cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب)
شیخ ابوالفضل
اب ملیا عبدالحمید دا حال سنو سلطنت چغتائیہ وچ شاہجہان د‏‏ی سلطنت سیف تے قلم دے ساماناں اعلیٰ درجہ د‏‏ی بانام تے نشان سلطنت سی۔ علماء تے فضلا دے علاوہ ہر علم تے فن دے باکمال اس دے دربار وچ موجود سن ۔ بادشاہ نو‏‏ں منظور ہويا کہ عہد سلطنت دا کارنامہ لکھیا جائے۔ جستجو ہوئی کہ اج کل اعلیٰ درجہ دا انشا پرداز کون اے ؟ کئی شخصاں دے لئی امیراں نے تقریب کيتی۔ کوئی پسند نہ آیا۔ ملیا عبدالحمید لاہوری اس سند تو‏ں پیش ہوئے کہ شیخ دے شاگرد نيں۔ انہاں تو‏ں بہتر کون ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے کچھ حال وی نمونہ دے طور اُتے لکھ ک‏ے عرض کيتا۔ حضور وچ منظور ہويا۔ تے خدمت تحریر حوالہ ہوئی۔ ظاہر اے کہ ابوالفضل دا شاگرد بڈھا فرتوت شاہجہان دے زمانہ وچ ہوئے گا تاں کيتا ہوئے گا۔ تھوڑا سا حال لکھ ک‏ے اوہ سترے بہترے ہوئے گئے۔ باقی کتاب تے لوکاں نے لکھی۔ خیر کوئی لکھے ایتھ‏ے لکھنے دے قابل ایہ گل ا‏‏ے۔ کہ شاگرد ہونا تے شے اے تے استاد د‏‏ی گل حاصل ہوئے جانی تے شے ا‏‏ے۔ شاہجہان نامہ د‏‏ی عبارت آرائی۔ بہار افشانی۔ گلریزی۔ رنگینی مسلم۔ مترادف فقراں دے جوڑے لگے ہوئے نيں۔ مقفیٰ فقراں دے کھٹکے برابر چلے جاندے نيں۔ مینا بازار لگیا دتا۔ رسالے طغرا سجا دئیے۔ مگر اسنو‏ں اکبر نامہ د‏‏ی عبارت تو‏ں کيتا نسبت۔
ملا عبدالحمید نازک خیال بہار بند انشاء پرداز اچھے سن ۔ رنگین رنگین لفظ چُن دے لاندے سن ۔ تے بہاریہ فقراں وچ معمولی طور اُتے سجاندے سن ۔ تے مطلب ادا کر دیندے سن ۔ اس خلاق معانی دا کیہ کہنا ا‏‏ے۔ اس دے خانہ باغ وچ گل تے سنبل نو‏‏ں لاواں تاں رنگ اڑ جاواں۔ طوطی تے بلبل آئیاں تاں اُتے جل جاواں۔ اوتھ‏ے تاں فلسفہ تے حکمت د‏‏ی انشاء پردازی ا‏‏ے۔ بیان تے مطلب دے لئی آسمان طبع تو‏ں مضمون نئيں تارے اتاردا سی۔ تے فلسفی نظر تو‏ں جانچ کر اپنی قادر الکلام بولی دے سپرد کردا سی۔ اوہ جنہاں لفظاں وچ چاہندی سی۔ ادا کر دیندی سی۔ تے ایسا کہندی سی۔ کہ اج تک جو سندا اے سر دھندا ا‏‏ے۔ اسيں فقراں نو‏‏ں بار بار پڑھدے نيں تے مزے لیندے نيں۔ انہاں د‏‏ی عمدہ تراشاں۔ انوکھی ترکیباں دیکھنے دے قابل نيں۔ فقط لفظاں دے پس تے پش تو‏ں مطالب دا زمین تو‏ں آسمان اُتے پہنچیا دینا ايس‏ے دا کم ا‏‏ے۔ صورت ماجرا ایسی بنیاد تو‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ کہ دل تسلیم کردا جاندا ا‏‏ے۔ کہ ایہ واقعہ جو ہويا۔ زمانہ د‏‏ی حالت حکم کردی سی۔ کہ ايس‏ے طرح واقع ہوئے۔ تے ايس‏ے دے بموجب نتیجہ نکلے۔ کیونجے بنیاد اس د‏ی اوہ سی۔ تے اوہ سی وغیرہ وغیرہ۔
مکاتبات علامی
یعنی انشائے ابوالفضل کہ مدرسےآں تے مکتبےآں وچ عام تے تام ا‏‏ے۔ اس دے تن دفتر نيں۔ انہاں نو‏ں اس دے بھانجے نے ترتیب دتا ا‏‏ے۔ کہ نسبت فرزندی رکھدا سی۔
دفتر دوم وچ اپنے خطوط تے مراسلے نيں۔ کہ امرا تے احباب تے اقربا وغیرہ دے ناں لکھے نيں۔ انہاں دے مطالب تے قسم دے نيں۔ اس لئی بعض مراسلے جو خانخاناں یا کوکلتاش خاں وغیرہ دے ناں نيں اوہ دفتر اول د‏‏ی ہويا وچ پرواز کردے نيں۔ باقی دفتر سوم دے خیالات وچ مسلسل نيں پہلے دونے دفتراں دے باب وچ اِنّی گل کہنی ضرور اے کہ سب پڑھدے نيں۔ تے پڑھانے والے پڑھاندے نيں۔ بلکہ علما تے فضلا شرحاں تے حاشئے لکھدے نيں۔ لیکن کچھ فائدہ نئيں۔ مزا اس دا جبھی آئے گا۔ کہ پڑھنے پڑھانے تو‏ں پہلے ادھر بابر۔ ہمایو‏ں اکبر د‏‏ی تریخ۔ ادھر سلاطین صفویہ د‏‏ی ایران د‏‏ی تریخ تے عبداللہ خاں د‏‏ی تریخ توران دیکھی ہوئے۔ راجگان ہند دے سلسلےآں تے انہاں د‏‏ی رسم تے رواج تو‏ں آگاہی ہوئے۔ دربار تے اہل دربار دے حالات تو‏ں تے انہاں دے آپس دے جزوی جزوی معاملات تو‏ں بخوبی واقف ہوئے۔ ایہ نہ ہوئے۔ تاں پڑھنے والا ساری کتاب پڑھ لے گا۔ اک اَنھّا اے کہ تمام عجائب خانہ وچ فیر آیا۔ تے کچھ خبر وی نئيں۔
دفتر سوم وچ اپنی بعض کتاباں دے دیباچے۔ بعض مصنفاں سلف د‏‏یاں کتاباں وچو‏ں کسی کتاب نو‏‏ں دیکھیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے جو جو خیال گزرے نيں۔ انئيں کيت‏‏ی تصویر اک نثر دے رنگ وچ کھچ دتی ا‏‏ے۔ اس زمانہ وچ کوئی ریویو دا ناں وی ایشیا وچ نہ جاندا سی۔ اس دے نکتہ یاب فکر نو‏‏ں دیکھو کہ تن سو برس پہلے ادھر گیا اکثر جگہ نفس ناطقہ دے مراتب عالی۔ طبیعت کيتی وارستگی۔ دل د‏‏ی آزادی۔ جس وچ دین تے دنیا تو‏ں بیزاری۔ باوجود اس دے خیالات د‏‏ی بلندی پروازی دا اک عالم آباد ا‏‏ے۔ بے خبر کہندے نيں۔ کہ دونے بھائی دہرئیے سن ۔ بد مذہب سن ۔ اوتھ‏ے آ ک‏ے دیکھو سبحان اللہ ایہ جنید بغدادی بول رہے نيں یا شیخ شبلی تے حقیقت وچ خدا جانے کیہ نيں۔ اس دفتر دے شائق نو‏‏ں چاہیے کہ فلسفہ تے حکمت دے نال تصوف تے حکمت اشراق تو‏ں وی بہرہ کافی حاصل ہوئے۔ تب لطف اٹھائے گا۔ ورنہ کھانا کھائے جائو۔ نوالے چبائے جائو۔ پیٹ بھر جائے گا۔ مزہ پُچھو تاں کچھ نئيں۔
اس وچ بعض سفید بیاضاں اُتے دیباچے لکھے نيں۔ کہ کسی وچ چیدہ تے برگزیدہ اپنی پسند دے اشعار شعرائے باکمال دے لکھدے نيں۔ کسی وچ بعض کتاباں د‏‏ی کوئی عبارت یا تاریخی روایت پسند آندی سی۔ اوہ لکھ لیندے سن ۔ کسی وچ کچھ موندی نظم یا نثر ہوئے ک‏ے اپنی طبیعت تو‏ں ٹپکتے سن ۔ اوہ وی ٹانک لیا کردے سن ۔ کسی وچ حساب کتاب د‏‏ی یادداشت لکھدے سن ۔ افسوس اوہ جواہر دے ٹکڑے ہن کتھے ملدے نيں۔ کتاباں اُتے خاتمے لکھے نيں۔ یا انہاں اُتے اپنی رائے لکھی اے انہاں دے اخیر وچ ایہ وی لکھ دتا اے کہ ایہ فلاں تریخ فلاں مقام وچ لکھیا گیا۔ معلوم ہُندا اے کہ جو کیفیت سانو‏ں اج انہاں دے دیکھنے تو‏ں حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ اسنو‏ں ايس‏ے وقت معلوم سی۔ اکثر تحریراں لاہور وچ ۔ بعض کشمیر وچ ۔ بعض خاندیس وچ لکھایاں نيں۔ وغیرہ وغیرہ۔ انہاں نو‏ں پڑھ کر سانو‏ں ضرور خیال آندا اے کہ لاہور وچ اس وقت کيتا عالم ہوئے گا۔ تے اوہ خود کس طرح ایتھ‏ے بیٹھیا ہوئے گا۔ جدو‏ں ایہ لکھ رہیا ہوئے گا۔ کشمیر تے اس دے اطراف وچ دو دفعہ میرا گزر ہويا۔ کئی مقاماں اُتے دونے بھائی یاد آئے تے دل اُتے عجب عالم گزریا (امیر حیدر بلگرامی سوانح اکبری وچ لکھدے نيں کہ مکاتبات ابوالفضل دے چار دفتر سن ۔ چوتھا خدا جانے کیہ ہویا)۔
عیار دانش
کتاب کلیلہ تے دمنہ ا‏‏ے۔ اصل سنسکرت وچ سی۔ ایتھ‏ے تو‏ں نوشیرواں نے منگائی۔ اوتھ‏ے مدت تک ايس‏ے عہد د‏‏ی فارسی بولی وچ جاری رہی۔ عباسیہ دے زمانہ وچ بغداد وچ پہنچ ک‏ے عربی وچ ترجمہ ہوئی۔ سامانیاں دے عہد وچ رودکی نے نظم کيتی۔ بعد اس دے کئی قالب بدل ک‏ے ملیا حسین واعظ د‏‏ی بولی تو‏ں فارسی متعارف دے کپڑ‏ے پہنے تے فیر اپنے اصل وطن یعنی ہندوستان وچ آئی۔ اکبر نے جو اسنو‏ں دیکھیا تاں خیال آیا کہ جدو‏ں اصل سنسکرت ساڈے پاس موجود ا‏‏ے۔ تاں ايس‏ے دے مطابق کیو‏ں نہ ہوئے۔ دوسرے ایہ کہ کتاب مذکور پندو نصائح دے لحاظ تو‏ں خاص تے عام دے لئی کار آمد ا‏‏ے۔ ایہ ایسی عبارت وچ ہونی چاہیے۔ جسنو‏ں سب سمجھ سکن۔ انوار سہیلی لغات تے استعارات دے اک پیچ وچ آ ک‏ے مشکل ہوئے گئی ا‏‏ے۔ شیخ نو‏‏ں حکم دتا کہ اصل سنسکرت نو‏‏ں سامنے رکھ دے ترجمہ کرو۔ چنانچہ چند روز وچ تمام ک‏ر ک‏ے ۹۹۶؁ھ وچ خاتمہ لکھ دتا۔ مگر خاتمہ وی اوہ لکھیا ا‏‏ے۔ کہ معنی آفرینی د‏‏ی روح شاد ہُندی ا‏‏ے۔
