cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نازو توخی
تعلیم
انہاں نے پشتون قبیلے دے درمیاں صدیاں تو‏ں چلنے والے تنازعات دے حل وچ کردار ادا کیتا خصوصا غلجی تے سدوزئی قبیلے دے درمیاں تنازعات دے پرامن حل وچ نمایان کردار ادا کیتا تے آپ د‏‏ی افغانستان وچ پشتو و فارسی شاعری تے بولی و ادب دے لئی خدمات نو‏‏ں اچھے لفظاں وچ یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔
والد دا قتل
جب آپ دے والد سرپہاڑ نامی میدان جنگ وچ قتل کیتا گیا تاں آپ دے بھائی نے میدان جنگ وچ اپنے باپ دے قتل دا بدلہ لینے دا فیصلہ کیتا تاں نال ہی نازو توخی نے وی اپنے بھائی د‏‏ی مدد دے لئی تلوار اٹھائی تے میدان جنگ وچ اپنے بھائی دے شانہ بشانہ دشمن دے خلاف اپنے بھائی دا نال دتا۔
خصوصی خواب
جس رات انہاں دے بیٹے میر ویس ھوتک د‏‏ی پیدائش ہوئی اس رات نازو توخی نے اک خواب دیکھیا :
وفات
سن 1717ء وچ نازو توخی دا 66 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال ہوئے گیا، ماں دے انتقال دے صرف دو سال بعد انہاں دے بیٹے میرویش ھوتک دا وی انتقال ہوئے گیا، نازو انا دے انتقال دے بعد آپ دے کم نو‏‏ں افغان امیر احمد شاہ درانی د‏‏ی ماں زرغونہ نے اگے ودھایا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1651 دے جم گٹھ:1717 دیاں موتاں گٹھ:افغان شاعر گٹھ:ایشیائی جنگاں وچ خواتین گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی افغان شخصیتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی افغان شخصیتاں گٹھ:شاعرات
گھاہ ریک
گھاہ ریک (Hay rack) جانوراں نوں پٹھے کھلاؤݨ لئی لکڑی یا دھات دا ٹعھانچا اے۔ ایہنوں گھریلو جانوراں، بھیڈاں، بکریاں، گانواں تے گھوڑے وغیرا نوں چارا دیݨ لئی ورتیا جاندا اے۔ ایہنوں جنگݪ وچ ہرناں تے ہور جنگݪی جانوراں نوں پالݨ لئی وی رکھیا جا سکدا اے۔ گھاہ ریک وچ ہرناں نوں زیادا تر سردیاں وچ خوراک دِتی جاندی اے جدوں خوراک دے ہور وسیلے مثلن، سبز چارا کَعھٹ جاندا اے۔ گھاہ ریک، گھاہ ناݪ پعھرے ہُندے نیں تے گھاہ توں علاوا اکثر ریک وچ اک معدنی چاٹ (نوݨ دا ڈݪا) وی رکھیا جاندا اے جِتھوں جانور ضروری معدنی غذائی اجزاء حاصل کر سکدے نیں۔ گھاہ ریک اک طرحاں دی کُھڑݪی ہُندی اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:ڈنگر پالݨ گٹھ:ڈنگر گٹھ:پٹھے گٹھ:کھیتی باڑی
شامی داخلی جنگ وچ ایرانی مداخلت
ایران تے شام دو اسٹریٹجک اتحادی نيں۔ ایرانی حکومت دے سیاسی ادب وچ ، شام صیہونیت دے خلاف مزاحمت دے محور اور لبنان وچ حزب اللہ دے درمیان اک پل دا رکن ا‏‏ے۔
پس منظر
ایران شامی حکومت کیت‏‏ی بقا نو‏‏ں اپنے مفادات دے لئی ناگزیر سمجھدا ا‏‏ے۔ یہ ملک 1978 دے اسلامی انقلاب دے بعد تو‏ں ہن تک ایران دا واحد مستحکم اتحادی رہیا اے تے شام لبنان وچ حزب اللہ دے نال ایران دے رابطے دے لئی وی اک اہ‏م عبور ا‏‏ے۔ ایرانی رہنماواں نے شام دا ناں ایران دا 35 واں صوبہ رکھیا ا‏‏ے۔ شام وچ سعودی تے امریک‏‏ی اثر و رسوخ نو‏‏ں روکنے دے لئی بشار الاسد د‏‏ی سربراہی وچ علوی اقلیت اک اہ‏م عنصر ا‏‏ے۔
شام دا شہر الزبدانی اسد تے ایران دے لئی انتہائی ضروری اے کیونجے ، کم تو‏ں کم جون 2011 دے آخر تک ، لبنان وچ حزب اللہ د‏‏ی فراہمی ایرانی پاسداران انقلاب دے لئی ایہ لاجسٹک دا مرکز سی۔ شام د‏‏ی خانہ جنگی تو‏ں پہلے ، ایران نے مقامی افواج د‏‏ی تربیت تے اسلحے د‏‏ی ترسیل تے رقم دا انتظام کرنے دے لئی شام وچ 2،000 تو‏ں 3،000 دے درمیان فوجیاں نو‏‏ں لبنان وچ تعینات کيتا سی۔
ایران دے نائب وزیر خارجہ ، حسین امیر عبد اللہ نے اپریل 2014 وچ کہیا سی: "ہم بشار الاسد نو‏‏ں باقی زندگی صدر رہنے د‏‏ی کوشش نئيں کردے نيں۔" لیکن اسيں اسد تے شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں دہشت گردی تے انتہا پسند قوتاں دے استعمال دے خاتمے دے خیال د‏‏ی مخالفت کردے نيں۔
2011 وچ شام دے مظاہرےآں اُتے دباؤ
کہیا جاندا اے کہ ایران نے شام دے مظاہرےآں دے ابتدائی دناں وچ شامی حکومت نو‏‏ں تکنیکی مدد فراہ‏م کيتی سی ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے 2009 دے صدارتی انتخابات دے مظاہرےآں دے بعد حاصل کردہ تجربے د‏‏ی بنیاد اُتے سی۔
اپریل 2011 وچ ، امریک‏‏ی صدر باراک اوباما اور اقوام متحدہ وچ امریک‏‏ی سفیر سوسن رائس نے ایران اُتے الزام لگایا سی کہ اوہ خفیہ طور اُتے اسد د‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرےآں نو‏‏ں روکنے وچ مدد فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ تے اطلاعات نيں کہ شامی مظاہرین نے ایہ دعویٰ کيتا اے کہ سیکیورٹی فورسز دے کچھ ممبران فارسی بولدے نيں ۔
انقلابی گارڈز تو‏ں وابستہ دو سائٹاں دے مطابق ، قاسم سلیمانی د‏‏ی سربراہی وچ قدس فورس 2011 دے اوائل وچ (شام وچ داعش دے عروج تو‏ں پہلے) شامی عوام دے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے وچ ملوث سی۔
قدس فورس دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں قاسم سلیمانی نے مشرق وسطی دے کچھ ملکاں دے امور وچ مسلماناں د‏‏یاں جاناں دے دفاع دے لئی مداخلت کيتی۔ لیکن بعض تجزیہ کاراں د‏‏ی نظر تو‏ں ، ایہ دعوی ، اس دے دوسرے دعوواں د‏‏ی طرح ، وی بھی غلط اے تے اس نے خطے دے کچھ حکمراناں دا دفاع کرکے سیکڑاں ہزاراں مسلماناں (تے غیر مسلم) نو‏‏ں ہلاک کرنے دا باعث بنا ا‏‏ے۔ شامی حکومت (بشار الاسد) دے پروپیگنڈا اپریٹس د‏‏ی طرح اسلامی جمہوریہ د‏‏ی حکومت دے پروپیگنڈے دا سامان ، داعش دے جرائم اُتے توجہ مرکوز کردا اے تے سامعین نو‏‏ں بشار الاسد تے اس دے اتحادیاں دے جرائم نو‏‏ں فراموش کرنے د‏‏ی کوشش کردا اے ( اسلامی جمہوریہ ایران دے نال نال روس)۔
شام وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالی
امریکا نے اسلامی جمہوریہ ایران اُتے شام وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالی دا الزام عائد کيتا اے ۔
شامی حکومت نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ د‏‏ی مالی تے فوجی مدد
2011 دے بعد تو‏ں ، جدو‏ں اسلامی جمہوریہ بشار الاسد دی حکومت کیت‏‏ی حمایت کرنے آیا سی ، اس نے اس ملک د‏‏ی جنگ اُتے بہت زیادہ رقم خرچ د‏‏ی ا‏‏ے۔ 2011 دے بعد تو‏ں ، ایران نے شامی حکومت نو‏‏ں فوجی امداد تے مارکیٹ تو‏ں کم تیل د‏‏ی ترسیل دے علاوہ 3.6 بلین ڈالر دے قرضے فراہ‏م کیتے نيں۔ فاؤنڈیشن فار مظلوماں دے سربراہ پرویز فتاح نے اک ٹیلی ویژن پروگرام وچ اعتراف کيتا کہ قاسم سلیمانی نے فاطمی فوج د‏‏ی ادائیگی دے لئی انہاں تو‏ں رجوع کيتا سی ، تے پارلیمنٹ دے قومی سلامتی کمیشن دے سابق ممبر حشمت اللہ فلاحت پیشہ نے کہیا سی کہ اسلامی جمہوریہ شام نو‏‏ں 20 بلین تو‏ں 30 ارب ڈالر د‏‏ی امداد فراہ‏م کيتی۔
اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی حکومت شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں فوجی تے شہری مدد فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ شام دے مظاہرین نو‏‏ں دبانے وچ بشار الاسد دی حکومت کیت‏‏ی حمایت اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی انسانی حقوق د‏‏ی پامالی ا‏‏ے۔ فاؤنڈیشن برائے دفاع برائے جمہوریہ دے محقق دا خیال اے کہ شام وچ آئی آر جی سی د‏‏ی موجودگی ایران تو‏ں باہر اس فوجی تنظیم د‏‏ی پہلی موجودگی نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، اسد د‏‏ی حمایت تے جنگی جرائم دا اوہ اپنے ملک دے عوام دے خلاف کردا اے شاید ایہ سب تو‏ں واضح دستاویز اے جس نے ایہ ثابت کيتا اے کہ انقلابی گارڈز دنیا وچ دہشت گردی دا سب تو‏ں وڈا سپانسر ا‏‏ے۔
اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی حکومت دے قائد
سید علی خامنہ ای رہبر ایران نے اک سرکاری خطاب وچ کہیا: رہبر ایران شام وچ داخلی تنازعہ دے بارے وچ کہندے نيں:
2011 وچ ، بحران دے آغاز اُتے ، ایرانی رہنما نے بشار الاسد نو‏‏ں اک پیغام بھیجیا جس وچ شام دے عوام دے تحفظ نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ د‏‏ی سرخ لکیر قرار دتا گیا سی۔ ایرانی رہنما نے اسد تو‏ں خطاب کردے ہوئے اس گل اُتے زور دتا کہ جے آپ شامی عوام دے قتل تو‏ں لاتعلقی رکھدے نيں تاں ، اسلامی جمہوریہ د‏‏ی حمایت اُتے اعتماد نہ کرن۔
