cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برصغیر دی تریخ
شاہزادہ خُرم تے مہابت خان د‏‏ی سرکشیاں
جہانگیر دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا شہریارتھا۔ اُس تو‏ں نورجتھ‏ے د‏‏ی بیٹی جو شیر افگن تو‏ں سی۔ بیاہی گئی سی۔ اس لئی نورجتھ‏ے ایہ چاہندی سی کہ جہانگیر دے بعد شہریار تخت نشین ہوئے۔ چنانچہ اس مطلب دے حاصل کرنے دے لئی اس نے چپکے چپکے جوڑ توڑ کرنے شروع کیتے ۔ا س اُتے شاہزادہ خُرم یعنی شاہجہاںجو شہر یار تو‏ں وڈا سی تے کئی موقعاں اُتے لڑائیاں وچ بڑانام پا چکيا سی۔ اُس نے برہم ہوئے ک‏ے سرکشی اختیار کيتی تے اپنی قوت تے جوانمردی تو‏ں بنگالے اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اُس اُتے دو برس تک حکمراں رہیا ۔ مگر اس دے بعد اُس نے بادشاہ د‏‏ی اطاعت قبول کر لئی۔ مہابت خاں جو اک وڈا مشہور تے معروف سردار سی ۔ کابل د‏‏ی حکومت اُتے متعین سی ۔مگر نورجتھ‏ے نے اُس نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں اس اُمید اُتے دلّی بلا لیا سی کہ شاہجہان دے خلاف جو منصوبے اوہ بنھ رہی سی۔ اُنہاں وچ اُس د‏‏ی مدد کر۔ اول اول تاں مہابت خان نورجتھ‏ے دا مدد گار رہیا تے دکن   وچ جو معرکے اُس نے کیتے۔ اُنہاں دے باعث اوہ سلطنت وچ اس قدر معزز تے ممتاز ہوئے گیاکہ جے کوئی سردار رتبے وچ اس تو‏ں وڈا سی تاں نورجتھ‏ے دا بھائی آصف خان سی۔ مگر بعد وچ مہابت خان شاہزادہ پرویز دا خیرخواہ تے طرفدار ہوئے گیا۔ تے چونکہ نورجتھ‏ے نو‏‏ں پرویز تو‏ں وی اُسی قدر عداوت سی جس قدر کہ شاہجہان تو‏ں سی اس لئی نورجتھ‏ے د‏‏ی مہابت خان تو‏ں سخت دشمنی ہوئے گئی۔
اُس وقت جدو‏ں کہ بادشاہ اپنی سپاہ لئی کابل د‏‏ی طرف جارہاتھا۔ مہابت خان دے ناں حکم جاری ہويا کہ حضور وچ حاضر ہوئے۔ مہابت خان نے اس حکم د‏‏ی تعمیل تاں د‏‏ی مگر تنہا نہ آیا۔ پنج ہزار راجپوت سوار جاں نثار اپنے نال لیایا۔ جدو‏ں بادشاہ دے لشکر وچ آیا تاں اُس دے ناں ایہ حکم پہنچیا کہ اوہ بازیاب ملازمت شاہی نئيں ہوئے سکدا۔ پس اُس نو‏‏ں یقین ہوئے گیا کہ دشمناں نے میری تخریب تے توہین اُتے کمر بنھ لی ا‏‏ے۔ اس لئی اُں دے منصوبےآں نو‏‏ں رد کرنے دے لئی اس نے اک ایسی بیجا حرکت د‏‏ی جس د‏‏ی کوئی نظیر موجود نئيں ۔یعنی بادشاہ دا لشکر جو دریائے جہلم تو‏ں اُتر رہیا سی۔ جدو‏ں سب عبور کر چکيا تے بادشاہ تنہا اُترنے نو‏‏ں ہويا ۔ اُس وقت مہابت خاں نے کچھ جواناں نو‏‏ں بھیج کر پُلکا ناکا روک لیا تے باقی فوج تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں اپنے قبضے وچ ک‏ر ليا۔ ہن تاں نورجتھ‏ے وڈی تلملائی تے بادشاہ دے چھڑانے دے لئی ہتھ پیر مارے۔ مگر جدو‏ں کوئی تدبیر پیش نہ گئی تاں آپ وی بادشاہ دے پاس چلی آئی ۔ مہابت خان اسنو‏ں قتل کرنا چاہندا سی مگر اُس د‏‏ی زندگی سی اس لئی اُس نو‏‏ں کچھ گزند نہ پہنچی۔ غرض ہن مہابت خان دا کوئی مزاحم نہ رہیا تے اک سال تک برابر اس دا غلبہ تے اقتدار قائم رہیا ۔آخر نورجتھ‏ے اک ایسی چال چلی کہ بادشاہ نو‏‏ں مہابت خان دے قبضے تو‏ں صاف کڈ لیا تے مہابت خان نو‏‏ں بھجدے ہی بنی۔ چنانچہ اوہ دکن   د‏‏ی طرف بھج گیا تے اوتھ‏ے شاہجہان تو‏ں جا ملا۔
شاہجہان دا عہد سلطنت
شاہجہان دے عہد سلطنت دا پہلا وڈا واقعہ خان جتھ‏ے لودھی صوبہ دار دکن  د‏‏ی سرکشی ا‏‏ے۔ ابتدا وچ اوہ ایہ چاہندا تھاکہ خود مختار بن جائے۔ مگر فیر تھوڑے دناں بعد بادشاہ دا مطیع ہوئے گیا تے دکن   تو‏ں مالوے نو‏‏ں متقل کيتا گیا۔ اس دے بعد خان جتھ‏ے نو‏‏ں ایہ شبہ ہويا کہ بادشاہ نو‏‏ں مجھ اُتے اعتماد نئيں ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں اسن نے خاص آگرے وچ علانیہ بغاوت دا جھنڈا کھڑا کيتا ۔اُس وقت چنبل ندی دے کنارے فوج شاہی تو‏ں اس دا مقابلہ ہويا تے اس نے شکست کھادی ایتھ‏ے اُس دا بیٹا تے بوہت سارے ہمراہی مارے گئے۔ مگر اس نے اپنا گھوڑا ندی وچ ڈال دتا تے اُس تو‏ں عبور ک‏ر ک‏ے صاف نکل گیا۔ فیر ایتھ‏ے تو‏ں اوہ احمد نگر پہنچیا تے بادشاہ احمد نگر نال رابطہ قائم ک‏ر ک‏ے دن وچ ہنگامۂ جنگو جدال گرم کيتا۔ مگر آخر کار بندیل کھنڈ وچ کالنجر دے نیڑے شکست کھا کر ماریا گیا۔
شاہجہان د‏‏ی سلطنت
بہر حال شاہجہان نیک تے عادل بادشاہ سی تے انتظام سلطنت وچ کدی غفلت نہ کردا تھااس وجہ تو‏ں تے ہور وڈے وڈے عقلمند تے تجربہ کار اہلکار مقرر کرنے تو‏ں اُس د‏‏ی سلطنت وچ ہمیشہ امن تے امان تے ملک وچ بہبودی تے رونق رہی۔
اورنگزیب
شاہجہان دے چار بیٹے سن ۔ اک تاں اورنگزیب جو اُس دے بعد تخت اُتے بیٹھیا تے تن تے ۔ یعنی دارا شکوہ تے شجاع جو اورنگزیب تو‏ں وڈے سن تے مراد جو سب تو‏ں چھوٹا سی۔ اک دفعہ دا ذکر اے کہ شاہجہان بیمار ہويا تے دارا شکوہ جو بادشاہ دے پاس آگرے وچ موجود سی ۔اُس نے اس حال دے چھپانے وچ بہت کچھ سعی د‏‏ی مگر ایہ خبر سب بھائیاں نو‏‏ں پہنچ گئی تے فوراً ہر اک نے تخت اُتے ہتھ مارنے دے لئی کمر بنھی۔ مگر آخر کار ۱۶۵۸ء وچ اورنگ زیب نے نہایت دھوکے بازی تے بے رحمی تو‏ں اپنے تِناں بھائیاں تے انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں اک اک ک‏ر ک‏ے شکست دے ک‏ے مارڈالیا یا بھگا دتا تے آپ تخت اُتے بیٹھ گیا تے اپنے بُڈھے باپ نو‏‏ں اُس دے مردے دم یعنی ۱۶۶۶ء تک قید رکھیا۔
میر جملہ
میر جملہ اک بڑاسپہ سالار سی تے اورنگزیب نو‏‏ں بھائیاں اُتے فتحیابی اُسی د‏‏ی حسن سعی تو‏ں نصیب ہوئی سی۔ اُس دے صلے وچ اورنگزیب اُس نو‏‏ں مرزا شجاع د‏‏ی جگہ جس نو‏‏ں میر جملہ نے اراکان د‏‏ی طرف بھگا دتا سی۔ بنگالے دا حاکم مقرر کر دتا۔ آخر شجاع تے اُس دا گھرانا سب تباہ ہوئے ک‏ے اراکان وچ ہلاک ہوگئے تے میر جملہ نے وی اک وڈی مہم دے بعد جس وچ اس نے کوچ بہار تے آسام نو‏‏ں پایمال کيتا سی ۔ ڈھادے ميں وفات پائی۔
اورنگزیب دے محاربات
اورنگزیب یا تاں سیوا جی مرہٹے تو‏ں لڑدا رہیا یا بیجا پور تے گولکنڈے د‏‏ی سلطنتاں د‏‏ی تسخیر کرنے وچ مصروف رہیا۔ غرض اس طرح اوہ ساری عمر دکن  ہی وچ لڑدا بھڑدا پھرا۔ راجپوتاں نے وی بعض اوقات وڈی بے ڈھب سرکشیاں کيتياں۔ کیونجے اورنگزیب اُنہاں اُتے تے ہور اپنی ساری ہندو رعایا اُتے مذہبی تعصب تو‏ں وڈی سختی کردا تھا۔
راجپوتاں د‏‏ی سرکشی دے زمانے وچ اک بار ایسا ہويا کہ اورنگزیب دا چاہیندا بیٹا شاہزادہ اکبر وی اس تو‏ں منحرف ہوئے ک‏ے دشمناں تو‏ں جا ملیا تے اس نے تخت اُتے قبضہ کرنا چاہیا۔ اورنگزیب اگرچہ بہت ضعیف سی ۔ مگر فیر وی غالب آیااور تمام سرکشی فرو ہوئے گئی۔ شاہزادہ اکبر آخر کار ایران نو‏‏ں چلا گیا تے اوتھے اس نے وفات پائی۔
اُس وقت انگریزاں تے فرانسیسیوںکی بستیاں ہند وچ جلدی جلدی رونق پکڑدی جاندیاں سن۔ اس دا ذکر باب پنجم د‏‏ی پہلی فصل وچ مفصل کيتا جائے گا۔
اکبر تے اورنگزیب د‏‏ی خصلتاں دا مقابلہ
