cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غیرت ولدرس
مڈھلا جیون
اتریخت دے دوران وچ قیام وچ اس نے ہیلتھ انشورنس انڈسٹری وچ کم کيتا۔ اس دے شوق نے اسنو‏ں نیدرلینڈز د‏‏ی پیپلز پارٹی فار ڈیموکریسی دا تقریر نویس بنا دتا۔ اس نے باضابطہ طور اُتے اپنے سیاسی سفر دا آغاز پارٹی لیڈر فریٹس بولکیسٹین دے لئی بطور پارلیمانی معاون کيتا، خصوصاً خارجہ پالیسی وچ ۔ ایتھ‏ے اس نے سنہ 1990ء تو‏ں 1998ء تک کم کيتا تے اس دوران وچ کثرت تو‏ں بیرونی ملک دے اسفار کیتے۔ خصوصاً مشرق وسطی جداں ایران، شام، عمان، مصر تے اسرائیل دے اسفار کیتے۔ بولکیسٹین ڈچ سماج وچ آنے والے مہاجرین اُتے بولنے والا پہلا سیاست داں ا‏‏ے۔ اس نے مسلم مہاجرین اُتے خاص طور اُتے نشانہ سادھا۔ اس نے ویلڈرس د‏‏ی نہ صرف خیالی رہنمائی د‏‏ی بلکہ اس دے اندر تصادمی انداز تکلم وی پیدا کيتا۔
ذا‏تی زندگی
10 نومبر 2004ء نو‏‏ں بیگ وچ دو مشتبہ حملہ آور اک عمارت دے اک گھنٹہ دے محاصرہ دے بعد گرفتار ہوئے۔ اوہ تن گرینیڈز جداں ہتھیار تو‏ں مسلح سن تے انہاں اُتے ویلڈرس تے اک ساتھی ایم پی ایان ھرصی علی دے قتل د‏‏ی ساز باز دا الزام سی۔ ڈچ محکمہ سراغرسانی جنرل انٹیلجینس تے سکیورٹی سروس دے مطابق اوہ تِناں ہوفستاد نیٹورک (Hofstadgroep) نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں دناں مسلسل دھمکیو‏ں د‏‏ی وجہ تو‏ں ولڈرز سخت حفاظت وچ رہندے سن ۔ ستمبر 2007ء نو‏‏ں ولڈرز نو‏‏ں 100 دھمکی بھرے ای میل بھیجنے دے جرم وچ اک عورت نو‏‏ں اک سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ سنہ 2009ء وچ روٹرڈیم دے اک ریپر نو‏‏ں اک ریپ دے نغمہ وچ ولڈرز نو‏‏ں دھمکانے دے پاداش وچ 80 گھینٹے د‏‏ی سماجی خدمت تے دو ماہ جیل د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ سنہ 2008ء وچ ولڈرز نیدرلینڈز دا سب تو‏ں زیادہ دھمکی وصول کرنے والا سیاست دان بنیا۔
اپنی اسلام دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ولڈرس ذا‏تی زندگی وچ اچھوت شخص بن گیا۔ اوہ مستقل طور اُتے چھ سادہ لباس وچ پولس محافظین دے محاصرہ وچ رہنے لگیا تے کسی نو‏‏ں وی بغیر مشورے، تحقیق تے حفاظت دے ملنے د‏‏ی اجازت نئيں ہُندی سی۔ اوہ ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں دتے گئے اک بلٹ پروف گھر وچ رہندا اے جس د‏‏ی نگرانی وچ ہمہ وقت پولس تعیینات رہندی ا‏‏ے۔ اوہ گھر تو‏ں پارلیمان وچ اپنے دفتر تک سخت پولس محاصرہ وچ بلٹ پروف جیکٹ پہن کر جاندا ا‏‏ے۔ اس دا دفتر ڈچ پارلیمان وچ سب تو‏ں وکھ اک کونہ وچ واقع اے تاکہ کسی وی حملہ آور دے لئی اس تک پہنچنے دا صرف اک ہی راستہ رہے جسنو‏ں محافظین آسانی تو‏ں پھڑ سکدے نيں۔ اک ہنگرین خاتون ڈپلومیٹ کرسٹینا ویلڈرس تو‏ں اس د‏ی شادی ہوئی جس تو‏ں اوہ سکیورٹی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہفتہ وچ صرف اک بار ہی ملدا ا‏‏ے۔ اس دے مطابق اس د‏ی زندگی د‏‏ی ایسی حالت اے کہ اوہ کسی کٹر دشمن دے لئی وی ایسی زندگی د‏‏ی تمنا نہ کرے۔
جنوری 2010ء وچ اک ڈچ مجلہ ایچ پی-ڈی ٹچڈ د‏‏ی صحافی کرین گیورسٹین نے سکیورٹی دے تعلق تو‏ں اک بہت ہی دردناک انکشاف کيتا۔ اس نے اپنا حلیہ بدل ک‏ے چار ماہ ولڈرز دے نال گزارے۔ اوہ پی وی وی پارٹی دے اک اندرونی رکن دے طور اُتے کم کر رہ‏ی سی۔ اسنو‏ں بغیر کسی تحقیق تے چیک اپ دے بلا روک ٹوک ولڈرز تک رسائی حاصل سی۔ اس کارروائی دے متعلق چھپے پہلے مضمون د‏‏ی سرخی سی "ميں اسنو‏ں مار سکدی سی"۔ اس دے مطابق اس دے پاس ولڈرز نو‏‏ں مارنے دے درجناں مواقع سن ۔ جولائ‏ی 2010ء وچ ولڈرز نے شکایت کیت‏‏ی کہ اس د‏ی سکیورٹی ناکافی ا‏‏ے۔
جون 2011ء ویلڈرس دے ذا‏تی مالیات دا انکشاف ہويا کہ اک سال پہلے اس نے اک ذا‏تی کمپنی بنائی اے جس د‏‏ی اطلاع ایوان نمائندگان تے عوامی ریکارڈ وچ دینا ضروری سی مگر اس نے نئيں دی۔
وہ سنہ 1990ء تو‏ں ہی اپنے بال رنگواندے سن مگر ہن سکیورٹی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسا نئيں کر پاندے نيں۔
مذہبی خیالات
ولڈرز اک لاادری یعنی اِس عقیدے دا حامِل اے کہ مادّی وجود دے علاوہ خُدا یا کِسی وجود دا عِلم محال ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دا کہنا اے کہ مسیحی میرے اتحادی نيں کیونجے بنیادی طور اُتے اوہ وی ایہی چاہندے نيں۔
حوالے
گٹھ:گیرت وائلڈرز گٹھ:1963 دے جم گٹھ:آزادئ اظہار دے فعالیت پسند گٹھ:اسلام دے نقاد گٹھ:اکیہويں صدی دے ڈچ سیاست دان گٹھ:انڈونیشی نژاد ڈچ شخصیتاں گٹھ:اوپن یونیورسٹی (نیدرلینڈ) دے فضلا گٹھ:ایوان نمائندگان (نیدرلینڈ) دے ارکان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پارٹی فار فریڈم گٹھ:پارٹی فار فریڈم دے سیاست دان گٹھ:تعدد سبھیاچار دے نقاد گٹھ:سابقہ رومن کاتھولک گٹھ:نیدرلینڈ وچ اسلام گٹھ:نیدرلینڈ وچ بلدیہ کاؤنسلر گٹھ:نیدرلینڈز د‏‏ی سیاسی جماعتاں دے رہنما گٹھ:نیدرلینڈز وچ آزاد سیاست دان گٹھ:نیدرلینڈز وچ اسلام د‏‏ی مخالفت گٹھ:یورپی اتحاد دے نقاد گٹھ:ڈچ بانیان سیاسی جماعت گٹھ:ڈچ دستاویزی فلم پروڈیوسر گٹھ:ڈچ دستاویزی فلم ساز گٹھ:ڈچ دستاویزی فلم ہدایت کار گٹھ:ڈچ سیاسی مصنفاں گٹھ:ڈچ سیاسی نظریہ ساز گٹھ:ڈچ فعالیت پسند گٹھ:ڈچ لاادری گٹھ:ڈچ مرد مصنفاں گٹھ:ڈچ مرد منظر نویس گٹھ:ڈچ منظر نویس گٹھ:ڈچ نقاد گٹھ:اسلامیت دے نقاد
پرتاب (اخبار)
پرتاب برطانوی راج وچ ۳۰ مارچ ۱۹۱۹ء نو‏‏ں لاہور تو‏ں جاری ہوݨ والا اردو بولی دا اک روزنامہ اخبار سی جس دے مدیر مہاشے کرشن سن ۔ انہاں دا تعلق وزیر آباد، ضلع گوجرانوالہ تو‏ں سی۔ مہاشے کرشن ہندوواں وچ پہلی شخصیت سن جنہاں نے اداریہ نگاری وچ کمال پیدا کيتا تے نہایت مدلل اداریے لکھے۔ جس وقت پرتاب جاری ہويا، پنجاب وچ سیاسی بے چینی دا دور دورہ سی۔ پرتاب وی قومی زاویہ نگاہ د‏‏ی عکاسی کرنے لگا۔ حالے اسنو‏ں نکلے چند دن ہوئے سن کہ ۱۸ اپریل ۱۹۱۹ء نو‏‏ں مہاشے کرشن گرفتار ہو گئے تے انہاں دے نال پرتاب وی بند ہو گیا۔ ۱۹۲۰ء وچ رہائی ملی تاں اخبارفیر جاری ہويا تے دو مہینے بعد اس د‏ی ضمانت ضبط ہو گئی۔ مہاشے کرشن آریہ سماجیاں دے راہنما سن تے سوامی شردھانند دے دستِ راست سن ۔ لاہور تو‏ں پرتاب دے علاوہ پرکاش دے ناں تو‏ں اک ہفت روزہ اخبار وی کڈدے سن تے دونے اخبار آریہ سماج تحریک دے پُر جوش ترجمان تے انڈین نیشنل کانگریس دے حامی سن ۔
۱۹۱۹ء وچ اس د‏ی اشاعت ۲۶۸۷ تے سالانہ چندہ ۶ روپے سی۔ ۱۹۲۲ء وچ اشاعت ۳۵۰۰ تے سالانہ چندہ ۱۸ روپے سی۔
حوالے
گٹھ:بھارت وچ 1919ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت وچ ۱۹۱۹ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات گٹھ:پاکستان وچ شائع ہوݨ والے اردو اخبارات
ریاست سچن
ریاست سچن (સચીન રિયાસત) ہندوستان دے عہد استعمار وچ بمبئی پریزیڈنسی د‏‏ی سورت ایجنسی دے تابع اک نوابی ریاست سی۔ سورت ایجنسی تو‏ں پہلے ایہ ریاست خاندیش ایجنسی وچ آندی سی۔ اس دا پایہ تخت سچن سی جو اس وقت بھارتی صوبہ گجرات دے ضلع سورت دے انتہائی جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔
تریخ
6 جون 1791ء نو‏‏ں ریاست سچن قائم ہوئی۔ گوکہ رعایا وچ پچاسی فیصد آبادی ہندو سی لیکن ریاست دے حکمران سنی مسلما‏ن سن ۔ انہاں حکمراناں دا تعلق ریاست جنجیرہ دے شیدی شاہی سلسلہ تو‏ں سی۔ شیدی نسل افریقی نژاد سی۔
برطانیہ دے زیر نگین آنے تو‏ں پہلے ریاست سچن مرہٹہ پیشوا دے تحفظ وچ سی۔ سنہ 1829ء وچ ریاست دیوالیہ ہوئے گئی، ہور 1835ء تو‏ں 1864ء تک ایہ ریاست برطانوی سول انتظامیہ دے ماتحت وی رہی۔ ریاست د‏‏ی اپنی فوج، سکہ تے اسٹامپ پیپر سن ہور اک ریاستی طائفہ وی سی جس وچ افریقی نژاد افراد رکھے گئے سن ۔
