cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دهستان حومه (کنگان)
ایہ ایران دے صوبہ بوشہر دے ضلعے شہرستان کنگان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان کنگان ، صوبہ بوشہر چ اے ۔
حرم عسکریین
عراق دے شہر سامرا وچ واقع اک شیعہ مقدس مقام اے اس مزار دی تعمیر 944ء وچ ہوئی تے اس مزار تو‏ں متصل اک مسجد واقع اے اس مسجد دا نام العسکری مسجد اے اس مزار وچ شیعاں دے 11 واں تے دسویں امام مدفن نيں۔
روضہ عَسْکَریَین عراق دے شہر سامرا وچ واقع اے جس وچ امام علی نقی ، آب دے فرزند امام حسن عسکری ، امام حسن عسکریؑ دی زوجہ تے امام زمانہ دی مادر نرجس خاتون، امام محمد تقی ؑ دی بیٹی حکیمہ خاتون تے بعض ہور علوی سادات تے علماء دفن نيں۔ اسی دے نال اک وڈی مسجد اے جس وچ سرداب غیبت امام زمانہ ؑ موجود اے
سنہ 2006ء تے 2007ء وچ دو دہشتگرانہ حملےآں وچ روضے دی عمارت نو‏ں نقصان پہنچیا۔ انہاں دہشت گردانہ حملےآں دے بعد حرم تے ضریح دی دوبارہ تعمیرات دا سلسلہ شروع ہويا۔
محل وقوع
روضہ عسکریین سامرا شہر دے مرکز وچ واقع اے ۔ ایہ شہر بغداد تے تکریت دے درمیان دجلہ دے شرق وچ واقع اے ۔ اسوقت صلاح الدین صوبے دا مرکز اے جس دے شرق وچ صوبہ تمیم (کرکوک)،شمال وچ نینوا، غرب وچ صوبہ الانبار تے جنوب وچ بغداد واقع نيں۔بغداد تو‏ں شمال دی جانب ۱۲۰ کیلومیٹر دے فاصلے اُتے اے ۔.
تاریخچہ
جیہ گھر جس گلی وچ سی اسنو‏ں راضہ یا وصافہ کہندے سن. امام زمانہ اسی گھر وچ متولد ہوئے.
گنبد تے منار
انہاں دو اماماں دے بقعے تے مرقد اُتے گنبد بنائے گئے نيں کہ جو ہور عتبات عالیہ دی نسبت سب تو‏ں وڈے تے محکم سن۔ ناصر الدولہ حمدانی نے مرقد اُتے پلاسٹر تے اینٹاں تو‏ں اک چھوٹا گنبد تعمیر کروایا. معز الدولہ دیلمی نے اک تے گنبد بنوایا. ناصرالدین شاه دے زمانے وچ امیرکبیر دی دولت دی اک تہائی نال گنبد نو‏ں طلیائی کیتا گیا تے عبدالحسین تہرانی دی نگرانی ایہ کم انجام پایا. گنبد دا محیط ٦۸ میٹر و ۷۲ ہزار طلیائی ٹائلاں استعمال ہوئیاں۔گنبد دے اندرونی حصے وچ آئینہ بندی تے قرآنی آیات تو‏ں تے آئمہ اطہار دے نام ست رنگاں تو‏ں مزین سن ۔
گنبد دے دو طرف گلدستے ۳٦ بلند سن. پہلی مرتبہ عباسی خلیفہ ناصر نے ٦۰٦ق وچ حرم دے لئی دو مینار بنوائے. انہاں دو میناراں دی دوبارہ مرمت دا کم ناصر الدین شاه دے زمانے وچ شیخ عبدالحسین مجتہد تہرانی (شیخ العراقین) توسط تو‏ں انجام پایا تے انہاں دے اُتے والے حصے نو‏ں سونے تو‏ں حاج علی اصفہانی کہربائی نے ۱۳۸۷ق وچ آراستہ کیتا۔
صدام دی حکومت دے خاتمے دے بعد جدو‏ں عراق امریکی فوج دے زیر تسلط سی تو دو دہشت گرد حملےآں وچ گنبد تے حرم دے دو گلدستے تخریب ہوئے گئے.
رواق‌ تے ایوان‌
thumb|عسکریین دے حرم دا نقشہ ضریح دے اطراف وچ چار رواق بنائے گئے نيں کہ جو پنج دروازیاں دے ذریعے حرم تے روضے دے اندرونی حصے تو‏ں متصل ہوندے نيں ؛انہاں وچو‏ں دو دروازے جنوب دی سمت ،دو دروازے شمال دی سمت تے اک دروازہ مشرق دی سمت نيں۔چار دروازے چاندی تے اک سونے دا دروازہ اے ۔
رواق دے دروازے تے چھت اک شکل دے نيں تے اس وچ آئینہ بندی دا سارا کم ایرانی ہنرمنداں نے حاج علی نقی کاشانی دے خرچے تو‏ں انجام دتا اے ۔جنوبی رواق مرزا شیرازی دے زمانے وچ آئینہ بندی تو‏ں مزین ہويا جس دا ارتفاع دس میٹر اے ۔حرم دے جنوبی دروازے دے سامنے اک مستطیلی شکل وچ ایوان موجود اے کہ جس دی دیواراں ایرانی ہنرمنداں دے ہتھو‏ں آئینہ بندی تو‏ں مزین نيں۔ ایہ ایوان ۳۳ میٹر طول تے دس میٹر عرض اُتے مشتمل اے کہ جو صحن دے جنوب دی سمت واقع اے ہور اوہ شمال تو‏ں رواق جنوبی دے نال متصل ہوندا اے ۔ ایوان دے درمیان وچ شمالی جانب اک تے چھوٹا سا ایوان موجود اے کہ جو آل بویہ دے زمانے وچ بنایا گیا ۔ ایوان دے فرش اُتے سنگ مرمر لگیا ہويا اے تے دیواراں اک میٹر تک سنگ مرمر تو‏ں چھپی ہوئی نيں۔ ایوان دے دونے طرف دو مینار بنائے گئے نيں ۔ رواق تے ایواناں دے فرش اُتے سنگ مرمر اُتے لگیا ہويا ہے۔پہلے پتھر نو‏ں ۱۳۸۱ق وچ اٹلی دے مرغوب سنگ مرمر نال تبدیل کیتا گیا ۔حرم تے رواق دی ایہ عمارت تن طرف تو‏ں صحناں تو‏ں گھری ہوئی اے ۔ ہور اس دے بیرونی حصے وچ ٦۲ چھوٹے ایوان نيں.
صحن حرم
مرقد عسکریین دے مرقد تن صحناں اُتے مشتمل نيں ۔ اک صحن سرداب تو‏ں مخصوص اے ،اک صحن ایواناں دے سامنے تے اک صحن پہلے صحن دے نال واقع اے ۔تمام صحن دروازاں دے توسط تو‏ں باہمی متصل نيں تے باہر تو‏ں مرتبط نيں۔عمارت دے بیرونی حصے دے صحن ٦۲ ایواناں اُتے مشتمل اے
مرزا محمد تہرانی نے وڈے ایوان دے سامنے اک خوبصورت حوض بنایا لیکن بعد وچ اسنو‏ں خراب کر دتا ۔وڈے صحن دا طول ۷۸ تے عرض ۷۷ مٹر اے ۔ مرزا عبدالحسین مجتہد نے ناصر الدین شاه دے دستور تو‏ں ایتھ‏ے تعمیرات کروائاں تے ٹائلاں لگوائاں ۔ شرقی تے غربی صحن وچ اٹھارہ ایوان نيں تے حرم دا وڈا ایوان صحن دے ذریعے متصل اے ۔
دوسرا صحن مصلیٰ دے نام تو‏ں اے جس دا طول پنجاہ تے عرض چالیس مٹر اُتے مشتمل اے ۔
تیسرا صحن غیبت دے نام تو‏ں اے جو ٦۴ مٹر طول تے ٦۱/۵ مٹر عرض رکھدا ہے۔آخری دور وچ دو صحناں دے درمیان دیواراں ہٹا کر انہاں نو‏ں اک صحن بنا دتا گیا ۔ ہور چار دروازے انہاں وچ نصب کیندے گئے جس وچو‏ں اک دروازہ سلطان عبدالحمید عثمانی نے بنوایا ۔ایوان دے سامنے اس دروازے اُتے اک گھڑی نصب اے ۔
قبر تے ضریح
۱۳۷۵ق / ۱۳۳۵ش وچ استاد محمد صنیع خاتم سمیت اصفہانی ہنرمندون نے سونے تے چاندی تو‏ں چھ گوشاں والی خوبصورت ضریح بنائی ، ایہ ضریح اوتھ‏ے اُتے موجود چار قبراں دے صندوقاں اُتے نصب ہوئی ۔اس چھ کوناں اُتے مشتمل ضریح دا طول ۵/۳ تے عرض ۲٦ مٹر سی ۔
اس ضریح دے اطراف وچ ستاراں محراب دار جالی تے اندر داخل ہونے دے لئی سونے تے چاندی دے بنے ہوئے دو دروازے سن ۔ اس ضریح دے اواُتے سونے دے چھ گلدان تے انکے درمیان سونے دے تاج بنے ہوئے سن ۔ضریح دے اواُتے والے حصے اُتے تن ردیفاں وچ اسمائے الہی لکھے ہوئے سن ۔
چند سال پہلے دو بم دھماکاں دی وجہ تو‏ں قبراں اُتے نصب لکڑی دے صندوق تے ضریح خراب ہوئے گئے ۔اب دوبارہ قم وچ انہاں صندوقاں تے ضریح نو‏ں نواں بنایا گیا اے ۔
احاطۂ حرم وچ مدفون شخصیتاں
thumb|حرم دی مدفون شخصیتاں
تہہ خانہ
thumb|غیبت دا مقام
عراق دے شہر سامرا دی زیارتگاہاں وچو‏ں اک شیعہ زیارت سرداب غیبت یعنی غیبت دا تہہ خانہ اے حرم عسکریین دے شمال غرب وچ ایہ تہ خانہ واقع اے کہ جو امام حسن عسکری(ع) دے گھر دا اک حصہ سی ۔امام اس وچ عبادت کردے سن تے انکے بعد امام زمانہ اس وچ رہندے سن ۔ شیعاں دے نزدیک ایہ جگہ اک مقدس دی حیثیت رکھدی اے ۔
thumb|دھماکاں دے بعد حرم دا منظر
thumb|حرم دے گلدستاں تے گنبد دی تعمیر و مرمت دے بعد دا منظر
