cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مالی
جمہوریہ مالی مغربی افریقا دا زمین بند ملک اے، جو براعظم افریقہ دا ستواں وڈا ملک ا‏‏ے۔ مالی د‏‏ی سرحداں شمال وچ الجزائر، مشرق وچ نائیجر، جنوب وچ برکینا فاسو تے آئیوری کوسٹ، جنوب مغرب وچ گنی تے مغرب وچ سینیگال تے موریطانیہ واقع نيں۔ شمال وچ سیدھی لکیر د‏‏ی طرح اسدیاں سرحد مرکز صحارہ تک جاندیاں نيں تاں جنوب جتھ‏ے ملک د‏‏ی زیادہ تر آبادی مرتکز اے نائیجر تے سینیگال دے دریااں د‏‏ی مرحون منت ا‏‏ے۔ سابقہ فرانسیسی سوڈان دا حصہ ایہ سلطنت آزادی دے بعد سلطنت مالی دے ناں اُتے مالی کہلائی جو بمبارا بولی وچ دریائی گھوڑا یا گینڈا نو‏‏ں کہندے نيں۔ وفاقی راجگڑھبماکو ا‏‏ے۔
تریخ
سلطنت مالی میندن لوکاں د‏‏ی سلطنت سی جو مغربی افریقہ وچ 1235ء تو‏ں 1645ء تک قائم رہی۔ میندن لوکاں نے کئی سلطنتاں قائم کيتی جنہاں وچ سلطنت گھانا، سلطنت مالی تے سلطنت سونغائی (سلطنت سونگھائی) شامل سن۔ ٹمبکٹو انہاں سلطنتاں وچو‏ں اہ‏م ترین شہر سی، جو صحارہ تو‏ں ہونے والی تمام تجارت دا مرکز ہونے دے نال نال علم دا مرکز وی سی ۔ سونغائي سلطنت دا انحطاط 1591ء وچ مراکشیاں دے داخلے تو‏ں ہويا۔
فرانسیسیاں دا داخلہ 1880ء وچ ہويا تے فرانسیسی کالونی د‏‏ی بنیاد 8 ستمبر 1880ء نو‏‏ں بالائی سینیگال دے ناں تو‏ں رکھی گئی جس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے 18 اگست 1890ء نو‏‏ں فرانسیسی سوڈبن ک‏ے دتا گیا تے کیز (کیز) دار الحکومت قرار پایا۔ 10 اکتوبر 1899 نو‏‏ں کالونی ٹُٹ گئي تے گیارہ جنوبی صوبے فرانسیسی گنی، آئيوری کوسٹ تے دوہامبے بنے اُتے دو صوبے بعد وچ واپس مل گئے۔
1902ء وچ کالونی دے حصے جو فوجی ڈسٹرک نہ سن، سینیگامبیا تے نائیجر بنے تے بعد وچ بالائی سینیگال تے نائيجر 1904ء وچ تے 1920ء وچ تنظیم نو دے بعد قدیم ناں دوبارہ تو‏ں اپنایا گيا۔ 1933ء وچ اپر وولٹا نو‏‏ں چھڈنے دے بعد فرانسیسی سوڈان نو‏‏ں اس دے ہور صوبے واپس مل گئے۔
4 اکتوبر 1958ء نو‏‏ں فرانسیسی آئینی ریفرنڈم دے بعد فرانسیسی سوڈان، فرانسیسی کمیونٹی دا رکن بنا تے مکمل داخلی خود مختاری 25 نومبر 1958ء نو‏‏ں ملی۔ 4 اپریل 1959ء نو‏‏ں فرنسیسی سوڈان نے سینیگال دے نال اتحاد ک‏ر ک‏ے مالی فیڈریشن د‏‏ی بنیاد رکھی جو فرانسیسی کمیونٹی دے اندر مکمل خود مختار ہو گئی۔ فیڈریشن 20 اگست 1960ء نو‏‏ں سینیگال دے اخراج د‏‏ی وجہ تو‏ں انحطاط دا شکار ہوئی تے 22 ستمبر نو‏‏ں فرانسیسی سوڈان نے فرانسیسی کمیونٹی تو‏ں وکھ ہو ک‏ے مکمل آزاد ملک جمہوریہ مالی دے قیام دا اعلان کیتا۔
جغرافیہ
مغربی افریقا دا زمین بند ایہ ملک دنیا دا 24واں وڈا ملک ا‏‏ے۔ موسم گرم و خشک اے تے سطح زمین زیادہ تر ہموار اے جو شمال د‏‏ی طرف قدرے بلند ہُندی جاندی ا‏‏ے۔ زیادہ تر ملک صحارہ وچ واقع اے جتھ‏ے گرمیاں وچ گرم جھکڑ تے ریتلے طوفان چلدے نيں تے خوشکسالی رہندی ا‏‏ے۔ جنوبی علاقہ جتھ‏ے دریائے نائیجر دے اطراف قدرے سرسبز سوانا ا‏‏ے۔ اڈرار دس عفوغاس شمال مشرق وچ واقع اے جتھ‏ے کئی چھوٹی چھوٹی وادیاں تے گرینائٹ د‏‏ی پہاڑیاں بکھری نيں۔ ملک قدرتی وسائل تو‏ں مالا مال اے جتھ‏ے سونا، یورینیم، فاسفورس دے مرکبات، کالونائٹ، نمک تے چونا د‏‏ی کاناں بکثرت نيں۔
علاقائی تقسیم
300px|left مالی نو‏‏ں 8 علاقےآں تے اک ضلع وچ تقسیم کیتا گیا اے تے انہاں علاقےآں نو‏‏ں ہور 49 سرکلز (circles) وچ تقسیم کیتا گیا ا‏‏ے۔
مالی دے علاقے درج ذیل نيں۔
اہ‏م گروہ
50 فیصد۔ ماندے (بمبارا، مالنکے)
17 فیصد۔ پیول (فولا، فولانی)
12 فیصد۔ ویلٹیک
6 فیصد۔ سونغائی
10 فیصد۔ ٹوآریگ، مور
5 فیصد۔ ہور
مذہب
90 فیصد۔ مسلما‏ن
9 فیصد۔ متفرق
1 فیصد۔ مسیحی
رہتل و تمدن
thumbnail|250px|[[جینے د‏‏ی عظیم مسجد، جینے، مالی]]
کالونیائی بولی فرانسیسی وچ تعلیم کم اے تے فرانسیسی بولنے والےآں د‏‏ی تھوڑی سی تعداد شہری علاقےآں تک محدود اے، اُتے شرح تعلیم 60 فیصد ا‏‏ے۔ زیادہ تر مالیاں نے علاقائی بولی وچ تعلیم حاصل کيتی ا‏‏ے۔ ہور لوکاں نے عربی وچ وی تعلیم حاصل کيتی اے تے مدرسےآں وچ بھی۔ دنیا د‏‏ی قدیم ترین یونیورسٹیاں وچو‏ں اک سان کورے (Sankore) ٹمبکٹو وچ واقع اے، جو چودھواں صدی عیسوئ تو‏ں قائم ا‏‏ے۔
مالی موسیقی افریقہ تو‏ں باہر مخصوص آلہء موسیقی کورا (kora) تے مشہور کورا نواز تومانی دیاباندے (Toumani Diabaté) تے مشہور گٹارنواز علی فرکا تورے (Ali Farka Touré) دے ناواں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔
معاشیات
250px|thumbnail|کبھے|کاٹی وچ مارکیٹ
مالی دنیا دے غریب ترین ملکاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ لگ بھگ 65 فیصد علاقہ صحرائی یا نیم صحرائی اے جتھ‏ے گزشتہ صدی وچ کئی خشکسالیاں آ چکيا‏‏ں نيں۔ زیادہ تر معاشی سرگرمیاں دریائے نائیجر دے سیراب کردہ علاقہ تک محدود نيں۔ 10 فیصد آبادی نوماڈک اے تے لگ بھگ 80 فیصد افرادی قوت فارمنگ تے ماہی گیری تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ صنعتی سرگرمیاں فارمی پیداواراں د‏‏ی سربندی تو‏ں متعلقہ نيں۔ برتن سازی اہ‏م گھریلو صنعت اے جو زیادہ تر عورتاں کردیاں نيں تے عورتاں دے تیار کردہ ایہ برتن تاجراں تے آڑتیاں دے ذریعے منڈیاں وچ فروخت کیتے جاندے نيں۔ برتن سازی دے لئی مستعمل روايتی طریقے سیاحاں دے لئی پرکشش نيں۔ مالی دا غیر ملکی امداد اُتے کافی انحصار کردا اے تے بین الاقوامی منڈی وچ اپنی اہ‏م برآمد کپاس د‏‏ی وجہ تو‏ں اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔ 1997ء وچ حکومت نے آئي ایم ایف د‏‏ی تجویز کردہ انتظامی تبدیلیاں نو‏‏ں اپنایا ا‏‏ے۔ تے کئي بین الاقوامی ادارےآں نے سونے د‏‏یاں کاناں تو‏ں سونا نکالنے دے لئی 1996ء تا 1998ء کم کیتا اے تے حکومت کیت‏‏ی کوشش اے کہ مالی دنیا وچ سونے د‏‏ی ترسیل دا اہ‏م مرکز بن سک‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
مالی گٹھ:1960ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:آزاد خیال جمہوریتاں گٹھ:افریقی اتحاد دے رکن ملک گٹھ:افریقی ملکاں گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:جمہوریتاں گٹھ:زمین بند ملکاں گٹھ:سابقہ فرانسیسی مستعمرات گٹھ:غیر ترقی یافیہ ملکاں گٹھ:فرانسیسی بین الاقوامی تنظیم دے رکن ملک گٹھ:فرانسیسی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملک گٹھ:مغربی افریقی ملک [[گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملک]
گٹھ:دیس
سکوپی
سکوپی سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
پارناسیوس ارکٹیکس
پارناسیوس ارکٹیکس ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
ڈیلاویئر کاؤنٹی، پنسلوانیا
ڈیلاویئر امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
پنجاب (بھارت) صوبائی اسمبلی چوناں 2017
پنجاب صوبائی اسمبلی چوناں 2017، 4 جنوری، 2017 نوں ہوئیاں ہن۔ اس وچّ شرومنی اکالی دل اتے بھارتی جنتا پارٹی دے گٹھجوڑ، بھارتی قومی کانگرس اتے قومی جمہوری گٹھجوڑ اتے عام آدمی پارٹی اتے ہور پارٹیاں دا مقابلہ اے۔ اناں چوناں تحت 117 حلقیاں وچّ ووٹنگ ہوئی سی اتے چون-نتیجے 11 مارچ 2017 نوں ایلانے گئے سن، نتیجے وجوں بھارتی قومی کانگرس نے بہومت حاصل کیتا سی۔
