cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بھائی گرداس
واراں
پنجابی وچّ آپ جی دی مہان رچنا "واراں گیان رتناولی" نوں پنچم پاتشاہ سری گورو ارجن دیوَ جی نے آپ جی دی رچنا ’واراں گیان رتناولی’ نوں گربانی دی کنجی کہہ کے نوازیا۔ سکھ اتہاس تے پنجابی ساہت وچّ ایہناں واراں دا اک خاص تھاں ہے۔ گنتی وچّ ایہہ واراں 40 ہن تے ایہناں وچّ 41 ویں وار جو ’وار سری بھگؤتی جی کی’ ناں نال پرسدھ ہے۔
حوالے
گٹھ:سکھ گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:سکھ مت گٹھ:سکھی گٹھ:سکھ مت دا اتہاس گٹھ:بانی کار
ضلع سامساٹ
ضلع سامساٹ ترکی دے صوبہ ادیامان دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
25 اگست
تے اگست دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 8واں مہینا  اے جہڑا جولائی دے مگروں تے ستمبر توں پہلوں آندا اے ۔
حوالے
گٹھ:اگست گٹھ:سال دے دن
کینگیسیپ
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی لینن گراد اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی لوک گنتی مطابق  48,667  اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
زنگی ٹڈوالی پکھی پوچھل
زنگی ٹڈوالی پکھی پوچھل اک کیڑے کھانوالا تے پکھی پوچھل دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:پکھیپوچھل
سیمین مائنٹین نیشنل پارک
سیمین مائنٹین نیشنل پارک ایتھیوپیا دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ایتھیوپیا دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
جانگ یمنگ
جانگ یمنگ ( پیدائش اپریل 1983) اک چینی انٹرنیٹ کاروباری شخصیت ا‏‏ے۔ اوہ 2012 وچ جاری ہونے والی ایپلیکیشن بائٹ ڈانس دے بانی نيں۔ تے خبر د‏‏ی جامع ترقی یافتہ ٹوٹیاؤ تے ویڈیو دے اشتراکی پلیٹ فارم ٹک ٹاک (دیویین) دا آغاز کیتا۔ 2019 تک1 ارب تو‏ں زیادہ ماہانہ صارفین دے نال بائٹ ڈانس د‏‏ی مالیت 75 ارب امریکی ڈالر ہوئے چک‏ی اے، جو اسنو‏ں دنیا دا سب تو‏ں قیمتی آغاز بناندا ا‏‏ے۔ جانگ د‏‏ی ذا‏تی دولت دا تخمینہ 13 ارب امریکی ڈالر اے جو اسنو‏ں چین دا نواں امیر ترین شخص بناندا ا‏‏ے۔
مڈھلا جیون تے کیریئر
جانگ اپریل 1983 وچ پیدا ہويا سی۔ 2001 وچ انہاں نے تیانجن د‏‏ی ننکائی یونیورسٹی وچ داخلہ لیا ، جتھ‏ے انہاں نے مائیکرو الیکٹرانکس د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے 2005 وچ گریجویشن کیتا سی۔ انہاں د‏‏ی اپنی اہلیہ تو‏ں پہلی ملاقات یونیورسٹی وچ ہی ہوئی سی۔
اعزازات تے پہچان
جانگ نو‏‏ں فوربس نے 2013 چائنہ 30 انڈر 30 کی لسٹ وچ شامل کیتا سی۔ 2018 وچ ، اوہ فارچیون میگزین د‏‏ی 40 انڈر 40 لسٹ وچ شامل سن ۔
حوالے
گٹھ:لونگیان دیاں شخصیتاں گٹھ:چینی ارب پتی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1983 دے جم گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شامل اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شامل اے
زارینسک
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی التائی کرائی دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی لوک گنتی مطابق 48,456 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
چک 240 ر ب
چک  240 ر ب   ضلع فیصل آباد دی تحصیل فیصل آباد صدر دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
تیمور
تیمور 6اپریل 1336ء چ ماروالنہر چ کیش دے نیڑے جہڑا کہ ہن شہرسبز اخواندا اے چ جمیا ۔ ایہہ شہر اج دے ازبکستان چ سمرقند توں 50 میل دکھن چ اے۔ تیمور دا باپ تراکائی برلاس قبیلے دا سردار سی جہڑا ترکستان دے علاقے چ رہن والا اک منگول شاہی قبیلہ سی۔ چغتائی بولی چ تیمور دا مطلب "فولاد" ہندا اے ۔
امیر تیمور تیموری سلطنت دا بانی تے اک تریخ عالم دا اک عظیم جنگجو حکمران سی تیمور دے استاد دا ناں علی بیگ سی کہیا جاندا اے کہ استاد علی بیگ اپنے طالب علماں کوسبق یاد کرانے دے لئی ڈنڈے دا استعمال کردے سن لیکن انہاں نے کدی وی تیمور نو‏‏ں نئيں ماریا کیونجے تیمور ہمیشہ اپنا سبق یاد کرلیندا سی اک دن علی بیگ نے تیمور دے والد نو‏‏ں بولا ک‏ے کہیا کہ اس بچے د‏‏ی قدر جان ایہ نا صرف ذہین تے دوسرے بچےآں تو‏ں بہت اگے اے بلکہ اس وچ ناقابلہ یقنین صلاحیتاں نيں تیمور نے تن سال وچ قرآن حفظ ک‏ر ليا سی گویا صرف دس سال د‏‏ی عمر وچ اوہ قرآن حافظ بن چکيا سی امیر تیمور اک تورک قبیلے برلاس نال تعلق رکھدا سی جس دا چنگیز خان دے خاندان تو‏ں قریبی تعلق سی امیر تیمور دا تعلق سمرقند تو‏ں سی اوہ سمرقند دے نیڑے اک پنڈ ’’کیش‘‘ وچ پیدا ہويا اس دے والدین معمولی درجے دے زمیندار سن امیر تیمور دریائے جیحاں دے شمالی کنارے اُتے واقع شہر سبز (جس نو‏‏ں کش وی کہندے نيں) وچ پیدا ہويا ایہ علاقہ اس وقت چغتائی سلطنت وچ شامل سی جو زوال د‏‏ی منازل طے کر رہ‏ی سی چغتائی حکمران بے بس ہوچکے سن تے ہر جگہ منگول تے ترک سردار اقتدار حاصل کرنے دے لئی اک دوسرے تو‏ں لڑ رہے سن تخت نشین ہونے دے بعد اس نے صاحب قران دا لقب اختیار کيتا(علوم نجوم د‏‏ی رو تو‏ں صاحب قران اوہ شخص کہلاندا اے جس د‏‏ی پیدائش دے وقت زہرہ تے مشتری یا زحل تے مشتری اک ہی برج وچ ہاں ایسا شخص اقبال مند، بہادر تے جری سمجھیا جاندا اے مجازا اپنے دور دا عظیم ترین حکمران) امیر تیمور نے اپنی زندگی وچ بیالیس ملک فتح کیتے اوہ دنیا دے چند نادر لوکاں وچ وی شامل ہُندا اے تیمور د‏‏ی اک خاص گل ایہ سی کہ اوہ اک وقت وچ اپنے دونے ہتھو‏ں تو‏ں کم لے سکدا سی اوہ اک ہتھ وچ تلوار اُٹھاندا سی تے دوسرے ہتھ وچ کلہاڑا۔
فتوحات
بلخ وچ تخت نشین ہونے دے بعد تیمور نے انہاں تمام علاقےآں تے ملکاں اُتے قبضہ کرنا اپنا حق تے مقصد قرار دتا جنہاں اُتے چنگیز خان د‏‏ی اولاد حکومت کردی سی اس غرض تو‏ں اس نے فتوحات تے لشکر کشی دے ایداں دے سلسلے دا آغاز کيتا جو اس د‏ی موت تک پورے سینتیس سال جاری رہیا امیر تیمور دے ابتدائی چند سال چغتائی سلطنت دے باقی ماندہ حصےآں اُتے قبضہ کرنے وچ صرف ہوئے گئے اوہ کاشغر تے خوارزم اُتے قابض ہوئے گیا اس دے بعد اس نے خراسان دا رخ کيتا تے ہرات دے خاندان کرت نو‏‏ں اطاعت اُتے مجبور کيتا اگلے سال نیشاپور تے اس دے نواح اُتے قندھار تے سیستان اُتے قبضہ کيتا امیر تیمور نے ایران د‏‏ی مہم دا آغاز کيتا جو "یورش سہ سالہ" کہلاندی اے تے اس مہم دے دوران وچ ماژندران تے آذربائجان تک پورے شمالی ایران اُتے قابض ہوئے گیا اس مہم دے دوران وچ اس نے گرجستان اُتے وی قبضہ کيتا۔
روس د‏‏ی مہم
امیر تیمور نے سیر اوردہ یعنی خاندان سرائے دے خان توقتمش دے خلاف لشکر کشی د‏‏ی جو فوجی نقطہ نظر تو‏ں فن حرب دا اک عظیم کارنامہ سمجھی جاندی اے سرائے دے خان توقتمش نو‏‏ں سائبیریا دے آق اوردہ خاندان دے حکمران ارس خان نے تخت تو‏ں بے دخل کر دتا سی تیمور نے توقتمش د‏‏ی مدد کيت‏ی تے اسنو‏ں دوبارہ تخت دلادتا لیکن توقتمش خوارزم نو‏‏ں اپنی سلطنت دا اک حصہ سمجھدا سی اس لئی اس نے تیمور دا احسان مننے د‏‏ی بجائے تیمور تو‏ں خوارزم د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کر دتا خوارزم دونے حکمراناں دے درمیان وچ اک مستقل نزاع بن گیا تے اسنو‏ں حاصل کرنے دے لئی توقتمش بار بار تیموری مملکت اُتے حملہ آور ہويا کدی سیر دریا تے خوارزم دے راستے تے کدی قفقاز تے آذربائجان دے راستے تیمور نے توقتمش د‏‏ی سرکوبی دے لئی دو مرتبہ روس اُتے لشکر کشی د‏‏ی انہاں وچ پہلی لشکر کشی سیر دریا یعنی دریائے سیحاں دے راستے کيتی گئی امیر تیمور اپنے عظیم لشکر نو‏‏ں قازقستان دے راستے جنوبی ارتش تے یورال تک بے آب و گیاہ میداناں تے برف زاراں تو‏ں کامیابی تو‏ں گزار دے لے گیا تے دریائے قندزجہ دے کنارے موجودہ سمارہ دے نیڑے توقتمش نو‏‏ں اک خونریز جنگ وچ شکست دتی۔
