cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برلن کانگرس
طویل عرصے وچ ، روس تے آسٹریا ہنگری دے وچکار تناؤ وچ شدت پیدا ہوگئی ، جداں بلقان وچ قومیت دے سوال پر۔ کانگریس دا مقصد سان اسٹیفانو دے معاہدے اُتے نظر ثانی کرنا تے قسطنطنیہ نو‏‏ں عثمانی دے ہتھ وچ رکھنا سی ۔ اس نے روس-ترکی جنگ دے دوران ، عثمانی سلطنت اُتے روس د‏‏ی فتح نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں مسترد کردتا۔ کانگریس نے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں اوہ خطے واپس کردتے جو اس تو‏ں پہلے دے معاہدے نے بلغاریہ د‏‏ی ریاست نو‏‏ں خاص طور اُتے مقدونیہ نے دتے سن ، اس طرح بلغاریہ وچ اک مضبوط تجدید مطالبہ نو‏‏ں قائم کيت‏‏ا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1912 د‏‏ی پہلی بلقان جنگ ہوئی۔
پس منظر
داواں|thumb| انگوانی کارتوگرافر ای اسٹینفورڈ نے 1877 وچ شائع کردہ Ioannes Gennadius دے ذریعہ [[بلقان دا یونانی نسلی نقشہ ، ]] کانگریس تو‏ں شروع ہونے والی دہائیاں وچ ، روس تے بلقان نو‏‏ں پان سلاوزم نے اپنی گرفت وچ لے لیا سی ، جو اک اصول دے تحت تمام بلقان سلاواں نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی تحریک سی۔ اس خواہش دا ، جو پین جرمنیزم تے پین اطالویزم دی طرح ہی تیار ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دو اتحاد ہوچکے سن ، نے مختلف سلاوی اقوام وچ مختلف شکلاں اختیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ امپیریل روس وچ ، پین-سلاوزم دا مطلب روس د‏‏ی سمت وچ اک متحد سلاو ریاست د‏‏ی تشکیل سی ، تے ایہ جزیرہ نما بلقان اُتے روسی فتح دے لئی بنیادی طور اُتے اک معنی خاکہ سی۔ اس مقصد د‏‏ی تکمیل سے روس نو‏‏ں در دانیال تے باسفورس دا کنٹرول حاصل ہوئے گا ، اس طرح بحیرہ اسود دا معاشی کنٹرول تے اس تو‏ں زیادہ حد تک جغرافیائی سیاسی طاقت حاصل ہوئے گی۔
بلقان وچ ، پان سلاوزم دا مطلب بلقان دے سلاواں نو‏‏ں اک خاص بالقان ریاست دے حکمرانی دے تحت متحد کرنا سی ، لیکن ریاست جو اتحاد دے لئی ٹڈیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنا سی ، ہمیشہ واضح نئيں ہُندی سی ، کیونجے سربیا تے بلغاریہ دے وچکار اک اقدام شروع ہويا سی۔ سن 1870 وچ عثمانیاں دے ذریعہ بلغاریہ د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں تشکیل دینے دا مقصد بلغاریائیاں نو‏‏ں مذہبی طور اُتے یونانی سرپرست تے سیاسی طور اُتے سربیا تو‏ں وکھ کرنا سی۔ بلقان دے نقطہ نظر تو‏ں ، جزیرہ نما دے اتحاد دے لئی اک بطور پیڈمونٹ تے اسپانسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں فرانس تو‏ں متعلق دونے د‏‏ی ضرورت سی۔
اگرچہ بلقان د‏‏ی سیاست نو‏‏ں اگے ودھنے دے نظریات وچ فرق اے ، لیکن دونے نے سلطان نو‏‏ں بلقان دے حکمران دے طور اُتے معزول کرنے تے عثمانیاں نو‏‏ں یورپ تو‏ں نکالنے دے نال ہی آغاز کيت‏‏ا۔ برلن د‏‏ی کانگریس وچ اس سوال دا جواب کس طرح تے ایتھ‏ے تک کہ پیش کيت‏‏ا جانا سی۔
بلقان وچ وڈی طاقتاں
بلقان 19 واں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ یورپی عظیم طاقتاں دے وچکار مسابقت دا اک اہ‏م مرحلہ سی۔ بلقان د‏‏ی قسمت وچ برطانیہ تے روس دے مفادات سن ۔ روس خطے وچ دلچسپی رکھدا سی ، نظریا‏تی طور اُتے ، پین سلاوسٹ یکسانیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، تے عملی طور اُتے ، بحیرہ روم دے زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی۔ برطانیہ روس نو‏‏ں اپنے مقاصد د‏‏ی تکمیل تو‏ں روکنے وچ دلچسپی رکھدا سی۔ ہور برآں ، اٹلی تے جرمنی د‏‏ی یونیفیکیشناں نے تیسری یورپی طاقت ، آسٹریا - ہنگری د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا سی ، تاکہ اپنے ڈومین نو‏‏ں ہور جنوب مغرب تک ودھیا سک‏‏ے۔ جرمنی ، سن 1871 د‏‏ی فرانکو پروشین جنگ دے بعد براعظم دے تو‏ں سب تو‏ں طاقتور ملک د‏‏ی حیثیت تو‏ں تصفیے وچ براہ راست دلچسپی کم نئيں رکھدا سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ واحد طاقت سی جو بلقان دے سوال نو‏‏ں اعتبار تو‏ں ثالثی کر سکدی سی۔
روس تے آسٹریا ہنگری ، دو طاقتاں جو بلقان د‏‏ی تقدیر وچ سب تو‏ں زیادہ سرمایہ کاری کيتیاں گئیاں ، جرمنی دے نال تن بادشاہاں د‏‏ی قدامت پسند لیگ وچ اتحاد کيت‏‏ا گیا سی ، جو براعظم یوروپ د‏‏ی بادشاہتاں دے تحفظ دے لئی قائم کيت‏‏ا گیا سی۔ اس طرح برلن د‏‏ی کانگریس بسمارک دے سمجھ‏‏ے جانے والے حلیفاں تے اس بحث کيتی ثالثی والی اپنی جرمن سلطنت دے وچکار اک تنازعہ سی ، اس طرح کانگریس دے اختتام تو‏ں پہلے انہاں دا اتحادیاں وچو‏ں کس د‏‏ی حمایت کرنا اے ، دا انتخاب کرنا ہوئے گا۔ اس فیصلے دے یورپی جیو پولیٹکس دے مستقب‏‏ل اُتے براہ راست نتائج برآمد ہونا سن ۔
سربیا - عثمانی جنگ وچ عثمانی بربریت تے ہرزیگوینا بغاوت د‏‏ی پرتشدد دباو نے روس دے اندر سیاسی دباؤ نو‏‏ں جنم دتا ، جس نے خود نو‏‏ں سربستان دا محافظ سمجھیا ، تاکہ عثمانی سلطنت دے خلاف کارروائی کرے۔ ڈیوڈ میک کینزی نے لکھیا اے کہ "صربی عیسائیاں دے لئی ہمدردی دربار دے حلفےآں ، قوم پرست سفارتکاراں ، تے نچلے طبقاں وچ موجود اے ، تے اس دا فعال طور اُتے سلاو کمیٹیاں دے ذریعہ اظہار کيت‏‏ا گیا"۔
بالآخر ، روس نے آسٹریا - ہنگری د‏‏ی طرف تو‏ں آنے والی جنگ وچ خیراندی غیرجانبداری دا عہد لبھ لیا تے حاصل کيت‏‏ا ، اس دے بدلے وچ بوسنیا ہرزیگوینا نو‏‏ں آسٹریا ہنگری نو‏‏ں 1877 دے بوڈاپیسٹ کنونشن وچ شامل کيت‏‏ا۔ ایکٹ: برلن کانگریس نے بوسنیا دے سوال دے حل نو‏‏ں مؤخر کردتا تے بوسنیا تے ہرزیگوینا نو‏‏ں ہیبسبرگ دے کنٹرول وچ چھڈ دتا۔ ایہ ہنگری دے کاؤنٹ گیولا اینڈرسی دا مقصد سی۔
سان اسٹیفانو دا معاہدہ
thumb| نسلی گراف دا نقشہ جرمنی دے جغرافیہ نگار ہینرچ کیپرٹ ، 1878۔ عہد حاضر دے یورپ وچ اس نقشے دا چنگا استقبال ہويا تے اسنو‏ں برلن د‏‏ی کانگریس وچ بطور حوالہ استعمال کيت‏‏ا گیا۔ سن 1876 وچ بلغاریہ د‏‏ی اپریل وچ ہونے والی بغاوت تے روس-ترکی جنگ وچ 1877–1878 وچ روسی فتح دے بعد ، روس نے عثمانی یورپی ملکاں دے تقریبا تمام علاقےآں نو‏‏ں آزاد ک‏ر ليا سی۔ عثمانیاں نے مونٹی نیگرو ، رومانیہ تے سربیا نو‏‏ں بطور آزاد تسلیم کيت‏‏ا ، تے انہاں تِناں دے علاقےآں وچ توسیع کردتی گئی۔ روس نے سلطان دے اک خود مختار باجگزآر د‏‏ی حیثیت تو‏ں بلغاریہ د‏‏ی اک وڈی پرنسپلٹی تشکیل دی۔ اس نے پورے بلقان نو‏‏ں گھیرے وچ لینے دے لئی روس دے اثر و رسوخ دے دائرہ وچ توسیع د‏‏ی ، جس نے یورپ د‏‏ی دوسری طاقتاں نو‏‏ں خوف زدہ کردتا۔ برطانیہ ، جس نے روس دے نال ، جے اس نے قسطنطنیہ اُتے قبضہ کيت‏‏ا تاں ، جنگ کيت‏ی دھمکی دتی سی تے فرانس بحیرہ روم یا مشرق وسطی وچ کِسے تے د‏‏ی مداخلت نئيں کرنا چاہندا سی ، جتھ‏ے دونے طاقتاں وڈے نوآبادیات‏ی فائدے حاصل کرنے دے لئی تیار نيں ۔ آسٹریا ہنگری نے بلقان اُتے ہسبرگ دا کنٹرول چاہیا ، تے جرمنی اپنے اتحادیاں نو‏‏ں جنگ وچ جانے تو‏ں روکنا چاہندا سی۔ جرمن چانسلر اوٹو وان بسمارک نے برلن د‏‏ی کانگریس نو‏‏ں یورپی طاقتاں وچ عثمانی بلقان د‏‏ی تقسیم اُتے تبادلہ خیال کرنے تے یوروپی لبرلزم دے پھیلاؤ دے مقابلہ وچ لیگ آف تھری ایمپررز (تین شہنشاہاں د‏‏ی لیگ) دے تحفظ دے لئی بلیایا۔
