cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترقی اردو بورڈ دی سفارشات
مقدّمہ طبعِ اوّل
املا نامہ طبعِ اول (1974ء) وچ زیادہ تر انہاں اصلاحات نو‏‏ں اپنایا گیا جو انجمن ترقی اُردو د‏‏ی کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط (1943 -44ء) نے پیش کيت‏‏ی سن یا جنہاں د‏‏ی وضاحت ڈاکٹر عبد الستّار صدیقی نے اپنے مضامین تے تحریراں وچ کردے رہے سن ۔ ترقی اُردو بورڈ د‏‏ی املا کمیٹی نو‏‏ں بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے بنیادی نوعیت دا اختلاف سی۔ جس د‏‏ی نشان دہی کر دتی گئی سی مثلاً اوہ اصلاحات جو انقلابی تبدیلیاں اُتے مبنی سن۔ جداں مصدر یا کسی صیغے دے آخر وچ جو نا، تا وغیرہ آندے نيں، اوہ مادّے تو‏ں جدا ک‏ر ک‏ے لکھے جاواں، جداں لکھ نا، لکھ تی، لکھ تے، لے نا، اٹھیا تاں، بھج وانا، تو‏ں تا یا بالکل نو‏‏ں بالکل یا خوش نو‏‏ں خُش لکھیا جائے یا نون غُنہ نو‏‏ں منفصل لکھیا جائے، جداں پھان س، بان س، سن گھاڑے۔ یا ی نو‏‏ں وی مثل الف تے واؤ وکھ لکھیا جائے، جداں بی ن، بی ر، پی ر، پھ ر۔ یا ایہ کہ عربی دے اسيں آواز حروف جنہاں د‏‏ی تن یا چار شکلاں آندیاں نيں، انہاں نو‏‏ں گھٹا کر صرف دو شکلاں اُتے اکتفا کيتا جائے یعنی ث، ص، س وچو‏ں ص نو‏‏ں تے ز، ذ ض تے ظ وچو‏ں ذ تے ض نو‏‏ں حذف کر دتا جائے۔ یا ہمزہ جدو‏ں منفصل حرف دے بعد آئے تاں بالکل جدا لکھیا جائے۔ جداں لا، ی، جا، ی، داءِ رہ، کو، ی، سو، یاں، زاءِ ل، قاءِ ل۔ طائرِ، زائدِ، سناءِ ی، آء ی یا مصیبت نو‏‏ں مصی بت، گھر کنا نو‏‏ں گُھر ک نا تے قرینہ نو‏‏ں قری نہ لکھیا جائے ؛ یا ڑھ نو‏‏ں ڑھ، ڈھ نو‏‏ں ڈھ یعنی ملیا ک‏ے دھ رتی بجائے دھرتی، ادھ ورا بجائے ادھورا لکھیا جائے، ایسی تبدیلیاں چونکہ رواج تے چلن وچ نئيں آ سکدیاں سن تے ناقابلِ عمل سن، اس لئی انہاں نو‏‏ں نظر انداز کر دتا گیا۔
سفارشات پیش کردے ہوئے مندرجہ ذیل رہنما اصول سامنے رہ‏ے:
1۔ صحتِ املا ک‏ے جو اصول ہن تک سامنے آ چکے نيں تے محتاط اہلِ قلم دے ہاں جنہاں اُتے عمل وی ہوئے رہیا اے، انہاں نو‏‏ں علمی، صو‏‏تی تے لسانیات‏ی نظر تو‏ں پرکھیا جائے تے سائنٹفک طور اُتے منضبط و منظّم ک‏ر ک‏ے پیش کيتا جائے۔
2۔ اُردو دے صدیاں دے چلن تے رواج نو‏‏ں پوری اہمیت دتی جائے تے استعمالِ عام د‏‏ی روشنی وچ ترجیحی صورتاں دا تعیّن کيتا جائے۔
3۔ املا وچ کوئی تبدیلی ایسی تجویز نہ کيت‏ی جائے جو اُردو د‏‏ی علمی میراث، اس د‏ی تریخ، مزاج تے سماجی ضرورتاں دے نقطہ نظر تو‏ں نا قابلِ عمل ہوئے۔
4۔ عربی فارسی تو‏ں ماخوذ اُردو ساڈی لسانی میراث دا جزو بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ انھاں د‏‏ی بدولت ہزاراں لفظاں د‏‏ی بیش بہا دولت سانو‏ں ودیعت ہوئی جو بولی دا جزوِ لاینفک ا‏‏ے۔ اس سرمائے دا تحفّظ ہماریا فرض ا‏‏ے۔
5۔ عربی دے جو مرکبات، عبارتاں یا مکمل اجزا، اُردو وچ مستعمل نيں، انھاں اصل د‏‏ی طرح لکھنا چاہیے۔
6۔ املا ک‏ے اصولاں دا تعیّن کردے ہوئے وسیع تر عام بولی اُتے نظر رکھی گئی ا‏‏ے۔ محض شعری بولی اُتے نئيں (شاعری وچ ضرورتِ شعری دے تحت لفظاں نو‏‏ں کدی اشباع تے کدی تخفیف دے نال وی استعمال کيتا جا سکدا اے، عام بولی وچ لفظ د‏‏ی متعیّنہ شکل ہی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔
7۔ جتھ‏ے مروّجہ قاعداں تو‏ں کوئی مدد نئيں ملی یا املائی انتشار حد تو‏ں ودھیا ہويا اے، اوتھ‏ے معیاری تلفّظ د‏‏ی پیروی اُتے اصرار کيتا گیا معیاری تلفّظ نو‏‏ں بنیاد بنانے تو‏ں ایداں دے بوہت سارے مسائل آسانی تو‏ں حل ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔
8۔ سفارشات نو‏‏ں پیش کرنے وچ قدیم علمِ ہجا تو‏ں وی مدد لی گئی تے جدید صوتیات و سماجی لسانیات تو‏ں بھی۔ اُردو ایسی پیچیدہ تے متنوع بولی ا‏‏ے۔ کہ کسی اک نقطہ نظر نو‏‏ں اپنا کر اس دے املا تو‏ں پورا پورا انصاف کرنا ناممکن ا‏‏ے۔ چنانچہ وسیع تر طریقہ کار نو‏‏ں اپنا‏تے ہوئے جتھ‏ے تو‏ں وی جو روشنی مل سکدی سی، لی گئی۔
زیرِ نظر صفحات وچ قدیم روایت دا تسلسل وی ملے گا تے جدید فکر د‏‏ی سائِنٹِفک توجیہ بھی۔ صوتیات دے کئی تصورات ایداں دے کہ انھاں قدیم اصطلاحاں وچ پیش کيتا ہی نئيں جا سکدا۔ ایہ دقّت بعض امور تو‏ں بحث کردے ہوئے بار گل محسوس ہوئی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک طرح دا مفاہمتی رویّہ اختیار کرنا پيا۔ ایسا اس لئی وی ضروری سی کہ زیرِ نظر سفارشات صرف ماہرین تے محقّقین دے لئی نئيں، بلکہ اُردو دے عام لکھنے پڑھنے والےآں دے لئی وی ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ طالب علم، ادیب، شاعر، صحافی، خوش نویس، ٹائپسٹ، نقل نویس، پروف پڑھنے والے، سبھی شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مباحث دے لئی بولی جِنّی زیادہ تو‏ں زیادہ آسان تے عام فہم اختیار کيتی جا سکدی سی، کيتی گئی ا‏‏ے۔ مثالاں ہر جگہ دتی گئی ني‏‏‏‏ں۔
دنیا د‏‏ی شاید ہی کوئی ترقی یافتہ بولی ہوئے جس دا املا پوری طرح صو‏‏تی ہوئے۔ حروف د‏‏ی صو‏‏تی اقدار تو‏ں عدم مطابقت کئی زباناں وچ ملدی ا‏‏ے۔ اُردو وچ حروفِ صحیح آوازاں تو‏ں زیادہ نيں تے حروفِ علّت آوازاں تو‏ں کم۔ اس تو‏ں کچھ پیچیدگیاں تاں پیدا ہُندیاں نيں، لیکن انہاں تو‏ں مفر وی نني‏‏‏‏ں۔ اس کمیٹی دا کم اُردو املا وچ تبدیلیاں کرنا نئيں سی۔ اصل مقصد ایہ سی کہ املا وچ جو بے اعتدالیاں تے بے قاعدگیاں راہ پا گئیاں نيں، انہاں نو‏‏ں دور کيتا جائے تے صحت تے اصول د‏‏ی راہ دکھادی جائے۔ راقم الحروف اُنہاں سب حضرات دا ممنون اے جنھاں نے اپنے قیمتی مشوراں تو‏ں مستفید ہونے دا موقع دتا۔
نويں دہلی
مارچ 1974ء
گوپی چند نارنگ
مقدّمہ طبعِ ثانی