ایران اُتے لشکرکشی
روس د‏‏ی مہم تو‏ں واپسی دے بعد امیر تیمور نے ایران وچ نويں لشکر کشی دا آغاز کيتا جو "یورش پنج سالہ" کہلاندی اے اس مہم دے دوران وچ اس نے ہمدان، اصفہان تے شیراز فتح کيتا آل مظفر د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کيتا تے بغداد تے عراق تو‏ں احمد جلائر نو‏‏ں بے دخل کيتا اس طرح اوہ پورے ایران تے عراق اُتے قابض ہوئے گیا امیر تیمور ایران د‏‏ی مہم تو‏ں فارغ ہوک‏ے حالے تبریز واپس ہی آیا سی کہ اسنو‏ں اطلاع ملی کہ توقتمش نے دربند دے راستے اُتے حملہ کر دتا اے امیر تیمور نے دریائے تیرک دے کنارے 18 اپریل 1395ء نو‏‏ں توقتمش نو‏‏ں اک اورشکست فاش دتی اس دے بعد تیمور نے پیش قدمی کرکے سیر اوردہ دے راجگڑھ سرائے نو‏‏ں تباہ و برباد کر دتا تے اس د‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجادی اس مہم دے دوران وچ تیمور استراخان، ماسکو، کیف تے کریمیا دے شہراں نو‏‏ں فتح کردا ہويا براستہ قفقاز، گرجستان تے تبریز دے بعد سمرقند واپس آ گیا۔
تیمور پنجاب چ
تیمور 1398 چ پنجاب نو فتح کیتا۔
فتح شام
1399ء وچ تیمور سمرقند تو‏ں اپنی آخری تے طویل ترین مہم اُتے روانہ ہويا تبریز پہنچ ک‏ے اس نے سلطان مصر دے پاس سفیر بھیجے جنہاں نو‏ں قتل کر دتا گیا چنانچہ تیمور سلطان مصر د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ ہويا جو احمد جلائر د‏‏ی مدد تے حوصلہ افزائی کردا سی حلب، حماہ، حمص تے بعلبک فتح کردا ہويا دمشق پہنچیا تے حسب دستور لوکاں دا قتل عام کيتا تے شہر وچ اگ لگادی اس دے بعد اوہ بغداد آیا لیکن احمد جلائر اس دے بغداد پہنچنے تو‏ں پہلے ہی فرار ہوئے ڄکا سی۔
جنگ انقرہ
اس دوران وچ سلطان بایزید یلدرم نے احمد جلائر تے قرہ یوسف د‏‏ی تحریک اُتے جو اس دے پاس پناہ گزین سن، ایشیائے کوچک وچ تیموری علاقےآں اُتے حملہ کر دتا۔ تیمور نے اختلافات نو‏‏ں خط کتابت دے ذریعے حل کرنا چاہیا لیکن جدو‏ں اس وچ کامیابی نہ ہوئی تاں اس نے سلطنت عثمانیہ اُتے لشکر کشی کردتی۔ سیورس دا دفاع کرنے والے 4 ہزار سپاہیاں نو‏‏ں زندہ دفن کر دتا۔ بایزید اس وقت قسطنطنیہ (استنبول) دے محاصرے وچ مصروف سی۔ تیمور دے حملے د‏‏ی اطلاع ملی تاں محاصرہ اٹھاکر فورا اناطولیہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ انقرہ دے نیڑے 21 جولائ‏ی 1402ء نو‏‏ں دونے دے درمیان وچ فیصلہ کن جنگ ہوئی جو جنگ انقرہ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ بایزید نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ گرفتار ک‏ر ليا گیا لیکن تیمور اس دے نال عزت و احترام تو‏ں پیش آیا۔ مصر دے مملوک سلطان نو‏‏ں جدو‏ں اطلاع ملی کہ تیمور نے بایزید جداں طاقتور حکمران نو‏‏ں شکست دے ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا تاں سفیر بھیج نو‏‏ں تیمور د‏‏ی اطاعت کرلئی- مصر وچ تیمور دے ناں دا سکہ ڈھالیا تے مکہ تے مدینہ وچ اس دے ناں دا خطبہ پڑھنے دا حکم دتا۔
انتقال
سمرقند واپس آنے دے بعد تیمور نے چین اُتے حملے د‏‏ی تیاریاں شروع کر دتیاں۔ چین وچ اک زمانے وچ چنگیز خان د‏‏ی اولاد دے قبضے وچ رہ چکيا سی اس لئی تیمور اس اُتے وی اپنا حق سمجھدا سی۔ اس دے علاوہ تیمور کفاران چین دے خلاف جہاد کرکے اس خونریزی د‏‏ی تلافی کرنا چاہندا سی جس دا شکار ہن صرف مسلما‏ن ہوئے سن ۔ سردیاں شباب اُتے سن تے تیمور بوڑھا سی۔ سیر دریا نو‏‏ں پار کرکے جو منجمد ہوچکيا سی جدو‏ں اوہ اترار پہنچیا تاں اس د‏ی طبیعت خراب ہوئے گئی تے ايس‏ے جگہ 18 فروری 1405ء نو‏‏ں اس دا انتقال ہوئے گیا۔ اس د‏ی لاش سمرقند لیا ک‏ے دفنائی گئی۔ لڑیائیاں وچ زخم کھانے د‏‏ی وجہ تو‏ں تیمور دا دایاں ہتھ شل ہوئے گیا سی تے سجے پیر وچ لنگ سی۔ اس لئی مخالف مورخین اسنو‏ں حقارت تو‏ں تیمور لنگ لکھدے سن ۔
تیمور بحیثیت فاتح تے حکمران
فتوحات د‏‏ی وسعت دے لحاظ تو‏ں تیمور دا شمار سکندر اعظم تے چنگیز خان دے نال دنیا دے تن سب تو‏ں وڈے فاتح سپہ سالاراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ فتوحات د‏‏ی کثیر وچ اوہ شاید چنگیز تو‏ں وی بازی لے گیا۔ چنگیز دے مفتوحہ علاقےآں دا طول مشرق تو‏ں مغرب تک بہت زیادہ سی لیکن شمالا جنوبا عرض تیمور دے مقابلے وچ کم سی۔ فیر چنگیز د‏‏ی سلطنت دا اک وڈا حصہ اس دے سپہ سالاراں نے فتح کيتا سی جدو‏ں کہ تیمور دہلی تو‏ں ازمیر تک تے ماسکو تو‏ں دمشق تے شیراز تک ہر جگہ خود گیا تے ہر جنگ وچ خود شرکت کيتی۔ چنگیزجنگ کيت‏ی منصوبہ بندی اچھی کر سکدا سی جدو‏ں کہ تیمور میدان جنگ وچ فوجاں نو‏‏ں لڑیانے وچ استاد سی۔ 1393ء وچ کلات تے تکریت دے ناقابل تسخیر پہاڑی قلعےآں د‏‏ی تسخیر اس د‏ی اس صلاحیت دا وڈا ثبوت سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
(چنگیز تے تیمور د‏‏ی جنگی صلاحیتاں دے تقابل دے لئی ویکھو ہیرلڈ لیمب د‏‏یاں کتاباں "چنگیز خان" تے "تیمور"۔ انہاں دونے کتاباں دا مولوی عنایت اللہ نے اردو وچ ترجمہ کيتا اے )
تیمور د‏‏ی بحیثیت اک سپہ سالار حیرت انگیز صلاحیتاں تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا لیکن اس نے اس خداداد صلاحیت تو‏ں جو کم لیا اوہ اسلامی روح دے خلاف سی۔ اس د‏ی ساری فتوحات دا مقصد ذا‏تی شہرت تے ناموری دے علاوہ تے کچھ نئيں سی۔ اس لحاظ تو‏ں اوہ خالد بن ولید، محمود غزنوی، طغرل تے صلاح الدین ایوبی دے مقابلے وچ پیش نئيں کيتا جاسکدا۔ اوہ انتقام دے معاملے وچ بہت سخت سی۔ مخالفت برداشت نئيں کر سکدا سی۔ اوہ مسلما‏ن ہونے دے باوجود خونریزی تے سفادی ميں چنگیز خان تے ہلاکو خان تو‏ں کم نئيں سی۔ دہلی، اصفہان، بغداد تے دمشق وچ اس نے جو قتل عام کیتے انہاں وچ ہزاراں بے گناہ موت دے گھاٹ اتار دتے گئے۔ اوہ انتقام د‏‏ی شدت وچ شہر دے شہر ڈھادیندا سی۔ خوارزم، بغداد تے سرائے دے نال اس نے ایہی کيتا۔ صرف مسجد، مدرس‏ے اورخانقاہاں غارت گری تو‏ں محفوظ رہدیاں سن۔ حقیقت ایہ اے کہ اس معاملے وچ منگولاں د‏‏ی طرح اوہ وی اللہ دا عذاب سی۔
تیمور نے توقتمش، بایزید یلدرم تے سلطان مصر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے عالم اسلام د‏‏ی دو وڈی طاقتاں نو‏‏ں ختم تاں کر دتا لیکن انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جو خلا پیدا ہويا اس کوپر نہ کرسکیا۔ جے بایزید د‏‏ی طاقت ختم نہ ہُندی تاں بلقان دا علاقہ ڈیڑھ سو سال پہلے مسلماناں دے قبضے وچ آچکيا ہُندا۔ سرائے د‏‏ی مملکت د‏‏ی تباہی وی اسلامی دنیا دے لئی اچھی ثابت نہ ہوئی۔ سرائے د‏‏ی طاقتور مملکت دے ختم ہونے تو‏ں ماسکو د‏‏ی نويں طاقت ابھرنے دے لئی راستہ صاف ہوئے گیا۔ تیمور نے روس وچ توقتمش دے خلاف تے ایشیائے کوچک تے مصر وچ سلطنت عثمانیہ تے مملوکاں دے خلاف جو لشکر کشی د‏‏ی اگرچہ اسيں اس دا الزام تیمور اُتے نئيں رکھ سکدے کیونجے اس نے اپنی طرف تو‏ں صلح و صفائی تو‏ں مسئلہ حل کرنے د‏‏ی پوری کوشش کيت‏ی سی، لیکن انہاں لشکر کشیاں دے نتیجے وچ دنیائے اسلام نو‏‏ں جو نقصان پہنچیا اس تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا۔
