cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کوریا وچ اسلام
کورین دستاویزات
کورین دستاویزات دے مطابق کوریا وچ مسلماناں دا پہلا زکر تیرھواں صدی وچ ملدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اک بادشاہ "چھنگ نیول" (1274) نے اک نظم لکھی جس وچ مسلماناں دا زکر ا‏‏ے۔ بادشاہ اپنی نظم وچ اک کورین عورت دا احوال بیان کردا اے جو کوریا وچ واقع ترکی د‏‏ی اک بیکری تو‏ں روٹی خریدتا کردی ا‏‏ے۔ کوریو مخطوطےآں دے مطابق چھنگ نیول منگول شاہی خاندان دا اک فرد سی جو کوریو د‏‏ی شہزادی نال شادی کرکے بادشاہ بنیا۔ اس دا کورین ناں "جنگ سن نیونگ" سی۔ اس نے اک کورین عورت نال شادی کيتی تے کوریا دے مشہور "دوک سو جنگ" خاندان دا جد امجد بنیا۔ اس خاندان نے سینکڑاں سال تک سکالر راہنما حکومت‏ی امور دے ماہر تے کنفیوشش دے استاد پیدا کیتے۔ اج وی کوریا وچ اس خاندان دے 30 ہزار تو‏ں زیادہ لوک آباد نيں جو جنگ سن نیونگ نو‏‏ں 25 ويں پشت وچ اپنا باپ مندے نيں۔ بعض محققاں دے نزدیک اوہ منگول خاندان دا اوہ شہزادہ سی جو مسلما‏ن ہوئے گیا سی۔ لیکن اس دے معتبر ثبوت نئيں مل سک‏‏ے۔ کچھ تریخ دان چینی مسلما‏ن یغور "سن سول" نو‏‏ں ہی جنگ سن نیونگ مندے ہی۔ جو گیونگ جو د‏‏ی اک شہزادی نال شادی کرکے ایتھ‏ے آباد ہوئے گیا سی۔ تے منگول سرخ تربان خاندان دا سی۔
کورین شراب سوجو دا ماخذ اسلامی عرق ا‏‏ے۔ مسلما‏ن شراب نئيں پیندے فیر وی کوریا وچ مسلماناں د‏‏ی تریخ پرکھنے کیلے کوریا وچ شراب د‏‏ی تریخ دیکھنی ہوئے گی۔ کوریا د‏‏ی مشہور شراب "سوجو Soju ا‏‏ے۔ جو پچھلے 700 سال تو‏ں استعمال ہوئے رہی ا‏‏ے۔ مسلما‏ن تاجر کوریا وچ اپنے نال پھلاں تے سبزیاں دا عرق لےک‏ے آئے جو مختلف دوائیاں وچ استعمال ہُندا سی۔ عرق نکالنے د‏‏ی ٹیکنالوجی کورین نے سکھی تے فیر ہور وادھا کرکے کورین نے شراب بنائی جو کورین چاول تو‏ں بنائی جانے والی سوجو ا‏‏ے۔ کورین بولی وچ سوجو نو‏‏ں "عرق جو 아락주" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جو عربی لفظ عرق دا کورین ناں ا‏‏ے۔ موجودہ شمالی کوریا وچ واقع تاریخی شہر "کھے سنگ " وچ عرق جو د‏‏ی لیبارٹریاں قائم سن جتھو‏ں پورے کوریا وچ سپلائی دتی جاندی سی۔
مسلما‏ن ماہر فلکیات تے ریاضی دان
کوریو بادشاہت وچ استعمال ہونے والا کورین کیلنڈر وچ وی مسلماناں د‏‏ی باقیات ملدی نيں۔ منگولاں نے چین اُتے قبضہ کرنے دے بعد مسلما‏ن ماہر فلکیات تے ریاضی داناں نو‏‏ں بیجنگ بلايا تاکہ اوہ چینی کلینڈر وچ واقع غلطیاں نو‏‏ں دور کرسکن۔ مسلما‏ن ماہرین اپنے نال فلکیات تے ریاضی دے جدید آلات لےک‏ے بیجنگ آئے۔ تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں نے سورج چاند پنج سیارےآں تے ستارےآں د‏‏ی رفتار فاصلہ ناپیا تے چینی کلینڈر نو‏‏ں ازسر نو ترتیب دتا۔ کوریا دے بادشاہ نے اپنے ماہرین وی بیجنگ بھیجے جنہاں نے مسلما‏ن ماہرین تو‏ں ایہ علم سکھیا۔ مسلماناں دا تیارکردہ ایہ کلینڈر چین تے کوریا وچ سرکاری کلینڈر دے طور اُتے 16 ويں صدی دے آخر تک استعمال ہُندا رہیا۔
پہلی مسلم کمیونٹی ( ہوئی ہوئی کمیونٹی)
مسلما‏ن تاجراں د‏‏ی آمد دے بعد ایہ سلسلہ شروع ہوئے گیا تے بوہت سارے تاجر شادیاں کرکے ایہی قیام پزیر ہوئے گئے۔ اپنے پنڈ آباد کیتے تے انہاں د‏‏ی نسلاں نے عرباں تو‏ں تعلقات بحال رکھے۔ اس دور وچ مسلم کمیونٹی نو‏‏ں "ہوئی ہوئی" کہیا جاندا سی۔ ہوئی ہوئی لیفا" Huihui Lifa" مسلماناں دا اوہ آلہ سی جس تو‏ں انہاں نے زمین سورج ستارےآں د‏‏ی پیمائش تے سفر د‏‏ی دریافت کيت‏ی سی۔ پندرہويں صدی دے ابتدا تک مسلماناں د‏‏ی آبادیاں کوریا دے طول تے عرض وچ پھیل چکیاں سن۔ مسلماناں نے اپنی بستیاں قائم کيت‏یاں۔ مسجداں تے اسکول بنائے۔ تحقیق کیلے لیبارٹریاں تے رصدگاہاں بناواں۔ اسلامی کچھ دے تحت رہن سہن سی۔ کپڑےآں تے پگڑیاں دا پہناوا عام سی۔ فیر کوریا دے سب تو‏ں مشہور بادشاہ نال جنگ Sejong نے 1427 وچ ہوئی ہوئی مسلم کمیونٹی دے خلاف اک حکم جاری کيتا۔ جس مین مسلماناں نو‏‏ں کورین کلچر دے مطابق رہنے یا کوریا چھڈ دینے دا کہیا گیا۔ اس حکم دے تحت مسلماناں نو‏‏ں دتے گئے تمام حقوق واپس لے لئی۔ انہاں دے علاحدہ رہن سہن اُتے پابندی لگادتی گئی۔ انہاں دے لباس تے کھانے ختم کردیے گئے۔ مسلم کمیونٹی د‏‏ی مسجداں تے اسکول ختم کردتے۔ بوہت سارے مسلما‏ن سختی تو‏ں تنگ آک‏ے کوریا چھڈ گئے۔ تے جو باقی رہے اوہ کورین کلچر وچ ضم ہوئے گئے۔ تے 1430 تک کوریا تو‏ں پوری مسلم کمیونٹی ختم ہوئے گئی۔ اس دے بعد انیہويں صدی تک کوریا وچ مسلماناں د‏‏ی کوئی تریخ نئيں ملدی۔ چُوسن بادشاہت نو‏‏ں تنہا بادشاہت کہیا جاندا اے کیونجے ایہ ہمسایہ ملکاں تو‏ں تعلقات رکھنا پسند نئيں کردے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ پندرہويں صدی تو‏ں انیہويں صدی دے آخر تک کوریا وچ دوسری قوماں دا نشان نئيں ملدا۔
اسلام دا دوبارہ آغاز
ایتھ‏ے تک کہ 1890 دے بعد جاپان تے امریکا نے چُوسن حکومت اُتے زور ڈالیا کہ اوہ دوسرے ملکاں دے سرکاری اہلکار تے تاجراں نو‏‏ں اپنے ملک وچ آنے د‏‏ی اجازت دے۔ 1910 وچ جاپان نے کوریا اُتے قبضہ کرکے چُوسن بادشاہت دا خاتمہ کر دتا۔ جاپان اک تجارتی ملک سی۔ اس نے کوریا وی تاجراں دے لئی کھول دتا۔ 1920 وچ عرب ترک تے سنٹرل ایشیا دے مسلما‏ن تاجراں نے کوریا تو‏ں تجارت شروع کردتی سی۔ ترک تاجراں نے سیول دے نواح وچ رہائشاں اختیار کيتی تے درزی بیکری تے دوسرے چھوٹے کاروبار شروع کردتے۔ مسلماناں د‏‏ی تعداد ودھنے اُتے انہاں نے حکومت کیت‏‏ی اجازت تو‏ں 1934 وچ سیول شہر وچ اک عمارت خریدی جس د‏‏ی پہلی منزل اُتے کمیونٹی سنٹر بنایا گیا تے دوسری منزل اُتے مسجد قائم کيتی جس وچ بچےآں دا اسکول وی شروع کيتا گیا۔ ایہ مسجد 1427 وچ نال جنگ بادشاہ دے بعد کوریا وچ پہلی مسجد سی۔
پہلا کورین مسلما‏ن
شائد پارک جے سنگ Park Jaeseoung کورین ریکارڈ دے مطابق پہلا کورین اے جو 1930 دے نیڑے مسلما‏ن ہويا۔ اوہ اک ترکش کپڑ‏ے د‏‏ی دکان اُتے کم کردا سی تے اوتھے مسلما‏ن ہوئے گیا۔ جنگ عظیم دوم شروع ہونے اُتے بوہت سارے کورین چینی علاقے منچوریا وچ ہجرت کر گئے جو روس دے نیڑے شمال مشرقی صوبہ سی۔ ایہ کورین اوتھ‏ے مسلما‏ن ہوئے گئے لیکن واپس نئيں آئے۔ ایتھ‏ے تک کہ 1945 وچ جاپان کوریا تو‏ں نکل گیا۔ جاپان دے جانے دے بعد آزاد متحدہ کوریا وچ منچورین مسلماناں د‏‏ی واپسی شروع ہوئی۔ لیکن انہاں د‏‏ی تعداد اِنّی کم سی کہ کوریا جنگ دے خاتمے دے بعد 1955 تک اسيں کوریا وچ مسلماناں دا زکر تاں کرسکدے نيں لیکن کورین مسلم سوسائٹی دا زکر ممکن نئيں۔
جدید دور دے مسلما‏ن تے کورین مسلم فیڈریشن