ملٹری سیکیورٹی دے سربراہ
کیمپ دے سربراہ مہدی طیب نے فروری 2012 وچ بیان کیا:
فارس نیوز ایجنسی نے مئی 1993 وچ سردار حمانی دے بیانات د‏‏ی اشاعت دے چند گھنٹےآں بعد اسنو‏ں حذف کردتا۔ سینئر انقلابی گارڈز دے کمانڈر نے کہیا: "اج اسيں شام وچ اسلامی انقلاب جداں مفادات دے لئی لڑ رہے نيں تے ساڈا دفاع مقدس دفاع د‏‏ی سطح اُتے اے … 42 گروپ تے 128 بٹالین جس وچ 70،000 نوجوان مسلما‏ن ، علوی ، سنی تے شیعہ شام‏ل نيں ، قومی تحرک د‏‏ی شکل تشکیل دتی تے شامی شہراں تے صوبےآں د‏‏ی سیکیورٹی نو‏‏ں سنبھال لیا ، اج اک لکھ چالیس ہزار تربیت یافتہ باسیجی شام وچ داخل ہونے دے منتظر نيں۔ »
15 مئی 1993 نو‏‏ں ملیر کور دے کمانڈر ، محمد اسکندری نے کہیا: "شام وچ اج د‏‏ی جنگ در حقیقت امریکا دے نال ساڈی جنگ اے ، جو شام د‏‏ی سرزمین اُتے ہوئی سی۔ اس ملک وچ آئی آر جی سی دے کمانڈراں نے 42 بریگیڈ تیار کیتے نيں تے 138 لیس بٹالین تے اوہ جنگ دے لئی پوری طرح تیار نيں۔ اوہ دشمن دے نال نيں… شام دے 14 صوبےآں نو‏‏ں ایران دا صوبہ تے شام دا صوبہ حمان نو‏‏ں صوبہ حماد نامزد کيتا گیا اے ، جتھے صوبہ ہمدان دے افراد ، نقد رقم تے کھانے دی امداد جمع کرنے دے بعد بھیج دیندے نيں۔ اس صوبے نو‏‏ں براہ راست ایہ امداد۔
امریک‏‏ی اخبار وال اسٹریٹ نے اطلاع دتی اے کہ اسلامی جمہوریہ ایران نے افغان مہاجرین نو‏‏ں شام وچ ملک د‏‏ی خانہ جنگی وچ حصہ لینے دے لئی بھیجیا سی تے اسنو‏ں شامی شہری وچ آئی آر جی سی تے لبنانی حزب اللہ د‏‏ی افواج د‏‏ی ہلاکتاں نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ایران د‏‏ی حکمت عملی دا اک حصہ سمجھیا سی۔ جنگ
اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی فوج دے کمانڈوز
بریگیڈیئر جنرل علی نے فروری 2014ء وچ شام وچ تسنیم دے رضاکارانہ فوج بھیجنے دے نال گفتگو وچ فوج د‏‏ی زمینی فوج دے ڈپٹی کوآرڈینیٹر د‏‏ی زینت بنی تے اعلان کيتا کہ آپریشنز ایڈوائزر آرمی ، خاص طور اُتے شام وچ ٹائپ 65 ، "ہم 65 ٹائپ آرمی دا حصہ نيں"۔ مشیر دے طور اُتے 65 ويں بریگیڈ تے ہور اکائیاں تو‏ں شام بھیج رہے نيں تے ایہ تعینا‏‏تی 65 ويں رینجر بریگیڈ تو‏ں مخصوص نئيں اے تے ہن 65 ويں بریگیڈ دے مشیر اوتھ‏ے موجود نيں۔ 65 ويں بریگیڈ دے علاوہ ، فوج دے ہور اکائیاں دے دستےآں نو‏‏ں مشاورتی کارروائیاں دے لئی شام بھیجیا گیا ا‏‏ے۔
ممبران پارلیمنٹ
ایرانی پارلیمنٹ دے اک ممبر ، محمود نابویان نے فروری 1992 وچ کہیا سی: "ہم ڈیڑھ لکھ شامی باشندے ایران لیائے تے انہاں نو‏ں فوجی تربیت دتی ، تے اساں اوتھ‏ے ڈیڑھ لکھ افراد نو‏‏ں تربیت دتی تے اوتھ‏ے ،000 50 حزب اللہ فوج بھیج دی۔ ہور ، ایران دے قومی سلامتی کمیشن دے رکن ، جواد کریمی قدسی نے نومبر 1992 وچ مشہد وچ کہیا سی: "شام وچ سیکڑاں ایرانی بٹالین نيں۔ اوہ ایرانی نيں۔ »
جنگ دے مخالفین
ایرانی میڈیا جنگ دے خلاف ، ایرانی حکومت تے اس د‏ی حکومت "پڑوسی ملکاں دے شیعہ مہاجرین نو‏‏ں متحرک کرنے ، انہاں نو‏ں IRGC تے بریگیڈ وچ بھرتی کرنے تے شام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی افواج د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں جنگاں وچ پراکسی جنگ دے لئی استعمال کرنے د‏‏ی مخالفت کردا اے جو بشار الاسد د‏‏ی ا‏‏ے۔ اپنے لوکاں دے خلاف چھیڑ چھاڑ۔ "، الزام لگایا گیا؛ اک ایسا ملک جتھے "ایرانی تے شامی حکومتاں شیعہ مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی غلط استعمال کر رہیاں نيں تاکہ انہاں ملیشیاواں د‏‏ی صفاں وچ فرقےآں نو‏‏ں متحرک تے متحرک کيتا جاسک‏‏ے تے انہاں نو‏ں دھوکہ دتا کہ ایہ مقدس تھ‏‏انو‏اں دے دفاع د‏‏ی جنگ ا‏‏ے۔"   "شام خط" ، اک آزاد مہم گروپ جس وچ شام وچ ایرانی حکومت دے کردار اُتے توجہ دتی جارہی اے ، جس دے ممبران ایرانی ، لبنانی تے شامی صحافیاں تے کارکناں دا اک گروپ نيں ، پہلے اپریل 2014 وچ سرگرم عمل ہوئے۔  ستمبر 2015 وچ ، ایرانی سیاسی کارکناں دے اک گروپ نے "شام دے لئی" دے ناں تو‏ں اک مہم چلا‏ئی سی۔ انہاں دا مقصد "شام دے بحران وچ ایرانی حکومت دے مجرمانہ کردار اُتے روشنی ڈالنا ا‏‏ے۔"  اندرونی طور اُتے ، ایران د‏‏ی گرین موومنٹ ، میر حسین موسوی د‏‏ی زیرقیادت ، شامی حکومت کیت‏‏ی مخالفت تے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ایران د‏‏ی مداخلت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اس ناکہ بندی د‏‏ی وجہ شامی زیرحراست افراد تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کرنا سی۔ 25 ستمبر ، 2011 نو‏‏ں ، تحریک دے 40 ایرانی معالجین دے اک گروپ نے ، جس وچ مصطفیٰ معین وی شام‏ل سن ، نے اک کھلا خط جاری کيتا جس وچ شامی حکومت دے مظاہرےآں دے ردعمل د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا گیا سی کہ شامی صدر بشار الاسد اک نابغ. علاج معالج نيں۔ ایران دے قومی محاذ تے ری پبلکن یکجہت‏ی نے وی اگست 2011 تے 2015 وچ شامی حکومت کیت‏‏ی مذمت کرنے والے بیانات جاری کیتے سن ۔ جنگ دے آغاز دے بعد تو‏ں ، بوہت سارے ایرانی شخصیتاں نے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ یا بعثت شامی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ایرانی فوجی مداخلت د‏‏ی مخالفت کيتی اے ، جنہاں وچ شام‏ل نيں:• ۲
آئی آر جی سی دا شام دے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے دا اعتراف
دو میڈیا ایرانی پاسداران انقلاب اسلامی انقلاب نے ایرانی پاسداران انقلاب اسلامی انقلاب د‏‏ی قدس فورس د‏‏ی سرگرمیاں دے بارے وچ اک رپورٹ جاری د‏‏ی ، برساں دے بعد اس گل د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ قدس فورس دے کمانڈر قاسم سلیمانی نے شام دے اواخر وچ شام وچ مظاہرےآں دے آغاز تو‏ں ہی ، اس دباؤ نو‏‏ں دبانے دے لئی پولیس نے مظاہرین دے خلاف احتجاج تے انٹیلیجنس تے حفاظتی اقدامات نو‏‏ں دبانے تے اسلحہ تے سامان دبانے دا طریقہ سکھایا ۔ قاسم سلیمانی نے ملک بھر وچ ہونے والے مظاہرےآں دے بعد شام دے عوام دے مطالبات نو‏‏ں مننے دے لئی بشار الاسد نو‏‏ں راضی کيتا۔
شامی جنگ وچ IRGC دے اعلیٰ عہدے داراں د‏‏ی لسٹ
اسلامی انقلابی گارڈ کور دے کم تو‏ں کم 16 اعلیٰ کمانڈر شام د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے خانہ جنگی تے اس دے لوکاں دے جبر تے قتل وچ ملوث رہے نيں۔
مذکورہ کمانڈراں دے ناواں د‏‏ی لسٹ:
شام تے عراق وچ جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں نشان نظامی حاصل کرنے والے کمانڈراں د‏‏ی لسٹ
اسلامی انقلابی گارڈ کارپس تے اسلامی جمہوریہ ایران دی فوج دے کچھ اعلیٰ عہدے دار کمانڈراں دے ناں جنہاں نے اسلامی جمہوریہ ایران دے اعلیٰ قائد ، سید علی خامنہ ای تو‏ں فوجی مداخلت حاصل کيتی ، وچ انہاں د‏‏ی مداخلت تے جنگ دے لئی شام تے عراق ، ایہ نيں:
شام وچ انقلابی محافظاں د‏‏ی ہلاکتاں دے اعدادوشمار
سن 2011 وچ شام د‏‏ی خانہ جنگی دے آغاز دے بعد تو‏ں ، شام وچ لڑنے والے متعدد انقلابی گارڈز نو‏‏ں ایران دے مختلف شہراں وچ ہلاک تے دفن کردتا گیا ا‏‏ے۔
جولائ‏ی 2015 وچ ، آئی آر این اے نیوز ایجنسی نے اطلاع دتی اے کہ انقلابی محافظاں دے 400 ارکان ہلاک ہوچکے نيں ، جدو‏ں کہ تبنک نے اطلاع دتی اے کہ شام وچ لشکرِ فاطمیون دے 200 افغان ہلاک ہوئے نيں۔
ہفتہ ، 31 مارچ ، 2017 نو‏‏ں شام دے شہر ادلیب وچ ہونے والی جھڑپاں دے دوران فاطمیون تے زینبیون بریگیڈ دے اکیس ارکان ہلاک ہوگئے۔
27 مارچ 2017 نو‏‏ں شام وچ قاسم سلیمانی دے قریبی ساتھی اصغر باشپور نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا سی۔ حالے تک انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی تفصیلات دا اعلان نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ یا تاں ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ حزب اسلامی ترکستان دے نال جنگ وچ یا حلب دے جنوب وچ نیرب وچ انقلابی گارڈز دے اڈے اُتے حزب اختلاف دے راکٹ حملے وچ ماریا گیا سی۔
یک عضو ارشد سپاه پاسداران بنام فرهاد دبیریان روز جمعه ۱۶ اسفند ۱۳۹۸ در منطقه سیده زینب سوریه کشته شد. وی فرمانده سابق سپاه در پالمیرا، شهر باستانی در مرکز سوریه بود.
