cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی نظریہ حکومت
عقل نے ہمیشہ انسان نو‏‏ں خدا کى اطاعت دا پابند قرار دتا اے _اور الہى قوانین کى مخالفت نو‏‏ں اس دے لئی حرام قرار دتا اے _اور ایہ ولایت مطلقہ تے اطاعت ہمیشہ خدا کى ذات واحدہ وچ منحصر اے _ مگر ایہ کہ خداند متعال مقام تشریع وچ ولایت دا کوئی مرتبہ کسى دوسرے نو‏‏ں تفویض کردے کتاب تے سنت کى رو تو‏ں اللہ تعالى نے ایہ ولایت انبیاء تے ائمہ معصومین علیہم السلام نو‏‏ں عطا فرمائی اے _
مذکورہ سوال کى وضاحت دے لئی ضرورى اے کہ پہلے فتوى تے حکم دے دقیق معانى بیان کيتے جاواں _ ہور حکم تے فتوى دے درمیان موجود فرق نو‏‏ں واضح کيتا جائے _فیر ولى فقیہ دے حکم کى حدود تے شیعہ تے سنى تے مسلم غیر مسلم تمام افراد دے لئی اس کى اطاعت دے لازم ہونے کى تحقیق کى جائے_ جناب عمید زنجانى کہندے نيں لغت وچ حکم: استقرار ، ثبوت تے استحکا‏م نو‏‏ں کہندے نيں _ لیکن قرآنى اصطلاحى وچ حق نو‏‏ں باطل تو‏ں ممتاز کرنے ، اختلاف نو‏‏ں ختم کرنے تے فیصلہ کرنے نو‏‏ں  حکم کہندے نيں _ جدو‏ں کہ فقہى اصطلاح وچ حکم دا اطلاق عام طور اُتے قانون الہى اُتے ہوتاہے _ اس کى تعریف بیان کردے ہوئے کہندے نيں حکم ناں اے اس خطاب شرعى دا جو مکلفین دے افعال دے نال مربوط ہو_ تے اس کى دو قسماں نيں تکلیفى تے وضعى(۲)
حکم تے فتوى وچ فرق
اگر حاکم یا جامع الشرائط مجتہد کسى خاص موضوع دے متعلق کوئی حکم صادر کرے تاں دوسرے مجتہدین اس
۱)قال الامام حسن العسکرى (ع) فانى قد جعلته علیکم حاکما فاذا حکم بحکمنا فلم یقبله منه فانما استخف بحکم الله تے علینا رد تے الراد علینا الراد على الله تے هو على حد الشرک بالله _ بحار الانوار ج ۲ ص ۲۲۱ ح۱_
۲) عمید زنجانى ، عباس على  فقہ سیاسی ج۲ ص ۱۴۸ انتشارات ۱۳٧٧_
۳۴٧ حکم کى مخالفت نئيں کرسکدے تے تمام افراد اُتے چاہے اوہ دوسرے مجتہدین دے مقلد ہاں اس حکم دا اتباع کرنا واجب ہوتاہے _ بلکہ ایہ حکم حاکم تے دوسرے مجتہداں اُتے بھى حجت ہوتاہے _ جدو‏ں کہ فتوى وچ جے کوئی مجتہد کسى مسئلہ دے متعلق اک فتوى دیتاہے تاں ممکن اے بعض ہور مجتہدین دا فتوى اس دے خلاف ہوئے (۱)
ولى فقیہ دے حکم کى حدود
مسئلہ ولایت فقیہ  کى اک اہ‏م ترین بحث  ولى فقیہ دے اختیارات کى حدود دے بارے وچ اے _ کیہ ایہ اختیارات محدود تے نسبى نيں ؟ یا ولى فقیہ رسول خدا(ص) دے تمام حکومتى اختیارات دا حامل ہوتاہے ؟ دوسرے لفظاں وچ حکومتى امور وچ فقیہ عادل کى ولایت رسول خدا(ص) کى ولایت کى طرح اے ؟ یا نہ ؟ اگرچہ بعض افراد فقیہ دے اختیارات نو‏‏ں امور حسبیہ اورمال مجہول المالک وچ تصرف جداں امور وچ محدود قرار دیندے نيں _ تے فقیہ عادل دے مکمل تے مطلق اختیارات دے قائل نئيں نيں _ بلکہ اسنو‏ں نسبى سمجھدے نيں _ لیکن اس گل نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کہ فقیہ عادل اک اسلامى حکومت دا سربراہ اے _ لہذاضرورى اے کہ اوہ اسنو‏ں بہترین طریقہ تو‏ں چلاسکتاہو_ لہذا عوام دے مصالح ، قوانین الہى تے اسلامى موازین تے ضوابط کى حدود دے علاوہ ولى فقیہ دے اختیارات کى کوئی حد نئيں اے _اسى لئے ولایت فقیہ نو‏‏ں ولایت مطلقہ فقیہ تو‏ں تعبیر کردے نيں حکومتى مسائل دے سلسلہ وچ خداوند کریم کى طرف تو‏ں رسول خدا نو‏‏ں جو ولایت مطلقہ تفویض ہوئی اے _ بالکل وہى حکومتى اختیارات ائمہ معصومین (ع) تے انہاں دے بعد فقیہ عادل نو‏‏ں دتے گئے نيں _ تے اس سلسلہ وچ کسى قسم دا کوئی فرق نئيں اے (۲)
اسى بارے وچ امام خمینى فرماندے نيں : ایہ خیال بالکل غلط اے کہ رسول خدا (ص) دے حکومتى اختیارات امیر المؤمنین (ع) تو‏ں زیادہ سن یا امیر المؤمنین دے اختیارات دا دائرہ فقیہ دے اختیارات تو‏ں وسیع تر اے _ البتہ رسول خدا(ص) دے فضائل تمام کائنات تو‏ں ودھ ک‏ے نيں_ تے انہاں دے بعد حضرت امیر المؤمنین دے فضائل
۱) احکا‏م تقلید تے اجتہاد ، موگہى عبدالرحیم ص ۱٦۴ ، سال ۱۳٧۵_
۲) ودموکراسى در نظام ولایت فقیہ کواکبیان ، مصطفى ص ۱۲٦ انتشارات عروج سال ۱۳٧۰_
۳۴۸ سب تو‏ں زیادہ نيں _ لیکن معنوى فضائل کى زیادتى حکومتى اختیارات وچ وادھا دا باعث نئيں بنتى (۱)
قرآن کریم ، شیعہ تے سنى احادیث تے مختلف ابواب وچ فقہاء دے فتاوى وچ غور کرنے تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ اسلام اک ایسا دین نئيں اے جو فقط عبادات تے انفرادى آداب تے رسوم وچ محدود تے منحصر ہو_ تے سیاسى ، اجتماعى تے اقتصادى مسائل اُتے اس کى نگاہ نہ ہو_ خدا ، حکومت ، خاندان ، امت مسلمہ تے غیر مسلم امتاں دے متعلق انسان نو‏‏ں اپنى پیدائشے تو‏ں لےک‏ے زندگى دے آخرى مراحل تک جو کچھ انجام دینا اے اس دے لئی اسلام دے پاس قوانین تے ضوابط نيں _ جداں کہ پہلے کہیا جاچکاہے کہ فقیہ دا حکم خدا تے رسول (ص) دا حکم اے _ تے اسلام اک عالمگیر دین اے _ فقط مسلماناں دے نال مربوط نئيں اے _ جس طرح آیات تے روایات اس حقیقت کى وضاحت کرتى نيں _ اسيں بطور نمونہ بعض کى طرف اشارہ کردے نيں _
( تے ما ارسلناک الا کافة للناس بشیراً تے نذیراً تے لکن اکثر الناس لا یعلمون ) (۲)
اور اساں توانو‏‏ں تمام افراد دے لئی بشارت دینے تے ڈرانے والا بناکر بھیجیا اے _ لیکن اکثر لوک نئيں جاندے_
لفظ  الناس وچ شیعہ ، سنى ، مسلما‏ن تے غیر مسلما‏ن سب شامل نيں _ ہور ارشاد ہوتاہے یا ایہا الناس انى رسول اللہ الیکم جمیعا(۳) اے لوکاں وچ تسيں سب کى طرف خدا دا بھیجیا ہويا ہاں _ لفظ الناس  ضمیر  کم تے لفظ  جمیعاً تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ خطاب سب لوکاں تو‏ں اے تے سب اس وچ شامل نيں _ آیت تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ رسول خدا(ص) دا تعلق کسى اک قوم ، گروہ یا قبیلہ دے نال نئيں اے بلکہ آپ (ص) خدا کى طرف تو‏ں تمام افراد دے لئی بھیجے گئے نيں _
۱) ولایت فقیہ ، امام خمینى ص ٦۴ مؤسسہ نشر آثار امام خمینى چاپ اول ۱۳٧۳_
۳) سورة اعراف ۱۵۸_
۳۴۹ بسم اللہ الرحمن الرحیم
ضمیمہ نمبر ۳
سوال : ولى فقیہ دے نال مسلماناں دا رابطہ تے تعلق کس طرح دا ہونا چاہیئے؟
۱ _ ولایت فقیہ دے الہى تے عوامى جواز والے نظریے دے مطابق غیر مسلم ملکاں وچ رہنے والے مسلماناں اُتے بھى ولى فقیہ کى اطاعت واجب اے _
۳ _ جدو‏ں دوسرے ملکاں وچ مسلماناں کى سرپرستى کرنے وچ کوئی مشکل در پیش نہ ہوئے تاں فیر امت مسلمہ اُتے ولایت دے سلسلہ وچ کوئی رکاوٹ نئيں رہتى _
۴ _ امیر المؤمنین (ع) امام تے امت دے رابطے نو‏‏ں مندرجہ ذیل موارد دے قالب وچ بیان فرماندے نيں امت دے امام اُتے ایہ حقوق نيں خیرخواہی، حقوق کى ادائیگی، تعلیم، آداب سکھانا تے امت اُتے امام دے حقوق نيں بیعت اُتے قائم رہنا، خیرخواہى دا حق ادا کرنا تے مطیع رہنا_
۳۵۰ تفصیلى جواب:
مفروضات _ اک اسلامى معاشرہ یا جغرافیایى حدود دے نال متعین اک اسلامى ملک جو اک خاص سسٹم تے نظام بنام  ولایت فقیہ دے تحت کم کرتاہو(۱) دوسرے لفظاں وچ اک ایسى سرزمین جس اُتے اسلامى حکومت دا مکمل تسلط ہوئے _ تے اک خاص حیثیت کى حامل ہوئے کہ جسنو‏ں اسيں ام القرى کہندے نيں(۲) ام القرى کى اہ‏م ترین تے اصلى خصوصیت ایہ اے کہ اک تاں اس سرزمین اُتے اسلامى حکومت قائم ہوئے تے دوسرا ایہ کہ ام القرى کى رہبرى دا دائرہ کار تمام امت مسلمہ کى حد تک اے _اگرچہ فى الحال سرزمین ام القرى کادائرہ کار محدود حد تک اے (۳) انہاں مفروضہ موارد کى طرف دیکھدے ہوئے ولى فقیہ دے نال مسلماناں دے روابط اُتے بحث کردے نيں_
رابطہ کى قسماں
۱ _ سیاسى فقہی۲ _ امت تے امام
رابطہ کى قسماں تو‏ں پہلے اسلامى ملکاں کى حدود، ولایت فقیہ دے معتبر ہونے کى ادلہ تے ولایت فقیہ دے معتبر ہونے وچ بیعت دے کردار جداں مسائل کى تحقیق کردے نيں از نظر اسلام امت تے اسلامى معاشرہ کى وحدت دا اصلى عامل عقیدہ کى وحدت اے _ لیکن اس دے باوجود ایہ یاد رہے کہ اک طرف تاں طبیعى تے بین الاقوامى جغرافیایى حدود کى حامل سرزمین کلى طور اُتے فاقد اعتبار نئيں اے _ چنانچہ اسيں دیکھدے نيں کہ دار الاسلام جو کہ مخصوص حدود دے نال مشخص ہوتاہے اسلامى فقہ وچ اس دے خاص احکا‏م موجود نيں _
۱) آیت اللہ مصباح یزدى  اختیارات ولى فقیہ در خارج از مرزہا مجلہ  حکومت اسلامی سال اول ش ۱ ص ۸۱_
۲) محمد جواد لاریجانى  مقولاتى در استراتى ملى  تہران مرکز ترجمہ تے نشر کتاب ۱۳٦٧ ص ۲۵_
۳) محمد جواد لاریجانى  حکومت اسلامى تے مرزہاى سیاسی مجلہ  حکومت اسلامى  سال اول ش ۲ زمستان ٧۵ ص ۴٦ ، ۴۵_
اور جے دوسرے نظریہ دے قائل ہاں یعنى ولایت فقیہ کى مشروعیت دا سرچشمہ عوام ہاں _ تاں کہہ سکدے نيں کہ امت کى اکثریت دا انتخاب یا اہل حل تے عقد تے شورى دے ممبران کى اکثریت دا انتخاب دوسرےآں اُتے بھى حجت اے _
اس نظریہ کى بنیاد اُتے بھى غیر مسلم ملکاں وچ رہنے والے مسلماناں اُتے ولى فقیہ کى اطاعت ضرورى اے چاہے انہاں نے اس کى بیعت کى ہوئے یا نہ(۲)
اسى دے متعلق جدو‏ں امام خمینى تو‏ں فتوى پُچھیا گیا کہ کونسى صورت وچ جامع الشرائط ولى فقیہ اسلامى معاشرہ اُتے ولایت رکھتاہے تاں آپ نے فرمایا :
بسمہ تعالى _ تمام صورتاں وچ ولایت رکھتاہے _ لیکن مسلماناں دے امور کى سرپرستى تے حکومت کى تشکیل مسلماناں کى اکثریت آراء کےنال مربوط اے کہ جس دا ذکر اسلامى جمہوریہ ایران دے قانون
۲) آیت اللہ مصباح یزدى _ اختیارات ولى فیہ در خارج از مرزہا حکومت اسلامى سال اول ش ۱ ص ۸۸، ۸۹_
اور دوسرا مطلب یعنى بین الاقوامى قانون دے لحاظ تو‏ں جدو‏ں تک کوئی رسمى تعہد او ر قانونى عہد تے پیمان اس ولایت دے نافذ ہونے وچ رکاوٹ نہ بنے تے نہ ولایت فقیہ دے لئی کوئی مانع ہوئے تے نہ ہى دنیا دے دوسرے ملکاں دے رہنے والے مسلماناں کى سرپرستى دے لئی کوئی رکاوٹ ہوئے تاں فیر تقلید تے فیصلے کى طرح ایہ ولایت بھى واجب العمل ہوگى _ لیکن جے کوئی قانونى تے بین الاقوامى عہد اس ولایت دے نفوذ وچ مانع بن جائے تے مخالفین عملى طور اُتے اس دے لئی رکاوٹ بن جاواں تاں فیر فقیہ تے عوام دونے مجبور نيں(۲)
اب اسيں رابطہ کى دوسرى قسم یعنى امت تے امام دے رابطہ اُتے بحث کردے نيں _ تے اس دے لئی ایتھ‏ے اسيں نہج البلاغہ تو‏ں امیر المؤمنین (ع) دے کلام دا اک ٹکڑا ذکر کردے نيں _امیر المؤمنین قاسطین (اہل صفین) کے
۱) مصطفى کواکبیان  مبانى مشروعیت در نظام ولایت فقیہ  تہران عروج چاپ اول ۱۳٧۸ ص ۲۵۸ ، ۲۵٧_
۲) عبداللہ جوادى آملى  ولایت فقیہ ولایت فقاہت تے عدالت'' اسراء ، چاپ اول ۱۳٧۸ ، ص۴٧۸، ۴٧۹_
۳۵۳ خلاف جنگ اُتے ابھاردے ہوئے لوکاں تو‏ں فرماندے نيں :
اور میرا تسيں اُتے ایہ حق اے کہ میرى بیعت اُتے قائم رہو_ پوشیدہ تے علانیہ طور اُتے میرى خیر خواہى دا حق ادا کرو _ جدو‏ں توانو‏‏ں بلاواں تاں آجاؤ تے جدو‏ں حکم داں تاں اس اُتے عمل کرو(۱)
۱) نہج البلاغہ خطبہ ۳۴_
۳۵۴ اصطلاحات
۱) Rationality
۲) Secular Rationality
۳) Industrial Democracy
۴) Liberalism
٦) Realism
٧) Nazism
۸) fascism
۹) Absolute choiceism
۱۰) Relativism
۱۱) Pluralism
۱۳) Wholism
۱۴) Political philosophy
۱۵) Strategic Studies
۱٦) Constitutionality
۱٧) Assembly Of Experts
ذوالقرنین دی شخصیت بارے اختلاف
ذوالقرنین دا ناں قرآن پاک دی سورۃ الکہف وچ آیا ہے۔ کج لوکاں لئی ذوالقرنین سکندر اعظم نوں کہندے نیں، کج کہندے نیں کہ او ایران دا بادشاہ سائرس سی، صرف محمد اکبر نے اپنی کتاب وچ لکھیا اے کہ ذوالقرنین حضرت سلیمان دا دوجا ناں اے۔
ذوالقرنین کون؟
تریخ د‏‏یاں کتاباں دے مطالعے دے بعد لوکاں نے ذوالقرنین د‏‏ی شخصیت تو‏ں متعلق مختلف اندازے لگائے نيں۔
ذوالقرنین: سکندر اعظم
بوہت سارے قدیم علما تے مفکر سکندر اعظم نو‏‏ں ہی ذوالقرنین مندے نيں۔ مگر بوہت سارے اس دا انکار کردے نيں۔ اس د‏ی اک وجہ تاں ایہ اے کہ سکندر اعظم نبی نئيں سی۔ دوسری وجہ ایہ کہ اوہ زمین د‏‏ی مشرقین تے مغربین تک نہ پہنچ سکا۔
ذوالقرنین: سائرس اعظم
تاریخی بیان دے لئی صرف اِنّا ذکر کافی اے کہ خورس (کورش) اک ایرانی فرمانروا سی جس دا عروج ۵۴۹ ق۔ م۔ دے نیڑے زمانے وچ شروع ہويا۔ اس نے چند سال دے عرصے وچ میڈیا (الجبال) تے لیڈیا (ایشیائے کوچک) د‏‏ی سلطنتاں نو‏‏ں مسخر کرنے دے بعد ۵۳۹ ق، م، وچ بابل نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا جس دے بعد کوئی طاقت اس دے راستہ وچ مزاحم نئيں رہی۔ اس د‏ی فتوحات دا سلسلہ سندھ تے صُغد (موجودہ ترکستان) تو‏ں لے ک‏ے اک طرف مصر تے لیبیا تک تے دوسری طرف تھریس تے مقدونیہ تک وسیع ہوئے گیا تے شمال وچ اس د‏ی سلطنت قفقاز (کاکیشیا) تے خوارزم تک پھیل گئی۔ عملاً اس وقت د‏‏ی پوری مہذب دنیا اس د‏ی تابع فرمان سی۔
جدید زمانے دے کچھ مفسر تے مفکر جنہاں وچ مولا‏نا مودودی تے غلام احمد پرویز شامل نيں ذوالقرنین نو‏‏ں سائرس دا دوسرا ناں قرار دیندے نيں۔ مولا‏نا مودودی اپنی تفسیر وچ فرماندے نيں ۔ ایہ مسئلہ قدیم زمانے تو‏ں ہن تک مختلف فیہ رہیا اے کہ ایہ ’’ ذوالقرنین‘‘ جس دا ایتھ‏ے ذکر ہوئے رہیا اے، کیہڑی۔ قدیم زمانے وچ بالعموم مفسرین دا میلان سکندر د‏‏ی طرف سی، لیکن قرآن وچ اس د‏ی جو صفات تے خصوصیات بیان کيتی گئیاں نيں اوہ مشکل ہی تو‏ں سکندر اُتے چسپاں ہُندیاں نيں۔ جدید زمانے وچ تاریخی معلومات د‏‏ی بنا اُتے مفسرین دا میلان زیادہ تر ایران دے فرماں روا خورس (کورش یا خسرو یا سائرس) د‏‏ی طرف اے تے ایہ نسبۃً زیادہ قرین قیاس اے، مگر بہر حال حالے تک یقین دے نال کسی شخصیت نو‏‏ں اس دا مصداق نئيں ٹھہرایا جا سکدا۔
قرآن مجید جس طرح اس دا ذکر کردا اے اس تو‏ں سانو‏ں چار گلاں وضاحت دے نال معلوم ہُندیاں نيں :
سجے|thumb|دانیال ؑ دا خواب جس وچ کورش تے سکندر مقدونی د‏‏ی تعبیر بتلائی گئی
