cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی نظریہ حکومت
ان دو آیات وچ الله تعالى نے مسلماناں اُتے آنحضرت (ص) نو‏‏ں ولایت عطا فرمائی اے تے آپ (ص) نو‏‏ں حکم دیاہے کہ قرآن نے آپ نو‏‏ں جو سیکھایاہے اس دے مطابق لوکاں دے در میان فیصلہ کرن_ اسى طرح دوسرى آیات وچ مسلماناں نو‏‏ں حکم دیاہے کہ اوہ آپ (ص) کى اطاعت کرن_
( اطیعواالله واطیعواالرسول )
خدا تے رسول کى اطاعت کرو (سورہ نساء آیت۵۹)
پس آپ(ص) دے پروردگار کى قسم ایہ کبھى بھى صاحب ایمان نئيں بن سکدے جدو‏ں تک آپ نو‏‏ں اپنے باہمى اختلاف وچ منصف نہ بناواں تے فیر جدو‏ں آپ فیصلہ کرداں تاں اپنے دل وچ کسى تنگى دا احساس نہ کرن_ تے آپ دے فیصلہ دے سامنے سرا پا تسلیم ہوجا نيں_(سورہ نساء آیت ٦۵)
اس مشہور تے معروف تفسیر کى بنیاد اُتے صدر اسلام وچ مسلماناں دے دینى حکومت دے تشکیل دینے دا سرچشمہ دین تے اس کى تعلیمات سن تے ایہ اقدام مکمل طور اُتے دینى تے مشروع سی تے در حقیقت ایہ دین دے پیغام اُتے لبیک تھا_ لیکن آخرى عشراں وچ بعض سنى تے بوہت گھٹ شیعہ مصنفاں نے اس معروف تفسیر تے نظریہ کى مخالفت کى اے _(۱)
۱) اس بحث دا آغاز ۱۹۲۵ عیسوى وچ مصرى مصنف على عبدالرزاق کى کتاب  الاسلام تے اصول الحکم دے چھپنے دے بعد ہويا_
دینى حکومت دا تاریخى تجربہ :
ان افراد دے جواب دے طور اُتے اسيں چند نکات کى طرف اشارہ کردے نيں_
۱_ انسانى تریخ مختلف قسم کى دینى حکومتاں کى گواہ اے _ انہاں وچو‏ں بعض اپنى تاریخى آزمائشےاں وچ کامیاب نہ ہوسکن لیکن بعض انبیائ تے اولیا الہى کى حق تے عدل تے انصاف اُتے مبنى حکومتاں دینى حکومت کى تریخ دا سنہرى ورق نيں_ مدینہ وچ آنحضرت (ص) کى دس سالہ قیادت تے رہبرى تے حضرت امیر المؤمنین کى تقریباً پنج سالہ حکومت، دینى حکومت کى بہترین مثالیاں نيں_ جنہاں کى جزئیات تے درخشاں دور تریخ دے ہر محقق تے مورّخ دے سامنے اے _ اس دور وچ عدل ، تقوى تے فضیلت کى حکمرانى دے روح پرور جلوے ایداں دے خوشگوار تے مسرت انگیز نيں کہ نہ صرف مسلماناں دے لئی بلکہ پورى انسانیت دے لئی قابل فخر تے مباہات نيں_ بنابراں کلى طور اُتے تمام دینى حکومتاں نو‏‏ں یکسر رد نئيں کيتا جاسکدا _ بلکہ علمى انصاف دا تقاضا ایہ اے کہ ہر تاریخى تجربہ دا باریک بینى تو‏ں جائزہ لیا جائے_
۲_ دینى حکومت دے بھى مراتب تے درجات نيں_ عالم اسلام تے عیسائیت کى بعض دینى حکومتاں اگرچہ بہت اعلى تے مطلوب حد تک نئيں سن لیکن اپنے دور کى غیر دینى حکومتاں تو‏ں بہت بہتر سن_ عالم اسلام کى
۴٦ ابتدائی سو سالہ اسلامى حکومتاں  اگرچہ ساڈے نزدیک انہاں وچو‏ں اکثر حکومتاں غاصب سن تے اسلامى اصولاں اُتے استوار نئيں سن اس دے باوجود دینى حکومت دے کچھ مراتب دا پاس ضرور رکھتى تھی_ لہذا ایہ ادعا کيتا جاسکدا اے کہ ایہ حکومتاں اپنے دور کى غیر دینى حکومتاں کى نسبت بوہت سارے بہتر نکات کى حامل سن_مفتوحہ علاقےآں دے رہنے والےآں تو‏ں مسلما‏ن فاتحین دے سلوک نو‏‏ں بطور نمونہ پیش کيتا جاسکدا اے کہ جس نے انہاں دے اسلام لیانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا_ اس لحاظ تو‏ں کشور کشائی دے خواہشمند سلاطین تے دوسرى فاتح حکومتاں دا انہاں تو‏ں مقائسہ نئيں کيتا جاسکدا_
۳_ اس حقیقت تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا کہ بوہت سارے اعلى حقائق ، گرانقدرمفاہیم تے بلند تے بالا اہداف تو‏ں غلط استفادہ کيتا جاسکدا اے _ کيتا نبوت دے جھوٹھے دعوے نئيں کيتے گئے ؟ کيتا آبادکارى تے تعمیر تے ترقى دے بہانے استعمارى حکومتاں نے کمزور ملکاں نو‏‏ں تاراج نئيں کيتا؟ موجودہ دور وچ جمہوریت تے آزادى کى علمبردار مغربى حکومتاں نے حقوق بشر تے آزادى دے بہانے عظیم جرائم دا ارتکاب نئيں کيتا؟ تے فلسطین جیسى مظلوم قوماں دے حق وچ تجاوز نئيں کيتا؟
ان غلط استفاداں تے تحریفات دا کیہ کيتا جائے؟ کيتا نبوت ، امامت ، دین ، آزادى تے حقوق بشر نو‏‏ں ترک کردتا جائے؟ صرف اس دلیل کى بنیاد اُتے کہ بعض افراد نے بعض موارد وچ انہاں گرانقدر تے مقدس امور تو‏ں غلط استفادہ کيتا اے ؟ بلکہ معقول تے منطقى گل ایہ اے کہ ہوشیارى ، دقت ، آگاہى تے طاقت تو‏ں غلط کاریاں تے سوء استفادہ کى روک تھام کى جائے_
دینى حکومت بھى انہاں مشکلات تو‏ں دوچار اے _ دین دے تقدس اوردینى حکومت تو‏ں غلط فائدہ اٹھانے تے دین کى حقیقت تے روح نو‏‏ں پس پشت ڈال دینے دا امکان ہمیشہ موجود اے _ دینى حکومتاں نو‏‏ں راہ راست
۴٧ سے بھٹکنے تے دینى تعلیمات تو‏ں ہٹنے دا خطرہ ہمیشہ موجود رہندا اے لہذا صاحبان دین کى علمى آگاہى تے نظارت کى ضرورت ہور ودھ جاتى اے _ لیکن کسى صورت وچ بھى ایہ گل عقلى تے منطقى نئيں اے کہ انہاں خطرات کى وجہ تو‏ں دین کى اصل حاکمیت تے سماج تے سیاست وچ اس دے کردار تو‏ں منہ موڑلیا جائے_صاحبان دین نو‏‏ں ہمیشہ اس کى طرف متوجہ رہنا چاہیے کہ حقیقى اسلام دا نفاد تے دین مقدس کى گرانقدر تعلیمات کى بنیاد اُتے اجتماعى امور کى تدبیر لوکاں دے لئی کس قدر شیريں ، گوارا تے اُتے ثمر اے _
۴۸ خلاصہ
۱) دین تے سیاست کى ترکیب دے مخالفین تن قسم دے نيں_
الف : دینى حکومت دے مخالفین دا اک گروہ اوہ مسلما‏ن نيں جنہاں دا عقیدہ ایہ اے کہ اسلام نے دینى حکومت دے قیام کى دعوت نئيں دى تے سیاست دے متعلق اس دے پاس کوئی خاص اصول تے تعلیمات نئيں نيں_
ب: مخالفین دا دوسرا گروہ دینى حکومت دے انکار کى بنیاد ماضى وچ قائم دینى حکومتاں دے تلخ تے ناخوشگوار نتائج نو‏‏ں قرار دیندا اے _
ج : تیسرا گروہ سرے تو‏ں اجتماعى تے سیاسى امور وچ دین کى حاکمیت نو‏‏ں تسلیم ہى نہیںکردا_
۳) طول تریخ وچ تمام دینى حکومتاں منفى نئيں سن بلکہ انہاں وچو‏ں بعض قابل فخر تے درخشاں دور کى حامل سن_
۴)مقدس امور تو‏ں غلط استفادہ دا امکان صرف دین تے دینى حکومت وچ منحصر نئيں اے بلکہ دوسرے مقدس لفظاں تے مفاہیم تو‏ں بھى غلط استفادہ کيتا جاسکدا اے _
۱) دین تے سیاست کى ترکیب دے مخالفین کى مختصر تقسیم بندى کیجئے_
۲) جو افراد دینى حکومت دے انکار کى وجہ تریخ دے تلخ تجربات نو‏‏ں قرار دیندے نيں اوہ کیہ کہندے نيں؟
۳) رسولخد ا (ص) کى سیاسى ولایت دا سرچشمہ کيتا اے ؟
۴) دینى حکومت دے منکرین دے دوسرے گروہ نو‏‏ں اساں کيتا جواب دتا اے ؟
سیکولرازم تے دینى حکومت دا انکار
گذشتہ سبق وچ اشارہ کرچکے نيں کہ دینى حکومت دے منکرین دا تیسرا گروہ اجتماعى تے سیاسى امور وچ سرے تو‏ں ہى دینى حاکمیت کى مخالفت کردا اے تے سیکولر حکومت کى حمایت کردا اے _ اگرچہ اس نظریہ دے قائلین خود نو‏‏ں سیکولر نئيں کہندے لیکن حقیقت وچ سیکولرازم دے بنیادى ترین اصول دے موافق تے سازگار نيںکیونجے ایہ اجتماعى تے سیاسى امور وچ دین تو‏ں بے نیازى دے قائل نيں انہاں افراد کى ادلّہ کى تحقیق تو‏ں پہلے بہتر اے سیکولرازم تے اس دے نظریات کى مختصر وضاحت کردى جائے_
