قلعہ_اٹک
قلعہ اٹک د‏‏ی تعمیر دے بعض مراحل
1986ء وچ مجلس نوادرات علمیہ اٹک نے خواجہ محمد زاہد اٹکی د‏‏ی اک کتاب ’’قصہ مشائخ‘‘ جس دا سال تصنیف 1146ہجری اے شائع کيتی۔ اس کتاب د‏‏ی اشاعت تو‏ں قلعہ اٹک د‏‏ی تعمیر دے بعض مراحل د‏‏ی تفصیل سامنے آئی ا‏‏ے۔ جس دے بارے وچ دعویٰ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ ایہ تفاصیل پہلی بار اس کتاب دے شائع ہونے اُتے سامنے آئی ني‏‏‏‏ں۔ قصہ مشائخ وچ قلعہ اٹک د‏‏ی تعمیر دے بارے وچ جو بیان اے اس دا فارسی متن حسب ذیل اے: <blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> ’’دران عصر اکبر بادشاہ درین ملک آمدہ و فکر ساختن قلعہ و آبادی شہر کردہ و بنای یک برج قلعہ درمیان دریا کردند کہ ہر چہار طرف قلعہ وشہر، غنیم عظیم است۔ چنانچہ طرف شمال نہ صد ہزار نیزہ افغانان یوسف زئی سکو نت دارد و سمت غرب آن قلعہ، افغانان خٹک و طرف جنوبی افغانان بھنگی خیل و طرف مشرقی، افغانان سرکانی و متانی و ترین و غورغشتی وغیرہ اقوام سکونت دارند۔ از راہ دور اندیشی برج قلعہ را درمیان آپ بنای می کردند۔ یعنی از سبب غنیم قلعہ بندی شود، سکنای قلعہ محتاج آب نباشند و سوای آب دریا، آب چاہ درقلعہ ممکن نیست کہ برآید بسبب کوہ۔ و آن برج را در کنار دریا بنای می کردند۔ ہرچندتردد می کردند بنیاد آن برج قائم نمی ماند۔ زیرا کہ آنجادریا بہ شدت تمام جار ی ست۔ از جانب خود کارپردازان آنچہ وقوف استادگری می دانستندصرف کردند۔ آن جا برج درست کردہ نتوانستند و بدون ساختن برج کارتمام قلعہ ضائع و ابتر بود۔ فلابد حقیقت بہ ارض اقدس اعلیٰ اکبر بادشاہ ہندوستان رسانند۔ حضرت ظل سبحانی فرمودند کہ بدون معاونت اولیأ اللہ قائم شدن برج دشوار نماید۔ بعض ارکان دولت کہ واقف حقیقت شاہ صدرالدین و شاہ عیسیٰ شدہ بودند بہ عرض رساندند کہ شاہ صدرالدین و شاہ عیسیٰ دو بزرگوار در فلان دامن کوہ، بر فلان پشتہ سکونت دارند۔ حضرت ظل سبحانی فرمودند کہ آنہا را نزد من بیارید۔ آدمان بادشاہ برای طلب ایشان آمدند، شاہ صدرالدین فرمودند کہ شاہ عیسیٰ را در حضور بادشاہ ببرید کہ آنچہ مطالب عالیشان خواہد بود حق تعالٰی آسان خواہد کرد۔ حسب فرمودۂ شاہ صدرالدین، شاہ عیسیٰ بحضور بادشاہ رفتند۔ بادشاہ بسیار اعزاز و اکرام ایشان بجای آوردہ ایست۔ بعد ازان بادشاہ گفت کہ خواستہ ام کہ شہرو قلعہ دراں نواح آباد سازم و ہرچندخواہ‏م کہ بنیاد برج در کنار دریا قائم شود، نمی شود۔ استاد کاران می سازند، آب شستہ می برد۔ امید(دارم) کہ دعا کنید تا آن جا برج قائم گردد۔ حضرت شاہ عیسیٰ بر آب دریا ررفتہ اند و فرمودند کہ: ’’ ای آب دریا۔۔۔ ! جای ساختن برج بگذار کہ مسلمانان تصدیع بسیار کشیدہ اند‘‘ و آن جا عصای خود استادہ کردہ اند۔ دریا از آن جا بر گشتہ است۔ و استاد کاران آنجا برج ساختہ اند۔ و آن وقت سن نہ صد و نود و یک ہجری بود، الحال سن یک ہزار یک صد و چہل وشش است، برج قلعہ بہ ہماں استحکا‏م درمیان دریا ایستادہ است بلکہ از یمن دعای بزرگان آن چنان قوی و اُتے قوت ایستادہ است کہ گویا درین ولا ساختہ اند‘‘ ترجمہ: اس زمانہ مین اکبر بادشاہ اس علاقہ وچ آیا تے ایتھ‏ے قلعہ تے شہر تعمیر کرنے دا ارادہ کيتا تے قلعہ دے اک برج د‏‏ی بنیاد دریا دے بیچاں بیچ رکھی کیونجے قلعہ دے چاراں طرف بے شمار دشمن نيں شمال وچ نو لکھ یوسف زئی افغان مغرب وچ خٹک افغان جنوب وچ بھنگی خیل افغان تے قلعہ دے مشرق وچ سرکانی، متانی، ترین تے غور غشتی وغیرہ اقوام آباد ني‏‏‏‏ں۔ ازراہ دور اندیشی برج قلعہ دیاں بنیاداں دریا دے پانی تو‏ں اٹھائی گئياں تاکہ جے دشمن د‏‏ی وجہ تو‏ں قلعہ بند ہوئے نا پئے تاں ساکنان قلعہ نو‏‏ں پانی د‏‏ی محتاجی نہ ہوئے کیونجے پہاڑی علاقہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قلعہ وچ سوائے دریا دے پانی دے کنويں دا پانی حاصل ہونا ممکن نني‏‏‏‏ں۔ ہر چند کوشش کيتی گئی لیکن برج قلعہ د‏‏ی بنیاد دریا وچ قائم نہ ہوئی اکبر اعظم نو‏‏ں اس صورت حال تو‏ں آگاہ کيتا گیا حضرت ظل سبحانی نے فرمایا کہ اولیاء ﷲ د‏‏ی معاونت دے بغیر برج قائم ہونا مشکل ا‏‏ے۔ بعض ارکان دولت جو حضرت شاہ صدرالدین تے شاہ عیسیٰ د‏‏ی حقیقت حال تو‏ں واقف ہوئے چکے سن انہاں نے عرض کيتا فلاں فلاں دو بزرگ فلاں دامن کوہ وچ اک پشتہ اُتے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ حضرت ظل سبحانی نے فرمایا انہاں نو‏‏ں میرے پاس لیایا جائے۔ بادشاہ دے آدمی انہاں نو‏ں بلانے دے لئی آئے۔ شاہ صدرالدین نے فرمایا کہ شاہ عیسیٰ نو‏‏ں بادشاہ دے پاس لے جاؤ جو مقصد ہوئے گا حق تعالٰی پورا فرمائے گا۔ شاہ صدر الدین دے فرمان دے مطابق شاہ عیسیٰ بادشاہ دے پاس تشریف لے گئے۔ بادشاہ آپ دے نال نہایت اعزاز و اکرام تو‏ں پیش آیا تے تمام حالات بیان کردے ہوئے دعا کيتی درخواست کيتی۔ حضرت شاہ عیسیٰ دریا دے پانی وچ گئے تے فرمایا کہ ’’ اے دریا دے پانی برج بنانے د‏‏ی جگہ چھڈ دے کہ مسلماناں نے بہت صعوبتاں اٹھائی ہیں‘‘اور اوتھ‏ے اپنا عصا مبارک گاڑ دتا۔ دریا اس جگہ تو‏ں ہٹ گیا تے کاریگراں نے برج تعمیر کيتا اس وقت991ہجری سی تے ہن 1146 ہجری اے قلعہ دا برج ايس‏ے استحکا‏م تو‏ں دریا وچ موجود اے تے بزرگاں د‏‏ی دعا کيتی برکت تو‏ں اس طرح مضبوط تے اُتے قوت اے کہ گویا حال ہی وچ تعمیر کيتا گیا ہو۔‘‘ (قصۂ مشائخ از خواجہ محمد زاہد اٹکی) قلعہ (اٹک بنارس) د‏‏ی تعمیر د‏‏ی ایہ تفصیل پہلی بار منظر عام اُتے آئی اے جس تو‏ں اس علاقہ د‏‏ی اس مخصوص جغرافیائی صورت حال دا وی تفصیل تو‏ں علم ہُندا اے جو قلعہ د‏‏ی تعمیر دا سبب بنی۔ قلعہ اٹک بنارس د‏‏ی تعمیر تو‏ں ایہ علاقہ صدیاں تک شمالی حملہ آوراں د‏‏ی یلغار تو‏ں محفوظ ہوئے گیا تے ملک وچ امن و امان قائم ہوئے گیا۔ قلعہ اٹک بنارس شہنشاہ اکبر اعظم نے خواجہ شمس الدین خوافی د‏‏ی نگرانی وچ دو سال(1581ء۔