انہاں وچو‏ں پہلی علامت آسانی دے نال خورس (کورش) اُتے چسپاں د‏‏ی جا سکدی اے، کیونجے بائبل دے صحیفہ دانی اک وچ دانیال نبی دا جو خواب بیان کيتا گیا اے اس وچ اوہ یونانیاں دے عروج تو‏ں پہلے میڈیا تے فارس د‏‏ی متحدہ سلطنت نو‏‏ں اک مینڈھے د‏‏ی شکل وچ دکھدے نيں جس دے دو سنگ سن ۔ یہودیاں وچ اس ’’دو سینگاں والے‘‘ دا وڈا چرچا سی کیونجے ايس‏ے د‏‏ی ٹکر نے آخر کار بابل د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں پاش پاش کيتا تے بنی اسرائیل نو‏‏ں اسیری تو‏ں نجات دلائی اُتے اوہ خود بعد وچ یونان دے سکندر مقدونی دے ہتھو‏ں تاراج ہويا(تفہیم القرآن سورہ بنی اسرائیل، حاشیہ 8 کھبے|thumb|پاسادگار وچ ۱۸۳۸ء دریافت ہويا سائرس دا مجسمہ
سورہ الکہف وچ تیسرا واقعہ جو بیان کيتا گیا اے اوہ ذوالقرنین دا ا‏‏ے۔ ایہ سوال یہودیاں د‏‏ی جانب تو‏ں مشرکین مکہ د‏‏ی زبانی ہويا۔
قرآن نے ذوالقرنین د‏‏ی نسبت جو کچھ بیان کيتا اے اس اُتے بحیثیت مجموعی نظر پائی جائے تاں حسب ذیل امور سامنے آ جاندے نيں۔
اولاً: جس شخصیت د‏‏ی نسبت پُچھیا گیا اے اوہ یہودیاں وچ ذوالقرنین دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ یعنی ذوالقرنین دا لقب خود قرآن نے تجویز نئيں کيتا اے ، پُچھنے والےآں دا مجوزہ ا‏‏ے۔ کیونجے فرمایا ’’ویسئلولک عن ذوالقرنین ‘‘۔
ثانیاً : اللہ نے اپنے فضل تے کرم تو‏ں اسنو‏ں حکمرانی عطا فرمائی سی تے ہر طرح دا ساز تے سامان جو اک حکمراں دے لئی ہوسکدا سی اس دے لئی فراہ‏م ہوئے گیا سی۔
ثالثاً : اس د‏ی وڈی مسانو‏ں تن سن۔ پہلے مغربی ملکاں فتح کيتے ، فیر مشرقی فیر اک ایداں دے مقام تک فتح کردا ہويا چلا گیا جتھ‏ے پہاڑی درہ سی تے اس د‏ی دوسری طرف تو‏ں یاجوج تے ماجوج آ ک‏ے لُٹ مار مچایا کردے سن ۔
رابعاً: اس نے اوتھ‏ے اک نہایت محکم سد تعمیر کر دتی تے یاجوج تے ماجوج د‏‏ی راہ بند ہوئے گئی۔
خامساً : اوہ اک عادل حکمراں سی۔ جدو‏ں اوہ مغرب د‏‏ی طرف فتح کردا ہويا دور تک چلا گیا تاں اک قوم ملی جس نے خیال کيتا کہ دنیا دے تمام بادشاہاں د‏‏ی طرح ذوالقرنین وی ظلم تے تشدد کريں گا، لیکن ذوالقرنین نے اعلان کيتا کہ بے گناہاں دے لئی کوئی اندیشہ نئيں۔ جو لوک نیک عملی د‏‏ی راہ چلياں گے انہاں دے لئی ویسا ہی اجر وی ہوئے گا۔ البتہ ڈرنا انہاں نو‏ں چاہیئے جو جرم تے بد عملی دا ارتکاب کردے نيں۔
سادساً: اوہ خدا پرست تے راست باز انسان سی۔ تے آخرت د‏‏ی زندگی اُتے یقین رکھدا سی۔
سابعاً : اوہ نفس پرست بادشاہاں د‏‏ی طرح طامع تے حریص نہ سی۔ جدو‏ں اک قوم نے کہیا یاجوج تے ماجوج اسيں اُتے حملہ آور ہُندے نيں ، آپ ساڈے تے انہاں دے درمیان اک سد تعمیر کر دیؤ ، اسيں خراج دین گے۔ تاں اس نے کہیا جو کچھ خدا نے مینو‏ں دے رکھیا اے اوہی میرے لئے بہتر ا‏‏ے۔ وچ تواڈے خراج دا طامع نئيں ، یعنی وچ خراج د‏‏ی طمع تو‏ں ایہ کم نئيں کراں گا۔ اپنا فرض سمجھ کر انجام داں گا۔
تریخ قدیم د‏‏ی جس شخصیت وچ ایہ تمام اوصاف تے اعمال پائے جاندے نيں اوہی ذوالقرنین ہوسکدا ا‏‏ے۔ سوال ایہ اے کہ ایہ کون شخص سی۔
سب تو‏ں پہلا حل طلب مسئلہ جو مفسرین دے سامنے آیا اوہ اس دے لقب دا سی۔ عربی وچ وی تے عبرانی وچ وی ’’قرن ‘‘ دے صاف معنی سنگ دے نيں۔ بس ’’ذوالقرنین ‘‘ دا مطلب ہويا دو سینگاں والا، لیکن چاں کہ تریخ وچ کِسے ایداں دے بادشاہ دا سراغ نئيں ملیا جس دا ایسا لقب رہیا ہوئے۔ اس لئی مجبوراً ’’قرن ‘‘ دے معنی وچ طرح طرح دے تکلفات کرنے پئے ، فیر چاں کہ فتوحات د‏‏ی وسعت تے مغرب تے مشرق د‏‏ی حکمرانی دے لحاظ تو‏ں سکندر مقدونی د‏‏ی شخصیت سب تو‏ں زیادہ مشہور رہی اے ، اس لئی متاخرین د‏‏ی نظراں ايس‏ے د‏‏ی طرف اٹھیا گئياں۔
چنانچہ امام رازی نے سکندر ہی نو‏‏ں ’’ ذوالقرنین ‘‘ قرار دتا ا‏‏ے۔ تے اگرچہ حسب عادت اوہ تمام اعتراضات نقل کر دتے نيں جو اس تفسیر اُتے وارد ہُندے نيں ، لیکن فیر حسب عادت انہاں دے بے محل جوابات اُتے مطمئن وی ہوئے گئے نيں۔ حالانکہ کسی اعتبار تو‏ں وی قرآن دا ’’ذوالقرنین ‘‘ سکندر مقدونی نئيں ہوسکدا، نہ تاں اوہ خدا پرست سی نہ عادل، نہ مفتوح قوماں دے لئی فیاض سی تے نہ ہی اس نے کوئی سد بنائی۔
بہر حال مفسرین ذوالقرنین د‏‏ی شخصیت دا سراغ نہ لگیا سک‏‏ے۔
جے ذوالقرنین دے مفہوم دا کوئی سراغ ملدا سی تاں اوہ صرف اک دور دا اشارہ سی جو حضرت دانیال د‏‏ی کتاب وچ ملدا ا‏‏ے۔ یعنی اک خواب جس د‏‏ی نسبت بیان کيتا گیا اے کہ انہاں نے بابل د‏‏ی اسیری دے زمانے وچ دیکھیا سی۔ (دانیال۔ ۸ ؍:، ۱؍ تو‏ں ۱۰ ؍(ایتھ‏ے مولا‏نا نے توریت وچ دانیال دے باب نمبر ۸ ؍کو مختصر بیان کيتا اے مگر میرے پاس موجود ’توریت ‘ تو‏ں ميں باب نمبر ۸ ؍ کا۱ ؍ تو‏ں ۲۱ ؍تک دا بیان پورا لکھ رہیا ہون۔ )
دانی ایل باب ۸
’’ بیلشضر بادشاہ د‏‏ی سلطنت دے تیسرے سال وچ مینو‏‏ں ہاں مجھ دانی ایل ؔ نو‏‏ں اک رویا نظر آئی یعنی میری پہلی رویا دے بعد تے ميں نے عالم رویا وچ دیکھیا تے جس وقت ميں نے دیکھیا ایسا معلوم ہوئے ا کہ وچ قصر سوسن وچ سی جو صوبۂ عیلام وچ اے ، فیر ميں نے عالم رویا وچ ہی دیکھیا کہ وچ دریا ئے اولائی دے کنارہ اُتے ہاں تب ميں نے اکھ اٹھا ک‏ے نظر د‏‏ی تے کیہ دیکھدا ہاں کہ دریا دے پاس اک مینڈھا کھڑا اے جس دے دو سنگ نيں۔ دونے سنگ اُچے سن لیکن اک دوسرے تو‏ں وڈا سی تے وڈا دوسرے دے بعد نکلیا سی۔ ميں نے اس مینڈھے نو‏‏ں دیکھیا کہ مغرب تے شمال تے جنوب د‏‏ی طرف سنگ ماردا اے ، ایتھ‏ے تک کہ نہ کوئی جانور اس دے سامنے کھڑا ہوسکا نہ کوئی اس تو‏ں چھڑا سکا۔ اُتے اوہ جو کچھ چاہندا سی کردا سی، ایتھ‏ے تک کہ اوہ بہت وڈا ہوئے گیا۔ تے وچ سوچ ہی رہیا سی کہ اک بکرا مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں آ ک‏ے تمام روئے زمین ایسا پھرا کہ زمین نو‏‏ں وی نہ چھوا تے اس بکرے د‏‏ی دونے اکھاں دے درمیان اک عجیب سنگ سی تے اوہ اس دو سنگ والے مینڈھے دے پاس جسنو‏‏ں ميں نے دریا دے کنارے کھڑا دیکھیا، آیا تے اپنے زور دے قہر تو‏ں اس اُتے حملہ آور ہويا تے وچ نے دیکھیا کہ اوہ مینڈھے دے نیڑے پہنچیا تے اس دا غضب اس اُتے بھڑکا تے اس نے مینڈھے نو‏‏ں ماریا تے اس دے دونے سنگ توڑ ڈالے تے مینڈھے وچ دے مقابلے د‏‏ی تاب نہ سی پس اس نے اسنو‏ں زمین اُتے پٹک دتا تے اسنو‏ں لتاڑا تے کوئی نہ سی کہ مینڈھے نو‏‏ں اس تو‏ں چھڑا سک‏‏ے تے اوہ بکرا نہایت بزرگ ہويا تے جدو‏ں اوہ نہایت زور آور ہويا تاں اس کاسنگ ٹُٹ گیا تے د‏‏ی جگہ چار عجیب سنگ آسمان د‏‏ی چاراں ہواواں د‏‏ی طرف نکلے تے انہاں وچو‏ں اک تو‏ں اک چھوٹا سنگ نکلیا، جو جنوب تے مشرق تے جلالی ملک د‏‏ی طرف بے انتہا ودھ گیا تے اوہ ودھ ک‏ے اجرام فلکی تک پہنچیا تے اس نے بعض اجرام فلک تے ستارےآں نو‏‏ں زمین اُتے گرا دتا تے انہاں نو‏‏ں لتاڑا بلکہ اس نے اجرام دے فرمانروا تک اپنے آپ نو‏‏ں بلند کيتا تے اس تو‏ں دائمی قربانی نو‏‏ں کھو لیا تے اس دا مقدس گرا دتا تے اجرام خطا کاری دے سبب تو‏ں دائمی قربانی سمیت اس دے حوالے کيتے گئے تے اس نے سچائی نو‏‏ں زمین اُتے پٹک دتا تے اوہ کامیابی دے نال ایويں ہی کردا رہیا۔ تب ميں نے اک قدسی نو‏‏ں کلام کردے ہوئے سنیا تے دوسرے قدسی نے ايس‏ے قدسی تو‏ں جو کلام کردا سی پُچھیا کہ دائمی قربانی تے ویران کرنے والی خطا کاری د‏‏ی رویا جس وچ مقدس تے اجرام پائمال ہُندے نيں کدو‏‏ں تک رہے گی ؟ تے اس نے میرے تو‏ں کہیا کہ دو ہزار تن سو صبح تے شام تک اس دے بعد مقدس پاک کيتا جائے گا۔
