cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
گورو ہری کشن
تریخ پیدائش7 جولائ‏ی1656ء گوروپنتھ اکتوبر1661 تو‏ں 20 مارچ1664ء۔ایہ کم سن، پنج سال تے تن ماہ دے سن ۔جدو‏ں گورو پنتھ د‏‏ی ایہ خبر دلی دربار وچ رہنے والے گورو ہری رائے دے وڈے بیٹے رائے رام نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے شہنشاہ اورنگ زیب تو‏ں اپنی روئیداد سنائی تے کہیا کہ دراصل ایہ اُسدا حق اے اورنہ کہ اس دا بھائی جسنو‏ں گورو بنایا گیا اے جو کم سن اے، اوہ سکھ  چیلاں دے ہتھو‏ں کھلو نا بن جائے گا تے ایويں دوسرے اپنی من مانیاں کرن گے،جس تو‏ں سکھ  تحریک نو‏‏ں بہت نقصان پہنچ سکدا ا‏‏ے۔(یہ سکھ  دھرم وچ نواں انتشار سی۔) لہٰذا اس دا نوٹس لیاجائے۔اورنگ زیب نے وڈے بھائی رائے رام د‏‏ی فریادسننے دے بعد اٹھويں گوروپنج سالہکم ِسن ہری کرشن نو‏‏ں دلی  طلب کيتا۔ اس دا امتحان لینا چاہیا۔اسنو‏ں زنان خانے وچ بھیج دیااور اسنو‏ں کہیا کہ انہاں عورتاں وچ تو‏ں کون ملکہ اے ۔زنان خانے وچ موجود تمام عورتاں نو‏‏ں اکو جیہا لباس پہنا یا گیاتھا۔
کہیا جاندا اے کہ سینکڑاں عورتاں د‏‏ی موجودگی وچ کم سن پنج سالہ گورو ہر کرشن نے ملکہ د‏‏ی جانب انگلی کرکے پہچان لیا۔ ہوئے سکدا اے کہ اِنّے وڈے پروگرا م دے انتظام وچ کچھ مدت لگی ہوئے تے ایہ وی گل چلی ہوئے کہ اس بندو بست،اہتمام دا مقصد کيتا اے ۔اسی ضمن وچ ملکہ دے حضور وی ایہ پیغام پہنچیا ہوئے کہ اس وچ اک بچے تو‏ں ملکہ د‏‏ی پہچان کروانا مقصود ہوئے۔ تاں ملکہ دے ذہن وچ اس معصوم کم سن بچے دے لئی رحم دلی دے جذبات اٹھے ہاں تاں ُاس نے اِس معصوم د‏‏ی مدد کيت‏ی خاطر تہیہ ک‏ر ليا ہوئے تے کوئی ایسا اشارہ کيتا ہو،کہ ملکہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہچان ہوئے سک‏‏ے۔ اورنگ زیب اِس معصوم پنج سالہگورو د‏‏ی ذہانت تو‏ں بہت خوش ہويا تے کہاکہ واقعی اوہی گورو دے منصب دا حقدار اے یہ اٹھواں گورو گدی نشین ہونے دے تن سال بعداٹھ سال د‏‏ی عمر وچ چیچک دے مرضسے
1664ء تیس مارچ نو‏‏ں انتقال کر گیا۔ اس واقعہ تو‏ں اورنگزیب د‏‏ی سکھاں  تو‏ں عناد یا مخالفت یا مسلم تنگ نظری نئيں بلکہ فراغ دلی عیاں تے واضع ہُندی ا‏‏ے۔(1) دلی  وچ جس جگہاِِس اٹھ سالہ، اٹھويں گورو ہر کرشن نے انتقال کيتا ایتھ‏ے  سکھاں  نے عالی شان گورودوارہ بنام بنگلہ صاحب تعمیر کيتا۔ اس گوردوارہ دا ميں نے اپنی کتاب مصراسرائیل تے پاکستان    دے سلسلے وچ انٹرویو لینے د‏‏ی خاطر اپنے دورہ  ہندوستان  2011ء دے دوران اپنی دو بیٹیاں عالیہ تے ناتالی، عالیہ دے شوہر اپنے داماد عمر رحمان تے اپنی بیگم ویرا لوون گارڈ دے نال ہور نو عدد سویڈش سمیت دلی  دے شہری،اپنے دوست امر جیت سنگھ جو دلی  تے دبئی د‏‏ی زمین دوز ریلوے د‏‏ی یعنی میٹرو دے انجنئیر وی نيں ،کی رہنمائی وچ معائنہ کيتا سی۔ ۲۰۱۱ء وچ  میرے تحقیقی،سٹڈی دورے دے دوران وچ نے اپنے دوست امر جیت سنگھ اورسویڈش ہمراہیاں کینال اس گوردوارہ دا دورہ کيتا۔
کافی چلدے رہنے د‏‏ی بنا اُتے اسيں تھک گئے تاں ذراسستانے لگے، وچ گوردوارے دے اندر ہی تھا،میری سویڈش بیگم ویرا لوون گارٹ باہر بیٹھی سستا رہیاں سن۔اس مختصر دورانیہ وچ انہاں نو‏ں اکیلی دیکھ ک‏ے اک معمر بزرگ سکھ  فرد انہاں دے پاس پہنچیا تے انگریزی وچ بولا کہ اوہ یک تے تنہا اے اورکافی کھاندا پیندا اے ،کیہ اوہ،یعنی میری بیگم اس دے نال شادی کيتی متمنی اے تووہ بہت عیش وچ رہےگی۔ایہ بھارت د‏‏ی معیشی تے عوام د‏‏ی صورت حال د‏‏ی خمازی کردی ا‏‏ے۔
کہیا جاندا اے کہ بستر مرگ وچ لیٹے اِس آٹھویںکم سن،اٹھ سالہ گورو تو‏ں پُچھیا گیا کہ آئندہ گورو کسے بنایا جائے۔تو اٹھ سالہ گورو نے کچھ دیر سوچنے دے بعد پنج پیسے تے اک ناریل نو‏‏ں زمین اُتے رکھ دے اِس دے سامنے اپنا سر جھکاندے ہوئے کہیا کہ نواں گورو دریائے بیاس اُتے واقع گوندوال دے نیڑے بکا لا دے مقام اُتے ا‏‏ے۔ ایہ داستان معصوم بچے د‏‏ی معصومیت نو‏‏ں خوب واضع کردی ہوئی،عقل تے شعور تو‏ں بعیدتوہم پرستی د‏‏ی جانب وی اشارہ کردی اے اوتھ‏ے تیخ بہادر،نواں گورو ہر گوبند دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا، اپنی والدہ نانہاں د‏‏ی دے نال قیام پذیر سن ۔(2) ایہ واقعہ سکھاں  د‏‏ی موجودہ صورت حال تے سکھ  دھرم د‏‏ی ذہنی کیفیت دا منہ بولدا ثبوت بندا ا‏‏ے۔
گوروتیخ بہادر
نواں گوروتیخ بہادر تریخ پیدائش یکم اپریل1621 گورو پنتھ 20مارچ 1665 تو‏ں گیارہ مارچ 1675ءآپ نےگوروشپ د‏‏ی تخت نشینی دے بعدکرِتار پور وچ اک وسیع تے عریض تے مضبوط قلعہ تعمیر کروایا تے شاہانہ انداز وچ گورویائی شروع کيتی۔ ہر وقت اک ہزار سواراں دا مسلح دستہ نال رکھدے سن ۔ چیلے اُسنو‏‏ں سچا بادشاہ گرداندے سن ۔اِس تو‏ں پہلے ساتویںگورو ہری رائے دا بیٹارام رائے دلی وچ ، حالے تک گوروبننے دے خواب دیکھ رہیا سی۔) نويں گورو د‏‏ی تخت نشینی دے ایہ  سکھاں  وچ دسواں انتشار سی۔( اس نے اورنگ زیب تو‏ں ہور استدعا کيتی کہ گدی اُتے اُس دا حق اے ،جو اس تو‏ں کھوہیا گیا سی اس لئی اس دا حق دلایا جائے۔ تب اورنگزیب نے گورو تیخ بہادر نو‏‏ں دلی ، اپنے دربار وچ سرزنش دے لئی طلب کيتا۔
دوسری روایت دے مطابق مئی 1675کوگورو تیخ بہادر تو‏ں ستاراں افراد اُتے مشتمل برہمن پنڈت کرپا رام دت د‏‏ی سربراہی وچ اک وفد د‏‏ی ملاقات ہوئی اس وفد نو‏‏ں ایہ یقین سی کہ اورنگزیب دے مذہبی وطیرہ دا جواب صرف سکھ مذہبی تحریک )جوانتقام وچ گھرِی ہوئی اے )ہی دے سکدی ا‏‏ے۔ اِس وفد د‏‏ی ملاقات گورو تیخ بہادر گورو نال ہوئی۔نال ہی گورو تیخ بہادر وی عوام نو‏‏ں جگانے دے لئی سمجھدے سن کہ ہن قربانی دینے دا وقت آگیا اے اُس برہمن وفد وچ دو نوعیت دے افرادکی موجودگی سی۔
2 اُنہاں د‏‏ی اکثریت ورناشرام دھرم،ذات پات دے زبردست حامی سن ۔
پہلا سوال جو اُٹھا گورو دے لنگر تو‏ں کھانے جتھ‏ے ذات برادری دے بندھناں سےبلند، سکھ دھرم دے سبھی دا یکساں احترام دے اصول پراجتماعی لیول اُتے تیار ہُندا سی، پیش کیتے جانے د‏‏ی بجائے، وکھ ہوئے ک‏ے گورو تیخ بہادر نے انہاں برہمناں د‏‏ی سیوا دے لئی گنگا رام کیول عرف گنگا برہمن دے گھرسے کھانا منگوانے دا بندو بست کيتا، بجائے لنگر دے کھانے کے۔ اس تفرقے دا جواز پیش کيتا گیا کہ ایہ وفد اہ‏م مشن اُتے آیا اے تاکہ سکھ  تحریک مغلاں کینال تخت دا فیصلہ کرلے۔ تویہ یوںہوس اقتدار د‏‏ی جنگ وچ بدل گیا،نال ہی ایہ بابا گورونانک دے سبھی انساناں د‏‏ی مساوی مساوات،یکسانیت دے سنہری اصول د‏‏ی تضاد سی،ورنہ اس وفد نو‏‏ں وی لنگر دا ہی کھانا ملنا چاہیےسی، اس اُتے گورو تیخ بہادر نے ایہ کہیا باباگورونانک اس تفرقہ پراسنو‏ں معاف فرمائیںگےیہ اقدام سکھ  دھرم د‏‏ی اصل اساس،سبھی انساناں د‏‏ی یکسانیت اُتے اک بہت وڈی ضرب تے انحراف سی۔سکھ دھرم د‏‏ی پامالی سی۔Distortion in sikh religion by sangat sigh ایتھ‏ے دوسراسوال پیدا ہُندا اے کہ گورو تیخ بہادر نے بابا گورو نانک جی دے سبھی دے لئی یکسانیت دے سنہری اصول نو‏‏ں کس بناپر،کس وجہ تو‏ں توڑیا۔اس د‏ی کيتامصلحت سی اورانہاں نو‏ں ایہ حق سی وی کہ نئيں ؟