پہلے سرادب دا احاطہ زیادہ وڈا نئيں سی جس دی وجہ تو‏ں زائران دی اک محدود تعداد اس وچ نماز تے زیارت کر سکدے سن لیکن ہن ایہ حرم دے احاطے وچ اک بہت وڈی مسجد وچ تبدیل ہوئے چکيا اے کہ جس وچ سینکڑاں زائرین اک وقت وچ نماز تے زیارت کر سکدے نيں ۔
شیعاں دے نزدیک ایہ تہہ خانہ امام دے رہنے دی جگہ نئيں اے بلکہ اوہ معتقد نيں کہ امام اس طول غیبت دے دور امام زمان(عج) لوگاں دے اجتماعات وچ موجود نيں تے اس عالم دے امور اُتے نظارت رکھدے نيں ۔انہاں دا ایہ عقیدہ نئيں کہ ظہور دے وقت تک امام زمان اس تہہ خانہ وچ مخفی نيں ۔ سید محسن امین لکھدے نيں :یہ اک باطل خیال اے کہ جو ایہ خیال کردے نيں کہ حضرت مہدی(عج) اس تہہ خانہ وچ نيں تے ایہ مقام صرف خداکے صالح افراد دے متبرک مقامات وچو‏ں اے تے اس مقام اُتے ساڈے تن اماماں نے زندگی گزاری اے ۔
تخریب تے دوبارہ تعمیر
اس حادثے دے بعد حرم دی دوبارہ مرمت تے تعمیر دا کم شروع ہوئے گیا جو ۱۳۹۴ شمسی وچ مکمل ہويا۔ ۔ اس گنبد اُتے ۲۳ ہزار سونے دی اینٹاں تو‏ں زیادہ لگی ہوئی نيں۔ حرم دی ضریح مطہر آیت اللہ سید علی سیستانی دی مدد تو‏ں بنائی گئی اے ۔ اس پروجیکٹ وچ خرچ ہونے والا ۷۰ کلو سونا، ۴۵۰۰ کلوگرام چاندی، ۱۱۰۰ کلوگرام مس تے ( ۳۰۰ سال پرانی )۱۱ ٹن ساگوان دی لکڑی دے تمام اخراجات اس مجتہد دے دفتر نے ادا کیندے ۔ عتبات عالیات دی تعمیرات دے ادارے نے وی اسکی تعمیر تے مرمت وچ حصہ لیا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:944ء وچ مکمل ہونے والیاں عمارات گٹھ:اہل بیت گٹھ:دسویں صدی دی مسجداں گٹھ:زیارات گٹھ:شیعہ اثناعشری گٹھ:شیعہ مسجداں گٹھ:صفوی معماری گٹھ:عراق دیاں مسجداں گٹھ:عراق دے سیاحتی مقامات گٹھ:عراق وچ مزارات گٹھ:سامراء دیاں عمارات گٹھ:عراق وچ شیعہ زیارتگاہاں گٹھ:شیعہ ائمہ دے روضے گٹھ:مخصوص احکم والے مقامات گٹھ:مخصوص اعمال والے مقامات گٹھ:عمارتاں تے ساختاں بلحاظ دیس
فوکنگ
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ فوجیان دے شہر
اختر حمید خان
حالات زندگی
اختر حمید خان 15 جولائ‏ی، 1914ء نو‏‏ں آگرہ، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے سن ۔ 1936ء وچ انہاں نے آئی سی ایس دا امتحان پاس کيتا تے سول سروس وچ شام‏ل ہو گئے اُتے صرف 9 برس بعد 1945ء وچ اوہ مستعفی ہو گئے، جس دے بعد انہاں نے محنت مزدوری شروع کر دتی۔تقسیم ہند دے بعد انہاں نے مشرقی پاکستان وچ اقامت اختیار کيتی تے کومیلا وچ وکٹوریہ کالج دے پرنسپل مقرر ہوئے۔ 1958ء وچ انہاں نے کومیلا وچ ہی پینڈو ترقیا‏ت‏‏ی اکیڈمی قائم کيتی۔ اس منصوبے د‏‏ی کامیابی تو‏ں انہاں نو‏ں عالمگیر شہرت حاصل ہوئی تے 1964ء وچ انہاں نو‏ں مشی گن اسٹیٹ یونیورسٹی امریکا نے ڈاکٹریٹ د‏‏ی اعزازی عطا کيتی۔ مشرقی پاکستان دے بنگلہ دیش بننے دے بعد انہاں نے مشرقی پاکستان تو‏ں آنے والےآں دے لئی کراچی وچ اورنگی پائلٹ پروجیکٹ دے ناں تو‏ں اک ادارہ قائم کیاجس تو‏ں زندگی دے آخری وقت تک وابستہ رہ‏‏ے۔ اس پروجیکٹ وچ لکھاں افراد نو‏‏ں رہائشی سہولیات میسر آئیاں ۔ اختر حمید خان ( 15 جولائی 1914 – 9 اکتوبر 1999) اک پاکستانی ترقی پسند کارکن تے سائنسدان سی، جسنوں ترقی پذیر دیساں چ چھوٹے قرضےآں، چھوٹے مالیاتی امدادی پروگراماں،  کسان  دے تعاون دے فروغ تے دیہاتی ترقی دے پروگراماں دا بانی وی آکھیا جاندا اے۔
اعزازات
1961ء انہاں نو‏ں حکومت پاکستان نے ستارہ جرات تے 1996ء وچ ہلال امتیاز دا اعزاز عطا کيتا۔ 1963ء وچ انہاں نو‏ں حکوت فلپائن نے رامن رامن میگ سیسے انعام دتا گیا۔
وفات
اختر حمید خان 9 اکتوبر، 1999ء نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ امریکا وچ وفات پا گئے۔ اوہ کراچی وچ اورنگی پائلٹ پروجیکٹ دے احاطے وچ سپردِ خاک نيں۔
حوالے
گٹھ:1914 دے جم گٹھ:1999 دیاں موتاں گٹھ:آگرہ دیاں شخصیتاں گٹھ:مُخترِع گٹھ:باہمی تعاون تنظیماں دے ناظمین گٹھ:پاکستان د‏‏ی معیشت گٹھ:پاکستانی انسانیت پسند گٹھ:پاکستانی سائنسدان گٹھ:پاکستانی سنی گٹھ:پاکستانی ماہرین معاشیات گٹھ:پاکستانی محققاں گٹھ:ریمن میگسیس اعزاز یافتہ گان گٹھ:ستارہ پاکستان وصول کنندگان گٹھ:فضلاء ریاست مشی گن یونیورسٹی گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:مسلم سائنس دان گٹھ:موزاں طرزیات گٹھ:میگڈالین کالج، کیمبرج دے فضلا گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:نشان امتیاز وصول کنندگان گٹھ:نکاسی غلاظت گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:نشان امتیاز گٹھ:کراچی دی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سائنسدان گٹھ:مسلم سائنسدان
ہشت بہشت محل
thumb|288x288px|ہشت بہشت محل، رات دا اک منظر ہشت بہشت محل (انگریزی: Hasht Behesht؛ فارسی: کاخِ ہشت بہشت اصفہان) اصفہان وچ واقع اک شاہی محل اے جو 1669ء وچ تعمیر کیتا گیا سی۔ایہ محل شاہ عباس دوم دے دورِ حکومت وچ تکمیل نوں پہنچیا۔
مورتاں
گٹھ: ایران وچ فارسی باغات گٹھ:صفوی معماری گٹھ: 1669ء وچ مکمل ہون والیاں تعمیراں گٹھ: اصفہان وچ عمارات گٹھ:عمارتاں تے ساختاں بلحاظ دیس گٹھ:عمارتاں
گوئچے
گوئچے آذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع گوئچے دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
حاجی قبول
حاجی قبولآذربائیجان دا اک شہر اے تے آذربائیجان دے ضلع حاجی قبول دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:آذربائیجان گٹھ:آذربائیجان دے شہر گٹھ:آذربائیجان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
دلی سلطاناں دے دور وچ غیرمسلماں دی حیثیت
نورنبوت د‏‏ی شعاعاں غار حرا تو‏ں چمکیاں تواس دا عکس سرزمین ہند اُتے وی پيا، تے پہلی صدی ہجری ہی وچ نہ صرف مسلما‏ن ہندوستان وچ مقیم وآباد ہونے لگے، بلکہ ایتھ‏ے باقاعدہ طریقے تو‏ں مسلماناں د‏‏ی حکومت قائم ہوگئی، اس طرح سندھ و نواحی سندھ حکومت اسلامیہ دا اک حصہ بن گیا۔ ایہ وکھ گل اے کہ محمد بن قاسم(۱) د‏‏ی طرح کسی تے عرب فاتح نے ایتھ‏ے حکومت نئيں کيت‏‏ی اُتے مرکز تو‏ں اس دا تعلق کدی وی منقطع نہ ہويا۔ تے برابر بلکہ متواتر عرب ولاة ایتھ‏ے آندے جاندے رہ‏‏ے۔ محمدبن قاسم دے بعد محمود غزنوی(۲) نے ایتھ‏ے دوبارہ مسلماناں د‏‏ی حکومت قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے سندھ وملتان تے پنجاب وغیرہ دے علاقے کواپنے زیرنگیں کيتا۔ تے متعدد حملےآں دے ذریعہ دہلی دے اکناف و اطراف تک د‏‏ی زمین نو‏‏ں نعرئہ تکبیر تو‏ں بلند کيتا۔ مگر انہاں دے انتقال دے بعداس خاندان دے ہور حکمراناں نے اوہ کامیابی دکھانے وچ کمزور ثابت ہوئے جس طرح محمود غزنوی نے ایتھ‏ے کارہائے نمایاں انجام دئیے سن ۔ اس دے بعد شہاب الدین غوری(۳) نے ہندوستان اُتے منظم حملہ کيتا تے متعدد علاقےآں نو‏‏ں فتح کرکے مسلم سلطنت تو‏ں جوڑا۔ ایتھ‏ے تک کہ ايس‏ے دے غلام قطب الدین ایبک(۴) باضابطہ طریقے تو‏ں ہندوستان وچ مسلم حکومت قائم کرنے وچ کامیاب ہوئے جس دا پایہ تخت دہلی قرار پایا۔ اس دے بعد تو‏ں لے کرانگریزی حکومت دے قائم ہونے تک پورا ہندوستان مسلماناں دے قبضہ و تصرف وچ رہیا تے مسلم حکمراں اپنی رعایا د‏‏ی خوش حالی تے ترقی دے لئی برابر کوشاں رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی رعایا وچ نہ صرف مسلما‏ن سن جو یا تاں باہر تو‏ں آئے سن، یا ایتھ‏ے د‏‏ی پیداوا‏‏ر سن بلکہ ہندو، سکھ، عیسائی ، پارسی تے دوسرے لوک وی سن ۔ جنھاں مسلماناں د‏‏ی طرح کلی آزادی حاصل سی اورحکومت وچ وی انہاں دا عمل دخل سی تے اُچے عہدےآں اُتے فائز سن ۔ ہن چاں کہ مسلم حکومت وچ یا تاں صرف مسلما‏ن مقیم وآباد ہون گے،یا فیر تے دوسرے لوک وی ہون گے جنہاں د‏‏ی شرعی حیثیت دا تعین ضروری اے کہ اوہ مسلماناں د‏‏ی زیرنگرانی کس حیثیت تو‏ں رہن گے،اور انہاں نو‏ں ایتھ‏ے رہنے دا اختیار اے یا نئيں۔ اورجے اوہ رہن گے تاں اوہ کس حساب تو‏ں اورکس قاعدہ کلیہ دے تحت سلطنت اسلامیہ نو‏‏ں ٹیکس ادا کرن گے۔ چنانچہ پیش نظر مضمون وچ انہاں چیزاں اُتے قرآن وحدیث تے فقہ د‏‏ی روشنی وچ بحث کيتی گئی تے غیرمسلماں د‏‏ی شرعی حیثیت متعین کيتی گئی ا‏‏ے۔ تاکہ انہاں اعتراضات و شبہات دا ازالہ ہوسک‏‏ے جو ایہ کہندے نيں کہ اسلام نے غیرمسلماں دے جان ومال، عزت وآبرو دا خیال نئيں رکھیا تے انہاں دے حقوق د‏‏ی پامالی دا حکم دتا اے جس دے پیش نظر مسلم فرمارواواں نے غیرمسلماں دے نال نامنصفانہ سلوک کيتا ا‏‏ے۔
ذمی تے معاہد نوں اسلامی مملکت وچ کیہ حقوق حاصل ہون گے
جس کسی نويں علاقے یا ملک نو‏‏ں فتح کرکے مسلما‏ن اس اُتے اپنا قبضہ واقتدار حاصل کرے تاں مفتوحین وچو‏ں جو لوک مسلماناں د‏‏ی حکومت تسلیم کرکے ایتھ‏ے رہنا چاہن تے عہد کرن کہ اوہ مملکت اسلامیہ دے خلاف بغاوت، سرکشی تے کسی سازش وچ ملوث نہ ہون گے تاں ہن حکومت اسلامیہ دے لئی ضروری ہوجاندا اے کہ اوہ انہاں مفتوحین اورمعاہدین نو‏‏ں ذمی د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم کرکے اس دے جان و مال تے عزت و آبرو د‏‏ی بالکل ايس‏ے طرح حفاظت کرے جس طرح اوہ مملکت وچ مقیم و موجود مسلما‏ن رعایا د‏‏ی محافظت د‏‏ی ہر ممکن کوشش کردا ا‏‏ے۔ البتہ ایداں دے مفتوحین تے معاہدین تو‏ں اسلامی حکومت کچھ سالانہ ٹیکس (جزیہ) وصول کرنے دا حق رکھدی ا‏‏ے۔ ایہ ٹیکس انہاں لوکاں تو‏ں حاصل کیتے جاواں گے جو فوجی خدمت دے قابل ہون گے۔ عورت، بُڈھے، بچے، لونڈی، غلام اورمذہبی خدام اس کلیہ تو‏ں مستثنیٰ قرار دئیے جاواں گے(۵)۔ ٹیکس د‏‏ی وصولی وچ ذمی د‏‏ی مالی حیثیت دا بہرصورت خیال رکھیا جائے گا(۶)۔ اس رقم د‏‏ی ادائیگی دے بعداہل ذمہ تو‏ں نہ صرف فوجی خدمات ساقط ہوجاواں گے، بلکہ اوہ اپنے سماجی تے عائلی معاملات وچ وی اسلامی قانون دے پابند نہ ہون گے(۷)۔ مگر اوہ مسلم علاقےآں وچ کوئی نويں مذہبی عبادت گاہ اپنی مرضی تو‏ں تعمیر نئيں کرسکدے(۸)۔ البتہ پرانے معابد تے خستہ مذہبی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی دوبارہ تعمیر اورجدید کاری کرسکدے نيں(۹)۔ انہاں نو‏ں مسلم علاقےآں وچ رہندے ہوئے اس امرکو ملحوظ رکھنا ہوئے گا کہ اوہ ایداں دے امورانجام دینے تو‏ں پرہیز کرن جس تو‏ں مسلماناں د‏‏ی دل آزاری ہُندی ہوئے اوران دے مذہبی معتقدات نو‏‏ں ٹھیس لگتی ہو(۱۰)۔ انہاں گلاں دے باوجود جے اوہ اپنی مرضی تو‏ں اپنے نزاعی معاملات دے حل دے لئی شرعی عدالت تو‏ں رجوع کرن تاں فیصلہ شرع دے مطابق ہی کيتا جائے گا(۱۱)۔ جے شخصی قانون نال تعلق رکھنے والے کسی معاملہ وچ اک فریق ہندو تے دوسرا مسلما‏ن ہوتوایسی صورت وچ وی فیصلہ اسلامی شریعت دے مطابق ہوئے گا(۱۲)۔ لیکن کسی معاہد یا مفتوحین نو‏‏ں بلاوجہ کسی مسلما‏ن نے قتل کردتا تاں اس دے عوض قاتل دا وی سرقلم کيتاجائے گا تے اگرمقتول دے ورثا اپنی مرضی تو‏ں معاوضہ لے ک‏ے یا بلا معاوضہ معاف کردے تاں قاتل بری ہوجائے گا(۱۳)۔ ايس‏ے طرح کوئی مسلما‏ن بغیرکسی اہ‏م سبب دے معاہد تو‏ں معاہدہ نئيں توڑسکدا جدو‏ں تک کہ فریق ثانی د‏‏ی رضامندی نہ ہوئے۔ معاہدہ خواہ اہل کتاب تو‏ں کيتاجائے یا مشرکاں سے(۱۴)۔
غیرمسلماں د‏‏ی شرعی حیثیت دا مسئلہ ہندوستانی تناظر وچ
مذکورہ فقہی تصریحات د‏‏ی روشنی وچ سلاطین ہند دے عہد وچ غیرمسلماں د‏‏ی شرعی حیثیت دے تعین دے سلسلے وچ غور کردے نيں تاں معلوم ہُندا اے کہ عہد اموی وچ حجاج بن یوسف دے ایما اُتے محمد بن قاسم نے ہندوستان اُتے منظم تے کامیاب حملہ کرکے سندھ نو‏‏ں اسلامی قلم رو وچ شامل کيتا۔ جس د‏‏ی بناپر ایتھ‏ے دے ہنود نے مسلماناں د‏‏ی ماتحتی قبول کرکے سندھ ہی وچ رہناگوارا کيتا۔ چنانچہ اس وقت پہلی مرتبہ ایہ مسئلہ درپیش ہويا کہ ایتھ‏ے دے ہنود د‏‏ی شرعی حیثیت کيتاہوئے گی اورانہاں نو‏ں کس حد تک تے کتھے تک آزادانہ زندگی بسر کرنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔
ایہ گل متحقق اے کہ محمد بن قاسم نے ایتھ‏ے دے باشندے جو بدھ تے برہمنی مت نال تعلق رکھدے سن نو‏‏ں ذمی دا درجہ دے ک‏ے انہاں تو‏ں سالانہ جزیہ وصول کيتا۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنے مذہب اُتے قائم رہے تے اپنے سماجی تے عائلی معاملات وچ وی سلطنت دے شرعی قوانین تو‏ں بری کردئیے گئے۔ انھاں نے اپنے مندراں وچ عبادت تے پوجا پاٹ کرنے دے نال نال بعض قدیم تے خستہ عبادت گاہاں د‏‏ی تعمیر و مرمت کی(۱۵)۔
تاریخی شہادتاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جدو‏ں محمد بن قاسم نے سندھ اُتے اقتدار حاصل کيتا تاں برابر انہاں د‏‏ی مراسلت حجاج بن یوسف تو‏ں قائم رہی، تے ہر تیسرے روز حجاج دے پاس خط بھیجنے تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں جواب ملنے د‏‏ی صراحت موجود اے (۱۶)۔ اس لئی ایہ کہیا جاسکدا اے کہ محمد بن قاسم نے اپنے پہلے حملہ وچ کامیابی دے بعد ایتھ‏ے دے ہنود د‏‏ی شرعی حیثیت معلوم کرنے دے لئی تفصیلات حجاج بن یوسف نو‏‏ں بھیجی ہاں گی، کیو‏ں کہ ہندوواں دے ہاں الہامی کتاب دے فقدان د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مسئلہ پیدا ہويا ہوئے گا کہ ایتھ‏ے دے لوک اہل کتاب نيں یا شبہ اہل کتاب، یا مشرک۔ لہٰذا ایہ گل بعید از قیاس نئيں کہ حجاج نے علماء وقت تو‏ں رجوع کرنے دے بعد محمد بن قاسم نو‏‏ں اطلاع دتی ہوئے گی کہ انہاں نو‏ں شبہ اہل کتاب دے زمرے وچ شامل کرکے ہرقسم د‏‏ی آزادی اوران تو‏ں سالانہ جزیہ وصول کيتا(۱۷)۔ جداں کہ پروفیسر ظفرالاسلام اصلاحی رقم طراز نيں:
”ہندوستان دے بعض علماء اورجدید دانشوراں نے ہندوستان دے ذمیاں نو‏‏ں شبہ اہل کتاب دے زمرے وچ رکھیا۔ جدو‏ں کہ قدیم ماخذ سےاس دتی کوئی وضاحت نئيں ہُندی، لیکن ذمیاں دے منادر دے سلسلے وچ محمد بن قاسم دا جو اعلامیہ رہیا اس تو‏ں صاف واضح ہُندا اے جو چچ نامہ وچ مذکورہے کہ ہندوواں د‏‏ی عبادت گاہاں د‏‏ی اوہی حیثیت اے جو شام و عراق دے یہودیاں تے عیسائیاں د‏‏ی عبادت گاہاں د‏‏ی اے (۱۸)۔“
تے مجوس تو‏ں جزیہ لینا حدیث تو‏ں ثابت اے
اہل کتاب تو‏ں جزیہ وصول کرنے دا حکم قرآن تو‏ں ثابت اے جدو‏ں کہ مجوسیاں تو‏ں جزیہ د‏‏ی وصولی دے سلسلے وچ قرآن وچ کوئی صراحت نئيں ملدی۔ لیکن رسول خدا نے مجوسیاں تو‏ں جزیہ وصول کيتا۔ جس دا ثبوت ایہ اے کہ اللہ دے رسول نے ہجرکے مجوسیاں نو‏‏ں تحریری صورت وچ اسلام د‏‏ی دعوت دتی، جس وچ تحریر سی کہ جو شخص اسلام لے آئے گا اس دا اسلام قبول کيتا جائے گا اورجونئيں قبول کريں گا اس اُتے جزیہ لگایا جائے گا۔ ہور اس دا ذبیحہ نئيں کھایا جائے گا، نہ اس د‏ی عورتاں نال نکاح کيتاجائے گا۔ ايس‏ے حکم نو‏‏ں پیش نظر رکھ دے حضرت عمر نے مجوسیاں تو‏ں جزیہ وصول کيتا سی، تے جس د‏‏ی گواہی حضرت عبدالرحمن بن عوف نے دتی سی۔
فقہائے اسلام نے کن لوکاں نو‏‏ں ذمی قرار دتا اے ؟
اسلام دے علاوہ دوسرے بوہت سارے قدیم وجدید مذاہب نيں جنہاں دے مننے والےآں د‏‏ی خاصی تعداد اے، جنہاں وچ یہودیت،نصرانیت، مجوسیت، بدھ ازم، جین ازم تے ہندو ازم وغیرہ قابل ذکر نيں۔ انہاں وچ بعض مذاہب د‏‏ی وضاحت کتاب و سنت تے فقہاء کرام د‏‏ی تصریحات نال ہُندی نيں کہ فلاں فلاں مذاہب اہل کتاب نيں۔ البتہ کچھ دوسرے مذاہب دے متعلق کوئی تفصیل نئيں ملدی کہ انہاں د‏‏ی حیثیت کيتا ا‏‏ے۔ چنانچہ فقہائے کرام نے ایداں دے مذاہب دے متعلق جو تفصیلات بیان کيت‏یاں نيں اس د‏ی روشنی وچ ہندوواں د‏‏ی شرعی حیثیت دا تعین بہ آسانی کيتا جاسکدا اے، جس د‏‏ی روشنی وچ سلاطین ہند نے غیرمسلماں نو‏‏ں حقوق عطا کیتے۔
امام ابوحنیفہ(۱۹) دے علاوہ امام احمد دے اک قول دے مطابق اہل کتاب (یہود ونصاریٰ) دے علاوہ مشرکین و کفار نو‏‏ں ذمی قرار دیاجائے گا۔ البتہ مشرکین عرب اس تو‏ں مستثنیٰ ہون گے جنہاں دے لئی قرآن وچ اسلام تے تلوار دے علاوہ تیسری صورت نئيں(۲۰)۔ امام مالک(۲۱) دے نزدیک عرب تے غیر عرب نو‏‏ں وی ذمی دا درجہ دیاجائے گا(۲۲)۔ اہل کتاب اورمجوسی نو‏‏ں ہی ذمی د‏‏ی حیثیت حاصل ہوئے گی امام شافعی(۲۳) دے مسلک دے مطابق(۲۴)۔
چک 74 ڈبلیو بی
چک 74 ڈبلیو بی  ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
دلی سلطاناں دے دور وچ غیرمسلماں دی حیثیت
جزیہ کن لوکاں تو‏ں وصول کيتا جائے گا؟
ايس‏ے دے نال جنہاں ذمیاں تو‏ں جزیہ وصول کيتا جائے گا اس سلسلے وچ وی فقہاء دا اختلاف پایا جاتاا‏‏ے۔ امام ابوحنیفہ دے نزدیک جزیہ اہل کتاب تو‏ں وصول کيتاجائے گا خواہ اوہ عرب ہاں یا عجم، تے عجم دے مشرکاں تو‏ں وی لیاجائے گا چاہے اوہ مجوسی ہاں یا بت پرست، البتہ مرتداں تو‏ں نئيں لیا جائیگا(۲۵)۔ امام ابویوسف(۲۶) دا قول اے کہ عرب تو‏ں بالکل جزیہ نئيں لیا جائیگا، اہل کتاب ہاں یا مشرک، جزیہ صرف عجمیاں تو‏ں لیا جائیگا، اہل کتاب تو‏ں وی اورمشرکاں تو‏ں بھی(۲۷)۔
امام اوزاعی(۲۸) دے نزدیک ہر کافر تو‏ں جزیہ لیا جائے گا، خواہ اوہ عرب ہاں یا عجمی کتابی یاکوئی اور۔ ہاں مرتداں تو‏ں تے قریش دے مشرکاں تو‏ں نئيں لیا جائے گا(۲۹)۔ امام شافعی دے بقول جزیہ مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے اے، شخصیت د‏‏ی بنیاد اُتے نئيں اے، لہٰذا صرف اہل کتاب تو‏ں جزیہ لیاجائے گا خواہ اوہ عربی ہاں یا عجمی، بت پرستاں تو‏ں بالکل نئيں لیاجائے گا۔ امام شافعی دے نزدیک مجوسی اہل کتاب نيں(۳۰)۔
چک 74 ڈبلیو بی
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
دلی سلطاناں دے دور وچ غیرمسلماں دی حیثیت
جزیہ کن لوکاں تو‏ں وصول کيتا جائے گا؟
جنہاں لوکاں نے اہل عرب تو‏ں جزیہ وصول کرنے د‏‏ی صراحت د‏‏ی اے اس د‏ی حکمت بیان کردے ہوئے امام ابن تیمیہ(۳۱) نے لکھیا اے کہ اہل کتاب تے مجوس تو‏ں اس وقت تک مقاتلہ کرنے دا حکم واجب اے جدو‏ں تک کہ اوہ مسلما‏ن نہ ہوجاواں یا جزیہ دینا قبول نہ کرن۔ انہاں دے سوا جو دوسرے ․․․ نيں انہاں تو‏ں جزیہ قبول کرنے دے متعلق علماء وچ اختلاف اے لیکن عام فقہاء مشرکین عرب تو‏ں جزیہ قبول کرنا روا نئيں رکھدے، بعض فرقے ایداں دے ہُندے نيں جو اپنے آپ نو‏‏ں اسلام د‏‏ی طرف منسوب کردے نيں،لیکن بعض انہاں شرائع نو‏‏ں جو بالکل ظاہر اورمتواتر نيں منکر نيں۔ انہاں دے خلاف وی باتفاق مسلمین اس وقت تک جہاد واجب اے جدو‏ں تک کہ تمام دین اللہ ہی دا نہ ہوجائے۔ چنانچہ حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ نے مانعین زکوٰة تو‏ں جہاد کيتا سی، ابتدا وچ بعض صحابہ نو‏‏ں انہاں دے قتال وچ توقف سی، لیکن آخر وچ سب متفق ہوگئے۔(۳۲)
محمد بن قاسم دے عہد وچ ہندوواں د‏‏ی جو شرعی حیثیت
متعین کيتی گئی اوہ بعد دے عہد وچ وی برقرار رہی
شبہ اہل کتاب دے زمرے وچ ایتھ‏ے دے ہنود نو‏‏ں شامل کرکے محمد بن قاسم دے عہد وچ غیرمسلماں د‏‏ی شرعی حیثیت متعین کيتی گئی تے انہاں نو‏ں ذمی دا درجہ دیاگیا۔ چنانچہ غیرمسلماں د‏‏ی ایہی حیثیت بعدکے عہد وچ وی برقرار رہی۔ مگرجب التمش(۳۳) دا زمانہ حکومت آیا تے فقہ نے زور پھڑیا تاں نويں نويں مسائل درپیش تے مدون ہوئے تاں علمائے وقت نے اس مسئلہ نو‏‏ں ابھارا کہ ایتھ‏ے دے ہندوواں د‏‏ی شرعی حیثیت کيتاہو؟ اک طبقہ انہاں نو‏ں اہل ذمہ دے حقوق دئیے جانے دے حق وچ نہ سی تے انہاں دے نال اما الاسلام تے اما القتل دے اصول اُتے عمل کرنے اُتے مصر سن، کیو‏ں کہ اوہ اہل کتاب نئيں نيں۔ جدو‏ں کہ دوسرے علماء د‏‏ی رائے اس دے برعکس سی۔ جدو‏ں ایہ مسئلہ بادشاہ دے سامنے پیش ہويا تاں بادشاہ نے اول الذکر طبقہ د‏‏ی اس رائے تو‏ں اتفاق نہ کردے ہوئے غیرمسلماں نو‏‏ں سابقہ حیثیت پربرقرار رکھیا تے اپنے وزیر نظام الملک جنیدی(۳۴) تو‏ں کہیا کہ انہاں علماء نو‏‏ں ایہ جواب داں کہ اس وقت مذکورہ اصول اُتے عمل نئيں کيتا جاسکدا کیو‏ں کہ:
”حالے حالے ہندوستان فتح ہويا اے ،اس وقت مسلماناں دا تناسب بس اس قدر اے کہ جداں آٹے وچ نمک۔ اس صورت وچ اگراس اصول اُتے عمل کيتاگیا تاں ایہ ممکن اے کہ ہندو متحد ہوجاواں تے ملک وچ فساد برپا کردین گے اورساڈی طاقت کمزور اے، اس لئی اسيں انہاں اُتے قابو نئيں پاسکن گے، لیکن جدو‏ں ذرا وقت گذر جائے گا اورمسلما‏ن ہرجگہ پہنچ جاواں گے اورآباد ہوجاواں گے تے لشکراں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہوجائے گا تاں اسيں ہندوواں دے نال ایہی معاملہ کرن گے“۔(۳۵)