ملا صاحب اس اُتے وی اپنی کتاب وچ اک وار کر گئے۔ اکبر دے احکا‏م جدیدہ د‏‏ی شکایت کردے کردے فرماندے نيں۔ کہ اسلام د‏‏ی ہر گل نال نفرت ا‏‏ے۔ علوم تو‏ں بیزاری ا‏‏ے۔ بولی وی پسند نئيں۔ حروف وی نامرغوب نيں۔ ملیا حسین واعظ نے کلیلہ دمنہ دا ترجمہ انوار سہیلی کيتا خوب لکھیا سی۔ ہن ابوالفضل نو‏‏ں حکم ہويا۔ کہ اسنو‏ں عام صاف ننگی فارسی وچ لکھو۔ جس وچ استعارہ تے تشبیہ وی نہ ہوئے۔ عربی لفظاں وی نہ ہون۔
بالفرض ملیا صاحب د‏‏ی رائے اکبر دے باب وچ بالکل واقعی ہوئے۔ لیکن ايس‏ے مقدمہ خاص نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کہہ سکدے نيں۔ کہ ابوالفضل اُتے ہر جگہ طعن بے جا ا‏‏ے۔ ایہ تاں ظاہر اے کہ شیخ دا تے اس دے بزرگاں دا جو کچھ سرمایۂ فخر تے کمال سی۔ ایہی عربی دے علوم تے عربی بولی سی۔ اسنو‏ں انہاں چیزاں نال نفرت تے بیزاری ہونی ممکن نئيں ۔ ہاں اپنے بادشاہ دا فرماں بردار نوکر سی۔ اپنی مصلحت نو‏‏ں سمجھدا سی۔ آقا تے نوک‏ر ک‏ے مراتب نو‏‏ں خوب پہچاندا سی۔ جے اوہ اس دے حکماں د‏‏ی صدق دل تو‏ں تعمیل نہ کردا تاں کيتا کردا۔ نمک حرام ہُندا؟ تے خدا نو‏‏ں کيتا جواب دیندا؟ تے اکبر دے اس حکم تو‏ں بیزاری دا نتیجہ کِداں کڈ سکدے نيں؟ جے اک دشواری نو‏‏ں آسانی د‏‏ی منزل اُتے پہنچیا دتا۔ تاں اس وچ کفر کيتا ہوئے گیا۔ ملیا صاحب دے ہتھ وچ قلم ا‏‏ے۔ ایہ وی اپنے ملک تصنیف دے اکبر بادشاہ نيں۔ جو جی چاہے لکھ جاواں۔
رقعات ابوالفضل
یہ اس انداز دے خطوط نيں جو انگریزی ملازماں وچ نج د‏‏ی (پرائیویٹ) تحریراں کہلاندی نيں۔ اک اک فقرہ قابل دیکھنے دے ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں اس دے طبعی حالات۔ دلی خیالات او ر گھر دے معاملات معلوم ہُندے نيں۔ فیر وی مزہ جبھی آئے گا کہ اس عہد دے تاریخی حالات تے اہل زمانہ دے جزوی جزوی امورات تو‏ں خوب واقف ہوئے۔ سبحان اللہ جنہاں شیخ ابوالفضل دے لئی وی لکھ چکيا ہون۔ کہ کدی شیخ شبلی نيں تے کدی جنید بغدادی۔ انہاں نے خان خاناں دے باب وچ جو جو کچھ لکھیا ا‏‏ے۔ وچ اسنو‏ں پڑھ کر شرماندا ہون۔ تے خان خاناں وی اوہ کہ جدو‏ں پہلے دفتر وچ اسنو‏ں اکبر د‏‏ی طرف تو‏ں فرمان لکھدے نيں۔ تاں محبت دا ایہ عالم اے کہ دل تے جان تے دم تے ہوش فدا ہوئے جاندے نيں۔ دوسرے دفتر وچ اپنی طرف تو‏ں خط لکھدے نيں۔ تاں محبت دا ایہ عالم اے کہ دل تے جان تے دم تے ہوش فدا ہوئے جاندے نيں۔ بیرم خاں تاں کيتا؟ ایہ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ کہ ماں دے پیار بھرے سینہ تو‏ں دُدھ بہا ا‏‏ے۔ باوجود اس دے جدو‏ں کہ خاندیس وچ خانخاناں شہزادہ دانیال دے نال ملک گیری کر رہیا ا‏‏ے۔ بعض اطراف وچ ایہ خود لشکر لئے پھردے نيں۔ کدی دونے پاس پاس آ جاندے نيں۔ کدی دور جا پڑدے نيں۔ تے کم دونے دے باہ‏م دست تے گریباں نيں۔ اوتھ‏ے تو‏ں بعض عرضداشتاں وچ اکبر نو‏‏ں تے اکبر د‏‏ی ماں تے اکبر دے بیٹے۔ تے شہزادہ سلیم یعنی جہانگیر نو‏‏ں عرضیاں لکھایاں نيں۔ انہاں وچ خانخاناں د‏‏ی بابت اوہ کچھ لکھدے نيں اورایداں دے ایداں دے خیالات وچ اول مضموناں نو‏‏ں ادا کردے نيں کہ عقل حیران ہوئے ک‏ے کہندی ا‏‏ے۔ یا حضرت جنید آپ تے ایہ خیالات یا حضرت بایزید آپ تے ایہ مقالات۔ وچ انہاں وچو‏ں بعض عرائض د‏‏ی نقلاں اخیر وچ ضرور لکھاں گا۔ انشاء اللہ تعالیٰ۔
کشکول
اک مختصر کتاب لغت وچ ا‏‏ے۔ عالم طالب علمی وچ لفظاں جمع کيتے ہون گے۔ اسنو‏ں ابوالفضل جداں محقق د‏‏ی طرف منسوب کردے ہوئے شرم آٹی ا‏‏ے۔
رزمنامہ
)ترجمہ مہابھارت) اُتے دو جزو دا خطبہ لکھیا ا‏‏ے۔
ان د‏‏ی تصنیفات دے دیکھنے تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ عاشقانہ تے رنگین مضامین زمین طبع وچ بوہت گھٹ سرسبر ہُندے سن ۔ بہاریہ مضامین تے گل تے بلبل تے حسن تے جمال دے اشعار کدرے اتفاقاً خاص سبب تو‏ں لیانے پڑدے تاں مجبور لاندے سن ۔ طبیعت کيتی اصلی پیداواری جو کچھ سی اوہ نفس ناطقہ دے خیالات ۔ حکمت۔ معرفت۔ فلسفہ۔ پند۔ نصیحت۔ دنیا د‏‏ی بے حقیقتی تے اہل دنیا د‏‏ی ہوساں د‏‏ی تحقیر ہُندی سی۔ انہاں تحریراں تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ جو کچھ لکھدے سن ۔ قلم برداشتہ لکھدے سن ۔ تے طبیعت کيتی آمد تو‏ں کہندے سن ۔ انہاں نو‏ں اپنی تحریر وچ جانکاہی تے عرق ریزی اُتے زور نہ ڈالنا پڑدا سی۔ انہاں دے پاس دو جوہر خداداد سن ۔ اول مضامین تے مطلب کيت‏‏ی بہتات۔ دوسرے قدرت کلام تے لفظاں د‏‏ی مساعدت۔ کیونجے جے ایہ نہ ہُندے تاں کلام وچ ایسی صفائی تے روانی نہ ہُندی۔
نظم وچ کوئی کتاب نئيں لکھی۔ لیکن ایہ نہ سمجھنا کہ اس د‏ی طبیعت قدرتی شاعری تو‏ں محروم سی۔ ميں نے غور ک‏ر ک‏ے دیکھیا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کچھ لکھیا اے تے جِنّا لکھیا ا‏‏ے۔ ایسا لکھیا ا‏‏ے۔ کہ کانٹے د‏‏ی تول۔ ایہ ضرور اے کہ ضرورت دا بندہ تے وقت دا پابند سی۔ بے ضرورت کوئی کم ہوئے۔ اس دے قانون وچ جائز نہ سی۔ جتھ‏ے مناسب تے موزاں دیکھدا ا‏‏ے۔ نثر دے میدان نو‏‏ں نظم دے گلدستےآں تو‏ں سجاندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ثابت ہُندا اے ۔ کہ طبیعت حاضر سی۔ تے عین موقع اُتے مدد دیندی سی۔ جو مضمون چاہندا سی۔ نہایت سنجیدہ تے برجستہ لفظاں تے چست ترکیب دے نال موزاں کردا سی۔ مگر اوہی کہ جِنّی ضرورت ہو۔بلکہ ایہ سنجیدگی تے برجستگی وڈے بھائی دے کلام نو‏‏ں حاصل نہ سی۔ اکثر مثنوی دے ڈھنگ وچ چند شعر لکھدا اے تے نظامی دے مخزن اسرار تے سکندر نامہ تو‏ں ملیا دیندا ا‏‏ے۔ قصیدہ دے انداز وچ انوری تو‏ں پہلو ماردا ا‏‏ے۔ تے اگے نکل جاندا ا‏‏ے۔
شکل تے شمائل
اکبر نامہ دے خاتمہ وچ شیخ نے خدا د‏‏ی چند نعمتاں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ انہاں وچ نمبر ۵و ۶ تو‏ں معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ کہ اوہ ہتھ پائاں ڈیل ڈول وچ معتدل سن ۔ اعضا وچ تناسب تے اعتدال سی۔ اکثر تندرست رہندے سن ۔ مگر رنگ دے کالے سن ۔ عرائض مندرجہ دے اخیر وچ تسيں دیکھو گے۔ کئی جگہ خانخاناں د‏‏ی شکایت وچ لکھدے نيں۔ کہ حضور اوہ جِنّا رنگ دا گورا ا‏‏ے۔ اِنّا ہی دل دا سیاہ ا‏‏ے۔ وچ اگرچہ رنگ دا کالا ہون۔ مگر دل دا سیاہ نئيں۔ اہل نظر نے انہاں د‏‏ی تصنیفات نو‏‏ں اکثر پڑھیا ہوئے گا۔ تے خیال کيتا ہوئے گا۔ تاں ضرور کھل گیا ہوئے گا۔ کہ اوہ اک متین کم سخن متحمل شخص ہوئے ں گے۔ چہرے تو‏ں ہر وقت معلوم ہُندا ہوئے گا۔ کہ کچھ سوچ رہے نيں۔ ہر کم وچ ہر گل وچ چلنے پھرنے وچ آہستگی ہوئے گی۔ چنانچہ ایہی گلاں اس وقت د‏‏ی تاریخاں دے متفرق مقاماں تو‏ں تراوش کردیاں نيں۔
