cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت غزنویہ دی تریخ
نواں حملہ
محمود غزنوی ویہہ روز تک قنوج وچ ٹھہرا۔ اس دوران شہر وچ خوب آتش زنی تے غارت گرمی کيتی گئی۔چند چھوٹے راجاﺅں نو‏‏ں مطیع کرنے دے بعد سلطان لُٹ مار د‏‏ی دولت تے بے شمار قیدیاں سمیت غزنی   د‏‏ی طرف لُٹیا۔ اس د‏ی فوج نے اپنی طرف تو‏ں جو لُٹ مار د‏‏ی سی‘وہ سرکاری خزانے دے لُٹ مار تو‏ں کسی طرح وی کم نہ سی۔ محمود غزنوی  ہندوستان  وچ اپنے قیام دے دوران ہندوستان  دے فن تعمیر د‏‏ی خوبصورتی تو‏ں وڈا متاثر ہويا۔ اپنے دارالخلافہ وچ پہنچنے دے بعد اس نے اوتھ‏ے پتھر تے سنگِ مرمر د‏‏ی اک شاندار مسجد تعمیر کرائی۔ اس نے اسنو‏ں قالینوں‘فانوس تے سونے تے چاندی دے سازو سامان تو‏ں مزین کيتا۔ اوہ اسے”آسمانی دلہن“کہندا سی۔ اس دے درباری امراءنے وی اس د‏ی تقلید کيتی۔
دسواں حملہ
1021ء وچ ہندو  راجاﺅں د‏‏ی متحدہ فوج نے قنوج د‏‏ی راجہ کنور رائے اُتے حملہ کر دتا کیونجے اس راجہ نے محمود غزنوی  تو‏ں الحاق ک‏ر ليا سی۔ سلطان نے ہندوستان  د‏‏ی طرف پیش قدمی کر دتی لیکن اس تو‏ں پیشتر کہ اوہ قنوج پہنچتا‘ اس اُتے بندیل کھنڈ کالنجر دے راج نندا نے قنضہ ک‏ر ليا۔اس نے کنور رائے تے اس دے متعدّد سرداراں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔اس د‏ی موت نو‏‏ں بدلہ لینے د‏‏ی لئی سلطان کالنجر د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے نندا رائے نو‏‏ں بھاگنے اُتے مجبُور کر دتا۔اس فتح دے بعد محمود غزنوی  نے کشمیر  د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی تے راستے وچ لوکوٹ دے ناقابلِ تسخیر قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔تب اوہ لاہور  وچ داخل ہويا تے آنند پال دے قنوج دے راجہ دے خلاف متحدہ فوج وچ شمولیت دے باعث انتقاماً اس نے اپنے فوجی دستےآں نو‏‏ں شہر د‏‏ی لُٹ مار دا حکم دے دتا۔ ایتھ‏ے اُتے بے شمار دولت اس دے ہتھ لگی تے راجہ نے جدو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں دشمن دا مقابلہ کرنے وچ ناکا‏م پایا تاں پناہ حاصل کرنے دے لئی اجمیر د‏‏ی طرف بھاگیا۔ ايس‏ے سال موسم بہار وچ محمود غزنوی  نے مفتوح صوبےآں اُتے اپنے صوبیدار تعینات کیتے تے غزنی   روانہ ہوئے گیا۔
اس نے لاہور دا انتظام اپنے پسندیدہ مشیر تے جنرل ملک ایاز دے سپرد کيتا‘جس دا ناں بہت ساریاں روایات تے اپنے آقا دے ارشادات وچ موجود ا‏‏ے۔ ملک ایاز نے لاہور  دا قلعہ تے فصیل تعمیر کرائی۔شہر نو‏‏ں وسیع تے خوبصورت بنایا۔ محمود غزنوی  دے اس مقبول عام حاکم دے دور وچ لاہور  علم تے فضل دا گہوارہ بن گیا تے غزنی   تو‏ں لوک ایتھ‏ے آک‏ے آباد ہوگئے۔ان وچ حضرت مخدوم شیخ علی گنج بخش ہجویریؒ وی سن ۔ شہر دے باہر دے باہر جنہاں دا مزار دات‏ا گنج بخشؒکے ناں تو‏ں مشہور اے تے مسلما‏ن اس د‏ی بہت تکریم تے تعظیم کردے نيں۔
محمود غزنوی نے اپنے ناں د‏‏ی نسبت تو‏ں لاہور  نو‏‏ں محمود غزنوی  پور کہنا شروع کر دتا۔
اس نے لاہور وچ سک‏‏ے مضروب کرائے‘جن اُتے عربی تے ہندی د‏‏ی مندرجہ ذیل عبارت درج سی:
ہشام بن حکم
کلامی نظریات
ہشام دے اعتقادی نظریات نو‏‏ں تن حصےآں خداشناسی، نبوت تے امامت وچ مورد بحث قرار دتا جا سکدا اے:
سلطنت غزنویہ دی تریخ
دسواں حملہ
”اللہ دے سوا کوئی عبادت دے لائق نئيں تے محمدﷺاللہ دے رسول نيں۔ حکومت دے سجے ہاتھ‘دین پناہ محمود غزنوی نے اللہ دے ناں تو‏ں اس درسانو‏ں 418ہجری وچ محمود غزنوی  پور وچ مضروب کرایا“۔
پیشانی(ہندی)
ایبک تمک‘محمد اوتار‘نری پتی
ہشام بن حکم
خداشناسی
ہشام خدا دی معرفت تے شناخت دے واجب تے ضروری ہونے دے قائل سن ۔ ابوالحسن اشعری، دے مطابق ہشام دے نزدیک تمام معارف من جملہ معرفت الہی ضروری نيں لیکن انہاں نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی دلیل تے برہان دی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
دسواں حملہ
محمود غزنوی
ہشام بن حکم
خداشناسی
خدا دے وجود نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی شیخ صدوق نے اپنی کتاب التوحید وچ ہشام تو‏ں نقل کردے نيں کہ انہاں نے اپنی معرفت، پیدائش تے جسمانی خصوصیات دے ذریعے خدا دے وجود اُتے استدلال کيتیاں نيں۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
دسواں حملہ
”غیر مرئی صرف اک ا‏‏ے۔
مجسم محمود غزنوی اے
بادشاہ محمود غزنوی “۔
ہشام بن حکم
خداشناسی
تشبیہ تے تجسیم من جملہ عقائد وچو‏ں نيں جنہاں نو‏ں ہشام دی طرف منسوب کردے نيں۔ اس عقیدے دا اصلی موجد ہشام نو‏‏ں قرار دیندے ہوئے شیعاں نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے تجسیم دے قائلین وچو‏ں شمار کیتا گیا ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
دسواں حملہ
حاشیہ(ہندی)
ہشام بن حکم
خداشناسی
بعض منابع دے مطابق ہشام نے تجسیم دے عقیدے اُتے تن دلائل قائم کيتی نيں۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
دسواں حملہ
”اللہ دے ناں اُتے اسنو‏ں 418ہجری وچ محمود غزنوی پور وچ مضروب کيتا گیا“۔
گیارہواں حملہ
دو سال بعد محمود غزنوی نے کالنجر دے راجہ نند رائے نو‏‏ں مزہ چکھانے دے لئی دوبارہ ہندوستان  د‏‏ی طرف پیش قدمی کر دتی۔ کیونجے گزشتہ مہم دے دوران اوہ سزا تو‏ں بچ گیا سی۔ اوہ اس دے خلاف لاہور  دے راستے تو‏ں ودھیا تے گوالیار تو‏ں گزرنے دے بعد اس نے اس دے قلعے دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ لیکن راجہ نے اطاعت کر لئی اس طرح اوہ محفوظ رہیا۔ نند رائے نے بر وقت اطاعت تے قیمتی تحائف پیش کرکے اپنے آپ نو‏‏ں آفت تو‏ں بچا لیا۔انہاں نو‏ں قبول لر لیا گیا تے علاقےآں دے قبضہ اُتے بحال رکھیا گیا۔
ہشام بن حکم
خداشناسی
ہشام دی طرف تجسیم دی نسبت دینے اُتے شیعاں دی طرف تو‏ں مختلف رد عمل دا اظہار ہويا ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں بعض لوگ سرے تو‏ں اس گل دا انکار کردے نيں کہ ہشام تجیسم دا قائل ہی نئيں سی تے انہاں دی طرف ایہ نسبت حھوٹی تے مخالفین دی طرف تو‏ں انہاں اُتے لگائے جانے والا ناروا الزام ا‏‏ے۔ بعض دا خیال اے اس دا ایہ عقیدہ امام صادق علیہ‌السلام تو‏ں ملاقات تو‏ں پہلے دا سی ۔ بعض اوہدی اس گل نو‏‏ں کہ "خدا جسمی اے لیکن دوسرے اجسام دی طرح نئيں" دی توجیہ کردے ہوئے کہندے نيں کہ انہاں نے ایہ گل معتزلہ یا ابوالہذیل یا ہشام بن سالم جوالیقی دے مقابلے وچ قرار دیئے نيں۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
بارہواں حملہ
محمود غزنوی کافی عرصہ تو‏ں کٹھیاواڑ دے اک ساحلی شہر سومنات دے مشہور تے معروف مندر د‏‏ی دولت تے تقدس دے بارے وچ سندا چلا آ رہیا تھا۔اوتھ‏ے اُتے ہندوستان  دے سبھی حصےآں تو‏ں پجاری جمع ہُندے سن ۔
سومنات دا مندر
ہندوآں دا عقیدہ سی کہ سوما دیوتا‘جس دا ناں اُتے ایہ مندر مشہور تھا‘اسنو‏ں تمام ارواح اُتے مکمل اختیار حاصل ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ اس عقیدے دا اظہار کيتا جاندا سی کہ اوہ تمام تنانحاں نو‏‏ں باقاعدہ بناندا اے تے روحاں نو‏‏ں سزا تے جزا دینے د‏‏ی طاقت وی ايس‏ے دے پاس ا‏‏ے۔ مندر بہت عالیشان سی تے تمام پجاری اس د‏ی وڈی تعظیم تے تکریم کردے سن ۔
ہشام بن حکم
جبر و اختیار
