cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3
اپنے عقيدہ تو‏ں دست بردار ہوجاؤ تے توبہ کرو کہ ميں پروردگا و خالق نہيں ہاں بلکہ ميں علی ابن ابيطالب ہاں تسيں ميرے ماں باپ نو‏‏ں جاندے ہوئے تے ميں محمد دا چچيرا بھائی ہاں ۔ انہاں نے کہیا: اسيں اس عقيدہ تو‏ں دست بردار نہيں ہون گے تسيں جو چاہندے ہوئے ، ساڈے بارے ميں انجام دو تے ساڈے حق ميں جو وی فيصلہ کرنا چاہندے ہوئے کرو لہذا علی عليہ السلام نے انہاں لوکاں نو‏‏ں جلا دتا تے انہاں د‏‏ی گيارہ قبراں صحرا ميں مشہور و معروف ہيں ۔
اس دے بعد جابر کہندا اے : اس گروہ دے بعض دوسرے افراد نے اپنے عقائد کاساڈے سامنے اظہار نہيں کيا سی ، اس روداد دے بعد انہاں نے کہیا: کہ علی ہی خدا نيں تے اپنے عقيدہ تے گفتار اُتے ابن عباس د‏ی گلاں تو‏ں استناد کردے سن کہ انهاں نے پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم تو‏ں نقل کياتها: خدا دے علاوہ کوئی اگ دے ذریعہ عذاب نہيں کريں گا۔
جابر کہندا اے : جدو‏ں ابن عباس نے انہاں دے اس استدلال نو‏‏ں سنیا ، تاں کہیا: اس لحاظ تو‏ں تمہيں ابوبکر د‏‏ی وی پرستش کرنا چاہیدا تے انہاں د‏‏ی الوہيت دے وی قائل ہونا چاہیدا ، کيونکہ انهاں نے وی چند افراد نو‏‏ں اگ دے ذریعہ سزا دتی اے ۔
عبدالله بن سبا دے بارے ميں ادیان و عقائد دے علماء دا نظریہ
عبدالله بن سبا من غلاة الزنادقة ضال و مضل
عبدا لله بن سبا انتہا پسند زندیقياں ميں تو‏ں اے تے اوہ گمراہ کنندہ اے ذہبی
متقدمين کانظریہ :
اساں عبد الله بن سبا ، سبئيہ تے ابن سودا دے بارے ميں ادیان تے عقائد د‏‏یاں کتاباں دے بعض متقدم مؤلفين دے بيانات تے نظریات نو‏‏ں گزشتہ فصول ميں ذکر کيا ہن اسيں انہاں ميں تو‏ں بعض دوسرےآں دے نظریات اس فصل ميں ذکر کرن گے اس دے بعد اس سلسلہ ميں متاخرین دے نظریات بيان کرن گے ۔
ذہبی (وفات ٧ ۴ ٨ هء) اپنی کتاب “ ميزان الاعتدال ” ميں عبدالله بن سبا د‏‏ی زندگی دے حالات اُتے روشنی ڈالدے ہوئے کہندا اے:
” اوہ زندیقی تے ملحد غالياں ميں تو‏ں سی ۔ اوہ اک گمراہ تے گمراہ کنندہ شخص سی ۔
ميرے خيال ميں علی عليہ السلام نے اسنو‏ں جلا دتا اے ” اس دے بعد کہندا اے: جو زجانی نے عبد الله دے بارے ميں کہیا اے کہ اوہ خيال کردا سی موجودہ قرآن اصلی قرآن دا نواں حصہ اے تے پورے قرآن نو‏‏ں صرف علی عليہ السلام جاندے ہيں تے انهيں دے پاس اے عبد الله بن سبا اس طرح علی ابن ابيطالب د‏‏ی نسبت اظہار دلچسپی کردا تھاليکن علی عليہ السلام اسنو‏ں اپنے تو‏ں دور کردے سن ”(۱)
١۔ جوزجانی اوہی ابراہيم بن یعقوب بن اسحق سعدی اے اس د‏ی کنيت ابو اسحاق سی نواحی بلخ ميں جوزجان ميں پيدا ہويا اے بوہت سارے شہراں تے ملکاں دا سفر کيا اے دمشق ميں رہائش پذیر سی حدیث نقل کردا تھا“ الجرح و التعدیل ” ، “الضعفاء ” اور“ المترجم ” اس د‏ی تاليفات ہيں ۔
ذہبی اپنی کتاب ‘ ‘ تذکرة الحفاظ” ميں اس دے حالات د‏‏ی تشریح ميں کہندا اے : جوزجانی علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے بارے ميں انحرافی عقيدہ رکھدا سی ہور کہندا اے : اوہ علی عليہ السلام دے خلاف بد گوئی کردا سی ۔
ابن حجر ( وفات ٨ ۵ ٢ هء) وی اپنی کتاب “ لسان الميزان ”ميں عبد الله بن سبا دے بارے ميں ذہبی دے ايس‏ے بيان تے ابن عساک‏ر ک‏ے پہلے والے بعض نقليات نو‏‏ں نقل کرنے دے بعدکہندا اے:
”اما م نے ابن سبا نو‏‏ں کہیا: خدا د‏‏ی قسم پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے مینو‏ں کوئی ایسا مطلب نہيں دسیا اے کہ ميں نے” معجم البلدان” ميں لفط جوزجان ميں آیا اے کہ جوزجانی نے کسی تو‏ں چاہیا کہ اس کےلئے اک مرغ ذبح کرے اس شخص نے نہيں منیا جوزجانی نے کہیا: ميں تعجب کردا ہاں کہ لوک اک مرغ نو‏‏ں ذبح کرنے کيلئے آمادہ نہيں ہُندے ہيں جدو‏ں کہ علی ابن ابيطالب نے تنہا اک جنگ ميں ستر ہزار افرد نو‏‏ں قتل کيا جوزجانی ٢ ۵ ٩٣١ / هء ميں فوت ہويا اے )( تذکرة الحفاظ ترجمہ ۵٦ ٩ ، تریخ ابن عساکر و تریخ ابن کثير ١١ملاحظہ ہو(
اسنو‏ں لوکاں تو‏ں مخفی رکھیا ہوئے ميں نے رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم تو‏ں سنیا اے کہ اوہ فرماندے سن : قيامت تو‏ں پہلے، تيس افرا دکذاب تے جھوٹھے پيدا ہون گے اس دے بعد فرمایا:
ابن سبا تسيں انہاں تيس افراد ميں تو‏ں اک ہوگے۔
ابن حجر ہور کہندا اے:
” سوید بن غفلہ ، علی ابن ابيطالب عليہ السلام د‏‏ی خلافت دے دوران ، انہاں د‏‏ی خدمت ميں حاضر ہويا ور عرض کيتی : ميں نے بعض لوکاں نو‏‏ں دیکھیا جنہاں ميں عبد الله بن سبا وی موجود سی ، اوہ ابوبکر تے عمر اُتے سخت تنقيد کردے سن تے انهيں برا بهلا کہندے سن تے اوہ اعتقاد رکھدے ہيں کہ آپ وی انہاں دو خليفہ دے بارے ميں باطن ميں بدگمان ہيں “
ابن حجر وادھا کردا اے :
”عبد الله بن سبا پہلا شخص تھاجس نے خليفہ اول و دوم دے خلاف تنقيد تے بدگوئی دا آغازکيا تے اظہار کردا سی کہ علی بن ابی طالب انہاں دو خليفہ دے بارے ميں بدگمان سن تے اپنے دل ميں انہاں دے بارے ميں عداوت رکھدا اے ۔ جدو‏ں علی نے اس سلسلہ ميں عبدا لله بن سبا دے اظہارات نو‏‏ں سنیا ، کہیا: مینو‏ں اس خبيث سياہ چہرے تو‏ں کيا کم اے ؟ ميں خدا تو‏ں پناہ منگدا ہاں جے انہاں دو افرادکے بارے ميں ميرے دل ميں کسی قسم د‏‏ی عداوت ہو، اس دے بعد ابن سبا نو‏‏ں اپنے پاس بلايا تے اسنو‏ں مدائن جلا وطن کردتا تے فرمایا: اسنو‏ں قطعاً ميرے نال اک شہر ميں ز ندگی نہيں کرنی چاہیدا اس دے بعدلوکاں دے حضور ميں منبر اُتے گئے اورابن سباکی روداد تے خليفہ اول و دوم د‏‏ی ثنا بيان د‏‏ی ۔ اپنے بيانات دے اختتام اُتے فرمایا: جے ميں نے کسی تو‏ں سنیا کہ اوہ مینو‏ں انہاں دو خليفہ اُتے ترجيح دیندا اے تے انہاں تو‏ں مینو‏ں برتر جاندا اے تاں ميں ا س اُتے افترا گوئی د‏‏ی حد جاری کراں گا اس دے بعد کہندا اے:
” عبد الله بن سبا دے بارے ميں ر وایتيں تے روداد تریخ د‏‏یاں کتاباں ميں مشہور ہيں ليکن خدا دا شکر اے کہ اس تو‏ں کوئی روایت نقل نہيں ہوئی اے اس دے مننے والے “سبائياں ”
