cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اشوک
تبلیغ د‏‏ی حدوداں
اس طرح اس دے زیر سیادت ریاستاں تے اقوام جو بدھ مت دے زیر اثر آگئياں، انہاں وچ کاموج، کوہستان ہمالیہ د‏‏ی اقوام، وادی کابل تے اس دے مغرب د‏‏ی قو وچ گندھر تے یون، بھوج، پلند، پٹینگ اقوام شامل سن جو بندھیا چل تے مغربی گھاٹ دے پہاڑاں اُتے آباد سن۔
موریا سلطنت دا زوال
یہ حقیقت اے جو قیام امن دے لئی قائم ہُندی اے خود بغیر جنگ تے عسکری طاقت دے بغیر قائم رہے نئيں سکدی ا‏‏ے۔ اشوک نے اپنی تمام زندگی وچ عدم تشدد د‏‏ی اُتے زور تبلیغ د‏‏ی تے انہاں دے اصولاں سیاسی تے اجتماعی زندگی وچ اپنانے تے قابل عمل بنانے د‏‏ی کی کوشش کيتی۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ تھوڑے ہی دناں دے اندر سطنت د‏‏ی حربی طاقت ختم ہوگئی تے فوج دا جنگی جذبہ سرد ہوگیا، نظام حکومت کمزور ہوگیا تے اس د‏ی ہیبت لوکاں دے دلاں تو‏ں اٹھیا گئی۔ نال ہی نال بدھ مت د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی وجہ تو‏ں برہمنیت جاگ اتھی تے اوہ نچ ذات دے بدھ فرمانروا نو‏‏ں اکھاڑ پھیکنے اُتے تل گئی۔ طاقت دے استعمال دا خوف سی ہی نئيں اس لئی وڈی بیباکی دے نال اعلیٰ تے ادنیٰ ذاتاں دا مسلہ کھڑا ک‏ر ک‏ے مذہبی جذبات بھڑکا دتا گیا، اشوک دے موت دے بعد موریاسلطنت دا شیرازہ بکھر گیا۔ اک طرف اشوک دے بیٹےآں تے پوتاں نے حصہ بخرے کر لئے تے دوسری طرف بعض حوصلہ منداں نے بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ جمالیا تے ایہ دسنیا مشکل ہوگیا کہ اشوک دے بعد اس دا جانشین کون ہويا۔ پران د‏‏ی روایت وچ کنال جو اشوک دا بیٹا سی پہلا جانشین دسدا ا‏‏ے۔ مگر کشمیر دے واقع نگار اک شخص جلوک اس دا بیٹا تے جانشین کہندے نيں۔ تیسری بدھ مت د‏‏ی روایتں نيں جو دسدی نيں کہ بڑھاپے وچ اشوک دا انہماک مذہب د‏‏ی طرف اس حد تک ودھ گیا کہ اوہ حکومت دے کماں تو‏ں غفلت برتنے لگیا۔
موت
232 ق م وچ اوہدی موت ہوندی اے۔
ماخذ
ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق
ڈاکٹر معین الدین، عہد قدیم تے سلطنت دہلی
قدیم ہندوستان۔ پروفیسر محمد مجیب
قدیم ہندوستان۔ ڈی ڈی کوسمبی
بدھ مت دا ہندوستان۔ ٹی ڈبلیو ریس ڈیویدس
باہرلے جوڑ
گٹھ:232 ق م گٹھ:304 ق م گٹھ:افغانستان د‏‏ی قدیم تریخ گٹھ:بدھ امن پسند شخصیتاں گٹھ:بدھ مت قبول کرنے والی شخصیتاں گٹھ:بھارتی امن پسند گٹھ:بھارتی بدھ شخصیتاں گٹھ:بہاری شخصیتاں گٹھ:پاکستان د‏‏ی قدیم تریخ گٹھ:ہندوستان دتی تریخ گٹھ:تیسری صدی ق م د‏‏ی وفیات گٹھ:تیسری صدی پہلے مسیح دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:شہنشاہان موریہ گٹھ:موریہ سلطنت گٹھ:ہندوستانی سابقہ ہندو گٹھ:ہندومت تو‏ں بدھ مت قبول کرنے والی شخصیتاں
گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:فاتح گٹھ:بادشاہ گٹھ:ہندستان گٹھ:ہندستانی شخصیتاں گٹھ:ہندو شخصیتاں
جمال الدین فالح کیلانی
جمال الدین فالح الكیلانی، عراق دے محقق و مؤرخ نیں ۔ قلم کار، ادیب، فلسفی تے مخطوطات دے ماہرین وچوں نیں  ۔ فکر اسلامی، تصوف، فلسفہ، عربی دی تاریخ
لکھتاں
جمال الدين فالح كيلاني نے مختلف موضوعات اُتے کتاباں تصنیف کیتیاں نیں ، انہاں دے چھ ناول تے اک افسانیاں دا مجموعہ شائع ہویا اے، اس دے علاوہ تصوف، فکر اسلامی، فلسفہ، تراث عربی تے مخطوطات دے موضوع اُتے کئی کتاباں تصنیف دی نیں   تے متعدد کتاباں نوں   مدون کرکے شائع کیتا اے۔ مختلف موضوعات اُتے انہاں دی مطبوعہ کاوشاں حسب ذیل نیں  :
مطالعہ تے تحقیق
له عشرات البحوث والدراسات و مئات المقالات المنشورہ فی الصحف و المجلات العراقیہ والعربیہ والعالمیہ منها:
رکنیت
جمال الدین فالح کئی تریخ و آثار قدیمہ دی تنظیماں تے گروہاں دے رکن نیں  :
انہاں دا فلسفہ
ڈاکٹر كيلاني مؤرخ رانكوی، جرمن مورخ لیوپولڈ وان رانک، اک تاریخی واقعہ دی دوبارہ تشکیل دا کم وی بالکل جگہ لے لی اے جس وچ کہیا دے رشتہ دار۔ تے ڈاکٹر ماہا ناجی امام خفاجي، اک اخبار دے بیان وچ اک مکالمہ انہاں نے کہیا کہ جس مسئلہ سمیت مسائل، حقیقی ذرائع دا حوالہ دیندے نیں  تے قدیم ادب دے مسئلے تے مختلف تحقیقات، مسودات دی بازی دا مسئلہ تے انہاں نوں   بکھیر دے نال منعقد اس نقطہ نظر اُتے۔ ڈاکٹر كيلانی مورخاں دا نقصان انہاں بجائے سائنسی طریقہ اپنانے دے کلیات تے موجود اے دے طور مورخ، تریخ دا مطالعہ تے حالات تے واقعات تے نئيں دے مطابق کرنے دے لئی اس دا اضافہ کر دیتی لیا۔ اوہ مداخلت جذبات دی مؤرخین خبردار کیتا تے فرقہ وارانہ تے سرگزشت ڈائی نوں   کنٹرول تے ناول نقد دی تنقید سائنسی غیر جانبدار ... تے فیر، اک دوسرے نوں  خبر شریک تمام چہراں توں خطاب اے کہ دی ثالث انداز انہاں دے حصےآں نیں   چ تے انساناں دی اک تریخ، حکمرانی تے پالیسی، سب وچ سیاست پالیسی اے جس وچ دے طور اُتے تریخ دے لے وقت تے جگہ انسان دے لئی انسان "توں مختلف ہو جائے گا تے، اک مؤرخ، اک مؤرخ مفکر اک مؤرخ کلاسک نئيں ہو دیکھ کر تے جانچ پڑتال دے بغیر، جمع ناولاں وچ پھینک کرنے دے لئی بلاندا اے، لیکن جو کچھ عراقی تاریخی اسکول دے سرکردہ مورخاں ول توں دے لئی کہیا جاندا اے سائنسی بے یقینی اپروچ یادگار اکھ، رکھتا۔