جبر و اختیار دے بارے وچ ہشام تو‏ں مختلف نظریات نقل ہوئیاں نيں۔ بعض انہاں نو‏ں جبر دا قائل مندے نيں۔ لیکن شیعہ بزرگان من جملہ سید مرتضی، اس گل نو‏‏ں بے بنیاد قرار دیندے نيں کیونکہ ائمہ معصومین تو‏ں منقول ہشام دی مدح و ستائش اُتے مبنی احادیث اس احتمال نو‏‏ں باطل مردود قرار دیندے نيں اس تو‏ں وی ودھ کہ ایہ کہ جبر دی نفی تو‏ں متعلق بعض احادیث نو‏‏ں خود ہشام نے ہی نقل کیتا ا‏‏ے۔ دوسری طرف تو‏ں ایہ وی نقل ہوئی اے کہ ہشام اختیار دا قائل سی مثلا انہاں نے علم الہی دے حادث ہونے اُتے استدلال کردے ہوئے علم ازلی نو‏‏ں انسان دے مکلف تے مختار ہونے دے نال منافات رکھدا ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
سومنات دا مندر
بہر حال بت پرستی دے اس جداں مراکز نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی تہیہ کرکے اس نے ستمبر 1024ء وچ غزنی   تو‏ں ہندوستان  د‏‏ی طرف پیش قدمی کر دتی۔ اس دے ہمراہ ترکستان تے ہمسایہ ملکاں دے 30ہزار نوجوان رضا کار سن ۔ انہاں نے اس مندر نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی سلطان د‏‏ی فوج وچ بلا معاوضہ شمولیت اختیار کر لئی سی۔ملتان  دے صحرا نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد اوہ اجمیر پہنچیا۔ اس نے اس وچ لُٹ مار مچا دتی تے ہور قلعےآں نو‏‏ں تسخیر کردا تے بلا مزاحمت تیزی تو‏ں پیش قدمی کردا ہويا سومنات پہنچ گیا۔
مندر دے قلعہ دا راجپوتاں نے وڈی جوانمردی تو‏ں دفاع کيتا تے مسلسل تن روز تک مسلماناں دے حملےآں نو‏‏ں عظیم نقصان دے نال پسپا ہونا پيا۔ آخرکار محمود غزنوی  اپنے گھوڑے تو‏ں کود پيا تے زمین اُتے سجدہ ریز ہوک‏ے اللہ تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی تے دوبارہ گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے اپنے سرکیشیئن جرنیل ابوالحسن دا ہتھ تھام کر حوصلہ افزائی د‏‏ی خاطر اپنی فوج وچ جوش تے خروش پیدا کرنے دے لئی کچھ اس قدر گرم جوشی تو‏ں نعرہ لگایا کہ اوہ سب اک طوفان د‏‏ی صورت وچ قلعہ اُتے ٹُٹ پئے تے چھاﺅنی دے پنج ہزار سپاہیاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ باقی ماندہ فوج اپنی جان بچانے دے لئی کشتیاں اُتے سوار ہوئے گئی لیکن مسلماناں نے انہاں نو‏‏ں تعاقب کيتا تے بے شمار کشتیاں نو‏‏ں ڈبو دتا۔ ہن محمود غزنوی  مندر وچ داخل ہويا۔ اس دے بیٹے چند امراءاور سردار اس دے ہمراہ سن ۔ جداں ہی اوہ اک عظیم الشان ایوان وچ داخل ہويا تاں اس نے اپنے سامنے پتھر دا اک نو فٹ بلند بت دیکھیا۔ سلطان نے مجسمے دے نیڑے پہنچ ک‏ے اپنے گرز د‏‏ی اک ہی کاری ضرب تو‏ں اس دا ناک اڑا دتا۔اس دے بعد اس نے حکم دتا کہ بت دے دو ٹکڑے غزنی   روانہ کر دتے جاواں۔اک نو‏‏ں جامع مسجد د‏‏ی دہلیز اُتے سُٹ دتا جائے تے دوسرے نو‏‏ں اس دے محل دے صدر دروازے اُتے رکھ دتا جائے۔ ايس‏ے وقت مکہ مکرمہ تے مدینہ منورہ دے لئی وی دو تے ٹکڑے روانہ کیتے گئے۔ برہمناں نے سلطان دے سامنے پیش کش رکھی کہ جے اوہ بتاں نو‏‏ں چھڈ دے تاں اوہ اسنو‏ں بہت مقدار سونا دین گے۔ حتیٰ کہ محمود غزنوی  دے درباریاں نے وی اسنو‏ں مشورہ دتا کہ اک بت د‏‏ی تباہی تو‏ں بت پرستی ختم نئيں ہوئے سکدی۔ لیکن محمود غزنوی  نے ایہ گل کہندے ہوئے اس خیال د‏‏ی تضحیک اڑائی کہ جے اس نے دولت د‏‏ی خاطر اس بت نو‏‏ں چھڈ دتا تاں آنے والیاں نسلاں وچ اس دا نام”بت فروش“کے طور اُتے لیا جائے گا‘جب کہ اس دا مقصد اس دے بجائے”بت شکن“کہلیانا اے ۔بت نو‏‏ں ايس‏ے وقت پاش پاش کر دتا گیا تاں اس دے اندر تو‏ں اس دولت تو‏ں کدرے زیادہ مالیت دے ہیرے جواہرات برآمد ہوئے‘جس د‏‏ی پیشکش راہباں نے د‏‏ی سی۔ سومنات وچ مختصر قیام دے بعد سلطان دے کچ وچ گنداوا تے شاندار شہر انہلواڑہ نو‏‏ں فتخ کيتا تے اس ملک دے راجہ نو‏‏ں گجرات د‏‏ی سلطنت عنایت کرنے دے بعد سندھ  دے راستے غزنی   د‏‏ی طرف پرت گیا۔ سامنات د‏‏ی مہم تے گجرات دے معرکہ وچ اڑھائی سال صرف ہوئے۔
ہشام بن حکم
جبر و اختیار
اشعری لکھدے نيں کہ جعفر بن حرب قائل نيں کہ ہشام اک طرف تو‏ں افعال انسان نو‏‏ں اختیاری جدو‏ں کہ اک طرف تو‏ں اضطراری جاندے سن ؛ اس حیثیت تو‏ں کہ انسان خود انہاں نو‏ں ارادہ کردا اے، اختیاری ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ انہاں افعال دا انجام پانا انہاں دے مہیج اسباب و شرائط اُتے موقوف اے، اس اعتبار تو‏ں ایہ اضطراری نيں۔ ہشام دی باتاں نو‏‏ں دقیق طور اُتے سمجھنا شرط مہیج نو‏‏ں سمجھنے اُتے موقوف ا‏‏ے۔ بہر حال سبب مہیج تو‏ں کسی فعل دے جبری ہونے نو‏‏ں ثابت نئيں کیتا جاسکدا اے کیونکہ احادیث وچ جبر دی نفی دے نال نال سبب مہیج نو‏‏ں استطاعت دے ارکانہاں وچو‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔ لہذا ہشام دا نظریہ امر بین الامرین دے نظریے اُتے قابل تطبیق ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
تیرہواں حملہ
ہندوستان دے لئی محمود غزنوی  د‏‏ی آخری مہم دا آغاز 1027ء وچ  ہويا۔ ایہ مہم دریائے سندھ   دے کنارےآں اُتے آباد جاٹ قبیلے دے خلاف سی۔ انہاں نے گجرات تو‏ں واپسی اُتے مسلماناں د‏‏ی فوج تو‏ں چھیڑ چھاڑ د‏‏ی سی۔ انہاں قبیلے نو‏‏ں تسخیر ک‏ر ليا تے اس دے بعد ہندوستان  اُتے ہور کسی حملے دا ارادہ نئيں کيتا۔
ہشام بن حکم
جہان شناسی
جتھ‏ے شناسی وچ وی ہشام بن حکم صاحب نظریہ نيں۔ حدوث عالم دے نظریے دا نام انہاں دی اک کتاب تو‏ں لیا گیا اے، اسی طرح عالم دا لا منتاہی ہونا، جزء لایتجزا دا انکار تے بعض اجسام دا دوسرے اجسام وچ مداخلت وغیرہ جہان شناسی وچ انہاں دے نظریات وچو‏ں نيں۔
بعض قدرتی حوادث و واقعات (من جملہ زلزلہ، فضا، بارش تے ہويا) دے بارے وچ وی ہشام دے نظریات موجود نيں۔ اشعری ہشام تو‏ں نقل کردے نيں کہ فرشتاں دے بارے وچ انہاں دا نظریہ سی کہ فرشتاں اُتے وی امر و نہی ہُندی اے تے اس گل نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی اوہ سورہ نحل دی آیت نمبر 49 تے 50 تو‏ں تمسک کردے نيں۔
انسان شناسی
ہشام انسان دی حقیقت نو‏‏ں غیر جسمانی جاندے سن ۔ نظّام دے نال ہونے والے مناظرے وچ انہاں نے روح دے غیر جسمانی ہونے اُتے تصریح کيتیاں نيں۔ اس دے علاوہ شیخ مفید اپنی کتاب المسائل السّرویہ، وچ انسان دی حقیقت تو‏ں متعلق اک سوال دے جواب وچ اسنو‏ں قائم بہ نفس مندے ہوئے اسنو‏ں حجم، حیز، ترکیب، سکون، حرکت، اتصال تے انفصال تو‏ں عارضی مندے نيں۔ شیخ مفید اس نظریے وچ اپنے آپ نو‏‏ں نوبختیان تے ہشام بن حکم دا تابع قرار دیندے نيں۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
محمود غزنوی دے دوسرے حملے
(امیر ناصرالدین) سبکتگین دے مرنے دے بعد امیر اسماعیل(جوکہ اس دا وڈا بیٹا سی)اس دا جانشین ہويا تے اس نے چاہیا کہ امیر محمود غزنوی  نو‏‏ں میراث تو‏ں محروم کر دے‘لیکن امیر محمود غزنوی  اس اُتے غالب آیا تے باپ دا جانشین ہوئے گیا۔ اس نے بلخ د‏‏ی جانب چڑھائی کر دتی تے خراسان  اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جدو‏ں اس نے اس ملک نو‏‏ں دشمناں د‏‏ی گندگی تو‏ں صاف کر دتا۔ تاں اس د‏ی حکومت کیت‏‏ی شہرت ہر طرف ہوئے گئی تے بغداد دے خلیفہ القادر باللہ عباسی نے اک نہایت فاخرہ خلعت اسنو‏ں بھیجیا کہ اس تو‏ں پہلے کسی خلیفہ نے اس طرح دے کسی بادشاہ نو‏‏ں نئيں بھیجیا سی اور”امین الملت تے یمین الدولہ“کا خطاب عنایت کيتا۔
ہشام بن حکم
انسان شناسی
ہشام بن حکم انسان دی جاودانگی دے وی قائل سن تے اسی موضوع اُتے انہاں نے نظّام تو‏ں مناظرہ کردے ہوئے اس گل اُتے اہل بہشت دا بہشت وچ ہمیشہ رہنے دے ذریعے استدلال کیتا ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
