cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لارڈ میکالے دا تعلیمی نظام تے اسدا اثر
حوالے
(۷) ایضاً ص:۳۳-۳۴۔
(۹) ایضاً ص:۴۲-۴۳۔
(۱۰)ایضاً ص:۴۴-۴۵۔
(۱۱) ایضاًص۴۶۔
(۱) ایضاً ص:۴۵۔
(۱۳)مسلماناں دا روشن مستقب‏‏ل ص۱۷۰-۱۷۱۔
(۱۴)حالی الطاف حسین مولا‏نا ”حیات جاوید“ آئینہ ادب چوک مینار انار کلی لاہور۱۹۶۶/ سرسید احمد خان اُتے اک نظر ص:۴۶-۴۷۔
(۱۵)ملیح آبادی عبد الرزاق ”ذکر آزاد“ مکتبہ جمال اردو بازار لاہور۲۰۰۶/ ص:۱۵۲۔
(۱۶)ہنٹر ڈبلیو ڈبلیو آئی سی ایس بنگال ”ساڈے ہندوستانی مسلمان“ مترجم ڈاکٹر صادق حسین دفتر اقبال اکیڈیمی ظفر منزل تاج پورہ لاہور۱۹۴۴/ ص:۲۳۴-۲۳۵۔
(۱۷)ایضاً ص:۲۳۸-۲۳۹۔
(۱۸)ایضاً ص۲۴۵۔
(۱۹)حیات جاوید ص:۴۰۲۔
(۲۰)زبیری، محمد امین مولوی ”تذکرہ سرسید“ پبلشر زیونائیٹڈ انار کلی لاہور (س ن) ص:۶۴-۶۵۔
(۲۱)اکرام شیخ محمد ”موج کوثر“ ادارہٴ سبھیاچار اسلامیہ لاہور۱۹۹۲/ ص:۷۷۔
(۲۲)ایضاً ص:۸۸-۱۹۔
دیار (ایران)
دیار ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ بوشہر دے شہرستان دیار دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بوشہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
شاہ بانو کیس
شاہ بانو کیس (1985 SCR (3) 844) اک متنازع معاملہ اے جو بھارت وچ سیاسی تنازعات نو‏‏ں جنم دینے دے لئی معروف بلکہ بدناں ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اکثر سیاسی فائدے تے اقلیتاں دے ووٹ حاصل کرنے دے لئی استعمال کیتا جاندا اے جدو‏ں کہ ہندو شدت پسند اس کوشش نو‏‏ں اقلیتاں نو‏‏ں خوش کرنے د‏‏ی کوشش بتے کراندے ني‏‏‏‏ں۔
شاہ بانو بھارتی ریاست مدھیہ پردیش دے شہر اندور نال تعلق رکھنے والی اک باسٹھ سالہ مطلقہ خاتون تے پنج بچےآں د‏‏ی ماں سن۔
قانونی تفصیلات
شاہ بانو نو‏‏ں سنہ 1978ء وچ انہاں دے شوہر محمد احمد خان نے طلاق دے دی۔ مسلماناں دے عائلی قانون دے مطابق شوہر بیوی د‏‏ی مرضی دے خلاف طلاق دے سکدا ا‏‏ے۔
اپنے تے اپنے بچےآں دے اخراجات پورے کرنے دے لئی شاہ بانو دے پاس کوئی ذریعہ آمدنی نہ سی، چنانچہ اس نے شوہر تو‏ں اخراجات تے نفقہ حاصل کرنے دے لئی عدالت تو‏ں درخواست کيتی۔ عدالت عظمی وچ اس معاملے نو‏‏ں ست برس ہوئے گئے، بعد وچ عدالت نے تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 125 دے تحت فیصلہ کيتا، ایہ دفعہ ہر بھارتی شہری اُتے نافذ ہُندی اے خواہ اوہ کِس‏ے وی مذہب، ذات یا فرقے نال تعلق رکھدا ہوئے۔ عدالت نے ہدایت دتی کہ شاہ بانو نو‏‏ں نفقہ دتا جائے۔
بھارت دے بیشتر مسلماناں دے نزدیک ایہ فیصلہ انہاں د‏‏ی عائلی قوانین تے شرعی احکا‏م د‏‏ی خلاف ورزی تے مداخلت سی چنانچہ انہاں نے اس فیصلہ د‏‏ی زبردست مخالفت کيتی۔ انہاں دے رہنما تے ترجمان ایم جے اکبر تے سید شہاب الدین سن ۔ انہاں لوکاں نے آل انڈیا پرسنل لا بورڈ دے ذریعہ تمام وڈے شہراں وچ تحریک د‏‏ی دھمکی دتی۔ آخرکار اس وقت د‏‏ی بھارتی وزیر اعظم راجیو گاندھی نے انہاں مطالبات نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا۔ اس واقعہ نو‏‏ں "بھارتی سیکولرزم" دے اک نمونہ دے طور اُتے پیش کیتا جاندا ا‏‏ے۔
سرکاری اقدام
سنہ 1986ء وچ کانگریس پارٹی نے جسنو‏ں پارلیمنٹ وچ مکمل اکثریت حاصل سی، اک قانون منظور کیتا جو شاہ بانو کیس وچ سپریم کورٹ دے فیصلے دے برعکس سی۔ اس قانون دے مطابق:
چونکہ حکومت نو‏‏ں اس وقت مکمل اکثریت حاصل سی، اس لئی عدالت عظمی دے فیصلے دے برعکس مسلم خواتین (تحفظ حقوق طلاق) ایکٹ 1986ء انتہائی آسانی تو‏ں منظور ہوئے گیا۔
اس قانون دے مطابق جدو‏ں کوئی مطلقہ مسلما‏ن خاتون عدت دے بعد اپنے اخراجات برداشت نئيں کر سکدی تاں عدالت مطلقہ خاتون دے رشتہ داراں نو‏‏ں اسنو‏ں نفقہ دینے دا حکم دے گی جو اسلامی قانون دے مطابق اس دے اثاثےآں دے جانشین ني‏‏‏‏ں۔ لیکن جے ایداں دے رشتہ دار نئيں نيں یا اوہ اخراجات برداشت نئيں ک‏ر سکدے تاں اس صورت وچ عدالت ریاستی وقف بورڈ نو‏‏ں نفقہ دینے دا حکم دے گی۔ ایويں طلاق دینے دے بعد شوہر دے ذمہ محض عدت دے دوران دے اخراجات ہی باقی رہندے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:اسلام تے عورت گٹھ:اسلام وچ حقوق نسواں گٹھ:بھارت وچ 1985ء گٹھ:بھارت وچ اسلام گٹھ:بھارت وچ مذہبی قانون گٹھ:بھارت وچ مسلم سیاست گٹھ:بھارتی خاندانی قانون گٹھ:راجیو گاندھی انتظامیہ گٹھ:قانون طلاق گٹھ:مذہبی تحریکاں وچ حقوق نسواں گٹھ:بھارت
یوسف کہزاد
یوسف کوہزاد (فارسی: يوسف كهزاد ;) (جم 1935) افغانستان دا اکتاجک لکھاری، چترکار، ناٹک کار، کلاکار، شاعر، اداکار اتے کلا صلاح کار اے۔  افغانستان توں پرواس دے بعد اوہ ہن ٹریسی، کیلیفورنیا، امریکہ وچ وسّ گیا اے۔ اس نے ذکیا کوہزاد نال ویاہ کیتا اے۔
پچھوکڑ
یوسف کوہزاد دا جم 1935 وچ کابل دے چیندوال ضلعے وچ ہویا سی۔ ہائی سکول دے دوران، اسنے کابل تھئیٹر دے لے ناٹک لکھے اتے کلاکاری تیار کیتی۔ کوہزاد نے کابل وچ نیجات (امانی) ہائی سکول توں گریجوئیشن کیتی۔ اس نے 1965 وچ اٹلی دے روم شہر دی کلا دی اکیڈمی توں اپنی رسمی کلا دی پڑھائی ختم کیتی۔ اٹلی توں واپس آؤن توں بعد اوہ دوجے ہم عصر افغان کلاکاراں دے نال اپنی کلا دا مظاہرہ کرن لئی سابقہ سوویت یونین، بھارت اتے سابقہ مشرقی جرمنی دا دورہ کیتا۔ اس دیاں بہت ساریاں رچناواں ماسکو دے مشرق وسطی مطالعہ عجائب گھر وچ نمائش کیتیاں گئیاں ہن۔
1966 توں 1969 تک اوہ میڈیا اتے سبھیاچار وزارت دے ایگزیکٹیو عہدیاں تے رہا، جس وچ اوہ فائین آرٹس ڈپارٹمینٹ دا مکھی سی۔
1971 وچ اوہ کابل تھئیٹر دا کلا صلاح کار بن گیا۔  اس نے اٹھ ڈرامے لکھے اتے سارے سٹیج تے کھیڈے گئے۔ بہت سارے ناٹکاں وچ اس نے لیڈ کردار نبھایا۔
11975 وچ اوہ میڈیا اتے سبھیاچار وزارت وچ واپس آ گیا اتے 1992 تک نوں وزارت دے پردھان وجوں عہدے تے رہا۔
1976 وچ، اس نے کابل وچ نیشنل گیلری دا قیام کیتا جس وچ 700 چتر اتے کجھ کرتاں سو سال پرانیاں سن۔ بدقسمتی نال 700 کلا کرتاں وچوں اج صرف 30 رہندے ہن۔
1992 توں اگست 2000 تک، کوہزاد اپنے پروار دے نال مہاجر بن گیا تے اسنوں بھارت پرواس کرن لئی مجبور کیتا گیا۔ اگست 2000 وچ، اوہ امریکہ  چلے گیا، اتے ادوں توں شمالی کیلیفورنیا وچ رہِ رہا اے۔ امریکہ  وچ اوہناں دی پہلی کلا نمائش اگست 2001 وچ پالو آلٹو وچ لئی گئی سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1935 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:کابل دے لوک گٹھ:تاجک لوک گٹھ:افغان شخصیتاں گٹھ:تاجک شخصیتاں
اوکیالی دریا
اوکایالی دریا دکھنی امریکہ دا اک دریا اے ای 110 کلومیٹر لما اے۔ اے دریائے ایمیزون وچ ڈگدا اے۔
بورا ہائینا
بورا ہائینا ہائینا ٹبر دا اک ماس کھانا اے۔ ایہ دکھنی افریقی دیساں دا واسی اے تے اپنے ٹبر دی سب توں گھٹ گنتی والی ونڈ اے۔
