بنگال قانون ساز اسمبلی [39] نے مسلماناں دے لئی علیحدہ رائے دہندگان نو‏‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں مسترد کردتا ۔
1947 وچ مسلم لیگ دے حامیاں نے کلکتہ وچ براہ راست ایکشن ڈے دے ناں تو‏ں ہندوآں اُتے پرتشدد حملےآں دا سلسلہ شروع کيتا جو جدید ہندوستان وچ ہندوآں تے مسلماناں دے درمیان اک خونی فرقہ وارانہ فسادات وچ بدل گیا۔ مسلماناں دے ابتدائی حملےآں ، عصمت دری تے قتل دے بعد بنگالی ہندوآں نے سکھاں تے غیر بنگالی ہندوآں دے نال مل ک‏ے مسلماناں اُتے حملہ کيتا تے آخر کار اس نے پرتشدد انتقامی کارروائی کيت‌ی شکل اختیار کر لئی۔ اس دے نتیجے وچ مسلماناں وچ بھاری جانی نقصان ہويا۔ بالآخر حکومت ہنگامےآں نو‏‏ں روکنے اُتے مجبور ہوگئی۔ اس سال دے آخر وچ ، مسلم لیگ د‏‏ی حکومت بدنام زمانہ نوخالی فسادات تے [40] وچ ۔
براہ راست ایکشن ڈے تے نوخالی نسل‌کشی نے بنگالی ہندو قیادت نو‏‏ں بنگال د‏‏ی تقسیم کرکے بنگالی ہندو اکثریت‌ی صوبے د‏‏ی تشکیل د‏‏ی طرف ودھنے اُتے آمادہ کيتا۔ اس وقت پاکستان دے قیام د‏‏ی تحریک زوراں اُتے سی تے بنگال نو‏‏ں اس دے وڈے صوبےآں وچو‏ں اک دے طور اُتے لیا جانا سی۔ متحدہ بنگال پلان د‏‏ی ناکامی دے بعد ، جدو‏ں ایہ واضح ہو گیا کہ تمام بنگالی پاکستان جان گے ، بنگالی ہندوآں نے بنگال د‏‏ی تقسیم دے لئی ووٹ دتا [41] ۔ 23 اپریل 1947 نو‏‏ں امرت بازار نے اک رائے شماری دے نتائج شائع کيتیے جس وچ 99.3 فیصد بنگالی ہندو علیحدہ وطن [42] [43] دے حق ماںسن ۔ 0 جون 1947 ، تقسیم د‏‏ی تجویز قانون ساز اسمبلی وچ پیش کيت‌ی گئی ، جتھے ہندو ارکان وچو‏ں دو ارکان نے 521 نو‏‏ں تقسیم دے حق وچ ووٹ دتا [N II] ۔
باؤنڈری کمیشن نے بنگالی ہندوآں نو‏‏ں ان د‏‏ی آبادی تو‏ں بوہت گھٹ زمین الاٹ د‏‏ی جو کہ صوبے د‏‏ی آبادی دا تقریبا٪ 48 فیصد سی۔ پاکستان نو‏‏ں بنگلہ ہندو اکثریت‌ی ضلع کھلنا دتا گیا۔ اُتے چند مسلم اکثریت‌ی ضلعے جداں مرشد آباد تے مالدار نو‏‏ں بھارت دے حوالے کر دتا گیا۔
تقسیم دے بعد د‏‏ی مدت
ملک د‏‏ی تقسیم دے بعد مشرقی بنگال د‏‏ی زیادہ تر شہری بالائی تے متوسط طبقے د‏‏ی بنگالی ہندو آبادی مغربی بنگال ہجرت کر گئی۔ واپس آنے والے اوہ لوک نيں جنہاں دے پاس اہم زمیناں دے مالک سن تے انہاںں یقین سی کہ اوہ اک اسلامی ریاست وچ پرامن طریقے تو‏ں رہ سکیاں گے۔ اُتے ، 1950 د‏‏ی نسل‌کشی دے بعد ، ہزاراں بنگالی ہندو مشرقی بنگال تو‏ں مغربی بنگال بھج گئے ۔1984 وچ ، مشرقی پاکستان وچ ہزاراں بنگالی ہندوآں دا قتل‌عام کيتا گیا تے بنگالی ہندوآں دے بیشتر کاروبار تے جائیداداں مستقل طور اُتے تباہ ہو گئياں ۔ [44] بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی د‏‏ی جنگ دے دوران بنگلہ دیش وچ اک اندازے دے مطابق 2.4 ملین بنگالی ہندوآں دا قتل‌عام کيتا گیا۔ [45]. پاکستانی حکومت دا دشمن پراپرٹی قانون اے جو کہ ہن وی اک نويں اوتار وچ نافذ اے جسنو‏ں ویسٹڈ پراپرٹی اکٹ کہیا جاندا ا‏ے۔ جو بھارت نو‏‏ں تقسیم کرنے تے بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی د‏‏ی جنگ دے دوران ملک چھڈنے والی ہندو اقلیت د‏‏ی جائیداد ضبط کرنے دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔. ڈھاکہ یونیورسٹی دے پروفیسر ابوالبرکات دے مطابق ، قانون بنگالی ہندوآں تو‏ں 2،100،000 اکڑ (8،500 کلومیٹر) زمین چھیننے دے لئی استعمال کيتا گیا اے ، جو ملکیت د‏‏ی کل زمین دا 45 فیصد اے [48] ۔
مہاجرین د‏‏ی آبادکاری اک شدید بحران وچ بدل گئی۔ اڑیسہ ، چھتیس گڑھ ، اتر پردیش تے انڈمان دے رہائشی علاقےآں وچ سیکڑاں مہاجرین نو‏‏ں دوبارہ آباد کيتا گیا۔ اس دے علاوہ ہزاراں بنگالی ہندو وی آسام ، تریپورہ تے شمال مشرق دے ہور حصےآں وچ ہجرت کر گئے۔ آسام دے وادی براق وچ جتھے سلہٹ نو‏‏ں پاکستان وچ شامل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بنگالی ہندو اکثریت ماںسن تے بعد وچ سلہٹ تو‏ں ہندو ہجرت کر ک‏ے کچر آگئے۔ بولی دے سؤال اُتے جمود سی۔ آسام حکومت نے یکطرفہ طور اُتے آسامی نو‏‏ں تعلیم دا واحد ذریعہ قرار دیا۔ اس دے جواب وچ ، بنگالی ہندوآں نے براک وادی وچ پرامن احتجاج کيتا جس وچ بنگالی نو‏‏ں ابتدائی تعلیم دا اک اختیاری ذریعہ قرار دتا گیا۔ 19 مئی 1981 نو‏‏ں حالات نے بدترین رخ اختیار کيتا ، جدو‏ں پولیس نے سلچر ریلوے اسٹیشن اُتے گیارہ بنگالی ہندو مظاہرین نو‏‏ں قتل کيتا ، جنہاں وچ اک نابالغ لڑکی وی شامل سی۔ [46][46] [49] ۔ آسام د‏‏ی حکومت نے بعد وچ وادی براق وچ بنگالی بولی نو‏‏ں اک ذریعہ تعلیم دے طور اُتے اجازت دتی [50] ۔ اُتے ، ايس‏ے تے نوے د‏‏ی دہائی وچ نسلی عسکریت پسندی دے عروج نے مشرقی بنگالی ہندوآں نو‏‏ں اک بار فیر کمزور کر دیا۔ یونائیٹڈ لبریشن فرنٹ آف آسام ، نیشنل ڈیموکریٹک فرنٹ آف بوڈولینڈا ، مسلم یونائیٹڈ لبریشن ٹائیگرز آف آسام تے نیشنل لبریشن فرنٹ آف تریپورہ دے عسکریت پسند ہندو لوک بنگالی ٹائیگر فورس ، یونائیٹڈ لبریشن فرنٹ آف بنگال اسباب نو‏‏ں تشکیل دیندے نيں [51] ۔
پناہ گزین بنگالی ہندو برادری دے نال امتیازی سلوک شمال مشرقی تک محدود نئيں ا‏ے۔ اڑیسہ وچ دس افراد دے اک خاندان وچ ، نصف نو‏‏ں ہندوستانی تے باقی نو‏‏ں بنگلہ دیشی تسلیم کيتا گیا اے [52] ۔
تقسیم ہند دے بعد ، بہار وچ آباد بنگالی مہاجرین دے لئی زمین د‏‏ی ملکیت ، ذات دا سرٹیفکیٹ تے فلاحی اسکیم دے حق تو‏ں انکار کر دتا گیا۔ نتیش کمار حکومت نے ان مسائل نو‏‏ں حل کرنے تے بنگالی د‏‏ی بطور ریاستی بولی د‏‏ی حیثیت ودھانے دا وعدہ کيتا [53] ۔
جغرافیائی تقسیم
بنگالی ہندو بنگلہ دیش تے ہندوستان دونے وچ اقليتی نسلی گروہاں دے رکن نيں ، دونے ملکاں د‏‏ی آبادی دا 10 فیصد تو‏ں کم حصہ [54] ۔ سٹھ د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں ، ہندوستان دے ہور نسلی گروہاں د‏‏ی طرح ، بوہت سارے بنگالی ہندوآں نے اعلیٰٰ تعلیم حاصل کرنے یا منافع بخش پیشےآں دے حصول دے لئی ہندوستان تو‏ں باہر جانا شروع کيتا۔ اس نے دنیا دے کئی حصےآں وچ اک وڈی تعداد وچ غیر ملکی بنگالی ہندو آبادی نو‏‏ں جنم دتا ا‏ے۔ مغربی بنگال وچ بنگالی ہندو اکثریت وچ نيں جنہاں دی آبادی 84،375،546 (80.54٪) اے ، بنگالی ہندو 14،112،217 (8.03٪) د‏‏ی آبادی دے نال بنگلہ دیش د‏‏ی دوسری وڈی برادری ا‏ے۔