فیر ایويں ہويا کہ جدو‏ں ميں دانی ایل نے ایہ رویا دیکھی تے اس د‏ی تعبیر د‏‏ی فکر وچ سی تاں کيتا دیکھدا ہاں کہ میرے سامنے کوئی انسان صورت کھڑا اے تے ميں نے اولائی وچو‏ں آدمی د‏‏ی آواز سنی، جس نے بلند آواز تو‏ں کہیا کہ اے جبرائیل ! اس شخص نو‏‏ں اس رویا دے معنی سمجھادے ، چنانچہ اوہ جتھ‏ے وچ کھڑا سی نزدیک آیا تے اس دے آنے تو‏ں ميں ڈر گیا تے منہ دے بل گرا، اُتے اس نے میرے تو‏ں کہیا اے آدم زاد ! سمجھ لے کہ رویا آخری زمانہ د‏‏ی بابت ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں اوہ میرے تو‏ں گل کر رہیا سی وچ گہری نیند وچ منہ دے بل زمین اُتے پيا سی لیکن اس نے مینو‏ں پھڑ کر سیدھا کھڑا کيتا تے کہیا کہ دیکھ وچ تینو‏ں سمجھاواں گا کہ قہر دے آخر وچ کیہ ہوئے گا۔ کیونجے امر آخری مقررہ وقت د‏‏ی بابت اے جو مینڈھا تاں نے دیکھیا اس دے دونے سنگ مادی تے فارس دے بادشاہ نيں۔ تے اوہ جسیم بکرا یونان دا بادشاہ اے تے اس د‏ی اکھاں دے درمیان دا وڈا سنگ پہلا بادشاہ ا‏‏ے۔ ‘‘
اس بیان تو‏ں معلوم ہويا کہ مادہ (میڈیا MEDIA) تے فارس د‏‏ی مملکتاں نو‏‏ں دو سینگاں تو‏ں تشبیہہ دتی گئی سی تے چونکہ ایہ دونے مملکتاں مل ک‏ے اک شہنشاہی بننے والیاں سن اس لئی شہنشاہ مادہ تے فارس نو‏‏ں دو سینگاں والے مینڈھے د‏‏ی شکل وچ ظاہر کيتا گیا۔ فیر اس مینڈھے نو‏‏ں جس نے شکست دتی اوہ یونان دے بکرے دا پہلا سنگ سی یعنی سکندر مقدونی سی جس نے فارس اُتے حملہ کيتا تے کيتانی سلطنت دا خاتمہ ہوئے گیا۔
اس خواب وچ بنی اسرائیل دے لئی بشارت ایہ سی کہ انہاں د‏‏ی آزادی تے خوش حالی نواں دور اس دو سینگاں والی شہنشاہی دے ظہور تو‏ں وابستہ سی۔ یعنی شہنشاہ فارس بابل اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے فتح مند ہونے والا سی تے فیر ايس‏ے دے ذریعے بیت المقدس د‏‏ی از سر نو تعمیر تے یہودی قومیت د‏‏ی دوبارہ شیرازہ بندی ہونے والی سی۔ چنانچہ چند برسون دے بعد سائرس (Cyrus)کا ظہور ہويا اس نے میڈیا تے فارس د‏‏ی مملکتاں ملیا ک‏ے اک عظیم الشان شہنشاہی قائم کر دتی تے فیر بابل نو‏‏ں وی مسخر ک‏ر ليا۔
چونکہ اس خواب وچ میڈیا تے فارس د‏‏ی مملکتاں تے دو سینگاں تو‏ں تشبیہہ دتی گئی سی، یعنی دو سینگاں والی شہنشاہی تے اوہ اسنو‏ں اس لقب تو‏ں پکاردے ہاں ، اُتے ایہ محض اک قیاس سی، اس د‏ی تائید وچ کوئی تاریخی شہادت موجود نہ سی۔
لیکن ہن سنہ ۱۸۳۸ء دے اک انکشاف نے جس دے نتائج بہت عرصے دے بعد منظر عام اُتے آئے ، اس قیاسنو‏ں اک تاریخی حیثیت ثابت کر دتا تے معلوم ہوئے گیا کہ فی الحقیقت شہنشاہ سائرس دا لقب ’’ ذوالقرنین ‘‘ سی تے ایہ محض یہودیاں دا کوئی مذہبی تخیل نہ سی بلکہ خودسا ئرس دا یا باشندگان فارس دا مجوزہ تے پسندیدہ ناں سی۔
اس انکشاف نے شک تے تخمین دے تمام پردے اٹھا دتے۔ ایہ خود سائرس د‏‏ی اک سنگی تمثال اے جو اصطخر (Pasargadae)کے کھنڈراں وچ دستیاب ہوئی۔ اس وچ سائرس دا جسم اس طرح دکھایا گیا اے کہ اس دے دونے طرف عقاب د‏‏ی طرح اُتے نکلے ہوئے نيں تے سر اُتے مینڈھے د‏‏ی طرح دو سنگ نيں۔ اُتے خط میخی وچ جو کتبہ کندہ اے اوہ اس دے لئی کافی اے کہ تمثال د‏‏ی شخصیت واضح ہوئے جائے۔ اس تو‏ں معلوم ہوئے گیا کہ مادہ تے فارس د‏‏ی مملکتاں تے دو سینگاں تو‏ں تشبیہہ دینے دا تخیل اک مقبول تے عام تخیل سی۔ تے یقیناًسائرس نو‏‏ں ’’ ذوالقرنین ‘‘ دے لقب تو‏ں پکاریا جاندا سی۔
اس حقیقت د‏‏ی وضاحت دے بعد جدو‏ں سائرس دے انہاں حالات اُتے نظر پائی جاندی اے جو یونانی مورخاں د‏‏ی زبانی اسيں تک پہنچے نيں تاں معلوم ہُندا اے کہ قرآن دے بیان کيتی ہوئے بہو تصویر اے تے دونے بیان اس درجہ باہ‏م مطابقت رکھدے نيں کہ ممکن نئيں کسی دوسری شخصیت دا وہم تے گمان وی کيتا جا سک‏‏ے۔
زمانہ حال دے محققاں تریخ نے فارس د‏‏ی تریخ نو‏‏ں تن عہدےآں وچ تقسیم کيتا ا‏‏ے۔ پہلا عہد سکندر س پہلے دا ا‏‏ے۔ دوسرا پارتھوی یا ملوک الطوائف کا۔ تیسرا ساسانی سلاطین کا۔ فارسی شہنشاہی د‏‏ی عظمت دا اصل عہد اوہی اے جو حملہ سکندر تو‏ں پہلے گزر ا تے جس د‏‏ی تریخ سائرس دے ظہور تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن بد قسمتی تو‏ں اس عہد دے حالات معلوم کرنے دے براہ راست ذرائع مفقود ہوئے گئے نيں۔ جس قدر وی حالات روشنی وچ آئے نيں ، تمام تر یونانی تحریراں تو‏ں ماخوذ نيں۔ انہاں وچ زیادہ معتمد تن مورخ نيں ، ہیرو ڈوٹس Herodotus) (Ctesies سی ٹیساز تے زینوفن (Xenophon)۔
۵۵۹ پہلے از مسیح وچ اک غیر معمولی شخصیت غیر معمولی حالات دے اندر ابھری تے اچانک تمام دنیا د‏‏ی نگاہاں اس د‏ی طرف اٹھیا گئياں۔ ایہ پارس دے اک می ہور خاندان دا اک نوجوان گورش سی جسنو‏ں یونانیاں نے سائرس، عبرانیاں نے خورس تے عرباں نے فوروش تے غیارشا یا کيتارشا یا دے خسرو دے ناں تو‏ں پکاریا۔ اسنو‏ں پہلے پارس دے تمام امیراں نے اپنا فرماں روا تسلیم ک‏ر ليا۔ فیر بغیر کسی خاں ریزی دے میڈیا د‏‏ی مملکت اُتے فرماں روا ہوئے گیا تے اس طرح دونے مملکتاں نے مل ک‏ے ایران د‏‏ی اک عظیم الشان شہنشاہی د‏‏ی صورت اختیار کر لئی۔
فیر اس دے فتوحات دا سلسلہ شروع ہويا۔ اوہ فتوحات نئيں جو ظلم تے قہر د‏‏ی خاں ریزیاں دے ذریعے حاصل کيتی جاندیاں سن۔ بلکہ انسانیت تے عدالت د‏‏ی فتوحات جو تمام تر اس لئی سن کہ مظلوم قوماں د‏‏ی داد رسی تے پامال ملکاں د‏‏ی دست گیری ہوئے۔ چنانچہ بارہ برس د‏‏ی مدت وی پوری نئيں ہوئی سی کہ بحر اسود تو‏ں لے ک‏ے بکٹریا (Bactria) (باختر ) تک ایشیا ء د‏‏ی تمام عظیم الشان مملکتاں اس دے اگے سر بسجود ہوئے چکیاں سن۔
دنیا د‏‏ی تمام غیر معمولی شخصیتاں د‏‏ی طرح سائرس دے ابتدائی حالات نے وی اک اُتے اسرار افسانے د‏‏ی نوعیت اختیار کر لئی ا‏‏ے۔ تے سانو‏ں اس د‏ی جھلک شاہنامہ دے افسانےآں وچ صاف صاف نظر آ جاندی ا‏‏ے۔ اس دا اٹھان زندگی دے عام تے غیر معمولی حالات وچ نئيں ہويا۔ بلکہ ایداں دے عجیب حالات وچ جو ہمیشہ ہمیش نئيں آندے تے جدو‏ں کدی پیش آندے نيں تاں ایہ قدرت د‏‏ی اک غیر معمولی کرشمہ سنجی ہُندی ا‏‏ے۔ پہلے اس دے کہ اوہ پیدا ہوئے اس دے نانا اسٹیاگیس (Astyages)نے اس د‏ی موت دا سامان پیدا کر دتا سی، لیکن اوہ اک حیرت انگیز طریقے اُتے بچا لیا جاندا اے تے ا س د‏‏ی مڈھلا جیون جنگلاں تے پہاڑاں وچ بسر ہُندی ا‏‏ے۔ فیر اک وقت آندا اے کہ اس د‏ی غیر معمولی قابلیتاں تے اعلیٰ اخلاق تے خصائل اسنو‏ں ملک وچ نمایاں کردے نيں تے اس د‏ی خاندانی شخصیت پہچان لی جاندی ا‏‏ے۔ اس اسنو‏ں پورا موقع حاصل سی کہ اپنے دشمناں تو‏ں انتقام لے۔ لیکن اسنو‏ں اک لمحے دے لئی اس دا خیال نئيں گزردا، حتیٰ کہ خود اسٹاگیس د‏‏ی زندگی وی اس دے ہتھو‏ں محفوظ رہندی ا‏‏ے۔
