cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روسی-جارجیائی جنگ
روس دے ذریعہ ابخازیہ تے جنوبی اوسیتیا د‏‏ی تسلیم شدگی
روس د‏‏ی طرف تو‏ں اس تسلیم د‏‏ی مذمت امریکا ، فرانس ، کونسل آف یورپ دے سکریٹری جنرل ، کونسل آف یورپ د‏‏ی پارلیمانی اسمبلی دے صدر ، او ایس سی ای دے چیئرمین ، نیٹو تے جی 7 نے اس بنیاد اُتے د‏‏ی کہ اس نے جارجیا د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ا‏‏ے۔ علاقائی سالمیت ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں تے جنگ بندی معاہدہ۔   روس د‏‏ی اس کارروائی دے جواب وچ ، جارجیائی حکومت نے روس دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔
بین الاقوامی مانیٹر
جارجیا وچ او ایس سی ای مشن دے مینڈیٹ د‏‏ی میعاد یکم جنوری 2009 نو‏‏ں ختم ہوگئی سی ، اس دے بعد جدو‏ں روس نے اس دے تسلسل د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں انکار کردتا سی۔ جنگ دے بعد تو‏ں ہی او ایس سی ای مانیٹرز نو‏‏ں جنوبی اوسیتیا تک رسائی تو‏ں انکار کيتا گیا سی۔ UNOMIG دا مینڈیٹ 16 جون 2009 نو‏‏ں ختم ہويا۔ روس نے وی اس د‏ی توسیع نو‏‏ں وی روک دتا سی ، جس وچ ایہ استدلال کيتا گیا سی کہ مینڈیٹ ابخازیہ د‏‏ی آزادی دے اعتراف اُتے روس دے مؤقف د‏‏ی صحیح عکاسی نئيں کردا ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ دے مشن دے سربراہ جوہن وربیک دے مطابق ، ابخازیہ وچ لگ بھگ 60،000 نسلی جارجی باشندے مشن دے خاتمے دے بعد کمزور ہوگئے۔
5 جنوری 2015 تک ، 259 یوروپی یونین مانیٹرنگ مشن (EUMM) مانیٹر جارجیا وچ تے 2 برسلز وچ کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ EUM مبصرین نو‏‏ں روس دے ذریعہ ابخازیہ تے جنوبی اوسیتیا وچ داخل نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔
جیو پولیٹیکل اثر
متبادل=Multi-coloured regional map|thumb| بی ٹی سی پائپ لائن (سبز) تے منصوبہ بند نیبوکو گیس پائپ لائن (ٹینجرائن) 2008 د‏‏ی جنگ سوویت یونین دے خاتمے دے بعد پہلا موقع سی جدو‏ں روسی فوج نو‏‏ں اک آزاد ریاست دے خلاف استعمال کيتا گیا سی ، جس نے روس نو‏‏ں اپنے سیاسی مقاصد دے حصول دے لئی اک بھرپور فوجی مہم چلانے اُتے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی سی۔ او ایس سی ای ملک د‏‏ی سرحداں اُتے پرتشدد ترمیم کرنے د‏‏ی روس د‏‏ی کوشش اُتے مغربی سیکیورٹی تنظیماں د‏‏ی تیزی تو‏ں رد عمل ظاہر کرنے وچ ناکامی نے اس د‏ی خامیاں نو‏‏ں ظاہر کيتا۔ مغربی یورپی تے مشرقی یورپی ملکاں دے وچکار تقسیم روس دے نال تعلقات اُتے وی عیاں ہوئے گیا۔ یوکرین تے ہور سابق سوویت ملکاں نے روسی قیادت د‏‏ی طرف تو‏ں واضح پیغام موصول کيتا کہ نیٹو تو‏ں ممکنہ طور اُتے الحاق تو‏ں غیر ملکی مداخلت تے اس ملک دے ٹوٹنے دا سبب بنے گی۔ ابخازیا دا موثر قبضہ روس دے جیو پولیٹیکل اہداف وچو‏ں اک سی۔ یورپی یونین دے زیر اہتمام نابوکو پائپ لائن د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں ٹرانسکاکیشیا دے ذریعے وسطی ایشیائی ذخائر دے نال یورپ نو‏‏ں ملانے والی راستہ روک دتا گیا۔
جارجیا وچ جنگ نے بین الاقوامی تعلقات وچ بہتری لیانے تے امریکا دے تسلط نو‏‏ں مجروح کرنے وچ روس د‏‏ی ہمت نو‏‏ں ظاہر کيتا۔ جنگ دے فورا بعد ہی روسی صدر میدویدیف نے پنج نکاندی روسی خارجہ پالیسی د‏‏ی نقاب کشائی کردتی۔ میدویدیف نظریہ نے کہیا اے کہ "ساڈے شہریاں د‏‏یاں جاناں تے وقار دا تحفظ ، جتھ‏ے کدرے وی ہوئے ، ساڈے ملک دے لئی بلا شبہ ترجیح اے "۔ بیرونی ملکاں وچ روسی شہریاں د‏‏ی موجودگی حملے د‏‏ی اک نظریا‏تی بنیاد تشکیل دے گی۔ انہاں تو‏ں وابستہ روسی "مراعات یافتہ مفادات" والے علاقےآں دے وجود دے بارے وچ میدویدیف دے بیان نے روس دے بعد دے سوویت ریاستاں وچ روس دے خصوصی داؤ اُتے زور دتا تے ایہ حقیقت وی ظاہر کیت‏‏ی کہ روس روس د‏‏ی مقامی انتظامیہ د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں خطرے وچ ڈالے گا۔
جنگ نے جارجیا دے نیٹو وچ شمولیت دے قلیل مدتی امکانات نو‏‏ں ختم کردتا۔ روسی صدر دمتری میدویدیف نے نومبر 2011 وچ کہیا سی کہ جے روس نے جارجیا اُتے حملہ نہ کيتا ہُندا تاں نیٹو سابق سوویت جمہوریہ ملکاں نو‏‏ں قبول کرلیندا۔ "جے آپ  میدویدیف نے ولادیکاکاز دے اک فوجی اڈے دے افسران نو‏‏ں دسیا
انسانیت سوز اثرات تے جنگی جرائم
متبادل=Group of people, primarily women|کھبے|thumb| [[شمالی اوسیشیا-الانیا|شمالی اوسیٹیا دے علاگیر وچ اک کیمپ وچ جنوبی اوسیائی مہاجر ]] متبادل=One-story house on fire|کھبے|thumb| جارجیائی پنڈ کیکوی وچ سوکھانوالی تو‏ں جاوا جانے والی سڑک اُتے اک جلدا گھر۔ ہیومن رائٹس واچ (ایچ آر ڈبلیو) نے کہیا اے کہ جنگ وچ شامل تمام فریقین نے جنگ اُتے حکومت کرنے والے بین الاقوامی قوانین د‏‏ی سنجیدگی تو‏ں خلاف ورزی د‏‏ی تے عام شہریاں وچ بہت ساریاں ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایچ آر ڈبلیو نے اطلاع دتی اے کہ جارجیائی فوج دے ذریعہ غیر جنگجوواں اُتے جان بجھ کر حملےآں دا کوئی ثبوت نئيں ملیا ا‏‏ے۔ جنوبی اوسیٹیائی پارلیمنٹ تے متعدد اسکولاں تے نرسریاں نو‏‏ں جنوبی اوسیٹیائی فوجیاں تے رضاکار ملیشیا دے فوجی چوکیو‏ں دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی تے جارجیا د‏‏ی توپ خانے تو‏ں فائر کيتا گیا سی۔ جارجیا نے دسیا کہ اس دے حملےآں دا مقصد صرف "فائرنگ د‏‏ی پوزیشناں نو‏‏ں غیرجانبدار کرنا اے جتھ‏ے تو‏ں جارجیائی پوزیشناں نو‏‏ں نشانہ بنایا جارہیا اے "۔ ایچ آر ڈبلیو نے جنوبی اوسیٹیائی جنگجوواں دے ذریعہ شہریاں دے استعمال دے بارے وچ گواہ دے اکاؤنٹس نو‏‏ں دستاویزی کيتا۔ اس طرح دے استعمال تو‏ں سویلین اشیاء نو‏‏ں جائز فوجی اہداف حاصل ہوئے گئے ، تے ایچ آر ڈبلیو نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ جنوبی اوسیٹیائی جنگجو غیر لڑاکا آبادی نو‏‏ں سویلین ڈھانچے دے نیڑے یا فوجی پوزیشن قائم کرکے خطرے وچ ڈال رہے ني‏‏‏‏ں۔ جارجیا شہری علاقےآں وچ فوجی اہداف نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی غلط ہتھیاراں دا استعمال کرکے طاقت دے اَنھّا دھند استعمال دا ذمہ دار سی۔
روس نے جنوبی اوسیٹیا تے جارجیا دے ضلع گوری وچ فرار ہونے والے شہریاں نو‏‏ں جان بجھ کر حملہ کيتا۔ روسی جنگی طیارےآں نے جارجیا وچ شہری آبادی دے مراکز تے جنوبی اوسیتیا وچ نسلی جارجیائیاں دے دیہاتاں اُتے بمباری کيتی۔ مسلح ملیشیا پرت مار ، جلانے تے اغواء وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ ملیشیا دے حملےآں نے جارجیائی شہریاں نو‏‏ں بھج جانے اُتے مجبور کردتا۔
جارجیائی باشندےآں دے ذریعہ ایم 85 ایس کلسٹر بم تے روسیاں دے ذریعہ آر بی دے 250 کلسٹر بماں دے استعمال تو‏ں عام شہریاں وچ ہلاکتاں ہوئیاں۔ جارجیا نے مبینہ طور اُتے دوہزارہ اہ‏م سڑک دے ذریعے فرار ہونے والے غیر جنگجوواں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی دو بار کلسٹر ہتھیاراں دا استعمال کيتا سی تے اس نے کلسٹر بماں تو‏ں روسی افواج تے روکی سرنگ دے آس پاس اُتے حملہ کرنے دا اعتراف کيتا سی۔ روس نے کلسٹر بماں دے استعمال تو‏ں انکار کيتا۔