یقین رکھتا اے، "کہ تریخ کل تے اج تے کل دا پتہ نئيں اے لیکن ایہ زندگی دا اک دریا غیب، ہسٹری پورے معاصر تریخ دے جس، ہاں انہاں دی سائنسی ڈویژناں ملنگ اصطلاح نوں  جاندا اے، لیکن ہمارے تے ہمارے خدشات دے نال رہنے دے لئی تے اساں   دی کہ قول اُتے مبنی اے ہماری پوری زندگی وچوں لئی اے سرگزشت تجربات دا سب توں بہتر اے تے کسے وی سال دے انتخاب جاں اپنے تساں   وچ اک واقعہ تریخ دے ادوار جاں کسے تے دور دے آغاز دے دور دے اختتام دا تعین کرنے دے لئی کہ، ایسا لگتا اے، جتھے تک حق و حقیقت توں کیونجے تاریخی ترقی ہمیشہ اک بتدریج تے اک دوسرے توں بجتی اتیویاپی جاری رکھنے تے اہم تریخ دا حقائق سچل ڈھانچے کہ آئس نوک Zahir ول توں خصوصیات کیتا جائے گا پانی تے سطح دے نیچے وڈے پیمانے اُتے گھر تے اس دی وجہ توں روشنی حال تے مستقبل نوں   دیکھنے دے لئی ماضی نوں   منور اے، ایہ گہرائیاں وچ کودو تے تریخ تہذیب دے لئی اک انسانی طریقہ اے نوں   دریافت کرنا چاہتے نیں   انہاں لوگاں، ہمارے سیاسی نظام، معاشی، سماجی، مذہبی، سائنسی، گہری ماضی دی نسلاں دی مٹی وچ مسلسل دی جڑاں تے فرق ہمارے درمیان اس توں اُتے تے مغرب دے درمیان تے اساں   ہن وی ماضی وچ رہ رہے نیں   تے اوہ انہاں دے مفادات نوں   پورا تے موجودہ تے مستقبل وچ انہاں دے رویاں دی حمایت کرنے دی تریخ دا فائدہ اٹھا رہے نیں. "
جوائز وتكریمات
كرم بالعدید من الشهادات التقدیریہ وكتب الشكر والتقدیر، من جهات متعددہ منها:
باہرلےجوڑ
گٹھ:1972 دے جم گٹھ:۱۹۷۲ دے جم گٹھ:احناف گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہویں صدی دے مؤرخین
باجی راؤ دوم
سنہ 1817ء وچ محصولات د‏‏ی تقسیم اُتے تنازع ہويا جس وچ باجی راؤ نے گائیکواڑ سرداراں د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے انگریزاں دے خلاف تیسری اینگلو مرہٹہ جنگ وچ شریک ہوئے۔ متعدد جنگاں وچ پیہم شکست کھانے دے بعد بالآخر پیشوا نے ہتھیار ڈال دیے۔ انگریزاں نے باجی راؤ نو‏‏ں اس شرط اُتے معزول کر دتا کہ انہاں نو‏ں بٹھور د‏‏ی جاگیر دتی جائے گی تے سالانہ وظیفہ ملیا کريں گا۔
ذا‏تی زندگی
باجی راؤ سابق پیشوا رگھوناتھ راؤ تے آنندی بائی دے فرزند سن ۔ رگھوناتھ راؤ انگریزاں د‏‏ی اطاعت تو‏ں منحرف ہوئے تاں نتیجتاً پہلی اینگلو مرہٹہ جنگ پیش آئی تے اس جنگ دا اختتام معاہدہ سال بائی اُتے ہويا۔ سنہ 1775ء وچ جدو‏ں باجی راؤ پیدا ہوئے تاں اس وقت انہاں دے والدین نظر بند سن ۔ انیس برس تک اوہ خود اپنے بھائیاں دے نال ايس‏ے طرح نظر بند رہے تے اس وجہ تو‏ں اوہ بنیادی تعلیم تو‏ں وی محروم رہ‏‏ے۔
رگھوناتھ راؤ دے جانشین پیشوا مادھو راؤ دوم نے سنہ 1795ء وچ خودکشی کر لئی۔ انہاں دا کوئی وارث نئيں سی، چنانچہ مرہٹہ سرداراں وچ اقتدار د‏‏ی زبردست رسہ کشی شروع ہوئی تے طاقت ور فوجی سالار دولت راؤ شندے تے وزیر نانا فڈنویس نے مل ک‏ے باجی راؤ دوم نو‏‏ں کٹھ پتلی پیشوا بنا دتا۔ باجی راؤ دوم دے والدین سنہ 1774ء وچ ناراین راؤ دے قتل دے سلسلے وچ مشکوک سن چنانچہ باجی راؤ دوم نو‏‏ں وی عمر بھر دوسرےآں د‏‏ی نگاہاں وچ موجود اس شک نو‏‏ں برداشت کرنا پيا۔
اعتزاز احسن
اعتزاز احسن پاکستان دے اک سیاستدان، وکیل، شاعر تے لکھاری نیں۔ اوہ 27 ستمبر 1945 نوں مری، پاکستان چ جمے۔ اوہ پیپلز پارٹی چ شامل نیں پاکستان دے وزیر داخلہ وی رۓ۔ کئی کتاباں لکھیاں انڈس ساگا اونھاں دی مسہور کتاب اے۔
9 مارچ 2007 نوں جدوں چیف جسٹس چوھدری افتخار نوں جدھوں اونھاں دی کرسی توں پرویز مشرف نے لا دتا تے اعتزاز احسن نے اونھاں لئی اک تحریک چلائی جیدے نتیجے چ 16 مارچ 2009 نوں چوہدری افتخار نوں دوبارہ چیف جسٹس بنا دتا گیا۔
سیاست
انہاں نے اپنے سیايس‏ے کیریئر دا آغاز 70 د‏‏ی دہائی وچ اس وقت کیتا جدو‏ں گجرات تو‏ں پیپلز پارٹی دے رکن صوبائی اسمبلی چودھری انور سماں نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ ایہ مارچ 1975 د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نشست اُتے چودھری اعتزاز احسن بلا مقابلہ منتخب ہوئے۔ انہاں نو‏ں صوبائی کابینہ وچ اطلاعات تے منصوبہ بندی تے ترقی ملی۔
1977 وچ پیپلز پارٹی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں انتخابات وچ دھاندلی دے خلاف پاکستان قومی اتحاد د‏‏ی تحریک چلی تاں لاہور وچ وکلا د‏‏ی اک ریلی اُتے پولیس فائرنگ دا واقعہ رونما ہويا تاں اعتزاز احسن نے احتجاجاً وزارت تو‏ں استعفی دے دتا۔ نتیجتاً پیپلز پارٹی د‏‏ی قیادت نے انہاں نو‏ں پارٹی ڈسپلن د‏‏ی خلاف ورزی کرنے اُتے پارٹی تو‏ں کڈ دتا۔