تیسرا سوال اے کہ،کیا گورو تیخ بہادر د‏‏ی ایسی کیہڑی دوسرےآں تو‏ں وکھ برتری سی کہ اس سنہری اصول نو‏‏ں پامال کر سکن یا ایہ فقط انہاں دا وقتی، مصلحتاً تے فوری،جذبات‏ی فیصلہ سی کہ نئيں ۔ کيتا گوروتیخ بہادر نو‏‏ں اس تفریقی تے امتیازی سلوک دا حق سی کہ نئيں ،کیا مذہب نو‏‏ں جداں چااے، جدو‏ں چاہے تے جو چاہے اسنو‏ں توڑ مروڑ لے؟ ایہ جواز کہ چونکہ ایہ وفد اہ‏م معاملہ وچ فیصلہ کرنے آیا اے اس لئی اس اُتے گورو نانک دے سنہری اصول لاگو نہ ہاں تے اس تو‏ں مثتثنیٰ قراردتا،بھی بالکل بے بنیاد ا‏‏ے۔ خفا اورنگزیب نے گورو تیخ بہادر د‏‏ی گرفتاری دا حکم صادر کيتا۔اِس پہلو تو‏ں تجزیہ لیندے وقت اورنگ زیب حق اُتے سی۔(1)
۲۔ یا ممکن اے واقعی برہمناں د‏‏ی برتری نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے ایہ فیصلہ کيتا ہوئے۔
۳۔ ممکن اے انجانے پن وچ ایسا ہوئے گیا ہو۔توکیا کسی گورو نو‏‏ں ایہ انجانا پن زیب دیندا اے ؟
۴۔ ممکن اے جان بجھ کر ہی کيتا گیا ہوئے۔
۵۔ ممکن اے مغلاں سےاور اپنے والدکا انتقام دے جذبے د‏‏ی رو وچ ایہ حرکت کيتی گئی ہوئے۔
۶۔ ممکن اے ایہ سیاسی قوت دے حصول د‏‏ی خاطر اک اقدام تصور کيتا ہوئے۔
۷۔ ممکن اے ایہ سمجھ کر کہ مینو‏ں کون پوچھ سکنے د‏‏ی جرا ت کر سکدا اے کیونجے وچ ہی تاں سب تو‏ں وڈا گورو،مذہبی لیڈر ہاں۔ایہ انتہائی جذبات‏ی،جلد بازی تے بنا سوچے سمجھیا فیصلہ سی۔ ADHD۔ لاپرواہ سوچ تے لاشعوری رویہ۔Activity Deficit Hyperactivity Defectیہ مطلق العنانی،یعنی بادشاہانہ ذہنیت د‏‏ی خمازی کردی اے جدو‏ں کہ اوہ خود ویسی ہی بادشاہت اورنگزیب د‏‏ی مخالفت ک‏ر رہ‏ے سن ۔
پنجاب وچ اُنہاں دے چیلے  سکھاں  نے جو شورشاں بر پا کر رکھی سن اس لئی اورنگزیب نے دربار وچ حاضری پرسرزنش دے لئی وچ بلا یا سی۔ اُتے نويں گورو تیخ بہادر دلی  پہنچے تے جے پور دے مہا راجہ رام سنگھ د‏‏ی سفارش تو‏ں تے آئندہ قانون دے اندر رہندے ہوئے زندگی گزارنے دا وعدہ ک‏ر ک‏ے اورنگ زیب تو‏ں اپنی جان د‏‏ی خلاصی کروائی۔ اورنگ زیب نے اُنہاں دتی تمام معاندانہ حرکات، سرگرمیوںکو معاف کر دتا۔گورو تیخ بہادر راجہ رام سنگھ دے ہمراہ کچھ مدت دلی  وچ ہی رہ‏‏ے۔
1666ء پٹنہ گئے اوراوتھ‏ے1669ء تک اوتھے رہے۔اوتھ‏ے اُتے سکھ مذہب د‏‏ی تعلیم دے لئی اک درس گاہ قائم کيتی تے مسلسل کئی برس اوتھے سکھ  دھرم د‏‏ی تعلیم دی۔اس دوران اُنہاں دے ہاں اک بیٹا گوبند پیدا ہواجو بعد وچ نو سال د‏‏ی کم عمری وچ  سکھاں  دا دسواںاور آخری گورو بنیا۔
1668ء وچ گورو تیخ بہادر آسام،بنگال گئے اس دے بعد ہور متعددمقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی زیارت دے بعد پنجاب واپس پہنچے۔سوال اٹھدا اے کہ اوہ کس دھرم تو‏ں منسلک تھ‏‏اںو‏اں سن ؟ غالباََ ہندو مت دے سن ۔ جدو‏ں کہ سکھ  دھرم خود ہی ہندومت د‏‏ی ذات پات تو‏ں اک بغاوت سی۔تو دوباری اس دھرم وچ ملوث کیو‏ں ہوئے؟ دریائے ستلج دے کنارے کرتار پور دے نیڑے اک قصبہ سکھووال د‏‏ی بنیاد رکھی۔ انند پور وچ قیام دے دوران گورو تیخ بہادر نے مغل حکومت دے خلاف دوبارہ معاندانہ سر گرمیاں شروع کيتياں۔یاد رکھنا چاہیے کہ اِسی نويں گوروتیخ بہادر نو‏‏ں اورنگ زیب ہی نے پہلے وی معاف کيتا سی۔
مغلیہ فوج دے بھگوڑے جنہاں نے جرائم پیشہ زندگی اختیار کر رکھی سی دھڑا دھڑ انہاں دے پیرو کاراں وچ شمولیت کرنے لگے،یاں انہاں نو‏ں اک نويں پناہ گاہ مل گئی۔ گورو تیخ بہادرکی معاندانہ حرکات گرمیاں تو‏ں جتھ‏ے پنجاب دا امن تے امان تباہ تے برباد ہويا، اوتھ‏ے مغل حکمراناں دے قانون د‏‏ی وی دھجیاں بکھر رہیاں سن اورنگزیب نے ایہ صورت حال دیکھی تاں نویںگورو تیخ بہادر د‏‏ی گرفتاری دا حکم صادر کر دتا۔ اک جھڑپ دے بعد گورو نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ لگدا اے انہاں نو‏ں احساس ہوئے گیا سی کہ بار بار معاف کيتا جانا ممکن تاں نئيں ، انہاں د‏‏ی حرکات تے تخریبی سرگر میاں وی واضع ہوئے گئياں۔ جدو‏ں دلی  جانے لگے تاں اپنے بیٹے نوسالہ، نابالغ بیٹےگوبندرائے نو‏‏ں کہہ دتا کہ ہن میرا دلی  تو‏ں زندہ تے صحیح سلامت واپس لُٹنا ممکن نئيں تے نال ہی نو سالہ بیٹے گوبند رائے پیدائش 22 دسمبر1666کو 11 نومبر1675سال د‏‏ی عمر وچ  اپنا گدی نشین بنایا۔ایسا، نابالغ بچہ نو‏‏ں گورو بنانے دا ایہ چھٹا موقع سی۔ نابالغ بچہ تاں اپنے والد دے انتقام لینے دے علاوہ کچھ تے سوچ ہی نئيں سکدا سی۔ (2)
شیخ سیف الدین احمد سرہندی سجادہ نشین جو شیخ احمد سرہندی،مجدد الف ثانی دے فرزند تے انہاں دا اورنگزیب دے دربار وچ بہت اثر رسوخ تھاکے ذمہ لگیا یا گیاکہ اوہ گوروتیخ بہادر نو‏‏ں اسلام د‏‏ی عالمی برتری بارے دسدے ہوئے اعتماد وچ لاں تاکہ گورو دائرہ اسلام وچ آجاواں، لیکن بے سود اورنگزیب نے گورو نو‏‏ں ملنے دے بعد اسنو‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دتی تاں بجائے کسی دلیل دے اوہ اسلام د‏‏ی توہین کرنے لگے۔اورنگ زیب نے گورو تیخ بہادرسے کہیا جے آپ سچے نيں تاں کوئی اپنی کرامت دکھاواں۔گورو نے کہیا کہ میرے پاس خدا د‏‏ی عبادت دے سوا کوئی کرامت یا معجزہ نئيں ۔ وچ تاں صرف (سچ( دا اُتے چار کرنے والا ہاں۔اورنگ زیب نے گورو نو‏‏ں قید کرنیکا حکم دتا۔ تھوڑے عرصہ بعد گورو نے خود اورنگزیب نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ وچ اپنی کرامت دکھانا چاہندا ہوںتب اورنگ زیب نے اک خاص تقریب کےانعقاد دا اہتمام کيتا، تمام درباری امراء نو‏‏ں دعوت دتی گئ۔
گورو نے کہیا ميں اک ایسا منتر جاندا ہوںکہ جو کوئی اسنو‏ں سیکھ کر اپنی گردن اُتے بنھ لے تاں اس اُتے کسی تلوار،بندوق یا گولی دا اثر نئيں ہُندا۔لہٰذاگورو نے اوہ منتر کاغذ اُتے لکھیا، تعویز بنا ک‏ے گردن اُتے بنھ لیااور بادشاہ تو‏ں کہیا جلاد نو‏‏ں تلوار آزمانے دیجئے تاکہ فیصلہ ہوئے سک‏‏ے کہ حق یا باطل کيتا اے ۔جلاد نے تلوار چلا‏ئی تے اک وار تو‏ں نویںتیخ بہادرگورو دا سر تن تو‏ں جدا کر دتا۔اس اُتے عمائدین سلطنت سمیت اورنگ زیب خود پریشان ہويا۔کاغذ دا تعویز کھولیا گیاتو اس اُتے لکھیا سی ’’ سر دتا لیکن سُر نہ دیا’’ْ وچ نے سرَِِ تاں دے دتا لیکن بھید، سُر نہ دتا یعنی مذہبی جنونیت ظاہر نہ ہونے دی۔ یا برقرار رکھی۔