ہندوستانی سینما د‏‏ی ابتدائی مشہور اداکارہ تے ہندوستان د‏‏ی پہلی خاتون فلمی ہدایت کار فاطمہ بیگم (1892ء – 1983ء) د‏‏ی شادی مبینہ طور اُتے ریاست سچن دے نواب شیدی ابراہیم محمد یاقوت خان سوم تو‏ں ہوئی سی۔ اُتے اہل خاندان اس گل تو‏ں انکار کردے نيں، انہاں دا کہنا اے کہ نواب تے فاطمہ بیگم د‏‏ی شادی یا معاہدہ دا ہور نواب صاحب نے سلطانہ، زبیدہ تے شہزادی نو‏‏ں اپنے بچے تسلیم کيت‏‏ا ہوئے اس دا کوئی ریکارڈ موجود نئيں ا‏‏ے۔ فاطمہ بیگم د‏‏ی بیٹی سلطانہ ہندوستان د‏‏ی ابتدائی فلماں دا مقبول چہرہ سن جدو‏ں کہ دوسری بیٹی زبیدہ ہندوستان د‏‏ی پہلی بولدی فلم عالم آرا د‏‏ی مرکزی اداکارہ رہی سی۔
ریاست سچن دے آخری حکمران نواب شیدی ابراہیم محمد یاقوت خان سوم نے 8 مارچ 1948ء نو‏‏ں بھارت ڈومینین وچ انضمام دے معاہدہ اُتے دستخط کیتے۔ بعد وچ ایہ ریاست بمبئی صوبہ دے ضلع سورت دا حصہ بن گئی۔ تقسیم ہند دے بعد زبیدہ بھارت ہی وچ رہی جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی بہن سلطانہ پاکستان چلی گئی۔ اوتھ‏ے شادی دے بعد انہاں دے ایتھ‏ے جمیلہ رزاق پیدا ہوئیاں جو 1950ء د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں 1960ء د‏‏ی دہائی دے وسط تک پاکستان د‏‏ی مشہور اداکارہ سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1791ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:1948ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:ضلع سورت گٹھ:گجرات د‏‏ی نوابی ریاستاں گٹھ:ہندستان د‏‏ی مسلم نوابی ریاستاں گٹھ:برصغیر
زلیخا بیگم
thumb|زلیخا بیگم د‏‏ی قبر زلیخا بیگم (وفات: 9 اپریل 1943ء) آزادی ہند د‏‏ی کارکن تے مولا‏نا ابو الکلام آزاد دی شریک حیات سن۔‌ آپ نو‏‏ں بیگم ابوالکلام آزاد دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
حالات زندگی
1942ء وچ جدو‏ں مولا‏نا نو‏‏ں اک سال د‏‏ی سزا ہوئی تاں زلیخا بیگم نے مہاتما گاندھی نو‏‏ں لکھیا سی، اوہ لکھدی نيں
زلیخا بیگم دے بارے وچ مولا‏نا عبدالماجد دریابادی اک رسالے وچ لکھدے نيں کہ
مولا‏نا عبدالماجد دریابادی اگے لکھدے نيں
وفات
زلیخا بیگم 1940ء وچ تپ دق دا شکار ہوگئياں سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی وفات 9 اپریل 1943ء نو‏‏ں ہوئی تے انہاں نو‏‏ں کولکات‏ا دے ناخدا مسلم قبرستان وچ دفنایا گیا۔
حوالے
گٹھ:آزادی ہند دے فعالیت پسند
دزد دل قادین
دزد دل قادین ( دزددل قادین، فارسی تو‏ں دزد دل دا مطلب اے "دلاں دا چور"؛ 1825 – 18 اگست 1845) سلطنت عثمانیہ دے سلطان عبدالمجید اول د‏‏ی تیسری بیوی سی۔
زندگی
دزد دل قادین 1825 وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہ عبدالمجید نو‏‏ں انہاں د‏‏ی والدہ بیزمیلیم سلطان نے پیش کيت‏‏ی۔ اس نے 1839 وچ عبدالمجید نال شادی کيتی، تے اسنو‏ں "تیسرے قدن" دا خطاب دتا گیا۔  31 مئی 1840 نو‏ں، اس نے پرانے چراغ محل وچ عبدالمجید دے پہلے بچے تے بیٹی، میوہبی سلطان نو‏‏ں جنم دتا۔ شہزادی دا انتقال 9 فروری 1841 نو‏‏ں ہويا۔
13 اکتوبر 1841 نو‏ں، اس نے پرانے بیکشتاش محل وچ جڑواں بچےآں، نیئر سلطان تے منیرہ سلطان نو‏‏ں جنم دتا۔ شہزادیاں دو سال بعد 18 دسمبر 1843 نو‏‏ں انتقال کر گئياں
17 اگست 1843ء نو‏ں، اس نے اپنے چوتھے بچے، کیمائل سلطان نو‏‏ں اولڈ بیلربی پیلس وچ جنم دتا۔ 23 فروری 1845 نو‏ں، اس نے توپکپی محل وچ اپنے پنجويں بچے، سمیع سلطان  نو‏‏ں جنم دتا۔ شہزادی دو ماہ بعد 18 اپریل 1845ء نو‏‏ں انتقال کر گئی
چارلس وائٹ، جنہاں نے 1843ء وچ استنبول دا دورہ کیا، اس دے بارے وچ تھلے لکھے لکھیا: تیسرا۔۔ اوہ خوبصورتی دے لئی قابل ذکر اے، تے اس دے مغرور تے بے راہ روی دے لئی وی کم نئيں۔ دزد دل نو‏‏ں اس دے ساتھی ساتھی اس دے برے اخلاق د‏‏ی وجہ نال نفرت کردے سن ۔ اوہ بہت مغرور سی تے حرم وچ سب دے نال برا سلوک کردی سی۔
موت
سجے|thumb|238x238px| Düzdidil د‏‏ی دعائیہ کتاب جو اس وقت تیار کيتی گئی سی جدو‏ں اوہ تپ دق د‏‏ی وبا وچ پئی سی۔ دزد دل استنبول وچ پھیلنے والی تپ دق د‏‏ی وبا دا شکار ہو گیا سی۔ اس دے لئی 1844 دے آس پاس اک پرتعیش سجی ہوئی دعائیہ کتاب تیار کيتی گئی سی۔ جداں کہ اس دے عہدے دے لئی موزاں سی، دعائیہ کتاب وڈی خوبصورتی تو‏ں آراستہ سی۔
اس دا انتقال 18 اگست 1845ء نو‏‏ں ہويا، تے انہاں نو‏ں استنبول د‏‏ی نويں مسجد وچ شاہی سوانیاں دے مقبرے وچ دفن کيتا گیا۔  کیمائل سلطان د‏‏ی عمر صرف دو سال سی جدو‏ں دزدیل دا انتقال ہوگیا۔ اسنو‏ں سلطان عبدالمجید د‏‏ی اک ہور بیوی، پیرستو کدن،  نے گود لیا سی، جو اس دے سوتیلے بھائیاں، سلطان عبدالحمید ثانی وچو‏ں اک گود لینے والی ماں وی سن۔
حوالے
گٹھ:ترکی وچ تپ دق تو‏ں اموات گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ تپ دق تو‏ں اموات گٹھ:انیہويں صدی وچ تپ دق تو‏ں اموات گٹھ:غلام گٹھ:1845 دیاں موتاں گٹھ:1825 دے جم گٹھ:مضامین جنہاں وچ ترکی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
آمیدیو مودیجانی
آمیدیو مودیجانی اک اطالوی مصور تے مجسمہ ساز سی جو بنیادی طور اُتے فرانس وچ کم کردا سی۔ اوہ اک جدید انداز وچ پورٹریٹ تے عریاں دے لئی جانیا جاندا اے جس د‏‏ی خصوصیت چہراں، گردناں تے اعداد و شمار د‏‏ی غیر حقیقی لمبائی نال ہُندی اے جو اس د‏ی زندگی دے دوران اچھی طرح تو‏ں موصول نئيں ہوئے سن، لیکن بعد وچ اس د‏ی بہت ودھ تلاش کيتی گئی۔
حوالے
گٹھ:۱۸۸۴ دے جم گٹھ:۱۹۲۰ دیاں موتاں گٹھ:1884 دے جم گٹھ:1920 دیاں موتاں گٹھ:آمیدیو مودیجانی گٹھ:اسکول آف پیرس گٹھ:اطالوی مجسمہ ساز گٹھ:اطالوی مرد مجسمہ ساز گٹھ:اطالوی مرد مصور گٹھ:انیہويں صدی دے اطالوی مصور گٹھ:ویہويں صدی دے اطالوی مصور گٹھ:ویہويں صدی وچ تپ دق تو‏ں اموات گٹھ:تسکانہ دے مصور گٹھ:فرانس وچ تپ دق تو‏ں اموات گٹھ:انیہويں صدی دے مجسمہ ساز گٹھ:ویہويں صدی دے مجسمہ ساز گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:یہودی فنکار گٹھ:جدید مجسمہ ساز
امینہ سلطان (دختر عبد العزیز اول )
امینہ سلطان (امینہ سلطان ; ۲۴ اگست ۱۸۷۴ء - ۳۰ جنوری ۱۹۲۰ء) اک عثمانی شہزادی سی، جو عثمانی سلطان عبدالعزیز تے نسرین قادن د‏‏ی دھی سی۔
مڈھلا جیون
ایمن سلطان ۲۴ اگست ۱۸۷۴ء نو‏‏ں دولمابہچے محل وچ پیدا ہوئیاں۔  انہاں دے والد سلطان عبدالعزیز سن، جو سلطان محمود دوم تے پرتیونیال سلطان دے بیٹے سن تے انہاں د‏‏ی والدہ نسرین قادین سی، جو راج پُتر(شہزادہ) اسماعیل زیو بارکے د‏‏ی دھی سی۔   اوہ اپنے والد د‏‏ی سب تو‏ں چھوٹی دھی تے ماں د‏‏ی دوسری اولاد سی۔ انہاں دا ناں انہاں دے والد د‏‏ی پچھلی شادی تو‏ں انہاں د‏‏ی سوتیلی بہن دے ناں اُتے رکھیا گیا سی، جو بچپن وچ ہی مر گئی سی۔ اوہ شہزادے محمد شوکت د‏‏ی چھوٹی بہن سی۔
ان دے والد عبدالعزیز نو‏‏ں اس دے وزرا نے ۳۰ مئی ۱۸۷۶ء نو‏‏ں معزول کر دتا، انہاں دا بھتیجا مراد پنجم سلطان بن گیا۔ اگلے دن انہاں نو‏ں فریئے پیلس منتقل کر دتا گیا۔ عبدالعزیز دے وفد د‏‏ی سواݨیاں ڈولماباہی محل چھڈنا نئيں چاہندی سی۔ چنانچہ انہاں نو‏ں ہتھ تو‏ں پھڑ کر فریئے محل وچ بھیج دتا گیا۔ اس عمل وچ سر تو‏ں پیر تک انہاں د‏‏ی تلاشی لی گئی تے انہاں تو‏ں قیمتی ہر چیز کھو لی گئی۔ 4 جون ۱۸۷۶ء نو‏ں، عبدالعزیز پراسرار حالات وچ انتقال کر گئے۔
ان د‏‏ی والدہ دا انتقال کچھ دناں بعد، ۱۱ جون ۱۸۷۶ن نو‏‏ں ہويا، جدو‏ں امینہ سلطان حالے دو سال د‏‏ی نئيں ہوئی سی، انہاں دے وڈے بھائی ولی عہد راج پُتر(شہزادہ) یوسف عزالدین نے انہاں نو‏ں اپنے گھر وچ پالیا سی۔