ہندوستان د‏‏ی آزادی تو‏ں پہلے ، ڈھاکہ شہر (جو ہن بنگلہ دیش دا راجگڑھ اے) وچ بنگالی ہندوآں د‏‏ی خاصی تعداد سی ، لیکن اس دے بعد ان د‏‏ی تعداد وچ کافی کمی آئی ا‏ے۔ بنگالی ہندو اس وقت مسلماناں دے بعد دوسری وڈی آبادی نيں جنہاں دی تعداد 1،46،164 (6٪) ا‏ے۔
مغربی بنگال دے علاوہ ہندوستانی ریاستاں وچ
بنگالی ہندو 3 ملین (9.12٪) د‏‏ی آبادی دے نال آسام د‏‏ی دوسری وڈی کمیونٹی نيں۔ اوہ وادی براق دے علاقے وچ مرکوز نيں۔ 2011 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق آسام د‏‏ی بنگالی بولنے والی آبادی 91 لکھ تو‏ں ودھ اے جو کہ آسام د‏‏ی کل آبادی دا تقریباً 29 29 فیصد ا‏ے۔ تقریباً 31 31 فیصد بنگالی بولنے والے ہندو نيں۔ جھارکھنڈ وچ بنگالی ہندو آبادی 2.5 ملین (7.09٪) ا‏ے۔
بنگالی ہندوآں نے 1971 وچ تریپورہ وچ پڑوسی مشرقی پاکستان تو‏ں نقل مکانی د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثریت حاصل کيتی۔ اس دے نتیجے وچ تری پورہ بنگالی اکثریت‌ی ریاست بن گیا۔ بنگالی ریاست د‏‏ی آبادی دا تقریباً 59 59.71 فیصد نيں ، جو 2.19 ملین اے تے قبائلی ریاست د‏‏ی آبادی دا 40.92 فیصد نيں ، جو 2011 تک 1.63 ملین ا‏ے۔
انڈمان تے نیکوبار جزیرے وچ بنگالی ہندوآں د‏‏ی اک خاصی تعداد وی آباد اے اوہ تقریباً 100 100،000 ، یا آبادی دا 27٪ نيں۔ انڈمان تے نیکوبار جزیرے وچ سرکاری حیثیت نہ ہونے دے باوجود بنگالی اک وسیع پیمانے اُتے استعمال کیت‌ی جانے والی بولی ا‏ے۔
برصغیر پاک و ہند تو‏ں باہر
برطانیہ وچ ہندو آبادی دا وڈا حصہ بنگالیاں دا ا‏ے۔ سابق کرکٹر عیسی گوہا تے رونا مترا بنگالی ہندو نژاد نيں۔
معیشت
بنگالی ہندو معاشرہ کئی صدیاں تو‏ں نسل پرستانہ سی تے مرداں د‏‏ی پیشہ ورانہ پوزیشن صرف طبقات‌ی تقسیم اُتے منحصر سی۔ کچھ پیشے جداں بنائی ، مٹی دے برتن ، لکڑی دا کم ، لوہار وغیرہ بنگال وچ ہمیشہ خاص ہندو ذاتاں دے گروہاں د‏‏ی طرف تو‏ں چلایا جاندا ا‏ے۔ روايتی بنگالی ہندو معاشرے وچ ، تقریباً every ہر پیشہ خاص ذات دے گروہاں دے درجہ بندی گروپ دے ذریعے چلایا جاندا ا‏ے۔ اُتے ، برطانوی راج د‏‏ی آمد تے شہری رہتل د‏‏ی آمد دے نال ، سابقہ پینڈو زراعت تے تکنیکی معیشت آہستہ آہستہ ٹُٹ پھوٹ دا شکار ہوئی تے جدید متوسط طبقے د‏‏ی معیشت د‏‏ی راہ اُتے گامزن ہوگئی۔ اُتے ، زراعت ، زمین د‏‏ی مدت ، زراعت تے ماہی گیری ہن وی پینڈو علاقےآں وچ زیادہ تر معاشی سرگرمیاں کردی ا‏ے۔ پینڈو آبادی دا اک چھوٹا لیکن اہم حصہ چھُٹے کاروبار تے کاروبار چلاندا ا‏ے۔ شہری تے نیم شہری علاقےآں وچ ، زیادہ تر لوک کاروباری ، صنعت ، سرکاری تے نجی سروس دے شعبےآں وچ کم کردے نيں ، خود کم کردے نيں تے دانشورانہ کم کردے نيں۔ کمیونٹی دے اک خاص حصے وچ بے روزگاری جاری ا‏ے۔
ادب
مناسب بنگالی ادب د‏‏ی تریخ ابتدائی وشنو ادب جداں سری کرشناکیرتن تے وشنوا آیات تو‏ں شروع ہُندی اے جس دے بعد ترجمہ ادب جداں رامائن تے سری کرشن وجیا۔ ادبی کم قرون وسطی وچ چیتنیا مہا پربھو د‏‏ی زندگی تے تعلیمات اُتے لکھے گئے۔ اس دوران شکت د‏‏ی اصطلاحات سامنے آئیاں ۔ منگل کاویا قرون وسطی وچ بنگالی ہندو ادب د‏‏ی اک خصوصیت اے جس نے مختلف ہندو دیوتاؤں د‏‏ی تسبیح د‏‏ی اے جو اکثر لوک داستاناں دے پس منظر نو‏‏ں استعمال کردے نيں۔
ابتدائی جدید دور وچ ، خاص طور اُتے بنگالی میڈیا دے عروج دے بعد ، ادبی سرگرمیاں وچ اک جھٹکا لگیا۔ پہلا بنگالی نثر دا بادشاہ ، پرتاپادتیہ اس وقت لکھیا گیا سی۔ نشاance ثانیہ نے جدید بنگالی ادب وچ تیزی تو‏ں ترقی کیتی۔ جدید کلاسیکی ادب وچ زیادہ تر افسانے ، نظماں ، ناول ، مختصر کہانیاں تے ڈرامے ايس‏ے دوران لکھے گئے۔ بنگیا ساہتیہ پریشد جو بعد وچ بنگیا ساہتیہ پریشد دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی ، قائم کيتی گئی۔ نشاance ثانیہ دے دوران ، ادب د‏‏ی ترقی رابندر ناتھ دے ادب وچ نوبل انعام تو‏ں ختم ہوئی۔
سارہ چودھری
سارہ چودھری (انگریزی:Sara Chaudhry؛ پیدائش: 27 ستمبر 1978ء،لاہور) نامور اداکارہ و ماڈل رہیاں، جنہاں نے اکیہویں صدی د‏‏ی پہلی دہائی وچ بننے والے کئی ڈرامےآں تے اشتہارات وچ اداکاری دے جوہر دکھائے۔
بنگالی ہندو
ادب
تقسیم دے بعد دے دور وچ بنگالی ہندوآں نے بھوکی نسل ، نويں شاعری تے لٹل میگزین د‏‏ی تحریک دا آغاز کيتا۔ اس مقصد دے لئی ، انہاں وچو‏ں چند نے معاصر انگریزی ادب اُتے اپنی نشان چھڈی ا‏ے۔
فن
کالی گھاٹ گھرانہ وچ جدید دور دے ابتدائی دور وچ تے خاص طور اُتے 1809 وچ پہلی پیپر مل دے قیام دے بعد پینٹنگ پھلدی پھولدی رہی۔ ویہويں صدی دے اوائل وچ قوم پرستی دے عروج دے دوران بنگالی ہندوآں نے بنگال اسکول نو‏‏ں سرخیل بنا دیا۔ اس نے ہندو قوم پرست تحریک وچ اظہار دا اک فنکارانہ ذریعہ فراہم کيتا۔ بھانواں بنگال اسکول جدیدیت پسندانہ نظریات دے راستے اُتے چلدا اے ، لیکن اس نے اک دیرپا میراث چھڈی ا‏ے۔ ہندوستان دے آزادی دے بعد دے دور وچ ، جدید فن اک نويں جہت اُتے پہنچیا جدو‏ں دیواجیوتی رائے ، سدیپ رائے تے پریش میندی جداں نوجوان فنکاراں نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے پہچان ملنے لگی۔ دیوجیوتی رائے تخلص متعارف کرانے دے لئی جانیا جاندا اے ، جو کہ اج کل ہندوستانی فن د‏‏ی اک اہم صنف ا‏ے۔
مذہب
بنگالی ہندو عام طور اُتے ان عقائد تے رسم و رواج د‏‏ی پیروی کردے نيں جو ہندو مذہب د‏‏ی وسیع تر چھتری وچ آندے نيں۔ انہاں وچو‏ں بیشتر شکتا یا ویشنوا روایت کيتی پیروی کردے نيں تے کچھ ان دونے دے فیوژن د‏‏ی پیروی کردے نيں۔ چھوٹی روایات وچ شیوا وغیرہ شامل نيں۔ ملحداں د‏‏ی اک قابل ذکر اقلیت جو کسی رسم و رواج اُتے عمل نئيں کردی۔ بنگالی ہندوآں وچ وی برہمن ازم پایا جاندا ا‏ے۔
سارہ چودھری
پیشہ وارانہ زندگی
