cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کشمیر دی تریخ
کشمیر وچ خاندان مالوہ دی حکومت
لشکر جرار تیار کر دے ہندوستان اُتے چڑھائی کر دے ہوئے دریائے شور توں ہُندا ہویا اوجین دے قریب جا پہنچا۔اوجین دے حکمران راجا شیلادت جو پرتاب شل دے ناں توں مشہور سی۔تے مخالفوںکی وجہ توں سخت پریشانی دے عالم وچ سی۔راجا پرورسین نوں اس دی حالت اُتے رحم آیااور مخالفاں دی سرکوبی کر دے ہوئے مکمل طور پراوجین دا علاقہ اس دے سپرد کر تے ہوئے تخت سنگہاس واپس لے کے آ گیا۔راجا پرورسین جس علاقہ نوں وی فتح کردا سی تھواڑا سا خراج مقرر کر دے ہوئے اوہ علاقہ اصلہ ورثا ء دے سپرد کردیندا۔ فتوحات ملکی توں فارغ ہو کے واپس کشمیر لوٹااور شہر سرینگر نوں تعمیر کرواندے ہوئے اس نوں دارالسلطنت قرار دتا۔سرینگر تے کوہ ماران دے درمیان رابطے دے لئی پل نادہ پور تعمیر کروایا۔پرگنہ بھج وچ سودہ بھون تعمیر کروایا۔سری نگر توں شمال ول سوکرم(ہارون) آباد کروایا۔60سال تک حکومت کرنے دے بعد 162ء وچ دنیا توں رخصت ہو گیا۔
راجا پرورسین دی وفات دے بعد رانی رتنا دے بطن توں پیدا ہونے والا بیٹا جد ہشڑ 162ء میںکشمیر دا حکمران بنا۔عدل وانصاف دا دلدادہ سی۔اس دے دور وچ وزیراں تے مشیراں نے دیہات تعمیر کرئواے جو اس دور دی حسین یادگاراں نیں۔راجا جد ہشڑ عدل و انصاف توں 39 سال حکومت کر کے201ء وچ داعی اجل نوں لبیک کہہ گیا۔ راجا جد ہشڑ دے بعد اس دا بیٹانرندرادت201ء وچ تخت نشین ہویا۔راجا نرندرادت ملکی ترقی ی طرف متوجہ ہویا تے محکمہ اسناد جاری کیتا۔عمر نے وفا نہ دی تے 13سال دی حکومت کر کے214ء وچ دنیا توں چل بسا۔
راجا تونجین دی وفات دے بعد سرب سین فاتحانہ انداز وچ کشمیر وچ داخل ہویا تے 257ء وچ مسند حکومت سنبھالیا۔سرکشاں دی سرکوبی دی تے عدل اونصاف توں حکومت کرنے لگیا۔ گردونواح کےعلاقاں کوسلطنت کشمیر وچ شامل کیتا۔راجا سرب سین نے ہندوستان اُتے دو مرتبہ حملہ کیتا۔راجا قنوج دی لڑکی توں شادی کر دے ہوئے واپس کشمیر لُٹیا۔بچار ناگ اُتے مندر بھوئی شور آباد کیتا۔48سال دی حکومت دے بعد 305ء وچ طبعی موت مریا۔
راجا سرب سین دی وفات دے بعد اس دا بیٹا گندھرپ سین 305ء میںکشمیر کاحکمران بنا۔راجا گندھرپ وڈا عیاش حکمران سی۔کشمیر دے متصل علاقے اس دے ہاتھ توں نکل گئے۔تے ملک وچ افراتفری دی فضا پھیل گئی۔راجا گندھرپ دی عیاشیاں توں کشمیر دی رعایا بوہت تنگ سی۔ ادھر راج تونجین دا بیٹالچھمن نے محل دا محاصرہ کیاتو لوگاں نے اس دا بھرپور نال دتا۔342ء میںراجہ گندھرپ سین دی 37سالہ حکومت دا خاتمہ کر دے ہوئے گرفتار کر دے جیل وچ ڈال دتا۔
راجا گندھرپ سین دی گرفتارکےبعد جچھمن نے342ء وچ کشمیر اُتے اپنی حکومت دا اعلان کیتا۔ راجا لچھمن نے حکومت سنبھالتے ای پرانا آئین بحال کر دے ہوئے عدل وانصاف تے امن وامان توں حکومت قائم کیتی۔گندھرپ سین دے دور وچ جو علاقے سلطنت کشمیر توں نکل گئے تھےان کوواپس سلطنت وچ شامل کیتا۔راجا لچھمن دے دور وچ راجا ملتان نے علم بغاوت بلند کیتا۔راجا ملتان دی سرکوبی دے لئی ملتان دا رخ کیتا تے راستے وچ آرام دی خاطر اک درخت دے تھلے اپنے منہ اُتے سرخ رومال رکھ کر سو گیا۔اک چیل اس نوں گوشت دا ٹٹکڑا خیال کر دے ہوئے اس اُتے جھپٹی جس دے نتیجے وچ راجا لچھمن دی دوناں آنکھاں نکل گئی۔راجا لطھمن کچھ دن درد وسوز تے بے چینی دے عالم وچ مبتلا رہیا۔باآخر 32سال6ماہ دی حکومت دے بعد 375ء وچ جان جہان آفرین دے سپرد کر دتی۔
راجا لچھمنکی وفات دے بعد اس دا بھتیجاشورک 375ء وچ مسند حکومت اُتے بیٹھا۔ راجا اشوک نے ملتان دے راجا نوں مغلوب کر تے ہوئے خراج وصول کیتا۔عدل و انصاف توں حکومت کرنے لگیا۔اس دے دور وچ راجا دردستان نے باغی ہوکر کامراج وچ داخل ہو کے تباہی پھیلیا دی۔ راجا شورک نے راجا دردستان دی بغاوت نوں کچلنے دے لئی خود میدان عمل وچ آنے دا فیصلہ کیتا۔راجا دردستان نے شکست کھاندے ہوئے واپسی دا راستی اختیار کیتا تے شمالیک کوہستان وچ ڈیرہ ڈال کر دوبارہ حملے دی تیاری کرنے لگیا۔
راجا شورک نے ایہ خبر سن کر راجا دردستان دے تعاقب وچ کوہستان شمالی ول رخ کیتا۔ راستے وچ اک درے وچوں لنگھدے ہوئے قوم دارد نے اس دی ساری فوج نوں چاراں طرفوں گھیر لیا۔راجا اشوک دی فوج پسپا ہو گئی تے راجا نوں گرفتار کر دے ہوئے دردستان وچ واقعہ قلعہ پٹن وچ قید کر پایا۔راجا اشوک دی گرفتاری دی خبر جنگل وچ اگ وانگ کشمیر وچ پھیل گئی۔راجا اشوک دا بھتیجا تے راجا لچھمن دے بیٹے بجرادت نے فوج لے کت دردستان اُتے حملہ کر دتا۔
بھوکے بھیڑے وانگ قتل و غارت کردا ہویا قلعہ پٹن تک جا پہنچا۔راجا دردستان دے حامیاں نے قلعہ دے اندر توں راجا اشوک دا سر کٹ کے باہر فصیل اُتے ڈال دتا۔بجر ادت نوں سخت غصہ آیا تے زور دار حملہ کر دے ہوئے قلعہ پٹن دے اندر داخل ہوکر سرکشاں تے دشمناں نوں اپنا مغلوب تے مطیع کر دے ہوئے واپس کشمیر ول لوٹ گیا۔راجا اشوک نے 51سال تک عدل وانصاف توں حکومت دی اور426ء وچ راجا اشوک دے قتل ہونے اُتے اس دی حکومت دا خاتمہ ہویا۔
راجا اشوک دے قتل ہونے دے بعد اس دے بھتیجے بجرادت نے راجا اشوک دے بیٹے جے اندر دے ہُندے ہوئے کشمیر وچ داخل ہو کر426ء وچ تخت نشین ہویا۔ راجا بجرادت دے خلاف جے اندر نے علم بغاوت بلند کیتا۔اک عرصہ تک لڑائی جاری رہی تے بالآخر راجا بجرادت نے جے اندر نوں صلح دے بہانے دعوت دے کر دھوکے توں قتک کر پایا۔جے اندر دے قتل دے بعد اس دے حامی تے فوج پسپا ہو گئی اورراجہ بجرادت نے عدل و انصاف توں حکومت شروع کر دتی۔راجا بجرادت نے کئی منادر تعمیر کروائے۔مندر روزیہ انیشری دی مرمت وی کروائی۔10سال 8ماہ تک عدل و انصاف توں حکومت دے بعد 436ء نوں خالق حقیقی توں جا ملیا۔
راجا بجرادت دی وفات دے بعد 436ء وچ اس دا بیٹا رنادت گدی نشین ہویا۔امن و امان تے اسائش و بہبود دا دور شروع کیتا۔راجا رانادت نے کشمیر وچ شفاخاناں دی بنیاد رکھی۔کوہ ماران وچ منادر تے شفاخانے تعمیر کرواندے ہوئے مخلوق خدا دے لئی دارالشفاء دی بنیاد رکھی۔مسافر خانے بنوائے۔راجا رنادت دی بیگم رانی نارمہ اک سلیقہ شعار تے عقلمند خاتون ہونے دے نال نال اپنے خاوند دی مشیر خاص وی سی۔ دوناں میاں بیوی مذہب دے پیکر سن۔راجا رنادت 60برس2ماہ تک عدل و انصاف توں حکومت کرنے دے بعد 497ء نوں اپنی رانی دے ہمراہ غار بومہ زدہ وچ تارک الدنیا ہو کے گو شہ نشین ہو گیا۔
راجا بجرادت دے گوشہ نشین ہونے دے بعد اس دا بیٹا دینادت جو بچپن توں ای مذہب توں خاص دلچسپی رکھدا سی۔باپ دی گوشہ نشینی دے وقت وی دینا دت مندر زشتی شور وچ عبادت وچ مصروف سی۔لوگاں دی خواہش اُتے اس نے انہاں چار شرطاں دے ساتھ497ء وچ حکومت سنبھالی،
راجا دینا دت نے گگری بل وچ معبد تعمیر کرواکر اس وچ خود بیٹھ کر اسنوں حکومتی دربار دا درجہ دتا۔کامراج تے مراج وچ دو الگ الگ خزانے تعمیر کروائے تے لوکاں نوں خود اس وچ خراج ڈالنے دا حکم دتا۔اک خزنے دی چابی اپنے بھائی بکرمادت دے سپرد کر دتی جس توں فوج دی تنخواہ تے اخراجات برداشت کیتے جاندے سن۔ دوسرے خزانے دی چابی اپنے کول رکھ دی تے اس خزانے توں دن بھر جو وی خراج موصول ہُندا اسنوں شام نوں غریب تے مسکین لوگاں وچ تقسیم کر دیتا۔راجا دینا دت دے دور وچ بددیانتی تے بے ایمانی دا تصور وی نئی‏‏ں کیتا جادا سی۔آخر دا ر 43سال حکومت کرنے دے بعد راجا دینا دت 540ء وچ حجرہ شاہی توں غائب ہو گیا۔
راجا دینا دت دے غائب ہونے دے بعد اس دا بھائی بکرمادت نے 540ء وچ مسند حکومت سنبھالیا۔ راجا بکرمادت نے عدل و انصاف توں 42سال تک حکومت کرنے دے بعد 582ء نوں دنیا فانی توں کوچ کر گیا۔