اورنگزیب دے زمانے وچ سلطنت مغلیہ د‏‏ی وسعت تے شان وشوکت غایت درجے اُتے پہنچ گئی سی۔ مگر اورنگزیب د‏‏ی وفات دے نیڑے اُس وچ زوال آنے لگیا سی۔ چونکہ اورنگزیب انہاں امور وچ جو سلطنت تو‏ں واسطہ نئيں رکھدے سن ۔وڈا پاک صاف تے متقی تے پرہیزگار تے وڈا پکا مسلما‏ن سی۔ اس لئی مسلماناں د‏‏ی تاریخاں وچ اسنو‏ں بادشاہان مغلیہ وچ سب تو‏ں عمدہ لکھیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ اکبر اُتے وی اسنو‏ں ترجیح دتی ا‏‏ے۔ مگر اصل ایہ اے کہ اورنگزیب عام لیاقت تے ہمت تے چالادی ميں اکبر دے برابر تے داد گستری تے جفا کشی وچ وی اُس د‏‏ی مانند سی۔ لیکن تے سب خصلتاں وچ بالکل اکبر دے خلاف سی۔ مصلحت ملکی دے اعتبار تو‏ں دونے وڈے کامل سن ۔ مگر اورنگزیب حکمت یا فریب تو‏ں اپنا مطلب نکالدا تے ہمیشہ ٹیڑھی تدبیراں نو‏‏ں پسند کردا سی۔ اکبر وڈا عالی حوصلہ تے فراخ دل تے صلح کل سی۔ سب دے نال فیاضی تو‏ں برتتا تے مغلوب دشمن اُتے خصوصاً رحم کيتا کردا سی۔ مگر اورنگزیب وڈا متعصب سی۔ غیر مذہب دے لوکاں نو‏‏ں اذیت پہنچاندا۔ سب د‏‏ی طرف تو‏ں بدظن رہندا۔ مغلوباں اُتے سختی کردا تے بُری طرح وی کچھ ہتھ لگدا تاں کدی نہ چکدا تھا۔چونکہ اسنو‏ں کسی دا اعتبار نہ تھا۔اس لئی نہ اس دے دل نو‏‏ں کدی چین آرام ملیا تے نہ کسی مہم وچ بالکل کامیابی ہوئی۔ آخر اس د‏ی سلطنت د‏‏ی جڑ کھوکھلی ہوگئی۔ شاہزادہ معظم جو وارثِ تخت تے تاج سی۔ اوہ وی اس د‏ی بدگمانی تو‏ں نہ بچا۔ چنانچہ اورنگزیب نے اک بار ناحق اس تو‏ں بدظن ہوئے ک‏ے چھ برس تک یعنی ۱۶۸۷ء تو‏ں ۱۶۹۴ء تک اسنو‏ں قید رکھیا۔ اکبر تے اورنگزیب د‏‏ی خصلتاں دا فرق اس امر اُتے غور کرنے تو‏ں خوب معلوم ہوئے گا کہ انہاں نے ہندوآں  تو‏ں تے خصوصاً راجپوتاں تو‏ں کس طرح سلوک کيتا۔ اس تریخ دے پڑھنے تو‏ں معلوم ہوئے گیا ہوئے گا کہ اکبر دا برتائو راجپوتاں دے نال ایسا سی کہ اوہ تو‏ں تاں پہلے سلطنت دہلی دے دشمن سن یا اکبر دے عہد وچ نہایت وفادار تے جان نثار مددگار بن گئے۔ مگر اورنگزیب اُنہاں تو‏ں اس طرح پیش آیا کہ اوہ اُس تو‏ں بالکل متنفر ہوئے گئے۔ اورنگزیب نے آخر ایہ حکم دے ک‏ے کہ کسی ہندو نو‏‏ں بادشاہی نوکری نہ ملے ۔ انتظام سلطنت وچ سخت مشکل ڈال دی۔ فیر اُس نے اک ہور سخت حکم جاری کيتا کہ نہ صرف ہندوستان   دے ہندوآں  تو‏ں بلکہ سارے دکن   دے ہندوآں  تو‏ں وی جزیہ لیا جائے ۔ انہاں سب گلاں دا ثمرہ ایہ ہويا کہ اکثر ہندو رعایا دل وچ مرہٹاں دا دم بھرنے لگی تے ایہی سلطنت مغلیہ دے آناً فاناً زوال پذیر ہونے دا اک وڈا سبب ہويا۔
اورنگزیب دا مالی انتظام
سوائے آسام دے تمام شمالی تے جنوبی ہندوستان   معاملہ ادا کرتاتھا۔ اس دا ہندوستان  ی علاقہ تقریباً ايس‏ے قدر سی ۔ جس قدر کہ انگریزی مقبوضات نيں۔ اگرچہ انہاں دا سرکار تو‏ں اج کل د‏‏ی نسبت کم تعلق سی ۔ انہاں صوبےآں وچو‏ں اُس دے معاملے د‏‏ی مقدار ۳۰ کروڑ تو‏ں ۳۸ کروڑ پونڈ ہُندی سی۔ مگر اس دے دکن   وچ ۲۵ سال دے قیام دے بعد وی صرف تیس کروڑ ہی وصول ہوئے سکدا سی تے کوئی نہ کوئی صوبہ ہمیشہ جنگ اُتے آمادہ ہی رہندا سی۔ اورنگزیب دے کُل خزانے وچ پچپن کروڑ روپیہ سالانہ صرف زمین د‏‏ی آمدنی تو‏ں جمع ہُندا سی۔ تقریباً پنجاہ سال تک ایہ معاملہ ايس‏ے طرح وصول ہُندا رہیا۔ جدو‏ں احمدشاہ درانی ہندوستان   اُتے حملہ آور ہويا۔ تاں خزانے دے داروغہ نے وی اسنو‏ں ایہی آمدنی دسی۔
اورنگزیب نے اپنی زندگی وچ مغلیہ بادشاہ دا نمونہ بن دے دکھایا۔ ایہ بادشاہ دربار وچ شاندار۔ خانگی زندگی وچ سیدھا سادہ۔ کم وچ ہوشیار۔ مذہب وچ پکا تے لائق منشی سی۔ مشہور شاعراں دے شعر یاد سن ۔ ایہ بادشاہ وڈا ہی چنگا خیال کيتا جاندا ۔ جے اپنے باپ نو‏‏ں تخت تو‏ں نہ اُتاردا ، بھائیاں نو‏‏ں قتل نہ کردا تے ہندوآں نو‏‏ں تکلیف نہ پہنچاندا۔ لیکن اُس نے ہر اک آدمی تو‏ں جو اُس دے مذہب دا نہ سی۔ دشمنی پیدا کر لئی تے اپنے رشتہ داراں تو‏ں بدظن ہوئے ک‏ے اُنہاں نو‏‏ں عہدےآں تو‏ں برطرف کر دیااور تے آدمی مقرر کیتے۔ہندوآں  نے وی دل وچ بغض رکھیا۔ سکھاں ۔ راجپوتاں تے مرہٹاں نے اُس د‏‏ی اکھ بند ہُندے ہی اپنا زور دکھانا شروع کيتا۔ اُس دے مسلما‏ن جرنیلاں نے اُس د‏‏ی زندگی وچ تاں اُس د‏‏ی مدد کيت‏ی مگر اُس دے مرنے دے بعد اُس د‏‏ی اولاد دے علاقےآں نو‏‏ں دبا بیٹھے۔
سلطنت مغلیہ دے زوال تو‏ں نويں ریاستاں دا قائم ہونا
سلطنت مغلیہ دا جو مختصر حال اُتے بیان ہويا ۔اُس تو‏ں واضح اے کہ اورنگ زیب دے بعد جو چھ بادشاہ دہلی دے تخت اُتے بیٹھے اوہ کسی نہ کسی وڈے امیر دے وسیلے تو‏ں بادشاہ ہوئے۔ چنانچہ تے دو بادشاہ تاں ذوالفقار خاں دے وسیلے تو‏ں تے باقی چار سیداں دے ذریعے تو‏ں تخت نشین ہوئے۔ پس ایہ سردار بادشاہاں د‏‏ی نسبت بہت زیادہ اختیار رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی دیکھیا دیکھی تے سب امرا سلطنت نو‏‏ں وی خود سر ہوئے جانے د‏‏ی ہوس ہوئی۔ غرض محمد شاہ جس نے ۱۷۱۹ء تو‏ں ۱۷۴۸ء تک سلطنت د‏‏ی ۔ اس د‏ی وفات تو‏ں پہلے جس قدر صوبے تے دور سن ۔ اُنہاں دے حاکم خود مختار بن بیٹھے سن تے بادشاہ د‏‏ی حکومت صرف ناں ہی د‏‏ی رہ گئی سی۔ اس طر اُتے جو نويں سلطنتاں اُس وقت ہند وچ قائم ہوئیاں۔ اُنہاں وچ سے مرہٹاں د‏‏ی سلطنت بہت ہی زیادہ زبردست سی۔ کیونجے اُنہاں د‏‏ی حکومت ہند وچ سب اُتے غالب ہوئے گئی سی۔ انہاں دا حال آئندہ باب وچ بیان کيتا جائے گا۔۔
سکھاں دا حال
سکھاں نے وی اس زمانے وچ زور پھڑیا ۔ ابتدا وچ ایہ فرقہ کسی نو‏‏ں کچھ آزار نہ پہنچاندا سی۔ مگر پِچھے جدو‏ں اورنگزیب تے اس دے بیٹے بہادر شاہ نے اُنہاں نو‏‏ں بُری طرح ستایا تے اذیت دتی تاں انہاں نے وی ٹھاٹھیا بدلا تے سپاہیاں دا اک زبردست گروہ بن گئے۔ اس فرقے دے بانی گرو نانک صاحب بابر دے عہد وچ گزرے نيں۔ اوہ مسئلہ توحید د‏‏ی تلقین کردے سن تے انہاں دا طریق مذہب بعض امور وچ اسلام تو‏ں تے بعض وچ ہندوآں دے مذہب تو‏ں ملدا جلدا سی۔ غرض اس طریق اُتے گرو نانک صاحب دے بوہت سارے مُرید ہوئے گئے۔ ایہ لوک سکھ کہلاندے نيں۔ تے سکھ دے معنی مُریدہاں۔ گرو نانک صاحب دے انتقال دے بعد تے گرو گدی اُتے بیٹھے۔ مگر ستارھواں صدی وچ جو دسويں گرو گوبند سنگھ ہوئے اوہ اک اولعزم تے جنگجو آدمی سن تے انہاں نے سکھاں نو‏‏ں بالکل اک جنگی فرقہ بنا دتا۔ آخر اُنہاں نو‏‏ں اک دشمن نے مار ڈالیا تے اُنہاں دے عزیزاں تے سکھاں نے طرح طرح د‏‏ی اذیتاں اُٹھاواں۔بہادر شاہ، جہاندار شاہ تے فرخ سیرکے زمانے وچ اک شخص بندا نامی سکھاں دا سرگردہ سی۔ جدو‏ں اُنہاں اُتے مسلما‏ن برابر ظلم تے سختیاں کرنے لگے تاں آخر بہادر شاہ دے عہد وچ اُنہاں دے غیظ تے غضب د‏‏ی اگ وی بھڑک اُٹھی۔ تے انہاں نے وی اپنے مخالفاں اُتے وڈی زیادتیاں کرنی شروع کيتياں۔ اس وجہ تو‏ں بادشاہ نے انہاں اُتے یورش د‏‏ی تے اپنی عمر دے اخیر پنج برس وچ انہاں تو‏ں لڑدا رہیا ۔ سکھ فوج شاہی د‏‏ی تاب نہ لائے۔ اس لئی پہاڑاں وچ بھج گئے۔ مگر جدو‏ں بہادر شاہ دا انتقال ہوگیا تاں فیر اوہ مسلماناں تو‏ں انتقام لینے نو‏‏ں اُٹھ کھڑے ہوئے۔ آخر فرخ سیر دے زمانے وچ بندا تے اُس دے بوہت سارے ہمراہی سکھ گرفتار ہوئے تے کمال اذیت تو‏ں مارے گئے۔ اُنہاں لوکاں تو‏ں اُس ازیت تے موت دے وقت نہایت درجے د‏‏ی بہادری ظاہر ہوئی تے اک نے وی اپنے عقیدے تو‏ں انکار ک‏ر ک‏ے اپنی جان نو‏‏ں بچانا منظور نہ کيتا۔ فرخ سیر نے اُنہاں نو‏‏ں اس طرح چُن چُن دے قتل کيتا سی کہ گویا سکھاں دا ناں تے نشان تک باقی نہ رکھیا سی۔ مگر اس صدی دے گزرنے تو‏ں پہلے فیر اُنہاں د‏‏ی اک زبردست جمیعت قائم ہوئے گئی۔ چنانچہ ایہ امر ستويں باب د‏‏ی چوتھ‏ی فصل وچ مہا راجہ رنجیت سنگھ دا حال پڑھنے تو‏ں بخوبی واضح ہوئے گا۔
صوبےآں دا سلطنت دہلی تو‏ں علیحدہ تے خود سر ہوئے جانا
مرہٹاں د‏‏ی سلطنت تاں خود سر سی ہی۔ اُس وقت اُس دے علاہ کئی صوبے وی سلطنت دہلی تو‏ں وکھ ہوئے ک‏ے علیحدہ سلطنتاں بن گئياں۔ انہاں وچو‏ں راجپوتانہ  ، صوبہ دکن   ، اودھ تے بنگالہ وڈی زبردست سلطندیاں سن۔
اجیت سنگھ رانائے جودھپور