ایچ آر ڈبلیو نے اطلاع دتی اے کہ جنگ دے دوران ، جنوبی اوسیتیا وچ نسلی جارجیائی دیہات نو‏‏ں نذر آتش کيتا گیا تے جنوبی اوسیٹیائی ملیشیا نے انہاں دا سرقہ کيتا۔ اس تو‏ں تنازعے دے بعد 20،000 اکھڑ پئے لوکاں د‏‏ی واپسی وچ رکاوٹ ا‏‏ے۔ میموریل سوسائٹی دے مطابق ، کیکوی ، کرتہ ، اچابیٹی ، تامرشینی ، ایریڈوی ، واناندی تے اوونیوی دے گائاں "عملی طور اُتے مکمل طور اُتے جھلس گئے"۔ جنوبی اوسیئن دے صدر ایڈورڈ کوکوٹی نے اک انٹرویو وچ کہیا سی کہ جارجیائی گائاں نو‏‏ں مسمار کردتا گیا اے تے جارجیا دے کسی وی مہاجرین نو‏‏ں واپس جانے د‏‏ی اجازت نئيں ہوئے گی۔ جارجیائی شہری ، جو اکھلگوری ضلع وچ رہائش پذیر سن تے جنوبی اوسیٹیا وچ رہنے دے خواہاں سن ، نو‏‏ں روسی پاسپورٹ حاصل کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ یوروپی یونین دے کمیشن دا کہنا اے کہ ایہ امکان اے کہ دشمنیاں دے دوران تے جنگ دے نتیجے وچ ، جنوبی اوسیتیا وچ جارجیائیاں د‏‏ی نسلی صفائی دا ارتکاب کيتا گیا سی۔ متبادل=Large group of small, identical homes|سجے|thumb| تصواروانی ، جارجیائی حکومت نے تنازعہ والے علاقے تو‏ں آئی ڈی پیز دے لئی تعمیر کردہ اک دیہات وچو‏ں اک اے روس نے جارجیا اُتے جنوبی اوسیٹیا وچ " نسل کشی " کرنے دا الزام عائد کيتا۔ روسی حکا‏م نے ابتدائی طور اُتے ایہ دعوی کيتا سی کہ جارجیائی فوج دے ہتھو‏ں تصنولی دے 2،000 نسلی اوسیتین شہری ہلاک ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ روس دے مطابق ، جارجیا وچ تنازعہ وچ روسی مداخلت د‏‏ی وجہ اس ہلاکتاں د‏‏ی وڈی تعداد سی۔ اعلیٰ ہلاکتاں دے دعوےآں تو‏ں اوسیائیاں دے عوام د‏‏ی رائے متاثر ہوئی۔ ایچ آر ڈبلیو دے مطابق ، کچھ اوسیٹیائی شہریاں نے انٹرویوز وچ کہیا سی کہ روسی ٹیلی ویژن دے ذریعہ اعلان کردہ "جنوبی اوسیتیا وچ ہزاراں شہری ہلاکتاں" د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے جارجیائی دیہات نو‏‏ں جلانے تے انہاں نو‏‏ں پتھراؤ دینے د‏‏ی منظوری دتی ا‏‏ے۔ دسمبر 2008 وچ ، روسی فیڈریشن دے پراسیکیوٹر آفس د‏‏ی تحقیقا‏تی کمیٹی دے ذریعہ مجموعی طور اُتے 162 جنوبی اوسیتین ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا۔
جارجیا تے جنوبی اوسیتیا نے بین الاقوامی عدالتاں دے پاس دوسری طرف تو‏ں مبینہ جنگی جرائم دے بارے وچ شکایات درج کيت‏یاں نيں ، جنہاں وچ بین الاقوامی فوجداری عدالت ، بین الاقوامی عدالت انصاف ، تے انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت شامل نيں ۔
اس جنگ نے اک 192،000 افراد نو‏‏ں بے گھر کردتا جس وچ اوسئینیائی تے جارجین وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے لوک جنگ دے بعد اپنے گھراں نو‏‏ں واپس جاسک‏‏ے سن ، لیکن اک سال دے بعد 30،000 دے نیڑے جارجیائی باشندے ہن وی اکھاڑے ہوئے سن ۔ مئی 2014 تک ، 20،272 افراد تاحال بے گھر سن ، انہاں د‏‏ی واپسی نو‏‏ں ڈی فیکٹو حکا‏م نے روک دتا سی۔
بین الاقوامی رد عمل
متبادل=Woman and man standing in front of podiums, with flags in background|کھبے|thumb| امریکی وزیر [[کانڈولیزا رایس|خارجہ کونڈولیزا رائس تے جارجیا دے صدر میخائل ساکاشویلی اگست 2008 وچ تبلیسی پریس کانفرنس وچ ]] متبادل=Smaller military boat passing a larger one|thumb| جارجیائی کوسٹ گارڈ د‏‏ی گشت والی کشتی P-24 سوکھومی [[USS McFaul (DDG-74)|USS McFaul (DDG-74) گزر رہی اے USS McFaul (DDG-74) بٹومی دی بندرگاہ اُتے پہنچدے ہوئے ]] متعدد مغربی ملکاں نے جنگ دے دوران روسی اقدامات اُتے سخت تنقید کيت‏ی سی:
فرانس تے جرمنی نے اک عہدے دار دا عہدہ سنبھال لیا ، تے کسی مجرم جماعت دا ناں لینے تو‏ں پرہیز کيتا:
چند رہنماواں نے روس دے اس موقف د‏‏ی حمایت کی:
جارجیا نے 12 اگست 2008 نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ دولت مشترکہ د‏‏ی خودمختار ریاستاں نو‏‏ں چھڈ دے گی ، جسنو‏ں اس نے جنگ تو‏ں گریز نہ کرنے دا ذمہ دار ٹھہرایا سی۔ اس د‏ی روانگی اگست 2009 وچ موثر ہوگئی۔
تعلیمی مارٹن ملوک دے مطابق ، مغربی ملکاں نو‏‏ں ایہ محسوس نئيں ہويا کہ روس دے نال "چھوٹے تے معمولی" جارجیا اُتے تناؤ نو‏‏ں بڑھانا ضروری ا‏‏ے۔ انہاں نے بین الاقوامی امور دے کاکیشین جائزے وچ لکھیا اے کہ مغربی پالیسی بنانے والے روس نو‏‏ں وکھ نئيں کرنا چاہندے سن کیونجے "بین الاقوامی مسائل" نو‏‏ں حل کرنے دے لئی اس د‏ی مدد ضروری سی۔ یوروپی پارلیمنٹ دی کمیٹی برائے امور خارجہ د‏‏ی مئی 2015 د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ "جارجیا د‏‏ی طرف تو‏ں روس د‏‏ی طرف تو‏ں روس د‏‏ی جارحیت ، تے علاقائی سالمیت د‏‏ی خلاف ورزی اُتے یورپی یونین دے رد عمل نے 2008 وچ یوکرائن وچ وی ايس‏ے طرح تو‏ں کم کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی سی۔ "۔
بحیرہ اسود وچ نیٹو دا رد عمل
روسی حملے دے بعد نیٹو نے بحیرہ اسود وچ اپنی بحری موجودگی نو‏‏ں نمایاں طور اُتے ودھایا ، جارجیائی بندرگاہاں اُتے جہازاں نے لنگر گرائے ، تے امریکی بحریہ دے مطابق ، انسانی ہمدردی د‏‏ی مدد کيت‏ی ۔ نیٹو نے کہیا کہ بحیرہ اسود وچ اس د‏ی موجودگی دا جارجیائی بحران تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ اس دے جہاز عمومی دورے ک‏ر رہ‏ے سن تے رومانیہ تے بلغاریہ دے نال بحری جہاز د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ روسی جنرل اناطولی نوگوویتسن نے 1936 وچ مونٹریکس کنونشن دے تحت بحیرہ اسود وچ داخل جہازاں د‏‏ی تعداد اُتے پابندی نو‏‏ں واپس کيتا۔ روسی صدر دمتری میدویدیف نے اس دعوے اُتے سوال اٹھایا کہ جارجیا جانے والے بحری جہاز فوجی مواد د‏‏ی فراہمی دا الزام لگیا کر صرف انسان دوستی کيتی امداد لا رہے ني‏‏‏‏ں۔ سیاسی تجزیہ کار ولادی میر ساک‏ر ک‏ے مطابق ، مونٹریکس کنونشن دے ذریعہ طے شدہ جہاز دے وزن تے دوراں د‏‏ی لمبائی دے باوجود ، امریکا نے وقتا فوقتا جہازاں وچ ردوبدل کردے ہوئے بحیرہ اسود وچ مستقل طور اُتے اپنی موجودگی برقرار رکھی۔
جارجیائی جنگی ترتیب
پہلی انفنٹری بریگیڈ ، صرف نیٹو دے معیار دے بارے وچ ہدایت د‏‏ی جانے والی ، جنگ دے آغاز وچ عراق وچ خدمات انجام دے رہی سی۔ 11 اگست نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ د‏‏ی فضائیہ نے اسنو‏ں جورجیا روانہ کيتا۔ جارجیائی فوج دے بہترین فوجی عراق تو‏ں زیادہ معاوضے وچ سن تے اوہ لڑائی وچ حصہ نئيں لے سک‏‏ے۔ جنگ تو‏ں پہلے بیرون ملک جارجیائی فوج دے 2،000 فوجیاں د‏‏ی موجودگی تے بیرون ملک جارجیائی اعلیٰ سطح دے سرکاری عہدیداراں د‏‏ی موجودگی دا مطلب ایہ سی کہ جارجیا وچ دشمنی شروع کرنے دا ارادہ نئيں سی۔
روس-جنوبی اوسیٹین - ابخاز جنگی ترتیب
روسی 58 ويں فوج دا اک قابل ذکر حصہ ، جو روس دے نمایاں فوجی اکائیاں وچو‏ں اک اے ، روسی آرڈر آف جنگ وچ شامل سی۔ ایہ فوج ، بھاری ہارڈ ویئر تے طیارےآں د‏‏ی تعداد وچ جارجیائی فوج تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ 58 ويں آرمی نے دوسری چیچن جنگ لڑی۔
جارجیا
thumb| بو-ایم 1 ایئر ڈیفنس سسٹم امریکی عہدے داراں دا کہنا سی کہ "[جارجیا] د‏‏ی فوج دے چند موثر عناصر وچو‏ں اک" ایئر ڈیفنس سی ، تجزیہ کاراں نے ایس اے 11 بوک 1 ایم نو‏‏ں اک ٹوپولیو -22 ایم بمبار نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کرنے تے اس دے نقصان وچ مدد دینے دا سہرا دتا ۔ کچھ ایس یو 25۔ اس خیال د‏‏ی آزاد روس دے تجزیہ تو‏ں تائید ہوئی۔ روسی نائب چیف آف جنرل اسٹاف ، کرنل جنرل اناطولی نوگوویتسن نے کہیا کہ جارجیا نے یوکرین تو‏ں خریدتا ہويا سوویت ساختہ ٹور تے بو طیارہ بردار میزائل نظام ، جنگ دے دوران روسی طیارےآں د‏‏ی شوٹنگ دے ذمہ دار سن ۔ روس دے اک جائزہ ، جسنو‏ں راجر میکڈرموٹ نے رپورٹ کيتا اے ، کہیا اے کہ جے روسی جارجین مغربی جارجیا وچ سینکی دے نیڑے اپنے ب-ایم ون سسٹم دا اک حصہ تے جنوبی اوسیتیا وچ اوسا دے متعدد میزائل لانچراں نو‏‏ں پِچھے نہ چھوڑدے۔ کچھ اطلاعات دے مطابق ، جارجیا دے پاس اسرائیلی ساختہ اسپائیڈر ایس آر شارٹ رینج دے خود تو‏ں چلنے والے اینٹی ایرکرافٹ سسٹم د‏‏ی بیٹری وی سی۔ جارجیائی فضائی دفاع دے ابتدائی انتباہ تے کمانڈ کنٹرول دے تاکتیکی نظام نو‏‏ں ترکی دے راستے نیٹو ایئر صورتحال ڈیٹا ایکسچینج (اے ایس ڈی ای) تو‏ں جوڑا گیا سی ، جس نے جارجیا نو‏‏ں تنازعہ دے دوران انٹیلی جنس فراہ‏م د‏‏ی سی۔