ایہ سر توں پنڈا انت تک 86 توں 140 سینٹی میٹر (34 توں 55 انچ) دا ہوندا اے۔ مگراں تک 70 توں 80 سینٹی میٹر (28 توں 31 انچ) اچا تے پوچھل 25 توں 35 سینٹی میٹر (9.8 توں 13.8 انچ) لمی ہوندی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ہائینا گٹھ:ماس کھانے
ضلع مونگر
مونگر دکھنی ایشیاء دے اک دیس بھوٹان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
میکسیکی سنگوالا سانا
میکسیکی سنگوالا سانا کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
مارانون دریا
مارانون دریا دکھنی امریکہ دا اک دریا اے ای 160 کلومیٹر لما اے۔ اے دریائے ایمیزون وچ ڈگدا اے۔
دھاریوالا ہائینا
دھاریوالا ہائینا
بارلے جوڑ
گٹھ:ہائینا گٹھ:ماس کھانے
دریائے اورینوکو
دریائے اورینکو دکھنی امریکہ دے لمبے دریاواں چوں اک اے ۔ اس دی لمبائی 2140 کلومیٹر اے ۔ اس دریا دے کھلار نوں اورینوکیوا  وی آکھئیا جاندا اے جہڑا 880،000 مربع کلومیٹر دے رقبے تے پھیلیا ہوئیا اے ، اس دا 76اعشاریہ3 فیصد وینزویلا تے باقی کولمبیا چ اے ۔ دریائے اورینکو تے اس دے رلویں دریا چڑھدے تے اندرلے وینزویلا تے کولمبیا دے الانوس علاقے چ آن جان دا وڈا راہ نیں۔
گٹھ:دریا گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ
کاسیکویر دریا
کاسیکویر دریا دکھنی امریکہ دا اک دریا اے ای 326 کلومیٹر لما اے۔ اے دریائے ایمیزون وچ ڈگدا اے۔
چک 165 گ ب لہندا
چک 165 گ ب(لہندا) ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
ضلع پیماگتشل
پیماگتشل دکھنی ایشیاء دے اک دیس بھوٹان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بھوٹان دے ضلعے گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
اڈمنڈسٹن
اڈمنڈسٹن کینیڈا دے صوبے نیو برونسوک دا اک شہر اے۔
دهستان پائین برزند
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان گرمی دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان گرمی ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران دے دہستان گٹھ:ایران دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ اردبیل دے دہستان گٹھ:ضلع گرمی دے دہستان
شہرستان اہر
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان اہرایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز اہر شہر اے۔
دیسی گؤناں دی فہرست
دنیا دے ہر ملک دا ایک اپنا دیسی گؤن ہندا ہے۔ ایہ دیسی گؤن اوہناں دی سرکاری بولیاں یا منظور شدہ بولیاں چ ہندا ہے۔ ایہ گؤن اوہناں ملکاں دی تہذیب ت فکر دی عکاسی کردا ہے۔
حوالہ جات
زمرہ:فہرست قومی علامات زمرہ:مصنفین قومی ترانہ زمرہ:قومی ترانے زمرہ:فہرستیں
گٹھ:قومی ترانے
سید محمود احمد رضوی
علامہ سید محمود احمد رضوی لاہور دے اہلسنت دے ماہرِ علوم عقلیہ و نقلیہ دے علما وچ شمار ہندے نيں
ولادت
سیّد محمود احمد رضوی بن مفتی اعظم پاکستان ابو البرکات سیّد احمد بن امام المحدّثین علامہ ابو محمد سیّد دیدار علی شاہ بن سیّد نجف علی،1343ھ / 1924ء وچ آگرہ (ہند) وچ پیدا ہوئے۔
سلسلہ نسب
آپ دا سلسلۂ نسب امام موسیٰ کاظم رضا تک پہنچکيا ا‏‏ے۔ آپ دے آباؤ اجداد مشہد تو‏ں ہندوستان آئے تے اَلور وچ قیام پزیر ہوئے گئے۔ آپ دا خاندان علم و حکمت تے روحانیّت دا سرچشمہ ا‏‏ے۔ غازی کشمیر قائدِ تحریکِ ختمِ نبوت تے صدر جمعیت علما پاکستان مولا‏نا سیّد ابو الحسنات قادری مرکزی دار العلوم حزب الاحناف
تعلیم و تربیت
آپ جدِّ امجد نےدارالعلوم حزب الاحناف قائم فرمایا سی ۔ اس دار العلوم تو‏ں وڈی وڈی نابغۂ روزگار شخصیتاں فراغت حاصل ک‏ر ک‏ے میدانِ عمل وچ آئیاں علّامہ رضوی نے وی تمام علوم د‏‏ی تکمیل تے دورۂ حدیث ايس‏ے دار العلوم تو‏ں کیتا۔ آپ دے استاداں وچ استاذ العلماء علّامہ مولا‏نا عطا محمد بندیالوی، شیخ الحدیث حضرت علامہ مولا‏نا مہر الدین جماعتی تے رئیس المنا طقہ حضرت مولا‏نا محمد دین بدھوی جداں اکابر دے ناں آندے نيں۔علامہ سیّد محمود احمد رضوی نہ صرف قابل مدرس تے فاضل مقرر نيں، بلکہ میدانِ تحریر دے وی شہسوار نيں سیاسی تے ہور ملکی دہلی مسائل اُتے نہ صرف گہری نظر رکھدے نيں، بلکہ آپ د‏‏ی صواب رائے قابلِ تحسین و داد ہُندی ا‏‏ے۔ دار العلوم حزب الاحناف وچ تدریسی فرائض سر انجام دیندے رہے دار العلوم دے جملہ انتظامی امور د‏‏ی نگرانی تے مختلف مسیتاں اہل سنّت وچ خطبۂ جمعہ دے علاوہ ملک دے اطراف و اکناف وچ تبلیغی و اصلاحی اجلاساں تو‏ں وی خطاب فرماندے نيں۔ ملکی و ملّی مسائل اُتے آپ دے علمی و تحقیقی مضامین رسالے و جریدے وچ چھپدے نيں جو قوم دے لئی خضر راہ ثابت ہُندے نيں۔
تحریک ختم نبوت
تحریکِ ختم نبوّت 1953ء وچ آپ دے غمِ مکرم مولا‏نا سیّد ابو الحسنات قادری ہ تحریک دے قائد سن ۔ علامہ رضوی نے علامہ مفتی محمد حسین نعیمی دے تعاون تو‏ں اپنی ذا‏تی مشین اُتے پمفلٹ چھاپ کر فوج تے پولیس دے نو جواناں نو‏‏ں تحریک د‏‏ی افادیّت تے اہمیت تو‏ں آگاہ کیتا۔ تحریکِ ختم نبوت 1974ء وچ آپ نو‏‏ں تمام مکاتبِ فک‏ر ک‏ے اتحاد تو‏ں وجود وچ آنے والی مجلس عمل تحفظِ ختم نبوت دا مرکزی ناظمِ اعلیٰ مقرر کیتا گیا۔ آپ د‏‏ی قیادت وچ ملک بھر وچ ملّتِ اسلامیہ پاکستان نے تحفظِ ختم نبوت دے لئی جدو جہد د‏‏ی قید و بند د‏‏ی صعوبتاں برداشت کيتیاں تے بالآک‏ے7 ؍ ستمبر 1974ء نو‏‏ں قومی اسمبلی پاکستان نے مرزائیاں نو‏‏ں غیر مسلم اقلیت قرار دے دتا۔
سیاسی وابستگی
آپ سیاسی طور اُتے جمعیت علماء پاکستان تو‏ں متعلق رہے نيں۔ اگرچہ عملی طور اُتے میدانِ سیاست وچ کم رہ‏ے، لیکن آپ د‏‏ی تمام تر ہمدردیاں تے تعاون جمعیت دے نال ا‏‏ے۔ آپ جمعیّت دے مرکزی ناظم وی رہ چکے نيں۔ 1971ءکے انتخابات وچ آپ نے جمعیت دے ٹکٹ اُتے حلقہ نمبر1لاہور تو‏ں قومی اسمبلی دا انتخاب لڑا۔ 28؍ جنوری 1979ء نو‏‏ں آپ مختلف مکاتب فکر د‏‏ی مشترکہ تنظیم ’’مجلس تحفظ حقوقِ عالم اسلامی‘‘کے صدر منتخب ہوئے۔
چئیر وچ رؤیت ہلال کمیٹی
رمضان المبارک 1398ھ وچ آپ نو‏‏ں رویتِ ہلال کمیٹی دا چیئر مین منتخب کیتا گیا۔ اس تو‏ں پہلے اہل سنّت دے ممتاز عالمِ دین مولا‏نا شاہ عارف اللہ قادری ایہ فرائض سر انجام دیندے سن ۔
تصنیفات
آپ نو‏‏ں میدانِ تحریر وچ یدِ طولیٰ حاصل ا‏‏ے۔ مختلف رسالے و جریدے وچ علمی و تحقیقی مضامین دے علاوہ آپ د‏‏ی زیرِ ادارت ماہنامہ ’’رضوان‘‘کے ناں تو‏ں اک رسالہ جاری اے جس وچ مختلف عنوانات دے تحت علمی و تحقیقی مضامین دے علاوہ فقہی مسائل وی پیش کیتے جاندے نيں۔ استو‏ں علاوہ آپ نے بہت ساریاں کتاباں تصنیف فرمائاں، جو ایہ نيں۔
گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:1924 دے جم
ڈالی بادشاہت
