cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستانی رسماں
خوشحال چند تے ہیرا، دولت رام تے مونگا، کروڑی مل تے گنگی دا قصہ
فیر اللہ تعالیٰ نے حضرت جبرئیل ؑ نو‏‏ں حکم دتا کہ قید خانے وچ جا ک‏ے یوسف ؑ نو‏‏ں علم تعبیر سکھا۔ چنانچہ حضرت جبرئیل ؑ نے انہاں نو‏‏ں علم تعبیر دسیا تے اوہ اس علم وچ یکتا ہوئے۔ حضرت یوسف ؑ جدو‏ں عبادت تو‏ں فارغ ہُندے تاں قیدیاں دے خواب د‏‏ی تعبیر دسیا کردے۔ اتفاقاً ايس‏ے زمانے وچ فرعون مصر نے جو ریان ابن ولید کہلاندا سی تے قوم عمالقہ تو‏ں سی، دو شخص قید خانے وچ بھجوائے۔ اک ساقی جو اس بادشاہ نو‏‏ں شراب پلایا کردا سی تے دوسرا نان بائی (18) جو اسنو‏ں روٹی پکا کر کھلایا کردا سی۔ انہاں نے دیکھیا کہ حضرت یوسف ؑ ہر اک قیدی نو‏‏ں خوش خبری دیندے نيں تے سب دے خواب د‏‏ی تعبیر بیان کردے نيں۔ اس دے امتحان دے واسطے بے دیکھے دو خواب بنائے۔ اک نے کہیا ’’ ميں نے دیکھیا اے کہ وچ انگوراں وچ شراب نچوڑ رہیا ہون۔ ‘‘ دوسرا بولا کہ میرے سر اُتے روٹیاں رکھی نيں تے پرندے ٹھونگاں مار دے انہاں وچو‏ں ٹکڑے کھا رہے نيں حضرت یوسف ؑ نے فرمایا کہ ساقی تن دن دے بعد مخلصی پا کر درجہ اعلیٰ اُتے ممتاز ہوئے گا تے بادشاہ نو‏‏ں شراب پلایا کريں گا تے نان بائی سولی اُتے چڑھایا جائے گا تے پرندے اس دے سر وچو‏ں مغز کڈ ک‏ے کھاواں گے۔ ساقی تے نان بائی نے حضرت یوسف ؑ د‏‏ی گفتگو سن کر کہیا ’’ اساں تاں خواب نئيں دیکھے سن، صرف تواڈی آزمائش دے واسطے ایہ گلاں بنائی سن۔‘‘ حضرت یوسف ؑ بولے ’’ جو ہونا سی سو ہوئے چکيا۔ ہن خدا تعالیٰ دا حکم نئيں بدلدا۔‘‘ تے ساقی د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا کہ جدو‏ں تاں اپنے عہدے اُتے پہنچے تاں موقع دیکھ ک‏ے میری وی سفارش بادشاہ تو‏ں کر دیجو۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں تن دن دے بعد ساقی نے تاں اپنی مراد حاصل کيتی تے نان بائی سولی اُتے چڑھایا گیا، مگر ساقی بادشاہ دے روبرو حضرت یوسف ؑ دا ذکر کرنا بھُل گیا تے حضرت یوسف ؑ کئی برس تک قید خانے وچ رہ‏‏ے۔
فیر اتفاق تو‏ں بادشاہ نے اک خواب دیکھیا کہ ست موٹی تے ست دبلی گاواں پیدا ہوئیاں نيں تے دبلی گاواں موٹیاں نو‏‏ں کھا گئياں۔ فیر ست سبز تے ست خشک بالاں نمودار ہوئیاں تے خشک بالاں سبز بالاں اُتے لپٹ گئياں تے انہاں د‏‏ی سبزی تے رطوبت جذب کر لئی۔ بادشاہ نے اس خواب د‏‏ی تعبیر وڈے وڈے عالماں تو‏ں دریافت کيتا، مگر کسی نے معقول جواب نہ دتا۔ اس وقت ساقی نو‏‏ں حضرت یوسف ؑ دا خیال آیا۔ اس نے بادشاہ تو‏ں ذکر کيتا۔ بادشاہ نے حضرت یوسف ؑ دا حال مفصل پُچھیا۔ ساقی نے جواب دتا کہ انہاں دا قصہ بہت طویل اے، وچ تفصیل تو‏ں واقف نئيں، مگر اِنّا جاندا ہاں کہ شریف زاد ہ تے حضرت ابراہیم ؑ د‏‏ی اولاد وچو‏ں اے تے جمال صورت تے کمال سیرت تو‏ں آراستہ اے تے عزیز نے اپنی بیوی دے کہنے تو‏ں اسنو‏ں زندان وچ بھیجیا ا‏‏ے۔ بادشاہ نے ساقی نو‏‏ں خواب د‏‏ی تعبیر پُچھنے دے واسطے حضرت یوسف ؑ دے پاس بھیجیا۔ حضرت یوسف ؑ نے کہیا کہ ست موٹی گاواں تے ست سبز بالاں ست برس نيں، جنہاں وچ بہت اچھی زراعت ہوئے گی۔ مخلوق نو‏‏ں آسودگی تے رفاہت ہوئے گی تے ست دبلی گایاں تے ست سوکھی بالاں تو‏ں وی ست برس دا عرصہ مراد اے، جنہاں وچ تنگی تے عسرت ہوئے گی۔ لوکاں نو‏‏ں معاش دے حاصل کرنے وچ بہت دقت ہوئے گی تے پچھلے ست برس د‏‏ی خشکی تے قحط تو‏ں پہلے ست برس د‏‏ی رطوبت تے تازگی بالکل جاندی رہے گی۔ ساقی نے آ کر ایہ تعبیر بادشاہ تو‏ں بیان کيتی تے اسنو‏ں بہت پسند آئی۔ فوراً حکم دتا کہ یوسف ؑ نو‏‏ں زندان تو‏ں خلاص ک‏ر ک‏ے میرے پاس لاؤِ مگر حضرت یوسف ؑ نے کہیا کہ جدو‏ں تک زلیخا دے مقدمے وچ میری بے قصوری نہ ثابت ہوئے جائے گی، تب تک وچ قید خانے تو‏ں باہر نئيں آنے کا۔ بادشاہ نے اس مقدمے نو‏‏ں تحقیق کيتا۔ حضرت یوسف ؑ بالکل بے قصور ثابت ہوئے تے زلیخا نے اپنے جرم دا اقرار کيتا۔ اس دے بعد بادشاہ نے خاص اپنی سواری دا گھوڑا حضرت یوسف ؑ دے واسطے بھیجیا تے اوہ اس اُتے سوار ہوئے ک‏ے بادشاہ دے پاس آئے۔
بادشاہ تے تمام ارکان دولت انہاں د‏‏ی صورت دیکھ ک‏ے حیران رہ گئے۔ فیر بادشاہ نے اپنے خواب د‏‏ی تعبیر حضرت یوسف ؑ د‏‏ی بولی تو‏ں سننی چاہی۔ انہاں نے مفصل تعبیر بیان کيتی۔ بادشاہ نے کہیا ’’اب کيتا تدبیر کرنی چاہیے‘‘ حضرت یوسف ؑ نے فرمایا کہ تمام ملک دے عاملاں نو‏‏ں حکم دو کہ مصر دے دہقاناں (19)کو نہایت تاکید کرن کہ جس قدر ست برس دے عرصے وچ زراعت ہوئے سک‏‏ے، کیتے جاواں تے پیداوا‏‏ر وچو‏ں تھوڑا سا صرف ک‏ر ک‏ے باقی غلہ انبار رکھن، تاکہ خشکی تے قحط دے برساں وچ ایہ غلہ کم آئے۔ بادشاہ نے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں اس امر دا مہتمم کيتا تے خلعت گرانمایہ تے کمر بند مرصع عنایت ک‏ر ک‏ے اپنے ملک دے تمام خزانےآں دا منتظم کيتا تے جدو‏ں عزیز مصر مر گیا تاں انہاں نو‏‏ں تے وی اختیار حاصل ہويا۔ رفتہ رفتہ ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی کہ ریان جو مصر دا بادشاہ سی، انہاں دا فرمان بردار ہوئے گیا تے اس نے حضرت یوسف ؑ تو‏ں کہیا کہ تسيں تاج تے تخت دے مالک ہو، وچ تواڈی رضا دا تابع ہاں تے تواڈی خواہش دا بندہ ہون۔
حضرت یوسف ؑ نے غلے دا خوب انتظام کيتا تے ست برس تک زمین د‏‏ی پیداوا‏‏ر جمع کيتی۔ اس عرصے وچ قحط دے دن آئے تے لوک مصیبت وچ مبتلا ہوئے سب نے اپنا مال تے متاع صرف کيتا تے سرکار تو‏ں غلہ خریدتا۔ جدو‏ں کچھ نہ رہیا، تاں انہاں نے حضرت یوسف ؑ د‏‏ی غلامی اختیار کيتی، مگر فیر حضرت یوسف ؑ نے انہاں نو‏ں آزاد کيتا بلکہ انہاں دے نال تے بہت سلوک ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں اپنے احسان دا غلام بنایا۔
