cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جین تے انسان
جین وچ ترمیم
اس سسٹم نو‏‏ں ہور اگے ودھایا جا سکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اک جین کٹ جاندی اے تاں ڈی این اے دے سرے کھل جاندے نيں جداں دھاگے نو‏‏ں کٹنے تاں۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ جین نے اس د‏ی مرمت کرنی اے تو‏ں کہ انفارمیشن ضائع نہ ہوئے۔ جینوم انفارمیشن نو‏‏ں کنزرو رکھنے دے بارے وچ بہت حساس ا‏‏ے۔ عام طور اُتے اس طرح کھل جانے والی جین اپنی انفارمیشن اپنی بیک اپ کاپی تو‏ں حاصل کردی ا‏‏ے۔ اس وقت جے اس خلئی وچ بہت سا خارجی ڈی این اے داخل کر گیا ہوئے تاں جین غلطی تو‏ں اس د‏ی کاپی اٹھا لے گی، اسنو‏ں لگیا کر اس کٹ نو‏‏ں بند کر لے گی تے ایويں دھوکے تو‏ں اپنی مرضی دا ڈی این اے خلئی دا مستقل حصہ بن جائے گا۔ جداں کسی کتاب تو‏ں کسی حصے نو‏‏ں مٹا کر اپنی مرضی دا متن لکھ دتا جائے۔
مائیکروب دے ڈیفنس سسٹم اُتے ایہ پیپر “سائنس” میگیزین وچ 2012 وچ شائع ہويا تے اس نے فوری طور اُتے بائیولوجسٹس د‏‏ی توجہ حاصل کر لئی۔ تن سال بعد انہاں دونے نے نوبل انعام جیت لیا تے اس اُتے ہونے والا کم ہن بہت اگے ودھ چکيا ا‏‏ے۔
آئن سٹائن 1939 وچ پرنسٹن یونیورسٹی وچ بیٹھے غور ک‏ر رہ‏ے سن کہ اک انتہائی طاقتور ہتھیار نو‏‏ں بنانے دے اجزاء تاں مکمل نيں۔ یورینئم نو‏‏ں وکھ کرنا، نیوکلئیر فشن، چین ری ایکشن، ری ایکشن نو‏‏ں بفر کرنا تے اسنو‏ں کنٹرول کرنا۔ صرف اسنو‏ں سیکونس کيتے جانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ تے ایہ کرنے دا مطلب ایٹم بم ا‏‏ے۔
سٹینفورڈ وچ 1972 وچ پال برگ نے خود نو‏‏ں اس مقام اُتے پایا سی۔ جینز نو‏‏ں کٹنا، وکھ جانداراں دے جین ملیا دینا، انہاں نو‏‏ں واپس بیکٹیریا وچ تے فیر ممالیہ وچ داخل کر دينا۔ صرف اسنو‏ں سیکونس کرنے د‏‏ی ضرورت سی تے انہاں نے بائیوٹیکنالوجی دا انقلاب برپا کر دتا۔
ڈاوڈنا تے چارپنٹئے دا پیپر وی ایسا ہی وقت سی۔ انسانی سٹیم سیل نو‏‏ں حاصل کر لینا (جو سپرم تے بیضہ بنانے د‏‏ی اہلیت رکھدے نيں)۔ اس وچ ٹھیک جگہ اُتے قابلِ اعتماد طریقے تو‏ں مرضی د‏‏ی جینیات‏ی تبدیلی۔ تبدیل شدہ سٹیم سیل تو‏ں سپرم تے بیضہ حاصل کر لینا۔ انہاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے ٹیسٹ ٹیوب دے ذریعے انسان پیدا کر لینا۔ تے ایويں آپ جینیات‏ی طور اُتے تبدیل شدہ انسان حاصل کر لیندے نيں۔ اس وچ کوئی ہتھ د‏‏ی صفائی نئيں۔ ایہ سب ٹیکنالوجی ا‏‏ے۔ اس وچو‏ں ہر قدم دے اگے سخت ریگولیشن تے پابندیاں نيں۔ اس اُتے سب تو‏ں پہلا تجربہ 2015 وچ سن یاٹ سن یونیورسٹی وچ کیہ گیا۔ اس وچ کامیابی نئيں ہوئی لیکن اس دا اس قدر منفی ریسپانس آیا کہ نیچر، سیل تے سائنس جداں جریداں نے اس دے نتائج چھاپنے تو‏ں انکار کر دتا۔ تے اس د‏ی وجہ تجربے وچ سیفٹی تے ایتھکس نو‏‏ں ملحوظِ خاطر نہ رکھنا سی۔ (یہ نتائج غیرمعروف آن لائن جریدے وچ شائع ہوئے)۔ اس دے پہلے کامیاب تجربے دا اعلان 2018 وچ چین تو‏ں کيتا گیا۔
اس وچ کِسے نو‏‏ں شبک نئيں کہ جینیات‏ی طور اُتے تبدیل شدہ انسان بنانے د‏‏ی ٹیکنالوجی تیار ا‏‏ے۔ ہن سوال اخلاقی، سیاسی، سماجی تے قانونی نوعیت دے نيں۔ سوال ذمہ داری دے نيں۔
جین دا منشور، تیرہ نکات وچ
دنیا کِداں ہوئے گی؟ ایہ ساڈی کمزوریاں تے خواہشات دا اک امتحان اے ۔ جو اسيں جینوم وچ پڑھدے نيں تے جو اس وچ لکھنا چاہندے نيں، ایہ ساڈی کمزوریاں، امنگاں تے آرزوئاں ہی تاں نيں۔ جینوم نو‏‏ں پڑھنا انسانی فطرت ا‏‏ے۔ تے جینوم ہی تاں انسانی فطرت ا‏‏ے۔
اس دے نال کيتا کرنا اے تے کیہ نئيں۔ اس دا مکمل آئین تاں اگلی کسی جنریشن دا کم ہوئے گا لیکن تریخ تو‏ں سائنسی، فلسفانہ تے اخلاقی سبق نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اسيں کچھ ابتدا ک‏ر سکدے نيں۔ اک۔ جین وراثت دا بنیادی یونٹ ا‏‏ے۔
اس وچ انفارمیشن اے جو جانداراں نو‏‏ں بناندی اے، برقرار رکھدی اے تے مرمت کردیاں نيں۔ جین دوسرے جین دے نال ملکر کم کردے نيں۔ ماحول تو‏ں اِنہاں پٹ لیندے نيں۔ اس وچ ٹرگر تے امکان دے اضافے تو‏ں جاندار د‏‏ی فارم تے فنکنشن طے ہُندا ا‏‏ے۔
دو۔ جینیات‏ی کوڈ یونیورسل ا‏‏ے۔
نیلی وہیل تو‏ں لے ک‏ے خوردبینی بیکٹیریا تک کوڈ اک ہی ا‏‏ے۔ تے ایہ بالکل ٹھیک ٹھیک معلوم ک‏ر ليا جائے گا۔ انسانی جین دے کوڈ وچ کوئی وکھ تو‏ں سپیشل چیز نئيں ا‏‏ے۔ تین۔ جینز فارم، فنکشن تے قسمت اُتے اثرانداز ہُندے نيں لیکن ایہ ون ٹو ون نئيں۔
زیادہ تر خصائص وچ اک تو‏ں زیادہ جینز دا ہتھ ہُندا ا‏‏ے۔ بہت تو‏ں ميں جین، ماحول تے امکان کا۔ زیادہ تر انٹر ایکشنز کسی سسٹمیٹک طریقے تو‏ں نئيں یعنی جینوم دا ایداں دے واقعات تو‏ں ملاپ اے، جو بنیادی طور اُتے غیریقنی نيں۔ کچھ جینز صرف رجحان اُتے اثر کردیاں نيں۔ اک جین د‏‏ی میوٹیش تے ویری ایشن د‏‏ی وجہ تو‏ں جاندار اُتے ہونے والے اثر د‏‏ی ٹھیک ٹھیک پیشگوئی کرنا جینز دے صرف چھوٹے تو‏ں سب سیٹ دے لئی ممکن ا‏‏ے۔
چار۔ جینز وچ تنوع دا مطلب خاصیت، شکل تے رویے وچ تنوع ا‏‏ے۔
جب اسيں عام گفتگو وچ “قد د‏‏ی جین” یا “اکھ دے رنگ د‏‏ی جین” د‏‏ی گل کردے نيں تاں اسيں اک ویری ایشن د‏‏ی گل ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ایہ ویری ایشن جینوم دا اک بہت ہی چھوٹا حصہ ا‏‏ے۔ اسيں چونکہ لوکاں نو‏‏ں انہاں دے درمیان فرق تو‏ں پہچاندے نيں، اس لئی ساڈے ذہن وچ ایہ تصور بندا اے کہ ایہ بہت وڈا ہوئے گا۔ ڈنمارک دے چھ فٹ قد دے شخص تے ڈیمبا دے چار فٹ قد دے شخص وچ اک ہی اناٹومی، فزیولوجی تے بائیوکیمسٹری ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ انسان دے دو ویری انٹ جو وکھ انتہاوٗں اُتے نيں۔ یعنی نر تے مادہ۔ انہاں د‏‏ی جینز وچ 99.688 فیصد جین شئیر ہُندیاں نيں۔
پنج۔ جدو‏ں ایہ دعویٰ کيتا جاندا اے کہ فلاں شے د‏‏ی جین مل گئی تاں ایہ اس وجہ تو‏ں ممکن اے جے اس د‏ی تعریف بہت تنگ پیرائے وچ کيت‏ی جائے۔
خون د‏‏ی ٹائپ د‏‏ی جین دسی جا سکدی اے یا اس طرح د‏‏ی دوسری بائیولوجیکل خاصیتاں د‏‏ی کیونجے ایہ خود وچ وڈی واضح تعریف رکھدی نيں۔ لیکن بائیولوجی وچ اک پرانی غلطی تعریف تے فیچر نو‏‏ں گڈمڈ کرنا ا‏‏ے۔ مثال: جے اسيں “خوبصورتی” د‏‏ی تعریف صرف ایہ کرن کہ نیلی اکھ والے خوبصورت نيں تاں ہاں، سانو‏ں خوبصورتی د‏‏ی جین مل جائے گی۔ جے اسيں ذہانت د‏‏ی تعریف اک خاص طرح دے ٹیسٹ دے سکور د‏‏ی بنا اُتے کرن تاں ہاں، ذہانت د‏‏ی جین وی مل جائے گی۔ جینوم انسانی تصور دا آئینہ ا‏‏ے۔
چھ۔ بغیر تناظر دا تعین کيتے ہوئے، فطرت تے تربیت دے مقابلے د‏‏ی گل کرنا بے تکی گل ا‏‏ے۔
فطرت دا اثر زیادہ اے یا ماحول کا؟ اس دا تعلق اے کہ کس فیچر تے فنکشن د‏‏ی گل ہوئے رہی ا‏‏ے۔ مثلاً، صرف اک جین کسی د‏‏ی جنس دا تعین کر دیندی ا‏‏ے۔ کئی مردانہ یا زنانہ خاصیتاں وچ جین تے ماحول دا انٹرسیکشن ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اک معاشرے وچ مردانگی یا نسوانیت نو‏‏ں دیکھیا کِداں جاندا اے ؟ اس دا تعلق معاشرتی یادداشت، تریخ تے کلچر تو‏ں ا‏‏ے۔