ڈالی اک بائی بادشاہت سی جہڑی اج دے چین دے یونان صوبے وچ واقع سی ۔ اس بادشاہت نوں 937ء چ ڈوآن سیپینگ نے قائم کیتا تے اس تے 1253ء تک 22 بادشاہاں نے حکومت کیتی ، جدوں اس نوں منگول سلطنت نے تباہ کردتا ۔ اس سلطنت دا راجگھر ڈالی شہر سی ۔ ڈالی بادشاہت نانژاو ٹبر نے قائم کیتی سی ۔ بانژاو ٹبر دے 11ویں بادشاہ نے بدھ مت نوں سرکاری مذہب قرار دتا تے ڈالی دے 22آں بادشاہاں چوں 10 تخت تے تاج چھڈ کے بدھ بھکشو بن گئے ۔
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں
گٹھ:چین گٹھ:چین دی تریخ
گلف کوسٹ سنکوالا سانا
گلف کوسٹ سنکوالا سانا کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
پوٹومایا دریا
پوٹومایا دریا دکھنی امریکہ دا اک دریا اے ای 1,300 کلومیٹر لما اے۔ اے دریائے ایمیزون وچ ڈگدا اے۔
سو سالہ لڑائی
سو سالہ لڑائی لڑائیاں دا سلسلہ اے جیہڑا فرانس دے تخت لئی فرانس دے دو ٹبراں دے وشکار 1337 توں 1454 دے وشکار ہویا
ضلع سامڈرپ جونگکھار
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
مڈغاسکری شکاری
مڈغاسکری شکاری دد پلانوالے تے ماس کھانے جانوراں دا اک ٹبر اے۔ ایس ٹبر دے سارے سنگی افریقہ کول اک جزیرے مڈغاسکر دے واسی نیں تے ایس لئی مذغاسکری شکاری اخواندے نیں۔ ایہدیاں 10 دے نیڑے ونڈاں نیں جنہاں بارے سوچیا گیا اے کہ اوہناں دا پرکھ اک ای سی جیہڑا 18-24 ملین ورے پہلے کسے لکڑ تے بیٹھ کے مڈغاسکر اپڑیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مڈغاسکری شکاری گٹھ:ماس کھانے
اوساگی دریا
اوساگی دریا اتلے امریکہ دا اک دریا اے ای 444 کلومیٹر لما اے۔ اے دریاۓ میسوری وچ ڈگدا اے۔
ضلع تریشیگانگ
تریشیگانگ دکھنی ایشیاء دے اک دیس بھوٹان دا اک ضلع اے۔
اکبر
جلال الدین محمد اکبر (1542-1605) ھندستان دا مغل شہنشاہ سی تے مغل بادشاہ ہمایوں دا پتر سی۔ اکبر ہمایوں دے مرن تے 14 وریاں دا سی جدوں اوہ بادشاہ بنیا۔ اکبر نے 1556 توں لے کے 1605 تک راج کیتا مغل سلطنت نوں وڈا تے تکڑا کیتا۔
ہمایوں دا دلی تے مل
شیرشاہ سوری دے پتر اسلام شاہ دے مرن مگروں ہونوالی آپادھاپی وچ ہمایوں نے دلی تے 1555 وچ مل مار لیا۔ کج چر مگروں ہمایوں مر گیا پر اکبر دے راکھے بیرم خان نے ہمایوں دی موت نوں لکوئی رکھیا تاں جے اکبر دے گدی تے بیٹھن تے کوئی رپھڑ ناں بنے۔ 14 فروری 1554 نوں اکبر نوں راج گدی تے بٹھا دتا گیا۔ اوہنوں کلانور پنجاب وچ 13 دی عمر وچ تاج پایا گیا۔
اکبر دیاں فتوحات
اکبر جدوں بادشاہ بنیا تو اوس ویلے اوہدی تے اوہدی سلطنت دی قسمت بارے کچھ نہیں کیا جاسکدا سی۔ ہمایوں دے مرن تے اوہدے کول پنجاب دلی تے آگرہ تک دے تھاں سن۔ دلی تے آگرہ اوہدے ہتھوں نکل گے جدوں ایہ سوریاں تے ہیموں دے ہتھ لگے۔ بیرم خان دی آگوی وچ اکبر دی مغل فوج 14 نومبر 1556 نیں پانی پت دی دوجی لڑائی وچ ہمیوں تے سوری نوں دلی دے 80 کلومیٹر اتر وچ ہرایا تے نال ای مغل فوج نے دلی تے آگرے مل مارلیا۔ اکبر دلی وچ اک مہینہ ریا۔ ایس مگرون اکبر پنجاب ول آندا اے جتھے سکندر شاہ سوری ہتھ پیر مار ریا سی۔ اکبر اوہنوں پنجاب وچوں کڈھدا اے تے لہور تے ملتان تے مل مار لیندا اے۔ 1558 وچ اکبر اجمیر راجپوتانہ دے مسلمان آگو نوں نساکے اوتھے مل ماردا اے۔ اوسے ای ورے اک مغل فوج ابراہیم شاہ سوری نوں ہرا کے جونپور تے مل ماردی اے۔ مغل فوج گوالیار دے تکڑے قلعے دا گھیرا کرے نیں تے ایتھے دے سوری آگو نوں ہرا کے ایس نون اپنے ہتھ وج لیندے نیں۔
اتلے ہندستان نوں اپنے ہتھ وج لین مگروں اکبر وشکارلے تے دکھنی ہندستان ول مڑدا اے۔ گونڈوانہ ول مفل فوج اوہدے اک جرنیل آصف خان دے آگوی وچ جاندی اے۔ گونڈوانہ دا راجہ اک نکا منڈا راجہ ویر نارائن سی اوہدی ماں درگاوتی راج چلا رئی سی۔ اکبر نے آپ ایس لڑائی وچ نئیں سی اوہ ازبک باغیاں نال نبڑ ریا سی۔ داموہ دی لڑائی وچ درگاوتی ہارن مگروں اپنے آپ نوں مار لیندی اے تے چوراگڑھ دے ڈگن مگروں ویر نارائن ماریا جاندا اے۔ مغلاں نون اوتھوں انت دا سونا چاندی تے ہاتھی لبھدے نیں۔ درگاوتی دے مرے کھسم دے بھرا نوں ای اوتھے مغل آگو لکا دتا جاندا اے۔ آصف خان تے جدوں ایہ الزام لکدا اے جے اوہنے بؤں سارا لٹ دا مال لکایا اے تے اوہ نس جاندا اے پر فیر اوہ واپس اکبر نال رل جاندا اے تے اوہنوں معاف کردتا جاندا اے۔
اکبر دی نگاہ ہن راجپوتانہ ول پیندی اے جس تے مل مارے بنا اکبر اتلے ہندستان تے اپنے راج نوں پکا نہین سمجھ سکدا سی۔ مغل میواڑ، اجمیر تے نگور تے پہلے ای مل مارجکے سن۔ اکبر ہن راجپوتانہ دے اندر تک جانا چاہندا سی۔ ایہ تھانواں پہلے دلی سلطنت تھلے وی نئیں آیاں سن۔ اکبر نے لڑائی وی چھیڑی پر نال ای گل بات دا وی بوآ کھول دتا۔ سارے راجپوت راجواڑے اکبر نال رل جاندے نیں پر اودھے سنگھ جیہڑا رانا سانگا جیہڑا بابر نال کنواہ دی لڑائی لڑ جکیا سی دی نسل توں سی تے اکبر اگے تلوار کڈھ لیندا اے۔ اودھے سنگھ نوں ہراے بنا اکبر راجپوتاں تے تڑی پان دا سفنہ نہیں ویکھ سکدا سی۔
1567 وچ اکبر چتوڑ گڑھ دے قلعے تے چڑھائی کردا اے ایہ گجرات دے راہ وچ سی تے راجپوتانہ دے اندر کرکے سی۔ ایہ میواڑ دا راجگڑھ وی سی۔ اودھے سنگھ قلعہ اپنے دو آگواں جےمل تے پٹہ دے ہتھ وچ دے کے آپ میواڑ دے پہاڑاں وج ٹر جاندا اے۔ اکبر کول مڈھ وچ 5000 دی مغل فوج سی ایہ فیر ودھدی 50،000 توں اپر ٹرگئی۔ راجپوتاں جیداری نال اپنے قلعے دا بچاؤ کیتا۔ چار مہینیاں دے کھیرے مگروں قلعہ اکبر ہتھ لگا۔ 300 دے نیڑے راجپوتنیاں نے اپنے آپ نوں اگ لا کے ساڑ لیا مغلاں دے ہتھ آن دے بجاۓ۔ اکبر نے قلعے دے سارے لوکاں نوں ماردتا تے راجپوتاں دے سر الے دوالے دے تھانواں وچ نمیش لے رکھے۔ چتوڑگڑھ دے قلعے توں لٹیا سمان پوری سلطنت وج وںدیا گیا اکبر تن دن قلعے اندر ریا تے فیر آکڑہ ٹر آیا۔ اپنے قلعے دے بوۓ تے جے مل تے پٹہ دیاں بتیاں ہاتھیاں اتے بنوا کے لگائیاں۔ اودھے سنکھ اپنی پہاڑی بچاؤ تھاں توں باہر ناں نکلیا تے اکبر نے وی اوہد پچھا ناں کیتا۔
چتورگڑھ دے ڈگن مگروں 1568 وچ اکبر نے رنتھمبور دے قلعے چڑھائی کیتی۔ ایہ ہادا راجپوتاں دے ہتھ وچ سی تے ہندستان دا اک پینڈا قلعہ سمجھیا جاندا سی۔ کجھ مہینیاں دے گھیرے مگروں ایہ وی اکبر دے ہتھ لگا۔ ایس مکروں اکبر راجپوتانے دا مالک سی۔ صرف میواڑ دے راجپوت اوہدی آگوئی نون نہین مندے سن۔ اودھے سنگھ دا پتر پرتاپ سنگھ اوہدے مگروں راجہ بنیا تے اکبر نے 1576 وج ہلدی کھاٹ دی لڑائی وچ اوہنوں وی ہرایا۔ اوہ اراولی دے پہاڑاں ول نس گیا۔ اپناں جتاں توں خوش ہوکے اکبر نے اپنے لئی اک راجگڑھ فتح پور سیکری دی نیو رکھی۔ ایہ آگرہ توں 23 میل دکھن ول سی۔ ایہدے وچ قلعہ، محل، مسیت، دربار کوٹھے تے ہور لوڑ دے کوٹھے سن۔ ایہ ایرانی تے ہندستانی آرکیٹیکچر دا نمونہ اے۔
