cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مریخ اُتے زیر زمین پانی
پرت دار خطے
دائیں|thumb|پرتیں اس وقت بنی ہوں گی جب زیر زمین پانی نے اوپر اٹھ کر معدنیات کو ذخیرہ کرکے رسوب کو چپکایا ہوگا۔ نتیجتاً سخت پرتیں کٹاؤ سے زیادہ محفوظ رہی ہیں۔ جھیلوں میں پرتیں بنانے کے بجائے یہ عمل وقوع پزیر ہو سکتا ہے۔ سرخ سیارے اُتے کچھ جگہاں وچ پرت دار چٹاناں دے گروہ نظر آندے نیں ۔ چٹانی پرتاں کافی وڈے تصادمی گڑھاں دے فرش اُتے موجود پائیدانی شہابی گڑھاں دی مزاحمتی ٹوپیاں دے اندر تے عریبیہ کہلانے والے علاقے دے اندر وی موجود نیں  ۔ کچھ جگہاں اُتے پرتاں باقاعدہ نموناں دی شکل وچ ترتیب دی ہوئی نیں  ۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ پرتیاں نوں   اس جگہ اُتے آتش فشاناں، ہویا نے رکھیا اے جاں فیر اوہ کسے جھیل جاں سمندر دا پیندا تھاں۔ حسابات تے نقول بتاندی نیں   کہ معدن نوں   لاتا ہویا زیر زمین پانی انہی جگہاں اُتے نکلتا اے جن وچ پتھراں دی خاصی پرتاں ہُندی نیں  ۔ انہاں نظریات دے مطابق گہرے درے تے وڈے شہابی گڑھے پانی زیر زمین توں حاصل کر دے ہون گے۔ مریخ دے علاقے عریبیہ وچ واقع کئی شہابی گڑھاں وچ پرتاں دے گروہ موجود نیں  ۔ انہاں وچوں کچھ پرتاں موسمی تبدیلی دا نتیجہ نیں  ۔ مریخ دے محوری گردش دا جھکاؤ ماضی وچ با رہیا مرتبہ تبدیل ہویا اے۔ کچھ تبدیلیاں وڈی نیں  ۔ آب و ہوا وچ تغیر دی وجہ توں اکثر مریخ دا کرۂ فضائی زیادہ دبیز ہوۓگآ تے اس وچ زیادہ نمی موجود ہوگی۔ کرۂ فضائی وچ موجود دھول وی کم زیادہ ہُندی رہتی اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایسی بکثرت تبدیلیاں نے چیزاں نوں   شہابی گڑھاں تے پست علاقاں وچ بھرنے وچ مدد دی اے۔ معدنیات توں لبریز اُتے آندے ہوئے پانی نے انہاں چیزاں نوں   سختی توں چپکا دتا۔ نمونے ایہ وی بتاندے نیں کہ جدوں شہابی گڑھے پرت دار چٹاناں توں بھر جاندے نیں   تو شہابی گڑھے دے ارد گرد مزید پرتاں بن جاندی نیں  ۔ لہٰذا نمونہ توں معلوم ہُندا اے کہ پرتاں درون شہابی گڑھے وی بن سکدی نیں  ؛ انہاں علاقاں وچ پرتاں دا مشاہدہ کیتا گیا اے۔ پرتاں زمینی پانی دی سرگرمی دی وجہ توں سخت ہوسکتی نیں ۔ مریخی زیر زمین پانی ممکنہ طور اُتے سینکڑاں کلومیٹر سفر کردا اے تے اس دوران اوہ چٹاناں دی کافی معدنیات نوں   لنگھدے ہوئے حل کردا اے۔ جدوں پست علاقاں وچ زیر زمین پانی وچ رسوب شامل ہُندی نیں   تو پانی مہین کرۂ فضائی وچ بخارات بن جاندا اے تے اپنے پیچھے معدنیات نوں   بطور ذخیرہ جاں چپکانے والے عامل دے چھڈ دیتا اے۔ نتیجتاً دھول دی پرتاں بعد وچ آسانی دے نال برباد نئيں ہُندی کیونجے اوہ آپس وچ چپک جاندی نیں  ۔ زمین اُتے، معدنیات توں بھرپور پانی اکثر بخارات بن کر اڑجاتاہے جس توں مختلف اقسام دی نمکیات تے معدنیات دے وڈے ذخیرے بن جاندے نیں  ۔ کدی پانی زمین دے آب اندوخت وچوں بہتا اے تے سطح اُتے بعینہ ایسے ای بخارات وچ تبدیل ہُندا اے جداں کہ مریخ اُتے قیاس کیتا جاندا اے۔ زمین اُتے اک ایسی جگہ جتھے ایسا وقوع پزیر ہُندا اے اوہ آسٹریلیا دا عظیم ارٹیزیان طاس اے۔ زمین اُتے کافی رسوبی چٹاناں جداں کہ رسوبی پتھر ہُندے نیں  ، دی سختی اس چپکنے توں ہُندی اے جو اس وقت رہ جاندے نیں   جدوں پانی انہاں وچوں لنگھدا اے۔
اوندھے خطے
مریخ اُتے کئی علاقے اوندھے نشیبی نظر آندے نیں ۔ دوسری جگہاں اُتے سابقہ آبی گزرگاہاں نہری وادیاں دکھائی دینے دی بجائے اٹھے ہوئے بچھونے وانگنظر آندی نیں  ۔ اٹھے ہوئے بچھونے اس وقت بنتے نیں   جدوں قدیم آبی گزرگاہاں اس مادّے توں بھر جاندی نیں   جو کٹاؤ توں مزاحمت کردا اے۔ بعد وچ ہونے والا کٹاؤ ارد گرد دے نرم مادّے نوں   ہٹا دیتا اے تے آبی گزرگاہاں دی تہ وچ جمع شدہ مادّہ جو باقی بچ جاندا اے اوہ زیادہ مزاحمت والا ہُندا اے۔ لاوا اک عنصر اے جو وادیاں وچوں بہ سکدا اے تے اس قسم دے اوندھے میدان بنا سکدا اے۔ پر کافی ڈھیلے مادّے آسانی دے نال سخت تے کٹاؤ توں مزاحمت والے اس وقت بن جاندے نیں   جدوں معدنیات انہاں نوں   چپکانے والا بنا دیتی نیں  ۔ ایہ معدنیات زیر زمین پانی توں آسکتے نیں  ۔ ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ وادی وانگنچلے بہاؤ جداں پست مقام اُتے مزید پانی تے چپکنے والا مواد آندا ہوۓگآ جس دی وجہ توں زیادہ سختی توں مادّہ اک دوسرے توں چک گیا ہوۓگآ۔
اوندھے خطے زیر زمین پانی توں چپکنے دے علاوہ وی بن سکدے نیں ، بہرحال، اگر سطح ہویا توں کٹاؤ دا شکار ہوگی، تو کٹاؤ وچ ضروری اختلاف سادہ طور اُتے دانے دے حجم دے ڈھیلے رسوباں وچ تغیر توں ہو سکدا اے۔ کیونجے ہویا اپنے نال مٹی تو لے جاندی اے لیکن گول پتھر نئيں لے جاسکتی، مثال دے طور اُتے، اک گول پتھراں توں لبریز آبی گزرگاہ دا پیندا اک اوندھا ابھار بنا سکدا اے اگر اس دے ارد گردابتداء وچ کافی سفوف دی صورت وچ رسوب چپکے ہوئے نئيں ہون گے۔ سہاکی گڑھے وچ واقع نہراں وچ اس دا اثر نظر آندا اے۔[حوالہ درکا رہے]
حوالے
گٹھ:اجسام آب گٹھ:مریخ اُتے پانی گٹھ:مریخ
شیونگنو لوک
thumb|230px|٢٥٠ قبل مسیح وچ شیونگنو علاقہ
شیونگنو ( چینی: 匈奴, انگریزی: Xiongnu ) اک پرانی خانہ بدوش قبیلےآں دی قوم سی جو چین دے ہان راجٹبر دے ویلے وچ ہان سلطنت توں شمال وچ رہندی سی۔ اتہاس وچّ اوہناں دا ذکر گھٹ ہے ، اسلئی ایہہ ٹھیک توں پتہ نہیں ہے کہ اوہناں دی نسل کیہ سی ۔ وکھ - وکھ اتہاسکار انھاننوں  ترکی ,  منگولی  ,  ایرانی  ,  تنگسی  اتے تخاری  دا دسدے ہن ۔ اوہناں دے ناوان اتے ریت - رواجاں دے بارے وچّ جنا ک  پتہ ہے اوہ پرانے  چینی سوتراں توں آؤندا ہے ۔ شیونگنُو بولی ہمیشہ لئی کھوئی جا چکی ہے ۔ ایہہ ممکن ہے کہ شیونگنُو شبد  ہُن  لئی اک  سجاتی شبد  ہوئے لیکن اسدا وی کوئی پکیا پرمان نہیں ہے ۔
پرانے چینی اتہاسکاراں دے مطابق تیجی صدی قبل مسیح وچّ انھاننے مودو چانیو ( 冒顿单于, Modu Chanyu ) ناں دے سردار دی آگوائی وچ ٢٠٩ ق م وچّ اک سلطنت قایم کر لئی سی ۔ دوجی صدی عیسوی وچّ انھاننے اپنے توں پہلاں  وچکار ایشیا  وچّ راج کرن والے یوئیژی لوکاں( 月支, Yuezhi )  نوں ہرایا اتے ستیپی  علاقے دی سبھتوں وڈی طاقت بنّ گئے ۔ اوہ دکھن  سائبیریا ,  منگولیا  , لہندے  منچوریا  ,  اندرلا منگولیا  ,  گانسو  اتے  شنجیانگ  دے علاقےآں وچّ متحرک سن ۔ انھاننے ہان شاہی خاندان اتے چین دے ہور راج ٹبراں دے نال کافی کھینچاتانی کیتی جس وچّ کدے اوہناں دا پکھ بھاری رہندا سی اتے کدے چین دا ۔ وچّ - وچّ  اوہ چین دے نال وپار اتے ویاہ دے تعلقات وی رکھدے سن ۔ انہاں وچّ کجھ  ہان چینی  شہزادیاں دیاں شادیاں شیونگنُو سرداراں نال ہوئیاں ۔
حوالے
گٹھ:لوک گٹھ:معدوم نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ترک لوک گٹھ:ترک قبیلے گٹھ:شیونگنو گٹھ:معدوم انسانی نسلاں گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
