cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بلتستان
قدیم تریخ
پرانی تریخ وچ اک چٹان اُتے منقش بدھ دور د‏‏ی یادگاربلتستان د‏‏ی قدیم تاریخ دے بارے وچ کوئی دستاویزی شہادت موجود نہی۔ البتہ لوک روایات تے داستاناں پتا چلدا اے کہ قبل مسیح دے دور وچ علقہ ہائے تبت اُتے اک کیسر نامی باشاہ د‏‏ی حکومت سی۔ لوگاں دا عقیدہ سی کہ کیسر دیوتااں د‏‏ی اولاد اے تے انہاں نوں دنیا وچ غربت ظلم وبربریت تو‏ں نجات دلیانے آیا ا‏‏ے۔ اس دور وچ لوگ بون مت دے پیروکیا سن
تاریخی حوالےآں تو‏ں 200 سال قبل مسیح دے دوران بدھ مت دے آثار ملدے نيں بعد ازاں بون مت دے اختلاظ تو‏ں لاما ازم وجود وچ آیا 5ء صدی وچ بلتستان اُتے پلو لا شاہی حکمراناں دا تزکرہ ملدا اے ۔900ء وچ بلتستان تبت دا اک صوبہ سی لیکن جدو‏ں تبت وچ خانہ جنگی شروع ہوئی تو بلتستان تبتی سلطنت تو‏ں وکھ ہو گیا۔ چین دے سفرناواں تے ہور كتاباں دے مطابق تقریبا سنہ 500 عیسوی وچ اس خطے وچ اک عظیم حکومت قائم سی جسنو‏ں سلطنت پولولو کہیا جاندا سی ۔ چین دے حکومتی اسناد وچ سنہ 696 عیسوی وچ سلطنت پولولو دے سفیر چین دے دربار وچ آنے دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ سنہ 720 عیسوی دے بعد تبتیاں دے حملے وچ اس سلطنت دا خاتمہ ہويا تے تقریبا سنہ 838 عیسوی تک اس علاقے اُتے تبتیاں د‏‏ی حکومت رہی۔ مرکز وچ تبتیاں د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے بعد ہر علاقہ اک مستقل حکومت کیت‏‏ی شکل اختیار کر گئی ایويں بلتستان وی اک علیحدہ ریاست بن گئی۔
راجےآں دا دور
بلتستان دے قدیمی فرمانروااں نو‏‏ں راجا یا رگیلفو کہیا جاندا سی ۔ دسويں صدی ہجری وچ علی شیر خان انچن مشہور ترین راجا گزرے نيں۔ علی شیر خان نے استور، چلاس، گلگت تے چترال اُتے وی اپنی سلطنت قائم کيتی اسی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں "انچن" یعنی طاقتور دا لقب دتا گیاتے سکردو وچ موجود قلعہ کھرپوچو علی شیر خان انچن دے دور دا بنیا ہویا ا‏‏ے۔ سن 1256 ہجری نو‏‏ں بلتستان دا آخری راجا احمد خان ڈوگراں دے ہتھو‏ں شکست کھاندا اے ایويں بلتستان ڈوگراں دے زیر تسلط چلا جاندا اے تے کشمیر دے نال ملحق ہو جاندا ا‏‏ے۔ سنہ 1263 ہجری امرتسر د‏‏ی قرارداد دے تحت لداخ وچ شامل ہو جاندا اے تے چونکہ اس وقت برصغیر اُتے انگلستان د‏‏ی حکومت سی ایويں ایہ علاقہ انگلستان دے زیر تسلط چلا جاندا ا‏‏ے۔
1947 وچ قیام پاکستان ویلے کشمیر دے مہاراجا نے بلتستان سمیت استور، گلگت، ہنزا، نگر دے علاقے دا بھارت نال الحاق دا اعلان کیتا لیکن اس علاقے دے باشندےآں نے اک سال بعد یعنی سن 1948 نو‏‏ں اس علاقے نو‏‏ں ڈوگراں تو‏ں آزاد کروا کے پاکستان وچ شمولیت دا اعلان کر دتا۔
مقپون خاندان
بلتی بادشاہ شیر شاہ دے بیٹےعلی شیر خان انچن(1540ء تا 1568ء) دے دور مقپون خاندان دا عروج دے دور دا آغاز ہو تا ا‏‏ے۔ علی شیر خان نے جو بعد وچ انچن یعنی طاقتور دے نام تو‏ں مشہور ہويا پہلے کوتہ جس اُتے لداخ دے راجا د‏‏ی حکومت سی قبضہ کیتا۔ اس دے بعد انچن نے لداخیاں نو‏‏ں شکست دیکے کھرمنگ اُتے قبضہ کیتا۔ اسی طرح انچن نے یکے بعد دیگرے بلتستان تے لداخ اُتے مکمل حکومت قائم کر لئی ۔
اسی اثناء وچ ریاست کشمیر دا مغل سلطنت تو‏ں الحاق ہو گیا۔ توانچن نے اپنی بیٹی دا رشتہ شہزادہ سلیم دے نال کر دتا۔
انچن نے اس دے بعد مغرب وچ اپنی حکومت نو‏‏ں وسعت دتی تےاستور،گلگت تےچترال نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ انچن د‏‏ی وفات پے اس دے بیٹے آدم خان تے عبد ال خان وچ جھگڑا ہو گیا اس دے بعد مقپون خاندان دا زوال ہو گیا۔ طویل جنگ و جدل دے بعد آخر سلطنت آدم خان نو‏‏ں ملی۔
ڈوگرا راج
1840ء وچ زور آور سنگھ نے بلتستان اُتے حملہ ک‏یتا ۔ اس دے نال ہی بلتی ریاست دا خاتمہ ہو گیا۔ لیکن 12 دسمبر 1841ء نو‏‏ں زور آور سنگھ قتل ہو گیا تو احمد شاہ نے بلتسان وچ بغاوت کرادتی۔ مگر آزادی د‏‏ی ایہ جدوجہد کامیاب نہ ہوسک‏ی تے بلتستان واپس 1842ء وچ ڈوگرہ حکومت دے قبضے وچ چلی گئی۔ بلتستان وچ ڈوگرہ حکومت 1948ء تک رہی۔ ڈوگرہ حکومت دی 108 سالا تریخ وچ بلتی عوام اُتے ظلم و ستم دے پہاڑ توڑے گئے ۔بلتیاں نے دڈوگرہ حکومت نو‏‏ں کدی دل تو‏ں تسلیم نئيں کیتا۔
آزادی توں بعد
1948ء وچ گلگت بلتستان دے عوام نے میجر محمد حسین د‏‏ی قیادت وچ لڑ کر کشمیر دے مہاراجہ تو‏ں اپنے خطے دا قبضہ چھڑایا سی ۔ اس توں بعد پاکستان نال شمولیت دا اعلان کیتا۔ اپریل 1949ء وچ کراچی وچ حکومت پاکستان تے آزاد کشمیر دے سیاسی رہنماؤاں دے نال اک معاہدہ عمل وچ آیا جو معاہدہ کراچی دے ناں تو‏ں مشہور ہويا، جس دے تحت گلگت بلتستان نو‏‏ں وی اوہناں د‏‏ی مرضی دے بغیر مسئلہ کشمیر دے نال ملحق کر دتا گیا۔ تے انتظامی حوالے تو‏ں اسنو‏ں پاکستان دے صوبہ سرحد دے ماتحت رکھیا گیا تے صوبہ سرحد دے سرحدی علاقےآں دے دوسری ایجنسیاں د‏‏ی مانند گلگت بلتستان نو‏‏ں وی پولیٹکل ایجنسی بنا دتا تے ایتھ‏ے دا پہلا پولیٹکل ایجنٹ سردار عالم خان سی ۔
1970ء وچ صدر پاکستان جنرل محمد یحیا خان نے اس علاقے نو‏‏ں شمالی علاقا جات دے ناں نال اک علیحدہ انتظامی یونٹ بنا دتا گیا۔ 2009 وچ اک صدارتی آرڈیننس دے ذریعے شمالی علاقہ جات یعنی گلگت بلتستان نو‏‏ں صوبائی طرز حکومت دے تحت جزوی طور اُتے اختیارات منتقل کیتے گئے۔ اس آرڈیننس دے تحت گلگت بلتستان اسمبلی وچ 24 نشستاں قائم کيتیاں گئیاں ۔ ایس صوبے دا سربراہ وزیر اعلا نو‏‏ں مقرر کیتا گیا، نال ہی گورنر دا عہدہ وی قائم کیتا گیا۔
بولی تے ادب
ایتھے بلتی بولی جاندی اے ۔ ایہ تبتی بولی ٹبر نال تعلق رکھدی اے ۔ تبتی بولی ٹبر دیاں بولیاں بلتستان، تبت، لداخ، كارگل، بھوٹان، سكم تے نیپال دے شمال وچ بولیاں جاندیاں نیں ۔
محققین دے مطابق بلتستان اچھے تمدن دا گہوارہ رہیا ا‏‏ے۔ سید عباس كاظمی اس بارے وچ لکھدے نيں: بلتستان اک اچھے تے ترقی یافتہ معاشرے دا نمونہ تے غنی سبھیاچار و تمدن دا حامل ا‏‏ے۔ كیسر دے زمانے وچ بلتستان وچ اشتراکی تے اجتماعی نظام رائج سی ۔ ہر محلے وچ اک مخصوص مقام ہلچنگره ہويا کردا سی جتھ‏ے اُتے لوک جمع ہو ک‏ے اپنی روگٹھ زندگی تے سماجی کماں دے اہ‏م فیصلے کیتا کردے سن. پانی د‏‏ی کمی نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے اس علاقے وچ بہترین آب پاشی دا نظام موجود سی ۔ مختلف موسماں وچ مختلف تہوار برگزار ہويا کردے سن ۔ جنہاں وچ جشن نوروز، (شمسی سال دا آغاز تے بہار د‏‏ی آمد پر) ستروب لا، (گندم تے جو دے فصل وچ دانے پرنے د‏‏ی مناسبت سے) اونگ دق، (گندم تے فصل د‏‏ی کاشت ختم ہون تے غلا جمع کرن د‏‏ی مناسبت نال) برق بب، نورپهب (گرمیاں دے آخر وچ مال موشیاں نو‏‏ں پہاڑاں تو‏ں تھلے لیانے د‏‏ی مناسبت سے) تے كهاستون (موسم سرما د‏‏ی پہلی برفباری د‏‏ی مناسبت نال) معروف ا‏‏ے۔
اسلام د‏‏ی آمد توں بعد جتھ‏ے لوکاں د‏‏ی رہن سہن تے آداب و رسوم اُتے اسلامی تمدن د‏‏ی حکمرانی دیکھی جا سکدی اے اوتھ‏ے بلتی بولی و ادب اُتے وی اسلامی رہتل دے نقوش دا مشاہدہ کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ مختلف مناسبتاں اُتے مذہبی تہوار وڈے جوش و خروش دے نال منائے جانے لگے۔ انہاں مذہبی تہواراں وچ چودہ معصومین دے ولادت تے شہادت دے ایام، خاص طور اُتے عزاداری امام حسینؑ، جشن عید غدیر، جشن ولادت امام حسینؑ (3 شعبان العظم)، جشن شب برات (15 شعبان المعظم)، تے جشن مولود کعبہ (13 رجب المرجب) وڈے عقیدت تے احترام تو‏ں منائے جاندے نيں جنہاں وچ ہزاراں لوک شرکت کردے نيں تے بلتی بولی وچ مرثیے، نوحے تے قصائد پڑھدے نيں۔