سیکولرازم کى تعریف:
سیکولرازم(۱) اوہ نظریہ اے جو یورپ وچ عہد  رنسانس دے بعد اقتصادى ، ثقافتى تے سماجى تحولات دے نتیجہ وچ معرض وجود وچ آیا_ اس دا اہ‏م ترین نتیجہ تے اثر سیاست تو‏ں دین کى علیحد گى دا نظریہ اے _ سیکولرازم دا فارسى وچ دنیوى ، عرفى تے زمینى جداں لفظاں تو‏ں ترجمہ کيتا گیا اے _ تے عربى وچ اس دے لئی  العلمانیہ  اور
۱) Secularism
۵۱ العَلَمانیة کے لفظاں استعمال کيتے جاندے نيں_ جنہاں نے سیکولرازم دے لئی لفظ العلمانیہ دا انتخاب کيتا اے _ انہاں نے اسنو‏ں  علم  تو‏ں مشتق جانا اے _ تے اسنو‏ں علم کى طرف دعوت دینے والا نظریہ قرار دتا اے تے جنہاں نے اس دے لئی العَلمانیة دے لفظ دا انتخاب کيتا اے _ انہاں نے اسنو‏ں عالَم ( دنیا ، کائنات) تو‏ں مشتق سمجھاہے تے سکولرازم نو‏‏ں آخرت کى بجائے دنیا اُتے ستى والا نظریہ قرار دتا اے کہ وحى الہى تو‏ں مدد لینے کى بجائے انسان کى دنیوى طاقت مثلا عقل تے علم تو‏ں مدد لى جائے_
۱) اج بہت سى حکو متاں نو‏‏ں لائیک تے سیکولر کہیا جاتاہے _ قابل غور اے کہ سیکولر تے لائیک دے درمیان کوئی بنیادى فرق نئيں اے _ تے دونے اصطلاحاں اک ہى مخصوص نظریہ اُتے دلالت کردیاں نيں _ وہى نظریہ جو سیاست وچ دین کى مداخلت نو‏‏ں قبول نئيں کردا _ اس نکتہ کى وضاحت ضرورى اے کہ پروٹسٹنٹ t Protestan (دین مسیحیت دے مننے والےآں دا اک فرقہ) علاقےآں وچ سیکولرازم تے سیکولر کى اصطلاحاں رائج ہوئیاں_ لیکن کیتھولک ملکاں مثلا فرانس تے غیرہ وچ لائیک تے لائیسیتہ ( Laicite ) کى اصطلاح مشہور ہوئی _ تے گرنہ لائیک تے سیکولر وچ معنى دے لحاظ تو‏ں کوئی فرق نئيں اے _
۵۲ زمانہ دے گزرنے دے نال نال لفظ سیکولر تے لائیک اک مخصوص معنى وچ استعمال ہونے لگے_ حتى کہ بعض موارد وچ اس تو‏ں دین تے صاحبان دین تو‏ں دشمنى کى بو آتى اے _ لیکن اکثر موارد وچ انہاں نو‏ں غیر مذہبیت یا کلیسا تے مذہبى لوکاں دے تحت نظر نہ ہونے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی نہ کہ دین دشمنى دے معنى وچ _ مثلا سیکولر مدارس انہاں سکولاں نو‏‏ں کہندے نيں جنہاں وچ دینى تعلیم کى بجائے ریاضى یا دوسرے علوم کى تعلیم دى جاتى اے تے انہاں دے استاداں مذہبى افراد تے پادرى نئيں ہُندے _
یاں سیکولرازم تے لائیک نے اک نويں فکرى شکل اختیار کر لى تے سیکولرازم نے کائنات اورانسان نو‏‏ں اک نواں نظریہ دیایہ نواں نظریہ بوہت سارے موارد وچ دین کى حاکمیت تے اس کى تعلیمات کى قدر تے قیمت دا منکر اے _
سیکولر حضرات ابتداء وچ علم تے ایمان کى علیحد گى اُتے اصرار کردے سن _ اس طرح انہاں نے تمام انسانى علوم حتى کہ فلسفى تے ماورائے طبیعت موضوعات نو‏‏ں بھى دینى حاکمیت تے دینى تعلیمات دے دائرے تو‏ں خارج کردتا_البتہ انہاں لوگوںکى ایہ حرکت تے فکر کلیسا کى سخت گیرى دا نتیجہ تے رد عمل سی کہ جنہاں نے علم تے معرفت نو‏‏ں عیسائیاں کى مقدس کتاباں کى خو د ساختہ تفسیراں وچ محدود کردتا سی تے دانشوراں کى تحقیقات تے علمى رائے کى آزادى نو‏‏ں سلب کرلیا تھا_ مسیحى کلیساواں نے قرون وسطى دے تمام علمى ، ادبى تے ثقافتى شعبےآں وچ مقدس کتاباں تے اپنى اجارہ دارى قائم کر رکھى تھی_ اس وجہ تو‏ں سیکولر حضرات رد عمل دے طور پر سیکولر علوم تے اوہ علوم جو دین تے کلیسا کى دسترس تو‏ں خارج سن  دے دفاع دے لئی اٹھیا کھڑے ہوئے_
علم طبیعیا تو‏ں علم فلسفہ وچ بھى یہى گل سرایت کر گئی تے سیکولر فلسفہ کى بنیاد پئی_ فیر آہستہ آہستہ سیاسى
۵۳ اور سماجى تے اجتماعى امور بھى اس وچ داخل ہوگئے تے علم تے فلسفہ کى طرح سیاسى میدان وچ بھى سیکولرازم کى راہ ہموار ہوگئی _ سیکولر افراد دے ہاں سیاست تو‏ں دین کى جدائی دا نظریہ تے سیاسى امور وچ دین تے کلیساکى حاکمیت کى نفى دا نظریہ شدت اختیار کر گیا لہذا سیکولرازم نہ صرف سیاست تو‏ں دین کى علیحد گى دا حامى اے بلکہ علم تو‏ں بھى دین کى جدائی دا دفاع کردا اے _ بنیادى طور اُتے سیکولرازم اس دا خواہاں اے کہ انہاں تمام امور نو‏‏ں سیکولر تے غیر دینى ہوجانا چاہیے جو دین دے بغیر قائم رہ سکدے نيں_ پس سیکولرازم ، سیکولر علم ، سیکولر فلسفہ ، سیکولر قانون تے سیکولر حکومت دا حامى اے _
سیکولر ازم کى بنیاد اک ایسى چیز اُتے اے جسنو‏ں سیکولر عقلانیت(۱) کہندے نيں _ اس مخصوص عقلانیت(۲) نے موجودہ مغربى معاشرہ کى تشکیل وچ بہت وڈا کردار ادا کيتا اے _  سیکولر عقلانیت  نے اک طرف حاکمیت دین کى حدودکے متعلق نويں نظریات پیش کيتے نيں تاں دوسرى طرف انسانى عقل تے علم کى اہمیت اُتے زور دتا اے _ سیکولرازم صرف انسان کى انفرادى زندگى تے اس دے خدا دے نال تعلق وچ دین کى حاکمیت دا قائل اے جدو‏ں کہ انسان کى علمى تے اجتماعى زندگى وچ دین کى حکمرانى نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا_ بلکہ انہاں امور وچ انسانى علم اورعقل کى فرمانروائی اُتے زور دیندا اے  سیکولر عقلانیت دے نزدیک انسانى علم تے عقل ہر قسم دے سرچشمہ معرفت تو‏ں مستقل تے بے نیاز اے لہذا اسنو‏ں اپنے استقلال تے بے نیازى اُتے باقى رہنا چاہیے _ انسانى عقل تے علم ، دین تے ہر قسم دے سرچشمہ معرفت تو‏ں بے نیاز تے مستقل رہندے ہوئے انسانى زندگى کى پیچیدگیاں نو‏‏ں حل کرنے کى صلاحیت رکھدے نيں_ اس طرح سیکولرازم نے سیکولر عقلانیت تے انسانى عقل تے علم دے بارے وچ اس خاص
۱) Secular Rationality
۲) Rationality
۵۴ نظریہ کى بناء اُتے آہستہ آہستہ مختلف علمى امور تو‏ں دین کى حاکمیت نو‏‏ں ختم کيتااور علمى زندگى اورموجودہ مغربى معاشرہ دے مختلف شعبےآں وچ خود انسان تے عقل اُتے زیادہ زور دینے لگیا _ (۱)
دین تے سیکولرازم
سیکولرازم عقل اورا نسانى علم نو‏‏ں وحى تے دینى تعلیمات تو‏ں بے نیاز سمجھدا اے تے انہاں تمام امور وچ دین کى طرف رجوع کرنے کى نفى کردا اے جنہاں تک انسانى عقل تے علم کى رسائی اے _ سیکولرازم کى نظر وچ صرف انہاں امور وچ دین کى حاکمیت قبول اے جنہاں تک انسانى عقل تے علم کى رسائی نئيں ہوتى _دین دے نال سیکولرازم دے اس رویہ نو‏‏ں کيتا الحاد تے دین دشمنى دا ناں دتا جاسکدا اے ؟
حقیقت ایہ اے کہ حاکمیت دین کى حدود تو‏ں متعلق سیکولرازم کى تفسیر اس تفسیر تو‏ں بالکل مختلف اے جو صاحبان دین کردے نيں_ صاحبان دین دے نزدیک دین کى مشہور، رائج تے قابل قبول تشریح ایہ اے کہ دین کى حاکمیت صرف انسان کى خلوت تے خدا دے نال اس دے انفرادى رابطے تک منحصر نئيں اے بلکہ اک انسان دا دوسرے انسان نال تعلق ، تے انسان دا کائنات تے فطرت نال تعلق سب دینى ہدایت دے تابع نيںاور اجتماعى زندگى دے مختلف شعبےآں وچ دین نے اپنى تعلیمات پیش کى نيں_ دین دے بارے وچ اس رائج فک‏ر ک‏ے نال سیکولر عقلانیت اِنّا فرق نئيں رکھتى کہ اسيں سیکولرازم نو‏‏ں ملحد تے دشمن دین سمجھاں _ سیکولرازم دا انسانى عقل تے علم دے وحى تے دینى تعلیمات تو‏ں جدا تے بے نیاز ہونے اُتے اصرار ایمان تے دین دے نال تضاد نئيں رکھدا _ سیکولرازم یقیناً دین کى حاکمیت نو‏‏ں محدود کردا اے تے اوہ امور جو عقل انسانى تے علم بشرى کى دسترس وچ نيں انہاں نو‏ں ایمان تے دین کى فرمانروائی تو‏ں خارج سمجھدا اے _ اس قسم دے موارد وچ انسانى علم تے فہم تو‏ں حاصل شدہ