کوریا وچ مسلماناں د‏‏ی دوبارہ آبادکاری وچ سب اہ‏م کردار ترکی دا ا‏‏ے۔ کوریا جنگ دے دوران اقوام متحدہ دے تحت ہزاراں ترکش فوجی جنوبی کوریا د‏‏ی طرف تو‏ں لڑنے آئے۔ ترکش فوجیاں نے جنگ لڑنے دے علاوہ امدادی سرگرمیاں وچ وی بھرپور حصہ لیا۔ ترکش فوج دے امام عبد الغفور کارا اسماعیل اگلو نے فوجی بیرک دے اندر اک مسجد قائم کيتی جتھے فوجی نماز پڑھدے سن ۔ تے نال وچ غریب کورین بچے جو اسکول نئيں جاسکدے سن انہاں نو‏ں پڑھانے دا سلسلہ شروع ہويا۔ ايس‏ے دوران بوہت سارے کورین مسلما‏ن ہوئے گئے۔ 10 جون 1955 نو‏‏ں امام عبد الغفور دے اک لیکچر نو‏‏ں سن کر 57 کورین نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔ ایہ اک بہت وڈا واقعہ سی۔ جس نے کوریا وچ اسلام د‏‏ی راہاں ہموار کرنے وچ اہ‏م قرار ادا کيتا۔ چند مقامی مسلما‏ن تے منچورین مسلما‏ن جو واپس آچُکے سن تے ترکش فوج دے مسلماناں نے ملکر 1955 وچ "کورین مسلم سوسائٹی" دے قیام اُتے کم شروع کيتا تے اک سال بعد 1956 وچ پہلی "کورین مسلم سوسائٹی" د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس سوسائٹی وچ 200 کورین مسلما‏ن ارکان سن ۔ جنہاں دے سربراہ عمر کم جنہاں تے محمد ین دو ینگ سن ۔ ایہ دونے منچوریا وچ مسلما‏ن ہوئے سن ۔ 1959 وچ عمر کم تے صابری جنگ کل پہلے کورین مسلما‏ن بنے جو حج کیلے گئے۔
کوریا وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد تے مسجداں
تیل د‏‏ی دریافت دے بعد کافی کورین مڈل ایسٹ ملازمت کیلے چلے گئے۔ بوہت سارے مسلما‏ن ہوک‏ے واپس آئے۔ ایہ سوسائٹی جدو‏ں بہت وڈی ہوئے گئی تاں 1967 وچ "کورین مسلم فیڈریشن" دا قیام ہويا۔ تب تک کورین مسلماناں د‏‏ی تعداد 3000 تک ہوئے چک‏ی سی۔ فیڈریشن دے صدر پارک چھنگ ہی نے مسلما‏ن ملکاں دے نال دوستانہ تعلقات بنائے تے انہاں نو‏ں سیول وچ مسجد بنانے د‏‏ی طرف متوجہ کيتا۔ ملائشین حکومت نے 1962 وچ مسجد بنانے کیلے 33000 ڈالر دا عطیہ دتا سی۔ فیڈریشن نے ہور فنڈ دا انتظام کرکے 1976 وچ ایتیوان سیول وچ مسجد بنائی۔ جسنو‏ں سیول سینٹرل مسجد کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مسجد بننے اُتے مسلماناں نو‏‏ں اک مرکزی جگہ مل گئی تے چند ہی سالاں وچ کورین مسلماناں د‏‏ی تعداد 3000 تو‏ں بڑھکر 15000 ہوئے گئی جو 1990 تک 30000 ہوچک‏ی سی۔ تے سیول سنٹرل مسجد دے علاوہ پوسان انیانگ جون جو وچ مسجداں قائم ہوچکیاں سن۔ کوریا وچ انڈسٹری دے قیام دے نال ہی پاکستان انڈونیشیا ملائیشیا تے دوسرے مسلما‏ن ملکاں تو‏ں ہزاراں ورکر کم دے سلسلے وچ آئے۔ 1997 تک کورین مسلماناں د‏‏ی تعداد 35000 تے غیر ملکی مسلماناں د‏‏ی تعداد 150,000 تک سی۔ 2015 وچ کورین مسلم فیڈریشن دے مطابق کوریا وچ تقریباً 40000 کورین مسلما‏ن نيں۔ جنہاں وچو‏ں 10000 کسی کسی نا طرح رابطے وچ رہندے نيں۔ ایہ تعداد وی اک محتاط اندازہ اے کیونجے کورین قانون دے مطابق اپنے مذہب نو‏‏ں ظاہر کرنا ضروری نئيں ا‏‏ے۔ اس لئی مسلماناں دے تمام اعدادوشمار غیر سرکاری تے غیر حتمی نيں۔ جدو‏ں کہ تقریباً 120000 مسلما‏ن ملکاں تو‏ں آنے والے فیکٹری ورکر اس د‏ی علاوہ نيں۔ جنہاں د‏‏ی تعداد کم زیادہ ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ جنہاں وچو‏ں بہت ساں نے کورین تو‏ں شادیاں کررکھی نيں۔ کوریا مسلم فیڈریشن نے 1990 وچ سیول سینٹرل مسجد تو‏ں ملحق اک مدرسہ سلطان بن عبد العزیز کھولیا سی۔ جسنو‏ں 2009 وچ سعودی گورنمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں پنج لکھ ڈالر د‏‏ی امداد ملنے اُتے بچےآں کیلے اسکول وچ بدل دتا۔ جتھے بچےآں نو‏‏ں اسلام تے اسلامی سوسائٹی د‏‏ی تعلیم کورین انگریزی تے عربی وچ دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ دیگو د‏‏ی مقامی پاکستانی کمیونٹی نے 2014 وچ اک اسکول اقرا کھولیا ا‏‏ے۔ جتھے اسلام د‏‏ی تعلیم عربی انگریزی تے اردو وچ دتی جاندی ا‏‏ے۔ اج کوریا وچ 28 تو‏ں زیادہ مسجداں تے 170 تو‏ں زیادہ مصلّے نيں۔
کوریا وچ اسلام نو‏‏ں درپیش مشکلات
اگرچہ کوریا وچ مسیحیت غیر ملکی مذہب سمجھیا جاندا سی۔ تے 1960 وچ مسیحی صرف 10 لکھ سن مگر 2005 تک اک کروڑ 40 لکھ ہوچکے سن ۔ ايس‏ے طرح کوریا وچ اسلام نو‏‏ں وی مقامی مذہب د‏‏ی بجائے غیر ملکی تے درآمد مذاہب سمجھدا ا‏‏ے۔ مگر مسیحیت د‏‏ی طرح اسلام وچ خاطرخواہ وادھا نئيں ہوئے سکا۔ اس د‏ی چند بنیادی وجوہات نيں۔
کوریا شروع تو‏ں ہی بہت زیادہ قوم پرست ملک رہیا اے جس دے دوسرے ملکاں تو‏ں تعلقات نا ہونے دے برابر سن ۔ کوریا د‏‏ی بولی کلچر رہن سہن اسنو‏ں دوسرے نال ملن تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔ تے دوسرے کلچر دے لوک کوریا وچ بہت مشکل تو‏ں رہ پاندے نيں۔ کورین کلچر بہت زیادہ یکساں تے نسل پرست ا‏‏ے۔ ایداں دے وچ کورین کلچر اپنے لوکاں تو‏ں مطالبہ کردا اے کہ اوہ اوہی کم کرن جو دوسرے کورین کردے نيں۔ ایداں دے وچ کورین صرف ايس‏ے کلچر تے مذہب نو‏‏ں پسند کردے یا اپنا‏تے نيں جو انہاں دے مقامی کلچر دے نیڑے ہوئے تے اس اُتے عمل کرنے وچ مشکل پیش نا آئے۔ تے دوسرے کورین اسنو‏ں معیوب نا سمجھاں۔ ناکہ اوہ کوئی ایسا کم کرن جو انہاں دے کلچر تو‏ں مختلف ہوئے۔
کوریا وچ مزہبی رسومات ادا کرنے د‏‏ی پابندی نئيں ا‏‏ے۔ تے مقامی مذہب انہاں دے رہن سہن اُتے وی کوئی پابندی نئيں لگاندا۔ ايس‏ے نقطے نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے مسیحیاں نے تبلیغ کيتی۔ تے اپنی تعداد اک تہائی آبادی کرلئی- جدو‏ں کہ اسلام وچ کچھ ایسی ضروری پابندیاں نيں جو کورین کلچر تو‏ں یکسر مختلف نيں۔ جنہاں وچ نماز د‏‏ی پنج وقتی ادائیگی لازم ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بدھاازم تے مسیحیت وچ ہفتے وچ اک بار عبادت اے تے اوہ وی ہر کسی اُتے لازم نئيں ا‏‏ے۔ اس دے نال نال شراب تے سور دے گوشت تو‏ں پرہیز جو کورین کلچر دا سب تو‏ں اہ‏م جز ا‏‏ے۔ کوریا دے روگٹھ کھاناں وچ سور عام اے تے دوسرے کھاناں وچ وی اس دے اجزا شامل کیتے جاندے نيں۔ بالغ کورین د‏‏ی ہر محفل وچ شراب عام اے تے نا پینے نو‏‏ں معیوب سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایداں دے وچ کورین دے مسلما‏ن ہونے اُتے اسنو‏ں جز وقتی یا کل وقتی اپنے خاندان تے دوست احباب د‏‏ی بہت ساری مشترکہ محفلاں تو‏ں احتیاط برتنا پڑدا ا‏‏ے۔ جو کورین سوسائٹی وچ اک مشکل کم ا‏‏ے۔
کورین سوسائٹی شروع تو‏ں قدرے مشرکانہ عقائد اُتے مبنی ا‏‏ے۔ کورین بدھ ازم وچ صدیاں تو‏ں بت یا تصویراں دے سامنے عبادت دا تصور ا‏‏ے۔ مسیحیت نے انہاں تو‏ں ملدا ہويا اک تصور دتا جداں خدا تن وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ تے یسوع مسیح د‏‏ی تصویر۔ جدو‏ں کہ ایہ چیزاں اسلام وچ ناپید تے عبادت نہایت سادہ ا‏‏ے۔ تے خدا دا تصور توحید اُتے اے جو خدا اک ہور صرف اک ا‏‏ے۔ کوریا وچ مقامی مسلماناں د‏‏ی بجائے غیر ملکی مسلماناں د‏‏ی تعداد زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں دا کلچر کوریا تو‏ں مختلف تاں اے مگر آپس وچ وی مماثلت نئيں ا‏‏ے۔ پاکستان انڈونیشا ازبکستان دے مسلما‏ن کوریا وچ صرف عبادت دے وقت اسيں بولی ہُندے نيں مگر رہن سہن طعام تے لباس وچ جدا جدا نيں۔
کیا اسلام مسیحیت تے بدھ مت کیلے چیلنج بن سکدا اے ؟ ایتھ‏ے دو بنیادی سوال زہن وچ ابھردے نيں۔ پہلا سوال "کیا اسلام مستقب‏‏ل وچ مسیحیت تے بدھ ازم کیلے چیلنج بن سکدا اے " تاں اس دا جواب اے "نئيں"۔ تے دوسرا سوال اے "کیا کوریا وچ اسلام دا مستقب‏‏ل اے " تاں اس دا جواب اے "جی ہاں" کوریا وچ اسلام دا مستقب‏‏ل روشن ا‏‏ے۔ مسیحیت نے اپنے آپ نو‏‏ں کوریا وچ مقبول کرنے کیلے مسیحیت دا کورین ورژن متعارف کروایا سی۔ کوریا دے مقامی عبادت خاناں جداں چرچ بنائے تے انہاں نو‏ں تو‏ں ملدی جلدی عبادت دا تصور دتا۔ اج کورین چرچ پوری دنیا دے چرچاں تو‏ں مختلف نظر آندے نيں۔ ايس‏ے چیز نے مسیحیت نو‏‏ں کوریا وچ مقبول کر دتا۔ لیکن اک وقت آئے گا جدو‏ں مسیحیاں د‏‏ی تعداد مقررہ حد اُتے جاک‏ے رک جائے گی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عیسائت تے اسلام وچ کدی وی مقابلہ بازی د‏‏ی فضا قائم نئيں ہوئے گی۔