محمود غزنوی دے دوسرے حملے
سلطان 390ھ/ 1000ء وچ بلخ تو‏ں ہرات نو‏‏ں روانہ ہويا اوتھ‏ے تو‏ں سیستان گیا اوتھ‏ے دے حاکم خلف بن احمد نو‏‏ں مطبع بنا ک‏ے غزنی   واپس آ گیا تے غزنی   تو‏ں ہندوستان  د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ چند قلعے کر لئی تے فیر واپس آ گیا۔ اس نے ایلک خاں دے نال(رشتہ) دامادی استوار ک‏ر ليا تے طے پایا کہ ماورار النہر ایلک خاں دے پاس رہے گا تے سارا ملک سلطان دا ہوئے گا۔
ہشام بن حکم
نبوت
ہشام دے مطابق پیغمبر تے نبی اک ایسا انسان اے جسنو‏ں خدا نے ملائکہ دے ذریعے نبوت اُتے فائز کیتا تے انہاں اُتے وحی کردا اے تے ایہی وحی پیغمبر تے امام نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں جدا کردے نيں۔
عصمت
سلطنت غزنویہ دی تریخ
محمود غزنوی دے دوسرے حملے
اوتھ‏ے تو‏ں محمود غزنوی قلعہ یہند(ویہند)کو جتھ‏ے جے پال  رہندا سی روانہ ہويا تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔جدو‏ں موسم بہار آیا تاں اوہ غزنی   واپس چلا گیا محرم 393ھ/ نومبر1002ء وچ  اوہ فیر سیستان گیا تے خلف(بن احمدج نو‏‏ں مطیع بنا ک‏ے غزنی   لے آیا فیر ہندوستان  دا قصد کيتا تے بھاتیہ نو‏‏ں فتح کرنے دا ارادہ کيتا۔ نواح ملتان ی تو‏ں گزار دے بھاتیہ د‏‏ی حدود وچ قیام کيتا۔ اوتھ‏ے دا راجا بحیرا اپنی سپاہ تے ہاتھیاں د‏‏ی کثرت تے قلعہ دے استحکا‏م د‏‏ی بدولت مفرور سی۔ اس نے اپنے لشکر نو‏‏ں سلطان دے مقابلہ دے لئی چھڈیا تے خود چند آدمیاں دے ہمراہ دریائے سندھ   دے کنارے جا پہنچیا۔ سلطان نے ایہ خبر پا کر اپنا لشکر اس دے تعاقب وچ روانہ کر دتا۔ جدو‏ں سلطان دا لشکر اس دے پاس پہنچ گیا‘تو اس نے خنجر مار دے خود نو‏‏ں ہلاک کر لیا‘لوک اس دا سر بادشاہ دے پاس لائے۔ سلطان نے اس دے آدمیاں اُتے تلوار چلا‏ئی۔ بوہت سارے آدمی مارے گئے۔ مالِ غنیمت وچ بوہت سارے غلام‘ہاتھی تے ہندوستان  د‏‏ی نفیس چیزاں ہتھ آئیاں تے اوہ غزنی   چلا گیا۔ تمام مالِ غنیمت وچ دو سو ايس‏ے ہاتھی سن ۔
کہیا جاندا اے کہ چونکہ ملتان دا حاکم داﺅد بن نصر ملحد تھا‘لٰہذا سلطان نو‏‏ں دینی غیرت نے ابھارا کہ اسنو‏ں وی تنبیہہ کرے۔ پس اوہ ملتان  دے ارادے تو‏ں روانہ ہويا تے اس دا لحاظ رکھدے ہوئے کہ اوہ خبردار نہ ہوئے جائے‘مخالف راستے تو‏ں روانہ ہويا۔ جے پال  دا لڑکا آنند پال جو راستے وچ تھا‘مزاحم ہويا۔ سلطان نے لشکر نو‏‏ں لڑائی‘تاراجی تے غارت گری دا حکم دتا۔ آنند پال شکست کھا کر کشمیر  دے پہاڑاں وچ بھج گیا تے سلطان ہند دے راستے تو‏ں ملتان  پہنچیا تے ست روز تک ملتان  دا محاصرہ جاری رکھیا۔ ملتان  دے حاکم نے ہر سال ویہہ ہزار درہم ادا کرنا قبول کيتا تے احکا‏م شرعیہ دے جاری کرنے دا عہد کرکے توبہ تے معذرت کيت‏‏ی تے سلطان اس قرار اُتے صلح کرکے غزنی   واپس چلا گیا۔ ایہ واقعہ 396ھ1005-06/ء وچ  ہويا۔
397ھ1006-07/ء وچ سلطان ترکاں نال جنگ وچ مشغول ہويا۔ اوہ ربیع الآخر 398ھ1007/ وچ اس کار زار تو‏ں فارغ ہوا‘تو اسنو‏ں ایہ خبر ملی کہ راجا ہند دا پوت‏ا سو کپال‘جو ابوعلی سمجوری دے ہتھو‏ں قید ہوئے ک‏ے اسلام لے آیا تھا‘مرتد ہوئے ک‏ے فرار ہوئے گیا۔ سلطان محمود غزنوی  نے اس دا تعاقب کيتا تے گرفتار کرکے قید کر دیا‘بعدازاں ايس‏ے قید وچ اوہ مر گیا۔
ہشام بن حکم
نبوت
اشعری تے بغدادی دے مطابق ہشام پیغمبر دے معصوم ہونے نو‏‏ں ضروری نئيں سمجھدے سن کیونکہ عالم غیب تو‏ں متصل ہونے دے دی وجہ تو‏ں جدو‏ں وی گناہ وچ مرتکب ہونے دا خدشہ پیش آندا خدا انہاں نو‏ں انہاں دی غلطی تے اشتباہ تو‏ں آگاہ کردے نيں لیکن امام چونکہ اس دا خدا تو‏ں براہ راست رابطہ نئيں ہُندا اسنو‏ں لئے اسنو‏ں معصوم ہونا ضروری ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
محمود غزنوی دے دوسرے حملے
سلطان محمود غزنوی 399ھ1008-9/ء وچ دوبارہ ہندوستان  آیا تے آنند پال نال جنگ کرکے اسنو‏ں شکست دتی۔ تیس ہاتھی تے بہت سا مالِ غنیمت ہتھ آیا۔ اوہ اوتھ‏ے دے قلعہ بھیم نگر نو‏‏ں روانہ ہويا تے اس قلعہ دا محاصرہ کيتا۔ اہلِ قلعہ نے امان چاہی تے قلعہ دا پھاٹک کھول دتا۔ سلطان اپنے چند آدمیاں دے ہمراہ قلعہ وچ داخل ہويا۔ سونا‘ چاندی‘الماس تے جو کچھ بھیم دے زمانے تو‏ں جمع ہويا تھا‘لے ک‏ے واپس چلا آیا تے حکم دتا کہ اس د‏ی قیام گاہ دے سامنے سونے تے چاندی دے چند تخت رکھ دے اوہ سارا مال وسیع میدان وچ ڈال دتا جائے۔تاکہ سپاہ تے رعایا اسنو‏ں دیکھ ک‏ے تعجب کرے۔ ایہ واقعہ چوتھ‏ی صدی ہجری دے ابتدا وچ ہويا۔
سلطان محمود غزنوی نے فیر401ھ(1010-11ئ) وچ غزنی   تو‏ں ملتان  دا قصد کيتا تے جو کچھ ملتان  وچ باقی رہ گیا سی اس اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ قرامطیاں تے ملحداں وچو‏ں اکثریت نو‏‏ں قتل کرا دتا۔(کچھ کے)ہتھ کٹوا دتے تے بعض نو‏‏ں قلعہ وچ بند کر دتا جو اوتھے مر گئے۔
ہشام بن حکم
نبوت
جے بر فرض ایہ نسبت ثابت وی ہو جائے کہ ایہ نظریہ ہشام دا ہی سی تو وی اس دے معنی ایہ نئيں اے کہ اوہ انبیاء دی عصمت دا مطلقا منکر سی ایتھ‏ے تک کہ وحی دے دریافت تے ابلاغ وچ بھی۔ بلکہ اس دے برعکس بعض قرائن و شواہد موجود نيں جس دی بنا اُتے ہشام ایسے نظریات دا قائل ہونا محال ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے ایہ احتمال دتا جا سکدا اے کہ ہشام نے انہاں باتاں نو‏‏ں مد مقابل نو‏‏ں مناظرے دے دوران خاموش کرنے تے اسنو‏ں منوانے دے لئی کہیا ا‏‏ے۔ پس حقیقت وچ ایہ کہنا بجا ہوئے گا کہ ہشام اس مقام اُتے امام دی عصمت نو‏‏ں ثابت کرنا چاہندا تا سی نہ انبیاء دی عصمت نو‏‏ں نفی کرنا دے درپے۔ البتہ اک چیز رہ جاندا اے تے اوہ ایہ کہ ایہ توجیہ انہاں دی طرف تو‏ں انبیاء نو‏‏ں جائز الخطاء ماننے دے نظریے تو‏ں سازگار نئيں اے مگر ایہ کہ اس حوالے تو‏ں اس نتیجے اُتے پہنچے کہ ایہ نظریہ وی دوسرے الزامات دی طرح اس اُتے لگائے جانے والے الزامات وچو‏ں نيں نہ یه کہ حقیقتا اس نے ایسا کہیا ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
محمود غزنوی دے دوسرے حملے
جب سلطان نو‏‏ں ایہ خبرملی کہ ہندوستان وچ تھانسیر ناں اک شہر اے تے اوتھ‏ے دے وڈے بت خانے وچ اک بت اے ‘جس دا ناں جگر سوم ا‏‏ے۔ تے ہندوستان  دے لوک(ہنود)اس د‏ی پرستش کردے نيں‘سلطان نے جہاد دے ارادے تو‏ں لشکر جمع کيتا تے 402ھ (1011-12ئ)تھانسیر د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ نرو جے پال  نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر ملی تاں اس نے اپنا ایلچی بھیجیا تے پیغام ارسال کيتا کہ جے سلطان اپنے ارادے تو‏ں باز آ جائے تاں وچ پنجاہ ہاتھی بطور پیشکش بھیجاں گا۔ سلطان نے اس اُتے توجہ نہ کيتی۔ جدو‏ں اوہ تھانسیر پہنچا‘تو پورے شہر نو‏‏ں خالی پایا۔ لشکریاں نو‏‏ں جو کچھ ملیا اوہ انہاں نے لُٹیا۔ بتاں نو‏‏ں توڑیا تے بت جگر سوم نو‏‏ں غزنی   لے گئے۔ سلطان نے حکم دتا کہ اس بت نو‏‏ں شاہی محل دے سامنے ڈال دتا جائے۔ تاکہ مخلوق دے پیراں تلے روندا جائے۔
سلطان نے 403ھ(1012-13ئ) وچ غرجستان نو‏‏ں فتح کرکے اس دے حاکم ”شار“کو گرفتار ک‏ر ليا تے اس سال دے آخر وچ ابوالفوارس بن بہاﺅ الدولہ‘اپنے بھائیاں دے غلبے د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی پناہ وچ آ گیا۔ سلطان نے (ان نو‏‏ں )خطوط لکھے تے انہاں وچ صلح ہوئے گئی۔ ايس‏ے سال عزیز مصر دا ایلچی کہ جس نو‏‏ں ”مہارتی“کہندے سن ‘پہنچیا۔ علماءاور فقہا نے سلطان تو‏ں کہیا کہ ایہ ایلچی قرامطہ دا مذہب رکھدا اے ‘سلطان نے اس د‏ی تشہیر کرا دے اسنو‏ں کڈ دتا۔
