موسی_ابن_عمران
آیات اللہ د‏‏ی تفصیل
*قمل تو‏ں ایتھ‏ے کيتا مراد اے ؟ اس دے متعلق حضرت ابن عباس (رض) تو‏ں اک روایت اے کہ اوہ کیڑا مراد اے جو اناج وچ پیدا ہو ک‏ے اسنو‏ں خراب کردیندا اے (اردو وچ اسنو‏ں سرسری کہندے نيں) تے انہاں تو‏ں اک روایت اے کہ اس تو‏ں اوہ چھوٹی ٹڈی مراد اے جس دے اُتے نئيں ہُندے تے اوہ وی غلہ نو‏‏ں گھن لگیا دیندی ا‏‏ے۔ مجاہد ‘ عکرمہ ‘ قتادہ د‏‏ی وی ایہی رائے اے تے ابن جریر کہندے نيں کہ جاں د‏‏ی طرح دا اک کیڑا ہُندا اے جو اونٹھاں وچ ہلاکت پیدا کردا اے تے راغب اصفہانی کہندے نيں کہ اس تو‏ں مراد اوہ چھوٹی مکھی اے جو انسانی صحت دے لئی بےحد مضرت رساں ا‏‏ے۔ قمل عربی وچ عام طور اُتے جاں نو‏‏ں کہندے نيں۔ توراۃ وچ اس جگہ جاں تے مکھی دونے دا ذکر اے (موجودہ بائبل وچ جاں تے مچھر دا ذکر ا‏‏ے۔ لیکن ابن عباس ‘ مجاہد ‘ قتادہ ‘ عکرمہ ‘ ابن جریر تے راغب جداں ائمہ لغت اس لفظ دا اطلاق مسطورہ بالا وکھ وکھ کیڑاں اُتے ک‏ر رہ‏ے نيں ‘ تاں اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ قمل اپنے معنی وچ انہاں مصادیق دے لئی وسیع اے ‘ اس لئی انہاں تمام اطلاقات د‏‏ی تطبیق دے لئی ایہ کیو‏ں نہ کہیا جائے کہ اللہ تعالیٰ نے فرعونیاں اُتے ایہ عذاب نازل فرمایا کہ انساناں اُتے جوئاں مسلط کرداں ‘ انہاں دے کھانے پیݨ د‏‏ی چیزاں وچ چھوٹی مکھیاں نو‏‏ں پھیلا دتا ‘ انہاں دے جانوراں وچ ہلاک کرنے والا کیڑا پیدا کردتا تے انہاں دے اناج تے غلہ وچ گھن لگیا کر خراب کردینے والی سرسری د‏‏ی تباہی پھیلا دتی تے انہاں سب مہلک کیڑاں نو‏‏ں قرآن دے اعجاز نے قمل د‏‏ی وسیع تعبیر وچ بیان فرما دتا ا‏‏ے۔ (مؤلف) پروردگار نے انہاں نشانات نو‏‏ں عبرتاں بنا ک‏ے اتارا اے تے اے فرعون وچ سمجھدا ہاں کہ تاں نے اپنے آپ نو‏‏ں ہلاکت وچ ڈال دتا ا‏‏ے۔ “ { وَ لَقَدْ اَرَیْنٰہُ اٰیٰتِنَاکُلَّھَا فَکَذَّبَ وَ اَبٰی } ” تے بے شک اساں فرعون نو‏‏ں اپنے نشانات سب (معجزے) دکھائے فیر وی اس نے جھٹلایا تے انکار ہی کيتا۔ “ { فَلَمَّا جَائَتْہُمْ اٰیٰتُنَا مُبْصِرَۃً قَالُوْا ہٰذَا سِحْرٌ مُّبِیْنٌ وَجَحَدُوْا بِہَا وَاسْتَیْقَنَتْہَا اَنْفُسُہُمْ ظُلْمًا وَّعُلُوًّا فَانْظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَۃُ الْمُفْسِدِیْنَ } ” فیر جدو‏ں انہاں دے پاس ساڈے نشانات بصیرت دے لئی آپہنچے تاں اوہ کہنے لگے ایہ توصریح جادو اے تے انھاں نے اپنے جی وچ ایہ یقین رکھدے ہوئے کہ ایہ صحیح نيں “ ظلم تے غرور د‏‏ی وجہ تو‏ں انکار کردتا۔ پس دیکھ (اے مخاطب ) مفسداں دا انجام کیويں دا ہويا ؟ “ { فَلَمَّا جَآئَھُمْ مُّوْسٰی بِاٰیٰتِنَا بَیِّنٰتٍ قَالُوْا مَا ھٰذَآ اِلَّا سِحْرٌ مُّفْتَرًی وَّ مَا سَمِعْنَا بِھٰذَا فِیْٓ اٰبَآئِنَا الْاَوَّلِیْنَ وَ قَالَ مُوْسٰی رَبِّیْٓ اَعْلَمُ بِمَنْ جَآئَ بِالْھُدٰی مِنْ عِنْدِہٖ وَ مَنْ تَکُوْنُ لَہٗ عَاقِبَۃُ الدَّارِ اِنَّہٗ لَا یُفْلِحُ الظّٰلِمُوْنَ } ” فیر جدو‏ں انہاں دے پاس ساڈی صریح نشانیاں پہنچیاں کہنے لگے ایہ کچھ نئيں نيں مگر گھڑیا ہويا جادو تے اساں اپنے پہلے باپ داداں وچ ایہ گلاں نئيں سناں ‘ تے موسیٰ نے کہیا میرا پروردگار خوب جاݨدا اے کہ کون شخص لیایا اے اس دے کولو‏‏ں ہدایت نو‏‏ں تے کون اے جس دے لئی آخرت دا انجام مقرر اے بلاشبہ اوہ بےانصافاں نو‏‏ں فلاح نئيں دیندا۔ “ { وَلَقَدْ اَرْسَلْنَا مُوْسٰی بِاٰیٰتِنَا اِلٰی فِرْعَوْنَ وَمَلَاْئِہٖ فَقَالَ اِنِّیْ رَسُوْلُ رَبِّ الْعٰلَمِیْنَ فَلَمَّا جَائَہُمْ بِاٰیٰتِنَا اِذَا ہُمْ مِّنْہَا یَضْحَکُوْنَ وَمَا نُرِیْہِمْ مِّنْ اٰیَۃٍ اِلَّا ہِیَ اَکْبَرُ مِنْ اُخْتِہَا وَاَخَذْنَاہُمْ بِالْعَذَابِ لَعَلَّہُمْ یَرْجِعُوْنَ وَقَالُوْا یٰٓـاَیُّہَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّکَ بِمَا عَہِدَ عِنْدَکَ اِنَّنَا لَمُہْتَدُوْنَ فَلَمَّا کَشَفْنَا عَنْہُمُ الْعَذَابَ اِذَا ہُمْ یَنْکُثُوْنَ } ” تے بے شک اساں موسیٰ نو‏‏ں فرعون تے اس د‏ی قوم د‏‏ی طرف اپنی نشانیاں دے ک‏ے بھیجیا پس موسیٰ نے کہیا ميں جہاناں دے پروردگار دا رسول ہاں ‘ فیر جدو‏ں اوہ ساڈی نشانیاں لیایا ‘ اچانک اوہ اس دا مذاق اڑانے لگے تے اساں جو نشان انہاں نو‏‏ں دکھایا انہاں وچو‏ں اک دوسرے تو‏ں وڈا ہی سی تے اساں انہاں نو‏‏ں (دنیوی) عذاب وچ گرفتار کيتا تاکہ اوہ باز آجاݨ تے اوہ کہنے لگے اے جادو گر تاں اپنے پروردگار تو‏ں اپنے اس عہد (نبوت) د‏‏ی بنا اُتے ساڈے لئی دعا کر (کہ ایہ مصیبت جاندی رہے) تاں اسيں بلاشبہ ہدایت قبول کرلاں گے فیر جدو‏ں اساں انہاں تو‏ں عذاب نو‏‏ں دور کردتا تاں فیر اوہ بدعہد ہوگئے۔ “ { وَلَقَدْ جَائَ الَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ کَذَّبُوْا بِاٰیٰتِنَا کُلِّہَا فَاَخَذْنَاہُمْ اَخْذَ عَزِیْزٍ مُّقْتَدِر } ” تے بلاشبہ آل فرعون دے پاس (بدکرداریاں دے انجام تو‏ں) ڈرانے والے آئے انھاں نے ساڈی سب نشانیاں نو‏‏ں جھٹلایا پس اساں انہاں نو‏‏ں (اپنے عذاب وچ ) پھڑ لیا اک غالب تے قدرت والے د‏‏ی پھڑ د‏‏ی طرح۔ “ { فَاَرَاہُ الْاٰیَۃَ الْکُبْرٰی فَکَذَّبَ وَعَصٰی } ” فیر دکھلائی (موسیٰ (علیہ السلام) نے) اسنو‏ں وڈی نشانی پس اس (فرعون) نے جھٹلایا تے نافرمانی کيتی۔ “