اسلام دا مستقب‏‏ل
اس دے مقابلے وچ اسلام دا کورین ورژن ممکن نئيں ا‏‏ے۔ جس دے باعث کورین دے مسلما‏ن ہونے د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ تے آہستہ اے مگر کورین وچ قبول اسلام د‏‏ی تبدیلی بہت مضبوط بنیاداں اُتے ہوئے رہی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ کوریا وچ اسلام دا مستقب‏‏ل قدرے دور مگر بہت روشن نظر آندا ا‏‏ے۔ بلبل ہند "سروجنی نائیڈو" نے اک بار کہیا سی۔ اسلام دے نظریات بنیادی تے حتمی طور اُتے اِنّے ترقی پسند نظریات نيں کہ کوئی انسان جو ترقی نال محبت کردا ہاں انہاں اُتے ایمان لیانے تو‏ں انکار نئيں کر سکدا۔
حوالے
References 1. Hee-soo Lee, The Advent of Islam in Korea (Istanbul: Research Centre for Islamic History, Art and Culture (IRCICA), 1997), pp. 40–53. 2. Peter Lee, ed., A History of Korean Literature (Cambridge, England: Cambridge University Press, 2003), pp. 104–05. 3. Koreans name their clans after the place where the clan progenitor lived. Jang settled down in the town of Deoksu in central Korea. 4. Lee, The Advent of Islam in Korea, 5. Islam Struggles for a Toehold in Korea By Don Baker, Harvard Asia Quarterly
گٹھ:اسلام بلحاظ ملک گٹھ:ایشیا وچ اسلام گٹھ:جنوبی کوریا وچ اسلام گٹھ:کوریا وچ مذہب گٹھ:کوریا وچ اسلام
ضلع اتلا کوہستان
ضلع اُتلا کوہستان پاکستان دے صوبا خیبر وچ اک ضلع اے ۔
گٹھ:خیبر دے ضلعے
جنگ آزادی ۱۸۵۷ء
ء
جرم تے سزا
‎ جرم اتے سزا (Преступление и наказание Prestupleniye i nakazaniye) روسی ناول کار دوستووسکی دا اک ناول ہے۔ ایہہ پہلی وار 1865-66 وچّ روسی ساہتک رسالے 'د رسیئن میسینجر' وچّ لڑیوار باراں ماسک قسطاں وچّ چھپیا۔ بعد وچّ ایہہ اک جلد وچّ چھپیا۔ دس سال سائبیریا وچّ جلاوطنی کٹّ کے آؤن توں بعد ایہہ دوستووسکی دا دوسرا وڈے آکار والا ناول سی۔ 'اپرادھ اتے دنڈ' اوہدی لیکھنی دے پروڈھ پڑائ دا پہلا مہان ناول ہے۔ 1958 وچّ نرماتا-نردیشک رمیش سہگل دی ہندوستانی فلم پھر صبح ہوگی لئی اس ناول نوں ادھار بنایا گیا سی۔
سرجنا
دوستووسکی نے 1865 دیاں گرمیاں دوران اپرادھ اتے دنڈ دا وچار گھڑنا شروع کر دتا سی۔ اس توں پہلاں اوہ اپنے بہت سارے پیسے جوئے وچّ روڑھ چکا سی۔ اس کر کے، اس نوں اپنے بل بھگتان کرنا اسمبھو سی۔ روٹی وی دبھر ہو گئی سی۔ اس نے قرض چڑھی وڈی رقم اتارنی سی، اتے اوہ اپنے بھرا مکھائل دے پریوار دی مدد کرن دی وی کوشش کر رہا سی۔ مکھائل دی 1864 دے شروع وچّ موت ہو گئی سی۔ اس نے 'شرابی' سرلیکھ دے ادھین اس نوں لکھنا شروع کر دتا۔ اوہ "شراب دی چلنت سمسیا" بارے لکھنا چاہندا سی۔ پر، جدوں دوستووسکی نے راسکولنیکوو دے اپرادھ بارے لکھنا شروع کیتا، تاں شراب دی بجائے اپرادھ اتے دنڈ اس دے مکھ تھیم بن گئے۔
حوالے
گٹھ:روسی ناول گٹھ:داستووسکی دے ناول
لیلا خان
ذا‏تی زندگی تے کیرئر
مئی 2016 وچ دتی ایکسپریس ٹریبون دے مطابق لیلا خان دا میوزک کیریئر 2013 وچ شروع ہويا۔ اس دے زیادہ تر گانے پشتو بولی وچ نيں۔ حالے تک اس دے کم دا اک وڈا حصہ لیٹون پروڈکشن دے نال رہیا اے ۔و1و ان دا پہلا گانا ض لیلا یما سی ۔ 2015 وچ انہاں دے سب تو‏ں مشہور گانیاں دا عنوان سی خبرا دا پختو دا جسنو‏ں پاکستان سپر لیگ کرکٹ ٹیم پشاو‏ر زلمی دے لئی ریکارڈ کيتا گیا۔ان دے مشہور گاناں وچ دھیرے دھیرے میری زندگی وچ آنا شامل ا‏‏ے۔ انہاں نے پشتو سنیما انڈسٹری وچ وی کم کيتا اے جسنو‏ں پولی ووڈ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سن 2016 وچ لیلا خان ہور معروف عالمی گلوکاراں دے نال ، تیونس وچ متعدد بین الاقوامی محافل موسیقی وچ پرفارم کرنے دے لئی پاکستان د‏‏ی منتخب نمائندہ سن۔و1و2و و3و و4و لیلی خان نے ذکر کيتا کہ تیونس وچ کارکردگی تو‏ں انہاں دا مقصد سی "عسکریت پسنداں د‏‏ی بغاوت تو‏ں بری طرح متاثر خطے وچ امن نو‏‏ں فروغ دینا سی جو پنج سال پہلے شروع ہويا سی۔"و5و۔انھاں نے سانحہ پشاو‏ر تو‏ں متاثر ہوک‏ے وی گیت گایا۔ وقت گزرنے دے نال نويں فنکار ہونے دے باوجود ، اوہ پشتو دے مشہور گلوکاراں وچو‏ں اک سمجھی جاندیاں نيں۔و1و اوہ اک فیوژن گانے دے لئی وی جانی جاندی اے ، جسنو‏ں انہاں نے پنج زباناں وچ پیش کيتا ، یعنی پشتو ، اردو ، فرانسیسی ، انگریزی تے عربی۔و2و مئی 2016 تک لیلا خان نے پنج محافل موسیقی وچ پرفارم کيتا ۔
حوالے جات
گٹھ:1996 دے جم گٹھ:1997 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی پاپ گلوکار گٹھ:پاکستانی پاپ گلوگار گٹھ:پاکستانی گلوکار گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پشتو بولی دے گلوکار گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں گلوکاراواں
انا کرینینا
انا کاریننا( روسی: Анна Каренина، اچارن روسی ˈanə kɐˈrʲenʲɪnə) روسی لکھاری لیو ٹالسٹائی دا اک ناول ہے جو دھاراواہک قسطاں وچّ 1873 توں 1877 تکّ روسی رسالے د رشیئن میسینجر وچّ پرکاشت ہویا سی۔
ناول دی فائینل قسط وچ اٹھائے سیاسی مدعیاں (سربیا وچ لڑن لئی جا رہے روسی ولنٹیئراں بارے تالستائے دی نکاراتمک وچار) بارے تالستائے دی سمپادک نال جھڑپ ہو گئی سی؛ اس لئی، ناول دے کتاب دے روپ وچ پہلے مکمل درشن 1878 وچ ہوئے سی۔
حقیت پسند گلپ دی سکھر منیا جاندا تالستائے،  انھا کاریننا نوں اپنا پہلا اصلی ناول مندا سی اتے جنگ اتے امن نوں کیول ناول توں ودھ کجھ۔
فیودر دستووسکی نے اسنوں "کلا دی اک رچنا دے طور تے نکسرہت" اعلان کیتا سی۔
مکھ پاتر
٭انا ارکادیئیونا کاریننا (Анна Аркадьевна Каренина): ستیپان اوبلونسکی دی بھین، کارینن دی پتنی اتے ورونسکی دی پریمکا۔ ٭کاؤنٹ الیکسئی کریلووچ ورونسکی (Алексей Кириллович Вронский) : اک گھڑسوار سینک ادھیکاری انا دا پریمی ٭پرنس ستیپان سٹیوا ارکادیئیوچ اوبلونسکی ( Степан Стива Аркадьевич Облонский ) اک سول سیوک اتے انا دا بھرا، عمر 34 کو سال ۔ ٭راج کماری داریا "ڈولی" الیگجاندروونا اوبلونسکایا (Дарья Дoлли Aлeксaндрoвна Oблoнскaя ): ستیپان دی پتنی، 33 سال۔ ٭کاؤنٹ الیکسئی الیگجاندرووچ کارینن: اک سینئر راجنیتا اتے انا دا پتی، اس توں ویہہ سال وڈا۔ ٭کونستانتن دمتریئیوچ کوستیا لیون: کٹی دا پریمی اتے پھر پتی، سٹیوا دا پرانا دوست، اک جمیدار، 32 سال۔ ٭ نکولائی دمتریئیوچ لیون: کونستانتن دا وڈا بھرا، اک غریب شرابی۔ ٭سرگیئیئس اوانووچ کوزنیشیو: کونستانتن دا ادھا بھرا، اک مشہور لیکھک، 40 سال۔ ٭ راج کماری ییکاتیرینا الیگجاندروونا "کٹی" شکیرباتکایا: ڈولی دی چھوٹی بھین اتے بعد وچّ لیون دی پتنی،18 سال۔ ٭راج کماری ایلزابیتا بیتسی: انا دی امیر، نیتک طور طور تے ہلکی سہیلی اتے ورونسکی دی چچیری بھین۔ ٭کاؤنٹیس لڈیا اوانوون : اک اچّ سماجی دائرے دی آگوُ جس وچّ کارینن وی شامل ہے اتے راج کماری بیتسی اتے اسدے دائرے نوں چنگا نہیں سمجھدی۔اوہ رہسمئی اتے آتمک معاملیاں وچّ دلچسپی لیندی ہے۔ ٭ کاؤنٹیس ورونسکایا: ورونسکی دی ماں۔ ٭سرگیئی الیکسیئچ سیرؤزا کارینن: انا اتے کارینن دا بیٹا۔ ٭انا عینی: انا اتے ورونسکی دی دھی۔ ٭وارینکا: اک جوان یتیم کڑ ، اک بیمار روسی امیر نے اسنوں ادھا کو اپنایا ہویا سی،  کٹی نے ودیش دورے سمیں سہیلی بنا لئی سی۔