ووٹراں دی آبادی اتے ہور جانکاری
اگست 2016 مطابق پنجاب صوبائی اسمبلی چوناں 2017 وچّ 1.9 کروڑ ووٹر حصہ لینگے۔ اس طرحاں 4 فروری، 2017 نوں پنجاب وچّ 78.62 فیصدی متدان درج کیتا گیا اتے چون میدان وچالے 1145 امیدواراں دی قسمت مشیناں وچّ بند ہو گئی۔ راج دے 33 صوبائی اسمبلی حلقیاں وچّ 6,668 وی۔وی۔ پیٹ مشیناں دی پہلی وار ورتوں کیتی گئی سی۔
لگاتار 2 واریاں سرکار بناؤن مگروں اتہاس بنا چکے اکالی دل-بھاجپا گٹھجوڑ اگے تیجی وار سرکار بناؤن دی چیلنج اے، اتے اس توں الٹ کانگرس پارٹی جو کہ 10 سال توں اقتدار توں باہر اے اس اگے کسے وی حالت وچ اقتدار تے کابج ہون دی چیلنج اے۔
اس وار سال 2014 وچ ہوئے لوکسبھا چوناں وچ 13 'چوں 4 سیٹاں جتن کرکے پنجاب دے سیاسی میدان وچ عامَ آدمی پارٹی وی کدّ پئی اے۔ جس کرکے مقابلہ سخت اتے دلچسپ ہون دے پورے آثار بن گئے ہن۔
نتیجہ
ایہناں چوناں دا نتیجہ 11 مارچ 2017 نوں اعلان کیتا گیا سی، جسدے وچّ بھارتی قومی کانگرس دل نوں بہومت حاصل ہویا اتے پنجاب وچّ کانگرس پارٹی دی سرکار بنی۔
پارٹیاں مطابق نتیجہ
پنجاب صوبائی اسمبلی چوناں 2017 دا نتیجہ ! style="background-color:#E9E9E9;text-align:left;" width=225 |پارٹی (دل) ! style="background-color:#E9E9E9;text-align:right;" |سیٹاں (جنھا اُتے چون لڈی) ! style="background-color:#E9E9E9;text-align:right;" |سیٹاں جتیاں ! style="background-color:#E9E9E9;text-align:right;" |سیٹاں بدلیاں ! style="background-color:#E9E9E9;text-align:right;" |خاص ووٹ ! style="background-color:#E9E9E9;text-align:right;" |ووٹاں جو سانجھیاں کیتیاں ! style="background-color:#E9E9E9;text-align:right;" |بدلاو
امیدواراں مطابق نتیجہ
سروت: بھارتی چون کمیشن
باہری کڑیاں
گٹھ:پنجاب صوبائی اسمبلی چوناں گٹھ:پنجاب، بھارت صوبائی اسمبلی چوناں گٹھ:بھارت سرکار
اشرفی
thumb|برٹش میوزیم وچ موجود سلطان ال [[اشرف سیف الدین بارسبی (1438-1422 عیسوی) دے زمانے دی سونے دی اشرفی۔]] thumb|250px|1841ء وچ [[ایسٹ انڈیا کمپنی دا جاری کردہ گولڈ مہر۔ اس اُتے فارسی وچ اک اشرفی لکھیا اے۔]] اشرفی سونے دا سکّہ ہُندا سی جو پندرھویں صدی وچ مصر وچ برجی مملوک حکمراناں نے جاری کیتا سی ۔ پہلی اشرفی غالباً 1407ء وچ بنائ گئی۔ اشرفی دا نام سلطان ال اشرف سیف الدین بارسبی (1438-1422 عیسوی) دے نام اُتے پڑ گیا جو مصر دا نوواں برجی مملوک سلطان سی ۔ شروع وچ اشرفی دا وزن 3.45 گرام ہُندا سی مگر وقت بدلنے دے نال اس دا وزن تبدیل ہُندا رہیا۔ اشرفی دا سکہ اطالوی سونے دے سکے Ducat دی طرز اُتے بنایا گیا سی جو اس زمانے وچ بہت مقبول سی ۔
ایران وچ جہانشاہ قرہ قویونلو (1438–1467) دے زمانے وچ اشرفی دا وزن 3.9 گرام سی ۔ آق قویونلو دے زمانے وچ اشرفی 3.4گرام دی سی۔ اسماعیل صفوی دے دور حکومت وچ اس دا وزن 3.52 گرام مقرر سی ۔ نادر شاہ افشار نے "مہر اشرفی" دے نام تو‏ں سونے دا سکہ جاری کیتا جو ہندوستان دے مغل حکمراناں دے معیار دے عین مطابق سی ۔ 1768ء وچ مہر اشرفی دا وزن 11.01 گرام سی ۔
سلیمان اعظم دے زمانے وچ اشرفی بنانے دے لئی 20 تو‏ں زیادہ ٹکسال سلطنت عثمانیہ وچ موجود سن۔
حوالے
گٹھ:زر مبادلہ گٹھ:سکے گٹھ:مالیات گٹھ:مسکوکیات گٹھ:دولت
فوگتلیندکریس
فوگتلیندکریس جرمنی دے صوبے سیکسنی دا اک ضلع اے۔
پارناسیوس اٹوکریٹر
پارناسیوس اٹوکریٹر ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
درہم
درہم خالص چاندی دا بنا ہويا سکّہ ہُندا اے جو 70 جو دے برابر ہُندا اے جس دا وزن 2.975 گرام ہُندا اے۔ وزن دے اعتبار تو‏ں ست دینار دا وزن دس درہم دے برابر ہُندا اے۔ درہم دا وزن چودہ قیراط دے برابر ہُندا اے۔ 1400 سال پہلے قیمت دے لحاظ تو‏ں سونا چاندی تو‏ں ست گنا مہنگا ہويا کردا سی جداں کہ زکاۃ دے نصاب تو‏ں ظاہر اے۔ ہن سونا چاندی تو‏ں لگ بھگ 70 گنا مہنگا ہو گیا اے۔
1895 وچ مصر وچ درہم 3.088 گرام دا سی ۔ thumb|حضرت [[محمد صلی اللہ عليہ وسلّم دے دور دا ساسانی نقرئی درہم، جس اُتے خسرو پرویزثانی (628-570) دا مہ راے۔]] بائاں|thumb|[[چاندی دا درہم جس پرحضرت عثمان دے دور وچ بسم اللہ لکھیا گیا۔ اس دا وزن تقریباً 3 گرام اے۔ اسنو‏ں عمر فاروق  نے 3.5 گرام تو‏ں کم کرکے3 گرام کیتا سی ۔]] thumb|180px|بنو امیہ دے زمانے (730 عیسوی) دا بلخ وچ بنایا ہويا اک چاندی دا درہم
تاریخ
روایت اے کہ لگ بھگ 3800 سال قبل حضرت یوسف نو‏‏ں محض چند درہم دے عوض بیچ دتا گیا سی ۔ حضرت عیسیٰ ابن مریم نو‏‏ں اُنہاں دے اک حواری نے چاندی دے 30 سکاں دے عوض گرفتار کروا دتا سی ۔
اسلام دے ابتدائی زمانے وچ اک بکری دی قیمت دس درہم (یعنی اک دینار) ہُندی سی۔
محمد دے دور وچ چاندی دے ساسانی (ایرانی) تے یونانی سکّے استعمال ہويا کردے سن، جس دا وزن 3 گرام تو‏ں لے ک‏ے 5۔3 گرام ہويا کردا سی ۔ اہل عرب اس کاتبادلہ وزن دے حساب تو‏ں کیاکردے سن لیکن محمد نے اک دینار دا وزن اک مثقال قرار دتا، جو 72 جو (barley) دے داناں دے وزن دے برابر ہوتااے۔ تے جدید معیار وزن دے مطابق اس دا وزن تقریباً 4.25 گرام ہوتااے۔ عمر فاروق  دے دور وچ انہاں سکّاں نو‏‏ں کاٹھا گیا تے اس دے وزن کواک مثقال تک لایاگیا۔ تے آپ نے اک معیار قائم کیتا کہ ست دینار دا وزن دس دراہ‏م دے برابر ہوئے۔ لہذا اک درہم دا وزن تقریباً 2.975 گرام (تقریباً 3 گرام) ہوتااے۔ عثمان غنی دے دور وچ اس اُتے بسم اللہ لکھیا گیا۔ علی المرتضیٰ  تے عبد اللہ بن زبیر  تے امیر معاویہ  نے پہلی مرتبہ اپنے سکّے جاری کیتے۔ بعد وچ عبدالملک بن مروان نے مسلماناں وچ باقائدہ طورسے اپنے سکّے ڈھالنے شروع کیتے۔ جس کاوزن نہایت احتیاط دے نال 2.975 گرام (تقریباً 3 گرام) رکھیا گیا۔
معیارِ وزن
درہم دا وزن وی اک مثقال تو‏ں اخذ کیتا گیا اے۔ جس دا وزن 72 جو(barley) دے داناں دے وزن دے برابر ہوتااے، جو 25۔4 گرام دے برابر ہوتااے۔ عمر فاروق دے قائم کردہ معیارکے مطابق ست دینار دا وزن دس دراہ‏م دے برابر ہو، تو اک درہم دا وزن تقریباً 2.975 گرام (تقریباً 3 گرام) ہوتااے۔ تے اوہدی خالصیت کم ازکم 22 قیرات (یعنی 7۔91 فیصد) ہونی چاہئیے۔ اس لئی جدید اسلامی درہم بنانے والی اکثرکمپنیاں مثلاً عالمی اسلامی ٹکسال، وکالہ انڈیوک نوسنتارہ، ضراب خانہ اسعار سنّت وغیرہ اسی معیار نو‏‏ں استعمال کردیاں ناں۔
استعمال
درہم دے بوہت سارے استعمالات نيں۔ جنہاں وچ چند اک مندرجہ ذیل نيں۔
جدید دور وچ اجرا
تفصیل دے لئی ویکھو:
فوائد
