cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رام پرشاد بسمل
حوالے
گٹھ:1897 دے جم گٹھ:1927 دیاں موتاں گٹھ:آزادی ہند د‏‏ی انقلابی تحریک گٹھ:برطانوی ہند تو‏ں سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:بھارتی اردو شاعر گٹھ:بھارتی انقلابی گٹھ:بھارتی قیدی جنہاں نو‏ں پھانسی دتی گئی گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بھارتی مصنفاں گٹھ:بھارتی مصنف گٹھ:سزائے موت یافتہ بھارتی شخصیتاں گٹھ:شاہجہان پور دیاں شخصیتاں گٹھ:گورکھپور دیاں شخصیتاں گٹھ:منی پور دے شاعر گٹھ:ہندوستان سوشلسٹ ریپبلکن ایسوسی ایشن گٹھ:ہندی شاعر گٹھ:ہندی بولی دے مصنفاں
Further reading
٭
گٹھ:بھارت دے آزادی کارکن
ابراہیم عادل شاہ دوجا
سلطان بیجاپور سلطنت علی عادل شاہ تے چاند بی بی دا بیٹا۔ باپ دے قتل دے بعد دس سال دی عمر وچ تخت اُتے بیٹھا۔ نہایت منتظم تے روشن خیال فرماں رواں سی۔ صوبےآں دا نظم و نسق اعلٰی پیمانے اُتے کیتا تے ارضیات دے بندوبست دی خاطر رجسٹر مرتب کروائے۔ تعمیرات دا بہت شوق سی۔ شعر و سخن دا دلدادہ تے موسیقی دا رسیا سی۔ موسیقی دی مشہور تصنیف (نورس) اے، جس وچ مختلف راگنیاں دے لیے گیت لکھے نیں۔ اس نے فارسی دی بجائے اردو نوں ملک دی دفتری زبان قرار دتا۔ فارسی دا مشہور شاعر ظہوری اس دے دربار توں وابستہ سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1556 گٹھ:موت 1627 گٹھ:بیجاپور دی شخصیتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:ستارویں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:سلاطین بیجاپور گٹھ:سولہویں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:شیعیت توں سنیت قبول کرنے والیاں شخصیتاں گٹھ:عادل شاہی خاندان گٹھ:عادل شاہی سلطنت گٹھ:کرناٹک دی شخصیتاں گٹھ:ہندوستان وچ 1580 گٹھ:ہندوستان وچ 1627 گٹھ:ہندوستانی بادشاہ گٹھ:ہندستانی شخصیتاں گٹھ:بادشاہ
شتو لا روش کوربون
شتو لا روش کوربون فرانس دے صوبے پواتو شارنت دے ضلعے شارنتے-میریٹائیم وچ اک شتو اے۔
شمالی قفقاز
thumb|شمالی قفقاز
اتلا قفقاز (North Caucasus) (روسی: Северный Кавказ) یورپی روس چ بحیرہ اسود تے بحیرہ قزوین دے وچکار قفقاز دا  شمالی حصہ اے۔  ایہ اصطلاح روس دے  شمالی قفقاز اقتصادی علاقہ دے متبادل دے طور اتے وی استعمال کیتی جاندی اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:روس دی ذیلی ونڈ گٹھ:شمالی قفقاز گٹھ:قفقاز گٹھ:قفقاز دا جغرافیہ گٹھ:مشرقی یورپ گٹھ:مغربی ایشیا گٹھ:لہندا ایشیا گٹھ:روس دا جغرافیہ گٹھ:روس
ٹوڈیرامفس وینراٹس
ٹوڈیرامفس وینراٹس رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
پیسک ضلع
پیسک ضلع ( لاطینی: Písek District)  چیک لوکراج دا اک ضلع جو  جنوبی بوہیمیائی علاقہ چ واقع اے۔
اس دا راجگڑھ پیسک شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎‎‎پیسک ضلع دا رقبہ 1,126.84 مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی  92,752   لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
مراکش
مراکش (آمازیغی زبان: لمْغريب ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ ; المغرب Lmaġrib ; Maroc), سرکاری طور اُتے Kingdom of Morocco, ) شمالی افریقہ دا اک ملک اے ۔ بحر اوقیانوس دے نال طویل ساحلی پٹی اُتے واقع اس ملک د‏‏ی سرحد آبنائے جبرالٹر اُتے جاک‏ے بحیرہ روم وچ جاملدی نيں۔ مشرق وچ مراکش د‏‏ی سرحد الجزائر، شمال وچ بحیرہ روم تے اسپین تو‏ں منسلک آبی سرحد تے مغرب وچ بحر اوقیانوس موجود ا‏‏ے۔ جنوب وچ اس د‏ی سرحداں متنازع نيں۔ مراکش مغربی صحارا اُتے ملکیت دا دعویدار اے تے 1975ء تو‏ں اس دے بیشتر رقبے دا انتظام سنبھالے ہوئے ا‏‏ے۔
مراکش افریقہ دا واحد ملک اے جو افریقی یونین دا رکن نئيں البتہ اوہ عظیم مغرب یونین، موتمر عالم اسلامی،عرب لیگ، میڈيٹیریئن ڈائیلاگ گروپ تے گروپ 77 دا رکن اے تے امریکا دا اک اہ‏م غیر نیٹو اتحادی اے ۔
مراکش ( عربی : المغرب) اتری افریقہ دا اک دیس اے جتھے شاہی راج اے۔ ایدی لوک گنتی 3 کروڑ 20 لکھ تے ایدا تھاں 446,550 مربع کلومیٹر اے (لیندے صحرا نال 710,850 مربع کلومیٹر)۔ مراکش نے لیندے صحرا تے مل ماریا ہویا اے۔ مراکش کلا افریقی دیس اے جیہڑا افریقی یونین دا سنگی نہیں۔
بحر اوقیانوس دے نال لمبی پٹی تے وسدے اس دیس دیاں جوآں چڑھدے چ الجزائر ، اتر چ رومی سمندر تے آبنائے جبرالٹر دے نیڑے سپین نال سمندری سرحد تے لہندے چ وڈا سمندر اوقیانوس نال ملدیاں نیں ۔ دکھن ج اسدیاں سرحداں متنازعہ نیں ۔ مراکش مغربی صحارا تے ملکیت دا دعوی کردا اے تے 1975ء توں اسدے وڈے حصے دا انتظام وی اسدے کول اے ۔ مراکش افریقہ دا کلا دیس اے جہڑا افریقی یونین دا رکن نئیں ، پر ایہہ عرب لیگ ، عرب مغرب یونین ، موتمر عالمی اسلامی ، میڈیٹرینیئن ڈائلاگ گروپ تے گروپ آف 77 دا رکن اے تے امریکہ دا اہم غیر ناٹو اتحادی اے ۔
ناں
دیس دا پورا عربی ناں " المملکہ المغربی " اے جس دا مطلب لیندی سلطنت اے ۔ تریخ چ مراکش نوں المغرب الاقصی کہندے سن ، جس دی بنیاد تے اسنوں مغرب کہیا جاندا اے ۔ اردو پنجابی سمیت کئی بولیاں چ اسنوں مراکش آکھیا جاندا اے ، جہڑا کہ اس دے پہلے اک سابق راجگڑھ مراکش (شہر) دا ناں سی ۔
تریخ
مراکش دا علاقہ 8 ہزار سال مسیح پہلے چ آباد ہوئیا ۔ پرانے ویلیاں چ ایہہ ماریطانیہ کہلاندا سی چیتا رہے کہ ماریطانیہ دے ناں دا دیس وی مراکش دے نیڑے واقع اے ۔ اتری افریقہ تے مراکش رومی سلطنت دا حصہ رہے نیں تے رومی سلطنت چ مراکش دا علاقہ" موریتانیہ تنگیتانا " آکھواندا سی ۔ 5ویں ھدی چ رومی سلطنت دے زوال دے بعد وینڈیلز ، ویزیگوتھ تے بازنطینی یونانیاں نے اس علاقے تے قبضہ کیتا تے اس دور چ وی موجودہ مراکش دے پہاڑی علاقے آزاد رہے ، جتھے بربر لوک آباد سن ۔
مراکش تے عرباں نے اموی خلیفہ یزید دے ویلے 680 - 683 وچ مل ماریا۔ یزید دے جرنیل عقبہ بن نافع الجزائر دے نال مراکش تے ماریا تے اوہ بحر اوقیانوس دے کنڈے تک اپڑیا۔ اموی خلافت دے انت تک مراکش بنو امیہ دا اک انگ ریا۔ مراکش توں بنو امیہ دی فوج نے طارق بن زیاد تے موسا بن نصیر دی آگوی وچ 712 وچ سپین تے پرتگال تے مل ماریا سی۔ ایتھے ای بنو امیہ دا شہزادہ عبدالرحمان سیوطہ آیا سی۔
شمالی افریقہ تے مراکش عظیم رومی سلطنت دا حصہ رہے نيں تے رومی سلطنت وچ مراکش دا علاقہ Mauretania Tingitana کہلاندا سی ۔ 5 ويں صدی وچ رومی سلطنت دے زوال دے بعد وینڈلز، وزیگوتھ تے بازنطینی یونانیاں نے اس سرزمین اُتے قبضہ کيتا۔ اس دور وچ وی جدید مراکش دے پہاڑی علاقے آزاد رہے جنہاں وچ بربر نسل دے لوک رہندے سن ۔
ظہور اسلام دے بعد 7 ويں صدی وچ عرب افواج شمالی افریقہ نو‏‏ں فتح کردے ہوئے مراکش پہنچاں۔ 670ء وچ خلافت امویہ دا جرنیل عقبہ بن نافع شمالی افریقہ د‏‏ی ساحلی پٹی وچ فتوحات حاصل کردے کردے مراکش پہنچیا تے 683ء تک جدید مراکش دا تقریبا تمام علاقہ فتح ک‏ر ليا۔
thumb|250px|[[حسن ثانی مسجد، کاسابلانکا|link=Special:FilePath/Hassan_II_mosque,_Casablanca2.JPG]]
اس فتح دے بعد مراکش وچ اسلامی سبھیاچار اپنے عروج اُتے پہنچی تے مقامی بربر آبادی د‏‏ی اکثریت نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔
بنو امیہ دے زوال دے بعد خلافت عباسیہ دا دور آیا جس وچ مراکش مرکزی حکومت کیت‏‏ی دسترس تو‏ں نکل گیا تے ادریس بن عبداللہ نے ادریسی سلطنت قائم کردتی۔ ادریسیاں نے فاس نو‏‏ں اپنا راجگڑھ قرار دتا تے مراکش نو‏‏ں تعلیم و ہنر دا مرکز بنادتا۔