کانگریس د‏‏ی روس دے حریفاں ، خاص طور اُتے آسٹریا ہنگری تے برطانیہ نے گزارش کيت‏ی سی ، تے اس د‏ی میزبانی بسمارک نے 1878 وچ د‏‏ی سی۔ اس نے برلن دے معاہدے د‏‏ی تجویز تے توثیق کيتی۔ ایہ ملاقاتاں 13 جون تو‏ں 13 جولائ‏ی 1878 ء تک بسمارک دے ریخ چانسلری ، سابق رڈزی وِل پیلس وچ ہوئیاں سن۔ کانگریس نے سان اسٹیفانو دے معاہدے دے 29 وچو‏ں 18 آرٹیکل وچ ترمیم یا اسنو‏ں ختم کردتا۔ ہور برآں ، پیرس دے معاہداں (1856) تے واشنگٹن (1871) د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے استعمال کرکے ، معاہدہ نے مشرق نو‏‏ں دوبارہ منظم کيت‏‏ا۔
روسی اثر و رسوخ تو‏ں دوسری طاقتاں دا خوف
داواں|thumb| جرمن انگریزی کارٹوگرافر ارنسٹ جارج ریوین اسٹائن دے ذریعہ [[بلقان دا نسلی ساخت دا نقشہ 1870 ]] کانگریس دے شرکاء دا بنیادی مشن پان سلاوزم د‏‏ی ودھدی ہوئی تحریک نو‏‏ں مہلک ضرب لگانا سی ۔ اس تحریک نے برلن وچ تے اس تو‏ں وی زیادہ ویانا وچ شدید تشویش دا باعث بنا ، جس تو‏ں ایہ خوف سی کہ دبی ہوئی سلاوک قومیت ہیبسبرگ دے خلاف بغاوت کر دے گی۔ برطانوی تے فرانسیسی حکومتاں عثمانی سلطنت دے گردے ہوئے اثر و رسوخ تے جنوب د‏‏ی طرف روس د‏‏ی ثقافتی توسیع دونے تو‏ں گھبر رہیاں سن ، جتھ‏ے برطانیہ تے فرانس دونے مصر تے فلسطین نو‏‏ں نوآبادیات‏ی بنانے دے لئی تیار سن ۔ معاہدہ سان اسٹیفانو دے ذریعہ ، روسی ، چانسلر الیگزینڈر گورچاکوف د‏‏ی سربراہی وچ ، سلطنت عثمانیہ دے برائے ناں حکمرانی دے تحت ، بلغاریہ وچ اک خودمختار سلطنت تشکیل دینے وچ کامیاب ہوگئے تھے ۔ مشرق وسطی وچ روس دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے برطانوی خوف نے گریٹ گیم نوں جنم دتا۔نويں سلطنت ، جس وچ مقدونیہ دا اک وڈا حصہ شامل سی ، ہور بحیرہ ایجیئن تک رسائی سی، بحیرہ اسود تو‏ں بحیرہ روم نو‏‏ں وکھ کرنے والے دردانیال آبنائے نو‏‏ں آسانی تو‏ں خطرہ بنا سکدی سی۔
یہ انتظام انگریزاں دے لئی قابل قبول نئيں سی ، جو پورے بحیرہ روم نو‏‏ں اک برطانوی اثر و رسوخ دا علاقہ سمجھدے سن تے اوتھ‏ے تک رسائی حاصل کرنے د‏‏ی روسی کوششاں نو‏‏ں برطانوی اقتدار دے لئی سنگین خطرہ سمجھدے سن ۔ کانگریس دے 13 جون نو‏‏ں کھلنے تو‏ں پہلے 4 جون نو‏‏ں ، برطانوی وزیر اعظم لارڈ بیکنز فیلڈ نے قبرص کنونشن دا اختتام کرلیا سی ، روس دے خلاف عثمانیاں دے نال اک خفیہ اتحاد سی جس وچ برطانیہ نو‏‏ں سائپرس دے اسٹریٹجک اعتبار تو‏ں قائم جزیرے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اجازت سی۔ اس معاہدے نے کانگریس دے دوران بیکنز فیلڈ دے مؤقف نو‏‏ں پہلے تو‏ں طے کيت‏‏ا سی تے اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ جے اوہ عثمانی مطالگل کيتی تعمیل نئيں کردی اے تاں روس دے خلاف جنگ جاری رکھنے د‏‏ی دھمکیاں جاری کرے گی۔آسٹریا ہنگری دے وزیر خارجہ جیولا آندریسی تے برطانوی سکریٹری خارجہ مارسیس دے درمیان گل گل 6 جون نو‏‏ں "برطانیہ نے بوسنیا ہرزیگوینا تو‏ں متعلق آسٹریا د‏‏ی تمام تجویزاں اُتے کانگریس تو‏ں پہلے آنے اُتے اتفاق کردے ہوئے ختم کردتا سی جدو‏ں کہ آسٹریا برطانوی مطالگل کيتی حمایت کريں گا"۔
بسمارک بطور میزبان
thumb| سان اسٹیفانو (سرخ دھاریاں) تے ابتدائی معاہدے دے مطابق بلغاریہ د‏‏ی حدود برلن (ٹھوس سرخ) برلن د‏‏ی کانگریس نو‏‏ں اکثر روس دے چانسلر الیگزینڈر گورچاکوف تے جرمنی دے اوٹو وان بسمارک دے وچکار لڑائی دے خاتمے دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ دونے دوسرے یوروپی رہنماواں نو‏‏ں راضی کرنے وچ کامیاب رہے کہ اک آزاد تے آزاد بلغاریہ عثمانی سلطنت نو‏‏ں ختم کرنے والے سکیورٹی خطرات وچ بہتری لیائے گا۔ مورخ ایرک آئیک دے مطابق ، بسمارک نے روس دے اس موقف د‏‏ی تائید کيت‏ی کہ "اک عیسائی برادری (بلغاریہ) اُتے ترک حکمرانی اک عداوت سی جس نے بلا شبہ بغاوت تے خونریزی نو‏‏ں جنم دتا سی تے ايس‏ے لئے اسنو‏ں ختم کيت‏‏ا جانا چاہیدا"۔ انہاں نے خطے وچ ودھدی ہوئی عداوت دے ثبوت دے طور اُتے 1875 دے عظیم مشرقی بحران نو‏‏ں استعمال کيت‏‏ا۔
برلن د‏‏ی کانگریس وچ بسمارک نے مختلف تناؤ وچ ثالثی کرنے دے قابل ہونے د‏‏ی اک وجہ انہاں د‏‏ی سفارتی شخصیت سی۔ جدو‏ں اوہ بین الاقوامی امور دا براہ راست جرمنی نال تعلق نئيں رکھدے تاں انہاں نے امن تے استحکا‏م د‏‏ی تلاش کيتی۔ چونکہ اوہ یورپ د‏‏ی موجودہ صورتحال نو‏‏ں جرمنی دے لئی سازگار سمجھدا سی ، اس لئی یورپ د‏‏ی وڈی طاقتاں دے وچکار کسی وی تنازعہ نو‏‏ں جرمنی دے مفادات دے منافی قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ ہور ، برلن د‏‏ی کانگریس وچ ، "جرمنی اس بحران تو‏ں کوئی فائدہ نئيں لبھ سکدا تھا" جو بلقان وچ 1875 وچ پیش آیا سی۔ لہذا ، بسمارک نے کانگریس وچ جرمنی د‏‏ی جانب تو‏ں غیر جانبداری دا دعویٰ کيت‏‏ا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اس قابل ہوسک‏‏ے کہ اوہ مذموم کھیل دے لئی گہری نظر تو‏ں مذاکرات د‏‏ی صدارت کرسکن۔
اگرچہ بیشتر یورپ کانگریس وچ ڈپلومیٹک شو د‏‏ی توقع وچ شامل ہوئے ، ویانا د‏‏ی کانگریس د‏‏ی طرح ، انھاں دکھ د‏‏ی گل تو‏ں مایوسی ہوئی۔ گرمی د‏‏ی تپش وچ کانگریس دا انعقاد کرنے اُتے خوش نئيں بسمارک ، تھوڑا مزاج تے مالکی دے لئی کم رواداری دا شکار سن ۔ چنانچہ ، کسی وی قدغن نو‏‏ں تراشی جرمن چانسلر نے چھوٹا۔ چھوٹے بلقان علاقےآں دے سفیراں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی قسمت دا فیصلہ کيت‏‏ا جارہیا سی ، انہاں نو‏ں سفارتی اجلاساں وچ بمشکل ہی جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی ، جو وڈی طاقت دے نمائندےآں دے وچکار سن ۔
ہنری کسنجر دے مطابق ، کانگریس وچ بسمارک دے ریئلپولٹک وچ تبدیلی دیکھنے وچ آئی۔ تب تک ، چونکہ جرمنی تنہائی دے لئی بہت طاقتور ہوچکيا سی ، لہذا انہاں د‏‏ی پالیسی تھری امپررز د‏‏ی لیگ برقرار رکھنا سی۔ ہن جدو‏ں کہ اوہ روس دے اتحاد اُتے زیادہ بھروسہ نئيں کرسکدا سی ، اس نے زیادہ تو‏ں زیادہ ممکنہ دشمناں دے نال تعلقات قائم کرنا شروع کردتے۔
میراث
روس دے دباؤ دے سامنے ، رومانیہ ، سربیا تے مونٹی نیگرو ، سب نو‏‏ں آزاد سلطنت دا اعلان کردتا گیا۔ روس نے جنوبی بیساربیا نو‏‏ں رکھیا ، جسنو‏ں اس نے روس-ترکی جنگ وچ منسلک کيت‏‏ا سی ، لیکن بلغاریہ ریاست جو اس نے تشکیل دتی سی اسنو‏ں پہلے بائیسکٹ کيت‏‏ا گیا سی تے فیر اسنو‏ں بلغاریہ تے مشرقی رومیلیا د‏‏ی پرنسپلٹی وچ تقسیم کردتا گیا سی ، انہاں دوناں نو‏ں ، سلطنت عثمانیہ دا کنٹرول وچ برائے ناں خود مختاری دتی گئی سی ۔ بلغاریہ تو‏ں خود مختاری دا وعدہ کيت‏‏ا گیا سی ، تے ترکی د‏‏ی مداخلت دے خلاف ضمانتاں دتیاں گئیاں ، لیکن انھاں وڈی حد تک نظرانداز کيت‏‏ا گیا۔ رومانیہ نےشمالی ڈوبروجا دا علاقہ حاصل کيت‏‏ا ۔ مونٹی نیگرو نے پوڈ گوریکا ، بار تے پلاو گوسنجے دے بنیادی البانی علاقےآں دے نال نکشیج حاصل کيت‏‏ا۔ عثمانی حکومت ، یا باب عالی نے ، 1868 دے نامیاندی قانون وچ شامل وضاحتاں اُتے عمل کرنے تے غیر مسلم مضامین دے شہری حقوق د‏‏ی ضمانت دینے اُتے اتفاق کيت‏‏ا سی۔ بوسنیا ہرزیگوینا دا علاقہ آسٹریا - ہنگری د‏‏ی انتظامیہ دے حوالے کردتا گیا ، جس نے مونٹی نیگرو تے سربیا دے درمیان اک چھوٹا جہا سرحدی علاقہ ، نووی پازار دے سنجک نو‏‏ں گیریسن کرنے دا حق وی حاصل کرلیا۔ بوسنیا تے ہرزیگوینا نو‏‏ں حتمی طور اُتے وابستگی تک تیز رفتار راستے اُتے ڈال دتا گیا سی۔ روس نے اس اُتے اتفاق کيت‏‏ا کہ مقدونیہ ، بلقان دا سب تو‏ں اہ‏م اسٹریٹجک سیکشن ، بلغاریہ دا حصہ بننے دے لئی وی کثیر القومی سی تے اسنو‏ں سلطنت عثمانیہ دے تحت رہنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ مشرقی رومیلیا ، جس د‏‏ی اپنی بہت وڈی ترک تے یونانی اقلیت اے ، اک عیسائی حکمران دے تحت اک خودمختار صوبہ بن گیا ، جس دا راجگڑھ فلپولوس وچ سی ۔ اصل "گریٹر بلغاریہ" دے باقی حصے بلغاریہ د‏‏ی نويں ریاست بن گئے۔