چاندی دے درہم دے بوہت سارے فوائدنيں۔ یعنی اس دور وچ جدو‏ں کوئی حکومت یا بادشاہ ملکی خزانہ لوٹ لیندے نيں تو پھر انہاں دے پاس سرکاری ملازمین وغیرہ نو‏‏ں تنخواہ دینے دے پیسے(کاغذی کرنسی)کم پڑجاندی اے تو اوہ زیادہ کاغذی کرنسی چھاپ دیندے نيں تاکہ ملازمین نو‏‏ں تنخوانيں دی جاسکے تو کاغذی کرنسی دی قدر وچ کمی ہوجاندی اے، لہٰذا جے کسی مزدور نے پچھلے دس سالاں وچ اک لکھ روپے جمع کیتے نيں۔ تو حکومت دی کاغذی کرنسی دی زیادہ چھپوانی تو‏ں ہن اس دے اک لکھ روپے دی قدر پنجاہ، ساٹھ ہزار روپے ہوئے گی۔ لہٰذا اس مزدور دی آدھی دولت حکومت نے ہڑپ کرلی تے اس بیچارے نو‏‏ں پتہ ہی نئيں کہ اصل وچ کیتا ہويا اس دے نال۔۔ لہٰذا کاغذی کرنسی دے زیادہ چھپوائی دے ذریعے دنیا دی ہر حکومت اپنی عوام دی دولت نو‏‏ں لوٹنے دے لئی استعمال کردیاں ناں۔ اسی لئی جے کرنسی سونے دی ہو تو حکومت دے لئی ممکن نئيں کہ زیادہ کرنسی نو‏‏ں چھپوا سکے کیونکہ ہن کرنسی کاغذ دی نئيں بلکہ سونے دی اے۔ لہٰذا سونے تے چاندی تو‏ں بنے کرنسی تو‏ں عوام دی دولت، حکومت تے بین الاقوام ادارہ برائے زر(بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ)کے دھوکاں تو‏ں محفوظ رہتاں نيں۔ یعنی اس دور وچ کرنسی نو‏‏ں دشمن ملک دی معیشت نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی استعمال کیتا جاندا اے۔ دشمن ملک آپ دی کرنسی نو‏‏ں چھاپ کر آپ دے ملک دے منڈی وچ لاندا اے، تو آپ دے ملک وچ کرنسی زیادہ ہوجاندی اے، جس دی وجہ تو‏ں اوہدی قدر وچ کمی ہوجاندی اے تے ملک دا پیسہ تباء ہوجاندا اے، جس دی وجہ تو‏ں معیشت خراب ہوجاندی اے۔ لیکن اس نظام وچ ایہ ممکن نئيں جتھ‏ے کرنسی سونے تے چاندی تو‏ں بنی ہوئے۔ چنانچہ دنیا دا سب تو‏ں پائیدار معاشی نظام اک ایسا نظام ہو سکدا اے جس وچ کرنسی دی قدر وچ کمی نہ ہو، یعنی کرنسی دی اصل قدر اس دے اندر ہوئے۔
حوالے
گٹھ:اسلامی بینکاری گٹھ:دینار گٹھ:زر مبادلہ گٹھ:کمیت دی اکائیاں گٹھ:دولت گٹھ:کرنسی
گراس ونڈگالن
گراس ونڈگالن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
وارملینڈ
وارملینڈ یورپ دے اک دیس سویڈن دا اک صوبہ اے۔
زویکاؤ
زویکاؤ جرمنی دے صوبے سیکسنی دا اک ضلع اے۔
چک 20 اک ایل
چک 20 -1ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 1ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 1ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 1ایل لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
الک کاؤنٹی، پنسلوانیا
الک امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنسلوانیا دیاں کاؤنٹیاں
تاجکستان
تاجکستان ( فارسی -  تاجیکستان  ) وچکار ایشیا وچّ واقع اک دیس اے جو چارے پاسے ولوں زمین ولوں گھریا اے ۔ پہلاں سویت یونین دا حصہ سی اتے سویت یونین دے وگھٹن دے سنّ بعد 1991وچّ ایہہ اک دیش بنا ۔ ایہہ ازبکستان ، افغانستان ، کرغزستان اتے چین دے وچکار واقع اے ۔ اسدے علاوہ پاکستان دے اتلے علاقے ولوں اسنوں افغانستان دا صوبہ بدخشان دی پتلی سی پٹی وکھ کردی اے ۔
اسدی راجگڑھ دوشنبہ شہر اے اتے اتھے دی بولی نوں تاجک کیہا جاندا اے جو فارسی بھاشا دی بولی دے روپ وچّ جانی جاندی اے ۔ تاجک بول نوں سیریلک اکھراں وچّ لکھیا جاندا اے جس وچّ روسی اتے کجھ ہوربولیاں لکھیاں جاندیاں ہن ۔ تاجیکیستان دا مطلب اے تاجکاں دا وطن جویں کہ پاکستان ، افغانستان وغیرہ ۔
تریخ
اتھے منکھ بساو 4000 سال پہلاں توں رہا اے ۔ مہامبھارت اتے ہور بھارتی گرنتھاں وچّ ورنت مہاجنپد کمبوج اتے پرم کمبوج دا تھاں اتھے منیا جاندا اے ۔ ایران دے ھخامشی سلطنت وچّ شامل کیتے جان دے ویلے اتھے بدھ مت وی آیا سی ۔ اس سمیں بابل ولوں کجھ یہودی وی اتھے آکے بسے سن ۔ سکندر اعظم دے حملے دے سمیں ایہہ علاقہ بچیا رئیا ۔ چین دے ہان خاندان نال وی ایہناں دے سیاستی تعلقات سن ۔
1991 وچّ سویت یونین ولوں آزادی ملدے ہی اسنوں اندرونی خانہ جنگی دے دور ولوں گزرنا پیا ۔ 1992 - 97 تکّ اتھے خانہ جنگی دی وجہ ولوں دیس دی مالی حالت چوپٹ ہو گئی ۔ 2008 وچّ آئی بھیانک سردی نے وی دیس نوں بہت نقصان پہنچایا ۔
گٹھ:دیس گٹھ:ایشیا دے دیس گٹھ:رپھڑی صفے
زلین
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:چیک لوکراج دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:چیک لوکراج دے آباد تھاں
کائنات وچ زمین دا محل وقوع
کائنات وچ زمین دا محل وقوع دی معلومات 400 سالاں دے دور بینی مشاہدات دا نچوڑ اے، خصوصاً پچھلی صدی وچ اس توں متعلق ساڈا فہم خاصی حد تک ودھیا اے۔ شروع وچ زمین نوں کائنات دا مرکز سمجھیا جاندا سی تے کائنات صرف انہاں سیاریاں اُتے مشتمل سی جو ننگی اکھ توں دیکھے جاسکدے سن تے انہاں دے کنارے اُتے مستقل ستارےآں دا کرہ سی۔ ستاروی‏‏‏‏ں صدی وچ شمس مرکزی نمونے نوں تسلیم کیتے جانے دے بعد ولیم ہرشل تے دوسریاں دے مشاہدے توں معلوم ہویا کہ سورج وسیع ستاریاں دی قرص نما شکل وچ موجود اے۔ ویہوی‍‏‏ں صدی تک ایڈون ہبل دے مرغولہ نما سحابیہ دے مشاہدے توں معلوم ہویا کہ ساڈی کہکشاں پھیلدی ہوئی کائنات وچ موجود ارب ہا ارب کہکشاواں وچوں اک اے جس دی درجہ بندی جھرمٹ تے فوق جھرمٹاں وچ ہوئی اے۔ ویہوی‍‏‏ں صدی دے اختتام تک، کائنات دی کل ساخت خاصی واضح ہو گئی سی، جتھے فوق جھرمٹ تے خالی جگہاں ریشیاں تے خالی جگہاں نال وسیع جال بن رہے سن۔ فوق جھرمٹ تے خالی جگہاں کائنات وچ آپس وچ بنھیاں ہوئیاں سب توں وڈیاں ساختاں نیں جنہاں دا اسی‏‏ں مشاہدہ کرسکدے نیں۔ وڈے پیمانے اُتے (1000 میگا فرسخ توں زائد) کائنات ہمجنس ہو جاندی اے، یعنی اس دے سارے حصّیاں دی اوسط اک جیسی کمیت، ترکیب تے ساخت اے۔
چونکہ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ کائنات دا کوئی مرکز جاں سرحد نئی‏‏ں اے، لہٰذا کوئی وی مخصوص نقطہ ایسا نئی‏‏ں ہوئے گا جس دی نسبت توں اسی‏‏ں کائنات وچ زمین دے محل وقوع نوں بیان کر سکیئے۔ پر کیونجے قابل مشاہدہ کائنات نوں اس طرح بیان کیتا جاندا اے کہ اوہ کائنات دا ایسا حصّہ اے جو ارضی مشاہدین نوں نظر آندا اے، اس تعریف دی رو نال زمین کائنات دا مرکز اے۔ زمین دے مقام توں مختلف پیمانے اُتے موجود مخصوص ساختاں دے لئی حوالہ دتا جاسکدا اے۔ اس بات دا ہن وی تعین نئی‏‏ں کیتا جا سکیا کہ آیا کائنات لامحدود اے یا نہیں۔ بوہت سارے ایسے مفروضے وی موجود نیں جنہاں دے مطابق شاید ساڈی کائنات انہاں کثیر کائناتاں وچ محض اک مثال اے؛ پر حالے تک متعدد کائناتاں (multiverse) دے وجود دا کوئی مشاہدہ نئی‏‏ں کیتا جا سکیا، کچھ تاں ایہ وی کہندے نیں کہ ایہ مفروضہ نا قابل انکار اے۔
thumb|1600x|قابل مشاہدہ کائنات وچ ساڈے محل وقوع دا نقشہ۔
حوالے
گٹھ:زمین گٹھ:کائنات
بیا دریا
بیا دریا( روسی : Бия, انگریزی : Biya ) روس دے سائبیریا علاقے وچّ التائی لوکراج اتے التائی کرائی  وچّ واقع اک 301 ک م لمبا دریا ہے ۔ ایہہ تیلیتسکوئے جھیل ( Озеро Телецкое , Teletskoye lake ) توں شروع ہندا ہے اتے اگے چلکے بئسک شہر توں 26 ک م دکھن - لہندے وچّ اسدا کاتُون دریا دے نال ملاپ ہو جاندا ہے ، جسدے بعد ملی ہوئی دھارا سائبیریا  دا مہان اوب دریا  کہلاتی ہے ۔ [ 1 ] بیا دریا دا کل جلسمبھر  علاقہ 37،000 مربع کلومیٹر ہے ۔ ایہہ ہر سال نومبر توں وچکار جاں دسمبر دی شروعات وچّ جم جاندا ہے اتے اپریل وچّ جاکے پھر پگھل جاندا ہے ۔ اسدی ودھ توں ودھ گہرائی 28 فٹّ ( 8.5 میٹر ) ہے اتے اس اتے بئسک شہر تکّ بحری آواجائی چلدی ہے ۔
حوالے
گٹھ:سائبیریا دے دریا گٹھ:روس دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ گٹھ:یورپ دے دریا گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:دنیا دے دریا گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:التائی کرائی گٹھ:التائی لوکراج گٹھ:سائبیریا