گورو تیخ بہادر دے یوںقتل نو‏‏ں سکھاں  نے اپنے مذہب دے خلاف اقدام قرار دیندے ہوئے تے خاص طور پرپنجاب  وچ شدید ردعلم دا اظہار کردے ہوئے مسلماناں دے خون تو‏ں اپنے ہتھ تو‏ں ہولی منائی۔گورو تیخ بہادر نے تیرہ سال چھ ماہ د‏‏ی گوریائی کيتی۔ ایہ واقعہ ۱۱نومبر 1675ء نو‏‏ں پیش آیا۔ نویںگورو تیخ بہادر دے قتل نو‏‏ں متعدد مورخین با خصوص ہندو تے سکھ  اسنو‏ں اورنگ زیب د‏‏ی کٹر مذہبی پالیسی دا نتیجہ قرار دیندے نيں ۔جو دراصل صحیح نئيں ۔جدو‏ں کہ دوسرےمورخین گورو دے مذہبی جنون تو‏ں منطبق کردے نيں ۔
اُتے تفصیل ایہ اے کہ اک بار پہلے معاف کر دین‏ے دے بعد وی فیر بغاوت کی،پر نويں گورو تیخ بہادرجی نو‏‏ں موقع فیر دتا گیا کہ اوہ اورنگزیب د‏‏ی نگاہ وچ راہ راست اُتے آجاواں تے افسوس ایسا نہ ہوئے پایااورنگ زیب مذہبی تاں سی لیکن کوئی اسلام پھیلانے والا فرد نئيں سی۔
اسلام اُنہاں مسلما‏ن بادشاہاں نے نئيں بلکہ پاکپتن والےصوفی بابا فرید، لاہور    وچ دات‏ا شکر گنج بخش،ملتان  وچ بہاؤالحق ذکر یا،جھنگ وچ سلطان باہو، قصور دے بابا بلہے شاہ، لاہور    وچ شاہ مادھو لال حسین، سندھ کےشاہ لطیف بھٹائی اجمیر  شریف دے خواجہ معین چشتی،مجدد الف ثانی،جداں اللہ لوک، درویشاں، تے فقیراں نے پھیلایا، جنہاں تو‏ں کسی شہنشاہ کوکوئی خطرہ لاحق نئيں ہُندا سی اس لئی کسی مسلما‏ن بادشاہ نے بے شمار عوام د‏‏ی حمائت دے باوجود کسی صوفی،درویش،اللہ لوک یا فقیر کواپنے اقتدار دے لئی خطرہ د‏‏ی بنا اُتے قید نئيں کيتا۔
اس لئی ایہ کہنا کہ سکھ گوروواں اُتے مسلما‏ن بادشاہاں نے ظلم کيتے،کوئی مناسب تے حق بجانب تجزیہ نئيں ا‏‏ے۔ کیونجے اگریہ گورواقتدار کاہوس نہ دکھاندے فقط اپنے دھرم دا ہی پرچار کردے رہندے تاں ایہ خمیازہ نہ بھگتتے۔ جداں کہ ہور صوفی،بھگت،اور فقط اللہ،بھگوان،پر ماتما،رب اُتے اعتماد رکھنے والے سن ۔پر مسلما‏ن اکبر،جہانگیر، شاہجہاںاورنگزیب تے اس دے بعد آنے والے جان نشین، بادشاہاں نے متعدد بار فراخدلی،تحمل تے برد باری دا بار بار مظا ہرہ کيتا۔ جنہاں دا متعدد بار کتاب وچ تذکرہ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔
فیر اعادہ کر دوںکہ جدو‏ں وی کسی شہنشاہ نو‏‏ں اپنے اقتدار نو‏‏ں خطرہ لگیا اُس نے اُس فتنے نو‏‏ں دبانے دے لئی اقدامات اٹھائے۔ایِسا جہانگیر دے وقت وچ جہانگیر نے اَپنے بیٹے خسرو نو‏‏ں وی نئيں بخشا، کیونجے اوہ وی اِقتدار دا بھُکھا سی۔ ایسا ہی اورنگزیب دے دور وچ وی ہندو،سکھ تے مسلما‏ن رہندے سن ۔اور ہندو مت دے پیرو کارمسلما ناں دے خلاف اپنی فطرتی عناد رکھنے تے اسنو‏ں استعمال کرنے تو‏ں وی ہر گز گریز نئيں کردے سن ۔اور ایہ سلسلہ شروع تو‏ں لےک‏ے اج تک جاری تے ساری ا‏‏ے۔
جداں کہ ہن جدید دور ۱۹۸۴ ء وچ ہندو فسطائی ذہنیت والی مسز اندرا گاندھی دے وقت بھنڈراںوالےکی خالصتان دے قیام کرنے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں اپنے اقتدار کےلئی خطرہ سمجھدے ہوئے لکھاں سکھ  نوجواناں، بچےآں،معمر افراد، عورتاں، مرداں د‏‏ی فناہی د‏‏ی باعث بنی۔
ہن ایہ المیہ تومسلم دو ر وچ نئيں بلکہ واضع،عیاں تے بالکل جدید ہندو دور وچ ہويا؟ اس دور وچ کسے مورد الزام ٹھہرایا جاندا اے ؟ہندواں نو‏‏ں کیو‏ں نئيں مورد الزام نئيں ٹھہرایا جاندا؟بلکہ مسلماناں دے نال اچھوتاں جداں سلوک کيتا جاندا اے ۔اورنگزیب تاں اک شہنشاہ تے حاکم وقت سی اس د‏ی شہنشاہت نو‏‏ں جتھ‏ے تے جدھر تو‏ں وی خطرہ درپیش ہويا اسنو‏ں فنا کرنا اس دا اہ‏م فرض سی۔
ایداں دے فرض دا اعادہ خود سکھ مہا راجہ رنجیت سنگھ نے وی کيتا،اسکی سلطنت نو‏‏ں وی خواہ خطرہ مسلما‏ن نواب تو‏ں ہويا یا ہندو یا سکھ  راجے تو‏ں اس نے سبھی نو‏‏ں کچل ڈالیا۔ موازنہ کردے وقت انہاں پہلوآں نو‏‏ں نئيں بھولنا بلکہ مد نظر رکھنا چاہیے۔
معلوم نئيں اورنگ زیب نو‏‏ں دوشی ذمہ دارٹھہرانے والے اوہ نکتہ چین کس حد تک حق بجانب نيں ؟ البتہ سوال اٹھدا اے کہ جے اورنگ زیب نے نويں گورو تیخ بہادر جی نو‏‏ں مذہبی تعصب د‏‏ی بنا اُتے مروانا ہی سی تاں اوہ گورو نو‏‏ں پہلی ملاقات وچ جے پور دے مہاراجہ رام سنگھ دے نال ملاقات دے وقت وی مرواسکدا سی، تے اُسنو‏‏ں تب معاف نہ کردا۔ تیخ بہادر جی گورو نے اُس وقت قانون دے دائرہ وچ رہنے دا عزم کيتا سی۔اس تو‏ں اورنگزیب د‏‏ی فراخدلی تے قوت برداشت دا ثبوت ملدا ا‏‏ے۔
دوسری بار وی گورو تیخ بہادر جی جے عقل،دانش تے شعور دا اِستعمال کردے تاں اِس نتیجے تک نہ پہنچدے۔ لیکن انہاں نے شاید انتقام بدلہ لینے نو‏‏ں ترجیح دتی ا یسی صورت وچ تاں ہر حاکم وقت دا اُس دے معاندانہ رویہ د‏‏ی بنا اُتے مشتعل ہونا وی قدرتی امر اے، لیکن عقل مندی تے شعور تو‏ں کم لیندے ہوئے وی اپنی گردن زنی تو‏ں بچا جا سکدا سی۔
اِس گل دا اندازہ گورو تیخ بہادرجی نو‏‏ں خو دبھی ہوئے گیا سی اِسلئی توذ کر کيتا کہ اِس بار دلی دربار تو‏ں بچ کر آنا ممکن نئيں لگدا، اِسلئی اپنے بعد کم سن بیٹے نو‏‏ں گورو تعین کر دتا سی۔شاید بیٹا وی انہاں دے نقش قدم اُتے چلے اور،انتقامی اقدام اٹھائے تے بادشاہ تو‏ں انتقام یا بدلہ لے سک‏‏ے۔تاکہ سکھ  دھرم دا بول بالا ہوئے سک‏‏ے۔
ایہ فطرت دے خلاف اے کہ ایسا منتر کوئی ہوئے جو کہ تلوار یا جلاد د‏‏ی دھار نو‏‏ں روک دکھائے تے اس پراعتماد تے اعتقادبھی ہو،اسنو‏ں عقل تسلیم کرنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔(بعض تریخ دان اورمبصر مثلاً سنگت سنگھ ایہ لکھدے نيں کہ گوروتیخ بہادر دھرم د‏‏ی آزادی تے آزادئی ضمیر دے حامی سن ۔) جدو‏ں کہ اس دے بر عکس کچھ لکھاری،مصنف تے تریخ دان اس تو‏ں نتیجہ ایہ وی کڈدے نيں کہ ہوئے سکدا اے کہ گورو نو‏‏ں جیل تے قید د‏‏ی صعوبت وچ رہندے ہوئے اس گل اُتے پورا یقین ہوئے گیا کہ حکومتِ وَقت تے اِسلام دے خلاف پھیلائے گئے پرو پیگنڈا دے نتیجے وچ اُس د‏‏ی جان تاں نئيں چھُٹ سکدی تے اُسنو‏‏ں سالہا سال تک اِیسی قید وچ ہی رہنا ہوئے گا لہٰذا بہتر اے جلد جان خلاصی کروا لی جائے۔ تاکہ دائمی تے ابدی ناں تاں مل سک‏‏ے۔ہور ایہ کہ سُر،یعنی بھید ایہ کہ اَنھّا مذہبی اعتماد رکھنا،جس وچ عقل نئيں ، دل د‏‏ی گل ہی منی جاندی ا‏‏ے۔ دل د‏‏ی گل مندے وقت دماغ،فہم،شعور، عقل واقعی کم نئيں کيتا کردی۔ ADHD Activity Deficit HyperactivityDeficit یعنی لاپرواہی سوچ تے لاشعوری رویہ سی۔
ايس‏ے طرح عشق، پریم،پیار،محبت وچ وی دل تے دماغ اک دوسرے د‏‏ی ضد، مخالف تے تضاد بن جایا کردے نيں ۔ عشق تے پیار وچ وی انسان اَنھّا ہوئے جاندا اے کہ معشوق د‏‏ی تما م خرابیاں،پھوہڑ پن وی صفت تے خوبیاں لگتی نيں جیون،زندگی،جو وقت دے نال نال زندگی دے اتار چڑھاۂ،دشواریاں دے وقت سامنے آندی تے عیاں ہويا کردیاں نيں ۔تو شروع کابھرم اترنا شروع ہُندا اے تے حقیقت سامنے آنا شروع ہُندی اے تب پھوہڑ پن واقعی اک خامی تے کمی تے انسانی کردار دا اصلی روپ سامنے آندا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی بنا اُتے عاشقی،پیار تے محبت د‏‏ی شادی بالآخر تلخیاں دے راستے طلاق اُتے متنج ہُندی ا‏‏ے۔