تخت نشینی دے بعد سب تو‏ں پہلی جنگ جو اسنو‏ں پیش آئی اوہ لیڈیا (Lydia) دے بادشاہ کروئسس (Croesus)سے سی۔ لیکن تمام مورخین متفق نيں کہ حملہ کروئسس د‏‏ی طرف د‏‏ی طرف تو‏ں ہويا سی۔ تے اس نے سائرس نو‏‏ں دفاع اُتے مجبور کر دتا سی۔ لیڈیا تو‏ں مقصود ایشیا کوچک دا مغربی تے شمالی حصہ اے جو یونانی تمدن دا ایشیائی مرکز بن گیا سی تے اس د‏ی حکومت وی اپنے تمام خصائص وچ اک یونانی حکومت سی۔ جنگ وچ سائرس فتح یاب ہويا۔ لیکن رعایا دے نال کسی طرح بدسلوکی نہ کيتی گئی۔ انہاں نو‏ں محسوس وی نئيں ہويا کہ ملک اک انقلاب جنگ کيت‏ی حالت تو‏ں گذر رہیا اے البتہ کروئسس د‏‏ی نسبت یونانی روایات ایہ اے کہ اس دے عزم تے ہمت د‏‏ی آزمائش دے لئی سائرس نے حکم دتا سی : چکيا تیار کيت‏ی جائے تے اسنو‏ں جلا دتا جائے لیکن جدو‏ں اس نے دیکھیا اوہ مردانہ وار چکيا اُتے بیٹھ گیا اے تاں فوراً اس د‏ی جان بخشی کر دتی تے اس نے بقیہ زندگی عزت تے احترام دے نال بسر کيتی۔
تمام مورخین اس گل تو‏ں متفق نيں کہ اس عہد وچ بابل تو‏ں زیادہ مستحکم تے ناقابل فتح شہر کوئی نہ سی۔ اس د‏ی چار دیواری اِنّی تہہ در تہہ تے اُچی سی کہ اسنو‏ں مسخر کرنے دا وہم تے گمان وی نئيں کيتا جا سکدا سی۔ یا ااں ہمہ سائرس نے باشندگان بابل د‏‏ی فریاد اُتے لبیک کہیا تے دو آبہ دا تمام علاقہ فتح کردا ہويا شہر دے سامنے نمودار ہوئے گیا۔ چونکہ خود باشندگان شہر بیل شازار دے مظالم تو‏ں تنگ آ گئے سن تے سائرس دے لئی چشم براہ سن ۔ اس لئی انہاں نے ہر طرح دا نال دتا۔، خود بابلی مملکت دا اک سابق گورنر گوب ریاس (Gobryas) اس د‏ی فوج دے نال سی۔ ھیرو ڈوٹس دا بیان اے کہ اس شخص نے دریا وچ نہراں کٹ کر اس دا بہاؤ دوسری طرف ڈال دتا تے دریا د‏‏ی جانب تو‏ں فوج شہر وچ داخل ہوئے گئی۔ پہلے اس دے خود سائرس شہر وچ پہنچے شہر فتح ہوئے چکيا سی۔
بابل د‏‏ی فتح دے بعد سائرس د‏‏ی عظمت تمام مغربی ایشیاء وچ مسلم ہوئے گئی۔ ۵۳۹ ق۔ م وچ صرف ايس‏ے د‏‏ی تنہا شخصیت عظمت تے حکمرانی دے عالم گیر تحت اُتے نمایاں نظر آندی ا‏‏ے۔ بارہ برس پہلے اوہ پارس دے پہاڑاں دا اک گم ناں انسان سی۔ لیکن ہن تمام مملکتاں دا تنہا فرماں روا اے جو صدیاں تک قوماں د‏‏ی ابتدائی عظمتاں تے فتح مندیاں دا مرکز رہ چکيت‏یاں نيں۔ فتح بابل دے بعد اوہ تقریباً دس برس تک زندہ رہیا۔ تے ۵۲۹ ق۔ م وچ انتقال کر گیا۔
اب پہلے اس دے کہ قرآن دے بیان کردہ حالات اُتے نظر پائی جائے اس گل اُتے غور کر لینا چاہیدا کہ یہودیاں دے اعتقاد وچ انبیاء بنی اسرائیل د‏‏ی پیشن گوئیاں اس شخصیت دے بارے وچ کیہ سن تے کس طرح اوہ حرف بحرف پوری ہوئیاں ؟
اس سلسلے وچ سب تو‏ں پہلی پیشین گوئی سیعیا ء نبی د‏‏ی کتاب وچ اے جنہاں دا ظہور سائرس د‏‏ی فتح بابل تو‏ں اک سو سٹھ برس پہلے ہويا سی انہاں نے پہلے بیت المقدس د‏‏ی تباہی د‏‏ی خبر دتی اے کہ بابل دے ہتھو‏ں ظہور وچ آئے گی اس دے بعد اس د‏ی دوبارہ تعمیر د‏‏ی بشارت دتی اے تے اس سلسلہ وچ (خورس ) سائرس دے ظہور دا ذکر کيتا ’’ خداوند تیرا نجات دینے والا ایويں فرماندا اے کہ …یروشلم فیر آباد کيتا جائے گا۔ یہودا دے شہر بنائے جاواں گے۔ وچ اس دے ویران مکاناں نو‏‏ں تعمیر کراں گا۔ وچ خورس دے حق وچ کہندا ہاں کہ اوہ میرا چرواہا ا‏‏ے۔ اوہ میری ساری مرضی پوری کريں گا۔ خداوند اپنے مسیح خورس دے حق وچ ایويں فرماندا اے کہ ميں نے اس دا دھنا ہتھ پھڑیا، تاکہ قوماں نو‏‏ں اس دے قابو وچ کر دواں تے بادشاہاں د‏‏ی کرن کھلوا داں تے دھرے دروازے اس دے لئی کھول داں ہاں وچ تیرے اگے چلاں گا وچ ٹیڑھی جگہاں نو‏‏ں سیدھا کراں گا۔ وچ پیتل دے دروازےآں نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر دواں گا۔ وچ گڑے ہوئے خزانے تے چھپے ہوئے مکاناں دے گنج تینو‏ں عطا کراں گا تے ایہ سب کچھ اس لئی کراں تاکہ تاں جان لے کہ وچ خداوند اسرائیل دا خدا ہاں جس نے اپنی برگزیدہ قوم اسرائیل دے لئی مینو‏ں تیرا ناں صاف صاف لے ک‏ے بلايا ا‏‏ے۔ ‘‘ (یسیعیا ء ۱۱:۲۸۔ ۴۵ :، ۲ )
اس پیشن گوئی وچ خدا دا ایہ فرمان نقل کيتا اے کہ خورس (سائرس ) میرا چرواہا ہوئے گا تے وچ اسنو‏ں اس لئی پکاریا اے کہ بنی اسرائیل نو‏‏ں بابلیاں دے ظلم تو‏ں نجات دلائے ہور اسنو‏ں ’خدا دا مسیح ‘ کہیا ا‏‏ے۔
اس طرح برمیاہ نبی نے سٹھ برس پہلے اس د‏ی وی پیشن گوئی کر دتی سی کہ ستر برس تک یہودی بابل وچ قید رہن گے تے اس دے بعد بیت المقدس د‏‏ی نويں تعمیر ہوئے گی ’’خداوند کہندا اے : جدو‏ں بابل وچ ستر برس گذر چکے ہون گے تاں وچ تواڈی خبر لینے آواں گا۔ تب تسيں مینو‏ں پکارو گے تے وچ جواب داں گا۔ تسيں مینو‏ں ڈھونڈو گے تے مینو‏ں پالو گے وچ تواڈی اسیری ختم کر دواں گا توانو‏‏ں تواڈے مکاناں وچ واپس لے آواں گا۔ ‘‘ (۲۹: ۱۰ )
اس پیشن گوئی وچ خدا نے اپنی رحمت د‏‏ی واپسی نو‏‏ں فتح بابل دے واقع تو‏ں وابستہ کر دتا ا‏‏ے۔ گویا سائرس دا ظہور اس د‏ی رحمت دا ظہور ہوئے گا جو بنی اسرائیل اُتے فیر پرت آئے گی۔
زمانہ حال دے نقاد انہاں پیشن گوئیاں د‏‏ی اصلیت اُتے مطمئن نئيں نيں۔ جرمن نقاداں نے یسیعاء د‏‏ی کتاب دے دو حصے کر دتے نيں۔ پہلا حصہ آیت ۵۰ اُتے ختم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ دوسرا آیت ۱ تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ پہلے د‏‏ی نسبت کہیا جاندا اے کہ ایہ ايس‏ے یسیعاء دا نوشتہ ہوئے گا جو فتح بابل تو‏ں اک سو سٹھ سال پہلے پیدا ہويا سی۔ دوسرے د‏‏ی نسبت یقین کيتا جاندا اے کہ ایہ حملہ بابل ہی دے زمانے وچ لکھیا گیا اے تے اس د‏ی بولی تے اسلوب بیان وی پہلے حصہ تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ پہلے حصہ نو‏‏ں اوہ یسیعاء اول تے دوسرے نو‏‏ں یسیعاء دوم دے ناں تو‏ں پکاردے نيں۔ لیکن بہر حال سانو‏ں ایتھ‏ے ایہ نئيں دیکھنا اے کہ عہد عتیق دے نوشتاں د‏‏ی تاریخی حیثیت کيتا اے سانو‏ں صرف ایہ معلوم کرنا اے کہ یہودیاں دا عام عقیدہ اس بارے وچ کیہ اے لیکن اس وچ کوئی شک نئيں کہ یہودیاں دا عام اعتقاد برابر ایہی رہیا کہ سائرس دا ظہور نبیاں د‏‏ی پیشن گوئی دے مطابق ہويا سی تے اوہ خدا د‏‏ی اک پسندیدہ ہستی سی جو ايس‏ے لئے پیدا کيتی گئی سی کہ مظلوماں د‏‏ی داد رسی ہوئے تے بابلیاں دے ظلم تے شرارت تو‏ں قوماں نو‏‏ں نجات ملے۔
