cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد الرزاق بن ہمام
عبد الرزاق بن ہمام وڈے نامور محدث سن مفسر تے بوہت سارے ائمہ حدیث دے استاد نيں، جو محدث یمن تو‏ں مشہور نيں۔اتباع تابعین دے زمرہ وچ جنہاں علماء نے درس وافادہ د‏‏ی مجلساں گرم کرنے دے نال تصنیف وتالیف دے میدان وچ وی کارہائے نمایاں انجام دتے انہاں وچ عبدالرزاق ابن ہمام دا اسم گرامی بہت ممتاز اے ،حدیث وچ انہاں د‏‏ی شہرہ ٔ آفاق، مصنف، نہایت بلند واعلیٰ مقام د‏‏ی حامل اے ،قدامت واہلیت دے لحاظ تو‏ں اس دا پایہ "مصنف"ابن ابی شیبہ تو‏ں وی اُچا ا‏‏ے۔
ولادت اوروطن
۱۲۶ھ وچ یمن دے راجگڑھ اورمشہور ترین شہر صنعاء وچ انہاں د‏‏ی ولادت ہوئی اس مردم خیز سرزمین نو‏‏ں لا تعداد شیوخ وأئمہ دے مولد ہوݨ دا شرف حاصل رہیا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی ولادت ۱۲۶ھ بمطابق ۷۴۴ء صنعاء وچ ہوئی۔(ملک شام وچ وی دمشق دے نیڑے صنعاء ناں دا اک پنڈ اے، اس د‏ی طرف وی علماء اعلام د‏‏ی اک وڈی جماعت منسوب اے جداں،ابو الاشعث ثمر احیل بن کلیب الصنعانی تے حنش بن عبداللہ الصنعانی وغیرہ لیکن اکثر وبیشتر صنعانی د‏‏ی نسبت صنعاء یمن ہی د‏‏ی طرف ہُندی اے )
ناں و نسب
ابو بكر عبد الرزاق بن ہمام بن نافع الحميری اليمانی الصنعانی، صنؑعاء دے حفاظ الحدیث وچو‏ں نيں۔
طلب علم
انہاں نےابتدائےشعور ہی تو‏ں اپنے والد اوردوسرے مقامی علماء تو‏ں تحصیل علم شروع کردتی سی اوربیس سال د‏‏ی عمر وچ تمام علوم متداولہ وچ دسترس ومہارت پیدا کرلئی سی،مشہور امام فن معمر بن راشد د‏‏ی بارگاہ علم وچ کامل ست سال گذارےسن، اس مخصوص صحبت تے زرین موقعہ تو‏ں اوہ پورے طور اُتے بہرہ یاب ہوئے سن ؛چنانچہ انہاں دے عہد وچ مرویات ابن راشد دا انہاں تو‏ں وڈا عالم و حافظ کوئی نہ سی،یمن تو‏ں باہر انہاں د‏‏ی رحلت علمی دا بصراحت ثبوت فراہ‏م نئيں ہُندا، لیکن اوہ اکثر بغرض تجارت شام وغیرہ ملکاں دا سفر کيتا کردے سن ،یقیناً انہاں دا شغف علم انہاں نو‏ں اوتھ‏ے دے مشاہیر شیوخ د‏‏ی خدمت وچ لے جاندا ہوئے گا ،حافظ ذہبی رقمطراز نيں۔رحل فی تجارتہ الی الشام ولقی الکبار وہ تجارت دے سلسلہ وچ شام دا سفر کردے اوراوتھ‏ے دے کبار علماء تو‏ں شرف نیاز حاصل کردے سن ۔
شیوخ
ان دے استاداں وشیوخ د‏‏ی تعداد بہت ودھ اے جنہاں وچ والد بزرگوار ہمام اورعم محترم وہب دے علاوہ معمر بن راشد،عبید اللہ بن عمر،ایمن بن نابل، ابن جریج اوزاعی، مالک بن انس، سفیان بن عیینہ، سفیان ثوری،زکریا بن اسحاق،اسماعیل بن عیاش،ثور بن یزید،ہشیم بن بشیر،ابو معشر نجیح،عبدالعزیزبن زیاد دے ناں لائق ذکر نيں خصوصی فیض معمر بن راشد تو‏ں حاصل کيتا سی،خود بیان کردے نيں کہ: جالست معمرا سبع سنین ميں نے ست سال تک معمر د‏‏ی اسيں نشینی د‏‏ی ا‏‏ے۔
فضل وکمال
ابن ہمام چمنستانِ علم وفن دے گل تازہ سن ،تبحر علمی،مہارتِ فنی اورقوتِ حافظہ وچ انہاں دا مقام نہایت بلند سی،خیر الدین زر کلی انہاں نو‏ں "من حفاظ الحدیث الثقات" علامہ یافعی"الحافظ العلامہ"اورحافظ ذہبی "احد الاعلام الثقات" لکھدے نيں،ہور برآں علامہ شمس الدین ذہبی رقمطراز نيں:کہ جے ابن ہمام دے سوانح وکمالات دا استقصاء کيتا جائے تاں اک مستقل ضخیم کتاب تیار ہوسکدی اے ہشام بن یوسف کہندے نيں کہ عبدالرزاق اسيں سب وچ وڈے حافظ وعالم سن ۔
قوتِ حافظہ
ان دے حفظ وضبط د‏‏ی قوت نہایت حیرت انگیز سی،ابراہیم بن عباد الدیری دا بیان اے کہ ستر ہزار حدیثاں انہاں دے نہاں خانہ دماغ وچ محفوظ سی۔
مرجعیت
اسی فضل وکمال دے نتیجہ وچ دنیا دے دور دراز گوشےآں تو‏ں طالبانِ علم اس شمع دین ودانش د‏‏ی طرف پروانہ وار ٹُٹ پئے تے صنعاء دا شہر قال اللہ وقال الرسولﷺ دے نغمےآں تو‏ں معمور ہوگیا۔ ان دے شیخ معمرنے اپنے لائق شاگرد دے بارے وچ پیشین گوئی د‏‏ی سی کہ جے عبدالرزاق د‏‏ی زندگی رہی تاں لوک دور دراز تھ‏‏انو‏اں تو‏ں سفر کرکے اس دے گرد ہجوم کرن گے چنانچہ وقت نے ثابت کيتا کہ ایہ پیش بینی اکھر باکھر حقیقت بن دے رہی۔ مؤرخین بالاتفاق اعتراف کردے نيں کہ عہد رسالت دے بعد کوئی شخصیت اِنّی زبردست مرجوعہ خلائق اورپرکشش ثابت نہ ہوسکی،ممکن اے اس رائے وچ کِسے حد تک مبالغہ ہو،لیکن ایہ بہر حال اک حقیقت اے کہ أئمہ وعلماء جوق درجوق آک‏ے علم دے اس چشمہ صافی تو‏ں سیراب ہوئے،علامہ یافعی انہاں نو‏ں "الموتحل الیہ من الآفاق لکھدے نيں،مؤرخ ابن اثیر رقمطراز نيں: مارحل الناس الی احد بعد رسول اللہ ﷺ مثل ما رحلوا الیہ رسول اکرم ﷺ دے بعد کسی دے پاس اس قدر کثرت تو‏ں لوک نئيں آئے،جِنّے امام ابن ہمام دے پاس آئے۔
ثقاہت وعدالت
ماہرین فن انہاں د‏‏ی صداقت وعدالت اُتے متفق نيں ،علامہ ذہبی دا بیان اے کہ ابن ہمام د‏‏ی ثقاہت اُتے علماء یک بولی نيں، انہاں دے عدول وصدوق ہوݨ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دلیل ایہ اے کہ آئمہ صحاح نے انہاں د‏‏ی روایتاں د‏‏ی تخریج د‏‏ی اے امام احمد شہادت دیندے نيں کہ معمر تو‏ں ابن ہمام د‏‏ی روایت میرے نزدیک تمام بصری علماء تو‏ں ودھ پسندیدہ اورقابل ترجیح اے ،انہاں دا بیان اے کہ ابن جریج دے تلامذہ وچ عبدالرزاق "اثبت" نيں۔ استو‏ں علاوہ یحییٰ بن معین،علی بن المدینی،یعقوب بن شیبہ، ابوداؤد الفریابی تے عجلی نے وی انہاں د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے ،ذہلی اوربزار بیان کردے نيں۔ کان عبدالرزاق ایقظھم فی الحدیث وکان یحفظ عبدالرزاق بن ہمام تمام محدثین وچ سب تو‏ں ودھ حاضر دماغ وجاگروت مغز محدث اوروڈے حافظ سن ۔
بعض شکوک وشبہات دا ازالہ
اس تمام تحسین وستائش دے باوصف بعض علماء نے انہاں نو‏‏ں نقد وجرح دا نشانہ وی بنایا اے، لیکن غور کرنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس جرح د‏‏ی نیہہ تمام تر شک وشبہ اورسوء تفاہ‏م اُتے قائم ا‏‏ے۔ ابن ہمام اُتے پہلا اعتراض ایہ کیہ جاندا اے کہ اوہ رفض وتشیع د‏‏ی طرف مائل سن ،ابن عماد حنبلی،حافظ ذہبی اورعلامہ ابن حجرؒ نے اس طرح دے متعدد اقوال نقل کیےہاں، لیکن تحقیق دے بعد ظاہر ہُندا اے کہ اس نقد د‏‏ی حقیقت اُتے کاہ تو‏ں ودھ نئيں۔ امام احمدؒ تو‏ں اک بار انہاں دے صاحبزادے عبداللہ نے دریافت کيتا کہ: ھل کان عبدالرزاق یتشیع ویفرط فی التشیع؟ کيتا عبدالرزاق غالی شیعہ سن ؟ امام موصوف نے جو ابن ہمام د‏‏ی خدمت وچ بہت حاضر باش سن فرمایا: لم اسمع فی ھذا شیئاً ميں نے تاں اس سلسلہ وچ کچھ نئيں سُنا اغلب اے کہ رفض وشیعیت دا شبہ لوکاں نو‏‏ں اس لئی ہويا کہ ابن ہمام اہل بیت نو‏‏ں بہت محبوب اورامام علی ابن ابی طالب ؓ دے قاتل نو‏‏ں مبغوض رکھدے سن ،اس دا ایہ مطلب ہرگز نئيں سی کہ اوہ شیخین (ابوبکرؓ وعمرؓ) اُتے حضرت علیؓ د‏‏ی تفضیل دے قائل سن، لیکن لوکاں نو‏‏ں سوء تفاہ‏م ہويا حالانکہ خود ابن ہمام نے نہایت دو ٹوک لفظاں وچ اس شبہ دا پردہ چاک کردتا سی کہ: واللہ ما انشرح صدری قط انہاں افضل علیا علی ابی بکر و عمر رحم اللہ علی ابی بکر وعمر من لم یحبھم فما ھومؤمن واوثق اعمالی حبی ایاھم بخدا اس گل اُتے مینو‏ں کدی شرح صدر نہ ہويا کہ وچ حضرت ابوبکرؓ و عمرؓ،پر علی نو‏‏ں فضیلت دُاں،اللہ ابوبکرؓ و عمرؓ ؓ اُتے رحمت نازل فرمائے جو شخص انہاں نال محبت نہ کرے اوہ مومن کامل نئيں اوران بزرگاں تو‏ں میری محبت حاصل اعمال ا‏‏ے۔ اک بار کسی نے شیخ ابن ہمام تو‏ں دریافت کيتا کہ، آپ دے نزدیک کيتا امام علی ابن ابی طالب نزاعی جنگاں وچ جادۂ حق اُتے قائم سن، فرمایا بخدا نئيں ؛بلکہ خود جناب امیر دا وی خیال سی کہ اوہ اک آزمائش وچ مبتلا نيں تے میرا وی ایہی خیال اے حُب آلِ رسول د‏‏ی نیہہ اُتے امام شافعی رحمۃ اللہ علیہ اُتے وی جدو‏ں تشیع دا الزام عاید کیاگیا تاں امام صاحب نے برملا جواب دتا کہ جے آل محمد د‏‏ی محبت ہی دا ناں شیعیت اے تاں وچ جنہاں وانس نو‏‏ں شاہد بنا ک‏ے کہندا ہاں کہ وچ یقیناً شیعہ ہون۔ دوسرا شبہ ابن ہمام اُتے ایہ ظاہر کيتا گیاہے کہ اوہ سوءِ حفظ اورفتورِ عقل وچ مبتلا سن اورضعیف ومنکر روایتاں بیان کيتا کردے سن، ایہ صحیح اے کہ آخر عمر وچ اوہ ضعف بصر وغیرہ ایداں دے عوارض دا شکار ہوگئے سن ،جو جرح وتعدیل دے معیار وچ خلل انداز ہُندے نيں،لیکن اس تو‏ں انہاں د‏‏ی پوری زندگی د‏‏ی مرویات نو‏‏ں غیر معتبر قرار دینا درست نئيں اے، انہاں دے عنفوان شباب د‏‏ی حدیثاں اُتے کسی نے وی نقد وجرح د‏‏ی جرأت نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ امام احمد بن حنبل نے اس حقیقت نو‏‏ں بصراحت بیان کيتا اے کہ ۲۰۰ھ تک انہاں د‏‏ی بصارت بالکل درست سی،اس دے بعد دے گیارہ سال د‏‏ی روایات ضعیف نيں،جن علماء نے اس تو‏ں پہلے انہاں تو‏ں سماعت حدیث د‏‏ی اے اوہ معتبر ومستند ا‏‏ے۔ اتینا عبدالرزاق پہلے المأتین وھو صحیح البصر ومن سمع منہ بعد ما ذھب بصرہ فھو ضعیف السماع ۲۰۰ھ تو‏ں پہلے ساڈے پاس عبدالرزاق آئے،تو انہاں د‏‏ی بصارت قائم سی،پس جس نے انہاں د‏‏ی بینائی زائل ہوݨ دے بعد انہاں تو‏ں حدثاں سنی نيں اس دا سماع ضعیف ا‏‏ے۔ حافظ ذہبیؒ نے لکھیا اے کہ تمام حفاظ اورائمۃ حدیث نے ابن ہمام د‏‏ی روایات نو‏‏ں حجت قراردتا ا‏‏ے۔ ان دے بعض اوربھی اعتراضات ابن ہمام اُتے وارد کيتے گئے نيں،لیکن علامہ ابن حجر تے حافظ ذہبی نے انہاں نو‏ں لچر،مہمل اورناقابل اعتبار ٹھہرایا ا‏‏ے۔
تصنیف
انہاں نے متعدد لکھتاں وی یادگار چھڈن،لیکن اکثر معدوم نيں۔ خیر الدین زرکلی اورابن ندیم نے انہاں د‏‏ی جنہاں کتاباں دے ناں دتے نيں اوہ درجِ ذیل نيں: (۱)جامع یاسنن عبدالرزاق (۲)تفسیر وچ اک کتاب (۳)کتاب السنن فی الفقہ (۴)مصنف عبدالرزاق ان وچ مؤخر الذکر کتاب ابن ہمام د‏‏ی مشہور ترین تصنیف اے ،ابوبکر بن ابی شیبہ د‏‏ی مصنف گو مجموعی حیثیت تو‏ں اس تو‏ں ودھ اہ‏م تے وقیع اے ،لیکن قدامت دے اعتبار تو‏ں اوہ وی اس تو‏ں کم پایہ اے ،ایہ کتاب فقہی ابواب دے مطابق مرتب کيتی گئی اے ،اس د‏ی لائق ذکر خصوصیت ایہ اے کہ اس د‏ی اکثر حدیثاں ثلاثی نيں،بقول شاہ عبدالعزیز محدث دہلوی،ایہ عجیب گل اے کہ عبدالرزاق بن ہمام نے اپنی مصنف نو‏‏ں شمائل اُتے ختم کيتا اے تے شمائل نو‏‏ں آنحضرت ﷺ دے موئے مبارک دے ذکر اُتے تمام کيتا اے ؛چنانچہ اس دے آخر وچ ایہ حدیث ا‏‏ے۔ حدثنا معمر عن ثابت عن انس قال کان شعر النبی الی انصاف اذنیہ میرے تو‏ں معمر نے عن ثابت عن انس بیان کيتا کہ نبی کریم ﷺ دے موئے مبارک آپ دے کاناں دے نصف حصہ تک سن ۔ یہ مصنف تاحالے تک زیورِ طبع تو‏ں آراستہ نئيں ہوسکی اے ،وکھ وکھ کتاباں خاناں وچ اس دے قلمی نسخے پائے جاندے نيں۔
امام ابو حنیفہ دے شاگرد
ان نو‏‏ں امام ابو حنیفہ تو‏ں فن حدیث وچ تلمذ سی۔ امام ابو حنیفہ د‏‏ی صحبت وچ بہت ودھ رہے چنانچہ انہاں دے اخلاق و عادات دے متعلق انہاں دے اکثر اقوال کتاباں وچ مذکور نيں۔ انہاں دا قول سی کہ"ميں نے ابو حنیفہ تو‏ں ودھ ک‏ے کسی نو‏‏ں حلیم نئيں دیکھیا۔
وفات
امام عبد الرزاق دا سنِ وفات ۲۱۱ھ بمطابق ۸۲۷ء ا‏‏ے۔ ایہ جتھے دفن نيں اس حصے نو‏‏ں دار الحيد کہیا جاندا اے جو جامع على تبۃ جبلیۃ اُتے اک بلند جگہ واقع ا‏‏ے۔ تے ایہ علاقہ یمن دے راجگڑھ صنعاء دے جوار وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اٹھويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی فارسی شخصیتاں گٹھ:محدثین گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث گٹھ:فارسی سنی علماء اسلام گٹھ:۲۱۱ھ دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:اٹھويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:قرون وسطی د‏‏یاں فارسی شخصیتاں گٹھ:محدثین گٹھ:۷۴۴ دے جم
مسجد حنانہ
مسجد تو‏ں متعلق واقعات
thumb|اوہ مسجد جس وچ امام حسین دا سر مبارک زمین اُتے رکھیا گیا۔ تاریخی روایات دے مطابق اس جگہ دو واقعے رونما ہوئے نيں:
اعمال
thumb|رأس الحسین اس مسجد تو‏ں متعلق اعمال وچ زیارت امام حسین (ع) تے نماز زیارت سید الشہداء ا‏‏ے۔ روایات وچ مروی اے کہ امام صادق(ع) نے نجف و کوفہ جاندے ہوئے تن مقامات اُتے اپنے گھوڑے تو‏ں نیچے اتر ک‏‏‏‏ے سلام کیتا تے نماز ادا کيتی، پہلی جگہ: مزار امام علی(ع)، دوسری جگہ: مسجد حنانہ تے رأس الحسین(ع) دا مقام، تیسری جگہ: وادی السلام وچ مقام امام زمانہ۔
مآخذ
گٹھ:مساجد نجف گٹھ:نجف وچ شیعہ زیارتگاہاں گٹھ:نجف وچ شیعہ تاریخی عمارتاں گٹھ:مسیتاں
صوبہ ملاتیا
بارلے جوڑ
گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ
سجائیتھ علی
سجائتھ علی (جم 30 جنوری 1980) اک سافٹویئر ڈویلپمینٹ انجینیئر اتے انٹرنیٹّ صنعتکار اے۔ 2013 وچ، اس نے عورتاں دے فیشن لئی اک اؤنلائین بازار، وونیک دا قیام کیتا۔ اوہ کمپنی دا موجودہ سی ی او اے۔
مڈھلا جیون
علی دا جم پولچی تامل ناڈو وکھے ہویا سی۔ اسنے میپکو شلینک انجینیئرنگ کالج توں بیچلر آف انجینیئرنگ دی ڈگری حاصل کیتی اتے پھر انڈین سکول آف بزنس، حیدرآباد توں ایم۔بی۔اے۔ کیتی۔
علی دا ویاہ ثمینہ فاطمہ نال ہویا اے۔ اوہ اک ڈینٹسٹ اے۔
مڈھلا کریئر
علی نے چینئی دی آئینٹکس ٹیکنولوجیز کمپنی دے سینئر سافٹویئر ڈویلپمینٹ انجینیئر دے طور تے اپنا کریئر شروع کیتا۔ وونیک شروع کرن توں پہلاں، علی ویزا انک کمپنی وچ ویزا چیک آؤٹ مرچینٹ پروگرام دے مکھی سن۔ ویزا انک اُتے اپنے کارجدور توں پہلاں، اسنے ایمازان کمپنی دے سینئر پروجیکٹ منیجر وجوں 7 سال کم کیتا۔
وونیک
علی نے 10 ہور آدمیاں نال بلومبرگ انڈیا دے 'دِی پچّ 3.0' وچ حصہ لیا۔ اس نوں وجیتا اعلانیا گیا جس دے فلسروپ سنوں سیڈفنڈ توں 2.5 کروڑ دا فنڈ ملیا۔
حوالے
گٹھ:بھارتی مسلمان
سعدیہ کھتری
سعدیہ کھتری کراچی وچ مقیم اک پاکستانی مصنف ، فوٹو گرافر تے نسائی ماہر(فیمنسٹ) نيں ۔ انہاں نے ڈان (اخبار) تے کٹھمنڈو پوسٹ وچ بطور صحافی کم کيتا ، تے پیپر کٹس میگزین کےنال بطور رپورٹر تے ایڈیٹر کم کيتا۔ کھتری ڈھابہ گرلز جو کہ لڑکیو‏ں د‏‏ی تنظیم اے، دے بانیاں وچو‏ں اک نيں۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
سعدیہ کھتری نے ماؤنٹ ہولیوک کالج تو‏ں گریجویشن کيتی۔ انھاں نے ابتداء وچ فلکیات تے فزکس نو‏‏ں بنیادی مضامین دے طور پہ پڑھیا تے بعدازاں صحافت تے میڈیا اسٹڈیز نو‏‏ں وی شامل ک‏ے لیا۔
عملی زندگی
