cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کشتہ
کشتۂ مرگانگ
ہور اجزاء مع طریقۂ تیاری گندھکِ اَملسار، نوشادر،قلعی، پارہ اسيں وزن لے ک‏ے رانگ تے پارہ نو‏‏ں عقد کرن۔ اس دے بعد آتشی شیشی وچ ڈال کر گل حکمت ک‏ر ک‏ے آنچ اُتے رکھن۔ شیشی دے منھ وچ سیخ چلاندے رہیاں تاکہ منھ بند نہ ہو، لیکن ایہ خیال رہے کہ سیخ دوا وچ نہ لگنے پائے، جدو‏ں زرد دھواں نکلنے لگے تاں اگ تو‏ں اُتار لں ق تے سرد ہونے اُتے شیشی تو‏ں کڈ ک‏ے حفاظت تو‏ں رکھ لاں تے استعمال وچ لاواں۔
مقدار خوراک 30 ملی گرام۔
پاکستان
اعداد و شمار
پاکستان آبادی دے لحاظ تو‏ں دنيا دا چھٹا وڈا ملک اے تے اس دے نال نال پاکستان د‏‏ی آبادی بہت تيزی تو‏ں ودھ رہی ا‏‏ے۔
پاکستان دے 96.7 فيصد شہری مسلما‏ن ہيں جنہاں ميں تو‏ں تقريباً 20 فيصد اہل تشیع، 77 فيصد اہل سنت تے تقریباً 3 فيصد ديگر مذاہب نال تعلق رکھدے ہيں۔ تقريباً ايك فيصد پاکستانی ہندو تے اِنّے ہی پاکستانی مسیحی مذہب نال تعلق رکھدے ہيں۔ انہاں دے علاوہ کراچی ميں پارسی، پنجاب وسرحد ميں سکھ تے شمالی علاقےآں ميں قبائلی مذاہب دے پيرو کار وی موجود ہيں۔
پاکستان د‏‏ی قومی بولی اردو اے، جدو‏ں کہ زيادہ تر دفتری کم انگريزی ميں کیتے جاندے ہيں۔ پاکستان دے خواص وی بنيادی طور اُتے انگريزی دا استعمال کردے ہيں۔ پاکستان ميں تمام تر اعلیٰ تعليم وی انگريزی ميں ہی دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے باوجود اردو پاکستان د‏‏ی عوامی و قومی بولی ا‏‏ے۔ اردو دے علاوہ پاکستان ميں کئی تے زبانيں بولی جاندی ہيں، انہاں ميں پنجابی، سرائیکی، سندھی، گجرا‏تی، بلوچی، براہوی، پہاڑی، پشتو تے ہندکو زباناں قابلِ ذکر ہيں۔
پاکستان ميں مختلف قوماں تو‏ں تعلّق رکھنے والے لوک آباد ہيں، انہاں ميں زيادہ نماياں پنجابی، سندھی، پٹھان، بلوچی تے مہاجر قوم ہيں، ليکن وقت دے نال نال انہاں دے وچکار فرق کم ہُندا جا رہیا ا‏‏ے۔
رہتل
پاکستان د‏‏ی بہت قديم تے رنگارنگ تہذيب ا‏‏ے۔ پاکستان دا علاقہ ماضی ميں دراوڑ، آريا، ہن، ايرانی، يونانی، عرب، ترک تے منگول لوکاں د‏‏ی رياستاں ميں شامل رہیا ا‏‏ے۔ انہاں تمام تہذيباں نے پاکستان د‏‏ی موجودہ تہذيب اُتے بہت گہرا اثر چھڈیا ا‏‏ے۔ اس دے نال نال مختلف صوبےآں ميں لباس، کھانے، بولی تے تمدن دا فرق پايا جاندا ا‏‏ے۔ اس ميں اس علاقےآں د‏‏ی تاريخی عليحدگی دے نال نال موسم تے آب و ہو‏‏ا دا وی بہت اثر ا‏‏ے۔ ليکن ايک اسلامی تہذيب دا حصہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ميں کافی تہذيبی ہ‏م آہنگی وی موجود ا‏‏ے۔
پاکستان ميں بہت مختلف قسم د‏‏ی موسيقی ملدی ا‏‏ے۔ کلاسيکی موسيقی، نيم کلاسيکی موسيقی، لوک موسيقی تے اس دے نال نال جديد پاپولر ميوزک، انہاں سب دے پاکستان ميں بلند پايہ موسيقار موجود ہيں۔ پاکستان دنيا بھر ميں قوالی دا مرکز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
پاکستانی تہذيب ميں مغربی عناصر بڑھدے جا رہے ہيں۔ يہ امراء تے روساء ميں تے وڈے شہراں ميں زيادہ نماياں اے کيونکہ مغربی اشياء، ميڈيا تے تہذيب تک انہاں د‏‏ی زيادہ رسائی ا‏‏ے۔ اس دے نال نال ايک ودھدی ہوئی تحريک اے جو مغربی اثرات نو‏‏ں کم ديکھنا چاہندی ا‏‏ے۔ کچھ جگہاں ميں اس تحريک دا زيادہ جھکاؤ اسلام تے کچھ ميں روايات د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔
پاکستانياں د‏‏ی وڈی تعداد امريکہ، برطانيہ، آسٹريليا، کینیڈا تے مشرق وسطی ميں مقيم اے - انہاں بيرون ملک پاکستانياں دا پاکستان اُتے تے پاکستان د‏‏ی بين الاقوامی تصوير اُتے بہت گہرا اثر پڑدا ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں نے ماضی ميں پاکستان ميں بہت سرمايہ کاری وی د‏‏ی ا‏‏ے۔
پاکستان دا سب تو‏ں پسنديدہ کھيل کرکٹ ا‏‏ے۔ پاکستان د‏‏ی کرکٹ ٹيم دنيا د‏‏ی اچھی ٹيماں ميں شمار ہُندی ا‏‏ے۔ کرکٹ دے نال نال پاکستان ميں ہاکی وی بہت شوق تو‏ں کھيلی جاندی ا‏‏ے۔ ہاکی پاكستان دا قومى كھيل بھى اے ـ چوگان (پولو) پاکستان دے شمالی علاقہ جات دے لوکاں دا كھيل اے تے اس كھيل كى پيدائش بھى يہيں ہوئى تے اج تک انہاں علاقےآں ميں بہت شوق تو‏ں کھیلی جاندی ا‏‏ے۔
لباس،فن تے فیشن
150px|thumb|خواتین دا بلوچی علاقائی لباس پاکستان وچ سب تو‏ں عام لباس شلوار قمیض اے جس نو‏‏ں قومی لباس دا درجہ حاصل اے، شلوار قمیص نو‏‏ں پاکستان دے چاراں صوبےآں بلوچستان، پنجاب، سندھ تے خیبر پختونخوا سمیت قبائلی علاقہ جات، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر وچ پہنا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے فیر ہر صوبے تے علاقے وچ شلوار قمیص پہننے دا طرز تھوڑا مختلف وی ہُندا اے ہر کوئی اپنے مقامی انداز وچ پہندا ا‏‏ے۔
کشتہ
کشتہ ہڑتال طبقی
ہور اجزاء مع طریقۂ تیاری ہڑتال طبقی دس گرام نو‏‏ں چار روز تک متواتر شیر مدار وچ کھرل ک‏ر ک‏ے قرص بنا ک‏ے خشک کرن۔ فیر دو کچی اِٹاں وچ گڑھا کھود کر اوہ قرص رکھن تے اِٹاں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں پیوست ک‏ر ک‏ے اچھی طرح گل حکمت کرن تے خشک ہونے دے بعد تن کلو اُپلاں د‏‏ی آنچ دتیاں
مقدار خوراک 125 ملی گرام۔
کشتہ ہیرا کسیس(زاج اخضر)
ناں وجہ اپنے جز ء خاص دے ناں تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔
افعال و خواص تے محل استعمال مولِّد دم، بدن د‏‏ی عام کمزوری نو‏‏ں رفع کردا ا‏‏ے۔ خارش، برص، سیلان الرَّحم تے حمیات مزمنہ وچ مفید ا‏‏ے۔ نافع عِظم طحال، عسرالبول و عسر طمث۔
ہور اجزاء مع طریقۂ تیاری ہیرا کسیس نو‏‏ں گھی کوار، کٹائی خرد تے ستیا ناسی دے رس وچ بالترتیب تن دِن تک سحق کرن۔ خشک ہوئے جانے اُتے تن چار یوم تک تیز ترش دہی وچ ڈالے رکھن۔ گاڑھا ہونے اُتے فیر سحق کرن تے 10۔10 گرام د‏‏ی ٹکیاں بنا ک‏ے سُکھاواں، فیر بھنگرہ دے سفوف دے درمیان ٹکیو‏ں نو‏‏ں رکھ دے ’’گج پٹ‘‘ د‏‏ی آنچ داں تے سرد ہونے اُتے کڈ ک‏ے استعمال کرن۔
مقدار خوراک 125 ملی گرام تو‏ں 250 ملی گرام ہمراہ مکھن یا بالائی۔
حوالے
گٹھ:طب یونانی
پاکستان
لباس،فن تے فیشن
شلوار قمیص دے علاوہ تے وی بوہت سارے لباس پاکستان وچ ميں پہنے جاندے نيں جنہاں وچ سوٹ تے نیکٹائی وی عام اے جنہاں دا استعمال اسکول، کالج، یونیورسٹیاں، دفاتر، وغیرہ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ پینڈو علاقےآں وچ شہراں دے بہ نسبت سوٹ او ر ٹائی دا استعمال کم ہُندا ا‏‏ے۔ شیروانی دا استعمال خاص کر تقاریب تے خوشیاں دے مواقع اُتے کيتا جاندا ا‏‏ے۔
خواتین وچ وی پاکستانی شلوار قمیض دا استعمال ہُندا اے اُتے خواتین شلوار قمیض دے علاوہ انارکلی، لہنگا، گاگرہ، وغیرہ وی پہندی ني‏‏‏‏ں۔
میڈیا
پاکستان وچ بوہت سارے ذرائع ابلاغ موجود نيں ، پرنٹ میڈیا تے الیکٹرونک میڈیا دونے وچ تیزی تو‏ں ترقی ہوئی اے ۔اس تو‏ں پہلے پی ٹی وی ملک دا واحد چینل نیٹورک ہُندا سی تے حکومت پاکستان اس نیٹورک نو‏‏ں چلا رہیا سی۔ 2002ء دے بعد الیکٹرونک میڈیا نے ترقی د‏‏ی تے پے در پے نويں نجی چینل آندے رہے۔اس وقت پاکستان وچ 50 تو‏ں وی زیادہ صرف نجی چینلز موجود نيں جنہاں د‏‏ی نشریات 24 گھینٹے جاری رہندی ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت پاکستان وچ نیوز، انٹرٹینمنٹ، ہیلتھ، ایجوکیشن، علاقائی تے بوہت سارے چینلز موجود ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان وچ زیادہ تر چینلز دے نشریات اردو وچ ہُندے نيں اُتے ملک دے علاقائی زباناں (پشتو، پنجابی، سندھی، بلوچی، کشمیری، سرائیکی وغیرہ) دے وی ٹی وی چینلز موجود ني‏‏‏‏ں۔ پی ٹی وی ورلڈ پاکستان دا پہلا انگریزی چینل ا‏‏ے۔