ہشام بن حکم
نبوت
معجزہ
سلطنت غزنویہ دی تریخ
محمود غزنوی دے دوسرے حملے
404ھ(1013-14ئ) وچ سلطان نے قلعہ نندنہ اُتے (جو کوہ بالناتھ وچ واقع اے ‘)چڑھائی کر دتی۔ نرو جے پال  نے تجربہ کار آدمی قلعے د‏‏ی حفاظت دے لئی چھڈے تے خود درہ¾ کشمیر  وچ داخل ہوئے گیا۔ سلطان نے نندنہ پہنچ ک‏ے قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ قلعہ گری دا تمام مال تے اسباب جمع کرکے نقب شروع کيتی۔ اہل قلعہ نے امان حاصل کرکے قلعہ سپرد کر دیا‘سلطان اپنے چند خاص آدمیاں دے ہمراہ قلعہ وچ داخل ہوئے گیا تے جو کچھ سامان اوتھ‏ے تھا‘سب لے لیا تے سارغ نو‏‏ں اوتھ‏ے دا کوتوال مقرر تے درہ¾ کشمیر  د‏‏ی جانب رخ کيتا‘کیونجے نرو جے پال  اوتھ‏ے سی۔ نرو جے پال  اوتھ‏ے تو‏ں وی فرار ہوئے گیا۔ سلطان اس درہ وچ داخل ہوا‘تو بوہت سارے غلام سونا تے مالِ غنیمت ہتھ لگا۔ بوہت سارے کافراں نو‏‏ں دینِ اسلام وچ داخل کيتا۔ انہاں نو‏‏ں اسلام دے آئین سکھائے تے غزنی   چلا گیا۔
407ھ(1016-17ئ) وچ اس نے کشمیر  دا رخ کيتا تے لوہ کوٹ دے قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ جدو‏ں زیادہ عرصہ گزر گیا‘آندھی‘برف‘سردی د‏‏ی شدت ہوئے گئی تے کشمیر یاں نو‏‏ں مدد پہنچ گئی تاں سلطان نے (قلعہ کا)محاصرہ چھڈ دتا تے بہار دے موسم وچ غزنی   چلا گیا۔
اسی سال ابواالعباس بن مامون خوارزم شاہ نے خوارزم تو‏ں اک خط سلطان محمود غزنوی نو‏‏ں لکھ ک‏ے اس د‏ی بہن د‏‏ی خواہش کی‘تو سلطان نے اپنی بہن نو‏‏ں خوارزم بھیج دتا۔ 407ھ (1016-17ئ) وچ بدمعاشاں د‏‏ی اک جماعت نے ہجوم کرکے خوارزم اُتے چڑھائی کر دتی تے اسنو‏ں قتل کر دتا۔ سلطان غزنی   تو‏ں بلخ آیا تے اوتھ‏ے تو‏ں خوارزم دا ارادہ کيتا۔ جدو‏ں خوارزم د‏‏ی سرحد پہنچا‘ تاں اس نے محمد بن ابراہیم طائی نو‏‏ں لشکر دا مقدمتہ الحبیش بنا ک‏ے پہلے روانہ کيتا‘جس وقت انہاں نے منزل د‏‏ی تے صبح د‏‏ی نماز وچ مشغول ہوئے‘تو خمارتاس جو خوار زمیاں دا سپہ سالار تھا‘کمین گاہ تو‏ں نکلیا تے انہاں اُتے حملہ آور ہويا۔ اک کثیر جماعت نو‏‏ں قتل کرکے اس جمیعت نو‏‏ں منتشر کر دتا۔ سلطان نو‏‏ں ایہ خبر ملی تاں اس نے اپنے غلا وچ  د‏‏ی اک زبردست فوج انہاں دے تعاقب اُتے مقرر کر دتی۔ انہاں نے اس دا پِچھا کيتا اسنو‏ں گرفتار کيتا تے سلطان دے پاس لے آئے۔ سلطان قلعہ ہزار سپ اُتے پہنچیا تاں خوارزم وڈی جمعیت تے تیاری دے نال فوج آراستہ کرکے مقابلے اُتے آگئے۔ وڈی سخت لڑائی ہوئی۔ آخر خوارزمیاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے الپتگین  بخاری جو انہاں دا سپہ سالار تھا‘قید ک‏ر ليا گیا۔ سلطان نے اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ خورزم جانے دا قصد کيتا۔ اس نے پہلے ابوالعباس دے قاتلاں نو‏‏ں قصاص وچ قتل کرایا تے اپنے امیر حاجب التون تاش نو‏‏ں خوارزم شاہ دا خطاب دے ک‏ے خوارزم د‏‏ی ولایت اس دے سپرد کر دتی تے اوتھ‏ے تو‏ں بلخ آ ک‏ے ہرات د‏‏ی ولایت اپنے لڑکے امیر مسعود نو‏ں دتی تے ابو سہیل محمد بن روزنی نو‏‏ں اس دا وکیل بنا ک‏ے اس دے ہمراہ روانہ کر دتا تے گورگان د‏‏ی ولایت میر محمد نو‏‏ں دے ک‏ے ابوبکر قہستانی نو‏‏ں اس دے ہمراہ کر دتا۔
409ھ1018-19/ء وچ سلطان محمود غزنوی نے ولایت قنوج نو‏‏ں فتح کرنے دے ارادے تو‏ں فوج کشی کيتی۔ اوہ ست ہولناک دریاﺅں نو‏‏ں عبور کرکے جدو‏ں قنوج د‏‏ی سرحد اُتے پہنچا‘تو اوتھ‏ے دے حاکم کورہ نای نے اطاعت قبول کرکے امان چاہی تے پیشکش بھیجی۔ سلطان اوتھ‏ے تو‏ں برن دے قلعہ اُتے پہنچیا تے اس قلعہ دا حاکم ہردت‘قلعہج اپنے عزیزاں تے اسيں قوم لوکاں دے سپرد کرکے خود کنارہ کش ہوئے گیا۔ اہلِ قلعہ مقابلے د‏‏ی تاب نہ لائے۔ دس لکھ درہم کہ جنہاں دے دو لکھ پنجاہ ہزار روپے ہُندے نيں تے تیس ہاتھی پیش کرکے امان حاصل لرلی۔ فیر سلطان اوتھ‏ے تو‏ں مہاون اُتے دریائے جمنا دے کنارے پہنچیا۔ اس قلعہ دے حاکم کل چندر نے ارادہ کيتا کہ ہاتھی اُتے سوار ہوئے ک‏ے دریا دے پار جائے تے فرار ہوئے جائے۔ سلطان دے لشکریاں نے حملہ کر دتا۔ جدو‏ں اس دے نزدیک پہنچے‘تو اس نے اپنے آپ نو‏‏ں خنجر تو‏ں ہلاک ک‏ر ليا۔
زیستن چاں بکم خصم بود
مردن از زیستن بسنے بہتر
ہشام بن حکم
نبوت
نبوت دی ضرورت
سلطنت غزنویہ دی تریخ
محمود غزنوی دے دوسرے حملے
قلعہ ہوئے گیا۔ پچاسی ہاتھی تے بے مالِ غنیمت لشکرِ اسلام دے ہتھ آیا۔
اوتھ‏ے تو‏ں سلطانی شہر متورہ(متھرا) پہنچیا ایہ متورہ(متھرا)اک وڈا اے جس وچ وڈے وڈے بت خانے نيں اور(متھرا)کشن(کرشن)بن باسدیو کيت‏ی جائے پیدائش ا‏‏ے۔ ہندو اسنو‏ں خدا دا اوتار مندے نيں۔ مختصر ایہ کہ جدو‏ں سلطان اس شہر وچ پہنچیا تاں کوئی شخص جنگ دے لئی نئيں نکلیا۔ سلطان دے لشکر نے سارے شہر نو‏‏ں غارت کر دیا‘بت خاتاں نو‏‏ں جلا دیا‘بہت کچھ مال تے دولت ہتھ آیا۔ اک سونے دے بُت نو‏‏ں سلطان دے حکم تو‏ں توڑیا گیا‘اس دا وزن اٹھانوے ہزار تن مشقال پکا سونا سی تے اس وچو‏ں یاقوت کجلی دا اک ٹکڑا نکلیا جس دا وزن چار سو پنجاہ مشقال تھا۔
ہشام بن حکم
نبوت
ہشام دے نزدیک نبوت دے مسئلے وچ اک تے موضوع اوہدی ضرورت اے کہ آیا کوئی عقلی یا نقلی دلیل موجود اے جو نبوت نو‏‏ں ثابت کر سدے؟ ہشام دے مطابق نبوت تے امامت دی ضرورت یکساں اے یعنی جنہاں دلائل دی رو تو‏ں آپ نبوت نو‏‏ں ثابت کر سکدے نيں بالکل انہی دالائل دی رو تو‏ں آپ امامت نو‏‏ں وی ثابت کر سکدے نيں۔ انہاں دے اس بیان نو‏‏ں انسان دا مدنی بالطبع ہونا یا قاعدہ لطف دی دوسری تعبیر قرار دے سکدے نيں۔ انہاں تو‏ں منقول مناظراں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ معاشرے نو‏‏ں اختلاف تے تفرقہ تو‏ں محفوظ رکھنا، لوگاں دے درمیان الفت ور محبت پیدا کرنا تے لوگاں نو‏‏ں خدا دے قوانین تو‏ں آگاه کرنا نبوت نو‏‏ں ثابت کرنے دے اہ‏م ترین دلائل وچو‏ں نيں۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
محمود غزنوی دے دوسرے حملے
کہندے نيں کہ چندرانے دے پاس(جو ہندوستان دے راجاﺅں وچو‏ں اک راجا سی)اک ہاتھی سی جو نہایت قوی ہیکل تے مشہور تھا۔سلطان اسنو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ قیمت وچ خریدنا چاہندا تھا‘مگر حاصل نہ ہويا۔ اتفاق تو‏ں قنوج تو‏ں واپسی دے وقت اوہ ہاتھی فیل بان دے بعیر رات وچ ہاتھیاں وچو‏ں بھج کر سلطان دے خیمے دے نزدیک آ کھڑا ہوا‘سلطان اسنو‏ں پاکر بہت خوش ہويا۔ اس دا نام”خداداد“ رکھ دتا۔ غزنی   پہنچ ک‏ے قنوج دے مال غنیمت نو‏‏ں شمار کيتا گیا‘تو دس لکھ درہم‘تین ہزار غلام تے تن سو پنجاہ ہاتھی سن ۔
روایت اے کہ جدو‏ں سلطان محمود غزنوی نے سنیا کہ راجا نندا نے قنوج دے راجا نو‏‏ں اس وجہ تو‏ں قتل کر دتا کہ اس نے سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی اطاعت قبول کر لئی سی‘تو سلطان نے نندا د‏‏ی بیخ کنی دا مصمم ارادہ ک‏ر ليا۔ تے 410ھ1019-20/ء وچ  سلطان فیر ہندوستان  د‏‏ی طرف متوجہ ہويا جدو‏ں دریائے جون(جمنا)پر پہنچیا۔ تاں نرو جے پال  نو‏‏ں سلطان د‏‏ی فوج دے سامنے بھج چکيا تھا‘نندا د‏‏ی اعانت تے مدد وچ فیر سلطان دے مقابلے اُتے آگیا تے لشکر آراستہ کيتا چونکہ وچکار گہرا دریا تھا‘لٰہذا سلطان دے حکم دے بغیر کوئی اس دریا دے پار نہ ہويا۔ اتفاقاً سلطان تو‏ں خاصہ دے سٹھ غلام اک دم دریا دے اس پار پہنچ گئے تے نرو جے پال  دے سارے لشکر نو‏‏ں منتشر کرکے شکست دے دی۔ نرو جے پال  چند دا فراں دے ہمراہ بھج گیا۔ غلام سلطان دے سامنے نئيں آئے۔ بلکہ ا نہاں نے اس شہرکا قصد کيتا‘جو اس نواح وچ سی۔ شہر نو‏‏ں خالی پاکر لُٹ مار شروع کر دتی تے بت خاناں نو‏‏ں مہندم کر دتا۔