۱) سیکولرازم دے متعلق ہور تفصیل دے لئی احمد واعظى کى کتاب حکومت دینى (نشر مرصاد ۱۳٧۸قم ) کى دوسرى فصل دا مطالعہ فرماواں_
۵۵ ظن تے گمان کودینى تعلیمات تو‏ں حاصل ہونے والے یقین تے اعتقاد اُتے ترجیح دیتاہے تے اسنو‏ں شش وچ رہندا اے کہ دینى اعتقادات نو‏‏ں عقل تے علم تے انسانى منطق کى کسوٹى اُتے پرکھے لیکن اس دے باوجود سیکولرازم نو‏‏ں ملحد تے دشمن دین نئيں کہیا جاسکدا_
ہمارى نظر وچ سیکولر ہونے کى بنیاد سیکولر عقلانیت دے قبول کرنے اُتے منحصر اے یعنى ہر شخص جو خود اُتے بھروسہ کردا اے، انسانى علم تے عقل دے مستقل ہونے دا عقیدہ رکھدا اے ، دین کى حاکمیت نو‏‏ں انسان دے عالم غیب دے نال رابطہ وچ منحصر سمجھدا اے تے جو امور انسانى عقل تے علم کى دسترس وچ نيں، انہاں وچ دین کى مداخلت نو‏‏ں ممنوع قرار دیندا اے اوہ اک سیکولر انسان اے _ چاہے اوہ حقیقتاً خدا تے کسى خاص دین دا معتقد ہوئے یا بالکل منکر دین تے ملحد ہوئے _
مختصر ایہ کہ سیکولرازم صرف انہاں امور وچ دین دے نفوذ دا قائل اے جو انسانى عقل کى دسترس تو‏ں خارج ہاں _ ایہ اوہ انفرادى امور نيں جو انسان تے خدا دے تعلق دے نال مربوط نيں_ ایہ ہر فرد دا حق اے کہ اوہ اس ذاتى تعلق نو‏‏ں ردّ یا قبول کرنے دا فیصلہ کرے _ اس لحاظ تو‏ں اس رابطے تے تعلق دے انکار یا اقرار اُتے سیکولرازم زور نئيں دیندا_ تے دینى امور وچ سہل انگارى دا معتقد اے تے ایہ سہل انگارى الحاد یا بے دینى نئيں اے _ البتہ سیکولر شخص کى دین دارى اک مخصوص دیندارى اے جو عقل کى محوریت اُتے استوار اے تے دین کى حاکمیت نو‏‏ں بہت محدود قرار دیتى اے _
گذشتہ مطالب نو‏‏ں دیکھدے ہوئے سیکولرازم دا بنیادى نکتہ  سیکولر عقلانیت نو‏‏ں تسلیم کرنا اے _ ایہ عقلانیت جو خود اُتے بھروسہ کرنے اورا نسانى عقل تے علم نو‏‏ں وحى تے دینى تعلیمات تو‏ں بے نیاز سمجھتى اے بوہت سارے امور وچ دینى مداخلت دے لئی کسى گنجائشے کى قائل نئيں اے _ دین تے انسان کى علمى طاقت دے متعلق ایہ فکر متعدد نتائج کى حامل
۵٦ ہے تے بوہت سارے امور نو‏‏ں سیکولر تے غیر دینى کردیتى اے _ علم ، فلسفہ ، قانون ، اخلاق تے سیاست تمام دے تمام غیر دینى تے سیکولر ہوئے جاندے نيں_ بنابراں سیاست تو‏ں دین کى جدائی بھى سیکولرازم دے نتائج تے ثمرات وچو‏ں اک نتیجہ اے، نہ کہ صرف یہى اس دا نتیجہ اے _ لہذا سیاست تو‏ں دین کى جدائی سیکولرازم کى دقیق تے مکمل تعریف نئيں اے _ کیونجے اس صورت وچ سیکولرازم کى بنیاد یعنى سیکولر عقلانیت دے ذریعہ تعریف کى بجائے اس دے اک نتیجے دے ذریعہ تعریف ہوجائے گى اسى طرح الحاد تے بے دینى دے نال بھى اس کى تعریف کرنا صحیح نئيں اے کیونجے ممکن اے کوئی خدا اُتے ایمان رکھدا ہوئے لیکن سیکولر عقلانیت نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے عملى طور اُتے سیکولرازم دا حامى ہو_
سیکولرازم دے مفہوم کى اجمالى وضاحت تے دین دارى دے نال اس کى نسبت دے بعد دینى حکومت کى نفى اُتے تے سیاست تے معاشرتى نظام وچ دین کى مداخلت دے انکار اُتے سیکولرازم کى بعض ادلہ ذکر کرنے کى بارى اے تے آنے والے سبق وچ اسيں انہاں کى دو اصلى دلیلاں اُتے بحث کرن گے_
۵٧ خلاصہ :
۱) دینى حکومت دے مخالفین دا تیسرا گروہ سیکولرازم کى فکر نو‏‏ں قبول کردا اے _
۲)  سیکولرازم  اک خاص علمى نظریہ اے جو  رنسانس دے بعد منظر عام پرآیا_
۳)  سیکولرازم  دے تحت اللفظى تراجم اس دے مفہوم کى صحیح عکاسى نئيں کردے _
۴)سیکولر تے  لائیک دو مترادف اصطلاحاں نيں_
۵)لفظ  سیکولر دا معنى وقت دے نال نال بدلتارہاہے_
٧)  سیکولرازم بوہت سارے شعبےآں وچ دین کى حاکمیت تو‏ں انکار کردا اے _
۸) سیاست تو‏ں دین کى جدائی دے نال سیکولرازم کى تعریف کرنا صحیح نئيں اے _کیونجے ایہ تاں اس دا اک نتیجہ اے جداں کہ علم تے فلسفہ تو‏ں دین کى جدائی بھى اس دے نتائج وچو‏ں اے _
۹) سیکولرازم دا معنى دین دشمنى تے الحاد نئيں اے _ بلکہ ایہ دین کى حاکمیت نو‏‏ں محدود کرنا چاہندا اے _
۵۸ سوالات :
۱) لفظ  سیکولرازم دا اردو تے عربى وچ ترجمہ کیجئے؟
۲)لفظ سیکولر تے لفظ لائیک وچ کیہ فرق اے ؟
۳)ابتدا وچ لفظ سیکولر کن معانى وچ استعمال ہُندا سی؟
۴)سیکولر عقلانیت سے کيتا مراد اے ؟
۵)سیکولرازم تے دین دارى وچ کیہ نسبت اے ؟
٦)دین کى حاکمیت دے متعلق سیکولر ازم دا کیہ عقیدہ اے ؟
٧) کيتا سیاست تو‏ں دین کى جدائی دے نال سیکولرازم کى تعریف کرنا صحیح اے ؟
۵۹ ساتواں سبق:
دینى حکومت کى مخالفت وچ سیکولرازم کى ادلہ -۱-
پہلى دلیل:
٦۰ سیکولرازم دے استدلال دا پہلا مقدمہ ایہ اے کہ اجتماعى اورسماجى روابط تے تعلقات ہمیشہ بدلدے رہندے نيں_ طول تریخ وچ انسان دے اجتماعى تے اقتصادى روابط تبدیل ہُندے رہے نيں تے اس تبدیلى دا سرچشمہ علمى تے انسانى تجربات دا رشد اے _ دیہاتى تے قبائلى معاشرہ وچ حاکم سیاسى ،ثقافتى تے اقتصادى روابط ،صنعتى تے نیم صنعتى معاشرہ اُتے حاکم اجتماعى روابط تو‏ں بہت مختلف نيں _ بنابراں اجتماعى زندگى دے تحول تے تغیر کى بناپر اجتماعى روابط وچ تبدیلى اک ایسى حقیقت اے جس تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا_
دوسرا مقدمہ ایہ اے کہ دین تے اس کى تعلیمات ثابت تے غیر قابل تغییر نيں_کیونجے دین نے اک خاص زمانہ جو کہ اس دے ظہور دا دور سی وچ انسان تو‏ں خطاب کيتا اے تے اس زمانے نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اک مخصوص اجتماع کےحالات تے خاص ماحول دے تحت اس تو‏ں سروکار رکھاہے_ دین تے شریعت ایسى حقیقت نئيں اے جو قابل تکرار ہو_ اسلام نے اک خاص زمانہ وچ ظہور کيتا اے تے اس طرح نئيں اے کہ سماجى تحولات دے نال نال وحى الہى بھى بدل جائے تے اسلام بھى نواں آجائے _ دین اک امر ثابت اے تے سماجى تحولات دے نال اس وچ جدّت پیدا نئيں ہوئے تى تے اس دے اصول تے ضوابط تے تعلیمات نويں نئيں ہوجاندے _ انہاں دو مقدماں کانتیجہ ایہ اے کہ اک امر ثابت، امر متغیر اُتے قابل انطباق نئيں اے _ دین جو کہ امر ثابت اے ہر زمانے دے مختلف اجتماعى تے سماجى روابط نو‏‏ں منظم نئيں کرسکدا_ صرف اُنہاں معاشراں وچ شریعت دا نفاذ مشکل تو‏ں دوچار نئيں ہُندا جو اس دے ظہورکے نیڑے ہاں کیونجے اس وقت تک انہاں معاشراں دے اجتماعى روابط وچ کوئی بنیادى تبدیلى نئيں ہوئی تھى _ لیکن انہاں معاشراں وچ شریعت دا نفاذ مشکل ہوتااے، جنہاں دے اجتماعى مسائل نزول وحى دے زمانہ تو‏ں مختلف نيںپس شریعت دے نفاذ دے غیر ممکن ہونے دا نتیجہ ایہ اے کہ سیاسى تے اجتماعى امور وچ دین کى حاکمیت تے دینى حکومت کى تشکیل کى ضرورت نئيں اے _