صدیق لالی
صدیق لالی نے یوسف زلیخا دا قصہ لکھیا،اس نوں 'بحرالعشق دے نام نال وی پکاریا جاندا ہے|۔ ایہہ قصہ فارسی شبداولی پردھان لیہندی پنجابیوچ لکھا گیا ۔
جیون
پاکستانی لکھاری پرو. ریاض احمد شاد نے اپنی کتاب 'کلیات لالی' وچ صدیق لالی دے جیون اتے کرتاں دا صحیح وریوا دتا ہے ، جس دے مطابق صدیق لالی دا جنم جلھاں سرگودھا(پاکستان) دے قصبے لالیاں (بار کڑانا) وچ سپرا جاتی نال سبندھت اک کھاندے پیندے گھرانے وکھے 1672 ء. وچ ہویا ۔ پرسدھ صوفی کوی شاہ حسین دے مرشد جاں گورو بہلول دریائی وی صدیق لالی دے وڈیریاں وچوں سن|۔صدیق لالی دے پیؤ دا نام برخوردار سی اتے اوہ شیخ عبداللہ دا پتر سی ۔ 95 سالاں دی عمر بھوگن والے اس کوی نے چار ویاہ کروائے اتے اوہ 18 پتراں دا باپ بنیا|۔ اس کوی دی کوئی دھی نہی سی۔صدیق لالی نے اپنا سارا جیون پڑھن لکھن وچ ہی گزاریا سی۔
رچناواں
اہنا توں علاوہ ہور وی رچناواں صدیق لالی دیاں ہن جو دینی جاں اسلامی ساہت دی گھالنا نوں درساؤندیاں ہن :-
اتمّ جیون
صدیق لالی دی عمر دے انتلے ورھے بڑے دکھدائی سن| احمد شاہ ابدالی دے اک حملے سمیں صدیق لالی دا پتر عظمت اولھا اپنے گھرانے دے اک پستکالے دی رکھیا کردے کردے شہید ہو گیا سی ۔ اس کارن دکھی صدیق لالی دا پکھیرو مارچ،1776 وچ اڈّ گیا ۔لالی قصبے دے لیہندے ولّ صدیق لالی دا سندر مزار ہے جس تے ہر سال چیتر دے مہینے عرس منایا جاندا ہے ۔ صدیق لالی نے یوسف زلیخا دا قصہ قرآن دی آیت "سورت یوسف" دی تفصیر دے طور 'تے لکھیا۔ اوہناں نے ادھیاتمک رمزاں کھولن ول دھیان دتا ہے، شعری-خوبیاں ول نہیں ۔اسے لئی احمد یار نے کیہا ہے کہ -
بینت بناون دی اوس مڈھوں، مول صلاحَ نہ کیتی
نکے موٹے مارے ڈنگے، گل دی کھپھنی کیتی
حوالے
گٹھ:لکھاری گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:پنجابی شاعر
فاضلکا
فاضلکا پنجاب دے ضلع فاضلکا دا اک شہر تے ضلع فاضلکا دا راجگڑھ اے ۔
تریخ
انگریزاں ولوں وسایا گیا سرحدی شہر فاضلکا اج اپنے قیام دے بھاویں 164ویں سال چ پیر پا رہا اے پر ایہناں سالاں وچ اس علاقے دی ترقی ول کوئی دھیان نہیں دِتا گیا۔۔ اس سرحدی شہر نوں انگریز افسر مسٹر اولیور نے نمبردار فضل خاں توں 144 روپئے 8 آنے ’چ 32 ایکڑ زمین خرید کے وسایا سی۔۔ اس ویلے فاضلکا تحصیل دی حد سرسا، بیکانیر، بہاول پور (جو کہ ہن پاکستان چ اے) اتے ممدوٹ تک سی۔ ایہناں ساریاں شہر چ سرکاری کماں، پولیس، فوج اتے ہور سرکاری کم فاضلکا چ ہی ہندے سن، پر سمیں-سمیں دیاں سرکاراں اتے آگوآں نے اپنے فائدے لئی فاضلکا نوں اک چھوٹی جہی تحصیل بنا دِتا۔۔ اس سمیں انگریزاں ولوں اپنی سہولت لئی بنائے گئے وکھ-وکھ دفتر ڈان ہسپتال (ہن سول ہسپتال)، ڈاک بنگلا، بادھا جھیل اتے ہور کئی ادارے اک اتہاس بن کے رہِ گئے نیں۔۔دسیا جاندا اے کہ فاضلکا اپمنڈل دے پنڈ عالم شاہ نوں فضل خاں دے پُتر عالم شاہ نے، پنڈ سلیم شاہ نوں فضل خاں دے بھرا سلیم خان نے، پنڈ سریش والا نوں محمد سریش خان نے، پنڈ آوا نوں محمد آوا خان نے اتے پنڈ لقمان عرف وریام کھیڑا نوں محمد لقمان خاں نے وسایا سی ۔
پاک بھارت لڑائیاں
1965 اتے 1971 وچ پاکستان بھارت وچ ہوئی لڑائی وچ اِتھے دے لوکاں نوں بڑی مشکل دا سامنا کرنا پیا ۔
حوالے
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر گٹھ:چڑھدا پنجاب
ابو یوسف ابن سمنان
پورا ناں خواجہ ناصر الدین ابو یوسف چشتی ا‏‏ے۔ آپ دا سلسلۂ نسب امام زین العابدین نال ملدا ا‏‏ے۔ آپ دا لقب ناصرالدین سی ۔ آپ دے والد محمد سمعان نجیب الطرفین سید سن ۔ خالق کائنات نے علم اکمل تے عمل افضل تو‏ں نوازیا سی ۔ آپ نے خرقۂ فقر و ارادت اپنے ماماں ابو محمد چشتی تو‏ں پایا تے انہاں نو‏ں تو‏ں تربیت حاصل کيتی۔
حالات زندگی
آپ ابو محمد ابدال  دے بھانجے، مرید تے خلیفہ سن ۔ آپ  د‏‏ی والدہ ماجدہ ابو محمد چشتی  د‏‏ی ہمشیرہ مکرمہ وی ولیہ کامل سن۔ ہمیشہ عبادت و ریاضت وچ رہندیاں۔ چالیس برس د‏‏ی عمر تک شادی نو‏‏ں تیار نہ سن لیکن اک دن والد ماجد ابو احمد  نو‏‏ں خواب وچ دیکھیا کہ فرماندے نيں اس شہر وچ اک سید زادہ محمد سمعان  اے تواڈے مقدر وچ لکھیا اے کہ اوہ تواڈا شوہر بنے گا تے اک لڑکا پیدا ہوئے گا جس دے نور ولایت تو‏ں ساڈا خاندان روشن ہوئے گا۔ دوسری طرف ایسا ہی خواب ابو محمد  نے وی دیکھیا۔ چنانچہ صبح شہر بھر وچ اس سید زادے د‏‏ی تلاش کرائی گئی۔ جدو‏ں اس سید زادے نو‏‏ں لیایا گیا تاں بی بی دا نکاح سید زادے تو‏ں پڑھا دتا گیا۔ بی بی وی چونکہ واقف حال سن معترض نہ ہوئیاں۔ اس بی بی دے بطن تو‏ں ابو یوسف  پیدا ہوئے۔ آپ  دا نسب پاک ایويں اے
شجرہ طریقت چشتیہ
آپ اپنے ماماں ابو محمد چشتی دے زیر تربیت رہ‏‏ے۔ آپ د‏‏ی عمر چھتیس سال د‏‏ی سی جدو‏ں آپ  دے ماماں دا انتقال ہويا تے آپ  انہاں د‏‏ی جگہ مسند افروز ہوئے۔ پنجاہ سال د‏‏ی عمر وچ آپ  ابو اسحق شامی  دے اک خلیفہ حاجی  دے مزار دے قریب اک تہ خانہ بنوا کر اس وچ معتکف ہو گئے آپ تقریباً بارہ سال تک ایتھ‏ے معتکف رہ‏‏ے۔ آپ د‏‏ی وفات سوم ماہ رجب المرجب 459ھ نو‏‏ں ہوئی۔ آپ علاقہ دے قابل احترام شخصیت سن آپ د‏‏ی ملاقات عبد اللہ انصاری (متوفی 481) تو‏ں وی ہُندی سی ـ ابوبکر شبلی (متوفی 334) اپنے وقت وچ ابو یوسف چشتی دے محفل سماع وچ حاضر ہُندے سن ,
ابو یوسف چشتی دا نکاح
اپنے پیر و مربی دے وصال دے بعد آپ نے اک مرتبہ ہرات دا سفر کیتا ہرات تو‏ں واپسی اُتے کنک نامی پنڈ پہنچنے اُتے شام ہو گئی تے ابو یوسف چشتی نے اوتھ‏ے اک درویش دے کاشانے وچ قیام کیا، انہاں بزرگ سیرت درویش د‏‏ی اک پاک باز تے پارسا بیٹی سن اس لڑکی نے خواب دیکھیا کہ چودھواں دا چاند آسمان تو‏ں انہاں د‏‏ی گود وچ اتر آیا تے کہندا اے کہ وچ تینو‏ں اپنی زوجیت وچ لینا چاہندا ہاں تے لڑکی نے قبول وی ک‏ر ليا، مگر جدو‏ں صبح دے وقت اوہ درویش بزرگ خواجہ د‏‏ی خدمت وچ آئے۔ تو خواجہ صاحب نے لڑکی دا ایہی خواب انہاں تو‏ں بیان فرماندے ہوئے تعبیر دسی کہ اللہ د‏‏ی ایہی مرضی اے کہ وچ آپ د‏‏ی بیٹی تو‏ں نکاح کراں تے اسدیاں بطن تو‏ں قطب زمانہ فرزند پیدا ہاں ایہ گل سن کر درویش خاموش رہے تے گھر جا ک‏ے اپنی بیٹی تو‏ں سارا واقعہ بیان کیتا تے درویش د‏‏ی لڑکی نے اس خواب نو‏‏ں بالکل سچ دسیا تے اپنی رضامندی ظاہر کیت‏‏ی، اس دے بعد درویش خواجہ صاحب د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے کہیا کہ میری کیتا مجال کہ وچ آپ جداں عالی مرتبت بزرگ نو‏‏ں انکار کراں۔
اس طرح اس درویش نے اپنی بیٹی دا نکاح ابو یوسف چشتی تو‏ں پڑھایا تے کچھ دن بعد اپنی زوجہ نو‏‏ں لےک‏ے وطن روانہ ہوئے تے انہاں تو‏ں قطب زمانہ فرزند قطب الدین مودود چشتی تےشیخ تاج الدین ابولفتح پیدا ہوئے ـ
شجرہ شریف از جانب والدہ ماجدہ
شجرہ شریف از جانب والدہ ماجدہ طریق ب حضرت امام حسن مہر سند آپ دا شجرہ نسب از طرف والدہ ماجدہ -
ابو یوسفؒ د‏‏ی مجلس سماع
