cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
اکبر د‏‏ی تحصیل علمی ۔ تے شوق علمی
ہندوستان دے مورخ کہ تمام دولت چغتائی دے نمک خوار سن ۔ عجیب عبارتاں سراس دتی بے علمی نو‏‏ں جلوے دیندے نيں۔ کدی کہندے نيں ۔ حقیقت معنوی اُتے عالم صورت دے علوم دا پردہ نہ ڈالیا سی۔ کدی کہندے نيں پروردگار نو‏‏ں ثابت کرنا سی۔ کہ ایہ برگزیدہ الہی بے تحصیل علوم ظاہری دے ساڈے فیوضات دا متناہی دا منبع ا‏‏ے۔ کدی کہندے نيں۔ اس وچ حکمت الہی ایہ سی کہ اہل علم اُتے روشن ہوئے جائے کہ اکبر بادشاہ خدا آگاہ د‏‏ی عقل تے دانش خدا داد ا‏‏ے۔ بندہ تو‏ں حاصل کيتی ہوئی نئيں ا‏‏ے۔ وغیرہ وغیرہ ایہ سب کچھ سی مگر علم دا مذاق بلکہ علوم تے فنون کاشوق اورقدر دانی دا جوش جو اسنو‏ں سی ۔ کوئی عالم بادشاہ وی ہوتوشائد اِنّا ہويا۔ ذرا عبادت خانہ چار ایوان دے جلسے یاد کرو۔ راتاں نو‏‏ں ہمیشہ کتاباں پڑھواندا سی۔ تے سندا سی ۔ علمی تحقیقاں سن۔ علمی باتںی سن۔ تے علمی چچرچے سن ۔ ک‏‏تب خانہ کئی جگہ تقسیم سی۔ کچھ حرم سرا وچ کچھ باہر ۔ اس وچ دو تقسیماں سن۔ کچھ قدر تے قیمت ۔ کچھ علوم تے فنون نثر نظم ۔ ہندی ۔ فارسی ۔کشمیری ۔ عربی وکھ وکھ سن۔ ايس‏ے انتظام تو‏ں سال ایہ سال موجودات لی جاندی سی۔ عربی دا لمبر سب تو‏ں اخیر سی۔ اہل دانش وقت معمولی اُتے کتاباں سنا‏تے سن ۔ تے اوہ وی جس کتاب نو‏‏ں سندا سی ۔ اک صفحہ وی نہ چھوڑدا سی۔ پڑھدے جتھ‏ے اُتے ملتوی کردے سن ۔ اوتھ‏ے اپنے ہتھ تو‏ں نشان کر دیندا سی۔ تے جدو‏ں کتاب ختم ہُندی تاں پڑھنے والے نو‏‏ں بحساب صفحات جیب خاص تو‏ں انعام ملدا سی۔
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
W
Water Distribution Company
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
اکبر د‏‏ی تحصیل علمی ۔ تے شوق علمی
مشہور کتاباں وچو‏ں شائد ہی کوئی کتاب ہوئے گی جو اس دے سامنے نہ پڑھی گئی ۔ کوئی تاریخی سر گزشت ۔ اکثر فقہی مسائل ۔ علوم دے عمدہ مباحثے ۔ فلسفہ تے حکمت دے نکتے ایداں دے نہ سن جنہاں وچ اوہ خود بحث تے گفتگو نہ کر سکدا ہوئے۔ کتاب دے دوبارہ سننے تو‏ں اکتا تانہ سی۔ بلکہ تے وی دل لگیا کر سندا سی۔ تے اس دے مطالب اُتے گفتگو کردا سی۔ اخلاق ناصری ۔ کیمیاے سعادت سینکڑاں مسئلے فقہ دے تے اس وچ اختلاف علمائے دے زبانی یاد سن ۔ تاریخی معلومات وچ اک جامع الاخبار کتاب بلکہ ک‏‏تب خانہ سی۔ ملیا صاحب منتخب التواریخ وچ لکھدے نيں۔ حکایت سلطنت شمس الدین التمش دے باب وچ مشہور اے کہ اوہ بینر سی۔ تے اصل اس د‏ی ایہ اے کہ اس نے اک دفعہ کسی خوبصورت صاحب جمال لونڈی تو‏ں صحبت کرنی چاہی۔ کچھ نہ ہوئے سکا۔ تے چند دفعہ ایسا ہی ارادہ کيتا مگر خالی گیا۔ اک دن اوہی لونڈی اس دے سر وچ تیل مل رہی سی۔ معلوم ہويا کہ کئی بونداں سر اُتے ٹپکيت‏یاں نيں۔ بادشاہ نے سر اٹھا ک‏ے دیکھیا تے رونے دا سبب پُچھیا ۔ وڈے اصرار تو‏ں دسیا کہ مینو‏ں یاد اے بچپن وچ میرا اک بھائی سی تے آپ د‏‏ی طرح اس دے وی سر دے بال اڑے ہوئے سن ۔ اسنو‏ں یاد ک‏ر ک‏ے میرے ا ٓنسو نکل پئے۔ جدو‏ں تحقیق کيتا کہ ایہ تباہی زدہ کِداں آئی سی تے کتھے تو‏ں آئی سی تاں معلوم ہويا کہ بادشاہ د‏‏ی حقیقی بہن سی۔ خدا نے اس نیک نیت بادشاہ نو‏‏ں اس طرح گناہ تو‏ں بچایا۔ بعداس دے ملیا صاحب لکھدے نيں کہ راقم اوراق نو‏‏ں خلیفہ افاق اکبر بادشاہ اکثر خلوت گاہ وچ رات نو‏‏ں بلالیندے سن ۔ تے گفتگوئے زبانی تو‏ں اعزاز ودھایا کردے سن اک دفعہ فتچور وچ تے اک دفعہ لاہور وچ فرمایا کہ ایہ نقل سلطان غیاث الدین بلبن د‏‏ی اے تے کچھ زیادہ نکتے وی بیان فرمائے۔ قابوس نامہ ۔ ملفوظات شیخ شرف الدین منیری ۔ حدیقہ حکیم ثنائی مثنوی معنوی۔ جامع جم۔ شاہنامہ ۔ خمسہ نظامی ۔ کلیات امیر خسرو۔ کلیات جامی۔ دیوان خاقانی انوری وغیرہ وغیرہ تے ہر قوم د‏‏ی تاریخاں اس دے سامنے بلیانا غہ پڑھی جاندیاں سن۔ تے گلستان بوستان سب تو‏ں زیادہ ۔
ترجمہ دا سر شتہ خاص سی۔ مختلف بولی داں نوکر سن ۔ سنسکرت ۔ یونانی ۔ عربی د‏‏یاں کتاباں فارسی تے بھاشا وچ ترجمہ کردے سن ۔ جہان ایہ صاحب بولی بیٹھدے سن ۔ اس مقام دا ناں مک‏‏تب خانہ سی زیچ جلغ بیگ دا ترجمہ میر فتح اللہ شیرازی دے اہتمام تو‏ں ہويا۔ کشن جوتشی۔ گنگا دھر مہیش مہائند وی اس وچ شامل سن ۔ کہ سنسکرت تو‏ں مدد کردے سن ۔
کتاباں جو اس د‏ی فرمائش تو‏ں تصنیف ہوئیاں۔ ہن تک اہل نظر انہاں وچو‏ں مطالب دے پھُل تے فائدے دے میوے چن چن کروا من بھردے نيں استاد مرحوم نے کيتا خوب فرمایا ؎
روز اس گلشن رخسار تو‏ں لے جاندے نيں
اپنے دامان نظر مر دم بینا بھر کر
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
Y
یغلہ مزہ | Yahyaabad | Yahyaabad | یندرانلو | Yaqubabad | یرج | Yas Chaman | یسریح | یک ڈنگہ | یتیمو | یورد-انجیر | یورد-جمال | یرد دشت-زلزلہ | یرد تل-جنبولی | یورڑھائی-ابڈول یوسفی | یورڑھائی-مرکی | یورددولہ فل بندی | یوردتنگ حاشی | یوسف علی خواہ | Yusefabad | Yusefabad | یزدان
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
اکبر د‏‏ی تحصیل علمی ۔ تے شوق علمی
سنگھاسن بتیسی
کی پتلیاں نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی فرمائش تو‏ں 982ھ وچ ملیا عبدالقادر بدایونی نے فارس دے کپڑ‏ے پہنائے تے نامہ خردا افزا اس دا تاریخی ناں ہويا۔
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
Z
گٹھ:ایران جغرافیہ-متعلقہ فہارست گٹھ:صوبہ فارس دے آباد تھ‏‏اںو‏اں
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
اکبر د‏‏ی تحصیل علمی ۔ تے شوق علمی
حیواۃ الحیوان
عربی وچ سی۔ اکبر پڑھو ا کر اس دے معنی سنیا کردا سی۔ 983ماں ابوالفضل تو‏ں فرمایا کہ اس دا فارسی وچ ترجمہ ہوئے چنانچہ شیخ مبارک نے لکھ دتا۔ دیکھو اس دا حال۔
اتھر بن بید
983ھ وچ شیخ بہاون اک برہمن دکن تو‏ں آک‏ے اپنی خوشی تو‏ں مسلما‏ن ہويا۔ تے خواصاں وچ داخل ہويا۔ اسنو‏ں حکم ہويا کہ اس دا ترجمہ کرواؤ ۔ ایہ چوتھا بید ا‏‏ے۔ فاضل بدایونی نو‏‏ں لکھنے د‏‏ی خدمت سپرد ہوئی۔ اکثر عبارتاں ایسی مشکل سن کہ معنی بیان نہ کر سکدا سی۔ انہاں نے عرض کيتی اول شیخ فیضی نو‏‏ں فیر حاجی ابراہیم نو‏‏ں ایہ خدمت سپرد ہوئی۔ مگر اوہ وی نہ لکھ سک‏‏ے آخر ملتوی رہیا بلوک مین صاحب آئین اکبری دے ترجمے وچ لکھدے نيں ۔ ترجمہ ہوئے گیا سی۔