مشہور فیشن فوٹو گرافر خاور ریاض نے زارا شیخ دے نال ساتھ عینی یعنی سارہ چودھری نو‏‏ں وی شوبزانڈسٹری وچ متعارف کروایا۔ پروڈیوسر شہزاد گل تے ڈائریکٹر حسن عسکری د‏‏ی فلم تیرے پیار میں مختصر کردار وچ سامنے آئیاں ۔
بنگالی ہندو
مذہب
اصل روایت دے علاوہ ، بنگالی ہندو عام طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں ان بہت ساریاں برادریاں وچو‏ں اک دے نال جوڑدے نيں جو قدیم گرو-شاگرد روایت کيتی ادارہ جاندی شکل دے طور اُتے قائم کيتی گئیاں نيں۔ ان وچ رام کرشنا مشن ، بھارت سباشرم سنگھا ، وجے کرشنا گوسوامی ، انوکول ٹیگور ، متوا ، اسکون ، گاوڈیا مٹھ ، آنند مارگ ، رام ٹیگور تے ہور شامل نيں۔
لوک کہانی
بنگالی فن تے سبھیاچار وچ اپنی کامیابیاں دے لئی مشہور نيں۔ مختلف بنگالی ادیباں ، ڈرامہ نگاراں ، کمپوزراں ، مصوراں تے فلم سازاں نے ہندوستان وچ فن تے دستکاری د‏‏ی ترقی وچ اہم کردار ادا کيتا ا‏ے۔ انیہويں صدی دے مرکز وچ بنگال د‏‏ی نشا ثانیہ کچھ انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں ملک وچ مغربی تعلیم تے مغربی جدیدیت دا دخل سی۔ دوسرے ہندوستانیاں دے مقابلے وچ ، بنگالیاں نے نسبتاً تیزی تو‏ں انگریزاں دے رسم و رواج سیکھے تے ایہ انگریز ہی سن جنہاں نے آزادی دے بعد د‏‏ی تحریک وچ اپنے ملک وچ استعمال ہونے والی انتظامیہ تے قوانین دا علم استعمال کيتا۔ بنگال د‏‏ی نشا ثانیہ وچ پوشیدہ ابھرتی ہوئی سیاسی ہندوستانی قوم پرستی تے جدید ہندوستان دے فن و سبھیاچار د‏‏ی پہلی نقاب کشائی سی۔ بنگالی شاعر تے ناول نگار رابندر ناتھ ٹیگور نے 1913 وچ نوبل انعام جِتیا تے ایشیا وچ ادب دا پہلا نوبل انعام یافتہ بن گیا۔
سارہ چودھری
مشہور معاشقہ
مشہور اداکار سمیع خان سارہ د‏‏ی پہلی محبت سی، جس دے نال منگنی وی ہوئی لیکن ایہ دل لگی شادی تک نہ منتج ہوسکی تے ایويں ایہ محبت ناکامی تو‏ں دوچار ہوئی۔
بنگالی ہندو
میلہ
بنگالی ہندو تہوار اک پسندیدہ قوم ا‏ے۔ انہاں دا تذکرہ بنگالی کہاوت "بارہ مہیناں ماں تیرو پروان" وچ ا‏ے۔ بنگالی ہندو بنیادی طور اُتے شکتا مذہب دے مننے والے نيں۔ لہٰذا بنگال دے اہم تہواراں وچ شکتا مذہبی اثر پایا جاندا ا‏ے۔ ہزاراں سالاں تو‏ں بنگال وچ ماتریکا د‏‏ی پوجا کيتی جاندی رہی ا‏ے۔ ویشنوا تے شیوی رسومات وی بہت مشہور نيں۔ بدھ مت دا اہم اثر بنگالی ہندوآں دے مذہبی عقائد تے تہواراں وچ دیکھیا جا سکدا ا‏ے۔ درگا پوجا بنگالی ہندوآں دا اہم تے بہترین تہوار ا‏ے۔ کالی پوجا نو‏‏ں بنگالی ہندوآں دے وڈے مذہبی تہواراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏ے۔ اس دے علاوہ ، پہیلا بیشک ، سرسوت‌ی پوجا ، کوجاگری لکشمی پوجو ، جگادھتری پوجا ، ندویپ دے شکتر ، مہالیہ ترپن تے چندی پاتھ ، بسنتی پوجا ، ماناسا پوجا ، شیتلا پوجا ، کارتک پوجا ، کاٹیاانی پوجو ، شیوا راتری ، چارک ، ویرکتا ، ویمونٹا ڈولیاترا ، ویشنوا رسائاترا ، جھولن پورنیما ، نبنا ، بسنت اتسو ، مکر سنان ، گمبھیرا وغیرہ منعقد ہُندے نيں۔
سارہ چودھری
زندگی بحیثیت روايتی گھریلو سواݨی
عینی 29 اکتوبر 2010ء فیصل خان (دبئی دے کاروباری شخص) نال رشتہ ازدواج وچ منسلک ہونے دے بعد دبئی وچ سکونت اختیار کردے ہوئے شوبز تو‏ں مکمل کنارہ کش ہوگئیاں۔
بنگالی ہندو
حوالے
گٹھ:بنگالی ہندو گٹھ:برما دے نسلی گروہ گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:بنگلہ دیش دے نسلی گروہ گٹھ:بھارت دے نسلی گروہ گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے نسلی گروہ گٹھ:نسلی مذہبی گروہ گٹھ:نیپال دے نسلی گروہ گٹھ:ہندو اسماج گٹھ:چھُٹے پیغام خاناں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:مغربی بنگال وچ ہندومت گٹھ:بنگلہ دیش وچ ہندومت گٹھ:بھارت وچ ہندومت گٹھ:میانمار وچ ہندومت گٹھ:بنگال
سارہ چودھری
حوالے
گٹھ:اکیہویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں گٹھ:لاہور دیاں اداکاراواں گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:1978 دے جم گٹھ:27 ستمبر د‏‏یاں پیدائشاں گٹھ:پنجابی شخصیتاں
لسٹ اے کرکٹ
لسٹ اے کرکٹ محدود اوورز ( اک روزہ ) کرکٹ دے کھیل د‏‏ی اک شکل ا‏‏ے۔ ایہ کرکٹ علاقائی فرسٹ کلاس کرکٹ د‏‏ی طرح بین الاقوامی ٹیسٹ کرکٹ تو‏ں تھلے د‏‏ی سطح اُتے ا‏‏ے۔ لسٹ اے کرکٹ اک روزہ بین الاقوامی تو‏ں نچلی سطح اُتے اک روزہ کرکٹ اے، اس کرکٹ نو‏‏ں بین الاقوامی کرکٹ دا درجہ حاصل نہ ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کرکٹ اصطلاحیات گٹھ:محدود اوور کرکٹ گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:کرکٹ
پنجابی بولی دا مستقبل
پنجابی دے مستقبل متعلق گل باب چلدی ہی رہندی اے۔ کجھ سماں پہلاں افواہ پھیل گئی کہ یونیسکو مطابق پنجابی آؤندے پنجاہ سالاں وچ الوپ ہو جاوے گی۔ بھاویں یونیسکو دے دلی دفتر نے پچھ-گچھ دے جواب وچ اجیہا کوئی نرنا دتا ہون توں واضع انکار کر دتا، تاں وی گھٹ پڑھن، سوعدہ اتے وچارن پر ودوتا دا بہتا وکھالا پاؤن والے ساڈے حال بھاشائی ماحول وچ تہانوں اخباراں-رسالیاں وچ انگنت لیکھ لگاتار چھپدے رہندے ملنگے جنہاں دا پہلا واک ہندا اے، اقوام متحدہ دے اک سروے مطابق پنجابی پنجاہ سالاں وچ مر جاوے گی۔”  مطلب ایہہ نہیں کہ پنجابی نوں کوئی خطرہ نہیں۔ پر ایہہ مدعا بالکل وکھرے نظرئیے نال وچارے جان دی منگ کردا اے۔
انسان لئی بولی دا، اس کرکے پنجابیاں لئی پنجابی دا اہمیت انا اجاگر اے کہ اس دی وضاحت دی کوئی لوڑ نہیں رہِ جاندی۔ جنگلی انسان نے حال پڑائ تک جو پندھ مکایا اے، اوہ کرت اتے بولی دے دو پیراں اتے تر کے ہی مکایا اے۔ اج دے کمپیوٹری جگّ والی ترقی یافتہ بولی دا مڈھ اس ویلے بجھیا جدوں چار پیراں والے پسو نے سدھا تن کے پچھلے دو نوں پیر رکھدیاں اگلے دو نوں ہتھ بنا لیا اتے اچی تھاں کھلو کے دور دور تک پسری ہوئی قدرت نوں نہاردیاں تے مہسوسدیاں اچمبھے اتے آنند نال لمی تے اچی کلکاری ماری۔ بناں-شقاں جے دھنیاں اتے شبد اوہدے وسّ وچ ہندے، اوہنے اس کلکاری دی بھاونا نوں اسے روپ وچ ظاہر کرنا سی جویں لکھاں سال مگروں بابا نانک نے وسمادی خماری نال کیہا سی،"بلہاری قدرتِ وسیا، تیرا انتُ ن جائی لکھیا!”