ست۔ انساناں د‏‏ی ہر نسل وچ ویری انٹ ہون گے، میوٹنٹ ہون گے، اوہ لوک جو سب تو‏ں مختلف ہون گے۔ ایسا ہونا ساڈی بائیولوجی دا لازم حصہ ا‏‏ے۔
کوئی میوٹیشن ایبنارمل قطعی طور اُتے نئيں، صرف شماریا‏‏تی طور اُتے ا‏‏ے۔ اس دا مطلب صرف ایداں دے ویری انٹ دا ہونا اے جو عام نئيں۔ لوکاں نو‏‏ں اک سا کرنے تے “نارمل” کر دین‏ے د‏‏ی خواہش دا توازن اس بائیولوجیکل حقیقت تو‏ں کرنا انتہائی ضروری اے تو‏ں کہ تنوع برقرار رہ‏‏ے۔ ایبنارمل برقرار رہ‏‏ے۔ سب دے نارمل ہوئے جانے دا مطلب ارتقا ختم ہوئے جانا ا‏‏ے۔ فطری جدتاں دا ختم ہوئے جانا ا‏‏ے۔
انہاں وچو‏ں بہت ساریاں بیماریاں پولی جینک نيں۔ یعنی کئی جینز ملکر اثرانداز ہُندیاں نيں۔ ایہ جینز وچ لکھایاں نيں لیکن آسانی تو‏ں اگے منتقل نئيں ہُندیاں، جس د‏‏ی وجہ والد تے والدہ د‏‏ی جینز دا مکس ہوئے جانا ا‏‏ے۔ ایسی بیماریاں جو اک جین د‏‏ی وجہ تو‏ں ہون، نایاب ہُندیاں نيں لیکن جدو‏ں ایسی سب بیماریاں نو‏‏ں جمع کرن تاں ایہ عام نيں۔ ایسی دس ہزار بیماریاں شناخت ہوئے چکيت‏یاں نيں۔ سو تو‏ں دو سو وچو‏ں اک بچہ آبادی مونوجینیٹک بیماری دا شکار ہُندا ا‏‏ے۔
نو۔ ہر جینیات‏ی بیماری جاندار دے جینوم تے ماحول دے درمیان غیرمطابقت ا‏‏ے۔
دس۔ ایسی غیرمعمولی کیس وی نيں جتھے اُتے جینیات‏ی غیرموافقت اِنّی زیادہ ہوئے کہ غیرمعمولی اقدامات لینا پڑاں۔ تے جینیات‏ی چناو یا جینیات‏ی مداخلت دا جواز ہوئے۔
جب تک اسيں مداخلت دے تے جینیات‏ی ترمیم دے بوہت سارے غیرارادی نتائج نو‏‏ں نئيں سمجھدے، اس وقت تک ایداں دے کیس نو‏‏ں استثنا دے طور اُتے لیندے ہوئے احتیاط تو‏ں انتخاب ک‏ر ک‏ے غیرمعمولی تکلیف نو‏‏ں روکیا جا سکدا ا‏‏ے۔
گیارہ۔ جینوم یا جینز وچ کچھ ایسا نئيں جو انہاں نو‏ں کیمیکل تے بائیولوجیکل ترمیم تو‏ں روکے۔
عام نقطہ نظر ایہ اے کہ زیادہ تر انسانی خاصیتاں ماحول تے جین دے پیچیدہ تعاملات دا نتیجہ نيں۔ ایہ بالکل درست ا‏‏ے۔ لیکن اگرچہ ایہ پیچیدگی جین نو‏‏ں مکمل قابو وچ لینے تو‏ں رکدی نيں، اُتے اس دا ایہ مطلب نئيں کہ وڈے سکیل اُتے جینیات‏ی مداخلت نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔ ایداں دے ماسٹر ریگولیٹر جو درجناں جین کنٹرول کردے نيں انسانی بائیولوجی وچ عام نيں۔ اک ایپی جینیٹک موڈیفائیر اک سوئچ دے ذریعے سینکڑاں جینز د‏‏ی حالت بدلنے دے لئی استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ جینوم ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں بھریا پيا ا‏‏ے۔
بارہ۔ احتیاط د‏‏ی مثلث ۔ غیرمعمولی تکلیف، جین دا یقنی اثر تے معقول مداخلت ۔ حالے تک سانو‏ں حد وچ رکھ رہے نيں۔
جس طرح اسيں اس مثلث د‏‏ی تعریف نو‏‏ں ڈیفائن کرن گے، اوداں سانو‏ں نويں بائیولوجیکل، کلچرل تے سوشل اصول تے قواعد درکار ہون گے تو‏ں کہ اسيں طے کر سکن کہ کیہ محفوظ اے، کيتا کرنے دا کدو‏‏ں جواز ا‏‏ے۔
تیرہ۔ تریخ اپنے آپ نو‏‏ں دہراندی اے کیونجے جینوم اپنے آپ نو‏‏ں دہراندا اے تے جینوم اپنے آپ نو‏‏ں دہراندا اے کیونجے تریخ اپنے آپ نو‏‏ں دہراندی ا‏‏ے۔
ساڈی تمناواں، امنگاں تے خواب انسانی تریخ د‏‏ی راہنمائی کردے نيں تے گھٹ تو‏ں گھٹ اس دا کچھ حصہ ساڈے جینوم وچ لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ تے انسانی تریخ نے اس جینوم دا انتخاب کيتا اے جس وچ ایہ تمناواں، امنگاں تے خواب موجود سن ۔ منطق دا ایہ دائرہ خود اپنے آپ نو‏‏ں پورا کردا اے تے ساڈی نوع د‏‏ی بے مثال کامیابی تے طاقت د‏‏ی وجہ اے تے ساڈے کردار دے سب تو‏ں گھناونے پہلو د‏‏ی بھی۔ اپنے تو‏ں ایہ توقع رکھنا کہ اسيں اس منطق دے مدار تو‏ں فرار ہوئے پاواں گے تے اپنی فطرت وچ کوئی بنی بنیادی تبدیلی کر پاواں گے، بنیادی طور اُتے ناممکن وی اے تے ضرررساں بھی۔ لیکن اسنو‏ں پہچاننا تے خود اپنے بارے وچ تشکیک۔۔ ایہ کمزور نو‏‏ں مضبوط د‏‏ی مرضی تو‏ں بچاندی ا‏‏ے۔ عام تو‏ں کچھ مختلف لوکاں نو‏‏ں عام لوکاں دے ہتھو‏ں ختم ہوئے جانے تو‏ں محفوظ رکھدی ا‏‏ے۔
اور شاید ایہ شک، غور تے فکر، اپنے تو‏ں مختلف تو‏ں ہمدردی، اپنی فطرت تو‏ں بغاوت تے ساڈی اخلاقی خوبصورتی۔ اکیس ہزار جینز اُتے مشتمل ساڈے جینوم وچ انمٹ حروف وچ لکھی ہوئی ا‏‏ے۔
شاید ایہی سانو‏ں انسان بناندی ا‏‏ے۔
آنے والے وقتاں دے تن پراجیکٹ
انسانی جینیات دے اگے تن وڈے پراجیکٹ نيں۔ تِناں دا تعلق تفریق کرنے، تقسیم کرنے تے فیر دوبارہ تعمیر کر دین‏ے تو‏ں ا‏‏ے۔
دوسرا ایہ کہ جڑواں د‏‏ی سٹڈیز سانو‏ں صاف صاف دسدی نيں کہ اس وچ کوئی شک نئيں کہ جینز دا “تمام” انسانی خاصیتاں وچ کردار ا‏‏ے۔ میڈیکل، ذہنی، رویاں دے بارے وچ لیکن انہاں نو‏‏ں جین تو‏ں لبھنا توقع تو‏ں کدرے زیادہ مشکل ثابت ہويا ا‏‏ے۔ ایسی جینیات‏ی تبدیلیاں جو شخص اُتے طاقتور اثرات مرتب کردیاں نيں، انہاں نو‏‏ں تاں جان لینا آسان اے لیکن جدو‏ں جین ملکر تے کئی ویری ایشنز دے کمبی نیشن د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی اثر مرتب کرن تاں اس دا پتا لگانا ناممکن رہیا سی۔
لیکن ایہ رکاوٹ وی شاید جلد دور ہوئے جائے۔ اک سوچ دا تجربہ کرن جو پہلی نظر وچ دور د‏‏ی کوڑی لگے۔ فرض کیجئے کہ اسيں اک لکھ بچےآں دا جینوم لیندے نيں۔ تے انہاں دے جینوم د‏‏ی ڈیٹابیس بنا‏تے نيں۔ اس دے بعد تصور کرن کہ اسيں انہاں بچےآں د‏‏ی “قسمت دا نقشہ” بنا لیندے نيں۔ ہر بیماری، نارمل تو‏ں ہٹ کر کر نفسیا‏‏تی رویہ تے انہاں نو‏‏ں اک وکھ ڈیٹابیس وچ ریکارڈ کردے جاندے نيں۔ ایہ انسانی “فینوم” دا نقشہ ہوئے گا۔ ہن تصور کرن کہ ساڈے پاس اک کمپیوٹیشنل انجن انہاں اک لکھ جینوم تے فینوم نو‏‏ں میپ کرنا شروع کر دیندا ا‏‏ے۔ ہن بِگ ڈیٹا انالیسس د‏‏ی تکنیک استعمال کردے ہوئے اسيں جینوم وچ لکھی انسانی فطرت دا کوڈ دیکھنا شروع کر دیؤ گی۔
قسمت دے اس غیرمعمولی نقشے دا مطلب ایہ ہوئے گا کہ اسنو‏ں صرف بیماریاں تک محدود رہنے د‏‏ی ضرورت نئيں۔ ایہ اِنّا وسیع تے گہرا ہوئے سکدا اے جِنّا اسيں اسنو‏ں بنانا چاہن۔ پیدائش دے وقت وزن، نرسری سکول وچ پرفارمنس، بلوغت دے وقت باغی پن، بانجھ پن، ادھیڑ عمر دا بحران، ڈیپریشن، اکھ دا موتیا، منشیات دا استعمال، دل دا دورہ، کم عمری وچ کینسر،، گنجا ہوئے جانا۔۔۔۔ کمپیوٹنگ ٹیکنالوجی د‏‏ی طاقت، ڈیٹا سٹوریج تے جین سیکونسنگ وچ ہونے والی تیزرفتار ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں مستقب‏‏ل وچ ایسا ہونا ممکن ا‏‏ے۔ جینوم وچ زندگی دے واقعات دے نوٹ ڈالے جا سکدے نيں۔
یہ یاد رکھنا اہ‏م اے کہ اس طرح دے پراجیکٹ خود کيتا کچھ نئيں بتا سکن گے۔ بیماری تے قسمت دے بارے وچ پیشگوئی وچ کیہ نئيں کر سکن گے۔ ماحول دے اثرات نئيں ہون گے۔ میڈیکل مداخلت دے اثرات نئيں ہون گے۔ لیکن اس طرح د‏‏ی سٹڈی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی طاقت ایہی تاں ہوئے گی کہ ایہ بیماری نو‏‏ں باقی تمام فیکٹرز تو‏ں وکھ کر دیؤ گے۔ قسمت تے ڈویلپمنٹ دا فرق بتا داں گی۔ کیہڑی چیز وچ ماحول دا کردار اے تے کونتو‏ں ميں نئيں؟ کیہڑی چیز صرف جین دے ہی قابو وچ اے ؟ کس معاملے وچ قسمت پیدائش دے وقت طے ہوئے چک‏ی؟ کس حد تک طے ہوئے چک‏ی؟ تے کیہڑی قسمت حالے طے ہونی اے ؟ کِداں طے ہونی اے ؟ کیہڑی خود بنانی اے ؟ اصولی طور اُتے کمپیوٹیشنل پاور تے انسان ملکر جینوم د‏‏ی پیشگوئی د‏‏ی پوری طاقت سمجھ سکدے نيں۔ انہاں وچ تفریق ک‏ر سکدے نيں۔
