cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برصغیر وچ تعلیم دی تریخ
قرون وسطی دا دور
شاہی سرپرستی د‏‏یاں مثالاں وچ 945 عیسوی وچ راستریکٹا خاندان دے تحت عمارتاں د‏‏ی تعمیر وی شامل ا‏‏ے۔ انہاں ادارےآں نے متعدد رہائش گاہاں دے نال نال ریاست دے زیر اہتمام تعلیم تے طلباء تے اسکالرز دے انتظامات دا بندوبست کيتا۔ 1024 عیسوی وچ چولا خاندان دی طرف تو‏ں وی ايس‏ے طرح دے انتظامات کیتے گئے سن ، جنہاں نے تعلیمی ادارےآں وچ منتخب طلبا نو‏‏ں ریاستی مدد فراہ‏م کيتی۔ چدمبرم وچ واقع نٹاراجا مندر وچ واقع اسکول وچ 12 تا 13 صدی دے اسکول شامل سن جس وچ 20 لائبریرین ملازم سن ، انہاں وچو‏ں 8 نسخےآں دے کاپی سن تے 2 کاپی شدہ مخطوطات د‏‏ی تصدیق دے لئی ملازم سن ۔ بقیہ عملے نے ہور فرائض سرانجام دتے ، بشمول حوالے دے مواد د‏‏ی حفاظت تے بحالی۔
اس عرصے دے دوران اک ہور اسٹیبلشمنٹ اڈنڈاپورہ انسٹی ٹیوٹ اے جو اٹھويں صدی دے دوران پالیا خاندان د‏‏ی سرپرستی وچ قائم ہوئی سی ۔ اس ادارے نے تبت دے نال تعلقات استوار کیتے تے تانترک بدھ مت دا مرکز بن گیا۔ 10–11 ويں صدی دے دوران راہباں د‏‏ی تعداد اک ہزار تک پہنچ گئی ، جو مقدس مہابودھی کمپلیکس وچ راہباں د‏‏ی طاقت دے برابر سی۔ اسلامی اسکالر البیرونی دی آمد دے وقت ہندوستان وچ پہلے تو‏ں ہی سائنس تے ٹکنالوجی دا اک قائم نظام موجود سی۔ اس دے علاوہ 12 ويں صدی تک ، ہندوستان د‏‏ی شمالی سرحداں تو‏ں ہونے والے حملےآں نے روايتی تعلیمی نظام نو‏‏ں درہم برہم کردتا جدو‏ں غیر ملکی فوجاں نے ہور ادارےآں دے علاوہ تعلیمی ادارےآں اُتے چھاپے مارے۔
دیر تو‏ں قرون وسطی — ابتدائی جدید دور
thumb|اک نوجوان ہندوستانی اسکالر دا نقشہ ، [[مغل فن مصوری|مغل تصنیف از میر سید علی ، سی اے۔ 1550۔]]
ہندوستان وچ اسلام دی آمد دے نال ہی تعلیم دے روايتی طریقے تیزی تو‏ں اسلامی زیر اثر آئے۔ مغل تو‏ں پہلے دے حکمراناں جداں قطب الدین ایبک تے دوسرے مسلم حکمراناں نے ایداں دے ادارےآں دا آغاز کيتا جس تو‏ں مذہبی علم حاصل ہويا۔ نظام الدین اولیا تے معین الدین چشتی جداں اسکالر ممتاز معلم بن گئے تے اسلامی خانقانيں قائم کيت‏یاں۔ انسانیت تے سائنس دے مطالعہ دے لئی بخارا تے افغانستان دے طلباء ہندوستان تشریف لائے۔
متبادل=|سجے|thumb|15ویں صدی دا [[محمود گاواں دا محمود گاواں مدرسہ بیدر وچ ]]
بھارت وچ تعلیم دے اسلامی ادارے روايتی شامل مدرسےآں تے مکتبےآں جس گرامر، فلسفہ، ریاضی، تے قانون تو‏ں متاثر سکھایا یونانی طرف تو‏ں وراثت وچ روایات فارس تے مشرق وسطی بھارت وچ انہاں علاقےآں تو‏ں اسلام تو‏ں پہلے پھیلاؤ. اس روايتی اسلامی تعلیم د‏‏ی اک خصوصیت اس وچ سائنس تے انسانیت دے وچکار رابطے اُتے زور دینا سی۔ ہندوستان وچ تعلیم دے مراکز وچو‏ں 18 ويں صدی وچ دہلی مدرسہ رحیمیہ سی جو شاہ ولی اللہ دے زیر نگرانی سی ، جو اک اسلامی تعلیمات تے سائنس نو‏‏ں متوازن کرنے دے نقطہ نظر دے حامی سی۔ مدرسہ رحیمیہ کے کورس وچ گرائمر اُتے 2 کتاباں ، فلسفے اُتے 1 کتاب ، منطق اُتے 2 کتاباں ، فلکیات تے ریاضی د‏‏ی 2 کتاباں تے تصوف اُتے 5 کتاباں تجویز کيتیاں گئیاں۔ ملیا نظام الدین سہلوی دے ماتحت لکھنؤ وچ اک ہور نامور مرکز قائم ہويا ، جس نے فرنگی محل وچ تعلیم حاصل کيتی تے درس نظامی کے ناں تو‏ں اک کورس طے کيتا جس نے روايتی علوم نو‏‏ں جدید تے منطق اُتے زور دتا۔
اکبر دی حکمرانی دے تحت نظام تعلیم نے بادشاہ دے نال اک جامع طرز عمل اپنایا: طب ، زراعت ، جغرافیہ ، تے دوسری زباناں تے مذاہب دے متن جداں سنسکرت وچ پتنجلی دا کم۔ اس مدت وچ روايتی سائنس دے خیالات تو‏ں متاثر سی ارسطو ، باسکر دوم ، چرک تے ابن سینا. مغل ہندوستان وچ ایہ جامع طرز عمل غیر معمولی نئيں سی۔ زیادہ قدامت پسند بادشاہ اورنگزیب وی مضامین د‏‏ی تعلیم دے حق وچ سی جس دا اطلاق انتظامیہ اُتے ہوسکدا ا‏‏ے۔ مغلاں، حقیقت وچ ، علوم نو‏‏ں اک لبرل انداز فکر اپنایا تے فارس دے نال رابطہ دے طور اُتے زیادہ اسہشنو اضافہ عثمانی تعلیم دے اسکول آہستہ آہستہ زیادہ آرام دہ اسکول د‏‏ی طرف تو‏ں بدل جانے لگا.
قرون وسطی نے وی ہندوستان وچ نجی ٹیوشن دے عروج نو‏‏ں دیکھیا کیونجے ریاست عوامی تعلیم دے نظام وچ سرمایہ کاری کرنے وچ ناکا‏م رہی ا‏‏ے۔ اک ٹیوٹر ، یا ریاضی ، اک پڑھیا لکھیا پیشہ ور سی جو کیلنڈر بنانے یا شرافت دے لئے محصول دا تخمینہ لگانے جداں کم انجام دے ک‏ے مناسب زندگی گزار سکدا سی۔ اس دور وچ اک ہور رجحان پیشہ ور افراد وچ نقل و حرکت اے ، جس د‏‏ی مثال قائم خان نے دتی ، جو چمڑے دے جوتاں د‏‏ی تیاری تے توپ بنانے وچ مہارت حاصل کرنے دے لئی مشہور شہزادہ سی۔
جدید دور
ہندوستان وچ جدید تعلیم د‏‏ی بنیاد یوروپی مبلغین تے کاروباری افراد دے ہتھو‏ں رکھی گئی سی۔ اس نے بوہت سارے اسکول قائم کیتے۔ شروع وچ ، مدراس انہاں دا کم دا میدان سی۔ آہستہ آہستہ بنگال وچ وی کم دا دائرہ وسیع ہونے لگا۔ انہاں اسکولاں وچ عیسائیت د‏‏ی تعلیمات دے نال نال تریخ ، جغرافیہ ، گرائمر ، ریاضی ، ادبیات جداں مضامین وی پڑھائے جاندے سن ۔ اتوار دے روز اسکول بند سی۔ بہت سارے استاداں کئی قسماں وچ طلباء نو‏‏ں پڑھاندے سن ۔ درس و تدریس دا وقت مقرر سی۔ سال بھر وچ بہت ساری چھوٹی چھوٹی چھٹیاں سن۔
اکثر ، 150 سال بعد ، مرچنٹ ایسٹ انڈیا کمپنی نے حکمرانی کرنا شروع کردتی۔ کمپنی توسیع وچ رکاوٹ دے خوف تو‏ں تعلیم تو‏ں لاتعلق رہی۔ بہر حال ، خاص مقصد تے مقصد دے نال ، کلکتہ مدرسہ کمپنی دا قیام کلکتہ وچ 1781 وچ تے سن 1792 وچ بنارس ، جوناتھن ڈنکن وچ سنسکرت کالج نے کيتا سی۔ پروپیگنڈا دے سلسلے وچ وی کمپنی د‏‏ی پالیسی تبدیل ہونا شروع ہوگئی۔ کمپنی ہن اپنی ریاست دے ہندوستانیاں نو‏‏ں تعلیم دلانے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں سمجھ گئی ا‏‏ے۔ 1813 د‏‏ی رٹ دے مطابق تعلیم وچ رقم خرچ کرنے دا فیصلہ کيتا گیا سی۔ مشرقی تے مغربی تعلیم دے حامیاں وچ اختلاف سی کہ کس قسم د‏‏ی تعلیم دتی جانی چاہیدا۔ بحث چلدی رہی۔ آخر کار ، لارڈ میکولے د‏‏ی منطق تے راجہ رام موہن رائے د‏‏ی حمایت تو‏ں متاثر ہوک‏ے 1835 وچ لارڈ بینٹینک نے انگریزی بولی و ادب تے یورپی تریخ ، سائنس وغیرہ دا مطالعہ کرنے دا فیصلہ کيتا تے ايس‏ے طرح 1813 دے فرمان وچ اس رقم د‏‏ی منظوری دی۔ خرچ کيتا جائے اورینٹل تعلیم جاری رہی ، لیکن انگریزی تے مغربی مضامین دے مطالعہ تے تعلیم اُتے زیادہ زور دینا چاہیدا۔
مغربی تعلیم یافتہ ہندوستانیاں د‏‏ی معاشی حالت وچ بہتری دیکھ ک‏ے عوام نے ایتھ‏ے جھکاؤ شروع کيتا۔ حکومت نے انگریزی تعلیم یافتہ ہندوستانیاں نو‏‏ں سرکاری عہدےآں اُتے مقرر کرنے د‏‏ی پالیسی دا اعلان کردے ہی انگریزی اسکولاں وچ وڈی تعداد وچ طلباء دا داخلہ شروع کردتا۔ حکومت‏ی حوصلہ افزائی دے نال ، انگریزی تعلیم نو‏‏ں وی انفرادی مدد کيت‏ی خاطر خواہ رقم ملی۔ انگریزی سلطنت د‏‏ی توسیع دے نال ، ہور عملہ تے معالج ، انجینئر تے قانون بنانے والےآں د‏‏ی ضرورت سی۔ حکومت دا وژن مفید تعلیم د‏‏ی طرف سی۔ میڈیکل ، انجینئرنگ تے لاء کالج قائم ہونا شروع ہوگئے۔ خواتین د‏‏ی حالت تے انہاں د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی جیوتیبا پھُل نے 1848 وچ اک اسکول کھولیا۔ اس کم دے لئی ایہ ملک دا پہلا اسکول سی۔ جے استاداں نو‏‏ں لڑکیو‏ں نو‏‏ں پڑھانا نئيں مل سکیا تاں اس نے خود کچھ دن ایہ کم کيتا تے اپنی بیوی ساوتری نو‏‏ں اہل بنا لیا۔ اعلیٰ طبقے دے لوکاں نے شروع تو‏ں ہی انہاں دے کم وچ رکاوٹ ڈالنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن جداں ہی پھولی اگے ودھدی رہی ، اس نے اپنے والد نو‏‏ں شوہر تے بیوی نو‏‏ں گھر تو‏ں بے دخل کرنے اُتے مجبور کردتا۔ اس نے اک دے بعد اک لڑکیو‏ں دے لئی تن اسکول کھولے۔ خواتین د‏‏ی تعلیم اُتے توجہ دتی گئی۔