اس کلکاری دے روپ وچ ظاہر ہوئی بولی انسان لئی اک ور سدھ ہوئی تاں باقی چار انگلاں نالوں نکھڑ کے ہولی ہولی 90 درجے اتے پجیا انگوٹھا سبھ پرانیاں وچوں اکو-اک انسان نوں پکڑ دی اتے اس کرکے کرت دی صلاحیت دندیاں دوجا ور سدھ ہویا۔ کرت وچاراں نوں تے بولی نوں ترقی یافتہ کردی گئی اتے وچاراں نوں پرگٹاؤندی بولی کرت دے ترقی دا بنیاد بنی۔ جدوں حاکم جماعت دے انگ گرو دروناچاریا نے اکلوء توں انگوٹھے دی گورو-دچھنا منگی سی، اوہ اسنوں صرف ہتھ دے اک حصے توں وروا ہی نہیں سی کرنا چاہندا، سگوں انگوٹھے نوں کرت، بولی تے سبھیاچار دا پرتیک مندیاں اوہدی جات-جماعت نوں ایہناں دے ہر حق توں وروا کرن دا انانسانی اتے ناکام جتن کر رہا سی۔ دروناچاریا دے کھواے انگوٹھے توں بناں وی باقی چار انگلاں دے سہارے ہی اوہدے لاڈلے شش ارجن نوں تیربازی دے گہگچّ ٹاکرے وچ مڑھکو-مڑھکی کردیاں اکلوء نے عامَ لوکاں دیاں بھوکھی نسلاں دے کرت، بولی تے سبھیاچار دے حق دا پرچم بلند کر دکھایا سی۔
بولی دے اہمیت بارے اینی گل کرن پچھوں آؤ اپنی پنجابی دی گل کریئے۔ پنجابی دے مستقبل متعلق چرچہ ہن پھیر بھکھی ہوئی اے۔ اسدا اک کارن کچھ سماں پہلاں پھیلی ایہہ افواہ اے کہ ینیسکو مطابق پنجابی آؤندے پنجاہ سالاں وچ لوپ ہو جاوے گی۔ بھاویں یونیسکو دے دلی دفتر نے پچھ-گچھ دے جواب وچ واضع کر دتا اے کہ اوہناں نے اجیہا کوئی نرنا نہیں دتا، تاں وی گھٹ پڑھن، سوعدہ اتے وچارن پر ودوتا دا بہتا وکھالا پاؤن والے ساڈے حال بھاشائی ماحول وچ تہانوں اخباراں-رسالیاں وچ انگنت لیکھ لگاتار چھپدے رہندے ملنگے جنہاں دا پہلا واک ہندا اے، “ستعینات دیس دے اک سروے مطابق پنجابی پنجاہ سالاں وچ مر جاوے گی۔”
پہلی گل، بھاشائی کارن دے نال نال سماجی، تریخی اتے مذہبی کارناں صدقہ گیارہویں صدی دے نیڑے-تیڑے جدوں پنجابی نے (تے ایہدے نال ہی بنگلا، مراٹھی، گجراتی، اڑیا، ملیالم، تیلگو، آدی نے) ساہت سرجن دے اہل بولی وجوں شکل پھڑنی شروع کیتی، ایہہ لوک-بولی تے لوک-سبھیاچار وچ آیا اک نواں پڑائ تاں سی پر ایہدیاں جڑھاں ویداں-شاستراں جاے صدیاں پرانے اچکوٹی دے لپیبدھ علم تک پجدیاں سن۔ اس ناطے دا سکھاواں اثر تاں ایہہ ہویا کہ ایہہ علم پنجابی دے ترقی واسطے اک وڈی ٹیک بنیا پر نال ہی پنجابی نوں طاقتور سنسکرت دے سماجی، تہذیبی اتے بھاشائی دابے دا ٹاکرا وی کرنا پیا۔ اس ٹاکرے وچوں صحیح-سلامت بچ نکلن نے بناں-شقاں پنجابی نوں آس وی دتی اتے یعقین وی۔ اسے کرکے ایہہ اگے چل کے اس توں وی ودھ طاقتور تے کرور عربی-فارسی دے دابے وچوں اتے پھیر جدید بھاشائی جگتاں نال لیس ہور وی ودھ طاقتور انگریزی دے دابے وچوں بچی رہن وچ کامیاب ہندی رہی۔
سانوں اک تاں پنجابی دی ایہہ اندرونی طاقت پچھانن اتے اجاگر کرن دی لوڑ اے اتے دوجے، پنجابی ساہت-سبھیاچار دے تعلقات وچ سانوں بابا فرید توں پچھے لکیر مارنا چھڈّ کے اجوکے پنجابی بولدے علاقے دے اس ویلے والے جغرافیائی کھیتر دے نروئے ورثے نوں اپناؤنا چاہیدا اے۔ جدوں بھائی گرداس نے بابا نانک دے ظاہر ہویاں دھند مٹن دی گل کیتی سی، اوہ مدھکالی ہنیر دا ذکر کر رہے سن۔ اوہناں دا ایہہ مطلب نہیں سی کہ اس توں پہلاں اتھے سدا توں دھند ہی سی۔ مدھکالی دھند توں پہلاں دے چانن دا گوڑہا اثر تاں بھائی گرداس سمیت رچناکاراں اتے بانیکاراں دیاں کرتاں وچ صاف جھلکدا اے۔
دوجی گل، ایہدے نالو-نالو ہی پنجابی دی اپنی لپی گورمکھی دا سہج-ترقی سی جس نوں اوہدے مڈھلے دور وچ ہی بانی لئی ورتے جان نے امرتا بخش دتی۔ بھاویں صدیاں مگروں وکھ وکھ دھراں نے اپنے سیاسی اتے مذہبی ہتاں لئی پنجابی بھائیچارے دی فرقو بنیاد اتے بھاشائی ونڈ خاطر اس تتھّ دی درورتوں کیتی پر اس گل وچ کوئی شکّ نہیں کہ بانی لئی گورمکھی دی ورتوں پنجابی واسطے جیونداتی طاقت سدھ ہوئی۔ 18ویں-19ویں صدیاں وچ چھاپاکھانے دی آؤند نال پنجابی سمیت لپیاں والیاں بولیاں نوں اتے اوہناں وچ ساہت-رچنات نوں وڈا ہلارا ملیا۔ بھاشائی ترقی دے اس پڑائ اتے لپیاں توں ورویاں بولیاں پچھڑ گئیاں اتے پنجابی سمیت لپیاں والیاں بولیاں اگے نکلن لگیاں۔
تیجی گل، آزاد بھارت دی سنودھانساز سبھا دے لمے وچار-وٹاندریاں وچ بولیاں دی مسئلہ جاری چرچہ دا موضوع رہی۔ آخر اوہناں نوں وکھ وکھ کھیتراں وچ سرکاری مانتا دین دے عاشِ نال اٹھویں لسٹ وچ 14 بولیاں درج کیتیاں گئیاں۔ خوش قسمتی نوں پنجابی وی اوہناں وچ شامل سی۔ اس لسٹ وچوں باہر رہی ہر بولی نوں اس وچ شامل ہون لئی بہت جدوجہد کرنا پیا۔ اسے کرکے 60 سالاں توں ودھ دے ویلے وچ کل 8 ہور بولیاں ہی اس وچ شامل ہو سکیاں ہن۔ اک وار پھیر پنجابی سمیت درج بولیاں دے ترقی واسطے غیر-درج بولیاں دے ٹاکرے سہائی ماحول پیدا ہو گیا۔
چوتھی گل، جو تیجی نال جڑی ہوئی ہی اے، درج بولیاں دے بنیاد اتے صوبیاں دی حدبندی سی۔ اس ویلے تک بولی وچ فرقو-سیاسی دخل بہت تکڑا ہو گیا ہون کرکے کئی صورتاں وچ بھاشائی صوبیاں لئی بھاری جدوجہد کرنی پئی، تاں وی اک اک کرکے آخر اوہ ہوند وچ آ ہی گئے۔ پنجابی دا صوبہ بھاویں وکھ وکھ بہانیاں نال علاقائی پکھوں بری طرحاں چھانگ دتا گیا، پھیر وی ایہنوں بھاشائی-جغرافیائی بنیاد تاں مل ہی گیا۔