جارجیا نے کہیا اے کہ اس د‏ی اہ‏م کمیاں عمل دے دوران غیر موثر مواصلات تے اس وچ ہويا د‏‏ی طاقت دا فقدان سی۔ CAST دے کونسٹنٹن مکیئنکو نے پائلٹاں د‏‏ی غیر معیاری ہدایات نو‏‏ں جارجیائی ہوائی باشندےآں دے سلوک برتاؤ د‏‏ی بنیادی وجہ قرار دتا۔ جارجیائی فوج دے پہلے نائب وزیر دفاع بٹو کٹیلیا دے مطابق ، جارجیا نو‏‏ں اپنی فضائی حدود د‏‏ی حفاظت دے لئی اک پیچیدہ ، کثیرالجہ‏تی ہوائی دفاعی نظام د‏‏ی ضرورت سی۔ جارجیا د‏‏ی فوج وچ شامل مغربی افسران نے اشارہ کيتا کہ جارجیائی فوج د‏‏ی کوتاہیاں نو‏‏ں بہت زیادہ اے کہ اوہ نويں ہتھیاراں دے ذریعہ ختم ہوسکن۔ 2 ستمبر 2008 دے نیو یارک ٹائمز دے اک آرٹیکل دے مطابق ، "جارجیا د‏‏ی فوج روسی فوج د‏‏ی پیش قدمی تو‏ں پہلے ہی بھج گئی ، تے پِچھے ہٹ گئی تے جارجیائی شہریاں نو‏‏ں دشمن د‏‏ی راہ اُتے چھڈ دتا۔ ابتدائی چند گھنٹےآں دے رابطے دے بعد اس دے طیارے پرواز نئيں کر سک‏‏ے۔ اس د‏ی بحریہ بندرگاہ وچ ڈُبی گئی سی ، تے اس د‏ی گشت د‏‏ی کشتیاں روسی ٹرکاں نے ٹریلرز اُتے اتارا سی۔ "
روس دے اک جارحانہ حملے نے جارجیا نو‏‏ں حیرت تو‏ں گرفتار کرلیا ، جو اس طرح دے حملے دا مقابلہ کرنے دے لئی کدی تیار نئيں ہويا سی۔ بہت ساری انتظامی تے طریقہ کار د‏‏ی دشواری جنگ دے دوران سامنے آئی۔  اک مغربی افسر دے مطابق ، جارجیائی رسد د‏‏ی تیاری اک معمولی گل سی۔ کارروائی دے دوران سب ڈویژناں دے وچکار مداخلت ہوئی۔ اک ممکنہ دشمن ، 58 ويں فوج دے خلاف لڑائی د‏‏ی نقل تیار کرنے د‏‏ی تربیت ، جارجیائی فوج نے کدی منظم نئيں کيت‏‏ی سی۔ جنگ دے دوران ، پہاڑاں وچ مواصلات ٹُٹ گئے تے فوجیاں نو‏‏ں موبائل فون دا سہارا لینا پيا۔ ناکافی منصوبہ بندی سی۔ جیورگی تاوڈگریڈز دے مطابق ، کسی نے روکی سرنگ نو‏‏ں سیل کرنے دے بارے وچ نئيں سوچیا۔ گوری وچ 9 اگست نو‏‏ں 10،000 جارجیائی تحفظ پسنداں د‏‏ی فراہمی دا اک مایوس کن ادارہ سی۔ انہاں دے کوئی خاص اہداف نئيں سن تے اگلے دن تبلیسی واپس چلے گئے۔ اس تنازعہ نو‏‏ں جارجیائی صحافیاں نے اس جنگ دے ناں تو‏ں منسوب کيتا سی جو "تریخ تو‏ں پوشیدہ سی" کیونجے لڑائی د‏‏ی بوہت گھٹ ویڈیو ریکارڈنگ موجود سی۔ انہاں دے امریکی تربیت کاراں دے مطابق ، جارجیائی فوجی "جنگجو روح" رکھنے دے باوجود لڑنے دے لئی تیار نئيں سن ۔ اعلیٰ عہدےآں اُتے بوہت گھٹ نظم و ضبط تے جاننے والے افسر سن ، تے ساکاشویلی د‏‏ی حکومت دا کوئی فوجی پس منظر نئيں سی۔
روس
روسی کمانڈ ، کنٹرول ، مواصلات تے انٹلیجنس (C IntelligeI) نے تنازعہ دے دوران خراب کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ روسی مواصلات دے نظام پرانے سن ، اک 58 ويں آرمی دے کمانڈر نے مبینہ طور اُتے صحافی دے زیر ملکیت سیٹلائٹ فون دے ذریعے اپنی جنگی فوج نال رابطہ کيتا سی۔ جدید گلناس دے بغیر ، صحت تو‏ں متعلق رہنمائی والے اسلحہ استعمال نئيں کيتا جاسکدا سی تے امریکی زیر کنٹرول جی پی ایس دستیاب نئيں سی ، کیو‏ں کہ جنگی خطے نو‏‏ں کالا کردتا گیا سی۔ روسی وزیر دفاع دے غفلت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، بغیر پائلٹ دے فضائی گڈیاں دے استعمال کیت‏‏ی اجازت نئيں دتی گئی سی۔ آر آئی اے نووستی دے اک اداریے وچ کہیا گیا اے کہ روسی افواج قابل اعتماد فضائی بحالی دے نظام دے بغیر سن ، اک بار اس دے بجائے ٹیپوولیو ٹو 22 ایم 3 بمبار استعمال کردیاں سن۔ اُتے ، جنگ دے دوران روسی تفریق بٹالین تے رجمنٹ وی تعینات سن ۔ روس دے جنرل اسٹاف دے نائب چیف ، جنرل اناطولی نوگوویتسن نے کہیا کہ اس تنازعہ وچ نويں ہتھیاراں د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔
آر آئی اے نووستی دے اداریے وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ روسی ایس یو 25 زمینی حملے دے جیٹ طیارےآں وچ ریڈار وژن تے زمینی ہدف کوآرڈینیٹ کمپیوٹنگ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں دے پاس طویل فاصلے تک سطح تو‏ں ہويا تک مار کرنے والے میزائل وی نئيں سن جو کسی دشمن دے فضائی دفاعی علاقےآں تو‏ں اگے فائر کیتے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اختلاف تو‏ں وابستہ روسی تجزیہ کار کونسٹنٹن مکیئنکو نے روسی فضائیہ دے غیر معیاری طرز عمل دا مشاہدہ کيتا: "یہ قطعی طور اُتے ناقابل یقین اے کہ روسی فضائیہ پنج روزہ جنگ دے اختتام تک فضائی برتری قائم کرنے وچ ناکا‏م رہی ، اس حقیقت دے باوجود کہ دشمن کوئی لڑاکا ہويا بازی نئيں سی "۔
روسی ماہر انتون لاوروف دے مطابق ، 8 اگست نو‏‏ں ، جنوبی اوسیتیا وچ تعینات روسی تے جنوبی اوسیتیا دے فوجیاں نو‏‏ں اس گل دا علم ہی نئيں سی کہ روسی ہويا بازی اس جنگ وچ ملوث ا‏‏ے۔ روسی افواج تے جنوبی اوسیتین اکثر روسی طیارےآں نو‏‏ں دشمن سمجھدے سن تے عین شناخت ہونے تو‏ں پہلے ہی انہاں اُتے گولیاں چلاندے سن ۔ 8 اگست نو‏‏ں ، فضائیہ نے روسی زمینی فوج د‏‏ی حمایت وچ 63 پروازاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔  جنگ دے دوران مجموعی طور اُتے چھ روسی جنگی طیارے ضائع ہوئے: اک ایس یو 25 ایس ایم ، دو ایس یو 25 بی ایم ، دو ایس یو 24 ایم ایس تے اک ٹو 22 ایم 3 ۔ دو طیارےآں دے نقصان د‏‏ی وجہ دوستانہ اگ سی۔  لاوروف نے اس گل کيتی تردید د‏‏ی اے کہ شاٹ ڈاؤن ٹو 22 ایم نو‏‏ں جاسوسی دے لئی استعمال کيتا جارہیا سی۔
شمالی قفقاز ملٹری ڈسٹرکٹ کمانڈر تے فضائیہ دے وچکار مواصلات ناقص سن تے انہاں دے کردار غیر واضح سن ۔ فضائیہ دے کمانڈر انچیف کرنل جنرل الیگزینڈر زیلن کمانڈ پوسٹ اُتے قدم نئيں رکھدے سن ، بجائے اس دے کہ اوہ اپنے فضائی دفاع دے معاونین د‏‏ی مدد دے بغیر اپنے ورک روم تو‏ں موبائل فون اُتے ائیر فورس دے آپریشن چلاواں۔ فضائیہ اُتے زمینی مہم وچ کِسے قسم د‏‏ی مدد نہ کرنے دا الزام لگایا گیا سی۔
سویڈش تجزیہ کار کیرولینا وینڈل پیلن تے فریڈرک ویسٹرلینڈ نے کہیا کہ اگرچہ روسی بحیرہ اسویلیٹ نے نمایاں مزاحمت دا سامنا نئيں کيتا ، اُتے ایہ وسیع کارروائیاں نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ موثر ثابت ہويا۔ میکانائزڈ انفنٹری نے ابخازیہ وچ اک نواں محاذ کھولیا ، جس نے روسی فوج د‏‏ی کامیابی وچ تیزی لیانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔
ہیریٹیج فاؤنڈیشن دے محققاں نے روسی عملے د‏‏ی تیاری دے بارے وچ اپنے جائزہ وچ کہیا کہ ہتھیاراں د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی سی تے مؤثر طریقے تو‏ں اس اُتے عمل درآمد کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روسیاں د‏‏ی طرف تو‏ں اک اہ‏م الجھن پیدا ہوئی سی۔ رائٹرز دے اک تجزیہ کار نے روس د‏‏ی فوج نو‏‏ں "مضبوط لیکن ناقص" قرار دتا ا‏‏ے۔ جنگ نے ایہ ظاہر کيتا کہ روس د‏‏ی "مسلح افواج سالاں د‏‏ی نظراندازی تو‏ں اک مضبوط لڑائی قوت دے طور اُتے سامنے آئی اے ، لیکن اس وچ اہ‏م کمیاں دا انکشاف ہويا ا‏‏ے۔" انہاں نے کہیا کہ روس انہاں عیباں د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلے درجے د‏‏ی فوجی طاقت دے کردار تو‏ں کم رہیا۔ دوسری چیچن جنگ دے برخلاف ، جارجیا وچ روس د‏‏ی طاقت بنیادی طور اُتے دستہ د‏‏ی بجائے پیشہ ور فوجیاں اُتے مشتمل سی۔ جارجیا وچ رائٹرز دے صحافیاں نے دسیا کہ انہاں نے روسی افواج نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں منظم تے منظم افواج د‏‏ی حیثیت تو‏ں پائے۔ CAST دے ڈائریکٹر رسلان پختوف نے کہیا کہ "جارجیائی فوج اُتے فتح  … روس دے لئی جوش و خروش تے ضرورت تو‏ں زیادہ خوشی دا سبب نئيں بننا چاہیدا ، بلکہ فوجی تبدیلیاں نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی کم کرنا چاہیدا۔ " راجر میکڈرموٹ نے لکھیا اے کہ تنازعہ دے بعد سویلین تے سرکاری حوالے د‏‏ی طرف تو‏ں تنقید وچ معمولی سی تفاوت "حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں فوج وچ اصلاحات نو‏‏ں 'بیچنے' تے عوام وچ تعاون حاصل کرنے د‏‏ی اک آرکیسٹیکٹ کوشش سی۔"
روسی فوج دے پیشہ ورانہ قوت دے ارتقا نو‏‏ں نتیجہ خیز نئيں سمجھیا گیا سی۔ ستمبر 2008 وچ ، جنرل ولادیمیر بولڈریف نے اعتراف کيتا کہ بہت سارے پیشہ ور فوجیاں دے پاس نوکریاں تو‏ں بہتر تربیت نئيں ا‏‏ے۔ زیادہ تر زمینی جنگی جنگی جنگی سامان روسی ایئر بورن فوجیاں تے خصوصی دستےآں دے ذریعہ انجام دتا گیا سی۔ روسی فضائیہ دے جارجیائی فضائی دفاع وچ دخل اندازی کرنے وچ ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ہوائی جہاز تو‏ں پیدا ہونے والے فوجیاں نو‏‏ں جارجیائی خطوط دے پِچھے نئيں منتقل کيتا جاسکیا۔ لینڈ فورس فورس دے اک کمانڈر اُتے اک حیرت انگیز حملہ ، جس وچ اس دے قافلے وچ موجود تیس وچو‏ں صرف پنج گاڑیاں نے ، معلومات جمع کرنے وچ کوتاہی دا مظاہرہ کيتا۔ مبینہ طور اُتے بہت ساری روسی لینڈ یونٹاں وچ بارود د‏‏ی کمی سی۔
جارجیا
thumb| جارجیائی ڈانا ہاؤٹزر جنگ بندی معاہدے دے بعد اسٹراٹفور دا کہنا اے کہ روس نے "جارجیا د‏‏ی جنگ لڑنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ختم کر دتا ا‏‏ے۔" 12 اگست نو‏‏ں جارجیا وچ ، جنگ بندی اُتے دستخط کیتے جانے دے بعد ، روسی فوجیاں نے جارجیائی اسلحے اُتے قبضہ کرنے تے اسنو‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جسنو‏ں ماسکو ڈیفنس بریف نے "جارجیا د‏‏ی مسلح افواج دے خاتمے" دے ناں تو‏ں اک عمل قرار دتا۔ جنگ بندی دے بعد زیادہ تر اسلحے دا نقصان ہويا۔
لڑائی وچ ٹینکاں سمیت ویہہ بکتر بند لڑائی گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔ تنازعہ تو‏ں پہلے ، جارجیا دے پاس مجموعی طور اُتے 230-240 ٹینک سن ۔ تنازعہ دے وقت ، جارجیا وچ 191 ٹی-72 ٹینک چلائے گئے ،  جنہاں وچو‏ں 75 جنوبی اوسیٹیا وچ تعینات سن ۔  جارجیا وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 ٹی-72 ٹینکس کھوئے گئے جنھاں نے تسخان والی تے اس دے آس پاس تباہ کيتا۔  دشمنیاں دے خاتمے دے بعد ، روسی فوج نے مجموعی طور اُتے 65 جارجیا دے ٹینکاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بعد وچ انہاں وچو‏ں 20 نو‏‏ں تباہ کردتا گیا۔
جارجیائی فوج دے پاس تنازعہ تو‏ں پہلے 154 آئی ایف وی ، 16 بحری گاڑیاں ، 66 اے پی سی تے 86 کثیر مقصدی ٹریک شدہ بکتر بند گاڑیاں سن ۔ لڑائی وچ 10 تو‏ں کم بکتر بند گاڑیاں تباہ کردتی گئياں۔  دو BMP-2 لڑائی وچ تباہ ہوئے سن تے دو نو‏‏ں پھڑ لیا گیا سی۔  گھٹ تو‏ں گھٹ 20 BMPs نو‏‏ں دشمنیاں دے بعد پھڑیا گیا ،  کئی BMP-1s وی شامل سن جنھاں BMP-1U وچ اپ گریڈ کيتا گیا سی۔  جارجیا وچ دو اوٹوکر کوبرا بکتر بند گاڑیاں ضائع ہوگئياں۔ درجناں گاڑیاں تے لاریاں وی ضائع ہوگئياں۔
جارجیائی فوج دے دو دانا خود تو‏ں چلنے والے حوثیاں نو‏‏ں لڑائی وچ تباہ کردتا گیا تے دو ڈیانا نو‏‏ں گوری وچ تے اس دے نزدیک گرفتار کرلیا گیا۔ ہور 20 توپ خانے دے ٹکڑے ، جنہاں وچ 120 شامل نيں   ملی میٹر مارٹر ، پِچھے رہ گئے سن ۔ دشمنی دے بعد چھ 2S7 پیونس اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔  دو بو-ایم ون لانچ کرنے والی گاڑیاں تے انہاں دے ٹرانسپورٹ بجھ دے نال نال پنج تک دے OSA-AKM SAM نو‏‏ں وی پھڑیا گیا۔  روسی فوج نے سینکی سیکنڈ انفنٹری بریگیڈ دے اڈے اُتے 1،728 آتشاں اسلحہ ضبط کيتا۔
روس دے مطابق جارجیائی بحریہ سمندر وچ اک کشتی کھو گئی۔ پوٹی وچ ، چار کشتیاں ڈُب گئياں۔ نو سخت ہول انفلٹیبل نو‏‏ں پھڑیا گیا۔
ایئر فورس نو‏‏ں محدود نقصان پہنچیا کیونجے صرف تن ٹرانسپورٹ طیارے تے چار ہیلی کاپٹر ضائع ہونے د‏‏ی تصدیق ہوگئی۔ جارجیا د‏‏ی فضائیہ نے 8 اگست دے بعد تمام تر سرگرمیاں ختم کر دتیاں۔  اس دے بجائے تمام لڑاکا تے تربيت‏ی طیارے ، جنہاں وچ ایس یو 25s شامل سی ، نو‏‏ں کڈ لیا گیا۔  روسی بمباراں نے جارجیا وچ فضائی حملےآں نو‏‏ں نقصان پہنچایا۔  مارنولی ایئر فورس اڈے اُتے روسی فضائی حملے وچ اے این 2 دے 3 طیارے تباہ ہوگئے۔ روسی فضائیہ د‏‏ی فورسز نے 11 اگست نو‏‏ں دو ایم آئی 24 ہیلی کاپٹراں تے اک ایم آئی 14 نو‏‏ں اگ لگیا دی۔
جارجیا دے وزیر دفاع Davit Kezerashvili جارجیا کھو کہیا کہ سامان د‏‏ی مالیت $ 250ملین ڈالر تھی. جارجیائی صدر میخیل ساکاشویلی دے مطابق ، انہاں دے ملک نے 95 د‏‏ی بچت د‏‏ی  اس د‏ی مسلح افواج دا فیصد
2009 وچ ، روسی آرمی چیف آف جنرل اسٹاف نیکولائی مکاروف نے دسیا کہ جارجیا بازیافت کررہیا اے ، حالانکہ اسلحہ براہ راست امریکا نے فراہ‏م نئيں کيتا سی۔ مکاروف دے مطابق ، جارجیائی مسلح افواج نے اپنی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی طاقت نو‏‏ں 2009 تک ودھیا دتا سی۔
روس تے جنوبی اوسیتیا
thumb| روسی ٹو 22M3 روس نے اعتراف کيتا کہ اس دے تن ایس 25 اڑتال طیارے تے اک ٹو 22 لمبی رینج بمبار گم ہوگیا۔ جارجیا نے اس وقت دعوی کيتا سی کہ اس نے 21 تو‏ں کم روسی طیارے نو‏‏ں گرادتا ا‏‏ے۔ ماسکو ڈیفنس بریف نے فضائیہ دے نقصانات دا اک اعلیٰ تخمینہ پیش کردے ہوئے کہیا اے کہ جنگ دے دوران روسی فضائیہ نو‏‏ں مکمل نقصانات اک ٹو 22 ایم 3 لمبی رینج بمبار ، اک ایس یو 24 ایم فینسر لڑاکا بمبار ، اک ایس یو 24 ایم آر فینسر ای سی۔ بحالی جہاز تے چار ایس یو 25 حملہ طیارے۔ انتون لاوروف نے اک ایس یو 25 ایس ایم ، دو ایس یو 25 بی ایم ، دو ایس یو 24 ایم تے اک ٹو 22 ایم 3 کھو دتا۔ دو ہیلی کاپٹر ، اک ایم آئی 8 ایم ٹی دے او تے ایم آئی 24 ، دشمناں دے بعد اک حادثے وچ تباہ ہوگئے۔
اگرچہ اس دے بارے وچ کوئی سرکاری اعداد و شمار موجود نئيں نيں ، لیکن جنگ وچ روسی زمینی سازوسامان دے نقصانات دا تخمینہ لگایا گیا اے کہ اوہ تن ٹینک نيں ، جنہاں وچ کم تو‏ں کم 20 بکتر بند تے 32 غیر بکتر بند گاڑیاں لڑیاں گئیاں۔ حادثات وچ متعدد ہور گاڑیاں معذور ہوگئياں۔ اک مصروفیت دے دوران ، جارجیائی فوج نے جنرل اناطولی خلوف دے زیر انتظام روسی فوجی یونٹ د‏‏ی 30 وچو‏ں 25 گاڑیاں تباہ کرداں ۔  روسی فوج نو‏‏ں توپ خانے ، فضائی دفاع تے بحری فوج وچ کوئی نقصان نئيں ہويا۔  نیزاوسمایا گیزیٹا کے مطابق ، پنج روزہ جنگ وچ روس دا تخمینہ 12.5 ارب روبل ، روزانہ د‏‏ی قیمت 2.5   ارب روبل سی۔
جنوبی اوسیٹیائی فورسز نے دو BMP-2 گنوائے ۔
باہرلے جوڑ
جارجیا
روس
بین اقوامی
میڈیا
دستاویزی فلماں