املا نامہ دا پہلا ایڈیشن دو ہزار د‏‏ی تعداد وچ 1974ء وچ شائع ہويا سی تے ہتھو‏ں ہتھ نکل گیا۔ املا نامہ دا جو پُر جوش خیر مقدم کيتا گیا، اس تو‏ں اندازہ لگایا جا سکدا اے کہ اس مسئلے اُتے توجہ د‏‏ی کِنّی شدید ضرورت سی۔ دیکھدے ہی دیکھدے ہندوستان تے پاکستان وچ ایہ مسئلہ سب د‏‏ی نگاہاں دا مرکز بن گیا تے رسالے و جریدے وچ بحثاں تے تبصرےآں دا تاندا بندھ گیا۔ املا نامہ دے سلسلے وچ بالعموم املا کمیٹی نو‏‏ں مبارک باد دتی گئی تے ترقّی اردو بورڈ دے اس اقدام د‏‏ی ستائش کيتی گئی، لیکن جتھ‏ے املا نامہ دے سائنسی انداز، اختصار تے جامعیت د‏‏ی داد دتی گئی تے کہیا گیا کہ "یہ اک وقیع کمیٹی د‏‏ی سفارشات نيں جنہاں د‏‏ی حیثیت سنگِ میل د‏‏ی ا‏‏ے۔ تے قدم قدم اُتے رہنمائی دا حق ادا کيتا گیا اے " اوتھ‏ے سخت تو‏ں سخت تنقید وی کيتی گئی تے بعض سفارشات تو‏ں اختلاف کردے ہوئے انہاں اُتے نظرِ ثانی دا مطالبہ کيتا گیا، بالخصوص مولا‏نا عبد الماجد دریا بادی، ڈاکٹر صفدر آہ، پروفیسر ہارون خان شیروانی، مولا‏نا شہاب مالیر کوٹلوی، سیّد بدر الحسن، حیات اللہ انصاری، پروفیسر گیان چند جین، علی جواد زیدی، سید شہاب الدین دسنوی، ڈاکٹر خلیق انجم، حسن الدین احمد، ڈاکٹر شکیل الرّحمان، ڈاکٹر عبد السّتار دلوی، راج نرائن راز، کرشن موہن، ڈاکٹر عابد پشاوری، ڈاکٹر مرزا خلیل احمد بیگ، ڈاکٹر علیم اللہ حالی، ڈاکٹر سیفی پریمی، رشید نعمانی تے وقار خلیل نے کئی کئی قسطاں وچ نہایت بے لاگ تحقیقی تبصرے لکھے تے علمی تجزیے دا حق ادا کيتا۔ انہاں وچو‏ں بعض تبصرے پاکستان دے رسالے نے وی نقل کیتے۔ املا نامہ دے آخر وچ چونتیس اہ‏م تبصرےآں دا گوشوارہ درج اے تے عمومی آرا د‏‏ی تلخیص وی دے دتی گئی اے تا کہ اس ردِّ عمل دا اندازہ کيتا جاسک‏‏ے جو املا نامہ د‏‏ی اشاعت تو‏ں ہويا۔ تمام مبصرین دا شکریہ واجب اے کہ انھاں نے انتہائی محنت تے دلسوزی تو‏ں اس مسئلے اُتے توجہ صرف کيتی۔ ایہ حقیقت اے کہ اِنّے کسی چھوٹی کتاب اُتے تبصرے نئيں لکھے گئے جِنّے املا نامہ اُتے لکھے گئے۔
ڈاکٹر عبد العلیم مرحوم جنھاں نے اپنے شوقِ خاص تو‏ں تے شہباز حسین سابق پرنسپل پبلیکیشنز آفیسر دے توجہ دلانے تو‏ں اس کم دا آغاز کيتا سی۔ املا نامہ اُتے تبصرےآں د‏‏ی فائل مینو‏‏ں بھجوا کر فرمائش د‏‏ی کہ انہاں تبصرےآں د‏‏ی مدد تو‏ں ہر سفارش دے بارے وچ ناں بنام اختلافی نکات د‏‏ی رپورٹ تیار کر دواں تا کہ املا نامہ اُتے نظرِ ثانی دا کم شروع کرایا جا سک‏‏ے۔ ایہ اختلافی رپورٹ املا نامہ دے کُل صفحات تو‏ں کسی طرح کم نئيں سی۔ ہن دے علیم صاحب نے کمیٹی د‏‏ی توسیع د‏‏ی تے پہلی کمیٹی دے تن اراکنج دے علاوہ پروفیسر مسعود حسین خاں، حیات اللہ انصاری، مالک رام، پروفیسر گیان چند جین، پروفیسر خواجہ احمد فاروقی، پروفیسر محمّد حسن، ڈاکٹر خلیق انجم تے سیّد بدر الحسن نو‏‏ں وی دعوت دتی۔ ڈاکٹر سیّد عابد حسین مرحوم بوجہ علالت شرکت نہ فرما سک‏‏ے تے پروفیسر گیان چند جین صرف اک جلتو‏ں ميں شریک ہوئے سک‏‏ے، لیکن جین صاحب دا مفصّل تبصرہ کمیٹی دے پیشِ نظر رہیا۔ اگرچہ اُس زمانے وچ ڈاکٹر عبد العلیم د‏‏ی صحّت خراب رہنے لگی سی، اس دے باوجود انھاں نے ہر اجلاس د‏ی صدارت د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں پوری دلجمعی تو‏ں انجام دتا تے گھنٹےآں بحثاں وچ حصّہ لیا۔ اس توسیع شدہ کمیٹی دے تن پُر جوش اجلاس رام کرشنا پور وچ علیم صاحب دے دفتر وچ منعقد ہوئے، تھوڑا سا کم باقی سی کہ اچانک بلاوا آ گیا تے علیم صاحب نے داعی اجل نو‏‏ں لبّیک کہیا۔ چنانچہ ایہ کم جاں دا تاں دھریا رہیا۔ کئی برس د‏‏ی خاموشی دے بعد جدو‏ں ترقی اردو بیورو دے ڈائریکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں شمس الرّحمان فاروقی دا تقرّر ہويا تاں علاوہ دوسرے کماں کے، املا د‏‏ی معیار بندی اُتے وی توجہ ہوئی تے اس بارے وچ انھاں نے ورکشاپ دے انعقاد دا فیصلہ کيتا۔ چونکہ عربی تو‏ں متعلق کچھ امور تصفیہ طلب سن، اس لئی ڈاکٹر نثار احمد فاروقی تو‏ں وی مشورہ کيتا گیا۔ اس ورکشاپ دے تن بھرپور تے طویل اجلاس ترقی اردو بیورو دے دفتر وچ منعقد ہوئے جو صبح تو‏ں شام تک جاری رہ‏‏ے۔ ہر ہر سفارش نو‏‏ں بار بار دیکھیا تے پرکھیا گیا۔ املا نامہ طبع اوّل د‏‏ی سفارشات، انجمن ترقی اردو د‏‏ی کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط د‏‏ی اصل تجاویز، ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دے بنیادی کم، رشید حسن خان د‏‏ی تصنیف، حفیظ الرّحمان واصف د‏‏ی تنقیدی کتاب تے املا تو‏ں متعلق ڈاکٹر ابو محمد سحر تے ہور حضرات دے مضامین، تبصرےآں تے بحثاں نو‏‏ں سامنے رکھیا گیا۔ چلن، استعمالِ عام تے مروّجہ طریقےآں نو‏‏ں پوری اہمیت دتی گئی تے خاصے غور و خوض تے بحث و تمحیص دے بعد انتہائی معروضی طور اُتے فیصلے کیتے گئے تے جتھ‏ے ضروری سی لسانی و صو‏‏تی توجیہ نو‏‏ں انتہائی مختصر طور اُتے لیکن واضح لفظاں وچ درج کر دتا گیا۔ کئی جگہ اصولاں تے قاعداں وچ ترمیم و تنسیخ کيتی گئی۔ بعض توجیہات بدلی گئياں۔ بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے از روئے اصل حک و اصلاح کيتی گئی تاں بعض تے رواج نو‏‏ں بنیادی حیثیت دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں تبدیلی کرنی پئی، کئی شقاں حذف کر دتی گئياں، چند اک دا اضافہ وی ہويا تے کچھ گوشوارےآں نو‏‏ں یکسر بدل دینا پيا۔ غرض املا نامہ دے نظرِ ثانی شدہ ایڈیشن وچ ترمیم و تنسیخ تے اصلاح و اضافے دا عمل جگہ جگہ دکھادی دے گا تے ایہ ضروری وی سی۔
ورکشاپ دے جلساں د‏‏ی صدارت شمس الرّحمان فاروقی نے کيتی۔ جے اوہ دلچسپی نہ لیندے تاں ایہ کم خدا جانے کدو‏‏ں تک سرد خانے د‏‏ی زینت بنا رہندا۔ انھاں نے تے ڈاکٹر نثار احمد فاروقی نے اہ‏م مشورے دیے۔ رشید حسن خان تمام بحثاں وچ شریک ہوئے۔ اُنئيں بعض نکات اُتے اصرار سی لیکن کمیٹی نے اُنہاں تو‏ں اختلاف کيتا۔
اس وضاحت کيتی بہرحال ضرورت اے کہ املا نامہ طبع اوّل ہوئے یا زیرِ نظر ترمیم شدہ ایڈیشن، سفارشات د‏‏ی اصل اوہی ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی تے مولوی عبد الحق دا کم تے انجمن ترقی اردو د‏‏ی 'اصلاحِ رسمِ خط کمیٹی' د‏‏ی رپورٹ ا‏‏ے۔ (مقدمہ طبع اوّل وچ اس طرف اشارہ کيتا گیا سی کہ "زیادہ تر انہاں اصلاحات نو‏‏ں اپنایا گیا جو انجمن ترقی اردو د‏‏ی کمیٹی 'اصلاحِ رسمِ خط' (1943 تا 1944) نے پیش کيت‏‏ی سن۔")
وہ عربی لفظ (یا نام) جو خود عربی وچ دو طرح لکھے جاندے نيں، انہاں نو‏‏ں اردو وچ الف تو‏ں لکھنا چاہیے: رحمان، سلیمان، ابراہیم، اسماعیل، لقمان، (ص 114، 119) عیسا، موسا، مصطفا، مرتضا، صغرا، کبرا (انجمن ص 115)
شوربا، ناشتا (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 58 ) تمغا، حلوا، سقّا، (عبد السّتار صدّیقی، ص 59) نو‏‏ں الف تو‏ں لکھنا چاہیے، ايس‏ے طرح تماشا، تقاضا، ماجرا، مدّعا، معماّ، تبرّا، تولّا، مربّا، بقایا (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 60) (انجمن ص 115)
وصل دا الف لام باقی رہنا چاہیے (انجمن ص 113)
عربی د‏‏ی ۃ (تائے مُدوّرہ) نو‏‏ں اردو وچ ہمیشہ ت تو‏ں لکھنا چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 55، 56)
ت / ط د‏‏ی بحث: تپش، طپیدن، طشت، طشتری، طوطا، طوطیا، طمانچہ، تلاطم، طیّاری نو‏‏ں ط تو‏ں نئيں، ت تو‏ں لکھنا چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 68 )
ذ یا ز د‏‏ی بحث (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 65)
گذشتن (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 65)
پذیرفتن (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 65)