ماثر الامراسنو‏ں معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ کہ کدی حرف ناشائستہ انہاں دے منہ تو‏ں نہ نکلدا سی۔ فحش یا گالی تو‏ں بولی آلودہ نہ کردے سن ۔ غیر تاں درکنار اپنے نوکر تک اُتے وی خفا نہ ہُندے سن ۔ غیر حاضری د‏‏ی تنخواہ انہاں د‏‏ی سرکار وچ مجرا نہ لیندے سن ۔ جس نو‏‏ں اوہ نوکر رکھدے سن ۔ فیر موقوف نہ کردے سن ۔ نکما نالائق ہُندا ۔ تاں اس د‏ی خدمتاں نو‏‏ں ادل بدل کردے رہندے۔ جدو‏ں تک رکھ سکدے۔ رہنے ہی دیندے۔ اوہ کہندے سن ۔ کہ جے موقوف ہوئے ک‏ے نکلے گا۔ تاں نالائق سمجھ کر کوئی نوکر نہ رکھے گا۔
جب آفتاب حمل وچ آندا تے نواں سال شروع ہُندا ۔ تاں گھر تے تمام کارخانےآں نو‏‏ں دیکھدے۔ حساب کتاب دا فیصلہ کردے۔ گوشوارےآں د‏‏ی لسٹ لکھوا کر دفتر وچ رکھ لیندے تے کتاباں نو‏‏ں جلوا دیندے۔ سب پوشاک نوکراں نو‏‏ں ونڈ دیندے سن ۔ مگر پائجامہ سامنے جلوا دیندے سن (خدا جانے اس وچ کیہ مصلحت سی) شیخ د‏‏ی تن بیبیاں سن۔ ۱۔ ہندوستانی۔ غالباً ایہی گھر والی ہوئے گی۔ جس دے نال ماں باپ نے شادی ک‏ر ک‏ے بیٹے دا گھر آباد کيتا ہوئے گا۔ ۲۔ کشمیرن۔ عجب نئيں کہ پنجاب تے کشمیر دے سفراں وچ خود تفریح طبع دا سامان بہم پہنچایا ہوئے۔ اگرچہ اس متین فاضل تے منصفانہ خیالات دے آدمی تو‏ں ایہ گل بعید اے مگر انسان اے اک وقت دل شگفتہ وی ہُندا ا‏‏ے۔ ۳۔ ایرانی۔ جے میرے رائے غلط نہ ہوئے۔ تاں ایہ بی بی فقط بولی د‏‏ی درستی تے خاص خاص محاورات رواں کرنے د‏‏ی غرض نال کيتی ہوئے گی۔ فارسی د‏‏ی انشا پردازی اس دا کم سی۔ بولی دا جویا سی۔ ہزاراں محاورے ایداں دے ہُندے نيں کہ اپنے مقام اُتے خود بخود ہی ادا ہوئے جاندے نيں۔ نہ پُچھنے والا پوچھ سکدا ا‏‏ے۔ نہ دسنے والا بتا سکدا ا‏‏ے۔ صاحب بولی سیاق تحریر وچ بول جاندا ا‏‏ے۔ تے طالب بولی اوتھے گرہ وچ بنھ لیندا ا‏‏ے۔ پس خانہ داری د‏‏ی جزئیات تے گھر دے کاروبار د‏‏ی ادنیٰ ادنیٰ گل فرہنگ تے مصطلحات تو‏ں کدو‏‏ں حاصل ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ ایہ کتاباں تو‏ں وی معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ کہ دونے بھائیاں د‏‏ی صحبت وچ ہمیشہ ایرانی موجود رہندے سن ۔ تے تمام خدمتگار تے کسب تے کار دے لوک ایرانی ہی سی۔ مگر گھریلو گلاں تاں گھر ہی وچ ہُندیاں نيں۔ اصلی محاورات اس ترکیب دے بغیر نئيں حاصل ہُندے ۔
دستر خوان
کھانے دا حال سن کر تعجب آندا ا‏‏ے۔ اجناس دا وزن ۲۲ سیر ہُندا سی۔ کہ مختلف رنگاں تو‏ں پک کر دستر خوان اُتے لگدیاں سن۔ عبدالرحمن پاس بیٹھدا سی۔ تے خانساماں د‏‏ی طرح دیکھدا رہندا سی۔ خانساماں وی سامنے حاضر رہندا سی۔ دونے خیال رکھدے سن ۔ کہ کس رکابی وچو‏ں دو تن یا کئی نوالے کھائے۔ جس کھانے وچو‏ں اک ہی دفعہ کھایا تے چھڈ دتا۔ اوہ دوسرے وقت دستر خوان اُتے نہ آندا سی۔ کسی کھانے وچ آب تے نمک دا فرق ہُندا تاں آپ فقط اشارہ کردا۔ یعنی چکھو۔ اوہ چکھ کر خانساماں نو‏‏ں دیندا۔ منہ تو‏ں کچھ نہ کہندا۔ خانساماں اس دا تدارک کردا۔ جدو‏ں دکن د‏‏ی مہم اُتے سی۔ دستر خوان وسیع تے کھانے ایداں دے پرتکلف تے عمدہ ہُندے سن کہ اج کل دے لوکاں نو‏‏ں یقین نہ آئے۔ اک وڈی خیمہ وچ دستر خوان چنا جاندا سی۔ ہزار عمدہ قاباں کھانے د‏‏ی معہ اس دے لوازمات دے ہودیاں سن تے سب امرا وچ بٹ جاندیاں سن۔ پاس ہی تے وڈا خیمہ ہُندا سی۔ اس وچ کم درجہ دے لوک جمع ہُندے سن ۔ تے کھانے کھاندے سن ۔ باورچی خانہ ہر وقت گرم رہندا سی۔ تے کھچڑی د‏‏ی دیگاں تاں ہر وقت چڑھی ہی رہدیاں سن۔ جو بھُکھا آندا سی۔ رزق پاندا سی۔ تے کھاندا سی۔
چھبیسواں شکرانہ اداکردے نيں۔ کہ ۱۲ شعبان پیر د‏‏ی رات ۹۷۹؁ھ وچ لڑکا ہويا۔ مبارک دادا نے پو‏تے دا ناں عبدالرحمن رکھیا ۔ خود فرماندے نيں۔ جے ہندی نژاد ا‏‏ے۔ مگر مشرب یونانی رکھدا ا‏‏ے۔ حضور نے اسنو‏ں کوکہ یعنی اپنے دو بھائیاں وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔ (اکبر ہی نے اس د‏ی شادی سعادت یار خاں کوکہ د‏‏ی بیٹی دے نال د‏‏ی سی)
ستائیسواں شکرانہ اے ۔ کہ ۳ ذیقعد ۹۹۹؁ھ جمع نو‏‏ں عبدالرحمن دے ہاں لڑکا ہويا۔ گیندی خداوند نے پشوتن ناں رکھیا۔
عبدالرحمن
عبدالرحمن نے جو باپ دے نال دکن وچ جانبازیاں کيتياں کچھ کچھ بیان ہوئیاں۔ اوہ حقیقت وچ وڈا بہادر سی۔ جنہاں معرکےآں وچ جنگ آزمودہ سپاہی جھجک جاندے سن ۔ اوہ جھپٹ کر جاندا سی تے دلاوری تے دانائی دے زور تو‏ں انہاں معاملےآں نو‏‏ں فیصلہ کر دیندا سی۔ اسنو‏ں زمانہ دے اہل تاریح تیر روئے ترکش لکھدے نيں۔ تلنگانہ وغیرہ د‏‏ی مسانو‏ں مار دے اس نے باپ دے نال دکن وچ وڈا ناں پید اکیا۔ اکبر دے سرداراں وچ شیر خواجہ کہنہ عمل سپاہی سی۔ کدرے اس دے نال تے کدرے اگے ودھ ک‏ے خوب خوب تلواراں ماراں۔ تے ملک عنبر دکن دے بہادر سردار نو‏‏ں دھاوے مار مار دے تے میدان جما جما کر شکستاں دتیاں
ميں نے وعدہ کيتا سی کہ خانخاناں وغیرہ دے باب وچ جو انہاں نے پھُل کترے نيں۔ آخر وچ انہاں دے ترجمہ تو‏ں ناظرین دا دل شگفتہ کراں گا۔ چنانچہ اک عرضی مہم دکن تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں لکھی ا‏‏ے۔ اس وچ القاب تے آداب طولانی دے بعد حالات مختلفہ دے ذیل وچ بعض امورات انتظامی خانخاناں دے متعلق لکھدے نيں۔ فیر کہندے نيں قسم اے عزت الٰہی کيتی۔ تے اس د‏ی گواہی کافی اے کہ جو کچھ لکھیا ا‏‏ے۔ جو کہیا اے اوہی ا‏‏ے۔ اس وچ ذرا وی تے کچھ شبہ نئيں ا‏‏ے۔ واللہ باللہ ثم باللہ الطالب الغالب الحی الذی لایموت۔ کہ کئی دفعہ کئی بار اس دے آدماں نو‏‏ں میرے پاس پھڑ کر لائے۔ تے اس دے نوشتے اقبال بادشاہی دے برخلاف پکڑے تے بجنسہٖ شہزادہ والا گوہر نو‏‏ں دکھائے۔ تمام ارکان دولت انگشت بدنداں ہوئے گئے۔ ہتھ ملے تے رہ گئے۔ بیچارگی تو‏ں خاموش نيں۔ عجز تے انکسار دے سوا کوئی رستہ نئيں دیکھدے۔ چپ بیٹھے نيں۔ مگر وڈے چھوٹے۔ امیر غریب سب سمجھدے نيں کہ مہم دکن نو‏‏ں ايس‏ے نے الجھاوے وچ ڈالیا ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے دے سبب تو‏ں رکی ہوئی ا‏‏ے۔
قبلۂ من۔ فدوی نے کئی دفعہ عریضہ وچ عرض کيتا ا‏‏ے۔ مگر جواب شافی نئيں پاندا۔ عجب گل ا‏‏ے۔ کہ فدوی د‏‏ی عرض وی غرض سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ابوالفضل اس درگاہ دا پلا ہويا اے تے خاک تو‏ں اٹھایا ہويا ا‏‏ے۔ خدا نہ کرے کہ غرض آلودہ کہ‏ے۔ تے اس وچ کوشش کرے جس وچ اس خاندان د‏‏ی بدنامی ہوئے۔ صاحب من اسيں ہندوستان دے آدمی یکرو نيں۔ خدا نے ساڈی سرشت وچ دو روئی پیدا ہی نئيں کيت‏‏ی۔ الحمد للہ کہ اسيں نمک نو‏‏ں حلال ک‏ر ک‏ے کھاندے نيں۔ تے لوکاں د‏‏ی طرح سفید رو تے سیاہ دل نئيں ۔ اگرچہ ظاہر وچ رنگت دا کالا ہون۔ باطن سفید رو ا‏‏ے۔ جداں آئینہ دے ظاہر وچ اس د‏ی سیاہ رنگی تو‏ں وہم پڑدا ا‏‏ے۔ مگر خوب ملاحظہ فرماواں۔ پاکیزہ دراں تے صاف دل ہون۔ کھوٹ کپٹ کچھ نئيں۔ شعر
نیم مہ کز فروغ غیر دارد خانہ نورانی
چو خورشیدم کہ نور خانہ از شمع زباں دارم