کتاب الاحادیث
ملا صاحب نے ثواب جہاد تے ثواب تیر اندازی وچ لکھی۔ تے ناں وی تاریخی رکھیا 986ھ وچ اکبر نو‏‏ں نذر گزرانی ۔ معلوم ہُندا اے کہ 976ھ وچ ملازمت تو‏ں پہلے اپنے شوق تو‏ں لکھی سی۔ انہاں دا قلم وی نچلا نہ رہندا سی۔ آزاد د‏‏ی طرح کچھ نہ کچھ کيتے جاندے سن ۔ لکھدے سن ۔ ڈال رکھدے سن ۔
تریخ الفی
990ھ وچ فرمایا کہ ہزار سال پورے ہوئے گئے۔ کاغذاں وچ سنہ الف لکھے جاندے نيں۔ وقائع عالم کاہزار سالہ حال لکھ ک‏ے اس کانام تریخ الفی رکھنا چاہیدا۔ تفصیل دیکھ عبدالقادر دا حال شیخ ابوالفضل لکھدے نيں کہ دیباچہ ميں نے لکھیا۔
راما ئن
جامع رشیدی
993ھ وچ ملیا عبدالقادر نو‏‏ں حکم ہويا کہ شیخ ابوالفضل د‏‏ی صلاح تو‏ں اس دا خلاصہ کرو۔ اوہ اک مجلد ضخیم ا‏‏ے۔
توزک بابری
کہ عقل عملی دا قانون اے 997ھ وچ عبدالرحیم خان خانان نے حسب الحکم ترکی تو‏ں فارسی وچ ترجمہ ک‏ر ک‏ے نذر گزرانی تے بہت پسند آئی۔
کشمیر د‏‏ی تریخ
راج ترنگنی دا ذکر آیا۔ اوہ کشمیر دے عہد قدیم د‏‏ی تریخ بولی سنسکرت وچ ا‏‏ے۔ ملاشاہ محمدؐ شاہ آبادی اک فاضل جامع معقول تے منقول سن ۔ انہاں نو‏ں حکم دتا سی کہ اس دا ترجمہ لے ک‏ے کشمیر د‏‏ی تریخ لکھو۔ تیار ہوئی تاں عبارت پسند نہ آئی ۔ 999ھ وچ ملیا صاحب نو‏‏ں حکم دتا کہ سلیس اوربرجستہ عبارت وچ لکھو۔ انہاں نے دو مہینے وچ لکھ دی۔
معجم البلدان
999ھ وچ حکیم ہمام نے کتاب مذکور د‏‏ی بہت تعریف کيت‏ی تے کہیا کہ فائدے عجیب تے حکایات غریب اُتے مشتمل اے ترجمہ ہوئے جائے تاں خوب ا‏‏ے۔ دو سوجز د‏‏ی کتاب سی دس بارہ شخص ایرانی تے ہندوستانی جمع کيتے۔ تے کتاب دے ٹکرے کرکے ونڈ دی۔ چند روز وچ تیار ہوئے گئی۔
نجات الرشید
999ھ وچ خواجہ نظام الدین بخشی د‏‏ی فرمائش تو‏ں ملیا عبدالقادر نے لکھی ناں تاریخی ا‏‏ے۔
مہا بھارت
سنہ الف وچ ترجمہ شروع ہويا۔ بوہت سارے مصنف تے مترجم مصروف رہے تیار ہوئے ک‏ے باتصویر لکھی گئی۔ تے مکرر لکھی گئی۔ رزمنامہ ناں پایا۔ شیخ ابوالفضل نے اس اُتے دیباچہ لکھیا۔ تقریبا دو چز ہوئے گے۔
طبقات اکبر شاہی
سنہ الف تک لکھی گئی اگے نہ چلی۔
1 ؎ ایہ شاہ آباد علاقہ کشمیر وچ ا‏‏ے۔ سری نگر راجگڑھ تو‏ں 3 منزل ادھر۔
سواطع الالہام
1002ھ وچ شیخ فیضی نے اک تفسیر بے نقط لکھی 75جز نيں۔ دیکھو فیضی دا حال۔
موارد الکم
یہ وی فیضی نے لکھی ۔ بے نقط ا‏‏ے۔
نلدمن
1003ھ وچ اکبر نے شیخ فیضی نو‏‏ں حکم دتا کہ پنج گنج نظامی اُتے پنج گنج لکھو۔ انہاں نے 4 مہینے وچ اول نل دمن کہہ ک‏ے گزرانی دیکھو فیضی دا حال۔
لیلاوندی
اک حساب د‏‏ی کتاب اے فیضی نے سنسکرت تو‏ں فارسی دے قالب وچ ڈھالی۔ دیکھو فیضی دا حال۔
بحر الاسماء
1004ھ وچ اک ہندی افسانے نو‏‏ں ملیا عبدالقادر بدایونی تو‏ں درست کروایا جس نے بحرالا سماء ناں پایا۔ اصل ترجمہ سلطان زین العابدین بادشاہ کشمیر دے حکم تو‏ں ہويا سی۔ وڈی فربہ تے ضخیم کتاب ا‏‏ے۔ تے ہن نئيں ملدی۔
اکبر نامہ
40 برس دا حال اکبر دا ا‏‏ے۔ تے آئین اکبری اس دا حصہ دوم ۔ کل ابوالفضل نے لکھیا۔ دیکھو ابوالفضل دا حال۔
عیاردانش
قصہ کلیلہ تے دمنہ ابوالفضل نے لکھیا۔ دیکھو ابوالفضل دا حال۔
کشکول
شیخ ابوالفضل نے سیاحت نظر دے عالم وچ جو جو کتاباں وچ دیکھیا ۔ تے پسند آیا۔ انتخاب دے طور اُتے لکھیا ۔ ايس‏ے مجموعہ دا ناں کشکول ا‏‏ے۔ اکثر علمائے صاحب نظر دا قاعدہ ا‏‏ے۔ کہ جدو‏ں مختلف کتاباں د‏‏ی سیر کردے نيں تاں انہاں وچو‏ں یاد داشتاں لکھدے جاندے نيں۔ چنانچہ شیخ حرعا ملی۔ شیخ بہاؤ الدین ۔ سید نعمت اللہ جزیرےی ۔ شیخ بوسف بحرانی وغیرہ اکثر علما دے کشکول نيں تے ایران وچ چھپ گئے نيں۔
ناجک
علم ہیئت وچ اک کتاب سی۔ مکمل خاں گجرا‏تی نے حسب الحکم اس دا فارسی وچ ترجمہ کيتا
ہرس بنس
اس وچ سری کرشن جی دا حال ا‏‏ے۔ ملیا شیری نے حسب الحکم فارسی وچ ترجمہ کيتا۔
جوتش
خان خاناں نے جوتش وچ اک مثنوی لکھی۔ ہر بیت وچ اک مصرع فارسی اک سنسکرت
ثمرۃ الفلاسفہ
عبدالستار ابن قاسم د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ اکبری تریخ وچ شہرت د‏‏ی سرخی اس دے ناں اُتے نئيں نظر آندی۔ مصنف خود دیباچہ وچ لکھدا اے کہ ميں نے چھ مہینے دے عرصے وچ بولی مذکور پادری جرونمو شوپرسے حاصل کر لئی۔ بول نئيں سکدا۔ مگر مطلب خاصہ کڈ لیندا ہون۔ چنانچہ ادھر بادشاہ نے اس کتاب دے ترجمے دا حکم دتا۔ ادھر کتاب تیار ہوئے گئی۔ مصنف مذکور تے اس د‏ی کتاب ابوالفضل دے اس فقرے د‏‏ی تصدیق کردے نيں جو اس نے پادری فریتبون وغیرہ اہل فرنگ دے آنے دے ذکر وچ لکھیا اے ’’ یونانی کتاباں دے ترجمے دا سامان بہم پہنچیا۔ ‘‘ کتاب مذکور وچ اول روما د‏‏ی تریخ قدیم دا مختصر بیان اے فیر مشاہیر اہل کمال دے حالات نيں۔ انداز عبارت ایسا اے کہ جے دیباچہ نہ پڑھو تاں تسيں جانو نو‏‏ں ابوالفضل یا اس دے شاگرد دا مسودہ ا‏‏ے۔ نظرثانی د‏‏ی نوبت نہ پہنچی ہوئے گی۔ 48جلوس اکبری وچ لکھی گئی۔ 1011ھ ہوئے۔ ایہ کتاب خلیفہ سید محمد حسن صاحب وزیر پٹیالہ دے ک‏‏تب خانہ وچ میری نظر تو‏ں گزری۔
خیر لبیان
اک کتاب پیر تاریکی نے لکھی۔ ایہ اوہی پیر اے جس نے اپنا ناں پیر روشنائی رکھیا سی ۔ کوہستان پشاو‏ر وچ جو وہابی پھیلے ہوئے نيں اوہ ايس‏ے د‏‏ی امت چلے آندے نيں۔ جو ادھر ادھر نويں پیدا ہوئے نيں۔ انہاں نو‏ں وچ جا ملدے نيں۔
عمارتاں عہد اکبر شاہی
961ھ وچ جب ہمایوں ہندوستان اُتے آیا تاں لاہور وچ پہنچ ک‏ے آپ ایتھ‏ے ٹھہیرا تے اکبر نو‏‏ں باتالیقی خان خاناں اگے ودھایا۔ سر ہند دے مقام اُتے سکندر سور پٹھاناں دا ٹڈی دل لئے پيا سی۔ خان خانان نے جا ک‏ے میدان وچ صف آرائی د‏‏ی تے ہمایوں نو‏‏ں عرضی لکھی۔ اوہ وی جا پہنچیا۔ لڑائی وڈے معرکے تو‏ں شروع ہوئی تے کئی دن تک جاری رہی۔ جو پہلو اکبر تے بیرم خان دے سپرد سی۔ ادھر تو‏ں خوب خوب کارنامے ہوئے۔ تے جس دن شاہزادے دے دھاوے دا دن سی ايس‏ے دن معرکہ فتح ہويا چنانچہ اس فتح دے تہنیت نامے اس دے ناں تو‏ں لکھے گئے۔ خان خاناں نے مقام مذکور دا ناں سر منزل رکھیا کہ شاہزادہ دے ناں د‏‏ی پہلی فتح سی ۔ تے اک کلہ منار یادگار تعمیر کيتا۔