١۔ مؤلف کہندا اے : اس داستان نو‏‏ں جعل کرنے والا ، شاید امام دے انہاں خطبےآں نو‏‏ں فراموش کرگيا اے جو امام نے انہاں دو افراد دے اعتراض تے شکایت دے موقع اُتے جاری کيا سی۔ جيسے حضرت دا خطبہ شقشقيہ جو نہج البلاغہ دا تيسرا خطبہ ا‏‏ے۔
”خدا د‏‏ی قسم فرزند ابو قحافہ نے پيراہن خلافت پہن ليا حالانکہ اوہ ميرے بارے ميں ا چھی طرح جاندا تھاکہ مير اخلافت ميں اوہی مقام اے جو چک‏ی دے اندر اس د‏ی کيل دا ہُندا اے ميں اوہ کوہ بلند ہاں جس اُتے تو‏ں سيلاب دا پانی گزر کر نيچے گردا اے تے مجھ تک پرندہ اُتے نہيں مارسکدا ميں نے خلافت دے اگے پردہ لٹکادتا تے اس تو‏ں پہلو تہی کر لئی تے سوچنا شروع کيا کہ اپنے کٹے ہوئے ہتھو‏ں تو‏ں حملہ کراں یا اس تو‏ں بهيانک تيرگی اُتے صبر کرلاں کہ جس ميں سن رسيدہ بالکل ضعيف تے بچہ بوڑها ہوجاتاہے تے مومن اس ميں جد و جہد کردا ہويا اپنے پروردگار دے پاس پہنچ جاندا اے مینو‏ں ايس‏ے اندهيرے اُتے صبر ہی قرین عقل نظر آیا لہذا ميں نے صبر کيا حالانکہ ميری اکھاں ميں خس و خاشاک تے گلے ميں ہڈی پهنسی ہوئی سی۔ ميں اپنی ميراث نو‏‏ں لٹتے دیکھ رہیا سی ایتھ‏ے تک کہ پہلے نے اپنی راہ لی تے اپنے بعد خلافت ابن خطاب کودے گيا تعجب اے کہ و ہ زندگی ميں تاں خلافت تو‏ں سبکدوش ہونا چاہتاتھا ليکن اپنے مرنے دے بعد اس د‏ی بنياد دوسرے کيلئے استوا رکردا گيا بے شک انہاں دونے نے سختی دے نال خلافت دے تهناں نو‏‏ں آپس ميں ونڈ ليا اس نے خلافت نو‏‏ں اک سخت تے ناہموار جگہ اُتے رکھ دتا اس د‏ی جراحتيں کاری تھيں تے اس دا چھونا خشن سی جتھے گل بات ميں ٹھوکر کهانا اورفیر عذر کرنا سی جس کااس تو‏ں سابقہ پئے اوہ ایساا‏‏ے۔
مقریزی ( وفات ٨ ۴ ٨ هء ) اپنی کتاب “ خطط” د‏‏ی فصل “ذکر الحال فی عقائد اهل الاسلام ” ميں عبدا لله بن سباکے بارے ميں کہندا اے: “ اس نے علی ابن ابيطالب دے زمانے ميں بغاوت د‏‏ی تے ایہ عقيدہ ایجاد کيا کہ پيغمبر اسلام صلی الله عليہ و آلہ وسلم نے علی عليہ السلام نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی امامت تے پيشوائی کيلئے معين فرمایا اورپيغمبر دے واضح فرمان دے مطابق آپ دے بعد علی آپ دے وصی، جانشين تے امت دے پيشوا ہيں اس دے علاوہ ایہ قيد وی ایجاد کيا کہ علی ابن ابيطالب عليہ السلام ور رسول خدا اپنی وفات دے بعد رجعت فرمائيں گے یعنی دوبارہ دنيا ميں تشریف لائيں گے انہاں دے عقيدہ دے مطابق علی ابن ابيطالب نہيں مرے ہيں بلکہ اوہ زندہ تے بادلاں ميں ہيں تے خداوند عالم دا اک جز انہاں ميں حلول کرچکيا اے (۱)
مقریزی اپنی گل نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے ایتھ‏ے تک کہندا اے:
”اس ابن سبا تو‏ں غالياں تے رافصياں دے کئی گروہ وجود ميں آئے ہيں کہ اوہ سب جيسے کہ کوئی سرکش اونٹھ اُتے سوار کہ مہار کھينچدا اے تاں اس د‏ی ناک دا درميانی حصہ شگافتہ ہوجاندا اے جس دے بعد مہار دینا ہی ناممکن ہوجائے گا تے جے باگ نو‏‏ں ڈهيلا چھوڑدیندا اے تاں اوہ اس دے نال ہلاکتاں ميں پےجائے گا۔ خدا د‏‏ی قسم ! لوک کجروی، سرکشی، متلون مزاجی تے بے راہ روی ميں مبتلا ہوگئے، ميں نے اس طویل مدت اورشدید مصيبت اُتے صبر کي دوسری جگہ وی انہاں فرمائشات دے مانند بيان فرمایا اے ۔
١۔ تعجب دا مقام اے کہ مقریزی اپنی گل ميں تناقض دا شکار ہويا اے اپنے گذشتہ بيان اُتے توجہ کيتے بغير مقریزی کہندا اے: ابن سبا دے عقيدہ دے مطابق علی عليہ السلام اپنی وفات دے بعد رجعت کرن گے اس دے بعد بلافاصلہ کہندا اے ابن سبا معتقد اے کہ علی - نہيں مرے ہيں تے ا وی زندہ ہيں ۔
امر امامت ميں “ توقف ” دے قائل ہيں کہندے ہيں : مقام امامت معين افراد کيلئے مخصوص تے منحصر اے تے انہاں دے علاوہ کوئی تے اس مقام اُتے فائز نہيں ہوسکدا اے ۔
رافضياں نے رجعت دے عقيدہ نو‏‏ں ايس‏ے ابن سبا تو‏ں حاصل کيا اے تے کہیا اے: امام مرنے دے بعد رجعت یعنی دوبارہ دنيا ميں آئيں گے ایہ عقيدہ اوہی عقيدہ اے کہ اماميہ حالے وی “ صاحب سرداب” دے بارے ميں ایہی عقيدہ رکھدے ہيں کہ حقيقت ميں ایہ تناسخ ارواح دے علاوہ کوئی تے عقيدہ نہيں اے ۔
اس دے علاوہ رافضياں نے حلول دا عقيدہ وی ايس‏ے عبدا لله بن سبا تو‏ں حاصل کيا اے تے کہیا اے: خدا دا اک جزو علی عليہ السلام دے بعد آنے والے ائمہ ميں حلول کر گيا اے تے ایہ لوک ايس‏ے وجہ تو‏ں مقام امامت دے حقدار ہيں ، جس طرح حضرت آدم ملائکہ دے سجدہ دے حقدار سن ۔
مصر ميں خلفائے فاطميين دے بيانات تے دعوی وی ايس‏ے اعتقاد د‏‏ی بنياد اُتے سن جس دا خاکہ ايس‏ے عبدا لله بن سبا نے کھينچا سی ۔
مقریزی ابن سبا تے اس دے عالم اسلام تے مسلماناں دے عقائد ميں ایجاد کردہ مفاسد د‏‏ی نشاندہی دے بعد گروہ “ سبيئہ ” دا تعارف کراندے ہوئے کہندا اے:
” پنجواں گروہ وی “ سبئيہ”ہی تو‏ں اے تے اوہ عبدا لله بن سبا دے مننے والے ہيں کہ اس نے علی ا بن ابيطالب دے سامنے واضح تے کھلم کھلا کہیا سی کہ “ تسيں خدا ہو“
متاخرین دا نظریہ ایتھ‏ے تک اساں ابن سبا تے گروہ سبيئہ دے بارے ميں عقائد و ادیان دے دانشوراں ،مؤرخين اورادیان د‏‏ی کتابيں لکھنے والے مؤلفين دے نظریات بيان کيتے تے اساں مشاہدہ کيا کہ انہاں علماء د‏‏ی ایہ کوشش رہی اے کہ انہاں اقوال تے نظریات نو‏‏ں دورہ اول دے راویاں تو‏ں متصل و مربوط کرن تے انہاں تو‏ں نقل قول کرن تے من وعن انہيں مطالب نو‏‏ں بعد والے مؤلفين تے متاخرین نے آ ک‏ے تکرار د‏‏ی اے تے بحث و تحقيق دے بغير اپنے پيشرواں د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں اپنی کتاباں ميں ثبت کر دتا اے ، جيسے:
١۔ ابن ابی الحدید ( وفات ٦۵۵ هء) شرح خطبہ ٢٧ از شرح نہج البلا غہ ۔
٢۔ ابن کثير ( وفا ٧٧ ۴ هء ) نے اپنی تریخ ميں ۔
٣۔ بستانی ( وفات ١٣٠٠ هء) نے وی جو کچھ عبد الله بن سبا دے بارے ميں ايس‏ے لفظ
کے ضمن ميں اپنے دائرة المعارف ميں درج کيا اے اسنو‏ں مقریزی تے ابن کثير تو‏ں نقل کيا اے ۔