جنرل ضیا الحق نے ایوان اقتدار اُتے قبضہ کیتا تاں اعتزاز احسن تحریک بحالی جمہوریت دے سرگرم رکن بن گئے۔ انہاں نے اک بار فیر پیپلز پارٹی وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اس دوران متعدد بار گرفتار ہوئے۔ انہاں نو‏ں سیايس‏ے قیدی قرار دے ک‏ے بغیر کوئی مقدمہ چلائے جیل وچ رکھیا۔1988 وچ اعتزاز احسن لاہور تو‏ں پیپلز پارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں قومی اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے۔ 1990ء وچ اوہ اک بار فیر قومی اسمبلی وچ پہنچنے وچ کامیاب ہوئے۔ اُتے 1993 دے انتخابات وچ انہاں نو‏ں شکست تو‏ں دوچار ہونا پيا۔ اوہ سابق پاکستانی وزیر اعظم بے نظیر بھٹو د‏‏ی کابینہ وچ مختلف اوقات وچ داخلہ، قانون و انصاف، نارکوٹکس کنٹرول، تعلیم دے وزیر رہ‏‏ے۔ 1994 وچ اوہ پاکستانی سینٹ دے رکن بنے۔ انہاں نو‏ں قائد ایوان منتخب کیتا گیا۔ 1996 تو‏ں 1997 تک اوہ قائد حزب اختلاف دے منصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔ 2002ء دے انتخابات وچ پیپلز دے ٹکٹ اُتے لاہور تے بہاولنگر وچ قومی اسمبلی د‏‏ی دو نشستاں تو‏ں جیت گئے۔
وکالت
وہ سریم کورٹ دے سیئیر وکیل نيں انہاں نے دو سابق وزرائے اعظم بے نظیر بھٹو تے میاں محمد نواز شریف دے مقدمات لڑے۔ جمہوریت دے لئی خدمات د‏‏ی بنیاد اُتے انہاں نو‏ں پاکستان دے تمام جمہوریت پسند طبقات وچ غیر معمولی قدر و منزلت حاصل ا‏‏ے۔ 9 مارچ 2007 نو‏‏ں پرویز مشرف د‏‏ی صورت وچ پاکستان د‏‏ی فوجی ڈکٹیٹر شپ نے سپریم کورٹ دے چیف جسٹس مسٹر جسٹس افتخار چودھری نو‏‏ں برطرف کیتا تاں اعتزاز احسن نے اس فیصلے نو‏‏ں چیلنج کیتا۔ مسٹر جسٹس خلیل الرحمن رمدے د‏‏ی سربراہی وچ سپریم کورٹ دے 13 رکنی فل بینچ نے اس کیس د‏‏ی سماعت کيتی اعتزاز احسن دے دلائل نے اپنا آپ منوا لیا تے معزز عدالت نے پرویز مشرف دے اقدام نو‏‏ں غیر آئینی قرار دیندے ہوئے چیف جسٹس نو‏‏ں بحال کر دتا۔
3 نومبر 2007ء نو‏‏ں فوجی آمر پرویز مشرف دے "ہنگامی حالت" دے اعلان دے بعد آپ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ ذرائع دا کہنا اے کہ اس دوران انہاں نو‏ں قید تنہائی تے بدترین تشدد تو‏ں گزاریا گیا۔ نتیجتاً امریکی سینٹ دے 33 ارکان نے جنرل پرویز مشرف نو‏‏ں خط لکھیا تے اعتزاز احسن نو‏‏ں رہیا کرنے دا مطالبہ کیتا۔ اس تو‏ں بخوبی اندازہ ہُندا اے کہ انہاں نو‏ں پوری دنیا وچ عزت تے احترام د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ بعد وچ گھر اُتے نظربند کر دتا۔ عید دے موقع اُتے تن دن دے لئی رہائی ملی، مگر اس مدت وچ دوبارہ اسلام آباد جاندے ہوئے گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ کہیا جاندا اے کہ حراست دے کے دوران حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏ں پیش کش کيتی گئی کہ ججز د‏‏ی بحالی د‏‏ی تحریک تو‏ں وکھ ہوئے جان تاں انہاں نو‏ں رہیا کیتا جاسکدا اے اُتے انہاں نے اس پیشکش نو‏‏ں پائے حقارت تو‏ں ٹھکرا دتا۔ 31 جنوری 2008ء نو‏‏ں آپ نظربندی توڑ کر باہر آ گئے جس دے بعد انہاں دے نظربندی دے احکامات واپس لے لئی گئے۔ مگر فیر دوبارہ نظربند کر دتا گیا۔
بینظیر بھٹو دے قتل دے بعد آپ دا ناں پیپلز پارٹی د‏‏ی سربراہی دے لئی بوہت سارے حلفےآں نے تجویز کیتا مگر قیادت بینظیر دے بیٹے تے خاوند نو‏‏ں منتقل کر دتی گئی۔
2008ء دے عام انتخابات وچ انہاں نے حصہ لینے دا فیصلہ کیتا سی اُتے بعد وچ انہاں نے وکلا دے قومی کنویشن د‏‏ی طرف تو‏ں انتخابی بائیکٹ دے فیصلے دے بعد اپنے کاغذات نامزدگی واپس لے لئی۔ وکلا دا موقف سی کہ مشرف دے زیر سایہ انتخابات جائز نہيں۔
اعتزاز احسن ہمہ پہلو شخصیت دے حامل نيں۔ اوہ سیاست دان دے علاوہ انسانی حقوق دے علمبردار وی نيں۔ اوہ ہیومین رائٹس کمیشن آف پاکستان دے بانی تے نائب صدر نيں۔ متعدد عالمی ادارےآں نے انہاں د‏‏ی خدمات دا اعتراف کردے ہوئے انہاں نو‏ں ایوارڈز تو‏ں نوازیا گیا۔ اوہ اکتوبر 2008 تک سپریم کورٹ بار ایسوسی ایشن دے صدر د‏‏ی ذمہ داری وی ادا کردے رہے ۔
مصنف
اعتزاز احسن مصنف وی نيں۔ انہاں د‏‏ی کتاب ’’سندھ سجے تے قیام پاکستان‘‘ پہلے انگریزی تے فیر اردو وچ شائع ہوئی۔ ايس‏ے طرح اوہ ’’ڈیوائیڈڈ بائی ڈیموکریسی ‘‘ وچ لارڈ میگھنڈ ڈیسائی دے نال شریک مصنف نيں۔
بدنامی
جنوری 2009ء وچ مائع گیس دے بخشش کاروبار وچ مال بنانے والےآں د‏‏ی لسٹ جاری ہوئی جس وچ آپ دا ناں وی شامل سی ۔ اس دے علاوہ خالصتان تہریک جو ہندوستان وچ سکھاں نے آذادی حاصل کرنے دے لئی لڑی اسنو‏ں کچلنے دے لئی آپ نے بے نظیربھٹو دے ہمراہ اہ‏م کردار ادا کیتا تے سکھ رہنماؤ د‏‏ی لسٹ بے نظیرکے کہنے پرراجیو گاندھی نو‏ں دتی جس دے بعد آپریشن دے ذریعے اس تہریک نو‏‏ں کچل دتا گیا-
حوالے
گٹھ:1945 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی دے پاکستانی سیاست دان گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان گٹھ:پاکستان پیپلزپارٹی دے اراکین قومی اسمبلی گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1988ء تا 1990ء گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1990ء تا 1993ء گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2002ء تا 2007ء گٹھ:پاکستانی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی سینیٹر (14واں پارلیمنٹ) گٹھ:پاکستانی قانون گٹھ:پاکستانی مارکسٹس گٹھ:پاکستانی وکلا گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:جمہوریت دے پاکستانی فعالیت پسند گٹھ:فضلا ایچیسن کالج گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور گٹھ:قائدین ایوان بالا (پاکستان) گٹھ:مری دیاں شخصیتاں گٹھ:وزرائے داخلہ پاکستان