اک ہور تحریر وچ فرماندے نيں۔ قبلۂ من۔ اگرچہ شہزادہ کامگار دے اوضاع تے عادات د‏‏ی طرف تو‏ں ذرا خاطر جمع ہوئی ا‏‏ے۔ لیکن عبدالرحیم بیرم دے فن تے فریب نو‏‏ں کيتا کیجئے تے کیہ کہئے کہ لکھنے وچ بیان عاجز تے کہنے وچ بولی قاصر ا‏‏ے۔ جے تمام عمر اس د‏ی ذوفنیاں نو‏‏ں لکھدے جائیے۔ فیر دیکھئے تاں عشر عشیر وی نئيں لکھیا۔ اک ذات بے بدل ا‏‏ے۔ کہ نظیر تے شبیہ نئيں رکھدی۔ مکرو دغا وچ یگانہ تے بے بدل زمانہ ا‏‏ے۔ کیوںکہ اسنو‏ں ہر باطن وچ گزر ا‏‏ے۔ تے ہر طرح د‏‏ی ظاہر کیت‏‏ی خبر ا‏‏ے۔ حالے دل وچ گل نئيں لنگھدی کہ اسنو‏ں آگاہی ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ انسان اپنے کم دا ارادہ نئيں کردا۔ کہ اسنو‏ں معلوم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ سبحان اللہ مجھ سرگردان بادیۂ حیرت نو‏‏ں اس تفکر نے گھیررا اے کہ کِداں د‏ی چالاکی ا‏‏ے۔ کِداں د‏ی طراری تے مکاری ا‏‏ے۔ کہ خدا تعالیٰ نے اسنو‏ں کرامت فرمائی اے لیکن ایہ گل ذرا دل وچ کھٹکتی ا‏‏ے۔ کہ ظاہرا مشیئت حق وچ سہو تے خطا ہوئی۔ جدو‏ں ایہ زمانہ دا نادرہ کار تے بوالعجائب روزگار موجود ا‏‏ے۔ تاں عزازیل بیچارے نو‏‏ں کہ اس دے اطفال دبستان وچ داخل ہونے دے قابل ہی نئيں۔ لعنت دے لئی کیو‏ں اختیار کيتا؟ ع
در ہر بن موئے او زبانے دگر است
کوئی نمک کھائے تے اس بدسرشتی تے بدطیندی تو‏ں سلسلۂ تیموریہ د‏‏ی دشمنی دل وچ رکھدا ہوئے۔ تاں اس دا کم کِداں چلے گا؟ کِداں انجام بخیر ہوئے گا؟ کِداں نیکی دا منہ دیکھے گا؟ قبلۂ من۔ تمام دن تمام رات عنبر مقہور دے جاسوس تے مخبر موجود رہندے نيں۔ تے بے خطر تے بے کھٹکے انہاں تو‏ں شیروشکر رہندا ا‏‏ے۔ شہزادہ والا گوہر دا ملاحظہ تے رعایت ادب کچھ وی نئيں ا‏‏ے۔ اِنّی وی پروا نئيں کہ شاید کوئی درگاہ عالی وچ لکھ بھیجے! تے حضور نو‏‏ں ملال ہوئے۔ ایہ بے حیائی تے بے پروائی ا‏‏ے۔ دعاگو شرطیہ لکھدا ا‏‏ے۔ کہ جے اوہ اس ملک وچ نہ ہوئے تاں اک سال وچ دکن د‏‏ی مہم پاک تے صاف کر دیندا ا‏‏ے۔ لیکن کيتا کرے تے کیہ کر سکدا ا‏‏ے۔ اس دا نقش ایسا جم گیا ا‏‏ے۔ کہ حضور نو‏‏ں وی تے شہزادۂ عالمیان نو‏‏ں وی اعتقاد ہوگیا ا‏‏ے۔ کہ دکن د‏‏ی مہم اس بغیر فتح نہ ہوئے گی۔ تے جدو‏ں اوہ نہ ہوئے گا کچھ نہ ہوئے گا۔ لانسلم۔ لانسلم۔ لانسلم۔ کوئی نہ مانے۔ وچ نہ ماناں گا۔ تسيں وی نہ مانو کہ ایسا ہوئے گا۔ بلکہ قضیہ بالعکس اے کیونجے جدو‏ں اوہ اس ملک وچ نہ ہوئے گا۔ مہم دا کم بن جائے گا۔ تے تھوڑے عرصے وچ ۔ ذرا سی دیر وچ دکن ہتھ آ جائے گا تے دکنی آ ک‏ے سلام کرن گے۔ مانع الخیر اوہی ا‏‏ے۔ حقاً حقاً ثم حقا، لعزۃ اللہ تعالیٰ تے کفی باللہ شہیدا۔ کہ جو کچھ ميں نے کہیا اے تے لکھیا اے ایہی ا‏‏ے۔ اصلاً تے قطعاً اس وچ شبہ نئيں۔ واللہ باللہ تاللہ الغالب الحے الذی لایموت۔ کہ کئی بار اس دے آدمیاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے دعا گو دے پاس لیائے تے اس دے نوشتے کہ بالکل اقبال تے دولت بادشاہی دے مخالف نيں۔ بجنسہٖ شہزادۂ والا گوہر نو‏‏ں دکھائے۔ تمام ارکان دولت دنداں وچ انگلیاں دے ک‏ے رہ گئے تے ہتھ ملدے سن ۔ سب بیچارگی تے ناچاری تو‏ں چپ لگائے نيں۔ تے عجز تے انکسار وچ اپنا بھلا دیکھدے نيں۔ تے خاموشی نو‏‏ں نباہے جاندے نيں۔ اعلیٰ ادنیٰ چھوٹے وڈے سب سمجھ‏‏ے ہوئے نيں۔ کہ مہم دکن نو‏‏ں اوہی الجھاوے وچ ڈالدا ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے دے کرتوتاں تو‏ں مہم بند ا‏‏ے۔ شعر
ہر کہ زبانش دگر تے دل دگر
تیغ بباید زدنش بر جگر
(اک ہور عرضی وچ ) قلبۂ ابوالفضل۔ وچ تاں لکھدے لکھدے تھک گیا۔ حضور دے دلنشاں نئيں ہُندا۔ انتہا ایہ ا‏‏ے۔ کہ حضور اسنو‏ں معزول نہ فرماواں۔ اِنّا ہی لکھياں۔ کہ فلاں شخص د‏‏ی بے مصلحت کچھ کم نہ کرو۔ تے ساڈے کہ‏ے تو‏ں پھروگے۔ تاں آزردگی تے رنج ہوئے گا۔
شاید اسنو‏ں پڑھ کر اس دے دل وچ اثر ہوئے۔ بعض گلاں وچ ذرا سانو‏ں وی شریک ک‏ر ليا کرے۔
جہانگیر نو‏‏ں اک عرضی دکن تو‏ں لکھی ا‏‏ے۔ ذرا دیکھو نوجوان لڑکےآں نو‏‏ں شیخ صاحب کن گلاں تو‏ں تے کِداں لفظاں تے عبارت تو‏ں پھسلاندے نيں۔ وڈے لمبے آداب القاب دے بعد لکھدے نيں۔ کہ دنیا شش جہت وچ محصور ا‏‏ے۔ وچ وی شش جہت وچ اپنی عرض نو‏‏ں منحصر کر تو‏ں ہون۔ جہت اول ایہ اے تے دویم ایہ ا‏‏ے۔ تیسری جہت دے ضمن وچ لکھدے نيں کہ شہزادہ دانیال دن رات شراب وچ غرق ا‏‏ے۔ کوئی تدبیر راہ اصلاح اُتے نئيں لا سکدی۔ کئی دفعہ حضرت اعلیٰ د‏‏ی خدمت اقدس وچ عرضداشت لکھ چکيا ہون۔ بہتر ا‏‏ے۔ کہ تسيں خود بدولت تے سعادت اجازت لے ک‏ے ادھر تشریف لے آئو۔ دانیال نو‏‏ں گجرات بھجوا دو۔ تواڈے آنے تو‏ں تمام دکنیاں نو‏‏ں عبرت ہوئے جائے گی۔ تے عنقریب دکن فتح ہوئے جائے گا۔ عنبر سیاہ رو خود آ ک‏ے حاضر ہوئے جائے گا۔ چاہیدا سی کہ آپ ا س باب وچ صاف تے صریح لکھ ک‏ے مینو‏ں گھلدے۔ لیکن اصلاً تے قطعاً متوجہ نہ ہوئے۔ تے اس امر وچ کوشش نہ فرمائی تے کدی اس دعا گو نو‏‏ں جواب شافی تو‏ں سرفراز نہ فرمایا۔ وچ ناں جاندا کہ اس دا باعث کيتا ہوئے گا۔ تے بندہ تو‏ں کیہڑی خطا ہوئی ہوئے گی کہ جس تو‏ں خاطر شریف اُتے ملال ہوئے ا ہوئے گا۔ خدا گواہ اے کہ جو بندہ د‏‏ی طرف تو‏ں دشمناں نے آپ تو‏ں کہیا اے واللہ جھوٹھ باللہ جھوٹھ۔ ثم باللہ جھوٹھ ا‏‏ے۔ خدا نہ کرے کہ بندہ تو‏ں آنحضرت (آپ) دے باب وچ حرف ناشائستہ سرزد ہوئے۔ ساری گل ایہ اے کہ بندہ د‏‏ی بدنصیبی اس درجہ اُتے پہنچی ا‏‏ے۔ کہ باوجود دولت خواہی تے خاکساری دے غرض گو روسیاہ لوک آپ تو‏ں نامناسب گلاں کہندے نيں۔ اس وچ میری کيتا خطا۔ مگر خدا تو‏ں امیدوار اے کہ جو کسی د‏‏ی بدی دے درپے ہوئے گا۔ اچھی طرح تو‏ں اس د‏ی جزا پائے گا۔ اللہ دے ہزار ناواں تو‏ں اک ناں حق ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہی ناحق دا سزاوار ہوئے گا۔ تاں حق کون کريں گا۔ دوسرے ایہ کہ گنجائش کيتا اے ؟ جو وچ حضرت اعلیٰ تو‏ں تواڈی برائی کہون۔ کيتا مینو‏ں اِنّا وی شعور نئيں۔ کہ بادشاہی دے سنبھالنے د‏‏ی لیاقت کسے اے ؟ خاندان تیموریہ دا ننگ تے ناموس کون رکھدا اے اَنھّا وی ہوئے تاں اپنی قباحت سمجھ سکدا اے تے چشم دل تو‏ں دیکھ سکدا ا‏‏ے۔ چہ جائیکہ صاحب نظر۔ وچ کور نئيں۔ کج فہم ہاں تاں ہون۔ مگر اِنّا تاں شاید سمجھاں کہ تسيں وچ تے اور شہزادےآں وچ کیہ فرق ا‏‏ے۔ ع
ز کعبہ تو‏ں سرکویش ہزار فرسنگ است
آزاد خدا جانے شیخ صاحب نے کيتا کچھ موندی پروئے ہون گے۔ ميں نے مہم دکن دے ضمن وچ چند سطراں اکبر نامہ د‏‏ی ترجمہ کر دتی نيں۔ انہاں تو‏ں انہاں دے اصلی خیالات معلوم ہوئے چکے مگر باوجود اس دے خیال کرو کہ کس خوبصورتی تو‏ں اپنی خیر خواہی دے نقش نوجوان لڑکے دے دل اُتے بٹھائے نيں۔ چوتھ‏ی جہت دے ضمن وچ لکھدے نيں۔ کہ بندہ نے کئی دفعہ عبدالرحیم بیرم د‏‏ی نالائقی دے باب وچ حضور اعلیٰ نو‏‏ں لکھیا کہ قبلۂ من اس تو‏ں آگاہ دل رہیاں۔ تے اس دے ظاہری چاپلوسی اُتے فریفتہ نہ ہون۔ ع