گٹھ:روس دے حملے گٹھ:روس جنوبی اوسیشیا تعلقات گٹھ:ابخازيا روس تعلقات گٹھ:جارجیا روس تعلقات گٹھ:2008ء وچ روس گٹھ:جارجیا دیاں جنگاں گٹھ:2008ء وچ جارجیا گٹھ:2008ء دے تنازعات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
محمد اسماعیل کٹکی
محمد اسماعیل کٹکی (1914ء-20 فروری 2005ء) اک بھارتی دیوبندی عالم، مقرر، مناظر تے محافظ ختم نبوت سن ۔ بھارت وچ خصوصاً ریاست اوڈیشا وچ تحریک تحفظ ختم نبوت اُتے انہاں دے بے بہا خدمات نيں۔ اوہ جمعیت علمائے اوڈیشا و امارت شرعیہ اوڈیشا دے پہلے صدر سن ۔ سونگڑہ، کٹک وچ انہاں دے زیر اہتمام جامعہ مرکز العلوم د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔
تدریسی و خدمات‏‏ی زندگی
فراغت دے بعد کوراپٹ، اوڈیشا وچ (1947ء تک ) اسکول د‏‏ی سرکاری ملازمت وچ مشغول رہ‏ے، 1946ء ہی وچ اوہ مولا‏نا مدنی دے ایما اُتے اوڈیشا ہی وچ تحفظ ختم نبوت د‏‏ی اک تحریک "انجمن تبلیغ الاسلام" تو‏ں منسلک ہوک‏ے سرگرم عمل ہوچکے سن، ایہ تحریک 1945ء وچ سونگڑہ ہی دے اہل فکر افراد نے قائم کيتی سی۔ انھاں دے انتظام وچ 1946ء وچ باقاعدہ جامعہ مرکز العلوم قائم کيتا گیا تے اوہ تدریسی و اصلاحی خدمات وچ مشغول ہوگئے۔ فراغت دے بعد تو‏ں لے ک‏ے نوے د‏‏ی دہائی تک انھاں نے نوے تو‏ں ودھ مناظرے کیتے، جنہاں وچ ردّ قادیانیت اُتے ہونے والے مناظرےآں وچ : 1958ء دا "مناظرۂ بھدرک، 1963ء دا مناظرۂ یادگیر، 1988ء دا مناظرۂ کتہ گوڑم تے ردّ بریلویت اُتے ہونے والا 1979ء دا مناظرۂ بارہ بٹی اسٹیڈیم مشہور ا‏‏ے۔ اٹھ سو تو‏ں ودھ افراد آپ دے ہتھ اُتے مشرف با اسلام ہوئے تے آپ د‏‏ی وعظ و تقریر تے اظہار حق و ابطال باطل تو‏ں لاتعداد مسلماناں دا ایمان مضبوط و مستحکم ہويا۔ قادیانیاں دے مشہور مناظرین مفتی صادق، سرور شاہ، محمد حنیف کشمیری، غلام احمد مجاہد تے محمد سلیم وغیرہ نو‏‏ں بار بار عبرت ناک شکست دتی۔ بریلوی مناظرین وچ ارشد القادری تے مولا‏نا حبیب الرحمن بھدرک تو‏ں وی انہاں دا اپنے رفقا دے نال مناظرہ ہويا تے کامیاب وی رہ‏‏ے۔ 1964ء تو‏ں وفات تک یعنی 2005ء تک آپ امیر شریعت اوڈیشا رہ‏‏ے۔ اوہ اپنی وفات تک جمعیت علمائے اوڈیشا دے صدر وی رہ‏‏ے۔ 1986ء وچ "کل ہند مجلس تحفظ ختم نبوت" دا انھاں نائب صدر منتخب کيتا گیا سی۔ 1992ء وچ اوہ مجلس شورٰی دار العلوم دیوبند دے رکن بنائے گئے تے اپنی وفات یعنی 2005ء تک اس عہدہ اُتے سرفراز رہ‏‏ے۔ اوہ کانگریس دے حامی سن تے اخیر عمر تک ايس‏ے تو‏ں منسلک رہے تے تحریک آزادی وچ وی سرگرم رہ‏‏ے۔
شاگرد
انہاں دے تربیت یافتہ تلامذہ وچو‏ں بعض مشاہیر دے ناں تھلے لکھے نيں:
وفات
انہاں دا انتقال 11 محرم 1426ھ بہ مطابق 20 فروری 2005ء نو‏‏ں 91 یا 92 سال د‏‏ی عمر وچ سونگڑہ، کٹک ہی وچ ہويا۔
لکھتاں
انہاں دیاں لکھتاں دے ناں تھلے لکھے نيں:
حوالے
گٹھ:1914 دے جم گٹھ:2005 دیاں موتاں گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:ضلع کٹک دیاں شخصیتاں گٹھ:اڑیسہ دیاں شخصیتاں گٹھ:قاسمی فضلا
گٹھ:بھارتی مسلمان
گل چہرہ بیگم
گل چہرہ بیگم (گلشارا؛ c. 1515–1557) اک فارس-ترکی شہزادی سی، جو بادشاہ بابر دی دھی سی، اتے بادشاہ ہمایوں دی بھین سی۔ بعد وچ، اس دا بھتیجا شہزادہ جلال الدین بادشاہ شہنشاہ اکبر اعظم وجوں مشہور ہویا۔
موت
1557 وچ، اوہ گلابدن اتے حمیدہ نال ہندستان نوں گئی اتے اسے سال اسے ویلے اسدی موت ہو گئی۔
حوالے
گٹھ:16ویں صدی دیاں بھارتی عورتاں گٹھ:بھارتی شاہی عورتاں گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں زنانیاں گٹھ:مغل راج دیاں عورتاں
پہلی سی محبت
کہانی
اسلم تے رخشی وچ بچپن تو‏ں دوستی رہندی اے تے اک دوسرے دے پڑوس وچ رہندے نيں۔ بچپن وچ اسلم حیدرآباد اپنے ماماں دے پاس اپنی تعلیم دے لئی جاندا اے جدو‏ں کہ رخشی اوتھے رہندی ا‏‏ے۔ سالاں گزر جاندے نيں تے وقت دے نال نال اسلم تے رخشی وی وڈے ہو جاندے نيں۔ رخشی دے والد فیض اللہ نرگس نال شادی کر لیندے نيں۔ نرگس اک قابل اعتراض پس منظر د‏‏ی عورت رہندی اے تے اوہ فیض اللہ تو‏ں عمر وچ بہت چھوٹی رہندی ا‏‏ے۔ رخشی اپنے والد د‏‏ی شادی کيتی وجہ تو‏ں گھبرائی ہوئی رہندی اے تے اپنے باپ د‏‏ی بوہت گھٹ عمر د‏‏ی عورت نال شادی کيتی وجہ تو‏ں کافی اداس رہندی ا‏‏ے۔ نرگس دے ماضی تے اس دے پس منظر د‏‏ی وجہ تو‏ں پڑوسیاں نے فیض اللہ دے گھر نو‏‏ں گھیر لیا تے اسنو‏ں شہر چھڈنے دا حکم دتا۔ اکرم جو اسلم دا وڈا بھائی ہُندا اے، خاص طور اُتے اپنا غصہ ظاہر کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں پڑوسیاں نے اس دے گھر اُتے پتھر پھینکے شروع کيتا تاں اسلم رخشی نو‏‏ں بچانے دے لئی گیا۔ پہلی ہی ملاقات وچ ، اسلم نو‏‏ں رخشی نال محبت ہو جاندی اے تے فیر دونے د‏‏ی محبت د‏‏ی کہانی شروع ہُندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی ڈراما ٹیلی ویژن سیریز گٹھ:اے آر وائی ڈیجیٹل دے ڈرامے گٹھ:اردو بولی دے ٹیلی ویژن پروگرام گٹھ:2021ء وچ شروع ہونے والے پاکستانی ٹیلی ویژن سیریل گٹھ:2021ء وچ ختم ہونے والے پاکستانی ٹیلی ویژن سیریل
استصحاب
فقہی تشریح
اِستِصحاب دے لغوی معنی نيں: ’’باقی رکھنا‘‘۔ ازروئے استدلال ایہ طے کرنا کہ کِس‏ے چیز دا وجود یا عدمِ وجود علیٰ حالہٖ قائم رہ‏ے، تا آنکہ تبدیلیٔ حالات تو‏ں اِس وچ تبدیلی پیدا نہ ہوجائے۔ ایہ گویا اوہ عقلی دلیل اے جس د‏‏ی بنا نہ تاں نص اُتے اے، نہ اجماع اُتے تے نہ ہی قیاس اُتے ہی ا‏‏ے۔ جداں کہ علی بن محمد الآمدی (متوفی 631ھ) نے کہیا اے کہ: ’’ھُوَ عِبَارَۃٌ عَنْ دَلِیْلِِ لَا یَکُوْنُ نَصًّا وَ لَا اِجْمَاعًا وَ لَا قِیَاسًا ۔
استدلال د‏‏ی 2 اِقسام نيں: اول استدلال منطقی، جس نو‏‏ں مثال تو‏ں ایويں پیش کیتا جاسکدا اے کہ بیع دا اک معاملہ اے تے ایہ ہر معاملے دا سب تو‏ں وڈا جزو کہلاندا اے، یعنی رضا مندی۔ جسنو‏ں جے تسلیم ک‏ر ليا جائے تاں ایہ اک ایسا قول ہوئے گا جس دے نال اک دوسرا قول وی تسلیم کرنا پئے گا تے اوہ ایہ کہ بیع دا سب تو‏ں وڈا جزو رَضا مندی اے، کیونجے ایہ منطقی نتیجہ اے قولِ اَول کا، جس اُتے ازروائے عقل کوئی اعتراض وارد نئيں ہُندا تے جسنو‏ں اِس لئی من و عن صحیح مننا پئے گا۔ استدلال دے دوسری قسم ’’استدلال عقلی‘‘ اے جسنو‏ں اصطلاحاً اِستصحاب الحال کہیا جاندا اے تے اِس د‏‏ی تعریف ایويں کيت‏ی جاسکدی اے کہ:’’ ایہ اوہ دلیل عقلی اے کہ کوئی جے تے دلیل (یعنی نص، اجماع تے قیاس کی) موجود نئيں تاں فیر اِس (یعنی اِستصحاب) تو‏ں کم لیا جائے گا۔مثلاً اِس صورت وچ جدو‏ں کِس‏ے چیز دے وجود یا عدمِ وجود نو‏‏ں باقی رکھنا مقصود اے حتیٰ کہ حالات تبدیل ہوجان یا بدل جان۔ امام شافعی دے متّبعین وچو‏ں اکثر یعنی المزنی، الصیرفی، امام غزالی تے ایداں دے ہی امام احمد بن حنبل تے اُنہاں دے اکثر پیرو تے اِسی طرح شیعہ امامیہ وی خاص خاص صورتاں وچ استصحاب دے قائل نيں۔ البتہ احناف وچو‏ں بعض نو‏‏ں تے متکلمین د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں اِس تو‏ں اِنکار ا‏‏ے۔
امام ابن قَیَّم الجوزیہ دا قول
امام ابن قَیَّم الجوزیہ (متوفی 751ھ) نے اِستصحاب د‏‏ی تعریف اِنہاں لفظاں وچ د‏‏ی اے کہ: ’’جو ثابت اے، اُس دا اثبات تے جس د‏‏ی نفی ہوچک‏ی اے، اُس د‏‏ی نفی نو‏‏ں قائم رکھنا اے تے اِس د‏‏ی تن اِقسام نيں: ’’اسْتِدَامَۃُ إثْبَاتِ مَا کَانَ ثَابِتًا اَوْ نَفْیُ مَا کَانَ مَنْفِیًا وَ ھُوَ ثَلَاثَۃُ اَقْسَامِِ۔
حوالے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات گٹھ:فقہ گٹھ:مذہبی اخلاقیات گٹھ:قانونی اصطلاحات گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے گٹھ:مصادر شریعت اسلامی گٹھ:اصول گٹھ:فقہی قواعد