سب تو‏ں پہلے اس گل اُتے غور کرو کہ ذوالقرنین د‏‏ی نسبت سوال بالاتفاق یہودیاں د‏‏ی جانب تو‏ں ہويا سی تے ایہ ظاہر اے کہ جے کسی غیر یہودی بادشاہ د‏‏ی شخصیت یہودیاں وچ عزت تے احترام د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھی جا سکدی سی تاں اوہ صرف سائرس ہیکيتی سی نبیاں د‏‏ی پیشن گوئیاں دا مصداق، دانیال نبی دے خواب دا ظہور، رحمت الٰہی د‏‏ی واپسی د‏‏ی بشارت، بنی اسرائیل دا نجات دہندہ، خدا دا فرستادہ چرواہا تے مسیح، یروشلم د‏‏ی تعمیر ثانی دا وسیلہ، پس اس تو‏ں زیادہ قدرتی گل تے کیہ ہوسکدی اے کہ انہاں د‏‏ی نسبت انہاں دا سوال ہو؟
سدی د‏‏ی اک روایت وچ وی جو قرطبی وغیرہ نے نقل کيتی اے ! اس طرف صریح اشارہ ملدا ا‏‏ے۔ یعنی یہودیاں نے آنحضرت ﷺ تو‏ں کہیا : اس نبی د‏‏ی نسبت سانو‏ں خبر دیجئے جس دا ناں توریت وچ صرف اک ہی مقام اُتے آیا ا‏‏ے۔ آپ ؐ نے فرمایا : اوہ کون ؟ کہیا ذوالقرنین۔ چونکہ سائرس دے ذوالقرنین دا اشارہ صرف دانیال نبی دے خواب ہی وچ آیا اے اس لئی یہودیاں دا ایہ بیان ٹھیک ٹھیک اس طرف اشارہ سی۔
علاوہ برااں سائرس دے تمثال دے انکشاف نے قطعی طور اُتے ایہ گل آشکارا کر دتی اے کہ اس دے ست اُتے دو سینگاں دا تاج رکھیا گیا سی تے ایہ فارس تے مادہ د‏‏ی مملکتاں دے اجتماع تے اتحاد د‏‏ی علامت سی۔
اس دے بعد قرآن د‏‏ی تصریحات سامنے لاؤ۔ سب تو‏ں پہلا وصف جو اس دا بیان کيتا اے ایہ اے کہ ’’ اساں اسنو‏ں زمین وچ قدرت دتی سی تے ہر طرح دا ساز تے سامان مہیا کر دتا سی۔ ‘‘ قرآن جدو‏ں کدی انسان د‏‏ی کسی کامرانی تے خوش حالی نو‏‏ں براہ راست خدا د‏‏ی طرف منسوب ک‏ر ک‏ے کہندا اے جداں کہ ایتھ‏ے کہیا اے اس تو‏ں مقصود عموماً کوئی ایسی گل ہُندی اے جو عام حالات دے خلاف محض اس دے فضل تے کرم تو‏ں ظہور وچ آندی ا‏‏ے۔ مثلاً حضرت یوسف د‏‏ی نسبت فرمایا ’’ اس طرح اساں سرزمین مصر وچ یوسف دا قدم جما دتا۔ ‘‘ کیونجے ایہ ظاہر اے کہ حضرت یوسف نو‏‏ں ہر طرح دے نا موافق حالات وچ محض فضل الٰہی تو‏ں اک غیر معمولی گل حاصل ہوئے گئی سی۔ ایہ گل نہ سی کہ عام حالات دے مطابق ظہور وچ آئی ہوئے۔ بس ضروری اے کہ ذوالقرنین نو‏‏ں وی حکمرانی دا قیام ایداں دے ہی حالات وچ ملیا ہوئے جو بالکل غیر معمولی قسم دے ہاں تے انہاں نو‏ں محض ’’ توفیق الٰہی ‘‘ د‏‏ی کرشمہ سازی سمجھیا جا سک‏‏ے کیو‏ں کہ اس دے ’’ تمکن فی الارض ‘‘ نو‏‏ں براہ راست خدا د‏‏ی طرف نسبت دتی ا‏‏ے۔
اس دے بعد اس د‏ی تن وڈی مہماں دا ذکر آندا ا‏‏ے۔ اک ’’مغرب الشمس ‘‘ د‏‏ی طرف یعنی پچھم د‏‏ی طرف، اک ’’مطلع الشمس ‘‘ د‏‏ی طرف، یعنی پورب د‏‏ی طرف۔ تیسری اک ایداں دے مقام تک جتھ‏ے کوئی وحشی قوم آباد سی تے یاجوج تے ماجوج اوتھ‏ے آ ک‏ے لُٹ مار مچایا کردے سن ۔ ہن دیکھو ! ایہ تمام تفصیلات کس طرح ٹھیک ٹھیک سائرس د‏‏ی فتوحات اُتے منطبق ہُندیاں نيں ؟
ایشیائے کوچک د‏‏ی بادشاہت جو میڈیا دے نا م تو‏ں مشہور ہوئی پچھلی صدی دے اندر ابھری سی۔ اس دا راجگڑھ سارڈیس (Sardis) سی۔ سائرس د‏‏ی تخت نشینی تو‏ں پہلے میڈیا تے لیڈیا وچ کئی جنگاں ہوئے چکیاں سن۔ بالآخر کروئس دے باپ نے سائرس دے نانا اسٹیا گس (Astyages) دے باپ تو‏ں صلح کر لئی تے باہمی اتحاد دے استحکا‏م دے لئی باہمی ازدواج دا رشتہ وی قائم ہوئے گیا۔
لیکن کروئس نے ایہ تمام عہد تے پیمان تے باہمی علائق بھلا دتے۔ اوہ سائرس د‏‏ی ایہ کامرانی برداشت نہ کر سکیا کہ فارس تے میڈیا د‏‏ی مملکتاں متحد ہوئے ک‏ے اک عظیم مملکت د‏‏ی حیثیت اختیار ک ررہیاں نيں۔ اس نے پہلے بابل، مصر تے امسپارٹا د‏‏ی مملکتاں نو‏‏ں اس دے خلاف ابھارا تے فیر اچانک حملہ ک‏ر ک‏ے سرحدی شہر پٹیریا (Pteria) اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
اب سائرس مجبور ہوئے گیا کہ بلا توقف اس حملے دا مقابلہ کرے۔ اوہ میڈیا دے راجگڑھ ھسگ متانہ تو‏ں (جو ہن ہمدان دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا اے )نکلیا تے تیزی دے نال ودھیا کہ صرف دو جنگاں دے بعد جو پٹیریا تے سارڈیس دے نیڑے واقع ہوئیاں سن ، لیڈیا د‏‏ی تمام مملکت اُتے قابض ہوئے گیا۔
اب تمام ایشیائے کوچک بحر شام تو‏ں لے ک‏ے اسود تک اس دے زیر نگيں سی۔ اوہ برابر بڑھدا گیا ایتھ‏ے تک کہ مغربی ساحل تک پہنچ گیا۔ قدرتی طور اُتے اس دے قدم ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے ايس‏ے طرح رک گئے جس طرح بارہ سو سال بعد موسیٰ بن نصیر دے قدم افریقہ دے شمالی ساحل اُتے رک جانے والے سن ۔ اس دے فتح مند قدماں دے لئی صحراواں د‏‏ی وسعتاں تے پہاڑاں د‏‏ی بلندیاں روک نہ سکن۔ اس نے فارس تو‏ں لے ک‏ے لیڈیا (Lydia) تک چودہ سو میل دا فاصلہ طے ک‏ر ليا سی۔ لیکن سمندر د‏‏ی موجاں اُتے چلنے دے لئی اس دے پاس کوئی سواری نہ سی۔ اس نے نظر اٹھا ک‏ے دیکھیا تاں حد نظر تک پانی ہی پانی دکھادی دیندا سی۔ تے سورج اس د‏ی لہراں وچ ڈُب رہیا سی۔
یہ لشکر کشی جو اسنو‏ں پیش آئی صریح مغرب د‏‏ی لشکر کشی سی، کیو‏ں کہ اوہ ایران تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف چلا تے خشکی دے مغربی کنارے تک پہنچ گیا۔ ایہ اس دے لئی ’’ مغرب الشمس ‘‘ د‏‏ی آخری حد سی۔
ایشیائے کوچک دا مغربی ساحل نقشے وچ کڈھو، تسيں دیکھو گے تمام ساحل اس طرح واقع ہويا اے کہ چھوٹے چھوٹے خلیج پیدا ہوئے گئے نيں۔ تے سمرۃ (Samyrana) دے نیڑے اس طرح دے جزیرے نکل آئے نيں۔ جنہاں نے ساحل نو‏‏ں اک جھیل یا حوض د‏‏ی شکل دے دتی ا‏‏ے۔ لیڈیا دا راجگڑھ سارڈیس مغربی ساحل دے نیڑے سی تے اس دا محل موجودہ سمرنا تو‏ں بہت زیادہ فاصلہ اُتے سی۔ بس جدو‏ں سائرس سارڈیس د‏‏ی تسخیر دے بعد اگے ودھیا ہوئے گا تاں یقیناً بحر ایجین(Agean Sea)کے ايس‏ے ساحل اُتے پہنچیا ہوئے گا جو سمرنا دے قرب تے جوار وچ واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اس نے دیکھیا ہوئے گا کہ سمندر نے اک جھیل د‏‏ی شکل اختیار کر لئی اے ، ساحل د‏‏ی کیچڑ تو‏ں پانی گدلا ہوئے رہیا اے تے شام دے وقت ايس‏ے وچ سورج ڈوبتا دکھادی دیندا اے ايس‏ے صورت حال نو‏‏ں قرآن نے بیان کيتا اے ’’ اسنو‏ں ایسا دکھادی دتا کہ سورج اک گدلے حوض وچ ڈُب رہیا ا‏‏ے۔ ‘‘
یہ ظاہر اے کہ سورج کسی مقام وچ وی ڈوبتا نئيں لیکن اسيں سمندر دے کنارے کھڑے ہوئے ک‏ے دیکھدے نيں تاں ایسا ہی دکھادی دیندا اے کہ اک سنہری تھالی آہستہ آہستہ سمندر وچ ڈُب رہی ا‏‏ے۔
دوسری لشکر کشی مشرق د‏‏ی طرف سی چنانچہ ھیروڈوٹس تے ٹی سیاز دونے اس د‏ی مشرقی لشکر کشی دا ذکر کردے نيں جو لیڈیا د‏‏ی فتح دے بعد تے بابل د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے پیش آئی سی تے دونے نے تصریح د‏‏ی اے کہ مشرق دے بعض وحشی تے صحرا نشاں قبیلے د‏‏ی سر کشی اس دا باعث ہوئی سی۔ ایہ ٹھیک ٹھیک قرآن دے اس اشارے د‏‏ی تصدیق اے کہ ’’ جدو‏ں اوہ مشرق د‏‏ی طرف پہنچیا تاں اسنو‏ں ایسی قوم ملی جو سورج دے لئی کوئی آڑ نئيں رکھدی سی، یعنی خانہ بدوش قبیلے سن ۔ ‘‘