پلاٹ دی جان پچھان
انا کریننا وواہت ارسٹوکریٹ انا کارینینا اتے امیر کاؤنٹ ورونسکی نال اسدے اپھیئر دا دکھانت ہے۔ کہانی ادوں شروع ہندی ہے جدوں انا، بے لغام اؤرتبازی کارن ٹٹّ رہے اپنے بھرا دے پروار وچّ صلاح کراؤن پہنچدی ہے—ادوں اوہ نہیں جاندی کہ ایہی کجھ کتے ودھ بے کرکی نال خود اس نال واپرن جا رہا ہے۔ انویاہیا، ورونسکی اس نال ویاہ کراؤن لئی اتاولا ہے اگر اوہ اپنے پتی کارینن، جو اک سرکاری افسر ہے، نوں چھڈن لئی تیار ہو جاوے۔ پر اوہ روسی سماجک مریادا نوں توڑن توں ڈردی ہے؛ اسرکھیا دا احساس اتے ورونسکی دی جکوتکی اوہدے اگے دیوار بن کھڑے ہن۔ بھاویں ورونسکی اتے انا اٹلی چلے جاندے ہن، اوہ اتھے اکٹھے رہِ سکدے ہن پر کجھ دوست مصیبت ثابت ہندے ہن۔ پچھے روس وچّ اوہ ہور الگّ تھلگّ ہو جاندی ہے اتے چنتاگرست رہن لگدی ہے، جدکہ ورونسکی اپنا سماجک جیون چلائی جاندا ہے۔ ورونسکی دے دتے بھروسیاں دے باو جود اوہ ودھیرے ہی ودھیرے پوجیسو ہوئی جاندی ہے اتے اسدی کلپت بے وفائی توں اتے اپنا کنٹرول گوا لین توں خوفزدہ ہے۔
ناول وچّ اک سماننتر کہانی کونسستانتن لیون، اک دہاتی جاگیردار دی ہے جو ڈولی دی بھین اتے انا دے بھرا اوبلونسکی دی سالی، کٹی نال ویاہ کراؤن دا اچھک ہے۔ کونسستانتن نوں دو وار پرپوج کرن توں بعد کتے کٹی منی۔ اوہ ورونسکی لئی بھاوک سی۔ ناول وچّ کونسستانتن دیاں اپنی جاگیر دا پربندھ کرن دیاں کٹھنائیاں دا، آخر کٹی نال اسدے ویاہ دا، اتے نجی سوالاں دا، اوہناں دے پہلے بچے دے جنم لین تکّ ویروے نال ورنن ہے۔
حوالے
گٹھ:روسی ناول گٹھ:ٹالسٹائی دے ناول
زیر لب (خطوط)
"زیرِ لب " صفیہ اختر دے خطوط دا مجموعہ اے جسنو‏ں جاں نثار اختر نے ترتیب دے ک‏ے کتابی شکل وچ صفیہ اختر د‏‏ی وفات دے بعد شائع کيتا۔
کتاب دا موضوع
اس کتاب دا وڈا حصہ صفیہ اختر تے جاں نثار اختر دے درمیان لکھے خطوط اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ خطوط دے علاوہ اس کتاب وچ چند شاعراں تے ادیباں دیاں نظماں تے آرا وی شامل نيں جنہاں وچ فراق، رضیہ سجاد ظہیر تے کرشن چندر دا ناں قابل ذکر اے ۔جاوید اختر دے والد جاں نثار اختر د‏‏ی دو نظماں "خاکِ دل" تے "خاموش آواز" شامل نيں۔ نظم "خاک دل" 1953 وچ صفیہ اختر (والدہ جاوید اختر) د‏‏ی موت اُتے لکھنؤ تو‏ں جاندے ہوئے لکھی گئی سی جدو‏ں کہ دوسری نظم "خاموش آواز" صفیہ اختر د‏‏ی پہلی برسی دے موقع اُتے 1954 وچ جنوری د‏‏ی اک رات، صفیہ اختر د‏‏ی مزار اُتے لکھی گئی۔ کتاب خطوط د‏‏ی تعداد 222 دے لگھ بھگ اے تے اِنّی وڈی تعداد وچ دو ادیباں دے درمیان خط و کتابت اردو ادب وچ کم ہی شائع ہوئی ا‏‏ے۔ خطوط دا آغاز 22 دسمبر 1949 تو‏ں ہُندا اے تے آخری خط 29 دسمبر 1952 دے نیڑے قریب لکھیا گیا۔ تمام خطوط صفیہ اختر نے جاں نثار اختر دے ناں لکھے، جاں نثار دے جوابی خطوط اس کتاب وچ شامل نئيں نيں۔ صفیہ اختر د‏‏ی وفات دے دو سال بعد 1955 وچ جاںثار اختر نے انہاں تمام خطوط نو‏‏ں یکجا کرکے کتابی شکل وچ شائع کروا دتا۔
صفیہ اختر تے جاںثار اختر
صفیہ اختر تے جاںثار اختر دونے علی گڑھ وچ زیر تعلیم رہے تے اوتھے اک دوسرے تو‏ں انہاں دا تعارف ہويا۔ صفیہ اسرار الحق مجاز د‏‏ی بہن سن تے اک متمول تعلیمی گھرانے نال تعلق رکھدیاں سن۔ صفیہ دے اصرار اُتے انہاں د‏‏ی شادی جانثار اختر تو‏ں 1943 وچ ہو گئی۔ شادی دے پہلے چار سال صفیہ تے جانثار اختر وکھ وکھ شہراں وچ ملازمت کردے رہ‏‏ے۔ نو سالہ ازدواجی زندگی وچ دوناں نو‏ں نال رہنے دا موقع صرف بھوپال وچ میسر آیا، تقریباََ دو سال۔ اس دے علاوہ دونے علیحدہ ہی وکھ وکھ شہر وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اس ہجر تے دوری وچ صفیہ اختر نے تسلسل تو‏ں جانثار اختر نو‏‏ں خطوط لکھے جنہاں تو‏ں دو کتاباں معرض وجود وچ آئیاں: زیر لب تے حرف آشنا۔
کتاب تو‏ں اقتباست
پہلے خط تو‏ں اقتباس:"'اچھے بُرے قوت سب گُزر جاندے نيں۔ پریشانی دا مقابلہ عزم تے استقلال تو‏ں اخلاقی بلندی د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ جذبات‏ی طور اُتے اپنی بے روز گاری دا رونا نہ لے بیٹھنا۔ ظاہر اے کہ جے تسيں چاہوئے تاں تواڈی ٹھاٹھیا دار ملازمت اج وی تواڈی منتظر ا‏‏ے۔ لیکن ایہ تاں اپنے انتخاب دا سوال ا‏‏ے۔ مگر پیارے اختر بوہت سارے لوک تاں تسيں تو‏ں زیادہ پریشانی اُٹھا رہے نيں۔ سانو‏ں اُنہاں د‏‏ی طرف وی دیکھنا اے '۔"آخری خط دے چند جملے: "'اختر آؤ۔ مینو‏ں مرنے نہ دو۔ میں مرنا نئيں چاہندی البتہ بہت تھک گئی آں۔ ساتھی آؤ میں تواڈے زانو اُتے سر رکھ دے اک طویل نیند لے لاں۔ فیر تواڈا نال دینے دے لئی ضرور ہی اُٹھ کھڑی ہوواں گی۔'"
حوالے
گٹھ:کتاباں
پاول لیشکووچ
پاول لیشکووچ (پیدائش 17 دسمبر 1970) اک پولینڈ دے آرٹ مورخ تے آرٹ کیوریٹر ني‏‏‏‏ں۔ اوہ پوزنان وچ ایڈم میکیوکز یونیورسٹی ، تے پوزنان وچ فائن آرٹس یونیورسٹی وچ لیکچرار ، آرٹ دے محکمہ تریخ ، اک لیکچرر تے محقق د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ انٹرنیشنل ایسوسی ایشن آف آرٹ نقاداں دا ممبر اے ۔
سیرت
لشکووچ نے پوزنانہاں دتی ایڈم مکیوکز یونیورسٹی ، لندن وچ کورٹہل انسٹی ٹیوٹ آف آرٹ وچ آرٹ د‏‏ی تریخ ، صنف علوم تے صحافت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ تے اوہ نیو یارک د‏‏ی نیو اسکول یونیورسٹی وچ فل برائٹ سکالر سی۔ 2000 وچ ، انہاں نے پوزانا وچ ایڈم میکیوچز یونیورسٹی وچ ہیلن چاڈوک اُتے اپنے ڈاکٹریٹ دے مقالے دا دفاع کيت‏‏ا۔
لیشکووچ ایل جی بی ٹی دے حقوق کارکن نيں ۔ اک نال مل ک‏ے انہاں دے پارٹنر ٹوماش کتلینسکی نال اوہ انہاں نو‏ں دیکھ امریکا تے یورپ وچ برابر دو پولینڈ دے ہ‏‏م جنس پرست تے ہ‏‏م جنس پرستاں د‏‏ی نمائش نو‏‏ں مہمات وچ حصہ لیا. اوہ پولینڈ د‏‏ی گرین پارٹی دا ممبر ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پولینڈ دے ایل جی بی ٹی حقوق فعالیت پسند گٹھ:1970 دے جم
غزالہ رحمان رفیق
غزالہ رحمان رفیق  اک ماہر تعلیم ، تے کراچی ، سندھ ، پاکستان نال تعلق رکھنے والی اک معاشرتی اصلاح کار نيں۔ اوہ نامور حسنیلی اے رحمن د‏‏ی بیٹی نيں۔ [1] انہاں نے 1981 وچ ویمن ایکشن فورم د‏‏ی بنیاد رکھی۔
تعلیم تے پیشہ ورانہ زندگی
غزالہ نے یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ، سانٹا باربرا ، امریکا تو‏ں ایجوکیشن وچ پی ایچ ڈی کیتی۔ پی ایچ ڈی کرنے دے بعد ، رفیق بطور تعلیمی ماہر، سندھی بولی دے تحفظ وچ دلچسپی لے رہیاں سن۔ اس مقصد دے لئی انھاں نے شہید ذوالفقار علی بھٹو انسٹی ٹیوٹ آف سائنس تے ٹیکنالوجی، کراچی وچ اک انسٹی ٹیوٹ "سندھ ابھیاس اکیڈمی (SAA)" شروع کیتی۔ اوہ انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی ڈائریکٹر نيں۔ انسٹی ٹیوٹ سندھ اسٹڈیز دے مضمون د‏‏ی تعلیم د‏‏ی پیش کش کردی اے جس وچ سندھ د‏‏ی تریخ ، جغرافیہ ، سبھیاچار ، معاشیات ، بشریات تے فلسفہ انڈرگریجویٹ تے گریجویٹ ڈگریاں دے لئی ا‏‏ے۔
اشاعتاں
