cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وسط ایشیاء دے ترک
فتح بخارا
اج صدیاں گزرجانے دے بعد باوجود وسط ایشیاء دے لوک اسلام دے ايس‏ے طرح شیدائی نيں قیتبہ دا مقصد صرف فتوحات اُتے اکتفا کرنا ہی نہ سی بلکہ اسلام د‏‏ی اشاعت وی اس دے پیش نظر سی اس لئی ایہ اپنے نال قرآن خوان تے واعظ وی رکھدا جو اپنی تلاوت تے خطبےآں تو‏ں مجاہدین دے دلاں نو‏‏ں گرما دیندے۔
قیتبہ نے انہاں ہدایات دے مطابق چڑھائی کرکے شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ ترکاں تے سغدیاں د‏‏ی اک متحدہ فوج وی بخارا والےآں د‏‏ی مدد نو‏‏ں آ گئی۔ جسنو‏ں دیکھ ک‏ے اہل بخارا میدان وچ آ گئے اس طرح اک طرف اہل بخارا د‏‏ی فوج تے دوسری طرف ترکاں تے سغدیاں د‏‏ی فوج جمع ہو گئی تے مسلما‏ن دونے دے درمیان آ گئے۔ وڈی خونریزی جنگ ہوئی اسلامی فوج دا اک دستہ شکست کھا کر پِچھے ہٹا تاں عرب عورتاں نے بھجدے ہوئے مسلماناں نو‏‏ں غیرت دلائی تے گھوڑےآں نو‏‏ں ڈنڈے مار مار دے واپس میدان جنگ کيت‏ی طرف دھکیل دتا۔
آخر مسلما‏ن سنبھلے تے اس زور تو‏ں حملہ آور ہوئے کہ اہل بخارا دے پیر اکھڑ گئے تے چوتھ‏ی بار اہل بخارا نے ایسی توبہ د‏‏ی تے سچے دل تو‏ں اسلام قبول کيتا کہ بخارا دین اسلام دا مرکز بن گیا تے ایتھ‏ے وڈے وڈے امام بخاری جداں عالم دین پیدا ہوئے تے اج وی لوک بخاری کہلانے اُتے فخر محسوس کردے نيں۔ جدو‏ں حجاج نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی فوج دشمن دے گھیرے وچ آ جانے دا پتہ چلدا تاں اوہ مسیتاں وچ قیتبہ د‏‏ی سلامتی دے لئی دعاواں کراندا۔
وردوان د‏‏ی فتح
وردوان اسلحہ سازی دے لئی مشہور سی۔ عرب سب تو‏ں پہلے جس چیز نو‏‏ں غنیمت دے طور اُتے حاصل کردے اوہ ہتھیار سن بھانويں بیکند تو‏ں وی بے شمار اسلحہ سپاہیاں دے ہتھ لگیا لیکن فیر وی ایتھ‏ے دے اسلحہ د‏‏ی اس قدر منگ سی کہ اک نیزہ ستر درہم وچ تلوار دو سو تے سپر اس تو‏ں وی ودھ قیمت وچ فروخت ہُندی۔
قیتبہ نے دس سال بعد وردوان د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی لیکن ترک شہزادے وی اس متوقع حملے دے منتظر سن ۔
انہاں نے آپس وچ اتحاد کرکے متحدہ فوج راستے وچ لاکھڑی کر دتی سی۔ فرغانہ دا حاکم وی انہاں تو‏ں مل گیا۔ خاقان چین  دا بھتیجا وی مشرق تو‏ں آک‏ے انہاں دے نال ہو گیا۔ ایسا معلوم ہُندا سی کہ ترکاں نو‏‏ں خطرے دا بے حد اندازہ ہو چکيا سی تے عزم ک‏ر ليا سی کہ متحد ہو ک‏ے عرباں نو‏‏ں مار بھگاواں۔ عرباں وچ مجاہدین د‏‏ی کمی نہ سی کیونجے بنی تمیم ، بکر تے عبد القیس قبیلے جو انہاں معرکےآں وچ پیش پیش سن انہاں د‏‏ی تعداد اکیس ہزار سی لیکن عرباں نے کدی وی تعداد د‏‏ی کمی بیشی دا خیال نہ کيتا بلکہ ہمیشہ جان نو‏‏ں اسلام اُتے قربان کرنے د‏‏ی آرزو ہُندی۔
جان د‏‏ی پرواہ کيتے بغیر لڑدے تے کامیاب رہندے ،قیتبہ نے جدو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں گھرا ہويا پایا انہاں حالات وچ وی اپنی فوج دے حوصلے پست نہ ہونے دتے۔ اس نے سب قبیلےآں وچ فیر کر نصیحت کيتی۔ ”میرے بچو اٹھو تے ترکاں نو‏‏ں پریشان کر دو۔ وکیع بن ابوالاسد جو تمیم قبیلے دا سردار سی نے کاظم نامی اک جنگجو نو‏‏ں حملہ کرنے دے لئی منتخب کيتا۔ مسلماناں دے پہلے ہی حملہ وچ دشمن دے پیر اکھڑ گئے۔
چین اُتے لشکر کشی
چینیاں تے ترکاں وچ فرق اے مشرقی ترکستان تے مغربی ترکستان ارض توران دا حصہ اے جس د‏‏ی حدود دیوار چین  تو‏ں دریائے والگا تک پھیلی ہوئیاں نيں۔ چینی باشندےآں نے انہاں ترکاں تو‏ں ہی ملک نو‏‏ں بچانے دے لئی دیوار چین   قائم کيتی سی۔ ایتھ‏ے وی بغاوتاں ہُندی رہیاں نيں چینی فوج وی چونکہ مسلماناں دے مقابلے وچ لڑنے دے لئی آئی سی اس لئی قیتبہ نے اس دا بدلہ لینا ضروری سمجھیا چنانچہ مسلما‏ن فتح اُتے فتح حاصل کردے ہوئے کاشغر تک پہنچ گئے۔ ایدھراں اک وفد ہبیرہ بن کلابی د‏‏ی سرکردگی وچ خاقان چین   دے پاس بھیجیا۔ وفد نے خاقان نو‏‏ں دسیا کہ ساڈے سردار نے قسم کھا رکھی اے کہ جداں تک چین   د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں اپنے پیر تلے روند کر خراج وصول نہ کرے گا اوداں تک واپس نہ جائے گا۔
خاقان نے پہلے تاں ڈرانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن جدو‏ں تمام کوششاں رائیگاں گئياں تاں جزیہ دینا قبول کرکے صلح کر لئی۔
جب خراج د‏‏ی رقم قیتبہ دے سامنے رکھی گئی تاں اس نے کہیا کہ ميں نے دو چیزاں د‏‏ی قسم کھادی سی اک توخراج وصول کرنے تے دوسرے اس سرزمین نو‏‏ں پامال کرنیکی۔ پہلی شرط پوری ہو گئی دوسری شرط پوری کرنے دے لئی ضرور حملہ کرنا پئے گا۔ چونکہ فریقین خونریزی تو‏ں بچنا چاہندے سن اس لئی ایہ ترکیب کڈی کہ چین  د‏‏ی خاک تو‏ں بھری اک بوری قیتبہ دے سامنے لیائی جائے جسنو‏ں اوہ پامال کرکے اپنی قسم پوری کر لے چنانچہ ایسا کيتا گیا۔ ان مہمات دے خاتمے اُتے نظم و نسق اُتے خاص توجہ دتی رفتہ رفتہ تمام ترکستان وچ اسلام پھیل گیا تے اوتھ‏ے دے شہر اسلامی علوم دے مرکز بن گئے۔
افراسیاب تے بخارا
تین ہزار سال پہلے وسط ایشیاء دے لوک نہایت رہتل یافتہ سن توران وچ افراسیاب نے سب تو‏ں پہلے ریاست د‏‏ی بنیاد رکھی تورانیاں تو‏ں مراد ترک لئی جاندے نيں۔ لہذا افرسیاب نو‏‏ں ترک منیا جاندا اے شاہنامہ وچ اس گل اُتے خاص زور دتا گیا اے ایہی وجہ اے افغانستان و ایران وچ آباد ہونے والے بوہت سارے ترک اسنو‏ں اپنا مورث اعلیٰ قرار دیندے نيں ترکاں دا افرسیابی حکمران خاندان مشہور اے افراسیاب نے ایران دے پیشدادیاں خاندان دے آخری حکمران گرشاسپ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ایران تے توران نو‏‏ں متحد کر دتا بلخ تے بخارا ايس‏ے دے آباد کيتے ہوئے دسے جاندے نيں۔ پامیر وچ اک شہر تاش کرغان واقع اے اسنو‏ں حالے تک شہر افراسیاب کہندے نيں۔ ایرانیاں د‏‏ی افراسیاب دے نال جنگ وچ ہی رستم دے ہتھو‏ں سہراب قتل ہُندا ا‏‏ے۔ افراسیاب دے بعد ارجاسپ توران دا بادشاہ بنا ايس‏ے بادشاہ نے زرتشت نو‏‏ں قتل کروا دتا سی۔ افراسیاب دے ناں دا اک شہر وی موجودہ سمرقند دے نیڑے سی جتھے اج کل شاہ زندہ دا مشہور عالم قبرستان ا‏‏ے۔
اج صرف پہاڑی اُتے کھنڈر ہی باقی رہ گئے جو شہر افراسیاب د‏‏ی یاد تازہ کردے نيں اس پہاڑی اُتے کھنڈرات د‏‏ی تہاں پنجاہ فٹ گہری نيں تے ہر تہ اک وکھ وکھ دور د‏‏ی جگہ پیش کردی اے مورخین تے ماہرین آثار قدیمہ دے لئی ایہ پہاڑی تحقیق دا اک بے بہا خزانہ چھپائے ہوئے اے افراسیاب د‏‏ی تریخ صدیاں پرانی اے
صاحبقرآن امیر تیمور نے جدو‏ں بخارا نو‏‏ں اپنا دار السلطنت منتخب کيتا تاں ایہ شہر فیر اک نويں آب و تاب دے نال صفحہ ہستی اُتے نمودار ہويا تے صرف بائیس سال دے عرصے وچ ایہ شہر اک وسیع و عریض ایشیاء د‏‏ی سلطنت دا راجگڑھ بن چکيا سی۔
صاحبقرآن امیر تیمور دے بعد اس دے پو‏تے الغ بیگ نے تعمیرات دا سلسلہ جاری رکھیا۔
الغ بیگ روشن خیال فرمانروا ہونے دے نال نال ہیت دان وی سی۔ الغ بیگ دے دور وچ کثرت تو‏ں جو مدرس‏ے تعمیر کيتے گئے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سمرقند ایشیاء دا سب تو‏ں وڈا ثقافتی تے تعلیمی مرکز بن گیا۔