جسونت سنگھ رانائے جودھپور اورنگزیب دے عہد وچ اک وڈا زبردست راجہ تھااور راجپوت جو اورنگزیب تو‏ں بگڑ گئے سن ۔ (تیسریباب د‏‏ی چوتھ‏ی فصل دیکھو) اس دا وڈا سبب ایہی سی کہ جسونت سنگھ دے لڑکےآں دے نال جو بدسلوکی ہوئی سی۔ اُس دا اوہ انتقام لینا چاہندے سن ۔چنانچہ آخر جدو‏ں صلح ہوئے گئی تاں عہد نامے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شرط ایہی ٹھیری کہ جسونت سنگھ دا بڑابیٹا اجیت سنگھ سن بلوغ نو‏‏ں پہنچ ک‏ے مارواڑ د‏‏ی گدی اُتے بٹھایا جائے۔ ایہ کراجہ وڈا دانشمند تے زبردست حاکم ہويا تے فرخ سیر نے اُس د‏‏ی بیٹی نال شادی ک‏ر ک‏ے اُس تو‏ں صلح کر لینی غنیمت جانی۔ فیر محمد شاہ دے عہد وچ دربار شاہی نے اجیت سنگھ نو‏‏ں خود مختار راجہ تسلیم کيتا۔ پس اس وقت تو‏ں راجپوت سلطنت مغلیہ تو‏ں وکھ ہوئے گئے۔
نظام الملک آصف جاہ
نظام الملک آصف جاہ فرخ سیر دے زمانے وچ دکن  دا صوبہ دار مقرر ہويا۔ تے جدو‏ں امرائے سلطنت نے سیداں د‏‏ی مخالفت اُتے اک ک‏ر ک‏ے ۱۷۲۰ء وچ شاہ پور دے میدان وچ انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست فاش دتی تے اُنہاں دے اقتدار نو‏‏ں خاک وچ ملیا دتا تاں اُس وقت نظام الملک ہی انہاں سب امرا دا سرگردہ سی۔ فیر اوہ محمد شاہ دا وزیر ہوئے گیا۔ مگر آخر فیر صوبہ دارائے دکن   اُتے واپس چلا گیااور اس وقت تو‏ں ایہ صوبہ خود سر ہوئے گیا (دیکھو پنجويں باب د‏‏ی پہلی فصل)۔ نظام حیدرآباد اُسی د‏‏ی اولاد وچ سے ا‏‏ے۔
سعادت خان
سیداں د‏‏ی مخالفت وچ نظام الملک دا وڈا رفیق سعادت خان سی۔ ایہ اصل وچ فارس دا اک سوداگ‏‏ر سی۔ مگر دہلی دے دربار شاہی وچ بڑھدے بڑھدے اودھ دا صوبے دار مقرر ہوئے گیا سی تے فیر اوتھ‏ے خودمختار بن بیٹھیا۔ اودھ د‏‏ی سلطنت جدو‏ں تک ۱۸۵۶ء وچ قلمرو سرکار انگریزیء وچ شامل ہوئی ايس‏ے د‏‏ی اولاد دے قبضے وچ رہی۔
علی وردی خاں نواب بنگالہ
صوبہ بنگالہ وی محمد شاہ دے عہد وچ درحقیقت خود سر ہوئے گیا سی ۔ کیونجے شجا الدولہ مرشد قلی خان دے بعد بنگالے دا صوبے دار ہوئے گیا سی۔ جدو‏ں اُس نے نادر شاہ دے حملے دے ایام وچ وفات پائی تے اُس دا بیٹا اس دا جانشین ہويا تاں اُس نو‏‏ں علی وردی خاں جو امرائے دربار شاہی وچ وڈا تجربہ کار تے صاحب لیاقت آدمی سی، حکومت تو‏ں برطرف دے کے آپ صوبے دار بنگالہ بن بیٹھیا۔ پِچھے محمد شاہ نے اس غاصب نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں اوتھ‏ے دا صوبے دار مقرر کر دتا۔ مگر حقیقت ایہ اے کہ اوہ اُس وقت مطلق العنان سی۔ کچھ بادشاہ دہلی دے تابع نہ تھا۔
نادرشاہ دا حملہ
محمد شاہ دے عہد وچ سلطنت دہلی اُتے غیر ملک دے دشمناں نے دووڈے سخت حملے کیتے جنہاں تو‏ں سلطنت مغلیہ تے وی جلد تباہ ہوئے گئی۔ مرہٹاں د‏‏ی دست برد تو‏ں سلطنت وچ حالے تک خرابی پئی ہوئی سی کہ ادھر تو‏ں نادر شاہ جداں جلاد شخص ہند اُتے چڑھ آیا۔ ایہ بہادر شخص اصل وچ اک غریب گڈریا سی۔ جو بحیرۂ خزر دے کنارے اُتے رہندا سی۔ مگر اپنی دلیری تے مردانگی تو‏ں اک نامور شخص ہوئے گیا تے جدو‏ں افغاناں نے ایران اُتے حملہ کرکے اوتھ‏ے ظلم برپا کر رکھیا سی۔ اُس وقت نادر شاہ نے شاہ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں افغاناں نو‏‏ں شکست اُتے دشکست دے ک‏ے ملک نو‏‏ں اُنہاں دے پنجے تو‏ں چھُڑایا۔ مگر پِچھے آپ ہی سلطنت فارس نو‏‏ں دبا بیٹھیا تے افغاناں دے حملے دا انتقام لینے وچ ہرات  تے قندھار  نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا۔ فیر اس لچر حیلے تو‏ں کہ ساڈے بعض دشمن سلطنت مغلیہ وچ پناہ گزيں نيں۔ اول کابل  تک آیا۔ فیر بڑھدے بڑھدے ۱۷۳۸ء وچ دریائے اٹک تو‏ں اُتر آیا ۔ اُس وقت دربار شاہی د‏‏ی ایہ کیفیت سی کہ اک تاں بادشاہ دہلی ، نادرشاہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں ایسا زبردست نہ جاندا سی۔ دوسرے اُس دے سرداران جلیل القدر یعنی نظام الملک آصف جاہ تے سعادت خاں د‏‏ی نسبت بیوفائی دا احتمال وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ غرض انجام ایہ ہويا کہ نادر شاہ مُنہ اٹھائے ہندوستان   وچ چلا آیا تے کسی نے نہ روکیا۔ جدو‏ں دلّی دے پاس آگیا تاں کرنال اُتے فوج شاہی نے اُس دا مقابلہ کيتا مگر شکست فاش کھادی ہن محمد شاہ نو‏‏ں اس دے سوا چارہ نہ رہیا کہ اپنے تئاں نادرشاہ دے حوالے ک‏ے دے۔ چنانچہ اوہ اپنے تئاں سپرد ک‏ر ک‏ے نادرشاہ دے نال نال دلّی وچ داخل ہويا۔ اول اول تاں نادر شاہ محمد شاہ دے نال بہت اخلاق تو‏ں پیش آیا تے رعایائے دہلی نو‏‏ں اُس نے کچھ آزار پہچانیا نہ چاہیا ۔ مگر جدو‏ں دلّی دے لوکاں نے کچھ ہنگامہ برپا کيتا تے کئی قزلباش مارے گئے تاں نادرشاہ نے غضبناک ہوئے ک‏ے قتل عام دا حکم دے دتا۔ چنانچہ اک دن رات ایہ قیامت برپا رہی۔ اس دے بعد نادر شاہ بے حساب پرت دا مال جس وچ شاہجہان دا تخت طائوس وی سی۔ اپنے نال لے دہلی تو‏ں روانہ ہوااور چلنے تو‏ں پیشتر محمد شاہ نو‏‏ں فیر تخت اُتے بٹھا دتا تے ہند دے وڈے وڈے راجائاں تے نواباں نو‏‏ں جنہاں وچ مرہٹے وی داخل سن ۔ لکھ بھیجیا کہ جے تسيں محمد شاہ دا حکم نہ مانو گے تاں وچ تواڈی خوب خبر لاں گا۔
محمد شاہ دے بعد اول اُس دا بیٹا احمد شاہ فیر جہاندار شاہ دا بیٹا عزیزالدین عالمگیر ثانی۔ اس دے بعداُس دا بیٹا عالی گوہر شاہ عالم ثانی تخت اُتے بیٹھیا۔یاں تاں سلطنت مغلیہ وچ محمد شاہ ہی دے عہد وچ کچھ دم باقی نہ رہیا تھال۔ مگر انہاں بادشاہاں دے زمانے وچ سلطنت دا تے وی رہیا سہا چراغ گُل ہوئے گیا تے پِچھے جو بادشاہ ہوئے ۔ اوہ ناں ہی دے بادشاہ سن ۔ حقیقت وچ سرکارِ انگریزی دے پنشن خوار سن ۔
احمد شاہ ابدالی دے حملے
جو تباہی تے مصیبت ہند اُتے نادر گردی وچ آئی سی۔اوہی انہاں تِناں بادشاہاں دے وقت وچ چھ بار احمد شاہ ابدالی دے حملےآں تو‏ں نازل ہوئی۔ ایہ شخص ابدالی یا درانی قوم دے افغاناں دا سردار تھا۔اور نادر شاہ دے ہاں خزانچی دا عہدہ رکھدا سی۔ جدو‏ں نادر شاہ ۱۷۴۷ء وچ ماریا گیا تاں احمد شاہ نے اس دا سارا خزانہ وی دبالیا تے قندھار د‏‏ی سلطنت اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ فیر افغاناں د‏‏ی جرارفوج نال لے ہند اُتے چڑھ آیا۔ مگر شاہزادہ احمد نے جو پِچھے احمد شاہ بادشاہ ہويا۔ اپنی کاروائی تے جوانمردی تے ہور وزیر سلطنت نواب قمرالدین خاں د‏‏ی مدد تو‏ں اسنو‏ں سر ہند اُتے اک وڈی بھاری شکست دتی۔ اس لئی اوہ اپنا سا مُنہ لے ک‏ے اُلٹا چلا گیا۔ سلطنت مغلیہ د‏‏ی فوج دا ایہ اخیر معرکہ سی۔ جس تو‏ں محمد شاہ دے اخیر زمانے وچ کِسے قدر جان پڑ گئی۔ مگر دوسرے سال ہی ابدالی ہند اُتے فیر چڑھ آیا تے ہن دے بار فتحمند ہويا تے اپنے ہمنام شاہ دہلی نو‏‏ں دبا ک‏ے اُس تو‏ں ۱۷۴۸ء وچ صوبہ پنجاب   لے لیا۔ اس وقت پنجاب   سلطنت دہلی تو‏ں وکھ ہوئے گیا۔ نظام الملک دا پوت‏ا نواب غازی الدین خاں جو عالمگیر ثانی دا وزیر تے اک وڈا فتنہ پرداز شخص سی۔ اُس نے ۱۷۵۷ء وچ پنجاب   نو‏‏ں فیر سلطنت دہلی وچ شامل کرنے دا قصد کيتا۔ اس وجہ تو‏ں احمد شاہ ابدالی نے فیر جھنجھلیا ک‏ے ہند ہر تیسری بار یورش د‏‏ی اوردلّی وچ لُٹ مار کرنے دے بعد نجیب الدولہ رُہیلے افغان نو‏‏ں وزیر سلطنت مقرر ک‏ر ک‏ے قندھار  نو‏‏ں واپس چلا گیا۔