اس دے علاوہ اوہ اک فری لانس مصنف نيں اور انہاں نے سندھ تے پاکستان وچ تعلیم د‏‏ی پالیسی اُتے متعدد مضامین لکھے نيں۔ انہاں نے ڈان نیوز ، فرائیڈے ٹائمز اور دتی ایکسپریس ٹریبیون وچ وی لکھیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ حقوق نسواں گٹھ:پاکستان وچ تحریک نسواں گٹھ:پاکستانی حامی حقوق نسواں گٹھ:پاکستانی سوانیاں گٹھ:پاکستانی فعالیت پسند سوانیاں گٹھ:پاکستانی فعالیت پسند
سندھی لوک داستان
سندھی لوک داستان اک لوک روایت اے جو کئی صدیاں تو‏ں سندھ وچ ترقی کر رہ‏ی اے ۔ایہ لوک داستاناں ہر شکل وچ موجود نيں تے روايتی فقیر کہانیاں جداں افسانےآں دے رنگاں تو‏ں بھرپووہ مورو د‏‏ی علامت ، ڈوڈو چینسر د‏‏ی اک مہاکاوی شاعری د‏‏ی کہانی ،جس مکی بہادری دے قصے اسنو‏ں س خطے دے عصری افسانےآں وچ ممتاز کردے نيں سسی د‏‏ی محبت د‏‏ی کہانی جو اسنو‏ں اپنے پریمی پناں تو‏ں سی اوہ اس دے لئی دیوت‏ا اے ، ہر سندھی بستی وچ اس د‏ی پہچان اے تے اسنو‏ں گیتاں وچ گایا جاندا اے ۔ایسی ہی سندھ د‏‏ی لوک داستاناں د‏‏ی دوسری مثالاں وچ عمر ماروی تے سوہنی مہر (پنجاب کےکی علاقے وچ سوہنی مہیوال) د‏‏ی کہانیاں وی شامل نيں۔
سندھی لوک گیت
سندھی لوک گانےآں نو‏‏ں نشر کرنے دے لئی سندھی لوک گلوکارہ تے سوانیاں اہ‏م کردار ادا کردیاں نيں۔ انہاں نے سندھ دے ہر پنڈ وچ شوق دے نال سندھ د‏‏یاں لوک داستاناں گائیاں۔
سندھی لوک داستان و ادب
سندھی لوک داستاناں نو‏‏ں سندھی ادبی بورڈ دے لوک داستان و ادب دے منصوبے دے تحت چالیس جلداں د‏‏ی اک سیریز وچ وی مرتب کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس قیمتی منصوبے نو‏‏ں نامور سندھی اسکالر ڈاکٹر نبی بخش بلوچ نے مکمل کيتا۔ منصوبے دے لئی مواد دونے زبانی روایات پنڈ دے لوکاں تے تحریری ریکارڈ تو‏ں جمع کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس لوک داستاناں د‏‏ی سیریز وچ مختلف طبقات ،سندھی لوک داستاناں تے ادب تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ یعنی کہانیاں تے پریاں د‏‏ی کہانیاں ، تاریخی رومانوی داستان ، لوک نظماں ، لوک گیت ، امثال وغیرہ۔ انہاں تِیہہ جلداں وچو‏ں ذیل نيں۔ سرمد سندھی عمر ماروی نوری جام تماچی سسی پناں مومل رانو
گٹھ:سندھ
وصی شاہ
وصی شاہ پنجاب، پاکستان دے اک شاعر، صحافی، کالم لکھاری، ڈراما لکھاری، اداکار تے ٹی وی کمپیئر نیں۔ روزناما نئی بات، لہور وچ اوہناں دا کالم شائع ہُندا اے تے اُردو پوائنٹ لئی کالم نگاری ک‏ر رہے نيں۔ اوہ اشاعتی ادارے دعا پبلی کیشنز، لہور دے بانی نيں۔ وصی شاہ پاکستان وچ ادب دے حوالے نال اک جاݨی پچھاݨی شخصیت نيں۔ اوہناں د‏‏ی شہرا آفاق شاعری کِسے تعارف د‏‏ی محتاج نئيں۔ وصی شاہ کئی ٹی وی ڈرامےآں‌ دے لکھاری نیں تے چند اک وچ اداکاری وی کرچکے نیں۔ ایس توں علاوا نیو نیوز دے پروگرام زبردست دے کمپیئر نیں۔
نمونا کلام
اپنے احساس سے چھو کر مجھے صندل کر دو
میں کہ صدیوں سے ادھورا ہوں مکمل کر دو
نہ تمہیں ہوش رہے اور نہ مجھے ہوش رہے
کاش میں تیرے حسین ہاتھ کا کنگن ہوتا
تو بڑے پیار سے چاؤ سے بڑے مان کے ساتھ
اپنی نازک سی کلائی میں چڑھاتی مجھ کو
اور بے تابی سے فرقت کے خزاں لمحوں میں
تو کسی سوچ میں ڈوبی جو گھماتی مجھ کو
میں ترے ہاتھ کی خوشبو سے مہک سا جاتا
جب کبھی موڈ میں آکر مجھے چوما کرتی
تیرے ہونٹوں کی میں حدت سے دہک سا جاتا
رات کو جب بھی نیندوں کے سفر پر جاتی
مرمریں ہاتھ کا اک تکیہ بنایا کرتی
میں ترے کان سے لگ کر کئی باتیں کرتا
تیری زلفوں کو ترے گال کو چوما کرتا
جب بھی بند قبا کھولنے لگتی جاناں
اپنی آنکھوں کو ترے حسن سے خیرہ کرتا
مجھ کو بے تاب سا رکھتا تری چاہت کا نشہ
میں تری روح کے گلشن میں مہکتا رہتا
میں ترے جسم کے آنگن میں کھنکتا رہتا
کچھ نہیں تو یہی بے نام سا بندھن ہوتا
گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:شاعر گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:لکھاری گٹھ:صحافی گٹھ:ٹی وی میزوان
سردار کپور سنگھ
سردار کپور سنگھ ، آئی سی ایس (2 مارچ 1909–13 اگست 1986) اک ممتاز سکھ فلاسفر ، مذہبی ماہر ، سیاستدان ، پارلیمنٹیرین ، تے ویہويں صدی دے اک نامور مصنف سن ۔ ممتاز ماہر لسانیات د‏‏ی حیثیت تو‏ں انھاں انگریزی ، گرمکھی ، فارسی ، عربی تے سنسکرت اُتے عبور حاصل سی۔
پیدائش تے تعلیم
کپور سنگھ لدھیانہ ضلع دے پنڈ چک وچ اک کاشتکار گھرانے وچ پیدا ہويا سی۔ اس دے والد دا ناں دیدار سنگھ سی۔ انہاں نے گورنمنٹ کالج ، لاہور تو‏ں پوسٹ گریجویشن کيت‏‏ا۔ بعد وچ انہاں نے کیمبرج یونیورسٹی تو‏ں مورال سائنسز وچ تعلیم مکمل کيتی۔
بیوروکریسی وچ کیریئر تے برخاستگی
برطانیہ تو‏ں واپس آک‏ے ، کپور سنگھ نے ہندوستانی سول سروس (آئی سی ایس) وچ شمولیت اختیار کيتی۔ برطانوی راج دے تحت متعدد انتظامی عہدےآں اُتے خدمات انجام دینے دے بعد ، انہاں نو‏ں ہندوستانی آزادی دے فورا. بعد ، پنجاب دے گورنر ، چندو لال تریویدی نے ملازمت تو‏ں برطرف کردتا ، جدو‏ں اوہ ضلع کانگڑا دے ڈپٹی کمشنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے سن ۔
حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ اک سرکلر وچ کپور سنگھ نو‏‏ں مشتعل کيت‏‏ا گیا سی جس وچ اس د‏ی برادری نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی۔ کپور سنگھ نے اک احتجاج درج کرایا تے سرکلر نو‏‏ں عام کردتا تے پنجاب دے گورنر ، چندو لال ڈیویڈی دے قہر نو‏‏ں دعوت دتی۔ انہاں اُتے لگائے گئے الزامات بدعنوانی تے استحکا‏م دے سن ۔ کپور سنگھ نے طویل قانونی جنگ لڑی لیکن انتظامی خدمات وچ بحال نئيں ہويا۔
یہ سرکلر رازداری دا سی لیکن اس دا انکشاف اکالی رہنما تارا سنگھ نو‏‏ں کيت‏‏ا گیا ، جس نے سرکاری خفیہ ایکٹ 1923 د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جو کچھ ہفتےآں تک کپور سنگھ د‏‏ی رہائش گاہ اُتے آیا سی۔ تارا سنگھ نے وزیر اعظم نہرو نو‏‏ں اس معاملے دا انکشاف کيت‏‏ا ، جو بطور وکیل قانون د‏‏ی خلاف ورزی نو‏‏ں جاندے سن ۔ دوسرے سکھ ڈی سی اس وقت ہاردیت سنگھ ملک ، آئی سی ایس سن ۔ اوہ معاملہ اُتے خاموش رہیا تے اس د‏ی خدمت نو‏‏ں بچایا! نہرو نے ایہ معاملہ چیف جسٹس سنہا نو‏‏ں دسیا جس نے ججاں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ خدمت تو‏ں برخاست ہونے دے بعد کپور سنگھ نو‏‏ں کوئی ریلیف نہ دتیاں
سیاست
اکالی رہنماواں دے اصرار اُتے ، کپور سنگھ اکالی سیاست وچ شامل ہوگئے۔ 1962 وچ ، اوہ لدھیانہ حلقہ تو‏ں سواتتر پارٹی دے امیدوار دے طور اُتے تیسری لوک سبھا دے لئی منتخب ہوئے۔ 1969 وچ کپور سنگھ نويں پنجاب ریاست وچ ودھن سبھا دے لئے منتخب ہوئے سن ۔ اوہ سکھ مت دے قومی پروفیسر وی رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی 6 ستمبر ، 1966 وچ لوک سبھا تے انادپور صاحب د‏‏ی 1973 د‏‏ی قرارداد د‏‏ی تقریر سکھاں دے مطالبات تے امنگاں دا میگنیا کارٹا ا‏‏ے۔
مغرب وچ سکھ دھرم مشن د‏‏ی حمایت