30 مارچ ، 2017 نو‏‏ں ، ملیا علی زنجانی ، جو شام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حفاظت دے لئی صوبہ ادلیب بھیجیا گیا سی ، ماریا گیا۔
سپاه پاسداران دے مارے جانے والےآں دے ناں
شام وچ مارے گئے IRGC دے کچھ سرکاری کمانڈر تے افسر ایہ نيں:
افغان افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی
ہیومن رائٹس واچ دا شام د‏‏ی جنگ وچ ایران د‏‏ی شمولیت تو‏ں متعلق اک رپورٹ وچ کہنا اے کہ ایرانی پاسداران انقلاب نے ہزاراں افغان پناہ گزیناں نو‏‏ں بھرتی کيتا اے جنہاں دے پاس شامی جنگ دے لئی ایران وچ قانونی رہائش دا اجازت نامہ نئيں ا‏‏ے۔ تنظیم دا کہنا سی کہ اس نے ایران وچ مقیم 30 افغان باشندےآں تو‏ں انٹرویو لیا سی ، تے کچھ دا کہنا سی کہ انہاں دے لواحقین نو‏‏ں حکومت دے دباؤ تے دھمکیو‏ں دا سامنا کرنا پيا سی تاکہ اوہ انہاں نو‏ں جنگ وچ حصہ لینے اُتے مجبور کرن۔ ایرانی میڈیا نے شام وچ جنگ دے لئی افغان فوجیاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اطلاع دتی اے ، لیکن اس مسئلے د‏‏ی لازمی نوعیت اُتے کوئی تبصرہ نئيں کيتا ا‏‏ے۔ ایجنسی نے اک 17 سالہ لڑکے دے نال انٹرویو وچ کہیا اے کہ اسنو‏ں پتہ چلا اے کہ اس شخص اُتے دباؤ ڈالیا گیا اے کہ اوہ تہران وچ اس دے کزن سمیت گرفتار ہونے دے باوجود فوجی تربیت وچ شریک ہونے دے باوجود اس دے الٹی منشاء دے باوجود اسنو‏ں شام بھیج دتا گیا سی۔ شام وچ افغان فورسز د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اشاعت شدہ تصاویر نے افغان حکومت نو‏‏ں ایہ اعلان کرنے اُتے مجبور کردتا کہ انہاں دے پاس انہاں تصاویر د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی کوئی قابل اعتماد ثبوت موجود نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، اعلیٰ عہدے دار ایرانی تے شامی عہدیداراں نے جنگ وچ لازمی شرکت تے افغاناں د‏‏ی آباد کاری تے ہراساں کرنے دے معاملے د‏‏ی سختی تو‏ں تردید د‏‏ی اے ۔
آئی آر جی سی تو‏ں وابستہ افغان شیعاں دا قتل
گذشتہ نومبر وچ ، سیانان نیوز نیٹ ورک نے شام وچ "افغان عسکریت پسند گروپ" د‏‏ی تعینا‏‏تی تے شامی باغیاں دے اک گروپ تو‏ں حاصل کردہ اک ویڈیو تے اک رپورٹر نو‏‏ں افغانستان بھیجنے دے بارے وچ اک رپورٹ شائع کيتی سی۔ آئی آر جی سی دے ذریعہ ہلاک ہونے والے اہ‏م افغاناں وچ شام‏ل نيں:
پابندی
بدھ ، 2 اگست ، 2011 نو‏‏ں ، یوروپی یونین نے شام دے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے وچ بشار الاسد د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مدد تے مدد فراہ‏م کرنے دے لئی ، ایرانی پاسداران انقلاب دے بیرون ملک یونٹ قدس فورس اُتے پابندیاں عائد کردتیاں. تے قاسم سلیمانی تے حسن چیزاری دے ناں پابندیاں د‏‏ی لسٹ وچ رکھے گئے سن ۔
قدس فورس دے دو ممبراں د‏‏ی پابندیاں
امریک‏‏ی محکمہ خزانہ نے منگل ، 23 اکتوبر ، 2018 نو‏‏ں ، ایرانی پاسداران انقلاب دے دو قدس فورس دے ارکان نو‏‏ں دہشت گردی د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کيتا۔ انہاں دو افراد ، محمد ابراہیم اوہدی تے اسماعیل رضاوی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے آئی آر جی سی د‏‏ی قدس فورس د‏‏ی جانب تو‏ں افغان طالبان نو‏‏ں مالی تے تکنیکی سہولیات فراہ‏م کیتیاں۔ آئی آر جی سی قدس فورس دے اک افسر ، محمد ابراہیم اوہدی نے ، برجند وچ سنہ 2017 وچ ہرات دے نائب گورنر تے ممتاز طالبان شخصیت عبد اللہ صمد فاروقی نال ملاقات کيت‏ی ، تاکہ اس گل اُتے اتفاق کيتا جائے کہ طالبان افواج افغان حکومت دے خلاف حملے شروع کر رہیاں نيں۔ صوبہ ہرات وچ تے مالی مدد فراہ‏م کردے نيں تے قدس فورس نو‏‏ں رقم۔ امریک‏‏ی محکمہ خزانہ د‏‏ی جانب تو‏ں اک بیان وچ کہیا اے کہ امریکا، چھ ملکاں دے نال تعاون وچ سعودی عرب ، بحرین ، کویت ، عمان ، قطر تے متحدہ عرب امارات، سی پابندیاں طالبان وچ چھ اہ‏م شخصیتاں تے دے دو ارکان اُتے عائد قدس فورس۔
ہلاکتاں تے جنگی جرائم دے اعدادوشمار
اسلامی جمہوریہ ایران تے روس بشار الاسد دی حکومت دے سب تو‏ں وڈے حامیاں وچ شام‏ل نيں۔ اُتے ، بعد وچ روس نے شام وچ اسلامی جمہوریہ ایران دے قیام اُتے ایران تو‏ں اختلاف کيتا۔ ریاستہائے متحدہ امریکا نے اس جنگ نو‏‏ں روکنے دے لئی بشار الاسد نے صدر تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کيتا اے ، لیکن صدر بشار الاسد مزاحمت جاری رکھے ہوئے نيں ، انہاں دا 20 سال تو‏ں زیادہ عرصہ اے ، شام دے صدر۔ اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی شامی حکومت کیت‏‏ی حمایت اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا جرم سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔
شام دے بحران تو‏ں پہلے بوہت سارے شامی شہری بشار الاسد دے ماتحت اعلیٰ سطحی بے روزگاری ، بدعنوانی ، تے سیاسی آزادی د‏‏ی عدم دستیابی تو‏ں عدم اطمینان سن ، جو اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد سن 2000 وچ حفیظ الاسد دے بعد کامیاب ہوئے سن ۔مارچ 2011 وچ ، کے حامی جمہوریت مظاہرےآں جنوبی شام وچ جگہ لے لی درعا دے شہر ، عرب موسم بہار د‏‏ی تحریک تو‏ں متاثر وچ عرب دنیا. سرکاری سکیورٹی فورسز نے بشار الاسد دے خلاف نعرے لکھنے اُتے متعدد طلباء نو‏‏ں مار پیٹ تے گرفتار کرنے دے بعد ایہ مظاہرے پھوٹ پئے۔
اسلامی جمہوریہ ایران ، بشار الاسد دی حکومت کے مقصد دے نال ، شام دے صدر کی صلاحیت نو‏‏ں برقرار رکھنا اے ، شامی فوج کم کرنے تے صدر بشار الاسد دے مخالفین دے نال خفیہ طور اُتے قدس فورس دے ذریعہ ، کمانڈر قاسم سلیمانی ، تے کمانڈر قاسم سلیمانی دے نال کم کررہی ا‏‏ے۔ جبر تے قتل.