۴ ۔ دوسرےآں ، جيسے ابن خلدون نے وی اس روش اُتے عمل کيا اے تے مطالب نو‏‏ں تحقيق کيتے بغير اپنے پيشواواں تو‏ں نقل کيا اے بہر حال اس قسم دے مولفين نے بعص اوقات سيف دے بيانات نو‏‏ں بالواسطہ نقل کرکے اس د‏ی پيروی د‏‏ی اے تے کدی اس قسم دے مطالب نقل کرنے والےآں د‏‏ی پيروی د‏‏ی اے تے انہاں مطالب نو‏‏ں انہاں تو‏ں نقل کرکے دوسرےآں تک پہنچایا اے اس قسم دے افراد بہت ہيں مانند مقریزی کہ اوہ اپنے مطالب نو‏‏ں سيف د‏‏ی روایتاں تے “ ملل ونحل”
کی کتابيں لکھنے والے مؤلفين تو‏ں نقل کردا اے تے بستانی “ ملل و نحل ” دے مؤلفين دے بيانات نو‏‏ں ايس‏ے مقریزی تے سيف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں ابن کثير تو‏ں نقل کردا اے تے تمام مؤلفين نے وی اس روش د‏‏ی پيروی د‏‏ی اے ۔
عبدا لله بن سبا دے بارے ميں ہمار ا نظریہ
انهم تنافسوا فی تکثير عدد الفرق فی الاسلام
ادیان د‏‏ی کتابيں لکھنے والے مؤلفين نے اسلامی فرقےآں د‏‏ی تعداد بڑهانے ميں مقابلہ کيا اے ۔
انهم یدونون کل ما یدور علی السنة اهل عصرهم
ادیان د‏‏ی کتابيں لکھنے والےآں نے اپنے وقت دے کوچہ و بازار دے لوکاں دے عاميانہ مطالب نو‏‏ں اپنی کتاباں ميں درج کيا اے. مؤلف ایہ سی عبدالله بن سبا، سبيئہ تے اس تو‏ں مربوط روایتاں دے بارے ميں قدیم و جدید علمائے ادیان ، عقائد تے مؤرخين دا نظریہ جو گزشتہ پنجگانہ فصلاں ميں بيان کيا گيا اے تے اس سلسلہ ميں ساڈا نظریہ ایہ اے کہ انہاں بيانات تے نظریات ميں تو‏ں کوئی اک وی مضبوط تے پائيدار نہيں اے کيونکہ انہاں د‏‏ی بنياد بحث و تحقيق اُتے نہيں رکھی گئی اے کياں کہ اصل ميں عبدا لله بن سباسنو‏ں مربوط روایتيں سيف بن عمر تو‏ں نقل کيتی گئی ہيں اساں اس کتاب د‏‏ی ابتداء ميں تے کتاب “ اک سو پنجاہ جعلی اصحاب ” ميں سيف د‏‏ی روایتاں تے نقليات د‏‏ی حيثيت نو‏‏ں واضح کردتا اے تے ثابت کيا اے کہ اوہ اک خیالی تے جھوٹھا افسانہ ساز شخص سی کہ اس د‏ی روایتيں تے نقليات افسانوی بنیاداں اُتے استوار ہيں ۔
ملل و مذہبی فرقےآں تو‏ں متعلق کتاباں دے مؤلف انہاں نے وی مذاہب تے اسلامی فرقےآں د‏‏ی کثرت تے تعداد نو‏‏ں بڑهانے ميں اک دوسرے تو‏ں مقابلہ کيا اے تے مختلف گروہاں د‏‏ی تعداد زیادہ دکھانے ميں اک دوسرے تو‏ں سبقت لينے د‏‏ی کوشش کيتی اے اسلام ميں وکھ وکھ فرقے تے گروہ وجو دميں لیائے ہيں تے انہاں د‏‏ی نامگذاری وی کردے ہيں تاکہ اوہ اس راہ تو‏ں جدت دا مظاہر کرن تے جدید مذاہب دے انکشاف ميں اک دوسرے اُتے سبقت حاصل کرن اس محرک دے سبب مجہول تے گمنام تاں کدی خیالی ا فسانوی تے ایداں دے فرقے اپنی کتاباں ميں درج کردیاہے ہيں جس دا حقيقت ميں کہيں وجو دہی نہيں اے جيسے : ناووسيہ ، طيارہ ، ممطورہ ، سبئيہ ، غرابيہ ، معلوميہ و مجہوليہ(۱) وغيرہ۔
ا سک‏‏ے بعد انہاں مؤلفين نے انہاں ناشناختہ یا جعلی فرقےآں تے گروہاں دے نظریا ت تے عقائد دے بارے ميں مفصل طور اُتے روشنی پائی اے ہر مؤلف نے اس بارے ميں دوسرے مؤلف اُتے سبقت لينے د‏‏ی سرتوڑ کوشش کيتی اے تے ہر اک نے تلاش د‏‏ی اے کہ اس سلسلہ ميں جالب تر مطالب تے عجےب و غریب عقائد انہاں مصروف گروهاں تو‏ں منسوب کرن ۔
یہ مؤلفين تے مصنفين اس خود نمائی، فضل فروشی تے غيرو اقعی مطالب لکھنے تے مسلماناں د‏‏ی طرف وکھ وکھ باطل عقائد د‏‏ی تہمت لگانے ميں ---جنہاں د‏‏ی کوئی حقيقت نہيں اے --- اک وڈے ظلم دے مرتکب ہوئے ہيں ۔
اگر ایہ طے پاجائے کہ اسيں کسی دن اسلام دے مختلف فرقےآں دے بارے ميں کوئی کتا ب لکھيں تاں اسيں مذکورہ گروہاں ميں ‘ موجدین ” دے ناں تو‏ں اک ہور گروہ دا وادھا کرن گے ۔ اس دے بعد اس فرقہ د‏‏ی ایويں نشاندہی کرن گے “ موجدیہ ” اسلام ميں صاحبان ملل و نحل تے عقائد و نظریات اُتے کتابيں لکھنے والے مؤلفين دا اوہ گروہ اے جنہاں کاکم مسلماناں ميں نويں نويں فرقے ایجاد کرنا اے انہاں نو‏‏ں “ موجدیہ ” اسلئی کہیا جاتاہے کہ اوہ اسلام ميں فرقے ایجاد کرنے دا کمال رکھدے ہيں تے جنہاں فرقےآں نو‏‏ں اوہ جعل کردے ہيں انہاں د‏‏ی عجيب و غریب نامگذاری وی کردے ہيں ۔
اس دے بعد جعل کيتے گئے فرقےآں دے لئی افسانےآں تے خرافات پرمشتمل عقائدبھی جعل کردے ہيں ۔
ساڈے اس دعوی د‏‏ی بہترین دليل تے گویا ترین شاہد اوہی مطالب ہيں جو شہرستانی د‏‏ی “ ملل و نحل ” بغدادی د‏‏ی الفرق بين الفرق ” تے ابن حزم د‏‏ی “ الفصل ” دے مختلف ابواب تے فصلاں ميں درج ہوئے ہيں جے اسيں انہاں د‏‏ی اچھی طرح تحقيق کرن تاں مجبوراً اس نتيجہ پرپہنچيں گے کہ انہاں کتاباں د‏‏ی بنياد علم ، تحقيق تے حقيقت گوئی اُتے نہيں رکھی گئی اے تے مختلف فرقےآں تے گروہاں نو‏‏ں نقل کرنے تے انہاں دے عقائد و نظریات بيان کرنے ميں انہاں کتاباں دے اکثر مطالب حقيقت نہيں رکھدے تے انہاں دے بيشتر نقليات بے بنياد تے خود ساختہ ہيں ۔
محرکا ت ساڈی نظر ميں انہاں مؤلفين د‏‏ی اس تباہ کن تے علم و تحقيق د‏‏ی مخالف روش انتخاب کرنے ميں درج ذیل دو عامل وچو‏ں کوئی اک ہوسکدا اے :
ا ول :جيسا کہ اسيں نےپہلے اشارہ کيا اے ادیان و مذاہب د‏‏ی کتابيں لکھنے والے مذکورہ مؤلفين نے انہاں بے بنياد مطالب ، بيہودہ عقائد تے انہاں افسانوی تے نامعلوم فرقےآں نو‏‏ں فضيلت تے سبقت حاصل کرنے کيلئے اپنی کتاباں ميں درج کيا اے تو‏ں کہ اس دے ذریعہ اپنی جدت پسندی تے ندرت بیانی کرسکيں تے اس دے نال ہی اپنے علم و فضيلت دے مقام نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں برتر ، معلومات نو‏‏ں زیادہ وسيع تر اپنی تاليف کردہ کتاباں نو‏‏ں دوسرو ں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں تازہ تر تے ساڈی اصطلاح ميں تحقيقی تر تے جدید تر تے عجيب تر مطالب والی کتابيں دکھائيں تے اس طرح اسلامی گروہاں دے انکشاف ميں دوسرےآں تو‏ں سبقت حاصل کرليں ۔
اور خرافات اُتے مشتمل تمام اوہ افسانے انہاں دے زمانے دے لوکاں دے درميان رائج تے دست بہ دست نقل ہوئے سن نو‏‏ں جمع کرکے اپنی تاليفات ميں بھر دتا اے اس لحاظ تو‏ں انہاں کتاباں نو‏‏ں انہاں مؤلفين دے زمانے دے عاميانہ افکار د‏‏ی عکاسی کرنے والا آئينہ کہیا جاسکدا اے تے انہاں کتاباں تو‏ں ایہ معلوم کيا جاسکدا اے کہ انہاں مؤلفين دے زمانے ميں عام لوک مسلماناں دے مختلف فرقےآں دے بارے ميں بے بنياد تصورات رکھدے سن ، جيساکہ اسيں اپنے زمانے ميں انہاں چيزاں دا کثرت تو‏ں مشاہدہ کردے ہيں ۔ مثلاً بعض شيعہ عوام سنی بهائياں دے بارے ميں ایہ عقيدہ رکھدے ہيں کہ انہاں دے اک دم ہُندی اے تے اوہ اس دم نو‏‏ں اپنے لباس دے نيچے چهپا دے رکھدے ہيں تے اہل سنت دے عوام وی شيعاں دے بارے ميں ایہ عقيدہ رکھدے ہيں کہ اوہ اک دم رکھدے ہيں ۔