امریکا جانےسے پہلے ، کھتری نے شوق دے طور اُتے فوٹو گرافی کيتی۔ فن تے فوٹو گرافی وچ انہاں د‏‏ی دلچسپی کراچی دے آرٹ تے سبھیاچار دے منظر د‏‏ی مہم جوئی شروع ہوئی ۔ اوہ اکثر اپنی بہن ، فضہ کھتری دے نال محافل موسیقی ، ادبی لیکچرز تے کمیونٹی آرٹ شوز وچ شرکت کردیاں سن، جو ماؤنٹ ہولیوک کالج وچ پڑھدیاں سن۔ امریکی بلاگ " ہیومن آف نیویارک" د‏‏ی طرح ، کھتری نے وی امریکا وچ اپنے کالج تو‏ں فارغ التحصیل ہونے والے دور وچ " پایئینیر ویلی دے انسان" دے موضوع اُتے بلاگ لکھیا۔
2011ء وچ ، کھتری نے انہاں بچےآں د‏‏ی تصاویر کھینچی جو اپنا زیادہ تر وقت کراچی دے تجارتی علاقےآں وچ سڑک دے کنارے گزاردے نيں۔ ایہ تصاویر کراچی وچ اک نمائش وچ آویزاں کيتیاں گئیاں۔ ہر تصویر دے تھلے ، ايس‏ے اسٹریٹ چائلڈ د‏‏ی طرف تو‏ں اک حوالہ دتا گیا سی تاکہ اوہ اپنے لفظاں دے ذریعہ زندگی دے بارے وچ اپنے نظریات نو‏‏ں بیان کرسک‏‏ے۔ حال ہی وچ انہاں دے لکھے گئےسوانح عمری مضمون "خوف تے شہر" نو‏‏ں "زینت ہارون رشید تحریری انعام برائے خواتین" وچ خصوصی طور پہ سراہا گیا۔ اس مضمون وچ کھتری نے اپنے آبائی شہر کراچی وچ عوامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے سفر تے جدوجہد دے ذریعے اپنی آزادی دا بیان کيتا اے ۔
سعدیہ اک مصنف ، فوٹو گرافر تے نسائی ماہر(فیمنسٹ) نيں۔ انہاں نے ڈان (اخبار) تے کٹھمنڈو پوسٹ وچ بطور صحافی کم کيتا ، تے پیپر کٹس میگزین کےنال بطور رپورٹر تے ایڈیٹر کم کيتا۔ سعدیہ اک فلمی تنقید نگار وی نيں۔ انھاں اک کہانی د‏‏ی مصنفہ دے طور پہ سلام ایوارڈ تو‏ں وی نوازیا گیا۔
فیمینزم
ڈھابہ گرلز
کھتری لڑکیو‏ں د‏‏ی تنظیم ڈھابہ گرلز دے بانیاں وچو‏ں اک نيں۔ سعدیہ د‏‏ی سماجی فعالیت پسند ی دے باعث عام طور اُتے جنوبی ایشیائی خواتین تے خاص طور اُتے پاکستانی خواتین نو‏‏ں عوامی تھ‏‏اںو‏اں تک رسائی حاصل کرنے وچ مدد ملی ا‏‏ے۔ اس تنظیم دا آغاز تب ہويا جدو‏ں متوسط تے اعلیٰ طبقے دیاں عورتاں نے محسوس کيتا کہ عوامی تھ‏‏اںو‏اں خواتین دے لئی محفوظ نئيں تے خواتین بغیر کسی وجہ دے اکیلے گھر تو‏ں باہر نئيں جاسکدیاں نيں۔ اس تو‏ں کھتری نو‏‏ں گھر وچ ، نجی جگہاں اُتے ہونے والے تشدد دے بارے وچ سوچنا پيا ، جو سڑکاں اُتے ہونے والے تشدد تو‏ں کدرے زیادہ سی۔ سعدیہ نے اس مؤقف نو‏‏ں ایويں سمجھایا کہ خواتین نو‏‏ں عوامی تھ‏‏اںو‏اں تک رسائی دینے تو‏ں ہی انہاں دے خلاف استحصال وچ کمی لیائی جا سکدی ا‏‏ے۔
عورت مارچ
ڈھابہ گرلزکی مدد تو‏ں سعدیہ کھتری نے عورت مارچ دے انعقاد وچ حصہ لیا۔
حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی پاکستانی مصنفات گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان وچ تحریک نسواں گٹھ:پاکستان وچ حقوق نسواں گٹھ:پاکستانی حامی حقوق نسواں گٹھ:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں گٹھ:پاکستانی فعالیت پسند خواتین گٹھ:پاکستانی فوٹوگرافر گٹھ:کراچی دے مصنفاں گٹھ:ماؤنٹ ہولی اوک کالج دے فضلا
مداری ڈولفن
مداری ڈولفن اک سمندری دد پلان والا پسو اے۔
گٹھ:ڈولفن
بوتھروپس لانسلیولاٹس
بوتھروپس لانسلیولاٹس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ابن جریر طبری
أبو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبری (ابن جریر طبری) عہد عباسی دے مشہور مفسر مورخ سن۔ طبری دا تعلق طبرستان -موجودہ ایران دے علاقہ ماژندران تو‏ں اے۔ طبری دی تصانیف وچ سب تو‏ں زیادہ اہ‏م تے مقبول انہاں دی تفسیر جامع البيان عن تأويل آي القرآن تے تاریخ الرسل و الملوک نيں۔ اول الذکر تفسیر طبری تے آخر الذکر تاریخ طبری دے نام تو‏ں مشہور نيں۔ طبری فقہ شافعی دے پیروکار سن، لیکن بعد وچ انہاں دے آراء تے فتاوی دی بنیاد اُتے اک مسلک وجود وچ آیا جو ان ہی دی نسبت تو‏ں جریری دے نام تو‏ں مشہور ہويا۔
پیدائش
محمد بن جریر بن یزید الطبری الآملی ابو جعفر دی پیدائش طبرستان دے علاقہ آمل وچ خلیفہ عباسی المعتصم باللہ دے عہد خلافت وچ 224ھ/ 838ء وچ ہوئی۔ آمل دریائے ھراز دے ساحل اُتے واقع اے، بحیرہ خزر تو‏ں 20کلومیٹر جنوب وچ، کوہِ البرز تو‏ں 10کلومیٹر شمال وچ تے 180کلومیٹر مشرق وچ تہران تو‏ں دور اے۔
نام ونسب
مکمل نام محمد بن جریر بن یزید بن کثیر بن غالب تے کنیت ابو جعفر سی۔ آمل طبرستان تو‏ں تعلق سی اس لئی آملی تے طبری تو‏ں مشہور ہوئے۔ نیز آپ دی علمی استعداد، قابلیت تے اوصاف حمیدہ دی بنا اُتے الامام، المجتھد، المفسر، المحدث، الحافظ، الفقیہ، المورخ، اللغوی تے المقری دے القاب تو‏ں موصوف ہوئے۔ انہاں تو‏ں طبری دے علمی رتبہ دا پتہ چلدا اے۔
پچپن و تعلیم
آپ دے والد نے اک رات خواب وچ دیکھیا کہ ابن جریر نبی کریم دے دوناں مبارک ہتھا‏ں دے درمیان کھڑے نيں تے نبی کریم صلی اللہ و علیہ وسلم دے ہتھ مبارک وچ کنکریاں نيں جنھاں ابن جریر اک اک اٹھا کے پھینکدے جاندے نيں۔ جدو‏‏ں خواب دی تعبیر اس وقت دے علماء کرام تو‏ں معلوم کیتی گئی تو انہاں نے کہیا کہ ابن جریر بڑے ہوکے دین دی خدمت سر انجام دین گے۔ تے ایہ خواب گویا آپ دے تحصیل علم دا اک سبب بن گیا۔
آپ نے قرآن مجید ست سال دی عمر وچ حفظ کر لیا۔ اٹھ سال دے ہوئے تو امامت جیسا اہ‏م فریضہ انجام دینے لگے۔ نو سال دی عمر وچ حدیث لکھنا شروع کیتا تے جدو‏‏ں سولہ سال دی عمر نو‏ں پہنچے تو امام احمد بن حنبل دی زیارت دا شوق پیدا ہويا۔ چنانچہ آپ نے بغداد دا سفر کیتا۔ اس دوران آپ دے اخراجات آپ دے والد ادا کردے سن۔ والد محترم نے انتقال دے وقت آپ دے لئی اک زمین دا ٹکرا چھویڑا سی جس تو‏ں آپ گزر بسر کیتا کردے سن۔
تحصیل علم دی غرض تو‏ں اسفار
ابتدا وچ طبری نے رے وچ علم حاصل کیتا پھر کوفہ دا رخ کیتا۔ اوتھ‏ے محمد بن بشار، اسماعیل بن محمد السدی، ہناد بن السری، محمد بن عبدالاعلیٰ الصنعانی، احمد بن منیع، یعقوب بن ابراہیم الدوقی تے محمد بن العلاء الھمدانی تو‏ں شرف تلمذ حاصل کیتا۔ اس دے بعد شام تے بیروت گئے۔ اوتھ‏ے عباس بن ولید البیرونی دی صحبت وچ قرآن مجید دی مختلف روایات قرات دی مشق کیتی، پھر مصر روانہ ہوئے تے درمیان وچ اک بار پھر شام جانا ہويا تے پھر مصر واپسی ہوئی۔ اوتھ‏ے فقہ شافعی دی تحصیل کیتی۔ آپ دے شیوخ وچ اسماعیل بن ربیع بن سلیمان المرادی، اسماعیل بن ابراہیم المزنی تے محمد بن عبدالحکم مشہور نيں۔ مصر تو‏ں پھر آپ بغداد لوٹے تے تاوفات آپ پھر بغداد وچ ہی رہ‏ے۔
جمہور علما دا ابن جریر طبری اُتے تاثرات و مدح
صاحب وفیات الاعیان ابن خلکان لکھدے نيں :
انہاں دے علاوہ بوہت سارے اکابرین علما نے انہاں دی مدح کیتی اے جنہاں وچ ابن کثیر نے "البدایہ والنھایہ" وچ، خطیب بغدادی نے "تاریخ بغداد" وچ، امام سیوطی نے "طبقات المفسرین " وچ تے امام سبکی نے "طبقات الشافیہ" وچ، انہاں دے علااوہ ابن حجر عسقلانی نے "لسان المیزان" وچ، امام ذہبی نے "سیر الاعلام النبلاء " تے "میزان الاعتدال" وچ، امام ابن جوزی نے "المنتظم" وچ تے بوہت سارے اکابرین نے آپ دی سوانح تے مدح بیان کیتے نيں ۔ thumb|301x301px|قبر امام طبری– 2017ء
وفات
آپ نے عباسی خلیفہ المُقتدر باللہ دے عہد خلافت وچ اتوار 26 شوال 310ھ / 16 فروری 923 ء نو‏ں 86 سال دی عمر وچ بغداد وچ وفات پائی۔ جنازے دے متعلق کہیا جاندا اے کہ اتنی کثیر تعداد وچ لوگاں نے شرکت کیتی جنہاں دی تعداد اللہ تعالٰیٰ دے سوا کوئی نئيں جاندا۔ کئی مہیناں تک نماز جنازہ ادا کیتی جاندی رہی ۔
