cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نازی فلسفئہ زندگی
جرمن فنون لطیفہ تے تصنیفات نو‏‏ں کنٹرول کرنے، اُنئيں ہدایات دے طابع کرنے تے سنسر کرنے دے سلسلے وچ نازی حکا‏م د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں قدیمی جرمن مؤرخ جارج موشے نے "مکمل سبھیاچار د‏‏ی طرف" اک کوشش دا ناں دتا۔ ایہ کوشش سبھیاچار د‏‏ی اُنہاں نچلی سطحاں تک وی پہنچ گئی جو عام جرمناں د‏‏ی روگٹھ زندگیاں دا اک حصہ سی۔ نازی قیادت جو جرمنی اُتے سیاسی طاقت تے دہشت دے نال نال لوکاں دے دل تے دماغ جیت کر حکومت کرنا چاہندی سی، اس نے اپنی اس مربوط ثقافتی حکمت عملی نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے اعلیٰ تے نچلے طبقے دے شہریاں د‏‏ی زندگیاں اُتے بنیادی سطح اُتے اثرانداز ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔
گٹھ:نازی جرمنی
کبودرآہنگ
گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
مڈغاسکی وڈی ازاد پوچھلی چمگادڑ
مڈغاسکی وڈی ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
گنکگو ٹبر
گنکگو ننگے بی دا اک ٹبر اے جیدے وچ اک ای ونڈ گنکگو اے۔ اک انوکھی ونڈ دا رکھ تے ٹبر اے جیدا کوئی ہور ساک رکھ نہیں۔ ایہنوں اک جیوندا پتھری جیون آکھیا گیا اے۔ ایہدے پتھری نمونے 27 کروڑ ورے پرانے ملے نیں تے اینج ایہدے وچ پچھلے 27 کروڑ وریاں توں کوئی تبدیلی نہیں آئی۔ ایہ ٹبر چین دا وسنیک اے تے پہلیاں انسانی رہتلاں وج ای ایہدا ورتن پے گیا سی۔ ایہنوں کھان پین تے دوائیاں وچ ورتیا جاندا اے۔
تحصیل حویلیاں
تحصیل حویلیاں ، ضلع ایبٹ آباد، پاکستان دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:ضلع ایبٹ آباد گٹھ:ہزارا
چیڑھ ٹبر
چیڑ ٹبر ننگے بی والے بوٹیاں دا اک ٹبر اے۔
چک 581 گ ب
چک 581 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
آسٹریائی سلطنت
آسٹریائی سلطنت (Austrian Empire) (جرمن: Kaiserthum Oesterreich) اک جدید دور د‏‏ی جانشین سلطنت سی اج دے آسٹریا وچ مرکوز سی جو بعد وچ آسٹریا-ہنگری وچ تبدیل ہوئے گئی۔
حوالے
آسٹریائی سلطنت گٹھ:1804ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1867ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:1919ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:آسٹریا ہنگری د‏‏ی مملکتاں تے ملک گٹھ:آسٹریا وچ انیہويں صدی گٹھ:بلقان دے سابقہ ملک گٹھ:آسٹریا دی تریخ گٹھ:تریخ چیک جمہوریہ گٹھ:تریخ رومانیہ گٹھ:تریخ سلوواکیہ گٹھ:تریخ سلووینیا گٹھ:تریخ کرویئشا گٹھ:تریخ کوسووہ گٹھ: ہنگری دی تریخ گٹھ:جدید تریخ آسٹریا گٹھ:جدید تریخ اطالیہ گٹھ:جدید تریخ سلووینیا گٹھ:جدید تریخ ہنگری گٹھ:سابقہ سلطنتاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:مسیحی ریاستاں گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک گٹھ:یورپ وچ 1804ء دیاں تاسیساں گٹھ:یورپ وچ انیہويں صدی
اموس
اموس کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
چک 115 ڈی بی
چک 115 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
تصیل بٹگرام
تصیل بٹگرام ضلع بٹ گرام صوبہ سرحد پاکستان دی اک تصیل اے۔
گٹھ:ہزارہ گٹھ:صوبہ سرحد
آسٹریلیا (براعظم)
آسٹریلیا اک براعظم اے جس وچ آسٹریلیا، تسمانیا، نیو گنی، سرام، ممکن طور اتے تمور اتے گوانڈھی جزیرہ شامل ہن۔ کئی وار اس براعظم نوں  آسٹریلیا توں وکھ دسن لئی تکنیکی حوالے وچ ساحل، آسٹریلنیا جاں میگانیشیا ناواں نال وی جانیا جاندا اے۔ ایہہ ستّ رعایتی براعظماں وچوں سبھ توں چھوٹا اے۔ نیوزیلینڈ اس دا حصہ نہیں اے سگوں اک وکھ ڈبے ہوئے براعظم زیلینڈیا دا حصہ اے۔ زیلینڈیا اتے آسٹریلیا دوہیں ہی وڈیرے کھیتراں آسٹریلیشیا اتے اوشینیا دے حصے ہن۔
حوالے
گٹھ:براعظم گٹھ:جغرافیہ
چیڑورگے
چیڑورگے بوٹیاں دی اک پتی اے۔
چک 585 گ ب
چک 585 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
بہار (شہر)
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ ہمدان دے شہرستان بہار دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
پنزا اوبلاست
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ روس دے صوبےآں نوں اوبلاست آکھیا جاندا اے ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 46 اوبلاست نیں ۔ اوبلاست دا گورنر وفاق نامزد کردا اے تے پارلیمنٹ دا انتخاب مقامی طور اتے ہندا اے پنزا اوبلاست روس دے 46 اوبلاستاں چوں اک اوبلاست اے ، اسدا راجگڑھ پنزا شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
Penza Oblast
ایمکوئ
ایمکوئ کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
چک 116 ڈی بی
چک 116 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
لاٹچ ازاد پوچھلی چمگادڑ
لاٹچ ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
اروکیریا ٹبر
اروکیریا ٹبر ننگے بی والے بوٹیاں دا اک ٹبر اے۔
تصیل الائی
تصیل الائی ضلع بٹ گرام صوبہ خیبر پختونخوا پاکستان دی اک تصیل اے۔
گٹھ:ہزارہ گٹھ:صوبہ سرحد
لااینشائن لوریٹ
لااینشائن لوریٹ کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
خاندیش سلطنت
فاروقی شاہی خاندان خاندیش سلطنت تے 1382 توں 1682 وچ مغل بادشاہ اکبر دے قبضے توں پہلے تک راج کرن والا ٹبر سی۔ اس شاہی خاندان دے بانی ملک احمد (جس نوں ملک راجا وی کہندے ہن) اپنے مڈھلے سالاں وچ بہمنی حکمران محمد شاہ 1 دے خلاف بغاوت وچ حصہ لیا۔ جدوں اسنوں دکن ول بھجن لئی مجبور کیتا گیا تاں اسنے تاپتی دریا دے کنارے تھالنیر وچ (اج دے   مہاراشٹر دے دھلے ضلعے)   وکھے خود نوں قائم کیتا۔ 1370 وچ فیروز شاہ تغلق توں تھالنر اتے کرنڈا (حال ویلے وچ کراوند، تھلنیر دے 19 کلومیٹر اتر ول) دی جاگیر ملن توں بعد اسنے تھلنیر دے آلے-دوآلے دا علاقہ جت لیا جس نوں بعد وچ خاندیش (خاناں دی دھرتی) دے ناں نال جانیا جاندا سی۔ ۔ 1382 تک، اسنے آزاد طور اُتے راج کرنا شروع کیتا۔ ملک راجا  اپنے آپ نوں دوجے خلیفہ عمر فاروق دی نسل توں ہون دا دعوہ کیتا۔
اس لئی، اس ولوں قائم ٹبر فاروقی شاہی خاندان دے ناں نال جانیا جاندا سی۔ اگلے حکمران، ناصر خان نے اسیرگڑھ قلعے نوں جت لیا اتے اس نوں اپنا راجگڑھ بنایا۔ 1399 وچ اس نے نویں راجگڑھ برھان پور دا قیام کیتا۔ اس گھرانے دا سبھ توں شاندار حکمران عادل خان دوجا سی۔ اپنے لمبے راج دے دوران، برھان پور وپار اتے ٹیکسٹائیل دے پیداوار لئی اک پرمکھ مرکز بن گیا سی۔ 1599 وچ، اکبر دی فوج نے برھان پور اتے قبضہ کر لیا اتے 17 جنوری 1601 نوں اسیرگڑھ دے قلعے نوں وی لمبا گھیرابندی توں بعد جت گیا۔ آخری حکمران بہادر شاہ نے مغلاں اگے سرنڈر کر دتا۔ خاندیش مغل صوبہ بن گیا فاروقی شاہی خاندان دے حکمراناں نوں  ہندواں اتے شیعہ دے خلاف  لڑائیاں لئی جانیا جاندا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں
گٹھ:برصغیر گٹھ:ہندستان دیاں مسلم سلطنتاں گٹھ:ہندستان دیاں سلطنتاں
ٹاڈاریڈا لوباٹا
ٹاڈاریڈا لوباٹا، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
تحصیل بالاکوٹ
تحصیل بالاکوٹ، ضلع مانسہرا، پاکستان دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:ہزارا
جنوبی قفقاز
thumb|قفقاز
جنوبی قفقاز (South Caucasus) مشرقی یورپ تے جنوب مغربی ایشیا   د‏‏ی سرحد اُتے واقع اک جغرافیائی و سیاسی خطہ ا‏‏ے۔
جنوبی قفقاز
ابخازيا
حوالے
گٹھ:ایشیا دے خطے گٹھ:جغرافیہ قفقاز گٹھ:جغرافیہ مغربی ایشیا گٹھ:قفقاز گٹھ:مشرقی یورپ گٹھ:مغربی ایشیا گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:یورپ دے خطے
چک 586 گ ب
چک 586 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
زیلینڈیا (براعظم)
زیلینڈیا ، جس نوں تسمانتس جاں نیوزیلینڈ براعظم وی کیہا جاندا اے، اک غرق ہویا براعظمی ٹکڑا اے جو لگبھگ 8.5-130 کروڑ سال پہلاں انٹارکٹکا توں اتے 6-8.5 کروڑ سال پہلاں آسٹریلیا توں وکھ ہو کے ڈب گیا۔ ایہہ پوری طرحاں شاید 2.3 کروڑ سال پہلاں ڈب چکا سی اتے ہن وی اس دا بہتا حصہ (93%) بحر الکاہل ہیٹھاں ڈبیا ہویا اے۔
شکاگو
شکاگو نیویارک تے لاس اینجلس مگروں امریکہ دا تیجا وڈا شہر اے۔ 27 لکھ لوکاں نال ایہ الینوۓ صوبے دا وی وڈا شہر اے۔ میٹروپولیٹن شکاگو جیہنوں شکاگولینڈ وی کیا جاندا اے 95 لکھ لوکاں گھر اے تے ایہ وی امریکہ وج تیجا وڈا اے۔ شکاگو کک کاؤنٹی دا راجگڑھ اے۔
ناں
شبد شکاگو فرینچ لوکاں نے دیسی امریکیاں دے شبد شکاکوا تون بنایا جیدا مطلب جنگلی پیاز اے۔ رابرٹ ڈی لا سلی اک فرینچ نے پہلی واری لکھتاں وچ 1679 وچ 'شیکاگو' دی گل کیتی۔ 1688 وچ ہنری جوٹل نے ایہ گل ویکھی جے ایس تھاں تے اک جنگلی لسن 'شیکاگوا' چوکھا اگدا اے۔
ویکھنوالیاں تھانواں
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:شکاگو گٹھ:الینوۓ دے شہر
ایسبسٹوس
ایسبسٹوس کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
مراوہتپہ
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ گولستان دے شہرستان مراوہتپہ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ گولستان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
افریقی وڈی ازاد پوچھلی چمگادڑ
افریقی وڈی ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
لاایزمپشن
لاایزمپشن کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
تحصیل مانسہرا
تحصیل مانسہرا ، ضلع مانسہرا، پاکستان دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:ہزارا
شمیل
شمیل، پورا ناں جسویر سنگھ شمیل (جم 8 دسمبر 1970) اک پنجابی کوی(شاعر)، پترکار، اڈیٹر اتے لکھاری اے|
جیون
مول روپ وچّ بھارتی پنجاب دے روپڑ ضلعے دے پنڈ ٹھونا دے وسنیک شمیل نے گریجئیٹ پدھر دی پڑھائی سرکاری کالج روپڑ توں کیتی۔ بی.اے. دے دوجے سال دوران ہی اس دا پہلا شعری مجموعہ 'اک چھن دی وارتا' پرکاشت(شائع) ہویا۔ پہلی کتاب دا ہی پنجابی ساہت دے ودواناں نے نوٹس لیا۔ پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ توں پنجابی دی ایم.اے. اتے پترکاری دی پڑھائی کیتی۔ سال 1994 تکّ شمیل نوں پنجابی ٹربیون ورگے اخباراں چ چھپے اسدے سیاسی-سماجی لیکھاں صدقے پنجابی پترکاری دے کھیتر وچّ گمبھیرتا نال پڑھیا جان لگّ پیا۔ 1993-95 دوران شمیل نے ٹورانٹو دے پنجابی ہفتہ وار 'پنج پانی' 'چ غیر-سیاسی مسئلےآں اتے اک نیمت کالم وی لکھیا۔ شمیل سیاسی-سماجی اتے سبھیاچارک وشیاں اتے نرنترتا نال لکھدا رہا ہے ۔ 1996 'چ شروع ہوئے پنجابی اخبار 'دیش سیوک' دی پہلی ٹیم وچّ وچ شمیل سہِ-سمپادک دے طور 'تے شامل سی اتے اوس توں مگروں 1998-99 دوران پنجابی نیوز میگزین 'پنج دریا' دا اڈیٹر رہا۔ 1999 چ شمیل نے ٹی وی چینل 'تارہ پنجابی' دے نیوز کوآرڈینیٹر وجوں الیکٹرانک میڈیا وچّ قدم رکھیا ۔ 2002 چ شمیل 'دیش سیوک' دا ڈپٹی ایڈیٹر بنیا۔ 2004 چ اسنے رجندر سینی اتے ہریش جین نال مل کے 'پرواسی' دا چنڈی گڑھ ایڈیشن شروع کیتا اتے 2006 وچّ اوہ دیش سیوک دا سمپادک بنیا ۔ 2007 وچّ اوہ دیش سیوک چھڈّ کے کینیڈا چلا گیا اتے پنجابی ہفتہ واری رسالے 'پرواسی' لئی کم کرن لگّ گیا۔ اجکل شمیل ٹورانٹو توں اومنی ٹی وی لئی رپورٹر اے ۔
رچناواں
===شعری موجوعے === ٭ اک چھن دی وارتا
اس کتاب چ شمیل دیاں 1987 توں 1989 دوران لکھیاں 9 لمیاں کویتاواں نیں۔ ایہہ کویتاواں شمیل دی گہری وچاردھاری اتے دارشنی سوجھ نوں اجاگر کردیاں نیں جدوں شمیل حالے بی.اے. دا طالب علمسی۔ اس شعری مجموعے دا اس ویلے دے اگھے ساہتکاراں اتے سمیکھئکاں نے نوٹس لیا اتے بھرویں پرسنسا کیتی۔
حالانکہ پنجابی کویتا وچّ اس صدی دے آرنبھ(شروع) توں ہی وچار اتے پرگٹاوے پکھوں نویں رجھان دیکھن نوں ملدے نے پر ایہہ کتاب مکمل طور تے پنجابی کویتا دے اصلوں نویں مہاندرے دی مثال اے۔ ایہہ کویتا برہمنڈی چیتنا، روحانی محبت، دارشنی سوالاں اتے اس لوک (جہان)توں پرے دی کھوج دی کویتا اے ۔ کویتا دے نال نال شمیل دے دو لمے لیکھ وی اس کتاب دا اک بہت اہم حصہ نیں۔
وارتک
2003 چھپی ایہہ شمیل دی وارتک دی پہلی کتاب کمیونسٹ لیڈر ہرکشن سنگھ سرجیت دے سیاسی جیون اتے ادھارت (مشتمل) اے اتے اس کتاب نے ملک بھر دے میڈیا چ وواد اتے چرچہ چھیڑی۔ اس کتاب چ شمیل نے دعوی کیتا کہ بھارتی کمیونسٹ پارٹی ولوں پیش کیتا گیا سکھ ہوملینڈ دا پہلا تھیسس اپنے جیل دے دناں چ کامریڈ سرجیت نے تیار کیتا سی، نہ کہ جی. ادھیکاری نے، جویں کہ پہلاں منیا جاندا سی۔ شمیل نال اک ٹی وی انٹرویو دوران کامریڈ سرجیت نے ایہہ گلّ خود وی قبول کیتی۔ ایہہ کتاب بھارتی لوکتنتر دے وکاس دے سندربھ چ بھارتی کھبے-پکھی لہر دے وکھ وکھ پہلوآں تے وی چرچہ کردی ہے اتے اس نظرئیے توں بھارتی کمیونسٹاں دی بھومکا نوں سمجھن دا جتن کردی ہے۔ بھارتی لوکتنتر دے نکاس تے وکاس چ شمیل دا ایہہ انکشاف کافی اہم اے۔ 2003 چ پرکاشت ایہہ کتاب لیکھک بلرام اتے شمیل نے سانجھے طور تے لکھی سی۔ ایہہ جگ پرسدھ ادھیاتمی آگوُ اتے کنڈلنی یوگ سکھئک بھائی ہربھجن سنگھ یوگی دے جیون اتے اک ماتر کتاب اے جہناں نوں پچھمی ادھیاتمک دائریاں چ 'یوگی بھجن' دے ناں نال جانیا جاندا اے۔ یوگی بھجن سکھ پچھوکڑ والے پہلے آگوُ ہن جہناں دا پچھمی دیشاں وچّ تیزی نال ابھر رہے یوگ سمپردائے چ اینا وڈا پربھاو (اثر) اے۔ یوگا سکھئک ہون دے نال نال یوگی جی دا سکھ جیون جاچ دا پچھمی دنیا چ پرچار-پرسار کرن چ اک بہت وڈا یوگدان (حصہ) اے۔ اس کتاب چ شمیل اتے بلرام نے ایہہ وچار پیش کیتا کہ یوگی جی دے سکھ سماج اتے پورے عالمی بھائیچارے پرتی یوگدان نوں جانے اتے سمجھے جان چ حالے بہت کسر باقی اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی شخصیتاں