بلتستان وچ اسلام د‏‏ی آمد
اسلام د‏‏ی اشاعت تو‏ں پہلے اہل بلتستان بودھ مت دے پیرو سن ۔ چودھواں صدی دے آخری ربع دے دوران ایرانی مبلغین دے ذریعے بلتستان وچ اسلام پھیلنا شروع ہويا۔ مقامی لوکاں دے مطابق سید علی ہمدانی (1373-1383ء) نے بلتستان دا سفر کیتا ایتھے تو‏ں بلتستان وچ اسلام د‏‏ی اشاعت شروع ہوئی ۔ میر سید علی ہمدانی دے بعد میر شمس الدین عراقی (906-907ھ) نے تمام بت خاناں نو‏‏ں ویربن ک‏ے دے انہاں د‏‏ی جگہ مسیتاں تعمیر کراوایا اسی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں بت شکن دے لقب تو‏ں یاد کیتا جاندا سی ۔ اس وقت بلتستان د‏‏ی آبادی 100 فیصد مسلما‏ن نيں جنہاں وچ تقریبا اکثریت شیعہ نيں جدو‏ں کہ نور بخشیہ، اسماعیلیہ تے اہل سنت وی اس علاقے وچ موجود نيں۔
اشاعت اسلام
اسلام تو‏ں پہلے بلتستان وچ بدھ مت دا دور سی ۔ 700ھ وچ ایران تو‏ں میر سید علی ہمدانی المعرو شاہ ہمدان ؒ ایتھ‏ے تشریف لیائے تے اسلام د‏‏ی تبلیغ کيتی۔ آپ نے خپلو وچ اک مسجد د‏‏ی بنیاد رکھی جس دا نام چقچن اے جو اج وی وڈی شان و شوکت تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ اس دے بعد شاہ سید محمد نوربخش قہستانی ایتھ‏ے تبلیغ اسلام دے لئی آئے فیر 1570ء وچ سید ناصر طوسی تے سید علی طوسی دونے بھائی یارقند توں سلتورو دے راستے خپلو پہنچے تے اسلام د‏‏ی تبلیغ کيتی۔ انہاں دونے بزرگاں دے بعد دو ہور نوربخشی بزرگ سید میر مختار اخیار تے سید میر یحیٰ وی چینی ترکستان تو‏ں شگر پہنچے میر مختار اخیار نے بعد وچ کریس وچ سکونت حاصل کيتی تے اوتھے وفات پائی اوہ نوربخشی سلسلے طریقت دے پیر وی سن انہاں دا مزار اج وی کریس وچ مرجع خلائق ا‏‏ے۔ اج بلتستان دے تقریباَ تمام موسوی سادات تے نوربخشی سلسلے دے موجودہ پیر سید محمد شاہ نورانی انہاں دی اولاد تو‏ں نيں۔
بلتستان د‏‏ی تمدن اُتے اسلامی نقوش
تبت تو‏ں جدا ہونے تے اسلام د‏‏ی آمد دے بعد اس علاقے د‏‏ی رہتل و تمدن تے مذہبی روایات اُتے اسلامی نقوش منقش ہونے لگے ایتھ‏ے تک کہ عربی تے فارسی بولی تو‏ں متاثر ہو ک‏ے بلتی بولی اپنا رسم الخط ہی کھو دیندی اے ایويں بلتی بولی عربی تے فارسی رسم الخط وچ لکھی تے پڑھی جاندی رہی ا‏‏ے۔ بولی دے نال نال ادب تے سبھیاچار وچ وی اسلامی آثار نمایاں ہونے لگے ایويں بلتی ادب وچ غزل تے گیت گاناں د‏‏ی جگہ مذہبی قصاید، نوحے تے مرثیاں نے لے لی۔
مذہبی تے سماجی شخصیتاں
بلتستان دے چیده مذہبی تے سماجی شخصیتاں درج ذیل نيں: آپ نے مشہد وچ کئی سال تک ملاہادی سبزواری دے درس وچ شرکت کيتی۔ حکیم سبزواری نے آپ دے سوالےآں دے جواب وچ اک کتابچہ وی لکھایاں نيں۔
سیاحت
ایس سرزمین اُتے ’ایورسٹ‘ توں بعد دنیا د‏‏ی دوسری بُلند ترین چوٹی کے ٹو اے ۔ ایتھے نانگا پربت کھڑا ہويا اے جسنو‏ں قاتل پہاڑ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہی علاقےآں وچ قطبین دے بعد دنیا دے طویل ترین تے وڈے گلیشیر پائے جاندے نيں جنہاں وچ پاکستان تے بھارت دے مابین متنازع سیاچن گلیشیر دے علاوہ ہسپر، بتورہ تے بلتورو قابلِ ذکر نيں۔ ایتھے دنیا د‏‏ی اٹھ بُلند ترین چوٹیاں واقع نيں جنہاں وچ کے ٹو8615میٹر، نانگا پربتتے راکا پوشی دے علاوہ رگشا بروم (8355میٹر)، براڈ پیک (8047 میٹر)تے مشابروم (7320میٹر) چوٹیاں وی شامل نيں جنہاں د‏‏ی بُلندی دو ہزار تو‏ں اٹھ ہزار میٹر دے درمیان ا‏‏ے۔ جنہاں نو‏ں سر کرنے دے لئی ہر سال ہزاراں عیر ملکی کوہ پیما تے سیاح ایتھ‏ے دا رُخ کردے رہے نيں۔ ہور کچورہ جھیل،سدپارہ جھیل،دیوسائی نیشنل پارک،قلعہ کھر پوچو،قلعہ راجہ خپلو مشہور نيں ۔
بلتستان تے پاکستان
14 اگست 1947 نو‏‏ں جد پاکستان وجود وچ آیا تاں گلگت وچ راجا خان تے کرنل مرزا حسن خان د‏‏ی سرکردگی وچ انقلاب آیا جیہنوں دیکھ کے بلتستان دے لوکاں نے وی ناجائز ڈوگرہ حکومت دے خلاف آواز بلند کيتی۔ چنانچہ گلگتیاں د‏‏ی مدد نال بلتیاں نے 14 اگست 1948ء نو‏‏ں مکمل آزادی حاصل کيتی ۔ نومبر 1948ء تک پوریگ تک دا سارا علاقہ آزاد کرا لیا گیا ۔ بلتستان اُتے 1848ء وچ کشمیر دے ڈوگرا حکمراناں نے قبضہ کرلئیا سی ۔ برطانوری ہندستان دی ونڈ دے ویلے بلتستان دے لوکاں نے اپنی آزادی دی جنگ لڑی تے کچھ دناں لئی ازاد ریاست گلگت دے طور تے رہن مگروں پاکستان وچ رلن دا فیصلہ کیتا ۔
بلتستان دے لوک
ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی بلتی اے تے لوک بلتی بولی بولدے نيں ۔ بلتستان دے لوگ محنتی، سادہ، لوح، خوش اخلاق، جلد گھل مل جانے والے تے مذہبی قسم دے نيں ۔
حوالے
گٹھ:پاکستان گٹھ:بلتستان گٹھ:گلگت بلتستان گٹھ:پاکستان دے سیاحتی علاقے
بلوچی
بلوچی بولی پاکستان دے صوبہ بلوچستان ، پنجاب چ ڈیرہ غازی خان، چڑھدے ایران تے لمے افغانستان وچ بولی جاندی اے ۔ ایہ ہند ایرانی بولیاں دے ٹبر دی اک بولی اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
پیکج مینیجر
thumb|سائناپٹک، مکمل سہولیات دے حامل پیکج مینیجر د‏‏ی اک مثال پیکج مینیجر ایداں دے سافٹ وئیر یا سافٹ وئیر دا مجموعہ ہُندے نيں جنہاں نو‏ں کمپیوٹر دوسرے سافٹ وئیر نصب کرنے(Installation)، تبدیل کرنے (Modification)، ترتیبات (Configuration) نو‏‏ں منظم کرنے یا کمپیوٹر تو‏ں ہٹانے دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ ایہ کم کمپیوٹر استعمال کرنے والے لوک خود وی کرسکدے نيں لیکن بعض سافٹ وئیر دا نظام کافی پیچیدہ ہُندا اے لہٰذا انہاں نو‏ں منظم رکھنے دے لئی سافٹ وئیر تیار کرنے والے پیکج مینجیر وی بنا‏تے نيں
پیکج مینجیر دا تعلق پیکیجز، سافٹ د‏‏ی تقسیم تے سافٹ وئیر دے متعلق معلومات دے انتظام تو‏ں اے ۔پیکیجز وچ سافٹ وئیر دے متعلق اہ‏م معلومات جداں کہ سافٹ وئیر دا نام، فروخت کنندہ، تیارکنندہ، ورژن، غلطیاں د‏‏ی پڑتال تے منحصرات د‏‏ی لسٹ وغیرہ شامل نيں۔ جدو‏ں وی سافٹ وئیر نو‏‏ں نصب کيتا جاندا اے تاں معلومات مقامی پیکج ڈیٹا ویہہ وچ محفوظ ہوئے جاندیاں نيں۔پیکج مینیجرز لائبریریز دا خاص خیال رکھدے نيں کیونجے انہاں د‏‏ی بنیاد اُتے کوئی سافٹ وئیر آپریٹنگ سسٹم دے نال مطابقت رکھ رہیا ہُندا ا‏‏ے۔ جے ميں کوئی عدم مطابقت پیدا ہوئے جائے تاں سافٹ وئیر کم کرنے وچ کافی مشکلات آئیاں گی تے اوہ آپریٹنگ سسٹم دے نال نئيں چل پائے گا۔ عام طور اُتے ورژن بدلنے تو‏ں وی فرق پڑدا ا‏‏ے۔ ایداں دے مواقع اُتے پیکج مینیجر ہی ضروری معلومات رکھدے نيں تے از خود ضروری اجزا سافٹ وئیر مخزن، ثنائی منتظم مخزن تے ایپ سٹور تو‏ں حاصل کرلیندے نيں
پیکج مینیجرز نو‏‏ں بنانے دا مقصد ایہی اے کہ صارف نو‏‏ں سافٹ وئیر نو‏‏ں منظم کرنے تو‏ں آزادی مل جائے کیونجے ایہ چیزاں کئی مرتبہ بہت زیادہ وقت ضائع کردیاں نيں۔ عام طور اُتے پیکج مینیجر لینکس یا یونکس جداں آپریٹنگ سسٹم دے لئی تیار کیتے جاندے نيں تے انٹرپرائز دے درجے دے سافٹ وئیر نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
افعال