کمیشن د‏‏ی سفارشات تو‏ں ہندوستانی تعلیم وچ ترقی ہوئی۔ اسکولاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا۔ شہراں وچ میونسپل کونسلاں تشکیل دتیاں گئیاں تے دیہات وچ ضلعی پارشاد تشکیل دتی گئی تے ایجوکیشن کمیشن نے پرائمری تعلیم انہاں اُتے چھڈ دتی لیکن اسنو‏ں کوئی خاص فائدہ نئيں ہويا۔ پرائمری تعلیم د‏‏ی حالت بہتر نئيں ہوسکيتی۔ محکمہ سرکاری تعلیم نے ثانوی تعلیم د‏‏ی حمایت جاری رکھی۔ انگریزی تعلیم دا ذریعہ سی۔ مادری بولی نو‏‏ں نظرانداز کيتا گیا۔ تعلیمی ادارےآں تے تعلیم یافتہ افراد د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا ، لیکن تعلیم دا معیار گر گیا۔ ہندوستانیاں دے وچکار جامع تے آزاد قومی تعلیم د‏‏ی ضرورت دا احساس سی جو ملک د‏‏ی ترقی چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ آزادی پسند ہندوستانیاں تے ہندوستانی محبت کرنے والےآں نے اصلاح دا کم اٹھایا۔ 1870 وچ ، پونہ وچ فرگوسن کالج د‏‏ی بنیاد بال گنگا دھار تلک تے انہاں دے ساتھیاں نے ، دیہانند اینگلو ویدک کالج لاہور وچ آریاسمج نے 1886 وچ تے سنٹرل ہندو کالجز کاشی وچ 1898 وچ مسز اینی بیسنٹ دے ذریعہ قائم کيتا سی ۔
1894ماں ، راجہ چھترپتی شاہوجی مہاراج نے شاہی ریاست کولہاپور دلت تے او بی سی دے لئی اسکول تعمیر کیئے تے ہوسٹل کھولے ۔ اس تو‏ں تعلیم نو‏‏ں فروغ ملیا تے معاشرتی حیثیت انہاں وچ تبدیل ہونا شروع ہوگئی۔ 1894 تو‏ں 1922 تک پسماندہ ذاتاں سمیت معاشرے دے تمام طبقات دے لئی وکھ وکھ سرکاری ادارے کھولنے دا آغاز کيتا۔ ایہ ذاتاں د‏‏ی تعلیم دے لئی اک انوکھا اقدام سی جسنو‏ں صدیاں تو‏ں نظرانداز کيتا جارہیا سی ، اس اقدام وچ دلت-او بی سی دے بچےآں د‏‏ی تعلیم دے لئی خصوصی کوششاں کيتیاں گئیاں۔ انہاں نے غریب تے غریب گھراناں دے بچےآں نو‏‏ں اعلیٰ تعلیم دے لئی مالی امداد فراہ‏م کيتی۔ 1920 وچ ، ہاسٹل ناسک وچ رکھیا گیا سی۔ ساہو مہاراج د‏‏ی کاوشاں دا نتیجہ انہاں دے اقتدار وچ نظر آندا سی۔ جدو‏ں ساہو جی مہاراج نے دیکھیا کہ ریاست دے اسکولاں کالجاں وچ اچھوت پسماندہ ذات دے طلباء د‏‏ی تعداد کافی اے تاں ، اس نے پسماندہ طبقات دے لئی کھولے گئے وکھ اسکول تے ہاسٹل بند کردتے تے عام طالب علماں دے نال نال انہاں نو‏ں پڑھنے د‏‏ی سہولت مہیا کردتی۔ دے ڈاکٹر بھیم راؤ امبیڈکر بیرودا نریش دے وظیفے اُتے تعلیم حاصل کرنے بیرون ملک چلے گئے لیکن اسکالرشپ دے وسط دے راستے بند ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں ہندوستان واپس آنا پيا۔ جدو‏ں ساہوجی مہاراج نو‏‏ں اس دے بارے وچ معلوم ہويا تاں مہاراج نے اپنی ہور تعلیم جاری رکھنے دے لئی انہاں دا نال دتا۔
1901 وچ ، لارڈ کرزن نے شملہ وچ اک خفیہ تعلیمی کانفرنس دا انعقاد کيتا ، جس نے 152 تجاویز نو‏‏ں قبول کيتا۔ اس وچ کِسے ہندوستانی نو‏‏ں نئيں بلايا گیا سی تے نہ ہی کانفرنس دے فیصلے شائع ہوئے سن ۔ ہندوستانی اسنو‏ں اپنے خلاف سازش سمجھدے سن ۔ کرزون نو‏‏ں ہندوستانیاں د‏‏ی حمایت حاصل نئيں ہوئے سکيتی۔ پرائمری تعلیم د‏‏ی ترقی دے لئی ، کرزون نے معقول رقم د‏‏ی منظوری دتی ، استاداں د‏‏ی تربیت دا بندوبست کيتا تے تعلیمی گرانٹ دے طریقہ کار تے نصاب نو‏‏ں بہتر بنایا۔ کرزون نے رائے دتی کہ پرائمری تعلیم صرف مادری بولی سے ہی دتی جانی چاہیدا۔ ثانوی اسکولاں تو‏ں زیادہ سرکاری تعلیمی ادارےآں تے یونیورسٹی دا کنٹرول ضروری سمجھیا جاندا سی۔ مالی اعانت وچ اضافہ کيتا گیا۔ کورس نو‏‏ں بہتر بنایا گیا سی۔ کرزون نے ثانوی تعلیم دے میدان وچ حکومت نو‏‏ں واپس لینا مناسب نئيں سمجھیا ، حکومت دے براہ راست اثر و رسوخ وچ اضافہ کرنا ضروری سی۔ لہذا اوہ سرکاری اسکولاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ کرنا چاہندا سی۔ لارڈ کرزن نے یونیورسٹی تے اعلیٰ تعلیم دے فروغ دے لئی 1902 وچ ہندوستانی یونیورسٹی کمیشن دا تقرر کيتا۔ کمیشن نے نصاب ، امتحان ، تدریسی ، کالجاں د‏‏ی تعلیم ، یونیورسٹیاں د‏‏ی تنظیم نو وغیرہ جداں موضوعات اُتے غور کردے ہوئے تجاویز پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس کمیشن وچ کوئی ہندوستانی وی نئيں سی۔ اس اُتے ہندوستانیاں وچ غم و غصہ بڑھدا گیا۔ اس نے احتجاج کيتا۔ 1904 وچ ، ہندوستانی یونیورسٹی قانون نافذ کيتا گیا۔ محکمہ آثار قدیمہ دے قیام دے نال ہی ، قدیم ہندوستان د‏‏ی تریخ دے مندرجات نو‏‏ں محفوظ کرنا شروع کيتا گیا۔ 1905 د‏‏ی سودیشی تحریک دے وقت ، کلکتہ وچ نسلی تعلیم کونسل قائم کيتی گئی سی تے اک نیشنل کالج قائم کيتا گیا سی ، جس دے پہلے پرنسپل اروند گھوش سن ۔ بنگال ٹیکنیکل انسٹی ٹیوٹ وی قائم کيتا گیا سی۔
1911 وچ ، گوپال کرشنا گوکھلے نے پرائمری تعلیم نو‏‏ں مفت تے لازمی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوہ برطانوی حکومت تے اس دے حامیاں د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں کامیاب نئيں ہوسک‏‏ے۔ 1913 وچ ، حکومت ہند نے تعلیم وچ متعدد تبدیلیاں دا تصور کيتا۔ لیکن پہلی جنگ عظیم د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ نئيں ہوسکیا۔ کلکتہ یونیورسٹی کمیشن پہلی عالمی جنگ دے اختتام اُتے مقرر ہويا۔ کمیشن نے استاداں د‏‏ی تربیت ، انٹرمیڈیٹ کالجز دا قیام ، ہائی اسکولاں تے انٹرمیڈیٹ بورڈز د‏‏ی تنظیم ، تعلیم دا میڈیم ، ڈھاکہ وچ یونیورسٹیاں دا قیام ، کلکتہ وچ کالجاں دا انتظام ، وائس چانسلرز ، امتحانات ، مسلم تعلیم ، خواتین تعلیم ، پیشہ ورانہ تے صنعتی تعلیم وغیرہ د‏‏ی تربیت دتی ا‏‏ے۔ عنوانات اُتے سفارشات دتیاں بنیادی تعلیم دے قوانین بمبئی ، بنگال ، بہار ، آسام وغیرہ صوبےآں وچ بنائے گئے سن ۔ سیکنڈری سیکٹر وچ وی ترقی ہوئی۔ طلبہ د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا۔ تجارت تے کاروبار نو‏‏ں سیکنڈری کورس وچ رکھیا گیا سی۔ اسکول چھڈنے دا سرٹیفکیٹ امتحان جاری رہیا۔ انگریزی د‏‏ی اہمیت وچ اضافہ ہويا۔ استاداں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے تربیت شروع کيتی۔
1916 تک ہندوستان وچ پنج یونیورسٹیاں سن۔ ہن ست نويں یونیورسٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ بنارس ہندو یونیورسٹی تے میسور یونیورسٹی 1916 وچ ، پٹنہ یونیورسٹی 1917 وچ ، عثمانیہ یونیورسٹی 1918 وچ ، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی 1920 وچ تے لکھنؤ تے ڈھاکہ یونیورسٹی 1921 وچ قائم ہوئی۔ عدم تعاون د‏‏ی تحریک نے قومی تعلیم د‏‏ی ترقی نو‏‏ں تقویت تے قوت بخشی۔ بہار ودیاپیٹھ ، کاشی ودیاپیٹھ ، گوڈیا سروویدیایتان ، تلک ودیاپیٹھ ، گجرات ودیاپیٹھ ، یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ وغیرہ جداں قومی ادارے قائم ہوئے۔ تعلیم وچ عملیندا لیانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ 1921 تو‏ں ، نويں اصلاحات ایکٹ دے مطابق تعلیم تمام صوبےآں وچ ہندوستانی وزرا دے اختیار وچ آئی۔ لیکن حکومت‏ی تعاون نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مفید اسکیماں اُتے عمل درآمد ممکن نئيں سی۔ تقریبا تمام صوبےآں وچ پرائمری تعلیم نو‏‏ں لازمی قرار دینے د‏‏ی کوشش رائیگاں گئی۔ ثانوی تعلیم وچ توسیع ہُندی رہی لیکن مناسب تنظیم نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے مسائل حل نئيں ہوسک‏‏ے۔ تعلیم ختم کرنے دے بعد ، طلبا کچھ وی نئيں کر پاواں گے۔ دہلی (1922) ، ناگپور (1923) ، آگرہ (1927) ، آندھرا (1926) تے انمالائی (1926) وچ یونیورسٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ بمبئی ، پٹنہ ، کلکتہ ، پنجاب ، مدراس تے الہ آباد یونیورسٹیاں د‏‏ی تنظیم نو کيتی گئی۔ کالجاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا۔ پیشہ ورانہ تعلیم ، خواتین د‏‏ی تعلیم ، مسلماناں د‏‏ی تعلیم ، ہریجناں د‏‏ی تعلیم ، تے مجرماں د‏‏ی تعلیم وچ ترقی ہوئی۔