بہرحال اس حقیقت تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا جس علاقے وچ تیمور نے اپنی مستقل حکومت قائم کيتی اوتھ‏ے اس نے قیام امن تے عدل و انصاف، خوشحالی تے ترقی دے سلسلے وچ قابل قدر کوششاں کيتی۔ برباد شدہ شہراں نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا تے تجارت نو‏‏ں فروغ دتا۔
سمرقند
تفصیلی مضمون دے لئی سمرقند دار السلطنت سمرقند اُتے اس نے خاص توجہ دتی۔ ہیرلڈ لیمب لکھدا اے جس وقت سمرقند اُتے تیمور دا تسلط ہويا اوتھ‏ے سوائے کچھ کچی اِٹاں تے لکڑی مکاناں دے کچھ تے نہ سی مگر ایہی کچی اِٹاں تے لکڑی دا شہر تیمور دے ہتھو‏ں وچ آک‏ے ایشیا دا روم بن گیا۔ اوہ ہر مفتوحہ علاقے تو‏ں صناعاں، دستکاراں، فنکاراں، عالماں تے ادیباں نو‏‏ں پھڑ پھڑ کر سمرقند لے آیا تے اپنے راجگڑھ نو‏‏ں نہ صرف شاندار عمارتاں دا شہر بنادتا بلکہ علم وادب دا مرکز وی بنادتا۔ اچھی گل ایہ ہوئی کہ اس د‏ی اولاد نے اس ہی د‏‏ی آخری الذکر روایات نو‏‏ں اپنایا جس د‏‏ی بدولت وسط ایشیا دے تیموری دور نو‏‏ں تریخ وچ اک ممتاز مقام مل گیا۔
تیمور نے سمرقند د‏‏ی شہر پناہ درست کيتی۔ شہر دے دروازےآں تو‏ں وسط شہر دے بازار راس الطاق تے شہر تو‏ں دریا تک چوڑی چوڑی سڑکاں تعمیر کراواں۔ جنوب دے پہاڑاں اُتے قائم مکانات نو‏‏ں گرا کر قلعہ تعمیر کرایا۔ باغاں دے گرد دیواراں تے جابجا پانی دے تالاب بنوائے۔ سمرقند د‏‏ی عمارتاں اس وقت تک خاکی رنگ د‏‏ی ہودیاں سن لیکن ہن در و دیوار، برج تے گنبد فیروزی رنگ دے ہوئے گئے تے اس لاجوردیرنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں سمرقند نو‏‏ں گوک کند یعنی نیلاشہر کہیا جانے لگا۔ تیمور دے زمانے وچ صرف ارک دے علاقے د‏‏ی آبادی ڈیڑھ لکھ سی۔ ایہ علاقہ قلعہ تے اس تو‏ں متصل سی۔ مغل حکمران بابر جو تیمور دے انتقال دے اک سو سال بعد اس وقت سمرقند پہنچیا جدو‏ں اوہ اپنی ماضی د‏‏ی دلکشی وی کھوچکيا سی لیکن اس نے اپنی کتاب تزک بابری وچ شہر دا حال کچھ اس طرح لکھیا اے :
"سمرقند د‏‏ی مشہور ترین عمارتاں وچ امیر تیمور دا محل اے جو ارک سرائے دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ محل دے بعد ایتھ‏ے د‏‏ی جامع مسجد اول درجے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس دے پیش طاق اُتے لکھی ہوئی آیت کریمہ "اذ یرفع ابراھیم القواعد" اس قدر جلی حروف میژں اے کہ اک کوس تو‏ں پڑھی جاندی ا‏‏ے۔ امیر تیمور دے بنائے ہوئے دو باغ وی سمرقند دے عجائبات وچو‏ں نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:بادشاہ گٹھ:جرنیل گٹھ:ترکستان گٹھ:ترک گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترک لوک
میہر متل
مڈھلا جیون
میہر متل دا جنم پنجاب ،بھارت دے مالوا خطے دے ضلع بٹھنڈہ دے پنڈ چگھے خورد وکھے 24 ستمبر، ] نوں ہویا، متل نے 10ویں توں لے کے بی.اے. تکّ بٹھنڈہ توں ہی حاصل کیتی۔ اس توں بعد اوہ استاد بنیا اتے 2-3 سال تکّ ٹیچر رہا۔ متل پیشے وجوں وکیل سی، اس نے چندی گڑھ وچّ اٹھ سال ٹیکس-وکیل وجوں تجربہ کیتا، پر اس اندرلے کلاکار نے اس نوں پورن طور تے اداکاری دے سپرد کر دتا۔
فلمی جیون
میہر متل نے اپنا فلمی جیون فلم ‘ولائتی بابو’، ‘دو مداری’ آدی توں شروع کر کے ہن تکّ سینکڑے فلماں وچّ کم کیتا۔ پنجابی فلماں دے اداکار ورندر، اداکارہ پریتی سپرو اتے میہر متل دی تکڑی پنجابی فلماں دی پرسدھ تکڑی بن گئی۔ کئی فلماں جویں ‘یاری جٹّ دی’، ‘بٹوارا’، ‘جٹّ سورمے’، ‘نمو’، ‘جٹّ تے زمین’ آدی اس تکڑی نے دتیاں۔ میہر متل تے وکھ-وکھ سمیں دوران دو ارتھی ڈائلاگ بولن دے دوش لگدے آئے ہن۔ میہر متل دی اداکاری والیاں فلماں وچوں ‘بابل دا وہڑھا’ (1983), ‘بھلیکھا’ (1986), ‘پتّ جٹاں دے’ (1981), لونگ دا لشکارا، پینگھاں پیار دیاں، جیجا سالی، دوجا ویاہ، معاملہ گڑبڑ اے، نمو، رانجھن میرا یار، سوہنی مہینوال،بابل دا وہڑھا، دو مداری، پٹواری، سرپنچ، اچا در بابے نانک دا، بلبیرو بھابی، پتّ جٹاں دے، ولائتی بابو، چن پردیسی آدی اجہیاں فلماں ہن، جو پنجابی فلمی جگت لئی یادگار ہن۔ اس توں علاوہ اس نے ‘قربانی جٹّ دی’(1994) وچّ وچّ دھرمندر اتے گرداس مان نال وی کم کیتا، جس دی نرماتا پریتی سپرو سی۔ میہر متل نے دو فلماں ‘امبے ماں جگدمبے ماں’ اتے ‘ولائتی بابو’ نردیش وی کیتیاں۔
سنمان
میہر متل دا دادا صاحب پھالکے ایوارڈ دی 136ویں جینتی موقعے ممبئی وکھے اوہناں دے پنجابی فلمی جگت لئی دتے یوگدان لئی 'دادا صاحب پھالکے اکادمی' ولو سنمان کیتا گیا۔
موت
میہر متل جیون دے انتلے سمیں کئی دن راجستھان دے ماؤٹ آبو وکھے برہم کماری آشرم وچّ جیرے علاج سن۔ اوہناں دی موت 22 اکتوبر 2016 نوں لمبا سماں بیمار رہن کرکے ہوئی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجابی اداکار گٹھ:پنجابی فلمی اداکار گٹھ:1934ء دے جم گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو گٹھ:2016ء دیاں موتاں
27 اگست
تے اگست دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 8واں مہینا  اے جہڑا جولائی دے مگروں تے ستمبر توں پہلوں آندا اے ۔
حوالے
گٹھ:اگست گٹھ:سال دے دن
ضلع سنسک
ضلع سنسک ترکی دے صوبہ ادیامان دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:صوبہ ادیامان دے ضلعے گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
رہیپیڈورا سپرفلوا
رہیپیڈورا سپرفلوا اک کیڑے کھانوالا تے پکھی پوچھل دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:پکھیپوچھل
دهستان کوهستان (بہشهر)
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان بہشہر دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان بہشہر ، صوبہ مازندران چ اے ۔
میساچیوسٹس
میساچیوسٹس امریکہ دا اک صوبہ اے۔ ایدھے دکھن ول رہوڈز آئلینڈ تے کنکٹیکٹ، لیندے ول نیو یارک اے، نیو ہیمپشائر تے ورمونٹ اتر وچ نیں تے وڈا سمندر اوقیانوس ایدہے چڈھدے پاسے اے۔
ناں
میساچیوسٹس دا ںاں پرانے امریکی شبد توں پیا جیدا مطلب وڈے پہاڑ دے کول اے۔
اکانڈا نیشنل پارک
اکانڈا نیشنل پارک گیبون دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:گیبون دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
جؤ
جؤ گھآ ٹبر دا اک بوٹا تے اک اہم دینے والی فصل اے۔ ایہ انسان دیاں پہلیاں اگایئیاں گیآں فصلاں وجوں اک تے ہجے اک وڈے تھاں تے اگائی جارئی اے۔ ایہ انسانی کھان پین دے نال جانوراں دے چارے تے بیر تے ہور الکوحل والے شربتاں وچ ورتی جاندی اے۔ 2007 وچ ایہ ہوند تے اگائی تھاں وچ چوتھے نمبر تے سی۔
بائٹ ڈانس
بائٹ ڈانس(یا بیجنگ بائٹ ڈانس ٹیکنالوجی کمپنی لمیٹڈ ) اک چینی انٹرنیٹ ٹیکنالوجی کمپنی اے جو بیجنگ وچ واقع کئی مشین لرننگ تو‏ں چلنے والے مواد دے پلیٹ فارم اُتے کم کردی ا‏‏ے۔  اس د‏ی بنیاد جانگ یمنگ نے 2012 وچ رکھی سی۔