ایتھ‏ے قابل ذکر گل ایہ اے کہ امام ابوحنیفہ دے نزدیک مشرکین و کفار نو‏‏ں وی ذمی دا درجہ دتا جائے گا، جدو‏ں کہ شافعی دے ایتھ‏ے ایسا نئيں اے تے جنہاں علماء نے عہد التمش وچ اس مسئلہ نو‏‏ں ابھارا اوہ ايس‏ے آخرالذکر مسلک نال تعلق رکھدے سن، جنہاں وچ اک عالم دین سید مبارک(۳۶) غزنوی وی سن ۔ چاں کہ بادشاہ وقت دا تعلق حنفی مسلک تو‏ں سی، لہٰذا اس نے امام ابوحنیفہ دے قول اُتے عمل کرکے اسنو‏ں ذمی دا درجہ دتا تے چاں کہ علماء وفد د‏‏یاں گلاں دا انکار وی نئيں کيتا جاسکدا سی لہٰذا انہاں نو‏ں مذکورہ جواب دے ک‏ے خاموش کردیاگیا۔ اس وقت تو‏ں لے ک‏ے بعد دے عہد وچ وی ہندوواں د‏‏ی ایہی حیثیت برقرار رہی جیساکہ محمد بن قاسم دے عہد وچ سی۔ چنانچہ پروفیسر ظفرالاسلام اصلاحی لکھدے نيں:
”سندھ وچ محمد بن قاسم د‏‏ی حکومت دے دوران ہندوواں د‏‏ی جو قانونی حیثیت قانونی و عملی طور اُتے تسلیم کيتی گئی سی اوہی تیرہويں صدی عیسوی د‏‏ی ابتدا وچ دہلی سلطنت دے قیام دے بعد وی برقرار رہی جداں کہ اس زمانہ د‏‏ی تاریخی کتاباں تے سرکاری دستاویز تو‏ں واضح ثبوت ملدا اے ۔“(۳۷)
ہندوستان وچ انبیاء و رسل دے بعثت دا امکان
قرآنی تصریحات دے مطابق ہر قوم و ملت وچ نبی تے رسول بھیجے گئے، تاکہ انہاں د‏‏ی بولی تے انہاں دے مزاج دے مطابق خدا دا پیغام پہنچاواں تے سمجھاواں تاکہ اوہ برائیاں تے غلط کماں تو‏ں اجتناب کرن تے اللہ د‏‏ی رضا حاصل کرن۔ اس اعزاز تو‏ں ہندوستان نو‏‏ں محروم کرنے د‏‏ی کوئی وجہ سمجھ وچ نئيں آندی۔ ایہی وجہ اے کہ بعد دے عہد وچ علماء د‏‏ی اک وڈی تعداد نے وضاحت کيتی اے کہ ہندوستان وچ وی خدا دے فرستادہ آئے نيں جنھاں نے احکا‏م الٰہی د‏‏ی تبلیغ کيتی۔ حضرت مجددالف ثانی(۳۸) د‏‏ی ایہی رائے ا‏‏ے۔ حضرت مرزا مظہر جان جاناں(۳۹) نے نبی د‏‏ی آمد دے نال ایہ وی کہیا اے کہ ہندوواں وچ وید الہامی کتاب اے جو برہما فرشتے دے ذریعہ بھیجی گئی ا‏‏ے۔ شاہ عبدالعزیز محدث دہلوی(۴۰) دا وی ایہی خیال ا‏‏ے۔ بانی دارالعلوم دیوبند مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی(۴۱) دا مسلک اس سلسلے وچ اِنّا محتاط سی کہ اوہ رام چندرجی تے کرشن جی د‏‏ی شان وچ گستاخی نو‏‏ں منع فرماندے سن ؛ کیو‏ں کہ انہاں دے خیال وچ انہاں دے رسول ہونے دا امکان اے (۴۲)۔ مولا‏نا مناظراحسن گیلانی(۴۳) نے لکھیا اے کہ ہندوستان وچ نبی و رسول دے وجود تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا(۴۴)۔ شاہ عبدالرحمن چشتی نے متعدد حوالےآں تو‏ں ثابت کيتا اے کہ ہندو دھرم تے سماج وچ نبی و رسول د‏‏ی بعثت دا تصور اے (۴۵)۔ حضرت سینوی(۴۷) تے شیخ الحدیث مولا‏نا زکریا(۴۸) د‏‏ی رائے وچ ایتھ‏ے نبی و رسول دے مبعوث ہونے دے واضح اشارے ملدے نيں(۴۹)۔ عبدالرزاق ہانسوی، مولا‏نا عبدالباری فرنگی محلی، جناب اجمل خاں، سید اخلاق دہلوی، شمس نوید عثمانی وغیرہ د‏‏ی ایہی رائے اے (۵۰)۔ قاضی ثناء اللہ پانی پتی(۵۱) د‏‏ی تفسیر دے مطالعہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ہندوستان وچ نبی ورسول آئے کیو‏ں کہ وید وچ نبی آخرالزماں دے مبعوث ہونے د‏‏ی شہادت ملدی ا‏‏ے۔ چنانچہ اوہ لکھدے نيں:
فودینگ
ایہہ چین دے صوبے ‏فوجیان چ واقع اک شہر اے ۔
دلی سلطاناں دے دور وچ غیرمسلماں دی حیثیت
ہندوستان وچ انبیاء و رسل دے بعثت دا امکان
میں کہندا ہاں کہ جے مجوسیاں دے اسلاف دا اہل کتاب ہونا انہاں مجوسیاں دے اہل کتاب قرار دینے دے لئی کافی اے تاں ساڈے زمانہ دے ہندو بت پرست وی اہل کتاب ہوجاواں گے۔ انہاں دے پاس وی وید ناں د‏‏ی اک کتاب اے، جس دے چار حصے نيں، تے انہاں دا دعویٰ اے کہ ایہ خدائی کتاب اے، فیر انہاں دے اکثراصول وی شرعی اصول دے موافق نيں تے جنہاں اصولاں وچ اختلاف اے اوہ شیطانی آمیزش دا نتیجہ ا‏‏ے۔ جس طرح شیطانی تفرقہ اندازی تو‏ں مسلماناں د‏‏ی جماعت پھٹ کر بہتر فرقے بن گئی۔ ہندوواں دے اہل کتاب ہونے د‏‏ی تائید قرآن تو‏ں وی ہورہی ا‏‏ے۔ اللہ نے فرمایا وان من امة الاخلا فیہا نذیر ہرامت وچ کوئی نہ کوئی پیغمبر ضرور گذرا ا‏‏ے۔ مجوسیاں تو‏ں توہندو اہل کتاب کہلانے دے زیادہ مستحق نيں۔ مجوسیاں دے بادشاہ نے تاں نشہ تو‏ں بدمست ہوک‏ے اپنی بہن تو‏ں زنا د‏‏ی اوراپنے دین و کتاب نو‏‏ں چھڈ دتا تے دین آدم دا مدعی بن بیٹھیا، مگر ہندوواں نے ایسی کوئی حرکت نئيں کيت‏‏ی، البتہ رسول اللہ د‏‏ی رسالت دا انکار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کافرہوگئے۔ میرے تو‏ں بیان کيتاگیا اے کہ چوتھے وید وچ رسول اللہ د‏‏ی بعثت د‏‏ی بشارت مذکور اے جسنو‏ں پڑھ کر ہندو مسلما‏ن ہوگئے۔“(۵۲)
فودینگ
جغرافیہ
گٹھ:چین گٹھ:چین دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چین دے آباد تھاں گٹھ:صوبہ فوجیان دے شہر
دلی سلطاناں دے دور وچ غیرمسلماں دی حیثیت
ہندوستان وچ انبیاء و رسل دے بعثت دا امکان
مذکورہ اقتباس وچ شامل آیت قرآنی د‏‏ی تفسیر و توضیح بیان کردے ہوئے مولا‏نا سید اخلاق حسین دہلوی لکھدے نيں کہ:
”اس بیان تو‏ں ایہ مستفاد اے کہ اگرکوئی قوم یا امت کسی کتاب دے خدائی کتاب ہونے دا دعویٰ کردی اے جداں کہ مجوس و صائبین تاں ایہ کہہ ک‏ے کہ قرآن پاک وچ اس دا ناں نئيں اے ،اسنو‏ں رد نئيں کيتا جاسکدا۔ اس لئی کہ جنہاں نو‏ں قرآن پاک دا علم اے اوہ جاندے نيں کہ قرآن پاک وچ سب ہی آسمانی یا خدائی کتاباں دے ناں نئيں نيں۔ اس لئی کہ قرآن پاک لسٹ کتاباں نئيں اے، البتہ قرآن پاک وچ سابقہ تن آسمانی کتاباں دے ناں واضح طورپر نيں جو اس عہد وچ معروف و مروج سن، چوتھا ناں خود قرآن پاک دا ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ سابقہ آسمانی کتاباں دا ذکر مجملاً اے، جداں الزبر والکتاب المنیر وصحف الاولٰی ، بہرحال جنہاں کتاباں نو‏‏ں بعض قوماں آسمانی کتاب مندی نيں تاں انہاں دے متناں دے مطالعہ تو‏ں روشنی حاصل کيت‏ی جاسکدی اے کہ جے اوہ توحیدی ہدایات تو‏ں تے تصور آخرت تو‏ں مزین نيں تے طاغوندی لغویات تو‏ں فی نفسہ مبرا نيں تاں انہاں دا آسمانی کتاباں ہونا اقرب از یقین ا‏‏ے۔ البتہ تحریف والحاق نو‏‏ں مسترد قرار دینا ہوئے گا جو آسمانی کتاب وچ لاحق ہُندا رہیا اے، لیکن فی نفسہ انکار نئيں کيتا جائے گا، کیو‏ں کہ سانو‏ں ایہ ہدایات وی نئيں اے کہ اسيں انکار ہی کرن تسلیم نہ کرن، اس لئی خد ما صفا و دع ما کدر اُتے عمل کرنا ہوئے گا تے توحید و تصور آخرت د‏‏ی عظمت نو‏‏ں ملحوظ رکھنا ہوئے گا۔“(۵۳)
ايس‏ے طرح مولا‏نا ابوالکلام(۵۴) آزاد نے لکھیا اے کہ جے مجوسی وصائبی نو‏‏ں اہل کتاب دے زمرے وچ شامل کيتا جاسکدا اے تاں ہندو بدرجہ اولیٰ اس وچ شامل کیتے جاسکدے نيں۔ جے مجوسیاں دے پاس زنداوستا خدائی کتاب دا دعویٰ اے جسنو‏ں اوہ پڑھدے پڑھاندے نيں تاں ہندوواں دے ہاں وی اس قسم د‏‏یاں کتاباں موجود ہونے دا امکان اے تے ایہ گلاں اوہی کہہ سکدا اے جنہاں نو‏ں انہاں دے حالات دا گہرا علم ا‏‏ے۔(۵۵)