افسانہ نسناس(۱)
هيهات لن یخطی القدر من القضاء این المفرّ ؟
کيونکہ بہت ساریاں جعلی تے افسانوی روایتےں مسلسل سند دے نال اصلی ناقل تک پہنچک‏ی ہيں ليکن ہرگز صحيح تے واقعی نہيں ہوتيں ۔
افسانہ نسناس د‏ی با سند روایتيں ہن اسيں انہاں روایتاں دا اک حصہ اس فصل ميں ذکر کردے ہيں جو سند دے نال نقل ہوئی ہيں ليکن فیر وی صحيح تے واقعی نہيں ہيں اس دے بعد والی فصلاں ميں انہاں اُتے بحث و تحقيق کرن گے نتيجہ دے طور اُتے اس حقيقت تک پہنچ جائيں گے کہ صرف سند نقل کرنا روایت دے صحيح تے اصلح ہونے د‏‏ی دليل نہيں ا‏‏ے۔
١۔ مسعودی ، عبد الله بن سعد بن کثير بن عفير مصری تو‏ں تے اوہ اپنے باپ تو‏ں تے اوہ یعقوب بن حارث بن نجم تو‏ں تے اوہ شبيب بن شيبہ تميمی تو‏ں نقل کردا اے کہ : ميں “ شحر ١ ميں اس علاقہ دے ”
١۔شحر، بحرالہند دے ساحل پرےمن د‏‏ی طرف اک علاقہ اے (معجم البلدان(
رئيس و سرپرست دا مہمان سی ، گفتگو دے ضمن ميں “ نسناس” د‏‏ی گل چهڑگئی ميزبان نے اپنے خدمت گذاراں نو‏‏ں حکم دتا کہ اس کيلئے اک “ نسناس ” شکار کرن ۔ جدو‏ں ميں دوبارہ اس دے گھر پرت کرآیا تاں ميں نے دیکھیا کہ خدمت گذار اک نسناسنو‏ں پکڑلائے ہيں نسناس نے ميری طرف مخاطب ہوک‏ے کہیا : تینو‏ں خدا د‏‏ی قسم دیندا ہاں ميرے حال اُتے رحم کرنا ميرے دل ميں وی اس کيلئے ہمدردی پيدا ہوئی ،ميں نے اپنے ميزبان دے نوکراں تو‏ں کہیا کہ اس نسناسنو‏ں آزاد کردوندا کہ چلا جائے انہاں نے مير ی درخواست اُتے نسناسنو‏ں آزاد کردتا ۔ جدو‏ں کهانے کيلئے دستر خوان بچها ، ميزبان نے سوال کيا کيا نسناسنو‏ں شکار نہيں کيا اے ؟ انہاں نے جواب ميں کہیا: کياں نہيں ؟
ليکن تيرے مہمان نے اسنو‏ں آزاد کر دتا ، اس نے کہیا: لہذا تيار رہنا کل نسناسنو‏ں شکار کرنے کيلئے جآئیاں گے دوسرے دن صبح سویرے اسيں شکار گاہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے اچانک اک نسناس پيدا ہويا تے اچهل کود کر رہیا سی ،اس دا چہرہ تے پير انسان دے چہرہ تے پير جيسا سی ،
اس د‏ی ٹهڈی اُتے چند بال سن تے سينہ اُتے پستان دے مانند کوئی چيز نمودار سی دو کتے اس دا پيچها کررہے سن او اوہ کتےآں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے درج ذیل اشعار پڑه رہیا سی :
ا فسوس اے مجھ اُتے ! روزگار نے مجھ اُتے غم و اندوہ ڈال دتا ا‏‏ے۔
ا ے کتےآں ! ذرا ميرا پيچها کرنے تو‏ں رک جاؤ تے ميری گل نو‏‏ں سن کرےقےن کرو۔
ا گر مجھ اُتے نيند طاری نہ ہُندی توتم مینو‏ں ہر گز پکڑنہيں سکدے سن ، یا مرجاندے یا مجھ
سے دور ہوجاندے ۔
ميں کمزور تے ڈرپوک نہيں ہاں تے ایسا نہيں ہاں جوخوف و ہراس د‏ی وجہ تو‏ں دشمن تو‏ں پيچھے ہٹتا اے ۔
ليکن ایہ تقدیر الٰہی اے کہ طاقتور تے سلطان نو‏‏ں وی ذليل و خوار کردیندا اے (۱)
شبےب کہندا اے کہ آخر کار انہاں دو کتےآں نے نسناس دے پاس پہنچ ک‏ے اسنو‏ں پکڑليا ۔
” ميں شحر ” ميں خاندان “ مہر” دے اک شخص دے گھر ميں داخل ہويا ایہ اس علاقہ دا رئيس تے محترم شخص سی ميں کئی روز اس دا مہمان سی تے ہر موضوع اُتے گل کردا سی اس اثناء ميں ميں نے اس تو‏ں نسناس تے اس د‏ی کيفيت دے بارے ميں سوال کيا تے اس نے کہیا: جی ہاں نسناس اس علاقہ ميں اے تے ہماس دا شکار کردے ہيں تے اس دا گوشت
١ الویل لی مما به دهانی
دهری من الهموم و الاخزان
قفا قليلاً ایها الکلبان
استمعا قولی و صدقانی
انکما حين تحاربانی
الفيتما حضرا عنانی
لو لا سباندی ما ملکتمانی
حتٰی تموندا او تفارقانی
لست بخوار و لا جبان
و لابنکس رعش الجنان
لکن قضاء الملک الرحمان
یذل ذا القوة و السلطان
کهاندے ہيں ہور کہیا : نسناس اک ایسا حيوان اے جس دے اک ہتھ تے اک پير نيں تے اس دے تمام اعضا یعنی کان ، اکھ اک تو‏ں زیادہ نہيں ہيں تے اس دا نصف چہرہ ہُندا اے ۔
شبيب کہندا اے : خدا د‏‏ی قسم دل چاہندا اے کہ اس حيوان نو‏‏ں نزدیک تو‏ں دیکھ لاں ،
اس نے اپنے نوکراں نو‏‏ں حکم دیاکہ اک نسناس دا شکار کرن ۔ ميں نے دوسرے دن دیکھیا کہ اس دے نوکراں نے اس حيوان نو‏‏ں پھڑ لیا جس دا چہرہ انسان دے جيسا سی ، ليکن نہ پورا چہرہ بلکہ نصف چہرہ اس دے اک ہتھ سی اوہ وی اس دے سينہ اُتے لٹکا ہويا سی ايس‏ے طرح اس دا پير وی اک ہی تھاجب نسناس نے مینو‏ں دیکھیا تاں کہیا؛ ميں خدا د‏‏ی تے تيری پناہ چاہندا ہاں ميں نے نوکراں تو‏ں کہیا کہ اسنو‏ں آزاد کردو انہاں نے ميرے جواب ميں کہیا: اے مرد! ایہ نسناس تینو‏ں فریب نہ دے کيونکہ ایہ ساڈی غذا اے ليکن ميرے اصرار تے تاکيد دے نتيجہ ميں انہاں نے اسنو‏ں آزاد کردتا ۔ تے نسناس بهاگ گيا تے طوفان د‏‏ی طرح چلا گيا تے ساڈی اکھاں تو‏ں غائب ہوگيا جدو‏ں دوپہر دے کهانے دا وقت آیا تے دسترخوان بچهایاگياتو ميزبان نے اپنے نوکراں تو‏ں سوال کيا : کيا ميں نے کل تمہيں نہيں کہیا سی کہ اک نسناس دا شکار کرنا ؟
انہاں نے کہیا: اساں اک نو‏‏ں شکار کيا سی ليکن تيرے مہمان نے اسنو‏ں آزاد کردتا ميزبان نے ہنس کر کہیا: لگدا اے کہ نسناس نے تینو‏ں فریب دتا اے کہ تسيں نے اسنو‏ں آزاد کيا اے اس دے بعد نوکراں نو‏‏ں حکم دتا کہ کل کيلئے اک نسناس دا شکار کرن شبيب کہندا اے : ميں نے کہیا اجازت دو گے کہ ميں وی تيرے غلاماں دے ہمراہ شکار گاہ جاواں تے نسناسنو‏ں شکار کرنے ميں انہاں د‏‏ی مدد کراں ؟ اس نے کہیا : کوئی مشکل نہيں اے ،ہم شکاری کتےآں دے ہمراہ شکار گاہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے رات دے آخری حصہ ميں اک وڈے جنگل ميں پہنچے ، اچانک اک آواز سنی جيسا کہ کوئی فریاد بلند کررہیا سی: اے ابو مجمر ! صبح ہوچک‏ی اے ، رات نے اپنا دامن سميٹ لیاہے ، شکاری سر اُتے پہونچ چکيا اے لہذا جلدی تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں کسی پنا گاہ ميں پہنچیا دو(۱) !
