cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رام سنگھ تے کوکا لہر دی اصلیت
رام سنگھ (1816-1885) کنور نونہال سنگھ (پتر مہاراجہ رنجیت سنگھ) دی فوج وچ اک عامَ سپاہی سی۔ اوہ دسمبر 1845 وچ مدکی دی لڑائی وچ انگریزاں دے خلاف لڑیا سی۔ پہلی اینگلو سکھ لڑائی دے ختم ہون مگروں اس نوں ہور ہزاراں سپاہیاں دے نال ہی فوج ’چوں فارغ کر (کڈھ) دتا گیا سی۔ نوکری ختم ہون مگروں اوہ اپنے گھر پنڈ بھینی آ گیا تے لوہے تے کپڑے دی ہٹی پا لئی۔ کجھ سال ہٹی کرن مگروں اس نے اک نکا جیہا دھارمک ٹولا بنا لیا۔ دراصل نوکری چھٹّ جان کر کے اس دے دل وچ انگریزاں واسطے نفرت سی۔ اوہ نوکری دوران کدے اک دھارمک پرچارک بابا بالک سنگھ (1799-1862) نوں مل چکا سی تے اوہناں دی صفت کریا کردا سی۔
رام سنگھ
رام سنگھ دی موت مگروں اس دے چیلیاں نے اس نوں بالک سنگھ دا وارث وی دسنا شروع کر دتا۔ بالک سنگھ نے کدے کوئی گروپ جاں ڈیرہ نہیں بنایا سی تے اس کر کے اپنا وارث بناؤن دا سوال ہی پیدا نہیں سی ہندا۔ اننج بالک سنگھ ‘ابھیاسی’ دے طور ’تے جانیا جاندا سی نہ کہ ‘نامدھاری’ وجوں۔جدوں رام سنگھ نے دھارمک ٹولا بنایا تاں اس نال سبندھت بھینی پنڈ دے کجھ لوک اکٹھے ہو کے گربانی دا کیرتن کریا کردے سن۔ ایہناں اکتاں وچ بھاویں رام سنگھ کدے-کدے انگریزاں دے خلاف وی بولیا کردا سی پر اوہ سرکار دے خلاف لہر چلاؤن توں ڈردا سی۔ اس نے سرکار دے خلاف غصے نوں ‘دھرم’ دے ناں ’تے ورتن واسطے سکھ مشنری لہر چلائی۔ اس نے لوکاں وچ ذات-پات چھڈن، ودھوا ویاہ دی حمایت کرن، شراب تے ہور نشیاں نوں نا ورتن، سمادھاں نوں نہ منن وغیرہ واسطے پرچار کیتا۔
ناں
ہولی-ہولی چار-پنج سو لوک رام سنگھ دے نال جڑ گئے۔ ہن اس نے تواریخی گوردواریاں دی یاترا واسطے گروپ بنا کے اک چکر لایا۔ اس جتھے نوں ویکھ کے رستے دے پنڈاں دے کجھ لوک وی اس نال جڑ گئے۔ پر ایہناں دی کل گنتی کدے وی اک ہزار توں ودھ نہ ہو سکی۔ اس دور وچ انگریز سرکار اس ’تے پوری طرحاں نگاہ رکھ رہی سی۔ رام سنگھ لوکاں نوں اپنے نال جوڑن واسطے کدے-کدے سکھاں دے راج دے مڑ آؤن دیاں گلاں وی کرن لگ پیا سی۔ پہلی جون 1863 دے دن پنڈ کھوٹے (ضلع فیروزپور) وچ اک نکے جہے اکٹھ وچ اس نے کیہا ‘جدوں سوا لکھ خالصہ تیار ہو جاویگا تاں پنجاب نوں انگریزاں توں آزاد کروا لیا جاویگا۔’ اس دے ایہناں بولاں دی خبر سرکار نوں مل گئی تے سرکار نے اس دی نگرانی کرنی شروع کر دتی۔ اجے اس جتھے دا کوئی ناں نہیں سی۔ کیونکہ اوہ کیرتن کرن سمیں اچی-اچی ‘کُوکاں’ ماردے سن، اسے کر کے لوکاں اوہناں نوں ‘کُوکے’ کیہا کردے سن۔ ویہویں صدی وچ، اک سازش ہیٹھ، اوہ اپنے آپ نوں ‘نامدھاری’ کہن لگ پئے۔
کُوکیاں نے سمادھاں ڈھاہیاں
سکھ مشنری لہر دے حصے وجوں رام سنگھ نے اپنے چیلیاں نوں سمادھاں بناؤن دے کھلاف بھڑکایا۔ اس نے سمادھ بناؤنا سکھی دے مولوں الٹ دسیا۔ اوہناں نے بت-پرستی دے خلاف پرچار کیتا۔ اس دے اجیہے بولاں دا اثر کجھ تتے نوجواناں ’تے ہویا اتے اوہناں نے پنجاب دے کجھ حصیاں وچ سمادھاں ڈھاہنیاں شروع کر دتیاں۔ سمادھاں ڈھاہن دی سبھ توں پہلا ایکشن 7 جولائی 1866 دے دن لدھیانہ وچ ہویا۔ پہلی ستمبر 1866 دے دن کوکیاں نے فیروزپور وچ کجھ سمادھاں ڈھاہ دتیاں۔ ایہہ کاروائی 20 اکتوبر 1866 دے دن فیروزپور ’چ پھر دوہرائی گئی۔ 12 دسمبر 1866 نوں لدھیانے وچ تے 5 جنوری 1867 نوں سیالکوٹ وچ وی کجھ سمادھاں ڈھاہیاں گئیاں سن۔ ہشیارپور وچ کجھ کوکیاں نے ہندواں دے منوکلپت دیوی دیوتیاں دے بتّ وی بھنّ دتے۔ ایہناں وچ اک گاں دا بت وی سی۔ کوکیاں دے اس ایکشن نے ہندواں وچ غصہ بھر دتا تے اوہ اس کُوکا-ٹولے نوں ہندو-ورودھی ٹولا کہن لگ پئے۔
آنندپور یاترا
پر ایہہ لوک چھیتی ہی بریٹیش سرکار دیاں نظراں وچ آ گئے تے اوہناں نے ایہناں دیاں حرکتاں تے قانون توڑے جان دیاں کاروائیاں ’تے نگاہ رکھنی شروع کر دتی۔ انگریزاں نے 1863 دے اخیر وچ رام سنگھ ’تے نگرانی ودھا دتی تے اس نوں پنڈ وچ اک طرحاں نال نظربند کر دتا۔ ہن اس نوں کتے وی جان توں پہلاں پولیس دی اگاؤں اجازت لینی پیندی سی۔ اس مگروں اوہ بہتا سماں بھینی پنڈ وچ ہی رہا پر 1867 دی مارچ وچ اس نے سرکار توں انندپور صاحب جان واسطے منظوری لے لئی۔ اس ویلے انندپور صاحب دے گوردواریاں ’تے اکالیاں (نہنگاں) دا قبضہ سی۔ اوہ اتھے پنتھک روائتاں ہی نبھاؤندے سن۔ اوہ اپنے آپ نوں آزاد قوم کہندے سن تے انگریزی حکومت دی زرا-ماسہ وی پرواہ نہیں کردے سن۔ انگریزاں ولوں رام سنگھ نوں انندپور صاحب جان دی اجازت دین پچھے اک کارن ایہہ وی سی کہ اوہ (انگریز) اکالیاں واسطے مصلے کھڑے کرنے چاہندے سن۔ انندپور دے رستے وچ رام سنگھ دی دو اگریز افسراں، میک اینڈریو اتے پرکنس، نال ملاقات کروائی گئی۔ اس موقعے ’تے فضل حسین ناں دا اک پولیس انسپیکٹر وی حاضر سی۔ اس میٹنگ مگروں انگریزاں نے رام سنگھ دی نظربندی وی ختم کر دتی۔ اس دے نال ہی سرکار نے اپنے کجھ سوہیئے اس دے چیلے بنا کے اس دے نال جوڑ دتے۔ اننج اس مگروں رام سنگھ نال نویں لوک شامل نہیں ہوئے تے اس دے چیلیاں دی گنتی صرف کجھ سینکڑے تک ہی محدود رہِ گئی۔
رپانا دا واقعہ
فروری 1869 وچ کوکے رپانا (نیڑے مکتسر) وچ اک اکٹھ کر رہے سن۔ اس اکٹھ وچ پولیس دا ڈپٹی سپرڈینٹ دیوان بخش وی حاضر سی۔ جد اس نے اک بلارے دی بولی ’تے اعتراز کیتا تاں کجھ کوکیاں نے اس دی تلوار کھوہ لئی اتے اس دی کٹّ-مار وی کیتی۔ جد اس دی خبر فیروزپر دے ایس.پی. نوں پجی تاں اس نے پولیس فورس بھیج دتی۔ پہلاں تاں کوکیاں نے پولیس دا ورودھ کیتا پر اخیر ہتھیار سٹّ دتے۔ پولیس نے 44 کوکیاں نوں گرفتار کر لیا۔ اس مگروں فیروزپور پولیس نے کوکیاں دیاں کاروائیاں بند کروا دتیاں۔ 1870 وچ اجیہا اک حکم کشمیر سرکار نے وی جاری کیتا۔
کوکیاں نے بوچڑ مارے
اپریل 1870 وچ کجھ کوکے براہمناں دے اثر ہیٹھاں آؤنے شروع گئے۔ کوکیاں وچ شامل ہوئے ویشنو (ہندو) دھڑے نے چھیتی ہی پرچار وی شروع کر دتا۔ سمادھاں ڈھاہن نال ناراض ہوئے ہندواں نے کوکیاں دا راہ بدلن واسطے اوہناں نوں ویشنوں دھرم نال جوڑن واسطے اک نواں پینتڑا شروع کیتا۔ اوہناں نے ایہناں نوں اینٹی-مسلم لہر ولّ ٹور دتا۔ کجھ چر پہلاں ہی انگریزاں نے امرتسر وچ اک بچڑخانا کھولھیا سی، جتھے گٔوآں وی ماریاں جاندیاں سن۔ سکھ دھرم وچ گٔو پوتر جانور نہیں ہے، اس کر کے اس نوں مارن جاں نہ مارن دا سکھ دھرم نال کوئی سبندھ نہیں۔ پر چالاک براہمناں نے کوکیاں نوں اس گٔو-رکھئک اینٹی-سکھ کاروائی ول ٹور لیا۔ براہمناں نے کوکیاں نوں پھسلا کے اس بچڑ خانے دی ورودھتا شروع کروا دتی۔ اس بھڑکاہٹ ہیٹھاں کجھ کوکیاں نے 14 جون 1870 دے دن امرتسر دے بچڑخانے ’تے حملہ کر کے کجھ بچڑ مار دتے۔ اوہ ایہہ ایکشن کر کے چپچاپ نکل گئے تے سرکار نوں ایہناں قاتلاں دی شناخت وی نہ ہو سکی۔
اس مگروں 16 جولائی 1871 دے دن کوکیاں نے رائیکوٹ وچ اک بچڑخانے ’تے حملہ کیتا اتے کجھ بے گناہ بچڑ قتل کر دتے۔ ایہناں کوکیاں وچوں منگل سنگھ، مستان سنگھ، سرمکھ سنگھ، گلاب سنگھ تے کئی ہور پھڑے گئے۔ گلاب سنگھ سرکاری گواہ بن گیا۔ اس نے امرتسر دے بچڑاں دے قتلاں دے ناں وی دس دتے۔ ایہناں ساریاں ’تے مقدمہ چلایا گیا اتے بے گناہ بچڑاں دے قاتل کوکیاں نوں پھانسی دے دتی گئی۔ اس مگروں کوکیاں دیاں کاروائیاں اک وار پھیر رک گئیاں۔
پولیس نال ٹاکرا