راجا بکرمادت دی وفات دے بعد اس دا بیٹا راجا بالادت نے 582ء وچ حکومت سنبھالی تے جیا نند مے ناں توں مشہور ہویا۔راجا بالادت (جیانند)شجاعت تے بہادری دے نال نال عقل و دانش وچ اپنا ثانی نہ رکھدا سی۔عبادت تے ریاضت دے برعکس ملک گیری دی خواہش دامن گیر سی۔ہندوستان اُتے فوج کشی کر دے ہوئے دریائے شورک تک جا پہنچا۔ہندوستان دی سر زمین اُتے کشمیری ثقافت دے رنگ بکھیرنے دے لئی شہر کالپی آباد کیتا۔شہر مالوہ وچ بوہت سارے منادر تعمیر کروائے۔
راجا شیر ورما دی معزولی دے نال ای خاندان خمار دی حکومت دا خاتمہ ہویا تے راجا پرورسین دی اولاد وچ اراکین سلطنت دے باہمی اتفاق توں یوششکر نے مسند حکومت سنبھالیا۔راجا یو ششکر نے حکومت سنبھالتے ای ظلم و ستم دا مکمل خاتمہ کیتا۔اراکین سلطنت حکومت مملکت وچ دخل دینے دے عادی سن۔چنانچہ تخت اُتے بیٹھتے ای ارکین سلطنت دی مداخلت دے سد باب دے لئی اقدامت کیتے۔راجا یوششکر نے ایہ موقف اپناندے ہوئے تمام برہمناں نوں تسلی دیندے ہوئے دربار توں کڈ دتا کہ تسی‏‏ں دی عزت و احترام مجھ اُتے لازم اے۔ لیکن ایوی‏‏ں‏ بلا اجازت دربار وچ آمد و رفت توں حکمران دا رعب و دبدبہ تے ادب قائم نئی‏‏ں رہندا۔اس لئی تسی‏‏ں لو گ بخوشی میری التجا نوں قبول کرو تے آئندہ بلا اجازت دربار وچ تشریف نہ لیایا کرو جدو‏‏ں ضرورت ہوئی تو تہانو‏‏ں طلب کر لیا جائے گا۔راجا یوششکر دی اس حکمت عملی دی وجہ توں عوام الناس اُتے رعب طاری ہو گیااورملک وچ امن و امان دی فضاء قائم ہو گئی۔
راجا یوششکر نے ملکی معاملات نوں بہتر کرنے دے لئی قوانین وچ ترامیم کر دے ہوئے سخت توں سخت قوانین متعارف کروائے۔ملک توں تمام بدنظمی ختم کر دتی۔نویں قوانین اُتے پابندی دے لئی زبردست احکامات جاری کیتے۔راجا یوششکر دے جاہ و جلال دا س قدر سکہ بیٹھا کہ تمام چور، رہزن، ڈاکو تے شرپسند عناصر خود بخود راہ راست اُتے آ گئے۔ شراب نوشی، قمار بازی تے زنا دا ری دا مکمل خاتمہ ہویا۔زراعت تے کاشتکاری دی بہتری دے لئی نویں قوانین متعارف کرواندے ہوئے زراعت وچ ترقی دے زینے چڑھنے لگیا۔دربا شاہی تے ہور سرکاری دفاتر دے لئی مناسب قوانین جاری کر دے ہوئے تمام اہلکاراں، مشیراں تے عدالتاں نوں قانونی پابندی وچ جکڑ دتا۔تمام عناصر نوں مقررہ حدود وچ پابند کر دتا۔برہمناں تے مذہبہ پیشوائاں نوں وظائف تے تحفے تحائف دتے۔عورتاں نوں خاونداں دی مکمل پابندی دا حکم دتا۔فسق و فجور، زناکاری تے حرام کاری دے لئی ایسے سخت قوانین مقر رکیے دے کشمیر امن و امان دا گہوارہ بن گیا۔
راجا یوششکر خود وی عہد و پیمان اُتے اس حد تک قائم رہیا کہ کھبی جھوٹ نئی‏‏ں بولدا سی تے نہ ای سندا سی۔تعلیم و تربیت دے لئی درس گائاں تے تعلیمی ادارے بنوائے۔لوگاں نوں جہالت دی تاریکیاں توں کڈ کر ادب و تہذیب توں روشناس کروایا۔نیک تے بد دی خود وی تمیز کردا سی تے لوگاں نوں وی سکھائی۔کشمیر وچ جگہ جگہ مسافر خانے تے شفاخانے بنوائے۔عدل و انصاف تے امن و امان اس قدر عام کیتا دے دکان دار اپنی دوکاناں کھلیاں چھڈ کے جاندے سن۔راجا یوششکر نے 9سال 9ماہ تک امن و امان توں حکومت دی اور966ء وچ بیماری دے باعث تاج حکمرانی اپنے نابالغ بیٹے سنگرام دیو دے سر اُتے رکھ دتا۔پروہ گپت نے فریب توں راجا یوششکر نوں زہر دے کے صفحہ ہستی توں مٹا دتا۔
کشمیر وچ پرورکپت راجٹبر دی حکومت
راجا سنگرام دیو دے قتل دے نال ای خاندان مالوہ دی حکومت کاخاتمہ ہویا تے پرورگپت نے حکومت سنبھال کر خاندان پرورگپت دی بنیاد ڈالی۔راجا پرور گپت نے امن وامان برباد کر دے ہوئے ظلم و ستم دی روایات کوایک با فیر زندہ کر دتا۔زنا کاری، قمار بازی عام ہوئی۔راجا پرورگپت عیاشی وچ اپنا ثانی نہ رکھدا سی۔محل وچ 13رانیاں ہونے دے باوجود شہوت دے جوش وچ کوئی کمی نہ آندی سی۔راجا پرورگپت نے جدو‏‏ں راجا یوششکر دی بیوی نوں دیکھاتو اس دے حسن و جمال اُتے اس قدر لٹو ہویا دے اس توں بغل گیر ہونے دی خواہش دا اظہار کیتا۔لیکن اس پاک دامن رانی نے اس نوں اپنے خاوند دی یاد وچ اک مندر تعمیر کروانے دی شرط رکھی۔راجا پرورگپت نے رانی دی ایہ شرط قبول دی تے خود مندر تعمیر کرنے دی ذمہ داری قبول کیتی۔جدو‏‏ں مندر تعمیر ہویا تو راجا پرورگپت نے شہوت دی پیاس بجھانے دا کہیا تو اس رانی نے زنا کاری دے داغ دے بجھائے خود کشی نوں ترجیح دی۔رانی دی خود کشی نے راجا پرورگپت اُتے اتنا اثر ڈالاکہ آتش عشق وچ جل جل کر 3سال 3ماہ دی حکومت دے بعد 968ء سری شور دے مقام اُتے موت توں جا ملیا۔
راجا پرور گپت دی وفات دے بعد کھیمہ گپت حکمران بنا ۔راجا کھیمہ گپت نے حکمران بندے ای عیش و عشرت نوں عروج بخشا۔دانشمنداں تے ہنرمنداں دی بے قدری تے بے حرمتی کردا رہیا۔شراب، زنا، قمار بازی دا دور دورہ شروع کیتا۔قوالاں تے رقاصاں نوں خوب عزت بخشی۔اراکین دولت تے ارباب دانش نوں ذلیل کرنے لگیا۔بھانڈ، قوال، رقاص تے طوائد اس دے مشیر مقرر ہونے لگے۔بھیمہ شاہ والئی لوہر کوٹ دی لڑکی ویدا رانی توں شادی کیتی۔ویدا رانی اس دی سب توں چہتی بیگم سی،ہر وقت اس دے پہلو وچ بیٹھا رہدا سی۔راجا بھیمہ گپت دی عاشق مزاجی نوں مدنظر رکھدے ہوئے اس دے وزیرپھلکن نے اپنی لڑکی چندرا ریکھا دی شادی راجا توں کروا دی۔راجا کھیمہ گپت اک روز شرار دے دوران ایسا خوفزدہ ہویا دے اسی خوف توں 8سال6ماہ دی حکومت دے بعد 976ء وچ چل بسا۔
راجا کھیمہ گپت دی وفات دے بعد اس دا بیٹا ابہی مینو وارث تخت ٹھہرا۔راجا ابہی مینو چونکہ حالے نابالغ سی تے انہاں دی ماں ویدا رانی وڈی سمجھدار تے چالاک سی۔ویدا رانی نے اپنے بیٹے نوں حکمران بناندے ہوئے امور سلطنت خود سنبھال دتے۔اراکین سلطنت نوں رانی دا عروج بالکل پسند نہ آیا تے اس دے بغاوت دی سر گوشیاں کرنے لگے۔سب توں پہلے وزیر پھلگن نے علم بغاوت بلند کیتا لیکن ناکام ہویا۔علاقہ مراج دے مہمن شور نے وی سر اٹھایا لیکن رانی نے اس دی سرکوبی دے لئی وزیرنرواہن نوں فوج دے کر بھیجیا۔پانپور دے مقام اُتے لڑائی ہوئی تے اسی دوران مہمن مر گیااور سارا کھیڈ ختم ہو گیا۔اس فساد دے خاتمے دے بعد راجا تھنکن والئی شاہی بیشمار فوج لے کے آیاجس دے مقابلے دے لئی یشور نوں مقرر کیتا گیا۔راجا تھنکن نوں شکست ہوئی تے یشور نے غرور وچ آ کے علم بغاوت بلند کیاتو رانی نے اس نوں ملک بدر ہونے دا حکم دے دتا۔یشور نے حکم ماننے توں انکار کیتا تے مقبلے دے لئی تیار ہویا تو رانی دے حکم اُتے وزیرنراہن نے یشور نوں مغلوب کر دے ملک وچ امن وامان قائم کیتا۔رانی نے وزیر نرواہن تے وزیرہنگ ڈانگر دا خاتمہ کیتا۔راجا ابہی مینو دے دور وچ آتشزدگی دی وجہ توں سارا شہر جل گیا۔ویدا رانی تے راجا ابہی مینو نے اس شہر نوں دوبارہ تعمیر کروایا۔راجا ابہی مینو بیماری دی وجہ توں 13سال 10ماہ دی حکومت دے بعد 990ء وچ دنیا توں کوچ کر گیا۔ راجا ابہی مینو دی وفات دے بعد ویدہ رانی نے اپنے دوسرے بیٹے نندی گپت نوں راجا بناندے ہوئے بوئی وزیر نوں راجا دا ناظم مقرر کیتا۔اصل حکمران رانی ای سن کیونجے راجا نندی گپت تے اس دا وزیر رانی دی اجازت دے بغیر کوئی کم نئی‏‏ں کر دے سن۔راجا نندی گپت نے رانی دی مداخلت روکنے دی کوشش دی لیکن رانی نے اس نوں قبول نئی‏‏ں کیتا تے اپنے پوتے نوں زہر دے کر قتل کر دتا۔اس طرح راجا نندی گپت اک سال 9ماہ دی حکومت دے بعد991ء وچ چل بسا۔