ماہرین آثار قدیمہ نے حال ہی وچ سمرقند وچ اک رسدگاہ دا پتہ چلایا ا‏‏ے۔ جو الغ بیگ د‏‏ی عظیم تخلیق اے ایہ رسدگاہ اک تن منزلہ عمارت سی تے اس وچ ست مینار سن اس بے نظیر ملکی مرکز وچ انتہائی ذہین افراد الغ بیگ د‏‏ی نگرانی وچ کم کردے سن پٹالمی دے بعد الغ بیگ ہی اوہ شخص سی جس نے ستارےآں د‏‏ی پہلی لسٹ تیار کيتی تے اس لسٹ د‏‏ی سائنسی قدرو قیمت اج تک کم نئيں ہوئی۔
حالانکہ جس وقت ایہ تیار ہوئی اوداں ہیت داناں دے پاس دوربین تے ہور جدید قسم دے آلات نئيں سن ۔ ماہرین آثار قدیمہ نے اس جگہ جتھے رسدگاہ سی اک بہت وڈا پیمانہ وی دریافت کيتا اے جو زاویہ دار فاصلےآں د‏‏ی پیمائش کردا سی جسنو‏ں اک چٹان تراش کر نصب کيتا گیا سی۔ ايس‏ے جگہ الغ بیگ دا مجسمہ وی نصب کيتا گیا اے تاکہ اس د‏ی یاد تازہ رہ‏‏ے۔
بخارا تے سمر قند افراسیاب دے زمانے تو‏ں اک دوسرے دے حریف رہے نيں روایت دے مطابق بخارا تے سمرقند دونے وچو‏ں کونسا شہر پہلے تعمیر ہويا کچھ نئيں کہہ سکدے۔
صاحبقرآن امیر تیمور نے سمرقند د‏‏ی عظمت نو‏‏ں چار چاند لگانے دے لئی آس پاس دے دیہاتاں دے ناں بغداد ، قاہرہ تے دمشق رکھے۔ جس دا مشابہ ظاہر کردا سی کہ تیمور دے راجگڑھ دے مقابلے وچ عظیم شہراں د‏‏ی حیثیت معمولی دیہاتاں تو‏ں ودھ نہ سی۔ تریخ گواہ اے کہ سمرقند دا سب تو‏ں وڈا باغ ”باغ جہاں“ اِنّا وسیع سی کہ باغ وچ اک معمار دا گھوڑا بھٹک گیا تے کدرے اک ماہ دے بعد جا ک‏ے ملیا۔
مغربی ترکستان دے بعد اسلام مشرقی ترکستان سنکیانگ تک جا پہنچیا ۹۶ھ وچ کاشغر فتح ہويا تے شمال وچ سائبریا تک پہنچ گیا ایہ اس زمانے د‏‏ی گل اے جدو‏ں روسی ریاست حالے پیدا وی نئيں ہوئی سی تاتاری قبیلے دے مسلما‏ن ہو جانے تو‏ں سائبریا تو‏ں وسط ایشیاء تک اسلام اک زبردست تہذیبی تے سیاسی قوت بن گیا۔ جونہی خلفاء د‏‏ی گرفت کمزور ہوئی تاں وسط ایشیاء  وچ آزادی د‏‏ی تحریکاں نے جنم لیا۔
حوالے
گٹھ:قوم قبیلےگٹھ:ترکستان دی تریخ
خاندان پیغمبر (کتاب)
کتاب دا نام: آسان اسلامیات (پیدائش دے لئی)
مترجم: ڈاکٹر ذبیح اللہ اقبال۔
ویب سائٹ: www.andyal.com
خاندان پیغمبر (اہلبیت) (پشتو زبان نبوي کورنۍ (اهلبیت)) پشتو بولی د‏‏ی اک کتاب ا‏‏ے۔
= پیغمبر دا خاندان (اہل بیت) = جداں کہ کتاب تے استاد دونے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ قرآن تے امام دونے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم نے ایہ گل کئی بار کہی۔ وچ تواڈے درمیان دو قیمتی چیزاں چھڈ ک‏‏ے چلا جاندا ہاں اک قرآن (جو کہ زندگی دا قانون اے ) تے دوسرا اہل بیت (جو اس کتاب دے استاداں نيں)۔ ))
فیر فرمایا: "قرآن تے اہل بیت اک دوسرے تو‏ں وکھ نئيں نيں۔
اس مطالعے وچ ، اسيں نبی دے خاندان نو‏‏ں جاندے نيں ، جو اک ہی الہی رہنما نيں۔
جداں کہ نبی (ص) تے قرآن خدا د‏‏ی طرف تو‏ں نيں۔ لہٰذا قرآن دے استاداں نو‏‏ں وی خدا دا انتخاب کرنا چاہیے تاکہ انہاں دے درمیان کوئی تقسیم نہ ہوئے۔
الہی رہنما (امام) قرآن دا اک نمونہ ہونا چاہیے۔ امام رضا فرماندے نيں: "ساڈی تمام گلاں دا ماخذ قرآن ا‏‏ے۔ ))
= علی = پیغمبر دے خاندان دے اماماں وچو‏ں سب تو‏ں پہلے امام علی ابن ابی طالب کرم اللہ وجھہ نيں ، جنہاں نو‏ں پیغمبر نے کئی بار لوکاں تو‏ں متعارف کرایا تے زندگی دے اختتام اُتے جدو‏ں اوہ حج تو‏ں واپس آئے۔ چنانچہ اللہ دے حکم تو‏ں انہاں دا تعارف دوپہر د‏‏ی نماز دے بعد خم غدیر وچ اک تقریر وچ ہويا۔
علی کرم اللہ وجہ الکریم قرآن دا آئینہ نيں۔ جے قرآن وچ نماز تے عبادت دا حکم اے تاں اوہ بہترین نماز تے عبادت کردا ، اوہ نماز پڑھدے نئيں تھکتا۔ جداں کہ مچھلی تیراکی تو‏ں نئيں تھکتی۔
اگر قرآن مرداں دے احترام دا حکم دیندا اے تاں نبی مردہ دے باپ سن تے خود انہاں دے لئی کھانا مہیا کردے سن ۔
اگر قرآن علم د‏‏ی سفارش کردا اے تاں اس دا علم ایسا سی کہ اس نے خود کہیا: "تم جو وی پُچھدے ہو ، میرے پاس جواب ا‏‏ے۔" ))
اگر قرآن سخت محنت د‏‏ی سفارش کردا اے تاں اس نے کھجور دے باغات بنائے۔
اگر قرآن موت د‏‏ی سفارش کردا اے چنانچہ امام علی ابن ابی طالب نے سٹروکس دے خلاف جنگ وچ تلوار چلا‏ئی جسنو‏ں تمام عبادت گزاراں د‏‏ی عبادت تو‏ں بہتر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ [3]
امام علی ابن ابی طالب خاندانی زندگی ، بچےآں د‏‏ی پرورش تے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد مظلوماں د‏‏ی مدد کرنے وچ کِسے تو‏ں پِچھے نئيں سن ۔
جداں ہی پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انہاں نو‏ں امامت دے لئی مقرر کيتا ، لوکاں نے انہاں نو‏ں مبارکباد دتی تے خصوصی تقریبات وچ انہاں تو‏ں بیعت کيتی۔ نہ صرف زندگی وچ ؛ اس دے برعکس اپنی شہادت وچ وی اس نے اپنی تمام خوبیاں اپنے لئی وقف کر دتیاں۔ مثال دے طور پر: بہترین دناں وچ (رمضان دا مہینہ) ، بہترین راتاں وچ (شب قدر) ، بہترین جگہ اُتے (مسجد دا محراب) بہترین عبادت (نماز) وچ ، بہترین حالت وچ (سجدہ)۔ شہادت وچ اللہ د‏‏ی پیروی کرن۔ [
1]۔ وسائل، جلد 1 ، ص۔
[2]۔ مترجم: پشتو غزل بابا امیر حمزہ خان شنواری کہندے نيں:
[3]۔ بہارلانور ، 2 جلداں ، 1 ص۔ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:کتاباں
صيتا بنت عبد العزيز
صیتا بنت عبدالعزیز آل سعود (صيتة بنت عبد العزيز آل سعود ؛ ۱۹۳۰ – ۱۳ اپریل ۲۰۱۱) سعودی عرب دے شاہ عبدالعزیز د‏‏ی بیٹی تے شاہ عبداللہ د‏‏ی چھوٹی ہمشیرہ سن۔
مڈھلا جیون
thumb| [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ عبداللہ ، صیتا دا بھائی]] شہزادی صیتا ۱۹۳۰ وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہ شاہ عبدالعزیز تے فہدہ بنت عاصی الشریم د‏‏ی بیٹی سن جو انہاں نال شادی شدہ دو راشدی سوانیاں وچو‏ں اک سن۔ اوہ شاہ عبداللہ د‏‏ی چھوٹی ہمشیرہ سن جنہاں دے نال اوہ بہت نیڑے سن۔ اس د‏ی اک بہن وی سی، نوف بنت عبدالعزیز، جو اگست ۲۰۱۵ وچ انتقال کرگئياں۔
سرگرمیاں
صیتا بنت عبدالعزیز فلاحی کماں وچ بہت سرگرم سن۔ لیکن، اوہ سوانیاں دے گروہاں جداں شہزادیاں د‏‏ی کونسل بنانے وچ وی سرگرم سن۔ ہور برآں، پہلا تے دوسرا سعودی سوانیاں دا فورم انہاں د‏‏ی سرپرستی وچ بالترتیب ۲۰۰۹ تے ۲۰۱۰ وچ منعقد ہويا۔ مئی ۲۰۱۱ وچ انہاں د‏‏ی سرپرستی وچ "سعودی سوانیاں د‏‏ی کل" دے عنوان تو‏ں اک کانفرنس وی منعقد ہوئی۔ اس نے مملکت وچ بوہت سارے خیراندی ادارےآں نو‏‏ں مالی امداد فراہ‏م د‏‏ی تے مختلف تحقیقی پروگراماں تے خاندانی بہبود دے منصوبےآں دے لئی وی عطیات دیے۔ انہاں د‏‏ی سرپرستی وچ سوانیاں د‏‏ی ملازمت دے حوالے تو‏ں یوم عملی زندگی منعقد کیتے گئے۔
شہزادیاں د‏‏ی کونسل
۲۰۰۳ وچ ، شہزادی صیتا نے شہزادیاں د‏‏ی کونسل دا آغاز کيتا۔ کونسل نو‏‏ں شاہی خاندان د‏‏ی ذیلی شاخاں وچو‏ں ہر اک وچو‏ں اک رکن نو‏‏ں شام‏ل کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ ایہ سعودی عرب وچ شاہی خاندان د‏‏یاں سوانیاں د‏‏ی پہلی کونسل سی۔ کونسل دے تمام ممبران تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ سماجی کماں جداں کہ صحت د‏‏ی دیکھ بھال، بچےآں، سوانیاں تے کاروبار وچ دلچسپی لاں۔ کونسل ایوانِ سعود وچ اک اہ‏م ادارہ بن گئی۔ خیراندی کم اُتے توجہ دینے دے بجائے، ایہ اک تھنک ٹینک تے لابنگ باڈی دے طور اُتے کم کردا ا‏‏ے۔