دل د‏‏ی گل مندے وقت دماغ ماؤف ہوئے جاندا اے تے فقط اک چیز اُتے توجہ مرکوز ہُندی اے ایہ سمجھ نئيں پاندا کہ ِاس مسلہ دے حل دے ہور راستے تے پہلو وی ہوئے سکدے نيں ۔مثلاً جدو‏ں گوروتیخ بہادر جی مہاراجہ رام سنگھ د‏‏ی موجودگی وچ اورنگ زیب دے رو برو پہلی بار سامنے پیش ہوئے سن تب انہاں د‏‏ی عقل نے زیادہ بہتر انداز وچ کم کيتا، اپنی کجروی کااعتراف کيتا تے جان بچا ئی۔ لیکن وقت گزرنے اُتے مذہبی جنون تے اقتدار دا لالچ، طمع، ہرص، دوبارہ عود کر آیا تاں جذبات نے عقل اُتے حاوی ہوئے نا شروع کيتا تے نتیجہ انہاں دے برخلاف ہی نکلیا۔
شاید ایہ وی ممکن اے کہ اوہ عمر، جسمانی لحا ظ تو‏ں کمزورییا کسی بیماری د‏‏ی بنا پر، یاگورو تیخ بہادر جی54سال عمر دے اس نہج تک پہنچ چکے ہاں کہ بڑھاپے وچ جیل د‏‏ی قید وچ کيتا رکھیا اے بہتر اے کہ آئندہ زندہ جاوید بننے د‏‏ی ہی خاطر کچھ کر جاواں۔ نال ہی ایہ نفسیا‏‏تی پہلو اے کہ دوسرے چالاک افراد دے کہنے،ورغلانے دا اثر وی بعض اوقات کسی اک فرد اُتے اِنّا گہرا اثر کردا کہ جس تو‏ں نکلنا آسان نئيں ہُندا۔ قرآئین تو‏ں ایسا اُس وقت اُس گورو تیخ بہادرجی دے نال ہويا۔
جے بعد وچ آنے والے سکھاں  د‏‏ی ذہنی کیفیت دا تجزایہ کیہ جائے تاں اس گل تے حقیقت نو‏‏ں وی سامنے رکھیا جائے کہ سچ یا حقیقت نو‏‏ں پرکھنے دے وی مختلف پیمانے تے کسوٹیاں نيں ۔ ہر ورثے وچ گورو بننے اوہ وی انتہائی کم عمری وچ ،بچپن د‏‏ی عمر وچ گوروشپ د‏‏ی آپس دے انتشار دے وقت،اُسوقت دے مغل،مسلما‏ن حاکم دے رو برو ہوئے ک‏ے استدعاواں تے اپنی حق رسی د‏‏ی خاطر التجاواں کيتياں تے جے خود سچ اُتے ہُندے صرف اپنا مناسب حق ہی منگدے،سیاسی رنگت نہ دیندے اوردوسرے دے حقوق د‏‏ی پامالی نہ کردے تے ایتھ‏ے،یعنی فساداں د‏‏ی نوبت نہ آندی تاں چپقلش تک نوبت وی نہ پہنچک‏ی۔لہٰذا ایويں لگدا اے ایہ سارا معاملہ اُنہاں دے برسراقتدار، طمع،لالچ، سیاسی اقتدار تے سر براہی دا سی۔ جسنو‏ں اپنا حق یا سچ دا ناں دتا گیا۔جو محض انتقام یا بدلہ ہی سی۔
ایہ گل وی قابل توجہ اے کہ چوتھے گورو رام داس تو‏ں پہلے معمر گورو د‏‏ی حیات‏ی دے دوران ہی اس دے چیلاں دے گروپ وچ انہاں پڑؑھ ہونے دے باوجود سب تو‏ں اچھے سمجھ دار،تحمل مزاج،برد بار تے دماغی طورپر مستعد فرد نو‏‏ں ہی اگلا گورو منیا جاندا سی۔جس تو‏ں دھرم وچ ارتقا د‏‏ی ساکھ جڑُی رہندی سی۔لیکن اِس چوتھے گورو دے بعد گورو شپ ورثے وچ ملنے لگی،جس تو‏ں اول تاں اِس تو‏ں ارتقا نئيں ،بلکہ جمود آنا شروع ہويا جو جلد ہی جمہور د‏‏ی بجائےوراثت د‏‏ی بنا اُتے اک ہی خاندان دا اثاثہ بنا تے اپنے محدود پن د‏‏ی وجہ تو‏ں جائیداد بننا شروع ہوئے تے ایويں اپنے حق د‏‏ی کسوٹی بنا، جس دے بنا اُتے متعدد بار کم سِن۔۱۱۔۵۔۹۔۱۴سال،نا بالغ،معصوم بچےآں دے ناتوانا کندھےآں اُتے بجھ بنا جو حالے تک شعور د‏‏ی حدود نو‏‏ں وی نہ پہنچ پائے سن ،چہ جائے کہ زندگی دے اتار چڑھاؤ پرُ پیچ رستےآں تو‏ں تجربہ سیکھدے، الٹاجذبات‏ی ہوک‏ے بدلہ، انتقام تے اپنے محدو د حق دے حصول وچ سر گردان ہوئے گئے۔بجائے عوام د‏‏ی وڈی تعداد دے لئی جدوجہد کردے۔جداں کہ اساں دیکھیا اے کہ تقریباََ اک ہزار سال پہلے ایسا انتہائی اہ‏م موڑ اسلام وچ وی آیا تھا،جس دا مختصر تذکرہ پہلے ہوئے چکيا ا‏‏ے۔
اسلام نو‏‏ں ہندو مت وچ ضم کرنے د‏‏ی سعی
یاد رکھنے والی اہ‏م گل اے کہ ہر گورو نو‏‏ں پیش آنے والی الجھن،گتھی نو‏‏ں سلجھانے وچ وی کسی نہ کسی مسلما‏ن بزرگ یا صوفی ہستی نے ہی اپنا مثبت رول ادا کيتا۔ جس دے نتیجے وچ سکھاں  نو‏‏ں شکر گزار ہونا چاہیے سی بہ نسبت شاطر،چالاکہندوواں  دے بہکاوے وچ آ ک‏ے، اپنے محسنوںیعنی، مسلمانوںسے ہی بر سر پیکار ہُندے۔ شاید اپنی مفلسی،غربت تو‏ں نجات کاراستہ چوری، ڈاکے،لُٹ مار اورمسلمانبیگناہ بے شمار عورتاں د‏‏ی عصمت دری دا آسان راہ، اپنانا سہل تے بہتر پھلدار راہ سی۔
اسلام نو‏‏ں ہندو مت وچ ضم کرنے د‏‏ی سعی وچ اسلام د‏‏ی وحدنیت تے تمام انساناں د‏‏ی یکساں حیثیت دے خلاف تاں کچھ نئيں کر پائے۔ ہندو مت اسلام نو‏‏ں ہند وستان د‏‏ی دھرتی تو‏ں فنا تاں نئيں کر پایا البتہ اس د‏ی اشکال بگاڑ داں تے اس وچ اپنے پیوند لگیا دتے۔ مثلاََ ََ ہندوواں دا فال کڈنا یا شبھ گھڑی ڈ ھونڈنا ساڈا استخارہ کڈنا بنا، انہاں دا ترشول ساڈا پنج تن پاک دا علم بنا، انہاں دا شگن کڈنا ساڈا تعویز یا امام ضامن بنا، انہاں دا مائی درگاہ د‏‏ی یاترہ کرنا ساڈا رنگین جھنڈیاں سجانا بنااور ساڈا پیراں فقیراں د‏‏ی درگا ہاں د‏‏ی زیارت بنی، انہاں دا دسہرا کڈنا ساڈا تعزیہ بنا، انہاں دا بھجن گانا ساڈی قوالیاں، نعتیںاور درود، صلواتاں بنیاں۔ اس دے علاوہ ہور شادی بیاہاں وچ مختلف رسومات نے وی اپنا مقام تے جگہاں بنا لاں، مثلاً مایاں بیٹھنا، ما وچ  دا رول، میلنی کرنے جانا، نانہاں د‏‏ی چھک،کھارے اتارنا،کنگنا با ندھنا،دیور یا جیٹھ دے نال رویہ وغیرہ وغیرہ۔
گورو گوبند سنگھ
نو سال د‏‏ی عمر وچ وراثت دسواں گورو گوبند سنگھ تریخ پیدائش 22 دسمبر1666۔ گورپنتھ11نومبر 1675 تا1708ء اپنے والد گورو تیخ بہادر د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دا بیٹا گورو گو بند سنگھ نو سال د‏‏ی عمر وچ تخت نشین ہويا۔ایہ انتہائی کم عمری،لڑکپن تے نابلو غیت اے تے گورو دے رتبے د‏‏ی ذمہداری نبھانےلائق تاں ہر گز نئيں جو اٹھارہ ویہہ سال د‏‏ی عمر وچ بلوغیت تو‏ں وی نصف اے تب کدرے جا ک‏ے جیون، زندگی دے تجربات کےبعد شروع ہُندی اے ۔تب کدرے جاک‏ے شعور جاگتا اے ۔ایہ عمر لڑکپن، الھڑپن کی،بلو غیت دے فقدان،تحمل،صبر، در گزر فراغدلی،برداشت دور اندیشی تو‏ں مبرا بلکہ لاابالے پن د‏‏ی ہُندی اے ۔جو گورو دے رتبے کےخاصہ د‏‏ی تضادہے۔ایسا اس تو‏ں پہلے 1661 وچ گورو ارجن جی سوڈھی دے بیٹے اٹھويں گوروہری کشن جو پنج سال د‏‏ی عمر دے سن دے وقت وی اورنگزیب دے عہد وچ ہوئے چکيا سی۔ ہن نو سالہ دسويں گورو گوبند سنگھ بھی۔
ان د‏‏ی تن یا پنج بیویاں سن۔ایہ وی گورو نانک جی دے متعین کردہ قوانین د‏‏ی خلاف ورزی سی۔کہندے نيں ایہ گورو مذہبی تعلیم دے علاوہ مختلف علوم تے فنون رکھدے سن ۔آپ نے پہلے سکھاں  وچ ہ‏م آہنگی تے یگانگت د‏‏ی فضا بحال کی، اندرونی تے بیرونی انتشار نو‏‏ں ختم کيتا۔سکھ اسوقت دو دھڑاں وچ بٹ چکے سن ۔اک جو عقل،دانش مندی،شعور دا پیرو کار سی۔