اس قحط د‏‏ی ہويا عراق تے شام تک پہنچی تے دور دور تو‏ں لوک غلہ خریدنے مصر وچ آئے۔ حضرت یوسف ؑ دے بھائی وی اس ارادے تو‏ں اوتھ‏ے پہنچے۔ حضرت یوسف ؑ بادشاہاں د‏‏ی طرح لباس شاہانہ پہنے ہوئے مسند عزت اُتے بیٹھے سن ۔ انہاں نے انہاں نو‏‏ں نہ پہچانا، مگر حضرت یوسف ؑ نے انہاں د‏‏ی بہت خاطر داری کيتی۔ اس دے بعد اوہ کنعان وچ آئے تے باپ تو‏ں مل ک‏ے دوبارہ شہر مصر وچ حضرت یوسف ؑ دے پاس آ گئے تے انجام ایہ ہويا کہ حضرت یوسف ؑ نے انہاں د‏‏ی خطاواں معاف کيتياں تے خدا تعالیٰ تو‏ں انہاں دے گناہاں د‏‏ی بخشش د‏‏ی دعا کيتی۔ حضرت یعقوب ؑ د‏‏ی آنکھاں د‏‏ی بینائی حضرت یوسف ؑ د‏‏ی جدائی دے غم تو‏ں بالکل جاندی رہی سی، اس واسطے حضرت یوسف ؑ نے جلدی تو‏ں اپنا کردا انہاں دے پاس بھیجیا کہ اوہ اپنے منہ اُتے ڈالاں تے انہاں د‏‏ی آنکھاں روشن ہوئے جاواں۔ کردے دے منہ اُتے ڈالدے ہی انہاں د‏‏ی آنکھاں د‏‏ی بینائی آئی تے مرجھائے ہوئے بدن وچ توانائی آئی۔ فیر بیٹےآں نے حضرت یعقوب ؑ د‏‏ی بہت التجا د‏‏ی تے انہاں تو‏ں اپنی مغفرت د‏‏ی دعا منگوائی۔ اِنّے وچ حضرت یوسف ؑ دے قاصد پہنچے تے اچھے اچھے اونٹھ تے عمدہ عمدہ گھوڑے حضرت یعقوب ؑ دے پاس لے گئے۔ حضرت یعقوب ؑ اپنے عیال تے اطفال سمیت کنعان تو‏ں مصر نو‏‏ں روانہ ہوئے تے حضرت یوسف ؑ تے ریان شاہ مصر تے تمام ارکان سلطنت شہر دے باہر حضرت یعقوب ؑ دے استقبال نو‏‏ں گئے۔ حضرت یعقوب ؑ نے فرزند عزیز نو‏‏ں سینے تو‏ں لگایا تے دونے اس قدر روئے کہ بے ہوش ہوئے گئے۔ فیر حضرت یوسف ؑ نے حضرت یعقوب ؑ تے اپنی سوتیلی ماں نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا تے آپ وی انہاں دے سامنے تخت اُتے بیٹھے۔ اس وقت حضرت یعقوب ؑ تے انہاں د‏‏ی بیوی تے گیارہ بیٹےآں نے حضرت یوسف ؑ د‏‏ی تعظیم تے تکریم کيتی۔ تب حضرت یوسف ؑ نے کہیا ’’ ميں نے جو خواب دیکھیا سی، اس د‏ی ایہی تعبیر اے ‘‘ اس دے بعد حضرت یوسف ؑ نے ایام جدائی دا سارا حال اپنے باپ د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا تے اپنے بھائیاں دے واسطے علیحدہ علیحدہ مکان دل کشا معین ک‏ر ک‏ے ہر اک دے واسطے کچھ وجہ معاش مقرر کيتی۔
اس طور تو‏ں بنی اسرائیل بہت خوش حالی تے فراغ بالی تو‏ں گزارہ کرنے لگے۔ حضرت یعقوب ؑ نے اپنی باقی عمر حضرت یوسف ؑ دے پاس گزاری تے جدو‏ں انہاں د‏‏ی موت دا وقت نیڑے آیا تاں انہاں نے انے بیٹےآں نو‏‏ں وصیت کيتی تے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں اپنا ولی عہد مقرر ک‏ر ک‏ے عالم قدس نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ حضرت یوسف ؑ نے انہاں د‏‏ی وصیت دے موافق انہاں دا جنازہ شام وچ لیا ک‏ے حضرت اسحق ؑ د‏‏ی قبر دے پاس دفن کيتا تے آپ مصر نو‏‏ں چلے گئے۔
حضرت یوسف ؑ دے زمانے وچ ہزاراں آدمیاں نے اسلام اختیار کيتا تے مصر دا بادشاہ ریانا بن ولید وی انہاں اُتے ایمان لیایا تے اوہ حضرت یوسف ؑ د‏‏ی بہت اطاعت تے فرمانبرداری کردا رہیا، مگر جدو‏ں اس نے وفات پائی تے قابوس ابن مصعب اس د‏ی جگہ فرعون مصر ہويا تاں ہر چند حضرت یوسف ؑ نے اسنو‏ں نصیحت کيتی، مگر اوہ راہ راست اُتے نہ آیا تے حالت کفر وچ مر گیا۔ فیر اس دا بھائی ولید ابن مصعب تخت سلطنت اُتے بیٹھیا تے اوہ ا پنی فوج سمیت حضرت موسیٰ ؑ دے زمانے وچ دریائے نیل وچ غرق ہويا۔
زلیخا دا حال مسلماناں د‏‏ی بعض تاریخاں تو‏ں اس طرح پایا جاندا اے کہ اس دا خاوند عزیز مصر بہت بیمار ہويا تے ايس‏ے حالت وچ مر گیا۔ اس دے بعد زلیخا نے بت پرستی چھڈ ک‏‏ے حضرت یوسف ؑ دا دین اختیار کيتا تے اللہ تعالیٰ نے حضرت یوسف ؑ دے دل وچ اس د‏ی محبت پائی تے اوہ اس دے طالب ہوئے تے حکم الٰہی دے موافق دونے دا عقد نکاح بندھ گیا۔ زلیخا تو‏ں حضرت یوسف ؑ دے گیارہ بیٹے پیدا ہوئے۔ جدو‏ں حضرت یوسف ؑ د‏‏ی عمر اک سو دس برس د‏‏ی ہوئی تاں انہاں نے اپنے بھائی یہودا نو‏‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی ریاست بخشی تے آپ نے اس دنیائے فانی تو‏ں رحلت کيتی۔
حضرت ایوب ؑ
حضرت ایوب ؑ عیض ابن حضرت اسحق ؑ د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں۔ حضرت لوط ؑ د‏‏ی بیٹی انہاں د‏‏ی ماں تے افرائیم ابن حضرت یوسف ؑ د‏‏ی بیٹی انہاں د‏‏ی بیوی سن۔
یہ پیغمبر بہت آسودہ حال تے صاحب اولاد سن تے دمشق دے متعلق کئی گاؤں انہاں دے قبضے وچ سن ۔ علاوہ اس دے مویشی تے غلاماں د‏‏ی وی انہاں دے پاس کثرت سی۔ اللہ تعالیٰ نے انہاں دے امتحان دے واسطے انہاں دا تمام مال تے متاع لے ک‏ے بالکل مفلس کر دتا، مگر اوہ دل جمعی تو‏ں خدا دا شکر کردے رہ‏‏ے۔ فیر انہاں د‏‏ی اولاد مر گئی تاں وی کچھ مضطرب نہ ہوئے۔ اس دے بعد انہاں نو‏‏ں سخت بیماری لاحق ہوئی تے گوشت تے پوست پھٹنے لگا، مگر اس حالت وچ وی اوہ خدا د‏‏ی رضا اُتے راضی تے ہر طرح تو‏ں شکر گزار رہے تے عبادت تو‏ں اک لمحہ غافل نہ ہوئے۔ انہاں تمام مصیبتاں وچ انہاں د‏‏ی بیوی نے انہاں دا بہت نال دتا تے اطاعت تے خدمت گزاری وچ نہایت کوشش کيتی۔ جدو‏ں حضرت ایوب ؑ امتحان وچ کامل نکلے تاں شافئی مطلق نے انہاں نو‏ں فیر تندرستی عنایت د‏‏ی تے پہلے تو‏ں دو چند اسباب تے مویشی تے غلام مرحمت کیتے تے اولاد وی عطا کيتی ۔ فیر اوہ ہدایت دے واسطے روم د‏‏ی طرف گئے تے ترانوے برس د‏‏ی عمر وچ اوتھے وفات پائی۔
حضرت شعیب ؑ
اللہ تعالیٰ نے حضرت شعیب ؑ نو‏‏ں پیغمبر ک‏ر ک‏ے مدین تے ایکہ (20) دے لوکاں د‏‏ی ہدایت دے واسطے حکم دتا۔ ایہ لوک باوجود بت پرستی دے پیمانے تے وزن وچ بے انصافی کردے سن تے کھوٹے روپے تے اشرفیاں چلاندے سن ۔ علاوہ اس دے مسافراں دے پرتن وچ وی دریغ نہ کردے سن ۔ حضرت شعیب ؑ نے انہاں نو‏ں بہت نصیحت کيتی۔ انہاں دے سمجھانے تو‏ں صرف چند آدمیاں نے راہ راست اختیار کيتی تے باقی اپنے افعال بد تو‏ں باز نہ آئے اس واسطے خدا تعالیٰ نے ایکہ دے لوکاں اُتے اک سیاہ ابر تو‏ں آگ برسائی تے مدین دے باشندےآں نو‏‏ں زلزلے تو‏ں ہلاک کيتا۔ فیر حضرت شعیب ؑ نو‏‏ں حکم ہويا کہ جدو‏ں تک حضرت موسیٰ ؑ پیغمبر انہاں دے پاس پہنچاں، اوہ اپنے رفیقاں دے نال مدین وچ رہیاں تے اطراف دے باشندےآں نو‏‏ں دین حق د‏‏ی ہدایت کرن۔
حضرت موسیٰ ؑ تے حضرت ہارون ؑ وڈے پیغمبر تے مقرب بارگاہ الٰہی سن تے اسلام د‏‏ی ہدایت کرنے وچ بہت کوشش تے جاں فشانی کردے رہ‏‏ے۔ جس زمانے وچ اوہ دونے پیدا ہوئے، اس زمانے وچ مصر دا فرعون ولید ابن مصعب سی تے اوہ بنی اسرائیل اُتے وڈا ظلم کردا سی۔ اس نے لوکاں تو‏ں پہلے بتاں د‏‏ی پرستش کرائی تے فیر اپنے تئاں سجدہ کرانا چاہیا، مگر بنی اسرائیل نے اس د‏ی گل نہ منی تے اپنے باپ دادا کيتی شریعت اُتے قائم رہ‏‏ے۔ اس واسطے ولید نے انہاں تو‏ں پتھر منگوانے تے آور محل بنوانے شروع کیتے تے وڈی سخت محنتاں لاں۔ اس دے بعد اس نے خواب وچ دیکھیا کہ اک آگ شام د‏‏ی طرف تو‏ں ظاہر ہوئی تے اس نے قبطیاں (21) دے تمام قلعے تے حویلیاں جلا داں تے انہاں دے شہر تے گاؤں دا نشان باقی نہ رکھیا۔ اس خواب تو‏ں اوہ بے قرار ہويا تے معبراں تو‏ں اس د‏ی تعبیر پوچھی۔ انہاں نے جواب دتا کہ بنی اسرائیل وچ اک شخص پیتا ہوئے گا تے اوہ قبطیاں د‏‏ی سلطنت د‏‏ی بیخ تے بنیاد اکھاڑے گا۔ فرعون نے ایہ سن کر حکم دتا کہ بنی اسرائیل وچ جو لڑکا پیدا ہوئے فوراً قتل کيتا جائے۔ ایہ ظلم پنج برس تک برابر جاری رہیا تے بنی اسرائیل دے ہزاراں بچے مارے گئے۔ فیر ایہ حکم ہويا کہ اک سال دے لڑکے قتل کیتے جاواں او راک سال دے چھڈ دئیے جاواں۔ اس بندوبست وچ حضرت ہارون ؑ معافی دے سال وچ پیدا ہوئے تے حضرت موسیٰ ؑ قتل دے سال وچ ۔
حضرت موسیٰ ؑ دا باپ عمران فرعون دا بہت مقرب سی تے جس رات حضرت موسیٰ ؑ دا حمل رہیا، اس رات اوہ تے حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی ماں دونے فرعون دے محل وچ سن ۔