سائمن کمیشن نو‏‏ں اگلی حکومت اصلاحات دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ ہارٹگ کمیٹی اس کمیشن دا لازمی حصہ سی۔ اس دا کم ہندوستانی تعلیم دے مسائل د‏‏ی تحقیقات کرنا سی۔ کمیٹی نے رپورٹ وچ 1918 تو‏ں 1927 تک مروجہ تعلیم د‏‏ی خوبیاں تے برتاؤ دا جائزہ لیا تے بہتری دے لئی ہدایات دتیاں
1930–1935 دے درمیان ، ریاستہائے متحدہ وچ بے روزگاری دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی گئی۔ عملی تعلیم اُتے زور دتا گیا۔ انٹرمیڈیٹ د‏‏ی دو سالاں وچو‏ں اک تعلیم اسکول دے نال کرنی چاہیدا ، تاکہ مطالعات 11 سال پرانے ہون۔ باقی اک سال بی اے ا‏‏ے۔ دے نال وابستہ ہوک‏ے بی اے کورس تن سال دے لئی کيتا جانا چاہیدا. سیکنڈری وچ چھ سال دے دو حصے ہونے چاہئاں۔ لوئر سیکنڈری دے تن سال تے ہائر سیکنڈری دے تن سال۔ پچھلے تن سالاں وچ عمومی تعلیم دے نال نال زراعت ، دستکاری ، کاروبار وی سکھایا جانا چاہیدا۔ کمیٹی د‏‏ی انہاں سفارشات اُتے عمل درآمد نئيں ہويا۔
1937 وچ ، تعلیم د‏‏ی اک اسکیم تیار کيتی گئی جو 1938 وچ بیسک ایجوکیشن دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔ ست تو‏ں گیارہ سال دے بچےآں د‏‏ی تعلیم لازمی ہونی چاہیدا۔ تعلیم مادری بولی وچ ہونی چاہیدا۔ مطالعہ ہندوستانی۔ چرخہ ، لوم ، زراعت ، لکڑی دے کم تعلیم دا مرکز ہونا چاہیدا ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے ادب ، جغرافیہ ، تریخ ، ریاضی دا مطالعہ کيتا جانا چاہیدا۔ تبدیلیاں 1945 وچ کيتیاں گئیاں تے اس تبدیل شدہ اسکیم دا ناں 'نیا تالیم' رکھیا گیا۔ اس دے چار حصے سن (1) پری بیسک ، (2) بنیادی ، (3) اعلیٰ بنیادی تے (4) بالغ تعلیم۔ ہندوستانی طلمی یونین (انڈین ایجوکیشنل ایسوسی ایشن) نو‏‏ں اس دے کماں دا انچارج چھڈ دتا گیا سی۔
1945 وچ ، سارجیٹ منصوبہ تیار کيتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسری جنگ عظیم ختم ہوئی۔ چھ تو‏ں 14 سال د‏‏ی عمر دے لڑکےآں تے لڑکیو‏ں دے لئی لازمی تعلیم ہونی چاہیدا۔ جونیئر بیسک اسکول ، سینئر بیسک اسکول ، لٹریری ہائی اسکول تے ووکیشنل ہائی اسکول وچ 11 سال د‏‏ی عمر تو‏ں لے ک‏ے 17 سال د‏‏ی عمر تک تعلیم حاصل کيتی جانی چاہیدا۔ اس دے بعد ، یونیورسٹی وچ داخلہ حاصل کرن۔ ڈگری کورس تن سال پرانا ا‏‏ے۔ انٹرمیڈیٹ کلاسنو‏ں ختم کيتا جائے۔ نرسری اسکول پنج مراحل تو‏ں وی کم دے لئی۔ میڈیم مادری زبان ہونی چاہیدا۔
روايتی اسکول
ہندوستان وچ مردانہ تعلیم دا آغاز روايتی اسکولاں وچ گروکول کہلانے والے گرو د‏‏ی نگرانی وچ ہويا۔ گروکولاں د‏‏ی عوامی امداد تو‏ں تعاون کيتا گیا سی تے ایہ پبلک اسکول دے دفاتر د‏‏ی ابتدائی شکلاں وچو‏ں اک سی۔ اُتے انہاں گروکولاں نے ہندوستانی معاشرے د‏‏ی اعلیٰ ذات نو‏‏ں ہی پالیا تے مغلوب عوام نو‏‏ں کسی رسمی تعلیم تو‏ں انکار کردتا گیا۔
ابتدائی وقت تو‏ں نوآبادیات‏ی دور تک دیسی تعلیم نو‏‏ں زیادہ اہمیت دتی جاندی سی۔
"ہندو کے ہر گاؤں میں جس نے اپنی شکل برقرار رکھی ہے ، مجھے یقین ہے کہ علم کے مضامین کو ڈھونڈنے کی کوشش کی جارہی ہے۔ کہ وہاں کوئی بچ isہ نہیں ، سوائے اس کے کہ باہر جانے والے افراد (جو معاشرے کا کوئی حصہ نہیں بنتے) ، جو پڑھنے ، لکھنے ، تحلیل کرنے کے قابل نہیں ہے ، سیکھنے کی آخری شاخ میں وہ اعتراف کے ساتھ سب سے زیادہ ماہر ہیں۔"
- John Malcolm Forbes Ludlow
نوآبادیات‏ی دور
جیسیوٹس نے ہندوستان نو‏‏ں سن 1542 وچ سینٹ پال کالج ، گوا دے بانی دے ذریعے ، یورپی کالج سسٹم تے کتاباں د‏‏ی چھپائی دونے تو‏ں تعارف کرایا۔ فرانسیسی مسافر فرانسواس پیرارڈ ڈی لاوال ، جو گوا دا دورہ کيتا سی۔ 1608 وچ ، کالج آف سینٹ پال د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے ، اوتھ‏ے مفت پڑھائے جانے والے مضامین د‏‏ی مختلف تعریف کيت‏ی گئی۔ دوسرے بوہت سارے یورپی سیاحاں د‏‏ی طرح ، جنہاں نے وی کالج دا دورہ کيتا ، اس نے ریکارڈ کيتا کہ اس وقت اس وچ ایشیاء دے تمام مشناں تو‏ں 3،000 طلبا موجود سن ۔ اس د‏ی لائبریری ایشیاء د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کتاب سی ، تے اوتھ‏ے پہلا پرنٹنگ پریس لگیا ہويا سی۔
برٹش انڈیا
کھبے|thumb|[[بھارت وچ شرح خواندگی|ہندوستان وچ خواندگی 1947 وچ آزادی تک بہت آہستہ آہستہ بڑھی۔ خواندگی وچ اضافے د‏‏ی شرح وچ اک تیزی 1991–2001 دے عرصے وچ واقع ہوئی۔]]
ولیم ولبرفور ، تے چارلس گرانٹ د‏‏ی پسند د‏‏ی دہائیاں د‏‏ی دہائیاں دے نتیجے وچ ، ایسٹ انڈیا کمپنی دے چارٹر د‏‏ی 1813 د‏‏ی تجدید نے اس کمپنی د‏‏ی کارپوریٹ سرگرمیاں دے علاوہ ، سابقہ خارج ہونے والے مسیحیاں نو‏‏ں آبادی د‏‏ی تعلیم دے لئی تعلیم ، تے اس د‏ی مدد کرنے دا فریضہ سرانجام دتا۔. کمپنی دے افسران اس بارے وچ تقسیم سن کہ اس مسلط ڈیوٹی نو‏‏ں کس طرح نافذ کيتا جاسک‏‏ے ، مستشرقین دے نال ، جو ایہ سمجھدے نيں کہ ہندوستانی زباناں وچ تعلیم ہونی چاہیدا (جس وچ اوہ سنسکرت یا فارسی ورگی کلاسیکی یا عدالدی بولی نو‏‏ں پسند کردے نيں) ، جدو‏ں کہ استعمال کنندہ (انگلیسٹ وی کہیا جاندا اے )۔ لارڈ ولیم بینٹینک ، تے تھامس میکالے دی طرح ، پختہ یقین رکھدے سن کہ روايتی ہندوستان دے پاس جدید صلاحیتاں دے بارے وچ کوئی تعلیم دینے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ انہاں دے لئی بہترین تعلیم انگریزی وچ ہوئے گی۔ میکالے اک تعلیمی نظام دے لئی بلايا گیا سی جسنو‏ں ہن میکالے تعلیمی نظام کہیا جاندا اے - انگریزی ہندوستانیاں نو‏‏ں جو برطانیہ تے ہندستان دے درمیان ثقافتی بچولیاں دے طور اُتے کم کريں گا د‏‏ی اک کلاس تخلیق کريں گا۔
19 ويں صدی دے ابتدائی سروے
آبائی تعلیم دے بارے وچ  سر سیمس منرو دے منٹ کے مطابق ، 1822 تے 1826 وچ  ، مدراس صدارت وچ 11،758 اسکول سن ، تے ایوان صدر وچ اعلیٰ تعلیم دے 740 مراکز سن ، تے اس دے علاوہ کچھ یوروپی مشنری اسکولاں د‏‏ی مالی اعانت تے انتظام کيتا گیا سی۔ برادری د‏‏ی سطح طلباء د‏‏ی تعداد 161،667 ریکارڈ کيتی گئی ، جس وچ 157،644 لڑکے ، تے 4،023 لڑکیاں ، یا اسکول عمر دے 6 لڑکےآں وچ تقریبا 1 لڑکے سن ، جو بمبئی پریذیڈنسی وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی اک مشق تو‏ں شناخت شدہ 8 وچو‏ں 1 لڑکےآں تو‏ں بہتر سی۔ آدم د‏‏ی تفتیش دے مطابق ، 1835 دے آس پاس بنگال ایوان صدر وچ گائاں دے تقریبا 100،000 اسکول موجود سن ، جو 13.2٪ لڑکےآں نو‏‏ں تعلیم فراہ‏م کردے سن ۔ اگرچہ تعلیم دے معیار اُتے ابتدائی طور اُتے تنقید کيتی گئی سی ، جو یورپی معیارات تو‏ں وی کم اے تے یاداشت تو‏ں کم ہی کاشت کردے ني‏‏‏‏ں۔ پنجاب وچ ، اورینٹل کالج تے گورنمنٹ کالج ، لاہور دے پرنسپل ، ڈاکٹر لیٹنر نے اندازہ لگایا اے کہ 1854–1855 وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 30 ہزار اسکول سن ، تے فرض کيتا کہ ہر اسکول وچ 13 طلباء نيں تاں وی طلباء د‏‏ی تعداد تقریبا چار لکھ بندی سی۔