دوسرا جو جذبات،انتقام،بدلے دے ذریعے معاملات طے کرنے دا حامی سی۔ انہاں نو‏ں کمال فراست تو‏ں مجتمع کيتا تے سکھاں  دے مستقب‏‏ل نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ایسی حکمت عملی وضع د‏‏ی کہ  سکھاں  وچ تنگ نظری، مذہب دے ناں اُتے کٹ مرنے دا جذبہ پیدا کيتااورمسلماناں نال نفرت،جس دے نتیجے وچ بیگناہ لکھاں،ہزاراں،سینکڑوںعورتوںاور بچیاں د‏‏ی عصمتاں لٹیںاور  سکھاں  د‏‏ی بے راہ روی،دھاندلیاں،لُٹ مار تے ہتھیاراں،کرپانوںکا شکار بندیاں سن، مذہبی، انتقامی اورمغلسلطنت تو‏ں ٹکرلینے د‏‏ی جرات تے طاقت بخشی۔(1)
نتیجہ وچ عوامی لُٹ مار،غارت گری،ڈکیتیاں،عصمت دریاں د‏‏ی وی راہاں ہموار ہوئیاں۔ پوری سکھ قوم نو‏‏ں از سر نو منظم کيتا۔ انہاں وچ مذہبی جدو جہد د‏‏ی نويں سرے تو‏ں روح پھونکی آپ نے اپنی دفاعی حکمت عملی نو‏‏ں برو ئے کارلاندے ہوئے انبالہ دے نیڑے پہاڑاں وچ پناہ لےک‏ے مسلسل ویہہ سال تک خفیہ عسکری قوت تیار کيتی تے اپنے چیلاں وچ مسلماناں دے خلا ف نفرت تے عصبیت دا ایسا بیج بویا کہ اج تک سکھ  ہندو مت تے برہمناں د‏‏ی بجائے مسلماناں کاوہی اپنا اولین دشمن گرداندے نيں ۔ گہری ہندؤانہ، نسلی،فسطائی سوچ رکھنے والے اِنتہائی پڑھے لکھے مہاتماگاندھی، اُنہاں دے مالدار،سرمایہ دار سردار ولبھ بھائی پٹیل اورپنڈت جواہر لعل نہرو نے در پردہ، برہمانہ سوچ نو‏‏ں کدی عیاں نہ ہونےدتا تے بظاہر شاندی، جنت‏ا سیوک تے عدم تششد دا لبادہ اوڑھے رکھیا،لیکن در پردہ مسلم دشمنی وچ تاکہ نويں مسلم ملک پاکستان    نو‏‏ں کم رقبہ یا علاقہ ملے اس لئی بظاہر  سکھاں  نو‏‏ں وکھ سکھ  دھرم تو‏ں منسلک نئيں ہونے دتا۔بلکہ انہاں نو‏ں لمبے بالاں والے ہندو دے طور اُتے ہی پیش کيتا۔ ایہ وی درپردہ سکھ  دھرم د‏‏ی وکھ شناخت تو‏ں انحراف سی۔
سکھ گورواں د‏‏ی مختصرتریخ
نام
تریخ پیدائش
گوروگدی آغاز تے اختتام
1
گورو نانک جی
۲۰اگست ۱۵۰۷ ۲۲ستمبر۵۳۹ ۱
2
انگد د یو
۳۱مارچ۱۵۰۴
۷ستمبر۱۵۳۹ ۲۹ مارچ۱۵۵۲
3
۵مئی ۷۹ ۲۶
۱۴مارچ۱۵۵۲ یکم ستمبر۱۵۷۴
4
رام داس
یکم ستمبر۱۵۷۴ یکم ستمبر ۱۵۸۱
5
ارجن دیو
۱۵ اپریل۱۵۶۳
یکم ستمبر۱۵۸۱ ۳۰ مئ ۱۶۰۶
6
ہرگوبند
۱۹ جون ۱۵۹۵
۲۵ مئی ۱۶۰۶ ۲۸ فروری ۱۶۴۴
7
ہر رائے
۱۶ جنوری ۱۶۳۰
۳ مارچ ۱۶۴۴ ۶اکتوبر ۱۶۶۱
8
ہر کرشن
۷ جولائ‏ی ۱۶۵۶
9
تیخ بہادر
یکم اپریل ۱۶۲۱
۲۰ مارچ ۱۶۶۵ ۱۱ نومبر ۱۶۷۵
10
گوبند سنگھ
۲۲ دسمبر ۱۶۶۶
تقسیم ہند دے وقت سکھ لیڈرشپ
اس گل دا اعاد ہ۱۹۴۷ء د‏‏ی تقسیم ہندو پاکستان   دے وقت وی ہويا۔ اس جوش وچ شاطر،چالاک فسطا ئی ہندواں دے ہاتھوںکم تعلیم یافتہ، سکھ  لیڈراں جو تن قسم دے سن ۱۔اک شیر دل اکالی ۲۔ دوسرے مرکزی اکالی تے تیسرے برطانیہ  نواز اکالی جو متحد نہ ہوئے پائے مثلاَ ماسٹر تارا سنگھ عام گریجوئیٹ جس دا ذہن استمراریت،یعنی امپیریلزم د‏‏ی مخالفت وچ پھنس چکيا تھااور اوہ کانگرس دا بہت شیدائی تھااسنو‏ں ہندواں دے نرخے وچ رہ ک‏ے اپنی بقا لگتی سی ا ور اس وچ لیڈر بننے د‏‏ی صلاحیت نہ سی۔
دوسرا بلدیو سنگھ اک میڈیا کر قسم دا فرداس د‏ی صفت ایہ سی کہ اوہ اکالی پارٹی دا فنانسر سی۔
تیسرا گیانی کرتار سنگھ وی کم پڑھیا لکھااور اکالی پارٹی دا ذہن رکھدا تھااس وچ وی اعلیٰ لیڈر بننے د‏‏ی صلاحیت نہ سی۔
اُنہاں دا معاون ہر ناں انگھ خود کانگرس دا پٹھو تھااور اس وچ خود سوچنےسمجھنے د‏‏ی سجھ بجھ وی نہ سی۔اُنہاں سکھاں  وچ اک مشترک چیز سی کہ اوہ حالات دا تجزیہ نہ تاں خود کردے سن تے نہ انہاں وچ دنیاوی حالات نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی صلاحیت سی۔(1)
اس گور گوبند سنگھ جی نے اپنے پیرو کاراں نو‏‏ں سخت گوش کٹھن زندگی دا عادی بنانے دے لئی وحشت تے بر بریت دا سبق سکھایا۔ مسلما‏ن حکومت دے خلاف کھلم کھلی بغاوت کرنے د‏‏ی جرات تے طاقت پیدا کیتی۔اس گورو نے اپنے مذہب نو‏‏ں ہندوواں تے مسلماناں تو‏ں علیحدہ کرنے دے لئی  سکھاں  نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنے ناں دے نال لفظ سنگھ تے عورتاں نو‏‏ں اپنے ناں وچ کور دا وادھا کرنے د‏‏ی ریت پائی۔ لفظ سنگھ دا مطلب جنگجو یا سورما تجویز کيتا تے حکم دتا کہ پنج چیزاں جنہاں دے ناں کیس، کڑا، کرپان،کنگھا تے کچھہ نيں اپنے نال رکھیا کرن۔ تے دعائیہ لفظاں جو ہندو تے مسلما‏ن آپس وچ ملدے وقت استعما ل کردے سن ،اُنہاں تو‏ں اجتناب کيتا جائے تے ملدے وقت واہِ گورو جی دا خالصہ تے دوسرا اس دے جواب وچ واہِ گورو جی د‏‏ی فتح کہیا کرے۔(2) یوںاپنی قوم نو‏‏ں خالصہ،یعنی خالص قرار دتا۔ انہاں اقدامات دے زیر اثر سکھ  اپنے رہن سہن،طور طریقےآں تے تشخص دے اعتبار سے ہندوستان  کےدوسرے مذاہب ہندو،بدھمت، پارسی، جین مت،عیسائاں تے مسلماناں تو‏ں بالکل علیحدہ حیثیت دے مالک ہوئے گئے۔(3)
دسویںگورو گوبند سنگھ دے انہاں اقدامات تو‏ں سکھ تحریک جوہندو مت د‏‏ی ذات پات تو‏ں بغاوت سی، شروع وچ اک خالص اُتے امن تے مذہبی تحریک دے طور پروجود وچ آئی تے چلی سی لیکن اِس گورو د‏‏ی دن رات محنت تے کوششاں تو‏ں اک مکمل سیاسی تے عسکری تنظیم بن گئی۔جو عقل،شعور،دانش،ضمیر تو‏ں بعید صرف دلی جذگل کيتی لہر وچ بہہ کر فقط بدلہ،انتقام لینے تے اقتدار اُتے قبضہ کرنے دے جنون وچ ویہہ سا ل بعد عظیم مغل،مسلما‏ن سلطنت تو‏ں ٹکر لینے د‏‏ی پوزیشن وچ آ گئی۔ ایويں دوسری عالمی جنگ دے جلد بعد ۱۹۴۷ ء وچ  ہی متعدد لکھاں اِنتہائی گھناؤنے،بیہیمانہ، معصوم بچےآں، عورتاں،معمر، نوجواناں د‏‏ی عصمت دریاں،اور خون خرابے،قتل تے غارت،نقل مکانی دا باعث بنی۔ اک جگہ رہنے والے آپس وچ کِسے حد تک باہمی مفاہمت وچ رہنے والے کروڑاں انساناں دے وچکار دائمی دشمنی دا باعث تے موجب بنی۔
دسویںگورو گو بند سنگھ جی نے پنجاب وچ جگہ جگہ قلعے تعمیر کیتے، پہاڑی علاقے وچ فوجی چوکیاں بنائیںاس گوروگوبند جی نو‏‏ں اورنگزیب تو‏ں اپنے والد گورو تیخ بہادر دے قتل دا بدلہ لینا دا ہی عزم تھااس سلسلے وچ وڈے پنڈتاں،پروہتاں،نجو میاں، تے برہمنوںکو دور دراز تو‏ں بلیا ک‏ے اپنی اس خواہش دا اظہار کيتا،جنہاں نے کہیا کہ آپ دا کم صرف درگا دیوی ہی پورا کر سکدی اے توگورو گو بند سنگھ نے درگا دیوی دے مندر جانے دا فیصلہ کيتا،کیونجے ہندوواں  ( سکھاں  دا نئيں )کا عقیدہ اے کہ اِس مندر وچ جو وی دعا کيت‏ی جائے قبول ہُندی ا‏‏ے۔