اکبر دا اگلا فوجی کم بنگال تے گجرات تے مل مارنا سی۔ ایتھے مل مارن تے مغل سلطنت نے عرب سمندر تے بنگال کھاڑی دے سمندراں نال جا رلنا سی۔ گجرات اپنی وائی بیجی تے بپار باہجوں اک کھاندا پیندا دیس سی۔ اکبر توں کئی نراض لوک نس کے گجرات ٹر گے سن تے اکبر لئی رپھڑ سن تے گجرات تے چڑھائی کرن دا اک بہانہ وی سن۔ 1572 وچ مغل فوج گجرات دے راجگڑھ احمدآباد تے مل ماردی اے۔ اگلے ورے تک اوہدے ویرے مرزے گجرات توں دکن ول نسادتے جاندے نیں۔ سورت ایس تھاں دا بپاری گڑھ مغلاں ہتھ لگدا اے تے ایہدے نال ای کنڈے دے ہور تھاں وی اکبر ہتھ لگدے نیں۔ گجرات دا آخری آگو مظفر شاہ کھیتاں وچ لکیا پھڑیا جاندا اے اکبر اوہنون تھوڑی پنشن دے کے جھد دیندا اے۔ گجرات تے مل مارکے اوہ فتح پور سیکری آندا اے تے اپنی گجرات جت دی یاد وچ بلند بوآ بنواندا اے۔
ایدار دے راجپوت، افعان تے مرزے رل کے گجرات وچ بغاوت کردیندے نیں تے اکبر 11 دناں وچ تھوڑی جی فوج نال گجرات اپڑدا اے تے 2 ستمبر 1573 نوں ویریاں نوں بڑی بری ہار دیندا اے۔ ویری آگواں دے سر کٹ کے مینار بنا دیندا اے۔ گجرات دا اکبر نوں ملنا اکفیدے دا سودا سی۔ مغل خزانے وچ سلانہ 50 لکھ رپے آن لک گے سن۔
بنگال تے گجرات تے مل مارن مگروں 1581 تک اکبر اپنے راجگڑھ وچ ای ریا پر کابل توں اوہدے بھرا مرزا حکیم نے پنجاب تے جدوں چڑھائی کیتی تے اکبر نوں اوہدے پچھے کابل تک جانا پیا۔ افغانستان دے حالات باہجوں اوہنوں اگے 15 سال تک پنجاب وچ ای رہنا پیا۔ عبداللہ خان شیبانی وشکارلے ایشیاء وج زور پھڑ ریا سی تے بلخ تے بدخشاں تے مل مار چکیا سی۔ اوہدے ازبک فوجی مغل سلطنت دے اتلے بارڈر تے رپھڑ بن سکدے سن۔ افغانی اکبر واسطے رپھڑ سن۔ 1586 وچ اکبر نے عبداللہ خان نال ایہ گل کیتی جے جدوں اوہ خراسان تے چڑھائی کریگا تے اکبر چپ رویگا تے عبداللہ افغانیاں دی بانہ نہیں پھڑیگا۔ ایس مگروں اکبر نے سوات تے باجوڑ وچ فوجی پیجی۔ نکے قلعے بناۓ تے امن خراب کرنوالیاں دی گچی تے ہتھ رکھیا۔ افغانستان پینڈے ول نال اکبر دے ہتھ وچ سی۔ ہر بغاوت کچل دتی گئی۔
1585 وچ لہور وچوں ای اوہنے کشمیر ول مغل فوج پیجی تے 1589 وچ اکبر آپ سرینگر اپڑیا۔ بلتستان تے لداخ جیہڑے تبتی صوبے سن اوہ وی اکبر نے مغل سلطنت وچ رلاۓ۔ 1591 تے 1593 دے وشکار مغل فوج سند نوں وی اپنے پراں تھلے لے چکی سی۔ 1595 وچ بلوچستان وی اکبر دی سلطنت دا اک انگ بن چکیا سی۔
فوجی پربندھ
اکبر دا فوجی پربندھ منصبداری تے چلدا سی۔ منصبداری پربندھ وچ فوج دے افسراں دیاں پدھراں سن تے ہر پدھر دے افسر نوں گھڑسوار فوجی رکھنے پیندے سن۔ سب توں اچی پدھر تے شہزادے آندے سن جیہڑے 10 ہزار توں 7 ہزار تک سوار رکھ سکدے سن۔ فیر اوس توں تھلے دے سن جیہڑے 10 توں 5 ہزار تک سوار رکھ سکدے سن۔ منصبدار دی پدھر تھلے تک جاندی سی۔ عام ایہو ای سی جے اک منصبدار سب توں تھلویں پدھر تے آندا سی تے ویلے نال اپنے گناں باہجوں تے بادشاہ دی پسند نال اپر جاندا سی۔ پکی شاہی فوج تھوڑی سی۔ منصبداراں کول زیادھ سی۔ جنے سوار اک منصبدار کول ہوندے سن اوس توں دونے گھوڑے اوہ رکھدا سی۔ ارام دین تے جلدی نال ٹرن لئی گھوڑے چوکھے رکھے جاندے سن۔ اکبر نے اپنی فوج ودھیا ول نال رکھیا سی۔ فوج نوں ودھیا رکھن لئی اوہدی چنگی پچھ پرتیت کیتی جاندی۔ گھوڑے ودھیا تے لامت عربی گھوڑے ای رکھے جاندے سن۔ منصبداراں دا خیال رکھیا جاندا سی تے مغل فوج اپنے ویلے دی سب توں زیادھ تنخواہ لین والی فوج سی۔
اکبرنامہ
اکبر نامہ اکبر بادشاہ دے ویلے (1542 - 1605) تے راج بارے اکبر بادشاہ دے درباری تے نورتن ابوالفضل دی لکھی اے۔ ایہ فارسی وچ لکھی گئی اے۔ کیا جاندا اے جے کتاب 7 وریاں وچ لکھی گئی۔ کتاب نال مغل مورتاں الیکیاں ہویاں وی سن۔ بسوان دیاں الیکیاں مورتاں وی ایہدے وچ نیں۔
نورتن
اکبر آپ تے انپڑھ سی پر اوہنے اپنے دوالے اپنے کماں دے گرو کٹھے کیتے ہوۓ سن تے ایہ اکبر دے نورتن اخواندے سن: بیربل، ابوالفضل، مان سنگھ، فیضی، تان سین، راجہ ٹوڈرمل، عبدالرحیم خانخاناں، فقیر عزی الدین، ملا دوپیازہ۔
موت
3 اکتوبر 1605 نوں اکبر نوں ہیضہ ہوگیا تے ایس باہجوں اوہ 27 اکتوبر 1605 نوں مرجاندا اے۔ اوہنوں سکندرہ آگرہ وچ دبیا جاندا اے۔
گٹھ:مغل سلطنت
دهستان اجارود شرقی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان گرمی دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان گرمی ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
چک 165 گ ب چڑھدا
چک 165 گ ب(چڑھدا) ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
نیانگوا دریا
نیانگوا دریا دکھنی امریکہ دا اک دریا اے ای 201 کلومیٹر لما اے۔ اے دریاۓ میسوری وچ ڈگدا اے۔
ضلع تریشیانگٹسے
تریشیانگٹسے دکھنی ایشیاء دے اک دیس بھوٹان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
اسماعیل ابن سبکتگین
سبکتگین دی وفات دے وقت اس نے بستر مرگ اُتے اپنے بیٹے اسماعیل نوں  اپنا جانشین مقرر کیتا کیونجے محمود غزنوی تے دوسرا بیٹا دور سن۔ ایہ خبر سن کے محمود غزنوی نے جو اس وقت نیشا پور دا حکمران سی غزنی اُتے چڑھائی کر دتی تے خود حکمران بن گیا لیکن اس نے ہور حکمراناں دے برعکس اپنے بھائی نوں   تخت نشینی دی جنگ وچ قتل نہ کیتا بلکہ اسنوں مکمل آرام تے تمام سہولیات دے نال جوزجان وچ اک قلعے وچ محدود کر دتا۔ اس جنگ نوں   جنگ غزنی کہندے نیں   تے ایہ 998ء وچ ہوئی۔ اسماعیل نے 5 اگست 997ء تا 998ء ست مہینے غزنی اُتے حکومت کیتی۔
حوالے
گٹھ:غزنوی سلطنت
وچکارلا ویلا
وشکارلہ ویلہ یورپی تریخ دا 5ویں توں 15ویں صدی دے وشکار دا ویلہ اے۔
اکھ
اکھ انساناں تے تقریبا تمام جانوراں دے جسم دا اک انگ اے۔ ایدا کم چانن دے بارے چ دماغ نوں دسنا اے۔ ایدی مدد توں انسان تے دوجے جنور کسے وی شہ نوں بہت دور تک ویکھ سکدے نیں۔ اکھ او انگ نیں جو چانن دا پتہ کر کے انوں نیوراناں دی مدد نال الیکٹرو کیمیائی سنیہ وچ بدل دیندا اے۔ سب توں سادا فوٹو ریسیپٹر ولگن چانن تے حرکت نوں جوڑدے نیں۔
دکھالا
اچے جانداراں وچ اکھ اک اوکھا آپٹیکل پربندھ اے جو چانن نوں آلے دوالے توں اکھٹا کردا اے، اک ڈایافرام دی مدد نال ایہدی شدت کنٹرول کردا اے، ایہنوں لینس دی مدد نال اک تھاں فوکس کردا اے تاں جے مورت بن سکے۔ ایس مورت دے سگنل نوں الیکٹرک سگنل وچ بدلدا اے تے اینوں دماغ ول کل دیندا اے۔ ویکھن طاقت دی بنیاد تے اکھاں دی 10 ونڈاں نیں تے 96% جانداراں دی اکھاں اوکھے وکھالے (مربہ اکھاں) رکھدیاں نیں۔
ونڈاں
اکھ دی دس ونڈاں بارے جانکاری کیتی گئی اے۔ وڈی ونڈا وچ "سادہ اکھ" تے "مربا اکھ" شامل نیں۔ "سادہ اکھ" او اکھ اے جیدے وچ اک عدسہ ہوندا اے، تے "مربا اکھ" او اکھ اے جیدے و بوت سارے عدسے ہوندے نیں۔
اکھاں نوں فوٹو ریسیپٹر ولگناں باجوں وی ونڈیا جا سکدا اے یعنی سیلیٹڈ فوٹو ریسیپٹر تے ریبدومک فوٹو ریسیپٹر۔