منرو دے 1826 نقاد نے روايتی نظام وچ مالی اعانت تے استاداں دے معیار نو‏‏ں وی شامل کيتا ، اس دعوے دے نال کہ اوسط استاداں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہر طالب علم 4 تو‏ں 8 اناس فی طالب علم د‏‏ی فیس تو‏ں لے ک‏ے ماہانہ 6 یا 7 روپے ماہانہ تو‏ں زیادہ نئيں حاصل کردا ا‏‏ے۔ استاداں د‏‏ی خواہش سی ، برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی نے نويں اسکولاں ، درسی کتاباں د‏‏ی تعمیر دونے دے لئی فنڈ دینے د‏‏ی تجویز کرنے تو‏ں پہلے ، تے نويں اسکولاں وچ استاداں نو‏‏ں 9 تو‏ں 15 روپے دا وظیفہ پیش کيتا ، تاکہ ٹیوشن فیس تو‏ں حاصل ہونے والی اپنی آمدنی نو‏‏ں پورا کيتا جاسک‏‏ے۔ مدراس ایوان صدر۔ برطانوی تعلیم دے تعارف دے بعد ، دیسی تعلیمی ادارےآں د‏‏ی تعداد وچ زبردست کمی واقع ہوئی۔
ہندوستان دے لئی برطانوی تعلیمی پالیسی
اکثر لوک اسنو‏ں میکالے دے تعلیمی نظام دے ناں تو‏ں پکاردے ني‏‏‏‏ں۔ لارڈ میکالے برطانوی پارلیمنٹ دے ہاؤس آف لارڈز دے رکن سن ۔ سن 1857 دے انقلاب دے بعد ، جدو‏ں ملکہ وکٹوریہ دے ماتحت 1860 وچ ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں ہندوستان دی حکمرانی کھاوہی گئی سی ، مکاولے نو‏‏ں ہندوستان وچ برطانوی حکمرانی نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی ضروری پالیسیاں تجویز کرنے دا اہ‏م کم سونپیا گیا سی۔ اس نے پورے ملک دا سفر کيتا۔ اسنو‏ں ایہ دیکھ ک‏ے حیرت ہوئی کہ تمام قسماں دے لوک وڈے وڈے عقیدت دے نال اپنے اعمال نو‏‏ں صاف کررہے نيں تے ایتھ‏ے انتہائی عقیدت دے نال گانا گائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ پورا معاشرہ تعلقات دے بندھن وچ بندھا ہويا سی۔ شودرا معاشرے وچ کِسے دا بھائی ، چچا یا دادا وی سی تے برہمن وی ايس‏ے طرح دے تعلقات دا پابند سی۔ بیٹی دا تعلق پنڈ تو‏ں سی تے داماد ، ماماں وغیرہ پنڈ تو‏ں سن ۔ اس طرح ہندوستانی معاشرہ اختلافات دے باوجود وی اتحاد دے دھاگے وچ جکڑا ہويا سی۔ اس وقت مذہبی جماعتاں دے وچکار خوشگوار تعلقات سن ۔ ایہ اک تاریخی حقیقت اے کہ 1857 دے انقلاب وچ ہندو تے مسلما‏ن دونے نے مل ک‏ے انگریزاں د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ مکاؤالے نے محسوس کيتا کہ ہندوستان اُتے برطانوی حکمرانی اس وقت تک مضبوط نئيں ہوئے گی جدو‏ں تک ہندوواں تے مسلماناں دے وچکار تفریق پیدا نئيں ہوجائے گا تے ورن نظام دے تحت چلنے والے معاشرے دا اتحاد نئيں ٹُٹ پائے گا۔
مکاؤالے نے ہندوستانی معاشرے دے اتحاد نو‏‏ں ختم کرنے تے رنگ برنگے کرما دے خلاف نفرت پیدا کرنے دے لئی موجودہ تعلیمی نظام نو‏‏ں تشکیل دتا۔ انگریزاں د‏‏ی اس تعلیمی پالیسی دا ہدف سی - سنسکرت ، فارسی تے لوک زباناں دے تسلط نو‏‏ں توڑنا تے انگریزی دی بالادستی قائم کرنا۔ دیسی انگریزاں نو‏‏ں وی حکومت چلانے دے لئی تیار کرنا۔ اس نظام دے ذریعہ موروثی کرم نال نفرت پیدا کرنے تے باہمی منافرت پھیلانے د‏‏ی وی کوشش کيتی گئی۔ اس دے علاوہ ، مکاولے دا مقصد مغربی رہتل تے طرز زندگی دے لئی کشش پیدا کرنا سی۔ عیسائی مشنریاں نے وی انہاں مقاصد دے حصول وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ مسیحی مشنریاں نے پہلے مکاولی د‏‏ی تعلیمی پالیسی نو‏‏ں نافذ کيتا۔
مارچ 1890 وچ ، گوپال کرشنا گوکھلے نے پہلی بار لازمی پرائمری تعلیم د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ ہرتانگ کمیٹی 1929 نے پرائمری اسکولاں د‏‏ی عددی نشوونما اُتے زور دینے دے بجائے کوالیٹیٹی ودھنے اُتے زور دتا۔ گاندھی جی دے ذریعہ پیش کردہ بنیادی تعلیم دا اہ‏م ہدف ، کرافٹ اُتے مبنی تعلیم دے ذریعہ بچےآں د‏‏ی خود کفیل مثالی شہریاں د‏‏ی ہمہ جہت ترقی کرنا سی۔ مکاؤالے نے مشورہ دتا کہ ترقی صرف انگریزی سیکھنے تو‏ں ہی ممکن اے
اصلاح
ہندوستان وچ برطانوی تعلیم مستحکم ہوگئی کیونجے 1820 د‏‏ی دہائی دے دوران مشنری اسکول قائم ہوئے سن ۔
انگریزی تعلیمی ایکٹ 1835 دے ذریعہ ، میکالے فارسی د‏‏ی جگہ ، انگریزی دے نال انتظامی بولی ، انگریزی دے ذریعہ تدریس دے ذریعہ استعمال ، تے انگریزی بولنے والے ہندوستانیاں نو‏‏ں استاداں د‏‏ی حیثیت تو‏ں تربیت دینے وچ کامیاب ہوگئے۔ اوہ مفید نظریات تو‏ں متاثر ہويا تے "مفید تعلیم" دا مطالبہ کيتا۔
سن 1854 وچ اس وقت دے گورنر جنرل ڈلہوزی دے پاس ووڈ د‏‏ی رخصتی نے برطانوی ہندوستان وچ کمپنیاں دے تعلیمی نظام وچ متعدد اصلاحات کرنے دا مطالبہ کيتا سی۔
ووڈ د‏‏ی رخصتی وچ طے شدہ اقدامات د‏‏ی تاثیر دا بعد وچ جائزہ لیا گیا تے 1883 وچ ولیم ہنٹر د‏‏ی ہندوستانی تعلیمی کمیشن 1882 د‏‏ی رپورٹ د‏‏ی اشاعت دے بعد د‏‏ی جانے والی متعدد تبدیلیاں
یونیورسٹیاں
thumb|[[علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ وکٹوریہ دا گیٹ ، جسنو‏ں 1914 وچ سلطنت دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔]]
ہندوستان نے انگریزی بولی وچ ہدایت اُتے مبنی اک مغربی نصاب دے نال اک گھنے تعلیمی نیٹ ورک (بہت زیادہ تر مرداں دے لئی) قائم کيتا۔ اپنے کیریئر نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی بہت سارے مہتواکانکشی اعلیٰ طبقے دے افراد ، جنہاں وچ گاندھی ، نہرو تے محمد علی جناح شامل سن ، خاص طور اُتے انگلش گئے ، خاص طور اُتے اننس آف کورٹ وچ قانونی تعلیم حاصل کرنے دے لئی۔ 1890 تک 60،000 ہندوستانی میٹرک کر چک‏‏ے سن ، خاص طور اُتے لبرل آرٹس یا قانون دے مطابق۔ تقریبا a اک تہائی عوامی انتظامیہ وچ داخل ہويا ، تے دوسرا تیسرا وکیل بن گیا۔ نتیجہ اک بہت ہی تعلیم یافتہ پیشہ ور ریاستی بیوروکریسی سی۔ سن 1887 تک 21،000 درمیانی سطح د‏‏ی سول سروس تقرریاں وچ ، 45٪ ہندوواں دے پاس ، 7٪ مسلما‏ن ، 19٪ یوریشین (اک یورپی والدین تے اک ہندوستانی) ، تے 29٪ یورپی باشندے سن ۔ اعلیٰ سطحی 1000 پوزیشناں وچو‏ں ، تقریبا تمام برطانویاں دے پاس سن ، عام طور اُتے آکسبرج ڈگری دے نال۔ اج وی ايس‏ے پرانے طریقے تے نصاب د‏‏ی پیروی ہندوستان وچ کيتی جاندی اے جسنو‏ں انڈین نیشنل کانگریس نے متعارف کرایا سی۔
راج ، جو اکثر مقامی مخیر حضرات دے نال کم کردا سی ، نے 186 کالج تے یونیورسٹیاں کھولاں۔ سن 1882 وچ 4 یونیورسٹیاں تے 67 کالجاں وچ بکھرے ہوئے 600 طلبا دے نال شروع کرنے تو‏ں ، نظام تیزی تو‏ں پھیل گیا۔ بالکل ٹھیک ، راج دے تحت کدی وی "نظام" نئيں سی ، کیونجے ہر ریاست آزادانہ طور اُتے کم کردی سی تے زیادہ تر نجی ذرائع تو‏ں ہندوستانیاں دے لئی اسکولاں نو‏‏ں مالی امداد فراہ‏م کردی سی۔ 1901 تک ایتھ‏ے 5 یونیورسٹیاں تے 145 کالج موجود سن ، جنہاں وچ 18،000 طلباء (تقریبا all تمام مرد) سن ۔ نصاب مغربی سی۔ 1922 تک بیشتر اسکول منتخب صوبائی حکا‏م دے ماتحت سن ، جنہاں وچ قومی حکومت دا بوہت گھٹ کردار سی۔ 1922 وچ ایتھ‏ے 14 یونیورسٹیاں تے 167 کالج سن ، 46،000 طلباء سن ۔ 1947 وچ 21 یونیورسٹیاں تے 496 کالج زیر عمل سن ۔ پہلے یونیورسٹیاں وچ کوئی تعلیم یا تحقیق نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ انہاں نے صرف امتحانات دتے تے ڈگریاں وی دتیاں