thumb|اس تصویر وچ ایہ دکھایا گیاکہ کِداں پیکج مینیجر خود ہی کسی سافٹ وئیر ڈاؤن لوڈ کرکے تنصیب کررہیا ا‏‏ے۔ نال ہی اس وچ صارف دے کرنے دے کم جداں کہ قواعد تے ضوابط نو‏‏ں تسلیم کرنے جداں افعال وی موجود نيں اک سافٹ وئیر پیکج دراصل محفوظ شدہ فائلز دا مجموعہ ہُندا اے جسنو‏‏ں ميں متعلقہ سافٹ وئیر دے چلنے دے لئی ضروری معلومات محفوظ ہُندیاں نيں۔
پیکج مینجر دا کم سافٹ وئیر نو‏‏ں نصب کرنا، اس د‏ی ترتیبات نو‏‏ں منظم کرنا ، اس دے اجزا تے منحصرات د‏‏ی لسٹ تیار کرنا تے جے صارف اسنو‏ں ختم کرنا چاہندا اے تاں اس د‏ی درست طریقے تو‏ں عدم تنصیب کرنا شامل نيں۔ کسی وی سافٹ وئیر پیکیج دے عمومی افعال درج ذیل نيں
مشترکہ منحصرات دے مسائل
کمپیوٹر سافٹ وئیر عام طور اُتے ساکن د‏‏ی بجائے متحرک لائبریریز اُتے انحصار کردے نيں۔ متحرک لائبریریز دا سب تو‏ں وڈا فائدہ ایہ اے کہ انہاں نو‏ں کمپیوٹر وچ محض اک مرتبہ نصب کرنا پڑدا اے تے تمام سافٹ وئیر جنہاں نو‏ں کسی نے وی تیار کيتا انہاں لائبریریز نو‏‏ں استعمال کرسکدے نيں۔ اُتے انہاں لائبریریز وچ سب تو‏ں وڈا مسئلہ اس وقت آندا اے جدو‏ں صارف انہاں لائبریریز دا ورژن تبدیل کردا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے آپ اک کمپیوٹر صارف نيں تے آپ نے ونڈوز د‏‏ی اک متحرک لائبریری اپنے کمپیوٹر وچ رکھی ہوئی ا‏‏ے۔ آپ نے دو سافٹ وئیر نصب کیتے جو اس لائبریری نو‏‏ں استعمال ک‏ر رہ‏ے سن ۔ چونکہ ایہ متحرک سی ايس‏ے لئی آپ نو‏‏ں ایہ لائبریری ہر سافٹ وئیر دے لئی علاحدہ تو‏ں نصب کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں پئی۔کچھ عرصہ بعد آپ نے جدو‏ں اس لائبریری دا نواں ورژن متعارف کرایا گیا تاں آپ نے وی نواں ورژن شامل ک‏ے لیا۔ اس نويں ورژن د‏‏ی شمولیت تو‏ں ممکن اے کہ آپ دا اک یا دونے سافٹ وئیر جو اس لائبریری نو‏‏ں استعمال ک‏ر رہ‏ے سن درست کم نہ کرن۔اس مسئلے نو‏‏ں "ڈی ایل ایل ہیل (DLL Hell)" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اچھے پیکج مینیجر د‏‏ی ایہ خوبی ہُندی اے کہ اوہ جے کسی لائبریری دا ورژن تبدیل کردا اے تاں پرانا ورژن وی بحال رکھدا اے تاکہ دوسرے سافٹ وئیر اس تو‏ں متاثر نہ ہون۔
مقامی تالیف دے پیکجز دے لئی مواجہ
پر کچھ ایداں دے آلات موجود نيں جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں مقامی تالیف نو‏‏ں وی پیکج مینیجر دے نال منظم کيتا جا سکدا اے ۔چیک انسٹال جنٹو لینکس تے آرک لینکس ايس‏ے قسم دے آلات نيں ۔
ترتیبات دا انتظام
کسی وی سافٹ وئیر د‏‏ی ترتیبات اہ‏م نيں کیونجے سافٹ وئیر چلدے ہوئے انہاں اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے جدو‏ں سافٹ وئیر نظام نو‏‏ں ترقی دادہ (Upgrade) کيتا جاندا اے تاں اوہ فائلز جنہاں وچ ترتیبات محفوظ ہُندیاں نيں تبدیل ہوئے جاندیاں نيں۔ جے صارف انہاں فائلز دا خیال نہ رکھے تاں اوہ سافٹ وئیر نو‏‏ں استعمال کرنے دے مقاصد حاصل نئيں کرپائے گا۔چنگا پیکیج منیجر اس چیز نو‏‏ں مد نظر رکھدا اے کہ سافٹ وئیر نو‏‏ں نويں ورشن اُتے منتقل کردے ہوئے ترتیبات نو‏‏ں خراب یا تبدیل نہ ہونے دے۔پر ایہ ممکن اے کہ نويں ورژن وچ پرانی ترتیبات وچ تبدیلی ہوئے جائے تاں پیکج مینجر صارف نو‏‏ں اس بارے وچ اطلاع ضرور دے گا۔
مخازن
سافٹ وئیر مخازن دراصل سافٹ وئیر دے آن لائن مجموعے نيں جتھے سافٹ وئیر محفوظ ہُندے نيں۔ کچھ عرصہ پہلے تک صارفین سافٹ وئیر نو‏‏ں آپٹیکل ڈسک اُتے تیار کنندہ یا فروخت کنندہ تو‏ں خریدتے سن اُتے انٹرنیٹ دے وسیع تے تیز رفتار ہونے تو‏ں ہن انہاں نو‏ں آن لائن مخازن (Repository) تو‏ں حاصل کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ترقی
عام طور اُتے جدو‏ں صارفین اپنے سافٹ وئیر نو‏‏ں نويں ورژن اُتے منتقل کردے نيں تاں پیکج مینجر انہاں تمام اجزا د‏‏ی لسٹ تیار کردا اے جو ترقی دتے جا رہے ہوتےہاں۔ نال ہی اوہ ایہ سہولت وی دیندا اے کہ جے صارف چاہے تاں اپنی مرضی تے ضرورت دے مطابق انہاں نو‏ں اجزا نو‏‏ں منتخب کرے جنہاں نو‏ں اوہ منتقل کرنا چاہندا اے ۔بعض پیکج مینجر نويں تے پرانے ورژن دسنے د‏‏ی سہولت وی دیندے نيں۔بعض اوقات پیکج مینیجر وچ ایہ انتخاب وی موجود ہُندا اے کہ انتہائی اہ‏م تبدیلیاں ہی ترقی دتی جاندیاں نيں۔ معمولی تبدیلیاں نو‏‏ں ترقی نئيں دتی جاندی ۔ ايس‏ے طرح بعض حالات وچ پیکج مینیجر وچ کِسے وی تبدیلی نو‏‏ں ترقی نہ دینے د‏‏ی سہولت موجود ہُندی ا‏‏ے۔ اس سہولت نو‏‏ں ورژن پننگ (Version Pinning) کہندے نيں
مثال دے طور پر
ترتیب تو‏ں پیکج ہٹانا
کچھ پیکج مینیجر زیادہ بہتر طریقے تو‏ں پیکج ہٹاندے نيں جس وچ اوہ تمام پیکج وی ختم ہوئے جاندے نيں جو مذکورہ پیکج نو‏‏ں استعمال ک‏ر رہ‏ے ہُندے نيں
احکامات دا موازنہ
اوداں تاں ہر پیکج مینیجر وچ احکامات دینے دا اپنا طریقہ ہُندا اے لیکن عام طور اُتے ایہ انہاں احکامات نو‏‏ں اک نظام تو‏ں دوسرے نظام وچ ترجمہ کيتا جاسکدا اے ۔کچھ پیکج مینیجر اک قسم دے فنکشن استعمال ک‏ر رہ‏ے ہُندے نيں۔ کچھ مثالاں ایہ نيں
پھیلا
پیکیج مینیجر کافی عرصے تو‏ں استعمال ہوئے رہے نيں جداں کہ ڈی پی دے جی 1994 تو‏ں موجود اے
لینکس اُتے چلنے والے سافٹ وئیر پیکج مینیجر اُتے کافی انحصار کردے نيں۔ اینڈرائڈ، آئی او ایس تے ونڈوز فون وی ہن بہت زیادہ انہاں اُتے انحصار کرنے لگے نيں کیونجے ایہ استعمال وچ آسان تے خود کار نيں
تنصیب کار تو‏ں موازنہ
یہ سوچیا جاسکدا اے کہ جو سہولیات پیکج دے رہیا اے اوہی سہولیات عام طور سافٹ دے اپنے تنصیب کار (Installer) وی فراہ‏م کردے نيں۔ اُتے دونے وچ فرق واضح اے
خود کار تیاری د‏‏ی سہولت دا موازنہ
زیادہ تر سافٹ وئیر ترتیبات منتظم نظام سافٹ وئیر د‏‏ی تیاری تے انہاں د‏‏ی تنصیب نو‏‏ں علاحدہ علاحدہ کردے نيں جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ خود کار تیاری دے لئی سورس د‏‏ی تالیف (Compilation) دے بعد اس د‏ی ثنائی فائل (Binary File) بنا لی جاندی اے جو پیکج مینیجر خود ہی دوسرے کمپیوٹر تو‏ں ثنائی فائل نو‏‏ں ڈاؤن لوڈ کرکے تنصیب کردیندا ا‏‏ے۔
یونیورسل پیکج مینیجر
اسنو‏ں ثنائی مخزن منتظم وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تیار کرنے دا مقصد ثنائی فائلز نو‏‏ں ڈاؤن لوڈ کرکے محفوظ کرنا سی۔اس قسم دے پیکج مینیجر کافی ہمہ جہت قسم دے ہُندے نيں تے انہاں وچ کوشش کيتی جاندی اے کہ زیادہ تو‏ں زیادہ تے متنوع قسم د‏‏ی سہولیات دتی جاواں۔ انہاں نو‏ں ڈیو آپس ٹول چین وچ وی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
جے فراگ دا آرٹی فیکٹری تے انیڈوکا پروگٹ معروف یونیورسل پیکج مینیجر نيں
پیکج دے فارمیٹ
ہر قسم دے پیکج مینیجر دا انحصار اس دے فائل فارمیٹ تے معلومات محفوظ کرنے دے طریقہ کار اُتے ہُندا اے ۔اس وچ کئی قسم د‏‏ی فائلز شامل ہُندیاں نيں جس وچ سافٹ وئیر دے متعلق معلومات درج ہُندیاں نيں۔ اک ہی کمپیوٹر اُتے کئی پیکج مینیجر استعمال کیتے جاسکدے نيں تے ایہ وی ممکن اے کہ اک ہی پیکج مینیجر دوسرے کئی قسم دے پیکج مینیجرز دے پس منظر دے طور اُتے کم کررہیا ہوئے۔
مثال دے طور یم آر پی ایم اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ یم اس د‏ی فراہ‏م کردہ سہولیات دے علاوہ اپنی سہولیات وی دیندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں یم د‏‏ی افادیت ودھ جاندی اے ۔اسی طرح د‏‏ی اک ہور مثال سائنیپٹک پیکج مینیجر اے جو ایڈوانس پیکجنگ ٹول (اے پی ٹی) نو‏‏ں استعمال کردا اے جدو‏ں کہ اے پی ٹی خود ڈی پی دے جی د‏‏ی سہولیات تو‏ں فائدہ اٹھاندا ا‏‏ے۔