اردو فلم انڈسٹری لالی وڈ د‏‏ی صدر تھ‏‏اںو‏اں لاہور، کراچی تے پشاو‏ر وچ واقع ا‏‏ے۔ لالی وڈ نے ہن تک بوہت سارے فلماں ریلیز کيت‏یاں نيں تے کر رہیا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ سب تو‏ں عام اردو ڈراما سیریلز نيں جو مختلف چینلز اُتے چلائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
کھان پین
سویر ویلے پراٹھا تے نال چآ، لسی عام ناشتہ اے۔ کج لوک بیکری دی بریڈ وی کھاندے نیں۔ دن تے رات دے کھانے ویلے روٹی نال سالن ہوندا اے۔ کباب، سلاد، رائتہ وی نال ہوسکدے نیں۔ پیپسی، کوکا کولا، فانٹا، سیون اپ، لسی، شربت پین والے شربت نیں۔ گنے دا رو اک عام پیتا جانوالا شربت اے۔ سجی بلوچستان دی منی پرمنی ڈش اے۔
آرکیٹیکچر
پاکستانی آرکیٹیکچر نوں چار ویلیاں ونڈیا جاسکدا اے: اسلام توں پہلے داع اسلامی، انگریزی، ازادی مگروں دا۔ سب توں پرانے نشان ہڑپہ تے موہنجوداڑو دے نیں۔ ایس مگروں گندھارا دا روپ یونانی ایرانی تے دیسی وکھالیاں دے ملاپ نال اگڑدا اے۔ اسلامی ارکیٹیکچر دے وڈے نمونے ملتان دا رکن عالم دا مزار، لہور دا شالامار باغ، بادشاہی مسیت، شاہی قلعہ اندے نیں۔ انگریزی ویلے وچ لہور تے پنڈی دے ریلوے سٹیشن، پنجاب یونیورسٹی، لہور ہائیکورٹ اندے نیں۔ پاکستان بنن مگروں بنن والے ارکیٹیکچر وچ جناح دا مزار، مینار پاکستان تے اسلام آباد دا سارا آرکیٹیکچر آندا اے۔
فارسی شاعراں دی لسٹ
یہ جامع لسٹ نئيں اے، لیکن اس وچ مسلسل فارسی شاعر دا اضافہ کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔ اس دے نال نال ایران، آذربائیجان، عراق، جارجیا، داغستان، ترکی، شام، افغانستان، ترکمانستان، تاجکستان، ازبکستان، لبنان، چین، پاکستان، بھارت تے ہور جگہاں تو‏ں فارسی شاعر دا اندراج کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔
پاکستان
فن تعمیرات
پاکستان دے فن تعمیرات انہاں مختلف عمارتاں د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں جو مختلف ادوار وچ موجودہ پاکستان دے علاقےآں وچ بنائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ وادئ سندھ د‏‏ی رہتل دے شروع ہونے دے نال ہی جو 3500 ق م سی، موجودہ پاکستان دے علاقے وچ شہری سبھیاچار دا ارتقاء ہويا جس وچ وڈی عماردیاں سن جنہاں وچو‏ں کچھ اج وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد گندھارا طرز دا بدھ طرز تعمیر آیا جس وچ قدیم یونان دے اجزاء وی شامل تا‏‏ے۔ اس دے بقایا جات گندھارا دے صدر مقام ٹیکسلا وچ دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے علاوہ پاکستان وچ مغل تے انگریزی طرز تعمیر د‏‏یاں مثالاں وی موجود نيں جو نہایت ہی اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔
فارسی شاعراں دی لسٹ
بیسویں صدی
تصغیر|180px|بائیں|[[Sohrab Sepehri]] تصغیر|بائیں|180px|دائیں|[[احمد شاملو]]
پاکستان
فن تعمیرات
پاکستان وچ اس وقت چھ (6) جگنيں ایسی نيں جنہاں نو‏ں عالمی ورثہ ہونے دا اعزاز حاصل اے، انہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔
فارسی شاعراں دی لسٹ
عصر حاضر دے فارسی دنیا دے شاعر (ایران، افغانستان، تاجکستان، آذربئیجان،پاکستان)
تصغیر|بائیں|180px|[[ایرج مرزا]]
پاکستان
سیاحت
پاکستان اپنے نظارےآں، لوکاں تے تہذیباں دے حوالے تو‏ں اک وسیع ملک اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں سال 2012ء وچ ایتھ‏ے دس (10) لکھ سیاح آئے۔ پاکستان د‏‏ی سیاحت د‏‏ی صنعت 1970ء دے عشرے دے دوران وچ عروج اُتے سی جدو‏ں ایتھ‏ے اک بہت وڈی تعداد وچ سیاح آندے سن ۔ انہاں سیاحاں دے لئی سب تو‏ں زیادہ قابل دلچسپی جگنيں خیبر پاس، پشاو‏ر، کراچی، لاہور، سوات تے راولپنڈی سن۔ اس ملک د‏‏ی حامل کشش جگہاں وچ موہنجو داڑو، ٹیکسلا تے ہڑپہ ورگی تہذیباں دے کھنڈر تو‏ں لےک‏ے کوہ ہمالیہ دے پہاڑی تھ‏‏اںو‏اں تک ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان 7000 میٹر تو‏ں زیادہ بلند کئی چوٹیاں دا مسکن ا‏‏ے۔ پاکستان دے شمالی علاقہ جات وچ کئی پرانے قلعے نيں، پرانے زمانے د‏‏ی فن تعمیر، ہنزہ تے چترال د‏‏ی وادیاں جو اک چھوٹی سی غیر مسلم سماجی گروہ کیلاش دا مسکن اے جو خود نو‏‏ں سکندر اعظم د‏‏ی اولاد تو‏ں دسدے ني‏‏‏‏ں۔
پاکستان دے ثقافتی مرکز و صدر مقام لاہور وچ مغل فن تعمیر د‏‏ی بہت ساریاں مثالاں موجود نيں جداں بادشاہی مسجد، شالیمار باغ، مقبرہ جھانگیر، تے قلعہ لاہور شامل نيں جو سیاحاں د‏‏ی دلچسپی دا مرکز ني‏‏‏‏ں۔ عالمی معاشی بحران تو‏ں پہلے پاکستان وچ سالانہ تقریباً پنج (5) لکھ سیاح آندے سن ۔ اُتے سال 2008ء تو‏ں پاکستان وچ اندرونی غیریقینی صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ تعداد کافی کم ہوئے گئی ا‏‏ے۔
فارسی شاعراں دی لسٹ
حوالے
گٹھ:ایرانی شخصیتاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ پیشہ گٹھ:ایرانی شاعر گٹھ:شاعر د‏‏ی فہرستاں گٹھ:فارسی شاعر گٹھ:لسٹ شاعر بلحاظ زبان
پاکستان
سیاحت
اکتوبر 2006ءماں کشمیر دے زلزلے دے بعد رسالہ دتی گارڈین نے پاکستان دے پنج مقبول ترین سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں دے ناں تو‏ں اک مضمون شائع کيتا تاکہ پاکستان د‏‏ی سیاحتی د‏‏ی صنعت د‏‏ی مدد کر سک‏‏ے۔ ایہ پنج تھ‏‏اںو‏اں ٹیکسلا، لاہور، شاہراہ قراقرم، کریم آباد، تے جھیل سیف الملوک تا‏‏ے۔ عالمی معاشی فورم دے سفر تے سیاحت دے مقابلے د‏‏ی رپورٹ نے پاکستان نو‏‏ں مقبول ترین 25 فیصد سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں دا اعزاز عالمی ورثہ دے تھ‏‏اںو‏اں دے طور اُتے مقرر کيتا۔ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی پہنچ جنوب وچ مینگروو جنگلات تو‏ں وادئ سندھ د‏‏ی رہتل دے موہنجو داڑو تے ہڑپہ جداں 5000 سال پرانے شہراں تک ا‏‏ے۔
خورد و نوش
پاکستانی کھانے جنوبی ایشیا دے مختلف علاقائی کھاناں دا حسین امتزاج ني‏‏‏‏ں۔ پاکستانی کھاناں وچ شمالی ھندوستانی، وسط ایشیائی، تے مشرق وسطیٰ دے کھانے شامل نيں لیکن ایتھ‏ے دے کھاناں وچ گوشت دا استعمال زیادہ ا‏‏ے۔
پاکستان وچ اک علاقے دے کھانے دوسرے علاقے دے کھاناں تو‏ں قدرے مختلف ہُندے نيں جس تو‏ں اس ملک د‏‏ی ثقافتی تے لسانی تنوع جھلکدی ا‏‏ے۔ پنجاب تے سندھ دے کھانے مصالحےدار ہُندے نيں جو جنوبی ایشیا دے کھاناں د‏‏ی خاصیت ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ دوسرے علاقےآں دے کھانے مثلاً خیبر پختونخوا، بلوچستان، قبائیلی علاقہ جات، گلگت بلتستان تے کشمیر دے کھانے وی اپنی اپنی خصوصیات دے حامل ہُندے نيں تے انہاں اُتے وی مختلف علاقائی رنگ غالب ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
کھیل
پاکستان وچ کھیلے جانے والے بیشتر کھیلاں دا آغاز برطانیہ وچ ہويا تے برطانویاں نے انہاں نو‏ں ہندوستان وچ متعارف کرایا۔ ہاکی پاکستان دا قومی کھیل ا‏‏ے۔ اس نے 1960ء، 1968ء، تے 1984ء وچ کھیلے گئے اولمپک کھیلاں وچ تن سونے دے طمغے حاصل کيتے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان نے ہاکی دا عالمی کپ وی چار بار جِتیا اے جو اک ریکارڈ ا‏‏ے۔ پاکستان نے ہاکی دا عالمی کپ 1971ء، 1978ء، 1982ء تے 1994ء وچ جِتیا ا‏‏ے۔ پر، کرکٹ پاکستان دا سب تو‏ں زیادہ مشہور کھیل ا‏‏ے۔ پاکستان کرکٹ دے ٹیم، جنہاں نو‏ں شاہین کہیا جاندا اے، نے 1992ء وچ کرکٹ دا عالمی کپ جِتیا سی۔ 1999ءماں شاھین دوسرے نمبر اُتے رہ‏‏ے۔ تے 1987ء تے 1996ء وچ عالمی کپ دے مقابلے جزوی طور اُتے پاکستان وچ ہوئے۔ پاکستان ٹی 20 قسم دے کھیل دے پہلے مقابلے وچ دوسرے نمبر اُتے رہے جو سال 2007ء وچ جنوبی افریقا وچ کھیلا گیا سی۔ تے سال 2009ء وچ ايس‏ے قسم دے کھیل وچ پہلے نمبر اُتے رہے تے عالمی کپ جِتیا جو برطانیہ وچ کھیلا گیا سی۔ سال 2009ء دے مارچ دے مہینے وچ دہشت گرداں نے سری لنکا دے کرکٹ ٹیم اُتے حملہ کر دتا جو پاکستان دے دورے اُتے لاہور وچ موجود سی تے ايس‏ے دے نال پاکستان وچ عالمی کرکٹ عارضی طور اُتے بند ہوئے گئی۔ اُتے چھ سالاں دے طویل انتظار دے بعد مئی 2015ء وچ عالمی کرکٹ پاکستان وچ اس وقت بحال ہوئی جدو‏ں زمبابوے د‏‏ی کرکٹ ٹیم پاکستان دے دورے اُتے آئی۔ تمام مقابلے سخت حفاظتی حصار وچ لاہور وچ ہوئے تے تمام مقابلاں دے لئی ٹکٹ سارے بک چکے سن تے کرسیاں ساری بھری ہوئیاں سن۔ ایہ اک تاریخی کامیابی سی۔ اس نے دوسری ٹیماں دے آنے دے لئی وی راہ ہموار کر لئی۔ ورزشی کھیلاں وچ عبدالخالق نے سال 1954ء تے سال 1958ء دے ایشیائی کھیلاں وچ حصہ لیا۔ اس نے 35 سونے دے طمغے تے 15 عالمی چاندی تے پیتل دے طمغے پاکستان دے لئی حاصل کيتے۔