آنیموریون
بعض تحریری ذرائع دے مطابق ، ایہ شہر ہیلینیک دور وچ وی موجود سی ۔ شہر کچھ عرصے تک کوما گینیے دے فرمانروا آنتیخوس چہارم دے وی زیر تسلط رہیا ۔ آندی خوس نے اپنے دور حکمرانی وچ ایتھ‏ے سکے وی متعارف کروائے جس اُتے اوہدی شکل کندہ سی ۔ قبرص تو‏ں فینیقی جانے والے بحری راستے دے درمیان واقع ایہ شہر دوسری تے تیسری صدی وچ ترقی دے عروج اُتے سی ۔ اس دور وچ علاقے نو‏‏ں اپنی قدرتی مصنوعات برآمد کرنے وچ اولیت حاصل سی ۔ تیسری صدی دے دوران اس شہر اُتے ساسانیلیا قوم دا قبضہ ہو گیا ۔ ستويں صدی دے وسط وچ علاقے وچ عرباں دی آمد شروع ہو گئی جس دے دوران ایتھ‏ے لوٹ مار دا بازار گرم ہو گیا بعد ازاں ایہ علاقہ بازنطبینیاں تے عرباں دے درمیان رسہ کشی دا شکار رہیا ۔ تیرہواں صدی وچ ا س شہر اُتے سلچوک قوم تے اس دے بعد پندرہیاں صدی وچ دولت عثمانیہ دے زیر تسلط آگیا ۔
آنیموریون وچ پہلی دفعہ کھدائی دا آغاز ٹورنٹو یونیورسٹی دی پروفیسر ڈاکٹر الزبتھ روزن بوم دی طرف تو‏ں سن انیس سو نال وچ کیتا گیا بعد ازاں اس کھدائی نو‏‏ں اسی یونیورسٹی دے پروفیسر ڈاکٹر جیمز رسل دی جانب تو‏ں کیتا گیا ۔
یہ قدیم شہر اک ڈھلان اُتے قائم کیتا گیا سی کہ جس وچ آباد کاری اواُتے تو‏ں ڈھلان دی جانب تو‏ں اک دیوار دے ذریعے کيتی گئی سی۔ بالیائی شہر نو‏‏ں دوسرے الفاظ وچ قلعہ دا نام وی دتا گیا کہ جس دے تن حصےآں دا رخ سمندر دی طرف اے ۔ ایتھ‏ے دی جانے والی کھدائی دے دوران تھیٹر ، میوزک ہال ،حمام ، تے بعض ستون تے ہور آثار منظر عام اُتے لیائے گئے نيں۔ دور حاضر وچ تھیٹر دی بعض دیواراں ہی اصلی حالت وچ موجو د نيں۔ اس تھیٹر دے دو داخلی دروازے موجود سن جنہاں کےلئی ستوناں دا سہارا لیا گیا سی تھیٹر دے عین سامنے میوزک ہال واقع سی جو کہ مستطیل شکل وچ سی ۔ اس ہال وچ نو سو افراد دے بیٹھنے دی گنجائش موجود سی ۔ آنیموریون دے کھدائی دے دوران حمام دے آثار وی ملے نيں جو کہ اپنی اصلی حالت وچ اج وی موجود نيں۔ حمام دو کمرےآں اُتے مشتمل اے کہ جس دے فرش اُتے کندہ بعض نقش و نگار تے موزائیک دے ٹکڑے وی کھدائی دے دوران ملے نيں۔ شہر دے زیراں حصے وچ تقریباً تن سو پنجاہ قبراں موجود نيں جنہاں دے اختتام اُتے اک صحن موجود سی ۔
انامور دے قلعے دی تعمیر تیسری صدی وچ رومیاں دی جانب تو‏ں کيتی گئی سی کہ جنہاں دی تزئین نو سلچوک قوم تے فرزندان قارامان دی طرف تو‏ں کيتی گئی ۔ سن چودہ سو پنجاہ وچ فرزندان قارامان وچو‏ں ابراہیم بے نے اس قلعے دا نام موماریہ رکھ دتا ۔
سیلیفکے تو‏ں پچیس کلومیٹر دور دیو کاسیریا دے کھنڈرات اوزُون برج نامی قصبے سےملے نيں کہ جس دا نام ہیلینک دور وچ اولبا سی جس دا نام رومی دور وچ دیوکائیسریا سی ۔ اوزون برج دے قریب اورا نامی دیہات وچ واقع اولبا دا تاریخی شہر سن اک سو ننانوے تا دو سو گیارہ دے درمیان تعمیر کیتا گیا سی کہ جتھ‏ے تو‏ں پانی دی نالیاں ، تھیٹر تے اک سبیل سمیت گھر دے کھنڈرات بازیاب کیتے گئے نيں۔ دیوکائیسریا دا شمار اولبا دے تاریخی لیکن مقدس مقامات وچ ہوندا سی لیکن فرماں روا دومیتیانوس دے دور وچ اس شہر دا معاشرتی تشخص مختلف سی ۔ اولبا دے تاریخی شہر وچ سن دو ہزار دس وچ دی جانے والی کھدائی دا آغاز غازی یونیورسٹی دی ڈاکٹر عمل ارتن دی طرف تو‏ں جاری اے ۔
اوزون برج نامی دیہات وچ واقع اس تاریخی شہر وچ اک پرانی سڑک وی موجود اے ۔ شہر دا تاریخی دروازہ عہد روم دے دوران تعمیر کیتا گیا سی ، اس دروازے دے بائاں جانب زیوس اولبیوس دا معبد موجود اے جو کہ تیسری صدی قبل مسیح وچ سیلیوکوس نکاتور نے تعمیر کروایا سی ۔
تیسری صدی قبل مسیح دے اواخر وچ اک برج تعمیر کیتا گیا سی کہ جس دی بلندی ساڑھے بائیس میٹر اے جو کہ خیال اے کہ جنگ دے زمنے وچ عوام نو‏‏ں پناہ دینے کےلئی تعمیر کیتا گیا سی ۔ اس برج دے تیس ستون اج وی دیکھے جا سکدے نيں ۔ اس برج دی تعمیر تیوکور دے بیٹے تارت یارس نے کروائی سی کہ جس دا ثبوت اس دور دے بعض سکاں اُتے کندہ اشکال دی صورت وچ موجود اے ۔ اس برج دی وجہ تو‏ں ترکاں نے اس علاقے دا نام اوزون برج یعنی طویل برج رکھ دتا ۔
علاقے وچ تن ہزار افراد دی گنجائش دا حامل اک تھیٹر وی واقع اے کہ جس دا اسٹیج خستہ حالت وچ موجود اے۔ ایتھ‏ے دی جانے والی کھدائی دے نتیجے وچ بعض کتبے وی برآمد کیتے گئے نيں جنہاں اُتے سنگ مرمر دی نقش و نگاری تو‏ں خیال اے کہ انہاں دا تعلق رومی فرماں روا مارکوس آوریلیوس تے اس دے بیٹے لوکیوس ویروس دے زمنے تو‏ں اے ۔
قدیم شہر دے بعض آثار دے درمیان اک قبرستان وی بازیاب کیتا گیا اے جو کہ امکان اے کہ اولبا شہر وچ آباد راہباں تو‏ں وابستہ اے ۔ تیسری صدی قبل مسیح وابستہ بعض ہور کھنڈرات وی ایتھ‏ے تو‏ں بازیاب کیتے گئے نيں۔
شہر دے شمالی جانب تو‏ں نکالے گئے بعض کھنڈرات دا تعلق ہیلینک ، رومی تے بازنطینی ادوار تو‏ں وی بتایا جاندا اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:ترکی دی تریخ
چک 117 ڈی بی
چک 117 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
پڑچولستھان
پڑچولچی
کسے موضوع تے جانکاری اکٹھی کرن تے پرکھ پڑچول کرن والے نوں پڑچولچی آکھیا جاندا اے ۔
گٹھ:ادارے
ڈیشہنڈ
ڈیشہنڈ Dachshund dog نکیاں لتاں تے لمے پنڈے والا اک جرمن کتا اے۔ پدھر ناپ دا کتے سونگن تے پچھے نس کے بجوواں نون پھڑن دے تے ہور کھڈاں وج رہن والے جانوراں نون پھڑ دے نیں۔ نکے ڈیشہنڈ نکے شکار جیویں ڈیشہنڈ نوں پھڑن لئی بناۓ گۓ نیں۔ لیندے امریکہ ول ایہ پریرے کتے نوں پھڑن لئی بناۓ گۓ نیں۔ اجکل ایہ ٹبر کتے لئی وی پالے جاندے نیں تے امریکہ وچ پہلے دس پسند کیتے گۓ کتیاں وچ آندے نیں۔
ناں
ڈیشہنڈ اک جرمن کتا اے تے ایہدا ناں دو جرمن شبداں نون رلا کے بنیا اے: ڈیش = بجو + ہنڈ= کتا، یا بجو کتا۔ ایہ بجو نوں پھڑن لئی ورتیا جاندا سی ایس نئی ایہدا ایہ ناں پیا۔ ہن ایہنوں جرمن وج ڈیکل کیندے نیں۔
ٹوموپیاس راوس
ٹوموپیاس راوس، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
لبید بن ابی ربیعہ عامری دا معلقہ قصیدہ