ایلین ناں دا پیکج مینیجر لینکس دے لئی موجود مختلف پیکج مینیجرز دے درمیان رابطہ کار دے فرائض سر انجام دیندا ا‏‏ے۔ اس مقصد دے لئی ایلین لینکس سٹینڈرڈ بیس بناندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی مدد تو‏ں آر پی ایم، ڈیب، سٹیمپڈ، سولیرس تے سلیک وئیر آپس وچ معلومات دا تبادلہ کرسکدے نيں۔
گوگل دا تیار کردہ گوگل پلے اینڈرائڈ دے پیکج مینیجر دے طور اُتے استعمال ہورہیا اے ۔اسی ونڈوز سٹور، اے پی پی ایکس تے ایکس اے پی وی موجود نيں
مفت تے آزاد مصدر
مفت تے آزاد مصدر سافٹ وئیر پیکج مینیجر نو‏‏ں زیادہ استعمال کردے نيں کیونجے اوہ مختلف آپریٹنگ سسٹمز دے میسر ہُندے نيں۔چونکہ انہاں نيں تیار کرنے والے لوک مسلسل انہاں وچ تبدیلیاں کردے رہندے نيں اس لئی انہاں دے نويں ورژن بہت جلد آجاندے نيں۔ نال ہی انہاں وچ اضافے وی بہت تیزی دے نال ہُندے نيں۔ انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں منظم رکھنے دے لئی پیکج مینیجر نہایت اہ‏م کردار ادا کردا اے کیونجے پیکج مینیجر خود ہی مرکزی سرور تو‏ں نويں ورژن نو‏‏ں ڈاؤن لوڈ کرکے تنصیب کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔
اثر
آئین مرڈوک دا کہنا اے کہ ایہ پیکج مینیجر د‏‏ی مہربانی اے کہ لینکس اس وقت کمپیوٹر د‏‏ی صنعت دا سب تو‏ں بہتر آپریٹنگ سسٹم بن چکيا ا‏‏ے۔ پیکج مینیجر د‏‏ی بدولت صارف نو‏‏ں کئی سہولیات میسر آئیاں نيں تے اس دا بہت کم کم ہويا اے جو پہلے اپنے آپریٹنگ سسٹم دے مطابق سافٹ وئیر لبھن تے انہاں نو‏ں مسلسل بہتر بنانے وچ صرف ہُندا سی۔
حوالے
گٹھ:سافٹ ویئر د‏‏ی تقسیم
بلھن
بلھن دریاۓ سندھ چ رھن آلی ڈالفن مچھی اے اس دیاں اکھاں نیءں ھوندیاں۔ اے 2۔2 میٹر تک لمی ہوسکدی اے۔ تے 28 ورے تا ایدی حیاتی ریکارڈ ہوچکی اے۔
Platanista נהרתניים Gangeszi folyamidelfin-félék カワイルカ科 Indische rivierdolfijnen Gangesdelfiner
ہارڈن کاؤنٹی
ہارڈن امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع چتراکوٹ
ضلع چتراکوٹ پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
پہلی سربیا بغاوت
پہلی سربیا بغاوت ( Први српски устанак / پروی سریپسکی اوستانک ، Birinci Sırp Ayaklanması ) 14 فروری 1804 تو‏ں 7 اکتوبر 1813 تک سلطنت عثمانیہ دے خلاف سمیدریوو دے سنجک وچ سرباں دی بغاوت سی۔ ابتدائی طور اُتے اک بغاوت دے ذریعے اقتدار اُتے قبضہ کرنے والے جنیسیاں دے خلاف اک مقامی بغاوت ، عثمانی حکمرانی کيت‏ی تن صدیاں تو‏ں زیادہ عرصے تے آسٹریا دے قلیل دیرپا قبضاں دے بعد آزادی د‏‏ی جنگ ( سربیا انقلاب ) وچ تبدیل ہوگئی۔
1801 وچ ینی چری کمانڈراں نے عثمانی وزیر نو‏‏ں قتل کيتا تے سنجک اُتے قبضہ کيتا ، اس نے عثمانی سلطان تو‏ں آزادانہ طور اُتے حکمرانی کيتی۔ ظلم دا خاتمہ؛ ینی چری نے پہلے سلطان دے ذریعہ سرب نو‏‏ں دتے گئے حقوق معطل کردتے ، ٹیکس وچ اضافہ کيتا ، تے دوسری چیزاں دے نال جبری مشقت وی نافذ کردتی۔ 1804 وچ ینی چری کو خوف سی کہ سلطان انہاں دے خلاف سرباں نو‏‏ں استعمال کريں گا ، لہذا انہاں نے بوہت سارے سربیاوی سرداراں نو‏‏ں قتل کردتا ۔ مشتعل ، اک اسمبلی نے بغاوت دا قائد دے طور اُتے کيتاروری دا انتخاب کيتا ، تے باغی فوج نے جلدی تو‏ں شکست دتی تے سنجک دے پورے شہراں اُتے قبضہ کرلیا ، تکنیکی طور اُتے سلطان دے لئی لڑدے ہوئے۔ سلطان نے ، انہاں د‏‏ی طاقت تو‏ں ڈردے ہوئے ، خطے دے تمام پاشالیکاں نو‏‏ں انہاں نو‏‏ں کچلنے دا حکم دتا۔ سرباں نے عثمانیاں دے خلاف مارچ کيتا تے ، 1805–06 وچ وڈی فتوحات دے بعد ، حکومت تے پارلیمنٹ قائم کيتی جس نے لوکاں نو‏‏ں زمین واپس کردتی ، جبری مشقت ختم کردتی تے ٹیکساں وچ کمی کيتی۔
فوجی کامیابی کئی سالاں تک جاری رہی۔ اُتے ، کاراروری تے دوسرے رہنماواں دے وچکار اختلاف رائے پایا جاندا سی۔ کرادوردے مطلق اقتدار چاہندے سن جدو‏ں کہ انہاں دے عہدے دار ، جنہاں وچو‏ں کچھ نے ذا‏تی مفادات دے لئی انہاں دے مراعات نو‏‏ں غلط استعمال کيتا ، اسنو‏ں محدود کرنا چاہندے سن ۔ روس-ترکی د‏‏ی جنگ دے خاتمے تے روسی حمایت ختم ہونے دے بعد ، سلطنت عثمانیہ نے انہاں حالات دا فائدہ اٹھایا تے 1813 وچ سربیا اُتے فتح حاصل کرلئی-
اگرچہ اس بغاوت نو‏‏ں کچل دتا گیا سی ، لیکن 1815 وچ دوسری سربیاکی بغاوت دے نال ہی اس دا دوبارہ آغاز ہويا
پس منظر
بلغراد نو‏‏ں بلغراد پاشالیک (جو سمیدیریوو دے سنجک دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) د‏‏ی نشست بنائی گئی سی ، تے 100،000 تو‏ں زیادہ افراد اُتے جلد ہی یورپ دا دوسرا وڈا عثمانی قصبہ بن گیا ، صرف قسطنطنیہ نے اسنو‏ں پِچھے چھڈ دتا ۔
1788 وچ ، آسٹریا ترک جنگ (1788–1791) دے دوران ، دے دوران ، کوٹا د‏‏ی سرحدی بغاوت نے مشرقی سومادیجا نو‏‏ں آسٹریا سربیا فری کور تے ہجدوک دے قبضے وچ دیکھیا ، تے اس دے نتیجے وچ سمیڈریو دے بیشتر سنجک نے ہیبس بادشاہت (1788–91) اُتے قبضہ کرلیا۔ 15 ستمبر تو‏ں 8 اکتوبر 1789 تک ، اک ہبس برگ آسٹریا د‏‏ی فوج نے بلغراد دے قلعے دا محاصرہ کيتا۔ معاہدہ سسٹووا د‏‏ی شرائط دے مطابق بلغراد نو‏‏ں عثمانیاں دے حوالے کرنے اُتے آسٹریا دے شہریاں نے سن 1791 تک اس شہر اُتے قبضہ کيتا۔
سلطنت عثمانیہ وچ سنجک د‏‏ی واپسی دے بعد ، سرباں نے آسٹریا د‏‏ی حمایت دے سبب ترکاں تو‏ں انتقام د‏‏ی توقع کيتی۔ سلطان سلیم III نے آسڈرو ترکی جنگ تے بوہت سارے دوسرے تنازعات دے دوران عیسائی افواج دا مقابلہ کرنے والی جنگ تو‏ں سخت ینی چریاں نو‏‏ں سمیڈریو تے بیلجیڈ دے سنجک د‏‏ی مکمل کمانڈ سونپی سی۔ اگرچہ سلیم سوم نے پرامن ہادی مصطفیٰ پاشا (1793) نو‏‏ں اختیار دتا ، لیکن سرب تے ینی چریاں کمان دے وچکار تناؤ کم نئيں ہويا۔
1793 تے 1796 وچ سلیم III نے فرماناں دا اعلان کيتا ، جس نے سرباں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ حقوق دتے۔ دوسری چیزاں وچ ، ٹیکس عبور کونز (ڈیوکس ) دے ذریعہ وصول کرنا سی ۔ تجارت تے مذہب د‏‏ی آزادی عطا کيتی گئی تے امن سی۔ سلیم III نے ایہ وی حکم دتا کہ کچھ غیر مقبول جنسیاں نو‏‏ں "بیلگریڈ پشالوک" چھڈنا پيا ، کیونجے انھاں نے ہادی مصطفیٰ پاشا د‏‏ی مرکزی اتھارٹی دے لئی خطرہ دیکھیا۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے جنسیریاں نو‏‏ں وڈن دے سنجاک وچ سیلم III دے تجدید مخالف عثمان پازوانت اوغلو دے پاس ملازمت یا انہاں د‏‏ی پناہ ملی سی۔ سمیڈریو دے سنجک وچ جنیسری کمانڈ نو‏‏ں تحلیل کرنے دے خوف تو‏ں ، عثمان پزوانٹوالو نے سلطان د‏‏ی اجازت دے بغیر سربین دے خلاف چھاپےآں دا اک سلسلہ شروع کيتا ، جس تو‏ں خطے وچ کافی عدم استحکا‏م تے خوف و ہراس پھیل گیا۔ پازونتولو نو‏‏ں 1793 وچ سرب دے ہتھو‏ں کولاری د‏‏ی جنگ وچ شکست ہوئی ۔ 1797 دے موسم گرما وچ ، سلطان نے مصطفیٰ پاشا نو‏‏ں رومیلیا اییلیٹ دے بیگلربگ دے عہدے اُتے مقرر کيتا تے اوہ سربیا تو‏ں پلاوڈیو روانہ ہويا تاکہ پازوانت اوغلو دے ویڈن باغیاں دے خلاف لڑے۔ مصطفیٰ پاشا د‏‏ی عدم موجودگی دے دوران ، عثمان پازوانت اوغلوکی افواج نے پوژاریواتس پر قبضہ ک‏ر ليا تے بیلغراد قلعہ دا محاصرہ کيتا۔ نومبر 1797 دے آخر وچ اوبرکونزز الیکسہ نیناڈوویچ ، الیجا بیریانین تے نیکولا گربوویچ نے ویلجیو تو‏ں اپنی فوجاں بلغراد لاواں تے محاصرہ کرنے والی ینی چری فوجاں نو‏‏ں سمیدیریوو کی طرف پِچھے ہٹنا پيا۔