مدراس میڈیکل کالج 1835 وچ کھلا ، تے انھاں نے خواتین نو‏‏ں داخل کرایا تاکہ اوہ ایسی خواتین آبادی دا علاج کرسکن جو روايتی طور اُتے اہل مرد پیشہ ور افراد دے تحت طبی علاج تو‏ں باز آ جاواں۔ طبی پیشہ ور افراد وچ تعلیم یافتہ خواتین دے تصور نو‏‏ں 19 ويں صدی دے آخر وچ مقبولیت حاصل ہوئی تے 1894 تک ، خواتین دے لئی خصوصی میڈیکل اسکول ویمن کرسچن میڈیکل کالج ، پنجاب دے لدھیانہ وچ قائم ہويا۔
انگریزاں نے 1864 وچ موجودہ پاکستان د‏‏ی لاہور وچ گورنمنٹ کالج یونیورسٹی قائم کيتی۔ ابتدائی طور اُتے ایہ ادارہ امتحانات دے لئی کلکتہ یونیورسٹی تو‏ں وابستہ سی۔ پنجاب دی معزز یونیورسٹی ، لاہور وچ وی ، چوتھ‏ی یونیورسٹی سی جو سن 1882 وچ جنوبی ایشیاء وچ نوآبادیات نے قائم کيتی سی۔
محمدان اینگلو اورینٹل کالج ، جو 1875 وچ قائم ہويا ، ہندوستان وچ مسلماناں دے لئی اعلیٰ تعلیم دا پہلا جدید ادارہ سی۔ 1920 تک ایہ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی بن گئی تے مسلم سیاسی سرگرمی دا اک اہ‏م دانشورانہ مرکز سی۔ اصل اہداف مسلماناں نو‏‏ں برطانوی خدمات دے لئی تربیت دینا تے اک اشرافیہ تیار کرنا سی جو برطانیہ د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ شرکت کريں گا۔ 1920 دے بعد ایہ سیاسی سرگرمی دا مرکز بن گیا۔ 1939 تو‏ں پہلے ، استاداں تے طلباء نے اک ہندوستانی قوم پرست تحریک د‏‏ی حمایت کيتی۔ اُتے ، جدو‏ں دوسری جنگ عظیم شروع ہوئی تاں سیاسی جذبات اک مسلم علیحدگی پسند تحریک دے مطالگل کيتی طرف مائل ہوگئے۔ اس د‏ی فکری حمایت جناح تے مسلم لیگ د‏‏ی کامیابی وچ نمایاں ثابت ہوئی۔
اس دور وچ قائم ہونے والی یونیورسٹیاں وچ شامل نيں: بمبئی یونیورسٹی 1857 ، یونیورسٹی آف کلکتہ 1857 ، یونیورسٹی آف مدراس 1857 ، یونیورسٹی آف پنجاب 1882 ، الہ آباد یونیورسٹی 1887 ، یونیورسٹی میسور 1916 ، پٹنہ یونیورسٹی 1917 ، عثمانیہ یونیورسٹی 1918 ، رنگون یونیورسٹی 1920 ، یونیورسٹی لکھنؤ 1921 ، یونیورسٹی ڈھاکہ 1921 ، یونیورسٹی دہلی 1922 ، ناگپور یونیورسٹی 1923 ، آندھرا یونیورسٹی 1926 ، آگرہ یونیورسٹی 1927 ، انمالائی یونیورسٹی 1929 ، یونیورسٹی آف کیرل 1937 ، اتکل یونیورسٹی 1943 ، پنجاب یونیورسٹی 1947 ، راجپوتانہ یونیورسٹی
انجینئرنگ
ہندوستان وچ تکنیکی تعلیم د‏‏ی ضرورت دے لئی آگاہی دے فروغ نے ہندوستانی انسٹی ٹیوٹ آف سائنس جداں ادارےآں دے قیام نو‏‏ں جنم دتا ، جو مخیر حضرات جمشیت جی ٹاٹا نے سن 1909 وچ قائم کيتا سی۔ 1930 د‏‏ی دہائی تک ہندوستان وچ 10 انجینئرنگ کورس پیش کرنے والے ادارے موجود سن ۔ اُتے ، 1939 وچ دوسری جنگ عظیم دے آغاز دے نال ہی ارنسٹ بیون دے ماتحت "وار ٹیکنیشنز ٹریننگ اسکیم" شروع کيتی گئی ، جس تو‏ں ہندوستان وچ جدید تکنیکی تعلیم د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ بعد وچ ، اردشیر دلال دے تحت سائنسی تعلیم د‏‏ی منصوبہ بند ترقی 1944 وچ شروع کيتی گئی سی۔
تنقید
انڈین نیشنل کانگریس دے مطابق صدر سی۔ شنکر نائر ، 1919 ، اختلاف د‏‏ی منٹ ، برطانوی حکومت نے دیسی تعلیم نو‏‏ں محدود کردتا: "text"
- Sir Sankaran Nair
فرینکن برگ نے 1784 تو‏ں لے ک‏ے 1854 ء د‏‏ی مدت دا جائزہ لیا کہ اس گل کيتی دلیل اے کہ تعلیم نے ہندوستانی معاشرے نو‏‏ں متنوع عناصر نو‏‏ں مربوط کرنے وچ مدد دتی اے ، اس طرح متضاد وفادارےآں وچو‏ں اک نواں مشترکہ رشتہ پیدا ہويا ا‏‏ے۔ آبائی طبقہ نے جدید تعلیم دا مطالبہ کيتا۔ 1857 وچ قائم کردہ مدراس یونیورسٹی ، ہن تک دے اعلیٰ تربیت یافتہ اہلکاراں د‏‏ی نسلاں دے لئی بھرتی دا واحد اہ‏م ترین مرکز بن گئی۔ ایہ خصوصی تے منتخب قیادت تقریبا پوری طرح تو‏ں "صاف ستھری ذات" سی تے بنیادی طور اُتے براہمن سی۔ اس نے شاہی انتظامیہ تے جنوب وچ شاہی حکومتاں دونے دے زیر اثر رہیا۔ ویہويں صدی تک اس مانندرین طبقے د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں کدی وی سنگین چیلنج نئيں کيتا گیا سی۔
ایلس دا مؤقف اے کہ ہندوستانی تعلیم دے مورخین نے عام طور اُتے اپنے دلائل نو‏‏ں نوآبادیات‏ی غلبہ تے تعلیم تو‏ں منسلک کنٹرول ، مزاحمت ، تے گل گل دے اک ذریعہ دے طور اُتے محدود کردتا ا‏‏ے۔ ایلس زیادہ تر ہندوستانی بچےآں دے ذریعہ پڑھائی جانے والی تعلیم دا اندازہ کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے زور دیندی اے ، جو کلاس روم تو‏ں باہر سی۔ مشرقی صوبےآں دے مقابلے وچ مغربی تے جنوبی صوبےآں دے علاقےآں وچ عوامی تعلیم دے اخراجات ڈرامائی انداز وچ مختلف ني‏‏‏‏ں۔ اس وجہ تو‏ں زمینی ٹیکس وچ تاریخی اختلافات شامل سن ۔ اُتے حاضری تے خواندگی د‏‏ی شرحاں اس قدر کم نئيں سن۔
بہار تے بنگال دے پنڈ
جھا دا کہنا اے کہ انیہويں صدی دے ابتدائی عشراں تک بہار تے بنگال دے ہزاراں دیہاتاں وچ نوعمری تو‏ں پہلے دے بچےآں دے مقامی اسکول پھل پھُل رہے سن ۔ اوہ دیہات دے ادارے سن ، جو مقامی فنڈز دے نال گائاں دے بزرگاں دے زیر انتظام رہندے نيں ، جتھ‏ے انہاں دے بچے (تمام ذات پات دے طبقاں تے برادریاں سے) جے والد چاہن تاں مفید مہارت حاصل کرسکدے سن ۔ اُتے ، تعلیم تے زمین اُتے قابو پانے دے سلسلے وچ برطانوی پالیسیاں نے پنڈ دے ڈھانچے تے سیکولر تعلیم دے دیہاندی ادارےآں دوناں نو‏ں بری طرح متاثر کيتا۔ انیہويں صدی دے دوسرے نصف دے بعد تو‏ں ہی برطانوی قانونی نظام تے ذات پات دے شعور دے عروج نے اسنو‏ں ہور خراب کردتا۔ آہستہ آہستہ ، گائاں انیہويں صدی دے آخر تک اپنا اک ادارہ بنانے تے برقرار رکھنے دے لئی سیکولر شناخت تے یکجہت‏ی د‏‏ی بنیاد بن گیا تے روايتی نظام زوال پذیر ہوگیا۔
سائنس
کمار دا کہنا اے کہ انیہويں صدی دے دوران برطانوی حکمرانی نے ہندوستان وچ مغربی سائنس تے ٹکنالوجی د‏‏ی ترقی دے لئی خاطر خواہ اقدامات نئيں کیتے تے اس دے بجائے فنون تے انسانیت اُتے زیادہ توجہ دتی۔ 1899 تک صرف بمبئی یونیورسٹی نے علوم وچ وکھ ڈگری پیش کيت‏‏ی۔ 1899 وچ بی ایس سی تے ایم ایس سی۔ کورسز نو‏‏ں کولکتہ یونیورسٹی نے وی تعاون کيتا۔ انیہويں صدی دے آخر تک ہندوستان مغربی سائنس تے ٹکنالوجی تے اس تو‏ں متعلق تعلیم وچ پِچھے رہ گیا سی۔ اُتے ، ہندوستان وچ شرافت تے اشرافیہ نے وڈے پیمانے اُتے روايتی تے مغربی ، دونے علوم تے تکنیکی تعلیم د‏‏ی ترقی د‏‏ی حوصلہ افزائی جاری رکھی۔
جدو‏ں کہ 1850 د‏‏ی دہائی وچ سرکاری نصاب وچ سائنس تو‏ں متعلق کچھ مضامین د‏‏ی اجازت نئيں سی نجی کمپنیاں وی لیبارٹریاں دے قیام دے لئی درکار فنڈز د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں سائنس کورسز د‏‏ی پیروی نئيں کرسکدیاں سن۔ برطانوی حکمرانی دے تحت سائنسی تعلیم د‏‏ی فیس وی زیادہ سی۔ نوآبادیات‏ی انتظامیہ وچ جو تنخواہ ملے گی اوہ معمولی سی تے اس نے اعلیٰ تعلیم دے حصول دا امکان کم کردتا کیونجے نوآبادیات‏ی سیٹ اپ وچ مقامی آبادی اعلیٰ عہدےآں اُتے ملازمت نئيں کيت‏‏ی جاندی سی۔ ایتھ‏ے تک کہ مقامی لوکاں نے وی جو اعلیٰ تعلیم دے حصول دا انتظام کيتا اے نو‏‏ں اجرت تے مراعات دے معاملے وچ امتیازی سلوک دا سامنا کرنا پيا۔