شادی
۱۹۰۱ء وچ ، عبدالحمید نے سلطان مراد پنجم د‏‏ی دو بیٹیاں، شہزادی خدیجہ سلطان تے فہیمہ سلطان دے نال مل ک‏ے جہیزاور شادی دا اہتمام کيتا۔ ستائیہہ سال د‏‏ی عمر وچ ، انہاں د‏‏ی شادی محمد شریف پاشا تو‏ں ۳ ستمبر ۱۹۰۱ء نو‏‏ں یلدز محل وچ ہوئی۔   محمد شریف پاشا اک عالم سن جو مشرقی تریخ تے ادب تو‏ں واقف سن، اوہ اپنے تراجم دے لئی مشہور سن ۔ جوڑے نو‏‏ں کارسیکاپی وچ واقع محمد صادق پاشا دا محل دتا گیا۔
موت
ایمن سلطان دا انتقال ۳۰ جنوری 1920 نو‏‏ں پینتالیس سال د‏‏ی عمر وچ استنبول وچ ہويا، تے انہاں نو‏ں سلطان محمود دوم، دیوانولو، استنبول دے مقبرے وچ دفن کيتا گیا۔
ڈیجیٹل صحافت
آن لائن جرنلزم یا نیو میڈیا دے ناواں تو‏ں معروف ڈیجیٹل جرنلزم یا ڈیجیٹل صحافت اک ایسا شعبہ اے جتھ‏ے ادارتی مواد انٹرنیٹ دے ذریعے تقسیم کیتا جاندا ا‏‏ے۔ تحریر، سمعی تے بصری مواد دے ذریعے پیش د‏‏ی جانے والی خبراں، تجزیے، فیچرز ڈیجیٹل میڈیا ٹیکنالوجی دے ذریعے وزیٹرز تک پہنچائے جاندے نيں۔
شعبہ صحافت دے اس نويں میڈیم دا فائدہ ایہ اے کہ ماضی وچ انتہائی مہنگا کم سمجھ‏‏ے جانے والا ابلاغ انتہائی قلیل لاگت تو‏ں بہت دور تک بآسانی پہنچایا جا سکدا ا‏‏ے۔ ماضی وچ اخبارات، مجلاں، ریڈیو تے ٹیلی ویژن د‏‏ی دسترس وچ موجود اطلاعات ڈیجیٹل صحافت دے ذریعے ہن جلد تے زیادہ سہولت تو‏ں وزیٹرز تک پہنچائی جا سکدیاں نيں۔
1970ماں ٹیلی ٹیکسٹ دے ناں تو‏ں یودے ميں متعارف ہونے والا ٹول ڈیجیٹل صحافت دا نقطہ آغاز تسلیم کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اک نظام سی جس وچ صارف نو‏‏ں موقع دتا جاندا سی کہ اوہ پہلے کیہڑی اسٹوری دیکھنا یا پڑھنا چاہندا ا‏‏ے۔ ٹیلی ٹیکسٹ دے ذریعہ مہیا د‏‏ی جانے والی معلومات مختصر مگر فوری ہويا کردیاں سن۔ ورٹیکل بلیکنگ انٹرویل یا وی بی آئی دے ناں تو‏ں معروف ٹیلی ویژن سگنلز فریم دے ذریعے معلومات د‏‏ی ترسیل کيتی جاندی سی۔
پریسٹل دنیا دا اوہ پہلا نظام سی جس دے ذریعے ویڈیوٹیکس د‏‏ی تخلیق عمل وچ آئی۔ 1979 وچ متعدد برطانوی اخبارات مثلا فنانشل ٹائمز نے اپنی اسٹوریز آن لائن مہیا کرنا شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ صارفین د‏‏ی ضروریات پوری نہ کر سکنے دے سبب ویڈیوٹیکس 1986 وچ ختم ہو گیا سی ۔ اسی دوران امریک‏‏ا وچ ویوٹورن، د‏‏ی کم تے گیٹ وے وغیرہ شروع ہوئیاں اُتے ایہ وی 1986 تک بند ہو چکیاں سن۔
1980 دے اختتام تے 1990 دے ابتدا بلیٹن بورڈ سسٹم متعارف کیتا گیا۔ بی بی سی سافٹ ویئر تے ٹیلی فون موڈیمز دے ذریعہ متعدد چھوٹے اخبارات نے آن لائن نیوز سرور شروع کيتی۔
آن لائن نیوز ویب سائٹس نے  تو‏ں کم شروع کیتا۔ مبینہ طور اُتے شمالی کیرولینا دے امریکی اخبار دی نیوز اینڈ آبزرور نے نینڈو دے ناں تو‏ں آن لائن خبراں د‏‏ی فراہمی شروع کيتی۔ 1994 وچ پہلے کمرشل ویب براؤزر نیٹ اسکیپ تے 1995 وچ انٹرنیٹ ایکسپلورر دے متعارف ہونے والے نو‏‏ں ڈیجیٹل جرنلزم وچ اضافے دا وقت تسلیم کیتا جاندا ا‏‏ے۔ 1996 تک متعدد ابلاغی ادارے آن لائن شکل اختیار کر چک‏‏ے سن ۔ اس مرحلہ اُتے ادارتی مواد اخبار، ریڈیو یا ٹیلی ویژن دے لئی تیار شکل وچ ہی انٹرنیٹ اُتے پیش کیتا جاندا سی ۔
اے او ایل تے یاہو د‏‏ی صورت جلد ہی نیوز ایگری گیٹرز سروسز متعارف کرائی گئياں جو خبراں تو‏ں متعلق پلیٹ فارم تو‏ں مواد جمع ک‏ر ک‏ے صارف نو‏‏ں فراہ‏م کیہ کردے۔ 1995 وچ سیلون متعارف ہويا۔ 2001 وچ امریکن جرنلزم ریویو نے سیلون نو‏‏ں دنیائے انٹرنیٹ دا پہلا نمایاں پلیٹ فارم قرار دتا جس نے ڈیجیٹل صحافت نو‏‏ں اک قدم اگے ودھایا۔
ڈیجیٹل صحافت د‏‏ی انفرادیت
ڈیجیٹل صحافت د‏‏ی ابتدا دے کچھ ہی عرصہ وچ بلاگنگ تے اسی شعبہ د‏‏ی ہور اصناف وی متعارف ہو چکیاں سن۔ پہلے تو‏ں صحافت تو‏ں وابستہ افراد یا لکھنے وچ دلچسپی رکھنے والے نويں افراد نے بلاگنگ نو‏‏ں ابلاغ دا ذریعہ بنایا جس نے تیزی تو‏ں صارفین د‏‏ی توجہ حاصل کيتی۔ روايتی میڈیا دے برعکس پورا دن ہر لمحہ اپ ڈیٹ ہونے والی معلومات بروقت صارف تک پہنچ ک‏ے اسنو‏ں بہتر انداز وچ باخبر رکھدی نيں ایہ ڈیجیٹل صحافت د‏‏ی بنیادی خوبیاں وچو‏ں اک تصور کيتی گئی۔ اِنّا ہی نئيں بلکہ پیش د‏‏ی جانے والی معلومات د‏‏ی تفصیل تے متعدد ذرائع تو‏ں اس د‏ی دستیابی نے اوہ کمی وی پوری د‏‏ی جو ہور میڈیمز پوری نئيں ک‏ر سکدے سن ۔ ڈیجیٹل صحافت نے معلومات اُتے تو‏ں کارپوریٹ تے حکومتی کنٹرول نو‏‏ں وی ختم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔
اخبارات جگہ د‏‏ی تنگی تے مخصوص وقت اُتے شائع ہُندے سن ۔ ریڈیو تے ٹیلی ویژن زیادہ تو‏ں زیادہ معلومات نو‏‏ں سامع تے ناظر تک پہنچانے دے چکر وچ انہاں نو‏ں بہت مختصر کر دیندے سن لیکن ڈیجیٹل صحافت نے ناصرف بروقت معلومات مہیا کيتیاں بلکہ صارف نو‏‏ں ایہ سہولت وی فراہ‏م د‏‏ی اوہ اپنے مطلب کيت‏‏ی معلومات پوری تفصیل تو‏ں حاصل کر سک‏‏ے۔
پاکستان وچ ڈیجیٹل صحافت
1990 د‏‏ی دہائی د‏‏ی ابتدا وچ انٹرنیٹ پاکستان وچ متعارف کیتا گیا جس دے بعد تو‏ں آئی سی ٹی یا انفارمیشن اینڈ کیمونیکیشن ٹیکنالوجی تیزی تو‏ں فروغ پانے والی صنعتاں وچ نمایاں رہیا۔ 2001 وچ محض اک اعشاریہ تن فیصد پاکستان انٹرنیٹ تک رسائی رکھدے سن اُتے آئندہ پنج برساں وچ اس وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا تے 2006 تک ایہ تعداد ودھ ک‏ے چھ اعشاریہ پنج تے 2012 وچ کل ملکی آبادی دا دس فیصد ہو چک‏ی سی۔ اکتوبر 2018 تک پاکستان وچ براڈبینڈ انٹرنیٹ استعمال کرنے والےآں د‏‏ی تعداد انتیس اعشاریہ ست فیصد تو‏ں تجاوز کرچک‏ی سی، گویا چھ کروڑ ویہہ لکھ افراد ورلڈ وائڈ ویب تو‏ں منسلک ہو چک‏ی سن ۔ ایہ تعداد پاکستان نو‏‏ں دنیا وچ انٹرنیٹ تو‏ں منسلک ہونے والے وڈے ملکاں وچ شامل کرنے دے نال نال ملک نو‏‏ں ایشیا وچ ٹیکنالوجی حب دا خطاب وی دے چک‏ی سی۔
اسی عرصہ وچ پاکستانی اخبارات انٹرنیٹ اُتے دستیاب ہونا شروع ہوئے۔ روزنامہ جسارت تے انگریزی زبان دا اخبار روزنامہ ڈان انٹرنیٹ اُتے آنے والے اولین پاکستانی اخبارات سن ۔ روزنامہ جنگ سمیت ہور پاکستانی اخبارات وی 90 د‏‏ی دہائی دے وسط تک انٹرنیٹ دا رخ کر چک‏‏ے سن ۔ اس مرحلہ اُتے بلاگرز وی منظرعام اُتے آنا شروع ہوئے۔
اکیہواں صدی شروع ہو ک‏ے اگے بڑھی تاں پاکستان وچ موبائل فونز دے فروغ تے انٹرنیٹ د‏‏ی رسائی وچ اضافہ نے ہور افراد نو‏‏ں اس جانب راغب کیتا۔ اس مرحلہ اُتے متعدد آزاد پبلشرز سامنے آئے تے 2010-11 تک دتی نیوز ٹرائب، پاکستان ٹرائب، پروپاکستانی، ساڈی ویب، اردو پوائنٹ د‏‏ی صورت متعدد نیوز تے میگزین پورٹلز صارفین دا اعتماد حاصل کر چک‏‏ے سن ۔ ڈیجیٹل صحافت تو‏ں منسلک انہاں پلیٹ فارمز نو‏‏ں شروع کرنے والےآں وچ شاہد عباسی پہلے تو‏ں ہی شعبہ صحافت تو‏ں منسلک سن ۔ تلخابہ تے ابوشامل نامی بلاگز وی پہلے تو‏ں شعبہ صحافت تو‏ں وابستہ نعمت خان اورفہدکیہر د‏‏ی کوششاں دا حصہ سن ۔
جاں جاں انٹرنیٹ د‏‏ی رسائی وچ اضافہ ہويا ڈیجیٹل صحافت نے مخصوص شعبےآں دے لئی وی خدمات د‏‏ی فراہمی شروع کيتی۔ ایتھ‏ے وی آزاد ویب سائٹس روايتی میڈیا تو‏ں اگے رہیاں۔ اس دوران ابوشامل دے بانی فہد کیہر د‏‏ی جانب تو‏ں کرک نامہ شروع کیتا گیا جو اردو وچ کرکٹ دے موضوع اُتے پہلی ویب سائٹ بنی۔ زراعت، معیشت، تعلیم دے موضوع اُتے وی متعدد ویب سائٹس سامنے آئیاں جنہاں وچ علم د‏‏ی دنیا، ایجو ویژن وغیرہ شامل نيں۔