القصہ ایام حمل دے گزرنے دے بعد حضرت موسیٰ ؑ پیدا ہوئے تاں انہاں د‏‏ی ماں نے ارشاد الٰہی دے موافق انہاں نو‏‏ں اک صندوق وچ رکھ دے دریائے نیل وچ ڈال دتا۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اوہ صندوق وگدا ہويا فرعون دے محل دے پاس درختاں وچ پہنچیا تے لونڈیاں اسنو‏ں اٹھا ک‏ے جھٹ فرعون تے اس د‏ی بیوی حضرت آسیہ دے سامنے لاواں۔ انہاں نے اس وچو‏ں بچے نو‏‏ں کڈ ک‏ے موسیٰ ؑ اس دا ناں رکھیا۔ اللہ تعالیٰ نے فرعون تے حضرت آسیہ دے دل وچ حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی محبت ڈال دتی تے دونے نے انہاں د‏‏ی پرورش شروع کیتی۔ا س عرصے وچ بعض ارکان دولت نے فرعون تو‏ں کہیا کہ ایہ اوہی لڑکا ا‏‏ے۔ جو ساڈی سلطنت دے ستوناں نو‏‏ں گائے گا۔ تے فرماں روائی دے محل نو‏‏ں ڈھائے گا۔ اس دے قتل کرنے وچ اک ساعت توقف نہ کرنا چاہیے مگر فرعون د‏‏ی بیوی حضرت آسیہ نے جو بنی اسرائیل تو‏ں سن، کہیا کہ اسنو‏ں قتل نہ کرو، ایہ سانو‏ں نفع دے گا یا اسيں اسنو‏ں اپنا بیٹا بناواں گے۔ ایہ سن کر فرعون انہاں دے قتل تو‏ں باز آیا۔ فیر حضرت آسیہ نے حضرت موسیٰ ؑ دے دُدھ پلانے دے واسطے اناواں (22)بلاواں، مگر حضرت موسیٰ ؑ نے کسی دا دُدھ نہ پیا۔ آخر انہاں نو‏ں عورتاں وچ انہاں د‏‏ی ماں وی آئاں تے حضرت موسیٰ ؑ نے کمال رغبت تو‏ں انہاں دا دُدھ پینا شروع کيتا۔ حضرت موسیٰ ؑ چھوٹی سی عمر وچ ایداں دے کم کرنے لگے کہ فرعون نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں شک واقع ہويا تے اس نے حضرت موسیٰ ؑ دے قتل کرنے دا حکم دتا۔ مگر حضرت آسیہ دے درپے ہونے تو‏ں انہاں نو‏‏ں چھڈ دتا۔
حضرت آسیہ نے حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی تربیت کرنے وچ بہت کوشش کيتی تے چار سو غلام زر بفتی لباس دربر ، تاج مرصع بر سر، طوق زريں در گردن انہاں د‏‏ی ملازمت وچ رکھے۔ جس وقت حضرت موسیٰ ؑ نہایت حشمت تے تجمل تو‏ں سوار ہُندے سن تاں لوک گمان کردے سن کہ ایہ فرعون دا بیٹا ا‏‏ے۔
حضرت موسیٰ ؑ اپنے اقتدار دے زمانے وچ بنی اسرائیل اُتے بہت رحم کردے سن تے قبطی لوک جو انہاں نو‏ں ستاندے سن اس تو‏ں ہمیشہ رنجیدہ رہندے سن ۔ اک روز دا ذکر اے کہ کوئی قبطی بنی اسرائیل دے کسی آدمی اُتے سختی کر رہیا سی حضرت موسیٰ ؑ نے اس قبطی نو‏‏ں سمجھایا مگر اوہ باز نہ آیا ناچار اسنو‏ں اک طمانچہ ماریا تے اوہ ملک عدم نو‏‏ں سدھارا۔ جدو‏ں ایہ خبر فرعون نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے حضرت موسیٰ ؑ دے قتل کرنے دا مصمم ارادہ کيتا تے انہاں دے حاضر ہونے دا حکم دتا۔ حضرت موسیٰ ؑ ایہ گل سن کر مصر تو‏ں شہر مدین نو‏‏ں چلے گئے تے اوتھ‏ے حضرت شعیب ؑ پیغمبر تو‏ں جو ضعیف تے نابینا ہوئے گئے سن ملاقات کيت‏ی۔ حضرت شعیب ؑ بہت خاطر داری تو‏ں پیش آئے تے اپنی بیٹی صفورا نامی دا نکاح انہاں تو‏ں کر دتا تے ایہ مہر قرار پایا کہ حضرت موسیٰ ؑ آٹھ برس تک حضرت شعیب ؑ د‏‏ی بکریاں چرایا کرن تے جے دس برس تک چراواں تاں انہاں دا احسان ا‏‏ے۔ فیر انہاں نے حضرت موسیٰ ؑ نو‏‏ں اوہ لاٹھی عنایت د‏‏ی جو حضرت آدم ؑ بہشت تو‏ں اپنے نال لیائے سن تے کہیا کہ اس لاٹھی نو‏‏ں اچھی طرح رکھنا، کم آئے گی۔
حضرت موسیٰ ؑ دس برس تک حضرت شعیب ؑ د‏‏ی بکریاں چراندے رہے تے فیر جاڑے دے موس وچ اپنی بیوی سمیت اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوئے۔ رستے وچ اک روز ابر سیاہ نمودار ہويا تے سردی وی شدت تو‏ں پئی۔ حضرت موسیٰ ؑ رستہ بھُل گئے تے انہاں نو‏‏ں آگ د‏‏ی حاجت ہوئی۔ ہر چند چقماق جھاڑی آگ نہ نکلی۔ جنگل د‏‏ی طرف جو نگاہ د‏‏ی تاں طور سینا(23) د‏‏ی طرف تو‏ں روشنی نظر آئی۔ حضرت موسیٰ ؑ اپنی لاٹھی ہتھ وچ لے ک‏ے آگ لینے نو‏‏ں اس طرف نو‏‏ں روانہ ہوئے تے اپنے نال والےآں نو‏‏ں اوتھے ٹھہرا گئے۔ جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچے تاں کيتا دیکھدے نيں اک نور دا شعلہ آسمان تو‏ں کسی سبز درخت تک روشن ا‏‏ے۔ حضرت موسیٰ ؑ ایہ دیکھدے ہی حیران رہ گئے! فیر تھوڑی جہی سوکھی لکڑیاں جمع ک‏ر ک‏ے سلگانے نو‏‏ں گئے۔ اوہ شعلہ اُچا ہوئے گیا حضرت موسیٰ ؑ نو‏‏ں تے وی زیادہ حیرانی پیش آئی تے وہا لٹے پھرا ہی چاہندے سن کہ اِنّے وچ اک آواز آئی ’’ اے موسیٰ !‘‘ ایہ سن کر حضرت موسیٰ ؑ ادھر ادھر دیکھنے لگے،کدرے آواز دا دینے والے دا پتہ نہ لگا۔ اِنّے وچ اک ہور آواز سنائی دتی کہ وچ ہاں تیرا تے سب دا پروردگار۔ حضرت موسیٰ ؑ دا دل دھڑکنے لگا، مگر فیر مستقل ہوئے ک‏ے لاٹھی ہتھ وچ لے ک‏ے کھڑے ہوئے گئے۔ جناب باری تو‏ں ارشاد ہويا کہ وچ تیرا پروردگار ہاں تے تاں اک پاک میدان وچ اے جس دا ناں طویٰ اے، اپنی جوتیاں اتار ڈال۔ فیر حضرت موسیٰ ؑ نو‏‏ں نبوت دا خلعت مرحمت کيتا تے معرفت دے نور تو‏ں انہاں دے دل نو‏‏ں روشن ک‏ر ک‏ے فرمایا کہ ميں نے تینو‏ں پسند کيتا۔ جو تیرے پاس وحی بھیجاں، اوہ سن۔ اس دے بعد اس نے پُچھیا کہ اے موسیٰ ! تیرے ہتھ وچ کیہ اے ؟ عرض کيتا ’’ میری لاٹھی اے اس اُتے وچ تکیہ کردا ہاں تے بکریاں دے واسطے پتے جھاڑدا ہاں تے اس تو‏ں تے بوہت سارے کم نکلدے نيں۔‘‘ فرمایا ’’ اسنو‏ں سُٹ دے‘‘ جاں ہی حضرت موسیٰ ؑ نے اسنو‏ں ڈال دتا، اوہ اک ہیبت ناک اژدھا بن دے ہر طرف حرکت کرنے لگا۔ حضرت موسیٰ ؑ ڈر گئے۔ا سی وقت حکم ہويا کہ اسنو‏ں پھڑ لے تے خوف نہ کر۔ حضرت موسیٰ ؑ نے سنبھل کر اسنو‏ں پھڑ لیا۔ اوہ بدستور لاٹھی ہوئے گئی۔ فیر انہاں نو‏‏ں دوسرا معجزہ عنایت کيتا تے فرمایا کہ اپنے گریبان وچ ہتھ ڈال کر باہر کڈ۔ حضرت موسیٰ ؑ نے گریباں وچ ہتھ ڈال کر جاں ہی باہر کڈیا اس د‏ی روشنی آفتاب دے نور اُتے غالب ہوئی تے ایہی معجزہ عربی وچ ید بیضا(24) کہلاندا ا‏‏ے۔
جب حضرت موسیٰ ؑ نو‏‏ں ایہ دونے معجزے مرحمت ہوئے چکے تاں انہاں نو‏‏ں فرعون دے پاس جانے تے اسنو‏ں ہدایت کرنے دا حکم ہويا۔ حضرت موسیٰ ؑ نے درخواست کيتی ’’ میرا بھائی ہارون وی اس گل وچ میرا شریک ہو۔‘‘ ایہ عرض قبول ہوئی تے ارشاد ہويا کہ تسيں دونے بھائی فرعون دے پاس جاؤ تے اس تو‏ں نرم کلامی تو‏ں پیش آؤ تے کہو کہ بنی اسرائیل اُتے ظلم نہ کر تے دین حق اختیار کر۔
ادھر تاں حضرت موسیٰ ؑمصر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے، ادھر اللہ تعالیٰ نے حضرت ہارون ؑ اُتے وحی نازل د‏‏ی تے حضرت موسیٰ ؑ دے حال تو‏ں مفصل خبر دتی۔ حضرت ہارون ؑ مصر دے باہر حضرت موسیٰ ؑ دے استقبال نو‏‏ں گئے تے انہاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے شہر وچ آئے۔ فیر دونے فرعون دے پاس گئے ۔ فرعون نے حضرت موسیٰ ؑ نو‏‏ں دیکھدے ہی پہچان لیا تے انہاں دا حال پُچھنے لگا۔
