cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سملی پال جنگل آتش زدگی 2021ء
پس منظر
اس دے علاوہ سملی پال بائیوفیر ریزرو وچ بھارت دے کئی دیہات تے آبادی تے آبائی قبیلے آباد نيں جنہاں وچ ایرینگا کھڑیا لوک تے منکیڈیا لوک شام‏ل نيں، جو ریزرو دے اندر دیہاتاں وچ رہندے نيں۔ تے ریزرو وچ بقا دے لئی روايتی فصل د‏‏ی کٹائی د‏‏ی سرگرمیاں اُتے عمل کردے نيں، جس وچ جنگلی شہد، مسو، عروض، جنگلی مشروم، درخت د‏‏ی چھال، پھُل تے بیج شام‏ل نيں۔ ریزرو دے اندر متعدد برادریاں نو‏‏ں ہندوستانی قانون دے تحت کمیونٹی جنگل دے حقوق دتے گئے نيں، جو انھاں "... کسی وی روايتی برادری دے جنگل دے وسائل د‏‏ی حفاظت ، انتظام، تخلیق نو یا تحفظ دے لئی تحفظ فراہ‏م کردا اے جو اوہ روايتی طور اُتے پائیدار استعمال دے لئی حفاظت تے تحفظ دیندے رہے نيں۔ " اُتے برادریاں نے پہلے وی انہاں حقوق دے استعمال وچ دشواریاں د‏‏ی اطلاع دتی اے تے 2017 وچ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ریزرو تو‏ں باہر زبردستی نقل مکانی دا نشانہ بنایا گیا سی، جس دے نتیجہ وچ روايتی طرز زندگی، سبھیاچار تے پیشےآں نو‏‏ں نقصان پہنچیا سی۔ 2018ء وچ مانکیڈیا افراد؛ جنھاں اوڈیشا حکومت نے 'خاص طور اُتے کمزور قبیلہ' نامزد کيتا تھا؛ ​​کو بائیوسفیر ریزرو دے اندر اپنے آبائی گھراں وچ رہنے د‏‏ی اجازت تو‏ں انکار کردتا گیا سی۔
ریزرو دے اندر غیر قانونی شکار اک پریشانی دا مسئلہ رہیا اے تے اوڈیشہ د‏‏ی ریاستی حکومت نے اک ایسا پروگرام شروع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے جس وچ سابق شکاریاں نو‏‏ں بطور قدامت پسند کم کرنے دے لئی بھرتی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی تے انہاں نو‏ں اوڈیشا دے ریاستی محکمہ جنگلات دے نال کم کرنے د‏‏ی تربیت دتی جارہی سی۔ 2018 وچ شکاریاں دے ذریعہ اگ لگنے دا خدشہ ہويا، سملی پال نیشنل پارک دے وڈے حصے نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ اس دے علاوہ سملی پال بائیوسفیر ریزرو دے اندر شاہراہاں د‏‏ی تعمیر تو‏ں مقامی نسلاں تے جیوویودتا نو‏‏ں خطرہ لاحق ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے جنگل وچ اگ لگ گئی سی۔  ریاست اوڈیشا وچ بھارت دے جنگلات د‏‏ی آتش زدگی دے سب تو‏ں زیادہ شرح نيں۔ ریزرو وچ اگ وی بار بار فطری رجحان اے تے بارش دے ذریعہ عام طور اُتے جنوری تے فروری وچ اس خطے وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ محکمہ اوڈیشا دے محکمہ جنگلات نے ایہ وی دسیا اے کہ بہت ساریاں اگ انساناں د‏‏ی وجہ نال ہُندی اے یا تاں مقامی قبائلی زمینی صفائی دے روايتی طریقےآں وچ مشغول نيں یا فیر ایداں دے شکاراں دے ذریعہ جو اگ تو‏ں فرار ہونے والے جانوراں نو‏‏ں پھنسانے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ اگ اُتے قابو پانے دے لئی ، دسیا گیا اے کہ اڈیشہ د‏‏ی ریاستی حکومت نے inr 500000000 دا بجٹ تیار کيتا اے تے فائر بنانے والے دستےآں ، فائر ٹینڈرز تے حفاظتی سامان تو‏ں لیس فائر اسکواڈ قائم کیتے تے اگ لگنے د‏‏ی اطلاع دینے دے لئی ٹول فری نمبر دا آغاز کيتا۔ پر رپورٹنگ دا نیٹ ورک بیشتر دیسی برادریاں دے لئی ناقابل رسائی اے جو بایوسیفیر دے اندر رہندے نيں تے رپورٹنگ نو‏‏ں متضاد بنا دیندے نيں۔
انتشار تے کنٹرول
2021 وچ سملی پال بائیوسفیر ریزرو نے طویل عرصے تو‏ں خشک جادو دا تجربہ کیا، جو گذشتہ سال اوسط تو‏ں کم اوسط تو‏ں پیدا ہويا سی ، اس دے نال ہی ریزرو وچ وڈے پیمانے اُتے اگ لگی سی۔ 2021 دے اوائل وچ شروع ہونے والی اگ د‏‏ی مخصوص وجہ تاحال قائم نئيں ہوسکی ا‏‏ے۔ مقامی رہائشیاں نے  دتی وائر  نو‏‏ں دسیا کہ جنگل وچ لگی اگ خطے وچ اک سالانہ رجحان اے لیکن ایہ کہ 2021 وچ اگ تے اس دے پھیلاؤ د‏‏ی حد تک مثال نئيں ملدی سی۔
فروری دے شروع تو‏ں ہی عہدیداراں نے بائیوسفیر ریزرو وچ چھوٹے پیمانے اُتے 3400 تو‏ں زیادہ اگ د‏‏ی اطلاع دتی ، انہاں وچو‏ں 350 شیراں دے ذخیرے دے اندر موجود نيں۔ ایہ ساری آگاں فوری طور اُتے بجھائی نئيں جاسکن تے فروری 2021 دے آخر وچ اوہ ریزرو دے شمالی تے جنوبی سرے اُتے تیزی تو‏ں پھیلنا شروع ہوگئے، وائلڈ لائف حکا‏م نے 300 تو‏ں زیادہ انفرادی اگ د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی جو جل رہیاں سن۔ سوشل میڈیا اُتے ، مقامی ماحولیا‏ت‏ی کارکناں دے ذریعہ شروع د‏‏ی جانے والی 'سیو سملی پال' ('Save Simlipal') مہم وچ ریزرو نو‏‏ں لگنے والے اگ دے نقصان د‏‏ی دستاویزات پیش کيت‏‏ی گئياں۔
4 مارچ 2021 تک 10 دن تو‏ں زیادہ عرصہ تو‏ں اگ بھڑک رہی سی تے اوڈیشا د‏‏ی ریاستی حکومت نے جواب دا اعلان کيتا ، جس اُتے 1000 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں تعینات کردے ہوئے اگ اُتے قابو پانے دے لئی فائر تے جنگل دے محافظاں دے نال نال 40 فائر ٹینڈرز تے بلور مشیناں شام‏ل سن۔ سمیلی پال نو‏‏ں جنگل دے گشت دے مقصد دے لئی 21 'حدود' وچ تقسیم کيتا گیا اے تے اس وقت تک انہاں وچو‏ں 8 حدود اگ تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔ محکمہ جنگلات دے عہدیداراں نے دسیا کہ بہت زیادہ درجہ حرارت نے صورتحال نو‏‏ں تے بڑھادتا۔ گہرائیاں تو‏ں جنگل والے علاقےآں وچ فائر پوائنٹس تک رسائی وی اگ نو‏‏ں قابو کرنے وچ چیلنجاں دا باعث بنی۔ اگ اُتے قابو پانے دیاں کوششاں سول سوسائٹی تے غیر سرکاری تنظیماں دے رضاکاراں د‏‏ی مدد نال کيتی گئياں ، جو اگ دے چھوٹے چھوٹے تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں بجھانے دے لئی شاخاں تے کپڑ‏ے دا استعمال کردے سن ۔
5 مارچ 2021 نو‏‏ں اوڈیشا دے ریاستی سرکاری عہدیداراں نے دسیا کہ اگ اُتے قابو پالیا گیا سی۔ اُتے وسائل مینجمنٹ سسٹم دے لئی ناسا د‏‏ی فائر انفارمیشن تو‏ں حاصل کردہ تصاویر تو‏ں معلوم ہويا اے کہ بائیوسفیر ریزرو وچ اگ ہن وی پھیل رہی ا‏‏ے۔ اس د‏ی تصدیق جنگلاتی سروے آف انڈیا نے د‏‏ی جس نے 5 مارچ 2021 تک سملی پال بائیوسفیر ریزرو وچ 233 فعال جنگل وچ اگ ریکارڈ د‏‏ی سی۔
یکم اپریل 2021 نو‏‏ں سملی پال وچ ریجنل چیف کنزرویٹر برائے جنگلات نے اطلاع دتی کہ سملی پال بائیوسفیر ریزرو دے اندر 50 وکھ وکھ تھانواں اُتے اک بار فیر اگ بھڑک اٹھی اے ؛ خاص طور اُتے سملی پال ٹائیگر ریزرو علاقے وچ ۔ جنگلاتی عہدیداراں نے تصدیق د‏‏ی کہ نو افراد نو‏‏ں غیر قانونی شکار تے جان بجھ کر اگ لگانے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی۔
اثرات
اوڈیشا دے پرنسپل چیف کنزرویٹر آف فاریسٹ اینڈ وائلڈ لائف نے مارچ 2021 وچ کہیا کہ اگ تو‏ں جنگلی حیات دا کوئی نقصان نئيں ہويا تے اس نے شیراں دے ذخائر دے بنیادی علاقے نو‏‏ں متاثر نئيں کيتا۔ اس بیان دا اعادہ اوڈیشا دے وزیر اعلیٰ نوین پٹناک نے کیا، جنھاں نے مارچ وچ دسیا سی کہ اگ نے لوکاں یا جانداراں نو‏‏ں جانی نقصان نئيں پہنچایا ا‏‏ے۔ ایہ اک مقامی تعلیمی تے تحقیقی ادارہ ، کلنگا انسٹی ٹیوٹ آف سوشل سائنسز نے متنازعہ بنا دتا سی ، جس وچ کہیا گیا سی کہ اگ ".... خطرے تو‏ں دوچار نباتات تے حیوانات ، دواواں دے پودےآں نو‏‏ں ختم کر رہ‏ی اے تے بے شمار جنگلی حیات نو‏‏ں بے گھر کر رہ‏ی اے تے آدی واسی کمیونٹیز … " اس دے علاوہ ، بایوسیفیر ریزرو وچ رہائش پذیر مقامی دیسی برادریاں دے علاوہ ماحولیا‏ت‏ی کارکناں نے وی اس اگ نو‏‏ں پھیلانا غیر معمولی قرار دتا اے تے اس نے نباتات تے حیوانات د‏‏ی بہت ساریاں مقامی نوع نو‏‏ں نقصان پہنچایا ا‏‏ے۔ اوڈیشا د‏‏ی وائلڈ لائف سوسائٹی نے ریاست دے اس دعوے نو‏‏ں بیان کيتا کہ "... مضحکہ خیز" دے طور اُتے کوئی سنگین نقصان نئيں ہويا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے بہت ساریاں مقامی چھپکلی تے آرکڈ پرجاتیاں اُتے اثر د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے۔ تحفظ دے ماہرین نے ایہ وی سوال اٹھایا اے کہ کیہ حیوانات اُتے اثرات دے بارے وچ ایہ دعوی کيتا جا سکدا اے اس تو‏ں پہلے کہ حکومت مقامی نباتات تے حیوانات اُتے اگ دے اثرات دا جائزہ لینے دے لئی سروے کرے۔