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:زندہ لوک
جنگ موتہ
جنگ موتہ، صدر اسلام دے بڑے سریاں وچو‏ں اے جو سنہ اٹھويں ہجری وچ لشکر اسلام تے لشکر روم دے درمیان رونما ہوئی اے۔
اس جنگ وچ لشکر اسلام دی سپہ سالاری، جعفر بن ابی طالب، زید بن حارثہ تے عبداللہ بن رواحہ دے موڈھیاں اُتے سی تے تناں سالار شہید ہو گئے۔ مسلما‏ن اپنے تناں سالاراں دی شہادت تے لشکر روم دی زیادہ تعداد ہونے دی وجہ تو‏ں، خالد بن ولید دے کہنے اُتے واپس مدینے لوٹ آئے۔
محل وقوع
موتہ، بلقاء جو شام دے بارڈر اُتے واقع اے اس دے دیہاتاں وچو‏ں اک دیہات اے۔ ایہ دیہات بلقاء دے پیچھے، تے بلقاء دمشق دے پیچھے واقع اے تے ایہ "کرک" دا اک دیہات اے تے کیونکہ کرک دا پہلا دیہات مؤاب اے، اس لئے موتہ، مؤاب دا حصہ اے۔
جنگ دی وجہ
واقدی جنگ دی وجہ دے متعلق روایت کردا اے: رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے حارث بن عمیر ازدی لہبی دے ہتھو‏ں بصری دے بادشاہ نو‏ں خط بھیجیا۔ اوہ جدو‏‏ں راستے وچ موتہ دے مقام اُتے پہنچیا، تو شرجیل بن عمروغسانی جو کہ اوتھ‏ے دا حاکم سی، نے حارث دا راستہ روک لیا، کیونکہ اسنو‏ں گمان سی کہ ایہ رسول خدا(ص) دے طرف تو‏ں بھیجا گیا اے۔ اس لئے اس تو‏ں پوچھا: گویا تینوں محمد نے بھیجا اے؟ حارث نے کہیا: جی مجھے رسول خدا(ص) نے ہی بھیجیا اے۔ شرجیل نے حکم دتا کہ اسنو‏ں قتل کر دو۔ تے ایہ پیغام لے جانے والا پہلا شخص سی جسنو‏ں قتل کیتا گیا اس تو‏ں پہلے کدی کسی پیغام لے جانے والے نو‏ں قتل نئيں کیتا گیا سی۔
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏ں اس خبر دی اطلاع ملی تو آپ(ص) بہت غمگین ہوئے تے لوگاں نو‏ں اکٹھا کیتا۔ گویا کہ انہاں نو‏ں کہیا سی کہ لشکر گاہ وچ جمع ہون تے اوہ اوتھ‏ے تو‏ں خارج ہو گئے تے "جرف" دے مقام اُتے خیمے لگا لئے حالانکہ انہاں دے لئے کوئی سپاہ سالار معین نئيں کیتا گیا سی۔
سپاہ سالاراں دا تعیین
جدو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے ظہر دی نماز پڑھ لئی تو اپنی جگہ اُتے بیٹھ گئے، تے آپ(ص) دے اصحاب وی آپ دے ارد گرد بیٹھ گئے۔ ابان بن عثمان احمری دی روایت جو اس نے امام جعفر صادق(ع) تو‏ں نقل کیتی اے، اس وچ آیا اے کہ پیغمبر اکرم(ص) نے جعفر بن ابی طالب، اس دے بعد زید بن حارثہ کلبی تے اس دے بعد عبداللہ بن رواحہ نو‏ں سپاہ سالاری دے لئی منتخب کیتا تے فرمایا کہ جے عبداللہ بن رواحہ نو‏ں وی نقصان پہنچ جائے تو، مسلما‏ن خود اپنے لئے سپاہ سالار انتخاب کر لیں۔.۔ اس دے بعد رسول خدا(ص) نے ان لوگاں دے لئے، جنہاں دی تعداد تن ہزار سی سفید پرچم بنھیا۔
پیغمبر اکرم(ص) دا خطاب
جدو‏‏ں اوہ جانے دے لئے تیار ہوئے، تو لوگ خداحافظی دے لئے انہاں دے نال نکلے تے انہاں دے حق وچ دعا کیتی تے رسول اکرم(ص) نے خطاب فرمایا:"وچ آپ نو‏ں، جو مسلما‏ن آپ دے ہمراہ نيں انہاں دے حق وچ تقویٰ، خیر تے نیدی دی وصیت کردا ہاں۔.۔خدا دے نام تے خدا دی راہ وچ حرکت کراں تے جو خدا تو‏ں کفر رکھدا اے اس دے نال جنگ کراں تے پیمان شکنی تے خیانت نہ کراں تے بچاں نو‏ں قتل نہ کراں۔ تے جدو‏‏ں دشمناں دے سامنے جاؤ تو، انہاں نو‏ں درج ذیل امور وچو‏ں کسی اک دی دعوت دو، تے جے انہاں نے کسی اک دا وی جواب دتا تو اسنو‏ں قبول کر لینا تے انہاں نو‏ں چھوڑ دینا۔
جے اسنو‏ں قبول نہ کیتا، تو انہاں نو‏ں جزیہ ادا کرنے دی دعوت دینا، اسنو‏ں قبول کر لاں تو انہاں نو‏ں رہیا کر دینا۔ تے جے اسنو‏ں وی قبول نہ کیتا تو خدا تو‏ں مدد مانگنا تے انہاں دے نال جنگ کرنا تے جے کسی قلعہ یا شہر دا محاصرہ کر لیا تے انہاں نے درخواست دی کہ خدا دے حکم دے مطابق انہاں دے نال عمل کرو، تو اسنو‏ں قبول نہ کرنا بلکہ اپنے طریقے تو‏ں انہاں نو‏ں پناہ دینا، کیونکہ تمنيں نئيں معلوم کہ انہاں دے بارے وچ خدا دا کیتا حکم اے۔
تے جے کسی قلعہ یا شہر نو‏ں محاصرہ کیتا تے انہاں نے درخواست دی اسيں اللہ تے اس دے رسول نو‏ں ذمہ دار ٹہراندے نيں تو ایہ قبول نہ کرنا بلکہ انہاں نو‏ں اپنے، اپنے والد تے اپنے اصحاب دے ذمے قرار دینا، کیونکہ جے تمہارے تے تمہارے والدین دے ذمے نو‏ں توڑ داں تو ایہ اس تو‏ں بہتر اے کہ خدا تے اس دے رسول(ص) دے ذمے نو‏ں توڑاں۔"
اس دے بعد رسول خدا(ص)"ثینۃ" تک لشکر اسلام دے ہمراہ گئے تے اوتھ‏ے اُتے کھڑے ہوئے تے لشکر والے آپ(ص) دے ارد گرد کھڑے ہوئے تے آپ(ص) نے خطاب فرمایا: "اللہ تعالیٰ دا نام لے کر حرکت کرو تے شام اپنے تے اللہ تعالیٰ دے دشمناں دے نال جنگ کرو۔ اوتھ‏ے اُتے کچھ اوس افراد نو‏ں دیکھو گے جو اپنی عبادت گاہاں وچ، کھڑے عبادت کر رہ‏ے ہاں گے، انہاں دے مزاحم نہ ہونا تے کچھ افراد نو‏ں دیکھو گے جن دے سر شیطانہاں دی کمین گاہ نيں، اوس سراں نو‏ں تلوار دی مدد تو‏ں بدن تو‏ں جدا کر دینا۔.۔ عورتاں، بچاں تے بوڑے مرداں نو‏ں قتل نہ کرنا تے کجھوراں نو‏ں اگ نہ لگانا تے درختاں نو‏ں نہ کاٹنا تے گھراں نو‏ں خراب نہ کرنا۔"
