cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چراغ پاسوان
حوالے
گٹھ:1982 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی اداکار سیاست دان گٹھ:بھارتی بدھ شخصیتاں گٹھ:بہار تو‏ں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:بہار دے مرد اداکار گٹھ:ستارہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:سولہويں لوک سبھا دے اراکین
لیپٹوٹائفلوپس ٹیسلاٹس
لیپٹوٹائفلوپس ٹیسلاٹس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
صوبہ عنابہ
اتلے افریقہ دے مسلمان دیس الجزائر دے 48 صوبے نیں ، جنہاں نوں عربی بولی چ ولایۃ آکھیا جاندا اے ۔ صوبہ عنابہ الجزائر دے 48 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اس دا انتظامی مرکز عنابہ شہر اے ۔ الجزائر دے اس نقشے چ ایہہ صوبہ نمبر اتے اے ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ
دهستان باروق
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ہریس دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان ہریس ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
امیر عباس ہویدا
امیر عباس ہویدا ایرانی سفارت کار تے سیاستدان سن ۔ اوہ 1919ء چ تہران چ پیدا ہوئے تے پیرس تے برسلز دیاں یونیورسٹیاں توں تعلیم حاصل کیتی۔ 1942ء توں 1958ء تک ایران دی وزارت امور خارجہ نال منسلک رہے ۔ 1958ء چ ایران دی قومی تیل کمپنی دے چیئرمین 1964ء چ وزیر مالیات تے 1975ء چ قومی سیاسی رستخیر تحریک دے صدر مقرر ہوئے ۔ اسلامی انقلاب توں کجھ عرصہ پہلے وزیر اعظم وی رہے ۔ انقلاب دے چند مہینے بعد 1979ء چ اسلامی عدالت نے اسلام دشمن سرگرمیاں دے الزام چ سزاۓ موت دے دتی ۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:سیاستدان گٹھ:ایران گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:ایرانی شخصیتاں
نیامتس کاؤنٹی
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ رومانیہ انتظامی طور اتے 41 کاؤنٹیاں تے 1 بخارسٹ میونسپلٹی چ ونڈیا ہو یا اے ۔
نیامتس کاؤنٹی رومانیہ دیاں 41 کاؤنٹیاں چوں اک کاؤنٹی اے اسدا صدرمقام پیترا نیامتس شہر اے ۔
چک 209 ای بی
چک 209 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دی اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
گوریزا کولوبس
گوریزا کولوبس وشکارلے افریقہ دا اک باندر اے۔
لیپٹوٹائفلوپس ٹرائکلر
لیپٹوٹائفلوپس ٹرائکلر تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
لیندا لال کولوبس
گوریزا کولوبس لیندے افریقہ دا اک باندر اے۔
اسماعیل بن سعید شالنجی
اسماعیل بن سعید کنیت: ابو اسحاق، نسبت: شالنجی، جرجانی، طبری تے کسائی اے۔ پورا نام ایويں ہوئے گا: ابو اسحاق اسماعیل بن سعید شالنجی جرجانی طبری کسائی۔ سنہ ولادت دا ذکر نئيں ملدا اے، سنہ وفات 230 ہجری اے۔ احمد بن حنبل دے تلامذہ وچ شمار ہوندے نيں، امام احمد دے بوہت سارے مسائل انہاں تو‏ں منقول نيں۔
حالات زندگی
اسماعیل بن سعید اپنے وطن جرجان وچ تقریباً چالیس سالاں تک حنفی مذہب اُتے رہ‏ے، پھر حنبلی بن گئے، شالنجی نے خود بیان کیتا اے کہ ”وچ چالیس سالاں تک غلط راستے اُتے رہیا پھر اللہ نے مینوں سیدھا راستہ دکھایا، کتنے سارے لوگاں نے مینوں چھوڑ دتا۔“
پہلے اوہ امام ابو حنیفہ دے مسلک دے وڈے فقیہ سن، چنانچہ انہاں دے شاگرد امام محمد بن حسن شیبانی دی شاگرد سن تے انھاں نے حنفی فقہ سیکھی، پھر حنبلی ہو گئے تے حنفی مسائل تے ہور مسائل دے بارے وچ امام احمد تو‏ں سوالات کیتا کردے سن ۔
جرجان تو‏ں ساریہ پھر تو‏ں ساریہ تو‏ں استر آباد منتقل ہو گئے۔
مسائل
ابن تیمیہ امام احمد دے شاگرداں دا تذکرہ کردے ہوئے لکھدے نيں۔
”حنبل تے احمد بن فرج دونے امام احمد تو‏ں مالک بن انس تے اہل مدینہ دے مسائل دے بارے وچ سوالات کردے سن، اسی طرح اسحاق بن منصور تے کچھ دوسرے تلامذہ سفیان ثوری دے تعلق تو‏ں سوال کردے سن تے میمونی، اوزاعی دے مسائل دے بارے وچ پچھدے سن،  تے اسی طرح اسماعیل بن سعید شالنجی امام ابو حنیفہ تے انہاں دے تلامذہ دے مسائل دے تعلق تو‏ں سوالات کردے سن، چونکہ پہلے اوہ حنفی فقیہ سن بعد وچ بوہت سارے مسائل وچ اجتہاد کیتا تے اہل حدیث مسلک نو‏ں ترجیح دی تے اس مسائل دے متعلق احمد بن حنبل وغیرہ تو‏ں سوالات کیتا کردے سن تے انہاں مسائل دی تشریح ابراہیم بن یعقوب جوزجانی امام دمشق کیتا کردے سن....۔“
اک دوسری جگہ لکھدے نيں:
”اسماعیل بن سعید دے امام احمد تو‏ں مروی مسائل ابن حکم دے مسائل دے بعد دے نيں، چونکہ ابن حکم امام احمد دے قدیم شاگرد سن تے تقریباً انہاں تو‏ں ویہہ سال پہلے وفات پائی۔ تے اسماعیل بن سعید پہلے حنفی مذہب اُتے سن، پھر اہل حدیث ہوئے تے اخیر وچ امام احمد تو‏ں سوال کرنے لگے تے انہاں دے نال سلیمان بن داؤد ہاشمی تے دوسرے علمائے اہل حدیث وی سوالات کیتا کردے....“
””اسماعیل بن سعید دے مسائل امام احمد بن حنبل دے وڈے تے اہ‏م مسائل وچ نیں“ اسی طرح لکھدے نيں: ”تے ایہ مسائل بہت اہ‏م تے وڈے مسائل نیں“
ابو بکر خلال فرماندے نيں:
”انہاں دے (اسماعیل بن سعید) دے پاس بوہت سارے مسائل موجود سن، مینوں نئيں لگدا کہ امام احمد دے تلامذہ وچو‏ں اس تو‏ں بہتر تے اس تو‏ں زیادہ مسائل کسی نے جمع کیتا ہوئے تے اسماعیل بن سعید تو‏ں ابراہیم بن یعقوب جوزجانی نے انہاں مسائل نو‏ں روایت کیتا تے بیان کیتا اے۔“
حوالے
گٹھ:حنابلہ
جواہر لال نہرو سٹیڈیم (چینائی)
جواہر لال نہرو سٹیڈیم (Jawaharlal Nehru Stadium) اک کثیر مقاصد سٹیڈیم ہے جس وچ 40،000 افراد دے بیٹھن دی گنجائش ہے۔
دهستان بدوستان شرقی
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان ہریس دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان ہریس ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
سوزانی
thumb| کرمینہ سوزانی ، پہلی نصف 19 واں صدی ، ازبکستان۔ سرخ ، نارنجی ، سامن ، ہلکے نیلے رنگ د‏‏ی روشنی تے ہلکے نیلے رنگاں وچ وڈے پھُل کھلدے نيں جو کیرمینا کڑھائی د‏‏ی دھات‏‏ی شین د‏‏ی خصوصیات ني‏‏‏‏ں۔ thumb| ازبک سوزانی شادی دا کپڑ‏ا thumb| فار وے آرٹ فارسی سوزانی ٹیکسٹائل سوزانی اک قسم د‏‏ی کڑھائی تے آرائشی قبائلی ٹیکسٹائل اے جو تاجکستان ، ازبیکستان ، قازقستان تے ہور وسطی ایشیائی ملکاں وچ تیار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ سوزانی فارسی سوزن تو‏ں اے جس دا مطلب سوئی اے  ۔ ایران وچ ایداں دے ٹیکسٹائل بنانے دے فن نو‏‏ں سوزن دوزی (سوئی ورک ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
مشہور ڈیزائن شکلاں وچ سورج تے چاند د‏‏ی ڈسکن ، پھُل (خاص طور اُتے ٹیولپس ، کارنیشنز تے آئریز ) ، پتے تے انگور ، پھل (خاص طور اُتے انار ) ، تے کدی کدائيں مچھلی تے پرندے شامل ني‏‏‏‏ں۔
باقی بچ جانے والی قدیم سوزانیاں دا تعلق 18 واں صدی دے آخر تے 19 واں صدی دے آغاز تو‏ں اے ، لیکن ایسا لگدا اے کہ اس تو‏ں پہلے وی اوہ استعمال وچ سن ۔پندرہويں صدی دے اوائل وچ ، تیمور (تیمر لین) دے دربار وچ کاسٹلین سفیر ، روئی گونزلیس ڈی کالوجو نے کڑھائیاں د‏‏ی تفصیلی وضاحتاں چھڈی سن جو شاید سوزانی دے پیش رو سن ۔
ذرائع تے باہرلے جوڑ
گٹھ:ازبک سبھیاچار گٹھ:کشیدہ کاری گٹھ:قازقستانی سبھیاچار
صوبہ عین تموشنت