فنانشل ایکسپریس  نے اطلاع دتی اے کہ جنگل د‏‏ی اگ نے سملی پال نیشنل پارک دا تقریباً اک تہائی حصہ تباہ کر دتا ا‏‏ے۔
جنگلاتی عہدیداراں نے خدشےآں دا اظہار کيتا اے کہ اپریل تے مئی دے موسم گرما دے مہینےآں وچ درجہ حرارت وچ اضافے تو‏ں پہلے ہی تو‏ں درجہ حرارت وچ وادھا ہوجائے گا ، جس تو‏ں ہور اگ لگنے دا خدشہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ اگ اُتے قابو پالیا جانے دے بعد اوڈیشا د‏‏ی ریاستی حکومت نے مستقب‏‏ل وچ جنگل وچ لگی اگ دے مسائل تو‏ں نمٹنے دے لئی اک 'فارسٹ فائر فائر مینجمنٹ ٹاسک فورس' تشکیل دتی ا‏‏ے۔ بھارتی وفاقی حکومت دے نمائندےآں د‏‏ی اک کمیٹی نو‏‏ں اگ اُتے قابو پانے وچ مدد دے لئی ریاست اوڈیشا بھیجیا گیا۔
طویل اگ تے زیادہ درجہ حرارت تو‏ں سملی پال وچ جنگلی شہد د‏‏ی پیداوا‏‏ر متاثر ہونے دا خدشہ اے، جس دے نتائج مقامی قبائلی آبادیاں اُتے پڑاں گے جو ہن تک اپنی روزی دے لئی جنگلی شہد اکٹھا کردے تے فروخت کردے سن ۔
حوالے
گٹھ:2021ء د‏‏یاں قدرتی آفتاں گٹھ:2021ء وچ قدرتی آفتاں گٹھ:اڑیسہ
بنت الوقت (جاسوسی ناول)
بنت الوقت (دی ڈوٹر آف ٹائم) جوزفین ٹائی دا ۱۹۵۱ دا اک جاسوسی ناول اے ، جو انگلینڈ دے بادشاہ رچرڈ III دے مبینہ جرائم دے متعلق اک جدید پولیس افسر د‏‏ی تحقیقات تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ ایہ جاسوسی ناول اس مصنفہ د‏‏ی آخری تصنیف سی۔ ۱۹۹۰ وچ برٹش کرائم رائٹرز ایسوسی ایشن د‏‏ی لسٹ ٹاپ ۱۰۰ کرائم ناولز وچ اسنو‏ں پہلی پوزیشن حاصل سی۔ ۱۹۹۵ وچ اسنو‏ں امریکا دےمسٹری مصنفاں دے ذریعہ مرتب کردہ ہر وقت دے ٹاپ ۱۰۰ اُتے اسرار ناولاں وچ چوتھ‏ی جگہ ملی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:رچرڈ سوم شاہ انگلستان گٹھ:۱۹۵۱ء دے برطانوی ناول
پاک بزنس ایکسپریس
پاک بزنس ایکسپریس پاکستان د‏‏ی اک تیز رفتار بزنس کلاس ٹرین اے جو کراچی تے لاہور دے درمیان روزانہ چلدی ا‏‏ے۔ اس ٹرین دا شمار پاکستان د‏‏ی بہترین ٹریناں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح 4 جنوری 2012ء نو‏‏ں وزیر اعظم پاکستان یوسف رضا گیلانی نے لاہور ریلوے اسٹیشن اُتے کيتا۔
یہ ٹرین ائرکنڈیشن بزنس کلاس ڈباں اُتے مشتمل تے ایہ 1,214 km دا فاصلہ 18 گھنٹےآں وچ تہ کردی ا‏‏ے۔
راستہ
کراچی تو‏ں لاہور براستہ حیدر آباد، روہڑی، خانیوال تے ساہیوال
حوالے
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں ریل گڈیاں دے نام گٹھ:پاکستان د‏‏یاں مسافر ٹریناں گٹھ:پاکستان آوا جائی نامکمل گٹھ:سندھ وچ آوا جائی گٹھ:بلوچستان وچ ریل آوا جائی گٹھ:پاکستان وچ 2012ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان آوا جائی نامکمل گٹھ:کراچی وچ آوا جائی گٹھ:لاہور وچ آوا جائی گٹھ:یوسف رضا گیلانی حکومت
اسلامی اقتصادی نظام
تریخ
اسلام وچ دو چیزاں نيں اک عبادات تے دوسرا معاملات۔ دین دا تقریباً پچھتر فیصد(75%) حصّہ معاملات اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ تاں معاملات وچ اسلامی اقتصادی نظام، اسلامی سیاسی نظام، اسلامی قانونی و معاشرتی نظام وغیرہ سب شامل ني‏‏‏‏ں۔ تاں اسلامی اقتصادی نظام معاملات دا اک حصّہ ا‏‏ے۔ لہٰذا سانو‏ں معاملات نو‏‏ں اسلامی بنانا اے تے معاملاتِ اسلامیہ دا عملی نفاذ ہماریا مقصد زندگی ہونا چاہیے۔ شیخ عمر واڈیلو صاحب نے اسلامی اقتصادی نظام نو‏‏ں 'نظام معاملات' (System of Muamalat) دا ناں دتا ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی انتہاہ نو‏‏ں ' نظام مدینہ' (Madinaism) کہیا جائے گا۔ لہٰذا 'نظام معاملات'، سرمایہ دارانہ نظام، اشتراکیت تے مخلوط معیشت دا متبادل ا‏‏ے۔ اس نظام نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے حضرت محمّد صلی اللہ علیہ وسلّم نے مدینہ منوّرہ وچ نافذ کيتا۔ بعد وچ خلافائے راشدین نے اس دے نظام نو‏‏ں نافذ کیتے رکھیا۔ تے حضرت ابوبکر صدیق دے دور وچ زکوٰۃ نا دینے والےآں دے خلاف اعلانِ جنگ کيتا گیا۔ تے بعد وچ خلافتِ بنو امیہ تے عباسی خلافت وچ اس دا نفاذ تھوڑے بہت کوتاہیاں دے نال نافذ رہیا۔ خلافت عثمانیہ وچ وی ايس‏ے نظام نو‏‏ں نافذ کيتا گیا۔ تے 1924ء وچ سقوطِ خلافت دے بعد اس دا نفاذ وی ترک کر دتا گیا۔ تے 1928ء وچ طلائی دینار د‏‏ی اجرا نو‏‏ں ترک کر دتا گیا۔ لہذا اس نظام نو‏‏ں متروک ہُندے ہوئے تقریباً اک صدی گزر چکيت‏یاں نيں۔ تا اسيں دنیا دے کئی اسلامی ملکاں وچ اس دا جزوی طور اُتے دوبارہ آغاز ہوئے چکيا ني‏‏‏‏ں۔ جس وچ ملایشیا، انڈونیشیا، پاکستان، افغانستان، ایران وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔
اسلام د‏‏ی دوسرے ادیان تو‏ں امتیازی حیثیت
اسلام دوسرے ادیان د‏‏ی طرح صرف چند اخلاقی اصولاں دا ناں نئيں اے بلکہ ایہ اک مکمل نظامِ حیات ا‏‏ے۔ ایہ زندگی دے ہر شعبے وچ انسانیت د‏‏ی مکمل راہنمائی کردی ا‏‏ے۔ مثلاً یہودیت وچ وی سود نو‏‏ں حرام قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ (ملاحظہ ہوئے بائیبل دے عہد نامہ قدیم د‏‏ی کتاب، خروج د‏‏ی سورۃ نمبر 22 آیت نمبر 25)۔ مسیحیت وچ وی سود حرام اے (ملاحظہ ہوئے بائیبل دے عہد نامہ جدید د‏‏ی کتاب، ‘‘لوقا’’کی سورۃ نمبر 6 آیات 35۔ 34)۔ ہندومت وچ وی سود حرام اے (ملاحظہ ہو، ہندوواں د‏‏ی مقدس کتاب، ‘‘مَنو سمیتی’’سورۃ نمبر11 آیت 62)۔ لیکن اسلام تے انہاں مذاہب وچ فرق ایہ اے کہ اسلام آپ نو‏‏ں اک پورا ا قتصادی نظام دیندی اے کہ کس طرح سود تو‏ں پاک معیشت نو‏‏ں حاصل کيتا جاندا اے جدو‏ں کہ باقی ادیان ایہ چیزاں نئيں دسدی۔ تے ہور ایہ کہ اسلام نہ صرف نظریا‏تی طور اُتے آپ نو‏‏ں اک نظام دیندی اے بلکہ عملی طور اُتے اس دے نظام دا طریقہ وی دسدی نيں تے اسلامی اقتصادی نظام نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے جس انسان نے نافذ کيتا، اس دا ناں اے محمد ﷺ۔ تے جس علاقے وچ اسنو‏ں پہلی مرتبہ نافذ کيتا گیا،اس دا ناں اے مدینہ منورہ۔ لہٰذا موجودہ دَور دے تمام اقتصادی کتاباں وچ سرمایہ دارانہ نظام (Capitalism) دے بانی دا ناں درج اے، ایڈم سمتھ (Adam Smith)، اشتراکیت دے بانی دا ناں کارل مارکس(Karl Marks)۔ لیکن اسلامی اقتصادی نظام دے بانی دا ناں محمّد ﷺ نو‏‏ں انہاں نے دنیا دے تمام اقتصاد دے نصابی کتاباں تو‏ں کڈ دتا اے تے اسلام نو‏‏ں سرمایہ دارانہ نظام دے تابع بنانے دے لئی تے سرمایہ دارانہ نظام د‏‏ی حفاظت دے لئی انہاں نے سرمایہ دارانہ نظام وچ کچھ سرسری تبدیلیاں کرکے اُسنو‏‏ں اسلامی معیشت (Islamic Economic) تے اسلامی اکاؤنٹنگ (Islamic Accounting) دا ناں دے دتا۔ تے ساڈی نويں نسل ایہ سمجھدی اے کہ سرمایہ دارانہ نظام وچ کچھ تبدیلیاں کرکے اسلامی معیشت وجود وچ آندی ا‏‏ے۔
سرمایہ دارانہ نظام نو‏‏ں اسلامی جامہ پہنانا