راجا نندی گپت دے رانی نے اپنے دوسرے پوتے تربھون گپت نوں حکمران بنوایا لیکن کینہ تے حسد دی وجہ توں 2سال دی حکومت دے بعد 993ء وچ راجا بھون گپت نوں وی قتل کروا دتا۔راجا تر بھون گپت دا کم تمام کرنے دے بعد رانی نے تربھون گپت دے بیٹے بھیمہ گپت نوں حکمران بنوایا تے اس دی کم سنی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے امور مملکت خود چلانے لگی۔رانی نے کلشن دیو نوں منصب وزارت عطا کیتا۔پونچھ توں آئے ہوئے اک ایلچی گوجر نوجوان دی عاشق ہوئی اوراپنے عشق دی اگ بجانے دے لئی اس توں شادی کر لی۔راجا بھیمہ گپت نے ہوش سنبھالیا تو اس نے اختیارات دے استعمال دی بات دی جو رانی نوں پسند نہ آئی تو 5سال 4ماہ دی حکومت دے بعد 998ء وچ راجا بھیمہ گپت دا کم تمام کر دتا۔
راجا بھیمہ گپت دی موت دے بعد خود ٖغرض رانی جس نوں بچے خور رانی وی کہیا جاندا اے نے خو د اعنان حکومت سنبھالیا۔ بے رحم تے قاتل رانی ویدہ دے دور وچ حاکم راجوری نے علم بغاوت بلند کیتا۔رانی نے تونگ نوں لشکر دے کر اس دی سرکوبی دے لئی بھیجیا ۔اک عظیم معرکہ دے بعد راجا راجوری نوں شکست ہوئی تے گرفتا ہویا۔رانی دے دور وچ جس نے سرکشی دی اوہ ذلیل و خوار ہویا۔ویدہ رانی نے اپنے دور وچ 62منادر تعمیر کروائے۔اس دے علاوہ موضع کنگن پور، ابہی مینو پور،بھیمہ بٹ،تے ویدہ مر جیسی تعمیرات ویدہ رانی دی حسین یادگاراں نیں۔ویدہ رانی دے دور وچ سلطان محمود غزنوی نے 1015ء وچ کشمیر اُتے پہلا حملہ کیتا۔سلطان محمود غزنوی دی فوج راستہ بھول گئی تے اوہ ناکام لُٹیا۔18سال 4ماہ دی حکومت دے بعد ویدا رانی1017ء وچ چل بسی۔ویدا رانی دی وفات دے نال ای خاندان پروہ گپت دی مجموعی طور اُتے 50سالہ حکومت دا خاتمہ ہویا۔
کشمیر وچ اسلام د‏‏ی آمد
اک طرف کشمیر وچ ہندوئاں د‏‏ی حکومت کمزور ہونے لگی تاں دوسری طرف ہندوستان وچ صوفیائے کرام تے اولیا اللہ د‏‏ی کاوشاں تو‏ں اسلام د‏‏ی اشاعت تیزی تو‏ں ہونے لگی اورمختلف علاقےآں وچ اسلامی حکومتاں قائم ہوئیاں - جِس تو‏ں تختِ کشمیر نو‏‏ں وی خطرہ محسوس ہونے لگاتو کشمیر دے سب داخلی تے خارجی رستےآں نو‏‏ں سیل کر دتا گیا مگر ہندوستان تو‏ں تجارت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں راستے کھول دتے گئے تاں انہاں ایام وچ سوات دے رہنے والے صوفی بزرگ سید شمس الدین شاہ نے کشمیر د‏‏ی طرف اپنا سفرِ تبلیغ شروع کيتا - تے چودہویںصدی دے ہندو بادشاہ رنچن ﴿Rinchan﴾ نے صوفی بزرگ نو‏‏ں صبح نماز دے وقت عبادت وچ مشغول دیکھیا تاں آپ دے ایمان تو‏ں متأثر ہوئے ک‏ے اسلام قبو ل ک‏ر ليا تے صدرالدین شاہ دے ناں تو‏ں کشمیر دے پہلے مسلما‏ن حکمران بنے توکشمیر وچ اسلام دا سورج طلوع ہويا - مگرصدرالدین شاہ د‏‏ی وفات دے بعد اُس د‏‏ی بیوی ﴿جس نے اسلام قبول نہ کيتا تھا﴾ کشمیر د‏‏ی نويں مہارانی بن گئی تے کشمیر اُتے اک بار فیر ہندو حکمرانی قائم ہوئے گئی - ہندو حکمرانی دا خاتمہ 1339 ئ وچ مہارانی د‏‏ی خود کشی تو‏ں ہويا جِس دے بعدمقامی لوکاں دے تعاون تو‏ں صوفی بزرگ شمس الدین شاہ کشمیر دے دوسرے مسلم تے خاندانِ شاہ میر﴿یہ خاندان کشمیر اُتے دو سو سال تک حکمران رہیا ﴾ دے پہلے بادشاہ بنے-آپ بعد وچ حضرت بلبل شاہ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے تے آپ دا مزار سرینگر ﴿مقبوضہ کشمیر﴾ وچ ہے - شمس الدین دے بعد آپ ہی دے خاندان دے مشہور بادشاہ شہاب الدین دے دورِ حکمرانی وچ آنے والے اولیائ نے کشمیر وچ اسلام د‏‏ی تبلیغ جاری رکھی جِن وچ سب تو‏ں گراں قدر خدمات دینے والے صوفی بزرگ حضرت امیر کبیر شاہِ ہمدان میرسید علی ہمدانی رحمۃ اللہ علیہ نيںجو کہ علوی سید نيں-میر سید علی ہمدانی تے آپ دے نال آئے تقریباً ست سو تو‏ں ودھ پیرو کاراں نے کشمیر وچ اسلام د‏‏ی ترویج تے تبلیغکی خدمات سر انجام دتیاں - تے کشمیریاں د‏‏ی دینی تے روحانی تربیّت اُنہاں دے دِلاں نو‏‏ں زندہ کيتا جس د‏‏ی تاثیر اے کہ اوہ اج وی ايس‏ے طرح زندہ نيں-
خاندان شاہ میر د‏‏ی دو سو سالہ دورِ حکومت دا خاتمہ پندرہ سو چھیاسی وچ مغلیہ بادشاہ اکبر نے کشمیر نو‏‏ں مغل سلطنت وچ شامل کرکے کيتا-مغلاں دے بعد کشمیر اُتے افغان مسلماناں نے قلیل دور دے لئی حکومت کی-کشمیر وچ روشن اسلامی دورِ حکومت دا خاتمہ 1819 ئ نو‏‏ں سکھاں نے کيتا-
کشمیر دا اسلامی تمدن
صوفیائ دے روشن کردہ اسلام دے چراغ کشمیر وچ اج وی زندہ نيں تے اوتھ‏ے دا رہتل تے تمدن اُنہاں د‏‏ی تعلیمات تے فلسفہ د‏‏ی عکاسی کردا اے -صوفیائ د‏‏ی تعلیمات ، روایات، عادات ، محبت، پیار،رہن سہن دا طریقے تو‏ں لوک بہت متأثر ہوئے تے اج وی چھ صدیاں دے بعد وی کشمیریاں دے دلاں وچ زندہ اے کیونجے کشمیری اج وی امن تے مساوات دے خواہاں نيں- لوک اج وی اپنے علاقے وچ موجود خانقاہ یا مسجد وچ اکٹھا ہوئے ک‏ے علاقے دے مسائل نو‏‏ں حل کردے نيں-کشمیری عوام دا صوفیا تے اسلام نال محبت د‏‏ی اک چھوٹی سی مثال والٹر آر لارنس نے اپنی کتاب وچ دتی اے کہ کشمیر وچ جدو‏ں وی کوئی بچہ پیدا ہُندا اے تاں جے اوہ اسلامی مہینے شعبان ، رمضان یا رجدو‏ں ميں پیدا ہوئے تاں اس بچے نو‏‏ں اسلامی نسبت تو‏ں اس اسلامی مہینے دا ناں دتا جاتاہے تے جے اوہ انہاں مہینےآں دے علاوہ کسی مہینے وچ پیدا ہوتو صوفیائ نال محبت دا اظہار کردے ہوئے عموماً کسی صوفی د‏‏ی نسبت اس بچے دا ناں رکھیا جاندا اے -
کشمیری عوام دا اِسلام اورصوفیائ ِکرام نال محبت دا اندازہ اِس گل تو‏ں وی لگایا جا سکدا اے کہ کشمیری عوام حصولِ فیوض تے برکات دے لئی صوفیا ئ دے مزارات اُتے بکثرت حاضری دیندے نيں تے انہاں د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں اچھی طرح سمجھدے نيں - جِس د‏‏ی مثال سانو‏ں حضرت شاہِ ہمدان رحمۃ اللہ علیہ دے خاندان وچ ملدی اے کہ کشمیری اسلامی روایت وچ سب تو‏ں معزز روحانی عُہدہ ’’میر واعظ‘‘ دا سمجھیا جاندا اے جو کہ صرف اِسی مذکورہ خاندان نال تعلق رکھنے والا ہی بن سکدا اے - اِس مقام اُتے شاہِ ہمدان دے خاندان دا اوہی نوجوان فائز ہوئے سکدا اے جو قرآن تے سنت تے صوفیائ د‏‏ی تعلیمات تو‏ں مکمل طور اُتے آشنا ہُندا اے تے اوہی سرینگرجامع مسجد دا امام ہُندا اے -
مسیتاں دے ناں وی کشمیریاں د‏‏ی صوفیا نال محبت د‏‏ی عکاسی کردے نيں مثال دے طور اُتے اک مشہور مسجد جو قادریہ سلسلہ دے بانی تے عراق دے مشہور صوفی بزرگ دے ناں تو‏ں مشہور اے اوہ مسجد حضرت شیخ عبد القادر جیلانی رحمۃ اللہ علیہ اے جو سرینگر دے وسط وچ واقع اے -
کشمیر وچ اسلام د‏‏ی آمد نے کشمیری ہنر ﴿آرٹ تے نقش نگاری﴾ نو‏‏ں نواں رنگ دیا-کشمیری سبھیاچار ، قالیناں دے ڈیزائین تے نقش نگاری پوری دنیا وچ مشہور نيں- جدو‏ں غیر مسلم ہنر منداں نے اسلام قبول کيتا تاں انہاں نے مسیتاں دے میناراں تے مسیتاں دے اند رلگے پتھراں د‏‏ی تزئین تے آرائش دے لئی کاشی کاری تے نقش نگاری کنندہ د‏‏ی تے لکڑیاں اُتے کشیدہ کاری دے ہنر دکھائے- سانو‏ں اج وی کشمیر د‏‏ی مسیتاں تے درگاہاں اُتے ایہ خوبصورت نقش نگاری نظر آندی اے جِس نو‏‏ں مسیتاں وچ بچھے منفرد رنگ تے بناوٹ دے قالین چار چاند لگاندے نيں-اسی طرح مغلیہ دور وچ کشمیر وچ تعمیرا‏تی کم، نقش نگاری، کشیدہ کاری،قالین سازی تے اون د‏‏ی صنعت خصوصاً شال بنانے وچ خاطر خواہ ترقی ہوئی-