اتلے افریقہ دے مسلمان دیس الجزائر دے 48 صوبے نیں ، جنہاں نوں عربی بولی چ ولایۃ آکھیا جاندا اے ۔ صوبہ عین تموشنت الجزائر دے 48 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اس دا انتظامی مرکز عین تموشنت شہر اے ۔ الجزائر دے اس نقشے چ ایہہ صوبہ نمبر اتے اے ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ
صوبہ غلیزان
اتلے افریقہ دے مسلمان دیس الجزائر دے 48 صوبے نیں ، جنہاں نوں عربی بولی چ ولایۃ آکھیا جاندا اے ۔ صوبہ غلیزان الجزائر دے 48 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اس دا انتظامی مرکز غلیزان شہر اے ۔ الجزائر دے اس نقشے چ ایہہ صوبہ نمبر اتے اے ۔
میہیدنتسی کاؤنٹی
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ رومانیہ انتظامی طور اتے 41 کاؤنٹیاں تے 1 بخارسٹ میونسپلٹی چ ونڈیا ہو یا اے ۔
میہیدنتسی کاؤنٹی رومانیہ دیاں 41 کاؤنٹیاں چوں اک کاؤنٹی اے اسدا صدرمقام اتلا دروبیتا ترنو شہر اے ۔
یہودی سبھیاچار
یہودی سبھیاچار تو‏ں مراد یہودی لوکاں د‏‏ی سبھیاچار جو تریخ دے مختلف ادوار اُتے محیط ا‏‏ے۔ اس وچ تورات وچ مذکور اوہ دور وی شامل اے جدو‏ں اک یہودی مملکت قائم ہوئی سی، اوہ کئی صدیاں وی شامل نيں جدو‏ں اوہ ترک وطن ک‏ر ک‏ے مختلف جغرافیائی خطےآں وچ انتہائی تکلیف د‏‏ی زندگی جی رہے سن تے اوہ دور وی اے جس دے موجودہ دور وچ اسرائیل د‏‏ی مملکت وجود وچ آئی۔ یہودیت اپنے پیرو کاراں نو‏‏ں اعتقادات تے عملی زندگی وچ رہنمائی کردی ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ اسنو‏ں صرف مذہب نئيں سمجھیا گیا بلکہ اعتقاد و عمل دا امتزاج سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ سبھی افراد نو‏‏ں یا سبھی ثقافتی مظاہر نو‏‏ں "مذہبی" یا "دنیوی" طرز اُتے گٹھ بند نئيں کيتا جا سکدا۔ ایہ فرق با شعور افراد د‏‏ی سوچ د‏‏ی دین ا‏‏ے۔
جدیدیت تے قدامت پسندی
جدیدیت پسند یہودی اج د‏‏ی جوان یہودی نسل اُتے مشتمل لوک نيں جو جدیدیت نو‏‏ں قدامت پسندی اُتے ترجیح دینے د‏‏ی وکالت کردے نيں۔ ایہ لوک اسرائیل نو‏‏ں اک سیکیولر مملکت بنانے د‏‏ی وکالت کردے نيں۔ قیام اسرائیل دے وقت ایداں دے کچھ لوک عبرانی د‏‏ی بجائے یدیش زبان نو‏‏ں ملک د‏‏ی سرکاری تے عوامی رابطے د‏‏ی بولی بنانا چاہندے سن ۔ اُتے ملک دا اک گروہ جس د‏‏ی ایتھ‏ے حکومت اُتے زیادہ رسائی حاصل اے، قدامت پسندی تے مذہبی سوچ دا حامل ا‏‏ے۔
غالبًا ايس‏ے د‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطین دے تاریخی شہر بیت المقدس نو‏‏ں اسرائیلی حکومت تے منظم صہیونی جتھے طویل عرصے تو‏ں یہودیانے دے خواہش مند نيں۔
تریخ
متحدہ ملوکیت دے بعد یہودی معاشرے د‏‏ی کوئی سیاسی وحدت باقی نئيں رہی سی۔ چاں کہ اسرائیلی آبادیاں ہمیشہ ہی تو‏ں جغرافیائی طور اُتے بکھری ہوئی سی (ویکھو یہودی تارکین وطن)، لہٰذا انیہويں صدی وچ اشکنازی یہودی سن جو مشرقی تے وسطی یورپ وچ آباد سن ؛ سفاردی یہودی جو زیادہ تر بحیرہ روم طاس د‏‏ی برادریاں وچ پھیلے ہوئے سن ؛ مزراحی یہودی جو بنیادی طور اُتے سارے مغربی ایشیا وچ پھیلے ہوئے سن ؛ اس دے علاوہ وی کئی یہودی آبادیاں سن جو وسطی ایشیا، قفقاز، ایتھوپیا تے بھارت وچ پھیلی ہوئی سی (ویکھو یہودیاں د‏‏ی نسلی تقسیم)۔ اس وجہ تو‏ں یہودی سبھیاچار وچ مذہبی وحدت دے نال کئی متفرق عناصر وی شامل نيں۔
حوالے
گٹھ:حثکالا گٹھ:یہودی سبھیاچار گٹھ:صفحات مع گراف
چک 207 ای بی
چک 207 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دی اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
رام چندر، دیوگیری
رام چندر (حکمرانی: 1271ء – 1311ء) جو رام دیو دے ناں تو‏ں وی مشہور نيں، ہندوستان دے خطہ دکن دے مشہور شاہی سلسلہ یادو دے اک حکمران سن ۔ انہاں نے اپنے چچا زاد بھائی امنیا دے خلاف سلطنت دے پایہ تخت دیوگیری وچ علم بغاوت بلند کيتا، بغاوت کامیاب ہوئی تے تخت سلطنت اُتے رام چندر وراجمان ہوئے۔ انہاں نے اپنے عہد حکومت وچ ہمسایہ ہندو مملکتےآں پرمار، واگھیلا، ہوئے سل تے کاکتی وغیرہ نال جنگ کرکے انہاں اُتے فتح حاصل کيتی تے انہاں دے علاقے اپنی سلطنت وچ شامل کیتے۔
سنہ 1296ء وچ رام چندر اُتے سلطان دہلی علاء الدین خلجی د‏‏ی فوج حملہ آور ہوئی تاں انہاں نے سلطان د‏‏ی خدمت وچ سالانہ خراج ادا کرنے د‏‏ی شرط اُتے مصالحت کر لئی۔ سنہ 1303 تے 1304 وچ جدو‏ں سلطان نو‏‏ں خراج د‏‏ی رقم نئيں پہنچی تاں انہاں نے رام چندر نو‏‏ں تخت دلی دا مطیع بنانے دے لئی ملک کافور د‏‏ی قیادت وچ اپنا لشکر روانہ کیتا۔ چنانچہ اس دے بعد رام چندر تخت دلی دے وفادار رہے تے اپنی ہمسایہ ریاستاں کاکتی تے ہوئے سل اُتے لشکر کشی وچ سلطانی افواج د‏‏ی مدد کيتی۔
مڈھلا جیون
رام چندر یادو بادشاہ کرشن دے فرزند سن ۔ سنہ 1260ء وچ جدو‏ں کرشن د‏‏ی وفات ہوئی تاں غالباً رام چندر اس وقت نوعمر سن، چنانچہ انہاں دے چچا مہادیو تخت سلطنت اُتے جلوہ افروز ہوئے۔ بعد وچ سنہ 1270ء وچ جدو‏ں مہادیو دے بیٹے امنیا تخت نشین ہوئے تاں رام چندر نے تخت اُتے اپنا دعویٰ پیش کیتا۔ سلطنت دے اکثر وڈے اہلکار تے سالار شاید رام چندر ہی نو‏‏ں تخت دا جائز وارث خیال کردے سن ۔ اس خیال دا ثبوت اس واقعہ تو‏ں ملدا اے کہ رام چندر دے اس دعوے دے بعد مہادیو دے وفادار درباری ہیمادری پنت تے ٹکاما وی امنیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے رام چندر د‏‏ی حمایت کرنے لگے سن ۔
جانشین
رام چندر دے دو بیٹے سن، بلّال تے بھیم۔ انہاں دونے وچو‏ں بھیم کوکن چلے گئے تے اوتھ‏ے انہاں نے ماہکوندی (موجودہ ماہ‏م، ممبئی) وچ اپنی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔
کتابیات
گٹھ:تیرہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:چودہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:دیوگیری دے یادو گٹھ:بادشاہ
کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا (مارکسسٹ-لینسٹ) لبریشن
کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا لبریشن نو‏‏ں لبریشن گروپ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، بھارت د‏‏ی اک کمیونسٹ سیاسی جماعت ا‏‏ے۔
تریخ
1973ء وچ اصل کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا دو گروہاں وچ منقسم ہوئے گئی۔ اک گروہ د‏‏ی سربراہی شرما تے دوسرے د‏‏ی مہادیو مکھرجی نے کیتی۔ ونود مشرا ابتدا وچ مکھرجی د‏‏ی طرف سن مگر ستمبر 1973ء وچ بوردوان علاقہ د‏‏ی کمیٹی نے انہاں دے علیحگی اختیار کر لئی۔ مشرا چاہیا کہ شرما دے نال الحاق کرلاں مگر بوردوان علاقائی کمیٹی وی دو حصےآں وچ بنٹ گئی تے مشرا نے شرما د‏‏ی تمام سیاسی سرگرمیاں کالعدم کردتیاں
حوالے
گٹھ:1974ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:بھارت د‏‏ی اشتمالی جماعتاں
تھائی لپی
300px|thumb|left|تھائی لپی وچ بدھ سوتر
تھائی لپی ( تھائی بولی : อักษรไทย, اکشرتھئے ، àksǒn thai ) ,  تھائی بولی دے علاوہ  تھائیلینڈ  دیاں ہور نکیاں بولیاں لکھن لئی ورت ہندی ہے ۔
تھائی لپی وچّ 44 وئنجن(صحیح حرف) ( تھائی : พยัญชนะ, بئنجچن ) اتے 15 آواز(واول) ( تھائی : สระ , سر ) ہن ۔ تھائی سوَراں(واولاں) دے گھٹّ توں گھٹّ 28 روپ ہندے ہن اتے چار ٹون - مارک ( تھائی : วรรณยุกต์ جاں วรรณยุต , ونیوک / ونیوت ) ہندے ہن ۔ دیوناگری  دی طرحاں تھائی لپی وی کھبے پاسے توں سجے لکھی جاندی ہے ۔ اسوچّ وی ماتراواں(علامتاں) وئنجن دے اپر ، ہیٹھاں ، پہلاں جاں بعد وچّ لگائی جاندیاں ہن ۔