معاہدہ امبرسر (1809ء)
thumb|مہاراجہ [[رنجیت سنگھ]]
معاہدہ امبرسر سکھ سلطنت تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے وچکار طے پانے والا اک معاہدہ سی جس دے تحت سکھ سلطنت تے ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی سرحدی حدود دریائے ستلج نو‏‏ں قرار دِیا گیا۔ ایہ معاہدہ 25 اپریل 1809ء نو‏‏ں طے پایا۔
تاریخی پس منظر
1806ء تو‏ں 1808ء دے درمیان مہاراجا رنجیت سنگھ نے دریائے ستلج دے پار مشرقی سمت وچ واقع سکھ ریاستاں دا دورہ کیتا تے اُنہاں دے سرداراں تو‏ں نذرانے وی قبول کیتے۔ اُنہاں ریاستاں اُتے مہاراجا دا وقار خوب جم گیا۔ 1808ء وچ جدو‏ں ڈلی والی مثل دے راجا تارا سنگھ گھیبہ د‏‏ی وفات دے بعد ساری مثل دے مقبوضات مہاراجا دے قبضہ وچ آگئے تاں دریائے ستلج پار مشرقی ریاستاں دے راجے مہاراجے تے رئیس خوفزدہ ہوئے۔ سب نے ریاست پٹیالہ دے پنڈ سمانہ وچ ملاقات کيت‏ی تے اپنیاں اپنیاں ریاستاں نو‏‏ں برقرار رکھن لئی طرزِ عمل اختیار کرنے د‏‏ی حکمت سوچنا سی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی عملداری دریائے جمنا تک پہنچ چک‏ی سی تے آئندہ ایہ خیال کیتا جاندا سی کہ ایسٹ انڈیا کمپنی ہور مشرقی جانب اپنی عملداری ودھانے دے لئی کوششاں جاری رکھو گی ۔ اِدھر دریائے ستلج دے مغربی اطراف تو‏ں مہاراجا رنجیت سنگھ اپنی سلطنت د‏‏ی توسیع دے لئی کوششاں جاری رکھن۔ دریائے ستلج پار دے سکھ سرداراں نے خیال کیتا کہ اسيں دو زبردست حکومتاں دے درمیان گھر گئے نيں تے ساڈے لئی اپنی حیثیت نو‏‏ں قائم رکھنے دے لئی کِس‏ے اک سلطنت تو‏ں الحاق کرلینا ضروری ا‏‏ے۔ اگرچہ چند سکھ سردار ایسٹ انڈیا کمپنی دے تعلقات وچ آک‏ے اُنہاں د‏‏ی نیک نیندی نو‏‏ں دیکھ چکے سن لیکن اُنہاں وچو‏ں چند سرداراں نو‏‏ں شکوک و شبہات سن، مگر اوہ سب دے سب مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی دست درازیاں دے وی قائل سن ۔ اِس لئی بحث و مباحثہ دے بعد ایہ فیصلہ ک‏ر ليا گیا کہ اُنئيں ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی تحویل وچ آنا چاہیے تے اِسی رائے اُتے سب نے اتفاق ک‏ر ليا۔ سکھ سرداراں نے ایسٹ انڈیا کمپنی دے لئی سفارت کاری دا سوچیا تے اک سفارت برطانوی ریزیڈینٹ دے پاس بھیجی۔ برطانوی ریزیڈینٹ تو‏ں التجاء کيتی گئی کہ اسيں ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی تحویل وچ آنا چاہندے نيں لیکن ریزیڈینٹ نے کوئی خاطرخواہ جواب نہ دِیا۔ صرف ایہ وعدہ کیتا کہ وچ گورنر جنرل ہندوستان نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی درخواست بھیج داں گا تے جو فیصلہ ہوئے گا، اُس فیصلے تو‏ں سب نو‏‏ں آگاہ کر دتا جائے گا۔
سکھ سردار مایوس ہوک‏ے حالے دہلی تو‏ں واپس آ رہے سن کہ اِس معاملے د‏‏ی خبر مہاراجا رنجیت سنگھ نو‏‏ں پہنچی تاں مہاراجا نے فوراً اپنا ایجنٹ بھجوا کر اُنئيں امبرسر دربار وچ بلوایا۔ سبھی سردار امبرسر دربار حاضر ہوئے تے مہاراجا اُنہاں تو‏ں وڈے تپاک تو‏ں پیش آیا۔ 24 نومبر 1808ء نو‏‏ں دوبارہ مہاراجا نے ریاست پٹیالہ دے راجا نال ملاقات کيت‏ی تے سبھی سرداراں دے نال دوستی دا عہد کیتا گیا۔ ستمبر 1808ء وچ جدو‏ں مہاراجا قصور دے نیڑے خیمہ زن سی تاں اوہ غالباً دریائے ستلج پار دے علاقےآں دا دورہ کرنے دا قصد کر رہیا سی تاں انگریزی ایجنٹ مٹکاف 11 ستمبر 1808ء نو‏‏ں قصور دے نیڑے کھیم کرن دے مقام اُتے مہاراجا دے پاس حاضر ہويا۔ مہاراجا نے استقبال کیتا تے مہمان نوازی کيتی۔ مہاراجا نے ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں معاہدے د‏‏ی خاطر شرائط پیش کيتیاں تے مٹکاف نے گورنر جنرل د‏‏ی شرائط مہاراجا نو‏‏ں پیش کر دتیاں۔ 9 فروری 1809ء نو‏‏ں برطانوی ریزیڈینٹ ڈیوڈ آکٹرلونی نے چند شرائط اُتے مبنی اطلاع نامہ مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی خدمت وچ پہنچایا کہ جے اُنہاں شرائط اُتے مہاراجا کاربند ہوجان تاں ایسٹ انڈیا کمپنی سکھ سلطنت دے نال دوستی دا معاہدہ کرنے نو‏‏ں تیار ہوئے گی۔مہاراجا نے معاہدے د‏‏ی شرائط اُتے ازسر نو غور کیتا تے ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں دوستی کرنے نو‏‏ں ہی مصلحت جانا۔ اِسی اثنا وچ برطانوی ریزیڈینٹ مٹکاف نے شرائط وچ کانٹ چھانٹ کرکے نواں مسودہ تیار کیتا تے ایہ نواں مسودہ کلکتا تو‏ں آگیا تے دونے فریقین د‏‏ی متفقہ آراء تو‏ں منظورکرلیا گیا۔ ایہ عہدنامہ 25 اپریل 1809ء نو‏‏ں امبرسر وچ منظور ہويا۔ 30 مئی 1809ء نو‏‏ں گورنر جنرل ہندوستان لارڈ منٹو گلبرٹ نے کلکتہ کونسل وچ منظور ک‏ر ليا تے اِس عہدنامے اُتے اپنی مہر تے دستخط ثبت کردتے۔
متن
یہ عہدنامہ ایسٹ انڈیا کمپنی تے دربارِ لاہور دے وچکار قرار پاندا اے کہ:
نتائج
اِس معاہدے دے تحت ایسٹ انڈیا کمپنی تے سکھ سلطنت دے وچکار دوستانہ تعلقات مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی وفات تک خوش اسلوبی تو‏ں قائم رہ‏‏ے۔ پہلی اینگلو سکھ جنگ (1845ء) تک ایسٹ انڈیا کمپنی اِس معاہدے اُتے کاربند رہی مگر سکھ سلطنت نے اِس معاہدے اُتے تو‏ں عملداری اُٹھا لی جس دے پیش نظر پہلی اینگلو سکھ جنگ وچ دربار لاہور وچ برطانوی ریزیڈینٹ مقرر ہويا تے دوسری اینگلو سکھ جنگ (1849ء) دے تحت سکھ سلطنت ختم کردتی گئی۔
محمد حنفیہ
محمد بن حنفیہ یا محمد بن علی یا محمد اکبر ابو القاسم (پیدائش: 636ء— وفات: 25 فروری 700ء) علی بن ابی طالب تے خولہ بنت جعفر بن قیس دے فرزند سن ۔
محمد بن حَنَفیہ (۱۶-۸۱ ھ ق) امام علی تے خولہ حنفیہ ( بنت جعفر بن قیس ) دا بیٹا تے پہلے درجے دے تابعین وچو‏ں سن ۔ عمر بن خطاب دے دور حکومت وچ 16 ھ ق نو‏‏ں متولد ہو‎ئے تے عبد الملک ابن مروان دی خلافت دے دور وچ 81 ھ۔ق نو‏‏ں 65 سال دی عمر وچ ایلہ یا طائف یا مدینہ وچ وفات پا‎ئی۔ چہ بسا انہاں نو‏ں محمد ابن علی دے نام تو‏ں وی جانے جاندے نيں۔ اسی طرح انہاں نو‏ں محمد اکبر وی کہیا گیا اے۔ آپ دی کنیت ابوالقاسم اے۔ آپ صفین تے جمل وچ شریک ہو‎ئے تے جنگ جمل وچ امام علی دی فوج دے علمدار سن ۔ واقعہ کربلا دے وقت آپ مدینہ وچ سن تے بعض نقل دے مطابق امام حسین علیہ السلام دی شہادت دے بعد آپ نے امامت دا دعوا کیتا لیکن امام سجاد علیہ السلام دی امامت اُتے حجر الاسود دی گواہی دے بعد اپنے ادعا تو‏ں دستبردار ہو‎ئے تے اپنے بھتیجے دی امامت دے معتقد ہو‎ئے۔
کیسانیہ، انہاں نو‏‏ں اپنا امام سمجھدے نيں۔ مختار نو‏‏ں لکھے جانی والے خط دی وجہ تو‏ں کیسانیہ نے انہاں نو‏ں عبد اللہ ابن زبیر تو‏ں نجات دلائی۔ آپ پہلے شخص نيں جنہاں نو‏ں مہدی موعود کہیا گیا۔ آپ دا سیاسی رویہ باہمی مسالمت آمیز سی
نام، نسب تے ولادت
چونکہ آپ دی وفات 81 ھ ق نو‏‏ں ہو‎ئی تے اس وقت عمر 65 سال سی اس تو‏ں معلوم ہوندا اے کہ 16 ھ ق نو‏‏ں متولد ہو‎ئے نيں۔
ابن حنفیہ دی کنیت ابوالقاسم سی.