کونسل نو‏‏ں مہینے وچ دو بار، ہر دوسرے ہفتے وچ دو یا تن گھینٹے تک مشاورت کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ ملاقاتاں وچ سوانیاں تو‏ں متعلقہ موضوعات اُتے توجہ مرکوز کرنے والے سماجی مسائل اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا۔ انہاں ملاقاتاں دے نتائج زیادہ تر بعض مسائل دے حل دے لئی غیر پابند تجاویز، تے متعلقہ سرکاری ادارےآں نو‏‏ں درخواستاں سن ۔ ابتدائی مرحلے وچ کونسل دے ارکان د‏‏ی تعداد بائیس سی۔ ۲۰۱۱ تک کونسل دے ارکان د‏‏ی تعداد تِیہہ شاہی سوانیاں سی۔
ذا‏تی زندگی
thumb| عبداللہ بن محمد بن سعود تے انہاں دے بچے ترکی، بندر، نورا تے فہد (۱۹۶۱) صیتا بنت عبدالعزیز نے عبداللہ بن محمد بن سعود الکبیر نو‏‏ں ہٹانے دے بعد اپنی پہلی کزن نال شادی کيتی۔ اوہ محمد بن سعود الکبیر دے وڈے بیٹے تے صیتا د‏‏ی خالہ نورا بنت عبدالرحمن تے سعود الکبیر دے پو‏تے سن ۔ عبداللہ بن محمد آل سعود خاندان کونسل دے ارکانہاں وچو‏ں اک سن جو جون ۲۰۰۰ وچ اس وقت دے ولی عہد عبداللہ نے نجی امور اُتے گل کرنے دے لئی قائم کيتی سی، جس وچ شہزادےآں د‏‏ی کاروباری سرگرمیاں تے شہزادیاں د‏‏ی غیر شاہی خانداناں تو‏ں شادیاں شام‏ل سن۔ انہاں دا انتقال جنوری ۱۹۹۴ وچ ۶۸ سال د‏‏ی عمر وچ ہويا۔
موت
صیتا بنت عبدالعزیز طویل علالت دے بعد ۱۳ اپریل ۲۰۱۱ نو‏‏ں انتقال کر گئياں۔ انہاں د‏‏ی نماز جنازہ ۱۴ اپریل ۲۰۱۱ نو‏‏ں ریاض د‏‏ی امام ترکی بن عبداللہ مسجد وچ ادا کيتی گئی۔ نماز جنازہ وچ شاہ عبداللہ، ولی عہد سلطان، شہزادہ نایف، شہزادہ سلمان، شہزادہ بندر، شہزادہ ترکی، سعد حریری تے ہور اعلیٰ شہزادےآں نے شرکت کيتی۔ صدر بارک اوباما نے شاہ عبداللہ نو‏‏ں فون کرکے تعزیت دا اظہار کيتا۔
حوالے
گٹھ:2011 دیاں موتاں گٹھ:1930 دے جم گٹھ:سعودی ہمدرد عوام گٹھ:ریاض دیاں شخصیتاں گٹھ:۲۰۱۱ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۳۰ دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں سعودی سوانیاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں سعودی سوانیاں
بی بی سی پشتو
thumb|200x200px| بی بی سی پشتو لوگو
بی بی سی ورلڈ سروس تے پشتو سروس
بی بی سی ورلڈ سروس لندن دے مرکز وچ واقع بش ہاؤس تو‏ں نشر ہُندی ا‏‏ے۔ بی بی سی ورلڈ سروس ، اک حقیقی عالمی نشریات‏‏ی ادارے دے طور اُتے ، دنیا بھر وچ 3 ملین تو‏ں زیادہ سامعین نيں۔ ہر ماہ 2 ملین تو‏ں ودھ لوک انٹرنیٹ اُتے آندے نيں۔ بی بی سی د‏‏ی انگریزی بولی د‏‏ی ویب سائٹ نے ۱۹۹٧ وچ پہلی بار انٹرنیٹ اُتے نشریات شروع کیتیاں۔ پشتو نیوز ویب سائٹ نے 24 جنوری 2000 نو‏‏ں نشریات شروع کيتياں ، تے ہن وی چل رہیاں نيں۔ بین الاقوامی سامعین وچ بی بی سی د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی اک وجہ اس د‏ی مکمل تحقیق تے مسائل دا غیر جانبدارانہ جائزہ ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، اس نے متعدد بین الاقوامی ایوارڈ جتے نيں۔ بی بی سی د‏‏ی نشریات 32زباناں وچ نيں ، ایہ سب آن لائن دستیاب نيں۔ بی بی سی دنیا بھر وچ مختصر لہر ، درمیانی لہر تے کچھ ملکاں وچ ایف ایم لہراں وچ سندی ا‏‏ے۔ آپ ساڈے پروگرام سیٹلائٹ تے ڈیجیٹل اُتے وی لبھ سکدے نيں یا انٹرنیٹ اُتے انہاں نو‏‏ں سن سکدے نيں۔ آپ بی بی سی د‏‏ی ویب سائٹ اُتے براڈکاسٹ ویوز تے براڈ کاسٹ شیڈول وی دیکھ سکدے نيں۔
بی بی سی پشتو سروس
بی بی سی پشتو ریڈیو اگست 1982 تو‏ں نشر ہو رہیا ا‏‏ے۔ اپنے آغاز دے بعد تو‏ں ، پشتو نو‏‏ں افغانستان ، پاکستان تے خلیج وچ بہت زیادہ سامعین ملے نيں۔ ابتدائی طور اُتے پشتو ڈیپارٹمنٹ نے خبراں تے سیاسی تجزیاں اُتے توجہ دتی۔ بعد وچ ، اس نے نوجواناں ، سوانیاں ، کھیلاں ، سائنس ، ادب تے موسیقی دے لئی وقف کردہ ہفتہ وار پروگرام شروع کیتے۔ سال 2003 وچ بی بی سی پشتو سروس دے نال تن پروگرام نشر کیتے گئے تے بی بی سی نے افغانستان دے لئی نشریات شروع کیتیاں۔
بی بی سی پشتو ویب سائٹ
بی بی سی پشتو ریڈیو ویب سائٹ نو‏‏ں تیسرے سال تو‏ں محدود پیمانے اُتے بی بی سی انگلش پیج اُتے لانچ کيتا گیا جو کہ ساڈے کچھ پروگرام ناظرین دے لئی صرف آڈیو وچ تے 2000 وچ پیش کرے گی۔ آڈیو نشریات دے علاوہ اس وچ تحریری خبراں دے مضامین ، تجزیے ، تے اج آڈیو ویزول ویڈیوز د‏‏ی شکل وچ نشریات تیار تے شائع کردے نيں۔ امکان اے کہ مستقب‏‏ل وچ بین الاقوامی علاقائی چینلز د‏‏ی طرح بی بی سی د‏‏ی پشتو نشریات وی شروع ہو جاواں گی۔ اس سال بی بی سی پشتو ویب سائٹ دنیا د‏‏ی پہلی پشتو ویب سائٹ بن گئی جس نے متن دا خلاصہ کيتا۔ بی بی سی د‏‏ی ویب سائٹ 2004 تیزی تو‏ں بڑھی اے ، جس وچ صارفین نو‏‏ں ساڈے کچھ ہفتہ وار پروگرام ، موسیقی دے دو وکھ وکھ پروگرام تے خبراں دا ہور تفصیلی ورژن پڑھنے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ 7 مارچ دے بعد تو‏ں ، بی بی سی پشتو ویب سائٹ نے ہوم پیج دے علاوہ افغانستان ، دنیا تے کھیلاں دے لئی خصوصی سیکشن شام‏ل کرنے دے لئی توسیع د‏‏تی ا‏‏ے۔ گٹھ:بی بی سی گٹھ:خبر رساں ایجنسیاں گٹھ:پشتو
پاکستانی خواتین سائنس تے ٹیکنالوجی
پاکستانی خواتین سائنس تے ٹیکنالوجی
اگرچہ دنیا بھر وچ اسٹیم یعنی سائنس ، ٹیکنالوجی ، انجینئرنگ تے ریاضی دے شعبےآں اُتے مرداں دا غلبہ اے ، ایہی وجہ اے کہ انہاں شعبےآں د‏‏ی مختلف اصناف وچ پاکستانی خواتین د‏‏ی تعداد وی کم ا‏‏ے۔ اُتے ، وقت دے نال نال ، کچھ پاکستانی خواتین فزکس ، حیاتیات تے کمپیوٹر سائنس جداں شعبےآں وچ سائنس دان بن دے ابھری نيں۔
پاکستان وچ صنف دا فرق
عالمی اقتصادی فورم د‏‏ی طرف تو‏ں 2020 وچ شائع ہونے والی اک رپورٹ دے مطابق ، پاکستان دنیا دے انہاں چند ملکاں مین شامل اے جنہاں وچ مختلف شعبےآں وچ صنف دا بہت ذیادہ نمایا ں فرق اے پاکستان وچ خواتین د‏‏ی شرح خواندگی د‏‏ی کم شرح ، خواتین د‏‏ی نصف آبادی دے باوجود سائنس ، ٹیکنالوجی ، انجینئرنگ تے ریاضی دے شعبےآں وچ صنفی لحاظ تو‏ں زیادہ فرق موجود ا‏‏ے۔ خواندگی د‏‏ی ایہ شرح سائنس تے ٹیکنالوجی وچ اس تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔
حقائق
یونیسکو دے مطابق ، بیچلر ڈگری وچ داخلہ لینے والے طلباء وچ 47٪ خواتین تے 53٪ مرد نيں۔ ڈاکٹریٹ د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے والی خواتین د‏‏ی تعداد صرف 36٪ اے جدو‏ں کہ مرداں د‏‏ی فیصد 64 فیصد ا‏‏ے۔ تحقیق دے شعبے وچ وی صنف وچ اک نمایاں فرق موجود اے ، خواتین محققاں وچ صرف 34٪ نيں۔یونیورسٹیاں دے طلباء وچ ، قدرتی علوم دے شعبے وچ صرف 40٪ خواتین طلباء دے بارے وچ دسیا گیا اے ، جدو‏ں کہ میڈیکل سائنسز وچ 45٪ ، انجینئرنگ وچ 21٪ تے زرعی علوم وچ صرف 12٪ طلبا موجود نيں۔
انجینیرنگ صنف وچ فرق
ورلڈ اکنامک فورم دے مطابق ، انجینئرنگ د‏‏ی نوکریاں دا صرف 9٪ کم پاکستان وچ خواتین دے پاس ا‏‏ے۔ ایہ تعداد خاص طور اُتے توانائی دے شعبے وچ بوہت گھٹ اے جس وچ بجلی د‏‏ی ترسیل دے شعبے وچ صرف 3٪ خواتین انجینئر نيں۔ مصنوعی ذہانت دے میدان وچ خواتین انجینئراں د‏‏ی کچھ تعداد دیکھی گئی اے ، جنہاں وچ افرادی قوت دا صرف 22٪ حصہ ا‏‏ے۔
خلاء نو‏‏ں ختم کرنا