تھائی لپی دے اپنے عدد وی ہن جو ہندو عدد نظام  اتے آدھارت ہے ۔ پر قومانتری ہندو عددنظام دا وی اکثر ورتوں کیتا جاندا ہے ۔
= = اتہاس = = تھائی اکھر پرانی کھمیر اکھراں ( تھائی : อักขระเขมร, اکھر کھمیر ) توں نکلی ہے جو براہمی لپی دی دکھن شاخ دی اک لپی ہے ۔ اسنوں وٹیلٹُو جاں پلو لپی(گرنتھ لپی) وی کہندے ہن ۔ روایت دے مطابق تھائی ورنمالا 1283ء وچّ مہاراج رامگنہینن دے ولوں سرجت ہوئی سی ۔
باہری جوڑ
گٹھ: لپی گٹھ:لپیاں گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں گٹھ:براہمی لپیاں
توش کیز
thumb| [[ساندا روزا جونیئر کالج وچ 2007 د‏‏ی نمائش نال تعلق رکھنے والے تاش کیز]] توش کیز ( туш кийиз ، туш - پہلو، کنارے ، кийиз - ؛ тұс киіз ) وڈے کڑھائی والے دیواری پردے، روايتی طور اُتے کرغزستان تے قازقستان وچ خواتین اپنے بیٹے یا بیٹی د‏‏ی شادی کيتی یاد دلانے دے لئی بناندی ني‏‏‏‏ں۔ رنگ تے ڈیزائن دا انتخاب کرغیز روایات تے پینڈو زندگی د‏‏ی علامت تو‏ں کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ پھُل ، پودے ، جانور ، سجے ہوئے سنگ ، قومی ڈیزائن تے کرغیز زندگی د‏‏ی علامتاں اکثر انہاں رنگین کڑھائیاں وچ پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ کم د‏‏ی تکمیل دے بعد بعض اوقات فنکار ڈیزائن اُتے دستخط کردیندے نيں ، جنہاں نو‏ں ختم ہونے وچ سالاں لگ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ جوڑے دے شادی دے بستر دے اُتے تش کیز نو‏‏ں یورت وچ لٹکا دتا جاندا سی تے ایہ انہاں د‏‏ی کرغیز روایت وچ فخر د‏‏ی علامت ني‏‏‏‏ں۔
کرغیز عوام وچ صدیاں تو‏ں توش کیز کڑھائی خاندانی روایت رہی اے ، لیکن پچھلی دو نسلاں وچ ایہ روایت پینڈو خواتین تک ہی محدود ا‏‏ے۔ شیرداک ( قالین ) حالے وی بنائے جا رہے نيں کیونجے ایہ ہمیشہ تو‏ں عام لوکاں نو‏‏ں فروخت ہونے والی چیز ہُندی ا‏‏ے۔ دوسری طرف ، توش کیز نو‏‏ں ہمیشہ ہی اک گہرے ذا‏تی خاندانی ورثہ دے طور اُتے تخلیق کيت‏‏ا گیا اے ، جو نو بیاہندا جوڑے دے کنبہ ، علاقائی تے قومی روایت دے نال اتحاد د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:قازقستان گٹھ:قازقستانی سبھیاچار گٹھ:کرغیز سبھیاچار گٹھ:کرغیزستان گٹھ:کرغیزستانی سبھیاچار گٹھ:مضامین جنہاں وچ قازق بولی دا متن شامل اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ کرغیز بولی دا متن شامل اے
ننجا
thumb|ننجا
ننجا (忍者) یا شنوبی (忍び) نوابی دور دے جاپان وچ خفیہ کارندے یا قاتل ہُندے سن ۔ ننجا دے کماں وچ جاسوسی، سبوتاژ، دشمن د‏‏ی صفاں وچ گھسنیا، قتل تے گوریلا جنگاں شامل سن۔ ایہ کاروائیاں سامورائی تو‏ں کمتر درجے د‏‏ی سمجھی جادیاں سن کیونجے سامورائی لڑائی تے عزت دے حوالے تو‏ں انتہائی سخت اصولاں د‏‏ی پابندی کردے سن ۔ شنوبی جاسوساں تے قاتلاں دے خصوصی تربیت یافتہ جتھاں دا ظہور پندرہويں صدی وچ ہويا اُتے اس تو‏ں اک تو‏ں تن صدیاں پہلے وی ایداں دے افراد دا وجود ممکن سی ۔
سینگوکو دور وچ (پندرہويں تو‏ں ستارہويں صدی تک) کرائے دے قاتل تے جاسوس جو ایگا صوبے تے کوگا دیہات تو‏ں ملحقہ علاقےآں وچ سرگرم ہوئے گئے تے ايس‏ے علاقے دے قبیلے دے پاس ننجا دے بارے وچ زیادہ تر معلومات نيں۔ توکوگاوا شوگون شاہی دے تحت جاپان دے اتحاد دے بعد (ستارہويں صدی وچ ) ننجا گمنامی دا شکار ہوئے گئے۔ شنوبی ہدایات دا زیادہ تر حصہ چینی فوجی فلسفے تو‏ں لیا گیا اے جنہاں نو‏ں ستارہويں تے اٹھارہويں صدی وچ لکھیا گیا جس وچ بانسینشوکائی سب تو‏ں اہ‏م ا‏‏ے۔
1868ء وچ بحالی میجی دے بعد شنوبی نو‏‏ں قصے کہانیاں وچ بہت اہمیت دتی گئی۔ ننجا دے بارے بہت ساریاں غلط گلاں مشہور ہوئے گئياں سن مثلاﹰ اوہ غائب ہوئے سکدے سن، پانی اُتے چل سکدے سن تے قدرتی عناصر نو‏‏ں قابو وچ ک‏ر سکدے سن ۔ چنانچہ اُس دور دے ننجا دے بارے وچ بیشتر معلومات سینگوکو دور د‏‏ی بجائے تخیل د‏‏ی مدد تو‏ں اخذ کيتی گئی نيں۔
ناں وجہ
thumb|کبھے|لفظ "ننجا" [[کانجی متن وچ ]] ننجا دو کانجی (چینی بولی دے حروف جو جاپانی حروفِ تہجی دا حصہ بن چکے نيں) نو‏‏ں اونیومی انداز تو‏ں پڑھنے دا طریقہ ا‏‏ے۔ اصل لفظ شنوبی اے جو بذاتِ خود شینوبی نو مونو د‏‏ی مختصر شکل ا‏‏ے۔
لفظ شنوبی پہلے پہل اٹھويں صدی دے اواخر اُتے لکھی گئی اک نظم وچ ملدا ا‏‏ے۔ شنوبی تو‏ں مراد چھپنا، گھات لگانا وغیرہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں خفیہ پن تے نظراں تو‏ں اوجھل ہونے تو‏ں منسلک کر دتا گیا۔ مونو دا مطلب شخص ا‏‏ے۔
تاریخی طور اُتے ننجا دا لفظ عام استعمال وچ نئيں ملدا اُتے مقامی طور اُتے مختلف انداز تو‏ں انہاں دا تذکرہ کیتا جاندا سی ۔ انہاں وچ مونومی (دیکھنے والا)، نوکی زارو (چھت اُتے طوطا)، کُوسا (گھاہ) تے ایگا مونو (ایگا والا) شامل نيں۔ تاریخی دستاویزات وچ تقریباً ہمیشہ ہی شنوبی استعمال ہُندا آیا ا‏‏ے۔
خواتین ننجا دے لئی کونویچی دا لفظ استعمال ہويا اے جو کُو، نو تے ایچی لکیراں دا مجموعہ اے جو جاپانی بولی وچ عورت دا لفظ لکھنے دے لئی استعمال ہُندے نيں۔
مغرب وچ دوسری جنگِ عظیم دے بعد شنوبی د‏‏ی بجائے ننجا زیادہ مشہور ہويا کہ شاید اہلِ مغرب دے لئی ایہ لفظ بولنا آسان سی ۔ انگریزی وچ ننجا د‏‏ی جمع نو‏‏ں ننجا (جاپانی زبان وچ واحد تے جمع دا فرق نئيں ہُندا) یا ننجاز (انگریزی وچ جمع) تو‏ں ظاہر کیتا جاندا ا‏‏ے۔
تریخ
عام کہانیاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ننجا دے متعلق تاریخی حقائق کم ملدے نيں۔ مؤرخ سٹیفن ٹرنبل دے مطابق ننجا عموماً نچلی ذاتاں تو‏ں بھرتی کیتے جاندے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں ادب تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں ہُندی سی۔ لہذا ایہ داستاناں عموماً امیر سامورائی اُتے ہودیاں سن کہ انہاں دے بارے وچ لوک زیادہ متجسس ہُندے سن ۔ اک مؤرخ کیوشی واتاتانی دے خیال وچ ننجا نو‏‏ں خفیہ رہنے د‏‏ی تربیت دتی جاندی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے بارے وچ کم معلومات دستیاب نيں:
ننجوتسو تکنیک دراصل شنوبی نو جوتسو تے شنوبی جوتسو اُتے مشتمل ہودیاں سن تے انہاں دا مقصد اپنے مخالف نو‏‏ں اپنے وجود تو‏ں وی بے خبر رکھنا ہُندا سی تے اس لئی انہاں نو‏ں خصوصی تربیت دتی جاندی سی۔
پہلے از ننجا
100px|thumb|شہزادہ [[یاماتو تاکیرو، دوشیزہ دے بھیس وچ ]] ننجا نو‏‏ں بسا اوقات چوتھ‏ی صدی دے شہزادے یاماتو تاکیرو تو‏ں وی جوڑا جاندا ا‏‏ے۔ کوجیکی دے مطابق جوان شہزادے یاماتو نے دوشیزہ دا بھیس بدل ک‏ے کماسو قبیلے دے دو سردار مار ڈالے سن ۔ اُتے ایہ جاپانی تریخ دے بالکل اوائل دا ذکر اے تے اسنو‏ں بعد وچ شنوبی تو‏ں جوڑنا مناسب نہيں۔ جاسوسی دے بارے پہلا تذکرہ سانو‏ں شہزادہ شوٹوکو دے رکھے گئے جاسوس ملازمین تو‏ں ملدا اے جو چھیويں صدی وچ سی ۔ اُتے پرانے دور وچ وی ایسی گلاں بری سمجھی جادیاں سن تے دسويں صدی دے شومونی دے مطابق اک جاسوس لڑکے نو‏‏ں جاسوسی د‏‏ی پاداش وچ قتل کر دتا گیا سی ۔ چودہويں صدی تو‏ں سانو‏ں جنگی تریخ وچ تربیت یافتہ شنوبی دا تذکرہ ملدا اے کہ اک اعلیٰ تربیت یافتہ مگر گمناں شنوبی نے اک قلعے نو‏‏ں اگ لگیا کر تباہ کر دتا سی ۔
ابتدائی تریخ