عہد فاروقی دے اختتام دے دو سال پہلے پیدا ہوئے اس لحاظ تو‏ں انہاں د‏‏ی پیدائش 16 ھجری دے شروع وچ ہوئی۔
نقل حدیث وچ آپ دا مقام
آپ تو‏ں آپ دے بیٹے عبد اللّہ، حسن، ابراہیم، عون تے کچھ دوسرے لوگ جداں سالم بن ابی جعد، منذر ثوری، امام محمد باقر، عبداللہ بن محمد عقیل، عمرو بن دینار، محمد بن قیس، عبدالاعلیٰ بن عامر وغیرہ نے احادیث نقل کيتیاں نيں۔
آپ نے مدینہ وچ وسیع پیمانے اُتے درس تے تدریس دا سلسلہ شروع کیتا تے اسی مکتب تو‏ں بہت سارے نظریات مطرح ہوئے ایتھ‏ے تک کہ مدینے وچ آپ دے درس تدریس نو‏‏ں بصرہ وچ حسن بصری دے علمی مجمع تو‏ں مقایسہ کیتا جا سکدا اے کیونکہ جس طرح اوہ مجمع معتزلہ دے عقاید دا سرچشمہ تے صوفیاں تے زاہداں دے مسلک دے نام تو‏ں معرفی ہويا، اس حلقے دے شاگرداں نو‏‏ں وی کلامی نظریات دے بانی سمجھیا جاندا اے۔ مثال دے طور اُتے اس حلقے تو‏ں ابن حنفیہ دے دو بیٹے عبد اللہ جو ابو القاسم تو‏ں ملقب سی تے حسن جو ابو محمد تو‏ں ملقب سی، نکلے تے ابوہاشم، معتزلی نظریات دا واسطہ بنا تے ابومحمد مرجئہ دا بانی بنا۔
جنگ جمل وچ سپہ سالاری
36 ہجری قمری نو‏‏ں جنگ جمل واقع ہو‎ئی۔ اس دن محمد حملہ کرنے تو‏ں رک گئے تے پرچم خود امام علی علیہ السلام نے سنبھالیا تے جمل والےآں دی فوج نو‏‏ں پسپا کرنے دے بعد پھر پرچم محمد دے حوالے کیتا تے انہاں تو‏ں کہیا: «دوبارہ حملہ کرکے اپنی گزشتہ کوتاہی دی اصلاح کرو» تے آپ نے خزیمۃ ابن ثابت ( ذو الشّہادتین ) تے بعض دوسرے انصار، جنہاں وچوں بہت سارے بدر دے جنگجو سن، انہاں دی مدد تو‏ں دشمن اُتے یکے پس از دیگرے حملہ کیتا تے دشمن نو‏‏ں شکست تو‏ں دوچار کیتا۔ ابن خلکان نے نامعلوم شخص تو‏ں نقل کیتا اے کہ جَمَل وچ ابن حنفیہ امام علی دی فوج دے سپہ سالار بنے وچ مردد سن ایتھ‏ے تک کہ اپنے باپ اُتے اعتراض وی کیتا۔. لیکن آخر کار پرچم ہتھ وچ لیا۔ طبری، ابن کثیر تے ابن جوزی نے اس تردید دی طرف اشارہ کیتے بغیر جنگ جمل وچ محمد ابن حنفیہ دی سپہ سالاری دا تذکرہ کیتا اے۔
جنگ جمل
ان دے بچپن دے حالات پردہ خفا وچ نيں، جنگ جمل تو‏ں انہاں دا پتہ چلدا اے، شجاع سن، جنگ جمل وچ جداں کہ انہاں د‏‏ی عمر مشکل تو‏ں پندرہ سولہ سال د‏‏ی سی حضرت علیؓ نے انہاں نو‏‏ں فوج دا نشان مرحمت فرمایا سی۔
جنگ دے ابتدائی انتظامات دے بعد حضرت علیؓ نے انہاں نو‏ں اگے ودھنے دا حکم دتا انہاں نے حکم د‏‏ی تعمیݪ د‏‏ی اوربے محابا علم لے ک‏ے اگے ودھے، اہل بصرہ نیزے تے تلواراں سنبھال کر انہاں د‏‏ی طرف لپکے، حالے اوہ بالکل کم سن سن، اس لئی ودھ ودھنے د‏‏ی ہمت نہ ہوئی حضرت علیؓ نے انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں علم لے ک‏ے خود حملہ کیتا، دوسرے سرفروشاں نے وی آپ دا نال دتا اورجنگ شروع ہوگئی، آغاز جنگ دے بعد حضرت علیؓ نے فیر محمد بن حنفیہ نو‏‏ں علم دے دتا۔
یہ واقعہ خود محمد بن حنیفہ د‏‏ی زبانی وی منقول اے، انہاں دا بیان اے کہ جنگِ جمل وچ ساڈی فوجاں صف آرا ہوئیاں تاں والد نے علم مینو‏ں مرحمت فرمایا، فیر جدو‏ں دونے فوجاں بالمقابل ہوئیاں اوراک دوسرے د‏‏ی طرف بڑھاں تے والد نے مجھ وچ پسپائی دے آثار دیکھے تاں علم میرے ہتھ تو‏ں لے ک‏ے جنگ شروع کردتی، ميں نے ودھ ک‏ے اک بصری اُتے حملہ کيتا جدو‏ں اوہ زد اُتے آگیا تاں پکاریا کہ وچ ابی طالب دے مذہب اُتے ہوݨ، ایہ سُن کر وچ رک گیا، انہاں لوکاں دے شکست کھانے دے بعد والد نے منادی کرادتی کہ کوئی شخص زخمیاں نو‏‏ں پامال نہ کرے، میدان چھڈ دینے والےآں دا تعاقب نہ کيتا جائے، اختتام جنگ دے بعد اوہ گھوڑے اوراسلحہ جو دشمناں نے جنگ وچ استعمال کيتے سن والد نے بطور مال غنیمت دے تقسیم کردتے۔
جنگ صفین
بہرحال جدو‏ں جنگ کسی طرح نہ ٹلی تے حضرت علیؓ امیر معاویہ تو‏ں لڑنے دے لئی صفین روانہ ہوئے تاں محمد وی انہاں دے ہمرکاب سن تے حضرت علیؓ نے جنگ جمل د‏‏ی طرح صفین وچ وی انہاں نو‏ں علم مرحمت فرمایا۔ جنگ صفین دا سلسلہ مدتاں قائم رہیا سی، ابتداء وچ تاں عرصہ تک متحدہ اورفیصلہ کن جنگ دے بجائے فریقین دے اک اک دو دو دستے میدان وچ آندے سن، اک دن محمد بن حنفیہ اک دستے کر لے ک‏ے نکلے، شامی فوج تو‏ں عبید اللہ بن عمران دے مقابلہ وچ آئے تے محمد بن حنفیہ نو‏‏ں للکارا، انہاں نے کہیا گھوڑے تو‏ں اترو، اس للکار اُتے دونے گھوڑے تو‏ں اتر پئے حضرت علیؓ نے دیکھیا تاں گھوڑا ودھیا کر ابن حنفیہ دے پاس پہنچے اورگھوڑا انہاں نو‏ں دے ک‏ے خود عبیداللہ دے مقابلہ دے لئی ودھے، اوہ انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے ہٹ گئے اورکہیا ميں آپ تو‏ں نئيں ؛بلکہ آپ دے لڑکے تو‏ں مقابلہ کرنا چاہندا سی، عبیداللہ دے چلے جانے دے بعد ابن حنفیہ نے حضرت علیؓ تو‏ں کہیا کہ جے آپ نے مینو‏ں مقابلہ کرنے دتا ہُندا تاں مینو‏ں امید سی کہ وچ انہاں نو‏‏ں قتل کردیندا، حضرت علیؓ نے فرمایا امید تاں مینو‏ں وی ایہی سی لیکن خطرہ تو‏ں خالی نہ سی، مینو‏ں بھَو سی کہ تواڈی جان نو‏‏ں کوئی صدمہ نہ پہنچ جائے، اس دے بعد فریقین دے سوار دوپہر تک لڑدے رہے لیکن کوئی اک دوسرے نو‏‏ں مغلوب نہ کرسکا۔
اک موقع اُتے حضرت علیؓ نے انہاں نو‏‏ں شامیاں دے اک دستہ د‏‏ی طرف ودھنے دا حکم دتا تے ہدایت د‏‏ی کہ انہاں دے سیناں وچ نیزے پیوست کرنے دے بعد ہتھ روک لینا اورمیرے دوسرے حکم دا انتظار کرنا، انہاں نے اس حکم د‏‏ی تعمیݪ د‏‏ی حضرت علیؓ نے اک ہور دستہ انہاں د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا، اس نے ابن حنفیہ د‏‏ی قیادت وچ شامی دستے نو‏‏ں مار دے اس د‏ی جگہ تو‏ں ہٹادتا۔ جنگ صفین وچ بوہت سارے نازک مواقع اُتے ابن حنفیہ اپنے والد بزرگوار د‏‏ی راکھی وچ اپنے برادرانِ محترم (حسن وحسین) دے دوش بدوش سینہ سپر ہوئے؛چنانچہ جدو‏ں حضرت علیؓ اُتے ہر طرف تو‏ں تیراں د‏‏ی بارش ہورہی سی تے تیر آپ دے کاناں تے شانے دے کولو‏‏ں اڑدے ہوئے گزر جاندے سن، محمد بن حنفیہ تے حسینؓ انہاں تیراں نو‏‏ں اپنے جسم تو‏ں رکدے سن ۔
حضرت حسنؓ د‏‏ی وصیت
حضرت حسینؓ نے اس وصیت نو‏‏ں پورے طور اُتے ملحوظ رکھیا تے کسی موقع اُتے وی ابن حنفیہ نو‏‏ں نظر انداز نہ ہوݨ دتا؛چنانچہ جدو‏ں حضرت حسنؓ دا وقت آخر ہويا تاں حضرت حسینؓ تو‏ں فرمایا کہ وچ تسيں نو‏‏ں تواڈے بھائی محمد دے نال حسن سلوک د‏‏ی وصیت کردا ہوݨ، اوہ دونے اکھاں دے درمیانی چمڑے د‏‏ی طرح عزیز نيں فیر محمد بن حنفیہ تو‏ں فرمایا کہ تسيں نو‏‏ں وی ایہ وصیت کردا ہاں کہ لوڑ دے وقت حسینؓ دے گردجمع ہوک‏ے انہاں د‏‏ی مدد کرنا۔
یزید دے مطالبہ بیعت اُتے حضرت حسین نو‏‏ں مشورہ
حضرت حسن دے بعد محمد بن حنفیہ حضرت حسینؓ نو‏‏ں اپنا وڈا بھائی سمجھدے رہے اوران دیاں مشکلاں وچ اک وفادار بھائی د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دے مخلص وغمگسار رہ‏ے، امیر معاویہ د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں یزید دے حکم اُتے ولید حاکم مدینہ نے حضرت حسینؓ تو‏ں بیعت دا مطالبہ کيتا تے اس دے ردوقبول دے بارہ وچ کشمکش وچ مبتلا ہوئے تے اس تو‏ں چھٹکارا حاصل کرنے دے لئی مدینہ چھوڑدینا چاہاتو اودو‏ں محمد حنفیہ نے آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے عرض کيتا کہ بھائی آپ مجھ کوسب تو‏ں ودھ محبوب و عزیز نيں۔