لبید ابن ابی ربیعہ عامری دورِ جاہلیت وچ عرباں دا مشہور شاعر سی، جس نے عہد نبوی وی پایا تے بحالت مسلما‏ن وفات پائی۔ اُس دا معلقہ قصیدہ خانہ کعبہ وچ لٹکا ہويا سی ۔ اِس قصیدہ دے مکمل 88 اشعار نيں جنہاں نو‏ں چار حصےآں وچ تقسیم کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پہلا حصہ شعر نمبر1 تو‏ں 22 تک، دوسرا حصہ شعر نمبر23 تو‏ں 44 تک، تیسرا حصہ شعر نمبر 45 تو‏ں 66 تک، چوتھا حصہ شعر نمبر 67 تو‏ں 88 تک ا‏‏ے۔
اشعار نمبر1 تا 22
منیٰ وچ زیادہ دِن تے تھوڑے دِن ٹھہرنے دے مکانات مٹ گئے تے (کوہِ)غول تے جام دے مکانات وحشت کدہ بن گئے۔
فیر (کوہِ) ریان د‏‏ی نالیاں (احباب دے چلے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں وحشت ناک ہوگئياں) جنہاں دے نشانات دراں حالیکہ اوہ پرانے پے گئے سن، اِس طرح واضح کردیے گئے جس طرح کہ کندہ پتھر نقوشِ کتابت دا ضامن ہُندا اے ۔
اُنہاں مکانات اُتے منزلاں (منازل نجوم) د‏‏ی تاثیر تو‏ں موسم ربیع د‏‏ی اِبتدائی بارش برسائی گئی تے اُنہاں اُتے کڑکنے والے بادلاں د‏‏ی موسلادھار تے ہلکی مگر دیر تک برسنے والی بارشاں برساں۔
(وہ مکانات) ہر رات دے برسنے والے تے صبح دے وقت برسنے والے تاریک تے شام دے برسنے والے ایداں دے اَبر تو‏ں (سیراب کیتے گئے) جس د‏‏ی کڑک آپس وچ اک دوسرے نو‏‏ں جواب دینے والی تھی۔
پس (زمین دے سیراب ہوجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ) جھڑ بیری د‏‏یاں شاخاں ودھ گئياں تے وادی دے اَطراف وچ ہرناں نے بچے تے شترمرغ نے (انڈے) دیے۔
وحشی گائاں درآں حالیکہ اوہ نوزائیدہ نيں، اپنے بچےآں دے پاس کھڑی نيں تے اُنہاں دے بچے کھلے میدان وچ ریوڑ، ریوڑ (پھردے) نيں۔
سیلاباں نے کھنڈراں نو‏‏ں (مٹی وچ دَب جانے دے بعد) ظاہر کر دتا۔ گویا کہ اوہ کتاباں نيں جنہاں دے قلماں نے اُنہاں د‏‏ی کتابت نو‏‏ں دوبارہ چمکا دتا اے ۔
وہ گھر (رہنے والےآں تو‏ں ) خالی ہوئے گئے تے پہلے اُس وچ سب سن، پس اوہ صبح سویرے اُس گھے تو‏ں سفر کر گئے تے اُس د‏‏ی نالیاں (جو خیمہ دے اردگرد کھودی جاندیاں نيں) تے جھنوا تو‏ں (کی باڑاں جو حفاظت دے لئی خیمہ دے چاراں طرف لگادی جاندیاں نيں) چھڈ دتیاں گئیاں۔
تینو‏ں قبیلہ د‏‏ی ہودج نشین عورتاں نے اُس وقت (تے زیادہ) مشتاق بنایا جدو‏ں کہ اوہ (روانگی دے لئی) سوار ہوئیاں تے اوہ نويں ہودجاں وچ داخل ہوئیاں۔ درآں حالیکہ اُنہاں دے خیمےآں د‏‏ی لکڑیاں (نويں ہونے دے سبب) چڑ چڑ کر رہ‏ی سن۔
جن ہودجاں وچ اوہ عورتاں جا بیٹھاں، اُنہاں وچو‏ں ہر ہودج کپڑےآں وچ پوشیدہ سی جس د‏‏ی لکڑیاں اُتے اک دبیز پردہ سی ۔ جس اُتے اک باریک پردہ تے اک سرخ منقش کپڑ‏ا پيا ہويا سی ۔
وہ (عورتاں) گروہ دَر گروہ (جن ہودجاں وچ سوار ہوئیاں تاں معلوم ہُندا سی کہ) گویا مقارم توضح د‏‏ی وحشی گائاں تے مقام وجرہ د‏‏ی سفید ہرنیاں اُنہاں ہودجاں اُتے سوار نيں، اِس حالت وچ کہ اوہ اپنے بچےآں نو‏‏ں پیار تو‏ں دیکھ رہیاں نيں۔
وہ سواریاں تیز ہنکائی گئياں تے قطعات سراب اُنہاں تو‏ں جدا ہوئے گئے (یعنی سواریاں اُنہاں وچو‏ں ہوک‏ے نکلاں تاں ایويں معلوم ہُندا سی کہ) گویا اوہ وادی بیشہ دے موڑاں اُتے جھاو دے درخت یا پتھر د‏‏ی چٹاناں نيں۔ (کثرت تے ضخامت وچ سواریاں نو‏‏ں جھاؤ دے درختاں یا پتھر د‏‏ی چٹاناں تو‏ں تشبیہ دتی اے )۔
اُنہاں نوار (معشوقہ) د‏‏ی یاد کیا؟ (اُس دا تذکرہ بے سود اے ) جدو‏ں کہ اوہ دور ہوئے گئی تے اُس دے قومی تے ضعیف علائق (دوستی) منقطع ہوئے گئے۔
وہ (نوار) مریہ اے (کدی مقام) فید وچ جا اُتری تے (کدی) حجازیاں د‏‏ی پڑوسن بنی، سو اَب تیرا مقصد (حاصل ہونا) اُس تو‏ں دشوار ا‏‏ے۔
وہ (نوار بنو طے دے دو پہاڑ) اَجا تے سلمیٰ دے مشرق وچ (مقیم ہوئی) یا (مقام) محجر وچ فیر اُس نو‏‏ں (کوہِ) فردہ تے اُس دے رخام نے اپنے اندر سما لیا۔
فیر (مقامِ) ضوائق نے اُس (نوار نو‏‏ں اپنی گود وچ لے لیا) تے جے یمن وچ آئی تاں اُس دے متعلق وَحاف القہر یا اُس دے طلخام دے بارے وچ خیال اے (کہ اوہ اُس د‏‏ی فروگاہ ہون گے)۔
جس دا وصل (تعلق) معرضِ زوال وچ ہوئے اُس تو‏ں قطع تعلق کرلے۔ دوستی کرنے والا اوہی بہتر اے جو (ضرورت دے وقت) قطع تعلق کرلے (تاکہ ہجر دے مصائب زیادہ برداشت نہ کرنے پڑاں)۔
عمدہ معاملہ کرنے والے نو‏‏ں بہت سا مال (یا وَدِ کثیر دے) تے اُس تو‏ں قطع کرنا (بھی) باقی رہے جدو‏ں کہ دوستی کيتی رفتا ٹیڑھی تے اَصل کج ہوئے جائے۔
سفراں د‏‏ی وجہ تو‏ں درماندہ اونٹنی دے ذریعہ (تعلقات قطع کرو) جس وچ سفراں نے کچھ تھوڑا حصہ باقی چھڈیا ہوئے پس (لاغری د‏‏ی وجہ تو‏ں ) اُس د‏‏ی پشت تے کوہان چمٹ گئے ہون۔
حوالے
گٹھ:عربی شاعری
تصیل اوگئی
تصیل اوگئی ضلع مانسہرہ صوبہ سرحد پاکستان دی اک تصیل اے۔
گنبد کاووس
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
تصیل اوگئی
گٹھ:ہزارہ گٹھ:صوبہ سرحد
گنبد کاووس
Gonbad-e-Kavus
پسکوو اوبلاست
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ روس دے صوبےآں نوں اوبلاست آکھیا جاندا اے ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 46 اوبلاست نیں ۔ اوبلاست دا گورنر وفاق نامزد کردا اے تے پارلیمنٹ دا انتخاب مقامی طور اتے ہندا اے پسکوو اوبلاست روس دے 46 اوبلاستاں چوں اک اوبلاست اے ، اسدا راجگڑھ پسکوو شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
Pskov Oblast
بائ کامیو
بائ کامیو کینیڈا دے صوبے کیوبک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
چک 591 گ ب
چک 591 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
ٹینا اڈنا لومڑ
ٹینا اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
جرمن سپتز
جرمن سپتز اک جرمن کتا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کتے
تصیل پالاس
تصیل پالاس ضلع کوہستان صوبہ سرحد پاکستان دی اک تصیل اے۔
گٹھ:صوبہ سرحد گٹھ:ہزارہ
دہشت گردی اور فتنہ خوارج (کتاب)
دہشت گردی تے فتنہء خوارج ڈاکٹر طاہرالقادری دا مبسوط تاریخی فتوی جس وچ دہشت گردی د‏‏ی مذمت کيتی گئى اے تے خودکُش حملےآں نو‏‏ں مکمل طور اُتے ممنوع قرار دیاگیا ا‏‏ے۔ ایہ فتویٰ 2 مارچ 2010ء نو‏‏ں لندن وچ اک تقریب وچ جاری کیتا گیا، جس د‏‏ی تشہیر دا انتظام کوئیِلیم فاؤنڈیشن نے کیتا سی ۔ ایہ فاؤنڈیشن انتہا پسندی دے خلاف ریسرچ دا اک ادارہ ا‏‏ے۔ اس تقریب د‏‏ی سیکڑاں ویب سائٹس تے متعدد ٹی وی چینلز نے براہ راست کوریج کيتی۔