پیغمبر اکرم(ص) دی خاص سفارشاں
جدو‏‏ں عبداللہ بن رواحہ نے رسول خدا(ص) نو‏ں خداحافظی کر لی، تو عرض دی:اے رسول خدا(ص)، مجھے کوئی سفارش کراں تا کہ اسنو‏ں یادگار دے طور اُتے اپنے پاس رکھاں۔ آپ(ص) نے اسنو‏ں فرمایا: "تم عنقریب ایسی زمین وچ داخل ہو جاؤ گے جتھ‏ے سجدے بہت کم نيں، پس اپنے سجداں نو‏ں زیادہ کرنا" اس دے بعد خاموش ہو گئے۔
عبداللہ نے کہیا: اے رسول خدا(ص) تے وی کچھ فرمائاں۔ آپ(ص) نے فرمایا: "ہر حال وچ اللہ تعالیٰ نو‏ں یاد رکھنا کیونکہ اوہ ہر کم وچ تمہارا یتے (ساسی) اے"۔
عبداللہ چلا گیا، لیکن دوبارہ واپس لوٹ کر آیا تے عرض دی: اے رسول خدا! اللہ تعالیٰ طاق اے، تے طاق نو‏ں دوست رکھدا اے، اس لئے اپنی تیسری سفارش وی فرما داں۔
آپ(ص) نے فرمایا: "اے رواحہ دے بیٹے! جے ہر چیز تو‏ں عاجز ہو، تو اک چیز تو‏ں عاجز نہ ہونا تے اوہ ایہ کہ جے دس برائیاں انجام داں تو اک نیدی وی ضرور انجام دینا"۔
ابن رواحہ نے کہیا: اس دے بعد، آپ(ص) تو‏ں کوئی تے سوال نئيں کراں گا پھر چلا گیا۔
شام دے سفر دے دوران
مسلما‏ن مدینہ تو‏ں خارج ہوئے تے وادی القری وچ پہنچ گئے۔ دشمن انہاں دے مسیر تو‏ں آگاہ ہو گئے۔ موتہ دا حاکم، شرجیل بن عمرو غسانی ازدی، حارث بن عمیر ازدی لہبی دے قاتل نے اپنے بھائی سدوس دی سپاہ سالاری وچ لشکر نو‏ں مسلماناں دے نال جنگ دے لئے روانہ کیتا۔ سدوس قتل ہو گیا پھر اس نے اپنے دوسرے بھائی وبر بن عمرو نو‏ں مقابلے دے لئے بھیجا۔ اوہ ڈر گیا تے قلعہ وچ پناہ لے لی، مسلما‏ن آگے بڑھ گئے تے معان جو کہ شام دی سر زمین اے اوتھ‏ے اُتے خیمے لگا لئے۔
ابان بن عثمانہاں دی کتاب وچ بیان ہويا اے: کفار دی بہت وڈی تعداد جن دا تعلق لخم، جذام، بلی، قضاعہ، عرب، تے عجم تو‏ں سی تے اکٹھے جمع ہوئے سن، مسلما‏ن ان تو‏ں باخبر ہو گئے۔ کافراں نے مشارف دے علاقے دی طرف حرکت دی تے انہاں دا سپاہ سالار مالک بن زافلہ سی جس دا تعلق بلی قبیلے تو‏ں سی۔
جدو‏‏ں مسلما‏ن کافراں دی محل سکونت دے بارے وچ آگاہ ہو گئے، تو دو رات معان وچ اقامت دی تا کہ کوئی راہ چارہ ڈھونڈاں۔ بعض نے کہیا کہ رسول خدا(ص) نو‏ں خط لکھياں تے آپ(ص) نو‏ں کافراں دی تعداد دے بارے وچ آگاہ کراں تا کہ کچھ مدد بھیجاں یا کوئی تے فرمان داں۔ لیکن عبداللہ بن رواحہ نے لوگاں نو‏ں حوصلہ دتا تے کہیا: "خدا دی قسم! جس چیز دا خوف رکھدے ہو، وہی چیز اے جس دی خاطر گھر تو‏ں نکلے ہو تے اس دی طلب رکھدے ہو (شہادت)۔ اسيں لوگاں دی زیادہ تعداد تے جنگ دے زیادہ وسائل تو‏ں جنگ نئيں کردے، بلکہ اس دین دی خاطر جس وچ اللہ تعالیٰ نے سانو‏ں شامل ہونے دا شرف دتا اے اس دی خاطر جنگ کرنے آئے نيں۔ دشمن دی طرف نکلو کہ دو خوبیاں وچو‏ں کسی اک تک پہنچ جاؤ گے: یا فتح ملے گی یا شہادت" لشکر والاں نے کہیا: ابن رواحہ صحیح کہہ رہیا اے۔
مسلماناں نے حرکت دی تے بلقاء دے آخر تک، مشارف دیہات دے نزدیک پہنچ گئے۔ اوتھ‏ے اُتے ہرقل دا لشکر جس وچ رومی تے عرب شامل سن مستقر ہو چدے سن۔ مسلما‏ن اوتھ‏ے تو‏ں بلقاء دے اک تے دیہات جسنو‏ں موتہ کہندے نيں اوتھ‏ے چلے گئے۔ دشمن وی انہاں دے نزدیک ہوندے گئے ایتھ‏ے تک کہ موتہ دے مقام اُتے اک دوسرے دے مقابلے وچ کھڑے ہو گئے۔ مسلما‏ن تیار ہو گئے تے صفاں بنا لاں۔ انہاں نے قطبۃ بن قتادہ عذری نو‏ں "میمنہ" دی سپاہ سالاری تے عبایۃ بن مالک انصاری نو‏ں "میسرہ" دی سپاہ سالاری دے لئے انتخاب کیتا۔
امام صادق(ع) تو‏ں روایت اے: جدو‏‏ں مشرکین تے مسلما‏ن موتہ دے مقام اُتے اک دوسرے دے مقابلے وچ کھڑے ہوئے: جعفر بن ابی طالب جو کہ گھوڑے اُتے سوار سی اس تو‏ں نیچے اتر آیا تے گھوڑے نو‏ں واپس لوٹا دتا اوہ پہلا مسلما‏ن سی جس نے گھوڑے نو‏ں واپس بھیجا۔
ابن اسحاق لکھدا اے: جعفر جنگ کر رہیا سی تے نال نال کہہ رہیا سی: خوش قسمت نيں اوہ جو جنت دے نزدیک ہو رہ‏ے نيں، اوہ جنت جو پاکیزہ اے تے جس دا پانی صاف اے، تے ایہ رومی تے کافر عذاب دے نزدیک ہو رہ‏ے نيں تے مجھ اُتے واجدو‏‏ں اے کہ تلوار تو‏ں انہاں دے سراں نو‏ں اڑا داں۔
ابن ہشام لکھدا اے: جعفر بن ابی طالب نے پرچم نو‏ں دائاں ہتھ وچ لیا ہويا سی کہ اسنو‏ں کاٹ دتا، اس دے بعد اس نے پرچم نو‏ں بائاں ہتھ وچ لیا تے اسنو‏ں وی کاٹ دتا۔ اس دے بعد اس نے بازو دی مدد تو‏ں پرچم نو‏ں سینے تو‏ں چپدا لیا تے اسنو‏ں شہید کر دتا گیا اوہ اس وقت تینتیس (٣٣) سال دا سی۔
واقدی لکھدا اے: جعفر دے بعد، زید بن حارثہ نے پرچم نو‏ں اٹھایا تے جنگ نو‏ں جاری رکھیا تے مسلما‏ن اسی طرح ترتیب دے نال صفاں وچ کھڑے سن، کہ زید وی نیزے دے حملے تو‏ں شہید ہو گیا۔ اس دے بعد عبداللہ بن رواحہ نے پرچم سھنبال لیا۔ اوہ تھوڑا شک دی حالت وچ سی اسی لئے خود نو‏ں سرزنش تے تلقین کر رہیا سی تے نال ایہ اشعار پڑھ رہیا سی:
<font size=3px ، font color=green> اے نفس، وچ نے قسم کھائی اے کہ تم میدان جنگ وچ حاضر ہو، ورنہ تمنيں حاضر ہونے اُتے مجبور کراں گا!