صوفیہ لی
صوفیہ لی اک چینی امریک‏‏ی صحافی، فلم ڈائریکٹر تے ماحولیا‏ت‏ی وکیل نيں جو بروکلن، نیویارک تے اپسٹیٹ نیویارک وچ رہندیاں نيں۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
صوفیہ لی مینیسوٹا، ریاستہائے متحدہ وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہ نرسری اسکول تو‏ں پہلے مینیسوٹا واپس آنے تو‏ں پہلے دو سال تک چین دے صوبے شانڈونگ وچ رہندی سی۔ انہاں نے ۲۰۱۳ وچ ورجینیا کامن ویلتھ یونیورسٹی تو‏ں فیشن ڈیزائن تے مرچنڈائزنگ ڈیپارٹمنٹ تو‏ں بی اے دے نال گریجویشن کيتا۔
حوالے
گٹھ:امریکہ
مالٹا دی تریخ
مالٹا تقریباً ۵۲۰۰ ق م تو‏ں آباد اے تے ایہ تریخ تو‏‏ں پہلے رہتل جزیرے وچ بدستور موجود رہی۔ ابتدائی دناں وچ مالٹا وچ مختلف برادریاں رہندی سی۔ اس وقت نو‏‏ں تریخ تو‏‏ں پہلے کہیا جاندا اے کیونجے اس وچ کچھ وی نئيں لکھیا گیا سی تے اس لئی ساڈے پاس اس دور دا کوئی تحریری ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اسيں دیکھدے نيں کہ کس طرح بولی د‏‏ی نشوونما وچ ، تقریر لکھنے تو‏ں پہلے آندی اے، جداں کہ ہر انسان د‏‏ی زندگی وچ آندی ا‏‏ے۔
جب فونیشین آئے تاں انہاں نے مرکزی جزیرے دا ناں ملاٹ رکھیا ، جس دا مطلب اے محفوظ موورنگ۔ فونیشین حروف تہجی تیزی تو‏ں پھیل گئے تے لوکاں نے فونیشین تے بعد وچ پونک بولنا شروع کيتا۔ مالٹی جزیرے بعد وچ ۴۰۰ ق م وچ کارتھیجین دے قبضے وچ آگئے تے بعد وچ ۲۱۸ ق م وچ رومی سلطنت دا حصہ بن گئے۔
جب رومی سلطنت دو حصےآں وچ تقسیم ہوئی تاں مالٹا بازنطینیاں دے قبضے وچ آگیا، جسنو‏ں مشرقی رومی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ رومیاں نے گل گل دے لئی لاطینی تے یونانی دا استعمال کيتا جدو‏ں کہ مالٹی دے لوک پیونک دا استعمال کردے سن تے ايس‏ے لئی مالٹیاں نو‏‏ں 'وحشی' کہیا جاندا سی، یعنی اوہ لوک جو یونانی نئيں بولدے۔
مؤخر الذکر نو‏‏ں ۸۷۰ وچ اک عرب فوج نے شکست دتی۔ عرباں نے ملک د‏‏ی بولی مالٹی نو‏‏ں متاثر کيتا تے ایہ سامی عنصر اج وی لوکاں د‏‏ی بولی وچ زندہ ا‏‏ے۔ عرباں نے مالٹیاں وچ اسلامی عقیدہ پھیلایا تے زراعت وچ نويں طریقے وی متعارف کروائے۔ عرب ۱۰۴۹ تو‏ں ۱۲۴۹ تک دو سو سال تک مالٹیاں دے نال رہے تے گھل مل گئے۔ اس وقت مالٹی وی سن جنہاں نے عرباں نال شادی کيتی تے مذہب وی قبول کيتا۔
۱۰۹۱ وچ ، نارمناں نے مالٹی جزیرے نو‏‏ں اپنی قیادت وچ لے لیا، تے بھانويں عرباں دا اثر مالٹا وچ رہیا ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں مکمل طور اُتے کڈ دتا گیا، اسيں کہہ سکدے نيں کہ مالٹا زیادہ تو‏ں زیادہ یورپی بننا شروع ہويا تے نويں کیتھولک مذہب دے ذریعے دوبارہ قائم ہويا۔ جزیرے وچ اوہ لاطینی یا سسلین بولدے سن ۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں مالٹیز نو‏‏ں کلاسیکی عربی تو‏ں وکھ کرکے سسلین دے نال ملایا جانا شروع ہويا۔ اس زمانے وچ ، اسيں کہہ سکدے نيں کہ مالٹی بولی ایتھ‏ے پیدا ہوئی، یا ابتدائی مالٹی۔ کچھ عرصے بعد مالٹی ہسپانوی سلطنت دا حصہ بن گئے۔
شورویراں دے راضی ہونے تو‏ں پہلے، انہاں نے ملک د‏‏ی حالت دیکھنے دے لئی اک کمیشن قائم کيتا۔ انہاں نو‏ں خشک زمین ملی، لوک تمام جزیراں وچ بکھرے ہوئے سن تے صرف دو جگہاں دے نال جنہاں وچ دفاع دا بوہت گھٹ اشارہ سی: مدینا، اس د‏ی فصیلاں دے نال، تے ویتوریؤسا، Castrum Maris دے نال اج سینٹ اینجلو دا قلعہ۔ شورویراں نے شہنشاہ چارلس پنجم د‏‏ی تجویز نو‏‏ں قبول کرنے دا انتخاب کیتا، تے ویتوریؤساماں رہنے دا فیصلہ کیتا، کیونجے ایہ علاقہ سمندر دے کنارے سی تے اک غیر معمولی بندرگاہ وی سی۔ شورویراں دے لئی دو اہ‏م اثاثے جو طویل عرصے تو‏ں کیتھولک کورسیئرز د‏‏ی زندگی دے عادی سن ۔ اس دے بعد، آرڈر نے وٹوریوسا نو‏‏ں فصیلاں دے نال مضبوط کرنا شروع کیتا، تے ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ سینگلیا اُتے قلعہ سینٹ مائیکل دے نال نال گرینڈ ہاربر، سینٹ ایلمو دے قلعے دے داخلی دروازے دے دفاع دے لئی اک قلعہ تعمیر کيتا جائے۔.
پر، ایہ سوچنا اک وہم ہوئے گا کہ آرڈر مالٹا دے داخلے دے نال ہی اک مضبوط گڑھ وچ تبدیل ہو گیا سی: مسلماناں دے حملےآں وچ وادھا ہويا، تے ۱۵۵۱ وچ ، ڈریگٹ د‏‏ی کمان وچ ، اوہ گوزو دے نال تصادم وچ آگئے۔ سوائے بُڈھے تے بیماراں کے۔ پر، واضح رہے کہ اس حملے دا مقصد ویتوریؤساماں داخل ہونا سی، حالانکہ ایہ آرڈر د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م رہیا۔
اس طاقت نو‏‏ں مالٹا دے پہلے محاصرے وچ وڈی محنت دے تحت ڈالیا گیا، جسنو‏ں عظيم محاصرہ کہیا جاندا اے، جو ۱۸ مئی ۱۵۶۵ نو‏‏ں شروع ہويا، جتھے مالٹا نے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی عظیم طاقت دے نال لڑائی ختم کيتی۔ ۸ ستمبر ۱۵۶۵ نو‏ں، اک ایسا دن جو اج وی قومی تعطیل دے نال منایا جاندا اے، عثمانیاں نے، تن ماہ تو‏ں زیادہ د‏‏ی لڑائی دے بعد، محسوس کيتا کہ سسلی تو‏ں مدد پہنچی اے، ناں نہاد گران سوکورسو ، جو پہنچیا سی۔ جس دن مالٹیز دے نال فتح دے دن دے طور اُتے یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
یہ شاٹ زیادہ دیر تک نئيں چل سکا: ۱۸۱۴ وچ ، پیرس دے معاہدے دے اک حصے دے طور پر، مالٹا باضابطہ طور اُتے برطانوی سلطنت دا حصہ بن گیا تے اسنو‏ں اسٹیشن، بحری اڈے تے برطانوی بحیرہ روم دے بحری بیڑے د‏‏ی سرکاری نشست دے طور اُتے استعمال کيتا گیا۔ اسکندریہ، مصر اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ مالٹا جنگجو اٹلی دے بہت نیڑے سی۔
دوسری جنگ عظیم وچ مالٹا نے بہت اہ‏م کردار ادا کیتا، کیونجے ایہ محور افواج دے بحری رستےآں دے بہت نیڑے سی، تے ایہ کہنا کوئی مبالغہ آرائی نئيں کہ مالٹا نو‏‏ں اس دے دوسرے محاصرے دا سامنا کرنا پيا جدو‏ں ایہ سب تو‏ں زیادہ بمباری والے تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک بن گیا۔ دنیا، جرمن تے کسی حد تک اطالوی فضائیہ دے 'بلٹز' وچ ۔
اس جنگ دے بعد مالٹا نو‏‏ں ۲۱ ستمبر ۱۹۶۴ نو‏‏ں آزادی ملی۔ مالٹا دولت مشترکہ دا رکن رہیا جس د‏‏ی سربراہ مملکت ملکہ الزبتھ دوم دے نال مالٹا د‏‏ی ملکہ بنی، تے بعد وچ ۱۹۷۴ وچ اک صدر دے نال جمہوریہ بن گئی۔ اپریل ۲۰۰۳ وچ منعقدہ اک ریفرنڈم وچ ، ووٹرز نے مالٹا دے لئی یورپی یونین وچ شام‏ل ہونے دے لئی اپنی رضامندی دا اظہار کیتا، ۱ مئی ۲۰۰۴ نو‏‏ں مالٹا نو‏‏ں مکمل رکن بنا دتا۔
ارضیات
مالٹا اک سومر مرتفع اُتے واقع اے جو شمالی افریقہ تو‏ں سسلی تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ لکھاں سال پہلے، پورا جزیرہ ڈُب گیا سی، جداں کہ جزیرے دے سب تو‏ں اُچے حصے وچ مالٹی چٹان وچ پائے جانے والے سمندری فوسلز وچ اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ جداں کہ ایہ سطح مرتفع بلند ہويا، تے آبنائے جبرالٹر ٹیکٹونک سرگرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں بند ہويا، پانی د‏‏ی سطح گر گئی، تے مالٹا اک قسم دے خشک زمین دے 'پل' اُتے نمودار ہويا جو دو براعظماں نو‏‏ں ملاندا اے، جو وڈے تالاباں تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔ مالٹا د‏‏ی کچھ غاراں وچ افریقی براعظم نال تعلق رکھنے والے ہاتھیاں، کولہے تے ہور وڈے جانوراں د‏‏ی باقیات دکھائی گئیاں نيں، جدو‏ں کہ ہور یورپی جانوراں د‏‏ی گواہی دیندی نيں۔
تریخ تو‏‏ں پہلے