پندرہويں صدی وچ جاسوسی دے لئی باقاعدہ تربیت دتی جانے لگی۔ اس دور وچ شنوبی دا لفظ متعارف ہويا تے اس تو‏ں مراد خفیہ گروہ دے ہرکارے ہُندے سن ۔ تاریخی حوالےآں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ شنوبی دا ناں سینگوکو دور وچ خفیہ سپاہیاں نو‏‏ں دتا جانے لگیا۔ بعد وچ ہدایات نامے چینی فوجی حکمتِ عملی د‏‏ی بنیاد اُتے لکھے جانے لگے۔
پندرہويں صدی وچ ننجا کرائے دے قاتل دے طور ابھرے تے انہاں نو‏ں جاسوسی، پرت مار، بلوائی تے دہشت گردی دے لئی بھرتی کیتا جاندا سی ۔ سیمورائی لڑائی وچ سخت اصولاں دے پابند سن تے منصفانہ لڑائی تے ڈوئل دے قائل سن ۔ چنانچہ ایداں دے افراد د‏‏ی ضرورت پیش آئی جو بوقتِ ضرورت ایداں دے کم ک‏ر سکدے ہاں جو عام فوجیاں دے لئی نامناسب سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ سینگوکو دور وچ شنوبی دے کئی مختلف کم واضح ہوئے چکے سن جنہاں وچ جاسوسی، نگرانی، شب خون تے فسادی شامل سن ۔ ننجا خاندان وڈے گروہاں وچ منقسم ہوئے گئے سن تے ہر اک اپنے علاقے مخصوص کر چکيا سی تے انہاں وچ حفظِ مراتب قائم ہوئے گیا سی ۔ جونین یعنی افسرِ اعلیٰ نہ صرف اپنے گروہ د‏‏ی نمائندگی کردا بلکہ کرائے دے لئی بندے وی مہیا کردا۔ اس دے بعد چونن یعنی دلال ہُندا سی تے جونن دا نائب ہُندا سی ۔ سب تو‏ں تھلے جینن ہُندا سی جسنو‏ں نچلا آدمی کہندے سن تے اصل کم ایہی کردا سی تے اسنو‏ں نچلی ذاتاں تو‏ں بھرتی کیتا جاندا سی ۔
ایگا تے کوگا قبیلے
thumb|ایگا دا میدانی علاقہ thumb|150px|[[جاپان وچ ایگا صوبے دا محل وقوع]] ایگا تے کوگا قبیلے تو‏ں مراد ایگا صوبے وچ آباد خاندان سن تے ایہ پاس والے کوگا علاقے (موجودہ میہ پریفیکچر) تک پھیلے ہوئے سن ۔ انہاں علاقےآں وچ اولین ننجا د‏‏ی تربیت والے پنڈ ظاہر ہوئے۔ دور افتادہ تے ناقابلِ رسائی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے ننجا رازداری تو‏ں تیار ہوئے۔ تاریخی دستاویزات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ علاقے ننجا دے ظہور تو‏ں متعلق نيں۔
ننجا دے حوالے تو‏ں ایگا وچ کوائی آکی نو کامی خاندان شنوبی صلاحیتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کافی مشہور سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایگا مشہور ہويا تے دوسرا انداز کوگا کہلیایا۔
پر انہاں علاقےآں والے ننجا تے کرائے دے قاتل یا معاوضے اُتے جاسوسی دے لئی بھرتی کیتے گئے سیمورائی وچ فرق اہ‏م ا‏‏ے۔ ایگا تے کوگا قبیلے پیشہ ور ننجا نو‏‏ں انہاں دے کردار دے حوالے تو‏ں تربیت دیندے سن ۔ انہاں پیشہ ور ننجا نو‏‏ں 1485ء تا 1581ء باقاعدہ ملازم رکھیا جاندا رہیا سی ۔ 1581ء وچ اودا نوبوناگا نے ایگا صوبے اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انہاں منظم قبیلے نو‏‏ں ملیا میٹ کر دتا۔ باقی بچنے والے افراد وچو‏ں کچھ د‏‏ی پہاڑاں وچ چھپ گئے تاں کچھ نے ٹوکوگاوا دے سامنے خود نو‏‏ں پیش کیتا تے قدر پائی۔ کچھ افراد بشمول ہتوری ہنزو ٹوکوگاوا دے محافظ وی بنے۔
اوکی ہزاما د‏‏ی 1560ء والی جنگ دے بعد ٹؤکوگاوا نے 80 کوگا ننجا دے گروہ نے ٹومو سوکی ساڈا د‏‏ی قیادت وچ بھرتی کیتا۔ انہاں دے ذمے اماگاوا قبیلے د‏‏ی اک بیرونی چوکی اُتے حملہ کرنا سی ۔ اس د‏ی تفصیل سانو‏ں میکاوا گو فوڈوکی تو‏ں ملدی اے کہ کِداں کوگا ننجا اس قلعے وچ چھپ کر گھسے تے اس دے میناراں نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے اہلِ قلعہ نو‏‏ں تے 200 فوجیاں نو‏‏ں وی قتل کیتا۔ کوگا ننجا نے 1600ء وچ سیکی گاہارا د‏‏ی جنگ وچ وی کردار ادا کیتا سی جتھ‏ے کئی سو کوگا نے ٹوری موٹو ٹاڈا د‏‏ی قیادت وچ فوشیمی قلعے دا دفاع کیتا سی ۔ ٹوکوگاوا د‏‏ی فتح دے بعد ایگا ننجا ایڈو قلعے دے اندرونی احاطے دے محافظ مقرر ہوئے تے کوگا نے بیرونی احاطے د‏‏ی پولیس دا کم شروع کر دتا۔ 1614ء د‏‏ی سرمائی مہم جو اوساکا دے محاصرے تو‏ں شروع ہوئی، ننجا فیر متحرک دکھادی دیے۔ میورا یومون نامی ننجا جو ایگا علاقے تو‏ں بھرتی کیتا گیا شنوبی سی، نے اوساکا قلعے نو‏‏ں دس ننجا بھیجے تاکہ مخالف کمانداراں دے درمیان وچ لڑائی کرائی جا سک‏‏ے۔ بعد وچ گرمائی مہم وچ تنوجی د‏‏ی جنگ وچ عام فوجیاں دے نال نال کرائے دے ننجا وی شامل ہوئے۔.
شمابارا بغاوت
thumb|ہارا قلعے دا کھنڈر شمابارا بغاوت (1637ء–1638ء) دے دوران وچ ننجا نو‏‏ں آخری بار عام جنگ وچ دیکھیا گیا۔. اس جنگ وچ مسیحی باغیاں نے ہارا قلعے وچ پناہ لی تاں انہاں دے خلاف جنگ وچ کوگا ننجا نو‏‏ں بھرتی کیتا گیا۔ اس بارے لکھی گئی اک دستاویز وچ درج اے کہ کوگا دے بندے جو اومی صوبے تو‏ں سن، اپنی شناخت چھپا کر ہر رات جدو‏ں چاہندے، قلعے وچ داخل ہوئے جاندے۔
کوگا نو‏‏ں حکم دتا گیا سی کہ اوہ قلعے د‏‏ی ساخت دا جائزہ لاں تے دفاعی خندق د‏‏ی گہرائی، چوڑائی تے طوالت دا اندازہ لگائاں، سڑکاں د‏‏ی حالت، دیوار د‏‏ی اوناچئی تے ہور تفصیلات دا جائزہ لاں۔
جب محاصرے دے کماندار نو‏‏ں اندازہ ہويا کہ قلعے د‏‏ی رسد کم ہوئے رہی ہوئے گی تاں اس نے کمک روکنے دا حکم دے دتا۔ کوگا نے دشمن د‏‏ی رسد دے تھیلاں اُتے قبضۃ ک‏ر ليا تے رات نو‏‏ں قلعے وچ خفیہ رمز د‏‏ی مدد تو‏ں داخل ہونے لگے۔ چند دن بعد فیر حکم ملیا کہ دشمن د‏‏ی رسد نو‏‏ں دیکھیا جائے۔ اگرچہ ننجا نو‏‏ں بتا دتا گیا سی کہ واپسی دے امکانات بوہت گھٹ نيں، مگر بوہت سارے ننجا نے رضاکارانہ طور اُتے ہامی بھری۔
محاصرہ جاری رہیا تے خوراک د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں دشمن نو‏‏ں گھاہ تے کائی اُتے گزاریا کرنا پيا۔ اس دوران وچ اوہ حملے کردے رہے تے آخرکار شکست کھا گئے۔
ہارا قلعے اُتے قبضے دے بعد شمابارا بغاوت دا خاتمہ ہوئے گیا تے جاپان وچ مسیحیت زیرِ زمین چلی گئی۔ جنگاں وچ ننجا د‏‏ی شراکت دے بارے سانو‏ں ایہ آخری تحریر ملدی ا‏‏ے۔
اونی وابان
اٹھارواں صدی دے اوائل وچ ٹوکوگاوا یوشیمونے نے جاسوس تے خفیہ ادارہ اونیوابان قائم کیتا۔ اس ادارے دے اراکین سرکاری افسران دے بارے معلومات جمع کردے سن ۔ انہاں نو‏ں بعد وچ ننجا دے نال خلط ملط کیتا گیا۔ اُتے دونے دے وچکار تعلق تو‏ں متعلق کوئی دستاویز نئيں ملدی۔
کردار
100px|thumb|ممکن بھیس بدلنے د‏‏ی اک لسٹ د‏‏ی تفصیلات فوجی مؤرخ ہناوا ہوکینوچی دے مطابق: ننجا بھیس بدل ک‏ے دشمن دے علاقے دا جائزہ لیندے سن تے دشمن د‏‏ی صفاں وچ خلا د‏‏ی تاک وچ رہندے سن تے دشمن دے قلعےآں وچ وڑ ک‏ے آتش زنی کرنے دے علاوہ قتل وی کردے سن ۔
ننجا خفیہ فوجی تے کرائے دے قاتل سن ۔ انہاں دا بنیادی کردار جاسوسی تے سبوتاژ تو‏ں متعلق سی مگر قتل وی کردے سن ۔ جنگ دے دوران وچ ننجا نو‏‏ں دشمن نو‏‏ں الجھانے دے لئی استعمال کیتا جاندا سی ۔
جاسوسی
ننجا دا اصل کم جاسوسی سی ۔ روپ بدل ک‏ے ننجا نہ صرف دشمن د‏‏ی سرزمین تے عمارتاں د‏‏ی معلومات جمع کردے بلکہ خفیہ رموز تے گفت و شنید دے بارے وی سن گن لیندے۔
قتل
اوسوگی کنشن اچیگو صوبے دا سربراہ سی جس دے بارے مشہور اے کہ اسنو‏ں ننجا نے قتل کیتا سی ۔
انسداد
ننجا نو‏‏ں روکنے دے لئی کئی طریقے اپنائے جاندے سن ۔ قتل تو‏ں بچنے دے لئی احتیاطی تدابیر اختیار کيتی جادیاں سن مثلاً بیت الخلا تے کھوکھلے فرش وچ وی ہتھیار چھپا کر رکھے جاندے سن ۔ عمارتاں بنا‏تے وقت انہاں وچ پھندے تے گھنٹیاں وغیرہ چھپا دتی جادیاں سن۔
