cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ٹپا
قِسماں
گوالیار گھرانے دے اُستاد نتھن پیر بخش جیہڑے گوالیار دے مہاراجا دولت راؤ سندیا (1827-1794ء) دے درباری فنکار سن۔ ایہناں نے اتے ایہناں دے دوواں پتراں مدو خاں، حسو خاں اتے پنڈت شنکر راؤ، نثار حسین خاں گوالیار گھرانے والے نے گوالیار وچ ٹپہ گائیکی نوں ڈھیر ودھاوا دتا۔ نثار حسین خاں اتے پنڈت شنکر راؤ نے خیال، ترانے دیاں ہندی اَتے مراٹھی وچ بندشاں کیتیاں جِناں وچ ٹپہ انگ دا رجواں ورتاوا دِسدا ے ٹپہ گائیگی دا گوالیار وچ چوکھا اثر سی جِس توں مذہبی دیہاڑاں جیویں پریتی غذا، برہمن غذا تے گائے جان والے شلوک وی سجے ہوئے سن بنگال وچ ٹپہ گائیکی نوں ودھاون اتے پرچار کرن لئی ندھو بابو، جیہناں دا اصلی ناں ندھی گپیؤ سی، اوہناں دیاں سنوجواناں بے مثال نیں ٹپے نے بنگال نوں ایتھوں تیک متاثر کیتا کہ رابندر ناتھ ٹیگور دے گیتاں دیاں دُھناں وچ ٹپے دیاں تاناں دا بھرواں ورتاوا کیتا اے۔ نِدھو بابو ہوراں ٹپہ گائیکی چھپرا توں سکھی۔ ایس توں اڈ شری رام اتے کالی مرجا دے ناں لکھن جوگے ہن۔ نِدھو بابو توں پہلاں کالی مرجا بنگال وچ آئے۔ کالی مرجا نے دِلی اتے لکھنؤ چوں ٹپے دی تعلیم حاصل کیتی، اوہناں اِک گُنی اتے وِدوان دی گَدی پائی اتے وڈا ناں کھٹیا۔ اوہناں دی گائیکی میاں شوری دے انگ نال بھری پئی سی۔ ایہناں توں اڈ کھشیتر موہن سوامی، لکشمی نارائن، نگیندر ناتھ بھٹاچاریہ، جتیندر ناتھ وندیو پباب اتے ڈھاکہ دے حبیب میاں دے ناں لکھن جوگے ہن۔ ٹپہ گھرانیاں وچ رام پور گھرانے دے مڈھ بنیاد حسین سارنگی نواز ہن، جیہناں بارے اسیں پہلاں لکھ چکے ہاں۔ ایہناں توں وکھ گوگٹے گھرانے دی نینہہ دیواجی بُوا نے رکھی۔ لکھنؤ وچ میاں شکر دے پتر محمد خاں، مراد علی، نواب علی، حسین خاں، ممی خاں اتے چھجو خاں دے ناں چنگے ٹپا گائیکاں وچ رلائے جاندے نیں ۔ میاں غلام نبی شوری دے ڈھنگ تے سرشار نے وی ٹپے لکھے نیں۔ الہ آباد دے بابو رام سُہائے وی میاں شوری دے شاگرد سن جیہڑا میاں شوری دی تصویر سی۔ بابو رائے سہائے دا پتر ایسری پرساد عرف بابو جان وی وَدھیا ٹپہ گائیک سی۔ ایہہ دوویں پیو پتر دھرپد، خیال، ہوری وی خوب گاؤندے سن۔ مہاراشٹر وچ لاؤنی دی شکل وچ گائے جان والے ٹپے مراٹھی بولی وچ نیں۔ جس طرح پہلاں لکھیا گیا اے کہ ٹپے نے سنگیت دی ہر صنف (دھرپد توں وکھ) نوں متاثر کیتا۔ ایہناں وچوں پنجابی بولی توں متاثر اِک دادرا پیش اے۔
استھائی: ویکھو موری گوئیاں، کجروا ویکھ
عجب سہاونوی ویکھ، ہنسی ویکھ
ایس دادرے وچ پنجابی بولی دے شبد کِنے پیارے اتے سوہنے جاپدے ہن۔
پنجابی ٹھمری کھماچ
استھائی: مت بھُول جانا مینڈے رانجھا
انترہ: نیہاں لگا کِت وَل چلی مینڈے میاں،
مینوں بھی وہیں لے جانا
شوری میاں دا ہیٹھاں لکھیا جان والا جیہڑا ٹپہ اے، اوس ٹپے وچ پنجابی، اردو، فارسی اتے ہندی ایہہ چاروں بولیاں مِلدیاں ہن۔
استھائی: دِل مجنُوں کیتا، ہم پھرے مَست کُوبکُو، صحرا بصحرا لیلیٰ
ایسے اِی طرح چارتُک دے ٹپے وی لَبھدے ہن۔ میاں شوری توں ڈھیر سارے کلاکاراں نے متاثر ہو کے ٹپے دی کوِتا اتے اوس دیاں طرزاں بنھنن وچ اپنی کلاکاری دی طاقت وکھائی۔ ایس دا اِک نمونہ ہیٹھ لکھیا جان والا ٹپہ اے۔
چارتُک دا ٹپا
وے تینڈے ویکھن دا بو مینڈے سائیاں مینوں چاؤ گھنیرا یاد لگی تینڈی میاں، تُوں بھی کردا یاد کہ ناہیں داد کیا ہو اِی یاراں تے، جو دَست گریباں ہی اُپر لکھے جان والے ٹپے وچ وی پنجابی، اردو تے فارسی دا سوہنا میل دِکھدا اے ۔ ایہ قومی ایکتا، لِسانی نفرت اتے وَیر نوں مٹاون لئی اِک مثال اے۔
بھارت وچ ٹپا گائیک
بھارت وچ ٹپہ گائیکاں وچ رسُولن بائی، سُدیشوری دیوی اتے اوہناں دی دھی، گوالیار دے ایل کے پنڈت اتے پنڈت راجن مصرا، ساجن مصرا بنارس گھرانے والیاں دے ناں آؤندے ہن۔ چڑھدے اتے نویں کلاکاراں وچ ایل کے پنڈت دی دھی انیتا پنڈت نے ٹپہ گائیکی دا پَلا پھڑیا ہویا اے۔
پاکستان وچ ٹپا گائیک
پاکستان وچ گوالیار گھرانے استاد غلام حسن شگن اتے شام چوراسی گھرانے دے استاد نیاز حسین شامی (مرحوم) دُھرپد، خیال توں اَڈ ٹپہ وی بہت وَدھیا گاؤندے سن۔ ٹپہ گائیکی وچ بڑی محنت اتے ریاض دی لوڑ اے۔ ایسے وجہوں نویں پیڑی دے گائیک ایس نوں ہتھ نہیں پاؤندے۔ ہُن تے پوراں تے گِنے ٹانویں ٹانویں کلاکار ہی ایس میدان وچ رہ گئے نیں۔ گوالیار، کلکتہ، بنارس، شمالی بھارت اتے بنگال وچ جتھے چوکھا ٹپہ گایا جاندا سی، اج اوتھے ٹانویں ٹانویں ٹپہ گائیک رہ گئے ہن۔ ایہہ ڈاہڈے دُکھ دی گل اے کہ ٹپے ورگے اُتم، وڈی اتے اُچی صنف اج اپنی ہی جم بھُومی وچوں مُک گئی اے۔ پنجاب دے ایس انمول یوگدان اتے گائیکی انگ نوں اج اسیں کیویں بچاواں گے؟
سامبھن دی لوڑ
ٹپے نوں بچاؤن اتے ایہنوں سانبھن لئی سانوں ٹھکویں اتے زور دار قدم چُکن دی لوڑ اے، نہیں تاں آؤن والے دور سمے وچ ٹپہ صرف اَکھراں تے لفظاں دی شکل وچ کتاباں وچ ہی رہ جائیگا۔
گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:پنجابی لوک گیت گٹھ:پنجابی ادب
ترلوچن سنگھ کلیر
ترلوچن سنگھ کلیر پنجابی دا سٹیجی شاعر سی جو چاندی رام گیت کار، گردتّ سنگھ کندن، جسونت سنگھ ونتا پٹیالوی دا ہم عصر شاعر تے ہرسا سنگھ چاتر دا چیلا سی۔
جیون
ترلوچن سنگھ کلیر دا جم 20 جون 1937 نوں پیؤ مستری روڑ سنگھ اکالی، ماں تیز کور اکالن دے گھر امرتسر وکھے گلی نڈالیاں، چوک منا سنگھ وکھے ہویا۔ ملک ونڈ ویلے کلیر صرف 11 سالاں دا سی جدوں سر توں پیؤ دا سایہ اٹھ گیا۔ اس نے صرف چار جماعتاں تکّ ہی تعلیم حاصل کیتی گھر دی غریبی کارن جدی-پشتی ترکھاناں دا کم کرن لگّ پئا۔پڑھن دی لگن لگی تے دوبارہ پڑھائی شروع کیتی پر معاشی تنگی کارن پھر پڑھائی ادھوری رہِ گئی۔ اسنوں شاعری لکھن دا شوق گیانی ترلوک سنگھ طوفان ناول کار دی پریرنا نال پیدا ہویا۔ اوہ کامریڈاں دے اثر ہیٹھ آ کے شاعری رچن لگیا تے کامریڈاں دے جلسیاں ’چ بولن لگّ پیا۔ پنجابی واراں دے بادشاہ ہرسا سنگھ چاتر نوں استاد دھار لیا تے مذہبی کویتاواں ولّ رچت ہو گئا۔ 1965 دی جنگ دوران اسنے آل انڈیا ریڈیو جالندھر دے شاعر درباراں وچ کویتاواں بولیاں۔ اس نے جنگی جتاں، جنگی نظارے، شہید بھگت سنگھ دی گھوڑی، میرا ویاہ، پوہ سدی ستویں ٹریکٹ شاعری وچ لکھے۔ اس دیاں کویتاواں ماسک پرچیاں سنت سپاہی، فتح دلی، نہنگ سنگھ سندیس، پنجاب دی آواز، رامگڑھیا یودھا تے رامگڑھیا بیر آدی وچ چھپدیاں رہیاں۔ چاندی رام گیت کار، گردتّ سنگھ کندن، جسونت سنگھ ونتا پٹیالوی آدی کئی شاعر اسدے ہم عصر تے ساتھی سن۔
اسنے سری دربار صاحب، گرودوارہ منجی صاحب دیوان ہالَ وچ ہندے شاعر درباراں توں علاوہ ٹاٹا نگر، دھنباد، رانچی، ہزاری باغ، بھاگلپر، گیا جی، پٹنا صاحب، لکھنؤ، بنارس، بریلی، شاہجہانپر، نانکمتا، ردرپر چندوسی، گنگانگر، رائے سنگھ آدی تھاواں ’تے شاعر درباراں وچ حصہ لئا تے بہت سارے انعام اعزاز حاصل کیتے۔ اسنے نے 2006 وچّ کویتاواں دی اپنی پہلی کتاب ‘من ساگر دے موتی’ رلیز کیتی۔ دل دا دورہ پین کارن 2013 وچّ اسدی موت ہو گی۔
شعری نمونہ
رن اندر تیغاں چلیاں،
بن موت آئی طوفان
سن کھنڈے چمکاں ماردے،
کر خون دے وچّ اشنان
رن اندر وانگ مناریاں،
سن ڈھیہہ ڈھیہہ پین جوا
سی رن وچّ مچی کربلا،
سبھ ویکھ رہا شیطان
سی ہونی پاؤندی بھنگڑا،
پیا آئتاں پڑھے شیطان
ابو الحسین النوری
ابو الحسین النوری جاں ابو الحسن النوری دا شمار معروف تے بزرگ صوفیا کرام وچ ہُندا اے۔ تساں  دا آبائی وطن افغانستان اے، جتھوں بعد وچ تساں   دے والد گرامی ہجرت فرما کے بغداد تشریف لیائے تے تساں   دی ولادت باسعادت ہوئی۔ تساں   سلسلہ نوریہ دے بانی وی نیں  ۔ مشائخ و صوفیہ تہانوں   امیر القلوب دے لقب توں یاد کیتا کر دے سن۔
ترلوچن سنگھ کلیر
شعری نمونہ
اے ناچ نچاؤندی چنڈکا،
ابو الحسین النوری
وجہ تسمیہ
تہانوں  نوری اس لئی کہیا جاندا اے کہ تساں   جدوں وی رات دی تاریکی وچ گفتگو فرماندے  تو منہ توں نور (روشنی) دی کرناں  ظاہر ہُندیاں، جنہاں توں آس پاس دا سارا ماحول روشن ہو جاندا سی۔ تساں   نور کرامت نال لوکاں دے دلاں دے حالات معلوم کرلیندے، لوک تساں   دی زیارت نوں   جاندے تے تساں   دی جائے مقام توں نور دیاں شعاعاں دیکھدے جو آسمان نوں   چھوندیاں۔ اندھیری رات وچ آسانی دے نال اس مقام اُتے پہنچ جاندے سن۔
ترلوچن سنگھ کلیر
شعری نمونہ
اوہ بنی پھرے پردھان
ابو الحسین النوری
ناں تے نسب
تساں  دا ناں احمد تے تساں   دی کنیت ابوالحسین اے تے تساں   دا لقب نوری اے۔ مکمل ناں اس طرح اے شیخ احمد بن محمد بن الفتوری
ترلوچن سنگھ کلیر
شعری نمونہ
جو ہندے مرد میدان دے،
ابو الحسین النوری
ولادت
تساں  دی ولادت 225ھ بمطابق 840ء نوں   بغداد، عراق وچ ہوئی۔
ترلوچن سنگھ کلیر
شعری نمونہ
اوہ کدے نہ کنڈھ وکھان
ابو الحسین النوری
تحصیل علم
تساں  دی ولادت بغداد وچ ہوئی۔بغداد اس وقت علم وفن دا تے اسلامی علوم دا گہوارہ سی۔ جید علما و محدثین و مفسرین تے صوفیا موجود سن۔ اسی علم و فن دے مرکز وچ اکھ کھولی۔ مختلف شیوخ توں علمی و روحانی استفادہ کیتا۔ تساں   دا شمار وقت دے جید علما صوفیا وچ ہُندا سی۔
ترلوچن سنگھ کلیر
شعری نمونہ
جس سر ’تے ہتھ ‘کلیر’
ابو الحسین النوری
بیعت تے خلافت
تساں  شیخ سری سقطی دے مرید وخلیفہ سن۔ اسے طرح جنید بغدادی دے رفیق خاص سن۔ شیخ احمد بن ابو حواری نال وی ملاقات ہوئی۔ انہاں دے علاوہ بوہت سارےمشائخ نال ملے۔
ترلوچن سنگھ کلیر
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر
ابو الحسین النوری
اولیاء دی کتب وچ ذکر
فرید الدین عطار نے تذکرہ اولیاء وچ، سید علی ہجویری داتا گنج بخش نے کشف المحجوب وچ، رسالہ قشیریہ وچ ابو القاسم عبد الکریم بن ہوازن قشیری نے تے عبد الوہاب الشعرانی نے طبقات شعرانی وچ تہانوں  ہدیۂ تحسین پیش کیتا اے۔
وصال
تساں  دا وصال 24 شوال 295ھ بمطابق 908ء نوں   بغداد وچ ہویا۔ تساں   دے وصال اُتے جنید بغدادی نے فرمایا: "نوری دے انتقال نال ادھا علم جاندا رہیا"۔
حوالے
گٹھ:907 دیاں موتاں گٹھ:عراقی صوفی اولیا گٹھ:عراقی صوفیاء
گٹھ:صوفی سنت
شیخ صدوق
ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن موسیٰ بن بابویہ صدوقی قمی رحمۃ اللہ علیہ بارھویں شیعہ امام زمانہ حضرت مہدی علیہ السلام دی دعا دی برکت نال قم شہر وچ 306 ہجری وچ پیدا ہوئے۔ بنی بابویہ قم دے خانداناں وچوں اک ایسا خاندان اے جس دی علمی شہرت دور دور تک پھیلی ہوئی اے، جس کسی نے بھی تیسری تے چوتھی صدی دی علمی تاریخ دا مطالعہ کیتا اے اسنوں معلوم اے کہ ایران دا شہر قم علم دا گہوارہ رہیا اے۔ اس سرزمین نے ایسے محدثین و مصلحین پیدا کیتے نیں تے اس دیاں فضاؤاں توں رشد و ہدائت دے ایے ایے ستارے تے چاند سورج طلوع ہوئے نیں کہ جنہاں توں قم دی تاریخ تے اسلامی تہذیب ہمیشہ ہمیشہ درخشاں و تابندہ رہے گی۔
سنہ ولادت
انہاں دی ولادت قم وچ 305 ہجری دے بعد ہوئی جو حسین ابن روح دی سفارت دا پہلا سال سی ،جیساکہ الکامل فی التاریخ توں ظاہر ہوندا اے چنانچہ انہاں نے سال 305ہجری دے حادثات دے حوالے توں تحریر کیتا اے کہ اس سال ماہ جمادی الاول وچ ابو جعفر عثمان بن عسکری دی وفات ہوئی ،ایہ شیعہ دے رئیس تے سردار سن تے امام منتظر علیہ الاسلام تک رسائی دا ذریعہ سن انہاں نے اپنی رحلت دے وقت ابوالقاسم حسین بن روح نوں اپنا وصی بنایا۔
نشو و نما تے اساتذہ
شیخ صدوق دی پرورس علم و دانش دی آغوش وچ ہوئی، انہاں دے پدربزرگوار انہاں نوں علوم و معارف دی غذا کھلاندے رہے تے اپنے علوم و آداب دی انہاں تے بارشاں برساندے رہے۔ اپنی صفات و زہد و تقویٰ و ورع دی روشنیاں توں انہاں دے وجود نوں جگمگاندے رہے۔ انہاں دے والد قمیین دے شیخ تے فقیہہ سن۔ شیخ صدوق نے اپنے والد دی قربت قریب قریب بیس سال حاصل کیتی تے انہاں دے علوم و معارف توں فیضیاب ہوندے رہے۔ بہت زیادہ عرصہ نئیں گزریا سی کہ شیخ صدوق جوان ہو گئے تے حفظ و ذکاوت دی مثالی شخصیت بن کے ابھرے۔ شیوخ دی مجالس وچ حاضری دیندے انہاں توں احادیث سنندے تے روایت کردے تے بہت جلد لوگاں دی انہاں دی طرف توجہ ہونے لگے۔ آپ نے شیوخ قم جیساکہ محمد بن حسن بن احمد بن ولید تے حمزہ بن احمد بن جعفر بن محمد بن زید بن علی علیہ السلام توں بہت کچھ سنیا تے کسب فیض کیتا۔ شیخ صدوق نے اسی تے بس نئیں کیتا بلکہ اوہ رجب 339ہجری وچ وطن توں نکلے تے مختلف شہراں دے شیوخ و علما توں استماع حدیث کردے رہے۔ اس زمانے وچ ایران تے آل زیاد تے آل بابویہ دی حکومت سی تے ایہ دونے خاندان علم پرور سن۔ اس لئی انہاں دے گرد بہت سارے شعرا و علما جمع ہو گئے جنہاں وچوں صاحب ابن عباد دا نام لیاجاسکدا اے جبکہ اسی دور وچ ایران دے دیگر شہراں خراسان، اصفہان تے نیشاپور وچ علمی مراکز قائم ہو گئے جو علما و فضلاء توں پر سن، طلبہ وہاں حصول علم دے لئی جاندے جبکہ حکمران اساتذہ و طلبہ دے لئی وظائف وغیرہ مقرر کرتے۔
جن اساتذہ توں شیخ صدوق نے کسب فیض کیتا انہاں وچوں چند اک دے نام درج ذیل نیں:
تصانیف
شیخ صدوق نے مختلف علوم و فنون تے تی سو توں زائد کتب تصنیف کیتیاں۔ آپ دے زمانے وچ ہی لوگ آپدی کتب دی نقول تیار کروانے لگے سن چنانچہ شریف نعمت نے آپدی دوسوپنتالیس کتب نقل کروالیں مگر صد افسوس کہ اس علمی خزانے وچوں ہن صرف چند کتب ہمارے پاس موجود نیں، انہاں تصانیف توں شیخ صدوق دی عظمت و سچائی دی دلیل مہیا ہوندی اےنجاشی و شیخ طوسی نے اپنی کتاب رجال وچ، علامہ حلی نے خلاصۃالاقوال وچ ابن شہر آشوب نے معالم العلماء وچ شیخ صدوق دی 199 کتب دا تذکرہ کیتااے۔
آپ دے شاگرد
اگر اسیں انہاں تمام لوگاں دے نام تلاش کرنا چاہیں جنہاں نے شیخ صدوق توں کسب علم کیتا اے تے بحث بہت طویل ہو جائے گی۔ انہاں دے مشہور تلامذہ دے سوا جنہاں دے نام زبان زد عام و خلائق نیں انہاں دی تعداد بیس دے قریب اے۔
شیخ صدوق دے خاندان دے علما
آپدے خاندان نوں علما مشائخ دے ہاں بہت مقام و مرتبہ حاصل اے ا سلئے کہ اس خاندان وچ بہت سارے علما و محدثین تے فقیہان پیداہوئے جنہاں نے اپنی تالیفات تے مرویات توں دین اسلام دی خدمت کیتی تے علوم و آثار اہل بیت دی حفاظت کیتی۔ اس خاندان دے علما اعلام شیعہ دے لئی باعث افتخار تے آسمان علم دے درخشاں ستارے نیں۔
وفات و مزار
شیخ صدوق دی وفات شہر رے وچ 381 ہجری نوں ہوئی۔ انہاں دی قبر شہر رے وچ سیدعبدالعظیم حسنی دی قبر دے قریب اک قطعہ زمین تے واقع اے،جو آپدی قبر مبارک دی وجہ توں زیارت گاہ بن گئی اےسلطان فتح علی قاچار نے 1238ہجری وچ انہاں دی قبر تے تعمیر جدید کروادتی۔ شیخ صدوق دی قبر چندمزارات وچوں اک اے جتھے شیعہ حصول برکت دے لئی تمام اقطار و امصار نال پہنچدے نیں۔
بیرونی ربط
کتاب اعتقادات از شیخ صدوق اردو ترجمہ صفحہ 7
گٹھ:ایرانی شیعہ گٹھ:دسویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:شیعہ علما گٹھ:علماء حدیث گٹھ:آل بویہ دے ‌فضلا گٹھ:علمائے شیعہ گٹھ:ایرانی شخصیتاں
مینار میر معصوم شاہ بکھری
thumb|[[سکھر وچ واقع مینار معصوم شاہ]]
میر معصوم شاہ دا مینارہ سکھر، سندھ وچ واقع اک قدیم عمارت اے جسنو‏ں سندھ دے نامورمورخ، قادرالکلام شاعر، طبیب، کتبہ نویس، بکھر دے سلطان محمود خان تے مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر دے امیر میر محمد معصوم بکھری (پیدائش:944ھ - وفات: 1014ھ) نے تعمیر کرایا۔
تریخ
اِس مینار د‏‏ی تعمیر 1003ھ/ 1595ء وچ میر محمد معصوم بکھری نے شروع ہوئی تے 1027ھ/1618ء وچ میر محمد معصوم بکھری دے فرزند میر بزرگ نے مکمل کروایا۔ ایہ مینارہ پہاڑی اُتے واقع اے اس مینارہ اُتے پکی اینٹاں تے چونے دا پتھر استعمال ہويا ا‏‏ے۔ ایہ مینارہ بنیاد تو‏ں 84 فٹ چوڑا اے، لمبائی وی 84 فٹ اے تے گولائی وچ سیڑھی دے قدماں د‏‏ی تعداد وی 84 ا‏‏ے۔ مینارہ د‏‏ی چوٹی گنبد نما ا‏‏ے۔ سکھر دے مختلف علاقےآں تو‏ں میرمعصوم شاہ دے مریدیایاں کدرے کہ انہاں دے مننے والے تے ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ روزاس مینار دا دورہ کرنے آندے نيں تے مختلف انداز وچ اپنی محبت دا اظہار کردے نيں کچھ لوک فاتحہ پڑھدے نيں توکچھ چادراں چڑھاندے نيں ،کچھ لوک قرآن خوانی کردے نيں تاں کچھ لنگرچلیا ک‏ے اپنی محبتاں نو‏‏ں نظرانہ پیش کردے نيں ۔اس مینار دے نیڑے میرمعصوم شاہ د‏‏ی قبر دے نال نال انہاں دے دلعزیزرشتہ داراں اورآباؤاجدادکی قبراں وی واقع نيں جنہاں نو‏ں قرآنی آیات تے فارسی د‏‏ی کلمات تو‏ں سجایا گیا اے اورجو سازوسامان اس وچ استعمال کیتا گیا اے سرخ بلواپتھر،سرخ اینٹاں ،سنگِ مرمراورشیشے دے کورشامل ني‏‏‏‏ں۔ پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے واقع ایہ مینارچار منزلاں اُتے مشتمل اے اورہر منزل اُتے دریچے وی بنائے گئے نيں جتھ‏ے تو‏ں سکھر شہر دے حیرت انگیز مناظر نو‏‏ں بخوبی دیکھیا جاسکدا اے ۔اس مینارماں استعمال ہويا پتھرمیرمعصوم شاہ بکھری نے جے پور تو‏ں منگوایا سی۔ سکھر جداں گرم ترین شہر ہونے دے باجودبھی انہاں اِٹاں د‏‏ی تاثیرٹھنڈی رہندی اے ۔مینار د‏‏ی اونچائی اُتے بنے ہوئے گنبدپر کاریگری دے لئی کاریگر وی ہالاسنو‏ں بلوائے گئے سن ۔پرانے وقتاں وچ اس مینار اُتے کوئی جالیاں نسب نئيں سن ۔برطانوی دورماں کئی افرادنے اس مینارسے کودکرخودسوزی کرنے د‏‏ی کوشش کیندی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں نے مینارکے اطراف وچ لوہے د‏‏ی سلاخاں نسب کرائاں ۔اس مینارکے بارے وچ ایہ وی کہیا جاتاہے کہ فیض محل بارہ دری د‏‏ی طرف تھوڑاجھکاہويا اے کچھ لوک کہندے نيں کہ ایہ سندھ وچ شدیدزلزلے دے بعد جھکا اے اورکچھ دا مانناہے کہ ایہ معصوم شاہ د‏‏ی کاریگری دا ہی کوئی کمال اے ۔ سندھ وچ شدیدزلزلے دے باعث اس قدیم عمارت نو‏‏ں گہرا نقصان پہنچاتھا۔حال ہی وچ اس د‏ی مرمت دے لئی فیڈرل گورنمنٹ نے پچیس ملین منظور کروائے سن ۔لیکن اس اُتے کوئی پیش رفت نئيں ہوئی ہن تاں صرف ہواماں تیر چلانے د‏‏ی رسم پوری د‏‏ی جارہی اے ۔اس مینار د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی اک ٹھیکیداربھی رکھیا گیا اے جدو‏ں کہ معصومی خاندان دے چشم و چراغ اس تاریخی مینار د‏‏ی نگرانی کردے نيں اس مینار د‏‏ی زیارت کرنے دے لئی ٹکٹ لگایاگیا اے ۔ٹکٹ خریدنے دے لئی نوجواناں تو‏ں ویہہ روپے اوربچےآں تو‏ں دس روپے لئے جاندے نيں مینار دے نیڑے معصوم شاہ دے چاہنے والےآں دے لئی اک مسجد وی تعمیرکروائی گئی اے جو’’چاندمسجد‘‘کے ناں تو‏ں مشہور اے جتھ‏ے انہاں دے مریدخصوصی طورپر نماز عیداداکرنے آندے نيں اورآس پاس دے رہائشی وی بالخصوص نمازِ جمعہ اداکرنے ايس‏ے مسجد دا رُخ کردے نيں۔چارسوسال پرانا ایہ میناراج وی سندھ د‏‏ی تاریخی سبھیاچار کوزندہ رکھے ہوئے اے ایہ میناراب سندھ محکمہ اوقاف د‏‏ی نگرانی وچ اے
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ آثار قدیمہ گٹھ:پاکستان د‏‏یاں تاریخی عمارتاں گٹھ:پاکستان دے تاریخی تھ‏‏اں گٹھ:سکھر د‏‏یاں عمارتاں و ساخات گٹھ:سندھ د‏‏یاں عمارتاں و ساخات گٹھ:مغلیہ طرز تعمیر گٹھ:وادیٔ سندھ دے تھ‏‏اں گٹھ:سندھ دی تریخ
بایزید بسطامی
مقام تے مرتبہ
سید الطائفۃ جنید بغدادی نے تساں  دے متعلق فرمایا بایزید ساڈے درمیاں اس طرح نیں   جس طرح ملائکہ وچ حضرت جبریل۔ ۔ تے مقام توحید وچ تمام بزرگاں دی انتہا تساں   دی ابتدا اے کیونجے ابتدائی مقام وچ ای لوک سرگرداں ہو کے رہ جاندے نیں  ۔ جیسا کہ بایزید بسطامی دا قول اے اگر لوک دوسو سال تک وی گلشن معرفت وچ سرگشتہ رہن تد کدرے جاکے انہاں نوں   اک پھل مل سکدا اے جو مجموعی طور اُتے ابتدا ای وچ مینوں   مل گیا امام مناوی فرماندے نیں کہ ابویزید بسطامی عارفین دے اماماں دے وی امام سن تے محققین صوفیہ کرام دے مشائخ دے شیخ سن تواڈے لئی انہاں دے بارے وچ جناب خانی دا ایہ قول ای کافی اے کہ تساں   انہاں سلطان العارفین کہیا کر دے سن تے ابن عربی انہاں ابو یزید اکبر کہیا کر دے سن تے انہاں نے ذکر کیتا کہ تساں   اپنے زمانہ دے قطب غوث سن۔ شیخ ابو سعید دا قول اے کہ وچ پورے عالم نوں   تساں   دے اوصاف اُتے دیکھدا آں لیکن اس دے باوجود وی تساں   دے مراتب نوں   کوئی نئیں   جانتا ۔ جدوں بایزید نماز پڑھدے تے انہاں دے سینہ دی ہڈیاں توں آواز نکلدی سی جس نوں   لوک سن لیندے خدا دی ہیبت تے شریعت دی تعلیم دی وجہ توں۔ بایزید نے موت دے وقت ایہ کہیا ; !الہی ما ذکرتک الا عن غفلۃ وما خدمتک الا عن فترۃ خدایا میں  تینوں   یاد نہ کیتا سوائے غفلت دے تے میں تیری خدمت سوائے نقصان دے نئیں   کیتی۔
وفات
تساں  نے 15 شعبان 231 ھ بسطام وچ انتقال کیتا۔ جدونکہ ایہ وی کہیا گیا کہ انہاں دا وصال 261ھ وچ ہویا کوئی مستقل تصنیف نئیں   چھڈی۔ چند اقوال مختلف لوکاں دی زبانی تصوف دی کتاباں وچ موجود نیں  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:804دے جم گٹھ:874دیاں موتاں گٹھ:ایرانی صوفیاء گٹھ:نقشبندی خواجگان صوفیاء گٹھ:نقشبندی صوفیاء گٹھ:نویں صدی کی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:صوفی سنت گٹھ:ایرانی شخصیتاں
عزالدین ابن الاثیر الجزری
ابتدائی زندگی
موصل تے بغداد وچ تعلیم حاصل کرنے دے بعد 1180ء وچ اپنے والد دے پاس موصل وچ ہی مستقل سکونت اختیار کر لی۔ انہاں دے والد بہت عرصے تک موصل وچ گورنری  دے منصب تے فائز رہے۔ موصل وچ انھاں نے خطیب ابوالفضل عبد اللہ ابن احمد الطوسی تے دوسرے فضلاء توں تعلیم حاصل کیتی۔
بحیثیت مورخ
مورخین وچ ابن جریر طبری دے بعد ابن اثیر دا نام سب توں نمایاں اے۔
حوالے
گٹھ:1160 دے جم گٹھ:1233 دیاں موتاں گٹھ:اشاعرہ گٹھ:بارہویں صدی دے عرب مصنفین گٹھ:بارہویں صدی دے مصنفین گٹھ:بارہویں صدی دے مؤرخین گٹھ:تیرہویں صدی دے مصنفین گٹھ:تیرہویں صدی دے مؤرخین گٹھ:عرب مسلمان مؤرخین اسلام گٹھ:عرب مؤرخین گٹھ:عربی مؤرخین گٹھ:کرد مسلم شخصیتاں گٹھ:کرد مؤرخین گٹھ:مسلم مؤرخین گٹھ:کرد
سیب
سیب گلاب ٹبر دا اکّ پھل اے۔ ایہ سب توں چوکھے اگاۓ تے کھادے جانوالے پھلاں وچوں اکّ اے۔ سیب دے ٹوکرے دیاں ہور ونڈاں وی انسان دے ورتن وچ نیں۔ ایہ نکے تے پتچڑی بوٹے دے اتے لگدا اے۔ سیب دا اصل دیس وشکارلا ایشیاء اے جتھے ایہدا جنگلی پرکھ ایشیائی جنگلی سیب ہجے وی ہوندا اے۔ سیب ہزاراں وریاں توں یورپ تے ایشیاء وچ اگایا جاریا اے تے یورپی واسی ایس نوں امریکہ لے آۓ۔ سیب پرانے قصے کہانیاں وچ ہے۔ سیب صحت، سہنپ تے محبت دی نشانی سمجھیا جاندا اے۔
سیب طاقت دینوالا، سوادلا تے خشبو والا فروٹ اے۔ ایہ وٹامن اے، بی تے سی نال بھریا ہویا اے۔ ایہدے وچ 11٪ شکر ہوندی اے تے نال ایہدے وچ لوڑیدیاں دھاتاں وی ہوہندیاں نیں۔ ایہنوں کچا، پکا کے، جام، جیلی، شربت، سرکہ بنا کے تے ڈبیاں وچ بند کرکے ورتیا جاندا اے۔
2010 وچ 69 ملین ٹن سیب ہویا جیہدے وچوں ادھا چین وچ ہویا۔ امریکہ دوجے نمبر تے، ترکی تیجے تے، تے اٹلی، پولینڈ تے ہندستان اوہدے مگر سن۔ سیب صحت لئی ودھیا منیا گیا اے۔
وکھالہ
سیب دا رکھ نکا تے پتچڑی ہوندا اے جیہڑا اگان تے 1.8 توں 4.6 میٹر (6 توں 15 فٹ) تے جنگل وچ 9.1 میٹر (30 فٹ) اچا ہوندا اے۔ ایہ اپنی ونڈ تے فیر چھنگائی نال اپنی لوڑ دے ناپ تے رکھیا جاسکدا اے۔ پھل تے پتے اکو ویلے بسنت وچ نکلدے نیں۔ 3 توں 4 سینٹی میٹر (1.2 توں 1.6 انچ) دے چٹے رنگ دے پھل جنہاں تے گلابی پآں پیندی اے اے نکلدے نیں۔ پھل دیاں 5 پتیاں ہوندیاں نیں تے 4-6 پھلاں دا گچھا ہوندا اے۔ وشکارلا پھل پہلے کھڑدا اے تے فیر فروٹ وی بندا اے۔
فروٹ پت جھڑ وچ تیار ہوجاندا اے تے فروٹ اگانوالے بپاری 7.0 توں 8.3 سینٹی میٹر (2.75 توں 3.25 انچ) ناپ گھیر دے سیب تیار کردے نیں جے ایس ناپ دے سیب لوکاں نون پسند نیں۔ ایس توں نکے ناپ دے فروٹ رس کڈھن لئی ورتے جاندے نیں۔ سیب دی چھل لال، پیلی، ہری یا دورنگی یا تن رنگی ہوسکدی اے۔ ایہدا گودا چٹا پیلا ہوندا اے۔
سیب دا پرکھ ایشیائی جنگلی سیب اے جیہڑا وشکارلے ایشیاء دے پہاڑاں، دکھنی قازقستان، کرغیزستان، تاجکستان تے سنکیانگ, چین وج ملدا اے۔ ایہدی اگائی تیان شان دے کنڈیاں توں شروع ہوئی ہونی اے تے لمے ویلے وچ ایہدے وچ ہور ونڈاں وی رلایاں گیآن ہونیاں نیں۔ یورپی جنگلی سیب نال ایہدا ملاپ کرایا گیا اے تے اوہ وی ایہدا پرکھ منیا گیا اے پر ایشیائی چوکھا پرانا اے۔
تریخ
سیب سب توں پرانا آپ آکایا گیا رکھ اے۔ ہزاراں وریاں وچ ایہدے فروٹ وچ ہزاراں وریاں دی تبدیلیاں نال ودھیا بنایا گیا اے۔ سکندر یونانی ہتھوں قازقستان توں ایہدی نکی ونڈ لبھن دا دسیا جاندا اے۔ چڑھدا ترکی سیب دے ٹوکرے دا کھ منیا گیا اے۔ پالے دے سیب جنہاں نوں پت چھڑ وچ کٹھا کیتا گیا ہووے تے جمن گرمی ناپ تو تھوڑا اتے سمبھالیا گیا ہووے ایسے سیب ہزاراں وریاں توں ایشیاء تے یورپ وچ اچیچا کھان پین سی۔ یورپ توں امریکی وسنیک 17ویں صدی وچ سیب دے بوٹے نوں امریکہ لیاۓ۔ پہلا سیب دا باغ بوسٹن وچ 1625 وچ اک پادری ولیم بلیکسٹن نے اگایا ۔ امریکہ دے آپنے سیب کوئی ایڈے چنگے نہیں سن۔ یورپ توں لیاۓ گۓ سیب بپاری راہواں نال امریکہ دے اندر تک اپڑ گۓ۔ 20ویں صدی وچ چڑھدے واشنگٹن ول وائی بیجی لئی پانی ملیا تے ہور فروٹاں نال سیب ارباں ڈالر دے بپار دا کم بن گیا۔ 20ویں صدی وچ ای آن جان دے نویں ولاں نال سجرے سیب ہر پاسے اپڑن لگ پۓ۔ 21ویں صدی وچ لمے چر لئی سامبھ دا کم فیر چلیا۔ سامبھ وج سیباں نوں ایسا محول دتا جاندا اے جیدے وچ سیب سارا سال سجرے ریندے نیں۔ چوکھی گل، تھوڑی آکسیجن تے کاربن ڈائی آکسائیڈ دی پدھر سیباں نوں سجرا رکھدی اے۔
ہوند
2012 وچ 63 ملین ٹن دے نیڑے سیب دنیا وچ ہویا تے چین نے ایہدا ادھ ہویا۔ 6% دے نیڑے ہوند نال امریکہ وچ دنیا دا 6% ہویا۔ دنیا وچ 2009 وچ باہر پیجنوالے وڈے دیس چین، امریکہ، ترکی، پولینڈ، اٹلی، ایران تے ہندستان نیں جد کے ایسے ورے دیس منگان والے وڈے دیس روس، جرمنی، برطانیہ تے نیدرلینڈز نیں ۔ امریکہ وچ ہونوالے سیباں دا 60٪ امریکی صوبے واشنگٹن وچ ہویا۔ ہور وڈے سیب اگانوالے دیس برازیل، جرمنی، ارجنٹائن تے دکھنی افریقہ نیں۔
سیب پاکستان وچ 60% بلوچستان تے 25% خیبرپختونخواہ وچ ہوندا اے۔ ریندا پنجاب تے سند وچ ہوندا اے۔ سنہرے سیب نوں ایتھے مٹھا سونا آکھیا جاندا اے۔
اگائی
جنگل وچ سیب بی نال چھیتی ہوجاندے نیں۔ بی نال لگے سیب چنگے تے مرضی دے نہیں ہوندے ایس لئی باغاں وچ ایہ پیوند نال لگدے نیں۔ نکے ناپ والے سیباں نوں پسند کیتا جاندا اے جیہڑے 3.0 میٹر (10 فٹ) تک جاندے نیں۔ نکے سیباں دی ونڈ اناطولیہ تے ایران توں 300 م پ وچ پھیلی۔ سکندر یونانی نے ایہنوں اپنے دیس یونان ول پیجیا۔
سییباں دیاں نویاں ونڈاں یا تے چانس نال بندیاں نیں یا فیر وکھریاں تے اپنی مرضی دیاں ونڈاں رلا کے اپنی لوڑ والے سیب بناۓ جاندے نیں۔
ایکویڈار وچ سیباں نوں اجائی تے اگایا گیا اے جتھے ایہ سال وچ دو واری فصل دیندے نیں۔
سیب دے انگ
ایہ انگریزی اکھان جے 'اک سیب روز کھاؤ تے ڈاکٹر نوں نساؤ' سیب دے صحت لئی چنگے ہون نوں دسدی اے۔ سیب بارے کھوج دسدی اے جے ایہ کولن کیسنے، پروسٹریٹ کینسر تے پھپھرے دے کینسر لئی ٹھیک اے۔ سیب دے چھلڑ وج ارسولک تیزاب ہوندا اے جیہنوں چویآں نوں کھوا کے ویکھیا گیا اے تے اوہ ٹانچے دے ریشے تے پوری چربی ودھاندا اے، چٹی چربی، مٹاپا، گلوکوز نہ سہ سکنا تے چربیلی جگر روگ گھٹاندا اے ۔ امریکی وائی بیجی دے محکمے نے دسیا اے جے اک عام 242 گرام دا سیب وچ 126 کلوریاں تے چوکھا سارا فائبر تے وٹامن سی ہوندا اے ۔ سیب دے چھلڑ وچ ایسے کمیائی مادے تے فیدے والیاں شیواں نیں جنہاں نوں ہجے سمجھیا نہیں جاسکیا۔ ودھویں مادیاں وج کورسیٹن، کیٹچن تے پروسیانیڈن نیں۔ سیب دا رس چویآں وچ ایسیٹائلکولائن دا بننا تیز کردا اے۔ فروٹ مکھیاں نوں جدوں سیب کھاویا گیا تے اوہناں دی عمر 10٪ ودھ گیا اوہناں مکیاں دے آڈے نال جنہاں نوں اوہناں دی عام حوراک دتی گئی ۔
انسانی ورتن
سیباں نوں اکسر کچا ای کھادا جاندا اے۔ پورا سیب جیہدے وچ چھلڑ وی آندا اے کھان لئی ٹھیک اے سواۓ بیاں دے جیہڑے کجھ کھانوالیاں نوں مسئلہ کرسکدے نیں۔ وشکارلہ حصہ چھڈ دتا جاندا اے۔ سیب دیاں کج ونڈاں کچیاں کھان واسطے ای اگائیاں جاندیاں نیں۔ سیباں دا رس کڈیا جاندا اے۔ ایہدا جام تے مربہ بنایا جاندا اے۔ سیب دے رس نال الکوحلی شربت وی بناۓ جاندے نیں۔
سیب رہتل وچ
سائیآں دی ریت وچ سیب نوں اوہ پھل سمجھیا جاندا اے جیہڑا عدن دی پھلواری وچ حوا تے آدم دے جنت وچ نکلن دی وجہ بنیا۔ بائبل وج ایہدا ناں تے نہیں لیا گیا پر سمجھیا سیب ای جاندا اے اے سآئی پینٹنگاں وچ ایہو ای دسد اے۔ ایس لئي سیب نوں جانکاری، لالچ تے گناہ دا نشان وی سمجھیا جاندا اے۔
اک پرانی یونانی کہانی وچ ہیراکلز، اک یونانی ہیرو نوں اپنے 12 کماں وچوں ایہ وی کم کرنا پیا سی جے ہیسپیریڈس دی پھلواری وچ جا کے اوتھوں سنہری سیب لے کے آنا سی جیہڑا کہ جیون رکھ دے اتے اوہدے وشکار لگیا سی۔
سیب دیاں ونڈاں
سیب دیاں 7,500 توں ودھ پیوندی ونڈاں نیں۔ ایہ پیوندی ونڈاں سیب دی ہوند، رکھ ناپ، سیب ناپ، رنگ تے ورتن وچ وکھ ہوندیاں نیں۔ گرم گلے تے کج ٹراپیکی تھانواں لئی وی ونڈاں ہے نیں۔ لامت سیب سجرے کھان لئی ای اگاۓ جاندے نیں پر کج سیبی شراب لئی وی اگاۓ جاندے نیں۔ عام کھان لئی اگاۓ جانوالے سیب مٹھے، نرم تے سوادلے ہوندے نیں۔ اجکل دے سیباں وچ چھل دا رنگ، سیبی زنگ، دور پیجن وج اسانی، لمے چر لئی سامبھن دا گن، چوکھی ہوند، روگ بچاؤ، عام سیب وکھالہ تے چاہیدا سواد ویکھے جاندے نیں۔ پرانیاں ونڈاں دے آڈے وچ نویاں ونڈاں مٹھیاں نیں تے ایہناں نوں ہر پاسے پسند کیتا جاندا اے پر کج لوک ہجے وی پرانے کھٹے سواد دے شیدائی نیں۔
اتہ پتہ
گٹھ:گلاب دا ٹبر گٹھ:پھل فروٹ
کارل مارکس
کارل مارکس (مئی 5, 1818 – مارچ 14, 1883) اک جرمن فلسفی، سیاسی بپاری کاہڈی، تریخ لکھاری تے انقلابی سی۔ سوشلسٹ سوچ نوں اگے ودھان وچ اوہدا وڈاکم اے۔ کیپیٹل تے کمیونسٹ مینیفسٹو اوہدیاں مشہور لکھتاں نیں۔
کارل ہائینرخ مارکس (جرمن:‌ Karl Heinrich Marx ) (5 مئی، 1818 – 14 مارچ، 1883) اک جرمن فلسفی، سماج وگیانی، اتہاسکار، ماہر معاشیات اتے انقلابی کمیونسٹ سی۔ اس نے پہلی وار منُکھی سماج دی بنتر دی بنیاد اتے اسدی ترقی دے اصولاں دا پتہ لایا۔ مارکس دے خیالاں نے موٹے طور تے سماجی وگیان اتے خاص طور تے اس توں بعد آؤن والے کھبے پکھی انقلابیاں دی سوچ تے ڈونگھا اثر پایا ہے معاشیات وچّ مارکس دے کم نے محنت اتے پونجی(سرمایہ) دے تعلق دے بارے وچّ ساڈی سمجھ لئی آدھار تیار کیتا، اتے بعد دے معاشی وچاراں نوں بہت متاثر کیتا۔
اوہدا پیو اک وکیل سی۔ کارل 17 وریاں دا سی جدوں اوہ قنون پڑن لئی بون یونیورسٹی چ آیا۔ ایتھوں اوہ ہمبولٹ یونیورسٹی برلن جلا گیا تے فلاسفی چ پی ایچ ڈی ڈگری اونوں جینا یونیورسٹی نے دتی۔ ایس توں مگروں اوہ جرنلزم چ آیا تے رہائنش زآئیتنگ کلون دا ایڈیٹر بن گیا پر اودیاں وکھریاں سوچاں نے رپھڑے پاۓ تے اوہ پیرس آگیا۔ ایتھے اودی یاری فریڈرش اینگلز نال ہوگئی تے جیڑی مرن تک رئی۔ مارکس نوں فرانس چوں وی کڈ دتا گیاتے اوہ برسلز آگیا تے ایتھے اونے غریبی دی فلاسفی تے کتاب لکھی۔ اگلے ورے اونے تے اینگلز نے رل کے کمیونسٹ مینیفسٹو لکھی۔ فیر اوہ کلون جرمنی آیا پر اونوں ترکھیاں اے جرمنی چوں کڈ دتا گیا۔ اوہ لندن آگیا تے سارا جیون ایتھے ای گزاریا۔
جیون
کارل مارکس 5 مئی 1818 نوں ٹریر، پرشیا چ جمیا۔ اوہدے پرکھ اشکینازی یہودی سن تے 1723 توں ٹریر دے ربی سن۔ کارل دا دادا ٹرائیر دا ربی سی۔ کارل دا پیو ہائینرش مارکس (1777, 1838) ٹبر وچ پہلا بندا سی جیہنوں سیکولر پڑھائی کرائی گئی۔ اوہ جمیا یہودی سی تے اوہدا ناں ہرشل موڈیشای سی۔ ہرشل وکیل بنیا پر دیس دے قنون باجوں یہودی سرکاری نوکری نئیں کرسکدے سن تے ایس باجوں اوہ لوتھرن سآئی ہوگیا تے اپنا ناں ہائینرش مارکس رکھیا. اوہنے اپنی ٹبری تے نیانے وی سآئی بناۓ۔ کارل مارکس دا نانا اک ڈچ ربی سی۔ کارل مارکس دا ٹبر اک کھاندا پیندا ٹبر سی تے ایہناں دے موزل وچ انگوراں دے کھیت سن۔ پورٹا نگرا لاگے ٹریر وچ اوہناں دا 2س کمریاں دا کر سی۔ کارل دا پیو چانن ویلے دا بندا سی تے اوہنوں کانٹ تے والٹیئر چنگے لگدے سن۔ اوہنے دوجے لوکاں نال رل کے پرشیا وچ قنونی بادشائی دی مانگ کیتی سی۔ کارل دی ماں ہنریٹا مارکس (1788-1863) ڈچ سی تے کارل دے جمن ویلے تک یہودی سی۔ اوہ تھوڑا پڑھی سی تے فلپس کمپنی دی نیو رکھن والے اودے ساک سن۔ کارل اپنے ماپیاں دا تیجا نیانا سی۔ کارل مارکس نوں 1824 وچ گرجے لجا کے سائی بنایا گیا پر اوہ وڈا ہوکے مزہب توں وکھ ہوگیا سی۔ کارل مارکس نے 1843 چ جینی فان ویسٹفالیہ نال ویاہ کرلیا۔ اوہ اک نواب دی تعی سی۔ مارکس تے جینی دے 7 نیانے ہوۓ پر تنگی باجوں 3 ای وڈے ہوسکے۔ کارل مارکس دے کزارے دا وڈا وسیلہ فریڈرش اینگلز سی جینوں مانچسٹر توں پیو دی جیداد توں امدنی سی۔ اک اخبار نیویارک ٹریبیون نون ہفتہ وار آرٹیکل لخن تے آمدن سی۔ کارل مارکس دا جیون پیسے ٹکے دے سعاب نال اوکھا لنگیا۔ سوانی تے جواکاں نال مڈل کلاس جیون لنگانا ایڈا اسان نیں سی۔ 1881 چ اودی ٹبری مر گئی تے تھوڑے چر مگروں جدوں کے اوہ کسے دیس دا واسی نیں لندن چ مر گیا تے مرنے تے صرف 9 لوک سن۔
اودے مرن تے کئی لوک بولے۔ فریڈرش اینگلز دی تقریر چ اے بول سن:
14 مارچ نوں، پونے تن وجے دے نیڑے سب توں اچیاں سوچاں سوچن والا، سوچنا بند کر گیا۔ اونوں 2 منٹ لئی ای کلیاں چھڈیا گیا سی جدوں اسیں واپس آے تے اسین اونوں ارام کرسی تے بیٹھے ویکھیا—سکون دی نیند ستا ہویا سی ہمیشہ لئی۔
مارکس دی قبر تے اودی اے گل لخی ہوئی اے (اے کمیونسٹ مینیفسٹو دی انت دی سطر اے): سارے دیساں دے کامیوں کٹھے ہوجاؤ
برطانیہ دی کمیونسٹ پارٹی نے 1954 چ اوتھے اودی اک بتی بنا‏ی۔
پڑھائی
1830 تک مارکس نوں کر وچ ای پڑھایا گیا تے 1830 توں 1835 تک اوہ ٹریر دے جمنیزیم وچ پڑھیا۔ 1835 چ 17 وریاں دا سی اوہ تے اونوں بون یونیورسٹی چ پا دتا گیا۔ اوہ فلاسفی تے ساہت پڑھنا چاندا سی پر اودے پیو دی سوچ سی جے اوہنوں زیادہ فیدے والا قنون پڑھنا چائیدا اے۔ ماڑے پھپھرے ہون باجوں اوہنوں فوج وچ ناں جانا پیا۔ اوہنوں شراب پین دا چسکا تے ایس لئی اوہ اک کلب دا سنگی وی سی۔ اودے تھوڑے نمبر ویخدیاں ہویاں اودے پیو نے اونوں ہمبولٹ یونیورسٹی برلن چ پا دتا پر اودا دل ساہت تے فلاسفی ول ای ریا۔ ہیگل تے پچھ پرتیت کردیاں ہویں اوہ جوان ہیگلی دے ٹولی وچ رلیا۔ 1837 وچ اونے اک نکا ناول تے کئی نظماں وی لکھیاں۔ پی ایچ ڈی لئی اوہدا لکھیا گیا آرٹیکل برلن دے رواجی محول وج پسند ناں کیتا گیا۔ ایدھے وچ اوہنے ایہ گل کیتی جے فلاسفی دینی پڑھائی توں تھلے دی شے اے۔ 1841 چ اونے ازاد سوچ رکھن والی جینا یونیورسٹی اپنا تھیسز پیجیا تے فلاسفی وچ پی ایچ ڈی دی ڈگری لئی۔
جنم اتے پڑھائی: 1818–1835
thumb|left|200px|ٹرائیر وچّ مارکس دا جنم ستھان 1928، ایہہ جرمنی دی سوسل ڈیموکریٹک پارٹی نے خرید لیا سی اتے ہن اس دی یادگار ہے کارل مارکس دا جنم ٹرائیر ناں دے شہر وچّ ہویا جو کہ اس وقت رائنلینڈ ناں دے ملک دا حصہ سی۔ مارکس دا خاندان یہودی سی‌ جس نے اس وقت دے یہودیاں خلاف قنوناں کر کے عیسائیت قبول کر لئی سی۔ کارل مارکس دے بچپن بارے بہت گھٹّ جانکاری ملدی ہے۔ نوں بچیاں وچوں اوہ تیجا بچہ سی۔ 1819 وچّ اسدے وڈے بھائی مورز دی موت ہو گئی اتے اوہ ہن سبھ توں وڈا پتر بن گیا۔ مارکس پڑھن وچّ ہشیار سی اتے اس نے قانون دی پڑھائی‌ بان اتے برلن ناں دے شہراں وچّ کیتی‌۔ آپانی پڑھائی پوری کرن لئی‌ مارکس نے اک تھیسس لکھی جس وچّ اس نے ڈیموکریتس اتے ایپیکیؤرس ناں دے یونانی دارشنکاں دے فلسفیاں دی آپس وچّ تلنا کیتی۔ 1841 وچّ اپنی پڑھائی ختم کرن توں بعد مارکس کسے یونورسٹی وچّ نوکری دی‌ تلاش وچّ سن۔ پر کیونکہ اوہ اس وقت تک اوہ کئی انقلابی وچاراں والے چنتکاں دی ٹولیاں وچّ شامل ہو چکے سن، کسی وی یونورسٹی وچّ نوکری حاصل کرنا ہن دور دی‌ گلّ بن چکا سی ۔
مارکس دی جنم دھرتی صوبہ رائین صنعتی طور تے بہت وکست سی۔ اٹھارویں صدی وچّ فرانس دے برزوازی انقلاب دی وجہ نال اتھے جاگیرداری حق اتے ٹیکس منسوخ ہو چکے سن۔ کوئلے دے ذخیریاں نال حاصل شدہ وڈیاں وڈیاں رقماں نے صنعتی ترکی دے لئی حالات سازگار کر دتے سن۔ اس طرحاں صوبہ رائین وچّ وڈے پیمانے دی سرمائیداری صنعت لگّ چکی سی اتے اک نواں طبقہ یعنی پرولتاریا وی پیدا ہو گیا سی۔
1830 توں 1835 تکّ مارکس نے ٹرائیر دے جمناسٹک سکول وچّ ودیا حاصل کیتی۔ سکولی امتحان وچّ اوہناں نے اک لیکھ لکھیا سی جس دا سرلیکھ سی، پیشے دی چون کرن سنبندھی اک نوجوان دے وچار۔ اس مضمون توں پتہ چلدا ہے کہ اس ستاراں سالا نونجوان نے شروع توں ہی اپنی زندگی دا مقصد انسانیت دی بے غرض خدمت نوں متھّ لیا سی۔ جمناسٹک سکول دی ودیا مکمل کرن دے بعد مارکس نے پہلاں تاں بون وچّ پھر برلن یونیورسٹی وچّ قانون پڑھیا۔ قانون دی پڑھائی اس دا پسندیدہ مضمون سی۔ لیکن اس نے درشن اتے اتہاس وچّ وی گہری دلچسپی لئی۔
انقلابی درشن دا جنم: 1836–1843
مارکس دے وگیانک اتے سیاسی خیال نمایاں طور تے اس وقت روپ وان ہوئے جدوں جرمنی اتے دوجے یورپی ملکاں وچّ عظیم اتہاسک گھٹناواں دی زمین ہموار ہو رہی سی۔ سرمائیداری دے ترکی کر جان نال یورپ دے بہت سارے ملکاں وچّ جاگیرداری رشتیاں دی رہند کھونہد بہت زیادہ ناکابلے برداشت ہو گئی سی۔ مشیناں دے ظہور اتے سرمائیدارانا صنعت دی وڈے پیمانے تے ترکی نے کساناں اتے دستکاراں نوں برباد کرکے رکھ دتا سی۔ پرولتاریا دی شکل صورتَ اک اجیہے طبقے ورگی ہو گئی سی جو پیداوار دے تمام وسیلیاں توں محروم ہو چکا سی۔ پچھمی یورپ دے ملکاں وچّ سرمائیداری دے ابھار نے جماعتی جنگ دے آثار، برزوا جمہوریات اتے قومی آزادی دیاں لہراں نوں نمایاں کر دتا۔ پرولتاریا اتہاسک طاقت دی صورتَ وچّ ابھر آئی جو ہنے تکّ ارمبھک حالت وچّ سی اتے سرمائیدارانا ظلم اتے لٹّ دے خلاف غیر چیتن ورودھ سی۔ اردھ جاگیردارانا پچھڑے، آرتھک اتے سیاسی طور تے غیر متحدہ جرمنی وچّ اک برزوا جمہوری انقلاب پل رہا سی جتھے موجود جاگیرداری اتے نویں پیدا ہوئی سرمائیداری، دوناں دے ہتھوں لوک دوہرے جبر دا شکار سن۔ 1830 والے دہاکے دے آخر وچّ 1840 والی دہاکے دے شروع وچّ جرمنی دی زیادہ تر جنتا وچّ بے چینی دا احساس گھر کر گیا سی۔ سماجی زندگی دیاں سرگرمیاں وچّ وکھ وکھ ورودھ جنم لے رہے سن۔ برزوازی اتے دانشوراں وچّ وکھ وکھ قسم دیاں دیاں سفبندیاں ہو رہیاں سن۔ ہیگل دے کم نال مارکس دی پچھان اس دے ودیارتھی زمانے توں ہی ہو گئی سی جدوں اس نے ہیگل دے نوجوان پیروکاراں نال، جو ہیگل دے درشن توں انتہاپسند نتیجے کڈھن دی کوشش کردے سن، میل جول شروع کر لیا سی۔ مارکس دے تھیسس، ڈیموکریٹس دے قدرت دے درشن اتے ایپیکیورس دے قدرت دے درشن وچّ فرق توں پتہ چلدا ہے کہ چاہے اوہ اجے وچارواد دے درشٹیکون نال چمبڑیا ہویا سی اس نے ہیگل دی ورودھ وکاسی تضاد دے درشن توں انقلابی نتیجے کڈھنے شروع کر دتے سن۔ مثال دے طور تے جدوں ہیگل نے ایپیکیورس نوں اس دے پدارتھواد اتے ناستکتا کارن شدید آلوچنا دا نشانہ بنایا، مارکس نے اس دے الٹ اس پراچین یونانی درشن دی دھارمکتا اتے وہمپرستی دے خلاف دلیرانا جدوجہد دی تعریف کیتی۔ مارکس نے اپنا تھیسس یونیورسٹی نوں پیش کیتا اتے اپریل 1841 وچّ درشن وچّ ڈاکٹریٹ دی ڈگری حاصل کیتی۔
یونیورسٹی دا کم ختم کرن دے بعد اس نے چاہیا کہ اوہ اپنے آپ نوں گیان کھیتر دے لئی وقف کر دیوے اتے بون وچّ پروفیسر بن جاوے۔ لیکن پروشیا گورمنٹ دی ترکیپسند پروفیسراں نوں یونیورسٹیاں وچوں کڈھ باہر کرن دی پچھاکھڑی نیتی نال مارکس دا ایہہ بھروسہ پختہ ہو گیا کہ پروشیا دیاں یونیورسٹیاں وچّ ترکیپسند اتے آلوچناتمک خیالاں دی کوئی گنجائش نہیں۔ رینشے جیتنگ (Rheinische Zeitung) نے مارکس نوں سیاسی روڑیواد اتے ظلم دے خلاف نویں خیالاں دا پرچار کرن دے لئی پلیٹ فارم مہئیہ کر دتا۔ اوہ اپریل 1842 نوں اس اخبار نال جڑ گیا اتے اسے سال اکتوبر وچّ اس دا ایڈیٹر بن گیا۔ مارکس دی سمپادکی ہیٹھ رینشے جیتنگ دا انقلابی جمہوری رجھان ہور زیادہ سپشٹ ہو گیا۔ اس نے سماجی،سیاسی اتے روحانی حکومت دے ہر جبر دے خلاف بے باک بغاوت کر دتی جو پروشیا اتے تمام جرمنی وچّ پھیل گئی۔ مارکس نے اک سچے جمہوری انقلابی دیاں طرحاں اپنے لیکھاں وچّ جنتا دیاں آرتھک غرضاں دا پکھ پوریا۔ اخبار دے تجربے نال مارکس نوں مزدوراں دیاں حالتاں اتے جرمنی دی سیاسی زندگی دا بھرپور گیان حاصل ہویا۔ لوکاں دیاں بھکھدیاں ضرورتاں دے بارے وچّ وی پوروشیا دی حکومت اتے اس دے افسراں دے ظالم رویئے دے درجناں تتھ ویکھدے ہوئے مارکس اس نتیجے تے اپڑیا کہ ایہہ حکومت، اس دے افسر اتے اس دے قانون، لوکاں دیاں اچھاواں دے راکھے نہیں بلکہ حکمراناں دے ہتاں دی نمائندگی کردے ہن جنہاں وچّ امیر اتے ملانے وی شامل ہن۔ ایہہ رینشے جیتنگ وچّ کم کرن دا نتیجہ سی کہ اس نے معاشیات وچّ دلچسپی لینی شروع کر دتی۔ اینگلز دے مطابق بعد وچّ مارکس اکثر کیہا کردا سی کہ ایہہ "لکڑ چوری دا قانون پڑھن اتے موزلے دے کساناں دے حالات دی گھوکھ کرن دا نتیجہ سی جس نے اسنوں خالص راجنیتی نال آرتھک سنبندھاں دی طرف آکرشت کیتا اتے اس طرحاں اسنوں سوشلزم دی راہ وکھائی۔"
مارکس دی آرتھک اتے سماجی مثلیاں پرتی بھرپور لگن نہ صرف جرمنی دے جنتا دی تکلیف دیہہ بدحالی اتے محرومی ویکھ کے جاگی سی بلکہ نہایت وکست سرمائیدار ملکاں، برطانیہ اتے فرانس دے حالات اتے گھٹناواں نال وی ابھری سی۔ لیونج دے مزدوراں دیاں 1831 اتے 1834 دیاں ہلچلاں، 1830 دے آخر وچّ برطانیہ دے محنت کشاں وچّ انقلابی لہر - ایہناں سبھ نے 1842 وچّ اپنے سکھری نقطے تے پہنچ کے سیاسی چرتر (چارٹرواد) اپنا لیا۔ اس طرحاں مزدوراں دے کجھ ہور عملی قدم بہت زیادہ سیاسی اہمیت دے دھارنی سن۔ اس وقت توں یورپ دے نہایت وکست ملکاں وچّ برزوازی اتے پرولتاریا وچّ جماعتی کشمکش دا دھارا ہور سپشٹ ہو گیا۔
نویں طبقے یعنی پرولتاریا دی جدوجہد وچّ شمولیت نے مارکس نوں اکسایا کہ اوہ نسبتاً نویں سماجی آرتھک مثلیاں وچّ گہری دلچسپی لوے۔ اویں اس دی دلچسپی سوشلسٹ ساہت وچّ ودھی جو انہیں دنیں برطانیہ اتے فرانس وچّ پرکاشت ہندا سی۔ رینشے جیتنگ وچّ کم کرن، زندگی نال بے باک نپٹن، جرمنی دے عامَ لوکاں دیاں کوششاں دیکھن اتے دوجے ملکاں وچّ چلن والیاں مزدور لہراں نال واقفیت حاصل کرن دی وجہ نال نوجوان مارکس تے زبردست اثر پئے۔ بقول لینن، اتھے سانوں مارکس وچّ وچارواد توں پدارتھواد اتے انقلابی جمہوریات توں کمیونزم دی طرف ودھن دے آثار نظر آؤندے ہن۔ پروشیا دی حکومت، رینشے جیتنگ دے رجھان اتے اس دے تیزی نال ودھدے ہوئے اثراں توں خوفزدا ہو گئی۔ اس نے اخبار تے سینسرشپ دی پابندی سخت کر دتی اتے آخرکار جنوری 1843 نوں اک اپریل 1843 توں اس دی ضبطی دی ڈگری دے دتی۔ اس سال 17 مارچ نوں اخبار دے ہسیداراں دے منصوبیاں نال اختلاف کردے ہوئے جو اخبار دی پالسی نرم کرنا چاہندے سن، مارکس نے استعفٰی دے دتا۔ اس نے باہرلے ملک جان دا فیصلہ کر لیا۔ مقصد ایہہ سی کہ باہر توں اک انقلابی پرچہ پرکاشت کیتا جاوے جو سرحداں دے باہر توں جرمنی دے اندر بھیجیا جاوے۔ مارکس دے خیال وچّ اس پرچے دا مقصد ہر پہلو تے بے رحم آلوچنا سی۔
پیرس تے برسلز
اپنے کم کاج لئی اوہنے اخبار وچ لکھن ول مڑیا تے اخبار رہائینش زائیتنگ ، کلون چ ایڈیٹر لگ گیا پر اوہدیاں نویکلیاں سوچاں نیں اودے لئی رپھڑ بنا دتے۔ سیاست وچ اوہدیاں سوچاں سوشلسٹ سن تے اوہنے یورپی سرکاراں تے نندیا کیتی۔ روسی زار تے اک آرٹیکل لکھن تے پرشیائی سرکار نے 1843 وچ اوہدا اخبار بند کردتا۔ ایس تے اوہنے اک ہور اخبار وچ پرشیا دے سنسر دے قنون دی نندیا کیتی تے کج چر مگروں اوہ اخبار وی بند کردتا گیا۔ 1843 وچ اوہنے On the Jewish Question دے ناں تے لکھیا جیدے وچ اک سماج وج سیاسی تے انسانی آزادی تے اپنی سوچ دنیا اگے رکھی۔
پرشیا چھڈ کے اوہ تے اوہدی ٹبری اکتوبر 1843 وچ پیرس آۓ تے ایتھے مارکس اک جرمن سوشلسٹ انقلابی دے اخبار وچ لکھن لگ گیا۔ 1844 وچ اوہدی دھی جینی جمی۔ ایہ اخبار اکواری ای چھپیا۔ ایدے وچ اچیچی گل جرمن شاعر ہائینرش ہائینے دی باویریا دے بادشاہ تے اک چوبھویں نظم سی جس پاروں ایہنون بارڈر تے ای روک لیا گیا۔ مارکس نے ایدھے وچ ہیگل دی فلاسفی تے اپنا آرٹیکل دتا۔ ایدے وچ ای اوہنے مزہب نوں اک فیم دا ناں دتا۔ ایتھے 24 اگست 1844 نوں اوہدی ملنی جرمن سوشلسٹ لکھاری فریڈرش اینگلز نال ہوجاندی اے جیہڑی ساری حیاتی رئی۔ فریڈرش نے اوہنوں اپنی انگلینڈ دے مزدوراں تے لکھی کتاب وکھائی جس نوں پڑھ کے مارکس من گیا جے کمی ٹولی ای تریخی انقلاب لے کے آئیگی۔ پہلے اخبار دے رکن مکروں مارکس پیرس وچ چھپن والے اک ہور جرمن اخبار فورورٹ وچ لکھن لگ گیا۔ ایس اخبار وچ اوہ سوشلزم بارے اپنیاں سوچاں پدھریاں کردا گیا تے نالے اوہ دوجے ازاد سوج رکھن والے لوکاں تے وی انگلاں چکدا ریا۔ 1845 وچ پرشیا دے بادشاہ دے کہن تے فرانسیسی سرکار فورورٹ تے روک لاندی اے تے مارکس نوں فرانس توں کڈھ دیندی اے تے اوہ برسلز آجاندا اے۔ برسلز تے بیلجیم وچ اوہنوں ایس شرط تے آن دتا جاندا اے جے اوس ویلے دی سیاست دے کج نئیں لکھے گا۔ برسلز وچ اوہ پورے یورپ توں کڈے گے سوشسٹاں نال ملدا اے 1845 وچ اینگلز نال اوہ برطانیہ وی جاندا ے تے فیر دونویں رل کے The German Ideology لکھدے نیں پر ایہ کتاب چھاپے ناں چڑھی ایہ اوہدے مرن مگروں 1932 وچ چھپی۔ 1847 وچ فرانسیسی سوشلسٹ سوچاں تے اوہدی کتاب The Poverty of Philosophy چھپی۔ ایہ کتاباں کارل مارکس دے فیرڈش اینگلز دی اگلی لکھت اک سیاسی لکھت The Communist Manifesto دی نیو سن۔ ایہ پہلی واری 21 فروری 1848 وچ چھپیا ایہ کتابڑی کمیونسٹ لیگ دے اگے چلن دی راہ بن گئی۔ کمیونسٹ لیگ اک سوشلسٹ ٹولی سی جیہڑے مارکس تے اینگلز دے نیڑے تے ہتھاں وچ اندی گئی۔ 1848 وچ پورا یورپ سیاسی افراتفری تے انقلاب وچ آگیا۔ فرانس وچ شاہی راج تے تھاں لوکراج آجاندا اے۔ مارکس نوں اوس ویلے اپنے پیو ولوں 5000 فرانک ملدے نیں تے اوہدا تیجا حصہ بلجیمی کمیاں نوں انقلاب لئی تیار کرن تے لادتا جس تے فیر اوہنوں بیلجیم چھڈنا پیا۔
جینی نال شادی
جرمنی نوں چھڈن توں بعد مارکس نے جینی وان ویسٹفالین نال ویاہ کر لیا جو اس دی بچپن دی دوست سی اتے جس نال اس دی منگنی اسے وقت ہو گئی سی جدوں اوہ سکول وچّ پڑھدا سی۔ اس نے 1843 دیاں گرمیاں اتے خزاں کروزنیش وچّ گزاریاں، جتھے اس نے ہیگل دے حق دے درشن دا آلوچناتمک ادھٔین شروع کیتا۔ ‘ہیگل دے حق دے درشن تے آلوچنا’ نامی کتاب ساڈے تکّ اک نہ مکمل مسودے دے روپ وچّ پہنچی۔ ایہہ کتاب مارکس دے نویں وشو پدارتھوادی نقطہ نظر دی طرف رجھان دی نمائندگی کردے ہوئے میل پتھر دی حیثیت رکھدی ہے۔ جویں کہ اس نے ہر موجود چیز تے بے رحم آلوچنا کرن دا اوکھا دعوہ کیتا سی۔ مارکس نے اس آلوچنا دا آغاز اک اجیہے سوال نال نپٹن نال کیتا جس نال اس دا واسطہ رینشے جیتنگ وچّ کم کرن دے دوران پے چکا سی۔ سوال سی کہ راج اتے سماجی زندگی دیاں پدارتھک حالتاں دا آپس وچّ کی رشتہ ہے۔ اتے ایہہ کس طرحاں اک دوجے تے نربھر کردیاں ہن اس سوال دا وگیانک جواب راج اتے قانون دے متالک ہیگل دے پچھاکھڑی وچاروادی نظرئیے دا آلوچناتمک وشلیشن کرن دے بغیر دینا ناممکن سی۔ مارکس پہلی ہستی سی جس نے ایہہ کم کیتا۔ لڈوگ فیؤرباخ جس دے حوالے ہیگل دے وچاروادی درشن دے خلاف پیش کیتے جاندے سن (اتے ایہہ مارکس نوں پدارتھواد دی طرف لے جان وچّ مددگار وی ثابت ہوئے سن) اوہ وی قدرت دے ورتاریاں دی وضاحت کرن دی حد تکّ پدارتھوادی سی اتے اتہاسک اتے سماجی رشتیاں اتے سیاست دی ویاکھیا کردے ہوئے وچاروادی بن جاندا سی۔ مارکس نے جتھے فیؤرباخ دی تعریف کیتی کہ اوہ پلیٹھی دا پدارتھوادی فلسفی سی، اتھے اس دے پدارتھواد دیاں سیماواں اتے ناہمواریاں دی وی نشاندہی کر دتی ہے۔ فیؤرباخ توں دوری رکھدے ہوئے مارکس نے پدارتھک دنیاں دا اک جڑواں اتے مستحکم نظریہ تیار کرن تے زور دتا جو سماجی زندگی اتے پرکرتک زندگی دوناں تے ڈھکواں ہووے۔
ہیگل دے حق دے درشن دے ادھٔین دے آخر وچّ اوہ جنہاں نتیجیاں تے اپڑیا اوہ اس نے بعد وچّ "سیاسی آرتھکتا اتے آلوچناتمک یوگدان" مضمون دے پیش لفظ وچّ بیان کر دتے۔ “ میری گھوکھ نے مینوں اس نتیجے تے پہنچایا ہے کہ قانونی رشتے اتے راج نہ تاں خود ہی وجود وچّ آ گئے، نہ انسانی دماغ دی نام نہاد عامَ ترکی نال اس دے ظہور اتے وکاس نوں اخز کیتا جا سکدا ہے بلکہ ایہہ زیادہ تر زندگی دیاں پدارتھک حالتاں دی پیداوار ہندے ہن-جنہاں رشتیاں اتے ضابطیاں دے لب لباب نوں ہیگل نے اٹھارویں صدی دے انگریزاں اتے فرانسیسیاں دی پیروی کردے ہوئے ‘سول سوسائٹی‘ دے نام نال پکاریا ہے اس سول سوسائٹی دی اناٹمی وی سیاسی آرتھکتا وچّ تلاش کرنی چاہیدی ہے"۔
مارکس نے نہ صرف پدارتھواد نوں سماجی عمل تکّ پھیلایا بلکہ اس نے پدارتھواد دے درشٹیکون نوں ہور وکست کیتا جو اس دے پہلاں مکانکی اتے ادھیاتموادی نوئیئت دا دھارنی سی۔
لڈوگ فیؤرباخ نے تاں ہیگل دے ورودھوکاس نوں ردّ کر دتا سی مگر مارکس نے اس تے آلوچناتمک نظرثانی کرن دا بیڑا اٹھایا۔ ہیگل دا ورودھوکاسی طریقہ وکاس دا نظریہ رکھدا سی۔ ہیگل گھٹناواں اتے ورتاریاں نوں اوہناں دے انتر عمل اتے انتر سنبندھاں دی روشنی وچّ وکاس، تبدیلی اتے مٹ جان دے عمل وجوں ویکھدا سی۔ اس دا مقصد ایہہ دکھاؤنا سی کہ اس عمل دے ادھار وچّ ورودھاں دی کشمکش ہے۔ ورودھوکاسی ودھی ادھیاتموادی ودھی توں زیادہ ترکی پسند سی جو کہ دنیاں نوں چیزاں دا اتفاقی ڈھیر قرار دندا سی جنہاں دا آپس وچّ کوئی تال میل نہ ہووے، جویں ایہہ موک اتے اچل ہون۔ لیکن ہیگل دے فلسفئی طریقے وچّ اک وڈا نقص سی کہ ایہہ وچاروادی سی۔ ہیگل دا وسواش ایہہ سی کہ قدرت اتے سماج دے وکاس دا آدھار روح (نرپیکھ وچار ) دی پردھانگی تے ہے۔ ہیگل نے ہر شے دی الٹی تصویر دکھا کے خیال دے خود دے وکاس نوں حقیقی ترکی دا بدل پیش کر دتا۔ خیال دا آتموکاس جس دا بھاوَ سی باہرمکھی چیزاں دے ورودھوکاس دی بجائے خیالاں دا ورودھوکاس۔
مارکس نے آپ درشن دی بنیاد سائنس اتے خاصکر قدرتی سائنس دی کلّ تتھ سمگری تے رکھی۔ اس نے ہیگل دے ورودھوکاس نوں پدارتھواد دے نال ملاکے اک اکائی بنائی اتے دنیاں نوں اک سمگرتا دی صورتَ وچّ نویں شکل دین دی کوشش کیتی۔
مارکس دا مسودا ہیگل دے حق دے درشن بارے آلوچنا اتے اس دی اس زمانے دی خطو کتابت توں ظاہر ہندا ہے کہ مارکس ہن اوہ مارکس بن رہا سی جس نے سوشلزم دی بنیاد اک سائنس دے طور تے رکھی، جو آدھونک پدارتھواد دا بانی سی اتے جس دا مواد بے حد وار ثابت ہویا اتے پدارتھواد دے پوربلے روپ دی نسبت بے نظیر حد تکّ جچیا تلیا ہے۔ اکتوبر 1843 دے آخر وچّ مارکس پیرس چلا گا۔ فرانس دی راجدھانی دی زندگی نے اس نوں نویں آگہی اتے سیاسی تجربے نال مالامال کر دتا۔ اوہ شہر دے باہری علاقیاں وچّ مزدوراں دیاں بستیاں زیادہ تر جایا کردا۔ اس نے انجمن عدل ( ایہہ جرمن مزدوراں اتے کاریگراں دی اک خفیہ جماعت سی ) دے لیڈراں اتے فرانس دیاں بہت ساریاں خفیہ سنگٹھناں دے رہنمایاں نال وی رابطہ قایم کیتا، مگر ایہناں وچوں کسے دا میمبر نہ بنیا۔ اتھے اس نے فرانس دے خیالی سوشلسٹاں آٹانے کیبٹ، پیری لوئی روکس، لوئی بلینک اتے پیری پرودھوں نال وی جان پچھان حاصل کیتی۔ آئیزک ہائنے نال اس دی دوستی ہوئی اتے روسی سوشلسٹاں، ایم، اے باکونن، وی، پی بوٹکن، اتے دوسریاں نال وی نیڑتا ہوئی۔
مارکس نے برزوا سیاسی ارتھ ساشتریاں تے اک عظیم آلوچناتمک کتاب لکھن دا ارادہ کیتا۔ اتے اس نقطہ نظر نال سیاسی ارتھ ساشتریاں دے کلاسیکل نمائندیاں ایڈم سمتھ، ڈیوڈ ریکارڈو اتے دوجے ماہر ارتھ ساشتریاں دیاں لکھتاں پڑھیاں۔ اس ادھٔین دا نتیجہ نہ مکمل ‘1844 دے آرتھک اتے دارشنک کھرڑے‘ دی صورتَ وچّ ساہمنے آیا۔ آرتھکتا دے برزوا ماہراں تے آلوچنا کردے ہوئے مارکس نے سرمائیدارانا سوشن دے کجھ نقش پرگٹ کیتے۔ اس نے ارمبھک بھونڈی سمانتا دے کمیونزم تے آلوچنا کیتی۔ اس نے ہیگل دے درشن دا عامَ اتے ورودھوکاس دا آلوچناتمک وشلیشن کیتا۔ اس مسودے تے ہن وی فیؤرباخ دا اثر وکھائی دندا ہے۔ اس نے عظیم خیالی یوٹوپیئن سوشلسٹاں سینٹ سائیمن، چارلس فوریئر، رابرٹ اوون اتے دوسریاں دی کارکردگی دا وی ادھٔین کیتا۔ خیالی سوشلسٹاں نے چاہے سرمائیداری سماج نوں شدید آلوچنا دا نشانہ بنایا سی مگر اوہ اس دے وکاس دے اصول سپشٹ کرن وچّ ناکام رہے۔ اوہ اس سماجی طاقت دی نشاندیہی وی نہ کر سکے جو نویں سوسائٹی دی تعمیر وچّ ہراول دستے دا کردار ادا کر سکدی سی۔
مارکس نے اٹھارویں صدی دے آخر وچّ فرانس وچّ ہون والے برزوا انقلاب دے ادھٔین وچّ بہت سارا وقت سرف کیتا۔ اس نے خاصکر اس گھٹنا دا اتہاسک پچھوکڑ ویکھیا۔ فرانسیسی مزدوراں دی زندگی اتے جدوجہد نال تازہ آشنائی، برزوا ارتھ ساشتریاں دے آلوچناتمک ادھئن اتے خیالی سوشلسٹاں دے لیکھاں نے مارکس دے وچارواد توں پدارتھواد اتے انقلابی جمہوریات توں وگیانک سماج واد دی طرف جان دا فیصلہ دے دتا۔ مارکس دی زندگی وچّ ایہہ فیصلہ کن موڑ اس دے Deutsch - Franzosische Jahrbucher وچّ چھپن والے لیکھاں وچّ سپشٹ طور تے پرتیبمبت ہندا ہے۔ ایہہ اخبار مارکس اتے آرنلڈ روز دی سمپادکی وچّ فروری 1844 وچّ پیرس توں پرکاشت ہویا۔ اپنے اک مضمون 'یہودیاں دا مصلیٰ' وچّ مارکس نے ہیگل دے پیروکار برونو بائر دے قومی مثلیاں دے بارے وچّ وچاروادی نظریہ رکھن تے آلوچنا کردے ہوئے پہلی وار برزوا انقلاب اتے سماج وادی انقلاب دے بنیادی فرق دی سپشٹ تعریف کیتی جو پہلاں کدے نہیں ہوئی سی۔ اس دا مضمون ہیگل دے حق دے درشن تے آلوچنا، اک تعارف اپنی گہرائی اتے انتردرشٹی دے لحاظ نال خاص طور تے دھیان یوگ ہے۔ جرمنی وچّ دھرم تے آلوچنا دی سکاراتمک اہمیت قبول کردے ہوئے مارکس نے ویکھیا کہ کس طرحاں ترکی پسند درشن دا کم دھرم دے خلاف جدوجہد توں اوہناں باہرمکھی حالتاں دے خلاف جدوجہد وچّ بدل گیا جو دھرم نوں جنم دندیاں ہن، یعنی عرش تے آلوچنا نوں دھرتی تے آلوچنا، دھرم دی آلوچنا نوں قانون دی آلوچنا، اتے دینیئت تے نقطہ چینی نوں سیاست تے نقطہ چینی دے روپ وچّ بدلنا ہے۔ مارکس نے زور دتا کہ آلوچنا نہایت مئسر اتے انقلابی ہونی چاہیدی ہے۔ اس نے لکھیا کہ آلوچنا دا ہتھیار شمشیراں دے نال ہون والی جدوجہد دی جگہ نہیں لے سکدا۔ پدارتھک طاقت دا جواب پدارتھک طاقت نال ہی دتا جا سکدا ہے لیکن وچار جیوں ہی جنتا نوں اپنی گرفت وچّ لے لیندا ہے، پدارتھک طاقت بن جاندا ہے۔
مارکس نے اپنے پدارتھک نقطہ نظر دی بنیاد تے ایہہ خیال پیش کیتا کہ نظریہ جنتا نوں اس وقت اپنی گرفت وچّ لے سکدا ہے جدوں اوہ اوہناں دیاں زرورتاں اتے بنیادی ورودھتائیاں دی صحیح طور تے اکاسی کرے۔ اس نے ثابت کیتا کہ پرولتاریا اک اجیہا طبقہ ہے جو اپنی سورتے حالَ دی بنا تے ترکی پسند درشن دے انقلابی نظرئیے دا آلمبردار ہو سکدا ہے اتے اسنوں ہونا وی چاہیدا ہے۔ اوہ کہندا ہے "جویں کہ درشن پرولتاریا دے وجود وچّ اپنا پدارتھک ہتھیار پا لیندا ہے اسے طرحاں پرولتاریا نوں درشن وچّ اپنا روحانی ہتھیار مل جاندا ہے"۔
پرولتاریا دی سنسارویاپی اتہاسک بھومکا دا خیال اس شکل وچّ مارکس نے پہلی وار پیش کیتا اتے انسانیت دی آواز جو مارکس نے اس وقت اٹھائی جدوں اجے اوہ سکول دا ودیارتھی سی، ہن اس آواز نے نہایت مضبوط، سرگرم اتے انقلابی بھومکا دا روپ دھار لیا۔ انسانیت دی خدمت دا مقصد پرولتاریا دی خدمت قرار دتا جو نہایت وکست اتے اصولی طور تے انقلابی طبقہ سی، جو خود نوں اتے تمام منکھ نوں جبر اتے سوشن توں نجات دواؤن دے سمرتھ سی۔
اس وقت توں لے کے آؤن والے سمیں دوران اس دی سمچی اورجا اتے بدھی دیاں ساریاں طاقتاں پرولتاریا دی تیاری دے تائیں وقف ہو گئیاں جو کہ سبھ توں زیادہ ترکیپسند، مکمل انقلابی طبقہ ہے اتے ساری منکھتا نوں انقلابی تبدیلی نال ہمکنار کرن دی سمرتھا رکھدا ہے۔ پرولتاریا دیاں منگاں دی عظم جدوجہد وچّ مارکس نوں فریڈرک اینگلز دی شخصیت دے روپ وچّ اک وفادار دوست اتے کامریڈ مل گیا۔ پہلی وار اوہ دونوں 1942 وچّ ملے جدوں اینگلز نے انگلینڈ جاندے ہوئے کلون وچّ اپنے سفر توں دم لیا اتے رینشے جیتنگ Rheinische Zeitung دے سمپادکی دفتراں وچّ گیا۔ اینگلز دے انگلینڈ وچّ ٹھہرا دے دوران دوناں دانشوراں وچکار خطو کتابت دا سلسلہ جاری رہا۔ اینگلز نے اک نبندھ سیاسی آرتھکتا تے آلوچناتمک لیکھ لکھیا جو Deutsch - Franzosische Jahrbucher وچّ پرکاشت ہویا جس نال سیاسی آرتھکتا وچّ مارکس دی دلچسپی دگنی ہو گئی۔ اگست 1844 دے آخر وچّ اینگلز پیرس آیا جتھے ایہناں دونوں ہستیاں دی یادگاری ملاقات ہوئی اور ایہناں عظیم چنتکاں دے نظریاں وچّ مکمل اکسرتا پائی گئی۔ ایہہ ملاقات ایہناں وچکار سرجنا دی سانجھ دا آغاز سی، جس دی اتہاس وچّ مثال نہیں ملدی۔ لینن دے شبداں وچّ: پرانے قصیاں وچّ دوستی دیاں بھانت بھانت دیاں متاسرکن مثعلاں ملدیاں ہن۔ یورپی پرولتاریا بجا طور پر کہہ سکدی ہے کہ اس دی سائنس دو دانشوراں اور جانبازاں نے رچی جنہاں دا اک دوجے نال رشتہ محبت دیاں پراچین انتہائی اثر انگیز انسان دوستیاں نوں وی مات کر دندا ہے۔"
سوشلزم مخالف
–Phelps Adams – Kennedy
"How do you tell a communist? Well, it's someone who reads Marx and Lenin. And how do you tell an anti-Communist? It's someone who understands Marx and Lenin." "The years ahead will be great ones for our country, for the cause of freedom and the spread of civilization. The West will not contain Communism, it will transcend Communism. We will not bother to denounce it, we'll dismiss it as a sad, bizarre chapter in human history whose last pages are even now being written." "In an ironic sense, Karl Marx was right. We are witnessing today a great revolutionary crisis – a crisis where the demands of the economic order are colliding directly with those of the political order. But the crisis is happening not in the free, non-Marxist West, but in the home of Marxism-Leninism, the Soviet Union ... [Communism will be] left on the ash heap of history." "The Soviet Union is an Evil Empire, and Soviet communism is the focus of evil in the modern world." –Ronald Reagan
موت
کارل مارکس 1883 چ مرگیا تے اونوں لندن چ ای دبیا گیا۔