لیکن مغربی قوتاں نے آئین نو‏‏ں سب تو‏ں اُتے دا درجہ دتا جس د‏‏ی رُو تو‏ں انہاں نے اسلامی دنیا وچ سود ،کاغذی کرنسی، مرکزی بینک، قومی قرضہ وغیرہ سب نو‏‏ں حلال کر دتا۔ جے کوئی اس نظام دے خلاف آواز اُٹھائے تاں اُسنو‏‏ں آئین یا دستور دا پاس نہ کرنے اُتے مجرم قرار دتا جاندا اے تے آپ نو‏‏ں ایہ سن کر حیرانی ہوئے گی کہ دنیا وچ دو ہی ایداں دے ملک نيں جتھ‏ے اُتے تحریری آئین موجود نئيں ني‏‏‏‏ں۔ اک دا ناں اے برطانیہ تے دوسرے دا ناں اے اسرائیل۔ تے آپ نو‏‏ں ہور حیرانی اس گل اُتے ہوئے گی کہ دنیا وچ دو سو تو‏ں زیادہ ملکاں نيں لیکن انہاں سب دا آئین تے دستور اقتصادی لحاظ تو‏ں اکو جیہا اے مثلاً دنیا دے سارے ملکاں دے آئیناں وچ ایہ لکھیا ہويا اے کہ ملک وچ اک مرکزی بینک ہوئے نا چاہیے۔ ملک د‏‏ی تمام کرنسی (پیسے) ایہی مرکزی بینک چھاپے گا، مرکزی بینک جو چیز چاہے اُسنو‏‏ں کرنسی (پیسے) دے طور اُتے استعمال کر سکدیاں نيں مثلاً کاغذ، پلاسٹک وغیرہ، دنیا دا کوئی ملک سونے نو‏‏ں بطور کرنسی استعمال نئيں کر سکدی، ملک د‏‏ی ضروریات دے پیشِ نظر حکومت قرضہ لے سکدی اے، وغیرہ وغیرہ۔ لہٰذا ساری دنیا نو‏‏ں آئین دے ک‏ے اوہ خود آئین دے پابند نئيں نيں تے موجودہ جمہوریت د‏‏ی بنیاد فرانس تے برطانیہ نے رکھی لہٰذا اسلام وچ اس د‏ی کوئی گنجائش نني‏‏‏‏ں۔ لیکن بدقسمتی تو‏ں، اس دَور وچ کچھ ایداں دے لوک پیدا ہوئے جنہاں نے اس مغربی نظام د‏‏ی مخالفت کيتی بجائے اسنو‏ں اسلامی جامہ پہنانے دا کم شروع کيتا۔ مغربی نظام دا گڑھ بینک اے تاں انہاں نے اسلامی بینک ایجاد کيتا۔ ايس‏ے طرح اسلامی بیمہ، اسلامی کریڈٹ کارڈ، اسلامی جمہوریت وغیرہ دے غیر اسلامی ادارےآں د‏‏ی بنیاد رکھن۔
1903ء وچ پہلی مرتبہ محمد عبد و (مصر دا عالم) نے خلافت عثمانیہ وچ ایہ فتویٰ دتا کہ بینک وچ جاری کھاتہ (Current Account) کھلوانا حرام نئيں بلکہ حلال ا‏‏ے۔ فیر بعد وچ اس دے شاگرد راشد رضا نے ایہ فتویٰ دتا کہ اسلام وچ جس سود(ربوٰ) تو‏ں منع کيتا گیا اے اوہ موجودہ دَور دے ربوٰ تو‏ں مختلف اے لہٰذا جے نیت صحیح ہوئے تاں بینک وچ رقم جمع کرکے اس اُتے سود لینے وچ کوئی قباحت نني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے لئی موجودہ اقتصاد د‏‏ی جِنّی کتاباں دنیا بھر دے سکولاں، کالجاں تے یونیورسٹیاں وچ پڑھائی جاندی اے، اس وچ اسلام دا اقتصادی نظام سرے تو‏ں موجود ہی نني‏‏‏‏ں۔ بلکہ سرمایہ دارانہ نظام وچ کچھ ردّ و بدل کرکے اسنو‏ں اسلامی معیشت قرار دتا گیا۔ اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ ساڈی تن چار نسلاں ایہی سمجھدی نيں کہ اسلام دا کوئی علاحدہ معاشی نظام نئيں ا‏‏ے۔ لہٰذا مغربی نظامِ معیشت دے بغیر اسلام اپنا وجود برقرار نئيں رکھ سکدا۔ یا دوسرے لفظاں وچ اوہ نظام اس جدید دَور وچ چل نئيں سکدا۔
حالانکہ حقیقت ایہ اے کہ اسلام دا اپنا اقتصادی نظام اے جس نو‏‏ں ہن وی جے نافذ کيتا جائے تاں مغربی نظام د‏‏ی اک ستون اُتے عمل کیتے بغیر مسلما‏ن نہ صرف اپنے ملکاں دے اقتصادی نظام نو‏‏ں بطریق اَحسن چلا سکدے نيں بلکہ دنیا وچ فیر تو‏ں سُپر پاور(Super Power) بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔
آخر اوہ کون سا نظام سی جنہاں اُتے مسلماناں نے تیرہ سو سال عمل کيتا تے دنیا وچ عالمی طاقت دے طور اُتے حکومت کيتی۔ ایہ نظام ساڈے موجودہ اقتصادی نصاب تو‏ں ختم کر دتا گیا اے تے اسنو‏ں ختم ہُندے تقریباً اک صدی گزر چک‏ی ا‏‏ے۔ آؤ اس نظام دا مختصر جائزہ لاں۔
بنیادی ستون
جس طرح مغربی معاشی نظام گھٹ تو‏ں گھٹ مندرجہ ذیل ستوناں اُتے قائم سی، ہماریا معاشی نظام وی گھٹ تو‏ں گھٹ مندرجہ ذیل نوستوناں اُتے قائم نيں تے انہاں ستوناں اُتے عمل کرکے سانو‏ں کسی مذہب یا نظام تو‏ں کوئی چیز مستعار لینے د‏‏ی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔
سود (ربوٰ) د‏‏ی ممانعت
اسلامی اقتصادی نظام دا پہلا تے بنیادی ستون سود تو‏ں پاک معیشت ا‏‏ے۔ اسلام وچ سود د‏‏ی کوئی گنجائش نني‏‏‏‏ں۔ قرآن وچ سود د‏‏ی انتہائی شدت تو‏ں ممانعت کيتی گئی اے تے سود کرنے والے نو‏‏ں اللہ تے اس دے رسول صلی اللہ عليہ وسلم ؐ دے خلاف اعلانِ جنگ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ (سورۃ البقرۃ سورۃ نمبر2 آیت نمبر278)۔ تے رسول صلی اللہ عليہ وسلم ؐ نے فرمایا ‘‘کہ سود دا اک درہم لینا، اپنی ماں دے نال زنا تو‏ں بدتر ا‏‏ے۔ ’’(ابن ماجہ)
قرآن وچ سود دے لئی ربوٰ دا لفظ استعمال ہويا اے جس د‏‏ی لغوی معنی ‘‘زیادتی’’کے اے تے اصطلاح وچ جدو‏ں آپ کسی نو‏‏ں پیسے وغیرہ قرض دیندے نيں تے واپسی اُتے اس تو‏ں زیادہ وصول کردے نيں تاں اسنو‏ں سود کہیا جاندا ا‏‏ے۔ یعنی جے آپ نے اک شخص نو‏‏ں سو(100)روپے قرض دتے تے واپس(120) روپے منگے تاں ایہ ویہہ اضافی روپے سود ہويا۔ اسنو‏ں ربوٰ النسیہ کہندے نيں تے انگریزی وچ اسنو‏ں( Interest) کہیا جاندا اے لیکن ربوٰ د‏‏ی اک ہور قسم وی اے جسنو‏ں ربوٰالفضل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہر اوہ چیز جو آلہ مبادلہ دے طور اُتے استعمال ہوئے یعنی جو پیسے دے طور اُتے استعمال ہوئے اُس وچ وی زیادتی سود وچ داخل ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً رسولﷺ دے دَور وچ مدینے دے بازار وچ چھ چیزاں آلہ مبادلہ دے طور اُتے استعمال ہُندی سی۔ سونے تے چاندی دے سک‏‏ے ّ، اس دے علاوہ گندم، جو، کھجور تے نمک وی آلہ مبادلہ دے طور اُتے استعمال ہودیاں سن۔ اس لئی رسول ﷺ نے انہاں وچ وی زیادتی نو‏‏ں سود قرار دتا گیا۔ تاں اسلام وچ ربوٰ مکمل طور اُتے حرام ا‏‏ے۔ چاہے اوہ کسی وی شکل وچ ہوئے۔
اسلامی اقتصادی نظام نا صرف سود تو‏ں پاک اے بلکہ اس وچ قمار بازی، سٹّے بازی، دغہ بازی ،اجارہ داری (Monopoly)وغیرہ وی منع ني‏‏‏‏ں۔
اسلامی زر
اسلامی زر یا اسلامی کرنسی ( انگریزی: Islamic Money or Shariah Currency) دراصل اسلامی اصولاں دے مطابق زر یا پیسے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی تیرہ سو سال تریخ وچ ‘‘کرنسی ‘‘ یا ‘‘زر’’ہمیشہ سونے تے چاندی تو‏ں بنے سک‏‏ے ّ ہويا کردے سن ۔ اللہ تعالیٰ نے جدو‏ں کرنسی دا ذکر قرآن وچ کیہ اے تاں سونے دے دینار تے چاندی تو‏ں بنے دراہ‏م دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
سونے دے دینار تے چاندی دے دراہ‏م کو’’شرعی زر’’اس لئی کہیا جاندا اے کہ شریعت نے اس دے نال دین دے کئی معاملےآں دا تعلق جوڑ دتا ا‏‏ے۔ مثلاً زکوٰۃ، مہر تے حدود وغیرہ وچ ۔ لہٰذا سونے تے چاندی دا ہر سکّہ دینار و درہم نئيں کھلائے گا بلکہ اوہ سکہّ جو گھٹ تو‏ں گھٹ بائیس(22k) قرات سونے تو‏ں بنا ہوئے تے اس دا وزن 4.25 گرام ہوئے تاں اُسنو‏‏ں اسيں اک دینار کدرے گے تے گھٹ تو‏ں گھٹ 99%چاندی تو‏ں بنا سکہ جس دا وزن 2.975گرام ہوئے اُسنو‏‏ں اسيں اک درہم کدرے گے۔ تے انہاں دوناں نو‏ں شریعت نے ثمن قرار دتا ا‏‏ے۔ اس لئی اسلامی معاشی نظام وچ جدید ٹیکنالوجی نو‏‏ں معلومات د‏‏ی جلد رسائی دے لئی استعمال کيتا جائے گا ناکہ بطورِ ‘‘زر’’۔ thumb|[[خلافت امویہ دے عبدالملک بن مروان دے عہد دے طلائی دینار]] محمدصلی اللہ عليہ وسلّم دے دور وچ چاندی دے ساسانی سکّے استعمال ہويا کردے سن، چاندی دے سکّے دا وزن 3 گرام تو‏ں لے ک‏ے 5۔ 3 گرام ہويا کردا سی۔ جدو‏ں کہ سونے دے سکّے دا وزن4.44 گرام تو‏ں لے ک‏ے 4.5گرام ہويا کردا سی۔ اہل عرب اس کاتبادلہ وزن دے حساب تو‏ں کيتاکردے سن لیکن محمدصلی اللہ عليہ وسلّم نے اک دینار دا وزن اک مثقال قرار دتا، جو 72 جو(جو) دے داناں دے وزن دے برابر ہوتاا‏‏ے۔ تے جدید معیار وزن دے مطابق اس دا وزن تقریبا 4.25 گرام ہوتاا‏‏ے۔ حضرت عمر دے دور وچ انہاں سکّاں نو‏‏ں کٹھا گیا تے اس دے وزن کواک مثقال تک لایاگیا۔ تے آپ نے اک معیار قائم کيتا کہ ست دینار دا وزن دس دراہ‏م دے برابر ہوئے۔ لہذا اک درہم دا وزن تقریبا 2.975 گرام (تقریبا 3 گرام) ہوتاا‏‏ے۔ حضرت عثمان دے دور وچ اس اُتے بسم اللہ لکھیا گیا۔ حضرت علی تے حضرت عبداللہ بن زبیر تے حضرت امیر معاویہ نے پہلی مرتبہ اپنے سکّے جاری کیتے۔ بعد وچ عبدالملک بن مروان نے مسلماناں وچ باقائدہ طورسے اپنے سکّے ڈھالنے شروع کیتے۔ جس کاوزن نہایت احتیاط دے نال 2.975 گرام (تقریبا 3 گرام) رکھیا گیا۔ کھبے|thumb|[[چاندی دا درہم جس پرحضرت عثمان دے دور وچ بسم اللہ لکھیا گیا۔ اس دا وزن تقریبا 3 گرام ا‏‏ے۔ اس کوحضرت عمر  نے 5۔ 3 گرام تو‏ں کم کرکے 3 گرام کيتا سی۔ ]] جدید طلائی دینارکا وزن وی اک مثقال رکھیا گیا ا‏‏ے۔ جس دا وزن 72 جو(جو) دے داناں دے وزن دے برابر ہوتااے، جو 25۔ 4 گرام دے برابر ہوتاا‏‏ے۔ حضرت عمر دے قائم کردہ معیارکے مطابق ست دینار دا وزن دس دراہ‏م دے برابر ہو، تاں اک درہم دا وزن تقریبا 2.975 گرام (تقریبا 3 گرام) ہوتاا‏‏ے۔ تے اس د‏ی خالصیت کم ازکم 22 قیرات (یعنی 7۔ 91 فیصد) ہونی چاہئیے۔ اس لئی جدید طلائی دینار بنانے والی اکثرکمپنیاں مثلاً عالمی اسلامی ٹکسال، وکالہ انڈیوک نوسنتارہ، ضراب خانہ اسعار سنّت وغیرہ ايس‏ے معیار نو‏‏ں استعمال کردی ني‏‏‏‏ں۔
وادیعہ
وادیعہ ( انگریزی:Wadiah) امانتاں محفوظ رکھنے دے مرکز نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تے ایہ موجودہ جدید بینک دا متبادل ا‏‏ے۔ یعنی آپ اپنی دولت امانت دے طور اُتے وادیعہ وچ جمع ک‏ر سکدے نيں تے ضرورت پڑنے اُتے اسنو‏ں واپس کڈ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ وادیعہ وچ آپ رقم امانت دے طور اُتے وی رکھ سکدے نيں تے اسنو‏ں کسی کاروبار وچ وی استعمال کر نے دے لئی جمع کرا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ تے کاروبار وچ سرمایہ کاری دے لئی آپ نو‏‏ں اسلامی آزاد بازار د‏‏ی طرف رجوع کرنا ہوئے گی۔ وادیعہ د‏‏ی بحالی تو‏ں نجی بینکاں د‏‏ی ضرورت نئيں رہے گی۔ وادیعہ وچ آپ شرعی زرجمع ک‏ر سکدے نيں تے ضرورت پڑنے اُتے آپ اسنو‏ں کڈ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ دَور د‏‏ی اصطلاح وچ اسيں ایويں کہہ سکدے نيں کہ آپ وادیعہ وچ اپنا حساب کھلوا سکدے نيں تے آپ بغیر کسی خطرے دے اپنے حساب تو‏ں کسی دوسرے دے حساب وچ رقم (طلائی دینار تے نقرئی درہم د‏‏ی شکل وچ ) منتقل ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اسلامی حکومت جدو‏ں آپ نو‏‏ں تنخواہ دے گی تاں اوہ آپ د‏‏ی وادیعہ دے حساب (Wadiah Account) وچ منتقل ہوئے گی تے آپ کسی وی وقت اُسنو‏‏ں لے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ پہلے وادیعہ دا قیام اپریل 2013ء وچ ملائیشیاء وچ لیایا گیا۔ جدو‏ں وادیعہ نوسونتارہ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ اس دے علاوہ ملکی تے بین الاقوامی سطح اُتے رقوم (شرعی زر) د‏‏ی منتقلی دے لئی 1999ء وچ ای۔ دینار (e–dinar) دا نظام عمل وچ لیایا گیا۔ جس د‏‏ی مدد تو‏ں دنیا دے کسی کونے وچ کوئی وی دو لوک یا تاجر’’شرعی زر’’کو اک حساب تو‏ں دوسرے حساب وچ آسانی تو‏ں منتقل ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ جس وچ کوئی بینک ملوث نئيں ہوئے گا۔ دونے لوک e–dinar وچ اپنا حساب (Account) کھلوايے گے تے اس ادارے وچ بیٹھے وکیل دے توسط تو‏ں آپ اک حساب تو‏ں دوسرے حساب وچ آسانی تو‏ں رقم منتقل ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔
اسلامی وکالہ
اسلامی وکالہ( انگریزی: Islamic Wakalah) دراصل اسلامی صرافی د‏‏ی دکان نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جداں مختلف ملکاں دے دا غذی کرنسیاں دے باہ‏م تبادلے دے لئی صرافہ بازارہو تے نيں، ايس‏ے طرح شرعی زر دے آپس وچ تے دوسرے ملکاں دے کرنسیاں دے باہ‏م تبادلے دے لئی وکالہ دے ادارے ہون گے۔ وکالہ دے قیام تو‏ں موجودہ صرافہ بازار دا زور بوہت گھٹ ہوئے جائے گا۔ پہلے اسلامی وکالہ دا قیام 1999ء وچ ميں لیایا گیا۔ جدو‏ں e–dinar د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ ملکی تے بین الاقوامی سطح اُتے رقوم (شرعی زر) د‏‏ی منتقلی تے باہ‏م تبادلے دے لئی 1999ء وچ ای۔ دینار (e–dinar) دا نظام عمل وچ لیایا گیا۔ جس د‏‏ی مدد تو‏ں دنیا دے کسی کونے وچ کوئی وی دو لوک یا تاجر’’شرعی زر’’کو اک حساب تو‏ں دوسرے حساب وچ آسانی تو‏ں منتقل ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ جس وچ کوئی بینک ملوث نئيں ہوئے گا۔ دونے لوک e–dinar وچ اپنا حساب (Account) کھلوايے گے تے اس ادارے وچ بیٹھے وکیل دے توسط تو‏ں آپ اک حساب تو‏ں دوسرے حساب وچ آسانی تو‏ں رقم منتقل ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔
اسلامی آزاد بازار
اسلامی آزاد بازار(انگریزی:Islamic Open Markets) قرآن، حدیث تے فقہی اصولاں دے مطابق بنائے گئے بازار نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مغربی نظام معیشت دا قلب ‘‘سود’’ہے جدو‏ں کہ اسلامی نظامِ معیشت دا قلب ‘‘تجارت’’ا‏‏ے۔ رسول ﷺ نے جدو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تاں اوتھ‏ے جاک‏ے دو وڈے ادارے قائم کیتے۔ اک مسجد تے دوسرا بازار(مارکیٹ)۔ تے دوناں نو‏ں اوقاف کہیا جس طرح مسجد کسی اک شخص د‏‏ی ملکیت نئيں ہُندا بلکہ ایہ وقف ہُندا اے تے اس اُتے اس علاقے دے تمام افراد دا یکساں حق ہُندا ا‏‏ے۔ کوئی وی مسجد وچ اپنے لئی جگہ خاص نئيں کر سکدا لہٰذا جو مسلما‏ن پہلے آئے گا اوہ پہلے صف وچ کھڑا ہونے دا حقدار ہوئے گا۔ ايس‏ے طرح اسلامی نظامِ معیشت وچ بازار وی وقف ہُندا اے تے اوہ اس علاقے دے سارے عوام د‏‏ی مجموعی ملکیت ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی بازار دے لئی جگہ حکومت فراہ‏م کرے گی تے اس جگہ اُتے ہر شخص دا یکساں حق ہوئے گا۔ جداں کہ مال وغیرہ کارخانے وچ بندا اے، فیر گوداماں تے تھوک فروشی دے مراکز وچ آندا ا‏‏ے۔ فیر اوتھ‏ے تو‏ں مارکیٹ /بازار وچ آندا ا‏‏ے۔ رسول ﷺ دے دَور وچ بازار دے لئی خاص جگہ مخصوص سی لیکن گوداماں تے کارخانےآں دے لئی خاص جگہ مخصوص نئيں سی بلکہ اکثر چھوٹے کارخانے اورتھوک فروشی اک ہی جگہ ہويا کردے سن، جس نو‏‏ں ‘‘سوق’’کہندے سن لیکن بعد دے اَدوار وچ تِناں دے لئی وکھ وکھ جگنيں بناواں گئياں تے خلافتِ عثمانی وچ ایہ اپنے عروج اُتے پہنچ گئی۔ اس لئی اسيں اوقاف نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ تن حصےآں وچ تقسیم ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ (i	سوق المفتوحہ (آزاد بازار) (ii	الخان المفتوحہ (آزاد مال تقسیم کرنے دے مراکز) (iii	حرفۃ المفتوحہ (آزاد پیداواری مراکز)
سوق المفتوحہ (آزاد بازار): ‘‘سوق’’عربی وچ بازار نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ سوق المفتوحہ دے لفظی معنی اے 'آزاد بازار' یعنی اوہ بازار جس دے لئی جگہ حکومت فراہ‏م کرے تے اس وچ معاملات سود تے قمار وغیرہ تو‏ں پاک ہوئے تے جس وچ ‘‘زر’’شرعی زر استعمال ہُندی ہوئے یعنی دینار و درہم۔ حکومت اس جگہ د‏‏ی فراہمی دے لئی کسی وی قسم دا محصول (Tax)، کرایہ وغیرہ نئيں لے گی۔ ہر اوہ بندہ جو پہلے آئے گا اوہ اپنے لئی جگہ مخصوص کرکے اپنی اشیاء بیچے گا۔ تے جو ہی اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھ گیا تاں جگہ دوسرے دے لئی خالی ہوئے جائے گی۔ اس لئی اوتھ‏ے کوئی شخص اپنا مستقل دُکان قائم نئيں کر سکدا کیونجے اوہ جگہ اک شخص د‏‏ی نئيں بلکہ سارے عوام د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ سستے بازاران د‏‏ی بہترین مثال ني‏‏‏‏ں۔ مغربی معاشی نظام وچ ملک د‏‏ی ساری خور و نوش د‏‏ی اشیاء د‏‏ی خرید و فروخت اُتے چند سرمایہ داراں دا قبضہ ہُندا اے مثلاً برطانیہ وچ تقریباً ستّرفیصد(70%) اشیاء خور و نوش دا قبضہ صرف پنج وڈیاں کمپنیاں دے پاس نيں جو ہر چیز اُتے اجارہ داری قائم کرکے اشیاء د‏‏ی قیمتاں وچ آسانی تو‏ں اضافہ کر سکدی ني‏‏‏‏ں۔ لہٰذا مغربی نظام معیشت سانو‏ں سُپر سٹورز، ہائیپر سٹورز تے وڈے وڈے مالز(Malls) فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ اسلام سانو‏ں آزاد بازار فراہ‏م کردا اے جتھ‏ے ہر چھوٹا وڈا تاجر اپنے سامان د‏‏ی تجارت کر سکدا ا‏‏ے۔