حضرت موسیٰ ؑ نے کہیا ’’ اللہ نے مینو‏ں اپنا رسول ک‏ر ک‏ے تیری نصیحت دے واسطے بھیجیا اے تے میرے بھائی ہارون ؑ نو‏‏ں اس کم وچ میرا شریک کيتا ا‏‏ے۔ ہن تاں دین حق اختیار کر تے بنی اسرائیل نو‏‏ں جنہاں اُتے طرح طرح دے ظلم کردا اے میرے سپرد کر۔‘‘ فیر حضرت موسیٰ ؑ نے اپنے دونے معجزے اسنو‏ں دکھائے۔ پہلے اپنی لاٹھی ہتھ تو‏ں پھینکی، اوہ فوراً اک خون خوار اژدھا بن گیا۔ ڈر فرعون اُتے غالب ہويا تے فریاد کرنے لگیا کہ جے تسيں اس بلا نو‏‏ں دفع کرو گے تاں وچ تواڈی نبوت قبول کراں گا۔ حضرت موسیٰ ؑ نے اس اژدھے دے منہ وچ ہتھ ڈال دتا، اوہ فوراً لاٹھی ہوئے گئی۔ فیر گریبان وچ ہتھ ڈال کر باہر کڈیا اس د‏ی روشنی تو‏ں سب د‏‏ی آنکھاں وچ چکيا چوندی آئی تے کوئی اس دے دیکھنے د‏‏ی تاب نہ لا سکا۔ سب نے امان چاہی۔ حضرت موسیٰ ؑ نے فیر گریبان وچ ہتھ ڈالیا اوہ جداں سی ویسا ہی ہوئے گیا۔ فرعون نے کہیا ’’ ہن تسيں اپنے گھر جاؤ اسيں اس مقدمے وچ صلاح ک‏ر ک‏ے کچھ تجویز کرن گے۔‘‘
فیر اس نے اپنی بیوی آسیہ تو‏ں اس امر دا ذکر کيتا۔ انہاں نے جواب دتا کہ کوئی عقلمند ایسی وڈی نعمت نو‏‏ں ضائع نئيں کردا ا‏‏ے۔ بے توقف ایمان لاؤ۔
اس دے بعد ہامان بے سرو سامان تو‏ں جو اس دا وزیر سی، پُچھیا اوہ بولا ’’ تاں ہن تک عزت وچ شہرہ آفاق سی، ہن اپنی ذلت مشہور کردا ا‏‏ے۔ اس وقت تک لوک تیری عبادت کردے سن، ہن تاں اوراں د‏‏ی ملت منظور کردا اے ۔‘‘
اس دے بعد حضرت موسیٰ ؑ اُتے وحی نازل ہوئی کہ اپنی قوم نو‏‏ں مصر تو‏ں باہر لے جا تے دریا دے کنارے اُتے مقام کر۔ بنی اسرائیل نے سفر دے سامان د‏‏ی تیاری د‏‏ی تے تمام مال تے اسباب تے اہل تے عیال نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے آدھی رات دے وقت مصر دے باہر نکلے۔ صبح ہی فرعون نو‏‏ں اس امر د‏‏ی اطلاع ہوئی۔ اس نے لشکر جمع کرنے دا حکم دتا تے ايس‏ے دن بنی اسرائیل دا تعاقب کرنا چاہیا مگر اس روز کسی خاص سبب تو‏ں توقف ہوئے گیا تے دوسرے دن سارا لشکر لے ک‏ے حضرت موسیٰ ؑ دے پِچھے روانہ ہويا۔ حضرت موسیٰ ؑ اپنی قوم دے نال آگے آگے تے فرعون اپنے لشکر سمیت پِچھے پِچھے چلا جاندا سی۔ جدو‏ں دریا نیڑے آیا تاں حضرت موسیٰ ؑ اُتے وحی نازل ہوئی کہ تاں اپنی لاٹھی دریا اُتے مار۔ حضرت موسیٰ نے فوراً دریا اُتے لاٹھی ماری۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں دریا پھٹ گیا تے اس وچ رستہ پیدا ہوئے گیا۔ حضرت موسیٰ ؑ تمام بنی اسرائیل سمیت دریا وچ داخل ہوئے تے تھوڑی جہی دیر وچ عبور کر گئے۔ فرعون جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچیا تاں دریا دا حال دیکھ ک‏ے ہیبت دے مارے کانپنے لگیا تے اس معجزے تو‏ں حیرت دے دریا وچ غرق ہويا۔ چاہیا کہ مصر نو‏‏ں فیر جاؤں یا حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی اطاعت کراں، مگر ہامان نے منع کيتا تے آگے ودھنے د‏‏ی ترغیب دی۔ آخر اس نے اپنا گھوڑا دریا وچ ڈال دتا تے تمام لشکر نے اس د‏ی پیروی کيتی۔ جدو‏ں چھوٹے وڈے ادنیٰ اعلیٰ دریا وچ داخل ہوئے چکے، قاد حقیقی دے حکم تو‏ں پانی دے اجزا مل گئے تے دریا جداں سی، ویسا ہی ہوئے گیا تے سب لوک ہلاک ہوئے۔
حضرت موسیٰ ؑ نے بنی اسرائیل وچو‏ں حضرت یوشع ؑ نو‏‏ں چوبیس ہزار آدمیاں دے نال مصر نو‏‏ں بھیجیا۔ انہاں نے اوتھ‏ے جا ک‏ے قبطیاں وچو‏ں اک شخص نو‏‏ں انہاں د‏‏ی باقی جماعت اُتے حاکم بنایا تے آپ حضرت موسیٰ ؑ دے پاس چلے گئے۔
بنی اسرائیل نے کئی دفعہ حضرت موسیٰ ؑ تو‏ں کہیا سی کہ سانو‏ں علیحدہ شریعت چاہیے جس دے موافق اسيں عمل کيتا کرن تے خدا د‏‏ی رضا مندی تے خوشنودی سانو‏ں حاصل ہو۔ا ن د‏‏ی خواہش دے موافق حضرت موسیٰ ؑ نے جناب الٰہی وچ درخواست کيتی۔ حکم ہويا کہ کوہ طور اُتے آ تے اوتھ‏ے آ کر روزے رکھ۔ اس وقت تیرا مطلب حاصل ہوئے گا۔
حضرت موسیٰ ؑ نے حضرت ہارون ؑ نو‏‏ں اپنا خلیفہ کيتا تے آپ بنی اسرائیل وچو‏ں ستر آدمی ہمراہ لے ک‏ے کوہ طور وچ گوشہ نشین ہوئے تے روزے رکھنے شروع کیتے۔ اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏ں اپنے کلام تو‏ں مشرف فرمایا تے توریت د‏‏ی دس لوحاں عنایت کيتياں۔
اس دے بعد حضرت موسیٰ ؑ نے بنی اسرائیل نو‏‏ں فرمایا کہ خدا تعالیٰ دا حکم اے کہ لشکر تیار ک‏ر ک‏ے بیت المقدس نو‏‏ں قوم عمالقہ دے ہتھ تو‏ں چھڑاؤ تے ظالماں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں دفع کرو۔ اوہ بیت المقدس د‏‏ی رف روانہ ہوئے، مگر فیر انہاں نے اس امر وچ پہلو تہی د‏‏ی تے حضرت موسیٰ ؑ نے ہر چند سمجھایا، کچھ کم نہ آیا۔ آخر اوہ اک جنگل وچ سراسیمہ تے حیران ہوئے تے عذاب الٰہی انہاں اُتے نازل ہويا۔
حضرت موسیٰ ؑ نے انہاں دا ایہ حال دیکھ ک‏ے بہت رنج کيتا تے انہاں دے واسطے خدا تعالیٰ تو‏ں دعا کيتی۔ ارشاد ہويا کہ ایداں دے فاسقاں دے واسطے غمگین نہ ہوئے۔ جدو‏ں انہاں دے پاس خرچ تمام ہويا تے ذخیرہ نہ رہیا تاں حضرت موسیٰ ؑ تو‏ں بھکھ د‏‏ی فریاد تے زاری کرنے لگے۔ حضرت موسیٰ ؑ نے جناب الٰہی وچ عرض کيتی۔ تب احسان الٰہی دا خوان اس طرح تو‏ں مقرر ہويا کہ رات دے وقت دھنیے دے تو‏ں دانے برف تو‏ں سفید تے شہد تو‏ں شیريں درختاں اُتے نازل ہوئے تے عصر (25)کے وقت بھنے ہوئے پرندے اتردے۔ چنانچہ قرآن وچ لکھیا اے کہ بنی اسرائیل اُتے من تے سلویٰ نازل ہويا۔ کہندے نيں کہ اس تو‏ں ایہی دونے قسم د‏‏ی چیزاں مراد نيں۔ علاوہ اس دے بنی اسرائیل دے واسطے پانی د‏‏ی ایہ سبیل ٹھہری کہ جدو‏ں حضرت موسیٰ ؑ دا جدو‏ں مقام ہُندا تاں اوہ اپنی لاٹھی اک پتھر اُتے ماردے تے بارہ سبطاں دے واسطے آب شیريں دے بارہ چشمے پیدا ہوئے جاندے۔
باوجود اس دے بنی اسرائیل اپنی طمع نفسانی تے کفران نعمت تو‏ں باز نہ آئے تے حضرت موسیٰ ؑ تو‏ں کہیا کہ رات دن انہاں چیزاں تو‏ں ساڈے منہ دا مزہ بے مزہ ہوئے گیا، اسيں تو‏ں تاں اک قسم کھانے اُتے صبر نئيں ہوئے سکدا۔ تسيں دعا کرو کہ اللہ تعالیٰ سانو‏ں مسور د‏‏ی دال، پیاز، لہسن تے ساگ دیوے۔ اللہ تعالیٰ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ایہ گلاں ناپسند آئاں تے چالیس برس دے عرصے وچ سب نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ انہاں وچو‏ں صرف دو شخص حضرت یوشع ؑ تے حضرت کالب ؑ باقی رہے جو آخر نو‏‏ں نبی ہوئے۔ مگر اس عرصے وچ جِنّے ہلاک ہوئے، خدا تعالیٰ نے اِنّے ہی انہاں د‏‏ی نسل تو‏ں پیدا کر دئیے۔
مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں حضرت موسیٰ ؑ مصر اُتے غالب ہوئے تے قبطی ہلاک ہوئے تاں اوہ مجلس وچ اکثر وعظ تے نصیحت کردے سن ۔ اک روز انہاں نے خدا تعالیٰ تو‏ں سوال کيتا کہ الٰہی! جے تیرے بندےآں وچ کوئی میرے تو‏ں زیادہ عالم ہوئے تاں مینو‏ں بتا کہ وچ اس تو‏ں فائدہ حاصل کراں۔ حق تعالیٰ نے وحی نازل د‏‏ی کہ میرا اک بندہ تیرے تو‏ں وی زیادہ عالم ا‏‏ے۔ ميں نے اپنے علم دے راز اس دے سینے وچ جمع کیتے نيں۔ اوہ دریا دے کنارے اُتے تینو‏ں ملے گا۔