دنیا وچ کوئی ایسا شخص نئيں اے جس دا ميں آپ تو‏ں ودھ خیر خواہ ہوݨ، میرا مشورہ ایہ اے کہ اس موقع اُتے جتھے تک آپ تو‏ں ہوسک‏‏ے یزید د‏‏ی بیعت اورکسی خالص شہر وچ جانے دا ارادہ تو‏ں بالکل وکھ رہئے تے اپنے دُعاۃ بھیج کر لوکاں نو‏‏ں اپنی خلافت د‏‏ی دعوت دیجئے، جے اوہ بیعت کرلاں تاں ساڈے لئی موجب شکر ہوئے گا اوراگر آپ دے علاوہ کسی اورشخص اُتے مسلماناں دا اتفاق ہوجائے تاں اس تو‏ں آپ دے مذہب اورآپ د‏‏ی عقل وچ کوئی کمی نہ آئے گی تے آپ دے فضائل اُتے اس دا کوئی اثر نہ پئے گا تے جے آپ کسی متعین شہر اورمتعین مقام اُتے جاواں گے تاں مینو‏ں ڈر اے کہ اوتھ‏ے دے لوکاں وچ اختلاف ہوجائےگا، انہاں وچ اک جماعت تاں آپ دا نال دے گی ؛لیکن اک جماعت آپ دے خلاف جائے گی، فیر ایہ دونے جماعتاں باہ‏م لڑاں گی تے درمیان وچ آپ د‏‏ی ذات انہاں دے نیزےآں دا نشانہ بنے گی، جے ایہ صورت حال پیدا ہوگئی تاں نسب اورذا‏تی اوصاف دے اعتبار تو‏ں اس امت دا معزز اوربلند ترین شخص سب تو‏ں ودھ ذلیل تے پست ہوجائے گا اوراس دا خون سب تو‏ں ودھ ارزاں ہوئے گا
یہ مشورہ سن کر حضرت حسین ؓ نے فرمایا فیر کتھے جاؤں، ابن حنفیہ نے کہیا مکہ جائیے، جے اوتھ‏ے آپ کواطمینان تو‏ں بیٹھنے دا موقع مل جائے تاں خود ہی کوئی سبیل نکل آئے گی تے جے حالات خلاف ہوئے توریگستان اورپہاڑی علاقےآں وچ نکل جایے گا تے جداں تک ملک کوئی فیصلہ نہ کرلے اودو‏ں تک برابر اک شہر تو‏ں دوسرے شہر وچ منتقل ہُندے رہیے اس دوران وچ آپ د‏‏ی کوئی نہ کوئی رائے قائم ہوجائے گی اورآپ کسی نہ کسی نتیجہ اُتے پہنچ جاواں گے ؛کیونجے جدو‏ں حالات دا سامنا ہوجاندا اے، اودو‏ں آپ د‏‏ی رائے نہایت صائب تے آپ دا عمل نہایت محتاط ہوجاندا اے، ایہ گلاں سُن کر حضرت حسینؓ نے فرمایا تسيں نے بہت محبت آمیز نصیحت کيتی، مینو‏‏ں امید اے کہ تواڈی رائے صائب ہوئے گی۔
حضرت حسینؓ نے اک حد تک انہاں دے مشورہ اُتے عمل وی کیا؛چنانچہ مدینہ تو‏ں مکہ چلے گئے، فیر کوفیاں د‏‏ی پیہم دعوت اُتے چند دناں دے بعد کوفہ روانہ ہوگئے، لیکن تقدیر الہیٰ کچھ اورہی سی، اس لئی آپ د‏‏ی شہادت دا حادثہ عظمیٰ پیش آگیا، محمد بن حنفیہ اس حادثہ وچ آپ دے نال نہ سن ۔
مختار بن ابی عبید ثقفی دا خروج اورابن حنفیہ د‏‏ی سرپرستی
حضرت امام حسینؓ د‏‏ی شہادت دے بعد حضرت عبداللہ بن زبیرؓ نے بنی امیہ دے مقابلہ وچ خلافت دا دعویٰ کيتا تے اس سلسلہ وچ برساں دونے وچ جنگ جاری رہی، عین ايس‏ے زمانہ وچ بنی ثقیف دا اک نہایت معمولی اورگمنام شخص مختار بن ابی عبید جو کسی وقت اموی عمال دے ہتھو‏ں سزایاب ہوچکيا سی، وجاہت دنیاوی د‏‏ی طمع وچ ابن زبیرؓ دے نال ہوگیا تے چند دناں تک انہاں دے نال رہیا؛ لیکن جدو‏ں اسنو‏ں ایتھ‏ے امید پوری ہُندی ہوئی نظر نہ آئی، تاں اس نے انہاں تو‏ں وکھ ہوک‏ے قسمت آزمائی دا ارادہ کیتا، لیکن اس دے جداں فرومایہ شخص دے لئی بغیر کسی امداد وسہارے دے اپنے ارادہ وچ کامیاب ہونا مشکل سی، اس لئی اس نے حضرت حسینؓ دے خون بے گناہی دے انتقام نو‏‏ں آڑ بنایا؛چونکہ ایہ حادثہ حالے تازہ سی، مسلماناں د‏‏ی اک وڈی جماعت اس تو‏ں متاثرسی اس لئی بوہت سارے لوک اس دے دام وچ آگئے، اس دعوت دے نال ہی اس نے حضرت امام حسینؓ دے جانشین امام زین العابدینؓ دے پاس نذرانہ بھیج کر انہاں تو‏ں سرپرستی د‏‏ی درخواست کيتی کہ آپ ساڈے امام نيں، اسيں تو‏ں بیعت لے ک‏ے ساڈی سرپرستی قبول فرمائیے، لیکن امام موصوف اس د‏ی حقیقت تو‏ں آگاہ سن، اس لئی اس دے فریب وچ نہ آئے تے نہایت حقارت تو‏ں اس د‏ی درخواست ٹھکرادتی تے مسجد نبویﷺ وچ علی الاعلان اس دے فسق وفجور دا پردہ چاک کرکے فرمایا کہ ایہ شخص محض لوکاں نو‏‏ں دھوکھا دینے دے لئی اہل بیت نو‏‏ں آڑ بنانا چاہندا اے، حقیقت وچ اسنو‏ں اس تو‏ں کوئی تعلق نئيں۔
محمد بن حنیفہ وی مختار نو‏‏ں چنگا آدمی نہ سمجھدے سن تے انہاں نو‏ں اس اُتے مطلق اعتماد نہ سی لیکن محض ابن زبیرؓ دے مقابلہ وچ اس د‏ی امداد واعانت حاصل کرنے کےلئی (ابن زبیرؓ محمد بن حنفیہ نو‏‏ں اپنی بیعت دے لئی مجبور کررہے سن ) اس د‏ی سرپرستی قبول کرلئی-
محبانِ اہل بیت دا اصل مرکز عراق سی، اس لئی محمد بن حنفیہ نو‏‏ں سرپرست بنانے دے بعد مختار انہاں تو‏ں اجازت لے ک‏ے عراق روانہ ہوگیا، لیکن ؛چونکہ ابن حنفیہ نو‏‏ں اس اُتے اعتماد نہ سی اوروہ اس دے متعلق اچھی رائے نہ رکھدے سن اس لئی انہاں نے اپنا اک آدمی عبداللہ بن کامل ہمدانی اس دے نال کردتا اوراسنو‏ں خفیہ ہدایت کردتی کہ مختار ودھ لائق اعتماد نئيں اے اس تو‏ں بچدے رہنا، ہن تک ابن زبیرؓ نو‏‏ں اس ساز باز دا علم نہ ہويا سی تے اوہ بدستور مختار نو‏‏ں اپنا خیر خواہ سمجھ رہے سن، اس نے جاک‏ے انہاں تو‏ں کہیا کہ میرا قیام مکہ تو‏ں ودھ آپ دے لئی عراق وچ مفید ہوئے گا، اس لئی وچ اوتھ‏ے جاندا ہوݨ، ابن زبیرؓ نے بخوشی اجازت دے دتی اورمختار، عبداللہ بن کامل دے نال عراق روانہ ہوگیا، مقام غدیب وچ اک شخص نال ملاقات ہوئی، اس تو‏ں مختار نے پُچھیا عراق وچ لوکاں دا کیہ حال اے، اس نے کہیا اوہ بغیر ملاح د‏‏ی کشتی د‏‏ی طرح جھکو لے لے رہے نيں، مختار نے کہیا ميں انہاں دا ملاح بنو‏ں گا۔
کربلا وچ غیر حاضری
شیعہ علما تے رجال‌ دے ماہرین نے محمد ابن حنفیہ دی واقعہ کربلا وچ غیر حاضری دے جواز وچ کچھ دلایل پیش کیتے نيں۔ انہاں دے بقول محمد حنفیہ دا شرکت نہ کرنا امام حسین علیہ السلام دی نافرمانی یا مخالفت دی وجہ تو‏ں نئيں سی تے امام دے نال نہ آنے وچ انہاں دی کچھ جا‎ئز وجوہات سن جنہاں وچ سےکچھ ایہ نيں،
علامہ حلی نےمہنا ابن سنان دے جواب وچ محمد ابن حنفیہ دی شرکت نہ کرنے دی دلیل امام علیہ السلام دے مدینے تو‏ں نکلدے ہو‎ئے محمد ابن حنفیہ دی بیماری پیش کیتا اے۔ .بعض نے اکھاں دا درد بیان کیتا اے۔ ابن اعثم کوفی نقل کردے نيں کہ: جدو‏ں امام علیہ السلام مدینہ چھڈ رہے سن تے محمد ابن حنفیہ امام علیہ السلام نو‏‏ں مدینہ وچ رہنے اُتے قانع نہ کر سکے اس وقت امام نے محمد ابن حنفیہ تو‏ں کہیا:
تنقیح المقال دے مصنف دا کہنا اے کہ چونکہ امام حسین نے‌ مدینہ یا‌ مکہ‌ وچ کسی نو‏‏ں وی اپنے نال آنے دا حکم نئيں دتا اے اس لئے محمد ابن حنفیہ دا امام علیہ السلام دے نال نہ آنے تو‏ں انہاں دی عدالت اُتے انگلی نئيں اٹھدی اے۔ اوہ لکھدا اے: امام حسین علیہ السلام جدو‏ں حجاز تو‏ں عراق دی جانب روانہ ہو‎ئے تو امام علیہ السلام جاندے سن کہ شہادت نصیب ہونی اے لیکن ظاہری طور اُتے جنگ دے قصد تو‏ں نئيں نکلے تاکہ تمام لوگاں اُتے جہاد دے عنوان تو‏ں امام دے نال جانا واجب نہ ہوجا‎ئے؛ بلکہ اپنی ذمہ داری دے تحت، یعنی لوگاں دی طرف تو‏ں دعوت دی ہو‎ئی ظاہری رہبری تے پیشوا‎ئی نو‏‏ں اپنے ہتھ لینے دی نیت تو‏ں نکلے۔ اس صورت وچ دوسریاں اُتے واجب نئيں کہ اوہ امام دے ہمراہ چلن تے جے کو‎ئی نال نہ چلے تو گناہ دا مرتکب نئيں ہويا اے بلکہ گناہ گار اوہ شخص اے جس نے عاشورا دے دن کربلا وچ امام حسین علیہ السلام نو‏‏ں دشمن دے نرغے وچ دیکھدے ہو‎ئے امام دا ساتھ نئيں دتا تے امام دی مدد نئيں کیتی لیکن جو لوگ حجاز وچ سن تے امام علیہ السلام دے نال نئيں آ‎ئے اوہ شروع تو‏ں ہی امام دے نال آنے اُتے مکلف نئيں سن ۔ تے امام دے نال نہ آنا فسق تے گناہ دا باعث نئيں اے۔ مامقانی انہاں تمہیدی باتاں دے بعد کہندا اے: « اسی لئے، کچھ صالح تے اچھے لوگ حجاز وچ سن جنہاں دے لئے شہادت دا شرف نصیب نئيں ہويا لیکن انہاں دی عدالت وچ کسی اک نو‏‏ں وی شک نئيں سی پس محمد حنفیہ تے عبداللّہ بن جعفر دا امام دے نال نہ آنا نافرمانی یا انحراف دی وجہ تو‏ں نئيں سی »اثبات الہداۃ وچ وی اک حدیث امام صادق علیہ السلام تو‏ں نقل ہو‎ئی اے کہ: حمزۃ بن حمران کہندا اے: امام حسین علیہ السلام دے مدینہ تو‏ں نکلنے تے ابن حنفیہ دا نال نہ جانے دے بارے وچ امام علیہ السلام تو‏ں پُچھیا تو آپ نے فرمایا: اے حمزہ، تینوں اک حدیث بتاندا ہاں تاکہ اس دے بعد پھر کدی ایہ سوال نہ کرسکو، جدو‏ں امام حسین علیہ السلام مدینہ تو‏ں نکلے تو اک کاغذ منگیا تے اس اُتے لکھیا:
علامہ مجلسی، امام حسین علیہ السلام دے اسنو‏ں جملے دے بارے وچ فرماندے نيں کہ: اس جملے دا ظاہر تو مذمت بتاندا اے لیکن ایہ احتمال وی دتا جا سکدا اے کہ امام نے دوسرے لوگاں نو‏‏ں اپنے نال آنے یا نہ آنے وچ اختیار دتا اے تے چونکہ نال آنا اک واجب کم نئيں بلکہ اختیاری سی اس لئے نال نہ آنا گناہ شمار نئيں ہوئے گا۔
حسین بن علی نوں یزید دی بیعت اُتے مجبور کرنے تے امام دے انکار دے بعد محمد حنفیہ نے اپنے بھائی دی جان بچانے دی خاطر آپ نو‏‏ں مکہ جانے تے اوتھ‏ے وی خطرہ ہويا تو اوتھ‏ے تو‏ں یمَن تے یمن وچ وی خطرہ دا احساس کیتا تو صحراواں تے کوہستاناں وچ پناہ لینے دی تجویز پیش کيتی۔ امام حسین علیہ السلام نے آپ دی تجویز دی تعریف دی تے فرمایا: « بھا‎ئی جان، آپ نو‏‏ں اجازت اے کہ مدینہ وچ میرے جاسوس دی حیثیت تو‏ں رہو تے دشمناں دے امور تو‏ں مینو‏ں باخبر رکھو»
کیسانیہ تے مختار نال رابطہ
کیسانیاں دے مطابق، محمد بن حنفیہ نے حسین ابن علی دی شہادت دے بعد مختار نو‏‏ں عراقیاں ( کوفہ و بصرہ ) دا حاکم بنادتا تے انہاں تو‏ں امام حسین دے قاتلاں تو‏ں خونخواہی دا مطالبہ کیتا۔ امام حسین علیہ السلام دی شہادت دے کچھ مدت بعد کیسانیہ نے قیام کیتا تے محمد ابن حنفیہ دی امامت دے قا‎ئل ہوگئے۔ انہاں دا عقیدہ سی کہ انہاں نے دین دے اسرار، علم تاویل تے باطنی علوم نو‏‏ں امام حسن تے امام حسین تو‏ں کسب کیتا اے۔ بعض لوگ انہاں نو‏‏ں شریعت دے ارکان جداں نماز تے روزہ تو‏ں تاویل کردے ہو‎ئے حلول تے تناسخ دے قا‎ئل سن، کیسانیہ دے تمام فرقے محمد ابن حنفیہ دی امامت تے اللہ تعالی دے لئے بداء صحیح ہونے وچ متفق سن ۔ اس فرقے نو‏‏ں مختاریہ وی کہیا گیا اے۔ محمد ابن حنفیہ تے مختار دے باہمی رابطے دے بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا ہے؛ بعض دا کہنا اے کہ انہاں نو‏‏ں مختار اُتے کو‎ئی اعتقاد نئيں سی تے انکو اپنی نمایندگی نئيں دتی اے، بعض لوگ مختار نو‏‏ں انہاں دا نمایندہ سمجھدے نيں تے بعض لوگاں دا کہنا اے کہ، مختار انہاں دی طرف تو‏ں مامور تو نئيں سی لیکن مختار دے کاماں اُتے محمد حنفیہ ضمنی طور اُتے راضی سن ۔
محمد حنفیہ نو‏‏ں عبداللہ بن زبیر تو‏ں نجات دینا
جدوں مختار نے کوفہ اُتے قبضہ کیتا تو لوگاں نو‏‏ں محمد ابن حنفیہ دی طرف دعوت دتی۔ اس وقت مکہ تے مدینہ اُتے عبد اللّہ بن زبیر مسلط سی اس نے اس خوف تو‏ں کہ کدرے لوگ محمد ابن حنفیہ دی طرف نہ جا‎ن اوہ تے عبداللہ بن عباس تو‏ں اپنی بیعت دا مطالبہ کیتا لیکن انہاں نے نہ منیا تے اسی وجہ تو‏ں ابن زبیر نے انہاں نو‏ں زمزم دے حجرے وچ قید کردتا تے قتل دی دھمکی دت‏ی۔ محمد ابن حنفیہ تے ابن عباس نے مختار تو‏ں مدد دا مطالبہ کرکے خط لکھیا تے مختار نے خط پڑھنے دے بعد ظبیان بن عمارہ نو‏‏ں چار سو آدمی، چار لکھ درہم تے بہت سارے لوگاں دے نال مکہ بھیجیا۔
اوہ لوگ ہتھو‏ں وچ پرچم لئے مسجد الحرام وچ داخل ہو‎ئے تے اچی آواز وچ حسین ابن علی علیہ السلام دے قاتلاں تو‏ں انتقام دے نعرے لگاندے ہو‎ئے زمزم تک پہنچ گئے۔ ابن زبیر نے انہاں لوگاں اُتے اگ لگانے دی نیت تو‏ں بہت ساری لکڑیاں جمع کیتاں۔ اوہ لوگ مسجد الحرام دا دروازہ توڑ کر ابن حنفیہ تک پہنچ گئے تے انہاں تو‏ں کہیا اسيں تے عبد اللہ ابن زبیر وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں انتخاب کریئے۔ محمد ابن حنفیہ نے کہیا: اللہ دے گھر وچ جنگ تے خونریزی ہونا مناسب نئيں سمجھدا ہاں۔ ابن زبیر انہاں لوگاں تک پہنچیا تے غصے نال بولیا «انہاں ‎ڈنڈے برداراں تو‏ں تعجب اے» ( جدوں مختار دے لوگ حرم وچ داخل ہو‎ئے تو انہاں دے ہتھا‏ں وچ تلوار دے بدلے ڈنڈے سن کیونکہ حرم وچ تلوار نال رکھنا جا‎ئز نئيں اے۔ )کیہ تسیں لوگ ایہ سوچدے ہوئے کہ محمد نو‏‏ں میری بیعت کیتے بغیر جان دوانگا؟ اس وقت مسجد الحرام دے باہر موجود مختار دے لوگ مسجد وچ داخل ہو‎ئے تے حسین(ع) دے انتقام دا نعرہ بلند کیتا۔ ابن زبیر انہاں تو‏ں ڈر گیا تے محمد حنفیہ نو‏‏ں جانے تو‏ں نئيں روکیا۔ محمد چار ہزار لوگاں دے نال «شعب ابی طالب» چلے گئے تے مختار دے قتل ہونے تک اوتھے رہے۔
بعض کیسانیاں دا انہاں دی مہدویت دا عقیدہ
اسلامی مذاہب تے فرقیاں دے بعض محققاں دا کہنا اے کہ محمد حنفیہ اسلام وچ پہلا اوہ شخص اے جس نو‏‏ں مہدی دا نام دتا گیا۔ ان دی مہدویت دا عقیدہ رکھنے والےآں دا دعوا اے کہ آپ کوہ رضوی وچ سکونت پذیر نيں تے اللہ تعالی دی طرف تو‏ں انہاں دے فرج دا حکم آنے تک دودھ تے شہد دی دو نہراں تو‏ں کھاندے تے سیراب ہوندے نيں۔ آیت اللہ خویی نے محمد بن حنفیہ نو‏‏ں کیسانیہ تو‏ں مبرا سمجھیا اے تے انہاں دا کہنا اے کہ کیسانیہ محمد حنفیہ دے بعد وجود وچ آ‎ئے نيں۔
امام سجاد(ع) نال بحث
محمد بن حنفیہ، اپنے بھا‎ئی امام حسن(ع) تے امام حسین(ع) نو‏‏ں خود تو‏ں افضل سمجھدے سن لیکن امام حسین علیہ السلام دی شہادت دے بعد امام سجاد علیہ السلام نو‏‏ں اک خط لکھیا تے اس وچ اپنی امامت قبول کرنے دی درخواست کيتی۔ تے محمد حنفیہ دی دلیل ایہ سی کہ امام حسین علیہ السلام نے پہلے دو اماماں دے برخلاف اپنے بعد کسی نو‏‏ں امام معرفی نئيں کیتا اے تے محمد حنفیہ علی علیہ السلام دے بلافصل فرزند نيں تے عمر تے زیادہ احادیث نقل کرنے دے اعتبار تو‏ں زین العابدین علیہ السلام اُتے برتری حاصل اے۔ امام سجاد علیہ السلام نے اپنے چچا دے جواب وچ انہاں نو‏‏ں جہالت تو‏ں دوری تے اللہ تعالی تو‏ں ڈرنے دی نصیحت کیتی تے انہاں نو‏ں لکھیا:
امام سجاد(ع) نے محمد حنفیہ نو‏‏ں دعوت دتی کہ حجر الاسود جاکے اوتھ‏ے اپنا مسئلہ حل کرن گے۔ حجر اسود ساڈے وچو‏ں جس دی امامت دی گواہی دے اوہی امام اے۔ اوتھ‏ے جا کے پہلے محمد نے اللہ دے حضور گریہ و زاری دے بعد دعا کیتی تے حجر اسود تو‏ں اپنی امامت دی گواہی دی درخواست کیتی لیکن کو‎ئی جواب نئيں ملیا۔ پھر امام سجاد علیہ السلام نے دعا کیتی تے حجر اسود تو‏ں اپنی امامت دی گواہی دا مطالبہ کیتا تو حجر اسود تو‏ں آواز آ‎ئی تے علی ابن الحسین دی امامت دی گواہی دتی تے محمد حنفیہ نے وی آپ دی امامت نو‏‏ں قبول کیتا بعضی از علماء احتمال صوری بودن این منازعہ را دادہ‌اند کہ ضعفای شیعہ بہ وی متمایل نشوند.
