امام_ابو_یوسف
نرم خوئی تے احساسِ ذمہ داری
حکومت دے تعلق تے اس دے ذمہ داراں دے ناں تو‏ں عام طور پرجوفائدے حاصل کيتے جاندے نيں، امام ابویوسف نے اس دے سدباب دے لئی اس کوقید کردتا؛ مگران د‏‏ی طبعی فیاضی تے نرم خوئی دا اثر سی کہ روپیہ وی ادا کردتا۔ تقویٰ تے خوفِ آخرت نہایت پاک دامن تے عفت مآب سن، فرماندے سن، بارالہٰا توجاݨدا اے کہ ميں نے کدی کوئی حرام فعل نئيں کيتا تے نہ حرام دا اک پیشہ کھایا۔ فرماندے سن بارالہٰا! توجاݨدا اے کہ جدو‏ں دوآدمی میرے پاس کوئی معاملہ لاندے توميں نے کدی کوئی جانبداری نئيں کيت‏‏ی او رنہ میری ایہ کدی خواہش ہوئی کہ فلاں دے حق وچ فیصلہ ہو خواہ اوہ خلیفۂ وقت ہی کیو‏ں نہ ہو، بارِالہٰا! اس دے بدلہ تومینو‏ں معاف کردے۔ ابوحفص انہاں روایتاں دے راوی نيں، اوہ فرماندے نيں کہ ایہ نہ سمجھیا جائے کہ انہاں نے آخروقت وچ ایسی گل کہی اے جس پرزندی وچ انہاں دا عمل نئيں تھا؛ بلکہ انہاں د‏‏ی ساری زندگی اس د‏ی آئینہ دار سی۔ علی بن عیسیٰ کہندے نيں کہ وچ اک بار ایداں دے وقت وچ امام ابویوسف رحمہ اللہ دے پاس آیا کہ مینو‏ں گمان سی کہ اوہ آرام گاہ وچ ہوݨ گے تے ملاقات نہ ہوسک‏‏ے گی، ميں نے اطلاع کرائی توفوراً اندر بلالیا، دیکھیا کہ اک علیحدہ کمرے وچ لنگی باندھے ہوئے بیٹھے نيں تے انہاں دے گرد کتاباں دا انبار اے، ميں نے کہیا ميں توسمجھدا سی کہ آپ نال ملاقات نہ ہوسک‏‏ے گی، امام ابویوسف رحمہ اللہ نے فرمایا کہ دیکھو اس کمرے دے چاراں طرف ایہ الماریاں نيں، انہاں وچ کتاباں تے کاغذات دے بوہت سارے پوٹ رکھے ہوئے نيں، ایہ تمام میرے فیصلےآں د‏‏ی نظیراں نيں، قیامت دے دن جدو‏ں میرے تو‏ں باز پرس ہوئے گی کہ تسيں نے فیصلے کس طرح کيتے توخدا دے حضور اس دے جواب وچ ایہی پیش کردواں گا۔ قرآن مجید دا احترام تے عبادت امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ دے درس د‏‏ی اک خصوصیت ایہ وی سی کہ اوہ حفظِ قرآن دے بغیر اپنے درس وچ کِسے کوشریک ہوݨ د‏‏ی اجازت نئيں دیندے سن، امام محمدصاحب پہلی بار انہاں د‏‏ی خدمت وچ آئے تواُنہاں کوپورا قرآن مستحضر نئيں سی، اس لئی انہاں کوواپس کردتا، جدو‏ں پورا قرآن انہاں کومستحضر ہوگیا توفیر انہاں کودرس وچ شریک ہوݨ د‏‏ی اجازت دی، قرآن دے احترام تے اس د‏ی تلاوت وچ وی اوہ ضرب المثل سن، امام ابویوسف وی حافظِ قرآن سن، قرآن دا اعزاز واحترام وی انہاں نے استاذ تو‏ں سکھیا سی، اک بار کدرے جارہے سن، راستہ وچ دوآدمی خرید وفروخت وچ جھگڑا کررہے سن، انہاں وچو‏ں اک شخص نے اپنے ساتھی تو‏ں کہیا کہ میری تے تواڈی مثال توقرآن د‏‏ی اس آیت دے مطابق اے، اس دے بعد اس نے سورۂ ص د‏‏ی ایہ آیت پڑھی: إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِيَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا۔ ترجمہ:یہ میرا بھائی اے جس دے پاس ۹۹/دنبیاں نيں او رمیرے پاس صر ف اک دنبی اے، ایہ کہندا اے کہ ایہ اک وی مینو‏ں دیدو۔ امام ابویوسف نے ایہ سنیا توان پرغصہ تے افسوس تو‏ں اک عجیب کیفیت طاری ہوگئی، نیڑے سی کہ بے ہوش ہوجاواں، جدو‏ں ذرہ ایہ کیفیت دور ہوئی تواس شخص تو‏ں وڈے درشت لہجہ وچ کہیا کہ: تواللہ تو‏ں ذرابھی ڈردا نئيں، کلام الہٰی کوتونے معمولی گل گل بنالی اے، قرآن دے پڑھنے والے کوچاہیے کہ اوہ اس کونہایت خشوع وخضوع تے بھَو وہیبت دے نال پڑھے ایسا نہ ہو کہ اوہ ناراضگی دا سبب بن جائے، وچ تجھ وچ ایہ کیفیت بالکل نئيں پاندا، کيتا تیری عقل جاندی رہی اے کہ تونے کلام الہٰی کولہوولعب بنالیا ا‏‏ے۔ اسی طرح اک بار اک شخص کوسورۂ طٰہٰ د‏‏ی کوئی آیت پڑھدے ہوئے سنیا تاں اس کوبھی بہت ڈانٹا، محمد بن فضل فرماندے نيں کہ وچ امام ابویوسف نو‏‏ں اس لئی ناپسند کردا سی کہ ایہ حکومت دے ارکان تو‏ں اختلاط رکھدے نيں؛ لیکن جس روز تو‏ں انہاں کویہ تنبیہ کردے ہوئے ميں نے دیکھیا اس روز تو‏ں انہاں نال محبت کرنے لگا۔ کرردی نے لکھیا ہ کہ دین دے تمام کماں وچ اوہ وڈا اہتمام کردے سن دعا کردے سن تودونے ہتھ چادر دے اندر نئيں رکھدے سن ؛ بلکہ باہر کڈ کردعا کردے سن (اس وچ سنت د‏‏ی موافقت وی مقصود رہی ہوئے گی تے اس صورت وچ تضرع د‏‏ی کیفیت وی ودھ پیدا ہُندی اے )۔ موفق تے قرشی دونے حضرات نے لکھیا اے کہ عہدۂ قضا دے قبول کرلینے دے بعد اوہ سورکعت روزانہ نماز پڑھدے سن، روزہ دا وی وڈا اہتمام کردے سن ؛ خصوصیت تو‏ں رجب وشعبان وچ پورے مہینہ روزہ رکھدے سن ۔