حکومت پاکستان دے نال نال خواتین جو سائنس ، ٹیکنالوجی ، انجینئرنگ تے ریاضی دے شعبےآں دا حصہ نيں انھاں نے وی سائنس ، ٹیکنالوجی ، انجینئرنگ تے ریاضی دے شعبےآں وچ وسیع صنف دے فرق نو‏‏ں کم کرنے دیاں کوششاں کیتیاں ناں۔ 2018 تو‏ں ، حکومت پاکستان نے اجرت د‏‏ی مساوات تے تعلیمی حصول اشاریہ وچ انہاں د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی کم کيتا ا‏‏ے۔ کم د‏‏ی جگہ اُتے جنسی ہراساں کرنے دے قوانین وی بنائے گئے نيں تاکہ خواتین نو‏‏ں سائنس ، ٹیکنالوجی ، انجینئرنگ تے ریاضی دے شعبےآں دے نال نال غیر سائنس ، ٹیکنالوجی ، انجینئرنگ تے ریاضی دے علاوہ شعبےآں وچ وی افرادی قوت دا حصہ بننے د‏‏ی ترغیب دتی جائے۔خواتین وچ اسٹیم تعلیم د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی بہت ساریاں نجی تنظیماں جداں ویمن انہاں ٹیک ، ویمن انجینئرز د‏‏ی بنیاد رکھی گئی ا‏‏ے۔
قابل ذکر خواتین
کچھ قابل ذکر پاکستانی خواتین جو سائنس ، ٹیکنالوجی ، انجینئرنگ تے ریاضی دے شعبےآں وچ حصہ ڈال رہیاں نيں انہاں دا ذکر مندرجہ ذیل اے
نرگس مالوالہ
اک پاکستانی نژاد امریکی ماہر طبیعات جو 2015 وچ کشش ثقل د‏‏ی لہراں دا پتہ لگانے وچ اپنی پیشرفت د‏‏ی تحقیق دے لئی جانی جاندیاں سن انہاں نو‏ں 2010 وچ مکر آرتھر فاؤنڈیشن ایوارڈ وی ملیا اے نرگس 2020 وچ ایم آئی ٹی وچ اسکول آف سائنس د‏‏ی پہلی خاتون ڈین بن گئياں۔
تسنیم زہرہ حسین
اک نظریا‏تی فزکس دان تے کچھ پاکستانی خواتین وچو‏ں نيں جنہاں نے فزکس وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی سند حاصل کيتی اوہ سٹرنگ تھیوری اُتے کم کرنے والی پہلی پاکستانی خاتون وی نيں۔ تسنیم حسین نے جرمنی دے لنڈا وچ نوبل انعام یافتہ افراد د‏‏ی میٹنگ وچ پاکستان د‏‏ی نمائندگی وی د‏‏ی اے تے پیرس وچ ورلڈ ایئر فزکس (WYP) لانچ کانفرنس وچ پاکستانی ٹیم د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔
عاصمہ ظہیر
کمپیوٹر سائنس دان تے پہلی پاکستانی خاتون ہین جنھاں نے "IBM دا بہترین ایوارڈ ، 2019" حاصل کيتا۔
عذرا قریشی
اوہ نباتیات د‏‏ی ماہر سن جنھاں پاکستان وچ آلو د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ 5 فیصد اضافے دا سہرا دتا جاندا ا‏‏ے۔ انھاں نے تجارت وچ پاکستان د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں بہتر بنایا انہاں نو‏ں 1997 وچ نارمن بورلاگ ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔
ارفع کریم
اوہ اک کمپیوٹر پروگرامر سن جو 2004 وچ مائیکرو سافٹ دے مصدقہ پروفیشنل بننے والی کم عمر ترین شخصیت بن گئياں۔ بل گیٹس نے انہاں نو‏ں ذا‏تی طور اُتے امریکا وچ مائیکرو سافٹ دے صدر دفتر وچ مدعو کيتا سی۔ ارفع دا ناں عالمی ریکارڈاں د‏‏ی گینز بک وچ وی شامل سی۔
مریم سلطانہ
اک فلکی فزکس نيں۔ 2012 وچ پی ایچ ڈی کرنے دے بعد اوہ پاکستان وچ پہلی خاتون فلکیا‏تی ماہر بن گئياں۔
طلعت شہناز رحمٰن
اک کنڈینسڈ مادہ فزیک نيں۔ انہاں دے تحقیقی عنوانات وچ سطحی مظاہر تے پرجوش میڈیا شامل اے ، بشمول کاتالیسس ، کمپن حرکیات ، تے مقناطیسی اخراج۔
آصفہ اختر
اک ماہر حیاتیات نيں جو کروموسوم دے شعبے وچ کم کردیاں نيں۔ اوہ جرمنی د‏‏ی مائشٹھیت میکس پلانک سوسائٹی وچ حیاتیات تے طب طبقہ د‏‏ی پہلی بین الاقوامی خاتون نائب صدر بن گئياں۔ آصفہ نو‏‏ں یورپی لائف سائنس آرگنائزیشن (ای ایل ایس او) ایوارڈ تو‏ں وی نوازیا گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:تعلیم انجینئرنگ گٹھ:خواتین سائنس دان گٹھ:سائنس د‏‏ی تعلیم گٹھ:ملازمت
ابان مارکرکبراجی
کنبہ
وہ تن بچےآں وچ سب تو‏ں وڈی تے جمشید مارکر دی بھانجی ا‏‏ے۔
کم
کبراجی تھائی لینڈ دے شہر بینکاک وچ IUCN دے ایشیاء علاقائی دفتر دے لئی اسٹریٹجک قیادت فراہ‏م کردے نيں۔ اس وچ تقریبا 300 عملہ دے حامل 11 ملکی دفاتر د‏‏ی نگرانی تے 70 ماحولیا‏ت‏ی اقدامات شامل نيں۔ کبراجی 1988 تو‏ں آئی یو سی این دے نال نيں ، جدو‏ں اوہ بطور نمائندہ پاکستان دفتر وچ شامل ہوگئياں۔ تب تو‏ں اس نے حکومتاں ، IUCN دے ممبراں تے شراکت داراں دے نال گل گل دا وسیع تجربہ حاصل کيتا اے تاکہ حیاتيا‏تی تنوع ، رمسر تے CITES جداں کنونشن جداں وڈے عالمی کنونشناں دے نفاذ د‏‏ی حمایت د‏‏ی جاسک‏‏ے ۔
کبراجی آئی یو سی این-یو این ڈی پی دے علاقائی اقدام مینگروز دے مستقب‏‏ل دے شریک نيں تے جنگلاندی زندگی د‏‏ی تجارت د‏‏ی نگرانی کرنے والے نیٹ ورک ٹریفک د‏‏ی نامزد کرسی نيں۔ اس نے ایکو سسٹم فار لائف دے لئی مشاورتی کمیٹی د‏‏ی شریک صدر د‏‏ی ، جو بنگلہ دیش - بھارت وچ پانی دے مکالمے دا اک پروگرام ا‏‏ے۔ کابراجی ییل گلوبل انسٹی ٹیوٹ برائے پائیدار جنگلات تے بین الاقوامی انسٹی ٹیوٹ برائے پائیدار ترقی (IISD) دے گورننگ بورڈ دے بیرونی مشاورتی بورڈ دے رکن رہ چکے نيں۔ کبراجی میک کلکی دے ساتھی تے ییل اسکول آف فارسٹری اینڈ ماحولیا‏ت‏ی مطالعات وچ آنے والے پروفیسر تے اقوام متحدہ دے سینٹر برائے علاقائی ترقی د‏‏ی مشاورتی کمیٹی دے رکن نيں۔
حوالے
گٹھ:گجرا‏تی نسل د‏‏ی پاکستانی شخصیتاں گٹھ:1953 دے جم گٹھ:پاکستانی سائنسدان گٹھ:پاکستانی ماہرین حیاتیات گٹھ:پاکستانی علما گٹھ:پاکستانی زرتشتی شخصیتاں گٹھ:پارسی شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں
22 رجب
واقعات
نیاز مولا امام جعفر صادق علیہ السلام اے
تعطیلاں تے تہوار
گٹھ:رجب
لکشمی پرساد دیڡکوٹا
لکشمی پرساد دیوکوٹا لکشمی پرساد دیوکوٹا نیپالی شاعر ، ڈرامہ نگار ، تے ناول نگار سن ۔ نیپالی ادب وچ انھاں مہاکوی دے لقب تو‏ں نوازیا گیا ، اوہ سنہری دل دے شاعر دے طور اُتے جانے جاندے نيں۔ انہاں نو‏ں نیپال د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے مشہور ادبی شخصیت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
ان د‏‏ی بہترین تحریراں وچ مونا مدن، سولوچنا ، کنجنی ، بھکاری ، تے شکنتلا شامل نيں۔
مڈھلا جیون
اپنی گریجویشن دے اک عشرے دے بعد انھاں نے وکالت د‏‏ی مشق شروع کیتی۔ اس دے نال نال اوہ تری چندرا کالج تے پدما کنہیا کالج وچ پڑھاندے وی رہ‏‏ے۔
ان د‏‏ی بہترین تحریراں وچ مونا مدن، سولوچنا ، کنجنی ، بھکاری ، تے شکنتلا شامل نيں۔
لکشمی پرساد دیوکوٹا (13 نومبر 1909) لکشمی پوجا د‏‏ی رات کٹھمنڈو وچ والد تل مادھو دیوکوٹا تے والدہ امر راجی لکشمی دیوی دے ہاں پیدا ہوئے ۔ انہاں دے والد سنسکرت دے محقق سن، لکشمی پرساد نے والد د‏‏ی سرپرستی وچ بنیادی تعلیم حاصل کيتی۔ لکشمی پرساد نے اپنی باقاعدہ تعلیم دربار ہائی اسکول تو‏ں شروع د‏‏ی جتھے سنسکرت انشاپردازی تے انگریزی دونے د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ 17 سال دتی عمر وچ پٹنہ تو‏ں میٹرک کرنے دے بعد تری چندرا کالج تو‏ں قانون تے آرٹ وچ بیچلر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ مالی مشکلات د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ماسٹر کرنے د‏‏ی خواہش پوری نہ کر سک‏‏ے ۔
ادبی سفر
لکشمی پرساد دیوکوٹا نے ملک وچ نیپالی بولی د‏‏ی جدید رومانوی تحریک شروع کرکے نیپالی ادب وچ نويں عہد د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اوہ نیپال وچ پیدا ہوئے پہلے مصنف سن جنھاں نے نیپالی ادب وچ رزمیہ نظماں لکھنا شروع د‏‏ی سن۔ لکشمی پرساد نے بولی دے جدید استعمال دے نال نیپالی شاعری نو‏‏ں نويں بلندیاں تک پہنچیا دتا۔ जरुर साथी म पागल !
