cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بیجنگ مرکزی کاروباری ضلع
thumb|بیجنگ مرکزی کاروباری ضلع تے [[شہر ممنوعہ، اکتوبر ۲۰۲۱ء وچ سینٹرل ریڈیو تے ٹی وی ٹاور تو‏ں لی گئی تصویر]]
رسماں: جم، ویاہ تے موت
جم ویلے دیاں رسماں
پنجاب وچ پنجواں نہاؤن دی ریت وڑی عام پائی جاندی اے ۔ بچے دے جم توں پنجویں دن بعد ماں نوں نوایا جاندا اے ۔ تحفے دن رہُ- ریتاں دا پالن کرکے زچا نوں نویں کپڑے آدی پوآ کے باہر ودھایا جاندا اے ۔ باہر ودھن توں بعد عورت نوں چھلے والے کمرے چو باہر آؤن جان دی کھل ہندی اے ۔
بیجنگ مرکزی کاروباری ضلع
بیجنگ مرکزی کاروباری ضلع اک مرکزی کاروباری ضلع اے جو بیجنگ، چین وچ فنانس، ابلاغ عامہ، تے کاروباری خدمات دے لئی بنیادی علاقہ ا‏‏ے۔
رسماں: جم، ویاہ تے موت
جم ویلے دیاں رسماں
پر اوہنوں سوا مہینہ کافی سارے رکھ-پرہیز کرنے پیندے ہن ۔ کڑی دے سہری مٹھا بھیج کے بچے دے جم دی خبر بھیجی جاندی اے بدلے وچ اس دی سسّ گھیؤ لے کے آؤدی اے ۔ گھیؤ جسدا زچا لئی دابڑا بنایا جاندا اے ، اس توں بنا بچے تے اوہدی ماں لئی کپڑے- لیڑے تے گہنیاں آدی دی صورت وچ کرڑی ہور سوغاتاں وی لیاندیاں جاندیاں ہن ۔
بیجنگ مرکزی کاروباری ضلع
حوالے
گٹھ:بیجنگ د‏‏ی معیشت گٹھ:بیجنگ دے محلے گٹھ:چین وچ مرکزی کاروباری ضلعے گٹھ:ضلع چیاویانگ، بیجنگ گٹھ:مرکزی کاروباری ضلعے گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین
رسماں: جم، ویاہ تے موت
جم ویلے دیاں رسماں
چالیوے دن چھلے دی ہر پرکار دی اشدھتا ختم ہوئی سمجھی جاندی اے ۔ سجدے پجدے گھر نوَ- جمے بال دی چھٹی دی رسم کردے ہن ۔ ایہہ اک طرحاں نال خوشیاں دا تہوار ہندا اے ۔ پریتی بھوج ہندے ہن تے دارو دے کھلے دور چلدے ہن ۔ خوشی دے گیت گائے جاندے ہن ۔اس ویلے نکٹ- ورتی رشتے داراں وچکار دین لین دا کافی لما چوڑا کھلجگن پایا جاندا اے ۔
پنجاب وچ منڈے دی لوہڑی ونڈن دا رواج سارے ہی طبقےآں وچ پرچلت اے ۔ اس دن ڈھانی بنھ کے گھروں - گھری گیت گاؤندے پھردے منڈیا کڑیاں دیا ٹولیا نوں گھر والیاں ولوں کھلے دل نال گڑ ، پتاسے آدی دتے جاندے ہن ۔
بچے دا ناؤں رکھن دی ریت نوں نام سنسکار کہندے ہن ۔ ایہہ ریتی وکھو وکھ دھرماں نوں منن والے لوک آپو اپنے اسٹ دی حاضری- ہوجری وچ تھوڑھے بہت انتر نال نیپرے چاڑھدے ہن۔
ہندو وسو وچ تیجے جاں پنجویں ورھے بچے دا منڈن کروایاں جاندا اے ۔ کجھ لوک دیوی دے تھاں تے جا کے بچے دے بھدن کرواؤدے ہن ۔ اناں وچکار بچے دے جنیؤُ پہنن دی ریتی نوں جنیؤُ سنسکار کیہا جاندا اے ۔ سکھ تے مسلمان ایہہ دونو ریتاں نہیں کرواؤندے ۔ مسلمان منڈ دی سنت کرواؤندے ہن تے سکھ اوہنوں خاص مریادا دا پالنا کردے ہوئے امرت چھکاؤندے ہن ۔
کڑیاں دی صورت وچ کنّ- ونھائی ویلے سادہ جہیاں رسماں کیتیا جادیا ہن ۔ ایہہ گل خاص طور تے نوٹ کرن والی اے کہ جم توں مگروں گبھریٹ حالت تیک بہہتیاں رہُ-ریتاں منڈے دے حوالہ وچ ہی کیتیا جاندیاں ہن۔
پنجاب وچ منڈے دے جم ویلے خسرے نچاؤن دا عام رواج اے ۔ خسرے منڈے دے جم دی بھنک رکھدے ہن ۔ اس خبر دی بھنک پین سار ہی اوہ منڈے والیاں دے گھر آ کے ڈھولک تے گھسرے مارن اتے اپنے خاص سر وچ ودھایا دے گیت گاؤنے شروع کر دیندے ہن تے مونہہ منگوی نقدی تے کپڑا لے کے ہی گھر والیاں دا پچھا چھڈدے ہن ۔ بہتی وار تاں گھر والے ایہہ سبھ کجھ اپنی مرضی دے شوق وسّ ہی دیندے ہن پر جے لوڑ پوے تاں خسرے اپنا ‘اڑودان ‘ لین وچ وی کوئی قصر باقی نہی چھڈدے ۔
کڑمائی
پنجاب وچ ویاہ دا مڈھ کڑمائی ، منگنے جا شگن دی رسم نال بجھدا اے ۔ اج کلھ تاں کجھ کڑیاں تے منڈے آپو اپنی مرضی دا پریم- ویاہ رچا کے جھٹّ منگنی تے پٹ ویاہ والا کم وی کر لیندے ہن ۔ ‘ور دی لوڑ’ پوری کرن لئی اخباری اشتہاراں راہی وی کم ہون لگ گیا اے پر حالے وی بہتے ویاہ وچولے راہی ہی سرے چڑدے ہن۔ پہلیاں سمیاں وچ منگنے دا کم ‘راجیا’تے پروہتاں ، پڈتاں راہی سرے چڑدا سی ۔
منگنے ویلے ور تے گھر دوہاں دے ہی ہان- میچ دا خیال رکھیا جاندا اے پر بہہتیاں صورتاں وچ ‘ور’ اپر گھر ہی حاوی ہو جاندا سی تاں ہی شاید پنجاب وچ ایہہ کہاوت مسحور اے کہ ‘ جوڑیاں جگّ تھوڑہیاں نرڑ بتھیرے ۔’
کڑمائی ویلے ذات گوت دا خاص خیال رکھیا جاندا اے بھاویں اج کلھ انتر جاتی ویاہ وڑی ہون لگ پئے ہن مگر بہتے ویاہ آپو اپنی ذات دے گھیرے اندر ہی نیپرے چڑدے ہن ۔ براہمن کھتریاں وچکار باہری ، بجاہی ، اٹھونسے جاں ڈھائی گھرے خاص گوتاں دی لچھمن ریکھا اندر ہی اپنے منڈے کڑیاں دے ویاہ/ کڑمائیاں کردے ہن ۔پر اج کلھ بھاویں انیا پیڑیاں بندشاں سڑی پکڑ تاں ڈھلی پینی شروع ہو گئی اے پر حالے وی اس نیم سڑی ضرور جڑی پالنا کیتی جادی اے کہ ویاہ اپنی ذات اندر ہی ہووے تے منڈے کڑی دے نانکیاں تے دادکیاں دا گوت نہ رلدا ہووے ۔ عقیدت رام پھلوری مطابق ، ‘پنجاب وچ کڑمائی دی ایہہ ریت اے کہ جو دھی والا نائی دے ہتھ ستّ چھوہارے تے اک روپیئے دے کے منڈے والے گھر بھیجدا اے ۔ جدوں نائی پتّ والیاں دے گھر پہنچے تاں گھر والے اپنے بوہے دیا دوہاں مکھ پور تیل چوں کے نائی نوں اندر لے آدے ہن ۔ اوہدی پاترداری پچھوں نگر دے پنچ ار بھائیچارے دے لوک کٹھے ہو کے گھر دے پاندھے تے آٹے چوک چکاؤندے ہن جدوں پاندھا وید دی ریت مطابق بالک تے چوک دی پوجا کر چکدا اے تاں نائی اوہ چھوارے تے روپیہ منڈے دی جھولی پا کے متھے تے ٹکا لا دندا اے ۔ ار مکھ توں ایہہ بچن منڈے دے پیو نوں آکھدا اے کہ ودھائیاں مہاراجہ پھیر منڈے دا پیو اپنی سردھا مطابق براہمناں تے نائیاں نوں رپئے پیسے دے کے بھائیچارے نوں سکر ونڈدا اے۔ پھیر سبھ لوک منڈے دے پیو نوں ودھائیاں دے کے آپو اپنے گھراں نوں چلے جاندے ہن ۔ اس ریت دا ناؤں سگن آکھدے ہن ۔ اس موقعے تے شریکے بھائیچارے دے لوک آپو اپنے لین - دین دے رواج مطابق منڈے دی جھولی سگن پاؤندے ہن ۔
پر اج کلھ لین دین دی روایت دا کوئی حدّ -بنا نہی رہا ۔ تعلیم دا چانن پھیلن دے باو جود وی ایہہ رسماں گھٹن دی تھاں ہور ودھیرے ودھ کے گجھلدار ہو رہیاں ہن ۔ اس موقعے منڈے نوں تے کئی وار تاں اوہدے ماں - باپ نوں وی سونے دے کڑے- مندریاں پائے جاندے ہن ۔جھولی وچ پین والے روپیہ دی گنتی وچ بے-میچا وادھا ہو گیا ۔ سکھاں دا ہندواں نالوں فرق صرف اس گل دا اے کہ اوہ سارا ‘حساب-کتاب’ وید-ریتی دی تھاں ‘سری گرو گرنتھ صاحب’ دی حضوری وچ کردے ہن ۔ بہتے لوک تاں کڑمائی توں پہلاں ‘روک’ جاں ٹھاکے دی رسم وی کرن لگ پئے ہن ۔ اس ویلے کافی دین-لین ہندا ویکھن وچ آیا اے ۔ اس طرحاں اسیں دیکھدے ہاں کہ لین - دین دے ڈھکونج گھٹن دی تھاں سگوں ہور وی ودھ گئے ہن ۔
کڑمائی اک طرحاں نال ویاہ دا پکّ ٹھکّ ہندی اے ۔ بھاویں ‘بھانی-مارا’ دی بدولت جاں ہور کسے کارن کرکے کجھ کڑمائیاں ٹٹن وی لگ پئیاں ہن ، پر حالے وی پنجاب وچ کڑمائی توڑن جاں کسے ہور دی منگ ویاہن دے کم نوں کافی ماڑا ہی گنیا جاندا اے ۔
صاحا
دھی والے اپنے گھر پاندھے نوں سدّ کے گرہیاں دی رفتار مطابق ویاہ لئی بہتر دن نیت کرواؤندے ہن ۔ اس رسم نوں صاحا کڈھاؤنا جاں ‘صاحا سدھاؤنا’ کیہا جاندا اے ۔ صاحا سدھاؤن توں مگروں دھی دے ماپے اپنے ولو جاں پنڈ دی پنچائت ولوں نائی دے ہتھ ‘ساہے دی چٹھی ‘ بھیجدے ہن ۔ اس سگناں دی چٹھی تے کیسری پانی دے تروکے چھڑکے ہوئے ہندے ہن جاں پھر ایہہ چٹھی لکھی ہی کیسری سیاہی وچ ہندی اے ۔ نائی اپنی حاضری وچ ایہہ چٹھی گھر والیاں نوں پڑاؤندا اے تے اپنا لاگ لے کے پرت آؤندا اے اس طرحاں ویاہ دا دن پکا ہو جاندا اے ۔
