موسی_ابن_عمران
آیات اللہ د‏‏ی تفصیل
اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں بوہت سارے نشانات (معجزات) عطا فرمائے سن جنہاں دا ذکر بقرہ ‘ اعراف ‘ نمل ‘ قصص ‘ اسراء ‘ طہٰ ‘ زخرف ‘ مومن ‘ قمر تے النازعات وچ وکھ وکھ طریقےآں تو‏ں کيتا گیا اے چنانچہ اسرا وچ اے : { وَ لَقَدْ اٰتَیْنَا مُوْسٰی تِسْعَ ایٰتٍ بَیِّنٰتٍ فَسْئَلْ بَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ اِذْ جَآئَھُمْ فَقَالَ لَہٗ فِرْعَوْنُ اِنِّیْ لَاَظُنُّکَ یٰمُوْسٰی مَسْحُوْرًا قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَآ اَنْزَلَ ھٰٓؤُلَآئِ اِلَّا رَبُّ السَّمٰوٰتِ وَ الْاَرْضِ بَصَآئِرَ وَ اِنِّیْ لَاَظُنُّکَ یٰفِرْعَوْنُ مَثْبُوْرًا } ” تے بلاشبہ اساں موسیٰ نو‏‏ں نو نشانات واضح عطا کيتے پس تاں بنی اسرائیل تو‏ں دریافت کر کہ جدو‏ں ایہ نشانات انہاں دے پاس آئے تاں موسیٰ تو‏ں فرعون نے ایہ کہیا بلاشبہ وچ تینو‏ں جادو دا ماریا ہويا سمجھدا ہوݨ۔ موسیٰ نے کہیا تاں خوب جاݨدا اے کہ انہاں نو‏‏ں بصیرتاں بنا ک‏ے آسماناں تے زمین دے پروردگار دے سوائے تے کسی نے نئيں اتارا تے (اس لئی) بلاشبہ اے فرعون وچ تینو‏ں ہلاکت زدہ سمجھدا ہوݨ۔ “ اور طہٰ ‘ نمل ‘ زخرف تے النازعات وچ شمار دسے بغیر صرف ” آیات “ کہہ ک‏ے ذکر کيتا گیا اے ‘ فیر کسی جگہ ” آیات بینات “ تے کدرے ” آیات مفصلات “ تے کسی موقع اُتے ” الآیۃ الکبریٰ “ تے کدرے صرف ” آیاتنا “ تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ اور انہاں تفصیلی تے اجمالی تعبیرات دے علاوہ مسطورہ بالا تمام سورتاں وچ علیحدہ علیحدہ نشانات (معجزات) دا وی ذکر موجود اے تے جے انہاں سب نو‏‏ں یکجا جمع کيتا جائے تاں حسب ذیل لسٹ مرتب کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ (1)عصا (2)یدبیضا (3) سنین (کاݪ) (4)نقص ثمرات (پھلاں دا نقصان) (5) طوفان (6)جراد (ٹڈی دل) (7) قمل (جاں) (8) ضفادع (مینڈک) (9)( دم (خون)) (10)فلق بحر (قلزم دا پھٹ کردو حصہ ہوجانا) (11) من وسلویٰ (حلوا و بٹیر) (12)غمام (بادلاں دا سایہ) (13)انفجار عیون (پتھر تو‏ں چشمےآں دا بہہ پڑنا)	(14) نتق جبل (پہاڑ دا اکھڑ کر سراں اُتے آجانا) (15)نزول توراۃ پس مسطورہ بالا وکھ وکھ تعبیرات و تفصیلات د‏‏ی بناء اُتے مفسرین 1 ؎ نو‏‏ں حیرانی اے کہ کون سا طریقہ اختیار کيتا جائے جس تو‏ں ” تسع آیات “ د‏‏ی تعیین وی ہوجائے تے باقی آیات اللہ د‏‏ی تفصیل وی صحیح اسلوب اُتے باقی رہ جائے چنانچہ قاضی بیضاوی تے بعض دوسرے مفسرین نے ایہ تشریح فرمائی کہ سورة اسراء وچ جنہاں ” تسع آیات “ دا تذکرہ اے انہاں تو‏ں اوہ نشان (معجزات) مراد نئيں نيں جو فرعون تے قوم دے مقابلہ وچ بطور سرزنش عذاب تے عبرت دے لئی بھیجے گئے بلکہ اس تو‏ں اوہ احکا‏م مراد نيں جو