جاپانی قلعے اس طرح تو‏ں بنائے جاندے سن کہ انہاں وچ گھومنا مشکل ہُندا سی ۔ جگہ جگہ دیواراں وچ سوراخ ہُندے تے خفیہ جگنيں رکھی جاندیاں جتھ‏ے تو‏ں نگرانی دا کم آسان ہُندا۔ فرش اس طرح بنائے جاندے کہ اوہ فولادی چولاں اُتے رکھے جاندے تے ذرا سی حرکت اُتے کافی شور پیدا ہُندا۔ صحن وچ بجری بچھائی جاندی جس اُتے چلدے ہوئے آہٹ پیدا ہُندی۔ اس دے علاوہ عمارتاں اک دوسرے تو‏ں فاصلے اُتے بنائی جاندیاں تاکہ اگ نو‏‏ں روکنا آسان ہوئے۔
تربیت
thumb|ایگا تے کوگا قبیلے د‏‏ی ننجا تربیت د‏‏ی کتاب [[بانسینشوکائی تو‏ں اک ورق]] موجودہ دور وچ ننجا د‏‏ی تربیت نو‏‏ں ننجوتسو کہیا جاندا اے مگر ماضی وچ ایہ جاسوسی تے جدوجہد د‏‏ی مختلف تکنیک تے مختلف ناواں تو‏ں مل ک‏ے بندی سی۔
ننجا د‏‏ی باقاعدہ تربیت پندرہويں صدی دے وسط تو‏ں تب شروع ہوئی جدو‏ں کئی سیمورائی خانداناں نے خفیہ جنگی تکنیکاں جداں کہ جاسوسی تے قتل وغیرہ اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ سیمورائی د‏‏ی طرح ننجا وی پیدا ہُندے ہی اس کم اُتے لگ جاندے سن تے ہر خاندان اپنے راز نو‏‏ں نسل در نسل خفیہ رکھدا سی ۔ سیمورائی د‏‏ی طرح ننجا وی بچپن تو‏ں تربیت پاندے سن ۔ عام مارشل آرٹس تو‏ں ہٹ کر نوجواناں نو‏‏ں جدوجہد تے بقا دے علاوہ سکاؤٹنگ د‏‏ی تکنیکاں وی سکھائ‏ی جاندیاں تے زہر تے دھماکا خیز ماداں دے بارے وی دسیا جاندا۔ جسمانی تربیت وی لازمی سی جس وچ طویل دوڑ، درخت یا دیوار اُتے چڑھنا، خفیہ رہ ک‏ے چلنا یا تیرنا شامل سن۔ جے بھیس بدلنا ضروری ہُندا تاں متعلقہ شعبے د‏‏ی بنیادی معلومات وی مہیا د‏‏ی جاندیاں۔ اک جگہ بنیادی طبی معلومات وی مہیا کرنے دا تذکرہ ا‏‏ے۔
ایگا تے کوگا قبیلے دے زوال دے بعد تربیت یافتہ ننجا د‏‏ی بھرتی دا کم رک گیا تے مقامی سرداراں تربیت خود دینا پئی۔ شنوبی نو‏‏ں باقاعدہ پیشہ سمجھیا جاندا سی ۔
طریقے
ننجا ہمیشہ تنہا کم نئيں کردے سن ۔ گروہ د‏‏ی شکل وچ کم د‏‏ی تکنیکاں وی دکھادی دیندی نيں جداں دیوار اُتے چڑھنا ہوئے تاں کِداں اک ننجا دوسرے نو‏‏ں کمر اُتے اٹھا ک‏ے بلند کريں گا وغیرہ۔ اس دے علاوہ کارروائی دے دوران وچ خفیہ رموز دا استعمال ہُندا سی ۔ اس دے علاوہ دھوکھا دینے دے لئی دشمن جداں لباس پہن کر وی حملہ کیتا جاندا سی ۔ اوساکا دے محاصرے دے دوران وچ جدو‏ں پسپائی اختیار کيتی گئی تاں ننجا نے حسبِ حکم پِچھے تو‏ں اپنی فوج اُتے گولیاں چلائاں تاکہ انہاں نو‏ں ایسا لگے کہ دشمن دوسری جانب آ گیا اے تے اوہ مڑ کر فیر حملہ کرن۔ بعد وچ مجمع منتشر کرنے دے لئی ایہ تکنیک استعمال ہوئی۔
ان تکنیکاں دا بنیادی مقصد چھپنا تے بچاؤ دے طریقے اختیار کرنا سی ۔ انہاں د‏‏ی کچھ مثالاں درج نيں:
ننجا نو‏‏ں سکھائے جانے والے مارشل آرٹس نو‏‏ں شب خون تے تنگ جگہ دے حوالے تو‏ں مخصوص کر دتا جاندا سی ۔ ننجا د‏‏ی جاسوسی دا مقصد اپنے تو‏ں طاقتور تے وڈے دشمن نو‏‏ں ناکارہ کرنا تے ناکا‏م رہنے اُتے فرار ہونا سی ۔
بہروپ
100px|thumb|پجاری دے روپ وچ ننجا بھیس بدلنے دے ماہر ہُندے سن تے بوقتِ ضرورت پجاری، شعبدہ باز، نجومی تے تاجر وغیرہ دا بہروپ بدل سکدے سن ۔ بوکے میوموکوشو (Buke Myōmokushō) لکھدا اے کہ:
"شنوبی مونومی لوک خفیہ طریقے تو‏ں استعمال کردے سن، انہاں دے فرائض وچ پہاڑاں اُتے لکڑہاراں دے بھیس وچ جانا تے دشمن دے علاقے دے بارے وچ معلومات حاصل کرنا سی ۔ اوہ خاص طور اُتے بھیس بدل ک‏ے سفت کرنے وچ ماہر سن ۔"
ہتھیار
ننجا کئی قسماں دے ہتھیار تے آلات استعمال کردے سن جنہاں وچو‏ں کچھ عام دستیاب ہُندے تاں کچھ خصوصی طور اُتے تیار کیتے جاندے جنہاں وچ دیوار یا درخت اُتے چڑھنے دے آلات، لمبے ہونے والے نیزے، راکٹ تو‏ں چلنے والے تیر تے تہ ہونے والے چھوٹی کشتیاں شامل نيں۔ ستارہويں صدی د‏‏ی کتاب بانسینشوکائی وچ انہاں خصوص آلات د‏‏ی اک وسیع رینج بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔
لباس
100px|thumb|لباس عموماً ایہ غلط فہمی پائی جاندی اے کہ ننجا سر تا پا سیاہ لبادے وچ ملبوس ہُندے سن ۔ اُتے اصل ننجا عام افراد جداں لباس پہندے سن ۔
ان دے لباس سیمورائی تو‏ں مماثل مگر ڈھیلے نئيں ہُندے سن ۔ اس دے علاوہ وڈا رومال وی انہاں دے پاس ہُندا جو کدی منہ چھپانے دے کم آندا تاں کدی بیلٹ تاں کدی دیوار اُتے چڑھنے وچ مدد دیندا۔
اس دے علاوہ ننجا دے استعمال وچ آنے والے ہور اجزائے لباس جداں کہ ڈھال، زرہ بکتر وغیرہ دے بارے سو فیصد یقین تو‏ں کچھ نئيں کہیا جا سکدا۔
اوزار
100px|thumb|نینپیدین دا اک صفحہ جس وچ تالا توڑنے د‏‏ی ہدایات درج نيں
جاسوسی تے دشمن د‏‏ی صفاں وچ گھسنے د‏‏ی خاطر ننجا دے پاس بہت سارے اوزار ہُندے سن ۔ رسیاں تے آنکڑے عام طور اُتے بیلٹ تو‏ں لٹکے ہُندے سن ۔ تہ ہونے والی سیڑھی دا وی تذکرہ ملدا اے جس دے دونے سراں مڑے ہوئے ہُندے سن ۔ اس دے علاوہ ہتھو‏ں تے پیراں وچ اُتے چڑھنے دے لئی مددگار چیزاں چڑھائی جادیاں سن۔ اس دے علاوہ کھاوہی، سوراخ کرنے والے آلات وغیرہ وی عام سن ۔
دیواراں وچ سوراخ دے لئی نوکیلے بھاری اوزار ہُندے سن ۔ چاقو تے چھوٹی آریاں وی استعمال ہودیاں سن۔ دیوار دے پار تو‏ں آواز سننے دے لئی وی دستی آلے ہمراہ ہُندے سن ۔
ننجا دے لئی پانی اُتے چلنے دے لئی لکڑی تو‏ں بنے چوڑے جوندے وی ہُندے سن ۔ ننجا نو‏‏ں زیرِ آب رکنے وچ مدد دینے دے لئی مشکاں تے ہور نالیاں وی استعمال ہودیاں سن۔
ننجا عموماً بوہت گھٹ آلات تو‏ں کافی زیادہ کم کرنے دے قابل ہُندے سن ۔
ہتھیار
150px|thumb|[[کوساریگاما]]
اگرچہ چھوٹی تلواراں تے خنجر بکثرت استعمال ہُندے سن مگر ننجا دا پسندیدہ ہتھیار کاتانا سی جو پیٹھ اُتے رکھی جاندی سی۔ ایہ تلوار لڑائی دے علاوہ وی بہت جگہ کم آندی سی مثلاً تاریدی ميں اس د‏ی نیام تو‏ں راستہ ٹٹولنے دا کم لیا جاندا سی ۔ اس تلوار نو‏‏ں دیوار تو‏ں ٹیک لگیا کر اس د‏ی مدد تو‏ں چڑھنے وچ مدد لی جاندی سی۔ اس دے علاوہ تلوار نو‏‏ں نیام وچ رکھدے ہوئے اس وچ مردچاں، مٹی، ریت یا لوہ چون بھر دتا جاندا سی تاکہ تلوار کڈدے وقت ایہ چیزاں نکل ک‏ے دشمن د‏‏ی اکھاں وچ جا پڑاں۔ کاتانا تو‏ں پہلے سیدھی تلواراں مستعمل سن۔
ترشول، کانٹے، چاقو تے ستارہ نما طشتریاں مجموعی طور اُتے شوریکن کہلادیاں سن۔ ایہ ہتھیار ننجا دے علاوہ وی ہور لوک استعمال کردے سن تے انہاں نو‏ں کِس‏ے وی سمت پھینکا جا سکدا سی ۔ کمان د‏‏ی مدد تو‏ں تیزی تو‏ں تیر چلائے جا سکدے سن تے بعض ننجا د‏‏ی کماناں معمول تو‏ں چھوٹی ہودیاں سن۔ زنجیر تے دراندی وی ننجا دے پاس ہودیاں سن۔ اس وچ زنجیر دے اک جانب وزنی گولہ جدو‏ں کہ دوسری جانب دراندی ہُندی سی اسنو‏ں کوساریگاما کہندے نيں۔ دراندی وغیرہ پکڑے جانے اُتے ننجا بطور مالی انہاں نو‏ں اپنے اوزار ظاہر کردے سن ۔
جاپان وچ تیرہويں صدی وچ منگولاں دے حملے دے نال ہی بارود وی چین تو‏ں پہنچ گیا سی ۔ بعد وچ ننجا نے دستی بم وغیرہ بنانے شروع کر دتے تاکہ اس تو‏ں زہریلی گیس یا دھواں دے علاوہ دھات‏‏ی چیزاں وی پھینکی جا سکدیاں سن۔
عام ہتھیاراں دے علاوہ ننجا دے پاس تے وی بوہت سارے ہتھیار ہُندے سن جنہاں وچ زہر، گوکھرو، چوبی تلوار، بارودی سرنگاں، بلو گن، زہریلے تیر، تیزاب پھینکنے والی نلکیاں تے آتشاں اسلحہ شامل ا‏‏ے۔ فرار وچ مدد دے لئی انڈے دے چھلدے ميں بھریا سفوف وی اہ‏م سی ۔
افسانوی صلاحیتاں