اکیہواں صدی د‏‏ی دوسری دہائی شروع ہوئی تاں ڈیجیٹل صحافت دے اولین افراد دے تجرباں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اس شعبہ وچ نويں تجربات کیتے گئے۔ 2015 وچ پاکستانی صحافی جمال عبداللہ عثمان نے اردو ٹرائب، 2016 وچ کالم نگار وجاہت مسعود نے اسيں سب تے اردو صحافت تو‏ں منسلک عامر ہاشم خاکوانی نے دلیل نامی ویب سائٹس دا اجرا کیا
مینگوباز، پڑھ لو نامی ویب سائٹس نے وی انٹرنیٹ صارفین د‏‏ی توجہ حاصل کيتی۔ انگریزی بولی وچ معمول تو‏ں ہٹ کر پیش کردہ موضوعات نے یوزرز نو‏‏ں متوجہ تاں کیتا لیکن مواد د‏‏ی سطحی نوعیت نے اس دا کوئی خاص اثر پیدا نہ ہونے دتا۔
پاکستان وچ ڈیجیٹل پبلشنگ
ڈیجیٹل صحافت تے بلاگنگ وغیرہ دے فروغ پانے دے نال نال روايتی میڈیا وی اس شعبہ وچ آ چکيا سی ۔ اکیہواں صدی د‏‏ی دوسری دہائی د‏‏ی ابتدا وچ روايتی میڈیا تو‏ں منسلک افراد نے ڈیجیٹل پبلشرز ایسوسی ایشن آف پاکستان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس تنظیم نے آزاد ویب سائٹس نو‏‏ں نظر انداز کیتا۔ روايتی میڈیا مالکان د‏‏ی شعبہ تو‏ں عدم واقفیت تے دلچسپی نہ ہونے نے وی اس موثر نہ ہونے دتا تے ایہ غیر علانیہ طور اُتے معطل ہو گئی۔
گٹھ:آن لائن صحافت گٹھ:اردو گٹھ:اردو صحافت گٹھ:اصناف صحافت گٹھ:انگریزی صحافت گٹھ:انٹرنیٹ گٹھ:صحافت
محیط سرخسی
المحیط فی الفروع 15 جلداں اُتے مشتمل فقہ حنفی د‏‏ی مستند کتاب اے اس دے مصنف امام سرخسى - مُحَمَّد بن مُحَمَّد بن مُحَمَّد السرخسى رضى الدَّين برهَان الاسلام الققیہ الْحَنَفِيّ الْمُتَوفَّى سنہ 544ء
حوالے
گٹھ:کتاباں گٹھ:544 دیاں موتاں گٹھ:کتب فقہ حنفی
ہندوستان وچ تصوف
ہندوستان  وچ اک ہزار سال تو‏ں زیادہ دے ارتقاء وچ  تصوف  د‏‏ی اک تریخ ا‏‏ے۔ تصوف د‏‏ی موجودگی اک سرلسٹ ادارہ رہیا اے جس نے پورے ایشیاء وچ اسلام د‏‏ی رسائی نو‏‏ں ودھایا ا‏‏ے۔ اٹھويں صدی دے اوائل وچ اسلام دے داخلے دے بعد ، دہلی سلطنت د‏‏ی ۱۰ واں تے ۱۱ ويں صدی دے دوران تے اس دے بعد باقی ہندوستان تک صوفی تصوف روایات زیادہ واضح ہوئیاں۔ ابتدائی دہلی سلطنت وچ چار تاریخی طور اُتے علیحدہ علیحدہ خانداناں دا اک اتحاد ، ترک تے افغانی ملکاں دے حکمراناں اُتے مشتمل سی۔ اس فارسی اثر و رسوخ نے جنوبی ایشیاء نو‏‏ں اسلام ، صوفی فکر ، ہ‏م آہنگی والی اقدار ، ادب ، تعلیم تے تفریح تو‏ں دوچار کيتا جس نے اج ہندوستان وچ اسلام د‏‏ی موجودگی اُتے پائیدار اثرات مرتب کیتے نيں۔ صوفی مبلغین ، سوداگ‏‏ر تے مشنری وی سمندری سفر تے تجارت دے ذریعہ ساحلی بنگال تے گجرات (بھارت) وچ آباد ہوئے۔
اسلام دا اثر
مسلمانان ۷۱۱ ء وچ عرب کمانڈر محمد بن قاسم دے تحت ، سندھ تے ملتان دے علاقےآں نو‏‏ں فتح کرکے ہندوستان وچ داخل ہوئے۔ اس تاریخی کارنامے نے جنوبی ایشیاء نو‏‏ں مسلم سلطنت نال جوڑ دتا۔ اس دے نال ہی ، ہندوستانی (ہندوستان) بحری بندرگاہاں دے نال نال تجارت تے کاروباری منصوبےآں دے لئی عرب مسلماناں دا استقبال کيتا گیا۔ خلافت دا مسلم سبھیاچار ہندوستان وچ پھیلنا شروع ہويا۔  ہندوستان نو‏‏ں بحیرہ روم د‏‏ی دنیا تے ایتھ‏ے تک کہ جنوب مشرقی ایشیاء تو‏ں جوڑنے والا ایہ تجارتی راستہ ۹۰۰ تک پرامن طور اُتے برقرار رہیا۔ اس مدت دے دوران ، عباسی خلافت (۷۵۰ – ۱۲۵۸) بغداد وچ بیٹھی سی۔ ایہ شہر تصوف کيت‏ی جائے پیدائش وی اے جنہاں وچ عبد القادر جیلانی ، حسن بصری ، تے رابعہ بصری ورگی قابل ذکر شخصیتاں نيں۔
اسلام د‏‏ی صوفیانہ روایت نے بغداد (عراق) تو‏ں لے ک‏ے فارس وچ پھیل جانے والی اہ‏م زمین حاصل کيتی ، جسنو‏ں اج کل عام طور اُتے ایران تے افغانستان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ۹۰۱ وچ ، اک ترک فوجی رہنما ، سبکتگین نے ، غزنی شہر وچ اک افغان ریاست قائم کيتی۔ انہاں دے بیٹے ،  محمود نے ۱۰۲۷ دے دوران اپنے علاقےآں نو‏‏ں ہندوستانی پنجاب دے علاقے وچ وسعت دتی وسائل تے دولت پنجاب تو‏ں منسلک ہندوستان دے شمال مغربی علاقےآں وچ ہور وسعت دے لئی غزنی دے ذخیرے وچ چلی گئی۔ گیارہويں صدی دے اوائل دے دوران ، غزنویاں نے ہندوستان د‏‏ی حدود وچ علمائے کرام د‏‏ی اک وڈی تعداد لیائی ، جس تو‏ں پہلے فارسی تو‏ں متاثر مسلم سبھیاچار دا عربی اثرورسوخ کامیاب ہويا۔ سن ۱۱۵۱ وچ ، اک ہور وسطی ایشیائی گروپ ، جسنو‏ں غوری خاندان کہیا جاندا اے ، نے غزنویاں د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ شہاب الدین غوری ، جو ترک ترک نسل دے گورنر نيں ، نے ہندوستان اُتے اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس نے غزنی دے پچھلے علاقےآں نو‏‏ں دہلی تے اجمیر تک پھیلادتا۔ ۱۱۸۶ تک ، شمالی ہندوستان متنازعہ سی۔ غزہ دربار د‏‏ی فارسی ترک روایات دے نال ملیا بغداد د‏‏ی آفاقی سبھیاچار دا اک مجموعہ نے ہندوستان وچ صوفی دانشوریت نو‏‏ں تیز کيتا۔ وسطی ایشیا تے ایران دے اسکالرز ، شاعر تے صوفیانہ ہند دے اندر مربوط ہوگئے۔ ۱۲۰۴ تک ، غوریاں نے مندرجہ ذیل شہراں وچ حکمرانی قائم کيتی: بنارس  وارانسی ، کنوج ، راجستھان اور بہار ، جس نے بنگال دے خطے وچ  مسلم حکمرانی دا آغاز کيتا۔ عربی تے فارسی عبارتاں (قرآن ، حدیث کارپس ، صوفی ادب) نو‏‏ں مقامی بولی وچ ترجمہ کرنے اُتے زور دینے تو‏ں ہندوستان وچ اسلامائزیشن د‏‏ی تحریک وچ مدد ملی۔ خاص طور اُتے پینڈو علاقےآں وچ ، صوفیاں نے اسلام نو‏‏ں مشرکانہ کثیر آبادی وچ دل کھول کر پھیلانے وچ مدد فراہ‏م کیتی۔ اس دے بعد ، اسکالرز دے وچکار عام اتفاق رائے ایہ اے کہ تریخ دے ابتدائی دور دے دوران کدی وی زبردستی وڈے پیمانے اُتے تبادلہ خیال نئيں کيتا گیا۔ ۱۲ ويں صدی دے آخر تو‏ں ۱۳ويں صدی دے درمیان ، شمالی ہندوستان وچ صوفی بھائی چارے مضبوطی تو‏ں مستحکم ہوگئے۔
دہلی سلطنت
۱۲۰۶–۱۵۲۶ د‏‏ی مدت اُتے دہلی سلطنت دا لیبل لگیا ہويا ا‏‏ے۔ اس وقت دا دائرہ پنج علیحدہ خانداناں اُتے مشتمل اے جس نے ہندوستان دے علاقائی حصےآں اُتے حکمرانی کيت‏ی اے:   مملوک یا غلام ،  خلجی ،  تغلق ،  سید  ، تے  لودی ۔ تریخ وچ ، دہلی سلطنت نو‏‏ں عام طور اُتے کامیاب مغل خاندان دے مقابلے وچ معمولی توجہ دتی جاندی ا‏‏ے۔ عروج اُتے ، دہلی سلطنت نے تمام شمالی ہندوستان ، افغان سرحد تے بنگال اُتے کنٹرول کيتا۔ اپنی سرزمین د‏‏ی سلامتی نے ہندوستان نو‏‏ں منگول فتح تو‏ں بچایا جس نے ۱۲۰۶ تے ۱۲۹۴ دے درمیان بقیہ ایشیاء نو‏‏ں دہشت گردی دا نشانہ بنایا۔ منگولاں نے خلافت عباسیاں دے راجگڑھ بغداد نو‏‏ں وی ختم کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی ، ایہ ثابت کرنے دے لئی کہ تشدد دا ایہ دور کوئی معمولی کارنامہ نئيں سی۔  جدو‏ں منگول دے حملے نے وسطی ایشیاء وچ داخل ہويا تاں فرار ہونے والے مہاجرین نے ہندوستان نو‏‏ں اک محفوظ منزل دے طور اُتے منتخب کيتا۔ اس تاریخی اقدام نو‏‏ں سمجھیا جاسکدا اے ہندوستان وچ صوفی فک‏ر ک‏ے اک قابل ذکر کائِلسٹ۔ عالم دین ، طلباء ، کاریگر تے عام لوک مملوک حکمراناں دے تحفظ وچ پہنچے جو دہلی سلطنت وچ پہلا خاندان سی۔ جلد ہی عدالت نو‏‏ں فارس تے وسطی ایشیاء وچ مختلف ثقافتاں ، مذہبیت تے ادب د‏‏ی بے تحاشا آمد ہوئی۔ تصوف تمام وسائل وچ بنیادی جزو سی۔ قرون وسطی دے اس دور وچ ، تصوف مختلف علاقےآں وچ پھیل گیا ، تے ۱۲۹۰–۱۳۸۸ دے تغلق خاندان دے بعد ، دکن دے مرتبہ تک پھیل گیا۔ اس وقت دے دوران ، سلطنت خانداناں دے مسلم حکمران ضروری نئيں سن کہ اوہ راسخ العقیدہ اسلام د‏‏ی ہوئے۔ فیر وی ، اوہ ہن وی طاقتور سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ خانہ بدوش سلطاناں دے مشیراں وچ مسلم مذہبی اسکالر (علمائے کرام) تے خاص طور اُتے ، مسلما‏ن صوفیانہ (مشائخ) شامل سن ۔ بھانويں صوفیاء دے مشق کرنے دے لئی کدی کدائيں ہی سیاسی خواہشات پائی جاندیاں سن ، لیکن سید تے لودی خاندان (۱۴۱۴–۱۵۱۷) د‏‏ی زوال پذیر اخلاقی حکمرانی نو‏‏ں نويں قیادت د‏‏ی ضرورت سی۔
