cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ببر شیر
کھلار
ببر شیر دا انگریزی ناں ببر شیر ہور کئی رومی زباناں وچ مستعمل اے جو لاطینی زبان دے لیو تے قدیم یونانی دے لیون تو‏ں نکلیا اے ۔عبرانی زبان دے لفظ لاوی نو‏‏ں وی ايس‏ے تو‏ں مشترک کيتا جاندا اے ۔جدو‏ں کہ اردو وچ مستعمل ببر شیر فارسی الاصل ا‏‏ے۔ ہور ببر د‏‏ی اصلاح عربی وچ وی موجود ا‏‏ے۔ ایہ انہاں انوع وچو‏ں سی جسنو‏ں اٹھارویں صدی وچ کارلس لینیوس نے اپنی کتاب Systema Naturae وچ ناں دتا سی انھاں نے اسنو‏ں  فیلس لیو دا ناں دتا۔
سائنسی درجہ بندی تے ارتقا
ببر شیراں دے ہور نیڑےی رشتہ داراں وچ جنس پینتھرا دے انواع جداں شیر، جیگوار تے تیندوے شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہولارکٹک خطےآں وچ پھیلنے تو‏ں پہلے پی لیو افریقہ وچ دس لکھ تو‏ں اٹھ لکھ سال پہلے نمودار ہويا ۔یورپ وچ اس دے رکازیات ست لکھ سال پرانے دریافت ہوئے نيں جو اس دے ذیلی نوع پینتھرا لیو فوسیلیس دے نيں تے ایہ اطالیہ تو‏ں دریافت ہوئے نيں ۔اسی نوع تو‏ں فیر غاراں والے زمانے دے ببر شیراں (پینتھرا لیو سپیلائی) دا ارتقا ہويا۔ ایہ عمل تن لکھ سال پہلے ظہور وچ آیا۔ شمالی یوریشیائی علاقےآں وچ دس ہزار سال پہلے برفانی میدان بننے دے آخری ادوار وچ اوتھ‏ے تو‏ں ببر شیراں دا خاتمہ ہويا تے شاید ایہی پیلسٹوسین دور وچ وڈے جانوراں دے ناپید ہونے دا دوسرا دور سی۔
ذیلی نوع
thumb|20 واں صدی دے اواخر وچ عام طور تو‏ں قبول کيتے جانے والے ذیلی انواع دا جغرافیائی پھیلاؤ thumb|نر تے مادہ ببر شیر ایتوشا نیشنل پارک،نمیبیاء
روايتی طور اُتے موجودہ دور وچ ببر شیراں د‏‏ی بارہ انواع پہچانی گئیاں نيں تے اس پہچان د‏‏ی بنیاد ببر شیراں دے سر تے گردن دے بالاں د‏‏ی ظاہریت، جسامت تے انہاں دے جغرافیائی پھیلاؤ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کيتی گئی ا‏‏ے۔ اصلاََ ایہ تمام خصوصیات نہایت غیر اہ‏م نيں تے انفرادی طور اُتے اس وچ کافی تبدیلی وی نظر آندی اے لہذا انہاں وچو‏ں اکثریت دا مختلف نوع ہونا درست نئيں ۔اج صرف انہاں د‏‏ی اٹھ انواع نو‏‏ں ہی قبول کيتا جاندا اے ، اگرچہ انہاں وچو‏ں وی اک کیپ ببر شیر جسنو‏ں پہلے پینتھرا لیو میلنکیاٹا کہیا جاندا سی غالبا غیر حتمی اے ۔حتیٰ کہ باقی ست انواع وی غیر یقینی ہوسکدے نيں۔جدو‏ں کہ ایشائی ببر شیراں نو‏‏ں بطور نوع قبول کيتا جاسکدا اے، افریقی ببرشیراں دے انتظامی تعلق نو‏‏ں ہن وی مکمل طور اُتے حل نئيں کيتا جا سکیا ا‏‏ے۔ مائیٹو کونڈریائی فرق د‏‏ی بنیاد کچھ جدید مطالعاں وچ افریقی شیراں دے فرق دے لئی سب تو‏ں مستند حوالہ اے، اس دے مطابق تما م ذیلی صحارا دے شیر بعض اوقات اک ہی نوع تصور کيتے جاندے نيں،بہرحال اک جدید تحقیق دے مطابق مغربی تے وسطی افریقہ دے شیر جنوبی تے مشرقی افریقی ببر شیراں تو‏ں جینیات‏ی طور اُتے مختلف نيں۔اس مطالعہ دے مطابق مغربی افریقہ دے ببر شیر جنوبی تے مشرقی ببر شیراں دے مقابل ایشائی ببر شیراں دے زیادہ نیڑے نيں۔امکان اے کہ پیلسٹوسین دے آخری ادوار وچ مغربی تے وسطی افریقہ وچ افریقی ببر شیر ناپید ہوگئے ہاں تے انہاں د‏‏ی جگہ بعد وچ ایشیائی ببر شیراں نے لے لی ہوئے۔
پچھلے مطالعات جنہاں وچ زیادہ توجہ جنوبی تے مشرقی افریقی ببر شیراں نو‏‏ں دتی گئی سی دے بنیاد اُتے انھاں دو اہ‏م قبیلےآں وچ ونڈیا جاسکدا اے : اک نو‏‏ں گریٹ رفٹ ویلی تے دوسرے نو‏‏ں مشرقی علاقےآں وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ مشرقی کینیا دے علاقے تساو وچ موجود ببر شیر ٹرانسوال (جنوبی افریقہ) دے کے ببر شیراں تو‏ں جینیات‏ی طور اُتے نیڑے نيں تے ایہ قربت مغربی کینیا دے علاقے ایبرڈیر خطے دے ببر شیراں دے مقابلے وچ وی زیادہ اے ۔اک ہور تحقیق دے مطابق شیراں د‏‏ی تاں اہ‏م قسماں نيں اک شمال افریقی و ایشیائی، دوسری جنوبی افریقی تے تیسری وسطی افریقی۔ اُتے کرسچئینسن کہندے نيں کہ انھاں نے ببر شیراں د‏‏ی کھوپئی د‏‏ی ظاہریت دے مطابق ببر شیراں دے کئی انواع دا پتہ لگایا جنہاں وچ کروگری، نیوبیکا، پرسیکا تے سینیگالینیسس شامل سن جدو‏ں کہ بلیینبرگی د‏‏ی سینیگالینیسس تے کروگری تو‏ں مماثلت سی۔ ایشیائی ببر شیر سب تو‏ں زیادہ قابل امتیاز نيں،اور کیپ ببر شیر د‏‏ی خصوصیات پی ۔ایل۔ پرسیکا دے نیڑے نيں بنسبت ہور ذیلی صحارائی شیراں کے۔ انھاں نے ببر شیراں دے 58 کھوپڑیاں دا تن یورپی عجائب گھراں وچ مطالعہ کيتا۔ موجودہ جینیات‏ی مطالعات د‏‏ی بنیاد اُتے آئی یو سی این ایس ایس د‏‏ی کیٹ کلاسیفیکیشن ٹاسک فورس نے اپنی ماہرین د‏‏ی مدد تو‏ں تمام ایشیائی ببر شیراں تے وسطی ،شمالی افریقی ببر شیراں نو‏‏ں ذیلی نوع لیو لیو تے جنوبی مشرقی افریقہ وچ پائے جانے والے ببر شیراں نو‏‏ں پینتھرا لیو میلنچیاٹا وچ رکھنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ امریکی د‏‏ی آبی حیات تے جنگلی حیات دے سرکاری ادارے نے اس نويں درجہ بندی نو‏‏ں " سائنسی تے اقتصادی طور اُتے بہترین" کہہ ک‏ے انہاں دو ذیلی نوع نو‏‏ں معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار جانوراں د‏‏ی لسٹ وچ ڈالیا ا‏‏ے۔
چڑیا گھراں وچ رکھے جانے والے ببر شیراں د‏‏ی اکثریت دوغلی نوع کيت‏یاں نيں۔ تقریباً ستتر فیصد انسانی تحویل وچ موجود شیراں د‏‏ی انواع عالمی نظام معلومات نوع دے مطابق نا معلوم ني‏‏‏‏ں۔ ایہی نئيں بلکہ انہاں دے مطابق انہاں وچو‏ں بعض انواع جنگلی طور اُتے ناپید وی ہوچکے نيں اس لئی انہاں دے جینیات‏ی معلومات نو‏‏ں محفوظ رکھنا ببر شیراں د‏‏ی جینیات‏ی اختلافات نو‏‏ں جاننے دے لئی اہ‏م اے ۔اس گل اُتے غالبا یقین کيتا جاندا اے کہ 19 ويں صدی دے وسط تو‏ں پہلے یورپ وچ لیائے گئے ببر شیر بربر دے ببر شیر سن جو کہ شمالی افریقہ نال تعلق رکھدے سن یا کیپ دے علاقے دے سن ۔
جدید
اس وقت انہاں اٹھ جدید(ہولوسین) ذیلی انواع نو‏‏ں تسلیم کيتا جاندا اے :
پلسٹوسین
ببر شیر د‏‏ی چند اوہ انواع جو ما پہلے تریخ وجود رکھدیاں سن۔ thumb|غاراں دے دور دا ببر شیر[[کیوٹ غار، فرانس]]
مشکوک
thumb|800 ق م دا اک ایرانی سیل جس وچ ببر شیر دے شکار نو‏‏ں دکھایاگیا اے ۔ان ببر شیراں دے شکم تلے بال نظر آرہے ني‏‏‏‏ں۔
دوغلی نسل
thumb|سجے|اک ببر شیرنی اپنے بچےآں دے ہمراہ،جنوبی افریقہ
ببر شیراں دا شیراں دے نال ملاپ کروایا جاندا اے (بالخصوص بنگالی تے سائبیریائی شیراں تو‏ں ) اس تو‏ں اک دوغلی نسل دا شیر لائگر تے ٹگلیون پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تیندوے تو‏ں وی ملاپ کروایا جاندا اے جس تو‏ں لیوپون پیدا ہُندے نيں تے جیگوار تو‏ں انہاں د‏‏ی ملاپ جیگلیون پیدا کرنے دا سبب بندے ني‏‏‏‏ں۔ مارزوی مشہور کيتا گیا دھبہ دار ببر شیر اے یا اک قدرتی طور اُتے لیوپون اے ،جدو‏ں کہ کونگولیس دھبہ والا ببر شیر اک پیچیدہ طور اُتے ببر شیر-جیگوار تے تیندوے دا باہمی ملاپ اے جسنو‏ں لیجیگولیپ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ کدی چڑیا گھراں وچ ایسی دوغلی نسلاں پیدا کرنے دا رواج عام سی لیکن ہن اس گل کيتی حوصلہ شکنی کيتی جاندی اے تاکہ نوع تے ذیلی انواع دا تحفظ کيتا جاسک‏‏ے۔ اج وی پرائیوٹ طور اُتے تے چین دے چڑیا گھراں وچ ایسا کيتا جاندا ا‏‏ے۔