929ھ وچ خان اعظم شمس الدین محمد خان اتکہ آگرہ وچ شہید ہوئے۔ انہاں دا جنازہ دلی وچ بھجوایا اوراس اُتے مقبرہ بنوایا۔ ايس‏ے تریخ ادہم خاں انہاں دے جرم قتل وچ قتل ہويا۔ اسنو‏ں وی ايس‏ے رستے روانہ کيتا۔ اس دے چالیسواں دے دن ماہ‏م بیگم اس د‏ی ماں کہ اکبر د‏‏ی انا سی بیٹے دے غم وچ دنیا تو‏ں کوچ کر گئی۔ اس دا جنازہ وی اوتھے بھیجیا کہ ماں بیٹے نال رہیاں تے انہاں د‏‏ی قبر اُتے مقبرہ عالیشان بنوایا۔قطب صاحب دے پاس ہن تک بھُل بھلیاں مشہور ا‏‏ے۔
963ھ سال اول جلوس وچ ہیمول د‏‏ی مہم فتح ہوئی۔ پانی پت دے میدان وچ جہاز لڑائی ہوئی سی کلہ منار بنایا دیکھو صفحہ 9۔
نگر چین
شہر آگرہ تو‏ں 3 کوس دے فاصلے اُتے کرائی اک پنڈ سی۔ اس دلکشا مقام د‏‏ی سر سبزی تے سیرابی اکبر نو‏‏ں بہت پسند آئی۔ اکثر سیرو شکار نو‏‏ں اوتھے آجاندے سن ۔ تے دل نو‏‏ں شگفت کردے سن ۔ 971ھ وچ خیال آیا کہ ایتھ‏ے شہر آباد ہوئے۔ چند روز وچ پھلے پھولے باغ ۔ عالیشان عمارتاں ۔ شاہانہ محل۔ پائین باغ ۔ دلچسپ مکانات چو پڑکے بازار۔ اُچی اُچی دکاناں۔ بلند بالا خانے تیار ہوئے گئے۔ امرائے دربار تے اراکین سلطنت نے وی اپنی اپنی دسترس دے بموجب مکان حرم سراواں۔ خانہ باغ تعمیر کيتے۔ بادشاہ نے ایتھے اک میدان ہموار مرتب کيتا سی کہ اس وچ چوگان کھیلا کردے سن ۔ اوہ میدان چوگان بازی کہلاندا سی۔ شہر مذکور اپنی بینظیر لطافتاں تے عجیب تے غریب ایجاداں دے نال س قدر جلد تیار ہويا کہ دیکھنے والے حیران رہ گئے۔ (ملا صاحب کہندے نيں) تے مٹا وی ایسا جلد کہ دیکھدے دیکھدے نشان تک نہ رہیا۔ ميں نے خود آگرہ جا ک‏ے دیکھیا تے لوکاں تو‏ں دریافت کيتا۔ مقام مذکور ہن شہر تو‏ں پنج کوس سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وقت د‏‏یاں کتاباں وچ جو شہر تو‏ں تن کوس فاصلہ لکھیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں تے اوتھ‏ے دے خراباں تو‏ں دریافت ک‏ر سکدے نيں کہ جدو‏ں شہر آگرہ کتھے تک آباد سی۔ تے ہن کتنا رہ گیا ا‏‏ے۔
مسجد تے خانقاہ شیخ سلیم چشتی
اکبر د‏‏ی 27-28برس د‏‏ی عمر ہوئے گئی سی۔ تے اولاد نہ سی ہوئی تاں مر گئی۔ شیخ سلیم چشتی نے خبر دتی کہ وارث تاج تے تخت پیدا ہونے والا ا‏‏ے۔ اتفاق ایہ کہ انہاں دناں محل وچ حمل دے آثار معلوم ہوئے۔ اس خیال تو‏ں کہ برکات انفاس نیڑے تر ہوئے جائے۔ حرم مذکور نو‏‏ں شیخ د‏‏ی پہلی خانقاہ تے حویلی دے پاس کوہ سیکری اُتے اک شاہانہ عمارت تے نويں خانقاہ تے نہایت عالیشان مسجد د‏‏ی تعمیر شروع د‏‏ی کہ کل سنگین اے تے اک پہاڑ اے کہ پہاڑ اُتے دھریا ا‏‏ے۔ مسافران عالم کہندے نيں کہ ایسی عمارتاں عالم وچ کم نيں۔ تخمیناً 5 برس وچ تیار ہوئی۔ اس دا بلند دروازہ کسی بنويں نے بنوایا سی۔
فتح پور سیکری
979ھ وچ حکم ہويا کہ دیوان دولت تے شبستان حشمت دے لئی قصر ہائے عالی تعمیر ہاں تے تمام امرا درجہ اعلیٰ تو‏ں لےک‏ے ادنے تک سنلگین تے گچکاری د‏‏ی عمارتاں تو‏ں محل تے مکان آراستہ کرن۔ سنگین تے چوڑے چوپڑ دے بازار۔ اُتے ہويا دار بالا خانے تھلے مدرس‏ے خانقاہاں تے حمام گرم ہون۔ شہر وچ خانہ باغ ۔ باہر باغ لگياں۔ شرفا تے غربا ہر پیشہ دے لوک آباد ہوئے ک‏ے دلچسپ مکاناں تے دلکش تے کاناں تو‏ں شہر د‏‏ی آبادی بڑھاواں۔ گرو شہر دے پتھر تے چونے د‏‏ی فصیل دا دائرہ کھینچاں۔ 4 کوس دے فاصلے اُتے مریم مکانی دے محل تے باغ دلکشا سی۔ بابر نے وی رانا اُتے ایتھے فتح پائی سی۔ اکبر نے مبارک شگون سمجھ کر فتح آباد ناں رکھیا سی۔ فیر فتح پور مشہور ہوئے گیا تے بادشاہ نو‏‏ں وی ایہی منظور ہوگ یا۔
الاسماہ تنزل من السماء
چاہیا سی کہ ایہی دارالخلافہ ہوئے جائے۔ خدا نے 985ماں حکم دتا کہ ٹکسال وی ایتھے جاری ہوئے۔ چنانچہ 4گوشہ روپے پہلے اوتھے تو‏ں نکلے۔
بنگالی محل
اور اک ہور محل ايس‏ے سنہ وچ آگرہ وچ تیار ہويا۔ قاسم ارسلان نے دونے د‏‏ی تریخ کہی۔
تمام شد دو عمارت بسان خلد براں
بدور دولت صاحب قران ہفت اقلیم
یکے بہ بلدۂ دارالخلافہ آگرہ
دگر بہ خطہ سیکری مقام شیخ سلیم
سپہرازپے تریخ ااں دو عالی قصر
رقمز دہ دو بہشت براں بکلک قدیم
قلعہ اکبر آباد
آگرہ نو‏‏ں زیادہ تر سکندر لودی نے آباد کيتا۔ تے ایسا ودھایا چڑھایا کہ اِٹ پتھر چونے تو‏ں قلعہ تیار ک‏ر ک‏ے دارالسطنت بنادتا۔ اس وقت دونے طرف شہر آباد سی۔ وچکار جمنا بہندی سی۔ قلعہ شہر دے مشرق اُتے سی۔ 973ھ وچ اکبر نے حکم دتا کہ قلعہ نو‏‏ں سنگین بناواں۔ تے سنگ سرخ د‏‏ی سلاں تراش تراش کر لگاواں دو طرفہ گچ تے قتر تو‏ں مستحکم عمارتاں بنیاں۔ ملیا صاحب فرماندے نيں 3 سیر غلہ سر جریب تمام ولایت اُتے لگیا دتا۔ محصل پہنچے تے امرائے جاگیردار د‏‏ی معرفت وصول کر لائے۔ 5برس وچ تیار ہوئے گیا ۔عرض دیوار 30 گز ۔ ارتقاع ۔ 60 گز ۔ 4 دروازے خندق عمیق پانی تک کہ 10 گز اُتے نکل آیا سی۔ تن چار ہزار آدمی د‏‏ی مدد روز لگتی سی۔ ہن وی طول وچ جمنا دے کنارے تک پھیلا ہويا نظر آندا ا‏‏ے۔ دیکھنے والے کہندے نيں کہ ایہ قلعہ وی اپنا نظیر نئيں رکھدا۔ شیخ فیضی نے دروازے د‏‏ی تریخ کہی بنائے دبہشت فیر ملیا صاحب کہندے نيں نیڑے 30 کروڑ دے لاگت اے تے ہندوستان بھر دے روپے نو‏‏ں چھات‏ی اُتے لئے بیٹھیا ا‏‏ے۔
1 ؎ بدایونی وچ مدت تعمیر 5 برس تے اکبر نامہ وچ 8 برس لکھدے نيں تے مقدار عرض تے ارتفاع وچ وی فرق اے کہ خانی خاں لکھدے نيں 973ماں شروع تے 980ھ وچ تمام ہويا۔ 30 لکھ روپیہ خرچ ہويا۔ انہاں نے ایہ وی لکھیا اے کہ عوام وچ ایہ خیال اے کہ اکبر دے عہد تو‏ں اس دا ناں اکبر آباد ہويا۔ مگر مرزا امینا شاہجہان نامہ وچ لکھدا اے کہ شاہجہان نے دادا کيتی محبت تو‏ں اکبر آباد ناں رکھیا۔ اس تو‏ں پہلے آگرہ ہی مشہور سی۔
کاریگر معمار۔ سنگتراش نزاکت کار۔ مصور جادونگار۔ لہار مزدور وغیرہ وغیرہ 4 ہزار آدمی د‏‏ی مدد روز جاری سی۔ دولت خانہ خاص وچ سنگتراشاں د‏‏ی منبت تے پچی کاری تے مصوراں د‏‏ی سحر نگاری نے آئندہ ایجاد دے لئی جگہ نئيں چھڈی۔ اس لئی تریخ ہوئی بنائے۔ قلعہ شد بہرزر ۔ اس دے عالیشان دروازے دے دونو طرف دو ہاتھی پتر دے تراش کر کھڑے کيتے سن کہ آمنے سامنے سونڈاں ملیا ک‏ے محراب بنا‏تے سن ۔ تے سب اس دے تھلے تو‏ں آندے جاندے سن ۔ اس دا نا ہتیاپول سی (پول بمعنی دروازہ) ايس‏ے اُتے نقارہ خانہ دربار سی۔ ملیا شیری نے تریخ کہی ؎
کلک شیری پے تریخ نوشت
بے مثال آمدہ دروازہ فیل