دونوں دھراں ویاہ دی تیاری پورے زور-شور نال شروع کر دندیاں ہن ۔ منڈے والے وری تے گہنے آدی بناؤن وچ رجھّ جاندے ہن تے کڑی والے کھٹّ تیار کرن تے جنج تے میلیاں دی آؤ بھگت لئی لوڑیدی سامان خریدن وچ مصروف ہو جاندے ہن ۔ دوہاں دھراں ولوں آپو اپنی ساک-سریکی تے ہور ملن ورتن والیاں وچکار مٹھائی دی ‘گنڈھ’ بھیج کے ویاہ سڑی خبر کیتی جاندی اے ۔ اج کلھ ایہہ کم چھپے ہوئے کارڈ ڈاک راہیں بھیج کے جاں ٹیلیفون راہی وی پورا کر لیا جاندا اے ۔ بہت نیڑے دے بندیاں نوں ایہہ سنیہا جاتی طور تے جا کے وی دتا جاندا اے ۔
صاحا بجھن مگروں ویاہندڑ منڈے کڑی نوں کجھ ضروری بندھیج پالنے پیندے ہن ۔ ساہے- بجھے گبھرو - مٹیاراں لئی پنڈاں دا وسیما ٹپنا منع ہندا اے ۔
ویاہ دی تیاری وچ ‘ستّ سہاگناں دی رسم دا خاص تھاں ہندا اے ۔ آنڈھو-گوانڈھوں ستّ -سہاگناں ہو کے چکیاں جھوندیاں ہن تے ستّ ستّ غلے دانیاں دے پیہن دی رسم ادا کردیاں ہن۔ ایہہ رسم ویاہ دے کم وچ آنڈھیاں - گانڈھیاں تے شریکے بھائیچارے دے تعاون دا پرتیک اے ۔ ایہہ ستّ سہاگناں دھی والیاں دی کوٹھی وچ ستّ ستّ مٹھا آٹے دیا پاؤندیاں ہن ۔
اس رسم نوں ‘کوٹھی آٹا پاؤنا’ کیہا جاندا اے ۔ اس دن کنک دیا بکلیاں وچ شکر پا کے ونڈن دا رواج اے ۔اس دن توں مگروں ویاہ لئی لوڑیدی رسد تیار کرن دا کم پورے زوراں نال شروع ہو جاندا اے ۔ منڈے تے کڑی والیاں دے گھری ‘گون بٹھاؤن ‘ دیا رسماں کیتیاں جاندیاں ہن ۔ کڑی والیاں دے گھری ‘سہاگ’ گائے جاندے ہن تے منڈے والیاں دے گھر ‘گھوڑیاں ‘ دے گیتاں دی گونج شروع ہو جاندی اے ۔ ویاہ توں دو تن دن پہلاں ‘کڑاہی چڑاؤن’ دی رسم شروع ہو جاندی اے ۔ گوگلے، پکوڑے ، لڈو تے سیرنی آدی ہور پکوان پکنے شروع ہو جاندے ہن ۔ انھی دنی سربالھا تے سربالی ترتیب وار منڈے کڑی دے انگ - سنگ رہندے ہن پر ہن ایہہ رسماں دنو دن گھٹ رہیاں ہن تے اناں دی تھاں ‘میرج پیلیس کلچر’ لے رہا اے ۔
مائیا
مامے ول شانت دی رسم ادا کیتی جاندی اے ۔ نانکیاں ولوں کڑی نوں سبھر تے کلیرے ٹھوٹھیاں پہنائے جاندے ہن ۔ منڈے کڑی تے اناں دیا ماواں نے لگن ویلے اس اوسر لئی نانکیاں ولوں لیاندے خاص کپڑے ہی پہنے ہوئے ہندے ہن ۔
سہرا
منڈے والیاں دے گھر ‘سہرا بندی ‘ دی رسم ہندی اے تے مگروں ‘گھوڑی’ دی ۔ اس ویلے ‘گھوڑی’ تے چڑھا لاڑا اپنی پوری سج- دھج نال جٹھیریاں تے ہور پوجا ستھاناں تے بینڈ واجیاں نال متھا ٹکائی’ لئی جاندا اے ۔ جنجھ دی چڑھائی ویکھن والی ہندی اے ۔ اگے اگے واجے وجدے ہن مگر ویانہدڑ منڈے دی گھوڑی دی وارا پھڑیں اوہدیاں بھیناں تے ہور میلناں آدی دا چاء ٹھلیا نہی جاندا ۔ ترن ویلے منڈا آپنیا بھیناں نوں ‘واگ پھڑائی’ دے شگن وجوں پیسے دندا اے تے مٹھیآں مٹھیآں مشکریاں دے ماحول وچ بھرجائی لاڑے دے اکھیں سرمچو پھیر کے ‘سرمہ پوائی ‘ وصول کردی اے ۔پرانے سمیاں وچ جنوت نوں لجان والے گڈے-گڈیاں تے رتھاں اگے جڑے سندر سجیلے بلداں دی شان دیکھن والی ہندی سی ۔ اج کلھ تاں آواجائی دے ودھیرے سودھاجنک تے تیز رفتار والے زریعہ پرچلت ہو گئے ہن ۔
شام ویلے جاں کئی واری گھسمسا جیہے ہوئے کڑی والیاں دے پنڈ جنجھ دا ڈھکاء ہندا سی ۔ لگبھگ سارا ہی پنڈ جنیت ویکھن لئی ڈھکا ہندا سی ۔ اس ویلے بیڈ باجے دی خاص دھنی نال وڈیریاں دی ملنی دا ٹھٹھّ بجھدا سی ۔
پھیرے
لاواں توں مگروں کڑی والیاں ولوں سہرا پڑن دا وی رواج اے ۔ اس دوران دوہاں دھراں دے لوک منڈے کڑی دی جھولی وچ آپے اپنی مالیات مطابق شگن پاؤندے ہن ۔
اس دن دوپہر ویلے جنیت دی روٹی کڑی دے نانکیاں ولوں ہندی اے ۔ اس نوں ‘دھام دینا’ آکھدے ہن ۔
کجھ تھائی ‘  جنجھ بنن ‘ دا رواج وی وی پایا جاندا اے ۔ ایہہ رواج دوآبے،ماجھے،جاں پوٹھوہار دے علاقے ول نہیں ، صرف مالوے وچ ہی کس دا زور رہا اے ،خاص کرکے بٹھنڈے تے فروزپور دے علاقے ول ۔ دھوتیاں ول کسے ‘چھند’ ولوں بجھی جنجھ نوں پتیتیاں ول موڑوے چھند ولوں ‘کھولن’ مگروں ہی روٹی کھان دا رواج اے ۔
دوپہر ویلے کڑیاں تیز طرار سٹھنیاں گا کے لاڑے ، کڑم، کڑمنیاں تے اناں دے ساک سنبندھیاں دی خوب خبر لیدیا ہن ۔
کھٹّ
دوپہر دی روٹی مگروں ‘کھٹّ’ تے وری دکھائی دیا رسماں ہندیاں ہن ۔ اج کلھ ‘وکھالا پاؤن’ نوں تاں چنگا نہیں سمجھیاں جاندا پر سارا لین دین اندر کھاتے کر لیا جاندا اے ۔
پنجاب وچ کڑی دی ‘وداعی’ دی رسم بڑی دل ویدھک ہندی اے ۔ اس وچھوڑے دی گھڑی ویلے شاید ہی کوئی اکھ اجیہی ہووے جو تر نہ ہندی ہووے ۔ سبھ شگن پورے کرکے رودی- دھوندی کڑی نوں ڈولی چاڑھ دتا جاندا اے ۔
منڈے دا پیو ڈولی اپر دی حب حب کے پیسے سٹّ رہا ہندا اے تے لاگیا نوں لاگ وہار کردا اے ۔ انج براتی وداع ہو جاندے ہن ۔ کڑی والے اپنے آپ نوں جمیواری دے بھار توں تاں سرخرو محسوس کردے ہن پر وچھوڑے دے دکھ وچ اوہناں دے چہرے سوگوار ہندے ہن ۔
مونہہ وکھائی
ادھر منڈے والیاں ول خوشیاں دی چھہبر ہندی اے گیت گاؤندیاں کڑیاں نوَ- ویاہتا نوں بڑے چاء ملاراں نال گھر لے کے جادیا ہن ۔ ماں اناں دے سر توں پانی وردی اے دیور تے ہوراں نوں ‘مونہہ- دکھائی’ دا چاء ہندا اے اگلے دن کڑی دی ‘گود بھرائی دی رسم ہندی اے ۔کنگنے کھیلنے ، گوت کنالے تے چھچھکاں کھولن دیا ریتاں ولوںں منڈے تے کڑی دی سنگ لاہی جاندی اے ۔ اگلی بھلک جٹھیری متھے ٹکا کے منڈے کڑی نوں پیکیاں دے پنڈ پھیرا پاؤن لئی بھیج دتا جاندا اے ۔
پہلے سمیاں وچ منڈے کڑیاں دا ویاہ مقابلتاً چھوٹی عمرے کر دتا جاندا سی ۔ اس لئی ویاہ توں کافی سماں مگروں جدوں منڈے کڑی نوں گرہستھ دھرم نبھاؤن دے یوگ ہوئے سمجھیاں جاندا سی تاں کڑی نوں مکلاوے توریا جاندا سی ۔ تینجی وار کڑی دے سوہرے جان نوں تروجا کیہا جاندا سی ۔تروجے دے مگروں ہی کڑی اپنے سہری باقاعدہ وسنا شروع کردی سی ۔ اج کلھ بال ویاہ دا رواج مکّ جان کارن ویاہ - مکلاوا اکٹھا ہی ہو جاندا اے ۔ درمیان وچ ایویں نہ ماتر ہی کڑی دی اپنی پیکا پھیرا پوائی دی رسم کیتی جادی اے تروجے دے ہن تاں ہن دے یوا-یوتیا نوں شاید چت-چیتا ہی نہ رہا ہووے ۔ پنجاب وچ ورلے-ٹاوے وٹے دے جاں ملّ دے ویاہ ہی ہندے ہن رہے ہن ۔ طلاق پنجابی رہُ-ریتاں مطابق ممنوعہ اے ۔ براہمن - کھتریاں وچ بیواہ ویاہ دی پرت نہ ہون دے برابر ہی اے ۔ پر جٹاں وچ بیواہ نال اوہدے در جاں جیٹھ ولوںں ‘کریوا جاں چادر پا کے ‘ گھر وساؤن دا رواج عام اے ۔
مرن ویلے دیاں رسماں
پنجاب وچ بھاویں ایہہ اکھاؤتاں عام پرچلت ہن کہ ‘جان ہریک نوں پیاری ہندی اے’ جاں ‘جان سکھ جہان سکھ’ مگر اس دے نال ہی پنجابی جن- فکر وچ ایہہ گل وی ڈونگھے طور تے وصی ہوئی اے کہ ‘مرنا ستّ تے جیونا جھوٹھ ‘ । ‘دور دے ہتھ کمان بڈھا چھڈے نہ جوآن ‘ اتے ‘دماں دا کی وساہ ، ساہ آوے کہ نہ آئے ‘ । جم تے ویاہ ویلے وانگ موت ویلے وی کئیاں رسماں دا پالن کیتا جاندا اے ۔
پنجاب وچ مردے نوں رات بھر گھٹ رکھیا جاندا اے ۔ دن کھڑے اوہدی دیہہ سنسکار کر دتا جاندا اے ۔ بانس جاں بوری دے بلھے وڈھّ کے سیڑھی تیار کیتی جاندی اے ۔ اج کلھ بنے بنائی لکڑی جا لوہے دے پھٹے تے کم لیا جاندا اے ۔