جنوری 1872 وچ رام سنگھ نے کوکیاں نوں بھینی سدّ کے ماگھی دا دن مناؤن واسطے اکٹھ کیتا۔ اس پنج-ستّ سو کوکیاں دے اکٹھ وچ کوئی سیاسی گلّ نہیں ہوئی تے نہ ہی گربانی کیرتن توں سوا کجھ ہور ہویا۔ سارا سماگم لنگر ورتاؤن تک عمل-امان نال چلدا رہا تے شام توں پہلاں لوک گھراں نوں مڑن لگ پئے۔ مڑدے ٹولیاں وچوں اک ٹولے نے ملیرکوٹلے دے بچڑاں نوں مارن دی پلان بنائی۔ رستے وچ اوہ ملود رکے تے اتھوں ہتھیار چوری کیتے۔ اس مگروں اوہناں نے 15 جنوری نوں ملیرکوٹلا دے خزانے ’تے حملہ کیتا۔ اس موقعے ’تے اتھے تائینات عملے نے اوہناں دا ٹاکرا کیتا۔ اس لڑائی وچ پولیس تے کوکیاں دوہاں دے کافی بندے مارے گئے۔
رام سنگھ آپ ایہو جہیاں دہشتگردی دیاں کاروائیاں دے خلاف سی۔ اس نے تاں انگریزی پولیس نوں وی اس دی اطلاع دتی سی تے کیہا سی کہ ایہو جہے چیلے اس دے آکھے وچ نہیں ہن۔ رام سنگھ گاں دی پوجا جاں سمادھاں ڈھاہن دا حمایتی وی نہیں سی۔
بچڑاں دے قاتل کوکیاں نوں سزاواں: ملیرکوٹلا دے حملے مگروں سرکار نے کوکیاں دیاں گرفتاریاں شروع کر دتیاں۔ سرکار نے کوکیاں نال سختی نال نپٹن دا فیصلہ کیتا۔ اس فیصلے ہیٹھ 49 کوکیاں نوں ملیرکوٹلا وچ توپاں اگے کھڑے کر کے اڈا دتا گیا۔ اگلے دن 16 ہور کوکیاں نوں وی ایہی سزا دتی گئی۔
بالک سنگھ
(اس نوں یارھواں گورو کہنا اس نال وی ظلم ہے۔ اننج کمال ہے کہ سکھ مہاراجے وی اپنے یارھویں گورو نہ پچھان نہ سکے!)۔ رام سنگھ بالک سنگھ دا پرسنسک ضرور سی پر چیلا نہیں سی۔ اننج اوہ جگیاسی جاں بھگت وی نہیں سی بلکہ صرف اک فوجی سی جس دا سبھاء دھارمک سی۔ نوکری توں کڈھے جان کر کے اوہ انگریزاں دے خلاف سی۔ (وچارا ایہہ بارھواں ‘گورو’ وی اک سکھ راجے دی فوج وچ نوکر سی۔ راجے اپنے بارھویں گورو نوں پچھان نہ سکے۔ ورنہ شاید اوہ اس نوں فوج دا مکھی ہی بنا دیندے۔ انگریزاں نے سکھاں دے ‘بارھویں گورو’ نوں نوکری توں کڈھ دتا)۔ جد اس کول دو-تنّ سو چیلے آ گئے تاں اس نے ‘آگوُ’ ہون دا احساس کرنا شروع کر دتا۔ اس دے باو جود اوہ کوئی انقلابی نہیں سی۔
رام سنگھ نوکری ’چوں کڈھے جان کارن، نجی-روس دا بھریا پر دھارمک تے سدھارک سرگرم شخش سی۔ اس دے ہندیاں کوکیاں دی گنتی اک ہزار وی نہیں سی۔ اس دے گرفتار ہون مگروں اس جتھے دا معمولی جنا وجود وی نہ رہا۔ اس دی گرفتاری دے خلاف زرا-ماسہ وی ہمدردی دی آواز وی نہ اٹھی تے نہ ہی اس مگروں کوکیاں دی کوئی کاروائی ہوئی۔ رام سنگھ دا اثر صرف بھینی تے لدھیانہ دے کجھ علاقے، ملیرکوٹلا ریاست دے اک-دو پنڈاں اتے فیروزپر دے لدھیانہ ضلعے دی سرحد نال لگدے دو-کو پنڈاں تک ہی محدود سی۔ 1872 وچ رام سنگھ دی گرفتاری تے جلاوطنی مگروں اتھے پولیس دی اک چونکی بٹھا دتی گئی، جو چھیتی ہی اک رسمی چونکی بن کے رہِ گئی کیونکہ ہن لوک کوکیاں دے ٹولے نوں چھڈّ گئے سن تے کوئی کوکا اتھے نہیں سی آؤندا۔
کوکے نامدھاری کویں بنے
رام سنگھ دی موت (1885) توں کافی چر مگروں تک وی اس جتھے دا ناں ‘نامدھاری’ نہیں سی۔ ایہہ کوئی لہر نہیں سی۔ 1918 دے قریب جدوں اکالی لہر شروع ہوئی اتے 1920 وچ جد گرودوارہ سدھار واسطے سرگرم کاروائیاں شروع ہوئیاں اتے ہر پاسیوں سکھ اس لہر وچ حصہ پاؤن واسطے آئے۔ اس ویلے انگریز حاکم گوردواریاں اتے قابض مہنتاں دے نال سن۔ پہلاں-پہلاں ‘سناتنی سکھ’ دے لیبل ہیٹھ گورو صاحبان دے وارث (بیدی، تریہن، بھلے تے سوڈھی) مہنتاں دی مدد واسطے نترے پر پنتھک روہ ہیٹھ اوہ چپ کر کے بیٹھ گئے۔ مہنتاں نے نہنگاں نوں وی اکالی لہر دے خلاف ورتن دی کوشش کیتی، پر بابا کہر سنگھ پٹی نہنگ، اکالی دل دے نال رہا، اس کر کے نہنگاں نوں وی مہنت جاں انگریز ورت نہ سکے۔ اس مگروں اوہناں نے کوکا رام سنگھ دے بھرا ہری سنگھ دے پروار تک، بھینی وچ پہنچ کیتی۔ انگریزاں نے رام سنگھ دے بھتیجے پرتاپ سنگھ (پتر ہری سنگھ) نوں پہلاں تاں ‘نامدھاری’ کہہ کے رام سنگھ دا وارث بنا کے پیش کیتا پر مگروں اس نوں نامدھاری ‘فرقہ’ کہنا شروع کر دتا تے پھر پرتاپ سنگھ نوں ‘تیرھواں گورو’ بنا کے سکھ دھرم دے خلاف لہر وجوں کھڑھا کرن دی کوشش کیتی۔ جدوں انگریز ایہناں نوں اپنی مرضی نال ورتن وچ کامیاب ہو گئے تاں اوہناں نے 1922 وچ بھینی پنڈ وچوں پولیس چونکی وی ہٹا لئی۔ ہن رام سنگھ دا بھتیجا پرتاپ سنگھ انگریزاں، تے خاص کر کے عیسائی مشنریاں، دیاں ہدایتاں نال چلن لگ پیا۔ اس ٹولے نے رام سنگھ نوں بارھواں گورو (بالک سنگھ نوں یھارواں گورو کہہ کے) بناؤن دی سازش ’تے عمل شروع کر دتا۔ پرتاپ سنگھ نے اپنے آپ نوں تیرھواں گورو کہنا شروع کر دتا۔ ایہہ شریام گرو گرنتھ صاحب نوں ردّ کرنا سی۔ (ایہناں نے رام سنگھ دے بھرا وچارے ہری سنگھ نوں تیرھواں گرُ نہیں منیا تے اس نوں ردّ کر کے پرتاپ سنگھ نوں تیرھواں گورو کہنا شروع کیتا)۔پہلاں-پہلاں تاں اکالی آگوُ ایہناں بارے چپ رہے پر 1941 وچ جدوں ایہناں نے گورو گرنتھ صاحب دے ورقے (پترے) الگ-الگ کر کے اک-اک پترے دا پاٹھ کرن دا کفر کرن دا اعلان کیتا تاں سکھ آگوآں نے ‘کوکا کفر توڑ’ کانفرنساں کر کے ایہناں دے خلاف قدم چکے ۔ پر ایہہ اکالی آگوآں دی بے وقوفی سی کہ سکھ دھرم دے شریام الٹ ہون دے باو جود ایہناں نوں ‘آل پارٹیز سکھ کانفرنس’ وچ سکھاں دے حصے وجوں بلاؤندے رہے۔ ایہہ کاروائی 1946-47 تک وی کیتی جاندی رہی سی۔
کوکیاں ولوں مہنتاں دی مدد
نا تاں رام سنگھ خود نوں گورو مندا سی تے نہ ہی اس دی کوئی کاروائی اجیہی سی جس توں ظاہر ہووے کہ اوہ گرو گرنتھ صاحب نوں گورو نہیں سی مندا۔ ایہہ تاں 1920 وچ انگریزاں نے مہنتاں راہیں رام سنگھ دے بھتیجے نوں نامدھاری دا درجہ دے کے گرودوارہ سدھار لہر دے خلاف ورتن ویلے رام سنگھ دے بھتیجے توں گورو-ڈمّ دا پرچار شروع کروایا سی۔ اکالی لہر شروع ہندیاں ہی 1920 وچ ایہناں نے ہفتہ وار اخبار ‘ستجگ’ تے پھر 1922 وچ روزانہ ‘کوکا’ اخبار شروع کیتا (نامدھاری ناں اجے وی نہیں ورتیا)۔ ایہہ مہنت نرینو دیاں میٹنگاں وچ شامل ہو کے اس واسطے جان وارن دیاں قسماں کھاندے رہے (20 فروری 1921 دے ننکانہ صاحب وچ سکھاں دے قتل عام وچ منگل سنگھ کوکا وی شامل سی)۔ کوکیاں دیاں اخباراں وچ پہلاں تاں گرودآرا سدھار لہر دی مخالفت شروع کیتی گئی تے پھر رام سنگھ دے بھتیجے پرتاپ نوں گورو بنا کے پیش کیتا گیا۔ ایہہ تاں دربار صاحب آ کے یارھویں-بارھویں گورو دی ارداس کرن دی کوشش وی کردے رہے نامدھاری گورو صاحبان اتے کھنڈے دی پاہل (امرت) دی بے ادبی وی کردے رہے۔ ۔انگریزاں نے سکھی دے خلاف اس وڈی حرکت دے اینام وجوں بھینی ’چوں پولیس چوکی ہٹا لئی تے اوہناں توں ساریاں بندشاں ہٹا لئیاں ۔ ... سرکار نے ہن اس دھڑے نوں اک سمپردا اتے پھر سکھاں دے گورو وجوں پیش کرنا شروع کر دتا اتے پورا مان، مدد تے سرپرستی دینی شروع کر دتی۔ ایہناں نے سرکار نال گنڈھ-تپ کر کے شرومنی کمیٹی بنن توں روکن واسطے، سکھاں نال ٹکارؤ پیدا کرن دیاں کاروائیاں 1925 تک شرے-عامَ کیتیاں۔
کیہ رام سنگھ خود نوں گرُ مندا سی؟
رام سنگھ نے کدے خود نوں ‘گورو’ نہیں سی منیا۔ اوہ تاں شریام گورو گرنتھ صاحب نوں گورو آکھ کے سر جھکاؤندا سی۔ اس دیاں لکھیاں چٹھیاں وچوں ایہہ لفظ قابلِ-گور ہن: ‘‘میں تاں گورو نہیں رپٹیئے دی معافق ہاں۔ 10۔’’ (چیت ودی 2، سال 1937، بکرمی، یانِ 1880 دی چٹھی) ‘‘گروآں گورو گرنتھ صاحب گورو ہے، سو سبد گورو۔ 18۔’’ ‘‘میں تاں نہ گورو بنن دی لوڑ ہے، نہ میں گورو ہاں، مےˆ تاں حکمی بندہ ہاں۔ 23۔۔’’ ‘‘ہور بھائی دساں پاتشاہیاں توں پچھے گورو تاں مہاراج جی گورو گرنتھ صاحب نوں استھاپن کر گئے سن، جو سدا ہی استھت ہے، ہور گورو کوئی نہیں۔۔ 55۔۔’’ ۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھ گٹھ:پنجاب گٹھ:سکھ اتہاس گٹھ:کوکا لہر