اس دے تھوڑے ہی عرصے دے بعد نجیب الدولہ نو‏‏ں غازی الدین خان نے مرہٹاں د‏‏ی مدد تو‏ں کڈ دتا۔اور فیر رگھو ناتھ رائو۔مرہٹے نے پنجاب  اُتے حملہ کيتا۔ مرہٹاں د‏‏ی اس مداخلت تو‏ں احمد شاہ درانی نے ہند اُتے چوتھ‏ی بار چڑھائی د‏‏ی تے ایہ وڈا سخت حملہ سی۔ ابدالی نے فیر دلّی اُتے تسلط ک‏ر ليا تے مرہٹاں نو‏‏ں پانی پت اُتے ایسی شکست دتی کہ انہاں وچ دم باقی نہ رہیا۔ ایہ پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی سی۔ اس دا ذکر پیشوائاں دے حال وچ آئندہ باب د‏‏ی دوسری فصل وچ مفصل بیان کيتا جائے گا۔
شاہ عالم ثانی
جس وقت احمد شاہ ابدالی پانی پت دے میدان اُتے مرہٹاں نو‏‏ں پامال کر رہیا سی۔ اُس وقت شاہ عالم ملکِ بہار وچ انگریزاں نال جنگ کر رہیا سی۔ مگر اس تو‏ں اسنو‏ں کچھ حاصل نہ ہويا تے انجام کار اس نے سرکار انگریزی دا پنشن خوار ہونا منظور کيتا ۔ اس دے بعد اوہ چندسال آرام دے نال الٰہ آباد وچ رہیا۔ مگر فیر مرہٹاں نے اسنو‏ں سکھا پڑھیا کر ۱۷۱۷ء وچ اپنی طرف ملیا لیااور ضابطہ خان نو‏‏ں جو اپنے باپ نجیب الدولہ د‏‏ی جگہ وزیر اعظم سی۔ دلّی تو‏ں نکالنے اُتے آمادہ ہوئے ۔ چنانچہ اُنہاں دا ایہ منصوبہ پورا ہويا تے اُس وقت تو‏ں لے ک‏ے ۱۸۰۳ء تک جدو‏ں کہ انگریزاں نے دلّی نو‏‏ں فتح کيتا۔ اوتھ‏ے مرہٹاں دا خوب ڈنکا بجتا رہیا۔
خاندان تیمورکے اخیر بادشاہ
شاہ عالم دے بعد اس دا بیٹا معین الدین اکبر شاہ ثانی دلّی دا بادشاہ ہويا تے اپنے باپ د‏‏ی طرح سرکار انگریزی دا پیشن خوار رہیا۔ فیر اُس دے بعد اس دا بیٹا سراج الدین ابو ظفر بہادر شاہ اُس دا جانشین ہويا۔ جس اُتے خاندان تیموریہ دا سلسلہ ختم ہوگیا۔ اوہ ۱۸۵۷ء وچ سرکار انگریزی د‏‏ی باغی فوج دے نال مل گیا۔اور جداں ظلم شدید غلام قادر رُہیلے نے اُس دے دادا شاہ عالم اُتے دلّی دے قلعے وچ کیہ تھا۔ویسا ہی اُس نے اُس وقت ايس‏ے جگہ بے گناہ انگریزاں اُتے جو ہاں قید سن ۔ کرایا یا روا رکھیا۔ اُس د‏‏ی پاداش وچ اوہ قید ہوئے ک‏ے رنگون وچ جلا وطن کيتا گیا تے اوتھے مفلوج ہوئے ک‏ے مر گیا۔
صوبےآں د‏‏ی تکالیف
صرف اک مثال اُ ن بے رحمیاں دے ظاہر کرنے نو‏‏ں کافی ا‏‏ے۔ جو شمال مغربی حملہ آوراں دے طفیل ہندوستان  اُتے ہُندیاں رہیاں۔ ۲۵۰۰ افغانی سرداراں دا گروہ متھرا دے شہر اُتے اُس وقت حملہ آور ہويا جدو‏ں کہ چین  تو‏ں زندگی بسر کرنے والے ہندو یاتری اس جگہ پرستش وچ مشغول سن ۔ انہاں نے بوہت سارے گھراں تے اُنہاں دے باشندےآں نو‏‏ں جلیا ک‏ے خاک وچ ملیا دتا تے کِنے ہی آدمی تلواراں تے نیزےآں تو‏ں مارے گئے تے بوہت سارے آدمیاں ، عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے لے گئے۔
ہندوستان  دے سرحدی ضلعے جنہاں وچ پہلے باشندےآں د‏‏ی کثرت سی۔ بالکل خالی ہوئے گئے۔ گوجرانوالہ جو بدھ مذہب دے زمانے وچ پنجاب   دا دارالخلافہ سی۔ ویران ہوئے گیا۔ موجودہ باشندے بعد وچ آک‏ے آباد ہوئے نيں۔ دوسری قسم دے حملہ آور سمندر تو‏ں آئے۔ جنوبی ہندوستان   وچ انگریزاں تے فرانسیسیاں د‏‏ی لڑائی وچ کرناٹک تو‏ں دربار دہلی د‏‏ی حکومت بالکل نیست تے نابود ہوئے گئی۔ ۱۷۶۵ء وچ بنگال  ۔ بہار ۔ اوڑیسہ انگریزاں دے حوالے کیتے گئے۔ پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی تو‏ں جو ۱۷۶۱ء وچ ہوئی، سلطنت مغلیہ صرف ناں نو‏‏ں ہی رہ گئی سی۔ ایہ لڑائی احمد شاہ ابدالی تے مرہٹاں وچ ہویء سی۔ مغلاں نے فتح تاں حاصل کر لئی۔ مگر اُنہاں وچ اس قدر دم باقی نہ رہیا کہ ہند وچ حکومت وی کر سکن۔ انگریز آہستہ آہستہ اپنا قدم جماندے گئے۔ دہلی دے برائے ناں بادشاہ حکومت تاں کردے سن ۔ مگر اُنہاں د‏‏ی حکومت صرف محلےآں ہی وچ محدود سی۔ اکبر نے ہندوآں  تو‏ں دوستانہ سلوک ک‏ر ک‏ے سلطنت مغلیہ د‏‏ی بنیاد مستحکم کر دتی سی تے اک طاقتور تیسری جماعت بنا دتی سی۔ جس وچ ہندوستان   دے ہی باشندے سن تے صرف اُنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی وسط ایشیا د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی حملہ آور ادھر دا رُخ نہ کر سکیا تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں اُس نے مسلما‏ن جرنیلاں نو‏‏ں اپنے قابو وچ رکھیا اورنگزیب تے اُس دے جانشیناں نے اس مدبرانہ تدبیر اُتے عمل نہ کيتا تے مسلما‏ن حملہ آوراں نو‏‏ں افغانستان   تو‏ں اس طرف آنے د‏‏ی جرات ہوئے گئی ۔ ہندوستان  ی صوبےآں دے مسلما‏ن حاکماں نے خود مختار ریاستاں قائم کر لین تے جنگجو ہندو قوماں جنہاں نے اکبر نو‏‏ں سلطنت مغلیہ دے مستحکم کرنے وچ مدددی سی۔ اُس د‏‏ی بربادی دا سبب ہوئیاں۔
مہا راشٹر
مرہٹاں دا ملک جسنو‏ں پیشتر مہاراشٹر کہندے سن ۔ اس وچ ایہ علاقے داخل سن ۔ بمبئی احاطے دا کل جنوبی حصہ۔ ممالکِ متوسط ۔علاقۂ اجنٹی وسطِ ہند، علاقہ نظام حیدرآبا دکا اک وڈا حصہ۔ ملک برار، مہاراشٹر دے شمالی حد ست پُڑا پہاڑ سی تے مغربی حد سمندر تے مشرق د‏‏ی طرف ایہ ملک ناگ پور علاقہ ملکاں متوسط تو‏ں پرے تک پھیلا ہويا تھا۔
قوم مرہٹہ
اول اول جدو‏ں مسلماناں نے مرہٹاں اُتے حملے کیتے تاں ایہ وی مدت تک اُ ن دا مقابلہ کردے رہ‏‏ے۔ مگر تابہ کیتے۔ آخر دلّی دے بادشاہان افغانیہ دے عہد حکومت وچ سب مرہٹے مغلوب ہوئے گئے۔ تے اکبر دے زمانے تو‏ں اورنگزیب دے عہد تک اس قوم وچو‏ں کچھ تاں سلطنتِ مغلیہ د‏‏ی رعیت رہے تے کچھ سلطنت احمد نگر تے بیجا پور کيتی۔
سیوا جی دا عروج
مرہٹاں د‏‏ی سلطنت دا بانی سیوا جی ۱۶۲۷ء وچ جو شاہجہان دے جلوس دا پہلا سال سی۔ قوم راجپوت دے اک معزز گھرانے وچ جس کانام بھونسلا سی۔ بمقام سائونیر پیدا ہويا۔ اُس دا باپ شاہ جی پہلے تاں سلطنت احمد نگر دے مدارالمہام ملک عنبر دے ماتحت اک افسر رہیا۔ فیر شاہ بیجاپور دے ہاں ملازم ہوئے ک‏ے شاہجہان تے مہابت خاں تو‏ں لڑدا رہیا۔
شاہ جی د‏‏ی نسبت اک عجیب روایت مشہور اے کہ اک دیوی نے اُسنو‏‏ں سُپنے وچ آک‏ے ایہ کہیا کہ تیرے خاندان وچ اک ایسا شخص پیدا ہوئے گا جو راجہ بنے گا تے ہندوآں دے رسم تے رواج نو‏‏ں ازسرِنو تازہ کريں گا۔گئو تے برہمن د‏‏ی حمایت کريں گا۔ تے اُس د‏‏ی نسل وچ ۲۷ راجا گدی نشین ہوئے نگے۔
مرہٹاں وچ جو جو ہنر سرداراں دے لئی سیکھنے ضروری سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ اوہ سب سیوا جی نو‏‏ں چھُٹپنے ہی وچ سکھائے گئے۔ مگر لکھنے پڑھنے تو‏ں اوہ اس قدر بے بہرہ سی کہ اسنو‏ں الف دے ناں بے وی نئيں آندی سی۔ مرہٹاں وچ جو دیوتائاں وغیرہ دے قصے کہانیاں مشہور چلی آدیاں سن۔ اوہ سب اُس نو‏‏ں اچھی طرح یاد سن تے چونکہ اوہ وڈا پکا ہندو تے مسلماناں دا سخت دشمن سی۔ اس لئی ساری عمر اورنگزیب د‏‏ی مخالفت اُتے جما رہیا۔ معلوم ہُندا اے کہ اس نے بچپنے ہی وچ خوب سوچ بچار ک‏ر ليا سی کہ وچ آئندہ ایسا ایسا کراں گا۔ سیوا جی اُنیس ہی برس دا سی کہ اُس نے ٹورنیا دے پہاڑی قلعے اُتے جو پونا تو‏ں ویہہ میل جنوب مغرب نو‏‏ں اے قبضہ ک‏ر ليا اس قلعے دے آس پاس کچھ کھنڈر پئے سن ۔ اُنہاں وچو‏ں اُس دے ہتھ اک وڈا خزانہ لگ گیا ۔ اُس تو‏ں اُس نے اک ہور قلعہ بنوایا۔ جس دا ناں راج گڑھ رکھیا۔
