پنجابی_ادب_دی_تریخ_کاری
بیتے دیاں ہوئیاں بیتیاں سچیاں گلاں دا بؤرا ہی اتہاس کہاؤندا ہے۔ ساریاں گھٹناواں جاں تتھاں نوں اک لڑیوار جاں کالکرم انوسار ترتیبیا جاندا ہے۔ تتھاں دی چون اتہاس دا ضروری کم ہے۔ تتھاں اپر آدھارت ہون دے باو جود وی ضروری نہیں کہ اتہاس سچ دا بودھ کروائے۔ اتہاس اتیت دا ان-بنّ پرگٹاوا نہیں ہندا، بلکہ اتہاسکار دے نظرئیے توں دیکھیا سنسار ہندا ہے۔ کیہا جاندا ہے کہ، If you know the History، Known the historion. ای.ایچّ. کار دے انوسار، “اتہاس اک اروک پرکریا ہے، اپنے پربھاو دی، اتہاسک اتے اس دے تتھاں وچکار اک امکّ سنواد اتے ورتمان وچکار۔”1 2)	ساہت ساہت اک شابدک کلا ہے۔ ساہت ستئم، شوم، سندرم دے انوسار اجیہی کلاتمئی رچنا ہے جو سماج دے کلیان لئی سچائی نوں پیش کردی ہووے۔ ساہت دی اک ویاکھیا نہیں ہندی، کوئی واک ادوں ساہت بندا ہے جدوں اوہ اک ارتھ نوں نکاردا ہویا بہو-ارتھاں نوں پراپت کردا ہے۔ ساہت ہمیشہ منکھی جیون اتے منکھی سماج دوآلے گھمدا ہے۔ آسکر والڈ دے انوسار،	“ساہت ہمیشہ جیون دی پیشینگوئی کردا ہے۔ ایہہ جیون. دی نقل نہیں سگوں اسنوں اس دے منتوَ انوسار ڈھالدا ہے۔”2 ڈاکٹر. رتن سنگھ جگی انوسار، “ساہت اک سوخم کلا ہے، جسدا مکھ ادیش سہج-سواد اپجانا ہے اتے اس راہیں چنگیرے جیون لئی پریرنا ہے۔”3 3)	پنجابی ساہت دی اتہاسکاری ایہہ اک اجیہا وشا ہے جس ادھین ساہت دے اتہاس دا ادھٔین کیتا جاندا ہے۔ ساہت دی اتہاسکاری دا سبھ توں پہلا قدم تتھاں دی لبھت، اوہناں دی چون، ورگیکرن، اوہناں نوں پرمپرا وچّ ٹکاؤنا، کالونڈ تے نامکرن، نامکرن وچّ اکسارتا پیدا کرنا آدی سارے پڑائ سمچی ساہتکاری دا حصہ بندے ہن۔ ڈاکٹر. ہربھجن سنگھ بھاٹیا انوسار، “پنجابی ساہت چنتن دی اتہاسکاری دا کارج ادھٔین-وستو نال سنبندھت تتھاں دی پچھان، اکتریکن اوہناں نوں کالکرم وچّ ٹکاؤن، اوہناں وچالے نرنترتا دی دھارا پرواہت کرن توں لے کے کالونڈ اتے کالاں دے نامکرن تکّ فیلدا ہے۔”4 ساہت دی اتہاسکاری ساہتک تتھاں اپر آدھارت ہندی ہے۔ ساہتک تتھاں دا سروپ اتہاسک تتھاں نالوں وکھرا ہندا ہے۔ ساہت دے تتھّ سکمل روپ وچّ کدے وی اتیت نال سنبندھت نہیں ہندے، سگوں سدا ہی ورتمان وچّ موجود رہندے ہن۔ اچتم ساہت اوہ ہندا ہے جو اپنے سمیں توں پار جا کے وی آنند دین دے یوگ ہووے۔ ساہت دی اتہاسکاری دے تتھّ بھاشائی تتھّ ہندے ہن۔ ایہہ ساہت دے انگ ہون کر کے، پرمانک روپ وچّ اپنیاں اگلیاں پیڑھیا تکّ پہچدے ہن۔ ساہتک تتھاں دی لبھت، اوہناں دی چون کہ کہڑے ساہتک تتھّ ہن کے کہڑے انساہتک توں اوہناں دا ورگی کرن کیتا جاندا ہے۔ ساہتک رچناواں وچوں نرنترتا نوں لبھنا بہت مشکل ہندا ہے۔ ساہتک تتھّ لبھت، چون اتے ورگی کرن توں بعد ایہہ ضروری ہے کہ ایہہ اکو ساہتک پرمپرا دا حصہ ہون۔ نرنترتا دی تلاش توں بعد ہی ساہتک رچناواں نوں اک لڑی وچّ رکھیا جاندا ہے۔ کسے ساہتک رچنا دی اکہری، اکجٹّ، پرمپرا دی پچھان کرن لئی لگاتارتا، لبھنی پویگی۔ جدوں کسے چیز نوں اچائی توں دیکھدے ہاں تاں اس دی اکجٹتا دا پتہ لگدا ہے، جویں جیکر دریاں دی سخر توں ویکھیا جاویں تاں دریا وچّ ولولیویں ہون دے باو جود وی دریا دی اکسار نرنترتا دا پتہ لگدا ہے۔ ساہت دے اتہاس نوں جانے بغیر ساہت دی اتہاسکاری صحیح ڈھنگ نال نہیں ہو سکدی۔ ساہت دی اتہاسکاری وچّ نرنترتا دے نال-نال مولکتا دی پچھان کرنا وی ضروری ہے۔ مولکتا وچّ کجھ خاص نویاں چیزاں نوں پیدا کیتا جاندا ہے۔ ساہت وچّ موڑ، وڈھّ، جاں تکھیاں تبدیلیاں پیدات ہندیاں رہندیاں ہن۔ ایہناں موڑاں/تکھی تبدیلی جاں پرواہاں نوں لڑیبدھّ رکھ کے ونڈ لینا کالونڈ ہے۔ کوئی ساہتک پرمپرا وچّ واپردیاں تکھیاں تبدیلیاں جاں نرنترتا دے بھنگ ہون دے نقطیاں دی تلاش دے آدھار تے اسیں پنجابی ساہت دی کالونڈ کر سکدے ہے۔ ساہت دی اتہاسکاری وچّ نامکرن بہت ضروری ہے۔ نامکرن مہان کویاں دے ناں تے، راجستا/راجونش ناں تے، دھرم اتے پرورتیاں دے آدھار تے کیتا جا سکدا ہے۔ نامکرن سمیں اکسارتا ضروری ہے۔ ایہہ ترک دے آدھار تے ہونی چاہیدی ہے۔ ساہت دی اتہاسکاری واسطے ساہتک درشٹی اتے اتہاسک درشٹی دوویں ضروری ہن۔ پاٹھگت الوچنا وچّ صرف اس پاٹھ دی الوچنا کیتی جاندی ہے۔ اتہاسک درشٹی نال ویکھن دی ضرورت نہیں پیندی۔ اس دے الٹ ساہت دی اتہاسکاری وچّ ساہتک درشٹی دے نال-نال اتہاسک درشٹی توں وی ویکھنا ضروری ہے جاندا ہے کہ کہڑیاں گھٹناواں نے اسنوں پربھاوت کیتا ہے۔ ڈاکٹر. تیجونت سنگھ گلّ انوسار، “ساہت دی اتہاسکاری دا منتوَ کسے ساہت دے ادبھو، وکاس، گن تے مہتو نوں اتہاسک پرپیکھ وچّ پیش کرنا ہے۔”5