ضلع لاہورداگا
گٹھ:جھاڑکھنڈ دے ضلعے
اورنگزیب دی جانشینی دی جنگ
اورنگزیب عالمگیر مغل سلطنت دے تمام حکمراناں وچ سب تو‏ں مذہبی بادشاہ سی، اس نے برصغیر وچ اسلام د‏‏ی ترویج دے لئی کئی اقدامات کيتے تے اسلام د‏‏ی اس صحیح شکل نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی اک شاندار تے تاریخی کوشش کيتی جو ہندو، شیعہ تے ہور غیر شرعی روایات وچ معدوم ہُندی جا رہی سی۔ ایہی وجہ اے کہ غیر مسلم مغربی و اکثر ہندو مورخین تے انہاں دے فکری غلاماں لبرلز، سیکولرز تے ملحدین نے جان بجھ کر اس د‏ی کردار کشی کيتی۔ اس پہ بیشمار الزامات عائد کيتے گئے نيں۔ اورنگزیب عالمگیر پہ اک بہت وڈا اعتراض ایہ اے کہ اس نے تخت نشینی د‏‏ی جنگ وچ اپنے تن سگے بھائیاں نو‏‏ں قتل کر دتا تے اپنے والد بادشاہ شاہ جہان نو‏‏ں قید وچ ڈال دتا۔ انہاں واقعات تو‏ں ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی اے کہ اورنگزیب عالمگیر اک ہوس پرست بادشاہ سی جس دے سر پہ تخت نشینی دا بھوت سوار سی۔ لیکن اس گل کيتی اصل حقیقت کيتا اے ،ایہ گل کس حد تک سچ اے ؟ اس د‏ی حقیقت کيتا اے تے اورنگزیب عالمگیر نو‏‏ں اس اقدام پہ کن حالات و واقعات نے مجبور کيتا۔ انہاں سب واقعات نو‏‏ں سمجھ‏‏ے تے بیان کيتے بغیر سارے معاملے دا ڈھنڈھورا پیٹنا، اورنگزیب نو‏‏ں قاتل تے ہوس پرست بادشاہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کرنا اکثر غیر مسلم تے سیکیولر و ملحد مورخین د‏‏ی بھرپور کوشش رہی ا‏‏ے۔ اسيں محمد طارق جان صاحب د‏‏ی کتاب سیکولر لابی، تریخ تے اورنگزیب عالمگیر سمیت مختلف حوالے دے نال اس معاملے د‏‏ی تحقیق پیش کرنے د‏‏ی کوشش کرن گے کہ انہاں نیم سچ واقعات د‏‏ی اصل حقیقت تے اوہ پس منظر کيتا اے جس نو‏‏ں بیان کيتے بغیر انہاں ساری گلاں دا ڈھنڈھورا پیٹا جاندا ا‏‏ے۔
اورنگ زیب نے ضرور اپنے بھائیاں دا قتل کيتا مگر باقی تِناں بھائی وی اس دے خون دے پیاسنو‏ں سن تے اس دا پورا پس منظر کيتا سی، اسنو‏ں سمجھنا بہت لازمی ا‏‏ے۔ مغل سلطنت وچ ایسا کوئی اصول یا ضابطہ نئيں سی کہ وراثت وڈے بیٹے نو‏‏ں ہی ملے گی۔ بیٹےآں وچ کوئی وی بادشاہ ہوسکدا سی۔
اورنگزیب دے بارے وچ پھیلی ایسی متنازعہ گلاں دا ذریعہ کيہ اے تاں اس د‏ی حقیقت ایہ اے کہ اورنگ زیب دے متعلق انہاں تصورات دا زیادہ وڈا حصہ فرانسیسی سیاح تے معالج فرانسس برنیئر (1625–1688) جداں لوکاں د‏‏ی عطا اے، جو اسلام تو‏ں اپنے بغض و عداوت تے عیسائیت د‏‏ی طرف داری کردے ہوئے اپنے آپ نو‏‏ں قابو وچ رکھنے د‏‏ی ذرا سی وی کوشش نئيں کردے۔ ایہ شخص دہلی وچ مقیم سی تے شاہ جہان دے وڈے بیٹے دارا شکوہ تے اورنگزیب دا ذا‏تی طبیب وی رہیا۔ اس نے برصغیر د‏‏ی ہر اس چیز تے ہر اس شخصیت دا غلط رنگ پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو راسخ العقیدہ مسلما‏ن سی تے ہر اس شخصیت د‏‏ی تعریف کيت‏ی جو اس دے خیال وچ عیسائیت دے لئی مفید سی۔مثال دے طور اُتے برنیئر، بادشاہ نورالدین سلیم جہانگیر تے داراشکوہ د‏‏ی وڈی تعریف کردا اے کیو‏ں کہ اس دا خیال سی کہ دونے عیسائیت د‏‏ی طرف مائل سن ۔
اسلام تو‏ں عداوت دا اظہار ہوئے تاں برنیئر ساری احتیاط بالائے طاق رکھ دیندا ا‏‏ے۔ اس دے نزدیک اسلام اک “توہم پرستی” اے، اک “مہلک تے تباہ کن مجموعہ قوانین” اے جو تلوار دے زور اُتے نافذ ہويا تے ہن وی اُسی ظالمانہ تشدد دے بل اُتے انسانیت اُتے مسلط ا‏‏ے۔ اسلام نو‏‏ں اک “قابلِ نفرت فریب” دا ناں دیندے ہوئے اوہ اسنو‏ں اک بے معنی تے فضول ٹوٹکا قرار دیندا ا‏‏ے۔ برنیئر نے اسلام نو‏‏ں “فضول ٹوٹکا ” تک کہہ دتا۔
مسلماناں تو‏ں اس دا ایہی تعصب اے جو اسنو‏ں اورنگ زیب تو‏ں متنفر کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اورنگ زیب نے دکن د‏‏ی گورنری لینے تو‏ں انکار کيتا تے اپنے لئی عبادت تے استغراق د‏‏ی زندگی نو‏‏ں ترجیح دتی تاں برنیئر نو‏‏ں ایہ سب کچھ اک مذاق آلودہ فریب لگا، “ایسی پرہیزگاری دا ڈھونگ جو اصلاً اس دے دل وچ سی ہی نئيں۔۔۔۔” اوہ اورنگ زیب د‏‏ی ساری زندگی نو‏‏ں “سازش تے اختراع دا مستقل سلسلہ” قرار دیندا اے ۔برنیئر دے مطابق دارا شکوہ اسنو‏ں “کٹھ ملا، ہٹ دھرم جو ہر وقت نماز تے اذکار وچ مشغول رہنے والا” کہہ ک‏ے مذاق اُڑاندا سی۔ گویا کہ دوسرا کوئی وی فرد اصل عالمگیر نو‏‏ں نہ جان سکیا تے شاہ جہانی دربار وچ اسنو‏ں احترام تے استحسان د‏‏ی نظراں تو‏ں ہی دیکھیا جاندا رہیا۔ ایسی سخن سازی دے سبب برنیئر نہ تاں مسلماناں دے لئی قابلِ اعتماد مؤرخ اے تے نہ اورنگ زیب د‏‏ی ذات تے عہد دے تجزئے دے لئی کوئی سنجیدہ حوالہ۔ دارا شکوہ نے اس د‏ی ساری توجہ اپنی طرف کھچ رکھی ا‏‏ے۔
اورنگ زیب د‏‏ی سخت کردار کشی کرنے والے ايس‏ے برنیئر نے شاہجہان دے اپنی بیٹی شہزادی جہاں آراء (1614–1681) دے نال باپ بیٹی دے شفقت پہ مبنی تعلق نو‏‏ں وی وڈے غلیظ انداز وچ بیان کيتا تے اس متعصب یورپی عیسائی اک سیاح جس نے مؤرخ دا روپ دھارا ہويا سی، نے باپ تے بیٹی جتھ‏ے آرا دے معصومانہ رشتے نو‏‏ں جنسی تعلق دا ناں دے دتا جو قید دے دوران اپنے بیمار باپ د‏‏ی تیمارداری کررہی سی۔ برنیئر دا بیان اک اخلاق باختہ،گھٹیا تے ماؤف ذہن ہی د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہوسکدا ا‏‏ے۔ کہندا اے، ” ایہ افواہ مشہور اے کہ اس دا اپنی بیٹی نال تعلق اس حد نو‏‏ں جا پہنچیا جو ناقابلِ یقین اے، جس دے لئی جواز اُسنو‏‏ں مولویاں دے فتوے تو‏ں ملیا جنہاں نے اُسنو‏‏ں دسیا کہ بادشاہ نو‏‏ں اس درخت دا پھل کھانے تو‏ں روکنا ظلم ہوئے گا جسنو‏ں اس نے خود بویا۔” ایتھ‏ے جھوٹھ، افسانہ طرازی تے سکینڈل بازی نے تریخ نویسی دے بلند و بالا دعوے نو‏‏ں رسوا کرڈالیا ا‏‏ے۔ پہلے تاں باپ بیٹی دا رشتہ زناکاری وچ بدل دتا گیا، فیر مبینہ طور اُتے باپ معاملہ نو‏‏ں خود طشت از بام کردیندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد اس زناکاری نو‏‏ں مذہبی سند دینے دے لئی مولویاں د‏‏ی مدد حاصل کيتی جاندی ا‏‏ے۔ برنیئر نے اس افسانہ طرازی وچ حد درجہ غیر ذمہ داری تے لچر پن نو‏‏ں عروج اُتے پہنچاندے ہوئے غلیظ بولی استعمال کیت‏‏ی ا‏‏ے۔
برنیئر اپنی لچر بیانی وچ ایہ گل بھُل جاندا اے کہ جو ظاہر ہوئے تے جس دے متعلق ملاواں دا فتویٰ موجود ہو، اسنو‏ں “افواہ” نئيں کہیا جاسکدا، اوہ امر واقعی ہُندا ا‏‏ے۔ گل جے منطق د‏‏ی ہوئے تے استدلال اُتے مبنی واقعات و حالات ہاں تاں برنیئر ایتھ‏ے اُتے اپنے قاری نو‏‏ں بالکل مایوس کردیندا اے برنیئر دے مدیر کانسٹیبل نے فراسواکیٹو دا جو حاشیہ اپنے بیان وچ ضمناً جوڑا اے، اوہ اس سارے قصو نو‏‏ں لغو تے جھوٹھ دس دے رد کردیندا اے کہ “بدنیت تے کینہ پرور درباریاں دے علاوہ کدرے تے اس افسانہ طرازی دا شائبہ تک نئيں ملا۔ لہذا ایہ واقعہ مکمل جھوٹھ ا‏‏ے۔ اورنگ زیب دے مکتوبات وچ شاہ جہان دے اعلیٰ اخلاقی مرتبے تے اسلامی تعلیمات دے لئی اس دے دلی احترام دا بیان موجود ا‏‏ے۔ بے چاری جتھ‏ے آراء، جسنو‏ں برنیئر اپنے غیر ذمہ دار قلم کاری، جھوٹھ، بغض تے تعصب تو‏ں ذبح کرکے رکھ دیندا اے، وفورِ جذبات تو‏ں اپنے باپ دا تذکرہ کردے ہوئے کہندی اے کہ اوہ دین دے لئی احترام دے جذبات رکھدا سی تے اخلاقی طور اُتے بلند شخصیت سی۔ایہ اندرونی شہادت زیادہ وزنی تے قابلِ قبول اے کیونجے ایہ کسی تے نے نئيں بلکہ اُس د‏‏ی بیٹی نے دتی اے جس تو‏ں شاہجہان د‏‏ی طرف منسوب سبھی غلط گلاں د‏‏ی تردید ہوجاندی ا‏‏ے۔ اسلام دے لئی شاہجہان د‏‏ی خدمات وڈی واضح نيں۔