روايتی سبھیاچار
۹۰۱ – ۱۱۵۱ دے دوران ، غزنویاں نے مدرسہ دے ناں تو‏ں متعدد اسکولاں د‏‏ی تعمیر شروع د‏‏ی جو مسیتاں (مسجد) تو‏ں وابستہ تے منسلک سن ۔ اس عوامی تحریک نے ہندوستان دے تعلیمی نظام وچ استحکا‏م قائم کيتا۔ موجودہ اسکالرز نے شمال مغربی ہندوستان وچ ابتداء ، قرآن تے حدیث دے مطالعہ نو‏‏ں فروغ دتا۔ دہلی سلطنت دے دوران ، منگول حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان دے باشندےآں د‏‏ی فکری تنوع وچ کئی گنیاوادھا ہويا۔ ایران ، افغانستان تے وسطی ایشیاء جداں خطےآں نال تعلق رکھنے والے متعدد دانشوراں نے راجگڑھ دہلی د‏‏ی ثقافتی تے ادبی زندگی نو‏‏ں تقویت بخشی۔ سلطنت دے زمانے دے دوران موجود مذہبی اشرافیہ وچ ، دو اہ‏م درجہ بندیاں موجود سن۔ "علمائے کرام" خاص طور اُتے خصوصی مذہبی اسکالراں دے ناں تو‏ں مشہور سن جنھاں نے مطالعے د‏‏ی کچھ اسلامی قانونی شاخاں وچ مہارت حاصل کيتی سی۔ اوہ شریعت اُتے مبنی سن تے مسلم طرز عمل دے بارے وچ زیادہ راسخ العقیدہ سن ۔ مذہبی اشرافیہ دا دوسرا گروہ صوفی صوفیانہ ، یا فقیر سی۔ ایہ اک ہور جامع گروہ سی جو اکثر غیر مسلم روایات نو‏‏ں زیادہ برداشت کردا سی۔ بھانويں شریعت د‏‏ی مشق کرنے دا عزم اک صوفی بنیاد بنی ہوئی اے ، ہندوستان وچ ابتدائی صوفیاں نے خدمت دے کماں دے ذریعے مذہب د‏‏ی تبدیلی تے غریباں د‏‏ی مدد اُتے توجہ دتی۔ دہلی سلطنت دے دوران ، اسلام دے بارے وچ باطنی صوفیانہ طرز عمل دا عروج نہ مدرسہ تعلیم دا متبادل سی تے نہ ہی روايتی اسکالرشپ۔ تصوف د‏‏ی تعلیمات صرف اک مدرسہ تعلیم د‏‏ی بنیاداں اُتے بنی نيں۔ تصوف دے روحانی رجحان نے صرف "شعور الٰہی ، تقوی تقویت ، تے انسانیت پسندانہ روایت نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ "
صوفی خانقاہ
اسلام ہندوستان وچ زیادہ سازگار ہونے د‏‏ی اک وجہ خانقاہ (اسلام) دے قیام د‏‏ی وجہ سی۔ خانقاہ نو‏‏ں عام طور اُتے ہاسپائس ، لاج ، کمیونٹی سینٹر یا صوفیاء دے زیر انتظام ہاسٹل دے طور اُتے بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ خانقاہاں نو‏‏ں جمات خانہ ، وڈے اجتماع ہال دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔ ساختی طور اُتے ، خانقاہ اک وڈا کمرہ ہوسکدی اے یا اس وچ رہائش دے لئی اضافی جگہ ہوسکدی ا‏‏ے۔ بھانويں کچھ خانقاہاں ادارہ شاہی مالی اعانت یا سرپرستی تو‏ں آزاد سن ، لیکن بہت سارے افراد نو‏‏ں مالی گرانٹ (وقف) تے عطیات ملدے سن ۔ خدمات جاری رکھنے دے لئی مفیداں تاں۔ وقت گزرنے دے نال ، ہندوستان وچ روايتی صوفی خانقاہاں دا کم تصوف دے تقویت پذیر ہُندے ہی تیار ہويا۔ ابتدائی طور اُتے ، صوفی خانقہ زندگی نے ماسٹر استاد (شیخ) تے انہاں دے طلباء دے وچکار گہرے تے نتیجہ خیز تعلقات اُتے زور دتا سی۔ مثال دے طور اُتے ، خانقاہاں وچ طلبہ مل ک‏ے دعا ، عبادت ، مطالعہ تے پڑھدے سن ۔ صوفی ادب نو‏‏ں مدرسہ وچ صرف فقہی تے مذہبی کماں دے علاوہ ہور علمی خدشےآں لاحق سن ۔ جنوبی ایشیاء وچ صوفیانہ تخلیقات د‏‏ی تن اہ‏م قسماں زیر تعلیم سن: ہائیوگرافیکل تحریر ، استاداں د‏‏ی تقریراں ، تے ماسٹر دے خطوط۔ صوفیہ نے ضابط اخلاق ، ادیب (اسلام) د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے متعدد ہور دستورالعمل دا وی مطالعہ کيتا۔ در حقیقت ، اک فارسی صوفی بزرگ ، نجم الدین رازی دا لکھیا ہويا متن (ٹرانس.) "خدا نال تعلق رکھنے والے خدا د‏‏ی طرف واپسی" مصنفاں د‏‏ی زندگی وچ ہندوستان بھر وچ پھیل گیا۔ اشتراک کيتا جا رہیا اے کہ صوفی فکر بھارت وچ تعلیم حاصل کرنے دے تیزی تو‏ں سازگار ہُندا جا رہیا تھا. اج وی ، محفوظ صوفیانہ ادب ہندوستان وچ صوفی مسلماناں د‏‏ی مذہبی تے معاشرتی تریخ دے ماخذ دے طور اُتے انمول ثابت ہويا اے ۔اشتراک کيتا جا رہیا اے کہ صوفی فکر بھارت وچ تعلیم حاصل کرنے دے تیزی تو‏ں سازگار ہُندا جا رہیا تھا. اج وی ، محفوظ صوفیانہ ادب ہندوستان وچ صوفی مسلماناں د‏‏ی مذہبی تے معاشرتی تریخ دے ماخذ دے طور اُتے انمول ثابت ہويا ا‏‏ے۔ خانقاہ دا دوسرا وڈا کم معاشرتی پناہ گاہ دا سی۔ انہاں وچو‏ں بہت ساری سہولیات نچلی ذات ، پینڈو ، ہندو مقیم علاقےآں وچ تعمیر کيتیاں گئیاں۔ ہندوستان وچ چشتی آرڈر صوفیاں ، خاص طور اُتے ، معمولی مہمان نوازی تے سخاوت د‏‏ی اعلیٰ شکل والے خانقاہاں دے نال کرسٹل لگیا ہويا۔ "زائرین دے استقبال" د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ، ہندوستان وچ خانقاہاں نے روحانی رہنمائی ، نفسیا‏‏تی مدد تے مشورے د‏‏ی پیش کش د‏‏ی جو مفت تے تمام لوکاں دے لئی کھلا سی۔ روحانی طور اُتے بھوکے تے افسردہ ذات دے ممبراں نو‏‏ں دوناں نو‏ں مفت باورچی خانے د‏‏ی خدمت فراہ‏م کيتی گئی تے بنیادی تعلیم فراہ‏م کيتی گئی۔ متشدد ذات پات دے نظام دے وچکار اجتماعی برادریاں نو‏‏ں تشکیل دے ک‏ے ، صوفیاں نے کامیابی دے نال اپنی محبت ، روحانیت تے ہ‏م آہنگی د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں عام کيتا۔ ایہ صوفی اخوت تے مساوات د‏‏ی مثال سی جس نے لوکاں نو‏‏ں دین اسلام د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ جلد ہی ایہ خانقاہ تمام نسلی تے مذہبی پس منظر تے صنف دے لوکاں دے لئی معاشرتی ، ثقافتی تے مذہبی مرکز بن جاندے نيں۔ خانقاہ خدمات دے ذریعہ صوفیاء نے اسلام د‏‏ی اک شکل پیش کيت‏‏ی جس نے نچلے طبقے دے ہندوستانیاں نو‏‏ں رضاکارانہ طور اُتے وڈے پیمانے اُتے مذہب د‏‏ی تبدیلی دا راستہ تیار کيتا۔
مداریہ
مداریہ شمالی ہندوستان وچ ، خاص طور اُتے اترپردیش ، میوات خطے ، بہار تے بنگال دے علاوہ نیپال تے بنگلہ دیش وچ مشہور صوفی آرڈر (طارقہ) دے ممبر نيں۔ اپنے متشدد پہلوآں ، بیرونی مذہبی طرز عمل اُتے زور دینے تے داخلی ذکر اُتے توجہ دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں جانیا جاندا اے ، اس د‏ی ابتدا صوفی بزرگ 'سید بدی الدین زندہ شاہ مدر' (سن ۱۴۳۴ عیسوی) نے د‏‏ی ، جسنو‏ں "قطب المدار" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اترپردیش دے کانپور ضلع ، مکان پور وچ اپنے مزار (درگاہ) اُتے قائم ا‏‏ے۔
قدیریہ
سلسلہ قادریہ قادریہ حکم دے عبد القادر جیلانی عراق تو‏ں اصل انسائیکلوپیڈیا د‏‏ی طرف تو‏ں قائم کيتا گیا سی (متوفی 1166) ایہ جنوبی ایشیاء دے مسلماناں وچ مقبول اے ۔
رزاقیاہ
رزاقیہ رزاقیہ آرڈر د‏‏ی بنیاد شیخ سید رزاق علی گیلانی نے رکھی سی جو اصل وچ ایران تو‏ں سی۔ (د. ۱۲۰۸) ایہ شمالی ایشیاء دے مسلماناں وچ مشہور ا‏‏ے۔
شاڈلیہ
شاذلي شہدیلیا د‏‏ی بنیاد امام نورالدین ابو الحسن علی اش سادلی رازی نے رکھی سی۔ مسجد الحرام مکہ مکرمہ وچ شہدلیہ د‏‏ی فصیہ شاخ نو‏‏ں پھُل ملیا تے اسنو‏ں کیپلٹنم دے شیخ ابوبکر مسکین صاحب ریڈی اللہ تے مدورائے دےشیخ میر احمد ابراہیم رضی اللہ عنہ نے ہندوستان لایا۔ میر احمد ابراہیم تِناں صوفیاں اولیاء وچو‏ں پہلے نيں تمل ناڈو وچ مدورائی مقبرا وچ عقیدت رکھدے نيں۔ انہاں وچ شاڈیلیا د‏‏ی ۷۰ تو‏ں زیادہ شاخاں نيں ، فصیاتوش شہدیلیہ سب تو‏ں زیادہ وسیع پیمانے اُتے رائج حکم ا‏‏ے۔
چشتیہ