کپور سنگھ نے ہندوستان تو‏ں باہر ہربھجن سنگھ خالصہ دے مشنری کم وچ اہ‏م تے اہ‏م شراکت کيتی۔ اپریل 1979 وچ ، اوہ لاس اینجلس گئے ، جتھ‏ے انہاں نے مغربی نصف کرہ د‏‏ی سکھ دھرم د‏‏ی خالصہ کونسل (جس دا ناں بعد وچ "سکھ دھرم" رکھیا گیا) تو‏ں خطاب کيت‏‏ا۔ اپنی پیش کش وچ ، انہاں نے انتظامی ادارہ دے ممبراں نو‏‏ں یقین دلایا کہ اگرچہ انہاں دے انتظامی عنوانات تے ریگلیہ عصری ایس جی پی سی پریکٹس تو‏ں مختلف ہوسکدے نيں ، لیکن اوہ سکھ تریخ دے مجموعی محراب دے نال اچھی طرح تو‏ں فٹ بیٹھدے نيں جو اکثر اس د‏ی جزو والی تنظیماں وچ جھنڈاں دے تنوع د‏‏ی خصوصیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ یا "یاداں"۔ بھائی صاحب نے گرو گوبند سنگھ دی اک پیشگوئی دا وی حوالہ دتا کہ مغرب وچ خالصہ دا ظہور ہوئے گا۔
تحریراں
کپور سنگھ اک مصنف مصن .ف سن ۔ انہاں د‏‏ی انگریزی وچ لکھی جانے والی کتاباں وچ پاراسپرسنیا (سکھ مت اُتے اک کلاسک مقالہ ، گرو نانک دیو یونیورسٹی نے شائع کيت‏‏ا) ، دتی سکریڈ رائٹنگز آف دتی سکس (یونیسکو د‏‏ی اک اشاعت) ، می جوڈیس (انگریزی متفرق) ، گرو نانک د‏‏ی شراکت ، سکھ مذہب شامل ني‏‏‏‏ں۔ ماڈرن مین ، آور آف آف تلوار ، گرو ارجن تے سکھمانی ، سکھ مذہب وچ کچھ بصیرت ، سکھ مذہب اک Oecumenical مذہب ۔ ہاش (پنجابی وچ نظماں) ، سَپtsساریaring (پنجابی سوانح حیات) ، بہو وسطار (پنجابی مضامین) ، پنڈریک (سبھیاچار تے مذہب دے بارے وچ پنجابی مضامین) ، بک میہ امرت (پنجابی وچ سیاسی مضامین تے لیکچر) تے منصور الہلاج (مونوگراف اک پنجابی وچ صوفی بزرگ) ، سچی سخی (پنجابی وچ یاداں) انہاں د‏‏ی تخلیقات نو‏‏ں گرو نانک دیو یونیورسٹی ، امرتسر تے پنجابی یونیورسٹی ، پٹیالہ نے وی شائع کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ایہ وی خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ انہاں نے اکالی دل د‏‏ی آنندپور صاحب د‏‏ی قرارداد 1973 نو‏‏ں وی اسکرپٹ کيت‏‏ا سی۔ انہاں د‏‏ی 1979 د‏‏ی سچی سخی (یادداشتاں) پنجاب تے سکھاں د‏‏ی سیاست اُتے سب تو‏ں زیادہ پڑھی جانے والی کتاب ا‏‏ے۔
نوٹ
گٹھ:لدھیانہ دے سیاست دان گٹھ:پنجاب، بھارت تو‏ں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:بھارتی مرد مصنف گٹھ:بھارتی مذہبی مصنف گٹھ:ضلع لدھیانہ دیاں شخصیتاں گٹھ:شرومنی اکالی دل دے سیاست دان گٹھ:سکھ فلسفہ گٹھ:بھارتی سکھ گٹھ:تیسری لوک سبھا دے ارکان گٹھ:پنجاب، بھارت دے مصنفاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی ماہرین لسانیات گٹھ:1986 دیاں موتاں گٹھ:1909 دے جم
خان بہادر خاں
خان بہادر خان 1857ء دی جنگ آزادی ویلے روہیل کھنڈ دا روہیلا پٹھان سی تے اسنے جنگ آزادی وچ بہادر شاہ ظفر دا ساتھ دتا ۔ خان بہادر خاں جوانی دے دناں وچ بریلی دے میجسٹریٹ سن اتے آزادی دی لڑائی دے ویلے پینشن لے رہے سن ۔
روہیلے
سن 1857 وچ جدوں آزادی دی لڑائی دا بغل وجیا اس ویلے روہیل کھنڈ روہیلے سرداراں دا علاقہ منیا جاندا سی ۔ رہیلے قندھار دے علاقے دے وسنیک سن جہڑے نادر شاہ دے حملیاں توں تنگ آ کے بریلی دے علاقے وچ آ وسے سن ۔  کیؤنجو ایہناں دا پچھوکڑ لڑاکو پٹھاناں نال ملدا-جلدا سی اس لئی ایہناں نے ہندوستان وچ آ کے ہمت اتے دور اندیشی نال اپنیاں چھوٹیاں چھوٹیاں ریاستاں قایم کر لئیاں سن جنہاں وچ روہیل کھنڈ وی سی ۔
جنگ آزادی وچ حصہ
1801 وچ انگریزاں نے اس ویلے روہیل کھنڈ اتے قبضہ کر لیا سی جدوں شجاع الدولہ نے انگریزاں نال گنڈھ-تپ کرکے حافظ رحمت خاں نوں انگریزاں نال لڑائی کرن لئی مجبور کر دتا سی ۔ اس لڑائی پچھوں انگریزاں نے بریلی اتے قبضہ کر لیا سی ۔  خان بہادر خان حافظ رحمت خاں دی اولاد وچوں اس دے پوترے لگدے سن ۔  آزادی دی لڑائی ہر روز کسے نہ کسے شہر وچ بھڑک رہی سی ۔  ویلے دی حالت نوں سمجھدیاں 20 مئی 1857 نوں انگریز افسراں اتے ہور عہدیداراں نے اپنے پریواراں نوں نینیتال سرکھات  تھاں اتے بھیج دتا اتے آپ آزادی دی لڑائی دے ججھاروآں نوں ٹھلھ پاؤن دیاں سکیماں بناؤن لگے ۔  ٹھیک اسے ویلے دلی توں اک حکم آزادی گھلاٹیاں دے ناں پہنچ گیا جس دے مضمون بارے جنگے آزادی کے مسلم مشاہیر دا لکھاری لکھدا اے؛
دلی دے کمانڈر دی طرف توں بریلی دے کمانڈر نوں دلوں مبارک باد!
بھائیؤ! اتھے انگریزاں نال لڑائی شروع ہو گئی اے جہڑے مضبوط فوج لے کے آ گئے ہن اتے جہڑی ہار اوہناں نے ربّ دے حکم نال ساڈے ہتھوں کھادھی اے اوہ دس ہاراں دے برابر اے ۔ ملک دے وڈے وڈے ہیرو دلی پہنچ راے ہن ۔  ایسے نازک ویلے وچ جے تسیں روٹی بریلی وچ کھاوو تاں ہتھ دلی آ کے دھوئیؤ ۔  ساڈا بادشاہ (بہادر شاہ ظفر) تہاڈیاں سنوجواناں نوں اگے ودھ کے جی آیاں نوں آکھیگا ۔  ساڈے کنّ تہاڈیاں توپاں دی آواز سنن نوں ترس راے ہن اتے ساڈیاں اکھاں تہانوں دیکھن لئی بے قرار ہن' ۔
'غدر 1857' دے صفحہ 293 اتے غلام رسول مہر لکھدا اے، 'رسالدار محمد شفیع نے برگیڈیا سبالڈ، کپتان کربی، کرنل ٹرپّ اتے کپتان رابرٹ نوں گولیاں مار کے بھنّ دتا ۔ جنرل بخت خاں نے انگریز قیدیاں اتے مقدمہ چلاؤن لئی جیوری دا گٹھن کیتا جس نے انگریز فوجیاں اتے 'فردے جرم' ثابت کرکے سبھ نوں موت دے گھاٹ اتار دتا پر بریلی دا کمیشنر روپوش ہو گیا جس نوں پھڑ کے لیاؤن والے نوں اک ہزار روپیہ انعام دین دا اعلان کیتا گیا' ۔
روہیل کھنڈ دا حاکم
The great revolution of 1857 دا لکھاری صفحہ 505 اتے بہادر شاہ ظفر نوں لکھے خط دا ذکر کردیاں لکھدا اے، 'بریلی دی دھرتی نوں انگریز افسراں توں صاف کرن توں بعد بہادر شاہ ظفر نوں دسن لئی صوبیدار بخت خاں ولوں ودھائی بھریا سنیہا بھیجیا گیا کہ چھ گھنٹیاں دے اندر اندر بدایوں، شاہ جہان پور اتے مراد آباد توں فرنگیاں نوں کڈھ دتا گیا اے ۔ سنیہے وچ بادشاہ نوں لکھیا گیا کہ خان بہادر خاں نوں روہیل کھنڈ دا حاکم ہون دی منظوری دے دتی جاوے ۔  شفارش بھرے پتر نوں پڑھدیاں ہی بہادر شاہ ظفر نے بہادر خاں نوں 'انتظام الدولہ، مہافِ-ال-ملکِ خان بہادر خاں تنویرے جنگ دے خطاب نال نوازیا اتے اس دی روہیل کھنڈ دا وائس رائے ہون دی منظوری دے دتی' ۔
'ہندوستانی بھراوو! تہانوں پتہ ہونا چاہیدا اے کہ جے تسیں انگریزاں نوں اتھے رہن دتا تاں اوہ تہاڈے دھرم وچ دخلئندازی کرکے تہانوں برباد کر دینگے ۔ انگریز بڑی چتر قوم اے اوہ تہاڈے وچ پاڑا پا کے تہاڈیاں تلواراں نال ہی تہاڈے گل کٹدے رہنگے ۔  اوہ ہندواں نوں مسلماناں نال لڑاؤنگے اتے مسلماناں نوں ہندواں نال ۔  ہندو بھائیاں نوں چاہیدا اے کہ اوہ اوہناں دیاں گلاں وچ نہ آؤن ۔  تہانوں پتہ ہی اے کہ انگریز کدے وی اپنے وعدے اتے پورے نہیں اتردے ۔  اوہ مکاری ایاری اتے غداری توں کم لے کے عیسائی مذہب توں بنا سارے مذہباں نوں دنیا توں مٹا دینا چاہندے ہن ۔  اوہناں نے ساڈے متبنا بناؤن دے حق نوں ختم کر دتا اے ۔  ناگپور اتے لکھنؤ دیاں ریاستاں ہڑپّ کر گئے ہن ۔  ساڈے بادشاہ دے سارے صوبے اتے ریاستاں ہڑپّ کر گئے ہن ۔  ہن اسیں ہندوستان نال غداری چھڈّ کے اس نوں بچاؤنا اے' ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:افغان شخصیتاں گٹھ:پٹھان گٹھ:1857 دی جنگ آزادی
محمد دین (آزادی پسند)
محمد دین۔۔۔۔ اک وِسریا پنجابی آزادی پسند لڑاکا