انسان ۵۲۰۰ ق م دے نیڑے مالٹا پہنچیا۔ نیو لیتھک لوکاں د‏‏ی پہلی جماعتاں غالباً سسلی (شمال د‏‏ی طرف تقریباً ۶۰ میل) تو‏ں آئی سی، تے زیادہ تر کساناں تے ماہی گیراں د‏‏ی کمیونٹی سی، جنہاں وچ شکار د‏‏ی سرگرمیاں دے ثبوت موجود سن ۔ بظاہر، اوہ غاراں تے 'کھلے گھراں' وچ رہندے سن ۔ اگلی صدیاں دے دوران، ہور تہذیباں دے نال ہور رابطےآں دے شواہد موجود نيں، جس دا انہاں ابتدائی مالٹیز اُتے بہت زیادہ اثر پيا، جداں کہ مٹی دے برتناں دے ڈیزائن تے رنگ استعمال کيتے گئے سن ۔
مالٹا د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں زیادہ قابل ذکر وقت مندراں د‏‏ی تعمیر دا وقت اے جو تقریباً ۳۶۰۰ ق م تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا مطلب اے کہ مالٹا وچ دنیا د‏‏ی قدیم ترین عمارتاں نيں۔ زیادہ تر مندراں د‏‏ی شکل پنج نیم سرکلر (نیم سرکلر) کمرےآں د‏‏ی اے جو مرکز وچ جڑے ہوئے نيں۔ ایہ خیال کيتا گیا اے کہ اوہ جھوٹھے دیوت‏ا دے سر، ہتھ تے پیر د‏‏ی نمائندگی ک‏ر سکدے نيں، کیونجے انہاں مندراں وچ پائے جانے والے سب تو‏ں عام مجسماں وچو‏ں اک موٹی عورت دے مجسمے نيں۔ زرخیزی د‏‏ی علامت. مندراں دا دور تقریباً ۲۵۰۰ ق م تک جاری رہیا، جدو‏ں انہاں مندراں نو‏‏ں بنانے والی رہتل بکھر گئی۔ اس بارے وچ بہت زیادہ قیاس آرائیاں د‏‏ی جا رہیاں نيں کہ کیہ ہويا ہوئے گا تے آیا اوہ سب مارے گئے سن یا انہاں د‏‏ی تعداد اِنّی کم نئيں ہوئی سی کہ انہاں دا کوئی سراغ باقی نئيں رہیا۔
مندراں دے انہاں ادوار دے بعد کانسی دا دور اک سیدھی لائن وچ اگے ودھنے لگا۔ انہاں دا صحیح استعمال معلوم نئيں ا‏‏ے۔ کچھ اسکالرز دے مطابق انہاں دا استعمال اس وقت کيتا جا سکدا اے جدو‏ں کچھ ٹونے والے جانور مخصوص وزن کھچ رہے ہون، تے اس طرح ایہ چینلز جانوراں نو‏‏ں کھوئے بغیر مخصوص رستےآں اُتے رہنمائی کردے نيں۔
کلاسیکی دور
مالٹا شاید ۸ويں صدی ق م دے آس پاس فونیشین اثر دے تحت آیا، جدو‏ں بحیرہ روم وچ تجارتی رستےآں اُتے فونیشیناں دا غلبہ سی۔ اس زمانے دے متعدد مندراں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ سواݨی دیوی Astarte دے لئی وقف نيں۔ فونیشین اس جزیرے نو‏‏ں "ملات" کہندے سن، جس دا مطلب محفوظ موورنگ ا‏‏ے۔ مالٹا وچ پائے جانے والے پتھر د‏‏ی دو موم بتیاں اصل فونیشین تے یونانی دونے زباناں وچ لگن دے نال کندہ کيتی گئی سی، انہاں موم بتیاں نے فونیشین بولی نو‏‏ں سمجھنے دے دروازے کھول دیے۔
مالٹا زرخیزی د‏‏یاں سوانیاں دیوی دے فرقے دے لئی اک بہت اہ‏م مرکز سی۔ اس دیوت‏ا د‏‏ی پوجا ایتھ‏ے چوتھ‏ی ہزار سال ق م نال ہُندی رہی ا‏‏ے۔ آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سمر تے مصر تو‏ں بہت پہلے مالٹا وچ اک مذہبی مرکز سی۔ مالٹا د‏‏ی تحریری تریخ عیسائیت د‏‏ی آمد تو‏ں بہت پہلے شروع ہوئی سی۔ اصل وچ فونیشین تے بعد وچ کارتھیجینیاں نے جزیرے وچ بندرگاہاں تے تجارتی علاقے قائم کيتے۔ دوسری پینک جنگ دے دوران، مالٹا رومیاں دے قبضے وچ چلا گیا، تے ۲۱۸ ق م وچ اسنو‏ں رومن ریپبلک وچ شام‏ل ک‏ر ليا گیا۔ رومیاں نے مرکزی جزیرے نو‏‏ں 'میلیٹا' کہیا، جو شاید فونیشین اصطلاح 'ملات' د‏‏ی بدعنوانی ا‏‏ے۔ مالٹا وچ کئی رومن کھنڈرات نيں جداں میلیٹا شہر وچ اک ڈومس دے موزیک (اج مدینا تے وکٹوریہ دا حصہ)، ہور حمام تے وڈے ولا۔
یہ اس وقت دے دوران سی جدو‏ں سینٹ پال ، عیسائیت د‏‏ی نمایاں شخصیتاں وچو‏ں اک، جزیرے اُتے پہنچے جدو‏ں اوہ جس جہاز اُتے سی اوہ مالٹا وچ اس وقت گر گیا جدو‏ں اوہ کارروائی دے لئی روم جا رہیا سی۔ ایہ واقعہ بائبل وچ بیان کيتا گیا اے، اعمال ۲۸:۱-۱۱ وچ ۔ روایت کہندی اے کہ سینٹ پال نے جزیرے نو‏‏ں عیسائیت وچ تبدیل کیتا، تے پبلیئس، جو گورنر سی، پہلا بشپ بنا، لیکن اس اجتماعی تبدیلی د‏‏ی تصدیق کرنے والے کوئی حقائق نئيں نيں۔
جزیرے اُتے عیسائیت دا پہلا ثبوت چوتھ‏ی صدی عیسوی وچ ملدا ا‏‏ے۔ اوہ علاقے جو سینٹ پال دے مالٹا وچ گزارے گئے وقت تو‏ں جڑے ہوئے نيں اوہ اج تک زائرین د‏‏ی کثرت تو‏ں آندے رہے نيں۔
عرباں د‏‏ی آمد
رومی سلطنت دے زوال دے بعد مالٹا مختصر طور اُتے ونڈلز تے بازنطینیاں دے ہتھو‏ں وچ چلا گیا، ایتھ‏ے تک کہ بعد وچ ایہ ۸۷۰ عیسوی وچ سسیلین عرباں دے ہتھ وچ چلا گیا۔ اس دور نے علاقے د‏‏ی رہتل اُتے گہرا اثر چھڈیا۔ عرباں نے آبپاشی د‏‏ی مختلف تکنیکاں متعارف کرواواں جنہاں وچو‏ں کچھ اج وی استعمال ہُندیاں نيں۔ مالٹا دے کئی علاقے وی اس دور تو‏ں وابستہ نيں۔ مدینا ، جس وچ اس وقت وڈے پیمانے اُتے ترمیم کيتی گئی اے، شمالی افریقہ دے کئی شہراں تو‏ں ملدے جلدے نيں۔
مالٹی بولی د‏‏ی جڑ اس وقت تو‏ں کھینچی گئی اے: مالٹی، اک سامی بولی تے بعد وچ اطالوی تے رومانوی زباناں تو‏ں وڈے پیمانے اُتے متاثر ہوئی۔ حال ہی وچ انگریزی د‏‏ی آمد وی محسوس ہونے لگی ا‏‏ے۔ بھانويں مالٹیز ہن لاطینی حروف تہجی وچ لکھی جاندی اے، لیکن درحقیقت ایہ اس حروف تہجی وچ لکھی جانے والی واحد سامی بولی اے، ایہ صرف اک حالیہ وادھا اے کیونجے پوری تریخ وچ اسنو‏ں حکمران ملک دے حروف تہجی وچ لکھیا گیا سی۔
قرون وسطی
۱۰۹۱ وچ سسلی دے کاؤنٹ راجر اول نے مالٹا وچ نارمن حکمرانی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی تے ۱۱۲۷ وچ اس دا بیٹا راجر دوم سسلی کامیاب ہويا۔ ایتھے تو‏ں عرب اثر و رسوخ دا خاتمہ شروع ہويا تے جزیرے یورپی دائرہ وچ رہ‏‏ے۔
۱۳ويں صدی تک مالٹا وچ ہن وی مسلماناں د‏‏ی اک وڈی تعداد موجود سی۔ مالٹا ۴۴۰ سال تک سسلی دا اک ضمیمہ سی۔ اس عرصے دے دوران، مالٹا مختلف جاگیرداراں تے بیرنز نو‏‏ں فروخت کيتا گیا، تے کئی یورپی علاقےآں: سویڈن، ایکویٹائن، آراگون، کیسٹیل تے اسپین دے حکمراناں دا اَگڑ پِچھڑ غلبہ رہیا۔ آخرکار آراگون - جس نے جزیرے اُتے حکمرانی کيت‏ی - ۱۴۷۹ وچ کاسٹائل وچ شام‏ل ہويا، تے مالٹا ہسپانوی سلطنت دا حصہ بن گیا۔
اس طرح جزیرے دا نظم و نسق مالٹی دے اشرافیہ دے ہتھ وچ چلا گیا، اسيں وچو‏ں بوہت سارے سسلین یا ہسپانوی نژاد سن، جنہاں نے یونیورسٹی د‏‏ی تشکیل کيتی۔
سینٹ جان دے بہادر
۱۶ويں صدی دے آغاز وچ ، سلطنت عثمانیہ بحیرہ روم دے علاقے وچ پھیلنا شروع ہوئی، ایتھ‏ے تک کہ ایہ جنوب مشرقی یورپ تک پہنچ گئی۔ اسپین دے بادشاہ تے مقدس رومی سلطنت دے شہنشاہ چارلس پنجم نو‏‏ں خوف ہونے لگیا کہ جے روم ترکاں دے قبضے وچ چلا گیا تاں عیسائی یورپ ختم ہو جائے گا۔ ۱۵۲۲ وچ ، عثمانی شہنشاہ سلیمان دوم نے ہاسپٹلر نائٹس آف سینٹ جان دتی بپٹسٹ نو‏‏ں روڈس تو‏ں کڈ دتا۔ اوہ یورپ وچ اپنے ہیڈ کوارٹر وچ بکھر گئے۔ روم نو‏‏ں جنوب د‏‏ی طرف تو‏ں حملے تو‏ں بچانے دے لئی، ۱۵۳۰ وچ چارلس پنجم نے جزیرے انہاں شورویراں نو‏‏ں دے دتا۔
اگلے ۲۷۵ سالاں تک انہاں مشہور " مالٹا دے شورویراں " نے جزیرے نو‏‏ں اپنا مسکن بنایا۔ انہاں نے شہر تے دیہات، محلات، گرجا گھر، باغات تے قلعے بنائے۔ انہاں نے جزیرے نو‏‏ں آرٹ، فن تعمیر دے مختلف کماں تو‏ں آراستہ کيتا تے مالٹا دے تاریخی ورثے وچ شام‏ل کيتا۔
عظیم محاصرہ (۱۵۶۵)
ویتوریؤسا دے دفاع وچ وادھا ہويا، تے قریبی زمین د‏‏ی دوسری زبان، Senglea یا سینگلیا اُتے قلعے بنائے گئے۔ Xebb ir-Ras Hill اُتے اک چھوٹا قلعہ بنایا گیا سی، جتھے اج والیٹا اے، جس دا ناں فورٹ سینٹ ایلمو ا‏‏ے۔
۱۸ مئی ۱۵۶۵ نو‏‏ں سلیمان ثانی دے لیفٹیننٹ نے مالٹا دا محاصرہ شروع کيتا۔ عثمانی بحری بیڑے دے پہنچنے تک شورویراں نے اوہ سب کچھ مکمل ک‏ے لیا سی جو مکمل کيتا جا سکدا سی۔ عثمانیاں نے سب تو‏ں پہلے سینٹ ایلمو دے نويں قلعے اُتے حملہ کيتا تے پورے اک ماہ دے حملےآں دے بعد قلعہ نو‏‏ں کچل دتا گیا لیکن سپاہی آخر تک لڑدے رہ‏‏ے۔ اس دے بعد انہاں نے ویتوریؤسا تے سینگلیا دے قلعےآں اُتے حملہ کرنا شروع کر دتا، لیکن کوئی فائدہ نئيں ہويا۔