٦۱ اس پہلی دلیل دا جواب
اس استدلال تے اس دے دو اساسى مقدماں اُتے درج ذیل اشکالات نيں _
۱) Exchange. Stock
٦۲ اسى طرح اسلام نے بعض اقتصادى معاملات نو‏‏ں ناجائز قرار دتا اے _ اج جے اوہ نويں شکل وچ آجاواں تب بھى اسلام دے لئی ناقابل قبول نيں تے اس نويں شکل اُتے بھى اسلام دا وہى پہلے والا حکم لاگو ہُندا اے _ مثلاً سودى معاملات اسلام وچ حرام نيں _ اج نويں طرز دے سودى معاملات موجود نيں جو ماضیماں نئيں سن _ جے تجزیہ تے تحلیل کردے وقت مجتہد نو‏‏ں معلوم ہوجائے کہ ایہ سودى معاملہ اے تاں اوہ اس کى حرمت تے بطلان دا حکم لگیا دے گا _ بنابراں اس نويں مورد وچ بھى سود والا حکم لگانے وچ کوئی دشوارى نئيں ہوگى _ لہذا اقتصادى روابط تے معاملات وچ تغیر تے تبدل شرعى احکا‏م دے منطبق ہونے وچ رکاوٹ نئيں بندا _
۲_ بعض اجتماعى تحولات، ایداں دے مسائل نو‏‏ں جنم دیندے نيں جوحقیقت تے شکل تے صورت دے لحاظ تو‏ں بالکل نويں ہُندے نيں کہ جنہاں نو‏ں مسائل مستحدثہ کہندے نيں اس قسم دے مسائل دا حل بھى شریعت دے پاس موجود اے _ پس سیکولرازم دے استدلال دا دوسرا مقدمہ کہ دین ثابت اے تے تغیر پذیر اشیاء اُتے منطبق ہونے کى صلاحیت نئيں رکھدا درست نئيں اے کیونجے دین اگرچہ ثابت اے تے معاشرتى تحولات دے نال نال تبدیل نئيں ہُندا لیکن اس دے باوجود دین مبین اسلام وچ ایداں دے قوانین تے اصول موجود نيں جنہاں کى وجہ تو‏ں فقہ اسلامى ہر زمانہ دے مسائل مستحدثہ (نويں مسائل ) اُتے منطبق ہونے تے انہاں نو‏‏ں حل کرنے کى قدرت تے صلاحیت رکھتى اے تے اس وچ اسنو‏ں کوئی مشکل پیش نئيں آتى _ انہاں وچو‏ں بعض اصول تے قوانین ایہ نيں_
الف_ اسلامى فقہ خصوصاً فقہ اہلبیت وچ اجتہاد دا دروازہ کھلا اے بااں معنى کہ فقیہ تے مجتہد دا کم صرف ایہ نئيں اے کہ فقہى منابع وچ موجود مسائل دے احکا‏م دا استنباط کرے بلکہ اوہ فقہى اصول تے مبانى نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے جدید مسائل دے احکا‏م دے استخراج دے لئی بھى کوشش کرسکدا اے _
ب_ شرط کى مشروعیت تے اس کى پابندى دا لازمى ہونا فقہ دے بعض شرائط تے جدید مسائل دے نال
٦۳ مطابقت کى راہ ہموار کردا اے کیونجے بوہت سارے نويں عقلائی معاملات نو‏‏ں شرط تے اس کى پابندى دے لزوم دے عنوان تو‏ں جواز بخشا جاسکتاہے _ مثلاً عالمى تجارت دے قوانین ،دریائی تے بحرى قوانین، قوانین حق ایجاد ، فضائی راستوںاور خلائی حدود دے قوانین سب نويں امور تے مسائل نيں کہ جنہاں دے متعلق اسلامى فقہ وچ واضح احکا‏م موجود نئيں نيں _ لیکن اسلامى نظام انہاں وچو‏ں جنہاں وچ مصلحت سمجھتاہے انہاں نو‏‏ں بین الاقوامى یا بعض انفرادى معاملات دے ضمن وچ قبول کرسکتاہے تے لوکاں نو‏‏ں انہاں کى پابندى کرنے تے انہاں تو‏ں فائدہ اٹھانے دے لئی راہنمائی کرسکدا اے _
ج_ مصلحت دے پیش نظر جامع الشرائط ولى فقیہ دا حکم حکومتى زمانہ دے تقاضاں دے نال فقہ کى مطابقت دے اہ‏م ترین اسباب وچو‏ں اے _نويں امور کہ جنہاں دے متعلق مخصوص فقہى حکم موجود نئيں اے وچ ولى فقیہ حکومتى حکم دے تحت انہاں کى شرعى حیثیت دا تعین کرسکدا اے _
مختصر ایہ کہ:
اولاً: تاں تمام اجتماعى تبدیلیاں ایسى نئيں نيں جو نويں شرعى جواب دا مطالبہ کرن تے نفاذ شریعت وچ دین دا ثبات تے استحکا‏م رکاوٹ پیدا کرے کیونجے صرف شکل وصورت بدلى اے لہذا شریعت دا حکم آسانى تو‏ں اس اُتے منطبق ہوسکدا اے _
ثانیاً: جے اجتماعى تحولات کى وجہ تو‏ں بالکل نويں مسائل پیدا ہوجاواں تب بھى اسلامى فقہ وچ ایداں دے اسباب وا صول موجود نيں جنہاں کى وجہ تو‏ں شریعت انہاں نويں مسائل دے لئی بھى جواب گو ہوسکتى اے _ بنابراں  ثبات دین دا معنى ایہ نئيں اے کہ دین دا جدید مسائل اُتے منطبق ہونا ممکن نئيں اے _ بلکہ دین ثابت وچ ایسےعناصرموجود نيں کہ جنہاں کى بناپر دین جدید تبدیلیوںاور مسائل دے قدم بہ قدم چل سکدا اے _
٦۴ خلاصہ :
۱) سیکولرازم دینى حکومت نو‏‏ں تطبیق تے نفاذ شریعت کى مشکل تو‏ں دوچا ر سمجھتاہے _
۲) دینى حکومت کى مخالفت دے سلسلہ وچ سیکولرازم کى مشہور دلیل ایہ اے کہ فقہ اپنے ثبات کى وجہ تو‏ں اجتماعى تحولات اُتے منطبق نئيں ہوسکتى _
۴) حقیقت ایہ اے کہ اجتماعى تغیرات اک جداں نئيں نيں _
۵) اجتماعى معاملات کى شکل تے صورت وچ تبدیلى نفاد شریعت وچ مشکل پیدا نئيں کرتى _
٦) اگرچہ بعض تبدیلیاں بالکل نويں نيں لیکن شریعت وچ انہاں دے لئی راہ حل موجود اے _
٧) دین اگرچہ ثابت اے لیکن اس وچ مختلف حالات دے نال سازگار ہونے دے اسباب فراہ‏م نيں_
٦۵ سوالات :
۱) دینى حکومت کى نفى اُتے سیکولرازم کى پہلى دلیل بیان کیجیئے _
۲) دو قسم دے اجتماعى تغیرات کى مختصر وضاحت کیجیئے _
۳) کس قسم دے اجتماعى تغیرات وچ شریعت دا اجرازیادہ مشکل اے ؟
۴)سیکولرازم دے پہلے استدلال دا اختصار کینال جواب بیان کیجئے_
۵) جدید مسائل اُتے اسلامى فقہ نو‏‏ں قابل انطباق بنانے والے عناصر کى چند مثالاں پیش کیجئے_
٦٦ اٹھواں سبق :
دینى حکومت کى مخالفت وچ سیکولرازم کى ادلّہ -۲-
دوسرى دلیل :
سیکولرازم کى پہلى دلیل اس زاویہ نگاہ تو‏ں بیان کى گئی تھى کہ اجتماعى معاملات تے مسائل ہمیشہ بدلدے رہندے نيں جدو‏ں کہ دین تے شریعت ثابت اے لہذا فقہ انہاں معاملات تے مسائل دا جواب دینے تو‏ں قاصر اے _ سیاست تے اجتماع دے متعلق فقہ کى ناتوانى اُتے سیکولرازم کى دوسرى دلیل درج ذیل مقدمات اُتے مشتمل اے _
۱_ فقہ دے سیاسى اہداف وچو‏ں اک معاشرتى مشکلات دا حل تے انسان کى دنیوى زندگى دے مختلف پہلوآں کى تدبیر کرنا اے غیر عبادى معاملات مثلاً ارث ، وصیت، تجارت ، حدود تے دیات وچ واضح طور پریہ ہدف قابل فہم اے _ مثال دے طور اُتے معاشرتى برائیاں نو‏‏ں روکنے دے لئی حدود تے دیات دا باب تے معاشرہ کى اقتصادى مشکلات دے حل دے لئی مختلف تجارتى تے معاملاتى ابواب کارسازہاں _
۲_ گذشتہ ادوار وچ اجتماعى روابط بہت ہى سادہ تے لوکاں کى ضروریات نہایت کم تے غیر پیچیدہ سن _ فقہ آسانى تو‏ں انہاں اہداف تو‏ں عہدہ برا ہوئے سکتى تھى تے انسان کى اجتماعى ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے کى صلاحیت
٦٧ رکھتى تھى بنابراں فقہ تے فقہى نظارت صرف اس معاشرہ دے نال ہ‏‏م آہنگ ہوسکتى اے جو نہایت سادہ تے مختصرہو_
۳_ اج معاشرہ تے اجتماعى زندگى مخصوص پیچیدگیاں کى حامل اے لہذا اس کى مشکلات دے حل دے لئی علمى منصوبہ بندى(۱) کى ضرورت اے تے موجودہ دور کى مشکلات نو‏‏ں فقہ اپنى سابقہ قد تے قامت کینال حل کرنے تو‏ں قاصر اے کیونجے فقہ بنیادى طور اُتے منصوبہ بندى دے فن نو‏‏ں نئيں کہندے بلکہ فقہ دا کم احکا‏م شریعت نو‏‏ں بیان کرنا اے فقہ صرف قانونى مشکلات نو‏‏ں حل کرسکتى اے جدو‏ں کہ موجودہ دور کى تمام مشکلات قانونى نئيں نيں _