انگریزاں دے خلاف جدوجہد وچ پنجابی لہر نوں دو حصیاں وچ ونڈیا جاندا اے اک مسلماناں تے دوجا ہندواں اتے سکھاں دا حصہ۔ ایہہ ونڈ خاص کر پاکستان بنن ویلے ہوئی جد ناصرف پنجاب دو حصیاں وچ ونڈیاگیا سگوں وڈی پرواس (ہجرت) ویکھی گئی جیس کارن دونواں پاسیاں وچ بھڑدے فرقیاں نے مذہبی نینہاں (اصل سیاسی ٹیچے) اُتے اک دوجے دا مکمل صفایا کیتا ۔ نتیجے دے طور تے پنجاب دی حکمران اشرافیہ نے ۱۸۵۷ توں لے کے ۱۹۴۷ تائیں پنجابیاں وَلوں بہادری وکھالے سنے غدر پارٹی، خلافت لہر، جلیانوالہ باغ قتلام تے آزاد ہند فوج نوں فرقو نینہاں اُتے وکھ رکھن دا اُپاء کیتا۔ ماڑی قسمت حکمران اشرافیہ نے ۹۰ ورہیاں تیک برطانوی سنگیاں دا پاتر نبھایا جیس کارن اوہناں نے لوکائی نوں آزادی دی جدوجہد وچ پنجابیاں دے کردار بارے انجان رکھن دی کوشش کیتی۔ سو ہُن کوئی نہیں دَس سکدا پئی راوی کنڈھے لاہور وچ مکمل آزادی دا مَتا منظور ہویا تے متا اک ہور لاکڑی مولانا حسرت موہانی دے کھاتے پا دتاگیا۔ ساڈے کول پنجابی شاعر مذہبی آگو مولوی غلام رسول قلعہ مہان سنگھ گجرانوالے ہوراں دے نابری کیس خلاف کوئی ریکارڈ موجود نہیں ہے۔
ستاراں اٹھاراں ورھے دی عمر وچ محمد دین فوج وچ سپاہی بھرتی ہوگیا تے دونواں سالاں وچ ماہر فوجی حوالدار بن کے ملتان گھل دِتا گیا جتھے برطانوی فوج ڈیرہ اسماعیل خان نیڑے قبائلی علاقے وچ شاہ افغانستان امان اللہ خان نال نجھٹ رہی سی۔ محمد دین موجب اوہ سید احمد شہید تے اسماعیل شہید دی مجاہدی وچاردھارا توں بوہت متاثر ہویا سی۔
مجاہدین برطانویاں نال اودوں وی متھا لائی کھلوتے سن جدوں امان اللہ خان گوریاں دی حمایت کررہیا سی۔ دِلی دا پچھوکڑ رکھن والا محمد دین اپنے پرانے وَیریاں نوں ہاریا ویکھنا چاہندا سی خؤرے ایہہ ویلا آ پُجیا سی۔ اک دیہاڑے حوالدار محمد دین نے کیمپ چھڈیا تے سرحد اُلانگھ کے مجاہدین نال رَلتی ہوگیا جو محمد بشیر لاہوری دی کمان ہیٹھ گوریلا دھاڑے مار رہے سن۔ وزیرآباد دے مولوی فضل الٰہی ہوراں نے دوجاں مورچہ چمر قند سنبھال رکھیا سی۔ اجوکے جنگی حرباں دے ماہر محمد دین نے چوکھی چنگی کارکردگی وکھائی تے چنگا ناواں کٹھیا اِنج مجاہدین دے نائب سپہ سالار جو اک سید سن اوہناں دی دھی سرور جان نال ویاھے گئے۔ سرور جان آپ وی ماہر دھاڑوی سی نالے مجاہد زنانیاں دے نِکے جیہے جتھے نال کجھ دھاڑے وی ماردیاں رہیاں۔
مجاہداں دی ایہہ جوڑی کئیاں دھاڑیاں وچ پھٹڑ ہوئی پر فیر وی بتھیرا چر لڑدی رہی۔ اوہنوں اردو، فارسی، پشتو تے پنجابی دے پہاڑی تے ہندکو لہجیاں اُتے عبور سی ایہہ خاصیت مجاہد کمانڈراں نوں سرحد دے شہری علاقیاں وچ اپنی حمایتیاں نال میل واسطے لوڑیندی سی۔ محمد دین نوں بتھیری وار پشاور تے دوجے سٹیشناں تے گھلیا جاندا۔ اک وار اوہ سرکاری بندے دیاں نظراں وچ آگیا جیہنے اوس دا پشاور تیک پچھا کیتا انج اوہ شب قدر وچ گرفتار ہوگیا۔ اوہنے صوبائی عدالت وچ رِٹ کیتی جیس دا سیشن جج اک احمدی سی جیہدیاں ہمدردیاں مجاہدین نال سن۔ جرم دی سزا حقی طور کالا پانی دی قید سی لیکن اوہنوں اٹھ ورہیاں دی قید مشقت سُنائی گئی۔ اندر کھاتے اوہنوں صلاح دِتی گئی پئی فیصلے خلاف اپیل دائر ناں کرے نہیں بوہتیاں اوکڑاں ہوسکدیاں ہین۔ سزا بھوگن مگروں اوہ میرپور واپس آ گیا جتھے روٹی ٹکر دا سربندھ ناں ہوسکیا۔ اوہنے جتیاں پالش کرنیاں شروع کردِتیاں انج اوہنے راجہ اکبر خان، ایڈیٹر روزنامہ سچ، کامریڈ پرکاش باغی، کرشن دیو سیٹھی، ماسٹر روشن لال گپتا، غازی عبدالرحمٰن، کامریڈ مقبول خاور، صوفی محمد زمان نال رَل کے ڈوگرا مخالف لہر دا مُڈھ بنھیا۔ ساریاں نوں اوکھتاں جرنیاں پئیاں۔ ہندوستانی سپریم کورٹ دے سابقہ جج مسٹر جسٹس آر پی سیٹھی (جو آب وی میرپوری نیں) نے گمنام بہادراں بارے لکھیاکہ \" میں جد میں اپنے وڈھکیاں کامریڈ کے۔ ڈی سیٹھی ہوراں توں محمد دین مجاہد الیاس خان ہوراں بارے سُنیا تے ایہہ آکھن وچ کوئی جھاکا نہیں پئی جد کدی ریاست جموں کشمیر دی آزادی دی سُچی تاریخ لکھی جاوے گی تاں لال خان ہوراں دا ناں پہلے نمبر تے تھاں پاوے گا کیونجے اوس نے اپنی لوکائی دے دھرو تے بھُکھ خلاف آزادی دی جنگ لڑی ہے۔ اوہدے ناں دے نال نال میر پور دا ناں وی تاریخ دے پَنیاں تے لِشکے گا۔\" لیکن ہیٹھلے تے ہیٹھلے وچکارلے طبقیاں دے ایہہ بہادراں تے اوہناں دے اُپرالیاں نوں مجرمانہ طریقے نال اکھوں اوہلے کیتا گیا اے تانجے اشرافیہ دے مونہہ تے گھُنڈ پیا رہے۔
حوالے
گٹھ:تحریک آزادی پاکستان
کرامازوف بھائی
برادرز کرامازوف (Братья Карамазовы، Brat'ya Karamazovy)، اچارن ) روسی ناول کار فیودر دوستووسکی دا آخری ناول ہے۔ ایہہ د رسیئن میسینجر وچّ لڑیوار چھپیا سی اتے 1880 وچّ مکمل ہویا سی۔ دوستووسکی اسنوں اپنی مہاکاوک گاتھا مہانپاپی دی زندگی دا پہلا بھاگ بناؤنا چاہندا سی، پر ایہدی پرکاشنا نوں اجے چار مہینے وی پورے نہیں ہوئے سن کہ اس دی موت ہو گئی۔
سار
پہلی کتاب: اک نکا جیہا سوہنا پریوار'' کرماجوو پروار اک چھوٹے جہے قصبے وچّ رہندا ہے۔ پتا – کرماجوو، سنکی اتے کامی بڈھا – مسخرہ ہے۔ اس دے پریوار دی پچھلی اتے حالَ دی کہانی دسی ہے۔ پھیودر دے دو ویاہاں دے ویروے دے نال نال اس دا اپنے تنّ بچے دے پالن پوشن پرتی انگولے رہنا دسیا ہے۔ برتانتکار تنّ بھراواں دیاں بہت بھنّ بھنّ شخصیتاں دا خاکہ الیکدا ہے اتے فیودر دے شہر اوہناں دی واپسی دے حالات ستھاپت کردا ہے۔ پہلی کتاب عیسائی بزرگاں دی اس رہسمئی دھارمک سمپردا دا ویروا دے کے سماپت ہندی ہے، جس پرتی الیوشا سمرپت ہو گیا سی۔
حوالے
گٹھ:داستووسکی دے ناول گٹھ:روسی ناول
برہما پتر دریا دے پانی بارے چینی پالیسی
برہما پتر دریا چین ، بھارت تے بنگلہ دیش وچ رگن والا اک وڈا دریا اے ، جو چین دے علاقے توں شروع ہوکے بنگال دی کھاڑی وچ جا ڈگدا اے ۔
چین اس دریا نوں خاص اہمیت دیندا اے تے اسدے پانی دی ورتوں لئی کئی پروجیکٹاں تے کم کر رہیا اے تے جس نال بھارت نوں پانی دی کمی دا سامنا اے ۔
چین کیوں بنھنا چاہندا اے برہمپتر دا پانی
سن 1964 وچ آسام ول نوں جاندیاں برہمپتر دریا نوں پار کرن واسطے بھاف نال چلنوالے جہاز (سٹیمر) ورتے جاندے سی تے اس اپر پل اسارنا کوئی خالہ جی دا واڑا نہیں سی پھر سن 1993 وچ جدوں اس لکھاری نوں تیزپور پہنچ کے 4 کور آرٹلری بگیڈ دی کمانڈ کرن دا موقعہ حاصل ہویا تانکئی وار برہمپتر اپر بنے وڈے پل وی پار کردیاں ہویاں اروناچل پردیش پہنچ کے اپریشنل ذمہ واری والے علاقے بارے جانکاری حاصل کیتی ۔  جد  تبت ول نوں جھات مارو تاں پتہ لگا کہ چین طاقتور برہمپتر دریا وچ خاص دلچسپی کیوں رکھدا اے؟
پچھلے سال اروناچل پردیش دے مشرقی سیانگ ضلعے وچ پیندے پاسی گھاٹ شہر دے لوکاننے ہال دہائی پاؤادیاں کیہا کہ برہمپتر وچ پانی دا پدھر بہت گھٹ گیا اے ۔ اس ویلے ایہہ وی پتہ لگا کہ چین نے یونان راج دے میکونگ کچھار وچ 8 بنھ لاؤندی سکیم تیار کیتی اے، جنہاں وچوں اک بنھ پہلاں ہی پورا کر لیاگیا اے ۔  سوترانئنسار راج سرکار ولوں مرکز سرکار دے دھیان وچ معاملہ لیاندا گیا ۔  ہن بیجنگ دی 12ویں پنج سال سکیم دے دستاویزاں توں پتہ لگدا اے کہ چین نے تبت وچیں وگدے یارلنگ تسنگپو جو کہ بھارت وچ برہمپتر دے ناں نال جانیا جاندا اے، اس علاقے اندر تن ڈیم یعنی کہ دگو، زیاچا اتے زیکسو وکھے ڈیم اسارن دی پروانگی دے دتی گئی اے ۔   چین اس قسم دے پروجیکٹ کیوا لگا رہا اے؟ دریائی پانیاں دے وہن نوں کیوا موڑیا جا رہا اے؟ اس دا اثر بھارت اُتے کی پویگا اتے سرکار دی رنپالیسی کی ہووے؟ ایہناں سوالاں دا جواب جانن واسطے تبت دی سمتل زمین جو کہ دریائی پانیاں دا دھرا اے، اس دی گہرائی تک پہنچن دی لوڑ ہوویگی ۔
برہمپتر دا بھارت ول نوں موڑ
تبت دی سمتل زمین توں ایشیا دے 10 وڈے دریائی پانیاں دا سلسلہ شروع ہندا اے جس وچ ستلج، برہمپتر، اراودی، سلوین، میکونگ اتے کجھ ہور شامل ہن اتے 11 دیساں دی تقریباً 2 کروڑ وسوں اس اُتے انحصار اے ۔