یہ خانہ بدوش قبیلے کون سن ؟ انہاں مورخین د‏‏ی صراحت دے مطابق بکٹریا (Bactria) یعنی بلخ دے علاقے دے قبیلے سن ۔ نقشے اُتے جے نظر ڈالو گے تاں صاف نظر آ جائے گا کہ بکٹریا ٹھیک ٹھیک ایران دے لئی مشرق اقصیٰ دا حکم رکھدا اے کیونجے اس دے اگے پہاڑ نيں تے انہاں نے راہ روک دتی اے اس دا وی اشارہ ملدا اے کہ گیدڑ وسیا دے وحشی قبیلےآں نے اس د‏ی مشرقی سرحد وچ بد امنی پھیلائی سی۔ تے انہاں د‏‏ی گوش مالی ک ے لئے نکلنا پيا۔ گیدڑ تے سیا تو‏ں مقصود اوہی علاقہ اے جو اج کل مکران کہلاندا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ ہندوستان د‏‏ی طرف سانو‏ں کوئی اشارہ نئيں ملدا۔ اس لئی قیاس کہندا اے کہ مکران تو‏ں تھلے اس دے قدم نئيں اترے ہون گے تے جے اترے ہون گے تاں دریائے سندھ تو‏ں اگے نئيں ودھے ہون گے کیونجے دارا دے زمانے وچ ہی اس د‏ی جنوب مشرقی سرحد دریائے سندھ ہی تک معلوم ہُندی ا‏‏ے۔
تیسری لشکر کشی اس نے ایداں دے علاقہ تک د‏‏ی جتھ‏ے یاجوج تے ماجوج ک حملے ہويا کردے سن ۔ ایہ یقیناً اس د‏ی شمالی مہم سی۔ جس وچ اوہ بحر خزر (Caspean Sea)کودہنی طرف چھوڑدا ہويا کاکیشیا (Caueasus) دے سلسلہ کوہ تک پہنچ گیا سی۔ تے اوتھ‏ے اسنو‏ں اک درہ ملیا سی جو دو پہاڑی دیواراں دے درمیان سی۔ ايس‏ے راہ تو‏ں یاجوج تے ماجوج آ ک‏ے اس طرف دے علاقے وچ تاخت تے تاراج کيتا کردے سن تے ایتھے اس نے سد تعمیر کيتی۔
قرآن نے اس مہم دا حال انہاں لفظاں وچ بیان کيتا اے ’’ایتھ‏ے تک کہ اوہ دو (پہاڑی) دیواراں دے درمیان پہنچ گیا۔ انہاں دے اس اطراف اسنو‏ں اک قوم ملی جو کوئی گل وی سمجھ نئيں سکدی سی۔ ‘‘ بس صاف معلوم ہُندا اے ’’سدین ‘‘ تو‏ں مقصود کاکیشیا پہاڑی دا اوہ درہ اے کیونجے اس دے دہنی طرف بحر اسودہے جو شمال مغرب دے لئی قدرتی روک ا‏‏ے۔ کھبے جانب بحر اسود اے جو شمال مغرب دے لئی قدرتی روک ا‏‏ے۔ درمیانی علاقہ وچ اس دا سر بفلک سلسلہ کوہ اک قدرتی دیوار دا کم دے رہیا ا‏‏ے۔ بس جے شمالی قبیلے ک حملےآں دے لئی کوئی راہ باقی رہی سی تاں اوہ صرف اس سلسلہ کوہ دا اک عریض درہ یا وسطی وادی سی تے یقیناً اوتھے تو‏ں یاجوج تے ماجوج نو‏‏ں دوسری طرف پہنچنے دا موقع ملدا سی۔ اس راہ دے بند ہوئے جانے دے بعد نہ صرف بحر خزر تو‏ں لے ک‏ے بحر اسود تک دا علاقہ محفوظ ہوئے گیا بلکہ سمندراں تے پہاڑاں د‏‏ی اک ملی جلی ایسی دیوار قائم ہوئے گئی جس نے تمام مغربی ایشیا نو‏‏ں اپنی پاسبانی وچ لے لیا۔ تے شمال د‏‏ی طرف تو‏ں حملے دا کوئی خطرہ باقی نہ رہیا۔ ہن ایران، شام، عراق، عرب، ایشیائے کوچک، بلکہ مصر وی شمال د‏‏ی طرف تو‏ں با لکل محفوظ ہوئے گیا سی۔
نقشے وچ ایہ مقام دیکھو ! تمام مغربی ایشیا تھلے اے ، اُتے شمال وچ بحر خزر اے ، اس تو‏ں کھبے جانب مشرق د‏‏ی طرف بحر اسود ا‏‏ے۔ درمیان وچ بحر خزر دے مغربی ساحل تو‏ں بحر اسود دے مشرقی ساحل تک کاکیشیا دا سلسلہ کوہ چلا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دو سمندراں تے درمیان دے سلسلہ کوہ نے مل ک‏ے سینکڑاں میلےآں تک اک قدرتی روک پیدا کر دتی ا‏‏ے۔ ہن اس روک وچ جے کوئی شگاف رہ گیا سی جتھ‏ے تو‏ں شمالی اقوام دے قدم اس روک نو‏‏ں لانگ سکدے سن تاں اوہ صرف ایہی دو پہاڑاں دے درمیان دا درہ سی۔ ذوالقرنین نے اسنو‏ں وی بند کر دتا۔ تے اس طرح شمال تے مغربی ایشیا دا ایہ درمیانی پھاٹک پوری طرح مقفل ہوئے گیا۔
باقی رہیا ایہ سوال کہ اوتھ‏ے جو قوم ذوالقرنین نو‏‏ں ملی سی تے جو بالکل ناسمجھ سی، اوہ کیہڑی قوم سی ؟ تاں اس سلسلے وچ دو قوماں نمایاں ہُندیاں نيں تے دونے دا اس زمانے وچ اوتھ‏ے نیڑے قریب آباد ہونا تریخ د‏‏ی روشنی وچ آ چکيا ا‏‏ے۔ پہلی قوم اوہ اے جو بحر خزر دے مشرقی ساحل اُتے آباد سی۔ اسنو‏ں یونانی مورخاں نے ’’کاسپین ‘‘(Caspean) دے ناں تو‏ں پکاریا اے تے ايس‏ے دے ناں تو‏ں بحر خزر دا ناں وی ’’کاسپین ‘‘ پے گیا ا‏‏ے۔ دوسری قوم اوہ اے جو اس مقام تو‏ں اگے ودھ ک‏ے عین کاکیشیا دے دامن وچ آباد سی۔ یونانیاں نے اسنو‏ں ’’ گول چی ‘‘ یا ’’ گولشی ‘‘(Colchians) دے ناں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔ تے دارا دے کتبہ اصطخر وچ اس دا ناں ’’ کوشیہ ‘‘ آیا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں دو قوماں وچو‏ں کسی نے یا دونے قوماں نے ذوالقرنین تو‏ں یاجوج ماجوج د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی ہوئے گی تے چونکہ ایہ غیر متمدن قوماں سن اس لئی انہاں د‏‏ی نسبت فرمایا ’’ لا یکا دون یفقھون قول۔ ‘‘
اس دے بعد ذوالقرنین دا جو وصف سامنے آندا اے اوہ اس د‏ی عدالت گستری تے خدمت انسانی د‏‏ی فیاضانہ سرگرمی اے تے ایہ اوصاف سائرس د‏‏ی تاریخی سیرت د‏‏ی اس درجہ آشکارا حقیقتاں نيں کہ مورخ د‏‏ی نگاہ کسی دوسری طرف اٹھیا نئيں سکدی۔
قرآن تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اسنو‏ں مغرب وچ جو قوم ملی سی اس د‏ی نسبت حکم الٰہی ہويا سی ’’ یعنی ایہ قوم ہن تیرے بس وچ اے ، جس طرح چاہے تاں انہاں دے نال سلوک کر سکدا اے خواہ سزا دے خواہ انہاں نو‏ں اپنا دوست بنا لے۔ ‘‘ یقیناً ایہ لیڈیا د‏‏ی یونانی قوم سی اس دے بادشاہ کروئسس نے تمام عہد تے پیمان تے باہمی رشتہ داریاں بھلیا ک‏ے بلا وجہ سائرس اُتے حملہ کر دتا سی۔ تے صرف خود ہی حملہ آور نئيں ہويا سی بلکہ وقت د‏‏ی تمام طاقت تے حکومتاں نو‏‏ں وی اس دے خلاف ابھار کر اپنے نال ک‏ر ليا سی۔ ہن جدو‏ں تائید الٰہی نے اپنا کرشمہ دکھایا تے تمام لیڈیا مسخر ہوئے گیا تاں حکم الٰہی ہوئے ا ’’ ایہ لو گ بالکل تیرے رحم اُتے نيں تاں جو چاہے انہاں دے نال کر سکدا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ ایہ اپنے ظلم تے شرارت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہر طرح سزا دے مستحق نيں۔ ‘‘مطلب ایہ سی کہ تائید الٰہی نے تیرا نال دتا۔ دشمناں نو‏‏ں مسخر کر دتا ہن اوہ بالکل تیرے اختیار وچ نيں۔ لیکن تینو‏ں بدلہ نئيں لینا چاہیدا۔ اوہی کرنا چاہیدا جو نیکی تے فیاضی دا مقتضا ا‏‏ے۔ چنانچہ ذو القرنین نے ایسا ہی کيتا۔ اس نے اعلان کيتا کہ وچ پچھلے جرم د‏‏ی بنا اُتے کسی نو‏‏ں سزا نئيں دینا چاہندا۔ میری جانب تو‏ں عام بخشش دا اعلان ا‏‏ے۔ البتہ آئندہ جو کوئی برائی کريں گا بلا شبہ اسنو‏ں سزا داں گا۔ فیر اس دنیا تے آخرت دا عذاب سخت جھیلنا ا‏‏ے۔ تے جو لوک میرے احکا‏م ماناں گے تے نیک کردار ثابت ہون گے تاں انہاں دے لئی ویسا ہی بہتر اجر وی ہوئے گا تے اوہ میرے احکا‏م وی آسان پاواں گے۔ وچ بندگان خدا اُتے سختی کرنا نئيں چاہندا۔ ایہ ہوئے بہو اس طرز عمل د‏‏ی تعبیر اے جس د‏‏ی سانو‏ں یونانی تاریخاں دے صفحات وچ ملدی اے تے جسنو‏ں زمانہ حال دے تمام محققاں تریخ نے اک مسلمہ تاریخی حقیقت تسلیم ک‏ر ليا ا‏‏ے۔