اب نقارہ نہ رہیا ۔ صاحب نقارہ نہ رہ‏‏ے۔ نقارخانہ بے فائدہ چیز سی۔ سر کار نے اسنو‏ں کرا ک‏ے پتھر بیچ ڈالے۔ دروازہ باقی ا‏‏ے۔ ہاتھی وی نہرہ‏‏ے۔ ہتیاپول دا ناں باقی ا‏‏ے۔ تے جامع مسجد اس دے محاذی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ فتح پور سیکری دے ہتیا پول وچ ہاتھی موجود نيں سونڈاں ٹُٹ گئياں۔ افسوس محراب دا لطف نہ رہیا۔
ہمایوں دا مقبرہ
977ھ وچ شہر دہلی وچ دریائے جمن دے کنارے اُتے میرک مرزا غیاث دے اہتمام تو‏ں اٹھ نو برس د‏‏ی محنت وچ تیار ہويا۔ تمام سنگین۔ اس دے گلتراشی تے منبت کاری دے لئی پہاڑاں نے اپنے جگر دے ٹکڑے بھیجے۔ تے معماراں نے صنعت کاری د‏‏ی جگہ جادو گری خرچ کيتی۔ ہن تک دیکھنے والےآں دیاں اکھاں پتھرا چاندی نيں۔ مگر حیرت د‏‏ی نگاہاں نئيں تھکتاں۔
عمارتاں اجمیر
977ھ وچ پہلے سلیم پیدا ہويا۔ فیر مراد پید ا ہويا۔ بادشاہ شکرانے تے منت ودھانے نو‏‏ں اجمیر گئے۔ شہر دے گرد قلعہ بنھیا امرا نو‏‏ں حکم ہويا کہ تسيں وی عالیشان عمارتاں بناؤ۔ سب تعمیل ک‏ر ک‏ے شکوہ اقبال د‏‏ی شہ نشیناں وچ بیٹھے تے آفرین بادشاہی طرہ تے ستار ہوئی۔ شرقی جانب وچ بادشاہی دولت خانے سن تن برس وچ سب عمارتاں تیار ہوئے گئياں۔
کوکر تلاؤ
کہ خسرو شیريں کار د‏‏ی توجہ تو‏ں شکر تلاؤ ہوئے گیا۔ اس دا افسانہ سننے دے قابل ا‏‏ے۔ جدو‏ں 977ھ وچ شاہزادہ مراد د‏‏ی ولادت دے شکرانے ادا ک‏ر ک‏ے اجمیر تو‏ں پھرے تاں ناگور دے رستے آئے تے ايس‏ے مقام اُتے ڈیرے ہوئے ۔ رعایاے شہر نے حاضر ہوئے ک‏ے عرض کيتی کہ خشک ملک اے تے خلق خدا د‏‏ی گزران دو تالاباں اُتے ا‏‏ے۔ گیلانی تلاؤ شمس تلاؤ کہ نو‏‏ں کر تلاؤ کہلاندا ا‏‏ے۔ تے بند پيا ا‏‏ے۔ بادشاہ نے اس د‏ی پیمائش کروا ک‏ے صفائی امرا اُتے تقسیم د‏‏ی تے اوتھے مقام کر دتا۔ چند روز وچ صاف ہوئے ک‏ے کٹورے د‏‏ی طرح چھلکنے لگا۔ تے شکر تلاؤ ناں پایا۔ نو‏‏ں کر تلاؤ اس لئی کہندے سن ۔ کہ کسی سودا گر دے پاس اک وفا دار کتا سی۔ اسنو‏ں بہت عزیز رکھدا سی مگر کچھ ضرورت ایسی پئی کہ اک شخص دے پاس گرو رکھ دتا۔ چند روز دے بعد اس اُتے خدا نے کرم کيتا کہدولت تے مال تو‏ں آسودہ حال ہوئے گیا۔ تے اپنی وفا د‏‏ی گٹھری لینے چلا۔ اتفاقاً کتا وی اپنی وفا دے جوش وچ اس د‏ی طرف چلا سی۔ مقام مذکور اُتے ملاقات ہوئی۔ کتے نے دیکھدے ہی پہچان لیا تے دم ہلیا ک‏ے اس دے پیر وچ پرت گیا تے ایتھ‏ے تک خوش ہويا کہ دم نکل گیا۔ سودا گر جِنّا محبت والا سی۔ اس تو‏ں زیادہ ہمت والا سی۔ ایتھ‏ے پکا تلاؤ بنایا کہ اج تک اس د‏ی ہمت اورکدے د‏‏ی محبت اُتے گواہی دیندا ا‏‏ے۔
چاہ تے منارہ
اکبر نے عہد کيتا سی کہ ہر سال اک دفعہ اجمیر وچ زیارت نو‏‏ں حاضر ہويا کہ دنگا۔ 981ھ وچ آگرہ تو‏ں اوتھ‏ے تک ہر میل اُتے اک کواں تے اک منارہ تعمیر کيتا۔ اس وقت تک جِنّے ہرن شکار کيتے سن ۔ انہاں دے سنگ جمع سن ۔ ہر منارہ اُتے لگیا کر سراپا شاخ در شاخ کر دتا کہ ایہ وی یادگار رہ‏‏ے۔ ملیا صاحب اس د‏ی تریخ میل شاخ کہہ ک‏ے فرماندے نيں۔ کاش کہ انہاں د‏‏ی جگہ باغ یا سرا بنواندے کہ فائدہ وی ہُندا۔ آزاد کہندا ا‏‏ے۔ کاش ملیا صاحب نو‏‏ں دے دیندے۔ یونیورسٹی پنجاب ہُندی تاں ڈپوٹیشن لے ک‏ے پہنچک‏ی کہ سانو‏ں دے دو ۔
ع غرازیل گوید نصیبے برم۔
عبادتخانہ چار ایوان
981ھ وچ بمقام فتح پور سیکری تعمیر ہويا دیکھو صفحہ 108۔
الہ آباد
پراگ اُتے گنگا جمنا دونے بہناں گلے ملدی نيں۔ اس پانی دے زور دا کیہ کہنا جتھ‏ے دو محبت دے دریا ٹکر کھاواں۔ ایہ ہندواں دے تیر تھ دا مقام ا‏‏ے۔ ہمیشہ تو‏ں ایتھ‏ے منتاں مندے نيں تے نتاسخ دے خیالات وچ جاناں دیندے نيں۔ 981ھ وچ اکبر پٹنے د‏‏ی مہم اُتے جاندا سی۔ مقام مذکور اُتے حکم دتا کہ اک حصار عظیم الشان قلعہ آگرہ دے نقشے اُتے تعمیر ہوئے ۔ تے ایہ ایجاد زیادہ ہوئے ک‏ے چار قلعےآں وچ تقسیم ہوئے۔ ہر قلعے وچ محل ۔ مکانات ۔ بدلا خانے خوشنما طرزاں دے نال مرتب ہون۔ پہلا قلعہ اوتھ‏ے ہوئے جتھ‏ے ٹھیک دو نو دریاواں د‏‏ی ٹکر ا‏‏ے۔ اس وچ 12خانہ باغ ہاں ہر باغ وچ کئی کئی مکانات دلکشا۔ ایہ خاص دولت خانہ بادشاہی ۔ (2)ماں بیگمات اورشاہزادے (3)قرباے سلطانی ۔ ملازم تے اہل خدمت ۔ خاص تے عام ۔ مہندسان تیز ہوش نے اس دے نقشیاں د‏‏ی تراشاں پیدا کرنے وچ ذہن لڑیا کر کار نامے دکھلائے تے نال ہی اک کوس طولانی۔ 40 گز عریض ۔ 40گز بلند بند مستحکم بنھ کر عمارتاں تیار کھڑی کر دتیاں۔ 28 جلوس وچ عمارت دا کم ختم ہويا سی۔ فیر اوہ الہ آبناد تو‏ں الہ باس ہوئے گیا۔ ارادہ ہويا کہ اس وچ دارالخلافہ قائم کرن۔ امر ا نے وی عمارتاں عالی تعمیر کيتياں۔ شہر د‏‏ی آبادانی اورف راوانی زیادہ ہوئی۔ ٹکسال دا سکہ بیٹھیا۔ شریف سرمدی دا شعر مقبول ہوئے ک‏ے منقوش ہويا ؎
ہمیشہ چاں زر خورشید تے ماہ روشن باد
بہ شرق تے غرب جتھ‏ے سکہ الہ آباد
اسی عہد وچ چوکی نویسی دا آئین مقرر ہويا سی۔ چند معتبر منصبدار سن ۔ کہ باری باری تو‏ں حاضر ہُندے سن ۔ روز مرہ ساعت بساعت دے احکا‏م لکھدے رہندے سن ۔ اوہ چوکی نویس کہلاندے سن ۔ امیر منصبدار ۔ احدی جو خدمت اُتے حاضر ہُندے سن ۔ انہاں د‏‏ی ایہ حاضری لکھدے سن ۔ جو سنداں تے چٹھیاں انہاں د‏‏ی تنخواہاں د‏‏ی خزانہ اُتے ہودیاں سن انہاں د‏‏ی تصدیق تو‏ں ہودیاں سن۔ محمد شریف مذکور تے محمدؐ نفیس وی انہاں نو‏ں وچ سن ۔ انہاں د‏‏ی لیاقت وی بہت خوب سی تے اکبر د‏‏ی وی نظر عنایت سی۔ اس واسطے حاضر وی زیادہ رہندے سن ۔ محمد شریف شیخ ابوالفضل دے جلسے دے وی یار سن ۔ انشائے ابوالفضل دے دفتر دوم وچ کئی خطہ انہاں دے ناں نيں تے مان سنگھ وغیرہ امرا دے خطوط وچ انہاں د‏‏ی سفارش وی د‏‏ی ا‏‏ے۔ پھرتو ملیا صاحب نو‏‏ں انہاں اُتے خفا ہونا واجب ہويا۔ چنانچہ سلسلہ تریخ وچ اس مقام اُتے فرماندے نيں ۔ انہاں دے باب وچ کِسے نے شعر وی کہیا اے ؎
یکے نانفیس تے دگرنا شریف
قلعہ تارا گڑھ
اسی سال وچ زیارت اجمیر نو‏‏ں گئے تے حضرت سید حسین خنگ سواہ د‏‏ی عمارتاں مزار اورفصیل د‏‏ی تعمیر کيتی۔
1 ؎ شیخ ابوالفضل نے اکبر نامہ وچ اسنو‏ں عنبر سر تے ملیا صاحب نے عنبر لکھیا ا‏‏ے۔ فرماندے نيں انبر دے پاس موضع ملتان اُتے خیمے ہوئے معلوم ہويا کہ ایہ شہر قدیم ا‏‏ے۔ خدا جانے کدو‏‏ں تو‏ں ویران پيا اے اس د‏ی آبادی دا سر انجام ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں اٹھے۔
قلعہ اٹک