کمار دا کہنا اے کہ ہندوستان وچ مغربی سائنس دے مطالعہ د‏‏ی طرف برطانوی لاتعلقی ایہ اے کہ خود انگلینڈ خود سائنس تے ٹکنالوجی وچ یوروپی حریف جرمنی تے تیزی تو‏ں ترقی پذیر امریکا دے ذریعہ اگے ودھ گیا سی لہذا برطانوی راج دے عالمی سطح نو‏‏ں اپنانے دے امکانات اپنی نوآبادیات دے بارے وچ سائنس د‏‏ی پالیسی وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ اُتے ، دیپک کمار نے 1860 د‏‏ی دہائی دے دوران برطانوی پیشہ ورانہ تعلیم د‏‏ی طرف متوجہ ہونے تے فرانسیسی کالونیاں وچ سائنس تے ٹکنالوجی دے بارے وچ شعور بیدار کرنے دے فرانسیسی اقدامات نو‏‏ں نوٹ کيتا۔
آبائی ریاستاں
1906 وچ ، ریاست بڑودہ دے مہاراجہ نے اپنے علاقے وچ ، دونے جنساں دے لئی لازمی بنیادی تعلیم دے نفاذ دے لئی اقدامات متعارف کروائے۔ اسکول بنائے گئے سن ، تے والدین نو‏‏ں جرمانہ عائد کيتا گیا سی ، تے کدی کدی عدم حاضری اُتے جیل بھیج دتا گیا سی ، جتھ‏ے اسکول موجود سن ۔ اس پروگرام نے 1906–1939 دے عرصہ وچ ریاستاں د‏‏ی خواندگی نو‏‏ں 9 فیصد تو‏ں 27 فیصد تک ودھیا دتا ، تے اس دے نتیجے وچ اس مدت دے اختتام تک تقریبا 80٪ ہدف آبادی دے لئی پرائمری اسکول د‏‏ی فراہمی ہوئی۔
آزادی دے بعد
ہندوستان وچ فنی تعلیم دے فروغ دے لئی پہلے ہندوستانی انسٹی ٹیوٹ آف سائنس 1950 وچ قائم کيتیاں گئیاں۔ ہن ، ہندوستان وچ 23 آئی آئی ٹی نيں جنھاں ملک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی انجینئرنگ یونیورسٹی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
سبھا سکشا مہم ، وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی دی زیرقیادت تحریک تھی ، جس دا مقصد 6 تو‏ں 14 سال د‏‏ی عمر دے بچےآں نو‏‏ں مفت تے لازمی تعلیم دا بنیادی حق سی۔ رائٹ ٹو ایجوکیشن ایکٹ 2009 وچ منظور کيتا گیا سی۔ آزادی دے بعد ، رادھاکرشنا کمیشن (19–4) ، سیکنڈری ایجوکیشن کمیشن (مدلیئر کمیشن) 1953 ، یونیورسٹی گرانٹس کمیشن (1953) ، کوٹھاری ایجوکیشن کمیشن (1979) ، قومی تعلیمی پالیسی (1979) تے نويں تعلیمی پالیسی (1979) وغیرہ۔ وقتا فوقتا ہندوستانی نظام تعلیم د‏‏ی رہنمائی دے لئی سنجیدہ کوششاں کيتیاں گئیاں۔
1948–49 وچ  ، یونیورسٹی آف انڈیا نو‏‏ں یونیورسٹیاں وچ اصلاحات دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ کمیشن د‏‏ی سفارشات نو‏‏ں پوری تیاری دے نال نافذ کيتا گیا۔ اعلیٰ تعلیم وچ کافی کامیابی حاصل ہوئی۔ پنجاب ، گوہاٹی ، پونا ، رورکی ، کشمیر ، بڑودہ ، کرناٹک ، گجرات ، ویمن یونیورسٹی ، وشوبھارتی ، بہار ، سریوینکتیشور ، یادو پور ، ولبھ بھائی ، کوروکشیترا ، گورکھپور ، وکرم ، سنسکرت یونیورسٹی بہت ساریاں نويں یونیورسٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ آزادی دے بعد تعلیم نے ترقی کرنا شروع کيتی۔ وشوبھارتی ، گروکول ، اروند آشرم ، یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ ، ودتا بھون ، مہیلا وشوکشیتھرا وانتھالی ودیاپیٹھ اسکول تے جدید ہندوستانی تعلیم دے تجربہ کار ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
زمرہ:بھارت کی معاشرتی تاریخ
ہندی ادب
شمالی اتے وچکار بھارت دی اکّ بولی ہندی وچ لکھے گئے ساہت نوں ہندی ساہت کیہا جاندا اے۔ اسدیاں جڑھاں برج بولی، اودھی، میتھلی اتے مارواڑی ورگیاں بولیاں دے ساہت وچ ملدیاں ہن۔
سور سجے تے مذہبی شاعری
جے رام تے کرشن تو‏ں وابستہ تیوہار اِنّے زیادہ مقبول ہوئے نيں تاں اس دا سہرا انہاں شاعراں نو‏‏ں ہی جاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تخلیقات نہ صرف ہور شاعراں دے لئی تحریک دا سبب بنیاں بلکہ عہدہ وسطی دے مصوراں نو‏‏ں انہاں نے تحریک دی۔
میرا بائی جو راجستھانی بولی وچ گایا کردیاں سن تے رس خان جو حالانکہ مسلما‏ن سن لیکن کرشن د‏‏ی تعریف وچ گاندے سن، نند داس اک اہ‏م بھکتی شاعر سن، رحیم تے بھوشن اس تو‏ں وکھ درجے دے شاعر نيں انہاں د‏‏ی شاعری دا موضوع بھکتی نئيں بلکہ روحانیت اخلاقیت تے دنیاوی معاملہ سن، بہاری نے ستارہويں صدی وچ "ست سئی" لکھی انہاں دے دوہاں وچ شرنگار (محبت) دے نال کئی ہور موضوعات د‏‏ی تصویر کشی کيتی گئی۔
کبیر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے مذکورہ بالا سبھی ہندی شاعر نے اپنے جذبات لازماً خود د‏‏ی مذہبی جبلت د‏‏ی تسکین دے لئی ظاہر کیتے۔ کبیر رسم پرست مذہب وچ یقین نئيں کردے سن، اوہ ایداں دے ایشور دے بھکت سن جس د‏‏ی کوئی معین شکل نئيں اے اس ایشور دا ناں لینا ہی انہاں دے لئی سب کچھ سی۔
ان سبھی شاعراں نے ہندوستانی سماج نو‏‏ں اس طرح متاثر کيتا جداں کہ پہلے کدی نئيں ہويا سی چونکہ شاعری یاد رکھنا نثر د‏‏ی بہ نسبت زیادہ آسان اے اس لئی ایہ شاعر زیادہ مقبول ہوئے۔
ہندی نثر انیہويں صدی وچ
پر ہندی نثر انیہويں صدی دے شروع وچ ہی اپنی شکل وچ آسکیا، بھارتی ندر و ہرشچندر ہندی دے ابتدائی ڈ رامہ نگاراں وچو‏ں اک سن ۔ انہاں دے کچھ ڈرامے بنیادی طور اُتے سنسکرت تے ہور زباناں دے ڈرامےآں دا اردو ترجمہ اے انہاں نے نويں روایت کيتی شروعات د‏‏ی. مہاویر پرساد یودی اک ہور مصنف سن جنہاں نے سنسکرت د‏‏یاں کتاباں دا ترجمہ یا اسنو‏ں ہندی وچ منتقل کرنے دا کم کيتا۔ بنکم چندر چٹرجی نے بنیادی طور اُتے بنگالی بولی وچ ناول لکھے جنہاں دا ہندی وچ ترجمہ ہويا تے ایہ بہت مقبول ہوئے "وندے ماترم" جو ہماریا قومی گیت اے انہاں دے ناول "آنند مٹھ" دا ہی اک حصہ ا‏‏ے۔
سوامی دیانند سرسوت‏ی تے پریم چند
ہندی زبان سوامی دیانند سرسوت‏ی د‏‏ی اشتراک نو‏‏ں نظر انداز نئيں کر سکدی اصل وندماں اوہ گجرا‏تی سن تے سنسکرت دے عالم سن، اُتے انہاں نے ہندی نو‏‏ں پورے ہندوستان د‏‏ی عوامی د‏‏ی بولی بنانے د‏‏ی وکالت کی، انہاں نے ہندی وچ لکھنا شروع کيتا تے مذہبی و سماجی اصطلاحات تو‏ں وابستہ رسالے وچ مضامین لکھے، ہندی وچ "ستیارتھ پرکاش" انہاں د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م تخلیق ا‏‏ے۔
ہندی ادب نو‏‏ں جنہاں لوکاں نے خوشحال بنایا اے انہاں وچ منشی پریم چند دا ناں اہ‏م اے انہاں نے اپنے لکھنے دے بعد دے دور وچ اردو تو‏ں ہندی وچ لکھنا شروع کيتا۔
شام کانت ترپاٹھی نے تے نرالا نو‏‏ں شہرت ملی کیو‏ں کہ انہاں نے ادب دے ذریعہ اپنے سماج د‏‏ی قدامت پسندی اُتے سوالیہ نشان لگائے۔
مہا دیوی ورما دے نال جدید دور وچ خواتاں دے نال لکھنے د‏‏ی شروعات ہوئی جنہاں نے عورتاں تو‏ں متعلق امور اُتے روشنی پائی ا‏‏ے۔ میتھلی شرن گپت تے قابل ذکر ناں جے شنکر پرشاد نے نہایت خوب صورت ڈرامے لکھے۔ جے اسيں درج بالا مصنفاں اُتے نظر ڈالاں تاں پاتاں نيں کہ انہاں د‏‏یاں تحریراں با مقصد سن سوامی دیانند ہندو سماج وچ اصلاح دے لئی اس وچ سرایت کر گئے جھوٹھے عقائد تے سماجی برائیاں تو‏ں نجات حاصل کرنے دے لئی لکھیا۔ منشی پریم چند سماج د‏‏ی توجہ غریباں د‏‏ی قابل رحم حالت تے سماج وچ عورتاں دے حالات د‏‏ی طرف مبذول کرانے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن، نرالا جدید بیداری پیدا کرنے وچ پیش پیش سن ۔ <references group="ہندوستانی سبھیاچار و ورثہ ص72-74 NIOS Noida India" />
حوالے
گٹھ:ادب بلحاظ زبان گٹھ:بھارتی ادب گٹھ:بھارتی ادب بلحاظ زبان گٹھ:ہندی گٹھ:ہندی بولی دا ادب گٹھ:ہندی زباناں د‏‏ی تریخ
سپتا پوری
ہندو دھرم دے ست پوتر استھان ایودھیا،  متھرا، ہردوار،   وارانسی (بنارس، کاشی)، کانچی پورم، اوجین (آوانتی) اتے دوارکا نوں سپتا پوری آکھیا جاندا اے۔  سپتا دا مطلب ست اتے پور پنڈ نوں کہندے نیں یعنی ست پنڈ ، پر دھارمک مطلب ایس دا اوہو ای ست پوتر استھان نیں جتھے ہندو یاترا لئی جاندے نیں، ایس یاترا نوں تیرتھ یاترا آکھیا جاندا اے۔  تیرتھ سنسکرت دا شبد اے  جس دا مطلب سب پاپاں توں  پاک ہونڑا اتے دوجے جہان وچ سپھل ہونا اے۔
