cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد الرحمن بارکر
The forgotten Tolkien
2008 وچ بارکر نے ٹیکومل فاؤنڈیشن د‏‏ی بنیاد رکھی جس وچ اس کھیل دے پرانے کھلاڑی شامل سن تاکہ اوہدی تخلیقات دے حقوق مستقب‏‏ل دے حوالے تو‏ں محفوظ رکھیا جا سک‏‏ے۔
بارکر اپنے آبائی کیئر ہوم وچ 16 مارچ 2012 نو‏‏ں فوت ہويا۔ اوہدی بیوہ دا ناں امبرین ا‏‏ے۔
لسانیات
بارکر نے کئی زباناں د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے نہ صرف خود کتاباں لکھياں بلکہ انہاں کے لکھنے وچ دوسرےآں د‏‏ی مدد وی کيتی۔ ذیل وچ اس جزوی فہرست دتی جا رہی اے: یونیورسٹی آف کیلیفورنیا پریس:
میک گل یونیورسٹی دے ادارہ برائے اسلامی تعلیمات د‏‏ی شائع کردہ:
کردار نگاری
ٹیکومل اس نوعیت د‏‏ی پنج کھیلاں تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ Hârn تے کو بھی متاثر کیتا ا‏‏ے۔Skyrealms of Jorune Swords & Glory (1983/4) *
سلطنت سامانیہ
سلطنت سامانیہ دی دی حکومت ، ماوراء النہر اتے خلافت عباسیہ دا کنٹرول ختم ہوں دے بعد 819ء ماوراء النہر دے علاقے چ قائم ہوئی ۔اپنے مورث اعلی سامان خدا دے ناں تے ایہہ خاندان سامانی کہلان لگا ۔ جہڑا پارسی مذہبی اشرافیہ چوں سی تے اسنے اسلام قبول کر لیا ۔ نصر بن احمد بن اسد سامانیاں دی آزاد حکومت دا پہلا حکمران سی ۔ ماوراء النہر دے علاوہ موجودہ افغانستان تے خراسان وی اس حکومت چ شامل سن ۔ اسدا راجگھر بخارا سی ۔ سامانیاں نے 999ء تک یعنی 180 سال حکومت کیتی تے اس عرصے چ اینہاں دے دس حکمران ہوئے ۔
سامانی سلطنت عرباں ہتھوں ساسانی سلطنت دے خاتمے دے بعد وسطی ایشیا تے عظیم تر ایران چ مقامی فارسی سلطنت سی ۔ سامانیاں نے اپنے علاقے دی حکومت دی تنظیم خلافت عباسیہ دی طرز تے کیتی تے خلیفہ دے دربار وانگ دربار تے دوجے انتظامی ادارے قائم کیتے ۔ ساسانیاں نوں خلافت عباسیہ دی ماوراء النہر تے خراسان چ حمایت کرن دے صلے چ کجھ علاقے دتے گئے ۔ اینہاں نے اپنے راجگھر بخارا ، سمرقند ، بلخ تے ہرات نوں بنایا تے صفاریاں نوں شکست دے کے اپنی حکومت دی بنیاد رکھی ۔
سلطنت دا قیام
سامانی سلطنت اک فارسی ریاست سی جسنے 180 سال تک خراسان ، رے ، ماوراء النہر ، تبارستان ، کرمان ، گورگان تے لہندے چ اصفہان دا راج کیتا ۔ سامانی بہرام چوبین دی نسل چوں سن ، اس لئی اینہاں دا تعلق ایران دے ست وڈے شاہی گھرانےآں چوں اک مہران شاہی ٹبر نال سی
تریخ
مسلماناں دی ایران دی فتح دے بعد سامانی پہلا مقامی شاہی ٹبر سی جہڑا اقتدار چ آیا ۔ اینہاں نوں ایرانی قومیت نوں نویں سرے توں زندہ کرن پاروں یاد رکھیا جاندا اے ۔ سامانی ٹبر دے بانی سامان خدا دے 4 پوتےآں نوں ، خلافت عباسیہ دے خلیفہ مامون الرشید نے سلطنت لئی شاندار خدمات تے صوبےآں دیاں حکومتاں دتیاں ۔ نوح نوں سمرقند ، احمد نوں وادی فرغانہ ، یحیی نوں شاش تے الیاس نوں ہرات دے علاقے ملے ۔ احمد دا پتر نصر I 875ء چ ماوراء النہر دا گورنر بنیا تے اسدے بھائی تے جانشین اسماعیل I (892ء توں 907ء) نے صفاریاں نوں خراسان (900ء) تے تبارستان دے زیدیاں تے غلبہ پا کے ماوراء النہر تے خراسان تے اپنا اقتدار قائم کر لیا تے بخارا نوں اپنی سلطنت دا راجگھر بنایا ۔
دولت سامانیہ د‏‏ی حکومت خلافت عباسیہ دے دور ہی وچ 874ء وچ ماوراء النہر وچ قائم ہوئی۔( ماوراء النہر وسط ایشیا دے اک علاقے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس وچ موجودہ ازبکستان، تاجکستان تے جنوب مغربی قازقستان شامل نيں۔ جغرافیائی طور اُتے اس دا مطلب آمو دریا تے سیر دریا دے درمیان دا علاقہ اے ايس‏ے وچ بلخ تے بخار، سمر قند ا شامل نيں۔) اپنے مورث اعلیٰ اسد بن سامان دے ناں اُتے ایہ خاندان سامانی کہلاندا اے ۔ نصر بن احمد بن اسد سامانیاں د‏‏ی آزاد حکومت دا پہلا حکمران سی۔ ماوراء النہر دے علاوہ موجودہ افغانستان تے خراسان وی اس د‏ی حکومت وچ شامل سن ۔ اس دا راجگڑھ بخارا سی۔ سامانیاں نے 1005ء تک (یعنی کل 134 سال) حکومت کیت‏‏ی۔ اس عرصے وچ انہاں دے دس حکمران ہوئے۔
سامانیاں دے جد امجد دا ناں سامان سی بعض راویات دے مطابق اصل ناں کچھ تے سی ۔ سامان سمر قند دے نواح وچو‏ں اک ضلع دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ سامان اس علاقے دا رئیس سی اس لئی اسنو‏ں "سامان خداہ" رئیسِ سامان کہندے سن ۔
سامان دے اک بیٹا ہويا جس دا ناں اسد رکھیا اسد دے چار بیٹے تے اک بیٹی سی ۔سامان اک ایرانی سردار سی ۔بنو امیہ دے دور ِ خلافت دے بعد جدو‏ں بنو عباس وچو‏ں خلیفہ مامون رشید خلیفہ بنا تاں اس نے خراسان دا گورنر اسد بن عبداللہ نو‏‏ں مقرر کيتا حالانکہ عباسی خلفاء دا اثر خراسان اُتے کم ہُندا جا رہیا سی۔ ايس‏ے اسد بن عبداللہ د‏‏ی تلقین اُتے سامان نے زرتشتی مذہب چھڈیا تے جدو‏ں اس دا بیٹا پیدا ہويا تاں اس نے اپنے بیٹے دا ناں اسد رکھیا۔
انہاں اہ‏م خدمات تے عباسی خلفاء تو‏ں وفاداری د‏‏ی بنیاد اُتے مامون عباسی دے حکم تو‏ں اسد دے بیٹےآں نو‏‏ں ایران دے مختلف صوبےآں اُتے گورنری ملی۔
اسی طرح بلخ بخارا اُتے اسد خود حکومت کردا رہیا تے بعد وچ اپنے دھوہندے نو‏‏ں ایہ منسب دے دتا۔ اسد سامانی دا نواسہ عابدہ تے ابراہیم بن ناصر لقب ادھم تو‏ں سی۔ اسدر دے چاراں بیٹےآں دے پاس حکومت سی اس لئی اوہ سید ابراہیم بن ناصر لقب ادھم قلندر د‏‏ی حکومت تو‏ں پریشان نئيں ہوئے تے اوداں وی آپ نے اوہ حکومت بہت تھوڑا عرصہ د‏‏ی تے سلطان التارکین دا لقب حاصل ہويا۔
جدوں سید ابراہیم بن ناصر لقب ادھم نے اماراتِ بلخ چھڈ ک‏‏ے درویشی اختیار کيتی تاں حکومت نصر بن احمد بن اسد بن سامانی نے سنبھال لی۔ 261 ھ وچ 874 ء نو‏‏ں اس نے اقتدار سنبھالہ جو 875ء اُتے ختم وی ہوئے گیا۔
سلطنت غزنویہ 976ء 365 ھ وچ قائم ہونے والی حکومت سی جس دا راجگڑھ غزنی سی جدو‏ں سامانی حکومت کمزور ہوئی تاں انہاں دے اک صوبہ دار سبتگین نے افغانستان دے راجگڑھ کابل دے جنوب وچ واقع اک شہر غزنی وچ 366 ھ 976ء وچ آزاد حکومت قائم کيتی جو دولت غزنویہ او آلِ سبتگین دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔
ثقافت تے مذہب
سامانیاں نے ناصرف فارسی تہذیت تے ثقافت نوں مڑ زندہ کیتا بلکہ اینہاں نے اپنے علاقےآں چ اسلام دی تبلیغ دا کم وی بوہت دلجمعی نال کیتا ۔ سامانی ریاست اسلامی فن تعمیر دی پرجوش سرپرست بن گئی تے اسلامی فارسی تہذیب نوں وسطی ایشیا چ دور تک پہنچا دتا ۔ سلطنت دے علاقاں دے لوک مضبوطی نال وڈی گنتی چ اسلام قبول کرن لگے ، خاص طور تے تراز چ ، جہڑا اج دے قزاقستان چ اے ۔ قرآن مجید دا فارسی بولی چ مکمل ترجمہ سامانیاں دے دور چ 9ویں صدی عیسوی چ کیتا گیا ۔
تریخ داناں موجب سامانی حکمراناں دے اسلام دی تبلیغ راہیں ، ترکاں دے 30،000 خیمے اسلام دے دائرے چ آ گئے ، بعد چ سلطنت غزنویہ دے دور چ ہور 55،000 ترک گھرانےآں (خیمےآں) نے اسلام قبول کیتا ۔ ترکاں دے وڈی گنتی چ اسلام قبول کرن نال غزنویاں دے اثر تے رسوخ چ بوہت وادھا ہویا ، جنہاں دے بعد چ علاقے تے حکومت کیتی ۔
علم تے ادب د‏‏ی سرپرستی