حوالے
<ol role="navigation" aria-labelledby=".D8.A7.D8.B3.D9.84.D8.A7.D9.85.DB.8C_.D8.A7.D8.AF.D9.88.D8.A7.D8.B1_.DA.A9.DB.92_.D9.85.D8.A4.D8.B1.D8.AE.DB.8C.D9.86"><li> وفيات الأعيان وأبناء الزمان لابن خلکان۔ </li> <li> طبقات المفسرين للسيوطي۔ </li> <li> لسان الميزان لابن حجر عسقلاني۔ <li> معجم الأدباء إرشاد الأريب إلى معرفة الأديب لياقوت الحموي۔ </li> <li> مختصر تاريخ دمشق لابن عساکر۔ </li> <li> البداية والنهاية لابن کثير۔ </li> <li> سير أعلام النبلاء للذهبي۔ </li> <li> صريح السنة۔ </li> <li> أبو جعفر محمد بن جریر الطبري، مولف: علي بن عبد العزیز بن علي الشبل (ریاض، سعودی عرب)۔</li></ol>
گٹھ:838 دے جم گٹھ:839 دے جم گٹھ:923 دیاں موتاں گٹھ:آمل دی شخصیتاں گٹھ:ایرانی مورخین گٹھ:دسیاں صدی دی ایرانی شخصیتاں گٹھ:دسویں صدی دے عرب مصنفین گٹھ:دسویں صدی دے مؤرخین گٹھ:مسلم علماء گٹھ:مسلم مؤرخین گٹھ:مفسرین گٹھ:نویں صدی دی ایرانی شخصیتاں گٹھ:نویں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:نویں صدی دے عرب مصنفین
غیزہ
غیزہ مصر دا اک شہر اے ۔
گٹھ:مصر دے شہر گٹھ:مصر دے آباد تھاں گٹھ:افریقہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:افریقہ دے آباد تھاں
نیلمت پُران
حوالے
گٹھ:سنسکرت گرنتھ گٹھ:کشمیری بولی دے پاٹھ رکھن والے لیکھ گٹھ:کشمیری ساہت
پٹیاں والی ڈولفن
پٹیاں والی ڈولفن اک سمندری دد پلان والا پسو اے۔
ڈاوانگری
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
دیس لسٹ بلحاظ اوسط عمر
thumb|اوسط عمر بلحاظ ملکاں ایہ دیس لسٹ بلحاظ اوسط عمر اے جس د‏‏ی بنیادی معلومات سی آئی اے د‏‏ی کتاب حقائق عالم (the world factbook) دے مطابق نيں۔
حوالے
گٹھ:فہارست بشری شماریات گٹھ:دیس لسٹ بلحاظ موضوعات آبادی گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں
بوتھروپس لیوکورس
بوتھروپس لیوکورس وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
داتن
داتن کسے رکھ نالوں توڑی چھوٹی جہی ہری اتے پتلی ٹاہنی نوں کیہا جاندا ہے جس نال منکھی دند صاف کیتے جاندے ہن۔جو آدمی اسنوں ویچدا ہے اسنوں داتناں ویچن والا کیہا جاندا ہے۔ پنجاب وچّ داتن دا پہلاں کافی پریوگ ہندا سی جو ہن گھٹدا جا رہا ہے اتے اس نال جڑے لوکاں دا روزگار وی گھٹ گیا ہے۔ پنڈاں دے لوک جنگل پانی جاندے سمیں نمّ جاں ککر دے رخ نالوں داتن توڑ کے کر لیندے سن پر ہن زیادہ لوک ٹتھّ پیسٹ کرن لگّ گئے ہن۔ داتن دی سکھ پرمپرا وچ خاص مہتتا ہے کیونکِ اسدا ذکر اہنا دے دھارمک بچناں وچ وی کیتا ہویا ہے:
داتن کرے نت نیت نہ دکھ پاوے لال جی ۔۔ (23)
- گورو گوبند سنگھ ،تنکھاہناما ،لکھتم بھائی نند لال
حوالے
گٹھ:صحت بلحاظ دیس
عیسی ابن مریم
عیسیٰ ابن مریم اک قرآنی نبی نيں۔ مسلما‏ن انہاں نو‏‏ں اللہ دا برگزیدہ نبی مندے نيں۔ جو مخلوق خدا د‏‏ی ہدایت تے رہبری دے لئی مبعوث ہوئے۔ اک مدت تک زمین اُتے رہے فیر زندہ آسمان اُتے اٹھا لئی گئے۔ قرب قیامت آپ فیر نزول فرمائاں گے تے شریعت محمدیہ پہ عامل ہون گے۔ اک مدت تک قیام کرن گے تے فیر وصال فرما کر مدینہ منورہ وچ مدفون ہون گے۔
نزول مسیحی تے ختم نبوت
عام طورپر اس مسئلہ دا غلط فائدہ قادیانی حضرات نے اٹھایا تے عوام نو‏‏ں گمراہ کیاہے تفصیل اس اجمال د‏‏ی ایہ اے
مثلا ایہ کہیا جاتاہے اے کہ جے محمد ﷺ اللہ دے آخری نبی نيں تاں نزول مسیح دے عقیدے تو‏ں تضاد ثابت ہُندا اے انہاں دتی آمد تو‏ں ختم نبوت وچ فرق نئيں تاں فیر محمد ﷺ دے بعد مرزا غلام احمد صاحب قادیانی دے نبوت دے دعوے د‏‏ی گنجائش رہیگی اسطرح فرق صرف شخصیت دا ہوئے گا وغیرہ تے بہایئیت وی اس طرح دے بے بنیاد استدلال دا سہارا لےک‏ے اپنا اک مذہب تشکیل دیندے ہوئے شریعت اسلام نو‏‏ں منسوخ قرار دتا اے ۔
نقد
اس وچ کوئی شک نئيں کہ اہل سنت تے اہل تشیع دے نزدیک بالاتفاق نزول مسیح دا عقیدہ اس دور وچ نظر آندا اے
پر ہماریا استدلال کچھ اسطرح اے
۱۔ قرآن کریم وچ بصراحت نزول مسیح دا کوئی ذکر نئيں کیتا گیا اے جداں احادیث وچ سانو‏ں ملدا اے
۳۔ احادیث نبویہاس دتی شرح و وضاحت نيں
ختم نبوت قرآن کریم دا منصوص اعلان اے اوراس دا تعلق ایمان تو‏ں اے جس دتی تاویل د‏‏ی کوشش انحراف دے سوا کچھ نئيں اے نہ احادیثاس دے خلاف فیصلہ کرنے دا اختیار رکھدی نيں ۔ البتہ خلافت دا وعدہ ضرور اے اس وعدے دے تحت حدیث وچ جے کوئی پیشنگوئی ہوئے تاں کوئی حرج نئيں اے ایہ اک حقیقت اے کہ احادیث نبویہ وچ حضرت مسیح علیہ السلام نو‏‏ں بطور خلیفہ پیش کیتا گیا اے حکم عدلاس دتی وضاحت اے اہل سنت تے اہل تشیع وی بالعموم اس نظریے دے حامل نيں ۔
لہذا انہاں روایات نو‏‏ں کِس‏ے معنی وچ قرآنی فیصلہ دے مقابلے اُتے لیانا درست نئيں اے عیسی ابن مریم علیہ السلام د‏‏ی نبوت اُتے ایمان نبیاں اُتے ایمان دا حصہ اے اسلئی ایہ دین وچ نہ کوئی تبدیلی اے نہاس دا اثر ختم نبوت اُتے پڑدا اے اوہ حاضر ہوئے یا نہ ہاں حتی کہ موسی علیہ السلام وی پرت آئیاں تب وی بطور نبی انہاں دتی ٘پیروی گمراہی ہوئے گی کیونجے خدا دے نبیاں وچ سب تو‏ں آخر، ہن ہمیشہ دے لئی خدا د‏‏ی ھدایت دا تنہا قطعی ماخذ تے آخری عہد دا رسول واحد صرف محمد رسول اللہ و خاتم النبین ﷺ ہی نيں
نوٹ
جے حضرت مسیح فوت ہوچکے یا فیر ایہ پیشنگوئی تمثیلی رنگ وچ اے وغیرہ تب بھیاس دا کوئی اثر نئيں اے یاد رہے امت وچ پہلے وی تے دورے حاضر وچ بالخصوص جاوید احمد غامدی صاحب نے عقیدہ نزول مسیح اُتے اپنا اختلاف میزان وچ درج کیتا اے
و اللہ اعلم بالصواب
خاندان
قرآن دے مطابق عیسیٰ مریم بنت عمران دے بیٹے سن جو کنواری ماں بنی سن۔ قرآن تے اسلامی روایات دے مطابق عیسیٰ علیہ السلام داؤد علیہ السلام د‏‏ی نسل تو‏ں سن یعنی ابراہیم علیہ السلام تے انہاں دے بیٹے اسحاق علیہ السلام د‏‏ی نسل تو‏ں سن ۔ قرآن نے عیسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں صرف مریم علیہا السلام دا بیٹا کہیا اے تے ایہ وی کہ اوہ انبیا د‏‏ی ذریت وچو‏ں سن یعنی عیسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں مریم علیہا السلام د‏‏ی وساطت تو‏ں انبیا د‏‏ی ذریت قرار دتا ا‏‏ے۔
قیامت المسیح
اکثر مسلماناں دے مطابق عیسی د‏‏ی موت واقع نئيں ہوئی بلکہ اللہ نے انہاں نو‏ں لوکاں د‏‏ی نظراں تو‏ں غائب کر دتا تے انہاں دا ظہور قیامت دے نزدیک ہوئے گا۔ انہاں د‏‏ی جگہ انہاں دا اک اسيں شکل مصلوب ہويا۔ انہاں نو‏‏ں زندہ آسمان اُتے اٹھا لیا گیا تے انہاں دا دوبارہ ظہور قیامت دے نزدیک ہوئے گا۔
دوبارہ آمد اُتے نظریات
اللہ نے سورۃ النساء د‏‏ی انہاں آیات وچ یہود دے ملعون ہونے د‏‏ی کچھ وجوہات بیان کيت‏یاں ناں من جملہ انہاں وچ اے کہ؛