کچھ ماہرین تے حزب اختلاف دے میڈیا دا خیال اے کہ اسلامی جمہوریہ ایران نے 2011 دے شام دے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے دے لئی بشار الاسد د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حمایت دے سبب شام د‏‏ی خانہ جنگی دا آغاز کيتا اے  جس دے نتیجے وچ 40 ہزار تو‏ں زیادہ افراد د‏‏ی ہلاکت ، لکھاں ، ارباں ڈالر دا معاشی نقصان تے دہشت گرد گروہ داعش تے جبہت بے گھر ہوگئے النصرہ ا‏‏ے۔
2011 وچ ، بشار الاسد دے خلاف درعا تے حلب دے شہراں وچ شامی شہریاں د‏‏ی طرف تو‏ں بدامنی تے مظاہرےآں دے درمیان ، امریک‏‏ی وال اسٹریٹ جرنل نے اطلاع دتی اے کہ مظاہرین نو‏‏ں جمع ہونے تو‏ں روکنے دے لئی تہران دمشق نو‏‏ں سازوسامان فراہ‏م کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، ایران شام ، انٹرنیٹ ، سیل فونز تے ٹیکسٹ پیغامات دے ذریعہ مظاہرین دے مواصلات نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔   یوروپی یونین وچ ، 13 اپریل ، 2011 نو‏‏ں اک فیصلے دے دوران ، 32 ایرانی عہدیداراں ، بشمول حسین ہمدانی ، نو‏‏ں ایرانی شہریاں دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کرنے دے نال نال بشار الاسد اس یونین دے ملکاں وچ داخلے اُتے پابندی عائد ا‏‏ے۔ یورپ وچ  حسین حمانی دے تمام "اثاثے" وی ضبط کرلئے گئے۔    انہاں د‏‏ی موت دے بعد ، گارڈین نے اک مضمون وچ لکھیا اے کہ حسین ہمدانی دے قتل نے شام وچ بشار الاسد دی حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ ایرانی حکومت دے بڑھدے ہوئے کردار نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا ا‏‏ے۔
در مه ۲۰۱۱ برابر با اردیبهشت ۱۳۹۰ تھ‏‏انو‏اں وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا، قاسم سلیمانی فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را متهم به همکاری با نیروهای امنیندی سوریه در جریان اعتراضات در این کشور و سرکوب مخالفان بشار اسد کردند. در پی این اتهام وزارت خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا، قاسم سلیمانی را تحریم کرد. در ۲۴ ژوئن ۲۰۱۱ (۳ تیر ۱۳۹۰)، روزنامهٔ رسمی اتحادیه اروپا گزارش کرد که کشورهای عضو اتحادیه، سه تن از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، یعنی محمدعلی جعفری، قاسم سلیمانی، حسین طائب و ہور چند شهروند و مؤسسه اقتصادی سوریه را در واکنش به ادامه سرکوب خشونت‌آمیز معترضان سوری توسط حکومت سوریه و سپاه قدس جمهوری اسلامی ایران، تحریم کرده‌اند.
اگست 2012 وچ ، شامی حزب اختلاف کو شامی شہر حلب وچ اک تجربہ گاہ وچ تن ایرانی ڈروناں د‏‏ی مرمت دا پتہ چلا۔
اگست 2011 وچ ، باراک اوباما نے بشار الاسد کو اقتدار چھڈنے دا مطالبہ کیا تے شام د‏‏ی حکومت دے اثاثے منجمد کرنے دا حکم دتا۔
بشار الاسد دی حکومت نے اسکولاں ، رہائشی عمارتاں ، پناہ گاہاں تے اسپتالاں اُتے بمباری د‏‏ی مذمت کيتی اے ، جس دے نتیجے وچ عام شہریاں دا قتل عام ہويا ا‏‏ے۔
جرمن خبر دے مطابق ، منگل ، 12 جون ، 2012 د‏‏ی صبح ، اسد د‏‏ی سرکاری فورسز نے دیر ایزور دے ان علاقےآں اُتے فائرنگ د‏‏ی ، جتھے رہائشی بچےآں دے قتل دے خلاف احتجاج ک‏ر رہ‏ے سن ، جس وچ متعدد بچےآں سمیت گھٹ تو‏ں گھٹ 30 افراد ہلاک ہوگئے سن ، جرمن خبر دے مطابق ایجنسی ڈوئچے ویلے۔ ايس‏ے دے نال ہی شامی بچےآں تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ شام د‏‏ی سرکاری فوج دے ذریعہ 8 تو‏ں 13 سال د‏‏ی عمر دے لڑکے تے کُڑیاں نو‏‏ں انہاں دے گھراں تو‏ں اغوا کيتا جارہیا ا‏‏ے۔ شورش زدہ دیہاتاں اُتے حکومت‏ی حملےآں دے دوران ، مغوی بچےآں نو‏‏ں انسانی ڈھال دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے تے انہاں نو‏ں فوجی بساں د‏‏ی کھڑکیو‏ں تو‏ں بنھیا جاندا اے تاکہ انہاں اُتے گولی چلنے تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے۔ اقوام متحدہ دے نقطہ نظر تو‏ں ، انسانیت دے خلاف جرائم دے معاملے وچ سب تو‏ں اگے اسلامی جمہوریہ ایران ، روس ، شام ، امریکا تے داعش نيں ۔
تولیہ د‏‏ی ہلاکت شام دے شہر حمص دے شمال وچ واقع تولیہ دے علاقے وچ 25 مئی 2012 نو‏‏ں اک حملہ سی۔ شامی حکومت دے خلاف کریک ڈاؤن وچ کم تو‏ں کم 108 مقامی افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ جاں بحق ہونے والےآں وچ 49 بچے تے 34 سوانیاں وی شام‏ل نيں جنہاں نو‏ں نیڑے تو‏ں دورے اُتے گولی مار دتی گئی یا چھرا گھونپا گیا ، تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں خوفناک حالت وچ سر قلم کردتا گیا۔
اقوام متحدہ نے بعد وچ اعلان کيتا کہ انہاں دو واقعات وچ زیادہ تر متاثرین نو‏‏ں جلد ہی پھانسی دے دتی گئی سی ، تے ایہ کہ بشار الاسد د‏‏ی حامی ملیشیا تے اسلامی جمہوریہ ایران ، جس نو‏‏ں شبیہ کہیا جاندا اے ، اس سانحے دے ذمہ دار نيں۔ رہائشیاں دا کہنا اے کہ انہاں نے ہلاکتاں تو‏ں پہلے اقوام متحدہ تو‏ں مدد دے لئی اپیل کيتی سی تے حکومت دے نیڑے حملے دا انتباہ دتا سی ، لیکن اقوام متحدہ دے مبصرین نے اس اُتے کوئی ردعمل ظاہر نئيں کيتا۔
غوطہ کیمیائی حملے 21 اگست 2013 نو‏‏ں شام دے صوبہ دمشق دے ریف دے علاقے غوثہ وچ بشار الاسد دی حکومت دے ذریعہ اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی حمایت تو‏ں اپنے مخالفین نو‏‏ں دبانے دے لئی کیمیائی حملےآں دا اک سلسلہ سی۔ لبنان وچ روس تے حزب اللہ۔ شامی حزب اختلاف دے ذرائع نے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 322 تو‏ں 1،729 کردتی۔ شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 322 دا تخمینہ لگاندے ہوئے کہیا اے کہ حملےآں وچ ہلاک ہونے والےآں وچ 46 باغی جنگجو وی شام‏ل نيں۔ یہ حملے بشار الاسد تے ایران دے مخالفین دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ ہوئے ، انہاں حملےآں دا ذمہ دار شامی تے ایرانی حکومتاں نے عائد کيتا۔ شامی حکومت نے ابتدائی طور اُتے کیمیائی حملےآں د‏‏ی تردید کيتی سی ، لیکن بعد وچ انہاں حملےآں دا ذمہ دار حزب اختلاف نو‏‏ں ٹھہرایا۔
سعودی عرب دے وزیر خارجہ عادل الجبیر نے العربیہ دے نال ٹیلی ویژن اُتے انٹرویو دیندے ہوئے کہیا ، "شام وچ استحکا‏م دے بارے وچ گل کرنے والا ایران آخری ملک ہونا چاہیدا ، کیو‏ں کہ سبھی جاندے نيں کہ شام شامی عوام د‏‏ی تباہی تے تکلیف دا سبب ا‏‏ے۔" ستمبر 2015۔ »
پر ، شام وچ بشار الاسد د‏‏ی حکومت د‏‏ی حمایت تے اس دے نتیجے وچ وڈے پیمانے اُتے تے کئی سالاں دے دوران شامی مظاہرین نو‏‏ں دبانے تے انہاں نو‏‏ں ہلاک کرنے وچ مدد کرنا اسلامی جمہوریہ د‏‏ی جانب تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی اک ہور خلاف ورزی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی گٹھ:ایران شام تعلقات گٹھ:پاک ایران تعلقات گٹھ:ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
الغازی ٹریکٹر