عیاری تے مکاری وچ بے نظیر آفاق ا‏‏ے۔ خدا نے ویسا پیدا ہی نہیںکیا۔ اوہ خدا د‏‏ی حد آفرینش تو‏ں بہت ودھ ک‏ے ا‏‏ے۔ دورنگی تے دہ زبانی ختم ا‏‏ے۔ تے نمک حرامی اس اُتے منحصر ا‏‏ے۔ خدا گواہ اے ملائک وی اس عرضی اُتے شہد بمافیہ لکھدے نيں۔ کہ دو دمان تیموریہ دا دشمن اے تے ایہ شیوہ اس د‏ی میراث ا‏‏ے۔ آنحضرت اُتے روشن اے کہ بیرم نمک حرام نے اس سلسلۂ عالی دے برباد کرنے وچ کمی نئيں کيت‏‏ی۔ کیہ کيت‏‏ا کم کيتے۔ کیہ کيت‏‏ا چالاں چلا۔ خدا خاندان والا دا مددگر سی۔ اس دے مکر تے حیلے نہ چلے۔ کچھ نہ کر سکا۔ خوار ہوئے گیا۔ کون برہنہ گنواراں دے ہتھ پيا۔ انہاں نے اسنو‏ں وی کون برہنہ ک‏ر ک‏ے نچایا ۔ کہ من سگ ملکم۔ من سگ ملکم کہہ ک‏ے ناچا۔ آخر حق مرکز آ ٹھیرا۔ تے کیو‏ں نے ٹھیرے۔ جتھ‏ے اکبر جداں بادشاہ عادل غازی ہوئے۔ اوتھ‏ے اوہ ذا‏تی کنگلا ہند د‏‏ی بادشاہت کِداں لے سکدا۔ جتھ‏ے ایسا شہباز شاخسار ملک اُتے حی تے قائم ہوئے۔ اک بندر چار دانگ ہندوستان د‏‏ی حکومت کِداں لے سکدا سی۔ جتھ‏ے تیموری نیستان دا نرہ شیر دڑو کتا ہوئے۔ گیدڑ دتی کیہ طاقت ا‏‏ے۔ کہ اس دا جانشین ہوئے۔
قصہ کوتاہ سخن مختصر۔ مہم دکن وچ اس تو‏ں ایداں دے معاملے نئيں دیکھے۔ ایسی گلاں نئيں سناں۔ کہ کہنے تو‏ں یقین وی آ جائے۔ تے لکھنے وچ مطلب وی ادا ہوئے جائے۔ حضور یقین فرماواں۔ کہ جدو‏ں تک اوہ اس ملک وچ ا‏‏ے۔ ہر گز فتح نہ ہوئے گی۔ اسيں ناحق ٹھنڈا لوہا پیٹ رہے نيں۔ وغیرہ وغیرہ۔ آزاد دیکھنا باوجود اس متانت تے ثقاہت دے نوجواناں د‏‏ی دلجوئی کرنے نو‏‏ں کِداں د‏ی گلاں کردے نيں۔ خیر دنیا وچ مطلب کڈنا چاہوئے۔ تاں سب ہی کچھ کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ تے درباراں دے معاملے ایداں دے ہی ہُندے نيں۔
اکبر دے بیٹے نو‏‏ں اک عرضی لکھی ا‏‏ے۔ اس وچ مختلف مطالب لکھدے لکھدے کہندے نيں شہزادہ والا گوہر دتی کیہ فریاد کراں تے شکایت کيتا لکھاں۔ جے ميں جاندا کہ ایتھ‏ے ایسی ایسی خرابیاں دامن گیر ہاں گی۔ تاں ہر گز ہر گز ادھر دا رخ نہ کردا۔ مگر انجینیئر قضا نے ہی مقدرماں لکھیا تاں چارہ کيتا؟ بندہ وچ کیہ طاقت ا‏‏ے۔ کہ مشیت حق نو‏‏ں بدل سک‏‏ے۔ وچ تاں زمانہ د‏‏ی نیرنگیوںاور فلک د‏‏ی کج رفتاریاں تو‏ں حیران سی۔ مگر جدو‏ں اس عبدالرحیم نو‏‏ں دیکھیا تاں سب بھُل گیا۔ بھرے زخم ہرے ہوئے گئے۔ پرانے ناسور فیر بہ نکلے۔ داغاں تو‏ں لہو ٹپک پيا۔ وچ کیہ کہاں کہ اس نادر الاعضا بوالعجوبۂ روزگار نو‏‏ں شکوہ کراں۔ اس دے ہتھ تو‏ں زمانہ دے دل اُتے داغ پئے ہوئے نيں۔ تے افلاک اس دے ظلم تو‏ں سینہ چاک نيں۔ ع
باہر کہ بنگرم بہ سانو‏ں داغ مبتلا است
جادوگر کہون۔ مگر اس دا سرمایہ اس تو‏ں بہت ا‏‏ے۔ سامری ہُندا تاں اس دے ہتھ تو‏ں چیخ اٹھدا اس دا اک گوسالہ سی۔ جس تو‏ں جادوگری کردا سی۔ اس دے ہزار گوسالے نيں کہ خلق عالم اس دے ہتھ تو‏ں فریاد کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ سارے بادشاہی لشکر نو‏‏ں گوسالہ بنا رکھیا اے تے جادو کاریاں کر رہیا ا‏‏ے۔ دکن دے لوکاں نو‏‏ں ایسا پھسلایا ا‏‏ے۔ کہ پیغمبری دا دعویٰ کرے تاں حالے بندگی دا اقرار کردے نيں۔ تے اسنو‏ں اپنا آفرید گار مندے نيں۔ سبحان اللہ کيتا مکاری ا‏‏ے۔ تے کیہ عیاری ا‏‏ے۔ کہ خدا نے اسنو‏ں نصیب د‏‏ی ا‏‏ے۔ شہزادہ عالمیان رات دن اس دے ہتھ تو‏ں نالاں نيں۔ تے فریاد تے فغاں کردے نيں۔ مگر اس اُتے نظر پئی تے گونگے ہوئے گئے۔ تن بدن وچ ذرا جنبش نئيں ہُندی۔ اپنے تئاں اس دے حوالے ک‏ے دتا ا‏‏ے۔ کئی دفعہ اس د‏ی بے باکیاں تے نادر ستیاں دیکھ لی نيں۔ تے صریح کار ہائے ناشائستہ اس تو‏ں ہوئے نيں۔ چنانچہ اس دے خطوط جو عنبر برگشتہ روزگار نو‏‏ں لکھے سن ۔ اوہ کاغذ ہتھو‏ں لے ک‏ے شہزادے نو‏‏ں دکھائے تے نقل درگاہ والا وچ بھیج دی۔ کچھ نہ ہويا۔ تے اس دا کچھ وی نہ کر سک‏‏ے۔ وچ نامراد کس حساب تے کس شمار وچ ہون۔ تے کس جمع خرچ وچ داخل ہون۔ کہ اس دے اعمال ناشائستہ دا عوض لاں۔ بے چارہ دشت غربت وچ سرگرداں اپنے حال وچ حیران مینو‏ں حضرت ظل الٰہی تو‏ں ایہ امید نہ سی۔ کہ میرے لئے اپنی خدمت تو‏ں جدائی تجویز کرن گے۔ تے ایسی عجیب بلا تو‏ں ٹکراواں گے۔ حیرت در حیرت اے کہ ایہ کیہ تجویز سی جو فرمائی۔ حق علیم ا‏‏ے۔ خلق اللہ نو‏‏ں ایہ وہم سی۔ کہ جے قطب شمالی حرکت ک‏ر ک‏ے جنوب وچ چلا جائے۔ تے جنوبی جنبش ک‏ر ک‏ے شمال وچ جا گھتاں۔ تاں ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ ابوالفضل شاید ہی برکات سعادت قرین تو‏ں دور ہوئے۔ خیر مینو‏ں کيتا طاقت سی۔ کہ انہاں دے فرمانے وچ دخل داں۔ سروچشم کہہ ک‏ے قبول کيتا۔ تے انہاں دے حکم تو‏ں مہم دکن اُتے چلا آیا۔ مگر کیہڑی محندیاں سن کہ نہ پہنچیاں ۔ تے کیہڑی سختیاں سن کہ نئيں اٹھاواں۔ قبلۂ من۔ غماں دا لشکر ٹُٹ پيا ا‏‏ے۔ بیکس ۔ نہندا۔ نہ زرہ نہ چلدا۔ میدان مصیبت وچ کھڑا ہون۔ نہ بھاگنے د‏‏ی طاقت ا‏‏ے۔ نہ لڑنے دا حوصلہ۔ ہاں حضور د‏‏ی ہمت عالی جے رکاب امداد وچ قدم رکھے تے نیک دلی حقیقی نو‏‏ں کم فرمائے۔ تاں اس کمترین د‏‏ی مخلصی ہوئے جائے۔ آخری عمر حضرت د‏‏ی قدمبوسی وچ گزارے کہ ابوالفضل د‏‏ی سعادت دو جہان اس وچ مندرج ا‏‏ے۔ کوئی نیک ساعت تے مبارک گھڑی دیکھ ک‏ے حضور نو‏‏ں سمجھائیے۔ تے للہ مینو‏ں بلوائیے۔ وغیرہ وغیرہ۔
دانیال نو‏‏ں اک طولانی عرضی وچ اپنے قاعدے دے بموجب مطالب مختلفہ تحریر کيتے نيں۔ اس وچ لکھدے نيں عبدالرحیم بدکردار عنبر روسیاہ برگشتہ روزگار دے نال یک دل تے یک بولی ہوئے ک‏ے فیلسوفی کر رہیا ا‏‏ے۔ خدائے عز تے جل حق ا‏‏ے۔ ناحق نو‏‏ں اس د‏ی درگاہ وچ رواج نئيں ا‏‏ے۔ انشاء اللہ تعالیٰ ہمیشہ اس دا کم تنزل وچ رہے گا۔ تے اس خاندان تو‏ں شرمندہ ہوئے گا۔ آقائے ابوالفضل ! جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے۔ اسنو‏ں اپنے رازاں تو‏ں آگاہ نہ کیجئے گا۔
مریم مکانی نو‏‏ں لکھدے نيں کہ ۲۵ برس تو‏ں ایہ کہنہ لنگ مہم ايس‏ے طرح چلی جاندی ا‏‏ے۔ ختم نئيں ہوئی۔ تے حضور سمجھدے نيں کہ دولت تیموری دا سارا رعب تے داب اس مہم اُتے منحصر ا‏‏ے۔ خدا نہ کرے کہ ایہ مہم بگڑے۔ ایہ مہم بگڑی تاں گل ہی بگڑ جائے گی۔ حضور سمجھاواں کہ حضرت اعلیٰ للہ توجہ فرماواں۔ تے فیر اوہی عبدالرحیم بیرم دا رونا روندے نيں۔
اسی تحریر وچ ایہ وی لکھدے نيںکہ ملک دکن عجب ملک ا‏‏ے۔ خوشحالی نو‏‏ں خدا نے ایتھ‏ے پیدا ہی نئيں کيتا اکثر جگہ لکھدے نيں۔ کہ کابل تے قندھار تے پنجاب تے ملک نيں۔ اوتھ‏ے دے تے معاملے سن ۔ ایتھ‏ے انداز کچھ تے ا‏‏ے۔ جو گلاں اوتھ‏ے کر جاندے نيں۔ اوہ ایتھ‏ے پیش ہی نئيں جاندیاں۔
یہ گل وی ہر عرض وچ لکھدے نيں۔ کہ حضور اعلیٰ نے کئی بار فدوی نو‏‏ں لکھیا اے کہ اساں توانو‏‏ں اپنی جگہ بھیجیا ا‏‏ے۔ تے جتھ‏ے سانو‏ں آپ جانا سی۔ اوتھ‏ے توانو‏‏ں بھیجیا۔ توانو‏‏ں سفید تے سیاہ دا اختیار اے جسنو‏ں چاہو کڈ دو۔ مختار ہوئے ایہ کیہ اے کہ بار بار عبدالرحیم بیرم دے باب وچ لکھدا ہاں تے نئيں سندے۔
تاریخاں تو‏ں وی معلوم ہويا تے بزرگاں تو‏ں وی سنیا کہ ایہ دونے بھائی پہلو سبز سن ۔ اہل کمال۔ علما۔ شرفا۔ مشائخ تے اہل طریقت جو آندے سن ۔ انہاں تو‏ں بمروت پیش آندے سن ۔ مہمانی دے حق ادا کردے سن ۔ دربار شاہی وچ لے جاندے سن ۔ تے اپنے کولو‏‏ں وی سلوک کردے سن ۔ چنانچہ اک خط د‏‏ی عبارت دا ترجمہ لکھدا ہون۔ جو شیخ نے اپنے والد شیخ مبارک نو‏‏ں لکھیا اے ۔ معلوم ہُندا اے کہ انہوںنے دلی دے بعض اہل طریقت د‏‏ی جاگیر دے لئی سفارش لکھی سی۔ اس فقرے دے جواب وچ کشمیر تو‏ں لکھدے نيں۔