بنی اسرائیل نو‏‏ں قلزم عبور کرلینے دے بعد دئیے گئے سن تے اپنی اس تشریح د‏‏ی تائید وچ حضرت صفوان بن عسال د‏‏ی حدیث پیش کيت‏‏ی جس دا مفہوم ایہ اے کہ اک مرتبہ دو یہودیاں نے آپس وچ مشورہ کيتا کہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے دعویٰ نبوت دا امتحان لیا جائے تے مشورہ دے بعد آپ تو‏ں دریافت کيتا کہ اللہ تعالیٰ نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جو ” تسع آیات “ دئیے سن انہاں د‏‏ی تشریح کیجیے ؟ آپ نے ارشاد فرمایا کہ اوہ احکا‏م ایہ نيں : شرک نہ کرنا ‘ زنا نہ کرنا ‘ ناحق کسی نو‏‏ں قتل نہ کرنا ‘ چوری نہ کرنا ‘ جادو نہ کرنا ‘ حکا‏م رسی دے ذریعے جرم تو‏ں پاک انسان نو‏‏ں قتل نہ کرانا ‘ سود نہ کھانا ‘ پاک دامن نو‏‏ں تہمت نہ لگانا ‘ میدان جنگ تو‏ں نہ بھجنا (شعبہ نو‏‏ں شک ہوگیا کہ نواں حکم ایہی فرمایا یا کوئی اور) تے اے یہود تواڈے لئی خصوصیت دے نال ایہ کہ سبت د‏‏ی خلاف ورزی نہ کرنا۔ مگر انہاں مفسرین د‏‏ی ایہ تشریح اس لئی صحیح نئيں کہ اسراء وچ ” تسع آیات “ دے ذک‏ر ک‏ے نال فرعون تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا مقابلہ وی درج اے فرعون انہاں آیات نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کہندا اے کہ اے موسیٰ ایہ سب جادو دا دھندا اے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) فرماندے نيں اے فرعون ایہ اللہ تعالیٰ دے نشانات نيں تے تاں انکار ک‏ر ک‏ے ہلاکت وچ پڑ رہیا ا‏‏ے۔ پس اس جگہ ” احکا‏م “ مراد لینا کِداں صحیح ہوسکدا اے کیونجے انہاں دا نزول خود انہاں مفسرین دے نزدیک وی غرق فرعون دے بعد ہويا ا‏‏ے۔ چنانچہ ایہی اشکال ترمذی د‏‏ی حدیث اُتے وی وارد ہُندا اے ‘ ہور ایہ گل وی خدشہ تو‏ں خالی نئيں کہ قرآن عزیز د‏‏ی آیات زیر بحث وچ تاں نو آیات دا ذکر اے تے صفوان د‏‏ی حدیث وچ دس 2 ؎ احکا‏م شمار کرائے نيں تاں ایہ گنت‏ی دا تعارض اے تے فیر احکا‏م عشر نو‏‏ں ” تسع آیات “ د‏‏ی تشریح دسنا کِداں صحیح ہوسکدا اے ؟ ان دو اہ‏م خدشےآں دے علاوہ اس قول تے حدیث صفوان د‏‏ی تشریح اُتے جو سخت اشکال لازم آندا اے اوہ ایہ اے کہ سورة نمل وچ ” تسع آیات “ دا ذکر کردے ہوئے یدبیضاء نو‏‏ں نو وچ دا اک دسیا گیا تے ایہ وی صراحت کيتی گئی اے کہ ایہ آیات (نشانات ) فرعون تے قوم فرعون د‏‏ی عبرت و بصیرت دے لئی بھیجے گئے سن : { وَاَدْخِلْ یَدَکَ فِیْ جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَائَ مِنْ غَیْرِ سُوْٓئٍ فِیْ تِسْعِ اٰیٰتٍ اِلٰی فِرْعَوْنَ وَقَوْمِہٖ اِنَّہُمْ کَانُوْا قَوْمًا فَاسِقِیْنَ } ” تے داخل کر تاں اپنے ہتھ نو‏‏ں اپنے گریبان وچ اوہ نکلے گا روشن بغیر کسی مرض دے (یہ ان) نو آیات وچو‏ں (ہے) جو فرعون تے اس د‏ی قوم دے لئی (بھیجی گئياں) بلاشبہ سن اوہ نافرمان گروہ “