ہشام بن حکم
امامت
ہشام اپنے زمانے دے انہاں مایہ نام متکلمین وچو‏ں سن جنہاں نے امامت دے بارے وچ مناظرہ کیتا تے مخالفین دے اعتراضات تے اشکالات دا جواب دتا ایتھ‏ے تک کہ امام صادقؑ نے شام دے باشندے تو‏ں مناظرہ امامت دے بارے وچ مناظرہ کرنے نو‏‏ں ہشام دے ذمے لگیا دتا سی ۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
محمود غزنوی دے دوسرے حملے
سلطان دوسرے دن ایہ خبر پاکر سوار ہويا تے کمین گاہاں نو‏‏ں اچھی طرح دیکھیا۔ اس نے لشک‏ر ک‏ے انخلاءکو دیکھ لیا تے اس دے مکرو فریب تو‏ں اطمینان ہوئے گیا‘تو تخت تے تاراج دا سلسلہ شروع کر دتا۔بے شمار مال تے دولت لشکرِ اسلام دے ہتھ آئی۔ اتفاق تو‏ں نندا دے لشک‏ر ک‏ے پنج سو ايس‏ے ہاتھی وچ ملے۔ بطور مالِ غنیمت انہاں نو‏‏ں حاصل کيتا تے سلطان مظفر تے منصور غزنی  واپس چلا گیا۔
ہشام بن حکم
امامت
منصوص من اللہ ہونا
سلطنت غزنویہ دی تریخ
محمود غزنوی دے دوسرے حملے
اس زمانے وچ خبر ملی کہ قیرات تے نور دو درے نيں۔ جتھ‏ے دے رہنے والے سب کافر نيں تے انہاں دے ٹھکانے مستحکم نيں۔ سلطان نے فوجاں نو‏‏ں حاضری دا حکم دتا تے لوہار‘بڑھئی تے سنگتراشاں د‏‏ی اک وڈی جماعت لے ک‏ے اس علاقے نو‏‏ں چل پيا۔ اس مقام دے نزدیک پہنچا‘تو پہلے قیرات دا ارادہ کيتا۔قیرات بہت سرد مقام ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے میوہ بہت ہُندا اے ۔اس شہر دے لوک پوجا کيتا کردے سن ۔ اس علاقے دے حاکم نے اطاعت قبول لر لی تے مسلما‏ن ہوئے گیا۔ اس علاقے دے تمام باشندے وی مسلما‏ن ہوئے گئے۔
ہشام بن حکم
امامت
ہشام ہور شیعہ متکلمین دی طرح امام نو‏‏ں منصوص من الله سمجھدے سن یعنی امام نو‏‏ں نصب تے معین کرنا خدا اُتے واجب ا‏‏ے۔ انہاں نے اس موضوع نو‏‏ں چار دلائل: برہان حکمت، برہان عدالت، برہان اضطرار تے برہان رحمت دی روشنی وچ ثابت کیتا ا‏‏ے۔ ایہ تمام دلائل کسی نہ کسی طرح قاعدہ لطف دی طرف لوٹتی نيں کیونکہ انہاں دا استدلال ایہ اے کہ: کسی امام، معلم، رہنما، مرجع تے مفسر دا ہونا انسان نو‏‏ں دینی تعلیمات تو‏ں آشنا ہونے، انہاں اُتے عمل کرنے تے اپنی ذمہ داری نو‏‏ں ادا کرنے تے انساناں نو‏‏ں اختلاف تے پریشانی تو‏ں دور کرنے وچ مددگار ثابت ہُندا اے ؛ اس بنا اُتے انہاں دی نظر وچ امام دا وجود، لطف دے مصادیق وچو‏ں نيں۔ انہاں دے استدلال دا لازمہ تمام زمانےآں وچ امام دا موجود ہونا ضروری ا‏‏ے۔ انہاں نے بریہہ نصرانی تے ضرار دے نال انجام دئے جانے والے مناظرے وچ ایہ ثابت کیتا کہ دنیا اک لمحے دے لئی وی حجت‌ خدا تو‏ں خالی نئيں رہ سکدت‏ی۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
محمود غزنوی دے دوسرے حملے
صاحب علی ابن آلت ارسلان نو‏‏ں نور د‏‏ی فتح دے لئی مقرر کيتا۔ اس نے اوتھ‏ے جا ک‏ے اس علاقے د‏‏ی فتح ک‏ر ليا تے قلعہ بنوایا۔ علی بن قدر جوق نو‏‏ں اس قلعہ د‏‏ی کوتوالی اُتے مقر کيتا۔ اس علاقے وچ اسلام طوعا تے کرہاً پھیلیا۔
412ھ1021-22/ء وچ سلطان نے کشمیر  دا ارادہ کرکے لوہ کوٹ دا محاصرہ کيتا۔ تقریباً اک ماہ تک اوتھ‏ے قیام کيتا۔ اس قلعہ د‏‏ی بلندی تے استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں اس اُتے فتح نہ پا سکا۔ اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے لاہور  تے باکرہ روانہ ہويا۔ لشکر انہاں پہاڑاں د‏‏ی گھاٹیاں وچ تخت تے تاراج د‏‏ی غرض تو‏ں منتشر ہوئے گیا۔ حد تو‏ں زیادہ مال غنیمت لشکر اسلام دے ہتھ لگا۔سلطان موسمِ بہار دے آغاز وچ مظفر تے منصور غزنی   واپس آ گیا۔
413ھ1022-23/ء وچ سلطان نے فیر ولایتِ نندا دا ارادہ کيتا۔ گوالیار دے قلعہ اُتے پہنچا‘تو اس دا محاصرہ ک‏ے لیا جدو‏ں چار دن گزر گئے‘تو اس قلعہ دے حاکم نے ایلچیاں نو‏‏ں بھیجیا تے پینتیس ہاتھی پیشکش گزرانے تے امان چاہی۔ سلطان نے اس د‏ی صلح کيت‏‏‏ی درخواست منظور کر لئی تے قلعہ کالنجر د‏‏ی جانب متوجہ ہويا۔ تے اس قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ اس محاصرے وچ اک مدت گزر گئی‘تو اس قلعہ دے حاکم نندا نے تن ہوئے ہاتھی پیشکش گزران کر پناہ چاہی۔ چونکہ انہاں نے انہاں ہاتھیاں نو‏‏ں فیل باناں دے بغیر قلعہ تو‏ں باہر کڈ دتا سی۔ سلطان نے حکم دتا کہ ترک ہاتھیاں نو‏‏ں پھڑ کر انہاں اُتے سوار ہوئے جاواں۔ اہل قلعہ نے ایہ مشاہدہ کرکے تعجب کيتا تے ترکاں تو‏ں عبرت حاصل کيتی۔
نندا نے ہندی بولی وچ سلطان د‏‏ی مدح وچ اک شعر لکھ ک‏ے بھیجیا۔سلطان نے اس شعر نو‏‏ں ہندوستان دے فصیحاءاور دوسرے شعراءکو جو اس د‏ی ملازمت وچ سن ‘سنایا‘سب نے تعریف کی‘سلطان نے اس اُتے فخر کيتا تے پندرہ قلعےآں د‏‏ی حکومت دا شاہی فرمان دوسرے تحائف دے ہمراہ(بدلے وچ )اس دے پاس بھیج دتا۔ نندا نے وی اس دے عوض بے انتہا مال تے جواہر سلطان د‏‏ی خدمت وچ ارسال کیتے تے سلطان اوتھ‏ے تو‏ں فتح یاب ہوئے ک‏ے غزنی   پہنچیا۔
415ھ1024-25/ء وچ سلطان(محمود غزنوی )بگنج پہنچیا۔اس زمانے وچ علی تگین ماوراء النہر دے لوکاں اُتے ظلم کر رہیا سی۔ سلطان اسنو‏ں دفع کرنے دے ارادے تو‏ں جیحاں تو‏ں گزریا۔ ماوراء النہر  دے سردار استقبال دے لئی آئے۔ حتیٰ کہ یوسف قدر خاں بھی(جو تمام ترکستان دا بادشاہ سی) استقبال دے لئی آیا۔ محبّت تے دوستی دے طور اُتے بادشاہ نال ملاقات کيت‏ی۔ سلطان اس دے آنے تو‏ں خوش ہويا۔ جشن منعقد کیتے گئے۔اک نے دوسرے نو‏‏ں ہدتے تے تحفے پیش کیتے۔ سلطان نے ہندوستان  دے تحفے قیمتی جواہر‘اور فیلانِ کوہ پیک‏‏‏‏ر دتے۔ صلح تے رضا دے نال اک دوسرے تو‏ں رخصت ہوئے۔ علی تگین فرار ہوئے گیا۔ سلطان نے لوکاں نو‏‏ں اس دے تعاقب وچ مقرر کيتا‘ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ سلطان نے اسنو‏ں قید کرکے ہندوستان  دے قلعےآں وچو‏ں کسی قلعہ وچ بھیج دتا تے (سلطان)اوتھ‏ے تو‏ں غز نی چلا گیا تے اس نے موسم سرما غزنی   وچ گزاریا۔
اس نے اپنی عادت دے مطابق سومنات نو‏‏ں فتح کرنے دے ارادہ تو‏ں فیر ہندوستان اُتے لشکر کشی کر دتی۔ سومنات سمندر دے کنارے اک وڈا شہر اے تے برہمناں د‏‏ی عبادت گاہ اے تے اس بُت خانے وچ بوہت سارے سونے دے بت سن ۔ سب تو‏ں وڈے بت نو‏‏ں منات کہندے سن ۔ کتاباں تواریخ وچ دیکھیا گیا اے کہ حضرت خاتم الانبیاﷺ دے ظہور دے زمانے وچ اس بت نو‏‏ں خانہ کعبہ تو‏ں کڈ ک‏ے ایتھ‏ے لے آئے سن ‘لیکن برہمناں د‏‏ی قدیم کتاباں تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ ایسا نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ کرشن دے زمانے سے(جس نو‏‏ں چار ہزار سال دا عرصہ ہويا)یہ بت برہمناں دا معبُود ا‏‏ے۔
مختصر ایہ کہ جدو‏ں سلطان شہر تہروالہ پتن پہنچیا۔ تاں اس نے شہر خالی دیکھیا۔ حکم دتا کہ غلہ لے لاں تے سومنات دا راستہ اختیار کرن۔ جدو‏ں سومنات پہنچے تاں اوتھ‏ے دے رہنے والےآں نے قلعے دے دروازےآں نو‏‏ں سلطان دے کشکریاں اُتے بند کر دتا۔ لڑائی تے کوشش دے بعد قلعہ فتح ہوئے گیا۔ غارت گری تے تاراجی عمل وچ آئی۔ بہت ساریاں مخلوق قتل تے گرفتار ہوئی۔ بت خاناں نو‏‏ں منہدم کرکے نیست تے نابود کر دتا۔
سلطان نے اوتھ‏ے تو‏ں واپسی دا علم اٹھایا چونکہ ہندوستان دے راجاﺅں وچو‏ں اک وڈا راجا پرم دیو ناں راستے وچ سی تے اس وقت دے لحاظ تو‏ں اس نال جنگ کرنا مناسب نہ سی‘اس لئی سندھ  دے راستے تو‏ں ملتان  دا ارادہ کيتا۔ اس راستے وچ بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے پانی د‏‏ی کم یابی تے بعض جگہ اُتے چارے د‏‏ی نایابی تو‏ں لشکریاں نو‏‏ں بہت تکلیف پہنچی تے وڈی مصیبت تے پریشانی دے نال اوہ 417ھ1026/ء وچ  غزنی   پہنچیا۔