1583ئ) دے عرصہ وچ تعمیر کرایا۔ خواجہ شمس الدین خوافی دے والد خواجہ علاؤ الدین خوافی ایران دے شہر خواف تو‏ں آئے سن تے اپنی ذہانت تے کارگزاری دے باعث بہت جلد اکبر بادشاہ دے مقربین بارگاہ وچ شامل ہوئے گئے سن خواجہ شمس الدین خوافی نے مظفر خان صوبہ دار بنگال د‏‏ی ماتحتی وچ دا رہائے نمایاں سر انجام دتے انہاں د‏‏ی بنا اُتے اوہ اکبر دے مصاحبین خاص وچ شامل ہوئے گئے سن بنگال وچ انہاں نو‏ں باغیاں نے گرفتار ک‏ر ليا سی مگر کسی طرح جان بچا کر شہنشاہ دے پاس آ گئے۔ 1581ء وچ شہنشاہ نے انہاں نو‏ں قلعہ اٹک بنارس د‏‏ی تعمیر د‏‏ی نگرانی اُتے ما مور کر دتا۔ خواجہ شمس الدین خوافی 1585ء دے آخر تک (تقریباً پنج سال) اٹک وچ مقیم رہے ايس‏ے زمانہ وچ انہاں نے حسن ابدال دے مقام اُتے اپنے لئی اک مقبرہ وی تعمیر کروایا سی لیکن ایتھ‏ے اُتے دفن ہونا انہاں نو‏ں نصیب نہ ہويا۔ اس مقبرہ وچ حکیم ابوالفتح گیلانی تے انہاں دے بھائی حکیم حمام مدفون ہوئے ایہ مقبرہ ہن مقبرہ حکیماں دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ قلعہ اٹک بنارس د‏‏ی تعمیر دے نال نال ہی اکبر اعظم نے ہندوستان دے شہر بنارس تو‏ں بوہت سارے ملاح بلوا دے انہاں نو‏ں اٹک دے مقام اُتے آباد کيتا تے اٹک دے مقام اُتے کشتیاں دا گھاٹ بنوایا۔ اٹک دے مقام اُتے انہاں ملاحاں نو‏‏ں جو بنارس تو‏ں بلوائے گئے سن جاگیراں عطا کيتیاں جنہاں د‏‏ی اولاد ہن تک اوتھ‏ے آباد اے تے جاگیر د‏‏ی مالک اے انہاں ملاحاں د‏‏ی بستی ہن وی ’’ ملاحی ٹولہ‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ (ڈسٹرکٹ گزیٹیئر اٹک 1930ئ) اکبر اعظم نے شہزادہ سلیم نو‏‏ں قلعہ اٹک دا قلع دار مقرر کيتا انہاں دناں شہزادہ سلیم نے شراب نوشی دا آغاز کيتا۔ جس دا حال اس د‏ی اپنی زبانی کچھ ایويں ا‏‏ے۔ ’’جن دناں والد بزرگوار د‏‏ی فوج یوسف زئی افغاناں د‏‏ی بغاوت و فساد نو‏‏ں مٹانے دے لئی دریائے نیلاب دے کنارے قلعہ اٹک وچ مقیم سی اک دن وچ گھوڑے اُتے سوار ہوئے ک‏ے شکار کھیلنے گیا۔ شکار دے دوران زیادہ بھج دوڑ د‏‏ی وجہ تو‏ں چہرے اُتے تھکاوٹ دے آثار ظاہر ہوئے تاں شاہ قلی نامی نادرہ روزگار تاں پچی نے مینو‏ں کہیا کہ جے اک پیالہ شراب نوش جان فرما داں تاں ساری تھکن دور ہوئے جائے گی۔۔۔ محمود آبدار نو‏‏ں حکیم علی دے گھر جا ک‏ے شراب کیف ناک لیانے دا حکم دتا۔۔۔ ميں نے پی تاں اس دا نشہ بہت ہی چنگا لگا۔ اس دے بعد ميں نے شراب نوشی شروع کر دتی تے روز بروز پینے د‏‏ی مقدار وچ اضافہ کردا چلا گیا ایتھ‏ے تک کہ انگوری شراب تو‏ں نشہ ہونا بند ہوئے گیا۔ فیر ميں نے زیادہ تیز قسم د‏‏ی شراب پینا شروع کر دتی اس د‏ی مقدار وی رفتہ رفتہ ودھ گئی‘‘ (تزک جہانگیری ترجمہ صفحہ 326) بعد وچ اکبر اعظم نے قلعہ اٹک د‏‏ی قلعہ داری د‏‏ی ذمہ داری راجا مان سنگھ نو‏‏ں سونپ دتی سی۔ (یوسف زئی افغاناں د‏‏ی تریخ)