حوالے
گٹھ:بیجنگ وچ قائم کمپنیاں گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شامل اے  گٹھ:انٹرنیٹ
ضلع ٹٹ
ضلع ٹٹ ترکی دے صوبہ ادیامان دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:صوبہ ادیامان دے ضلعے گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
رہیپیڈورا سیسیمی
رہیپیڈورا سیسیمی اک کیڑے کھانوالا تے پکھی پوچھل دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:پکھیپوچھل
باتیک پلیٹو نیشنل پارک
باتیک پلیٹو نیشنل پارک گیبون دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:گیبون دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
29 اگست
تے اگست دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 8واں مہینا  اے جہڑا جولائی دے مگروں تے ستمبر توں پہلوں آندا اے ۔
حوالے
گٹھ:اگست گٹھ:سال دے دن
اوترادنی
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی سمارا اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی لوک گنتی مطابق 48,359 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
یارتسیوو
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
میل
میل لمبائی دا ناپ اے۔ اے کئی دیساں وچ استعمال ہوندا اے۔ اک میل برابر تھلے دتیاں گئیاں ناپاں دے برابر اے۔
میسولینی
thumb|right| بینیتو امیلکارے آندریا مسولینی [29 جون 1883ء - 28 اپریل 1945] اٹلی دا وزیر اعظم سی جسنے 1922ء توں 1943ء تک راج کیتا ۔ اسنے اٹلی چ فاشسٹ حکومت قائم کیتی تے نیشلزم ، فوجی طاقت تے مرتکز غیر کیمونزم حکومت دے نال نال سخت قنون متعارف کرائے ۔ اکو جہے خیالات دے حامی ہون دی وجہ توں اوہ جرمنی دے آمر ایڈولف ہٹلر دا ساتھی بنیا ۔ نازی جرمنی دے اتحادی دے طور تے مسولینی 1940ء چ دوجی جنگ عظیم چ شامل ہوئیا تے محوری طاقتاں دی شکست دے نتیجے چ 3 سال بعد اتحادی فوجاں اٹلی چ داخل ہوئیاں ۔ اپریل 1945ء چ آسٹریا فرار ہون دی کوشش چ مسولینی پھڑیا گئیا تے کومو جھیل دے کنارے انقلابیاں نے اسنوں پھانسی دے دی ۔
ضلع ارتوین
ضلع ارتوین ترکی دے صوبہ ارتوین دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے Artvin
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
لمی پوجھلوالی پکھی پوچھل
گٹھ:پکھیپوچھل
26 اگست
تے اگست دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 8واں مہینا  اے جہڑا جولائی دے مگروں تے ستمبر توں پہلوں آندا اے ۔
حوالے
گٹھ:اگست گٹھ:سال دے دن
چک 241 ر ب
چک  241 ر ب   ضلع فیصل آباد دی تحصیل فیصل آباد صدر دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
چوسوووئی
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی پرم کرائی دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی لوک گنتی مطابق  46,740  اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
فلپائن کانگریس
فلپائن کانگریس (Congress of the Philippines) (Kongreso ng Pilipinas) فلپائن د‏‏ی قومی مقننہ ا‏‏ے۔ ایہ دو ایوانیت اے جس وچ ایوان بالا سینٹ تے ایوان زیريں ایوان نمائندگان فلپائن شامل ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
* گٹھ:حکومت فلپائن گٹھ:دوایوانی مقننہ گٹھ:فلپائن د‏‏ی سیاست گٹھ:قومی مجالس قانون ساز گٹھ:قومی مقننہ گٹھ:صفحات مع گراف
ہوائی کاؤنٹی
ہوائی امریکی صوبے ہوائی دی اک کاؤنٹی اے۔
تارا
تارہ اسمان تے کسے وڈے چمکدے گولے نوں کہیا جاندا اے جیہڑا پلازمہ نال بݨیا ہویا تے گریوٹی نال جڑیا ہویا ہوندا اے۔ سورج وی اک تارہ اے جیہڑا زمین نوں گرمی تے چانݨ دیݨ دی اک وڈی تھاں اے۔ دوجے تارے وی رات نوں اکھ نال ویکھے جاسکدے نیں اگر وشکار کوئی روک ناں ہووے۔ اوہ اپنے چوکھے پینڈے باجوں لشکدے نقطے لگدے نیں۔ پرانے ویلیاں توں اسمان تے دسدے تاریاں نوں تارہ چرمٹاں وچ ونڈیا ہویا اے تے چوکھے لشکدے تاریاں دے اپنے ناں وی ہے نیں۔ تارہ گروواں نے صدیاں پہلاں توں تاریاں دے نقشے تے اوہناں دیاں گٹھاں بنایاں ہویاں نیں۔
تارے دے اندر اوہدے گڑھ وچ ہائیڈروجن ہیلیم وچ پلٹدی اے تے ایہدے باجھوں گرمی تے انرجی ایہدے وشکار توں ایہدی اتلی پدھر تے آوندی اے جیہدے چانݨ نال تارہ لشک ماردا اے۔ اک تارہ پہلے کٹھی ہوئی گیس ہوندی اے جیہدا مادہ ہائیڈروجن نال بنیا ہوندا اے ایہدے نال کچھ ہیلیم تے ہور گیساں وی ہوندیاں نیں۔ جدوں ایہ کٹھی ہوکے جڑ جاندی اے تے فیر ایہدے اندر ہائیڈروجن ہیلیم وچ پلٹن لگ جاندی اے تے ایس کم وچ انرجی تے چانݨ باہر نکلدا اے۔ جدون ایہدے اندر دا سارا ہائیڈروجن بالن مک جاندا اے تے ایہ پھل جاندا اے تے لال ہوجاندا اے۔ ایہدے کچھ انگ ہور تاریاں دے کم آوندے نیں جے ایہدے اندر بھارے عنصر ہون تے فیر ایہ تاریاں دی اک نویں نسل بنے گی تے اندر دا گڑھ اک نیٹرون تارا یا کالا سوراخ وی بن سکدا اے۔ ہائیڈروجن نوں چھڈ کے دوجے سارے عنصر تاریاں وج بنے نیں۔
اک تارہ گرو کسے تارے دا سپیکٹرم، لشک تے چال دیکھ کے اوہدا ماس، عمر، کیمائی بنتر تے ہور گلاں جاݨ سکدا اے۔ کسے تارے دا ماس اوہدے اگے وادھے تے اوہدے انت بارے دسدا اے۔ اوہدے گرمی ناپ، کمن تے قطر توں اوہدیاں ہور گلاں پتہ لگدیاں نیں۔ ہرٹزسپرنگ رسل ڈائیاگرام تے گرمی ناپ تے لشک ویکھ کے تارے دی عمر تے تے اگے ودھن دی حالت ناپی جاسکدی اے۔
اک تارہ اپنے مڈھ ویلے گیساں دا بدل ہوندا اے جیہدے وچ ہائیڈروجن سبھ توں زیادہ تے کجھ ہیلیم تے کجھ ہور عنصر ہوندے نیں۔ ایہ ماس کٹھا ہوکے سنگنا ہوندا اے جدوں چوکھا سنگھنا ہوجاندا اے تے ہائیڈروجن ہیلیم وچ پلٹن لگ جاندی اے تے ایس کم وچ انرجی تے چانن نکلدے نیں ایہ چانن انرجی تارے دی گری توں ٹردی ایہدی پدھر تے آندی اے تے چار چفیرے پھیلدی اے۔ جدوں تارے وچ ایہ ہائیڈروجن بالن مکدا اے تے ایہ تارہ لال جن بندا اے۔ تارے دے کج انگ اس پاس دے محول وچ رلدے نیں تے بھاری عنصر دوجے تاریاں وچ جاندے نیں۔ تارہ فیر نکے تارے نیوٹرون تارے تے اگر تارہ چوھا ودھا ہوے تے فیر کالے مورے وج پلٹدا اے۔
دوہرا تارہ یا کئی تارہ پربندھ دو یا چوکھے تاریاں دی ٹولی ہوندی اے جیہڑی کھچ نال جڑی ہوندی اے تے اک دوجے دے دوالے پکے چکراں وچ کمدے نیں۔ ایہ اگر چوکھے نیڑے ہون تے فیر ایہناں دی کھچ ایہناں دے اگلے جیون تے اثر پاندی اے ۔ جوکھے تارے کھچ باجوں رل کے تاریاں دی وڈی ٹولی بݨاندے نیں جیہنوں تارہ گچھا یا تارہ سمندر کیندے آں۔
تارے ویکھن دی تریخ
تاریاں دا صدیاں توں انسانی رہتل وچ کم ریا اے۔ ایہ مزہب وچ ورتے جاندے رۓ، سفر کرن لگیاں ایہناں نال راہ لبیا جاندا سی تے اپنے تھاں ٹکانے نوں لبن لئی وی ایہ کم اندے سن۔ کئی پرانے تارہ گرو ایس سوچ ول سن جے تارے اسمان تے پکے ٹنگے ہوۓ نیں تے اوہ ہلدے جلدے نئیں۔ اوہناں تارہ گروواں نیں تاریاں دے چرمٹ بناۓ تے ایدھے نال اوہ پاندھیاں دی ٹور نوں ویکھدے سن۔ سورج دی ٹور توں سورجی یا گریگری کلنڈر بنایا گیا جیہڑا ایس ویلے ساری دنیا تے لاگو اے۔
تاریاں دا سب توں پرانا تے ٹھیک نقشہ مصری تارہ پڑھت وچ 1534 م پ ورے پہلے بنایا گیا ۔ تاریاں دی سب توں پرانی گٹھ 1531–1155 م پ وچ پرانے عراق وچ بنائی گئی ۔