مرتک نوں شمشان گھاٹ تے لجان توں پہلاں اسدی دیہی نوں آخری اشنان کروایاں جاندا اے ۔ مریادا مطابق کپھن آدی تیار کرکے دیہہ نوں ارتھی اپر لٹایا جاندا اے ۔
بال ، بردھ ، کوارے- ویاہے پرانیاں تے سہاگناں جاں دہاگن دی آخری تیاری نال متعلق رسماں وچ بھنّ بھید پایا جاندا اے ۔
جے مرن والا پڑوتریا والا بردھ ہووے تاں سدی ارتھی نوں سزا کے اٹھایا جاندا اے ۔ کئی وار اگے اگے واجے وی وجائے جاندے ہن تے ارتھی دے اپر دی پھلیاں پتاسیاں دی سوٹ کیتی جاندی اے ۔ اوہدے پتر تے ہور نزدیکی ارتھی نوں موڈھے دین والے کانیاں دا فرض پورا کردے ہن ۔
ارتھی
دیہہ نوں ارتھی تے رکھن لگیا مونہہ مشرق ول نوں کیتا جاندا اے ۔ جے مرن والا بزرگ ہووے تاں اوہدی چرنیں ہتھ لایا جاندا اے تے اوہدے مونہہ وچ روپیہ ، چاندی جاں کئی وار سونے دی ڈلی رکھ دتی جاندی اے ۔ راہ وچ پنّ بھرائے جاندے ہن ۔ ادھ رستہ توں بعد زنانیاں گھر نوں مڑ آؤندیاں ہن جاں چکھا نوں لامبو لگن تیک اتھے ہی کھڑیاں رہندیاں ہن ۔ آدمی ‘رام نام ست اے ‘ دی دھن دا اچارن کرکے سویاں تیک ارتھی دے نال جاندے ہن ۔ آخری پڑاء کول ٹھیکرا بھنیا جاندا اے ۔ چکھا نوں اگّ دکھاؤن ویلے مرتک دا مونہہ مشرق ول رکھیا جاندا اے ۔ اگّ دین دا کم اوہدا وڈا پتّ جاں غیر-حاضری وچ کوئی بھتیجا بھانجا آدی کردا اے ۔ چکھا نوں اگّ دین دا کم استریا توں قطعی نہی کروایاں جاندا ۔
جدوں چکھا نوں پوری طرحاں اگّ لگ جائے تے مرتک دی کھوپری دکھن لگ پوے تاں اگّ دین والا بندہ لمے سارے ڈنڈے نال مردے دی کھوپڑی ٹھکوردا اے ۔ اس طرحاں سخت جان کھوپڑی دا جلنا سوکھا ہو جاندا اے ۔ اس کم نوں ‘کپال کریا’ کیہا جاندا اے ۔ سویاں توں مڑن ویلے سارے بندے بلدی چکھا وچ اک اک تنکا سٹدے ہن ۔ ایہہ شاید اس نالوں سبھناں دا اخیری تعلق ٹٹن دی نسانی ہندی اے ۔ واپسی ویلے سارے لوک چھپڑ، ٹوبھے جاں کھوہ، نلکے تے اشنان کردے ہن جاں مونہہ ہتھ دھوندے ہن ۔
چھوٹے ہندو بچے دی دیہہ نوں اگن-بھیٹ کرن دی تھاں دبا دتا جاندا اے ۔ پہلیاں وچ ماں آدی دے روگ نال مرن والے بندے دیہہ نوں پانی-پرواہ کیتا جاندا سی ۔ کجھ سادھو-سنتاں دیاں دیہاں وی پانی-پرواہ کیتیاں جادیا ہن جاں سمادھی دا آسن لا کے اناں نوں بہت سارے لون تے ہور سامان پا کے دباؤن دا وی رواج اے ۔
مسلمان اپنے مردیاں نوں پھوکن دی تھاں دفناؤندے ہن ۔
است چگنے اس توں مگروں کئی دن مرگت والے گھر افسوس کرن لئی دورو - نیڑیو آؤن والیاں مکاناں دا سلسلہ بجھا رہندا اے ۔موت دے تیجے جاں چوتھے مرن دن مرن والے دے است چگ لئے جاندے ہن ۔ بدھوار نوں اس کم لئی اسبھّ منیاں جاندا اے ۔ جے نسچت دن تے بدھوار آؤندا ہووے تاں ایہہ کم اک دن اگے پچھے کر لیا جاندا اے ۔ استھیاں اپنے جدی-پستی پڈت دی نگرانی ہیٹھ ہردوار جا کے پانی پرواہ کرن دا رواج رہا اے ۔ کجھ لوک اپنے مرتک متعلق دی رفتار کرواؤن لئی پہوئے جانا وی ضروری سمجھدے ہن ۔
سکھ استھیاں کسے نیڑے دی تھاں وگدے پانی وچ کر دیندے ہن جاں پھر اوہ اس کم لئی کیرت پور  جاندے ہن ۔
ہنگامہ
کجھ لوک سال مگروں ورھینا وی کردے ہن تے ہر سال اپنے موئے پتر دی یاد وچ برہمناں نوں انّ پانی چھکاؤندے تے سرادھ کرواؤندے رہندے ہن ۔
اس طرحاں اسیں ویکھدے ہاں کہ ساڈے آلے-دوآلے جیون دی ہر اہم گھڑی تے رہُ-ریتاں دا سنگھنا جال بنیا ہویاں نظر آؤندا اے ۔ اناں دی اپنے مڈھ وچ تاں کوئی وقعت ہندی ہوویگی پر ہن تاں بہت ویلے توں لوک ‘لکیر دی فقیری’ ہی کردے چلے آؤندے ہن ۔ ہر پیڑی نوں اپنیاں رہُ - ریتاں دی وقعت دا پنر ملانکن کرنا چاہیدا اے ، نہیں تاں ایہہ ساڈے داستا وچ وادھا کرن توں سوا ہور کجھ سوآر سکن دے اہل نہی رہندیاں ۔
گلزار سنگھ سندھو دے شبداں وچ ‘’رواج ، ساڈی رہنگیاں بہنی تے منّ منوت ساڈی ان پڑھتا دا شیشہ ہن ۔ ساڈے لوکاں دے قرضائی ہون دا وڈا کارن ایہی وہم ہندے ہن ۔ اناں نے پوجا پاٹھ کرن والیا ذاتیاں نوں جہڑیاں عام طور تے پڑیا لکھیاں ہن ، وہلڑ منگتے بنا کے رکھ دتا اے تے چنگے بھلے لوکاں نوں روایت دا داس بنا چھڈیاں اے ۔
سماجی اتے تہذیبی اہمیت : رسماں ،سماجی اتے تہذیبی اہمیت رکھدیاں ہن ۔ جم ویلے دیا بہہتیاں ریتاں زچا اتے بچے دی دماغی اتے جسمانی سرکھیا نال تعلق رکھدیاں ہن ۔ کجھ کُ تعلق سوغات تبادلے نال اے جہڑیاں سکیری نوں پکا کردیاں ہن اتے سماجی میل جول وچ وادھا کردیاں ہن ۔ جم ویلے دیا کجھ کُ رسماں وچ لاگی حصہ لیندے ہن ، سماجی پڑبندی دے آدان حاصل نوں حوالہ کردیاں ہن ۔
ویاہ ویلے دیاں رسماں دو طرحاں دیا ہندیاں ہن ۔ پہلی قسم دیا اوہ رسماں ہن جہڑیاں سریکے اتے سکیریا دے اہم رول نوں سنچارت کردیاں ہن ۔ دوسری ونگی دیا اوہ رسماں ہن جہڑیاں ویاہ دے ترقی دیا روڑھیگت پرتھاواں نوں سمبھلی بیٹھیاں ہن ۔ جویں چھند - پراگا اتے چھٹیاں کھیڈنا آدی ۔ ویاہ دیا کجھ رسماں سماجی پڑبدی دی کردار دا کمیونیکیشن وی کردیاں ہن ۔
مرن ویلے دیا رسماں جیون اتے موت دے تعلق نوں پرتیببت طور تے چتردیاں ہن ۔ کئی رسماں دا تعلق آواگون دے چکر اتے مکتی نال اے ۔ پنجابی من دا یعقین اے کہ روح مردی نہیں ، اس اصول نوں رسماں سنکیتک روپ وچ پرتیببت کردیاں ہن ۔ ایہہ رسماں انسان دے جیون وچ یعقین پیدا کردیاں ہن ۔ اس لئی کیہا جا سکدا اے کہ رسماں اتے ریتاں دا اہم سماج تے تہذیبی اہمیت اے ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:رہتل
انٹرنیٹ بوٹ
روبہ ؛ جس نو‏‏ں انگریزی وچ بوٹ یا bot تے web robots وی کہیا جاندا اے اصل وچ سافٹ ویئر دا اک ایسا نفاذیہ (application) ہُندا / ہُندی اے کہ جو شبکستان (یا شمارندہ) اُتے انسان د‏‏ی مانند (کافی حد تک) خودکار افعال انجام دیندی اے، ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں اک میکانیکی انسان یعنی روبالہ یا robot تو‏ں تشبیہ دتی جاندی اے تے ايس‏ے تو‏ں اس دا ناں وی ماخوذ ا‏‏ے۔ یعنی اردو وچ روبہ دا لفظ رو بہ آلہ (روبالہ) تو‏ں ماخوذ اے جدو‏ں کہ انگریزی وچ ایہ robot تو‏ں کڈیا جاندا ا‏‏ے۔ روبہ دا مطلب کسی جانب چݪݨ یا چݪاݨ والے دا نکلدا اے تے ایہی مطلب یا مفہوم انگریزی وچ bot دا ہُندا ا‏‏ے۔
تخریب کار بوٹ
بوٹس دے تخریب کاری اُتے مبنی استعمال کیت‏‏ی اک مثال نیٹ ورکڈ کمپیوٹراں اُتے خودکار حملے وچ مدد تے اس کم د‏‏ی تکمیݪ وچ معاونت ا‏‏ے۔
گٹھ:بوٹس
کمپیوٹر سرویلینس
کمپیوٹر نگہداری کمپیوٹر سرگرمی د‏‏ی نگہداری یا جاسوسی دے عمل نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ قرص کثیفی قیادہ اُتے محفوظ معطیات تے انٹرنیٹ اُتے تحصیل ڈیٹا شام‏ل نيں۔
حوالے
گٹھ:انٹرنیٹ گٹھ:کمپیوٹر سیکیوریٹی گٹھ:مراقبت گٹھ:جاسوسی طرازات
نگہداری
thumb|200px|نگہداری عکاسات دا اک جُھنڈ نگہداری (surveillance) عموماً لوکاں دے رویّے، سرگرمیاں یا دوسری متغیر معلومات د‏‏ی مراقبت ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں بسا اوقات خفیہ طریقے (surreptitious manner) تو‏ں انجام دتا جاندا ا‏‏ے۔
نگہداری تو‏ں عام ترین فہم وچ حکومت‏ی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں افراد یا گروہاں دا مشاہدہ مراد ہُندا ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:نگہداری گٹھ:اخفائے راز گٹھ:انسداد جرائم گٹھ:انفاذ قانون گٹھ:انفاذ قانون طرازات گٹھ:جاسوسی طرازات گٹھ:سلامتی گٹھ:فیصلہ طلب گٹھ:قومی سلامتی گٹھ:مراقبت گٹھ:نجیت گٹھ:نفاذ قانون