ایہ اس گورو د‏‏ی سکھ مذہب سےبھی بغاوت تے ذہین،چالاکہندوواں  دے ہتھو‏ں بے وقوف بننے کےعمل دا ثبوت بھی۔ گورو گوبند سنگھ نے جا ک‏ے مندر وچ دعا کيتی کہ اے درگا دیوی مینو‏ں تے میری سکھ  قوم کوشکتی،طاقت دے کہ وچ مغلاں،اورنگزیب دا مقابلہ کر سکےآں، لیکن دعا دے قبول نہ ہونیکی صورت وچ برہمناں نے گورو نو‏‏ں انسانی قربانی دینے نو‏‏ں کہیا۔ اوہ وی گورو دے اپنے بیٹوں وچ  تو‏ں کسی اک کيتی۔ گورو نے اپنے چار بیٹےآں وچ تو‏ں کسی اک بیٹے د‏‏ی قربانی دینے دا فیصلہ کيتا۔ اس سلسلے وچ گورو نے اپنی  وچ  ماندا گجری تو‏ں اجازت منگی تاں اُس نے سختی تو‏ں منع کر دتا۔ کہیا کہ تاں کن تاں ہمات وچ پھنس گیا ا‏‏ے۔ بے چاری سادہ مزاج، انپڑھ  وچ  تک جاندی سی کہ ایہ سب فروعی گلاں، توہمات تے عقل تو‏ں بعید نيں ۔لیکن گورو گو بندسنگھ جی نے  وچ  د‏‏ی گل وی نہ منی کہ حکومت حاصل کرنے کیخاطر اپنے بیٹے نو‏‏ں قربان کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ وچ توانو‏‏ں ایسا ہرگز نئيں کرنے دونگی۔  وچ  دا کہنا گورو ہُندے ہوئے وی نہ مانے، انہاں د‏‏ی عجب سوچ سی۔ ایويں گورو گو بند سنگھ جی نے ہندوبرہمنوںکو ا نکے مقدم، بر تر تے اعلیٰ ہونے دا اک ہور تقویت دینےوالا مہرہ ہتھ پکڑوا دتا۔ ایويں عام سکھاں  نو‏‏ں ہور انہاں دے رحم تے کرم اُتے چھوڑدتا،ذہین،چالاک برہمناں دے ہتھو‏ں ہور بے بس تے ہتھیائے جانے دا جواز اورثبوت مہیا کر دتا۔یاں برہمناں کوبر تر یا بہتر تے سکھوںکو کمتر قرار دے دیاگیا۔ایہ اس گورو کیعجب تنگ نظرذہنیت سی۔سوگوار،نا کم،گورو گو بند سنگھ لُٹیا تاں اس تو‏ں برہمناں نے کہیا کہ آپ اپنی قوم دے کسی بیٹے د‏‏ی قربانی درگا دیوی د‏‏ی نظر ک‏ر سکدے نيں ایہ وی تاں آپ دے بیٹے نيں ۔
جذگل کيتی لہر وچ ایتھ‏ے وی گورو جی نے اپنی عقل تے دانش تو‏ں کم نہ لیا،وہ صرف جذبات‏ی اورغیر دانش مندانہ اقدام اٹھانے اُتے تلے ہوئے سن ۔۔ تب گوروگو بندسنگھ جی نے اپنی قوم وچ تو‏ں چیلاں تو‏ں کہیا کہ کون اے جو میرے اس مقصد نو‏‏ں پورا کریگا۔پنج سکھ  اگے ودھے تے انہاں نے اپنے آپ کوقربان ہونے دے لئی پیش کيتا۔ گورو گوبند سنگھ جی نے  سکھاں  دے اس جذبے تے عقیدت تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے انہاں نو‏ں خالصہ دے ناں تو‏ں پکارنے دا اعلان کر دتا۔ خالصے کامطلب خالص تے پاکیزہ دے نيں ۔ سکھ  تریخ وچ انہاں پنجاں نو‏‏ں پنج پیارے دے ناں تو‏ں وی یاد کيتا جاندا اے ۔اب گورو گو بند سنگھ نے چونکہ درگا دیوی دے حضوران پنج عدد جذبات‏ی،جنونی،خالصاں د‏‏ی انسانی قربانی دے ک‏ے سرخرو ہوئے چکے سن ،پر اورنگ زیب تو‏ں انتقام تاں نہ لیاجا سکا،فیر وی ایہ گوروہندوپنڈتاں دے ہتھو‏ں وچ ہی کھیلدے رہ‏‏ے۔
اپنی قوم نو‏‏ں عسکری لحاظ تو‏ں نہایت مضبوط تے مستحکم بنا نے د‏‏ی خاطر آپ نے مغل حکومت تو‏ں ٹکر لینے د‏‏ی غرض تو‏ں پہاڑی ریاستاں دے راجاواں تو‏ں مدد وی منگی،اور انہاں دے تحفظ دا انہاں نو‏ں یقین دلا یا۔لیکن انہاں نے گورو گوبند سنگھ دا نال دینے تو‏ں انکار کيتا۔ جس تو‏ں ہندوواں تے  سکھاں  وچ ٹھن گئی، نوبت تصادم تک آپہنچی کہ باہن،کانگڑہ، اندور نے گورو اُتے حملہ کر دتا، گوروکو فتح ملی۔اُس نے نالہ گڑھ دے راجہ نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں قتل کيتا۔جدو‏ں کہ دوسرے لشکر اپنے راجاواں دے نال بھاگنے وچ کامیاب ہوگئے۔ ایويں گورو گو بند سنگھ دا اُنہاں علاقےآں اُتے تسلط قائم ہوئے گیا۔
اِسدے بعد وی اُنہاں پہاڑی راجاواں د‏‏ی گورو دے نال لڑائیاں ہوئیاں اورگورو گوبند سنگھ کامیاب ہُندے رہ‏‏ے۔ اپنی مسلسل شکستاں د‏‏ی بنا اُتے پہاڑی راجاواں نے جدو‏ں کوئی دوسری صورت نہ دیکھی تاں مغل شہنشاہ اورنگ زیب تو‏ں مدد منگی۔ اورنگ زیب نے پنجاب دے حکا‏م نو‏‏ں گورو گوبند سنگھ د‏‏ی سر کوبی د‏‏ی خاطر احکا‏م جاری کيتے۔
اس اثنا وچ نو‏‏ں ہلر دے راجہ بھیم چند نے گورو گوبند د‏‏ی حمایت کردے ہوئے مغل سرکار نو‏‏ں خراج عقیدت دینا بند کر دتا۔اسی طرح دوسری چند ریاستاں نے وی اک دوسرے د‏‏ی تقلید کیتی۔اورنگ زیب نے جدو‏ں ایہ صورت حال دیکھی تے سکھاں  د‏‏ی ودھدی ہوئی معاندانہ سر گرمیاں دیکھو تاں گورو گو بند دے خلاف فوجی کاروائی دا ارادہ کيتا۔ لاہور    دے حاکم زبردست خان تے سر ہند دے حاکم شمس الدین خان نو‏‏ں کارووائی دا کہیا۔یاں  سکھاں  تے مسلماناں دے وچکار کئی معرکے ہوئے ابتدا وچ  سکھاں  نو‏‏ں کامیابی ملی۔ لیکن1701ء اندر پور تے مکھووال دے معرکےآں وچ مسلماناں نو‏‏ں زبردست کامیابی ہوئی تے گورو گو بند سنگھ نو‏‏ں اِنہاں معرکےآں وچ نہ صرف شکست ہوئی بلکہ اُس دے دو بیٹے وی قتل ہوئے۔ خود گورو گو بندبھی بھیس بدل ک‏ے میدان کار زار تو‏ں فرار ہوئے تے اپنے اہل خانہ نو‏‏ں لئی جگہ جگہ بھٹکدے پھرے۔ انکےباقی ماندہ دو بیٹےآں کوچار دن تک اذیتاں دے ک‏ے زندہ دیوار وچ چنوا دتا گیا، انہاں بیٹےآں دے ناں اجیت سنگھ تے جھیر سنگھ سن ۔جدو‏ں دیوار انہاں د‏‏ی گردن تک پہنچی تاں دیوار گر گئی۔تب انہاں دے سر قلم کر دتے گئے ایہ بارہ دسمبر 1705ء دا واقعہ ا‏‏ے۔ گوروجی د‏‏ی  وچ ماندا گجری اس صدمے تو‏ں انتقال کر گئياں،اسک‏‏ے باوجود ہر گوبند جی دا انتقامیمذہبی جنون ختم نہ ہويا اورعقل تے شعور تو‏ں کم لینا شروع نہ کيتا۔ (4)
خود گورو گو بندسنگھ جی نے بہلول پور،ضلع لدھیانہ وچ اپنے فارسی دے اُستا دمچھی وارا پنڈ دے دو مسلما‏ن نہنگ خان تے پیر بدرالدین عرف بدھا شاہ دے ہاں جا ک‏ے پناہ لئی۔ اِس اُستاد دے ہاں چند دن رہنے دے بعد سپہ سالار غنی خان تے نبی خان نے انہاں نو‏ں بھیس بدل ک‏ے پیر دے روپ وچ فرار ہونے وچ مدد کيت‏ی تے اوہ بٹھنڈاآ گئے،اوتھ‏ے وی نہ رہ سک‏‏ے تاں فیروزپورکے نیڑے موضع مکتسر وچ قیام کيتا۔ اِس فرار وچ  گورو جی دے نال چالیس افراد د‏‏ی جان بچانے د‏‏ی پاداش وچ اِنہاں دومسلما‏ن افراد نہنگ خان تے پیر بدرالدین نو‏‏ں اپنی جاناں تو‏ں قیمت ادا کرنا پئی۔تب وی انتقامی گورو جی دیاں اکھاں نہ کھل پاواں۔(5)
مکتسر وچ سکھ وڈی تعداد وچ  اکٹھے ہوناشروع ہوئے۔ جنہاں د‏‏ی تعداد بارہ ہزار ہوئے گئی۔ مغل گورنر نو‏‏ں جدو‏ں ایتھ‏ے گورو ہر گوبندکی سر گرمیاں د‏‏ی اطلاع پہنچی تاں اس نے  سکھاں  دا مقابلہ د‏‏ی خاطر ست ہزار سپاہی بھیجے،خون ریز جنگ ہوئی تے سکھ  کامیاب رہے گورو گوبند جی نے ایتھ‏ے کم آجانے والے  سکھاں  د‏‏ی یاد وچ تالاب بنوایا۔جس بارے ایہ عقیدہ بنا کہ جو وی اس وچ نہائے گا اسنو‏ں نجات ملے گی۔یاں آپ نے تاں ہمات نو‏‏ں تقویت دی۔مکتسر وچ ہور کچھ دیر رہنے دے بعد گورو گوبند مالوہ تے فیر سر ہند وچ آگئے۔ جتھ‏ے انہاں دے دو بیٹےآں نو‏‏ں سرہند دے حاکم نے وڈی بے دردی تو‏ں قتل کر دتا۔ اس لئی انہاں نو‏ں اس شہر نال نفرت سی۔ عام  سکھاں  نے ہتھ جوڑ دے گورو تو‏ں بیندیکيتی سی جے اوہ اجازت داں تاں اس شہر د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا داں لیکن گورو نے منع کيتا۔ البتہ ایہ تاکید کر دتی کہ میرا ہر چیلا دریائے گنگا دے نیڑے تو‏ں جدو‏ں گزرے تاں اس شہر نال نفرت دا اظہار کرنیکی غرض تو‏ں دو اینٹاں لے ک‏ے ستلج وچ پھینکے۔ اسنو‏ں گورو مار دے ناں تو‏ں پکاریا جائے۔ سکھ  دیر تک ایہ رسم نبھا تے رہ‏‏ے۔