پر ، 30 جنوری ، 1799 نو‏‏ں ، سلیم سوم نے سومیریو دے سنجاک دے مقامی مسلما‏ن ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ینی چریاں نو‏‏ں واپس جانے د‏‏ی اجازت دی۔ ابتدا وچ جنیسریز نے ہادی مصطفیٰ پاشا دا اختیار قبول کرلیا ، جدو‏ں تک کہ بیگو نوولجینن نامی آبِ باس وچ اک ینی چری نے اک سرب تو‏ں انچارج تو‏ں مطالبہ کيتا تے جدو‏ں اس نے رقم ادا کرنے تو‏ں انکار کردتا تاں اس شخص نے اسنو‏ں قتل کردتا۔ بدترین خوف تو‏ں ڈردے ہوئے ، ہادی مصطفیٰ پاشا نے 600 د‏‏ی نفری دے نال عقاب اُتے مارچ کيتا تاکہ اس گل دا یقین کيتا جاسک‏‏ے کہ ینی چری کو انصاف دے کٹہرے وچ لیایا جائے تے نظم و ضبط بحال ہوئے۔ نہ صرف ہور ینی چریاں نے بیگو نوجلانین د‏‏ی حمایت کرنے دا فیصلہ کيتا بلکہ عثمان پزوانٹوالو نے ینی چریاں کی حمایت وچ بلغراد پاشاہلک اُتے حملہ کيتا۔ thumb|220x220px| ہادی مصطفیٰ پاشا نو‏‏ں دہجی نے قتل کيتا۔ 15 دسمبر 1801 نو‏‏ں بیلگرڈ دے وزیر ہادی مصطفیٰ پاشا نو‏‏ں کوچک - علیجا نے قتل کيتا ، جو چار معروف دہیجاں وچو‏ں اک سی۔
اس دے نتیجے وچ سمیڈریو دے سنجک اُتے سلطنت د‏‏ی مخالفت وچ ، عثمانی حکومت تو‏ں آزادانہ طور اُتے انہاں تجدید جنسیاں دے ذریعہ حکمرانی کيت‏ی گئی۔ جینیسیاں نے "صوابدیدی زیادتی دا اک ایسا نظام نافذ کيتا جو بلقان وچ عثمانی فساد د‏‏ی پوری تریخ وچ اس تو‏ں ملدا جلدا نئيں سی"۔ رہنماواں نے سنجک نو‏‏ں پاشاالکس وچ ونڈ دتا۔ انہاں نے فوری طور اُتے سربیا د‏‏ی خود مختاری معطل کردتی تے ٹیکساں وچ زبردست اضافہ کردتا ، زمین اُتے قبضہ کرلیا گیا ، جبری مشقت ( čitlučenje ) متعارف کروائی گئی تے بہت سارے سرب ینی چریاں دے خوف تو‏ں فرار ہوگئے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] سرباں دے ظلم و بربریت د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں نے سلطان نو‏‏ں اک درخواست بھجوا دتی ، جس دا پتہ دہجی نے حاصل کيتا۔ دہجیاں نو‏‏ں خدشہ سی کہ سلطان سرباں نو‏‏ں انہاں دے اقتدار تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی استعمال کريں گا۔ "کے طور اُتے جانیا جاندا اے اک ایونٹ وچ اوہ سنجق بھر وچ معروف سرباں اُتے عمل کرنے دا فیصلہ کيتا اے یہ، سیم کرنے کنیزیس دے ذبح جنوری 1804. اواخر وچ منعقد ہوئی جس وچ "،  تو‏ں عصر حاضر دے ذرائع دے مطابق وائیوو ، رہنماواں دے کٹے سر انہاں لوکاں دے لئی اک مثال دے طور اُتے کم کرنے دے لئی مرکزی مربع وچ عوامی نمائش اُتے رکھے گئے سن جو دہیجی د‏‏ی حکمرانی دے خلاف سازش کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔  اس تو‏ں سرب غصے وچ آگئے ، جنھاں نے اپنے اہل خانہ نو‏‏ں جنگل وچ پہنچایا تے سباسی (پنڈ دے نگران) نو‏‏ں قتل کرنا شروع کردتا۔
داہجی دے خلاف بغاوت
thumb| اوراک اسمبلی۔ کنيز دے ذبیحہ دے بعد تے داھیجیاں دے خلاف ناراضگی پیدا کرنے دے بعد ، جنہاں نے 14 فروری 1804 نو‏‏ں ، سلیم II دے ذریعہ ، سرباں نو‏‏ں دتے گئے مراعات نو‏‏ں واپس لے لیا ، ، سرائیو جمع ہوئے تے بغاوت شروع کرنے دا فیصلہ کيتا دہاہاں دے خلاف انہاں لوکاں وچ ستانوج گلاوا ، اتاناسجی انٹونجیوی ، تناسکو راجیا تے ہور اہ‏م رہنما موجود سن ۔ اوریاک وچ جمع ہونے والے سرباں نے انہاں د‏‏ی رہنمائی دے لئی جورججے پیٹرووی ، جو اک بیوپاری تے اک حجدوک دا انتخاب کيتا سی ، ممکنہ طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ گھٹناں تو‏ں عام طور اُتے عثمانی حکمراناں دے نال پُر امن تعاون تو‏ں وابستہ سن ۔ سربیا د‏‏ی افواج نے فوری طور اُتے عمادیجہ دا کنٹرول سنبھال لیا ، جس تو‏ں دھیجا دا کنٹرول محض بیلگریڈ تک کم ہوگیا۔ استنبول وچ حکومت نے پڑوسی ملکاں دے پاشااں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ دہاہاں د‏‏ی مدد نہ کرن سرباں نے ، ابتدائی طور اُتے تکنیکی طور اُتے سلطان د‏‏ی طرف تو‏ں جنسیریاں دے خلاف جنگ لڑی ، اک عثمانی اہلکار تے سیپاہی (کیولری کور) د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی تے مدد کيت‏ی گئی۔ اپنی چھوٹی تعداد دے باوجود، سرباں نے فوجی فوجی کامیابیاں حاصل کيتیاں ، جنھاں نے پوژریواک ، آبک تے فوری طور اُتے سمیڈریو تے بلغراد نو‏‏ں چارج کيتا۔
سلطان ، جس نے خدشہ ظاہر کيتا سی کہ سرب د‏‏ی تحریک ختم ہوجائے گی ، اس نے بلغراد دے سابقہ پاشا تے ہن بوسنیا دے ویزیر ، بیکر پاشا نو‏‏ں ، سرباں نو‏‏ں سرکاری طور اُتے مدد دے لئی بھیجیا ، لیکن حقیقت وچ انھاں قابو وچ رکھنا۔ بیلجور دے جانسی کمانڈر ، علیجا گواناک ، جس نو‏‏ں سرب تے امپیریل اتھارٹی دونے دا سامنا سی ، نے بیکر پاشا نو‏‏ں جولائ‏ی 1804 وچ شہر وچ داخل ہونے دا فیصلہ کيتا سی۔  دھیجی اس تو‏ں پہلے ڈینوب دے اک جزیرے اڈا کالے وچ مشرق تو‏ں فرار ہوگیا سی۔. بیکر نے دہجی دے حوالے کرنے دا حکم دتا۔ ايس‏ے اثناء وچ ، کيتاروری نے اپنے کمانڈر ، ملنکو ستوئیکوچ نو‏‏ں جزیرے اُتے بھیجیا۔ دھیجے نے ہتھیان سُٹن تو‏ں انکار کر دتا ، جس اُتے ستوئیکوچنے حملہ کيتا تے انھاں پھڑ لیا ، فیر انہاں دا سر قلم کر دتا ، 5-6 اگست 1804 د‏‏ی رات نو‏ں۔  دھیجا د‏‏ی طاقت نو‏‏ں کچلنے دے بعد ، بیکر پاشا چاہندا سی کہ سرباں بن جاواں منقطع؛ اُتے ، چونکہ جنیسیاں نے ہن وی یوس جداں اہ‏م شہراں نو‏‏ں رکھیا ہويا سی ، لہذا سرب ضمانتاں دے بغیر رکنے نو‏‏ں تیار نئيں سن ۔  مئی 1804 وچ ، جورڈجے پیٹروویس د‏‏ی سربراہی وچ سربیا دے رہنماواں نے بغاوت جاری رکھنے دے لئی اوڈرو نیدا ميں ملاقات کيتی۔ انہاں دے مقاصد آسٹریا دے تحفظ د‏‏ی تلاش ، سلطان سلیم III نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ خودمختاری دے لئی درخواست دینا تے استنبول وچ روسی سفیر نو‏‏ں وی روسی تحفظ دے لئی درخواست دینا سی۔ فرانس دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ د‏‏ی روشنی وچ حالیہ روس-ترکی دوستی کيتی وجہ تو‏ں ، روسی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں گرمیاں وچ 1804 تک سربیا د‏‏ی بغاوت دے بارے وچ غیر جانبدارانہ پالیسی سی۔ درحقیقت ، بغاوت دے آغاز وچ جدو‏ں مونٹی نیگرو وچ امداد دے لئی درخواست کيتی گئی تاں ، روسی صدر برائے سینٹینجی نے اس پیغام نو‏‏ں جاری کرنے تو‏ں انکار کردتا ، تے سرباں نو‏‏ں سلطان د‏‏ی درخواست کيتی ہدایت کيتی۔ اُتے ، اوڈورینیکا اسمبلی دے بعد گرمیاں وچ 1804 وچ ، روسی حکومت نے اس کورس نو‏‏ں تبدیل کيتا کہ اس استنبول نو‏‏ں اس خطے وچ امن دا ضامن سمجھیا جائے۔
آسٹریا دے سلاوونیا دے گورنر دے ذریعہ سرباں تے عثمانیاں دے وچکار گفت و شنید ہوئی سی ، تے اس دا آغاز مئی 1804 وچ ہويا سی۔ سرباں نے بیلجیڈ پاشالیک نو‏‏ں سربیا دے گوزن دے کنٹرول وچ رکھنے تے جنسیریاں اُتے ہور پابندیاں دے نال استنبول نو‏‏ں ٹیکس وصول کرنے دا اختیار دینے دا مطالبہ کيتا۔ 1805 وچ ، مذاکرات ٹُٹ گئے: پورٹ غیر ملکی طاقت د‏‏ی ضمانت تو‏ں متعلق معاہدے نو‏‏ں قبول نئيں کرسکدا سی ، تے سرباں نے ہتھیان سُٹن تو‏ں انکار کردتا سی۔ 7 مئی 1805 نو‏‏ں پورٹ نے داہجاواں دے خلاف تحفظ دے لئی باقاعدہ عثمانی فوجیاں نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کرنے تے انہاں اُتے انحصار کرنے دا فرمان جاری کيتا ، جسنو‏ں سرباں نے مختصر طور اُتے نظرانداز کردتا۔ سلطان سلیم سوم نے نی ، حافظ دے پاسا نو‏‏ں بلغراد اُتے قبضہ کرنے دا حکم دتا۔ پہلی سربیا بغاوت ، سربیا انقلاب دا پہلا مرحلہ ، اس طرح شروع ہويا سی۔