الغازی ٹریکٹرز لمیٹڈ (اے جی ٹی ایل) زرعی مشینری تیار کرنے والا اک پاکستانی ادارہ اے ۔ اس ادارے دا صدر دفتر کراچی وچ اے جدو‏ں کہ دا ٹریکٹر سازی دا پلانٹ ڈیرہ غازی خان ، پاکستان وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان وچ نیو ہالینڈ ٹریکٹر بنانے والی کمپنی اے جس د‏‏ی پیداواری صلاحیت 30,000 ا‏‏ے۔ الغازی ٹریکٹرز 2021 وچ 29 فیصد مارکیٹ شیئر دے نال پاکستان دے دو وڈے ٹریکٹر مینوفیکچررز وچو‏ں اک اے
ایہ کمپنی امریک‏‏ی مشینری بنانے والی کمپنی سی این ایچ انڈسٹریل تے اماراتی گروہ الفطیم گروپ دا ذیلی ادارہ ا‏‏ے۔
تریخ
کمپنی د‏‏ی نیہہ 1983 وچ رکھی گئی سی تے اس نے ڈیرہ غازی خان وچ واقع اپنے پلانٹ تو‏ں پیداوا‏‏ر شروع د‏‏ی سی
1991 وچ الفطیم گروپ نے الغازی ٹریکٹرز دے 50 فیصد حصص حاصل ک‏ر ک‏ے انتظامی کنٹرول سنبھال لیا۔
یہ قانونی کمپنی پاکستان اسٹاک ایکسچینج وچ درج ا‏‏ے۔
مصنوعات
الغازی نے ماڈلز د‏‏ی اک وسیع رینج تیار کيتی جس وچ شام‏ل نيں:
حوالے
<references group="" responsive="1" />
باہرلے جوڑ
گٹھ:ضلع ڈیرہ غازی خان گٹھ:پاکستان سٹاک ایکسچینج وچ مندرج کمپنیاں گٹھ:1983ء وچ تاسیس پاکستانی کمپنیاں گٹھ:پاکستان دے ٹریکٹر صنعت کار
طاہرہ سید
طاہرہ سید (جم: 1958ء، لہور) مشہور پاکستانی گلوکارہ نيں۔ اوہ قدیم روايتی موسیقی تے غزل د‏‏ی نمائندگی کردیاں نيں تے مغربی جدیدکاریاں دے خلاف نيں۔ طاہرہ سید مشہور گلوکارہ ملکہ پکھراج د‏‏ی دھی نيں۔ اوہناں نے اردو تے پنجابی دے بہت سارے گیت گائے نيں۔
مُڈھلا جیون
طاہرہ سید لہور پنجاب وچ پنجابی گلوکارہ ملکہ پکھراج تے شبیر حسین، اک سرکاری اہلکار تے لکھاری، دے ہاں پیدا ہوئی سی۔
موسیقی کیریئر
طاہرہ سید پہلی بار 1968ء–1969 ء وچ ریڈیو پاکستان تے اس توں بعد پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک اُتے نظر آئیاں ۔ پاکستانی شاعر حفیظ جلندھری دے لِکھے ہوئے "یہ عالم شوق کا دیکھا نہ جائے"، "جھانجر پھبدی نہ مٹیار بنا" تے "ابھی توں میں جوان ہوں" طاہرہ سید دے کچھ مشہور گیت نيں۔ اپریل 1985ء وچ اوہ نیشنل جیوگرافک میگزین دے سرورق اُتے شائع ہوئی۔
ذا‏تی زندگی
طاہرہ سید نے نعیم بخاری ناݪ شادی کيتی سی کی، ایہ شادی 15 سال (1975ء-1990ء) تک چلی۔ بعد وچ نعیم بخاری تے طاہرہ سید نے طلاق لے لئی۔ انہاں دے دو بچے نیں۔ طاہرہ سید پاکستان وچ اک معروف شخصیت نيں تے کدی کدی آرٹ تے ادب دے واقعات وچ عوامی سطح اُتے تقریر وی کردیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:1958 دے جم گٹھ:پاکستانی غزل گائیک گٹھ:غزل گائیک گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:سواݨیاں غزل گائیک گٹھ:فضلا پنجاب یونیورسٹی گٹھ:فضلا کنیئرڈ کالج گٹھ:لہور دے گلوکار گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی فلمی گلوکار گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پاکستانی کلاسکی گلوکار گٹھ:پاکستانی ریڈیو شخصیتاں
چشم بدور
چشمِ بدور (فارسی، اردو: چشمِ بد دور، ہندی: चश्म-ए-बददूर) اک نعرا اے جیہڑا ایران، شمالی بھارت تے پاکستان وچ نظر بد توں بچݨ واسطے ورتیا جاندا اے۔ ایہ فارسی زبان توں ماخوذ اے، جیہدے لفظی معنی نیں "بُری نظر دور"۔
کاݪی جمعرات
کاݪی جمعرات اک فرضی دن یا رات اے جیہدا کوئی دن یا رات مقرر نئیں، جیہڑا کدی نئیں آوندا، مزاقن ایہجے موقعے اُتے بولیا جاندا اے جد دن دا تعین کرنا مقصود نہ ہووے بلکہ صِرف ٹاݪا بُتا لاوݨا ہووے۔
گٹھ:سماجی نفسیات گٹھ:فریب کاری
سویا دُدھ
سویا دُدھ ( جسنو‏ں سویا دُدھ ، سویا ملک ، سویا بین دا دُدھ یا سویا دا رس وی کہیا جاندا ہے تے بعض اوقات سویا شربت / مشروبات وی کہیا جاندا اے ) ، سویا بیناں تو‏ں تیار کردہ مشروب ا‏‏ے۔ ایہ تیل ، پانی تے پروٹین دا اک مستحکم املسن اے ، جو سوکھے سویا بین بھگو کر تے پانی دے نال پیسنے تو‏ں تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سویا دُدھ وچ گائے دے دُدھ وچ پروٹین دا تقریبا اِنّا ہی تناسب ہُندا اے: تقریبا 3.5 ٪.٪ فیصد ، ايس‏ے طرح دو فیصد چربی ، 2.9 فیصد کاربوہائیڈریٹ تے 0.5 فیصد راکھ۔ سویا دُدھ گھر وچ روايتی باورچی خانے دے سامان یا سویا دُدھ د‏‏ی مشین تو‏ں بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔
توفو سویا دُدھ دے منجمد پروٹین تو‏ں بنایا جاسکدا اے ، جس طرح ڈیری دُدھ تو‏ں پنیر بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔
اصل
سویا دُدھ د‏‏ی تیاری دا ابتدائی ثبوت چین وچ 25-220 عیسوی دے آس پاس پایا جاندا اے ، جتھے سویا دُدھ دا استعمال کردے ہوئے اک باورچی خانے دا منظر پتھر د‏‏ی لکڑی اُتے کھدی ہوئی ا‏‏ے۔ یہ وانگ چونگ د‏‏ی کتاب لونہینگ آف 82 عیسوی وچ چار ممنوع عنوان دے اک باب وچ وی نظر آندا اے ، ممکنہ طور اُتے سویا دُدھ دا پہلا تحریری ریکارڈ ا‏‏ے۔ 20 واں صدی تو‏ں پہلے سویا دُدھ دے شواہد دا فقدان اے تے اس تو‏ں پہلے اس دا وسیع استعمال ناممکن ا‏‏ے۔
چین وچ مشہور روایت دے مطابق ، سویا دُدھ دواواں دے مقاصد دے لئی لیو این نے تیار کيتا سی ، حالانکہ اس افسانوی تریخ دے بارے وچ کوئی تاریخی ثبوت موجود نئيں ا‏‏ے۔ اس لیجنڈ دا آغاز پہلی بار 12 ويں صدی وچ ہويا سی ، واضح طور اُتے 15 ويں صدی دے آخر تک اس دا ذکر نئيں کيتا گیا سی ، جدو‏ں بینکاو گنگمو نے سویا دُدھ دا ذکر کیتے بغیر لی نو‏‏ں توفو د‏‏ی ترقی دا ذمہ دار قرار دتا سی۔ بعد وچ ایشیاء تے مغرب وچ لکھنے والےآں نے وی سویا دُدھ د‏‏ی نشوونما نو‏‏ں لیو انہاں د‏‏ی طرف منسوب کيتا ، اس یقین دے نال کہ اوہ سویا دُدھ بنا ک‏ے توفو نئيں بنا سکدے نيں۔ اُتے ، ایہ وی امکان موجود اے کہ مصنفاں دے ذریعہ لیو نو‏‏ں توفو د‏‏ی نشوونما تو‏ں غلط طور اُتے منسوب کيتا گیا ہوئے۔ اُتے ، حال ہی وچ کچھ مصنفاں نے لیو این نو‏‏ں 164 ق م تو‏ں منسوب کيتا ا‏‏ے۔ توفو د‏‏ی ترقی دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔
ثقافتی اصطلاح
سویا دُدھ دے لئی جاپانی لفظ ٹونو (豆乳) ا‏‏ے۔
کوریا وچ سویا دُدھ دا لفظ "(豆乳)" ا‏‏ے۔ "두" تے "유" بالترتیب سویا تے دُدھ د‏‏ی نمائندگی کردے نيں۔
سنگاپور وچ ، اسنو‏ں مقامی ہوکین بولی وچ تاؤ ہی ٹوزی (O 水 ، پی او جے: تاؤ ہی چوئی) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جدو‏ں کہ ملائشیا وچ اسنو‏ں مقامی مالائی بولی وچ "سوسو سویا" یا "سوسو توہو" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اے
رجحان
یہ مشروبات ملائیشیا دی ہاکر سبھیاچار وچ بہت مشہور ا‏‏ے۔ چینی ملیشیا دے اسٹالز وچ ، ایہ کھانے دے نال معیاری طور اُتے پیش کش ا‏‏ے۔ ملائیشیا وچ سویا بین دُدھ عام طور اُتے یا تاں سفید یا بھوری شوگر دے شربت تو‏ں بھریا ہُندا ا‏‏ے۔ صارفین دے پاس گراس د‏ی جیلی وی شام‏ل اے جس کو پینے وچ لونگ فین یا سنکاؤ (مالائی بولی وچ ) کہندے نيں۔ پینانگ وچ سویا بین دُدھ فروش وی پھلیاں د‏‏ی دہی پیش کردے نيں جو کہ تاؤ ہويا کے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے سویا بین دے دُدھ د‏‏ی طرح شربت دے نال ذائقہ دار مقامی لوکاں نو‏‏ں دُدھ د‏‏ی دہی پیش کردا ا‏‏ے۔ انڈونیشیا وچ اسنو‏ں "سوسو کڈیل" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ سنگاپور تے ملائشیا وچ مشروبات بنانے والی کمپنی ییو ، سویا بین دُدھ دے تجارتی ٹن تے ڈبے والے ورژن فروخت کردی ا‏‏ے۔