لائگر ببر شیر تے شیرنی دے ملاپ دا نتیجہ ا‏‏ے۔ چونکہ اس د‏ی ماں وچ نشونما نو‏‏ں روکنے والی جین نئيں ہُندی تے اس اُتے نر ببر شیر اپنے جین دے نشونما نو‏‏ں ودھانے والی خصوصیات بچے وچ منتقل کردا اے لہذا لائگر اپنے والدین دے نسبت کافی وڈا جسامت والا ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ اپنے والدین دے طبعی تے ظاہری برتاؤ دے دونے خصوصیات دا مالک ہُندا ا‏‏ے۔ (اس د‏ی جلد بھوری ہُندی اے جس اُتے شیر د‏‏ی مانند دھاراں ہُندیاں نيں)۔نر لائگر اکثر نسل ودھانے تو‏ں قاصر ہُندے نيں جدو‏ں کہ مادہ اکثر ایسا کرنے دے قابل ہُندی ا‏‏ے۔ نر دے سر تے داڑھی دے بال آنے دے 50 فیصد امکان ہُندے نيں لیکن ایسا ہونے د‏‏ی صورت وچ انہاں د‏‏ی داڑھی اصل ببر شیر دے مقابلے وچ 50 فیصد چھوٹی ہُندی ا‏‏ے۔
لائگر عام ببر شیراں دے مقابلے وچ کافی وڈے ہُندے نيں تے انہاں د‏‏ی جسامت 12 فٹ تک ہُندی اے جدو‏ں کہ وزن 500 کلو تک دے ہُندا ا‏‏ے۔
کم طور اُتے معروف دوغلی ملاپ دا اک طریقہ شیر تے ببر شیرنی دے ملاپ دا ا‏‏ے۔ لائگر دے بنسبت ٹگلیون اپنے والدین دے مقابلے وچ چھوٹی جسامت دے ہُندے نيں جس د‏‏ی وجہ جینیات‏ی خصوصیات لائگر والی صورت تو‏ں الٹ ہونا ا‏‏ے۔
خصوصیات
خاندان گربہ وچ شیر دے بعد ببر شیر جسامت تے وزن دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں وڈے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی کھوپئی شیر د‏‏ی کھوپئی تو‏ں حد درجہ مماثلت رکھدی اے ،اگرچہ سامنے دا حصہ قدرے پچکيا تے ہموار ہُندا اے تے نتھنے بمقابل شیر دے تھوڑے چوڑے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ چونکہ انہاں وچ مماثلت زیادہ ہُندی اے لیکن نچلے جوڈھیاں دے ذریعہ ہی انہاں وچ مستند طور اُتے فرق کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ببر شیراں دے رنگ پیلے،ہلکے سرخ یا گہرے بھورے رنگ دے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ پورے جسم دا رنگ عام طور تو‏ں ہلکا جدو‏ں کہ دم دا رنگ کالا ہُندا ا‏‏ے۔ ببر شیراں دے بچے بھورے دھباں دے نال پیدا ہُندے نيں ایہ مشابہت تیندوے تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ ایہ دھبے اگرچہ بالغ ہونے اُتے مٹ جاندے نيں لیکن ہلکے دھبے ٹانگاں دے نچلے حصےآں اُتے دیکھے جاسکدے نيں بالخصوص ببر شیرنی دے جسم پر۔ ببر شیر بلیاں دے خاندان دے واحد فرد نيں جو جنسی فرق نمایاں طور اُتے رکھدے نيں (یعنی نر تے مادہ د‏‏ی پہچان باآسانی ممکن اے )۔ہور انہاں دے خاندانی ارکان وچ ہر رکن دا اک خاص کردار ہُندا ا‏‏ے۔ مثلا ببر شیرنی د‏‏ی داڑھی نئيں ہُندی۔ نر ببر شیر د‏‏ی داڑھی دا رنگ سنہرے تو‏ں کالا ہُندا اے تے بُڈھے ہونے دے نال نال رنگ گہرا ہُندا جاندا ا‏‏ے۔ سب خاص نر تے مادہ وچ مشترک چیز دم دے آخر وچ بالاں دے گھچے دا ہونا ا‏‏ے۔ بعض نر ببر شیراں وچ اس گھچے د‏‏ی بجائے سخت قسم د‏‏ی پنج ملی میٹر لمبی ہڈی ورگی چیز ہُندی ا‏‏ے۔ ہور ایہ واحد فیلیڈ اے جس د‏‏ی دم گھچا نما ہُندی اے اس گھچے والی دم دے افعال نا معلوم ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بالاں دا گھچا پیدائش دے وقت نئيں ہُندا جدو‏ں کہ 5 ماہ دے نیڑے ایہ ظاہر ہونا شروع ہُندا اے تے 7 ماہ تک اسنو‏ں باآسانی دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔
زمبابوے دے بالغ ببر شیراں د‏‏ی جسامت اپنے علاقےآں دے نسبت مختلف ہواکردی اے ،کالاہاری تے کروگر پارک دے ببر شیراں دا وزن اوسطا 189 کلو تو‏ں 126 کلو تک ہُندا اے جدو‏ں کہ ببر شیرنیاں دا وزن اوسطا 174 کلو تو‏ں 119 کلو تک ہويا کردا ا‏‏ے۔ ببر شیراں د‏‏ی لمبائی وچ سر تے جسم د‏‏ی لمبائی شامل ہُندی اے جو 170 تا 250 سینٹی میٹر ہُندی اے ،دم د‏‏ی لمبائی 90 تا 105 سینٹی میٹر ہويا کردی ا‏‏ے۔ ببر شیرنیاں د‏‏ی سر دھڑ د‏‏ی لمبائی 140 تا 175 تک ہُندی اے جدو‏ں کہ دم د‏‏ی لمبائی 70-100 سینٹی میٹر ہُندی اے، 250 سینٹی میٹر لمبائی بالعموم جو کہی جاندی اوہ اصلا امریکی ناپید ہونے والی ببر شیراں د‏‏ی اے اج وی بہت وڈے ببر شیراں د‏‏ی لمبائی 250 سینٹی میٹر د‏‏ی لمبائی تو‏ں کئی سینٹی میٹر کم ہُندی ا‏‏ے۔ ہن تک سامنے آنے والی سب تو‏ں وڈی لمبائی 6۔ 3 میٹر (12 فٹ) اے جو انگولا وچ اکتوبر 1973ء وچ اک شکار تو‏ں معلوم ہوئی اک ہور ببر شیر دا وزن جس دا وزن 313 کلو سی جسنو‏ں 1936ء وچ ٹرانسوال، جنوبی افریقا وچ شکار تو‏ں ماراگیا۔ اک ہور زیادہ وزن والا ببر شیر جس دا وزن 272 کلو سی نو‏‏ں کوہ کینیا وچ ماریا گیا۔
ايال
thumb|سجے| ہور ببر شیراں تو‏ں جارحانہ سامنا ہونے اُتے ببر شیر اپنے یال وڈے دکھانے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔
سائنسدان کدی اس گل اُتے یقین کردے سن دے گردن دے گرد بالاں دے سائز تے ظاہری صورت د‏‏ی بنیاد اُتے ذیلی انواع د‏‏ی درجہ بندی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ ظاہری صورت د‏‏ی بنیاد اُتے بربری ببر شیراں تے کیپ ببر شیراں دے ذیلی انواع نو‏‏ں وی پہچانا گیا۔ تحقیق ایہ وی دسدی اے کہ درجہ حرارت دا فرق انہاں بالاں د‏‏ی جسامت تے رنگت وچ فرق دا سبب وی بن سکدا ا‏‏ے۔ مثلا یورپی تے امریکی چڑیا گھراں وچ بالاں دے گھنے ہونے د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے دا ٹھنڈا موسم ہوئے سکدا اے لہذا انہاں بالاں د‏‏ی بنیاد اُتے کيتی گئی انواع د‏‏ی درجہ بندی غلط تے غیر مستند قرار دتی جاندی ا‏‏ے۔ بہرحال ایشیائی شیراں د‏‏ی انواع دے بالاں دا بکھرے ہوئے ہونا انھاں افریقی شیراں تو‏ں ممتاز کردا ا‏‏ے۔
پند جاری نیشنل پارک وچ موجود ببر شیر گردن دے گرد بالاں تو‏ں محروم نيں یا ایہ بال بوہت گھٹ ني‏‏‏‏ں۔ بنا بالاں دے ببر شیراں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اطلاع کینیا، سوڈان تے سینیگال دے علاقےآں تو‏ں وی ملدی نيں تے فطری طور اُتے سفید ببر شیر جو تمباواندی تو‏ں سن انہاں دے گردن دے گرد بال وی نہ سن ۔ ٹسیٹیرون نامی نراں دے ہارمونز نو‏‏ں انہاں بالاں د‏‏ی جسامت تو‏ں جوڑا جاندا اے ،اسی لئی خصی کیتے گئے ببر شیراں د‏‏ی گردن دے گرد بال کم ہی ہُندے نيں کیونجے خصیتین دے نکالنے تو‏ں انہاں دے ہارمونز د‏‏ی پیداوا‏‏ر رک جاندی ا‏‏ے۔
یورپ وچ موجود غاراں وچ بنائی گئی قدیم تصویراں وچ ببر شیراں د‏‏ی گردن دے بال نئيں بنائے گئے نيں، اس تو‏ں اس گل دا اشارہ ملدا اے کہ انہاں ببر شیراں دے ایہ بال نئيں ہُندے سن، یا ایہ تصاویر انہاں ببر شیرنیاں د‏‏ی اے جو شکار وچ نظر آدیاں سن۔
سفید ببر شیر
thumb|سجے|سفید ببر شیر
سفید ببر شیرکسی قسم د‏‏ی نوع نئيں نيں بلکہ ایہ اک خاص جینیات‏ی صورت ہُندی اے جسنو‏ں لیوسیزم کہندے نيں ،جو کہ ببر شیراں د‏‏ی بالاں تے جلد د‏‏ی رنگت سفید کر دیندی اے جداں کہ ایہ سفید ببر شیراں وچ ہُندا اے ایہ صورت میلنزم تو‏ں میل کھاندی اے جو کالے تینداں وچ ظاہر ہُندی اے ۔ایہ البائنو نئيں ہُندے ( یعنی انہاں د‏‏ی اکھاں تے جلد وچ عام رنگت موجودہُندے نيں) سفید ٹرانسوال ببر شیر تو‏ں کدی کدی کروگر نیشنل پارک تے ملحقہ تمبواندی پرایویٹ گیم ریسرو، مشرقی جنوبی افریقہ وچ سامنا ہوجاندا اے، لیکن عموما ایہ انسانی تحویل وچ ہی ملدے نيں، تے ملاپ کروانے والے انھاں جان بجھ کر منتخب کردے نيں۔ان د‏‏ی جلد د‏‏ی کریمی رنگت، رسیو الیلی د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ ایسی خبراں نيں کہ جنوبی افریقہ وچ انہاں د‏‏ی کیمپاں وچ افزائش نسل کيتی جاندی اے فیر انھاں کینڈ ہنٹ ( اک قسم دا شکار) وچ شکار کيتا جاندا ا‏‏ے۔
برتاؤ
ببر شیر دن بھر آرام کردے نيں تے دن وچ تقریباً 20 گھینٹے غیر فعال رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ ببر شیر کسی وی وقت فعال ہوسکدے نيں لیکن انہاں د‏‏ی فعالیت شام دے بعد تو‏ں اپنے جوبن اُتے ہُندی اے شاماں ایہ ا پنے سماجی تعلقات ،رفع حاجت تے سماجی افعال انجام دینے وچ دسدے ني‏‏‏‏ں۔ بہت زیادہ طور اُتے مشغول رہنا پوری رات تک چلدا رہنا ہُندا اے جدو‏ں کہ علی الصبح اکثر شکار ہويا کردا ا‏‏ے۔ اوہ دن وچ اوسطا دو گھینٹے چلدے نيں تے 50 منٹ تک اپنی خوراک کھاندے ني‏‏‏‏ں۔