کشمیریاں د‏‏ی سامراجی غاصب قوتاں دے خلاف صدیاں پہ مشتمل جد تے جہد تے اسلام ، قرآن ، حضور تاجدارِ کائنات ﷺ دے پیغام د‏‏ی سر بلندی دے لئی جدوجہد وی اُس اسلامی تمدن د‏‏ی عکاس اے جِس طرح صحابہ کرام نے اسلام قبول کرنے دے بعد صعوبتاں برداشت کيتياں ايس‏ے طرح کشمیری وی اسلام نال محبت تے بلندی دے لئی ہر قربانی دینے نو‏‏ں تیار نيں- جِس د‏‏ی مثال سانو‏ں اک بہت ہی اہ‏م واقعہ تو‏ں ملدی اے کہ جدو‏ں مغل بادشاہ اورنگزیب عالمگیر دے دور وچ کشمیر وچ حضورِ اکرم ﷺ دا اک بال مبار ک لیایا گیا اوہ جِس جگہ رکھیا گیا اوہ جگہ ’’درگاہ حضرت بَل‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی ﴿حضرت دا اِشارہ آقا علیہ السلام د‏‏ی ذات د‏‏ی طرف تے ’’بَل‘‘ بال نو‏‏ں کہندے نيں یعنی اوہ درگاہ جتھ‏ے آقا علیہ السلام دا موئے مبارک رکھیا اے ﴾ - 1963 ئ وچ جدو‏ں ایہ موئے مقدس چوری ہويا تاں خبر جنگل د‏‏ی اگ د‏‏ی طرح پھیلی تاں ہزاراں کشمیری مرد ، عورتاں ، بُڈھے ، بچے ، مذہبی تے سیاسی قائدین مل ک‏ے احتجاجاً سڑکاں اُتے نکل آئے، لوکاں نے بغیر کسی دے کہ‏ے وادی دے طول تے عرض تو‏ں جوق در جوق درگاہ دا رُخ کيتا تے اوتھے بیٹھ گئے - کشمیریاں دے جذبے نے حکومتِ بھارت تے مقبوضہ کشمیر نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دیا- حکومت نے اپنی انٹیلی جنس ایجنسی نو‏‏ں موئے مقدس لبھن پرلگا دیا-جب تک موئے مبارک واپس نئيں آیا کشمیری اپنی زندگی د‏‏ی پرواہ کیتے بغیر ٹھنڈی راتاں وچ کھلے آسمان تلے بیٹھے رہے - کشمیر اُتے قابض لوگو ں نو‏‏ں ایہ سمجھنا ہوئے گا کہ جو قوم اپنے نبی کریم دے بال د‏‏ی خاطر اپنی جان دے سکدی اے اوہ قوم اسلام د‏‏ی بنیاد اُتے بننے والی ریاست ﴿پاکستان﴾ تے دو قومی نظریہ ﴿مسلم تے ہندو دو وکھ قوماں نيں﴾کی خاطر اپنی ہزاراں نسلاں قربان ک‏ر سکدے نيں مگر اپنی بنیاد نو‏‏ں نئيں چھڈ سکتے-
1947 توں پہلے دی کشمیر دی تریخ
1947 ء توں پہلے دی تریخِ کشمیر چار مرحلاں وچ منقسم اے۔ ہندوواں تے بودھاں دا راج، مسلماناں دی حکمرانی، سکھاں دی کامرانی تے ڈوگرہ شاہی۔ 1200 عیسوی دے آس کول شاعر تے مورخ کلہن نے 1182 ق م توں کشمیر دی تریخ نوں راج ترنگنی ناں توں تفصیلاً بیان کیتا اے۔ اِس رمزیہ مثنوی وچ کلہن نے کشمیر دے ناگ قبیلے دے بارے وچ لکھیا اے، جنہاں نے کاشتکاری دے پیشے نوں اختیار کیدا سی تے بُت پرست سن۔ سال 1486 وچ تریخ کشمیر نوں پنڈت جونا راجا نے مرتب کیتا۔ سری وارا تے پرجایا بھٹا نے اِس وچ 1586 تک دے حالات جوڑ دتے تے مغل شہنشاہ اکبر دے دور وچ کشمیر نوں فتح کرنے دا حال وی بیان کیتا۔
ابتدائی مرحلے وچ ہندومت کشمیری تہذیب تے سماج وچ رچ بس گیا۔ لیکن موریہ مہاراجا اشوک، جس نے ہن بدھ مت اختیار کیدا سی، دے دور وچ ہندو مت نوں زبردست خسارے دا سامنا کرنا پیتا۔ ذات پات دا آرایشی نظام، ظاہری رسومات تے دیوی دیوتاواں دے بیشمار روپ بدھ مت دی سادگی پسندی دے اگے ٹک نہ سکے۔ تے وادی وچ بدھ مت نوں ای عروج ملیا۔ اشوک دی حکومت دے دوران کشمیر وچ تعمیر ہوئی بودھ خانقاہاں علم وفضل سیکھنے دے مراکز بن گئاں۔ تے وادی نوں مذہبی تے تہذیبی مدار دی اہمیت حاصل ہوئی۔ 711 وچ فوجی طاقت، سیاسی بالادستی تے مذہبی تعلیم پھیلانے دے نتیجے وچ اسلام نوں بدھ مت اُتے غلبہ حاصل ہویا۔ مسلماناں دی فتوحات نے 1339 تک وادی وچ ہندومت تے بودھ مت دے نشانات دا صفایا کر دتا۔ اِس توں پہلے کشمیر اُتے تاتاراں دے امکانی حملے دی وجہ توں لوگاں وچ خوف ودہشت پھیل گیا سی۔
راجا سہہ دیوا کشمیر دے کمانڈران چیف نے وادی اُتے منڈلاندے جنگی خطرات دا مقابلہ کرنے دے لئی سوات (ہن پاکستان وچ شامل) دے شاہ میر تے تبت دے رینچن شاہ توں مدد دی درخواست دی۔ رینچن شاہ دے فوری تے مثبت جوابی اقدام توں تاتاریاں دے حملے دا خطرہ ٹل گیا۔ اِس دے نال ای رینچن شاہ نے شاطرانہ حکمت اپنا کر کمانڈران چیف نوں قتل کر دتا تے اس دی بیٹی کوٹہ رانی توں شادی رچائی۔ اِس طرح توں رینچن شاہ نے کشمیر دا تخت حاصل کیتا۔ اُس نے نال ای اسلام وچ اپنی شمولیت دا وی اعلان کر دے اپنا ناں صدر الدین رکھیا)لارنِس (179:200-2005 چودھواں صدی وچ وادی وچ اسلام دی بالادستی نوں استحکام بخشنے دے لئی سلسلہ نقشبندیہ دے صوفی بزرگ میر سید علی ہمدانیؒ شاہ ہمدان وارد کشمیر ہوئے۔ شاہ ہمدانؒ کشمیر دے سلطان شاہ میر دے دور وچ پہلی بار ایتھے تشریف لیائے۔ شاہ میر نے سلطان صدر الدین دی وفات دے بعد کشمیر دا تخت سنبھالیا سی۔
سلطان سکندر نے وادی وچ سب توں پہلے اسلامی قوانین نافذ کر دتے۔ اوہ 1394 وچ تخت دا ورث ہویا۔ سکندری دور دے تعمیراندی عجوبے تاریخی نوعیت دے نیں تے اج وی واجب الاحترام نیں۔ سکندر نے سکندر پورہ شہر بسایا، جواب سرینگر دا نوہٹہ علاقہ اے، تے ایتھے خوبصورت جامع مسجد وی تعمیر دی۔ دریائے جہلم دے کنارے اُتے خانقاہ معلی دی شاندار تعمیرات وی اِسی دور دی نشانی اے۔ میر سید علی ہمدانیؒ نے اِسلامی عقیدے نوں اِسی خانقاہ دے سائے وچ بیٹھ کر پھیلایا۔ سکندر دے بعد زین العابدین (1420-70) دا دورہ آیا۔ بڈشاہ ناں توں مشہور زین العابدین نے ہُنر پیشاں نوں پھیلانے دی سرپرستی دی۔ انہاں نے مذہبی رواداری نوں استحکام بخشا تے ناروا امتیازی قوانین دا خاتمہ کر دتا۔ زین العابدین دے دور نوں تا ایں دم امن، اخوت تے دانشوری نوں فروغ دینے دے لئی یاد کیتا جارہا اے۔ تے اِس اُتے فخر کیتا جاندا اے۔ بڈشاہ دے ایہ اوصاف اک طرف، زین العابدین اپنے بیٹے حیدرشاہ نوں وارث بنانے دے لئی ضروری تربیت نہ دے سکیا۔ 1561 وچ چک قبیلے دے ہاتھاں حیدر شاہ دی شکست توں کشمیر دے پہلے مسلمان خاندان دا راج ختم ہویا۔
اِس دے نال ای 1589 وچ مغل شہنشاہ اکبر دی مضبوط فوج نے گھیرا ڈال کر کشمیر نوں فتح کیتا۔ اکبر دے پوتے شاہجہان نے لداخ، بلتستان تے کشتواڑ اُتے چڑھائی کرکے اِنہاں علاقاں نوں 1634 وچ کشمیر وچ ضم کیتا۔ 1753 وچ مغل دور دا اختتام کرنے دے لئی افغان فوجی کمانڈر احمد شاہ درانی نے کشمیر وچ ظلم وستم تے فوجی دست درازی توں کم لیا۔ افغان فوجی کمانڈر احمد شاہ درانی نے کشمیر وچ ظلم وستم تے فوجی دست درازی توں کم لیا۔ افغاناں دے اِس اقتدار نوں بے پناہ استبداد، تہذیبی جارحیت، مذہبی بے اعتدالی، ہنرمندی دا خاتمہ تے انسانیت دا جنازہ نکالنے دے لئی تریخ دا سیاہ ترین دور دے ناں توں یاد کیتا جاندا اے۔ افغان دور 1819 تک جاری رہیا تے بے اعتدالی دے اِس عرصے دے دوران کشمیری عوام بیرونی امداد دے لئی جستجو کر دے رہے۔
بیر بل دی سرکردگی وچ پنڈت سماج دے لوک سکھاں نوں کشمیر فتح کرنے دی ترغیب دیندے رہے۔ بیر بل نے حملہ دے لئی تمام اخراجات برداشت کرنے دی پیش کش دی۔ رنجیت سنگھ نے 30ہزار سکھاں اُتے مشتمل فوج دی مدد توں کشمیر اُتے حملہ کیتا تے 15 جون 1819 نوں وادی فتح دی۔ مسلماناں دے پنج سو سالہ اقتدار وچ نوے فیصدی کشمیریاں نے حملے نوں گلے لگالیا تے ہن کشمیر فیر توں غیر مسلماں دی قلمرو وچ آگیا۔
افغاناں دی شکست نوں کشمیریاں دی فتح تو کہیا جاسکدا اے، اُتے 27 سالہ سِکھ دور حکومت افغاناں توں وی بدتر ثابت ہویا۔ سکھاں نے بربریت تے ظلم وستم وچ سابق دور دا ریکارڈ مات کیتا۔ بنیادی سطح دے لوگاں نوں وی امتیازی پالیسیاں دا شکار بنایا گیا۔ مسلماناں نوں خاص طور توں ظلم وجبر توں بچ نکلنے دی مہلت نہ دتی گئی۔ (ملک 2002، ینگ ہسبنڈ 1970) 1820 دے آس کول کشمیر وادی دے ہمسایہ میدانی علاقاں اُتے راجا گلاب سنگھ دی حکومت سی۔ گلاب سنگھ سکھ حکمران مہاراجا رنجیت سنگھ دا باج گزار سی۔ رنجیت سنگھ نے 1822 وچ گلاب سنگھ نوں جموں ریاست دے تخت اُتے بٹھا دتا۔ رنجیت سنگھ دی طاقت تے سربراہی وچ گلاب سنگھ نے 1834 وچ سکھ سلطنت دے ناں اُتے اپنے علاقے نوں چین دی سرحد لداخ تک وسعت دی۔ 1840 وچ بلتستان نوں وی فتح کیتا۔ رنجیت سنگھ دی موت دے بعد سکھاں دے انگریزاں دے نال تد تک دے ہمدردانہ تعلقات زوال پزیر ہونے لگے۔ انگریز ہندوستان اُتے ایسٹ انڈیا کمپنی دے لبادے وچ اپنے کنٹرول نوں وسعت دے رہے سن۔ ایسٹ انڈیا کمپنی ناں دے لئی تجارتی ادارہ سی، تے اصل وچ ہندوستان تے ہور نو آبادیاندی ریاستاں اُتے اٹھارواں صدی دے وسط توں معاون فوجی تے سرکاری اختیارات حاصل کرنے وچ وی لگی ہوئی سی۔ اِسی دوران سکھ دربار وچ انقلابی اُتھل پتھل توں ایسٹ انڈیا کمپنی وچ تشویش پیدا ہو گئی۔ کمپنی نوں ہندوستان دی شمال مغربی سرحداں اُتے رُوسی حملے دا خدشہ محسوس ہویا۔ برطانیہ دی جانب توں 1845 وچ سکھ سلطنت دے معاملات وچ مداخلت کرنے دے نتیجے وچ انگریزاں تے سکھاں دے درمیان پہلی لڑائی دے لئی میدان ہموار ہویا۔ اِس لڑائی دے دوران گلاب سنگھ دی غیر جانبدارانہ حکمت عملی دی وجہ توں انگریزاں دا پلہ بھاری رہیا۔ گلاب سنگھ دی فوجی طاقت، سیاسی بصیرت تے مہم پسندی رائیگان نئی‏‏ں ہوئی۔