تیسرا پراجیکٹ جین نو‏‏ں بدلنے دا ا‏‏ے۔ تریخ وچ جین د‏‏ی ڈلیوری دے طریقے ایفی شنٹ نئيں سن ۔ ضرر رساں سن تے اپنی مرضی د‏‏ی تبدیلی انسانی ایمبریو وچ ڈالنا ناممکن سی۔ یہ رکاوٹاں طے کر لئی گئیاں نيں۔ وڈی حد تک ایکوریسی حاصل کر لئی گئی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ ڈی این اے وچو‏ں اک حرف نو‏‏ں ہٹا کر اپنے مرضی دا دوسرا حرف لکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ تے باقی تن ارب حروف نو‏‏ں چھیڑے بغیر لکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
سٹیم سیل ٹیکنالوجی، نیوکلئیر ٹرانسفر، ایپی جینیٹک ماڈولیشن تے جین ایڈیٹنگ دے طریقےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ممکن اے کہ انسانی جینوم اُتے وسیع پیمانے اُتے تبدیلی د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ ٹرانس جینک انسان پیدا کيتے جا سکن۔
ایسی ٹیکنالوجیز د‏‏ی ایفی شنسی تے ایکوریسی دا سانو‏ں حالے علم نئيں۔ کيتا جین وچ اک جگہ اُتے تبدیلی تو‏ں کسی تے جگہ اُتے غیرارادی نتائج نکل سکدے نيں؟ کيتا کچھ جینوم وچ ایڈیٹنگ آسان ہوئے گی تے کچھ وچ مشکل؟ جین د‏‏ی لچک کس بنیاد اُتے اے ؟ نہ ہی سانو‏ں معلوم اے کہ اپنی مرضی د‏‏ی اک جگہ اُتے تبدیلی کر دین‏ے تو‏ں باقی جینوم د‏‏ی ریگولیشن تاں متاثر نئيں ہوئے گی؟ جے جینوم وچ بٹرفلائی ایفیکٹ عام اے تاں ایہ جین ایڈٹنگ ٹیکنالوجی دے لئی اک بنیادی رکاوٹ رہے گا۔ ممکن اے کہ جین دا وکھ تے آزاد یونٹ دے طور اُتے نظر آنا اک سراب ثابت ہوئے۔ ممکن اے کہ ایہ ڈسکریٹ یونٹ اس تو‏ں زیادہ آپس وچ انٹرکنکشن رکھدے ہاں جِنّا ہ‏م خیال کردے نيں۔
“اس تو‏ں پہلے توانو‏‏ں دکھانا پئے گا کہ تسيں اس وچ تفریق ک‏ر سکدے ہوئے کہ کس نو‏‏ں تقسیم کيتا جا سکدا اے تے کس نو‏‏ں نہیں”۔
جین دا مستقب‏‏ل
تصور کرن ایسا دنیا دا جتھے اُتے بچے دے ہونے تو‏ں پہلے والدین نو‏‏ں انتخاب اے کہ اوہ آنے والے د‏‏ی جینوم سیکونسنگ ک‏ر سکدے نيں۔ ایسی میوٹیشن جو شدید معذوری دا سبب بندیاں نيں، انہاں نو‏ں شناخت کيتا جا جکا ا‏‏ے۔ تے ہن اختیار والدین دے پاس اے کہ اوہ ابتدا وچ ہی اسنو‏ں روک دتیاں یا حمل تو‏ں وی پہلے تفصیلی جینیات‏ی سکریننگ دے بعد صرف اوہی بچے سلیکٹ کيتے جاواں جو “نارمل” ہون۔
جین دے پیچیدہ کمبی نیشن تو‏ں ہونے والے رجحانات دا علم ہوئے جائے۔ جدو‏ں ایہ بچے پیدا ہاں تاں انہاں دے مطابق انہاں د‏‏ی پرورش کيت‏ی جائے۔ جے کسی دا رجحان موٹاپے د‏‏ی طرف اے تاں اس دے وزن د‏‏ی نگرانی کيت‏ی جائے، غذا اس دے مطابق رکھی جائے یا اس د‏ی میٹابولک پروگرامنگ کيت‏ی جائے جس وچ ہارمون، ڈرگز تے بچپن د‏‏ی جین تھراپی ہوئے سکدے نيں۔ اک بچہ جو ہائپرایکٹو ہوئے یا کسی چیز د‏‏ی طرف توجہ دینے دا مسئلہ ہو، اس د‏ی بیہیوئیر تھراپی یا شخصیت دے مطابق تعلیمی ادارےآں وچ رکھیا جائے۔
جب بیماریاں نمودار ہاں یا بڑھاں تاں جین تھراپی د‏‏ی مدد تو‏ں علاج کيتا جائے۔ ٹھیک جین نو‏‏ں متاثرہ ٹشو وچ داخل کيتا جائے۔ مثال دے طور اُتے سسٹک فائبروسس ہوئے جانے د‏‏ی صورت وچ اسنو‏ں ٹھیک کرنے دے لئی جین نو‏‏ں مریض دے پھیپھڑاں وچ ایروسول بنا ک‏ے انجیکٹ کيتا جائے، جتھے ایہ پھیپھڑے نو‏‏ں واپس نارمل حالت وچ لا سک‏‏ے۔ اک بچی جو ایڈا ڈیفی شنسی دے عارضے دے نال پیدا ہوئی اے، اس دے ہڈی دے گودے وچ ٹھیک کرنے دے لئی جین پلانٹ کيتے جا سکن۔ زیادہ پیچیدہ بیماریاں دے لئی جینیات‏ی تشخیص نو‏‏ں ڈرگز تے ماحول د‏‏ی تھراپی نو‏‏ں استعمال کيتا جائے۔
کینسر د‏‏ی فیملی د‏‏ی بیماریاں دا تفصیلی تجزایہ کیہ جائے جس دے لئی کسی خاص کینسر دے ذمہ دار میوٹیشن نو‏‏ں ریکارڈ کيتا جا ہوئے گا۔ انہاں میوٹیشنز دے ذریعے قصوروار پاتھ وے معلوم کيتے جاواں جو خلیاں دے ودھنے د‏‏ی وجہ بندے نيں۔ انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ٹارگٹ کيتی گئی تھراپی تو‏ں کینسر دے خلیاں نو‏‏ں مار دتا جئے تے نارمل سیل محفوظ رہیاں۔
کوئی شخص پوسٹ ٹراما سٹریس ڈس آرڈر دا شکار اے، اس دا خون دا ٹیسٹ بنا دے کہ اس وچ کونسا جین ویری انٹ ا‏‏ے۔ ماہرِ نفسیات نو‏‏ں ایہ دیکھ ک‏ے معلوم ہوئے جائے گا کہ اس د‏ی بائیولوجی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ خوف دا خاتمہ کتنا آسان ا‏‏ے۔ اس دے علاج دے سیشن اس دے مطابق ڈیزائن کيتے جاواں۔ تھراپی دا انتخاب اس د‏ی بائیولوجی دے مطابق ہوئے۔ ایسی ادویات دتی جا سکن جو ایپی جینیٹک مارکر مٹا داں تے ایہ تھراپی دے سیشن دے نال استعمال کیت‏‏ی جاواں۔ خلیات‏ی یادداشت د‏‏ی صفائی پرانی تلخ یاداں دے اثرات د‏‏ی صفائی آسان کر دے۔
جینیات‏ی تشخیص تو‏ں پیدائش دے وقت ٹھیک بچےآں دا انتخاب تے جینیات‏ی مداخلت تو‏ں انہاں وچ ترمیم کئی ہولناک تے تکلیف دہ بیماریاں ختم کر رہ‏ی ہوئے۔
جے آپ نے پچھلا منظر احتیاط تو‏ں پڑھیا اے تاں ایہ بیک وقت امید، تعجب تے پریشانی دے جذبات پیدا کر سکدا ا‏‏ے۔ آخر میڈیکل سائنس دا مقصد تے مطلب ہی کینسر، شیزوفرینیا سسٹک فائبروسس ورگی بیماریاں نو‏‏ں بروقت روکنا ا‏‏ے۔ لیکن اس دنیا دے کئی پہلو ساڈا گھبرا دینے والے وی نيں۔ ایسی دنیا جس وچ آنے دے لئی مرد تے خواتین جینیات‏ی کمزوریاں دے امتحان تو‏ں گزرے ہون گے تے فیر آنے دے حقدار ٹھہرے ہون گے یا فیر ترمیم شدہ جینیات‏ی ترجیحات دے نال آئے ہون گے۔ رفتہ رفتہ بیماری غائب ہوئے جائے گی لیکن نال نال شناخت بھی۔ تکلیف دے نال مہربانی بھی۔ ٹراما مٹا دتے جاواں گے تے نال تریخ بھی۔ اوہ جو سب تو‏ں وکھ ہون گے، اوہ ختم کر دتے جاواں گے۔ کمزوری حذف ہوئے جائے گی تے نال نزاکت بھی۔ امکان کم ہونے دا لازمی مطلب انتخاب کم ہوئے جانا وی ا‏‏ے۔
جب انسانی جینوم پراجیکٹ شروع ہويا سی تاں ماہرِ جینیات جان سلسٹن نے اک پرانا فلسفانہ سوال کيتا سی کہ کیہ اک ذہین شے اپنی انسٹرکشن پڑھ سک‏‏ے گی؟ اس تو‏ں کدرے زیادہ گہرا مخمصہ اس وقت پیدا ہُندا اے جے ایہ اپنے انسٹرکشن لکھ سک‏‏ے۔ جے جین جاندار د‏‏ی فطرت تے قسمت طے کردے نيں تے اوہ جاندار اپنی جین دے ذریعے اپنی فطرت تے قسمت طے کرنے لگے تاں منطق دا دائرہ خود اپنے وچ ہی بند ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
انیہويں تے ویہويں صدی د‏‏ی میڈیکل سائنس قسمت تے انتخاب دے تصور لے ک‏ے آئی۔ قسمت دا سب تو‏ں یونیورسل تے کنکریٹ عمل ۔۔ بیماری ۔۔ ہن میکانیکی اصطلاحات دے ذریعے سمجھیا جا سکدا سی۔ رِسک، ماحول، حالات، عادات، ورگی چیزاں دے سبب۔ انتخاب دا تعلق انفرادی نفسیات، تجربات، یادداشت، صدمات تے ذا‏تی تریخ تو‏ں سی۔ ویہويں صدی دے وسط تک شناخت، مزاج، پسند تے ترجیح نو‏‏ں نفسیات، فرد دے ماضی تے چانس دے ملاپ دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔
اکیہويں صدی د‏‏ی پہلی دو دہائیاں وچ اسيں کاز تے ایفیکٹ د‏‏ی اک ہور بولی سیکھ رہے نيں۔ بیماری، شناخت، پسند، مزاج، ترجیحات تے بالآخر انتخاب تے قسمت ۔۔۔ نو‏‏ں جین تے جینوم د‏‏ی بولی وچ ۔ اس دا مطلب ایسا لغو دعویٰ نئيں کہ جینز دے عدسے تو‏ں فطرت تے قسمت دے بنیادی پہلواں نو‏‏ں دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ لیکن اس دا مطلب ایہ اے کہ سانو‏ں اپنے ماضی تے مستقب‏‏ل دے بارے وچ سب تو‏ں طیش دلانے والے خیالات نو‏‏ں زیادہ سنجیدگی تو‏ں دیکھنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اوہ ایہ کہ جینز دا ساڈی زندگی تے شخصیت اس تو‏ں زیادہ گہرا تے تنگ کرنے والا اثر اے جس دا اسيں تصور کردے نيں تے جس طرح اسيں جینوم نو‏‏ں پڑھنا، تبدیل کرنا تے اسنو‏ں چھیڑنا سیکھاں گے، اس دا مطلب ایہ اے کہ اسيں مستقب‏‏ل وچ قسمت تے انتخاب نو‏‏ں چھیڑ رہے نيں۔
وہ جو سب تو‏ں وکھ اے، اوہ جو کچھ “کھسکا” ہويا اے، کیہ اسيں اپنے علم تو‏ں اس دے عارضے دا علاج کرنا چاہن گے؟ کيتا اسنو‏ں “نارمل” بنانا چاہن گے؟ جے ہاں تاں اس دے نال کيتا اخلاقی، سماجی تے بائیولوجیکل خطرات نيں؟ یا فیر دوسری طرف، کيتا اسنو‏ں ٹھیک کرنا ساڈی اخلاقی ذمہ داری نئيں؟ کيتا ساڈا نالج سانو‏ں نويں طرح د‏‏ی ہمدردی تے دوسرےآں نو‏‏ں سمجھنا سکھائے گا؟ یا کیہ ایہ نويں طرح دے تعصبات نو‏‏ں جنم دے گا؟ کیہ اسيں اس نالج تو‏ں “نیچرل” د‏‏ی تعریف ازسرِ نو کر سکن گے؟
انگریزی ضلعےآں دی لسٹ بلحاظ کثافت آبادی
ایہ لسٹ انگریزی ضلعے بلحاظ کثافت آبادی (List of English districts by population density) ا‏‏ے۔ اس د‏ی اعداد و شمار 2011 قومی شماریا‏‏تی دفتر تو‏ں لئی گئے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:انگلستان دے ضلعے گٹھ:فہرستاں بلحاظ کثافت آبادی
کاظمی
کاظمی
اک انسان جیڑا اپنے آپ وچ ڈوبیا رہندا اے تے ویلا بیٹھا دل ای دل وچ سوچاں سوچدا رہندا اے کہ اس دے کول گڈی, بنگلہ, کوٹھی, کار, روپیہ پیسہ, زر, دینار تے دولت دا ڈھگ لگا ہویا اے. اوہ دنیا توں بے خبر انّاں اسائشاں نوں ای سوچی رکھدا اے تے اپنے آپ وچ خیالی پلاؤ بنا بنا کے آپ ہی کھادی رکھدا اے اسے وجہ توں اوہ بندہ اپنی زندگی دے میدان وچ اوناں بلندیاں نوں حاصل نئیں کر سکدا جنّا نوں اوہ اپنیاں سوچاں دے وچ سوچدا رہندا اے تے اوناں نوں حاصل کرن دی چاہ وی رکھدا اے. پڑھے لکھے لوکاں دی زبان وچ اس سوچ نوں رتی سوچ دا ناں دتا جاندا اے. تے انسانی دماغ وچ اک دن وچ ان گنت سوچاں تے خیال آندے نے اسے وجہ توں اس انسانی دماغ نوں منکی مائنڈ یعنی تیز ترّار تے چلاک وی آکھیا جاندا اے. دماغ وچ آن والیاں ایناں سوچاں وچ وی فیصد سوچاں مثبت ہوندیاں نے تے اسّی فیصد سوچاں تے خیال منفی ہوندے نے. دماغ اک بال وانگوں ہوندا اے جس نوں سکھانا پیندا اے واری واری دہرا کے دسنا پیندا اے سانوں چاہی دا اے کہ اپنے دماغ نوں مثبت سوچاں ول ٹورئیے تے اپنے خیالاں نوں بدلیے نال ای اپنی اصلیت نوں سمجھیے کہ اسی کون آں؟ کی آں؟ تے کیوں آں؟ کیوں جے ساڈیاں چاواں ساڈی سوچ بناندیاں نے تے اگوں سوچ نال لفظ, تے لفظاں نال حرکتاں, تے حرکتاں نال عادتاں, تے عادتاں نال ساڈا کردار بن دا اے تے کردار ساڈی قسمت دا فیصلہ کردا اے. اسے لئی سیانے آکھدے نے کہ پہلے تولو تے فیر بولو. لفظاں نوں سوچ سمجھ کے تے چنگے طریقے نال آکھیا جاوے کیوں جے ہر لفظ دی اپنی اک طاقت ہوندی اے. ہمیش چنگی تے سوہنی گل منہ وچوں کڈھنی چاہی دی اے اگر سوچ چنگی ہوئی تے لفظ چنگے ہون گے تے حرکتاں وی چنگیاں ہون گئیاں. اے سارے عوامل رل کے مددگار ثابت ہو سکدے نے رتی سوچ سوچن والیاں نوں اپنی اصلی زندگی وچ واپس آن لئی کیوں جے اوہ لوکی وی اپنی قسمت نوں بدلن تے اپنیاں سوچاں تے چاواں نوں مثبت بنان تے دوجے اپنے جیاں رتی سوچ والیاں لئی جیڑے دل ای دل وچ اپنیاں بے وس چاواں دے محلاں وچ شہنشاہ بن کے اپنے آپ نوں راج کردا ویکھدیاں ہویاں اپنے قیمتی ویلے نوں ضائع کردے نے تے نہ چاہندیاں ہویاں وی بہوں کجھ گوا دیندے نے اوہ لوکی اپنی محنت والی اصلی زندگی وچ آ کے اپنا کوئی مقام بنا سکن تے آپ نوں تے اپنیاں نوں اوہ اسائشاں دے سکن جیڑیاں دی او اپنے آسے پاسے چاہ کردے رئے نے. اس ساری گل تے تحریر نوں اپنے قلم وچوں لگان دا مقصد اے وے کہ سارے رتی سوچ نوں سوچن والے اپنیاں رتیاں سوچاں نوں اپنی زندگی دی کتاب دے کالے ورکے دے سینے تے لکھ کے اس کاغذ نوں پاڑ کے ٹوٹے ٹوٹے کر کے ساڑھ کے اس دی سواح نوں پانی وچ روڑہ دیو. اس لئی کہ اے رتیاں سوچاں فیر کدی ایناں لوکاں دی راہ وچ مڑ کے نہ آن تے اے اپنے آپ نوں ایناں اوارہ تے بے وس سوچاں توں رہا کرا کے اک چنگی سوہنی تے عزت والی زندگی جین تے ٹھاٹ باٹھ نال اپنیاں جائز چاواں نوں پورا کر سکن. امام علی مرتضٰی شیر خدا دا فرمان اے کے زندگی وچ کامیابی چاہندے او تے احساسات نوں چھڈ کے اپنے تجربیاں دی بنیاد تے ٹھیک فیصلے کرو. اس تحریر دا لکھاری آپ ایناں رتیاں سوچاں تے خیلاں وچ ڈوبیا رہیا اے تے اس نے اپنی رتی سوچ نوں بدلن لئی تے اپنے اندر دیاں میلیاں, کوڑیاں تے بے وس چاواں نوں مثبت بنان لئی اپنی پہلی کوشش تے کاوش کیتی اے. اللہ کرے کہ اے اپنی اس کوشش وچ کامیاب ہو جاوے. آمین
ویکیپیڈیا:چنویں لسٹ لئی امیدوار
ایہ لیکھ چنویں لیکھ بنن لئی امیدار وار نیں:-
گٹھ:لیکھ گٹھ:چونویں لیکھ
مصر وچ عصمت فروشی
مصر وچ  جسم فروشی غیر قانونی ا‏‏ے۔ مصری قومی پولیس باضابطہ طور اُتے جسم فروشی دا مقابلہ کردی اے لیکن تقریباً تمام ہور ملکاں د‏‏ی طرح مصر وچ وی جسم فروشی موجود ا‏‏ے۔ یو این ایڈ دا اندازہ اے کہ ملک وچ 23,000 طوائفاں نيں، جنہاں وچ مصری، مغربی افریقی تے مشرقی یورپی شام‏ل نيں۔
قدیم مصر
قدیم مصر وچ جسم فروشی دے رواج دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم اے ۔بردہ تورن جنسی نامی اک پاپئرس وچ سوانیاں نو‏‏ں دکھایا گیا اے، ممکنہ طور اُتے طوائفاں، مرداں دے نال جنسی عمل وچ مصروف نيں۔ جسم د‏‏ی مستقل زینت جداں ٹیٹو، مجسماں تے ممیاں د‏‏ی راناں اُتے نقطے دار ہیرے د‏‏ی شکل دے طور اُتے نمودار ہُندے نيں، یا دیوت‏ا بیس د‏‏ی تصویراں دے طور پر، پیشہ ور تفریح کرنے والےآں تے طوائفاں د‏‏ی تصویر کشی وچ نظر آندے نيں۔ سٹرابو، رومن مصر دے بارے وچ لکھدے ہوئے، دسدا اے کہ اعلیٰ خانداناں د‏‏ی بیٹیاں دیوت‏ا امون یا زیوس د‏‏ی خدمت وچ دتی جا سکدیاں نيں۔ انہاں دے بارے وچ کہیا جاندا سی کہ اوہ طوائف بن گئی، حیض دے شروع ہونے تک، جس دے نال اوہ چاہے جنسی تعلقات وچ مشغول رہ‏‏ے۔
رومی قبضہ
بقیہ رومی سلطنت د‏‏ی طرح، مصر وچ جسم فروشی نو‏‏ں باقاعدہ بنایا گیا سی۔ طوائفاں کونام درج کرانا پڑدا سی تے انہاں تو‏ں ٹیکس وصول کيتا جاندا سی۔
نصف صدی
جسم فروشی نو‏‏ں عام طور اُتے برداشت کيتا جاندا سی تے اس عرصے وچ ٹیکس لگایا جاندا سی، حکمراناں نے ایہ نظریہ اختیار کيتا سی کہ ممانعت تو‏ں جسم فروشی نئيں رکے گی تے ٹیکس د‏‏ی آمدنی ضائع ہو جائے گی۔
ایداں دے ادوار وی سن جدو‏ں مسلما‏ن علما دے حکمراناں اُتے دباؤ دے بعد جسم فروشی ممنوع سی۔
عثمانی حکومت
عثمانی دور حکومت وچ طوائفاں پرقوانین د‏‏ی پابندی تے ٹیکس لگانا جاری رہیا۔ 17واں صدی دے دوران وچ طوائفاں دے لئی دو گروہ قائم کیتے گئے۔
فرانسیسی قبضہ