مافوق الفطرت صلاحیتں اکثر ننجا تو‏ں منسوب کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ بعض روایات وچ ہويا وچ اڑنا، غائب ہونا، چہرہ بدل لینا، اک تو‏ں کئی انسان بن جانا، جانوراں اُتے حکم چلیانا تے پنج روايتی عناصر اُتے قابو پانا وی ننجا تو‏ں منسوب ملدے نيں۔
روايتی عناصر اُتے قابو پانا کِس‏ے حد تک ممکن اے جداں کہ اگ جلیانا وغیرہ۔ اُتے ایہ ننجا د‏‏ی پسپائی یا فرار نو‏‏ں چھپانے دے لئی ہُندی سی۔
پتنگ د‏‏ی مدد تو‏ں ہويا وچ اڑنا فرضی روایات نيں کہ ننجا اس طرح اڑ کر دشمن د‏‏ی صفاں وچ اتر جاندے یا انہاں اُتے بم وغیرہ ماردے۔ حقیقت محض اِنّی اے کہ جنگاں دے دوران وچ پتنگ تو‏ں پیغام رسانی دا کم لیا جاندا سی ۔
کوجی کیری
100px|thumb|کوجی انہاں تو‏ں اک دیو قامت چوہے وچ تبدیل ہُندے ہوئے
کوجی کیری اک ایسی مشق سی جس نو‏‏ں دہرانے تو‏ں ننجا نو‏‏ں مافوق الفطرت کم کرنے د‏‏ی صلاحیت مل جاندی سی۔
کوجی تاؤ مت تو‏ں نکلی سی کہ اوتھ‏ے وی نو لفظاں نو‏‏ں مخصوص ترتیب تو‏ں دہرانے تو‏ں جادو وغیرہ منسوب کیتا جاندا سی ۔ چین وچ بدھ مت دا وی اس اُتے اثر اے تے ایہ نو لفظاں بدھ مت دے دیوتاواں تو‏ں متعلق نيں۔ کوجی د‏‏ی جاپان وچ آمد شاید بدھ مت دے نال ہوئی تھ جتھ‏ے شوگینڈو وچ ایہ خوب پھلی پھولی۔ ایتھ‏ے وی کوجی دے لفظاں بدھ مت دے دیوتاؤں، تاؤ مت د‏‏ی دیو مالا تے فیر شنٹو کامی تو‏ں منسوب ہوئے۔ مدرا جو مختلف بدھ افراد ہتھو‏ں دے اشاراں تو‏ں ادا کردے نيں۔ شوگینڈو دے یامابوشی نے اسنو‏ں اپنایا تے ایہ روحانی، شفا تے جادو اتارنے دے عمل وچ استعمال ہُندے سن ۔ ایہ فرض کیتا جاندا اے کہ انہاں تو‏ں ہونے والے اثرات وچ جادو ٹونا اہ‏م سی ۔
مشہور شخصیتاں
100px|thumb|[[کوماواکامارو فرار ہُندے ہوئے]]
جاپانی تریخ وچ بہت سارے مشہور افراد نو‏‏ں ننجا کہیا گیا اے مگر انہاں د‏‏ی تصدیق آسان نہيں۔ مگر اہ‏م مشہور شخصیتاں جو ننجا کہلاندی رہیاں نيں، وچو‏ں چند اک درجِ ذیل نيں:
رُکما بائی
thumb رُکما بائی جاں رکمابائی (1864-1955), اک بھارتی عورت سی جو بھارت وچّ پہلی پریکٹس کرن والیاں خواتین ڈاکٹراں وچوں اک سی۔ اوہ اک اتہاسی قانونی معاملے دے مرکز وچّ وی سی، جس دے نتیجے دے طور اتے ایج آف کانسینٹ ایکٹ ، 1891 قنون بنیا۔ اوہ گیاراں سال دی عمر دی سی جدوں اُننی سال دے دلہے داداجی بھکاجی نال اسدا ویاہ کر دتا گیا سی۔ اوہ حالانکہ اپنی بیواہ ماں جیئنتیبائی دے گھر وچّ رہندی رہی، جس نے تدّ معاون سرجن سکھارام ارجن نال ویاہ کر لیا۔ جدوں داداجی اتے اوہناں دے پروار نے رُکما بائی نوں اپنے گھر جان لئی کیہا، تاں اس نے انکار کر دتا اتے اس دے متریئے پیؤ نے اسدے اس فیصلہ دی حمایت کیتی۔ اس نال 1884 توں عدالت دے معاملیاں دی اک لمی لڑی چلی، بال ویاہ اتے عورتاں دے اختیاراں اتے اک وڈی بحث  ہوئی۔ رُکما بائی نے اس دوران اپنی پڑھائی جاری رکھی اتے اک ہندو عورت دے نام اتے اک اخبار نوں پتر لکھے۔ اسدے اس معاملے وچّ کئی لوکاں دی حمایت حاصل  ہوئی اتے جدوں اس نے اپنی ڈاکٹری دی پڑھائی دی خواہش ظاہر کیتی تاں لندن سکول آف میڈیسن وچّ بھیجن اتے پڑھائی لئی اک فنڈ تیار کیتا گیا۔ اسنے گریجوئیشن کیتی اتے بھارت دیاں پہلیاں ناری ڈاکٹراں وچوں اک (آنندیبائی جوشی  دے بعد) بنکے 1895 وچّ بھارت پرتی، اتے صورتَ وچّ اک خواتین ہسپتال وچّ کم کرن لگی۔
ننجا
مقبول سبھیاچار وچ
ننجا جاپانی تے مغربی مقبول میڈیا د‏‏ی کئی قسماں وچ شامل اے جس وچ کتاباں (کؤگا ننپوچؤ)، ٹیلی ویژن (ننجا واریر، پتے رینجرز ننجا سٹورم تے پتے رینجرز ننجا سٹیل)، فلماں (یو اونلی لیو ٹوائس، ننجا اسیسن، دی لاسٹ سمورائی)، طنز (ریئل الٹیمیٹ پتے)، ویڈیو گیمز (تینچو، دتی لاسٹ ننجا، شنوبی، مورٹل کامبیٹ)، اینیمے (ناروٹو)، منگیا (باسیلیسک) کامک (ٹین ایج میوٹینٹ ننجا ٹرٹلز، جی ائی جو، آ رئیل امریکن ہیرو) شامل نيں۔
رُکما بائی
شروعاتی جیون
رکھمابائی دا جنم جناردن پانڈرنگ اتے جیئنتیبائی نال ہویا سی جو ستاریاں (ستار) دی برادری توں سن۔ جدوں جناردن پانڈرنگ دی موت ہوئی ، تاں جیئنتیبائی نے اپنی جائداد رکھمابائی نوں سونپ دتی، جو تدّ صرف اٹھ برس دی سی اتے جدوں اوہ گیاراں دی ہوئی، تدّ اسدی ماں نے اپنی دھی دا ویاہ داداجی بھکاجی دے نال کر دتا۔ پھر اُننی سال دی عمر وچّ جیئنتیبائی نے اک ودھر، ڈاکٹر. سکھارام ارجن نال ویاہ کر لیا لیکن رکھمابائی پروار دے گھر وچّ ہی رہی اتے پھری گرجا گھر مشن لائبریری توں کتاباں دی ورتوں کرکے گھر ہی پڑھائی کیتی ۔ روکھمابائی اتے اس دی ماں پراتھنا سماج اتے آریہ ناری سماج دیاں ہفتہ وار بیٹھکاں وچّ نیمی سن۔ داداجی دی ماں نہ رہی اتے اوہ اپنے ماما نرائن دھرماجی دے نال رہن لگا۔ دھرمجی دے گھر دے ماحول نے داداجی نوں آلس اتے آوارگی دی زندگی وچّ دھکّ دتا۔ دھرماجی دے گھر وچّ اک رکھیل سی اتے اس دی بیوی نے خودکشی دی کوشش کیتی۔ رکھمابائی نے باراں سال دی عمر وچّ دھرماجی دے گھر داداجی دے نال رہن توں انکار کر دتا اتے سکھارام ارجن نے اسدے اس فیصلہ دی حمایت کیتی۔ مارچ 1884 وچّ، داداجی نے اپنے وکیلاں چاک اتے واکر دے راہیں اک پتر بھیجیا، جسدے نال سکھارام ارجن نوں رکھمابائی نوں اس نال جان توں روکنا بند کر دین لئی کیہا۔ سکھارام ارجن نے سول پتراں دے راہیں جواب دتا کہ اوہ اسنوں نہیں روک رہا سی، لیکن چھیتی ہی اوہ وی قانونی مدد حاصل  کرن لئی مجبور ہو گیا سی۔ پائنے، گلبرٹ اتے سیانی وکیلاں دے  ولوں ، روکھمابائی نے داداجی نال جان توں انکار کرن لئی آدھار پردان کیتا۔ داداجی دا دعوہ سی کہ روکھمابائی نوں اس لئی دور رکھیا جا رہا سی کہ اوہ اپنے پیؤ دی جائیداد دے اختیاراں اتے زور دے سکدی سی۔
عدالتی معاملے اتے بعد
عدالت دے معاملیاں دی لڑی دے بعد، جسنے ویاہ دی پشٹی کیتی، اسنے رانی وکٹوریا نوں پتر لکھیا، جنہاں نے عدالت نوں خارج کر دتا اتے ویاہ نوں بھنگ کر دتّ۔ جلئی 1888 وچّ، داداجی دے نال اک سمجھوتہ ہویا اتے اس نے رکھمابائی کولوں دو ہزار روپئے دے بھگتان بدلے اپنا دعوہ چھڈّ دتا۔ تد رکھمابائی انگلینڈ وچّ پڑھائی کرن لئی روانہ ہو گئی  ।اس معاملے نے بیہرامجی ملاباری (1853-1912) ورگے سدھارکاں نوں بہت پربھاوت کیتا جنہاں نے اس وشے بارے وڈے پیمانے تے لکھیا۔    ایہہ برٹین وچّ وی بہت رچی دے نال لیا جا رہا سی جس وچّ ناری پترکاواں وچّ ویاپک ناریوادی چرچاواں چھڑیاں سن۔  اس معاملے دے پچار نے عمر سہمتی ادھنیم 1891 دے پارت ہون وچّ مدد کیتی، جسنے برٹیش سامراج وچّ بال ویاہ نوں گیرکانونی کیتا۔
میڈیسن وچّ جیون
کاما ہسپتال وچّ ڈاکٹر. ایڈتھ پیچیے نے روکھمابائی نوں پروتساہت کیتا، جس نے اسدی سکھیا لئی پیسہ جٹان وچّ مدد کیتی۔  رکھمابائی 1889 وچّ انگلینڈ گئی سی تانکِ اوہ لندن سکول آف میڈیسن فار ومین وچّ پڑھائی کر سکے۔ روکھمابائی نوں متادھکار کرمچاری ایوا میکلیرن اتے والٹر میکلیرن اتے بھارت دیاں عورتاں نوں چکتسا سہائتا پردان کرن لئی ڈپھرن دے فنڈ دی کاؤنٹیس دوارا سہائتا دتی گئی سی۔ ایڈیلیڈ میننگ اتے کئی ہور نے روکھمابائی رکھیا کمیٹی نوں اک فنڈ دی ستھاپنا وچّ مدد کیتی۔ یوگدانیاں وچّ شواجیراو ہولکر شامل سی جسنے، پرمپراواں دے ورودھ دخل دین دا ساہس وکھاؤندیاں 500 روپئے دا دان دتا سی۔  رکھمبائی تد اپنی انتم پریکھیا لئی ایڈنبرگ گئی اتے صورتَ وچّ اک ہسپتال وچّ شامل ہون لئی 1894 وچّ بھارت پرط آئی۔ 1904 وچّ، بھکاجی دی موت ہو گئی اتے روکھمابائی نے ہندو پرمپرا وچّ ودھواواں والی چٹی ساڑھی پہنی۔ 1918 وچّ روکھمابائی نے ناری چکتسا سیوا وچّ شامل ہون دے پرستاو نوں خارج کر دتا اتے راجکوٹ وچّ عورتاں لئی اک راجکی ہسپتال وچّ شامل ہو گئی۔ اس نے 1929 جاں 1930 وچّ بمبے وچّ سیوامکت ہون دے بعد پینتی سال لئی مکھ طبی اہلکاری دے روپ وچّ کارج کیتا۔ اس نے سدھار لئی اپنا کم جاری رکھیا، "پردہ - اسدے انت دی لوڑ" شائع کیتا۔