مہادیو گوویند رانڈے
مہادیو گووند رانڈے ( پیدائش 18 جنوری 1842 ؛ وفات 16 جنوری 1901 ) مہاراشٹرا وچ اک عظیم معاشرتی اصلاح کار ، ہور اک ماہر معاشیات تے برطانوی ہندوستان وچ اک جج سن ۔ 1878 اوہ پچھلے سال پونے وچ منعقدہ پہلے آل انڈیا مراٹھی ساہتیہ سمیلن دے صدر وی سن ۔ 1885 وچ ، اوہ بمبئی ہائی کورٹ دا جج بن گیا۔
انصاف مہاراشٹر وچ سماجی اصلاحات د‏‏ی تحریک وچ رانڈے نو‏‏ں جدید ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ اک اہ‏م مقام حاصل ا‏‏ے۔ انہاں نے تعلیم نو‏‏ں عام کرنے تے خواتین نو‏‏ں وی تعلیم حاصل کرنے دے قابل بنانے دے لئی لڑکیو‏ں دے اسکولس دا آغاز کيتا۔ انہاں نے تعلیم ، معاشرتی خدمت ، سیاست دے نال نال معاشیات وچ وی انمول کم کيتا۔
زندگی
مہادیو گووند رانڈے ناسک دے پنڈ نیفاد وچ پیدا ہوئے سن ۔  انہاں نے اپنی ابتدائی تعلیم کولہا پور وچ حاصل کيتی ۔ اوہ اسکول دے دناں وچ ونائک جناردھن کیرتن تو‏ں دوستی کردا رہیا تے اس دے نال وڈا ہويا۔ بچپن وچ ، مادھو راؤ دا خاتمہ سی تے کسی حد تک آہستہ سی۔ لیکن اس د‏ی شدید یادداشت ، معاشرتی شعور نو‏‏ں دوسرےآں نے دیکھیا۔ 1856 دے بعد ، اوہ تے کیرتن تعلیم دے لئی ممبئی آئے تے ایلفن اسٹون ہائی اسکول وچ داخلہ لیا۔ انگریزی سنسکرت زباناں وچ اس دے پڑھنے وچ اضافہ ہويا۔ اس نے لاطینی زبان وی پڑھی۔ میٹرک دے امتحان دے لئی، انہاں نے 'مراٹھشاہی دے عروج تے خوشحالی' اُتے اک مضمون لکھیا۔ بعد وچ انہاں نے ايس‏ے ناں د‏‏ی اک کتاب لکھی۔ بے پناہ پڑھ کر اس د‏ی عقل سیراب ہوئی۔ تاں انہاں نو‏ں وظیفے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ انعامات وی مل رہے ني‏‏‏‏ں۔ 1862 (؟ 1864 وچ میٹرک تے 1864 وچ ایم اے کيتا۔ اے ہوئے گیا اس وقت ، اوہ سکندر گرانٹ د‏‏ی کمپنی تے رہنمائی تو‏ں لطف اندوز ہويا۔ اس عرصے دے دوران مادھو راؤ نے مختلف عنوانات اُتے مضامین لکھے۔ تریخ تے معاشیات انہاں دے پسندیدہ مضامین بنے رہے تے انہاں نو‏ں انہاں وچ بااختیار وی بنایا گیا۔ اس نے تدریس ، امتحان ، ترجمہ ، تے فیصلہ سازی وچ کمال دا مظاہرہ کيتا۔ اس نے تریخ دا مضمون اٹھایا۔ اے ہوئے گیا وغیرہ سی 1866 وچ ، اس نے قانون دا امتحان پاس کيتا۔ اوہ ممبئی یونیورسٹی دے پہلے ہندوستانی فیلو دے طور اُتے منتخب ہوئے سن  ۔
دلفا اسٹون کالج د‏‏ی اک جونیئر دنشا واچا نے راناڈے دے بارے وچ جسٹس رانیڈ نو‏‏ں خط لکھیا : -
شادی
مہادیو گوویند رانڈے د‏‏ی پہلی شادی 1851 وچ 11-12 سال د‏‏ی عمر وچ وائی دے ڈانڈیکر نال تعلق رکھنے والی رام نامی لڑکی تو‏ں ہوئی سی۔ اوہ بیمار ہوگئی تے 1873 وچ اس د‏ی موت ہوگئی۔ بیواہ د‏‏ی دوبارہ شادی تے اس تحریک وچ شامل ہونے دے بارے وچ مادھاو راؤ دے خیالات دے پیش نظر ، انہاں دے والد نے قیاس آرائی کيت‏ی سی کہ اوہ اک بیوہ نال شادی کرن گے ، تے ايس‏ے سال 30 نومبر نو‏‏ں ، انہاں نے مادھاراؤ د‏‏ی شادی انناصاحب کورلےک‏ے د‏‏ی بیٹی تو‏ں کردتی۔ شادی دے بعد ، مادھو راؤ نے اپنی بیوی دا ناں رام رکھیا۔ اس وقت ، سناتن دے ذریعہ مادھو راؤ نو‏‏ں اک 'اسپیکنگ ریفارمر' سمجھیا جاندا سی۔ اسنو‏ں رنج ہويا کہ اس نے شادی دا موقع گنوا دتا ، لیکن بعد وچ اس نے رامابائی نو‏‏ں تعلیم دی۔
عوامی کم
وہ مختلف تنظیماں جداں جانپرسارک سبھا ، پیرامہانسا سبھا ، پراٹھنا سماج ، سروجنک سبھا ، بھارتیہ سماجی پریشد وغیرہ دے قیام تے توسیع وچ انہاں دا اہ‏م کردار سی۔ ایہ فخر دے نال کہیا جاندا اے کہ انہاں نے بوہت سارے شعبےآں وچ ادارے قائم کرکے ہندوستان وچ ادارہ جاندی زندگی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ راناڈے نے آزادی تے معاشرتی اصلاح دے لئی مستقل آئینی تے قانون ساز رستےآں د‏‏ی وکالت کيتی۔ اوہ آزادی تو‏ں پہلے دے دور وچ 'ماول' ندی دے رہنما سن ۔ انہاں نے ہندوستانی سیاست وچ معاشی فکر لائی۔ اس نے سودیشی دے خیال نو‏‏ں اک سائنسی تے عملی شکل دی۔ انہاں نے ہندوستان وچ غربت دے مسئلے دا اک بنیادی جائزہ دتا تے غربت د‏‏ی وجوہات تے اس اُتے قابو پانے دے طریقےآں اُتے غور تو‏ں نظر پائی۔
ہندوستانی معاشرے وچ تنگ نظری۔ ذات پات دے امتیازات د‏‏ی پاسداری۔ مادی خوشی ، پیشہ ورانہ مہارت تے عملی دے بارے وچ غلط فہمیاں نے معاشرے نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچایا ا‏‏ے۔ اوہ ڈٹے ہوئے سن کہ انہاں خرابیاں نو‏‏ں دور کرنے تو‏ں ہی ہماریا معاشرہ ترقی کرسکدا ا‏‏ے۔ جے اسيں معاشرے د‏‏ی سیاسی یا معاشی بہتری لیانا چاہندے نيں تاں سانو‏ں معاشرتی اصلاحات اُتے توجہ دینی ہوئے گی۔ انہاں نے کہیا ، "جس طرح گلاب د‏‏ی خوبصورتی تے خوشبو نو‏‏ں وکھ نئيں کيتا جاسکدا ، ايس‏ے طرح سیاست تے معاشرتی اصلاح نو‏‏ں وی وکھ نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔" انہاں نو‏ں 'ہندوستانی لبرل ازم دے بانی' دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے کیونجے انہاں نے سماجی اصلاحات د‏‏ی تحریک دے ابتدائی دناں وچ ہی انہاں خیالات دا اظہار کيتا سی۔
ادارہ
31 مارچ ، وغیرہ۔ سی 1867 وچ ، جسٹس راناڈے ، ڈاکٹر اتمارام پانڈورنگ ، ڈاکٹر بھنڈارکر ، وامان اباجی مودک وغیرہ نے پہل د‏‏ی تے ممبئی وچ ' پراٹھنا سماج' قائم کيتا۔ اس تو‏ں پہلے وغیرہ۔ سی 1871 وچ ، راناڈے عوامی جلسے دے قیام تے کم تو‏ں وابستہ سن ۔ سماجی مسائل د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں سمجھدے ہوئے ، رانیڈ نے سماجی اصلاحات دے لئی پہل د‏‏ی تے 'انڈین سوشل کونسل' قائم کيتا۔ اوہ 14 سال تک اس کونسل دے جنرل سکریٹری رہ‏‏ے۔ تنظیم دے مطالبات وچ ذات پات دے نظام نو‏‏ں ختم کرنا ، بین ذات پات تو‏ں شادیاں د‏‏ی اجازت ، شادی کيتی عمر وچ اضافہ ، ازدواجی زندگی نو‏‏ں روکنا ، بیوہ خواتین د‏‏ی دوبارہ شادی ، خواتین د‏‏ی تعلیم ، ناں نہاد ذات پات تو‏ں محروم افراد د‏‏ی بہتری ، ہندوواں تے مسلماناں دے وچکار مذہبی اختلافات نو‏‏ں حل کرنا سی۔ انہاں نے نیشنل کانگریس د‏‏ی وی بنیاد رکھی ، جس نے ہندوستان د‏‏ی آزادی وچ مرکزی کردار ادا کيتا۔ ( 1885) جسٹس راناڈے بہت زیادہ ملوث سن ۔
جسٹس راناڈے نے متعدد انسٹی ٹیوٹ شروع کیتے جداں اوٹری میٹنگ (اوہی انسٹی ٹیوٹ ہر سال پونے وچ بہار دے لیکچر دیندے نيں ) ، آبائی جنرل لائبریری ، فیملی ہائی اسکول ، ہزورپاگا اسکول فار گرلز ایجوکیشن ، ویسٹرن انڈیا د‏‏ی انڈسٹریل ایسوسی ایشن ، وغیرہ۔ انہاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مراٹھی رائٹرز کانفرنس سب تو‏ں پہلے کامیاب ہوئی۔ تب تو‏ں ادبی کنونشناں دے انعقاد دا رواج شروع ہويا۔ جسٹس راناڈے دے خود ہی بہترین محققین سن ، انہاں دے تجزیے تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ مراٹھا د‏‏ی طاقت (رائے مراٹھی وچ اضافے د‏‏ی طاقت) کی کتاب۔ بعد وچ انہاں دے لیکچرز دا اک مجموعہ وی شائع ہويا۔
لوکاں دا غصہ