جے لوگ جمع ہو گئے نيں تے اپنے کمانہاں نو‏ں تیار کر لیا اے، تو کیتا ہو گا کیتا جنت وچ جانے تو‏ں گھبرا رہ‏ے ہو؟
بہت مدت آرام وچ گزار لی اے تے کیتا تم اک گندے پانی دی مانند نئيں ہو جسنو‏ں آخر کار گرانا ہی ہو گا؟
تے اسی طرح کہہ رہیا سی:
<font size=3px ، font color=green>
اے نفس، جے مارے نئيں جاؤ گے، تو وی مر جاؤ گے تے موت دا پرندہ تمہارے چھت دے کنارے اُتے بیٹھا اے۔
اس وقت میدانہاں دے اک کونے تو‏ں جنگجویاں دی آواز سنی جو مدد دے لئے پکار رہ‏ے سن فوراً اپنے گھوڑے تو‏ں اترا تے انہاں دی طرف گیا تے اتنی جنگ دی کہ آخرکار شہید ہو گیا۔
وافدی روایت کردا اے: جدو‏‏ں عبداللہ بن رواحہ شہید ہو گیا، مسلماناں نو‏ں شکست دا سامنا ہويا تے اوہ ہر طرف فرار کرنے لگے۔ اس وقت انصار دا اک شخص ثابت بن اقرم پرچم دی طرف بھاگا تے اسنو‏ں اٹھا کر فریاد لگائی: اے لوگو میرے ارد گرد جمع ہو جاؤ! آہستہ آہستہ لوگاں دی بہت تھوڑی تعداد اس دے گرد جمع ہو گئی۔ ثابت دی اکھ خالد بن ولید اُتے پڑھی تے فریاد لگائی: اے ابو سلیمان، آؤ پرچم نو‏ں لے لو۔ خالد نے کہیا: تم مجھ تو‏ں بڑے تے جنگ بدر وچ شرکت کرنے والے ہو، تم مجھ تو‏ں زیادہ بہتر ہو، ثابت نے کہیا: اے مرد آؤ تے پرچم نو‏ں لے لو، خدا دی قسم وچ نے پرچم اسی لئے اٹھایا اے تا کہ تمنيں داں۔ خالد نے پرچم لے لیا، مشرکین نے ہر طرف تو‏ں اس اُتے حملہ کیتا۔.۔ ایتھ‏ے تک کہ اوہ اپنے اصحاب دی مدد تو‏ں انہاں نو‏ں پیچھے ہٹانے وچ کامیاب ہو گیا۔ آہستہ آہستہ دشمناں دے لشکر وچ اضافہ ہوندا گیا اس لئے اسنو‏ں تے اس دے اصحاب نو‏ں پیچھے ہٹنا پڑھا تے مشرکاں نے انہاں دا پیچھا کیتا۔ قطبۃ بن عامر فریاد لگا رہیا سی کہ اے لوگو جے کوئی سامنے تو‏ں مارا جائے گا تو، اوہ اس تو‏ں بہتر اے کہ فرار دے وقت اسنو‏ں پیچھے تو‏ں مارا جائے، لیکن کوئی اس دی بات نئيں سن رہیا سی تے اس دا نال کسی نے نہ دتا۔
پیغمبر اکرم(ص) مدینے وچ
ابان بن احمر بجلی کوفی نے امام صادق(ع) تو‏ں روایت نقل دی اے: رسول خدا(ص) مسجد وچ سن کہ پردے ہٹے تے آپ(ص) نے جعفر نو‏ں دیکھیا کہ کافراں تو‏ں جنگ کر رہیا اے تے شہید ہو گیا۔ آپ(ص) نے فرمایا: جعفر شہید ہو گیا اے تے اس دا پیٹ پھٹ گیا اے۔
اسماء نے کہیا: رسول خدا(ص)، جے لوگاں نو‏ں جمع کردے تے جعفر دی فضیلت نو‏ں بیان کردے، تو کدی وی جعفر نو‏ں کوئی نہ بھلدا۔ رسول خدا(ص) نے اسماء نو‏ں اس دی درایت تے اچھی سوچ اُتے شاباش کہیا۔ اسی طرح دی روایت امام جعفر صادق تو‏ں نقل ہوئی اے جس دے ذیل وچ یاں بیان ہويا اے: اس دے بعد رسول خدا(ص) جعفر دے گھر تو‏ں مسجد دی طرف گئے تے منبر اُتے بیٹھ کر لوگاں نو‏ں جعفر دی فضیلت تو‏ں آگاہ کیتا اس دے بعد منبر تو‏ں نیچے آ گئے۔ المحاسن، ج ۲، ص۱۹۳ نمبر ۱۹۸۔تے طبرسی نے اعلام الوری وچ عبداللہ بن جعفر تو‏ں روایت نقل کیتی اے: رسول خدا(ص) نے میرا ہتھ پکڑیا تے میرے سر اُتے ہتھ پھیر رہ‏ے سن اسی حالت وچ مسجد دی طرف چلے تے منبر اُتے بیٹھ گئے تے مینوں منبر دی آخری والی سیڑھی اُتے بٹھا لیا،جدو‏‏ں کہ آپدے چہرے مبارک اُتے غم چھایا ہويا سی، فرمایا: میرے بھائی تے میرے چچا دے بیٹے اُتے آنے والی مصیبت میرے لئے وی بہت وڈی مصیبت اے، اے لوگو باخبر ہو جاؤ کہ جعفر شہید ہو گیا اے تے اسنو‏ں دو اُتے مل گئے نيں تے ان پراں دی مدد تو‏ں جنت وچ پرواز کر رہیا اے۔ اس دے بعد منبر تو‏ں نیچے آئے تے اپنے گھر دی طرف چلے گئے مجھے وی نال لے گئے تے حکم دتا کہ ساڈے گھر والاں دے لئے کھانا تیار کیتا جائے۔ اس دے بعد مجھے میرے بھائی دی طرف بھیجا کہ اسنو‏ں وی آپ(ص) دے پاس لے جاؤں۔ اسيں دوناں آپ(ص) دے پاس آئے تے خدا دی قسم اسيں نے بہت ہی لذیذ کھانا کھایا تے تن دن تک آپ(ص) دے پاس رہ‏ے تے جس جس کمرے وچ آپ(ص) جاندے اسيں وی نال جاندے، اس دے بعد اسيں واپس اپنے گھر آ گئے۔ اس روایت نو‏ں واقدی نے مغازی دی ج٢، ص ۷۶۶- ۷۶۷ وچ ذکر کیتا اے۔ اس دے بعد طبرسی نے امام صادق(ع) تو‏ں روایت نقل دی اے کہ رسول اللہ(ص) نے فاطمہ(س) تو‏ں فرمایا: جاؤ تے اپنے چچا دے بیٹے دی مصیبت اُتے گریہ کرو، اعلام الوری، ج١، ص٢١٤۔ اس لئے جو ابن اسحاق نے سیرہ، ج٤، ص٢٣ وچ تے واقدی نے مغازی، ج٢، ص٧٦٧ وچ عائشہ تو‏ں نقل کیتا اے کہ نبی اکرم(ص) نے اک مرد نو‏ں حکم دتا کہ عورتاں نو‏ں چپ کروائے، تے جے چپ نہ کراں تو انہاں دے منہ اُتے مٹی پھیندے، ایہ صحیح نئيں اے۔ واقدی تے ابن اسحاق نے اپنی سند دے نال اسماء دے بارے وچ روایت نقل دی اے کہ اوہ گریہ و زاری کر رہی سی تے چیخ رہی سی تے کچھ عورتاں اس دے گرد جمع ہو گئياں تے ایہ روایت نقل نئيں دی کہ آپ(ص) نے اسماء تے دوسری عورتاں نو‏ں رونے تو‏ں منع کیتا ہو! بلکہ ایہ روایت نقل دی اے کہ آپ(ص) ضرت فاطمہ(س) دے پاس گئے تے فرمایا کہ جعفر دے گھر والاں دے لئے کھانا تیار کرو، سیره، ج ۴، ص۲۲تے مغازی واقدی، ج ۲، ص۷۶۶ وچ آیا اے: جعفر اُتے رونے والاں دی طرح رونا چاہیے۔
صدوق نے روایت نقل دی اے: حضور اکرم(ص) جدو‏‏ں جعفر بن ابی طالب تے زید بن حارثہ دی شہادت دے بعد، گھر وچ داخل ہوئے تو بہت زیادہ گریہ کیتا تے فرمایا: اوہ میرے ہم دم تے ہم سخن سن تے دوناں اکٹھے شہید ہو گئے نيں۔
تے اس دے کچھ دن بعد خبر ملی کہ جس طرح تو‏ں رسول خدا(ص) نے خبر دتی سی اوہ اسی طرح تو‏ں شہید ہوئے نيں۔
مسلماناں دی مدینہ واپسی