سادہ اکھاں
ایہ اکھاں عام تے ہر تھاں دے جانداراں وچ ہوندیاں نیں۔
نکی موری اکھاں جنور دی کھل دے وچ نکے جئے گڑھے وچ ہوندیاں نیں، ایہناں دا کم چانن دی کھوج لانا ہوندا اے۔ ایہناں اکھاں نال دھندلی مورت بندی اے۔ ایہناں اکھاں نوں سٹیما وی آکھیا جاندا اے۔ ایہناں دا ناپ 100 مائیکرومیٹر دا ہوندا اے تے ااے 100 ولگناں دا بنیا ہوندا اے۔ 85% فائیلماں وچ اے اکھاں ہوندیاں نیں۔
جیگمے ہیسار نامگیال وانگچوک
جیگمے ہیسار نامگیال وانگچوک (1980) بھوٹان دا اک بادشاہ اے۔
اکھ
ونڈاں
وڈی مورسی اکھاں اصل چ نکی پوری اکھاں دی ای بدلی مورت نیں۔ حرکت کرن ویلے جے مورت ہلے جلے نا، ایس واسطے اکھ دے عدسے نال پٹھے لگے ہوندے نیں جیہڑے عدسے نوں اک تھاں رکھدے نیں۔، انج مورت سئی بندی اے۔
سیک دریا
سیک دریا اتلے امریکہ دا اک دریا اے ای 190 کلومیٹر لما اے۔ اے دریاۓ میسوری وچ ڈگدا اے۔
سکیلوپورس اکانتھینس
سکیلوپورس اکانتھینس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus acanthinus
جیگمے ہیسار نامگیال وانگچوک
گٹھ:1980 دے جم گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
فوسا
فوسا مڈغاسکری شکاری ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔ایہ مڈغاسکر دا واسی اے۔
اکھ
ونڈاں
اناں اکھیاں وچ عدسہ ہوندا اے جیدے باجوں پورت دھندلی نئی بندی۔ گیسٹرو پوڈاں تے انیلیڈاں وچ اے اکھاں ہوندیاں نیں۔
فوسا
بارلے جوڑ
گٹھ:مڈغاسکری شکاری گٹھ:ماس کھانے
اکھ
ونڈاں
کج سمندری جنوراں دی اکھاں وچ ایسی اکھاں ہوندیاں نیں جناں وچ بہت عدسے لگے ہوندے نیں۔
زمین تے رہن آلے ریڑھ دی ہڈی آلے جنوراں وچ ایسی اکھاں ہوندیاں نیں جناں وچ ہوا توں ود انعطافی انڈیکس رکھن آلا مائع ہوندا اے جو چانن نوں ہور جھکا کر دیندا اے جیدے باجوں عدسے لئی چانن توں مورت بنانا اسان ہو جاندا اے۔
کج اکھاں وچ ایہو جئے ولگن ہوندے نیں جو چانن دا لشکارا بنا کے انو اک تھاں جما سکدے نیں جے مورت اسانی نال بنے۔ ایہو جئی اکھاں پلیٹی ہیلمنتھیس تے کوپی پوڈ وچ ہوندیاں نیں۔
مربا اکھاں
مربا اکھاں، سادہ اکھاں توں وکھریاں ہوندیاں نیں۔ اناں وچ اک انگ نئی ہوندا بلکہ ہزاراں انگ ہوندے نیں۔ ایس اکھ دی اکائیاں نوں اوماٹیدیئم (جمع:اوماٹیڈیا) آکھی دا اے۔ اے اکھاں تیز حرکت نوں ھیتی پتہ لگا لیندیاں نیں۔
رنگ
الیکٹرو مقناطیسی سپیکٹرم وچ اکھاں 400 توں 700 نینو میٹر تک لہر لمائی دی چانن ویکھن دی طاقت رکھدیاں نیں۔ اکھاں وچ دو طرح دے فوٹو ریسیپٹر ولگن ہوندے نیں، جناں وچ راڈ تے کون شامل نیں۔ راڈ ،کم چانن وچ ویکھن چ مدد کردے نیں تے کون، تیز چانن وچ ویکھن چ مدد کردے نیں۔
راڈ وچ اک مادہ روڈاپسن ہوندا اے جو 500 نینو میٹر دی لہر لمائی دی چانن نوں دیکھ سکدا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈا گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل گٹھ:سائنس گٹھ:جیون پڑھت
شہرستان عجب شہر
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان عجب شہرایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز عجب شہر شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چڑھدا آذربائیجان
لامین دریا
لامین دریا اتلے امریکہ دا اک دریا اے ای 102.7 کلومیٹر لما اے۔ اے دریاۓ میسوری وچ ڈگدا اے۔
فلانوک
فلانوک مڈغاسکری شکاری ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔ایہ مڈغاسکر دا واسی اے۔
گٹھ:مڈغاسکری شکاری گٹھ:ماس کھانے
چاریٹون دریا
چاریٹون دریا اتلے امریکہ دا اک دریا اے ای 218 کلومیٹر لما اے۔ اے دریاۓ میسوری وچ ڈگدا اے۔
سکیلوپورس ایڈلیری
سکیلوپورس ایڈلیری کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus adleri
تھمپھو
تھمپھو بھوٹان دا راجگڑھ تے سبھ توں وڈا شہر اے۔
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:بھوٹان دے شہر
چک 139 گ ب حشمت پورہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
فانالوکا
فانالوکا مڈغاسکری شکاری ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔ایہ مڈغاسکر دا واسی اے۔
گٹھ:مڈغاسکری شکاری گٹھ:ماس کھانے
اوانگت
اوانگت، فرانس دے ضلع رہون دا اک پنڈ اے۔
نیلا دریا
نیلا دریا اتلے امریکہ دا اک دریا اے ای 64.1 کلومیٹر لما اے۔ اے دریاۓ میسوری وچ ڈگدا اے۔
سقیفۂ بنی ساعدہ
thumb|سقیفہ بنی ساعدہ
سقیفہ بنی ساعده مدینہ وچ موجود اک مکن دا نام جس وچ پیغمبر اسلام حضرت محمد(ص) د‏‏ی رحلت دے بعد بعض مسلما‏ن جمع ہو ک‏‏‏ے ابوبکر د‏‏ی بعنوان خلیفہ مسلمین تے پیغمبر(ص) دے جانشین، بیعت ک‏‏يتی‏‏اں ۔
سقیفہ دے معنی
سقیفہ سایبان دے معنی وچ آیا ا‏‏ے۔
پرانے زمانے وچ عرباں وچ ایہ رواج سی کہ اپنے اجتماعی امور وچ غور و خوص کرنے تے قومی معاملات اُتے بحث و گفتگو کرنے دے لئی اک مخصوص مکن تیار کیتا جاندا سی ۔ جداں مکہ وچ دار الندوہ قبیلہ قریش دے لئی ایہی حیثیت رکھدی سی۔
محل وقوع
سقیفۂ بنی ساعدہ طایفہ بنو ساعدۃ بن کعب بن خزرج د‏‏ی ملکیت سی جو مسجد النبی د‏‏ی نزدیک واقع سی تے اک تاریخی شہرت دا حامل سی ۔
کہیا جاندا اے کہ اس مکن د‏‏ی شہرت د‏‏ی اصل وجہ بعض مسلماناں دا ابوبکر د‏‏ی بعنوان خلیفہ اس جگہے اُتے بیعت کرنا ا‏‏ے۔ اسی وجہ تو‏ں ایہ بیعت واقعہ سقیفہ دے نام تو‏ں تاریخ وچ مشہور ا‏‏ے۔
تعمیر و توسعہ
سنہ ۱۰۳۰ق تو‏ں پہلے اس مکن د‏‏ی تعمیر و توسعہ دے بارے وچ تاریخ وچ کوئی شواہد موجود نئيں ا‏‏ے۔ مذکورہ سال علی پاشا نامی اک شخص نے سقیقہ د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی خاطر اس اُتے اک عمارت تعمیر کروائی۔ اس عمارت د‏‏ی تصویر آثار المدینۃ المنورہ نامی کتاب وچ عبدالقدوس انصاری نے لیایا ا‏‏ے۔
سنہ ۱۳۸۳ قمری وچ ایہ طے پایا کہ اس دے اطراف وچ موجود زمیناں نو‏‏ں شامل کرکے ایتھ‏ے اک لائبریری بنائی جائے تے سقیفہ بنی ساعدہ دے نام تو‏ں اجلاس وغیرہ دے لئی اک ہال تعمیر د‏‏ی جائے۔ لیکن موجودہ مکن د‏‏ی تخریب دے بعد ایہ منصوبہ پایہ تکمیل تک نہ پہنچ سکا۔ جدید توسعہ تو‏ں پہلے جس جگہ سقیفہ موجود سی اوہ ۲۷۴۰ مربع میٹر اُتے پھیلا ہويا سی اک باغ تے ۱۹۰۵ مربع میٹر اُتے پھیلا ہويا بجلی گھر اُتے مشتمل سی ایہ جگہ شارع سلطانہ، شارع مناخہ تے شارع السحیمی دے درمیان اک مثلث نما شکل وچ واقع ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:خلافت گٹھ:مدینہ دے تاریخی مقامات
دهستان تولون
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان گرمی ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:‎ دهستان تولون
چک 139 گ ب
چک 139 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
دیلم