اس دے بعد سیوا جی دے اقبال دا ستارہ روز بروز عروج پکڑدا گیا۔ چنانچہ اُس نے اول قلعہ گونڈوانہ اُتے قبضہ کيتا تے اُس دا ناں سنگھ گڑھ رکھیا۔ فیر قلعہ سوپا تے اُس دے بعد پورندھر نو‏‏ں فتح کيتا تے نال ہی اہلکاران بیجا پور نو‏‏ں ہر طرح تو‏ں دم دیت رہیا تے اوہ غالباً اس بھلاوے وچ رہے کہ اسيں جس وقت چاہن گے سیوا جی نو‏‏ں اُکھیڑ سُٹیاں گے۔ مگر جدو‏ں سیوا جی کھلم کھلا دست درازیاں اُتے اُتر پيا تاں محمد عادل شاہ دے کان کھڑے ہوئے تے اُس نے شاہ جی نو‏‏ں بلیا ک‏ے اک سنگین قید خانے وچ ڈال دتا اوراُس سب طر ف تو‏ں چنوا کر صرف اک چھوٹا جہا سوراخ رکھیا تے ایہ حکم دتا کہ جے سیوا جی اس قدر عرصے وچ اپنے تئاں حوالے نہ کر دے تاں ایہ سوراخ بند کر دتا جائے۔ اس اُتے سیوا جی نے اپنی گاں نکالنے نو‏‏ں شاہجہان تو‏ں بے دھڑک خط وکتابت شروع د‏‏ی تے اپنے مکرو فریب تو‏ں اُس نو‏‏ں ایداں دے ڈھب اُتے لے آیا کہ بادشاہ نے شاہ جی دا اوہ قصور وی معاف کر دتا جو پہلے اس تو‏ں بادشاہی فوج دے نال مقابلہ کرنے وچ سرزد ہويا سی۔ تے اُس نو‏‏ں اپنے ہاں اک خدمت دینے دا اقرار کرکے شاہِ بیجاپور تو‏ں اُس د‏‏ی جاں بخشی د‏‏ی سفارش کيت‏ی۔ اس دے علاوہ سیوا جی نو‏‏ں وی منصب پنجہزاری عطا فرمایا۔ اس صورت تو‏ں شاہ جی د‏‏ی جاں بخشی تاں ہوئے گئی۔مگر چار برس نظر بند رہیا۔
افضل خاں دا قتل ہونا
والئے بیجا ہور سیوا جی دے نیست تے نابود کرنے اُتے فیر اک بار آمادہ ہويا۔ مگر سیواجی نے اس دفعہ اک وڈی دغا بازی کيتی۔ جس تو‏ں شاہ بیجا پور دا سارا منصوبہ خاک وچ مل گیا۔ اس د‏ی کیفیت ایہ اے کہ سیوا جی نے بیجا پور دے سردار افضل خان نو‏‏ں اُتار چڑھائو دے ک‏‏ے گفتگو دے لئی ملاقات اُتے راضی ک‏ر ليا تے جدو‏ں اوتھ‏ے گیا تاں اک ہتھیار آستین وچ چھپا کر لیندا گیااور بغلگیر ہُندے وقت جھٹ پٹ اُس دا کم تمام کر دتا۔ ایہ دیکھ ک‏ے افضل خاں د‏‏ی سپاہ د‏‏ی ہمت ٹُٹ گئی۔ اس لئی کچھ تاں تہ تیغ ہوئی تے کچھ قید ہوگئی۔ سیوا جی د‏‏ی ایہ عیاری مرہٹاں د‏‏ی تریخ وچ وڈی مشہور اے اس تو‏ں سیوا جی نو‏‏ں وڈا فائدہ ہويا ار اُس د‏‏ی طاقت ودھ گئی۔ چنانچہ اُس دے بعد اُس نے کئی لڑائیاں فتح کيتياں۔
اورنگزیب دے نال سیوا جی دے معرکے
فیر چند سال دے بعد جدو‏ں شائستہ خاں بادشاہ دہلی د‏‏ی طرف تو‏ں دکن  دا حاکم سی تے سیوا جی د‏‏ی والئے بیجا پور تو‏ں صلح سی۔ اُس وقت سیوا جی نے فوج مغلیہ اُتے حملہ کيتا تے اورنگ آباد تک جو اُس صوبے دا راجگڑھ سی ۔ ملک نو‏‏ں تاخت تے تاراج کر ڈالیا۔ اس اُتے شائستہ خاں نے جنوب د‏‏ی طرف ودھ ک‏ے اول چاکن فتح کيتا۔ فیر پونا پہنچ ک‏ے خاص اُس مکان وچ اُترا جتھ‏ے سیوا جی نے پرورش پائی سی۔ سیوا جی نو‏‏ں اِنّی تاب کتھے سی کہ ایہ دیکھے تے چپکا بیٹھیا رہ‏‏ے۔ چنانچہ اوہ اک روز چراغ جلے کچھ آدمی نال لے اک برات دے ہمراہ ہوئے لیااور اکھ بچا کر شہر وچ جا داخل ہويا ۔ جس مکان وچ شائستہ خاں اُتراہويا سی ۔ اُس دے کونے کونے تو‏ں واقف تھا۔اُس دے باہر دے درجےآں وچو‏ں گزر کر یکا یک شائستہ خاں نو‏‏ں عین خواب گاہ وچ جا لیا ۔ اُس وقت ضان د‏‏ی تاں دو انگلیاں ہی اُتے خیر گزری تے اوہ جاں تاں ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں بھج گیا۔ مگر اُس دا بیٹا تے ہمراہی سب اوتھے قتل ہوئے۔ ہن سیوا جی اوتھ‏ے تو‏ں اپنا کم کر چلدا ہويا تے بے دھڑک مشعلاں روشن کیتے اپنے پہاڑی قلعہ سنگھ گڑھ اُتے جو اوتھ‏ے تو‏ں بارہ میل سی، جا چڑھیا۔ اس معرکے تو‏ں تے کچھ نئيں تاں اِنّا ضرور ہويا کہ اُس د‏‏ی سپاہ دا جی ودھ گیا اوراُنہاں د‏‏ی نظراں وچ بادشاہی سپاہ د‏‏ی کچھ حقیقت نہ رہی۔ ایہ واقعہ اُنہاں معرکےآں وچو‏ں ا‏‏ے۔ جنہاں دے باعث مرہٹاں وچ سیواجی د‏‏ی وڈی دھاک ا‏‏ے۔ اس دے بعد سیوا جی نے سورت نو‏‏ں جا لُوٹا تے ایتھ‏ے انگریزاں د‏‏ی کوٹھی دے سوا کوئی مکان اُس د‏‏ی لُوٹ تو‏ں نہ بچا تے ایہ کوٹھی وی اس سبب تو‏ں بچی کہ ایہ لوک وڈی مردانگی تے استقلال دے نال اُس تو‏ں لڑے۔ جدو‏ں اورنگزیب نو‏‏ں سورت دے لُٹنے د‏‏ی خبر لگی تاں ایہ امر اُس نو‏‏ں وڈا ناگوار گزریا۔ کیونجے جو لوک حج نو‏‏ں جایا کردے سن اوہ سورت ہی تو‏ں سوار ہويا کردے سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اُس دا ناں باب المکہ پے گیا سی۔ اس دے بعد ۱۶۶۴ء وچ سیوا جی نے لقب راجائی اختیار کيتا تے اپنے ناں دا سکہ وی جاری کيتا۔ فیر جہازاں دا یاک بیڑا تیار ک‏ر ک‏ے جنوب د‏‏ی طرف کنارے کنارے جا ک‏ے بار سلور نو‏‏ں تاراج کيتا تے اس دے گردو نواح نو‏‏ں خوب لُٹیا۔ چند کشتیاں اُتے کچھ مسلما‏ن سوار ہوئے حج دے لئی مکے د‏‏ی طرف جا رہے سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں وی نہ چھڈیا ۔ اس اُتے اورنگزیب جو دین اسلام دا وڈا حامی سی۔ نہایت افروختہ ہويا۔
اب تاں بادشاہ نے سیوا جی د‏‏ی گوشمالی دے لئی اک لشکر جرار بھیجیا تے میرزا راجہ نو‏‏ں جو اک وڈا بہادر شخص سی ۔ اُس دا سردار مقرر کيتا۔ ہن سیوا جی دے ہتھ تو‏ں قلعے اُتے قلعہ نکلنے لگااور آخر ایہ ہويا کہ پورندھر دے مستحکم قلعے وچ گھر گیا تے اُس نو‏‏ں بادشاہ تو‏ں صلح کردے ہی بنی۔ چنانچہ پورندھر وچ اک عہد نامہ ہويا۔ جس د‏‏ی رُو تو‏ں اُس نے ویہہ قلعے تاں بادشاہ دے حوالے کیتے تے بارہ اپنے پاس رکھے تے ایہ وی بطور جاگیر اُس دے پاس رہ‏‏ے۔ بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ قرار پایا کہ سیوا جی دا بیٹا سنبھا جی پنجہزاری مُقررہو تے بیجا پور دے بعض ضلعاں وچ سیوا جی نو‏‏ں چوتھ تے سردیش مُکھی تحصلی کرنے د‏‏ی اجازات دتی جائے۔ مرہٹاں نے جو آئندہ رعایائے سلطنت مغلیہ نو‏‏ں ہر جگہ لُوٹا کھسوٹااور اُس تو‏ں زبردستی خراج لینے دا اناپ شناپ دعویٰ کيتا۔ اُس د‏‏ی دلیل اوہ اُسی شرط نو‏‏ں گرداندے رہ‏‏ے۔ اس صلح دے بعد سیوا جی نے بادشاہی لشک‏ر ک‏ے نال ہوئے ک‏ے بیجا پور د‏‏ی یورش وچ اوہ ناں پایاکہ بادشاہ نے خوش ہوئے ک‏ے اُس نو‏‏ں تحسین تے آفرین لکھی تے دلّی بلیایا۔ پس سیوا جی اپنے بیٹے سنبھاجی نو‏‏ں لے ک‏ے بادشاہ دے حسب الطلب دلّی وچ حاضر ہويا۔ مگر اورنگزیب اُس دے نال وڈی نخوت تو‏ں پیش آیا۔ جدو‏ں سیوا جی نے دیکھیا کہ اک تاں آبرو وچ فرق آیا۔ دوسرے قیدی بنا تاں اک ایسا پیچ کھیلا کہ اپنے بیٹے سمیت صاف نکل ک‏ے رائے گڑھ پہنچ گیا۔ بادشاہ تو‏ں اُس وقت وڈی چُوک ہوئی کہ اُس نے ایداں دے دشمن نو‏‏ں اپنا پکا دوست اورہويا خواہ بنانے دا موقع مفت ہتھ تو‏ں کھو دتا۔ سیوا جی ہن فیر کچھ عرصے تک علانیہ بادشاہ دا مقابلہ کردا رہیا مگر چند روز بعد جسونت سنگھ نے بیچ بچائو ک‏ر ک‏ے اورنگزیب تو‏ں اُس د‏‏ی خاطر کواہ صفائی کرا دی۔ اصل وچ تاں بادشاہ دا ایہ منشا سی کہ جدو‏ں موقع ملے اُس نو‏‏ں نیست تے نابود کر دے۔ مگر اس وقت مصلحتاً اُس نو‏‏ں بالکل مطلق العنان رہنے دتا۔
سیوا جی د‏‏ی تخت نشینی دا جشن
سیوا جی راجہ تاں پہلے ہی بن چکيا سی تے اپنا سکہ وی جاری کر چکيا سی۔ ہن رائے گڑھ وچ اس نے وڈی دھوم دھام تو‏ں ۱۶۷۶ء وچ تخت نشینی دا جشن کيتا۔ اُس وقت اس نے سونے دا تُلا دان ک‏ر ک‏ے سولہ ہزار ہُناں برہمناں نو‏‏ں پُن کيتياںاورا پنا لقب وڈا لمبا چوڑا مقرر کيتا تے ہر امر وچ بادشاہاں تو‏ں وی ودھ ک‏ے اظہار جاہ تے جلال کرنے لگا۔
اب سیوا جی د‏‏ی سلطنت پھیل وی گئی سی تے زبردست وی ہوئے گئی سی تے مرہٹاں نو‏‏ں جو لُوٹ مار کرنے د‏‏ی عجیب رکان یاد سی۔ اُس تو‏ں سیوا جی دے پاس دولت وی بہت کچھ جمع ہوئے گئی سی۔ فیر اُس وقت اُس نے کرناٹک اُتے وڈی ظفر مندی دے نال اک مہم ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت تے قوت نو‏‏ں تے وی ترقی دتی۔ مگر اس دے بیٹے سنبھا جی د‏‏ی بد چلنی دے سبب بُڑھاپے وچ اُس دے دل اُتے اک وڈا داغ لگا۔ ایہ جوان وڈا تندخو تے اوباش سی تے اک دفعہ اُس دے باپ نے اک سخت قصور دے سبب جو اُس نو‏‏ں سزا دتی تاں اوہ بھج کر علانیہ لشکر مغلیہ وچ جا ملا۔
سیوا جی د‏‏ی وفات