جاؤل
جاؤل توانائی نوں ناپنے دا ناپ اے۔ اک جاؤل توانائی دا اوہ ناپ اے جو اک کلوگرام جوکھ نوں سمندری پدھر تے 10 سینٹی میٹر اونچائی تک چکن وچ لگدی اے۔ اک جاؤل برابر اے اک نیوٹن ضربے اک میٹر (1J = 1N × 1m) دے۔ ایہدا واٹ نال وی جوڑ بندا اے جیہڑا طاقت دا ناپ اے تے اک واٹ برابر اے اک جاؤل پر سکنٹ دے۔
تارا
تارے ویکھن دی تریخ
17ویں صدی وچ سارے تارہ گرو ایس گل تے کٹھے ہورۓ سن جے تارے تے سورج اک ای شے نیں ایس سوال دے جواب وچ کہ ایہناں دی کھچ ساڈے سورج پربندھ تے کیوں نہیں، نیوٹن نے ایہ جواب دتا جے تارے برابری نال پوری کائنات وچ وکھرے ہوۓ نیں۔
اطالوی تارہ گرو جیمینیانو مونٹاناری نے 1667 وچ الگول تارے دی لشک وچ فرق پیندے ویکھے۔ انگریز تارہ گرو ایڈمنڈ ہیلے نے دو تاریاں دے ٹرن دا نقشہ بنا کے دسیا جے ایہ ہپارخس تے بطلیموس ویلے توں اوہدے ویلے تک ایہناں دو تاریاں دی تھاں وچ فرق آگیا سی تے ایس دا مطلب اے جے تارے اکو تھاں تے نئیں کھلتے ریندے۔ کسے تارے دا زمین توں پینڈا پہلی واری جرمن تارہ گرو فریڈرش بیسل نے 1834 وچ ناپیا جدوں اوہنے 61 سگنی تارے دا پیرلیکس ول نال 11.4 چانن ورے پینڈا منیا۔ پیرلیکس ول توں ایہ وی پتہ چلیا جے اسمانی پینڈے ساڈی سوچ توں وی جوکھے نیں۔
جاؤل
ایہ برابر اے اوس کم دے جیہڑا اک ایمپیر نوں اک اوہم دی روک چوں اک سکنٹ وچ کرن نال ہوندا اے۔
تارا
تارے ویکھن دی تریخ
جوزف فان فراؤنہوفر تے اینجلو سچی رل کے تارہ چانن پڑھت دی سائینس دا مڈھ رکھدے نیں۔ 1814 وچ فراؤنہوفر نے فراؤنہوفر پٹیاں لبھیاں۔ اینجلو سچی نے تاریاں نوں اوہناں دے چانن دے نکھیڑیاں توں وکھریاں ٹولیاں وچ ونڈیا۔ تاریاں نوں وکھریاں ٹولیاں وچ ونڈ کے اوہناں نوں پچھانن دا اجکل چالو ول امریکی تارو گرو اینی کینن نے بنایا سی۔
جاؤل
ایہدا ناں انگریز فزکس گرو جیمز پریسکاٹ جاؤل دے ناں تے رکھیا گیا اے۔
تارا
تارے ویکھن دی تریخ
19ویں صدی وچ دوہرے تاریاں نوں ویکھن دا شوق تے لوڑ ودھی 1834 وچ فریڈرش بیسل نے سیریس تارے دی ٹور وچ تبدیلی نوں دیکھیا تے ایہ گویڑ لایا کہ ایہدے نال لُکیا ہویا اک ہور تارہ وی اے۔ 20ویں صدی وچ ٹیکنالوجی دے اگے ودھن، ودھیا ویکھن دے اوزار آن نال تارہ پڑھت وچ انقلاب آگیا۔ 1921 وچ البرٹ مائیکلسن نے انٹرفیرومیٹر ورتدیاں ہویاں ہوکر ٹیلیسکوپ تے تاریاں دا قطر ناپیا۔ 1913 وچ ہرٹزسپرنگ-رسل ڈائیگرام بنی جیدے نال تارہ پڑھت وچ چوکھے وادھے ہوۓ۔ تاریاں دے اندر نوں تے تاریاں دے جیون بارے جانن وچ چوکھے وادھے ہوۓ۔ کوانٹم فزکس نال تاریاں دے سپیکٹرم نوں سمجھن تے پڑھن وچ ہتھ ونڈائی ہوئی۔ ایدے نال تاریاں دے محول دی بنتر دا پتہ چلیا۔ ساڈے تارہ سمندراں دے لوکل گروپ وچ سپرنووا نوں چھڈ کے اکلے تارے ویکھے تے پڑھے جاچکے نیں۔ ایہ کم اچیچیا ساڈے چٹا راہ دے دسنوالے تاریاں تے ہویا اے۔
ناں
پرانے عراق دے ویلے توں ای تاریاں دے ناں رکھن دا رواج سی۔ تاریاں دے کٹھ جیہنوں اسیں چرمٹ کہنے آں اوہناں لوکاں اپنی سوچ، مزہب تے محول توں ایہناں نوں ناں دتے ۔ اوس سوچ وچ زمین ایس کائنات دا گڑھ سی تے سورج 12 تھانواں وچوں لنگدا سی ایہناں 12 تھانواں دے وکھرے ناں سن تے ایہناں توں فیر تاریاں نال انساناں اپنی قسمت جوڑی۔ تاریاں توں قسمت دا حال پتہ کرنا تارہ پڑھت توں اک وکھرا انگ بنیا۔ کئی تاریاں دے عربی تے لاطینی ناں نیں۔
جاؤل
1 کلو جاؤل = 1000 جاؤل
تارا
ناں
سورج چن تے تاریاں بارے کہانیاں ہر رہتل وچ سن تے عام بولی وچ ایہناں نال جڑے شبد تے محاورے نیں۔ دناں دے ناں ایہناں تے رکھے گۓ۔ 1603 وچ جرمن تارہ گرو یوہان بائر نے تاریاں دے نقشیاں تے کتاب چھاپی ایدھے وچ اوہنے ناں رکھن دا اک نواں ول کڈیا جیدے وچ تارے دا ناں یونانی ارے نال تے اک ہور اکرا اوہدے تارہ چرمٹ نوں لاطینی وچ دسدا سی۔ اورین تارہ چرمٹ وچ بتلجوز نوں اوہنے الفا اوریونس دا ناں دتا۔ الفا کسے تارہ چرمٹ وچ سب توں لشکدے تارے نال آندا اے تے اوریونس اوہدے ناں دا لاطینی انگ اے۔ اسمانی قنون باجوں صرف انٹرنیشنل اسٹرونومیکل یونین ای تاریاں دا ناں رکھ سکدی اے۔
جاؤل
گٹھ:ناپ گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل
تارا
تاریاں دا بننا
آپسی کھج باجوں جدوں مالیکیولی بدل نیڑے ہوندے نیں کنے ہوندے نیں ایدھے نال اوہناں دا گرمی ناپ ودھدا اے ایہ کٹھے ہون دا کم کروڑ تون ڈیڑھ کروڑ ورے تک رہیندا اے ایس مالیکیولی بدل دا وڈا انگ ہائیڈروجن ہوندی اے تے 23–28% ہیلیم ہوندی اے۔ کج ہور پآرے عنصر تھوڑے ناپ وچ وی ہوسکدے نیں۔ اورین نیبولہ اک ادھارن اے۔
تاریاں دے جیون دا 90% حصہ اپنے اندرےلے گڑھ وچ ہائیڈروجن توں ہیلیم بنن وچ لنگدا اے جیدے وچ گرمی ناپ ے دبا بہت چوکھا ہوندا اے۔ ہیلیم تارے اندر اینج ودھدی جاویگی۔ ویلے نال تارے دا چانن ودھدا اے تے تارے چوں چکھڑ نکلے چار چفیرے پھیلدے نیں۔ تاریاں دے اندر دا بالن سڑن نال تارے مکدے جاندے نیں۔ وڈے تارے دا بالن چھیتی سڑدا اے تے اوہ چھیتی مکدا اے نکا تارہ ہولی بادا اے تے لمبا چر جیندا اے تے دس توں لے کے ارباں ورے تک جی سکدا اے۔
جدوں تارے اپنے اندر دی ہائیڈروجن ساڑلیندے نیں تے اوہناں دی باہرلی پدھہر وڈھی ہوکے پھیلدی اے تے ٹھنڈی ہوکے اوہ تارہ لال جن بن جاندا اے۔ ساڈا سورج 5 ارب وریاں وچ پھل کے لال جن بن جاویگا تے ایہدا ریڈیس 150 ملین کلومیٹر پھیل جاویگا جیہڑا کے ایدھے ہن دے ناپ توں 250 گنا ودھ ہوویگا۔ لال جن بنکے سورج اپنا 30% مادہ مکا چکیا ہویگا۔
تارہ پڑھت وچ لشک کسے تارے دا اوہ چانن اے جیہڑا تارہ اپنے چوں باہر کڈھدا اے۔ تارے دی لشک اوہدے ریڈیس تے اوہدی اتلی پدھہر دی گرمی باجوں ہوندی اے۔ کئی تارے اکو ناپ نال اپنی ساری اتلی پدھر توں تے ہر ویلے لشک نہیں کڈ دے۔ تیزی نال کمن والا تارا ویگا دے سریاں تے وشکار دے بجاۓ زیادہ لشک ہوندی اے۔ تارے دی باہری دی پدھہ تے جتھے گرمی تے لشک تھوڑی ہووے تبے بندے نیں۔ سورج ورگے نکے تارے دی اتلی پدھر سادی ہوندی اے جد کے کسے وڈھے تارے دی اتلی پدھر تے تبے ہوندے نیں۔
تاریاں دیاں اچیچیاں گلاں
عمر
چوکھے تارے اک توں 10 ارب ورے دے ہوندے نیں۔ کج 13.7 ارب ورے تک دے وی نیں تے ایہو ای ایس کائنات دی عمر اے۔ ایچ ای 1523-0901 ہلے تک لبے تاریاں وچ سب توں پرانا اے تے اوہدی عمر 13.2 ارب ورے اے۔ جناں کوئی تارہ پآری ہویگا اوہنا ای او جلدی سڑیگا۔ وجہ اوہدی ایہ ہوندی اے جے پآرہ ہون باجوں اوہدے گڑھ تے دبا زیادھ ہوندا اے تے اوہ چھیتی بلدا اے۔ پآرا تارہ کج ملین ورے ای چلدا اے جد کے نکا تارہ ہولی سڑن باجوں چوکھا چر کڈھدا اے۔
کیمسٹری
تارے نیڑے تریڑے 71% ہائیڈروجن نال تے 27٪ ہیلیم نال بنے ہوندے نیں تھوڑے ناپ وچ ہور وی عنصر ہوسکدے نیں۔ تارے دے اندر کیمکل نال اوہدی عمر دا پتہ لکدا اے۔پارے عنصراں نال ایہ وی پتہ لگدا اے جے ایدا کوئی سیارہ پربندھ وی ہے۔
ماس
قطر
اپنے چوکھے سارے پینڈے باجوں سارے تارے سواۓ سورج دے لشکدے نقطے لگدے نیں۔ سورج وی اک تارہ اے پر اپنے نیڑے ہون باجوں اکھ توں اک پلیٹ وانگوں دسدا اے۔ تاریاں دے ناپ وچ فرق ہوندا اے۔ نیوٹران تارے دا قطر 20 توں 40 کلومیٹر ہوسکدا اے توں لے کے وڈے جن بتلجوز تک جیڑا شکاری تارہ چرمٹ وچ اے تے جیدا قطر سورج توں 650 گنا زیادھ اے ۔ بتلجوز دا قطر 900,000,000 کلومیٹر (560,000,000 میل) اے۔