پنجابی دیاں پکیاں بنیاداں بارے ایہہ نقطے بھاشائی اختیار دی مکمل حصول لئی جدوجہد نوں بل دین دے اہل ہون کرکے چیتے رکھنے ضروری ہن۔
پنجابی متعلق فتوے توں یونیسکو دے انکار دے باو جود ایہہ تتھّ وچارے جانا وی ضروری اے کہ بولیاں مردیاں وی ہن اتے ہن اوہ وگیانک-تکنالوجیکل تے مایامکھی وشویکرت جگّ وچ پہلاں نالوں بہت ودھ تیزی نال مر رہیاں ہن۔ ہن بھاشا-مہربان سیانیاں دی چنتا ایہہ نہیں کہ بولیاں مر رہیاں ہن سگوں ایہہ اے کہ خود بولی ہی مر رہی اے! جے بولی دے مر رہی ہون دی لمی-چوڑی گل نوں لامبھے رہن دیئیے، بولیاں دے مرن دا عمل تاں ساڈے اکھاں ساہمنے واپر رہا اے۔ وڈیاں بولیاں دے سامراج چھوٹیاں بولیاں نوں اپنے اندر خور رہے ہن۔ اپبولیاں کسے ہلپانی جاں رولے توں بناں بولیاں وچ لین ہو رہیاں ہن۔ ساڈے بچپن وچ اوہناں دے بولن دے اپبھاشائی رنگ صدقہ ہندی ملوئیاں، مجھیلاں، دوابیاں، پوادھیاں، آدی دی پچھان آواجائی، پاٹھ-کتاباں، ریڈیو-ٹیویؤ اتے ملازماں دی ادلا-بدلی جاے کارناں نے بہت پتلی پا دتی اے۔ باراں کوہ پچھوں بولی بدلن والی پنجابی کہاوت دریڈے ہوئے-بیتے دی گل بن کے رہِ گئی اے۔ وڈے پیمانے اتے ایہو بھانا چھوٹیاں، خاص کرکے قانونی راکھی توں ورویاں بولیاں نال واپر رہا اے۔ ایہدی اک اجاگر مثال ساڈی گوانڈھی بولی ہریانوی اے جو اپنا علاقہ ہون دے باو جود، لپی-وہونی اتے غیر-درج ہون کرکے، ہندی ایلانے جان نال سکولی-کالجی اتے دفتری-سرکاری ہندی وچ تیزی نال کھردی جا رہی اے۔
1898 وچ آئرش بولی-سائنسدان جارج ایبراہم گریئرسن نے تن سالاں دی محنت نال ہندوستان دا پہلا بھاشائی سروے نیپرے چاڑھدیاں 179 بولیاں اتے کئی اپ-بولیاں دی پچھان کیتی سی۔ 2005 وچ ‘بھارت بولی ترقی یوجنا’ دے ناں نال اتے پھیر 2007 وچ ‘نیو لنگوئسٹک سروے آف انڈیا’ دے ناں نال کیتے گئے جتن بھارت سرکار نوں تکنیکی اتے آکاری کارناں کرکے تیاگنے پئے۔ 2009 وچ بڑودرا دی اک غیر-سرکاری ادارہ ‘بولی ریسرچ اینڈ پبلیکیشن سینٹر’ نے ایہہ کم کسے سرکاری مدد توں بناں اپنے ہتھ لیا۔ چار سالاں وچ 85 ادارےآں تے تن ہزار والنٹیئراں دی مدد اتے اک کروڑ روپئے دے خرچ نال تیار کیتی گئی 35,000 پنے دی ‘پیپلز لنگئسٹک سروے آف انڈیا’ ناں دی رپورٹ استاد دن ویلے اس 5 ستمبر نوں عوامی کیتی گئی۔ اس رپورٹ نے کئی دلچسپ بھاشائی تتھّ پیش کیتے ہن جو پنجابی دے حوالہ وچ ساڈا دھیان لوڑدے ہن۔
2001 دی مردمشماری نے، دس ہزار توں گھٹ لوکاں دیاں بولیاں نوں گنتی وچ نہ لین کرکے، دیس دیاں بولیاں دی گنتی 122 دسی سی۔ دنیا دے سبھ توں وڈے اس پیپلز سروے نے 40 کروڑ لوکاں دی بولی ہندی توں لے کے سقم دے صرف چار بندیاں تک محدود ہو گئی اتے ہولی ہولی نپالی وچ کھر گئی ماجھی تک 780 بولیاں پچھانیاں ہن جنہاں وچوں 400 توں ودھ بولیاں آدواسی قبیلیاں اتے ٹپریواساں دیاں ہن۔ سروے دا ایہہ وی کہنا اے کہ سو دے قریب بولیاں اجے وی اوہناں دی نظروں اوہلے رہِ گئیاں ہو سکدیاں ہن۔ اس سروے ویلے لوکگیتاں، کہانیاں، رشتیاں، ریتی-رواجاں، کرت دے سنداں، گھریلو وستاں، گنتی-منتی، دناں، مہینیاں، رنگاں، برچھ-بوٹیاں، آدی دے نانواں واسطے ورتے جاندے شبداں دے فرق نوں وکھری بولی متھن واسطے بنیاد بنایا گیا۔ (اس کسوٹی مطابق پنجابی دی گھٹدی مولکتا اتے نویکلتا دا اندازہ قریبی رشتیاں تے گھریلو وستاں دے سینکڑے غیر-پنجابی نانواں توں، مثال وجوں ماں-پیو دے ممی-ڈیڈی، بسترے دے بیڈّ، میز-کرسی دے ٹیبل-چیئر، چمچے دے سپون بنن توں لایا جا سکدا اے۔ کئی پنجابی بچے ہن دناں، رتاں، گنتیاں، آدی دے ناں تاں پنجابی وچ سمجھدے ہی نہیں۔ اوہناں لئی ایت، سوم سنڈے، منڈے، ہنال، سیال ثمر، ونٹر، چھٹی ویکیشن اتے پندراں، سولاں پھپھٹین، سکسٹین ہو گئے ہن۔)
اس ماحول وچ پنجابی دیاں مشکلاں دی چرچہ دا شروع ساڈے بہت سارے سیانے مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں ایہہ الانبھا دے کے کردے ہن کہ مغل-پٹھاناں نوں تاں کی کہیئے، اوہنے وی پنجابی لاگوُ نہ کیتی۔ اجیہے نقطہ چین انا وی نہیں جاندے-سمجھدے کہ اس زمانے وچ بولی دی اہمیت دے اوہ تجزیہ ترقی یافتہ ہی نہیں سن ہوئے جو اج ساڈے لئی پیمانہ بنے ہوئے ہن۔ ماں بولی، راجبولی، سکھیا دا زریعہ، راجبولی وجوں ماں بولی دا اہمیت، سکھیا دے زریعہ وجوں ماں بولی دے کردار، جاے مدعیاں بارے رنجیت سنگھ دے ویلے اج والی سمجھ دی آس جاں سوچ کرنا واجب نہیں۔ اس ویلے تاں سکھیا راج دے سروکاراں وچ شامل ہی نہیں سی۔ راجپربندھ دا تانابانا وی اس ویلے اج وانگ پھیلواں نہیں سی۔ راج دی چنتا بسّ ایہہ ہندی سی کہ امن-قانون بنیا رہے اتے ٹیکس اگرااے جاندے رہن۔ اس اپرنت، فارسی، جس نوں رنجیت سنگھ نے پہلاں وانگ ہی راجکاج دی بولی بنائی رکھیا، ہندوستان دے اندر تے باہر وڈے جغرافیائی کھیتر وچ حکومتاں دی ورتوں وچ ہون کرکے انتر-سرکاری رابطہ وچ سہائی ہندی سی۔