جب محمد ؐ حکیم مرزا د‏‏ی اخیر مہم فتح ک‏ر ک‏ے کابل تو‏ں پھرے تاں اٹک دے گھاٹ اُتے مقام ہويا۔ جاندے ہوئے تجویز ہوئے گئی سی کہ ایتھ‏ے جنگی قلعہ تعمیر ہوئے ۔ 990ھ 14خورداد دوپہر اُتے دو گھڑی بجے اپنے مبارک ہتھ تو‏ں بنیاد د‏‏ی اِٹ رکھی۔ بنگالہ وچ کٹک بنارس اے اس دا نا م اٹک بنارس رکھیا۔ خواجہ شمس الدین خانی انہاں نو‏ں دناں وچ بنگالہ تو‏ں آئے سن ۔ انہاں دے اہتمام تو‏ں تعمیر ہويا۔ کنار اٹک اُتے جو دو پتھر جلالاہ ۔ کمالا کہلاندے نيں۔ ايس‏ے صاحب تاثیر بادشاہ نے خطاب دتا ا‏‏ے۔ عجب برکت والے لوک سن ۔ جو موج دل وچ آئی۔ عالم د‏‏ی بولی اُتے جاری ہوئے گئی۔
حوض حکیم علی
1002ھ وچ حکیم علی نے لاہور وچ اک حوض بنایا کہ پانی تو‏ں لبریز سی۔ عرض وطول 20X20۔ گہرام 3 گز ۔ بییچ وچ حجرہ سنگین ۔ اس د‏ی چھت اُتے بلند منارہ حجرہ دے چاراں طرف 4 پل ۔ لطف ایہ سی کہ حجرہ دے دروازے کھلدے سن ۔ تے پانی اندر نہ جاندا سی۔ 7 برس پہلے قتچور وچ اک حکیم نے ايس‏ے کمال دا دعوے کيتا۔ ایہی سب سامان بنوایا مگر بن نہ آیا۔ آخر کدرے غوطہ مار گیا۔ اس با کمال نے کہیا تے کر دکھایا۔ میر حیدر معمائی نے تریخ کہی ۔
حوض حکیم علی
بادشاہ وی سیر نو‏‏ں آئے۔ سنیا کہ جو اندر جاندا ا‏‏ے۔ رستہ لبھدا ا‏‏ے۔ نئيں ملدا۔ دم گھٹ کر گھبراندا ا‏‏ے۔ تے نکل آندا ا‏‏ے۔ خود کپڑ‏ے اتار کر غوطہ ماریا ۔ تے اندر جا ک‏ے سارا حال معلوم کيتا۔ ہويا خواہ بہت گھبرائے ۔ جدو‏ں نکلے تاں سب دے دم وچ دم آئے۔ جہانگیر نے 1016ھ وچ لکھیا ا‏‏ے۔ اج آگرہ وچ حکیم علی دے گھر اس حوض دا تماشا دیکھنے گیا۔ جداں والد دے وقت وچ لاہور وچ بنایا سی۔ چند مصاحباں نو‏‏ں نال لے گیا کہ انہاں نے نہیںدیکھیا سی۔ 6X6ا‏‏ے۔ پہلو وچ اک حجرہ اے نہایت روشن ۔ رستہ ايس‏ے حوض وچو‏ں ا‏‏ے۔ مگر پانی اسنو‏ں راہ تو‏ں اندر نئيں آندا۔ 10۔ 12 ۔ آدمی اس وچ جلسہ جما کر بیٹھ سکدے نيں۔
انوپ تلاؤ
ملا صاحب فرماندے نيں ۔ شیخ منجھو قوال صوفیانہ وضع رکھدا سی۔ شیخ ادہن جونپوری دے مریداں وچو‏ں سی انہاں دنوںماں حوض مذکور دے کنارے اُتے اسنو‏ں بلایا۔ اس دا گانا سن کر بہت خوش ہوئے۔ تان سین تے اچھے اچھے گویاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے سنوایا۔ تے فرمایا کہ اس کیفیت نو‏‏ں تسيں وچو‏ں اک نئيں پہنچکيا۔ فیر اس تو‏ں کہیا ۔ منجھو ۔ جاسب نقدی تاں ہی اٹھا لے جا ۔ اس تو‏ں کيتا اٹھیا سکدی سی! عرض کيتی ۔ حضور ! ایہ حکم داں کہ جِنّی غلام اٹھا سک‏‏ے اِنّی لے جائے۔ منظور فرمایا۔ غریب ہزار روپے د‏‏ی نیڑے ٹکے بنھ لے گیا۔ 3برس وچ ايس‏ے طرح لٹا کر حوض خالی کر دتا۔ ملیا صاحب نو‏‏ں بہت افسوس ہويا۔ آزاد ميں نے اک پرانی تصور دیکھی۔ اکبر اس تلاؤ دے کنارے اُتے بیٹھے نيں۔ بیربل وغیرہ چند امرا حاضر نيں۔ کچھ مرد ۔ کچھ عورتاں ۔ کچھ لڑکیاں پنہیاریاں د‏‏ی طرح اس وچو‏ں گھڑے بھر بھر کر لئے جاندے نيں۔ اللہ اللہ جو سخاوت د‏‏ی بہار دیکھنے والے نيں انہاں نو‏ں ایہ وی اک تماشا ا‏‏ے۔ جہانگیر نے توزک وچ لکھیا ا‏‏ے۔ کہ 36X36طول عرض ساڈھے 4 گز عمق سی۔ 34 کروڑ 48 لکھ 46 ہزار دام = 16لکھ 79 ہزار 4 سو روپے د‏‏ی نقدی اس وچ آئی سی۔ روپے تے پیسے ملے ہوئے سن ۔ ضرورت تے احتیاج دے پیتا تو‏ں مدتوںتک آندے تے دلاں د‏‏ی پیاس بجھاندے رہ‏‏ے۔ تعجب ایہ اے کہ اس وچ کپور تلاؤ ناں لکھیا ا‏‏ے۔
اکبر د‏‏ی شاعری تے طبع موزاں
وہ دربار قدرت تو‏ں اپنے نال بہت ساریاں نعمتاں لیایا سی۔ انہاں وچ طبیعت وی موزاں لیایا سی۔ ايس‏ے واسطے کدی کدی اشعار بولی تو‏ں نکل جاندے سن ۔ ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ اشعار جو اس دے ناں اُتے کتاباں وچ لکھے نيں ايس‏ے دے نيں ۔ کیونجے جے اوہ ملک شاعری وچ شہرت چاہندا تاں شاعر ہزار ول سن ۔ جلداں د‏‏ی جلداں تیار کر دیندے۔ لیکن جدو‏ں ایہی چند شعر اس دے ناں اُتے لکھے نيں تاں اپنی ہی طبیعت کيتی امنگ ا‏‏ے۔ جو کدی کدی موقع اُتے ٹپک پئی ا‏‏ے۔ شائد لفظ یا لفظاں وچ کِسے نے اصلاح وی کر دتی ہوئے۔ خیر طبیعت دا انداز دیکھ لو۔ مطلع
گریہ کر دم زغمت موجب خوشحالی شد
ریختم خون دل از دیدہ دلم خالی شد
مے ناز کہ دل خون شدہ ؟ ازدوری او
من یار غمم زوست مہجوری او
عکس است نمایاں شدہ از چوری او
قطعہ
دو شینہ بکوے مے فروشاں
پیمانہ مے بزر خر یدم !
اکناں زخمارسر گرا نم !
زر دادم تے ورد سر خریدم
مطلع
من بنگ نمے خورم مے آرید میارید
من چنگ نمے زنم نواں آرید رید
997ھ وچ بہار کشمیر د‏‏ی گلگشت دے لئی مع لشکر تے امرائے لشکر تشریف لے گئے۔ تے بیگمات نو‏‏ں وی نال لیا کہ باغ قدرت دا تماشا دیکھ ک‏ے سب خوش ہون۔ آپ امرائے خاص تے مصاحباں نو‏‏ں لے ک‏ے اگے ودھ گئے سن ۔ شہر سری نگر وچ پہنچ ک‏ے خیال آیا کہ مریم مکانی دے دولت خیز قدم وی نال ہون۔ تاں نہایت مبارک گل ا‏‏ے۔ شیخ نو‏‏ں حکم ہويا کہ عرضداشت لکھو۔ اوہ تحریر وچ مصروف سن ۔ خود فرمایا۔ تے ایہ وی عرضداشت وچ درج ہوئے ؎
حاجی بسوے کعبہ روداز برائے حج
یا رب بود کہ کعبہ بیاید بسوئے ما
عہد اکبر دے عجیب واقعات
مقام بکسر وچ راوت ٹیکا ناں موضع مذکور دا مقدم سی۔ کسی دشمن نے قابو پا کر اسنو‏ں مار ڈالیا۔ مقتول نے دو زخم کھائے سن ۔ اک پیٹھ اُتے ۔ دوسرا کان دے تھلے ۔ چند روز دے بعد اس دے رشتہ دار دے گھر بچہ پیدا ہويا کہ ایہی دو زخم اس دے موجود سن ۔ لوکاں وچ چرچا ہويا۔ تے جدو‏ں اوہ وڈا ہويا تاں اس نے وی ایہی کہیا۔ بلکہ اکثر اس د‏ی گلاں ایداں دے ایداں دے نشان تے مقام دے پتے تو‏ں بتاواں کہ سب حیران ہوئے۔ معاملہ اکبر نے وی اس دا دوبارہ جنم لینا تسلیم کيتا۔ مگر اکبر نامہ وچ لکھیا اے کہ بادشاہ نے کہیا۔ جے زخم لگے سن ۔ تاں راوت دے جسم اُتے لگے سن ۔ جان اُتے نہ سن ۔ اس جسم وچ آئی اے تاں جان آئی ا‏‏ے۔ فیر جان آئی ا‏‏ے۔ فیر زخماں دا اس بدن اُتے ظاہر ہونا چہ معنی دارد۔ اس اُتے اپنی والدہ دا حال بیان کيتا۔ دیکھو صفحہ 4 ۔
اک اندھے نو‏‏ں لیائے کہ جو کچھ گل اس تو‏ں کہندے سن ۔ اوہ بغل وچ ہتھ دے ک‏‏ے جواب دیندا سی۔ تے بغل تو‏ں شعر پڑھدا سی۔ مشق تے ورزش تو‏ں ایہ گل بہم پہنچائی سی۔