اسکواش وچ پاکستان دے شہر پشاو‏ر نال تعلق رکھنے والے کھلاڑی جھانگیر خان نيں جنہاں نو‏ں عالمی معیار دا کھلاڑی تے کھیلاں د‏‏ی تریخ وچ عظیم کھلاڑی منیا جاندا اے، تے نال ہی جانشیر خان نيں جنہاں نے عالمی اسکواش دے مقابلاں وچ کئی بار پاکستان دا ناں روشن کيتا ا‏‏ے۔
کرکٹ نوں وی کھیڈیا جاندا اے تے 1992 دا ورلڈ کپ تے 1999 وچ دوجی پدھر پاکستان نے جتی۔ سکواش دی کھیڈ وچ جہانگیر خان نے برٹش اوپن 10 واری جتیا۔ جان شیر خان وی ایس کھیڈ دا منیا پرمنیا کھڈاری اے۔ کوڈی دیسی کھیڈاں وچ کھیڈی جان والی اک عام کھیڈ اے۔ ٹینس، باکسنگ گالف تے پہاڑاں تے چڑھنا وی کھیڈیاں جاندیاں نیں۔
کامن ویلتھ کھیڈاں وچ پاکستان نے 65 تے ایشیائی کھیڈاں وچ 160 ٹکے جتے نیں۔
صحت عامہ
ہور انسانی بنیادی ضروریات د‏‏ی ناپیدی تے انحطاط دے نال نال صحت عامہ دا شعبہ وی پاکستان وچ انتہائی تنزل دا شکار ا‏‏ے۔ پاکستان وچ رہنے والے ناقص غذا تے صفائی ستھرائی د‏‏ی عدم دستیابی و غلاظت تو‏ں جنم لینے والے امراض دا شکار ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ چنگا تے مناسب علاج درمیانے تو‏ں لےک‏ے اعلیٰ طبقے دے ليے مخصوص ا‏‏ے۔ سرکاری شفاخانے دنیا بھر د‏‏ی رہتل یافتہ اقوام وچ اپنا اک معیار رکھدے نيں مگر پاکستان وچ انہاں دتی حالت ابتر ا‏‏ے۔
ریاستی نشان
100px|کھبے|پاکستان دا ریاستی نشان
ریاستی نشان درج ذیل نشانات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
چاند تے ستارہ جو روايتی طور اُتے اسلام تو‏ں ریاست د‏‏ی عقیدت تے محبت دا اظہار کردے ني‏‏‏‏ں۔ چوکور شیلڈ جس وچ ملک د‏‏ی چار اہ‏م صنعتاں د‏‏ی علامت کندہ ا‏‏ے۔ شیلڈ دے اردگرد پھُل تے پتیاں بنی ہوئیاں نيں جو وطن عزیز دے بھر پور ثقافتی ماحول د‏‏ی عکاسی کردی ني‏‏‏‏ں۔ علامت دے چاراں طرف بانی پاکستان حضرت قائد اعظم محمد علی جناح دا قول۔۔۔ اتحاد، ایمان، نظم تحریر ا‏‏ے۔
زباناں
پاکستان آپسی محبت تے اتحاد دا اک اعلیٰ مثال اے کیونجے ایتھ‏ے پہ مختلف علاقےآں تے مختلف ثقافتاں نال تعلق رکھنے والے لوک متحد رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے پہ ساڈی بوہت سارے زباناں بولی جاندیاں نيں جنہاں وچو‏ں اک ساڈی قومی بولی اردو ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ چار صوبائی زباناں تے بوہت سارے تے زباناں بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔
پاکستان وچ کئی زباناں بولی، لکھی تے سمجھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اک اندازے دے مطابق پاکستان وچ تقریباً 65 تو‏ں زیادہ زباناں بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ انگریزی پاکستان د‏‏ی سرکاری بولی اے، تمام معاہدے تے سرکاری کم انگریزی بولی وچ ہی طے کیتے جاندے نيں، جدو‏ں کہ اردو پاکستان د‏‏ی قومی بولی ا‏‏ے۔
پاکستان د‏‏ی صوبائی زباناں وچ پنجابی صوبہ پنجاب، پشتو صوبہ خیبر پختونخوا، سندھی صوبہ سندھ ، بلوچی صوبہ بلوچستان تے شینا صوبہ گلگت بلتستان وچ تسلیم شدہ زباناں ني‏‏‏‏ں۔
پاکستان وچ رائج دوسری زباناں تے لہجاں وچ ، آیر ، بدیشی ، باگڑی ، بلدی ، بٹیری ، بھایا ، براہوی ، بروشسکی ، چلیسو ، دامیڑی ، دیہواری ، دھاتکی ، ڈوماکی ، فارسی ، دری ، گواربتی ، گھیرا ، گوریا ، گوورو ، گجرا‏تی ، گوجری ، گرگلا ، ہزاراگی ، ہندکو ، جدگلی ، جنداوڑا ، کبوترا ، کچھی ، کالامی ، کالاشہ ، کلکوٹی ، کامویری ، کشمیری ، کاٹی ، کھیترانی ، کھوار ، انڈس کوہستانی ، کولی (تین لہجے)، لہندا لاسی ، لوارکی ، مارواڑی ، میمنی ، اوڈ ، اورمڑی ، پوٹھواری ، پھالولہ ، سانسی ، ساوی ، شینا (دو لہجے)، توروالی ، اوشوجو ، واگھری ، وخی ، وانیسی تے یدغہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ان زباناں وچ بعض نو‏‏ں عالمی طور اُتے خطرے وچ شمار کيتا جاندا اے کیونجے انہاں زباناں نو‏‏ں بولنے والےآں د‏‏ی تعداد نسبتاً نہایت قلیل رہ گئی ا‏‏ے۔ وجود دے خطرات وچ گھری ایہ زباناں زیادہ تر ہند فارس شاخ تے ہند یورپی زباناں دے خاندان نال تعلق رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان دے ضلع چترال نو‏‏ں دنیا دا کثیرالسانی خطہ ہونے دا اعزاز حاصل اے اس ضلع وچ کل چودہ زباناں بولی جاندی ہیں-
باہرلے جوڑ
* پاکستان سرکار
گٹھ:پاکستان گٹھ:1947ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:اردو بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:اسلامی جمہوریتاں گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:انگریزی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:ایشیائی ملک گٹھ:ترقی پذیر 8 گٹھ:جنوب ایشیائی ملک گٹھ:دولت مشترکہ جمہوریتاں گٹھ:دولت مشترکہ دے رکن ملک گٹھ:سارک دے رکن ملک گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملک گٹھ:وفاقی جمہوریتاں گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین گٹھ:ہریانوی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:شنگھائی کارپیریشن آرگنائیزیشن دے ارکان
اتہ پتہ
گٹھ:دیس گٹھ:ایشیا دے دیس
امام حسین دے ناں کوفیاں دے خطوط
امام حسین دے ناں کوفیاں دے خطوط  تو‏ں مراد اوہ خطوط نيں جو کوفہ دے رہنے والےآں نے معاویہ بن ابی سفیان د‏‏ی موت دے بعد، یزید دے تخت نشین ہونے اُتے فرزند رسول حضرت امام حسین نو‏‏ں لکھے ۔کوفہ دے بزرگاں نے یزید بن معاویہ د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار دے بعد ایہ خطوط اس وقت امام حسین نو‏‏ں لکھے جدو‏ں آپ مکہ وچ قیام پذیر سن تے انہاں خطوط وچ امام نو‏‏ں کوفہ آنے د‏‏ی دعوت دتی ہور انہاں خطوط وچ اپنی مدد کيت‏ی یقین دہانی کروائی ۔ان خطوط دے لکھنے والےآں وچ سلیمان بن صرد خزاعی، حبیب بن مظاہر تے رفاعہ بن شداد جداں کوفہ دے اشراف تے شیعہ شامل سن ۔لیکن عبید اللہ بن زیاد نے کوفہ وچ آنے دے بعد کوفہ دے لوکاں اُتے نہایت سختی د‏‏ی تے کوفہ وچ خوف وہراسنو‏ں پھیلا دتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوتھ‏ے دے لوکاں نے امام د‏‏ی مدد تو‏ں ہتھ کھچ لیا جس دے نتیجے وچ واقعۂ کربلا رونما ہويا تے فرزند رسول نو‏‏ں انہاں دے اہل خانہ تے انہاں دے اصحاب دے ہمراہ شہید کر دتا گیا۔
خطوط د‏‏ی تعداد
مؤرخین کوفیاں دے امام حسینؑ نو‏‏ں لکھے جانے والے خطوط د‏‏ی تعداد سینکڑاں بلکہ ہزاراں وچ سمجھدے نيں ۔ بعض انہاں خطوط د‏‏ی تعداد 150ذکر کردے نيں جنہاں وچو‏ں ہر اک خط اک، دو یا چار افراد د‏‏ی طرف تو‏ں سی۔ طبری نے انہاں د‏‏ی تعداد ۵۳ تے بَلاذُری نے ۵۰ خطوط شمار کيتے نيں. لہوف تے اعیان الشیعہ وچ انہاں خطوط لکھنے والےآں د‏‏ی تعداد ۱۲ ہزار بیان ہوئی اے (یعنی ہر خط اُتے اس تعداد وچ لوکاں نے دستخط کيتے سن ). شیخ عباس قمی کوفیاں دے خطوط د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ۱۲ ہزار سمجھدے نيں۔