پنجاب دی بولی مسئلہ دے بی انگریزاں نے سوچی-سمجھی پالیسی ماتحت بیجے۔ اوہناں نے راجپربندھ نوں جدید لیہاں اتے اسارن اتے کارگر ڈھنگ نال چلاؤن لئی عملہ-پھیلا تیار کرن واسطے پہلی وار تعلیمی تانابانا ہوند وچ لیاندا جس وچ انگریزی نوں باقی بولیاں دے ٹاکرے سرداری دتی گئی۔ ایہدے نال ہی اوہناں نے ہندواں، مسلماناں اتے سکھاں وچ اپنے اپنے دھرم دی پرپکتا اتے دوجے دھرماں دے ٹاکرے وڈتن دی بھاونا جگاؤن دی تکنیک اپنائی۔ پھیر دیسی بولیاں اتے لپیاں نوں دھرماں نال جوڑن دی خطرناک چال چلی گئی۔ آزادی سنگرام دی بھاونا ایہناں چالاں دا کافی کارگر توڑ سدھ ہندی رہی پر ویلے دا وینگ دیکھو، انگریز دی بیجی اس زہر-بوٹی نوں آزادی ویلے دیس-ونڈ نال پیدا ہوئے ماحول وچ بھرپور پھل لگن لگے۔ ایہہ سبھ انا سجرا اتہاس اے کہ اس دے وستار وچ جان دی کوئی لوڑ نہیں دسدی۔
رنجیت سنگھ دے اتے انگریزاں دے ویلے پنجابی نوں راجپربندھ اتے سکھیا دے زریعہ وجوں ستھان نہ ملن دے باو جود لوکاں دی بولی وجوں ایہدی حیثیت نوں سٹّ مارن دے سوچے-سمجھے جتن نہیں سن ہوئے جس کرکے ایہدیاں جڑھاں نوں نقصان نہیں سی پجیا۔ راج-سنگھاسن اتے سکھیا-سنگھاسن توں بناں وی ایہہ گروہ پنجابیاں دے، ہندو پنجابیاں دے وی، مسلمان پنجابیاں دے وی اتے سکھ پنجابیاں دے وی، من دے سنگھاسن اتے براجمان رہی۔ آزادی نال دیسی بولیاں دے ترقی دی آس جاگنی سبھاوک سی پر سرکار نے سیاسی اتے معاشی واگاں سنبھالن وانگ بھاشائی اتے تہذیبی پالیسیاں گھڑن دا کم وی پوری طرحاں اپنے ہتھ لے کے ایہناں نوں وی اپنا کھڈونا بنا لیا۔ اسے کرکے ایہہ پالیسیاں رتاں وانگ بدلدیاں رہندیاں ہن۔ چاہیدا ایہہ سی کہ ایہہ پالیسیاں تیار کرن دا کم بولی اتے سبھیاچار دے گیانیاں دے حوالے کیتا جاندا۔
بابا فرید توں لے کے ہن تک پنجابی ساہت دے وڈے بھائیوال رہے مسلماناں نوں پاکستان، جس دے حصے پنجابیاں دا وڈا حصہ آ گیا سی، وچ ایہہ پکّ کروایا جان لگیا کہ اوہناں دا اصل رشتہ پنجابی نال نہیں، اردو نال اے۔ راجپربندھ اتے سکھیا وچ پنجابی نوں نکار کے اردو دے جھنڈے گڈّ دتے گئے۔ اکھوتی اپرلے طبقے دے پنجابیاں نے گل بات لئی اردو اپنا لئی۔ حالت اینی نگھر گئی کہ پاکستانی پنجاب دی اسمبلی وچ پنجابی وچ تقریر کرن دی مناہی کر دتی گئی۔ (ہن شاید ایہہ مناہی تاں ردّ کر دتی گئی اے پر پتہ نہیں، ایہہ حق کوئی ورتدا وی اے کہ نہیں۔) ادھر پہنچدیاں ادھرلی پنجابی دی ترقی دیاں خبراں بہت ودھا-چڑھا کے دسیاں ہندیاں ہن۔ اہتوں وی ماڑی گل، ادھرلے پنجاب وچ اپنے آپ نوں عامَ لوکاں نالوں اچا سمجھن والے طبقے وچ پنجابی دی تھاں گھراں وچ انگریزی جاں ہندی بولن دا رجھان ودھ رہا اے، بھاویں کہ پاکستان دے ٹاکرے اس عمل دی رفتار اجے کافی مدھم اے۔
ایہہ آس رکھنا بالکل جائز سی کہ پنجابی صوبہ بنن پچھوں، خاص کرکے پنجابی صوبے دے مدعی کہاؤندے سیاسی آگوآں دے گدی اتے بیٹھن پچھوں پنجابی نوں راجبولی دا درجہ مل جاندا۔ پر اتہاس حیران ہویا کریگا کہ اجیہا ہویا نہ۔ میرا متّ اے کہ جے لچھمن سنگھ گل دی ٹٹن لئی ہی بنی سرکار ایہہ قدم نہ چکدی، کسے اکالی جاں کانگرسی سرکار نے اج تک وی پنجابی نوں راجبولی نہیں سی بناؤنا اتے پنجابی لکھاریاں نے چنڈی گڑھ دے مٹکا چوک وچ اسے طرحاں دھرنے دندے رہنا سی، جویں ہن اوہ بنیا ہویا بھاشائی قانون لاگوُ کرواؤن لئی اتے اوہدیاں کمزوریاں دور کرواؤن لئی اکثر دندے رہندے ہن۔ چھوٹے-وڈے بابو ہمیشہ حاکماں دی اکھ ول دیکھ کے کم کردے ہن۔ گل دی کوڑی اکھ دیکھدیاں ٹائیپ دیاں انگریزی مشیناں دفتراں دیاں الماریاں اتے سٹّ کے پنجابی دیاں مشیناں خرید لئیاں گئیاں سن۔ اوہدی سرکار دا ڈگنا سی کہ پنجابی دیاں مشیناں پرے سٹدیاں انگریزی دیاں مشیناں جھاڑ-پونجھ کے پھیر میزاں اتے سجا لئیاں گئیاں۔ اس تتھّ اتے کس نوں ہاسہ نہیں آویگا کہ اج وی دفتراں وچ پنجابی لاگوُ کرن دیاں ہدایتاں کئی وار انگریزی وچ بھیجیاں جاندیاں ہن۔
معاشی بین القوامیت دے نال نال اطلاع، دورکمیونیکیشن اتے کمپیوٹر تکنالوجی دے دنگ کر دین والے ترقی نے انگریزی بولی دی اہمیت بہت ودھا دتی اے۔ اسدا کارن ایہدیاں کوئی بھاشائی خاصیتاں نہیں،سگوں لپی دیاں کمزوریاں اتے گرائمر دیاں بے نیمیاں ایہنوں اونی بولی بناؤندیاں ہن۔ اک تاں بستیوادی سامراج دی بولی ہون کرکے ایہدی پہنچ وڈے جغرافیائی کھیتر تک ہو گئی اتے دوجے، ایہدے زریعہ راہیں کھوج-کم صدقہ ہویا وگیانک-تکنالوجیکل ترقی ایہدے اہمیت وچ وادھا کردا اے۔ انگریزی وچ ہور بولیاں دے شبداں نوں اپنا کے امیر ہون دی وی بڑی صلاحیت اے۔ اوہ ساڈے وانگ فون نوں ‘دوربھاش’، سبویء نوں ‘بھومیگت پیدل پار پتھ’ اتے جونیئر انجینیئر نوں ‘کنشٹ ابھئنتا’ نہیں بناؤندے سگوں انگریزی-بھاشییزی لوکاں وچ ہور بولیاں دے پرچلت ہندے رہندے شبداں نوں اسے روپ وچ اپنے کوشاں وچ شامل کردے رہندے ہن۔ اوہناں لئی حقہ، بندی، ساڑھی، سبھ ایہو ہن۔ انگریزی دے اس دبدبے دا راہ ساڈی بھاشائی ہین-بھاونا ہور سوکھا کر دندی اے جس کرکے انگریزی بولن نوں، بھاویں اوہ غلط ہی ہووے، مان والی گل سمجھیا جاندا اے۔