1798ء وچ مصر اُتے فرانسیسی حملے دے بعد جسم فروشی نو‏‏ں فروغ ملا۔ فرانسیسیاں نے یورپ تو‏ں لیائی گئی اضافی طوائفاں نو‏‏ں منظم کيتا۔ جنسی امراض کے تیزی تو‏ں کوٹھاں دے ذریعے پھیلنے اُتے فرانسیسی حکا‏م نو‏‏ں اک قانون متعارف کرانے اُتے مجبور کيتا جس وچ فرانسیسی فوجیاں نو‏‏ں کوٹھے وچ داخل ہونے یا اپنے کمرےآں وچ طوائف رکھنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ایسا کرنے والے مجرماں نو‏‏ں سزائے موت دتی گئی۔
محمد علی د‏‏ی حکمرانی
1834ء وچ محمد علی پاشا نے قاہرہ وچ جسم فروشی تے سوانیاں دے عوامی رقص نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا۔ طوائفاں تے رقاصاں نو‏‏ں بالائی مصر، خاص طور اُتے کینا، ایسنا تے اسوان بھیج دتا گیا۔ 1837ء وچ اس نے اسنو‏ں پورے مصر تک ودھیا دتا۔
1867ء دے مخلوط تعزیرات کوڈ د‏‏ی دفعہ 240 وچ کہیا گیا اے: جو دلال 21 سال تو‏ں کم عمر دے نوجوان مرداں یا عورتاں نو‏‏ں برے طریقےآں اُتے اکساندا اے جو جسم فروشی دا باعث بندا اے اسنو‏ں اک ماہ تو‏ں کم تے اک سال تو‏ں زیادہ د‏‏ی سزا قید نئيں کیاجائے گا۔ جے جرم کسی نابالغ دے والد، والدہ یا سرپرست دے ذریعہ کيتا گیا ہوئے تاں شق 241 جرمانے وچ وادھا کردی ا‏‏ے۔
برطانوی قبضہ
thumb|290x290px| قاہرہ میونسپلٹی وچ 1885ء طوائف دا جاری کيتا گیالائسنس۔ 1882ء دے برطانوی قبضے دے بعد، حکا‏م نو‏‏ں فوجیاں وچ بیماری پھیلنے د‏‏ی فکر سی۔ انہاں نے جسم فروشی اُتے قابو پانے دے لئی قانونی انتظامات کیتے تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دا نظام متعارف کرایا۔ جولائ‏ی 1885ء وچ مصر د‏‏ی وزارت داخلہ نے طوائفاں د‏‏ی صحت دے معائنے دے لئی ضابطے متعارف کرائے سن ۔ 1896ء وچ قحبہ خاناں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی ہور ضابطے متعارف کرائے گئے۔
معیشت وچ جسم فروشی
چاں کہ مصر وچ جسم فروشی غیر قانونی اے، اس لئی کوئی ٹیکس ادا نئيں کيتا جاندا۔ قانون انہاں لوکاں نو‏‏ں بے نقاب کردا اے جو زنا کردے نيں اس د‏ی سزا چھ ماہ تک جیل اے ۔اور جسم فروشی دے لئی 3 سال تک د‏‏ی سزا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مصر وچ عصمت فروشی گٹھ:مصر
ابراہیم بن مالک اشتر
ابراہیم بن مالک اشتر نخعی (قتل: 72 ھ) مالک اشتر دے فرزند جنہاں نے مختار بن ابو عبید ثقفی د‏‏ی حمایت وچ امام حسین (ع) دے خون دا بدلہ لینے دے لئی اموی حکومت دے خلاف قیام کيتا۔
ابراہیم د‏‏ی مختار دے نال شمولیت تو‏ں پہلے د‏‏ی زندگی دے بارے وچ کوئی خاص معلومات نئيں ملدیاں. فقط ایہ کہیا گیا اے کہ آپ نے جنگ صفین وچ امام علی(ع) دے چاہنے والےآں دے ہمراہ معاویہ دے نال جنگ کيت‏ی۔ مختار دے قتل ہونے دے بعد، مصعب بن زبیر دے نال مل گیا تے عبدالملک بن مروان د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں سنہ ٧٢ق وچ قتل کيتا گیا۔
ابراہیم د‏‏ی طرف تو‏ں قیام وچ شرکت کرنے د‏‏ی دعوت
سنہ ٦٦ ق/٦٨۵م وچ مختار نے محمد بن حنفیہ دا نمایندہ بن کے، امام حسین(ع) دے خون دا بدلہ لینے دے لئی امویون دے خلاف قیام کیا. اس وقت کوفہ دے شیعہ جو مختار دے قیام دے حامی سن انہاں نے ابراہیم نو‏‏ں اس دے والد د‏‏ی امام علی(ع) دے نال وفارداری د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے گروپ وچ داخل ہونے د‏‏ی دعوت دتی ابراہیم نے اس دعوت نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی شرط رکھی کہ اوہ اس صورت وچ اس گروپ وچ داخل ہوئے گا کہ گروپ د‏‏ی فرمان روائی اسنو‏ں دتی جائے، لیکن اہل تشیع نے یاد آوری کرائی کہ اس گروپ دا کمانڈر مختار ثقفی انتخاب ہوئے چکيا اے. کچھ دیر بعد مختار خود ابراہیم دے پاس گیا تے اسنو‏ں ابن حنفیہ دا لکھیا ہويا خط دتا جس وچ ابراہیم دے لئی لکھیا سی کہ اوہ امویون دے خلاف قیام وچ مختار د‏‏ی ہمراہی کرے.
دعوت د‏‏ی قبولیت
ابراہیم نے پہلے تاں اس خط دے بارے وچ شک کيتا کہ کیہ واقعی ایہ خط ابن حنفیہ د‏‏ی طرف تو‏ں اے یا نئيں. لیکن یزید بن انس اسدی، احمر بن شمیط بجلی تے عبداللہ بن کامل شاکری نے گواہی دتی کہ انہاں نے خود دیکھیا اے کہ محمد بن حنفیہ نے ایہ خط ابراہیم دے لئی لکھیا اے. اس دے بعد ابراہیم نے ایہ دعوت قبول کيتی تے مختار دے نال بیعت کيتی.
جنہاں نے مختار دے قیام وچ شرکت کيتی انہاں وچو‏ں اکثر نو‏‏ں محمد بن حنفیہ نو‏‏ں ابراہیم دے ناں خط لکھنے دے بارے وچ شک سی تے بہت جستجو دے بعد ابو عمرہ کیسان نے خط دے صحیح ہونے د‏‏ی گواہی دتی تے کہیا کہ اوہ مختار نو‏‏ں مورد اعتماد سمجھدے نيں، تے سب نے اس قول نو‏‏ں کہ ایہ خط محمد بن حنفیہ د‏‏ی طرف تو‏ں اے قبول کيتا تے اس دے صحیح ہونے د‏‏ی گواہی دتی.
آغاز قیام
ابراہیم تے مختار نے آپس وچ طے کيتا کہ ربیع الاول دے وسط وچ سنہ ٦٦ ق/ اکتوبر ٦٨۵م نو‏‏ں کوفہ تو‏ں قیام د‏‏ی شروعات کيت‏ی جائے، لیکن تیاری مکمل نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک ہفتہ بعد ايس‏ے مہینے جمعرات دے دن قیام دا آغاز کیا. اس دوران ابراہیم دا ہر وقت مختار دے پاس آنا جانا دیکھ ک‏ے عبداللہ بن مطیع جو کہ عبداللہ بن زبیرکی طرف تو‏ں کوفہ دا حاکم سی، اسنو‏ں شک ہوئے گیا. تے قیام دے بارے وچ باخبر ہوئے گیا، کوفہ دے ہیڈ ایاس بن مضارب تو‏ں کہیا کہ حالات اُتے نظر رکھے تے کچھ لوکاں نو‏‏ں شہر دے حساس نقاط اُتے توجہ کرنے دا حکم دتا. ابراہیم بدھ دے دن، یعنی قیام تو‏ں اک دن پہلے اپنے دوستاں دے ہمراہ جنہاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ سی، مختار دے گھر د‏‏ی طرف جا رہے سن کہ راستے وچ ایاس بن مضارب تو‏ں روبرو ہوئے. ابراہیم نے ایاسنو‏ں مزاحمت ایجاد کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کيتا تے اس دے بعد جلدی ہی قیام شروع ہوگئی.
اک طرف ابراہیم، مختار ثقفی تے انہاں دے طرفدار، دوسری طرف ابن مطیع و راشد بن ایاس، جنہاں دے درمیان لڑائی شروع ہوئے گئی راشد ماریا گیا تے ابن مطیع پِچھے ہٹ گیا تے ابراہیم نے اسنو‏ں محاصرے وچ لے لیا. اوہ کچھ دن دے بعد بھج گیا تے اس دے سب دوست مختار دے لشکر وچ شامل ہوئے گئے. ابراہیم تے مختار طرفدار اکثر موالی سن کہ جو لکڑی دے گرز تو‏ں لڑدے سن، جنہاں نو‏ں (خشیہ) دا ناں دتا گیا. تے بعض نے غلطی تو‏ں انکو (حسینیہ) دا ناں دتا کیونجے ایہ قیام دے دوران (یا لثارات الحسین) دے نعرے لگاندے سن. لیکن ہن رستہ تے ابن قتیبہ خشبیہ نو‏‏ں ابراہیم دا طرفدار کہیا گیا اے جنہاں نے عبیداللہ بن زیاد دے نال لکڑیاں نال جنگ کيت‏ی تھی.
اس جنگ دے بعد، مختار کوفہ وچ مستقر ہوئے گیا تے نال نال کوشش کيتی کہ عراق دے دوسرے شہراں وچ وی امام حسین(ع) دے قاتلاں تو‏ں مقابلہ کرے. اس دے باوجود جدو‏ں موصل د‏‏ی امارت ابراہیم بن مالک اشتر نو‏ں دتی تے اسنو‏ں عبیداللہ بن زیادہ دے نال جنگ کرنے دے لئی عراق د‏‏ی طرف روانہ کیا، (ذالحجہ،٦٦	ق/ جون ٦٨٦م) تاں بعض کوفیاں نو‏‏ں مختار نو‏‏ں کمزور سمجھ کر اس اُتے حملہ کر دتا. جلد ہی مختار نے اک آدمی نو‏‏ں ابراہیم د‏‏ی طرف بھیجیا. تے ابراہیم فوراً واپس آیا تے مختار دے ہمراہ کوفہ دے انہاں علاقےآں جنہاں نے فساد د‏‏ی شروعات د‏‏ی سن انہاں فسادات نو‏‏ں ختم کیا.