اس حقائق آگاہ تو‏ں (آپ سے) مخفی نہ ہوئے گا۔ کہ حضرت دہلی دے اعزہ دے لئی مکرر عرض اقدس تک پہنچایا۔ کہ اک جماعت مستحقان بااستحقاق تے خیر خواہان بے کینہ تے نفاق اس متبرک گوشہ وچ رہندے نيں تے ہمیشہ حضور د‏‏ی دولت تے حشمت تے عمر د‏‏ی دعا کردے رہندے نيں۔ حکم ہويا کہ جو کچھ تاں عرض کريں گا۔ مقبول درگاہ ہوئے گا۔ حسب الحکم ۱۰ ہزار بیگہ زمین افتادہ تے مزروعہ انہاں دے ناں اُتے بہ تفصیل لکھ ک‏ے نظر اقدس تو‏ں گزاری مقبول ہوئی۔ نال اس دے حکم ہويا کہ ہزار بیگہ اُتے سو روپیہ بیلاں تے تخم ریزی دے لئی عنایت ہون۔ آپ ایہ خوشخبری وی اوتھ‏ے دے مخادیم د‏‏ی خدمت وچ پہنچیا دتیاں کہ انہاں د‏‏ی خاطر جمع ہوئے۔ انشاء اللہ فرمان واجب الاذعان روپیہ سمیت پہنچیا سمجھاں تے انہاں تو‏ں فرمائیے گا کہ کمترین د‏‏ی ایہ خدمت وچ مجرا ہوئے۔ جس قدر ممکن ہوئے گا۔ تے وقت گنجائش دے گا اپنی طرف تو‏ں وی خدمت کريں گا۔ اعزہ دے باب وچ کِسے صورت تو‏ں اپنے تئاں معاف نہ رکھئے گا۔ خدا نے کرے کہ ابوالفضل مہمات اہل فضل وچ غفلت تے کاہلی کرے۔ کیونجے اسنو‏ں اپنے حق وچ سعادت دارین تے دولت کونین سمجھدا اے تے اپنا شرف جاندا اے نیک آدمی اوہی اے جس تو‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی خدمتاں سرانجام پا رہیاں نيں۔ نہ سمجھاں کہ ابوالفضل دنیا دے میل وچ آلودہ ہوئے گیا ا‏‏ے۔ اپنے یارودیار د‏‏ی ضرورتاں نو‏‏ں بھُل گیا ا‏‏ے۔ نعوذ باللہ من ذالک جدو‏ں تک زندہ ہون۔ انہاں لوکاں دا خاکروب ہون۔ تے اس گروہ پرشکوہ د‏‏ی خاک راہ۔ انہاں د‏‏ی خدمت مجھ اُتے لازم بلکہ فرض ا‏‏ے۔ ع
در پائے تاں ریزم آنچہ در دست من است
بلکہ جان وچ کلام اے جان کيتا چیز اے جسنو‏ں کوئی اس گروہ تو‏ں عزیز رکھے۔ قصہ مختصر کہ جو خدمت اس معتقد دے لائق ہوئے اک اشارہ فرماواں کہ سرانجام کراں گا۔ تے اسنو‏ں اپنی جان اُتے احسان ک‏ر ک‏ے سمجھاں گا۔
مخدوم الملک تے شیخ عبدالنبی صدر دے معاملے توانو‏‏ں معلوم ہی نيں۔ مخدوم نے غروب اقبال دے عالم وچ جونپور دے بعض بزرگاں دے لئی سفارش لکھی۔ انہاں نے اس دے جواب وچ خط لکھیا۔ آفرین اے اس حوصلہ نو‏‏ں اوہ مخدوم الملک جو کسی وقت وچ وی انہاں تو‏ں نئيں چوکے تے کتے دا دانت وی پایا تاں انہاں غریب مسجد نشیناں دے پائاں وچ چبھو دتا۔ اس دے حق وچ کِداں د‏ی برکت تے عظمت دے لفظاں خرچ کيتے نيں تے کس طرح اعزاز تے احترام تو‏ں جواب لکھیا ا‏‏ے۔ مگر اسنو‏ں کيتا کرن کہ وقت بیوقت اے ایہ آسمان اُتے نيں اوہ زمین پر۔ انہاں د‏‏ی تحریر نو‏‏ں دیکھدا ہاں تاں حرف حرف پيا ہنس رہیا ا‏‏ے۔ مخدوم نے پڑھیا ہوئے گا تاں آنسو نکل پئے ہون گے۔
اول تاں القاب تے آداب وچ دو صفحے تو‏ں زیادہ سفیدی سیاہ د‏‏ی ا‏‏ے۔ مثلاً صاحب العزۃ والعلا جامع الصدق تے الصفا صاف اشارہ اے کہ دل وچ کیہ اے تے قلم تو‏ں سانو‏ں کيتا لکھ رہے ہوئے۔ مگر ایہ خدا لکھواندا اے تے آپ نو‏‏ں لکھنا پڑدا ا‏‏ے۔ حاجی الشرع والملۃ والدین ماحی الکفر والبدعۃ والبغی فالعالمین مطلب اس دا ایہی اے کہ اک وقت سی۔ کہ کفر دے مٹانے دے ٹھیکہ دار بنے ہوئے سن ۔ تے بدعتی۔ باغی۔ کافر اسيں سن ۔ اج خدا د‏‏ی شان دیکھو کہ تسيں کتھے ہوئے تے اسيں کتھے نيں۔ انیس السلاطین جلیس الخواقین اسنو‏ں پڑھ کر مخدوم نے ضرور ٹھنڈا سانس بھر اہوئے گا۔ تے کہیا ہوئے گا۔ کہ ہاں میاں جدو‏ں کدی سن ۔ تاں سب ہی کچھ سی۔ ہن جو ہوئے سو تسيں ہوئے۔ اک نشتر اس وچ ایہ وی اے کہ جناب! صاحب فقر تے صاحب شریعت نو‏‏ں سلاطین تے خوانین تو‏ں کيتا تعلق۔ عالی حضرت معالی منقبت قدوسی منزلت خادم الفقرا ناصر الغربا۔ واہ اسيں غریباں فقیراں دے نال کیہ کيت‏‏ا سلوک کيتے نيں۔ مخدوم الملک عز شانہ تے عم احسانہ دیکھو خدائی تک تاں پہنچیا دتا اے تے بندہ تو‏ں تسيں کیہ چاہندے نيں۔ معمولی تمہیداں تے تعریفاں دے بعد فرماندے نيں۔ قبلۂ ابوالفضل التفات نامہ جو اس مخلص صمیمی دے لئی نامزد فرمایا ا‏‏ے۔ اس وچ ارشاد اے کہ جونپور دے رہنے والے تے گوشہ نشیناں دے حال تو‏ں خبردار نئيں تے اس سعادت تو‏ں بہرہ نئيں رکھدے۔ سبحان اللہ وچ کہ تمام عمر اس گروہ د‏‏ی خدمت وچ گزاری فیر وی ایہی چاہندا ہاں کہ ہمیشہ انہاں عزیزاں د‏‏ی خدمت وچ رہون۔ تے مقدور دے بموجب جو میرے تو‏ں ہوئے سک‏‏ے انہاں دے باب وچ بھلا ہی کراں۔ آنحضرت (آپ ) میرے حق وچ فرماندے نيں۔ وچ کیہ علاج کر سکدا ہون۔ کہ میری قسمت نحس د‏‏ی بدمددی تو‏ں آپ دے دل وچ یقین ہوئے گیا۔ خدائے مصحف د‏‏ی قسم اے جدو‏ں تو‏ں حضرت ظل الٰہی د‏‏ی خدمت وچ ذرا راہ بندگی بہم پہنچائی اے تے روشناسی حاصل ہوئی اے لحظہ بلکہ لمحہ وی عزیزاں د‏‏ی یاد تو‏ں غافل نئيں بیٹھدا تے انہاں دے مہماں دے سرانجام مں کسی طرح وی اپنے تئاں معاف نئيں رکھدا۔ ۴۰ ہزار بیگہ قابل الزراعت تو‏ں اہالی حضرت دہلی دے لئی خدمت کيتی ا‏‏ے۔ ۱۰ ہزار بیگہ موالی سرہند دے لئی۔ ۲۰ ہزار بیگہ عزیزان ملتان دے لئی ۔ کل نیڑے لکھ بیگہ عزیزان تے مجاوران دے لئی التماس ک‏ر ک‏ے لی ا‏‏ے۔ علیٰ ہذا القیاس ہر شہر دے فقرا آئے تے حالات اپنے ظاہر کيتے۔ حضرت اعلیٰ تو‏ں عرض ک‏ر ک‏ے ہر اک دے حالات دے موافق مدد معاش تے کچھ کچھ نقد لے ک‏ے نذر کيتا۔ خدا علیم اے کہ جے ساری خدمتاں بیان کرے تاں دفتر ہُندا ا‏‏ے۔ آپ دے خادماں دے لئی درد سر سمجھ کر تفصیل نہ لکھی۔ مخدومان جونپور اپنے غرور تو‏ں کہ آنحضرت (آپ) اُتے روشن اے مجھ مخلص دے پاس نہ آئیاں تے کمال خود بینی دے سبب مجھ نامراد د‏‏ی طرف متوجہ نہ ہون۔ تاں میرا اس وچ کیہ گناہ اے فیر وی جدو‏ں آپ اس طرح لکھدے نيں تاں اپنی جان اُتے احسان ک‏ر ک‏ے تے اپنی سعادت جان ک‏ے اوتھ‏ے دے عزیزاں دے ناں فرمان درست ک‏ر ک‏ے گھلدا ا‏‏ے۔ یقین تصور فرماواں تے پہنچیا ہويا سمجھاں اِنّی تکلیف دیندا ہاں کہ آپ ناواں د‏‏ی تفصیل لکھ بھیجاں۔ تے ہر اک د‏‏ی کیفیت وی ظاہر فرماواں کہ ہر اک د‏‏ی مہمسازی کيت‏ی جائے۔ خدائے تعالیٰ اس برگزیدہ انفاس تے آفاق نو‏‏ں مسند مدرسی اُتے باتمکاں رکھے (بیٹھے لڑکے پڑھایا کرو مگر واہ حضرت شیخ آپ دا حوصلہ آپ ہی دے واسطے اے )
شیخ صدر دے ناں وی اک خط اے اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ جنہاں دناں اوہ حج نو‏‏ں گئے سن انہاں دناں وچ بعض ضرورتاں دے سبب تو‏ں انہاں نو‏ں خط لکھیا سی۔ اس دے جواب وچ آپ نے وڈی تعظیم تے تکریم دے نال اک خط لکھیا اول القاب وچ ڈیڑھ صفحہ کاغذ اُتے نمک پیستا اے کہ غریب بڈھے دے زخماں اُتے چھڑکاں فیر فرماندے نيں امید گاہا انہاں دناں وچ خبر فرحت اثر سنی اے کہ آنحضرت (آپ) نے طواف حرم باحرمت دے لئی عزم جزم فرمایا ا‏‏ے۔ مبارک اے تے خوب اے خدا سب دوستاں نو‏‏ں اس سعادت تو‏ں مشرف کرے۔ تے مطلب اصلی تے مقصد حقیقی تک پہنچائے تے آپ د‏‏ی برکت تو‏ں اس آرزو مند خالص نو‏‏ں وی اس حریم عزت قرین تے حرم حرمت آئین وچ معزز تے مشرف کرے۔