برطانوی حکومت دے لئی خدمات دے عوض کشمیر، لداخ، گلگت تے چناب دے علاقہ جات نوں پچھتر لکھ روپے دی حقیر رقم دے عوض گلاب سنگھ دے حوالے کیتا گیا۔ گلاب سنگھ نوں کشمیر حاصل کرنے اُتے خرچ رقم انگریزاں نوں ادا کرنے دا پابند بنایا گیا۔ معاہدے دے مطابق اک کروڑ روپے دا تاوان ادا ہونا سی۔ بعد وچ انگریزاں نوں دریائے بیاس دے نال کلو تے منڈی دے علاقے اپنے نال رکھنے دے عوض گلاب سنگھ نوں 25 لکھ روپے دی چھوٹ دتی گئی۔ (سکو فیلڈ 56-2002 )۔ 1845 وچ اچانک جنگ ہوجانے توں پہلے انگریزاں تے سکھاں دے درمیان سیاسی تعلقات وچ بگاڑ پیدا ہو گیا سی۔ اِنہاں تناؤ پُر حالات دے دوران گلاب سنگھ نے اہم رول ادا کیتا، جو بوہت وڈے تضاد دا باعث بن گیا۔ کیتا اُس نے انگریزاں دے نال چوری چھپے ساز گانٹھ کیدا سی تے دوسری جانب سکھاں نوں اعتماد وچ لے رکھیا سی؟ کیتا اُس نے دوناں دے درمیان گفت وشنید دا ایسا طریقہ اختیار کیدا سی، جس دا منفی نتیجہ نکلیا؟ انگریزاں نے سکھاں توں کشمیر حاصل کرنے دے بعد اِس نوں معمولی رقم دے عوض کیونکر گلاب سنگھ نوں فروخت کیتا؟
کشمیر وچ مسلم راج
1339 وچ کشمیر ‘چ ہندو راجیاں دا راج ختم ہو گیا اتے اس اپر مسلمان سلطان شمس الدین دے ٹبر دا راج 222 سال تک چلدا رہا۔ اس خاندان دا سبھ توں مشہور راجا سلطان زین العابدین سی جس دے راج اندر کشمیر سیاسی، معاشی اتے تہذیبی طور تے اپنی سکھر تے سی اتے ایہہ ہور دیساں توں وی ٹیکس اتے لگان وصولدا سی۔ اس توں بعد 1586 وچ کشمیر تے مغلاں دے قبضے نال اس دی الگ حیثیت ختم ہو گئی۔
چودھویں صدی عیسوی دے ربع اول وچ کشمیر دے اک راجا نے، جس دا ناں رینچن جاں رام چندر دسیا جاندا اے، اک عرب مسافر سید بلبل شاہؒ دی نماز تے تبلیغ توں متاثر ہو کے اسلام قبول کیتا، اپنا اسلامی ناں صدر الدینؒ رکھیا تے سری نگر وچ جامع مسجد تعمیر دی۔ اس طرح کشمیر دے اسلامی دور دا آغاز ہویا۔
پندرہویں صدی دے ربع اول وچ کشمیر نوں سلطان زین العابدینؒ ورگا نیک دل، رعایا پرور تے علم دوست بادشاہ نصیب ہویا جس نے عدل، تدبر، رحم دلی تے اسلامی اخوت و مساوات دے جذبہ توں ریاست وچ اسلام دی بنیاداں نوں مستحکم کیتا۔ جامع مسجد دے نال دارالعلوم دی بنیاد رکھی تے علما دی سرپرستی دی۔ اہل کشمیر اسنوں ’’بڈشاہ‘‘ (وڈا بادشاہ) کہندے نیں تے اس دے عدل و انصاف تے رعایا پروری دے دوست دشمن سبھی معترف نیں۔ سلطان زین العابدینؒ دا دور کشمیر دی اسلامی تریخ دا زراں ترین دور شمار ہُندا اے۔
۱۵۸۵ء وچ مغل فرمانروا جلال الدین اکبر نے کشمیر نوں فتح کیتا تے اس طرح کشمیر شاہمیری خاندان دے ہاتھاں توں نکل کر مغل خاندان دے تسلط وچ آگیا۔
عہدِ مُغلیّہ دا کشمیر
کشمیر وچ مغلیہ عہد دا آغاز پندرہ سو چھیاسی وچ ہواجب کشمیر نو‏‏ں مغلیہ شہنشاہ جلال الدین محمد اکبر نے اپنی ریاست وچ شامل کيتا-مغلیہ دور وچ کشمیر وچ کاروباری زندگی تے سرگرمیاں وچ خاطر خواہ وادھا ہوا-
کشمیر وچ سکھ راج تے ڈوگرا شاہی
1839 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اس نوں اپنے راج وچ ملا لیا اتے اس توں بعد 1846 دے امرتسر دے معاہدے راہیں انگریزاں نے 75 لکھ روپئے اتے ہور شرطاں تحت کشمیر نوں راجا گلاب سنگھ دے سپرد کر دتا۔ اس توں بعد راجا رنبیر سنگھ اتے پھر 1825–1925 تک مہاراجہ پرتاپ سنگھ گدی نشین رہے اتے انت وچ 1925–1950 تک مہاراجہ ہری سنگھ کشمیر دے راجا رہے۔
۱۸۱۹ء وچ رنجیت سنگھ مہاراجا پنجاب دے اک لشکر نے مصرو دیوان چند دی قیادت وچ راجوری دے راستہ کشمیر اُتے حملہ کیتا تے کشمیر دے حاکم جبار خان نوں شکست دے کر سکھ اقتدار دا علم بلند کر دتا۔ ایتھے ای توں کشمیری عوام دی بدنصیبی تے مظلومیت دا آغاز ہُندا اے۔ رنجیت سنگھ نے کشمیر دے ڈوگرہ خاندان نوں آلۂ کار بنایا، اس خاندان دے دو افراد گلاب سنگھ تے دھیان سنگھ رنجیت سنگھ دے درباری ملازم سن، انہاں رنجیت سنگھ نے اہل کشمیر اُتے مسلط کر دتا۔ ڈوگراں تے سکھاں نے مل کر اہل کشمیر اُتے بے پناہ مظالم ڈھائے، انہاں دی صنعت نوں تباہ کیتا۔ اس دور وچ شال بافی دی صنعت ترقی پزیر سی، سکھا شاہی نے ۲۶ فیصد ٹیکس عائد کر دے اسنوں مفلوج کر دتا۔ شیر سنگھ دے دور وچ قحط وی پیتا۔ انہاں مظالم تے قحط توں تنگ آ کے بوہت سارے کشمیری خاندان پنجاب ول ہجرت اُتے مجبور ہو گئے۔ چنانچہ اج پنجاب دے مختلف علاقاں وچ ایہ کشمیری خاندان آباد نیں۔
رنجیت سنگھ تے شیر سنگھ دے بعد سکھ اقتدار زوال پزیر ہویا تو فرنگی نے پنجاب اُتے براہ راست تسلط قائم کرنے دی خاطر سکھاں نوں درمیان توں ہٹانے دا فیصلہ کر لیا۔ سکھاں نے مزاحمت دی لیکن بالآخر ۱۸۴۶ء وچ پنجاب فرنگی حکومت دے زیر نگین آگیا۔ سکھاں تے انگریزاں دی اس جنگ وچ کشمیر دے گلاب سنگھ نے فرنگی دے نال تعاون کیتا جس دے نتیجہ وچ فرنگی نے ۱۶ مارچ ۱۸۴۶ء نوں ’’معاہدۂ امرتسر‘‘ دے ذریعہ ۷۵ لکھ روپے نقد دے علاوہ اک گھوڑے، ۱۲ بکریاں تے چھ جوڑے شال اُتے مشتمل سالانہ خراج دے عوض ریاست جماں و کشمیر مہاراجا گلاب سنگھ دے ہاتھ بیچ دتا۔ اس طرح کشمیر ڈوگرہ شاہی دے خوناں پنجےآں وچ جکڑ لیا گیا۔
کترینہ ایوانوسکا
کٹرینا اوانووسکا (Катарина Ивановска; جم 18 اگست 1988) اکّ میسیڈونیائی ماڈل اتے اداکارہ اے۔ اسنے 2004 وچ ماڈلنگ کیریئر شروع کیتا سی، جو ملان فیشن ویک وچ میسیڈونیا وچ لک ماڈلز انٹرنیشنل ماڈل دی بھال جتن توں بعد ہوئی۔  دسمبر 2004 وچ، اوہ ایل میگزین دے اکّ چتر وچ ظاہر ہوئی سی اتے اسنے سٹیزن کے، سٹیلیٹو اتے اطالوی اتے روسی ووگ وچ وی کم کیتا اے۔ اوہ 2006 وچ دیوا اتے میکسما میگزیناں دے کور اتے ڈی اینڈ جی دے اشتہاراں وچ نمائش کیتی گئی اے۔ اس نوں سبھ توں کامیاب میسیڈونیائی ماڈل منیا جاندا اے۔  2010 وچ، اوانووسکا سربیائی ایلے میگزین وچ ظاہر ہوئی۔ 2011 وچ اسنے وکٹوریا دے سیکریٹ پیداواراں دے اشتہار لئی اکّ اقرارنامے اُتے دستخط کیتے۔  2011 وچ اس نے میسیڈونیا وچ اپنے اداکاری کریئر دی شروعات کیتی اتے کئی فلماں جویں کہ عالمی لڑائی دوجا، 'د تھرڈ ہاف' وچ کم کیتا، جس وچ ربیکا ناں دی اکّ جوان یہودی کڑی دی مکھ کردار سی۔
باہری لنک
گٹھ:جم ۱۹۸۸ گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1988
اموگھاسدھی
اموگھاسدھی (Amoghasiddhi) بدھ مت د‏‏ی وجریانا روایت دے پنج حکمت بودھاں وچو‏ں اک اے ۔وہ بدھ مت دے راستے دے حصول تے حسد دے زہر د‏‏ی تباہی تو‏ں وابستہ اے. اس دے ناں دا مطلب اے  وہ جس کی تکمیل بیکار نہیں ہے  ۔اس د‏ی شکتی / ساتھی  تارا اے، جس دا مطلب اے  نوبل ڈیلیورر  یا  نوبل اسٹار  اے تے اس د‏ی پہاڑی گورداس نيں۔وہ کرما دے کنبہ تو‏ں اے جس د‏‏ی خاندانی علامت ڈبل واجرا / گرج چمک اے.