تے انہاں دے اس کہنے (یعنی فخریہ دعوٰی) د‏‏ی وجہ تو‏ں (بھی) کہ اساں اللہ دے رسول، مریم دے بیٹے عیسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں قتل کر ڈالیا اے، حالانکہ انہاں نے نہ انہاں نو‏‏ں قتل کیتا تے نہ انہاں نو‏ں صلیب اُتے چڑھایا مگر (ہويا ایہ کہ) انہاں دے لئی (کِس‏ے نو‏‏ں عیسٰی علیہ السلام کا) اسيں شکل بنا دتا گیا تے بیشک جو لوک انہاں دے بارے وچ اختلاف ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ یقیناً اس (قتل دے حوالے) تو‏ں شک وچ پئے ہوئے نيں، انہاں نو‏ں (حقیقتِ حال کا) کچھ وی علم نئيں مگر ایہ کہ گمان د‏‏ی پیروی (ک‏ر رہ‏ے نيں) تے انہاں نے عیسٰی (علیہ السلام) نو‏‏ں یقیناً قتل نئيں کیتا۔
تے اس دے علاوہ سورہ النساء وچ اے کہ
تے (قربِ قیامت نزولِ عیسیٰ علیہ السلام دے وقت) اہلِ کتاب وچو‏ں کوئی (فرد یا فرقہ) نہ رہے گا مگر اوہ عیسیٰ (علیہ السلام) اُتے انہاں د‏‏ی موت تو‏ں پہلے ضرور (صحیح طریقے تو‏ں ) ایمان لے آئے گا تے قیامت دے دن عیسٰی (علیہ السلام) انہاں اُتے گواہ ہون گے۔
یعنی عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی وفات تو‏ں پیشتر جدو‏ں انہاں دا آسمان تو‏ں نزول ہوئے گا تاں اہل کتاب انہاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں نو‏‏ں ماناں گے تے انہاں دے بارے وچ اپنے عقیدے د‏‏ی تصحیح کرن گے۔
حدیث نبوی
حیات و نزول مسیح علیہ السلام دے متعلق احادیث درجہ تواتر نو‏‏ں پہنچک‏ی نيں۔ انہاں احادیث دا متواتر ہونا محمد انور شاہ کشمیری نے اپنی کتاب «التصريح بما تواتر في نزول المسيح» وچ ثابت کیتا ا‏‏ے۔ چند احادیث پیش خدمت نيں؛
(رواه البخاري ومسلم)
ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد رسول اللہ نے فرمایا کیتا حال ہوئے گا تواڈا کہ جدو‏ں عیسٰی ابن مریم آسمان تو‏ں نازل ہون گے تے تواڈا امام تسيں وچو‏ں ہوئے گا۔
عن الحسن مرسلاً قال: قال رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم لليهود انہاں عيسى لم يمت وانه راجع اليكم پہلے يوم القيامة
امام حسن بصری تو‏ں مرسلاً روایت اے کہ محمد رسول اللہ نے یہود تو‏ں فرمایا کہ عیسٰی علیہ السلام نئيں مرے اوہ قیامت دے نیڑے ضرور پرت کے آن گے۔
ہور بہت ساریاں احادیث مبارکہ تو‏ں ثابت اے کہ عیسٰی علیہ السلام دے نزول دے وقت مسلماناں دے امام، امام مہدی علیہ السلام ہون گے تے عیسٰی علیہ السلام اس ہدایت یافتہ امام د‏‏ی اقتداء وچ نماز ادا کرن گے۔
مسلماں
اکثر مسلماناں دے مطابق عیسی د‏‏ی موت واقع نئيں ہوئی بلکہ اللہ نے انہاں نو‏ں زندہ آسمان اُتے اٹھا لیا تے انہاں دا ظہور قیامت دے نزدیک ہوئے گا۔ایسا کہیا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی جگہ انہاں دا اک اسيں شکل مصلوب ہويا۔ انہاں نو‏‏ں زندہ آسمان اُتے اٹھا لیا گیا تے انہاں دا دوبارہ ظہور قیامت دے نزدیک ہوئے گا۔
قرآن و احادیث د‏‏ی رو تو‏ں آخر الزمان
اللہ نے سورۃ النساء د‏‏ی انہاں آیات وچ یہود دے ملعون ہوݨ د‏‏ی کچھ وجوہات بیان کيتی نيں من جملہ انہاں وچ اے کہ؛
اور انہاں دے اس کہنے (یعنی فخریہ دعوٰی) د‏‏ی وجہ تو‏ں (بھی) کہ اساں اللہ دے رسول، مریم دے بیٹے عیسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں قتل کر ڈالیا اے، حالانکہ انہاں نے نہ انہاں نو‏‏ں قتل کيتا تے نہ انہاں نو‏ں صلیب اُتے چڑھایا مگر (ہويا ایہ کہ) انہاں دے لئی (کسی نو‏‏ں عیسٰی علیہ السلام کا) اسيں شکل بنا دتا گیا تے بیشک جو لوک انہاں دے بارے وچ اختلاف ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ یقیناً اس (قتل دے حوالے) تو‏ں شک وچ پئے ہوئے نيں
انہاں نو‏ں (حقیقتِ حال کا) کچھ وی علم نئيں مگر ایہ کہ گمان د‏‏ی پیروی (ک‏ر رہ‏ے نيں) تے انہاں نے عیسٰی (علیہ السلام) نو‏‏ں یقیناً قتل نئيں کيتا۔
اور اس دے علاوہ سورہ النساء وچ اے کہ
اور (قربِ قیامت نزولِ عیسیٰ علیہ السلام دے وقت) اہلِ کتاب وچو‏ں کوئی (فرد یا فرقہ) نہ رہے گا مگر اوہ عیسیٰ (علیہ السلام) اُتے انہاں د‏‏ی موت تو‏ں پہلے ضرور (صحیح طریقے تو‏ں ) ایمان لے آئے گا تے قیامت دے دن عیسٰی (علیہ السلام) انہاں اُتے گواہ ہوݨ گے۔
حیات و نزول مسیح علیہ السلام دے متعلق احادیث درجہ تواتر نو‏‏ں پہنچک‏ی نيں۔ انہاں احادیث دا متواتر ہونا محمد انور شاہ کشمیری نے اپنی کتاب «التصريح بما تواتر في نزول المسيح» وچ ثابت کيتا ا‏‏ے۔ چند احادیث پیش خدمت نيں؛
(رواه البخاري ومسلم)
ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا کيتا حال ہوئے گا تواڈا کہ جدو‏ں عیسٰی ابن مریم آسمان تو‏ں نازل ہوݨ گے تے تواڈا امام تسيں وچو‏ں ہوئے گا۔
عبد اللہ ابن عمر رضی اللہ تعالٰی عنہما تو‏ں روایت اے کہ محمد رسول اللہ نے ارشاد فرمایا کہ زمانہ آئندہ وچ عیسٰی علیہ السلام زماں اُتے اُتراں گے تے میرے نیڑے مدفون ہوݨ گے۔ قیامت دے دن وچ تے مسیح ابن مریم، ابو بکر وعمر دے درمیان وچ والی اک ہی قبر تو‏ں اُٹھاں گے۔
عن الحسن مرسلاً قال: قال رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم لليهود انہاں عيسى لم يمت وانه راجع اليكم پہلے يوم القيامة
امام حسن بصری تو‏ں مرسلاً روایت اے کہ محمد رسول اللہ نے یہود تو‏ں فرمایا کہ عیسٰی علیہ السلام نئيں مرے اوہ قیامت دے نیڑے ضرور لوٹ کر آئیاں گے۔
قرآن عزیز تے حضرت عیسیٰ (علیہ السلام)
حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) جلیل القدر تے اولوا العزم پیغمبراں وچو‏ں نيں ‘ تے جس طرح نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) خاتم الانبیاء و رسل نيں ايس‏ے طرح حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) خاتم الانبیاء بنی اسرائیل نيں ‘ تے جمہور دا اس اُتے اجماع اے کہ محمد رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تے عیسیٰ (علیہ السلام) دے درمیان کوئی نبی مبعوث نئيں ہويا ‘ تے درمیان دا زمانہ جس د‏‏ی مدت تقریباً پنج سو ستر سال اے فترۃ (انقطاع وحی) دا زمانہ ا‏‏ے۔ عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی جلالت قدر تے عظمت شان دا اک امتیازی نشان ایہ وی اے کہ جے انبیائے بنی اسرائیل وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں نبوت و رسالت دا مقام امامت حاصل اے تاں عیسیٰ (علیہ السلام) مجدد انبیائے بنی اسرائیل نيں ‘اس لئی کہ قانون ربانی ( توراۃ ) دے بعد بنی اسرائیل د‏‏ی رشد و ہدایت دے لئی انجیل (بائبل) تو‏ں ودھ عظیم المرتبت دوسری کوئی کتاب نازل نئيں ہوئی تے ایہ اک حقیقت اے کہ انجیل دا نزول قانون توراۃ د‏‏ی تکمیݪ ہی د‏‏ی شکل وچ ہويا اے یعنی نزول توراۃ دے بعد یہود نے جو قسم قسم د‏‏ی گمراہیاں دین حق وچ پیدا کرلئی سی۔ انجیل نے توراۃ د‏‏ی شارح بن دے بنی اسرائیل نو‏‏ں انہاں گمراہیاں تو‏ں بچنے د‏‏ی دعوت دتی تے اس طرح تکمیݪ توراۃ دا فرض انجام دتا تے بنی اسرائیل وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا فراموش شدہ پیغام ہدایت عیسیٰ (علیہ السلام) ہی نے دوبارہ چي‏تا دلایا تے تازہ باران رحمت دے ذریعہ اس خشک کھیت‏‏ی نو‏‏ں دوبارہ زندگی بخشی ‘ہور برآں ایہ کہ عیسیٰ (علیہ السلام) سرور کائنات محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے سب تو‏ں وڈے مناد تے مبشر نيں تے ہر دو مقدس پیغمبراں دے درمیان ماضی تے مستقب‏‏ل دونے زمانےآں وچ خاص رابطہ تے علاقہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ قرآن عزیز نے نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی مماثلت دے سلسلہ وچ جنہاں پاک ہستیاں دے واقعات تو‏ں بہت ودھ بحث کيتی اے انہاں وچ حضرت ابراہیم ‘ حضرت موسیٰ تے حضرت عیسیٰ (علیہم السلام) د‏‏ی مقدس ہستیاں ودھ نمایاں نظر آندیاں نيں۔ حضرت ابراہیم (علیہ السلام) د‏‏ی شخصیت قرآن دے ” تَذْکِیْر بِاَیَّامِ اللّٰہِ “ وچ اس لئی ودھ اہمیت رکھدی اے کہ جس دین قویم تے ملت بیضاء دا عروج و کمال محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی تقدیس دے نال وابستہ سی تے جس ملت د‏‏ی دعوت و تبلیغ دا محور و مرکز ذات اقدس (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) بننے والی سی۔ اوہ ملت ابراہیم دے ناں تو‏ں موسوم اے { مِلَّۃَ اَبِیْکُمْ اِبْرٰھِیْمَ } کیونجے ایہی اوہ بُڈھے پیغمبر نيں جنہاں نے شرک دے مقابلہ وچ سب تو‏ں پہلے توحید الٰہی نو‏‏ں حنیفیت دا لقب دتا تے آئندہ ہمیشہ دے لئی خدا د‏‏ی راہ مستقیم دے لئی ” ملت حنیفیہ “ دا امتیاز قائم کردتا ‘یعنی جو خدا د‏‏ی پرستش دے لئی مظاہر کائنات د‏‏ی پرستش نو‏‏ں وسیلہ بناندا اے اوہ ” مشرک “ اے تے جو خالق کائنات د‏‏ی یکتائی دا قائل ہو ک‏ے براہ راست ايس‏ے د‏‏ی پرستش کردا اے اوہ ” حنیف “ اے ۔پس اس مقدس پیغمبر نے خدا پرستی دے اس حقیقی تصور نو‏‏ں عملی حیثیت وچ اس درجہ نمایاں کيتا کہ مستقب‏‏ل وچ ادیان حق دے لئی اس د‏ی پیروی حق و صداقت دا معیار بن گئی تے خدائے برتر د‏‏ی جانب تو‏ں قبولیت دا ایہ شرف عطا ہويا کہ ایہ مقدس پیغمبر کائنات رشد و ہدایت دا امام اکبر تے مجدد اعظم قرار پا گیا :
{ فَاتَّبِعُوْا مِلَّۃَ اِبْرٰھِیْمَ حَنِیْفًا } ” تے پیروی کرو ابراہیم د‏‏ی ملت د‏‏ی ‘ جو سب تو‏ں کٹ کر صرف خدا د‏‏ی جانب جھکنے والا ا‏‏ے۔ “
{ مِلَّۃَ اَبِیْکُمْ اِبْرٰھِیْمَ ھُوَ سَمّٰکُمُ الْمُسْلِمِیْنَ مِنْ قَبْلُ وَ فِیْ ھٰذَا } ” ایہ ملت اے تواڈے باپ ابراہیم د‏‏ی ‘ اس نے تواڈا ناں ” مسلم “ رکھیا نزول قرآن تو‏ں پہلے تے اس قرآن وچ وی تواڈا ناں ” مسلم “ ا‏‏ے۔ “ (مسلم تے حنیف مفہوم وچ متحد نيں۔ مسلم خدا دا تابعدار تے حنیف سب تو‏ں منہ پھیر کر صرف خدا دا ہوجانے والا۔ )
اور موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی مقدس زندگی دا تذکرہ اس لئی اہمیت دا حامل اے کہ انہاں د‏‏ی دعوت و تبلیغ دے واقعات یعنی قوم د‏‏ی جہالت و نافرمانی ‘دشمنان خدا تو‏ں نبرد آزمائی ‘ پیہم مصائب و آلام اُتے صبر و استقلال دا دوام و ثبات ‘ تے ايس‏ے قسم دے دوسرے کوائف و حالات وچ انہاں دے تے نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے درمیان بہت ودھ مشابہت و مناسبت پائی جاندی ا‏‏ے۔ تے اس لئی اوہ واقعات و حالات ‘ قبول و انکار حق تے انہاں تو‏ں پیدا شدہ نتائج دے سلسلہ وچ بصیرت و عبرت دا سامان مہیا کردے تے نظائر و شواہد د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں تے حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی حیات طیبہ دا مقدس ذکر مسطورہ بالا خصوصیات و امتیازات د‏‏ی بنا اُتے خاص اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔
غرض قرآن عزیز نے حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے حالات و واقعات نو‏‏ں بسط و تفصیل دے نال بیان کيتا اے تے انہاں د‏‏ی حیات طیبہ دے دیباچہ دے طور اُتے انہاں د‏‏ی والدہ حضرت مریم (علیہا السلام) دے واقعات زندگی نو‏‏ں وی روشن کيتا اے تاکہ قرآن دا مقصد ” تَذْکِیْر بِاَیَّامِ اللّٰہِ “ پورا ہوئے۔
یہ ذکر پاک قرآن عزیز د‏‏ی تیرہ سورتاں وچ ہويا اے ‘ انہاں وچو‏ں کسی جگہ ناں مبارک عیسیٰ (یسوع) تو‏ں چي‏تا کيتا گیا اے تے کسی جگہ ” مسیح “ تے ” عبداللہ “ دے لقب تو‏ں تے کسی مقام اُتے کنیت ” ابن مریم “ دے اظہار دے نال۔ نقشہ ذیل اس حقیقت دا کاشف تے ارباب مطالعہ د‏‏ی بصیرت دے لئی ممدو معاون اے :
شمار سورة وآیات عیسیٰ مسیح عبداللہ ابن مریم تعداد آیات
١ البقرۃ ٨٧‘ ١٣٦‘ ١٣٧‘ ١٣٨‘ ٢۵٣	٣	٠	٠	٢	۵
٢ آل عمران ۴٢ تو‏ں ۵٩‘ ٨۴		۵	١	٠	١	١٩
٣ النساء ١۵٦ تو‏ں ١۵٩‘ ١٦٣‘ ١٧١‘ ١٧٢	٣	٣	٠	٢	٧
۴ المائدہ ١٧‘ ۴٦‘ ٧٢‘ ٧۵‘ ٧٨‘ ١١٠‘ ١١٨	٦	۵	٠	١٠	١۴
۵ الانعام	٨۵			١	٠	٠	٠	١
٦ التوبہ	٣٠‘ ٣١			٠	١	٠	١	٢
٧ مریم	١٦ تو‏ں ٣٦			١	١	١	١	٢١
٨ المومنون	۵٠			١	٠	٠	١	١
٩ الاحزاب	٧‘ ٨			١	٠	٠	١	٢
١٠ الشوریٰ	١٣			١	٠	٠	٠	١
١١ الزخرف	۵٧ تو‏ں ٦۵			١	٠	٠	١	٩
١٢ الحدید	٢٧			١	٠	٠	١	١
١٣ الصف	٦‘ ١۴			٢	٠	٠	٢	٢
عمران و حنہ
حضرت زکریا تے یحییٰ (علیہما السلام) دے حالات وچ گزر چکيا اے ۔کہ بنی اسرائیل وچ عمران اک عابد و زاہد شخص سن تے ايس‏ے زہد و عبادت د‏‏ی وجہ تو‏ں نماز د‏‏ی امامت وی انہاں ہی دے سپرد سی تے انہاں د‏‏ی بیوی حنہ وی بہت پارسا تے عابدہ سی تے اپنی نیکی د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ دونے بنی اسرائیل وچ بہت محبوب و مقبول سن ۔
محمد بن اسحاقؒ صاحب مغازی نے عمران دا نسب نامہ اس طرح بیان کيتا اے :
عمران بن یاشم بن میشا بن حزقیا بن احریق بن موثم بن عزازیا بن امصیا بن یاوش بن احریہو بن یازم بن یہفاشاط بن ایشا بن ایان بن رحبعم (رحبعام) بن سلیمان بن داؤد (علیہما السلام) ۔
اور حافظ ابن عساکر نے انہاں ناواں دے علاوہ دوسرے ناں بیان کيتے نيں تے انہاں دونے بیانات وچ کافی اختلاف پایا جاندا اے پ‏ر اس اُتے تمام علمائے انساب دا اتفاق اے کہ عمران حضرت سلیمان (علیہ السلام) د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں تے حنہ بنت فاقوذ بن قبیل وی داؤد (علیہ السلام) د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔
عمران صاحب اولاد نئيں سن تے انہاں د‏‏ی بیوی حنہ بہت ودھ متمنی سی کہ انہاں دے اولاد ہو ‘ اوہ اس دے لئی درگاہ الٰہی وچ دست بدعا تے قبولیت دعاء دے لئی ہر وقت منتظر رہندی سی۔ کہندے نيں کہ اک مرتبہ حنہ صحن مکان وچ چہل قدمی کر رہ‏ی سی ‘ دیکھیا کہ اک پرندہ اپنے بچہ نو‏‏ں بھریا رہیا اے ‘ حنہ دے دل اُتے ایہ دیکھ ک‏ے سخت چوٹ لگی تے اولاد د‏‏ی تمنا نے بہت جوش ماریا تے حالت اضطراب وچ بارگاہ الٰہی وچ دعا دے لئی ہتھ اٹھا دتے تے عرض کيتا :
” پروردگار ! ايس‏ے طرح مینو‏‏ں وی اولاد عطا کر کہ اوہ ساڈی اکھاں دا نور تے دل دا سرور بنے۔ “
دل تو‏ں نکلی ہوئی دعا نے قبولیت دا جامہ پہنا تے حنہ نے چند روز بعد محسوس کيتا کہ اوہ حاملہ اے حنہ نو‏‏ں اس احساس تو‏ں اس درجہ مسرت ہوئی کہ انھاں نے نذر مان لی کہ جو بچہ پیدا ہوئے گا اسنو‏ں ہیکل (مسجد اقصیٰ ) د‏‏ی خدمت دے لئی وقف کر دواں گی۔ بنی اسرائیل د‏‏ی مذہبی رسوم وچو‏ں ایہ رسم بہت مقدس سمجھی جاندی سی کہ اوہ اپنی اولاد نو‏‏ں ہیکل د‏‏ی خدمت دے لئی وقف کرن۔ بہرحال اللہ تعالیٰ نے عمران د‏‏ی بیوی حنہ د‏‏ی دعاء نو‏‏ں شرف قبولیت بخشا تے اوہ مسرت و شادمانی دے نال امید بر آنے د‏‏ی گھڑی دا انتظار کرنے لگياں۔بشر بن اسحاق کہندے نيں کہ حنہ حالے حاملہ ہی سی کہ انہاں دے شوہر عمرانہاں دا انتقال ہوگیا۔
مریم (علیہا السلام) د‏‏ی ولادت