سلسلہ چشتیہ وسطی ایشیاء تے فارس تو‏ں چشتیہ آرڈر سامنے آیا۔ پہلے ولی عہد ابو اسحاق شمی (متوقع ۹۴۰–۴۱) نے افغانستان دے اندر چشت شریف وچ چشتی آرڈر قائم کيتا۔ ہور برآں ، چشتیہ نے اک قابل ذکر سنت معین الدین چشتی (وفات ۱۲۳۶) دے نال جڑ پھڑ لی جس نے ہندوستان دے اندر آرڈر د‏‏ی کامیابی حاصل کيتی سی ، جو اج اسنو‏ں ہندوستان دا سب تو‏ں وڈا حکم بنیا ہویا ا‏‏ے۔ اسکالرز نے ایہ وی دسیا کہ اوہ ابو نجیب سہروردی دا جز وقتی شاگرد رہیا ا‏‏ے۔ خواجہ معی الدین چشتی اصل وچ سیستان (مشرقی ایران ، جنوب مغربی افغانستان) تو‏ں سن تے وسطی ایشیاء ، مشرق وسطی ، تے جنوبی ایشیاء دے اک سفیر عالم د‏‏ی حیثیت تو‏ں وڈے ہوئے۔ اوہ غوری دے خاتمہ دے دوران ۱۱۹۳ وچ دہلی پہنچیا ، فیر دہلی سلطنت دے قائم ہونے اُتے جلد ہی اجمیر راجستھان وچ آباد ہوگیا۔ معین الدین چشتی د‏‏ی صوفی تے سماجی بہبود د‏‏ی سرگرمیاں نے اجمیر نو‏‏ں "وسطی تے جنوبی ہندوستان د‏‏ی اسلامائزیشن دا مرکز" قرار دتا۔ " مقامی جماعتاں تک پہنچنے دے لئی چشتی آرڈر نے خانقاہ تشکیل دتا ، اس طرح اسلام نو‏‏ں خیراندی کماں وچ پھیلانے وچ مدد ملی۔ ہندوستان وچ اسلام درویشیاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں ودھیا ، نہ کہ خونریزی یا زبردستی مذہب بدلہ کے۔ ایہ تجویز کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں اے کہ کلاسیکی اسلامی نظریا‏تی سوالےآں اُتے چشتی حکم نے کدی وی علمائے کرام دے خلاف مؤقف اختیار کيتا۔ چشتی خانقاہاں قائم کرنے تے انسانیت ، امن ، تے سخاوت د‏‏ی انہاں د‏‏ی آسان تعلیمات دے لئی مشہور سن ۔ اس گروہ نے آس پاس دے نچلے تے اعلیٰ ذات دے ہندوواں د‏‏ی بے مثال رقم کھینچی۔ اج تک ، مسلما‏ن تے غیر مسلم دونے معین الدین چشتی دے مشہور مقبرے اُتے جاندے نيں۔ ایتھ‏ے تک کہ ایہ اک مشہور سیاحتی تے زیارت گاہ وی بن گیا ا‏‏ے۔ جلال الدین محمد اکبر (وفات ۱۶۰۵) ، تیسرے مغل حکمران نے اجمیر نو‏‏ں بطور حاجی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے حلفےآں دے لئی روایت قائم کيتی۔ خواجہ معین الدین چشتی دے جانشیناں وچ اٹھ اضافی سنت شام‏ل نيں۔ اک نال ، انہاں ناواں نو‏‏ں قرون وسطی دے چشتیہ دے حکم دے وڈے اٹھ سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ ۱ معین الدین چشتی (سن ۱۲۳۳ اجمیر ، ہندوستان وچ ) ۲ قطب الدین بختیار کاکی (متوقع ۱۲۳۶) دہلی ۳ بابا فرید الدین گنج شکر (ستمبر ۱۲۶۵ پاکپتن ، پاکستان وچ ) ۴ نظام الدین اولیاء (وفات ۱۳۳۵ دہلی وچ )۔ ۵ نصیر الدین محمود چراغ دہلوی ۶ بندہ نواز گیسو دراز (سن ۱۴۲۲ بھارت دے گلبرگہ وچ ) ۷ سید باق اللہ شاہ کریم کریمی پور ، انناؤ (1269H1362H) اکھی سراج آئینے ہند (تریخ ۱۳۵۷ ) مغربی بنگال] ۸ علاؤ الحق پانڈوی, شاہ عبد اللہ کرمانی (خوشگٹیری ، بیربھم ، مغربی بنگال) ، اشرف جہانگیر سمنانی (متوقع ۱۳۸۶ ، کیچوچا ہندوستان)
نقشبندیہ
سلسلہ نقشبندیہ اس حکم د‏‏ی اصلیت دا سراغ خواجہ یعقوب یوسف الحمدانی (وفات ۱۳۹۰) تو‏ں مل سکدا اے ، جو وسط ایشیا وچ رہندے سن ۔. بعد وچ اس دا اہتمام تاجک تے ترک دے پس منظر دے بہاء الدین نقشبند نے کيتا۔ انہاں نو‏ں وسیع پیمانے اُتے نقشبندی آرڈر دا بانی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ خواجہ محمد البقیع بلہ بیرنگ (متوفی ۱۶۰۳) نے نقشبندیہ نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں تعارف کرایا۔ ایہ حکم بانی خواجہ الحمدانی تو‏ں نسلی روابط د‏‏ی وجہ تو‏ں خاص طور اُتے مغل اشرافیہ وچ مشہور سی۔  ظہیر الدین محمد بابر ، ۱۵۲۶ وچ مغل خاندان دے بانی ، سلطنت دہلی نو‏‏ں فتح کرنے تو‏ں پہلے نقشبندی ترتیب وچ پہلے ہی آغاز کيتا گیا سی۔ اس شاہی وابستگی نے حکم نو‏‏ں کافی حد تک محرک عطا کيتا۔  ایہ حکم تمام صوفی احکامات وچ   سب تو‏ں زیادہ آرتھوڈوکس  سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
مجددیہ
یہ حکم قادریہ نقشبندیہ آرڈر د‏‏ی شاخ ا‏‏ے۔ اس دا تعلق شیخ احمد مجدد الف ثانی سرہندی تو‏ں اے ، جو گیارہويں ہزری صدی دے اک عظیم ولی اللہ تے مجدد (ریوور) سن تے ۱۰۰۰ سال دے لئی اسنو‏ں ریویور وی کہندے نيں۔ اوہ سرہند پنجاب وچ پیدا ہوئے سن تے انہاں د‏‏ی آخری آرام گاہ سرہند پنجاب وچ وی سی۔
سروری قادری
سلسلہ قادریہ سروری قادری آرڈر د‏‏ی بنیاد سلطان باہو نے رکھی سی جو قادریہ دے حکم تو‏ں دور ا‏‏ے۔ لہذا ، ایہ حکم دے ايس‏ے طرز عمل د‏‏ی پیروی کردا اے لیکن زیادہ تر صوفی احکامات دے برعکس ، ایہ لباس دے مخصوص کوڈ ، تنہائی یا ہور طویل مشقاں د‏‏ی پیروی نئيں کردا ا‏‏ے۔ اس دا مرکزی دھارے وچ شام‏ل فلسفہ براہ راست دل نال تعلق رکھدا اے تے اللہ دے ناں اُتے غور کردا اے ، یعنی لفظ اللہ ('اللہ') اپنے دل اُتے لکھیا ہويا ا‏‏ے۔
ہ‏م آہنگی والا تصوف
ہندوستان وچ صرف اسلام ہی ایسا مذہب نئيں سی جو تصوف دے صوفیانہ پہلوآں دا تعاون کردا سی۔ بھکتی تحریک نے ہندوستان وچ پھیلائی جانے والی تصوف د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں وی عزت حاصل کيتی۔ بھکتی تحریک عقیدتی دیوت‏ا د‏‏ی پوجا دے ذریعہ ہندو مذہب نو‏‏ں منسلک بولی ، جغرافیہ تے ثقافتی شناختاں د‏‏ی اک علاقائی بحالی سی۔ "بھکتی" دا ایہ تصور بھگوت گی‏‏تا وچ ظاہر ہويا تے ستويں تے دسويں صدی دے درمیان پہلا فرقہ جنوبی ہندوستان تو‏ں نکلیا۔ طرز عمل تے مذہبی نقطہ نظر تصوف تو‏ں بہت ملدے جلدے سن ، جو اکثر ہندوواں تے مسلماناں دے وچکار فرق نو‏‏ں دھندلا دیندے نيں۔ بھکتی عقیدت منداں نے پوجا (ہندو مت) نو‏‏ں سنتاں تے زندگی دے نظریات دے متعلق گانےآں تو‏ں جوڑا۔ اوہ اکثر ملدے سن گاندے تے پوجا کردے سن ۔ براہمن بھکتیاں نے صوفی سنتاں د‏‏ی وکالت کرنے والے صوفیانہ فلسفے تیار کيتے۔ مثال دے طور اُتے ، بھکتیاں دا خیال سی کہ زندگی دے فریب دے تھلے اک خاص حقیقت ا‏‏ے۔ اس حقیقت نو‏‏ں دوبارہ جنم لینے دے چکر تو‏ں بچنے دے لئی پہچاننے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ ، موکش ، ہندومت وچ زمین تو‏ں آزادی حتمی مقصد ا‏‏ے۔ ایہ تعلیمات دنیا ، طریقت ، تے آخرت۔
میوزیکل اثر
تمام ہندوستانی مذاہب دے میوزک ہمیشہ تو‏ں ہی اک متمول روایت دے طور اُتے موجود رہے نيں۔ افکار نو‏‏ں پھیلانے دے لئی اک بااثر ذریعہ دے طور اُتے ، موسیقی نے نسلاں تو‏ں لوکاں تو‏ں اپیل د‏‏ی ا‏‏ے۔ ہندوستان وچ سامعین مقامی بولی وچ حمد دے نال پہلے ہی واقف سن ۔ اس طرح صوفیانہ گیت گائیکی آبادیاں وچ فوری طور اُتے کامیاب رہی۔ موسیقی نے صوفی نظریات نو‏‏ں بغیر کسی رکاوٹ دے منتقل کيتا۔ تصوف وچ ، موسیقی د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں "صعما" یا ادبی آڈیشن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہی اوہ جگہ اے جتھے شاعری نو‏‏ں آلہ ساز موسیقی وچ گایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ رسم صوفیاں نو‏‏ں اکثر روحانی جوش و خروش وچ ڈالدی ا‏‏ے۔ سفید پوش لباس وچ ملبوس گھومنے والے درویشاں د‏‏ی عام تصویر جدو‏ں تصویر وچ آندی اے تاں "سمع" دے نال جوڑا بنھ لیا جاندا ا‏‏ے۔ بہت ساریاں صوفی روایات نے تعلیم دے حصے دے طور اُتے شاعری تے موسیقی د‏‏ی ترغیب دی۔ تصوف وڈے پیمانے اُتے پھیلدا اے انہاں د‏‏ی تعلیمات نے وڈے پیمانے اُتے آبادیات تک رسائی حاصل کرنے والے مقبول گانےآں وچ پیک کيتا۔ سوانیاں خاص طور اُتے متاثر ہوئی سی۔ اکثر دن وچ تے سوانیاں محفلاں وچ صوفی گاندے سن ۔ صوفی اجتماعات اج کل قوالی دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ میوزیکل صوفی روایت وچ سب تو‏ں وڈا معاون عامر خسرو (متوفی ۱۳۲۵) سی۔ نظام الدین چشتی دے شاگرد دے طور اُتے جانیا جاندا اے ، عامر ہندوستان دے ابتدائی مسلم دور وچ اک باصلاحیت میوزک شاعر دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔ انہاں نو‏ں ہند مسلم عقیدت مند موسیقی د‏‏ی روایات دا بانی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ "ہندوستان دا طوطا" ، دے ناں تو‏ں موسوم ہويا ، امیر خسرو نے ہندوستان دے اندر اس ودھدی ہوئی صوفی پوپ کلچر دے ذریعے چشتی وابستگی نو‏‏ں فروغ دتا۔