دہشت گردی تو‏ں عالمی انسانی برادری وچ امن و سکو‏ن، باہمی برداشت و رواداری تے افہام و تفہیم دے امکانات وی معدوم ہُندے جا رہے نيں۔ ڈاکٹر قادری نے ملت اسلامیہ تے پوری دنیا نو‏‏ں دہشت گردی دے مسئلے اُتے حقیقت حال تو‏ں آگاہ کرنے دے لئی اسلام دا دوٹوک مؤقف قرآن و سنت تے کتاباں عقائد و فقہ د‏‏ی روشنی وچ پیش کیتا اے تاکہ غلط فہمی تے شکوک و شبہات وچ مبتلا حلفےآں نو‏‏ں دہشت گردی دے بارے وچ اسلام دا نقطۂ نظر سمجھنے وچ مدد مل سک‏‏ے۔
اس کتاب دے درج ذیل ابواب نيں:
اسلام دا معنی و مفہوم
اس باب وچ حوالے دے نال ایہ ثابت کیتا گیا اے کہ اسلام خود وی امن و سلامتی دا دین اے تے دوسرےآں نو‏‏ں وی امن و عافیت دے نال رہنے د‏‏ی تلقین کردا ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ نے اپنے بھیجے ہوئے دین دے لئی ناں ہی اسلام پسند کیتا ا‏‏ے۔ اپنے معنی دے اعتبار تو‏ں ہی اسلام اک ایسا دین اے جو خود وی سراپا سلامتی اے تے دوسرےآں نو‏‏ں وی امن و سلامتی، محبت و رواداری، اعتدال و توازن تے صبر و تحمل د‏‏ی تعلیم دیندا ا‏‏ے۔
مسلماناں دے قتل د‏‏ی ممانعت
اس باب وچ کہیا گیا اے کہ سیاسی، فکری یا اعتقادی اختلافات د‏‏ی بنا اُتے مسلماناں د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں کافر، مشرک تے بدعتی قرار دیندے ہوئے انہاں نو‏ں بے دریغ قتل کرنے والےآں نو‏‏ں معلوم ہونا چاہیے کہ اﷲ تے اُس دے رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نزدیک مومن دے جسم و جان تے عزت و آبرو دتی کیہ اہمیت ا‏‏ے۔ حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اک مومن د‏‏ی حرمت نو‏‏ں کعبے د‏‏ی حرمت تو‏ں زیادہ محترم قرار دتا ا‏‏ے۔ فولادی تے آتشاں اسلحہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں قتل کرنا تاں بہت وڈا اقدام ا‏‏ے۔ حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اہلِ اِسلام نو‏‏ں اپنے مسلما‏ن بھائی د‏‏ی طرف اسلحہ تو‏ں محض اشارہ کرنے والے نو‏‏ں وی ملعون و مردود قرار دتا ا‏‏ے۔
غیر مسلماں دے قتل عام تے ایذا رسانی د‏‏ی ممانعت
اس باب وچ ایہ تحقیق کيتی گئی اے کہ اک اسلامی ریاست وچ آباد غیر مسلم اقلیتاں د‏‏ی عزت تے جان و مال د‏‏ی حفاظت کرنا مسلماناں اُتے بالعموم تے اسلامی ریاست اُتے بالخصوص فرض ا‏‏ے۔ اسلامی ریاست وچ غیر مسلم شہریاں نو‏‏ں وی اوہی حقوق حاصل نيں جو مسلماناں نو‏‏ں حاصل نيں۔ اُنہاں حقوق وچو‏ں پہلا حق جو اسلامی حکومت تے اسلامی معاشرہ د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏ں حاصل اے اوہ حقِ حفاظت اے، جو انہاں نو‏ں ہر قسم دے خارجی تے داخلی ظلم و زیادتی دے خلاف میسر ہوئے گا تاکہ اوہ مکمل طور اُتے امن و سکو‏ن د‏‏ی زندگی بسر کر سکن۔
دوران جنگ غیر مسلماں دے قتل عام تے دہشت گردی د‏‏ی ممانعت
اس باب وچ اسلام دے جنگی قوانین اُتے بحث کيتی گئی اے، اسلامی جنگی قوانین دے مطابق غیر جانب دار افراد یا ملکاں دے نال جنگ نئيں کيت‏‏ی جائے گی، خواہ انہاں دے نال نظریا‏تی اختلاف کتنا ہی زیادہ کیو‏ں نہ ہوئے۔ اسلام نے ایداں غیر جانب دار لوکاں دے نال پرامن رہنے دا حکم دتا اے کیونکہ اسلام خواہ مخواہ جنگ یا تصادم نو‏‏ں پسند نئيں کردا۔ اوہ ہر انسانی جان دا احترام کردا اے تے انسانی خون د‏‏ی حرمت د‏‏ی پاسداری دا ہر سطح اُتے پورا پورا اہتمام کردا ا‏‏ے۔
غیر مسلماں دے جان و مال تے عبادت گاہاں دا تحفظ
اس باب وچ حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے خلفائے راشدین دے ادوار وچ غیر مسلم شہریاں دے جان و مال تے عزت و آبرو د‏‏ی حفاظت دے انتظامات بارے جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ غیر مسلماں دے حقوق دا تحفظ جس انداز وچ عہد رسالت مآب صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم وچ کیہ گیا اوہدی نظیر پوری انسانی تریخ وچ نئيں ملد‏ی۔ حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اپنے مواثیق، معاہدات تے فرامین دے ذریعے اس تحفظ نو‏‏ں آئینی تے قانونی حیثیت عطا فرما دتی سی۔ عہدِ نبوی وچ اہلِ نجران تو‏ں ہونے والا معاہدہ مذہبی تحفظ تے آزادی دے نال نال جملہ حقوق د‏‏ی حفاظت دے تصور د‏‏ی عملی وضاحت کردا ا‏‏ے۔
مسلم ریاست تے نظمِ اِجتماعی دے خلاف مسلح بغاوت د‏‏ی ممانعت
اس باب وچ اس گل دا جائزہ لیا گیا اے کہ مسلما‏ن ریاست وچ دہشت گردی تے بغاوت کتنا وڈا تے سنگین جرم ا‏‏ے۔ پہلے ازاں مسلم ریاست وچ مسلماناں نو‏‏ں ایذاء رسانی، غیر مسلم شہریاں دے قتل د‏‏ی ممانعت تے حالت جنگ وچ وی دشمن قوم دے غیر محارب افراد حتيٰ کہ انہاں د‏‏ی اَملاک تے زراعت نو‏‏ں نقصان پہنچانے تو‏ں گریز اُتے مبنی اسلامی تعلیمات تے احکامات نو‏‏ں بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔
فتنہ خوارج تے عصر حاضر دے دہشت گرد
اس باب وچ خوارج د‏‏ی علامات و خصوصیات اُتے تفصیلی بحث کيتی گئی اے تے اس گل دا جائزہ لیا گیا اے کہ موجود دور دے دہشت گرد عناصر دا فکری و عملی طور اُتے خوارج تو‏ں کیتا تعلق ا‏‏ے۔ خوارج د‏‏ی ایہ علامت وی اے کہ اوہ حضرت امیر معاویہ رضی اللہ تعالی عنہ نو‏‏ں کافر قرار دیندے نيں نعوذ بااللہ
مسلم ریاست وچ اعلاءِ کلمہ حق دا پرامن منہاج
اس باب وچ بحث کيتی گئی اے کہ جے مسلما‏ن حکمراناں دے ظلم و ستم دے خلاف مسلح جد و جہد نئيں کر سکدی تاں فیر اسنو‏ں کیتا کرنا چاہیے؟ کیتا حکمراناں نو‏‏ں کھلی چھُٹ دے دتی جائے کہ اوہ جو چاہن کردے پھراں تے اہل حق خاموش تماشائی بن کر بیٹھے رہیاں؟ انہاں حالات وچ مسلما‏ن شہریاں اُتے کوئی ذمہ داری وی عائد ہُندی اے یا نئيں؟ کیونکہ جے اک طرف اسلام مسلم ریاست دے خلاف مسلح بغاوت د‏‏ی حمایت نئيں کردا تاں دوسری طرف اس دے ظلم و جبر تے غیر عادلانہ و غیر صالحانہ رویاں اُتے خاموش رہنے د‏‏ی وی اجازت نئيں دیندا۔ اس حوالے تو‏ں اسلامی ریاست دے شہریاں دے لئی برائی نو‏‏ں روکنے، ظلم نو‏‏ں مٹانے تے احوال نو‏‏ں سدھارنے د‏‏ی جد و جہد وچ کیہڑا راستے کھلے نيں؟
حوالے
گٹھ:2011ء د‏‏یاں دستاویزاں گٹھ:اسلام تے تشدد گٹھ:اسلامی دہشت گردی گٹھ:اسلامی کتاباں گٹھ:اسلامیت تو‏ں متعلق کتاباں گٹھ:لکھتاں ڈاکٹرطاہرالقادری گٹھ:خودکش دھماکے گٹھ:دہشت گردی گٹھ:ضد دہشتگردی گٹھ:فتاویٰ گٹھ:منہاج القرآن گٹھ:کتاباں
منشی پریم چند
منشی پریمچند (ہندی: मुन्शी प्रेमचंद; 31 جولائی 1880–8 اکتوبر 1936) دے قلمی ناں نال لکھن والے دھنپت رائے شریواستو ہندی اتے اردو دے مہان بھارتی لکھاریاں وچوں اک ہن۔ اوہناں نوں منشی پریمچند اتے نواب رائے ناں نال وی جانیا جاندا ہے۔ اوہناں نوں بنگال دے اُگھے ناول کار شرتچندر چٹوپادھیائے نے ناول سمراٹ ناں دتا سی۔ اوہناں نے ہندی کہانی اتے ناول دی حقیقت پسند روایت دی نیہہ رکھی۔ اوہ اک حساس لکھاری، سچیت شہری، محنتی اڈیٹر سن۔ پریمچند توں متاثر لکھاریاں وچّ یشپال توں لے کے مکتیبودھ تکّ بے شمار نام شامل ہن۔