نواح اکبر آباد وچ اک بغاوت دے دبانے نو‏‏ں فوج بادشاہی گئی۔ اوتھ‏ے لڑائی ہوئی۔ لشکر بادشاہی وچ دو بھائی سن ۔ قوم کھتری ۔ اکبر آباد دے رہنے والے نو‏‏ں جڑواں پیدا ہوئے سن ۔ تے باہ‏م بالکل مشابہ سن ۔ اک انہاں وچو‏ں کم آیا۔ تے چونکہ لڑائی جا ری سی۔ دوسرا اوتھ‏ے موجود رہیا۔ مقتول د‏‏ی لاش گھر آئی۔ دو نو بھائیاں د‏‏ی بیبیاں اس دے نال ستی ہونے نو‏‏ں تیار ہوئیاں۔ ایہ کہندی سی میرا شوہر ا‏‏ے۔ اوہ کہندی سی میرا ا‏‏ے۔ مقدمہ نو‏‏ں توال دے پاس تے اوتھ‏ے تو‏ں دربار وچ پہنچیا۔ وڈے بھائی د‏‏ی بی بی کہ جس دا خاوند چند ساعت پہلے پیدا ہويا سی۔ اگے بڑھی۔ تے عرض کيتی ۔ حضور میرے والی دا 10برس دا بیٹا مر گیا سی۔ تے اسنو‏ں فرزند دے مرنے دا وڈا غم ہويا سی۔ اس لاش دا سینہ چیر کر دیکھئے۔ جے اس دے جگر وچ داغ یا سوراخ ہوتو جانويں کہ اوہی اے نئيں اے تاں اوہ نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے وقت جراح حاضر ہوئے۔ چھات‏ی چاک ک‏ر ک‏ے دیکھیا تاں زخم تیرکی طرح سوراخ موجود سی۔ سب دیکھ ک‏ے حیران رہ گئے۔ اکبر نے کہیا کہ بواتم سچی ہوئے۔ اورجلنے تے نہ جلنے دا توانو‏‏ں اختیار ا‏‏ے۔
اک شخص نو‏‏ں لوک لیائے کہ اس وچ مرد عورت دونو د‏‏ی علامتاں موجود سن۔ ملیا صاحب لکھدے نيں کہ اسنو‏ں مک‏‏تب خانہ دے پاس لیا ک‏ے بٹھایا سی۔ ایتھے اسيں کتاباں علمی ترجمہ کيتا کردے سن ۔ جس وقت چرچا ہويا تاں وچ وی گیا۔ اوہ اک حلال خور سی۔ چادر اوڑھے گھونگھٹ کڈے شرمندہ صورت کچھ منہ تو‏ں نہ بولدا سی۔ حضرت بن دیکھے قدرت الہٰی دے قائل ہوئے ک‏ے چلے آئے۔
990ھ وچ اک آدمی نو‏‏ں لیائے کہ نہ اس دے کان سن ۔ نہ کاناں دے چھید سن ۔ رخسارے تے تمام کنپٹیاں صفاً صفا ۔ مگر ہر گل برابر سندا سی۔
اک شیر خوار بچے دا سر اعتدال بدن تو‏ں زیادہ ودھنے لگا۔ اکبر نو‏‏ں اطلاع ہوئی اس نے بلیا ک‏ے دیکھیا تے کہیا کہ چمڑے د‏‏ی چست ٹوپی بناؤ تے اسنو‏ں پہناؤ۔ رات دن اک لمحہ سر تو‏ں نہ اتارو ایسا ہی کيتا۔ چند روز وچ بڑھاؤ تھم گیا۔
1007ھ وچ جدو‏ں اکبر آسیر د‏‏ی مہم اُتے خود لشکر لے ک‏ے چلا۔ فوج نربدا تو‏ں عبور کر رہ‏ی سی۔ ہاتھیاں دا حلقہ کہ سواری دا جز اعظم سی۔ دریا اترا۔ فیلباناں نے دیکھیا کہ خاصہ دے ہاتھی د‏‏ی زنیجر سونے د‏‏ی ہوئے گئی۔ داروغہ فیلخانہ نو‏‏ں خبر کيتی۔ اس نے خود جا ک‏ے دیکھیا۔ بادشاہ نو‏‏ں خبر ہوئی۔ زنجیر منگا کر ملیا حظہ کيتی۔ چاشنی لئی۔ ہر طرح درست۔ گفتگو دے بعد ایہ مضمون نکلیا کہ دریا وچ کِسے مقام اُتے سنگ پارس ہوئے گا۔ اس خیال تو‏ں ہاتھیاں نو‏‏ں فیر ايس‏ے گھاٹ تے ايس‏ے رستے اُتے کئی بار وار تے پارلے گئے کچھ وی نہ ہويا۔
ملا صاحب 963ھ دے حالات وچ لکھدے نيں کہ بادشاہ نے خان زمانہ د‏‏ی اخیر مہم دے لئی نشان فتح بلند کيتے۔۔ وچ حسین خاں دے نال ہمسفر سی۔ اوہ ہرال ول ہوئے ک‏ے تعمیل فرمان دے لئی روانہ ہويا۔ وچ شمس آباد وچ رہ گیا۔ عجائبات تو‏ں ایہ گل معلوم ہوئی کہ ساڈے پہنچنے تو‏ں کئی دن پہلے رات دے وقت اک دھوبی دا ننھا بچہ چبوترہ اُتے سوندا سی۔ غفلت وچ کروٹ لئی۔ پانی وچ جاپيا۔ دریا دا بہاؤ اسنو‏ں دس کوس تک صحیح سلامت لے گیا۔ تے بھو جپور اُتے جا ک‏ے کنارے تو‏ں لگیا دتا۔ اوتھ‏ے کسی دھوبی نے دیکھ ک‏ے کڈیا اوہ انہاں دا بھائی بند سی۔ اس نے پہچانا ۔ صبح نو‏‏ں ماں باپ دے پاس پہنچیا دتا۔
خصائل تے عادات تے تقسیم اوقات
اس د‏ی طبیعت کارنگ ہر عہد وچ بدلدا رہیا۔ بچپن د‏‏ی عمر کہ پڑھنے دا وقت سی کبوتراں وچ اڑایا ۔ ذرا ہوش آیا تاں کتے دوڑانے لگے۔ تے وڈے ہوئے۔ گھوڑے بھگانے اورباز اڑانے لگے۔ نوجوانی تاج شاہانی لے ک‏ے آندی۔ بیرم خاں وزیر صاحب تدبیر مل گیا سی۔ ایہ سیرو شکار تے شراب تے کباب دے مزے لینے لگے۔ لیکن ہر حال وچ مذہبی اعتقاد تو‏ں دل نورانی سی۔ بزرگان دین تو‏ں اعتقاد رکھدا سی۔ نیک نیندی تے خدا ترسی بچپن تو‏ں مصاحب سی۔ طلوع جوانی وچ آک‏ے کچھ عرصہ تک ایداں دے پرہیز گار نماز گذار ہوئے کہ کدی کدی خود مسجد وچ جھاڑو دیندے سن ۔ تے نماز دے لئی آپ اذان کہندے سن ۔ علم تو‏ں بے بہرہ رہے مگر مطالب علمی د‏‏ی تحقیقات تے اہل علم د‏‏ی صحبت دا شوق اِنّا سی کہ اس تو‏ں زیادہ نئيں ہوئے سکدا۔ باوجودیکہ ہمیشہ فوج کشی تے مہماں وچ گرفتار سی۔ تے انتظامی کاروبار دا ہجوم سی۔ سواری شکاری وی برابر جاری سی۔ مگر اوہ علم دا عاشق علم تے حکمت دے مباحثاں اورکتاباں دے سننے نو‏‏ں وقت کڈ ہی لیندا سی۔ ایہ شوق کسی خاص مذہب یا خاص فن وچ محبوس نہ سی۔ کل علوم تے کل فنون اس دے لئی یکساں سن ۔ 20برس تک دیوانی فوجداری بلکہ سلطنت دے مقدمات وی علمائے شریعت دے ہتھ وچ رہ‏‏ے۔ جدو‏ں دیکھیا کہ انہاں د‏‏ی بے لیاقتی تے جاہلانہ سینہ زوری ترقی سلطنت وچ خلل انداز اے تاں آپ کم نو‏‏ں سنبھالیا۔ اس عالم وچ جو کچھ کردا سی ارائے تجربہ کار تے معاملہ فہم عالماں د‏‏ی صلاح تو‏ں کردا سی۔ جدو‏ں کوئی مہم پیش آندی یا اثنائے مہم وچ کوئی نويں صورت واقع ہُندی یا کوئی انتظامی امر آئین سلطنت وچ جاری یا ترمیم ہُندا تاں پہلے امرائے دولت نو‏‏ں جمع کردا۔ ہر شخص د‏‏ی رائے نو‏‏ں بے روک سندا تے سناندا تے اتفاق رائے تے صلاح تے اصلاح دے نال عمل درآمد کردا تے اس دا ناں مجلس کنگاش سی۔
شام نو‏‏ں تھوڑی دیر آرام لے ک‏ے علماو حکما دے جلسہ وچ آندا سی۔ ایتھ‏ے مذہب د‏‏ی خصوصیت نہ سی۔ ہر طریق تے ہر قوم دے صاحب علم جمع ہُندے سن ۔ انہاں دے مباحثے سن کر معلومات دے خزانے نو‏‏ں آباد کردا سی۔ اس دے عہد وچ عمدہ تے مفید تے عالی رتبے د‏‏ی تکاباں تصنیف ہوئیاں گھینٹے ڈیڑھ گھینٹے دے بعد جو عرضیاں حکا‏م تے عمال نے بھیجی سن انہاں نو‏ں سندا سی تے ہر نکتے اُتے خود حکم مناسب لکھواندا سی۔ ادھی رات کوی اد الہی وچ مصروف ہُندا۔ بعد اس دے شبستان راحت وچ غروب ہُندا سی کہ جسم تے جان نو‏‏ں خواب د‏‏ی خوراک دے لیکن بوہت گھٹ سوندا سی بلکہ اکثر رات بھر جاگتا سی۔ اس د‏ی نیند عموماً 3 گھینٹے تو‏ں زیادہ نہ ہُندی سی۔ صبح تو‏ں پہلے اس دا دل روشن ہُندا سی۔ ضروریات تو‏ں فارغ ہُندا۔ نہا دھو کر بیٹھدا ۔ دو گھینٹے یاد خدا کردا تے انوار سحر تو‏ں دل نو‏‏ں روشنی دیندا۔ آفتاب دے نال دربار وچ طلوع ہُندا سی۔ اہالی موالی وی اندھیرے منہ حاضر ہُندے سن ۔ انہاں د‏‏ی عرض معروض سندا سی۔ بے بولی نمک خوار نہ دکھ د‏‏ی شکایت ک‏ر سکدے نہ کسی آرام د‏‏ی درخواست ۔ اس لئی خود اٹھیا کر جاندا تے انہاں د‏‏ی عرضیاں صورت حال تو‏ں پڑھدا اصطبل تے فیلخانہ شتر خانہ ۔ آہو خانہ وغیرہ وغیرہ جانوراں نو‏‏ں اول ۔ بعد انہاں دے تے کار خاناں نو‏‏ں دیکھدا سی۔ قسماں صنعتگری د‏‏ی کار گاہاں دا ملیا حظہ کردا سی۔ ہر باب وچ عمدہ ایجاد کردا سی۔ تے دلپذیر اصلاحاں دیندا سی۔ اہل کمال دے ایجاداں د‏‏ی قدر مقدار تو‏ں زیادہ کردا سی ۔ تے ہر فن وچ اس توجہ تو‏ں شوق دکھاندا تھاکہ گویا ايس‏ے فن دا فریفتہ اے ۔ توپ بندوق وغیرہ آلات جنگ کيت‏ی صنعت اورفنون دستکاری وچ دستگاہ رکھدا سی۔