گراوہی تنظیم
thumb|سجے|دو ببر شیرنیاں تے اک ببر شیر۔ thumb|سجے|دو ببر شیر تے اک ببر شیرنی۔ تمام فیلڈ فطری طور اُتے غیر سماجی ہُندے نيں لیکن انہاں سب دے برعکس ببر شیر سب تو‏ں زیادہ سماجی رویہ دیکھاندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر اک شکاری گوشت خور اے جو دو طرح دے سماجی گروہ وچ رہندا ا‏‏ے۔ کچھ ببر شیر مکین ہُندے نيں جو اپنے متعلقہ ببر شیرنیاں تے چند بچےآں دے نال رہندے ني‏‏‏‏ں۔ انھاں حرم(pride) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ماسجے اس حرم وچ سماجی اکائی د‏‏ی حیثیت تو‏ں مستقل رہندیاں نيں تے کسی غیر مادہ نو‏‏ں اس وچ پسند نئيں کردی۔ اراکین صرف ماداواں د‏‏ی وفات تے پیدائش د‏‏ی صورت وچ ہی بدلدے نيں، اگرچہ بعض اوقات ماسجے حرم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے علیحدگی اختیار کردیاں نيں تے اکیلے ہی جیندی ني‏‏‏‏ں۔ ہن اک ایداں دے وی حرم مشاہدے وچ آئیاں نيں جنہاں وچ ارکان د‏‏ی تعداد تیس دے نیڑے دیکھی گئیاں نيں، اوسطا اک حرم وچ پنج یا چھ ماسجے ہويا کردیاں نيں،اس وچ دونے جنس دے بچے تے دو ببر شیر ہويا کردے نيں(اک ببر شیر تو‏ں ودھ ہونے د‏‏ی صورت وچ اسنو‏ں اشتراک کہندے نيں) جو بالغ ببر شیرنیاں تو‏ں مباشرت کردے ني‏‏‏‏ں۔ اشتراک د‏‏ی صورت وچ نر د‏‏ی تعداد دو ہی ہويا کردی اے لیکن ایہ تعداد چار تک وی جاسکدی جس دے بعد تعداد فیر تو‏ں کم ہونا شروع ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ تنہا فرق صرف تساوو ببر شیراں وچ اے جس دے حرم وچ صرف اک ہی ببر شیر ہُندا ا‏‏ے۔ نر بچے اپنے نگہبان خاندان تو‏ں 2یا 3 سال وچ وکھ ہوئے جاندا اے جدو‏ں اوہ بالیدگی حاصل کر لیندا ا‏‏ے۔ اس گروہ د‏‏ی دوسری صورت ایہ اے کہ جوڑے د‏‏ی شکل وچ یا اکیلے ہی زندگی گزاری جاندی اے ایہ لوک اک وڈے رقبے وچ گھمدے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جوڑے دار اکثر انہاں نر ببر شیراں د‏‏ی ہُندی اے جو نويں نويں بلوغت دے سبب اپنے خاندان تو‏ں کڈ دتے جاندے نيں۔ایسا وی ہُندا اے کہ اک تنہا زندگی گزارنے والا ببر شیر سماجی زندگی اپنا لے یا اس دے برعکس دا انتخاب کرے۔نر ببر شیر قواعد دے مطابق اپنی زندگی دا ابتدائی حصہ تنہا گزاردا اے تے فیر ایہ کسی خاندان وچ جاگھستا اے جدو‏ں کہ بعض شیر زندگی بھر ایسا کرنے تو‏ں محروم ہی رہندے نيں۔اک تنہا رہنے والی ببر شیرنی نو‏‏ں دوسرے حرم وچ داخل ہونے دے لئی بہت مشکلات دا سامنا کرنا پڑدا اے کیونجے حرم دے ہور ببر شیرنیاں اس نويں غیر مادہ د‏‏ی سخت مخالفت کيتا کردی ني‏‏‏‏ں۔thumb|کھبے|سرنگیٹی وچ اک درخت اُتے بیٹھیا ببر شیراں دا جھنڈ
وہ علاقہ جس اُتے اک حرم دا قبضہ ہوئے علاقہ حرم کہلاندا اے جدو‏ں کہ تنہا رہنے والے علاقے نو‏‏ں بدواں(nomad) دا خطہ کہندے نيں۔حرم دے نر ببر شیر اپنے علاقےآں د‏‏ی سرحداں اُتے گشت لگیا کر اس د‏ی حفاظت کردے نيں۔ببر شیرنیاں وچ ہور بلیاں دے انواع دے مقابل اس قدر سماجی برتاؤ کِداں پیدا ہويا بحث دا اک اہ‏م موضوع اے ۔اس د‏ی وجوہات ایہ ہوسکدیاں نيں کہ گروہ وچ رہنے تو‏ں شکار د‏‏ی کامیابی دا زیادہ امکان رہندا اے ،لیکن مشاہدات ایہ وی دسدے نيں اوہ ارکان جو شکار وچ حصہ نئيں لیندے، خوراک وچ برابر حصہ دار ہُندے نيں، اگرچہ بعض انہاں بچےآں دے پاس ہی رہندیاں نيں جنھاں نے بالغ ہونے اُتے اسنو‏ں چھڈ دینا ہُندا اے ۔حرم دے اراکین شکار دا کھیل باقاعدگی تو‏ں کھیل کر اپنے ہنر نو‏‏ں بہتر کردے رہندے نيں۔حرم دے بچاو د‏‏ی ایہی تدبیر اے کہ اس دے شکاری اراکین د‏‏ی صحت بہتر ہوئے لہذا ایہی شکاری شکار وچ سب تو‏ں پہلے حصہ لیندے نيں۔دوسرا مفید پہلو ایہ وی اے کہ بجائے غیراں تو‏ں کھانا بانٹنے دے اپنے متعلقہ اراکین تو‏ں ہی اشتراک کرنے وچ بچےآں دے حفاظت،علاقے د‏‏ی برقراری تے انفرادی طور اُتے چوٹ تے بھکھ تو‏ں نجات د‏‏ی ضمانت ہُندی ا‏‏ے۔ thumb|سجے|جنگلی ببر شیرنیاں د‏‏ی اک ویڈیو
حرم وچ زیادہ تر ببر شیرنیاں ہی شکار وچ حصہ لیندی نيں۔اس لئی کہ اوہ پھرتیلی،ہلکی تے چاک و چوبند ہُندیاں نيں جدو‏ں کہ ببر شیراں نو‏‏ں وزن زیادہ ہُندا اے تے انہاں دے گردن دے بالاں دے سبب دوڑدے ہوئے اوہ گرمی تو‏ں نڈھال ہوجاندے نيں۔وہ بہر حال شکار دے دوران وچ اشتراک کردے نيں تے شکار دے عمل نو‏‏ں کامیابی تو‏ں ہمکنار کرنے دے لئی صحیح جگہ اُتے گھیر گھار کر نشانہ بنا‏تے نيں۔اکثر چھوٹے شکار ايس‏ے مقام اُتے انہاں شکاریاں دا نوالہ بندے نيں جدو‏ں کہ وڈے شکار نو‏‏ں گھسیٹ کر حرم دے مقام اُتے لیا ک‏ے سب کھاندے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ تمام ارکان کھاندے ہوئے اک دوسرے تو‏ں جارحانہ برتاو دکھاندے نيں کیونجے ہر اک زیادہ تو‏ں زیادہ خوراک لینے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ ببر شیرنیاں دے شکار دے اختتام اُتے ببر شیر اس شکار اُتے تسلط جماندے ہوئے نظر آندا ا‏‏ے۔ اوہ اسنو‏ں شیرنیاں د‏‏ی بجائے بچےآں دے نال مل ونڈ کر کھانے نو‏‏ں ترجیح دیندا اے لیکن خود تو‏ں کیتے شکار وچ اوہ کم ہی دوسرےآں نو‏‏ں شریک کردا ا‏‏ے۔
ببر شیر تے ببر شیرنیاں دونے ہی کسی غیر د‏‏ی جارحیت دے خلاف اپنی حرم د‏‏ی حفاظت کردے نيں لیکن ایہ کم زیادہ ببر شیر نو‏‏ں مناسب لگدا اے کیونجے اوہ زیادہ طاقتور ہُندا ا‏‏ے۔ کچھ ارکان مستقل جارحین دے خلاف دفاع کردے نيں جدو‏ں کہ کچھ پِچھے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر حرم وچ اک خاص کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ اوہ جو پِچھے رہندے نيں حرم دے لئی قابل قدر خدمات وی بہم پہنچیا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اک مفروضہ اے کہ جو جارحیت دے خلاف سامنے آندے نيں انہاں دا حرم وچ اک خاص مقام ہُندا اے تے ببر شیرنیاں دے مقام دا ايس‏ے دفاع تو‏ں کردار بڑھدا ا‏‏ے۔ نر ببر شیر جو حرم تو‏ں منسلک ہُندا اے اپنے تے ماداؤاں دے تعلقات برقرار رکھنے دے لئی بیرونی حملہ آور تو‏ں ضرور مقابلہ کردا ا‏‏ے۔
شکار تے خوراک
thumb|ببر شیر دے دانت گوشت خوری دے لئی بنے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ thumb|ببر شیر ہیرون پرندہ شکار کردے ہوئے موقع د‏‏ی مناسبت تو‏ں ببر شیر مردارخوری نو‏‏ں وی ترجیح دیندے نيں،جو اس د‏ی خوراک دا 50 فیصد پورا کردا ا‏‏ے۔ مردار جانور یا تاں قدرتی طور اُتے مرے ہُندے نيں یا اوہ کسی دوسرے جانور دا شکار ہوئے ہُندے نيں ہور انہاں اُتے منڈلانے والے گدھ وی انہاں د‏‏ی موت دا پتہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ہور بر آں اکثر مردار جانور جنہاں تو‏ں ببر شیر تے لگڑ بگھڑ دونے ہی حصہ لیندے نيں، لگڑبگھاں دے شکار ہوئے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
حرم دے لئی شکار زیادہ تر ببر شیرنیاں ہی کردیاں نيں۔ببر شیر اس دوران وچ بچےآں د‏‏ی نگرانی کردا اے ۔بالعموم ایہ جانور شکار دے جھنڈ نو‏‏ں گھیر لیندے نيں تے جدو‏ں ایہ شکار دے نہایت نیڑے پہنچدے نيں تب حملہ آور ہوجاندے نيں۔ایہ حملہ زوردار تے مختصر سا ہُندا اے تے اوہ شکار جلد دبوچنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ایہ عموما شکار دے گردان نو‏‏ں دبوچ کر اس دا دم گھوٹ دیندے نيں جنہاں تو‏ں اس د‏ی موت واقع ہوجاندی ا‏‏ے۔ ہور اوہ جانور دے نتھنے جوڈے تے منہ دے دھانے نو‏‏ں وی بند کر دیندے جس تو‏ں اس د‏ی موت واقع ہُندی ا‏‏ے۔