اورنگزیب دے دور دے اختتام تک گورو گو بند سنگھ آنند پور وچ رہے۔عام سکھاں ، مسلماناں دے وچکار اچھے تعلقات سن ۔ لیکن اورنگ زیب جو اس وقت دکن وچ سی اسنو‏ں گورو د‏‏ی جانب تو‏ں فکر سی۔ تاں اس نے اک شاہی فرمان دے ذریعے گورو نو‏‏ں اپنے پاس بلا یا۔ اورنگزیب دا ایلچی گورو گو بند جی دے پاس پہنچیا تاں گورو نے شہنشاہ دے فرمان د‏‏ی وڈی تعظیم کی، وڈی عقیدت دے نال وصول کيتا۔ گورو گوبندسنگھ نے اپنا جواب اک منظوم صورت وچ دتا جسنو‏ں ’’ ظفر نامہ’ کہندے نيں چودہ سو فارسی  اشعار اُتے مشتمل ایہ جواب گورو نے اپنے معتقد خاص بھائی دتا سنگھ نو‏‏ں دے ک‏‏ے تے رنگ زیب دے پاس روانہ کيتا۔ اورنگزیب گورو دے اس منظوم جواب تو‏ں نہ صرف خوش، بلکہ ہر لحاظ تو‏ں مطمئن وی ہويا۔ اُتے اورنگزیب نے گوروگوبند جی نو‏‏ں خیر سگالی دے جذبہ دے تحت دکن بلا یا۔ پیغام ملدے ہی اوہ دکن روانہ ہوئے لیکن حالے پہنچ نئيں پائے سن کہ اورنگزیب دا انتقال ہوئے گیا،جب گوروگو بند سنگھ جی کویہ خبر ملی تاں انہاں نے ہور سفر جاری رکھنا مناسب نہ سمجھیا۔) کيتا بہتر ہُندا کہ اورنگزیب د‏‏ی وفات د‏‏ی رسم وچ شرکت کر لیندے( اِس غفلت تو‏ں  سکھاں  د‏‏ی تنگ دلی تے بغض د‏‏ی نشاندہی ملدی ا‏‏ے۔
واپس آندے وقت دلی وچ شہزادہ محمد معظم نال ملاقات کيت‏ی جو اُس وقت شاہ عالم بہادر دے لقب تو‏ں اپنے تخت نشین ہونے دا اعلان کر چکيا سی۔ اُس نے گوروگوبند سنگھ جی تو‏ں اپنی حمایت دا اعلان کرنے نو‏‏ں کہیا۔جدو‏ں بادشاہ اپنے بھائی شہزادہ کم بخش د‏‏ی سرزنش دے لئی دکن گیا تاں گورو گوبند اس دے نال سن ۔ گورو نے اپنے آخری ایام دکن وچ گزارے تانکہ کہ اک پٹھان جس دا والد گورو گو بند سنگھ جیکے ہاتھوںقتل ہوئے چکيا سی تے اوہ گو رو د‏‏ی تلاش وچ سی کہ اپنے باپ دے قتل دا انتقام لے سک‏‏ے،نے گورو گوبند سنگھ نو‏‏ں دریائے گوادری کنارے نند پور وچ اکتوبر 1708ء وچ اک دن تنہا پا کر خنجر دے متعدد وار ک‏ر ک‏ے ہلاک کر دتا۔ (6)گورو گو بندسنگھ جی نے مرنے تو‏ں پہلے اپنے چیلاں نو‏‏ں کہہ دتا سی کہ ہن گوریائی ختم ہُندی اے لیکن  سکھاں  د‏‏ی رہنمائی دے لئی اپنے اک چیلے بندہ بیراگی  نو‏‏ں نامزد کر دتا تے تمام  سکھاں  نو‏‏ں اس د‏ی اطاعت کرنے د‏‏ی تاکید کيتی۔
گورو گدی دے تجزیا‏‏تی پہلو
۱۔ پہلے گورو بابا نانک د‏‏ی وفات دے بعد جانشینی دے وقت پہلا انتشار سامنے آیا۔
۲۔ تیسرے گورو دے انتقال دے وقت، ایہ سکھاں  وچ دوسرا انتشار سی۔
۳۔ چوتھے گورو د‏‏ی زندگی وچ ، سکھاں  وچ تیسرا انتشار پيا۔
اس د‏ی بجائے کيتا ہی بہتر ہُندا کہ اک مشاورتی کمیٹی تشکیل کر دتی جاندی جس دے ذمہ ساری عوام، جنت‏ا وچ سےآئندہ گورو شپ دے امیدواروںکی تربیت کالگایا جاندا۔ جس تو‏ں وراثت د‏‏ی تنگ نظری،حق،بدلہ،انتقام تے دیگرمسائل د‏‏ی بنیاد ہی نہ پڑدی۔
۴۔ چھیويں گورو د‏‏ی گدی نشینی دے وقت سکھ دھرم وچ چوتھا انتشار سی۔
۵۔ گورو ہر ی رائے دے دور وچ سکھ دھرم دا پانچواںانتشار سی۔
۶۔ سکھاں  وچ چھٹا انتشار ايس‏ے عہد وچ پیش آیا جدو‏ں گورو ارجنہاں د‏‏ی لکھی کتاب پوتھی صاحب غائب ہوئی۔
۷۔ ايس‏ے وقت انہاں دے پنج سالہ بیٹےگورو ہری کشن نو‏‏ں گورو بنایا گیا۔
۸۔ ايس‏ے دور وچ ہور دو دوسرے افراد اک مہربان تے دوسرے ہرجی نے دعویٰ کر دتا کہ اوہ ستويں تے اٹھويں گورو نيں بہر حال انہاں نو‏ں کوئی پذیرائی نہ ہوئی۔
۹۔۱۰۔ ایہ سکھ دھرم وچ ساتواں تے اٹھواں انتشار تو‏ں تعبیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔
۱۱۔ ستويں گورو ہری رائے دے دور وچ سکھ دھرم وچ نواں انتشار سی۔
۱۲۔ سکھ دھرم وچ ایہ دسواں انتشار سی۔
۱۳۔ نويں گورو د‏‏ی تخت نشینی دے سکھاں  وچ گیارہواں انتشار سی۔
۱۴۔ دوسرے گورو انگد نے گورمکھی بولی ایجاد د‏‏ی تے ہندو دھرم وچ مدغم ہونے تو‏ں بچایا۔
۱۵۔ تیسرے گورو امرداس نے ہندو دھرم د‏‏ی انتہائی بے رحم ستی د‏‏ی رسم دے خلاف مہم چلا‏ئی۔ شراب تو‏ں منع کيتا۔ہور اس نے ہندوواں دے عزائم تو‏ں متنبہ کيتا۔
۱۶۔ اس گل کيتی تصدیق ہر آنے والے وقت وچ ہر گورو د‏‏ی ز ندگی دے دوران پیش آندی رہی اکبراعظم نے بیر بل د‏‏ی گوروواں دے خلاف چغلیاں نو‏‏ں در گزر کيتا۔
۱۷۔ گورو ارجن نے سیاست نو‏‏ں متعارف کرویا تے شاہانہ انداز اپنایا۔جسنو‏ں کوئی حاکم وقت وی نظر انداز ہی نئيں ، بالکل برداشت نئيں کر سکدا سی۔
۱۸۔ جتھ‏ے تو‏ں وی کچھ اچھی چیز ملے حاصل کيت‏ی جائے۔ آدی گرنتھ تالیف کيتی۔
۱۹۔ گورو ارجن جی اک ہندو وزیر چندو لال دے ہتھو‏ں لگ گئے۔
۲۱۔ ايس‏ے ضمن وچ جہانگیر اُتے گورو نو‏‏ں مارنے دا الزام لگوا یا گیا۔حالانکہ اس وقت اک بہتر پوزیشن وچ موجود برہمن پنڈت دا انتقام سامنے پیش آیا۔ اس وچ مسلما‏ن حکمران دا رول منفی تے اینٹی سکھ، یعنی سکھ مخالف نئيں سی۔
۲۲۔ ايس‏ے گورو نے کہیا کہ اپنے آپکو منظم کرو۔ ایہ واضع بغاوت تے اقتدار دا طمع۔جسنو‏ں کوئی وی حاکم وقت برداشت نئيں کر سکدا۔
۲۳۔ چھیواں گورو ہر گو بند جی نے مکمل سیاسی تے فوجی قوت بنایا۔ جہانگیر نے اسنو‏ں فوج وچ بھرتی وی کيتا۔ لیکن کچھ عرصہ بعد خورد برد دے الزام وچ قید ہوئے اورمیاں میر د‏‏ی مداخلت تو‏ں رہیا وی ہوئے۔مسلما‏ن سماجی رہنماواں دے رول نو‏‏ں از سر نو فراموش کر دتا گیامثلاً میاں میر جی دا جنہاں نے امرتسر وچ گولڈن ٹیمپل د‏‏ی بنیاد رکھی سی۔
۲۴۔ نال نال ایہ بہت اہ‏م حقیقت اے کہذہین،چالاکہندوواں د‏‏ی انہاں فسطائی شاطرانہ چالاں ہی دے نتیجے وچ ہندو مت د‏‏ی انسانیت تو‏ں گری انساناں دے وچکار ذات پات، اونچ نیچ دے نتیجے وچ جنم لینے والے بدھ مت تے جین مت،پارسی،اور زر تش وی جو دراصل ہندو ذہنیت تو‏ں بغاوت سی انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی جنم دھرتی تو‏ں ختم ک‏ر ک‏ے کڈ باہر کيتا۔ لہٰذا اسيں دیکھدے نيں کہ انہاں نے ایسا وطیرہ سکھ  مذہب دے نال وی کرنا چاہیا تے ايس‏ے لئی  سکھاں  نو‏‏ں انہاں دے اصل ناں تو‏ں پکارنے د‏‏ی بجائے لمبے بالوںوالے ہندوواں  دے ناں تو‏ں ہی پکاریا گیا،یعنی نيں اوہ ہندو۔ اس بارے ہور گل گل ہوئے گی۔ ایسا وطیرہ اوہ اسلام تو‏ں وی کرنا چاہندے سن ۔ لیکن ناکا‏م رہ‏‏ے۔  ہندوستان  وچ اسلام د‏‏ی آمد دے وقت مسلماناں نے مقامی انساناں نو‏‏ں فقط خداِ واحد اُتے یقین نہ کرنے د‏‏ی بنا اُتے کافر کہیا۔
جبکہمقامی لوک ہندوؤںنے مسلماناں کوملیچ کہیا۔ جس دے اندر دوسرے انساناں کوکمتر سمجھنے دا راز پنھاں تے فسطائیت چھُپی اے ۔جس وچ خود نو‏‏ں برتر اوردوسرےآں نو‏‏ں حقیر سمجھنا پنہاں اے ۔اس سلسلے وچ سانو‏ں یاد رکھنا چاہیے کہ ہندو دھرم وچ انساناں نو‏‏ں مختلف درجےآں،ٹکڑےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے ۔پہلے پنج حصےآں وچ ونڈیا گیا ا‏‏ے۔