اسی زمانے وچ قادر باللہ نے سلطان نو‏‏ں خط لکھیا تے خراسان ‘ہندوستان ‘نیمروز تے خوارزم دے جھنڈے بھیجے۔ سلطان‘اس دے بیٹےآں تے بھائیاں دے لئی اس خط وچ خطاب لکھے۔سلطان محمود غزنوی نو‏‏ں کہف الدولہ والا سلام‘امیر مسعود نو‏‏ں مشہاب الدولہ تے جمال الملت‘امیر محمد نو‏‏ں جلال الدولہ تے جمال الملت تے امیر یوسف نو‏‏ں عضدالدولہ تے موید الملت خطاب لکھے تے انہاں وچو‏ں تاں جس نو‏‏ں اپنا ولی عہد کريں گا۔ اسيں وی اسنو‏ں قبول کرن گے تے ایہ خط سلطان نو‏‏ں بلخ وچ ملا۔
اس سال سلطان‘جتانی(جاٹاں)کو سزا دینے دے ارادے تو‏ں کہ(جنہاں نے سومنات تو‏ں واپسی دے وقت سلطانی لشکرکے نال بے ادبیکيتی سی تے مختلف قسم د‏‏ی تکالیف پنہجائی سیںِ۔)اک لشکر عظیم دے نال ملتان د‏‏ی جانب روانہ ہويا تے جدو‏ں اوہ ملتان  پہنچیا تاں حکم دتا کہ اک ہزار چار سو کشتیاں بنائی جاواں تے ہر کشتی اُتے لوہے دے تن نہایت قوی تے مضبوط سنگ لگیا دتے جاواں۔اک کشتی دے سامنے دے رخ اُتے تے بقیہ دونے پہلوﺅں اُتے چنانچہ جو کچھ وی انہاں سینگاں دے مقابلے اُتے آندا ٹُٹ پھوٹ جاندا تے ناپید ہوئے جاندا۔ انہاں تمام کشتیاں نو‏‏ں دریائے جیحاں (سندھ ) وچ  ڈلوا دتا۔ تے ہر کشتی وچ ویہہ آدمی تیرو کمان تے نفت د‏‏ی شیشیاں دے نال بٹھا دتے تے جاٹاں دے استحصال د‏‏ی تیاری کيتی۔ جاٹ خبر دار ہوئے گئے تے انہاں نے اپنے اہل تے عیال نو‏‏ں سندھ  دے جزیراں وچ بھیج دتا۔ خود مقابلے دے لئی تنہا بیٹھ گئے تے چار ہزار کشتیاں اور(دوسری روایت دے مطابق اٹھ ہزار کشتیاں) دریا وچ پائی گئياں۔ ہر کشتی وچ اک مسلح جماعت سی۔ جدو‏ں طرفین دا مقابلہ ہوا‘تو سخت جنگ ہوئی۔ جاٹوںکی جو کشتی سلطان دے آدمیاں د‏‏ی کشتی دے پاس آتی‘کشتی دے سنگ تو‏ں لگتی تے ٹُٹ جاندی۔ ایتھ‏ے تک کہ سارے جاٹ ڈُب گئے تے جو باقی رہ گئے تلواراں تو‏ں قتل ہوئے۔سلطان دا لشکر انہاں دے اہل تے عیال دے پاس پہنچیا تے سب نو‏‏ں قید ک‏ر ليا سلطان کامیاب تے فتح یاب ہوک‏ے غزنی   واپس چلا گیا۔
418ھ1027/ء وچ سلطان محمود غزنوی  نے امیر طوس ابوالحرب ارسلان نو‏‏ں باوردا وچ نامزد کيتا۔تاکہ اوہ جائے تے ترکماناں نو‏‏ں ختم کر دے۔ امیر طوس نے زبردست لڑائیاں دے بعد سلطان نو‏‏ں لکھیا کہ انہاں دے فساد دا تدارک نئيں ہوئے سکتا‘ تاوقتیکہ سلطان بذات خود ایتھ‏ے آک‏ے جنگ نہ کرے۔ سلطان خود اوتھ‏ے پہنچیا تے ترکماناں نو‏‏ں ختم کر دتا تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں رے گیا تے رے دے خزانے دفینے‘(جو اوتھ‏ے دے حکا‏م نے برساں تو‏ں جمع کر رکھے سن ‘)بغیر کسی وقت دے سلطان دے ہتھ آئے۔ اوتھ‏ے باطل مذہب تے قرامطہ بہت سن (جن اُتے ایہ الزام)ثابت ہوئے گیا اوہ قتل کرا دیے۔ رے د‏‏ی ولایت نو‏‏ں اصفہان مسعود دے سپرد کيتا تے خود غزنی   واپس چلا گیا۔
کہندے نيں کہ سکراتِ موت دے وقت سلطان نے حکم دتا کہ اس دے خزانے تے قیمتی مال اسنو‏ں دکھائے جاواں۔ اسنو‏ں انہاں خزانےآں دے چھڈنے دا بہت صدمہ سی۔ آہاں بھردا سی۔ اس نے انہاں وچو‏ں اک کوڑی وی کسی نو‏‏ں نئيں دی۔ بارہ مرتبہ اس نے ہندوستان جا ک‏ے جہاد کيتا۔
سومنات دا مندر تے سلطان محمود غزنوی
”رومیلا تھاپر برصغیر د‏‏ی معروف مورخ تے کولمبیا یونیورسٹی نیویارک د‏‏ی پروفیسر نيں۔ 1931ء وچ پیدا ہونے والی رومیلا نے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری 1959ء وچ  لندن یونیورسٹی تو‏ں حاصل کيتی جس دے بعد انہاں نے جواہر لعل نہرو یونیورسٹی وچ قدیم ہندوستان  د‏‏ی تریخ د‏‏ی پروفیسر دے طور اُتے اپنی خدمات سر انجام دتیاں۔ بعد وچ اوہ لندن چلی گئياں۔ اپریل 2003ء وچ  انہاں نو‏ں ساﺅتھ لائبریری آف کانگرس د‏‏ی میٹنگ د‏‏ی صدارت دا اعزاز حاصل ہويا جس اُتے بھارت وچ بہت زیادہ شور شرابہ ہويا۔ ایہی۔ وجہ اے کہ جدو‏ں جنوری 2005ء وچ  رومیلا تھاپر نو‏‏ں بھارتی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں پدما بھوشان ایوارڈ دتا گیا تاں انہاں نے اسنو‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ بھارتی صدر عبدالکم دے ناں خط وچ انہاں نے لکھیا کہ جدو‏ں بھارتی حکومت نے کئی ماہ پہلے انہاں نو‏ں اپنا ناں ایوارڈز ملنے والےآں د‏‏ی لسٹ وچ دیکھ ک‏ے حیرانگی ہوئی ا‏‏ے۔ اوہ اس تو‏ں پہلے 1992ء وچ  وی اس ایوارڈ نو‏‏ں رد کر چکيت‏یاں نيں۔ان دا کہنا اے کہ اوہ صرف پروفیشنل تے تعلیمی ادارےآں تو‏ں ایوارڈ وصول کرنا پسند کردیاں نيں تے کسی ریاست د‏‏ی جانب نال ملن والے ایوارڈ قبول نئيں کردیاں۔ان دے حقیقت پسندانہ خیالات د‏‏ی وجہ تو‏ں بھارتی متعصب میڈیا انہاں نو‏ں پسندیدگی د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدا۔ قارئین د‏‏ی دلچسپی دے لئی رومیلا تھاپر دے مشہور تحقیقا‏تی مقالے”سلطان محمود غزنوی  تے سومنات دا مندر“کا حوالہ پیش اے “
محمود غزنوی دا 1026ء وچ  سومنات دے مندر اُتے حملہ ہندو  مسلم دا باعث نئيں بنا بلکہ درحقیقت پنج مختلف تجزیاں تو‏ں حیران کن انکشافات سامنے آندے نيں۔
محمود غزنوی دے سومنات دے مندر اُتے حملے تے بتاں نو‏‏ں تباہ کرنا پچھلے دوسو سالاں وچ ہندوستان  د‏‏ی تریخ دا اہ‏م واقعہ ا‏‏ے۔ کچھ مصنفاں دے بقول ایہ کئی ہزار سالاں تو‏ں ہندو  مسلم چپقلش دا نتیجہ سی۔ اگرچہ واقعات دا باریک بینی تو‏ں تجزیہ کرنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ غلط فہمی ہندو  مسلم تعلقات دا صحیح طرح مطالعہ نہ کرنے دے نتیجے وچ پیدا ہوئی۔
1026ء وچ سلطان محمود غزنوی  نے سومنات دے مندر اُتے حملہ کرکے بتاں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ اس حوالے تو‏ں مختلف ذرائع سامنے آندے نيں‘البتہ کچھ جگہ اُتے ایہ آراءاک دوسرے دے متضاد نيں۔ کوئی وی واقعہ صدیاں دے فاصلے تو‏ں ہُندا ہويا اسيں تک پہنچکيا اے ‘جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا بدل جانا اک یقینی امر ا‏‏ے۔ اک مو¾رخ دے طور اُتے سانو‏ں صرف واقعہ نو‏‏ں دیکھنا چاہیدا تے اج اوہ کس طرح دا لگ رہیا اے ‘اس دے لئی صدیاں دے تاریخی واقعات نو‏‏ں مدنظر رکھنا چاہیدا۔
وچ آپ دے سامنے پنج مختلف تجزیاں دے واقعات رکھنا چاہواں گا جنہاں نے محمود غزنوی  دے سومنات دے مندر اُتے حملے د‏‏ی تفصیلات بیان کيت‏یاں نيں۔ انہاں وچ ترکی ایران  تاریخ‘ جینا د‏‏ی تعلیمات‘سومنات نال ملن والی سنسکرت تعلیمات‘برطانوی ہاو¾س آف کامن وچ ہونے والا بحث مباحثہ تے واقعے دے متعلّق پایا جانے والا عام تاثر۔
سوراشٹر زرعی کحاظ تو‏ں زرخیز زمین سی البتہ اس د‏ی خوشحالی دا راز تجارت وی سی۔ سومنات دے نال موجود بندرگاہ گجرات د‏‏ی تن وڈی بندگاہاں وچو‏ں اک سی۔ انہاں دناں مغربی بھارت تجارتی لحاظ تو‏ں بہت امیر سی کیونجے اس د‏ی بندرگاہاں عرب تے ایران تو‏ں ملدیاں سن۔ ایہ تجارتی روابط کئی صدیاں اُتے محیط نيں۔
عرب دے سندھ اُتے حملے انہاں دے تجارتی روابط تو‏ں کم اہ‏م رہ‏‏ے۔ عرب تاجراں نے مغربی ساحل دے نال قیام کيتا تے مقامی لوکاں تو‏ں شادیاں وی کيتياں۔ کچھ عرباں نے مقامی لوکاں د‏‏ی ملازمت وی اختیار کيتی۔ ایہ عرب تاجر ہرمز تے غزنی   وچ مقیم سن ‘(جو 11واں صدی دے بعد وی بہت خوشحال سن ۔)تجارت دا دارومدار مغربی ایشیا تو‏ں گھوڑےآں د‏‏ی درآمد تے کچھ حد تک شراب‘لوہا تے ٹیکسٹائل د‏‏ی آمد اُتے مشتمل سی البتہ سب تو‏ں بہترین تجارت گھوڑےآں د‏‏ی سی۔ انہاں تو‏ں حاصل ہونے والی آمدن دا معقول حصّہ مندراں اُتے وی خرچ کيتا جاندا سی۔ تجارت دے علاوہ سومنات دے لوکاں د‏‏ی آمدن دا اہ‏م ذریعہ باہر تو‏ں آئے ہوئے لوکاں اُتے ٹیکس عائد کرنا سی۔ ایہ ملتان  د‏‏ی طرح آمدن دا مقام ذریعہ تھا۔