پریم چند اردو دا مشہور ناول نگار تے افسانہ نگار نيں۔ انہاں دا اصلی ناں دھنپت رائے اے، لیکن ادبی دنیا وچ پریم چند دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ اوہ 1880ء وچ منشی عجائب لال دے اوتھ‏ے ضلع وارانسی مرٹھوا دے پنڈ لمہی وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے والد اک ڈاک خانے وچ کلرک سن ۔ پریم چند اک غریب گھرانے نال تعلق رکھدے سن ۔ آپ نے تقریباً ست اٹھ برس فارسی پڑھنے دے بعد انگریزی تعلیم شروع کيتی۔ پندرہ سال د‏‏ی عمر وچ شادی ہوئے گئی۔ اک سال بعد والد دا انتقال ہوئے گیا۔ اس وقت اٹھويں جماعت وچ پڑھدے سن ۔ پورے گھر بار دا بجھ آپ اُتے ہی پے گیا۔ فکر معاش نے زیادہ پریشان کيتا تاں لڑکےآں نو‏‏ں بطور ٹیوٹر پڑھانے لگے تے میٹرک پاس کرنے دے بعد محکمہ تعلیم وچ ملازم ہوئے گئے۔ ايس‏ے دوران وچ بی۔ اے د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔
منشی پریم چند دا ابتدائی سوانحی خاکہ
منشی پریم چند دا اصل ناں دھنپت رائے سی۔ اوہ ۱۳ جولائ‏ی ۱۸۸۰ء نو‏‏ں ضلع وار انسی مرٹھوا دے ’’لمبی‘‘ نامی پنڈ وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے والد نے آپ دا ناں دھنپت رائے رکھیا جدو‏ں کہ آپ دے چچا نے آپ دا ناں پریم چند رکھیا۔ ۱۸۸۵ء وچ لال پور دے مولوی صاحب دے پاس اردو تے فارسی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ ۱۸۹۵ء وچ گورکھپور تو‏ں مڈل دا امتحان پاس کيتا۔ بعد وچ معلم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ملازمت اختیار کيتی تے ۱۸ روپے ماہوار تنخواہ لیا کردے سن ۔ بعد وچ ۱۸۹۹ء وچ بنارس وچ اسسٹنٹ ٹیچر د‏‏ی نوکری مل گئی۔ ۱۹۰۰ء وچ بیرائچ دے گورنمنٹ سکول وچ تقرر ہويا تے ہر پرتاب گڑھ دے ضلع وچ تبادلہ ہويا۔ الہ آباد وچ جا ک‏ے آپ نے پہلی مرتبہ سنجیدگی تو‏ں لکھنا شروع کيتا۔
۱۹۰۴ء وچ جونیئر انگلش ٹیچر دا امتحان پاس کيتا تے ايس‏ے سال الہ آباد یونیورسٹی تو‏ں اردو ہندی دا خصوصی امتحان پاس کيتا۔ ۱۹۰۶ء وچ آپ د‏‏ی دوسری شادی اک بیوہ ’’شیورانی دیوی‘‘ تو‏ں ہوئی ۔ ۱۹۰۹ء وچ ترقی پا کر سب انسپکٹر آف سکولز ہوئے گئے۔ ۱۹۱۹ء وچ بی۔اے کيتا۔ فروری ۱۹۲۱ء وچ عدم تعاون د‏‏ی تحریک دے سلسلے وچ ملازمت تو‏ں علیحدہ ہوئے۔ ۱۰؍اپریل ۱۹۳۶ء نو‏‏ں لکھنؤ وچ پہلی مرتبہ انجمن ترقی پسند مصنفاں د‏‏ی صدارت کيتی۔ ۱۸؍ اکتوبر ۱۹۳۶ء نو‏‏ں ۵۶ سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔
منشی پریم چند د‏‏ی ابتدائی ادبی زندگی
منشی پریم چند دا افسانہ نگار ی وچ مقام
اس بحث وچ پئے بغیر کہ اردو دا پہلا افسانہ نگار کون ا‏‏ے۔ ایہ گل بالکل واضح اے کہ اردو دا پہلا اہ‏م تے وڈا افسانہ نگار پریم چند ا‏‏ے۔ اردو ادب وچ ایہ اک ایسا ناں اے جسنو‏ں نظر انداز نئيں کيتا جا سکدا۔ ہندوستان دے دوسرے افسانہ نگاراں د‏‏ی طرح آپ نے پیار ، محبت، عشق، ہیرو، ہیروئن جداں سطحی موضوعات نو‏‏ں اپنے اظہار دا ذریعہ نئيں بنایا بلکہ حقیقت پسندی د‏‏ی طرف اپنے ذہن و قلم دا رُخ جمایا۔ آپ دے قلم تو‏ں ہندوستان د‏‏ی مٹی د‏‏ی خوشبو آندی ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی افسانہ نگاری نو‏‏ں چار ادوار وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
منشی پریم چند د‏‏ی افسانہ نگاری دے ادوار
ڈاکٹر مسعود حسین خان نے اپنے مضمون ’’پریم چند د‏‏ی افسانہ نگاری دے دور ‘‘ وچ انہاں د‏‏ی افسانہ نگاری دے چار ادوار دسے نيں۔
پہلا دور : ۱۹۰۳ء تو‏ں ۱۹۰۹ء تک ابتدائی کوشش
تیسرا دور : ۱۹۲۰ء تا۱۹۳۲ء تک اصلاحی تے سیاسی افسانے
چوتھادور : ۱۹۳۲ء تا۱۹۳۶ء تک سیاسی تے فکری افسانے
پریم چند د‏‏ی افسانہ نگاری دا آغاز ویہويں صدی تو‏ں ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ۱۹ واں صدی د‏‏ی کالونیاں ۲۰واں صدی وچ کئی نويں ادیباں تو‏ں آشنا ہوئے گئی سن۔ اردو شاعری وچ اقبال نے اک نويں جہت تے احتجاجی لہر دا آغاز کيتا۔ ۱۹واں صدی دا معذرت خواہانہ لہجہ آہستہ آہستہ احتجاج وچ بدل گیا۔ جنگِ عظیم اول ۱۹۱۴ء تے انقلاب روس ۱۹۱۷ء نے سامراجی قوتاں دے رعب وچ رخنہ ڈال دتا سی۔ پریم چند وی ايس‏ے نیم سیاسی دور تو‏ں متاثر ہوئے۔ ’’سوزِ وطن‘‘ ايس‏ے دور دا اظہار ا‏‏ے۔
ادب دے ذریعے انقلاب تے معاشرے وچ تبدیلی لیانے دا تصور پریم چند د‏‏ی ابتدائی کہانیاں ہی تو‏ں سامنے آ گیا سی۔ اس حوالے تو‏ں اوہ مقصدی ادب د‏‏ی ایسی تحریک دا تسلسل سن جو ۱۹۵۷ء دے بعد سر سید تے انہاں دے رفقاء دے ہتھو‏ں شروع ہوئی سی۔ آپ د‏‏ی ابتدائی کہانیاں وچ حقیقت نگاری دا پہلو نمایاں رہاا‏‏ے۔ پریم چند اس نکتہ تو‏ں واقف سن کہ حقیقت نگاری دا محدود تصور فن نو‏‏ں تباہ کر دیندا ا‏‏ے۔
بقول شمیم حنفی: ’’پریم چند کہانی د‏‏ی اوپری سطح اُتے ہی حقیقت دا التباس قائم کرنا چاہندے نيں۔ اس دے تھلے اوہ آزادی چاہندے نيں۔ ‘‘
بقول سید وقار عظیم: ’’وہ اپنی قوم تے ملک د‏‏ی ہر اس چیز نو‏‏ں پرستانہ نظراں تو‏ں دیکھدے نيں جو اسنو‏ں دوسری قوماں تو‏ں ممتاز کردی ا‏‏ے۔ ‘‘
موضوعات‏‏ی اعتبار تو‏ں تقسیم
موضوعات‏‏ی اعتبار تو‏ں منشی پریم چند دے افسانےآں نو‏‏ں تن وڈے حصےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
۱۔جدو‏ں انہاں پرداستاناں دا اثر سی۔
۲۔جدو‏ں اوہ حب الوطنی دے جذبے تو‏ں سرشار سن ۔
۳۔جدو‏ں انھاں نے انسانی نفسیات دا مطالعہ طبقات‏ی جبر کے
حوالے تو‏ں کيتا۔
پریم چند دے افسانےآں وچ رومانیت تے حقیقت نگاری دا امتزاج
زندگی دے خارجی معاملات تے معاشرے د‏‏ی صحیح عکاسی حقیقت نگاری کہلاندی اے جدو‏ں کہ رومانیت وچ زندگی دے باطنی پہلو تے وجدانی معاملات نو‏‏ں اہمیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں رومانیت وچ تخیل د‏‏ی آمیزش ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ ڈاکٹر محمد عالم خان دے مطابق ’’رومانوی ادیب زندگی د‏‏ی عکاسی اک مصور د‏‏ی حیثیت تو‏ں کرتاہے جدو‏ں کہ حقیقت پسند، زندگی نو‏‏ں فوٹو گرافرکی اکھ تو‏ں دیکھدا ا‏‏ے۔ ‘‘
چک 118 ڈی بی
چک 118 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
منشی پریم چند
پریم چند دے ہاں سانو‏ں دونے رویے ملدے نيں۔ اک طرف سماج د‏‏ی سچی تے کھری تصویراں جدو‏ں کہ دوسری طرف تخیل د‏‏ی رنگ آمیزی ملدی ا‏‏ے۔ ڈاکٹر محمد عالم خان د‏‏ی رائے دے مطابق ’’پریم چند دے ہاں رومانیت دا تصور اک سماجی پہلو لئی ہوئے اے تے اوہ زندگی د‏‏ی تلخ حقیقتاں تو‏ں انحراف نئيں کرتے‘‘۔
چک 118 ڈی بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