افریقہ وچ انہاں دے شکار وچ ہرن،جنگلی درندے ،زیبرا،بھینس تے جنگلی سور ہويا کردے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ بھارت وچ ایہ شکار نیل گائے،جنگلی سور تے ہرناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں دے شکار ہونے والے جانور موقع محل د‏‏ی مناسبت تو‏ں مختلف نيں جنہاں وچ زیادہ تر سماں والے کالے جانور نيں جنہاں دا وزن 50 تو‏ں 300 کلو تک ہُندا ا‏‏ے۔ کدی کدائيں اوہ چھوٹے جانور جداں سیمسن غزال وغیرہ اُتے وی گزاریا کر لیندے نيں۔ببر شیر اپنے علاقےآں وچ گروہ د‏‏ی صورت وچ کيتے گئے شکار وچ زیادہ کامیابی سمیٹتے نيں تے اوہ بہت وڈے جانور جداں زرافہ اُتے کم ہی حملہ کردے نيں کیونجے اس وچ زخمی ہونے دا زیادہ ہی خطرہ رہندا اے ۔زرافہ تے بھینساں شکار دے لئی بہت مشکل ثابت ہويا کردیاں نيں۔ببر شیر بھارت وچ گھریلو مویشیاں اُتے وی حملہ کردے نيں تے اس طرح اپنی خوراک دا اک اہ‏م حصہ پورا کردے نيں۔ببر شیر ہور شکاریاں جداں تیندوے،چیندے،لگڑ بگھڑ تے جنگلی کتاں نو‏‏ں وی مار دیندے نيں لیکن اوہ حریفاں نو‏‏ں قتل دے بعد کم ہی کھاندے نيں۔ببر شیر اک وقت وچ تیس کلو تک گوشت کھا سکدا ا‏‏ے۔ اوہ جے اپنی تمام خوراک نہ کھاسک‏‏ے تاں ہور کھانے تو‏ں پہلے تھوڑا آرام کر لیندا ا‏‏ے۔ گرم دناں وچ حرم دے ارکان ببر شیر نو‏‏ں سایہ دینے د‏‏ی خاطر اسنو‏ں چھڈ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اک بالغ ببر شیرنی نو‏‏ں دن وچ اوسطا 5 کلو جدو‏ں کہ ببر شیر نو‏‏ں 7 کلو گوشت خوراک دے لئی درکار ہُندی ا‏‏ے۔
مطالعات دسدے نيں کہ ببر شیر انہاں ممالیہ جانوراں دا بالعموم شکار کر دیندے اے جنہاں دا وزن 126 کلو تک ہُندا اے تے انہاں دے شکار دا اوسطا وزن 300 کلو تک ہُندا ا‏‏ے۔ افریقہ وچ ببر شیر جنگلی مادہ بھینساں نو‏‏ں شکار دے لئی سب تو‏ں زیادہ ترجیح دیندے نيں (اور سرنگیٹی دے علاقےآں وچ ببر شیر دے شکار دا تقریباً نصف ایہی جانور اے ) اس دے بعدشکار ہونے والا جانور زیبرا ا‏‏ے۔ ببر شیر مکمل بالغ ہاتھی،دریائی گھوڑے،گینڈے تے چھیويں غزال،امپالیا تے ہور اس نوع د‏‏ی پھرتیلے جانوراں اُتے حملہ نئيں کردے۔ لیکن بعض خطےآں وچ بھینساں تے زرافاں اُتے وی مستقل حملے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں کروگور نیشنل پارک وچ زارفاں اُتے مستقل حملے ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ منیارا پارک وچ تاں بھنساں ببر شیراں د‏‏ی شکار دا 62 فیصد نيں، کیونجے اوتھ‏ے بھینساں د‏‏ی بہت وڈی تعداد رہندی ا‏‏ے۔ کدی کدی دریائی گھوڑے وی انہاں دے شکار وچ آجاندے اے لیکن گینڈاں تو‏ں اوہ دور ہی رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جنگلی سور نو‏‏ں اوہ موقع د‏‏ی مناسبت تو‏ں شکار کردے ني‏‏‏‏ں۔ سواندی دے ببر شیراں وچ خشک گرمیاں دے موسم وچ نابالغ ہاتھی دے شکار کرنے د‏‏ی لت دیکھی گئی اے تے اس کم وچ 30 ببر شیرنیاں نو‏‏ں مشغول دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ کالاہاری صحرا،جنوبی افریقہ وچ کالے یال والے ببر شیراں نو‏‏ں ببون دا شکار کردے وی دیکھیا جاندا اے اوہ درختاں اُتے چڑھے ببون دا انتظار کردے نيں تے جدو‏ں اوہ فرار ہونا چاہن تاں انہاں اُتے حملہ کردیندے ني‏‏‏‏ں۔ thumb|250px|ببر شیراں نے ببون نو‏‏ں درخت اُتے پھانس رکھیا اے thumb|ببر شیرنیاں دے جانب تو‏ں بھینس دا شکار۔ چونکہ ببر شیرنیاں کھلے جگہاں وچ شکار کردیاں نيں لہذا انھاں شکار د‏‏ی جانب تو‏ں دیکھ لینے دا امکان ہُندا اے ؛اس لئی اوہ اس معاملے وچ اشتراک تو‏ں کم لیندی نيں جس تو‏ں کامیابی دا زیادہ امکان رہندا اے خاص کر وڈے شکار دے معاملے وچ ایہ زیادہ درست ثابت ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دے کیتے گئے شکار اُتے کئی میل دور گدھاں د‏‏ی توجہ مرکوز ہوجاندی اے تے اوہ اپنے باہمی اشتراک دے بدولت اپنے شکار دا زیادہ بہتر دفاع کر تے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر عموما شکارماں حصہ نئيں لیندے لیکن وڈے شکار جداں بھینسے یا زرافے د‏‏ی صورت وچ اوہ اپنا حصہ ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیق تو‏ں ایہ گل سامنے آئی اے کہ ببر شیر اپنی ماداؤاں د‏‏ی طرح شکار وچ کامیاب رہندے نيں اوہ اپنے شکار نو‏‏ں جھاڑیاں وچ چھپ کر پھانس لیندے ني‏‏‏‏ں۔ جوان ببر شیريں تن ماہ وچ شکار کرنے دا برتاو دکھاندے نيں لیکن اوہ شکار وچ حصہ نئيں لیندے جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر 1 سال ہُندی اے تاں اوہ اس وچ حصہ لینا شروع کردیندے نيں لیکن 2 سال د‏‏ی عمر وچ اوہ نمایاں طورسے اس وچ حصہ لینا شروع کردیندے ني‏‏‏‏ں۔
شکار اُتے مقابلہ
thumb|250px|اک نیم بالغ ببر شیر تے لگڑ بگڑ ببر شیر تے لگڑ بگڑ اک ہی ماحولیا‏ت‏ی نچ وچ رہندے نيں یعنی اوہ اک ایہی علاقے وچ رہنے دے سبب اک ہی شکار حاصل کرنے دے لئی مقابلہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیق کرنے تو‏ں پتا چلیا کہ 58 فیصد شکار وچ انہاں دونے دا آمنا سامنا ہُندا ا‏‏ے۔ ببر شیر بالعموم لگڑ بگڑ نو‏‏ں اس وقت تک نظر انداز کردے نيں جدو‏ں تک اوہ انھاں جانی نقصان یا تنگ نہ کرن جدو‏ں کہ لگڑبگڑ شیراں د‏‏ی موجودگی اُتے رد عمل دکھاندے نيں بھلے ہی خوراک دا جھگڑا ہوئے یا نہ ہوئے۔ نگورنگورو گڑھے دے علاقے وچ ببر شیر اکثر لگڑ بگھاں تو‏ں انہاں دا شکار ہتھیا لیندے نيں اس طرح لگڑبگھاں نو‏‏ں اپنے شکار کرنے د‏‏ی تعداد بڑھانی پڑدی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس بوٹسوانا کوبی قومی پارک وچ لگڑ بگڑ شیراں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں چیلنج کردے نيں اوتھ‏ے لگڑ بگڑ اپنی خوراک دا 63 فیصد ببر شیراں د‏‏ی خوراک تو‏ں چراندے ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے مواقع اُتے لگڑ بگڑ ببر شیراں تو‏ں 30 تا 100 میٹر دے فاصلے اُتے ببرشیر نو‏‏ں شکار دے ختم کرنے تک دیکھدے ہوئے کھڑے رہندے نيں، لیکن اوہ ہوشیاری اس دعوت وچ وی حصہ کڈ لیندے نيں تے بعض اوقات اوہ شیراں نو‏‏ں وی شکار تو‏ں بھگا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ دونے نوع اک دوسرے اُتے وی بنا کسی ظاہری وجہ دے حملہ ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایٹوشا وچ لگڑبگڑ د‏‏ی موت دا 71 فیصد دا سبب ببر شیر ني‏‏‏‏ں۔ لگڑ بگڑ نے اپنے علاقےآں وچ ببر شیراں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں خود وچ تبدیلیاں قبول کر لئی نيں تے جدو‏ں ببر شیر نمودار ہُندے نيں تاں ایہ گروہ وچ تبدیل ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک تجربے وچ پہلے تحویل وچ موجود دھبہ دار لگڑ بگڑ دا سامنا ببر شیر تو‏ں پہلی بار کروایا تاں اس نے خاص رد عمل نئيں دکھایا لیکن بعد وچ اوہ ببر شیر د‏‏ی بو تو‏ں ہی بے چین نظر آنے لگا۔ ببر شیر دے وڈے یال نو‏‏ں دیکھ دے ہی لگڑ بگڑ انہاں دا سامنا کم ہی کردے نيں ہور ببر شیر دے وڈے پنجاں دے سبب ببر شیر دا پلڑا بھاری رہندا ا‏‏ے۔
ببر شیر اپنے تو‏ں چھوٹی بلیاں جداں چیندا ،تینداں اُتے تسلط جماندا اے تے انہاں دے بچےآں حتیٰ دے بالغاں نو‏‏ں وی موقع ملنے اُتے مار دیندا اے ہور اوہ انہاں دے شکار وی ہتھیا لیندا اے ۔چیندا بالعموم اپنے شکار نو‏‏ں دوسرے جانوراں دے سبب کھونے دا امکان 50 فیصد رکھدا ا‏‏ے۔ چیندا مقابلے بازی تو‏ں کتراندا اے تے دن دے مختلف اوقات وچ شکار کردا اے اوہ اپنے بچےآں نو‏‏ں گھنی جھاڑیاں وچ چھپا دیندا ا‏‏ے۔ تیندوا وی ایداں دے حربے استعمال کردا اے لیکن اوہ ببر شیراں تے چیتاں دے بنسبت چھوٹے شکار اُتے گزاریا ک‏ر ک‏ے فائدے وچ رہندا ا‏‏ے۔ تیندوا چیندے دے مقابلے وچ درخت اُتے چڑھ لیندا اے تے اپنے بچےآں تے شکار نو‏‏ں ببر شیر د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور رکھدا اے اگرچہ بعض اوقات ببر شیرنیاں وی درخت اُتے چڑھ کر اس دے شکار نو‏‏ں ہتھیا لیندے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح ببر شیر افریقہ دے جنگلی کتاں اُتے وی تسلط رکھدا اے تے اوہ ا س دا شکار ہتھیا لیندے نيں ہور اوہ انہاں دے جوان تے چھوٹے بچےآں نو‏‏ں وی مار دیندا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ببر شیر ہاں اوتھ‏ے جنگلی کتاں د‏‏ی آبادی کم دیکھی جاندی ا‏‏ے۔ اگرچہ اک آدھ موقع اُتے ایسی خبراں سامنے آئیاں نيں جس وچ جنگلی کتاں نے بُڈھے تے زخمی ببر شیر نو‏‏ں مار دتا۔