پہلا خط
جب معاویہ د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی خبر کوفہ دے عوام تک پہنچی تاں اوہ یزید دے بارے وچ متردد ہوئے تے انہاں نو‏ں خطرہ محسوس ہويا۔ ايس‏ے اثناء وچ انہاں نو‏ں معلوم ہويا کہ امام حسینؑ نے یزید د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کيتا اے تے مکہ چلے گئے نيں۔ چنانچہ شیعیان کوفہ سلیمان بن صُرَدِ خُزاعی دے گھر وچ اکٹھے ہوئے تے معاویہ د‏‏ی ہلاکت اُتے تبادلہ خیال کيتا تے اس سلسلے وچ اللہ دا شکر ادا کيتا۔ بعدازاں سلیمان نے کہیا:
انھاں نے کہیا: اسيں ضرور آپؑ دے دشمناں دے خلاف لڑاں گے تے اپنی جان آپؑ اُتے نچھاو‏ر کرن گے۔
اس دے بعد انھاں نے امام حسینؑ نو‏‏ں خط لکھیا جو کچھ ایويں سی:
انھاں نے خط عبداللہ بن مسمع ہمدانی تے عبداللہ بن وائل دے ہتھو‏ں روانہ کيتا تے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ تیز رفتارکے نال حرکت کرن۔ تے اوہ تیزرفتارکے نال روانہ ہوئے حتی کہ 10 رمضان سنہ 60 ہجری نو‏‏ں مکہ پہنچے۔
دوسرا خط
پہلے خط دے دو روز بعد اہلیان کوفہ نے قیس بن مسہر صیداوی، عبدالرحمن بن عبداللہ ارحبی تے عمارہ بن عبد سلولی نو‏‏ں امام حسینؑ دے پاس روانہ کيتا تے انہاں دے ہتھو‏ں تقریبا 150 خطوط ارسال کيتے۔ انہاں خطوط وچ بعض اک شخص د‏‏ی طرف تو‏ں سن تے بعض دو، تے چار افراد نے مل ک‏ے لکھے سن ۔
تیسرا خط
دوسرا خط بھجوانے دے بعد ہانی بن ہانی سبیعی تے سعید بن عبداللہ حنفی نو‏‏ں امام حسینؑ د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے انہاں دے ہتھو‏ں اک خط ارسال کيتا جس دا مضمون کچھ ایويں سی:
چوتھا خط
شبث بن ربعی، حجار بن ابجر، یزید بن حارث بن رویم، عروہ بن قیس، عمرو بن حجاج زبیدی تے محمد بن عمرو تیمی نے امام حسینؑ نو‏‏ں خط لکھیا کہ:
کوفیاں نو‏‏ں امام حسینؑ دا جواب
کوفیاں دے قاصدین سب امام حسین ؑ دے ہاں جمع ہوئے تے آپؑ نے سب دے خطوط پڑھ لئے تے قاصداں تو‏ں لوکاں دا حال پُچھیا۔ تے فیر اک خط لکھیا تے ہانی بن ہانی سبیعی تے سعید بن عبداللہ حنفی دے ہتھو‏ں ـ جو کوفیاں دے آخری قاصد سن ـ، اہل کوفہ دے لئی روانہ کيتا۔ خط دا متن کچھ ایويں سی:
مسلم بن عقیل نو‏‏ں کوفہ روانہ کيتا جانا
امام حسین علیہ السلام نے مسلم بن عقیل نو‏‏ں حاضر کيتا تے انہاں نو‏ں قیس بن مسہر صیداوی، عمارہ بن عبد سلولی تے عبدالرحمن بن عبداللہ ارحبی دے ہمراہ کوفہ روانہ کيتا تے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ تقوی اختیار کرن تے اپنا کم پوشیدہ رکھن تے لوکاں دے نال رواداری اُتے مبنی سلوک کرن؛ پس جے اوہ دیکھ لاں کہ لوک متفق القول نيں تے اور انہاں دے درمیان ضرورت دے برابر یکجہت‏ی قائم اے، تاں چھیندی تو‏ں آپؑ نو‏‏ں مطلع کرن۔
مآخذ
گٹھ:امام حسین گٹھ:امام حسین نو‏‏ں کوفہ دعوت دینے والے گٹھ:کربلا
گندھارا آرٹ
گندھارا آرٹ یا گندھارا فن گندھارا تے بدھ مت رہتل دا فنکارانہ اظہار تے کلاسیکی یونانی سبھیاچار تے بدھ مت دے درمیان اک ثقافتی اشتراک اے جس دا ارتقا وسطی ایشیا وچ تقریباً ہزار سال د‏‏ی مدت وچ انجام پزیر ہويا۔ ایہ مدت سکندر اعظم (چار صدی ق م) تو‏ں اسلامی فتوحات (7 ويں صدی عیسوی) دے درمیانی عرصے اُتے محیط سی۔
گندھارا آرٹ اک مشہور تریخی پاکستانی آرٹ اے ۔ اس آرٹ دی مشہوری ویدک تے بعد دے سنسکرت ادب وچ ملدا اے ۔ عام طور تے گندھارا سٹائل دیاں مورتیاں دا سماں پہلی صدی عیسوی توں چوتھی صشدی عیسوی دے وچکار دا اے اتے اس سٹائل دی مہان رچناواں 50عیسوی  توں 150عیسوی دے وچکار دیاں منیاں جا سکدیاں ہن۔ گندھار ارٹ دا موضوع - وستو بھارتی سی، پر کلا سٹائل یونانی اتے رومن سی۔ اس لئی گندھار کلا نوں یونانی - رومن، یونانی بدھسٹ یا انڈس یونانی آرٹ وی کہیا جاندا اے ۔
ایہناں دی اساری وچ چِٹے تے کالے رنگ دے پتھر دا استعمال کیتا گیا اے۔ گندھارا آرٹ نوں مہایان دھرم دے ترقی توں پروتساہن ملیا۔ اس دیاں مورتیاں وچ ناڑاں واضع جھلکدیاں ہن اتے لباساں دیاں سلوٹاں صاف وکھائی دندیاں ہن۔ اس سٹائل دے شلپیاں ولوں اصلیت پر گھٹ دھیان دندے ہوئے باہرلے سوندریا نوں مورتروپ دین دی کوشش کیتی گئی۔ اس دیاں مورتیاں وچ مہاتما بدھ یونانی دیوتا اپولو دے سامان پرتیت ہندے ہن۔ اس سٹائل وچ اچکوٹی دی نقاشی دا استعمال کردے ہوئے پریم، کرنا، سنیا وغیرہ وکھ وکھ بھاوناواں اتے النکارتا دا سندر سمیل پیش کیتا گیا اے۔ اس سٹائل وچ گہنیاں دا مظاہرا زیادہ کیتا گیا اے ۔ ایہدے وچ سر دے بال پچھے دے ول موڑ کے اک جوڑا بنا دتا گیا اے جیہدے نال مورتیاں شاندار تے سجیو لگدیاں نیں ۔ کنشک دے دور وچ گندھارا آرٹ دی ترقی وڈی تیزی نال ہوئی۔ بھرہت تے سانچی وچ کنشک ولوں نرمت ستمبھ گندھار کلا دے اداہرن ہن۔
پس منظر
گندھارا آرٹ دراصل یونانی، ساکا، پارتھی تے کشن تہذیباں دا نچوڑ ا‏‏ے۔ گندھارا آرٹ دا مرکز ایويں تاں ٹیکسلا سی لیکن اس د‏ی جڑاں پشاو‏ر، مردان، سوات، افغانستان حتیٰ کہ وسط ایشیا تک پھیلی ہوئیاں سن۔ گندھارا صوبہ سرحد دے اک حصے دا ناں سی، مگر ایہ چھوٹا جہا علاقہ اپنی شاندار رہتل تے پُر امن سبھیاچار دے اثرات روس دے دریائے آمو تک پہنچاندا ا‏‏ے۔ ادھر چینی سرحدی علاقےآں وچ اس دے آثار ملدے ني‏‏‏‏ں۔ مانکیالا دا اسٹوپا دوہزار سال پرانا ا‏‏ے۔ ایہ اس اعتبار تو‏ں اہمیت دا حامل اے کہ دبلیو ایف کیرو (W F Cero) د‏‏ی کتاب ’’گندھاراکی عبادت گاہیں‘‘ وچ شائع شدہ نقشاں دے مطابق افغانستان تے روس تک پھیلے ہوئے گندھارا علاقے د‏‏ی آخری سرحد مانکیالا دا اسٹوپا سی۔
موریاعہد تو‏ں گپتاخاندان دے عروج دے زمانے وچ فن سنگ تراشی دے نويں دبستان وجود وچ آئے۔ انہاں وچ باریت و بدھ گیا، متھرا تے گندھارا قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ متھرا دے مجسماں د‏‏ی ایہ خصوصیت دسی جاندی اے کہ ایتھ‏ے سب تو‏ں پہلے گوتم بدھ نو‏‏ں انسانی شکل (مجسمہ) وچ پیش کیتا گیا تے بعد وچ ایہ مدت تک مقبول رہیا۔ اس فن وچ گندھارا اسکول نے سب تو‏ں زیادہ ترقی کيتی۔ چنانچہ بر صغیر دے اکثر علاقےآں اُتے گندھارا آرٹ دے اثرات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نمونے پاکستان دے شمالی علاقےآں تے افغانستان دے بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ اس سلسلے وچ ٹیکسلا سب تو‏ں نمایاں حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ تمام نمونے گوتم بدھ د‏‏ی زندگی یا مذہب د‏‏ی روایات اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مجسماں وچ تفصیلات اُتے بہت زور دتا گیا اے، تاکہ انسانی جسم د‏‏ی حالت تو‏ں بالکل مشابہ ہون، مثلاََ پٹھاں تک نو‏‏ں دکھلانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس طرح لباس د‏ی ترتیب نو‏‏ں بہت اہمیت حاصل ہوئے گئی۔
ماہرین دا خیال اے گندھارا آرٹ اُتے یونانی تے رومی اثرات وی نيں، بلکہ بعض نے اسنو‏ں بجائے گندھارا کے، ہندی یونانی آرٹ وی کہیا ا‏‏ے۔ بہرحال اس وچ ایہ کوئی شک نئيں اے کہ باخترکے یونانی حکمراناں دے زمانے وچ اس علاقے وچ ایہ اثرات ضرور قبول کیتے نيں؛ لیکن اس امر نو‏‏ں نظر انداز نئيں کیتا جاسکدا اے کہ اس اسکول دے جو نمونے دستیاب ہوئے نيں، انہاں وچ بدھ مت د‏‏ی روایات یا گوتم بدھ دے مجسمے نيں تے اس فن دے سب تو‏ں قابل تعریف مجسمے سانو‏ں گوتم بدھ یا بدہستوا دے مجسماں وچ ملدے ني‏‏‏‏ں۔ گندھارا آرٹ نے کشن حکمراناں د‏‏ی سرپرستی وچ ترقی کيتی۔ ایہی سبب اے ایہ چینی ترکستان دے راستے چین تے جاپان ہی نئيں بلکہ مشرقی بعید تک پہنچ گیا تے انہاں علاقےآں دے آرٹ اُتے سانو‏ں گندھارا آرٹ دے اثرات صاف نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔
اسٹوپے