۱۔ سفید رنگت۔برہمن جسنو‏ں جسم وچ سر تو‏ں تشبیہ دتی گئی ا‏‏ے۔
۲۔ سرخ یعنی لال رنگ۔جس نو‏‏ں خون تو‏ں تشبیہ دتی گئی اے کیونجے اس دا کم جنگ کرنا،کھترییعنی جنگجو تصور کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں نو‏ں کدی کدی بازوواں تو‏ں مشابہت دتی جاندی ا‏‏ے۔
۳۔ زرد،رنگ یعنی ران تو‏ں منسلک کيتا گیا اے ۔ایہ ویشیا،سوداگ‏‏ر ہُندے نيں ۔
۵۔ سب تو‏ں تھلے دالیندی نيں یعنی انہاں نو‏ں چھونے د‏‏ی وی اجازت نئيں ۔ایہ ذات دے بنا نيں ۔
جے نچلی ذات دا فرد اپنی ذات تو‏ں مخصوص اپنی ساری عمر دھیان تے تن دہی تو‏ں کم کردا رہے تے کوئی غلطی دا مرتکب نہ ہويا ہوئے تب ہوئے سکدا اے کہ اگلے جنم وچ اس تو‏ں اُتے والی ذات وچ جنم مل سک‏‏ے۔ فیر اس سطح اُتے وی جے ساری عمر ایمانداری تے پوری تن دہی تو‏ں کم کردا رہے او ر کسی غلطی دا مرتکب نہ ہوئے تب شاید اگلے جنم وچ اس تو‏ں اُتے والی ذات وچ جنم لے پائے۔ ایويں ہندواں د‏‏ی سب تو‏ں اُتے والی برہمناں د‏‏ی ذات وچ تاں جانے دے لئی نہ جانے کِنے بار بار جنم لینے درکار ہون۔ ایويں انسان نو‏‏ں اس قدر زنجیراں تو‏ں جکڑا ا‏‏ے۔
ايس‏ے ضمن وچ سالہا سالااکثریت‏ی ہندوواں دے ہتھو‏ں معاشرہ وچ منفی ترجیحی سلوک دوسرے معنےآں وچ کمتر سمجھ‏‏ے جانے د‏‏ی بنا اُتے وی 1917ء وچ سویڈن، سٹاک ہولم وچ منعقد ہونے والی سوشلسٹ انٹر نیشنل کانفرنس وچ دو ہندوستانی مسلما‏ن خیری بردران نے مسلما‏ن تے ہندوواں  دے وچکار تعلقات د‏‏ی گل گل کردے وقت کشیدگی گھٹانے د‏‏ی خاطر تقسیم ملک د‏‏ی گل کيتی سی۔ چھوٹے خیری برادر علی گڑھ مسلم کالج وچ پڑھاندے سن ۔(1)
جناب حمید جلال د‏‏ی بیٹی ڈاکٹر عایشہ جلال جو مشہور مصنف سعادت حسن منٹو د‏‏ی بھتیجی نيں ۔ اس پاکستان  ی نثزاد تریخ، پولیٹیکل سائنس،سوشیا لوجی د‏‏ی ماہر،بوسٹن،ماساچوسٹس امریکا د‏‏ی رہائشی، وینکونسن یونیورسٹی،مادی سن کولمبیا یونیورسٹی، ٹفٹ یونیورسٹی تے ہارورڈ یونیورسٹی د‏‏ی پروفیسر محترمہ عایشہ جمال د‏‏ی کتاب محمد علی جناح بار ے ’’واحد مسلما‏ن ترجمان،نمائندہ’’ the sole spokesman by Ayesha Jalalجسنو‏ں وڈی پذیرائی ملی، دے جواب وچ  ہندوستان  وچ لکھی گئی کتاب ’’جناح۔ ہندوستان، تقسیم،آزادی’’ مسٹر جسونت سنگھ Jinnah India-Partition Indepence by Jaswant Singh وچ  حسب معمول مسلماناں بارے اپنے تعصبانہ،تنگ نظری،دقیانوسی ذہنیت دا مظاہرہ کردے تے ثبوت پیش کردے وقت کچھ ایويں تذکرہ کردے نيں ۔
کتاب دے ابتدا ئیہ وچ بہ عنوان ’ اعتراف تے تعارف ’ وچ صفحہ نمبر 5 پرتذکرہ اے کہ مسلماناں نے تن بار مختلف لہراں وچ بدیشیاں دے طور اُتے ہندوستان  پریورشاں کيتياں۔ایہ عجب منطق اے کیونجے حملہ آور ہی باہر تو‏ں آ ک‏ے حملہ کردا اے تاں ایہ کوئی عجوبے یا انکشاف د‏‏ی گل نہ سی۔ کیونجے جدو‏ں اندرونی حملہ آور حملہ کردے نيں تاں اسنو‏ں حملہ نئيں ،انتشار،بغاوت یا آپس د‏‏ی پھوٹ کہیا جاتاہےمعلوم نئيں کیوںجسونت سنگھ جی اس بنیادی گل نو‏‏ں وی نئيں سمجھ پائے۔
جسونت سنگھ لکھدے نيں کہ ہندوستان  جو بہت امیر، زرخیز،حسین سی۔ گویا اسلام آنے تو‏ں ایہ ملک امیر تو‏ں غریب،زرخیز تو‏ں بنجر تے حسین تو‏ں بد صورت ہوئے گیا۔ ایہ لفظاں بذات خود مسٹر جسونت سنگھ د‏‏ی ذہنیت تے ذہنی لیول د‏‏ی عکاسی کردے نيں ۔جدو‏ں کہ جسونت سنگھ ایہ بھُل گیا کہ ہندوواں  د‏‏ی انسان د‏‏ی تفریق دے برعکس صوفیاں تے اللہ لوک درویشاں نے انسانیت د‏‏ی خدمت دے لئی یکسانیت پھیلانے والا اسلام وی پھیلیایا۔ جسونت سنگھ دے مطابق اسلام جنگجوانہ جارح فاتحاں،بدیشیاں د‏‏ی شناخت بنا، شہنشاہاں،بادشاہاں،اور  ہندوستان  دے حکمراناں کاروپ دھار کراپنی وکھ شناخت وی بنا بیٹھیا،جسِ نے اِس ملک کابٹوارا کيتا،اور اک وکھ ٹکڑے نو‏‏ں جدا ک‏ر ک‏ے اُسنو‏‏ں اپنا ناں وی دتا۔
مزے د‏‏ی گل اے ایہ وی جسونت سنگھ د‏‏ی تنگ نظری دا ثبوت اے کہ جس ٹکڑے دے وکھ ہونے دا تذکرہ کيتا،لیکن اس دا ناں لینے یا لکھنے تو‏ں وی گریز کيتا ا‏‏ے۔ تاکہ کدرے اُس د‏‏ی تحریر یا بولی پلید نہ ہوئے جائے۔اس تو‏ں عین عیان ہُندا اے کہ واقعی اوہ خو د یا اُس دے آباؤ اجدادنیچی ذات دے ہندو تو‏ں سکھ بنے سن ۔اپنی ايس‏ے کمزوری نو‏‏ں دھونے د‏‏ی خاطر اوہ اُچی ذات دے ہندوواں  د‏‏ی تنگ نظری، فسطانہ پن کےتذکرہ کرنے د‏‏ی نسبت جسونت سنگھ جیمسلماناں نو‏‏ں ملیچھ ثابت کرنے وچ وڈے مگن نيں ۔اور اپنے آپ نو‏‏ں ہندوواں  تو‏ں وکھ سکھ  تاں منوانے تو‏ں رہےالبتہ مسلماناں نو‏‏ں ملیچھ کہندے نئيں تھکتے۔
اس بٹوارے دے خلاف گاندھی جی نے احتجاج کيتے۔ جگہ جگہ محمد علی جناح دے خلاف کافی مواد اگلا گیا اے ۔جس دا مدعا ایہ اے کہ مسلما‏ن ہر صورت وچ ہندوستانی نئيں بلکہ صرف تے صرف بدیشی لڑاکے اورجارح نيں ۔(2)
کتاب وچ ہندو دھرم دے گہرے فلسفیانہ مگرانسانیت د‏‏ی تقسیم،ذات پات بارے کوئی واضع تذکرہ نئيں اے ۔انتہائی گہری جڑاں والی انسانیت سوز ذاتوں وچ بانٹے گئے انساناں دا کوئی ذکر نئيں ۔ہندو مت انسانیت د‏‏ی تفریق دراصل فسطائیت،فاشزم تے نسلی تقسیم دے فلسفے تو‏ں بھری پئی ا‏‏ے۔ ایسی ریسزم،نسلی تفریق د‏‏ی پالیسیاں دا نتیجہ دوسری عالمگیر جنگ وچ یورپ وچ کروڑاں انساناں د‏‏ی فنائی،اذیت ناک سزاواں، گیس دے چولھاں وچ انسان بُڈھے،لاغر، بیمار،عورتاں،مرد بچے جلائے گئے نیست تے نابود،قتل تے غارت دے موجاں بھرے دریا تو‏ں گزر چک‏ی اے ۔اسی دا اعادہ مسٹر مہاتما گاندھی،سردار ولبھ بھائی پٹیل،مسٹر پنڈت جواہر لعل نہرو دے اپنے ناں وچ کوئی حرف ہندی دا نئيں سی بلکہ فارسی  مسلماناں د‏‏ی بولی تو‏ں تھا،بعد وچ اندرا گاندھی نے وی اپنے والدہی د‏‏ی برہمانہ سیاست د‏‏ی جوہندوازم دے  ہندوستان  د‏‏ی حد تو‏ں باہر نہ پھیل سکنے دا باعث وی بنی تے اسيں دیکھدے نيں ایہ ہندو دھرم کدرے وی نہ پنپ پایا تے فقط  ہندوستان  د‏‏ی حدود تک ہی محدود رہیا۔مزہ د‏‏ی گل اے کہ خود مصنف جسونت سنگھ،سکھ ہونے دے ناطے تک اپنی شناخت تاں بطور سکھ  نئيں کر پائے بلکہ انہاں دے ذہن وچ مسلماناں کومسلسل جنگجوانہ، ذات پات تو‏ں ملوث، اونچ نیچ تے کمتر تصور کرنا ہی مقصود ا‏‏ے۔
تقریباً ڈیڑھ ہزار سال نال نال رہنے دے باوجود ہندو،مسلماناں کوجنگجو،حملہ آور ہی تصور کرواندے رہے تے انہاں نو‏ں اسيں درجہ تاں کيتا، بلکہ کمتر ہی سمجھدے نيں ۔ اِنہاں صدیاں وچ بار بار وقتاً فو وقتاً سامنے آندا تے ثبوت ملدا رہندا ا‏‏ے۔ جو بذات خود دو قومی نظریات د‏‏ی بنیادبنا،تقسیم ہند پاکستان   تے  ہندوستان  دے بٹوارے پرمنتنج ہويا۔
محمد علی جناح تقسیمِ ملک نہ چاہندے سن بلکہ اوہ یعنی محمد علی جناح یونائیٹڈ سٹیٹس آف انڈیا ریاست ہائے امریکا تے سویت یونین د‏‏ی متحدہ ریاستاں جداں ملک چاہندے سن ۔