پنجابی دا مستقبل کس راہ پیا ہویا اے، ایہہ تتھّ اسیں دو پیمانیاں مطابق دیکھانگے۔ اک، رابطہ، علم اتے سبھیاچار دے وسیلے وجوں؛ دوجا، مکھ آدھاراں دی مضبوطی دے پکھوں۔
عامَ بول چال اتے عامَ رابطہ وچ پنجابی اجے وی کافی وڈے جغرافیائی کھیتر وچ وڈی حد تک ورتوں وچ اے، بھاویں ہن پوری حد تک تاں نہیں کیہا جا سکدا۔ گیان-سائنس دے ترقی دے نال نال اس اتے انگریزی دا جائز تے ناجائز دوواں قسماں دا چھپا ودھدا جاندا اے۔ ساہت، لوک-ساہت، وچار-چرچار، لوریاں، گیتاں، ویناں، آدی راہیں ظاہر ہندا بھاوناتمک، فلسفی اتے تہذیبی پکھ ہی اے جو انسان نوں انسان بناؤندا اے۔ ایہہ پکھ نویاں سماجی، معاشی، سائنسی حالتاں وچ لگاتار سنگڑ رہا اے۔
کسے وی بولی نوں کھڑی رکھن لئی جغرافیائی کھیتر، شبد-بھنڈار، لپی اتے گرائمر اوہدے چار تھمھ ہندے ہن۔ جے ایہناں چاراں دے پکھوں پنجابی نوں پرکھ کے دیکھیئے، سٹے کوئی اتشاہجنک نہیں نکلدے۔
پہلا، پنجابی دا جغرافیائی کھیتر، جو سنتالی تک دور دور پھیلیا ہویا سی، وار وار ٹکڑیبندی دا شکار ہو کے تھوڑھے جاے علاقے تک سمٹ گیا اے۔
دوجا، پنجابی دا مولک شبد-بھنڈار، جو ہر بولی وانگ، اپنے بولن والیاں دے وچار-پرگٹاوے دے پوری طرحاں اہل اے، بدقسمتی نوں آپنیاں ہتھوں ہی کھردا جا رہا اے۔ پنجاب دے پربندھک تے سیاسی حلقیاں وچ اتے سبھ توں ماڑی گل، اکادمک کھیتر وچ اجیاے لوکاں دی بھرمار اے جنہاں نوں نہ تاں پنجابی نال کوئی موہ اے، نہ سماج لئی ماں بولی دے اہمیت دا پتہ اے اتے نہ پنجابی دی بھاشائی آب-تاب دی کوئی جانکاری اے۔ ایہہ لوک پنجابی دے سچے ٹکسالی شبداں دی تھاں اوپریاں بولیاں دے شبد عامَ ہی ورتدے ہن۔
تیجا، ایہہ کتھن کسے جذباتی جاں سوڑے نظرئیے اتے مشتمل نہیں سگوں بھاشا-سائنسی کسوٹی اتے کھرا اتردا اے کہ پنجابی لئی اکو-اککو ڈھکویں لپی گورمکھی ہی اے جو اس دی ہر دھنی اتے شبد نوں لکھت دا صحیح صحیح جامہ پوا سکدی اے۔ پر اس دے باو جود مسلمان، پوتر قرآن نال جڑی لپی ہون کارن، شاہمکھی نوں ستکاردے ہن، ہندواں لئی ‘دیوتیاں دی بنائی’ دیوناگری توں بناں سبھ کوڑ اے اتے سکھاں لئی گورمکھی گرو گرنتھ صاحب دی لپی اے۔ اس سوچ نے پنجابی دا نقصان کرن وچ کوئی قصر نہیں چھڈی!
لپی بارے اصل چنتاجنک گل کئی پنجابی لکھاریاں سمیت کجھ لوکاں دی ایہہ سمجھ اے کہ لپی دا کی اے، کوئی وی ورت لوو! اوہ کہندے ہن، بہہتیاں لپیاں وچ لکھی پنجابی بہتے لوکاں تک پہنچ سکیگی۔ اس دلیل مطابق تاں سانوں پنجابی دی تھاں بولی وی انگریزی اپنا لینی چاہیدی اے کیونکہ اجیہا کر کے اسیں بہت ودھ لوکاں نال جڑ سکاں گے۔ ایہناں لوکاں نوں اینی فکر نہیں کہ پجدی بولی اے، لپی نہیں۔ جے مینوں کوئی بولی نہیں آؤندی، میں اپنے لئی پڑھنجوگ کسے لپی وچ لکھی اس بولی دا کی کراں گا؟کوئی انگریز رومن وچ لکھی ہوئی پنجابی دا کی کریگا؟ میں گورمکھی وچ لکھی ہوئی فرانسیسی دا کی سمجھانگا؟ تے جے کسے نوں پنجابی دی سمجھ اے تاں اوہ اس دی لپی گورمکھی کیوں نہ سکھے-جانیے؟ ایہہ متّ پیش کرن والے سجناں نوں نہ ایہہ پتہ اے کہ بولی کی ہندی اے، نہ ایہہ جانکاری اے کہ لپی کی ہندی اے اتے نہ ہی ایہہ سوجھی اے کہ ایہناں دوواں دا آپس وچ کی رشتہ اے تے سماج نال کی ناطہ اے! کسے جغرافیائی کھیتر دے لوکاں دی بولی بہت لمے تریخی دور وچ روپ دھاردی اے۔ اوہدیاں کچھ دھنیاں ہور بولیاں نال سانجھیاں ہو سکدیاں ہن تے ہندیاں ہن پر کچھ دھنیاں اسے دیاں ہی خاص ہندیاں ہن۔ ہر بولی دی لپی دا ترقی وی اوہدے نال نال ہی ہندا اے۔ ایہو لپی اس بولی دیاں ساریاں دھنیاں نوں ظاہر کرن دے اہل ہندی اے۔ ہور کوئی لپی اجیہا نہیں کر سکدی۔ پنجابی دیاں کچھ پرانیاں دھنیاں، جویں گھ، جھ، ڈھ، دھ، بھ، آدی اجہیاں ہن جنہاں نوں ہور کسے لپی وچ ظاہر ہی نہیں کیتا جا سکدا۔ اسے طرحاں ل نالوں پاٹ کے ترقی یافتہ ہوئی اتے ہن پینتی وچ شامل ہو چکی ل دی دھنی ہور لپیاں وچ ظاہر نہیں کیتی جا سکدی۔
شاہمکھی دی گل نوں اردو جانن والے سجن چنگی طرحاں سمجھ سکنگے۔ کوئی ادھی صدی پہلاں دی گل اے، جالندھر ریڈیو توں شاہمکھی وچ لکھ کے پنجابی پڑھن والے اک سجن نے کلغی نوں قلفی پڑھ دتا سی۔ بڑا رولا پیا تے بڑا جھنجٹ ہویا۔ چلو ایہہ تاں دور دی گل اے، سجری مثال لوو۔ کچھ مہینے پہلاں دلی دے اک دوماسک نے پاکستان وچ شاہمکھی-پنجابی وچ چھپیاں غزلاں چھاپیاں۔ لپی بدلن ویلے ہوئے کئی کارنامیاں وچوں دو مثالاں کافی ہن۔ مصرعہ سی،"ہولی ہولی وتھاں ودھیاں جویں مٹھیؤں کردی ریت۔” لپی کار نے کیتا،"…مٹھیؤں کردی ریت۔” اویں ہی “چن وی اوہنوں ویکھ کے کھڑھا رہا بنیرے تے” دے "بنیرے” نوں “ہنیرے” لکھ دتا۔ کارن ایہہ سی کہ جے سوچیا نہ جاوے،ایہہ لفظ ایوں وی پڑھے جا سکدے ہن!