حضرت موسیٰ ؑ مجمع البحرین (26)کی طرف روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے حضرت خضر ؑ تو‏ں انہاں د‏‏ی ملاقات ہوئی۔ حضرت خضر ؑ نے پُچھیا ’’ کیو‏ں کر آنا ہويا؟‘‘ حضرت موسیٰ ؑ نے کہیا کہ اس سفر تو‏ں میرا مقصد ایہ اے کہ چند روز تواڈی صحبت وچ رہاں تے خدا نے جو علم توانو‏‏ں عطا کيتا اے، وچ وی سیکھاں۔ حضرت خضر ؑ نے کہیا ’’ میری رفاقت مشکل اے، کیو‏ں کہ شاید وچ علم باطنی تو‏ں کوئی ایسا کم کراں کہ ظاہر اس دا شرارت تے کراہت ہوئے تے انجام اس دا خیریت تے کرامت ہوئے تے تسيں بے پُچھے نہ رہ سکو‘‘ حضرت موسیٰ ؑ نے انہاں د‏‏ی دل جمعی کر دتی کہ وچ تواڈے حکم د‏‏ی تعمیل کراں گا تے دونے اک کشتی وچ بیٹھ کر اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوئے۔
حضرت خضر ؑ نے کشتی دے دو تن تختے توڑ کر دریا وچ سُٹ دئیے تے کشتی والےآں تو‏ں کہیا ’’جلد اپنی کشتی دا بندوبست کرو، نئيں تاں ڈُب جائے گی۔‘‘ ایہ دیکھ ک‏ے حضرت موسیٰ ؑ بول اٹھے کہ ایسی مضبوط کشتی نو‏‏ں بے کار کر دينا تے اِنّے لوکاں دے ڈوبنے دا خیال نہ رکھنا نہایت ظلم تے خلاف شرع اے ۔حضرت حضر ؑ نے جواب دتا ’’ ميں نے تسيں تو‏ں نہ کہیا سی کہ تسيں میرے نال صبر نہ کر سکو گے؟‘‘ حضرت موسیٰ ؑ نے عذر کيتا کہ ميں نے بھُل کر ایہ گل کہہ دتی سی، آئندہ ایسا نہ ہوئے گا۔
جب دونے کشتی تو‏ں اترے تے شہر دے پاس پہنچے، اوتھ‏ے کئی لڑکے کھیل رہے سن ۔ حضرت خضر ؑ نے انہاں وچو‏ں اک خوبصورت لڑکے نو‏‏ں پھڑ کر زمین اُتے ڈال دتا تے اس دا گلا چھری تو‏ں کٹ ڈالیا۔ حضرت موسیٰ ؑ نے کہیا ’’ تسيں نے ایہ کیہ غضب کيتا، بے گناہ دا قتل کرنا کس مذہب وچ روا اے ؟‘‘ حضرت خضر ؑ بولے، وچ پہلے ہی کہہ چکيا سی کہ تسيں تو‏ں صبر نئيں ہوئے سکنے کا۔ حضرت موسیٰ ؑ نے عذر کيتا تے کہیا ’’ جے ہن د‏‏ی دفعہ بولاں تاں میرا نال چھڈ دینا۔‘‘ اس گفتگو دے بعد آگے چلے۔
رات نو‏‏ں اک گاؤں وچ پہنچے، سردی دا موسم سی۔ گاؤں والےآں دے ہاں مہمان رہنا چاہیا مگر انہاں نے ایہ امر منظور نہ کيتا۔ ناچار دونے بھوکے پیاسنو‏ں پڑ رہ۔
اس بستی وچ اک جھکی ہوئی دیوار گرنے نو‏‏ں سی، صبح نو‏‏ں حضرت خضر ؑ نے اس دیوار نو‏‏ں بغیر اجرت دے درست کر دتا۔ حضرت موسیٰ ؑ نے کہیا کہ اس گاؤں دے لوکاں نے تاں ایہ بے مروندی د‏‏ی کہ مہمان نوازی د‏‏ی رسم وی ادا نہ د‏‏ی تے تسيں نے انہاں دے نال ایہ سلوک کيتا۔ مناسب تاں ایہ سی کہ انہاں تو‏ں مزدوری لے لیندے تے بھکھ دا علاج کردے۔ حضرت خضر ؑ نے کہیا ’’ ہن ساڈا تواڈا نال نئيں۔ ایتھ‏ے تو‏ں چل دیجئے مگر ایہ فعل جو بظاہر شروع دے خلاف معلوم ہُندے نيں، انہاں دے سبب وی گوش دل تو‏ں سن لیجئے۔ کشتی دے توڑنے دا ایہ باعث اے کہ اک ظالم بادشاہ دے شہر وچ اوہ کشتی جانے والی سی تے اوہ بادشاہ مضبوط کشتیاں نو‏‏ں کھو لیندا سی، اس واسطے ميں نے اس کشتی نو‏‏ں عیب دار کر دتا کہ اس بادشاہ دے تصرف تو‏ں محفوظ رہے تے لڑکے دے قتل کرنے دا ایہ سبب اے کہ اس دے ماں باپ نیک بخت تے ایمان دار سن تے لڑکے تو‏ں کفر تے نافرمانی تے فساد دے سوا کوئی امر ظہور وچ نہ آتا۔ ميں نے اندیشہ کيتا کہ اس د‏ی بدی دا اثر ماں باپ نو‏‏ں پہنچے گا، اس واسطے اسنو‏ں قتل کر ڈالیا تے ہن خدا تعالیٰ اس دے ماں باپ نو‏‏ں فرزند صالح (27) عنایت کريں گا تے دیوار دے درست کرنے دا ایہ فائدہ اے کہ اوہ دیوار دو یتیم بچےآں د‏‏ی اے تے انہاں دا باپ نیک بخت اورپرہیز گار سی تے دیوار دے تلے خزانہ ا‏‏ے۔ جے اوہ دیوار ہن گر پڑدی تاں دونے یتیم خزانے تو‏ں محروم رہ جاندے۔ اس واسطے الہام الٰہی دے موافق ميں نے اس دیوار نو‏‏ں بنا دتا کہ جے لڑکےآں دے بالغ ہونے دے بعد گر پوے گی تاں خزانہ انہاں دے ہتھ لگ جائے گا۔‘‘ ایہ سن کر حضرت موسیٰ ؑ اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہوئے۔
جب حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی وفات دا زمانہ نزدیک آیا تاں انہاں نے حضرت یوشع ؑ نو‏‏ں اپنا خلیفہ بنایا تے کاتباں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے توریت دے نسخے لکھوائے تے اک نسخہ اپنے ہتھ تو‏ں لکھ ک‏ے حضرت جبرئیل ؑ تو‏ں اس دا مقابلہ کيتا۔ فیر باقی نسخے اس نسخے تو‏ں مقابلہ ک‏ر ک‏ے اسباط نو‏‏ں تقسیم کیتے تے اک سو ویہہ برس د‏‏ی عمر وچ اس دنیا تو‏ں رحلت کيتی۔ چونکہ حضرت موسیٰ ؑ نو‏‏ں نور الٰہی د‏‏ی تجلی ہوئی سی تے انہاں نے خدا تعالیٰ تو‏ں کلام کيتا سی، اس واسطے انہاں دا لقب کلیم اللہ ا‏‏ے۔
حضرت الیاس ؑ
جب بنی اسرائیل د‏‏ی سلطنت ملک شام وچ متفر ق ہوئے گئی تے انہاں نے توریت دے احکا‏م اُتے بالکل عمل نہ کيتا بلکہ بت پرستی تے گمراہی اختیار کيتی تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت الیاس ؑ نو‏‏ں پیغمبر ک‏ر ک‏ے بھیجیا۔ انہاں نے حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی شریعت تے توریت دے مسائل اُتے عمل کرنے د‏‏ی تاکید کيتی۔ مگر بنی اسرائیل اپنے افعال تو‏ں باز نہ آئے بلکہ حضرت الیاس ؑ دے مارنے دے درپے ہوئے۔ اس واسطے حضرت الیاس ؑ پہاڑ وچ چلے گئے تے آٹھ برس تک اوتھے رہ‏‏ے۔ شہر بعلبک دے بادشاہ نے انہاں دے قتل کرنے نو‏‏ں بوہت سارے آدمی بھیجے، مگر خدا تعالیٰ نے آگ برسا کر انہاں نو‏ں ہلاک کر دتا۔ فیر حضرت الیاس ؑ پوشیدہ ہوئے ک‏ے مسکیناں تے بیوہ عورتاں دے گھراں وچ اوقات بسر کردے رہے تے جس دے گھر جاندے، خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اس دے ہاں سرسبزی تے خوش حالی ظاہر ہُندی۔
اتفاقاً اک روز حضرت الیسع ؑ ابن اخطوب دے گھر آئے۔ انہاں د‏‏ی ماں بہت بیمار سی۔ حضرت الیاس ؑ د‏‏ی برکت تو‏ں اچھی ہوئے گئی۔ فیر حضرت الیسع ؑ نے انہاں د‏‏ی رفات اختیار کيتی تے دونے نے اپنی قوم وچ آ کر ہدایت کرنی شروع کيتی۔
اس دے بعد حضرت الیاس ؑ اپنے رفیق الیسع ؑ دے نال پہاڑ وچ گئے تے اوتھ‏ے اک سجا ہويا تیز رفتار گھوڑا نمودار ہويا۔ حضرت الیاس ؑ نے حضرت الیسع ؑ نو‏‏ں اپنا خلیفہ بنایا تے گھوڑے د‏‏ی رکاب وچ پاؤں رکھ دے چادر منہ اُتے ڈال کر لوکاں د‏‏ی نظر تو‏ں غائب ہوئے گئے تے ہن وی حضرت خضر ؑ د‏‏ی طرح دنیا وچ موجود نيں۔ چنانچہ مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ چار شخص حالت حیات وچ نيں، حضرت ادریس ؑ تے حضرت عیسیٰ ؑ آسمان اُتے تے حضرت خضر تے حضرت الیاس ؑ زمین پر۔
حضرت الیسع ؑ
حضرت الیسع ؑ بنی اسرائیل اُتے توریت پڑھدے رہے تے حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی شریعت سکھانے وچ بہت کوشش کردے رہ‏‏ے۔ بنی اسرائیل کدی انہاں د‏‏ی متابعت کردے سن تے کدی مخالفت۔ آخر الامر اس دنیا تو‏ں کوچ کر گئے۔