سامانی عہد وچ علم تے ادب د‏‏ی دل کھول کر سرپرستی کيتی گئی۔ اس دور د‏‏ی وڈی خصوصی فارسی زبان د‏‏ی ترقی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے تک مسلما‏ن جس قدر کتاباں لکھدے سن اوہ عربی زبان وچ ہودیاں سن، حتیٰ کہ جو لوک عرب نئيں سن (مثلاً ایرانی تے ترک) اوہ وی عربی ہی پڑھدے تے لکھدے سن ۔ ایہ لوک فارسی تے ترکی د‏‏ی بجائے شاعری وی عربی وچ ہی کردے سن ۔ سامانی بادشاہاں نے ہن فارسی بولی د‏‏ی سرپرستی شروع کردتی، کیونجے اوہ خود وی فارسی بولدے سن ۔ چنانچہ فارسی دا پہلا وڈا شاعر رودکی، اسماعیل دے پو‏تے نصر (913ء تو‏ں 942ء) دے دربار دا شاعر سی۔ ايس‏ے زمانے وچ امام طبری د‏‏ی مشہور تریخ تے تفسیر دا فارسی وچ ترجمہ کيتا گیا۔ مشہور فلسفی فارابی تے ابن سینا دا ابتدائی تعلق سامانی دربار تو‏ں سی۔ علما وچ علم الکلام دے ماہر امام منصور ماتریدی متوفی 330ھ تے صوفیاں وچ ابو نصر سراج متوفی 378ھ وی ايس‏ے دور نال تعلق رکھدے نيں۔
خاتمہ
سلطنت سامانیہ دا خاتمہ 999ء چ خانان کاراخانی دے ہتھوں ہویا ۔ آخری دور وچ سامانی حکومت وی عباسیاں د‏‏ی طرح کمزور ہُندی چلی گئی۔ مختلف گورنراں نے بغاوت دا اعلان کر دتا۔ خراسان تے غزنی دے علاقےآں وچ انہاں دے اک سپہ سالار سبکتگین نے اپنی آزاد حکومت قائم کرلئی- ايس‏ے طرح بخارا تے سمرقند اُتے کاشغر دے بادشاہ ایلک خان نے قبضہ کرکے سامانی حکومت دا خاتمہ کر دتا۔
مشہور حکمران
سامانیاں چوں سب توں مشہور تے چنگا حکمران اسماعیل سامان [892ء - 907ء ] سی ۔ اسماعیل بڑا نیک مزاج تے عادل بادشاہ سی ۔ نصر IIدا عہد علم و ادب دی سرپرستی دی وجہ توں ممتاز اے ۔ تے اسدے پترنوح I نوں ایہہ اعزاز حاصل اے کہ اسنے بخارا چ اک عظیم الشان کتب خانہ مائم کیتا سی ، جس چ ہر علم تے فن دی کتاباں لئی علیحدہ ، علیحدہ کمرے مخصوص سن ۔ مشہور فلسفی تے طبیب ابن سینا نے ایتھے موجود کئی قیمتی تے نایاب کتاباں دی بہت تعریف کیتی سی ۔ نوح اول دے لڑکے منصور I دے بارے چ مشہور سیاح ابن حوقل نے لکھیا اے کہ اوہ اپنے دور دا سب توں عادل بادشاہ سی
کارنامے
ساسانیاں دا سب توں وڈا کارنامہ خانہ بدوش ترک قبیلےآں توں مملکت دی حفاظت کرنا سی ۔ اس مقصد لئی شمالی سرحد تے تھاں تھاں تے چوکیاں قائم کیتیاں گئیاں سن ، جنہاں نوں رباط آکھیا جاندا سی ۔ تے ایتھے جہاد لئی ہر وقت رضاکار موجود رہندے سن ۔ ایسے دور چ ترکاں چ اسلام تیزی نکل پھیلیا تے جوتھی صدی ہجری دے آخر تک مشرقی ترکستاں یعنی کاشغر تے اسدے آل دوالے دی علاقیاں تے شمالی ترکستان توں لے کے روس چ دریائے وولگا دی وادی تک اسلام پھیل گئيا ۔
نوٹ
1۔ بخارا دی تریخ ، نرشاکھی دی لکھی ، باب 24 ، صفحہ 79 ۔
2۔ ڈینیئل ایل ایلٹون : ایران دی تریخ ، صفحہ 74 ۔
3۔ انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا ، آن لائن اڈیشن ، 2007ء سامانی ٹبر ۔
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:رپھڑی صفے گٹھ:سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:ایران گٹھ:ترکستان گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:ترکستان دی تریخ گٹھ:ایران دی تریخ گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں گٹھ:اسلامی سلطنتاں
مفتی محمد سعید
مفتی محمد سعید (12 جنوری 1936 – 7 جنوری 2016) بھارت دے جموں اتے کشمیر راج دے وزیر اعلی سن۔ اوہ جموں اتے کشمیر پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی دے پردھان سی۔ اوہ بھارت دے وزیراعظم وی رہے۔
حوالے
گٹھ:کشمیری شخصیتاںگٹھ:کشمیر
ضلع لچو
لچو اٹلی دا اک ضلع اے۔
ذُلقعد
ذُلعقد اسلامی کیلنڈر دا گیارہواں مہینا اے ۔
حوالے
گٹھ:اسلامی کیلنڈر گٹھ:اسلامی تقویم گٹھ:کیلنڈر گٹھ:اسلامی مہینے
کلنٹن ڈیویسن
کلنٹن ڈیویسن (22 اکتوبر 1881 -1 فروری 1958) اک امریکی فزکس گرو سی جنے الیکٹران ڈائیفریکشن تے کم کیتا۔ اونہوں 1937 اچ جارج پیجٹ تھامسن دے نال فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
شامباتہیلی
ھنگری یورپ دا اک دیس اے ، جہڑا گھبلے یورپ (وسطی یورپ) چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ھنگری گٹھ:ہنگری دے شہر گٹھ:ہنگری دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
تلوندر سنگھ
تلوندر سنگھ (14 فروری 1955 - 12 نومبر 2013) اک پنجابی کہانی کار اتے کیندری پنجابی لیکھک سبھا دے جنرل سیکٹری سن۔
حوالے
گٹھ:پنجابی کہانی کار گٹھ:پنجابی ناول کار
آڈی مرفی
آڈی مرفی دوجی وڈی لڑائی چ امریکہ دا سب توں بؤتے تمغے جتن والا سپائی سی۔ اونے فوج توں مغروں 44 امریکی فلماں چ وی کم کیتا تے امریکی پینڈو موسیقی بنائی۔
آڈی مرفی 27 مہینیاں تک لڑائی چ ریا تے امریکہ دے سب توں بوتے تمغے جتن والیاں وچ اوہ آگيیا اونے جیداری دا سب توں وڈا امریکی تمغہ میڈل آف آنر وی جتیا اونے 32 دوجے امریکی تے دوجے دیساں دے وی تمغے جتے۔ 5 فرانس تے بیلجیم دے سن۔
اوہ 1971 چ ہوائی جہاز ڈگن نال مر گیا تے اونوں فوجی عزت نال آرلنگٹن دے دیسی قبرستان چ دبیا گیا۔ صدر کینیڈی توں مگروں اودھی قبر نوں سب توں بعوتا ویکھیا جاندا اے۔
جیون
آڈی امریکی صوبے ٹیکساس چ جمیا اوہ ایمرک بیری تے جوسی بل مرفی دا پتر سی او 9 پہن پرا سن۔ 8 جماتاں تک اوہ پنڈ دے سکول گیا فیر اونوں سکول چذڈنا پیا (اوناں دا پیو اوناں نوں چھڑ گیا سی)۔ آڈی نوں اک ڈالر دیہاڑی دی خاطر کم کرنا پیا اوہ کپاواں چندا ہل چلاندا تے کنکاں کٹدا یا جو وی اونوں کم لبدا اوہ کر لیندا سی۔ مرفی نے بندوق چلانا سکھ لیا تے شکار کرن لگ گیا اودے اک شکاری تے یار تے گوانڈی نے اے ویکھیا کہ مرفی دا نشانہ بڑا ٹھیک اے۔ مرفی نے اونوں آکھیا "میں اگر نشانہ ٹھیک نہ لاواں تے میرا ٹبر پکھا رے جاۓ گا"۔ 23 مئی 1941 نوں اودی موئی تے اوہ 15 وریاں دا سی تے اوہ اک ریڈیو مرمت دی دکان تے کم کردا سی۔ اپنی وڈی پین کورنی نال سلاح کر کے تین نکے جاکتاں نوں یتیم خانے پا دتا جتھوںں اوناں نوں دوجی جنگ تے پکن مغروں کڈیا گیا۔
مرفی فوج وچ
پرل ہاربر تے جپان دے 7 دسمبر 1941 دے حملے توں مغروں مرفی نے (اوہ ہلے 15 وریاں دا سی) مرفی فوج پعرتی لئی گیا پر تھوڑی جند، لمبائی تے جوکھ ہون توں اونوں ناں رکھیا گیا۔ جون 1942 چ جدوں اوہ 16 وریاں دا ہویا (اودھی پین نے اودھا 18 وریاں دا سرٹیفیکیٹ کتوں بنوایا) تے انج اوہ امریکہ دی فوج چ پعرتی کر لیا گیا۔ اس توں پہلاں اونوں امریکی نیوی نے پعرتی نئیں سی کیتا کیوجے اودھا جوکھ وی تھوڑا سی، قد وی نکا سی تے ویکھن چ وی منڈا منڈا لگدا سی۔ ٹیکساس چ تھوڑی فوجی سکھلائی توں م‏غروں اونوں فوج چ رکھ لیا گیا ۔ اوہدا کمپنی کمانڈر اوہنوں اوہدے نکے منڈیاں ورگے وکھالے تے ماڑی جان توں فوج دے روٹی پکان والے پعیج ریا سی پر آڈی مرفی اڑی کر کے لڑاکے فوجیاں ول گیا۔‏‏ 13 ہفتیاں دی ہیٹھلی سکھلائی مغروں اوہنوں ہور لڑائیاں دی سکھلائی لئ میری لینڈ پعیج دتا گیا۔
لڑائیاں
سسلی چوں جرمناں نوں کڈن تے اوتھے مل مارن مغروں تیسرا ڈویزن اٹلی چ سالیمو دی تھاں تے ستمبر 1943 نوں اتریا رات نوں گشت کدیاں ہوئیاں مرفی تے اودے سنگی جرمناں چ جا وڈے پر اوہ لڑدے ہوئیاں جرمناں دے کعیرے توں نکل آۓ۔ اک جرمن فوجی ٹولی نوں جرمناں نے ایناں دے پچھے ٹوریا پر مشین گن تے ریفل دیاں گولیاں دیی بارش نے جرمناں نوں روک لیا۔ تن جرمن مارے گۓ تے ہوراں نوں بندئی بنا لیا گیا۔ سالموں دی اس لڑائی باجوں مرفی نوں سارجنٹ بنادتا گیا۔
مرفی نے اٹلی چ لڑدیاں ہوئیاں دریا وولٹر تے، اینزیو دے کنڈیاں تے تے ٹھنڈے الپس دیاں پہاڑاں چ پنے آپ نوں جیدار پاہی منوایا۔ اٹلی چ ای اونوں اتلے رینک تے تمغے اودھے چنگے سپاہی ہون باجوں لبے ۔