ابو یوسف بن سمعان دے مجلس سماع وچ سوائے فقراء علما صلحا تے مشائخ دے کسی نو‏‏ں آنے د‏‏ی اجازت نئيں تھی،سماع دے دوران جے کوئی دنیا والےآں وچو‏ں چلا آندا تاں آپ سماع رکوا دیندے تے اس دے جانے دے بعد دوبارہ سماع شروع ہُندا،جے کوئی فاسق اصرار ک‏ر ک‏ے شریک ہو جاندا تے آخر وقت تک رہندا تاں اپنے فسق و فجور تو‏ں توبہ کرکے مشائخ وچ شامل ہو جاندا،ابو یوسف بن سمعان اکثر فرمایا کردے سن کہ میری مجلس وچ جے کوئی فاجر آئے گا تاں اوہ صاحب نعمت ہو ک‏ے واپس جائیگا،
ہاویرشوف
‎ ‎ ہاویرژوف  ( لاطینی: Havířov) چیک لوکراج دا اک شہر، جو ‎موراویائی سیلیسیائی علاقہ چ ‎‎کاروینا ضلع چ واقع اے۔
ابو یوسف ابن سمنان
سماع د‏‏ی برکت
اک شخص نے ابو یوسف تو‏ں دریافت کيت‏ی کہ جے سماع اسرار الہی اے تاں جنید بغدادی کیو‏ں اس تو‏ں تائب ہو گئے ابو یوسف نے جواب دتا شیخ ابو بکر شبلی جنید بغدادی دے خلیفہ تے حجت نيں برابر میری محفل وچ حاضر ہُندے تے سماع سندے نيں، قسم اللہ د‏‏ی جے جنید بغدادی میری محفل وچ شریک ہُندے تاں ہرگز توبہ نہ کردے، چونکہ جنید بغدادی نو‏‏ں احوال و اخوانے سماع وچ دشواری محسوس ہوئی اس لئی انھاں نے توبہ کرلئی، جس نو‏‏ں اخوانے سماع میسر نہ ہاں بلا شبہ اسنو‏ں سماع تو‏ں توبہ کرنا چائیے۔
ہاویرشوف
جانکاری
ہاویرژوف دی کل لو گنتی 77,449 اے۔ اسدا رقبہ 32.07 مربع کیلومیٹر  اے تے ایہ سمندر پدھر توں  260 میٹر  اچا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:چیک لوکراج دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:چیک لوکراج دے آباد تھاں
ابو یوسف ابن سمنان
حوالے
thumb|300px|کبھے| Referenced from Book Khwaajah Maudood Chisti
حوالے بیرون
گٹھ:1067 دیاں موتاں گٹھ:صوفی اولیا
قاین
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ تھلواں خراسان دے شہرستان قاینات دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ تھلواں خراسان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
اشنورا کیلیکوٹی
اشنورا کیلیکوٹی پتلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک اڈدی سہنپ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پتلی اڈدی سہنپ
پیٹٹ پوانٹ ڈ'اورنی
پیٹٹ پوانٹ ڈ'اورنی سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
پنجاب وچ اردو گیت دا سفر
پنج دریاواں دے آب زلال تو‏ں سر سبزو شاداب سرزماں، پنجاب ہمیشہ تو‏ں ذکروفکر دا مرکز رہی ا‏‏ے۔ اس د‏ی زرخیزی ذہن ودل نو‏‏ں پاکیزگی تے روئیدگی عطا کردتی اے تے ايس‏ے بالیدگی تو‏ں علم وعرفان د‏‏ی کہکشاواں منور ہُندی چلی جاندیاں نيں۔ااایہی سبب اے کہ اس پنجاب نے ایداں دے بالغ النظر تے بیدار مغز انسان پیدا کیندے جو بے شمار لوکاں د‏‏ی فیضیابی دا باعث ہوئے۔ لفظ ’پنجاب‘ بولی اُتے آندے ہی اس کرۂ ارض دا تصور ذہنی کینوس اُتے رقص کرنے لگدا اے جتھ‏ے آبِ زلال دے ہنستے گاندے،جھگ اڑاندے مست دریا اپنی تمام تر قوّت وتابانی نو‏‏ں سنگیت د‏‏ی اک مدھر لَے وچ پرو دیندے نيں۔ رقص ونغمہ پنجابیاں دے خون وچ ايس‏ے طرح شامل اے جس طرح سرخ وسفید خلئی۔ مستی تو‏ں بھگتی تک تے بھگتی تو‏ں مکتی تک گیت وسنگیت پنجابیاں د‏‏ی منفرد پہچان اے تے اایہی سنسکردی تے رہتل ہندوستان د‏‏ی ترجمان وی ا‏‏ے۔
گیت شدت جذبات وخیالات دا غنائی اظہار ا‏‏ے۔ اس لئی ایہ خالص داخلی صنف سخن اے یعنی اس وچ کِسے جذبے، خیال یا کیفیت نو‏‏ں اُتے سوز و بے ساختہ لفظاں وآہنگ دے ذریعے ادا کيتا جاندا اے ۔اس وچ کِسے طرح د‏‏ی ساخت و بناوٹ نئيں ہُندی بلکہ ایہ صاف و شفّاف جھرنے د‏‏ی مانند اپنے قدرتی بہاؤ د‏‏ی طرف وگدا چلا جاندا اے یعنی گیت من د‏‏ی موج اے، ہويا دا جھونکا ا‏‏ے۔ اس وچ کِسے طرح د‏‏ی تصنع وپرکاری دا دخل نئيں ہُندا۔رنج وغم،انبساط وخوشی دے بے ساختہ پل گیت وچ ابھر آندے نيں تے ہر ذی شعور اورصاحب جبلت اس د‏ی رو وچ خودبخود وگدا چلا جاندا ا‏‏ے۔
ساڈے ایتھ‏ے د‏‏ی روایت نو‏‏ں مدّ نظر رکھدے ہوئے کہیا جا سکدا اے کہ گیت اک غنائی تے نسوانی صنف سخن اے جس وچ اک فراق زدہ عورت ہجرو وصال دیاں گلاں بیان کردتی اے ۔خاص طور اُتے ہجر نو‏‏ں برہ یا برہیا تو‏ں موسوم کردے ہوئے اپنے محبوب د‏‏ی جدائی تو‏ں پیدا ہونے والی تڑپ وکسک نو‏‏ں عالم تنہائی وچ بے ساختہ گنگناندی یعنی اس دے دل دا درد سوزوگداز وچ ڈھل جاندا اے ۔اور گیت د‏‏ی شکل اختیار کر لیندا اے ۔گیت دے وجود یعنی جذبے،خیال تے لفظاں وچ صوتیت،غنائیت تے نسوانیت د‏‏ی آمیزش بدرجہ اتم موجود ہُندی ا‏‏ے۔ عورت د‏‏ی دلآویز شخصیت کسی تے صنف وچ اِنّی اجاگ‏ر نئيں ہُندی جِنّی کہ گیت دے رنگ و آہنگ وچ ڈھل جاندی ا‏‏ے۔
ساڈے صوفیاں نے اس روایت نو‏‏ں اک نواں انداز دتا۔ انھاں نے وی اپنے گیتاں وچ وجود زن نو‏‏ں مقدم رکھدے ہوئے، اپنے آپ نو‏‏ں عورت تصور کردے ہوئے تے عشق حقیقی د‏‏ی سرشاری وبے قراری نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے خدائے برتر نو‏‏ں ہی کدی اپنا مرد معشوق مان لیا،تو کدی شفیق باپ مندے ہوئے اپنے جذبات دا برجستہ اظہار کيتا بلکہ کچھ صوفیاں نے تاں لمبے بال رکھے،منگ کڈی،بالے پہنے تے ایتھ‏ے تک کہ زنانہ لباس زیب تن کيتا تے اپنے دل د‏‏ی تڑپ نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی گیتاں دا سہارا لیا۔ نسوانیت دا ااایہی پہلو گیت نو‏‏ں دل خوش کن بناندا ا‏‏ے۔ بدلدے وقت دے نال گیتاں نے وی کروٹ بدلی تے زندگی دے دوسرے پہلوآں نو‏‏ں وی سمیٹنا شروع کيتا۔اج دا گیت زندگی دا مکمل احاطہ کیندے ہوئے اے تے ااایہی خوبی گیت د‏‏ی ترقی تے مقبولیت دا باعث ا‏‏ے۔
جے فن دے اعتبار تو‏ں دیکھیا جائے تاں ’گیت‘ وچ نہ تاں بحراں د‏‏ی پابندی ہُندی اے تے نہ ہی کسی بحر د‏‏ی ہیئت وتکنیک یا ساخت کیندی۔گیت کسی وی وزن تے فارم وچ لکھیا جا سکدا اے ۔مضمون دے اعتبار تو‏ں گیت د‏‏ی مختلف قسماں سامنے آندیاں نيں جو زندگی دے مختلف پہلوآں نو‏‏ں اجاگ‏ر کردیاں نيں۔ ’گیت‘ خالص ہندوستانی لفظ اے تے سنسکرت دے لفظ ’گیتا‘ تو‏ں ماخوذ اے ۔اس لئی گنگا جمنی بولی دا استعمال وی اس د‏ی منفرد خاصیت اے ۔گیت دا مزاج فطرتاً ہجر وفراق د‏‏ی بے چینی وبے قراری ا‏‏ے۔
امیر خسرو ہندوستانی علوم وفنون دے امام کہ‏ے جا سکدے نيں۔ انھاں نے نہ صرف اردو بولی (ریختہ) د‏‏ی ترویج وترقی وچ اہ‏م رول ادا کيتا بلکہ مختلف اصناف سخن دے تعلق تو‏ں وی نمایاں خدمات انجام دتیاں۔انھاں نے اپنے زمانے د‏‏ی عام بول چال تے صوفیاں دے اسلوب تے پیرائے وچ دلی جذبات دا اظہار کيتا تاں جو فنّی پیکر وجود پذیر ہوئے انھاں گیت د‏‏ی ابتدائی شکل کہیا جا سکدا اے ؂ کہ تاب ہجراں ندارم اے جاں نہ لیہو کاہے لگائے چھتیاں سکھی پیا کو جو میں نہ دیکھوں تو کیسے کاٹوں اندھیری رتیاں کسے پڑی ہے جو جا سناوے پیارے پی کو ہماری بتیاں نہ نیند نیناں،نہ انگ چینا،نہ آپ آوے نہ بھیجے پتیاں تے ايس‏ے طرح ’کاہے نو‏‏ں بیاہی بدیس رے‘ وی خسرو تو‏ں منسوب اے ۔کہنے دا مطلب ایہ اے کہ انھاں نے ہی اردو گیت د‏‏ی بنیاد رکھی تے فیر اس دے بعدبوہت سارے ناں اس لسٹ وچ شامل ہُندے چلے گئے جنہاں وچ قلیؔ قطب شاہ، ملّا وجہی، عادل شاہ، ولی دکنی، افضل ؔ جھنجانوی، عزلت، واجد علی شاہ، امانت لکھنوی، آغاحشر کاشمیری، آرزو لکھنوی،عظمت اللہ خاں، حفیظ جالندھری، میرا ؔ جی، قیوم نظر، الطاف مشہدی، اختر شیرانی، ساحر لدھیانوی، قتیل شفائی، شکیل بدایونی، مجروح سلطان پوری،زبیر ؔ رضوی، ندا فاضلی، بیکل اتساہی، گلزار تے جاوید اختر دے ناں خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔
جدوں اسيں گیت دے سلسلے وچ پنجاب دا رخ کردے نيں تاں سب تو‏ں پہلا تے وڈا ناں محمد افضل جھنجانوی یا افضل پانی پتی دے روپ وچ سامنے آندا ا‏‏ے۔ مولا‏نا افضل پانی پتی(متوفی 1035ھ) بظاہر ’بکٹ کہانی‘ دے مصنّف دے طور اُتے شہرت رکھدے نيں لیکن انہاں دے بارہ ماسہ دا مطالعہ کرنے تو‏ں بخوبی اندازہ ہُندا اے کہ اس وچ گیت نگاری دے تمام تر لوازمات وافر مقدار وچ موجود نيں۔نہ صرف انہاں دے خیالات ولفظاں وی گیت دے عین مطابق نيں بلکہ انہاں دا طرز بیان تے بولی خالص گیت والی ا‏‏ے۔ بقول پروفیسر نورالحسن نقوی ’’شمالی ہندوستان وچ جو بارہ ماسنو‏ں لکھے گئے انہاں وچ گیت د‏‏ی فضا غالب اے ۔‘‘
اردو شاعری وچ شمالی ہندوستان د‏‏ی خدمات اُتے روشنی ڈالدے ہوئے پروفیسر محمود شیرانی اپنی اہ‏م تصنیف ’پنجاب وچ اردو‘ وچ لکھدے نيں کہ’’ساڈے مورخین دا ایہ عقیدہ اے کہ شمالی ہند وچ اردو شاعری ولی دکنی د‏‏ی آمد تے محمد شاہی دور تک وجود وچ نئيں آئی سی لیکن محمد افضل دے دوازدہ ماہے د‏‏ی روشنی وچ سانو‏ں اس عقیدہ وچ ترمیم کرنے د‏‏ی ضرورت محسوس ہُندی اے ‘‘۔(صفحہ نمبر174)
انہاں اقتباست د‏‏ی روشنی وچ ایہ گل واضح ہوئے جاندی اے کہ دکن دے نال نال شمالی ہندوستان وی شعروادب دا مرکز رہیا اے تے دوسرے ایہ کہ ابتدائی اردو اصناف وچ گیت وی خاص اہمیت دا حامل اے جس دا اک چنگا نمونہ افضل پانی پتی دا بارہ ماسہ ا‏‏ے۔
’بکٹ کہانی‘ دراصل اک ایسا بارہ ماسہ اے جس وچ اک ہجر زدہ عورت اپنے محبوب (خاوند) دے ہجر وچ اپنی سکھیاں سہیلیاں تو‏ں مخاطب ہُندے ہوئے دلی کیفیات نو‏‏ں المناک انداز وچ گنگناندی اے تے ہر ماہ دے بدلدے موسماں دے نال اپنے قصّہ محبت وغم نو‏‏ں دلگداز آواز وچ دہراندی اے ؂ سنو سکھیو! بکٹ میری کہانی پھئی ہوں عشق کے غم سونمانی نہ مجھ کو سکھ دن،نہ نیند راتاں برہوں کی آگ میں سینہ جراتا نہیں اس درد کا دارو کسی کن پھئے حیراں سبھی حکماء ذو فن اری جس شخص کوں یہ دیو لاگا سیاناں دیکھ اوس کو دور بھاگا اری یہ عشق ہے یا کیا بلا ہے کہ جسکی آگ میں سبھ جگ جلا ہے تے فیر جدو‏ں ساون دا مہینہ آندا اے تاں جذبات کچھ ایويں کروٹ لیندے نيں ؂ اری جب کوک کویل نیں سوناہی تمامی تن بدن میں آگ لاہی سونی جب مور کی آواز بن سو شکیب از دل شدہ آرام تن سوں چلا ساون دگر ساجن نہ آہی اری کن سوکنی تونی چلاہی فیر بھادوں د‏‏ی گرمی دا ذکر کچھ اس انداز وچ کردی اے ؂ سکھی بھادوں تپت بھوتی پریری تمامی تن بدن میرا جری ری پیا پردیس جا ہم کو بسارا بخالوں کیا گنہہ دیکھا ہمارا اور پھر آگے کہتی ہے ؂ سنو سکھیو کہ رت آسوج آہی پیاری کی خبر اب یک نیاہی لکھوں پتیا ارے کاک لیجا سلونی سانوری سندر پیا یا لاہور، سیالکوٹ تے پانی پت دے علاوہ جالندھر وی اہ‏م ادبی مرکز رہیا اے ۔موجودہ دور وچ پنجاب تو‏ں شائع ہونے والا واحد اردو اخبار ’ہند سما چار‘اج وی جالندھر تو‏ں نکل رہیا اے تے بہت ساریاں ادبی انجمناں اج وی اپنی ادبی خدمات انجام دے رہیاں نيں۔ گیت دے سلسلے وچ گل کرن تاں تن اہ‏م ناں ايس‏ے مردم خیز شہر نال تعلق رکھدے نيں، اوہ نيں حفیظ جالندھری، مخمور جالندھری تے ضیاء جالندھری۔ انہاں وچ موخرالذکر دو دا تعلق سیماب اکبر آبادی دے تلامذہ تو‏ں رہیا اے جدو‏ں کہ حفیظ جالندھری بین الاقوامی شہرت دے حامل نيں۔
ابوالاثرمحمد حفیظ 16 جنوری 1900 نو‏‏ں جالندھر وچ پیدا ہوئے تے 21 دسمبر 1982 نو‏‏ں لاہور وچ انتقال ہويا۔ ’شاہ نامہ اسلام‘ ادبی تریخ دا اوہ کارنامہ اے جس نے حفیظ جالندھری نو‏‏ں حیات دوام عطا کيتا۔ اس دے علاوہ گیت نگاری وچ وی انہاں دا ناں اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ انہاں دے گیتاں د‏‏ی خاصیت چھوٹی تے مترنم بحراں نيں،نال ہی انہاں دے لفظاں دا استعمال سماعتاں نو‏‏ں متاثر کیتے بغیر نئيں رہندا۔ مضمون دے اعتبار تو‏ں حبّ الوطنی دا جذبہ انہاں دے گیتاں دا بے حداہ‏م پہلو اے ؂ پریت ہے تیری ریت پرانی بھول گیا او بھارت والے بھول گیا او بھارت والے پریت ہے تیری ریت بسالے اپنے من پریت مخمور جالندھری دے گیت گنگا جمنی رہتل و سبھیاچار دے بہترین ترجمان نيںیا ایويں کہیے کہ ساڈے گیت د‏‏ی روایت دے پاسبان وی نيں۔ جابہ جا ہندی لفظاں دا استعمال گیت نو‏‏ں بوجھل بنا دیندا اے لیکن مخمور نے اپنے گیتاں وچ ہندی اردو لفظاں د‏‏ی جو آمیزش د‏‏ی اے اس تو‏ں بولی نو‏‏ں اک وقار حاصل ہويا اے جو کشش د‏‏ی وجہ بندا اے تے اپنی طرف متوجہ کردا اے ؂ کوئی پار لگائے من کی نیّا، دکھ کے ساگر میں ہچکولے کھائے جیون کے آکاش پہ میرے غم کے بادل چھائے کوئی سکھ کا میرے دل پر اتنا مینھ برسائے یہ میرے جیون کی اگنی پریم ندی بن جائے .....کوئی پار لگائے دن بیتیں جس دیس میں سکھ سے جی نہ میرا گھبرائے مجھ دکھیاری کو آکر اس دیس کوئی پہنچائے .....کوئی پار لگائے حفیظ جالندھری تے مخمور جالندھری دے بعد تیسرا وڈا ناں ضیاء جالندھری دا اے ۔ضیاء نے اپنے شہر د‏‏ی روایات تے ادبی وتہذیبی ماحول نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے کامیاب گیت لکھے۔لفظاں د‏‏ی تکرار تو‏ں حسن و کیفیت پیدا کرنا شاعراں و گیت کاراں دا اہ‏م حربہ ہُندا اے جس نو‏‏ں ضیاء دے گیتاں وچ بخوبی محسوس کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ انہاں دا ایہ گیت ملاحظہ کرو ؂ وہ نہ آئے چاند کی جوت جلتی تھی جلتی رہی رات شاخوں کی آہوں میں چپ چاپ ڈھلتی رہی جی ڈراتے رہے کالے سائے یہاں وہ نہ آئے پھول امبر کے چنتی رہی بار بار میں پروتی رہی اپنی آنکھوں میں تاروں کے ہار اوس کے کتنے موتی بچھائے یہاں وہ نہ آئے، وہ نہ آئے اردوزبان و ادب دے ع ظیم مورّخ و ناقد پروفیسر محمود شیرانی دے لخت جگرمحمدداؤد خان،اختر شیرانی (4مئی 1905 ٹونک، 9 ستمبر 1948 لاہور) اس دور دے گیت نگار نيں جدو‏ں مبالغے تے بناوٹ د‏‏ی جگہ حقیقت نگاری دا بول بالا سی، جس دے لئی گیت موزاں ترین صنف سخن اے کیونجے گیت اوہ صنف سخن اے جس د‏‏ی بنیاد صرف تے صرف سچائی اُتے مبنی ہُندی ا‏‏ے۔ سِدھے سچّے جذبات و خیالات نہ صرف ہر ذی شعور تے ذی ہوش نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کردے نيں بلکہ اک مخصوص فضا وچ گھیر لیندے نيں تے اکثر انسان چاہندے ہوئے وی اس حصار تو‏ں باہر نئيں نکل سکدا تے بار بار گیت دے بولاں نو‏‏ں دہراندا رہندا اے لیکن اس دے لئی اختر شیرانی جداں شاعر ہونا پہلی شرط ا‏‏ے۔ انہاں دے گیتاں دے ایہ بند ملاحظہ کرو ؂ پردیسی سے دل کا لگانا بہتے پانی میں ہے نہانا کوئی نہیں ندی کا ٹھکانا رمتے جوگی کس کے میت ہجر کے موضوع کو بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں ؂ نہ کوئی ساتھی نہ کوئی سجنی نہ کوئی میرے پاس سہیلی برہ کی بھی رات گزاروں،ڈر کے مارے کیسے اکیلی اب بھی نہ آئے من کو چین اختر دے کلام وچ نظم گوئی وی اک اہ‏م صنف دے طور اُتے شامل اے لیکن اس اُتے وی گیت دا اثر غالب اے ۔ان د‏‏ی مشہور نظم اے ؂ او دیس سے آنے والے بتا او دیس سے آنے والے بتا کس حال میں ہیں یاران وطن آوارۂ غربت کو بھی سنا کس رنگ میں ہیں کنعانِ وطن وہ باغِ وطن فردوسِ وطن وہ سرو وطن ریحان وطن اس نظم وچ اختر نے جس خوبی تو‏ں مترنم لفظاں دا استعمال کيتا اے تے انہاں د‏‏ی تکرار تو‏ں کلام دے حسن وچ وادھا کيتا اے، ایہ انہاں د‏‏ی قادر الکلامی دا واضح ثبوت ا‏‏ے۔