دوسرے نے جواب ميں کہیا: کلی و لا تراعی “ کهاو تے ناراض مت ہو“
راوی کہندا اے : ميں نے دیکھیا کہ “ ابو مجمر ” نو‏‏ں دو کتےآں نے محاصرہ کيا اے تے اوہ ایہ اشعار پڑه رہیا اے :الویل لی مما دهانی تو‏ں آخر اشعار ( کہ گزشتہ روایت ميں ملاحظہ فرمایا(
شبيب کہندا اے : آخر کار اوہ دو کتے “ ابو مجمر ” دے نزدیک پہنچے تے اسنو‏ں پھڑ ليا ۔
جب دوپہر دا وقت آیا نوکراں نے ايس‏ے ابو مجمر دا کباب بنا ک‏ے ميزبان دے دستر خوان اُتے رکھیا۔
٣۔ فیر ایہی حموی ، حسام بن قدامہ تے اوہ اپنے باپ تو‏ں تے اوہ وی اپنے باپ تو‏ں نقل کردا اے : ميرا اک بھائی سی ، اس دا سرمایہ ختم ہويا تاں اوہ تنگ دست ہوگے
١۔ یا ابا مجمر! انہاں الصبح قد اسفر ، و الليل قد ادبر و القنيص قد حضر فعليک بالوزر ۔
نوازی تے خاطر تواضع کرنے ميں کوئی کسر باقی نہ رکھی ۔ اک دن اسنو‏ں کہیا کہ جے ساڈے نال شکار گاہ آجاؤ گے توتيرے لئے ایہ سےر و سياحت نشاط و شادمانی دا سبب ہوئے گی ۔
مہمان نے کہیا جے مصلحت سمجھدے ہيں تاں کوئی حرج نہيں اے تے انہاں دے نال شکار گاہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ایتھ‏ے تک اک وڈے جنگل ميں پہنچے اسنو‏ں اک جگہ پرٹھہرا کر خود شکار کرنے کيلئے جنگل ميں داخل ہوئے ۔ اوہ مہمان کہندا اے : ميں اک کنارے اُتے بيٹها سی کہ اچانک دیکھیا کہ اک عجيب الخلقہ مخلوق جنگل تو‏ں باہر آئی ظاہری طور اُتے ایہ مخلوق انسان تو‏ں شباہت رکھدی سی اس دے اک ہتھ تے اک پير سی تے اک اکھ تے نصف ریش ایہ جانور فریاد بلند کررہیا سی :الغوث ! الغوث! الطریق الطریق عافاک الله ( مدد ! مدد! راستہ چھڈو ! راستہ چھڈو ! خدا تینو‏ں سلامت رکھے داستان دا راوی کہندا اے : ميں اسک‏‏ے قيافہ تے ہيکل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ڈر گيا تے بهاگ کھڑا ہويا تے متوجہ نہيں ہويا کہ ایہ عجيب مخلوق اوہی شکار جس دے بارے ميں ميرے ميزبان نے گفتگوکيتی سی ، اوہ جانور جدو‏ں اچهلدے کودتے ہوئے ميرے نزدیک تو‏ں گزریا سی تاں درج ذیل مضمون دے اشعار پڑه رہیا سی ۔
صياد د‏‏ی صبح ہوئی شکاری کتےآں دے ہمراہ شکار اُتے نکل پئے نيں آگاہ ہوجاؤتمہارےلئے نجات دا راستہ ا‏‏ے۔
ليکن موت تو‏ں کتھے فرار کيا جاسکدا اے ؟ مینو‏ں خوف دلایا جاندا جے اس خوف دلانے ميں کوئی فائدہ ہُندا!مقدر دے تير دا خطا ہونا بعيد اے تقدیر تو‏ں بهاگنا ممکن نہيں(۱)
جب اوہ میرے تو‏ں دور چلا گيا، تاں فوراً ميرے رفقاء جنگل تو‏ں باہر آگئے تے میرے تو‏ں کہیا : ساڈا شکار کتھے گيا جسنو‏ں اساں تيری طرف کوچ کيا سی ؟ ميں نے جواب ميں کہیا: ميں نے کوئی شکار نہيں دیکھیا ، ليکن اک عجيب الخلقة تے حيرت انگيز انسان نو‏‏ں دیکھیا کہ جنگل تو‏ں باہر آیا تے تيزی دے نال بهاگ گيا ۔ ميں نے اس دے قيافہ دے بارے ميں تفصيلات دسدی تو
١غدا القنيص فابتکر
باکلب وقت السحر
لک النجا وقت الذکر
ووزر و لا وزر
این من الموت المفر ؟
حذّرت لو یغنی الحزر
هيهات لن یخطی القدر
من القضاء این المفر؟ !
۴ ۔ فیر تو‏ں حموی -- “ ذ غفل ” نسابہ(۲) تو‏ں تے اوہ اک عرب شخص تو‏ں نقل کردا اے کہ ميں چند لوگو دے ہمراہ “ عالج ” دے صحرا ميں چل رہے سن کہ ا تفاق تو‏ں اسيں راستہ بهول گئے ایتھ‏ے تک سمندر دے اک ساحل اُتے واقع جنگل ميں پہنچ گئے اچانک دیکھیا کہ اس جنگل تو‏ں اک بلند قامت بوڑها باہر آیا ۔ اس دے سروصورت انسان دے مانند سن ليکن بوڑها سی اک ہی اکھ رکھدا سی تے تمام اعضاء اک تو‏ں زیادہ نہ سن جدو‏ں اس نے ہميں دیکھیا تاں وڈی تيزی تو‏ں تيز رفتار گھوڑے تو‏ں وی تيز تر رفتار ميں بهاگ گيا ، ايس‏ے حالت ميں اس مضمون چند اشعار وی پڑهتا جارہاسی:
خارجی مذہب والےآں دے ظلم تو‏ں تيزی دے نال فرار کررہیا ہاں چونکہ بهاگنے دے علاوہ کوئی تے چارہ نہيں اے ۔
ميں جوانی ميں وڈا طاقت ور تے چالاک سی ليکن اج کمزور تے ضعيف ہوگیا ہاں ١
۵ ۔ فیر حموی کہندا اے : یمن دے لوکاں د‏‏ی روایتاں ميں آیا اے کہ کچھ لوک نسناس دے شکار کيلئے گئے لشکر گاہ ميں انہاں نے تين نسناساں کودیکھیا انہاں ميں تو‏ں اک نو‏‏ں شکار کيا ۔ باقی دونسناس درختاں د‏‏ی پيچھے چهپ گئے تے شکاری انهيں ڈهونڈ نہ سک‏‏ے ۔
اک شکار ---جس نے نسناس دا شکار کيا سی ---نے
٢۔ ذغفل ، حنطلہ بن زید دا بيٹاہے ابن ندیم کہندا اے ؛ ذغفل دا اصل ناں حجر اے اورذغفل اس دا لقب اے اس نے عصر پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم نو‏‏ں درک کيا اے ليکن اس دا صحابی ہونا علماء تراجم دے ایتھ‏ے اختلافی مسئلہ اے قول صحيح ایہ اے کہ اسنو‏ں پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے صحابی ہونے دا افتخار ملیا اے معاویہ د‏‏ی خلافت دے دوران اس دے پاس گيا معاویہ نے اس تو‏ں ادبيات ، انساب عرب اورعلم نجوم دے بارے ميں چندسوال کيتے اس د‏ی معلومات د‏‏ی وسعت اسنو‏ں بہت پسند آئی حکم دتا تو‏ں کہ اس دے بيٹے نو‏‏ں علم انساب ،نجوم ، اورادبيات سکهائے ، دغفل جنگ ازارقہ ميں ٦٠ هء تو‏ں پہلے دولاب فارس ميں ڈُب گيا ۔ لسٹ ابن ندیم ٢٣٦ رجوع کيا جائے ۔ / ۴٦۴ نمبر ٢٣٩٩ تے تقریب الرہتل ١ / ١٣٢ اصابہ ١ / ١٣١ ، و المحجر ۴٧٨ ، اسدا لغابہ ٢
١ فررت من جود الشراة شدا اذ لم اجد من القرار بدا
قد کنت دهراً فی شبابی جلدا فها انا اليوم ضعيف جدا
کہیا: خداکی قسم جسنو‏ں اساں شکار کيا اے بہت ہی چاق تے سرخ خون والا اے جباس دتی آواز نو‏‏ں درختاں ميں چهپے نسناسياں نے سنی تاں انميں تو‏ں اک نے بلند آواز ميں کہیا: چونکہ اس نے “ صرو ” ١
یہ سی انہاں روایتاں دا اک حصہ جنہيں سند دے نال نسناس دے بارے ميں نقل کيا گيا اے اگلی فصل ميں تے وی کئی روایتيں نسناس دے وجود دے بارے ميں نقل کرکے انہاں اُتے بحث و تحقيق کرن گے۔
نسناس دے پائے جانے تے اسک‏‏ے معنی دے بارے ميں نظریات
انّ حيّاً من قوم عاد عصوا رسولهم فمسخهم الله ن سناساً