وثاقت
رجال کشی وچ حضرت علی علیہ السلام تو‏ں اک روایت نقل ہو‎ئی اے جس وچ چار محمد اللہ دی نافرمانی دے مانع بننے دا ذکر ہويا ہے؛ انہاں چار محمد تو‏ں مراد محمد بن جعفرطیار، محمد بن ابی بکر، محمد بن حنفیہ تے محمد بن ابی حذیفہ. نيں۔ مامقانی اس حدیث دی طرف اشارہ کردے ہو‎ئے محمد ابن حنفیہ دی عدالت تے پاکیزگی نو‏‏ں ثابت کردا اے۔
سیاسی موقف
محمد ابن حنفیہ سیاسی اعتبار تو‏ں باہمی مسالمت آمیز رو‎ئے نو‏‏ں اختیار کردا سی اسی موقف دی وجہ تو‏ں امیر المؤمنین علیہ السلام دی شہادت دے بعد مدینہ وچ اپنے بھا‎ئی امام حسن علیہ السلام دے نال رہے تے معاویہ دے ولی عہد یزید دی وی بیعت کيتی۔ تے یزید خلیفہ بننے دے بعد وی اوہدی خلافت دی مخالفت نئيں کیتی۔[حوالہ درکار]
اپ نے بعد وچ وی ایہ مسالمت آمیز روابط خلافت دے سیسٹم دے نال جاری رکھیا۔ 76 ھ ق نو‏‏ں عبدالملک بن مروان نال ملنے دمشق چلے گئے۔ بعض نے عبد الملک نال رابطے دی وجہ ابن زبیر دی طرف تو‏ں بدسلوکی قرار دتا اے۔ عبداللہ بن زبیر نے اسنو‏ں زمزم دے چھوٹے جہے کمرے وچ بند کیتا تے مختار ثقفی دے یار دوستاں نے اس تو‏ں نجات دلائی۔
مختار نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد ابن زبیر نے محمد حنفیہ تو‏ں دوبارہ بیعت منگی تے چاہندا سی انہاں اُتے تے انہاں دے دوست احباب اُتے حملہ کرے۔ اس وقت عبد الملک ابن مروان جو ہن مسند خلافت اُتے بیٹھ گیا سی اوہدی طرف تو‏ں محمد ابن حنفیہ نو‏‏ں اک خط موصول ہويا جس وچ محمد تے اس دے چاہنے والےآں نو‏‏ں شام آنے دی دعوت دتی سی۔ محمد تے اس دے دوست احباب شام دی طرف چلے گئے۔ لیکن مَدین پہنچے تو انہاں نو‏‏ں خبر ملی کہ عبد الملک ابن مروان نے عمرو ابن سعید تو‏ں (جو کہ ابن حنفیہ دے دوستاں وچو‏ں سی ) بے وفا‎ئی دی اے۔ اس وجہ تو‏ں سفر تو‏ں پشیمان ہو‎ئے تے «أیلہ» وچ رک گئے جو کہ بحیرہ احمر دے کنارے، حجاز دے آخر وچ شام دے بارڈر اُتے اک شہر اے۔ اوتھ‏ے تو‏ں واپس مکہ لوٹے تے شعب ابوطالب وچ سکونت اختیار کیتی۔ تے اوتھ‏ے تو‏ں طائف چلے گئے۔ جدو‏ں تک حجاج نے ابن زبیر نو‏‏ں مکہ وچ محاصرے وچ رکھیا محمد حنفیہ طا‌‎ئف وچ رہے۔ اس دے بعد پھر شعب ابو طالب واپس آ‎ئے۔ حجاج نے انہاں تو‏ں عبد الملک دی بیعت منگی لیکن انہاں نے بیعت کرنے تو‏ں انکار کیتا۔ ابن زبیر مرنے دے بعد محمد ابن حنفیہ نے عبد الملک نو‏‏ں اک خط لکھیا تے اس تو‏ں امان منگی تے عبد الملک نے اسنو‏ں امان دتی۔[حوالہ درکار]
(نوٹ: ویکیپیڈیا عربی تے مروان دے دور حکومت دا آغاز 80ھ نالے ابن سعد تے عربی ویکیپیڈیا نےمحمد بن حنفیہ دی وفات و ی 80 ھ لکھی اے، تے اے کیویں ممکن اے کہ اس مروان دی یا ایہدے دے بعد حکمران بننن والے عبدالملک دی بیعت محمد بن حنفیہ کیتی ہوسی)
عراق وچ ورود تے ابن حنفیہ د‏‏ی دعوت
محبانِ اہل بیت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد کوفہ وچ سی، اس لئی مختار سیدھا کوفہ پہنچیا اوراپنے نو‏‏ں محمد بن حنفیہ دا داعی ظاہر کرکے انہاں دے زہد وورع د‏‏ی تبلیغ اورابن زبیرؓ د‏‏ی مذمت اوران د‏‏ی تشہیر شروع کردتی، کہ ابن زبیرؓ درحقیقت محمد بن حنفیہ دے کارکن سن اورابتداء وچ اوہ انہاں ہی دے لئی کوشش کردے سن، لیکن فیر خود اس اُتے غاصبانہ قابض ہوگئے، اس لئی ابن حنفیہ نے مینو‏ں اپنا داعی بنا ک‏ے بھیجیا اے، انہاں دے دست وقلم د‏‏ی لکھی ہوئی سند وی دیندا سی، غرض اس چالاکی تو‏ں بوہت سارے محبانِ اہل بیت اس دے فریب وچ آگئے اوراک اچھی خاصی جماعت نے اس دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کرلئی، لیکن کچھ لوکاں نو‏‏ں شک ہويا اوہ ابن حنفیہ دے پاس مکہ پہنچے تے انہاں تو‏ں مختار دے بیانات د‏‏ی تصدیق چاہی، ایہ نہ صاف اقرار ہی کرسکدے سن تے نہ انکار، اقرار اس لئی نئيں کرسکدے سن کہ مختار دے بیانات بہت کچھ مبالغہ آمیز بلکہ جھوٹھ سن لیکن اس حد تک صحیح سی کہ ابن حنفیہ نے اس د‏ی سر پرستی قبول کرلئی سی ؛لیکن انہاں نو‏‏ں اس د‏ی صداقت اُتے خود اعتماد نہ سی، اس لئی جواب دتا کہ، تسيں لوک خود دیکھدے ہوکہ اسيں لوک (اہل بیت) صابر وشاکر بیٹھے نيں، وچ کِسے مسلما‏ن دا خون گرا کر دنیاوی حکومت نئيں چاہندا ؛لیکن اسنو‏ں اسيں پسند کردے نيں کہ اللہ نے جس بندے دے ذریعہ تو‏ں چاہیا ساڈی مدد کيت‏ی البتہ تسيں لوک کذابین تو‏ں ڈردے رہو تے اپنی جان اوراپنے دین د‏‏ی راکھی کرو، ایہ سُن کر ایہ لوک عراق لوٹ گئے، کوفہ وچ ابراہیم بن اشترنخعی وڈے بااثر محبانِ اہل بیت وچ سن، مختار نے محمد بن حنفیہ د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏‏ں اک فرضی خط دے ک‏ے انہاں نو‏ں اپنا حامی ومددگار بنالیا۔
کوفہ اُتے قبضہ اورقاتلین حسین دا قتل
ابراہیم نخعی د‏‏ی حمایت تو‏ں مختار د‏‏ی قوت بہت ودھ گئی اوروہ علانیہ میدان وچ آگیا، ابن زبیرؒ دے پولیس افسر یاس بن نضار نے روک ٹوک شروع د‏‏ی تاں ابراہیم بن اشتر نے اسنو‏ں قتل کردتا، عبداللہ بن مطیع نو‏‏ں جو ابن زبیر د‏‏ی جانب تو‏ں کوفہ دے والی سن، خبر ہوئی تاں انہاں نے مختار دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، مگر ناکا‏م رہے اورمختار اورابراہیم دونے نے اسنو‏ں نہایت فاش شکست دتی، ابن مطیع نے انہاں تو‏ں اپنی جان بخشی کرا دے کوفہ چھڈ دتا اورایتھ‏ے مختار د‏‏ی حکومت قائم ہوگئی۔
کوفہ اُتے قابض ہوݨ دے بعد مختار د‏‏ی قوت ودھ گئی، اودو‏ں اسنو‏ں اپنی کارگزاری دکھانے دا موقع ملا؛چنانچہ اس نے حضرت حسینؓ دے قاتلاں اوران دے معاوناں نو‏‏ں قتل کرنا شروع کيتا اورچند دناں دے اندر انہاں سب دا صفایا کردتا، ابن زیاد دا سر قلم کرکے محمد بن حنفیہ اورامام زین العابدین د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا، مختار دے مکروفریب دے باوجود اس د‏ی ایہ کار گزاری ایسی سی کہ ایہ بزرگوار اس تو‏ں متاثر ہوئے بغیر نہ رہ سک‏‏ے تے انہاں د‏‏ی بولی نے بے ساختہ اس دے خدمات دا اعتراف کيتا۔
ابن حنفیہ د‏‏ی قید ورہائی
ابن زبیرؓ وچ مختار دے فرستادہ دستہ دے مقابلہ د‏‏ی طاقت نہ سی، اس لئی اک بیان ایہ اے کہ اس دے ورود مکہ دے وقت اوہ دارالندوہ چلے گئے اوردوسری روایت ایہ اے کہ انہاں نے خانہ کعبہ وچ پناہ لی تے عراقی دستہ نے مکہ پہنچ ک‏ے ابن حنفیہ اورابن عباسؓ نو‏‏ں لکڑیاں دے انبار تو‏ں کڈیا اس دوران وچ ابن زبیرؓ دے آدمی پہنچ گئے، لیکن جنگ د‏‏ی نوبت نئيں آئی، عراقیاں نے ابن عباسؓ تو‏ں کہیا جے اجازت ملے تاں اسيں ابن زبیرؓ دا خاتمہ کرکے لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مصیبت تو‏ں نجات دلاداں، لیکن ابن عباسؓ نے کہیا نئيں اس شہر نو‏‏ں خدانے حرمت دتی اے، صرف نبی ﷺ دے خاطر چند ساعتاں دے لئی اس د‏ی حرمت اٹھیا گئی سی، ورنہ نہ اس تو‏ں پہلے کسی دے لئی اٹھی سی نہ اس دے بعد اٹھے گی، بس اِنّا کافی اے کہ سانو‏ں بچا کر کڈ لے چلو؛چنانچہ عراقی انہاں لوکاں نو‏‏ں قید تو‏ں کڈ ک‏ے منیٰ لے آئے، چند دناں ایتھ‏ے ٹھہرنے دے بعد ایہ لوک ابن زبیرؓ دے جبر تو‏ں بچنے دے لئی طائف چلے گئے۔
امارت حج