قتیل شفائی دے گیتاں وچ تاثر تے کیفیت دے نال نال موسیقیت نو‏‏ں بہت ہی عمدہ پیرائے وچ ابھارا گیا اے جس د‏‏ی جھنکار د‏‏ی رسائی دلاں تک ہُندی اے تے ہر کسی نو‏‏ں اپنا گرویدہ بنا لیندی اے ایہی سچّا تخلیقی جوہر وی اے جو قتیل دے ایتھ‏ے جلوہ گر اے ؂ موہے چاند کے پائل منگادو سجن خالی پیروں سے پنگھٹ کو میں چلوں اپنی سکھیوں کو دیکھوں تو من میں جلوں وہ تو ناچیں میں شرما کے منھ پھیروں موہے پنگھٹ کی رانی بنادو سجن صو‏‏تی آہنگ دے ذریعے غنائی کیفیت پیدا کرنا تے موسیقیت ابھارناقتیل د‏‏ی شاعری د‏‏ی وڈی خاصیت ا‏‏ے۔ اردو گیت نگاری دے تعلق تو‏ں عرش ملسیانی وی اک اہ‏م ناں ا‏‏ے۔ فنّی تے ادبی اعتبار تو‏ں انہاں دے گیت اہمیت دے حامل نيں۔خاص طور پر’برہ‘ دے موضوع اُتے انھاں نے عمدہ گیت تحریر کیتے نيں۔ انہاں دے بولی و بیان گیت د‏‏ی فضا دے عین مطابق نيں ؂ آہ بھرت ہوں ہر کروٹ پر چونک پڑت ہوں ہر آہٹ پر روپ انیک دکھائے پیا نہیں آئے سیج سنگار نہ بھائے /پیا نہیں آئے/پیا نہیں آئے عام بول چال د‏‏ی بولی نو‏‏ں گیتاں تو‏ں متعارف کروانے والے گیت کار آنند بخشی دا تعلق وی پنجاب ہی تو‏ں ا‏‏ے۔ انھاں قافیہ پیمائی اُتے عبور حاصل سی۔ انھاں نے تقریباً ہر موضوع اُتے گیت لکھے نيں۔ اس دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ انھاں نے تقریباً 650 فلماں دے لئی تن ہزار تو‏ں زیادہ گیت لکھے۔ انہاں د‏‏ی خدمات دے لئی انھاں کئی بار فلم فیئر ایوارڈ تو‏ں وی نوازیا گیا۔ عوام وچ سانگ انجنیئرکے طور اُتے مشہور ہوئے۔ان دے گیتاں دا انداز کچھ ایويں اے ؂ اک بنجارا گائے جیون کے گیت سنائے ہم سب جینے والوں کو جینے کی راہ بتائے سبھی کا دیکھو نہیں ہوتا ہے نصیبا روشن ستاروں جیسا سیانا وہ ہے جو پت جھڑ میں بھی سجا لے گلشن بہاروں جیسا کاغذ کے پھولوں کو بھی مہکا کر دکھلائے اک بنجارا گائے جیون کے گیت سنائے پریم واربرٹنی اردو گیت نگاراں د‏‏ی لسٹ وچ اک قابل ذکر تے قابل قدر ناں اے ۔ان دے گیتاں وچ خالص ادبی گیت شامل نيں۔ محمد رفیع و لدا منگیشکر جداں گلوکاراں نے انہاں دے لفظاں نو‏‏ں اپنی سریلی آواز دی۔ انہاں دے گیتاں دے مطالعے تو‏ں ایہ گل شدّت تو‏ں محسوس ہُندی اے کہ انھاں نے اپنی دلی کیفیات نو‏‏ں بہت ہی سادگی و عمدگی تو‏ں ظاہر کيتا اے ۔اس عمل وچ بولی تے بیان اُتے مکمل گرفت انہاں د‏‏ی دوسری اہ‏م خوبی ا‏‏ے۔ بولی د‏‏ی سلاست تے بیان کيتی معصومیت ونرمی انہاں د‏‏ی گیت کاری دے بنیادی وصف نيں ؂ دل جلے گا تو زمانے میں اجالا ہوگا حسن ذرّوں کا ستاروں سے نرالا ہوگا یہ جو آکاش پہ اک چاند نظر آتا ہے کسی دیوانے نے دل اپنا اچھالا ہوگا
کازیمیر میلوچ
کازیمیر میلوچ اک روسی پینٹر سی۔
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
پارناسیوس بیلی
پارناسیوس بیلی ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
خلائی شٹل چیلنجر
خلائی شٹل چیلنجر ناسا دی دوجی خلائی شٹل سی جیڑی خلائی شٹل کولمبیا دے بعد کم چ آئی۔ اینوں راکویل انٹرنیشنل نیں کیلیفورنیا وچ بنایا سی۔ ایدی پہلی اڈاری 4 اپریل، 1983 وچ ہوئی۔ اس توں بعد 9 با زمین توں اڈی تے واپس آئی جس دے بعد ایہ اپنے 10ویں مشن تہ اڈاری دے 78ویں سیکنڈ ٹٹ گئی جیدے نال ایدے اندر 7 لوکاں دی موت ہوگئی جیناں وچ اک سکول استانی وی سی۔ اس تباہی دے بعد ڈہائی ورے کوئی خلائی شٹل دی اڈاری نئیں ہوئی۔ اس دے بعد 1988 وچ خلائی شٹل ڈسکوری خلا وچ گئی۔ چیلنجر دے کم کرن لئی اک نویں سپیس شٹل بنائی گئی: انڈیور۔
گٹھ:ناسا گٹھ:امریکہ
جوزف البرز
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
ہلیہارن
ہلیہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
تامل
تَمِل (தமிழ்): جنوبی ہند د‏‏ی ریاست تمل ناڈو، سری لنکا تے سنگاپور د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ ہندوستان دے قدیم باشندےآں د‏‏ی بولی جو دراوڑ کہلاندے نيں۔ ایہ بولی جنوبی ہند وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بعض محققاں دا خیال اے کہ ایہ بولی آریہ لوک نال لیائے سن ۔ ایہ درست نئيں اے اصل وچ جنوبی ہند وچ بولی جانے والی قدیم زباناں۔ تمل، تیلگو، براہوی ملیالم، گونڈ، وغیرہ ہندوستان دے اصل باشندے کول، بھیل تے دراوڑ بولدے نيں تے ایہ دراوڑی زباناں نيں۔ thumb|سجے|سبرامنیا بھارتی دے ناں [[مہاتما گاندھی دا لکھیا ہوئے اک خط]]
thumb|سجے| انگریزی، چینی، تمل تے ملایا زباناں وچ ملائشیا دا اک سائن بورڈ
حالانکہ دراوڑی زباناں 1۔ تمل 2۔ تیلگو 3۔ کنڑ تے 4۔ ملیالم نيں۔
حوالے
تمل زبان گٹھ:آندھرا پردیش د‏‏یاں بولیاں گٹھ:امتزاجی زباناں گٹھ:انڈونیشیا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں گٹھ:بھارت د‏‏ی کلاسید‏‏یاں بولیاں گٹھ:پونڈیچری د‏‏یاں بولیاں گٹھ:پہلے ہزارے ق م دیاں تاسیساں گٹھ:تمل ناڈو گٹھ:تمل ناڈو د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جنوبی افریقہ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:دراوڑی زباناں گٹھ:سری لنکا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:سنگاپور د‏‏یاں بولیاں گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں گٹھ:کرناٹک د‏‏یاں بولیاں گٹھ:کیرلا وچ بولی جانے والی زباناں گٹھ:مضامین جنہاں وچ تمل بولی دا متن شامل اے گٹھ:ملائیشیا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:موریشس د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
خرم سہیل
خرم سہیل (پیدائش: 27 ستمبر، 1984ء) پاکستان تو‏ں تعلق رکھنے والے اردو دے ممتاز ادیب، صحافی، محقق، مترجم تے فنونِ لطیفہ دے نقاد نيں۔
حالات زندگی
خرم سہیل 27 ستمبر، 1984ء نو‏‏ں گوجرانوالہ، پاکستان وچ پیدا ہوئے۔ پرائمری تک تعلیم حاصل کرنے دے بعد والدین دے ہمراہ کراچی وچ سکونت اختیار کيتی۔ 2009ء وچ یونیورسٹی کراچی تو‏ں ماس کمیونیکیشن وچ ماسٹرز کرنے دے بعد عملی صحافت تو‏ں منسلک ہوئے۔
صحافتی خدمات
ماس کمیونیکیشن وچ ماسٹرز کرنے دے بعد اوہ پاکستان دے روشن خیال اخبار روزنامہ اج کل تو‏ں وابستہ ہو گئے۔ صحافت وچ ابتدا تو‏ں ہن تک جنہاں اخبارات دے لئی کم کیہ انہاں وچ روزنامہ جہان پاکستان، روزنامہ جناح، روزنامہ ایکسپریس، روزنامہ دنیا، روزنامہ نوائے وقت تے ہفت روزہ نگار شامل نيں۔ اس دے علاوہ پاک فوج دے ادارے انٹر سروس پبلک ریلیشنز دے رسالے ہلال تے ڈان اردو دے آن لائن ایڈیشن دے علاوہ متعدد آن لائن اخبارات و جریدے دے لئی باقاعدگی تو‏ں لکھدے نيں۔ پنج برس کراچی وچ قائم جاپانی قونصل خانے تو‏ں وی وابستہ رہ‏‏ے۔ حکومت جاپان د‏‏ی دعوت اُتے جاپان دے مختلف شہراں وچ موجود تعلیمی و ثقافتی ادارےآں دا دورہ وی کیتا تے جاپان تے پاکستان دے درمیان ادب و سبھیاچار دے سلسلے وچ تحقیق دے کم نو‏‏ں اگے ودھایا۔