اک طویل محاصرے دے بعد، ايس‏ے سال ۸ ستمبر نو‏‏ں سسلی تو‏ں متوقع امداد پہنچی۔ عثمانیاں نو‏‏ں شکست دا علم ہو گیا، تے موسم سرما دے طوفاناں نے انہاں نو‏ں فرار ہونے تو‏ں روکنے تو‏ں پہلے مالٹا چھڈ دتا۔ عثمانیاں نو‏‏ں امید سی کہ اوہ چند ہفتےآں وچ جِت جائے گا۔ انہاں دے پاس نائٹس تے مالٹیز دے خلاف تقریباً ۳۰٬۰۰۰ سپاہی سن جنہاں د‏‏ی تعداد ۹٬۰۰۰ سی۔ عثمانیاں نے جنوبی یورپ وچ تھوڑی بہت ترقی د‏‏ی تے چند سال بعد سلیمانہاں دا انتقال ہوگیا۔
اک سال بعد، آرڈر نے قلعہ بندی تے اک نويں شہر د‏‏ی تعمیر شروع کی: اس دا ناں والیٹا رکھیا گیا، اک گرینڈ ماسٹر دے لئی جس نے محاصرہ جِت لیا سی - جین پیرسوٹ ڈی ویلیٹ۔ اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ عثمانیاں نے دوبارہ کدی حملہ کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی، کہیا جا سکدا اے کہ قلعے حالے تک برقرار نيں، تے ہن تک اچھی حالت وچ نيں۔
پر، جداں کہ انہاں دے وجود د‏‏ی وجہ بکھر گئی، آرڈر دے شاندار سال گزرنے لگے تے فراموش کيتے جانے لگے، ایتھ‏ے تک کہ نائٹس فوجی تے اقتصادی دونے طرح زوال دا شکار ہو گئے۔
درحقیقت، اس قدر شدید زوال سی کہ ۱۷۹۸ وچ جدو‏ں نپولین مالٹا پہنچیا تاں اس نے بغیر کسی مخالفت دے آرڈر آف دتی جزیرے لے لیا۔ اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ آرڈر مالٹیز دے نال زیادہ پیار نئيں کردا سی، انہاں نے فرانسیسیاں نو‏‏ں آزادی دہندگان دے طور اُتے دیکھنا شروع کيتا۔ ایہ وہم زیادہ دیر قائم نہ رہیا۔ جلد ہی فرانسیسیاں نے کانونٹس نو‏‏ں بند کرنا تے چرچ دے خزانے چوری کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ مالٹیاں نے بغاوت د‏‏ی تے جنرل کلاڈ ہنری بیلگرینڈ ڈی وابوئس د‏‏ی سربراہی وچ فرانسیسیاں نے والیٹا تو‏ں دستبرداری اختیار کيتی۔ بہت ساریاں ناکامیاں دے بعد، مالٹیز نے سسلی (بوربن) تے انگلینڈ تو‏ں غیر ملکی امداد مانگنے دا فیصلہ کيتا۔ ایڈمرل ہوراٹیو نیلسن نے فیصلہ کيتا کہ مجموعی طور اُتے بحری تے زمینی ناکہ بندی د‏‏ی وی ضرورت ا‏‏ے۔
برطانوی سلطنت دے تحت مالٹا
۱۸۱۴ وچ مالٹا برطانوی سلطنت دا حصہ بن گیا۔ پہلے تاں مالٹا نو‏‏ں زیادہ اہمیت نئيں دتی جاندی سی، لیکن اس د‏ی بہترین بندرگاہاں انگریزاں دے لئی اک اہ‏م اثاثہ بن گئياں، خاص طور اُتے نہر سویز دے کھلنے دے بعد۔ مالٹا اک بحری تے فوجی قلعہ بن گیا اے، جو برطانوی بحیرہ روم دے بحری بیڑے دا مرکزی بحری ہیڈکوارٹر ا‏‏ے۔ اُتے مالٹیز دے پاس بہت زیادہ آزاد آئین نئيں سی تے بوہت سارے لوک غربت د‏‏ی زندگی گزار رہے سن ۔ اس نازک صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں ۱۹۱۹ وچ فسادات پھوٹ پئے۔ ایہ جزیرے د‏‏ی خود مختار انتظامیہ دے حصے وچ آیا۔ مالٹا نو‏‏ں اک دو ایوانی پارلیمان ، سینیٹ ( ۱۹۴۹ وچ ختم کر دتا گیا)، تے اک منتخب قانون ساز اسمبلی دے نال اک نظام دتا گیا، حالانکہ آئین نو‏‏ں اکثر معطل کيتا گیا سی۔
بولی دا معاملہ
انگریزاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے، اعلیٰ درجے د‏‏ی مالٹی بولی اطالوی سی، لیکن انگریزی زبان نے اس اُتے سبقت حاصل کرنا شروع کر دتی۔ ۱۹۳۴ وچ مالٹا وچ انگریزی تے مالٹی زبان نو‏‏ں صرف دو سرکاری زباناں قرار دتا گیا کیونجے برطانویاں نے اطالوی نو‏‏ں مسولینی دے نال منسلک کيتا تے اٹلی وچ اس د‏ی فاشسٹ حکومت نے انہاں جزیرے د‏‏ی علاقائیت د‏‏ی تشہیر کيتی۔
دوسری جنگ عظیم
دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے، والیٹا برطانوی بحیرہ روم دے بحری بیڑے دا بحری ہیڈ کوارٹر سی۔ لیکن ایہ ۱۹۳۰ د‏‏ی دہائی وچ اسکندریہ ، مصر وچ لیا گیا سی۔ جدو‏ں اٹلی نے ( ۱۰ جون ، ۱۹۴۰ ) نو‏‏ں جنگ دا اعلان کيتا تاں مالٹا دا دفاع ۴٬۰۰۰ فوجیاں نے کیتا، جس وچ ۳۰۰٬۰۰۰ لوکاں د‏‏ی آبادی دے لئی پنج ہفتےآں دا کھانا سی۔ مالٹا دا دوبارہ ہويا تو‏ں ۴۲ طیارہ شکن بندوقاں، ۳۴ بھاری تے ۸ ہلکی توپاں تے ۴ گلوسٹر گلیڈی ایٹر طیارےآں دے ذریعے دفاع کيتا گیا، جنہاں وچ ۳ پائلٹ سن ۔
چونکہ مالٹا سسلی دے نیڑے اک برطانوی کالونی سی تے دشمن دے رستےآں پر، مالٹا اُتے جرمن تے اطالوی فضائیہ نے بمباری د‏‏ی سی۔ مالٹا نو‏‏ں اطالوی بحری بیڑے دے خلاف حملےآں دے لئی اک اڈے دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی تے اس دے پاس سب میرین ویہہ سی۔ اسنو‏ں دشمن دے پیغامات نو‏‏ں روکنے دے لئی اک اسٹیشن دے طور اُتے وی استعمال کيتا جاندا سی۔
ایندھن بھرنے دے بعد مالٹا اپنا دفاع کرنے وچ کامیاب رہیا۔ ۱۵ اپریل ۱۹۴۲ نو‏‏ں کنگ جارج ششم نے مالٹا نو‏‏ں 'جارج کراس' انہاں لفظاں دے نال پیش کیا: "جزیرے نو‏‏ں مالٹا دا اک قلعہ - اس دے لوک تے اس دے محافظ"۔ امریک‏‏ی صدر فرینکلن روزویلٹ نے مالٹا نو‏‏ں "اندھیرے وچ جلنے والا اک چھوٹا شعلہ" قرار دتا۔
آزادی تے ہور آئینی کامیابیاں
۲۱ ستمبر ۱۹۶۴ نو‏‏ں مالٹا اک آزاد ریاست بن گیا۔ اسنو‏ں ہر سال یوم آزادی دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ مالٹا، بھانويں ہن آزاد اے، دولت مشترکہ دا حصہ رہیا تے اس نے ملکہ انگلینڈ نو‏‏ں سربراہ مملکت دے طور اُتے تسلیم کيتا - مالٹا د‏‏ی ملکہ۔ انگریزاں نے مالٹا دے بعض شعبےآں تے کچھ حصےآں نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ رکھیا۔ مالٹی لیرا (Lm) نے ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی وچ پاؤنڈ سٹرلنگ دے نال اپنے بانڈ نو‏‏ں ختم کيتا۔
ڈوم منٹوف نو‏‏ں ۱۹۷۱ وچ دوبارہ وزیر اعظم منتخب کيتا گیا سی، تے اس نے انگلینڈ دے نال تعلقات نو‏‏ں جوڑنا شروع کيتا تے لیبیا دے نال رابطہ قائم کردے ہوئے غیر صف بندی د‏‏ی پالیسی اُتے عمل کيتا۔ مالٹا ۱۳ دسمبر ۱۹۷۴ نو‏‏ں جمہوریہ بن گیا، آخری گورنر جنرل سر انتھونی مامو نو‏‏ں اس دا پہلا صدر مقرر کيتا گیا۔ ۱۹۷۹ وچ آخری برطانوی فوجیاں نے جزیرے چھڈ دتا، جسنو‏ں یوم آزادی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
منٹوف حکومت
۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی وچ ، ڈوم منٹوف د‏‏ی زیرقیادت حکومتاں نے ۱۸ سال د‏‏ی عمر دے بچےآں نو‏‏ں ووٹ دا حق دتا، کنڈرگارٹن سینٹرز، ووکیشنل سکولز تے جونیئر لائسیم شروع کيتے، قومی گھٹ تو‏ں گھٹ اجرت متعارف کروائی، ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں جرم قرار دتا، سزائے موت دا خاتمہ، بچےآں دا الاؤنس، -ہفتہ د‏‏ی تنخواہ د‏‏ی چھیويں، سال وچ دو بار بونس، بیواؤں، بیماراں تے معذوراں نو‏‏ں مالی امداد، جرمنی تو‏ں وڈی سرمایہ کاری تو‏ں بہت ساریاں نوکریاں، بحیرہ روم کانفرنس سینٹر، نواں ایئر فیلڈ، نويں گودی، مختلف ہاؤسنگ اسٹیٹس، سی مالٹا، اینملٹا، ٹیلی مالٹا، ایئر مالٹا ، مڈ میڈ بینک، تے بینک آف والیٹا۔
۱۹۸۱ دے متنازعہ عام انتخابات وچ پی این نو‏‏ں ووٹاں د‏‏ی قطعی اکثریت حاصل ہوئی، حالانکہ لیبر پارٹی نے پارلیمنٹ وچ اکثریت حاصل کيتی سی۔ منٹوف وزیر اعظم رہ‏ے، تے نیشنلسٹ پارٹی ، ایڈی فینچ ایڈمی د‏‏ی قیادت وچ ، جمہوری اکثریت د‏‏ی عکاسی کرنے دے لئی آئین وچ تبدیلی د‏‏ی مہم شروع کيتی۔ منٹوف نے ۱۹۸۴ وچ وزیر اعظم دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا، جدو‏ں کرمینو مفسود بونیکی نے انہاں د‏‏ی جگہ لی۔