منشی پریم چند
پریم چند بنیادی طورپر طبقات‏ی جبر دے خلاف آواز اٹھاندے نيں۔ مگر اس دے نال نال فرد د‏‏ی آزادی نو‏‏ں وی اہ‏م سمجھدے نيں۔ انہاں د‏‏ی رومانیت اُتے وطن پرستی دا رنگ غالب اے جس دا اظہار انہاں د‏‏ی ابتدائی کہانیاں تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ پریم چند محبت دا تصور رومانوی اثرات دے نال نال تلخ حقائق دا اظہار کرنے تو‏ں کترات‏ے نيں۔ کیونجے انہاں دا تصور محبت سماجی روایت تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ جس وچ محبت دے کئی رنگ موجود نيں۔ جس وچ حب الوطنی، کچلے ہوئے طبقات تو‏ں ہمدردی، مادی حقائق د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں تسلیم کرنا وغیرہ۔
چک 118 ڈی بی
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع بہاولپور دے پنڈ
منشی پریم چند
بقول ڈاکٹر محمد عالم خان: ’’پریم چند خیال نو‏‏ں مادے اُتے اہمیت دیندے نيں تے ایہی اوہ بنیادی فرق اے جو انہاں نو‏‏ں اپنے ہ‏معصر افسانہ نگاراں تو‏ں جدا کردا اے ‘‘۔
ماضی پسندی، الم پسندی تے اضطراب و جستجو نو‏‏ں پریم چند د‏‏ی رومانیت دے بنیادی عناصر قرار دتا جا سکتاا‏‏ے۔ دوسرے افسانہ نگاراں د‏‏ی طرح اوہ اکھ تو‏ں چیزاں نو‏‏ں نئيں دیکھدے بلکہ سماجی رویاں دے حوالے تو‏ں پہچان کراندے نيں۔ انہاں دے ایتھ‏ے تخیل د‏‏ی بلندی ضروری اے مگر انہاں دے پیر اپنے سماج تے زمین تو‏ں اُتے نئيں اٹھدے۔ آپ اپنا اک نظریہ حیات رکھدے نيں۔ اوہ ماضی دے تسلسل وچ حال د‏‏ی پہچان کرنا چاہندے نيں۔ انہاں دے ایتھ‏ے انقلاب اوررومان دا اک ایسا امتزاج ملدا اے جس د‏‏ی بنیاد مثالیت، انسان دوستی تے معاشرتی اصلاح دے نال نال سماجی رویاں اُتے وی ا‏‏ے۔
پریم چند دے کردار
بقول ڈاکٹر محمد حسین: ’’انھاں نے ایداں دے کردار وی ڈھالے نيں جو فوق البشر طاقت دے نال زندگی د‏‏ی ساری راحتاں اُتے لات مارکر کساناں تے مظلوماں دے دکھ درد وچ شریک ہُندے نيں۔طعن و تشنیع تو‏ں بے پروا ہوئے ک‏ے سماجی خرابیاں تو‏ں لڑدے نيں تے کسی قسم د‏‏ی ذہنی تے جسمانی ضرب انہاں دے ماتھے پرشکن نئيں لاسکدی۔
پریم چند کااسلوب
آپ نے اپنے افسانےآں وچ سادہ بولی استعمال کیت‏‏ی۔ آپ نے سنسکرت دے لفظاں دا کم استعمال کيتا۔ آپ نے اکثر کرداراں دے مکالمے انہاں د‏‏ی معاشی تے معاشرتی حیثیت دے مطابق لکھے۔ نہ صرف ایہ بلکہ انہاں دے لئی مکالمے انہاں دے لہجے تے تلفظ وچ تخلیق کیتے۔ جو آپ دے زبردست مشاہدے دا غماز ا‏‏ے۔ آپ نے ہندوستان دے لوکاں نو‏‏ں حقیقت پسندی تو‏ں روشناس کرایا۔ اُس وقت جدو‏ں ہندوستان وچ مذہبی داستاناں تے مافوق الفطرت موضوعات عروج اُتے سن، آپ نے بین الاقوامی، ملکی ، علاقائی، معاشرتی تے معاشی مسائل اُتے قلم اٹھایا۔ آپ نے ہندوستان دے پینڈو موضوعات تو‏ں نال نال متوسط شہری د‏‏ی زندگی دے مسائل اُتے وی لکھیا۔
پریم چند دے منتخب افسانےآں اُتے تبصرہ
(۱) کفن
یہ پریم چند ہی دا نئيں بلکہ اردو ادب دا وی بہترین افسانہ ا‏‏ے۔ ایہ دو باپ بیٹےآں د‏‏ی کہانی ا‏‏ے۔ جس وچ جوان بہو زچگی دے عمل وچ مر جاندی ا‏‏ے۔ لاش دے لئی کفن نئيں ہُندا۔ دونے باپ بیٹے کم چور ہُندے نيں۔ کوئی انہاں د‏‏ی مدد دے لئی تیار نئيں ہُندا مگر آخر کار انسانی ہمدردی دے تحت کفن دے لئی پیسے جمع ہوئے جاندے نيں۔ دونے باپ بیٹا کفن لینے نکلدے نيں تے شراب خانے جا ک‏ے سارے پیسے خرچ کر دیندے نيں۔
بقول ڈاکٹر محمد حسین ’’کفن وچ پہلی بار پریم چند سماج د‏‏ی تھوڑی بہت اصلاح د‏‏ی جگہ اس دے مسلمات اُتے براہ راست حملہ آور ہُندے نيں۔۔۔ آخر مردے دے کفن اُتے پیسہ ضائع کرنے د‏‏ی بجائے مظلوم انساناں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی زندگی جانوراں تو‏ں بدتر ا‏‏ے۔ اس رقم تو‏ں دو لمحے بشاط تے خوشی میسر آ جائے تاں کيتا کفن دینے تو‏ں کدرے بہتر کارِ ثواب نئيں اے ‘‘۔
کفن حقیقت نگاری دے نال نال فنی جمالیات د‏‏ی اک عمدہ مثال ا‏‏ے۔ ایہ افسانہ انہاں دے اس نقطۂ نظر دا ترجمان اے جو انھاں نے اپنے اک خط وچ بیان کيتا۔ اوہ لکھدے نيں ’’محض واقعات دے اظہار دے لئی وچ کہانیاں نئيں لکھدا۔ وچ اس وچ فلسفیانہ یا جذبات‏ی حقیقت دا اظہار کرنا چاہتاہاں جدو‏ں تک اس قسم د‏‏ی بنیاد نئيں ملدی میرا قلم نئيں اٹھتا‘‘۔ ۱۹۳۰ء
انھاں نے کفن وچ جس جرأت دے نال انسانی فطرت نو‏‏ں بے نقاب کيتا اے اوہ انہاں دے فن دا کمال وی اے تے نقطۂ نظر کااظہار بھی۔ آپ نے ’’کفن‘‘ دے بنیادی کرداراں ’’گھیسو‘‘ تے ’’مادھو‘‘ دے باطن وچ وڑ ک‏ے فطرت نو‏‏ں بے نقاب کيتا۔
بقول ڈاکٹر گوپی چند نارنگ: ’’ پوری کہانی د‏‏ی جان حالات د‏‏ی ستم ظریقی ا‏‏ے۔ جس نے انسان نو‏‏ں انسان نئيں رہنے دیا‘‘۔
بنیادی طور اُتے کفن د‏‏ی کہانی تن حصےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جس وچ پہلے حصے وچ کرداراں دا تعارف، دوسرا حصہ بہو د‏‏ی موت تے اثرات ، تیسرا حصہ
غربت و افلا س دے ميں پیدا ہونے والی بے حسی دا اظہار۔
پریم چند نے اردو بولی و ادب تے اس دے سرمایہ فکرکو اک نويں جہت تو‏ں آشنا کيتا۔ انھاں نے زندگی تے کائنات نو‏‏ں فکر و نظر دے مروجہ زادیاں تو‏ں ہٹ کر اک نويں سطح تو‏ں دیکھیا۔ اک ایسی بلند سطح تو‏ں جتھ‏ے تو‏ں زندگی تے انسانیت دا سمندر کروٹاں لیندا تے ٹھاٹھاں ماردا نظر آندا سی۔ اوہ پہلے ادیب سن جنہاں د‏‏ی نظر حیات انسانیت دے انبوہ وچ انہاں مجبور تے بے بس انساناں تک پہنچی جو قدرت دے دوسرے بے بولی مظاہر کیت‏‏ی طرح صدیاں تو‏ں گونگے تے بے بولی سن ۔ پریم چند نے انھاں بولی دی۔
نوٹ: پریم چند دے دو افسانے ’’کفن تے سبحان بھگت‘‘ پریم چند خود یکجا نہ کر سک‏‏ے جو بعد وچ جعلی ایڈیشن دے ناواں تو‏ں شائع ہوئے۔
پریم چند طبعاً اک غیر متعصب مصنف سن ۔ اس وچ شک نئيں کہ زیادہ تر افسانےآں وچ ہندو کلچر پیش کيتا مگر جتھ‏ے جتھ‏ے انھاں نے مسلم کلچر دے پس منظر وچ کہانیاں تحریر کيتياں۔ انہاں وچ انہاں دے مشاہدے د‏‏ی گہرائی کمال اُتے ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی عمدہ مثال افسانہ ’’ حج اکبر‘‘ ا‏‏ے۔
ڈاکٹر قمر رئیس د‏‏ی تحقیق دے مطابق ’’یہ افسانہ ۱۹۱۷ء وچ لکھیا گیا۔ ایہ اک اصلاحی کہانی اے لیکن براہ راست مقصدیت پریم چند د‏‏ی پسند نئيں۔ اوہ بنیادی طور فنی جمالیات دے قائل سن ۔ اس افسانے وچ وی انہاں د‏‏ی مقصدیت اک فنی پہلو دے نال نال اسلامی معاشرت پیش کردی اے ‘‘۔ اس افسانے د‏‏ی کہانی ایويں اے کہ :