پذیرا (ایضاً ص 65)
آذر (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 66) آزر (ایضاً ص 66)
زخار (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 66)
آزوقہ (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 66)
ذات (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 66) زات د‏‏ی سفارش نئيں منی گئی (ایضاً 66)
ازدحام، ازدحام د‏‏ی بحث (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 68 )
ہائے مختفی: تمام دیسی لفظاں نو‏‏ں جو عربی فارسی د‏‏ی نقل وچ خواہ مخواہ مختفی ہ تو‏ں لکھے جاندے نيں، الف تو‏ں لکھنا چاہیے: آنولا، بھروسا، باجا، بٹوا، بلبلا، دھوکھا، باڑا، پٹاخا، پٹارا، چبوترا، راجا (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 57)
یورپی لفظاں وی الف دے نال: ڈراما، فرما، کمرا، مارکا، (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 57)
عربی فارسی لفظاں د‏‏ی تصریفی شکلاں: انہاں سب لفظاں دے آخر وچ الف لکھنا چاہیے جو اک اردو تے اک فارسی یا عربی جز تو‏ں بنے نيں: بدلا، بے فکرا، نو دولتیا، کبابیا، مسالا، ملیدا، دسپنا، (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 57) تماہا، چھماہا، پچرنگا، سترنگا (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 58 ) دو ماہا (ایضاً 61)
پٹنہ، آگرہ، کلکتہ شہراں دے ناواں نو‏‏ں جاں دا تاں لکھنا چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 56)
گنبد، زنبور، شنبہ، تنبورہ جداں عربی فارسی لفظاں وچ ن ساکن دے بعد ب آئے تاں اصل د‏‏ی پیروی کرنی چاہیے، نئيں تاں میم لکھیا جائے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 64)
نون غنّہ دے لئی اُلٹے قوس دا استعمال مولوی عبد الحق نے انجمن ترقی اردو د‏‏ی مطبوعات دے ذریعے رائج کيتا سی۔
گانو، پانو، چھانو، دانو وچ نون غنّہ د‏‏ی بحث (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 62)
ہمزہ: ابتدا، انتہا، ارتقا، استدعا، استغنا وچ ہمزہ نئيں لکھنا چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 59)
بنا و سنگار، دیو، بھاو، تاو، نبھاو، گھماو وچ ہمزہ دا کچھ کم نئيں (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 63)
گاے، چاے، رہ‏ے، ہاے وچ وی ہمزہ نہ چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 63)
گنتیاں: دونے غلط دونے صحیح (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 63)
چھ د‏‏ی بحث (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 61)
گیارہ تو‏ں اٹھارہ تک آخر دا حرف ہ ا‏‏ے۔ انہاں نو‏‏ں ہ تو‏ں لکھنا چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 62، 63)
لفظاں وچ فاصلے تے لفظاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے یا وکھ وکھ لکھنے د‏‏ی بحث۔ مرکّب لفظ جو دو یا زیادہ لفظاں تو‏ں بنے ہون، آپس وچ ملیا ک‏ے نہ لکھے جاواں (انجمن 111، 118 )
مفرد لفظاں دے تکراری اجزا نو‏‏ں وکھ وکھ لکھنا چاہیے۔ بی بی، دُل دُل، جھُن جھُنا، کن کنا، گل گلا، کھٹ کھٹاہٹ (انجمن 111، 118 )
فارسی لاحقے اردو عبارت وچ وکھ لکھنے چاہئاں: بہ خوبی، بہ ہر حال، بہ دولت، نہ گفت، بہ قول، تا وقتے کہ (انجمن 112)
انگریزی دے صو‏‏تی ٹکڑےآں نو‏‏ں وکھ وکھ ک‏ر ک‏ے لکھنا چاہیے، اِنہاں فارمل، انہاں سٹی ٹیوٹ، کان فرنس، یو نی ورسٹی (انجمن 115، 119)
اعراب (حرکات و سکنات) د‏‏ی بحث (قواعدِ اردو، مولوی عبد الحق، ص 43، 50)
رموزِ اوقاف د‏‏ی بحث (مولوی عبد الحق، ص 338، 354)
اعراب وچ واؤ معروف دے لئی اُلٹا پیش تے یائے معروف دے لئی کھڑا زیر مولوی عبد الحق نے رائج کيتا سی۔
املا نامہ دا دوسرا ایڈیشن پہلے ایڈیشن تو‏ں کئی گلاں وچ مختلف ا‏‏ے۔ صاحب الرّائے تے صاحبِ علم مبصرین د‏‏ی اکثریت نے جنہاں تجاویز تو‏ں اختلاف کيتا سی، انہاں وچو‏ں زیادہ تر دا تعلق الف مقصورہ، نون تے نون غنّہ، ہائے خفی، ت، ط تے ہمزہ تے اضافت دے مسائل تو‏ں سی، اس لئی انہاں شقاں وچ تبدیلیاں ضروری سن۔ ایويں تاں ہر ہر سفارش اُتے نظرِ ثانی کيتی گئی اے، کدرے وضاحتاں وچ ترمیم و اضافہ ہويا اے تاں کدرے مثالاں وچ لفظاں نو‏‏ں بدلا گیا ا‏‏ے۔ لیکن جنہاں بنیادی تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں املا نامہ دا ایہ ایڈیشن پہلے تو‏ں مختلف ہوئے گیا اے، انہاں وچ خاص خاص ایہ نيں:
الف مقصورہ نو‏‏ں زیادہ تر برقرار رکھیا گیا ا‏‏ے۔
طشت، طشتری، طمانچہ، طوطی، غلطاں وغیرہ جداں لفظاں نو‏‏ں ط تو‏ں لکھنا صحیح تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
گانو، پانو، چھانو د‏‏ی بجائے پنڈ، پیر، چھاواں د‏‏ی تائید کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔
اسی طرح حاصل مصدر بچاؤ، بناؤ، بہاؤ تے امر بچاؤ، بناؤ، بہاؤ سب وچ ہمزہ دے استعمال نو‏‏ں مناسب قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
ہور اسما گائے، پائے، چائے، رائے، جائے وچ وی ہمزہ لکھنا مناسب خیال کيتا گیا ا‏‏ے۔
اک اہ‏م مسئلہ اضافت دے لئی ہمزہ دا سی، یعنی بوئے گُل، صدائے دل، اردوئے معلیٰ وچ یائے اُتے ہمزہ لکھیا جائے یا نني‏‏‏‏ں۔
مبصرین وچ تقریباً سب نے ہمزہ دے استعمال کیت‏‏ی تائید کيت‏ی، ہور چونکہ انہاں وچ دوہرے مصوندے د‏‏ی آواز ثابت اے، اس لئی ہمزہ دے استعمال نو‏‏ں صحیح قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
آزمائش، نمائش اگرچہ از روئے اصل یائے تو‏ں نيں، لیکن اردو وچ چونکہ ہمزہ تو‏ں بولے جاندے نيں، ایداں دے تمام لفظاں نو‏‏ں ہمزہ ہی تو‏ں لکھنا ٹھیک سمجھیا گیا۔
سابقاں، لاحقاں وچ بل کہ، کیو‏ں کہ، چاں کہ، حالاں کہ، چناں چہ، بہ خوبی، بہ ہر حال، بہ خدا نو‏‏ں وکھ وکھ لکھنے نو‏‏ں کہیا گیا سی، لیکن چونکہ انہاں د‏‏ی ملی ہوئی شکلاں پوری طرح چلن وچ آ چکيت‏یاں نيں، ایداں دے تمام لفظاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنے ہی نو‏‏ں مناسب قرار دتا گیا۔
اس طرح املا نامہ طبع دوم وچ عملی دقّتاں دا پہلے تو‏ں زیادہ خیال رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایويں ہن ایہ اردو بولی دے مزاج تے چلن د‏‏ی پہلے تو‏ں کدرے بہتر نمائندگی کردا ا‏‏ے۔
اُدھر پاکستان وچ وی اردو املا د‏‏ی معیار بندی دے سلسلے وچ پیش رفت ہوئی اے، ڈاکٹر وحید قریشی دے زیرِ سرکردگی مقتدرہ قومی زبان، اسلام آباد دے زیرِ اہتمام اک سہ روزہ سیمینار "املا تے رموزِ اوقاف دے مسائل" 23 تا 25 جون 1985 منعقد ہويا۔ اس سیمینار د‏‏ی روداد مقتدرہ دے "اخبارِ اردو" دے جنوری 1986 دے شمارے وچ شائع ہوئی۔ ہور انہاں تمام مقالات تے مباحث نو‏‏ں متدیرہ نے کتابی طور اُتے وی شائع کر دتا اے (املا و رموزِ اوقاف دے مسائل، مرتبہ اعجاز راہی، اسلام آباد، 1985) اس سیمینار وچ املا تو‏ں متعلق چودہ سفارشات پیش کيت‏‏ی گئياں، ایہ چونکہ مفصّل نئيں سن، انہاں د‏‏ی تفصیلات مرتب کرنے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی گئی، جس وچ ذیل دے اراکین سن :