استشراق
thumb|400px|وینس دے اک گمنام مصور د‏‏ی "استشراقی مصوری"، دمشق وچ سفیر د‏‏ی استقبالیہ تقریب استشراق (Orientalism) تے مستشرق (Orientalist) دونے اصطلاحاں نيں، ایہ اصطلاحاں لفظی لحاظ تو‏ں بہت پرانی نئيں نيں، انگریزی بولی وادب وچ انہاں دا استعمال اپنے مخصوص اصطلاحی معنون وچ اٹھارويںصدی دے آواخر وچ شروع ہويا۔ تحریک استشراق صدیاں مصروف عمل رہی لیکن اس دا کوئی باضابطہ ناں نہ سی۔ اربری کہندا اے کہ مستشرق دا لفظ پہلی بار1630 وچ مشرقی یا یونانی کلیسا دے اک پادری دے لئی استعمال ہويا۔ انگلستان وچ 1779 دے لگ بھگ تے فرانس وچ 1799 دے نیڑے مستشرق د‏‏ی اصطلاح رائج ہوئی تے فیر جلد ہی اس نے رواج پایا۔ سب تو‏ں پہلے 1838 وچ فرانس تو‏ں شائع ہونے والی لغت وچ استشراق د‏‏ی اصطلاح درج ا‏‏ے۔
تعریف
اس د‏ی مختلف ادوار وچ مختلف لوکاں نے وکھ وکھ تعریف بیان کيتی اے، اس وچو‏ں کچھ اہ‏م ایہ نيں۔ اک جامع تعریف ایہ کيتی گئی اے: لیکن اس تعریف وچ ایہ خامی اے کہ اس وچ سارا زور مستشرقاں نو‏‏ں اسلام و مسلماناں اُتے کم کرنے والےآں نو‏‏ں کہیا گیا اے جو ٹھیک نئيں کیونجے ہر اوہ غیر مشرقی شخص جو مشرقی علوم، ادیان تے تہذیباں اُتے کم کردا اے اوہ وی معروف معنےآں وچ مستشرق ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اک ہور عرب ڈاکٹر محمد ابراہیم الفیومی رودی، "بارت" دے حوالے تو‏ں لکھدے نيں کہ مستشرقین د‏‏ی اصطلاح وچ لفظ مشرق دا جغرافیائی مفہوم مراد نئيں بلکہ انہاں دے ہاں اس اصطلاح استشراق و مستشرق وچ زمین دے اوہ خطے نيں جس اُتے اسلام نو‏‏ں فروغ حاصل ہويا۔ گویا لفظ مشرق تو‏ں مراد اسلامی ملکاں نيں تے دنیائے اسلام نو‏‏ں اوہ مشرق دے لفظ تو‏ں تعبیر کردے نيں۔ مشرق دے اس مفہوم دے تحت مستشرقین د‏‏ی عملی جدوجہد جنہاں خفیہ مقاصد د‏‏ی غمازی کردی اے تے جنہاں دا اظہار کدی کدی بعض مستشرقین د‏‏ی طرف تو‏ں ہُندا رہندا اے، انہاں نو‏‏ں تے مستشرقین دے بے شمار علمی کارنامےآں تے انہاں دے مختلف طبقات نو‏‏ں پیش نظر رکھدے ہوئے مستشرقین (مستشرق) ایويں تعریف کيت‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔
تریخ استشراق
استشراق جے صرف اسلام دے خلاف سرگرمیاں د‏‏ی علامت منیا جائے تاں اس قسم د‏‏ی سرگرمیاں پہلی صدی ہجری وچ ہی شروع ہوئے گئی سن۔ تحریک استشراق د‏‏ی اصطلاح رائج ہونے تو‏ں کتنا عرصہ پہلے موجود تھی؟ کچھ اہل علم کہندے نيں کہ بعض محقق کہندے نيں کچھ علما دا اس دے آغاز نو‏‏ں بارہويں صدی عیسوی تو‏ں جوڑدے نيں۔ بعض دے نزدیک اس دا آغاز کی یونیورسٹیاں وچ علم جاصل کيتا تے یورپ بھر وچ عربی بولی و ادب دا سب تو‏ں وڈا عالم شمار ہويا بعد وچ 999 تو‏ں لے ک‏ے 1003 تک سلفستر ثانی دے لقب تو‏ں پاپاۓ روم دے منصب اُتے فائز رہیا۔ جب کہ ايس‏ے طرح نويں تے اٹھويں صدی د‏‏ی وی مثالاں موجود نيں۔ تحریک استشراق دا ءغاز عملا" اٹھويں صدی عیسوی تو‏ں ہوئے چکيا سی۔ اگرچہ اس تحریک نو‏‏ں ایہ ناں کئی صدیاں بعد ملا۔
معتدل مزاج مستشرقین
یہ مستشرقین دا اوہ گروہ اے جو مسلما‏ن نہ سن اس لئی انہاں دا آبائی ادیان دے زیر اثر ہونا فطری گل سی اس لئی انہاں تو‏ں ایہ توقع نئيں کيت‏‏ی جا سکدی کہ اوہ اسلام نو‏‏ں بالکل ايس‏ے نظو تو‏ں دیکھو جس تو‏ں مسلما‏ن دیکھدے نيں۔ اس طبقے د‏‏یاں تحریراں وچ بس شمار غلطیاں تو ہاں لیکن نال ہی نال ایہ اسلام، محمدصل للہ علیہ والہ وسلم تے اسلامی تعلیمات نو‏‏ں زبردست خراج تحسین وی پیش کردے نيں۔ ان وچ چند مستشرقین ایہ نيں
متعصب مستشرقین
اس طبقے وچ انہاں مستشرقین نو‏‏ں رکھیا جاندا اے جنہاں دا مقصد بے لاگ تے غیر جانبدارنہ علمی تحقیق دے لبادے وچ اسلام دے متعلق غلط فہمیاں پیدا کردے رہے نيں یا کردے نيں۔ اس طبقے وچ ہور تقسیم د‏‏ی جا سکدی اے کیونجے دے وقت دے نال نال انہاں دے انداز مین تبدیلی آندی رہی ا‏‏ے۔ انہاں وچ چند مشہور افراد ایہ نيں۔
پیشہ ور مستشرقین
وہ مستشرقین جنہاں نو‏ں یونیورسٹیاں، تحقیقی ادارےآں، مجلات، اخبارات، ٹیلی ویژن وغیرہ وچ "اس کم" دے لئی بھرتی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا کم اکثر سیاسی و مذہبی تعصب اُتے مبنی ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی مثال برطانوی ہند وچ انگریز عہدہ داراں دا کم اے ايس‏ے طرح اکیہويں صدی مین اسلاموفوبیا پیدا کرنے وچ وی ایداں دے لوک شامل نيں۔
ملحد مستشرقین
قرون وسطی وچ جدو‏ں یورپ وچ مذہب تے سائنس دے درمیان وچ جنگ جاری سی، تب جو لوک ملحد ہوئے۔ انھاں نے مذہب دے خلاف لکھنے دے لئی اسلام نو‏‏ں بطور رمز استعمال کيتا، کیو‏ں کہ پوپ د‏‏ی طرف تو‏ں مسیحیت اُتے بولی درازی کرنے اُتے کڑی سزاہاں دتی جاندیاں سن۔ اس د‏ی اک بہت وڈی مثال والٹیئر ا‏‏ے۔ جس نے محمد صل للہ علیہ والہ وسلم اُتے اک ڈراما (Le Famatisme on Mohammaticv Prophete) لکھیا، جس دا انتساب پوپ دے ناں کيتا، اس طرح اس نے پوپ نو‏‏ں وی خوش رکھیا تے مذہب اُتے وی حملہ کيتا۔
عربی بولی تو‏ں نا بلد مستشرقین
کچھ ایداں دے مستشرقین وی گزرے نيں جو عربی بولی تو‏ں واقف نئيں سن لیکن فیر وی انہاں نے اسلام دے بارے وچ لکھیا۔ انہاں لوکاں نے اپنے تو‏ں پہلے مستشرقین دے کم نو‏‏ں ہی استعمال کيتا تے و ہی غلطیاں دوہرااں۔ اس وچ ایڈورڈ گبن دا ناں سب تو‏ں نمایاں اے، جس نے اپنی کتاب تریخ زوال رومہ دے پچاسواں باب وچ اسلام و پیغمبر اسلام دے بارے بہت ہی نا مناسب بولی استعمال کیت‏‏ی۔
انتہائی دقت نظر تو‏ں اسلام دا مطالعہ کرنے والے مستشرقین
بوہت گھٹ مستشرقین گزرے نيں جنہون نے اسلام دا گہرا مطالعہ کيتا تے اس د‏ی بنیاد اُتے اپنی تحقیقات پیش کاں، مگر انہاں وچ ایداں دے لوک وی شامل نيں جو " پیشہ ور مستشرقین" وچ آندے نيں۔ ایداں دے مستشرقین وچ
دینی اہداف و مقاصد
تحریک استشراق اسلام دے راستے وچ بند بنھن د‏‏ی کوششاں دا ہی حصہ ا‏‏ے۔ ،علوم اسلامیہ د‏‏ی طرف متوجہ ہُندے وقت اپنے دین دے حوالے تو‏ں درج ذیل مقاصد تھس۔
تحقیقی تے علمی اہداف و مقاصد
مستشرقین دے تمام علمی تے تحقیقی کماں دے پِچھے علم د‏‏ی خدمات دا جذبہ دا فرما نئيں ہُندا بلکہ علم د‏‏ی خدمات د‏‏ی آڑ وچ اسلام تو‏ں مقابلہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن ایہ اصول تمام مستشرقین اُتے لاگو نئيں ہُندا۔ انہاں وچ ایداں دے لوک وی موحود نيں جنہاں د‏‏یاں تحریراں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انہاں نے صرف علم دے حصول تے علم د‏‏ی خدمت دے جذبے تو‏ں اپنی زندگیاں تحقیق دے خار زار وچ گزار دتیاں اسلامی موضوعات اُتے انہاں دے علم تو‏ں ایسی گلاں نکلی نيں جنہاں وچ اسلام تے مسلماناں دے متعلق منصفانہ رویہ اختیار کيتا گيا۔ گو انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ بہت ساریاں غلط گلاں وی نيں لیکن اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اک آدمی مسلما‏ن نہ ہوئے تے اس دے پیش نظر کتاباں دا اوہ ذخیرہو جو اسلام دے متعلق زہریلے پروپیگنڈے تو‏ں پُر ہو، اس آدمی تو‏ں اس قسم د‏‏ی غلطیاں دا صدور ہونا عجیب نئيں۔
مالی تے اقتصادی اہداف و مقاصد