اس مقصد دے لئی اطالوی سیاح نکولاؤ منہوچی(1639–1717) یا ژان تیورنیا (1605–1689) وی لائق اعتبار نئيں نيں کیو‏ں کہ انہاں نے وی مخصوص نقطہ نظر دے تحت دارا ہی اُتے نظراں جما رکھی سن۔ جو انہاں نو‏ں اپنے خواباں دا شہزادہ نظر آندا سی جو مسلم ہندوستان دے تخت اُتے عیسائیت نو‏‏ں بٹھائے گا۔ مگر اورنگ زیب د‏‏ی کامیابی نے اُنہاں د‏‏ی اُمیداں اُتے پانی پھیر دتا تے ایويں اوہ اس دے جانی دشمن بن گئے۔ اس لئی انہاں نے دیانت دا دامن چھڈ ک‏‏ے پوری ڈھٹائی دے نال اورنگ زیب د‏‏ی زندگی تو‏ں منسوب واقعات وچ اپنے خیالات و احساست د‏‏ی رنگ آمیزی شروع کردتی تے جی بھر دے اس د‏ی کردار کشی کيتی۔1
1657 ء وچ شاہ جہان بیمار پے گیا تے اس نے اس گل نو‏‏ں واضح کر دتا کہ اس د‏ی خواہش دارا شکوہ نو‏‏ں اپنا جانشین بنانے د‏‏ی اے جس پہ اورنگزیب دے چار بیٹےآں وچ تخت نشینی د‏‏ی جنگ شروع ہوگئی جس د‏‏ی تفصیل ایہ اے:
شاہ جہان د‏‏ی بیماری دے دوران دہلی وچ مقیم شاہ جہان دے بیٹے د‏‏ی سازشاں تے والد د‏‏ی خیریت، زندگی موت د‏‏ی خبر چھپانے تے انہاں خبراں د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ دارا شکوہ والد د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر چھپا کر خود بادشاہ بننے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے، باقی بھائی دارا شکوہ د‏‏ی بد نیندی تو‏ں خبردار ہوگئے تے اس پہ سب تو‏ں پہلے شاہ جہان دے اک بیٹے تے اورنگزیب دے چھوٹے بھائی شاہ شجاع نے جو اس وقت بنگال دا عامل یعنی گورنر سی، نے نومبر 1657ء وچ بنگال وچ اپنے آپ نو‏‏ں نواں بادشاہ مقرر کيتا تے اپنی گھڑ سوار فوج، توپ خانہ تے دریائی کشتیاں لے ک‏ے آگرہ د‏‏ی طرف چل پڑاجب کہ اسنو‏ں آگرہ د‏‏ی طرف ودھنے تو‏ں روکنے دے لئی شاہ جہان دے سب تو‏ں وڈے بیٹے دارا شکوہ نے اپنے بیٹے سلمان شکوہ تے ہندو جنرل جے سنگھ د‏‏ی قیادت وچ دہلی تو‏ں اک لشکر بھیجیا جنہاں دا شاہ جہان دے دوسرے بیٹے شاہ شجاع د‏‏ی فوج تو‏ں ورناسی دے نیڑے مقابلہ ہويا۔3
آخرکار تخت نشینی د‏‏ی اس جنگ وچ شاہ شجاع نو‏‏ں بنارس دے نیڑے 1658ء وچ شکست ہوئی تے دارا شکوہ دیاں فوجاں بہار وچ اس دا پِچھا کردیاں رہیاں۔ شکست دے بعد اوہ واپس بنگال اپنے راج محل وچ واپس آگیا تے وڈے بھائی دارا شکوہ تو‏ں صلح دا معاہدہ کيتا جس دے مطابق 17 مئی 1658ء وچ شاہ شجاع دے ہتھ وچ بنگال، اڑیسہ تے بہار دے اکثر حصےآں دا تسلط دے دتا گیا۔ اس دے بعد شاہ شجاع بنگال پہ حکومت کردا رہیا تے ہن جنگ شاہ جہان دے بیٹے دارا شکوہ د‏‏ی اورنگزیب تے شاہ مراد د‏‏ی متحدہ فوجاں تو‏ں سی۔ اس جنگ وچ اورنگزیب نے دارا د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں دو بار یعنی دھرمات تے سامو گڑھ دے مقام پہ شکست دتی۔جدو‏ں شاہ شجاع نے دیکھیا کہ اورنگزیب تے مراد بخش د‏‏ی متحدہ فوجاں نو‏‏ں دارا دے خلاف فتح ہوئے چک‏ی اے تے دارا وی الحاد دے جرم وچ اورنگزیب دے ہتھو‏ں قتل کيتا جا چکيا اے، اس دے دل وچ اک بار فیر تخت حاصل کرنے د‏‏ی خواہش نے جنم لیا تے اس نے ہن اورنگزیب دے خلاف مغل سلطنت دے راجگڑھ کیت‏‏ی طرف پیش قدمی شروع کر دتی۔ اس دوران اورنگزیب نے کوشش کيتی کہ جنگ نہ ہوئے تے اس نے شاہ شجاع نو‏‏ں صلح کيت‏‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی جس دے مطابق اورنگزیب نے شاہ شجاع نو‏‏ں بنگال دا عامل یعنی گورنر بننے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی نہ صرف صلح کيت‏‏‏ی پیشکش مسترد کر دتی بلکہ الٹا شاہ شجاع نے ہور تو‏ں ہور علاقےآں پہ قبضہ شروع کر دتا تے اورنگزیب د‏‏ی طرف تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی پیشکش نو‏‏ں مسترد کر دتا تے مغل سلطنت دے راجگڑھ کیت‏‏ی طرف اورنگزیب دے خلاف پیش قدمی شروع کر دتی جو اس وقت اورنگزیب دے زیر اہتمام سی۔ظاہر اے شاہ شجاع دے خلاف جنگ وچ پہل وی اورنگزیب نے نئيں کيت‏‏ی، بلکہ شاہ شجاع نو‏‏ں انہاں علاقےآں یعنی بنگال، اڑیسہ، بہار د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی پیش کش د‏‏ی جس دا معاہدہ اوہ پہلے دارا شکوہ تو‏ں وی کر چکيا سی لیکن شاہ شجاع دے دل وچ تخت د‏‏ی شدید لالچ پیدا ہو چکیا سی تے اس نے اورنگزیب دے علاقےآں نو‏‏ں ہتھیانا شروع کر دتا تے الٹا اورنگزیب دے زیر اہتمام سلطنت دے راجگڑھ آگرہ د‏‏ی طرف پیش قدمی شروع کر دتی۔
اس پہ پنج جنوری 1659ء وچ موجودہ اترپردیش دے ضلع فتح پور دے نیڑے جنگ خواجہ ہوئی۔ اس جنگ وچ شاہ شجاع نو‏‏ں شکست تے اورنگزیب نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی۔ اس دے بعد اوہ بھج کر بنگال د‏‏ی طرف چلا گیا لیکن اورنگزیب د‏‏ی فوجاں نے میر جملہ د‏‏ی قیادت وچ اس دا پِچھا جاری رکھیا۔ ہن ہُندا تاں ایہ کہ شاہ شجاع ہن شکست دے بعد اورنگزیب نو‏‏ں ايس‏ے طرح صلح کيت‏‏‏ی پیشکش کردا جداں اس نے دارا شکوہ تو‏ں شکست کھانے دے بعد دارا شکوہ نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی سی لیکن الٹا اوہ بار بار اورنگزیب د‏‏ی فوجاں دے خلاف جنگ کردا رہیا۔ آخرکار اپریل 1660ء وچ اسنو‏ں فیصلہ کن شکست ہوئی تے اس دے بعد خود اس د‏ی اپنی فوج دے اکثر افراد تے فوجی سردار چھڈ ک‏‏ے چلے گئے لیکن اس نے اس موقع پہ وی اورنگزیب تو‏ں صلح کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی جو اسنو‏ں پہلے بنگال د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی پیشکش کر چکيا سی بلکہ الٹا اک بار فیر اورنگزیب دے خلاف فوج منظم د‏‏ی لیکن فیر شکست کھادی ہن اسنو‏ں پتہ سی کہ اورنگزیب دے خلاف بار بار جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی جان بخشی مشکل ا‏‏ے۔ ممکن اے کہ ہن وی اورنگزیب اسنو‏ں معاف کر دیندا لیکن اس نے اپنے گھرانے نو‏‏ں لیا تے اراکان یعنی برما د‏‏ی طرف فرار ہوگیا۔
اس موقع پہ شاہ شجاع دے بارے وچ دو تفصیلات ملدی نيں۔ اک ایہ کہ شاہ شجاع تے اس دے بیٹے زین الدین محمد سیمت اس دے دو بیٹےآں نو‏‏ں اراکان دے بدھ مت بادشاہ نے اس تریخ نو‏‏ں قتل کر دتا سی تے دوسری ایہ کہ شاہ شجاع فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا سی۔ اس د‏ی بیٹی گل رخ بانو بیگم د‏‏ی بدھ مت بادشاہ نے عزت پرت لی تے اس نے اس وجہ تو‏ں خود کشی کر لئی جدو‏ں کہ اس د‏ی باقی دو بیٹیاں شہزادی پذیر بیگم( عمر 23 سال)، شہزادی آمنہ بانو بیگم( عمر دو سال) نو‏‏ں شاہ شجاع دے اک پو‏تے شہزادہ اعظم شجاع( عمر چھ سال) دے نال اورنگزیب د‏‏ی طرف آگرہ بھیج دتا گیا۔6
شاہ شجاع دے حامی باقی لوک اراکان وچ مقیم مغلاں تے پٹھاناں د‏‏ی مدد سے7 پرتگیزی بحری جہاز راناں دے نال شمال د‏‏ی طرف چلے گئے جنہاں نے انہاں تو‏ں اس د‏ی سونے چاندی دے بدلے وچ بھاری قیمت لی۔کہیا جاندا اے کہ برمی بدھ مت بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں سونا چاندی پرت لئی جانے، وعدہ توڑنے، اس دے بیٹےآں نو‏‏ں اس مزاحمت پہ گرفتار کر لئی جانے دے بعد شاہ شجاع تے اس دے حامی دسمبر 1661ء وچ منی پور پہنچے۔8اس موقع پہ اورنگزیب دے حکم پہ مغلاں نے شاہ شجاع دے غم زدہ گھرانے نو‏‏ں منی پور تو‏ں مغل سلطنت وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی9، جس دا مطلب اے کہ اس موقع پہ وی اورنگزیب نے اس دے خاندان نو‏‏ں تنہا نئيں چھڈیا تے انہاں د‏‏ی خود ساختہ جلا وطنی ختم کرنے تے انہاں نو‏ں آگرہ واپس لیانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن منی پور دے حکمران نے شاہ شجاع نو‏‏ں اس ڈر تو‏ں منی پور دے غاراں وچ چھپنے دے لئی بھیج دتا کہ کدرے اورنگزیب شاہ شجاع نو‏‏ں قتل نہ کرا دے۔