اساں گزشتہ فصل ميں نسناس دے بارے ميں کئی روایتيں نقل کيں ۔ ہن اسيں اس فصل ميں نسناس دے وجود اورتعارف دے بارے ميں کئی دوسری روایتيں نقل کرن گے تے اس دے بعد انہاں روایتاں اُتے بحث و تحقيق کرن گے ۔
١۔ حموی نے احمد بن محمد ہمدانی ١ د‏‏ی کتاب تو‏ں نسناس دے وجود دے بارے ميں ياں نقل کيا اے :” آدم ” د‏‏ی بيٹی “ وبار ” ہر سال صنعا ميں “شحر ” تے ‘ تخوم ” دے درميان واقع اک وسيع اورسرسبز
١۔ احمد بن محمد بن اسحاق ، معروف بہ ابن الفقيہ ہمدانی صاحب اک کتاب اے جو ملکاں تے شہراں د‏‏ی شناسائی اُتے اے اوریہ کتاب دو ہزار صفحات اُتے مشتمل اے اس د‏ی وفات ٣۴٠ ه ء ميں واقع ہوئی اے لسٹ ابن ندیم ٢١٩ تے هدیة العارفين ۔
شاداب محل ميں کچھ مدت گزاری سی چونکہ ایہ علاقہ روئے زمين اُتے پر برکت ترین ،سر سبز و شاداب ترین علاقہ سی تے دنيا دے دوسرےحصےآں د‏‏ی نسبت ایتھ‏ے اُتے بيشتر درخت ، باغات ، ميوہ تے پانی جيسی نعمتيں تھيں ، اس لئی تمام علاقےآں تو‏ں وکھ وکھ قبیلے اوتھ‏ے جاک‏ے جمع ہُندے سن بہت ساریاں زمينيں آباد د‏‏ی گئيں سی تے انہاں د‏‏ی ثروت دن بہ دن بڑهتی جا رہی سی ، اس لئی انہاں لوکاں نے تدریجاً عياشی تے خوش گزارانی دے لئی اپنا ٹهکانابناليا سی تے کفر و الحاد د‏‏ی طرف مائل ہوگئے سن تے طغيانی و بغاوت اُتے اتر آئے سن خداوند عالم نے وی انہاں د‏‏ی اس نافرمانی تے بغاوت دے نتيجہ ميں انہاں د‏‏ی تخلےق و قيافہ نو‏‏ں مسخ کرکے انهيں نسناس د‏ی صورت ميں تبدیل کردیاندا کہ انہاں دے زن و مرد نصف سر و صورت تے اک اکھ اک ہتھ تے اک ٹانگ والے ہوجآئیاں ، اوہ اس قيافہ و ہيکل د‏‏ی حالت ميں سمندر دے کنارے نيزاراں (جهاڑیاں ) ميں فیر تے سن اومویشياں د‏‏ی طرح چرا کردے سن ۔
٢۔ طبری نسناس دے نسب نو‏‏ں ابن اسحاق تو‏ں ایويں نقل کردا اے:
’ اميم بن لاوذ بن سام بن نوح د‏‏ی اولاد صحرائے “ عالج ” ميں “ وبار” دے مقام اُتے رہائش پذیر سن ۔ نسل د‏‏ی افزائش د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی آبادی کافی حد تک بڑه گئی تے اوہ ثروت مند ہوگئے اس دے بعد اک گناہ کبيرہ دے مرتکب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں خدا د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں اُتے بلا نازل ہوئی کہ اس بلا دے نتيجے ميں اوہ سب ہلاک ہوگئے صرف انہاں ميں تو‏ں معدود چندافراد باقی بچے ليکن اوہ دوسری صورت ميں مسخ ہوئے کہ اس وقت نسناس دے ناں تو‏ں مشہور ہيں ۔
٣۔ فیر تو‏ں طبری ابن کلبی(۱) تو‏ں نقل کردا اے : “ابرهة بن رائش بن قيس صفی بن سبا بن یشجب دے بيٹے یمن دے پادشاہ نے ملک مغرب د‏‏ی انتہا اُتے اک جنگ لڑی تے اس جنگ ميں اس نے فتح پائی اک وڈی ثروت نو‏‏ں غنيمت دے طورپر حاصل کيا انہاں غنائم نو‏‏ں نسناساں دے نال لے آیا ۔ اوہ وحشتناک قيافہ رکھدے سن لوکاں نے وحشت ميں پڑ کر پادشاہ نو‏‏ں “ ذو الاذاعر”’ ناں رکھیا یعنی رعب ووحشت والے
۴ ۔ کراع(۲) کہندا اے: نسنیا س نون اُتے زبر یا زیر تو‏ں --- نقل ہويا اے کہ وحشی حيواناں ميں تو‏ں اک حيوان اے کہ اسنو‏ں شکار کردے ہيں تے اس دا گوشت کهاندے ہيں ۔ انہاں دا قيافہ انساناں دا سا اے تے انساناں د‏‏ی طرح گفتگو کردے ہيں البتہ اک اکھ ، اک ہتھ تے اک ٹانگ رکھدے ہيں ۔ ۵ ۔ ازهری ٣ نسناس د‏ی ایويں نشان دہيکردا اے:
١۔ ابن کلبی : ہشام بن محمد کلبی نسابہ دے ناں تو‏ں معروف اے ٢٠۴ هف یا ٢٠٦ ه ميں وفات پائی اے ۔
٢۔ کراع النمل : اوہی ابو الحسن علی بن حسن ہنائی عضدی مصری اے کہ چھوٹے قد د‏‏ی وجہ تو‏ں “ کراع النمل ”سے معروف سی ۔ لغت عرب ميں وسيع معلومات رکھدا سی تے صاحب تاليفات وی سی اس نے ٣٠٩ ئه دے بعد / ١١٢ ) تے انباء الرواہ القفطی ( ٢ وفات پائی اے اس د‏ی زندگی دے حالات دے بارے ميں ا رشاد الاریب حموی ( ۵٢۴٠ د‏‏ی طرف رجوع کيا جائے ۔
۵۔ ازہری : ابو منصور محمد بن احمد بن ازہر علمائے لغت ميں تو‏ں اے کہندے ہيں لغت عربی نو‏‏ں جمع کرنے کيلئے ٣٨ / اس نے تمام عرب نشين علاقےآں دا سفر کيا اے ۔ ٣٧٠ ميں وفات پائی اے اس د‏ی زندگی دے حالات اللباب ١ميں آئے ہيں ۔
” نسناس اک مخلوق اے جو قيافہ تے ہيکل دے لحاظ تو‏ں انسان جيسے ہيں ليکن جنس بشر تو‏ں نہيں ہيں بعض خصوصيات ميں انسان تو‏ں مشابہ ہيں تے بعض دوسرے خصوصيات ميں انسان تو‏ں مشابہ نہيں ہيں ۔
٦ ۔ جوہری(۱) صحاح اللغة ميں ایويں کہندا اے : نسناس اک قسم د‏‏ی مخلوق اے جو اک ٹانگ اُتے چلدے تے اچهل کود کردے ہيں ۔
٧۔ زبيدی نے ‘ ‘ ابی الدقيش ”(۲) تو‏ں “ التریخ ” ميں ایويں نقل کيا اے کہ نسناس سام بن سام د‏‏ی اولاد سن جو قوم عاد و ثمود سن ليکن نسناس عقل نہيں رکھدے ہيں تے ساحل هند دے نيزاراں (جهاڑیاں )ميں زندگی گذاردے ہيں عرب تے صحرا نشين انهيں شکار کردے ہيں ا ور انہاں دے نال گفتگو کردے ہيں نسناس عربی بولی ميں گل کردے ہيں نسل د‏‏ی نسل بڑهاندے ہيں تے شعر وی کہندے ہيں ، اپنے بچےآں دے ناں عربی ميں رکھدے ہيں ۔
٨۔ مسعودی کہندا اے : نسناس اک تو‏ں زیادہ اکھ نہيں رکھدے۔ کدی پانی تو‏ں باہر آندے ہيں تے گفتگو کردے ہيں تے جے کسی انسان نو‏‏ں پاندے ہيں تاں اسنو‏ں قتل کر ڈالدے ہيں ۔
٩۔ نہایة اللغة ” ، ‘ ‘ لسان الميزان ” ، “ قاموس ” تے ‘ التاج” نامی لغت د‏‏ی معتبر و قابل اعتماد چار کتاباں دے مؤلفيں نے لغت “نسناس” دے ضمن ميں اس روایت نو‏‏ں نقل کيا اے کہ :قوم عاد دے اک قبيلہ نے اپنے پيغمبر د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی تاں خداوند عالم نے انهيں مسخ کرکے نسناس د‏ی صورت ميں تبدیل کر دیاکہ اوہ اک ہتھ تے اک ٹانگ رکھدے ہيں اوروہ ا نسان دا نصف بدن رکھدے ہيں راستہ چلدے وقت پرندےآں د‏‏ی طرح اچهل کود کردے ہيں تے کهانا کهاندے وقت وی حيواناں د‏‏ی طرح چردے ہيں ۔
١٠ ۔ قاموس تے شرح قاموس التاج ميں آیا اے : کدی کہندے ہيں کہ نسناس د‏ی اوہ نسل نابود ہوچک‏ی اے جو قوم عاد تو‏ں مسخ ہوئی سی ۔
نسناسی ، تے نسانس نوع آخر د‏‏ی مؤنث تے جنس مادہ اے !