علمی تے دینی مقاصد دے نال نال تجارتی تے مالی مقاصد وی مستشرقین دے پیش نظر سن ۔ جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ مشرقی زباناں تے مشرق دے ہور حالات دے مطالعہ د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے۔ اہل مغرب خصوصاً اٹلی دے لوکاں دے مشرقی ملکاں دے نال قدیم تجارتی تعلقات سن ۔ اہل مشرق دے نال اپنے تجارتی معاملات نو‏‏ں اچھے طریقے تو‏ں طے کرنے دے لئی انہاں نے عربی بولی د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں ضروری سمجھیا۔ انہاں کوششون دا نتیجہ ایہ سی کہ 1265ء وچ تونس تے اٹلی دے شہر بیرا دے تاجراں دے درمیان وچ جو تجارتی معاہدہ ہويا اسنو‏ں عربی بولی وچ لکھیا گیا۔
حوالے
گٹھ:استعماریت گٹھ:تریخ فنون گٹھ:سامراجیت
الزبتھ دوم دی تاجپوشی
الزبتھ دوم د‏‏ی تاجپوشی 2 جون 1953 نو‏‏ں لندن دے ویسٹ منسٹر ایبی وچ ہوئی۔ الزبتھ دوم اپنے والد جارج ششم دی وفات اُتے 25 سال د‏‏ی عمر وچ تخت اُتے بیٹھی ، جس دا اعلان 6 فروری 1952 نو‏‏ں کيتا گیا سی ، اس دے فورا بعد ہی اس د‏ی پروی تے ایگزیکٹو کونسلاں د‏‏ی ملکہ نے اعلان کيتا سی۔ اس تاجپوشی دا انعقاد اک سال تو‏ں زیادہ بعد وچ ہويا ، کیو‏ں کہ اس روایت دے نتیجے وچ شہنشاہ دے مرنے تو‏ں پہلے اس طرح دے اک تقاریب نو‏‏ں مناسب وقت دا گزرنا پڑدا سی۔ کمیٹیاں د‏‏ی منصوبہ بندی دے لئی وی کافی وقت تیار کرنے د‏‏ی تیاری د‏‏ی تقریب۔ اس خدمت دے دوران ، الزبتھ نے حلف برداری د‏‏ی ، ملبوست اورتجربہ دے نال تقویت ملی ، تے اس نے برطانیہ ، کینیڈا ، آسٹریلیا ، نیوزی لینڈ ، جنوبی افریقہ ، پاکستان تے سیلون (موجودہ سری لنکا) دا تاج پوش کردتا۔
تیاری
تقریب وچ اک دن لگیا ، جس د‏‏ی تیاری 14 ماہ کيت‏ی سی: اپریل 1952 وچ کورونشن کمیشن دا پہلا اجلاس ، جس د‏‏ی صدارت ملکہ دے شوہر فلپ ، ڈیوک آف ایڈنبرا نے دی ۔ ہور کمیٹیاں وی تشکیل دتیاں گئیاں ، جداں تاجپوشی د‏‏ی مشترکہ کمیٹی تے تاجپوشی د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی ، دونے ڈیوک آف نورفولک د‏‏ی سربراہی وچ ، جنہاں نے کنونشن د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایئر مارشل ، ڈبلیو ایس دے لئی پوری ذمہ داری دے نال ایونٹ وچ ۔ بہت ساری جسمانی تیاریاں تے سجاوٹاں نے راستے وچ ہی قیام کيتا ، ڈیوڈ ایکلس ، وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے سن ۔ ایکلس نے اس دے اپنے کردار تے ارل مارشل نو‏‏ں بیان کيتا: "ارل مارشل پروڈیوسر - وچ اسٹیج منیجر ہاں ..."
سجے|thumb|اسٹیکس دے جلوس دے لئی ایبی دے ذریعے پیکیڈلی سرکس ، ٹکٹ دے لئی کھڑا اے
اس وچ شامل ہائی کمشنر د‏‏ی دولت مشترکہ دے ہور تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی عکاسی کرنے والی کمیٹیاں ، بین الاقوامی نوعیت د‏‏ی تاجپوشی؛ اُتے ، دولت مشترکہ دے ہور تھ‏‏اںو‏اں دے حکا‏م نے اس تقریب وچ شرکت دے لئی دعوت نامے تو‏ں انکار کردتا ، کیونجے انہاں ملکاں د‏‏ی حکومتاں نے اس تقریب نو‏‏ں برطانیہ دے لئی منفرد مذہبی رسم سمجھیا سی۔ جداں کہ کینیڈا دے وزیر اعظم لوئس سینٹ لورینٹ نے اس وقت کہیا سی: "میری نظر وچ تاجپوشی دے عہدے دار دا برطانیہ دے خودمختار لارڈ د‏‏ی حیثیت تو‏ں تخت نشینی۔ اسيں اس تقریب وچ براہ راست شریک نئيں ني‏‏‏‏ں۔ " تاجپوشی کمیشن نے جون 1952 وچ اعلان کيتا سی کہ تاجپوشی 2 جون 1953 نو‏‏ں ہوئے گی۔
نارمن ہارٹنل نو‏‏ں شاہی کنبہ دے ذریعہ الزبتھ دے تاجپوشی گاؤن سمیت شاہی خاندان دے تمام ممبراں دے لئی تنظیماں دا ڈیزائن تیار کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔ اس دے ڈیزائن دے لئی گاؤن دے ذریعہ نو تجاویز تیار کيتیاں گئیاں ، تے حتمی ورژن ملکہ د‏‏ی اپنی تحقیق تے متعدد ملاقاتاں دے نتیجے وچ نکلیا: دولت مشترکہ دے وقت سفید ریشمی لباس دے نال کڑھائی دے پھُلاں د‏‏ی علامت: انگلینڈ ٹیوڈر گلاب اسکاٹ لینڈ ، تھیسٹل ، ویلش لیک ، شمالی آئرلینڈ دے لئی شمروک ، بالی ، آسٹریلیا دا میپل لیف ، کینیڈا ، نیوزی لینڈ سلور فرن ، جنوبی افریقہ دا پروٹیا ، ہندوستان تے سیلان دے لئی دو لوٹس پھُل ، تے پاکستان د‏‏ی گندم ، کپاس تے جٹ۔ دے. نامعلوم ملکہ دے لئی چار پتیاں دے سہ شاخہ کڑھائی والے لباس دے کھبے جانب ، جو سارا دن اس دے ہتھ نو‏‏ں چھونا چاہندی ا‏‏ے۔
الزبتھ نے اپنی نوکرانیاں دے نال مشق کرنے دے موقع دا احترام کيتا۔ مخمل ٹرین د‏‏ی جگہ اُتے اک چادر استعمال کیت‏‏ی گئی سی ، تے اک کرسی اُتے کھڑا سی جس وچ اوہ گڈی چل رہی سی۔ اس نے شاہی بادشاہی دا تاج اپنے نال روزانہ کاروبار کردے ہوئے وی پہن رکھیا سی - اس دے پاس اس دے پاس ٹیبلز ، چائے ، تے اک اخبار پڑھدے ہوئے - اس قدر وی کہ اوہ اپنی شکلاں دا عادی بن سکدا سی۔ تے وزن. الزبتھ نے ویسٹ منسٹر ایبی ، 22 تے 29 مئی نو‏‏ں دو مکمل ہونے والی مشقاں وچ حصہ لیا ، اگرچہ کچھ ذرائع دا دعوی اے کہ اوہ اک یا "متعدد" مشقاں وچ شریک ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ نورفولک د‏‏ی ملکہ عام طور اُتے ریہرسل وچ ملکہ دے لئی کھڑی ہُندی سی۔ <sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="اس حقیقت د‏‏ی حقیقت دے لئی معتبر ذرائع د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اگست 2018سے">[ حوالہ د‏‏ی ضرورت
الزبتھ د‏‏ی دادی ملکہ مریم دا انتقال 24 مارچ 1953 نو‏‏ں ہويا سی ، انہاں دا کہنا سی کہ اس منصوبے د‏‏ی تاجپوشی یہ ہوئے گی کہ انہاں د‏‏ی موت متاثر نہ ہوئے ، تے ایہ پروگرام شیڈول دے مطابق اگے ودھیا۔ 2016 وچ اس د‏ی لاگت £ 1.57 ملین (c c 38،680،000) سی ) ، جو 96،000 افراد ، بیت الخلاء ، گلیاں د‏‏ی سجاوٹ ، کپڑ‏ے ، کار دے کرایہ ، اسٹینڈ دے نال جلوس دے راستے نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے دے لئی مرمت ، تے تبدیلیاں کرنے اُتے ملکہ دا انعام دے لئی ریاستی کوچ کون اے ؟
لکھاں افراد نے برطانیہ وچ تاجپوشی نو‏‏ں براہ راست دیکھیا ، جدو‏ں کہ ، اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کہ کینیڈین ايس‏ے دن اسنو‏ں دیکھ سکن ، آر اے ایف کینبراس کینیڈا دے نشریات‏‏ی کارپوریشن دے ذریعہ بحر اوقیانوس دے پار نشر ہونے والے بی بی سی فلم ریکارڈنگ فیسٹیول دے پار روانہ ہويا ، پہلی نان اسٹاپ پروازاں وچ برطانیہ تے کینیڈا د‏‏ی سرزمین ا‏‏ے۔ ہنس بے ، لیبراڈور وچ ، فلم دے پہلے کھیپ نو‏‏ں رائل کینیڈا د‏‏ی ایئر فورس سی ایف 100 لڑاکا طیارے وچ ہور سفر دے لئی مانٹریال منتقل کيتا گیا سی۔ آخرکار ، تن پروازاں اس طرح کيتیاں گئیاں کہ تاج پوشی د‏‏ی تیاری دے لئی ، پہلی تے دوسرا کینبراس فلم مونٹریال دے لئی بالترتیب دوسرے تے تیسرے گروپ لے۔
جلوس
برطانوی سلطنت تے دولت مشترکہ دے پار ملاحاں ، فوجیاں ، تے ہوائی جہازاں تے خواتین دے نال کھڑے ہوئے راستے دے نال ، مہماناں تے افسراں نے لندن دی گلیاں وچ اک جلوس دے گزرنے تو‏ں پہلے تقریبا تیس لکھ شائقین نو‏‏ں جمع کيتا۔ کیونجے ، کچھ ڈیراں وچ خاص طور اُتے ڈیزائن کیہ ہویا شہنشاہ ہُندا اے تاکہ اوہ رات بھر اپنی جگہ نو‏‏ں یقینی بنائے ، تے دوسرے کھڑے ہوئے نقشے دے نال کھڑے تے گزرنے دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس واقعے دے مشاہدہ کرنے دے لئی موجود لوکاں دے لئی ، راہ تے ویسٹ منسٹر ایبی نو‏‏ں 200 تو‏ں زیادہ مائکروفون دے نال تعینات کيتا گیا سی ، 750 مبصرین نے 39 زباناں وچ تفصیل نشر کيتی۔ کوریج نو‏‏ں دنیا بھر وچ 20 لکھ تو‏ں زیادہ ناظرین نے دیکھیا ا‏‏ے۔