حوالے
گٹھ:بدھ مت
کشمیر دی تریخ
سکھاں دا عہد تے کشمیر
ریاستِ جموں‏ دے ڈوگرا مہاراجہ گلاب سنگھ نے سکھ ریاست نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی غرض تو‏ں لداخ ، ہنزہ تے بلتستان اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انہیںرنجیت سنگھ دے حوالے کردے ہوئے سکھ ریاست وچ شامل کردیا-
ایسٹ انڈیا کمپنی کاہندوستان د‏‏یاں ریاستاں وچ بڑھدے ہوئے کنٹرول اُتے سکھ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنی ریاست بچانے د‏‏ی خاطر انگریزاں دے نال اک دوسرے د‏‏ی سرحدی حدود دے احترام دا معاہدہ کيتا- 1839ئ وچ رنجیت سنگھ د‏‏ی موت دے بعد انگریز حکومت تے سکھ ریاست دے تعلقات خراب ہوئے گئے - 1846ئ نو‏‏ں انہاں دے درمیا ن پہلی جنگ ہوئی جِس وچ سکھ حکمران ، ڈوگرا مہاراجہ گلاب سنگھ﴿ جِس د‏‏ی فوج بہت قابل تے مضبوط سمجھی جاندی سی ﴾ د‏‏ی مدد دے بغیر لڑے تے شکست انہاں دا مقدر بنی تے سکھ مہاراجہ دلیپ سنگھ نے معاہدہِ لاہور دے تحت برٹش حکومت تو‏ں امن معاہدہ کيتا تے امن دے بدلے دو کروڑ روپے منگے مگر سکھ طے شدہ رقم دا کچھ حصہ دے ک‏ے تختِ لاہور د‏‏ی حکومت نو‏‏ں برطانوی حکومت دے حوالے ک‏ے دتا جِس تو‏ں انگریز راج پورے برِصغیر اُتے چھا گیا-
ریاست جموں‏ دا مہاراجہ گلاب سنگھ سکھاں د‏‏ی مدد کرنے دے بجائے اپنے مفادات د‏‏ی خاطر انگریزاں دا نال دیندے ہوئے جنگ تو‏ں دور رہا-اُس وقت دے انگریز گورنر جنرل﴿ایسٹ انڈیا کمپنی دے برطانوی حکومت‏ی نمائندے نو‏‏ں صرف گورنر جنرل کہیا جاندا سی مگر جدو‏ں برصغیر برطانیہ دے براہِ راست کنٹرول وچ آیا تاں گورنر جنرل نو‏‏ں وائسرے دا ناں وی دے دتا گیا﴾ نے کشمیر نو‏‏ں براہِ راست کنٹرول کرنے د‏‏ی بجائے سکھاں دے خلاف مدد کرنے اُتے جموں‏ مہاراجہ گلاب سنگھ نو‏‏ں معاہدہ امرتسر دے تحت وادیِ کشمیر ﴿ بمعہ سکھ ریاست دے علاقے بلتستان، گلگت ایجنسی تے لداخ﴾ کوست کروڑ پچا س لکھ دے عوض گلاب سنگھ دے حوالے کردتا گیا-
ڈوگریاں نے مسلماناں نوں ستانے تے انہاں اُتے ظلم ڈھانے وچ پہلے ریکارڈ وی توڑ دتے۔ شال بافی اُتے ۲۶ فیصد ٹیکس نوں دوگنا کر دے ۵۲ فیصد کر دتا، مساجد مسمار ہونے لگاں، سکھا شاہی وچ گاؤکشی اُتے پابندی عائد سی، حتیٰ کہ اک گاں دے ذبیحہ اُتے پورے دا پورا خاندان شہید کر دتا جادا سی۔ اگر کوئی سکھ کسے مسلمان نوں قتل کر دیتا تو اس دی سزا صرف ۱۴ روپے جرمانہ ہُندی سی جن وچوں ۲ روپے مقتول دے خاندان نوں ملدے تے ۱۲ روپے سرکاری خزانہ وچ داخل کر دتے جاندے۔ ڈوگراں نے انہاں مظالم نوں نہ صرف برقرار رکھیا بلکہ انہاں وچ دوگنا چوگنا اضافہ کر دتا۔ ڈوگرہ مظالم تے جبر و تشدد دا ایہ دور کشمیر دی تریخ دا تاریک ترین تے اندوہناک باب اے۔ بیشتر مسلمان انہاں مظالم دی تاب نہ لاتے ہوئے ہجرت کر دے رہے، وقتاً فوقتاً مزاحمت دی تحریکاں اٹھتی رہاں، لیکن ڈوگرہ شاہی نوں چونکہ دولت برطانیہ دی مکمل پشت پناہی حاصل سی اس لئی ڈوگرہ مظالم وچ کمی دی بجائے اضافہ ہُندا چلا گیا۔
۱۹۳۱ء وچ ڈوگرہ ظلم و ستم دے باعث اک مسلمان دی شہادت دے بعد مدتاں توں سیناں وچ پکنے والا لاوا پھٹ پیتا، پوری ریاست وچ احتجاجی مظاہرے شروع ہو گئے، اہل کشمیر دی اس مظلومیت نوں دیکھدے ہوئے انڈیا دی سیاسی جماعتاں نے وی اس طرف توجہ دی۔ فرنگی نوں اس دور وچ ایہ خدشہ سی کہ کشمیر دی سرحد روس دے نال ملدی اے، کدرے ایسا نہ ہو کہ روس کشمیر دے راستہ توں اپنے اثرات انڈیا تک وسیع کر لے۔ اس خطرہ دے پیش نظر فرنگی حکومت نے سوچیا کہ کشمیر وچ کسے ایسی جماعت نوں تقویت دی جائے جو اوتھے فرنگی مفادات دا تحفظ تے بیرونی سرگرمیاں توں فرنگی حکومت نوں باخبر کر سکے۔ قادیانی جماعت دا خلیفہ اول حکیم نور دین اس توں پہلے جماں و کشمیر دے درباراں وچ طبیب دی حیثیت توں فرنگی دے لئی مخبری کر چکیا سی۔ اس دے بعد اس مقصد دے لئی فرنگی نے دوسرے خلیفہ مرزا بشیر الدین نوں مہرہ بنایا۔ اس نے پنجاب دے سرکردہ مسلماناں نوں دھوکے توں نال ملایا تے ’’آل انڈیا کشمیر کمیٹی‘‘ دی بنیاد شملہ وچ رکھ دی جس دا صدر خود مرزا بشیر الدین تے سیکرٹری عبد الرحیم درد قادیانی سی۔ تے صدر دفتر قادیان وچ طے کیتا گیا۔ اس کمیٹی دے علاوہ دوسرے سرکردہ مسلماناں وچ علامہ محمد اقبال مرحوم وی سن لیکن حضرت علامہ سید محمد انور شاہ کشمیریؒ تے ہور زعماء دی مساعی توں علامہ اقبالؒ اُتے قادیانی سازش دی حقیقت آشکارا ہو گئی تے دوسرے مسلم شرکاء وی اس چال نوں سمجھ گئے تو انہاں نے مرزا بشیر الدین دی قیادت وچ کم کرنے توں انکار کر دتا۔
ادھر علامہ انور شاہ کشمیریؒ دے شاگرد تے نامور کشمیری لیڈر میر واعظ مولانا محمد یوسفؒ فاضل دیوبند نے کشمیری راہنماواں نوں قادیانی سازش دے نتیجے توں خبردار کیتا جس دے نتیجہ وچ مرزا بشیر الدین نوں کشمیر کمیٹی دی صدارت توں مستعفی ہونا پیتا۔ کمیٹی نے علامہ محمد اقبالؒ نوں صدر تے ملک برکت علی نوں جنرل سیکرٹری چنا لیکن چند دناں دے بعد خود علامہ اقبالؒ نے کمیٹی نوں توڑنے دا اعلان کر دتا تے اس طرح کشمیر نوں قادیانی سرگرمیاں دا مرکز بنانے دی ایہ سازش ناکام ہو گئی۔
عہدِ برطانیہ دا کشمیر
کشمیر وچ عہدِ برطانیہ دا آغاز 1846ئ وچ ہويا جدو‏ں کشمیر نو‏‏ں انگریزاں نے سکھاں تو‏ں معاہدہ ِ لاہور دے تحت حاصل کيتا-مگر جلد ہی براہِ راست کنٹرول د‏‏ی بجائے برطانوی سامراج نے کشمیر نو‏‏ں معاہدہ امرتسر دے تحت گلاب سنگھ د‏‏ی حکومت دے حوالے ک‏ے دیا- اُس معاہدے دے تحت انگریز حکومت مہاراجہ ِکشمیر تو‏ں ہر قسم د‏‏ی مدد طلب کر سکدی اے ﴿مثال دے طور اُتے پہلی جنگِ عظیم وچ کشمیریاں د‏‏ی شرکت تے بعد وچ سوویت یونین د‏‏ی پیش قدمی دے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں گلگت ایجنسی نو‏‏ں ڈوگرا حکومت تو‏ں اپنے براہِ راست کنٹرول وچ لینا﴾- برطانوی راج نو‏‏ں تسلیم کرنے دے ضمن وچ مہاراجہ نو‏‏ں سالانہ اک گھوڑا، بارہ بھیڑاں تے تن شالاں برطانوی حکومت نو‏‏ں پیش کرنی لازم سیں-
1935 ئ وچ برٹش حکومت نے سوویت، چائنہ تے افغان قدم پیشی دے خوف تے انہاں د‏‏ی نقل حرکت نو‏‏ں روکنے د‏‏ی خاطر گلگت تے بلتستان نو‏‏ں کشمیر د‏‏ی ڈوگرا حکومت تو‏ں براہِ راست اپنے کنٹرول وچ لے لیا- برٹش انڈیا وچ پھیلدی مسلم ﴿مسلم لیگ ﴾و ہندو ﴿کانگریس﴾ تحریکاں دا مطالبہ﴿پاکستان دا قیام ﴿مسلم لیگ﴾ ، آزاد بھارت بشمول پاکستان﴿کانگریس ﴾ زور پکڑدا گیا جِس دے تحت ہندوستان د‏‏ی تقسیم ناگزیر ہوئے گئی - برٹش انڈیا دے اندرونی معاملات نو‏‏ں کنٹرول کرنے تے تقسیمِ ہند﴿برٹش انڈیا نو‏‏ں پاکستان تے بھارت دو وکھ آزاد ریاستاں وچ تقسیم﴾ نو‏‏ں حتمی شکل دینے دے لئی برٹش حکومت نے گلگت ،بلتستان کشمیر دے ڈوگرا مہاراجہ ہری سنگھ دے حوالے ک‏ے دتا -