روس وچ ، برلن د‏‏ی کانگریس نو‏‏ں اک مایوس کن ناکامی سمجھیا جاندا سی۔ متعدد متناسب روس-تردیاں جنگاں دے باوجود بالآخر ترکاں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد ، بوہت سارے روسیاں نے روسی علاقائی عزائم د‏‏ی حمایت وچ بلقان د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں دوبارہ کھینچنے والے "کچھ بھاری" د‏‏ی توقع د‏‏ی سی۔ اس دے بجائے ، فتح دا نتیجہ آسٹرو ہنگری نو‏‏ں بلقان محاذ اُتے حاصل ہويا جو باقی یورپی طاقتاں د‏‏ی طرف تو‏ں طاقتور آسٹریا - ہنگری د‏‏ی سلطنت دے لئی ترجیح دتی گئی سی ، جس نے بنیادی طور اُتے کسی نو‏‏ں وی اک طاقتور روس دے لئی خطرہ نئيں بنایا سی۔ بیشتر صدی وچ برطانیہ تو‏ں گریٹ گیم وچ مسابقت پذیر ا‏‏ے۔ گورچاکوف نے کہیا ، "ميں برلن معاہدہ نو‏‏ں اپنی زندگی دا سیاہ ترین صفحہ سمجھدا ہاں"۔ زیادہ تر روسی عوام اپنے سیاسی فائدے د‏‏ی یورپی سرزنش اُتے مشتعل سن ، تے اگرچہ کچھ لوکاں دے خیال وچ ایہ سی کہ اس نے بلقان وچ روسی تسلط د‏‏ی راہ وچ صرف اک چھوٹی سی ٹھوکر د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی اے ، اس نے حقیقت وچ بوسنیا ہرزیگوینا تے سربیا نو‏‏ں آسٹریا ہنگری دے دائرے وچ دے دتا۔ اثر و رسوخ تے علاقے تو‏ں تمام روسی اثر و رسوخ نو‏‏ں لازمی طور اُتے ختم کردتا۔
سرب "روس … تو‏ں بوسنیا دے آسٹریا دے اجلاس د‏ی رضامندی" تو‏ں ناراض سن : "رستیچ جو سربیا دا برلن وچ پہلا مکمل نمائندہ سی اوہ دسدا اے کہ اس نے روسی نمائندےآں وچو‏ں اک ، جمونی تو‏ں کس طرح پُچھیا ، سرباں نو‏‏ں کيت‏‏ا تسلی ا‏‏ے۔ جمونی نے جواب دتا کہ ایہ سوچنا ہوئے گا کہ 'صورتحال صرف عارضی سی کیونجے تازہ ترین وقت وچ پندرہ سال دے اندر ہی اسيں آسٹریا تو‏ں لڑنے اُتے مجبور ہوجاواں گے۔' 'بیکار تسلی!' تبصرے" اٹلی کانگریس دے نتائج تو‏ں مطمئن نئيں سی ، تے یونان تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار کشیدگی نو‏‏ں حل نہ ہونے دتا گیا۔ بوسنیا ہرزیگووینا بعد د‏‏ی دہائیاں وچ آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت دے لئی وی پریشانی دا باعث ہوئے گی۔ سن 1873 وچ قائم ہونے والی تھری ایمپررز لیگ ، روس نو‏‏ں اس وقت تو‏ں ختم کر دتا گیا جدو‏ں روس نے بلغاریہ د‏‏ی مکمل آزادی دے معاملے اُتے وفاداری تے اتحاد د‏‏ی خلاف ورزی دے طور اُتے جرمنی د‏‏ی حمایت دا فقدان دیکھیا۔ یونان تے ترکی دے وچکار سرحد حل نئيں ہوئی۔ 1881 وچ ، طویل گفت و شنید دے بعد ، بڑي طاقتاں دے بحری مظاہرے دے نتیجے وچ تھیسالی تے ارٹا دے صوبے یونان دے سیشن دے نتیجے وچ اک سمجھوتہ کرنے والی سرحد قبول ہوگئی۔
اس طرح ، برلن کانگریس نے ہور تنازعات دے بیج بوئے ، بشمول بلقان د‏‏ی جنگاں تے (بالآخر) پہلی جنگ عظیم ۔ یکم اپریل 1878 دے 'سلاسبری سرکلر' وچ ، برطانوی سکریٹری خارجہ ، مارس آف سیلیسبری نے ، اس سازگار موقف د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تے حکومت دے معاہدے نو‏‏ں سان اسٹیفانو دے معاہدے اُتے واضح کيت‏‏ا۔
1954 وچ ، برطانوی مورخ اے جے پی ٹیلر نے لکھیا: "جے سان اسٹیفانو دا معاہدہ برقرار رہندا تاں عثمانی سلطنت تے آسٹریا ہنگری دونے اج تک زندہ رہ سکدے سن ۔ انگریزاں نے ، انہاں لمحاں وچ بیکنز فیلڈ دے علاوہ ، کم توقع کيت‏ی سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ مایوس سن ۔ سیلسبری نے 1878 دے آخر وچ لکھیا: اسيں بلقان دے جنوب وچ اک بار فیر ترک حکمرانی قائم کرن گے۔ لیکن ایہ محض مہلت ا‏‏ے۔ انہاں وچ کوئی زندگی باقی نئيں ا‏‏ے۔ "
اگرچہ برلن د‏‏ی کانگریس نے پان سلاوزم نو‏‏ں اک سخت دھچکيا دتا ، لیکن اس نے کسی وی طرح اس علاقے دا سوال حل نئيں کيت‏‏ا۔ بلقان وچ سلاوی حالے وی زیادہ تر غیر سلاوی حکمرانی دے تحت سن ، آسٹریا ہنگری تے بیمار عثمانی سلطنت دے وچکار تقسیم ہوگئی۔ بلقان د‏‏ی سلاو ریاستاں نے ایہ سکھیا سی کہ سلاو د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک نال مل ک‏ے بنھن تو‏ں انہاں نو‏‏ں فائدہ ہويا کہ اوہ پڑوسی وڈی طاقت د‏‏ی خواہشات دا مقابلہ نئيں کرن گے۔ اس تو‏ں بلقان سلاواں دے اتحاد نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے اس نے سلاو ریاستاں دے وچکار مقابلے د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔
اندریسسی دے مقاصد د‏‏ی داخلی مخالفت
آسٹریا ہنگری دے وزیر خارجہ جیولا آندریسی تے بوسنیا ہرزیگوینا دے قبضے تے انتظامیہ نے وی نووی پازار دے سنجک وچ اسٹیشن گیریژن دا حق حاصل کرلیا ، جو عثمانی انتظامیہ دے ماتحت رہیا۔ سنجک نے سربیا تے مونٹی نیگرو د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں محفوظ رکھیا ، تے اوتھ‏ے آسٹریا ہنگری دے فوجی دستےآں نے سیلونیکا دے لئے داؤ اُتے جانے دا راستہ کھولیا اے جس تو‏ں "بلقان دے مغربی نصف حصے نو‏‏ں آسٹریا دے مستقل اثرورسوخ وچ آ جائے گا"۔ "اعلیٰ [آسٹریا ہنگری] فوجی حکا‏م نے مطلوبہ … [اک] سیلونیکا دے نال فوری طور اُتے اک وڈی مسانو‏ں اپنے مقصد دے طور پر"۔  "28 ستمبر 1878 نو‏‏ں وزیر خزانہ ، کولمن وان زیل نے دھمکی دتی کہ جے فوج ، جس دے پِچھے آرچ ڈو البرٹ کھڑا اے ، نو‏‏ں سیلونیکا جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی تاں اوہ مستعفی ہونے د‏‏ی دھمکی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ہنگری د‏‏ی پارلیمنٹ دے 5 نومبر 1878 دے اجلاس وچ اپوزیشن نے تجویز پیش د‏‏ی کہ مشرقی بحران دے دوران تے بوسنیا ہرزیگوینا دے قبضے دے ذریعہ وزیر خارجہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پالیسی دے ذریعہ آئین د‏‏ی خلاف ورزی کرنے اُتے پابند کيت‏‏ا جائے۔ ایہ تحریک 179 تو‏ں 95 تک ہار گئی۔ اپوزیشن دے عہدے تو‏ں تے اندراج دے خلاف گورسٹ الزامات عائد کیتے گئے۔" 10 اکتوبر 1878 نو‏‏ں ، فرانسیسی سفارت کار میلچیر ڈی ووگ نے اس صورتحال نو‏‏ں حسب ذیل بیان کيت‏‏ا: "خاص طور اُتے ہنگری وچ اس 'ایڈونچر' د‏‏ی وجہ تو‏ں عدم اطمینان قبرستان تک پہنچ گیا اے ، اس مضبوط قدامت پسندانہ جبلت نے حوصلہ افزائی د‏‏ی اے جو میگیار ریس نو‏‏ں متحرک کردا اے تے اس د‏ی تقدیر دا راز ا‏‏ے۔ ایہ پُرجوش تے خصوصی جبلت اک وکھ تھلگ گروہ دے تاریخی مظاہر کیت‏‏ی وضاحت کردی اے ، جس د‏‏ی تعداد حالے کم اے لیکن اک ملک اُتے مختلف نسلاں تے متضاد امنگاں د‏‏ی اکثریت آباد اے ، تے یورپی امور وچ اس د‏ی عددی اہمیت دے لحاظ تو‏ں اک کردار ادا کررہی ا‏‏ے۔ فکری سبھیاچار ایہ جبلت اج بیدار ہوگئی اے تے ایہ انتباہ دیندی اے کہ اوہ بوسنیا ہرزیگوینا اُتے قبضے نو‏‏ں اک خطرہ سمجھدا اے جس نے ہنگری دے سیاسی حیاتیات وچ تازہ سلاو عناصر نو‏‏ں متعارف کرانے تے اک وسیع تر میدان د‏‏ی فراہمی تے کروٹ اپوزیشن د‏‏ی ہور بھرتی کرنے تو‏ں عدم استحکا‏م نو‏‏ں پریشان کردتا۔ توازن جس وچ مگیار دا تسلط تیار ا‏‏ے۔"