وشنوبو بہماچاری ، کارسنداس مولجی ، بھا داجی ، راؤسہیب منڈلک ، وشنوشاستری پنڈت ، سورنجنک کاکا تے پنڈتا رامابائی دے نال ، مادھو راؤ نے بیشتر معاشرتی اصلاحات جداں بیواواں د‏‏ی دوبارہ شادی دا معاملہ ، رضامندی دے قانون دے لئی انتھک محنت کيتی۔ لیکن انہاں نو‏ں سوامی دیانند سرسوت‏ی ، واسودیو بلونت پھڈکے ، پنچاؤڈ مشن ، رخما بائی کھٹلہ د‏‏ی تنقید دا نشانہ اٹھانا پيا۔ اس وقت سماجی مصلحین د‏‏ی بہت مخالفت سی۔ مادھو راؤ دے اس معاشرتی اصلاح دے کم د‏‏ی وی سناِنّی طبقے نے مستقل مخالفت کيتی۔ مادھو راؤ نے صبر تے سمجھداری دے نال اپوزیشن نو‏‏ں سنبھالیا۔
حکومت دا غم و غصہ
مادھو راؤ د‏‏ی سماجی کاری دے آغاز وچ ، انہاں نے سکندر گرانٹ ، سر بارٹل فریئر تے بیڈ برن د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اعتماد نو‏‏ں محسوس کيتا۔ لیکن بعد وچ ، حکومت نے انقلابیاں ، بھوسے ، خشک سالی تے حکومت مخالف واقعات د‏‏ی بغاوتاں وچ مادھاراؤ دے ہتھ اُتے شبہ کرنا شروع کردتا۔ اس دے نتیجے وچ ، اسنو‏ں 1879 وچ ڈھولے وچ منتقل کردتا گیا تے اس د‏ی ڈاک د‏‏ی نگرانی کيتی گئی۔ چنانچہ انہاں دے دوست گنیش شاستری لیلی نے انہاں نو‏ں نوکری تو‏ں سبکدوشی دا مشورہ دتا۔ مادھو راؤ نے اس مشورے اُتے عمل نئيں کيتا ، تے حکومت دے شکوک و شبہات نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔
پس منظر
1840 وچ ، ایسٹ انڈیا کمپنی دے ڈائریکٹرز نے صوبے وچ تعلیم دے انتظام دے لئی صوبائی تعلیم دے بورڈ قائم کیتے۔ انہاں وچ ، صوبہ ممبئی دے بورڈ آف ایجوکیشن دے صدر سر ارسکن پیری نے بورڈ دے اجلاس وچ تجویز پیش د‏‏ی کہ "اعلیٰ تعلیم دے تمام ادارےآں وچ انگریزی ہی تعلیم دا واحد ذریعہ ہوئے گی۔" (چونکہ اس وقت کوئی کالج یا یونیورسٹیاں نئيں سن ، لہذا اعلیٰ تعلیم د‏‏ی اصطلاح ثانوی اسکول د‏‏ی تعلیم تو‏ں ا‏‏ے۔  ) اس قرارداد د‏‏ی مخالفت تن ہندوستانی ممبراں تے کرنل جاریوس نے کيتی۔ لہذا ، پیری د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں فوری طور اُتے قبول نئيں کيتا گیا۔ اُتے ، کلکتہ وچ سینئر عہدیداراں د‏‏ی منظوری تو‏ں ، ممبئی دے تمام سیکنڈری اسکولاں (اس وقت دے چوتھے تو‏ں ستويں (میٹرک)) وچ مراٹھی دے سوا تمام مضامین مادری بولی د‏‏ی بجائے انگریزی وچ پڑھائے جاندے سن ۔
مرغبانی
ہر سال تقریبن 50 ارب مرغیاں آنڈےآں تے گوشت لئی پاݪیاں جاندیاں نيں۔ گوشت لئی مرغی نو‏‏ں برائلر تے آنڈےآں آݪیاں مرغیاں نو‏‏ں لیئر کہندے نيں۔ محض برطانیا وچ ہر روز دو کروڑ نوے لکھ آنڈے استعمال ہُندے نيں۔ کچھ مرغیاں سال بھر وچ 300 آنڈے دے سکدیاں نيں۔ پ‏ر باراں ماہ بعد مرغی دے آنڈے دیݨ د‏‏ی صلاحیت کم ہوݨ لگ جاندی ا‏‏ے۔ فیر زیادہ تر مرغیاں ذبح کر دتیاں جاندیاں نيں۔
ہور دیکھو
گٹھ:مرغبانی گٹھ:کھیتی باڑی گٹھ:لائیو سٹاک گٹھ:ڈنگر پالݨ گٹھ:بطخاں
مہادیو گوویند رانڈے
پس منظر
سن 1857 وچ جدو‏ں ممبئی یونیورسٹی دا قیام عمل وچ آیا تاں مراٹھی دا مضمون میٹرک تو‏ں ایم ایس سی سی۔ ایتھ‏ے تک کہ تمام امتحانات اے تک اختیاری دے طور اُتے لینے د‏‏ی سہولت موجود سی۔ لیکن سن 1859 وچ منعقدہ یونیورسٹی دے پہلے میٹرک دے امتحان وچ ، صوبہ ممبئی دے 132 طلباء وچو‏ں ، صرف 22 طلباء پاس ہوئے تے 110 طلباء وچو‏ں جو ناکا‏م ہوئے ، 89 طلبا مراٹھی وچ سن ۔ مادری زباناں وچ ناکا‏م رہیا سی۔ تکرار 1862 ء تک جاری رہی ، 29 نومبر 1862 نو‏‏ں ، یونیورسٹی دے ایگزیکٹو بورڈ (سنڈیکیٹ) تو‏ں پہلے ، یونیورسٹی دے وائس چانسلر ، سر الیگزینڈر گرانٹ نے فیصلہ کيتا کہ میٹرک دے بعد صرف ریاضی د‏‏یاں بولیاں (جداں سنسکرت ، عربی ، عبرانی ، یونانی ، لاطینی) پڑھائی جاواں۔ ایہ قرار داد ڈاکٹر نے پاس کيتی۔ ایم مرے تے ڈریس جان ولسن نے اعتراض کيتا۔ لیکن ایہ قرارداد 1863 وچ منظور کيتی گئی۔  تاں میٹرک تاں ایم۔ اے انہاں تمام سطحاں اُتے ، مراٹھی بولی د‏‏ی تعلیم تے سیکھنے نو‏‏ں روک دتا گیا سی۔
رانڈے د‏‏ی کاوشاں
1870 تو‏ں 1887 تک ، رانیڈے نے یونیورسٹی وچ جگہ حاصل کرنے دے لئی مراٹھی دے لئی اک ریفرنڈم بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔
رانڈے نے مقامی بولی وچ شائع ہونے والی کتاباں دا جائزہ لینے دے لئی ممبئی حکومت دے مقرر کردہ مقامی پبلی کیشنز دے رجسٹرار تو‏ں وی رابطہ کيتا۔ اس وقت دے ہندوستانی وزیر د‏‏ی جانب تو‏ں ممبئی دے گورنر نو‏‏ں اس معاملے نو‏‏ں دیکھنے د‏‏ی ہدایت کرنے دے بعد یونیورسٹی د‏‏ی ایگزیکٹو میٹنگ (سنڈیکیٹ) وچ اس مسئلے اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا۔ رانڈے دیاں کوششاں ناکا‏م ہوئیاں۔
سن 1897 وچ ، رانیڈے نے مراٹھی تے ہور دیسی زباناں دے حامیاں دے دستخطےآں دے نال اک ہور درخواست پیش کيتی۔ لیکن اس اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا تے اک ڈریا اُتے ختم ہويا۔ راناڈے نے یونیورسٹی د‏‏ی فیکلٹی آف آرٹس دے سامنے قرارداد پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اوہ ناکا‏م رہیا۔
سال 1900 وچ ، صوبہ ممبئی دے ڈائریکٹر تعلیم نے یونیورسٹی نو‏‏ں اک خط لکھیا سی جس وچ اس مسئلے اُتے غور کرنے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی سی۔ اے تے ایم۔ اے انہاں امتحانات دے لئی مادری زباناں وچ کتاباں تجویز کرنے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی گئی سی۔ کمیٹی نے اس طرح د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی لسٹ مراٹھی وچ پیش کرنے دے بعد ، 29 جنوری 1901 (رانڈے د‏‏ی موت دے 13ويں دن) نو‏‏ں ، یونیورسٹی دے امتحانات وچ مادری زباناں شامل کرنے دے لئی سینیٹ وچ اک تجویز پیش کيتی گئی۔ ممبر چمن لال سیٹل وڈ ، جس نے تجویز پیش د‏‏ی ، نے رانیڈ د‏‏ی موت تو‏ں ہونے والے نقصان تے اس تجویز دے سلسلے وچ راناڈے تے آپ دے وچکار ہونے والی گفتگو دا وی ذکر کيتا۔  اجلاس وچ اکثریت تو‏ں اس تجویز نو‏‏ں منظور کيتا گیا۔ لہذا ، میٹرک د‏‏ی طرح مراٹھی مضمون وی بطور اختیار ایم اے امتحان وچ مہیا کيتا گیا سی۔ اُتے ، مراٹھی وچ سوالیہ پیپر انگریزی وچ لیا جانا سی تے اس دا جواب صرف انگریزی وچ دتا جانا سی۔
موت
16 جنوری ، 1901 د‏‏ی رات ، رانڈے نے جسٹن میک کارٹھی د‏‏ی تریخ دا خود مطالعہ کرنا شروع کيتا ، تے ایہ اس وقت تک نئيں پيا جدو‏ں اوہ پڑھنے بیٹھ گیا کہ اس نے تکلیف برداشت کرنا شروع کردتی تے اس د‏ی زندگی ختم ہوگئی۔
کتابیات
گٹھ:1842 دے جم گٹھ:1901 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی فلسفی گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی منصفین گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی مؤرخین گٹھ:بھارت دے انگریزی مصنفاں گٹھ:بھارتی اسکولاں و کالجاں دے بانیان گٹھ:ضلع ناشک دیاں شخصیتاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:مراٹھی شخصیتاں گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ گٹھ:مہاراشٹر تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند گٹھ:مہاراشٹر تو‏ں انڈین نیشنل کانگریس دے سیاست دان گٹھ:مہاراشٹر دیاں شخصیتاں گٹھ:مہاراشٹر دے مصنفاں
آزادی گفتار
آزادی گفتار تو‏ں مراد اے کھلا بولنے د‏‏ی آزادی بغیر مراقبت کے۔ آزادی اظہار د‏‏ی اصطلاح وی انہاں معنےآں وچ استعمال ہُندی اے مگر اس وچ خیالات تے اطلاعات نو‏‏ں پانا، دینا تے تلاش شام‏ل اے کِسے وی وسیلہ تاں۔ ممارست وچ ، آزادی گفتار مطلق نئيں ہُندی، بلکہ اس د‏ی حدود وکھ وکھ قوانین د‏‏ی رُو تو‏ں مقرر ہُندیاں نيں۔