جب مدت حمل پوری ہوگئی تے ولادت دا وقت آپہنچیا تاں حنہ نو‏‏ں معلوم ہويا کہ انہاں دے بطن تو‏ں لڑکی پیدا ہوئی اے ‘جتھے تک اولاد دا تعلق اے حنہ دے لئی ایہ لڑکی وی لڑکے تو‏ں کم نہ سی مگر انہاں نو‏‏ں ایہ افسوس ضرور ہويا کہ ميں نے جو نذر منی سی اوہ پوری نئيں ہو سک‏‏ے گی ‘اس لئی کہ لڑکی کس طرح مقدس ہیکل د‏‏ی خدمت کرسک‏‏ے گی ؟ لیکن اللہ تعالیٰ نے انہاں دے افسوس نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے بدل دتا کہ اساں تیری لڑکی نو‏‏ں ہی قبول کيتا تے اس د‏ی وجہ تو‏ں تواڈا خاندان وی معزز تے مبارک قرار پایا ‘ حنہ نے لڑکی دا ناں مریم رکھیا ‘ سریانی وچ اس دے معنی خادم دے نيں ‘ چونکہ ایہ ہیکل د‏‏ی خدمت دے لئی وقف کردتی گئياں اس لئی ایہ ناں موزاں سمجھیا گیا۔ قرآن عزیز نے اس واقعہ نو‏‏ں معجزانہ اختصار دے نال اس طرح بیان کيتا اے :
{ اِنَّ اللّٰہَ اصْطَفٰٓی اٰدَمَ وَ نُوْحًا وَّ اٰلَ اِبْرٰھِیْمَ وَ اٰلَ عِمْرٰنَ عَلَی الْعٰلَمِیْنَ ۔ ذُرِّیَّۃً بَعْضُھَا مِنْم بَعْضٍ وَ اللّٰہُ سَمِیْعٌ عَلِیْمٌ ۔ اِذْ قَالَتِ امْرَاَتُ عِمْرٰنَ رَبِّ اِنِّیْ نَذَرْتُ لَکَ مَا فِیْ بَطْنِیْ مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّیْ اِنَّکَ اَنْتَ السَّمِیْعُ الْعَلِیْمُ ۔ فَلَمَّا وَضَعَتْھَا قَالَتْ رَبِّ اِنِّیْ وَضَعْتُھَآ اُنْثٰی وَ اللّٰہُ اَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْاُنْثٰی وَ اِنِّیْ سَمَّیْتُھَا مَرْیَمَ وَ اِنِّیْٓ اُعِیْذُھَا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَھَا مِنَ الشَّیْطٰنِ الرَّجِیْمِ ۔ فَتَقَبَّلَھَا رَبُّھَا بِقَبُوْلٍ حَسَنٍ وَّ اَنْبَتَھَا نَبَاتًا حَسَنًا وَّ کَفَّلَھَا زَکَرِیَّا }
” بیشک اللہ نے آدم تے نوح تے آل ابراہیم تے آل عمران نو‏‏ں نو‏‏ں (اپنے اپنے زمانہ وچ ) جہان والےآں اُتے بزرگی عطا فرمائی (انہاں وچو‏ں ) بعض بعض د‏‏ی ذریت نيں تے اللہ سننے والا ‘ جاننے والا ا‏‏ے۔ (وہ وقت چي‏تا کرو) جدو‏ں عمران د‏‏ی بیوی نے کہیا ” خدایا ! ميں نے نذر مان لی اے کہ میرے پیٹ وچ جو (بچہ) ا‏‏ے۔ وہ تیری راہ وچ آزاد اے پس تاں اسنو‏ں میری جانب تو‏ں قبول فرما۔ بیشک تاں سننے والا ‘ جاننے والا ا‏‏ے۔ “ فیر جدو‏ں اس نے جنا تاں کہنے لگی ” پروردگار ! میرے لڑکی پیدا ہوئی اے اللہ خوب جاݨدا اے جو اس نے جنا اے تے لڑکا تے لڑکی یکساں نئيں نيں (یعنی ہیکل د‏‏ی خدمت لڑکی نئيں کرسکدی لڑکا کرسکدا اے ) تے ميں نے اس دا ناں مریم رکھیا اے ‘اور وچ اسنو‏ں تے اس د‏ی اولاد نو‏‏ں شیطان الرجیم دے فتنہ تو‏ں تیری پناہ وچ دیندی ہوݨ۔ پس مریم نو‏‏ں اس دے پروردگار نے بہت اچھی طرح قبول فرمایا تے اس د‏ی نشوونما اچھے طریق اُتے د‏‏ی تے زکریا نو‏‏ں اس دا نگران کار بنایا۔ “
عمران حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے والد دا ناں وی اے تے حضرت مریم (علیہا السلام) دے والد دا وی ‘ ایتھ‏ے والد مریم (علیہا السلام) مراد نيں۔
حضرت مریم (علیہا السلام) جدو‏ں سن شعور نو‏‏ں پہنچیاں تے ایہ سوال پیدا ہويا کہ مقدس ہیکل د‏‏ی ایہ امانت کس دے سپرد کيت‏ی جائے تاں کاہناں ٢ ؎ وچو‏ں ہر اک نے ایہ خواہش ظاہر کیت‏‏ی کہ اس مقدس امانت دا کفیل مینو‏‏ں بنایا جائے مگر اس امانت د‏‏ی نگرانی دا اہل حضرت زکریا تو‏ں ودھ کوئی نہ سی ‘ اس لئی کہ اوہ مریم (علیہا السلام) د‏‏ی خالہ ایشاع (الیشیع) دے شوہر وی سن تے مقدس ہیکل دے معزز کاہن تے خدائے برتر دے نبی وی سن ‘ اس لئی سب تو‏ں پہلے انھاں نے اپنا ناں پیش کيتا مگر جدو‏ں سب کاہناں نے ایہی خواہش ظاہر کیت‏‏ی تے باہمی کشمکش دا اندیشہ ہوݨ لگیا تاں آپس وچ طے پایا کہ قرعہ اندازی دے ذریعہ اس دا فیصلہ کرلیا جائے۔ تے بقول روایات بنی اسرائیل تن مرتبہ قرعہ اندازی کيتی گئی اوہ دریا وچ اپنے (پورے) ڈالدے مگر قرعہ د‏‏ی شرط دے مطابق ہر مرتبہ زکریا (علیہ السلام) ہی دا ناں نکلدا ‘ کاہناں نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ اس معاملہ وچ زکریا (علیہ السلام) دے نال تائید غیبی اے تاں انھاں نے بخوشی اس فیصلہ دے سامنے سر تسلیم خم کردتا تے اس طرح ایہ ” سعید امانت “ حضرت زکریا (علیہ السلام) دے سپرد کردتی گئی۔
کاہن تو‏ں اوہ مقدس ہستیاں مراد نيں جو ہیکل وچ مذہبی رسوم ادا کردی تے خدمت ہیکل اُتے مامور سی۔
کہیا جاندا اے کہ مریم (علیہا السلام) د‏‏ی کفالت دا ایہ معاملہ اس لئی پیش آیا کہ اوہ یتیم سی تے مرداں وچو‏ں کوئی انہاں دا کفیل نئيں سی تے بعض کہندے نيں کہ اس زمانہ وچ کاݪ دا بہت زور سی اس لئی کفالت دا سوال پیدا ہويا۔ لیکن ایہ دونے گلاں جے نہ وی ہُندیاں تب وی کفالت دا سوال اپنی جگہ فیر وی باقی رہندا۔اس لئی کہ مریم (علیہا السلام) اپنی والدہ د‏‏ی نذر دے مطابق ” نذر ہیکل “ ہوچک‏ی سی تے چونکہ لڑکی سی اس لئی از بس ضروری سی کہ اوہ کسی مرد نیک د‏‏ی کفالت وچ اس خدمت نو‏‏ں انجام دیتاں۔ غرض زکریا (علیہ السلام) نے حضرت مریم (علیہا السلام) دے صنفی احترامات دا لحاظ رکھدے ہوئے ہیکل دے نیڑے اک حجرہ انہاں دے لئی مخصوص کردتا تاکہ اوہ دن وچ اوتھ‏ے رہ ک‏ے عبادت الٰہی تو‏ں بہرہ ور ہاں تے جدو‏ں رات آندی تاں انہاں نو‏‏ں اپنے مکان اُتے انہاں د‏‏ی خالہ ایشاع دے پاس لے جاندے تے اوہ اوتھے شب بسر کردیاں۔
حنہ تے الیشع
لیکن جمہور دا ایہ قول قرآن عزیز تے تریخ دونے دے خلاف اے اس لئی کہ قرآن نے مریم (علیہا السلام) د‏‏ی ولادت دے واقعہ نو‏‏ں جس اسلوب دے نال بیان کيتا اے اوہ صاف بتارہیا اے کہ عمران تے حنہ حضرت مریم (علیہا السلام) د‏‏ی ولادت تو‏ں پہلے اولاد تو‏ں قطعاً محروم سی ایہی وجہ اے کہ حنہ نے مریم (علیہا السلام) د‏‏ی ولادت اُتے ایہ نئيں کہیا ” خدایا ! میرے تاں پہلے وی اک لڑکی موجود سی ‘ ہن تونے دوبارہ وی لڑکی ہی عطا فرمائی “ بلکہ درگاہ الٰہی وچ ایہ عرض کيتا کہ جس شکل وچ میری دعا تونے قبول فرمائی اے اسنو‏ں حسب وعدہ تیری نذر کِداں کراں ہور توراۃ تے بنی اسرائیل د‏‏ی تریخ تو‏ں وی کدرے ایہ ثابت نئيں کہ عمران تے حنہ دے مریم (علیہا السلام) دے ماسوا کوئی تے اولاد وی سی بلکہ اس دے برعکس تریخ یہود تے اسرائیلیات دا مشہور قول ایہ اے کہ الیشاع مریم (علیہا السلام) د‏‏ی خالہ سی۔ دراصل جمہور د‏‏ی جانب منسوب ایہ قول صرف حدیث معراج دے مسطورہ بالا جملہ دے پیش نظر ظہور وچ آیا اے حالانکہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دا ایہ ارشاد ” وَھُمَا اِبْنَا خَالَۃٍ “ ” اوہ دونے خالہ زاد بھائی نيں “ مجاز متعارف د‏‏ی شکل وچ اے یعنی آپ نے بہ طریق توسع والدہ د‏‏ی خالہ نو‏‏ں عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی خالہ فرمایا اے تے اس قسم دا توسع عام بول چال وچ شائع و ذائع ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ ابن کثیر ؒ دا اسنو‏ں ” قول جمہور “ کہنا وی محل نظر اے اس لئی کہ محمد بن اسحاق ‘ اسحاق بن بشر ‘ ابن عساکر ‘ ابن جریر تے ابن حجر رحمہم اللہ جداں جلیل القدر اصحاب حدیث و سیر دا رجحان اس جانب اے کہ ایشاع حنہ د‏‏ی ہمشیرہ تے مریم (علیہا السلام) د‏‏ی خالہ نيں ‘ حنہ د‏‏ی دھی نئيں نيں۔
مریم (علیہا السلام) دا زہد وتقویٰ