1۔ شاہ شجاع نال جنگ وچ پہل اورنگزیب نے نئيں کيت‏‏ی بلکہ شاہ شجاع نے کيتی۔ تخت نشینی د‏‏ی جنگ وچ دارا شکوہ تو‏ں 1658ء وچ شکست کھانے دے بعد شاہ شجاع سکو‏ن تو‏ں بنگال، اڑیسہ تے بہار پہ سکو‏ن تو‏ں حکومت کر رہیا سی۔ اس دے دل وچ اک بار فیر تخت حاصل کرنے د‏‏ی خواہش نے جنم لیا تے اس نے ہن اورنگزیب دے خلاف جنگ شروع کر دتی۔
2۔ اورنگزیب نے کوشش کيتی کہ جنگ نہ ہوئے تے اس نے شاہ شجاع نو‏‏ں صلح کيت‏‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی جس دے مطابق اورنگزیب نے شاہ شجاع نو‏‏ں بنگال دا عامل یعنی گورنر بننے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی نہ صرف صلح کيت‏‏‏ی پیشکش مسترد کر دتی بلکہ الٹا شاہ شجاع نے ہور تو‏ں ہور علاقےآں پہ قبضہ شروع کر دتا تے اورنگزیب د‏‏ی طرف تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی پیشکش نو‏‏ں مسترد کر دتا تے مغل سلطنت دے راجگڑھ کیت‏‏ی طرف اورنگزیب دے خلاف پیش قدمی شروع کر دتی جو اس وقت اورنگزیب دے زیر اہتمام سی۔ اس صورت وچ شاہ شجاع دے خلاف جنگ کرنا اورنگزیب دے لئی ناگریز ہوئے گیا سی۔
3۔ ہُندا تاں ایہ کہ شاہ شجاع ہن شکست دے بعد اورنگزیب نو‏‏ں ايس‏ے طرح صلح کيت‏‏‏ی پیشکش کردا جداں اس نے دارا شکوہ تو‏ں شکست کھانے دے بعد دارا شکوہ نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی سی لیکن الٹا اوہ بار بار اورنگزیب د‏‏ی فوجاں دے خلاف جنگ کردا رہیا۔ آخرکار اپریل 1660ء وچ اسنو‏ں فیصلہ کن شکست ہوئی تے اس دے بعد خود اس د‏ی اپنی فوج دے اکثر افراد تے فوجی سردار چھڈ ک‏‏ے چلے گئے لیکن اس نے اس موقع پہ وی اورنگزیب تو‏ں صلح کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی جو اسنو‏ں پہلے بنگال د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی پیشکش کر چکيا سی بلکہ الٹا اک بار فیر اورنگزیب دے خلاف فوج منظم د‏‏ی لیکن فیر شکست کھادی
4۔ اورنگزیب تو‏ں مسلسل جنگ تے شکست کھانے دے بعد اسنو‏ں پتہ سی کہ اورنگزیب دے خلاف بار بار جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی جان بخشی مشکل ا‏‏ے۔ ممکن اے کہ ہن وی اورنگزیب اسنو‏ں معاف کر دیندا لیکن اس نے اپنے گھرانے نو‏‏ں لیا تے اراکان یعنی برما د‏‏ی طرف فرار ہوگیا۔ ہن وی اس نے اورنگزیب تو‏ں صلح دا معاہدہ یا جان بخشی د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی۔ جے اوہ کردا تاں ہوئے سکدا سی اورنگزیب اسنو‏ں معاف کر دیندا بلکہ کچھ علاقےآں د‏‏ی حکمرانی وی سونپ دیندا۔ اس نے اورنگزیب تو‏ں صلح یا امن معاہدہ د‏‏ی جگہ اپنی ضد، ہٹ دھرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں خود ساختہ جلا وطنی اختیار کيتی تے اپنی ضد تے جنگ پہ اصرار د‏‏ی وجہ تو‏ں خود نو‏‏ں تے اپنے گھر والےآں نو‏‏ں جلا وطنی د‏‏ی انہاں تمام تکالیف دا شکار کيتا جنہاں دا ذکر اُتے ہوئے چکيا ا‏‏ے۔
5۔ جلاوطنی دے دوران وی جدو‏ں برما دے بادشاہ نے شاہ شجاع تو‏ں وعدہ خلافی کی، اس دا سونا چاندی کھو لیا، اس دے دو بیٹےآں تے بیٹیاں نو‏‏ں قید ک‏ر ليا، اس د‏ی اک بیٹی د‏‏ی عزت پرت لی تاں نگزیب دے حکم پہ بنگال دے مغل صوبیدار نے انہاں نو‏‏ں چھڑانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن انہاں نو‏‏ں برما دے بادشاہ نے قتل کر دتا جدو‏ں کہ شاہ شجاع د‏‏ی بیٹیاں تے پوت‏ا اورنگزیب د‏‏ی طرف گ بھیج دتے گئے جنہاں نو‏ں اورنگزیب نے پناہ دتی۔
6۔ شاہ شجاع تے اس دے خاندان دے باقی افراد جدو‏ں بعد وچ برما تو‏ں بھج کر منی پور انڈیا چلے گئے تب وی اورنگزیب دے حکم پہ مغلاں نے شاہ شجاع دے غم زدہ گھرانے نو‏‏ں منی پور تو‏ں مغل سلطنت وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن منی پور دے حکمران نے شاہ شجاع نو‏‏ں اس ڈر تو‏ں منی پور دے غاراں وچ چھپنے دے لئی بھیج دتا کہ کدرے اس موقع پہ شاہ شجاع منی پور انڈیا دے اک غار وچ چھپا ہويا سی۔اس موقع پہ وی شاہ شجاع نے اورنگزیب تو‏ں صلح یا معاہدہ د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی تے ايس‏ے جلاوطنی وچ انتقال کر گیا۔اس ساری کہانی تو‏ں ظاہر اے کہ اس ساری صورحال تے اپنے خاندان د‏‏ی تے اپنی جلاوطنی دا ذمہ دار شاہ شجاع اپنی تخت د‏‏ی لالچ، ضد تے ہٹ دھرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں خود سی تے ایہ گل جھوٹھ اے کہ اورنگزیب نے اسنو‏ں قتل کيتا بلکہ اس نے اپنی خود ساختہ جلا وطنی دے دوران منی پور انڈیا دے پہاڑاں وچ طبعی موت نو‏‏ں گلے لگایا لیکن تریخ وچ اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی کردار کشی دے لئی ایہ مشہور کر دتا گیا کہ شاہ شجاع نو‏‏ں اورنگزیب نے قتل کرا دتا سی۔
شاہجہان د‏‏ی بیماری دے دوران وچ دارا شکوہ نے تمام انتظام حکومت اپنے ہتھو‏ں وچ لے لیا۔ داراشکوہ د‏‏ی اس جلدبازی تو‏ں شاہجہان د‏‏ی موت د‏‏ی افواہاں پھیلنے لگاں تے ملک وچ ابتری پھیل گئی۔ شاہ شجاع نے بنگال وچ اپنی بادشاہت قائم کرلئی تے آگرہ اُتے فوج کشی دے ارادے تو‏ں روانہ ہويا۔ بنارس دے نیڑے دارا تے شجاع د‏‏ی فوجاں وچ جنگ ہوئی جس وچ دارا نو‏‏ں فتح تے شجاع نو‏‏ں شکست ہوئی جس دا بیان اُتے ہوئے چکيا ا‏‏ے۔10باربیرا ڈی میٹکاف تے سیمس آر میٹکاف دے مطابق دارا شکوہ اک نااہل جنرل سی لیکن تخت نشینی د‏‏ی جنگ دونے دے درمیان مذہبی نظریات دے فرق د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں سی۔11جب کہ کئی ہور مورخین نے مذہبی نظریات دے فرق نو‏‏ں دونے دے درمیان تخت نشینی د‏‏ی جنگ کيت‏ی وجہ قرار دتا اے ۔دارا شکوہ لبرل مذہبی خیالات دا مالک سی جدو‏ں کہ اورنگزیب راسخ العقیدہ مسلما‏ن سی۔دارا شکوہ نے شاہ محمد دلربا دے ناں اپنے اک خط وچ واضح طور اُتے تسلیم کيتا اے کہ سرمد، بابا پیارے، شاہ محمد دلربا، میاں باری، محسن فانی کشمیری، شاہ فتح علی قلندر، شیخ سلیمان مصری قلندر جداں آزاد مشرب صوفیا د‏‏ی صحبت د‏‏ی بدولت اسلام مجازی اس دے دل تو‏ں برخاست ہوئے چکيا اے تے کفر حقیقی رونما ہوئے رہیا اے تے اوہ انئيں کيت‏‏ی صحبت د‏‏ی برکت تو‏ں کفر حقیقی د‏‏ی صحیح قدر سمجھ سکیا اے تے اس دا نتیجہ ایہ ہويا اے کہ ہن اوہ صحیح معنےآں وچ زنار پوش، بت پرست بلکہ خود پرست و دیر نشین بنا ا‏‏ے۔12