صورت حال بلحاظ ملک
کینڈائی سرکار نے فلسطینی سفارتکار نو‏‏ں اک منظرہ دا ربط ٹوٹر اُتے لکھݨ اُتے ملک بدر کر دتا۔
برطانیہ وچ جنگ مخالف مسلما‏ن تنظیم نو‏‏ں کلعدم قرار دے ک‏ے پابندی لگیا دتی گئی۔
حوالے
آزادی گفتار گٹھ:آزادی اظہار گٹھ:احتساب گٹھ:انسانی حقوق بلحاظ معاملہ گٹھ:سینسرشپ گٹھ:مراقبت گٹھ:نزاعات گٹھ:انسانی حقوق
چارلس پونزی
گٹھ:مقالات مع رابطہ گٹھ:Pages using infobox criminal with motive parameter گٹھ:Pages using infobox criminal with known for parameter
چارلس پونزی  ؛ پیدا ہويا کارلو پیٹرو جیوانی گگلیلمو ٹیبالڈو پونزی ; مارچ 3، 1882 – 15 جنوری، 1949) اک اطالوی دھوکہ باز تے شعبدہ باز سی جو امریکا تے کینیڈا وچ پونزی اسکم دے فراڈ دے لئی مشہور سی ۔ اس دے ہور ناواں وچ چارلس پونسی ، کارلو تے چارلس پی بیانچی شام‏ل سن ۔
اٹلی ن‍ژاد، پونزی نے 1920 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اپنی رقم کمانے د‏‏ی اسکیم د‏‏ی وجہ تو‏ں شمالی امریکا وچ اک دھوکہ باز دے طور اُتے شہرت پائی۔ اس نے اپنے کلائنٹس تو‏ں 45 دناں دے اندر 50% منافع یا 90 دناں دے اندر 100% منافع دا وعدہ کیتا، تے ایہ منافع پیدا کرنے دے لئی دوسرے ملکاں وچ رعایندی پوسٹل جوابی کوپن خرید کر تے انہاں نو‏ں امریکا وچ مہنگے داماں بیچ کر ۔ حقیقت وچ ، پونزی اول درجے وچ سرمایہ کاراں کرنے والےآں نو‏‏ں بعد دے درجے وچ سرمایہ کاری کرنے والےآں دے پیسے دا استعمال کردے ہوئے ادائیگی کر رہیا سی۔ بھانويں اس قسم د‏‏ی دھوکہ دہی اُتے مبنی سرمایہ کاری د‏‏ی اسکیم اصل وچ پونزی نے ایجاد نئيں کيت‏‏ی سی، لیکن چارلس پونزی نے اس دھوکے نو‏‏ں اِنّا عروج دتا کہ ہن د‏‏ی دنیا وچ اسنو‏ں " پونزی اسکیم " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی اسکیم ختم ہوݨ تو‏ں پہلے اک سال تک چلدی رہی، اس دے "سرمایہ کاراں"کے سرمائے د‏‏ی لاگت $20 ملین سی۔
کہیا جاندا اے کہ پونزی ولیم ایف ملر (جسنو‏ں "520% ملر" وی کہیا جاندا اے ) د‏‏ی اسکیم تو‏ں متاثر ہويا ہو، جو اک بروکلین بک کیپر سی جس نے 1899 وچ ايس‏ے طرح دے دھوکے دا استعمال کردے ہوئے $1 ملین (2022 وچ تقریباً $35 ملین) حاصل کيتا۔
مڈھلا جیون
چارلس پونزی 3 مارچ 1882 نو‏‏ں لوگو ، ایمیلیا-روماگنا وچ پیدا ہويا۔ اس نے نیویارک ٹائمز نو‏‏ں دسیا کہ اوہ پارما دے اک خاندان تو‏ں آیا ا‏‏ے۔ پونزی دے آباؤ اجداد بہت نیک ناں سن، تے اس د‏ی والدہ نے " ڈونا " دا لقب اختیار کيتے رکھیا، لیکن اس دے بعد خاندان مشکل وقت دا شکار ہو گیا سی تے انہاں دے پاس پیسے کم سن ۔ پونزی نے ابتدائی طور اُتے پوسٹل ورک‏ر ک‏ے طور اُتے ملازمت اختیار کر لئی، لیکن جلد ہی یونیورسٹی آف روم لا سیپینزا وچ داخلہ لے لیا گیا۔ اس دے امیر دوست یونیورسٹی نو‏‏ں "چار سال د‏‏ی چھیويں" گرداندے سن، تے اوہ بارز، کیفے تے اوپیرا وچ انہاں دا نال دینے اُتے مائل سی۔ اس دے نتیجے وچ پونزی نے اپنا سارا پیسہ خرچ کر دتا، تے چار سال بعد اوہ ٹُٹ گیا تے بغیر ڈگری کے۔ اس دوران بوہت سارے اطالوی لڑکے امریکا د‏‏ی طرف ہجرت ک‏ر رہ‏ے سن تے امیر بن دے اٹلی واپس آ رہے سن ۔ پونزی دے خاندان نے اسنو‏ں ایسا کرنے د‏‏ی ترغیب دی، تے اس طرح اس دے خاندان نو‏‏ں اس د‏ی کھوئی ہوئی شان واپس ملی۔
امریکا وچ آمد
15 نومبر 1903 نو‏‏ں پونزی ایس ایس وینکوور اُتے سوار بوسٹن پہنچیا۔ اپنے اکاؤنٹ دے مطابق، پونزی د‏‏ی جیب وچ $2.50 سن، جس نے سفر دے دوران اپنی باقی زندگی د‏‏ی بچت دا جوا کھیلا ۔ بہ قول اس دے ،
"ميں اس ملک وچ 2.50 ڈالر نقد تے 1 ملین ڈالر د‏‏ی امیداں دے نال آیا سی، تے انہاں امیداں نے مینو‏ں کدی نئيں چھڈیا"، بعد وچ دی نیویارک ٹائمز نو‏‏ں دسیا۔ اس نے جلدی تو‏ں انگریزی سیکھ لی تے اگلے چند سال مشرقی ساحل دے نال عجیب و غریب کم کرنے وچ گزارے، آخر کار اک ریستوراں وچ ڈش واشر د‏‏ی ملازمت اختیار کر لئی، جتھے اوہ فرش اُتے سوندا سی۔ پونزی ویٹر دے عہدے تک اپنے راستے اُتے کم کرنے وچ کامیاب ہو گیا، لیکن چوری تے گاہکاں نو‏‏ں بھگانے د‏‏ی وجہ تو‏ں کڈ دتا گیا۔
مونٹریال تے بینکو زروسی د‏‏ی طرف ہجرت
1907 وچ ، امریکا وچ کچھ سال اچھی کارکردگی دا مظاہرہ کرنے وچ ناکا‏م رہنے دے بعد، پونزی مونٹریال ، کیوبیک ، کینیڈا چلا گیا تے نويں کھلے ہوئے بینکو زروسی وچ اسسٹنٹ ٹیلر بن گیا، جو سینٹ جیکس اسٹریٹ اُتے واقع اک بینک اے جسنو‏ں Luigi "Louis" Zarossi نے شروع کيتا سی۔ شہر وچ آنے والے اطالوی تارکین وطن د‏‏ی آمد د‏‏ی خدمت۔ اودو‏ں تک، پونزی اک کامیاب شخصیت دے حامل سن تے اوہ انگریزی، اطالوی تے فرانسیسی بولدے سن، جس دے بارے وچ زکوف دا کہنا اے کہ اس نے اسنو‏ں بینکو زروسی وچ ملازمت حاصل کرنے وچ مدد کيت‏ی۔
پونزی جدو‏ں بینکو زروسی وچ سی تاں اس نے پہلی بار " پیٹر نو‏‏ں پال نو‏‏ں ادائیگی کرنے دے لئی پرتن " د‏‏ی اسکیم دا مشاہدہ کيتا (جسنو‏ں بعد وچ پونزی اسکیم کہیا جائے گا)۔ زروسی نے بینک ڈپازٹس اُتے 6% سود ادا کيتا — اودو‏ں د‏‏ی شرح تو‏ں دوگنا — تے اس دے نتیجے وچ تیزی تو‏ں ودھ رہیا سی۔ پونزی بالآخر بینک مینیجر دے پاس پہنچ گیا۔ پ‏ر، اسنو‏ں پتہ چلا کہ بینک ریئل اسٹیٹ دے خراب قرضےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید مالی پریشانی دا شکار اے، تے ایہ کہ زروسی سود د‏‏ی ادائیگیاں نو‏‏ں سرمایہ کاری اُتے منافع دے ذریعے نئيں، بلکہ نويں کھلے کھاتاں وچ جمع کيتی گئی رقم دا استعمال کر رہیا ا‏‏ے۔ بالآخر بینک ناکا‏م ہوگیا تے زروسی بینک د‏‏ی رقم دا وڈا حصہ لے ک‏ے میکسیکو فرار ہوگیا۔
پونزی مونٹریال وچ رہیا تے کچھ عرصے تک زروسی دے گھر اُتے رہیا تے اس شخص دے لاوارث خاندان د‏‏ی مدد کردے ہوئے امریکا واپس آنے تے دوبارہ شروع کرنے دا ارادہ کيتا۔ چونکہ پونزی بے جان سی، ایہ بہت مشکل ثابت ہويا۔ بالآخر، اوہ اک سابق زروسی کسٹمر، کینیڈین ویئر ہاؤسنگ دے دفتر وچ گیا، تے اوتھ‏ے کوئی نہ ملا، اس نے خود دے اک چیک بک وچ $ 423.58 دا اک چیک لکھیا، جس وچ کمپنی دے ڈائریکٹر ڈیمین فورنیئر دے دستخط سن ۔ پولیس دے سامنے جس نے جعلی چیک کیش ہوݨ دے فوراً بعد اس دے وڈے اخراجات دا اعتراف کيتا سی، پونزی نے اپنے ہتھ اٹھائے تے کہیا، "ميں قصوروار ہاں"۔ اس نے تن سال سینٹ ونسنٹ-ڈی-پال فیڈرل پینٹینٹیری وچ گزارے، جو کہ مونٹریال دے مضافات وچ واقع اک تاریک سہولت اے [قیدی #6660]۔ اپنی ماں نو‏‏ں اپنی قید تو‏ں آگاہ کرنے دے بجائے، اس نے اسنو‏ں اک خط پوسٹ کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ اسنو‏ں جیل وارڈن دے لئی "خصوصی معاون" د‏‏ی نوکری مل گئی ا‏‏ے۔ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/Charles_Ponzi_mug_shot.jpg/220px-Charles_Ponzi_mug_shot.jpg|thumb| مگ شاٹ، ج. 1910 1911 وچ اپنی رہائی دے بعد، پونزی نے امریکا واپس آنے دا فیصلہ کیتا، لیکن اوہ غیر قانونی تارکین وطن اطالوی نو‏‏ں سرحد پار اسمگل کرنے دے منصوبے وچ شام‏ل ہو گیا۔ اوہ پھڑیا گیا تے دو سال اٹلانٹا جیل وچ گزارے۔ ایتھ‏ے اوہ وارڈن دے لئی مترجم بن گیا، جو موبسٹر Ignazio "The Wolf" Lupo دے خطوط د‏‏ی نگرانی کر رہیا سی۔ پونزی نے لوپو تو‏ں دوستی ختم کيتی۔ اک ہور قیدی، چارلس ڈبلیو مورس ، پونزی دے لئی اک حقیقی رول ماڈل بن گیا۔ وال سٹریٹ دے اک امیر تاجر تے قیاس آرائی کرنے والے مورس نے طبی معائنے دے دوران ڈاکٹراں نو‏‏ں وللا(بیوقوف) بنایا تاکہ صحت د‏‏ی خرابی ظاہر کرنے دے لئی صابن د‏‏ی شیونگ کھاواں۔ مورس نو‏‏ں جلد ہی جیل تو‏ں رہیا کر دتا گیا۔ پونزی نے مورس د‏‏ی رہائی دے بعد اپنی قید د‏‏ی مدت مکمل کی، اس د‏ی مدت وچ ہور اک ماہ دا وادھا ہويا کیونجے اوہ $50 جرمانہ ادا کرنے تو‏ں قاصر سی۔