نیل مگرمچھ انسان دے بعد واحد جانور نيں جو ببرشیراں دے لئی خطرہ بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر تے مگرمچھ دے وزن نو‏‏ں جسامت دے مطابق ایہ دونے ہی اپنے شکار نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں مقابلے وچ گنوا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک معلوم گل اے کہ ببر شیراں نے مگرمچھ نو‏‏ں خشکی اُتے ماریا ہوئے جدو‏ں کہ دوسری صورت یعنی پانی وچ ببر شیر ہی مار کھا سکدا اے تے مگر مچھ دے پیٹ تو‏ں کئی دفعہ ببر شیر دے جوڈے ملے ني‏‏‏‏ں۔
آدم خوری
اگرچہ ببر شیر عام حالات وچ انساناں دا شکار کردے نيں لیکن بعض بالخصوص نراں نو‏‏ں کدی اس د‏ی لت پڑ جاندی ا‏‏ے۔ اس متعلق مشہور شائع ہونے والا اک واقعہ 1898ء وچ ظہور پزیر ہويا جس وچ دو ببر شیراں نے کینیا یوگینڈا ریلوئے لائن اُتے کم کرنے والے مزدوراں اُتے حملے کیتے۔ سرکاری ریکارڈ دے مطابق ببر شیر نے 28 افراد نو ماہ دے تعمیرا‏تی دور وچ ہلاک کیتے۔ جس شکاری نے انہاں دا شکار کيتا اس نے انہاں آدم خور ببر شیراں د‏‏ی خصوصیات وڈی تفصیل تو‏ں لکھایاں نيں اوہ لکھدا اے کہ انہاں دے بال نہ سن تے اوہ عام ببر شیراں تو‏ں جسامت وچ کافی وڈے سن تے بعض دانت وی ٹوٹے ہوئے سی کچھ لوک سمجھدے نيں کہ ٹوٹے دانت ببر شیر نو‏‏ں آدم خوری اُتے مجبور کردے نيں لیکن ایہ گل ماہرین دے نزدیک درست نئيں انہاں دے نزدیک انسانی آبادی دا شیراں دے علاقےآں وچ آباد ہونا ہی اس د‏ی صحیح وجہ ا‏‏ے۔
تساو تے عام آدم خور ببر شیراں دے مطالعہ کرنے والے ماہر لکھدے نيں کہ بیمار یا زخمی ببر شیراں دے آدم خوری د‏‏ی جانب مائل ہونے دے زیادہ امکانات رہندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن ایہ رویہ کوئی غیر معمولی یا حقائق تو‏ں ہٹ کر نئيں اے جتھ‏ے ببر شیر نو‏‏ں پالتو مویشی یا انسانی آبادی اُتے حملے دا موقع ملدا اے اوہ ایسا کردا اے اس دے ثبوت پرائمیٹ تے پینتھرائن خاندان دے رکازیاندی علوم تو‏ں ملدے ني‏‏‏‏ں۔ thumb|تساوو دے آدم خوراں د‏‏ی تصویر،شکاگو
ببر شیراں د‏‏ی آدم خوری د‏‏ی عادت دے بارے وچ کافی سائنسی تحقیقات ہوچکيت‏یاں نيں۔ امریکی تے تنزانیائی سائنسداناں دے اعدادوشمار دے مطابق تنزانیہ دے پینڈو علاقےآں وچ 1990ء تو‏ں 2005ء تک دے عرصے وچ آدم خوری دے واقعات وچ اضافہ ہويا اے تے ہن تک کم ازکم 563 دیہاندی ببر شیراں دا لقمہ بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ آدم خوری دا سب تو‏ں مشہور واقعی تقریباً اک صدی پہلے رونما ہويا۔ ایہ واقعات سیلوس نیشنل پارک موزمبیق دے سرحد دے پاس پیش آئے۔ اگرچہ دیہاتیاں دا انہاں جنگلی علاقےآں وچ رہنا آدم خوری دا بنیادی سبب نيں لیکن مصنف دے نزدیک ببر شیراں د‏‏ی بقاء تو‏ں متعلق بنائے گئے اقدامات وی انسانی جانی نقصان وچ اضافے دا سبب بندے ني‏‏‏‏ں۔ لینڈی ایداں دے واقعات وی منظر عام اُتے لیائے نيں جنہاں وچ ببر شیر مرکزی دیہاتاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انساناں نو‏‏ں نقصان پہنچاندے ني‏‏‏‏ں۔ ۔ اک ہور مطالعے تو‏ں ایہ گل سامنے آئی دے جنوبی تنزانیہ وچ 1988ء تو‏ں 2009ء تک اک ہزار لوک اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے ایہ واقعات زیادہ تر چاند د‏‏ی راتاں دے علاوہ راتاں وچ یعنی جدو‏ں اندھیرا زیادہ ہُندا اے تب پیش آندے سن ۔ مصنف رابرٹ آر فرمپ لکھدے نيں کہ موزمبیقی مہاجرین جو رات نو‏‏ں کروگر پارک نو‏‏ں جنوبی افریقہ جانے د‏‏ی خاطر پار کردے نيں زیادہ تر ببر شیراں دا شکار بندے نيں اس پارک دے حکا‏م نے وی انہاں واقعات دے بارے وچ کہیا کہ پارک دے مسائل وچ اک مسئلہ آدم خوری دا وی ا‏‏ے۔ فرمپ دا کہنا اے کہ اپارتھائیڈ د‏‏ی جانب پارک بند کیتے جانے تے مہاجرین نو‏‏ں اسنو‏ں رات دے اوقات وچ پار کرنے اُتے مجبور کرنے تو‏ں ہن تک تقریباً ہزاراں لوک مر چکے نيں تقریباً سو سال پہلے جدو‏ں ایہ پارک سیل نا ہويا سی تب موزمبیقی لوک دن دے اوقات وچ اسنو‏ں پار کردے سن تے انھاں کم خطرہ لاحق ہُندا سی۔
پیکر نے اندازہ لگایا کہ ہر سال تنزانیہ وچ ببر شیر، مگر مچھ، ہاتھی، دریائی گھوڑے تے سپ دو سو لوکاں نو‏‏ں موت د‏‏ی نیند سلاندے نيں جنہاں وچ سب تو‏ں وڈی وجہ ببر شیر ہُندے نيں جو اوسطا سالانہ 70 لوکاں نو‏‏ں مار ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ پیکر نے کہیا کہ 1990ء تو‏ں 2004ء تک تنزانیہ وچ 815 لوکاں اُتے حملے ہوئے جنہاں وچ 563 لوک ہلاک ہوئے۔ پیکر تے اکنڈا انہاں لوکاں وچو‏ں نيں جو چاہندے نيں کہ مغربی ادارے ببر شیراں د‏‏ی حفاظت دے نال نال انہاں لوکاں د‏‏ی جان د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں وی یقینی بنائے۔
اک آدم خور ببر شیر نو‏‏ں جنوبی تنزانیہ د‏‏ی ساحلی پٹی اُتے سکاوٹ والےآں نے مار ڈالیا سی کہیا جاندا سی کہ ایہ آدم خور اس علاقے وچ مختلف واقعات دے دوران وچ 35 دے نیڑے لوکاں دے موت دا سبب بنا سی۔ ڈاکٹر رولف ڈی بالڈس جو جٰی ٹی زیٹ جنگلی حیات دے منصوبے دے منتظم نيں کہندے نيں کہ مذکورہ شیر دے دانت وچ شگاف پيا سی تے اس دے منہ وچ پیپ تو‏ں بھرے دانے سن ۔ انھاں نے ہور اضافہ کردے ہوئے کہیا کہ یقینا اس ببر شیر نو‏‏ں خوراک چبانے وچ سخت تکلیف ہُندی ہوئے گی۔ جی ٹی زیٹ منصوبہ جرمن حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں تنزانیہ وچ ببر شیراں د‏‏ی بقاء وچ دو عشراں تو‏ں معاون ا‏‏ے۔ تے پچھلے آدم خور ببر شیراں د‏‏ی طرح مذکورہ ببر شیر دے وی خراب دانت، ایہ بنا یال دے سی ہور ایہ انہاں د‏‏ی طرح وڈے جسامت دا وی سی۔
تمام افریقی آدم خور ببر شیر تساوو خیال نئيں کیتے جاندے لیکن 1930ء تا 1940ء تک ٹینگانیکا (اب تنزانیہ) وچ ایداں دے واقعات پیش آندے رہ‏‏ے۔ جارج رشبی نے اک دفعہ ایداں دے حرم دا پتہ لگایا جو تن عشراں تو‏ں آدم خوری د‏‏ی لت وچ مبتلا سی تے اس نے 1500 تو‏ں 2000 لوکاں نو‏‏ں ہلاک کيتا سی تے ایہ واقعات نجومبے علاقہ وچ پیش آئے سن ۔
تولید تے زندگی
اکثر ببر شیرنیاں چار سال د‏‏ی عمر وچ تولید دے لئی تیار ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ تے ایہ سال وچ کِسے مخصوص وقت وچ مباشرت نئيں کردے۔ دوسرے بلیاں دے عضو تناسل د‏‏ی طرح انہاں دے آلہ تولید وچ وی سخت کانٹے تو‏ں ہُندے نيں جو پِچھے د‏‏ی جانب مڑے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مباشرت دے دوران وچ آلہ تولید واپس نکلدے ہوئے ایہ کانٹے تو‏ں مادہ دے رحم د‏‏ی دیواراں دے رگڑ کھاندے نيں تے ایہ حمل دا باعث بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اک ببر شیرنی اپنے بیضے بننے دے ایام وچ اک تو‏ں ودھ شیراں تو‏ں ملاپ کرسکدی ا‏‏ے۔