اٹلی دی لڑائی لڑن باجوں تیسرے ڈویثن نوں 15 اگست 1944 نوں تھلویں فرانس چ لڑن لئی پیج دتا گیا ۔ تھوڑے ویلے مغروں ای مرفی دا جگری یار لیٹی ٹپٹن نوں اک جرمن نے مشین گن نال مار دتا جدوں اوہ شو کر رییا سی جیویں کہ اوہ ہتھیار سٹ چکیااے۔ اس تے مرفی ابل پیا تے اونے کلیاں ای اوناں ساریاں جرمناں نوں مار سٹیا جیڑے اوس مشین گن نال سن تبے تھوڑا چر پہلاں اودھے یار نوں مار چکے سن۔ فیر مرفی نے اس جرمن مشین گن نال تے ہتھ گولیاں نال نیڑے نیڑے دے ہور جرمناں نوں وی مکا دتا۔ اس کم لئی مرفی نوں ڈسٹنگوئشڑ سروس کراس لبیا (جیڑا میڈل آف آنر توں دوجے نبر تے اے)۔ تن ہفتیاں دی فرانس چ لڑائی وچ مرفی دے ڈویثن دے 4500 فوجی مارے گۓ۔
کج ہفتیاں مغروں ای مرفی نوں جیدادی دے ہور کم کرن تے دو سلور سٹار لبے۔ مرفی ہون سٹاف سارجنٹ سی پر اونوں لڑائی چ وکھری جیداری وکھان تے سیکنڈ لیفٹیننٹ بنادتا گیا۔ اے رینک ملن توں بارہ دن مئروں اونوں گولی لگی تے اونوں ٹھیک ہون لئی اونوں 10 ہفتیاں تک آرام کرنا پیا۔ اپنے یونٹ چ آڈی کج دناں مغروں ای جدوں کے ہلے وی اوہ پٹیاں چ بجیا ہویا سی یونٹ آگیا۔ اونوں کمپنی کمانڈر بنا دتا گیا۔ اونوں مورٹار دا گولا وی لگیا جدے چ اودے دو سنگی مارے گۓ۔
مرفی نوں فیر لڑائی پڑ توں ہٹا دتا گیا تے 22 فروری 1945 نوں لیفٹیننٹ بنا دتا گیا۔ 2 جون 1945 نوں 7ویں امریکی فوج دے کمانڈر جنرل پیچ نے اونوں میڈل آف آنر تے لیجن آف میرٹ دتا۔ 10 جون نوں مرفی پیرس توں ٹریا تے 4 دن بعد سان اینٹونیو ٹیکساس امریکہ اپنے کعر اپڑ گیا۔
آڈی مرفی یورپ چ
امریکہ دے سارے فوجی تمغے اونے جتے فرانس دا سب توں وڈا فوجی تمغہ لیجن آف آنر وی اونوں دتا گیا۔ اوہ جرمنی دے ہتھیار سٹن مغروں جون چ امریکہ آیا تے اونوں ہیرو دی طر]ح جی آیاں نوں آکھا گیا 21 ستمبر 1945 نوں اونے فوج چھڑ دتی۔ 10 جولائی 1945 نوں اوہ لائف میگزین دے باہر آلے صفحے تے آیا۔
امریکہ چ
کوریا دی لڑائی ٹرن تے اوہ فیر فوج چ چلا گیا پر اونوں لڑائی تے نہ پیجیا گیا۔ 1968 نوں جدوں اوہ میجر سی اونے فوج نوں چھڑ دتا۔ لڑائی دے مغروں اوہ جدوں امریکہ واپس لوٹیا تے اونوں کئی نفسیاتی روگ وی لگے۔ اوہ سو نئیں سکدا سی تے اونوں ڈپریشن دے دورے وی پیندے سن۔
مرفی نے پہلا ویاہ اداکارہ وانڈا نال کیتا پر اوناں دی نبہ نہ سکی دوجا ویاہ اونے پامیلا آرچر نال کیتا اودے دو بچے نیں۔
مرفی دی مشہوری ویکھدیاں ہوئیاں فلم بنان آلے فلماں چ لے آۓ تے اونے کئی؛ فلماں چ کم کیتا۔ 1949 چ اونے اپنے جیون دی کہانی لکھی اے کتاب بعوت وکی۔
مرفی نے پینڈو سٹائل گانے وی لکھے جیڈے ہٹ ہوۓ۔
28 مئی 1971 نوں اوہ جہاز ڈگ پین نال اوہ مر گیا تے اونوں امریکی دارالحکومت واشنگٹن ڈی سی چ آرلنگٹن دے قبرستان چ دب دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکی فوج گٹھ:امریکہ
ضلع لوڈی
لوڈی اٹلی دا اک ضلع اے۔
بینرمین رس پنچھی
بینرمین رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔
نواں واخے
نواں واخے جرمنی دے راجگڑھ برلن چ انتر دن لندن تے اک کوٹھا اے جیہڑا 1816 چ پرشیا دے فوجیاں لئی بنایا گیا سی۔ ہن اے لڑائی چ مارے گۓ لوکاں دی اک یادگار اے جتھے جرمن بتیاں بنان والی کیتھی کولوٹز دی اک بتی رکھی ہوئی اے۔ اے اتوں چکر دی مورت چ کھلی اے۔
محرم (مہینا)
محرم اسلامی کیلنڈر دا پہلا مہینا اے۔ اسے محرم الحرام وی کہندے سی۔ اسلام تے پہلے وی اس مہینے نوں انتہائی احترام دیاجاندا سی۔ اسلام دے وچ اسدا احترام اج وی جاری اے۔ اس مہینے وچ جنگ لڑائی تے پابندی اے۔ ای ھی حرمت دی وجہ سے اس نوں محرم کہندے سی۔ اس مہینےتے نوا اسلامی سال دا آغاز ہوندا اے۔
حوالہ جات
گٹھ:کیلنڈر گٹھ:اسلامی مہینے گٹھ:اسلامی تقویم گٹھ:اسلامی کیلنڈر
1609
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
دہستان کوہپایہ (شہرستان ساوہ)
ایہ ایران دے صوبہ مرکزی دے ضلعے شہرستان ساوہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ مرکزی دے شہرستان ساوہ چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:دهستان کوهپایه
کیتھی کولوٹز
کیتھی کولوٹز (1867 - 1945) (انگریزی Käthe Kollwitz) جرمنی دی اک پینٹر تے بت بنان والی سی۔۔
جارج پیجٹ تھامسن
جارج پیجٹ تھامسن (3 مئی 1892 -24 جولائی 1974) اک امریکی فزکس گرو سی جنے الیکٹران ڈائیفریکشن تے کم کیتا۔ اونہوں 1937 اچ کلنٹن ڈیویسن دے نال فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
کیتھی کولوٹز
بارلے جوڑ
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمن لوک
جارج پیجٹ تھامسن
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ویر سنگھ
ویر سنگھ (1957 - 1872) اک پنجابی شاعر تے مذہبی پڑھیار سی۔
ویر سنگھ 5 دسمبر 1872 وچ امرتسر پنجاب وچ جمیا۔ اوہ ڈاکٹر جرن سنگھ دے تن پتراں وجوں سب توں وڈا سی۔ چرچ مشن سکول امرتسر توں 1891 وچ میٹرک کیتا۔ ہلے اوہ سکول وچ ای سی جے اوہدا ویاہ چترکور نال کردتا گیا۔ ویر سنگھ نے پڑھن مگروں نوکری کرن دے بجاۓ اک چھاپہ خانہ لایا تے آپ وی لکھنا شروع کیتا۔ ایدے نال اوہنے سکھاں دی رہتل تے مذہب ول وی مکھ موڑیا تے اینوں اگے ودھان لئی پنجابی بولی نوں راہ بنایا تے پنجابی بولے دے وادے لئی وی کم کیتا۔
ویر سنگھ نے 1897 وچ پنجابی دا پہلا ناول لکھیا۔ نومبر 1899 وچ اوہنے خالصہ سماچار دے ناں توں اک پنجابی ہفتہ وار شروع کیتا۔
جم،جیون تے کم
بھائی ویر سنگھ (5 دسمبر 1872-10 جون 1957) دا جم امرتسر وچ ڈاکٹر چرن سنگھ دے گھر ہویا ۔ اوہناں دے پیؤ جی برج بولی دے شاعر، پنجابی گدّ لکھاری اتے سنگیت وچ رچی رکھن والے انسان سن ۔ بھائی ویر سنگھ جدید پنجابی ساہت دے باپ سن۔ بھائی ویر سنگھ نے کئی ناول، تریخی کتاباں، ٹریکٹ اتے شعری کتاباں دی رچنا کیتی ۔ اوہناں دیاں شعری رچناواں رانا صورتَ سنگھ (1905)، دل ترنگ (1920)، تریل تپکے (1921)، لہراں دے ہار (1921)، مٹک ہلارے (1922)، بجلیاں دے ہار (1927) اتے میرے سائیاں جیو (1953) ہن ۔ لہراں دے ہار وچ دل ترنگ، تریل تپکے اتے کجھ ہور رچناواں شامل ہن ۔
بھائی ویر سنگھ پنجابی ساہت سرجنا وچ شبد اتے ساکھی دے تجربہ نوں مثبت روپ وچ پیش کردے ہن۔ گر پرتاپ سورج گرنتھ دے کردار جلد پہلی وچ دنیا اتہاس اتے سکھ تریخی پرپیکھ دی ویاکھیا پرستا کردے ہن۔ دنیا اتہاس دی ویاکھیا کردے ہوئے بھائی صاحب اتہاس دے تن پرمکھ روپاں ساہتی مطلب، برتانتک مطلب اتے ادھیاتمک مطلب متعلق ایہہ نقطہ پرمکھ روپ وچ اگھاڑدے ہن کہ “ستّ مادہ جو کہ اک سوخم مانسک وستو اے، اپنے آپ نوں گھڑ رہا اے پورن کر رہا اے تے اسدا ایہہ کرتوّ انسان مقدار دا اتہاس اے۔ اس ست مادہ دی ویاکھیا اتے تریخی رفتار انوکلتا دی پورن پچھان ہی بھائی صاحب دی اس کردار رانہی ہوئی پرتیت ہندی اے۔ سکھ دھرم وچ اتہاس دی ویاکھیا کردے ہوئے بھائی صاحب، سارنشک اتہاس، سوستھرک اتہاس، سائنسی اتہاس تے کومل انری اتہاس دا ذکر کردے ہن۔ اس طبقہ تجزیہ اندر سکھ پنتھ دے سمچے گرنتھاں اتے جنمساکھیاں نوں ادھار بنایا گیا اے۔ اس ورگی کرن وچ بھائی صاحب اس تتھّ نوں ودھیرے اگاڑدے ہن کہ سکھ اتہاس دنیا اتہاس وانگ ویلے اتے ستھان دی مقررہ کھڑوت نوں قبول نہی کردا۔ ایہہ اتہاس نردھارت ریکھا اتے تتھا دی بندش توں آزاد وچردا اے۔