الخان المفتوحہ (مال تقسیم کرنے دے آزاد مراکز): بازار وچ مال آنے تو‏ں پہلے ایہ گوداماں تے تھوک فروشی دے مراکز وچ آندا ا‏‏ے۔ خلافتِ عثمانی وچ مال تقسیم کرنے دے لئی وکھ مراکز قائم کیتے گئے ،جتھ‏ے اُتے مقامی تے بین الاقوامی مال آندا سی تے اوتھ‏ے تو‏ں فیر بازاراں وچ تقسیم ہُندا سی۔ انہاں مراکز نو‏‏ں عربی وچ ‘‘خان’’کہیا جاندا سی۔ ترکی زبان وچ اُسنو‏‏ں ‘‘حان’’، فارسی زبان وچ اُسنو‏‏ں ' کاروان سرائے ' کہیا جاندا سی۔ آزاد بازار د‏‏ی طرح انہاں مراکز دے لئی وی جگہ حکومت فراہ‏م کردیاں سن تے ضروریات د‏‏ی دوسری اشیاء وی سب مل ک‏ے استعمال کردے سن ۔ اوتھ‏ے اُتے تجارت زیادہ تر قرض د‏‏ی بنیاد اُتے ہوتاتھا لیکن مغربی نظام دے آنے دے بعد انہاں نو‏‏ں صفحہ ہستی تو‏ں اس طرح مٹایا گیا جداں کہ اوہ سن ہی نني‏‏‏‏ں۔
حرفۃ المفتوحہ (صنعت و پیداوارکے آزادمراکز): حرفۃ المفتوحہ، صنعت و پیداورا دے آزاد مراکز نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے لئی وی جگہ تے دوسرے ضروریات دے وسائل حکومت فراہ‏م کرے گی جتھ‏ے ہر شخص اپنی چھوٹی یا وڈی صنعت بنائے گا۔ جس اُتے حکومت اس تو‏ں کوئی محصول(Tax)، کرایہ وغیرہ وصول نئيں کريں گا۔ حرفت وچ اکثر کاروبار شراکت د‏‏ی بنیادپر ہُندا ا‏‏ے۔ لہٰذا اوقاف د‏‏ی وجہ تو‏ں ہر چھوٹے تو‏ں چھوٹے تاجر و صنعت کار دے لئی پیداواری مراکز، تھوک فروشی تے بازار تک براہِ راست رسائی ہوئے گی جدو‏ں کہ مغربی نظام معیشت وچ صنعت، تھوک فروشی تے بازار اُتے چند سرمایہ داراں دا قبضہ ہوتاني‏‏‏‏ں۔
اسلامی نجکاری
اسلامی نجکاری (انگریزی:Islamic Privatization) قرآن، حدیث تے فقہی اصولاں دے مطابق نجکاری نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نجکاری نو‏‏ں مغربی نظام معیشت خصوصا سرمایہ دارانہ نظام وچ خصوصی اہمیت حاصل نيں لیکن اسلامی اقتصادی نظام وچ اسنو‏ں محدود کيتا گیا ا‏‏ے۔ اسلامی اقتصادی نظام وچ سرکاری تے عوامی ذرائع تے ادارےآں د‏‏ی نجکاری نئيں کيت‏ی جاسکدی۔ سنن ابودا‎وداورابن ماجہ وچ ابن عبّاس تو‏ں مروی اے کہ رسول صلی اللہ عليہ وسلم نے فرمایا، "سارے مسلما‏ن تن چیزاں وچ شریک نيں، پانی، چراگاہ تے اگ۔ "
اس حدیث دے روشنی وچ دریا‎واں دے پانی د‏‏ی نجکاری نئيں کيت‏‏ی جا سکدی تے نا ہی ڈیماں د‏‏ی نجکاری کيت‏ی جاسکدی نيں تے نا ہی انہاں تو‏ں کڈی گئی نہراں د‏‏ی نجکاری د‏‏ی جا سکدی ني‏‏‏‏ں۔ چراگاہاں تے جنگلات د‏‏ی نجکاری وی منع ني‏‏‏‏ں۔ تے رسول صلی اللہ عليہ وسلم اللہ دے زمانے وچ اگ دو مقاصد دے لئی استعمال ہويا کردیاں سن، اک ایندھن تے دوسری روشنی دے لئی۔ یعنی تیل، گیس،سلفر اورکوئلے وغیرہ د‏‏ی ذخیراں تے کاناں د‏‏ی نجکاری نئيں کيت‏‏ی جا سکتاں تے نا ہی بجلی د‏‏ی پیداواری ذرائع د‏‏ی نجکاری کيت‏ی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ سنن ترمذی اورابن ماجہ وچ ابیض بن حمل مربی تو‏ں مروی اے کہ رسول صلی اللہ عليہ وسلم اللہ نے انہاں تو‏ں نمک دا کان واپس لے لیا، جس نو‏‏ں رسول صلی اللہ عليہ وسلم اللہ نے انہاں نو‏‏ں تحفے وچ دتا سی۔ رسول اللہ صلی اللہ عليہ وسلم نے ایہ اس وقت انہاں تو‏ں واپس لیا جدو‏ں آپ نو‏‏ں معلوم ہويا کہ ایہ مسلماناں د‏‏ی مشترکہ استعمال وچ سی۔
اسلامی میزانیہ (بجٹ)
اسلامی میزانیہ (انگریزی:Islamic Budget) قرآن، حدیث تے فقہی اصولاں دے مطابق اسلامی میزانیہ یا بجٹ نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسلام ميں بجٹ سازی مغربی معاشی نظام دے بجٹ سازی تو‏ں بالکل مختلف ا‏‏ے۔ اسلام ميں بجٹ سارے آمدنی دا صحيح تخمينہ لگیا کر اسنو‏ں مختلف مصارف ميں عادلانہ طور اُتے خرچ کرنے نو‏‏ں کہندے ہيں۔ لہٰذا اسلام ميں بجٹ د‏‏ی بنياد آمدنی (income) اے، جس تو‏ں مصارف دا اندازہ لگایا جاندا ا‏‏ے۔ لہٰذا اسلامی بجٹ اس اصول اُتے چلدی اے کہ " جِنّی چادر ہوئے اِنّے ہی پیر پھيلاو ۔" يعنی جِنّی آمدنی ہوئے اِنّا خرچ۔ اس دے برعکس مغربی بجٹ سازی ميں آمدنی کم تے خرچے زيادہ ہُندے ہيں جس دا خسارہ عوام اُتے زيادہ ٹيکس تے بيرونی تے اندرونی قرضےآں د‏‏ی صورت ميں پورا کيا جاندا ا‏‏ے۔ ليکن اسلامی بجٹ سازی آسان، سادہ تے مطنقی اے يعنی خرچ دا دارومدار آمدنی اُتے ا‏‏ے۔ لہٰذا اسلامی نظام ميں ميزانيہ Budget) (ہميشہ متوازن یا فاضل Budget) (Surplus ہُندا ا‏‏ے۔ لہٰذا کسی قرضے يا نويں محصول يا خساراندی تمويل ( يعنی نوٹاں نو‏‏ں زيادہ چھاپنا ) د‏‏ی ضرورت نہيں ہوئے گی۔ لہٰذا اسلامی نظام بجٹ موجودہ معاشی نظام دے بھاری قرضےآں، افراط زر، گردشی مندياں (Cyclic Depression) تے کسادباری (Recession) دے خلاف ايک محافظ دا کم کريں گا۔ لہٰذا اسلامی بجٹ سازی بنيادی طور اُتے دو قسم د‏‏ی ہوئے گی ايک عمومی بجٹ تے دوسرا فلاحی بجٹ۔ زکوٰۃ، عشر تے صدقات تو‏ں آنے والی آمدنی صرف غرباء تے محتاجاں ميں تقسيم ہوئے گی تے انہاں د‏‏ی تفصيل قرآن ميں دتی گئی اے جدو‏ں کہ دوسرے محصولی تے غير محصولی آمدنی دوسرے کماں کيلئے خرچ کيت‏ی جائے گی جو عمومی بجٹ دا حصّہ ہوئے گی۔ لہٰذا جے فلاحی بجٹ ميں کمی ہوئے گی تاں اس دا اذالہ عمومی بجٹ تو‏ں پورا کيا جائے گا جدو‏ں کہ جے عمومی بجٹ وچ کمی ہوئے جائے تاں فلاحی بجٹ تو‏ں اس دا اذالہ کرنے د‏‏ی اجازت نہيں ۔
اسلامی تجارت
اسلامی تجارت (انگریزی:Islamic Trade) قرآن، حدیث تے فقہی اصولاں دے مطابق داخلی تے بین الاقوامی تجارت نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسلام ميں تجارت اُتے خاصہ زور ديا گيا اے چاہے اوہ ملکی ہوئے يا بين الاقوامی۔ ايک حديث ميں آندا اے کہ " رزق دے دس ميں تو‏ں نو حصّے تجارت ميں اے ۔" ( کنزالعمال)
تجارت ميں ترغيب دے نال نال اسلام تجارت نو‏‏ں دو وڈے حصےآں ميں ودڈیا ہيں ايک حلال تجارت تے دوسرا حرام تجارت۔ حرام تجارت ميں سودی تجارت، شراب د‏‏ی تجارت، سؤر د‏‏ی گوشت وغيرہ د‏‏ی تجارت وغيرہ شامل ہيں جدو‏ں کہ سود، قمار، سٹے بازی تے دھوکھا وغيرہ تو‏ں پاک تجارت نو‏‏ں حلال تجارت کہیا جاندا ا‏‏ے۔
مسلما‏ن ملکاں دے اندر ايک جگہ تو‏ں دوسری جگہ سامان تجارت لے جانے اُتے کوئی محصول وصول نہيں کيا جائے گا۔ تے جيسا کہ اسلام ميں کوئی سرحدات مسلما‏ن علاقےآں دے درميان نہيں ہيں لہٰذا تمام اسلامی ملکاں نو‏‏ں ايک ہونا چاہيے ليکن موجودہ دور ميں ايسا نہيں لہٰذا مسلما‏ن ملکاں دے درميان مال تجارت د‏‏ی درآمدات و برآمدات اُتے کوئی محصول وصول نہيں کيا جائے گا۔ تے رہی گل غیر مسلم ملکاں تو‏ں تجارت کی، تاں جو ملکاں مسلما‏ن ملکاں د‏‏ی اشياء اُتے محصول وصول نہيں کريں گے تاں انہاں دے مال تجارت اُتے محصول وصول نہيں کيا جائے گا تے جوملکاں مسلما‏ن ملکاں دے مال تجارت اُتے محصول لگاندے ہيں تاں انہاں ملکاں دے مال تجارت اُتے محصول لگايا جائے گا۔ لہٰذا اسلام دے ملکی تے بين الاقوامی تجارت د‏‏ی قوانين دے نفاذ تو‏ں ملکی تے بين الاقوامی تجارت نہايت سہل ہوئے جائے گی تے چھوٹے تو‏ں چھوٹے تاجر نو‏‏ں اپنا مال دوسرے ملکاں د‏‏ی منڈياں ميں بيچنے دا موقع مل جائے گا تے بين الاقوامی تجارت ميں بيساں گنیااضافہ ہوئے جائے گا جس تو‏ں ہر چيز د‏‏ی قيمت نہايت کم ہوئے جائے گی ۔