١١ ۔فیر تو‏ں “ التریخ ” ميں “ عباب ” تو‏ں نقل کردا اے کہ نسل نسناس نسل نسناس تو‏ں عزیز تر و شریف تر اے فیر ابو ہریرہ تو‏ں نسناس دے بارے ميں اک حدیث نقل کيتی اے کہ
١۔ جوہری : ابو نصر اسماعيل بن حماد اے انہاں د‏‏ی نسب بلا د ترک دے فاراب تو‏ں اے اس نے عراق تے حجاز دے سفر کيتے ہيں تمام علاقےآں دا دورہ کيا اے اس دے بعد نيشابور آیا اے تے ايس‏ے شہر ميں سکونت د‏‏ی اے لکڑی تو‏ں دو تختاں نو‏‏ں پراں دے مانند بنا ک‏ے انهيں آپس ميں اک رسی تو‏ں باندها تے چهت اُتے جاک‏ے آواز بلند د‏‏ی لوگو! ميں نے اک ایس چيز بنائی اے جو بے مثال اے حالے ميں انہاں دو پراں دے ذریعہ اُتے وار کراں گا نيشابور دے لوک تماشا دیکھنے کيلئے جمع ہوئے اس نے اپنے دونے پراں نو‏‏ں ہلیا ک‏ے فضا ميں چهلانگ لگادی ليکن انہاں مصنوعی دو پراں نے اس د‏ی کوئی یاری نہيں د‏‏ی بلکہ اوہ چهت تو‏ں زمين اُتے ١٠ ) د‏‏ی طرف رجوع فرمائيں ۔( / ٢٦٩ ) لسان الميزان ۴٠٠ /٢ ڈگ ک‏ے مرگيا ۔ ایہ روئداد ٣۴٣ هء ميں واقع ہوئی ۔ معجم الادباء ٠٧ ميں آیا اے ۔
٢۔ ابو الدقيش : قناندی غنوی اے کہ اس دے حالا ت د‏‏ی شرح ميں لسٹ ابن ندیم طبع مصر ص ٠
اس عجيب نسل تو‏ں گروہ “ ناس ” نابود ہوگئے ہيں ليکن گروہ “ نسناس ” باقی نيں تے اس وقت وی موجود ہيں
١٢ ۔ سيوطی تو‏ں نقل ہويا اے کہ اس نے نسناس دے بارے ميں ایويں نظریہ پيش کيا اے ” لےکن اوہ معروف حيوان جسنو‏ں لوک نسناس کہندے ہيں انہاں ميں تو‏ں اک نوع بندر د‏‏ی نسل اے تے اوہ پانی ميں زندگی نہيں کرسکدے ایہ حرام گوشت ہيں ليکن انہاں حيواناں د‏‏ی دوسری نوع جو دریائی ہيں تے پانی ميں زندگی بسر کردے ہيں ، انہاں دا گوشت حلال ہونے ميں دو احتمال اے “ رویانی ”(۱) تے بعض دوسرے دانشور کہندے ہيں : انہاں کاگوشت حلال تے خوردنی اے ۔
١٣ ۔ شيخ ابو حامد غزالی(۲) تو‏ں نقل ہويا اے کہ نسناس دا گوشت حلال نہيں اے کيونکہ اوہ خلقت انسان د‏‏ی اک مخلوق اے ۔
١ ۴ ۔ مسعودی ‘ مروج الذہب ” ميں نقل کردا اے:
” متوکل نے اپنی خلافت دے آغاز ميں حنين بن اسحاق(۳) تو‏ں کہیا کہ چند افرادکو“نسناس ”اور اس دے بعد مسعودی کہندا اے:
” اساں اس روداد د‏‏ی تفصيل تے تشریح اپنی کتاب “ اخبار الزمان ” ميں درج د‏‏ی اے ،
اور اوتھ‏ے اُتے اس گل کيتی وضاحت کيتی اے کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں “ عربد” لیانے کيلئے “ یمامہ تے نسناس ” لا نے کيلئے “ شحر ” بھيجا گيا سی ۔ایہ تھيں افسانہ نسناس تے اس دے پائے جانے دے بارے ميں روایتيں جو ناں نہاد معتبر اسلامی کتاباں ميں درج کيتی گئی ہيں تے ایہ روایتيں سند تے راویاں دے سلسلہ دے نال
٢۔ ابو حامد : محمد بن محمد بن محمدغزالی اے اک پنڈ تو‏ں منسوب اے جس دا ناں غزالہ اے یا ایہ کہ منسوب بہ غزل اے اوہ اک فلاسفر تے صوفی مسلک شخص اے اس نے حجة الاسلام دا لقب پایا اے دو سو تو‏ں زیادہ کتابيں لکھی ہيں تے مختلف شہراں جيسے : نيشابور ، بغداد ، حجاز ، شام تے مصر دے سفر کيتے ہيں تے اوتھ‏ے تو‏ں اپنے شہر طابران واپس آیا اے تے وہيں اُتے ۵٠۵ ئه ميں وفات پائی اے ۔
٣۔ حنين بن اسحاق دا باب اہل حيرہ عراق سی بغداد دے علماء دا رئيس سی اس د‏ی کنيت ابو زید تے لقب عبادی سی ٢٦٠ هء ميں اس نے وفات پائی (وفيات الاعيان) ۔
”عربد” ١ لیانے کيلئے یتار کرے ۔ کئی لوک گئے ، ليکن انہاں نے جِنّی وی کوشش تے کارروائی کیت‏‏ی صرف دونسناسنو‏ں متوکل د‏‏ی حکومت دے مرکز “ سرمن رای” تک صحيح و سالم پہنچیا سک‏‏ے ۔
اصلی ناقل تک پہنچی ہيں ليکن اس دے باوجود ایہ تمام روایتيں جھوٹھ تے افسانہ دے علاوہ کچھ نہيں ہيں ۔ انہاں د‏‏ی اسناد تے راویاں دا سلسلہ وی جھوٹھ نو‏‏ں مضبوط تے مستحکم کرنے کيلئے جعل کيا گيا اے اگلی فصل ميں ایہ حقيقت تے وی واضح ہوئے گی ۔
بحث دا خلاصہ تے نتيجہ افسانہ نسناس دے اسناد اساں گزشتہ دو فصلاں ميں نسناس دے وجود تے پيدائش دے بارے ميں نقل کيتی گئی روایتاں نو‏‏ں انہاں دے اسناد تے راویاں دے سلسلہ دے نال ذکر کيا اے تے دیکھیا کہ ایہ روایتيں ایداں دے افراد تو‏ں نقل کيتی گئی ہيں کہ انہاں نے اپنی اکھاں تو‏ں نسناسنو‏ں دیکھیا اے تے اپنے کاناں تو‏ں انہاں د‏‏ی گفتگو و اشعار تے انہاں دا قسم کهانا سنیا اے اسنو‏ں دیکھیا اے کہ اک ہتھ تے اک ٹانگ اوراک اکھ تے نصف صورت دے باوجود بظاہر شبيہ انسان طوفان دے مانند تيز رفتار گھوڑے تو‏ں وی تيز تر دوڑدے سن ۔
ا ن دو روایتاں نو‏‏ں ایداں دے افراد تو‏ں نقل کيا اے کہ انہاں نے نسناس دا شکار کرنے تے اس دا گوشت کباب تے شوربہ دار گوشت د‏‏ی صورت ميں کهانے ميں شرکت کيتی اے ۔
ایداں دے افرادسے وی روایت کيتی اے کہ اس دے گوشت دے حلال ہونے ميں اشکال کيا اے تے کہیا اے کہ چونکہ نسناس انسان د‏‏ی اک قسم اے تے گفتگو و شعر کہندا اے اس لئی حرام اے اس دے مقابلہ ميں بعض دوسرے افراد نے کہیا اے کہ نسناس دا گوشت حلال اے کيونکہ اوہ پيٹ رکھدا اے تے حيواناں دے مانند جگالی کردا اے ۔
ان روایتاں نو‏‏ں ایداں دے افراد نے نقل کيا اے کہ خود انہاں نے خليفہ عباسی متوکل نو‏‏ں دیکھیا اے کہ اس نے اپنے زمانے دے بعض حکماء نو‏‏ں بھيجا کہ اس کيلئے “ عربد” تے “ نسناس ” شکار کرکے لائيں تے انہاں دے توسط تو‏ں دو عدد نسناس سامراء پہنچے ہيں ۔
ایداں دے افراد تو‏ں انہاں روایتاں نو‏‏ں نقل کيا گيا اے کہ اوہ خود نسناس شناس ہيں ا ور انہاں نے نسناس دے شجرہ نسب دے بارے ميں تحقيق د‏‏ی اے تے اپنا نظریہ پيش کيا ے تے انہاں دا شجرہ نسب وی مرتب کيا اے تے اس طرح نسناس د‏ی نسل حضرت نوح تک پہنچک‏ی اے اوہ اميم بن لاوذبن سام بن نوح د‏‏ی اولاد ہيں جدو‏ں بغاوت کرکے معصيت و گناہ ميں حد تو‏ں زیادہ مبتلا ہوئے تاں خداوند عالم نے انهيں مسخ کيا اے ۔
ان تمام مسلسل تے باسند روایتاں نو‏‏ں علم تریخ دے بزرگاں ،علم رجال دے دانشوراں تے علم انسان دے استاداں نے نقل کيا اے ، جيسے:
١۔ عظيم ترین تے قدیمی ترین عرب نسب شناس ابن اسحاق ( وفات ٦ ٨ هء(
٢۔ مغازی تے تریخ دے دانشوراں دا پيشوا ابن اسحاق ( وفات ١ ۵ ١ هء(
٣۔ نسب شناساں دا امام و پيشوا : ابن کلبی ( وفات ٢٠ ۴ هء(
۴ ۔ مؤرخيں دے امام و پيشوا: طبری ( وفات ٣١٠ ئه(
۴ ۔ جغرافيہ داناں دے پيش قدم : ابن فقيہ همدانی ( وفات ٣ ۴ ٠ هء(
٧۔ علم بلدان دے عظيم دانشور : حموی ( وفات ٦ ٢ ٦ ئه(
٨۔ مختلف علم دے علامہ و استاد : ابن اثير ( وفات ٦ ٣٠ ئه(
جی ہاں اساں گزشتہ صفحات ميں جِنّے وی مطالب نسناس دے بارے ميں بيان کيتے ہيں انہاں نو‏‏ں مذکورہ ، تریخ ،لغت ، تے ہور علوم ميں مہارت تے تخصص رکھنے والے علماء نے اپنی کتاباں تے تاليفات ميں نقل کيا اے ۔