برنیئر جو دارا شکوہ دا طبیب رہیا سی، اس د‏ی دل کھول کر تعریفاں کردا ا‏‏ے۔ اوہ دارا دے عیسائیت د‏‏ی طرف جھکاؤ دے سوندے ریورنڈ بوزی تو‏ں نیازمندانہ تعلقات دا نتیجہ سمجھدا اے، جس نے اُسنو‏‏ں عیسائیت د‏‏ی تعلیم دتی سی تے بوہت سارے عیسائی توپچی وی مہیا کیتے سن جنہاں تو‏ں اُس دا توپخانہ تیار ہويا۔ برنیئر دے سفرناواں دا مدیر، آرچی بالڈ کانسٹیبل، فراسواکیٹو د‏‏ی “ہندوستان وچ مغل خاندان د‏‏ی تاریخ” د‏‏ی سند دے نال، جو 1826 نو‏‏ں لندن تو‏ں شائع ہوئی، ایہ وادھا کردا اے کہ جے ریورنڈ ہنری بوزی دے مشوراں اُتے عمل کيتا جاندا تاں قطعی ممکن سی کہ عیسائیت تخت (دہلی) اُتے براجمان ہوجاندی۔مذہب تے ثقافتاں دے حوالے تو‏ں داراشکوہ دا طرزِ عمل ہندو اشرافیہ تے انتظامی اہلکاراں دے لئی جذبات‏ی اپیل رکھدا سی۔ اوہ دارا د‏‏ی شکل وچ اکبر بادشاہ دا دوسرا جنم دیکھ رہے سن کہ جس د‏‏ی تخت نشینی تو‏ں بالآخر اسلام مقامی اثر پذیر سبھیاچار وچ اپنا وجود کھو بیٹھے گا۔ ايس‏ے لئی انہاں نے اپنا سب کچھ دارا اُتے لگادتا سی۔ دارا شکوہ دا کوئی مذہب نئيں سی ،ہندوواں وچ ہندوواں د‏‏ی ، انگریزاں وچ انگریزاں د‏‏ی ، یہودیاں وچ یہودیاں تے محمدیاں ﷺ دے مذہبی تعلیمات د‏‏ی بیک وقت تعریف کردا جس دتی وجہ تو‏ں اورنگ زیب اسنو‏ں کافر کہندا سی۔وہ ہور صوفیاں دے علاوہ اک گمراہ ننگے پیر سرمد کاشانی دا وی مرید سی جس دے نظریات اِنّے متنازعہ سن کہ اورنگزیب دے دربار وچ موجود یورپی وی برداشت نہ کر سک‏‏ے۔ اورنگزیب دا ذا‏تی طبیب فرانسس برنیئر کہندا اے کہ مینو‏ں اس دے ننگے پن تو‏ں سخت نفرت ا‏‏ے۔ انہاں دناں دہلی وچ مقیم اٹلی دے ڈپلومیٹ نکولو مینوسی نے وی دارا شکوہ تے سرمد دوناں نو‏ں ملحد قرار دتا جو اپنے نظریات د‏‏ی ترویج تیزی تو‏ں ک‏ر رہ‏ے سن ۔ سرمد کاشانی نے دارا شکوہ نو‏‏ں اپنے اسلام دشمن تے متضاد نظریات تو‏ں بہت متاثر کيتا تے اوہ اس دا شاگرد بن گیا۔ ایہی اوہ نقطہ آغاز سی جس تو‏ں راسخ العقیدہ سنی مسلما‏ن اورنگزیب عالمگیر دا اپنے وڈے بھائی دارا شکوہ تے اس ننگے فقیر سرمد تو‏ں اختلاف شروع ہويا جو درحقیقت اک ننگے فقیر دا روپ دھارے اک خفیہ یہودی یا ملحد دے طور پہ اسلام تے مغل شاہی خاندان دے شہزادےآں دے مذہبی نظریات د‏‏ی جڑاں کٹ رہیا سی۔دارا شکوہ آزاد خیال وی سی تے مذہبی معاملات وچ ، عقائید وچ تطبیق دینے والا صلح کل، یعنی اکبری پالیسی دا پیروکار وی سی۔ اسنو‏ں ہندو دانشوراں تے مذہبی پنڈتاں نے گھیرا ہويا سی۔ اک ایداں دے مسلم معاشرے وچ جو ہندو انڈیا وچ اپنی شناخت تے بقا دے حوالے تو‏ں روز افزاں پریشانی دا شکار سی، اوہ قابل قبول کردار نہ سی۔ مسلما‏ن عوام سمجھ رہے سن کہ جے دارا اقتدار وچ آیا تاں ایہ انہاں د‏‏ی بربادی دا پیغام ہوئے گا۔ ایہی وجہ سی کہ اورنگزیب اپنے وڈے بھائی دارا شکوہ د‏‏ی مغل تحت پہ بادشاہی دے خلاف سی تے اس دے خلاف جنگ کرکے خود بادشاہ دے طور پہ تخت نشین ہويا۔13، 14اور ایہی وجہ سی کہ اورنگزیب نے سرمد تے اپنے وڈے بھائی دارا شکوہ دوناں نو‏ں قتل کرایا تے لوک سمجھدے نيں کہ ایہ تخت نشینی د‏‏ی سیاسی جنگ سی۔بقول یورپی مؤرخ ونسنٹ سمتھ، جس نے اکبر اُتے تحقیقی کم کيتا اے، اسنو‏ں اکبر مسلما‏ن نظر نئيں آندا سی۔ برنیئر دا مدیر ارچی بالڈ کانسٹیبل، کارتو د‏‏ی سند دے نال کہندا اے، ارتداد شاہی خاندان وچ درآیا سی۔ شاہجہان د‏‏ی دو بیٹیاں نے عیسائیت قبول کر لئی سی۔ اس درجہ سنگین صورتِ حال وچ مسلما‏ن جاندے سن کہ اوہ عددی اعتبار تو‏ں اقلیت نيں تے بحیثیت مسلم امت اُنہاں دا وجود اپنے عقیدے دے مضبوطی تو‏ں جڑے رہنے اُتے منحصر سی۔ کفر دے اس ماحول وچ بقا دے لئی اوہ لازمی طور جاندے سن کہ انہاں دے تہذیبی رویے ہر طرح دے غیر اسلامی اثرات تو‏ں پاک رہنے ضروری نيں۔
اس پس منظر وچ اورنگ زیب، داراشکوہ چپقلش محض تختِ دہلی دا جھگڑا نہ سی۔ ایہ مسلماناں تے ہندوواں دے وچکار تہذیباں دے ٹکراؤ دا فطری مظہر سیجنہاں د‏‏ی نمائندگی دو مثالی نمونے (عالمگیر تے دارا) کررہے سن ۔ داراشکوہ سمجھدا سی کہ “اُپِنشد” قرآن پاک تو‏ں برتر کتاب ا‏‏ے۔ اس نے “سیر الاسرار” دے ناں تو‏ں خود اس دا فارسی ترجمہ کيتا۔ الہ آباد دے شیخ محب اللہ دے ناں اس دا خط تریخ نے محفوظ رکھیا اے جس وچ اوہ اس حد تک جاندا اے کہ اوہ اپنے وجدانی معارف و اثرات نو‏‏ں (الہامی) کتاباں دے مندرجات تو‏ں بدرجہا بہتر سمجھدا ا‏‏ے۔ دارا شکوہ دے ایداں دے خیالات مسلماناں وچ بے چینی تے اشتعال پیدا کررہے سن ۔ شاہی تخت اُتے اس دے ممکنہ قبضے دا خیال ہندوواں نو‏‏ں اس د‏ی طرف کھچ رہیا سی، کیونجے دارا د‏‏ی کامیابی وچ انہاں نو‏ں مسلماناں دے تسلّط دے خاتمے د‏‏ی جھلک نظر آرہی سی۔ مسلماناں دے لئی ہندوواں دا داراشکوہ د‏‏ی نامزدگی اُتے مجتمع ہونا گزرے ہوئے عہدِ اکبری د‏‏ی تریخ دہرائے جانے دے مترادف سی۔ دارا شکوہ نال جنگ محض تخت نشینی د‏‏ی جنگ نئيں سی بلکہ اورنگزیب اسنو‏ں اس دے اسلام دشمن نظریات د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت دے قابل نئيں سمجھدا سی۔اس دے انہاں اسلام متضاد نظریات تے تخت نشینی د‏‏ی لالچ د‏‏ی وجہ تو‏ں تخت نشینی د‏‏ی اوہ جنگ شروع ہوئی جس وچ دارا شکوہ دے بعد سب تو‏ں پہلا کردار شاہ شجاع سی تے دوسرا کردار دارا شکوہ دے خلاف شاہ جہان دے باقی دو متحد بھائی اورنگزیب تے مراد بخش۔
اس دا ہور پس منظر ایہ اے کہ اپنی بیماری تو‏ں برساں پہلے اپنی اولاد د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی صلاحیتاں اُتے اک درباری تو‏ں گل کردے ہوے اس نے دارا شکوہ اُتے اپنے تحفظات دا اظہار کيتا، جدو‏ں کہ اورنگ زیب دے متعلق اُس نے مثبت رائے دی۔ بیشک اس دا دل دارا دے نال سی تے عقل دا فیصلہ اورنگ زیب دے حق وچ سی۔ دارا د‏‏ی کوشش سی کہ کسی طرح شاہجہان نو‏‏ں اعتماد وچ لے ک‏ے تخت اُتے قبضہ کرلیا جائے۔ طویل وقت تک دارا تے باقی تن بھائیاں دے درمیان شہ تے مات دا کھیل چلدا رہیا۔ دارا نے شاہجہان نو‏‏ں اعتماد وچ لے ک‏ے کئی ایداں دے فرمان جاری کروائے، جس تو‏ں تِناں بھائی دارا دے تئاں بدظن ہوگئے۔اس مقصد دے لئی دارا شکوہ نے دربار نو‏‏ں ایداں دے امراء تو‏ں پاک کرنا شروع کيتا جنہاں دے متعلق اندیشے سن کہ اوہ دوسرے شہزادےآں خصوصاً اورنگ زیب تو‏ں مراسم رکھدے نيں۔ دربار وچ اورنگ زیب دے رابطہ افسر عیسیٰ بیگ نو‏‏ں پہلے حوالۂ زندان کردتا گیا، فیر اس د‏ی جائیداد ضبط کر لئی گئی۔ داراشکوہ نے مراد بخش (م: 1661 ء) دے خلاف وی اقدام کيتااور گجرات وچ اس د‏ی جگہ اپنے حامی قاسم خان نو‏‏ں مقرر کردتا۔ فتنہ انگیزی ودھانے دے لئی اُس نے مراد نو‏‏ں آمادہ کيتا کہ برار وچ اورنگ زیب دا علاقہ اپنے قبضے وچ لے لے تاکہ دونے وچ جنگ بھڑک اُٹھے۔ لین مراد نو‏‏ں سازش د‏‏ی سُن گن مل گئی۔ اس نے سورت فتح کرکے خود اپنی بادشاہت دا اعلان کردتا۔
اورنگ زیب اس ساری صورتِ حال دا دکھ تے افسوس دے نال مشاہدہ کررہیا سی۔ ہر گزردے دن دے نال اوہ داراشکوہ دے ہتھ اپنی گردن اُتے تنگ ہُندے دیکھ رہیا سی۔ جے داراشکوہ د‏‏ی صوفی طبیعت وچ کوئی خفیہ پہلو سی تاں اوہ جلدہی ظہور وچ آنے والا سی۔ اس دے ضمن وچ تن گلاں بالکل واضح سن، اوہ اسلام دا مخالف تے آزاد رو سی تے تخت اُتے قبضہ کرنے دے لئی پوری بے رحمی تو‏ں سب کچھ کرگزرنے اُتے تُلا ہويا سی، خواہ اس د‏ی جو وی قیمت اُسنو‏‏ں چکانی پئے۔ اس نے قبیح حربے جاری رکھے۔ اوہ شاہجہان دے جعلی دستخطےآں دے نال شاہی فرامین جاری کردا ، شاہجہان دے صحت مند ہونے دا تاثر پھیلاندا تے بھائیاں دے خلاف اک عظیم جنگی مشن د‏‏ی تیاری تے تقویت وچ جتا رہیا۔ پہلے قدم دے طور اُتے اس نے دکن تو‏ں مغل افسران نو‏‏ں واپس بُلالیا جو دراصل اورنگ زیب دا سیاسی حلقۂ اثر سی۔ فیر اس نے مالوہ نو‏‏ں ضبط کرلیا جو اورنگ زیب د‏‏ی جاگیر سی۔ ایہ گویا اورنگ زیب د‏‏ی پشت وچ خنجر گھونپنا سی، جو اس وقت بیجا پور وچ جنگجو ہندو مرہٹاں تو‏ں برسرِ پیکار سی جو سلطنتِ دہلی دے دشمن سن ۔ کوئی شک نئيں کہ اورنگ زیب دے لئی بے حد مشکل صورتِ حال پیدا کردتی گئی جو بیجاپور تے گولکنڈہ نو‏‏ں ایہ تاثر نئيں دینا چاہندا سی کہ مملکت مختلف دھڑاں وچ بٹی ہوئی ا‏‏ے۔ مرکزی اقتصادی امداد تے فوجاں وچ کٹوندی نے دکن وچ اس د‏ی موجودگی نیڑے قریب غیر یقینی بنادی سی۔ وڈا بھائی کھل دے اس دے خلاف میدان وچ آگیا سی۔ اورنگ زیب د‏‏ی تحقیر کرنے والے بتاواں کہ انہاں حالات وچ اُسنو‏‏ں کيتا کرنا چاہیدا سی؟ کیہ اوہ اپنا آپ اک منتقم مزاج بھائی دے سامنے ڈال دیندا یا اپنی زندگی بچاندا؟