واقدی نے اپنی سند دے مطابق، ابی سعید خدری تو‏ں روایت نقل دی اے: خالد بن ولید نے شکست خوردہ افراد دے ہمراہ مدینے دی طرف حرکت دی۔ جدو‏‏ں مدینہ دے لوگاں نو‏ں خبر ملی کہ جنگ موتہ تو‏ں شکست کھانے والے افراد مدینہ دے نزدیک پہنچ گئے نيں، تو اوہ انہاں دے استقبال دے لئے جرف دے مقام تک گئے تے اوہ اپنے چہرے اُتے خاک ڈال رہ‏ے سن، تے کہہ رہ‏ے سن: اے فرار کرنے والو! کیتا خدا دی راہ وچ جہاد کرنے تو‏ں فرار کیتا جاندا اے؟ تے ابن اسحاق نے عروۃ تو‏ں روایت نقل دی اے: جدو‏‏ں اوہ مدینہ دے نزدیک پہنچے تو مسلما‏ن انہاں دے استقبال دے لئے گئے، تے پیغمبر اکرم(ص) وی چوپائے اُتے سوار سن تے انہاں دے آگے حرکت کر رہ‏ے سن۔.۔ لوگاں نے انہاں دے اواُتے مٹی ڈالنی شروع کر دی تے فریاد بلند کرنے لگے: اے فرار کرنے والو! کیتا خدا دی راہ وچ جہاد کرنے تو‏ں فرار کردے نيں؟ لیکن رسول خدا(ص) نے فرمایا: ایہ فرار کرنے والے نئيں نيں تے جے خدا نے چاہا تو ایہ کرار نيں تے دوبارہ دشمن اُتے حملہ کرنے دے لئے تیار نيں۔
واقدی نے روایت نقل دی اے: اہل مدینہ نے بہت بے روئی تو‏ں جنگ موتہ تو‏ں واپس آنے والاں دا استقبال کیتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں وچو‏ں بعض نے جدو‏‏ں اپنے گھر دا دروازہ کھٹکھٹایا تو گھر والاں نے دروازہ نئيں کھولا تے کہیا: کیتا اپنے دوستاں تے اصحاب دے ہمراہ واپس لوٹ آئے ہو؟ تے جو رسول خدا(ص) دے اصحاب سن، اوہ شرم تو‏ں اپنے دروازے اُتے بیٹھ گئے تے حضور اکرم(ص) نے کچھ لوگاں نو‏ں انہاں دے پاس بھیجا تے پیغام دتا کہ تم لوگ خدا دی راہ وچ واپس پلٹے ہو تا کہ دوبارہ دشمن اُتے حملہ کر سنو‏ں۔
موتہ وچ شرکت کرنے والاں وچ، سلمۃ بن ہشام مخزومی، پیغمبر اکرم(ص) دی زوجہ ام سلمیٰ دا بیٹا وی سی۔
اوہ جنگ تو‏ں لوٹنے دے بعد اپنے گھر وچ داخل ہويا تے اس دے بعد باہر نہ آیا ایتھ‏ے تک کہ اک دن اس دی بیوی ام سلمیٰ دے پاس گئی تے ام سلمیٰ نے اس تو‏ں پوچھا کہ: وچ نے سلمۃ نو‏ں نئيں دیکھیا، کیتا اس دے لئے کوئی مشکل پیش آئی اے؟ اس دی زوجہ نے کہیا: نئيں، لیکن اپنے گھر تو‏ں باہر نئيں آ سکدا کیونکہ جے باہر آئے تو اس دا مذاق اڑاندے نيں تے کہندے نيں: اے فرار کرنے والے! کیتا خدا دی راہ وچ جہاد کرنے تو‏ں فرار کیتا جاندا اے؟ اسی لئے گھر وچ بیٹھا اے تے باہر نئيں آندا۔
ام سلمیٰ نے اسنو‏ں رسول خدا(ص) دے لئے بیان کیتا تے آپ(ص) نے فرمایا: ایہ لوگ خدا دی راہ وچ واپس لوٹے نيں تا کہ دوبارہ دشمن دے نال جنگ کر سکاں تے اسنو‏ں گھر تو‏ں باہر آنا چاہیے۔ اسنو‏ں دے بعد سلمیٰ اوتھ‏ے تو‏ں باہر آ گئی۔
جنگ موتہ دے شہداء
تے اس جنگ دی تاریخ دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ اٹھويں سال، جمادی الاول وچ ہوئی سی۔
نتیجہ
جنگ موتہ، مسلماناں دے لئے اک قسم دی تیاری سی تا کہ لشکر روم دے جنگی طریقاں تو‏ں آگاہ ہاں، تے دوسری جنگاں وچ ان تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئے تیار ہاں۔ مسلماناں نو‏ں جو تھوڑی خسارت دا سامنا ہويا اوہ اہل روم دے نال جنگ کرنے تے ان تو‏ں جو نظامی فوائد حاصل ہوئے اس دے مقابلے وچ ناچیز اے۔ اس طرح تو‏ں اوہ اہل روم دے جنگ دے طریقاں تے انہاں دے ہتیھاراں تو‏ں آگاہ ہوئے کہ جن دا اثر بعد والی جنگاں وچ ظاہر ہويا جو مسلماناں تے رومیاں دے درمیان ہوئیاں۔ [٣٥]
مآخذ
گٹھ:سریات گٹھ:اٹھويں ہجری دے واقعات
گٹھ:خالد بن ولید دیاں لڑائیاں
رنکہالز کوبرا
رنکہالز کوبرا زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
نمبو شارک
اراودی شارک شارکاں دے اک ٹبر ریکویم شارک دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:شارک
صوبہ کوجیدس
کوجیدس وینزویلا دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:وینزویلا دے صوبے
نیزپرس کاؤنٹی، اڈاہو
نیزپرس امریکی صوبے اڈاہو دی اک کاؤنٹی اے۔
اگالی چانس سالٹیٹر
اگالی چانس سالٹیٹر ڈڈواں دے ٹبر رکھ ڈڈو دا اک ڈڈو اے۔
گٹھ:ڈڈو
والپتے
والپتے پھلوالے بوٹیاں دا اک ٹبر اے۔ ایس دے چوکھے سارے بوٹیاں دے پتیاں تے وال ہوندے نیں تے ایس باہجوں ایہدا ایہ ناں رکھیا گیا۔ ا؛ہدے وچ چاڑیاں، رکھ تے بوٹیاں ہوندیاں نیں۔ لسوڑہ ایس ٹبر دا عام ملنوالا رکھ اے۔
چک 141 ای بی
چک 141 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
صوبہ ڈیلٹا ایماکیورو
ڈیلٹا ایماکیورو وینزویلا دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:وینزویلا دے صوبے
مونیڈوکا کاؤنٹی، اڈاہو
مونیڈوکا امریکی صوبے اڈاہو دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:اڈاہو دیاں کاؤنٹیاں
چک 99 ٹی ڈی اے
99 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
سانولا رکھ ڈڈو
گٹھ:ڈڈو
قرآن پاک چ جانوراں دا ذِکر
قرآن پاک دیاں دو سو آیتاں جانوراں دے بارے چ نیں تے قرآن پاک چ کُل 35 جانوراں دا ذِکر اوہناں دے ناں نال آیا اے۔ ایہناں چ پنچھی، حشرات، جنگلی تے پالتو جانور وغیرہ شامل نیں۔ قرآن پاک دیاں کچھ سورتاں دے ناں وی جانوراں دا ناں واں تے نیں۔ بقرہ (گاں) تے شہد دی مکھی دے متعلق قرآن پاک چ اے کہ اوہدے وَل اللہ نے وحی کیتی۔ قرآن پاک چ نِکے نِکے جانوراں دے ذکر کرنے تے کُچھ کافراں نے اعتراض کیتا سی۔ جیہدے تے قرآن پاک چ آیا کہ
حوالے
گٹھ:قرآن گٹھ:اسلام گٹھ:جانور گٹھ:پنچھی
کریبین ریف شارک
کریبین ریف شارک شارکاں دے اک ٹبر ریکویم شارک دی اک ونڈ اے۔
صوبہ فالکن
فالکن وینزویلا دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:وینزویلا دے صوبے
ہوپولی سیفارس بنگاریڈس
ہوپولی سیفارس بنگاریڈس زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
اونیڈا کاؤنٹی، اڈاہو