ان مقدمات دا نتیجہ ایہ اے کہ فقہ موجودہ معاشراں نو‏‏ں چلانے تو‏ں قاصر اے کیونجے فقہ صرف قانونى مشکلات دا حل پیش کرتى اے جدو‏ں کہ موجود معاشرتى نظام نو‏‏ں ماہرانہ تے فنى منصوبہ بندى کى ضرورت اے _ لہذا اج کى ماہرانہ علمى اورسائنٹیفک منصوبہ بندیاں دے ہُندے ہوئے فقہى نظارت کى ضرورت نئيں اے _
اس دوسرى دلیل کاجواب:
مذکورہ دلیل دینى حکومت اور اجتماعى زندگى وچ فقہ کى دخالت کى صحیح شناخت نہ ہونے دا نتیجہہے _ اس دلیل وچ درج ذیل کمزورنکات پائے جاندے نيں _
۱) scientific management
٦۸ اجتماعى تے سماجى مشکلات دا حل فقہ دے پاس ہوئے تے علم تے عقل کى اس وچ کسى قسم کى دخالت نہ ہوئے یا فقہ بالکل اک طرف ہوجائے تے تمام تر نظارت علم تے عقل دے پاس ہو_
۲_ دینى حکومت وچ دین کى حاکمیت تے اسلامى احکا‏م کى رعایت دا ایہ معنى نئيں اے کہ حکومت دے تمام کم مثلاً قانون گذارى ، فیصلے تے منصوبہ بندى جداں امور بلاواسطہ فقہ تو‏ں ماخوذ ہاں _ دینى حکومت کى اساس اس اُتے نئيں اے کہ معاشیات کى جزوى تدابیر، وڈے وڈے سیاسى تے اقتصادى منصوبے تے اجتماعى پیچیدگیاں دا حل عقل تے علم کى دخالت تے مددکے بغیر براہ راست فقہ تو‏ں اخذ کيتا جائے_ ایہ گل نا ممکن اے تے دین نے بھى اس قسم دا کوئی دعوى نئيں کيتا _ نہ ماضى وچ تے نہ حال وچ کبھى بھى فقہ تمام مشکلات دا حل نئيں
٦۹ رہى بلکہ ماضى وچ بھى جو مشکلات سیکولر افراد کى نظر وچ صرف فقہ نے حل کى نيں در حقیقت انہاں وچ عقل تے انسانى تجربات بھى کار فرما رہے نيں_ آنحضرت (ص) ،امیرالمؤمنیناور صدر اسلام دے دوسرے خلفاء نے اسلامى معاشرے دے انتظامى امور وچ جس طرح فقہ تو‏ں مدد لى اے اسى طرح عقلى چارہ جوئی، عرفى تدابیر تے دوسرےآں دے مشوراں تو‏ں بھى فائدہ اٹھایا اے _ ایسا ہرگز نئيں اے کہ فقہ تمام اجتماعى مسائل تے مشکلات دا حل رہى ہوئے تے اس نے عقل تے تدبیرکى جگہ بھى لے لى ہوئے _ پس جس طرح ماضى وچ دینى حکومت نے فقہ تے عقل تے عقلى تدابیر نو‏‏ں نال نال رکھیا اے اسى طرح اج بھى دینى حکومت انہاں دوناں نو‏ں نال نال رکھ سکتى اے _ سیکولر حضرات نو‏‏ں ایہ غلط فہمى اے کہ ماضى وچ دینى حکومت صرف فقہ کى محتاج تھى تے اج چونکہ دنیا نو‏‏ں اجتماعى اورناقابل انکار منصوبہ بندى کى ضرورت اے لہذا دینى حکومت جو کہ صرف فقہى نظارت اُتے مشتمل ہوتى اے معاشرتى نظام نو‏‏ں چلانے تو‏ں قاصر اے _
۳_ اجتماعى زندگى وچ فقہ دے دو کم نيں_ اک : مختلف پہلوآں تو‏ں قانونى روابط نو‏‏ں منظم کرنا تے انہاں کى حدود متعین کرنا_ دوسرا : سبھیاچار ، معیشت تے داخلى تے خارجى سیاست دے کلى اصول تے ضوابط مشخص کرنا_دینى حکومت دا فقہ اُتے انحصار یا فقہى نظارت دا مطلب ایہ اے کہ اوہ حکمرانی، خدمتگزاری،کا رکردگى تے قوانین بنانے وچ انہاں قانونى حدود دا بھى خیال رکھے تے انہاں اصول تے قوانین دے اجرا تے اپنے اہداف دے حصول دے لئی عملى منصوبہ بندى بھى کرے_ فقہى نظارت دا معنى ایہ نئيں اے کہ فقہ صرف افراط زر ، بے روزگارى تے ٹریفک کى مشکلات نو‏‏ں حل کرے بلکہ فقہى نظارت دا معنى ایہ اے کہ اسلامى معاشرے دے حکمران تے منتظمین اقتصادى تے سماجى مشکلات نو‏‏ں حل اوران کى منصوبہ بندى کردے وقت شرعى حدود کى رعایت کرن _ تے ایداں دے قوانین دا اجرا کرن جو فقہى موازین دے نال سب تو‏ں زیادہ مطابقت رکھدے ہاں _ لہذا دلیل دے تیسرے حصّے وچ جو یہ
٧۰ کہیا گیا اے کہ فقہ صرف قانونى پہلو رکھتى اے تے تمام معاشرتى مسائل قانونى نئيں نيں اوہ اس نکتے اُتے توجہ نہ دینے کى وجہ تو‏ں کہیا گیا اے _ اگرچہ تمام معاشرتى مسائل قانونى نئيں نيں لیکن اک دینى معاشرے وچ انہاں مشکلات تے جدید مسائل دے حل دا طریقہ بہت اہمیت رکھدا اے _ اک اجتماعى مشکل دے حل دے مختلف طریقےآں وچو‏ں اوہ طریقہ اختیار کيتا جائے جس وچ اسلامى احکا‏م کى زیادہ رعایت کى گئی ہوئے اورجو اسلامى اصولاں تو‏ں زیادہ مطابقت رکھدا ہوئے _ پس کسى اجتماعى مشکل دے قانونى نہ ہونے دا مطلب ایہ نئيں اے کہ اس دے حل دے لئی اسلامى احکا‏م نو‏‏ں بالکل نظر انداز کردتا جائے_
یہ دو دلیلاں جو انہاں دو سبقوںماں بیان کى گئیاں نيں سیاست تے معاشرتى نظارت وچ دین کى عدم دخالت  اُتے سیکولر حضرات کى اہ‏م تے مشہورترین ادلّہ وچو‏ں نيں _باقى ادلّہ اتنى اہ‏م نئيں نيں لہذا انہاں نو‏ں ذکر نئيں کردے اورانہاں نو‏ں دو اُتے اکتفاء کردے نيں _
٧۱ خلاصہ :
۱) فقہ دے اہداف وچو‏ں اک انسانى معاشرے کى اجتماعى مشکلات نو‏‏ں حل کرنا اے _
۲)سیکولر حضرات دا خیال اے کہ ماضى وچ انہاں مشکلات دے حل کرنے وچ اسلامى فقہ کامیاب رہى اے لیکن موجودہ جدید دور وچ اوہ اس کى صلاحیت نئيں رکھدی_
۳) موجودہ دور، خاص قسم کى پیچیدگیاں تے مسائل دا حامل اے پس اس کى تمام مشکلات فقہ تو‏ں حل نئيں ہوئے سکتاں لہذا انہاں دے حل دے لئی علمى نظارت تے منصوبہ بندى کى ضرورت اے _
۵) سیکولر حضرات کى نظر وچ فقہ صرف قانونى مشکلات نو‏‏ں بر طرف کرتى اے جدو‏ں کہ موجودہ دور کى مشکلات صرف قانونى نئيں نيں_
٧) دینى حکومت تے فقہى نظارت نے ماضى تو‏ں لےک‏ے اج تک عقل تو‏ں فائدہ اٹھایا اے _
۸) امور حکومت وچ فقہ نو‏‏ں بروئے کار لیانا ،عقل تو‏ں مدد حاصل کرنے دے منافى نئيں اے _
۹)دینى حکومت وچ اجتماعى مشکلات دے حل ، منصوبہ بندى تے نظارت وچ فقہى موازین تے دینى اقدار کى رعایت کرنا ضرورى اے _
٧۲ سوالات :
۱) سیکولرحضرات اجتماعى تے سماجى مشکلات دے حل کرنے وچ فقہ کى توانائی تے صلاحیت دے بارے وچ کیہ نظریہ رکھدے نيں؟
۲) دینى حکومت کى نفى اُتے سیکولر حضرات کى دوسرى دلیل نو‏‏ں مختصر طور پربیان کیجئے ؟
۳) سیکولر حضرات کى نظر وچ موجودہ دور دے لئی کس قسم کى نظارت کى ضرورت اے ؟
۵) اجتماعى زندگى وچ فقہ دا دائرہ کارکیہ اے ؟
٦) معاشرے کى نظارت وچ دین کى حاکمیت سے کيتا مراد اے ؟
٧۳ دوسرا باب :
اسلام تے حکومت
سبق نمبر ۹،۱۰ : آنحضرت (ص) تے تاسیس حکومت
سبق نمبر ۱۱ : آنحضرت (ص) دے بعد سیاسى ولایت
سبق نمبر ۱۲ : شیعاں دا سیاسى تفکر
سبق نمبر ۱۳، ۱۴ : سیاسى ولایت کى تعیین وچ بیعت تے شورى دا کردار
٧۴ تمہید :
گذشتہ باب وچ اساں کہیا سی کہ دینى حکومت دا معنى  حکومتى امور وچ دینى تعلیمات کى دخالت تے مختلف سیاسى امور وچ دین کى حاکمیت نو‏‏ں قبول کرناہے _ دینى حکومت دے مخالفین کى ادلّہ اُتے اک نگاہ ڈالدے ہوئے اسيں ایہ ثابت کرچکے نيں کہ اجتماعى تے معاشرتى امور وچ دین کى حاکمیت تے دینى حکومت کى تشکیل وچ کوئی رکاوٹ نئيں اے _
اس باب وچ اس نکتہ کى تحقیق کى جائے گى کہ کیہ اسلام مسلماناں نو‏‏ں دینى حکومت کى تشکیل کى دعوت دیندا اے یانہاں نو‏ں ؟ تے حکومت کى تشکیل، اس دے اہداف تے مقاصد تے اس دے فرائض دے متعلق اس دا کوئی خاص نظریہ اے یا نئيں ؟ دوسرے لفظاں وچ کیہ اسلام نے دین تے حکومت کى ترکیب دا فتوى دتا اے ؟ تے کوئی خاص سیاسى نظریہ پیش کیہ اے ؟