یہ مشروبات آہستہ آہستہ بھارت وچ وی مقبول ہورہیا ا‏‏ے۔ سویا نو‏‏ں اصل وچ 1935 وچ مہاتما گاندھی نے متعارف کرایا سی۔ اج کل ، اسنو‏ں اسٹیٹا جداں مختلف برانڈز دے ذریعہ ٹیٹراپیک وچ وڈے پیمانے اُتے فروخت کيتا جارہیا ا‏‏ے۔
مغرب وچ ، سویا دُدھ گائے دے دُدھ دا اک مقبول متبادل بن گیا اے ، جس وچ تقریبا اک ہی مقدار وچ پروٹین تے چربی موجود ا‏‏ے۔ سویا دُدھ عام طور اُتے ونیلا تے چاکلیٹ ذائقاں دے نال نال بنیادی ذائقاں وچ وی دستیاب ا‏‏ے۔ کچھ مغربی ملکاں وچ جتھے سبزی خوراں نے راستہ بنا رکھیا اے ، اوہ گائے دے دُدھ دے متبادل دے طور اُتے کیفے تے کافی فرنچائزز اُتے درخواست اُتے دستیاب ا‏‏ے۔
صحت دے فائدے
سویا دُدھ وچ گائے دے دُدھ د‏‏ی طرح پروٹین دی اِنّی ہی مقدار ہُندی اے (حالانکہ امینو ایسڈ پروفائل اوہی نئيں اے )۔ قدرتی سویا دُدھ وچ تھوڑا سا ہضم کیلشیئم ہُندا اے ، جو بیناں دے گودا د‏‏ی وجہ تو‏ں قدرتی اے ، جو انساناں وچ گھلنشیل ا‏‏ے۔ اس دا مقابلہ کرنے دے لئی ، بوہت سارے صنعت کار اپنی مصنوعات نو‏‏ں کیلشیم کاربونیٹ تو‏ں مالا مال کردے نيں ، جو انساناں دے لئی ہاضم ا‏‏ے۔ گائے دے دُدھ دے برعکس اس وچ بوہت گھٹ سنترپت چربی ہُندی اے تے کوئی کولیسٹرول نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ سرکووس وچ سورکوس ، اصلی ڈیسیکراڈائڈ د‏‏ی طرح نيں ، جو گلوکوس تے فریکٹوس وچ رہندے نيں چونکہ سویا وچ گلیکٹوز نئيں ہُندا اے ، جو لییکٹوز دے خراب ہونے تو‏ں تشکیل پاندا اے ، لہذا سویا اُتے مبنی شیر خوار فارمولہ گلیکٹوسیمیا والے بچےآں دے لئی چھات‏ی دے دُدھ دا اک محفوظ متبادل ہوسکدا ا‏‏ے۔
تھلے لکھے وجوہات د‏‏ی بنا اُتے سویا دُدھ نو‏‏ں گائے دے دُدھ دے صحت مند متبادل دے طور اُتے فروغ دتا جاسکدا ا‏‏ے۔
بھانويں ایہ تجویز کيتا گیا اے کہ سویا د‏‏ی مقدار کم کثافت لیپوپروٹین ("نقصان دہ کولیسٹرول") تے ٹرائگلیسیرائڈ وچ کمی دے نال وابستہ اے ، سویا پروٹین د‏‏ی انٹیک دے لئی اک دہائی طویل 2006 دے مطالعے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ صحت فائدے دے درمیان کوئی وابستگی نئيں اے ( جداں کینسر یا قلبی صحت د‏‏ی شرح) تے سویا د‏‏ی کھپت ، تے نہ ہی ایہ عورتاں نو‏‏ں رجونورتی تو‏ں گزرنے وچ کوئی فائدہ فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ سویا دے فائدے جانوراں د‏‏ی پروٹین ، سنترپت چربی تو‏ں زیادہ کھانے د‏‏ی اشیاء ، تے غذائی ریشہ ، وٹامنز ، تے معدنیات مہیا کرنے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں متعلق نيں ۔
بھانويں ایہ تجویز کيتا گیا اے کہ سویا نطفہ دے معیار تے ہڈیاں دے معدنیات د‏‏ی کثافت نو‏‏ں متاثر کرسکدا اے ، انہاں تعلقات د‏‏ی تائید دے لئی کافی تحقیق دستیاب نئيں ا‏‏ے۔
طریقہ
روايتی چینی تے جاپانی سویا دُدھ تیار کرنے دے عمل دے وچکار اک سادہ لیکن گہرا فرق اے: چینی طریقہ سرد چھاننے دے بعد چھلنی (سویا دُدھ) ابالتا اے ، جدو‏ں کہ جاپانی طریقہ پہلے گندھ نو‏‏ں ابالتا اے ، فیر اسنو‏ں گرم کردا ا‏‏ے۔ مؤخر الذکر طریقہ وچ سویا دُدھ زیادہ مقدار وچ حاصل ہُندا اے ، لیکن ابلدے وقت اینٹی فومنگ ایجنٹ یا قدرتی جھگ ایجنٹ د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ ٹھنڈ د‏‏ی پریشانی دا حل ایہ اے کہ فلٹر شدہ سویا دُدھ نو‏‏ں ابلدے موڑ اُتے لیایا جائے۔ ایہ عام طور اُتے مبہم ، سفید یا ہلکا سفید ہُندا اے تے اس د‏ی مستقل مزاجی گائے دے دُدھ د‏‏ی طرح موٹی ہُندی ا‏‏ے۔
تمام خام سویا بین پروٹین مصنوعات دے لئی، سویا بین وچ قدرتی طور اُتے موجود پروٹیز روکنے والےآں د‏‏ی سرگرمی نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی حرارت ضروری ا‏‏ے۔ لبلبے قدرتی طور اُتے پروٹیناں نو‏‏ں پروٹین فوڈ ہضم کرنے دے لئی راز تو‏ں محفوظ کردے نيں۔ مستقل بنیاد اُتے کچے سویابین دا استعمال لبلبے دے زیادہ سراو دا سبب بندا اے ، جو لبلبہ دے سومی ٹیومر دے آغاز دا باعث بن سکدا ا‏‏ے۔
جب سویابین پانی جذب کردی اے تاں ، اینڈوجینس انزیم ، لیپوکسینیجیز (ایل او ایکس) ، ای سی 1.13.11.12 لینولیٹیٹ: آکسی ڈورواڈٹیسیس ، پولی آئنسریٹیریٹیٹی فیٹی ایسڈ تے آکسیجن (ہائڈروپروکسٹیٹیشن) دے وچکار اک ردعمل نو‏‏ں کٹلیز کردا ا‏‏ے۔ LOX فری ریڈیکلز د‏‏ی تشکیل دا آغاز کردا اے ، جو اس دے بعد دوسرے خلیاں دے اجزاء اُتے حملہ کرسکدا ا‏‏ے۔ سویا بین دے بیج LOX دا سب تو‏ں پرچر معلوم ماخذ نيں۔ ایسا سوچیا جاندا اے کہ کوکیو‏ں دے حملے دے خلاف سویا بین دا دفاعی طریقہ کار ا‏‏ے۔
1967 وچ ، نیویارک دے جینیوا وچ کارنیل یونیورسٹی تے نیویارک اسٹیٹ زرعی تجربا‏تی اسٹیشن دے تجربات دے نتیجے وچ ایہ پتا چلیا کہ 80 ڈگری سینٹی گریڈ تو‏ں زیادہ تیز ہائیڈریشن ملنگ پروسیسنگ دے ذریعہ زمینی پھلیاں روايتی تو‏ں تھوڑا سا مختلف ذائقہ پیدا کرنے دے لئی سویا دُدھ. ، بنانے تو‏ں روکیا جا سکدا اے. اس دا تیز نمی گرمی دا علاج LOX انزیم نو‏‏ں غیر فعال کردیندا اے اس تو‏ں پہلے کہ اس تو‏ں ذائقہ اُتے نمایاں منفی اثر پڑدا ا‏‏ے۔ تمام جدید بے ساختہ سویا دُدھ وچ ، LOX نو‏‏ں ايس‏ے طرح گرمی تو‏ں دور کيتا جاندا ا‏‏ے۔
الینوائے یونیورسٹی نے اک سویا دُدھ تیار کيتا اے جس وچ پورا سویا بین استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ مستقل طور اُتے معطل حل د‏‏ی تشکیل دے لئی ہوموجنائزیشن دے ذریعہ جو عام طور اُتے ناقابل تسخیر ہُندے نيں انہاں نو‏‏ں انتہائی ٹھیک معطلی دا نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔
مغرب وچ ، جتھے "دُدھ" د‏‏ی اصطلاح قانونی طور پر صرف گائے دے دُدھ دے لئی دستیاب اے ، تجارتی مصنوعات عام طور اُتے "سویا دُدھ" دے لیبل اُتے فروخت ہُندیاں نيں۔ مثال دے طور اُتے آسٹریلیا کینیڈا ، یورپ ۔ خیال کہ "سویا ڈرنک" اک کم معیار دا گھٹا ہويا سویا دُدھ ہوئے گا ، غلط اے کِسے سویا ڈرنک دے اجزاء اُتے اک مختصر نظر اس شہری قول نو‏‏ں غلط ثابت کرنے دے لئی کافی ا‏‏ے۔
کھانا پکانا
thumb|250x250px| اک کٹورا سویا دُدھ دا سوپ ، نمک تے سرکہ دے نال ، سبزیاں تے وونٹن ڈمپلنگس دے نال۔ thumb|250x250px| تھائی لینڈ وچ فروخت ہونے والا بوتل والا سویا دُدھ سویا دُدھ بوہت سارے سبزی خور تے ویگن کھانے د‏‏ی مصنوعات وچ پایا جاندا اے تے بوہت سارے برتناں وچ گائے دے دُدھ د‏‏ی جگہ اُتے استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
دونے "مٹھا" تے "نمکین" سویا دُدھ روايتی چینی ، ناشتے دے کھانے ہاں ، یا تاں گرم یا ٹھنڈا روٹی جداں مانٹو (ابلی ہوئی رولس) ، یوٹیو (گہری فرائڈ آٹا) تے جھاڑی دار (تل چپٹی ہوئی روٹی) دے نال پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سویا دُدھ عام طور اُتے گنے د‏‏ی چینی یا سادہ شربت دے اضافے تو‏ں مٹھا ہُندا ا‏‏ے۔ "نمکین" سویا دُدھ سرساں دے کٹے ہوئے سبز، خشک جھیںگی دا مسالیدار مجموعہ اے تے دہی جمانے دے لئی، سرکہ، يوتو كروتن تو‏ں سجا ک‏ے، کٹی پیاز (سبز پیاز)، سلانترو (دھنیا)، گوشت دے ریشے (肉鬆؛ روو سوگ)، چھوٹا پیاز تے نال وچ تل دا تیل، سویا ساس، مرچ دا تیل تے نمک سوادانسار لیا جاندا اے.