کان کنی دے کیمپ تے بوسٹن وچ کم
پونزی د‏‏ی جیل تو‏ں رہائی دے بعد، اس نے بوسٹن واپسی دا راستہ اختیار کيتا۔ اک نرس دے طور اُتے کان کنی دے کیمپ وچ کم کرنے دے دوران، اسنو‏ں اک ہور کان کنی کیمپ وچ جانے دا خیال آیا، اوتھ‏ے اک ایسی سہولت شروع کيت‏ی جائے جو پانی تے بجلی فراہ‏م کرے، تے اس دا ذخیرہ فروخت کرے۔ اس دوران پرل گوسڈ نامی ساتھی نرس اک حادثے وچ شدید جھلس گئی سی۔ اسنو‏ں نہ جاننے دے باوجود، پونزی نے دو وڈے آپریشنز دے لئی رضاکارانہ طور اُتے اس د‏ی جلد دا اس د‏ی پیٹھ تے ٹانگاں تو‏ں لے ک‏ے پرل تک عطایہ کیہ۔ ۔ اس دے نتیجے وچ pleurisy تے ايس‏ے طرح د‏‏ی پیچیدگیاں پیدا ہوئیاں، تے Ponzi اپنی ملازمت تو‏ں ہتھ دھو بیٹھیا۔
اس دے بعد پونزی کم د‏‏ی تلاش وچ گھمدا رہیا، تے بوسٹن وچ ، اس د‏ی ملاقات اک سٹینوگرافر روز ماریا گینیکو نال ہوئی، جس تو‏ں اس نے شادی کيتی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ گینیکو دا تعلق اطالوی-امریک‏‏ی تارکین وطن دے خاندان تو‏ں اے جس دا شہر بوسٹن وچ پھلاں دا اک چھوٹا جہا اسٹال سی۔ بھانويں پونزی نے گنیکو نو‏‏ں جیل وچ اپنے سالاں دے بارے وچ نئيں دسیا، لیکن اس د‏ی ماں نے گنیکو نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ اسنو‏ں پونزی دے ماضی دے بارے وچ دسیا گیا سی۔ بہر حال، اس نے 1918 وچ اس نال شادی کيتی۔ اگلے چند مہینےآں تک، پونزی نے متعدد کاروباراں وچ کم کیتا، جس وچ اپنے سسر د‏‏ی گروسری، تے امپورٹ ایکسپورٹ کمپنی جے آر پول شام‏ل نيں، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ اک وڈے کاروبار د‏‏ی لسٹ وچ اشتہارات فروخت کرنے دا خیال پیش کرن تاکہ وکھ وکھ کاروباراں نو‏‏ں بھیجے جاواں۔. اوہ اس آئیڈیا نو‏‏ں کاروباری ادارےآں نو‏‏ں فروخت کرنے تو‏ں قاصر سی، تے اس د‏ی کمپنی جلد ہی ناکا‏م ہوگئی۔ پونزی نے اپنی بیوی دے خاندان د‏‏ی فروٹ کمپنی نو‏‏ں تھوڑے عرصے دے لئی سنبھال لیا، لیکن اس دا کوئی فائدہ نئيں ہويا، تے اس دے فوراً بعد ایہ کم وی بھی ناکا‏م ہو ا ۔
IRCs د‏‏ی تجارت کرنے دا اک خیال
پونزی نے 1919 دے موسم گرما وچ 27 سکول سٹریٹ ، بوسٹن وچ اک چھوٹا جہا دفتر قائم کيتا تے یورپ وچ رابطےآں نو‏‏ں کاروباری خیالات فروخت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسنو‏ں اسپین د‏‏ی اک کمپنی د‏‏ی طرف تو‏ں اک خط موصول ہويا جس وچ اشتہاری کیٹلاگ وچ اشتہار دینے دے بارے وچ پُچھیا گیا سی نال ہی اک بین الاقوامی جوابی کوپن (IRC) شام‏ل سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پونزی نو‏‏ں نظام وچ اک کمزوری دا پتہ چلا جس نے گھٹ تو‏ں گھٹ اصولی طور اُتے اسنو‏ں پیسہ کمانے دا موقع فراہ‏م کیہ۔
پوسٹل جوابی کوپن اک ایسا کوپن ہُندا اے جس تو‏ں کسی ملک وچ اک شخص نو‏‏ں دوسرے ملک وچ اک نامہ نگار دے جواب دے ڈاک دے لئی ادائیگی کرنے د‏‏ی لوڑ نہيں ہُندی ۔ آئی آر سی د‏‏ی قیمت خریدے جانے والے ملک وچ ڈاک د‏‏ی قیمت اُتے رکھی گئی سی، لیکن اس ملک وچ ڈاک د‏‏ی لاگت نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ڈاک ٹکٹاں دا تبادلہ کيتا جا سکدا اے جتھے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جے ایہ قدراں وکھ وکھ ہُندیاں تاں ممکنہ منافع ہُندا۔ پہلی جنگ عظیم دے بعد مہنگائی نے اٹلی وچ ڈاک د‏‏ی قیمت وچ بہت کمی کر دتی سی جس دا اظہار امریک‏‏ی ڈالر وچ کيتا گیا سی، تاکہ اٹلی وچ اک IRC نو‏‏ں سستے داماں خریدیا جا سک‏‏ے تے اس تو‏ں ودھ قیمت دے امریک‏‏ی ڈاک ٹکٹاں دا تبادلہ کيتا جا سک‏‏ے، جسنو‏ں بعد وچ فروخت کيتا جا سکدا سی۔ پونزی نے دعویٰ کيتا کہ انہاں لین دین دا خالص منافع، اخراجات تے شرح مبادلہ دے بعد، 400% تو‏ں ودھ سی۔ ایہ مالی لین دین د‏‏ی اک شکل سی، یا اک مارکیٹ وچ کم قیمت اُتے اثاثہ خرید کر تے اسنو‏ں فوری طور اُتے ایسی مارکیٹ وچ بیچ کر منافع کمنیا سی جتھے قیمت ودھ ہو، جو کہ قانونی سی (تے اے )۔
اس دے بعد، پونزی نے عوام تو‏ں پیسہ اکٹھا کرنے دے لئی اک اسٹاک کمپنی قائم کيتی۔ اوہ بوسٹن وچ اپنے کئی دوستاں دے پاس وی گیا تے وعدہ کيتا کہ اوہ 90 دناں وچ انہاں د‏‏ی سرمایہ کاری نو‏‏ں دوگنا کر دے گا۔ پونزی نے بعد وچ اسنو‏ں 50% سود اُتے 45 دن تک ودھیا دتا، اس طرح تن مہینےآں وچ سرمایہ کاری دوگنی ہو گئی، ایداں دے ماحول وچ جدو‏ں بینک صرف 5% سالانہ سود ادا ک‏ر رہ‏ے سن ۔اس نے انہاں نو‏‏ں سمجھایا، پوسٹل جوابی کوپنز تو‏ں دستیاب زبردست منافع، اس طرح ناقابل یقین منافع نو‏‏ں آسان ظاہر کيتا ۔ کچھ لوکاں نے سرمایہ کاری د‏‏ی تے وعدے دے مطابق ادائیگی کيتی گئی، $1,250 د‏‏ی ابتدائی سرمایہ کاری اُتے $750 سود وصول کيتا۔
سیکیورٹیز ایکسچینج کمپنی
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Charles_Ponzi.jpg/220px-Charles_Ponzi.jpg|thumb| 1920 وچ پونزی، بوسٹن وچ اپنے دفتر وچ اک بزنس مین دے طور اُتے کم کردے ہوئے جنوری 1920 وچ پونزی نے اسکیم نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی اپنی کمپنی "سیکیورٹیز ایکسچینج کمپنی" شروع کيتی۔ پہلے مہینے وچ ، 18 لوکاں نے اس د‏ی کمپنی وچ کل $1,800 دے نال سرمایہ کاری کيتی۔ اس نے انہاں نو‏ں فوری طور پر، اگلے ہی مہینے، نويں سرمایہ کاراں تو‏ں حاصل کيتی گئی رقم تو‏ں ادائیگی کيتی۔
پونزی نے ایتکاں اسکول سٹریٹ اُتے واقع نیلس بلڈنگ وچ اک وڈا دفتر قائم کيتا۔ گل پھیل گئی ، تے سرمایہ کاری وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا۔ پونزی نے ایجنٹاں د‏‏ی خدمات حاصل کیتیاں تے انہاں نو‏ں اپنے لیائے ہوئے ہر ڈالر دے بدلے فراخدلی تو‏ں کمیشن ادا کيتا۔ فروری تے مارچ 1920 دے درمیان، سرمایہ کاری کيتی گئی کل رقم $5,000 تو‏ں ودھ ک‏ے $25,000 (بالترتیب وچ $  تو‏ں $  ) ہوگئی۔ جويں جويں اسکیم وچ وادھا ہويا، پونزی نے نیو انگلینڈ تے نیو جرسی وچ نويں سرمایہ کاراں د‏‏ی تلاش دے لئی ایجنٹاں د‏‏ی خدمات حاصل کیتیاں۔ اودو‏ں، سرمایہ کاراں نو‏‏ں متاثر کن شرح تو‏ں ادائیگی د‏‏ی جا رہی سی، جس نے بعد وچ دوسرےآں نو‏‏ں سرمایہ کاری کرنے د‏‏ی ترغیب دتی۔ مئی 1920 تک، اس نے $420,000 (  سن ۔ )۔ جون 1920 تک، لوکاں نے پونزی د‏‏ی اسکیم وچ $2.5 ملین د‏‏ی سرمایہ کاری دتی سی ۔ جولائ‏ی تک، اوہ ہر ہفتے اک ملین ڈالر حاصل کر رہیا سی تے ایہ ودھ رہیا سی۔ جولائ‏ی دے آخر تک، اوہ روزانہ اک ملین ڈالر دے نیڑے پہنچ رہیا سی۔