واضح سى گل اے کہ اس تحقیق وچ دینى حکومت دے منکرین کى پہلى قسم کى آراء تے نظریات جو کہ گذشتہ باب وچ بیان ہوچکے نيں اُتے تنقید کى جائے گى _ ایہ افراد اس گل دا انکار نئيں کردے کہ معاشرے تے سیاست وچ دین کى دخالت ممکن اے _ اسى طرح اس دے بھى قائل نيں کہ اجتماعى امور وچ دین کى حاکمیت وچ کوئی رکاوٹ نئيں اے بلکہ انہاں دا کہناہے کہ اسلام وچ ایسا ہوانہاں نو‏ں  _ یعنى انہاں کى نظر وچ اسلام نے حکومت کى تشکیل ، اس کى کیفیت تے حکومتى ڈھانچہ جداں امور خود مسلماناں دے سپرد کيتے نيں تے خود انہاں دے متعلق کسى قسم دا اظہار رائے نئيں کيتا _
٧۵ نواں سبق:
آنحضرت (ص) تے تاسیس حکومت -۱-
آنحضرت (ص) نے اپنى زندگى دے جو آخرى دس سال مدینہ وچ گزارے سن اس وقت امت مسلمہ کى قیادت تے رہبرى آپ دے ہتھ وچ تھى _سوال ایہ اے کہ ایہ قیادت تے رہبرى کيتا مسلماناں اُتے حکومت دے عنوان تو‏ں تھی؟ یااصلاً آ پ (ص) نے حکومت تشکیل نئيں دى تھى بلکہیہ رہبرى تے قیادت صرف مذہبى تے معنوى عنوان تو‏ں تھى ؟
گذشتہ زمانے دے تمام مسلماناں تے موجودہ دور دے اسلامى مفکرین کى اکثریت معتقدہے کہ تاریخى شواہد دسدے نيں کہ اس وقت آنحضرت (ص) نے اک اسلامى حکومت تشکیل دى تھى جس دا راجگڑھ مدینہ سی _ اس مشہور نظریہ دے مقابلہ وچ قرن اخیر وچ مسلما‏ن مصنفینکى اک قلیل تعداد ایہ کہتى اے کہ پیغمبر
آنحضرت (ص) کى قیادت دے سلسلہ وچ دو بنیادى بحثاں نيں :
الف_ کیہ تسيں (ص) نے حکومت تشکیل دى تھى ؟
حکومت دے بغیر رسالت
مصرى مصنف على عبدالرازق اس نظریہ دا دفاع کردے نيں کہ آنحضرت (ص) کى قیادت ورہبرى صرف مذہبى عنوان تو‏ں تھى تے اس قیادت دا سرچشمہ آپ کى نبوت تے رسالت تھى اسى وجہ تو‏ں آپ کى رحلت دے بعد اس قیادت دا خاتمہ ہوگیا _ تے ایہ امر جانشینى تے نیابت دے قابل نئيں سی _ آنحضرت (ص) کى رحلت دے بعد خلفاء نے جو قیادت کى اوہ آنحضرت (ص) والى رہبرى نئيں تھى بلکہ خلفاء کى قیادت سیاسى تھى تے اپنى اس سیاسى حکومت کى تقویت دے لئی خلفاء نے آنحضرت (ص) کى دینى دعوت تو‏ں فائدہ اٹھایا_ اس نويں حکومت دے اہلکاراں نے خود نو‏‏ں خلیفہ رسول کہلوایا جس کى وجہ تو‏ں ایہ سمجھ لیا گیا کہ انہاں کى رہبرى رسول اکرم (ص) کى قیادت کى جانشینى دے طور اُتے تھى حالانکہ آنحضرت (ص) صرف دینى قیادت دے حامل سن تے ایہ قیادت قابل انتقال نئيں اے _ پیغمبر اکرم (ص) سیاسى قیادت دے حامل نئيں سن کہ خلفا آپ دے جانشین بن سکدے(۱) _
۱) الاسلام تے اصول الحکم على عبدالرازق صفحہ ۹۰، ۹۴_
الف _ پہلى دلیل وچ انہاں نے بعض قرآنى آیات پیش کى نيں انہاں آیات وچ شان پیغمبر (ص) نو‏‏ں رسالت ، بشیر تے نذیر ہونے وچ منحصر قرار دتا گیا اے _ انہاں دے عقیدہ دے مطابق اگر آنحضرت (ص) رسالت تے نبوت دے علاوہ بھى کسى منصب دے حامل ہُندے یعنى حکومت تے ولایت دے منصب اُتے بھى فائز ہُندے تاں کبھى بھى انہاں آیات وچ انہاں کى شان نو‏‏ں نبوت ، بشیر تے نذیر ہونے وچ منحصر نہ کيتا جاندا(۱)
( ان ا نا الّا نذیرو بشیر  ) (۲)
ماں تاں صرف ڈرانے تے بشارت دینے والا ہاں _
( وَ مَا على الرسول الّا البلاغ المبین  ) (۳)
( قل انّما ا نا بشر مثلکم یُوحى الی ) (۴)
( انّما ا نت منذر ) (۵)
یقیناً تاں صرف ڈرانے والا اے _
۱) الاسلام تے اصول الحکم على عبد الرازق صفحہ ٧۳_
۲) سورہ اعراف آیت۱۸۸_
۳) سورہ نور آیت ۵۴_
۴) سورہ کہف آیت۱۱۰_
۵) سورہ رعد آیت ٧_
٧۸  ( فان ا عرضوا فما ا رسلناک علیهم حفیظاً انہاں علیک الا البلاغ ) (۱)
اگر ایہ روگردانى کرن تاں اساں آپ نو‏‏ں انہاں دا نگہبان بنا ک‏ے نئيں بھیجیا اے _ آپ دا فرض صرف پیغام پہنچیا دینا اے _
ب_ آنحضرت (ص) نے حکومت تشکیل نئيں دى تھى _ عبدالرازق اس کى دوسرى دلیل ایہ دیندے نيں کہ اج کل ہر حکومت بوہت سارے شعبےآں تے ادارےآں اُتے مشتمل ہوتى نيں _ ضرورى نئيں اے کہ گذشتہ دور کى حکومتاں بھى اسى طرح وسیع تر ادارےآں اُتے مشتمل ہاں لیکن جتھے بھى حکومت تشکیل پاتى اے گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ سرکارى محکمےآں مثلاً انتظامیہ ،داخلى تے خارجى تے مالى امور تو‏ں متعلقہ اداروںو غیرہ اُتے مشتمل ہوتى اے _ ایہ اوہ کمترین چیز اے جس کى ہر حکومت نو‏‏ں احتیاج ہوتى اے لیکن جے اسيں آنحضرت (ص) دے دور فرمانروائی کى طرف دیکھو تاں کسى قسم دے انتظامى ادارےآں دا نشان نئيں ملدا _ یعنى آنحضر ت (ص) کى حاکمیت وچ ایداں دے کمترین انتظامى ادارے بھى مفقود نيں جو اک حکومت دے لئی ضرورى ہُندے نيں_
ممکن اے ذہن وچ ایہ خیال آئے کہ چونکہ آنحضرت (ص) اک سادہ زندگى بسر کردے سن لہذا انہاں نے اپنى حکومت دے دوران اس قسم دے ادارےآں دے قائم کرنے کى ضرورت محسوس نئيں کى لیکن عبدالرازق دے نزدیک ایہ احتمال صحیح نئيں اے کیونجے اس قسم دے ادارے اک حکومت دے لئی ناگزیر نيں تے سادہ زندگى دے منافى بھى نئيں نيں _ لہذا انہاں امور تے ادارےآں دا نہ ہونا اس گل کى دلیل اے کہ آنحضر ت (ص) نے حکومت تشکیل نئيں دى تھى تے ایہ کہ اسلام صرف اک دین اے تے رسالت پیغمبر اکرم (ص) دینى حکومت دے قیام نو‏‏ں شامل نئيں تھی_(۲)
۱) سورہ شورى آیت ۴۸_
٧۹ پہلى دلیل دا جواب
قرآن مجید کى طرف رجوع کرنے تو‏ں ایہ گل واضح ہوجاتى اے کہ آنحضرت (ص) دے مناصب تے ذمہ داریاں پیام الہى دے ابلاغ تے لوکاں نو‏‏ں ڈرانے وچ منحصر نئيں سن بلکہ قرآن کریم نے کفار تے منافقین دے نال جہاد، مشرکین دے نال جنگ دے لئی مومنین کى تشویق ، عدالتى فیصلے تے معارف الہى دے بیان جداں امور نو‏‏ں بھى آنحضرت (ص) کى ذمہ دارى قرار دتا اے _
اور ایہ امور پیام الہى دے ابلاغ تے لوکاں نو‏‏ں ڈرانے جداں امور دے علاوہ نيں _ انہاں وچو‏ں ہر منصب دے لئی اسيں بطور دلیل اک آیت پیش کردے نيں_
( یا ایها النبى جاهد الکفار تے المنافقین تے اغلظ علیهم ) (۱)
اے پیغمبر (ص) آپ کفار تے منافقین تو‏ں جہاد کرن تے انہاں اُتے سختى کرن_
( یا ایها النبى حرّض المومنین على القتال ) (۲)
اے پیغمبر مومنین نو‏‏ں جہاد اُتے آمادہ کرن_
( وما کان لمومن تے لا مومنة اذا قضى الله تے رسوله امراً انہاں یکون لهم الخیرة من امرهم ) (۳)
کسى مومن مرد یا عورت نو‏‏ں اختیار نئيں اے کہ جدو‏ں خدا تے اس دا رسول کسى امر دے بارے وچ فیصلہ کرن تاں اوہ بھى اپنے امر دے بارے وچ صاحب اختیار بن جائے_
۱) سورہ تحریم آیت ۹_
۳) سورہ احزاب آیت۳٦_
۸۰  ( تے انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزّل الیهم ) (۱)
اور آپ (ص) کى طرف قرآن نو‏‏ں نازل کيتا تو‏ں کہ لوکاں دے لئی جواحکا‏م آئے نيں انہاں نو‏ں بیان کرداں_