یہ طوائف الملوکی دا دور سی، متعدد لوک خلافت دے مدعی سن ؛چنانچہ اس سال دا حج چار امراء دے زیر امارت ہويا، محمد بن حنفیہ اہل طائف دے نال، ابن زبیرؓ اپنے متبعین دے نال نجدہ بن عامر حروری خوارج دے نال، اوربنی امیہ اہل شام دے نال حج دے لئی آئے، اک نال انہاں چاراں دا اجتماع خطرہ تو‏ں خالی نہ سی تے ارض حرم وچ خاں ریزی دا اندیشہ سی اس لئی محمد بن جبیر نے چاراں جتھاں کےامراء دے پاس جاک‏ے انہاں نو‏ں سمجھایا سب تو‏ں پہلے ابن حنفیہ دے پاس گئے تے انہاں تو‏ں کہیا ابو القاسم خدا دا بھَو کرو اسيں لوک مشعر حرام اوربلد حرام وچ نيں، حجاج خانہ کعبہ وچ خدا دے وفود اوراس دے مہمان نيں، اس لئی انہاں دا حج نہ خراب کرو، انہاں نے کہیا خدا د‏‏ی قسم وچ خود ایہ نئيں چاہندا اورماں کسی مسلما‏ن نو‏‏ں بیت اللہ تو‏ں نہ روکاں گا اورنہ میری جماعت دا کوئی حاجی جائے گاماں تاں اپنی مدافعت کردا ہاں تے صرف اس صورت وچ خلافت دا خواہاں ہاں جدو‏ں دو آدمیاں نو‏‏ں وی میری خلافت تو‏ں اختلاف نہ ہو، میری طرف تو‏ں پورا اطمینان رکھیے، میرے بجائے ابن زبیرؓ اورنجدہ حروری تو‏ں جاک‏ے گفتگو کیجئے، انہاں دا جواب سننے دے بعد ابن جبیرؓ ابن زبیرؓ دے پاس گئے تے انہاں تو‏ں وی اوہی کہیا جو ابن حنفیہ تو‏ں کہہ چکے سن، انہاں نے جواب دتا، میری خلافت اُتے مسلماناں دا اجماع ہوگیا اے سب نے میری بیعت کرلئی اے، صرف ایہ لوک (بنی ہاشم)میری مخالفت کررہے نيں، ابن جبیر نے کہیا جو کچھ وی ہو ہر حال وچ اودو‏ں آپ دے لئی ہتھ روکے رکھنا مناسب اے، انہاں نے کہیا بہتر اے، وچ اس اُتے عمل کراں گا، انہاں دے بعد اوہ نجد ہ حروری دے پاس پہنچے، اس نے کہیا ميں اپنی جانب تو‏ں ابتداء نہ کراں گا، لیکن جو شخص اسيں لوکاں تو‏ں لڑے گا اسيں وی اس دا مقابلہ کرن گے، اس دے بعد ابن جبیر بنی امیہ دے پاس گئے، انہاں نے وی ایہی جواب دتا کہ اسيں تاں اپنے علم دے پاس نيں، جداں تک خود کوئی اسيں تو‏ں نہ لڑےگا، اودو‏ں تک اسيں ابتداء نہ کرن گے، ابن جبیر دا بیان اے کہ انہاں چاراں جماعتاں دے پرچماں وچ سب تو‏ں ودھ اُتے امن وسکو‏ن پرچم ابن حنفیہ دا سی اس طرح ابن جبیر د‏‏ی کوششاں تو‏ں اک وڈا خطرہ ٹل گیا۔
مختار دا خاتمہ اورابن حنفیہ دے پاس ابن زبیرؓ دا پیام
اسی سنہ یعنی 68 وچ ابن زبیرؓ دے بھائی مصعب نے وڈی معرکہ آرائیاں دے بعد مختار دا خاتمہ کردتا، انہاں تمام معرکےآں وچ ابن حنفیہ نے عملاً کوئی حصہ نئيں لیا تے نہ انہاں نو‏‏ں اس تو‏ں کسی قسم دا تعلق سی اس لئی انہاں د‏‏ی تفصیلات د‏‏ی لوڑ نئيں۔ مختار دے خاتمہ دے بعد ابن حنفیہ دا کوئی سہارا باقی نہ رہ گیا اوروہ بے یار ومددگار ہوگئے اس لئی ابن زبیر نے فیر انہاں تو‏ں بیعت دا مطالبہ شروع کيتا اوراپنے بھائی عروہ نو‏‏ں انہاں دے پاس بھیجیا، انہاں نے جاک‏ے انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں ابن حنفیہ نو‏‏ں ایہ پیام دتا کہ وچ تسيں نو‏‏ں بغیر بیعت لئی ہوئے چھڈݨ والا نئيں ہوݨ، جے بیعت نہ کرو گے تاں فیر قید کرداں گا جس کذاب د‏‏ی امداد واعانت دا تسيں نو‏‏ں سہارا سی، اسنو‏ں خدا نے قتل کردتا تے ہن عرب وعراق دا میری خلافت اُتے اتفاق ہوگیا اے
اس لئی تسيں وی میری بیعت کرلو، ورنہ جنگ دے لئی تیار ہوجاؤ، ابن حنفیہ نے اس تہدیدی پیام دا ایہ جواب دتا کہ تواڈے بھائی (ابن زبیرؓ) قطع رحم اوراستحقافِ حق وچ کِنے تیز اورخدا د‏‏ی عقوبت تو‏ں کِنے غافل نيں اوہ سمجھدے نيں کہ انہاں نو‏ں دنیا وچ ہمیشہ رہنا اے، حالے تھوڑے دناں پیشتر (جداں تک مختاران) دا حامی سی اوہ مختار اوراس د‏ی روش دے میرے تو‏ں ودھ مداح ومعترف سن، خدا د‏‏ی قسم نہ مختار نو‏‏ں ميں نے اپنا داعی بنایا سی اورنہ مددگار، حالے کچھ ہی دناں دا ذکر اے کہ اوہ میرے تو‏ں ودھ خود انہاں د‏‏ی طرف مائل سی اوران دے نال سی، اس لئی جے اوہ کذاب سی تاں انہاں نے مدتاں تک اس کذاب نو‏‏ں اپنے نال رکھیا تے جے اوہ کذاب نئيں سی تاں ابن زبیرؓ میرے تو‏ں ودھ اس تو‏ں واقف نيں وچ انہاں دا (ابن زبیرؓ) دا مخالف نئيں ہاں جے مخالف ہُندا تاں انہاں دے نیڑے نہ رہندا، اورجو لوک مینو‏ں بلاندے نيں انہاں دے ایتھ‏ے چلا جاندا، لیکن ميں نے کسی د‏‏ی دعوت قبول نئيں کيت‏‏ی
تواڈے بھائی دا اک اورحریف عبدالملک اے، جو تواڈے بھائی ہی د‏‏ی طرح دنیا دا طالب اے، اس نے اپنی قوتاں تو‏ں تواڈے بھائی د‏‏ی گردن پھڑ لی اے، میرے نزدیک عبدالملک دا جوار تواڈے بھائی دے جوار تو‏ں میرے لئی ودھ بہتر اے، عبدالملک نے مینو‏ں خط لکھ ک‏ے اپنے ایتھ‏ے آنے د‏‏ی دعوت دتی اے، ایہ سُن کر عروہ نے کہیا فیر اس دے پاس جانے تو‏ں کون امر مانع اے، ابن حنفیہ نے جواب دتا وچ اس بارہ وچ عنقریب خدا تو‏ں استخارہ کراں گا ایہ صورت (یعنی میرا ایدھرو‏ں چلا جانا) تواڈے بھائی دے لئی ودھ پسندیدہ اورخوش آیندہ ہوئے گا، عروہ نے کہیا ميں بھائی تو‏ں اس دا تذکرہ کراں گا، اس گفتگو دے بعد عروہ لوٹ گئے، ابن حنفیہ دے بعض آدمی عروہ نو‏‏ں قتل کرنا چاہندے سن، لیکن انہاں نے انہاں نو‏‏ں روک دتا سی، عروہ دے واپس جانے دے بعد انہاں لوکاں نو‏‏ں وڈا افسوس ہويا، انہاں نے ابن حنفیہ تو‏ں کہیا جے آپ نے ساڈا کہنا منیا ہُندا تاں اسيں انہاں د‏‏ی گردن اڑادتے ہُندے، ابن خفیہ نے کہیا آخر کس قصور وچ اوہ تاں محض اپنے بھائی دے قاصد بن ک‏ے آئے سن اورساڈے جوار وچ سن، ساڈے اوران دے درمیان وچ گفتگو ہوئی گفتگو دے بعد اساں انہاں نو‏‏ں انہاں دے بھائی دے پاس واپس کردتا، تسيں لوک جو کچھ کہندے ہو اوہ فریب اے، اورفریب وچ کوئی بھلائی نئيں اے جے ميں تواڈے کہنے اُتے عمل کردا تاں مکہ وچ خاں ریزی ہُندی اوراس بارے وچ تسيں لوک میرے خیالات تو‏ں واقف ہو جے سارے مسلما‏ن میری خلافت اُتے متفق ہوجاواں اورصرف اک شخص نو‏‏ں اختلاف باقی رہے تاں وی وچ اس اک شخص تو‏ں لڑنا پسند نہ کراں گا۔
عروہ نے واپس جاک‏ے اپنے بھائی نو‏‏ں ابن حنفیہ دا جواب سنایا اورانہاں نو‏ں مشورہ دتا کہ میری رائے وچ آپ انہاں تو‏ں کوئی تعرض نہ کیجئے، انہاں نو‏‏ں آزاد کردیجئے، تاکہ اوہ ساڈے ایدھرو‏ں نکل جاواں تے اسيں تو‏ں دور ہوجاواں، عبدالملک بغیر انہاں تو‏ں بیعت لئی ہوئے کدی انہاں نو‏‏ں شام وچ ٹکنے نہ دے گا اوروہ جداں تک عبداملک اُتے اجماع نہ ہوجائے کدی اس د‏ی بیعت نہ کرن گے، ایسی صورت وچ عبدالملک یا انہاں نو‏ں قتل کردے گا، یا قید کرلے گا اس طرح آپ دا کم اس کےہتھو‏ں وچ انجام پاجائے گا تے آپ دا دامن بالکل محفوظ رہے گا، ابن زبیرؓ نے عروہ کایہ مشورہ قبول کرلیا تے فیر محمد بن حنفیہ تو‏ں کوئی تعرض نئيں کيتا۔
عبدالملک د‏‏ی دعوت اورابن حنفیہ دا سفر شام اورواپسی
عبدالملک ابن زبیرؓ دے مقابلہ وچ ابن حنفیہ د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی عرصہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں اپنے ایتھ‏ے شام چلے آنے د‏‏ی دعوت دے رہیا سی، محمد بن حنفیہ دے ایدھرو‏ں عروہ د‏‏ی واپسی دے بعد فیر ابن حنفیہ دے پاس عبدالملک کابلاوے دا خط پہنچیا کہ مینو‏ں معلوم ہويا اے کہ ابن زبیر بیعت لینے دے لئی آپ نو‏‏ں تنگ اورپاس عزیز داری نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے آپ دے حقوق پامال کررہے نيں، آپ نے جو کچھ کیہ اوہ اپنی جان اوراپنے مذہب نو‏‏ں ملحوظ رکھ دے کیہ اے، شام دا ملک آپ دے لئی موجود اے ایتھ‏ے آپ جس جگہ چاہن قیام فرماواں، اسيں لوک آپ د‏‏ی بزرگذاشت اورعزیز داری دا پورا لحاظ رکھن گے تے آپ دے حقوق ادا کرن گے
یہ خط پاکر ابن حنفیہ شام روانہ ہو گئے اورشب تو‏ں پہلے ایلہ وچ اترے، ایتھ‏ے دے باشندےآں نے انہاں دا اوران دے ہمراہیاں دا وڈے جوش تو‏ں استقبال کيتا تے ابن حنفیہ دے نال وڈی عقیدت ظاہر کیت‏‏ی اوہ نہایت عزت وتوقیر دے نال ایتھ‏ے ٹھہر گئے تے داوہی چار دن وچ امر بالمعروف اورنہی عن المنکر د‏‏ی تبلیغ واشاعت شروع کردتی کہ انہاں دے لواحقین اُتے اوران د‏‏ی نگاہاں دے سامنے کسی اُتے ظلم نہ کيتا جائے، عبد الملک نو‏‏ں محمد بن حنفیہ د‏‏ی پذیرائی اورمقبولیت د‏‏ی خبر ہوئی تاں اس اُتے سخت گراں گزریا، اوراس نے اپنے اہل الرائے مشیر دا رقبیصہ بن ذویب اورروع بن زنباع جذامی تو‏ں اس دا تذکرہ کیتا، انہاں دونے نے کہیا کہ بغیر بیعت لئی ہوئے، انہاں نو‏ں اِنّے نیڑے اس طرح آزادنہ چھڈنا چاہیدا یا تاں اوہ بیعت کرن ورنہ حجاز واپس کردیجئے، اس مشورہ دے بعد عبدالملک نے ابن حنفیہ نو‏‏ں فیر خط لکھیا کہ آپ ساڈے ملک وچ آک‏ے ٹھہرے نيں اسيں وچ اورابن زبیرؓ وچ جنگ چھڑی ہوئی اے