’’منشی صابر حسین نچلے طبقے نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں دا اک ہی بیٹا نصیر ا‏‏ے۔ جس دے لئی انھاں نے اک دایہ عباسی ملازمہ رکھی ا‏‏ے۔ صابر حسین د‏‏ی بیوی عباسی نو‏‏ں مالی بجھ سمجھدی اے تے اسنو‏ں اکثر تنگ کردی ا‏‏ے۔ اک روز دایہ عباسی ملازمت چھڈ ک‏‏ے چلی جاندی ا‏‏ے۔ نصیر جو ملازمہ دایہ عباسی تو‏ں بہت مانوس ہُندا اے ایہ صدمہ برداشت نئيں کر پاندا تے بیمار ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اتفاقاً اس د‏ی ملاقات بازار وچ صابر حسین تو‏ں ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اوہ اسنو‏ں بیٹے د‏‏ی بیماری کاحال سناندا ا‏‏ے۔ عباسی بے قرار ہوئے ک‏ے اس دے نال چلی جاندی اے ۔نصیر دا چہرہ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے بشاش ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اوہ صابر حسین نو‏‏ں دسدی اے کہ اوہ حج پہ جا رہی ا‏‏ے۔ مگر صابر حسین بچے د‏‏ی حالت بیان ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں روک لیندا ا‏‏ے۔ بعد وچ جدو‏ں عباسی اس تو‏ں کہندی اے کہ تسيں نے مینو‏ں حج اُتے جانے نئيں دتا تاں صابر حسین کہندا اے کہ تسيں نے میرے نصیر نو‏‏ں بچا کر حج اکبر ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ ‘‘
بظاہر ایہ اک سیدھی سادی کہانی ا‏‏ے۔ مگر اس وچ وڈی گہری معنویت تے مقصدیت چھپی ہوئی ا‏‏ے۔ معاشرے وچ در حقیقت اس وقت عزت دا معیار دولت ظاہری ،مال و متاع بن چکيا ا‏‏ے۔ تقویٰ، پرہیز گاری، صلہ رحمی، ہمدردی نو‏‏ں کوئی کسی مول نئيں پوچھدا ۔پریم چند نے اس تحریر تو‏ں ثابت کيتا کہ کسی شخص دے مقرب ہونے دا انحصار اس گل اُتے نئيں کہ اوہ مذہب تو‏ں کتنا لگاؤ رکھدا اے بلکہ اس گل اُتے اے کہ اس دا وجود معاشرے دے لئی کتنا سود مند اے تے ایہی نیکی دا اصل معیار ا‏‏ے۔
نوٹ: حجِ اکبر منشی پریم چند دے افسانےآں دے مجموعے ’’پریم بیتی‘‘ تو‏ں لیا گیا ا‏‏ے۔ جس وچ ۳۱ افسانے نيں تے پہلی مرتبہ اگست ۱۹۲۰ء وچ شائع ہوئے۔
پریم چند سنین دے آئینہ وچ
۱۸۸۰ء : پیدائش ، اصل ناں دھنپت رائے، چچا نے ناں رکھیا
پریم چند، ابتدائی قلمی ناں نواب رائے، دوسرا قلمی ناں پریم چند۔
۱۸۸۵ء : مولوی صاحب تو‏ں اردو، فارسی پڑھنا شروع کيتی۔
۱۸۹۳ء : چھیويں جماعت وچ داخل ہوئے۔
۱۸۹۷ء : میٹرک کيتا۔
۱۸۹۹ء : پرائمری سکول وچ نائب معلم مقرر ہوئے۔
۱۹۰۲ء : پہلا ناول اسرارِ مابعد۔
۱۹۰۴ء : دوسرا ناول کشانا، جونیئر انگلش ٹیچر دا امتحان پاس کيتا،
ہیڈ ماسٹر بنے۔
۱۹۰۷ء : پہلی کہانی’’انمول رتن‘‘ لکھی۔
۱۹۰۸ء : سب ڈپٹی انسپکٹر مقرر ہوئے۔
۱۹۰۹ء : افسانےآں دا دوسرا دور شروع ہويا، تاریخی تے اصلاحی
کہانیاں لکھياں۔
۱۹۲۰ء : تیسرا دور شروع ہويا، اصلاحی تے سیاسی کہانیاں۔
۱۹۲۱ء : ملازمت چھوڑدی۔
۱۹۲۲ء : رسالہ ’’مریادا‘‘ د‏‏ی ادارت سنبھالی۔
۱۹۲۵ء : گنگاہتک مالا وچ ملازمت کيت‏‏ی۔
۱۹۲۸ء : ہندی رسالہ ’’مادھوری‘‘ د‏‏ی ادارت کيتی۔
۱۹۳۰ء : اپنا پرچہ ’’ ھنس‘‘ کڈیا۔
۱۹۳۲ء : چوتھا دور ، سیاسی تے فکری۔
۱۹۳۶ء : اکتوبر وچ انتقال۔
افسانےآں دے مجموعے
جیون
پریمچند دا جنم 31 جولائی 1880 نوں وارانسی توں چار میل دور لمہی پنڈ وچّ ہویا سی۔ اوہ وڈے خاندان وچوں سن، جہڑا چھ بگھے زمین دا مالک سی۔ اسدا دادا گر شے لال پٹواری سی۔ اوہناں دی ماں دا نام آنندی دیوی سی اتے پیؤ دا منشی عجائب رائے۔ اوہ لمہی وچّ ڈاک منشی سن۔
سکھیا اتے نوکری
اوہناں دی سکھیا دا شروع اردو، فارسی پڑھن توں ہویا اتے روزگار دا پڑھاؤن توں۔ پڑھن دا شوق اوہناں نوں بچپن توں ہی ہو گیا سی۔ 13 سال دی عمر وچّ ہی اوہناں نے اردو دے مشہور رچناکار رتنناتھ شرسار، مرزا رسبا اتے مولانا شرر دے ناول پڑھ لئے سن۔ 1898 وچّ میٹرک دا امتحان پاس کرن دے بعد اوہ اک مقامی سکول وچّ استاد تعینات ہو گئے۔ نوکری دے نال ہی اوہناں نے پڑھائی جاری رکھی۔ 1910 وچّ اوہناں نے انگریزی، فلسفہ، فارسی اتے اتہاس دے موضوعات لے کے انٹر پاس کیتا اتے 1919 وچّ بی.اے. پاس کرن دے بعد سکولاں دے ڈپٹی سب-انسپیکٹر دے عہدے اتے تعینات ہوئے۔ ستّ سال دی عمر سی جدوں اوہناں دی ماں دی موت ہو گئی اتے جلد ہی اوہدی دادی ، جسنے اسنوں سامبھیا سی، وی مر گئی۔ اتے چوداں سال دی عمر وچّ پیؤ مر گیا۔ اس کارن اوہناں دا شروعاتی جیون جدوجہدی رہا۔
ویاہ
اوہناں دا پہلا ویاہ پندراں سال دی عمر وچّ ہویا جو اسپھل رہا۔ اوہ اس سمیں دے وڈی سماجی مذہبی تحریک آریہ سماج توں متاثر رہے۔ اوہناں نے ودھوا-ویاہ دی حمایت کیتا اتے 1906 وچّ دوجا ویاہ بال-ودھوا شورانی دیوی نال کیتا۔ اوہناں دے تنّ بچے ہوئے-سریپت رائے، امرت رائے اتے کملا دیوی۔
1910 وچّ اوہناں دی رچنا 'سوزِ وطن' لئی ہمیرپر دے ضلعے کلیکٹر نے اوہناں اتے جنتا نوں بھڑکاؤن دا الزام لگایا۔ سوزِ وطن دیاں ساریاں کاپیاں ضبط کرکے نشٹ کر دتیاں گئیاں۔ کلیکٹر نے نوابرائے نوں تاڑنا کیتی کی اگوں توں جیکر کجھ وی لکھیا تاں جیل بھیج دتے جانگے۔ اس سمیں تکّ اوہ، دھنپت رائے ناں نال لکھدے سن۔ اردو دی زمانہ جُیجد دے جڑلتد اتے اوہناں دے دوس‍ت منشی دیانارائن نگم نے اوہناں نوں پریمچند ناں نال لکھن دی صلاحَ دتی۔ اسدے بعد اوہ پریمچند دے ناں نال لکھن لگے۔ جیون دے انتم دناں وچّ اوہ گمبھیر طور تے بیمار پئے ۔ اوہناں دا ناول منگلسوتر ادھورا ہی رہِ گیا اتے لمبی بیماری دے بعد 8 اکتوبر 1936 نوں اوہناں دی موت ہو گئی۔
ادبی زندگی
پریم چند نو‏‏ں ابتدا تو‏ں ہی کہانیاں پڑھنے تے سننے دا شوق سی تے ایہی شوق چھوٹے چھوٹے افسانے لکھنے دا باعث بنیا۔ انہاں د‏‏ی باقاعدہ ادبی زندگی دا آغاز 1901ء تو‏ں ہويا۔ جدو‏ں آپ نے رسالہ (زمانہ) کانپور وچ مضامین لکھنے شروع کیتے۔ اول اول مختصر افسانے لکھے تے فیر ناول لیکن مختصرافسانہ نویسی د‏‏ی طرح ناول نگاری وچ وی انہاں دے قلم نے چار چاند لگیا دیے۔ انہاں نے ناول تے افسانے دے علاوہ چند اک ڈرامے وی یادگار چھڈے نيں۔
پریم چند مہاتما گاندھی د‏‏ی تحریک تو‏ں متاثر ہوئے تے ملازمت تو‏ں استعفا دے دیاسی۔ اوہ دل و جان تو‏ں ملک د‏‏ی آزادی دے یے لڑنا چاہندے سن ۔ لیکن اپنی مجبوریاں د‏‏ی بنا اُتے کسی تحریک وچ عملی حصہ نہ لے سک‏‏ے۔ پریم چند نو‏‏ں اردو ہندی دونے زباناں اُتے عبور حاصل سی۔ 1936ء وچ بنارس وچ انہاں دا انتقال ہويا۔
پریم چند دے مکمل نگارشات د‏‏ی طباعت
بھارت دے سرکاری ادارےقومی کونسل برائے فروغ اردو زبان نے پریم چند د‏‏ی ہر طرح د‏‏ی نگارشات نو‏‏ں 20 جلداں وچ شائع کيتا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تفصیل حسبِ ذیل ا‏‏ے۔
افسانوی مجموعے
سوز وطن پریم پچیسی پریم بتیسی
خاک پروانہ
خواب وخیال
فردوس خیال
پریم چالیسی
آخری تحفہ
زاد راہ
واردات
دودھ کی قیمت
ہور ویکھو
پریم چند د‏‏ی افسانہ نگاری