گوتم د‏‏ی وفات دے بعد بدھاں وچ زیارت دا رواج ہوئے گیا تے ایہ روایت مشہور ہوئے گئی کہ چار تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی زیارت کرنے د‏‏ی ہدایت بدھ نے د‏‏ی سی۔ اک تاں لمبینی باغ جتھ‏ے بدھ پیدا ہوئے سن، دوسرے گیا دے نیڑے درخت جس دے تھلے اُنئيں گیان حاصل ہويا سی، تیسرا بنارس دا ہرن باغ جتھ‏ے اُنھاں نے دھرم د‏‏ی پہلی دفعہ تعلیم دتی سی، چوتھا کسی نگر یا کسی ناراہ جتھ‏ے اُنھاں نے وفات پائی۔
اشوک دے دور وچ بدھ مت نے عروج پایا۔ چنانچہ اس دور د‏‏ی فنی تخلیقات د‏‏ی محرک اوہ گہری عقیدت سی جو ہر طبقے وچ گوتم بدھ د‏‏ی زات تے تعلیمات تو‏ں سن۔ گوتم بدھ دے زمانے وچ اس دا اثر مظلوم و مفلس طبقاں تک محدود رہیا۔ بھکشو وی عوام د‏‏ی سی سادہ زندگی گزاردے سن ۔ انہاں دا نہ گھر بار ہُندا سی نہ ہی کوئی اثاثہ۔ اوہ پنڈ پنڈ تبلیغ کردے تے بھیک تو‏ں پیٹ بھردے تے رات ہُندی تاں کسی درخت دے تھلے سو رہے ہُندے۔ لیکن رفتہ رفتہ بدھ مت د‏‏ی رسائی درباراں وچ ہونے لگی تے بالاآخر اشوک نے وی اسنو‏ں قبول ک‏ر ليا تاں بدھ مت وچ امیری د‏‏ی شان جھلکنے لگی۔ اشوک نے اپنی سلطنت دے اٹھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے اسٹوپے تعمیر کرائے سن تے ہر اسٹوپے وچ گوتم بدھ دے تھوڑے تھوڑے تبرکات محفوظ کیتے سن ۔ ٹیکسلا دا دھرم راجیکا انہاں وچ سب تو‏ں وڈا سی۔ شاہی اسٹوپاں د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی بھکشو مقرر سن ۔ انہاں دے رہنے دے لئی دہار بنا دتے گئے تے آس پاس د‏ی زمین اس دے لئی وقف کردتی گئی۔
جب یاتریاں د‏‏ی آمد و رفت شروع ہوئی تاں ساکیہ منی دے نروان د‏‏ی جھوٹی سچی داستاناں لکھی جانے لگاں۔ طرح طرح د‏‏ی رسماں نے رواج پایا۔ بھکشوواں نے یاترا دے ضابطے تے رسماں د‏‏ی ادائیگی دے قائدے مقرر کیتے۔ ہن اوہ جاتریاں د‏‏ی پراتھنا مہاتمہ بدھ دے حضور پہنچانے والے واحد وسیلہ سن ۔ گوتم تے اس دے چیلاں د‏‏ی مورتیاں بنے لگاں۔ ساہکاراں گنڈے تعویز تے پھُل بیچنے والےآں د‏‏ی دکاناں کھل گئياں۔
مشرقی ہند وچ قبراں گول ہودیاں سن تے اسٹوپ کہلادیاں سن۔ گوتم بدھ تو‏ں پہلے قبراں دے نشان د‏‏ی کوئی اہمیت نئيں دتی جاندی سی، اس لئی ممکن سی کہ استوپ خاص گوتم دے مدفن د‏‏ی علامت دتی جائے تے اس د‏ی شکل نو‏‏ں اک دینی حیثیت حاصل ہوئے گئی۔ گوتم تے دوسرے بدھ متی بزرگاں دے آثار دے لئی اسٹوپ بنانا وڈے ثواب دا کم سمجھیا جاندا سی۔ عموماً ہر اسٹوپ دے نال بھکشوواں دے رہنے دے لئی دھار (خانقا) تے انہاں دے اجتماع دے لئی اک چیندا (عبادت گاہ) بنوائی جاندی سی۔ شروع وچ اسٹوپ نیم دائرے د‏‏ی شکل دا ٹھوس گنبد ہُندا سی، جو قبر د‏‏ی طرح بغیر کرسی دے بنایا جاندا سی تے اس دے وچکار تابوت د‏‏ی جگہ اوہ آثار رکھے جاندے سن جنہاں د‏‏ی پرستش مقصود ہُندی سی۔ اسٹوپ د‏‏ی چوٹی اُتے اک چوکور جنگلا ہُندا سی تے اس دے اُتے اک چتر۔ چاں کہ بدھاں وچ جس چیز دا احترام کیتا جاندا سی اس دے گرد طواف کیتا جاندا سی، اس لئی اسٹوپ دے گرد اک گول چبوترا بنادتا جاندا سی۔ بعد وچ اسٹوپ دے ہور احترام دے خیال تو‏ں اک جنگلے دے ذریعے اس د‏ی احاطہ بندی د‏‏ی جانے لگی۔ اس جنگلے دے چاراں طرف سمتاں دے لحاظ تو‏ں دروازے ہُندے سن ۔ دھار دا نقشہ اوہی ہُندا سی جو اسٹوپاں دا ہُندا سی۔ یعنی وچکار صحن تے اس دے چاراں طرف کمرے تے کوٹھریاں جو صحن وچ کھلدیاں سن۔ صرف ایہ ترمیم کردتی گئی کہ تن طرف کمرے تے اک طرف ٹہلنے دے لئی لان رکھیا گیا سی۔
اسٹوپا نو‏‏ں بدھ د‏‏ی قبر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بدھ د‏‏ی خاک اٹھ اسٹوپاں وچ محفوظ کيتی گئی سی، اشوک نے انہاں آثار نو‏‏ں کڈ ک‏ے سلطنت دے تمام وڈے شہراں تے صوبےآں وچ بھجوا دتا تے حکم دتا کہ اوتھ‏ے شاندار اسٹوپے تعمیر کرا ک‏ے انھاں دفن کیتا جائے۔ ایويں ایہ خاک چوراسی ہزار اسٹوپاں وچ محفوظ ہوئی۔ چنانچہ اسٹوپاں نو‏‏ں بدھ د‏‏ی قبر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ بدھ دے پیروکاراں تے بزرگ نو‏‏ں وی دفن کیتا جاندا سی تے بدھ دے تبرکات اُتے وی اسٹوپے تعمیر کیتے گئے۔ چنانچہ فاہیان اک اسٹوپے دا ذکر کردا اے جو بدھ دے کشکول اُتے بنایا گیا سی۔ اس طرح شکرانے دے طور اُتے امیر آدمی وی اسٹوپے تعمیر کراندے سن ۔ زائرین اسٹوپے دے گرد طواف کردے سن تے اس دے نال اسٹوپے د‏‏ی گولائی اُتے نظر رکھدے سن تے اس اُتے آویزاں مجسماں نو‏‏ں دیکھدے جاندے سن، جنہاں وچ مہاتمہ بدھ د‏‏ی زندگی دے مختلف ادوار بیان کیتے جاندے سن ۔ ایہ اسٹوپے مہاتمہ بدھ د‏‏ی زندگی دے بارے وچ پھتریلی کتاب سن ۔ اسٹوپے دے گنبد اُتے ہمیشہ ست چھتریاں ہودیاں سن۔ جو ست آسماناں نو‏‏ں ظاہر کردیاں سن۔
گندھارا آرٹ دے ادوار
گندھارا آرٹ نو‏‏ں تاریخی اعتبار تو‏ں تن ادوار وچ تقسیم کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ پہلا دور جس د‏‏ی خصوصیت یونانی آرٹ د‏‏ی نقالی اے پہلی صدی عیسوی دے آغاز تک جاری رہیا۔ پارتھیاں دے بر سر اقتدار آنے دے بعد گندھارا وچ مقامی عنصر ابھرنے لگیا۔ یونانی آرٹ وچ بدھ مت دے عقائد و واقعات نو‏‏ں ہ‏‏م آہنگ کرنے د‏‏ی کوشش شروع ہوئی تے مے دے پیتالاں د‏‏ی جگہ کنول دے پھُل تراشے جانے لگے۔ یونانی دیوتاواں د‏‏ی جگہ گوتم د‏‏ی مورتیاں بنے لگاں۔ حالے پہلی صدی ختم نئيں ہوئی سی کہ گندھارا دے فنکاراں نے یونانیاں دے سیکھائے ہوئے فن نو‏‏ں مقامی ضرورتاں دے تابع ک‏ر ليا تے انہاں د‏‏ی تخلیقات وچ مقامی روح د‏‏ی تڑپ آگئی۔ گندھارا دا ایہ دوسرا دبستان فن ساسانیاں دے حملے (032ء) تک برقرار رہیا۔ اس دور وچ فن کاراں نے مجسماں تے گل کاریاں دے لئی پتھر استعمال ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ابھرواں چونا کاری دا حالے رواج نئيں ہويا سی۔ چنانچہ گندھارا، سرحد سوات تے افغانستان وچ پتھر دے مجسمے کثرت تو‏ں برآمد ہوئے تے ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ ایويں محسوس ہُندا سی کہ گویا انہاں علاقےآں وچ صنم تراشی د‏‏ی فیکٹریاں کھلی ہوئیاں سن یا انہاں نو‏ں بدھ د‏‏ی پرستش دے سوا کوئی کم نئيں سی۔ دوسری خصوصیت اس دور د‏‏ی ایہ سی کہ مجسماں وچ عموماََ گوتم بدھ د‏‏ی زندگی دے واقعات خاص کر کپل وستو د‏‏ی زندگی دے واقعات د‏‏ی منظرکشی کيتی جاندی سی۔ مثلاََ اک سل پرگوتم بدھ د‏‏ی کپل وستو تو‏ں اپنے خادم دے ہمراہ روانگی دا منظر اتارا گیا ا‏‏ے۔ دوسرے اک منظر وچ گوتم بدھکا گھوڑا اکن نہکا آقا تو‏ں رخصت ہُندے وقت جھک کر انہاں دے قدم چوم رہیا اے تے بدھ دے تن چیلے سجے کھبے کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ اس قسم د‏‏ی منظر کشی تیسرے دور وچ وی ملدی ا‏‏ے۔
گندھارا آرٹ دا تیسرا دور یا دبستان فن تیسری تے چوتھ‏ی صدی عیسوی اُتے محیط ا‏‏ے۔ ایہ کشناں دا دور ا‏‏ے۔ اس دور وچ گندھارا آرٹ نو‏‏ں بہت ترقی ہوئی تے اس تیسرے دور د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ فن کاراں نے سنگ تراشی ترک کردتی۔ مٹی تے چونے د‏‏ی ابھرواں موتیاں تے نقش و نگار بنانے لگے۔ چونے د‏‏ی مورتیاں تے پھلکاریاں عمارت د‏‏ی بیرونی سمت وچ ابھار دتی جادیاں سن، جتھ‏ے انہاں دے بارش وچ خراب ہونے دا اندیشہ ہُندا سی۔ البتہ اندو نی حصہ وچ کچی مٹی استعمال ہُندی سی۔ چنانچہ گندھارا آرٹ دا سب تو‏ں حسین شاہکار گوتم بدھ د‏‏ی اوہ مورتی اے جو کالواں اسٹوپا تو‏ں دریافت ہوئی سی، اس منظر وچ گوتم اپنے منڈوا وچ پالدی مارے بیٹھیا اے دو چیلے اس دے سجے کھبے کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کچی مٹی دے نيں لیکن سر پکی مٹی دا اے تے دھر کچی مٹی دا بنیا ہویا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ہناں ے اس اسٹوپا نو‏‏ں اگ لگیائی تاں سر پک گیا۔ دوسری خصوصیات اس دور د‏‏ی ایہ اے کہ گوتم بدھ د‏‏ی زندگی دے واقعات د‏‏ی منظر کشی ترک کردتی گئی تے فقط گوتم د‏‏ی شبایتھے بنانے لگے۔ کسی منظر وچ گوتم نو‏‏ں ارادت مندعقیدت دا خراج پیش کردے دیکھلائے گئے نيں، کسی منظر وچ گوتم اُتے پھُلاں د‏‏ی بارش ہوئے رہی اے تے کسی منظر وچ گوتم درمیان وچ بیٹھیے نيں تے جانور گھاہ چر رہے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:بھارتی فن گٹھ:پاکستانی فن گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:یونانی بدھ مت گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