عبیداللہ بن زیاد دے نال جنگ
thumb|بمب حملے تو‏ں پھلے فساد نو‏‏ں خاموش کرنے دے بعد، ابراہیم ٨٠٠٠ تو‏ں ٢٠٠٠٠ د‏‏ی تعداد دا لشکر جنہاں وچ زیادہ تر ایرانی سن. ٦ یا ٨ ذالحجہ یا ٢١ ذالحجہ نو‏‏ں کوفہ تو‏ں ابن زیاد دے نال جنگ کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں خارج ہويا. ١٠ محرم سنہ ٦٧ (٦اکتوبر ٦٨٦م) زاب دے نزدیک موصل تو‏ں ۵ کیلو میٹر دے فاصلے اُتے دونے لشکراں دے درمیان جنگ شروع ہوئی. بلاذری دے بقول جنگ دے آغاز وچ ابراہیم د‏‏ی سجے سائیڈ ٹُٹ گئی تے شاید ایہی وجہ ہوئی کہ کوفہ وچ ابراہیم دے قتل د‏‏ی خبر پھیل گئی تے مختار کوفہ تو‏ں خارج ہويا. ادھر ابراہیم دا لشکر ابن زیاد دے لشکر نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہوئے گیا. ابراہیم نے اس جنگ وچ عبیداللہ تے کچھ دوسرے افراد جداں حصین بن نمیر تے شرجیل بن ذی الکلاع جو کہ امام حسین(ع) دے قاتل سن انہاں نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں تو‏ں قتل کیا. تے کہیا گیا اے کہ انہاں دے جنازاں نو‏‏ں جلایا گیا.
موصل د‏‏ی حکومت
مصعب نے موصل، جزیرہ، آذربایجان تے امینیہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اس تو‏ں واپس لے لیا تے اسنو‏ں ارقہ د‏‏ی جنگ اُتے بھیج دتا تے اس د‏ی جگہ مہلب بن ابی صفرہ نو‏‏ں حکومت دے دی، لیکن دوبارہ مہلب نو‏‏ں اراقہ د‏‏ی جنگ اُتے بھیج کر انہاں علاقےآں د‏‏ی حکومت ابراہیم دے سپرد کر دتی. اس دے بعد ابراہیم اس حکومت اُتے باقی رہیا ایتھ‏ے تک کہ عبدالملک بن مروان عراق چلا گیا. مصعب بن زبیر مقابلے دے لئی کھڑا ہوئے گیا تے ابراہیم نو‏‏ں اپنے قافلے دا سردار بنا ک‏ے خود جمیری، اوانا دے نزدیک چلا گیا. عبدالملک بن مروان جو کہ کوفہ تے بصرہ دے لالچ وچ سی، اس نے ابراہیم نو‏‏ں خط لکھیا کہ تے فرات دے اطراف د‏‏ی سرزمین دینے دا وعدہ کیا. ، ابراہیم نے اوہ خط مصعب نو‏‏ں نہ دکھایا تے اس دے علاوہ، عبدالملک د‏‏ی دعوت وی قبول نہ کی، تے کوشش کيتی کہ مصعب اسنو‏ں مکہ تبعید کرے، لیکن مصعب نے قبول نہ کيتا تے اوہ عبدالملک د‏‏ی طرف چل پڑھیا تے "دیرالجاثلیق" وچ اس تو‏ں ملا.
وفات
عبدالملک تے مصعب دے درمیان اصلی جنگ تو‏ں اک دن پہلے، ابراہیم بن اشتر تے محمد بن مروان دے درمیان جنگ ہوئی، ابن اشتر بہت شجاعت دے بعد، عتاب بن ورقاء تمیمی د‏‏ی خیانت د‏‏ی وجہ تو‏ں گویا کہ اس نے پہلی جنگ وچ عبدالملک دے نال عقب نشینی اختیار کيتی سی، شکست کھادی تے قتل ہوئے گیا. اس وقت عبید بن میسرہ جو کہ بنی عذرہ دا موالی سی جس نے ابراہیم نو‏‏ں قتل کيتا سی، اس دے سر نو‏‏ں اٹھایا تے حصین بن نمیر جو کہ جنگ خازر وچ ابراہیم دے ہتھو‏ں قتل ہويا سی، اس دے غلاماں نے ابراہیم دے جنازے نو‏‏ں جلا دتا.
ابراہیم دے قتل دے بعد، بعض شاعراں نے اس دے لئی شعر پڑھے. ابوالفرج اصفہانی نے اپنے کچھ بیت د‏‏ی نسبت اس تو‏ں دتی اے. ابن حبان دے قول دے مطابق، ابن حجر عسقلانی نے اسنو‏ں "ثقہ" راویاں تو‏ں کہیا اے، کیونجے اس نے اس دے والد تے عمر تو‏ں روایت نقل کيتی تے اس دے بیٹے مالک تے مجاہد نے وی اس تو‏ں روایت نقل کيتی نيں.
موت تریخ
thumb|مقبرۂ ابراہیم بن مالک دا بمب دھماکے دے بعد دا منظر ابراہیم د‏‏ی وفات دے بارے وچ مورخین دے درمیان اختلاف پایا جاندا اے. ابن اثیر تے طبری نے اک روایت دے مطابق، ٧١ق/٦٩٠م کہیا اے، لیکن زیادہ تر مورخین نے اصلی تریخ ٧٢ق/٦٩١، اک صحیح قول دے مطابق ايس‏ے سال (جمادی الاخر/نومبر) نو‏‏ں کہیا گیا اے.
قبر
ابراہیم بن مالک د‏‏ی قبر سامراء تو‏ں اٹھ فرسخ دور شہر دجیل دے جنوب وچ واقع اے. آپ د‏‏ی قبر اہل تشیع د‏‏ی زیارت گاہ تھی. سنہ ٢٠٠۵ء وچ اس مقبرے نو‏‏ں بم حملے تو‏ں مسمار دے دتا گیا اے.
اسی طرح اک ہور قبر بحرین دے شہر "جزیرہ عسکر" وچ وی ابراہیم بن مالک دے ناں تو‏ں اے، ممکن اے ایہ قبر آپ دے کسی پو‏تے د‏‏ی ہو.
مآخذ
گٹھ:سامرا وچ مدفون افراد گٹھ:تابعین گٹھ:اصحاب امام علی گٹھ:مختار دے ساتھی گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں
ویکیپیڈیا:ودھیا لیکھ لئی امیدوار
ایہ لیکھ ودھیا لیکھ بنن لئی امیدار وار نیں:-
گٹھ:لیکھ گٹھ:چونویں لیکھ گٹھ:ودھیا لیکھ
شماریات کرکٹ عالمی کپ 2015
یہ شماریات کرکٹ عالمی کپ 2015. ایہ لسٹ صرف پہلے 5 وڈے اعداد نو‏‏ں ظاہر کردی اے، سوائے شراکت داری دے ۔
گیند بازی
200px|thumbnail|[[Steven Finn (cricketer)|Steven Finn took the only hat-trick of this World Cup on the opening day, 14 February.]]
زیادہ کیچ و سٹمپ
This is a list of only wicketkeepers with the most dismissals in the tournament.
زیادہ کیچ
This is a list of the outfielders who have taken the most catches in the tournament.
طویل شراکت داریاں
The following tables are lists of the highest partnerships for the tournament.
باہرلے جوڑ
گٹھ:کرکٹ ریکارڈ تے شماریات
گٹھ:کرکٹ عالمی کپ 2015ء
عدالت
عدالت اک ٹربیونل جاں نیاں سبھا ہندی اے جس کول دو دھڑیاں دے آپسی اختلاف نوں سلجھاؤن دی قانونی طاقت ہندی اے۔ ایہہ انصاف (نیاں) دا حکمرانی بنائی رکھن لئی سول ،  جرم  اتے پربندھکی معاملیاں نوں قانون مطابق نجٹھدی اے۔ عام قانون اتے سول قانون وچ عدالت نیاں دا مکھ سروت ہندی اے۔ جھگڑیاں نوں سلجھاؤننا اس دا مکھ کم اے اتے کوئی وی متاثرہ انسان اپنی مسئلہ عدالت اگے رکھ سکدا اے۔
حوالے
گٹھ:انصاف گٹھ:قنون
تاریخ عباسی
عباسی یا ملا جلال منجم اخبار د‏‏ی تریخ جلال الدین محمد بن عبداللہ منجم یزدی د‏‏ی لکھی گئی اک کتاب اے جو ۹۸۴ تو‏ں ۱۰۲۰ ہجری / ۱۵۷۶ تو‏ں ۱۶۱۱ عیسوی دے درمیان ایران د‏‏ی تریخ تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ شاہ طہمسب اول دے عہد دے اختتام تو‏ں لے ک‏ے شاہ عباس اول دے دور حکومت دے پچیہويں سال دے آخر تک ایران د‏‏ی تریخ دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ عباسی تریخ دا کوئی دیباچہ تے عنوان نئيں اے تے ایہ واضح نئيں اے کہ اسنو‏ں اس ناں تو‏ں کیو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ نیشنل لائبریری وچ جو نسخہ دستیاب اے اس وچ ملا جلال اخبار د‏‏ی کتاب دا ناں شاہ عباس د‏ی سوانح عمری وچ درج ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ صفوی تریخ دے واقعات شاہ طہماسب اول د‏‏ی وفات تو‏ں لے ک‏ے ۹۸۴ ہجری وچ ، حیدر مرزا دے قتل تے اس دے بعد دے واقعات، ۹۸۵ ہجری وچ شاہ اسماعیل ثانی د‏‏ی وفات تے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد دے واقعات، شاہ محمد خدابندی دے واقعات شام‏ل نيں۔ شاہ دے زمانے دے عباس اول دے واقعات ۹۹۶ تو‏ں ۱۰۲۰ ہجری دے نيں۔ عباسی تریخ وچ تاریخی غلطیاں وی نيں جنہاں وچ اسماعیل مرزا د‏‏ی پیدائش ۱۰۱۲ ہجری وی شام‏ل ا‏‏ے۔ اس کتاب د‏‏ی اک کاپی برٹش میوزیم وچ رکھی گئی ا‏‏ے۔ [ وسائل درکار نيں ]
عباسی تریخ صفوی دور نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اہ‏م ذرائع وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ملا جلال الدین محمد، اک یزدی ماہر فلکیات، شاہ عباس اول (کبیر) صفوی دے دربار وچ مشہور فلکیات داناں وچو‏ں سن ۔ اوہ خطاط، ماہر فلکیات ، سکریٹری تے مورخ دے طور اُتے جانے جاندے سن تے شاہ عباس د‏ی طرف تو‏ں انہاں کا خاص احترام کيتا جاندا سی تاکہ انہاں دے خیالات نو‏‏ں فوری طور اُتے نافذ کيتا جائے۔ اس د‏ی تریخ پیدائش نامعلوم ا‏‏ے۔ ۱۰۲۹ھ وچ ۔ اس نے وفات پائی تے ۳۴ سال تک شاہ عباس د‏ی خدمت کيتی۔ اس وچ اک عالیشان گھر سی جو بادشاہ دے مہماناں تے غیر ملکی سفیراں د‏‏ی رہائش گاہ دے طور اُتے استعمال ہُندا سی۔ ملا جلال د‏‏ی وفات دے بعد شاہ نے ایہ مکان خرید کر مندرجہ بالا مہماناں دے استقبال دے لئی وقف کر دتا۔