ت عجب د‏‏ی حد ایہ اے کہ کدی اس افسانہ نو‏‏ں حدیث د‏‏ی صور ت ميں نقل کيا گيا اے تے اس د‏ی سند نو‏‏ں معصوم تک پہنچادتا اے : نسناس قوم عاد تو‏ں سن اپنے پيغمبر د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی تاں خدا نے انهيں مسخ کردتا کہ انہاں ميں تو‏ں ہر اک دا اک ہتھ ، اک ٹانگ تے نصف بدن اے تے پرندےآں د‏‏ی طرح اچهل کود کردے ہيں ا ور مویشياں د‏‏ی طرح چردے ہيں ۔
فیر روایت کيتی اے کہ نسناس قوم عاد تو‏ں ہيں ۔ بحر ہند دے ساحل اُتے نيزاراں ميں زندگی کردے ہيں اوران د‏‏ی گفتگو عربی بولی ميں اے ۔
ا س دے بعد انہاں علماء نے نسناس دے گوشت دے حلال ہونے ميں اختلاف کيا اے بعض نے اس دے حلال ہونے کاحکم دیاہے ا ور بعض دوسرےآں نے اسنو‏ں حرام قرار دتا اے ليکن جلال الدین سيوطی تفصيل دے قائل ہوئے ہيں تے صحرا دے نسناساں نو‏‏ں حرام گوشت ليکن سمندری نسناساں نو‏‏ں حلال گوشت جانا اے ۔
یہ عقائد و نظریات تے ایہ روایتيں تے نقليات بزرگ علماء تے دانشوراں د‏‏ی ہيں کہ انہاں وچو‏ں بعض دے ناں اساں یبان کيتے ہيں تے بعض دوسرےآں دے ناں ذیل ميں درج کيتے جاندے ہيں :
١۔ کراع ، “ التاج ” د‏‏ی نقل دے مطابق : وفات ٣٠٩ هء
٢۔ ازہری : تهذےب دے مطابق : وفات ٣٧٠ هء
٣۔ جوہری : صحاح دے مطابق : وفات ٣٩٣ هء
۴ ۔ رویانی : “التاج” دے مطابق: وفات ۵ ٠٢ هء
۵ ۔ غزالی :“ التاج” دے مطابق: وفات ۵ ٠ ۵ ئه
٦ ۔ ابن اثير : نہایة اللغة دے مطابق : وفات ٦ ٠ ٦ هء
٧۔ ابن منظور : لسان العرب دے مطابق : وفات ٧١١ هء
٨۔ فيروز آبادی : قاموس دے مطابق : وفات ٨١٨ هء ٩
۔سيوطی : التاج دے مطابق : وفات ٩١١ هء
١٠ ۔ زبيدی : تاج العروس دے مطابق: وفات ١٢٠ ۵ هء
١١ ۔ فرید وجدی دائرة المعار ف دے مطابق: وفات ١٣٧٣ ئه
افسانہ سبيئہ تے نسناس دا موازنہ
کيا مختلف علوم دے علماء ودانشوراں دے نسناس دے بارے ميں انہاں سب مسلسل تے با سند روایتاں دا اپنی کتاباں تے تاليفات ميں درج کرنے تے محققين د‏‏ی اس قدر دلچسپ تحقيقات تے زیادہ تو‏ں زیادہ تاکےد دے بعد وی کوئی شخص نسناس د‏ی موجودگی حتی انہاں دے نر ومادہ تے انہاں د‏‏ی شکل و قيافہ دے بارے ميں کسی قسم دا شک و شبہہ کرسکدا اے !؟
کيا کوئی “ نسناس” ، “ عنقاء” ، “ سعلات البر ” تے “ دریائی انسان ”(۱) جيسی مخلوقات دے بارے ميں شک کرسکدا اے جدو‏ں کہ انہاں دے ناں انہاں د‏‏ی داستانيں تے انہاں دے واقعات باسند اورمرسل طور اُتے علماء د‏‏یاں کتاباں ميں وافر تعداد ميں درج ہوچک‏ی ہيں ؟
علماء تے دانشوراں د‏‏ی طرف تو‏ں “ ناووسيہ ” ، “ غرابيہ ” ، “ ممطورہ ” “ طيارہ ” تے سبئےہ ” دے بارے ميں ا س قدر مطالب نقل کرنے دے بعد کيا کوئی شخص مسلماناں ميں ان
١۔ عنقاء : کہیا گيا اے کہ عنقاء مغرب وچ اک پرندہ اے جس دے ہر طرف چار اُتے ہيں تے اس د‏ی صورت انسان جيسی اے اس دا ہرعضو کسی نہ کسی پرندہ دے مانند اے تے اس دے علاوہ مختلف حيواناں تو‏ں وی شباہت ٢١٢ نے عنقاء دے بارے / ٨۵ ، مسعودی مروج الذہب ٢ / رکھدا اے کدی انساناں نو‏‏ں شکار کردا اے ابن کثير ١٣
ميں مفصل و مشروح روایت کيتی سند دے سلسلہ دے نال نقل کيا اے ‘ سعلات” عرب دیو د‏‏ی مادہ کو“سعلات ١ ۵ ) صحرانشين عرب خيالی کردے سن کہ سعلات تے غول ( دیو ) دو زندہ مخلوق / ”کہندے ہيں (- تاج العروس ٨
ہيں کہ بياباناں ميں زندگی گزاردے ہيں ا ور انہاں دونے دے بارے ميں بوہت سارے اشعار تے حکایتں وی نقل کيتی گئی ١٣ ۴ ۔ ١٣٧ /باب ذکر اقاویل العرب فی الغيلان) یہيں اُتے مسعودی عمر ابن خطاب تو‏ں نقل کردا / ہيں مروج الذہب ( ٢ہے کہ اس نے شام د‏‏ی طرف اپنے اک سفر ميں اک بيابان ميں اک جنہاں نو‏ں دیکھیا تواس نے چاہیا اس طرح اسنو‏ں وی فریب دے جس طرح اوہ لوکاں نو‏‏ں فریب دیندا اے ليکن عمر نے اسنو‏ں فرصت نہيں دتی تے تلوار تو‏ں اسنو‏ں قتل کيا۔
انسانی دریائی : عرباں تے غير عرباں ميں انسان دریائی دے بارے ميں داستانيں تے افسانے نقل ہوئے ہيں بولی زد عام وخاص ہيں ۔
گروہاں تے فرقےآں د‏‏ی موجودگی دے بارے ميں شک و شبہ کرسکدا اے ؟ جی ہاں ، اسيں دیکھدے ہيں کہ گروہ سبيئہ تے نسناس دے بارے ميں جو افسانے نقل ہوئے ہيں با وجود اس دے کہ علماء اوردانشوراں نے انهيں صدیاں تک سنااور سلسلہ راویاں دے نال نقل کيا اے آپس ميں کافی حد تک شباہت رکھدے ہيں ساڈی نظر ميں صرف مطالعہ تے انہاں دو افسانےآں دے طرز و طریقہ اُتے دقت کرنے تو‏ں انہاں دا باطل تے خرافات اُتے مشتمل ہونے نو‏‏ں ہر فرد عاقل تے روشن فکر کيلئے ثابت کيا جاسکدا اے اس فرق دے نال کہ افسانہ سبيئہ ميں موجود اختلافات و تناقض کوجو افسانہ نسناس ميں موجود نہيں ہيں وادھا کيا جائے کہ خود ایہ تناقص و اختلاف سبب بنے گا کہ ایہ روایتيں اک دوسرے دے اعتبار نو‏‏ں گراداں گی تے اس طرح انہاں روایتاں اُتے کسی قسم دا اعتبار باقی نہيں رہے گااورا ن د‏‏ی تحقيق و بحث کيتی نوبت ہی نہيں آئے گی ۔
ایتھ‏ے اُتے اس کتاب دے اس حصہ نو‏‏ں اختتام تک پہنچاندے ہيں تے دوسرے ضروری مطالب نو‏‏ں اگلے حصہ اُتے چھڈ تے ہيں اسيں اس دینی تے علمی فریضہ نو‏‏ں انجام دینے ميں خداوند عالم تو‏ں مدد چاہندے ہيں ۔
دوسرے حصے دے مآخذ
١۔ اشعری : سعد بن عبدالله کتاب “المقالات و الفرق ” ٢٠ ۔ ٢١ ميں ٢۔ نوبختی : کتاب “ فرق الشيعہ ” ٢٢ ۔ ٢٣ ميں ٨ ۵ / ٣۔ اشعری : علی ابن اسماعيل ، کتاب “ مقالات اسلاميين ” ١
۴ ۔ ملطی : کتاب “ التنبيہ وا لرد ” ٢ ۵ ۔ ٢ ٦ و ١ ۴ ٨
۵ ۔ بغدادی : کتاب “ الفرق ” ١ ۴ ٣
١٨ و ٣٩ تے کتاب “ اختصار الفرق ” تاليف ، ١٣٨ ، ٦ ۔ بغدادی : کتاب الفرق ١٢٣
۵ ٧ ، ٢ ۵ ، ٢٢ ، ١ ۴ ٢، عبدالرزاق ١٢٣
١٨ ٦ تے / ١ ۴ ٢ تے طبع التمدن ۴ / ٧۔ ابن حزم : کتاب “ الفصل ” طبع محمد علی صبيح ۴
١٣٨ / ۴
١٢٩ ۔ ١٣٠ / ٨۔ البداء و التریخ ۵
٩۔ ذہبی : کتاب “ ميزان الاعتدال ” شرح حال عبدالله بن سبا ، نمبر ۴ ٣ ۴ ٢
٢٨٩ شرح حال نمبر ١٢٢ ۵ ۔ / ١٠ ۔ ابن حجر کتاب “ لسان الميزان ” ٣
/ ١١ ۔ مقریزی : کتاب “ الخطط ” روافض دے نو گروہاں وچو‏ں پنجويں گروہ ميں ۴
١٨ ۵ ۔ / ١٨٢ و ۴
١٢ ۔ ابن خلدون : مقدمہ ميں ١٩٨ طبع بيروت ميں کہندا اے : فرقہ اماميہ ميں وی جو گروہ وجود ميں آئے ہيں جو غالی تے انتہا پسندہيں انہاں نے ائمہ دے بارے ميں غلو کيا اے تے دین تے عقل دے حدود تو‏ں تجاوز کرگئے ہيں تے انہاں د‏‏ی الوہيت تے ربوبيت دے قائل ہوئے ہيں ليکن اس دے باوجود اس سلسلے ميں مبہم تے پيچيدہ گل کردے ہيں جس تو‏ں معلوم نہيں ہُندا اے کہ اس گروہ دے عقيدہ دے مطابق ائمہ بشر ہيں تے خدا د‏‏ی صفات دے حامل ہيں یایہ کہ خداخود ہی انہاں دے وجود ميں حلول کرگيا اے دوسرے احتمال دے بناء اُتے اوہ حلول دے قائل ہيں جس طرح عيسائی حضرت علی عليہ السلام دے بارے ميں قائل سن جبگہ علی ابن ابيطالب نے انہاں دے بارے ميں ا س قسم دا اعتقاد رکھنے والےآں نو‏‏ں جلادتا اے ۔