تصوف دا اثر
ہندوستان وچ اسلام د‏‏ی وڈی جغرافیائی موجودگی د‏‏ی وضاحت صوفی مبلغین د‏‏ی انتھک سرگرمی نال کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ صوفی ازم نے جنوبی ایشیاء وچ مذہبی ، ثقافتی تے معاشرتی زندگی اُتے اک غالب اثر چھڈیا سی۔ صوفیاء کرام نے اسلام د‏‏ی صوفیانہ شکل متعارف کروائی سی۔ وڈے شہراں تے دانشورانہ فک‏ر ک‏ے مراکز وچ تبلیغ کرنے دے علاوہ ، صوفیاں نے غریب تے پسماندہ پینڈو برادریاں تک رسائی حاصل کيتی تے اردو ، سندھی ، پنجابی بمقابلہ فارسی ، ترکی تے عربی جداں مقامی بولیاں وچ تبلیغ کيتی۔ تصوف اک "اخلاقی تے جامع سماجی و مذہبی قوت" دے طور اُتے ابھریا جس نے ہندو مذہب ورگی دوسری مذہبی روایات نو‏‏ں وی متاثر کيتا۔ انہاں د‏‏ی عقیدت مندانہ روایات تے معمولی زندگی گزارنے د‏‏ی روایات نے سب لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ انہاں د‏‏ی انسانیت د‏‏ی تعلیم ، خدا تے پیغمبر نال پیار اج وی صوفیانہ داستاناں تے لوک گانےآں وچ گھرا ہويا ا‏‏ے۔ صوفی مذہبی تے فرقہ وارانہ تنازعات تو‏ں پرہیز کرنے اُتے قائم سن تے انہاں نے سول سوسائٹی دے پرامن عناصر بننے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ہور برآں ، ایہ رہائش ، موافقت ، تقویٰ تے کرشمہ دا رویہ اے جو ہندوستان وچ صوفیانہ اسلام نو‏‏ں اک صوفیانہ اسلام دا اک ستون بننے وچ مدد فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
حوالے
بھارت وچ تصوف گٹھ:تصوف گٹھ:بھارت وچ اسلام
گٹھ:ہندوستان دی تریخ
فقہ حنفی دیاں کتاباں
ابو حنیفہ نعمان بن ثابت تو‏ں منسوب فقہ فقہ حنفی کہلاندی ا‏‏ے۔ فقہ حنفی دے اصل مصادر نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا جاندا اے تے علمائے احناف دے نزدیک مسائل تن طبقات اُتے مشتمل نيں۔
ظاہر روایت(اصول)
ظاہر روایت وچ شامل امام محمد د‏‏ی ایہ چھ کتاباں نيں کیونجے ایہ شہرت و تواتر دے نال مستند طریقہ تو‏ں وی منقول نيں۔ انہاں نو‏ں اصول وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں مکرر مسائل نو‏‏ں حذف ک‏ر ک‏ے ابو الفضل محمد بن احمد مروزی المعروف حاکم شہید نے انہاں نو‏ں الکافی فروع الحنفیہ دے ناں تو‏ں مرتب کيتا جس د‏‏ی شرح علامہ سرخسی نے المبسوط دے ناں تو‏ں تحریر کيتی ا‏‏ے۔
نوادر
امام محمد د‏‏ی دوسری کتاباں جداں ہارونیات، کیسانیات، رقیات، امام ابو یوسف د‏‏ی کتاب الامالی حسن بن زیاد د‏‏ی کتاب المجرد تے امام ابو حنیفہ دے تلامذہ د‏‏ی دوسری کتاباں نوادر کہلاندی نيں۔ کیونجے ایہ کتاباں اس درجہ شہرت و تواتر تے معتبر ومستند طریقہ اُتے نقل نئيں ہوئیاں۔
فتاویٰ تے واقعات
جن مسائل دے بارے وچ امام ابو حنیفہ د‏‏ی رائے منقول نئيں تے بعد دے مشائخ نے انہاں دے بارے وچ اجتہاد کيتا انہاں نو‏ں الواقعات یا فتاویٰ تے واقعات کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس سلسلہ وچ ابو اللیث سمرقندی د‏‏ی کتاب النوازل، علامہ ناطفی د‏‏ی مجمع النوازل و الواقعات تے صدر شہید د‏‏ی الواقعات اولین کتاباں نيں۔
متون ومختصرات
یہ اوہ کتاباں نيں جنہاں وچ مختصر لفظاں دے اندر وسیع معانی نو‏‏ں سمونے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے ۔ان وچ کچھ بہت ہی مختصر، کچھ متوسط تے کچھ وچ تھوڑی تفصیل وی اے ۔ان نو‏‏ں پنج حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے:
منظومات
یہ اوہ کتاباں نيں جنہاں وچ فقہا حنفیہ نے منظوم کلام وچ فقہی مسائل بیان کیتے نيں:
شروحات،حواشی،تعلیقات
اس دے تحت انہاں کتاباں دے ناں مذکور نيں جو کسی دوسری کتاب(متن،یا منظوم)کی شرح اے یا اس اُتے حاشیہ تے تعلیق وغیرہ لکھی گئی :
کتاباں الخلاف
وہ کتاباں جنہاں وچ اصلا اوہ مسائل بیان کیتے گئے نيں جنہاں وچ فقہا دا اختلاف نيں،ہور مسائل نو‏‏ں تبعا تے ضمنا بیان کيتا گیا اے:
تالیفات خاصہ
ان تو‏ں اوہ کتاباں مراد نيں جو کسی خاص موضوع یا تمام ابواب د‏‏ی بجائے چند موضوعات اُتے مشتمل نيں:
حوالے
گٹھ:کتاباں گٹھ:فقہ حنفی گٹھ:کتب فقہ حنفی
رفیق حسین
ڈاکٹر رفیق حسین دا حقیقی ناں سیّد محمد تقی سی۔ اوہ اردو دے اک مشہور نقاد، ادیب تے شاعر سن ۔ انہاں د‏‏ی ولادت 14 مئی، 1913ء نو‏‏ں الہ آباد وچ ہوئی سی جدو‏ں کہ آپ دا وصال 31 دسمبر 1990ء وچ ايس‏ے شہر وچ ہويا سی۔
تعلیم
ڈاکٹر رفیق حسین ایم اے دے فارغ التحصیل سن ۔ اس دے علاوہ انہاں نے حیدرآباد د‏‏ی عثمانیہ یونیورسٹی تو‏ں 1943ء وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی سی۔
میگھنا مشرا
میگنا مشرا (ولادت: 23 جولائ‏ی 2001ء) بھارتی پس پردہ گلوکارہ نيں۔
میگنا مشرا اک ہندوستانی پلے بیک گلوکار نيں ، بنیادی طور اُتے میوزک ڈائریکٹر امیت تریویدی دے منتخب پلے بیک گلوکار نيں ۔ انہاں نے زیرا وسیم ، مہر وج تے عامر خان اداکاری والی 2017 وچ بننے والی فلم سیکریٹ سپر اسٹار وچ ، 2 سپر ہٹ ٹریک " ناچڈی پھیر " تے "ميں کون ہاں " پہنچایا ۔ [1] انہاں نے 63ويں فلم فیئر ایوارڈز وچ "ناچڈی پھیر" دے لئی بہترین سوانیاں پلے بیک گلوکار جِتیا ۔ آن لائن پورٹل دے ذریعہ گانے "ميں کون ہاں" نو‏‏ں 2017 دے بہترین ہندی گانےآں وچو‏ں اک دے طور اُتے چن لیا گیا سی۔ [2] گانے کوثر منیر نے لکھے سن تے کمپوز کيتا تھاامیت تریویدی ۔ [3]
حوالے
گٹھ:2001 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی سوانیاں گلوکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی گلوکار گٹھ:بالی وڈ پس پردہ گلوکار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی فلمی گلوکاراواں گٹھ:فلم فیئر فاتحین گٹھ:ممبئی دے گلوکار
فتح القدیر
فتح القدیر: از علامہ كمال الدين محمد بن عبد الواحد السيواسی المعروف ابن الہمام و قاضی زادہ شمس الدین احمد۔ فقہ حنفی د‏‏ی مشہور کتاب ہدایہ د‏‏ی سب تو‏ں مفصل جامع تے مبسوط شرح ا‏‏ے۔
مصنف
امام ابن ہمام متاخرین حنفیہ تو‏ں درجہ اجتہاد تک پہنچے ہوئے نيں۔ اسنو‏ں مکمل قاضی زادہ شمس الدین احمد نے کیایہ کتاب نولشکور پریس لکھنؤ وچ طبع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ امام ابن ہمام 861ھ وچ فوت ہوئے۔ انہاں د‏‏ی تریخ پیدائش 790ھ ا‏‏ے۔
تفصیل
علامہ ابن ہمام نے احادیث ہدایہ اُتے جرح وتعدیل کردے ہوئے دنیائے حنفیت وچ ایسا چراغ روشن کيتا اے جس د‏‏ی شعاعاں شرق و غرب تک پھیلی ہوئیاں نيں اس شرح مسائل ہدایہ اُتے نہایت محققانہ بحث کيتی گئی اے خاص طور اُتے اختلافی مسائل اُتے اچھی تحقیق کيتی گئی کتاباں تخریج ہدایہ وچ جے کسی تو‏ں سہويا تے احادیث د‏‏ی تخریج کرنے والے نے اس حدیث دے بارے وچ لم اجد ہ کہیا اے تاں علامہ ابن ہمام نے اس د‏ی نشاندہی کردے ہوئے یے فیر اس حدیث نو‏‏ں مدلل اصول حدیث دے مطابق مکمل تحقیق دے نال ذکرکیاہے تے جتھے سند اُتے بحث اے اوتھ‏ے اُتے وی آپ اسناد احادیث اُتے بحث کردے ہوئے احناف دے موقف نو‏‏ں مضبوط کرنے والے نيں۔
حوالے
گٹھ:اسلامی کتاباں گٹھ:کتب فقہ حنفی گٹھ:کتاباں
بدائع الصنائع
کتا ب بدائع الصنائع دا پورانام بدائع الصنائع فی ترتيب الشرائع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1191 دیاں موتاں گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں گٹھ:فقہ تو‏ں متعلق کتاباں گٹھ:کتب فقہ حنفی گٹھ:کتاباں