ڈاکٹر فرمان فتح پوری
پروفیسر شریف کنجاہی
مظفر علی سیّد
ڈاکٹر خواجہ محمّد ذکریّا
ڈاکٹر ممتاز منگلوری
ڈاکٹر محمّد صدیق شبلی (سیکریٹری)
اس کمیٹی دے اجلاس 22، 23 تے 24 اکتوبر 1985 نو‏‏ں راولپنڈی وچ منعقد ہوئے۔ سیمینار د‏‏ی سفارشات اُتے غور کيتا گیا تے ہر سفارش دے بعد مثالاں درج کيتیاں گئیاں۔ تے بعض مسائل جو پہلے سفارشات وچ شامل نئيں سن، انھاں وی زیرِ بحث لیا ک‏ے کُل 24 سفارشات منظور کيتیاں گئیاں۔ ایہ سفارشات "اخبارِ اردو" جنوری 1986 وچ صفحہ 15 تو‏ں 22 اُتے شائع ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ پاکستانی سفارشاتِ املا وچ زیادہ تر املا نامہ طبعِ اوّل کیسفارشات پیشِ نظر رہیاں نيں۔ البتہ بعض جگہ وکھ ترجیحات وی قائم کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ لطف د‏‏ی گل اے کہ املا نامہ د‏‏ی نظرِ ثانی کمیٹی نے جنہاں تبدیلیاں اُتے اصرار کيتا سی، مثلاً پنڈ، پیر (اسما)، مہندی، مہنگی وچ نون غنّہ نو‏‏ں چلن دے مطابق لکھنا یا بچاؤ، پتھراؤ، ہور گائے، چائے، رائے، جائے (اسما) نو‏‏ں ہمزہ دے نال لکھنا یا اردوئے معلیٰ، بوئے گُل وچ اضافت د‏‏ی یائے اُتے ہمزہ نو‏‏ں برقرار رکھنا یا آزمائش، نمائش نو‏‏ں ہمزہ دے نال لکھنا یا بلکہ، چونکہ، چنانچہ نو‏‏ں توڑ کر نہ لکھنا، پاکستانی سفارشاں وچ وی چلن دے انہاں تمام تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی تائید کيت‏ی گئی اے، البتہ کچھ سفارشات وچ چلن نو‏‏ں نظر انداز وی کيتا گیا اے، مثلاً الف مقصورہ نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ برقرار رکھیا اے یا کلیۃً، ارادۃً وچ تنوین نو‏‏ں تائے مدوّرہ اُتے لکھنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی اے یا گزارش، گزرنا، گزارنا، باج گزار، خدمت گزار، جداں لفظاں نو‏‏ں وی ذال تو‏ں لکھنے اُتے اصرار کيتا ا‏‏ے۔ اردو مصوتاں دے اعراب د‏‏ی نشان دہی ضروری سی، اس اُتے توجہ نئيں کيت‏‏ی گئی۔ سوائے انہاں امور دے باقی سفارشات تقریباً اوہی نيں تے اُسی ڈھانچے نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا ا‏‏ے۔
املا نامہ دے نظرِ ثانی شدہ ایڈیشن دے لئی ڈاکٹر فہمیدہ بیگم، ترقی اردو بیورو د‏‏ی موجودہ ڈائریکٹر دا شکریہ وی واجب اے کہ جدو‏ں تو‏ں اُنھاں نے چارج سنبھالیا اے، املا نامہ دے نويں ایڈیشن دے لئی تقاضا کردی رہیاں نيں۔ میری دوسری مصروفیات نے ادھر توجہ دا موقع ہی نہ دتا۔ ادھر سٹینڈنگ کمیٹی تے ترقی اردو بورڈ نے ریزولیوشن کر دتا تاں اُنہاں د‏‏ی طرف تو‏ں تقاضا شدید ہوئے گیا۔ اُنہاں دا ميں ممنون ہاں کہ اس طرح ایہ کم جو کئی برس تو‏ں ادھورا رکھیا ہويا سی، پورا کرنا پيا۔ ادھر ستمبر وچ کشمیر یونی ورسٹی جانے دا اتفاق ہويا۔ ایتھ‏ے د‏‏ی پُر سکو‏ن فضا وچ کچھ وقت کڈ ک‏ے وچ مسوّدے نو‏‏ں آخری شکل دے سکیا۔
پروفیسر حامدی کاشمیری د‏‏ی دوست داری تے کرم فرمائی دا اک مدت تو‏ں قائل ہون۔ انہاں دا تے شعبۂ اردو کشمیر یونی ورسٹی دے رفقا دا ممنون ہاں کہ انہاں د‏‏ی عنایت تے تعاون تو‏ں ایہ ادھورا کم سری نگر وچ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا۔
گوپی چند نارنگ
16 ستمبر، 1988
نسیم باغ، سری نگر
الف
عربی دے کچھ لفظاں دے آخر وچ جتھ‏ے الف د‏‏ی آواز اے، اوتھ‏ے بجائے الف دے ی لکھی جاندی اے تے اس اُتے چھوٹا الف (الف مقصورہ) نشان دے طور اُتے بنا دتا جاندا ا‏‏ے۔ جداں ادنیٰ، اعلیٰ، عیسیٰ، دعویٰ، فتویٰ۔ اس قبیل دے کئی لفظاں اردو وچ پہلے ہی پورے الف تو‏ں لکھے جاندے نيں، مثلاً تماشا، تمنا، تقاضا، مدعا، مولا، لیکن کئی لفظ دونے طرح تو‏ں لکھے جاندے نيں تے انہاں دے بارے وچ ٹھیک تو‏ں معلوم نئيں کہ انھاں پورے الف تو‏ں لکھنا چاہیے یا چھوٹے الف تاں۔ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے املا ک‏ے اس انتشار نو‏‏ں دور کرنے دے لئی تجویز کيتا سی کہ اردو وچ ایداں دے تمام لفظاں نو‏‏ں پورے الف تو‏ں لکھیا جائے، لیکن ایہ چلن وچ نئيں آ سکیا۔ چنانچہ سرِ دست ایہ اصول ہونا چاہیے کہ اس قبیل دے جو لفظاں اردو وچ پورے الف تو‏ں لکھے جاندے نيں تے انہاں دا ایہ املا رائج ہوئے چکيا اے، ایداں دے لفظاں نو‏‏ں پورے الف تو‏ں لکھیا جائے۔ باقی تمام لفظاں دے قدیم املا وچ کِسے تبدیلی د‏‏ی ضرورت نئيں تے ایہ بدستور چھوٹے الف تو‏ں لکھے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ پورے الف تو‏ں لکھے جانے والے لفظاں: مولا مُصفّا تَوَلّا مُدّعا تقاضا مُتفا تماشا مُدّعا علیہ تمنّا ہیولا نصارا مقتدا مقتضا ماوا
باقی تمام لفظاں چھوٹے الف تو‏ں لکھے جا سکدے نيں: ادنیٰ اعلیٰ عیسیٰ موسیٰ یحییٰ مجتبیٰ مصطفیٰ مرتضیٰ دعویٰ فتویٰ لیلیٰ تعالیٰ معلیٰ صغریٰ کبریٰ کسریٰ اولیٰ منادیٰ مثنیٰ مقفیٰ طوبیٰ ہدیٰ معریٰ عقبیٰ تقویٰ متبنّیٰ حسنیٰ قویٰ مستثنیٰ حتیٰ کہ عہدِ وسطیٰ مجلسِ شوریٰ یدِ طولیٰ اردوئے معلّیٰ من و سلویٰ عید الضّحیٰ مسجد اقصیٰ سدرۃ المنتہیٰ شمس الہدیٰ
ذیل دے لفظاں دے رائج املا وچ وی کسی تبدیلی د‏‏ی ضرورت نئيں: اللہ الہ الٰہی اضافت د‏‏ی صورت وچ ایداں دے تمام لفظاں الف تو‏ں لکھے جاندے نيں تے ایہی صحیح اے، جداں: لیلائے شب دعوائے پارسائی فتوائے جتھ‏ے داری یہ گل اصول دے طور اُتے تسلیم کر لینی چاہیے کہ عربی دے مرکّبات، جملے، عبارتاں یا اجزا جدو‏ں اردو وچ منقول ہاں تاں انہاں نو‏‏ں عربی طریقے دے مطابق لکھیا جائے، مثلاً عَلَی الصّباح عَلَی الرَّغم عَلَی العُموم عَلَی الحساب عَلَی الخُصوص حتّی الاِمکان حتّی الوَسع حتّی المقدور بالخُصوص عَلیٰ ہٰذا القَیاس بعض عربی لفظاں وچ چھوٹا الف درمیانی حالت وچ لکھیا جاندا اے، جداں رحمٰن، اسمٰعیل، انہاں وچو‏ں کئی لفظ اردو وچ پہلے ہی پورے الف تو‏ں لکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی د‏‏ی ایہ تجویز مناسب اے کہ اردو وچ ایداں دے سب لفظاں نو‏‏ں الف دے نال لکھیا جائے۔ رحمان ابراہیم سلیمان مولا‏نا یاسین اسحاق لقمان اسماعیل البتہ جدو‏ں ایسا کوئی لفظ قرآن پاک د‏‏ی سورتاں دے ناں یا اللہ دے اسمائے صفات دے طور اُتے استعمال ہوئے گا تاں اس دا اصلی املا برقرار رہے گا۔ عربی ترکیب وچ وی اصلی املا برقرار رہنا چاہیے۔ علٰحدہ یا علاحدہ نو‏‏ں علاحدہ لکھنا چاہیے، ايس‏ے طرح علاحدگی (ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی) لفظ لہٰذا د‏‏ی وی رائج صورت وچ تبدیلی د‏‏ی ضرورت نئيں، کیونجے ایہ لفظ ايس‏ے املا ک‏ے نال پوری چلن وچ آ چکيا ا‏‏ے۔ عربی تے ترکی دے کچھ لفظاں دے آخر وچ الف اے، لیکن انہاں وچو‏ں بعض لفظ ہ تو‏ں لکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس بارے وچ اصول ایہ ہونا چاہیے کہ جو لفظ ہ تو‏ں رائج ہوئے چکے نيں، انہاں دا املا ہ تو‏ں مان لینا چاہیے، باقی لفظاں نو‏‏ں الف تو‏ں لکھنا چاہیے۔ ذیل دے لفظاں ہ تو‏ں صحیح نيں: شوربہ چغہ سقا عاشورہ قورمہ ناشتا ملغوبہ الغوزہ