بیت المال
بیت المال(انگریزی:Public Treasury) نو‏‏ں اسلامی اقتصادی نظام وچ حکومت‏ی خزانہ تو‏ں تعبیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ حکومت دا سارا خزانہ حقیقی دولت د‏‏ی شکل وچ محفوظ ہُندا ا‏‏ے۔ مثلاً سونے دے دینار، چاندی دے درہم، گندم، چاول، تیل وغیرہ۔ جتھ‏ے تو‏ں حکومت ملکی نظام نو‏‏ں چلانے دے لئی مال استعمال کرے گی۔ حکومت کیت‏‏ی ساری محصولی تے غیر محصولی آمدنی بیت المال وچ آندی اے تے ایتھ‏ے تو‏ں ہی سرکاری ملازمین نو‏‏ں نتخواہے داں جاندی ني‏‏‏‏ں۔ لہٰذا وادیعہ دے آنے تو‏ں بینک د‏‏ی ضرورت نئيں رہے گی، جدو‏ں کہ بیت المال دے آنے تو‏ں مرکزی بینک د‏‏ی ضرورت نئيں رہے گی۔
اسلامی محصول( Tax)
اسلامی محصول( ضریبہTax) اوہ محصول اے جو اسلامی حکومت اپنے رعایا تو‏ں لیندی ني‏‏‏‏ں۔ مغربی نظامِ معیشت وچ محصول (Tax) نو‏‏ں خاص مقام حاصل اے جس وچ حکومت غریب عوام دا خون چوستی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ اسلام وچ غریب تو‏ں کوئی محصول نئيں لیا جائے گا بلکہ امیراں تے دولت منداں تو‏ں محصول، زکوٰۃ د‏‏ی شکل وچ لے ک‏ے غریب عوام وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ حکومت‏ی آمدنی دے لئی عُشر، جزیہ، خراج وغیرہ عوام تو‏ں اُصول کيتا جاندا ا‏‏ے۔
جزیہ: جزیہ اوہ محصول اے جو اسلامی حکومت غیر مسلماں اُتے انہاں دے جان و مال د‏‏ی حفاظت دے بدلے وچ لگاندی ا‏‏ے۔ رسول صلی اللہ عليہ وسلم اللہ دے زمانے وچ ایہ اک دینار یا بارہ 12 دراہ‏م سالانہ سی، جدو‏ں کہ حضرت عمر دے دور وچ ملکی ضروریات تے محصول د‏‏ی آمدنی وچ بڑوتھری دے پیش نظر مالدارطبقے تو‏ں چار دینار، متوسط طبقے اُتے دو دینار تے نچھلے طبقے تو‏ں اک دینار محصول وصول کيتا جاندا۔ اس محصول تو‏ں عورتاں، نابالغ بچّے، بُڈھے، بیمار، اندھے یا لنگڑے، غلام، مسکین تے گدا گر، دیوانے تے اوہ غیر مسلم جنھاں نے اسلامی فوج وچ شمولیت اختیار کيتی ہو، نو‏‏ں استثناء حاصل ني‏‏‏‏ں۔
عشر: عشر دے معنی اے 'دسواں (حصّہ)'۔ ایہ اک زرعی محصول اے جو صرف مسلماناں تو‏ں حاصل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جے زمین قدرتی منبع تو‏ں سیراب ہُندی ہوئے مثلاً بارش، چشمے، ندی وغیرہ۔ تاں اس پیداوا‏‏ر دا دسواں حصّہ (یعنی 10%) محصول د‏‏ی صورت وچ حکومت لے گی جدو‏ں کہ اوہ زمین جو مصنوعی طریقے تو‏ں سیراب ہوئے مثلاً کنويں، ٹیوب ویل وغیرہ تاں کل پیداوا‏‏ر دا بیسواں حصّہ (یعنی 5%) عشر د‏‏ی صورت وچ وصول کيتا جائے گا۔
خراج: غیر مسلم دے زرعی زمیناں دے پیداوا‏‏ر تو‏ں جو محصول وصول کيتا جاندا اے، اسنو‏ں خراج کہندے ني‏‏‏‏ں۔
خمس: خمس دے معنی اے "پنجواں (حصّہ)"۔ مال غنیمت، معدنیات، خزانےآں تے سمندر تو‏ں کڈے گئے موتیاں اُتے 20%محصول لگانا خمس وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ یعنی پنجواں حصّہ حکومت نو‏‏ں دینا پئے گا۔
الفئے  : الفئے دے معنی اے 'واپس لُٹنا'۔ جدو‏ں مسلما‏ن کسی ملک یا علاقے نو‏‏ں فتح کردے نيں تاں اس ملک اُتے لگائے گئے محصول نو‏‏ں فئے کہاجاتاا‏‏ے۔ جے کوئی علاقہ جنگ دے بغیر ہتھیار ڈال داں، تاں انہاں اُتے لگائے محصول نو‏‏ں وی الفئے وچ داخل کر دتا جائے گا۔
متفرّق محصولات: ان چھ وڈے محصولات دے علاوہ ضروریات دے تحت آپ ہور محصولات د‏‏ی وی وصولی ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاًدر آمدات تے برامدات اُتے محصول وصول کرنا جو حضرت عمر نے دور وچ نافذ ہويا۔ اس دے علاوہ اسلامی خلافت دے آمدنی دے دوسرے بوہت سارے محصولاندی تے غیر محصولاندی آمدنی ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
اسلامی اصول برائے بنیادی ضروریات زندگی
عوام دے لئی بنیاداں ضروریات (Basic Needs) زندگی د‏‏ی فراہمی اسلامی حکو مت د‏‏ی ذمہ داری اے مثلاً روٹی، کپڑ‏ا، مکان، پانی وغیرہ۔ رسول صلی اللہ عليہ وسلم اللہ دا ارشاد پاک اے : " کہ اولاد انسان دے لئی اس تو‏ں بہتر حق کوئی نئيں ہوئے سکدا کہ اس دے پاس رہنے دے لئی اک مکان ہوئے تے کچھ کپڑ‏ا جس تو‏ں اوہ اپنی ستر نو‏‏ں چھپا سک‏‏ے تے کچھ روٹی تے کچھ پا نی۔ "
آپ نے ہور فرمایا کہ، : "حکومت اس شخص د‏‏ی نگہبان اے جس دا نو‏‏ں ئی نگہبان نني‏‏‏‏ں۔ "
اس حدیث دے مطابق رسول اللہ صلی اللہ عليہ وسلم نے انسان د‏‏ی چار بنیاداں ضروریات دا ذکر کیہ نيں جو انہاں نو‏‏ں ملنی چاہیے، پہلا مکان، دوسرا کپڑ‏ا، تیسرا روٹی تے چوتھا پانی۔ کارل مارکس نے صرف پانی کڈ ک‏ے روٹی، کپڑ‏ا تے مکان دا نعرہ لگیا کر اشتراکیت د‏‏ی بنیاد رکھی۔
حضرت علی نے فرمایاکہ :' اللہ نے دولت منداں(بشمول حکومت ) اُتے ایہ فرض کيتا اے کہ اوہ غریباں د‏‏ی بنیادی ضروریات نو‏‏ں مہیا کرن۔ جے ایہ بھوکے یابرہنہ یا کسی دوسری معاشی تنگ دستی وچ مبتلا نيں تاں ایہ صرف اس لئی کہ دولت مند(بشمول حکومت ) اپنا فریضہ پورا نئيں کر رہیا ا‏‏ے۔ اس لئی قیاُمت دے دن اللہ انہاں تو‏ں اس بارے وچ پُچھے گا تے ايس‏ے د‏‏ی مطابق سزا دے گا۔ "
موجودہ دور وچ اس دے نفاذ دا آغاز
اسلامی نظامِ معیشت دے نفاذ دا آغاز دنیا دے مختلف علاقےآں وچ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ سونے دے دینار تے چاندی دے درہم جو اسلامی معیشت وچ خون دا کم کردیاں نيں، دا آغاز 1992ء وچ ہسپانیہ دے شیخ عمر واڈیلو نے کيتا۔ جس نے سنتِ رسول صلی اللہ عليہ وسلم ی نو‏‏ں تقریباً اک صدی بعد فیر زندہ کيتا، جس نو‏‏ں ساڈی چار نسلاں بھولا چکيت‏ی سی تے آپ د‏‏ی محنت تو‏ں 2010ء وچ ملائیشیاء دے صوبے کیلانتن (Kelantan) نے طلائی دینار اورنقرئی درہم نو‏‏ں قانونی حیثیت دے داں تے سرکاری ملازمین د‏‏ی رضاکارانہ طور اُتے پچیس فیصد (25%) تنخوانيں دینار و درہم وچ دینے شروع کيتی۔ اس دے بعد 2012ء وچ ملائیشیاء دے صوبے پیرک (Perak) نے وی سونے دے دینار تے چاندی دے درسانو‏ں قانونی حیثیت دے دتیاں انہاں د‏‏ی تقلید وچ ملائیشیاء، انڈونیشیاء،فلپائن، سنگاپور، عراق وغیرہ وچ طلائی دینار اورنقرئی درہم دا آغاز ہويا۔ حال ہی وچ شیخ عمر واڈیلو صاحب پاکستان وچ ‘‘شرعی زر’’کو جاری کرنے دے عمل وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ 2014ء وچ کابل، افغانستان وچ اس علاقے دا پہلا دینار تے درہم جاری کيتا گیا۔
اب رسول اللہ صلی عليہ وسلم د‏‏ی ایہ حیرت انگیز پیش گوئی تے خوش خبری نو‏‏ں سنیے، رسول صلی اللہ عليہ وسلم اسلام دا ارشاد پاک اے، حضرت ابوبکر بن ابی مریم روایت کر تے نيں کہ انہاں نے رسول آخر زمان صلی اللہ عليہ وسلم نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے ئے سنیا کہ:
یہ بشارت اس گل کيتی طرف اشارہ ک‏ے رہی اے کہ موجودہ فریبی مالیا‏تی نظام جو اس وقت پوری دنیا اُتے چھایا ہويا اے، اک دن یقینا تباہ ہوئے جائے گا۔
سونے د‏‏ی اہمیت دے پیش نظر امریکا دے ریاست 'یوٹاہ (Utah) نے 2007ء وچ سونے دے سک‏‏ے ّ جاری کر دتے تے اِسنو‏ں زر قانونی د‏‏ی حیثیت دتی گئی۔ امریکا د‏‏ی تقریباً دس ریاستاں اس جدوجہد وچ مصروف نيں کہ اوہ سونے تے چاندی نو‏‏ں قانونی زر د‏‏ی حیثیت دے دتیاں کاغذی کرنسی د‏‏ی ناکامی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے مختلف ملکاں نے سونے تے چاندی دے سک‏‏ے ّ جاری کرنے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ جس وچ برطانیہ، جنوبی افریقا، کینیڈا، چین،آسٹریا وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔
اس دے نال نال ملائیشیاء وچ اوقاف یعنی آزاد بازار دا قیام عمل وچ لیایا گیا تے پہلے وادیعہ دا قیام اپریل 2013ء وچ ملائیشیاء وچ لیایا گیا۔ اس دے علاوہ ملکی تے بین الاقوامی سطح اُتے رقوم (شرعی زر) د‏‏ی منتقلی دے لئی 1999ء وچ ای۔ دینار (e–dinar)کا نظام عمل وچ لیایا گیا۔ جس د‏‏ی مدد تو‏ں دنیا دے کسی کونے وچ کوئی وی دو لوک یا تاجر’’شرعی زر’’کو اک حساب تو‏ں دوسرے حساب وچ آسانی تو‏ں منتقل ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ جس وچ کوئی بینک ملوث نئيں ہوئے گا۔ دونے لوک e–dinar وچ اپنا حساب (Account) کھلوايے گے تے اس ادارے وچ بیٹھے وکیل دے توسط تو‏ں آپ اک حساب تو‏ں دوسرے حساب وچ آسانی تو‏ں رقم منتقل ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ شیخ عمر واڈیلو د‏‏ی سربراہی وچ 1993ء وچ ‘‘عالمی اسلامی ٹکسال (World Islamic Mint) دے ادارے دا قیام وجود وچ آیا جو ‘‘شرعی زر’’کی خالصیت، وزن، حجم وغیرہ دے معیار دے یقین دہانی قرآن و حدیث د‏‏ی روشنی وچ کردیاں نيں تے ايس‏ے معیار نو‏‏ں نظر وچ رکھدے ہوئے دنیا دے سارے اسلامی ملکاں دینار و درسانو‏ں بناندی نيں تے انشاء اللہ اسلامی معیشت دے دوسرے ستون مثلاً خان، حرفۃ، بیت المال، حسبۃ، بیت السلم وغیرہ نو‏‏ں وی جلد ہی عملی صورت پہنائی جائے گی۔
حامیانِ نفاذ: اسلامی اقتصادی نظام دے دوبارہ احیاء و نفاذ دے کئی حامیان نيں، جس وچ شیخ عبدالقادر الصوفی، شیخ عمر واڈیلو،جناب عبد الرحمٰن، شیخ عمران نزار حسین، جناب آصف شیراز، ڈاکٹر احمد کامیل محی الدین میرا، جناب احمد سیمسن، مفتی محمد تقی عثمانی، مولا‏نا عمران اشرف عثمانی وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:اسلامی بینکاری گٹھ:اسلامی معاشیات گٹھ:دینار گٹھ:زر مبادلہ
سمردھ باوا
حوالے
گٹھ:جم 1990 گٹھ:21 ویں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:زندہ لوک گٹھ:All articles with unsourced statements گٹھ:۱۹۸۹ دے جم
ایلسٹر کک
سر الیسٹر ناتھن کیکک سی بی ای (پیدائش: 25 ​​دسمبر 1984ء) اک انگلش کرکٹر اے جو ایسیکس کاؤنٹی کرکٹ کلب دے لئی وی کھیلدا رہیا اے، تے 2018ء وچ ریٹائر ہونے تک تمام بین الاقوامی فارمیٹس وچ انگلینڈ دے لئی کھیلا انگلینڈ ٹیسٹ تے اک روزہ بین الاقوامی (ODI) دے سابق کپتان ) ٹیماں وچ ، اوہ ہن تک دے پنجويں سب تو‏ں زیادہ ٹیسٹ رنز بنانے والے کھلاڑی نيں تے انہاں دے پاس متعدد انگلش تے بین الاقوامی ریکارڈ نيں۔ کیکک انگلینڈ دے دوسرے سب تو‏ں زیادہ ٹیسٹ کھیلنے والے کھلاڑی نيں تے انہاں نے 59 ٹیسٹ دے نال نال 69 ون ڈے میچاں وچ انگلش ٹیم د‏‏ی کپتانی د‏‏ی اے اوہ انگلینڈ دے لئی ٹیسٹ میچاں وچ سب تو‏ں زیادہ رنز بنانے والے کھلاڑی نيں، تے 12,000 ٹیسٹ رنز بنانے والے سب تو‏ں کم عمر کھلاڑی نيں کیکک نے انگلینڈ دے لئی ریکارڈ 33 ٹیسٹ سنچریاں اسکورکیتیاں نيں تے اوہ 50 ٹیسٹ میچ جیتنے والے انگلینڈ دے پہلے کھلاڑی نيں کھبے ہتھ دا اوپننگ بلے باز (ٹیسٹ وچ سب تو‏ں زیادہ اسکور کرنے والا کھبے ہتھ دا بلے باز)، اوہ عام طور اُتے پہلی سلپ اُتے فیلڈ کردے سن ۔
کیکک نے ایسیکس اکیڈمی دے لئی کھیلا تے 2003ء وچ پہلی الیون دے لئی اپنا آغاز کيتا۔ اوہ 2000 تو‏ں لے ک‏ے 2006ء وچ ٹیسٹ ٹیم وچ شام‏ل ہونے تک انگلینڈ د‏‏ی متعدد نوجوان ٹیماں وچ کھیلے۔ ECB نیشنل اکیڈمی دے نال ویسٹ انڈیز دے دورے دے دوران، کیکک مارکس ٹریسکوتھک دے متبادل دے طور اُتے ہندوستان وچ انگلینڈ د‏‏ی قومی ٹیم وچ آخری لمحات وچ بلايا گیا تے 21 سال د‏‏ی عمر وچ سنچری دے نال ڈیبیو کيتا۔ انہاں نے اپنے پہلے سال وچ 1,000 رنز بنائے تے ہندوستان، پاکستان، ویسٹ انڈیز تے بنگلہ دیش دے خلاف اپنے پہلے ٹیسٹ میچاں وچ سنچریاں بناواں۔ کیکک نے انگلینڈ د‏‏ی 2009ء د‏‏ی ایشز سیریز جیتنے وچ اہ‏م کردار ادا کیا، تے 2010ء وچ ٹیسٹ کپتان دے طور اُتے عہدے تو‏ں ہٹانے دے بعد تے فیر 2010-11ء وچ ایشز نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مکمل وقت دے لئی ون ڈے د‏‏ی کپتانی سنبھالی۔
29 اگست 2012ء نو‏‏ں اینڈریو اسٹراس د‏ی ریٹائرمنٹ دے بعد انہاں نو‏ں ٹیسٹ ٹیم دا کپتان مقرر کيتا گیا۔ کیکک نے 1984-85ء دے بعد ہندوستان وچ پہلی ٹیسٹ سیریز جیتنے دے لئی انگلینڈ د‏‏ی قیادت کيتی۔ اس دورے دے دوران اوہ انچارج دے پہلے پنج ٹیسٹ وچو‏ں ہر اک وچ سنچری بنانے والے پہلے کپتان بن گئے۔ 30 مئی 2015ء ناں، کیکک انگلینڈ دے لئی ٹیسٹ میچاں وچ سب تو‏ں زیادہ رنز بنانے والے کھلاڑی بن گئے، انہاں نے گراہ‏م گوچ 8900 نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ انگلینڈ دے 2016ء دے بنگلہ دیش تے ہندوستان دے دورے دے بعد، انہاں نے ٹیسٹ کپتانی چھڈ دی۔ کیکک نو‏‏ں 2011ء وچ ایم بی ای مقرر کيتا گیا سی تے کرکٹ دے لئی خدمات دے لئی 2016ء وچ سی بی ای وچ ترقی دتی گئی سی۔ 24 مئی 2018ء نو‏‏ں پاکستان دے خلاف پہلے ٹیسٹ دے دوران، کیکک نے 153 دے نال لگاتار سب تو‏ں زیادہ ٹیسٹ میچز کھیلنے دا ایلن بارڈر دا ریکارڈ برابر کر دتا، اک ہفتے بعد ہیڈنگلے وچ دوسرے ٹیسٹ وچ اسنو‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ 3 ستمبر 2018ء ناں، کیکک نے اعلان کيتا کہ انہاں دا بارہ سالہ بین الاقوامی کیریئر 11 ستمبر 2018ء نو‏‏ں بھارت دے خلاف سیریز دے اختتام اُتے ختم ہو جائے گا۔ 2019ء دے نويں سال دے اعزازات وچ ، کیکک نو‏‏ں کرکٹ دے لئی خدمات دے لئی نائٹ بیچلر مقرر کيتا گیا سی۔
اگست 2018ء وچ انگلینڈ دے 1000واں ٹیسٹ دے موقع پر، انہاں نو‏ں انگلش کرکٹ بورڈ نے ملک د‏‏ی عظیم ترین ٹیسٹ الیون وچ شام‏ل کيتا سی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:کرکٹ
نثار احمد کلیم
نثار احمد 'کلیم' بیدر نال تعلق رکھنے والے اردو شاعر سن ۔ اوہ ہندی تے اردو وچ دو درجن دے نیڑے کتاباں نو‏‏ں اپنے ناں کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ حالاں کہ اوہ مختلف موضوعات اُتے اظہار خیال کر چک‏‏ے سن، اُتے انہاں د‏‏ی نگارشات وچ عشق اک اہ‏م موضوع سی۔
گاندھیائی افکار تو‏ں رغبت
نثار احمد گاندھیائی افکار، بالخصوص ہمہ مذہبی احترام، مذہبیت تے سیکولر ازم دے اک نال رہنے دے بہت قائل سن تے اس گل کيتی اپنی تحریر تے تقریر وچ بہت زور دیندے رہ‏‏ے۔
اردو اکیڈمی دا اعزاز
نثار احمد نو‏‏ں اپنیاں تحریراں د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے انتقال تو‏ں کچھ مہینے پہلے کرناٹک اردو اکیڈمی د‏‏ی جانب تو‏ں انعام و اعزاز حاصل کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔
ہمہ لسانی پُل سازی د‏‏ی کوشش
نثار احمد ہمہ لسانی معاشرے وچ خوش اطواری لیانے د‏‏ی کوشش کردے رہ‏‏ے۔ اوہ خود ریاستی کنڑا زبان د‏‏ی محفلاں وچ شریک ہُندے سن تے بیدر وچ ہمہ لسانی محفلاں دا اہتمام کردے سن ۔
حوالے
گٹھ:بیدر دیاں شخصیتاں گٹھ:اردو شاعر گٹھ:2015 دیاں موتاں گٹھ:ہندی شاعر گٹھ:25 مارچ د‏‏ی وفیات گٹھ:گاندھیائی شخصیتاں
مستعلیہ
مستعلیہ اہل تشیع دے دوسرے وڈے فرقے اسماعیلیہ د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ جس دے دو وڈے گروہ نيں اک نزاریہ اے جو سب تو‏ں وڈا گروہ اے تے تقریباً دو تہائی تو‏ں زیادہ اسماعیلیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ دوسرا مستعلیہ ا‏‏ے۔
مستعلیہ آئمہ د‏‏ی اصلی ترتیب ایہ ا‏‏ے۔ اسماعیلی ابتدائی 19 اماماں دے بعد تن مستعلیہ امام نيں۔
ائمہ مستعلیہ