عثمانیاں دے خلاف بغاوت
thumb| Praviteljstvujušči sovjet د‏‏ی مہر thumb| مشار د‏‏ی لڑائی (1806) ، از افاناسائج سیلوموف thumb| 1809 وچ سربیا thumb| پہلی سربیا بغاوت دا فلنٹ لاک پستول thumb| اک سربیا دے باقاعدہ سپاہی (1809–10) د‏‏ی وردی تے اسلحہ thumb| سربیا 1813 وچ ، عثمانی د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے آخر کار ، مذاکرات ناکا‏م ہوگئے تے سلطان نے بغاوت دے خلاف فوجی مہم چلا‏ئی۔ پہلی وڈی جنگ 1805 وچ آیونکووک د‏‏ی لڑائی سی ، جس وچ کاراورسے نے ترک فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے نیئ د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنا پيا۔ 1805 وچ سربیا دے باغیاں نے لڑائی دے دوران سربیا دے انتظام دے لئی اک بنیادی حکومت دا انتظام کيتا۔ اس حکمرانی نو‏‏ں نروڈنا اسکوپٹینا (عوامی اسمبلی) ، پراویتیلجستویجوئی سوجیٹ (حکمران کونسل) تے خود کاراروری وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ زمین واپس کردتی گئی ، جبری مشقت ختم کردتی گئی تے ٹیکس کم کردتے گئے۔ غیر مسلماں (جزیہ) اُتے پول ٹیکس د‏‏ی فراہمی دے علاوہ ، انقلابیاں نے 1806 وچ تمام جاگیردارانہ ذمہ داریاں نو‏‏ں وی ختم کردتا ، ماضی دے نال وڈے معاشرتی وقفے د‏‏ی نمائندگی کرنے والے کساناں تے سیراں د‏‏ی آزادی۔
اس بغاوت د‏‏ی دوسری وڈی لڑائی 1806 وچ میشار د‏‏ی لڑائی سی ، جس وچ باغیاں نے ترکی دے سپاہی سلیمان پاسا د‏‏ی سربراہی وچ بوسنیا دے آئیلیٹ تو‏ں اک عثمانی فوج نو‏‏ں شکست دتی سی۔ ايس‏ے دوران پیٹار ڈوبنجاک د‏‏ی سربراہی وچ باغیاں نے عثمان پازوانٹو تے دوسرے عثمانی فوج نو‏‏ں جنوب مشرق تو‏ں ڈیلی گراڈ اُتے بھیج دتا۔ انہاں د‏‏ی بار بار د‏‏ی جانے والی کوششاں تے عثمانی کمانڈراں د‏‏ی حمایت دے باوجود عثمانیاں نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا ، جس د‏‏ی سربراہی ابراہیم بوشتی تے علی پاشا دے دو بیٹے مکتر پاشا تے ولی پاشا نے د‏‏ی ۔ 1806 وچ باغیاں نے بلغراد تاجر پیٹر آئیکو نو‏‏ں قسطنطنیہ وچ عثمانی حکومت وچ اپنا سفیر بنا ک‏ے بھیجیا۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں دے لئی اک سازگار پیٹر اچکو امن حاصل کرنے وچ کامیاب. اُتے ، سربیا دے رہنماواں نے عثمانیاں دے نال معاہدے د‏‏ی وجہ تو‏ں معاہدہ نو‏‏ں مسترد کردتا تے ممکنہ طور اُتے اچکو نو‏‏ں زہر دے دتا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] اس دے بعد سربیا دے باغیاں نے روس-ترکی جنگ (1806–1812) وچ روسیاں دے نال اتحاد کيتا۔ دسمبر 1806 وچ ڈیلی گراڈ د‏‏ی لڑائی نے سرباں دے لئی فیصلہ کن فتح فراہ‏م د‏‏ی تے اس تو‏ں زیادہ تعداد وچ موجود باغیاں دے حوصلے نو‏‏ں تقویت ملی۔ پوری شکست تو‏ں بچنے دے لئی ، ابراہیم پاشا نے کاراروری دے نال چھ ہفتےآں د‏‏ی جنگ کيت‏ی گل گل کيتی۔ 1807 تک ، سلطنت عثمانیہ وچ خودمختاری دے مطالبے روس د‏‏ی سلطنت د‏‏ی فوجی حمایت دے ذریعہ آزادی د‏‏ی جنگ وچ بدل گئے۔ پُرتشدد کسان جمہوریت نو‏‏ں جدید قومی اہداف دے نال جوڑ دے ، سربیا دا انقلاب بلقان تے وسطی یورپ دے مختلف علاقےآں تو‏ں ہزاراں رضاکاراں نو‏‏ں سرب دے وچکار راغب کررہیا سی۔ سربیا دا انقلاب بالآخر بلقان وچ قومی تعمیر دے عمل د‏‏ی علامت بن گیا ، جس تو‏ں یونان تے بلغاریہ دونے عیسائیاں وچ بدامنی پھیل گئی۔ 25،000 جواناں دے نال کامیاب محاصرے دے بعد ، 8 جنوری 1807 نو‏‏ں کاراورسے نے سربیا دے راجگڑھ بلغراد دا اعلان کيتا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] 1808 وچ سلیم III نو‏‏ں مصطفیٰ چہارم نے پھانسی دے دتی ، جسنو‏ں بعد وچ محمود II نے معزول کردتا۔ اس سیاسی بحران دے درمیان ، عثمانی سرباں نو‏‏ں اک وسیع خودمختاری د‏‏ی پیش کش کرنے اُتے راضی ہوگئے: اُتے ، انہاں مباحثاں دے نتیجے وچ دونے دے وچکار کوئی معاہدہ نئيں ہويا ، کیونجے اوہ سربیا د‏‏ی قطعی حدود اُتے اتفاق نئيں کرسک‏‏ے۔
بلغراد دے راجگڑھ وچ کاراورسے دے ذریعہ اعلان کردہ (1809) نے پہلے مرحلے دے سب تو‏ں اُتے د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ اس نے قومی اتحاد دا مطالبہ کيتا ، سربیا د‏‏ی تریخ نو‏‏ں مذہب د‏‏ی آزادی تے قانون د‏‏ی باضابطہ ، تحریری حکمرانی دا مطالبہ کرنے اُتے زور دتا ، دونے سلطنت عثمانی فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہی۔ اس نے سرباں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ باب عالی نو‏‏ں مذہبی وابستگی د‏‏ی بنیاد اُتے غیر منصفانہ سمجھ‏‏ے جانے والے ٹیکساں د‏‏ی ادائیگی بند کرو۔ کاراوری نے ہن خود نو‏‏ں سربیا دا موروثی سپریم رہنما قرار دتا ، حالانکہ اوہ گورننگ کونسل دے نال تعاون وچ کم کرنے اُتے راضی ہوگئے سن ، جو سپریم کورٹ وی ہونا سی۔ 1809 وچ جدو‏ں عثمانی - روسی جنگ شروع ہوئی تاں ، اوہ روس د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی تیار سی۔ تعاون ، اُتے ، با اثر سی۔ کاروارے نے نووی پازار وچ اک کامیاب حملہ کيتا ، لیکن بعد وچ ایگر د‏‏ی جنگ وچ سربیا د‏‏ی افواج نو‏‏ں شکست کا سامنا کرنا پيا ۔
مارچ 1809 وچ خورشید پاشا نو‏‏ں بغاوت نو‏‏ں روکنے دے لئی سمیڈریو دے سنجک نو‏‏ں بھیجیا گیا۔ متنوع عثمانی قوت وچ نیڑےی پاشالیک (جنہاں وچ زیادہ تر البانیہ تے بوسنیا نال تعلق رکھنے والے) بہت سارے فوجی شامل سن ، جنہاں وچ میڈیل شیم دے سمسن سیفبرر ، عثمان گراڈویویش تے ریشیندی بوشتی جداں خدمت گار وی شامل ني‏‏‏‏ں۔19 مئی 1809 نو‏‏ں کمانڈر اسٹیوان سینییلی د‏‏ی سربراہی وچ 3،000 باغیاں اُتے نیش شہر دے نیڑے واقع ایگر ہل اُتے عثمانی فوج د‏‏ی اک وڈی فوج نے حملہ کيتا۔
کمانڈراں دے وچکار کوآرڈینیشن د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ہور ٹکڑیاں د‏‏ی کمک ناکا‏م ہوگئی ، حالانکہ تعداد دے لحاظ تو‏ں اعلیٰ عثمانیاں نے سرب عہدےآں دے خلاف متعدد حملےآں وچ ہزاراں فوج نو‏‏ں کھو دتا۔ آخر کار باغی مغلوب ہوگئے تے انہاں د‏‏ی پوزیشناں اُتے قابو پالیا گیا۔ اس دے خواہش مند نئيں سی کہ اوہ اپنے افراد نو‏‏ں پھڑ لیا جائے تے انھاں مصلوب کيتا جائے ، سینییلیć نے اپنی قید دے بندوق پاؤڈر میگزین وچ فائرنگ کردتی جس دے نتیجے وچ اس علاقے وچ موجود تمام باغی تے عثمانی فوجی ہلاک ہوگئے۔ اس دے بعد ، ہرشید پاشا نے حکم دتا کہ سربیا دے انقلابیاں د‏‏ی کھوپئی تو‏ں اک ٹاور تیار کيتا جائے ، اک بار مکمل ہونے اُتے ، دس فٹ اُچی کھوپئی ٹاور وچ 95 قطار وچ کھڑی ہوئی 952 سربیا د‏‏ی کھوپئی 14 قطار وچ چار اطراف وچ لگی ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ جولائ‏ی 1810 وچ روسی فوج دوسری بار سربیا پہنچی۔ اس موقع اُتے ، اگرچہ ، کچھ فوجی تعاون دے بعد — ہتھیار ، گولہ بارود تے طبی سامان بھیجیا گیا ، تے مارشل میخائل کٹوزوف نے مشترکہ اقدامات د‏‏ی منصوبہ بندی وچ حصہ لیا۔ روسی امداد نے سرب د‏‏ی فتح د‏‏ی امید پیدا کردتی۔