اس حقیقت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کہ آنحضرت (ص) مختلف مناصب دے حامل سن معلوم ہوتاہے کہ عبدالرازق کى پیش کردہ آیات وچ موجود  حصر حقیقى نئيں بلکہ اضافی اے _ حصر اضافى دا مطلب ایہ اے کہ جدو‏ں سامنے والا ایہ سمجھ رہیا ہوئے کہ موصوف دو صفتاں دے نال متصف اے تاں متکلم تاکیداً مخاطب اُتے ایہ واضح کردا اے کہ نئيں موصوف انہاں وچو‏ں صرف اک صفت دے نال متصف اے _ مثلاً لوک ایہ سمجھدے سن کہ آنحضرت (ص) کى ذمہ دارى پیام الہى دا پہچانیا بھى تے لوکاں نو‏‏ں زبردستى ہدایت کى طرف لیانا بھى اے _ اس تے سانو‏ں دور کرنے دے لئی آیت نے حصر اضافى دے ذریعہ آنحضرت (ص) کى ذمہ دارى نو‏‏ں پیام الہى دے ابلاغ وچ منحصر کر دتا اے تے فرمایا اے :( و ما على الرسول الا البلاغ ) تے رسول دے ذمہ تبلیغ دے سوا کچھ نئيں اے (۲) یعنى پیغمبر اکرم (ص) دا کم لوکاں نو‏‏ں زبردستى ایمان اُتے مجبور کرنا نئيں اے بلکہ صرف خدا دا پیغام پہچانیا تے لوکاں نو‏‏ں راہ ہدایت دکھانا اے _ لوک خود راہ ہدایت نو‏‏ں طے کرن تے نیک کماں کى طرف بڑھاں_ پس آنحضرت (ص) لوکاں کى ہدایت دے ذمہ دار نئيں نيں بلکہ صرف راہ ہدایت دکھانے دے ذمہ دا ر نيں آنحضرت (ص) صرف ہادى نيں تے لوکاں کى ہدایت دے ذمہ دار نئيں اے _ بلکہ لوک خود ہدایت حاصل کرنے تے نیک اعمال بجا لیانے دے ذمہ دار نيں_ اس حقیقت نو‏‏ں آیت نے حصر اضافى دے قالب وچ ایويں بیان فرمایا اے _(۳)
۲) سورہ نورآیت ۵۴_
۳) تفسیر میزان ج ۱۲ ، ص ۲۴۱، ۲۴۲ سورہ نحل آیت ۳۵ دے ذیل وچ _ ج ۱۰ ص ۱۳۳ سورہ یونس آیت نمبر۱۰۸ دے ذیل وچ _
۸۱ ( فمن اهتدى فانما یهتدى لنفسه تے من ضل فانما یضّل علیها تے ما انا علیکم بوکیل ) (۱)
پس ہن جو ہدایت حاصل کريں گا اوہ اپنے فائدہ دے لئی کريں گا تے جو گمراہ ہوئے گا اوہ اپنے آپ دا نقصان کريں گا تے وچ تواڈا ذمہ دار نئيں ہاں _
بنابراں عبدالرازق تو‏ں غلطى ایتھ‏ے ہوئی اے کہ انہاں نے مذکورہ آیات وچ حصر نو‏‏ں حقیقى سمجھیا اے تے انہاں آیات وچ مذکورمخصوص صفت دے علاوہ باقى تمام اوصاف کى آنحضرت (ص) تو‏ں نفى کى اے _ حالانکہ انہاں آیات وچ حصر اضافی اے بنیادى طور پریہ آیات دوسرے اوصاف نو‏‏ں بیان نئيں کررہیںبلکہ ہر آیت صرف اس وصف کى نفى کر رہى اے جس وصف دا وہم پیدا ہويا تھا_
دوسرى دلیل دا جواب :
ظہور اسلام تو‏ں پہلے کى تریخ عرب کااگر مطالعہ کيتا جائے تاں ایہ حقیقت واضح ہوجاتى اے کہ ظہور اسلام تو‏ں پہلے جزیرہ نما عرب وچ کوئی منظم حکومت نئيں تھى _ ایسى کوئی حکومت موجود نئيں تھى جو ملک وچ امن تے امان برقرار کر سک‏‏ے تے بیرونى دشمناں دا مقابلہ کر سک‏‏ے صرف قبائلى نظام سی جو اس وقت اس سرزمین اُتے رائج تھا_ اس دور کى مہذب قوماں وچ جو سیاسى ڈھانچہ تے حکومتى نظام موجود سی جزیرة العرب وچ اس دا نشان تک نظر نئيں آندا _ ہر قبیلے دا اک مستقل وجود تے رہبر تھا_ انہاں حالات دے باوجود آنحضرت (ص) نے جزیرة العرب وچ کچھ ایداں دے بنیادى اقدامات کيتے جو سیاسى نظم تے نسق تے تأسیس حکومت کى حکایت کردے نيں حالانکہ اس ماحول وچ کسى مرکزى حکومت دا کوئی تصور نئيں تھا_ ایتھ‏ے اسيں آنحضرت (ص) دے انہاں بعض اقدامات کى طرف اشارہ کردے نيں جو آپ (ص) دے ہتھو‏ں دینى حکومت دے قیام اُتے دلالت کردے نيں_
۱) سورہ یونس آیت نمبر۱۰۸_
۸۲ الف _ آنحضرت (ص) نے مختلف تے وکھو وکھ قبیلے دے درمیان اتحاد قائم کيتا _ ایہ اتحاد صرف دینى لحاظ تو‏ں نئيں سی بلکہ اعتقادات تے مشترکہ دینى تعلیمات دے نال نال سیاسى اتحاد بھى اس وچ شامل سی _ کل دے مستقل تے متخاصم قبیلے اج اس سیاسى اتحاد کى برکت تو‏ں مشترکہ منافع تے تعلقات دے حامل ہوگئے سن _ اس سیاسى اتحاد دا نمایاں اثر ایہ سی کہ تمام مسلما‏ن قبیلے غیر مسلم قبیلے کینال جنگ تے صلح دے موقع اُتے متحد ہُندے سن _
ب _ آنحضرت (ص) نے مدینہ نو‏‏ں اپنا راجگڑھ قرار دتا تے اوتھے تو‏ں دوسرے علاقےآں وچ والى تے حکمران بھیجے طبرى نے ایداں دے بعض صحابہ دے ناں ذکر کيتے نيں_ اُنہاں وچو‏ں بعض حکومتى امور دے علاوہ دینى فرائض کى تعلیم اُتے بھى مامور سن جدو‏ں کہ بعض صرف اس علاقہ دے مالى تے انتظامى امور سنبھالنے دے لئی بھیجے گئے سن جدو‏ں کہ مذہبى امور مثلانماز جماعت دا قیام تے قرآن کریم تے شرعى احکا‏م کى تعلیم دوسرے افراد کى ذمہ دارى تھى _
طبرى دے بقول آنحضرت (ص) نے سعید ابن عاص نو‏‏ں رمَعْ تے زبید  دے درمیانى علاقے اُتے جو نجران کى سرحداں تک پھیلا ہويا سی عامر ابن شمر نو‏‏ں ہمدان اور فیروز دیلمى نو‏‏ں صنعا کے علاقے کى طرف بھیجیا _ اقامہ نماز دے لئی عمرو ابن حزم نو‏‏ں اہل نجران کى طرف بھیجیا جدو‏ں کہ اسى علاقہ تو‏ں زکات تے صدقات کى جمع آورى دے لئی ابوسفیان ابن حرب نو‏‏ں مامور فرمایا_ ابو موسى اشعرى نو‏‏ں مأرب اور یعلى ابن امیہ نو‏‏ں الجند نامى علاقےآں کى طرف روانہ کيتا(۱)
ج _ مختلف علاقےآں کى طرف آنحضرت (ص) دا اپنے نمائندوںکو خطوط دے ک‏‏ے بھیجنا اس گل کى واضح دلیل اے کہ آپ (ص) نے اپنى قیادت وچ اک وسیع حکومت قائم کى تھى _ انہاں وچو‏ں بعض خطوط تے عہد نامے ایداں دے نيں جو دلالت کردے نيں کہ آنحضرت (ص) نے انہاں افراد نو‏‏ں حاکم تے والى دے عنوان تو‏ں بھیجیا تھا_ عمرو بن حزم
۱) تریخ طبرى ( تریخ الرسل تے الملوک ) ج ۳ ص ۳۱۸_
د _ آنحضرت (ص) دے ہتھو‏ں حکومت دے قیام کى اک ہور دلیل ایہ اے کہ آپ (ص) نے مجرماں تے انہاں افراد دے لئی سزاواں مقرر کيتياں جو شرعى حدود کى پائمالى تے قانون شکنى دے مرتکب ہُندے سن تے آپ (ص) نے صرف اخروى عذاب اُتے اکتفاء نئيں کيتا اورحدود الہى دا نفاذ تے مجرماں دے لئی سزاواں دا اجراحکو متى ذمہ داریاں وچو‏ں نيں_
( تے شاورهم فى الامر ) (۲) تے اس امر وچ انہاں تو‏ں مشورہ کرو _( و امرهم شورى بینهم ) (۳) تے آپس دے معاملات وچ مشورہ کردے نيں _
اگر آنحضرت (ص) کى رہبرى تے قیادت صرف دینى رہبرى وچ منحصر تھى تاں فیر رسالت الہى دے ابلاغ وچ آپ (ص) نو‏‏ں مشورہ کرنے دا حکم دینا ناقابل قبول تے بے معنى اے لہذا انہاں دو آیات وچ لفظ امر سیاسى فیصلےآں تے معاشرتى امور دے معنى وچ اے _
۱) اس خط کى عبارت ایہ تھى _امره انہاں یاخذ بالحق کما امره الله ، یخبر الناس بالذى لهم تے الذى علیهم ، یلین للناس فى الحق تے یشتدّ علیهم فى الظلم ، امره انہاں یاخذ من المغانم خمس الله
ملاحظہ ہو: نظام الحکم فى الشریعة تے التریخ الاسلامى ، ظافر القاسمی، الکتاب الاول ص ۵۲۹_
۲) سورہ العمران آیت ۱۵۹_
۳) سورہ شورى آیت ۳۸_
۸۴ خلاصہ :
۳) انہاں آیات سے حصر اضافی دا استفادہ ہُندا اے نہ کہ حصر حقیقی دا _ لہذایہ آنحضر ت (ص) دے سیاسى اقتدار کى نفى کى دلیل نئيں نيں_
۴)بعض منکرین کى دوسرى دلیل ایہ اے کہ مسلماناں اُتے آپ (ص) کى حاکمیت وچ ایداں دے کمترین امور بھى نئيں پائے جاندے جو اک حکومت کى تشکیل دے لئی انتہائی ضرورى ہُندے نيں_
۵) تریخ شاہد اے کہ آنحضرت (ص) نے اس دور دے اجتماعى ، ثقافتى تے ملکى حالات نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے حکومتى انتظامات کيتے سن _