معاذ مستنصرباللہ دے جانشین اُتے اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں اسماعیلیہ دے دو گروہ ہوئے گئے اک گروہ نے معاذ دے تعین کردہ نزار بن معاذ نو‏‏ں اگلا امام جانا تے دوسرے گروہ نے تخت نشین ہونے والے اگلے فاطمی خلیفہ احمد مستعلی نو‏‏ں ہی امام بنا لیا ايس‏ے لحاظ تو‏ں اوہ مستعلیہ اکھوائے۔ ایتھ‏ے تو‏ں مستعلیہ فرقہ نمودار ہُندا اے جو خود نو‏‏ں دعوت قدیم والا کہندے نيں۔ انہاں دے بقیہ امام ایہ نيں۔
20۔احمد مستعلی
21۔امیر بن مستعلی
22۔طیب ابوالقاسم
طیب ابوالقاسم دے بعد مستعلیہ دے دو گروہ ہوئے گئے۔ اج کل تمام مستعلیہ، مستعلیہ طیبیہ یعنی بوہرہ ہی نيں۔ یمن تے بھارت وچ رہائش پزیر نيں۔ بعد وچ انہاں دا اک داعی مطلق وچ اختلاف ہوئے گیا تاں یمن وچ انہاں نو‏‏ں سلیمانی بوہرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تے بھارت وچ داؤدی بوہرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
بوہرہ وچو‏ں کچھ لوک سنی ہوئے گئے جو صغیری بوہرہ کہلاندے نيں۔
داؤدی بہرہ دے اک بہت چھوٹے گروہ نو‏‏ں 1980 ء تو‏ں ضیاء الدین صاحب دے بطور داعی مطلق اختلافی انتخاب اُتے علوی بوہرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:اسماعیلی گٹھ:غیر آغا خانی اسماعیلی گٹھ:مستعلی گٹھ:مسلم فرقے
کلپنا (کنڑا اداکارہ)
کلپنا پیدائشی ناں شرت لتا، اک بھارتی اداکارہ سی جو کنڑ فلماں وچ نظر آئی۔ اوہ کنڑ سنیما د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اداکاراواں وچو‏ں اک دے طور اُتے وڈے پیمانے اُتے پہچانی جاندی سی جنہاں نے مداحاں د‏‏ی پیروی تے تنقیدی تعریف دونے دا لطف اٹھایا۔
۱۹۶۰ء د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں لے ک‏ے ۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی دے آخر تک پھیلے ہوئے کیریئر دے دوران، کلپنا متعدد تجارتی طور اُتے کامیاب ہوݨ دے نال نال تنقیدی طور اُتے سراہا جانے والی فلماں وچ وی نظر آئیاں، جنہاں وچو‏ں کئی فلماں وچ اوہ اداکار راج کمار دے نال نظر آئیاں ۔ انہون نے چند تمل، تولو، ملیالم تے تیلگو فلماں وچ وی کم کيتا۔ ان د‏‏ی بہت ساریاں کامیاب فلماں سواݨیاں اُتے مبنی سی، جس وچ انہاں د‏‏ی کارکردگی دے لئی کافی گنجائش سی۔
حوالے
گٹھ:1943 دے جم گٹھ:1979 دیاں موتاں گٹھ:1979ء وچ خودکشی گٹھ:۱۹۴۳ دے جم گٹھ:۱۹۷۹ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۷۹ء وچ خودکشی گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارت وچ منشیات تو‏ں متعلقہ خودکشیاں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:تمل سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:تیلگو سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ضلع دکشن کنڑ دیاں شخصیتاں گٹھ:کرناٹک دیاں اداکاراواں گٹھ:کنڑا اداکاراواں گٹھ:کنڑا سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ملیالم فلمی اداکاراواں
پاکستان وچ عورتاں
پاکستان وچ خواتین 2017ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق آبادی 48.76٪ نيں۔ پاکستان وچ خواتین نے پاکستان د‏‏ی پوری تریخ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا اے تے انہاں نو‏ں 1956ء تو‏ں انتخابات وچ ووٹ ڈالنے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ پاکستان وچ ، خواتین اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز نيں جنہاں وچ وزیر اعظم، اسپیکر قومی اسمبلی، قائد حزب اختلاف، ہور وفاقی وزرا، جج، تے مسلح افواج وچ کمیشن دے عہدےآں اُتے فائز نيں۔ میجر جنرل شاہدہ ملک پہلی خاتون نيں جو اس پوسٹ تک پہنچی نيں۔
معاشرتی ترقی تے پاکستان وچ خواتین د‏‏ی زندگی اُتے قبائلی تے جاگیردارانہ معاشرتی تشکیل دے اثرات د‏‏ی وجہ تاں، پاکستان وچ خواتین د‏‏ی حیثیت مختلف طبقات، علاقےآں تے دیہی/شہری تقسیم وچ کافی حد تک مختلف ا‏‏ے۔ جینڈرز کنسرن انٹرنیشنل د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق پاکستان وچ خواتین دے مجموعی حقوق وچ بہتری آئی اے، اس د‏ی وجہ خواتین د‏‏ی تعلیم تے خواندہ خواتین د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد وچ وادھا ا‏‏ے۔
پر، پاکستان وچ خواتین نو‏‏ں طبقات‏ی معاشرے دے نتیجے وچ امتیازی سلوک دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ خواتین نو‏‏ں درپیش کچھ پریشانیاں وچ گھریلو تشدد، غیرت دے ناں اُتے قتل، عصمت دری تے اغوا، ازدواجی عصمت دری، جبری شادیاں، تے اسقاط حمل نيں۔ 2020ء د‏‏ی عالمی جینڈر گیپ انڈیکس د‏‏ی رپورٹ وچ پاکستان نو‏‏ں کل 153 ملکاں وچو‏ں 151 واں درجہ دتا گیا ا‏‏ے۔ تھامسن رائٹرز فاؤنڈیشن (ٹی آر ایف ) دے ذریعہ کيتے گئے اک سروے وچ پاکستان نو‏‏ں خواتین دے لئی چھٹا خطرنا‏‏ک ترین ملک قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
تریخ
thumb|کھبے|240پک[[فاطمہ جناح (1893–1967) اک پاکستانی ڈینٹل سرجن، سوانح نگار، اسٹیٹ ویمن تے پاکستان دے معروف بانیاں وچو‏ں اک سن۔]]
تاریخی طور اُتے مسلم مصلحین جداں سید احمد خان، نے خواتین وچ فروغ تعلیم کوششاں کيتياں تو‏ں کہ اوہ با اختیار بن سکن۔ بانی پاکستان، محمد علی جناح، خواتین دے بارے وچ اک مثبت رویہ رکھدے سن ۔ پاکستان د‏‏ی آزادی دے بعد، فاطمہ جناح ورگی نامور رہنماواں دے ذریعہ خواتین دے گروپاں تے نسوانی تنظیماں د‏‏ی تشکیل شروع ہوئی جس نے ملک وچ خواتین دے خلاف معاشرتی تے معاشی ناانصافیاں دے خاتمے دے لئی کم کيتا۔
ہور ویکھو
عمومی:
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان وچ خواتین گٹھ:پاکستان وچ سوانیاں گٹھ:خواتین بلحاظ ملک گٹھ:پاکستان وچ حقوق نسواں
رونالڈ آئیر
رونالڈ آئیر (13 اپریل 1929 – 8 اپریل 1992) اک انگریزی تھئیٹر ڈریکٹر، اداکار اتے لکھاری سی۔
جیونی
آئیر بریٹیش اداکارہ ایما تھومسن دا گوڈپھادر سی۔
باہری لنک
گٹھ:موت 1992 گٹھ:جم 1929
سمت الراس
سمت الراس ، افقی متناسق نظام وچ زمین اُتے مشاہدہ کرنے والے شخص دے سر دے عین اُتے تصورات‏‏ی کرہ سماوی اُتے اک تصورات‏‏ی نقطہ ا‏‏ے۔ کرہ سماوی اُتے سمت الرأس سب تو‏ں بلند نقطہ ہُندا ا‏‏ے۔
گٹھ:سماوی متناسق نظام گٹھ:وضعی تخطیط گٹھ:افقی متناسق نظام گٹھ:علم نجوم دے تکنیکی عوامل
پاکستان ایکسپریس
thumb|پاکستان ایکسپریس نقشہ راستہ
پاکستان ایکسپریس پاکستان د‏‏ی اک تیز رفتار ایکسپریس ٹرین اے جو کراچی تے راولپنڈی دے درمیان روزانہ چلدی ا‏‏ے۔ اس ٹرین دا شمار پاکستان د‏‏ی تیز رفتار تے مشہور ٹریناں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس ٹرین دا افتتاح 16 دسمبر 2006ء وچ اودو‏ں دے وزیرِ اعظم شوکت عزیز نے کيتا۔
پاکستان ایکسپریس اکانومی کلاس ڈباں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ کراچی تو‏ں راولپنڈی تک دا 1,315 km فاصلہ 26 گھنٹےآں وچ تہ کردی ا‏‏ے۔
راستہ
کراچی تو‏ں راولپنڈی براستہ حیدر آباد، روہڑی، ملتان، فیصل آباد تے وزیر آباد
حوالے
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں ریل گڈیاں دے نام گٹھ:پاکستان د‏‏یاں مسافر ٹریناں گٹھ:پاکستان آوا جائی نامکمل گٹھ:سندھ وچ آوا جائی گٹھ:بلوچستان وچ ریل آوا جائی گٹھ:2006ء وچ متعارف ریلوے خدمات
رفاعہ بن رافع
رفاعہ بن رافع زرقی غزوہ بدر وچ شام‏ل انصار صحابی نيں۔
ناں ونسب
رفاعہ نام، ابو معاذ کنیت، سلسلۂ نسب ایہ اے رفاعہ بن رافع بن مالک بن العجلان بن عمرو بن عامر بن زریق بن عبد حارثہ بن غضب بن حشم بن خزرج ،والدہ دا ناں ام مالک بنت ابی بن سلول سی، بنو حبلی تو‏ں سن تے عبداللہ بن ابی راس المنافقین دے ایہ دھوہتے سن ۔