ان وچ حمل دا دورانیہ 110 دن تک دا ہُندا اے، تے ببر شیرنی اک تو‏ں چار بچے دیندی اے اوہ ایہ بچے کسی غار،کھو،یا جھاڑیاں وچ اپنے حرم تو‏ں باہر دیندی اے تے ایہ ببر شیرنی اپنے بچےآں نو‏‏ں تنہا چھڈ ک‏‏ے شکار وچ وی برابر حصہ لیندی ني‏‏‏‏ں۔ نومولود بچہ پیدائش دے وقت بے یارومددگار ہُندا ایہ یہ اس وقت نابینا ہُندا اے تے پیدائش دے اک ہفتے تک اس د‏ی اکھاں نئيں کھلدی۔ اس دا وزن اس وقت اک یا دو کلو دا ہُندا اے تے اک دو دن وچ ایہ رینگنا سیکھ لیندا اے جدو‏ں کہ تن ہفتےآں وچ ایہ چلنا پھرنا شروع کردیندا ا‏‏ے۔ ببر شیرنیاں اپنے بچےآں نو‏‏ں پیدائش دے اک مہینے تک وکھ وکھ سینواں وچ منتقل کردی رہندیاں نيں تاکہ انھاں دوسرے شکاریاں تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے۔
عموما اک ماں یا اس دا بچہ چھ تو‏ں اٹھ ہفتےآں تک حرم وچ نئيں آندا۔ لیکن بعض اوقات اس تو‏ں وی پہلے ایہ حرم وچ داخل ہوجاندے نيں اس وقت جدو‏ں دوسری ببر شیرنیاں وی بچے دیندی ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے حرم د‏‏ی ببر شیرنیاں اپنی تولیدی چکر نو‏‏ں اک وقت وچ شروع کيتا کردیاں نيں تاکہ اوہ ملکر انہاں بچےآں د‏‏ی پرورش کر سکن ( جدو‏ں بچہ اپنے ماں تو‏ں جڑے ابتدائی تعلق نو‏‏ں گزار لیندا اے )، فیر ایہ بچے حرم د‏‏ی تمام شیرنیاں دا دُدھ پی سکدے ني‏‏‏‏ں۔ تولیدی ایام نو‏‏ں اک ہی وقت وچ شروع کرنے تو‏ں تمام بچے اک نال ہی وڈے ہُندے نيں ایويں انہاں دے بچنے دا زیادہ امکان رہندا اے جو کہ اس د‏ی دوسری افادیت ا‏‏ے۔ جے کسی ببر شیرنی دے بچے جنم دینے دے کچھ ماہ بعد اک ہور ببر شیرنی بچے جنم دے دیندی اے تاں پہلی ببر شیرنی دے بچے زیادہ جلدی وڈے ہوجاندے نيں اس طرح اوہ بعد وچ پیدا ہونے والے چھوٹے بچےآں د‏‏ی نسبت زیادہ خوراک کسب کردے نيں ایويں بعد والے بہت چھوٹے بچے بھکھ تو‏ں مرجاندے ني‏‏‏‏ں۔
بھکھ دے علاوہ انہاں چھوٹے بچےآں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں لگربگڑ، لومڑیاں، سانپاں، تینداں تے عقاباں تو‏ں وی خطرہ رہندا ا‏‏ے۔ حتی کہ جے جنگلی بھینساں نو‏‏ں وی انہاں نوزائیدہ بچےآں د‏‏ی بو کسی جھاڑی تو‏ں آئے تاں اوہ اوتھ‏ے ببر شیرنی دے آنے تو‏ں پہلے زبرست بھگدڑ مچا کر انہاں بچےآں نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور جے کوئی غیر ببر شیر حرم وچ داخل ہوک‏ے پہلے تو‏ں موجود ببر شیر کوہلاک ک‏ر ک‏ے اس حرم اُتے قبضہ جماندا اے تاں اوہ وی انہاں بچےآں نو‏‏ں ہلاک کردیندا اے کیونجے بچےآں نو‏‏ں ہلاک کیتے بنا ماسجے اپنی زرخیزی دوبارہ نئيں لاسکتاں تے نا ہی اوہ نويں ببر شیر د‏‏ی جانب رغبت دکھاندی ني‏‏‏‏ں۔ بہر حال تمام نومولود بچےآں وچو‏ں محض 20 فیصد ہی دوسال د‏‏ی عمر تک پہنچ پاندے ني‏‏‏‏ں۔
جب انہاں بچےآں نو‏‏ں نويں نويں طور اُتے حرم وچ لیایا جاندا اے تاں اوہ اوائل وچ اپنی ماں دے سوا کسی ببر شیر دا سامنا کردے ہوئے گبھراندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اوہ جلد ہی حرم وچ گھل مل جاندے نيں تے اوہ کھیل کود وچ بالغاں تو‏ں کھیلنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں ببر شیرنیاں د‏‏ی اولاد ہُندیاں نيں اوہ بے اولاد ببر شیرنیاں د‏‏ی نسبت ہور ببر شیرنیاں دے بچےآں نو‏‏ں زیادہ برداشت کردی ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر کس حد تک بچےآں نو‏‏ں برداشت کردے نيں ایہ گل مختلف ہُندیاں نيں بعض انہاں بچےآں نو‏‏ں اپنے یال تے دم تو‏ں کھیلنے دیندے نيں جدو‏ں کہ بعض انھاں دور کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ thumb|نر غالبا دوسرےآں دے کيتے شکار وچ اپنے مادااں دے بجائے بچےآں دا شامل کرنا پسند کردے نيں جدو‏ں کہ اپنے شکار وچ اوہ کسی نو‏‏ں شامل کرنے دے قائل نئيں ہُندے۔
بچے چھ تو‏ں ست ماہ وچ دُدھ پینا چھڈ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ تے ایہ بچے 3 تا 4 سال وچ دوسرے کسی حرم دے ببر شیراں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں نکالنے د‏‏ی صلاحیت پا لیندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ جے اپنے حرم دا دفاع کردے ہوئے سخت زخمی نا ہاں تاں دس تو‏ں 15 سال د‏‏ی عمر وچ بُڈھے ہونے لگدے ني‏‏‏‏ں۔ اک دفعہ جے حرم کوئی ہتھیا لے تاں اوہ فیر نويں حرم نو‏‏ں حاصل نئيں کر پاندا۔ اس صورت وچ انہاں دے بچےآں د‏‏ی جانب تو‏ں حرم اُتے قبضہ کرنے دا امکان پیدا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ جے اوہ نويں بچے پیدا کرنے وچ ميں کامیاب ہوجاندے نيں تاں انھاں ایتھ‏ے تو‏ں بے دخل ہونے تو‏ں پہلے بچےآں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ہُندی اے جو بلوغت تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ ماسجے نويں ببر شیراں دے سامنے اپنے بچےآں دا دفاع کردیاں نيں لیکن اوہ اس وچ کم ہی کامیاب ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اوہ عام طور اُتے دو سال تو‏ں چھوٹے تمام بچےآں نو‏‏ں مارڈالدا ا‏‏ے۔ چونکہ ماسجے نراں دے مقابلے وچ ہلکی تے کمزور ہُندیاں نيں لہذا تن ماسجے مل ک‏ے ہی ببر شیر دے مقابلے وچ کامیاب ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔
عام خیالات دے برعکس صرف ببر شیراں نو‏‏ں ہی حرم تو‏ں بے دخل نئيں کيتا جاندا بلکہ مادہ بچےآں دے نال وی ایسا ہُندا اے لیکن اکثر ماسجے پیدائش والے حرم وچ ہی رہندیاں نيں۔جداں کدی نواں ببر شیر کسی حرم اُتے قبضہ کردا اے تاں نیم بالغ ماسجے یا نر وی اس تو‏ں بے دخل کيتے جاسکدے نيں تنہا زندگی گزارنا مادااں دے لئی سخت ترین ہُندا ا‏‏ے۔ تنہا ماسجے اپنے بچےآں نو‏‏ں بلوغت تک پہنچانے وچ اکثر ناکا‏م ہُندیاں نيں کیونجے انھاں حرم دا تحفظ میسر نئيں ہُندا۔
کینیڈا دے محقق بروس بیگ مہیل نے ایہ گل دیکھی اے کہ دونے نر تے مادہ ببر شیرنیاں ہم جنسی وچ وی مبتلا ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر اجتماعی طور اُتے وی اسيں جنسی تے اس طرح دے افعال کردے دیکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔ نر ببر شیر آپس وچ ملاپ تو‏ں پہلے اک دوسرے دے سر رگڑدے تے اک دوسرے دے گرد گھمدے ني‏‏‏‏ں۔
صحت
اگرچہ قدرتی طور اُتے ببرشیراں دا کوئی شکاری وجود نئيں رکھدا لیکن انسان تے ہور ببر شیر اس دے موت دا زیادہ سبب بندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر اپنے ہی نوع نال کیندی گئی لڑائی وچ زبردست زخم کھاندے نيں تے ایہ لڑائی علاقےآں اُتے یا حرم دے اپنے ارکان دے وچکار وی ہُندی ا‏‏ے۔ ببر شیر دے رینگنے والے بچے ہاتھیاں، لگڑبگڑ تے بھینساں دا شکار بندے ني‏‏‏‏ں۔ thumb|مکھیاں تو‏ں پناہ د‏‏ی تلاش وچ درختاں اُتے بیٹھے ببر شیر
بوہت سارے ببر شیراں دے کان تے گردن اُتے خون چوسنے والے کیڑے چپکے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ٹیم ورم دے کیڑے اکثر اوقات ببر شیر د‏‏ی آنتاں وچ ملدے نيں جو ببر شیر دے جسم وچ اینٹی لوپ دا گوشت کھانے تو‏ں داخل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ نگورنگورو پارک وچ موجود ببر شیر 1962ء وچ اک قسم د‏‏ی مکھیاں تو‏ں بے حد پریشان رہے ایہ مکھیاں انہاں د‏‏ی جلد اُتے بیٹھ کر خون چوستی نيں جس تو‏ں انہاں د‏‏ی کھل کمزور سی ہوجاندی اے تے خون دے دھبے تو‏ں بن جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت دے ببر شیر انہاں تو‏ں بچنے دے لئی درختاں اُتے چڑھدے سن یا لگڑ بگڑ دے بلاں وچ گھس بیٹھدے سن اس طرح بوہت سارے ببر شیر یا ہلاک ہوئے یا انھاں نے ہجرت کر لئی تے اوتھ‏ے د‏‏ی آبادی 70 تو‏ں 15 تک رہ گئی۔ 2001 وچ اس طرح دے مکھیاں دے نمودار ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں چھ ببر شیراں د‏‏ی اموات ہوئی۔ تحویل وچ موجود ببر شیراں نو‏‏ں کینین ڈسٹمپر وائرس، ایف آئی وی تے ایف آئی پی جداں وائرساں تو‏ں زیادہ خطرات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سی ڈی وائرس کتاں تے ہور گوشت خوراں تو‏ں پھیلدی ا‏‏ے۔ اس بیماری تو‏ں عصبیاندی بیماریاں ظاہر ہُندیاں نيں 1994ء وچ ایسی وبا سرینگیٹی نیشنل پارک وچ سامنے آئی جس تو‏ں کئی ببر شیر نمونیا د‏‏ی اک خاص بیماری تو‏ں مر گئے۔ ایف آئی وی تے ایڈز اک جداں نيں لیکن ایہ ببر شیراں اُتے سخت اثر نئيں کردے لیکن ایہ بیماری انہاں تو‏ں پالتو بلیاں وچ منتقل ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بیماری خاص علاقے دے ببر شیراں نو‏‏ں ہی متاثر کردی اے جدو‏ں کہ ایہ ایشیائی تے نمیبیائی نوع وچ نئيں ملدی۔ ''