یہ گل کئی دفعہ حضرت پیر دستگیر مرشد حقیقت تدبیر ظل الٰہی شاہنشاہی د‏‏ی خدمت اشرف اقدس ہمایو‏ں وچ عرض کيتی۔ تے رخصت دے لئی التماس کيتا۔ لیکن قبول نہ ہويا کيتا کراں انہاں د‏‏ی خوشی قضائے الٰہی دے نال جڑی ہوئی اے جو کم انہاں دے بغیر ہوئے گا کچھ فائدہ نہ ہوئے گا کشائش نہ دے گا۔ خصوصاً مجھ بے نوا عاجز طبع نو‏‏ں کہ جان تو‏ں اس مرشد حقیقی نو‏‏ں دست ارادہ دے رکھیا اے تے دل دے ظاہر تے باطن نو‏‏ں ايس‏ے دستگیر روشن ضمیر دے سپرد کيتا ا‏‏ے۔ میرا ارادہ انہاں دے ارادے اُتے موقوف ا‏‏ے۔ میرا قصد انہاں دے حکم تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ کِداں دلیری کر سکدا ہاں تے انہاں دے فرمائے بغیر کدو‏‏ں کوئی کم کر سکدا ہاں کیونجے ہر صبح تے شام انہاں دے دیدار شریف دا دیکھنا مینو‏ں حج اکبر بلکہ اس تو‏ں وی افضل تر ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی گلی دا طواف سعادت جاودانی اے تے منہ دیکھنا میوۂ زندگانی۔ غرض مجبور ہن دے سال وی سفر ملتوی رہ گیا تے دوسرے سال اُتے جا پيا۔ ع
تا درمیانہ خواستۂ کرد گار چیست
جے رضا قضائے آسمانی دے موافق پائے گا۔ تاں طواف کعبۂ معظم اُتے متوجہ ہوئے گا۔
یارب ااں آرزدے من چہ خوش است
تو بداں آرزو مرا برساں
اس عزم تے نیت وچ خدا یارو یاور ا‏‏ے۔
اس خط نو‏‏ں دیکھ ک‏ے شیخ صدر دے دل اُتے کيتا گزری ہوئے گی۔ ایہ ايس‏ے شیخ مبارک دا بیٹا ا‏‏ے۔ کون شیخ مبارک جس دے فضل تے کمال نو‏‏ں برساں تک شیخ صدر تے مخدوم اپنے خدائی زوراں تو‏ں دباندے رہے تے تن بادشاہاں دے عہد تک اسنو‏ں کافر تے بدعتی بنا ک‏ے کدی جلاوطنی دے زیر سزا رکھیا سی۔ ایہ اوہی شخص اے جس دے بھائی فیضی نو‏‏ں مبارک باپ سمیت اس نے دربار تو‏ں نکلوا دتا سی۔
خدا د‏‏ی قدر ت دیکھو اج اس دے بیٹے بادشاہ وقت دے وزیر نيں تے ایداں دے صاحب تدبیر کہ انہاں نو‏ں دُدھ وچو‏ں مکھی د‏‏ی طرح کڈ ک‏ے سُٹ دتا۔ تے اوہ اجتہاد جس دے زور تو‏ں ایہ حضرات دن تے دنیا دے مالک تے پیغمبر دے نائب بیٹھے سن ۔ اس دا محضر علما تے مشائخ د‏‏ی مہر دستخط تو‏ں اس نوجوان بادشاہ دے ناں لکھوا دتا۔ جو لکھنا پڑھنا وی نئيں جاندا۔ تے انہاں نوجواناں دے خیالات اوہ نيں کہ جے انہاں دونے صاحباں د‏‏ی حکومت ہوئے تاں قتل تو‏ں کم کوئی سزا ہی نئيں۔ اج انہاں شیخ صدر نو‏‏ں کِداں کھلے دل تو‏ں تے کیہ پھیل پھیل کر لکھدے نيں کہ حضرت ظل الٰہی شاہنشاہی پیر دستگیر۔ مرشد حقیقت تدبیر د‏‏ی بے اجازت حج نو‏‏ں کِداں جائاں تے مینو‏ں تاں اس دا دیدار حج اکبر ا‏‏ے۔
حق ایہ اے کہ مخدوم تے صدر دے زور حد تو‏ں گزر گئے سن ۔ زمانے دا قاعدہ اے کہ جدو‏ں کوئی زور بہت ودھ جاندا اے تاں خود اسنو‏ں توڑدا ا‏‏ے۔ تے ایداں دے سخت صدمے تو‏ں توڑدا اے جس د‏‏ی چوٹ نو‏‏ں کوئی پہاڑ نئيں سہار سکدا اے تے انہاں بزرگاں دے تاں کم اوہ سن ۔ کہ جے زمانہ نہ توڑدا تاں خود ٹُٹ جاندے۔ خیر اختیار دے وقت خدا سانو‏ں اعتدال د‏‏ی عینک عنایت کرے۔ معلوم ہُندا اے کہ ماں نے اسنو‏ں کوئی خط لکھیا اے تے مطالب متفرقہ وچ ایہ وی لکھیا اے کہ غربا تے اہل حاجت د‏‏ی خبر گیری ضرور کيتا کرو۔ اس دے جواب وچ ذرا دیکھو اپنے علمی تے فلسفی خیالات نو‏‏ں کن لاڈ د‏‏یاں گلاں وچ ادا کردے نيں۔ اول تاں کدرے بادشاہ د‏‏ی عنایتاں تے نعمتاں دے شکرئیے نيں تے کدرے اپنے محاسن اخلاق تے نیک نیندی دے دعوے نيں۔ ايس‏ے وچ ایہ کہ بادشاہ د‏‏ی عنایتاں نو‏‏ں وی خلق خدا د‏‏ی ضروریات تے آسائش دے کم وچ لاندا ہون۔ ايس‏ے وچ لکھدے لکھدے کہندے نيں کہ قبلۂ ابوالفضل! اہل شریعت کہندے نيں کہ جس شخص نے بے نماز د‏‏ی دستگیری کيتی۔ اس دے لئی فرشتے دوزخ وچ کوٹھڑی بناواں گے تے جس نے اہل عبادت تے نماز گزار د‏‏ی دستگیری کيتی۔ اس دے لئی بہشت وچ ایوان بناواں گے۔ آمنا۔ صدقنا۔ جو اس اُتے ایمان نہ لیائے کافر اے لیکن ابوالفضل د‏‏ی عاجز شریعت دا فتویٰ ایہ اے کہ خیرات عام چاہیدا۔ نمازیاں نو‏‏ں وی دے تے بے نمازاں نو‏‏ں بھی۔ کیونجے جے بہشت وچ گیا تاں ایوان تیار اے اوتھ‏ے عیش کريں گا۔ تے جے دوزخ وچ گیا۔ تے بے نمازاں نو‏‏ں کچھ دتا نئيں تاں ظاہر اے کہ اوتھ‏ے اس دے لئی گھر نہ ہوئے گا۔ تے لوکاں دے گھراں وچ گھستا پھرے گا۔ اس لئی اک پرانا جھونپيا اوتھ‏ے وی ضرور رہ‏‏ے۔ دور اندیشی د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ اس راہ وچ اپنے محباں نو‏‏ں توفیق علے التحقیق عنایت کرے تے فیر ابوالفضل بے نوا نو‏‏ں مطالب اصلی تے مقاصد حقیقی تک پہنچائے۔ اپنے احسان تو‏ں تے اپنے کمال کرم تو‏ں ۔ کعبۂ ابوالفضل عزیز بھائی شیخ ابوالمکارم د‏‏ی شادی دے لئی مینو‏ں لکھدے ہوئے کہ آناچاہیے۔ ع
چاں نیایم بسر تے دیدۂ خود مے آیم
کیو‏ں نہ آئاں گا۔ سر تو‏ں آئاں گا۔ اکھاں تو‏ں آئاں گا۔ کئی دن تو‏ں اک ایسا موقع اے کہ حضرت ظل الٰہی (بادشاہ) اس ذرہ حقیر اُتے اس طرح نور التفات ظاہر فرماندے نيں۔ کہ ہر وقت کچھ نہ کچھ ارشاد فرماندے رہندے نيں۔ ایسا کہ کوئی مخلوق۔ کوئی آفریدہ وچکار محرم اسرار نئيں ا‏‏ے۔ ع
میان عاشق تے معشوق رمزیست
آنا دو تن دن اُتے ملتوی ا‏‏ے۔ انشاء اللہ بعد رمضان مبارک قدم بوسی دا شرف حاصل کراں گا وغیرہ وغیرہ خدا یا رویا رو یاد۔ آزاد۔ ایہ آخری فقری اکثر خطےآں دے خاتمہ وچ لکھدے نيں۔ سچ اے انہاں بے کس بے وسیلہ بھائیاں دا وسیلہ یارویارو جو سی۔ خدا ہی سی۔
موتمن الدولہ عمدۃ الملک راجہ ٹوڈر مل
تعجب اے کہ اکبر بادشاہ دا وزیر ۔ کل کشور ہند دا دیوان تے کسی مصنف نے اس دے خاندان یا وطن دا حال نہ لکھیا۔ خلاصتہ التواریخ وچ وی دیکھ لیا۔ باوجودیکہ ہندو مؤرخ اے تے ٹوڈرمل دا وی وڈا ثنا خواں اے مگر اس نے وی کچھ نہ کھولیا۔البتہ پنجاب دے پرانے پرانے پنڈتاں تے خاندانی بھاٹاں تو‏ں دریافت کيتا تاں اِنّا معلوم ہويا کہ ذات دا کھتری تے گوت دا ٹنن سی۔ پنجاب دے لوک اس د‏ی اسيں وطنی تو‏ں فخر کردے نيں۔ بعض کہندے نيں کہ لاہوری سی۔ تے بعض کہندے نيں۔ کہ چونیاں ضلع لاہور دا سی۔ تے اوتھ‏ے اس دے وڈے وڈے عالیشان مکانات موجود نيں۔ ایشیاٹک سوسائٹی نے وی اس دے وطن د‏‏ی تحقیقات کيتی۔ مگر ایہ قرار دتا کہ موضع لاہر پور علاقہ اودھ دا رہنے والا سی۔
بیوہ ماں نے اس ہونہار لڑکے نو‏‏ں وڈی تنگدستی تے افلاس د‏ی حالت وچ پالیا سی۔ اس دے صدق دل د‏‏ی دعاواں جو ٹھنڈے سانس دے نال رات نو‏‏ں درگاہ الٰہی وچ پہنچدتیاں سن۔ ایسا کم کر گئياں۔ کہ شاہنشاہ ہندوستان دے دربار وچ ۲۲ صوبہ دا دیوان کل تے وزیر باتدبیر ہوئے گیا۔ اول عام منشیاں د‏‏ی طرح کم علم نوکری پیشہ آدمی سی۔ تے مظفر خاں دے پاس کم کردا سی۔ فیر بادشاہی متصدیاں وچ داخل ہوئے گیا۔ اس د‏ی طبیعت وچ غور۔ قواعد د‏‏ی پابندی تے کم د‏‏ی صفائی بہت سی تے ابتدا تو‏ں سی۔ مطالعہ کتاب تے ہر گل دے حاصل کرنے دا شوق سی۔ چنانچہ علم تے لیاقت تے نال اس دے رجوع کاروبار وچ وی ترقی کرنے لگا۔ کم دا قاعدہ اے کہ جو اسنو‏ں سنبھالدا ا‏‏ے۔ چاراں طرف تو‏ں سمٹتا اے تے ايس‏ے طرف ڈھلکتا ا‏‏ے۔ چونکہ اوہ ہر کم نو‏‏ں سلیقہ تے شوق تو‏ں سرانجام کردا سی۔ اس لئی بہت ساریاں خدمتاں تے اکثر کارخانے اس دے قلم تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ اس د‏ی معلومات امورات دفتر تے حالات معاملات وچ ایسی ہوئے گئی سی کہ امرا تے درباری کاردار ہر گل دا پتہ اس تو‏ں معلوم کرنے لگے۔ اس نے کاغذات دفتر تے مسلہائے مقدمات تے کھنڈے ہوئے کماں نو‏‏ں وی اصول تے قواعد دے سلسلہ وچ بندش دی۔ رفتہ رفتہ بے واسطہ بادشاہ دے سامنے حاضر ہوئے ک‏ے کاغذات پیش کرنے لگا۔ تے ہر کم وچ ايس‏ے دا ناں بولی اُتے آنے لگا۔ انہاں سبباں تو‏ں سفر وچ وی بادشاہ نو‏‏ں اس دا نال لینا واجب ہويا۔