٦) مختلف علاقےآں کى طرف صاحب اختیار نمائندےآں دا بھیجنا تے مجرماں دے لئی سزاواں تے قوانین مقرر کرنا آنحضرت (ص) کى طرف تو‏ں تشکیل حکومت کى دلیل اے _
۸۵ سوالات :
۱) آنحضرت (ص) کى زعامت تے ریاست دے متعلق کونسى دو اساسى بحثاں نيں؟
۲) آنحضرت (ص) دے ہتھو‏ں تشکیل حکومت کى نفى اُتے عبدالرازق کى پہلى دلیل کونسى اے ؟
۳) عبدالرازق کى پہلى دلیل دے جواب نو‏‏ں مختصر طور اُتے بیان کیجئے_
۴)عبدالرزاق کى دوسرى دلیل کیہ اے ؟
۵) آنحضرت (ص) دے ذریعے تشکیل حکومت اُتے کونسے تاریخى شواہد دلالت کردے نيں؟
۸٦ دسواں سبق:
آنحضرت (ص) تے تأسیس حکومت -۲-
محمد عابد الجابرى نامى اک عرب مصنف آنحضرت (ص) کى دینى حکومت کى نفى کردے ہوئے کہندے نيں کہ آپ (ص) نے کوئی سیاسى نظام تے دینى حکومت تشکیل نئيں دى تھى بلکہ آپ (ص) کى پورى کوشش اک امت مسلمہ کى تاسیس تھى _ آپ (ص) نے کوئی حکومت قائم نئيں کى تھى بلکہ آپ (ص) نے لوکاں وچ اک خاص اجتماعى تے معنوى طرز زندگى نو‏‏ں رائج کيتا تے ایسى امت نو‏‏ں وجود وچ لیائے جو ہمیشہ دین الہى کى حفاظت دے لئی کوشش کرتى رہى تے اسلام تے بعثت نبوى کى برکت تو‏ں اک منظم معنوى تے اجتماعى راہ نو‏‏ں طے کيتا_ اس معنوى تے اجتماعى راہ کى توسیعکى کوششاں تے امت مسلمہ کى پرورش دے باوجود آنحضرت (ص) نے اپنے آپ (ص) نو‏‏ں بادشاہ ، حکمران یا سلطان دا ناں نئيں دتا _ بنابریںدعوت محمدى تو‏ں ابتدا وچ اک امت مسلمہ وجود وچ آئی فیر امتداد زمانہ دے نال اک خاص سیاسى ڈھانچہ تشکیل پایا جسنو‏ں اسلامى حکومت دا ناں دتا گیا _ سیاسى نظم تے نسق اور
۸٧ حکومت کى تشکیل عباسى خلفا دے عہد وچ وقوع پذیر ہوئی _ صدر اسلامکےمسلما‏ن اسلام تے دعوت محمدى نو‏‏ں دین خاتم دے عنوان تو‏ں دیکھدے سن نہحکومت دے عنوان سے_ اسى لئے انہاں کى تمام تر کوشش اس دین کى حفاظت تے اس امت مسلمہ کى بقا کیلئےرہى نہ کہ سیاسى نظام تے نوزائیدہ مملکت کى حفاظت دے لئی_ صدر اسلام وچ جو چیز اسلامى معاشرے وچ وجود وچ آئی اوہ امت مسلمہ تھى فیر اس دینى پیغام تے الہى رسالت دے تکامل تے ارتقاء تو‏ں دینى حکومت نے جنم لیا_
عابد جابرى نے اپنے مدعا کى تائید دے لئی درج ذیل شواہد دا سہارا لیا اے _
الف _ زمانہ بعثت وچ عربوںکے پاس کوئی مملکت تے حکومت نئيں تھى _ مکہ تے مدینہ وچ قبائلى نظام رائج سی جسنو‏ں حکومت نئيں کہیا جا سکدا سی کیونجے حکومت دا وجود چند امور تو‏ں تشکیل پاندا اے: اس سرزمین کى جغرافیائی حدود معین ہاں ،لوک مستقل طور اُتے اوتھ‏ے سکونت اختیار کرن_اک مرکزى قیادت ہوئے جو قوانین دے مطابق انہاں لوکاں دے مسائل حل کرے _جدو‏ں کہ عرب وچ اس قسم کى کوئی شئے موجود نئيں تھی_
ب _ آنحضرت (ص) نے اس دینى تے معاشرتى رسم تے رواج تے طرز زندگى کى ترویج کى جسنو‏ں اسلام لیایا سی تے خود نو‏‏ں حکمران یا سلطان کہلو انے تو‏ں اجتناب کيتا _
ج _ قرآن مجید نے کدرے بھى اسلامى حکومت کى گل نئيں کى بلکہ ہمیشہ امت مسلمہ دا ناں لیا اے و کنتم خیر امّة ا ُخرجت للناستم بہترین امت ہوئے جسنو‏ں لوکاں دے لئی لیایا گیا اے _(۱)
د _ حکومت اک سیاسى اصطلاح دے عنوان تو‏ں عباسى دور وچ سامنے آئی _ اس تو‏ں پہلے صرف امت مسلمہ  دا لفظ استعمال کيتا جاندا سی جدو‏ں امویاں تو‏ں عباسیاں کى طرف اقتدار منتقل ہويا تاں انہاں کى تے ان
۱) سورہ آل عمران آیت ۱۱۰_
جابرى دے نظریئےکا جواب :
گذشتہ سبق دا اوہ حصہ جو عبدالرازق کى دوسرى دلیل دے جواب دے نال مربوط اے جابرى دے اس نظریہ دے رد کى دلیل اے کہ آنحضرت (ص) نے حکومت تشکیل نئيں دى تھى _ ایتھ‏ے اسيں جابرى دے نظریہ دے متعلق چند تکمیلى نکات کى طرف اشارہ کردے نيں_
۱_ اسلام تے ایمان کى برکت تو‏ں عرب دے متفرق تے وکھ وکھ قبیلے دے درمیان اک امت مسلمہ کى تشکیل تے اک مخصوص اجتماعى تے معنوى طرز زندگى اس تو‏ں مانع نئيں اے کہ ایہ امت اک مرکزى حکومت قائم کر لے _کسى نو‏‏ں بھى اس تو‏ں انکار نئيں اے کہ آنحضرت (ص) مختلف تے متعدد قبیلے سے امت واحدہ نو‏‏ں وجود وچ لائے_ بحث اس وچ اے کہ ایہ امت سیاسى اقتداراور قدرت کى حامل تھى _ حکومت دا عنصراس امت وچ موجود سی تے اس حکومت تے سیاسى اقتدار کى قیادت تے رہبرى آنحضرت (ص) دے ہتھ وچ تھى _
گذشتہ سبق دے آخر وچ اساں جو شواہد بیان کيتے نيں اوہ اس مدعا نو‏‏ں ثابت کردے نيں_
۲_ عبدالرازق تے جابرى دونے اس بنیادى نکتہ تو‏ں غافل رہے نيں: کہ ہر معاشرہ کى حکومت اس معاشرہ دے مخصوص اجتماعى تے تاریخى حالات کى بنیاد اُتے تشکیل پاتى اے _ اک سیدھا تے سادہ معاشرہ جو کہ پیچیدہ مسائل دا حامل نئيں اے اس کى حکومت بھى طویل تے عریض ادارےآں اُتے مشتمل نئيں ہوگى _جدو‏ں کہ اک وسیع معاشرہ جو کہ مختلف اجتماعى روابط تے پیچیدہ مسائل دا حامل اے واضح سى گل اے اسنو‏ں اک ایسى حکومت
۱) الدین تے الدولہ تے تطبیق الشریعة محمد عابد جابرى ص ۱۳_ ۲۴ _
۸۹ کى ضرورت اے جو وسیع انتظامى امور تے ادارےآں اُتے مشتمل ہُندا کہ اس دے مسائل حل کر سک‏‏ے _ جس غلط فہمى وچ ایہ دو افراد مبتلا ہوئے نيں اوہ ایہ اے کہ انہاں نے آنحضرت (ص) دے دور دے اجتماعى حالات اُتے غور نئيں کيتا _ انہاں نے حکومت دے متعلق اک خاص قسم دا تصور ذہن وچ رکھیا اے لہذا جدو‏ں آنحضرت (ص) دے دور وچ انہاں نو‏ں حکومت دے متعلق اوہ تصور نئيں ملیا توکہنے لگے آنحضرت (ص) نے حکومت تشکیل نئيں دى بلکہ عباسیاں دے دور وچ ا سلامى حکومت وجود وچ آئی _
یہ نظریہ کہ جس دا سرچشمہ عبدالرازق دا کلام اے کى ردّ وچ ڈاکٹر سنہورى کہندے نيں :
عبد الرازق کى بنیادى دلیل ایہ اے کہ اک حکومت دے لئی جو انتظامى امور تے ادارے ضرورى ہُندے نيں_ اوہ رسولخدا (ص) دے زمانہ وچ نہیںتھے_ لیکن ایہ گل عبدالرازق دے اس مدعاکى دلیل نئيں بن سکتى کہ آپ (ص) دے دور وچ حکومت دا وجود نئيں تھا_ کیونجے اس وقت جزیرة العرب اُتے اک سادہ سى طرز زندگى حاکم تھى جو اس قسم دے پیچیدہ تے دقیق نظم تے نسق کى روادار نئيں تھى لہذا اس زمانہ وچ جو بہترین نظم تے نسق ممکن سی آنحضرت (ص) نے اپنى حکومت دے لئی قائم کيتا _ پس اس اعتراض کى کوئی گنجائشے نئيں رہتى کہ ''اگر آپ نے حکومت تشکیل دى تھى تاں اس وچ موجود ہ دور کى حکومتاں کى طرح دا نظم تے نسق تے انتظامى ادارے کیو‏ں نئيں ملدے_ کیونجے اس قسم کانظم تے نسق تے طرز حکومت آنحضرت (ص) دے زمانہ دے نال مطابقت نئيں رکھدا سی لیکن اس دے باوجود آپ نے اپنى اسلامى حکومت دے لئی مالیات ، قانون گذارى ، انتظامى امور تے فوجى ادارے قائم کيتے_(۱)
۳_ ساڈا مدعا ایہ اے کہ آنحضرت (ص) سیاسى اقتدار تے اک مرکزى حکومت کى ماہیت نو‏‏ں وجود وچ لائے_ ہمارى بحث اس وچ نئيں اے کہ اس وقت لفظ حکومت استعمال ہُندا سی یا نئيں یا اوہ لفظاں جو کہ عموماً حکمران
۱) فقہ الخلافة تے تطورہیا عبدالرزاق احمد سنہورى ص ۸۲_