بھائی ویر سنگھ دے چمتکاراں دیاں سمتاں سابق مقررہ تریخی پرپیکھ دیاں دھارنی نہی ہن۔تریخی پکھ تو دیکھیا اس طرحاں پرتیت ہندا اے کہ بھائی ویر سنگھ نے گرو صاحب دے جیون چوجاں نوں اتہاس دی رنگ زمین تے چتریا تاں اے پر تریخی تکنیک نوں بنیاد نہی بنایا ۔تریخی تکنیک نوں بنیاد نہ بناؤن دا کارن ڈاکٹر بلویر سنگھ اس طرحاں درساؤدے ہن کہ صرف تریخی سچائیاں متیکاری دے جنگل وچ پھس جادیاں ہن تے اس طرحاں مہان آتما توں ظاہر ہندے اخلاقی اتشاہ دے جوش توں واجیں رہِ جادے ہن۔بھائی ویر سنگھ دی کسے رچنا دا ویونت اسارن دا ڈھنگ وکھرا سی۔ اس ویونت دا بنیاد تریخی تھتاں آدی نہیں سن۔ تھتا دا سوتر اوہ مگروں قایم کر لیندے سن، پر صرف اک مطلب دیاں کسے ویلے جاں ستھان دیاں واقعے نوں جو اپنے آپ وچ ستنتر اتے مکمل ہندیاں سن نوں الیک لیندے سن اتے تھتاں مطابق سوتربند کر لیندے سن۔ ایہہ اک الوکک سٹائل (تکنیک) سی۔ جو صرف لکھن کلا نہیں سی تے ناں ہی عام اصولاں دی پالنا سی۔ ایہہ اپنے-اپنے وچ اتہاس نوں لکھن دا مکمل ڈھنگ سی جو کہ خاص طور تے بھائی وی سنگھ دے اندروں اس طرحاں اگمیا سی جویں نیچر دیاں چیزا اگمدیاں ہن۔ بھائی ویر سنگھ تریخی تکنیک نوں بنیاد نہ بناؤن بارے اپنی کردار وچ درساؤدے ہن کہ نرے سمتا طریقہ تے واقعیات دیاں لسٹ پتراں نال تریخی دور لیکھا پتہ تاں لگدا اے پر جیون رمکو روآں نہی مار اٹھدے۔ہاں جیون لہراں تاں ولولے وچ آؤدیاں ہن۔ اچے جیون لئی اچے جیون ہی اکھاں اگے آؤن تاں لابھ ہندا اے۔ پر ایہہ جے کجھ گھٹے تاں پھیر اچے جیون جیکو وسر ہوئے ہو-بہو اوہناں دیاں مانو جیوندیاں تصویراں اکھاں اگے آ جان تاں وی لابھ ہندا اے۔(کلغیدھر چمتکار، پنہ 4) بھائی ویر سنگھ دے چمتکاراں دی اپروکت تریخی تکنیک جیون دی سدینوی سوچھتا اتے روانگی دا دھرواس پیدا کردی اے۔ چمتکاراں دی انتربھاوی نیچر تریخی طور نوں زندگی دی نیڑتا وچ اجیہی دھرواس حاصل کر رہی اے جس دھرواس نال جیون کنی گورو-سمرپن اتے وسماد وچ مولدی اے۔ اسے جیون کنی وچ آسونت قابلیت اپنے مکمل آمورت نوں وی دھارن کردی اے۔
بھائی ویر سنگھ جی ولوں رچت چمتکارا دی سٹائل سکھ تجربہ اتے ادھیاتمک جگیاسا نوں روپمان کردی اے۔ ایہناں دی سٹائل دیا فنی چھوہاں دیوی رسکتا نال بھرپور ہن۔ زندگی دے کل ورتاریا دی سمجھ اتے رمجھ اس سٹائل رانہی ظاہر ہندی اے۔ سٹائل دا مہاندرا اس ویلے دے پرچلت بھاشائی پربندھا(عربی، فارسی، سنسکرت اتے انگریزی) ‘چوں توانائی گرہن نہی کردا سگوں سکھ سرتِ دی علم مئی پرتبا دا ادرشک پرتیبندھ سرجدا اے۔ اس عکس ‘چو پیدا ہوئی فنی روانگی شبداں دیا وچاردھارائی سگلیاں نہی بناؤندی سگوں اس وچلی انلکارک سمرتھاں نوں بھاشائی پربندھ دے مطلب پسارا توں پار پیش کردیاں ہن۔ گرو دور دے درشا دا چرترن اتے تہذیبی ووہار دی نرنترتا نوں چرتدے ہوئے بھائی صاحب بستیوادی دور دی پرچلت سٹائل دی کھڑوت نوں توڑ دندے ہن۔ جس وچ جذبات دی رواننگی، وچاردھرائی دوندھ، مقررہ ماپدنڈ، اتہاس دے ادھرے پرتیکرم اتے منوسائنسی ترقی عمل انسانی دھراتل مطابق گرو دا انسانی کردار پیش کر رہی سی۔ “بھائی ویر سنگھ نے اس سٹائل دے وپرت ادھیاتمک شبد النکار دا چترن پرسعنصر کیتا اے، جو اکثر سکھم، جٹل اتے گمبھیر، شاتی دے مطلب نوں ظاہر کردی اے۔ اس سٹائل وچ اند دا مطلب یکت اثر امڑ-امڑ پیندا اے۔“ (گرچرن سنگھ، بھائی ویر سنگھ دی ساہتی پرتیبا پنہ 118)
بھائی صاحب دے چمتکارا دی سمت سابق ویاکھیاواں انروپ کم نہی کردی جس وچ انفرادی اتے آپہندرے مانسیک جھکاء، اتہاس دے تتھملک ویروے، ماجک اتے انسانی سروکارا دی چڑت اتے پربھاوی انکرن، وچاردھارئی دنوندھ دا پرپیکھ کم شیل رہندا اے۔ بھائی صاحب جیونی مولک اتہاس اتے تریخی ویرویا دے تتھمولک ذکر توں پار ساکھی تجربہ دا دبتامئی رس حاصل کردے ہن۔ جس وچ علم مشتمل سکھ سرت دا پرگاس موجود رہندا اے۔ چمتکاراں توں بنھاں سنتھیا شری گرو گرنتھ صاحب وچ وی اپروکت اثر شامل رہندے ہن۔
بھائی ویر سنگھ بستیوادی نظام، سنگھ سبھا لہر، ساہتی جھکانوا اتے سماجی ویاکھیا نوں ادھیاتمک اچائی دا ساتھ دندے ہوئے اپنی جون کمائی رانہی سنتلت پرپیکھ وچ ڈھالدے راے بھاوے کے بعد وچ بائی صاحب دے سوچ وچار اتے سرجنا بارے ہیٹھ لکھی ویاکھیا وی پرچلت رہی کہ “سکھ دھرم دے ماضی قالین گرو دی پنر قیام لئی بھائی ویر سنگ دی تعمیری سنویدنا اک پاسے سکھ مذہبی سمودائے دی پرمپرا تو پرریرنا لیندی اے جس دے آدرشا اتے پرتمانا دی جم زمین ماضی دور اے اتے کرم زمین برطانوی راج دا پنجاب ۔ دوسرے پاسے ایہہ سنویدھنا اپنے مدھ ورگی پچھوکر مطابق سدھاروادی فکر نوں مُتحرک کرن دا پرگتیشیل رول ادا کردی اے۔ اس ترا بائی ویر سنگھ دی ستھتی بھارتی مدھ شرینیا دی مکمل فکر دے سمعੴدربھ وچ پچھم تو آئی نوی روشنی دے اثر ماتحت نوَ جاگرتی دا رستہ وی کردی سی اتے اپنی مذہبی سماجی سمودائے دے اتہاس اتے دھرم بھاونا دے ماضی قالین گرو نوں پنر سرجیت کرن لئی وی یتنشیل سی” ।(کرمجیت سنگھ،جدید پنجابی شعری دھاراواں دے وچاردھارائی بنیاد،پنہ-58) اپروکت ویاکھیا بھائی ویر سنگھ دی سمچی سرجنا اتے پرپیکھ وچو اجاگر نہی ہندی سگوں پنجابی سوچ وچار دے اکہرے اتے پرچلت دھراواں دے وستار نوں درساؤندی اے۔ اس سمچی وچار چرچہ دی بنیاد تے ایہہ کیہا جا سکدا اے کہ بھائی ویر سنگھ دے سرجناتمک اتے چنتنمئی پرپیکھ وچ سکھ ادھیاتمکتا اتے سپت سندھو دے سبھیاچار نقش اجاگر ہندے ہن جہڑے کہ بستی وادی دوڑ دی ادرشکتا اتے مذہبی تجربہ توں آزاد وچردے ہن۔ بھائی ویر سنگھ دے اس ویکتتوَ نوں اجے تک سکھ سوچ وچار نے نہی ابھاریا اتے نہ ہی اجے تک اوہناں دی سرجنا اتے سوچ وچار دا ادھیاتمک اتے سکھ پرپیکھ سرجیا اے۔ سکھا نوں بھائی ویر سنگھ دے شبد دے برہمنڈی پسار وچو راعوامی اتے سماجیک پہلو دی تلاش کردے ہوئے سکھ سبھیاتا دے نقشہ دی پہچان کرنی چاہدی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:ساہت اکادمی انعام جیتو گٹھ:پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو گٹھ:جم 1872 گٹھ:موت 1957 گٹھ:ناول کار
آڑو
آڑو چین تے دکھنی ایشیاء دا اک رکھ تے فروٹ اے۔ ایہ ایران وچ وی ہوندا اے جیدے باہجوں ایہدا ایہ سائینسی ناں پیا۔ چین آڑو اگانوالا سب توں وڈا دیس اے۔
وکھالہ
آرو دا رکھ 4–10 میٹر (13–33 فٹ) لما ہوندا اے۔ پتے خنجر ورگے 7–16 سینٹی میٹر (2.8–6.3 انچ) لمے تے 2–3 سینٹی میٹر (0.79–1.18 انچ) چوڑے ہوندے نیں۔ پھل بسنت وچ پتیاں توں پہلے اکلے یا جوڑے وچ 2.5–3 سینٹی میٹر گھیر نال گلابی رنگ وچ ہوندے نیں۔ فروٹ اندروں چٹے یا پیلے رنگ دا ہوندا اے۔ باہروں ایہ مخملی پدھرا ہوندا اے۔ ایہدے اندر ایدا وڈا بی ہوندا اے جیہڑا 1.3–2 سینٹی میٹر لما تے انڈے ورگا، رتہ پؤرا جیدا باہرلا لکڑورگا چھلڑ ہوندا اے۔
گٹھ:گلاب دا ٹبر گٹھ:پھل فروٹ
ضلع مانٹووا
مانٹووا اٹلی دا اک ضلع اے۔
بلی بوٹی
بلی بوٹی موہری ٹبر دی اک ونڈ اے۔ ایہ اک نکی تے ہر ورے ہون والی بوٹی اے۔ایہ یورپ، اتلے افریقہ تے لیندے ایشیا دی واسی اے پر ہن ایہ ساری دنیا وچ ملدی اے۔ بلی بوٹی دا ماڑا تنا ہوندا اے جیہڑا زمین تے پھیلیا ہوندا اے۔ ایہ 50 سینٹی میٹر (20انچ) تک لمی ہوندی اے۔ ایہدے تے کھٹے یا نیلے پھل کھڑے ریندے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:موہری ٹبر
ضلع میلان
میلان اٹلی دا اک ضلع اے۔
کیندری پنجابی لیکھک سبھا
کیندری یعنی مرکزی پنجابی لکھاری سبھا (رجِ:) پنجابی لکھاریاں دی سبھ توں وڈی تنظیم اے۔
میمبر بننا لئی شرطاں
اپروکت شرطاں پوریاں کرن والے سجن ہیٹھاں دتے مطابق میمبر بن سکدے ہن-
اتہاس
کیندری پنجابی لکھاری سبھا (رجِ۔) دا قیام 1956 وچ جالندھر وچ کیتا گئیا سی۔ وڈے ساہتکاراں تے لکھاریاں نے اس دی سیوگ اگوائی کیتی۔
حوالے
گٹھ:غیر سرکاری تنظیماں گٹھ:غیر سرکاری ادارے گٹھ:پنجابی
چک 363 ج ب سوبیدار والا