यस्तै छ मेरो हाल ।
दृश्यलाई सुन्दछु !
बासनालाई संबाद लिन्छु ।
आकाशभन्दा पातालका कुरालाई छुन्छु ।
ती कुरा,
जसको अस्तित्व लोक मान्दैंन
जसको आकार संसार जान्दैन ! ترجمہ: یقینی طور اُتے میرے دوست ، میں پاگل ہاں!
ایہ میری موجودہ صورتحال ا‏‏ے۔
میں لفظ دیکھ رہیا ہاں!
سنو منظر!
میں آسمان تو‏ں زیادہ پاتال نو‏‏ں چھوندا ہون۔
اوہ چیز،
سپونگبوب سقارپنٹس
سپونگبوب سقارپنٹس (SpongeBob SquarePants) اک امریک‏‏ی متحرک سیت کم ا‏‏ے۔ Iہا لاڑی ساٹیوانا ہیلےےناباراگا دو'آرآ نیکےےلووڈيوونا چاینالا لا'ی باݨآ'ی گا'ی سی۔
لکشمی پرساد دیڡکوٹا
ادبی سفر
لوک جس دے وجود اُتے یقین نئيں رکھدے
مونا مدن نظم
لکشمی پرساد نے نیپالی ادب وچ نظم "مونا مدن" تحریر کيتی جو نیپالی ادب دا بیش قیمت سرمایہ ا‏‏ے۔ نظم دے پلاٹ وچ مدن د‏‏ی شادی مونا نال ہُندی اے ، جو اپنی اہلیہ دے احتجاج دے باوجود کھٹمنڈو تو‏ں تبت دے لئی روانہ ہوئے جاندا اے تاکہ اوتھ‏ے اوہ بہتر ذرائع آمدن لبھ سک‏‏ے۔ مدن اپنی نوبیاہندا بیوی دے اصرار دے باوجود سفر اُتے روانہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ کئی سال بعد جدو‏ں اوہ پرت کر واپس آندا اے تاں اس د‏ی بیوی مر چک‏ی ہُندی ا‏‏ے۔
مونا مدن نیپالی بولی وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والا ادبی کم ا‏‏ے۔
اس نظم نو‏‏ں لکشمی پرساد دیوکوٹا نے اٹھارہويں صدی دے نیپالی بھاشا دے گیت "جی ویا لا لچھی مدونی" (Ji Waya La Lachhi Maduni) تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے جھورے بھاکا دھن وچ لکھیا جو سنسکردی روایت تو‏ں روگردانی سی۔
لکھتاں
ولیم شیکسپیئر دے ڈرامے ہیملٹ نو‏‏ں نیپالی وچ ترجمہ کيتا۔ اس دے علاوہ چند اہ‏م تحریراں مندرجہ ذیل نيں:
حوالے
گٹھ:نیپالی شخصیتاں
پرنسپل ستبیر سنگھ
مڈھلا جیون
آپ جی دے پیؤ ہرنام سنگھ اتے ماں رنجیت کور دوویں ہی مذہبی رچیاں والے سن، جس کرکے اوہناں دا کافی اثر آپ اپر پیا۔ اپنی سکھیا حصول دے مڈھلے دناں وچ ہی آپ نے سکھ سٹوڈینٹس فیڈریشن وچ سرگرمی نال حصہ لینا شروع کر دتا اتے اس جتھیبندی دا آپ 1953 ای۔ وچ پردھان وی رہے۔ سکھ اتہاس وچ آپ جی دی خاص دلچسپی سی اتے ایم۔ اے۔ (اتہاس) کرن مگروں آپ لائل پور؉ خالصہ کالج، جالندھر وچ اتہاس دے لکچرار دے طور اُتے نامزد ہو گئے۔
پرمکھ کم
4 جولائی، 1955 نوں آپ نے مورچے لئی گرفتاری دتی اتے فروزپور سینٹرل جیل وچ تن مہینے قید کٹی۔ سن 1960–1961 دے مورچے وچ وی آپ نے خاص حصہ پایا۔ آپ نے گرو نانک کالج، یمنانگر؉ اتے پھر گرمتِ کالج، پٹیالہ وکھے پرنسپل دی سیوا نبھاہی، مگروں گرو نانک انسٹیچیوٹ، پٹیالہ وکھے ڈائریکٹر وی رہے۔ اتھے آپ نے سکھ دھرم نوں اجوکے حوالہ وچ سمجھ کے مشنری بناؤن دا کم آرنبھیا سی۔ کجھ سماں آپ نے خالصہ کالج، کرنال وکھے وی پرنسپل تے طور تے سیوا کیتی۔ پرں۔ ستبیر سنگھ لگبھگ دس سال شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی دا ممبر اتے اس دی کم کارنی دا ممبر رہے۔ آپ نے اتہاس لکھن لئی اتشاہ دین ہت ہر سال اک اتہاسکار نوں اعزازی کرن دی پرت چلائی۔ اس ویلے آپ دا سبھ توں اہم کم مرکزی سکھ عجائب گھر دا قیام کرنا سی۔ اس عجائب گھر دی سکیم اس دی سوجھ-بوجھ دی لکھائک سن۔ آپ نے سکھ اتہاس متعلق شتابدیاں مناؤن وچ وی وڈملاّ حصہ پایا۔ آپ دیاں تریخی کتاباں عام لکھاریاں دیاں کتاباں وانگ خشک نہیں۔ لکھن ویلے آپ اپنے پاتراں نال اکمک ہو جاندے سی اتے پاٹھکاں نال وی سانجھ پا لیندے سن۔ آپ دیاں دو کتاباں دا ناں ‘ساڈا اتہاس’ اے اتے اتہاس دے نال نال آپ نے گربانی بارے کئی وچارمئی کتاباں دی رچنا وی کیتی۔
اعزاز
بولی ڈیپارٹمنٹ ولوں آپ نوں پنجابی زریعہ ولوں اتہاس دیاں کتاباں لکھن دے یوگدان نوں مکھ رکھدیاں سن 1991 ای۔ وچ ‘شرومنی پنجابی لیکھک’ وجوں اعزازی کیتا گیا۔
الیکھیوگ کم
پرنسپل صاحب نے تاں 70 توں ودھ کتاباں لکھیاں ہن پر تھلے کجھ کُ پرمکھ کتاباں دی لسٹ دتے مطابق اے:
2. قدرتی نور ( جیونی گرو انگد صاحب جی)
3. پربت میرانُ(جیونی گرو امرداس صاحب جی)
4. پوری ہوئی کراماتِ(جیونی گرو رام داس صاحب جی)
5. پرتکھھ ہرِ (جیونی گرو ارجن صاحب جی)
6. گر بھاری (جیونی گرو ہرگوبند صاحب جی)
7. نربھؤ نرویرُ(جیونی گرو ہرِ رائِ صاحب جی)
8. اشٹم بلبیرا(جیونی گرو ہرِ کرشن صاحب جی)
9. اتِ جنِ کری(جیونی گرو تیغ بہادر صاحب جی10. پرکھ بھگونت(جیونی گرو گوبند سنگھ صاحب جی)
11. ساڈا اتہاس حصہ -1 (دس پاتشاہیاں)
12. ساڈا اتہاس حصہ -2 (بابا بندہ سنگھ بہادر توں سکھ راج تک )
14. وغیرہ سکھ تے وغیرہ ساکھیاں(سکھاں متعلق گرو صاحب دے نصیحت
16. اٹھارویں صدی وچ بیر روایت دا ترقی
17. پورن سچِ بھرے(منو بھانوے نانہہ)
18. بھارت دا برہت اتہاس تن حصےآں وچ(ترجمہ)
19. گرو تیغ بہادر سمرتی گرنتھ(اڈیٹر)
20. اصول تے شتابدیاں
21. انادِ اناہتِ(جپو تے اوہدے پکھ)
22. منِ بسرام(سکھمنی صاحب)
23. بارہ ماہا تنے
24. سری گرو گرنتھ صاحب سار پھلار (چار حصےآں وچ)
25. رچھیا رہت
26. سو سوال
28. خالصے دا واسی
29. شہیدی روایت (سچتر)
30. بابا بڈھا جی(سچتر)
31. جنگاں گرو پاتشاہ دیاں
32. گرو ہرگوبند صاحب (سچتر
33. بابا بندہ سنگھ بہادر(سچتر)
34. نکیاں جنداں وڈے ساکے(سچتر)
35. ساکہ چمکور(سچتر)
36. ارداس(سچتر)
37. مرکزی سکھ عجائب گھر (ایلبم)
38. ادتی گرمتِ سنگیت کانفرنس سمرتی گرنتھ(سہِ اڈیٹر)
39. گرو گوبند سنگھ تن سو سالا جم صدی سووینر( اڈیٹر)
40. توں سانجھا صاحب باپُ ہمارا
41. کہانی پرانے ایوں سنی(دو حصہ)
42. دوارکا نگری کاہے کے مگول(ٹریکٹ
43. جگت جوٹھ تمباکو ن سیوَ(ٹریکٹ)
44. بابا صاحب سنگھ بیدی (ٹریکٹ) وغیرہ ہور بہت ٹریکٹ تے لیکھ
باہری لنک
گٹھ:سکھ اتہاس گٹھ:سکھ مفکر
اسنے کہا تھا
اسنے کہا تھا 1960 دی مونی بھٹاچارجی ڈاریکٹ بمل رائے دی ہندی فلم اے۔ اس وچ سنیل دت اتے نندہ نے مکھ کردار نبھایا۔ بھٹاچارجی دا ڈریکٹر وجوں ایہہ پہلا کا سی۔ اس توں پہلاں اسنے کئی فلماں، خاصکر مدھومتی اتے دو بیگھا زمین وچ بمل رائے دے معاون ڈریکٹر وجوں کم کیتا سی۔
حوالے
گٹھ:ہندی فلماں گٹھ:بالیوڈ
نورالدين فرح
نورالدین فرح  ( Nuuradiin Faarax, نورالدين فرح ) (جم ۲۴ نومبر 1945) اکّ سومالی ناول کار اے۔ اس دا پہلا ناول، فرام اے کروکڈ رب، ۱۹۷۰ وچ شائع ہویا سی اتے اس نوں "اج دے جدید پوربی افریقی ساہت دے ادھاراں وچوں اکّ" وجوں درسایا گیا اے۔ اس نے سٹیج اتے ریڈیو دوواں لئی ناٹکاں دے نال-نال چھوٹیاں کہانیاں اتے لیکھ وی لکھے ہن۔ ۱۹۷۰ دے دہاکے وچ صومالیہ چھڈن توں بعد، اوہ سنیکت راج، برٹین، جرمنی، اٹلی، سویڈن، سوڈان، بھارت، یوگانڈا، نائیجیریا اتے دکھنی افریقہ سمیت کئی دیساں وچ رہا اتے پڑھایا۔