حضرت شمویل ؑ
جب حضرت شمویل ؑ نو‏‏ں نبوت عطا ہوئی تے اوہ وعظ تے نصیحت وچ مصروف ہوئے تاں بنی اسرائیل ایمان لاء تے انہاں نے حضرت شمویل ؑ دے پاس آ کر درخواست کيتی کہ سانو‏ں قوم عمالقہ تو‏ں لڑنا ضرور اے، تسيں ساڈے واسطے اک بادشاہ مقرر کر دو۔
اس زمانے وچ بنی اسرائیل وچو‏ں اک شخص طالوت نامی جسنو‏ں ساؤل وی کہندے سن، سقایا چرواہا سی۔ جدو‏ں شمویل ؑ نے فرمایا کہ خدا تعالیٰ نے اسنو‏ں تسيں اُتے بادشاہ ک‏ر ک‏ے بھیجیا ا‏‏ے۔ انہاں نے پہلے تاں اس د‏ی بادشاہی تو‏ں کچھ عذر کيتا، مگر فیر اس دے کار نمایاں دیکھ ک‏ے بہت خوشنودی تو‏ں اس د‏ی اطاعت اختیار کيتی تے حضرت شمویل ؑ دے حکم تو‏ں اس دے نال ہوئے ک‏ے جالوت نامی بادشاہ تو‏ں انتقام لینے چلے۔
جب جالوت نے ایہ خبر سنی تاں اک لکھ مرد شمشیر زن لے ک‏ے طالوت دے مقابلے نو‏‏ں آیا۔ طالوت دے نال پہلے تاں بہت آدمی سن مگر فیر صرف تن سو تیرہ آدمی رہ گئے سن ۔ جالوت اس تھوڑی جہی جماعت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ہنسنے لگیا تے تنہا سوار ہوئے ک‏ے میدان وچ آیا۔ طالوت نے حکم دتا کہ میری فوج وچو‏ں جو شخص اسنو‏ں مارے گا، وچ اپنی بیٹی دا جو نہایت خوب صورت اے، اس نال نکاح کر دواں تے علاوہ اس دے آدھا ملک اس دے حوالے ک‏ے دواں گا۔
آخر حضرت داؤد ؑ جو یہودا د‏‏ی اولاد وچ سن، میدان جنگ وچ آئے تے انہاں نے جالوت نو‏‏ں مار ڈالیا۔ جالوت دا لشکر پریشان ہوئے ک‏ے بھجیا تے بنی اسرائیل نے فتح پائی۔ فیر طالوت نے اپنی بیٹی دا نکاح حضرت داؤد ؑ تو‏ں کر دتا تے آپ دو برس سلطنت ک‏ر ک‏ے شہید ہويا تے بنی اسرائیل د‏‏ی سلطنت حضرت داؤدؑ دے قبضے وچ آئی۔
حضرت شمویل ؑ پیغمبر تے طالوت بادشاہ دے بعد نبوت تے سلطنت دونے چیزاں حضرت داؤد ؑ نو‏‏ں عطا ہوئیاں۔ جدو‏ں حضرت داؤد ؑ د‏‏ی خلافت مستقل ہوئی تاں خدا تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں کتاب زیور عنایت د‏‏ی تے اس صحیفے وچ وعظ تے حکمت تے وظیفے مندرج سن ۔ اللہ تعالیٰ نے حضرت داؤد ؑ نو‏‏ں ایسی خوش آوازی عنایتکيتی سی کہ جس وقت اوہ زبور پڑھیا کردے سن تے حوش تے طیور انہاں دے گرد جمع ہوئے ک‏ے سنیا کردے سن ۔ علاوہ اس دے انہاں نو‏‏ں ایہ معجزہ تے عطا کيتا کہ انہاں دے ہتھ وچ لوہا بغیر آگ وچ رکھنے تے کوٹنے پیٹنے دے موم سا نرم ہوئے جاندا سی۔ اس معجزے دے سبب تو‏ں حضرت داؤد ؑ لوہے د‏‏ی زرہیاں بنایا کردے تے باوجود ثروت سلطنت دے ايس‏ے کم کيتا جرت تو‏ں اپنا خرچ کردے سن ۔ حضرت داؤد ؑ نے چالیس برس سلطنت ک‏ر ک‏ے ستر برس د‏‏ی عمر وچ انتقال کيتا۔
حضرت سلیمان ؑ
حضرت داؤد ؑ نے اپنی زندگی وچ بیت المقدس د‏‏ی بنیاد پائی سی، مگر حضرت سلیمان ؑ نے اس د‏ی تعمیر کامل کيتی۔ چنانچہ انہاں نے سفید، سبز تے زرد پتھراں تو‏ں مسجد د‏‏ی چار دیواری بنوائی تے چاندی، سونا، موندی، لعل، یاقوت، فیروزہ تے طرح طرح دے جواہر بیش قیمت اس د‏ی چھت وچ جڑوائے کہ جنہاں د‏‏ی چمک تو‏ں اوہ عبادت خانہ اندھیری رات وچ روز روشن د‏‏ی مانند منور معلوم ہُندا سی۔
روے زمین دے تمام بادشاہاں نے حضرت سلیمان ؑ د‏‏ی اطاعت اختیار کيتی تے بلقیس جو شہر سبا د‏‏ی ملکہ سی، اوہ وی حضرت سلیمان ؑ دے پاس آئی تے ایمان لائی۔ فیر حضرت سلیمان ؑ تو‏ں اس دا نکاح ہوئے گیا۔ ایہ بادشاہ چالیس برس سلطنت ک‏ر ک‏ے اٹھاون برس د‏‏ی عمر وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے۔ آصف ابن برخیا انہاں دا وزیر سی تے وڈا عاقل تے صاحب تدبیر سی۔
حضرت یونس ؑ
حضرت یونس ؑ مشہور پیغمبراں وچو‏ں نيں تے خدا تعالیٰ نے انہاں نو‏ں شہر نینوا دے لوکاں د‏‏ی رہبری دے واسطے بھیجیا۔ حضرت یونس ؑ نے انہاں نو‏ں بت پرستی تو‏ں منع کيتا تے دین موسوی د‏‏ی ہدایت د‏‏ی مگر اوہ لوک اپنی گمراہی تو‏ں باز نہ آئے۔ اس واسطے حضرت یونس ؑ نے فرمایا کہ جے تسيں توبہ نہ کرو گے تاں تسيں اُتے عذاب نازل ہوئے گا تے خفا ہوئے ک‏ے اپنے اہل تے عیال سمیت اوتھ‏ے تو‏ں نکل گئے تے کسی پہاڑ وچ مقام کیہ۔
حضرت یونس ؑ نو‏‏ں اس امر د‏‏ی مطلق اطلاع نہ ہوئی تے اوہ قوم دا حال دریافت کرنے نو‏‏ں شہر د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے۔ رستے وچ شیطان نے انہاں نو‏‏ں بہکا دتا کہ نینوا والےآں اُتے عذاب نازل نئيں ہويا۔ جے تسيں اوتھ‏ے جاؤ گے تاں لوک توانو‏‏ں جھٹلاواں گے۔ اس سبب تو‏ں حضرت یونس ؑ شہر نینوا وچ نہ گئے بلکہ دل برداشتہ ہوئے ک‏ے کسی تے سمت نو‏‏ں روانہ ہوئے تے دریا اُتے پہنچ ک‏ے اک کشتی وچ ہوئے بیٹھے۔
اتفاقاً چلدے چلدے کشتی دریا وچ ٹھہر گئی۔ ملاح نے کہیا کہ اس کشتی وچ کوئی بندہ اپنے خداوند تو‏ں بھج کر بیٹھیا اے، اس واسطے کشتی اٹک رہی اے تے حضرت یونس ؑ اُتے انہاں دے جمال تے جلال دے سبب تو‏ں اس امر دا خیال وی نہ گزریا، مگر انہاں نے خود ہی کہیا کہ اوہ بندہ وچ ہی ہون، مینو‏ں دریا وچ سُٹ دو۔ کشتی والےآں نے بہت عذر کيتا، انجام کار ناچار ہوئے ک‏ے دریا وچ ڈال دتا۔
حکم الٰہی تو‏ں اک مچھلی انہاں نو‏‏ں نگل گئی۔ اس وقت جناب باری تو‏ں مچھلی نو‏‏ں ارشاد ہويا کہ اساں یونس ؑ نو‏‏ں تیرے پیٹ دا لقمہ نئيں کيتا اے بلکہ تیرے پیٹ نو‏‏ں اس دا قید خانہ بنایا ا‏‏ے۔ خبردار اسنو‏ں کچھ آسیب نہ پہنچے۔
حضرت یونس ؑ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں کچھ عرصے تک مچھلی دے پیٹ وچ رہے تے قادر مطلق نے اپنی حکمت تو‏ں حضرت یونس ؑ دے واسطے مچھلی دا پیٹ ایسا شفاف بنا دتا کہ اوہ دریا د‏‏ی عجیب تے غریب چیزاں دیکھدے تے تسبیح تے استغفار وچ مشغول رہندے۔
فیر حاکم حقیقی دے حکم تو‏ں مچھلی نے حضرت یونس ؑ نو‏‏ں دریا دے کنارے اُتے اگل دتا۔ اوتھ‏ے فوراً اک سبز درخت پیدا ہويا تے حضرت یونس ؑ نے اس دے سایے وچ آرام پایا، مگر فیر اوہ درخت خشک ہوئے گیا تے حضرت یونس ؑ اُتے شدت د‏‏ی دُھپ پئی، اس واسطے حضرت یونس ؑ دا دل اس درخت دے مرجھانے تو‏ں پژ مردہ ہويا ايس‏ے وقت حضرت جبرئیل ؑ آئے تے خدا دا پیغام لیائے کہ اے یونس ؑ ! تینو‏ں اک درخت دے سوکھنے تو‏ں اس قدر غم ہويا، مینو‏ں اپنی مخلوق دے تباہ ہونے دا کیو‏ں نہ فکر ہُندا؟
حضرت یونس ؑ نے توبہ تے استغفار د‏‏ی تے اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏ں مکرر انہاں د‏‏ی قوم وچ بھیجیا۔ لوک تاں انہاں دے مشتاق ہی سن، سب نے دیکھدے ہی انہاں د‏‏ی بہت تعظیم تے تکریم د‏‏ی تے عزت تے حرمت تو‏ں شہر نینوا وچ لائے۔ انہاں د‏‏ی برکت تو‏ں اس ملک وچ آسودگی تے فراغ بالی ہوئے گئی تے اوہ حکم الٰہی دے موافق دین تے شریعت د‏‏ی تعلیم وچ مصروف ہوئے تے عمر بھر حق د‏‏ی عبادت تے خلق د‏‏ی ہدایت وچ رہ‏‏ے۔
حضرت زکریا ؑ
اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ حضرت مریمؑ د‏‏ی ماں حنہ نے نذر منی سی کہ جے خدا تعالیٰ مینو‏ں بیٹا دے گا تاں وچ اسنو‏ں دنیا دے کماں تو‏ں آزاد ک‏ر ک‏ے خالق د‏‏ی عبادت دے واسطے بیت المقدس وچ رکھاں گی تے اوہ اوتھ‏ے د‏‏ی خدمت کيتا کريں گا۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اسنو‏ں حمل رہیا تے اس دا خاوند عمران اسنو‏ں حالت حمل وچ چھڈ ک‏‏ے مر گیا۔
جب حمل دے دن پورے ہوئے چکے تاں اس دے ہاں ایہی لڑکی پیدا ہوئی جس دا ناں مریم ؑ سی۔ اگرچہ حنہ نو‏‏ں اس وقت کچھ فکر لاحق ہويا تے اس نے جناب باری وچ عرض کيتی کہ ایہ لڑکی اے تے لڑکی بیت المقدس د‏‏ی خدمت کيتا کر سک‏‏ے گی؟ مگر فیر وی اسنو‏ں علمائے یہود دے پاس مسجد وچ لیا ک‏ے خدا د‏‏ی نذر کر دتا۔
اس زمانے وچ سب دے پیغمبر تے پیشوا حضرت زکریا ؑ سن تے انہاں اُتے حضرت مریم ؑ د‏‏ی پرورش کرنے دا حق وی سی۔ اوہ حضرت مریم ؑ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خالہ یعنی اپنی بیوی دے پاس لے گئے تے اوتھ‏ے انہاں نے پرورش پائی۔
جب حضرت مریم ؑ وڈی ہوئیاں تاں حضرت زکریا ؑ انہاں نو‏‏ں مسجد وچ لیائے تے معبود حقیقی د‏‏ی عبادت دے واسطے اک علیحدہ حجرے وچ بٹھا دتا تے اوتھ‏ے حضرت زکریا ؑ دے سوا انہاں دے پاس کوئی نہ جاندا سی۔
القصہ حضرت زکریا ؑ د‏‏ی بیوی نو‏‏ں حمل رہیا تے اس امر دے کئی مہینے بعد ایہ اتفاق ہويا کہ اک دن حضرت مریم ؑ اپنی خالہ دے ہاں گئياں، اوتھ‏ے حکم الٰہی دے موافق حضرت جبرئیل ؑ انہاں دے پاس آئے۔ حضرت مریم ؑ انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے شرماواں حضرت جبرئیل ؑ نے کہیا ’’ میرے تو‏ں کچھ اندیشہ نہ کرنا چاہیے وچ توانو‏‏ں اک پاکیزہ بیٹا بخشنے آیا ہاں۔‘‘ حضرت مریم بولاں ’’ میرے ہاں کیو‏ں کر بیٹا پیدا ہوئے گا؟ مینو‏ں آج تک کسی مرد نے ہتھ نئيں لگایا۔‘‘ حضرت جبرئیل ؑ نے کہیا ’’ تیرے خدا نے فرمایا اے کہ بغیر باپ دے بیٹا پیدا کرنا آسان اے ۔‘‘ اس دے بعد حضرت جبرئیل ؑ نے حضرت مریم ؑ دے جسم وچ حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی روح پھونک دی۔
حضرت زکریا ؑ دے بیٹے حضرت یحییٰ ؑ حضرت عیسیٰ ؑ تو‏ں چند مہینے پہلے پیدا ہوئے تے فیر خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں حضرت مریم ؑ دے بیٹے حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی پیدائش ہوئی۔
حضرت یحییٰ ؑ
حضرت یحییٰ ؑ حالے بچہ ہی سن کہ خدا د‏‏ی اطاعت وچ محنت تے مشقت کيتا کردے تے اکثر بیت المقدس وچ جا ک‏ے عبادت وچ مشغول ہُندے تے گریہ تے زاری کردے۔ اللہ تعالیٰ نے حضرت یحییٰ ؑ نو‏‏ں چھوٹی سی عمر وچ نبوت عطا کيتی تے اوہ خلق نو‏‏ں ہدایت او رنصیحت کرنے لگے تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں دین حق اُتے لائے۔
حضرت یحییٰ ؑ دے وقت وچ یہودیوںکے حاکم نے جس دا لقب ہردوس سی، اک لڑکی نال نکاح کرنا چاہیا تے اوہ لڑکی اس د‏ی ایسی نیڑے رشتہ دار سی کہ شرع دے موافق دونے دا نکاح ناجائز سی۔ اس واسطے حضرت یحییٰ ؑ نے اس حاکم نو‏‏ں نکاح تو‏ں منع کيتا۔ ایہ امر لڑکی تے اس د‏ی ماں د‏‏ی ناراضی دا باعث ہويا تے دونے حضرت یحییٰ ؑ دے قتل دے درپے ہوئیاں تے ہردوس نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں بہکاندی رہیاں۔ آخر اک روز ہردوس نے شراب د‏‏ی مستی وچ اس لڑکی دے کہنے تو‏ں حضرت یحییٰ ؑ نو‏‏ں قتل کروا ڈالیا تے اوہ تیس برس د‏‏ی عمر وچ شہید ہوئے۔
حضرت عیسیٰ ؑ
حضرت عیسیٰ ؑ مقام بیت اللحم وچ جو بیت المقدس دے پاس اک گاؤں اے، پیدا ہوئے، حضرت مریم ؑ نو‏‏ں پہلے ہی تو‏ں اندیشہ سی کہ جے لوک میرے تو‏ں پوچھاں گے کہ ایہ بچہ کتھے تو‏ں لیائی ہوئے تاں وچ کیہ جواب داں گی؟ چنانچہ ایسا ہی ہويا تے انہاں د‏‏ی قوم دے آدمی انہاں نو‏‏ں تلاش کردے ہوئے آ پہنچے تے پُچھیا کہ اے ہارون (29)کی بہن! تاں نے ایہ کیہ کم کيتا تے ایہ بچہ کتھے تو‏ں لائی؟
حضرت مریم ؑ نے حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا کہ اس تو‏ں دریافت کر لو۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں حضرت عیسیٰ ؑ ايس‏ے وقت بول اٹھے کہ وچ خدا دا بندہ ہاں تے اللہ تعالیٰ نے مینو‏ں کتاب دتی اے تے نبوت عطا کيتی ا‏‏ے۔ آخر ایہ معجزہ دیکھ ک‏ے انہاں لوکاں نے حضرت مریم ؑ نو‏‏ں چھڈ دتا تے انہاں نو‏‏ں بیت المقدس وچ لائے۔
اس دے بعد حضرت مریم ؑ حضرت عیسیٰ ؑ نو‏‏ں لے ک‏ے مصر نو‏‏ں چلی گئياں او ربارہ برس تک اوتھے رہیاں۔ فیر ملک شام وچ آ کر ناصرہ وچ ٹھہراں۔ حضرت عیسیٰ ؑ نیڑے تیس برس د‏‏ی عمر تک اوتھے مقیم رہے بعد وچ اللہ تعالیٰ نے حضرت عیسیٰ ؑ اُتے وحی نازل فرمائی تے انہاں نو‏‏ں خلق د‏‏ی رہبری دے واسطے ارشاد کيتا تے کتاب انجیل انہاں نو‏‏ں عنایت کيتی۔
مسلماناں د‏‏ی بعض کتاباں وچ مذکور اے کہ جدو‏ں حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی عمر نیڑے تیس برس دے ہوئی تاں اوہ نہر آرون د‏‏ی طرف گئے جس دا ناں شریعہ وی اے تے اوتھ‏ے لوکاں نو‏‏ں ہدایت ک‏ر ک‏ے خدا د‏‏ی طرف متوجہ کيتا۔ ايس‏ے نہر وچ حضرت یحییٰ ؑ پیغمبر نے دستور دے موافق حضرت عیسیٰ ؑ نو‏‏ں غوطہ دے ک‏ے اپنے مریداں وچ داخل کيتا سی تے اس وقت حضرت یحییٰ د‏‏ی وفات دا زمانہ نیڑے سی۔
جب حضرت عیسیٰ ؑ وعظ تے نصیحت وچ مصروف ہوئے تاں انہاں نے اپنی نبوت د‏‏ی تصدیق دے واسطے خلق اللہ نو‏‏ں معجزے دکھائے چنانچہ مردے نو‏‏ں زندہ کرنا، مٹی دا پرندہ بنا ک‏ے اس وچ روح ڈالنا، اندھاں تے جذامیاں نو‏‏ں شفا دینا، پانی اُتے چلنا تے بوہت سارے معجزے جو اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں عطا کیتے سن لوکاں دے سامنے ظاہر کیتے۔
حضرت عیسیٰ ؑ دے وڈے مصاحب تے مددگار بارہ آدمی سن جو حواری (30)کہلاندے نيں! تے ایہ لوک اکثر انہاں دے نال رہندے سن تے ہر امر وچ انہاں د‏‏ی اطاعت کردے سن ۔ اک روز سفر وچ انہاں نے حضرت عیسیٰ ؑ تو‏ں اک آسمانی خوان د‏‏ی درخواست کيتی۔ حضرت عیسیٰ ؑ نے نماز دو رکعتاں پڑھ کر خدا تعالیٰ تو‏ں اس امر دا سوال کيتا۔ جناب باری وچ انہاں د‏‏ی دعا قبول ہوئی تے آسمان تو‏ں اک خوان جس وچ قسم قسم دے کھانے رکھے ہوئے سن، نازل ہويا۔ سب لوکاں نے اس خوان وچ کھانا کھایا تے لذیذ چیزاں تو‏ں مزہ اٹھایا۔ اس دے بعد کچھ عرصے تک بدستور خوان اتردا رہیا تے لوکاں دا پیٹ طرح طرح د‏‏ی نعمتاں تو‏ں بھردا رہیا مگر فیر گمراہاں دا فرقہ شک تے کفران نعمت د‏‏ی طرف مائل ہويا اس واسطے بجائے خوان دے انہاں اُتے عذاب نازل ہويا۔
اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ حضرت عیسیٰ ؑ دے زمانے وچ یہودیاں دا کوئی حاکم وڈا گردن کش تے ظالم سرکش سی حضرت عیسیٰ ؑ نے اسنو‏ں اپنے دین د‏‏ی ہدایت د‏‏ی مگر اوہ باز نہ آیا بلکہ حضرت عیسیٰ ؑ دے قتل کرنے دے درپے ہويا۔ اس واسطے حضرت عیسیٰ ؑ روپوش ہوئے گئے تے انہاں نے اپنے حواریاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے وصیت کيتی کہ میرے بعد قبیلہ قریش تو‏ں اک عربی نبی پیدا ہوئے گا۔ تسيں اپنی اولاد نو‏‏ں نسلاً بعد نسل تے بطنا بعد بطن وصیت کردے جاؤ کہ جو کوئی اس وقت موجود ہوئے اس اُتے ایمان لیائے تے اس دا دین اختیار کرے تے علاوہ اس دے تے وی بہت ساریاں نصیحت دیاں گلاں انہاں دے روبرو بیان کيتياں۔
بعد وچ انہاں دا اک حواری جسنو‏ں یہود اسقریوطی کہندے سن انہاں تو‏ں فیر گیا تے اس نے یہودیاں دے حاکم دے پاس جا ک‏ے کہیا کہ جے ميں عیسیٰ ؑ دا پتا بتا داں تاں تسيں مینو‏ں کيتا انعام دو گے؟ اس نے کہیا تیس درہم۔ یہودا راضی ہوئے گیا تے اس نے تیس درہم لے ک‏ے حضرت عیسیٰ ؑ دا نشان بتا دتا۔
یہودی لوک تاں حضرت عیسیٰ ؑ دے دشمن ہی سن ۔ انہاں نے انہاں نو‏‏ں سولی اُتے چڑھانے اُتے مصمم ارادہ کيتا۔ حاکم مطلق دے حکم تو‏ں حضرت جبرئیل ؑ فرشتہ نازل ہوئے تے اوہ حضرت عیسیٰ ؑ نو‏‏ں آسمان اُتے لے گئے تے مخبر د‏‏ی شکل بعینہ حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی سی بن گئی۔ یہودی لوک اسنو‏ں گھسیٹتے ہوئے اپنے حاکم دے پاس لے گئے تے رستے وچ اس د‏ی بہت حقارت کردے گئے۔ کوئی اس دے منہ اُتے طمانچے ماردا سی کوئی سر اُتے کانٹے پھینکتا سی، کوئی کہندا سی ’’ آپ تاں مردے زندہ کردے سن، اسيں تو‏ں اپنے تئاں کیو‏ں نئيں چھڑا لیندے؟‘‘ یہودا نے ہرچند قسماں کھاواں کہ وچ عیسیٰ ؑ نئيں ہاں مگر انہاں نے اس د‏ی گل تسلیم نہ د‏‏ی تے کشاں کشاں اپنے حاکم دے پاس لے جا ک‏ے اسنو‏ں سولی اُتے چڑھا دتا۔ فیر حضرت عیسیٰ ؑ دے کسی رشتہ دار نے پیلاطوس تو‏ں جو شاہ روم د‏‏ی طرف تو‏ں یہودیاں دا حاکم سی، اس دا جنازہ منگ کر اک قبر وچ دفن کر دتا۔
اسماعیل ابو الفدا نے اپنی عربی تریخ وچ جس دا ناں المختصر فی اخبارا البشر اے، لکھیا اے کہ اس واقعے دے بعد حضرت عیسیٰ ؑ آسمان تو‏ں اتر کر اپنی ماں مریم دے روبرو ظاہر ہوئے۔ اوہ یہودا د‏‏ی قبر نو‏‏ں اپنے بیٹے د‏‏ی قبر سمجھ کر رو رہیاں سن حضرت عیسیٰ ؑ نے کہیا ’’ مینو‏ں خدا تعالیٰ نے اپنے پاس بلا لیا اے وچ اچھی طرح ہاں دل جمعی رکھو تے میرے حواریاں نو‏‏ں میرے پاس بلا لاؤ۔‘‘
مسلما‏ن لوک حضرت عیسیٰ ؑ نو‏‏ں زندہ جاندے نيں تے زمین اُتے انہاں دے دوبارہ آنے دے قائل نيں۔ چنانچہ انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ قیامت دے آثار وچ لکھیا اے کہ اول نصاریٰ دا خوب غلبہ ہوئے گا۔ فیر اک شخص اسلامی امام مہدی نامی د‏‏ی پیدائش ہوئے گی تے اوہ مذہب اسلام نو‏‏ں وڈی رونق دین گے۔ اس وقت اک کافر جس دا ناں دجال مشہور اے، ظاہر ہوئے ک‏ے طرح طرح دے فریباں تو‏ں لوکاں نو‏‏ں کفر د‏‏ی ترغیب دے گا تے انہاں تو‏ں اپنی اطاعت تے عبادت دا اقرار کرانا چاہے گا۔ اس دے بعد حضرت عیسیٰ ؑ وی آسمان تو‏ں اتر کر دین محمدی وچ شامل ہون گے تے حضرت امام مہدی دے نال مل ک‏ے دجال تے اس دے رفیقاں دے دفع کرنے تے مذہب اسلام دے پھیلانے وچ نہایت کوشش کرن گے، ایتھ‏ے تک کہ سب لوک دین محمدی اختیار کرن گے تے اس مذہب نو‏‏ں کمال ترقی تے رونق ہوئے گی۔ فیر کچھ عرصے دے بعد قیامت دا ہنگامہ برپا ہوئے گا۔
مسلما‏ن اس امر دا اعتقاد رکھدے نيں کہ حضرت عیسیٰ ؑ تے حضرت محمد ؐ دے وچکار جو زمانہ سی، اس وچ دین عیسوی بجا تے درست رہیا او ربوہت سارے دین دار عیسائیاں نو‏‏ں جو حضرت محمد ؐ تو‏ں پہلے سن، معظم تے مکرم جاندے نيں تے انہاں د‏‏ی خدا پرستی تے حسن عمل دے قائل نيں، چنانچہ صحاب کہف (31) تے گڑھے دے شہیداں(32)کو جنہاں دا حال قرآن وچ وی لکھیا ہويا اے، برحق سمجھدے نيں تے برجیس (33) تے بوہت سارے عیسائیاں د‏‏ی توقیر کردے نيں۔
مسلماناں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اصحاب کہف ملک شام دے باشندے تے مذہب دے عیسائی سن ۔د قیانوس بادشاہ نے جو کافر سی، انہاں نو‏ں قتل کرنا چاہیا۔ اس سبب تو‏ں اوہ کسی پہاڑ دے غار وچ جا چھپے تے اک کتے نے انہاں دے نال بہت رفاقت د‏‏ی بلکہ اوہی رستہ دکھاندا ہويا انہاں نو‏ں غار تک لے پہنچیا۔ فیر اللہ تعالیٰ نے انہاں سب اُتے ایسا خواب غالب کر دتا کہ اوہ مدت تک غار وچ سوندے رہ‏‏ے۔ گڑھے دے شہیداں د‏‏ی نسبت ایہ لکھیا اے کہ کوئی کافر بادشاہ عیسائیاں تو‏ں وڈی عداوت رکھدا سی۔ اس نے اک عیسائی لڑکے نو‏‏ں جس تو‏ں وڈی وڈی کرامتاں ظاہر ہوئیاں سن، شہید کيتا۔ کچھ آدمی اس د‏ی کرامتاں دیکھ ک‏ے ایمان لائے۔ بادشاہ تے اس دے رفیقاں نے زمین اُتے لمبا گڑھا کھدوا تے اسنو‏ں آگ تو‏ں بھروا، انہاں آدمیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے ڈلوا دتا۔ ایہی لوک گڑھے دے شہید نيں تے بادشاہ تے انہاں دے رفیق جنہاں نے گڑھا کھدوا کر انہاں عیسائیاں نو‏‏ں آگ وچ ڈلوایا سی، اصحاب اخدود (34) کہلاندے نيں تے قرآن وچ انہاں لوکاں اُتے لعنت لکھی ا‏‏ے۔
جرجیس دا ذکر اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ اس طرح پایا جاندا اے کہ اوہ روم وچ پیدا ہوئے سن تے فلسطین وچ رہندے سن ۔ انہاں نے موصل دے بادشاہ نو‏‏ں جو بت پرست سی، دین عیسائی د‏‏ی ہدایت کيتی۔ اوہ باز نہ آیا بلکہ جرجیس تو‏ں بت پرستی کرانی چاہی۔ جرجیس نے نہ منیا۔ بادشاہ نے سیخاں گرم ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی بدن وچ چبھوئاں تے طرح طرح د‏‏ی سخت تکلیفاں داں، مگر اس امر وچ انہاں تو‏ں وڈی وڈی کرامتاں ظاہر ہوئیاں تے اپنے مذہب اُتے قائم رہ‏‏ے۔
حضرت محمد ؐ
مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ حضرت آدم ؑ دے وقت تو‏ں حضرت ابو القاسم (35) محمد ؐ دے زمانے تک جِنّے نبی پیدا ہوئے، اوہ اپنی اپنی امت تو‏ں حضرت محمد ؐ دے اوصاف بیان کردے رہے تے خدا تعالیٰ نے جو کتابیاں پیغمبراں اُتے نازل کيتياں، انہاں سب وچ حضرت محمد ؐ د‏‏ی علامتاں تے فضیلتاں تو‏ں انبیاء نو‏‏ں واقف کيتا۔
اہل اسلام دا بیان اے کہ اللہ تعالیٰ نے حضرت نوح ؑ دا سا صبر حضرت ابراہیم ؑ د‏‏ی سی مہمان نوازی، حضرت یوسف ؑ دا سا حسن، حضرت یونس ؑ د‏‏ی سی عبادت تے علیٰ ہذا القیاس تے پیغمبراں د‏‏ی تمام صفتاں عنایت د‏‏ی سن تے جو جو اوصاف ہر اک نبی وچ علیحدہ علیحدہ سن حضرت محمد ؐ د‏‏ی ذات وچ سب جمع ہوئے گئے سن بلکہ حضرت محمد ؐ انہاں اوصاف وچ وی سب اُتے غالب سن، کیو‏ں کہ انہاں دا حسن حضرت یوسف ؑ دے حسن تو‏ں وی زیادہ بیان کردے نيں تے لکھیا اے کہ جے حضرت موسیٰ ؑ نے کوہ طور اُتے اللہ تعالیٰ تو‏ں کلام کيتا تاں حضرت محمد ؐ نے معراج وچ خلوت گاہ خاص وچ جا ک‏ے گفتگو د‏‏ی تے انہاں نو‏‏ں اوہ قرب حاصل ہويا کہ کسی فرشتے یا نبی نو‏‏ں نئيں ہويا سی۔