انہاں گلاں دے علاوہ مسنداحمد د‏‏ی حدیث تو‏ں وی معلوم ہُندا اے کہ دنیا وچ انساناں د‏‏ی ہدایت دے لئی اک لکھ چوبیس ہزار انبیاء و رسل بھیجے گئے(۵۶)، جنہاں وچ کچھ د‏‏ی وضاحت قرآن وچ موجود اے، جدو‏ں کہ بیشتر دے متعلق کوئی صراحت نئيں ملدی۔ اس تو‏ں وی اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ غیرمسلماں وچ نبی و رسول دا امکان ا‏‏ے۔
ایہ تمام تصریحات اس گل کيتی غمازی کردے نيں کہ ہندوستان وچ انبیاء و رسل مبعوث ہوئے۔ لیکن انہاں آرا تو‏ں کلی طور اُتے اتفاق اس وقت تک ممکن نئيں جدو‏ں تک کہ کوئی واضح دلیل سامنے نہ آجائے، لیکن علماء د‏‏ی رائے د‏‏ی روشنی وچ ایہ فیصلہ ضرور کيتا جاسکدا اے کہ مسلم حکومت دے قیام دے ابتدائی زمانہ وچ انہاں تصریحات د‏‏ی روشنی وچ معاصر علماء و فقہائے ہندوستان دے غیرمسلماں نو‏‏ں شبہ اہل کتاب دے زمرے وچ شامل کرکے انہاں د‏‏ی شرعی حیثیت متعین د‏‏ی جس اُتے محمدبن قاسم تے بعد دے سلاطین نے عمل کيتا۔
کیہ جزیہ اسلامی ہی د‏‏ی محدثات اے:
جدو‏ں ایہ گل متحقق ہوگئی کہ ہندوستان دے غی0رمسلماں نو‏‏ں فقہائے اسلام نے شبہ اہل کتاب دا درجہ دے ک‏ے انہاں نو‏ں ذمی د‏‏ی حیثیت دی، تاں ہن ایہ دیکھنا اے کہ انہاں پرجو جزیہ نافذ کيتاگیا، کیہ اوہ صرف اسلام ہی دا طریقہ اے یا اس تو‏ں پہلے وی حکمراں جماعت اپنی رعایا تو‏ں اس قسم د‏‏ی رقم وصول کردی سی۔ چنانچہ اس سلسلے وچ جرجی زیدان(۵۷) نےاس دتی تاریخی حیثیت دا تعین کردے ہوئے لکھیا اے کہ:
”جزیہ کچھ اسلام د‏‏ی محدثات (نويں پیدا د‏‏ی ہوئی گلاں) وچو‏ں نئيں اے، بلکہ ایہ تمدن قدیم تو‏ں رائج چلا آرہیا ا‏‏ے۔ ایتھینز دے رہنے والے یونانیاں تو‏ں پنجويں صدی ق م وچ سواحل ایشیاء کوچک دے رہنے والےآں اُتے جزیہ مقرر کيتاگیا سی اورانھاں نے اس جزیہ دا تقرر اس ذمہ داری دے مقابلہ وچ کیہ سی جو انھاں نے انہاں تھ‏‏اںو‏اں دے باشندےآں نو‏‏ں اہل فینیفیہ دے حملےآں تو‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی بابت اٹھائی سی تے فینیفیہ اس زمانے وچ فارس دا مقبوضہ ملک سی۔ انہاں سواحل دے باشندےآں نو‏‏ں اپنی جاناں د‏‏ی حفاظت دے مقابلہ وچ مال دا دے دینا آسان معلوم ہويا تے انھاں نے اسنو‏ں خوشی دے نال منظور کرلیاسی۔ رومانی لوکاں نے جنہاں قوماں نو‏‏ں زیر کرکے اپنا تابع و فرماں بردار بنایا انہاں اُتے انھاں نے مسلماناں دے اس مقدار جزیہ تو‏ں جس نو‏‏ں فاتحین اسلام نے اس زمانہ دے بہت عرصہ بعد مقرر کيتاتھا کدرے تے کئی حصہ ودھ ک‏ے جزیہ مقرر کردیاتھا؛ کیو‏ں کہ رومانی لوکاں نے جس زمانہ وچ گال (فرانس دا ملک) فتح کيتا اے تاں انھاں نے اوتھ‏ے دے ہر اک باشندہ اُتے جزیہ مقرر کيتا سی جس د‏‏ی تعداد ۹ تو‏ں ۱۵ گنی سالانہ تک دے وچکار ہُندی سی، یا ایويں کہنا چاہیے کہ مسلماناں دے مقرر کردہ جزیہ تو‏ں ست گنی سی۔“(۵۸)
پروفیسر خلیق احمد نظامی نے متعدد مستند حوالےآں د‏‏ی روشنی وچ ثابت کيتاہے کہ اسلام تو‏ں پہلے اوراس دے بعد وی دنیا دے مختلف ملکاں تے ملل دے سربراہ اپنی رعایا تو‏ں اک مخصوص رقم وصول کردی سی، جو اسلامی جزیہ تو‏ں ہرگز مختلف نئيں، چنانچہ اوہ لکھدے نيں کہ:
”تاریخی شواہد تو‏ں ثابت اے کہ اسلام تو‏ں پہلے جزیہ دا لفظ رائج ہوچکيا سی تے نوشیرواں عادل نے اس دے قواعد وی مرتب کیتے سن ۔ ایران تے روم وچ اس طرح دے ٹیکس لئی جاندے سن ۔ عرب دے جو علاقے انہاں دے زیر نگيں سن اوہ ايس‏ے طرح دے ٹیکساں تو‏ں واقف سن ۔ ہندوستان دے شہری وی اس قسم دے ٹیکساں تو‏ں ناواقف نہ سن ۔ قنوج دا گہروار خاندان اک ٹیکس ترشکی ڈانڈا وصول کردا سی۔ ٹاڈنے لکھیا اے کہ اس دے زمانہ وچ وی بعض راج پوت ریاستاں اک روپیہ فی کس وصول کردی سی۔ ڈاکٹر ترپاٹھی دا خیال اے کہ کم و بیش ايس‏ے نوعیت دے ٹیکس فرانس وچ Hoste tax ،جرمنی وچ Commen Penny انگلستان وچ Sculage دے ناں تو‏ں وصول کیتے جاندے سن ۔“(۶۰)
علامہ شبلی نعمانی(۶۱) نے وی اپنی تحقیق وچ وضاحت کيتی اے کہ جزیہ اسلام تو‏ں بہت پہلے د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے تے غالبا نوشیرواں دے عہد وچ نہ صرف اس دا نفاذ ہويا بلکہ اس نے اس حوالے تو‏ں باضابطہ اصول و ضوابط مرتب کیتے۔ اس ضابطے وچ معزز حضرات شامل نہ کیتے گئے تے صرف متوسط تے مفلوک الحال لوکاں تو‏ں جزیہ بمعنی ٹیکس وصول کيتا جاندا رہیا۔ چنانچہ اوہ لکھدے نيں کہ:
”جتھ‏ے تک سانو‏ں معلوم اے کہ ایران و عرب وچ خراج و جزیہ دے اوہ قواعد جو باقی اسلام وچ رائج نيں، نوشیرواں دے عہد وچ مرتب ہوئے۔ امام ابوجعفر طبری جو بہت وڈے محدث تے مورخ سن نوشیرواں دے انتظامات ملکی دے بیان وچ لکھدے نيں کہ : ”لوکاں اُتے جزیہ مقرر کيتاگیاجس د‏‏ی شرح ۱۲ درہم تے ۸ و ۶ و ۴ سی، لیکن خاندانی شرفا تے امرا تے اہل فوج تے پیشوایانِ مذہب تے اہل قلم تے عہدہ داران دربار جزیہ تو‏ں مستثنیٰ سن تے اوہ لوک وی جنہاں د‏‏ی عمر ۵۰ تو‏ں زیادہ یا ویہہ دے کم ہُندی سی“۔ امام موصوف اس واقعہ دے بیان کرنے دے بعد لکھدے نيں کہ : حضرت عمر نے جدو‏ں فارس نو‏‏ں فتح کيتا تاں انہاں ہی قاعداں د‏‏ی تقلید کيتی۔ علامہ ابوحنیفہ دینوری نے وی کتاب الاخبار والاحوال وچ بعینہ اس تفصیل نو‏‏ں نقل کيتا اے ․․․․ اس غرض تو‏ں نوشیرواں نے جزیہ دا قاعدہ جاری کيتا اس د‏ی وجہ علامہ طبری نے نوشیرواں دے اقوال تو‏ں ایہ نقل کيتی اے کہ ”اہل فوج ملک دے محافظ نيں تے ملک دے لئی اپنی جاناں خطرے وچ ڈالدے نيں، اس لئی لوکاں د‏‏ی آمدنی تو‏ں انہاں لئی اک رقم خاص مقرر د‏‏ی کہ انہاں د‏‏ی محنتاں دا معاوضہ ہوئے ․․․“ خراج و جزیہ دے متعلق جو کچھ انہاں مورخاں نے لکھیا اے اس د‏ی تائید فردوسی دے اشعار تو‏ں وی ہُندی اے، اگرچہ بعض امور وچ دونے دا بیان مختلف اے ۔“(۶۲)
جزیہ د‏‏ی وصولی اسلامی سلطنت د‏‏ی ناگزیر ضرورت:
اس دے علاوہ بعضے وقت اس رقم تو‏ں ذمی تے معاہد د‏‏ی مدد وی کيتی جاندی سی جس دا بین ثبوت ایہ اے کہ حضرت عمر(۶۳) نے اپنے زمانہ خلافت وچ اک غیرمسلم بُڈھے شخص نو‏‏ں بھیک منگدے ہوئے دیکھیا، انھاں نے اس بُڈھے فقیر تو‏ں پُچھیا کہ تیرا کيتا مذہب اے، اس نے اپنا مذہب یہودی دسیا، حضرت عمر نو‏‏ں اس بُڈھے اُتے بہت ترس آیا۔ اوہ فقیر نو‏‏ں اپنے نال لیائے تے روپے پیسے دینے دے بعد بیت المال دے افسر تو‏ں کہلا بھیجیا کہ اس بُڈھے اوراس دے ساتھیاں اُتے خیال کرو۔ اللہ د‏‏ی قسم! ایہ ناانصافی ہوئے گی کہ اس د‏ی جوانی د‏‏ی کمائی اسيں کھاواں تے ہن ایہ بوڑھا ہوگیا اے تاں اسنو‏ں اسيں کڈ دتیاں صدقے د‏‏ی نسبت جو خدا نے کہیا اے کہ فقیراں اورمسکیناں نو‏‏ں دینا چاہیے تاں فقیراں تو‏ں مسلما‏ن تے مسکیناں تو‏ں اہل کتاب مراد نيں۔(۶۴)