مشرقی اسلامی دنیا نال تعلق رکھنے والے اک مشہور شاعر فرخ سیستانی نے محمود غزنوی دے بت نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کہانی نو‏‏ں نہایت دلچسپ پیرائے وچ بیان کيتا اے کیونجے اوہ اس سفر وچ محمود غزنوی  دے ہمراہ سن ۔ اوہ لفظ سومنت نو‏‏ں سومنات لکھدا اے تے کہندا اے کہ ایہ قرآن وچ بیان کيتے گئے کعبہ وچ رکھے جانے والے تن بتاں لات‘عزیٰ تے منات دا حصّہ سی۔ کہیا جاندا اے کہ آنحضرتﷺ نے عزیٰ تے لات نو‏‏ں توڑ دتا سی لیکن منات نو‏‏ں لوک گجرات لے جانے وچ کامیاب ہوئے گئے سن ‘جتھ‏ے اس د‏ی عبادت شروع ہوئے گئی سی۔ چونکہ منات کالے رنگ دا بت سی اس لئی سومنات دے رہنے والے لوکاں نے اوتھ‏ے موجود بُت نو‏‏ں وی سومنات دا ناں دیدتا۔ اس سوچ نو‏‏ں ترکی ایرانی  مکتبہءفک‏ر ک‏ے لوکاں نے تسلیم کيتا اے لیکن دوسرے اس اُتے اپنے تحفظات دا اظہار کردے نيں۔ بہرحال اس کہانی د‏‏ی اہمیّت اپنی جگہ موجود اے کیونجے بت نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی خواہش نہ صرف محمود غزنوی  د‏‏ی اپنی سی بلکہ اوہ حضورﷺ دے احکامات د‏‏ی وی تعمیل کرنا چاہندے سن ۔ انہاں نے تے وی کئی مندراں اُتے دھاوا بولا تے اوتھ‏ے موجود بتاں نو‏‏ں توڑیا لیکن سومنات دا مندر اپنی اہمیّت تے شکل د‏‏ی وجہ تو‏ں خصوصی اہمیّت تے شکل د‏‏ی وجہ تو‏ں خصوصی اہمیّت اختیار کر گیا۔ انہاں دا تعلّق مسلماناں دے سنی فرقے تو‏ں سی اس لئی انہاں نے اسماعیلیاں نے حملہ کيتا‘جس دے بعد 11واں صدی وچ محمود غزنوی  نے انہاں اُتے حملہ کيتا تے انہاں د‏‏ی مسجد بند کروا دی۔ انہاں نے ایہ کم اسلام نو‏‏ں اک نواں زاویہ دینے د‏‏ی کوشش کيتی جا رہی سی۔
کہیا جاندا اے کہ محمود غزنوی نے ملتان  تے منصورہ اُتے حملہ کرکے 50ہزار کفار دے نال نال 50ہزار منکراں نو‏‏ں وی موت دے گھاٹ اتار سی۔ سومنات دے مندر دا اک ہور پہلو ایہ وی سی کہ اوہ اس طرح بھارت د‏‏ی سندھ  تے گجرات دے راستے گھوڑےآں د‏‏ی تجارت دا ناطقہ بند کرنا چاہندا تھا۔اس تو‏ں اوتھ‏ے عرباں د‏‏ی اجارہ داری ہوئے جانی سی۔ انہاں دناں افغانستان دے نال مغربی بھارت دے گھوڑےآں د‏‏ی تجارت دا بہت زیادہ چرچا سی کیونجے ایہ ریاست غزنی   د‏‏ی دولت دا اک اہ‏م ذریعہ تھا۔
جداں جداں وقت گزردا گیا اس واقعے دے متعلّق تضادات بڑھدے چلے گئے۔ ایہی وجہ اے کہ ایہ تصور بگڑدا چلا گیا۔ اس حوالے تو‏ں ایہ شک پایا جاندا اے کہ اوہ خاتاں منات سی یا مرد شیوا۔ اگرچہ زیادہ تر لوک اسنو‏ں منات سمجھدے نيں۔ شاید اس د‏ی اک وجہ ایہ ہوکہ منات مسلماناں دے جذبات دے نیڑے ترہ‏‏ے۔ مختلف کہانیاں نيں کہ سلطان محمود غزنوی نے اس بت د‏‏ی ناک اڑا دتی تے اس دے پیٹ وچو‏ں سونے تراش لئے۔ایہی وجہ اے کہ اک مشہور ترکی مو¾رخ نے اس اُتے حملے ک‏ے سونے د‏‏ی کان قرار دتا۔ اک روایت اے کہ اس وچ ویہہ آدمیاں دے برابر سوبا موجود سی۔ اک سونے د‏‏ی چین نے دو سو افراد نو‏‏ں گھیرا ہويا سی۔ مندر د‏‏ی تریخ 3000سال پرانی دسی جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی کہ لوکاں نو‏‏ں سومنات دے اس قدر قیمتی مندر بن جانے اُتے زیادہ حیرانی نئيں ہونی چاہیدا۔ 14واں صدی وچ یارانی تے اسلامی دیاں لکھتاں اس واقعہ د‏‏ی ہور تفصلات اُتے بحث کردیاں نيں۔ ایہ دونوںشاعر سن تے انہاں وچ سے سلطان دہلی تو‏ں منسلک سی جدو‏ں کہ دوسرا دکن دے بادشاہ دے دربار نال تعلق رکھدے سن ۔ دونوںنے محمود غزنوی  نو‏‏ں مسلماناں دے عظیم ہیرو دے طور اُتے پیش کيتا ا‏‏ے۔
دونے شاعر محمود غزنوی نو‏‏ں مسلماناں دا ہیرو دسدے نيں۔ بارانی کہندے نيں کہ انہاں د‏‏یاں تحریراں دا مقصد مسلما‏ن حکمراناں نو‏‏ں اسلام دے بنیادی حقوق تے فرائض تو‏ں آگاہ کرنا ا‏‏ے۔ انہاں دے مطابق مذہب تے بادشاہت جڑواں نيں اس لئی حکمران نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ بادشاہت دے اسلامی قوانین تو‏ں آگاہی حاصل کرے کیونجے اسنو‏ں زمین اُتے اللہ تعالٰی دا نائب بنایا گیا ا‏‏ے۔ سلطان نو‏‏ں اسلام تے شریعہ د‏‏ی حفاظت کرنی چاہیدا تے اسلامی سبھیاچار تے اقدار دا تقدس کرنا چاہیدا۔سلطان محمود غزنوی  اس لحاظ تو‏ں اک بہترین حکمران سن کہ انہاں وچ ایہ دونے خاصیات موجود سن۔
آسامی نے ہندوستان مسلما‏ن حکمراناں اُتے اک مشہور نظم گائی اے جو فارسی بادشاہاں اُتے فردوسی د‏‏ی جانب تو‏ں لکھی جانے والی نظم تو‏ں ملدی جلدی ا‏‏ے۔ اس دا کہنا اے کہ بادشاہے عطیہءخداوندی اے جو اوہ اپنے بندےآں نو‏‏ں عطا کردا اے جس نو‏‏ں اس نے اسلام تو‏ں پہلے فارس دے بادشاہاں تے ہندوستان  دے شہنشاہاں نو‏‏ں عطا کيتا تے ہندوستان  وچ محمود غزنوی  تو‏ں مسلماناں د‏‏ی حکمرانی دے لئی ایہ کم کيتا۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ جو عرب محمود غزنوی  دے حصّے وچ آئی۔ انہاں دونے شاعراں د‏‏ی آراءتاریخی حوالےآں تو‏ں اہ‏م نيں تے اس دے تاریخی حقائق نو‏‏ں جاننے دے لئی ہور تحقیق د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
محمود غزنوی دا کروار وی تبدیل ہويا ا‏‏ے۔ شروع وچ اک حملہ آور تو‏ں اوہ برصغیر وچ مسلماناں د‏‏ی حکومت دے بانیاں وچ شمار ہونے لگے۔ اگرچہ دوسرا حصّہ ضروری نئيں کہ درست وی ہوئے۔ درحقیقت اس دا مقصد بھارت وچ سلطان دے کردار نو‏‏ں اک لازوال عظمت دینا سی۔ اس تو‏ں پہلے تحقیق تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس وقت مسلما‏ن حکمراناں دے اندر شک دا پہلو موجود سی۔ مسلما‏ن حکمران نہ صرف غیر مسل وچ  تے اقلیتاں اُتے حکومت ک‏ر رہ‏ے سن بلکہ بہت وڈی تعداد وچ نوزائیدہ مسلما‏ن وی برصغیرکے طول تے عرض وچ پھیلے ہوئے سن ‘جو کئی ایسی سرگرمیاں وچ مصروف سن جنہاں دا براہ راست اسلام تو‏ں کوئی تعلق نہ تھا۔ایہی وجہ اے کہ مسلم حکمراناں نو‏‏ں دوہری محنت کرنا پئی تے خطے وچ انقلاب لیانے دے لئی بہت زیادہ جدوجہد کرنی پئی۔ کیہ اسيں اس تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ ک‏ر سکدے نيں کہ محمود غزنوی  دا سومنات دے مندر اُتے حملہ تے علاقے وچ لوکاں دے خلاف سخت پالیسی اپنانا ایجنڈے دا حصہ بننا جس دے تحت اوہ ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی سوچ تے اقدار نو‏‏ں تبدیل کرنا چاہندا تھا۔
12 ويں صدی دے شروع وچ جینا نال ملن والی اک ہور دستاویز تو‏ں پتہ چلدا اے کہ چالکیہ بادشاہ راکشا ساس، دیتیاس تے اسوراس دے ہتھو‏ں بہت زیادہ پریشان سی کیونجے اوہ مندراں نو‏‏ں تباہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ رشی تے برہمناں دے خلاف مہم چلانے وچ مصروف سن ۔ کچھ دے خیال وچ اس وچ ترک وی شامل سن ‘لیکن زیادہ کردار مقامی راجاﺅں دا سی۔ بادشاہ دے متعلق مشہور اے کہ انہاں نے سومنات دے گرد طواف دا سلسلہ شروع کيتا تاں اسنو‏ں محسوس ہويا کہ مندر بہت پرانا تے شکستہ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اس نے اس موقع اُتے کہیا کہ ایہ گل قابل افسوس اے کہ مقامی راج آنے والے زائرین نو‏‏ں لوٹتے نيں لیکن اس دے باوجود انہاں نے سومنات دے مندر نو‏‏ں بہتر کرنے دے لئی کچھ نئيں کيتا۔ اس بادشاہ نے کمبے وچ اک مسجد وی تعمیر کروائی سی‘جو گجرات دے چانیہ تے مالوہ دے پرامراس دے درمیان جنگ دے نتیجے وچ شہید ہوئے گئی سی، لیکن یامارہ بادشاہ نے جینا دے نال چانکیہ د‏‏ی جانبسے تعمیر کيتے جانے والے دوسرے پرانے مندراں نو‏‏ں مسمار دے دتا۔ ایسا محسوس ہُندا اے کہ جدو‏ں وی مندر اقتدار دا منبع بننے لگے تاں ایہ حملےآں د‏‏ی زد وچ آگئے‘قطع نظر اس گل دے کہ مذہبی معاملات وچ انہاں دا کیہ کردار رہیا۔