اگست 1809 وچ عثمانی فوج نے بلغراد اُتے مارچ کيتا ، جس نے ڈینیئوب دے لوکاں دے وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی د‏‏ی ، جس وچ روسی ایجنٹ رادوفینکن شامل سی۔ تباہی دا سامنا کردے ہوئے ، کيتاروری نے ہیبسبرگ تے نپولین تو‏ں اپیل د‏‏ی ، لیکن کامیابی نئيں ہوئی۔  اس وقت سرب باغی دفاعی دفاع اُتے سن ، انہاں دا مقصد ایہ سی کہ اوہ علاقےآں نو‏‏ں برقرار رکھن تے ہور فائدہ حاصل نہ کرن۔   روس ، جسنو‏ں فرانسیسی حملے دا سامنا کرنا پيا ، اک طے شدہ امن معاہدے اُتے دستخط کرنے د‏‏ی خواہش کردا سی ، تے سربیا دے مفادات دے خلاف کم کردا سی۔  سرباں نو‏‏ں کدی وی مذاکرات تو‏ں آگاہ نئيں کيتا گیا سی۔ انہاں نے آخری اصطلاحات عثمانیاں تو‏ں سکھی۔  روسیاں دا ایہ دوسرا انخلا کاراوری د‏‏ی ذا‏تی طاقت تے سرب توقعات دے عروج اُتے ا‏‏ے۔  معاہدے بخارسٹ (1812) دے نتیجے وچ ہونے والے مذاکرات وچ آرٹیکل 8 موجود سی ، جس وچ سرباں دے نال معاہدہ کيتا گیا سی۔ اس گل اُتے اتفاق کيتا گیا کہ سرب دے قلعےآں نو‏‏ں ختم کرنا اے ، بشرطیکہ عثمانیاں د‏‏ی قدر نہ ہوئے۔ 1804 پہلے عثمانی تنصیبات اُتے دوبارہ قبضہ کرنا سی تے عثمانی فوج دے ذریعہ انہاں د‏‏ی گیسنگ کرنا سی۔ بدلے وچ ، پورٹ نے عام معافی تے کچھ خودمختار حقوق دا وعدہ کيتا۔ سرباں نو‏‏ں "اپنے معاملات د‏‏ی انتظامیہ" تے مقررہ خراج وصول کرنا تے جمع کرنا سی۔  سربیا وچ شدید رد عمل سی۔ قلعےآں تے شہراں دا دوبارہ قبضہ خاص تشویش دا سی تے خوفناک انتقام د‏‏ی توقع د‏‏ی جارہی سی۔
قتل عام
اس بغاوت دے دوران ، بلغراد وچ ترک تے مسلماناں دے خلاف سرباں تے عام شہریاں دے ذریعہ قتل عام تے قتل و غارت دا سلسلہ جاری رہیا۔ انہاں واقعات نو‏‏ں نسلی صفائی دا حصہ سمجھیا جاندا سی۔ سرب مؤرخ اسٹوجان نوواکیک نے اس واقعہ نو‏‏ں "ترکاں د‏‏ی مکمل صفائی" دے طور اُتے بیان کيتا۔ آرچ بشپ لیونٹی لیونٹیوک دے مطابق ، تمام مسلما‏ن مرد ہلاک ہوگئے ، جدو‏ں کہ سربیا دے باغیاں نے شہر وچ حملہ کرنے دے بعد خواتین تے بچےآں نو‏‏ں زبردستی تبدیل کردتا گیا۔ اس ذبح دے نال ترکی تے مسلم املاک تے مسیتاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تباہ کيتا گیا سی۔ ہلاک ہونے والےآں وچو‏ں اک خاص حصہ ترک اصل نسب دا نئيں سی ، بلکہ مقامی غلام سن جنہاں نے صدیاں تو‏ں اسلام قبول کيتا سی۔ اس قتل عام تو‏ں باغی دھڑے وچ اک بحث چھڑ گئی۔ باغیاں د‏‏ی پرانی نسل نے اس قتل عام نو‏‏ں گناہ سمجھیا ، لیکن غالب اصول ایہ سی کہ تمام مسلماناں نو‏‏ں ختم کرنا پيا۔
بعد وچ
thumb| سربیا دے شہر [[نیش وچ ترکاں دے ذریعہ سربیا د‏‏ی کھوپئی دا کھوکھرا ٹاور 1863 وچ تعمیر کيتا گیا ]] عثمانی کنٹرول د‏‏ی بحالی دے نال ہی ، بہت سارے انقلابی (آبادی دے اک چوتھائی دے نیڑے) ، بشمول کرادوردے پیٹروویćچ ، ہیبس برگ سلطنت د‏‏ی طرف فرار ہوگئے۔ اکتوبر 1813 وچ عثمانیاں دے ہتھو‏ں دوبارہ قبضہ کرلیا گیا ، بیلگریڈ اس وحشیانہ انتقام دا اک منظر بن گیا ، اس دے سیکڑاں شہریاں دا قتل عام ہويا تے ہزاراں افراد ایشیائی منڈیاں تک وی غلامی وچ فروخت ہوگئے۔ عثمانی براہ راست حکمرانی دا مطلب ایہ وی سی کہ تمام سربیاوی ادارےآں دا خاتمہ تے عثمانی ترک د‏‏ی سربیا وچ واپسی۔
تناؤ برقرار رہیا۔ 1814 وچ ، تجربہ کار ہادی پروڈان نے بغاوت دا آغاز کيتا جو ناکا‏م رہیا۔ 1814 وچ ترک اسٹیٹ وچ ہنگامے دے بعد ، عثمانی حکا‏م نے مقامی آبادی دا قتل عام کيتا تے بلغراد وچ 200 قیدیاں نو‏‏ں سرعام پھانسی دے دی۔ مارچ 1815 تک ، سرباں نے متعدد میٹنگاں کيتیاں تے مسلسل بغاوت دا فیصلہ کيتا ، 1815 د‏‏ی دوسری سربیا بغاوت ، جو بالآخر سربیا د‏‏ی خودمختاری حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگئی۔
حکمران کونسل
رولنگ کونسل دا قیام روسی وزیر برائے امور خارجہ چارٹورسکی د‏‏ی سفارش تے کچھ ڈیوکس (جاکوف تے متیجا نیاناڈوویش ، میلان اوبرینویش ، سیما مارکووی) د‏‏ی تجویز اُتے قائم کيتا گیا سی۔ پہلے سکریٹری ، بوہا گروجووی تے پہلے صدر ، متیجا نیناڈووی of دا خیال ایہ سی کہ ایہ کونسل نويں سربیا د‏‏ی ریاست د‏‏ی حکومت بن جائے گی۔  اسنو‏ں انتظامیہ ، معیشت ، فوج د‏‏ی فراہمی ، امن و امان ، عدلیہ تے خارجہ پالیسی نو‏‏ں منظم تے نگرانی کرنا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی بغاوتاں
گٹھ:روس سربیا تعلقات گٹھ:سربیا وچ بغاوتاں گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ بغاوتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1804ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1810ء د‏‏ی دہائی گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے مخالف بغاوتاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:سربیا دی تریخ
راجر میرسن
راجر میرسن اک معاشیات گرو تے 2007 وچ معاشیات دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
صوبہ ارخانگائی
ارخانگائی منگولیا دے 21 صوبیاں چوں اک اے۔
گٹھ:منگولیا دے صوبے
یوایچیرو نامبو
یوایچیرو نامبو اک فزکس گرو تے 2008 وچ فزکس دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ہارلن کاؤنٹی
ہارلن امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع دیوریا
ضلع دیوریا پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
صوبہ بایان اولگائی
بایان اولگائی منگولیا دے 21 صوبےآں چوں اک اے۔
گٹھ:منگولیا دے صوبے
مسجد حسن ثانی
منفرد طرز تعمیر دی حامل مسجد حسن الثانی مراکش دے شہر کاسابلانکا وچ واقع اے۔ اس مسجد دا ڈیزائن فرانسیسی ماہر تعمیرات مائیکل پنیسو نے تیار کیتا۔ اس نے مسجد دے ڈیزائن دی تیاری وچ اسلامی فن تعمیر توں مدد لی۔ مسجد وچ اک لکھ توں ودھ نمازیاں دی گنجائش اے۔
ایہ دنیا دی ساتواں وڈی مسجد اے۔ اس دی تعمیر اُتے 80 کروڑ ڈالر دی لاگت آئی۔ اس مسجد دا مینار دنیا دا سب توں بلند مینار اے جس دی بلندی 210 میٹر(689 فٹ) اے۔ اس مسجد دی تعمیر اس طرح کیتی گئی اے کہ اس دا نصف حصہ سمندر توں حاصل کیتی گئی زمین اُتے ہور نصف حصہ بحر اوقیانوس دی سطح اُتے اے۔ اس دے فرش دا اک حصہ شیشے دا اے جتھوں سمندر دا پانی دکھائی دیندا اے۔
اسلامی فن تعمیر دے نال نال ایہ مسجد کئی جدید سہولتاں توں وی مزین اے جنہاں وچ زلزلے توں محفوظ ہونا، سردیاں وچ فرش دا گرم ہونا، برقی دروازے ہور ضرورت دے مطابق کھولنے یا بند کرنے دے قابل چھت شامل ناں۔
اس دا طرز تعمیر اسپین وچ قائم الحمرا ہور مسجد قرطبہ نال ملدا جلدا لگدا اے۔ مسجد دے مینار توں سبز رنگ دی شعاع دا اخراج ہُندا اے ہور ایہ شعاع بوہت دور توں دیکھی جا سکتی اے ہور اس توں شہر دے رہنے والےآں نوں قبلے دی سمت دا اندازا ہُندا اے۔
مسجد دے تعمیراتی کم دا آغاز 12 جولائی 1986ء نوں کیتا گیا تے افتتاح سابق شاہ مراکش حسن ثانی دی 60 واں سالگرہ دے موقع اُتے 1989ء وچ کیتا جانا سی لیکن مسجد دے تعمیراتی کم وچ تاخیر دے باعث اس دا افتتاح 30 اگست 1993ء نوں ہویا۔ مسجد دی تعمیر وچ مراکش بھر دے 6 ہزار ماہرین نے 5 سال تک محنت کیتی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1993ء وچ مکمل ہون والیاں مذہبی عمارتاں گٹھ:عربی طرز تعمیر گٹھ:اسلامی معماری گٹھ:مراکش دیاں مسجداں گٹھ:مذہبی عمارتاں گٹھ:عمارتاںگٹھ:مسجداںگٹھ:مسیتاںگٹھ:افریقہ دیاں مسجداں