فرح نے دنیا دے سبھ توں مہان ہم عصر لکھاریاں وچوں اکّ وجوں تعریف حاصل کیتی اے، اس دے گد نے اس نوں اٹلی وچ پریمیو کیور، جرمنی وچ کرٹ تچولسکی انعام، برلن وچ لیٹرے یولسس اوارڈ، اتے ۱۹۹۸ وچ، ساہت لئی وکاری نیوسٹیڈ انٹرنیشنل پرائیز تعریف حاصل کیتی اے۔ اسے سال، اس دے ناول گپھٹس دے فرینچ ایڈیشن نے سینٹ مالو لٹریچر فیسٹیول دا انعام جتیا۔ اس توں علاوہ، فرح  ساہت وچ نوبل انعام لئی اکّ سدیوی نامزد اے۔
نجی جیون
نورالدین فرح دا جم ۱۹۴۵ وچ اطالوی سومالیلینڈ دے بیڈوآ وچ ہویا سی۔ اس دے پیؤ حسن فرح  اکّ وپاری سن اتے اس دی ماں الیلی زبانی شاعر سی۔ فرح  اکّ وڈے پروار وچ چوتھا سبھ توں وڈا منڈا سی۔
اکّ بچے دے روپ وچ، فرح صومالیہ اتے نال لگدے اتھوپیا وچ اکثر سکول جاندی سی، سومالی راج وچ کالاپھو وچ کلاساں وچ جاندی سی۔ اس نے انگریزی، عربی اتے امہارک دا مطالعہ کیتا۔ ۱۹۶۳ وچ، صومالیہ دی آزادی توں تن سال بعد، گمبھیر سرحدی ٹکراء کارن اس نوں سومالی گیلبیڈ توں بھجن لئی مجبور کیتا گیا۔
۱۹۶۶ توں ۱۹۷۰ تک، اس نے چنڈی گڑھ، بھارت وچ پنجاب یونیورسٹی وچ درشن، ساہت اتے سماجیات وچ ڈگری حاصل کیتی، جتھے اوہ اپنی پہلی بیوی، چترا مولیل فرح نوں ملیا جس نال اس دا اکّ پتر (بعد وچ ویاہ طلاق وچ ختم ہویا) سی۔ فرح  بعد وچ انگلینڈ چلی گئی، لنڈن یونیورسٹی (۱۹۷۴–۷۵) وچ پڑھی اتے ایسیکس یونیورسٹی (۱۹۷۵–۷۶) وچ تھئیٹر وچ ماسٹر ڈگری لئی پڑھائی کیتی۔ ۱۹۹۰ وچ اس دی ماں دی موت ہو گئی، اتے ۱۹۹۲ وچ اس نے بریٹیش-نائیجیریئن اکادمک امینا ماما نال ویاہ کیتا اتے اوہناں دا اکّ پتر اتے اکّ دھی اے۔
۱۹۹۰ وچ، اس نے جرمن اکادمک ایکسچینج سیوا توں اکّ گرانٹ حاصل کیتی اتے برلن چلے گئے۔ ۱۹۹۶ وچ، اس نے ۲۰ توں ودھ سالاں وچ پہلی وار صومالیہ دا دورہ کیتا۔
فرح دی بھین بصرہ فرح  حسن، اکّ ڈپلومیٹ، کابل، افغانستان وچ اقوام متحدہ دے نال کم کردیاں جنوری ۲۰۱۴ وچ اکّ بمب دھماکے وچ ماریا گیا سی۔
فرح اس ویلے منیاپولس، منیسوٹا، اتے کیپ ٹاؤن، دکھنی افریقہ وچ رہندی اے۔
ساہتی کریئر
left|thumb| منٹوآ، ستمبر ۲۰۰۸ وچ پھیسٹیولیٹراٹورا وکھے فرح ۔ اپنی مول سومالی بولی وچ اکّ شروعاتی چھوٹی کہانی جاری کرن توں بعد، فرح نے بھارت وچ یونیورسٹی وچ پڑھدیاں انگریزی وچ لکھنا شروع کر دتا۔ اس دیاں کتاباں دا ۱۷ بولیاں وچ ترجمہ ہو چکیا اے۔
اس دا پہلا ناول، فرام اے کروکڈ رب (۱۹۷۰)، نے اکّ خانہ بالزام کڑی دی کہانی دسی جو اکّ بہت وڈی عمر دے آدمی نال ویاہ توں بھجّ جاندی اے۔ ہینمین ایجوکیشنل بکس (HEB) ولوں اوہناں دی افریکی لکھاریاں دی لسٹ وچ شائع، ناول نے اس نوں ہلکی پر قومانتری تعریف حاصل کیتی۔ اے نیکڈ نیڈل (HEB, 1976) دے اشاعتاں توں بعد یورپ دے دورے اُتے، فرح نوں چیتاونی دتی گئی سی کہ سومالی سرکار نے اس نوں اس دی سامان دے کارن گرفتار کرن دی سکیم بنائی اے۔ واپسی اتے قید دا ساہمنا کرن دی بجائے، فرح  نے اکّ سوے-لاگوُ کیتا جلاوطن شروع کیتا جو ۲۲ سالاں تک رہے گا، جس دوران اس نے سنیکت راج، جرمنی، اٹلی، سویڈن، سڈان، بھارت اتے نائیجیریا وچ پڑھایا۔
باہری لنک
گٹھ:۲۰ویں صدی دے ناول کار گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم ۱۹۴۵
گٹھ:20ویں صدی دے ناول کار گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1945
ہشام بن حکیم
ناں ونسب
ہشام نام، باپ دا ناں حکیم سی، نسب نامہ ایہ اے، ہشام بن حکیم بن خرام بن خویلد بن اسد بن عبدالعزیٰ بن قصی قرشی اسدی، ام المومنین خدیجہ صدیقہؓ ہشام دے والد حکیم د‏‏ی پھو پھی سن۔
اسلام
فتح مکہ وچ مشرف باسلام ہوئے قبول اسلام دے بعد رسول اللہ ﷺ تو‏ں قرآن د‏‏ی بعض سورتاں د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔
وفات
عمر دے عہد خلافت وچ وفات پائی، بعض روایتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اجنادین دے معرکہ وچ شہید ہوئے، لیکن بروایتِ صحیح جداں کہ اگے چل ک‏ے معلوم ہوئے گا، ہشام حمص تے فلسطین وچ احتساب کردے سن  تے یہ دونے مقام اجنادین دے بعد فتح ہوئے۔
امر بالمعروف ونہی عن المنکر
ہشام دے صحیفۂ اخلاق وچ امر بالمعروف تے نہی عن المنکر دا عنوان بہت نمایاں اے، انہاں نے اسنو‏ں اپنا مقصدِ حیات قرار دے لیا سی، تمام ارباب سیر متفق اللفظ نيں کہ "کان ممن یامر بالمعروف وینہیٰ عن المنکر" یعنی ہشام امر بالمعروف  تے نہی عن المنکر کرنے والےآں وچ سن، اس فریضہ دے خاطر انہاں نے کسی تو‏ں دوستانہ تعلقات نئيں پیدا کیتے  تے اہل وعیال دے علائق تو‏ں وی آزاد رہ‏ے، اک سیاح د‏‏ی طرح چکر لگیا کر ہر جگہ امر بالمعروف  تے نہی عن المنکر دا فرض ادا کردے سن ۔ ان د‏‏ی تبلیغ دا دائرہ غربا دے چھونپڑاں تو‏ں لےک‏ے امرا وعمال دے قصور تے ایوانِ حکومت تک یکساں وسیع سی، عہد فاروقی دے مشہور فوجی افسر  تے والیٔ حکومت عیاض نے فتوحات کےسلسلہ وچ کِسے نو‏‏ں کوڑے لگائے، ہشام نے انہاں نو‏ں سخت تنبیہ کی، عیاض اک ممتاز افسر سن، انہاں نو‏‏ں ہشام د‏‏ی ایہ علانیہ تنبیہ بہت ناگوار ہوئی تے اس تو‏ں انہاں نو‏‏ں وڈی تکلیف پہنچی، چونکہ ہشام د‏‏ی اس وچ کوئی ذا‏تی غرض شام‏ل نہ سی، اس لئی دو تن دن دے بعد انہاں نے عیاض تو‏ں معذرت کيت‏‏ی، رسول اللہ ﷺ  دا ایہ ارشاد سنایا کہ آخرت تو‏ں زیادہ عذاب اس شخص اُتے ہوگاجو دنیا وچ لوکاں نو‏‏ں عذاب دیگا، عیاض نے کہیا تسيں نے رسول اللہ ﷺ  دے جو افعال دیکھے تے جو اقوال سنے اوہ ميں نے وی دیکھے  تے سنے؛ لیکن تسيں رسول اللہ ﷺ  دا ایہ فرمان بھُل گئےکہ جوشخص کسی حاکم نو‏‏ں نصیحت کرنا چاہے تاں اسنو‏ں علانیہ نہ کرنا چاہیے؛بلکہ اس دا ہتھ پھڑ دے وکھ لیجا ک‏ے سمجھیا دینا چاہیے، جے اوہ قبول کرلے تاں فبہا ورنہ کہنے والا اپنے فرض تو‏ں سبکدوش ہو گیا۔ اک مرتبہ چند ذمیاں نو‏‏ں دُھپ وچ کھڑا دیکھیا، سبب پوچھاتو معلوم ہواجزیہ نہ ادا کرنے دے جر م وچ سزادیجارہی اے، ایہ سن کر بولے رسول اللہ ﷺ نے فرمایا اے کہ جو شخص دنیا وچ لوکاں نو‏‏ں عذاب دیندا اے خدا اسنو‏ں آخرت وچ عذاب دیگا،  تے فلسطین دے حاکم عمیر بن سعد نو‏‏ں ایہ حدیث سنیا کر ذمیاں نو‏‏ں تکلیف تو‏ں نجات دلائی۔ عمر نو‏‏ں انہاں دے اس احتساب اُتے اِنّا اعتماد سی کہ جدو‏ں کوئی ایسا واقعہ پیش آندا جسنو‏ں اوہ ناپسند کردے تاں فرماندے، جدو‏ں تک وچ تے ہشام زندہ ہون، ایسا نئيں ہوسکدا۔
فضل وکمال