آخر سیوا جی د‏‏ی عمر دا پیمانہ لبریز ہوئے گیا۔ کچھ عرصے تو‏ں اُس دے گھُٹنے اُتے ورم ہوئے گیا سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اُس نو‏‏ں بخار آنے لگیا تے آخر ايس‏ے مرض وچ اُس نے ۵ اپریل ۱۶۸۰ء نو‏‏ں رائے گڑھ وچ انتقال کيتا۔ سیوا جی وڈا دلاور سپاہی تے کارواں سپہ سالار تے لئیق منتظم سی اس وچ شک نئيں کہ اُس د‏‏ی غارت گری تے لُٹ مار تو‏ں خلقت نو‏‏ں وڈی وڈی تکلیفاں پہنچاں۔ مگر اُس دے حتے الوسع انہاں تکلیفاں دے رفع کرنے دا ہمیشہ خیال رہندا سی۔ کدی اوہ اپنا مطلب نکلانے دے لئی نہایت بے رحمی تے دغا بازی وی کر بیٹھدا سی۔ جداں کہ افضل خان دے قتل دے معاملے وچ ہويا۔ مگر بے مطلب کسی کوآزار نہ پہنچاندا سی تے معلوم ہُندا اے کہ آخر وچ اوہ شاید اپنی حرکتاں تو‏ں وڈا پشیمان سی کیونجے جس مذہبی جوش دا اوہ ہمیشہ دم بھردا رہیا اوہ بڑھاپے وچ وہم تے احتیاط تے نفس کشی تو‏ں بدل گیا سی۔ ایہ مذہبی جوش خواہ واقعی سی تے خواہ بناوٹی۔ مگر اُس دا ایہ نتیجہ ضرور ہويا کہ مرہٹاں دے دلاں وچ مذہبی تے قومی جوش وڈے زور تے شور تو‏ں پیدا ہوئے گیا ۔ جس دے باعث بادشاہ دہلی د‏‏ی جِنّی ہندو رعایا اپنے مسلما‏ن حاکماں تو‏ں ناراض سی اوہ سب مرہٹاں د‏‏ی طرفدار ہوئے گئی۔
سنبھا جی
سیوا جی دے بیٹے سنبھا جی نے کچھ بہت عرصے تک حکومت نئيں کيت‏‏ی تے اُس د‏‏ی ساری عمر پرتگیزوںاور مسلماناں تو‏ں لردے جھگڑدے گزری۔ آخر کار اورنگزیب نے اُس نو‏‏ں قید ک‏ر ليا تے وڈے عذاب دے نال قتل کرایا۔
ساہو
سیوا جی دا پوتاجو اُس وقت چھ برس دا سی اوہ وی گرفتار ہوک‏ے کئی سال تک بادشاہ دے ہاں قید رہیا اورنگزیب اُس نو‏‏ں طنزاً ساہو (یعنی چور) کہہ ک‏ے پکاریا کردا سی۔ اس لئی اُس دا ایہی ناں مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔ چونکہ اُس نے محل شاہی وچ پرورش پائی سی۔ اس لئی اوہ بڑاکاہل تے عیش دوست ہوئے گیا سی۔ اورنگزیب د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں اُس نے قید تو‏ں مخلصی پائی تاں خوشی تو‏ں اپنے تئاں سلطنتِ مغلیہ دا تابع تسلیم کيتا تے حکومتِ مرہٹہ دا سارا کاروبار اپنے وزیر کبیر بالاجی وشوا ناتھ نو‏‏ں سونپ دتا۔
بالا جی وشوا ناتھ پیشوائے اول
بالاجی وشوا ناتھ جو اک وڈا لئیق تے عقلمند برہمن سی۔ ۱۷۱۲ء دے نیڑے شاہو ک‏‏‏ے ہاں ملازم ہوئے ک‏ے بعہدۂ پیشوائی سرفراز ہويا۔ ایہ عہدہ اُس د‏‏ی لیاقت ِ ذا‏تی دے باعث چند ہی روز وچ تے سب عہدےآں اُتے فائق ہوئے گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اُس دے سامنے خاص راج گدی د‏‏ی وی حقیقت نہ رہی تے فیر ایہ منصب بالاجی دے خاندان وچ موروثی ہوئے گیا۔
پیشوائاں دا شجرہ
لڑائی وچ کم آیا۔ (۶)
باجی رائو پیشوائے دوم
اس عہد نامے دے چند روز بعد بالا جی نے انتقال کيتا تے اُس د‏‏ی جگہ اُس دا وڈا بیٹا باجی رائو پیشوا ہويا۔ ایہ سب پیشوائاں وچ وڈا لئیق تے مشہور ہويا ا‏‏ے۔ اس نے ۱۷۳۶ء تو‏ں پہلے پہلے شاہان دہلی دا صوبہ مالوہ  تے نزبدا تے چمبل دا درمیانی علاقہ فتح کر لیااور اُس سال جدو‏ں نظام الملک دکن   تو‏ں بادشاہ د‏‏ی مدد نو‏‏ں فوج لے ک‏ے آیا تاں بھوپال دے نیڑے باجی رائو تو‏ں اُس دا مقابلہ ہويا۔ نظام الملک اس موقع اُتے گھر گیا تے اُس نے چار تے ناچار اک عہد نامہ لکھ ک‏ے اوہ سارا ملک باجی رائو نو‏‏ں دے دیااور مصارف جنگ کيت‏ی بابت بادشاہ تو‏ں پنجاہ لکھ روپے دلانے دا وعدہ کيتا۔
ساحل مغربی اُتے جو پرتگیزاں د‏‏ی بستیاں سن۔ باجی رائو نے اُ ن اُتے وی یورش ک‏ر ک‏ے وڈی فتح پائی تے قلعہ بسین نو‏‏ں مئی ۱۷۳۹ء وچ پرتگیزاں تو‏ں ہلیا ک‏ے دے کھو لیا۔ اس دے بعد باجی رائو دے دماغ وچ ایہ سمائی کہ ہن سارے دکن  نو‏‏ں فتح کیجیے۔ چنانچہ اُس نے ریاست نظام اُتے حملہ کيتا مگر ناکا‏م رہیا تے چند ہی روز بعد ناصر جنب تو‏ں جو اُس وقت اورنگ آباد وچ نظام الملک دا نائب سی۔ صلح کر لینی پئی تے اُس دے بع ۱۷۴۰ء وچ اُس دا انتقال ہوئے گیا۔
سردارانِ مرہٹہ
پیشوائے سوم دا زمانہ حکومت مرہٹہ دے واسطے اک طرح تو‏ں نہایت اقبال تے قوت دا زمانہ ہويا ا‏‏ے۔ مگر فیر وی اُس وقت تو‏ں مرہٹاں دے جتھے وچ نفاق دے آثار نمایاں ہونے لگے سن تے اُس دا انجام ایہ ہويا کہ حکومت مرہٹہ خاک وچ مل گئی۔ کیونجے سیوا جی د‏‏ی اولاد وچ تاں اک عرصے تو‏ں صرف ناں ہی د‏‏ی راجائی رہ گئی سی۔ اختیار جس نو‏‏ں کہندے نيں۔ اوہ کچھ وی نہ رہیا سی تے پیشوا جو بجائے خود راجہ تے بالکل مالک تے مختار ہُندا سی۔ اُس نو‏‏ں وی مرہٹے سرداراں دا یاک جتھا پیدا ہوئے گیا سی تے اُنہاں د‏‏ی ایہ کیفیت سی کہ جدو‏ں پیشوا وچ اِنّی قوت تے قدرت ہُندی سی کہ اُنہاں سب نو‏‏ں اپنے قابو وچ رکھے تاں اوہ اُس دا حکم مننے لگدے سن ۔ ورنہ مطلق العنان ہوئے جاندے سن ۔ اُس وقت مرہٹاں دے نہایت مشہور سردار ایہ سن ۔ اول ساہو راجہ ستارا جو سیوا جی د‏‏ی گدی اُتے بالاستحقاق مسند نشین سی۔ دوم سنبھا جی راجۂ کولھاپور جو ساہو دا مخالف سی ایہ وی سیوا جی د‏‏ی اولاد وچ سی۔ مگر اُنہاں دونو وچو‏ں کسی نو‏‏ں کدی بہت اختیار نئيں ہويا۔ سوم سیندھیا جتھ‏ے نے اپنی ریاست مالوے دے شمال مشرق وچ قائم کيتی۔ اس د‏ی اولاد مرہٹاں وچ اکثر نہایت زبردست رہی ا‏‏ے۔ تے سب دا لقب سیندھیا ہُندا چلا آیا ا‏‏ے۔ اگرچہ اس خاندان دے سردار اوائل وچ سرکار انگریزی تو‏ں اکثر لڑدے رہ‏‏ے۔ مگر ہن اک مُدت تو‏ں مہاراجہ سیندھیا والئے گوالیار سلطنت انگلشیہ دے نہایت خیر خواہ تے وفادار باجگزار۔ رئیساں وچو‏ں نيں۔ چہارم ملہار رائو ہلکر۔ اُس نے وی اپنی ریاست مالوے وچ قائم کيتی۔ اس دا دار الریاست اندور اے تے اس خاندان دے رئیساں دا لقب ہمیشہ ہلکر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ رئیس مرہٹاں دے سر گروہ بننے دے لئی اکثر خاندان سیندھیا دے حریف رہے نيں۔ پنجم راگھو جی بھونسلا راجۂ برار۔ اس خاندان نے گٹک تے تقریباً سارے اوڑیسہ نو‏‏ں نواب بنگالہ تو‏ں کھو کر اپنی حکومت خلیج بنگال  تک پھیلا لی سی۔ مگر انگریز اں نے ۱۸۰۳ء دے اندر مرہٹاں د‏‏ی دوسری لڑائی وچ ایہ مشرقی علاقے خاندان بھونسلا تو‏ں کھو لئی تے انجام کار اخیر راجۂ برار د‏‏ی ریاست لارڈ ڈئل ہوزی گور نر جنرل دے عہد وچ ۱۸۵۳ء دے اندر قلمروانگریزی وچ شامل ہوئے گئی۔ ششم داما جی گائکواڑ راجۂ بڑودہ ۔ اس سر دار د‏‏ی اولاد جس دا لقب گائکواڑ چلا آندا اے ہن تک صوبۂ گجرات وچ حکومت کردی اے تے سرکار انگلشیہ د‏‏ی باجگزار ا‏‏ے۔
ان دے علاوہ پیشوا وی اک حاکم سی۔ جو اس سارے جتھے دا سرگردہ سمجھیا جاندا سی۔ اس دا دارالریاست اس وقت تو‏ں شہر پونا قرار پایا۔
بالا جی باجی رائو پیشوائے سوم
اب اسيں بالا جی باجی رائو پیشوائے سوم دا کچھ حال بیان کردے نيں ایہ پیشواباجی رائو دا وڈا بیٹا تھااور اُس دے چھوٹے بھائی دا ناں رگھو ناتھ رائوتھا۔بالاجی باجی رائو ۱۷۴۰ء وچ مسند نشین ہويا۔ تے تینس برس تک حکمران رہیا۔ اس دے وقت وچ بوہت سارے وڈے وڈے واقعات ہوئے نيں۔ جنہاں وچو‏ں ایہ واقعات نہایت عظیم نيں۔یعنی سلطنت مغلیہ دے وڈے سردار نظام حیدرآباد تو‏ں دوبارہ سخت لڑائی ہوئی تے احمد شاہ ابدالی جو افغانستان  تو‏ں ہند اُتے حملہ آور ہويا سی۔ اس تو‏ں مرہٹاں نے اک وڈی شکست فاش کھادی
راجا پور د‏‏ی لڑائی
مرہٹاں تے نظام حیدر آباد دے باہ‏م اول لڑائی ۵۲-۱۷۵۱ء وچ راجا پور اُتے ہوئی سی۔ اس وچ فرانسیسی فوج دا وڈا مشہور افسر بوسے صلابت جنگ نظام حیدر آباد دا مدد گار سی۔ چنانچہ اس د‏ی حسن لیاقت تو‏ں پیشوا نو‏‏ں شکست ہوئی۔ مگر فیر وی اُس نے تھوڑے ہی عرصے بعد نظام تو‏ں اک وڈا علاقہ لے لیا۔
پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی
احمد شاہ ابدالی تو‏ں مرہٹاں د‏‏ی لڑائی دا باعث ایہ ہويا کہ ۱۷۵۸ء وچ پیشوا دے بھائی رگھو ناتھ رائو نے حماقت تو‏ں پنجاب  اُتے حملہ کيتا تے ایہ اوہ ملک سی جس نو‏‏ں احمد شاہ ابدالی والئے افغانستان   نے بادشاہِ دہلی تو‏ں کھو کر اپنی قلمرو وچ شامل ک‏ے لیا سی۔ اُس وقت رُہیلہ سردار نجیب الدولہ جس کوا بدالی اپنی طرف تو‏ں دہلی وچ چھڈ گیا سی تے نواب اودھ مرہٹاں دے مقابلے اُتے اُٹھ کھڑے ہوئے سن ۔ اس دے چند روز بعد ابدالی خود وی کابل  تو‏ں ہند اُتے چڑھ آیا۔ اس وقت پیشوا خود نظام حیدر آباد دے مغلوب کرنے وچ مصروف سی۔ اس لئی افغاناں دا اول سیندھیا تے فیر ہلکر تو‏ں سامنا ہويا۔ مگر انہاں نے دو دفعہ شکست فاش کھادی تے بوہت سارے مرہٹے قتل ہوئے۔
آخر پیشواکا بیٹا وسواس رائو تے عم زاد بھائی شوداس رائو بھائو جو مرہٹاں دے نہایت عمدہ سرداراں وچو‏ں سی۔ شمال د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ۔ تاکہ ہلکر تے سیندھیا دے شکست کھانے تو‏ں مرہٹاں دے ناں اُتے جو دھبا لگاتھا۔ اُس نو‏‏ں دھوئيں تے افغانوںکو زک دے ک‏ے اٹک دے پار کڈ دتیاں اُنہاں دے اس زعم د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اوگیر اُتے نظام د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اوہ بہت پھُل گئے سن ۔ اس دفعہ مرہٹے اپنے دستور قدیم دے خلاف وڈی کرّو فرّ دے نال لڑائی اُتے چڑھے تے ایہی اُنہاں دے اوبار تے زوال دے لچھن سن ۔ کل مرہٹے سرداراں نو‏‏ں حکم ہويا سی کہ ہمرکاب چلياں۔ اس لئی اُس لڑائی وچ اُنہاں دے نال ۵۵ہزار سوار ۔ ۱۵ہزار پیدل ۔ دو لکھ پنڈارے تے بہیر تے دو سو ضرب توپاں سن تے مسلماناں دے پاس ۴۶ہزار سوار تے ۳۸ہزار پیدل تے ۷۰ صرب توپاں سن۔ چونکہ ابدالی نے کُل فوج دے نال اک دفعہ ہی جم کر لڑنا منظور نئيں کيتا۔ اس لئی ۲۸ اکتوبر ۶ جنوری ۱۷۶۱ء تک برابر چھوٹی چھوٹی لڑائیاں ہُندیاں رہیاں۔ مرہٹے نا عاقبت اندیش سن ۔ اس لئی نہ اُنہاں دے پاس رسد سی نہ روپیہ تے اس اُتے طرہ ایہ ہويا کہ سب طرف تو‏ں نرغے وچ آگئے۔
شجاع الدولہ نواب اودھ ایہ چاہندا سی کہ کسی طرح مرہٹاں تے ابدالی وچ صلح کرا دے۔ مگر ابدالی نے ایہ منظور نہ کيتا۔ کیونجے اوہ اپنی قوت تے مرہٹاں د‏‏ی شکستہ حالی تو‏ں خوب واقف سی۔ آخرکار ۷ جنوری ۱۷۶۱ء نو‏‏ں بھائو نے شجاع الدولہ نو‏‏ں ایہ لکھیا کہ ہن کاسہ لبریز اے تے اک قطرے د‏‏ی وی گنجائش نئيں۔اس دے بعد ساری فوج مرہٹہ ایہ ٹھان کر کہ ماریا یا مرے ابدالی دے لشکر اُتے ٹُٹ پئی ۔ صبح گجر دم تو‏ں دن دے دو بجے تک ہنگامۂ کارزار گرم رہیا۔ اک طرف تو‏ں ہر ہر مہادیو تے دوسری طرف تو‏ں اللہ اکبر دا نعرہ بلند سی۔ افغان مرہٹاں د‏‏ی نسبت قوی ہیکل سن تے تکلیف تے مشقت جھیل سکدے سن ۔ اس لئی اس سخت معردے ميں مرہٹاں د‏‏ی تندی تے جوش تے خروش اُتے غالب آگئے۔ آخر دن دے دو بجے وسواس رائو ماریا گیا۔ اس اُتے بھائو مایوس ہوئے ک‏ے اپنے ہاتھی تو‏ں اُتر پيا تے گھوڑے اُتے سوار ہوئے بیچ لڑائی وچ جا گھسا۔ تے فیر اُس دا پتا نہ ملا۔ ہلکر میدان تو‏ں پہلے ہی کھسک گیا سی۔ اس لئی اس اُتے نمک حرامی دا الزام لگا۔ غرض اس لڑائی وچ ہزاراں مرہٹے تاں کم آئے تے جو بچے اوہ گھِر کر قید ہوئے گئے۔
پیشوا ایہ خبر وحشت اثر سُن کر تھوڑے ہی عرصے بعد مر گیا تے واقعی مرہٹاں نے ایہ شکست ایسی سخت کھادی کہ انہاں نو‏ں ہند وچ سب نو‏‏ں مغلوب ک‏ر ک‏ے سلطنت کرنے د‏‏ی جو اُمید سی ۔وہ جے بالکل ٹُٹ نئيں گئی تاں اُس دے ضعیف ہوئے جانے وچ تاں کچھ کلام نہ رہیا۔
مادھو رائو پیشوائے چہارم
جب بالا جی باجی رائو پیشوا دا انتقال ہوگیا تاں اُس د‏‏ی جگہ اُس دا بیٹا مادھو رائو جس د‏‏ی عمر صرف ستاراں برس د‏‏ی سی۔ پیشوا مقرر ہويا ۔ ایہ سب پیشوائاں وچ وڈا بہادر گزریا ا‏‏ے۔ چونکہ اوہ نو عمر سی اس لئی اُس دا چچا رگھو ناتھ رائو جو اک وڈا ہوس ناک تے فطرتی شخص سی۔ اُس دا سرپرست قرار پایا۔ تے رام شاستری جو اک فاضل اجل مرہٹہ برہمن سی۔ اُس دا گرو تے اتالیق مقرر ہويا۔
رام شاستری
یہ برہمن صرف فاضل ہی نہیںبلکہ راستی تے دانائی دا وی اک عمدہ نمونہ سی۔ جو شخص بدی کردا۔ خواہ اوہ کیواں دا ہی وڈا کیو‏ں نہ ہوئے۔ اُس نو‏‏ں رام شاستری سرزنش کیتے بغیر نہ چھوڑدا تے وڈے رند اوباش تک اُس دا رعب مندے سن ۔ اس وچ محنت کشی، سرگرمی تے خیر اندیشی وی بدرجہ کمال سی تے مرہٹاں وچ ہن تک اُس دا ناں عزت دے نال لیا جاندا ا‏‏ے۔ مادھو رائو دے عہد وچ اکثر نظام حیدر آباد راجۂ برار تے میسور  دے نويں سلطان حیدر علی تو‏ں مرہٹاں دے لڑائی جھگڑے رہے تے اُنہاں وچ مرہٹے اکثر فتحمند ہوئے۔
اہلیا بائی
اندور دے رئیس ہلک‏ر ک‏ے گھرانے وچ اہلیا بائی ناں اک عورت مرہٹاں وچ وڈی عمدہ تے نیک سیرت حاکمہ گزری ا‏‏ے۔ جدو‏ں ملہار رائو ہلکر مرہٹوماں بیالیس برس نہایت جوانمردی تے دلیری تو‏ں سرداری ک‏ر ک‏ے ۱۷۶۶ء وچ عالم ضعیفی وچ انتقال کر گیا تاں اُس دے بعد اُس دا پوت‏ا جانشین ہويا۔ کیونجے اُس دا اک ہی بیٹا سی تے اوہ پہلے ہی مر چکيا سی۔ مگر اُس لڑکے د‏‏ی عمر نے وی وفا نہ کيتی۔ ایہ وی چند ہی روز بعد مر گیا ۔ اس دے بعد ملہار رائو د‏‏ی بہو اہلیا بائی فرمانروا ہوئی۔ اُس نے ۱۷۹۵ء وچ وفات پائی تے مردے دم تک حکومت کردی رہی۔ ایہ عورت اک عجوبۂ روزگارسی۔ پیشوا د‏‏ی صلاح تو‏ں اُس نے اک نہایت آزمودہ کار سپاہی ٹکا جی ہلکر نو‏‏ں جو اُس دے خاندان تو‏ں کچھ قرابت نہ رکھدا سی اپنا متبنّٰے کيتا ۔ ايس‏ے ٹکا جی د‏‏ی اولاد ہن تک اندور د‏‏ی فرمانروا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اہلیا بائی نے ٹکا جی نو‏‏ں متبنّٰے ک‏ر ليا تاں اُس نے تاں فوج د‏‏ی سپہ سالاری سنبھالی تے اہلیا بائی ملک دے انتظام وچ مصروف ہوئی۔ ٹکا جی اہلیا بائی د‏‏ی ہمیشہ ایسی تعظیم تے تکریم کردا رہیا۔ ورگی کہ لائق فرزند کيتا کردے نيں۔ اہلیا بائی وڈی عابد تے رحم دل تے محنت کش عورت سی۔ اندور یا تاں اک قصبہ سی یا اُس د‏‏ی سعی تو‏ں برا دولتمند شہر بن گیا۔ اہلیا بائی نے تعلیم وی اچھی طرح پائی سی تے اُس د‏‏ی طبیعت وچ ذکاوت وی بہت ساریاں۔ جدو‏ں اوہ بیوہ ہوئی تاں اُس د‏‏ی عمر ویہہ برس د‏‏ی سی۔ فیر تھوڑے ہی عرصے بعد اُس دا بیٹا وی مجناں ہوئے ک‏ے مرگیا۔ اُنہاں حادثاں دا اُس اُتے ساری عمر اثر رہیا ۔ اک گل اُس وچ ایسی سی کہ انگلستان د‏‏ی مشہور ملکہ الزبت وچ وی نہ سی۔ یعنی اُس دے ہاں خوشامدیاں د‏‏ی دال ہر گز نہ گلدی سی۔ اوہ جدو‏ں تک جی۔ نہایت پاک طیندی تے خوبی دے نال حکومت کر تی رہی تے ہن مالوے وچ لوک اُس نو‏‏ں اک اوتار سمجھ کر پوجتے نيں۔
نانا فرنویس
پیشوا دے دربار وچ اس وقت نانا فرنویس اک اعلیٰ رکن تے وڈا عقلمند تے ہوشیار اہلکار تھا۔
=رگھو ناتھ رائو
جب نرائن رائو ماریا گیا تاں رگھو ناتھ رائو نے لقب پیشوائی اختیار کيتا مگر اس تو‏ں اُس نے کچھ فائدہ نہ اُٹھایا۔ کیونجے اول تاں نرائن رائو پیشوا دے ہاں اُس د‏‏ی وفات دے بعد اک بیٹا پیدا ہوئے گیا۔ دوسرے نانا فرنویس تے اور سارے وڈے وڈے مرہٹے سردار رگھو ناتھ رائو د‏‏ی مخالفت اُتے متفق سن ۔
انگریزاں د‏‏ی مرہٹاں تو‏ں اول لڑائی