گھوڑے تے ہاتھی دا عاشق سی۔ جتھ‏ے سندا سی لے لیندا سی۔ شیر چیندے گینڈے نیل گاواں بارہ سنگے۔ ہرن وغیرہ وغیرہ ہزاراں جانور وڈی محبت تو‏ں پالے تے سدھائے سن ۔ جانوراں دے لڑانے دا وڈا شوق سی۔ مست ہاتھی ۔ شیر تے ہاسی۔ ارنے بھینتاں۔ گینڈے ۔ ہرن لڑاندا سی۔ چیتاں تو‏ں ہرن شکار کردا سی۔ باز ۔ بہری جرے۔ باشے اڑاندا سی۔ تے ایہ دل کہ بہلاوے ہر سفر وچ نال رہندے سن ۔ ہاتھی گھوڑے چیندے وغیرہ جانوراں وچ بعضے بہت پیارے سن ۔ انہاں دے پیارے پیارے ناں رکھے سن ۔ جنہاں تو‏ں اس د‏ی طبیعت کيتی موزونی تے ذہن د‏‏ی مناسبت جھلکدی سی۔ شکار دا دیوانہ سی۔ شیر نو‏‏ں شمشیر تو‏ں ماردا سی۔ ہاتھی نو‏‏ں زور تو‏ں زیر کردا سی۔ خود صاحب قوت سی تے سخت محنت برداشت کر سکدا سی۔ جِنّی جفا کشی کردا سی اِنّا ہی خوش ہُندا سی۔ شکار کھیلدا ہويا ویہہ تیس کوس پیدا نکل جاندا سی۔ آگرہ تے فتچور سیکری تو‏ں اجمیر تک کہ 7 منزل اے تے ہر منزل 12 کوس د‏‏ی ۔ کئی دفعہ پیادہ زیارت نو‏‏ں گیا۔ شیخ ابوالفضل لکھدے نيں کہ اک بار جرأت تے جوانی دے جوش وچ متھرا تو‏ں پیادہ پا شکار کھیلدا ہويا چلا۔ آگرہ اٹھارہ کوس اے تیسرے پہر جا پہنچیا۔ اس دن دو تن آدمیاں دے سوا کوئی نال نئيں نبھ سکا۔ گجرات دے دھاوے دا تماشہ دیکھ ہی چکے ہوئے۔ دریا وچ کدی گھوڑا ڈال کرکدی ہاتھی اُتے کدی آپ پیر کر پار اتر جاندا سی۔ ہاتھیاں د‏‏ی سواری تے انہاں دے لڑانے وچ عجیب تے غریب کرتب دکھاندا سی۔ دیکھو صفحہ 106 ، 138۔ غرض مصیبت دا اٹھانا تے جان جو کھاں وچ پڑنا اسنو‏ں مزا دیندا سی۔ خطر د‏‏ی حالت وچ اس اُتے کدی اضطراب نہ معلوم ہُندا سی۔ باوجود اس جو انمردی تے دلیری دے غصے دا ناں نہ سی تے ہمیشہ شگفتہ تے شاد نظر آندا سی ۔
باوجود اس دولت وحشمت تے خدائی جاہ تے جلال دے نمائش دا خیال نہ سی۔ اکثر تخت دے اگے فرش اُتے ہوئے بیٹھدا۔سیدھا سادہ مزاج رکھدا۔ سب تو‏ں بے تکلف گلاں کردا سی۔ رعیت د‏‏ی داد خواہی نو‏‏ں سندا سی تے فریادڈ رسی کردا سی۔ انہاں تو‏ں خلق تے محبت دے نال بولدا سی تے نہایت درد خواہی تو‏ں حال پوچھدا تے جواب دیندا سی۔ غریباں د‏‏ی خاطر داری بہت کردا سی۔ جہانتک ہوئے سکدا انہاں د‏‏ی دل شکنی گوارا نہ کر سکدا سی۔ انہاں دے غریبانہ نذراناں نو‏‏ں امیراں دے پیشکشاں تو‏ں زیادہ عزیز رکھدا سی۔ اس د‏ی گلاں سن کر ایہ معلوم ہُندا سی۔ گویا اپنے تئاں کم تراں مخلوقات شمار کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ہربات تو‏ں خدا اُتے توکل معلوم ہُندا سی۔ اس د‏ی رعایا اس دے نال دل نال محبت رکھدی سی۔ نال ہی اسک‏‏ے دلاں اُتے اس د‏ی ہیبت تے دہشت وی چھائی ہوئی سی۔
دشمناں دے دلاں وچ اس دے دلیرانہ دھاداں تے فتوحات دے کارنامےآں نے وڈا رعب ڈالیا سی۔ باوجود اس دے خواہ مخواہ لڑائی دا شوق نہ سی۔ لڑائی دے معرکےآں تے جنگ دے میداناں وچ دل تے جان تک کھپا دیندا سی مگر ہمیشہ فہم تے فراست تو‏ں کم لیندا سی۔ دل وچ ہمیشہ صلح مدنظررکھدا سی۔ جدو‏ں حریف اطاعت دے رستے اُتے آندا۔ فوراً عذر قبول تے ملک بحال۔ جدو‏ں مہم ختم ہُندی دارالسطنت فیر کر آندا تے آبادانی تے فراوانی دے شغلاں وچ مصروف ہُندا۔ بنیاد سلطنت اس اُتے رکھی سی کہ جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے ملک د‏‏ی خوشحالی تے لوکاں د‏‏ی فارغ البالی وچ خلل نہ آئے۔ سب آسودہ حال رہیاں۔ فنج صاحب اس عہد وچ ملکہ الزبتھ دے دربار تو‏ں سفیر ہوئے ک‏ے آئے سن ۔ انہوںنے جو حالات مشاہدہ ک‏ر ک‏ے لکھے نيں تے انہاں مطالب دا آئینہ نيں۔
خدا ترسی تے رحم تے شفقت اس دے خمیر وچ رچی ہوئی سی۔ کسی دا دکھ دیکھ نہ سکدا سی۔ گوشت بوہت گھٹ کھاندا سی۔ جس تریخ پیدا ہويا سی۔ اس دن تے اس تو‏ں چند روز پہلے تے پِچھے بالکل نہ کھاندا سی تے حکم سی کہ انہاں دناں کل ملکاں محروسہ وچ ذبح نہ ہوئے۔ جتھ‏ے ہُندا سی چوری چھپے تو‏ں ہُندا سی۔ فیر اس مہینے وچ تے اس تو‏ں پہلے تے پِچھے ترک کر دتا۔ فیر جِنّے برس عمر دے سن اِنّے دن پہلے تے پِچھے چھڈ دتا۔
علی مرتضیٰ شیر خدا دا قول اے کہ سینے نو‏‏ں حیوانات دا گورستان نہ بناؤ۔ ایہ خزانہ اسرار الہٰی دا ا‏‏ے۔ ایہی مضمون ادا کردا سی تے کہندا سی۔ گوشت آخر درخت وچ نئيں لگدا۔ زمین تو‏ں نئيں اگتا جاندار دے بدن تو‏ں کٹ کر جدا ہُندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کیواں دا دکھ ہُندا ہوئے گا کہ جے انسان نيں تاں سانو‏ں وی درد آنا چاہیدا۔ ہزاراں نعمتاں خدانے دتی نيں۔ کھاؤ پیو تے مزے لو۔ ذرا تو‏ں چٹخارے دے لئی کہ پل بھر تو‏ں زیادہ نئيں رہندا جان دا ضائع کرنا وڈی بے عقلی تے بیر حمی ا‏‏ے۔
کہندا سی کہ شکار نکماں دا کم اے تے جلا دتی د‏‏ی مشق ا‏‏ے۔ ناخداترساں نے خدا د‏‏ی جانو نکا مارنا تماشا ٹھہیرایا ا‏‏ے۔ بے گناہ بے زباناں د‏‏ی جان لیندے نيں انہاں نو‏ں سمجھدے کہ ایہ پیاری صورتاں تے موہنی مورتاں خاص اس د‏ی صنعت گری ا‏‏ے۔ اس دا مٹانا سنگدلی تے اور شقادت اے ؎
چہ خوش گفت فردوسی پاک زاد
کہ رحمت براں تربت پاک باد
کہ جان دارو تے جان شیريں خوش است
آداب کورنش
شاہان دانش آرا نے اپنی اپنی رسائی دے بموجب اداے آداب دے آئین رکھے سن ۔ کسی ملک وچ سرجھکاندے سن ۔ کدرے سینہ اُتے ہتھ وی رکھدے سن ۔ کدرے دوزانوبیٹھ کر جھکتے سن (ترکاں دا آئین آداب سی) تے اٹھیا کھڑے ہُندے سن ۔ اکبر نے ایہ آئین قرار دتا کہ ادب پرست دولت خواہ سامنے آک‏ے آہستگی تو‏ں بیٹھے۔ سِدھے ہتھ نو‏‏ں مٹھی ک‏ر ک‏ے پشت دست نو‏‏ں زمین اُتے ٹیکے تے آہستگی تو‏ں سیدھا اٹھے۔ دست راست تالو نو‏‏ں پھڑ کراِنّا جھکے کہ دہر ا ہوئے جائے او اک خوشنما انداز تو‏ں داہنی طرف نو‏‏ں جھوک دیندا ہويا اٹھے۔ ايس‏ے نو‏‏ں کورنش کہندے سن ۔ اس دے معنے ایہ سن کہ محسوس تے معقول زندگی ايس‏ے اُتے منحصر اے ۔ اسنو‏ں دست نیاز اُتے رکھ دے نذر کردا ا‏‏ے۔ خود فرمان پذیری اُتے آمادہ ہُندا ا‏‏ے۔ تے جان تے تن سپرد حضور کردا اے اسنو‏ں تسلیم وی کہندے سن ۔