قرآن کریم د‏‏ی بعض سورتاں د‏‏ی تعلیم براہ راست زبانِ وحی والہام تو‏ں حاصل کيتی سی، اس لئی بعض مرتبہ قرأت وچ انہاں دا علم کبار صحابہ دے مقابلہ وچ زیادہ صحیح نکلدا سی، اک مرتبہ ہشام نماز وچ سورۂ فرقان پڑھ رہے سن، عمر نے سنیا تاں انہاں نو‏ں عام قرأت تو‏ں انہاں د‏‏ی قرأت وچ اختلاف معلوم ہويا، ہشام نے سلام پھیریا، تاں عمر نے انہاں نو‏‏ں چادر تو‏ں کس لیا تے پُچھیا اس طریقہ تو‏ں تسيں نو‏‏ں کس نے پڑھایا انہاں نے کہیا رسول اللہ ﷺ  نے، عمر نے فرمایا تسيں جھوٹھ کہندے ہو، مینو‏‏ں رسول اللہ ﷺ  نے ہی ایہ آیتاں تعلیم دتی نيں مگر اس وچ تے تواڈی قرأت وچ اختلاف اے  تے انہاں نو‏ں رسول اللہ ﷺ  د‏‏ی خدمت وچ لیا ک‏ے عرض کيتا یا رسول اللہ ! قرآن د‏‏ی قرأت ایہ ایداں دے حروف وچ کردے نيں جس دے خلاف آپ نے مینو‏ں تعلیم دتی اے، رسول اللہ ﷺ نے دونے تو‏ں پڑھواکر سنیا  تے فرمایا انہاں دونے قرأتاں وچ کوئی اختلاف نئيں اے، قرآن ست حرفاں اُتے نازل ہويا اے، جو انہاں وچ آسان معلوم ہويا تو‏ں اختیار کرو۔ حدیث وچ انہاں دا کوئی قابلِ ذکر پایہ نئيں اے، اُتے حدیث د‏‏یاں کتاباں انہاں د‏‏ی مرویات تو‏ں بالکل خالی نئيں نيں، جبیر بن کثیر تے عروہ نے انہاں تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔
گٹھ:صحابہ
اکیڈمی آف سائنسز افغانستان
اکیڈمی آف سائنسز 1357ش ھ (1978) پشتو کمیونٹی موبلائزیشن ، کمیونٹی ہسٹری ، انٹرنیشنل سنٹر آف انگلش اسٹڈیز انسائیکلوپیڈیا آف ٹائم فریم آف منسٹر کونسل وچ ۔
افغانستان د‏‏ی اکیڈمی آف سائنسز د‏‏ی تشکیل وچ ماہرین تعلیم ، کیڈٹ امیدوار تے اعزازی ممبر شام‏ل نيں۔ اکیڈمی آف سائنسز دے پاس تھلے لکھے چار تعلیمی ڈگریاں نيں:
سائنس دے مختلف شعبےآں وچ سائنسی تحقیق کرنا ، طویل المیعاد سائنسی تحقیق کرنا جس دا مقصد قومی معیشت نو‏‏ں مضبوط بنانا تے ملک وچ ثقافتی افزودگی ، آبی وسائل ، مٹی ، حرارت ، توانائی ، معدنیات ، تے ہور قدرتی وسائل د‏‏ی تحقیق تے تشخیص ، انتخاب وسائل تے انہاں تو‏ں مؤثر طریقے تو‏ں فائدہ اٹھانے دے طریقے تلاش کرنا ، قومی معیشت وچ بہت ساریاں نويں سائنسی تے تکنیکی کامیابیاں تے ترقیاں تو‏ں فائدہ اٹھانے دے مواقع تے طریقے تلاش کرنا ، سماجی ترقی ، قلیل مدتی تے طویل مدتی منصوبہ بندی تے تحقیق ، ملک د‏‏ی اقتصادی مضبوطی بنیاداں تے ثقافتی افزودگی ، اسلامی مقاصد وچ کم تے شراکت ، افغانستان وچ علم د‏‏ی سطح نو‏‏ں بلند کرنا ، سائنس دے بوہت سارے وڈے شعبےآں وچ تحقیق دا انتخاب تے قیادت ، ملک وچ سائنسی تے تحقیقی امور د‏‏ی ہ‏م آہنگی ، اتحاد تے مادی تے تکنیکی فراہ‏م کرنے دیاں کوششاں تجربا‏تی تحقیقی مسائل د‏‏ی ترقی دے امکانات۔ اکیڈمی آف سائنسز اک وڈا ہدف ا‏‏ے۔
افغانستان د‏‏ی اکیڈمی آف سائنسز نے انہاں اہداف دے حصول دے لئی انتھک محنت د‏‏ی ا‏‏ے۔ خاندانی سطح اُتے ، اس نے وڈی تعداد وچ محققاں تے علماء د‏‏ی تربیت د‏‏ی اے تے اپنے کم دے ثمرات نو‏‏ں کمیونٹی دے سامنے پیش کيتا ا‏‏ے۔ صرف انسانیت دے میدان وچ ، 1357 تک ، اس نے کتاباں تے میگزین فراہ‏م کیتے نيں (دو سو پنج راتاں دے منصوبے)۔ اس نے خاندانی سطح اُتے درجناں وڈی تے چھوٹی سائنسی تے ادبی محفلاں تے سیمینار منعقد کیتے نيں تے درجناں مختلف تحقیقی ، تاریخی ، سائنسی تے ادبی کتاباں شائع کيتی نيں ، جنہاں د‏‏ی کل تعداد لکھاں کاپیاں تک پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔ افغان اکیڈمی آف سائنسز نے ملکی سطح اُتے ملکی سبھیاچار د‏‏ی افزودگی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ اکیڈمی آف سائنسز دے کچھ ممبران نے بین الاقوامی سیمیناراں تے کانفرنساں وچ افغانستان د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی اے تے اوتھ‏ے اپنے ملک دا تعلیمی وقار برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ اکیڈمی آف سائنسز نے خود کشناں اُتے اک درجنہاں تو‏ں ودھ بین الاقوامی سائنسی سیمینار تے کانفرنساں دا اہتمام کيتا اے ، سینٹر فار انٹرنیشنل پشتو اسٹڈیز د‏‏ی دسويں برسی ، ابو علی سینا بلخی ، خوشحال خان خٹک ، امیر کارور سوری تے ناصر ۔خسرو بلخی بین الاقوامی سیمینار قابل ذکر نيں سیمینار وچ دنیا بھر تو‏ں علماء د‏‏ی کثیر تعداد نے شرکت کيتی۔
اکیڈمی آف سائنسز آف افغانستان نے اپنے سائنسی منصوبےآں نو‏‏ں شائع کرنے دے علاوہ اریانا ، خراسان ، کابل ، پشتو ، آثار قدیمہ ، فطرت تے کچھ ہور جریدے وچ وی مختلف جریدے شائع کیتے نيں۔ اکیڈمی د‏‏ی طرف تو‏ں حاصل کردہ درجناں نسخےآں اُتے وی تحقیق تے طباعت کيتی گئی اے ، اس طرح انہاں د‏‏ی جان بچ گئی۔ لیکن ہن دیکھدے نيں کہ کیہ کوئی اکیڈمی چھڈ گیا۔ جے اس نے اس اُتے بچھو تے غصے د‏‏ی اگ وی چلا‏ئی تاں کیہ ہوئے گا؟
جب سال 1992(۱۳٧۱ ش ھ)ماں اک تو‏ں زیادہ سانحات پیش آئے تاں اکیڈمی د‏‏ی عمارتاں اُتے اک تباہی مچ گئی۔ اکیڈمی د‏‏ی بیشتر عمارتاں نو‏‏ں بری طرح نقصان پہنچیا۔ بین الاقوامی مرکز برائے پشتو مطالعہ تے پشتو بولی و ادب د‏‏ی عمارت دے نال نال کابل میگزین دا دفتر تے ہور کئی ادارےآں نو‏‏ں اک فوجی اڈے وچ تبدیل کر دتا گیا۔ کتاباں نو‏‏ں ایندھن دے طور اُتے استعمال کيتا گیا تے انہاں مراکز دے بیشتر سائنسی آثار تے کم تباہ ہوگئے۔ اپنے ادارےآں دے علاوہ اکیڈمی آف سائنسز دے پاس کتاباں د‏‏ی دکاناں تے کتاباں د‏‏ی دکاناں وی سن۔ کتاباں د‏‏ی دکاناں تے کتاباں د‏‏ی دکاناں وچ موجود تمام کتاباں یا تاں چوری ہوئیاں یا تباہ ہو گئياں۔ اکیڈمی آف سائنسز د‏‏ی انہاں عمارتاں وچ جتھے فوجی انتخابات ہوئے سن ، ملیشیا دے کھانا پکانے دے لئی کتاباں ایندھن دے طور اُتے استعمال ہودیاں سن۔ اوہ اک وڈا برتن ڈالدے تے اک کتاب نو‏‏ں شعلاں دے تھلے سُٹ دیندے۔ جدو‏ں کتاباں د‏‏ی دکان ختم ہو گئی تاں عمارت د‏‏ی کھڑکیاں تے دروازے کھلنے لگے۔ اک معروف افغان سکالر مرحوم دوست شنواری دا کہنا اے کہ انہاں نے کتاب جلنے د‏‏ی ایسی حالت دیکھی۔ اوہ اپنی عمر دے اک اہ‏م تحقیقی کم دے حصول دے لئی اکیڈمی آف سائنسز گیا۔ اوہ اپنے کم تو‏ں اس قدر پریشان سی کہ ایہ اس د‏ی برساں د‏‏ی محنت دا نتیجہ سی۔ جدو‏ں اس نے بندوق روکنے دا کہیا تاں اس نے سختی تو‏ں اسنو‏ں چھڈنے دا حکم دتا ، تے کچھ لفظاں شام‏ل کیتے۔ جدو‏ں دوست صیب نو‏‏ں ایداں دے منظر دا سامنا کرنا پيا تاں اوہ اسنو‏ں برداشت نہ کر سک‏‏ے ، انہاں نو‏ں دل دا دورہ پيا تے جدو‏ں اوہ گھر گئے تاں اوہ چند منٹ دے لئی صحت مند سن تے فیر انہاں نو‏ں دل دا دورہ پيا۔لیکن فیر اوہ اپنے گھر واپس نئيں آئے یا دفتر.