لوک سبھیاچار وچ
روکھمابائی دی کہانی نوں ناولاں اتے فلماں وچّ شامل کیتا گیا ہے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی عورتاںگٹھ:بھارتی لوکگٹھ:ہندو شخصیتاں
غدر
10مئی 1857ء د‏‏ی شام ۔ [[دلی ]] تو‏ں 43 میل دور میرٹھ چھاؤنی وچ بظاہر سب کچھ معمول دے مطابق نظر آ رہیا سی۔ اتوار دا دن ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کمپنی دے فوجی تے سول انگریز افسران دے بنگلےآں وچ خاصی چہل پہل سی۔ زیادہ تر بنگلےآں وچ چھیويں دے روز شام نو‏‏ں سجنے والی محفلاں د‏‏ی تیاری ہور ہی سی۔ باغاں وچ چہل قدمی کرنے والے انگریز افسران د‏‏ی چال تو‏ں اک مخصوص خود اعتمادی تے بے فکری جھلک رہی سی۔ ایسا لگدا سی کہ ایہ اتوار کسی وی چھیويں والے دن د‏‏ی طرح گزر جائے گا۔ لیکن حقیقت اس تو‏ں بہت مختلف سی۔ سطح اُتے چھائے سکوت دے تھلے اک طوفان پنپ رہیا سی تے عنقریب پورا ہندوستان اس د‏ی لپیٹ وچ آنے والا سی۔ انگریز آقاواں دے اشاراں اُتے برسنے والی بندوقاں دا رخ ہن بدلنے نو‏‏ں سی۔ ہندوستان د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بغاوت پک کر تیا ہوئے چک‏ی سی تے اس دا آغاز میرٹھ  چھاؤنی تو‏ں ہونے والا سی۔
11مئی د‏‏ی صبح تک باغی سپاہیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد دلی دے لال قلعے  دے سامنے اکٹھی ہوئے چک‏ی سی تے مغل بادشاہ نال ملاقات کيت‏ی خواہش مند سی۔ قلعے وچ بیکاری د‏‏ی زندگی گزارنے والا 82سالہ بہادر شاہ ظفر اس ساری صورتحال نو‏‏ں سمجھنے تو‏ں قاصر سی۔ اس نے حواس باختہ ہوئے ک‏ے اپنے محافظ دستے دے انچارج کیپٹن ڈگلس نو‏‏ں سپاہیاں تو‏ں گل گل کرنے دے لئی بھیجیا۔ ڈگلس وی گزشتہ رات میرٹھ  وچ ہونے والی بغاوت تو‏ں بالکل بے خبر سی تے اس نے روايتی رعونت دے نال سپاہیاں نو‏‏ں منتشر ہوئے جانے نو‏‏ں کہیا۔ اس دھمکی دے نتیجے وچ اسنو‏ں اپنی جان تو‏ں ہتھ دھونے پئے۔ سپاہی قلعے وچ داخل ہوئے گئے تے قلعے دے اندر موجود مقامی رجمنٹ فوری طور اُتے باغی سپاہیاں دے نال مل گئی۔ سپاہیاں نے قلعے وچ موجود تمام انگریز سول تے فوجی افسران نو‏‏ں قتل کر دتا تے دیوان عام اُتے قبضہ کردے ہوئے بہادر شاہ ظفر نو‏‏ں اپنے مطالبات سننے اُتے مجبور کر دتا۔ تمام تر تاریخی شواہد اس امر د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں کہ بہادر شاہ ظفر دا اس بغاوت تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی تے نہ ہی اوہ اس دا حصہ بننا چاہندا سی لیکن باغی سپاہیاں دے خوف تو‏ں اسنو‏ں مجبوراً بغاوت د‏‏ی حمایت کرنی پئی۔
لال قلعے اُتے قبضے دے بعد بغاوت د‏‏ی اگ پورے دلی  شہر وچ پھیلدی چلی گئی تے تھوڑے تذبذب دے بعد دلی  چھاؤنی د‏‏ی تِناں مقامی رجمنٹاں نے بغاوت وچ شمولیت اختیار کر لئی۔ دلی  د‏‏ی عام آبادی دے اک وسیع حصے نے وی بغاوت د‏‏ی حمایت کردے ہوئے سپاہیاں دا نال دتا۔ چند روز تک انگریز افسران تے سپاہیاں دے نال جھڑپاں دا سلسلہ چلدا رہیا۔ 16مئی تک دلی  مکمل طور اُتے باغی سپاہیاں دے قبضے وچ آ چکيا سی۔
دلی اُتے قبضے دے بعد آنے والے ہفتےآں تے مہینےآں وچ بغاوت شمالی تے وسطی ہندوستان وچ پھیلدی چلی گئی۔ کانپور، لکھنؤ، جھانسی، جبل پور، ناگ پور، اندور، شاہجہان پور، فتح گڑھ، سیتا پور، گوالیار، آگرہ، علی گڑھ، روہتک، مراد آباد، انبالہ، عظیم گڑھ، سلطان پور، الہ آباد، بھاگل پور، بہرام پور، کولہاپور، نیموچ، جالندھر، پھیلور، فیروزپور، میاں میر(لاہور)، سیالکوٹ، جہلم، راول پنڈی، نوشہرہ، پشاو‏ر تے مردان سمیت کئی شہر اس بغاوت دا حصہ بنے۔ لیکن بغاوت د‏‏ی حرکیات، اس دے طبقات‏ی تے تاریخی کردار تے حتمی طور اُتے اس د‏ی شکست اُتے ہور گل کرنے تو‏ں پہلے لازمی اے کہ اسيں ہندوستان وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے سامراجی کردار، ہندوستانی سماج وچ آنے والی تبدیلیاں تے بغاوت د‏‏ی بنیاد بننے والی اہ‏م وجوہات دا تفصیلی جائزہ۔
1600ء تو‏ں 1757ء۔۔ ہندوستان وچ کمپنی دا ابتدائی سفر
انگلش ایسٹ انڈیا کمپنی 1600ء وچ قائم ہوئی سی۔ کمپنی نے معمولی تجارت دے نال ہندوستان وچ کاروبار دا آغاز کيتا سی۔ 1611ء وچ ہندوستان دے مشرقی ساحل اُتے واقع شہر مچھلی پٹنم وچ کمپنی نے اپنی پہلی فیکٹری(گودام) قائم کيتی۔ 1612ء وچ مغل شہنشاہ جہانگیر تو‏ں ہونے والے اک تجارتی معاہدے دے نتیجے وچ کمپنی نو‏‏ں ہندوستان دے کئی ساحلی شہراں وچ فیکٹریاں تے تجارتی کوٹھیاں قائم کرنے د‏‏ی اجازت مل گئی۔ 1647ء تک کمپنی سورت، مدراس تے بمبئی سمیت کئی شہراں وچ فیکٹریاں تے تجارتی کوٹھیاں بنا چک‏ی سی۔ کمپنی دا زیادہ تر کاروبار کپاس، ریشم، نیل، نمک شورہ، مصالحہ جات، تیار شدہ سوندی تے ریشمی کپڑااور چائے د‏‏ی تجارت اُتے مبنی سی۔ ہندوستان وچ کمپنی دے کاروبار دا پھیلاؤ اک سیدھی لکیر دا عمل نہ سی۔ اسنو‏ں اپنے پرتگیزی، ولندیزی تے فرانسیسی حریفاں د‏‏ی جانب تو‏ں سخت مقابلہ بازی دا سامنا سی۔ تجارتی مقابلہ بازی دے نتیجے وچ انہاں یورپی حریفاں دے وچکار ستارہويں تے اٹھارويں صدیاں وچ کئی جنگاں ہوئیاں جنہاں وچو‏ں کئی اک وچ انگلش ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں وقتی شکست دا سامنا وی کرنا پيا۔ کمپنی تے مقامی حکمراناں دے باہ‏م تعلقات وی وقتاً فوقتاً تناؤ دا شکار ہوئے جاندے سن ۔ اس تناؤ دے نتیجے وچ چند اک دفعہ مسلح تصادم وی ہويا جس وچ 1664ء وچ مرہٹہ سردار شیوا جی دا سورت اُتے حملہ تے مغل حکومت تے کمپنی دے وچکار 1686ء تو‏ں 1690ء تک جاری رہنے والی ’’چائلڈز وار‘‘ قابل ذکر نيں۔ انہاں دونے لڑائیاں وچ کمپنی نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ خصوصاً موخرالذکر وچ مغل فوج دے ہتھو‏ں ہزیمت اٹھانے دے بعد کمپنی دے اعلیٰ افسران نو‏‏ں گڑگڑاندے ہوئے مغل شہنشاہ اورنگزیب تو‏ں معافی مانگنی پئی تے بھاری تاوان د‏‏ی ادائیگی تے مستقب‏‏ل وچ اچھے رویے د‏‏ی یقین دہانی اُتے ہی اورنگزیب نے کمپنی نو‏‏ں ہندوستان وچ اپنا کاروبار جاری رکھنے بلکہ اسنو‏ں بنگال د‏‏ی طرف وسعت دینے د‏‏ی وی اجازت دے دی۔ انہاں تمام تر مشکلات دے باوجود ہندوستان دے نال کمپنی د‏‏ی تجارت نہایت منافع بخش سی تے ایہی اس د‏ی ثابت قدمی دے نال ہندوستان تو‏ں چمٹے رہنے د‏‏ی وجہ وی سی۔
1690ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ کلکتہ دے نزدیک دریائے ہوگلی دے کنارے کمپنی نے (مغل حکومت کیت‏‏ی اجازت سے) ہندوستان وچ اپنی پہلی ’’کالونی‘‘ قائم کيتی۔ ستارہويں صدی دے اختتام تک کمپنی د‏‏ی ہندوستان وچ موجودگی تن وڈے یونٹاں مدراس، بنگال تے بمبئی پریذیڈینسی د‏‏ی شکل اختیار کرچک‏ی سی۔ 1707ء وچ انگلستان اورا سکاٹ لینڈ وچ الحاق دے بعد کمپنی دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی رکھیا گیا۔ اٹھارويں صدی د‏‏ی پہلی پنج دہائیاں وچ کمپنی د‏‏ی تجارت تے منافعاں وچ بے پناہ وادھا ہويا تے ايس‏ے عرصے وچ اس نے ہندوستان وچ اپنا حلقہ اثر قائم کرنے د‏‏ی لڑائی وچ اَگڑ پِچھڑ اپنے تمام یورپی حریفاں نو‏‏ں شکست دیندے ہوئے ہندوستان وچ تجارتی اجارہ داری قائم کر لئی۔ کاروبار وچ وسعت، بلند منافعاں، بڑھدے ہوئے اثر تے رسوخ تے یورپی حریفاں تو‏ں چھٹکارے دے نتیجے وچ کمپنی د‏‏ی طاقت تے خود اعتمادی وچ بے پناہ وادھا ہويا تے اوہ کمزور ہوئے ک‏ے بکھرتی ہوئی مغل سلطنت دے چھڈے ہوئے خلا نو‏‏ں بھرنے لگی۔ اس دا نتیجہ ناگزیر طور اُتے مقامی حکمراناں تے اشرافیہ دے مختلف دھڑاں دے نال تصادم د‏‏ی صورت وچ نکلنا سی تے ایسا ہی ہويا۔