دیلم ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ بوشہر دے شہرستان دیلم دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بوشہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
سکیلوپورس اینس
سکیلوپورس اینس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
شوال کریک دریا
شوال کریک دریا اتلے امریکہ دا اک دریا اے ای 131.2 کلومیٹر لما اے۔ اے دریاۓ میسوری وچ ڈگدا اے۔
کیوٹو نیشنل میوزیم
کیوتو قومی عجائب-گھر  جاپان دے پرمکھ کلا عجائبگھراں وچوں اک اے۔  ایہ کیوتو دے ہگاشیاما وارڈ وچ واقع، عجائب گھر جاپانی اتے ایشیائی کلا اُتے دھیان مرتکز کردا اے۔
اتہاس
کیوتو نیشنل میوزیم، پھر کیوتو امپیریئل میوزیم، 1889 وچ ٹوکیؤ اپیریئل میوزیم (ٹوکیؤ نیشنل میوزیم) اتے امپیریئل میوزیم آف نارا (نارا نیشنل میوزیم) دے نال پیش سی، اتے اکتوبر1895 وچ عجائب گھر دی اساری ختم ہوئی سی۔ میوزیم 1897 وچ کھولھیا گیا سی۔اس میوزیم دا نام 1900 وچ، کیوتو امپیریئل میوزیم، اتے 1924 وچ کیوتو امپیریئل گفٹ میوزیم رکھیا گیا سی۔ موجودہ نام کیوتو قومی عجاب-گھر رکھن دا فیصلہ 1952 وچ کیتا گیا سی۔
ٹائیملائین
اج دے میوزیم دی ترقی اتے ترقی اک ترقی یافتہ عمل رہی اے:
خاکہ(لےآؤٹ)
میوزیم وچ کئی امارتا شامل ہن، سبھ توں پرمکھ خاص نمائش ہال (مکھ پردرشنی ہال) اے، جو کہ 1895 وچ کٹایام ٹوکما ولوں تیار کیتا گیا اے، اتے دی کلیکشن ہال (نیو نمائش ہال)، 1966 وچ موریتا کیئیچی ولوں تیار کیتا گیا اے۔ ستمبر 2014 وچ، عجائب گھر نے نویں مستقل مجموعہ ہال، ہیسی چشنکن ونگ (د کلیکشنز گیلریاں) تے مرمت دا کم پورا کیتا، جو کہ یوشیؤ ٹیگوچی ولوں ڈزائن کیتا گیا سی، جو کہ نیویارک دے ماڈرن آرٹ میوزیم اتے ٹوکیؤ قومی اجائبگھر وچ ہوری-جیری خزانے دی گیلری دے ڈزائن لئی جانئاجاندااے۔
مقررہ نمائشاں نوں د کلیکشنز گیلریز وچ دکھایا گیا اے، جدوں کہ سپیشل پردرشنی ہال خاص پردرشنیاں لئی ورتیا جاندا اے۔ مکھ پردرشنی ہال، مین گیٹ، اتے ٹکٹ کھیتر نوں سارے جاپان وچ اہم تہذیبی خاصیتاں وجوں نامت کیتا گیااے۔
میوزیم کلیکشن
اس میوزیم نوں مول طور اُتے مندراں اتے مذہبی ستھاناں دے نجی درجے دے کلا خزانے اتے مپیریئل گھریلو وزارت ولوں دان کیتیاں چیزاں نوں پردرشت کرنوالا گھر بنایا گیا سی۔ حال وچ، میوزیم وچ سبھ توں زیادہ چیزاں ایہناں تھاواںتوںہیہن۔
ایہہ میوزیم مکھ طور تے پری-جدید جاپانی کم (اس نوں ہیئن معیاد دیاں چیزاں دا وڈا مجموعہ کیہا جاندا اے) اتے ایشیائی کلا تےدھیان مرتکز کردا اے۔ میوزیم نایاب اتے پرانے چینی اتے جاپانی سوتراں دے مجموعےآں لئی وی مشہور اے۔ ہور مشہور رچناواں وچ 11 ویں صدی توں سینجوئی بائیؤبو    اتے 12 ویں صدی توں گکیجوشی (سکرین آف بیٹری بھوٹس) شامل ہن۔
عجائب گھر نوں تن حصیاں وچ ونڈیا گیا اے:
کل ملا کے، عجائب گھر وچ 12,000 توں زیادہ کم ہندے ہن، جنہاں وچ لگپگ 6000 میوزیم وچ پردرشت ہندے ہن۔ اس میوزیم وچ فوٹوگرافک پرالیکھ وی شامل ہن جنہاں وچ 200,000 توں ودھ فوٹو متعلق نیگیٹو اتے رنگ پاردرشتا شامل ہن۔اکلے فائین آرٹس مجموعہ وچ، 230 توں زیادہ ٹکڑے ہن جنہاں نوں قومی خزانے جاں اہم تہذیبی خاصیتاں دے روپ وچ مانت کیتا گیا اے۔
باہری کڑیئاں
گٹھ:جاپانی کلا دے عجائب گھر
تھومپسن دریا
تھومپسن دریا اتلے امریکہ دا اک دریا اے ای 303 کلومیٹر لما اے۔ اے دریاۓ میسوری وچ ڈگدا اے۔
چوڑی دھاریوالا مڈغاسکری مونگوز
چوڑی دھاریوالا مڈغاسکری مونگوز مڈغاسکری شکاری ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔ایہ مڈغاسکر دا واسی اے۔
دهستان انگوت غربی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان گرمی دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان گرمی ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
دریاۓ چمبل
دریاۓ چمبل ہندستان دا اک دریا اے۔
گٹھ:ہندستان دے دریا
جم، ایران
جم ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ بوشہر دے شہرستان جم دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:صوبہ بوشہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
سکیلوپورس البیونٹرس
سکیلوپورس البیونٹرس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus albiventris
شروکن
شروکن آسٹریا دا اک پنڈ اے۔ ایہ آسٹریا دے صوبے وورےرلبرگ دے ضلعے بریگنز وچ اے۔ ایہدے پچھے بریگنز جنگل اے۔ ایہ جھیل کانسٹانس دے دکھن وچ 1269 میٹر دی اچائی تے اے۔ ایتھے 219 لوک وسدے نیں۔
1300 وچ ایتھے لوک وسن لگے تے 1453 وچ ایہ تھاں آسٹریا کول آئی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آسٹریا دے پنڈ گٹھ:آسٹریا
جیجو جزیرہ
جیجو دکھنی کوریا دا سب توں وڈا جزیرہ اے۔1,845.5 مربع کلومیٹر ایدا تھاں اے تے ایتھے 531,905 لوک وسدے نیں۔ ایہ جزیرہ فطرت دے وکھالیاں دنیا وچ منیا ہویا اے تے اینون دنیا دے 7 عجوبیاں وچ گنیا گیا اے۔
اورنگ آباد وچ اردو
اورنگ آباد دکن دے تاریخی شہراں وچوں اک تے بھارت دے صوبہ مہاراشٹر وچ واقع اے۔ ایہ شہر اپنی ادبی و تہذیبی روایتاں دے لئی مشہور اے۔ چونکہ اورنگ آباد مغلیہ سلطنت دا اک مرکزی شہر سی اس لئی ایتھے دہلی توں افسران، فوج، پولس تے سرکاری ملازمین دا آنا جانا لگیا رہندا چنانچہ اس بنا اُتے اسنوں دکن دی دلی وی کہیا جاندا سی۔ شمال توں ایتھے جوق در جوق شعرا، ادبا تے اہل علم تشریف لاندے سن تے تقریباً 1763ٗء تک اورنگ آباد دکن دا دار الخلافت سی لیکن بعد وچ ایہ درجہ حیدرآباد، دکن نوں  مل گیا تے ہولی ہولی سارے شاعراں تے ادیباں نے اورنگ آباد نوں   خیرباد کہہ کے حیدرآباد دی راہ لی تے ایویں اورنگ آباد بے رونق ہو گیا۔ لیکن 20واں صدی تک اس شہر وچ اہل علم پیدا ہُندے رہے۔ اوداں اورنگ آباد نے ملک امبر دے عہد توں شہرت حاصل کر لی سی لیکن 1700ء تک خصوصاً اردو ادب دے میدان وچ اس شہر دی خدمات دا سراغ نئيں ملدا۔ اورنگ آباد وچ بولی جانے والی اردو حیدرآبادی اردو کہلاندی اے جو خود دکنی اردو دی اک شکل اے۔
ہوائی بادشاہی
راج نے مکھ یورپی طاقتاں توں مانتا حاصل کیتی۔ امریکہ دے مکھ وپاری سانجھیدار بن گیا۔ راج نوں کسے ہور طاقت (جویں کہ برطانیہ جاں جاپان) دے کنٹرول نوں ضبط کرن دی دھمکی دین دا امکان دے خلاف یونائیٹڈ سٹیٹس ولوں زیادتا نال دیکھیا گیا سی۔ جدوں بادشاہ نوں آئینی سرکار لئی 1887 وچ نویں آئین نوں منن لئی مجبور کر دتا تاں اس دی اپنی پوری طاقت ختم ہو گئی۔ 1891 وچ کلاکاؤ توں کامیاب ہون والی مہارانی للیؤکلانی نے 1887 دے آئین نوں ختم کرن دی کوشش کیتی سی پر 1893 وچ جدوں اس دی فوج نے اس دی سرکھیا لئی کوشش نہیں کیتی سی جدوں امریکہ  نے نیولینڈز ریزولوشن دی ورتوں کرکے اس نوں اپنے قبضے وچ نہ لیا تاں ہوائی لوکراج بن گیا، جو کہ 4 جولائی 1898 نوں امریکی کانگرس ولوں ہوائی دے علاقے نوں امریکہ دا حصہ بنا دتا گیا ۔