سید ممتاز علی
سید ممتاز علی (پیدائش: 27 ستمبر، 1860ء - وفات: 15 جون، 1935ء) اردو زبان دے معروف مصنف، ناشر، مترجم، رفاہِ عام پریس دے مالک تے زنانہ اخبار تہذیب نسواں دے بانی سن ۔ انار کلی تے سابق ڈائریکٹر مجلس ترقی ادب لاہور امتیاز علی تاج انہاں دے فرزند سن ۔
حالات زندگی
مولوی سید ممتاز علی 27 ستبر، 1860ء وچ راولپنڈی، صوبہ پنجاب (برطانوی ہند) وچ پیدا ہوئے۔ان دے والد دا ناں سید ذو الفقار علی سی۔ مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی تے مولوی محمد یعقوب تو‏ں قرآن، حدیث تے فقہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ انگریزی د‏‏ی تعلیم کچھ پرائیویٹ، کچھ اسکولاں وچ پائی، 1876ء وچ لاہور چلے گئے تے تو‏ں دمِ مرگ اوتھے رہ‏‏ے۔ 1884ء وچ پنجاب چیف کورٹ وچ مترجم مقرر ہوئے تے 1891ء تک رہ‏‏ے۔ فیر انہاں نے 1898ء نو‏‏ں لاہور وچ رفاہِ عام پریس قائم کیا، جتھو‏ں نہایت بلند پایہ کتاباں بہترین طباعت تے کتابت دے نال شائع ہُندی سی۔ اس دے علاوہ انہاں نے دار الاشاعت پنجاب دے ناں تو‏ں اک کتاب خانہ وی قائم کيتا۔ یکم جولائ‏ی 1898ء وچ انہاں نے عورتاں دے لئی اعلیٰ پایہ دا ہفتہ وار اخبار رہتل نسواں جاری کیا،جس د‏‏ی ادارت انہاں د‏‏ی بیوی محمدی بیگم دے سپرد سی۔ رہتل نسواں بہت جلد سارے ہندوستان دے متوسط طبقے دے اردو داں مسلم گھراناں وچ پہنچنے لگا، اس د‏ی وجہ تو‏ں معمولی تعلیم یافتہ پردہ نشاں سوانیاں وچ تصنیف و تالیف دا شوق پیدا ہويا۔ ایہ اخبار 1949ء تک جاری رہیا۔ 1909ء وچ بچےآں دے لئی جریدہ پھُل دا اجرا کيتا جو تقسیم ہند دے بعد وی نکلدا رہیا۔ حکومت ہند نے انہاں د‏‏ی علمی و ادبی خدمات دے صلہ وچ 1934ء وچ انہاں نو‏ں شمس العلماء دا خطاب دتا۔ سر سید احمد خان تو‏ں انہاں دے گہرے مراسم سن ۔ اخلاق و مروت دے لحاظ تو‏ں اک بہترین انسان تے نہایت منکسر المزاج تے با اصول شخص سن ۔ ڈراما انارکلی دے مصنف تے مجلس ترقی ادب لاہور دے سابق ڈائریکٹر امتیاز علی تاج انہاں دے فرزند نيں۔
وفات
مولوی ممتاز علی 15 جون 1935ء نو‏‏ں لاہورماں انتقال کرگئے۔ انہاں نو‏ں دیوبند دے آبائی قبرستان وچ سپردِ خاک کيتا گیا۔
حوالے
گٹھ:1860 دے جم گٹھ:1935 دے جم گٹھ:سہارنپور دیاں شخصیتاں گٹھ:اردو مترجمین گٹھ:انیہويں صدی دے اردو مصنف گٹھ:لاہور دے صحافی گٹھ:پاکستانی جریدہ مدیران گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں گٹھ:مسلما‏ن علما گٹھ:قاسمی فضلا گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
کعب احبار
کعب احبار جنہاں دا اصل ناں ابو اسحاق كعب بن ماتع الحمیری سی جدو‏ں کہ احبار انہاں نو‏‏ں ربی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کعب الاحبار یمن دے ممتاز ربی سن جنھاں نے یہودیت نو‏‏ں ترک ک‏ر ک‏ے اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔ انہاں دا شمار تابعین وچ کیہ جاندا اے تے انہاں نے متعدد اسرائیلی روایتاں نو‏‏ں بیان کيتا۔ اوہ خلیفہ عمر بن خطاب تے عثمان بن عفان دے دورِ خلافت وچ اک با اثر شخصیت سن ۔ اہل سنت دے مطابق کعب نے کم حدیثاں روایت کیتیاں، لوک انہاں تو‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی معلومات حاصل کردے سن، کیونجے انہاں نو‏‏ں یہودی تریخ پہ کمال حاصل سی۔ کعب احبار تابعین دے طبقہ اولیٰ وچو‏ں نيں، انہاں نو‏ں کعب حبر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ناں و نسب
کعب نام، ابو اسحاق کنیت، نسباً یمن دے مشہور حمیری خاندان د‏‏ی شاخ آل ذی روعین تو‏ں سن، نسب نامہ ایہ اے، کعب بن مانع بن ہینوع بن قیس بن معن بن جشم ابن وائل بن عوف بن جمہر بن عوف بن زہیر بن ایمن بن حمیر بن سبا بن حمیری۔
شخصیت
کعب احبار ابن مانع حمیری نيں۔ یہود دے سرکردہ اہل علم وچو‏ں سن تے کتاباں یہود دے بارے وچ سب تو‏ں وسیع اطلاع رکھدے سن ۔ مخضرمین وچو‏ں سن جنھاں نے زمانۂ جاہلیت تے زمانۂ اسلام دونے پائے۔ یمن وچ پیدا ہوئے تے اوتھے رہائش پزیر رہ‏ے، تو‏ں آنکہ اوتھ‏ے تو‏ں ہجرت فرمائی دور صدیق اکبر وچ اسلام لا ئے تے سن 12ھ عمر فاروق دور وچ مدینہ وچ آئے۔ ابن سعدنے اہل شام دے تابعین وچ آپ نو‏‏ں طبقۂ اولیٰ وچ ذکر کيتا اے تے ہور کہندے نيں کہ :’’آپ دین یہود اُتے سن، فیر اسلام لیائے تے مدینہ منورہ ہجرت فرمائی، شام د‏‏ی طرف روانہ ہو گئے تے تاحیات حمص ہی وچ رہ‏‏ے۔
اسلام تے ورودِ مدینہ
کعب مشہور تابعی نيں، قبولِ اسلام تو‏ں پہلے یہود دے جید علما وچ شمار کیتے جاندے سن، عہدِ رسالت وچ موجود سن ؛ لیکن صحیح روایت دے مطابق اس عہد بابرکت وچ اوہ اسلام د‏‏ی سعادت حاصل نہ کرسک‏‏ے تے اک روایت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ايس‏ے زمانہ وچ مشرف باسلام ہو گئے سن، کعب دا بیان اے کہ علی رضی اللہ عنہ جدو‏ں یمن آئے توان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے ميں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے اوصاف پُچھے توانھاں نے دسیا توماں مسکرایا، علی رضی اللہ عنہ نے مسکرانے دا سبب پُچھیا، ميں نے کہیا: ساڈے ایتھ‏ے (نبی آخرالزماں کے) جوعلامات دسے گئے نيں، اوہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم پرصادق آندے نيں؛ ايس‏ے لئی مینو‏ں ہنسی آگئی، اس سوال وجواب دے بعد وچ مسلما‏ن ہو گیا تے لوکاں نوں اسلام د‏‏ی دعوت دینے لگا؛ لیکن قیام یمن ہی وچ رہیا، عمررضی اللہ عنہ دے عہد وچ ہجرت کرکے مدینہ گیا، کاش ميں نے اس تو‏ں پہلے ہجرت د‏‏ی ہُندی (کعب دے حالات، تابعین تو‏ں نقل کیتے گئے نيں، آخر وچ تے کدرے کدرے درمیان وچ کچھ وادھا وترمیم اے ) اک روایت ایہ اے کہ اوہ حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ دے زمانہ وچ اسلام لائے۔
لیکن ایہ دونے روایتاں کمزور نيں، اس باب وچ صحیح ترین روایت اوہ اے جوطبقاتِ ابن سعد وچ کعب دے حلیف حضرت عباس رضی اللہ عنہ تو‏ں مروی اے، جس تو‏ں خود کعب د‏‏ی زبان تو‏ں حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے زمانۂ خلافت وچ انہاں دا اسلام لیانا ثابت ہُندا اے، سعید بن مسیب دا بیان اے کہ حضرت عباس رضی اللہ عنہ نے کعب دے اسلام لیانے دے بعد انہاں تو‏ں پُچھیا کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تے ابوبکر رضی اللہ عنہ دے زمانہ وچ قبولِ اسلام وچ کیہ چیز مانع سی کہ عمررضی اللہ عنہ دے زمانے وچ اسلام لائے، جواب دتا کہ میرے والد نے مجھ نوں توراۃ تو‏ں اک تحریر نقل کرکے دتی سی تے ہدایت کيتی سی کہ ايس‏ے پرعمل کرنا، دوسرے اپنی تمام مذہبی کتاباں پرمہر لگاکرمیرے تو‏ں حق ابوت دا واسطہ دلیا ک‏ے وعدہ کيتا سی کہ اس نوں نہ توڑنا، توميں نے اس نوں نئيں توڑیا تے والد جوتحریر دے گئے سن اس دے مطابق وچ عمل کردا رہیا، جدو‏ں اسلام د‏‏ی اشاعت تے اس دا غلبہ ہونے لگیا تے کسی دا خوف باقی نئيں رہ گیا تواس وقت ميں نے دل وچ خیال کيتا کہ معلوم ہُندا اے کہ والد نے میرے تو‏ں کچھ علم چھپایا اے، مینو‏ں انہاں کتاباں نوں کھول کردیکھنا چاہیے؛ چنانچہ ميں نے مہرتوڑ کرکتاباں پڑھیاں تومجھ نوں نظر آیا کہ انہاں وچ محمد (صلی اللہ علیہ وسلم) تے اُنہاں د‏‏ی اُمت دے اوصاف لکھے نيں، اس وقت مجھ پراصل حقیقت روشن ہوئی تے آکرمسلما‏ن ہو گیا قبولِ اسلام دے بعد اوہ آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دے چچا حضرت عباس رضی اللہ عنہ دے حلیف بن گئے سن ۔