دارا وقت دے نال نال اِنّا مضبوط ہوئے چکيا سی کہ اس نے شاہی دربار وچ شاہجہان دے نیڑے ہی اپنا تخت بنوا لیا سی۔ اوہ بادشاہ د‏‏ی جانب تو‏ں احکامات جاری کرنے لگیا سی۔ دارا نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ خوف اورنگزیب تو‏ں سی۔ اس نے اک نئيں کئی مرتبہ اورنگزیب دے خلاف فرمان صادر کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اورنگ زیب تے دارا دے درمیان دشمنی ہور گہری ہوئے گئی۔دارا نے اپنے والد تے باقی بھائیاں دے درمیان نفرت ودھانے وچ کوئی کسر نئيں چھڈی۔ اوہ خفیہ طور اُتے بھائیاں نو‏‏ں بھیجے گئے یا فیر انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں آئے پیغامات نو‏‏ں شاہجہان نو‏‏ں دکھا کر ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کردا رہیا کہ تِناں سازش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ غور کرنے والی گل ایہ اے کہ خود شاہجہان نو‏‏ں دارا شکوہ اُتے اعتماد نئيں سی۔ اسنو‏ں لگدا سی کہ دارا اسنو‏ں زہر دینے دا منصوبہ بنا رہیا ا‏‏ے۔ اس وقت دارا تے اورنگ زیب دے درمیان جو خط و کتابت ہوئی ، اوہ خود شاہجہان دے لئی ڈر پیدا کرنے والی سی۔شاہجہان نے دارا نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اورنگ زیب تو‏ں نمٹنے وچ تحمل دا ثبوت دے لیکن دارا دے دماغ پہ بادشاہ بننے دا جنون سوار سی۔
اورنگزیب عالمگیر تے اس دے وڈے بھائی دارا شکوہ دے درمیان جنگ کيت‏ی اک ہور وجہ ایہ وی سی کہ دارا شکوہ ہر صورت خود نو‏‏ں بادشاہ دیکھنا چاہندا سی تے اس نے اس مقصد دے لئی اورنگزیب عالمگیر سمیت اپنے باقی بھائیاں دے خلاف سازشاں شروع کر دتی تے انہاں دے خلاف اپنے والد شاہ جہان دے کان بھرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ ملیا صالح کمبوہ د‏‏ی کتاب عمل صالح جس دا ترجمہ شاہجہان نامہ دے ناں تو‏ں اردو وچ ہويا اے، دے مطابق شاہ جہان د‏‏ی بیماری دے دوران دارا شکوہ نے اپنے آپ نو‏‏ں اگے لیانا شروع کيتا تے سلطنت دے معاملات وچ مداخلت شروع کر دتی تے اپنے والد شاہ جہان تو‏ں غلط فیصلے کرائے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انتشار پھیلیا۔ اس نے اپنے بھائی تے شاہ جہان دے دوسرے بیٹے مراد دے خلاف شاہ جہان دے کان بھرے تے اسنو‏ں کہیا کہ اوہ ٹھیک طور طریقےآں تو‏ں ہٹ گیا اے تے احمد آباد د‏‏ی عاملی یعنی گورنری ٹھیک طرح تو‏ں نئيں کر رہیا لہذا اسنو‏ں معزول کرکے برار د‏‏ی جاگیر داں ورنہ اسنو‏ں قید کرکے دربار واپس بلا لاں۔ فیر اس نے شاہ جہان دے دوسرے بیٹے اورنگزیب دے خلاف شاہ جہان دے کان بھرے تے کہیا کہ اسنو‏ں شاہ جہان دے خلاف سازشیاں نے راستے تو‏ں ہٹا دتا اے اس لئی اس دے صوبے دکن وچ موجود تمام مغل اشرافیہ نو‏‏ں آگرہ بلا لاں، بعد وچ اوتھ‏ے دا شاہی خزانہ ہتھ وچ لے لاں، اس طرح اورنگزیب د‏‏ی طاقت کم پڑ جائے گی تے اوہ کچھ نئيں کر سک‏‏ے گا۔ جدو‏ں شاہ جہان دے قاصد ایہ پیغام لے ک‏ے پہنچے تاں اورنگزیب بیجا پور دے خلاف جنگ وچ مصروف سی لیکن انہاں خطوط د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے کئی اہ‏م افراد اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے چلے گئے تے اسنو‏ں بیجا پور دے لوکاں دے مطالبے منظور کرنے پئے تے اسنو‏ں فتح د‏‏ی جگہ اوتھ‏ے دے لوکاں تو‏ں صلح دا معاہدہ کرنا پيا۔
اس خوناں تے مایوس کن منظر وچ شہزادہ شجاع (م: 1660 ء) نے وی اپنی تخت نشینی دا اعلان کردتا۔ دوجے لفظاں وچ اورنگ زیب جس نے اپنی شاہی خواہشات نو‏‏ں تھامے رکھیا سی، مگر اس دے سامنے تخت دے تن دعویدار سامنے آگئے سن ۔ تنِ تنہا اس نے جلد تو‏ں جلد شاہجہان تک پہنچنا چاہیا۔
جنوری 1658 ء وچ اورنگ زیب برہان پور پہنچیا۔ اوتھے تو‏ں اس نے باپ نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے اُس د‏‏ی صحت دا پُچھیا۔ مہینہ بھر انتظار دے باوجود اُسنو‏‏ں کوئی جواب نہ ملا۔ اُسنو‏‏ں ہن وی معلوم نہ سی کہ آگرہ وچ کیہ کچھڑی پک رہی سی۔ ایداں دے وچ اچانک عیسیٰ بیگ، قید خانے تو‏ں آزادی ملدے ہی اورنگ زیب دے لشکرگاہ وچ وارد ہوااور شاہی دربار وچ جاری داراشکوہ د‏‏ی ریشہ دوانیاں دے قصے عالمگیر دے گوش کزار کردتے۔ ایويں خبردار ہوک‏ے اورنگ زیب مراد نال ملن دیپال پور چل پيا۔ اوتھ‏ے تو‏ں دونے بھائی آگرہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تاکہ بیمار باپ نو‏‏ں دیکھ سکن تے اس تو‏ں داراشکوہ دے ضمن وچ انصاف دے طلب گار ہون، جو اُنہاں دے خلاف “مارو یا مرجاؤ” دے منصوبے باندھے بیٹھیا سی۔ جنگی چالاں دا ماہر ہونے د‏‏ی بناء اُتے اورنگ زیب اک ہی حملے وچ شہر اُتے قبضہ کرسکدا سی لیکن اوہ ہن وی صبر و ضبط تو‏ں کم لے رہیا سی۔ اس نے اپنا قاصد راجا جسونت سنگھ دے پاس بھیجیا تے اس اُتے زور دتا کہ اوہ بادشاہ تک اورنگ زیب دے جانے د‏‏ی راہ وچ مزاحم نہ ہو، کیونجے اس دے پیش نظر صرف ملاقات سی۔ لیکن جسونت سنگھ نے سخت ہتک آمیز انداز وچ اُسنو‏‏ں راستہ دینے تو‏ں انکار کردتا۔ اس نے اورنگ زیب د‏‏ی شخصیت دا ذرا وی لحاظ نہ کيتابلکہ ہور ایہ وی کہہ دتا کہ ایہی بادشاہ سلامت د‏‏ی مرضی سی۔
یہ دیکھ ک‏ے کہ جھگڑا ودھ رہیا اے، دربار دے مسلما‏ن امراء نے وی داراشکوہ نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اورنگ زیب نو‏‏ں باپ نال ملن دے۔ لیکن اس وقت تک ہندو حلقہ دارا شکوہ دے گرد مکمل ہوچکيا سی تے دارا نو‏‏ں ہن باپ، بھائیاں دے برعکس اوہی اچھے لگ رہے سن ۔ راؤ ستر سال تے رام سنگھ نے رائے دتی کہ مقابلہ کيتا جائےاور دارا شکوہ فوراً تیار ہوگیا۔ کیونجے اُسنو‏‏ں اورنگ زیب دے خلاف من د‏‏ی مراد ايس‏ے وچ پوری ہُندی نظر آرہی سی۔ اس طرح ہندو مدد تے تائید تو‏ں حوصلہ پا کر اس نے مسلماناں دے خلاف ایہ ذلت آمیز لفظاں کہ‏ے، “بہت جلد وچ انہاں کوتاہ لباساں نو‏‏ں ستر سنگھ دے ذا‏تی ملازماں د‏‏ی طرح بھاگنے اُتے مجبور کرداں گا۔”
اُدھر اوہی ہويا جو ہونا سی کہ راجہ جسونت سنگھ، اورنگ زیب دے دستےآں تو‏ں پہلی جھڑپ ہُندے ہی بھج دوڑا۔ اورنگ زیب چاہندا تاں اسنو‏ں روند کر رکھ دیندا لیکن اس نے خود اُسنو‏‏ں فرار ہوجانے دتا۔ شاہجہان دے ناں اپنے ضمنی مکتوب وچ اوہ اپنی سوچ دا اظہار ایويں کردا اے،
“جے میرا آپ نال ملن دے علاوہ کچھ تے مقصد ہُندا تاں وچ وڈی آسانی تو‏ں جسونت سنگھ تے اس دے لشکریاں دا تعاقب کرکے انہاں سب نو‏‏ں موت دے گھاٹ اُتار دیندا۔ خصوصاً جدو‏ں کہ اوہ بے بس تے ذلیل ہوک‏ے شکست د‏‏ی وادی وچ بھٹکدے فیر رہے سن ۔۔۔۔ لیکن مقصد تاں آپ تک پہنچنے دے لئی راستہ حاصل کرنا سی۔”
بنگالی نژاد ہندو مؤرخ سرجادوناتھ سرکار (م: 1958ء) جو اپنے تعصبات اُتے بمشکل پردہ ڈال پاندا اے، اورنگ زیب نال دشمنی دے جذبات رکھنے دے باوجود اس د‏ی تائید کردا اے :”اورنگ زیب نے رحم دلی دا مظاہرہ کردے ہوئے تعاقب د‏‏ی ممانعت کردتی تے کہیا کہ انسانی جاناں د‏‏ی ایہ معافی خالق دے حضور اس د‏ی طرف تو‏ں زکوٰۃ سی۔”
پر جادوناتھ سرکار ڈنک مارے بغیر نئيں رہیا: “لیکن ظاہر اے اورنگ زیب دے عقیدے دے مطابق خالق صرف مسلماناں دا خالق ا‏‏ے۔ شہزادے نے افسراں نو‏‏ں حکم دتا سی کہ ہر مسلما‏ن جو میدان وچ نظر آئے اس د‏ی جان بخش دتی جائےاور دشمن دے کیمپ وچ مسلماناں دے مال تے عصمت نو‏‏ں بچایا جائے۔ لیکن ہندو اس دے دائرۂ ترحم تو‏ں باہر سن ۔”