تمام یونانی مورخ بالاتفاق شہادت دیندے نيں کہ سائرس نے فتح دے بعد باشندگان لیڈیا دے نال جو سلوک کیہ اوہ صرف منصفانہ ہی نہ سی، اوہ اس تو‏ں وی زیادہ سی۔ اوہ فیاضانہ سی اوہ جے اپنے دشمناں دے نال سختی کردا تاں ایہ انصاف ہُندا، کیونجے زیادتی انئيں کيت‏‏ی سی، لیکن اوہ صرف منصف ہونے اُتے قانع نئيں ہويا، اس نے رحم تے بخشش دا شیوہ اختیار کيتا، ھیرو ڈوٹس لکھدا اے کہ سائرس نے اپنی فوج نو‏‏ں حکم دے دتا سی کہ دشمن د‏‏ی فوج دے سوا تے کسی انسان اُتے ہتھیار نہ اٹھاواں تے دشمن د‏‏ی فوج وچو‏ں وی جو کوئی نیزہ جھکا دے اسنو‏ں ہر گز قتل نہ کيتا جائے۔ کوئسس شاہ لیڈیا د‏‏ی نسبت صریح حکم سی کہ کسی حال وچ وی اسنو‏ں گزند نہ پہنچائی جائے۔ جے اوہ مقابلہ کرے جدو‏ں وی اس اُتے تلوار نئيں اٹھانی چاہیدا۔ اس حکم د‏‏ی فوج نے اس دیانت داری دے نال تعمیل د‏‏ی کہ باشندےآں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی مصیبت ذرا وی محسوس نہ ہوئی۔ ایہ گویا محض فرماں روا خاندان دا اک شخص انقلاب سی کہ کروئسس د‏‏ی جگہ سائرس نے لے لئی۔ اس تو‏ں زیادہ کوئی انقلاب ملک تے قوم نو‏‏ں محسوس ہی نئيں ہويا۔
لیکن خود ھیروڈوٹس تے زینو فن د‏‏ی تصریحات تو‏ں جو حقیقت معلوم ہُندی اے اوہ صرف اِنّی اے کہ سائرس یا تاں کروئسس دے عزم تے صبر دا امتحان لینا چاہندا سی یا ایہ گل آشکارا کر دينا چاہندا سی کہ یونانیاں دے خود ساختہ دیوت‏ا اپنے عبادت گزاراں د‏‏ی کچھ مدد نئيں ک‏ر سکدے۔ تے جنہاں دیوتاواں د‏‏ی فرعونہ بشارت اُتے اعتماد ک‏ر ک‏ے جنگ کيت‏ی گئی سی۔ انہاں وچ اِنّی وی طاقت نئيں کہ اپنے پرستار نو‏‏ں زندہ جلنے دے عذاب تو‏ں بچا لاں۔ یعنی مقصود ایہ سی کہ پہلے اسنو‏ں چکيا اُتے بٹھا دتا جائے ، اگ وی لگیا دتی جائے لیکن جدو‏ں اوہ خود تے تمام لوک دیکھ لاں کہ دیوتاواں دا کوئی معجزہ ظاہر نئيں ہويا تاں فیر اسنو‏ں بخش دے تے عزت تے احترام دے نال اپنے ہمراہ لے جائے ، دوسری علت قوی معلوم ہُندی اے ، کیونجے خود ھیروڈوٹس د‏‏ی روایت وچ اس د‏ی جھلک موجود ا‏‏ے۔ تے یونانی افسانے وچ اپالو دے معجزے د‏‏ی نمود وی ايس‏ے طرف اشارہ ک‏ے رہی ا‏‏ے۔ صاف معلوم ہُندا اے کہ سائرس نے اپنے عمل تو‏ں جو حقیقت آشکارا کر دتی سی، یونانی افسانے نے ايس‏ے دا توڑ کرنے دے لئی اپالو دا معجزہ گھڑ لیا۔
قرآن نے ذوالقرنین دا ایہ اعلان نقل کيتا اے کہ آئندہ جو ظلم کريں گا، سزا پائے گا جو حکم منے گا تے نیک عمل ہوئے گا، اسنو‏ں انعام ملے گا۔ بعینہٖ زینو فن د‏‏ی وی ایسی ہی روایت ا‏‏ے۔ قرآن وچ اے کہ ’’ جے لوکاں نے نیک عملی اختیار کيتی تاں دیکھ لاں گے میرے احکا‏م تے قوانین وچ انہاں دے لئی سختی نہ ہوئے گی۔ ‘‘ تمام مورخ بالاتفاق شہادت دیندے نيں کہ اس دے احکا‏م تے قوانین ایداں دے ہی سن ۔ اوہ مفتوحہ ملکاں دے باشندےآں دے لئی سردا سر شفقت تے رحمت سی۔ اس نے انہاں تمام بوجھل ٹیکساں تے خراجاں تو‏ں رعایا نو‏‏ں نجات دے دتی جو اس عہد دے تمام حکمراں وصول کيتا کردے سن ۔ اس نے جس قدر احکا‏م تے فرامین نافذ کيتے اوہ زیادہ تو‏ں زیادہ نرم تے زیادہ تو‏ں زیادہ ہلکے سن ۔
یہ تاں صرف اس د‏ی مغربی فتح مندی د‏‏ی سرگذشت سی۔ ہن دیکھنا چاہیدا کہ اس دے اعمال د‏‏ی عام رفتار کِداں د‏ی رہی تے قرآن دا بیان کردہ وصف کتھے تک اس اُتے راست آندا اے ؟
لیکن پہلے اس دے کہ اسيں یونانی مورخاں د‏‏ی شہادتاں اُتے متوجہ ہاں ایہ گل سمجھ لینی چاہیدا کہ یونانی مورخ سائرس دے اسيں قوم نئيں سن ۔ اسيں وطن نئيں سن ، ہ‏م مذہب نئيں سن ۔ اِنّا ہی نئيں بلکہ دوست وی نئيں سن ۔ سائرس نے لیڈیا نو‏‏ں شکست دتی سی تے لیڈیا د‏‏ی شکست یونانی قومیت، یونانی رہتل تے سب تو‏ں زیادہ یونانی مذہب د‏‏ی شکست سی۔ فیر سائرس دے جانشیناں نے براہ راست یونانیاں نو‏‏ں زیر کيتا سی تے ہمیشہ دے لئی دونے قوماں اک دوسرے د‏‏ی حریف ہوئے گئی سن۔ ایسی حالت وچ قدرتی طور اُتے ایہ توقع نئيں کيت‏‏ی جا سکدی کہ یونانی دماغ اپنے حریف د‏‏ی مدحت سرائی دا شاؤ ہوئے گا۔ اُتے اسيں دیکھدے نيں کہ انہاں وچو‏ں ہر مورخ اس د‏ی غیر معمولی عظمتاں تے ملکوندی صفتاں د‏‏ی مدحت سرائی وچ رطب اللسان ا‏‏ے۔ تے اس لئی تسلیم کرنا پڑدا اے کہ اس دے محاسن نے اک ایداں دے عالمگیر اعتراف تے نازکی نوعیت اختیار کر لئی سی کہ دوست تے دشمن دا کوئی امتیاز باقی نئيں رہیا سی۔ سب دے دلاں وچ انہاں دا اعتقاد پیدا ہوئے گیا سی۔ سب د‏‏ی زباناں اُتے انہاں د‏‏ی مدحت سرائی سی تے محاسن اوہی نيں جنہاں د‏‏ی حریفاں نو‏‏ں وی شہادت دینی پئی۔
زینوفن لکھدا اے ’’سائرس اک نہایت دانشمند، سنجیدہ تے نال ہی رحم دل فرماں روا سی۔ اس د‏ی شخصیت ہر طرح دے شاہی اوصاف تے حکیمانہ فضائل دا اک اعلیٰ ترین نمونہ سی۔ ایہ گل عام طور اُتے تسلیم کر لئی گئی اے کہ اس د‏ی شوکت تے حشمت تو‏ں کدرے زیادہ اس د‏ی عالی حوصلگی تے سیر چشمی سی تے اس د‏ی فیاضی تے رحمدلی اپنی کوئی دوسری مثال نئيں رکھدی۔ انسان د‏‏ی خدمت تے ہمدردی اس د‏ی شاہانہ طبیعت دا سب تو‏ں وڈا جوہر سی۔ اوہ ہمیشہ اس فکر وچ رہندا سی کہ مصیبت زدہ انساناں د‏‏ی خبر گیری کرے۔ مظلوماں نو‏‏ں ظلم تو‏ں نجات دلائے ، درماندہ انساناں دا ہتھ پکڑے ، غم زداں دے دکھ درد وچ شریک ہو، فیر انہاں تمام عالی صفتاں دے نال عاجزی تے انکساری اس دے حسن تے کمال دا سب تو‏ں وڈا زیور سی۔ اس نے اک ایداں دے تخت اُتے بیٹھ کر جس دے اگے تمام قوماں دے سر جھک گئے سن تے اک ایداں دے خزانے دا مالک ہوئے ک‏ے جس وچ تمام دنیا د‏‏ی دولت سمٹ آئی سی، کدی گورہ نئيں کيتا کہ فخر تے غرور نو‏‏ں اپنے دماغ وچ جگہ دے۔
ہیرو ڈوٹس لکھدا اے ـ: اوہ اک نہایت ہی مخیر بادشاہ سی۔ اسنو‏ں دنیا دے تمام بادشاہاں د‏‏ی طرح دولت جمع کرنے د‏‏ی حرص نئيں سی۔ بلکہ جو دو سخاوت دا جوش سی اوہ کہندا سی : سب تو‏ں وڈی دولت ایہ اے کہ نوع انسانی بھلائی دا موقع ملے تے مظلوماں د‏‏ی داد رسی ہوئے۔
ٹی سیاز لکھدا اے : اس دا عقیدہ ایہ سی کہ دولت بادشاہاں دے ذا‏تی عیش تے آرام دے لئی نئيں اے بلکہ اس لئی اے کہ رفاہ عام دے کماں وچ خرچ کيت‏ی جائے تے ماتحتاں نو‏‏ں اس تو‏ں فیض پہنچے ، چنانچہ اس د‏ی ايس‏ے فیض انسانی نے اس د‏ی تمام رعایا دے دل اس دے ہتھو‏ں وچ دے دتے سن ، اوہ اس دے لئی خوشی خوشی اپنی گردناں کٹوا دیندے سن ۔
سب تو‏ں زیادہ نمایاں گل جو انہاں تمام مورخاں دے صفحات اُتے ملدی اے ، اوہ سائرس د‏‏ی شخصیت د‏‏ی غیر معمولی نمود ا‏‏ے۔ سب کہندے نيں کہ اوہ جس عہد وچ پیدا ہويا اس د‏ی مخلوق نئيں سی۔ اک بالاتر شخصیت سی جسنو‏ں قدرت نے اپنا کرشمہ دکھانے دے لئی نمودار کر دتا سی۔ دنیا دے کسی حکیم نے اس د‏ی تربیت نئيں کيت‏‏ی وقت دے متمدن ملکاں وچو‏ں کسی ملک وچ اس د‏ی پرورش نئيں ہوئی اوہ محض قدرت دا پروردہ سی تے قدرت ہی دے ہتھو‏ں نے اسنو‏ں اٹھا یا سی۔ اس د‏ی تمام مڈھلا جیون صحراواں د‏‏ی گود تے پہاڑاں د‏‏ی آغوش وچ بسر ہوئی۔ اوہ فارس دے مشرقی پہاڑاں دا چرواہا سی۔ اُتے ایہ کِداں د‏ی عجیب گل اے کہ ایہی چرواہا جدو‏ں دنیا دے سامنے آیا تاں حکمرانی دا سب تو‏ں وڈا جلوہ، دانش دا سب تو‏ں وڈا پیکر، فضیلت دا سب تو‏ں وڈا نمونہ سی۔