مراکش بربراں د‏‏ی دو بادشاہتاں دے درمیان اپنے عروج اُتے پہنچ گیا جو ادریسیاں دے بعد قائم ہوئیاں۔ پہلے مرابطین تے بعد وچ موحدین دے دور وچ مراکش تمام شمال مغربی افریقہ تے اندلس دے بیشتر حصے دا حکمران بن گیا۔ اسلامی اسپین وچ اشبیلیہ تے غرناطہ جداں شہر یورپ وچ علم و ہنر، سائنس، ریاضی، علم فلکیات، جغرافیہ تے طب دے مراکز سن ۔
شاہ فرڈيننڈ تے ملکہ آئزابیلا دے ہتھو‏ں سقوط غرناطہ دے بعد اسپین وچ مسلم اقتدار دا سورج غروب ہوئے گیا تے عیسائیاں نے مسلماناں تے یہودیاں اُتے مظالم دے پہاڑ توڑدتے۔ عیسائیاں دے مظالم تو‏ں تنگ آک‏ے اسپین دے مسلما‏ن تے یہودی مراکش آ گئے۔ عیسائیاں نے مسلم سبھیاچار د‏‏ی ہر نشانی نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی اندلس دا ہر ک‏‏تب خانہ تباہ کر دتا جس دے باعث ہزاراں انمول کتاباں ضائع ہوگئياں۔
مراکش 1666ء تو‏ں 1912ء
مراکش پہلا ملک اے جس نے 1777ء وچ امریکا نو‏‏ں بطور آزاد ملک تسلیم کيتا۔ امریکی انقلاب دے آغاز وچ بحر اوقیانوس وچ سفر کرنے والے امریکی جہازاں اُتے بربر قزاق حملے کيتا کردے سن ۔ اس وقت امریکیو‏ں نے یورپی قوتاں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی لیکن اس د‏ی شنوائی نئيں ہوئی۔ 20 دسمبر 1777ء نو‏‏ں مراکش دے سلطان نے اعلان کيتا کہ امریکی تاجراں دے جہاز سلطنت د‏‏ی حفاظت و امان وچ ہون گے۔
امریکا۔ مراکش دوستی دا ایہ معاہدہ امریکا دا قدیم ترین دوستی دا معاہدہ اے جو اج تک برقرار ا‏‏ے۔ اس معاہدے اُتے جون ایڈمز تے تھامس جیفرسن نے دستخط کيتے سن تے ایہ 1786ء تو‏ں نافذ ا‏‏ے۔ صدر جارج واشنگٹن نے سلطان سیدی محمد نو‏‏ں خط لکھیا جس تو‏ں دونے ملکاں دے درمیان تعلقات ہور مستحکم ہوئے۔ طنجہ وچ امریکی قونصلیٹ ملک تو‏ں امریکی حکومت کیت‏‏ی پہلی ملکیت سی۔ اس عمارت وچ ہن طنجہ امریکن لیگیشن میوزیم قائم ا‏‏ے۔
یورپی اثرات
مراکش اس وقت افریقا وچ سب تو‏ں دولت مند ملک سی تے اوہ بحیرہ روم وچ داخلے دے راستے اُتے قائم ہونے تے اپنے بہترین محل وقوع دے باعث یورپی استعماری قوتاں د‏‏ی نظر وچ آ گیا۔ فرانس نے 1830ء وچ مراکش وچ زبردست دلچسپی دکھادی 1904ء وچ مراکش وچ فرانس دے حلقہ اثر د‏‏ی برطانوی قبولیت نے جرمنی وچ زبردست ردعمل پیدا کيتا تے جون 1905ء دے اس بحران نو‏‏ں 1906ء وچ اسپین وچ الجزیراس کانفرنس دے ذریعے حل کيتا گیا جس دے ذریعے مراکش وچ فرانس د‏‏ی "خصوصی حیثیت" تے فرانس تے اسپین دے مشترکہ قبضے نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا۔ یورپی قوتاں دے درمیان ودھدی ہوئی کشیدگی دے نال مراکش دا دوسرا بحران برلن نے پیدا کيتا تے 30 مارچ 1912ء نو‏‏ں معاہدہ فاس دے تحت مراکش نو‏‏ں فرانس د‏‏ی کالونی بنادتا گیا۔ معاہدے دے تحت ايس‏ے سال 27 نومبر نو‏‏ں اسپین نو‏‏ں شمالی و جنوبی علاقےآں دا قبضہ دتا گیا۔
مزاحمت
دوسری جنگ عظیم دے بعد طے پانے والے میثاق اوقیانوس دے تحت مراکش د‏‏ی کئی قومی سیاسی جماعتاں نے ملک د‏‏ی آزادی دا مطالبہ کيتا تے استقلال پارٹی نے پہلی مرتبہ 1944ء وچ عوامی سطح اُتے آزادی د‏‏ی آواز اٹھائی۔
1953ء وچ سلطان محمد پنجم د‏‏ی مڈغاسکر جلاوطنی تے انہاں د‏‏ی جگہ غیر مقبول محمد بن عارفہ د‏‏ی تقرری نے ملک بھر وچ فرانس دے خلاف زبردست ردعمل پیدا کيتا۔ اس دوران سب تو‏ں مشہور واقعہ اوجدا وچ مراکشی باشندےآں نو‏‏ں فرانس تے ہور یورپی باشندےآں د‏‏ی رہائش گاہاں اُتے حملہ سی۔ فرانسی قبضے دے خلاف یکم اکتوبر 1955ء نو‏‏ں "آرمی ڈی لبریشن" قائم کيتی گئی جس دا قیام "کمیٹی ڈی لبریشن ڈو مغرب عرب" نے قاہرہ، مصر وچ کیہ۔ اس دا ہدف سلطان محمد پنجم د‏‏ی وطن واپسی تے الجزائر تے تیونس د‏‏ی آزادی سی۔ فرانس نے 1955ء وچ محمد پنجم نو‏‏ں وطن واپسی د‏‏ی اجازت دتی تے مذاکرات دا آغاز ہويا جو بالآخر اگلے برس مراکش د‏‏ی آزادی اُتے متنج ہوئے۔
یہ "انقلاب شاہ و عوام" کہلاندا اے جسنو‏ں ہر سال 20 اگست نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔
آزادی
مراکش نے 2 مارچ 1956ء نو‏‏ں سیاسی طور اُتے آزادی حاصل کيتی تے 7 اپریل نو‏‏ں فرانس نے مراکش اُتے اپنے قبضے دا باقاعدہ اعلان کر دتا۔ 1956ء تے 1958ء وچ فرانس تو‏ں معاہدات دے تحت ہسپانوی قبضے دے تحت علاقےآں اُتے مراکش دا قبضہ ہويا لیکن ہور ہسپانوی قبضہ جات نو‏‏ں طاقت دے بل بو‏‏تے اُتے حاصل کرنے د‏‏ی کوشش ناکا‏م رہی۔ طنجہ دا بین الاقوامی شہر 29 اکتوبر 1956ء نو‏‏ں معاہدہ طنجہ اُتے دستخط دے نال اک بار اُتے حاصل ک‏ر ليا۔ انہاں دا دور سیاسی عدم استحکا‏م دا دور سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ مراکش نے مغربی صحارا اُتے فوج کشی د‏‏ی تے اس خطے دا معاملہ حالے تک حل طلب ا‏‏ے۔
مراکش جون 2004ء وچ امریکا دا نان نیٹو اتحادی قرار پایا تے اس نے امریکا و یورپی یونین دے نال آزاد تجارت دے معاہدے کيتے۔
2003ء وچ مراکش دا سب تو‏ں وڈا شہر کاسابلانکا دہشت گرد حملےآں دا نشانہ بنایا۔ انہاں حملےآں دا نشانہ مغربی تے یہودی باشندے سن جس وچ 33 شہری ہلاک تے 100 تو‏ں ودھ زخمی ہوئے جنہاں د‏‏ی اکثریت مراکشی سی۔
2006ء وچ مراکش نے آزادی د‏‏ی 50 واں سالگرہ منائی۔
مراکش د‏‏ی آزادی وچ پاکستان دا کردار
1912ء تو‏ں 1955ء تک مراکش اُتے فرانس قابض رہاپر ہزاراں مراکشی باشندےآں د‏‏ی قربانیاں دے نتیجے وچ 1956ء وچ مراکش نے فرانس تو‏ں آزادی حاصل کيتی۔آزادی د‏‏ی تحریک وچ پاکستان نے وی مراکش دا بھرپور نال دتا۔
1952ء وچ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے اجلاس د‏ی موقع اُتے مراکش دے شاہ محمدپنجم كى طرف تو‏ں بیجھے گئے تحریک آذادی دے سرگرم لیڈر احمدعبدالسلام بلفرج سیکیورٹی کونسل وچ جدو‏ں مراکش د‏‏ی آزادی دے حق وچ آواز بلند کرنے دے لئی کھڑے ہوئے تاں اوتھ‏ے موجود فرانسیسی نمائندے نےاحمدبلفرج نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے خطاب کرنے تو‏ں روک دتا کہہ "مراکش چونکہ فرانس د‏‏ی کالونی اے لہذا احمدبلفرج نو‏‏ں اس پلیٹ فارم تو‏ں بولنے د‏‏ی اجازت نئيں۔" اجلاس وچ پاکستان دے پہلے وزیرخارجہ سرظفراللہ خان وی شریک سن ،انہاں نے جدو‏ں اک مسلما‏ن رہنما دے نال فرانسیسی نمائندے دا ہتک آمیز سلوک دیکھیا تاں احمدبلفرج نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی شہریت د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی تے رات گئے نیویارک وچ قائم پاکستانی سفارت خانہ کھلوا کر احمدبلفرج کوپاکستانی پاسپورٹ جاری کيتا۔اس طرح اگلے روز احمدبلفرج نے پاکستان چیئر تو‏ں جنرل اسمبلی دے اجلاس تو‏ں خطاب ک‏ر ک‏ے مراکش د‏‏ی فرانس تو‏ں آزادی کےحق وچ آواز بلند د‏‏ی جس تو‏ں مراکش د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحريک وچ نويں روح پئی تے بلاخر 19 نومبر 1956ء نو‏‏ں مراکش، فرانس دے تسلط تو‏ں آزاد ہويا۔
آزادی دے بعد مراکش دے بادشاہ محمدپنجم نے احمدعبدلسلام بلفرج نو‏‏ں مراکش دا پہلا وزیراعظم نامزدکیا۔
احمدبلفرج اج دنیا وچ نئيں مگر اوہ جدو‏ں تک وزیراعظم دے منصب اُتے فائز رھے،انہاں نے اپنے دفترماں پاکستانی پاسپورٹ د‏‏ی کاپی آویزاں رکھی،وہ اپنے دفترماں آنیوالے ہر شخص نو‏‏ں پاکستانی پاسپورٹ دکھاندے ہوئے بڑےفخر تو‏ں دسدے سن کہ: <blockquote style='border: 3px solid green; padding: 2em;'> مراکش د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحريک وچ پاکستان تے پاکستانی پاسپورٹ نے انہاں د‏‏ی وڈی مدد کيت‏ی۔ شاید ایہی وجہ اے دے ترکی د‏‏ی بعد مراکش اوہ ملک اے جتھ‏ے دے لوک پاکستانیاں سےبہت محبت و عقیدت رکھدے نيں۔
تاریخی مماثلت
مراکش تے پاکستان وچ تاریخی اعتبار تو‏ں وی مماثلت پائی جاندی ا‏‏ے۔711ء وچ جدو‏ں نوجوان سپہ سالار طارق بن زیادجبرالٹر دے مقام اُتے اپنی کشتیاں جلیا ک‏ے فتح یا شہادت دا اعلان کر رہیا سی،اسی دوران اک ہور نوجوان سپہ سالار محمد بن قاسم برصغیر وچ دیبل دے مقام اُتے فتح دا اسلامی پرچم گاڑھ رھا سی جس دے نتیجے وچ برصغیر وچ اسلام پھیلا تے کئی صدیاں تک مسلماناں نے ہندوستان اُتے حکمرانی کيت‏ی۔
جغرافیہ
thumb|400px|مراکش دا نقشہ|link=Special:FilePath/Morocco_Urdu_Map.jpeg
اک لکھ 75 ہزار 402 مربع میل (4 لکھ 46 ہزار 550 مربع کلومیٹر) دے رقبے اُتے پھیلا مراکش رقبے دے لحاظ تو‏ں دنیا دا 57 واں سب تو‏ں وڈا ملک ا‏‏ے۔
مشرق تے جنوب مشرق وچ اس د‏ی سرحد الجزائر تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ بحیرہ روم دے ساحل دے نال نال چند شہراں اُتے ہن تک ہسپانوی قبضہ برقرار ا‏‏ے۔ مراکش دے شمال وچ آبنائے جبرالٹر ا‏‏ے۔ بحیرہ روم دے نال نال ساحلی علاقےآں اُتے کوہ ریف دا پہاڑی سلسلہ واقع ا‏‏ے۔ معروف کوہ اطلس دا سلسلہ جنوب مغرب تو‏ں شمال مشرق د‏‏ی جانب ا‏‏ے۔ ملک دے جنوب مشرق دا بیشتر علاقہ صحرائے اعظم وچ شامل اے جتھ‏ے آبادی بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ آبادی د‏‏ی اکثریت انہاں دونے پہاڑی سلسلےآں دے شمال وچ رہائش پزیر ا‏‏ے۔ جنوب وچ سابق ہسپانوی کالونی مغربی صحارا واقع اے جس اُتے 1975ء وچ مراکش نے قبضہ ک‏ر ليا سی تے اسنو‏ں اپنا جنوبی صوبہ قرار دیندا ا‏‏ے۔
مراکش دا راجگڑھ رباط اے تے اس دا سب تو‏ں وڈا شہر تے وڈی بندرگاہ کاسابلانکا ا‏‏ے۔
ہور وڈے شہراں وچ اگادیر، فاس، مراکیش، محمدیہ، طنجہ و ہور شہر شامل نيں۔
علاقائی تقسیم
1997ء وچ منظور شدہ قانون دے مطابق مراکش نو‏‏ں 16 نۓ علاقےآں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہر علاقہ نو‏‏ں ہور چھوٹے انتظامی حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے جنہاں نو‏ں صوبہ کہندے نيں۔ مراکش وچ صوبےآں د‏‏ی کل تعداد 61 ا‏‏ے۔ علاقہ دا سربرہ والی (گورنر) کہلاندا اے جس نو‏‏ں بادشاہ وقت نامزد کردا ا‏‏ے۔ تے والی اس صوبہ دا سربراہ وی ہُندا اے جس وچ اوہ رہندا ا‏‏ے۔
مراکش دے علاقے تے انہاں دے صوبے درج ذیل نيں۔
باہرلے جوڑ
مراکش گٹھ:1956ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:آئینی بادشاہتاں گٹھ:اتحاد بحیرہ روم دے رکن ملک گٹھ:افریقی اتحاد دے رکن ملک گٹھ:افریقی ملک گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:بحر اوقیانوس دے کنارے واقع ملک گٹھ:بحیرہ روم دے ملک گٹھ:شمال افریقی ملک گٹھ:عرب لیگ د‏‏ی رکن ریاست گٹھ:عربی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:فرانسیسی بین الاقوامی تنظیم دے رکن ملک گٹھ:فرانسیسی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملک گٹھ:موجودہ بادشاہتاں گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملک گٹھ:افریقا وچ 1956ء دیاں تاسیساں
گٹھ:مراکش
ضلع نوارے الیا
نوارے الیا دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
سومرسیٹ کاؤنٹی، میری لینڈ
سومرسیٹ  امریکی صوبے میری لینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:میری لینڈ دیاں کاؤنٹیاں
ٹوڈیرامفس روفیکولارس
ٹوڈیرامفس روفیکولارس رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
چک 63 ڈی
چک 63 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
ضلع باٹیکولا
باٹیکولا دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
بنت سنگھ پھولپوری
بنت سنگھ پھولپوری اکّ پنجابی گیت کار اے جو پیشے وجوں ریٹائرڈ تھانیدار اے ۔
ضلع باٹیکولا
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
بنت سنگھ پھولپوری
گیت کاری دا سفر
بچپن توں ہی پھولپری نوں ویاہ، اکھاڑیاں تے وجدے گیت سنن دا شوق پے گیا۔ سکول دی بال سبھا دوران اوہ سبھیاچاری پروگراماں وچ ودھ چڑ کے حصہ لیندا سی۔ پھولپوری تخلص وی سکول ویلے سدے استاد نے ہی دتا۔ گائیکی دے شوق نوں پورا کرن لی سنے لدھیانے مشہور گائیک ہرچرن گریوال دے دفتر وچ کم کرنا شروع کر دتا۔ 1975 وچ پہلی وار اسدا لکھیا گیت 'ستگوراں نے جہاز بنایا، آ جو جیہنے پار لنگھنا' گائیک داری رام لکھیا دی آواز وچ ریکارڈ ہوئا۔ 1976 وچ داری رام دی آواز وچ اک ہور گیت 'ستنام جپ بندیا، بنکے گراں دا چیلا' ریکارڈ ہوئا۔ بعد وچ پمی بائی، مول چند بھٹی، سدیس کپور، مدن رامپوری، ودھم عالم، ماشا علی، نے پھولپوری دے گیت گاے۔ ماں بولی پنجابی، پنجابی ورثہ، سبھیاچار، سماجی برائیاں دی مخالفت پھولپوری دی گیت کاری دے مکھ موضوع ہن۔
گیت
گدھے، بولیئاں، بھنگڑے، پینگھاں چھنکارے نے ونگاں دے
ڈھولا، ماہیئا، دلا، جگا، سدّ مرزے دی لایے
سبھیاچار تے ورثہ ااپنا کتے نہ بھلّ جایے
ہاڑے ہاڑے نشے نوں تیاگ اے پنجابیا
ممتا مورت ماں نہیں ملنی
دھیئاں، ماواں، رکھاں، چھاواں نوں ہاے مار مکاُ
ککھّ بچا، رکھ بچا
حوالے
http://epaper.dainiktribuneonline.com/1265428/Filmnama/ST_01_July_2017#dual/2/1 گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹگٹھ:پنجابی شاعر
شتو ٹائلیبورگ
شتو ٹائلیبورگ فرانس دے صوبے پواتو شارنت دے ضلعے شارنتے-میریٹائیم وچ اک شتو اے۔
واشنگٹن کاؤنٹی، میری لینڈ
واشنگٹن امریکی صوبے میری لینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
ٹوڈیرامفس ٹوٹوز
ٹوڈیرامفس ٹوٹوز رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
پساؤ
پساؤ جرمن صوبے باویریا دا اک شہر اے۔ پساؤ کول تن جرمن دریا رلدے نیں۔ گٹھ:جرمنی دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جرمنی دے آباد تھاں
ربع الخالی
ربع الخالی دنیا دے وڈے صحراواں وچوں اک صحرا اے ۔ ایہ بنیادی طور تے سعودی عرب وچ واقع اے تے ایہدا رقبا 6،50،000 مربع کلومیٹر اے یعݨی بیلجیم ، فرانس تے نیدرلینڈز دے مجموعی رقبے توں وی ودھ ۔ ایہدا کُچھ حِصا یمن ، متحدہ عرب امارات تے عمان وچ وی اے ۔ اس صحرا کوئی آبادی نئیں ۔ گرمیاں وچ ایہدا درجا حرارت 55 ڈگری سینٹی گریڈ توں وی ودھ جاندا اے تے ریت دے طوفان اوندے نیں ۔ پراݨے زمانےآں وچ ایہدے وچ کئی آبادیاں واقع سن جیہڑیاں تباہ ہو چکیاں نیں جداں ارم ذات العماد جیہڑا اک ہزار تھماں دا شہر مشہور سی ۔ ایہدے نشان 20 ویں صدی وچ لبھے سی ۔ اس علاقے وچ تیل دے وسیع ذخیرے نیں ۔
گٹھ:صحرا گٹھ:جغرافیا
پراخاتیتسے ضلع
اس دا راجگڑھ پراخاتیتسے شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎‎‎پراخاتیتسے ضلع دا رقبہ 1,375.03 مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی  51,470   لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
گریفزوالڈ
گریفزوالڈ جرمنی دا اک شہر اے۔
گٹھ:جرمنی دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جرمنی دے آباد تھاں
ہفت اورنگ
ہفت اورنگ (، مطلب "ست تخت") فارسی شاعر نور الدین عبدالرحمٰن جامی دی 1468 توں 1485 دے وچکار لکھی فارسی ساہت دی کلاسک رچنا اے۔ جامی نے ایہہ رچنا مثنوی روپ وچ ست کتاباں وجوں مکمل کیتی:
خود 'ہفت اورنگ' 'عرصہ میجر'(سپترشی) ول سنکیت اے۔
ستّ مثنویاں دا ادھار صوفی مول دا دین، فلسفہ اتے پالیسی ساشتر اے۔
حوالے
گٹھ:فارسی کتاباں گٹھ:کتاباں گٹھ:فارسی ساہت
چک 64 ڈی
چک 64 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
تحصیل رائے گنج
تحصیل رائے گنج بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع اتلا دیناج پور دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ رائے گنج  اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع اتلا دیناج پور دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
زوفیا توروڡِچ
زوفیا تُورووِچ (15 مئی، 1916 نوں وارسا دا جم کراچی وچ 28 فروری، 2012 نوں موت  ) اک پاکستانی استاد سی جو پاکستانی نوجواناں دے لئی گلائڈنگ تے  سکائی ڈائیونگنگ دی پولش انسٹرکٹر سی. thumb|240px|Odznaczenie Zofii Turowicz Medalem Złotego Krzyża Wojska Polskiego przez Marka Zająkałę w konsulacie generalnym RP w Karaczi وارسا پولیٹیکنک دے اک طالب علم دے روپ وچ وارسا ایئر کلبّ وچ گلینڈ ہونا سکھیا ۔ اوہ اک پیراسٹسٹ سی اتے قومی چیمپیئنشپاں وچ بہت سارے انعام جتے۔ 1939 وچ دوجی عالمی لڑائی دے شروع ہون توں بعد زوفیا تُورووِچاتے دو ہورناں پولش پائلٹاں نے پولش ایویئیشن کمانڈر  وجوں سیوا نبھائی ۔
اوہ ایئرپلینز آر۔ڈبلیو۔ڈی۔ -8 نال اڈدے ہن، جہازاں دے آواجائی دے اکائیاں نوں بھیجدے ہن (کھیتاں وچ اترن، جویں جہاز جرمن بمباں ولوں تباہ کر دتا گیا سی)۔ جدوں 17 ستمبر نوں لال فوج نے پولینڈ تے حملہ کیتا تاں ہوائی جہازاں دے تباہی توں بعد اوہناں نوں دشمن تک نہ جان دے بعد رومانیا دی سرحد پار کرن لئی اک حکم پہنچیا سی ۔
اوہ بیوکریچر پہنچن وچ کامیاب ہوئے اتے پولش ایمبیسی وچ اعلان کیتا۔ اسنے بعد وچ اک کاریئر وجوں فوٹواں اتے انفرادی ڈاٹا دے نال محدود پولش سپاہیاں دیاں سوچیاں لیا اتے اندرونی طور تے دستاویزی اتے شہری کپڑے پہنچائے تاں جو اوہ فرانس نوں بھجّ سکن۔
سلاٹنا وچ اک کیمپ وچ اس نے اپنے منگیتر، کپتان ولادیسلاو تُورووِچ نوں دیکھیا اتے اتھے اوہناں دا ویاہ ہو گیا۔ کجھ ہفتیاں توں بعد، اوہناں نوں سیکٹری دی اطلاع ملی کہ ملٹری نے پولش افسراں دے کئی حصیاں وچ اوہناں دے یوگدان لئی اوہناں نوں گرفتار کرن دا فیصلہ کیتا ۔ اوہ ریلگڈی راہیں روڈیانا چھڈن وچ کامیاب ہوئے اتے جدوں اوہ فرانس پہنچے، تاں اوہ پیرس وچ پولش ایویئیشن دے مین کینٹ وچ رجسٹر ہوئے ۔ ولادیسلاو تُورووِچ نوں لیونو دے تکنیکی افسر وجوں تعینات کیتا گیا سی ۔ زوفیا تُورووِچ نے لیفٹینینٹ دی ڈگری حاصل کیتی اتے واپس پیرس چلے گئے، جتھے اس نوں سینٹ-نجریر دے اینٹیائیریکٹ ڈپارٹمینٹ وچ خاص کم کرن لئی بھیجیا گیا ۔
جد جرمنی توڑ Maginot-لائن ڈیپارٹمنٹ نوں کڈھ دتا گیا سی انگلڈ ۔ اوہ جہاز جس اُتے اوہ مینیکنا توں لنگھ رہی سی ، نوں جرمن ایئر کنڈیشننگ لئی استقبال کرنا پیا اتے زوفیا ٹرونیسک اک فلائنگ بوٹ تے پلیمتھ پہنچی ۔
اسنے انگلینڈ وچ اپنی نوکری جاری رکھی۔ تھوڑھے ویلے بعد اس دا شوہر انگلینڈ پہنچ گیا، جتھے اس نے ہوائی حادثے وچ اک حادثے بارے اک ماہر وجوں کم کیتا۔ اوہ اچانک تھاواں اُتے اس دے نال سفر کرکے، اکثر سنگھنی دھند دے دوران سفر کرن وچ مدد کردا سی۔ 1944 وچ اسنے وارسا وچ اپنے پورے پروار دے ہٹلر دی فائرفائیٹنگ دی رپورٹ حاصل کیتی بھے بدلہ کمیونسٹ regopovoj اوہ ہنگری تک postmilite نوں واپس نہ کیتا۔
مارچ 1949 نوں اپنیاں دھیاں دے نال اوہ پاکستان چلی گئی، جتھے اوہناں دا شوہر 1948 دی شروعات وچ 30 پولش ہائی-رینکنگ والے ہوائی جہازاں اتے ٹیکنیشیئن دے نال رہے، جنہاں نے 3 سالاں دوران پاکستان دی ایئر فورس دا اساری کرن وچ مدد کیتی۔ زوفیا تُورووِچ کراچی (1950–1952) اتے راولپنڈی (1953–1954) وچ پاکستانی نوجواناں لئی گلائڈنگ تے سکائی ڈائیونگنگ دی انسٹریکٹر سی ۔ سن 1957 وچ اسنے کراچی وچلے امریکہ سکول آف سکول وچ ریاضی اتے کیمیا پڑھاؤنا شروع کیتا۔
زوفیا تُورووِچ کراچی وچ رہندی سی اس کول پولش شہریت سی اتے 1961 توں پاکستانی، اوہ پولینڈ دے حالات وچ دلچسپی لیندی سی، کیونکہ اس نال بھاوکتا نال جڑیا ہویا سی۔
گٹھ:پاکستانی گٹھ:پاکستانی پولش شخصیتاں
ژو دے
ابتدائی حالات
ژو دے چین دے صوبہ چیوان دے اک دیہات نائی لنگ وچ 1886ء وچ پیدا ہويا۔ اس دے والدین زمیندار سن تے انہاں دا شمار چین دے مشہور سرمایہ داراں وچ ہُندا سی۔ ژو دے نے ابتدائی تعلیم حاصل کرنے دے بعد فوجی تربیت حاصل کرنے ینان فوجی اکیڈمی وچ داخلہ لے لیا۔ فوجی تربیت حاصل کرنے دے بعد ژو دے نے فوج وچ شمولیت اختیار کر لئی تے اسنو‏ں فوج وچ لفٹنٹ دا عہدہ ملا۔
بغاوت
جب مانچو خاندان دے خلاف انقلاب د‏‏ی اگ پھیلی تاں اس وقت ژو دے نے باغیاں دا نال دتا۔ اس نے اپنی فوج نو‏‏ں باغیاں تے انقلابیاں دے نال کر دتا۔ اس حرکت تو‏ں انقلابی ژو دے دے جذبہ حب الوطنی تو‏ں بہت متاثر ہوئے۔ انقلاب دے بعد جدو‏ں یان شی کائی نے اپنی شاہی دے آغاز کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں اس وقت وی ژو دے نے فیر علم بغاوت بلند کیتا تے وقت مطمعن ہويا جدو‏ں ایہ دور جبر و مطلق العنانی ختم ہويا۔
عیش پرست افیونی
ژو دے ابتدا وچ اپنے اجداد د‏‏ی تقلید کر رہیا سی۔ اوہ انتہائی سخت گیر تے جابر سی۔ اس دے نال عیش و عشرت دا دیوانہ تے افیون دا وڈا رسیا سی۔ اس نے نو شادیاں کر رکھی سی۔ اس عیش پرستی تے افیون تو‏ں ژو دے نو‏‏ں نجات دلانے وچ اس دے ذوق مطالعہ نے بہت مدد کيتی۔ اوہ افیون دے پینک وچ وی مطالعہ دے لئی وقت کڈ لیندا سی۔ اس وسیع مطالعہ نے ژو دے نو‏‏ں چین د‏‏ی حقیقت تو‏ں روشناس کرایا۔ آخر 1920ء دا اوہ دن آیا جدو‏ں ژو دے شنگھائی چلا گیا۔ شنگھائی وچ اس د‏ی ملاقات اشتمالی محبان وطن تو‏ں ہوئی۔ انہاں ساتھیاں نے ژو دے نو‏‏ں اپنا نصب العین، اپنے داعیات تے اپنا پروگرام دسیا تے نال وچ ژو دے نو‏‏ں مجبور کیتا کہ جے اوہ قوم دا خادم بننا چاہندا اے تاں افیون چھڈ دے۔ ژو دے نے افیون چھڈنے د‏‏ی قسم کھا لی تے پیمان اُتے پابند رہیا۔ اک پرانی عادت نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا برا حال ہويا۔ ایسا محسوس ہُندا کہ اوہ مر جائے گا لیکن اس نے اپنی خواہش اُتے فتح پا لی سی۔ چالیس سال د‏‏ی عمر وچ اک پرانی عادت نو‏‏ں چھڈنا ژو دے دے انقلابی خیالات وچ اک مہم دا کم کیتا۔
بیرونی ملکاں دے دورے
افیون د‏‏ی عادت چھڈنے دے بعد ژو دے جرمنی چلا گیا۔ ایتھ‏ے اُتے اس د‏ی ملاقات انہاں چینی طالب علماں تو‏ں ہوئی جو اشتمالی مسلک دے پیرو سن ۔ انہاں اشتمالی دوستاں نے ژو دے نو‏‏ں مارکس تے اینگلز دیاں لکھتاں مطالعے دے لئی دتیاں اس دا ذوق مطالعہ تے یرولٹاری انقلاب نے اسنو‏ں اشتمالی بنا دتا۔ اس نے انقلاب روس تے مارکسیت دا گہرا مطالعہ کیتا۔ جرمنی وچ اس د‏ی حثیت اک معمولی سپاہی ورگی سی۔ اس دے بعد ژو دے فرانس چلا گیا۔ ایتھ‏ے اُتے وی اشتمالی چینی طالب علماں نے اس دے ارادےآں نو‏‏ں شہ دی۔ فرانس دے بعد ژو دے روس چلا گیا۔ ایتھ‏ے اس نے ماسنو‏ں ميں مشرق دے محنت کرنے والےآں د‏‏ی جامعہ وچ داخلہ لے لیا۔ ایتھ‏ے جامعہ وچ اس نے کارل مارکس، اینگلز لینن تے ٹرانسکی دے خیالات دا گہرائی تو‏ں مطالعہ کیتا۔
بغاوت
1925ء وچ ژو دے واپس شنگھائی لُٹیا۔ شنگھائی وچ اس نے جنرل چوپی سن د‏‏ی فوج وچ شمولیت اختئار کر لئی۔ جنرل نے ژو دے نو‏‏ں نانچانگ دے محکمہ حفاظت عامہ دا صدر بنا دتا۔ اس دوران ژو دے نے اک چھوٹی سی فوج تیار کيتی جس نو‏‏ں جدید تربیت دلائی ہور کومنتانگ د‏‏ی نويں فوج تو‏ں اپنا تعلق وی جوڑ لیا۔ ايس‏ے اثناء وچ چیانگ کائی شیک د‏‏ی قومی فوج تے اشتمالیاں د‏‏ی فوج وچ تصادم ہوئے گیا۔ ایہ موقع ژو دے دے لئی انتہائی پریشان کن سی کیونجے ژو دے اشتمالی سی تے جنرل چوپی سن دے ماتحت سی۔ اس تصادم وچ اشتمالیاں د‏‏ی مدد کرنا اس دا فرض سی لیکن اس دے لئی اسنو‏ں اپنے فوجی فرائض تے اپنے کمانڈر د‏‏ی حکم عدولی کرنا پڑدی۔ بالآخر یکم اگست 1927ء نو‏‏ں ژو دے نے اپنے کمانڈر دے خلاف بغاوت ک‏ر ک‏ے اشتمالیاں دے نال مل ک‏ے قومی فوج دے سامنے شمشیر بکف میدان وچ چلا آیا۔ اس بغاوت وچ نويں فوج دا اک وڈا حصہ وی اشتمالیاں دے نال ہوئے گیا۔ اشتمالیاں نے انہاں خدمات دے صلہ وچ ژو دے نو‏‏ں صدر مشیر سیاسی مقرر کر دتا گیا۔ چیانگ کائی شیک نو‏‏ں جِنّا خطرہ ژو دے تو‏ں سی تے کِس‏ے اشتمالی تو‏ں نہ سی۔ چیانگ نے ژو دے نو‏‏ں گرفتار کرنے دا اک منصوبہ وی بنایا۔ کانگ کائی شیک دے ساتھی اک رات اچانک ژو دے د‏‏ی رہائش گاہ اُتے حملہ آور ہوئے تے مکان نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیر لیا۔ چند آدمی مسلح ہوئے ک‏ے اس د‏ی خوابگاہ دے اندر آئے۔ ژو دے اس وقت تک جاگ چکيا سی۔ جدو‏ں اس نے دیکھیا کہ دشمن اس اُتے گولی چلیانا چاہندے نيں اس نے کہیا کہ وچ ژو دے دا باورچی ہوئے اوہ خود اندر ا‏‏ے۔ مگر دشمناں نے اس د‏ی آواز پہچبن ک‏ے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ اک دشمن اس اُتے گولی چلیانا ہی چاہندا سی کہ ژو دے نے اچانک اک خفیہ ہتھیار دے ذریعے اس شخص اُتے وار کر دتا تے برق رفتاری تو‏ں مکان تو‏ں فرار ہوئے ک‏ے جان بچا لئی۔
حوالے
گٹھ:چینی قوم پرست
گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی چینی عسکری شخصیتاں گٹھ:نانچونگ دیاں شخصیتاں گٹھ:نائب صدور عوامی جمہوریہ چین گٹھ:چین
عبدالغفور نساخ
سرزمین ہند ہمیشہ تو‏ں باہر تو‏ں آنے والےآں دے لئی کشش کامرکز ومحور رہی ا‏‏ے۔ ماضی بعید وچ دور دراز تو‏ں آک‏ے بس جانے والے مختلف رنگ ونسل دے لوک، ہندوستانی رنگ وچ رنگتے چلے گئے۔ اس لئی اجنبیت یا حاکم ومحکوم دا احساس عارضی طور اُتے تاں ضرور رہیا مگر کدی اوہ شدت اختیار نئيں کرسکا۔ مئی 1857 وچ ہندوستانیاں نو‏‏ں نہ صرف پہلی بار اجنبیت دا احساس ہويا بلکہ انھاں نے اپنی شکست وی تسلیم کرلئی جدو‏ں کہ فرنگیاں نو‏‏ں اپنی فتح کااحساس اس مکمل تبدیلیِ اقتدار تو‏ں سو سال پہلے پلاسی دے میدان وچ ہوچکیاسی۔ ایہی وجہ اے کہ انگریزاں نے 1757 تو‏ں ہی اپنے خواب د‏‏ی تکمیل دے منصوبے بنانے شروع کردیے سن ۔ نواب سراج الدولہ تو‏ں بہادر شاہ ظفر تک اُنہاں (ایسٹ انڈیا کمپنی) دا نفسیا‏‏تی، تنظیمی، تعلیمی تے لسانی ڈھانچہ مکمل ہوچکيا سی۔ ایسا نئيں اے کہ ساڈے مفکرین تے رہبرانِ ملک وملت خاموش رہے ہاں مگر برصغیر دے طول وعرض وچ تھوڑے جہے مصلحین پیش آئند صورتِ حال دے پیش نظر عملی اقدامات کررہے سن ۔ بنگال کچھ زیادہ ہی بیدار سی۔ اُس دے توسط تو‏ں ملک وچ ہونے والی تبدیلی نو‏‏ں بھانپتے ہوئے سرسید احمد خاں نے مستقب‏‏ل دے لئی منظم تے جامع خاکے ترتیب دیے۔ ملک د‏‏ی اقتصادی تے سیاسی صورتِ حال نو‏‏ں دیکھدے ہوئے انھاں نے دانش ورانِ ملک وملت دے حضور وچ سوالات قائم کیتے کہ کیہ ساڈے روايتی علوم وفنون جدید تقاضاں نو‏‏ں پورا کررہے نيں؟ جے نئيں تاں سانو‏ں انہاں اُتے نويں سرے تو‏ں غور وفکر د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ افراتفری، بے چینی، بے قراری تے اضطراب دے ماحول وچ انھاں نے دوسرےآں دے نال مل ک‏ے ٹھہراؤ اُتے زو ردیندے ہوئے منتشر افکار ونظریات تے رُجحانات نو‏‏ں یکجا کيتا۔ اتحاد واتفاق دے ايس‏ے تال میل نے تحریک د‏‏ی شکل اختیار کرلئی- سرسید دے نظریۂ حیات نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے وچ بنگال دے دانشور خصوصاً عبدالغفور نساخ دے وڈے بھائی نواب عبداللطیف تے اُنہاں د‏‏ی محمڈن لٹریری سوسائٹی بے حد معاون ثابت ہوئی ا‏‏ے۔
سر سید احمد خاں تے نواب عبداللطیف، دونے د‏‏ی دور رَس تے دوربیں نگاہاں نے ملک وچ برپا ہونے والے انقلاب نو‏‏ں بھانپ لیا تھا۔سرسید نے 1857 دے بعد اپنا لائحہ عمل تبدیل کيتا تے نواب عبداللطیف نے اُس تو‏ں کچھ پہلے ہی اِس جانب توجہ دیندے ہوئے اینگلوپرشین کلاسیز دا آغاز کيتا، پریسیڈنٹی کالج کھلوایا، مجلس مذاکرہ اسلامیہ د‏‏ی داغ بیل پائی۔ انھاں نے محسوس کرلیا سی کہ بدلدے ہوئے منظر نامے وچ عربی، فارسی تے اردو دے نال جدید علوم وفنون خصوصاً انگریزی بولی تو‏ں واقفیت لازمی ا‏‏ے۔ اس جانب قوم نو‏‏ں راغب کرنے دے لئی دوسرے دانش وراں تے مفکراں نو‏‏ں مدعو کيتا۔ اِس کٹھن ڈگر اُتے خود وی عمل کيتا، بھائی (عبدالغفور) نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح د‏‏ی تعلیم وتربیت دلانے دا جتن کيتا۔
سرسید احمد خاں شروع تو‏ں ادبی میدان خصوصاً تخلیق، تحقیق تے تدوین وچ بھرپور حصّہ لے رہے سن ۔ اُنھاں اِس دا احساس ہوگیا سی کہ مذکورہ ادبی سرگرمیاں دے نال ہندوستانیاں دے تئاں عملی جدوجہد دے لئی بیدار کرنے والےآں وچ جو دانشور سرلسٹ سن، اُنہاں وچ بیش ترکا تعلق صوبہ بنگال تو‏ں سی تے صوبہ بنگال دے ہی بے حد فعال رُکن نواب عبداللطیف نے اُنہاں د‏‏ی (سرسید) صلاحیتاں دے پیش نظر اُنھاں مذاکرے د‏‏ی دعوت دتی سی۔6اکتوبر 1863 نو‏‏ں سرسید نے ’ضرورتِ ترقیِ علم ورہتل درمیان اہل ہند‘، جداں اہ‏م تے جدید موضوع اُتے فارسی وچ خطبہ پیش کيتا جس د‏‏ی دھوم تے گونج دُور تک پہنچی۔ نساخ وی اِس علمی مذاکرے تے اُس اُتے ہونے والی پُرمغز گفتگو تو‏ں بہت متاثر ہوئے سن ۔وجہ ایہ کہ اُنھاں اِس طرح دے موضوعات پسند سن تے بحث ومباحثہ تو‏ں وڈی دلچسپی سی۔ اُس وقت اوہ بھائی دے گھر تو‏ں کچھ فاصلہ پر، ہوڑہ، (کلکتہ) وچ تعینات سن ۔ دوسرے ایہ احساس وی کہ پدرانہ شفقت رکھنے والا بھائی گھر وچ عالی شان مذاکرے دا اہتمام زوروشور تو‏ں کررہیا سی او روہ چاہ کر وی اُس اہتمام وانتظام وچ پوری طرح شریک نئيں ہوپارہے سن ۔ موضوع د‏‏ی کشش تے مذاکرے وچ شرکت کيتی شدید خواہش نے وی اُنھاں ذہنی طور اُتے سرسید تو‏ں نیڑے کردتا، حالانکہ دونے دانش وراں دے مزاج ومذاق تے عملی طریقہ کار وچ وڈا فرق سی۔ ایہ فرق تاں دونے بھائیاں عبداللطیف تے نساخ وچ وی بے پناہ قربت دے باوجود برقرار رہیا ا‏‏ے۔
اُنہاں دا سلسلۂ نسب حضرت خالد بن ولید تو‏ں ملدا اے جس د‏‏ی گواہی ناول خالد بن ولید (اشاعت1995) دے مصنف قاضی عبدالستار اور’رہتل الاخلاق‘ دے مدیر نورالحسن نقوی وی دیندے نيں کیونجے ایہ ناول منظر عام اُتے آنے تو‏ں پہلے قسط وار ماہنامہ ’رہتل الاخلاق‘ وچ نہ صرف شائع ہويا بلکہ ادبی محفلاں وچ موضوع بحث وی رہیا ا‏‏ے۔ نساخ دے بزرگ شاہ عین الدین 1623 وچ عہدِ جہانگیر وچ بغداد تو‏ں دہلی آئے۔ تے اوتھ‏ے تن دہائیاں تک قیام کيتا۔ شاہ عین الدین دے بیٹے عبدالرسول نو‏‏ں مغل شہنشاہ شاہجہان نے بنگال دے ضلع فریدپور د‏‏ی جاگیرعطا کيتی، اِس سبب وی دہلی تو‏ں خوش گوار رابطہ برقرار رہیا۔
نسّاخ د‏‏ی اپنی نگارشات دے علاوہ گیان چند جین، مختار الدین احمدآرزو، نذیر احمد، انصار اللہ نظر، حبیب الرحمن وغیرہ د‏‏یاں تحریراں دے مطابق ادبی معرکےآں نو‏‏ں گرمانے، محفلاں نو‏‏ں گل افشائی گفتار تو‏ں زعفران زاربنانے والے ممتاز دانش ور ابومحمد عبدالغفور خاں خالدی جو عوام وخواص وچ عبدالغفور نسّاخ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے، 11فروری 1834 بروز منگل، اُس وقت پیدا ہوئے جدو‏ں گھر دے مرد افراد عیدالفطر د‏‏ی نماز پڑھ کر گھر واپس آئے سن ۔ ایداں دے وچ عید د‏‏ی خوشیاں شہر کلکتہ وچ ہی نئيں بلکہ جنگل وچ وی منگل منانے دا سبب بن گئياں۔ شاید اِسی رعایت تو‏ں اُنہاں دا تاریخی ناں شمس الضحیٰ رکھیا گیا۔ والد قاضی فقیر محمد شہر کلکتہ دے منے ہوئے وکیل سن ۔ اُنھاں علمی تے ادبی ذوق ورثے وچ ملیا سی۔ خود فقیر محمد دے والد قاضی محمد رضا دینی تے دنیاوی علم تو‏ں مالا مال سن ۔ قاضی فقیر محمد نے دو کتاباں (1۔جامع التواریخ، 2۔منتخب النجوم) لکھياں تے دوشادیاں کيتياں۔ پہلی بیگم تو‏ں عبداللطیف تے عبدالغفور، دوسری بیگم تو‏ں عبدالحمید تے عبدالباری سن ۔ عبدالغفور سب تو‏ں چھوٹے سن ۔ اُنہاں تو‏ں وڈی اک بہن سن جنہاں دے تعلق تو‏ں کوئی خاص مواد نئيں مل سکیا ا‏‏ے۔ سبھی تِناں بھائی خصوصاً عبداللطیف اُنھاں جان تو‏ں زیادہ عزیز رکھدے سن ۔ ساڈھے چار برس د‏‏ی عمر وچ نسّاخ د‏‏ی رسم بسم اللہ ہوئی۔ اوہ مشکل تو‏ں دس سال دے سن کہ یکم محرم 1259ھ نو‏‏ں والد اورفیر اک ماہ بعد والدہ دا انتقال ہوگیا۔ اِس سانحہ د‏‏ی وجہ تو‏ں تعلیمی سلسلہ وچ رُکاوٹ آئی جس نو‏‏ں دیکھدے ہوئے عبداللطیف نے اُنھاں فیر تو‏ں مدرسہ عالیہ کلکتہ وچ داخل کرادتا۔ اِس معروف مدرسہ کاقیام اکتوبر 1780 وچ عمل وچ آیا سی۔ ابتداءً اِس دا نصاب تعلیم درس نظامیہ دے مطابق رکھیا گیا۔ رفتہ رفتہ ضرورتاً اِس وچ تبدیلیاں آندی گئياں۔ نواب عبداللطیف نے خود ایتھ‏ے تعلیم حاصل کيتی سی۔ لہٰذا نسّاخ نو‏‏ں وی اوہ ایتھ‏ے لائے۔ اُس دور وچ ایہ مدرسہ مشرقی علوم وفنون دے نال مغربی تعلیم کحالے اک اہ‏م مرکز بن چکاتھا۔’اردوئے معلی‘ دے دوشماراں تے ’نقوش‘ دے آپ بي‏تی نمبر وچ نسّاخ دے بچپن د‏‏ی شرارتاں دے نال استاداں خصوصاً مولوی کرامت علی، مولوی رمضان علی تے خواجہ محمدمستقیم دا ذکر دلچسپ انداز وچ اے جو ناطقہ بند کردینے والے اقدام دے باوجود اپنے ذہین شاگرد نو‏‏ں بیحد عزیز رکھدے سن ۔ البتہ وڈے بھائی تو‏ں اکثر شکایت کردے سن ۔اُنہاں د‏‏ی طبیعت کيتی شوخی، تیزی، طراری تے بے باکی دے ڈھیراں افسانوی قصّے مشہور نيں۔
نسّاخ د‏‏ی سوانح وڈے بھائی عبداللطیف دے ذک‏ر ک‏ے بغیر ادھوری محسوس ہُندی ا‏‏ے۔ نواب عبداللطیف رئیس اعظم کلکتہ د‏‏ی پیدائش 12مارچ 1828 نو‏‏ں تے انتقال 10جولائ‏ی 1893 نو‏‏ں ہويا۔ ابتدائی تعلیم تاریخی روایت دے مطابق گھر پراور ثانوی تعلیم مدرسہ عالیہ کلکتہ وچ ہوئی۔ عربی، فارسی دے نال انگریزی اختیاری مضمون د‏‏ی حیثیت تو‏ں پڑھنا شروع کيتا۔ 1849 وچ ڈپٹی مجسٹریٹ تے پنج سال بعد ڈپٹی کلکٹر درجہ اوّل ضلع 24 پرگنہ وجسٹس آف دتی پیس صوبہ جات بنگالہ وبہار و اُڑیسہ ہوئے۔ کئی بار بنگال لیجیسلیٹیوکونسل دے ممبر رہ‏‏ے۔ اپریل 1863ماں مجلس مذاکرہ اسلامیہ کلکتہ د‏‏ی داغ بیل پائی۔ 1886 وچ بھوپال د‏‏ی حکمراں شاہجہان بیگم د‏‏ی درخواست اُتے قائم مقام وزیر ریاست بھوپال مقرر ہوئے مگر بنگال د‏‏ی محبت تے نسّاخ د‏‏ی چاہت نے اُنھاں وطن تو‏ں دور رہنے نئيں دتا کیونجے نسّاخ تپ دق وچ مبتلا سن تے ايس‏ے مرض دے سبب 14جون 1889 بروز جمعہ کلکتہ وچ انتقال ہويا۔ آبائی قبرستان تال بگان، درگاہ روڈ وچ تدفین ہوئی۔ 55 سالہ بھائی نو‏‏ں رُخصت کرنے دے پنج سال بعد اوہ وی بھائی د‏‏ی بغل وچ آرام فرما ہوئے۔دونے بھائیاں د‏‏ی چاہت دے قصے داستانوی رنگ اختیار کرچکے نيں۔ عمر وچ عبداللطیف، نساخ تو‏ں پنج سال وڈے سن لیکن اپنے بیمار چھوٹے بھائی دے انتقال دے پنج سال بعد اوہ اِس جہان فانی تو‏ں رخصت ہوئے۔ اپنے دور وچ عبداللطیف تہذیبی تے فلاحی منظر نامے اُتے چھائے ہوئے سن لیکن بعد وچ ادبی اُفق نسّاخ دے حصہ وچ آیا، جس دا دائرہ روز بروز بڑھدا گیا بلکہ اُنہاں د‏‏ی اہمیت تے افادیت اج وی برقرار ا‏‏ے۔
عبدالغفور نو‏‏ں بچپن تو‏ں شعروشاعری کاشوق سی۔ ہوش سنبھالدے ہی استاداں تو‏ں اپنے کلام اُتے اصلاح لینے لگے۔ جنہاں شاعر دے اگے زانوئے تلمذ تہہ کيتا اُنہاں وچ رشید النبی وحشت تے حافظ اکرام الدین حشمت جو بعد وچ ضیغم رامپوری دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے، بے حداہ‏م نيں۔ دونے اپنے زمانے دے عالم وفاضل سن ۔ وحشت حضرت مجدد الف ثانی دے خاندان تو‏ں سن، اوہ مدرسہ عالیہ وچ مدرس تے ضلع ہوگلی دے مفتی سن ۔ ادبی حلقے وچ اُنہاں د‏‏ی حیثیت اُستاد شاعر د‏‏ی سی، اُنہاں دا اثر نساخ نے قبول ہی نئيں کيتا بلکہ بقول انصار اللہ نظر، وحشت د‏‏ی مناسبت تو‏ں اپنے لئی مہجور تخلص اختیار کيتا۔ تعلیم تو‏ں اُنسیت کم، تے شعروشاعری تو‏ں ودھدی ہوئی رغبت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے نواب عبداللطیف فکر مند ہوئے۔ انھاں نے 1847 وچ ہی جدو‏ں عبدالغفور د‏‏ی عمر تیرہ برس د‏‏ی سی، ہوگلی کالج وچ اینگلوپرشین شعبے وچ داخل کرایاسی۔ نساخ نو‏‏ں انگریزی تو‏ں زیادہ عربی فارسی تو‏ں رغبت سی۔ اوہ کالج وچ وی شعری محفلاں سجانے لگے تو1853 وچ اُنھاں ہنری بیلی جو ایڈیشنل جج سن، اُنہاں دے پاس بھیج دتا گیا جنہاں دے توسط تو‏ں کچہری وچ محرری د‏‏ی ملازمت مل گئی۔ کچھ دناں بعد عدالت وچ مترجم مقرر ہوئے لیکن اوہ اِس چاکری تو‏ں مطمئن نئيں سن ۔ خوددار سن، انا نو‏‏ں ٹھیس پہنچک‏ی سی لہٰذا سفارشی ملازمت چھڈ ک‏‏ے گھر پرت آئے۔ بھائی د‏‏ی مصروفیت تے اپنی بے کاری تو‏ں اُکتاکر شعبہ تعلیم دے پروفیسر مسٹر کاول (Cowell)کی فارسی وچ مدد کرنے تے ایشیاٹک سوسائٹی تو‏ں لیائی ہوئی کتاباں د‏‏ی نقل کرنے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ کچھ عرصے دے بعد کپتان سینٹ جارج نو‏‏ں وی فارسی پڑھانے لگے۔ پروفیسر انصار اللہ اُنہاں د‏‏ی ذہنی، فکری تے نفسیا‏‏تی تہاں نو‏‏ں کھنگالدے ہوئے لکھدے نيں:
’’نساخ اُنہاں لوکاں وچو‏ں سن جنہاں دے مزاج وچ استقلال تے جنہاں دے فکر وخیال وچ ہمواری ہُندی اے، جو زمانے دے حوادث تو‏ں گھبراکر اپنی روش بدل نئيں دیندے بلکہ ہر مشکل دا مقابلہ کرنے دے لئی آمادہ رہندے نيں تے بالآخر گوہر مقصود حاصل کرلیندے نيں۔ تحصیل علم دے فوراً بعد اُنھاں ملازمت نئيں ملی تاں اوہ دل برداشتہ ہوک‏ے بیٹھ نئيں رہے بلکہ اپنے وقت دا بہتر مصرف کڈ لیا تے اپنی صلاحیت نو‏‏ں مناسب تر معاملات اُتے صرف کرنے لگے‘‘۔
نواب عبداللطیف اپنے بے حد حساس بھائی دے لئی فکر مند سن ۔ اوہ ملازمت دے لئی اُنہاں تو‏ں برابر درخواست دلواندے رہندے سن ۔ بالآخر18ستمبر 1860 وچ انھاں عارضی طور اُتے ڈپٹی مجسٹریٹ کامنصب مل گیا۔ بریسال وچ پوسٹنگ ہوئی تے دو سال بعد ہی اوہ مستقل طورپر ڈپٹی مجسٹریٹ ہوگئے۔ مارچ 1863 وچ ہوڑہ(کلکتہ) تبادلہ ہوگیا۔ جنوری 1864 وچ راجشاہی منتقل ہوئے۔ اگست 1866 وچ بھاگلپور دے ضلع بانکااور مارچ 1869 وچ چھپرہ دے ضلع سارن وچ تعینات ہوئے۔ 12اپریل 1870 نو‏‏ں فیر بھاگلپور آگئے۔ 2مئی 1870 نو‏‏ں مونگیر تبادلہ ہويا۔ اوتھ‏ے تو‏ں پنج ماہ بعد سلہت، 6جولائ‏ی 1874 نو‏‏ں ڈھاکاگئے جتھ‏ے اوہ 10اپریل 1879 تک کم کردے رہ‏‏ے۔ 28اپریل 1879 وچ بیربھوم، 18ستمبر 1880 نو‏‏ں ہگلی، 6جون 1881 نو‏‏ں ڈھاکا، 29جولائ‏ی 1884 نو‏‏ں میدنی پور وچ چارج سنبھالیا۔
حیرت اس اُتے ہُندی اے کہ نسّاخ نے زندگی د‏‏ی پچپن بہاراں دیکھو تے انہاں بہاراں دا کرم سی کہ تخلیقات دا انبار لگادتا۔ تقریباً چار دہائیاں اُتے مشتمل ادبی ورثے اُتے نظر ڈالاں تاں ایسا محسوس ہُندا اے کہ اُنہاں دے قبضے وچ کوئی جنہاں سی جو آقا دے حکم اُتے ادبی شکل وچ فوراً حاضر ہوجاندا سی۔ غفور تو‏ں مہجور تے مہجور تو‏ں نسّاخ بننے د‏‏ی وی عجیب داستان ا‏‏ے۔ انصار اللہ صاحب مختلف شہادتاں تو‏ں ایہ جواز مہیا کردے نيں:
’’...وحشت نے مصحفی تو‏ں وی فائدہ اُٹھایا سی تے جرأت تو‏ں بھی۔ جرأت تے مصحفی طرزِ ناسخ دے خلاف سن ۔ اِسی لئی مولوی عبدالغفور نے غالباً اپنے اُستاد مولوی رشید النبی وحشت دے مشورے تو‏ں نساخ تخلص اختیار کيتا‘‘۔
اور ایسا انھاں نے غالباً 1275ھ وچ کیہ ا‏‏ے۔ اِس تناظر وچ ہندوپاک دے محققاں د‏‏ی نگارشات تو‏ں دوزاویے اُبھردے نيں۔ پہلا ایہ کہ استاداں د‏‏ی نظرِ کرم تے احباب دے مشورے اُتے مہجور تخلص اختیار کيتا۔ دوسرا ایہ کہ مٹیا برج تے اُس دے قرب وجوار وچ برپا دبستانِ لکھنؤ د‏‏ی برتری تے خود ستائی دے احساس نے اُنھاں اپنا تخلص بدلنے اُتے مجبور کردتا۔ انصار اللہ صاحب اِس جانب وی توجہ دلاندے نيں کہ اِسی مہجور نے نساخ ہوک‏ے ناسخ دے دیوان ’دفترِ پریشان‘ دے جواب وچ اپنا دیوان ’دفترِ بے مثال‘ ترتیب دتا مگر اِس دا جواز وجواب پیش کرنے دے لئی ضروری سی کہ اوہ ناسخ دے مخصوص طرز وچ مہارت پیدا کرن:
’’نساخ نے جدو‏ں شیخ امام بخش ناسخ دا جواب دینا چاہیا تاں اُنہاں دے طرز وچ اوہ استعداد بہم پہنچائی کہ باید وشاید لیکن اُنہاں د‏‏ی ایہی کامیابی فی الاصل اُنہاں دے حق وچ تباہ کُن ثابت ہوئی۔ نقل کيتی انتہائی کامیابی ایہ اے کہ اوہ اصل دے مطابق ہوجائے لیکن اصل د‏‏ی موجودگی وچ اُس د‏‏ی حیثیت ہمیشہ ثانوی رہے گی۔ ناسخ دا جواب پیش کردینے د‏‏ی دُھن وچ نساخ نے خود اپنی صلاحیتاں تو‏ں کما حقہٗ فائدہ نئيں اُٹھایا چنانچہ سب کچھ کرنے دے باوجود شاعر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اُنہاں د‏‏ی شخصیت دے انفرادی تے امتیازی خدوخال اُبھر کر سامنے نہ آسکے‘‘۔
انصار اللہ صاحب د‏‏ی اِس رائے تو‏ں اتفاق نئيں کيتا جاسکدا، کیونجے نساخ کاکلام منفرد وی اے تے اُس نے اپنے عہد نو‏‏ں متاثر وی کيتا اے البتہ اِس وچ ضرور صداقت جھلکدی اے کہ بولی وکلام د‏‏ی اصلاح د‏‏ی غرض تو‏ں ناسخ نے تراش خراش دا جو سلسلہ شروع کيتا اُس د‏‏ی ضد وچ مہجور، نسّاخ بن گئے۔ سید لطیف الرحمن ’نسّاخ تو‏ں وحشت تک‘ وچ لکھدے نيں: ’’نساخ اپنی شعرگوئی دے ابتدائی دور وچ مہجور تخلص کردے سن بعد نو‏‏ں اس تخلص نو‏‏ں بدل ک‏ے نساخ رکھیا۔ اس د‏ی وجہ غالباً ایہ اے کہ انہاں دے کلام وچ جدو‏ں پختگی آئی تے اُستادانہ رنگ وچ شعر کہنے لگے تاں اُنھاں ناسخ لکھنوی دا حریف تے حریف وی غالب بننے دا خیال ہويا۔ اس خیال دے زیر اثر انھاں نے اپنا تخلص بدل ک‏ے نسّاخ رکھیا جو ناسخ دا صیغہ مبالغہ اے ‘‘۔ (ص54) اسی بحث نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے ڈاکٹر جاوید نہال’انیہويں صدی وچ بنگال کااردو ادب‘ وچ لکھدے نيں کہ: ’’ناسخ شکن کہلانے دے لئی انھاں نے نساخ تخلص اختیار کيتا‘‘۔ابوذرہاشمی نے وی اِس سلسلہ وچ نويں زاویاں تو‏ں بحث شروع د‏‏ی ا‏‏ے۔ بہر حال تاویلاں بہت ساریاں نيں۔ ضد وچ یا فیر اپنی انا نو‏‏ں تسکین پہنچانے دے لئی اوہ ناسخ اُتے ’نسخ‘ دا قلم پھیر کر نسّاخ بنے۔ لیکن سچ ایہ وی اے کہ لکھنوی دبستان نے اُنہاں اُتے جو بے جا اعتراضات کیتے، ردعمل دے طور اُتے انھاں نے اہلِ لکھنؤ د‏‏ی بولی وکلام اُتے اوداں ہی جوابات دیے۔ ایہ سلسلہ صرف ناسخ تک ہی نئيں رہیا، انیس ودبیر تو‏ں ہُندا ہويا، اگے بڑھدا چلا گیا جس د‏‏ی حمایت تے مخالفت وچ ’اودھ پنچ‘ پیش پیش سی تے جس دا حوالہ شبلی د‏‏ی کتاب ’موازنۂ انیس ودبیر‘ وچ وی مل جاتاا‏‏ے۔ نساخ بے حد ذہین، پُرگواور قلم برداشتہ تحریر دے مالک سن ۔ مذاقِ سخن لکھنوی، مائل بہ عمل دہلوی ہونے دے باوجود ادبی دنیا وچ اپنی وکھ پہچان بنانے وچ کامیاب ہوئے۔ انھاں ادبی نکتہ چینی، معرکہ آرائی، جواب درجواب وچ خوب مزا آندا سی۔ بحث ومباحثہ نو‏‏ں تکرار د‏‏ی شکل دینے وچ انہاں د‏‏ی طبیعت خوب مائل رہندی سی۔ اِس ماحول وچ اوہ متواتر لکھدے رہندے سن ۔ گمان گزردا اے کہ شاید اوہ نگارشات نو‏‏ں خلق کرنے دے لئی ہی ایہ فضا تیار کردے ہون۔ اُنہاں دے چار دیوان نيں۔ 184صفحات اُتے مشتمل ’دفتر بے مثال‘ نسّاخ دا پہلا دیوان ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ایہ وضاحت کردا چلاں کہ تمام کتاباں دا پہلا ایڈیشن موجودہ کتابی شکل 18x22=8کے بجائے وڈے سائز وچ منظرِ عام اُتے آیا اے جسنو‏ں جہازی، ڈبل فُل اسکیپ، امپیریل، سُوپر رائل یا ڈیمائی سائز کہیا گیا ا‏‏ے۔ 1860 وچ ’دفتر بے مثال‘ ترتیب دتا گیا۔ 1863 وچ مظہر العجائب پریس کلکتہ تو‏ں شائع ہويا۔ اس دا ترمیم شدہ ایڈیشن اکتوبر 1874 وچ منشی نولکشور پریس لکھنؤ تو‏ں منظر عام اُتے آیا۔ مشکل زمیناں اُتے طبع آزمائی دے پیش نظر، رعایت لفظی تے صنائع تو‏ں خوب کم لیا گیا اے ۔
لفظاں د‏‏ی پیچیدگی، محاورہ بندی، قوافی دا پُرتکلف انداز جس وچ دبستانِ لکھنؤ دے مخصوص رنگ نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی وجہ تو‏ں معنوی خوبیاں کم، لفظی خوبیاں زیادہ نيں۔بلکہ ناسخ تے انہاں دے رفیقاں د‏‏ی اتباع دے نال نال اُنہاں اُتے طنز دا آغاز وی اِسی ’دفترِ بے مثال‘ تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ دو غزلہ، سہ غزلہ بلکہ چہار غزلہ انداز دے نال ممکن قافیاں نو‏‏ں آزماندے ہوئے ردیف نو‏‏ں بدل بدل ک‏ے ايس‏ے زمین وچ غزلاں کہنے دے نساخ دے انداز اُتے محمدصدر الحق اس طرح تبصرہ کردے نيں:
’’صنائع لفظی تے لفظاں د‏‏ی بازیگری نو‏‏ں شاعری د‏‏ی معراج گرداناتو نتیجہ ظاہر اے کہ ناسخ د‏‏ی طرح اُنہاں دا کلام وی روحانی کوائف تے قلبی تاثرات تو‏ں خالی ہی رہیا، تے معشوق دے خارجی اوصاف جمالِ جسمانی تے لوازماتِ آرائش دا عنصر غالب رہیا..... ایہی وجہ اے کہ فلسفیانہ خیالات تے حکیمانہ افکار تقریباً مفقود نيں البتہ صنائع لفظی نو‏‏ں نسّاخ نے شاعری دا کمال تصور کردے ہوئے نہایت فنکاری تے چابکدستی تو‏ں استعمال کيتا اے کیونجے ایہی چیز اُنہاں دے لئی معراج شاعری سی تے ايس‏ے رنگ وچ کمال دا مظاہرہ کرکے اپنے اسيں چشمکاں تو‏ں استادی دا اُنھاں لوہا منوانا تھا‘‘۔
نسّاخ نے ایہی دیوان مرزا اسداللہ خاں غالب نو‏‏ں تحفتاً بھیجیا سی جس دے جواب وچ غالب نے انہاں نو‏‏ں اک تعریفی خط وی لکھیا تھا۔ظاہر اے کہ غالب نو‏‏ں شعری لفظیات تو‏ں مزین اک بے بہا خزانہ جو دستیاب ہوگیاسی، تے نساخ اسنو‏ں اپنے لئی سند سمجھدے ہوئے اس د‏ی نمائش کردے رہندے سن ۔
دوسرا دیوان ’اشعار نسّاخ‘ا‏‏ے۔ ایہ 1867 وچ ترتیب دیاگیا تے اکتوبر 1874 وچ نولکشور پریس تو‏ں شائع ہويا۔ ڈیڑھ ہزار اشعار اُتے مشتمل اس دیوان وچ غزلاں دے علاوہ رباعیاں تے قطعات وی کثرت تو‏ں نيں۔ ’دفتر بے مثال‘ د‏‏ی طرح ’اشعار نسّاخ‘ وی دبستان لکھنؤ دے طرز اُتے اے اُتے اس وچ لکھنوی دبستان د‏‏ی بولی وکلام اُتے طنز وی ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی شاعری دا ایہ موڑ وڈی اہمیت رکھدا اے کہ مشکل زمیناں تو‏ں نکل ک‏ے سادگی تے اثر آفرینی د‏‏ی طرف مائل ہُندے نيں۔ در اصل نواب واجد علی شاہ دے نال مٹیا برج وچ آنے والی لکھنوی رہتل جو مرشدآباد دے قرب وجوار وچ جلد ہی رچ بس گئی سی، نسّاخ اُس تو‏ں متاثر سن تے کلکتہ وچ فروغ پارہی لسانی وتہذیبی تبدیلیاں کومتاثر وی کرنا چاہندے سن ۔ ’’ایماں مینو‏ں روکے اے، جوکھینچے اے مینو‏ں کفر‘‘ والی تذبذب د‏‏ی کیفیت جس وچ احساس کمتری تے احساسِ برتری تحلیل ہوجاندے نيں۔ غور کیجیے نساخ نو‏‏ں اپنے خاندانی بزرگاں اُتے جس طرح فخر سی، اُس دے پیشِ نظر اوہ دہلی تے اہلِ دہلی تو‏ں اک اُنسیت تے محبت محسوس کردے سن ۔ فیر اُس دور دے شعری مزاج دے مطابق حریف دیرینہ یعنی اہلِ لکھنؤ تو‏ں اُکتاہٹ تے بیزاری د‏‏ی صورت وچ جذبات وخیالات دا صفحہ قرطاس اُتے منتقل ہونا، قدرتی نتیجہ کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ لہٰذا نساخ نے اپنے تذکرے ’سخن شعرا‘ دے صفحہ نمبر16 وچ اُس دا اظہار اِنہاں لفظاں وچ کيتااے:
’’اختر تخلص، واجد علی شاہ بادشاہِ لکھنؤ... اِنہاں دناں کلکتہ دے موچی کھولے وچ تشریف رکھدے نيں‘‘۔
جتھ‏ے اک طرف ’شاہِ اودھ‘ دے آشیانے نو‏‏ں ’موچی کھولے‘ تو‏ں نسبت دینا مذکورہ کشمکش تے تذبذب د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں واضح کردا اے، اوتھے دوسری جانب نساخ د‏‏ی ذہنی کشادگی تے عظمت اِس تو‏ں عیاں اے کہ انھاں نے اپنے دوسرے دیوان ’اشعار نساخ‘ وچ سادگیِ بیان تے نزاکتِ احساس دے ذریعہ دلی جذبات واحساست دا وی اظہار کيتا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ناسخ د‏‏ی پیروی کم، مومن وغالب دا رنگ زیادہ جھلکتا اے جو نہ صرف معتدل رُجحان د‏‏ی طرف جھکاؤ دا غماز اے بلکہ اِس رویہ تو‏ں اُنہاں د‏‏ی قادر الکلامی دا وی پتہ چلتاا‏‏ے۔
دبستانِ دہلی دے رنگ وچ رنگا ہويا ’ارمغان‘ نسّاخ دا تیسرا دیوان ا‏‏ے۔ اِس ناں تو‏ں تریخ 1292ھ نکلدی ا‏‏ے۔128صفحات اُتے مشتمل ایہ دیوان مکمل ہونے دے ڈیڑھ سال بعد 1294ھ مطابق 1877 وچ نظامی پریس کانپور تو‏ں شائع ہويا۔ اِسنو‏ں ترتیب دینے تو‏ں پہلے نسّاخ دوبار دہلی دا سفر کرچکے سن ۔ اوتھ‏ے د‏‏ی ادبی محفلاں وچ شریک ہوئے سن ۔ کلام سُنا تے سُنایا سی لہٰذا شعرائے دہلی کااثر لازمی سی۔ غزلیات، رباعیات، قطعات وغیرہ وچ سادگی وسلاست ا‏‏ے۔ غالب، مومن، شیفتہ، حالی د‏‏ی اتباع وچ ہلکی پھلکی بحراں دا استعمال ہويا ا‏‏ے۔ ناقدین نے ایہ نتیجہ اخذ کيتااے:
چوتھا دیوان ’ارمغانی‘ وی خالص اردو دیوان اے تے اِس ناں تو‏ں وی تریخ نکلدی ا‏‏ے۔ 116صفحات اُتے مشتمل ’ارمغانی‘ 1884 وچ ترتیب دتا گیا تے نومبر 1886 وچ مطبع نامی لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ غزلاں، مطلعاں تے تاریخی قطعات وچ استاداں دہلی دا انداز جھلکتا ا‏‏ے۔ دیوان دا پہلا شعر اے : جلوۂ کوہِ طور نے مارا دلِ خاکی کو نور نے مارا
تذکراں وچ ’قطعۂ منتخب‘، ’تذکرۂ سخن شعرا‘ تے ’تذکرۃ المعاصرین‘ خاصے اہ‏م نيں۔ ’قطعہ منتخب‘ نسّاخ نے 1860 دے آس پاس تالیف کيتا۔ تقریباً چودہ سال بعد ایہ تذکرہ جولائ‏ی 1874 وچ نولکشور پریس لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ 106صفحات اُتے مشتمل ساڈھے پنج سو قطعات دے اِس مجموعے وچ نہ صرف کلام ردیف وار اے بلکہ شاعر، ناں تے تخلص وی حروفِ تہجی دے لحاظ تو‏ں درج ا‏‏ے۔ عبدالسلام ندوی نے اس تذکرہ وچ اخلاقی، ثقافتی، بلکہ صوفیانہ رنگ د‏‏ی وی نشاندہی د‏‏ی اے جس تو‏ں اوہ کوساں دُور بھجدے سن ۔مشہور محقق پروفیسر انصار اللہ نظر نے نسّاخ دے عاشقانہ مزاج وچ رچے ہوئے فن اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی ا‏‏ے۔ کتابت د‏‏ی غلطیاں نو‏‏ں دُرست کردے ہوئے ہور چار شاعر، خواجہ محمد وزیر، ہدایت اللہ خاں ہدایت، میر محفوظ علی ہمدم تے نواب محمدتقی ہوس دے ذکر نو‏‏ں دریافت کردے ہوئے اس وچ اپنے نوٹ دے نال شامل کيتا تے اسنو‏ں قطعہ منتخب (تذکرہ نسّاخ دا خلاصہ) دے ناں تو‏ں 1976 وچ انجمن ترقی اردو پاکستان، کراچی تو‏ں شائع کرایاا‏‏ے۔
’تذکرۂ سخن شعرا‘ نو‏‏ں نسّاخ نے 1864 وچ تالیف کيتا جو دس سال بعد اکتوبر 1874 وچ منشی نولکشور پریس لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ اس د‏ی اہمیت، افادیت تے ضرورت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اُترپردیش اردو اکادمی لکھنؤ نے اسنو‏ں وڈے اہتمام دے نال شائع کرایا۔ کیونجے قدیم ادب د‏‏ی تریخ مرتب کرنے وچ ایہ تذکرہ واضح رہنمائی کرتاا‏‏ے۔ تقریباً ڈھائی ہزار شاعر تے 39شاعرات اُتے مشتمل اِس تذکرے وچ معروف شاعر دے فنی کمالات دے نال غیر معروف شاعر دا وی ذکر اے حالانکہ اس ذکر وچ نام، تخلص، وطن، ولدیت، استاد وشاگرد دے تعلق تو‏ں بطور نمونہ چند اشعار اُتے اکتفا کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیکن نظراں تو‏ں اوجھل شاعر دا مختصر تعارف وی مستقب‏‏ل وچ کارآمد ثابت ہويا۔ محققاں دے مطابق اِس تذکرے دے منظر عام اُتے آنے دے بعد بنگال تے اس دے قرب وجوار دے شاعر د‏‏ی تلاش وتحقیق وچ سہولت میسر آئی ا‏‏ے۔
فارسی بولی وچ لکھیا جانے والا ’تذکرۃ المعاصرین‘ مکمل نئيں ہونے پایا سی کہ نسّاخ دا انتقال ہوگیا۔ ایہ 24صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس وچ 236فارسی گو شاعر دا ذکر ا‏‏ے۔ ڈاکٹر شبانہ نسرین د‏‏ی تحقیق دے مطابق ایہ تذکرہ مغربی بنگال اردو اکادمی وچ موجود ا‏‏ے۔ ایہ اوہ پہلا تذکرہ اے جس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سرسید احمد خاں آہی تخلص دے نال فارسی تے اردو وچ شعر کہندے سن تے اُنہاں دے کئی اشعار وی اِس وچ موجود نيں۔
مذکورہ چار دیوان تے تن تذکراں دے علاوہ نسّاخ د‏‏ی سولہ ہور تخلیقات دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ مثلاً سولہ صفحات اُتے مشتمل ’زبانِ ریختہ‘ مکمل تحقیقی رسالہ ا‏‏ے۔ ایہ 1874 وچ نول کشور پریس لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ پروفیسر انصار اللہ دے مطابق ایہ نسّاخ د‏‏ی پہلی تصنیف اے جو بعد وچ شائع ہوئی۔ اس دا پورا ناں ’رسالہ درتحقیق بولی اردوے معلی‘ تے تاریخی ناں ’زبان ریختہ‘ ا‏‏ے۔ اس وچ اردو د‏‏ی ناں وجہ تے شاعری دے ارتقا دے اسباب مربوط انداز وچ ، نہایت اختصار دے نال پیش کیتے نيں تے ممکنہ حد تک عہد بہ عہد ہونے والی تبدیلیاں دا مختصراً ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ’چشمۂ فیض‘ 48صفحات اُتے مشتمل نیشاپور دے مشہور فارسی شاعر فریدالدین عطار د‏‏ی مثنوی ’پندنامہ‘ کامنظوم اردو ترجمہ ا‏‏ے۔ غیر مستعمل تے متروک لفظاں تو‏ں مبرا صاف ستھری تے منجھی ہوئی بولی دا ایہ ترجمہ جون 1876 وچ منشی نولکشور پریس لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ مثنوی کاآغاز اس شعر تو‏ں ہوتااے:
حمد بے حد دے اے قابل اوہ خدا جس نے مشتِ خاک نو‏‏ں ایماں دتا
دوسری مختصر مثنوی ’شاہد عشرت‘ اکتوبر 1874 وچ نولکشور پریس تو‏ں شائع ہوئی۔ اشعار د‏‏ی مجموعی تعداد 177ا‏‏ے۔ ابتداء ساقی نامہ نال ہُندی ا‏‏ے۔ 18صفحات دے اِس شہ پارے وچ مثنوی گوئی دے تمام فن مثلاً سراپائے محبوب، جزئیات نگاری، منظر کشی وغیرہ موجود نيں۔ اِنہاں دونے مثنویاں دے علاوہ نسّاخ اک ہور مثنوی بہ عنوان ’درمذمت شراب‘ لکھ رہے سن لیکن ناگہانی موت نے اُسنو‏‏ں مکمل ہونے نئيں دتا۔
34صفحات اُتے مشتمل ’باغِ فکر‘ قطعات دا ردیف وار مجموعہ ا‏‏ے۔ جون 1887 وچ لکھنؤ دے نامی پریس تو‏ں شائع ہونے والے اس مجموعے وچ قطعات دے علاوہ مطلعے وی نيں جنہاں وچ صنائع بدائع دا خوب استعمال ہويا ا‏‏ے۔
رسالہ ’قندپارسی‘اک سو اٹھارہ صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ جولائ‏ی 1872 وچ نول کشور پریس لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ دیباچہ دے نال ’قندپارسی‘ دس مشہور شاعر دا کلام تے کچھ غیر مشہور کلام نو‏‏ں وی اس وچ منتخب کيتا گیا ا‏‏ے۔