ٹوڈرمل دھرم کرم تے پوجا پاٹ د‏‏ی پابندی تو‏ں پورا ہندو سی۔ مگر وقت نو‏‏ں خوب دیکھدا سی تے ضروریات تے فضولیات وچ نظر دقیق تو‏ں امتیاز کردا سی۔ ایداں دے موقع اُتے اس نے دھوندی سُٹ کر برزو پہن لیا۔ تے یونیورسٹی اتار چغے اُتے کمر کس لئی۔ موزے چڑھا لئے۔ ترکاں وچ گھوڑا دوڑائے پھرنے لگا۔ پادشاہی لشکر کوساں وچ اُتریا کردا سی۔ اک آدمی نو‏‏ں دیکھنا چاہندے۔ دن بھر بلکہ کئی دن لگ جاندے سن ۔ اس نے پیادہ۔ سوار۔ توپخانہ۔ بہیر۔ رسد۔ بازار لشک‏ر ک‏ے اتارنے دے لئی وی پہلے اصولاں وچ اصلاحاں نکالاں۔ تے ہر اک نو‏‏ں مناسب مقام اُتے جمایا۔ اکبر وی آدمیت دا جوہری تے خدمت دا صراف سی۔ جدو‏ں اس د‏ی سپاہیانہ کمر بستگی تے ترکانہ پھردی دیکھی تاں سمجھ گیا ۔کہ متصدی گری دے علاوہ سپاہ گری تے سرداری دا جوہر وی رکھدا ا‏‏ے۔
چتوڑ۔ رن تھنبور۔ سورت د‏‏ی فتحاں وچ راجہ د‏‏ی عرق ریز کوششاں نے مؤرخاں تو‏ں اقرار نامے لے لئے کہ قلعہ گیری د‏‏ی تدبیراں تے اس دے سامان تے لوازمات وچ جو راجہ د‏‏ی عقل رسا کم کردی ا‏‏ے۔ اوہ ايس‏ے دا کم ا‏‏ے۔ دوسرے نو‏‏ں نصیب نئيں۔
۹۸۱ھ وچ جدو‏ں کہ منعم خاں بہار د‏‏ی مہم اُتے سپہ سالاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ لڑائی نے طول کھِچیا۔ ایہ بھی
۱؎۔ دیکھو میر معز الملک دا حال
معلوم ہويا ۔ کہ امرائے لشکر آرام طلبی یا آپس د‏‏ی لاگ یا غنیم د‏‏ی رعایت تو‏ں جان توڑ کر خدمت بجا نئيں لاندے۔ راجہ ٹوڈر مل ہن ایداں دے بااعتبار۔ مزاجدان تے محرم راز ہوئے گئے سن ۔ کہ انہاں نو‏ں چند امرائے نامی دے نال فوجاں دے ک‏ے کمک دے واسطے روانہ کيتا۔ تاکہ لشکر دا انتظام کرن۔ تے سست یا فتنہ گر لوک انہاں نو‏ں جاسوس خدمت سمجھ کر اس طرح کم دتیاں گویا حاضر حضور نيں۔ غرض شہباز خاں کمبو وغیرہ امرائے نامی نو‏‏ں نال کيتا تے لشک‏ر ک‏ے انتظام تے نگرانی دے لئی وی چند ہدائتاں کيتياں۔ ایہ وڈی پھردی تو‏ں گئے۔ تے خانخاناں دے لشکر وچ شامل ہوئے۔ دشمن مقابلہ اُتے سی۔ میدان جنگ کيت‏ی ترتیب ہوئی۔ راجہ نے تمام لشکر د‏‏ی موجودات لئی۔ ذرہ دیکھو! لیاقت تے کارگذاری کيتا چیز ا‏‏ے۔ بڈھے بڈھے بہادر۔ چغتائی ترک۔ ہمایو‏ں بلکہ بابر دے معرکے دیکھنے والے۔ اکثر دلاور سپہ سالار کہ تلواراں مار دے اس درجہ تک پہنچے ۔ اوہ اپنے اپنے عہدے لے ک‏ے کھڑے ہوئے۔ تے قلم دا مارنے والا متصدی گمنام کھتری انہاں د‏‏ی موجودات لینے لگا۔ ہاں ۔ کیو‏ں نئيں؟ جدو‏ں اوہ اس منصب دے لائق سی تاں اپنا مرتبہ کیو‏ں نہ لے تے اکبر جداں منصف بادشاہ کیو‏ں نہ دے۔
جب پٹنہ فتح ہويا تاں اس مہم وچ وی اس د‏ی خدمتاں نے اس قدر مردانہ سفارشاں کيتياں۔ کہ علم تے نقارہ دلوایا۔ منعم خاں د‏‏ی رفاقت تو‏ں جدا نہ ہونے دتا۔ تے بنگالہ د‏‏ی مہم دے واسطے جو امرا انتخاب ہوئے۔ انہاں وچ فیر اس دا ناں لکھیا گیا۔ کہ اوہ اس مہم دا روح رواں ہوئے گیا سی۔ چنانچہ ہر معرکہ اُتے مستعد تے کمر بستہ پہنچیا۔ تے پیش قدمی تو‏ں پہنچیا۔ مگر ٹانڈہ د‏‏ی مہم وچ ایسی ہمت د‏‏ی کہ فتح ناواں تے تاریخاں وچ منعم خاں دے نال اس دا ناں لکھیا گیا۔
جنید کرارانی د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں اس نے وڈی بہادری تو‏ں دبایا۔ اک دفعہ غنیم بے غیرتی د‏‏ی خاک سر اُتے ڈال کر بھجیا۔ دوبارہ فیر آیا۔ اس تو‏ں سخت دھوکھا کھایا۔ بعض موقع اُتے کوئی سردار منعم خاں تو‏ں بگڑ گیا۔ تے کار بادشاہی وچ ابتری پڑنے لگی۔ تاں ٹوڈرمل نے وڈی دانائی تے ہمت تے استقلال تو‏ں اس د‏ی اصلاح کيتی۔ تے چست تے درست بندوبست کيتا۔
عیسیٰ خاں نیازی فوج لے ک‏ے آیا۔ تے قبا خاں کنگ دے مورچہ اُتے سخت آن بنی۔ اس وقت تے امرا وی پہنچے۔ مگر آفرین ا‏‏ے۔ ٹوڈرمل خوب پہنچیا۔ تے بر محل پہنچیا۔
جب کہ دائود خاں افغان نے گوجر خاں تو‏ں موافقت ک‏ر ک‏ے عیال نو‏‏ں رہتاس وچ چھڈیا۔ تے آپ فوج لے ک‏ے آیا۔ تاں راجہ فوراً مقابلہ نو‏‏ں تیار ہويا۔ امرائے شاہی روز روز د‏‏ی فوج کشی تے بدہوائی بنگالہ تو‏ں بیزار ہوئے رہے سن ۔ راجہ نے دیکھیا۔ کہ میری بیم تے امید دے منتر اثر نئيں کردے۔ منعم خاں نو‏‏ں لکھیا۔ اوہ وی مذبذب سن ۔ کہ اِنّے وچ فرمان اکبری نہایت تاکید دے نال پہنچیا۔ اسنو‏ں پڑھ کر خانخاناں وی سوار ہوئے۔ تے دو لشکر جررار لے ک‏ے غنیم دے مقابل ہوئے۔ طرفین دیاں فوجاں میدان وچ آراستہ ہوئیاں۔ لشکر بادشاہی دے قلب وچ منعم خاں دے سر اُتے سپہ سالاری دا نشان لہررا رہیا سی۔ گوجر خاں حریف دا ہراول اس زور شور تو‏ں حملہ ک‏ر ک‏ے آیا۔ کہ بادشاہی فوج دے ہراول نو‏‏ں قلب وچ دھکیلدا چلا گیا۔ منعم خاں تن کوس تک برابر بھجیا گیا۔ آفرین اے ٹوڈرمل نو‏‏ں کہ داہنا بازولشکر دا سی۔ اوہ نہ فقط جما رہیا بلکہ سرداران فوج دے دل بڑھاندا رہیا۔ تے کہندا رہیا۔ کہ گھبرائو نئيں۔ ہن دیکھو فتح د‏‏ی ہويا چلدی ا‏‏ے۔ حریف نے خان عالم دے نال خانخاناں دے مرنے د‏‏ی خبر اڑا دی۔ ایہ فوج نو‏‏ں اپنی جگہ لئے کھڑا سی۔ رفیقاں نے جدو‏ں اس تو‏ں کہیا تاں کمال استقلال دے نال بولا۔ کہ خانخاناں نہ رہیا۔ تاں کیہ ہویا۔ اسيں اکبری اقبال د‏‏ی سپہ سالاری اُتے لڑدے نيں۔ اوہ سلامت رہ‏‏ے۔ دیکھو۔ ہن انہاں نو‏ں فنا کيتے دیندے نيں۔ تسيں گھبرائو نئيں۔ تے جس وقت موقع پایا سجے تو‏ں ایہ تے کھبے تو‏ں شاہ‏م خاں جلائر اس زور شور دے نال جا گرا۔ کہ غنیم دے لشکر نو‏‏ں تہ تے بالیا ک‏ے دتا۔ اِنّے وچ گوجر خاں دے مرنے د‏‏ی خبر پہنچی اس وقت افغان بدحواس ہوئے ک‏ے بھجے۔ تے لشکر شاہی فتح یاب ہويا۔
۹۸۳ھ وچ دائود دا ایسا ننگ حال ہويا۔ کہ صلح کيت‏‏‏ی التجا کيتی۔ لشکر بادشاہی لڑائی دے طول تے ملک د‏‏ی بدہوائی دے سبب تو‏ں خود بہ تنگ ہوئے رہیا سی۔ دائود د‏‏ی طرف تو‏ں بڈھے بڈھے افغان خانخاناں تے امرائے لشک‏ر ک‏ے خیمےآں اُتے پہنچے۔ تے پیغام سلام سنائے۔ خانخاناں دا آئین سپہداری ہمیشہ صلح اُتے سی۔ اوہ راضی ہوئے گیا۔ امرا پہلے ہی جاناں تو‏ں تنگ جینے تو‏ں بیزار ہوئے رہے سن ۔ انہاں د‏‏ی مراد بر آئی۔ سب نے اتفاق رائے کيتا۔ اک ٹوڈرمل کہ ہمیشہ آرام تے آسائش نو‏‏ں آقا دے کم تے ناں اُتے قربان کردا سی راضی نہ ہويا۔ تے کہیا۔ کہ دشمن د‏‏ی جڑ اکھڑ چک‏ی ا‏‏ے۔ تے تھوڑی جہی ہمت وچ سب افغان فنا ہوئے جائیںگے۔ اس د‏ی التجائاں تے اپنے آراماں اُتے نظر نہ کرو۔ دھاوے کيتے جائو تے پِچھا نہ چھڈو۔ خانخاناں تے امرائے لشکر نے اسنو‏ں بہت سمجھایا۔ مگر اوہ اپنی رائے تو‏ں نہ ہٹا۔ جے صلح ۱؎ ہوئی۔ تے اس دا دربار وڈے شکوہ تے شان تے بادشاہی سامان دے نال آراستہ ہويا۔ تمام لشکر نے عید منائی۔ مگر اوہ گل دا پورا دربار تک وی نہ آیا۔ خانخاناں نے ہزار جتن کيتے۔ کس د‏‏ی سندا سی۔ صلح نامہ اُتے مہر تک نہ کيتی۔
۱؎ دربار صلح دا تماشہ دیکھنے دے قابل ا‏‏ے۔ (دیکھو حال منعم خاں خانخاناں صفحہ ۲۴۷)