ہیریسن کاؤنٹی، کینٹکی
ہیریسن امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
کل ہند مجلس اتحاد المسلمین
لوک سبھا
source
آندھرا پردیش ودھانسبھا
source
حوالے
گٹھ:بھارت دے سیاسی دل گٹھ:بھارت دیاں سیاسی جماعتاں
ماکوٹو کوبایاشی
ماکوٹو کوبایاشی اک فزکس گرو تے 2008 وچ فزکس دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
چک 107 پندراں ایل
چک 107 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا  لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
پال سیزان
پال سیزان  (19 جنوری 1839 - 22 اکتوبر 1906)  فرانس دا مورتاں بنان والا سی۔ اوہ دکھنی فرانس وچ ایکس این پرونس وچ جمیا تے اوتھے ای مریا۔ اوہنے 1860 توں 1906 تک نیڑ تریڑے 40 ورے تون ود تک مورتاں بنایاں۔ پال سیزان امپریشنزم تے کیوبزم وشکار اک پل سی۔اوہ بہت کم کرن والا پینٹر سی اوہنے 900 تیل مورتاں تے 400 پانی رنگ مورتاں بنایاں۔اوہدے کماں نیں 19ویں صدی دے آرٹ نوں پلٹ کے وکھری ونک دا بنا کے 20ویں صدی وچ اک نویں رنگ وچ لے آیا۔ ایسے لئی ہنری ماٹس تے پیبلو پکاسو نوں آکھنا پیا جے "پال سیزان ےاڈا ساریاں دا پیو اے"۔
نہان والیاں تے تاش کھیڈن والے ایدیاں منیاں پر منیاں مرتاں نیں۔
کیلاش پوری
کیلاش پوری (جنم 17 اپریل 1926 10 جون 2017) اک پرواسی پنجابی ناول کار، کہانی کار اتے پترکار اے۔
مختصر جیونی
کیلاش پوری دا جنم پوٹھوہار دے علاقے وچّ پنڈ کلار، ضلع راولپنڈی، برطانوی پنجاب (ہن پاکستان) وچّ ہویا سی۔ اسنے شروعاتی پڑھائی مقامی سکول توں ہی کیتی۔ پھر چھیویں تکّ راولپنڈی توں، اتے اس مگروں لاہور تاں پڑھائی جاری رکھی۔ اسدی ماں نے اسنوں کالج گریجو ایٹ بناؤنا چاہندی سی، پر بدقسمتی نال اوہ بیمار پے گئی اتے پڑھائی پوری نہی کر سکی۔ اسدی ماں اتے خود اسدے سپنے ڈھہڈھیری ہو گئے جداں جلد ہی ڈاکٹر گوپال سنگھ پوری نال اسدا ویاہ ہو گیا۔ اوہ فلسفہ دی پیئیچڈی سی دوجی عالمی جنگ دے ترت بعد، باٹنی وچّ دوجی پیئیچڈی کرن لئی 1945 'چ لنڈن جان لئی سکالرشپ مل گئی سی۔ کیلاش پوری وی 1946 وچّ اس کول لنڈن چلی گئی۔10 جون 2017 نوں ایہ لنڈن وکھے پورے ہو گئے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ناول کار گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو
ٹوشائڈ ماسکاوا
ٹوشائڈ ماسکاوا اک فزکس گرو تے 2008 وچ فزکس دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
کرتارپور لانگھا
کرتارپور لانگھا چڑھدے پنجاب تے لہندے پنجاب وچ سرحدی لانگھا اے جہڑی چڑھدے پنجاب وچ واقع ڈیرا بابا نانک نوں لہندے پنجاب، پاکستان دے علاقے کرتار پور وچ واقع گردوارہ دربار صاحب دی مقدس عبادت گاہ نال جوڑدی اے ۔ ایس لانگھے دا مقصد چڑھدے پنجاب دے مذہبی عقیدت منداں لئی پاک بھارت سرحد توں صِرف 4.7 کلومیٹر دور واقع گردوارا دربار صاحب کرتارپور دی زیارت کرن وچ آسانی پیدا کرنا اے ۔ ایس لانگھے دا افتتاح 9 نومبر 2019 نوں ہویا ۔
بھارت دے وزیر اعظم نریندر مودی نے اس قدم نوں برلن کندھ دے ڈگھݨ نال تشبیہ دیندے ہوئے کہیا کہ ایس منصوبے نال دوناں ملکاں دے وچکار پائی جاݨ والی کشیدگی نوں گھٹ کرن وچ مدد مل سکدی اے۔
پچھوکڑ
2000ء وچ پاکستان نے بھارتی سکھ زائرین نوں مقبرے دی زیارت کرن لئی پاسپورٹ یا ویزے دی پابندیاں ختم کرن دا اعلان کیتا سی ایس لئی سرحد دی بھارتی طرف اک پل دی تعمیر دا عندیا وی دتا سی۔
اگست 2018ء وچ پنجاب دے وزیر تے سابق ایم پی سدھو نے اعلان دیا کہ پاکستانی جنرل قمر جاوید باجوا نے اوہناں نوں دسیا اے کہ پاکستان کرتار پور دی راہداری کھول دوے گا۔
26 نومبر 2018ء نوں بھارتی نائب صدر ویندائیا نائیڈو نے چڑھدے پنجاب دے ضلع گرداسپور دے پنڈ منن وچ ڈیرہ بابا نانک کرتارپور صاحب لانگھے دی بنیاد رکھی۔
28 نومبر 2018ء نوں پاکستانی وزیر اعظم عمران خان نے پاکستانی پنجاب دے ضلع نارووال دے کول کرتار پور قصبے وچ ایس راہداری دی نیہہ رکھی۔ اس موقع تے ہردیپ سنگھ پوری پاکستان وچ موجود سن ۔ نوجوت سنگھ سدھو تے امبر سر دے ایم پی گرجیت سنگھ اوجلا وی اس تقریب وچ شامل ہوئے سن ۔
لانگھا
کرتار پور لانگھا (English:Kartarpur Corridor) (اردو: کرتارپور راہداری) گوانڈھی دیساں بھارت تے پاکستان دے وچکار سرحدی لانگھا اے ۔ ایہہ سکھ عقیدت منداں لئی گردوارہ ڈیرہ بابا نانک صاحب (پنجاب، بھارت وچ واقع) اے ۔ کرتارپور وکھے گرو نانک دیو نے اپنے جیون دے آخری اٹھاراں ورھے کرت کرکے اپنے فلسفے نوں حقیقی روپ دتا ۔ کرتارپور لانگھا صرف آستھا دا معاملہ نئیں بلکہ بھارت تے پاکستان دی ترقی دا لانگھا وی بن سکدا اے۔ گرو نانک دے ساڈھے پنج سو سالا پرکاش دہاڑے اتے لانگھا کھلھن نال دوویں پاسیاں دے لوکاں دیاں بھاوناواں دے نال نال مذہبی ستھاناں نال جڑیا ٹورزم وی ترقی یافتہ ہووےگا۔ معاشی سنکٹ نال جوجھ رہے پاکستان اتے بے روزگاری، غریبی تے کھیتی سنکٹ نال جوجھ رہے بھارت لئی وی بھارت-پاک سرحداں موکلیاں کرن لئی راہ کھل سکدے نیں ۔
کرتار پور لانگھے نوں پہلی وار 1999 وچ پاکستان دے وزیراعظم نواز شریف تے بھارت دے وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی ولوں پیش کیتا گیا سی
ایہہ کوریڈور نومبر 2019 وچ گرو نانک دیو دی 550 ویں ورھے گنڈھ توں پہلاں پورا ہو گیا ۔ بھارت دے وزیر اعظم نریندر مودی نے دوواں ملکاں ولوں اس لانگھے دے کھلھن دی تلنا برلن دی دیوار دے ڈگن نال کردے ہوئے کیہا کہ ایہہ پروجیکٹ دوواں دیساں درمیان تناء نوں گھٹ کرن وچ مدد کر سکدا اے۔
سرکھیا خدشے
اس لانگھے بارے بھارت وچ بہت مخالف رائےآں دتیاں گئیاں نین۔ کیپٹن امریندر سنگھ نے کیہا کہ جدوں توں پاکستان ولوں کرتارپور صاحب دے لانگھے دی گل چلائی اے ادوں توں پنجاب دے سکھاں دی پاکستان نال ہمدردی ودھ رہی اے جو کہ چنتا دا موضوع اے۔ اوہناں نے کہیا کہ ایس لانگھے نال پاکستان دی خفیا ایجنسی نوں چڑھدے پنجاب وچ حالات خراب کراؤݨ لئی نویں رنگروٹ ملݨ گے۔
کرتارپور دی تریخی اہمیت
پنجاب 1947 عیسوی کیلنڈر نوں دو حصیاں وچ ونڈیا گیا ۔ پاکستان وچ رہِ رہے سکھ تے ہندو اپنیاں قیمتی جائیداداں پاکستان وچ چھڈ کے بھارت ول تر پئے ۔ سکھ اپنے پراناں نالوں پیارے تریخی تے مذہبی استھاناں نوں چھڈ کے بھارت چلے گئے ۔ پاکستان وچ سکھاں دے سینکڑیاں مذہبی تے تریخی استھان نیں ۔ بابا گرو نانک دی یاد نال جڑیا کرتارپور دا گرودوارہ اوہناں وچوں اک اے ۔ خالصا پنتھ پچھلے 71 سالاں توں ہر ویلے ارداس کردا ہویا واہگرو اگے جودڑی کردا رہیا اے ۔ کرتارپور دا استھان وی اوہناں وچوں اے جہدے توں پنتھ نوں وچھوڑیا گیا اے ۔ گرو نانک صاحب نے پہلی اداسی توں بعد ہی دیکھ لیا سی کہ جو کجھ اوہ لوکاں نوں پرچار آئے ہن، اس دا ڈریکٹ نشان دین لئی کوئی نہ کوئی ستھان قایم کرنا ضروری اے ۔ تلونڈی اک پاسے سی، گرو جی نے راوی، چناب تے پہاڑی علاقے دے نیڑے کوئی تھاں چنن لئی سوچیا ۔ اس ویلے بابر ایمن آباد توں تاں واپس چلا گیا سی پر اس دا حملہ کوئی آخری حملہ نہیں سی ۔ جرنیلی سڑک دے نیڑے کسے استھان دا اساری کرنا اس جگ-گردی دے زمانے وچ بہتر نہیں سی ۔ کرتارپور دا سارا علاقہ دبیا ہویا اتے پچھڑیا ہویا سی ۔ جس تھاں نوں گرو نانک پاتشاہ نے چنیا، اوہ کلانور دے پرگنے وچ پیندا سی ۔