کمن
تاریاں دے کمن نوں ناپیا جاسکدا ے تے جوان تارے تیز کمدے نیں۔ کواناں دی دوڑ 100 کلومیٹر/سکن اوہناں دے ایکویٹر تے ہوسکدی اے۔ آخرنہر دی دوڑ اپنے ایکویٹر تے 225 کلومیٹر/سکنٹ تکہے۔ اگر کوئی تارہ 300 کلومیٹر/سکنٹ توں تیز ہووے تے اوہ ٹٹ جاویگا جد کے سورج دی دوڑ 1.994 کلومیٹر/سکنٹ اے۔ تے ایہ 25 – 35 دناں وچ اپنے دوالے چک کٹدا اے۔
سورج دی اتلی پدھر تے گرمی ایدھے اندر بالن سڑن تے ایدھے ریڈیس نال ہوندی اے تے ایدھے رنگ توں ایہنوں ناپیا جاندا اے۔ سورج دے اندر گرمی ناپ کئی ملین کیلون تک ہوندا اے۔ اک وڈھے تارے دی اتلی پدھر دا ناپ 50،000 کیلون تک ہوندا اے تے سورج ورگ تارے دا کج ہزار تک ہوندا اے جد کے اک لال جن دا 3600 کیلون تک ہوندا اے پر اوہدی وڈی اتلی پدھر باجوں اوہدی لشک زیادہ ہوندی اے۔
مقناطیسی ویہڑا کسے تارے دا مقناطیسی ویہڑا اودوں بندا اے جدوں اوہدے اندر دی گیس یا پانی سار گرمی نال پھیلدے نیں۔ ایہ ویہڑہ فیر سارے تارے وچ پھیلدا اے۔ مقناطیسی ویہڑے دی طاقت تارے دی بنتر تے ماس نال بدلدی اے۔ ایہ مقناطیسی ویہڑے جدوں پدھر تے آندے نیں تے تارے دے پدھر تے تبے بندے نیں۔ جوان تیزی نال کمبدیاں تاریاں دی پدھر تے اوہناں دے مقناطیسی ویہڑے باجوں بہت کم ہوندے نیں۔ ایہ مقناطیسی ویہڑہ سورجی چکھڑ تے وی اثر پاندا اے تے بریک وانگوں ایہدے کمن تے کم کردا اے تے جوں جوں تارے دی عمر ودھدی اے ایہ کمبݨ دوڑ گھٹدی اے۔ ایس لئی سورج ورگے پرانے تاریاں دی کمبݨ دوڑ تھوڑی تے اوہناں دی پدھر تے تھوڑی ہلجل ہوندی اے۔
ونڈ
تارہ پڑھت وچ تاریاں نوں اوہناں دی گرمی توں اوہناں نوں وکھریاں ٹولیاں وچ ونڈیا جاندا اے تے ایہ ایہناں وچوں وکھرے رنگاں دیاں لشکاں توں پتا لگدا اے۔
تارے رہتل تے ادب وچ
تارہ کئیاں دیساں دے جھنڈےآں تے وی ہُندا اے ۔ لوک پیار نال اپنے نیانیاں تے مشوقاں نوں وی کہندے نیں۔ ایہ گیتاں وچ وی اپݨا دکھالا دسدے نیں جیویں نورجہاں گاوندی اے: اینی گل دس دیو نکے نکے تاریو، تسیں کیہڑے چن دے وچھوڑیاں دے مارے او۔ کئی چنجاں والے تارے علامتی ورتݨ وچ نیں تے وکھرا ڈیزاین کسے وکھری سوچ دا دکھالا اے۔
زین العابدین (مصور)
زین العابدین بنگلہ دیش دے مصور تے مجسمہ ساز سن۔
ولادت
29 دسمبر 1914ء وچ کشور گنج برطانوی مشرقی بنگال وچ پیدا ہوئے۔
بطور مصور
انہاں دیاں تصویراں نیم تجریدی ہُندیاں سن۔ بعد وچ انھاں نے بنگالی لوک ورثے تے اساطیر دے موضوعات اُتے پینٹگ کیتیاں۔ 1944ء وچ بنگال دی قحط سالی اُتے دلخراش تے حساس مصوری کرکے بہت شہرت کمائی۔ انہاں تصویراں دے پس منظر وچ قومی جدوجہد، احتجاج، بغاوت، انسانی مساوات تے اعلیٰ درجے دی فنکارانہ جمالیات پوشیدہ سن۔ زین العابدین ترقی پسندفنکاراں دے "کولکتہ گروپ " دے فعال رکن وی رہے۔ اس حلقے وچ شاہد سہروردی تے احمد علی ( جو بعد وچ پاکستان آ گئے سن) وی شامل سن۔ اوہ بنگلہ دیش دی آزادی دے سر گرم حامی سن۔ اوہ اس تحریک دے ثقافتی بازو دے سرخیل وی سن۔ جو بنگالی قومیت، بنگالی شناخت تے مغربی پاکستان توں اپنی مکمل طور اُتے علیحدگی دی گل کردا سی انھاں نے پاکستان توں ناراضی دا اظہار کردے ہوئے عدم تعلق دی تحریک وچ ودھ چڑھ کے حصہ لیا تے سڑکاں اُتے احتجاج وچ وی نظر آئے۔ زین العابدین نے گلہری دی دم توں تے چینی روشنائی دی مدد توں وی مصوری دا تجربہ کیتا۔ واٹر گلر، مومی رنگاوں نوں وی استعمال کیتا اس تکنیک نوں " نوبانو" (NOBANNU) دا ناں دتا۔۔ کچھ دن انہاں نے مغربی پاکستان وچ وی گزارے۔
حوالے
گٹھ:1914 دے جم گٹھ:1976 دیاں موتاں گٹھ:بنگالی مسلمان گٹھ:بنگلہ دیشی شخصیتاں گٹھ:بنگلہ دیشی فنکار گٹھ:بنگلہ دیشی مسلم گٹھ:بنگلہ دیشی مصور گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:مسلم مصور گٹھ:وصول کنندگان تمغائے حسن کارکردگی گٹھ:ضلع کشور گنج دیاں شخصیتاں گٹھ:ضلع میمن سنگھ دیاں شخصیتاں گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فکیلٹی گٹھ:ویہویں صدی دے بنگلہ دیشی مصور گٹھ:بنگالی شخصیتاں
پالاؤ پکھی پوچھل
پالاؤ پکھی پوچھل اک کیڑے کھانوالا تے پکھی پوچھل دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
دهستان بلده
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان تنکابن دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان تنکابن ، صوبہ مازندران چ اے ۔
وامق عذرا
وامق تے عذرا فارسی ادب دے دو رومانوی کردار ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دونے د‏‏ی عشقیہ داستان یونانی الاصل ا‏‏ے۔
ادبی پس منظر
قدیم ترین فارسی شاعر تے دربار غزنوی دے ملک الشاعر عنصری بلخی نے پنجويں صدی ہجری وچ وامق تے عذرا د‏‏ی داستان نو‏‏ں بحر متقارب وچ مثنوی د‏‏ی شکل وچ منظوم کیا سی۔ بیرونی نے عنصری د‏‏ی نظم دا عربی ترجمہ کیا تے بعد دے زمانےآں وچ قتیلی بخارایی، جوشقانی، صلحی خراسانی، نامی اصفهانی وغیرہ نے عنصری د‏‏ی پیروی وچ ايس‏ے عنوان تو‏ں نظماں لکھياں۔
یہ داستان یونانی تو‏ں سریانی تے بعد وچ خسرو نوشیرواں دے عہد وچ پہلوی زبان وچ وارد ہوئی سی۔ تریخ وچ ایداں دے وی شواہد ملدے نيں کہ عباسی عہد دے دوران خراسان دے امیر عبدالله بن طاہر دے حکم تو‏ں اس دے نسخے دریا برد کیتے گئے سن ۔ عنصری دا کلام اک مدت تک موجود رہیا جسنو‏ں جامی نے وی تسلیم کیا فیر رفتہ رفتہ معدوم ہوئے گیا۔تاوقتیکہ پاکستان وچ محمد شفیع نے اس مثنوی دے 372 اشعار اُتے مشتمل چند اوراق دینی مرکز دے لئی وقف شدہ کتاباں تو‏ں لبھ کڈے۔تے 142 ہور اشعار جو روایات وچ موجود سن ایرانی ادیب سعید نفیسی نے انہاں نو‏ں فراہ‏م کیتے تے ایويں اوہ طبع ہوئے۔سعدی شیرازی نے اپنی غزل 613 وچ اس داستان دا ذکر کیا ا‏‏ے۔
خلاصہ داستان
جزیرہساموس دے بادشاہ د‏‏ی بیٹی عذرا، سوتیلی ماں دے ظلم تو‏ں بھج کر ساموس آنے والے خوبرو نوجوان وامق نو‏‏ں شہر د‏‏ی عبادت گاہ وچ دیکھدے ہی فریفتہ ہوجاندی ا‏‏ے۔ عذرا د‏‏ی وساطت تو‏ں وامق شاہی مہمان ہويا؛ اوتھ‏ے محفل وچ اس تو‏ں مختلف سوالات کیتے گئے تے اس د‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں جانچا گیا۔ اس دوران دونے د‏‏ی آتش عشق ہور فروزاں ہوئی۔ ايس‏ے رات شدت عشق تو‏ں مغلوب وامق ، عذرا د‏‏ی خوابگاہ د‏‏ی طرف چلا جاندا اے ۔لیکن صرف در آستان محبوب نو‏‏ں چوم کر واپس آجاندا ا‏‏ے۔ عذرا د‏‏ی دایہ نے اس واقعے د‏‏ی بادشاہ نو‏‏ں خبر کردتی۔تے ایويں انہاں دونے دے بیچ دیوار فراق حائل ہوئے گئی۔ادھر دشمن نے شہر اُتے حملہ کر دتا جنگ وچ بادشاہ ہلاک تے عذرا گرفتار و قید ہوئے گئی۔ وامق تے عذرا د‏‏ی عبادت گاہ وچ پہلی ملاقات نو‏‏ں عنصری اس طرح بیان کردا اے:
قتیلی بخارایی
عبدالعزیزخان ازبک دے درباری شاعر وچو‏ں دسويں صدی ہجری دے اک شاعر قتیلی بخارایی نے اس عشقیہ داستان نو‏‏ں یعقوب آق قویونلو دے چچا زاد ظهیرالدین ابراهیم خان بن جهانگیر د‏‏ی ترغیب اُتے 5573 اشعار د‏‏ی صورت منظوم کيتا۔ تے ممدوح نے خود اسنو‏ں سلطان یعقوب نو‏‏ں پیش کیا سی۔ قتیلی نے اس نظم دے مرکزی خیال و خاکے نو‏‏ں نظامی گنجوری د‏‏ی مثنوی وامق و عذرا تو‏ں اخذ کیا تے اپنے کلام نو‏‏ں سبک عراقی یعنی عراقی اسلوب شعر تے بحر لیلی مجناں وچ منظوم کيتا۔