ہن گل کریئے دیوناگری دی۔ پنجابی لئی (تے ہور بھارتی بولیاں لئی وی) آنیں-بہانیں، کسے بھاشائی بنیاد توں بناں، بھاشائی-سامراجی سوچ جاں فرقو راجپالیسی کارن دیوناگری لپی دی منگ کیتی جاندی رہندی اے، بھاویں کہ پنجاب وچ ایہہ منگ کرن والے پنجابی نوں آپ وی دیوناگری وچ نہیں لکھدے۔ اک دلچسپ تتھّ؛ مینوں جے گورمکھی دی تھاں دیوناگری دی ورتوں کتے سوچ-سمجھ کے باقاعدہ کیتی ملی اے، اوہ گوردواریاں وچ رکھے جاندے گٹکیاں وچ اے۔ عقیدت منداں نوں بانی تک پہنچن واسطے اس دی لپی سکھن لئی پریرن دی تھاں بانی دی ہی لپی ‘اور تماری’ کر دتی گئی اے۔ اکو مثال کافی اے۔ دیوناگری وچ لکھ کے کسے نوں گھر، جھولا، ڈھول، دھرتی اتے بھولابھالا پڑھن واسطے کہو اتے دیکھو کہ اوہ ایہناں دے پنجابی اچارن دی تھاں کی اچردا اے!
انگریزی دی لپی رومن دی گل تاں رہن ہی دیئیے تاں چنگا! ایمیل کردیاں لوک پنجابی لئی عامَ کرکے رومن لپی ورتدے ہن جس وچ لکھی پنجابی نوں اٹھالنا خاصی مشقت لوڑدا اے۔ اجیہا اس تتھّ دے باو جود ہو رہا اے کہ کمپیوٹر وچ گورمکھی-پنجابیی وچ ایمیل کرن دی بہت ہی سوکھی-سرلی سہولت حاصل اے۔ ایہنوں پنجابی نال دلی سانجھ دی گھاٹ ہی سمجھو کہ، مثال وجوں، جنہاں لکھاریاں، پروفیسراں، پاٹھکاں نوں میں گورمکھی-پنجابیی لکھن دا ایہہ طریقہ دسیا اے، اوہناں وچوں بہت گھٹ نے اوہ اپنایا اے۔ ایوں پنجابی دی اک لپی وجوں کمپیوٹر راہیں سہجے سہجے رومن دا داخلہ ہو رہا اے۔ موتی تے موٹی نوں رومن وچ کی فرق کر کے لکھوگے؟دوویں Moti ہن۔ Das دس اے کہ داس؟ Dal دال اے کہ دل اے، dal ڈال اے کہ ڈل اے؟ Gard نوں گارد، گرد، گارڈ، گرڑ وچوں کی پڑھوگے؟
پنجابی واسطے اس دی سائنسی لپی گورمکھی دی تھاں کوئی ہور لپی لیاؤن والیاں دی نرول سیاسی تے دھارمک-فرقو منگ خلاف لمے جدوجہد دے سٹے وجوں پنجابی بولی اتے گورمکھی لپی دا قانونی میل ہویا اے۔ بھاشا-سائنس دے خلاف گلاں لکھ-بول کے ستیاں کلاں نہیں جگاؤنیاں چاہیدیاں اتے پنجابی دا نقصان نہیں کرنا چاہیدا!
چوتھا، ہر بولی دا نت-ورتوں صدقہ ترقی یافتہ ہویا گرائمر مونہوں-مونہوں پیڑھی-در-پیڑھی اگے پجدا رہندا اے۔ سکولی عمر توں پہلاں ہی بچہ وعدہ اتے لنگ سمیت بہت سارا گرائمر سکھ چکیا ہندا اے۔ اوہ “میں روٹی کھانی ہے” کہندا اے، “میں روٹی کھانا ہے” نہیں اتے "میں پانی پینا ہے” بولدا اے،"میں پانی پینی ہے” نہیں۔ اوہ "اک روٹی لینی ہے” آکھدا اے،"اک روٹی لینیاں ہن” نہیں اتے "دو روٹیاں لینیاں ہن” کہندا اے،"دو روٹی لینی ہے” نہیں۔ پر وڈیاں ڈگریاں والے اوہناں کئی ‘ودواناں’ دا کی کریئے جہڑے ایہناں توتلے بچیاں دے برابر گرائمر وی نہیں جاندے؟ اجیاے لوکاں دے مونہوں تسیں اکثر ہی ‘مکی دی روٹیاں’ تے ‘کچّ دی چوڑیاں’ ورگے منوہر وعدہ سنے ہونگے۔ کچھ دن پہلاں دورفلسفہ توں آزادی دن دے پروگرام دی پیشکار بیبی پنجابی نوں بالکل بناؤٹی لہجے وچ تاں بول ہی رہی سی، ‘شہیداں دی قربانیاں’ جاے بھاشائی موتی وی بکھیر رہی سی! ہن پنجابی ‘ملیا’ دی تھاں اکثر ‘پایا گیا’ لکھیا ملدا اے جس دے بڑے ہاسوہینے سٹے نکلدے ہن۔ اخبار مریض دے پیٹ وچ کینسر ملیا جاں نکلیا دی تھاں لکھدے ہن، مریض دے پیٹ وچ کینسر پایا گیا۔ یعنی، اس بدقسمت دے پہلاں چنگے-بھلے پیٹ وچ ہن کینسر پا دتا گیا اے!
پنجابی اتے ش دا حملہ ہی رکن وچ نہیں آؤندا۔ دیس، نراس، سلوار، سیسہ جہے درجناں شبد ساڈے مہانرتھیاں نے دیش، نراش، شلوار، شیشہ، آدی بنا دتے ہن۔ دیس نوں دیش بنا دتے جان کرکے ہن گھیؤ دیشی ہووےگا اتے کڑیاں پردیشی ڈھولے دے گیت گایا کرنگیاں۔ پردیس ودیش ہو گیا اے، مٹیار یوتی ہو گئی اے اتے گبھرو یوک ہو گیا اے۔ پنجابی رشتیاں اتے سبھیاچار دا سبھ توں بہتا نقصان انکل-آنٹی نے کیتا اے۔ جتھے، مثال وجوں، ماما-ماسی ماں دے اتے چاچے-تائیے تے بھوآ پیو دے ویر-بھین ہون صدقہ بولن ویلے من وچ آدر تے موہ دی خاص بھاونا جگاؤندے سن، ہن مامے، چاچے، تائے، پھپھڑ، ماسڑ، آدی توں لے کے سبزی والا انکل، دودھ والا انکل سبھ انکل ہی ہن۔ چاچی، تائی، ماسی، بھوآ، آدی توں لے کے گلی دی کپڑے پریس کرن والی تک سبھ آنٹیاں ہن۔ انکل-آنٹیاں وچ اجیاے گوانڈھی وی شامل ہندے ہن جنہاں نوں گھرے بچیاں ساہمنے اکثر گالاں دتیاں جاندیاں رہندیاں ہن۔ ایوں ایہناں شبداں نال جڑیا ستکار ہی مر گیا اے۔
ایہہ گل وی دھیانجوگ اے کہ ساڈے کسے وشوودیالے، ڈیپارٹمنٹ جاں بورڈ نے، اک سکولی تے اک کالجی گرائمر توں علاوہ، پنجابی دی گہر-گمبھیر جانکاری لئی ورتی جا سکن والی کوئی گرائمر کتاب تیار نہیں کیتی۔ کی سانوں اس گل توں چنتاتر نہیں ہونا چاہیدا کہ پنجابی نال متعلق کروڑاں-اربانں دے بجٹ والیاں ادارےآں وچوں کسے نے وی اجے تک پنجابی شبد-گروہ نوں اک تھاں اکتر نہیں کیتا اتے نہ ہی شبدجوڑاں وچ اکروپیؤ لیاندی اے؟ شبد-سنگریھ اتے شبدجوڑاں دے میاریکرن واسطے پنجابی یونیورسٹی نے ڈاکٹر۔ ہرکیرت سنگھ دی اگوائی وچ وڈیائیجوگ کم کیتا سی جو بدقسمتی نوں اسے یونیورسٹی نے ردّ کر دتا جدوں کہ چاہیدا ایہہ سی کہ وشوکوشاں وچ جاری سودھاں اتے وادھیاں دی دنیا بھر والی ریت اپنائی جاندی اتے اس نوں مکمل بنایا جاندا رہندا۔ الٹا ہویا ایہہ کہ ہرکیرت سنگھ دے جواب وچ یونیورسٹی نے اصولاں دا اک اجیہا کتابچہ جاری کیتا جیہنے کئی کئی جوڑاں والے شبداں واسطے کوئی اک جوڑ متھن دی تھاں اوہ شبدجوڑ وی اکھیڑ دتے جنہاں بارے اکا کوئی اختلاف جاں دوہر اے ہی نہیں۔