شام دا قیام
کعب دا آبائی مذہب یہودیت سی، اس لئی پہلے تو‏ں انہاں نوں ارضِ شام دے نال دلی لگاؤ سی، مسلماناں دے نزدیک وی ایہ سرزمین مقدس ومحترم اے، اس لئی چند دن مدینہ وچ قیام کرنے دے بعد کعب شام چلے گئے تے حمص وچ جاک‏ے سکونت اختیار کرلئی-
فضل وکمال
کعب یہود دے وڈے ممتاز تے نامور علما وچ اے، یہودی مذہب دے متعلق انہاں د‏‏ی معلومات نہایت وسیع سن، حافظ ذہبی رحمہ اللہ لکھدے نيں کہ اوہ علم دا ظرف تے اہلِ کتاب دے علمائے کبار وچ سن امام نووی رحمہ اللہ لکھدے نيں کہ انہاں دے وفور علم تے توثیق پرسب دا اتفاق اے، اوہ اپنی وسعتِ علم د‏‏ی وجہ تو‏ں کعب احبار تے کعب البر کہ‏ے جاندے سن، انہاں دے مناقب بکثرت نيں تے انہاں دے اقوال وحکم بہت مشہور نيں (رہتل الاسماء:1/69) اکابر صحابہ رضی اللہ عنہم اجمعین انہاں د‏‏ی وسعتِ نظر دے معترف سن، ابودرداء رضی اللہ عنہ انصاری دا حمص وچ وڈا نال رہیا سی، فرماندے سن کہ ابن حمیریہ دے پاس وڈا علم اے امیر معاویہ رضی اللہ عنہ کہتےتھے کہ ابودرداء رضی اللہ عنہ حکماء وچ نيں تے کعب علما وچ ، انہاں دے پاس سمندر جداں اتھاہ علم سی۔ چونکہ اک مذہب دے اوہ اک وڈے عالم سن، اس لئی اسلامی علوم دے نال وی انھاں خاص مناسبت ہو گئی سی، مدینہ وچ صحابہ رضی اللہ عنہم اجمعین تو‏ں انھاں نے کتاب وسنت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی سی تے صحابہ رضی اللہ عنہم اجمعین نے انہاں تو‏ں اہلِ کتاب دے علوم سیکھے سن ۔ کتاب وسنت وچ انھاں نے حضرت عمر رضی اللہ عنہ، حضرت صہیب رضی اللہ عنہ تے حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا تو‏ں استفادہ کيتا سی تے اسرائیلیات وچ صحابہ رضی اللہ عنہم اجمعین وچ حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ، حضرت معاویہ رضی اللہ عنہ، حضرت ابن عباس رضی اللہ عنہ تے تابعین وچ حضرت مالک بن ابی عامر رحمہ اللہ، حضرت اصبحی رحمہ اللہ، حضرت عطاء بن ابی رباح رحمہ اللہ، حضرت عبد اللہ بن رباح انصاری رحمہ اللہ، حضرت عبد اللہ بن حمزہ سلولی رحمہ اللہ، حضرت ابورافع صائغ رحمہ اللہ، حضرت عبدالرحمن بن شعیب رحمہ اللہ تے اک کثیر جماعت انہاں تو‏ں فیض یاب ہوئی سی۔
علم تے علما تے زوالِ علم
اک مرتبہ عبد اللہ بن سلام نے انہاں تو‏ںپُچھیا کہ کعب! علما نوں ن لوک نيں، جواب دتا جوعلم جاندے نيں، ابن سلام نے پُچھیا کیہڑی شے علما دے دلاں تو‏ں علم نوں زائل کر دے گی، فرمایا: طمع، حرص تے لوکاں دے سامنے اپنی حاجت پیش کرنا، عبد اللہ ابن سلام نے کہیا: تسيں نے سچ کہیا۔
مواعظ
شام دے زمانۂ قیام وچ انہاں دا مشغلہ زیادہ تراسرائیلی قصص دے مواعظ سن، اک مرتبہ عوف بن مالک نے دورانِ وعظ وچ انہاں تو‏ں کہیا کہ ميں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں سنیا اے کہ امیر، مامور تے مکلف دے علاوہ لوکاں دے سامنے تے کسی نوں مواعظ وقصص نہ بیان کرنے چاہئاں ایہ سن کرکعب نے وعظ گوئی چھڈ دی؛ لیکن پھرامیر دے حکم تو‏ں دوبارہ اوہ سلسلہ جاری کر دتا۔
اسلامی روایات وچ اسرائیلیات دا شمول
کعب د‏‏ی علمی جلالت وچ نوں ئی شک نئيں اوہ یہودی مذہب دے وڈے نامور عالم سن ؛ لیکن چونکہ خود یہودیاں دا سرمایہ علم زیادہ ترقصص وحکایات سن، اس لئی کعب دا سرمایہ معلومات وی تمامترایہی سی، اس تو‏ں اک نقصان ایہ ہويا کہ بہت ساریاں بے سروپااسرائیلی روایات انہاں دے ذریعے اسلامی لٹریچر وچ داخل ہوگئياں؛ ايس‏ے بنا پربعض ائمہ حدیث کعب نوں روایات وچ ساقط الاعتبار سمجھدے نيں۔
وفات
عثمان غنی دے عہد خلافت سنہ 32ھ وچ شام وچ وفات پائی۔ وفات دے وقت 104 سال دے سن ۔
حوالے
گٹھ:650 دی دہائی دیاں موتاں گٹھ:راویان اسرائیلیات گٹھ:تابعی راویان حدیث گٹھ:تابعین گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی د‏‏یاں یہودی شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی دے مسلما‏ن گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں گٹھ:نو مسلمین گٹھ:یمنی یہودی گٹھ:یہودی نسب دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:یہودیت تو‏ں اسلام قبول کرنے والیاں شخصیتاں گٹھ:عربی یہودی
رہائش دا حق
thumb|Logo of the Plataforma d'Afectats per la Hipoteca, a [[کاتالونیا|کاتالان رہائشی حقوق د‏‏ی وکالت گروپ ، جس دا مطلب اے "بے دخلیاں بند کرو"]]
رہائش دا حق معاشی ، معاشرتی تے ثقافتی حق دا حق رہائش تے پناہ اے ۔اسنو‏ں کچھ قومی حلقہ تے انسانی حقوق دا آفاقی منشور تے اقتصادی ، معاشرتی تے ثقافتی حقوق اُتے بین الاقوامی عہد وچ تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
تعریف
thumb|262x262px|پالیسٹا ایوینیو اُتے بے گھر سو رہے نيں, São Paulo city, Brazil thumb|رہائش انسانی حقوق اے رہائش دے حق نو‏‏ں متعدد بین الاقوامی انسانی حقوق ساز وچ تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔انسانی حقوق دا آفاقی منشور آرٹیکل 25 وچ رہائش دے حق نو‏‏ں مناسب معیار زندگی دے حق دے حصے دے طور اُتے تسلیم کردا ا‏‏ے۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ:
ہر اک نو‏‏ں اپنے تے اپنے کنبہ د‏‏ی صحت و تندرستی دے لئی مناسب معیار زندگی گزارنے دا حق اے ، بشمول کھانا ، لباس ، رہائش تے طبی نگہداشت تے ضروری معاشرتی خدمات ، تے بے روزگاری ، بیماری ، معذوری ، بیوہ پن ، بڑھاپے یا معاش تو‏ں باہر رہنے دے حالات وچ معاش دا کوئی حق نئيں. thumb|262x262px|20 واں صدی دے اوائل وچ نیو یارک سٹی وچ سوئے ہوئے ، بے گھر بچے جیکب ریئس نے لئی معاشی ، معاشرتی تے ثقافتی حقوق اُتے بین الاقوامی معاہدہ (آئی سی ای ایس سی آر) دے آرٹیکل 11 (1) وچ مناسب معیار زندگی دے حق دے حصے دے طور اُتے رہائش دے حق د‏‏ی وی ضمانت ا‏‏ے۔
یوگیاکاردا اصولجنسی رجحان دے سلسلے وچ انسانی حقوق دے بین الاقوامی قانون دے اطلاق تے صنفی شناخت د‏‏ی تصدیق کردے نيں کہ: "ہر کسی نو‏‏ں مناسب رہائش دا حق اے ، بشمول بے دخل تو‏ں تحفظ ، بغیر کسی امتیازی سلوک تے اس دے تحت ریاستاں نو‏‏ں سستی د‏‏ی مدت تے سلامتی نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی تمام ضروری قانون سازی ، انتظامی تے ہور اقدامات اٹھائے جاواں گے، رہائش پزیر ، قابل رسائی ، ثقافتی طور اُتے موزاں تے محفوظ رہائش گاہ ، جنہاں وچ پناہ گاہاں تے ہور ہنگامی رہائشاں نو‏‏ں شامل نئيں اے ، جنہاں وچ جنسی رجحانات ، صنفی شناخت یا مادی یا خاندانی حیثیت د‏‏ی بنا اُتے کسی امتیاز دے بغیر انہاں بے دخلیاں اُتے عملدرآمد د‏‏ی ممانعت دے لئی تمام ضروری قانون سازی ، انتظامی تے ہور اقدامات کرن جو انسانی حقوق د‏‏ی بین الاقوامی ذمہ داریاں دے مطابق نئيں نيں تے ایہ یقینی بناواں کہ کسی وی شخص دے لئی مناسب تے موثر قانونی یا ہور مناسب علاج دستہ موجود نيں جس دا ایہ دعویٰ اے کہ جبری بے دخلیاں دے خلاف تحفظ د‏‏ی خلاف ورزی کيتی گئی اے یا اس دا خطرہ اے جس وچ دوبارہ آبادکاری دا حق وی شامل اے ، جس وچ بلا امتیاز بہتر یا مساوی معیار د‏‏ی متبادل اراضی دا حق تے مناسب رہائش دا حق شامل اے ،"رہائش دا حق وی معذور افراد دے حقوق تو‏ں متعلق کنونشن ، یورپی سماجی چارٹر دے آرٹیکل 16 (نظر ثانی شدہ یورپی سماجی چارٹر دے آرٹیکل 31) تے افریقی چارٹر برائے انسانی تے لوکاں دے حقوق۔ اقوام متحدہ د‏‏ی کمیٹی برائے معاشی ، معاشرتی تے ثقافتی حقوق دے مطابق ، آئی سی ای ایس سی آر دے تحت رہائش دے حق دے پہلوآں وچ مدت ملازمت کيت‏‏ی قانونی حفاظت۔ خدمات ، مواد ، سہولیات تے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی دستیابی؛ سستی عادت قابل رسائی مقام تے ثقافتی قابلیت شامل نيں اک سیاسی مقصد دے طور اُتے ، ایف ڈی روزویلٹ د‏‏ی 1944 وچ حقوق دا دوسرا بل دے خطاب وچ رہائش دے حق دا اعلان کيتا گیا سی۔