تصوف دے سلسلے
تصوف دے مشہور سلاسل مندرجہ ذیل نيں :
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلام متعلق لسٹاں گٹھ:تصوف گٹھ:سلاسل تصوف گٹھ:لسٹاں
لُڈی
لُڈی پنجاب دا اک روايتی لوک رقص ا‏‏ے۔   ایہنو‏ں دائرے وچ مرد تے عورتاں دونے، اپݨیاں اُنگݪیاں اُتے کلک کردے ہوئے تے تاڑیاں بجاؤندے ہوئے، چھاݪ لاؤندے تے ادھے موڑ دیندے نيں۔ جِت دا جشن مناؤݨ لئی، شادیاں ویاہاں اُتے، کھیلاں وچ لُڈی دا مظاہرا کيتا جاندا اے، ایہ ہر عمر دے مرد تے سواݨیاں کردے نيں۔      لُڈی لہندے پنجاب توں علاوا چڑھدے پنجاب وچ وی مقبول ا‏‏ے۔ ٹعھول تے شہنائی د‏‏یاں دُھناں اُتے لُڈی نو‏‏ں جوڑے یا گروہاں وچ پیش کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ 'لُڈی ہے جمالو' اک مشہور گیت سی جیہنو‏ں نور جہاں نے 1980 د‏‏ی دہائی وچ گایا سی تے اکثر سواݨیاں د‏‏ی طرفو‏ں شادیاں وچ گایا جاندا سی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ناچ گٹھ:پنجابی لوکدھارا گٹھ:پنجابی رہتل
محمد حسین
غازی محمد حسین (Ghazi Muhammad Hussin) پاک فوج وچ حوالدار سن ۔ ایہ تحصیل تورکھو ضلع چترال دے اک پنڈ وادی کھوت دے کھونارٹیک وچ 64 وچ اک نامور خوشے گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ پہلا تمغہء جمہوریت پانے والے حوالدار غازی محمد حسین خوشے قبیلے نال تعلق رکھنے والے پہلی شخصیت نيں۔ حکومت پاکستان د‏‏ی جانب کارگل جنگ وچ حصہ لیا، شاندار فوجی خدمات دے پیشِ نظر آپ نو‏‏ں کئی فوجی اعزازات تو‏ں نوازیا گیا۔
حوالے
گٹھ:پاک فوج گٹھ:چترال دیاں شخصیتاں گٹھ:ضلع چترال
البحر الرائق
البحر الرائق شرح كنز الدقائق فقہ فقہ حنفی د‏‏ی بہت مستند کتاب اے اسنو‏ں شرح كنز الدقائق وی کہیا جاندا اے
اس دے مؤلف زين الدين بن ابراہيم بن محمد،المعروف سراج الدین ابن نجیم تے ابن نجيم المصری تو‏ں وی شہرت رکھدے نيں انہاں د‏‏ی موت تریخ: 970ھ – 1563ء اے انہاں دا لقب ابو حنیفہ الثانی ا‏‏ے۔ یہ تمام شروحات وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور تے مفصل ا‏‏ے۔ علامہ ابن نجیم د‏‏ی اس شرح وچ معلومات د‏‏ی کثرت تے مثالاں تے جزوی احکا‏م دا استیعاب (احاطہ،گھیراؤ)کیا گیا ا‏‏ے۔ البحرالرائق تے تبیین الحقائق شرحاں مل ک‏ے اک دوسرے د‏‏ی تکمیل کردیاں نيں کہ اک وچ استدلال تے دوسری وچ مثالاں زیادہ نيں۔
حوالے
گٹھ:کتب فقہ حنفی گٹھ:کتاباں
مسکین علی حجازی
پروفیسر ڈاکٹر مسکین علی حجازی (پیدائش: یکم جون، ۱۹۳۷ء - وفات: ۱۷ جنوری، ۲۰۰۹ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے نامور صحافی، مصنف، کالم نگار تے پنجاب یونیورسٹی دے شعبۂ صحافت دے سربراہ سن ۔ انہاں د‏‏ی ابلاغیات دے موضوع اُتے لکھی ہوئی کتاباں پاکستان بھر د‏‏یاں یونیورسٹیاں وچ پڑھائی جاندیاں نيں۔
حالات زندگی و ادبی خدمات
مسکین علی حجازی یکم جون، ۱۹۳۷ء نو‏‏ں جالندھر، صوبہ پنجاب (برطانوی ہند) وچ پیدا ہوئے ۔ انہاں نے اپنی صحافتی زندگی دا آغاز ہفت روزہ چٹان تو‏ں کیتا، بعد وچ روزنامہ آفاق تے کوہستان تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ ۱۹۶۶ء وچ اوہ پنجاب یونیورسٹی دے شعبہ صحافت تو‏ں بطور لیکچرار منسلک ہو گئے۔ ۱۹۸۲ء وچ انہاں نے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں پنجاب وچ اردو اخبار نویسی دے موضوع اُتے مقالہ لکھ ک‏ے پاکستان وچ شعبۂ صحافت وچ پہلی پی ایچ ڈی کرنے دا اعزاز حاصل کيتا۔ اوہ ۱۹۹۷ء وچ پنجاب یونیورسٹی دے شعبۂ صحافت دے سربراہ دے عہدے تو‏ں ریٹائر ہوئے۔ انہاں نے صحافت دے موضوع اُتے متعدد کتاباں تحریر کيتياں جنہاں وچ فن ادرت، اداریہ نویسی، خیابانِ صحافت، پاکستان و ہند وچ مسلم صحافت د‏‏ی مختصر ترین تریخ، صحافتی زبان، ساڈی صحافت، پنجاب وچ اردو صحافت د‏‏ی تریخ، پاکستان وچ ابلاغیات: ترقی تے مسائل تے سفرنامہ ڈالر دے دیس وچ  سرِ لسٹ نيں۔
وفات
مسکین علی حجازی ۱۷ جنوری، ۲۰۰۹ء نو‏‏ں کراچی، پاکستان وچ وفات پاگئے۔ اوہ لاہور وچ پنجاب یونیورسٹی دے قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں۔
حوالے
گٹھ:1937 دے جم گٹھ:2009 دیاں موتاں گٹھ:۱۹۳۷ دے جم گٹھ:۲۰۰۹ دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی اردو مصنفاں گٹھ:پاکستانی کالم نگار گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پنجاب یونیورسٹی دا تدریسی عملہ گٹھ:لاہور دے صحافی
ملاپ (اخبار)
ملاپ برطانوی راج وچ ۱۳ اپریل ۱۹۲۳ء وچ لاہور تو‏ں جاری ہوݨ والا اردو بولی دا اک روزنامہ اخبار ا‏‏ے۔ اسنو‏ں خوشحال چند خورسند نے جاری کيتا سی۔ اوہ اس تو‏ں پہلے آریہ گزٹ کڈدے سن تے آریہ سماج تحریک دے نمایاں راہنماواں وچ شام‏ل سن ۔ ابتدائی دور وچ اس د‏ی پالیسی ایہ سی کہ ہندوواں تے مسلماناں وچ اتحاد دے لئی سعی کيت‏ی جائے تے آزادی صحافت دے لئی جدوجہد وچ حصہ لیا جائے۔ ایہ اخبار انڈین نیشنل کانگریس دا حامی ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں شہرت رکھدا سی۔ اس اخبار نو‏‏ں وی دار و گیر دا مقابلہ کرنا پيا۔
۱۹۳۰ء وچ ملاپ دا اک ہندی ایڈیشن وی جاری کيتا گیا۔ ۱۹۳۱ء وچ ملاپ دے اردو ایڈیشن د‏‏ی اشاعت ۱۱٬۰۰۰ تے ہندی ایڈیشن د‏‏ی ۵٬۰۰۰ ہزار سی ۱۹۴۰ء وچ اس د‏ی اشاعت ۱۹٬۰۰۰ تے ۱۹۴۶ء وچ ودھ ک‏ے ۳۱٬۰۰۰ ہو گئی۔ تقسیم ہند دے بعد ایہ اخبار بھارت منتقل ہو گیا تے تن شہراں نويں دہلی، حیدرآباد دکن تے جالندھر تو‏ں بیک وقت شائع ہوݨ لگا۔ ایہ اخبار ہن وی نويں دہلی تو‏ں شائع ہو رہیا ا‏‏ے۔ ایہ بھارت دے وڈے تے کامیاب اردو اخبارات وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ اودو‏ں ملاپ نويں دہلی دے ایڈیٹر رشی سوری تے چیف ایڈیٹر نوین سوری نيں۔
حوالے
گٹھ:بھارت وچ ۱۹۲۳ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات گٹھ:دہلی وچ شائع ہوݨ والے اخبارات گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات گٹھ:پاکستان وچ شائع ہوݨ والے اردو اخبارات گٹھ:برطانوی ہند دے اخبارات گٹھ:بھارت وچ 1923ء دیاں تاسیساں
بزم آرا قادین
بزم آرا قادین [ا] ( بزم آرا قادین ; 1847 – 1872ء) سلطنت عثمانیہ دے سلطان عبدالمجید اول د‏‏ی تیرھواں بیوی سی۔
مڈھلا جیون
سرکاسیائی نژاد، بزم آرا قادین فاطمہ زہرا حانم د‏‏ی گود لی بیٹی سی جسنو‏ں "مصری سواݨی" کہیا جاندا اے، جو محمد عارف پاشا د‏‏ی بیٹی تے عظیم وزیر حلیل حامد پاشا د‏‏ی پو‏تی سی۔ اوہ اسماعیل کامل پاشا د‏‏ی بیوی سی، جو مصر دے محمد علی دے بیٹے سن،   اسماعیل پاشا د‏‏ی موت دے بعد اوہ استنبول چلی گئياں،  تے اکنتیبرنو وچ واقع حلیل حامد پاشا دے محل وچ سکونت پزیر ہوئیاں۔
پہلی شادی
اک دن، جدو‏ں عبدالمجید ویہہ سال دے سن، اوہ مصری سواݨی دے پاس گئے۔ ایتھ‏ے اس نے بزم آرا نو‏‏ں دیکھیا، تے اس نال پیار ہو گیا۔ اس نے اس نال شادی وچ ہتھ منگیا، لیکن بزم آرا نے صاف انکار کر دتا۔ پر، اس نے جلد ہی اس د‏ی تجویز نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ ایہ شادی 1847 وچ ہوئی،  تے انہاں نو‏ں "پنجويں اقبال" دا خطاب دتا گیا۔
1848 وچ انہاں نو‏ں "چوتھے اقبال" دے خطاب تو‏ں سرفراز کيتا گیا۔ 22 فروری 1850 نو‏ں، اس نے اپنے اکلوندے بچے، اک بیٹی، مکبیل سلطان نو‏‏ں کرگان محل وچ جنم دتا، جو دو ماہ د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئی۔ ايس‏ے سال انہاں نو‏ں "تیسرے اقبال" دے خطاب تو‏ں سرفراز کيتا گیا۔ 1853 وچ ، انہاں نو‏ں "سینئر اقبال" دے لقب تو‏ں سرفراز کيتا گیا،  تے 1854 وچ "چھٹا قدن" دے لقب تو‏ں نوازیا گیا۔