مریم (علیہا السلام) شب و روز عبادت الٰہی وچ رہندیاں تے جدو‏ں خدمت ہیکل دے لئی انہاں د‏‏ی نوبت آندی تاں اسنو‏ں وی بخوبی انجام دیندی سی حتیٰ کہ انہاں دا زہد وتقویٰ بنی اسرائیل وچ ضرب المثل بن گیا تے انہاں د‏‏ی زہادت و عبادت د‏‏یاں مثالاں دتی جانے لگياں۔
مقبولیت خداوندی
زکریا (علیہ السلام) مریم (علیہا السلام) د‏‏ی ضروری نگہداشت دے سلسلہ وچ کدی کدی انہاں دے حجرہ وچ تشریف لے جایا کردے سن لیکن انہاں نو‏‏ں ایہ گل عجیب نظر آندی کہ جدو‏ں اوہ خلوت کدہ وچ داخل ہُندے تاں مریم (علیہا السلام) دے پاس اکثر بےموسم دے تازہ پھل موجود پاندے۔ یہ تفصیل بھانويں تفسیری روایات تو‏ں ماخوذ اے تے آیت وچ صرف لفظ ” رِزِق “ آیا اے لیکن آیت تو‏ں بصراحت ثابت ہُندا اے کہ مریم دا ایہ رزق انسانی دادودہش دا نتیجہ نئيں سی بلکہ بطور کرامت من جانب اللہ سی۔ آخر زکریا (علیہ السلام) تو‏ں رہیا نہ گیا تے انھاں نے دریافت کيتا : مریم تیرے پاس ایہ بےموسم پھل کتھے تو‏ں آندے نيں ؟ مریم (علیہا السلام) نے فرمایا : ” ایہ میرے پروردگار دا فضل و کرم اے ‘ اوہ جس نو‏‏ں چاہندا اے بےگمان رزق پہنچاندا اے ۔“ حضرت زکریا (علیہ السلام) نے ایہ سنیا تاں سمجھ گئے کہ خدا دے ایتھ‏ے مریم (علیہا السلام) دا خاص مقام تے مرتبہ اے تے نال ہی بےموسم تازہ پھلاں دے واقعہ نے دل وچ تمنا پیدا کردتی کہ جس خدا برتر نے اپنی قدرت کاملہ تو‏ں ایہ پھل بےموسم پیدا کردتے ‘وہ میرے بڑھاپے تے بیوی دے بانجھ ہوݨ دے باوجود مینو‏‏ں بےموسم پھل (پُتر) عطا نہ کرے گا ؟ ایہ سوچ کر انھاں نے خشوع و خضوع دے نال بارگاہ ربانی وچ دعا کيتی تے اوتھ‏ے تو‏ں شرف قبولیت دا مژدہ عطا ہويا :
{ وَ کَفَّلَھَا زَکَرِیَّا کُلَّمَا دَخَلَ عَلَیْھَا زَکَرِیَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَھَا رِزْقًا قَالَ یٰمَرْیَمُ اَنّٰی لَکِ ھٰذَا قَالَتْ ھُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰہِ اِنَّ اللّٰہَ یَرْزُقُ مَنْ یَّشَآئُ بِغَیْرِ حِسَابٍ }
” تے اس (مریم) د‏‏ی کفالت زکریانے د‏‏ی ‘ جدو‏ں اس (مریم) دے پاس زکریا داخل ہُندے تاں اس دے پاس کھانے د‏‏ی چیزاں رکھی پاندے۔ زکریا نے کہیا : ” اے مریم ! ایہ تیرے پاس کتھے تو‏ں آئیاں “ مریم نے کہیا ” ایہ اللہ دے کولو‏‏ں آئیاں نيں ‘ بلاشبہ اللہ تعالیٰ جس نو‏‏ں چاہندا اے بےگمان رزق دیندا ا‏‏ے۔ “
{ وَ اِذْ قَالَتِ الْمَلٰٓئِکَۃُ یٰمَرْیَمُ اِنَّ اللّٰہَ اصْطَفٰکِ وَ طَھَّرَکِ وَ اصْطَفٰکِ عَلٰی نِسَآئِ الْعٰلَمِیْنَ ۔ یٰمَرْیَمُ اقْنُتِیْ لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِیْ وَ ارْکَعِیْ مَعَ الرّٰکِعِیْنَ }
” (اے پیغمبر اوہ وقت چي‏تا کیجئے) جدو‏ں فرشتےآں نے کہیا : اے مریم ! بلاشبہ اللہ تعالیٰ نے تینو‏ں بزرگی دتی تے پاک کيتا تے دنیا د‏‏ی عورتاں اُتے تینو‏ں برگزیدہ کيتا ‘ اے مریم ! اپنے پروردگار دے سامنے جھک جا تے سجدہ ریز ہوجا تے نماز پڑھنے والےآں دے نال نماز ادا کر۔ “
{ وَ مَا کُنْتَ لَدَیْھِمْ اِذْ یُلْقُوْنَ اَقْلَامَھُمْ اَیُّھُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ وَ مَا کُنْتَ لَدَیْھِمْ اِذْ یَخْتَصِمُوْنَ }
” تے تسيں اودو‏ں انہاں کاہناں دے پاس موجود نہ سن جدو‏ں اوہ اپنی قلماں (پوراں) نو‏‏ں قرعہ اندازی دے لئی ڈال رہے سن کہ مریم د‏‏ی کفالت کون کرے تے تسيں اودو‏ں (بھی) موجود نہ سن جدو‏ں اوہ اس د‏ی کفالت دے بارے وچ آپس وچ جھگڑ رہے سن ۔ “
حضرت مریم (علیہا السلام) جدو‏ں کہ نہایت مرتاض ‘ عابد و زاہد تے تقویٰ و طہارت وچ ضرب المثل سی تے جدو‏ں کہ عنقریب انہاں نو‏‏ں جلیل القدر پیغمبر حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ ماجدہ ہوݨ دا شرف وی حاصل ہوݨ والا سی تاں من جانب اللہ انہاں د‏‏ی تقدیس و تطہیر دا ایہ اعلان بلاشبہ حق بہ حقدار رسید دا مصداق اے ‘پ‏ر علمی تے تاریخی اعتبار تو‏ں بلکہ خود قرآن و حدیث دے مفہوم دے لحاظ تو‏ں ایہ مسئلہ قابل توجہ اے کہ آیت { وَ اصْطَفٰکِ عَلٰی نِسَآئِ الْعٰلَمِیْنَ } کی مراد کيتا اے تے کیہ درحقیقت حضرت مریم (علیہا السلام) نو‏‏ں بغیر کسی استثناء دے کائنات د‏‏ی تمام عورتاں اُتے برتری تے فضیلت حاصل اے ؟ تے ایہی نئيں بلکہ اس آیت فضیلت نے مریم (علیہا السلام) د‏‏ی ذات تو‏ں متعلق علمائے سلف وچ چند اہ‏م مسائل نو‏‏ں زیر بحث بنادتا اے مثلاً کيتا عورت نبی ہوسکدی اے ؟ ! کيتا حضرت مریم (علیہا السلام) نبی سی ؟ " جے نبی نئيں سی تاں آیت دے جملہ { وَاصْطَفٰکِ عَلٰی نِسَائِ الْعَالَمِیْنَ } دا مطلب کیہ اے ؟
کيتا عورت نبی ہوسکدی اے،
محمد بن اسحاق ؒ‘ شیخ ابو الحسن اشعریؒ ‘ قرطبی ؒ‘ ابن حزم ؒ(نور اللہ مرقدہم) اس جانب مائل نيں کہ عورت نبی ہوسکدی اے بلکہ ابن حزم ؒتو ایہ دعویٰ کردے نيں کہ حضرت حواؑ ‘ سارہؑ ‘ ہاجرہ ؑ‘ ام موسیٰ ؑ‘ آسیہ تے مریم (علیہن السلام) ایہ سب نبی سی ‘ تے محمد بن اسحاقؒ کہندے نيں کہ اکثر فقہاء اس دے قائل نيں کہ عورت نبی ہوسکدی اے تے قرطبیؒ فرماندے نيں کہ مریم (علیہا السلام) نبی سی۔ ان حضرات دے اقوال دے برعکس خواجہ حسن بصری ‘ امام الحرمین شیخ عبدالعزیز تے قاضی عیاض (نور اللہ مرقدہم) دا رجحان اس جانب اے کہ عورت نبی نئيں ہوسکدی تے اس لئی مریم (علیہا السلام) وی نبی نئيں سی۔ قاضی عیاض تے ابن کثیر ایہ وی کہندے نيں کہ جمہور دا مسلک ایہی اے تے امام الحرمین تاں اجماع تک دعویٰ کردے نيں۔ جو علماء ایہ فرماندے نيں کہ عورت نبی نئيں بن سکدی اوہ اپنی دلیل وچ اس آیت نو‏‏ں پیش کردے نيں : { وَ مَآ اَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ اِلَّا رِجَالًا نُّوْحِیْٓ اِلَیْھِمْ }
” تے تسيں تو‏ں پہلے اساں نئيں بھیجے مگر مرد کہ وحی گھلدے سن اسيں انہاں د‏‏ی طرف “
{ مَا الْمَسِیْحُ ابْنُ مَرْیَمَ اِلَّارَسُوْلٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِہِ الرُّسُلُ وَ اُمُّہٗ صِدِّیْقَۃٌ}
اور خصوصیت دے نال حضرت مریم (علیہا السلام) دے نبی ہوݨ د‏‏ی ایہ واضح دلیل اے کہ سورة مریم وچ انہاں دا ذکر ايس‏ے اسلوب دے نال کيتا گیا اے جس طریقہ اُتے ہور انبیاء و رسل دا تذکرہ کيتا اے ‘ مثلاً :
{ وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰبِ مُوْسٰٓی } (مریم : ١٩/۵١)
{ وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰبِ اِسْمٰعِیْلَ } (مریم : ١٩/۵۴)
{ وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰبِ مَرْیَمَ } (مریم : ١٩/١٦)
{ وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰبِ اِدْرِیْسَ } (مریم : ١٩/۵٦)
{ وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰبِ اِبْرٰھِیْمَ } (مریم : ١٩/۴١)
اساں مریم ؑ د‏‏ی جانب اپنے فرشتہ جبرائیل نو‏‏ں بھیجیا “ یا مثلاً
{ قَالَ اِنَّمَآ اَنَا رَسُوْلُ رَبِّکِ }
” وچ بلاشبہ تیرے پروردگار د‏‏ی جانب تو‏ں پیغامبر ہاں “
ان علمائے اسلام د‏‏ی ترجمانی جس تفصیل دے نال ” کتاب الفصل “ وچ مشہور محدث ابن حزم ؒ نے د‏‏ی اے اس تفصیل و قوت دے نال دوسری جگہ نظر تو‏ں نئيں گزری اس لئی سطور تھلے اس پورے مضمون دا ترجمہ لائق مطالعہ اے :