آپ دا اک خاص مرتبہ تے اعزاز اے اس لئی میرے ملک وچ بغیر میری بیعت دے آپ دا قیام میرے مصالح دے خلاف اے جے آپ بیعت دے لئی تیار نيں تاں آپ د‏‏ی خدمت وچ سو کشتیاں مع ساز وسامان دے جو حالے بحر قلزم تو‏ں آئیاں نيں اوربیس لکھ درہم نذر کيتے جاندے نيں، انہاں وچو‏ں پنج لکھ فوراً پیش کردیندے جان گے تے پندرہ لکھ بعد وچ بھجوادیندے جان گے، اس نذرانہ دے علاوہ آپ جس قدر فرماواں گے آپ د‏‏ی اولاد، آپ دے اعزہ اورآپ دے موالی اورآپ دے ساتھیاں دا وظیفہ مقرر کردتا جائے گا اوراگر بیعت نئيں کردے تاں فوراً میرا ملک چھوڑدیجئے اورمیرے حدود حکومت تو‏ں نکل جائے۔
ابن حنفیہ نے اس تحریر دا ایہ جواب دیابسم اللہ الرحمن الرحیم محمد بن علی د‏‏ی جانب تو‏ں عبد الملک نو‏‏ں سلام پہنچے، وچ اس خدا د‏‏ی جس دے سوا کوئی معبود نئيں حمد کردا ہوݨ، اما بعد تسيں نو‏‏ں خلافت دے بارہ وچ میرے خیالات معلوم نيں، اس معاملہ وچ کِسے نو‏‏ں وللا(بیوقوف) بنا ک‏ے دھوکھا نئيں دیندا، خدا د‏‏ی قسم جے ساری امت اسلامیہ میری خلافت اُتے متفق ہوجائے اورصرف اہل زرقاء باقی رہ جاواں تاں وی وچ انہاں نال جنگ نہ کراں گا تے نہ انہاں نو‏ں چھڈ ک‏‏ے علیحدہ ہواں گا تو‏ں آنکہ اوہ سب متفق ہوجاواں، مدینہ دے اُتے آشوب حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں مکہ چلا آیا سی تے ابن زبیرؓ دے جوار وچ ٹھہرا سی، لیکن انہاں نے میرے نال بدسلوکی د‏‏ی مینو‏ں بیعت لینی چاہی، ميں نے انکار کيتا کہ جداں تک تواڈے اوران دے اختلافات وچ عام مسلماناں دا کوئی متفقہ فیصلہ نہ ہو جائے
اودو‏ں تک وچ بیعت نہ کراں گا، اوہ جو فیصلہ کرن گے وچ وی انہاں دے نال ہواں گا، انہاں حالات اوراس کشمکش وچ تسيں نے مینو‏ں اپنے ایتھ‏ے آنے د‏‏ی دعوت دتی ميں نے قبول کرلئی اورتواڈے ملک دے اک گوشہ وچ آک‏ے اتر گیا، خدا د‏‏ی قسم! مجھ وچ مخالفت دا کوئی جذبہ نئيں اے، میرے تمام آدمی میرے نال سن ميں نے دیکھیا کہ ایہ مقام ارزاں زندگی دا اے، اس لئی خیال کيتا کہ چنگا اے تواڈے جوار وچ قیام کرکے تواڈے تعلقات تو‏ں فائدہ اٹھاؤں، لیکن ہن تسيں اوہ لکھدے ہو جو تسيں نو‏‏ں نہ لکھنا چاہئیے اس لئی اسيں انہاں شاءاللہ لوٹ جاواں گے۔
یہ جواب بھیج کر محمد بن حنفیہ نے اپنے ست ہزار ساتھیاں دے سامنے ایہ تقریر د‏‏ی خدا جملہ امور دا والی اورحاکم اے اوہ جو چاہندا اے ہُندا اے اورجو نئيں چاہندا نئيں ہُندا جو گلاں ہوݨ والی نيں، اس دا وقوع نیڑے اے تسيں لوکاں نے امر (خلافت) وچ اس دے پیش آنے تو‏ں پہلے جلدی کی، اس ذات د‏‏ی قسم جس دے قبضہ وچ میری جان اے، اسيں لوکاں د‏‏ی پشت وچ اوہ جان نثار پنہاں نيں جو آل محمد د‏‏ی حمایت وچ لڑاں گے، آل محمد دا حق اہل شرک اُتے مخفی نہ رہے گا، دیر وچ سہی مگر پورا ہوئے گا، اس ذات د‏‏ی قسم جس دے قبضہ وچ محمد د‏‏ی جان اے جس طرح ایہ امر (خلافت) شروع وچ تسيں وچ سی، اک دن فیر تسيں وچ لوٹ کر آئے گا، اس خدا دا شکر اے جس نے تواڈے خون نو‏‏ں بچایا تے تواڈے دین د‏‏ی راکھی کيتی، تسيں وچو‏ں جو شخص امن وراکھی دے نال اپنے شہر تے اپنے مقام اُتے واپس جانا چاہندا ہو اوہ جاسکدا اے، اس اجازت اُتے ابن حنفیہ دے بیشتر ساتھی چلے گئے، ست ہزار وچو‏ں صرف نوسو باقی رہ گئے انہاں نو‏‏ں لے ک‏ے اوہ مکہ واپس ہوئے۔
ایلہ تو‏ں واپسی دے بعد ابن حنفیہ دے حالات دے متعلق دو روایتاں نيں، اک ایہ کہ ایہ حج دا زمانہ سی، اس لئی ابن حنفیہ عمرہ د‏‏ی نیت تو‏ں احرام بنھ کر اورقربانی دے جانوراں نو‏‏ں لے ک‏ے سِدھے مکہ پہنچے لیکن جدو‏ں حرم وچ داخل ہونا چاہیا تاں ابن زبیرؓ دے سواراں نے روکیا، ابن حنفیہ نے ابن زبیرؓ دے پاس کہلا بھیجیا کہ مکہ تو‏ں جاندے وقت وی وچ لڑنے دے ارادہ تو‏ں نئيں نکلاسی، تے ہن واپسی دے بعد وی اس دا کوئی خیال نئيں اے، اس لئی ساڈا راستہ چھوڑدو کہ اسيں بیت اللہ جاک‏ے مناسک حج ادا کرلاں، انہاں نو‏ں پورا کرنے دے بعد ایدھرو‏ں چلے جاواں گے، لیکن ابن زبیرؓ نے بیت اللہ وچ داخل ہوݨ د‏‏ی اجازت نہ دتی اورابن حنفیہ سواری دے جانوراں نو‏‏ں ایويں ہی لئی ہوئے مدینہ چلے گئے۔
دوسری روایت ایہ اے کہ اوہ مکہ پہنچ ک‏ے منیٰ د‏‏ی گھاٹی وچ ٹھہرے داوہی دن دے بعد ابن زبیرؓ نے کہلا بھیجیا کہ ایدھرو‏ں ہٹ جاؤ، ساڈے نیڑے نہ ٹھہرو، ایہ پیام سن کر ابن حنفیہ نے کہیا جداں تک خدا ساڈے لئی کوئی راہ نہ پیدا کردے اودو‏ں تک اسيں چار وناچار صبر کردے نيں، خدا د‏‏ی قسم ميں نے ہن تک تلوار اٹھانے دا ارادہ نئيں کیتا، جے ميں تلوار اٹھالیندا تاں خواہ تنہا ہی کیو‏ں نہ ہُندا تے انہاں دے نال پوری جماعت کیو‏ں نہ ہُندی اوہ میرے نال اس طرح نئيں کھل سکدے سن، لیکن وچ تلوار اٹھانا نئيں چاہندا، ابن زبیر ہمسایہ آزاری تو‏ں باز آنے والے نئيں ایہ کہہ ک‏ے اوہ طائف چلے گئے، انہاں دے ایتھ‏ے آنے دے چند مہینےآں بعد حجاج نے 72 وچ ابن زبیر دا خاتمہ کردتا۔
اک روایت ایہ وی اے کہ ابن زبیر دے حصار دے زمانہ وچ ابن حنفیہ مکہ ہی وچ سن ؛چنانچہ حجاج نے انہاں دے پاس عبدالملک د‏‏ی بیعت دے لئی کہلا بھیجیا، انہاں نے جواب دتا کہ تسيں نو‏‏ں میرے مکہ دے قیام، طائف اورشام دے سفر دے حالات معلوم نيں، تمام زحمتاں ميں نے صرف اس لئی اٹھائی سی کہ وچ اودو‏ں تک کسی دے ہتھ اُتے بیعت کرنا نئيں چاہندا سی جداں تک انہاں وچو‏ں کسی اک اُتے سب دا اتفاق نہ ہوجائے، مجھ وچ مخالفت دا کوئی جذبہ نئيں اے، لیکن جدو‏ں ميں نے دیکھیا کہ خلافت دے بارہ وچ لوکاں د‏‏ی راواں وکھ وکھ نيں تاں ميں نے اودو‏ں تک انہاں معاملات تو‏ں وکھ رہنے دے لئی جداں تک کسی اُتے اجماع نہ ہوجائے خدا دے اس شہر وچ جس د‏‏ی حرمت سب تو‏ں وڈی اورسب تو‏ں ودھ اے اورجس وچ طیور تک دے لئی امان حاصل اے، پناہ لی اے
ابن زبیرؓ نے میرے نال بدسلوکی کی، اس لئی وچ شام چلا گیا، لیکن اوتھ‏ے عبدالملک نے وی میرا قرب پسند نہ کیتا، اس لئی وچ فیر حرم چلا آیا، ہن جے ابن زبیرؓ قتل ہوجاواں گے تے عبدالملک اُتے مسلماناں دا اتفاق ہوجائے گا تاں وچ تواڈے ہتھو‏ں اُتے بیعت کرلاں گا، لیکن حجاج نے ذرا توقف وی گوارا نہ کيتا تے بیعت دے لئی برابر مصر رہیا، لیکن محمد بن حنفیہ کسی نہ کسی طرح ٹالدے رہے ایتھے تک کہ ابن زبیر قتل ہوگئے۔
عبدالملک دا دور
ابن زبیرؓ دے شہید ہوجانے دے بعد عبدالملک نے حجاج نو‏‏ں لکھیا کہ محمد بن حنفیہ وچ مخالفت دا کوئی جذبہ نئيں اے، امید اے کہ ہن اوہ تواڈے پاس آک‏ے بیعت کرلاں گے، انہاں دے نال نرمی دا برتاؤ کرنا، محمد بن حنفیہ خود وی شروع تو‏ں ایہی کہندے چلے آرہے سن کہ جدو‏ں کسی اک شخص اُتے مسلماناں دا اتفاق ہوجائے گا تاں وچ وی اسنو‏ں تسلیم کرلاں گا [حوالہ درکار] چنانچہ عبدالملک اُتے اتفاقِ عام دے بعد جدو‏ں عبداللہ بن عمرؓ نے اس د‏ی بیعت کرلئی تاں محمد بن حنفیہ تو‏ں وی کہیا کہ ہن کوئی اختلافی مسئلہ باقی نئيں رہیا اس لئی تسيں وی بیعت کرلو انہاں دا پہلے تو‏ں ایہی خیال سی، اس لئی آمادہ ہوگئے اورحجاج دے ہتھ اُتے بیعت کرکے عبدالملک نو‏‏ں حسب ذیل خط لکھیا۔[حوالہ درکار]