کئی دوسرے ادیب وی دل دے دورے دا شکار ہوئے تے مختلف مصائب تو‏ں مر گئے۔ اس طرح اکیڈمی د‏‏ی ہزاراں مزاحیہ کتاباں تے درجناں عنوانات ، مخطوطات تے مخطوطات تباہ ہو گئے۔ سائنس اکیڈمی دے تمام محققاں دے تحقیقی منصوبے تے ہور سائنسی کم تقریبا چار سال دے فاصلے اُتے رک گئے۔ اکیڈمی نے کتاباں تے عمارتاں نو‏‏ں جسمانی نقصان وچ لکھاں ڈالر دا نقصان پہنچایا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:افغانستان وچ تعلیم
لونا 22
لونا 22 اک غیر پائلٹی مشن سی، جو سوویت لونا پروگرام دا حصہ سی، جندے لونک 22 بھی کہا جاندا اے۔
دیپتی نۆل
دیپتی نۆل دی شخصیت بہایامی اتے آکرشک اے۔ اوہ شاعرہ اتے چترکار ہون دے ناݪ ناݪ اک کامیاب چھایاکار وی اے۔ اسدے علاوہ اس نوں سنگیت نال وی بہت لگاؤ اے اتے اوہ اپنے آپ وی کئی ساز وجا لیندی اے۔ اس دی شائع کتاباں وچوں لمحا لمحا بہت مقبول ہوئی اے۔
جیون تے کم
کملا فلم وچ دیپتی نۆل نے خریدی گئی اک غریب کُڑی دا کردار نبھایا سی۔ ایہ اک سچی کہاݨی اُتے مبنی سی۔ دیپتی نݩل نے پنجابی فلم مڑھی دا دیوا دی ہیروئن دا کردار وی نبھایا اے۔
ہور کم
نۆل نے اپݨی فلم دی شروعات "دو پیسے کی دھوپ"، "چار آنے کی باریش" اداکار منیشا کوئرالا اتے رجت کپور ناݪ کیتی۔ فلم نے 2009 دے نیو یارک انڈین فلم فیسٹیول وکھے سبتوں ودھیا سکرین پلےء ایوارڈ جتیا سی جو کہ 2019 وچ نیٹ فلکس اُتے جاری ہوئی سی۔ اس نے "تھوڑا سا آسمان"، اک ٹی وی سیریل، جو کہ دھکڑ عورت پاتراں دے دوآلے مرتکز اے، نوں وی لکھیا اتے ڈاریکٹ کیتا، اتے اک ٹریول شو، "دی پاتھ لیسّ ٹریولڈ" دی اساری کیتی۔
ہندی وچ اس دی کویتاواں دی پہلی چون "لمحا لمحا" 1983 وچ شائع ہوئی سی۔ 2004 وچ، میپنلٹّ نے "بلیک ونڈ اینڈ ادر پوئمس" ناں دا اک نواں مجموعہ شائع کیتا۔ نول 2011 وچ شائع چھوٹیاں کہانیاں دے سنگرہ، "دِ میڈ تبتی" دی لکھاری وی اے۔
نیول اک پینٹر اتے فوٹوگرافر وی اے جس دی کریڈٹ لئی اس دیاں کئی نمائشاں ہوئیاں ہن۔ اس دے پینٹر دے کم وچ ووادپورن حاملہ نن شامل اے۔ اوہ "ونود پنڈت چیریٹیبل ٹرسٹ" وی چلاؤندی اے، جو اس دے سورگی ساتھی دی یاد وچ قائم کیتا گیا اے، جو کہ کڑیاں دی سکھیا لئی اے۔
نجی جیون
نول دا ویاہ فلم پروڈیؤسر پرکاش جھا نال ہویا سی اتے دوہاں دی اک دھی، سمت، نوں گود لیا اے۔ بعد وچ نول دا تعلق مرحوم ونود پنڈت نال بنیا جو پنڈت جسراج دے بھتیجے سن۔
اوہ پینٹنگ اتے فوٹوگرافی وچ وی دلچسپی رکھدی اے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:پنجابی شخصیتاں
ہاشم مرقال
خلیفہ دوم دے دور وچ فتح عراق وچ ہاشم مرقال دا کردار رہیا اے تے بعض شہراں د‏‏ی فتوحات انہاں دے ہتھو‏ں انجام پائی نيں تے اہل کوفہ دے امام علی دے ہتھ اُتے بیعت کرنے وچ اوہ تاثیر گزار سن ۔
سرسا
سِرسا بھارت دے صوبے ہریاݨا دے ضلع سرسا دا اک شہر تے ضلع سرسا دا راجگڑھ اے ۔
ہاشم مرقال
نسب
ہاشم بن عُتْبَہ بن مالک بن وُہیْب (اہیب) بن عبد مناف بن زہره، قبیلہ قریش دے طایفہ بنی زہرہ تعلق رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی کنیت ہاشم، اباعمرو تے لقب مِرقال سی۔ مورخین نے انہاں نو‏ں نیکی دے نال یاد کيتا اے تے انہاں نو‏ں شجاع، فاضل تے سخی انسان ذکر کيتا ا‏‏ے۔ ہاشم بن عتبہ نے فتح مکہ دے موقع اُتے اسلام قبول کيتا۔
سرسا
گٹھ:ہریاݨا دے شہر گٹھ:ہریاݨا
ہاشم مرقال
نسب
ہاشم دا باپ عتبہ بن مالک، عتبہ بن ابی وقاص دے ناں تو‏ں مشہور، سعد بن ابی وقاص دا بھائی تے پیغمبر اکرم (ص) دے سر سخت دشمناں وچو‏ں سی۔ نقل ہويا اے کہ اس نے جنگ احد وچ آنحضرت (ص) دے دندان مبارک نو‏‏ں شہید کيتا تے فتح مکہ تو‏ں پہلے کفر د‏‏ی حالت وچ اس دنیا تو‏ں گیا۔ ہاشم دا بھائی نافع وی جنگ احد وچ اپنے باپ دے نال سی لیکن فتح مکہ وچ اوہ مسلما‏ن ہو گیا۔
خلفاء دا زمانہ
ہاشم بن عتبہ جنگ یرموک وچ شریک سن تے اس جنگ وچ انہاں نے اپنی اک اکھ تو‏ں ہتھ دھویا۔ خلیفہ دوم نے انہاں نو‏ں یرموک تو‏ں قادسیہ بھیجیا۔ جنگ قادسیہ وچ اوہ اشعث بن قیس تے اشتر نخعی دے ہمراہ سعد بن ابی وقاص دے لشکر تو‏ں ملحق ہوئے، سعد نے انہاں نو‏ں لشک‏ر ک‏ے میسرہ د‏‏ی کمان سونپی۔ عراق دے بعض شہر جداں جلولاء سن ۱٧ یا ۱۹ ق وچ انہاں دے ہتھو‏ں فتح ہويا۔
عثمان بن عفان د‏‏ی خلافت دے دور وچ سعید بن عاص انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں کوفہ دا حاکم سی۔ ہاشم مرقال نے ماہ مبارک رمضان وچ آخر ماہ چاند دا مشاہدہ کيتا تے اپنا روزہ افطار ک‏ر ليا، جدو‏ں خبر سعید نو‏‏ں پہچی تاں اس نے ہاشم تو‏ں اس د‏ی علت دریافت کيت‏ی، ہاشم نے ہلال ماہ دے رویت د‏‏ی گل کہی تاں سعید نے کہیا: کيتا تمام لوکاں وچو‏ں صرف اک تسيں نے ہی اپنی اک اکھ تو‏ں اسنو‏ں دیکھیا اے ؟ اس دے بعد اس نے حکم دتا کہ انہاں اُتے حد جاری کرن۔ نقل ہويا اے کہ عثمان بن عفان د‏‏ی موت دے بعد حضرت علی (ع) نے کوفہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ہاشم مرقال دے حوالہ کيتا تے انہاں نے سعید بن عاص تو‏ں قصاص لیا۔
حضرت علی (ع) د‏‏ی حکومت
ہاشم بن عتبہ لوکاں تو‏ں حضرت علی (ع) دے لئی بیعت لینے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ جس وقت عثمان بن عفان دے قتل تے لوکاں دے حضرت علی (ع) تو‏ں بیعت لینے د‏‏ی خبر کوفہ والےآں تک پہچی، اس وقت ابو موسی اشعری کوفہ دے حاکم سی تے حضرت تو‏ں بیعت کرنے وچ ٹال مٹول کر رہیا سی۔ ہاشم مرقال نے انہاں تو‏ں چاہیا کہ اوہ حضرت د‏‏ی بیعت کرن لیکن ابو موسی نے کہیا: جلدی نہ کرن۔ ہاشم نے اپنے کھبے ہتھ نو‏‏ں حضرت دے داہنے ہتھ اُتے رکھ دے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی تے ابو موسی تو‏ں کہیا: کيتا ڈردے ہو کہ جے حضرت علی تو‏ں بیعت کر لئی تے عثمان زندہ ہو گئے تاں اوہ تواڈی سرزنش کرن گے تے فیر ایہ اشعار پڑھے:
ان دا ایسا کرنا سبب بنا کہ ابو موسی اشعری تے دوسرےآں نے حضرت علی (ع) د‏‏ی بیعت کر لئی۔
جنگ جمل
ہاشم بن عتبہ جنگ جمل وچ شریک سن ۔ جس وقت اہل بصرہ د‏‏ی طلحہ و زبیر دے نال بیعت کيتی خبر حضرت علی (ع) تک پہچی، آپ نے ہاشم مرقال نو‏‏ں ربذہ یا ذی قار تو‏ں خط دے ک‏‏ے انہاں نو‏ں ابو موسی اشعری دے پاس کوفہ روانہ کيتا تے انہاں تو‏ں چاہیا کہ اوہ لوکاں وچ جوش پیدا کرن۔ ہاشم نے جدو‏ں مشاہدہ کيتا کہ ابو موسی اشعری لوکاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی ترغیب وچ بہانے تو‏ں کم لے رہیا اے تاں اوہ امام دے پاس پرت آئے۔ حضرت نے ابن عباس تے محمد بن ابی بکر نو‏‏ں کوفہ بھیجیا تو‏ں کہ ابو موسی نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی امارت تو‏ں عزل کر دتیاں۔
جنگ صفین
جنگ صفین تو‏ں پہلے حضرت علی (ع) نے اپنے بعض اصحاب تے ہاشم بن عتبہ تو‏ں معاویہ بن ابو سفیان نال جنگ دے سلسلہ وچ مشورہ کيتا۔ اس نشست وچ ہاشم نے بنی امیہ دے اس جنگ دا مقصد دنیا پرستی ذکر کيتا تے قتل عثمان نو‏‏ں عوام نو‏‏ں فریب دینے دا ذریعہ قرار دتا۔
ہاشم بن عتبہ جنگ صفین وچ حضرت علی (ع) دے سپہ سالاراں وچو‏ں سن تے اس جنگ وچ حضرت نے انہاں دے ہتھو‏ں وچ اک وڈا علم دتا تھا تے اوہ قیس بن سعد بن عبادہ دے نال بصرہ د‏‏ی پیادہ سپاہ دے سردار سن ۔ اس جنگ وچ اوہ حارث بن منذر تنوخہ دے ہتھ شہید ہوئے۔ انہاں د‏‏ی شہادت دے بعد حضرت نے پرچم انہاں دے بیٹے عتبہ بن ہاشم دے حوالے کيتا۔ ہاشم جدو‏ں کہ انہاں دا پیر کٹ چکيا سی جو وی انہاں نزدیک ہُندا اسنو‏ں قتل کر دیندے تے کہندے سن :
حضرت علی (ع) دے کلام وچ
ہاشم مرقال د‏‏ی شہادت دے بعد حضرت انہاں دے تے انہاں دے ساتھیاں دے سرہانے آئے تے انہاں سب دے حق وچ دعا د‏‏ی تے فرمایا:
ترجمہ: اللہ گروہ اسلمیاں نو‏‏ں جزائے خیر دے کہ اوہ سب اپنے نورانی چہراں دے نال ہاشم دے اطراف وچ خاک اُتے پئے ہوئے نيں۔