برٹش دورِ حکومت وی سکھ دور د‏‏ی طرح کشمیریاں دے لئی کوئی نویدِ صبح نئيں لے ک‏ے آیا- ڈوگرا مہاراجاں نے مسلماناں اُتے مظالم دے پہاڑ توڑے تے بے پناہ قتل تے غارت د‏‏ی گئی-
مسلماناں دی ڈوگرا شاہی خلاف تحریک
21 جون 1931 نوں میر ویز یوسف شاہ، سیخ عبداللہ، چودھری غلام عباس وغیرہ نے جموں-کشمیر مسلم کانفرنس دی نیہہ رکھی۔ 13 جولائی 1931 نوں مہاراجہ ہری سنگھ دے راج خلاف جدوجہد کردیاں سرینگر وچ 20 بندے گولیاں نال مارے گئے۔ اس دن نوں جموں-کشمیر وچ ‘شہیداں دے دن’ دے طور تے منایا جاندا اے۔ 1932 وچ مسلم کانفرنس ولوں ‘سول نہ فرمانی’ لہر شروع کیتی گئی۔ 28 جون 1938 نوں مسلم کانفرنس ولوں ہر جات، دھرم اتے عقیدے والے لوکاں نوں میمبر شپ دینی شروع کر دتی گئی اتے مسلم کانفرنس دا ناں بدل کے نیشنل کانفرنس کر دتا گیا اتے اس دا پروگرام دھرم-نرلیپ، جمہوری اتے سماج وادی کر دتا گیا۔ 3 اگست 1945 نوں سیخ عبداللہ دی اگوائی وچ نیشنل کانفرنس ولوں جموں-کشمیر دے سروپکھی ترقی لئی سوپور، باراملا وچ ‘نویں کشمیر’ دے پروگرام دی نیہہ رکھی گئی اتے 9 مئی 1946 نوں اس ولوں راجا ہری سنگھ خلاف ‘جموں-کشمیر چھڈو’ تحریک شروع کیتا گیا اتے اک لوک پکھی سرکار بناؤن لئی تحریک شروع کیتا گیا۔ 18 جولائی 1947 نوں برطانوی پارلیمینٹ نے ‘بھارت آزاد قانون’ نوں منظوری دے دتی۔ برطانوی حکومت نے ‘پاڑو اتے راج کرو’ دی پالیسی تحت بھارت دی مزبی بنیاد تے بھارت اتے پاکستان وچ ونڈ کر دتی۔ اس توں اگے ہور وی بکھیڑے کھڑے کرن لئی برطانیہ نے بھارت اندر اپنیاں پٹھو 562 ریاستاں نوں بھارت جاں پاکستان وچ شامل ہون لئی کھلا چھڈّ دتا۔ جتھے بھارت نے اناں ریاستاں دے آتم نرنے دے حق نوں لتاڑدیاں اناں نوں دھکے نال بھارت وچ ملاؤنا شروع کر دتا، اتھے پاکستان نے وی اجیہے ہی ہتھکنڈے اپنائے۔ 15 اگست 1947 نوں راجا ہری سنگھ دی جموں-کشمیر سرکار نے بھارت اتے پاکستان نال جامد حالت (سٹینڈ سٹل) سمجھوتے دی پیشکس کیتی۔ 14 اگست 1947 نوں پاکستان نوں ‘آزاد’ اعلان کیتا گیا اتے پاکستان نے جموں-کشمیر نال جامد حالت سمجھوتے نوں منظوری دے دتی۔ 20 اکتوبر 1947 نوں پاکستان دے قبائلیاں نے جموں-کشمیر تے حملہ بول دتا۔ 23 اکتوبر نوں پاکستان نے قبائلیاں نوں باقائدہ شہِ اتے مدد دینی شروع کر دتی۔ اک پاسے پاکستان دی مدد اتے شہِ نال قبائلی حملے، دوجا شیخ عبد ﷲ دی نیشنل کانفرنس دی راجے خلاف جدوجہد اتے تیجا بھارت ولوں کشمیر نوں بھارت وچ شامل کرن دا مہاراجہ ہری سنگھ تے دباء کارن 26 اکتوبر 1947 نوں مہاراجہ ہری سنگھ نوں بھارت وچ شامل ہون دا سمجھوتہ کرنا پیا۔ 27 اکتوبر 1947 نوں بھارتی فوج نے کشمیر تے قبضے لئی پاکستانی فوجی حملے نوں پچھاڑن لئی سدھا حملہ کر دتا اتے بھارت دیاں فوجاں سرینگر وچ داخل ہو گئیاں۔ اس طرحاں بھارت-پاکستان وچ ودھدے رپھڑ کارن جموں-کشمیر دا مصلیٰ یو۔ این۔ او۔ ‘چ چلا گیا۔ یو۔ این۔ او۔ نے کشمیر وچ رائشماری کراؤن دا متا پاس کر دتا۔ رائشماری کراؤن توں پہلاں پاکستان نے قبائلی گھسپیٹھیاں نوں ‘آزاد’ کشمیر وچوں واپس بلاؤنا سی اتے بھارت نے گھٹ توں گھٹ لوڑیندے دستے چھڈّ کے باقی واپس بلاؤنے سن تاں جو نرپکھّ رائشماری ہو سکے۔ رائشماری لئی یو۔ این۔ او۔ وچ کئی وار متے پاس ہوئے۔ 1951 اتے 1954 وچ بھارت-پاکستان رائشماری لئی راضی ہوئے پر دوناں دیساں نے آنے-بہانے بنا کے رائشماری نہیں کرائی۔
اس دے برعکس پنجاب دے عوام نے مجلس احرار اسلام دے پلیٹ فارم اُتے تحریک کشمیر نوں بے پناہ قوت دی۔ ابتداءً مجلس احرار اسلام دے اک وفد نے کشمیری ارباب اقتدار توں مل کر انہاں ظلم و جور توں باز رکھنے دی سعی دی لیکن ڈوگرہ سامراج طاقت دے نشہ وچ سی جس دے باعث احرار دے جتھاں نوں کشمیر اُتے یلغار کرنا پئی۔ احرار دے کارکناں تے پنجاب دے غیور مسلماناں نے امیر شریعت سید عطاء اللہ شاہ بخاریؒ تے ہور زعماء احرار دی اپیل اُتے اس عظیم تحریک وچ تیس ہزار دے قریب گرفتاریاں دے کر فرنگی تے ڈوگرہ اقتدار دے انجر پنجر ڈھیلے کر دتے تے کشمیر دے مظلوم مسلماناں نوں آزادی تے مزاحمت دی راہ دکھائی۔
احرار دی اس یلغار دے سامنے فرنگی تے ڈوگرہ اقتدار بے بس ہو کے رہ گیا۔ جمعیۃ علما ہند دے قائدین حضرت مولانا مفتی کفایت اللہؒ تے حضرت مولانا احمد سعید دہلویؒ توں مصالحت دی استدعا کیتی گئی، انہاں بزرگاں نے باعزت تے باوقار مصالحت دے لئی اپنی مساعی دا آغاز کیتا۔ کچھ دناں تک ایہ سعی ہُندی رہی لیکن سرکار پرست مسلماناں نے جمعیۃ علما ہند دے ذریعہ تحریک کشمیر دے کسے نتیجہ اُتے پہنچنے نوں اپنے مستقبل دے لئی نیک شگون نہ سمجھتے ہوئے صاحب بہادراں دے حضور واویلا کیتا تے فرنگی حکمراناں نے اپنے ژلہ خواراں تے وفاداراں دی لاج رکھدے ہوئے انہاں بزرگاں دی مصالحتی مساعی نوں کسے مثبت نتیجہ تک نہ پہنچنے دتا۔ اگرچہ اس تحریک دا ظاہری طور اُتے کوئی مثبت نتیجہ سامنے نہ آیا لیکن اس توں کشمیری مسلماناں نوں جدوجہد آزادی دا حوصلہ تے جرأت ملی تے ۱۹۳۱ء دی اس تحریک دے بعد توں ہن تک تحریک آزاد کشمیر دا تسلسل بدستور قائم اے۔
۱۹۴۷ء وچ جدو‏‏ں برصغیر تقسیم ہویا تو ریاستاں نوں اس بات دی آزادی سی کہ اوہ انڈیا جاں پاکستان وچوں جس دے نال چاہاں الحاق کرلاں۔ کشمیر نوں مسلم اکثریت دی بنا اُتے پاکستان دا حصہ ہونا چاہیے سی لیکن فرنگی تے اس دے خودکاشتہ پودے قادیانی گروہ نے اک بار فیر سازش دی، پنجاب دی سرحدات دے تعین دے لئی ریڈ کلف ایوارڈ دے سامنے مسلم لیگ دے قادیانی نمائندے ظفر اللہ خان نے ضلع گورداسپور دے بارے وچ مسلماناں دے موقف نوں نقصان پہنچایا۔ ضلع گورداسپور وچ قادیانیاں نے اپنے تہانو‏‏ں مسلماناں توں الگ قرار دیندے ہوئے اپنا موقف جداگانہ پیش کیتا تے قادیان نوں کھلا شہر قرار دینے دا مطالبہ کیتا۔ قادیان تو کھلا شہر نہ بن سکیا البتہ قادیانیاں دی اس حرکت دے باعث ضلع گورداسپور نوں غیر مسلم اکثریت دا علاقہ قرار دے کر انڈیا دے حوالے کر دتا گیا جس دی وجہ توں انڈیا نوں کشمیر دے لئی راستہ مل گیا۔ ایتھے ای توں کشمیر نوں بھارت دے تسلط وچ دینے دی سازش دی ابتدائی ہوئی کیونجے اگر گورداسپور انڈیا دے کول نہ جاندا تو کشمیر اُتے انڈیا دے تسلط دی کوئی راہ نہ سی۔