روابط
آرام دے وقت ببر شیراں دے سماجی افعال زیادہ دیکھے جاندے نيں تے اوہ مختلف حرکتاں تو‏ں اس دا اظہار کردے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں اُتے امن طریقہ سر تو‏ں سر ملانے دا اے یا اوہ دوسرےآں نو‏‏ں بولی تو‏ں چاٹتے ني‏‏‏‏ں۔ بولی تو‏ں سر گردن تے چہراں نو‏‏ں چاٹنا اک طرح د‏‏ی تسلیمات وچو‏ں اے ایہ اس وقت دیکھیا جاندا اے جدو‏ں بچھڑا جانور یا لڑائی اُتے آنے والے جانور دا سامنا ہوتاا‏‏ے۔ نر ببر شیر اک دوسرے تو‏ں جدو‏ں کہ ببر شیرنیا ں تے بچے اک دوسرے تو‏ں سر رگڑدے ني‏‏‏‏ں۔ سر تے گردن ورگی جگہاں نو‏‏ں چاٹنا شاید اک بہت خوشگوار اثر چھوڑدا اے کیونجے ببر شیر انفرادی طور تو‏ں ایسا نئيں کرسکدے۔ thumb|سجے|سراں نو‏‏ں رگڑنا یا چاٹنا اک عام سماجی برتاؤا‏‏ے۔
پھیلاؤ تے مسکن
thumb|دو ایشیائی ببر شیر ،ایہ معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار نوع اے جو صرف بھارت دے [[گیر فارسٹ نیشنل پارک|گیر جنگلات تک رہ گئی ا‏‏ے۔ ]] افریقہ وچ ببر شیر سوانا تے گھاہ دے میداناں وچ رہندے نيں جتھ‏ے کدرے کدرے اکیشیا دے درخت سائے دے طور اُتے موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ بھارت وچ اوہ خشک سوانا دے جنگلات تے بہت خشک جنگلات نو‏‏ں مسکن بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیراں دا اصل مسکن یوریشیا دے جنوبی علاقے جو یونان تو‏ں بھارت تک پھیلے ہوئے سن تے تمام افریقی علاقے بشمول صحارا دے علاقے سوائے وسطی بارانی جنگلات دے اُتے مشتمل سی۔ ہیرودوت نے یونان وچ 480 ق م وچ انہاں د‏‏ی موجودگی دا لکھیا ا‏‏ے۔ ایرانی شہنشاہ خشایارشا اول دے سامان بردار اونٹھاں اُتے اک دفعہ انھاں نے دھاوا بول دتا سی جدو‏ں اوہ فارس دے کسی علاقے تو‏ں گزر رہے سن ۔ ارسطو نے 300 ق م وچ انھاں نایاب لکھیا اے تے 100ء تک ایہ ناپید ہوئے گئے سن ۔ ایشیائی ببر شیر قفقاز دے علاقےآں وچ دسويں صدی تک باقی رہ‏‏ے۔
فلسطین دے علاقےآں وچ ببر شیراں د‏‏ی موجودگی قرون وسطی وچ ختم ہوئے گئی تے باقی ایشیا وچ اٹھارواں صدی وچ آتشی اسلحہ نے انہاں دے خاتمے دے لئی اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ انیہويں صدی دے اواخر تے ویہويں صدی دے اوائل وچ انھاں شمالی افریقہ تے جنوب مغربی ایشیا تو‏ں ختم کر دتا گیا۔ انیہويں صدی دے شروع ہُندے ہی ببر شیر ترکی تو‏ں اپنا وجود کھو بیٹھے تے ايس‏ے دوران وچ شمالی ہندوستان تو‏ں وی اوہ غائب ہوئے گئے، جدو‏ں کہ ایرانی ایشیائی ببر شیر 1941ء وچ (شیراز تے جہرم دے درمیان) دیکھیا گیا، اگرچہ ببر شیرنی دا مردہ جسم کارون دریا دے کنارے 1944ء وچ دیکھیا گیا۔ اس دے بعد تو‏ں ایران وچ موجودگی د‏‏ی کوئی اطلاع موصول نئيں ہوئی۔ ہن ایہ ذیلی نوع شمال مغربی بھارت وچ گیر جنگلات تک محدود ني‏‏‏‏ں۔ تقریباً 500 ببر شیر 1412 مربع کلومیٹر دے علاقے وچ رہندے نيں تے ایہی جنگلات دا زیادہ تر رقبہ اے ۔ان د‏‏ی تعداد 180 تو‏ں 523 تک بڑھی اے جس د‏‏ی وجہ انہاں دے قدرتی شکار نو‏‏ں دوبارہ منظر اُتے لیانے وچ کامیابی ا‏‏ے۔
آبادی تے حفاظتی حالت
thumb|ایشیائی ببر شیر، جو کدی بحیرہ روم تو‏ں برصغیر تک پھیلے ہوئے سن اج صرف 500 تو‏ں کچھ ودھ تعداد وچ بھارتی گجرات دے [[گیر فارسٹ نیشنل پارک|گیر جنگلات تک محدود ني‏‏‏‏ں۔ ]]
اج افریقا دے مشرقی تے جنوبی علاقےآں وچ پائے جانے ببر شیراں د‏‏ی آبادی ویہويں صدی دے وسط تو‏ں 50 فیصد کم ہوچک‏ی اے ۔ 2002–2004 دے کیتے گئے سروے وچ اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی تعداد 16500 تو‏ں 47000 دے نیڑے سی جدو‏ں کہ 1950ء وچ انہاں د‏‏ی آبادی اک لکھ تو‏ں چار لکھ ہويا کردی سی۔ اس کمی د‏‏ی بنیادی وجہ انسانی مداخلت تے بیماریاں ني‏‏‏‏ں۔ مسکن تو‏ں علیحدگی تے انسان تو‏ں سامنا ہونا انہاں د‏‏ی کمی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجوہات وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ باقی ماندہ انواع جغرافیائی طور تو‏ں وکھ تھلگ نيں جس دے سبب اختلاط نا ہونے تو‏ں جینیات‏ی تنوع کم ہُندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی بین الاقوامی اتحاد برائے تحفظ قدرت نے اسنو‏ں خطرے تو‏ں دوچار لسٹ وچ ڈالیا اے جدو‏ں کہ ایشیائی ببر شیراں نو‏‏ں انھاں نے اس تو‏ں زیادہ خطرے والے زمرے وچ رکھیا ا‏‏ے۔ مغربی افریقی ببر شیر تے وسطی افریقی نوع جغرافیائی طور اُتے وکھ وکھ نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچ انفرادی طور اُتے اختلاط دا امکان کم ہی رہندا ا‏‏ے۔ مغربی افریقہ وچ 2002ء-2004ء والے سروے وچ ببر شیراں د‏‏ی تعداد 850-1160 دسی گئی۔ مغربی افریقی ببر شیراں د‏‏ی وکھ وکھ سب تو‏ں وڈی آبادی دے معاملے اُتے اختلاف اے ؛ برکینا فاسو ارلئ سنگو دے ماحولیا‏ت‏ی نظام وچ انہاں د‏‏ی تعداد 100 تو‏ں 400 دسی جاندی ا‏‏ے۔ اک سروے شمالی مغربی افریقہ دے وازا نیشنل پارک دے بارے وچ انہاں د‏‏ی تعداد 14 تا 21 دسدا ا‏‏ے۔ کھبے|thumb|شکار شدہ کالے یال والا ببر شیر ،سوٹک پلین،مئی 1910 کینیا
دونے افریقی تے ایشیائی ببر شیراں د‏‏ی تحفظ دے لئی ہور بہتر اقدامات د‏‏ی ضرورت اے جنہاں وچ نیشنل پارکاں وچ بہتری ورگی چیزاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں بہترین محفوظ پناہ گاہاں وچ نمیبیا دا ایٹوشا نیشنل پارک، تنزانیہ دا سرنگیٹی نیشنل پارک تے جنوبی افریقا دا کروگر نیشنل پارک مشہور ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح ایساو ببر شیراں د‏‏ی بقا دے لئی سمبرو نیشنل ریسرو، بفیلو نیشنل ریسرو تے سہبا نیشنل ریسرو شمالی کینیا وچ فعال ني‏‏‏‏ں۔ انہاں علاقےآں دے علاوہ ہور تھ‏‏اںو‏اں وچ ببر شیراں تے انسانی آبادیاں وچ سامنا ہونے د‏‏ی اطلاعات نيں جس تو‏ں ببر شیراں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں خطرات ني‏‏‏‏ں۔ بھارت وچ ایشیائی ببر شیراں د‏‏ی آخری پناہ گاہ گیر فارسٹ نیشنل پارک اے جتھ‏ے 1974ء وچ محض 180 ببر شیر سن لیکن 2010ء وچ ایہ تعداد ودھ ک‏ے 400 تک جا پہنچی۔ افریقا وچ انسانی آبادی ببر شیراں دے علاقےآں دے آس پاس ہی رہیاں نيں لہذا انھاں جان و مال دا خطرہ ضرور رہندا ا‏‏ے۔ ایشیائی ببر شیراں نو‏‏ں مدھیا پردیش دے کونو سینکیوری وچ دوبارہ متعارف کروانے دا منصوبہ بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ اس منصوبہ دے لئی ضروری اے کہ انہاں ببر شیراں نو‏‏ں ہور انواع تو‏ں اختلاط نا دتا جائے تاکہ کہ انہاں د‏‏ی وکھ نسلی پہچان قائم رہ‏‏ے۔
بربری ببر شیراں نو‏‏ں ایام رفتہ وچ چڑیا گھر والا جانور کہیا جاندا سی جس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ چڑیا گھراں دے اکثر ببر شیر انہاں د‏‏ی نسل وچو‏ں سن ۔ کینٹ دے علاقے وچ موجود برطانوی چڑیا گھر دے ببر شیر کدی مراکشی سلطان د‏‏ی تحویل وچ ہُندے سن ۔ ادیس ابابا د‏‏ی چڑیا گھر دے گیارہ ببر شیر وی ايس‏ے نسل دے نيں جو اوتھ‏ے دے بادشاہ د‏‏ی تحویل تو‏ں لئی گئے سن ۔ یونیورسٹی آکسفورڈ اک ایداں دے منصوبے اُتے کم کر رہ‏ی اے جس تو‏ں انہاں بربری ببر شیراں د‏‏ی نسل ودھیا کر اوہ دوبارہ انہاں دے قدرتی ماحول وچ چھڈ دئیے جاواں گے ایہ انھاں مراکش د‏‏ی اٹلس پہاڑیاں وچ چھڈن گے۔