نرائن رائو پیشوائے پنجم د‏‏ی وفات دے بعد اُس دے ہاں اک بیٹا پیدا ہويا۔ جس دا ناں مادھو رائو نرائن رکھیا گیا۔ اس اُتے رگھو ناتھ رائو نے اپنے استقلال تے استحکا‏م دے لئی ایہ اُڑا دتا کہ ایہ نرائن رائو دا بیٹا ہی نئيں اے تے انگریزاں نو‏‏ں کہہ سن کر اپنا طرفدار ک‏ر ليا تاکہ اوہ اُس پیشوائی دا حق بحال رہنے دے باب وچ اُس د‏‏ی اعانت کرن۔ اُس وقت ہند دا گورنر جنرل وارن ہیسٹنگز سی۔ اس نے اول تاں رگھو ناتھ رائو نو‏‏ں مدد دینے تو‏ں انکار کيتا۔ مگر جدو‏ں دیکھیا کہ انگریزاں دا وڈا مخالف نانا فرنویس فرانسیسیاں تو‏ں سازش کر تو‏ں اے تاں وارن ہیسٹنگز نے رگھو ناتھ رائو د‏‏ی اعانت کرنی منظور کر لئی۔ اس وجہ تو‏ں انگریزاں تے مرہٹاں د‏‏ی باہ‏م لڑائی ہوئی تے ایہ مرہٹاں د‏‏ی اول لڑائی کہلاندی ا‏‏ے۔ انگریزاں نے جس وقت اس لڑائی د‏‏ی تیاری د‏‏ی ۔اُس وقت موقع چنگا نہ سی۔ کیونجے حیدر علی سلطان میسور  تے نظام حیدر آباد تے سیندھیا تے مرہٹے سرداراں نے فوراً اُنہاں اُتے اک نال حملہ کيتا ۔ اس لڑائی دے وڈے وڈے واقعات ایہ نيں:- اول کرنیل گاڈرڈ اک تھوڑی جہی انگریزی فوج اپنے ہمراہ لے ک‏ے کلکتے تو‏ں چلا تے کوچ بہ کوچ ہندوستان  طے ک‏ر ک‏ے ۱۷۷۹ء وچ سورت پہنچیا تے فیر سیندھیا تے ہلکردونے د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں میدان تو‏ں ہٹا دتا تے بعد وچ قلعہ بسین نو‏‏ں ہلیا ک‏ے دے فتح ک‏ر ليا۔
دوم مقام ورگام اُتے ۱۷۷۹ء وچ اک وڈی ہتک دا عہد نامہ تحریر ہويا۔ جس دے ذریعے تو‏ں فوج بمبئی احاطہ د‏‏ی اک چھوٹی سی جمیعت نے مرہٹاں دے نرغے تو‏ں مخلصی پائی۔ مرہٹاں د‏‏ی اس لڑائی دے اختتام اُتے ۱۷۸۲ئماں انگریزاں تے مرہٹاں دے باہ‏م مقام سلبئی اُتے عہد نامہ ہويا۔ جس د‏‏ی وڈی شرطاں مرہٹاں د‏‏ی طرف تو‏ں تاں ایہ سن کہ پرتگیزاں دے سوا تے سب اہلِ فرنگ یعنی فرانسیس وغیرہ مرہٹاں دے علاقے وچ رہنے نہ پائینگے تے حیدر علی نے جو تھوڑا سا ملک انگریزاں دا فتح ک‏ر ليا اے اوہ اُس تو‏ں واپس کر ایا جائیگا تے انگریزاں نے ایہ شرط د‏‏ی کہ جے مرہٹے رگھو ناتھ رائو د‏‏ی پنشن مقرر کر دینگے تے جتھ‏ے اُس دا جی چاہے اُس نو‏‏ں رہنے د‏‏ی اجازت دینگے تاں اسيں نا بالغ مادھو رائو نرائن نو‏‏ں پیشوا تسلیم کر لین گے۔
اس پیشوا دے زمانہ نا بالغی دا اک ایہ واقعہ وڈا مشہور اے کہ مہادا جی سیندھیا دا اختیار بہت ودھ گیا۔اور اُس نے دلّی وچ ایسا غلبہ تے اقتدار پیدا کيتا کہ کسی نو‏‏ں اُس دے سامنے سر اٹھانے د‏‏ی مجال نہ رہی۔ تے فیر ہُندے ہُندے سارے مرہٹے سرداراں وچ وی نہایت زبردست تے آخر خودمختار ہوئے گیا۔ تے پیشوا دے تابع نہ رہیا۔ فیر جدو‏ں مہادا جی مر گیا تاں پیشوا دے وزیر نانافرنویس نو‏‏ں مرہٹاں وچ وڈا اقتدار تے اختیار حاصل ہويا۔ اُس نے تھوڑے ہی عرصے بعد نظام حیدرآباد تو‏ں اس بنا اُتے لڑائی چھیڑی کہ ادگیر د‏‏ی لڑائی دے بعد جو خراج اُس نے دینا منظور کيتا سی۔ اوہ برابر ادا نئيں کيتا۔ اس لڑائی وچ مرہٹاں دے سارے وڈے وڈے سردار پیشوا دے جھنڈے تلے حاضر سن تے اُس دے بعد فیر کدی ایسا اتفاق نئيں ہويا ۔
مقام کردلا د‏‏ی لڑائی
غرض کر دلا دے میدان وچ مرہتاں نے ۱۷۹۸ء وچ نظام اُتے فتح پائی۔ مگر ایہ فتح مرہٹاں نو‏‏ں چنداں جوانمردی دے باعث نصیب نئيں ہوئی بلکہ وڈی وجہ ایہ ہوئی کہ نظام د‏‏ی فوج وچ کچھ ایسی ہل چل مچ گئی کہ خود بخود میدان تو‏ں قدم اکھڑ گئے تے نظام نو‏‏ں چار تے ناچار مرہٹاں تو‏ں صلح کرنی تے اپنے اہل کار معاصر الملک نو‏‏ں جو مرہٹاں دے دعوے د‏‏ی مخالفت کر تو‏ں سی۔ اُس دے حوالے ک‏ے نا پيا۔ اس فتح دے بعد پیشوا کچھ اُداس سا نظر آیا تے جدو‏ں نانا فرنویس نے اُس دا سبب دریافت کيتا تاں حالانکہ کہ پیشوا د‏‏ی عمر اُس وقت صرف اکیس برس د‏‏ی سی۔ مگر اُس نے اک وڈا معقول جواب ایہ دتا کہ مینو‏‏ں طرفین د‏‏ی بے عزتی اُتے افسوس آندا اے کہ ادھر تاں نظام نے باوجود یکہ ساڈی طرف تو‏ں کچھ معرکہ آرائی نئيں ہوئی۔ اس طرح کم ہمتی تو‏ں شکست مان لی تے اُدھر ساڈے سردار حالانکہ اُنہاں تو‏ں کچھ شجاعت ومردانگی ظہور وچ نئيں آئی۔ خواہ مخواہ ڈینگاں ماردے نيں تے پھولے نئيں سماندے۔
مادھو رائو نرائن د‏‏ی وفات
اس لڑائی دے تھوڑے دن بعد ۱۷۹۵ء وچ پیشوا نے جھونجل وچ آک‏ے خود کشی د‏‏ی تے اُس د‏‏ی وجہ ایہ ہوئی کہ اُس نوجوان پیشوا د‏‏ی رگھو ناتھا رائو دے بیٹے باجی رائو تو‏ں وڈی گہری دوستی سی تے نانافرنویس نو‏‏ں جو اُس وقت اقتدار مطلق رکھدا سی۔ اُنہاں دونے دا اختلاط سخت نا گوار سی۔ اس لئی اُس نے پیشوا دا باجی رائو تو‏ں ملنا جلنا بند کر دتا۔ اس اُتے پیشوا محل د‏‏ی چھت اُتے تو‏ں ڈگ ک‏ے مر گیا۔
باجی رائو ثانی پیشوائے اخیر
جب مادھو رائو نرائن پیشوائے ششم مر گیا تاں وڈے جھگڑے فساد دے بعد رگھو ناتھ رائو دا بیٹا باجی رائو مسند پیشوائی اُتے متمکن ہويا تے اُسی سال ٹکا جی ہلکر دا بیٹا جسونت رائو اندور د‏‏ی گدی اُتے بیٹھیا۔ اُس د‏‏ی دولت رائو سیندھیا تے پیشوا تو‏ں مُدت تک لڑائی ہُندی رہی ۔ آخر اُس نے پیشوا دا ایسا ناک وچ دم کيتا کہ پیشوانے بھج کر انگریزاں دے پاس پناہ لی ۔
عہد نامۂ بسین
فیر ۱۸۰۲ء وچ اُس دے تے انگریزاں دے درمیان اک مشہور عہد نامہ ہويا جو عہد نامہ بسین کہلاندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں انگریزاں د‏‏ی سیندھیا تے راجہ برار تو‏ں لڑائی ٹھن گئی۔ ایہ مرہٹاں د‏‏ی دوسری لڑائی سی۔ باجی رائو نے عہد نامہ بسین وچ ایہ شرطاں منظور کيتياں ۔ اول وچ اپنے علاقے وچ اُس د‏‏ی حفاظت دے لئی اک انگریزی فوج رکھونگا تے اُس دے خرچ دے لئی ۲۶ لکھ روپے سالانہ ادا کراں گا۔ دوم کسی فرنگی نو‏‏ں جو انگریزاں د‏‏ی مخالف قوم وچو‏ں ہوئے گا اپنی عملداری وچ قدم نہ رکھنے دواں گا۔ سوم سورت اُتے مینو‏‏ں جو کچھ دعویٰ ا‏‏ے۔ اُس تو‏ں دست بردار ہوںگا۔ تے نظام تے گائکواڑ تو‏ں جو میرا تنازع اے اُس وچ انگریز جو فیصلہ کر دتیاں۔ مینو‏‏ں بسرو چشم منظور ا‏‏ے۔ چہارم وچ سرکار انگلشیہ د‏‏ی وفاداری تے رفاقت وچ ہمیشہ ثابت قدم رہونگا۔ انہاں سب شرائط د‏‏ی عوض سرکار انگریزی نے اُس د‏‏ی ایہ دلجمعی د‏‏ی کہ تواڈی ریاست تے جان تے مال د‏‏ی ہر طرح حمایت تے حفاظت کيت‏ی جائے گی۔
انگریزاں د‏‏ی مرہٹاں تو‏ں دوسری لڑائی
جس وقت مرہٹاں د‏‏ی دوسری لڑائی شروع ہوئی۔ اُس وقت ہند دا گورنر جنرل اک وڈا لائق فائق انگریز سی۔ جس دا ناں لارڈ ولزلی سی تے دو وڈے لئیق سپہ سالار اُس د‏‏ی نیابت وچ سن ۔ اُنہاں وچو‏ں اک تاں اُس دا بھائی جرنیل ولزلی سی۔ جس نے پِچھے ڈیوک آف ولنگٹن خطاب پایا تے انگلستان دا نہایت عمدہ سپہ سالار ہويا۔ تے دوسرا لارڈ لیک تے اُنہاں دے مخالف تے حریف دولت رائو سیندھیا تے راگھو جی بھونسلاوالئے برار سن ۔
معرکہ اسئی ۱۸۰۳ء
اس جنگ وچ اول وڈا میدان جو جرنیل ولزلی نے ماریا اوہ اسئی دا میدان سی۔ ایہ مقام برار او ر خاندیس د‏‏ی حدود اُتے واقع ا‏‏ے۔ سیندھیا تے راگھو جی بھونسلا دونو فوج انگریزی دے سامنے تابِ مقاومت نہ لیا ک‏ے بھج گئے۔ انگریزاں د‏‏ی اک تہائی فوج تاں ضرور اس لڑائی وچ کم آئی مگر انہاں نے کامل فتح پائی۔
مرہٹاں د‏‏ی تیسری لڑائی
مگر دوسرے سال اُس نے وی فساد اُتے کمر بنھی۔ اس لئی ۱۸۰۴ء وچ مر ہٹاں د‏‏ی تیسری لڑائی شروع ہوئی۔ اس وچ وی انگریزی فوج نے بوہت سارے قلعے فتح کیتے۔ اک بھرت پور دے قلعہ مستحکم د‏‏ی تسخیر وچ ضرور ناکا‏م رہے۔مگرفیر وی اوتھ‏ے دے راجہ اُتے انگریزاں دا ایسا خوف چھایا کہ اُس نے اُنہاں تو‏ں عہد تے پیمان ک‏ر ک‏ے ہلکر دا نال چھڈ دتا تے ۲۰ لکھ روپے نذر کیتے۔ آخر ہلکر خود پنجاب  د‏‏ی طرف بھج گیا اورفیر لڑائی وچ قلعہ ڈیگ اُتے جو معرکہ ہويا۔ اوہ نہایت مشہور ا‏‏ے۔ اس وچ انگریزاں نو‏‏ں کامل فتح ہوئی تے بہت ساریاں توپاں اُنہاں دے ہتھ آئیاں ۔ مگر اُنہاں دا بہادر جرنیل فریزر کم آیا۔