اسلامی تریخ دا مطالعہ کرنے تو‏ں ایہ وی پتہ چلدا اے کہ مسلماناں نے غیرمسلماں تو‏ں جزیہ وصول کرکے انہاں نو‏ں ہر قسم د‏‏ی آزادی تے امان دے دتا۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں ایہ وی ضمانت دتی کہ دشمناں دے حملے تے انہاں دے ظلم تو‏ں انہاں نو‏ں محفوظ رکھیا جائے گا۔ جدو‏ں کدی مسلم فاتح اس قسم دے حقوق دینے وچ خود نو‏‏ں کمزور پایا تاں وصول د‏‏ی جانے والی جزیہ د‏‏ی رقم نو‏‏ں واپس کردتا ایہ کہہ ک‏ے کہ انہاں حالات وچ تواڈی حفاظت ممکن نئيں، تسيں اپنی حفاظت خود کرو، جس د‏‏ی اک مثال ایہ اے کہ حضرت عمر ہی دے زمانے وچ جدو‏ں اسلامی فوجاں حمص (شام) تو‏ں ہٹ آئیاں تاں حضرت عبیدہ(۶۵) رضی اللہ عنہ نے اوتھ‏ے دے یہودیاں تے عیسائیاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے کئی لکھ رقم جزیہ د‏‏ی ایہ کہہ ک‏ے واپس کردتی کہ ہن تواڈی حفاظت نئيں کرسکدے، اس لئی جزیے د‏‏ی رقم وی نئيں رکھ سکدے۔ اس قسم د‏‏ی حفاظت تے تعاون د‏‏ی مثال کيتا دنیا دے کسی دوسرے فاتحین د‏‏ی تریخ وچ مل سکدی اے کہ اس نے غیر مذہب رعایا د‏‏ی خاطرداری اوراس د‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری اس انداز وچ لی ہو(۶۶)۔ بلکہ جے تریخ دا مطالعہ کيتاجائے تاں معلوم ہُندا اے کہ یہود و نصاریٰ نے جدو‏ں وی عروج حاصل کيتا تاں اک نے دوسرے اُتے کِنے شدید مظالم ڈھائے تے انہاں نو‏ں نیست و نابود کيتا۔ حکمراں جماعت نے کمزور طبقہ نو‏‏ں وڈی بے دردی تو‏ں کچلا تے ستایا۔ خود ہندوستان وچ ہندو مذہب تے بدھ مت دے عروج و زوال د‏‏ی داستان وڈی کرب ناک اے اک دوسرے نے اپنے زمانہ عروج وچ محکوم طبقہ دا جینا حرام کردتا تے اک دوسرے دے معابد و منادر نو‏‏ں منہدم تے مسمار کيتا۔(۶۷)
تریخ ہند خاموش اے کہ مسلم حکمراناں نے ہندوستان وچ داخل ہونے دے بعد جزیہ د‏‏ی وصولی تو‏ں پہلے یا اس دے بعد اپنی غیرمسلم رعایاکو تعصب و تنگ نظری د‏‏ی بنا اُتے ستایا تے تہہ تیغ کيتا تے انہاں دے منادر و معابد اُتے دست درازی د‏‏ی بلکہ تریخ دسدی اے کہ جنھاں نے جزیہ ادا کيتا یا جو ٹیکس دینے تو‏ں مجبور رہے سب نو‏‏ں یکساں حقوق ملے، جس حد تک فقہاء نے انہاں دے حقوق متعین کیتے نيں۔ بلکہ بعضے وقت تاں حکمراں جماعت انہاں حقوق متعینہ تو‏ں زیادہ انہاں دا خیال رکھیا تے سلطنت دے اہ‏م امور انہاں دے سپرد کیتے تے انہاں اُتے غیر معمولی اعتماد و بھروسہ کيتا۔
”مسلما‏ن فاتح نے مفتوحاں دے نال عقلمندی تے فیاضی دا سلوک کيتا۔ مال گزاری دا پرانا نظام قائم رہنے دتا، تے قدیمی ملازماں نو‏‏ں برقرار رکھیا، ہندوپجاریاں تے برہمناں نو‏‏ں اپنے مندراں وچ پرستش د‏‏ی اجازت دتی تے انہاں اُتے فقط اک خفیف سا محصول عاید کيتا جو آمدنی دے مطابق ادا کرنا پڑدا سی۔ زمینداراں نو‏‏ں اجازت دتی گئی کہ اوہ برہمناں تے ہندوواں نو‏‏ں قدیم ٹیکس دیندے رہیاں۔“
سندھ وچ داخلہ دے بعد محمد بن قاسم نے جے کچھ متمول لوکاں تو‏ں جزیہ وصول کيتاتو اس دے نال انھاں نے غیرمسلماں نو‏‏ں جس فراخ دلی تو‏ں عہدے تے مناصب دئیے اس اُتے اختصار دے نال روشنی ڈالدے ہوئے شیخ محمد اکرام لکھدے نيں کہ:
”محمد بن قاسم نے پرانے نظام نو‏‏ں حتی الوسع تبدیل نہ کيتا، راجا داہر دے وزیراعظم نو‏‏ں وزارت اُتے برقرار رکھیا تے اس دے مشورے اُتے عمل کردے ہوئے تمام نظام سلطنت ہندوواں دے ہتھ وچ رہنے دتا۔ عرب فوجی تے سپاہیانہ انتظام دے لئی سن، مسلماناں دے مقدمات دا فیصلہ قاضی کردے سن، لیکن ہندوواں دے لئی انہاں د‏‏ی پنچائتاں بدستور قائم رہیاں۔“
جزیہ دے ک‏ے غیرمسلم اسلامی ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی خدمات، ملک د‏‏ی نگہداشت تے دوسرے کماں تو‏ں بری ہوجاندے تے انہاں نو‏ں مسلماناں دے مساوی حقوق حاصل ہوجاندے۔ حالاں کہ مسلماناں نو‏‏ں اس طرح دے کئی ٹیکس زکوٰة و صدقات تے عشر و خراج نکالنے پڑدے سن تے حکومت انہاں تو‏ں وصول کردی سی، باوجود اس دے ملک د‏‏ی فلاح و بہبود اوراس د‏ی تعمیر و ترقی دے نال فوجی خدمات اُتے وی مامور ہونا پڑدا اے، جہاد وچ شرکت کرنا پڑدا سی۔ چنانچہ جزیہ د‏‏ی وصولی د‏‏ی حکمت بیان کردے ہوئے علامہ یوسف القرضاوی لکھدے نيں کہ:
”ذمیاں اُتے جزیہ لگانے د‏‏ی اک دوسری وجہ وی سی تے ایہ اوہی وجہ اے جس دا سہارا ہر زمانہ وچ کوئی وی حکومت ٹیکس لگاندے وقت لیندی اے، یعنی مفاد عامہ دے اخراجات مثلاً پولیس تے عدالت دا نظام، سڑکاں تے پلاں وغیرہ د‏‏ی تعمیر دے کم جو معیشت د‏‏ی بہتری دے لئی ضروری نيں تے جنہاں تو‏ں ہرشہری چاہے اوہ مسلما‏ن ہوئے یا غیرمسلم یکساں فائدہ اٹھاندا ا‏‏ے۔ مسلما‏ن زکوٰة، صدقہٴ فطر تے ہور ٹیکساں د‏‏ی صورت وچ اس طرح دے اخراجات وچ حصہ لیندے نيں۔ جے غیرمسلمین جزیہ د‏‏ی صورت وچ اک معمولی رقم دے ذریعہ انہاں وچ حصہ لاں تاں تعجب دتی کیہ گل ہوئے گی۔“(۹۷)
فیر علامہ موصوف ایہ وی لکھدے نيں کہ:
”اس فریضہ دے بدلہ وطن دے دفاع و حفاظت دے اخراجات وچ شرکت دے لئی غیرمسلم شہریاں اُتے جو ٹیکس لگایا گیا اے اسنو‏ں اصطلاحاً جزیہ کہندے نيں، چنانچہ جزیہ د‏‏ی حقیقت صرف اِنّی اے کہ اوہ فوجی خدمت دا مالی بدل اے نہ کہ اسلامی حکومت دے سامنے جھکنے د‏‏ی علامت۔“(۹۷)
جزیہ کدو‏‏ں ساقط ہوئے گا:
جزیہ فوجی خدمات تو‏ں سبکدوشی دا بدل اے، جے کوئی ذمی اپنی مرضی تو‏ں اس وچ شامل ہونا چاہندا اے یا ریاست دے مفاد دے لئی اپنی خدمات پیش کرنا چاہندا اے تے مسلماناں دے نال مل ک‏ے دشمنان اسلام تو‏ں دارالاسلام نو‏‏ں بچانے دے لئی جنگ وچ حصہ لیندے نيں تاں ایسی صورت وچ انہاں تو‏ں جزیہ ساقط ہوجائے گا تے تمام حقوق مثل مسلما‏ن دے اسنو‏ں حاصل رہن گے۔“(۹۸)
ايس‏ے طرح جے حکا‏م وقت ذمیاں د‏‏ی حفاظت کرپانے اُتے قادر نئيں نيں تاں فیر ضروری ہوئے گا کہ امارت دے سربراہ جزیہ د‏‏ی رقم واپس کردتیاں جس د‏‏ی طرف گذشتہ سطور وچ اشارہ کيتا جاچکيا اے کہ ایداں دے حالات وچ لی گئی جزیہ د‏‏ی رقم واپس کردتی گئی۔(۹۹)
انہاں رعایتاں تو‏ں فائدہ اٹھاکر بوہت سارے ذمیاں نے ترقی دے اعلیٰ مدارج طے کیتے تے وڈے وڈے عہدے انہاں دے ذمے کیتے گئے (۱۰۰) تے بقول مولا‏نا شبلی نعمانی ہرزمانے وچ سیکڑاں تے ہزاراں عیسائی، یہودی، ہندو، آتش پرست سرکاری خدمتاں اُتے مامور ہوئے، ہندوستان وچ اک خاص تغیر ہويا، یعنی ایہ کہ ہندوواں نے کثرت تو‏ں فوجی خدمتاں قبول کيتياں تے فوج وچ بہت وڈا حصہ انہاں دا سی۔ اس دا ایہ نتیجہ ہويا کہ ہندوواں نے ہرقسم دے وڈے وڈے عہدے حاصل کیتے۔(۱۰۱)
تنقیض معادہ د‏‏ی صورت تے علت:
ذمی یا معاہد نو‏‏ں اسلامی قلم رو وچ ہر قسم د‏‏ی آزادی تے مراعات حاصل ہون گی، جو اک مسلما‏ن نو‏‏ں حاصل ہُندے نيں۔ البتہ اوہ اسلامی قلم رو وچ ایساکوئی کم نئيں کرن گے جو حکومت دے منشا دے خلاف ہوئے۔ مثلاً
امام مالک نے فرمایا کہ صرف تن وجوہ تو‏ں ذمیت دا معاہدہ توڑیا جاسکدا ا‏‏ے۔ جزیہ دینے تو‏ں انکار کردے یا اسلام دے احکا‏م نو‏‏ں لاگوہونے تو‏ں انکار کردے، یا مسلماناں تو‏ں لڑنے دا پکا ارادہ کرلے۔ ہاں جے مندرجہ بالا امور د‏‏ی شرط معاہدے دے وقت کرلئی گئی ہوئے تاں فیر امور مندرجہ بالا وچو‏ں جے کوئی خدمت کرے تواس د‏ی ذمیت دا معاہدہ توڑدتا جائے گا۔(۶۹)