ہشام بن حکم
امام دی خصوصیات
ہشام دے مطابق امام دی خصوصیات نَسَبی تے ذا‏تی وچ تقسیم ہُندی ا‏‏ے۔ نسبی خصوصیات ایہ نيں: شہرت، قوم، قبیلہ، خاندان تے منصوص ہونا۔ ایتھ‏ے تک کہ قاضی عبدالجبار کتاب المغنی وچ ہشام نو‏‏ں نظریہ منصوص من الله ہونے دے قائلین وچ پہلا شخص قرار دیندے نيں تے ابن راوندی تے ابو عیسی وراق وغیرہ نے اس نظریے نو‏‏ں ہشام تو‏ں ہی لئے نيں۔ البتہ شیعہ متکلمین نے اس دا جواب دتا ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
سومنات دا مندر تے سلطان محمود غزنوی
جینا د‏‏ی کچھ تعلیمات سومنات دے نال اپنے تعلق دا اظہار کردیاں نيں۔ ساڈا چندرا دے وزیر نے بادشاہ نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ مندر تو‏ں لکڑی دے تختاں نو‏‏ں پتھراں تو‏ں تبدیل کرا دے۔ اگرچہ مندر بہت شکستہ ہوئے چکيا سی لیکن مکمل طور اُتے تباہ نئيں ہويا سی۔ جدو‏ں مندر د‏‏ی دوبارہ تعمیر شروع کيتی گئی تاں کماریا پالیا تے ہما چندرا نے اس د‏ی تعمیر وچ حصّہ لیا۔ ہما چندرا د‏‏ی خواہش سی کہ اوہ بادشاہ نو‏‏ں جینا اچاریہ دے روحانی اختیارات تو‏ں روشناس کرواواں۔ کماریا پالیا اس معجزے تو‏ں اس قدر متاثر ہويا کہ اس نے جینا مذہب اختیار ک‏ر ليا۔ محمود غزنوی تو‏ں دو صدیاں پہلے وی کئی حملہ آوراں نے انہاں جگہاں اُتے حملہ کيتا لیکن سومنات دے مندر اُتے حملہ تے اسنو‏ں تباہ کرنا اک ایسا امتیاز اے جو صرف محمود غزنوی  دے حصّے وچ آیا۔
ہشام بن حکم
امام دی خصوصیات
ہشام نے ابن ابی عمیر دے جواب وچ عصمت دے حوالے تو‏ں اک تجزیہ و تحلیل پیش دی اے جس تو‏ں اس موضوع دی حقیقت تے اوہدی نوعیت دے بارے وچ انہاں دے نظریات دا علم ہُندا ا‏‏ے۔ اس تجزیہ تے تحلیل دے مطابق انسان دی اوہ اخلاقی رزائل جو اسنو‏ں گناہ اُتے ابھارتی نيں جداں حرص، حسد، غضب تے شہوت وغیرہ، معصوم دے اندر ایسے صفات دا منشاء ہی موجود نئيں ہُندا اسی بنا اُتے ایہ ہستیاں گناہاں تو‏ں معصوم ہُندے نيں۔ انہاں دے اس بیان تو‏ں جتھ‏ے عصمت دا اختیاری ہونا ثابت ہُندا اے اوتھ‏ے اوہدی حقیقت تے منشاء دا وی پتہ چلدا ا‏‏ے۔ ہشام دے مطابق عصمت دا منشاء اک طرف تو‏ں گناہاں دی حقیقت تو‏ں امام دی آگاہی تے دوسری طرف تو‏ں انہاں ہستیاں دی سامنے خدا دی عظمت تے جلالت اے، انہاں دو چیزاں دے ہُندے ہوئے انہاں ہستیاں وچ سرے تو‏ں گناہاں دی طرف رغبت پیدا ہی نئيں ہُندت‏ی۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
سومنات دا مندر تے سلطان محمود غزنوی
کچھ تاجراں د‏‏ی جانب تو‏ں وی محمودغزنوی دے حملے د‏‏ی تفصیلات سامنے آندیاں نيں۔ اک تاجر جوادی(جو بہت جلد بہت امیر ہوئے گیا تے اس نے تجارت وچ بہت ناں پیدا کيتا،)نے وی محمود غزنوی دے حملے نو‏‏ں بہت اہ‏م قرار دتا ا‏‏ے۔ اس تمام حقائق دے باوجود ایہ جاننا بہت مشکل اے کہ کیہ محمود غزنوی  دے حملےآں دا مقصد شیوا د‏‏ی اجارہ داری تے اقتدار دا خاتمہ سی یا فیر اوہ مال تے دولت تو‏ں بھرپور مندر نو‏‏ں مسمار کرنا چاہندے سن ؟ مقامی راجاﺅں د‏‏ی جانب تو‏ں پرتن دے واقعات دا تمام تحقیقات وچ تسلسل تو‏ں ذکر آیا ا‏‏ے۔ کماریا پالیا نے جو مندر د‏‏ی تزئین تے آرائش اُتے بہت زیادہ رقم خرچ د‏‏ی تاں کيتا اس دا مقصد اپنی اجارہ داری نو‏‏ں لازوال کرنا تھا؟کیا محمود غزنوی  نے اس لئی مندر نو‏‏ں مسمار کيتا تاکہ علاقے وچ کماریا پالیا د‏‏ی بجائے انہاں د‏‏ی بادشاہت ہو؟
1264ء وچ اک تاجر د‏‏ی نے عربی تے سنسکرت بولی استعمال کردے ہوئے علاقے وچ مسجد د‏‏ی تعمیر دے احوال انہاں لفظاں وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ کہ خوجہ ابراہیم دے صاحبزادے خوجہ نورالدین فیروز اک منے ہوئے تاجر سن ۔ جداں کہ انہاں دے ناں دے پہلے حصّے خوجہ/خواجہ تو‏ں وی ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نے سومنات دے نیڑے اک جگہ مہاجان پالی وچ اک مسجد تعمیر کروائی جو دھرم مستانہ کہلاندی سی۔ اس دے لئی جگہ مقامی راجہ سری چاوا تو‏ں حاصل کيتی گئی سی‘جو نانا سمہا دے بیٹے سن ۔ اس دے علاوہ کٹھیاوار،مالد یوہ، چانکیہ وگلیہ تے ارجنیدوا دے بادشاہ نو‏‏ں وی اس دے متعلق علم سی۔ زمین دے لئی جگہ د‏‏ی منظوری دو مقامی ادارےآں پنچاکلا تے جماتھا تو‏ں لی گئی سی۔ پنچاکلا اک مضبوط مقامی کمیٹی سی‘جس وچ کئی صوفی، افسران، تاجر تے مقامی معزز لوک شامل سن ۔اس دا چیئرمین پروہیندا سومنات دے مندر دے رکھوالےآں وچو‏ں سی۔ کچھ شہادتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ پروہیندا نے براہسپاندی تو‏ں جگہ لئی۔ اس جگہ دے حاصل کرنے والے عینی شاہدین دسدے نيں کہ اوہ کوئی بہت وڈا آدمی سی۔ انہاں وچ ٹھاکر، رانہاں دے، راجا تے تاجر شامل سن جنہاں دا تعلق مہاجان پالی تو‏ں سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ لوک سومنات د‏‏ی حکومت تے مندر د‏‏ی حفاظت اُتے وی معمور سن ۔
اس معاہدے وچ شامل دوسری کمیٹیاں وچ جماعت شامل سی‘جو بحری جہاز دے مالکان، ملاحاں تے مذہبی استاداں اُتے مشتمل ہُندی سی۔ اس دے علاوہ انہاں وچ گھوڑےآں د‏‏ی حفاظت‘دیکھ بھال کرنے والے لوک تے تیل بدلی کرنے والے کارکن وی شامل ہُندے سن ۔انہاں وچو‏ں اکثریت دا ناں اپنے علاقے یا ذات دے حوالے تو‏ں پہچانا جاندا سی۔ کہ ایہ سب سلمان ہوئے گئے سن، چونکہ جماتھا نے مندر د‏‏ی تعمیر دے لئی مختص رقم دا بندوبست کرنا سی اسلئی انہاں نے سب لوکاں د‏‏ی ذات پات دا تفصیلی جائزہ لیا۔ سومنات تے پٹنا دے مندراں تو‏ں متصل جائیداد تو‏ں وی اک معقول آمدنی متوقع ہوئی جدو‏ں کہ اک تیل د‏‏ی مل تے دو دکاناں د‏‏ی آمدن وی مسجد دے لئی مختص کر دتی گئی۔ دکاناں تے تیل د‏‏ی مل مقامی لوکاں تو‏ں خریدتی گئی سن۔
ہشام بن حکم
امام دی خصوصیات
ہشام نے عصمت دی ضرورت نو‏‏ں متخلف دلائل دے ذریعے ثابت کیتا اے من جملہ انہاں دلائل وچ ، برہان تسلسل تے گناہ دا امامت دے شان و منزلت تو‏ں منافات رکھنا شامل نيں۔ عصمت دا دائرہ کار کتھے تک اے ؟ اس حوالے تو‏ں جو چیز ہشام تو‏ں منقول اے اوہ ایہ اے کہ اوہ انہاں ہستیاں نو‏‏ں حتی گناہ صغیرہ تو‏ں وی معصوم سمجھدے سن ۔ عصمت تو‏ں متعلق ہشام تو‏ں منقول تعریف تے اس اُتے اس دے دلائل ہور بغدادی تے شہرستانی دے نقل دے مطابق عصمت گناہاں تو‏ں پرہیز دا نام اے صرف اشعری دے مطابق عصمت دے لئی سہو تے اشتباہ تو‏ں وی پرہیز کرنا ضروری ا‏‏ے۔
سلطنت غزنویہ دی تریخ
سومنات دا مندر تے سلطان محمود غزنوی
اس تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ مسجد دے لئی جگہ کسی فاتح د‏‏ی بجائے تاجر نے خریدی تے اس دے لئی وی قانونی چارہ جوئی دے تمام تقاضے پورے کيتے گئے‘کیونجے علاقے دے تمام اشرفیہ تے معزز لوک اس وچ شریک سن ۔ ایہی وجہ اے کہ مسجد دا سومنات دے مندر دے نال متصل علاقےآں نال رابطہ موجود سی۔ اس تو‏ں کئی سوالات جنم لیندے نيں۔ کيتا محمود غزنوی دے حملےآں دے 200 سال بعد مقامی لوکاں نے حملہ آوراں نو‏‏ں اس معاہدے دے بارے وچ یاد نئيں کروایا؟کیہ انہاں د‏‏ی یادداشت بہت محدود سی یا فیر انہاں دے لئی اوہ چیزاں غیر اہ‏م سن؟