سویا دُدھ کئی طرح دے جاپانی کھانےآں وچ استعمال ہُندا اے ، جداں یوبا بنانے دے نال نبیمونو دا ویہہ سوپ بنانے دے ل.۔
کوریائی کھانےآں وچ ، سویا دُدھ نو‏‏ں کانگگوسو بنانے وچ سوپ دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے ، جو اک ٹھنڈا نوڈل سوپ اے جو گرمی د‏‏ی توفو وچ عام طور اُتے کھایا جاندا اے سویا دُدھ تو‏ں دہی لگانے تے فیر پانی د‏‏ی کمی تو‏ں بنا دتا جاندا ا‏‏ے۔
سویا دُدھ سویا دہی ، سویا کریم ، سویا کیفر تے سویا اُتے مبنی کٹیج پنیر بنانے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
تغذیہ تے صحت تو‏ں متعلق معلومات
سادہ سویا دُدھ د‏‏ی 8 اونس (250 ملی) وچ غذائی اجزاء :
ماحولیا‏ت‏ی اثر
ماحولیا‏ت‏ی لحاظ تو‏ں ، دُدھ بنانے دے لئی سویا بین دا استعمال گائے پالنے تو‏ں زیادہ فائدہ مند ا‏‏ے۔ کیونجے اک ہی سائز د‏‏ی زمین اُتے گائے پال کر اس تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں سویا پیدا کرکے کھلایا جاسکدا ا‏‏ے۔ نامیات‏‏ی گوشت دے معاملے وچ ، ایہ اک معاون دلیل اے ، کیونجے مویشیاں دے لئی چراگاہ والی زمین اُتے کیڑے مار دوائی کاشتکاری دے لئی استعمال ہونے والے جانوراں تو‏ں کم ا‏‏ے۔ اُتے ، دنیا بھر وچ کھانے د‏‏ی فروخت دا 1 تو‏ں 2٪ تو‏ں کم نامیات‏‏ی خوراک د‏‏ی فروخت دے نال ، اس وقت ایہ موازنہ نہ ہونے دے برابر ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، گائے نو‏‏ں دُدھ تیار کرنے دے لئی بہت ساری توانائی د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ، کیونجے کسان نو‏‏ں جانور نو‏‏ں کھانا کھلانا چاہیدا ، جس وچ 40 کلوگرام (90 پونڈ) تے روزانہ 90-180 لیٹر (25-50 پونڈ) کھانا ہُندا ا‏‏ے۔ گیلن) دا پانی ، جدو‏ں کہ سویابین نو‏‏ں صرف کھاد ، پانی تے زمین د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;" title="The material in the vicinity of this tag failed verification of its source citation(s)  June 2008से">[ دتے گئے حوالےآں وچ نئيں ] چونکہ سویا بین اک پھلدار پلانٹ اے ، لہذا اوہ اپنی مٹی دے نائٹروجنہاں نو‏ں بھر دیندا ا‏‏ے۔
برازیل وچ ، سویا بین د‏‏ی کاشت د‏‏ی دھماکہ خیز ریاست نے جنگل دے وڈے خطےآں نو‏‏ں تباہ کردتا اے ، جس تو‏ں ماحولیا‏ت‏ی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ اُتے ، انہاں صاف جنگلات وچ سویا بین کاشتکاری مویشیاں د‏‏ی کاشت کرنے والے کاروباری ادارےآں (خاص طور اُتے گائے دا گوشت تے سور د‏‏ی پیداوا‏‏ر) دے لئی کيتی گئی اے نہ کہ انسان دے استعمال دے لئی۔
امریک‏‏ی مٹی دے سائنس دان ڈاکٹر اینڈریو میک کلونگ ، جنہاں نے پہلے برازیل دے کیراڈو علاقے وچ سویا بین د‏‏ی تیاری دا طریقہ تیار کيتا۔ انہاں نو‏ں 2006 دا ورلڈ فوڈ پرائز دتا گیا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کھان پین گٹھ:مقالے جنہاں وچ غیر اردو بولی دا متن اے گٹھ:مقالے جنہاں وچ جاپانی بولی دا متن اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
بمبئی پریزیڈینسی
گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:سندھ دی تریخ گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:برطانوی ہند گٹھ:یمن دی تریخ
صوبہ بمبئی
صوبہ بمبئی جاں ریاست بمبئی (Bombay State) بھارت دی اک وڈی ریاست جو برطانوی علاقےآں بمبئی پریزیڈینسی نوں ریاست بڑودا ، مغربی بھارت تے گجراتی ریاستاں تے دکنی ریاستاں دے انضمام نال وجود وچ آئی۔
گٹھ:مہاراشٹر دی تریخ گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:بھارت گٹھ:بھارت دیاں سابقہ ریاستاں تے علاقے
افغانی پکوان
افغانی پکوان د‏‏ی تیاری وچ  گندم ، مکئی ، جو تے چاول دا استعمال کيتا جاندا اے مختلف علاقےآں وچ مقامی پھل تے سبزیاں تے دُدھ د‏‏ی مصنوعات جداں دُدھ ، دہی تو‏ں پکوان تیار کيتے جاندے نيں ۔ افغانستان اپنے اعلیٰ معیار دے انار ، انگور ، تے میٹھے ، رگبی فٹ بال دے سائز دے خربوزاں دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ افغانستان دی قومی ڈش قابلی پلاؤ اے
مشہور کھانے
thumb| [[نان (روٹی) جو افغانستان وچ سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والی روٹی ا‏‏ے۔ جو اپنے حجم د‏‏ی وجہ تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔]] thumb| چاول [[کوفتہ مکئی دے نال]]
افغانی پلاؤ
افغانی پلاؤ دنیا بھر وچ اپنی خوش رنگی ، ، ذائقے تے خوشبو د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ کدی کدائيں اسنو‏ں بھورے چاول کینال بنایا جاندا اے ۔اس د‏ی سجاوٹ وچ گاجر تے میوہ جات دا ستعمال کيتا جاندا اے ۔ذیادہ تر اسنو‏ں بکرے یا گائے دا گوشت تو‏ں تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔
قورمہ
قورمہ عام طور اُتے چاول دے نال پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ہمیشہ پیاز تے ٹماٹر تو‏ں ملیا ک‏ے تیار کيتا جاندا اے ۔تلی ہوئی پیاز وچ ،ٹماٹر شامل کيتا جاندا اے ۔فیر اس وچ اہ‏م جز شامل کيتا جاندا اے ، جو گوشت یا سبزیاں ہوسکدا ا‏‏ے۔ بھورا پیاز اسنو‏ں اسٹو د‏‏ی شکل دیندا ا‏‏ے۔ افغانی قورمہ د‏‏ی بہت ساریاں قسماں تیار کيتی جاندیاں نيں۔
thumb| [[کوفتہ|کوفہ کباب نان دے نال]]
ہور افغان پکوان
thumb|300x300px| افغانی کھانے د‏‏ی میز
حوالے
گٹھ:تاجک پکوان گٹھ:ازبکستانی پکوان گٹھ:پشتون پکوان گٹھ:افغان پکوان گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات
اشوک پراکرت
ورگی کرن
ماسکا اشوکن پراکرت نوں اک شروعاتی مدھ-بھارت-آریئن بولی دے روپ وچ شرینیبدھّ کردی اے، جو کہ انڈو-آریئن دے تریخی ترقی وچ پرانے انڈو-آریئن توں بعد سبھ توں شروعاتی پڑاء نوں درساؤندی اے۔ پالی اتے شروعاتی جین اردھماگدھی (پر ایہہ سارے نہیں) وی اس پڑاء نوں ہی درساؤندے ہن۔
اپ-بولیاں
دھنی سائنس اتے ویاکرنک محاورے دے بنیاد اُتے اشوکن سمپادکاں وچ تن اپ-بولی گروہ مصدقہ ہن جو بعد دیاں مدھ انڈو-آریئن بولیاں دے ترقی نال میل کھاندے ہن۔
نمونہ
thumb|200x200px| شاہبازگڑھی وکھے [[کھروشٹھی|کھروشٹھی لپی وچ اشوکن پراکرت نال انکت 'دھرم-دیپی اخلاقیات دا پنر-لیکھن]]
حوالے
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں گٹھ:ہند-آریہ بولیاں گٹھ:تریخی تھانواں گٹھ:بولی گٹھ:بھاشا-پروار
آرک لیمپ
آرک لیمپ جان بلب اک اجیہا بلب ہندا اے جہڑا کہ بجلئی آرک (جسنوں وولٹیک آرک وی کیہا جاندا اے) دے عمل نال روشنی پیدا کردا اے۔ کاربن آرک روشنی نوں ہنفری ڈیوی ولوں 1800 دے پہلے دہاکے وچ کھوجیا گیا سی، جو کہ ہوا وچ کاربن دے الیکٹروڈاں دے وچکار پیدا ہندی اے۔ اسے اصول دی بنیاد تے ہی اسنے پہلی وہارک بجلئی روشنی دا اساری کیتا سی۔
حوالے
گٹھ:روشنی گٹھ:بجلئی بلب گٹھ:الیکٹریکل انجنیئرنگ گٹھ:بجلی
پچھݪ پیری
پچھل پیری ( ،  "الٹ پیر" یا چڑیل (  ،  ) اک عفریت یا مافوق الفطرت مخلوق اے جو وسطی تے جنوبی ایشیا وچ بھوتاں د‏‏یاں کہاݨیاں دا اک مقبول کردارہ‏‏ے۔ پچھل پیری عموماً سواݨی دے روپ وچ ہُندی اے ، گھنے لمبے لمبے بال اس دے چہرے نو‏‏ں ڈھانپے رکھدے نيں۔
پچھوکڑ