گٹھ:امریکہ دی تریخ
گرمتی کاوی
“شبد-جگت وچ، گرمتی دو تتاں: ‘گورو` تے ‘مت` دا جوڑ اے۔ اس حوالہ وچ، ‘گورو` توں مطلب اے انسانی روپ وچ دس گرو صاحبان اتے گورو-بانی` گرو دی ‘مت` توں مطلب اے: گرو گرنتھ صاحب وچ شامل بانی راہیں ملن والی سکھیا اتے اوہ سلڑائی جو گرو صاحبان نے اپنے پیروکاراں نوں دتی۔” ‘گرمتِ` دی سدھانت-میتھڈ نوں اپناؤن والے منن والے سماج نوں گرمتِ-دھرم وی کیہا جاندا اے۔ گرمتی دے پہلے ویاکھئکار بھائی گرداس جی منے گئے ہن۔ ‘گرمتِ` شاعری دھارا جس وچ سنتاں، بھگتاں تے گرو ویکتیاں دا خاص یوگدان اے۔ ناتھ-بانی دے ساہتی اتے اصولی ادھاراں اپر ہی اپنا ولکھن اسار اساردی اے۔ سچ تاں ایہہ اے کہ ایہہ رچنا سدھ-ناتھ-سنت پرمپرا نال متعلق کرکے ہی وچاری جا سکدی اے۔ کہ ناتھ-بانی نے سدھ بانی دے کجھ مول اصولی ویرویاں نوں ردّ کرکے اسدا پرتیواد پیش کیتا سی۔ اسے وچاردھارا نوں اگے ودھاؤندیا ہویا سنت بانی نے سنواد دی حالت پیش کیتی جو خلاف دے خلاف اپر مشتمل سی۔ سدھ بانی نے جیون-جگت اتے دھرم دیانتداری دے روپ وچ جو قیام پیش کیتی سی۔ اسدا پرتیواد ناتھ-بانی نے کیتا اتے ناتھ-بانی دی پرتیوادی قیام دا پرتیواد گرمتی کاوَ-دھارا نے پیش کیتا۔
‘گرمتِی شاعری دیاں خاصیتاں`
“‘گرمتِی` شاعری دی مڈھلی خاصیت ایہہ اے کہ ایہہ نرول اتے خالص شاعری نہ ہو کے مذہبی شاعری دی ونگی اے۔ شاعری اتے دھرم مانو جیون دے دو وکھو-وکھرے روپ-ودھان ہن۔ جدوں کہ دھرم دا مول مقصد حقیقت وچوں پرممطلب دی کھوج کرنا اے۔ بانی ایہناں دوہاں جیون درشٹیاں نوں ملاؤن دی چیشٹا کردی اے۔ جسدے فلسروپ شاعری مذہبی مطلب گرہن کر جاندی اے اتے دھرم دا سروپ شاعری اتے سروندی ہو نبڑدا اے۔” “گرمتی جیون-فلسفہ دے دو پرمکھ تتّ، رہسواد اتے اخلاقیات ہن۔ رہسواد آتم اتے اناتم دی ابھیدتا دا تجزیہ پیش کردا اے۔ انسانی فکر دے برہمنڈی وستار راہیں جیو اتے برہم دی ابھیدتا دا ٹیچا گربانی وچ کئیاں ودھیاں راہیں پیش کیتا گیا اے۔ اس دی سبتوں ودھیا پیشکاری دھن/پر جاں پتی/ بیوی سمضموناں دے زریعہ راہیں ہوئی اے۔ استری-پرکھی پریم دی بھاوک ایکتا نوں ماڈل بنا کے اسنوں جیو اتے برہم دے سنکلپاں اپر لاگوُ کیتا گیا اے۔ اس صوفیانہ چیتنتا وچوں ہی گربانی دی اخلاقیات جم دھاردی اے۔” “گرو گرنتھ صاحب وچ حاصل عورت دے چہنک راہیں پرمپرا وچ حاصل عورت دے سگنیپھائیڈ نوں کراتیکاری ڈھنگ نال نویاں سمتاں ول پسریا گیا اے۔ اوہ سماج وچ بنا دتی گئی عورت دی سیما نوں توڑ کے اسدے عورت تتّ، اسدے سرجناتمک تتّ، اسدے مول نوں نواجدے نظر آؤندے ہن۔ عورت دے چہن نوں اس ویلے وچ مولک تے متوازن سگنیپھائیڈ حاصل کرنا گرو صاحب دے فلسفہ دی ودوتا، مولکتا اتے علم دی ولکھنتا نوں وی اجاگر کردا اے۔” “‘گرمتِ` شاعری دا لوکیان نال ڈونگھا رشتہ اے۔ بانیکار کئیاں تھاواں اتے لوک-پرچلت شاعری روپاں جویں وار، چھنت، بارہمانہ، الاہنیاں نوں اپنی سرجنا دا بنیاد بناؤندے ہن۔ بانیکاراں نے ایہناں لوک-کاو روپاں دیاں باہر-مکھی تکنیکی جگتاں اتے روڑیاں نوں ہی استعمال کردے ہن پر اس توں اوہناں دی کاوَ-نظر دا نشان وی مل جاندا اے۔ نشچے ہی ایہہ کاوَ-نظر لوک جیون نال پرتبدھتا دی لکھائک اے۔ بانیکاراں نے ایہناں لوک شاعری روپاں نوں اپنے روحانی سندیش نال جوڑ کے اک طرحاں نال ایہناں دا تھیمک نظر توں روپانترن کرن دا اپرالا وی کیتا جاوے :- آپینے آپُ ساجیو آپینے رچیو ناؤ۔۔ دیی قدرتِ ساجیا کرِ آسن ڈٹھے چاؤ۔۔” گربانی دی سرجناتمک ولکھنتا دا اک ہور پہلو ایہہ وی اے کہ ایہہ سماجی رشتیاں اتے ادارےآں، تہذیبی ورتاریاں اتے پراکرتک ماحول نال متعلق چہن-پربندھاں نوں شاعری دی بولی وچ ڈھالن ول رچت ہندی اے جویں:- سبھے کنت سہیلیاں سگلیاں کرہِ سیگار۔۔ گنت گناونِ آئیا سوہاویس ویسُ وکارُ۔۔ گربانی پاون وستو شاعری اتے سنگیت دے زریعہ راہیں پاٹھک/سروتے نوں سنبودھت ہندی اے۔ اسے لئی جدوں اسیں گربانی نوں قرون وسطی پنجابی ساہت دی ولکھن کاودھارا دے دوران رکھ کے وچاردے ہاں تاں اسدے سرجت پروعدہ دا وکھرا پرپیکھ ابھر کے ساہمنے آؤندا اے ۔ جویں:- ساسُ ماسُ سبھ جیؤ تمارا توں مے کھرا پیارا۔۔ نانک سائرُ ایوَ کہتُ اے سچے پرودگارا۔۔ “گربانی وچلا مرکزی چہن-پربندھ ادھیاتمک/مذہبی اے اتے اسدا مول خلاف جٹّ اے سچ/کوڑ۔ ایہہ ورودھ-جٹّ پاون اتے اپاون دا سمارتھک اے۔ گربانی مطابق انسانی ہوند اتے جگت دی وضاحت اسے مول خلاف جٹّ راہیں کیتی جا سکدی اے۔” گرمتی شاعری نے جات-پاتی سماجی انتظام دا خلاف کیتا اتے درجیبندی وچ ہیٹھلے طبقہ دے لوکاں دی بھاونا نوں آواز دتی۔ گرمتی نال جات-پات ختم تاں ہوئی نہیں پر گرمتی نے جاتیوادی ہؤں دا پتن کیتا اے۔
گرمتی شاعری نال جان-پچھان
پنجابی ساہت وچ، اتمتا اتے ولکھنتا کارن ہی ایہہ شاعری اک وکھری ساہتی دھارا وانگ اگمیا اتے وگمیا اے۔ اس شاعری دھارا ماتحت پہلی وار ساہت، سماج، دھرم اتے عامَ جیون چیتن طور تے اک دوجے دے پورک بندے ہن۔ بھائی کانھ سنگھ نابھہ نے مہان کوش وچ گرمتی شبد دے مطلب دسے ہن۔ بھائی صاحب مطابق، ‘گرمتِ` دے مطلب ہن: ‘ستگرو دا سدھانت` اتے ‘گرو دا تھاپیا دھرم دا نیم` گرمتی شبد دا سندھی چھید کیتیاں وی ‘گورو` اتے ‘متِ` دے سادھارن مطلب گرو راہیں دتی سکھیا ہی بندے ہن۔ گرمتی اک فلسفہ اے اتے ایہہ فلسفہ جیون اتے سماج نالوں سنمبندھت اے۔ اس دی سر مانووادی اے اتے اس دی سنقیام ویلے ہی اس وچ اس آمورت دا کمیونیکیشن ہویا سی جس لئی یتن مانوتا دے مڈھ توں ہی ہو راے سن۔ گرمتی اک فلسفہ اے جس دا مقصد کوئی گوڑھ فلاسفی پیش کرنا نہیں۔ اس نے اس سرب بھومک سندیش نوں پریشت کیتا۔ اوہ شندیس سی، دنیا سڑ رہی اے، اس نوں اے (کرتار) اپنی کرپا کرکے ہتھ دے کے رکھ لے۔ اتے ایہہ دوار کوئی وی ہو سکدا اے جتھوں لنگھ کے اوہ تیرے پریم دوارے تک پجّ سکن۔
جگت جلندا رکھ لے اپنی کرپا دھارِ۔۔ جتُ دوارے ابرے تتے لیہُ ابارِ۔۔ (بلاول کی وار محلہ 4، سلوک محلہ 3، پنہ 853)