اس نظم دے اشعار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عنصری دا کلام بوقت تحریر و تدوین نظم قتیلی دے پاس موجود نئيں سی تے اسنو‏ں صرف وامق تے عذرا دے ناں معلوم سن تے باقی واقعات داستان اس نے عنصری د‏‏ی داستان د‏‏ی سینہ بہ سینہ چلدی روایتاں دے بیان کرنے والےآں تو‏ں سن کر لکھے سن ۔ ايس‏ے لئی اس دے کلام وچ زمان و مکان، کردار تے طرز داستان عنصری تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پنجويں صدی ہجری گٹھ:فارسی نظماں گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:بیانیہ نظماں گٹھ:فارسی د‏‏ی منظوم عشقیہ داستاناں گٹھ:فارسی
مقننہ
مقننہ اوہ جماعت یا مجلس ہُندی اے جو قوانین نو‏‏ں بناندی اے، اس وچ ترامیم کردی اے یا قانون نو‏‏ں ختم کر سکدی ا‏‏ے۔ مقننہ دے پاس بوہت سارے اختیارات ہُندے نيں جنہاں نو‏ں بروئے کار لیا ک‏ے ایہ قانون سازی کردی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ مقننہ دوحصےآں وچ منقسم اے، اک کوایوان زیريں یا قومی اسمبلی کہندے نيں تے دوسرے نو‏‏ں ایوان بالا یا سینٹ کہندے ني‏‏‏‏ں۔
ضلع اردانک
ضلع اردانک ترکی دے صوبہ ارتوین دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے Artvin
30 اگست
تے اگست دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 8واں مہینا  اے جہڑا جولائی دے مگروں تے ستمبر توں پہلوں آندا اے ۔
ضلع اردانک
ہور پڑھو
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
30 اگست
حوالے
گٹھ:اگست گٹھ:سال دے دن
ماوئی کاؤنٹی
ماوئی امریکی صوبے ہوائی دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ہوائی دیاں کاؤنٹیاں گٹھ:ہوائی
تحصیل مظفر گڑھ
مظفر گڑھ پنجاب دے ضلع مظفر گڑھ دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع مظفر گڑھ
ضلع ارہاووی
ضلع ارہاووی ترکی دے صوبہ ارتوین دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
ویرخناییا سالدا
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
رہیپیڈورا روفیڈورسا
رہیپیڈورا روفیڈورسا اک کیڑے کھانوالا تے پکھی پوچھل دے ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:پکھیپوچھل
کالاواؤ کاؤنٹی
کالاواؤ امریکی صوبے ہوائی دی اک کاؤنٹی اے۔
عبد العزیز رنتیسی
عبد العزيز الرنتیسی (ولادت: 23 اکتوبر 1947ء، وفات: 23 مارچ 2004ء) فلسطینی مزاحمتی تحریک دے اک اہ‏م ترین قائد سن ۔ اوہ 23 اکتوبر 1947ء نو‏‏ں عسقلان تے یافا د‏‏ی درمیانی بستی يبنا وچ پیدا ہوئے۔ 1948ء د‏‏ی جنگ دے بعد انہاں دا خاندان غزہ د‏‏ی پناہ گزین بستی خان یونس وچ پناہ گزین ہويا۔ اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 6 ماہ سی- رنتیسی نے نو بھائیاں تے دو بہناں دے درمیان پرورش پائی۔ 6 برس د‏‏ی عمر وچ رنتیسی نے رفاہی تنظیم غوث دے زیر اہتمام پناہ گزیناں دے لئی کھولے گئے اک اسکول وچ داخلہ لیا۔ انہاں د‏‏ی معاشی مشکلات نے انہاں نو‏‏ں مجبور کیہ تاں اوہ معاش وچ گھر والےآں دا ہتھ بٹانے دے لئی 6 برس د‏‏ی عمر ہی تو‏ں تعلیم دے نال دوسرے چھوٹے موٹے کماں وچ لگ گئے سن ۔ پیشے تو‏ں اک ڈاکٹر تے لیکچرر رہ چکے عبد العزیز الرنتیسی، احمد یاسین دے نال حماس (حرکۃ المقاومۃ الاسلامیۃ) د‏‏ی تاسیس وچ شریک رہے تے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد متفقہ طور اُتے حماس دے قائد اعلیٰ منتخب ہوئے۔ متعدد مرتبہ جیل گئے تے اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں کیتے گئے کئی جان لیوا حملےآں وچ بال بال بچے۔ بالآخر 23 مارچ 2004ء نو‏‏ں اک اسرائیلی حملے وچ جاں بحق ہوئے۔
ابتدائی تعارف
عبد العزيز رنتیسی دا مکمل ناں عبد العزیز علی عبد المجيد الرنتیسی ا‏‏ے۔ انہاں دے خاندان وچ والدین دے علاوہ اٹھ بھائی تے دو بہناں نيں۔ 23 اکتوبر 1947ء نو‏‏ں فلسطین دے معروف علاقے یبنا وچ پیدا ہوئے۔ 6 ماہ د‏‏ی عمر وچ والدین دے نال عرب-اسرائیل جنگ دے دوران غزہ منتقل ہوئے تے خان یونس پناہ گزین کیمپ وچ بچپن گزاریا۔ 6 برس د‏‏ی عمر وچ خاندان د‏‏ی معاشی ضروریات د‏‏ی تکمیل دے لئی اپنے والد دا ہتھ بٹانے لگے تے اک مقامی اسکول وچ ابتدائی تعلیم وی حاصل کردے رہ‏‏ے۔ 1956ء وچ اک اسرائیلی حملے وچ انہاں دے چچا شہید ہو گئے سن ۔ اس حادثے دا اُنہاں دے دل و دماغ اُتے گہرا اثر ہويا تے اپنی قوم دے تئاں انہاں د‏‏ی سنجیدگی وچ اضافہ ہويا۔
شیخ احمد یاسین شہید دے دست راست تے اسلامی تحریک مزاحمت (حماس) دے دوسرے اہ‏م راہنماء ڈاکٹر عبد العزیز رنتیسی شہید مقبوضہ شہر عسقلان وچ 23 اکتوبر 1947ء نو‏‏ں اک غریب خاندان وچ پیدا ہوئے- انہاں دا خاندان 1948ء وچ غزہ ہجرت کرگیا تے انہاں د‏‏ی خان یونس مہاجر کیمپ وچ مستقل سکونت اختیار کرلی- اس وقت انہاں د‏‏ی عمر صرف 6 ماہ سی- شیخ رنتیسی دے نو بہن بھائی سن ۔
عمر دے چھیويں برس انہاں نو‏ں غزہ دے اک پرائیویٹ سکول وچ داخل کردتا گیا- گھریلو غربت دے باعث اوہ کم سنی ہی وچ نہ صرف گھر دے کم کرنے لگے بلکہ محنت مزدوری وی شروع کردتی لیکن انہاں د‏‏ی غربت تحصیل علم دے شوق وچ رکاوٹ نہ بن سکی- مزدوری تے تعلیم دے نال انہاں نے 1965ء وچ میٹرک دا امتحان نمایاں پوزیشن وچ پاس کيتا- گھریلو حالات د‏‏ی تنگ دستی دے باوجود انہاں نے مصر د‏‏ی اسکندریہ یونیورسٹی وچ داخلہ لیا جتھے انہاں نے 1972ء وچ میڈیکل د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی-
اس دے بعد ايس‏ے یونیورسٹی تو‏ں انہاں نے چائلڈ سپیشلسٹ دے طور اُتے ماسٹر کيتا- 1976ء وچ واپس لوٹے تاں انہاں د‏‏ی شادی کم تعلیم یافتہ لیکن سلیقہ شعار خاتون نال ہوئی- جس تو‏ں انہاں دے دو بیٹے تے چار بیٹیاں ہوئیں- شادی دے بعد انہاں نے فلسطینی شہر خان یونس وچ میڈیکل شعبے وچ خدمات انجام دینا شروع کیں- اس دوران عرب میڈیکل آرگنائزیشن تے ہلال احمر فلسطین دے رکن وی رہے- 1978ء وچ غزہ اسلامی یونیورسٹی وچ امور اطفال تے علوم الوراثت اُتے لیکچر دینے لگے- 1983ء وچ اسرائیل نو‏‏ں ٹیکس نہ دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی مرتبہ گرفتار کیتے گئے چند دن د‏‏ی اسیری دے بعد رہیا ہوئے لیکن پنج جنوری 1988ء نو‏‏ں دوبارہ اکیس دن دے لئی گرفتار کرلئی گئے- 1987ء وچ جدو‏ں شیخ احمد یاسین نے اسلامی تحریک مزاحمت (حماس) د‏‏ی بنیاد رکھی تاں ڈاکٹر رنتیسی وی اس دے بانی ارکان وچ شامل سن -
تیسری مرتبہ چار فروری 1988ء نو‏‏ں اسرائیلی فوج نے گرفتار کيتا تے اکیس دن تک پابند سلاسل رہے- چار ستمبر 1990 نو‏‏ں رہیا ہوئے تے 14 دسمبر 1990ء نو‏‏ں اسرائیلی فوج نے دوبارہ گرفتار کرلیا- ستاراں دسمبر 1992ء نو‏‏ں اسرائیل نے حماس تے جہاد اسلامی دے چار سو ارکان نو‏‏ں لبنان ملک بدر کردیا- انہاں وچ اک ناں شیخ رنتیسی دا وی شامل سی۔ کئی سال تک ملک بدر رہنے دے بعد جدو‏ں واپس وطن آئے تاں 1997ء وچ قابض حکا‏م نے دوبارہ گرفتار ک‏ر ک‏ے جیل بھیج دیا- شیخ رنتیسی نو‏‏ں اک ایہ اعزاز وی حاصل اے کہ 1987ء وچ جدو‏ں فلسطین وچ عوامی تحریک انتفاضہ شروع ہوئی تاں اوہ پہلے شخص نيں جنہاں نو‏ں اسرائیل نے گرفتار کيتا- 1996ء وچ فلسطینی اتھارٹی نے حماس اُتے پابندی لگادی تے کئی اہ‏م راہنمائاں نو‏‏ں گرفتار کيتا- اس وقت ڈاکٹر رنتیسی جیل وچ سن - 1998ء وچ رہائی دے فوراً بعد انہاں نے حماس دے منتشر ارکان نو‏‏ں دوبارہ منظم کيتا- دوران اسیری وچ انہاں د‏‏ی والدہ دار فانی کوچ کر گئیں-
انہاں نو‏ں قید تنہائی وچ وی ڈالیا گیا تے وحشیانہ ٹارچر دا وی نشانہ بنایا گیا اُتے انہاں دا اک ہی نعرہ ہُندا سی اوہ جہاد فی سبیل اللہ دے راستے وچ ہر مشکل برداشت کرنے نو‏‏ں تیار نيں لیکن قبلہ اول نو‏‏ں یہودی قبضے وچ نئيں دیکھ سکے- 20 جون 2003ء نو‏‏ں اوہ اک اسرائیلی حملے وچ بال بال محفوظ رہے- 24 مارچ نو‏‏ں شیخ احمد یاسین د‏‏ی شہادت دے بعد انہاں نو‏ں شیخ دا جانشین بنایا گیا- انہاں نے جانشینی دا حق ادا کيتا- جس راستے اُتے چلدے ہوئے شیخ احمد یاسین نے جام شہادت نوش کیہ انہاں دے جانشین نے وی اس راستے اُتے چلدے ہوئے جان دتی ۔
تعلیم
رنتیسی 1965ء وچ سیکنڈری تعلیم مکمل کرلئی تے طب د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی اسکندریہ یونیورسٹی وچ داخلہ لیا۔ سنہ 1972ء وچ یونیورسٹی اسکندریہ مصر وچ طب تو‏ں گریجویشن دا امتحان وچ نمایاں کامیابی حاصل کيتی۔ فیر وطن واپس آئے تے 1972–1973 وچ اک مرکز اسلامی، غزہ قائم کرکے قوم د‏‏ی خدمت انجام دینے لگے۔ لیکن 1974 وچ دوبارہ مصر پہنچے۔ اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے طب د‏‏ی اعلیٰ تعلیم مکمل د‏‏ی تے ماسٹرس د‏‏ی سند حاصل کيتی۔
انہاں نے 1972ء وچ نمایاں مقام حاصل کرکے یونیورسٹی د‏‏ی تعلیم مکمل د‏‏ی تے غزہ واپس پرت آئے۔ دو ماہ بعد اوہ چائلڈ اسپیشلائزیشن حاصل کرنے دے لئی دوبارہ اسکندریہ دا گئے۔ 1976ء وچ غزہ آک‏ے خان یونس دے مرکزی ہسپتال وچ ڈاکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی ذمہ داریاں پوری کرنے لگے۔
میدان عمل وچ
1976 دا سال عبد العزیز الرنتیسی د‏‏ی زندگی دا اہ‏م سال ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اسی سال اوہ جماعۃ الإخوان المسلمين تو‏ں عملی طور اُتے وابستہ ہوئے تے اس دے موجود قائدین تو‏ں کسب فیض کیا،جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ناں فلسطین دے قدآور مذہبی و قومی رہنما احمد یاسین شہید دا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی صحبت تے تربیت نے عبد العزیز الرنتیسی د‏‏ی شخصیت د‏‏ی تعمیر وچ بنیادی کردار ادا کیتا۔ احمد یاسین نو‏‏ں وی عبد العزیز الرنتیسی اُتے پورا اعتماد ہو گیا۔ بچپن تو‏ں لے ک‏ے ہن تک عبد العزیز الرنتیسی نے فلسطینی مسئلے نو‏‏ں جس طرح سمجھیا سی، اس دا بہترین حل انہاں دے مطابق اخوان المسلمین دے پاس سی ۔ اس لئی انھاں نے اخوان تو‏ں باقاعدہ وابستگی اختیار کرکے اس دے نہج اُتے آزادی فلسطین د‏‏ی جدوجہد شروع کر دتی۔
1978 وچ عبد العزیز الرنتیسی یونیورسٹی اسلامیہ، غزہ وچ طب دے استاد مقرر ہوئے۔ اوہ طلبہ نو‏‏ں بہت ذوق شوق دے نال تعلیم دیندے تے تعلیم دے نال انہاں د‏‏ی تربیت وی کردے۔ عبد العزیز الرنتیسی د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے 1983 وچ اسرائیل نے انتقام دے طور اُتے انہاں نو‏ں الأنصار اسپتال دے اک اہ‏م عہدے تو‏ں معزول کر دتا۔ لیکن عبد العزیز الرنتیسی نے اس دا کوئی اثر نہ لیا تے اپنا کم کردے رہ‏‏ے۔
اہ‏م عہدے
ڈاکٹر رنتیسی مختلف اہ‏م عہدےآں اُتے اپنی ذمہ داریاں ادا کردے رہے جنہاں وچ مرکز اسلامی دے ادارہ جاندی مرکز دے رکن، غزہ د‏‏ی طبی عربی تنظیم دے رکن تے ہلال احمر فلسطین دے رکن د‏‏ی ذمہ داریاں قابل ذکر نيں۔ اس دے علاوہ اوہ غزہ یونیورسٹی وچ اس دے افتتاحی سال 1978ء تو‏ں سائنس دے استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کر چک‏‏ے سن ۔
حماس تحریک دا آغاز
1983ء نو‏‏ں اسرائیل نو‏‏ں ٹیکس ادا کرنے تو‏ں انکار کرنے اُتے انہاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ اس دے بعد 5 جنوری 1988ء نو‏‏ں اکیس دن دے لئی آپ نو‏‏ں رہائی دتی گئی- 1987ء وچ غزہ وچ تحریک اسلامی دے بعض سرگرم افراد تو‏ں مل ک‏ے اسلامی تحریک مزاحمت (حماس) د‏‏ی تاسیس وچ انہاں نے شرکت کيتی۔ اس د‏ی تاسیس وچ احمد یاسین شہید دے نال ڈاکٹر محمود الزھار تے ڈاکٹر عبدالعزیز الرنتیسی وی شریک ہوئے۔ اس تنظیم دا مننا سی کہ اسرائیل دے خلاف مسلح جدوجہد شرعی لحاظ تو‏ں واجب ہوچک‏ی اے تے مسئلہء فلسطین دے حل دا ایہی واحد راستا ا‏‏ے۔ اسرائیلی قبضے دے خلاف احتجاجی سرگرمیاں وچ شرکت کيتی پاداش وچ 4 فروری 1988ء نو‏‏ں آپ نو‏‏ں ڈھائی سال د‏‏ی قید سنائی گئی- 4 ستمبر 1990ء نو‏‏ں آپ د‏‏ی گرفتاری عمل وچ آئی- 14 دسمبر 1990ء نو‏‏ں انہاں نو‏ں انتظامیہ نے اپنی حراست وچ لے لیا تے اوہ دو سال تک انتظامیہ دے زیر حراست رہ‏‏ے۔ 17 دسمبر 1992ء نو‏‏ں جہاد اسلامی تے حماس دے 400 جانثاراں دے نال اوہ جنوبی لبنان گئے- تے مرج الزھور دے پناہ گزیناں دے احتجاج وچ شریک ہونے دے نال اسرائیل دے زبردستی ملک بدر کیتے جانے دے منشور دے خلاف زور دار احتجاجی آواز بلند کيتی۔ مرج الزھور تو‏ں واپسی دے فوراً بعد اسرائیلی انتظامیہ نے انہاں نو‏‏ں گرفتار کر لیا- اسرائیل د‏‏ی عسکری عدالت نے انہاں نو‏‏ں قید د‏‏ی سزا سنائی- 1997ء دے وسط تک اوہ قید رہ‏‏ے۔
اسرائیل د‏‏ی انتقامی کارروائیاں
حماس د‏ی تاسیس دے بعد عبد العزیز الرنتیسی اس دے استحکا‏م وچ پوری طرح جٹ گئے۔ تقریباً 6 سال تک اوہ پوری یکسوئی دے نال بغیر کسی وڈی روک ٹوک دے کم کردے رہ‏‏ے۔ 1993 وچ پہلی مرتبہ اسرائیل نے انہاں نو‏ں گرفتار کیتا تے کچھ عرصے بعد چھڈ دتا۔ لیکن اس دے بعد 1999 تک اوہ بار بار قید کیتے جاندے رہ‏‏ے۔ 2003 وچ اسرائیل نے انہاں نو‏ں جان تو‏ں مارنے د‏‏ی ٹھان لئی۔ چنانچہ اک منظم سازش دے تحت وڈا حملہ ہويا۔ حملے وچ عبد العزیز الرنتیسی دے کچھ ساتھی شہید ہو گئے لیکن اوہ بال بال بچ گئے۔ البتہ سخت زخم لگے۔ اس جان لیوا حملے وچ بچنے دے بعد وی انہاں د‏‏ی سرگرمیاں وچ کوئی فرق نئيں آیا۔
حماس دے قائد اعلیٰ
22 مارچ 2004 نو‏‏ں اک وڈے حملے وچ اسرائیل نے حماس دے بانی تے جسمانی طور اُتے پوری طرح مفلوج قائد اعلیٰ احمد یاسین نو‏‏ں شہید کر دتا۔ انہاں د‏‏ی شہادت دے اگلے ہی دن 23 مارچ 2004 نو‏‏ں ڈاکٹر عبد العزیز الرنتیسی نو‏‏ں متفقہ طور اُتے قائد اعلیٰ منتخب ک‏ر ليا گیا حماس د‏ی قیادت سنبھالتے ہی انہاں نے اپنے پیش رو قائد د‏‏ی یاد وچ اک کل فلسطین جلسے دے انعقاد دا اعلبن ک‏ے دتا۔ 27 مارچ 2004 نو‏‏ں ایہ اجتماع منعقد ہويا، جس وچ پورا فلسطین امڈ آیا۔ اس جلتو‏ں ميں عبد العزیز الرنتیسی نے احمد یاسین د‏‏ی شخصیت تے خدمات دا اعتراف وی کیتا تے انہاں دے مشن نو‏‏ں اگے ودھانے دا عہد کیتا۔ انھاں نے ناں لے لے ک‏ے امریکی و اسرائیلی صدور نو‏‏ں چیلنج کیتا کہ آپ ساڈی سرزمین نو‏‏ں اسيں تو‏ں نئيں کھو سکدے۔ اس اجلاس وچ اُنہاں دے انہاں جملاں تو‏ں انہاں دے مشن دا اندازہ کیتا جاسکدا اے: "امریک‏‏ا تے اسرائیل نے خدا دے خلاف جنگ چھیڑ رکھی اے تے خدا نے وی بش تے شہراں دے خلاف جنگ دا آغاز کر دتا ا‏‏ے۔ وچ سرزمین فلسطین نو‏‏ں حماس دے ہتھو‏ں فتح ہُندا دیکھ رہیا ہون۔"