کہیا جاندا اے کہ پچھل پیری بھارت تے پاکستان دے پہاڑاں وچ گھمدی رہندی ا‏‏ے۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ ایہ ہمالیا وچ پائی جاندی اے مگر کدی کدائيں کسی دیہات وچ وی داخل ہو جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ صوبا خیبر دے پہاڑی علاقےآں وچ دیکھݨ د‏‏ی اطلاع ملدی اے پ‏ر پنجاب وچ وی کدی کدائيں دیکھݨ د‏‏ی اطلاعات ملدیاں نيں۔ جو لوک جو انہاں اطلاعات دا دعوی کردے نيں اوہ عام طور اُتے پینڈو دیہات دے بزرگ ہُندے نيں جو تبھلیکھا پرست عقائد رکھدے نيں۔ ایہ ممکن اے کہ پنجاب دے لوکاں نے اپنے شمالی ہمسایہ ملکاں تو‏ں ایہ عقیدہ لیا ہو تے اس افسانے وچ خود تو‏ں کئی اضافے کر لئی ہوݨ۔ پچھل پیری د‏‏ی خصوصیات خطے دے لحاظ تو‏ں وکھ وکھ ہُندیاں نيں۔ کچھ لوک داستاناں وچ ، پچھل پیری رات نو‏‏ں جنگل وچ ظاہر ہُندی اے تے اس شخص نو‏‏ں نشانہ بناندی اے جو تنہا نظر آندا ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ بوہت‏ے کہانیاں اس تو‏ں بچ کر نکل جانے والےآں دے گرد گھمدی نيں ۔ اس د‏ی کہانیاں عام طور اُتے ایداں دے لوکاں دے ذریعے پھیلدی نيں جو اسنو‏ں دیکھݨ دا دعوی کردے نيں۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ پچھل پیری د‏‏ی دو شکلیاں نيں تے اس دے پیر پِچھے د‏‏ی طرف مڑے ہُندے نيں۔
حوالے
گٹھ:فوق الفطرت افسانے گٹھ:پنجابی لوک کہانیاں گٹھ:توہم پرستی گٹھ:دیومالائی بلاواں
آسام دی مصوری
آسام وچ ہتھ-لکھت مصوری دی روایت مہان لیڈر، سماج سدھارک، ویشنو سنت سنکردیو (1449–1568 ای۔) ولوں پیش کیتے گئے نوَ-ویشنواد دے سدھے جواب وچ ترقی یافتہ کیتی گئی سی۔ thumb| دکھنیپت سطرہ دی سچتر ہتھ-لکھت ہتھ-لکھت پتے مقامی طور اُتے مہیا سامان نال بنائے گئے سن۔ سانچی پیٹ بناؤن دی عمل بارے سر ای اے گیٹ ولوں چرچہ کیتی گئی سی۔ ہتھ-لکھتاں دے کاغذ بناؤن لئی ورتی جان والی اک ہور سامان تلپت سی پر سنچیپت جنی مشہور نہیں سی۔ پینٹنگاں دی سرجنا وچ شامل چترکار مدھیگی دور دوران اکّ کھیڈ/قبیلے دے ماتحت منعقد کیتے گئے سن۔ اس کھیل دے انچارج افسر نوں کھانیکر بوروآ دے ناں نال جانیا جاندا سی۔ پینٹنگ دے نال-نال کھنیکر لکڑ اتے دھرتی دوواں دیاں مورتیاں بناؤن، ناٹک لئی ماسک، کندھ مصوری، لکڑ دی نقاشی اتے جورائی دی کلا وی جاندا سی۔
کلا دیاں سٹائلاں
left|thumb| عدالت دا جلوس۔ گڑھگاؤں دی مصوری دی سٹائل کویچندر دوجیا دے دھرم پران وچ درسائی گئی اے اتے بادھا لگیرا ولوں درسائی گئی اے۔ (داسگپتا، 1972) آسامی پینٹنگ دے وکھ-وکھ سکولاں دیاں 6 دھاراواں جاں سٹائلاں دا حوالہ دندا اے جویں کہ: تائی-اہوم سکول، ستریا سکول، درنگ سکول اتے گڑھگاؤں سکول (عدالتی سٹائل)۔ پر دوجے مفکراں دے مطابق جویں کہ نیوگ، کلتا اتے سیکیا ایہہ سٹائیل تائی-اہوم سٹائل نوں چھڈّ کے تن توں چار تک آؤندیاں ہن۔ اوہناں لئی سٹائلاں مکھ طور اُتے تن ہن - ستریا، عدالت (گڑھگاؤں، صوبائی مغل، گڑھگاؤں دے ولین ورگی سٹائل) اتے درنگ، جے اتے جدوں تائی-اہوم نوں باہر رکھیا گیا اے۔ (سیکیا، 2016) اس دے مطابق آسام دیاں پینٹنگ سٹائلاں نوں تن شاکھاواں جاں سٹائلاں وچ ونڈیا جا سکدا اے: ستریا سٹائل، راجگھریا سٹائل اتے سجاوٹ ہی۔ تیجی سٹائل بارڈر سجاوٹ والیاں ہتھ-لکھتاں نوں درساؤندی اے، نہ کہ تمثیلی۔ (سیکیا، 2016) تائی-اہوم سٹائل نوں اسدی  آدمتا، جوش دی گھاٹ، دبدبا اتے نرنترتا دے کارن نظر انداز کردا اے۔  (کلتا، 2014) آسامی ہتھ-لکھت پینٹنگاں دیاں صرف دو سٹائلاں دا حوالہ دندا اے: ستریا سٹائل (سترا / ویشناوتی مٹھّ بیسڈ)، اتے اہوم راج سبھا (اہوم عدالت بیسڈ)۔
تائی-اہوم سٹائل
اہوم جدوں اپر برما توں اپر آسام آؤندے ہن، اپنے نال اپنی تہذیبی وراثت اتے ہنر لے کے آؤندے ہن۔ 1473 عیسوی دی اہوم بولی وچ درسائی گئی پھنگ چن ہتھ-لکھت، اسنوں آسام دے سبھ توں پرانے موجودہ ہتھ-لکھت چتراں وچوں اکّ منیا جاندا اے جو ہن، DHAS (تریخی اتے پرانے مطالعہ ڈیپارٹمنٹ، گہاٹی) وچ سرکھیت اے۔ سکتانتا کمپونگ اکّ ہور کھرڑا اے اہوم لپی وچ اکّ ہور سچتر ہتھ-لکھت اے جسدی متی 1523 عیسوی دے آسپاس اے دوویں ہتھ-لکھتاں ہتھ نال بنے کاغذ (تلا-پٹ) اتے بنائیاں گئیاں سن۔ دوہاں ہتھ-لکھتاں وچ بدھ دی مورت دا چترن عام اے۔ کجھ ہور تائی-اہوم ہتھ-لکھتاں ہن: پھے-بان (شگن اتے بھوکھبانی)، ککرا-تھینگ (چکن بون ڈوینیشن)، پھرا-لمبی (جاٹکا کہانی)، آدی۔ ایہناں انفرادی ہتھ-لکھتاں وچ کجھ لاکھنک لائن ڈرائنگ اتے سکیچ شامل ہن جو شاید پینٹنگ دی گٹھ دے ماتحت نہیں منے جاندے ہن۔
ستریا سٹائل
thumb| آسام توں ہتھ-لکھت پینٹنگ دا اکّ پنہ۔ پینٹنگ دی ستریا سٹائل۔ 16ویں صدی توں شروع ہوئی شنکردیو دی بھگتی لہر دے اثر نال ستریا سٹائل وجوں اکّ ہور سٹائل ساہمنے آئی۔ آسام وچ ویشنو مٹھاں وچ چترکلا دی ستریا سٹائل ترقی یافتہ اتے پرنتیجا ہوئی اے۔ مدھیگی آسام دے سطرہ جاں ویشنو مٹھّ راج وچ سماج، دھرم اتے سبھیاچار نوں روپ دین وچ اہم کردار ادا کردے ہن۔ پینٹنگاں ویشنو بھکشوآں ولوں سطراں وچ کیتیاں گئیاں سن۔ حالانکہ پینٹنگ دی کلا شروع وچ سنکردیو ولوں ڈرامہ چنسفر لئی اپنی سکرول پینٹنگ دے نال آمد کیتی گئی سی، جتھے اسنے بورڈووا وچ 1468 عیسوی وچ ستّ ویکنٹھ نوں درسایا سی۔ مصوری دی کلا اکّ وکھری سٹائل دے نال سطرہ وچ مشق کیتی جاندی اے، جسنوں مفکراں ولوں مصوری دی ستریا سٹائل وجوں جانیا جاندا اے۔ پینٹنگ دی اس سٹائل وچ ورتے گئے رنگاں نوں ہینگل اتے ہیٹل کیہا جاندا اے۔ سٹائل سطرہ سبھیاچار دے مقامی آرکیٹیکچرل ڈزائین اتے کپڑے پیش کردی اے۔ 'چترا بھاگوتا' جاں 'بھاگوتا کتاب x نوگوآن دے بالی سطرہ توں ستریا سٹائل دیاں سچتر ہتھ-لکھتاں دی سبھ توں پرانی اداہرن اے۔ سبھ توں پرانے متی والے ہتھ-لکھت چتراں وچوں اکّ بھاگوت-پران، کتاب 6 متی 1678 اے۔ ایہہ شنکردیو ولوں لکھیاں گئیاں کتاب دا پرتیلپی اے۔ thumb| لوَ-کشر لڑائی ہتھ-لکھت توں اکّ پینٹنگ۔ ستریا سٹائل دیاں ہور سچتر ہتھ-لکھتاں وچ شامل ہن: بھگتی رتناولی 1605 ساکہ (1683 ای۔)، بھاگوت پران، کتاب X (آدی دسما/چتر بھاگوت)، بار کیرتن، بھاگوت-پران، کتاب XI (1697 ای۔)۔ کالیتا دے مطابق، "ستریا محاورے نال متعلق آسامی مصوری دے سبھ توں ودھیا چتراں نوں 17ویں صدی عیسوی دے انت وچ پیش کیتا گیا اے" (کلتا، 2009) پر ساڈے کول سٹائل دیاں ہور ہتھ-لکھتاں ہن جویں کہ رماکانتا دی ونمالی دیور چرتا۔ دوج؛ نتانند کایستھ دا شری بھاگوت متسی چرت، 1644–50 ای۔ گیتا گووندا، کویراج چکرورتی ولوں ترجمہ شدہ، ای۔ 1644–50; ہریور وپر دا لوا کشار لڑائی، ای۔ 1714–1744; اننت آچاریہ دوج دا آنند لہری، 1714–44 ای۔ رامائن (سندر کانڈا) ای۔ 1715; سنکرا چرتا؛ اتے رامائن (لنکا کانڈا) 1791–1806 ای
کورٹ سٹائیل
thumb| برہت اشاہرن ہتھ-لکھت مصوری۔ پینٹنگ دی عدالتی سٹائل، راجگھڑیا سٹائل جاں گڑھگاؤں سٹائل (اہوم راج دا راجگڑھ بعد وچ رنگ پور وجوں) مکھ طور اُتے اہوم راج دے درباری کلاکاراں ولوں ترقی یافتہ کیتی گئی سی۔ شروع وچ، اوہناں نے سطراں توں کلاکاراں جاں کھانیکراں (کاریگراں) نوں نوکری اُتے رکھیا، بعد وچ بھارت دے وکھ-وکھ حصیاں توں بہت سارے کاریگراں نوں نامزد کیتا۔ اس کلا سٹائل دی شروعات ردر سنگھا (ای۔ 1696–1714) ولوں کیتی گئی سی، جس نے گیتا گووندا دے چترن دا حکم دتا سی۔
ایہہ اس دے جانشین سوا سنگھا اتے اسدی پتنیاں پرمتھیسوری دیوی اتے امبکا دیوی دے راج دور وچ جاری رکھیا گیا سی جس دے ماتحت آسام دی سبھ توں ودھیا پینٹنگ تیار کیتی گئی سی۔ شاہی دربار نے سترا دے ہور پیشہ ور کاریگراں نوں آکرشت کیتا اتے پیشہ ور مغل کلاکاراں نوں اس وچ بلا کے عدالت نے ہور مضبوطی دتی۔ اس طرحاں مصوری دی نویں اتے دھرم نرپکھّ سٹائل اہوم دے ماتحت پوربی آسام وچ ہستیودیارنو، سانکھچوڑا-ودھنکھچوڑا، گیتا گووندا اتے لوکسر لڑائی ورگیاں رچناواں وچ سندر مصوری دے نال ابھردی اے۔ left|thumb|299x299px| ہستیودیارنو، عدالتی مصوری دی اکّ اداہرن
درنگ سٹائیل
18ویں صدی دے مدھ دے ارنبھ وچ امن دے ویلے دوران ستریا چترک محاورہ پہلی وار درنگ وچ چلیا گیا۔ پر اوتھوں دے کاریگر اپنے ماجلی ساتھیاں وانگ باصلاحیت نہیں سن۔ درنگ سٹائل دے کجھ تمثیلی ہن: کومدی، انادی پٹنا (1782 ای۔) اتے بھاگوت-پران کتاب اٹھویں (1804 ای۔)۔ بعد دے دررنگ ہتھ-لکھت مختصر چتراں دی سبھ توں اہم اداہرن دررنگ راج ونساولی اے۔ اس سٹائل دا انت 1805 وچ کرشننارائن دی گدی توں چھٹن نال ہویا۔