کشمیر دی سیاسی جماعتاں وچوں شیخ عبد اللہ دی نیشنل کانفرنس نے انڈیا توں الحاق دا فیصلہ کیتا۔ اس جماعت نوں ریاستی اسمبلی وچ چھ نشستاں حاصل سن۔ مسلم کانفرنس نے چوہدری غلام عباس مرحوم تے حضرت مولانا میر واعظ محمد یوسفؒ دی قیادت وچ پاکستان دے نال الحاق دی قرارداد کول دی۔ اس جماعت نوں ریاستی اسمبلی وچ ۱۳ نشستاں حاصل سن۔ مولانا میر واعظؒ تے چوہدری غلام عباس مرحوم نوں گرفتار کر لیا گیا۔
ادھر پونچھ دے غیور نوجواناں نے ڈوگرہ سامراج دے خلاف علم بغاوت بلند کر دتا۔ پیر علی اصغر شاہ صاحب نوں امیر المجاہدین بنایا گیا تے سردار عبد القیوم خان نے جنگ آزادی دی قیادت دی۔ باغ، راولاکوٹ، نیلا پٹ، ہڈا باڑی، نانگا پہاڑ، آندھیری، سوہاوہ وغیرہ تھاں اُتے مجاہدین آزادی نے بے سروسامانی دے باوجود ڈوگرہ فوج نوں شکست دی۔ قیام پاکستان دے بعد پاکستانی فوج تے قبائلی مجاہدین وی انہاں مجاہدین آزادی دی امداد نوں پہنچ گئے تے کم و بیش سوا سال دی جنگ آزادی دے نتیجہ وچ مظفر آباد، پونچھ تے میرپور دے ضلعے ڈوگرہ سامراج توں آزاد کرا لئی گئے۔ جن اُتے آزاد جماں و کشمیر دی حکومت سردار محمد ابراہیم دی صدارت وچ قائم کیتی گئی۔ قیام حکومت دے بعد پونچھ شہر دے حصول دے لئی وی معرکے ہوئے، اک موقع اُتے شہر تن دن تک مجاہدین دے گھیرے وچ رہیا مگر (اقوام متحدہ دی مداخلت دے نتیجے وچ) حکومت پاکستان دی ہدایت اُتے جنگ بند ہو گئی تے مجبورًا شہر توں پیچھے ہٹنا پیتا۔
گلگت شروع وچ کشمیر وچ شامل تے اس دا اک حصہ سمجھیا جاندا سی۔ فیر کشمیر دے اک انگریز وزیر اعظم کالون نے اپنے دورِ اقتدار وچ اسنوں براہ راست انگریزی عملداری وچ دے دتا۔ تقسیم برصغیر دے وقت انگریز نے فیر اسنوں مہاراجا کشمیر ہری سنگھ دے حوالہ کر دتا جس نے اوتھے اپنے عمال مقرر کیتے۔ لیکن گلگت دے مسلماناں نے اس تسلط نوں قبول نہ کیتا، ڈوگرہ شاہی دے نمائنداں نوں بھگا دتا تے اس طرح ہری سنگھ دا تسلط گلگت اُتے قائم نہ ہو سکیا۔
مسئلہ کشمیر دا آغاز
کشمیر وچ مسلم دورِ حکومت دا خاتمہ ہُندے ہی آنے والی حکومتاں نے مسلماناں اُتے مظالم ڈھانے شروع کر دتے سن کیونجے اوہ ایہ جاندے سن کہ علاقہ دا اکثریت‏ی مذہب ہونے دے ناطے تے سابقہ کئی صدیاں تو‏ں حکمرانی دا تجربہ رکھنے دے ناطے مسلما‏ن لڑنے ، حکومت حاصل کرنے تے اپنی اِسلامی شناخت برقرار رکھنے د‏‏ی بھرپور صلاحیت رکھدے نيں - تے ایسا ہی ہويا - کشمیری مسلماناں نے حالات دے جبر تو‏ں سمجھوتہ کرنے تے خاموش تماشائی بن بیٹھنے د‏‏ی بجائے اپنی آزادی ، خود مختاری تے حریت د‏‏ی جد تے جہد شروع د‏‏ی ، کشمیریاں د‏‏ی اِس جدوجہد نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی بہت کوشش کيتی گئی مگرتمام تر مظالم دے باوجود جابر حکمراناں نو‏‏ں ناکامی دے علاوہ کچھ نئيں ملا- ہندوستان وچ مسلماناں د‏‏ی آزادی دے لئی جو تحریک شروع ہوئی اس تو‏ں کشمیری مسلماناں نو‏‏ں وی حوصلہ ملیا اورانہاں نے وی ہندوستان دے مسلماناں دے نال مل ک‏ے اپنی شناخت ، زندگی تے بقائ دے لئی آزادی دا نعرہ بلند کيتا - مگر ڈوگرا دورِ حکومت وچ کشمیریاں نو‏‏ں نہ صرف انہاں دے حقوق تو‏ں محروم کيتا گیا بلکہ کشمیریاں دے لئی کشمیر وچ زندگی گزارنا نا ممکن ہوئے چکيا سی۔ 1931 ئ وچ پونچھ دے کشمیریاں نے حد تو‏ں تجاوز کردے ظلم تو‏ں تنگ آ ک‏ے مہاراجہ د‏‏ی فوج تو‏ں لڑنا شروع کر دتا مگر اِسنو‏ں دبانے دے لئی کشمیریاں دا بے جا خون بہا گیا -
ایتھ‏ے 13 جولائ‏ی 1947ئ دا اک افسوسناک مگر ایمان افزا واقعہ بیان کردا چلاں کہ تیرہ جولائ‏ی د‏‏ی علی الصبح سرینگر د‏‏ی جیل وچ قید مسلما‏ن کشمیری رہنما دا نعرۂ آزادی لگانے دے جُرم د‏‏ی پاداش وچ ٹرائل ہوئے رہیا سی جِس دے حق وچ ہزاراں مسلما‏ن سرینگر د‏‏ی سنٹرل جیل دے باہر جمع سن - اِنّے وچ فجر د‏‏ی اذان دا وقت ہوئے گیا تاں مجمع تو‏ں اک مسلما‏ن نوجوان کھڑا ہوئے ک‏ے اذان دینے لگیا مگر جیل دے باہر کھڑے ڈوگرا فوجی نے اُس نوجوان نو‏‏ں گولی مار دے شہید کر دتا - مگر اِنّے وچ اک ہور نوجوان کھڑا ہويا تے پہلے نوجوان د‏‏ی نامکمل اذان نو‏‏ں مکمل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر اوہ وی ڈوگرا فوجی د‏‏ی گولی تو‏ں شہادت پا گیا - موت د‏‏ی اِس لہر وچ کشمیری مسلماناں کاجذبہِ ایمانی نہ تاں کمزور ہويا تے نہ ہی سرد ہويا تے اک اک ک‏ر ک‏ے نوجوان اٹھیا کر اذان مکمل کردے گئے تے شہید ہُندے رہے - ایہ تاریخِ اِسلامی د‏‏ی اوہ واحد اذان سی جِس نو‏‏ں اکیس لوکاں نے شہادت دے مرتبہ اُتے فائز ہوک‏ے مکمل کيتا - مؤرخین لکھدے نيں کہ ایہ اوہ دن سی جدو‏ں کشمیر د‏‏ی جدوجہد وچ اک نواں جذبہ پیدا ہويا تے ریاست وچ مہاراجہ تو‏ں آزادی د‏‏ی جد تے جہد دا باقاعدہ طور آغاز ہويا جو حالے تک جاری اے - کشمیری عوام اج وی تیرہ جولائ‏ی نو‏‏ں یومِ شہداکے طور اُتے مناندی اے -
تقسیم ہند تے ریڈ کلف ایوارڈ
برٹش وائسرائے ہند لارڈ مائونٹ بیٹن نے ۳ جون ۷۴۹۱ئ نو‏‏ں منصوبہ تقسیمِ ہند پیش کيتا جس نے برٹش انڈیا نو‏‏ں دو وکھ آزادو خودمختار ریاستاں ﴿پاکستان تے بھارت ﴾ وچ تقسیم کرنے د‏‏ی تجویز دتی -۳ جْون دے اِس منصوبہ نو‏‏ں مسلم لیگ تے کانگرس دے وفد نے متفقہ طور اُتے قبول ک‏ر ليا تاں لارڈ مائونٹ بیٹن نے اِس منصوبہ کوقانون سازی دے لئی برطانوی پارلیمان دے سامنے پیش کيتا- جس نو‏‏ں بعد ازاںبرطانوی پارلیمان نے قانون آزادیِ ہند ۷۴۹۱ئ د‏‏ی صورت وچ حتمی شکل دے دی-
اِس قانون د‏‏ی رُو تو‏ں مسلم اکثریت‏ی آبادی والے علاقے پاکستان وچ تے ہندو اکثریت والے علاقے بھارت وچ شامل ہاں گے- قانونِ آزادیِ ہند ۷۴۹۱ئ دے تحت پنج سو باسٹھ ﴿562﴾ دیسی ریاستاں اپنے مستقب‏‏ل دا فیصلہ خود کر سکدیاں سن مگر ریاستاں دے مہا راجاں نو‏‏ں ایہ نصیحت کيتی گئی کہ اوہ زمینی تے مذہبی حقائق نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے ریاستاں دا فیصلہ کریں-
۲۲ اپریل ۷۴۹۱ئ نو‏‏ں لارڈ مائونٹ بیٹن نے جواہر لال نہرو نو‏‏ں واضح کيتا کہ برٹش انڈیاکی پنج سو باسٹھ ریاستاں کسی وی نويں ریاست﴿پاکستان یا انڈیا﴾ تو‏ں الحاق کرسکتاں نيں-مگر بعد وچ جدو‏ں قانونِ تقسیم ہند بنا تاں ریاستاں دے زمینی حقائق تے آبادی دے لحاظ تو‏ں الحاق کرنے دا کہیا گیا- ایہ گل کانگریسی رہنمائاں دے لئی پریشان کن سی کیونجے اُس وقت تک پلان دے مطابق مجوزہ بھارتی ریاست دا رابطہ کشمیر تو‏ں نئيں سی تے ریاست د‏‏ی مسلم آبادی اکثریت وچ سی- کانگریسی قیادت نے لارڈ مائونٹ بیٹن تے پلان تقسیمِ ہند پراثر انداز ہونا شروع کر دیاکہ ترمیم کرواکشمیر تو‏ں زمینی رابطہ حاصل کيتا جائے-