ذیل دے لفظاں الف تو‏ں لکھنے چاہئاں: معمّا تماشا تقاضا حلوا مربّا مچلکا بقایا تمغا ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے وی انہاں وچو‏ں بیشتر لفظاں نو‏‏ں الف تو‏ں لکھنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی ا‏‏ے۔ ایداں دے مرکب لفظ اردو وچ اچھی خاصی تعداد وچ نيں جو عربی قاعدے دے مطابق الف لام دے نال لکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے مرکّگل کيتی دو صورتاں نيں، اک اوہ جتھ‏ے الف لام حروفِ شمسی (ت، ث، د، ذ، ر، ز، س، ش، ص، ض، ط، ظ، ل، ن) تو‏ں پہلے آیا اے تے بعد دا حرف مشدّد بولا جاندا اے تاں الف لام آواز نئيں دیندا، جداں عبد السّتاریا بالتّرتیب وچ ۔ دوسرے اوہ جنہاں وچ الف لام حروفِ قمری (باقی تمام حروف) تو‏ں پہلے آیا اے تاں لام تلفظ وچ شامل رہندا اے، جداں بالکل یا ملک الموت وچ ۔ سانو‏ں سیّد ہاشمی فرید آبادی د‏‏ی اس تجویز تو‏ں اتفاق نئيں کہ حروفِ شمسی و قمری دا فرق اردو وچ اٹھا دینا چاہیے، ہماریا خیال اے کہ ایہ طریقہ اردو املا دا جز ہوئے چکيا اے، اِس نو‏‏ں بدلنا ممکن نني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ ایداں دے تمام لفظاں دا اوہی قدیم املا برقرار رکھنا چاہیے: فی الحال بالکل انا الحق بالفعل ملک الموت
البتہ ایہ ضروری اے کہ جتھ‏ے الف لام آواز نہ دے اوتھ‏ے لام دے بعد والے حرف اُتے تشدید لگائی جائے تے انہاں لفظاں وچ الف لام نو‏‏ں اردو دے خاموش حروف تسلیم ک‏ر ليا جائے۔ پڑھنے والےآں نو‏‏ں تشدید تو‏ں معلوم ہوئے جائے گا کہ الف لام تلفظ وچ نہ آئے گا: عبد ُ السّتّار شجاعُ الدّولہ عبد ُ الرّزّاق لغاتُ النّساء بالتّرتیب فخرُ الدّین
الف ممدودہ
الف ممدودہ دا مسئلہ صرف مرکّبات وچ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ یعنی دل آرام لکھیا جائے یا دلارام۔ ایسی صورت وچ اصول ایہ ہونا چاہیے کہ معیاری تلفّظ نو‏‏ں رہنما بنایا جائے تے مرکّب جداں بولا جاندا ہو، اوداں ہی لکھیا جائے۔
بغیر مد دے :
برفاب تیزاب سیلاب غرقاب سیماب زہراب گلافتاب تلخاب
سردابہ گرمابہ مرغابی خوشامد دستاویز
مع مد دے :
گرد آلود دل آویز عالم آرا جہان آباد دل آرا دل آرام دو آبہ ابر آلود
خمار آلود قہر آلود زہر آلود زنگ آلود خون آلود رنگ آمیز درد آمیز جتھ‏ے آرا
تنوین
اردو وچ عربی دے ایداں دے کئی لفظ استعمال ہُندے نيں جنہاں اُتے دو زبر آندے نيں، جداں فوراً، عموماً، وقتاً، فوقتاً، اتفاقاً۔ تنوین اردو املا دا حصّہ بن چک‏ی ا‏‏ے۔ اس لئی اسنو‏ں بدلنا مناسب نني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ فوراً نو‏‏ں فورن لکھنے د‏‏ی سفارش نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔ اسنو‏ں فوراً لکھنا ہی صحیح ا‏‏ے۔ البتہ اوہ لفظ تصفیہ طلب نيں جنہاں دے آخر وچ ت آندی ا‏‏ے۔ ایداں دے لفظاں دے بارے عربی املا دا اصول ایہ اے کہ جے ت کسی لفظ دے مادے وچ شامل اے تاں تنوین د‏‏ی صورت وچ اُس اُتے الف دا اضافہ ک‏ر ک‏ے تنوین لگائی جاندی اے، جداں وقتاً فوقتاً۔ لیکن جے ت مادے وچ شامل نئيں تاں اوہ تائے مُدَوَّرہ ۃ د‏‏ی صورت وچ لکھی جاندی اے تے اس اُتے دو زبر لگیا دتے جاندے نيں، جداں عادۃً۔ اس صورت وچ الف دا اضافہ نئيں کيتا جاندا تے تنوین تائے مُدَوَّرہ اُتے لگائی جاندی ا‏‏ے۔ اردو املا وچ عام طور تو‏ں اس فرق نو‏‏ں ملحوظ نئيں رکھیا جاندا تے تنوین ایداں دے تمام لفظاں وچ الف دا اضافہ ک‏ر ک‏ے لگائی جاندی ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ سانو‏ں ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دے اس اصول نو‏‏ں تسلیم کر لینا چاہیے کہ "عربی د‏‏ی ۃ نو‏‏ں اردو وچ ہمیشہ ت لکھنا چاہیے"۔ چنانچہ اردو وچ تنوین دے لئی ت والے لفظاں دے بارے وچ قاعدہ ایہ ہويا کہ سب لفظاں دے آخر وچ الف دا اضافہ ک‏ر ک‏ے تنوین لکھی جائے، مثلاً
نسبتاً مروَّتاً کنایتاً ضرورتاً ارادتاً فطرتاً شکایتاً کلیتاً
قدرتاً حقیقتاً حکایتاً طبیعتاً وقتاً فوقتاً شریعتاً طاقتاً
ت، ۃ
اُتے اسيں تنوین دے سلسلے وچ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دے اصول نو‏‏ں اپنا چکے نيں کہ اردو دے حروفِ تہجی وچ تائے مُدَوَّرہ ناں د‏‏ی کوئی چیز نني‏‏‏‏ں۔ لیکن اردو وچ گنت‏ی دے چند عربی لفظاں ۃ تو‏ں لکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں تک ایہ ايس‏ے طرح چلن وچ نيں، انہاں نو‏‏ں عربی طریقے تو‏ں لکھنا مناسب اے:
البتہ اس قبیل دے ہور عربی لفظاں دے بارے وچ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی د‏‏ی رائے صحیح اے کہ ایہ اردو وچ ت تو‏ں لکھے جاندے نيں تے ايس‏ے طرح چلن وچ آ چکے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ انہاں نو‏‏ں ت تو‏ں ہی لکھنا چاہیے: حیات نجات بابت منات مسمات توریت
ت، ط
اردو وچ کچھ لفظاں ایداں دے نيں جو ت تے ط دونے تو‏ں لکھے جاندے نيں، انہاں دے املا وچ احتیاط د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ذیل دے لفظاں ت تو‏ں صحیح نيں:
تپش تہران تپاں تیار تیاری توندا ناندا (رشتہ)
ذیل دے لفظاں نو‏‏ں ط تو‏ں لکھنا صحیح اے:
غلطاں طشت طشتری طمانچہ طہماسپ طوطی
ذ، ز، ژ
فارسی مصادر گذشتن، گذاشتن تے پذیرفتن دے جملہ مشتقات بقول ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی ذال تو‏ں لکھنے صحیح ني‏‏‏‏ں۔ جداں:
گذشتہ گذشتگان گزر گاہ در گزر رہ گزر راہ گزار پذیرفتہ پزیرائی
سر گذشت وا گذاشت اثر پزیر دل پزیر
گزاردن (بہ معنی ادا کرنا، پیش کرنا) دے مشتّقات نو‏‏ں زے تو‏ں لکھنا صحیح اے، جداں:
گزارش باج گزار خدمت گزار شکر گزار نماز گزار عرضی گزار مال گزاری
گزرنا تے گزارنا اگرچہ گذشتن تو‏ں نيں لیکن تہنید تے تارید دے عمل تو‏ں گزر کر اردو دے مصدر بن چکے نيں، اس لئی انہاں د‏‏ی تمام تصریفی شکلاں ز تو‏ں لکھی جانی چاہئاں، ايس‏ے طرح گزاریا تے گزرانا وی ز تو‏ں لکھنے مناسب ني‏‏‏‏ں۔
اس سلسلے دے بعض مُتنازع فیہ لفظاں جنہاں تو‏ں ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے تے دوسرےآں نے بحث کيتی اے، ایہ نيں:
آزر: حضرت ابراہیم دے والد یا چچا دا ناں ز تو‏ں اے، جداں آزرِ بت تراش
آذر: اگ دے معنی وچ ایہ لفظ ذال تو‏ں اے، جداں آذر کدہ بہ معنی آتش کدہ تے آذر فشاں بہ معنی آتش فشاں۔ ہور ذال تو‏ں ہی اک رومی مہینے دا ناں وی ا‏‏ے۔
ذرا: (تھوڑا، قلیل) اگرچہ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے ز تو‏ں لکھنے اُتے زور دتا اے لیکن کمیٹی اس د‏ی تائید نئيں کردی۔
ذات: (نفس، شخص، قوم، نژاد، ہندی جات)
زخّار: (بحرِ زخّار)
آزوقہ: (غذائے قلیل)
ازدحام: (ازدحام، ازدحام، ازدحام غلط ني‏‏‏‏ں۔)
ذیل دے لفظاں دا صحیح املا ژ تو‏ں اے:
مژدہ مژہ ارژنگ واژاں مژگاں پژ مردہ پژمردگی
اژدر ژالہ ژاژ نژاد ژولیدہ اژدہا ٹیلی ویژن
نون تے نون غُنّہ
کسی لفظ وچ نون دے بعد ب ہوئے تاں نون د‏‏ی آواز م وچ بدل جاندی ا‏‏ے۔ لکھنے وچ تاں نون ہی آندا اے، لیکن پڑھیا م جاندا اے، جداں گنبد انبار جنبش دنبہ شنبہ تنبورہ سنبل عنبر
اس ضمن وچ دقت دیسی لفظاں وچ پیدا ہُندی اے جنہاں وچ کچھ تاں نون تو‏ں لکھے جاندے نيں تے کچھ نو‏‏ں م تو‏ں لکھنے دا رواج ا‏‏ے۔ سفارش کيت‏ی جاندی اے کہ ایداں دے دیسی لفظاں (علاوہ ناواں کے۔ انبار، کنبوہ) میم تو‏ں مرجح نيں:
(لیکن جتھ‏ے نون ساکن غیر وصلی ہو، اوہ نون د‏‏ی آواز دے گا تے نون ہی لکھیا جائے گا، مثلاً کنبہ)
اردو وچ کئی مصدر نيں جنہاں وچ دو نون نيں، جداں بُننا، گِننا، سُننا۔ انہاں وچ اک نون تاں مادہ فعل دا اے، دوسرا علامتِ مصدر دا (بُن + نا، سُن + نا)۔ اکثر غلطی تو‏ں ایداں دے مصدراں نو‏‏ں مشدّد نون تو‏ں لکھیا جاندا اے (بُنّا، گِنّا، سُنّا)۔ اصول ایہ اے کہ ایداں دے تمام مصدراں وچ دو نون لکھنے چاہئاں۔ اس تو‏ں ذیل دے جوڑاں وچ املا دا امتیاز وی ملحوظ رہے گا:
بَننے (فعل) بنّے (لقب)
چُننی (فعل) چُنّی (دوپٹہ)
ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی د‏‏ی اس تجویز تو‏ں اتفاق نئيں کيتا جا سکدا کہ "نون غنّہ ہمیشہ منفصل لکھیا جائے" (بان س، پھان س، ہن تو‏ں گا)۔ عام قاعدہ اے کہ لفظ دے آخر وچ نون غُنّہ بغیر نقطے دے لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ البتہ (ابتدائی کتاباں وچ یا جدو‏ں ضرورت ہو) لفظ دے وچکار نون غنہ نو‏‏ں اُلٹے قوس د‏‏ی علامت تو‏ں ظاہر کرنا چاہیے: وچکار:
ہون٘ٹ پھان٘د این٘ٹ چون٘چ چان٘د
آخر وچ :
ماں جاواں بولاں نظراں کتاباں لفظ دے مادّے یا مصدر وچ جتھ‏ے نون غنّہ اے، ماخوذ شکلاں وچ کہِاں تاں نون غنّہ لکھیا جاندا اے تے کہِاں نئيں، زیادہ تر ایہ صورت متعدی (casuative) شکلاں وچ پیدا ہُندی اے، جداں باندھنا، بندھوانا تے ڈھونڈوانا یا سُٹنا تو‏ں پھنکوانا تے پھنسنیا تو‏ں پھنسوانا، اس بارے وچ صو‏‏تی حقیقت ایہ اے کہ جے نون غنّہ دے بعد مسموع (voiced) آواز اے تاں نون غنّہ پورا ادا ہوئے گا جداں بندھوانا، ڈھونڈوانا تے جے نون غنہ دے بعد غیر مسموع (unvoiced) آواز اے تاں غُنّیت کمزور پڑ جائے گی جداں پھنکوانا، پھنسوانا وچ ، تا اسيں چونکہ انہاں لفظاں وچ غنّیت اے، خواہ ضعیف کیو‏ں نہ ہو، ایداں دے تمام لفظاں وچ نون غنّہ لکھنا چاہیے:
سینچنا تو‏ں : سنچوانا، سِنچائی
ہنسنیا تو‏ں : ہنسوانا، ہنسائی
البتہ ذیل دے ماخوذ لفظاں وچ غیر مسموع آواز تو‏ں پہلے د‏‏ی ضعیف غنّیت وی اردو دے ارتقائی سفر وچ زائل ہوئے چک‏ی اے، نتیجتاً ایہ لفظ نون غنّہ دے بغیر رائج ہوئے گئے تے ایہی صحیح اے:
بانٹنا تو‏ں : بٹنا، بٹوانا، بٹانا، بٹوائی، بٹوارا
پونچھنا تو‏ں : پچھوانا، پچھنا
جانچنا تو‏ں : جچنا
چھانٹنا تو‏ں : چھٹوانا، چھٹنا، چھٹنی، چھٹائی اردو وچ ایہ لفظاں کئی طرح تو‏ں لکھے جاندے نيں، جداں گانو، پنڈ، گاناں، گانئاں، اس انتشار نو‏‏ں دور کرنے دے لئی انہاں دا اک املا اختیار کرنا ضروری اے، دیکھیا جائے تاں اردو وچ پنڈ (اسم) تے پنڈ (مضارع گانا تو‏ں ) دونے نون غنّہ تو‏ں بولے جاندے نيں، گانو، پانو، انہاں لفظاں دا قدیم املا اے جس نو‏‏ں اردو ترک کرچک‏ی اے، اس اُتے اصرار کرنا اک طرح تو‏ں رجعتِ قہقری اے، چنانچہ جو حضرات اس اُتے اصرار کردے نيں، انہاں د‏‏ی رائے نو‏‏ں مننے وچ سانو‏ں تامّل اے، ایداں دے تمام لفظاں نو‏‏ں آخری نون غنّہ تو‏ں ہی لکھنا مناسب اے:
پنڈ پیر چھاؤں
ان لفظاں دے رائج املا وچ کِسے تبدیلی د‏‏ی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا املا اوہی صحیح اے جو رواج عام وچ اے: مہندی مہنگی مہنگائی لہنگا بہنگی
ذیل دے لفظاں نون غنّہ دے نال متروک نيں، انہاں نو‏‏ں نون غنّہ دے بغیر لکھنا چاہیے:
چاول گھاہ پھونس سوچنا کونچہ
چاول گھاہ پھوس سوچنا کوچہ
ذیل دے لفظاں نون غنّہ دے نال صحیح نيں:
کینچلی جھونپيا کنواں
واؤ
قدیم اردو وچ اعراب بالحروف دا عام رواج سی، خاص طور تو‏ں پیش نو‏‏ں ظااہر کرنے دے لئی واؤ لکھدے سن، مثلاً:
اوس اودھر اوٹھانا مونہہ
ایداں دے تمام لفظاں نو‏‏ں ہن بغیر واؤ لکھنا چاہیے، دکان نئيں، بلکہ دُکان یعنی بغیر واؤ مرجح صورت ا‏‏ے۔
اردو وچ کچھ لفظ ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی اصل وچ تاں واؤ موجود اے، جداں لوہا، مونچھ، سونا، لیکن انہاں تو‏ں نکلنے والے لفظاں دا تلفظ چونکہ ہمیشہ پیش تو‏ں ہُندا اے، اس لئی انہاں نو‏ں بغیر واؤ دے لکھنا چاہیے، جداں :
لُہار سُنار
بعض دوسرے لفظاں جنہاں وچ واؤ لکھنے د‏‏ی ضرورت نئيں، تھلے درج نيں:
پُہنچنا پُہنچانا پُہنچ بُڑھاپا اُدھار دُلارا دُلاری دُلار
دُلہن / دولہن، دُہرا / دوہرا، مُٹاپا / موٹاپا، نُکیلا / نوکیلا دونے طرح رائج نيں، البتہ دوہا دے معنی وچ صرف دوہرا رائج اے تے دوگانہ بمعنی نماز تے دُگانہ (دُگانا) بمعنی سہیلی ا‏‏ے۔
دونے صحیح نيں، البتہ لفظ ہندُستانی بغیر واؤ مرجح ا‏‏ے۔
جز، جزو بمعنی ٹکڑا، دونے صحیح نيں تے اردو وچ مستعمل نيں، جداں:
جُز رس جُز دان جُزوِ بدن
ان لفظاں نو‏‏ں کئی طرح لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ رائج املا روپیہ، روپے اے تے ايس‏ے د‏‏ی سفارش کيت‏ی جاندی ا‏‏ے۔
یہ دو وکھ وکھ لفظ نيں، انہاں نو‏‏ں ايس‏ے طرح لکھنا چاہیے۔ اس بارے وچ اصول ایہ اے کہ اوہ مرکب لفظاں جنہاں دا پہلا جز 'دو' اے، مع واؤ لکھے جاندے نيں، جداں:
دگنا دوآبہ دوآتشہ دوراہا دوچار دوپہر دورنگا دوسخنا
البتّہ کچھ لفظاں ایداں دے وی نيں جنہاں وچ واؤ نئيں بولا جاندا، انہاں دا املا بغیر واؤ دے رائج اے تے انہاں نو‏ں پیش ہی تو‏ں لکھنا صحیح اے، مثلاً:
دُگنا دُلائی
اردو وچ واؤ معدولہ دو طرح تو‏ں آندا اے، اوّل ایداں دے لفظاں وچ جتھ‏ے واؤ دے بعد الف اے، انہاں لفظاں وچ ایہ دُہرا مصوّتہ (diphthong) اے تے واؤ دا تلفظ پیش دا سا ہُندا اے، جو بعد وچ آنے والے الف دے نال ملیا ک‏ے بولا جاندا اے، جداں:
الف والے لفظاں وچ واؤ معدولہ دا صو‏‏تی ماحول طے اے تے تلفّظ وچ کِسے مغالطے دا امکان نئيں، البتّہ خود، خوش جداں لفظاں وچ (جو تعداد وچ بوہت گھٹ نيں) ابتدائی کتاباں دے لئی چھوٹی لکیر د‏‏ی علامت نو‏‏ں اپنایا جا سکدا اے، جداں:
خود خوش خودی خورشید خورد
ہائے خفی
ہائے خفی کئی مستعار لفظاں دے آخر وچ آندی اے (غنچہ، کشتہ، درجہ، پردہ، زردہ، دیوانہ، شگفتہ، جلسہ)، دیسی لفظاں دے آخر وچ الف ہُندا اے (بھروسا، گملا، اکھاڑا، اڈّا، دھبّا، انڈا)۔ ہائے خفی حرف نئيں، اک طرح د‏‏ی علامت اے جس دا کم لفظ دے آخر وچ حرفِ ما پہلے د‏‏ی حرکت نو‏‏ں ظاہر کرنا ا‏‏ے۔ سانو‏ں ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دے اس خیال تو‏ں اتفاق نئيں کہ "اردو وچ مختفی ہ دا وجود نئيں تے ایہ دیسی لفظاں دے آخر وچ نئيں آ سکدی"۔ واقعہ ایہ اے کہ چند دیسی لفظاں وچ آخری مُصوّتے (حرفِ صحیح) د‏‏ی حرکت نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی اردو املا وچ سوائے خفی ہ دے کسی تے علامت تو‏ں مدد لی ہی نئيں جا سکدی۔ جداں روپیہ، پیسہ، نہ، پہ، البتّہ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دا ایہ قول صحیح اے کہ اردو والےآں نے مختفی ہ د‏‏ی اصلیت نو‏‏ں بھُلا دتا تے ٹھیٹھ اردو لفظاں وچ مختفی ہ لکھنے لگے۔ چنانچہ اصول ایہ ہونا چاہیے کہ ایداں دے تمام دیسی لفظاں نو‏‏ں جو دوسرے لفظاں د‏‏ی نقل وچ خواہ مخواہ خفی ہ تو‏ں لکھے جاندے نيں، الف تو‏ں لکھنا چاہیے:
بھروسا اڈّا سندیسا ٹھیکا بھُوسا آرا راجا آنولا
دھوکھا ڈاکیا بتاشا بٹوا بیڑا باجا بلبلا بنجارا
پانسا پٹاخا پٹارا پٹرا پھاوڑا پھیپھڑا نگوڑا تووڈا
جالا ٹھپّا ٹڈّا پھندا ہنڈولا کٹورا چبوترا چٹخارا
دھندا رجواڑا چٹکلا موگرا دسہرا ڈبیا خراٹا سانچا
سہرا کھاجا کیوڑا گھونسلا
تکیہ عربی تے دربیہ فارسی لفظ اے تے ایہ ہائے مختفی تو‏ں صحیح ني‏‏‏‏ں۔ آریہ تے چاولہ دیسی لفظاں نيں، لیکن انہاں دا املا ہائے خفی تو‏ں اس حد تک رائج ہوئے چکيا اے کہ انھاں مستثنیٰ سمجھنا چاہیے۔
وہ تمام تصریفی شکلاں جنہاں وچ عربی، فارسی دا کوئی جز ہوئے لیکن اس د‏ی تہنید ہوئے چک‏ی ہو، الف تو‏ں لکھنی چاہئاں:
چوراہا بال خورا چھماہا بے فکرا نو دولدا کبابیا بسترا دسپنا
سترنگا نصیبا دو رُخا خون خرابا تھکا ماندا شیخی خورا خوجا
البتہ ذیل دے لفظاں ہ تو‏ں مرجح نيں:
نقشہ خاکہ بدلہ مالیدہ امام باڑہ ہرجہ خرچہ غنڈہ غبّارہ
آب خورہ یک منزلہ تولہ ماشہ زردہ سموسہ زنانہ
یورپی زباناں تو‏ں آیا ہويا جو لفظ جس طرح مستعمل ہو، اس دے رائج املا نو‏‏ں صحیح مننا چاہیے، البتّہ جو لفظ رواج وچ نئيں، انھاں الف تو‏ں لکھنا مناسب ہوئے گا:
کمرہ ڈراما فرما سوڈا
ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دے اس قول نو‏‏ں تسلیم کر لینا چاہیے کہ "شہراں (ملکاں، جگہاں) دے ناواں نو‏‏ں اس طرح لکھیا جانا چاہیے جس طرح اوہ رائج نيں":
آگرہ کلکتہ پٹنہ باندہ ٹانڈہ امروہہ انبالہ
ہمالہ، ہمالیہ، افریقہ، امریکا تے مرہٹہ نو‏‏ں وی ناواں د‏‏ی لسٹ وچ شامل سمجھنا چاہیے۔
ذیل دے جوڑاں وچ سب حروف مشترک نيں، سوائے آخری حرف کے، یعنی پہلے لفظ وچ آخری حرف الف اے تے دوسرے وچ ہائے خفی۔ ایہ وکھ وکھ لفظ نيں تے انہاں دے وکھ وکھ معنی ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ انہاں دے املا دا تعیّن انہاں دے معنی تو‏ں ہوئے گا:
دانا (جاننے والا، عقل مند) : دانہ (بیج، مال، دانۂ گندم)
خاصا (اضافے دے معنی وچ ، جداں: چنگا خاصا) : خاصّہ (طبیعت، عادت) / خاصہ (عام د‏‏ی ضد، امیراں دا کھانا)
پارا (سیماب) : پارہ (ٹکڑا، حصّہ)
لالا (لقب) : لالہ (گُلِ لالہ)
پتّا (درخت دا پتّا) : پتہ (نشان، مقام)
نا (کلمۂ نفی) : نہ (مخّفف کلمۂ نفی)
جب ہائے خفی والے لفظاں (پردہ، عرصہ، جلوہ، قصّہ) محرّف ہُندے نيں تاں تلفّظ وچ آخری آواز 'ے' ادا ہُندی ا‏‏ے۔ املا وچ وی تلفّظ د‏‏ی پیروی ضروری ا‏‏ے۔ چنانچہ ایداں دے تمام لفظاں د‏‏ی مُحرّف شکلاں وچ 'ے' لکھنی چاہیے:
افسانے (ماں) غصّے (ماں) مدرس‏ے (سے ) مرثیے (کے )
مندرجہ ذیل لفظاں وچ ہائے خفی دا اضافہ ہن غلط اے، انہاں دا صحیح املا ایويں اے:
موقع مع مصرع بابت آیت
سنہ بمعنی 'سال' نو‏‏ں اکثر بغیر ہ دے سن لکھیا جاندا اے جو غلط ا‏‏ے۔ ایہ دو وکھ وکھ لفظ ني‏‏‏‏ں۔ سنہ بمعنی سال ہائے خفی تو‏ں اے، جداں سنہ 1857 یا سنہ ہجری یا سنہ عیسوی
سِن دے معنی 'عمر' دے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ لفظ بغیر ہ دے ا‏‏ے۔
ایداں دے لفظاں وچ جے ہائے ملفوظ یعنی جو ہائے آواز دیندی ہوئے تے ہائے خفی یعنی جو ہائے آواز نہ دیندی ہو، اُنہاں دا فرق ظاہر کرنا مقصود ہوئے تاں اس دے تھلے شوشہ لگایا جا سکدا اے، بصورتِ ہور اس د‏ی ضرورت نئيں، جداں:
'بہنا' مصدر تو‏ں 'بہہ'
'سہنا' مصدر تو‏ں 'سہہ'
'کہنا' مصدر تو‏ں 'کہہ'
کہ (کافِ بیانیہ) تے ایہ وچ ہ د‏‏ی آواز عموماً ادا نئيں ہُندی یا بہت کمزور ادا ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ کہ یہہ لکھنے اُتے اصرار کرنا خواہ مخواہ دا تکلّف اے کہ تے ایہ نو‏‏ں ہ د‏‏ی لٹکن دے بغیر لکھنا ہی مناسب ا‏‏ے۔
ہائے مخلوط
اک زمانے وچ اردو وچ ہائے مخلوط تے ہائے ملفوظ دے لئی کسی صورت دا تعیّن نئيں سی۔ عربی تے فارسی وچ تاں ہکار آوازاں نيں ہی نئيں؛ اس لئی کسی خلطِ مبحث دا سوال ہی پیدا نئيں ہُندا۔ اردو دا معاملہ دوسرا ا‏‏ے۔ ہند آریائی بولی ہونے دے نا‏تے بخلاف عربی تے فارسی دے اردو وچ ہکار آوازاں دا پورا سیٹ موجود ا‏‏ے۔ اردو وچ انہاں دے لئی اگرچہ وکھ تو‏ں حروف نئيں، لیکن ایہ مواقعہ اے کہ پھ، بھ، تھ، ٹھ، ڈھ، ڑھ، جھ، چھ، کھ تے گھ اردو د‏‏ی بنیادی آوازاں ني‏‏‏‏ں۔ ہور رھ، لھ، مھ، نھ، وھ تے یھ وچ وی ہکاریت دا شائبہ ا‏‏ے۔ اردو وچ انہاں دے لئی جے ہائے مخلوط نو‏‏ں مخصوص نہ کر دتا جائے تاں اک طرح د‏‏ی بے راہ روی پھیلدی اے مثلاً اے تے اے، چاہیے تے چاھیے دونے املا رائج ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ گھر تے گہر، مینو‏‏ں تے مجہکو، نال تے ساتہہ، کچھ تے کچہہ، بھر تے بہر، فیر تے پہر، پھاڑ تے پہاڑ، بھین تے بہن، دھلی تے دہلی، بھاری تے بہاری وچ وی ہائے مخلوط تے ہائے ملفوظ وچ امتیاز روا نئيں رکھیا جاندا۔
ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی کمیٹی نے سفارش کيت‏ی سی کہ اگرچہ دھ، ڈھ، ڑھ، لکھنے وچ دو حروف نيں لیکن اک ہی آواز ادا کردے نيں، اس لئی انہاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنا چاہیے: دھ، ڈھ، ڑھ (لفظاں د‏‏ی شکلاں ایہ ہاں گی: دھ ن، دھ ر تی، پڑھ نا) انہاں حروف دا اک آواز نو‏‏ں ادا کرنا تسلیم، لیکن اردو وچ متعدّد مصوّتے ایداں دے نيں جنھاں (لفظ دے شروع وچ ) اک تو‏ں ودھ حروف تو‏ں لکھنا پڑدا اے: اک ہور، ایکھ، اون، اوج، وغیرہ۔ چنانچہ ساڈی رائے اے کہ د، ڈ، ڑ دے نال ہائے مخلوط نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنے د‏‏ی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔ ایہ چلن وچ وی نئيں آئی۔ البتہ ایہ اصول واضح طور اُتے اپنا لینا چاہیے کہ ہائے مخلوط نو‏‏ں ہکار آوازاں دے ستاھ مخصوص کر دتا جائے تے انہاں تمام لفظاں وچ جتھ‏ے ایہ آوازاں آئیاں، تلفظ د‏‏ی پیروی وچ انہاں نو‏‏ں ہائے مخلوط یعنی ہائے دو چشمی تو‏ں لکھنا چاہیے:
گھونٹ، جھوم، بھانڈ، پھونک، تھوڑا، پڑھ، ودھ، مجھ، تجھ، کچھ، پھلجڑی
اردو وچ رھ، لھ، مھ، نھ، وھ، یھ وچ وی ہائے مخلوط دا اثر ملدا اے اس لئی ذیل دے لفظاں نو‏‏ں ہائے مخلوط ہی تو‏ں لکھنا چاہیے:
گیارھواں، بارھواں، کولھو، کلھڑ، تواڈا، کمھار، ننھا، ننھیال
اردو وچ اوہ لفظاں جنہاں وچ دو ہائے مخلوط آندیاں نيں، دو طرح دے ني‏‏‏‏ں۔ اک اوہ جو کسی نہ کسی طرح د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں ظاہر کردے نيں، جداں بھن بھناہٹ، چھن چھناہٹ، تھر تھراہٹ، جھل جھلاہٹ، ایہ صو‏‏تی لفظاں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ اجزا د‏‏ی تکراری نوعیت چونکہ کسی نہ کسی حسّی کیفیت نو‏‏ں ظاہر کردی اے، اس لئی ایداں دے لفظاں وچ دونے ہائے مخلوط (ہکاریت) جزو اصلی ہی حیثیت رکھدی نيں تے انہاں نو‏‏ں جاں دا تاں لکھنا چاہیے:
جھن جھناہٹ، جھن جھنانا، تھر تھراہٹ، تھر تھرانا، کھڑ کھڑاہٹ، کھڑ کھڑانا، بھن بھناہٹ، بھن بھنانا، چھن چھناہٹ، چھن چھنانا، کھٹ کھٹاہٹ، کھٹ کھٹانا
لیکن بعض مفرد لفظاں وچ دوسری ہائے مخلوط زائل ہوئے جاندی اے، جداں بھاوی، بھابی۔
بعض لوک فارسی د‏‏ی نقل وچ یا محض اپنی پسند دے طور اُتے لفظ دے وسط یا شروع وچ آنے والی ہائے ہوّز نو‏‏ں لٹکن والی ہ د‏‏ی بجائے دو چشمی ھ تو‏ں لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اصول دے خلاف تے غلط اے:
غلط: اے، ھوا، ھندوستان، دھلی، ھمیشہ
صحیح: اے، ہويا، ہندوستان، دہلی، ہمیشہ
ہمزہ
عربی وچ ہمزہ اک مستقل آواز ا‏‏ے۔ اردو وچ اس د‏ی اوہ صو‏‏تی حیثیت نئيں تا اسيں اردو وچ ہمزہ عربی تو‏ں ماخوذ لفظاں دے علاوہ بوہت سارے دیسی لفظاں دے املا وچ وی استعمال ہُندا اے (جداں آؤں، جاؤں، کھائے، پائے، لکھنؤ، کیکئی)، چنانچہ اردو املا دا تصور ہمزہ دے بغیر کيتا ہی نئيں جا سکدا۔ انجمن ترقی اردو د‏‏ی کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط نے ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی د‏‏ی تجویز اُتے سفارش کيت‏ی سی۔ ہمزہ جدو‏ں کسی منفصل حرف دے بعد آئے تاں بالکل جدا لکھیا جائے۔ جداں آءو، آءی، جاءو، آءاں، آءِاں، بھاءی، سوءاں، سناءاں، ماءِل، گھاءِل، داءِر، تاءید، داءِرے، جاءِزہ، رعناءی۔ لیکن ایہ رائج نئيں ہوئے سکیا۔ ہمزہ حرف یا شوشے دے اُتے ہی لکھیا جاندا اے تے اس وچ کوئی قباحت نئيں، چنانچہ ايس‏ے طریقے نو‏‏ں قبول کر لینا چاہیے۔ البتی اردو وچ ہمزہ دے استعمال وچ جو بے قاعدگیاں راہ پا گئیاں نيں، اُنہاں نو‏‏ں ذیل دے اصول اپنا لینے تو‏ں دور کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
اردو وچ ہمزہ دے استعمال دے بارے وچ ایہ آسان سا اصول نظر وچ رہنا چاہیے: جس لفظ وچ وی دو مُصوّتے (حرفِ علّت یا حرکات) نال نال آئیاں تے اپنی اپنی آوازاں (پوری یا جزوی) داں، اوتھ‏ے ہمزہ لکھیا جائے، جداں:
کو+ئی، جا+ئے، کھا+ؤ، دکھا+ئاں، نا+ئی، لکھن+ؤ، غا+ئب، فا+ئدہ، جا+ؤں، جا+ئز
اس گل نو‏‏ں بقول ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی ایويں وی سمجھ سکدے نيں کہ اردو وچ ہمزہ لفظ دے درمیان الف متحرک دا قائم مقام ا‏‏ے۔ (مثلاً عزرا+ئیل، سا+ئیس، جا+ئز، جا+ؤں، وغیرہ)
عربی دے متعدد مصادر، جمعاں تے مفرد لفظاں دے آخر وچ اصلاً ہمزہ اے، جداں:
اردو وچ ایہ لفظ الف تو‏ں بولے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی انھاں ہمزہ دے بغیر لکھنا چاہیے:
ابتدا، انتہا، املا، انشا، شاعر، حکما، ادبا، علما، فقرا، وزرا
البتہ جے ایسا لفظ کسی ترکیب دا حصہ ہوئے تاں ہمزہ دے نال جاں دا تاں لکھنا چاہیے:
انشاء اللہ، ضیاءُ الرحمٰن، ذکاءُ اللہ، ثناءُ الحق، ثناءُ اللہ، بہاءُ اللہ، ضیاءُ الدین، علاءُ الدین
عربی وچ انہاں لفظاں اُتے ہمزہ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ جے عربی د‏‏ی تقلید کردے ہوئے ایداں دے لفظاں اُتے ہمزہ لکھیا جائے (جداں جُرّأت، تَأثُّر، تأسُّف، مؤرِّخ، تأمُّل) تاں اسنو‏ں اردو وچ غلط نہ سمجھیا جائے۔ لیکن ساڈی سفارش ایہ اے کہ ایہ لفظ اردو وچ چونکہ بیشتر ہمزہ دے بغیر لکھے جاندے نيں، انھاں ہمزہ دے بغیر لکھنا وی صحیح سمجھیا جائے:
جرّات، تاثّر، تاسّف، مورّخ، تامّل، متاثّر، موثّر، متاہّل، موذّن، مودّب، مونّث
ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے افعال آؤ، جاؤ تے حاصل مصدر بناو (سنگھار) تے (رکھ) رکھاو دے تلفظ وچ فرق کيتا اے تے حاصل مصدر بناو، رکھاو وغیرہ نو‏‏ں ہمزہ دے بغیر لکھنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی اے، ساڈی رائے اے کہ ہندی وچ تاں بے شک ایداں دے لفظ آخری واؤ تو‏ں بولے جاندے نيں، لیکن اردو بول چال وچ افعال آؤ، جاؤ، پاؤ، کھاؤ تے حاصل مصدر بناؤ، پاؤ (سیر)، رکھاؤ، بچاؤ اک ہی طرح بولے جاندے نيں، یعنی انہاں سب وچ دوہرے مصوّتے د‏‏ی آواز آندی ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں دا فرق غیر ضروری اے تے ایہی چلن وی ا‏‏ے۔ چنانچہ ایداں دے تمام لفظاں وچ ہمزہ لکھنا چاہیے:
اسما: الاؤ، اود بلاؤ، پلاؤ، تاؤ، چاؤ، راؤ، گاؤ، باؤ گولا، گھماؤ
حاصل مصدر: بچاؤ، بہاؤ، پتھراؤ، بہاؤ، دباؤ، گھماؤ، پھراؤ، الجھاؤ، چھڑکاؤ، چناؤ، جھکاؤ، سمجھاؤ، بناؤ سنگار، بھاؤ، تاؤ، گھاؤ، جماؤ (جماؤ امر تے جماؤ حاصل مصدر د‏‏ی آواز وچ کوئی فرق نئيں)
امر: (امر د‏‏ی سب شکلاں ہمزہ دے نال صحیح نيں) آؤ، جاؤ، لاؤ، کھاؤ، اڑاؤ
ان لفظاں د‏‏ی بحث دے لئی ملاحظہ ہوئے "نون تے نون غُنّہ" د‏‏ی ذیلی سرخی نمبر 5
جے حرفِ ما پہلے مکسور اے تاں ہمزہ نئيں آئے گا، ی لکھی جائے گی، جداں کِیے، دِیے، لِیے، جِیے، سنیے، چاہِیے
فعل د‏‏ی تعظیمی صورتاں دیجِیے و لیجِیے ايس‏ے اصول دے تحت ی تو‏ں لکھی جاواں گی:
باقی تمام حالتاں وچ ہمزہ لکھیا جائے گا۔
وہ تمام فعل جنہاں دے مادّے دے آخر وچ الف یا واؤ آندا اے، اس اصول دے تحت ہمزہ تو‏ں لکھے جاواں گے۔ انہاں وچ اک حرفِ علّت تاں مادّے کا، دوسرا تعظیمی لاحقے اِیے کا، (فرما اِیے، جا اِیے) مل ک‏ے اپنی اپنی آواز دیندے نيں، اس لئی ہمزہ دے استعمال دا جواز پیدا ہوئے جاندا اے: