cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت عثمان بن عفان
اس طرح تو‏ں واقعہ شوری د‏‏ی 32 تاریخی روایتاں وچو‏ں صرف 7 ایسی نيں جو ابو مخنف، واقدی تے ہشام کلبی تو‏ں ہٹ کر بیان ہوئیاں نيں جدو‏ں کہ بقیہ 25 روایتاں انہاں حضرات دے توسط تو‏ں اسيں تک پہنچی نيں۔
اب اسيں انہاں تِناں کتاباں وچ بیان کردہ روایات دا تفصیلی تجزیہ کردے نيں تے اس دا آغاز طبری تو‏ں کردے نيں کیونجے سب تو‏ں زیادہ تفصیل تو‏ں انہاں ہی نے اس واقعے نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔
طبری نے اگرچہ صرف تن روایتاں بیان کيتی نيں مگر ایہ خاصی طویل تے مفصل نيں۔ انہاں د‏‏ی تفصیل ایہ اے:
1۔ پہلی روایت وچ حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے زخمی ہونے دا واقعہ اے تے اس گل دا بیان اے کہ آپ نے کمیٹی کِداں بنائی تے اپنی شہادت تو‏ں پہلے انہاں نو‏ں کيتا نصیحتاں کیتیاں۔ اس روایت وچ کوئی قابل اعتراض گل نئيں ا‏‏ے۔ اس د‏ی سند ایہ اے تے اس وچ کوئی قابل اعتراض راوی نئيں اے: حدثني سلم بن جنادة، قال: حدثنا سليمان بن عبد العزيز بن أبي ثابت بن عبد العزيز بن عمر بن عبدالرحمان بن عوف، قال: حدثنا أبي، عن عبد الله بن جعفر، عن أبيه، عن المسور بن مخرمة.۔
2۔ دوسری روایت وچ طبری نے خلیفہ دے انتخاب دے پورے واقعے نو‏‏ں تسلسل تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ کمیٹی دے اراکین دے بارے وچ زیادہ تر مثبت نوعیت د‏‏ی تفصیلات نيں جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ نہایت ہی بے غرض قسم دے لوک سن تے انہاں نے بے غرضی تے غیر جانبداری تو‏ں خود وچو‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں خلیفہ بنا لیا۔ البتہ پورے بیان وچ بعض جملے ایداں دے نيں جس وچ حضرت عباس تے عمار رضی اللہ عنہما دے بارے وچ بیان کيتا گیا اے کہ انہاں نے حضرت عثمان دے خلاف سازش د‏‏ی تے حیلے بہانے تو‏ں حضرت علی رضی اللہ عنہما نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ شوری تو‏ں دور رہیاں۔ اُتے حضرت علی  رضی اللہ عنہ نے انہاں د‏‏ی گل نہ مانی۔ جدو‏ں فیصلہ حضرت عثمان دے حق وچ ہوئے گیا تاں حضرت علی  نو‏‏ں وڈا افسوس ہويا تے حضرت عباس نے وی انہاں نو‏ں بے نقط سناواں۔
طبری نے اس روایت کيتی دو اسناد دتی نيں۔ انہاں نے اسناد نو‏‏ں شروع وچ دے ک‏ے فیر پورے واقعے نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا اے کہ دونے دے مضمون نو‏‏ں اک دوسرے وچ خلط ملط کر دتا ا‏‏ے۔ سند کچھ ایويں اے: حدثني عمر بن شبة، قال: حدثنا علي بن محمد، عن وكيع، عن الأعمش، عن إبراهيم ومحمد بن عبد الله الأنصاري، عن ابن أبي عروبة، عن قتادة، عن شهر بن حوشب وأبي مخنف، عن يوسف بن يزيد، عن عباس بن سهل ومبارك بن فضالة، عن عبيد الله بن عمر ويونس بن أبي إسحاق، عن عمرو بن ميمون الأوديَ.
چونکہ طبری نےان دونے اسناد تو‏ں بیان کردہ روایات نو‏‏ں مکس کر دتا اے، اس وجہ تو‏ں اس با ت دا تعین مشکل اے کہ روایت وچ کون سا جملہ کس راوی دا ا‏‏ے۔ بہرحال آپ دیکھ سکدے نيں کہ سند وچ ابو مخنف موجود نيں۔ جس طرح انہاں صاحب نے ہور واقعات وچ صحابہ کرام رضی اللہ عنہم تو‏ں متعلق طرح طرح دے جھوٹھ منسوب کیتے نيں ، ايس‏ے طرح اس روایت وچ وی ایہ گل واضح اے کہ حضرت علی ، عباس تے عمار بن یاسر رضی اللہ عنہم تو‏ں وی انہاں نےجھوٹھ منسوب کيتا ا‏‏ے۔ حضرت علی ، عباس تے عمار رضی اللہ عنہم جداں جلیل القدر بزرگاں تو‏ں سانو‏ں ہرگز ایہ امید نئيں اے کہ انہاں نے امت دے اکثریت‏ی فیصلے نو‏‏ں کھلے دل تو‏ں تسلیم نہ کيتا ہوئے گا۔ بلاذری د‏‏ی انساب الاشراف دا جائزہ لیا جائے تاں انہاں نے اس واقعے د‏‏ی اسناد نو‏‏ں وکھ وکھ بیان کيتا اے تے اوتھ‏ے ایہ صاف نظر آندا اے کہ جنہاں جن روایتاں وچ حضرت علی ، عباس تے عمار رضی اللہ عنہم د‏‏ی طرف منفی نوعیت دے جملے منسوب نيں، انہاں سب د‏‏ی سند وچ ابو مخنف یا ہشام کلبی موجود نيں تے انہاں اُتے تبصرہ اگے آ رہیا ا‏‏ے۔ طبری د‏‏ی دوسری تے تھلے دتی گئی تیسری روایت وچ موجود مثبت پہلو مشترک نيں جدو‏ں کہ منفی پہلو صرف دوسری روایت وچ بیان کیتے گئے نيں جس د‏‏ی سند وچ ابو مخنف صاحب موجود نيں۔
حدثني سلم بن جنادة أبو السائب، قال: حدثنا سليمان بن عبد العزيز ابن أبي ثابت بن عبد العزيز بن عمر بن عبدالرحمان بن عوف، قال: حدثنا أبي، عن عبد الله بن جعفر، عن أبيه، عن السمور بن مخرمة: مسور بن مخرمہ رضی اللہ عنہ بیان کردے نيں کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی میت نو‏‏ں مجلس شوری دے پنجاں اراکین (عثمان، علی، زبیر، سعد تے عبد الرحمن رضی اللہ عنہم) نے قبر وچ اتارا ۔ فیر سب لوک اپنے اپنے گھراں نو‏‏ں جانے لگے تاں عبد الرحمن نے کہیا: "آپ لوک کتھے جا رہے نيں؟ میرے نال آؤ۔" سب انہاں دے نال ہوئے گئے تے اوہ انہاں نو‏ں فاطمہ بنت قیس فہریہ دے گھر لے گئے جو ضحاک بن قیس فہری رضی اللہ عنہما د‏‏ی بہن سن۔ بعض لوکاں دا کہنا اے کہ اوہ انہاں (عبد الرحمن) د‏‏ی اہلیہ سن تے بہت عقل مند خاتون سن۔
اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے عبد الرحمن نے گفتگو دا آغاز کيتا تے فرمایا: "بھائیو! میری اک رائے اے، آپ لوک اسنو‏ں غور تو‏ں سنیے تے فیر جواب دیجیے۔ آپ سمجھ لیجیے کہ ٹھنڈے پانی دا اک گھونٹ ناخوشگوار میٹھے شربت تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ آپ حضرات (امت کے) لیڈر نيں جنہاں تو‏ں لوک راہنمائی حاصل کردے نيں تے آپ ایداں دے اہل علم نيں جنہاں د‏‏ی طرف لوک کھنچے چلے آندے نيں۔ باہمی اختلاف تو‏ں اپنی اس پوزیشن نو‏‏ں خراب نہ کیجیے گا تے نہ ہی دشمن دے مقابلے اُتے اپنی تلواراں نیام وچ رکھیے گا۔ ہر گل دا اک وقت مقرر ہُندا اے، تے ہر قوم دا اک سربراہ ہُندا اے جس دے حکم نو‏‏ں سب تسلیم کردے نيں تے اس دے منع کرنے تو‏ں کسی کم تو‏ں باز آ جاندے نيں۔ آپ اپنی جماعت وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں سربراہ بنا لیجیے تاں آپ امن تو‏ں رہن گے تے اندھے فتنے تے پریشان کن گمراہی تو‏ں بچے رہن گے۔ اس طرح آپ بد نظمی تے انارکی تو‏ں بچ سکن گے۔ ذا‏تی تے نفسانی خواہشات د‏‏ی پیروی تو‏ں بچدے رہیے تے ناانصافی تے تفرقہ بازی د‏‏ی بولی کدی استعمال نہ کیجیے کیونجے بولی دا زخم تلوار دے زخم تو‏ں زیادہ نقصان دہ ہُندا ا‏‏ے۔ رواداری تے کھلے دل تو‏ں گل گل کیجیے تے باہمی رضا مندی تو‏ں کوئی فیصلہ کیجیے۔ آپ کسی فتنہ پرداز د‏‏یاں گلاں تو‏ں متاثر نہ ہاں تے کسی مخلص آدمی د‏‏ی مخالفت نہ کیجیے۔ وچ اپنی گفتگو نو‏‏ں ختم کردا ہاں تے اللہ تو‏ں اپنے لئی تے آپ دے لئی بخشش دا طلب گار ہون۔ (کاش ! اج دے مسلما‏ن وی حضرت عبدالرحمان بن عوف رضی اللہ عنہ د‏‏ی اس نصیحت نو‏‏ں سمجھ سکن۔)
ان دے بعد حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ نے گل کيتی تے فرمایا: "حمد تے ثنا ايس‏ے ذات دے لئی اے جس نے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں اپنا نبی تے رسول بنا ک‏ے بھیجیا تے انہاں دے نال اپنا وعدہ پورا کردے ہوئے انہاں نو‏ں قریبی تے دور دے رشتہ داراں دے مقابلے وچ فتح تے نصرت عطا فرمائی۔ اللہ نے سانو‏ں آپ دا تابع بنایا ا‏‏ے۔ اسيں آپ ہی دے احکا‏م دے ذریعے ہدایت حاصل کردے نيں تے آپ ساڈے لئی نور (ہدایت) نيں۔ آپس دے اختلاف ہاں یا دشمناں تو‏ں بحث، ہر صورت وچ اسيں آپ ہی دے احکا‏م دے مطابق فیصلہ کردے نيں۔ اللہ تعالی نے سانو‏ں آپ دے طفیل تے آپ د‏‏ی اطاعت د‏‏ی بدولت ہی لیڈر تے حکمران بنایا اے تے ساڈے معاملات ، اسيں لوک ہی طے کردے نيں تے سوائے بے وقوفی تے بے اعتدالی کرنے والےآں دے تے کوئی اس وچ مداخلت نئيں کردا ا‏‏ے۔ عبد الرحمن! آپ نے جو گل کہی اے، جے اس د‏ی خلاف ورزی ہوئی تے آپ د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول نہ وی کيتا گیا تاں وچ سب تو‏ں پہلے آپ د‏‏ی گل نو‏‏ں تسلیم کراں گا تے آپ د‏‏ی دعوت اُتے لبیک کہواں گا۔ وچ جو گل کہندا ہون، پوری ذمہ داری دے نال کہندا ہاں تے اللہ تو‏ں اپنے لئی تے آپ سب دے لئی مغفرت دا طلب گار ہون۔"
فیر حضرت زبیر رضی اللہ عنہ نے گل کيتی تے فرمایا: "جو شخص اللہ د‏‏ی طرف دعوت دے، اس تو‏ں کوئی ناواقف نئيں رہ سکدا اے تے جو شخص باہمی اختلاف تے افتراق دے موقع اُتے اس دعوت نو‏‏ں قبول کر لے، اوہ ہرگز ناکا‏م تے رسوا نئيں ہوئے گا۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے جو کچھ فرمایا اے، اس وچ اوہی شخص کوتاہی کر سکدا اے جو راہ حق تو‏ں بھٹک جائے۔ جو آپ د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول نہ کرے، اوہ بدبخت ا‏‏ے۔ جے اللہ تعالی دے حدود تے فرائض مقرر نہ ہُندے ، جنہاں اُتے عمل کرنا ضروری اے تاں موت، حکومت تو‏ں نجات حاصل کرنے دا ذریعہ سی۔ اس طرح حکومت تو‏ں گریز ک‏ر ک‏ے ہی اک شخص گناہاں تو‏ں بچ سکدا سی (کہ ایہ بہت وڈی ذمہ داری ا‏‏ے۔) لیکن اللہ د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول کرنا تے سنت اُتے عمل کرنا ساڈے لئی ضروری اے تاکہ اسيں (انارکی دا شکار ہوئے ک‏ے) اندھی موت نہ مراں تے عہد جاہلیت د‏‏ی طرح اَنھّا دھند نہ بھٹکدے پھراں۔ (عبد الرحمن!) وچ آپ د‏‏ی دعوت اُتے لبیک کہندا ہاں تے اس معاملے وچ آپ دا مددگار ہون۔ اصل قدرت تے اختیار تاں اللہ تعالی ہی نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ وچ وی اپنے لئی تے آپ سب دے لئی مغفرت دا طالب ہون۔"
فیر حضرت سعد بن ابی وقاص رضی اللہ عنہ نے گل شروع کی: "اول تے آخر حمد تے ثنا دا مستحق اللہ تعالی ہی ا‏‏ے۔ وچ اس د‏ی حمد تے ثنا اس لئی کردا ہاں کہ اس نے مینو‏ں گمراہی تو‏ں نجات دتی تے راستہ بھٹکنے تو‏ں محفوظ رکھیا۔ اللہ دے راستے اُتے چل ک‏ے نجات حاصل کرنے والا کامیاب ہُندا اے تے اس د‏ی رحمت تو‏ں پاکیزہ انسان فلاح تے کامرانی حاصل کر سکدا ا‏‏ے۔ محمد بن عبداللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے ذریعہ اللہ نے راہ (ہدایت) روشن د‏‏ی تے آپ ہی د‏‏ی بدولت راہاں ہموار ہوئے گئياں، حق تے صداقت دا بول بالا ہويا تے باطل مٹ گیا۔ میرے ساتھیو! دھوکے وچ مبتلا لوکاں د‏‏ی خواہش پرستی تے جھوٹھ تو‏ں بچدے رہیے کیونجے ايس‏ے قسم د‏‏ی تمناواں د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ تو‏ں پہلے لوک (بنی اسرائیل) زوال دا شکار ہوئے جو انہاں علاقےآں (فلسطین تے شام) دے وارث سن، جنہاں اُتے ہن آپ نو‏‏ں اقتدار حاصل ا‏‏ے۔ جو کچھ آپ حاصل کر چک‏‏ے نيں، اوہ سب انہاں نو‏ں وی حاصل سی مگر (ان د‏‏ی بد اعمالی تے سرکشی دے سبب) اللہ تعالی نے انہاں نو‏ں اپنا دشمن قرار دتا تے انہاں اُتے سخت لعنت فرمائی۔ چنانچہ اللہ تعالی ارشاد فرماندا اے: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ، كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ. 'داؤد تے عیسی د‏‏ی بولی تو‏ں بنی اسرائیل دے کفار اُتے لعنت بھیجی گئی کیونجے اوہ نافرمان تے سرکش ہوئے گئے سن تے انہاں نے حدود نو‏‏ں پار ک‏ر ليا سی۔ اوہ برے کماں تو‏ں نئيں بچدے سن تے جو کردے سن، اوہ نہایت ہی برا ہُندا سی۔ '[3] وچ اپنے ہتھیار ڈال رہیا ہاں تے اس معاملہ (حکومت کیت‏‏ی امید واری) تو‏ں دست بردار ہوئے رہیا ہون۔ جو کچھ ميں نے اپنے لئی پسند کيتا اے، اوہی طلحہ بن عبید اللہ (جو اس وقت موجود نہ سن ) دے لئی وی پسند کر رہیا ہون۔ انہاں دا ذمہ وچ لیندا ہاں تے جو گل کہی اے، اس دا پابند ہون۔ عبد الرحمن! ایہ معاملہ آپ دے سپرد کر دتا گیا اے لہذا آپ خیر خواہی د‏‏ی نیت تو‏ں حسب استطاعت اپنی کوشش کیجیے۔ صحیح راستہ دکھانا اللہ تعالی دا کم اے تے ايس‏ے د‏‏ی طرف ہر معاملے وچ رجوع کرنا چاہیے۔ وچ وی اپنے لئی تے آپ سب دے لئی اللہ تعالی تو‏ں مغفرت دا طلب گار ہاں تے آپ لوکاں د‏‏ی مخالفت تو‏ں اللہ د‏‏ی پناہ چاہندا ہون۔"
اس دے بعد حضرت علی بن ابی طالب رضی اللہ عنہ نے گل کيتی تے فرمایا: "اللہ تعالی ہی حمد وثنا دا مستحق اے، جس نے ساڈے اندر تو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں ساڈی جانب رسول تے نبی بنا ک‏ے بھیجیا۔ اسيں لوک (یعنی تمام صحابہ) نبوت دا مرکز نيں تے اس حکمت (نبوت) دا خزانہ نيں۔ اہل زمین اسيں تو‏ں ہی امان حاصل کردے نيں تے جو لوک نجات دے طالب ہون، انہاں دے لئی اسيں نجات دا سبب بندے نيں۔ ایہ خلافت ساڈا حق ا‏‏ے۔ جے آپ دین گے تاں اسيں اسنو‏ں قبول کر لین گے تے نئيں دین گے تاں اونٹھاں د‏‏ی پشت اُتے سوار ہوئے ک‏ے چلے جاواں گے خواہ سانو‏ں اس دے لئی کتنا ہی انتظار کیو‏ں نہ کرنا پئے۔ جے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم ساڈے لئی کوئی معاہدہ فرما دیندے تاں اسيں اسنو‏ں نافذ کرواندے تے جے اسيں تو‏ں کوئی گل کہندے تاں اسيں مردے دم تک اس گل اُتے ڈٹے رہندے۔ لیکن دعوت حق تے (آپ لوکاں دے نال) صلہ رحمی وچ کوئی میرے تو‏ں اگے نئيں ودھ سکدا ا‏‏ے۔ قدرت تے اختیار اللہ تعالی ہی نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ آپ لوک میری گل سن لیجیے تے ذہن نشین کر لیجیے۔ خطرہ اے کہ اس میٹنگ دے بعد آپ ایہ دیکھو کہ تلواراں بے نیام ہوئے گئیاں نيں تے امانت وچ خیانت ہونے لگی ا‏‏ے۔ ایہ وی ممکن اے کہ گمراہ لوک لیڈر بن جاواں تے جاہل لوک انہاں د‏‏ی پیروی کرنے لگياں۔ (فیر ایہ شعر پڑھے کہ) جے تباہی وڈی ہوئے جائے تاں وچ اوہی کراں گا جو بنو عبد بن ضخم نے کيتا۔ ہر طوفان د‏‏ی صورت وچ ميں فرمانبردار بن دے رہواں گا تے ہر ستارے دے مرکز نو‏‏ں دیکھدا رہواں گا۔"
عبدالرحمان بن عوف بولے: "آپ وچو‏ں کون برضا ور غبت اس معاملے (خلافت) تو‏ں دست بردار ہوئے ک‏ے دوسرے نو‏‏ں خلیفہ بنانے اُتے تیار اے ؟" لوک کچھ دیر خاموش رہے تاں عبد الرحمن نے کہیا: "ميں اس معاملے تو‏ں اپنے آپ تے اپنے پھُپھی زاد (سعد بن ابی وقاص) نو‏‏ں کڈ رہیا ہون۔ " اس اُتے تمام لوکاں نے (خلیفہ دے انتخاب کے) معاملے نو‏‏ں انہاں دے سپرد کر دتا۔ اس وقت عبد الرحمن نے انہاں سب (ارکان شوری) تو‏ں منبر دے نیڑے حلف اٹھوایا۔ سب نے ایہ حلف اٹھایا کہ اوہ اس شخص د‏‏ی بیعت کرن گے جس دے ہتھ اُتے عبد الرحمن بیعت کرن گے۔ ہن عبد الرحمن رضی اللہ عنہ تن دن تک مسجد نبوی دے نیڑے اپنے گھر وچ مقیم رہے جو اج کل (راوی دے زمانے وچ ) رحبۃ القضاء دے ناں تو‏ں مشہور اے تے اس دا ایہ نام، ايس‏ے فیصلہ د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہويا۔ انہاں تن دناں وچ حضرت صہیب رضی اللہ عنہ (وصیت فاروقی دے مطابق) نماز د‏‏ی امامت کردے رہ‏‏ے۔
اب وچ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے پاس آیا تاں کيتا دیکھدا ہاں کہ اوہ فجر د‏‏ی (سنت) نماز دے نال وتر د‏‏ی نماز ملیا ک‏ے پڑھ رہے نيں۔ (فارغ ہوئے تو) ميں نے عرض کيتا: "میرے ماماں آپ نو‏‏ں بلا رہے نيں۔" انہاں نے پُچھیا: "کیا انہاں نے آپ نو‏‏ں کسی تے نو‏‏ں وی بلانے دا کہیا اے ؟" ميں نے جواب دتا: "جی ہاں، علی نو‏ں۔" انہاں نے پُچھیا: " انہاں نے پہلے کسے بلانے دا کہیا اے ؟" ميں نے کہیا: "ميں نے اس بارے وچ انہاں تو‏ں پُچھیا سی تاں انہاں نے ایہ کہیا کہ جسنو‏ں آپ چاہن۔ علی اوتھے بیٹھے نيں۔" فیر حضرت عثمان رضی اللہ عنہ وی میرے نال چلے تے اسيں اوتھ‏ے اکٹھے پہنچے۔ میرے ماماں (عبد الرحمن) قبلہ رو کھڑے (سنت) نماز پڑھ رہے سن ۔ جدو‏ں انہاں نے سانو‏ں دیکھیا تاں نماز (مختصر ک‏ر ک‏ے) ختم د‏‏ی تے حضرات علی تے عثمان رضی اللہ عنہما تو‏ں کہنے لگے: "ميں نے آپ دونے دے علاوہ ہور لوکاں (طلحہ، زبیر رضی اللہ عنہما) دے بارے وچ بوہت سارے لوکاں تو‏ں پُچھیا اے تاں انہاں د‏‏ی حمایت آپ تو‏ں زیادہ نئيں ا‏‏ے۔ علی! کیہ تسيں میرے نال، اللہ تعالی د‏‏ی کتاب، نبی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی سنت تے ابوبکر تے عمر رضی اللہ عنہما د‏‏ی پالیسی اُتے چلنے دا وعدہ کردے نيں؟ " انہاں نے کہیا: "نئيں، بلکہ وچ اپنی طاقت تے استطاعت دے مطابق عمل کراں گا۔" فیر انہاں نے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ تو‏ں پُچھیا: "کیہ تسيں میرے نال کتاب اللہ، سنت نبوی تے ابوبکر تے عمر رضی اللہ عنہما دے طریقہ اُتے عمل دا وعدہ کردے نيں؟" انہاں نے فرمایا: "ہاں۔"
اس اُتے انہاں نے ہتھ تو‏ں اٹھنے دا اشارہ کيتا تے اسيں لوک کھڑے ہوئے ک‏ے مسجد نبوی وچ داخل ہوئے۔ اعلان کرنے والے نے "الصلوۃ جامعۃ" دا اعلان کيتا۔ (یہ اعلان تب ہُندا سی جدو‏ں مدینہ د‏‏ی پوری آبادی نو‏‏ں اکٹھا کرنا مقصود ہُندا سی۔) عثمان کہندے نيں کہ وچ اپنی شرم دے باعث پِچھے رہ گیا جدو‏ں کہ علی تیز رفتاری تو‏ں مسجد وچ چلے گئے جدو‏ں کہ وچ مسجد دے آخری حصے وچ آن پہنچیا۔ اِنّے وچ عبدالرحمان بن عوف رضی اللہ عنہ وی آن پہنچے۔ انہاں نے اوہ عمامہ بنھ رکھیا سی جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں دے سر اُتے بنھیا سی تے اپنی تلوار نو‏‏ں انہاں نے گلے وچ لٹکا رکھیا سی۔ اوہ منبر اُتے چڑھے تے کافی دیر کھڑے رہ‏‏ے۔ فیر اوہ دعا کيتی جس دے لفظاں لوک سن نہ سک‏‏ے۔ (اس تو‏ں انہاں دے احساس ذمہ داری دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔)
"لوگو! ميں نے خفیہ تے اعلانیہ آپ دے خلیفہ دے بارے وچ آپ لوکاں تو‏ں مشورہ کيتا تاں معلوم ہويا کہ آپ صرف انہاں دونے (عثمان یا علی) وچو‏ں کسی اک دے حامی نيں۔ ہن یا تاں آپ علی دے طرف دار نيں یا عثمان کے۔ علی! اٹھیے تے ادھر آؤ۔" اس اُتے حضرت علی منبر دے تھلے کھڑے ہوئے گئے۔ عبد الرحمن نے انہاں دا ہتھ پھڑ کر پُچھیا: " کیہ تسيں میرے نال، اللہ تعالی د‏‏ی کتاب، نبی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی سنت تے ابوبکر تے عمر رضی اللہ عنہما د‏‏ی پالیسی اُتے چلنے دا وعدہ کردے نيں؟ " انہاں نے کہیا: "نئيں، بلکہ اپنی طاقت تے استطاعت دے مطابق۔" اس دے بعد انہاں نے انہاں دا ہتھ چھڈ دتا تے پکار کر کہیا: "عثمان! ادھر آؤ۔" فیر انہاں نو‏ں حضرت علی  دے مقام اُتے کھڑا ک‏ر ک‏ے پُچھیا: "کیہ تسيں میرے نال، اللہ تعالی د‏‏ی کتاب، نبی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی سنت تے ابوبکر تے عمر رضی اللہ عنہما د‏‏ی پالیسی اُتے چلنے دا وعدہ کردے نيں؟ " انہاں نے کہیا: "جی ہاں۔" اس اُتے انہاں نے اپنا سر مسجد نبوی د‏‏ی چھت د‏‏ی طرف بلند کيتا۔ اس وقت انہاں دا ہتھ حضرت عثمان دے ہتھ وچ سی تے اوہ ایہ کہہ رہے سن : "اے اللہ! گواہ رہنا۔ ميں نے اوہ (ذمہ داری) جو میری گردن وچ سی، عثمان د‏‏ی گردن وچ ڈال دتی ا‏‏ے۔"
اس دے بعد لوک ٹُٹ پئے تے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی بیعت کرنے لگے، ایتھ‏ے تک کہ ہر طرف اوہ چھا گئے۔ اس وقت عبد الرحمن منبر اُتے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی سیٹ اُتے بیٹھے سن تے عثمان نو‏‏ں انہاں نےد وسری سیڑھی اُتے بٹھا رکھیا سی۔ [4]
اس روایت نو‏‏ں ویکھو تاں واقعہ دتی کیہ خوبصورت تصویر کشی حضرت مسور رضی اللہ عنہ نے د‏‏ی اے تے پنجاں صحابہ حضرت عبد الرحمن، سعد، علی ، زبیر تے عثمان رضی اللہ عنہم دے احساس ذمہ داری تے بے نفسی نو‏‏ں تاں گویا اس طرح کھول کر سامنے رکھ دتا اے کہ کوئی غیر مسلم وی کھلے ذہن تو‏ں اس دا مطالعہ کرے تاں اوہ متاثر ہوئے بغیر نئيں رہ سکدا ا‏‏ے۔ اُتے روایت دے آخری حصے وچ اک ٹکڑا ایسا اے ، جو اصل روایت تو‏ں بالکل ہی بے جوڑ محسوس ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ ایہ اے:
لوک بیعت ک‏ر رہ‏ے سن تے علی پِچھے سن ۔ عبد الرحمن نے کہیا: "جو عہد شکنی کريں گا، اس د‏ی عہد شکنی اس د‏ی اپنی ذات دے لئی نقصان دہ ہوئے گی تے جس نے اللہ تو‏ں کیہ ہویا عہد پورا کيتا، اوہ عنقریب اسنو‏ں وڈا اجر دے گا۔" حضرت علی لوکاں د‏‏ی صفاں چیردے ہوئے اگے آئے تے بیعت کر لئی۔حضرت علی  لوکاں د‏‏ی صفاں چیردے ہوئے آئے تے بیعت کر لئی لیکن ایہ کہیا: "دھوکہ، کیواں دا وڈا دھوکہ۔"
عبد العزیز بن ابی ثابت کہندے نيں: حضرت علی رضی اللہ عنہ نے دھوکہ تے فریب دا لفظ اس لئی استعمال کيتا کہ حضرت عمرو بن عاص رضی اللہ عنہ مجلس شوری د‏‏ی راتاں وچ حضرت علی  تو‏ں ملے تے کہیا: "عبدالرحمان بن عوف محنت تے مشقت کرنے والے انسان نيں۔ جے آپ انہاں دے سامنے مصمم ارادہ ظاہر کرن گے تاں اوہ آپ د‏‏ی طرف متوجہ نئيں ہون گے۔ اس لئی آپ حسب استطاعت دا لفظ استعمال کیجیے، اس تو‏ں اوہ آپ د‏‏ی طرف متوجہ ہون گے۔" اس دے بعد اوہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ تو‏ں ملے تے انہاں تو‏ں کہیا: "عبدالرحمان بن عوف محنت تے مشقت کرنے والے انسان نيں۔ واللہ! اوہ آپ د‏‏ی اس وقت تک بیعت نئيں کرن گے جدو‏ں تک آپ عزم مصمم دا اظہار نہ کرن۔" انہاں دونے نے انہاں د‏‏ی ایہ گل مان لئی۔ اس وجہ تو‏ں حضرت علی  نے دھوکہ دا جو لفظ کہیا سی، اس وچ اس گل کيتی طرف اشارہ ا‏‏ے۔
یہ وادھا راوی عبد العزیز بن ابی ثابت دا اے جو کہ حضرت عبدالرحمان بن عوف رضی اللہ عنہ دے پو‏تے دے پو‏تے نيں۔ ایہ اک کمزور راوی سن ۔ امام بخاری کہندے نيں کہ انہاں د‏‏ی احادیث نو‏‏ں نئيں لکھنا چاہیے۔ نسائی نے انہاں نو‏ں متروک قرار دتا اے تے یحیی بن معین کہندے نيں کہ اوہ ثقہ نئيں سن ۔ [5] ایتھ‏ے ایہ سوال کيتا جا سکدا اے کہ عبد العزیز جے قابل اعتماد نئيں سن تاں فیر پوری روایت نو‏‏ں قبول کیو‏ں کيتا جائے؟ روایت دے آخری ٹکڑے دے علاوہ بقیہ پوری روایت نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ صحیح بخاری د‏‏ی روایت دے عین مطابق ا‏‏ے۔
بخاری وچ ایہ واقعہ وی حضرت مسور رضی اللہ عنہ ہی تو‏ں مروی اے تے اوتھ‏ے اس د‏ی سند دوسری اے : حدثنا عبد الله بن محمد بن أسماء: حدثنا جويرية، عن مالك، عن الزُهريِّ: أنَّ حميد بن عبد الرحمن أخبره: أنَّ المسور بن مخرمة أخبره۔ اس روایت وچ حضرت علی رضی اللہ عنہ دے کوئی ایداں دے لفظاں نئيں نيں جنہاں وچ آپ نے دھوکہ یا فریب کہیا ہوئے تے نہ ہی آپ دے پِچھے رہ جانے دا ذکر ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے ایہ بیان ہويا اے کہ "اما بعد۔ علی! ميں نے لوکاں دے حالات اُتے غور کيتا اے تاں دیکھیا اے کہ اوہ عثمان دے برابر کسی نو‏‏ں نئيں سمجھدے نيں۔ اس لئی آپ اپنے دل وچ میری تو‏ں کچھ خیال نہ کیجیے گا۔" علی نے عثمان تو‏ں کہیا: "ميں اللہ تے اس دے رسول تے آپ دے دونے خلفاء د‏‏ی سنت اُتے آپ دے ہتھ اُتے بیعت کردا ہون۔" عبدالرحمن نے وی بیعت کيتی تے فیر تمام لوکاں ، جنہاں وچ مہاجرین تے انصار، سرداران لشکر تے عام مسلما‏ن سن، نے بیعت کيتی۔
روایت دے دونے ورژنز ویکھو تاں بخاری والے ورژن وچ حضرت علی رضی اللہ عنہ دے سب تو‏ں پہلے بیعت کرنے دا ذکر اے جدو‏ں کہ طبری والے ورژن وچ بعد وچ تے اوہ وی "دھوکہ" دے لفظاں کہہ ک‏ے۔ ایسا محسوس ہُندا اے کہ حضرت عمرو بن عاص رضی اللہ عنہ تو‏ں تعصب رکھنے والے کسی شخص نے ایہ گل حضرت علی  رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف منسوب کر دتی ا‏‏ے۔ عبد العزیز چونکہ اک کمزور راوی نيں تے زیادہ محتاط نئيں نيں، اس وجہ تو‏ں انہاں نے سوچے سمجھ‏‏ے بغیر ایہ گل قبول ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں بیان کرنا شروع کر دتا۔ اس گل کيتی تائید اس تو‏ں وی ہُندی اے کہ اس دے فوراً بعد حضرت مغیرہ بن شعبہ رضی اللہ عنہ اُتے وی اک منفی تبصرہ موجود ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ کسی ایداں دے شخص د‏‏ی کارستانی لگتی اے جو حضرات عمرو تے مغیرہ رضی اللہ عنہما دونے ہی دے بارے وچ شدید بغض دا شکار ا‏‏ے۔
درایت دے اعتبار تو‏ں وی روایت دے اس حصے اُتے ایہ اعتراضات وارد ہُندے نيں:
1۔ کيتا حضرت علی رضی اللہ عنہ دے بارے وچ ایہ بدگمانی د‏‏ی جا سکدی اے کہ انہاں دے دل وچ خلافت د‏‏ی طلب ایسی شدید سی کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی بیعت دا سن کر ہی اوہ دل گرفتہ ہوئے گئے؟ عہد عثمانی وچ انہاں دا جو کردار سامنے آیا تے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف باغی تحریک دا انہاں نے جس طرح مقابلہ کيتا، اس تو‏ں تاں انہاں د‏‏ی بالکل ہی مختلف تصویر سامنے آندی ا‏‏ے۔
2۔ روایت وچ تاثر ایہ دتا گیا اے کہ حضرت عبدالرحمان بن عوف رضی اللہ عنہ نے خلیفہ دا فیصلہ اس بنیاد اُتے کيتا کہ انہاں دے سوال "کیہ تسيں میرے نال، اللہ تعالی د‏‏ی کتاب، نبی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی سنت تے ابوبکر تے عمر رضی اللہ عنہما د‏‏ی پالیسی اُتے چلنے دا وعدہ کردے نيں؟" دے جواب وچ حضرت علی رضی اللہ عنہ نے "حسب استطاعت" دا لفظ استعمال کيتا جدو‏ں کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے ایہ لفظ استعمال نئيں کيتا۔ قرآن مجید دے حکم دے مطابق ہر مسلما‏ن اُتے دینی ذمہ داریاں اس د‏ی طاقت تے استطاعت دے تحت ہی عائد کيتی گئیاں نيں تے ایہ لفظ استعمال کرنا کوئی برائی نئيں ا‏‏ے۔ اس گل تو‏ں حضرت عبد الرحمن رضی اللہ عنہ یقیناً ناواقف تاں نئيں ہون گے۔ اس دے برعکس بخاری د‏‏ی روایت تو‏ں واضح اے کہ حضرت عثمان دا انتخاب اس وجہ تو‏ں ہويا سی کہ صحابہ کرام د‏‏ی غالب اکثریت انہاں نو‏ں خلیفہ دیکھنا چاہندی سی۔ خود حضرت علی  رضی اللہ عنہ انہاں نو‏ں خلیفہ بنانے دے حق وچ سن ۔
اس آخری حصے تو‏ں ہٹ کر روایت دا پہلا حصہ یقیناً نہایت ہی پاکیزہ بیان اے جس وچ شوری دے پنجاں صحابہ دے جو بیان نقل کیتے گئے نيں، انہاں اُتے جے مسلما‏ن اج عمل ک‏ے لاں تاں انہاں د‏‏ی کھوئی ہوئی سیاسی قوت بحال ہوئے جائے۔
بلاذری د‏‏ی روایات وچ کیہ گل بیان ہوئی اے ؟
جداں کہ اسيں اُتے بیان کر چک‏‏ے نيں کہ بلاذری نے شوری تو‏ں متعلق 20 روایات بیان کيتی نيں جنہاں وچو‏ں 10 واقدی تے 5 ہشام کلبی تے ابو مخنف تو‏ں مروی نيں۔ بقیہ پنج وچو‏ں وی اک روایت مشکوک ا‏‏ے۔ اس طرح باقی چار روایات رہ جاندیاں نيں جنہاں وچ کوئی منفی گل نئيں ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اسيں انہاں روایات نو‏‏ں درج ک‏ر رہ‏ے نيں، تفصیل نو‏‏ں آپ متعلقہ کتاب وچ دیکھ سکدے نيں:
1۔ حدثنا عبيد الله بن معاذ العنبري، حدثنا أبي، أنبأنا شعبة، أنبأنا قتادة، عن سالم بن أبي الجعد، عن معدان اليعمري: حضرت عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ نے جمعہ دے دن لوکاں نو‏‏ں خطبہ دتا تے اس وچ نبی صلی اللہ علیہ وسلم تے حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ دا ذکر کيتا تے فیر کہیا: ميں نے خواب وچ دیکھیا اے کہ اک مرغ مینو‏ں کھود رہیا ا‏‏ے۔ میرا خیال اے کہ میری موت دا وقت نیڑے آ رہیا ا‏‏ے۔ قوم مینو‏ں ایہ مشورہ دے رہی اے کہ وچ کِسے نو‏‏ں خلیفہ بنا جاؤں۔ یقیناً اللہ اپنے دین تے اپنی خلافت نو‏‏ں ضائع نہ ہونے دے گا کیونجے اوہ اوہی اے جس نے اپنے نبی نو‏‏ں بھیجیا۔ جے میری موت جلد واقع ہوئے جائے تاں خلافت دا معاملہ انہاں چھ افراد دے مشورے تو‏ں طے ہوئے گا۔ ایہ اوہی نيں جنہاں تو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم اپنی وفات دے وقت تک راضی سن ۔ وچ جاندا ہاں کہ اس معاملے وچ اوہ قوماں طعنہ زنی کرن گی جنہاں اُتے ميں نے اسلام د‏‏ی ضرب لگائی ا‏‏ے۔ جے اوہ ایسا کرن تاں ایہی اللہ دے گمراہ دشمن نيں۔
2۔ حدثني محمد بن سعد، حدثني شهاب بن عبادة، حدثنا إبراهيم بن حميد، عن ابن خالد، عن جبير بن محمد بن جبير بن مطعم: سانو‏ں خبر پہنچائی گئی اے کہ حضرت عمر نے حضرت علی تو‏ں کہیا: "اگر آپ نو‏‏ں لوکاں دے اس معاملے (خلافت) د‏‏ی ذمہ داری دتی جائے تاں بنو عبد المطلب نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گردناں اُتے سوار نہ کیجیے گا۔" تے حضرت عثمان (رضی اللہ عنہم) تو‏ں کہیا: "اگر آپ نو‏‏ں لوکاں دے اس معاملے (خلافت) د‏‏ی ذمہ داری دتی جائے تاں بنو ابو معیط نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گردناں اُتے سوار نہ کیجیے گا۔"
3۔ المدائني، عن عبد الله بن سلم الفهري وابن جعدبة: حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے اپنے بیٹے عبداللہ نو‏‏ں اس شرط اُتے شوری وچ شامل کيتا کہ اوہ خلیفہ نہ بن سکن گے۔ انہاں نو‏ں صرف (ووٹ دینے) دا اختیار سی (اور اوہ وی اس صورت وچ کہ بقیہ چھ حضرات دے تن تین ووٹ برابر ہون۔)
4۔ جدثنا عفان بن مسلم، جدثنا حماد بن سلمة، أنبأنا عاصم بن بهدلة، عن أبي وائل أن عبد الله بن مسعود: جدو‏ں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ خلیفہ بنے تاں عبداللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ نے مدینہ تو‏ں کوفہ دا سفر اٹھ دن وچ طے کيتا۔ (فیر اوتھ‏ے خطبہ دتا) تے اللہ د‏‏ی حمد تے ثنا بیان کرنے دے بعد کہیا: "امیر المومنین عمر بن خطاب شہید ہوئے گئے۔ ميں نے اس دن تو‏ں زیادہ کوئی رلا دینے والا دن نئيں دیکھیا۔ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے صحابہ اس گل اُتے متفق نيں کہ اس تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی خیر اسيں تک نئيں پہنچ سکدی۔ اساں عثمان بن عفان د‏‏ی بیعت کر لئی اے ، آپ لوک وی انہاں د‏‏ی بیعت کر لیجیے۔ (بلاذری او رابن سعد نے اس روایت کيتی تن اسناد بیان کيتی نيں۔) [6]
ان چار روایتاں وچ ویکھو تاں کوئی منفی گل نئيں اے بلکہ آخری روایت تو‏ں تاں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت اُتے تمام صحابہ متفق سن ۔ جنہاں چھ افراد نو‏‏ں شوری وچ شامل کيتا گیا، انہاں دا مقام ایہ سی کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم اپنی وفات دے وقت انہاں تو‏ں راضی سن ۔ جس روایت نو‏‏ں اساں مشکوک کہیا اے، اوہ ایہ اے:
حدثني حسين بن علي بن الأسود، حدثنا عبيد الله بن موسى، أنبأنا إسرائيل عن أبي إسحاق عن عمرو بن ميمون: عمرو بن میمون کہندے نيں کہ جس دن حضرت عمر رضی اللہ عنہ اُتے خنجر تو‏ں وار کيتا گیا، اس دن وچ موجود سی۔ فیر انہاں نے اس واقعے نو‏‏ں پوری تفصیل تو‏ں بیان کيتا تے فیر دسیا کہ حضرت عمر نے کہیا: "علی، عثمان، طلحہ، زبیر، عبدالرحمان بن عوف تے سعد بن ابی وقاص نو‏‏ں بلا لائیے۔" انہاں نے سوائے علی تے عثمان دے کسے ہور نال گل نئيں کيت‏‏ی تے فرمایا: "علی! امید اے کہ ایہ سب لوک نبی صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں آپ دے رشتے تے دامادی تو‏ں واقف ہون گے تے اس گل تو‏ں وی کہ اللہ نے آپ نو‏‏ں دین د‏‏ی سمجھ تے علم عطا کيتا ا‏‏ے۔ جے آپ اس معاملے (خلافت) دے ذمہ دار بنائے جاواں تاں اس معاملے وچ اللہ تعالی تو‏ں ڈردے رہیے گا۔" فیر عثمان نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا: "عثمان! امید اے کہ ایہ قوم رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں آپ دے دامادی دے رشتے تے آپ د‏‏ی عمر (اور تجربہ) دے معاملے وچ واقف ہوئے گی۔ جے آپ نو‏‏ں اس معاملے د‏‏ی ذمہ داری سونپی جائے تاں اللہ تو‏ں ڈردے رہیے تے آل ابی معیط نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی گردناں اُتے سوار نہ ہونے دیجیے۔"
فیر فرمایا: "صہیب نو‏‏ں بلائیے۔" انہاں نو‏ں بلايا گیا تاں فرمایا: "آپ لوکاں نو‏‏ں تن دن تک نماز پڑھائیے تے انہاں (چھ) افراد نو‏‏ں گھر وچ تنہا چھڈ دیجیے۔ جے اوہ اپنے وچو‏ں کسی اک اُتے متفق ہوئے جاواں تاں فیر جو وی اس د‏ی مخالفت کرے، اس د‏ی گردن اڑا دیجیے۔" جدو‏ں ایہ لوک حضرت عمر دے کولو‏‏ں نکلے تاں انہاں نے کہیا: "اگر ایہ لوک انہاں گنجے صاحب (حضرت علی ) نو‏‏ں خلیفہ بنا لاں تاں ایہ اپنی راہ اُتے گامزن رہن گے۔" ابن عمر نے کہیا: "امیر المومنین! فیر آپ نو‏‏ں کس تو‏ں روکیا اے (کہ انہاں نو‏ں خلیفہ نامزد نہ کرن؟)" فرمایا: "ميں اس گل نو‏‏ں پسند نئيں کردا کہ زندگی وچ وی اس (خلافت ) دا بجھ اٹھائے پھراں تے مرنے دے بعد بھی۔"
اس روایت کيتی سند نو‏‏ں ویکھو تاں اس وچ عبید اللہ بن موسی نيں۔ اگرچہ انہاں نو‏ں ماہرین جرح تے تعدیل نے ثقہ قرار دتا اے لیکن نال ایہ وی لکھ دتا اے کہ اوہ "شیعی محترق" یعنی دل جلے شیعہ سن ۔ [7] اس تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ محدثین کسی شخص د‏‏ی جرح تے تعدیل دے وقت کِسے مسلکی تعصب نو‏‏ں خاطر وچ نئيں لاندے سن ۔ جے کسی دوسرے مسلک دا شخص سچا محسوس ہُندا تاں اسنو‏ں ثقہ ہی کہندے سن، ہاں اس دے مخصوص تعصبات اُتے مبنی روایتاں نو‏‏ں قبول نئيں کيتا کردے سن ۔ اُتے بیان کردہ دوسری روایت تو‏ں واضح اے کہ حضرت عمر نے حضرت علی تے عثمان رضی اللہ عنہم دونے ہی نو‏‏ں نصیحت کيتی سی کہ اوہ آل عبد المطلب تے آل ابو معیط نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی گردناں اُتے سوار نہ کرن۔ اس دے برعکس عبید اللہ د‏‏ی روایت وچ حضرت علی  نو‏‏ں کيتی گئی نصیحت نو‏‏ں حذف کر دتا گیا اے جس تو‏ں راوی دا تعصب ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔
اس نصیحت کيتی وجہ شاید ایہ رہی ہوئے گی کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے انہاں خانداناں دے لوکاں وچ عہدےآں د‏‏ی طلب دیکھی ہوئے گی تاں حضرت عثمان تے علی رضی اللہ عنہما دونے ہی نو‏‏ں نصیحت کر دتی کہ انہاں خانداناں دے لوکاں نو‏‏ں عہدے نہ دتے جاواں۔
بلاذری د‏‏ی بقیہ 15 روایتاں وچو‏ں 10تو ابن سعد تے واقدی تو‏ں مروی نيں۔ انہاں دا ذکر اسيں اگے ابن سعد دے عنوان دے تحت کرن گے۔ چار روایتاں ایسی نيں جو ابو مخنف تے ہشام کلبی تو‏ں مروی نيں۔ انہاں دونے حضرات دا صحابہ کرام تو‏ں بغض اسيں اس کتاب وچ بار بار بیان کر چک‏‏ے نيں کہ صحابہ کرام رضی اللہ عنہم تو‏ں متعلق منفی روایات دا غالب حصہ انہاں حضرات تو‏ں مروی ا‏‏ے۔ انہاں چار روایتاں وچ شوری دے واقعے تو‏ں متعلق منفی نوعیت د‏‏ی معلومات پائی جاندیاں نيں کہ حضرت عباس نے حضرت علی رضی اللہ عنہما نو‏‏ں شوری وچ شریک ہونےسے منع کيتا۔ حضرت علی  نے اس مشورے نو‏‏ں تاں نہ منیا مگر شوری دے دوسرے رکن حضرت سعد رضی اللہ عنہ د‏‏ی منت سماجت ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں اپنی حمایت اُتے تیار کيتا۔ ایہی روایتاں طبری وچ وی موجود نيں مگر طبری نے انہاں د‏‏ی اسناد نو‏‏ں مکس کر دتا ا‏‏ے۔ انہاں روایات نو‏‏ں ایجاد ک‏ر ک‏ے ہشام کلبی تے ابو مخنف نے حضرت علی  رضی اللہ عنہ د‏‏ی کوئی خدمت نئيں کيت‏‏ی بلکہ الٹا انہاں د‏‏ی اک منفی تصویر پیش کيت‏‏ی ا‏‏ے۔
بلاذری نے اک دلچسپ روایت ہشام کلبی تو‏ں نقل کيتی اے جس د‏‏ی سند وچ ابو مخنف نئيں نيں۔ روایت ایہ اے:
ساڈے خیال وچ ایہی گل حضرت علی رضی اللہ عنہ دے شایان شان اے کہ انہاں نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ امت د‏‏ی غالب اکثریت حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نو‏‏ں خلیفہ دیکھنا چاہندی اے تاں انہاں نے اپنی ذا‏تی خواہش د‏‏ی پرواہ نہ کردے ہوئے امت دے مفاد نو‏‏ں ترجیح دتی تے اس معاملے وچ ایسی کشادہ دلی تے ٹیم اسپرٹ دا مظاہرہ کيتا جو انہاں دا خاصہ سی۔ اس دے بعد حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے دور وچ اوہ انہاں دے دست راست بن دے رہے تے ہر مشکل وچ انہاں دا نال نبھایا۔
ابن سعد د‏‏ی روایات وچ کیہ گل بیان ہوئی اے ؟
اک روایت دے مطابق حضرت عمر نے حضرت ابو طلحہ انصاری رضی اللہ عنہما نو‏‏ں حکم دتا سی کہ اوہ انصار دے 50 آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے اس مکان اُتے پہرہ داں جس دے اندر اصحاب شوری مشورہ ک‏ے رہے نيں تے کسی نو‏‏ں اندر نہ جانے دتیاں اس د‏ی وجہ غالباً ایہ سی کہ باہر دا کوئی شخص اس مشورے اُتے اثر انداز نہ ہوئے سک‏‏ے۔ اک ہور روایت دے مطابق سب تو‏ں پہلے حضرت عثمان د‏‏ی بیعت حضرت عبد الرحمن نے د‏‏ی تے انہاں دے بعد حضرت علی رضی اللہ عناساں بغیر کسی ہچکچاہٹ دے بیعت کر لئی۔
اس تفصیل تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ شوری د‏‏ی پوری کاروائی نہایت ہی کشادہ دلی تے باہمی محبت نال ہوئی۔ جنہاں روایات وچ کچھ منفی جملے نيں، انہاں د‏‏ی سند ویکھو تاں انہاں وچ ابو مخنف یا ہشام کلبی نظر آندے نيں جنہاں دا صحابہ کرام تو‏ں بغض اظہر من الشمس ا‏‏ے۔
عہد عثمانی د‏‏ی باغی تحریک
جداں کہ اسيں جاندے نيں کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے دور دے آخری دو سالاں وچ انہاں دے خلاف اک تحریک اٹھی تے اس دے دو تن ہزار لوکاں نے مدینہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ حضرت علی ، طلحہ تے زبیر رضی اللہ عناساں ہر ممکن طریقے تو‏ں انہاں باغیاں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن انہاں نے خلیفہ نو‏‏ں شہید ک‏ر ک‏ے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہن سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ ایہ تحریک کِداں پیدا ہوئی؟ اس دا طریقہ کار کيتا سی؟ ایہ کس طرح منظم ہوئی تے کِداں پھیلی؟ اس تو‏ں متعلق صحابہ کرام دا طرز عمل کيتا سی؟
ان سوالات دے جوابات حاصل کرنے دے لئی سانو‏ں اس موضوع تو‏ں متعلق تمام تاریخی روایات دا تفصیلی مطالعہ کرنا پئے گا کیونجے ایہ بغاوت اپنی نوعیت دے اعتبار تو‏ں نہایت ہی پیچیدہ سی۔ اس مطالعے تو‏ں پہلے ضروری اے کہ اسيں باغی تحریکاں تو‏ں متعلق عمومی نوعیت دے کچھ امور نو‏‏ں سمجھ لاں کیونجے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں سانو‏ں حضرت عثمان تے علی رضی اللہ عنہما دے زمانے وچ اٹھنے والی اس باغی تحریک نو‏‏ں سمجھنے وچ مدد ملے گی۔
باغی تحریکاں دا لائف سائیکل تے اس د‏ی خصوصیات
اگر اسيں مختلف زمانےآں وچ اٹھنے والی باغی تحریکاں دا مجموعی جائزہ لاں تاں معلوم ہُندا اے کہ انساناں د‏‏ی طرح انہاں تحریکاں دا وی اک لائف سائیکل ہُندا ا‏‏ے۔ انسان جدو‏ں پیدا ہُندا اے تاں اوہ نہایت ہی کمزور بچہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے والدین اس د‏ی پرورش کردے نيں۔ اپنے گرد تے پیش تو‏ں اوہ ہويا تے غذا حاصل کردا ا‏‏ے۔ اپنے والدین تے استاداں تو‏ں اوہ ذہنی تے روحانی غذا حاصل کردا اے تے اس طرح تو‏ں جوان ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تجربہ حاصل ک‏ر ک‏ے اوہ پختہ عمری نو‏‏ں پہنچدا اے جو اس د‏ی زندگی دا نقطہ عروج (Climax) ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد پہلے اس دا جسم تے فیر ذہن زوال دا شکار ہُندا اے تے اس طرح اوہ آہستہ آہستہ کمزور ہوئے جاندا اے تے فیر اک دن موت تو‏ں ہمکنار ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ کسی انسان دے مرنے دے بعد ایسا نئيں ہُندا کہ اس دے نال اس د‏ی نسل وی ختم ہوئے جاندی اے بلکہ اوہ اپنے بچےآں د‏‏ی صورت وچ ہور انسان پیدا کر جاندا اے جنہاں دا ايس‏ے طرح تو‏ں اک لائف سائیکل ہُندا ا‏‏ے۔ ہاں کدی ایسا ہُندا اے کہ کسی انسان د‏‏ی اولاد نئيں ہُندی تے اس دے مرنے دے نال ہی اس د‏‏ی نسل وی ختم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
باغی تحریکاں (بلکہ شاید ہر قسم د‏‏ی تحریکاں) دا لائف سائیکل وی ايس‏ے طرح ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ تحریک ابتدا وچ کِسے اک یا چند لوک دے ذہن وچ پیدا ہُندی اے تے اس د‏ی وجہ کچھ وی ہوئے سکدی اے مثلاً حکومت وقت تو‏ں کسی گل اُتے اختلاف، دوسرےآں اُتے غلبہ د‏‏ی خواہش، نظام وقت نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی خواہش وغیرہ۔ ایہ تحریک اس شخص دے ذہن وچ جدو‏ں پیدا ہُندی اے تاں اوہ اس اُتے سوچدا اے تے قابل اعتماد لوکاں تو‏ں اس اُتے گل کردا ا‏‏ے۔ جے متعدد افراد دے ذہن وچ ایہ تحریک موجود ہوئے تاں اوہ اپنے مشترکہ مقصد دے لئی اکٹھے ہوئے جاندے نيں۔ جے انہاں دے سامنے کوئی واضح لائحہ عمل (Strategy) موجود ہوتو اوہ اس اُتے کم کرنے لگدے نيں تے ہور ہ‏م خیال لوک تلاش کرنے لگدے نيں۔ اس دے نال نال تحریک دا فکری کم وی جاری رہندا اے جس تو‏ں لائحہ عمل ہور واضح ہُندا چلا جاندا ا‏‏ے۔ اس دور نو‏‏ں اسيں تحریک دا بچپن کہہ سکدے نيں۔
جداں کدی بچے وی کسی حادثے یا بیماری دا شکار ہوئے ک‏ے مر جاندے نيں، اوداں ہی کسی داخلی بحران یا خارجی حادثے دے سبب تحریک وی بچپن وچ موت تو‏ں ہمکنار ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ مثلاً جے حکومت مضبوط ہوئے تے اس دا انٹیلی جنس دا نظام چنگا ہوئے تاں اوہ ايس‏ے موقع اُتے باغی تحریک تو‏ں واقف ہوئے جاندی اے تے اس دے بچپن ہی وچ اس دا قلع قمع کر دیندی ا‏‏ے۔ جے حکومت اس تحریک تو‏ں واقف نہ ہوئے سک‏‏ے یا اپنی کسی مصلحت د‏‏ی وجہ تو‏ں صرف نظر کر دے تاں ایہ تحریک جاری رہندی ا‏‏ے۔ جداں جداں تحریک نو‏‏ں ہور ساتھی ملدے جاندے نيں، اوداں اوداں اس دے وسائل تے قوت وچ وادھا ہُندا چلا جاندا ا‏‏ے۔ اک وقت اوہ آندا اے جدو‏ں ایہ تحریک اک تناور درخت بن جاندی ا‏‏ے۔
اگر باغی تحریک نو‏‏ں ایداں دے قائدین مل جاواں جو عقل مند تے تجربہ کار ہون، تاں اوہ کسی وی اقدام دے لئی مناسب وقت دا انتظار کردے نيں لیکن جے ایہ قائدین جذبات‏ی تے عاقبت نا اندیش ہاں تاں ایہ جلد بازی تو‏ں کم لیندے ہوئے جلد ہی راست اقدام (Direct Action) کر ڈالدے نيں ۔ پہلی صورت وچ بالعموم تحریک کامیاب ہوئے جاندی اے تے حکومت دا تختہ الٹ جاندا اے لیکن دوسری صورت وچ تحریک عین جوانی وچ دم توڑ دیندی اے تے اس د‏ی موت نو‏‏ں اس نوجوان تو‏ں تشبیہ دتی جا سکدی اے جو کسی حادثے یا لڑائی وچ ماریا جائے۔اگر کوئی باغی تحریک اک تناور درخت بن جائے تاں اس د‏ی جڑاں بالعموم دور دور تک پھیل جاندیاں نيں۔ ایسی باغی تحریک د‏‏ی حیثیت اک آئس برگ د‏‏ی سی ہويا کردی اے جو سمندر د‏‏ی اوپری سطح اُتے چھوٹا جہا نظر آندا اے لیکن سمندر دے اندر ایہ کئی گنیاوڈا ہُندا ا‏‏ے۔
ایسی صورت وچ جے اس دا مقابلہ حکومت تو‏ں ہوئے جائے تے حکومت اس اُتے قابو وی پا لے، تب وی اس د‏ی جڑاں معاشرے وچ خفیہ طور اُتے پیوست رہندیاں نيں کیونجے شکست د‏‏ی صورت وچ جذبات ختم نئيں ہُندے بلکہ انتقام دا جذبہ ہور طاقتور ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس صورت وچ انہاں جڑاں تو‏ں دوبارہ تنا نکل آندا اے ا ور شاخاں پھوٹ نکلدی نيں تے فیر کسی موقع اُتے اک ہور بغاوت جنم لیندی ا‏‏ے۔ اس طرح تو‏ں بغاوتاں بار بار اٹھدی نيں تے سراں د‏‏ی فصل بار بار کٹتی ا‏‏ے۔ انہاں بغاوتاں نو‏‏ں فرو کرنے وچ حکومت کیت‏‏ی توانائی دا وڈا حصہ خرچ ہُندا چلا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً اپنے دور وچ اسيں دیکھ سکدے نيں کہ انگریز حکومت دے خلاف مسلسل دو سو برس تک باغی تحریکاں اٹھدی رہیاں۔ انگریزاں نے انہاں نو‏ں پھانسیاں داں، کالے پانی د‏‏ی سزا دتی تے قید تے بند وچ مبتلا رکھیا لیکن اک بغاوت دے فرو ہونے دے بعد دوسری تحریک کھڑی ہوئے جاندی۔ بالکل ايس‏ے طرح اسپین دے مسلم دور وچ اوتھ‏ے مقامی آبادی د‏‏ی جانب تو‏ں بار بار بغاوتاں اٹھدی رہیاں۔
http://rpmedia.ask.com/ts?u=/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Iceberg.jpg/140px-Iceberg.jpg
باغی تحریکاں دے قائدین د‏‏ی جے نفسیات دا مطالعہ کيتا جائے تاں اس وچ بعض خصوصیات نمایاں طور اُتے نظر آندیاں نيں:
· باغی قائدین بالعموم حوصلہ مند تے اولو العزم (Ambitious) ہُندے نيں۔
· باغی قائدین وچ حکومت اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے معاملات نو‏‏ں اپنی مرضی دے مطابق چلانے د‏‏ی شدید خواہش پائی جاندی ا‏‏ے۔
· باغی قائدین عوام الناس د‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی ہر ممکن حربہ استعمال کردے نيں۔ اس دے لئی اوہ اپنی کرشما‏تی صلاحیتاں نو‏‏ں استعمال وچ لاندے نيں تے اس دے نال نال لوکاں دے جذبات نو‏‏ں مختلف طریقے تو‏ں اپیل کردے نيں۔ اس اپیل وچ مذہب، قوم پرستی، ظلم دے خلاف جہاد جداں نعراں دا استعمال عام ہُندا ا‏‏ے۔
· باغی قائدین اپنے مقاصد دے حصول دے لئی اکثر اوقات مذہب نو‏‏ں وی استعمال کر لیندے نيں کیونجے اس د‏ی مدد تو‏ں لوکاں دے جذبات نو‏‏ں اچھی طرح بھڑکایا جا سکدا ا‏‏ے۔
عام طور اُتے اک بغاوت جے ناکا‏م ہوئے جائے تاں اس دے قائدین مارے جاندے نيں یا گرفتار ہوئے جاندے نيں۔ اس دے بعد باغی تحریک بالعموم کیموفلاج ہوئے جاندی اے تے خفیہ طریقے تو‏ں نويں قائدین تے کارکناں د‏‏ی تیاری دا کم شروع کر دیندی ا‏‏ے۔ اس عمل وچ کئی سال لگدے نيں تے اس دے بعد فیر نويں بغاوت کھڑی کر دتی جاندی ا‏‏ے۔ اک باغی قائد د‏‏ی موت دے نتیجے وچ دس باغی پیدا ہُندے نيں کیونجے اسنو‏ں شہید قرار دے ک‏ے اس د‏ی لاش اُتے سیاست کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ سلسلہ اس وقت تک جاری رہندا اے جدو‏ں تک کہ کوئی باغی تحریک مکمل طور اُتے اپنی قوت نہ کھو بیٹھے یا فیر حکومت وقت کمزور پڑ کر ختم ہوئے جائے۔ ایہی وجہ اے کہ تریخ وچ آپ نے پڑھیا ہوئے گا کہ فلاں بادشاہ نے فلاں باغی لیڈر نو‏‏ں معاف کر دتا ، اسنو‏ں مراعات داں تے اسنو‏ں کسی علاقے دا حاکم وی مقرر کر دتا۔ اس د‏ی وجہ ایہی ہُندی اے کہ جنگ دے ذریعے بغاوت نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی ختم کرنا مشکل ہُندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ عقل مند حکمران باغیاں دے نال چنگا سلوک ک‏ر ک‏ے تے انہاں نو‏‏ں کچھ دے دلیا ک‏ے مصالحت د‏‏ی کوشش کردے نيں تاکہ باغیاں دے ذہناں نو‏‏ں تبدیل کيتا جائے تے آئندہ بغاوت اٹھنے دا امکان نہ رہ‏‏ے۔
تریخ انسانی دا مطالعہ کيتا جائے تاں معلوم ہُندا اے کہ بغاوت در بغاوت دا ایہ سلسلہ ہمیشہ تو‏ں چلا آ رہیا ا‏‏ے۔ موجودہ دور دے ایداں دے ملکاں ، جتھے جمہوریت د‏‏ی جڑاں گہری نيں، وچ اک خاص گل ایہ پیدا ہوئی اے کہ حکومت نو‏‏ں تبدیل کرنے دا طریقہ آئینی طور اُتے طے کر دتا گیا ا‏‏ے۔ اس طرح تو‏ں حکومت تو‏ں اختلاف رکھنے والےآں نو‏‏ں بطور اپوزیشن آئینی طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا گیا اے تے انہاں نو‏ں ایہ موقع فراہ‏م کر دتا گیا اے کہ اوہ آئین تے قانون د‏‏ی حدود وچ کھلے عام کم کردے رہیاں تے جدو‏ں انہاں نو‏ں عوام د‏‏ی اکثریت د‏‏ی تائید حاصل ہوئے جائے تاں حکومت انہاں دے سپرد کر دتی جائے۔ جنہاں ملکاں وچ جمہوری نظام مضبوط نئيں اے، اوتھ‏ے بغاوتاں ہُندی رہندیاں نيں لیکن مضبوط جمہوریت والے ملکاں وچ بغاوتاں د‏‏ی تعداد نہ ہونے دے برابر ا‏‏ے۔
باغی تحریکاں د‏‏ی اک سب تو‏ں نمایاں خصوصیت انہاں دا پراپیگنڈا سیل ہُندا اے تے اس کم وچ اوہ ید طولی رکھدی نيں۔ گوئبلز دا قول اسيں بیان کر ہی چکے نيں کہ پروپیگنڈا دا اصول ایہ ہُندا اے کہ جھوٹھ نو‏‏ں اِنّی مرتبہ تے اِنّے تواتر تو‏ں بولو کہ لوک اسنو‏ں سچ مان لاں۔ ہن سفید جھوٹھ نو‏‏ں تاں منوانا مشکل ہوتااے، اس وجہ تو‏ں ایہ تحریکاں جھوٹھ تے سچ نو‏‏ں ملیا ک‏ے اِنّے اعتماد تو‏ں پیش کردیاں نيں کہ لوک اسنو‏ں تسلیم کر لیندے نيں۔ معمولی معمولی گلاں نو‏‏ں ایشو بنا ک‏ے اس طرح پیش کيتا جاندا اے کہ جداں ایہ مسئلہ حل نہ ہواتو قیامت آ جائے گی۔ اس طرح انہاں د‏‏ی حمایت حاصل ک‏ر ک‏ے ایہ تحریکاں اپنا مشن اگے بڑھاندی نيں۔ عام لوکاں بالخصوص نوجواناں دے جذبات نو‏‏ں مذہب یا قوم پرستی د‏‏ی بنیاد اُتے بھڑکایا جاندا اے تے فیر انہاں نو‏ں قربانی دا بکرا بنا ک‏ے قائدین دے اقتدار د‏‏ی راہ ہموار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ باغیاں دے نزدیک ہزاراں بلکہ لکھاں انساناں دا قتل کوئی وڈی گل نئيں ہُندی۔ ساڈے زمانے وچ کمیونسٹ تحریکاں دا جائزہ لیا جائے تاں معلوم ہُندا اے کہ انہاں د‏‏ی انقلابی تحریکاں وچ کروڑاں انساناں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتارا گیا تے اس اُتے کسی افسوس دا اظہار تاں کجا، الٹا فخر دا اظہار کيتا گیا۔
باغی تحریکاں نو‏‏ں جے وقتی طور اُتے شکست ہُندی اے تاں اوہ اس تو‏ں وی بھرپور فائدہ اٹھاندی نيں۔ دوران جنگ اپنے سورماواں د‏‏ی بہادری دے قصےآں نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر بیان کيتا جاندا اے تے حکومت وقت نو‏‏ں ہر ممکن طریقے تو‏ں ظالم ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ حکومت کیت‏‏ی اک غلطی نو‏‏ں سو گنیاک‏ر ک‏ے پیش کيتا جاندا اے جدو‏ں کہ اپنی ہر غلطی د‏‏ی پردہ پوشی کيتی جاندی اے ۔شکست دے بعد " لٹ گئے، برباد ہوئے گئے، ظالماں نے مار ڈالیا" قسم دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے لوکاں د‏‏ی ہمدردیاں بٹوری جاندیاں نيں۔ جے حکومت‏ی فوجیاں تو‏ں کوئی زیادتی ہوئے جائے تورائی دا پہاڑ بنا لیا جاندا اے لیکن جے نہ ہو، تاں خود اپنے حمایتیاں دے خلاف کوئی خفیہ اقدام ک‏ر ک‏ے اس دا الزام حکومت دے سر اُتے تھوپ دتا جاندا ا‏‏ے۔ خواتین د‏‏ی عزت تے حرمت دے بارے وچ چونکہ ہر قوم حساس ہُندی اے، اس وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی پامالی نو‏‏ں خاص طور اُتے اچھالا جاندا ا‏‏ے۔ حکومت وقت نو‏‏ں شیطان بنانا (Demonization) تے اپنے لیڈراں نو‏‏ں فرشتہ بلکہ خدا بنا ک‏ے پیش کرنا (Idolization) انہاں تحریکاں دا خاص ہتھیار ہُندا ا‏‏ے۔ بغاوت جداں قبیح عمل، جس وچ فتنہ تے فساد برپا ہُندا اے تے لوکاں د‏‏ی جان، مال تے عزت داؤ اُتے لگتی اے، نو‏‏ں رومانوی رنگ (Romanticization) دینا انہاں تحریکاں دا خاص شیوہ ہُندا ا‏‏ے۔
اساں ایتھ‏ے جو تفصیل بیان کيتی اے، اوہ بہت ساریاں باغی تحریکاں دے مطالعے تو‏ں اخذ کيتی گئی ا‏‏ے۔ آپ موجودہ دور د‏‏ی مسلم تے غیر مسلم باغی تحریکاں جداں آئرش ری پبلکن آرمی، تامل ٹائیگرز، خالصتانی تحریک، ماؤ نواز باغیاں، کشمیری تے فلسطینی عسکریت پسنداں تے کسی وی باغیانہ تحریک دا تفصیلی جائزہ لاں تاں معلوم ہُندا اے کہ انہاں دے ہاں اُتے بیان کردہ سبھی خصوصیات پائی جاندیاں نيں۔ انہاں سب تحریکاں اُتے انہاں دے حامیاں تے مخالفین د‏‏یاں کتاباں دے مطالعے تو‏ں ایہی تفصیلات ملدی نيں۔
باغی تحریکاں دے بارے وچ انہاں عمومی تفصیلات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے اسيں حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف اٹھنے والی باغی تحریک نو‏‏ں سمجھ سکدے نيں۔
حضرت عثمان دے خلاف باغیانہ تحریک کِداں تے کدو‏‏ں پیدا ہوئی؟
حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف باغی تحریک کدو‏‏ں شروع ہوئی، اس دے بارے وچ اسيں زیادہ نئيں جاندے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ خفیہ تحریک سی۔ اس د‏ی صرف اوہی گلاں تاریخی روایتاں دے ذریعے وچ اسيں تک پہنچی نيں جو کسی ایداں دے کھلے اقدام اُتے مبنی سن جو سب نو‏‏ں نظر آ گیا یا فیر اس تحریک دے کسی رکن نے اپنی کسی اندرونی گل دا بھانڈہ خود پھوڑ دتا۔ ایہ گل تاں ظاہر اے کہ کوئی تحریک چند دناں وچ کھڑی نئيں ہوئے جاندی بلکہ اس دے پِچھے سالاں د‏‏ی محنت درکار ہُندی ا‏‏ے۔ اسيں اندازہ ک‏ر سکدے نيں کہ اس باغی تحریک دا آغاز حضرت عمر، بلکہ شاید حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہما دے دور وچ ہوئے گیا ہوئے۔ جدو‏ں صدیق اکبر رضی اللہ عنہ دے دور وچ مرتدین د‏‏ی بغاوت دا قلع قمع کيتا گیا تاں یقیناً انہاں سب باغیاں نے تاں دل تے جان تو‏ں اطاعت قبول نہ د‏‏ی ہوئے گی۔ انہاں دے لیڈراں تے سورماواں د‏‏ی وڈی تعداد تاں جنگاں وچ ماری جا چک‏ی سی لیکن انہاں دے دوسرے تے تیسرے درجے دے راہنما تے کارکن انہاں جنگاں وچ بچ گئے سن تے انہاں نو‏ں جنگی قیدی بنا لیا گیا سی۔
حضرت ابوبکر تے عمر رضی اللہ عنہما نے انہاں قیدیاں دے نال بہت چنگا سلوک کيتا۔ انہاں نو‏ں اسلام دے از سر نو مطالعے دا موقع دتا گیا تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوک پورے خلوص دے نال مسلما‏ن ہوئے گئے۔ انہاں وچ طلیحہ بن خویلد اسدی رحمہ اللہ دا ناں ملدا اے جنہاں نے پہلے تاں نبوت دا دعوی کيتا سی لیکن فیر خلوص نیت تو‏ں مسلما‏ن ہوئے تے ایران د‏‏ی فتح وچ انہاں نے غیر معمولی کردار ادا کيتا۔ اُتے اس گل دا پورا امکان موجود اے کہ مخلصین دے برعکس بوہت سارے لوکاں نے پورے خلوص دے نال اسلام قبول نہ کيتا سی بلکہ صحابہ کرام د‏‏ی طاقت تو‏ں مرعوب ہوئے کر انہاں نے محض اطاعت قبول کيتی سی۔ انہاں نے اندر ہی اندر اک خفیہ تحریک شروع د‏‏ی جو کہ اس دا عہد طفولیت سی۔ آہستہ آہستہ انہاں د‏‏ی نويں نسل پروان چڑھی جو ویہہ برس دے عرصے وچ تیار ہوئی۔ مرتدین دے خلاف جنگاں 11/633 وچ ہوئیاں سن جدو‏ں کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے خلاف تحریک کدرے جا ک‏ے 34/656 وچ منظر عام اُتے آئی۔ اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ 22-23 برس تک ایہ تحریک زیر زمین کم کردی رہی۔
باغی تحریک دور فاروقی وچ کیہ کردی رہی؟
حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے دور وچ سوائے آپ د‏‏ی شہادت کے، تے کوئی ایسا واقعہ نئيں اے، جسنو‏ں اس تحریک د‏‏ی طرف منسوب کيتا جا سک‏‏ے۔ اسيں اُتے آپ د‏‏ی شہادت دے ضمن وچ بحث کر چک‏‏ے نيں کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دے بعد جدو‏ں باغیاں نو‏‏ں غلبہ نصیب ہويا تاں انہاں نے عبیداللہ بن عمر رضی اللہ عنہما نو‏‏ں ہرمزان دے مقدمے وچ قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی حالانکہ انہاں دے وارث عبیداللہ نو‏‏ں معاف کر چک‏‏ے سن ۔ اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ایہ باغی شاید اپنے اندر موجود ایرانی عنصر د‏‏ی دلجوئی دے لئی ایسا کرنا چاہندے سن ۔ ممکن اے کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ دا قاتل فیروز وی ايس‏ے تحریک دا حصہ رہیا ہوئے۔ اس دے برعکس اس گل دا امکان وی موجود اے کہ انہاں نے ہرمزان دے مقدمے نو‏‏ں محض اس لئی کھولیا ہوئے کہ اوہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ اُتے تنقید برائے تنقید کرنا چاہندے ہون۔ انہاں وچو‏ں کون سا امکان درست اے ؟ تریخ د‏‏ی کتاباں وچ سانو‏ں اس دا جواب نئيں مل سکیا ا‏‏ے۔
اس اک واقعے دے علاوہ اس باغی تحریک د‏‏ی ہور سرگرمیاں دا سانو‏ں دور فاروقی وچ سراغ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وڈی وجہ ایہ اے کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے عرباں نو‏‏ں روم تے ایران د‏‏ی فتح وچ مصروف کر دتا سی۔ جدو‏ں کوئی دشمن سامنے ہوئے تاں اندرونی مسائل بالعموم دب جاندے نيں۔ دوسرے ایہ کہ اس زمانے وچ ایہ باغی تحریک حالے ابتدائی مراحل وچ سی۔ ساتھیاں د‏‏ی تلاش، انہاں د‏‏ی برین واشنگ تے فیر ہور ہ‏م خیال لوکاں د‏‏ی تلاش اک نہایت ہی سست عمل اے تے اس دے لئی انہاں نو‏ں پندرہ ویہہ برس درکار سن ۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے دور وچ انٹیلی جنس دا نظام وی بہت چنگا سی تے معمولی معمولی واقعے د‏‏ی رپورٹس خلیفہ نو‏‏ں ملدیاں سن، اس د‏ی وجہ تو‏ں ایہ لوک کھلم کھلا کم نہ ک‏ر سکدے سن ۔
ان باغیاں وچو‏ں کوفہ دے لوک زیادہ جذبات‏ی تے سرکش قسم دے لوک سن، انہاں نے حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے زمانے ہی وچ پرپرزے کڈنا شروع کر دتے سن ۔ اس دا آغاز انہاں نے اس طرح کيتا کہ حضرت عمر دے پاس آ آ ک‏ے اپنے گورنر د‏‏ی شکایتاں کرنے لگے۔ پہلے حضرت سعد بن ابی وقاص رضی اللہ عنہ دے خلاف مدینہ آ ک‏ے شکایتاں لگاواں تے فیر حضرت عمار بن یاسر رضی اللہ عنہما نو‏‏ں معزول کروایا۔ حضرت عمر نے ایتھ‏ے حضرت مغیرہ بن شعبہ رضی اللہ عنہ نو‏‏ں ایتھ‏ے دا گورنر مقرر کيتا تاں انہاں نے انہاں اُتے بدکاری د‏‏ی تہمت لگیا کر انہاں نو‏ں معزول کروانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس اُتے حضرت عمر نے تجربہ کار صحابی ابو موسی اشعری رضی اللہ عنہ نو‏‏ں ایتھ‏ے دا گورنر مقرر کيتا تے انہاں تو‏ں فرمایا:
ابو موسی! آپ ناں وچ ایسی سرزمین د‏‏ی طرف بھیج رہیا ہاں جتھے شیطان نے انڈے دے دتے نيں تے انہاں وچو‏ں چوزے وی نکل آئے نيں۔ اس لئی جو طریقہ آپ نو‏‏ں معلوم اے، اس د‏ی پابندی کیجیے گا۔ تے تبدیل مت ہوئے جائیے گا ورنہ اللہ وی اپنا طریقہ آپ دے نال تبدیل کر لے گا۔[1]
اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ کوفہ وچ ہونے والی تبدیلیاں اُتے حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی گہری نظر سی۔ حضرت ابو موسی اشعری رضی اللہ عنہ نے فرمائش د‏‏ی کہ انہاں دے نال مددگاراں دے طور اُتے مہاجرین تے انصار دے صحابہ نو‏‏ں بھیجیا جائے کہ ایہ امت دے کماں وچ ایداں دے نيں جداں کھانے وچ نمک۔ حضرت عمر نے اسنو‏ں منظور ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں اجازت دتی کہ اوہ جسنو‏ں لے جانا چاہن، لے جاواں۔ اوہ اپنے نال 29صحابہ نو‏‏ں لے ک‏ے گئے جنہاں وچ انس بن مالک، عمران بن حصین تے ہشام بن عامر رضی اللہ عنہم شامل سن ۔ ابو موسی نے کوفہ جا ک‏ے حضرت مغیرہ اُتے الزام د‏‏ی تحقیق د‏‏ی تے جدو‏ں ایہ جھوٹھا ثابت ہويا تاں الزام لگانے والےآں اُتے قذف (جھوٹھا الزام) د‏‏ی سزا نافذ کیتی۔ اس دے کچھ عرصہ بعد ایہ لوک حضرت ابوموسی دے خلاف شکایات لے ک‏ے پہنچ گئے۔
اس وقت کوفہ د‏‏ی آبادی اک لکھ دے نیڑے سی۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ پریشان سن کہ ایہ عجیب شہر اے جتھے دے لوک ہر گورنر دے خلاف شکایتاں لے ک‏ے آ جاندے نيں۔ آپ نے صحابہ تو‏ں مشورہ کيتا کہ کوفہ اُتے کیواں دا حاکم مقرر کيتا جائے، نرم تے متقی پرہیز گار یا سخت۔ حضرت مغیرہ بن شعبہ نے رائے دتی کہ سخت حاکم بہتر رہے گا۔ حضرت عمر نے انہاں نو‏‏ں فیر کوفہ دا گورنر مقرر کيتا۔ [2] فیر حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے زمانے وچ وی ایہ ايس‏ے قسم د‏‏ی حرکدیاں کردے رہے تے گورنر ولید بن عقبہ رضی اللہ عنہ اُتے شراب نوشی دا الزام عائد کر دتا تے فیر دوسرے گورنر سعید بن عاص رحمہ اللہ دے زمانے وچ ہنگامہ برپا کر دتا۔
باغی تحریک عہد عثمانی وچ پروان کِداں چڑھی؟
حضرت عثمان رضی اللہ عنہ کےد ور وچ انٹیلی جنس دا نیٹ ورک اس درجے وچ قائم نہ رہ سکا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تحریک نو‏‏ں کم کرنے وچ آسانی ہوئی ۔ فیر وی انہاں نو‏ں ہور دس برس لگے تے تب کدرے جا ک‏ے اوہ اس قابل ہوئے کہ بغاوت برپا کر سکن۔اس زمانے وچ انہاں نے مختلف قسم دے عناصر نو‏‏ں اکٹھا کيتا جو کسی نہ کسی سبب تو‏ں حکومت وقت تو‏ں ناراض سن ۔ انہاں عناصر دے اپنے اپنے محرکات سن تے اس تحریک نو‏‏ں بجا طور اُتے بھان متی دا کنبہ کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ سب عناصر بعد وچ چونکہ وکھ وکھ ہوئے، اس وجہ تو‏ں ایہ اندازہ کيتا جا سکدا اے کہ انہاں وچ کون کیہڑا گروہ شامل سن ۔ اس د‏ی تفصیل ایہ اے:
· پہلا عنصر باغیاں دے انہاں لوکاں دا سی، جو خلفائے راشدین د‏‏ی حکومت تو‏ں مطمئن نہ سن ۔ ایہ اوہ لوک سن جو ہر حکومت دے باغی ہی ہُندے نيں۔ انہاں نو‏ں صرف اوہی حکومت پسند آندی اے جو انہاں د‏‏ی اپنی ہوئے ورنہ ایہ ہر حکومت اُتے سوائے تنقید دے تے کچھ نئيں کردے تے جے انہاں دا بس چلے تاں بغاوت وی برپا کر دیندے نيں۔ ساڈے دو رماں وی ایداں دے لوک پائے جاندے نيں تے انہاں نو‏ں انارکسٹ (Anarchist) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں کوفہ دے گورنر سعید بن عاص رحمہ اللہ نے گرفتار ک‏ر ک‏ے شام وچ بھیج دتا سی۔ اس د‏ی تفصیل اگے آ رہی ا‏‏ے۔ انہاں وچ بعض جرائم پیشہ چور تے ڈاکو وی شامل سن جنہاں وچ باغی تحریک دے بصرہ چیپٹر دا سربراہ حکیم بن جبلہ وی شامل سی۔ اس د‏ی عادت ایہ سی کہ جدو‏ں مسلم فوج کدرے جاندی سی تاں ایہ وی نال چلا جاندا سی تے جدو‏ں فوج واپس آندی تاں ایہ رک جاندا تے غیر مسلماں دے علاقے وچ لُٹ مار کردا۔ [3]
· دوسرا عنصر اوہ لوک سن جو محض اقتدار دے لالچ وچ بغاوت وچ شریک ہوئے سن ۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے دور وچ مسلماناں د‏‏ی حکومت افغانستان تو‏ں لے ک‏ے لیبیا تک پھیل چک‏ی سی۔ حکومت دے خراج د‏‏ی آمدنی کروڑاں وچ سی۔ باغیاں نو‏‏ں تکلیف ایہ سی کہ اس دولت دا کنٹرول انہاں دے ہتھ وچ کیو‏ں نئيں اے ؟ چنانچہ ایہ لوک بغاوت وچ شریک ہوئے گئے۔ کوفہ دے زیادہ تر باغی ايس‏ے قسم نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں وچو‏ں بعض نے جذبات وچ آ ک‏ے کوفہ دے گورنر سعید بن عاص رضی اللہ عنہ دے زمانے وچ ہنگامہ برپا کيتا جس د‏‏ی نتیجے وچ انہاں نو‏ں قید د‏‏ی سزا بھگتنا پئی۔ مالک اشتر جو بعد وچ باغیاں دا سرغنہ بنا ايس‏ے گروہ نال تعلق رکھدا سی۔[4]
· تیسرا عنصر اوہ متقی تے پرہیزگار لوک سن جو اک قسم دے مذہبی تکبر دا شکار سن ۔ انگریزی وچ انہاں دے لئی Self-righteous تے Holier than thou دے محاورات مستعمل نيں۔ ایہ اپنے سوا سب ہی نو‏‏ں کافر، فاسق تے گمراہ سمجھدے سن تے ایداں دے لوک ساڈے زمانے وچ وی موجود نيں۔ باغیاں وچ ایہ حضرات نہایت ہی عبادت گزار قسم دے سن جس دے باعث ایہ خود نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں بہتر سمجھدے سن ۔ انہاں نے سابقون الاولون نو‏‏ں وی ايس‏ے نگاہ تو‏ں دیکھیا تے انہاں دے اقتدار دے خلاف جدوجہد کیتی۔ بعد وچ ایہ گروہ باغی تحریک تو‏ں وکھ ہوئے گیا تے "خوارج" اکھوایا۔ چونکہ انہاں وچ تنگ نظری، شدت پسندی تے دوسرےآں دے بارے وچ محاکمہ (Judgment) کرنے د‏‏ی عادت بہت پختہ سی، اس وجہ تو‏ں انہاں وچ آپس وچ وی اتحاد قائم نہ رہ سکیا تے ایہ جلد ہی بوہت سارے فرقےآں وچ تقسیم ہوئے ک‏ے آپس وچ لڑنے لگے تے بالآخر تریخ دا حصہ بن دے رہ گئے۔
· چوتھا عنصر یہودیاں دا سی۔ ہجرت دے بعد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے میثاق مدینہ دے تحت انہاں نو‏ں پورے حقوق دتے لیکن انہاں نے مسلماناں دے خلاف سازشاں شروع کر دتیاں۔ انہاں دے خلاف کاروائی ہوئی تاں ایہ خیبر وچ جا ک‏ے قلعہ بند ہوئے گئے۔ جنگ خیبر وچ یہودیاں د‏‏ی پوری قوت ٹُٹ گئی تے اس دے بعد ایہ مکمل طور اُتے مسلماناں دے فرمانبردار بن گئے۔ اُتے انہاں یہودیاں وچ اک طبقہ اوہ سی جو اندر ہی اندر مسلماناں د‏‏ی جڑاں کھوکھلی کرنے دا کم کردا سی۔ انہاں وچو‏ں بعض نے بظاہر اسلام قبول کر وی لیا تے فیر باغی تحریک نو‏‏ں منظم کيتا۔ اس تحریک دے مشہور لیڈر عبداللہ بن سبا دا تعلق وی ايس‏ے گروہ تو‏ں سی۔