چک 363 ج ب سوبیدار والا  ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل گوجرہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل گوجرہ چ وس رہیا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تصیل گوجرہ دے پنڈ گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دے پنڈ گٹھ:جھنگ برانچ نہر دے پنڈ
بھارت دے وزیراعظم
بھارت دے وزیر اعظماں دی لسٹ ہیٹھ لکھے مطابق اے:
pmindia.gov.in
گٹھ:بھارت سرکار گٹھ:سرکاری عہدے گٹھ:سرکار
آڑہ
آڑہ ضلع اسلام آباد، پاکستان دا اک پنڈ اے۔ جیہڑا یونین کونسل چراہ وچ ہے ۔
انوفلیز
انوفلیز (Anopheles) مچھر دی اک ونڈ اے جیدے نال لوکاں نوں ملیریا ہوندا اے۔ ایدے تون ملیریا ہون دی ہوند نوں اک انگریز ڈاکٹر رونالڈ روس نے لبیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کیڑے گٹھ:جنور
والٹر ہاورتھ
والٹر ہاورتھ (19 مارچ 1883 - 24 جولائی 1974) اک انگریز کیمسٹری گرو سی جنے وٹامن سی تے کم کیتا۔ اونہوں 1937 اچ پال کارر دے نال کیمسٹری دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
زالا کاؤنٹی
ھنگری یورپ دا اک دیس اے ، جہڑا گھبلے یورپ (وسطی یورپ) چ واقع اے ۔
ھنگری دے 20 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چ 19 کاؤنٹیاں تے اک راجگڑھ شہر بوڈا پسٹ اے ۔
زالا کاؤنٹی ھنگری دیاں 19 کاؤنٹیاں چوں اک اے تے اسدا انتظامی مرکز  زالائگیرشیگ شہر اے ۔
زیتونی رس پنچھی
زیتونی رس پنچھی رس پنچھی ٹبر دا اک پنچھی اے۔ اے افریقہ دا واسی اے۔
مالم جبہ
مالم جبہ ضلع سوات پاکستان چ اک اچا پعاڑی تھاں اے۔ اے اسلام آباد توں 314 کلو میٹر تے سیدو شریف توں 40 کلو میٹر تے اے۔ ایتھے بدھ سٹوپا نے۔ ایتھے برف تے تلکن دی 9200 فٹ اچی تھاں اے تے تلکن دی لمبائی 800 میٹر دے نیڑے اے۔
دهستان آق‌کہریز
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ مرکزی دے شہرستان ساوہ چ اے ۔
جنگلی جئی
باہرلے جوڑ
گٹھ:کݨک
سیدو شریف
گٹھ:پاکستان دے شہر
ضلع مونزا تے بریانزا
مونزا تے بریانزا اٹلی دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اٹلی دے ضلعے
سورہ یوسف
سورہ یُوسُف یا سورہ اَحْسَنُ القِصَصْ قرآن مجید د‏‏ی بارہويں تے مکی سورت اے جو 12واں تے 13واں سپارے وچ واقع ا‏‏ے۔ حضرت یوسف دے واقعے نو‏‏ں احسن القصص دے عنوان تو‏ں بیان کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا ناں «یوسف» رکھیا گیا ا‏‏ے۔ حضرت یوسف دا قصہ ہی ایسا قصہ اے جو اول تو‏ں آخر تک قرآن مجید د‏‏ی اک ہی سورت وچ بیان ہويا اے تے آخر د‏‏ی چند آیات دے علاوہ باقی تمام آیتاں ايس‏ے قصے تو‏ں مختص نيں۔ سورہ یوسف دا ہدف مخلص بندےآں اُتے اللہ د‏‏ی ولایت تے انہاں نو‏ں مشکل حالات وچ عزت دے کمال تک پہچانیا ا‏‏ے۔
قرآن مجید د‏‏ی 12 ويں سورت جس وچ حضرت یوسف علیہ السلام دا قصہ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ حضرت محمد د‏‏ی مکی زندگی دے آخری دور وچ نازل ہوئی۔
تعارف
نام
حضرت یوسف دے حالات زندگی نو‏‏ں اس سورت د‏‏ی آخری چند آیات دے علاوہ باقی تمام آیات وچ اک ہی جگہ تفصیل تو‏ں بیان کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں یوسف دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ حضرت یوسف دا ناں قرآن مجید وچ 27 مرتبہ تے انہاں وچو‏ں 25 مرتبہ ايس‏ے سورت وچ آیا ا‏‏ے۔ سورہ یوسف نو‏‏ں اَحسنُ القِصَص (بہترین داستان) وی کہیا گیا اے ؛ تے ایہ لفظ تیسری آیت تو‏ں اخذ کيتا اے جس وچ حضرت یوسف دے قصے نو‏‏ں بہترین قصہ قرار دتا ا‏‏ے۔
ترتیب و محل نزول
سورہ یوسف مکی سورتاں وچو‏ں اے جو ترتیب نزول دے اعتبار تو‏ں پیغمبر اکرمؐ اُتے نازل ہونے والی 53واں تے موجودہ مصحف دے مطابق بارہويں سورت ا‏‏ے۔ ایہ سورت 12واں تے 13واں سپارے وچ واقع ا‏‏ے۔
آیات د‏‏ی تعداد تے ہور خصوصیات
مفاہیم
سورہ یوسف د‏‏ی آخری چند آیات دے علاوہ باقی تمام آیات وچ حضرت یوسف د‏‏ی عبرت آمیز، عفت تے خودداری، تقوی تے ایمان تو‏ں سرشار قصہ نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔
علامہ طباطبائی اپنی کتاب تفسیر المیزان وچ سورہ یوسف دے اصل غرض اللہ تعالی د‏‏ی انسان اُتے ولایت خاص کر مخلص انساناں اُتے اللہ د‏‏ی ولایت نو‏‏ں بیان کرنا اے تے انہاں دا کہنا اے کہ جو اللہ دے لئی اپنا ایمان خالص قرار دے، اللہ تعالی اس د‏ی اچھی تربیت کردا اے تے مشکل حالات وچ جدو‏ں اس د‏ی ہلاکت دے ظاہری اسباب فراہ‏م ہُندے نيں اس وقت اللہ تعالی اسنو‏ں عزت د‏‏ی بلندیاں تک پہنچادیندا ا‏‏ے۔
ہور ویکھو: یوسف آیت 1 تو‏ں 3، یوسف آیت 7
اس سورت دے مضمون تو‏ں مترشح ہُندا اے کہ ایہ وی زمانۂ قیام مکہ دے آخری دور وچ نازل ہوئی ہوئے گی جدو‏ں کہ قریش دے لوک اس مسئلے اُتے غور ک‏ر رہ‏ے سن کہ حضرت محمد نو‏‏ں قتل کر دیؤ یا جلاوطن کرن یا قید کر دتیاں۔ اس زمانے وچ کفار مکہ نے (غالبا یہودیاں دے اشارے پر) نبی دا امتحان لینے دے لئی آپ تو‏ں سوال کيتا کہ بنی اسرائیل دے مصر جانے دا کیہ سبب ہويا۔ چونکہ اہل عرب اس قصے تو‏ں ناواقف سن، اس دا ناں تے نشان تک انہاں دے ہاں روایات وچ نہ پایا جاندا سی تے خود نبی د‏‏ی بولی تو‏ں وی اس تو‏ں پہلے کدی اس دا ذکر نہ سنیا گیا سی، اس لئی انہاں نو‏ں توقع سی کہ آپ یا تاں اس دا مفصل جواب نہ دے سکن گے یا اس وقت ٹال مٹول کرکے کسی یہودی تو‏ں پُچھنے د‏‏ی کوشش کرن گے تے اس طرح آپ دا بھرم کھل جائے گا۔ لیکن اس امتحان وچ انہاں نو‏ں الٹی منہ د‏‏ی کھانی پئی۔ اللہ تعالٰی نے صرف ایہی نئيں کيتا کہ فورا ايس‏ے وقت یوسف علیہ السلام دا پورا قصہ آپ د‏‏ی بولی اُتے جاری کر دتا، بلکہ ہور برآں اس قصے نو‏‏ں قریش دے اس معاملے اُتے چسپاں وی کر دتا جو اوہ برادران یوسف د‏‏ی طرح آنحضرت دے نال ک‏ر رہ‏ے سن ۔
مقاصد نزول
اس طرح ایہ قصہ دو اہ‏م مقاصد دے لئی نازل فرمایا گیا: اک ایہ کہ محمد د‏‏ی نبوت دا ثبوت تے اوہ وی مخالفین دا اپنا منہ منگیا ثبوت بہم پہنچایا جائے تے انہاں دے خود تجویز کردہ امتحان وچ ایہ ثابت کر دتا جائے کہ آپ سنی سنائی گلاں بیان نئيں کردے بلکہ فی الواقع آپ نو‏‏ں وحی دے ذریعے علم ہُندا ا‏‏ے۔ اس مقصد نو‏‏ں آیات 3، 7 وچ صاف صاف واضح کر دتا گیا اے تے آیات 102-103 وچ وی پورے زور دے نال اس د‏ی تصریح کيتی گئی ا‏‏ے۔ دوسرے ایہ کہ سرداران قریش تے محمد دے درمیان اس وقت جو معاملہ چل رہیا سی اس اُتے برادران یوسف تے یوسف علیہ السلام دے قصے نو‏‏ں چسپاں کردے ہوئے قریش والےآں نو‏‏ں دسیا جائے کہ اج تسيں اپنے بھائی دے نال اوہی کچھ ک‏ر رہ‏ے ہوئے جو یوسف دے بھائیاں نے انہاں دے نال کيتا سی۔ مگر جس طرح اوہ خدا د‏‏ی مشیت تو‏ں لڑنے وچ کامیاب نہ ہوئے تے آخر کار ايس‏ے بھائی دے قدماں وچ آ رہے جس نو‏‏ں انہاں نے کدی انتہائی بے رحمی دے نال کنويں وچ پھینکا سی، ايس‏ے طرح تواڈی زور آزمائی وی خدائی تدبیر دے مقابلے وچ کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے گی تے اک دن توانو‏‏ں وی اپنے ايس‏ے بھائی تو‏ں رحم تے کرم د‏‏ی بھیک مانگنی پوے گی جسنو‏ں اج تسيں مٹا دینے اُتے تلے ہوئے ہوئے۔ ایہ مقصد وی سورت دے آغاز وچ صاف صاف بیان کر دتا گیا اے چنانچہ فرمایا "یوسف اوراس دے بھائیاں دے قصے وچ انہاں پُچھنے والےآں دے لئی وڈی نشانیاں نيں"