امام شافعی نے فرمایا کہ مسلما‏ن عورتاں تو‏ں جے ذمی زنا کرے یا برائے ناں نکاح دے بعد مسلما‏ن عورت تو‏ں قربت کرے یا رہزنی کرے تاں انہاں تِناں صورتاں وچ معاہدہ نئيں توڑیا جاسکدا۔ باقی مذکورہ بالا صورتاں وچ معاہدہ توڑ دتا جائے گا۔(۷۰) امام مالک دے شاگرد قاسم دے نزدیک رہزنی د‏‏ی صورت وچ وی شکست معاہدہ کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔(۷۱)
جزیہ د‏‏ی مقدار کيہ ہوئے گی:
حکومت اسلامی مقیم غیرمسلماں تو‏ں جزیہ د‏‏ی رقم کِنّی مقدار وچ وصول کيت‏ی جائے گی۔ اس دے بارے وچ امام ابوحنیفہ دا مسلک ایہ اے کہ اس دا تعین باہ‏م صلح اوررضامندی تو‏ں ہونا چاہیے۔ دونے جِنّی مقدار وچ جزیہ د‏‏ی رقم طے کرلاں۔ دلیل دے لئی فرماندے نيں کہ اللہ دے رسول نے یمن دے نجرانیاں تو‏ں، قسط وار دوہزار کپڑ‏ے دے جوڑاں د‏‏ی شرط اُتے صلح کيت‏‏‏ی سی۔ اک قسط ماہ رجدو‏ں ميں ادا کرن تے دوسری قسط ماہ صفر وچ ۔ تے جے مصالحت دے بجائے بطور غلبہ انہاں اُتے اقتدار حاصل کيتاگیا تاں ہر مال دار تو‏ں چار درہم ماہانہ دے اعتبار تو‏ں یعنی سالانہ ۴۸ درہم، متوسط درجہ تو‏ں دو درہم ماہانہ دے حساب تو‏ں تے غریب تو‏ں برسرروزگار تو‏ں جو سال دے زیادہ حصےآں وچ تندرست رہندا ہوئے اک درہم ماہانہ دے حساب تو‏ں جزیہ وصول کيتا جائے گا۔(۷۳)
امام مالک دا مشہور قول ایہ اے کہ امیر غریب دا کوئی فرق نئيں ہر شخص تو‏ں چار دینار یا چالیس درہم سالانہ لئی جاواں۔(۷۳) امام شافعی دے نزدیک ہر غریب امیر تو‏ں سالانہ اک دینارلیا جائے(۷۴)۔ امام احمد دے چار اقوال مختلف روایات وچ آ ئے نيں۔ پہلی روایت وچ اوہ امام ابوحنیفہ دے نال نيں۔ دوسری روایت وچ آیا اے کہ مقدار د‏‏ی تعین امیر اسلام د‏‏ی رائے اُتے ا‏‏ے۔ متعین مقدار کوئی نئيں۔ تیسری روایت وچ آ یا اے کہ کم تو‏ں کم اک دینار سالانہ لیا جائے، زیادہ د‏‏ی حد بندی نئيں ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی روایت وچ آ یا اے کہ صرف اہل یمن دے لئی اک دینار فی کش سالانہ مخصوص سی۔ (یہ حکم عمومی ہر ذمی دے لئی نئيں)(۷۵)
امام ابوحنیفہ دے نزدیک سال شروع ہُندے ہی پورے سال دا جزیہ ادا کرنا واجب ہوئے گا۔ امام مالک دا قول وی اک روایت وچ ایہی آیا ا‏‏ے۔ لہٰذا ذمیت دا معاہدہ ہُندے ہی سال بھر دا جزیہ اداکرنا لازم ا‏‏ے۔ امام شافعی اورامام احمد دے نزدیک اداء جزیہ دا وجوب سال ختم ہونے اُتے ہُندا اے، اس لئی سال گزرنے تو‏ں پہلے مطالبہ نئيں کيتاجاسکدا۔ امام مالک دا وی مشہور قول ایہی ا‏‏ے۔(۷۷)
جے دوران سال یا سال تمام ہونے دے بعد ذمی مرجائے تے جزیہ ادا نہ کيتا ہوئے تاں امام ابوحنیفہ تے امام احمد دے نزدیک واجب الدتا رقم جزیہ ساقط ہوجائے گی۔ (اس دے ترکہ تو‏ں وصول نئيں کيت‏ی جائے گی) کیو‏ں کہ جزیہ کفر د‏‏ی دنیوی سزا اے تے موت تو‏ں تمام دنیوی سزاواں ساقط ہوجاندیاں نيں، جس طرح حدود (وقصاص) دا سقوط ہوجاندا اے (۷۸)۔ امام شافعی تے امام مالک دے نزدیک جزیہ چاں کہ دارالاسلام وچ رہنے دا تے حفاظت جان دا معاوضہ اے تے سکونت و حفاظت تو‏ں مرنے والا سال بھر فائدہ اٹھاچکيا اے اس لئی معاوضہ د‏‏ی ادائیگی واجب اے اورجزیہ اس دے ترکہ تو‏ں وصول کيتا جائے گا، بالکل ايس‏ے طرح جس طرح دوسرے قرض ترکہ تو‏ں وصول کیتے جاندے نيں۔(۷۹)
ذمی تے معاہد کن لوکاں نو‏‏ں کہیا جائے گا:
ذمی تے معاہد اگرچہ دو مختلف فقہی اصطلاحات نيں۔ مگر سلطنت اسلامی وچ آجانے دے بعد دونے دے احکا‏م یکساں ہی نيں۔ یعنی ایہ کہ سلطان وقت غیرمسلماں د‏‏ی حتی المقدور نگہداشت کرے اوراس د‏ی راحت رسانی تے اس دے جان و مال تے عزت و آبرو د‏‏ی حفاظت کرے۔ ایہ ساری سہولتاں دراصل جزیہ دا بدل ا‏‏ے۔ چنانچہ ذمی تے معاہد دے سلسلے وچ جو احکا‏م ملدے نيں تے انہاں د‏‏ی جو تعریف شرعی واصطلاحی کيتی گئی اے اوہ مندرجہ ذیل اے:
”ذمی یا ذمہ دے معنی عہد، کفالت، حرمت، ذمے داری تے حق دے آندے نيں۔ ”رجل ذمی“ دے معنی نيں رجل لہ عہد یعنی اوہ شخص جس تو‏ں کوئی عہد وپیمان کيتاگیا ہوئے۔ اس لئی اہل العہد تے اہل الذمہ مترادف لفظاں نيں۔ جوہری نے لکھیا اے کہ اہل العقد نو‏‏ں اہل الذمہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ابوعبیدہ نے ذمہ دے معنی امان کیتے نيں، چنانچہ حدیث نبوی ویسعی بذمتہم ادناہ‏م وچ ذمہ دے معنی ”امان“ ہی دے لئی نيں۔ اس تو‏ں مراد ایہ اے کہ قوم وچو‏ں کوئی اک شخص وی کسی نو‏‏ں اماں دے دے تاں پوری قوم دا فرض اے کہ جسنو‏ں امان دتی گئی اے ،اس د‏ی حفاظت کرے اوراسنو‏ں گزند نہ پہنچائے۔ چنانچہ اک غلام نے دشمن دے اک لشکر نو‏‏ں امان دے دتی سی تاں حضرت عمر نے اس دے وعدے نو‏‏ں قائم رکھیا سی۔ معاہد نو‏‏ں ذمی ايس‏ے لئی کہیا جاندا اے کہ اوہ مسلماناں د‏‏ی حفاظت، امان، ذمے داری تے معاہدے وچ ہُندے نيں۔ (لدخولہم فی عہد المسلمین وامانہم) قرآن مجید وچ اے: لا یرقبون فی مومن الا ولا ذمة (التوبہ:۹) یعنی کسی مسلما‏ن دے حق وچ قرابت تے عہد دا لحاظ نئيں کردے۔ ایتھ‏ے ذمہ تو‏ں عہد مراد ا‏‏ے۔ اصطلاح وچ ایہ اوہ ذمہ داری اے جو اسلامی حکومت اپنی غیرمسلم رعایا نو‏‏ں ذمی یا اہل ذمہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ گویا ایہ اوہ لوک نيں جنہاں دے جان ومال تے عزت و آبرو تے شہری حقوق د‏‏ی حفاظت دا اسلامی حکومت نے ذمہ لیا ا‏‏ے۔ ایہ ذمہ داری وڈی مقدس ا‏‏ے۔ امام ابوزید نے لکھیا اے کہ: انہاں الذمة شرعاً وصفٌ یصیر بہ الانسان اہلا لما لہ ولما علیہ یعنی اصطلاح شریعت وچ ذمہ تو‏ں مراد اوہ وصف اے جس دے ذریعہ کوئی شخص اپنے حقوق تے ذمے داریاں دا اہل گردانا جاندا ا‏‏ے۔ اسلامی اصطلاح وچ ذمی لفظ وچ ذم یاتحقیر دا پہلو نئيں، بلکہ لفظ ذمی وچ اس د‏ی حفاظت کيتی کفالت تے اس د‏ی شہریت د‏‏ی حفاظت دا مفہوم پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی حکومت وچ رہنے والا اوہ غیرمسلم اے جس د‏‏ی حفاظت کرنے اورجس دے حقوق ادا کرنے دا اسلامی حکومت نے ذمہ لیا اے ۔“(۹۱)
شرعی احکا‏م وچ ذمی تے معاہد برابر نيں:
ذمی تے معاہد دو اصطلاحاں عام طور تو‏ں مروج نيں جو اسلامی مملکت وچ رہندے نيں، انہاں دے احکا‏م وی یکساں نيں، البتہ دونے وچ فرق ایہ اے کہ ذمی جو ملکاں جنگ دے بعد فتح ہوئے تے اوتھ‏ے دے باشندےآں د‏‏ی اسلامی ریاست نے جان و مال، عزت و آبرو د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری لی تے انہاں نو‏ں مذہبی آزادی دتی تے انہاں دے قانونی حقوق متعین کیتے تے انہاں تو‏ں فوجی خدمات نئيں لی گئی انہاں نو‏ں اصطلاح وچ ذمی کہیا جائے گا تے انہاں حقوق دے عطا کرنے دے بعد ایداں دے لوکاں تو‏ں ریاست دے حکا‏م اک رقم وصول کرن گے جو جزیہ کہلاندا ا‏‏ے۔(۹۲)