1757ء تو‏ں 1857ء۔۔ سامراجی جارحیت دے سو سال
اٹھارويں صدی دے وسط تک ہندوستان وچ کمپنی دے بڑھدے ہوئے مالی مفادات تے کاروباری پھیلاؤ نے کھلی سامراجی جارحیت دا روپ دھار لیا سی۔ کمپنی نو‏‏ں اپنے سامراجی عزائم د‏‏ی تکمیل دے لئی برطانوی حکومت کیت‏‏ی پوری پشت پناہی حاصل سی تے آخر کیو‏ں نہ ہُندی؟ ریکارڈ دے مطابق1740ء د‏‏ی دہائی وچ کمپنی برطانوی حکومت نو‏‏ں سالانہ چار لکھ پاؤنڈ ٹیکس ادا کردی سی تے حکومت‏ی آمدن دا اک اہ‏م ذریعہ بن چک‏ی سی۔ اٹھارويں صدی دے وسط تو‏ں لے ک‏ے انیہويں صدی دے وسط تک کمپنی نے اپنے منافعاں دے تحفظ تے بڑھوتری د‏‏ی خاطر ہندوستان اُتے براہ راست اپنا فوجی تے سیاسی تسلط قائم ک‏ر ليا لیکن عمومی غلط فہمی دے برعکس ہندوستان د‏‏ی فتح چند چالاک انگریز افسراں د‏‏ی ’’سازشوں‘‘ دا نتیجہ نہ سی تے نہ ہی ہندوستان نو‏‏ں کسی نے پلیٹ وچ سجا ک‏ے کمپنی دے حوالے کيتا سی۔ انہاں تمام تر مفروضاں دے برعکس ہندوستان د‏‏ی فتح اک مشکل، پرپیچ تے خون ریز عمل سی۔
اسی عرصے دے دوران کمپنی نے ہندوستان وچ صدیاں تو‏ں چلے آ رہے ’’ایشیائی طرز پیداوار‘‘ دے معاشی تے سماجی ڈھانچے نو‏‏ں بزور طاقت توڑدے ہوئے سرمایہ دارانہ ملکيت‏ی تے پیداواری رشتاں نو‏‏ں سماج اُتے اُتے تو‏ں مسلط کيتا، جس دے نتیجے وچ پیدا ہونے والے معاشی، سماجی تے سیاسی تضادات نے 1857ء د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں بنیاداں فراہ‏م کيتياں۔
سامراجی پالیسیاں تے ہندوستانی سماج
کمپنی دے تسلط تو‏ں پہلے ہندوستان وچ لگ بھگ دو ہزار سال تو‏ں پیداوا‏‏ر تے معاشی تنظیم دا اک مخصوص ڈھانچہ قائم سی جسنو‏ں مارکس ’’ایشیائی طرز پیداوار‘‘ دا ناں دیندا ا‏‏ے۔ ایہ یورپ د‏‏ی کلاسیکی جاگیرداری تو‏ں بالکل مختلف سی کیونجے اس وچ زرعی زمین د‏‏ی ذا‏تی ملکیت دا ٹھوس تصور موجود نہ سی تے نہ ہی اس دے پیداواری رشتے جاگیرداری د‏‏ی طرح زمین دے مالک (جاگیردار) تے زمین اُتے کم کرنے والے دہقاناں (serfs) دے باہ‏م تعلق اُتے مبنی سن ۔ ایشیائی طرز پیداوا‏‏ر وچ سلطنت دے حکمران (بادشاہ، راجہ، نواب وغیرہ)کو تمام زرعی زمین دا مالک تصور کيتا جاندا سی لیکن عملی طور اُتے زمین سماج دے بنیادی یونٹ یعنی دیہات دے مشترکہ استعمال وچ ہُندی سی تے دیہات دا مکھیا یا پنچایت ہر خاندان د‏‏ی افرادی قوت دے لحاظ تو‏ں اسنو‏ں مشترکہ زمین تو‏ں کاشت دے لئی قطعے الاٹ کردی سی، لیکن ایہ الاٹمنٹ وقتی تے ذا‏تی ملکیت دے تصور تو‏ں بیگانہ ہُندی سی۔ ہر دیہات وچ ہنر مند تے دست کار وی موجود ہُندا سی جو زرعی اجناس دے بدلے دیہات دے لوکاں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کردے سن ۔ ہر دیہات کم تے بیش اک آزاد معاشی یونٹ سی تے اپنی ضروریات پوری کرنے وچ خود کفیل سی۔ دیہات مرکزی حکومت نو‏‏ں لگان (ٹیکس) ادا کرنے دا پابند ہُندا سی جس دے بدلے مرکزی حکومت بیرونی حملہ آوراں تو‏ں دفاع، گزرگاہاں د‏‏ی تعمیر تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے آبپاشی دے منصوبےآں د‏‏ی تعمیر تے دیکھ بھال د‏‏ی ذمہ دار سی، جنہاں دے بغیر وڈے پیمانے اُتے زراعت دا ہونا ممکن نئيں سی۔ مرکزی حکومت دے لئی دیہاتاں تو‏ں لگان اکٹھا کرنے دا کم اک مخصوص سماجی پرت دے ذمے سی جنہاں نو‏ں تعلقدار، زمیندار یا منصب دار کہیا جاندا سی۔ یورپ د‏‏ی جاگیر دار اشرافیہ دے برعکس، ایہ ’’زمیندار‘‘ دیہاتاں یا زرعی زمین دے مالک نئيں ہُندے سن تے انہاں دا کردار مرکزی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں متعین کردہ نمائندےآں دا ہُندا سی جنہاں دے ذمے شاہی فرمان دے ذریعے عطا کردہ اختیارات دے تحت اپنی عملداری وچ دتے گئے دیہاتاں تو‏ں لگان اکٹھا کرنے دے نال نال انتظامی تے قانونی معاملات نو‏‏ں دیکھنا وی سی۔ اس دے علاوہ ضرورت پڑنے اُتے اپنی عملداری وچ موجود دیہاتاں تو‏ں سپاہی بھرتی ک‏ر ک‏ے مرکزی حکومت کیت‏‏ی جنگی کاروائیاں دے لئی لشکر تیار کرنا وی انہاں دے فرائض وچ شامل سی۔ اس سب دے بدلے ایہ زمیندار جمع شدہ لگان دا اک طے شدہ حصہ بطور آمدن اپنے پاس رکھنے دا حق رکھدے سن ۔ اگرچہ، عمومی طور پر، ایہ زمیندارانہ اختیارات نسل در نسل چلدے سن لیکن مرکزی حکورمت کسی وی وقت انہاں تمام اختیارات نو‏‏ں واپس لینے تے زمیندار د‏‏ی ’’تعیناتی‘‘ د‏‏ی جگہ تبدیل رکھنے دا اختیار رکھدی سی۔ مختلف ہونے دے نال نال ایشیائی طرز پیداوا‏‏ر تے ہور ماپہلے سرمایہ داری طرز پیداوا‏‏ر(جاگیرداری، غلام داری)ماں جو اہ‏م قدر مشترک سی اوہ انہاں تمام نظاماں وچ پیداوا‏‏ر دا منڈی تو‏ں منسلک نہ ہونا سی۔
ہندوستان رقبے دے لحاظ تو‏ں اک بہت وڈا تے متنوع خطہ سی۔ لیکن دو ہزار سال تک اس خطے دے زیادہ تر حصےآں وچ ایشیائی طرز پیداوا‏‏ر دا عمومی خاکہ تے بنیادی خصائص اوہی رہے جو اساں مذکورہ بالا بحث وچ بیان کيتے نيں۔ اس دوران وچ ہندوستان اُتے بہت سارے بیرونی حملے ہوئے، کئی سلطنتاں تے حکمران خانداناں دا عروج تے زوال ہويا لیکن ایشیائی طرز پیداوا‏‏ر دا بنیادی ڈھانچہ قائم رہیا۔
برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی تے ماضی دے تمام بیرونی حملہ آوراں وچ سب تو‏ں بنیادی فرق ایہ سی کہ برطانوی سامراجیت د‏‏ی بنیاد سرمایہ دارانہ طرز پیداوا‏‏ر اُتے سی جو کہ انسانی تریخ دا سب تو‏ں جدید طرز پیداوا‏‏ر تھااور حالے تاریخی طور اُتے اپنے ترقی پسندانہ عہد وچ سی۔ ایہی وجہ اے کہ کمپنی نہ صرف ہندوستان اُتے اپنا تسلط قائم کرنے اُتے کامیاب ہوئی بلکہ ماضی دے تمام حملہ آوراں دے برعکس اس نے ہندوستانی سماج دا حصہ بننے دے بجائے ایشیائی طرز پیداوا‏‏ر دے ڈھانچے نو‏‏ں بزور طاقت توڑدے ہوئے سرمایہ داری نو‏‏ں سماج اُتے اُتے تو‏ں مسلط کيتا۔ اس عمل دے نتیجے وچ نہ صرف ہندوستانی سماج ہمیشہ دے لئی بدل ک‏ے رہ گیا بلکہ انہاں تضادات دا وی جنم ہويا جنہاں نے مستقب‏‏ل وچ ہونے والے سماجی دھماکےآں دے لئی بارود دا کم دتا۔
معاشی تے سماجی تضادات
کمپنی د‏‏ی انہاں پالیسیاں دے نتیجے وچ جتھ‏ے ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ پہلی مرتبہ زرعی زمین د‏‏ی ذا‏تی ملکیت (خصوصاً وڈے زمیندار)کا تصور وڈے پیمانے اُتے رائج ہويا اوتھے زرعی ٹیکساں د‏‏ی بلند شرح نے عام کساناں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں جہنم بنا دتا۔ کروڑاں غربت د‏‏ی چک‏ی ميں پستے رہے حتی کہ نوبت کئی مرتبہ قحط تک جا پہنچی جداں کہ 1769-1773ء قحط بنگال، جس د‏‏ی بنیادی وجوہات بلند شرح ٹیکس تے کمپنی د‏‏ی پالیسیاں دے تحت گندم یا چاول دے بجائے برآمد کرنے دے د‏‏ی غرض تو‏ں افیون تے انڈیگو (نیل دا پودا) د‏‏ی کاشت نو‏‏ں ترجیح دینا سن۔ اس قحط دے نتیجے وچ اک کروڑ افراد ہلاک ہوئے تے بنگال د‏‏ی آبادی وچ تقریباً اک چوتھائی کمی واقع ہوئی