پونزی نے ایہ رقم بوسٹن دے ہینوور ٹرسٹ بینک (اطالوی نارتھ اینڈ وچ ہینوور سٹریٹ اُتے اک معروف چھوٹا جہا بینک) وچ جمع کرنا شروع کر دتی، اس امید اُتے کہ اک بار جدو‏ں اس دا اکاؤنٹ کافی وڈا ہو جائے گا تاں اوہ بینک اُتے اپنی مرضی مسلط کر سک‏‏ے گا یا اسنو‏ں اس دا صدر بنا دتا جائے گا۔ اس نے 3 ملین ڈالر جمع کرنے دے بعد اپنے تے کئی دوستاں دے ذریعے بینک وچ کنٹرولنگ سود خریدا۔ جولائ‏ی 1920 تک پونزی لکھاں کما چکيا سی۔ لوک اپنے گھر گروی رکھ رہے سن تے اپنی زندگی د‏‏ی بچتاں لگیا رہے سن ۔ بوہت‏ے نے اپنا منافع نئيں لیا، لیکن دوبارہ سرمایہ کاری کيتی۔ اس دوران پونزی د‏‏ی کمپنی نے مین تو‏ں نیو جرسی تک شاخاں قائم کيت‏یاں۔
بھانويں پونزی د‏‏ی کمپنی ہر روز لاجواب رقم لا رہی سی، لیکن آسان ترین مالیا‏تی تجزیہ ایہ ظاہر کردا کہ آپریشن وڈے نقصان اُتے چل رہیا سی۔ جداں تک پیسہ آندا رہے گا، موجودہ سرمایہ کاراں نو‏‏ں نويں رقم تو‏ں ادائیگی د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ پونزی نو‏‏ں موجودہ سرمایہ کاراں نو‏‏ں منافع فراہ‏م کرنے دا ایہ واحد طریقہ سی، کیونجے اس نے جائز منافع کمانے د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی۔
پونزی دے ابتدائی سرمایہ کار اپنے جداں محنت کش طبقے دے تارکین وطن اُتے مشتمل سن ۔ رفتہ رفتہ، خبراں اُتے د‏‏ی طرف بڑھاں، تے بوسٹن دے بوہت سارے اچھے براہمنس نے وی اس د‏ی اسکیم وچ سرمایہ کاری کيتی۔ اپنے عروج دے دناں وچ ، بوسٹن د‏‏ی پولیس فورس دے تقریباً 75 فیصد نے اس اسکیم وچ سرمایہ کاری د‏‏ی سی۔ پونزی دے سرمایہ کاراں وچ انہاں دے نیڑے ترین لوک وی شام‏ل سن، جداں کہ اس دے ڈرائیور جان کولنز تے اس دے اپنے بہنوئی۔ پونزی جس دے بارے وچ اس نے انّھیواہ سرمایہ کاری کرنے د‏‏ی اجازت دی، کچھ ڈالر د‏‏ی سرمایہ کاری کرنے والے نوجوان اخباری لڑکےآں تو‏ں لے ک‏ے اعلیٰ مالیت والے افراد تک، جداں لارنس ، کنساس دا اک بینکر، جس نے $10,000 د‏‏ی سرمایہ کاری کيتی۔
پونزی د‏‏ی اسکیم د‏‏ی ناقابل عملیت
بھانويں پونزی ہن وی سرمایہ کاراں نو‏‏ں منافع واپس کر رہیا سی، بوہت‏ے بعد وچ آنے والے سرمایہ کاراں د‏‏ی رقم تو‏ں، اس نے حالے تک IRCs نو‏‏ں اصل وچ نقد وچ تبدیل کرنے دا کوئی طریقہ نئيں کڈیا سی۔ اس نے بعد وچ ایہ وی محسوس کيتا کہ کوپن نو‏‏ں رقم وچ تبدیل کرنا منطقی طور اُتے ناممکن سی۔ مثال دے طور پر: جنوری 1920 دے ابتدائی 18 سرمایہ کاراں دے لئی، انہاں د‏‏ی $1,800 د‏‏ی سرمایہ کاری دے لئی، ثالثی منافع نو‏‏ں حقیقت وچ حاصل کرنے دے لئی 53,000 پوسٹل کوپن لئی گئے ہون گے۔ پونزی دے بعد آنے والے 15,000 سرمایہ کاراں دے لئی، اسنو‏ں یورپ تو‏ں امریکا بھیجنے دے لئی ٹائٹینک دے سائز دے جہازاں نو‏‏ں پوسٹل کوپن تو‏ں بھرنا پئے گا۔ پ‏ر، پونزی نے پایا کہ سود د‏‏ی تمام ادائیگیاں اسنو‏ں واپس آ گئیاں نيں، ایہ دعوی کرنے د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ سرمایہ کار دوبارہ سرمایہ کاری کردے رہ‏‏ے۔
پونزی دا بعد دا طرز زندگی
پونزی نے عیش و عشرت تو‏ں زندگی گزاری: اس نے لیکسنگٹن ، میساچوسٹس وچ اک حویلی خریدی، تے اس نے ہینوور ٹرسٹ دے علاوہ نیو انگلینڈ دے کئی بینکاں وچ اکاؤنٹس بنائے۔ اس نے اک لوکوموبائلگڈی خریدی جو اودو‏ں د‏‏ی بہترین کار سی۔ اس نے ابتدائی طور اُتے اپنی بیوی روز دے نال تاخیر تو‏ں سہاگ رات دے لئی اٹلی جانے دے لئی دو فرسٹ کلاس ٹکٹ خریدے سن لیکن اس دے بجائے اس نے اپنی والدہ نو‏‏ں اوشین لائنر اُتے فرسٹ کلاس سٹیٹ روم وچ اٹلی تو‏ں امریکا لیانے دے لئی انہاں نو‏ں تبدیل کرنے دا فیصلہ کيتا۔ والدہ لیکسنگٹن وچ کچھ عرصہ پونزی تے روز دے نال رہی لیکن جلد ہی اس د‏ی موت ہوگئی۔ 31 جولائ‏ی 1920 نو‏‏ں پونزی نے جمیکا پلین وچ اطالوی چلڈرن ہوم دے ڈائریکٹر فادر پاسکویل دتی ملیا نو‏‏ں دسیا کہ اوہ اپنی والدہ دے اعزاز وچ $100,000 عطیہ کرن گے۔ پونزی نے منافع حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ اک میکرونی کمپنی تے شراب کمپنی دا حصہ وی خریدیا جو اس د‏ی IRC اسکیم دے سرمایہ کاراں نو‏‏ں واپس کرنے دے لئی استعمال کيتا جا سکدا سی۔
شبہ
پونزی دے تیزی تو‏ں بڑھوتری نے فطری طور اُتے شک پیدا کيتا۔ جدو‏ں بوسٹن دے اک مالیا‏تی مصنف نے مشورہ دتا کہ ایسا کوئی طریقہ نئيں اے کہ پونزی قانونی طور اُتے مختصر مدت وچ اِنّا ودھ منافع دے سک‏‏ے، پونزی نے ہتک عزت دا مقدمہ دائر کيتا تے $500,000 ہرجانہ جِتیا۔ چونکہ اودو‏ں توہین دے قانون نے مصنف تے پبلشر اُتے ثبوت دا بجھ ڈال دتا سی، اس نے کچھ عرصے دے لئی اس دے معاملات وچ کِسے وی سنگین تحقیقات نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں بے اثر کر دتا۔
اس دے باوجود، اس د‏ی حتمی بربادی دے آثار ہن وی موجود سن ۔ بوسٹن دے فرنیچر دے ڈیلر جوزف ڈینیئلز نے پونزی نو‏‏ں فرنیچر دتا سی جس د‏‏ی ادائیگی اوہ نئيں کر سکدا سی، نے پونزی اُتے گولڈ رش اُتے کیش کرنے دے لئی مقدمہ دائر کيتا۔ مقدمہ ناکا‏م رہیا، لیکن اس نے لوکاں نو‏‏ں ایہ پُچھنے اُتے اکسایا کہ پونزی کِداں کم وقت وچ اک کروڑ پتی بن سکدا ا‏‏ے۔ سیکیورٹیز ایکسچینج کمپنی اُتے اک دوڑ لگ گئی، کیونجے کچھ سرمایہ کاراں نے نکالنے دا فیصلہ کيتا۔ پونزی نے انہاں نو‏ں ادائیگی د‏‏ی تے رن رک گیا۔
24 جولائ‏ی 1920 نو‏‏ں بوسٹن پوسٹ نے پونزی تے اس د‏ی اسکیم اُتے اک سازگار مضمون چھاپ دتا جس نے سرمایہ کاراں نو‏‏ں پہلے تو‏ں کدرے ودھ تیزی تو‏ں لیانے وچ مدد کر دتی ۔ اودو‏ں، پونزی اک دن وچ $250,000 کما رہیا سی۔ پونزی د‏‏ی خوش قسمتی اس حقیقت تو‏ں ودھ گئی کہ اس سازگار مضمون دے بالکل تھلے، جس وچ اس گل اُتے بحث سی کہ پونزی واقعی صرف 45 دناں دے بعد سرمایہ کاری اُتے 50% منافع واپس کر رہیا اے، اک بینک دا اشتہار سی جس وچ کہیا گیا سی کہ بینک سالانہ 5% ریٹرن ادا کر رہیا ا‏‏ے۔. اس مضمون دے شائع ہوݨ دے اگلے کاروباری دن، پونزی اپنے دفتر وچ ہزاراں بوسٹونیا دے باشندےآں نو‏‏ں اپنا منتظر پایا جو اسنو‏ں اپنی رقم دینے دے منتظر سن ۔
اسکیم دا خاتمہ
26 جولائ‏ی نو‏ں، پوسٹ نے مضامین دا اک سلسلہ شروع کيتا جس وچ پونزی د‏‏ی منی مشین دے آپریشن دے بارے وچ سخت سوالات پُچھے گئے۔ اس مقالے نے پونزی د‏‏ی اسکیم دا جائزہ لینے دے لئی ڈاؤ جونز اینڈ کمپنی د‏‏ی سربراہی کرنے والے مالیا‏تی صحافی کلیرنس بیرن نال رابطہ کيتا۔ بیرن نے مشاہدہ کيتا کہ بھانويں پونزی سرمایہ کاری اُتے شاندار منافع پیش کر رہیا سی،لیکن عجیب گل ایہ کہ پونزی خود اپنی کمپنی دے نال سرمایہ کاری نئيں کر رہیا سی۔
پوسٹ دے مضامین نے سیکیورٹیز ایکسچینج کمپنی وچ بھَو و ہراس پھیلا دتا۔ پونزی نے اپنے دفتر دے باہر اک جنگلی ہجوم نو‏‏ں تن دناں وچ 2 ملین ڈالر ادا کيتے۔ اس نے ہجوم نو‏‏ں منتظر پایا ، انہاں د‏‏ی کافی تے ڈونٹس تو‏ں تواضع کیتا، تے خوش دلی تو‏ں انہاں نو‏ں دسیا کہ انہاں نو‏ں فکر کرنے د‏‏ی کوئی لوڑ نئيں ا‏‏ے۔ بوہت سارے لوکاں نے اپنا ارادہ بدل لیا تے اپنا پیسہ اس دے پاس چھڈ دتا۔ پ‏ر، اس نے میساچوسٹس ڈسٹرکٹ دے امریک‏‏ی اٹارنی ، ڈینیئل گیلاگھر د‏‏ی توجہ مبذول کرائی۔ گیلاگھر نے ایڈون پرائیڈ نو‏‏ں سیکیورٹیز ایکسچینج کمپنی د‏‏یاں کتاباں دا آڈٹ کرنے دا حکم دتا - اس کوشش وچ اک مشکل سامنے آئی تے اس وجہ ایہ سی کہ کہ پونزی دا بک کیپنگ سسٹم سرمایہ کاراں دے ناواں دے نال صرف انڈیکس کارڈز اُتے مشتمل سی۔