ببر شیراں د‏‏ی تعداد وچ کمی د‏‏ی دریافت دے بعد بہت ساری تنظیماں انھاں بچانے دے لئی مشترکہ تے مربوط کم کر رہیاں نيں۔ ایہ نوع انہاں انواع وچ شامل نيں جنھاں سپیشیس سروائیول اینڈ ایکویریم دے منصوبہ بقاء دے لئی چنا گیا ا‏‏ے۔ ایہ منصوبہ 1982ء وچ ایشیائی ببر شیراں دے لئی شروع کيتا سی لیکن اس وچ اس وقت رکاوٹ آئی جدو‏ں انھاں معلوم ہويا کہ امریکی چڑیا گھراں دے ببر شیر حقیقتا خالص ایشیائی ببر شیر نئيں نيں بلکہ انہاں د‏‏ی افریقی ببر شیراں تو‏ں اختلاط ہوچک‏ی اے ۔افریقی ببر شیراں دے لئی ایہ منصوبہ 1993ء وچ شروع ہويا لیکن اس وچ کئی مشکلات حائل نيں جداں کہ بوہت سارے ببر شیراں د‏‏ی نسل وچ خالصیت نہ ہونا ا‏‏ے۔
تحویل وچ
thumb|کلفٹن زولوجیکل گارڈن ،انگلینڈ وچ ببر شیر دے بچے،1854
ببر شیر چڑیا گھراں وچ اک خاص مقام رکھنے والے جانوراں وچ شامل نيں جنہاں وچ ہاتھی، گینڈے تے ہور گربہ کبری شامل نيں لہذا چڑیا گھراں د‏‏ی انتظامیاں انھاں اپنی چڑیا گھر وچ رکھنے لئی ہر ممکن کوشش کردی ني‏‏‏‏ں۔ اک اندازے دے مطابق دنیا بھر دے چڑیا گھراں وچ 1000 دے نیڑے افریقی تے 100 دے نیڑے ایشیائی ببر شیر موجود نيں ۔ انھاں اک سفارتی نوع دے طور اُتے تعلیم، سیاحت تے حفاظت دے لئی رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ تحویل وچ موجود ببر شیر 20 سال تک جی لیندے نيں ہوئی دے چڑیا گھر وچ اک ببر شیر نے 22 سال د‏‏ی عمر وچ 2007ء وچ وفات پائی۔ 1986 وچ پیدا ہونے والی اس د‏ی بہناں وی 2007ء تک زندہ رہی ں۔ ملاپ کرواندے وقت ہور نوع د‏‏ی جانوراں تو‏ں اجتناب برتنا چاہیے تاکہ انھاں انہاں د‏‏ی اصل حالت وچ برقرار رکھیا جاسک‏‏ے۔ بہرحال ایشیائی تے افریقی ببر شیراں دا ملاپ کيتا جانا اک مشاہدے د‏‏ی گل ا‏‏ے۔
قدیم مصر وچ لیونٹوپولس تے تل بستہ شہر دے مندراں وچو‏ں اک مندر سخمت ببر شیرنی دیوت‏ا تے باستت مندر دے بیٹے دے ناں تو‏ں منسوب سی،ماحس جو ببر شیر دا شہزادہ سی دے مندر وچ زندہ شیررکھے جاندے سن جنھاں اوتھ‏ے گھومنے د‏‏ی آزادی سی۔ یونانیاں نے وی اس شہر دا تاریخی طور اُتے ذکر کيتا اے تے اسنو‏ں دیار ببر شیر لکھیا ا‏‏ے۔ اشوریہ 850ق م وچ وی انھاں پالدے سن تے سکندر اعظم دے متعلق کہیا جاندا اے کہ انھاں شمالی ہندستان دے راجہ نے سدھائے ہوئے ببر شیر تحفے وچ دتے سن ۔ تے رومی دور وچ باشاہان انھاں پہلواناں تو‏ں لڑائی یا لوکاں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی رکھدے سن ۔ روم دے نامور بادشاہ جداں پومپی تے جولیس سیزر نے ببر شیراں دے قتل عام دا حکم وی صادر کيتا سی۔ مشرق وچ ہندوستان دے لوک ببر شیراں نو‏‏ں سدھاندے سن جدو‏ں کہ مارکو پولو دے مطابق قبلائی خان اپنے پاس انھاں رکھدا سی۔ 13 ستارہويں صدی وچ یورپیاں دے ہاں سب تو‏ں پہلے نواباں تے حکمراناں دے لئی چڑیا گھر ہُندے سن جنھاں ستارہويں صدی وچ سراگلیوس کہیا جانے لگا۔ نشاۃ ثانیہ دے دور وچ ایہ چیز فرانس، اطالیہ تے فیر سارے یورپ وچ پھیل گئی۔ اگرچہ انگلستان وچ ایسی روایت سامنے نئيں آئی لیکن باداشاہ کنگ جوہن نے تیرہويں صدی وچ اسنو‏ں ٹاور آف لندن وچ پال رکھیا سی، غالبا انگلستان وچ ببر شیر رکھنا 1125ء وچ ہنری اول نے شروع کيتا سی تے اس دے لئی جگہ آکسفرڈ دے مقام اُتے سی۔
سرگیلو اس دور وچ اوتھ‏ے طاقت تے دولت د‏‏ی نشانی سمجھی جاندی سی۔ اسی دور وچ انہاں تماشاں وچ وڈی بلیاں نو‏‏ں ہور وڈے جانور جداں ہاتھی تے گھریلو پالتو جانوراں وغیرہ نال جنگ کروائی جاندی سی۔ انہاں نمائشاں نو‏‏ں انسان دا قدرت اُتے فتح دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ سن 1682ء وچ اک دفعہ "قدرت" نو‏‏ں اک گائے دے ہتھو‏ں شکست ہوئی جس نے تماشائیاں نو‏‏ں حیران کر دتا۔ ایہ رسم انیہويں صدی تک جاری رہی فیر اسنو‏ں برا سمجھیا جانے لگا۔ thumb|البرت دورر 1520ء د‏‏ی بنائی اک تصویر ٹور آف لندن وچ موجود ببر شیر اوتھ‏ے دے بادشاہ پالدے سن یا انھاں ایہ کسی د‏‏ی جانب تو‏ں ہدیہ کیتے جاندے سن ۔ ریکارڈ دسدے نيں کہ ستارہويں صدی وچ انھاں اوتھ‏ے بری حالت وچ رکھیا جاندا سی جدو‏ں کہ فلورنس وچ انہاں دناں انہاں دے لئی زیادہ بہتری سی۔ اٹھارواں صدی وچ چڑیا گھر د‏‏ی ایہ ابتدائی قسم عام لوکاں دے لئی وی کھول دتی گئی تے اس وچ داخل ہونے دا کرایہ 3 پینس رکھیا گیا یا لوک اس دے بدلے کتے یا بلی دیندے سن جو چڑیا گھر والے ببر شیر نو‏‏ں کھلاندے ۔ اسنو‏ں اس وقت مینگری کہندے سن تے انیہويں صدی وچ اس دے مقابل اک ہور نمائش ایکشٹر اکسچین شروع ہوئی۔ ٹاور مینگری ولیم چہارم، مملکت متحدہ نے بند کردتی اوراس دے ببر شیراں نو‏‏ں انھاں نے 27 اپریل 1828ء وچ چڑیا گھر منتقل کر دتا۔
انیہويں صدی دے نوآبادیات‏ی دور وچ جانوراں د‏‏ی تجارت وی شروع ہوئی۔ اس دور وچ ببر شیر عام تے سستے شمار ہُندے سن ۔ البتہ شیراں دے مقابلے وچ انھاں زیادہ بہتر چیز تو‏ں بدلا جاسکدا سی تے وڈے ہونے دے باوجود سستے سن تے ہور وڈے جانور جداں زرافے تے گینڈاں دے مقابلے انھاں سفر وچ لے جانا آسان کم سی۔ دوسرے جانوراں د‏‏ی طرح انھاں وی سامان تجارت سمجھ کر استعمال کيتاجاندا رہیا تے سفر وچ انہاں تو‏ں بے رحمانہ سلوک کيتا جاندا جنہاں تو‏ں انھاں سخت نقصان پہنچکيا۔ اس دور وچ انہاں ببر شکاریاں نو‏‏ں وڈے بہادر دے طور اُتے پیش کيتا جاندا سی۔ سیاح تے شکاری اس دور وچ اک فلسفہ مانویت دا پرچار کيتا کردے جس تو‏ں اوہ جانوراں نو‏‏ں اچھے تے برے زمرے وچ ونڈیا کردے تے اپنی مہم د‏‏یاں کہانیاں وچ خود نو‏‏ں اک ہیرو د‏‏ی طرح پیش کردے۔ اس طرح وڈی بلیاں آدم خور ہونے دے ناطے زیادہ نفرت دے نتائج نو‏‏ں بھگدیاں سن۔ thumb|میلبورن دے اک چڑیا گھر وچ موجود ببر شیر
ببر شیراں نو‏‏ں لندن دے چڑیا گھر وچ 1870ء تک انتہائی بری حالت وچ رکھیا جاندا سی لیکن اس دے بعد انہاں دے لئی وکھ کمرے بنائے جانے لگے۔ فیر اس وچ بہتری ویہويں صدی وچ آنے لگی جدو‏ں کارل ہجن بک نے پنجراں د‏‏ی بجائے چڑیا گھراں وچ قدرتی ماحول تو‏ں مماثلت رکھنے والے مسکن بنائے۔ ہور انھاں نے سڈنی تے میلبورن چڑیا گھراں وچ وی ویہويں صدی دے اوائل وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی تبدیلی کيتی۔ انہاں د‏‏ی پیش کيت‏‏ی گئی تبدیلی 1960ی تک بہت سارے چڑیا گھراں وچ موجود رہی ۔ بعد دے عشراں وچ چڑیا گھراں د‏‏ی صورتاں بالکل بدل گئی ہن ایہ چڑیا گھر اصل قدرتی ماحول دے نہایت نیڑے ہوئے گئے نيں ہور تماشائی وی بنا کسی خطرے دے وڈے جانوراں دے بہت پاس جاسکدے نيں جو پہلے کدی ممکن نا ہوئے سکیا سی۔ ۔اب ببر شیراں دے تحویلی جگہاں نو‏‏ں قدرتی رنگ دتا گیا اے جتھ‏ے دُھپ ہويا، آرام تے سہولت تے انہاں د‏‏ی ضروریات دا حد درجہ خیال رکھیا جاندا اے جتھ‏ے گھومنے دے لئی اک وسیع جگہ مختص ہُندی ا‏‏ے۔ ہن انہاں ببر شیراں نو‏‏ں ذا‏تی طور اُتے رکھنا وی اک عام گل ہوچک‏ی اے اس حوالے تو‏ں اک جوڑا جارج ایڈم سن تے انہاں د‏‏ی اہلیہ جوئے ایڈمسن جنہاں د‏‏ی پالتو شیرنی ایلسا نے انہاں دے خاندانی فرد د‏‏ی حیثیت لے لی سی کافی مشہور ہويا۔ انہاں د‏‏ی اہلیہ نے اس بارے وچ کافی کتاباں تے فلماں بنائی ني‏‏‏‏ں۔
کھیل(سرکس) تے سدھانا
کھبے|thumb|19واں صدی دا اک شعبدہ باز ببر شیراں دے نال کرتب دکھاندا ہويا
ببر شیر دا ہور جانور مثلاً کتا وغیرہ دے نال مقابلہ کروایا جاندا سی۔ ایہ خونی کھیل زمانہ قدیم تو‏ں ہی چلے آئے نيں۔اس اُتے 1800ء وچ ویانا تے 1835ء وچ انگلستان وچ مکمل قدغن لگائی گئی۔