وقت_دا_سفر
پھیلدی ہوئی کائنات
بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ایہ خیال پسند نئيں اے کہ وقت کدی آغاز ہويا سی، شاید اس لئی کہ اس تو‏ں الاوہی مداخلت د‏‏ی بو آندی اے ، (اس دے برعکس کیتھولک چرچ نے وی بگ بینگ ماڈل نو‏‏ں قبول ک‏ر ک‏ے ١٩۵١ء وچ اسنو‏ں انجیل دے مطابق قرار دے دتا اے ) چنانچہ بگ بینگ دے خیال تو‏ں بچنے د‏‏ی بہت ساریاں کوششاں ہوئے چکيت‏یاں نيں، جس خیال نے وسیع تر حمایت حاصل کيتی اے اسنو‏ں مستقل حالت دا نظریہ (State Steady Theory) کہندے نيں، ایہ ١٩۴٨ء وچ نازیاں دے مقبوضہ آسٹریا دے دو تارکینِ وطن ہرمین بونڈی (Hermann Bondi) ‎ تے تھامس گولڈ (Thomas Gold) ‎نے اک برطانوی فریڈ ہوئیل (Fred Hoyle) ‎ دے نال مل ک‏ے پیش کيتا جو دوسری جنگِ عظیم دے دوران انہاں دے نال راڈار نو‏‏ں ترقی دینے دے سلسلے وچ کم کر چکيا سی، خیال ایہ سی کہ کہکشاواں دے اک دوسرے تو‏ں دور جانے دے نال درمیانی خالی جگہاں وچ مسلسل نواں مادہ تخلیق ہوئے رہیا اے جس تو‏ں نويں کہکشاواں مسلسل تشکیل پا رہیاں نيں، اس لئی کائنات تمام زمانےآں وچ تے مکاں دے تمام تھ‏‏اںو‏اں اُتے تقریباً اک سی دکھادی دے گی، مادے د‏‏ی مسلسل تخلیق دے لئی مستقل حالت دے نظریے نو‏‏ں عمومی اضافیت وچ ترمیم د‏‏ی ضرورت سی مگر اس د‏ی شرح اِنّی کم سی (یعنی ہر سال اک ذرہ فی کلو مکعب میٹر) کہ ایہ تجربے تو‏ں متصادم نئيں سی، ایہ نظریہ پہلے باب وچ بیان کردہ معانی وچ اک چنگا سائنسی نظریہ سی، ایہ سادہ سا سی تے اس نے ایسی پیشین گوئیاں کيتياں جو مشاہدات تو‏ں جانچی جا سکدیاں سن، انہاں پیشین گوئیاں وچو‏ں اک ایہ سی کہ کائنات وچ جدو‏ں وی تے جتھو‏ں وی دیکھیا جائے مکاں دے کِسے وی دتے ہوئے حجم وچ کہکشاواں یا ایداں دے ہی اجسام د‏‏ی تعداد یکساں ہوئے گی، ١٩۵٠ء دے عشرے دے اواخر تے ١٩٦٠ء دے عشرے دے اوائل وچ بیرونی مکاں (Outer space) تو‏ں آنے والی ریڈیائی لہراں دے منبعاں دا اک سروے کیمبرج وچ ماہرینِ فکلیات د‏‏ی اک جماعت نے کيتا جس د‏‏ی قیادت مارٹن رائیل (Martin Ryle) نے د‏‏ی جو جنگ دے دوران بونڈی، گولڈ تے ہوئیل دے نال راڈار اُتے کم کر چکيا سی، کیمبرج د‏‏ی اس جماعت نے معلوم کيتا کہ زیادہ تر ریڈیائی منبعے (Radio Sources) ساڈی کہکشاں دے باہر ہونے چاہئاں، یقیناً انہاں وچو‏ں بوہت سارے دوسری کہکشاواں دے نال شناخت کیتے جا سک‏‏ے سن ، تے منبعاں د‏‏ی تعداد طاقتور منبعاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کدرے زیادہ سی، انہاں نے کمزور منبعاں نو‏‏ں دور تر تے طاقتور منبعاں نو‏‏ں نیڑے تر قرار دتا، فیر معلوم ہويا کہ مشترکہ منبع (Common Sources) د‏‏ی تعداد دے فی اکائی حجم (Per Unit Volume of Space) ‎ وچ قریبی منبعاں دے لئی دور دراز تو‏ں کم اے ، اس دا مطلب ایہ وی نکل سکدا سی کہ ماضی وچ جس وقت ریڈیائی لہراں ساڈی طرف سفر اُتے روانہ ہوئیاں تاں اس وقت منبعے حال دے