جدوں اسیں گرمتی شاعری نوں پنجابی ساہت دی اک پرمکھ شاعری دھارا وجوں پڑچولدے ہاں تاں سہجے ہی من وچ وچار اتپن ہندا اے کہ اجیہی شاعری دھارا جس دا بنیاد صرف نرول شاعری ابھوئکتی نہیں بلکہ ڈونگھا روحانی فلسفہ اے نوں بطور شاعری پرکھیا جاوے جاں گرو سہبان دے روحانی بچناں نوں بانی دے حوالہ ماتحت پڑچولیا جاوے۔ ایہہ وچار پیدا ہون دا مول کارن ایہہ اے کہ پچھلے کجھ سالاں دوران گرمتی شاعری نوں بطور شاعری وی پرکھیا گیا اے اتے بطور بانی دی مگر اجے تک ایہہ واضع نرنا نہیں ہو سکیا کہ بانی اتے شاعری وچ جو انتر اے، اس مطابق گرمتی شاعری نوں بانی ساہت دے کھیتر وچ رکھیا جاوے جاں شاعری کھیتر وچ۔ گرمتی شاعری، اک متحد شاعری دھارا اے جس دی آدھارشلا سری گرو نانک دیوَ جی رچت بانی اے۔ گرمتی فلسفہ دی جو سیما ریکھا جاں تجزیہ گرو نانک دیوَ جی نے مقرر کیتا، باقی گرو شاعراں نے اپنیاں رچناواں راہیں گرمتی فلسفہ دے اس تجزیہ دی سیما ریکھا نوں ہور پھلار دتا اتے اس فلسفہ دی وضاحت کیتی۔ گرو نانک دیوَ جی توں پچھوں، گرمتی شاعری دھارا ماتحت گرو انگد دیوَ جی، گرو امرداس جی، گرو رام داس جی، گرو ارجن دیوَ جی اتے گرو تیغ بہادر جی دی رچنا شامل کیتی جا سکدی اے اتے گرو سہبان رچت شاعری سری گرو گرنتھ صاحب وچ درج اے۔ سری گرو گرنتھ صاحب وچ غیر پنجابی بھگتاں تے سنتاں دی بانی وی شامل اے، مگر ایہناں سنتاں اتے بھگتاں دی بانی نوں گرمتی شاعری وچ شامل نہیں کیتا جا سکدا کیونکہ ایہناں سنتاں-بھگتاں دی سری گرو گرنتھ صاحب وچ درج بانی دی وچاردھارا تاں گرمتی نال ملدی اے، مگر ایہناں دی وچاردھارا صرف سری گرو گرنتھ صاحب وچ شامل بانی دے بنیاد تے نہیں بنائی جا سکدی، کیونکہ اس توں بناں وی ایہناں سنتاں-بھگتاں رچت بانی دا وویچن کرن تے ایہہ سٹہ نکلدا اے کہ اوہناں رچت باقی بانی گرمتی نال میل نہیں کھاندی۔ گرمتی شاعری دھارا دے سبھ توں پہلے موڈھی شاعر گرو نانک دیوَ جی دی جیون اتے رچنا نال متعلق ویروا ہیٹھ دتا جاندا اے۔
گرو نانک دیوَ جی (1469-1539ء)
گرو نانک دیو دا جم، پنڈ تلونڈی وچ ویساکھ 3 سمت 1526 نوں ہویا: پروشٹا مہینہ ویساکھ دی 20 تاریخ۔ عیسوی سن 1469 اپریل دی 15 تاریخ دن شنچروار سی۔ تلونڈی دا پہلا نام ‘رائپور` پھر ‘رائے بھوئ دی تلونڈی`، ہن ننکانہ صاحب اے۔ پیؤ دا نام مہتہ کلیان رائے (اتھوا مہتہ کالو) جی سی۔ رائے بھوئ دے پتر رائے بلار پاس پٹواری دے عہدے دے ملازمت دے کارن ایہہ تلونڈی رہدے سن۔ ماں دا نام سری ترپیؤ جی۔ ماں جی پیکا پنڈ سی چاہل، ضلع لاہور وچ۔ ستّ سالاں دی عمرے پہلاں گوپال پنڈت پاس ہندی پڑھن بٹھائے جان۔ پھر برج لال پنڈت پاس سنسکرت پڑھن۔ 13 سالاں دی عمرے تلونڈی دے مولوی کتبدین پاس فارسی پڑھن بٹھائے گئے۔ گرو نانک دیوَ جی دی انت اچے درجے دی تیکھن بدھی ویکھ کے ایہہ تنے استاد، آپو اپنی واری، بڑے حیران ہوئے۔ تلونڈی وچ گرو نانک دیوَ جی دی روشن دماغی دی چرچہ تاں پہلاں ہی سی، پر کسے نوں اجے ایہہ نہیں سی پتہ کہ دساں سالاں دا بالک ہندو شاستراں دے صدیاں توں بنے بھرم-بھا دا ٹاکرا کرن نوں تیار ہو پئیگا۔ بھائی جےَ رام جی، خانپر دے رہن والے، سلطان پور نواب دولت خاں دے کول مال دے محکمے وچ شامل سن۔ سرکاری کم وچ اوہناں نوں اک پاسے تلونڈی تے دوجے پاسے پکھوکے رندھاوے کئی وار جانا پیندا سی۔ مہتہ کالو جی نال سانجھ بنن تے، اوہناں نے اپنی لڑکی بیبی نانکی جی دا رشتہ جےَ رام جی نال کر دتا۔ کجھ سماں بیتن تے بھائی جےَ رام جی نے پکھوکے رندھاوے بابا مول چند جی نوں دسّ پئی، تے اوہناں اپنی لڑکی سلکھنی جی دا ساک گرو نانک دیوَ جی نال کر دتا۔
اس نوں سمجھن لئی ہیٹھ لکھیاں گلاں ول دھیان دین دی لوڑ اے
(1) کیرتن دا عشقَ:- بھائی مردانے نال گرو نانک دیوَ جی دی ڈونگھی سانجھ دا سبھ توں وڈا ایہی کارن سی کہ مردانہ راگ وچ پربین سی۔ گرو نانک دیوَ جی امرت ویلے توں لے کے دن چڑھے تک کیرتن دی راہیں پرماتما دی یاد وچ جڑے رہندے سن۔ سری گرو گتھ صاحب جی وچ سبھ توں ودھیک گنتی اوہناں راگاں دی اے جو امرت وییلے توں پہر دن چڑھے تک گائے جادے ہن (2) رمتے سنتاں سادھاں نال میلہ:- قابل ولوں آؤندے پٹھاناں دے حملیاں توں لامبھے، تلونڈی چوڑکانے دی بار وچ آ کے کئیاں سنت سادھ ٹکیا کردے سن۔ کئیں سنت سادھ گرو نانک دیوَ جی ہم-خیال بندے گئے، اوہناں نے روزانہ کیرتن-ستسنگ وچ سانجھیوال بندے گئے۔ (3) بھارت دے لوکاں اتے بپیؤ:- گرو نانک دیوَ جی نوں رمتے سنتاں سادھاں نال، جو تلونڈی دی جوہ وچ آ کے ٹکدے سن، چھوٹی عمر توں ہی واہ پے رہا سی۔ پٹھان جروانیاں ولوں جنتا اتے پے رہی بپیؤ دیاں خبراں بال وریس توں ہی اوہناں دے کنیں پین لگ پئیاں سن۔ جیوں-جیوں گرو نانک دیوَ جی وڈیری عمر دے ہندے گئے، اپنے سماج دی ساری نگھردی سمت مڑ-مڑ اوہناں دے ساہمنے آؤن لگ پئی۔ تقریباً 4 مگھر سمت 1561 دا ذکر اے۔ عیسوی سن مطابق تقریباً 30 اکتوبر سن 1504 سی۔ گرو نانک دیوَ جی سلطان پور جان نوں تیار ہو پئے۔ اس ویلے کسان لوک عامَ طور تے سرکاری معاملہ جنس وچ ہی دیا کردے سن۔ ملازماں نوں ایہہ جنس تول کے دینی دوانی مودی دی ذمہ واری ہندی سی۔ مودی دا عہدہ بڑی منے-پرمنے امان دار آدمی دی لوڑ ہندی سی۔ نواب دولت خاں نے بھائی جےَ رام دی شپھارش تے گرو نانک دیوَ جی نوں اس عہدے تے رکھ لیا۔ تلونڈی وانگ اتھے بھی گرو نانک دیوَ جی کئی ستسنگی بن گئے۔ تلونڈی وانگ اتھے وی اپنی کمائی وچوں گرو نانک دیوَ جی کھلھے-دل غریباں لوڑونداں دی مدد کردے راے۔ سکھ اتہاس نے ونگی وجوں اکوں ساکھی دتی اے، اک غریب براہمن دی۔ اس نے اپنی جوان لڑکی دے ویاہ واسطے مایہ دی مدد منگی سی۔ کجھ سامان لاہور توں منگان دی لوڑ پئی۔ ستگرو جی نے بھائی بھگیرتھ نوں لاہور بھیج کے اوہ چیزا منگائیاں۔ بھائی بھگیرتھ لاہور دے اک دوکاندار منسکھ نوں ملیا۔ منسکھ بھی بھگیرتھ دے جیون توں چھوہ حاصل کرکے گرو نانک دیوَ جی دے فلسفہ نوں سلطان پور آیا۔ کجھ سماں سلطان پور رہِ کے ستسنگ وچ سکھی جیون دا اٹھا درڑھ کر کے، ستگرو جی دی آگیا مطابق مڑ اپنے کار-وہار وچ آ لگا۔ ستسنگ دے ودھن نال کئی ستسنگیاں نوں اتے دوروں نیڑیوں آئے لوڑونداں نوں پرشاد چھکانا ستگرو جی دی نت دی کار سی۔ اوہناں اپنے پروار نوں تلونڈی توں منگا لیا۔ رشوت-کھرو اہلکاراں نوں امان دار مودی کویں پسند آؤندا؟ اوہناں نواب دے کنّ بھرنے شروع کیتے کہ کئیں وار ہول پیندے سن، پر ستگرو جی دا سچا جیون ویکھ کے اس دا من کھلو جاندا۔ بھادروں سدی 15 سمت 1564 نوں ستگرو جی نے مودیخانا چھڈّ دتا۔ گرو نالک دیوَ جی 4 مگھر سمت 1561 نوں سلطان پور آئے سن، 30 اکتوبر سنل 1504 نوں۔ جس دن سلطان پور چھڈیا تدوں سی اسو دی پہلی سمت دس مہینے ٹکے راے۔ بھائی جےَ رام جی ولوں خبر پہنچن تے بابا سولچند جی آ ہی پہنچے ہوئے سن۔ اوہناں نوں ستگرو جی نے پروار دی سونپنا کر دتی، تے مودیخانا چھڈن دا کارن سمجھا دتا۔ گرہستی دے نظر کون توں پروار توں وچھڑن دا اوہ سماں بڑا ہی پیر-بھریا ہووےگا۔ پر ایہہ قربانی کیتے بناں سارے دیس دے ولکدیاں دی بانہپھڑی نہیں جا سکدی اے۔ اس توں بعد گرو جی واپس کرتارپور آ گئے۔ اتھے سن 1532 تک ستّ سال بابا لہنا جی نوں گرو نانک دیوَ جیدی سنگتِ حاصل رہی۔ گرو نانک دیوَ جی دے پیؤ کالو جی اتے ماں ترپیؤ جی دا انتقال کرتارپرے سمت 1579 وچ ہویا۔ بابا لہنا جی دا نام (گرو) انگد رکھ کے گرو نانک دیوَ جی گرو انگد صاحب نوں گرتا دے کے 23 اسو (سدی 10) سمت 1596 (22 ستمبر سن 1539) نوں کرتارپرے جوتی جوتِ سمائے۔