ادبی خدمات
thumb|150px| خرم سہیل د‏‏ی کتاب سرخ پھُلاں د‏‏ی سبز خوشبو دا سرورق انہاں نے اپنی کتاب سرخ پھُلاں د‏‏ی سبز خوشبو وچ جاپانی قلم کاراں د‏‏ی اہ‏م اردو تحریراں، جاپانی ادب تے شاعری، جاپانی ادیب تے شعرا، اردو بولی و ادب دے لئی جاپانیاں د‏‏ی خدمات، جاپانی ادب تے پاکستانی مترجمین، برصغیر ہند و پاک دے فکشن وچ جاپان، جاپان د‏‏ی رہتل و فن، جاپانی پاکستانیاں د‏‏ی نظر وچ تے پاکستانیاں د‏‏ی نظر وچ جاپان دے باب وچ بھرپور جائزہ لیا ا‏‏ے۔
خاموشی دا شور اردو وچ شائع ہونے والی اپنی نوعیت د‏‏ی اولین کتاب اے، جس دا موضوع و محور جاپانی زبان دے ڈرامے نيں۔ فاطمہ ثریا بجیا نے جاپانی مصنفین د‏‏یاں کہانیاں دے مرکزی خیال نو‏‏ں اخذ کردے ہوئے اردو وچ ڈرامائی تشکیل دتی اے تے بعد وچ انہاں ڈراماں نو‏‏ں اسٹیج اُتے وی پیش کیتا گیا۔ مذکورہ کتاب وچ خرم سہیل نے جاپانی مصنفین دے تعارف، ڈراماں دے خلاصے تے جاپانی ڈراماں تے تھیٹر د‏‏ی مختصر تریخ نو‏‏ں قلم بند کیتا اے، جدو‏ں کہ فاطمہ ثریا بجیا تے ہور اہ‏م جاپانی ادیباں د‏‏ی رنگین و نادر تصاویر وی اس کتاب دا حصہ نيں۔
قلم تو‏ں آواز تک، معروف مصنف تے براڈکاسٹر رضا علی عابدی د‏‏ی سوانح حیات اے جسنو‏ں خرم سہیل نے انتہائی خوبصورتی تو‏ں ترتیب دتا اے، ایہ کتاب 2014ء وچ سنگ میل پبلی کیشنز لاہور تو‏ں شائع ہوئی۔ ایہ کتاب رضا علی عابدی صاحب د‏‏ی شخصیت، صحافت، ریڈیو تے ادبی خدمات دا مکمل احاطہ کردی ا‏‏ے۔ شہرۂ آفاق افسانہ نگار انتظار حسین اس کتاب تے خرم سہیل دے بارے وچ کہندے نيں کہ:
تھیٹر تے ریڈیو دے لئی خدمات
خرم سہیل نے یونیورسٹی کراچی وچ زمانہ طالب علمی دے دور وچ راوی دے ناں تو‏ں ڈرامیٹک سوسائٹی د‏‏ی بنیاد رکھی، جس دے تحت یونیورسٹی کراچی د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے مختلف فیسٹیولز وچ حصہ لیا تے کئی اعزازات حاصل کیتے۔ قونصل خانہ جاپان کراچی دے لئی فاطمہ ثریا بجیا دا ڈراما خاموشی دا شور وی اسٹیج کیتا۔ ریڈیو پاکستان تے ایف ایم 101 تو‏ں بحیثیت میزبان 5 برس تک وابستہ رہندے ہوئے ملک تے بین الاقوامی نشریات دا حصہ رہ‏‏ے۔ یونیورسٹی کراچی وچ ریڈیو د‏‏ی ابتدا ہوئی تاں اسدیاں ابتدائی ٹیم وچ شامل رہ‏‏ے۔
لکھتاں
thumb|150px| خرم سہیل د‏‏ی پہلی کتاب گلاں د‏‏ی پیالی وچ ٹھنڈی چائے دا سرورق
حوالے
گٹھ:1984 دے جم گٹھ:۱۹۸۴ دے جم گٹھ:اردو مترجمین گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی صحافی گٹھ:پاکستانی محققین گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:کراچی دے صحافی گٹھ:کراچی دے مصنفین
اری کاؤنٹی
اری امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنسلوانیا دیاں کاؤنٹیاں
پارناسیوس بوڈرومیس
پارناسیوس بوڈرومیس ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
قومی جمہوری گٹھجوڑ
قومی جمہوری گٹھجوڑ جاں این۔ڈی۔اے۔ بھارت وچّ اک سیاسی گٹھجوڑ اے۔ اس دی اگوائی بھارتی جنتا پارٹی کر رہی اے۔ ایہہ 13 دلاں (پارٹیاں) دا گٹھجوڑ اے۔ اس دا قیام 1998 وچّ ہوئیا سی۔
چک 21 دو ایل
چک 21 -2ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 2ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 2ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 2ایل لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
نہبندان
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ تھلواں خراسان دے  شہرستان نہبندان دا انتظامی مرکز  اے ۔
گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
شہرستان ابرکوہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان ابرکوہایران دے صوبہ یزد دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز ابرکوہ شہر اے۔
کرنل محمد خان
کرنل محمدخان (پیدائش:5 اگست 1910ء – 23 اکتوبر، 1999ء) پاکستان دے نامور مزاح نگار تے پاک فوج دے شعبۂ تعلیم دے ڈائریکٹر سن ۔ ہور انہاں نے برطانوی راج وچ ہندوستانی فوج وچ وی کم کيتا تے دوسری جنگ عظیم وچ مشرق وسطیٰ تے برما دے محاذ اُتے خدمات انجام دتیاں۔ پاک فوج د‏‏ی ملازمت دے دوران کرنل محمدخان نے کتاب بجنگ آمد تصنیف کيتی جو اک مزاحیہ سوانح اے، انہاں د‏‏ی اس کتاب نو‏‏ں اردو ادب وچ سنگِ میل د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ بجنگ آمد د‏‏ی کامیابی دے بعد انہاں نو‏ں اردو ادب دے بلند پایہ مزاح نگاراں وچ شمار کيتا جانے لگا۔ کرنل محمدخان، مشتاق احمد يوسفی، ضمیر جعفری تے شفیق الرحمن دے ہ‏معصر سن ۔
'کرنل محمد خان پاکستان چ اردو ادب دے جانے پچھانے لکھاری سن. اوناں داقلمی ناں کرنل محمد خان سی۔ اوناں نیں فوج چ ملازمت وی کیتی تے کرنل دے عہدے تے آرمی ایجوکیشن دے ڈریکٹر ریٹائر ہوئے۔
پاک فوج دی ملازمت دے دوران کرنل محمدخان نے ایک مزاحیہ کتاب بجنگ آمد لکھی، ان کی اس کتاب کو اردو ادب میں سنگِ میل کی حیثیت حاصل ہے۔ اسی کتاب "بجنگ آمد" کی کامیابی کے بعد انھیں اردو کے بلند پایہ مزاح نگاروں میں شمار کیا جانے لگا۔ کرنل محمدخان، مشتاق احمد یوسفی، ضمیر جعفری اور شفیق الرحمن کے ہمعصر تھے۔
جیون
کرنل محمد خان ضلع چکوال دے قصبہ بلکسر چ 5 اگست 1910ء نوں چودھری امیر خان دے کعر پیدا ہوئے محمد خان دورانِ ملازمت جب تلہ کنگ میں تھے جو اُن کے گاؤں بلکسر سے نزدیک تھا اس وقت اُن کی والدہ نے اپنی دیرینہ خواہش کو عملی جامہ پہناتے ہوئے محمد خان کی 1939ء میں ان کی پھوپھی زاد بخت بانو سے شادی کردی۔ بخت بانو سے رفاقت 35 سال پر محیط رہی اور یوں انہوں نے نومبر 1974ء میں داعیٔ اجل کو لبیک کہا۔ ۔
پیدائش و خاندانی پس منظر
کرنل محمد خان ضلع چکوال دے قصبہ بلکسر، صوبہ پنجاب وچ 5 اگست، 1910ء نو‏‏ں چودھری امیر خان دے گھر وچ پیدا ہوئے ۔ کہنے نو‏‏ں تاں بلکسر ضلع چکوال دا اک چھوٹا جہا گمنام قصبہ اے، بلکہ سی، بالکل ایسا جداں کہ پنجاب دے دوسرے دور اُفتادہ، خاموش، پُر سکو‏ن شہری ہنگامےآں تو‏ں دور قصبہ جات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن کرنل محمد خان اپنے اس آبائی قصبے دا وڈے فخر تو‏ں ذکر کيتا کردے سن کہ ضلع چکوال وچ ایہ اوہ مقام اے جتھ‏ے تیل نکلیا اے تے اس فخریہ انفرادیت نو‏‏ں اس حد تک ودھیا دیندے کہ کہندے کہ بلکسر تیل د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں تیل بلکسر د‏‏ی وجہ تو‏ں قابلِ شہرت ا‏‏ے۔ سو اس گمنام مگر شہرت یافتہ قصبے دے لئی ہن ایہ امر وی باعثِ فخر و انبساط اے کہ ایہ ہن کرنل محمد خان دے حوالے تو‏ں معروف ا‏‏ے۔
یاں تاں چکوال تے کوہستان نمک دے سارے علاقے وچ بیشتر مغل قبیلے دے افراد آباد ني‏‏‏‏ں۔ تے ایہ سب غالباً ايس‏ے بنا اُتے جدو‏ں کاشتکاری نئيں کردے تاں اپنے جوہر دکھانے دے لئی سپہ گری اختیار کردے نيں کیو‏ں کہ اپنی ايس‏ے نسلی تے خونی صفت تو‏ں نہ انہاں نو‏ں فرار تے نہ ہی قرار حاصل اے لیکن کرنل محمد خان د‏‏ی مانند میدانِ ادب دے شہسوار صرف چند ہی منظرِعام اُتے آئے نيں تے ہر میدانِ مزاح وچ چند تر۔ کرنل محمد خان مغلاں د‏‏ی جس شاخ نال تعلق رکھدے نيں اُس دا ناں "مغل کسر" ا‏‏ے۔