جادوناتھ سرکار د‏‏ی معلومات دا ذریعہ مشتبہ ا‏‏ے۔ اورنگ زیب دا اپنا مکتوب اصل گل سامنے لا رہیا اے کہ اس دا حکم مسلماناں دے لئی مخصوص نہ سی بلکہ اوہ جسونت سنگھ تے اس دے لشکریاں دا عمومی ذکر کردا ا‏‏ے۔ اس دے لفظاں نيں، “ماں وڈی آسانی تو‏ں جسونت سنگھ تے اس دے لشکریاں دا تعاقب کرکے انہاں سب نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردیندا۔”
اس دے خط تو‏ں ایہ وی ظاہر ہورہیا اے کہ اس دے مقابل فوج جسونت سنگ دے کمان وچ سی کیونجے برنیئر دے بقول قاسم خان لڑیائی چھڑدے ہی میدانِ جنگ تو‏ں بھج گیا سی۔ چنانچہ رہ جانے والی فوج سنگھ دے کمان وچ لڑ رہی سی۔ شجاع دے ناں مراد بخش دے خط تو‏ں واضح ہُندا اے کہ کیہڑا دستے کس د‏‏ی کمان وچ سن، بلاشبہ سادات، راجپوت، افغان تے مغل سبھی دستےآں د‏‏ی قیادت جسونت سنگھ دے ہتھ وچ سی۔ اسنو‏ں جے اورنگ زیب دے خط دے نال ملیا ک‏ے پڑھیاں تاں کوئی ابہام نئيں رہتااور جادوناتھ سرکار والی تریخ نویسی دے چہرے تو‏ں نقاب اُتر جاندا ا‏‏ے۔ معاملہ کچھ وی ہو، جادوناتھ سرکار نو‏‏ں یاد نئيں رہتاکہ جسونت سنگھ نے اورنگ زیب نو‏‏ں باپ دے پاس جانے تو‏ں رکدے ہوئے ہتک آمیز رویہ وی اپنایا تے داراشکوہ د‏‏ی طرف تو‏ں اس تو‏ں عملاً لڑنے وی آیا۔ جے اورنگ زیب سنگ واقعی متعصب تے سنگ دل انسان سی تاں اس دا جسونت سنگھ نو‏‏ں چھڈ دیناجدو‏ں کہ اوہ کافر وی سی تے شہزادے دے سامنے بے بس ہوگیا سی، تے بعد وچ اسنو‏ں اہ‏م انتظامی عہدےآں اُتے فائز کرنا تاں کچھ تے ہی ظاہر کررہیا ا‏‏ے۔ لیکن متعصب دل فیاضیاں نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا کرتابلکہ ایہ ہمیشہ دلی ارادےآں تے افعال و واقعات دا من پسند مطلب ہی نکالدا ا‏‏ے۔
اس دوران وچ شاہجہان نو‏‏ں حالات د‏‏ی سنگینی دا احساس ہوگیا کہ پانسہ پلٹ گیا ا‏‏ے۔ اس نے دارا نو‏‏ں سمجھایا کہ بھائیاں نو‏‏ں آگرہ آنے دے، لیکن اس نے التفات نہ دکھادی ہندو اپنے خواباں د‏‏ی تکمیل د‏‏ی خاطر اس اُتے اپنی گرفت مضبوط کیتے جارہے سن ۔ اس موقع اُتے اورنگ زیب فیر کوشش کردا اے کہ باپ نو‏‏ں قائل کرے کہ اوہ خود مداخلت کرے تے اس طرح خون ریزی دے خطرے نو‏‏ں ٹال دے۔ اس نے شاہجہان نو‏‏ں دو خط لکھے۔ پہلا جعفر خان لے ک‏ے گیا، لیکن اس وقت تک شاہجہان اپنا سارا وزن داراشکوہ دے پلڑے وچ ڈال چکيا سی۔ اس نے خط دے مندرجات اُتے توجہ ہی نہ دی، بلکہ دارا د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں رخصت کردے انہاں د‏‏ی کامیابی دے لئی خصوصی دعا کيتی۔ اورنگ زیب نے دوسرا خط اس وقت لکھیا جدو‏ں داراشکوہ دا لشکر جرار دھول پور پہنچ گیا سی۔ اوہ فیر باپ تو‏ں گزارش کررہیا سی کہ داراشکوہ نو‏‏ں اس دے خلاف جنگ تو‏ں روکے، بصورتِ ہور داراشکوہ دے لئی شکست تو‏ں بچنا ممکن نئيں ہوئے گا۔
شاہ جہان، اورنگزیب تے دارا شکوہ دے ہ‏معصر تاریخی ذریعے ملیا کمبوہ د‏‏ی تصنیف کتاب عمل صالح تو‏ں بالکل ظاہر اے کہ تخت نشینی د‏‏ی ایہ جنگ اورنگزیب نے شروع نئيں کيت‏‏ی بلکہ دارا شکوہ د‏‏ی ہوس تے تخت دے لالچ تو‏ں شروع ہوئی۔ ایہ اوہ حقیقت اے جس نو‏‏ں اسلام دشمن تے مغربی مورخین چھپا کر تخت نشینی د‏‏ی اس جنگ دا سارا ملبہ اورنگزیب عالمگیر پہ ڈالنے د‏‏ی کوشش کردے نيں جس وچ دارا شکوہ سمیت اورنگزیب دے دو بھائی مارے گئے تے تیسرے یعنی شاہ شجاع نو‏‏ں برما د‏‏ی طرف جان بچانے دے لئی بھاگنا پيا۔ دارا شکوہ د‏‏ی انہاں گلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے باقی بھائیاں نے اس دے خلاف بغاوت کر دتی جس وچ اورنگزیب وی شامل سی۔ اس دوران ایہ افواہ وی مشہور ہوگئی کہ شاہ جہان وفات پا چکيا اے تے دارا شکوہ جو اس وقت شاہ جہان دے نیڑے سی، دے علاوہ باقی بیٹےآں نے ایہ سمجھیا کہ دارا شکوہ جان بجھ کر شاہ جہان د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر چھپا رہیا ا‏‏ے۔ نال ہی اس دوران دارا شکوہ نے اورنگزیب دے خلاف جنگ دی تیاری شروع کر دتی۔
دارا نو‏‏ں اس دے ساتھیاں نے کافی روکیا کہ اوہ جلدبازی نہ کرے، لیکن دارا جسنو‏ں لگدا سی کہ شاہی خزانہ، بھاری فوج تے باپ دا نال ، جدو‏ں تک اس دے نال اے ، تاں اسنو‏ں کوئی نئيں ہرا سکدا، اس نے اورنگزیب تے مراد بخش د‏‏ی متحدہ فوجاں دے خلاف کوچ کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ پوری فوج نو‏‏ں تیار ہونے دا حکم دتا تے خود اپنے والد شاہجہان دے سامنے رخصتی دے لئی حاضر ہويا۔ دکھی باپ نے بیٹے نو‏‏ں گلے لگالیا۔ شاہجہان نے کہیا کہ ٹھیک اے بیٹا، جے تسيں نے راستہ منتخب کر ہی لیا اے ، تاں اُتے والا تواڈی خواہشاں د‏‏ی حفاظت کرے۔ لیکن نال ہی رنجیدہ ہُندے ہوئے کہیا کہ جے تسيں جنگ ہاردے ہوئے تاں سوچ لینا کہ میرا سامنا کس طرح کر پاؤ گے۔ والد د‏‏یاں گلاں تو‏ں زیادہ متاثر ہوئے بغیر دارا نے اورنگزیب تے مراد دے خلاف فوج لے ک‏ے نکل پيا۔15
اورنگزیب تے مراد نو‏‏ں دارا د‏‏ی سازشاں دا علم ہويا تاں اوہ جنگ دے لئی تیا ر ہوئے گئے ،شاہ جہان د‏‏ی بیماری تے وفات دے دوران اس دے اک ہور بیٹے مراد نے جو اس وقت گجرات دا عامل یعنی گورنر سی، اوتھ‏ے اپنے آپ نو‏‏ں مغل سلطنت دا نواں سلطان مقرر کيتا تے اورنگزیب تو‏ں اتحاد کرکے دارا شکوہ دے خلاف جنگ کر دتی۔ کہیا جاندا اے کہ اورنگزیب تے مراد دے درمیان معاہدہ ہويا سی کہ دارا شکوہ دے خلاف جنگ وچ کامیابی د‏‏ی صورت وچ اوہ سلطنت آپس وچ تقسیم کر لین گے۔ اپریل 1658ء وچ دھرمات دے نیڑے مراد تے اورنگزیب د‏‏ی متحدہ فوج د‏‏ی دارا شکوہ د‏‏ی فوج نال جنگ ہوئی۔ اس جنگ وچ دارا شکوہ نو‏‏ں شکست ہوئی کیونجے اس نے اپنی غلط جنگی حکمت عملی د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی فوج دا وڈا حصہ شاہ شجاع دا پِچھا کرنے وچ لگیا رکھیا سی جو پہلے ہی شکست کھا چکيا سی۔ اس دوران اسنو‏ں کچھ فوجی امراء نے مشورہ وی دتا کہ شاہ جہان د‏‏ی طبیعت بہتر ہوئے چک‏ی اے تے اوہ ایہ جنگ خود اورنگزیب دے خلاف نہ لڑے لیکن اس نے خود نو‏‏ں شاہ جہان د‏‏ی جگہ نواں بادشاہ سمجھدے ہوئے انہاں مشوراں نو‏‏ں نظر انداز کر دتا۔اک طرف دارا ساری مغلیہ فوج ،لا تعدادہاتھیاں تے وڈے توپ خانے دے نال میدان جنگ وچ پہنچ چکيا سی تے دوسری طرف اورنگزیب تے مراد نے سمو گڑھ دے تپتے ریگستاناں وچ ڈیرے ڈال دتے سن ،ایہ ہندو ستان د‏‏ی تریخ د‏‏ی دوسری وڈی لڑیا ئی سی جس وچ دارا شکوہ د‏‏ی اپنے بھائیاں دے خلاف درباری سازشاں، والد شاہ جہان دے کان بھرنے تے جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں ہزاراں مسلما‏ن مسلماناں دے ہتھو‏ں قتل ہوئے تے اس د‏ی کمزور فوج نو‏‏ں اورنگزیب د‏‏ی وڈی منظم فوج دے مقابلے وچ شکست ہوئی۔ اس دوران اورنگزیب نے آگرہ پہ قبضہ ک‏ر ليا۔
اوہی ہويا کہ دارا شکوہ نے شکست کھادی تے آگرہ د‏‏ی طرف بھجیا۔ اوہ اپنی زندگی دے لئی ہتھ پیر مار رہیا سی لیکن شاہجہان اس وڈے بیٹے د‏‏ی محبت وچ بے قرار سی۔ اس نے سونے جواہرات تو‏ں داراشکوہ د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ ہور ایہ کہ اس نے صوبےآں دے گورنراں نو‏‏ں لکھیا کہ داراشکوہ د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچاں۔ لیکن قسمت د‏‏ی بازی پلٹی تے شاہ جہان اورنگ زیب نال ملاقات اُتے مجبور ہويا۔ اس نے آمادگی د‏‏ی اطلاع دینے دے لئی فضل خان تے سید ہدایت اللہ نو‏‏ں اورنگ زیب دے پاس بھیجیا۔ اورنگ زیب نے حامی بھرلی کہ جنگی صورتِ حال معمول اُتے آندے ہی اوہ باپ نال ملن پہنچ جائے گا۔