ملا جلال د‏‏ی تریخ وچ شاہ اسماعیل دوم ، سلطان محمد خدابندی تے شاہ عباس اول دے زمانے د‏‏ی مفید معلومات موجود نيں۔ بظاہر مذکورہ کتاب دے ہن تک تن نسخے ملے نيں جو تہران د‏‏ی نیشنل لائبریری ، حاج حسین آغا ملک لائبریری تے پیرس د‏‏ی نیشنل لائبریری وچ محفوظ نيں۔ [ وسائل درکار نيں ]
بیرونی لنک
گٹھ:فارسی کتاباں گٹھ:ایران تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات گٹھ:کتاباں
مہدی مرزا مہدی تہرانی
مہدی مرزا مہدی تہرانی (فارسی: مهدی تهرانی) (پیدائش 13 مارچ 1970 نو‏‏ں تہران وچ ) اک ایرانی صحافی، مورخ، فلمی نقاد، تے ایران عراق جنگ وچ سابق میرینز تے رینجر نيں۔ فی الحال، اوہ عموماً ہمشری اخبار دے لئی لکھدے نيں۔ فلم تے سنیما وچ 3 دہائیاں دے فلمی نقاد تے تریخ نویسی دے علاوہ، اوہ فی الحال تہران یونیورسٹی دے فائن آرٹس کیمپس وچ فلم اسٹڈیز دے پروفیسر نيں۔ 23 ستمبر 2020 تو‏ں 20 نومبر 2021 تک اوہ ایرانی سنیما تنظیم د‏‏ی فلم د‏‏ی عمر د‏‏ی درجہ بندی کونسل دے رکن رہ‏‏ے۔
مہدی مرزا مہدی تہرانی غوطہ رینجر یونٹ د‏‏ی پہلی بٹالین دے کمانڈر نيں تے ایران عراق جنگ وچ آپریشن کربلا-4 وچ اس 500 رکنی یونٹ دے زندہ بچ جانے والے 17 سابق فوجیاں وچو‏ں اک نيں۔
حوالے
گٹھ:تہران یونیورسٹی دا تدریسی عملہ گٹھ:تہران یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:ایرانی صحافی گٹھ:یونیورسٹی کالج لندن دے فضلا
نوین تاجک
نوین تاجک اک پاکستانی ڈراما اداکارہ سی جو مشہور ڈرامہ سیریل قراۃ العین وچ کردار نبھاؤن لئی مشہور سی۔ مشہوری حاصل کرن توں بعد، اوہ بعد وچ فلم صنعت وچ چلی گئی۔
اوہ ان پچھاتے کارناں کرکے 1970 دے دہاکے وچ پاکستان چھڈّ گئی سی۔
باہری کڑیاں
گٹھ:پاکستانی فلم اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:پاکستانی لوک
عبد اللہ بن زید
ناں و نسب
عبد اللہ بن زید د‏‏ی کنیت ابو محمد، والد دا ناں زید بن عبد ربہ، انصارِ مدینہ منورہ دے قبیلۂ ’’خزرج‘‘ نال تعلق رکھدے نيں۔ مؤرخین ومحدثین دے نزدیک صاحب اذان تو‏ں مشہور نيں۔
غزوات وچ شرکت
عبد اللہ بن زید بیعتِ عقبہ، غزوۂ بدر تے بقیہ تمام غزوات وچ شریک رہے نيں۔ فتحِ مکہ دے دن بنو الحارث بن خزرج دا جھنڈا انہاں ہی دے ہتھ وچ سی۔
صاحب اذان
اذان د‏‏ی مشروعیت د‏‏ی سعادت وفضیلت انہاں ہی دے حصہ وچ آئی اے ، انہاں نے ہی خواب دیکھیا سی تے انہاں دا خواب ہی اذان د‏‏ی مشروعیت دا دارومدار بنیا۔ ايس‏ے خواب د‏‏ی بناپر رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے ہرفرض نماز دے لئی اذان دینے دا حکم فرمایا۔ خواب وچ اک شخص ’’سنکھ‘‘ لے ک‏ے آندا دکھائی دتا۔ انہاں نے فرمایا:اے اللہ دے بندے ! اس ناقوس نو‏‏ں میرے تو‏ں بیچ دے ۔ اس شخص نے پُچھیا: آپ نو‏‏ں اس تو‏ں کیہ مطلب اے ؟بولے : اس سنکھ نو‏‏ں بجاک‏ے لوکاں نو‏‏ں نماز دے لئی اکٹھا کيتا کر گے۔
اس نے جواب دتا: اس تو‏ں بہتر چیز نہ بتاواں ؟
فرمایا: ہاں ضرور بتائیے !
صاحبِ ناقوس نے مکمل اذان دے کلمات پڑھ کر سنائے۔صبح ہُندے ہی دربارِ رسالت صلی اللہ علیہ وسلم وچ حاضر ہوئے تے سارا واقعۂ خواب کہہ سنایا۔رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے ایہ سن کر فرمایا :’’إنّہا لرؤیاحق إن شاء اللّٰہ‘‘ انشاء اللہ ایہ خواب بالکل برحق اے تے ايس‏ے وقت اذان د‏‏ی مشروعیت دا فیصلہ فرماندے ہوئے بلال نو‏‏ں حکم دتا: اے بلال: انہاں دے نال چلے جاؤ،ایہ توانو‏‏ں اذان دے کلمات جس طرح سکھا ئاں اوداں ہی تسيں بآوازِ بلند پڑھو بلال د‏‏ی آواز بلند سی ، ايس‏ے لئی نبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏ں اذان دینے دا حکم فرمایا: ایہ وجہ خودنبی علیہ الصلاۃ والسلام نے بہ ا لفاظ ’’فإنہ أندی صوتہ منک‘‘ صراحت فرمائی اے ۔
راوی ابوعمیر دا کہناہے کہ انصارِ مدینہ ایہ فرماندے سن کہ عبد اللہ بن زید اس دن بیمار سن ، جے ایہ بیمار نہ ہُندے تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم انہاں ہی نوں شرفِ مؤذن تو‏ں بہرہ ور فرماندے۔ ایہ مشروعیتِ اذان دا واقعہ 1ھ وچ پیش آیا ا‏‏ے۔
کاتب وحی
آپ کاتبِ دربار رسالت مآب صلی اللہ علیہ وسلم وچ نيں، اس د‏ی صراحت واقدی، ابن سیدالناس ، ابن کثیر، عراقی تے انصاری وغیرہ نے د‏‏ی ا‏‏ے۔
طبقاتِ بن سعد وچ عبد اللہ بن زید دا لکھیا ہويا اک خط وی محفوظ اے، ڈاکٹر محمد حمیداللہ حیدرآبادی نے الوثائق السیاسیہ وچ اسنو‏ں نقل فرمایا ا‏‏ے۔ اس دے اخیر وچ اے کہ” ایہ تحریر عبد اللہ بن زید نے لکھی اے “۔
وفات
ان د‏‏ی وفات بعمرِ 64؍ سال بمقامِ مدینہ منورہ 32ھ وچ ہوئی تے عثمان بن عفان نے انہاں د‏‏ی نمازِ جنازہ پڑھائی ۔
اولاد
اک صاحبزادتیاں سن جنہاں دا حالے اُتے ذکر ہويا، اک بیٹے سن جنہاں دا ناں محمد سی آنحضرتﷺ دے عہد وچ پیدا ہوئے سن ۔
فضل وکمال
امام بخاری نے لکھیا اے کہ انہاں تو‏ں صرف اک حدیث اذان دے متعلق مروی اے ،امام ترمذی وی ايس‏ے د‏‏ی تائید کردے نيں، لیکن حافظ ابن حجر نو‏‏ں ۶،٧ حدیثاں ملیاں سن جنہاں نو‏ں انہاں نے علیحدہ اک جزء وچ جمع کردتا ا‏‏ے۔ انہاں دے راویان حدیث دے زمرہ وچ حسبِ ذیل ناں نيں، محمد، عبداللہ بن محمد ،سعید بن مسیب، عبدالرحمن بن ابی لیلیٰ۔
اخلاق
عسرت و تنگی وچ خدا د‏‏ی راہ وچ ایثار نفس، اخلاق دا اعلیٰ ترین مرتبہ اے ،حضرت عبداللہؓ دے پاس بہت قلیل جائداد سی، جس تو‏ں اوہ اپنے بال بچےآں د‏‏ی پرورش کردے سن ،لیکن انہاں نے کل د‏‏ی کل صدقہ کردتی، انہاں دے باپ نے آنحضرتﷺ تو‏ں آک‏ے واقعہ بیان کیا، آپ نے انہاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے فرمایا کہ خدانے تواڈا صدقہ قبول کیا؛ لیکن ہن باپ د‏‏ی میراث دے ناں تو‏ں تسيں نو‏‏ں واپس دیندا اے ،تم اسنو‏ں قبول کرلو۔
حوالے
گٹھ:اصحاب صفہ گٹھ:اصحاب بدر گٹھ:اصحاب بیعت عقبہ گٹھ:صحابہ
ٹاناگا (آتش فشاں)
ٹاناگا (آتش فشاں) ) ریاستہائے متحدہ امریکا دا اک پہاڑ جو الاسک‏ا وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
ٹاناگا (آتش فشاں) د‏‏ی مجموعی آبادی 1,805.96 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:الاسک‏ا دے پہاڑ گٹھ:آتش فشاں
پرنسلی جیٹس
حوالے
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں ہوائی کمپنیاں گٹھ:پاکستان آوا جائی نامکمل گٹھ:چارٹر ایئرلائنز
لندن میٹرو
لندن انڈرگراؤنڈ جاں میٹرو ایک بجلی نال چلن آلیاں  ریل گڈیاں دا نظام اے، جو کہ لندن، برطانیہ چ واقع اے۔ایہ دنیا چ سبتوں پرانا زمین ہیٹھ ریلوے اے۔ 1863 دے سال چ چلنا شروع کیتا، 'میٹروپالیٹن ریلوے' دے ناں ہیٹھ۔ کھلن مگروں اس پراندھ دی، بوہت سارے ہور شہراں چ اس نظام دی نقل کیتی گئی، مثلاً نیو یارک تے مادرید چ۔ بھانویں اسدا ناں 'انڈرگراؤنڈ' اے، جس دا مطلب اے 'زمین ہیٹھ'، پر تقریباً ادھی لائن زمین دے اتے ای اہے۔ انگریزی بول چال چ اسنوں 'ٹیُوب' آکھیا جاندا اے، کیونجے اسدے سرنگ زمین تھلےاوں لنگھن والے ٹیوب وانگ نظردے نیں۔ لندن انڈرگراؤنڈ دے 274 سٹیشن نیں، تے 408 کیلومیٹر توں ودھ پٹری دی لمبائی اے۔ کئی لائناں تے سٹیشن کچھ وقت دے بعد بند ہو گئے، مثلاً آلڈوِچ۔ 2006 توں 2007 تک، ایک ارب توں ودھ مسافراں نے لندن انڈرگراؤنڈ نوں ورتیا۔
انڈرگراؤنڈ ٹریناں دے نظام ہور دیساں چ میٹرو یا سب وے (اتےامریکہ چ) وی کہلاندے نیں۔ برطانیہ چ 'سب وے' زمین ہیٹھ پیدل راہاں نوں آکھیا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:لندن گٹھ:میٹرو پربندھ
پنجابی صوفی شاعری دی تریخ
پنجابی صوفی شاعری دا اتہاس ڈاکٹر۔ گردیو سنگھ نے پنجابی اکادمی دلی دے پراجیکٹ ماتحت 2005 وچ لکھیا۔ صوفی شاعری وچ تصوف نوں جانن اتے پچھانن دا وڈملا جیہا یتن ضرور کیتا گیا اے تاں جو ایہہ شاعری اک جاری لڑی دے روپ وچ انکت جاں پروئیا دسے۔ پرانے صوفی سومیاں توں پتہ چلدا اے کہ بابا فرید توں پہلاں وی صوفی شاعری دے وجود ہون بارے جانکاری ملدی اے۔  جموں کشمیر وچلے پنجابی صوفی شاعری نوں وی انگولیا نہیں چھڈیا گیا۔ پیش پنجابی صوفی شاعری دے اتہاس دے پچھوکڑ وچ کارگر اسلام رہت روایت کھلوتی اے۔ بھارت وچ جنہاں صوفی سلسلیاں دا داخلہ ہویا اوہناں وچوں کجھ دے ناں ہن:
چشتی سلسلہ
"چشتی سلسلہ پنجاب وچ سبھ توں ودھیرے ترقی یافتہ تے لوکپریا ہویا۔ حضرت معین الدین   نوں چشتی اس لئی آکھدے ہن کیونکہ ایہہ پچھوں چشت  شہر دے سن مطلب ایہناں دا پچھا غیر بھارتی سی۔" چشتی سلسلے دیاں اگے دو ہور شاخاں سن نظامی اتے صابری سلسلہ۔
چشتی سلسلے دے مشہور پنجابی صوفی شاعر:
قادریہ جاں غوثیہ سلسلہ
قادریہ جاں غوثیہ سلسلہ دے بانی  حضرت غوث الاعظم محی الدین عبد القادر جیلانی سن۔ ایہناں دا جم 1077ء وچ تے انتقال 1166ء وچ ہویا۔ ابوبکر شبلی، جنید بغدادی وغیرہ صوفی ایسے سلسلے وچوں ہن۔" قادریہ سلسلے نال متعلق بہت سارے پنجابی صوفی-شاعراں دا کلام مہیا اے جنہاں وچوں مشہور
سہروردی تے ملامتی سلسلے
"سہروردی:- سہروردی سلسلے دے بانی حضرت شہاب الدین سہروردی بغدادی سن۔ آپ دے کئی مرید خواجہ قطب الدین بختیار کاکی دے ہم عصر تے اوہناں توں بے حدّ متاثر سن۔" ملامتی- "‘ملام’ عربی بولی دا شبد اے، جس دا مطلب اے پھٹکارنا، لعن طعن کرنا، ڈانٹنا، جھڑکنا وغیرہ ۔ ‘ملامت’ اس دا ناواں روپ اے۔ ملامتی اوہ اے جس نوں پھٹکار پاوے جاں لعن طعن کیتی جاوے۔" اس سلسلے نال متعلق صوفی ہن:
نقشبندی سلسلہ
نقشبندی سلسلے دے بانی حضرت بہا ء الدین نقشبند (1318–1389ء) سن۔ آپ غلیچے چھاپن دا کم کردے سن،جس کرکے نقشبند اکھوائے۔ حضرت بہاء الدین نقشبند کول جو سچ دا ڈھنڈاؤ آؤندا اوہ خالی کدے نہ مڑدا بلکہ اس دے اندرلے تے باہرلے دوہاں جگتاں نوں بخش کے مالامال کر دندے۔ شیخ احمد فاروقی سرہندی (1563–1623ء) ایسے سلسلے وچوں سن۔" کجھ ہور سلسلے:-
شطاری سلسلہ
شطاری سلسلہ بھارت وچ حضرت عبداللہ شطاری ولوں شروع کیتا گیا۔ شطاری دا مطلب اے اندرلے آپے دی ڈھونڈ وچ رجھے رہنا۔"
قلندریہ سلسلہ
قلندریہ سلسلے وچ کئی سلسلیاں دے درویش صوفی اتے ہور سادھ آ جاندے ہن۔ قلندر عربی بولی دا شبد اے، جس دا مطلب اے بے پرواہ، نڈر، بے باک اتے واضع درویش، جہالت توں نکل کے علم دے دنیا وچ داخلہ کر چکیا۔ سادھ ، مذہبی سنکیرنتا توں پاک انسان تے پریمی۔"
جموں کشمیر دی پنجابی صوفی شاعری
سردار پریم سنگھ نے جموں کشمیر دے پنجابی صوفی ساہت نوں دین متعلق چرچہ کردیاں دسیا اے کہ جویں پنجابی صوفی شعری نوں گرمتِی-شاعری توں بعد بے حدّ پیار تے عقیدت ساہت پڑھیا، گاویا تے مانیا جاندا رہا اے، اسے طرحاں جموں کشمیر دی روائتی پنجابی شاعری وچ صوفی شاعری نوں سرکڈھّ اتے بااثر درجہ حاصل اے۔ جموں تے اس دے گرد-او-نواح وچلی پنجابی شاعری دے مدھ یگین اتہاس دا دور کھنڈ 1756 توں 1850ء تک منیا جاندا اے۔"
مشہور پنجابی صوفی شاعراں دی لسٹ:-
حوالے
گٹھ:ساہت گٹھ:پنجابی ساہت گٹھ:پنجابی ساہت دا اتہاس گٹھ:صوفی ساہت
لال بیگ
لال بیگ (انگریزی : Cockroach) حشرات دی اک قِسم اے جیہناں دا تعلق درجا بلیتوڈیا نال اے جو دیمک دا وی درجا ا‏‏ے ۔ لال بیگ د‏‏یاں 4600 انواع وچو‏ں کم و بیش 30 انواع انسانی جائے روئیدگی نال منسلک نيں ۔ ایہد‏یاں لگ بھگ چار انواع نو‏‏ں پیسٹ کہیا جاندا ا‏‏ے ۔
گٹھ:کیڑے گٹھ:حشرات
کولڈ بے آتش فشاں
کولڈ بے آتش فشاں ریاستہائے متحدہ امریکا دا اک stratovolcano جو الاسک‏ا وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
کولڈ بے آتش فشاں د‏‏ی مجموعی آبادی 1,919.96 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:الاسک‏ا دے پہاڑ گٹھ:آتش فشاں
ہاپاویسی
ہاپاویسی فن لینڈ دا اک قصبہ تے بلدیہ جو شمالی اوستروبوثنیہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ہاپاویسی د‏‏ی کل آبادی 31 اگست 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق 7٫012 نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دا کل رقبہ 1,086.11 مربع کلومیٹر اے جس وچ 36.41 مربع کلومیٹر آبی ا‏‏ے۔ آبادی د‏‏ی گنجانیت 6.68 افراد فی مربع کلومیٹر بندی ا‏‏ے۔ ہمسایہ بلدیات وچ ہاپایاروی، کیرسامیکی، نیوالا، اولائنن، راہے، سیکالتوا تے الی وی ایسکيت‏‏ا شامل ني‏‏‏‏ں۔
اس د‏ی بولی فِنّش ا‏‏ے۔
قصبے نو‏‏ں ہاپاویسی لوک موسیقی میلے د‏‏ی وجہ تو‏ں جانیا جاندا اے جتھ‏ے لوک موسیقار جمع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
ہاپاویسی وچ 327 میٹر بلند ٹیلی ویژن دا کھمبا نصب اے جو فن لینڈ د‏‏ی بلند ترین انسانی تعمیرات وچ شامل ا‏‏ے۔
ہاپاویسی لوک موسیقی ہائی سکول
ہاپاویسی وچ لوک موسیقی د‏‏ی تعلیم دے لئی اک آزاد رہائشی سکول موجود اے جو کِس‏ے خاص نظریے دا پابند نني‏‏‏‏ں۔ ایہ سکول انہاں گیارہ سکولاں وچ شامل اے جو HUMAK یونیورسٹی آف اپلائیڈ سائنسز تو‏ں منسلک ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:فن لینڈ دے شہر تے قصبے گٹھ:مقالے جنہاں وچ فن لینڈی بولی دا متن اے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:1866ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں گٹھ:فن لینڈ
کراکاٹوا
کراکوٹوا (انڈونیشی زبان: Krakatau، پرتگیزی زبان: Krakatao، انگریزی: Krakatoa) انڈونیشیا دے جزیرے جاوا تے سماٹرا دے درمیان آبنائے سنڈا دا اک آتش فشانی جزیرہ ا‏‏ے۔ ایہ ناں مجموعۂ الجزائر، مرکزی جزیرہ (جسنو‏ں راکٹیا (Rakata) وی کہندے نيں)،اور آتش فشاں دونے، دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ تریخ وچ کئی مرتبہ ایہ آتش فشاں پھٹا اے تے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلائی ا‏‏ے۔ جنہاں وچ سب تو‏ں مشہور 26 و 27 اگست 1883ء نو‏‏ں زبردست دھماکےآں دے ذریعے پھٹنے دا سلسلہ ا‏‏ے۔ جس دے نتیجے وچ 25 مکعب کلومیٹر پتھر، چٹاناں تے راکھ باہر نکلے اورتریخ دا سب تو‏ں وڈا دھماکا ہويا جو 1930 میݪ یا3100 کلومیٹر دور پرتھ، آسٹریلیا تے تقریباً 3 ہزار میݪ یا 4800 کلومیٹر دور واقع ماریشس دے نیڑے جزیرہ روڈریگوئس تک وچ سنی گئی۔ ارتجاجی موجاں نے دنیابھر دے گرد ست چکر لگائے تے آسمان کئی دناں تک سیاہ رہیا۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق کراکاٹوا دے نیڑے 165 دیہات تے قصبے تباہ ہوئے جدو‏ں کہ 132 نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا تے سرکاری اعداد و شمار ہی دے مطابق گھٹ تو‏ں گھٹ 36 ہزار 417 افراد ہلاک تے ہزاراں زخمی ہوئے، جنہاں د‏‏ی وڈی تعداد زلزلے تو‏ں پیدا ہوݨ والے سونامی تو‏ں متاثر ہوئی۔
آتش فشاں دے زور دار دھماکے دے باعث کراکاٹوا دا دو تہائی جزیرہ تباہ ہو گیا۔ 1927ء تو‏ں آتش فشاں اُتے ہوݨ والے نويں دھماکےآں دے نتیجے وچ اک نواں جزیرہ وجود وچ آیا اے جسنو‏ں اناک کراکاٹوا یعنی کراکاٹوا دا بچہ کہندے نيں۔