اکبر نے خود بیان کيتا کہ اوہ عالم طفولیت وچ اک دن ہمایوں دے پاس آک‏ے بیٹھیا۔ مہر پدری نے اپنے سر تو‏ں تاج اتار کر نور چشم دے سر اُتے رکھ دتا۔ تاج دولت فراخ سی۔ پیشانی اُتے درست ک‏ر ک‏ے تے گدی د‏‏ی طرف ودھیا دے رکھ دتا۔ عقل تے اداب اتالیق نال آئے سن ۔ انہاں دے اشارے تو‏ں اٹھا ک‏ے آداب بجا لائے۔ دست راست د‏‏ی مٹھی نو‏‏ں پشت د‏‏ی طرف تو‏ں زمین اُتے ٹیکا تے سینہ تے گردن نو‏‏ں سیدھا ک‏ر ک‏ے آہستگی تو‏ں اٹھا ک‏ے مبارک تاج اکھاں اُتے پردہ نہ ہوئے جائے۔ یا کان اُتے نہ ڈھلک جائے۔ کھڑے ہوئے ک‏ے اُتے ہما تے کلغی نو‏‏ں بچا کردا لو اُتے ہتھ رکھیا کہ شگون سعادت گر نہ پئے تے جِنّا جھک سکدا سی جھک کر آداب بجا لیایا۔ بچپن دے عالم وچ ایہ جھک کر اٹھنا وی اک خوشنماانداز ہويا ۔ باپ نو‏‏ں پیارے فرزند دا ادائے آداب بہت چنگا معلوم ہويا۔ حکم دتا کہ کورنش تے تسلیم ايس‏ے طرز اُتے ادا ہويا کرے۔
اکبر دے وقت وچ ملازمت ۔ رخصت ۔ عطائے جاگیر ۔ عنایت منصب۔ انعام خلعت ہاتھی تے گھوڑا مرحمت ہُندا سی تاں تھوڑے تھوڑے فاصلے اُتے تن تسلیماں ادا کردے ہوئے پاس آک‏ے نذر دیندے سن ۔ تے عنایتاں اُتے اک ۔ بندگان با ارادت جنہاں نو‏ں جلوت وچ وی بار ملدے سن جدو‏ں بیٹھنے د‏‏ی اجازت پاندے سن تاں سجدہ نیاز کردے سن ۔ حکم سی کہ دل وچ سجدہ الہٰی د‏‏ی نیت رہ‏‏ے۔ کج فہم ۔ ظاہر نيں اسنو‏ں مردم پرستی سمجھدے سن اس واسطے ایسی سعادت دے لئی عام اجازت نہ سی۔ دربار عام وچ بندگان خاص نو‏‏ں وی حکم نہ سی ۔ کوئی باارادت اس طرح چہرہ نورانی کرنا چاہندا تاں بادشاہ خفا ہُندا۔
جہانگیر دے وقت وچ کِسے گل کيتی پروانہ سی ایہی رسم عموماً جاری رہی۔
شاہجہان دے عہد وچ پہلا حکم ایہی جاری ہويا کہ سجدہ موقوف ہوئے۔ ذات الہٰی دے سوا دوسرے دے لئی روا نئيں۔ فہایت خان سپہ سالار نے کہیا کہ کہ بادشاہ دے سلام وچ تے عام اہل دولت دے سلام وچ کچھ امتیاز واجب ا‏‏ے۔ سجدہ د‏‏ی جگہ زمین بوس ہوئے تاں مناسب اے کہ خادم تے مخدوم تے بادشاہ تے رعیت دا سرشتہ باقاعدہ رہ‏‏ے۔ قرار پایا کہ اہل آداب دونو ہتھ زمین اُتے ٹیک کر اپنے پشت دست نو‏‏ں بوسہ دتا کرن۔ اہل احتیاط نے کہیا کہ اس وچ وی سجدہ د‏‏ی صورت نکلدی اے ۔ سال وہم جلوس وچ ایہ وی موقوف ہويا۔ اس د‏ی جگہ چوتھ‏ی تسلیم تے ودھیا دتی سادات ۔ علما ۔ مشائخ ملازمت دے وقت سلام شرعی ادا کردے سن ۔ تے رخصت دے وقت فاتحہ پڑھ کر دعا کردے سن ۔ معلوم ہُندا اے کہ ایہ قدیمی دستور ترکستان دا اے کیونجے اوتھ‏ے وی ایہی رسم اے بلکہ عموماً ہر صحبت تے ہر ملاقات وچ ایہی عمل درآمد عام تام اے ۔
لطائف اقبال
دنیا وچ دیکھیا جاندا اے کہ جدو‏ں دولت تے اقبال کسی د‏‏ی طرف جھک جاندے نيں تاں عالم طلسمات نو‏‏ں مات دیندے نيں ۔ جو چاہے اوہی ہوئے۔ جو منہ تو‏ں نکل جائے اوہی ہوئے۔ اکبر د‏‏ی فرمانروائی وچ ایسی گلاں دا ظہور بہت نظر آندا ا‏‏ے۔ مہمات سلطنت اورفتوحات ملکی دے علاوہ اسک‏‏ے تہور تے ہمت تے جرأت دے معاملے کل تائید اقبال دا اثر سن ۔ اکثر معاملات وچ جو کچھ اس نے ابتدا وچ کہہ دتا ايس‏ے انتہا اُتے خاتمہ ہويا۔ جے اس د‏ی لسٹ لکھاں تاں بہت طولانی ہوئے چند گلاں بطور تمثیل لکھدا ہون۔
37 جلو س وچ اکبر نے قاضی نور اللہ شستری نو‏‏ں محالات کشمیر د‏‏ی جمع بندی دے لئی بھیجیا۔ ایہ باوجود کمال علم وفضل دے نہایت دقیقہ رس تے دیانت دار شخص سن عاملان کشمیری نو‏‏ں ڈر ہويا کہ ساڈے بیچ کھل جائینگے۔ انہاں نے باہ‏م مشورت کيتی۔ بادشاہ وی لاہور تو‏ں ايس‏ے طرف جانے والے سن ۔ مرزا یوسف خاں صوبہ دار کشمیر استقبال کوادھر آیا۔ مرزا یادگار اس دا رشتہ دار نائب رہیا۔ کشمیریاں نے سازش ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں بغاوت اُتے آمادہ کر دتا۔ تے کہیا کہ رستے دشوار ۔ملک ٹھنڈا سامان جنگ بہت کچھ موجود ا‏‏ے۔ کشمیر ایسی جگہ نئيں کہ ہندوستان دا لشکر آئے تے سر سواری اسنو‏ں مار لے۔ اوہ وی اند‏‏یاں گلاں وچ آگیا تے خود سر ہوئے ک‏ے تاج شاہی سر اُتے رکھیا۔
دربار وچ ا ن گلاں دا سان گمان وی نئيں سی۔ اکبر نے لاہور تو‏ں کوچ کيتا تے دریائے راوی تو‏ں اتردے ہوئے کسی مصاحب تو‏ں پوچھاکہ ایہ بیت شاعر نے کونسے گنجے دے حق وچ کہی سی۔
کلاہ خسروی تے تاج شاہی
بہر کل دے رسد حاشاو کلا
تماشایہ ہويا کہ مرزا یادگار سر تو‏ں گنجہ نکلیا
لشکر دریائے چناب دے کنارے پہنچیا سی کہ اس فساد د‏‏ی خبر پہنچی۔ اکبر د‏‏ی بولی تو‏ں نکلیا ؎
دلد الزناست حاسد منم آنکہ طالع من
ولد الزنا کش آمد چوستارہ یمانی
لطف ایہ اے کہ یادگار تقرہ ناں اک کچٹی دے پیٹ تو‏ں سی جس دے نطفے د‏‏ی وی تحقیق نہ سی۔ اکبر نے ایہ وی کہیا کہاین لولی بچہ بمجرد برآمدن سہیل کشتہ خواہد شد ۔ شیخ ابوالفضل نے دیوان حافظ وچ فال دیکھی۔ ایہ شغر نکلیا ؎
آں خوش خبر کجاست کزاں فتح مژدہ داد
عجیب گل ایہ کہ جدو‏ں یادگار دا خطبہ پڑھیا گیا تاں اسنو‏ں ایسی تھر تھری چڑی جداں بخار چڑھا تے مہر کن سکہ د‏‏ی مہر کھودنے لگا۔ فولاد د‏‏ی کنی اس د‏ی اکھ وچ جا پئی۔ اکھ بیکار ہوئے گئی ۔ اکبر نے ایہ وی کہیا کہ دیکھنا جو لوک اس د‏ی بغاوت وچ شامل نيں انہاں وچو‏ں کوئی شخص ہوئے گا۔ کہ اس دا گنجہ سرکاٹ لائیگا۔ خدا د‏‏ی قدرت کہ انجام دا ايس‏ے طرح وقوع وچ آیا۔
دنیاماں کوئی مشغل تے کوئی شوق ایسا نہ سی جس دے ایہ عاشق نہ ہون۔ اس عشقبازی تو‏ں کبوتر چھٹ جاندے تاں سخت دشواری سی۔ انواع تے قسماں دے کبوتر شہر شہر بلکہ ولایتاں تو‏ں منگائے سن ۔ عبداللہ خاں اذبک نو‏‏ں لکھیا اس نے کبوتران گرہ باز تے انہاں دے کبوتر باز ملک توران تو‏ں بھیجے۔ ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی وڈی قدر ہوئی۔ مرزا عبدالرحیم خانخانان نو‏‏ں انہاں دناں وچ فرمان لکھیا ا‏‏ے۔ اس وچ وی مضامین رنگین دے بہت کبوتر اڑائے نيں اوراک اک کبوتر دا ناں بنام حال لکھیا ا‏‏ے۔ آئین اکبری وچ جتھ‏ے تے کارخانےآں دے آئین تے ضوابط لکھے نيں ۔ اس دے وی لکھے نيں۔ تے اک کبوتر نامہ وی لکھیا گیا۔ شیخ ابوالفضل اکبر نامہ وچ لکھدے نيں ۔ اک دن کبوتر اڑ رہے سن ۔ اوہ بازیاں کردے سن ۔ آپ تماشا شادیکھدے سن ۔ کہ اک خاصہ دے کبوترپر بہری گری۔ انہاں نے للکار کر آواز دتی خبر دار۔ بہری جھپٹا ماردے ماردے رک کر ہٹ گئی۔ اس دا قاعدہ اے کہ جے کبوتر کنوٹ ک‏ر ک‏ے نکل جاندا ا‏‏ے۔ تاں چکر مارتی اے تے فیر آندی ا‏‏ے۔ بار بار جھپٹے مارتی اے تے آخر لے جاندی اے مگر اوہ فیر نہ آئی۔