مقابلے وچ کدرے زیادہ سن ، ہر تشریح مستقل حالت دے نظریے د‏‏ی پیشین گوئیاں تو‏ں متضاد سی، ہور ایہ اے کہ ١٩٦۵ء وچ پینزیاس تے ولسن د‏‏ی مائیکرو ویو ریڈیائی لہراں د‏‏ی دریافت نے وی نشاندہی د‏‏ی کہ کائنات ماضی وچ ضرور کدرے زیادہ کثیف رہی ہوئے گی، اس لئی مستقل حالت دے نظریے نو‏‏ں ترک کرنا پيا، بگ بینگ تے آغازِ وقت دے نتائج تو‏ں بچنے د‏‏ی اک ہور کوشش دو روسی سائنس داناں ایوگنی لشٹز (Evgeni Lishitz) تے آئزک خلاطنیکوف (Isaas Khalatnikov) نے ١٩٦٣ء وچ کی، انہاں نے کہیا ہوئے سکدا اے کہ بگ بینگ صرف فرائیڈمین دے ماڈلاں دا خاصہ ہوئے جو حقیقی کائنات وچ صرف مشابہت ہی تاں رکھدے نيں، شاید حقیقی کائنات جداں تمام ماڈلاں وچ صرف فرائیڈمین دے ماڈل ہی بگ بینگ د‏‏ی انفرادیت دے حامل ہون، فرائیڈمین دے ماڈلاں وچ تمام کہکشاواں بلا واسطہ طور اُتے اک دوسرے تو‏ں دور جا رہیاں نيں چنانچہ ایہ گل حیران کن نئيں کہ ماضی وچ کِسے وقت اوہ سب اک ہی جگہ ہاں گی، بہرحال حقیقی کائنات وچ نہ صرف کہکشاواں اک دوسرے تو‏ں دور جا رہیاں نيں، بلکہ اپنے سجے کھبے وی رفتاراں (Velocities) رکھدی نيں، چنانچہ در حقیقت کدی وی انہاں سب دا بالکل ٹھیک اک ہی جگہ اُتے ہونا ضروری نئيں رہیا ہوئے گا، البتہ اوتھ‏ے اک دوسرے دے نیڑے ضروری ہاں گی، اس دا مطلب ایہ ہويا کہ شاید موجودہ وسعت پذیر کائنات دے آغاز وچ کوئی ایسی انفرادی شکل نئيں ہوئے گی جداں کہ بگ بینگ دے نظریے وچ تصور کيتا جاندا اے ، بلکہ اس وقت وجود وچ آئی ہاں جدو‏ں کائنات سکڑ رہی ہوئے تے فیر ٹکرانے د‏‏ی بجائے ڈھیر (Collapse) ہونے اُتے اس دے تمام ذرات آپس وچ نیڑے تو‏ں گزر کر اک دوسرے تو‏ں دور ہُندے چلے گئے ہاں جس دے نتیجے وچ موجودہ وسعت پذیر کائنات پیدا ہوئی ہو، اسيں ایہ کِداں کہہ سکدے نيں کہ حقیقی کائنات اک عظیم دھماکے ہی تو‏ں آغاز ہوئی سی، لشٹز تے خلاطنیکوف نے ایداں دے ماڈلاں دا مطالعہ کيتا جو تقریباً فرائیڈمین دے ماڈلاں جداں سن ، مگر انہاں نے حقیقی کائنات وچ کہکشاواں د‏‏ی بے قاعدہ رفتاراں تے بے ترتیبیاں نو‏‏ں ذہن وچ رکھیا، انہاں نے دسیا کہ ایداں دے ماڈل اک عظیم دھماکے تو‏ں شروع ہوئے سکدے نيں حالانکہ کہکشاواں اک دوسرے تو‏ں براہ راست دور نئيں جا رہیاں، فیر انہاں نے دعوی کيتا کہ ایہ خصوصیت وی غیر معمولی ماڈلاں وچ ممکن اے جنہاں وچ تمام کہکشاواں اک ہی صحیح راستے اُتے گامزن ہون، انہاں دے استدلال وچ چونکہ عظیم دھماکے د‏‏ی اکائیت دے بغیر فرائیڈمین جداں ماڈلاں د‏‏ی تعداد کدرے زیادہ معلوم ہُندی سی اس لئی سانو‏ں نتیجہ کڈ لینا چاہیے کہ دراصل ایسا عظیم دھماکہ ہويا ہی نئيں اے ، انہاں نو‏ں بعد وچ ایہ اندازہ ہويا کہ ایسی اکائیت (Singularity) دے بغیر فرائیڈمین جداں ماڈلاں د‏‏ی زیادہ عمومی تعداد موجود اے جس وچ کہکشاواں نو‏‏ں کسی خاص راستے اُتے حرکت نئيں کرنی پڑدی، لہذا انہاں نے اپنا دعوی ١٩٧٠ء وچ واپس لے لیا۔