حقیقت ایہ اے کہ یوسف علیہ السلام دے قصے نو‏‏ں محمد تے قریش دے معاملے اُتے چسپاں کرکے قرآن مجید نے گویا اک صریح پیش گوئی کردتی سی جسنو‏ں آئندہ دس سال دے واقعات نے حرف بحرف صحیح ثابت کرکے دکھادتا۔ اس سورت دے نزول اُتے ڈیڑھ دو سال ہی گزرے ہون گے کہ قریش والےآں نے برادران یوسف د‏‏ی طرح محمد دے قتل د‏‏ی سازش د‏‏ی تے آپ نو‏‏ں مجبورا انہاں تو‏ں جان بچا کر مکہ نکلنا پيا۔ فیر انہاں د‏‏ی توقعات دے بالکل برخلاف آپ نو‏‏ں وی جلا وطنی وچ ویسا ہی عروج تے اقتدار نصیب ہويا جداں یوسف علیہ السلام نو‏‏ں ہويا سی۔ فیر فتح مکہ دے موقع اُتے ٹھیک ٹھیک اوہی کچھ پیش آیا جو مصر دے پایۂ تخت وچ یوسف علیہ السلام دے سامنے انہاں دے بھائیاں د‏‏ی آخری حضوری دے موقع اُتے پیش آیا سی۔ اوتھ‏ے جدو‏ں برادران انتہائی عجز تے درماندگی د‏‏ی حالت وچ انہاں دے اگے ہتھ پھیلائے کھڑے سن تے کہہ رہے سن کہ "ہم اُتے صدقہ کیجیے، اللہ صدقہ کرنے والےآں نو‏‏ں نیک جزا دیندا اے " تو یوسف علیہ السلام نے انتقام د‏‏ی قدرت رکھنے دے باوجود انہاں نو‏ں معاف کر دتا تے فرمایا <blockquote style=" padding: 1em; border: 1px dashed #2f6fab; color: black; background-color: #EFEFEF; line-height: 1.1em; "> "اج تسيں اُتے کوئی گرفت نئيں، اللہ توانو‏‏ں معاف کرے، اوہ سب اُتے رحم کرنے والےآں تو‏ں ودھ ک‏ے رحم کرنے والا اے "۔
اسی طرح ایتھ‏ے جدو‏ں محمد دے سامنے شکست خوردہ قریش سرنگاں کھڑے ہوئے سن تے آنحضرت انہاں دے اک اک ظلم دا بدلہ لینے اُتے قادر سن تاں آپ نے انہاں تو‏ں پُچھیا "تواڈا کيتا خیال اے کہ وچ تواڈے نال کيتا معاملہ کراں گا؟" انہاں نے عرض کيتا "آپ اک عالی ظرف بھائی نيں تے اک عالی ظرف بھائی دے بیٹے نيں"۔ اس اُتے آپ نے فرمایا کہ <blockquote style=" padding: 1em; border: 1px dashed #2f6fab; color: black; background-color: #EFEFEF; line-height: 1.1em; "> "ميں توانو‏‏ں اوہی جواب دیندا ہاں جو یوسف نے اپنے بھائیاں نو‏‏ں دتا سی کہ اج تسيں اُتے کوئی گرفت نئيں، جاؤ توانو‏‏ں معاف کيتا"۔
تاریخی احادیث تے قصے
سورہ یوسف دا قصہ مندرجہ ذیل حصےآں وچ بیان ہويا اے:
شأن نزول
علامہ طباطبایی سورہ یوسف دے سبب نزول دے بارے وچ کہندے نيں کہ بعض یہودیاں نے مکہ دے بعض مشرکاں نو‏‏ں ابھارا کہ اوہ بنی اسرائیل د‏‏ی شام تو‏ں مصر ہجرت دے بارے وچ پُچھے؛ تاں اس دے جواب وچ سورہ یوسف نازل ہوئی۔
علی بن احمد واحدی اپنی کتاب اسباب نزول القرآن وچ لکھدا اے کہ لوکاں نے پیغمبر اکرمؐ تو‏ں کہیا کہ انہاں نو‏ں کوئی واقعہ بیان کرے تاکہ اوہ مان جاواں، لوکاں د‏‏ی اس درخواست اُتے سورہ یوسف نازل ہوئی تے اسنو‏ں احسن الحدیث یا احسن القصص ناں وی دتا گیا۔
مشہور آیات
سورہ یوسف د‏‏ی 108واں آیت اس سورت د‏‏ی مشہور آیات وچ شمار ہُندی اے جس وچ بصیرت تے آگاہی دے نال پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی بیعت کرنے د‏‏ی دعوت دتی گئی اے ۔
علامہ طباطبائی دا کہنا اے کہ اس آیت وچ مذکور طریقہ ايس‏ے بصیرت تے یقین دے نال اللہ اُتے خالص ایمان تے توحید د‏‏ی طرف دعوت دینا اے جس وچ صرف مخلص افراد، اللہ د‏‏ی عظمت نو‏‏ں جاننے والے تے بصیر لوک شریک نيں۔
سوانیاں نو‏‏ں سورہ د‏‏ی تعلیم
بعض احادیث وچ سوانیاں نو‏‏ں سورہ یوسف د‏‏ی تعلیم تے تلاوت تو‏ں منع کيتا اے ؛ ان احادیث دے بارے وچ تفسیر نمونہ وچ آیا اے کہ قرآن وچ ایہ قصہ پورے عفت دے نال بیان ہويا اے تاکہ کسی نو‏‏ں ایسا خدشہ نہ ہوئے لہذا ایسی احادیث قابل اعتماد وی نئيں نيں۔ جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ ایسی احادیث وی موجود نيں کہ جنہاں وچ سوانیاں دے لئی اس سورت د‏‏ی تعلیم اُتے زورد دتا ا‏‏ے۔
تاریخی تے جغرافیائی حالات
یوسف علیہ السلام دے قصے د‏‏ی جو تفصیلات بائبل تے تلمود وچ بیان کيتی گئیاں نيں انہاں تو‏ں قرآن دا بیان بہت کچھ مختلف ا‏‏ے۔ مگر قصے دے اہ‏م اجزا وچ تِناں متفق نيں۔
فضیلت تے خواص
شیخ صدوق نے امام صادقؑ تو‏ں نقل کيتا اے :جو وی سورہ یوسف نو‏‏ں ہر دن یا ہر رات پڑھے، اللہ تعالی قیامت وچ اسنو‏ں حضرت یوسفؑ د‏‏ی طرح حسین محشور کريں گا تے اس دن کسی قسم دا خوف نئيں ہوئے گا تے اللہ دے نیک تے منتخب بندےآں وچ شمار ہوئے گا۔
مجمع البیان وچ وی پیغمبر اکرمؐ تو‏ں اک روایت نقل ہوئی اے کہ جو وی سورہ یوسف د‏‏ی تلاوت کرے تے اپنے گھر والےآں تے غلاماں نو‏‏ں سکھائے، اللہ تعالی اس د‏ی موت وچ آسانی کريں گا تے اسنو‏ں ایسی طاقت عطا کريں گا فیر کسی مسلما‏ن تو‏ں حسد نہ کريں گا۔
مآخذ
گٹھ:مئون سورتاں گٹھ:مکی سورتاں گٹھ:قصےآں اُتے مشتمل سورتاں گٹھ:بارہويں پارے د‏‏ی سورتاں گٹھ:تیرہويں پارے د‏‏ی سورتاں گٹھ:انبیا دے ناں د‏‏ی سورتاں گٹھ:قرآن گٹھ:سورتاں گٹھ:یوسف
پہاڑ
پہاڑ ایہجی زمین اے جیہڑی آلے دوالے دی تھاں توں اچی ہُندی اے تے چوٹی دی مورت بݨ جاندی اے۔
گٹھ:جیالوجی گٹھ:پہاڑ
نیوزیلینڈ
نیوزی لینڈ جنوب مغربی بحر الکاہل د‏‏ی اک خود مختار ریاست ا‏‏ے۔ ایہ اک جزیرہ ملک اے ۔جغرافیائی حساب تو‏ں ایہ ملک دو وڈے زمینی ٹکڑےآں اُتے مشتمل اے ؛ شمالی جزیرہ تے جنوبی جزیرہ۔ انہاں دو مرکزی جزیراں دے علاوہ 600 ہور چھوٹے جزائر ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ بحیرہ تسمان وچ آسٹریلیا تو‏ں 2000 کلومیٹر (1200 میل) مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ٹونگا، فجی تے نیو کیلیڈونیا دے بحر الکاحل دے جزیرےی علاقےآں تو‏ں 1000 کلومیٹر (600 میل) جنوب وچ اے ۔انساناں دے ذریعے آباد کیتے جانے والے جزیرے وچ نیوزی لینڈ دا مقام آخری ا‏‏ے۔ یعنی ایہ انہاں جزئر وچو‏ں اے جسنو‏ں انساناں نے سب تو‏ں آخری وچ آباد کيتا ا‏‏ے۔ انساناں د‏‏ی آبادی تو‏ں پہلے نیوزی لینڈ اک نا معلوم تنہا جزیرہ سی جو مختلف جانور، پیڑ پودےآں تے فنگی فنگس دا اک خوشنما علاقہ سی۔ ملک د‏‏ی مختلف النوع ٹوپوگرافی تے پہاڑ د‏‏ی نوکیلی چوٹیاں د‏‏ی ذمہ دار اوتھ‏ے موجود ٹیک ٹونک اپ لفٹ تے متعدد جوالہ مکھیاں ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ دا راجگڑھ ویلنگٹن اے جدو‏ں کہ سب تو‏ں زیادہ آبادی والا شہر آکلینڈ ا‏‏ے۔
1250ء تے 1200ء دے درمیان وچ اس جزیرہ وچ پولینیشین لوک آباد ہوئے تے اس دا ناں نیوزی لینڈ رکھیا۔ انہاں نے ایتھ‏ے ماؤری رہتل نو‏‏ں فروغ دتا۔ 1642ء وچ ولندیزی سیاح ابیل تسمن اوہ پہلا یورپی باشندہ سی جس نے نیوزی لینڈ د‏‏ی زمین اُتے قدم رکھیا۔ زمین اُتے قدم رکھیا۔ 1840ء وچ مملکت متحدہ دے نمائندےآں نے ماؤری سربراہاں دے نال ویٹنگی معاہدہ اُتے دستخط کیتے جس د‏‏ی رو تو‏ں نیوزی لینڈ برطانیہ دے زیر اختیار آگیا۔1841ء وچ نیوزی لینڈ سلطنت برطانیہ د‏‏ی اک کالونی بن گیا تے 1907ء وچ اسنو‏ں ڈومینین نیوزی لینڈ بنا دتا گیا؛ 1947ء وچ اسنو‏ں خود مختار ریاست نو‏‏ں درجہ مل گیا تے آزادی ملی مگر سربراہ ریاست برطانوی لوک ہی بنے رہ‏‏ے۔ فی الحال نیوزی لینڈ د‏‏ی آبادی دا سب تو‏ں وڈا حصہ یورپی نسل اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی کل تعداد 4.9 ملین ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اقلیت ماؤری قوم اے جو ہن ختم ہونے کےکگار اُتے ا‏‏ے۔ ماؤری دے بعد ہور اقلیتاں وچ ایشیائی قوم تے بحرالکاحل دے جزیراں دے لوک ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی سبھیاچار قدیم ماؤری تے جدید برطانوی آبادیات د‏‏ی دین ا‏‏ے۔ بعد وچ ہور علاقےآں دے پناہ گزیناں نے وی ایتھ‏ے د‏‏ی سبھیاچار پراپنا اثر ڈالیا ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے د‏‏ی سرکاری زباناں وچ انگریزی زبان، ماوری زبان تے نیوزی لینڈ د‏‏ی اشارتی زبان شامل ا‏‏ے۔ البتہ انگریزی بولی دا غلبہ ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ اک ترقی یافتہ ملک ا‏‏ے۔ دنیا بھر د‏‏ی مختلف قومی کارکردگیاں دے موازناں وچ نیوزی لینڈ دا درجہ کافی بلند اے مثلاً معیار زندگی، صحت، تعلیم، شہری آزادیاں دا تحفظ تے اقتصادی آزادی وغیرہ۔ 1980ء د‏‏ی دہائی وچ نیوزی لینڈ وچ وڈی اقتصادی تبدیلی آئی جس تو‏ں نیوزی لینڈ د‏‏ی معیشت تحفظ پسند تو‏ں تبدیل ہوئے ک‏ے آزاد تجارتی معیشت بن گئی۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی معیشت دا وڈا حصہ سروس سیکٹر ا‏‏ے۔ اس دے بعد صنعت نیوزی لینڈ وچ کھیت‏‏ی باڑی دا نمبر آندا ا‏‏ے۔ بین الاقوامی سیاحت نیوزی لینڈ د‏‏ی آمدنی دا اک اہ‏م ذریعہ ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی مقننہ اوتھ‏ے دا منتخب یک ایوانیت پارلیمان اے جدو‏ں کہ کابینہ سیاسی تے اختیارات د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ کابینہ د‏‏ی سربراہ وزیر اعظم نیوزی لینڈ ا‏‏ے۔ سربراہ ملک ایلزبتھ دوم ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نمائندگی گورنر جنرل کردا اے ۔حکومت‏ی طور اُتے نیوزی لینڈ علاقائی کونسل اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ علاقائی کونسل اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ فیر انہاں وچ 67 چھوٹی چھوٹی علاقائی اتھارٹیاں ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ قلمرو وچ ڈوکیلاؤ (اک منحصر علاقہ)؛ کک جزیرے، نیووے، راس انحصار وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ نیو وے اک خود مختار ریاست اے جس دا الحاق نیوزی لینڈ دے نال اے جدو‏ں کہ راس انحصار نیوزی انٹارکٹیکا دا اوہ علاقہ اے جس اُتے نیوزی لینڈ اپنا دعوی کردا ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ دولت مشترکہ ملکاں دا رکن اے، ايس‏ے دے نال انجمن اقتصادی تعاون و ترقی، جنوب مشرقی ایشیائی اقوام د‏‏ی تنظیم، ایشیائی بحرالکاحلی اقتصادی تعاون تے جزیرے بحل الکاحلی فورم دا وی رکن ا‏‏ے۔
اشتقاقیات
نیدرلینڈز دے سیاح ابیل تسمن نے 1642ء وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی دریافت کيت‏ی تے اسنو‏ں سٹیٹن لینڈ ناں دتا۔ چونکہ نیدرلینڈز د‏‏ی پارلیمان نو‏‏ں اٹیٹس جنرل کہندے نيں ايس‏ے لئی تسمن نے جزیرہ نو‏‏ں سٹیٹن لینڈ دا ناں دتا تے کہیا “یہ ممکن اے کہ اس جزیرہ نو‏‏ں سٹیٹن لینڈ وچ شامل ک‏ے لیا جائے مگر ایہ یقینی نئيں اے ۔“ انہاں دا اشارہ شمالی امریکا تے جنوبی امریکا دے اسيں ناں ہونے د‏‏ی طرف سی۔ واضح ہوئے کہ جنوبی افریقا د‏‏ی دریافت جیکب لی مائرے نے 1616ء وچ د‏‏ی سی۔ 1645ء وچ ڈچ نقشہ نگاراں نے جزیرہ دا ناں بدل ک‏ے نیدرلینڈز دے صوبہ زیلانت دے ناں اُتے نووا زیلینڈیا کر دتا۔  بعد وچ برطانوی سیاح جیمز کک نے اس ناں اُتے انگریزی رنگ چڑھاکر نیوزی لینڈ کر دتا۔ نیوزی لینڈ دا موجودہ ماؤری زبانی ناں آوٹیورا (Aotearoa) ) ا‏‏ے۔ اس دے معنی “طویل سفید بادلاں د‏‏ی زمین“ اے ایہ معلوم نئيں ہوئے سکیا اے کہ آیا ماؤری بولی دا ایہ ناں پورے نیوزی لینڈ دے لئی استعمال ہُندا تحا یا محض شمالی جزیرہ دے لئی۔ ابتدائی یورپیاں نے نقشہ وچ شمالی جزیرہ، وسطی جزیرہ تے جنوبی جزیرہ ناں رکھیا سی۔ 1830ء تو‏ں نقشاں وچ دو وڈے جزیراں نو‏‏ں شمالی تے جنوبی جزیرہ کہیا جانے لگیا تے 1907ء وچ اس روایت نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا گیا۔ 2009ء وچ نیوزی لینڈ جیوگرافک بورڈ نے دریافت کيتا کہ شمالی تے جنوبی جزیراں دے ناں کدی متعین نئيں کیتے گئے نيں البتہ 2013ء وچ باقاعدہ ناں دتا گیا۔ شمالی جزیرہ دا ناں ٹی آئی دا اے ماؤئی (Te Ika-a-Māui) تے جنوبی جزیرہ دا ناں ٹی وائی پونامو (Te Waipounamu) رکھیا گیا۔ دونے جزیراں دے آیا انگریزی یا ماؤری یا دونے اک نال استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
تریخ
انساناں نے جنہاں زمین دے جنہاں خطےآں نو‏‏ں سب تو‏ں آخر وچ بسایا اے نیوزی لینڈ انہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ڈیفوریسٹیشن د‏‏ی ریڈیو کاربن تریخ نگاری دے ثبوت تے ماؤری آبادی دے مائیٹوکونڈرائل ڈی این اے دے مطالعہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ نیوزی لینڈ وچ پہلی آبادی 1250ء تا 1300ء دے دوران وچ پولینیشین دے لوکاں نے بسائی سی۔ اس دے لئی انہاں نے بحر الکاحل دے جزیرے دا اک طویل سفر کيتا سی تے سفر در سفر دے بعد انہاں دا نزول نیوزی لینڈ وچ ہويا۔ صدیاں اوہ اوتھ‏ے رہے تے انہاں د‏‏ی اک سبھیاچار بنی جسنو‏ں ماؤری سبھیاچار کہیا جاندا اے ۔ماؤری د‏‏ی کل آبادی دو ہويا۔ صدیاں اوہ اوتھ‏ے رہے تے انہاں د‏‏ی اک سبھیاچار اوتھ‏ے بنی جسنو‏ں ماؤری سبھیاچار کہیا جاندا اے ۔ماؤری د‏‏ی کل آبادی دو گروہ آئی وی تے ہاپو وچ منقسم سی جو کدی اک دوسرے دا تعاون کردے سن، کدی اک دوسرے تو‏ں مقابلے کردے تے ضرورت پئے اُتے اک دوسرے دے خلاف نبرد آزما وی رہندے سن ۔ فیر انہاں وچو‏ں اک گروہ ویکوہو (موجودہ شاثام جزیرہ د‏‏ی طرف ہجرت کرگیا جتھ‏ے انہاں نے اپنی وکھ پہچان بنائی تے انہاں د‏‏ی سبھیاچار موریوری رہتل کہلائی۔  1835ء یا 1862ء دے دوران موریوری د‏‏ی آبادی تقریباً ختم ہوئے گئی کیونجے تاراناکی ماؤری قوم نے انہاں اُتے حملہ کر دتا تے 1830ء د‏‏ی دہائی وچ سب نو‏‏ں غلام بنا لیا۔ باقی رہی سہی کسر یورپ د‏‏ی بیماریاں نے پوری کردتی۔ حتی کہ 1862ء وچ محض 101 مویوری قوم دے لوک بچے سن ۔ 1933ء وچ ایہ دعوی کيتا گیا کہ ہن کوئی خالص مویوری نسل دا فرد نئيں بچا ا‏‏ے۔ فرانسیسی لوکاں کئی اکارورا وچ زمین خریدنے تے نیوزی لینڈ کمپنی ویلنگٹن وچ آزاد بستی بسانے د‏‏ی کوششاں دے جواب وچ ہوبسن نے 21 مئی 1840ء نو‏‏ں مکمل نیوزی لینڈ اُتے برطانوی حکمرانی دا اعلان کر دتا حالانکہ حالے ماؤری لوکاں نو‏‏ں ماہدہ اُتے دستخط کرنا باقی سی۔ برطانوی تسلط دے اعلان تے معاہدہ دے بعد نیوزی لینڈ وچ خصوصا مملکت متحدہ تے عمومی ہور ملکاں تو‏ں آنے والے مہاجرین د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہونے لگا۔
حکومت تے سیاست
نیوزی لینڈ وچ آئینی بادشاہت اے تے اوتھ‏ے پارلیمانی جمہوری نظام رائج ا‏‏ے۔ البتہ نیوزی دا آئین تحریری شکل وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی رانی ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایلزبتھ دوم سربراہ ریاست ا‏‏ے۔ مہارانی د‏‏ی نمائندگی گورنر جنرل نیوزی لینڈ کردا اے جسنو‏ں رانی وزیر اعظم نیوزی لینڈ د‏‏ی سفارش اُتے مقرر کردی ا‏‏ے۔ رانی د‏‏ی طرف تو‏ں گورنر جنرل شاہی اختیارات دا استعمال کردا اے جداں نا انصافی والے فیصلے اُتے نظر ثانی کرنا، وزرا، سفیراں تے ہور اہ‏م پبلک افسران د‏‏ی تقرری وغیرہ۔ کدی کدائيں ہی سہی مگر اسنو‏ں پارلیمان نو‏‏ں تحیل کرنے دا اختیار وی ا‏‏ے۔ رانی تے گورنل جنرل دے اختیارات دستوری طور محدود نيں تے وزرا دے مشوراں دے بغیر اوہ اپنے اختیارات نو‏‏ں استعمال کرنے تو‏ں قاصر ني‏‏‏‏ں۔ پارلیمان نیوزی لینڈ مقننہ دا کردار ادا کردی ا‏‏ے۔ پارلیمان رانی تے ارکان پارلیمان اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ 1950ء تک اس وچ ایوان بالا، لیجسلیچو کونسل وی شامل سن مگر ہن انہاں نو‏ں کالعدم کر دتا گیا ا‏‏ے۔ بل آف رائٹس، 1689ء دے تحت پارلیمان نو‏‏ں تاج اُتے فوقیت حاصل اے تے نیوزی لینڈ وچ اسنو‏ں ہن قانون بنا دتا گیا ا‏‏ے۔ انتخابات دے ذریعے ارکان پارلیمان نو‏‏ں چنا جاندا اے تے کسی پارٹی یا پارٹیاں دے اتحاد نو‏‏ں حکومت بنانے د‏‏ی دعوت دتی جاندی ا‏‏ے۔ جے کسی نو‏‏ں اکثریت نہ ملی ہوئے تاں اقليتی پارٹی وی حکومت بنا سکدی اے جے اسنو‏ں اعتماد تے رسد دا ووٹ مل جائے۔ وزیر اعظم حکمراں پارٹی یا اتحاد د‏‏ی طرف تو‏ں پارلیمان دا رہنما ہُندا اے تے اس دے مشورے اُتے گورنر جنرل دا تقرر ہُندا ا‏‏ے۔ کابینہ متعدد وزرا اُتے مشتمل اے تے اس دا رہنما خود وزیر اعظم ا‏‏ے۔ کابینہ سب تو‏ں وڈی قانون ساز اکائی اے تے حکومت دے اہ‏م فیصلے تے امور د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ کابینہ دے ارکان مجموعی طور اُتے کسی فیصلہ اُتے متفق ہُندے نيں پس اوہ مجموعی طور اُتے ہی ذامہ داری وی قبول کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہر تن سال دے وقفہ تو‏ں نیوزی لینڈ دے عام انتخابات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 1853ء تا 1993ء تک تقریباً تمام انتخابات فرسٹ پاسٹ دتی پوسٹ ووٹنگ تو‏ں ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ 1996ء دے انتخابات وچ متناسب نمائندگی د‏‏ی اک قسم مکسڈ ممبر سسٹم دا استعمال کيتا گیا۔ اس نظام کت تحت ہر ووٹر نو‏‏ں دو ووٹ ڈالنے دا حق اے ؛ اک ووٹ امیدوار نو‏‏ں تے دوسرا پارٹی نو‏ں۔ 2004ء دے انتخابات وچ کل 71 انتخابی حلقے سن جنہاں وچ 7 صرف ماوری دے لئی مخصوص سن ۔ باقی 49 سیٹاں تفویض کر دتی گئی سن تاکہ پارلیمان وچ پارٹی ووٹ د‏‏ی نمائندگی ہوئے تے پارٹی ہر حلقہ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 5 فیصد ووٹ ضرور حاصل کرے۔ 1930ء وچ انتخابات دے آغاز تو‏ں ہی صرف دو پارٹیاں نیوزی لینڈ نیشنل پارٹی تے نیوزی لینڈ لیبر پارٹی دا غلبہ رہیا ا‏‏ے۔ مارچ 2005ء تا اگست 2006ء دے درمیان وچ نیوزی لینڈ دنیا دا واحد ملک سی جتھ‏ے تمام اعلیٰ عہدےآں -سربراہ ریاست، گورنر جنرل، وزیر اعظم، اسپیکر تے چیف جسٹس- اُتے خواتین فائز سن۔ موجودہ وزیر اعظم (مارچ 2019ء) جیسندا آرڈرین ني‏‏‏‏ں۔ اوہ 26 اکتوبر 2017ء تو‏ں نیوزی لینڈ د‏‏ی وزیر اعظم ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ملک د‏‏ی تیسری خاتون وزیر اعظم ني‏‏‏‏ں۔ عدلیہ نیوزی لینڈ دے سربراہی چیف جسٹس کردے ني‏‏‏‏ں۔ عدلیہ دے ڈھانچہ وچ سپریم کورٹ، کورٹ آف اپیل، ہائی کورٹ تے سب آرڈی نیٹ کورٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ عدلیہ د‏‏ی آزادی برقرار رہے اس دے لئی تما ججاں تے عدلیہ دے افسران دا تقرر غیر سیاسی ہُندا اے تے انہاں د‏‏ی میعاداں دے قوانین بہت سخت ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں ججاں نو‏‏ں پارلیمان دے بنائے قانون دے مطابق فیصلہ دینے وچ آسانی ہُندی اے تے انہاں دے فیصلے کسی خارجی امور تو‏ں متاثر نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
نیوزی لینڈ نو‏‏ں دنیا بھر وچ سب تو‏ں مستحکم تے اچھی حکومت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ 2017ء وچ جمہوری ادارےآں د‏‏ی طاقت د‏‏ی لسٹ وچ نیوزی لینڈ دا مقام چوتھا سی اوتھے بد عنوان د‏‏ی کمی وچ ایہ ملک سرلسٹ سی۔ 2017ء وچ ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی ریاست آف اسٹیٹ نے اک رپورٹ حقوق انسانی رپورٹ وچ کہیا کہ نیوزی لینڈ د‏‏ی حکومت عموما افراد د‏‏ی سماجی حالت د‏‏ی فکر کردی اے لیکن ماؤری آبادی د‏‏ی حالت ہن وی قدرے تشویشناک ا‏‏ے۔ دنیا بھر وچ عوام د‏‏ی سیاست وچ دلچسپی تے مشارکت دے معاملے وچ نیوزی لینڈ دا مقام اول سیگزشتہ انتخابات وچ ووٹ دا فیصد 77 سی جدو‏ں کہ عالمی فیصد 69 ا‏‏ے۔
بین الاقوامی تعلقات تے فوج
thumb|مصر وچ ماؤری بٹالین، 1941ء ابتدائی کولونیل نیوزی لینڈ وچ برطانوی حکومت نو‏‏ں بین الاقوامی تجارت کرنے د‏‏ی آزادی دتی گئی سی تے ایہ کہ خارجی تعلقات د‏‏ی ذمہدار وی حکومت ہی ہوئے گی۔ 1923ء تے 1926ء دے امپیریل کانفرنس وچ طے ہويا کہ انہاں نیوزی لینڈ نو‏‏ں خود اپنے سیاسی معاملات طے کرنے چاہیے تے پہلا سیاسی معاہدہ 1928ء وچ جاپان دے نال ہويا۔ 1928ء وچ نیوزی لینڈ نے برطانیہ دے نال اتحاد ک‏ر ليا تے جرمنی نال جنگ دا اعلان کر دتا۔ وقت دے وزیر اعظم مائیکل جوزف ساویج نے کہیا “جتھ‏ے اوہ جائے گی، اسيں وی جاواں گے، جتھ‏ے اوہ رکے گی اسيں وی رکاں گے۔
1951ء وچ مملکت متحدہ د‏‏ی توجہ یورپ اُتے مرکوز ہوئے گئی تے ادھر نے نیوزی لینڈ نے آسٹریلیا تے امریکا دے نال مل ک‏ے انزوس (ANZUS) معاہدہ اُتے دستخط کر دتا۔ ویتنام جنگ دے بعد نیوزی لینڈ اُتے امریکا پھڑ ڈھیلی پڑ گئی، امریکا نے انزوس نو‏‏ں منسوخ کر دتا لیکن اس دے بادجود نیوزی لینڈ تے آسٹریلیا نے انزوس دے معاہدے دے پابند رہے تے تاریخی روایت اُتے عمل پیرا رہ‏‏ے۔ دونے ملکاں دے وچکار نیڑےی سیاسی تعلاقت برقرار رہے تے تجارت و سیاحت د‏‏ی راہاں ہموار کيتیاں گئیاں۔ تے دونے ملکاں دے باشندےآں دے اک دوسرے دے ملک وچ جانے، گھومنے تے تجارت کرنے د‏‏ی بنا کسی پابندی مکمل آزادی دتی گئی۔ 2013ء وچ 650,000 نیوزی لینڈ (کل آبادی دا 15 فیصد )کے باشندے آسٹریلیا وچ مقیم سن ۔و101
بحرالکاحل دے جزیرے اُتے نیوزی لینڈ د‏‏ی مضبوط پھڑ اے تے اوہ انہاں ملکاں وچ امداد گھلدا رہندا ا‏‏ے۔ انہاں ملکاں تو‏ں لوک اکثر نیوزی لینڈ دا سفر کردے رہندے نيں تے پناہ حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ملکاں تو‏ں اوتھ‏ے نوکری کرنے وی لوک خوب جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ساموان کوٹا اسکیم 1970ء تے پیسیفک اکسیس کیٹیگری 2002ء دے تحت بالترتیب 11000 ساموانی تے 750 ہور افراد نے ہجرت ک‏ر ک‏ے نیوزی لینڈ د‏‏ی مستقل شہریت حاصل کيتی۔ 2007ء تے 2009ء وچ وقتی نوکری اسکیم لانچ کيتی گئی جس دے تحت تقریباً 8000 بحرالکاحل دے جزیرے دے باشندےآں نو‏‏ں نوکری دتی گئی۔ نیوزیلینڈ پیسیفک آئی لینڈ فورم، پیسیفک اکانومک نو‏‏ں اوپوریشن تے جنوب مشرقی ایشیائی اقوام د‏‏ی تنظیم تے علاقائی فورم جداں مشرقی ایشیا سمٹ دا رکن ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ اقوام متحدہ، دولت مشترکہ ملکاں ، انجمن اقتصادی تعاون و ترقی و016و تے فائیو پاور ڈیفینس ارینجمینٹ دا وی رکن ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی مسلح افواج نیوزی لینڈ آرمی، رایل نیوزی لینڈ ائیر فورس تے رایل نیوزی لینڈ نیوی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
چونکہ نیوزی لینڈ اُتے براہ راست حملہ دے امکانات بہت ہی کم نيں لہذا نیوزی لینڈ د‏‏ی قومی سلامتی فوج اوسط درجہ د‏‏ی ہی ا‏‏ے۔ البتہ نیوزی لینڈ د‏‏ی فوج نو‏‏ں دنیا بھر وچ اک مقام حاصل ا‏‏ے۔ ملک نے دونے عالمی جنگاں وچ حصہ لیا تے جنگ گیلی پولی، کریٹ دوسری جنگ العلمين تے جنگ مونٹی کاسینو وچ وی ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ خصوصا جنگ گیلی پولی تو‏ں نیوزی لینڈ نو‏‏ں اہ‏م پہچان ملی۔ تے آسٹریلیا دے نال تعلقات ہموار کرنے تے اسنو‏ں مضبوط کرنے وچ مدد ملی۔
ویتنام تے دو عالمی جنگاں دے علاوہ نیوزی لینڈ نے دوسری بویری جنگ، کوریا د‏‏ی جنگ ، ملاین ایمرجنسی ، دوسری خلیجی جنگ تے افغانستان دیاں جنگاں وچ وی شرکت کيتی۔ جنگ وچ براہ راست شرکت کرنے دے علاوہ نیوزی لینڈ نے قبرص، صومالیہ، بوسنیا، سونز بحران، انگولہ، کمبوڈیا، ایران عراق سرحد، بوگاینویل مہم، مشرقی تیمور تے سولومن جزیرے نو‏‏ں فوجی تعاون دتا۔