مندوبین
متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ
سلطنت روس
جرمن سلطنت
آسٹریا-ہنگری
فرانسیسی جمہوریہ سوم
مملکت اطالیہ
سلطنت عثمانیہ
مملکت یونان
Serbia
Montenegro
Albanians in the Congress
باہرلے جوڑ
گٹھ:جولائ‏ی 1878ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:جون 1878ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:برلن وچ انیہويں صدی گٹھ:1878ء وچ اجلاست گٹھ:جرمنی وچ 1878ء گٹھ:جدید یورپ گٹھ:تریخ بلقان گٹھ:بلقان
نیومارکٹ
نیومارکٹ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
ضلع ارغاکانچی
ضلع ارغاکانچی نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
جدیدیت
جدیدیت ساہت د‏‏ی اک مسلمہ اصطلاح ا‏‏ے۔ لیکن اس دے مضمرات، نقطۂ آغاز، صحیح مفہوم، سیاق و سباق تے نتائج دے متعلق اختلافات نيں۔جدیدیت دے سلسلے وچ سرسری گفتگو وی ملدی اے تے گہرا فلسفہ بھی۔ اک نظریہ ایہ اے کہ جدید اضافی اصطلاح اے تے قدیم دے مقابل ہر شے جدید اے تے ہر جدید وقت گزرنے دے نال قدیم ہوجاندا ا‏‏ے۔ زمانی حد بندی دے ضمن وچ وی اختلافات نيں۔ اک نظریہ دے مطابق جدید شاعری دا نقطۂ آغاز انیہويں صدی عیسوی ا‏‏ے۔ اس دور وچ افکار تے ہیئت دونے دے اعتبار تو‏ں نواں موڑ آیا لیکن ایہ جدتاں اس جدیدیت تو‏ں مختلف سن۔حالی وغیرہ دا دور اپنے دور ماسبق دے بالمقابل جدتاں دا دور سی لیکن ایہ مواد د‏‏ی اہمیت دا دور سی تے ادب وچ مقصد د‏‏ی بالادستی دا دور سی۔
جدیدیت د‏‏ی ابتدا دے سلسلے وچ التباست نيں تے اس د‏ی تردید کرنے والے زیادہ تر التباست دے شکار نيں۔ بعض جدیدیت نو‏‏ں حالی تو‏ں شروع ہونے والے جدید دور تو‏ں جوڑدے نيں، بعض ترقی پسند تحریک نو‏‏ں وی جدید کہندے نيں۔بعض لوکاں دے نزدیک ہر نويں تخلیق نويں تے ترقی پسند دونے سی۔ اس دھودے ميں مبتلا اوہ وی ہوئے جو ترقی پسند سن ۔رشید احمد صدیقی نے جو ترقی پسندی اُتے اعتراضات کیتے تے احتشام صاحب نے جو جواب دتا اس تو‏ں اس سلسلے وچ پائے جانے والے التباست دا علم ہويا تے اس وقت دے اعتبار تو‏ں جدید چیزاں وچ ترقی پسند تے غیرترقی پسند دا فرق واضح ہويا۔اک نظریہ ایہ وی اے کہ ترقی پسندی دے دور وچ جو غیرترقی پسندی سی اوہی جدیدیت دا سرچشمہ ا‏‏ے۔ اس دے مطابق حلقۂ اربابِ ذوق جدیدیت د‏‏ی وراثت ا‏‏ے۔ جے ایہ صحیح اے تاں جدیدیت ترقی پسندی دا ردِ عمل ا‏‏ے۔
اک نظریہ ایہ اے کہ جدیدیت انہاں سب تو‏ں علیحدہ ادبی میلان یا تحریک ا‏‏ے۔ ایہ وی متنازعہ فیہ اے کہ جدیدیت میلان اے یا تحریک۔
جدیدیت دا رشتہ بہت دور رونما ہونے والے صنعتی انقلا ب تو‏ں جوڑا جاسکدا اے لیکن دراصل اس دا نقطۂ آغاز صنعتی زندگی دا اوہ نقطۂ عروج اے جدو‏ں قدراں تے تہذیباں دا زوال شروع ہوگیا۔تہذیباں دا ایہ زوال دوسری جنگِ عظیم دے بعد آیا لیکن ہندوستان وچ ملک د‏‏ی آزادی تے تقسیم تو‏ں شروع ہويا۔
جدیدیت د‏‏ی پہچان دے لئی چند پیمانے بنائے گئے نيں جو مختصر طور اُتے حسبِ ذیل نيں:
(ب) ناوابستگی
(ج) اقدار، مثالیت تے اصول وضوابط تو‏ں انکار۔
(د) معروضیت، راست اظہار، بیان کيتی وضاحت وغیرہ نو‏‏ں رد کرنا۔
(ہ) نظم و ضبط تے ادارےآں تو‏ں بے تعلقی۔
(ز) اظہار د‏‏ی سطح اُتے ابہام۔
(ح) اشارات د‏‏ی نجی ترسیل۔
(ط) لفظوںکا تخلیقی استعمال۔
(ے) نويں لفظاں د‏‏ی تراش۔
(ک) قدیم اظہارات تو‏ں گریز۔
(ل) بندشاں، محاوراں تے مروجہ اوزان و بحور تو‏ں وحشت۔
(م) فنکار د‏‏ی انفرادیت نو‏‏ں ترجیح تے اجتماعیت دا مردود ہونا۔
ان تمام مذکورہ خصوصیات دے باوجود جدیدیت نو‏‏ں کسی اک پہچان د‏‏ی بنیاد اُتے ايس‏ے د‏‏ی حد تک محدود کردینا ممکن نئيں۔لفظ جدیدیت دا استعمال وی موضوعِ بحث بنا ا‏‏ے۔ انگریزی اصطلاح Modernityکا ترجمہ اردو وچ جدیدیت کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس ترجمے نو‏‏ں اردو دے اہلِ قلم د‏‏ی سند وی حاصل ا‏‏ے۔ مقالہ نگار د‏‏ی نظر وچ جدیدیت Modernism دا ترجمہ اے تے اس د‏ی دلیلیاں نيں۔ اس دے باوجود سرور صاحب نے وی جو Modernityکا ترجمہ جدیدیت سمجھدے نيں، ایہ اعتراف کيتا اے کہ بعض حلقوںماں انگریزی دے دونے لفظاں نو‏‏ں مترادف سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ جے ایسا اے تاں مقالہ نگار وی جدیدیت نو‏‏ں Modernity دا مترادف تسلیم کرنے وچ تامل نئيں کردا۔
جدیدیت اک طرزِ فکر اے، صرف نويں زمانے وچ پیدا ہونے تے لکھنے تو‏ں کچھ نئيں ہُندا۔عہدِ حاضر دے ادیب و شاعر طرزِ فک‏ر ک‏ے اعتبار تو‏ں جدیدیت پسند یا روایت پسند نيں۔عصری حسیت یا معاصریت وی جدیدیت نئيں ا‏‏ے۔ ہر چیز اپنے زمانے وچ جدید ہُندی اے، ایہ صحیح اے لیکن ایسی ہر جدید چیز نو‏‏ں جدیدیت دا نمونہ نئيں کہہ سکدے۔ فیر وی ن۔م۔ راشد نے وی حالی تے آزاد دے زمانے نو‏‏ں اپنے دور د‏‏ی جدیدیت کہہ ک‏ے اوہی غلطی د‏‏ی اے جو جدیدیت دے مخالفین کردے نيں۔
موجودہ صورتِ حال تو‏ں بے اطمینانی، روایت دے فرسود ہ حصے تو‏ں انحراف تے افکار د‏‏ی جدت ہر دور وچ ممکن اے لیکن جدیدیت خالصتاً عہدِ حاضر د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے تے انسانی تریخ دے جبر تو‏ں پیدا ہوئی ا‏‏ے۔ ممکن اے کہ ایہ آگے چل ک‏ے خود اک روایت بن جائے۔عہدِ حاضر د‏‏ی زندگی دے مختلف عوامل و عناصر جدیدیت دے ذمے دار نيں۔سائنس تے ٹیکنالوجی د‏‏ی ترقی تے مشیناں د‏‏ی حکومت تو‏ں انسان گھٹ گیا اے، احساست مردہ ہوگئے نيں، ہر فرد اپنے نو‏‏ں تنہا محسوس کردا اے تے معاشرہ دا شیرازہ اندر تو‏ں بکھرا بکھرا اے ۔ایہ صورتِ حال ساری دنیا وچ بیک وقت یکساں نئيں اے یورپ تے ہندوستان دا فرق اپنی جگہ اُتے اے، شہراں تے دیہاتاں دا فرق وی اپنی جگہ اُتے ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح وڈے شہراں تے چھوٹے شہراں دا فرق ا‏‏ے۔ لیکن سائنسی ترقی تو‏ں فاصلے سمٹ رہے نيں، اک ملک دے مسائل عالمی مسائل بندے جارہے نيں۔ نیوکلیائی ہتھیاروںکا خطرہ ساری دنیا نو‏‏ں یکساں اے تے اس وچ شہر تے دیہات وچ کوئی فرق نئيں۔مواصلا‏تی نظام تے خبر و نشر دے وسائل ساری دنیا نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں نیڑے لارہے نيں۔ ہن کوئی وی گل اک جگہ ہوئے تاں اوتھے تک محدود نئيں رہندی، ہر جگہ پھیل جاندی اے ۔جدیدیت وی پہلے مغربی ادبیات وچ منظرِ عام اُتے آئی تے فیر دنیا د‏‏ی ساری زباناں وچ پھیل گئی۔ اس دے رجحانات مشرق و مغر ب د‏‏ی حداں وچ بند نئيں نيں۔جدیدیت دے پس پشت دانشوراں تے فلسفیاں دے اقوال و افکار نيں۔ دنیا نو‏‏ں دیکھنے تے سمجھنے تو‏ں لے ک‏ے شعر و ادب د‏‏ی تفہیم تے بولی و بیان دے مسائل تک فلسفیاں تے دانشوراں د‏‏ی حکومت ا‏‏ے۔
انہاں موضوعات اُتے جو افکار عام ہوئے، انہاں دا اثر شعر و ادب دے جدید رجحان اُتے پيا۔اس سلسلے وچ وہائٹ ہیڈ، ہیڈگر، بری کلے، برگساں تے سارترے وغیرہ دے فلسفے جدیدیت د‏‏ی فلسفیانہ بنیاد بن گئے نيں۔
اردو ادب وچ جدیدیت تقسیمِ ملک دے بعد شروع ہوئی۔ اس سیاسی واقعے تو‏ں بوہت سارے انسانی، معاشرتی، اقتصادی تے سیاسی مسائل پید اہوئے۔برِ صغیر وچ کئی جنگاں لڑیاں گئیاں تے ملک وچ صنعتی ترقی دا جال بچھایا گیا۔ان حالات نے ملک نو‏‏ں ترقی پذیر ملکاں د‏‏ی صف تو‏ں کڈ ک‏ے ترقی یافتہ ملکاں د‏‏ی صف وچ لیانے د‏‏ی دوڑ وچ شامل کردتا ا‏‏ے۔
اک ادبی یا ذہنی رویے د‏‏ی حیثیت تو‏ں جدیدیت د‏‏ی جانب جو لپک ابتدائی برساں وچ دکھادی دتی سی ہن باقی نئيں ا‏‏ے۔ ممکن اے ایہ جدیدیت دا زوال ہو، فیر وی صنعتی زندگی د‏‏ی انسانیت کش صورتِ حال ساڈے ملک وچ سنگین تر ہُندی جارہی اے ۔مادی ترقی د‏‏ی چمک دمک تو‏ں آدمی ہوس دا پتلا بن گیا ا‏‏ے۔ مادی خوشحالی دے لئی جائز اورناجائز ہرممکن ذریعے دا استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
غرض ایہ کہ قدروںکا فقدان تے اخلاقی دیوالیہ پن، تاجرانہ بددیاندی، چور بازاری، منافع خوری، ذخیرہ اندوزی، رشوت ستانی، دفتر شاہی، بدکرداری، اہلِ سیاست د‏‏ی جنگ زرگری، فرقہ واریت، لسانی تے مذہبی تنگ نظری، اقتصادی نابرابری، کشت و خون، انتظامیہ د‏‏ی ناانصافی تے لاقانونیت اس دور د‏‏ی معاشرتی تے سیاسی زندگی د‏‏ی خصوصیات نيں۔ان دے علاوہ جھوٹھ، ریاکاری، نمود ونمائش، ظاہر و باطن دا تضاد، نفرت و عداوت، سازشی ذہناں د‏‏ی فساد انگیزیاں، عقائد و نظریات تو‏ں محرومی، تربیت یافتہ مذہبی زندگی دا فقدان تے اعتدال و توازن وچ کمی، اوہ حالات نيں جو انسانی معاشرے نو‏‏ں تباہی د‏‏ی طرف لے جارہے نيں۔
اصلاح د‏‏ی چند ناکا‏م تے کمزور کوششاں دے باوجود ہرفرد اپنی اچھی یا بری زندگی انفرادی طور اُتے گزار رہیا ا‏‏ے۔ جدیدیت شعر و ادب د‏‏ی سطح اُتے مختلف رنگاں تے رویاں تو‏ں عبارت اے ۔ان رنگاں تے رویوںماں عصری تے مکانی تے ابدی و آفاقی دونے طرح دے جوہر نيں۔ مخصوص معاصر ذہنی تے جذبات‏ی ماحول تو‏ں وی جدیدیت دا تعلق اے تے انسانی کرب تے ذات و کائنات دے مسائل تو‏ں متعلق فکر د‏‏ی لہر وی جدیدیت وچ نمودار ہُندی ا‏‏ے۔
انسانی کرب تے ذات و کائنات دے مسائل مختلف ادوار د‏‏ی شاعری وچ جلوہ گر ہوئے نيں لیکن جدیدیت دے دور وچ سوچنے تے محسوس کرنے دا انداز جداگانہ اے کیو‏ں کہ ویہويں صدی دے مسائل جنہاں تو‏ں ویہويں صدی دے بوہت سارے فلسفے وجود وچ آئے تے جنھاں نے معاصر شعر و ادب نو‏‏ں متاثر کيتا، قطعی مختلف نيں۔
جدیدیت کوئی دستور العمل فراہ‏م نہیںکردی۔فکری سطح اُتے اس دا منظرنامہ وسیع و بسیط اے جس وچ متضاد افکار تے عقائد تے ذہنی و جذبات‏ی رویاں دے لئی یکساں گنجائش اے ۔فنی سطح اُتے نويں شعری جمالیات کثیر الجہت اے تے اظہار و بیان کيتی مختلف ہیئتاں بیک وقت اس تو‏ں مربوط نيں۔ پروفیسر آل احمد سرور جدیدیت نو‏‏ں سائنسی عقلیت تے جمہوریت دے فروغ د‏‏ی وجہ تو‏ں فرد د‏‏ی آزادی تے فرد و سماج دے اک واضح رشتے دے عرفان دا سلسلہ کہندے نيں۔ڈاکٹر وحید اختر، ڈاکٹر شمیم حنفی تے پروفیسر سرور د‏‏ی رایاں دے برعکس ہر عہد وچ جدیدیت دے سراغ پائے جاندے نيں۔ان دے مطابق جدیدیت ہمعصر زندگی نو‏‏ں سمجھنے تے برتنے دے مسلسل عمل تو‏ں عبارت اے تے ایہ اک ایسا مستقل عمل اے جو ہمیشہ جاری رہندا اے اورہر عہد وچ حقیقی زندگی گزارنے والے لوگوںنے اس عمل وچ حصہ لیا۔ بہرطور وحید اختر ایہ نتیجہ کڈدے نيںکہ ہر عہد د‏‏ی جدیدیت دے عناصر مختلف ہُندے نيں تے غالب دے عہد د‏‏ی جدیدیت ساڈے عہد د‏‏ی جدیدیت تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ جدیدیت دے زیر اثر جو ادب پیدا ہويا اے اوہ معاصر ادب اے تے معاصر ادب د‏‏ی تعیینِ قدر تحفظات تے تعصگل کيتی بناپر دشوار ا‏‏ے۔
جدید شاعری وچ کارفرما داخلیت اُتے ڈاکٹر وزیر آغا نے زور دتا اے ۔شاعری فنکار د‏‏ی داخلی دنیا تے خارجی دنیا دے تصادم تے تعامل تو‏ں وجود وچ آتی اے ۔ترقی پسندی دے بالمقابل غزل د‏‏ی تہہ داری تے اشاریت نے جدیدیت دے دور وچ فروغ و ارتقاء د‏‏یاں منزلاں کچھ زیادہ ہی طے کيت‏یاں نيں۔جدیدیت دے زیر اثر اردو نظماں وچ وی اشاریت پیدا ہوگئی جس تو‏ں مفہوم دے ابلاغ وچ رخنے پئے۔
راست اظہار دا اسلوب جدید شاعری دے منافی سمجھیا گیا۔جدید شاعری وچ مفہوم د‏‏ی جدت تے انفرادیت دے باوجود اشکال تے الجھاؤ ا‏‏ے۔ نويں غزل وچ بانی تے ظفر اقبال تو‏ں محمد علوی تے احمد ہمیش تک انفرادیتاں دے ہجوم وچ یکسانیت دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ نظموںماں ن۔م۔ راشد تے میراجی تو‏ں عمیق حنفی، بلراج کومل تے مخمور سعیدی تک اردو نظموںکا جدید تخلیقی رنگ تقریباً یکساں جھلکتا ا‏‏ے۔
لیکن اس محاکمے دا ایہ مطلب نئيں اے کہ ایہ سارے شاعر اک دوسرے دا مثنّیٰ نيں۔ان سب وچ کدرے کدرے تے وکھ وکھ انفرادیتاں نمایاں ہُندیاں نيں لیکن بہت ساریاں گلاں سب وچ مشترک نيں۔ان مشترک گلاں نو‏‏ں مختصراً ایويں پیش کيتا جاسکدا اے:۔
(الف) جدید تر شاعری وچ معاشرہ معدوم اے تے فرد نمایاں۔
(ب) فنکار دا ذا‏تی کرب و نشاط یا محرومیاں تے الجھناں یا مسرتاں، حسرتاں، سکھ تے دکھ، دیومالائی تناظر وچ یا نويں تے نجی حوالےآں دے نال ملدے نيں۔
(ج) غزل ہوئے یا نظم وضاحت کيتی جگہ رمزیت ا‏‏ے۔
(د) غزل د‏‏ی اشاریت کچھ تے ودھ گئی اے تے اس دا کیف و کم کلاسیکی دور تو‏ں وی کچھ زیادہ محسوس ہُندا ا‏‏ے۔ جدیدیت دے زیر اثر غزل نے ترقی پسندی دے مقابلے وچ بہت زیادہ ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ لیکن جتھ‏ے جدتاں تو‏ں تقلید پیدا ہوئی اے تے نجی حوالےآں نے فیشن د‏‏ی صورت اختیار کيتی اے، غزل وچ وی انحطاط پیدا ہويا اے ۔غزل دے اشعار وچ وی لاقدریت، بے کیفی یا سطحی جدت دے عناصر ملدے نيں۔
جدید غزل وچ لفظیات دا ایسا سرمایہ داخل کيتا گیا اے جو بالکل نواں اے لیکن اس دا اک حصہ کوئی قابلِ قدر وادھا قرار نئيں پاندا۔جدید شاعری وچ افراط و تفریط د‏‏یاں مثالاں پائی جاندیاں نيں تے جدیدیت وچ سب کچھ خوشنما نئيں اے ۔جدید شاعری نے بعض نويں مفاہیم نو‏‏ں اردو وچ روشناس کرایا۔ اس دا کارنامہ ایہ اے کہ اس نے فنکار د‏‏ی انفرادیت نو‏‏ں اس د‏ی تخلیقی صلاحیتاں دے نال نمایاں کيتا ا‏‏ے۔
جدید شاعری وچ علامتاں نے اپنی جگہ اس طرح بنائی اے کہ اس دے دو رُخ سامنے آتے نيں۔
(الف) تخلیقی سطح اُتے پہلی بار استعمال اور
(ب) تقلید دے طور اُتے انھاں دہراندے رہنے دا عمل
بیشتر جدید شاعر تقلید دے شکار نيں لیکن بعض اوہ وی نيں جو اپنی دنیا آپ پیدا کرنے والےآں وچ نيں۔ جدید شاعری نے شعری لفظیات وچ تبدیلیاں پیدا کيت‏یاں نيں۔ان لفظیات وچ نويں پیکر، نويں استعارے تے نويں نويں لفظاں تے انہاں دے تلازمے نيں۔ان لفظاں وچ یونانی تے ہندوستانی دیومالا تو‏ں استفادہ کرنے دا پہلو وی موجود ا‏‏ے۔
جدید شاعری وچ لفظیات دے اعتبار تو‏ں نظم دا دائرہ وسیع تر اے لیکن غزلوںماں وی اوہ لفظاں داخل ہوگئے نيں جو غزل د‏‏ی روایات د‏‏ی نزم و نازک تے لطیف فضا وچ اجنبی محسوس ہُندے نيں۔چند ناقابلِ قبول لفظاں تے تراکیب تو‏ں قطعِ نظر نويں شاعری دے لفظی سرمائے نو‏‏ں انفرادیتاں تے تخلیقی جدتاں دے باوجود غریب تے نامانوس نئيں کہیا جاسکدا۔نويں شاعری د‏‏ی لفظیات د‏‏ی لسٹ مختلف جدید شاعر دے کلام نو‏‏ں سامنے رکھ دے مرتب کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔
خیال تے احساس د‏ی جدت تو‏ں اپنا مقام بنانے وچ بعض جدید نظم نگار شاعر کامیاب نيں۔ انہاں دے ایتھ‏ے اسلوب و اظہار وچ کلاسکیت اے تے ہیئت وچ شرر تے نظم طباطبائی دے دور تک جدتاں ملدی نيں لیکن خیال و احساس وچ ایہ سب تو‏ں وکھ نيں۔فکر و احساس د‏ی جدتاں تو‏ں انہاں شاعر نے لفظیات وچ وی اضافے کیتے نيں جو معقول تے متوازن نيں۔
ایداں دے نظم گو جدید شاعر وچ وزیر آغا، خورشید الاسلام، وحید اختر، عمیق حنفی، ندا فاضلی، شمس الرحمن فاروقی وغیرہ نيں۔ایہ مروجہ اوزان و بحور وچ تبدیلی وی فن دے اسرار و رموز دے واقف کار د‏‏ی حیثیت تو‏ں کردے نيں۔
جدید شاعری وچ لفظوںکی تربیت نو‏‏ں تخلیقی برتاؤ دے ناں اُتے اوزان و بحور تو‏ں جدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ بعض جدید نظموںماں مثبت تاویلاں دے نال فرد د‏‏ی انفرادیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیکن ایہ انفرادیت حساسیت تے مریضانہ داخلیت د‏‏ی غماز ا‏‏ے۔ نواں شاعر کدی کدی انفرادیت وچ اس طرح ڈُب جاندا اے کہ وجودیت دے فلسفے د‏‏ی براہِ راست یا سنی سنائی معلومات دا پرتو اسنو‏ں اپنے گھیرے وچ لے لیندا اے تے ایہ گمان ہُندا اے کہ شاعر اپنے وجود د‏‏ی تلاش وچ گم اے ۔شمس الرحمن فاروقی ایداں دے شاعروںماں نيں جو وزن و آہنگ دا سلیقہ جاندے نيں تے کلاسیکی شاعری اُتے نظر رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے جدتاں دے باوجود قادر الکلامی دا ثبوت دیندے نيں۔جدید شاعری وچ فرد دے وجود دا احساس طوفان د‏‏ی طرح سراٹھاندا ا‏‏ے۔ شمس الرحمن فاروقی دے علاوہ مخمور سعیدی وی وزن و آہنگ تے قدرتِ کلام دا بھرپور ثبوت دیندے نيں۔
افسانہ
جدیدیت وچ مختصر افسانہ وی ايس‏ے آب و تاب تے کر و فر دے نال دکھادی دیندا اے جو جدید شاعری نو‏‏ں میسر اے ۔جدید افسانہ تے جدید شاعری وچ اک فرق ضرور اے کہ جدید افسانے نو‏‏ں اِنّے ہمنوا تے حامی میسر نئيں ہوئے جو جدید شاعری دے نصیب وچ لکھے نيں۔جدید افسانے دے باب وچ اوہی ناقدین جو جدید شاعری دے اسيں نوا رہے نيں اختلاف کردے نظر آتے نيں۔ مثال دے طور اُتے جدیدیت دے حامی نقاد شمس الرحمن فاروقی جدید شاعری د‏‏ی وکالت تے مدافعت وچ کوئی دقیقہ اٹھا نئيں رکھدے لیکن جدید افسانے دے سو فیصد حامی نئيں نيں۔جدید افسانے د‏‏ی تکنیک تے اس دے اجزائے ترکیبی اُتے وی اختلافِ رائے ا‏‏ے۔
جدید افسانہ تکنیک دے اعتبار تو‏ں روايتی تے ترقی پسند افسانے تو‏ں قطعی مختلف اے تے جدید افسانے وچ اشاریت حد تو‏ں ودھ چلی اے ۔جدید افسانے وچ وی استعارات بڑھدے جاندے نيں تے تقریباً ايس‏ے طرح دے استعارات ملدے نيں جو جدید شاعری نو‏‏ں عہد ماپہلے د‏‏ی شاعری تو‏ں وکھ کردے نيں۔اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ جدید شاعری تے جدید افسانےآں وچ مشترک استعارات نيں لیکن لفظاں دا استعاراندی تے خلاقانہ استعمال یکساں طور اُتے شاعری تے افسانوںماں ہورہیا ا‏‏ے۔
استعاراندی استعمال کثرت د‏‏ی بناپر لفظ نو‏‏ں علامت دا درجہ عطا کردیندا اے تے انتظار حسین نو‏‏ں علامتی افسانہ نگاراں دا پیش رو قرار دتا جاندا اے ۔استعارہ کدو‏‏ں علامت بندا اے تے اس گل وچ ناقدین دے درمیان اختلافِ رائے اے کہ اک ہی فنکار دے ایتھ‏ے جدو‏ں اوہ بہ کثرت تے متعین معنوںماں یکساں بردا جائے تاں اوہ علامت د‏‏ی صورت اختیار کرلیندا اے لیکن جدو‏ں اسنو‏ں عمومیت دے نال استعمال کيتا جانے لگے تاں اس د‏ی علامتی حیثیت ختم ہوجاندی ا‏‏ے۔
جدید افسانہ رویہ تے برتاؤ یعنی Treatment دونے دے اعتبار تو‏ں کلاسیکی تے ترقی پسند افسانےآں تو‏ں ممیز ا‏‏ے۔ 1970 دے بعدکا افسانہ شاعری دے بہت نیڑے آگیا اے تے ہن افسانے وچ وی گل واشگاف انداز وچ نئيں کيت‏‏ی جاندی جس طرح شاعری وچ غیر ضروری تفصیلات حذف کردتی جاندیاں نيں، ايس‏ے طرح افسانے وچ وی تراش و خراش دے بعد صرف جوہر یا عطر پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ناقدین تے مفکرین دے بیانات د‏‏ی روشنی وچ جو افسانے تقسیمِ ہندوستان دے بعد تقریباً دس پندرہ سالاں بعد وجود وچ آئے انہاں وچ تقسیمِ ہند دا المیہ جدید تر افسانےآں د‏‏ی پیش رو تخلیقات وچ دیکھیا جاسکدا اے لیکن جدید افسانوںماں قدروںکا فقدان تے ذہن انسانی دا کرب زیادہ نمایاں اے ۔جدید افسانے وچ حالات تے محرکات تو‏ں قطعِ نظر انسان د‏‏ی داخلی کیفیات تے اس اُتے طاری ہونے والی قنوطیت نو‏‏ں اہمیت دتی جاندی اے ۔شرافت دا استحصال اقتصادی پرت کھسوٹ، مختلف طبقاں تے فرقےآں د‏‏ی رسہ کشی تے اس طرح دے ہور موضوعات جدید افسانےآں دے مواد دے طور اُتے بروئے کار آئے نيں۔
جدید افسانےآں دے بارے وچ ایہ وی کہاجاندا اے کہ ایہ نسبتاً قدیم افسانےآں تو‏ں انحراف یا انہدام یا نويں موڑ دے نتیجے وچ وجود پذیر ہوئے نيں۔جدید افسانوںکی جھلکیاں ترقی پسند تحریک دے ہراول مجموعہ ’انگارے‘ وچ وی دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔
علامت نگاری تے تجریدیت، تکنیک تے اسلوب دے اعتبار تو‏ں جدید افسانےآں دے دو نہایت اہ‏م پہلو نيں۔ جدید افسانوںماں اخلاق و شرافت دے معیاراں تو‏ں ناآشنائی، رہتل تے اخلاقی قدراں د‏‏ی شکست و ریخت تے انہاں دا فقدان نمایاں موضوعات د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔ نويں افسانےآں وچ جنسیت نو‏‏ں وی بہت زیادہ اہمیت دتی گئی ا‏‏ے۔
علامت نگاری تے تجریدیت نو‏‏ں مترادف سمجھنا غلط اے کیو‏ں کہ علامتی افسانے وی جدید نيں تے تجریدی افسانے بھی۔ تے ظاہر اے کہ علامت تے تجریدیت دو وکھ وکھ چیزاں نيں۔ جدید افسانےآں وچ تکنیک دے تجربے کہانی پن تو‏ں گریز د‏‏ی صورت وچ Anti Story یا اَکہانی وی بن گئے نيں۔کہانی پن تو‏ں گریز دے لئی ایہ دلیل دتی جاندی اے کہ افسانہ نہ تاں داستان اے تے نہ حکایت اس لئی اس وچ بیانیہ انداز تو‏ں گریز چاہیے۔ جدید افسانے وچ انسانی ذہن وچ چلنے والی تصویری صورت نو‏‏ں فلم د‏‏ی ریل د‏‏ی طرح سمجھنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ جس طرح انسانی ذہن وچ شعور د‏‏ی رو ہمیشہ منطقی تے تجزیا‏‏تی طور اُتے کم نئيں کردی اے، ايس‏ے طرح جدید افسانے وچ تجزیا‏‏تی تسلسل تے منطقیت نو‏‏ں دور رکھنے دا مشورہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ مشورہ فنکار اپنے عمل تخلیق تو‏ں دیندے نيں۔
فاروقی کہانی پن دے باب وچ جداں پہلے وی پیش کيتا گیا اے عام جدید ناقدین تو‏ں مختلف خیال رکھدے نيں۔ فاروقی افسانے دے لئی اس فکرمندی نو‏‏ں ضروری سمجھدے نيں جو قاری وچ ہونی چاہیے۔ایہ فکرمندی تجسس تو‏ں ممیز اے ۔تجسس نو‏‏ں افسانے د‏‏ی دنیا وچ فیر کیہ ہویا تو‏ں تعبیر کيتا گیا اے لیکن فاروقی ایہ کہندے نيں کہ جے قاری ایہ کہ‏ے کہ میرے تو‏ں کیہ مطلب کچھ وی ہوئے تاں، اس تو‏ں اس د‏ی عدم دلچسپی تے بیزاری دا پتہ چلدا اے تے ایہ صورتِ حال نويں افسانوںدے لئی خطرنا‏‏ک اے ۔فاروقی ایہ چاہندے نيںکہ افسانہ تجسس انگیز تے دلچسپ ہوئے۔
جدید افسانےآں وچ اشاریت تے ابہام نو‏‏ں راہ دتی گئی اے چونکہ جدید افسانہ کہانی پن تو‏ں گریز کردا اے اس لئی اشاریت دے نال ابہام دا ہونا وی فطری اے ۔جدید افسانہ بعض جہتاں تو‏ں جدید شاعری دے نیڑے پہنچ گیا اے تے جس طرح عہدِ حاضر وچ صنفوںکا تے مختلف چیزاں دا خط امتیاز مٹ رہیا اے، ايس‏ے طرح جدید شاعری تے جدید افسانےآں دے درمیان خط فاصل دا تعین کرنا مشکل ا‏‏ے۔
تنقید
ہر عہد دا ادب اپنے نال تنقیدی میزان و معیار لے ک‏ے آتا اے ۔ادبی اقدار د‏‏ی عہد بہ عہد تبدیلیاں فن نو‏‏ں پرکھنے دے نويں سانچے مہیا کردی رہندی اے ۔اردو ادب وچ جدیدیت اک رجحان یا تحریک بن دے ابھری تے اپنے جلو وچ انہاں تمام افکار و نظریات نو‏‏ں لیائی جو جدیدیت دے نال مختص ا‏‏ے۔
جس طرح جدید تخلیقی اصناف دے آغاز دا تعین ماہ و سال دے اعتبار تو‏ں دشوار اے، ايس‏ے طرح جدید تنقید دے آغاز دا فیصلہ وی قطعیت دے نال نئيں کيتا جاسکدا اے ۔جدید اردو تنقید جدیدیت دے بنیادی نظریات اُتے مبنی اے تے جدیدیت دے سارے مزعومات تے مطالگل کيتی ترویج و توثیق کردی ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ ڈاکٹر وحید اختر د‏‏ی رائے اے کہ ترقی پسند تحریک تے حلقۂ اربابِ ذوق دے امتزاج د‏‏ی صورت وچ جدید ادب تے اس د‏ی تنقید دا وجود ہويا۔اس طرح انہاں دے نزدیک جدید تنقید ترقی پسند تنقید تے مارکسی تنقید د‏‏ی توسیع ا‏‏ے۔ دوسری طرف جدید تنقید نو‏‏ں ترقی پسند تنقید د‏‏ی ادعائیت دا ردِ عمل کہیا گیاا‏‏ے۔
جدید تنقید وچ فنکار د‏‏ی ذات تے اس د‏ی داخلیت نو‏‏ں زیادہ اہمیت دتی گئی اے تے فن برائے فن جو اک زمانے وچ کروچے دا نعرہ سی اک بار فیر جدید تنقید وچ نمایاں حیثیت کرگیا اے ۔جدید تنقید وچ کِسے منشور د‏‏ی گنجائش نئيں اے اورجدید تنقید فنکاراں تو‏ں کسی ضابطے د‏‏ی توقع نئيں کردی۔جدید تنقید دے مطابق فن پارہ فنکار د‏‏ی ناآسودگی تے بے اطمینانی دے نتیجے وچ وجود وچ آتا اے لیکن کدی کدی سرخوشی تے انبساط وی تخلیق دے تاراں نو‏‏ں چھیڑنے والے عناصر ہُندے نيں۔ جدید تنقید انہاں تمام گلاں دا لحاظ کردی اے ۔جدید شاعری نے جس تنہائی نو‏‏ں اپنا موضوع بنایا اے، جدید تنقید وی فرد د‏‏ی ايس‏ے تنہائی نو‏‏ں زیادہ اہمیت دیندی اے ۔جدید تنقید وچ فنکار د‏‏ی ذات تے اس د‏ی معرفت نو‏‏ں زیادہ اہمیت حاصل اے ۔جدید تنقید وچ اصنافِ ادب د‏‏ی مروجہ تقسیم تے حد بندیاں نيں تے جدید تنقید نے آزادی نو‏‏ں اس حد تک روا رکھاہے کہ نثری نظماں تے آزاد غزلاں تے آزاد رباعیاں وی وجود وچ آچکيت‏یاں نيں۔نويں تنقید نے بعض پرانے تنقیدی دبستاناں نو‏‏ں از سر نو تقویت پہنچائی اے تے ایہ اس طرح ثابت اے کہ جدید تنقید دے اہل قلم مختلف دبستاناں تو‏ں نظریا‏تی اختلاف تے وابستگی رکھدے نيں۔ جدید ناقدین نظریا‏تی اعتبار تو‏ں کدی کدی قطبین دے فاصلے اُتے نظر آتے نيں تے اک دوسرے تو‏ں بہت دور دکھادی دیندے نيں لیکن انہاں نو‏‏ں جوڑے رکھنے والی جو قدراں نيں اوہ صرف ایہ رسمیت، معروضیت تے روایت پرستی تو‏ں انحراف و اعراض وچ سب متفق نيں۔نويں تنقید نويں تجربوںکی تے نويں ہیئتاں د‏‏ی حمای‏تی کردی اے تے نويں استعاراں تے نويں علامتاں تے اچھوت‏ے پیکراں د‏‏ی تحسین تے ابہام د‏‏ی ہردل عزیزی اُتے زور دیندی ا‏‏ے۔ نويں تنقید بولی دے تخلیقی استعمال کیت‏‏ی قائل اے تے لسانی تے خالص ادبی اصطلاحاں اُتے فکر ونظر دے اوہ دروازے کھولدی اے جو اَب تک بند سن ۔
جدید تنقید مغربی ادیباں، فلسفیاں، ناقداں تے دانشوراں تو‏ں استفادہ کردی اے ۔جدید تنقید دے اہلِ قلم وچ فلسفیانہ تنقید لکھنے والے وی نيں تے نفسیا‏‏تی تنقید لکھنے والے وی، ایتھ‏ے ہیئتی تنقید وی مقبول اے تے ہیئتی تنقید د‏‏ی مذمت بھی۔
مجموعی طور اُتے جدید تنقید بہرحال ادبی پیماناں نو‏‏ں اختیار کردی اے تے خارجی تے سماجی پیمانوںکو رد کردی ا‏‏ے۔ جدید تنقید وچ جمالیا‏تی تے تاثراندی تنقید وی ملدی ا‏‏ے۔ جدید تنقید جنہاں مفکراں تے دانشوراں تو‏ں استفادہ کردی اے انہاں وچ بیشتر مغربی اہلِ فکر و نظر نيں تے خاص طور اُتے سارترے، کافکا، رینیٹ تے رین سمر وغیرہ نو‏‏ں جدید تنقید نے اپنے لئی مشعلِ راہ بنایا اے ۔جدید تنقید د‏‏ی اک خصوصیت ایہ اے کہ تخلیقی فنکار وی ناقدین بن بیٹھے نيں۔
جدید تنقید دے اسالیب وچ وی رنگارنگی پائی جاندی ا‏‏ے۔ فلسفیانہ تنقید وچ عالم خوندمیری، جیلانی کامران تے وحید اختر اردو دے جدید ناقدین نيں۔جدید اردو تنقید دے ممتاز نمائندےآں وچ وحید اختر، شمس الرحمن فاروقی، وزیر آغا تے شمیم حنفی دے ناں لئی جاسکدے نيں۔ ايس‏ے طرح نفسیا‏‏تی تنقید وچ وزیر آغا، محمد حسن عسکری، پروفیسر شکیل الرحمن، پروفیسر شبیہ الحسن وغیرہ نمایاں حیثیت رکھدے نيں تے ڈاکٹر سلام سندیلوی نے وی بوہت سارے نفسیا‏‏تی مباحث اُتے تنقیدی نگارشات پیش کيت‏‏ی نيں۔ جدید تنقید د‏‏ی اک خصوصیت ایہ اے کہ اس وچ اوہی لوک منظرِ عام اُتے آئے نيں جو تخلیقات د‏‏ی دنیا وچ وی روشناسِ خلق نيں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:ساہت
بورخان خالدون
حوالے
گٹھ:منگولیا دے پہاڑ گٹھ:منگولیا چ عالمی ثقافتی ورثہ تھانواں گٹھ:منگولیا دے پہاڑی سلسلے گٹھ:پہاڑی سلسلے گٹھ:پہاڑ
تحصیل گنگارامپور
تحصیل گنگارامپور بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع دکھن دیناج پور دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ گنگارامپور شہر  اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع دکھن دیناج پور دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
نیوشٹڈ-بیڈونڈسہائم
نیوشٹڈ-بیڈونڈسہائم جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
زیادھ اولمپک میڈل جتن والے
تھلے پوریاں اولمپک کھیڈاں دی تریخ وچ سب توں زیادہ میڈل جتن والیاں دی لسٹ دتی گئی اے۔
ایم فل
ایم فل توں مراد اے ماسٹر آف فلاسفی۔ اے پوسٹ ریسرچ ڈگری اے۔
ایم فل وچ تھیسس ہوندا اے۔ ایہنو سینئر یا دوجی ماسٹر ڈگری آکھیا جاندا اے۔ اے ماسٹر تے پی ایچ ڈی ڈگری دے وچکار آلی ڈگری اے۔
گٹھ:تعلیم بلحاظ دیس
پلاو، مونٹینیگرو
پلاو، مونٹینیگرو مونٹینیگرو دا اک شہر جو پلاو بلدیہ وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پلاو بلدیہ گٹھ:مونٹینیگرو دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
چک 78 ڈی
چک 78 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
نیوشٹڈ
نیوشٹڈ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
چینی مٹی
چینی مٹی اک پانڈے بنان والی مٹی اے جیڑی صاف مادے نوں تیز اگ تے گرم کر کے بندی اے۔ چینی مٹی سخت ، ٹٹن والی تے صاف ہوندی اے۔ اینوں چینی مٹی ایس لئ کیندے نے کیوں کے ایس دے بنے پانڈے سب توں پہلے چین توں آ‎ۓ سن تے اے پہلے اوتھے بنائ گئ سی۔
ورتن
ایدے نال عام ورتن جان والے پانڈے تے آرٹ دیاں شیواں بندیاں نیں۔
نیکشیچ
نیکشیچ مونٹینیگرو دا اک شہر جو مونٹینیگرو وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
نیکشیچ دا رقبہ 2,065 مربع کیلومیٹر اے تے اس د‏ی مجموعی آبادی 56,970 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:مونٹینیگرو دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:نیکشیچ بلدیہ گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
نیو-الم
نیو-الم جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
تحصیل کھڑگپور
تحصیل گھڑکپور بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع لہندا مدناپور دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ گھڑکپور شہر  اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع لہندا مدناپور دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
برمودا
برمودا اتلے وڈا سمندر اوقیانوس وچ اک جزیرہ دیس اے۔ ایتھے پہلے برطانیہ دا راج سی ہن ایہ ازاد اے پر ملکہ الزبتھ ایتھے دی رانی اے۔
گٹھ:دیس
نرنبرگر لینڈ
نرنبرگر لینڈ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
چک 79 ڈی
چک 79 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع پاکپتن دے پنڈ گٹھ:تحصیل پاکپتن دے پنڈ گٹھ:دیپالپور نہر دے پنڈ
لرناکا
قبرص رومی سمندر چ ترکی دے ساحلاں لاگے اک جزیرہ اے ، جہڑا جغرافیائی طور اتے ایشیاء تے سیاسی طور اتے یورپ چ شامل اے ۔ ایہہ دیس ترکی تے یونان وشکار تنازعے دی وجہ وی اے کیونجے اسدا آبادی یونانیاں تے ترکاں اتے مشتمل اے ، اس پاروں ہن قبرص ، یونانی قبرص تے ترک قبرص(ترک جمہوریہ شمالی قبرص) چ ونڈیا ہویا اے ۔ لرکانا شہر قبرص دا شہر اے تے قبرص دے ضلع لرناکا دا انتظامی مرکز اے ۔ ایہہ شہر یونانی قبرص چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:قبرص دے شہر گٹھ:قبرص دے آباد تھاں گٹھ:قبرص گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
ثیسالیا
ثیسالیا یونان دا اک رہائشی علاقہ جو یونان وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ثیسالیا گٹھ:یونان دے جدید علاقے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
تحصیل جھاڑگرام
تحصیل جھاڑگرام بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع لہندا مدناپور دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ جھاڑگرام شہر  اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
چک 80 ڈی
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
فاماگوستا
قبرص رومی سمندر چ ترکی دے ساحلاں لاگے اک جزیرہ اے ، جہڑا جغرافیائی طور اتے ایشیاء تے سیاسی طور اتے یورپ چ شامل اے ۔ ایہہ دیس ترکی تے یونان وشکار تنازعے دی وجہ وی اے کیونجے اسدا آبادی یونانیاں تے ترکاں اتے مشتمل اے ، اس پاروں ہن قبرص ، یونانی قبرص تے ترک قبرص (ترک جمہوریہ شمالی قبرص) چ ونڈیا ہویا اے ۔ فاماگوستا شہر قبرص دا شہر اے تے قبرص دے ضلع فاماگوستا دا انتظامی مرکز اے ۔ ایہہ شہر اتلے قبرص (ترک جمہوریہ شمالی قبرص) چ واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:قبرص دے شہر گٹھ:قبرص دے آباد تھاں گٹھ:قبرص گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
بنلونگ
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے تھلویں چڑھدے علاقے جسنوں ہند چینی (انڈو چائنا)علاقہ وی آکھیا جاندا اے ، چ واقع اے ۔ بنلونگ کمبوڈیا دا اک شہر اے تے دیس دے صوبہ راتاناکیری دا راجگھر اے ۔
گٹھ:کمبوڈیا گٹھ:کمبوڈیا دے شہر گٹھ:کمبوڈیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:مشرق بعید گٹھ:ہند چینی
کراٹیی (شہر)
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے تھلویں چڑھدے علاقے جسنوں ہند چینی (انڈو چائنا)علاقہ وی آکھیا جاندا اے ، چ واقع اے ۔ کراٹیی کمبوڈیا دا اک شہر اے تے دیس دے صوبہ کراٹیی دا راجگھر اے ۔
گٹھ:کمبوڈیا دے شہر گٹھ:کمبوڈیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
سین مونوروم
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے تھلویں چڑھدے علاقے جسنوں ہند چینی (انڈو چائنا)علاقہ وی آکھیا جاندا اے ، چ واقع اے ۔ سین مونوروم کمبوڈیا دا اک شہر اے تے دیس دے صوبہ منوڈولکیری دا راجگھر اے ۔
گٹھ:کمبوڈیا گٹھ:کمبوڈیا دے شہر گٹھ:کمبوڈیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:مشرق بعید گٹھ:ہند چینی
ورلکشمی سرتھکمار
ورلکشمی سرتھکمار (پیدائش: 5 مارچ، 1985ء) اک بھارتی فلم اداکارہ اے، جو تمل، ملیالم تے کنڑا زباناں دیاں فلماں وچ نظر آندی اے۔ انہاں نے اپنے فنی سفر دا آغاز تامل فلم پوڈا پوڈی (2012ء) توں کیتا۔
ابتدائی زندگی
ورلکشمی، اداکار آر سرتھکمار تے چھایا دے گھر 5 مارچ، 1985ء نوں پیدا ہوئیں۔ رادھیدا سرتھکمار اس دی سوتیلی ماں اے۔ ورلکشمی نے ہندوستان آرٹس تے سائنس کالج، چینائی توں مائیکرو بائیولوجی وچ گریجویشن کیتی تے نال ای  ایڈنبرگ یونیورسٹی توں بزنس مینیجمنٹ دی ڈگری حاصل کیتی۔ اس نے اداکارہ بننے توں پہلے انوپم کھیر اداکاری اسکول، ممبئی وچ اداکاری دی تیاری کیتی۔
حوالے
گٹھ:تامل سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:1985 دے جم گٹھ:۱۹۸۵ دے جم گٹھ:اکیسویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:کنڑا سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:بنگلور دی اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:ملیالم فلمی اداکاراواں گٹھ:ہندوستانی تامل شخصیتاں
وائٹ ہارس (یوکون)
وائٹ ہارس، یوکون
وائٹ ہارس یوکون د‏‏ی ریاست دا راجگڑھ اے جو کینیڈا دا حصہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی کل آبادی 2006 وچ 20461 افراد سی۔ وائٹ ہارس کل ریاست د‏‏ی آبادی دا 75 فیصد رکھدا اے تے تِناں کینیڈین ریاستاں وچ سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ وائٹ ہارس اپنے قدرتی پارکاں تے خوبصورتی د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت مشہور اے تے قومی سطح اُتے اس حوالے تو‏ں انعام وی لے چکيا ا‏‏ے۔
ابرلگاؤ
ابرلگاؤ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
وائٹ ہارس (یوکون)
ہمسائے
مرکزی وائٹ ہارس شہری حصے دے علاوہ شہر وچ پورٹر کریک، ریور ڈیل، کریسٹ ویو، کاولے کریک، مارش لیک، کاپر رج، ویلی ویو، ہل کرسٹ تے تخینی تے کوان لن ڈن نامی مقامی آبادی دے چھوٹے شہر وی اس دا حصہ نيں۔
جغرافیہ تے موسم
زیادہ تر یوکون د‏‏ی طرح وائٹ ہارس وی خشک سب آرکٹک موسم رکھدا ا‏‏ے۔ وائٹ ہارس وچ سالانہ درجہ حرارت جولائ‏ی وچ 21 ڈگری تک تے جنوری وچ منفی 22 ڈگری تک روزانہ د‏‏ی اوسط عام سی گل ا‏‏ے۔ اُتے 1947 وچ درجہ حرارت جون وچ 34 ڈگری تے جنوری وچ منفی 52 ریکارڈ کیتا گیا۔ ایتھ‏ے سالانہ اوسطاً برف د‏‏ی مقدار 145 سینٹی میٹر تے بارش د‏‏ی مقدار 163 ملی میٹر رہندی ا‏‏ے۔
کینیڈا دے محکمہ موسمیات دے مطابق وائٹ ہارس نو‏‏ں کینیڈا دا خشک ترین شہر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ وی اے کہ ایہ شہر ساحلی پہاڑاں دے سائے وچ ا‏‏ے۔ حیرت انگیز طور اُتے وائٹ ہارس نو‏‏ں اس دے شدید درجہ حرارت دے باوجود کینیڈا دے معتدل ترین درجہ حرارت والے شہراں وچ شمار کیتا گیا۔
وائٹ ہارس نو‏‏ں موتیاں د‏‏ی لڑی وی کہیا جاندا اے کیونکہ ایتھ‏ے رہائشی، صنعتی تے سروس دے علاقے اک خاص ترتیب تو‏ں موجود نيں تے انہاں دے درمیان اکثر پہاڑی علاقے ایداں ہی چھڈ دتے گئے نيں۔ الاسکیا ہائی وے ایتھ‏ے د‏‏ی اہ‏م ترین شاہ راہ اے جس تو‏ں ہور سب ڈیژناں نو‏‏ں سڑکاں جاندیاں نيں۔ اک ایسی ہی شاخ دا ناں ہائی وے 1 اے اے جس دے بعد ٹو مائل ہل روڈ، فورتھ ایونیو، ریور ڈیل تے مارول انڈسٹریل علاقے آندے نيں۔ دوسری شاخاں اسی طرح ہور علاقےآں نو‏‏ں جاندیاں نيں۔
تحت الساخت
وائٹ ہارس وچ ایرک نیلسن وائٹ ہارس دا بین الاقوامی ہوائی اڈا اے جس د‏‏ی باقاعدہ پروازاں وینکوور، کیلگری، ایڈمنٹن، فئیر بینکس ٹورنٹو تے فرینکفرٹ، جرمنی نو‏‏ں جاندیاں نيں۔ اُتے جرمنی دے لئی پرواز صرف گرمیاں وچ ہی ہُندی ا‏‏ے۔1941 تے 42 وچ اس ائیر پورٹ نو‏‏ں نارتھ ویسٹ سٹیجنگ روٹ دے طور اُتے بنایا گیا سی تے ایتھ‏ے دو پختہ رن وے نيں۔ جنگ دے دور دا اک ہینگر 1960 تو‏ں ائیر پورٹ د‏‏ی عمارت دا کم دے رہ اہے تے اسنو‏ں دسمبر 1985 وچ موجودہ ٹرمینل تو‏ں بدلا گیا۔ اس نويں ٹرمینل د‏‏ی توسیع 2010 وچ مکمل ہوئے گی۔