برہم-پتر دریا چین وچ یارلنگ-تسنگپو دے ناں نال جانیا جاندا اے، جو کہ دکھنی تبت دے کیلاش پربت دی مانسروور جھیل وچوں پیدا ہندا اے ۔ پھر مشرق ول نوں کدے ہولی، کدے تیز وگدیاں ہویاں تقریباً 2000 کلومیٹر سفر طے کرن اپرنت اک اچنچیت درشنی یو موڑ لے کے اروناچل پردیش دے سیانگ کھیتر وچ داخلہ کر جاندا اے ۔  پھر دکھن ول دی سمت نوں رخ بدل کے آسام، بنگلہ دیش توں ہندیاں ہویاں بنگال دی کھاڑی وچ سما  جاندا اے ۔  جیکر تقریباً 2900 کلومیٹر لما دریا 90 ڈگری والا ویکھن یوگ مہان یو موڑ نہ لیندا تاں اس نے پھر چین دے سمندر ول نوں چلے جانا سی پنرتو قدرت نوں تاں کجھ ہور ہی منظور سی ۔  اس اتسک دریاوی جھکاء نے بھارت دی رہتل وچ اک نرالا ستھان حاصل کیتا اے، جس دی مہانتا  سندھ دریا اتے گنگا ورگی اے ۔  اس دریا دی اک شاندار خوبی ایہہ اے کہ اس نے اپنے اندر دنیا دی سبھ تووں وڈی یعنی کہ 504.6 کلومیٹر  لمی اتے 6,009 میٹر ڈنوگھی چشمے والی گھاٹی لکوئی ہوئی اے ۔
چین دی چڑھت دی شروعات
چین دی رہتل تقریباً 6000-7000 سال پہلاں ودھنی-پھلنی شروع ہوئی تے کھیتی باڑی وچ ابھار دا مکھ کارن چین دا سبھتوں وڈا ینگسے دریا جو کہ 6300 کلومیٹر  لما اے اتے دنیا دا تیسرا وڈا دریا اے اتے اس دے نال ہئنگ 5464 کلومیٹر  والا پیلا دریائی سلسلہ اے ۔  سمامبیتن دے نال دریائی پانیاں نوں وسّ وچ کرن، ہڑھاں نوں روکن، نہراں نوں جوڑن، توانائی طاقت پیدا کرن واسطے ہر حیلہ ورتیا جاندا اے ۔  ہن جدوں چین نے تبت نوں ہڑپّ کر لیا تاں آپنیاں ودھیاں ہوئیاں صنعتی اتے کھیتی باڑی دیاں لوڑاں دی تکمیل واسطے بے انت پانیاں تے کھاناں والا کھیتر اپنے قبضے ہیٹھکر لئے ۔
سن 1949 وچ پیپلز رپبلک آف چائینا (پی۔ آر۔ سی۔) دے اساری اپرنت اتے 21ویں صدی دے شروع وچ عالمی بھر دے تقریباً ادھے ڈیم چین وچ سن ۔ ماؤ نے سن 1956 وچ ینگسے دریا نوں تر کے پار کرن والا اتہاس رچدیاں کیہا، 'انسان سشٹی نوں ضرور جتن ۔ ' ماؤ نے اس اصول نوں مکھ رکھدیاں ملک نوں ڈیم بناؤنوالی لیہ اُتے توریا اتے نویں پانی طاقت، سائنس، تکنالوجی حاصل کرن واسطے کیہا ۔ اس مقصد نوں مکھ رکھدیاں اس ویلے چوتھی پیڑھی دے لیڈر جویں کہ ہو جنتاؤ اتے وین زیاباؤ دوویں پانی طاقت سائنس دے نپنن انجینیئر منے جاندے ہن ۔
دراصل سن 2005 وچ اک سابقہ فوجی 'لی-لنگ' نے اپنی اک رپورٹ 'تبت دے دریا چین نوں بچاؤنگے' سرلیکھ ہیٹھ ڈیم بناؤن دی لوڑ نوں لے کے تیار کیتی سی اتے شاید چین کجھ اسے مطابق ہی کم کر رہا اے ۔ اک رپورٹ مطابق چین 12 نومبر، 2010 نوں دریا یارلنگ-تسنگپو اپر ڈیم بناؤن وچ سفلتا حاصل کر چکیا اے ۔  پانی دے پدھر نوں اپر چکّ کے اک 16 کلومیٹر  لمبی سرنگ دے ذریعے پانی اک جھیل وچ اکٹھا کیتا جا رہا اے ۔  تجویز مطابق 2300 میٹر دی اچائی توں پانی نوں ہیٹھاں سٹنکارن تن وڈے پانی طاقت والے بجلی گھر سن 2014 تک مکمل ہو جانگے ۔  سوتراں مطابق یارلنگ دریا دی ممکنہ پانی طاقت 114 جی ڈبلیو ہوویگی اتے جس وچوں 38 جی ڈبلیو تریخی بنھ اپر مرتکز ہوویگی ۔  سنگری تے سیاکا صوبیاں درمیان جنگمو ڈیم 510 میگاواٹ بجلی پیدا کریگا ۔
کیہ چین تہایا تے بھکھا اے
چین دا کل رقبہ 9596961 مربع کلومیٹر اے، جس وچوں زمینی رقبہ 9569901 مربع کلومیٹر  اتے سنچائی والی زمین 641410 مربع کلومیٹر  اے ۔  جولائی 2012 دے انکڑیاں مطابق چین دی کل آبادی 1343239923 سی جو کہ دنیا بھر وچ سبھتوں ودھ اے ۔  سن 2007 وچ چین اندر اوسطاً 1869 کیوبک میٹر متعلق انسان پانی مہیا سی ۔  سن 2030 تک چین وچ پانی دی منگ اتے تکمیل درمیان 25 فیصدی دا انتر رہِ جاویگا ۔  چین دی کل بجلی پیداوار سن 2011 دی اک رپورٹ مطابق 4.722 ٹرلیئن کے۔ ڈبلیو۔ ایچ۔ جو کہ دنیا دے دوسرے نمبر اُتے اے اتے کھپت 4.697 ٹرلیئن کے۔ ڈبلیو۔ ایچ۔ اے ۔
چین دا گھریلو پیداوار (جی۔ ڈی۔ پی۔) 10 فیصدی متعلق سال توں زیادہ اے ۔ اس واسطے اک اندازا مطابق سن 2020 تک چین نوں 150 فیصدی زیادہ بجلی دی ضرورت ہوویگی ۔  اسے کرکے اتھے دھڑادھڑ ڈیم بنائے جا راے ہن ۔
اس ویلے وی چین دے دو تہائی شہراں دی جنتا پانی دی گھاٹ محسوس کر رہی اے ۔ ینگسے دریا دے دکھن والا پاسہ چین دے کل علاقے دا تقریباً 36 فیصدی بندا اے اتے اس کول دیش دے 81 فیصدی پانی دے سومے ہن جدوں کہ چین دے باقی حصے دا کل رقبہ 64 فیصدی اے جتھے پانی دی بے حدّ لوڑ اے ۔  پنرتو اتھے پانی 19 فیصدی ہی مہیا اے ۔  اس اساوینپن نوں دور کرن خاطر دریائی پانیاں دے پرورتن دی لوڑ محسوس ہو رہی اے ۔  اس واسطے چین نے دسمبر 2010 وچ ایہہ فیصلہ کیتا سی کہ پانی دی اس گھاٹ اتے انپاتہینتا نوں دور کیتا جاوے ۔  دراصل سن 1952 وچ چیئرمین ماؤ نے اس اساوینپن نوں دور کرن خاطر دکھن توں اتر ول نوں پانی پہنچاؤن واسطے نویں پراجیکٹ لائے تاکہ بیزنگ اتے تیانجن ورگے شہراننوں پانی دی گھاٹ محسوس نہ ہووے ۔
شمالی چین ول پیندے صوبیاں اندر پانی دی گھاٹ نوں پورا کرن لئی چین دے سبھ توں وڈے دریا ینگسے دے وہنا وچ تبدیلی کرن واسطے اک خاص قسم دا پراجیکٹ لاؤن دا کم دسمبر 2002 وچ شروع کیتا گیا جو کہ سن 2050 تک تن بھاگانوچ پورا ہو جاویگا، جس ماتحت ہر سال اوسطاً 44.8 بلیئن کیوبکمیٹر پانی اتر ول نوں بھیجیا جا سکیگا ۔ سبھ توں پہلاں مشرق دے رستے اتر ول نوں پانی بھیجن دا کم سن 2002 وچ شروع ہویا، وچکارلے رستے دا کم سن 2003 وچ شروع ہویائتے سن 2014 وچ اس دی ورتوں شروع ہو جاوے گی ۔  ایہہ امید کیتی جا رہی اے کہ اس رستے دے ذریعے 9.5 بلیئن کیوبک میٹر پانی ہر سال اتری چین ول نوں بھیجیا جاویگا ۔  سن 2010 تک ایہناں پروجیکٹاں اپر 115 بلیئن یوان خرچ کیتے گئے، جس نال 40 پروجیکٹ چالو کر دتے گئے جو کہ اک ریکارڈ اے ۔
مغربی پانی چینل میکونگ اتے برہمپتر دریاواں نال متعلق ہون کارن اختلافی تاں اے پنرتو اس دی سکیم لگبھگ طے ہو چکی اے ۔ اس سکیم دے ماتحت 206 بلیئن کیوبک میٹر پانی نوں دریا یارلنگ-تسنگپو  (برہمپتر) وچوں چکّ کے پیلے دریا اندر سٹیا جاویگا اتے پھر اس نوں اتر ول نوں بھیجیا جاویگا ۔  اجیہا کرن نال دریا برہمپتر دے کل وہندے 33 فیصدی حصے وچ تبدیلی کرکے ہئنگ (پیلے) دریا دے ذریعے پانی دیش دے اتری ہسیانول نوں بھیجیا جاویگا ۔  بھاویں اجیہی یوجنابندی بجلی پانی دی گھاٹ نوں پورا کرن واسطے تیار کیتی گئی ہووے پنرتو یارلنگ-تسنگپو دریا دا بچیا-کھچیا پانی برہمپتر دریا دے وہن وچ رکاوٹ ضرور پیدا کریگا جو کہ ریئیپیریئن دیساں دے بنیادی حقاںاُتے چھاپا مارنا ہووےگا ۔
ہورناں گلانتوں علاوہ پانی دی گھاٹ چین دے انّ پیداوار وچ اک وڈی رکاوٹ اے ۔ اتھوں دے حاکماں ولوں خوراک مسئلہ بارے آتم-انحصار کہنا شنکا پیدا کردا اے؟ چین دے 9 سوبیانوچ پانی دی گھاٹ، سوکا اتے اوسطاً توں گھٹ بارش کارن کنک پیدا کرن والے 6 اتر پوربی صوبہ بری طرحاں متاثر ہندیہن ۔  اناج دی درامد وچ جنا ہن وادھا ہویا اے، اوہ پچھلے 15 سالاں اندر نہیں سی ہویا ۔  دنیا دی سبھ توں زیادہ وسوں والے ملک واسطے سوے-نربھرتا وچ کھڑوت آؤنی خطرناک اے ۔  اس واسطے چین پانی اتے انّ دی گھاٹ نوں پورا کرن لئی ہر قسم دے حیلے-وسیلے ورت رہا اے ۔  پنرتو اس دا ایہہ مطلب نہیں کہ دوسرے دیساں دے حقاں-حقوقاں نوں ٹھیس پہنچائی جاوے؟