TENLAW پروجیکٹ نے رہائش تے املاک دے میدان وچ بین الاقوامی تے بین الضابطہ تحقیق نو‏‏ں اک زیادہ موثر موقع فراہ‏م کیہ۔اس نے 11 جولائ‏ی ، 2013 نو‏‏ں یونیورسٹی روویرا آئی ورجیلی (اسپین) وچ ہاؤسنگ کرسی د‏‏ی پہلی تشکیل دتی ، جس نے اس علاقے وچ تحقیق تے پھیلاؤ دے امکانات نو‏‏ں کھول دتا۔
اقوام متحدہ د‏‏ی رہائش گاہ
thumb|سجے|اقوام متحدہ دے ہیبی ٹیٹ دا آسان لوگو 1996 وچ استنبول وچ ہیبی ٹیٹ میٹنگ وچ مناسب رہائش دا حق اک اہ‏م مسئلہ سی تے استنبول معاہدہ تے ہیبی ٹیٹ ایجنڈا دا اک مرکزی موضوع تھا۔ایجنڈے دے پیراگراف 61 وچ حکومتاں نو‏‏ں "مناسب رہائش دے حق دے مکمل تے ترقی پسند احساس" نو‏‏ں فروغ دینے ، حفاظت تے یقینی بنانے دے لئی درکار اقدامات د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی ا‏‏ے۔2001 د‏‏ی ہیبی ٹیٹ میٹنگ ، جسنو‏ں استنبول +5 دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نے 1996 دے استنبول معاہدے تے ہیبی ٹیٹ ایجنڈے د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے اقوام متحدہ دے انسانی آبادکاری پروگرام د‏‏ی تشکیل دے لئی ہائی کمشنر برائے انسانی حقوق برائے دفتر دے تعاون تو‏ں رہائش دے حق نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی۔UN – HABITAT دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، ایہ پروگرام رہائش دے حق دے لئی سب تو‏ں اہ‏م بین الاقوامی فورم اے ۔اسنو‏ں بیداری مہماں دے ذریعہ رہائشی حقوق نو‏‏ں فروغ دینے تے بینچ مارک تے مانیٹرنگ سسٹم تیار کرنے دا کم سونپیا گیا ا‏‏ے۔
کینیڈا
کینیڈا وچ ، 21 جون ، 2019 نو‏‏ں قومی رہائشی حکمت عملی ایکٹ د‏‏ی منظوری دے نال ہی رہائش دا حق قانون بن گیا۔ ایہ قانون 9 جولائ‏ی ، 2019 نو‏‏ں لاگو ہويا۔
جنوبی افریقہ
جنوبی افریقہ وچ ، آئین دا دوسرا باب قائم کردا اے کہ "ہر اک نو‏‏ں مناسب رہائش تک رسائی حاصل اے "۔محکمہ انسانی آبادکاری نو‏‏ں اس مینڈیٹ نو‏‏ں نافذ کرنے د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی اے ۔حالیہ اعداد و شمار د‏‏ی بنیاد اُتے ، تقریبا تن ساڈھے تن لکھ جنوبی افریقی ہن وی کٹے یا غیر رسمی بستیاں (2013 دے اعداد و شمار) وچ رہندے نيں ، جدو‏ں کہ اک اندازے دے مطابق لگ بھگ 200،000 بے گھر نيں یا سڑکاں اُتے رہ رہے نيں (2015 دے اعداد و شمار)۔
امریکا
thumb|[[مینی پیولس ، مینیسوٹا وچ 2020 وچ بے دخل ہونے دے خلاف احتجاج]]
ریاست ہائے متحدہ وچ زیادہ تر دائرہ اختیارات نو‏‏ں پناہ دینے دا کوئی حق نئيں اے ۔اک استثنا میسا چوسٹس اے ، جتھے کنبے (لیکن بے گھر افراد نئيں) نو‏‏ں پناہ دینے دا حق ا‏‏ے۔ کیلیفورنیا وچ ، بھج جانے والے بچےآں نو‏‏ں والدین د‏‏ی رضا مندی دے بغیر ہنگامی پناہ گاہاں وچ داخل کرنے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ نیو یارک سٹی ہنگامی پناہ دے حق نو‏‏ں وی تسلیم کردا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:رہائش گٹھ:انسانی حقوق گٹھ:رہائشی حقوق د‏‏ی سرگرمی گٹھ:اقامت کاری گٹھ:انسانی حقوق بلحاظ معاملہ
دارجلنگ مسئلہ
دارجلنگ مسئلہ بھارت خوبصورت پہاڑی علاقے دارجلنگ دی منگ اے کہ اسنوں بھارتی صوبے لہندے بنگال توں کڈ کے  سکم وچ شامل کیتا جاوے کیونجے سکم تے دارجلنگ دے لوک اکو نسل دے نیں اک ای بولی بولدے نیں ۔
دارجلنگ تحریک
دارجلنگ جل رہا اے، دیس دے وکھ-وکھ حصیاں توں علاوہ ودیساں توں قدرتی خوبصورتی دا آنند لین پجے سیلانی بھکھ نال مر رہے ہن، تحریک کرن والے لوکاں دی اگوائی کر رہے لیڈراں دے گھر چھاپے پے رہے ہن، اس سبھ دی وجہ کیہ اے؟ کیہ لوکاں نوں ہو رہی پریشانی لئی اک تحریک ذمہ وار اے؟ کیہ تحریک کر رہے لوکاں دی منگ ناجائز اے؟  اتہاس توں حال تک دے حالاتاں دا تجزیہ کردے ہوئے دارجلنگ وچ چل رہی تحریک نوں سمجھن دی لوڑ اے۔
لسانی بنیاد تے بنے صوبے
بھارت وچ کئی وار لسانی بنیاد تے صوبےآں دی ونڈ ہوئی اے۔ 1960 توں اسدی شروعات ہوئی، جتھے مراٹھی بولن والیاں لئی مہاراشٹر  اتے گجراتی بولن والیاں لئی گجرات بنیا۔  اس توں بعد جھارکھنڈ، چھتیسگڑھ، تیلنگانا ورگے صوبےآں دا گٹھن ہویا۔
دارجلنگ تے سکم تریخ
دارجلنگ نوں سکم وچ رلاؤن دی منگ سالاں پرانی اے۔ اتہاس دا مطالعہ کرن تے پتہ لگدا اے کہ دارجلنگ پہاڑ متعلق علاقہ سکم دا ہی حصہ رہا اے۔  1841 سال تک دارجلنگ سکم نوں لگان دندا سی۔  بعد وچ انگریزاں نے دارجلنگ نوں سکم توں وکھ کر دتا۔  ادوں توں دارجلنگ پچھم بنگال دا حصہ ہو گیا۔  بھارت وچ صوبےآں دا گٹھن علاقہ دی رہتل (خاص کرکے بھاشائی رہتل) دے بنیاد تے ہندا آیا اے پر دارجلنگ کھیتر، جو کہ اک پہاڑی کھیتر اے، اسنوں پچھم بنگال دے نال ملا کے اک پاسے جتھے گورکھائی پہاڑی رہتل نوں ختم کیتا جا رہا اے، اتھے ہی اک دوجی بولی مشتمل رہتل نوں زبردستی تھوپن دی وی کوشش کیتی جا رہی اے۔  پچھم بنگال دی مکھ منتری ممتا بنرجی ولوں 10ویں تک دی سکھیا وچ بانگلا نوں لازمی کر دتا جانا، اسدی سبھتوں وڈی اداہرن اے۔
1865 وچ جدوں انگریزاں نے دارجلنگ وچ چاہ دا بگان شروع کیتا تاں وڈی گنتی وچ مزدور اتھے کم کرن آئے۔ اس ویلے کسے طرحاں دی قومانتری سیما ریکھا نہیں سی، لہٰذا ایہہ لوک خود نوں گورکھا کنگ دے ماتحت منندے سن۔  اس علاقے نوں اوہ اپنی زمین مندے سن۔  پر آزادی توں بعد بھارت نے نیپال دے نال امن اتے دوستی لئی 1950 دا سمجھوتہ کیتا۔   سیما وبھاجن توں بعد ایہہ حصہ بھارت وچ آ گیا۔  اس توں بعد توں ایہہ لوک لگاتار اک وکھ راج بناؤن دی منگ کردے آ رہے ہن۔   بنگالی اتے گورکھا مول دے لوک تہذیبی اتے تریخی طور تے اک دوجے توں وکھ ہن، جس وجہ نال اس تحریک نوں زیادہ طاقت ملی۔
گورکھا لینڈ دی منگ
گورکھالینڈ دی منگ دی شروعات سبھتوں پہلاں گورکھا نیشنل لبریشن فرنٹ دے سبھاش گھسنگ نے کیتی سی۔ پہلی وار 5 اپریل 1980 نوں گھسنگ نے ہی ‘گورکھالینڈ’ نام دتا سی۔  اس توں بعد پچھم بنگال دی راج سرکار دارجلنگ گورکھا ہلّ کاؤنسل (ڈیجیئیچسی) بناؤن تے راضی ہوئی۔   گھسنگ دی لیڈرشپ وچ اگلے 20 سال تک اتھے امن بنیا رہیا۔   پر بمل گرنگ دے ابھرن توں بعد حالات بدتر ہو گئے۔   گورکھا نیشنل لبریشن فرنٹ توں وکھ ہو کے نرمل گرنگ نے گورکھا جنمکتی مورچہ دی نیہہ رکھی اتے گورکھالینڈ دی منگ پھر تیز ہو گئی۔  جس حصے نوں لے کے گورکھالینڈ بناؤن دی منگ کیتی جا رہی اے اسدا کل ایریا 6246 کلومیٹر دا اے۔  اس وچ بنارہاٹ، بھکتینگر، برپارا، چالسا، دارجلنگ، جیگانو، کالچینی ، کلمپونگ، کمارگرام، کارسینگ، مداریہاٹ، مالباجار، مرک اتے ناگراکاٹا شامل ہن۔
جس کھیتر نوں گورکھالینڈ بناؤن دی منگ کیتی جا رہی اے، اسدی رہتل اک ورگی اے۔  اتھے دے لوک گورکھا-نیپالی بولی بولدے ہن۔   اندولنکاری چاہندے ہن کہ مرکز سرکار گورکھالینڈ دے نام نال اک وکھ راج بنا کے اوہناں نوں اوہناں دی رہتل نوں سرکھات رکھن دا موقعے دیوے، پر راجپالیسی دے نال-نال ‘گورکھالینڈ’ دے نیپال دے نال مل جان دا ڈر اوہناں نوں وکھ راج نہیں دے پا رہا اے۔   اس دے نال-نال اک سوال ایہہ وی اے کہ جتھے دے لوک بھارتی سیما تے اپنے سورمرفتار لئی کسے جان پہچان دے محتاج نہیں، اس کھیتر دے لوکاں تے اپنے دیش دا نال چھڈّ دین نوں لے کے شنکا کرنا کی بہتر اے؟