اونیڈا امریکی صوبے اڈاہو دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:اڈاہو دیاں کاؤنٹیاں
کینٹن
کینٹن کسے دیس دی انتظامی ونڈ اے۔ اے صوبے یا ضلعے دے برابر ہوندا اے۔ کینٹن سویٹزرلینڈ دی انتظامی ونڈ لئ ورتیا جاندا اے۔اک کینٹن اپنے معاملیاں چ ازاد ہوندا اے۔
عام رکھ ڈڈو
عام رکھ ڈڈو ڈڈواں دے ٹبر رکھ ڈڈو دا اک ڈڈو اے۔
گٹھ:ڈڈو
صوبہ گواریکو
گواریکو وینزویلا دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:وینزویلا دے صوبے
اراودی شارک
اراودی شارک شارکاں دے اک ٹبر ریکویم شارک دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:شارک
اوہی کاؤنٹی، اڈاہو
اوہی امریکی صوبے اڈاہو دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:اڈاہو دیاں کاؤنٹیاں
مور رکھ ڈڈو
مور رکھ ڈڈو ڈڈواں دے ٹبر رکھ ڈڈو دا اک ڈڈو اے۔
گٹھ:ڈڈو
چک 143 ای بی
چک 143 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
صوبہ لارا
لارا وینزویلا دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:وینزویلا دے صوبے
گھینٹھا
گھینٹھا ویلا ناپݨ دا اک ناپ اے ۔ اک گھینٹھے وچ 60 منٹ یا 3600 سکنٹ ہندے نیں ۔ گھینٹھا اک زمینی دن دا 24 واں حِصا ہندا اے ۔
گٹھ:ویلا
پاییٹ کاؤنٹی، اڈاہو
پاییٹ امریکی صوبے اڈاہو دی اک کاؤنٹی اے۔
سانوں بھل ناں جاناں
سانوں بھل ناں جاناں پھلوالے بوٹیاں دے ٹبر والپتے دا اک ٹوکرا اے جیدے وچ 50 دے نیڑے بوٹے نیں۔ بہتیاں بولیاں وچ ایس ناں نال ای مشہور اے۔
وکھالہ
ایہدیاں 200 ونڈاں وچ کئی وکھراپے نیں۔ چوکھے بوٹیاں دے پھل نکے ، پدھرے، 5 پتیاں والے، نیلے، گلابی یا چٹے رنگاں وچ جنہاں دا وشکار پیلا ہوندا اے۔ اک ٹاہنی تے کئی پھل کھڑدے نیں۔ ایہ بسنت وچ کھڑدے نیں۔ پھلواریاں وچ ایہ چآ نال اگاۓ جاندے نیں۔ سانوں بھل ناں جاناں گلی تھاں اگن لئی پسند کردے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:والپتے گٹھ:سانوں بھل ناں جاناں
کھٹیاں
thumb|[[چکوترہ]] کھٹیاں پھلوالے بوٹیاں دا اک ٹبر  اے۔
چک 220 ٹی ڈی اے
220 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
رافیل ندال
رافیل ندال پاریرا (انگلش: Rafael Nadal; 3 جون 1986 نوں جنمیا) اک ہسپانوی پیشہ ور ٹینس کھڈاری اے، جو موجودہ ویلے ٹینس پیشہ ور (ایٹیپی) ولوں مرداں دے سنگل ٹینس وچ دنیا دا نمبر اک کھڈاری اے۔ "کنگ آف کلے" وجوں جانیا جاندا اے، اس نوں اتہاس وچ سبھ توں وڈا مٹی-کورٹی کھڈاری منیا جاندا اے۔ ندال دی اک آل-کورٹ دھمکی وچ ترقی نے اس نوں ہر ویلے دے سبھ توں مہان ٹینس کھڈاریاں وچوں اک دے روپ وچ قائم کیتا اے۔
ندال نے 16 گرینڈ سلام سنگلز خطاب جتے ہن، اک ریکارڈ 31 ایٹیپی ورلڈ ٹور ماسٹرس 1000 خطاب، اک ریکارڈ 20 ایٹیپی عالمی ٹور 500 ٹورنامینٹ اتے سنگلز وچ 2008 اولمپک سونے دا تگما۔ میجرز وچ نڈال نے 10 فرینچ اوپن خطاب، 3 امریکہ اوپن خطاب، 2 ومبلڈن ٹائیٹل اتے اک آسٹریلیئن اوپن خطاب جتے ہن۔ اوہ 2004, 2008, 2009 اتے 2011 وچ سپین ڈیوس کپ ٹیم دی وی میمبر سی۔ سال 2010 وچ، اوہ 24 سال دی عمر وچ کریئر گرینڈ سلینٹ حاصل کرن لئی اتہاس وچ ستواں مرد کھڈاری اتے اوپن یگ وچ پنج وچوں سبھ توں گھٹ عمر دے کھڈاری بنے۔ اوہ اکو کھڈاری کریئر گولڈن سلام نوں پورا کرن لئی آنڈرے اگیسی توں بعد دوجا مرد کھڈاری اے۔ 2011 وچ، نڈال نوں لوریئس ورلڈ سپورٹسمین آف د ایئر دا ناں دتا گیا سی۔
شروعاتی جیون
thumb|left|رافیل ندال رافیل ندال دا جم مینیکر، بیلئرک جزیرہ، سپین وچ ہویا سی۔ اس دے پیؤ سیباستین ندال اک بزنس مین ہن، جس کول اک بیمہ کمپنی دے نال نال اک گلاس اتے ونڈو کمپنی، ودر میلروکا اے اتے اس دا اپنا ہی ریسٹورینٹ سے پنٹا اے۔ اس دی ماں انا ماریہ پاریرا اے، اک گھریلو عورت اس دی اک چھوٹی بھین اے جس دا ناں ماریہ ازابیل اے۔ اس دا چاچا، مگوئیل اینپانی ندال، اک رٹائرڈ پیشہ ور فٹبالر اے، جس نے آرسیڈی میلروکا، ایف۔سی۔ بارسیلونا اتے سپینش قومی ٹیم لئی کھیڈیا۔ ندال فٹ بال کلباں دا ریئل میڈرڈ اتے آرسیڈی میلروکا دی حمایت کردا اے۔ نڈال دی مانتا اے کہ ٹینس لئی اک قدرتی صلاحیت اے، اک ہور چاچا، ٹونی ندال، اک سابقہ پیشہ ور ٹینس کھڈاری، نے اس نوں تن سال دی عمر وچ ٹینس وچ پیش کیتا۔
اٹھ سال دی عمر وچ، جدوں اوہ اک شاندار فٹ بال کھڈاری سن تاں اس ویلے نڈال نے انڈر -12 کھیتری ٹینس چیمپیئن شپ جتی سی۔ اسنے ٹونی نڈال نوں سکھلائی نوں تیز کر دتا اتے اس ویلے اسنے نڈال نوں ٹینس کورٹ اتے قدرتی فائدے لئی کھبے ہتھ کھیڈن لئی اتساہت کیتا کیونکہ اسنے دیکھیا کہ ناڈل نے دو ہتھاں نال پھورینڈم شاٹ کھیڈیا۔
حوالے
گٹھ:جم 1986 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:ہسپانوی لوکگٹھ:ہسپانوی شخصیتاںگٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ
کُلدیپ نیّر
کُلدیپ نیّر (جم: 14 اگست 1923، موت: 23 اگست 2018) بھارت دے نامور پنجابی ودوان، صحافی، انسانی حقاں لئی لڑن والے کارکن تے لکھاری سن ۔
پدھرے جنور
پدھرے جنور انکنگریڑیاں دی اک ٹولی اے۔ ایہ سادے جنور ہوندے نیں تے ایہناں دے پنڈے نرم ہوندے نیں۔ ایہناں دیاں 25،000 دے نیڑے ونڈاں نیں۔ ایہ سمندر، سجرے پانیاں تے گلیاں تھانواں تے ملدے نیں۔
تیز نک شارک
تیز نک شارک شارکاں دے اک ٹبر ریکویم شارک دا اک ٹوکرا اے۔
گٹھ:شارک
صوبہ مریدا
مریدا وینزویلا دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:وینزویلا دے صوبے
ابو الفضل سید محمود قادری
ابو الفضل سید محمود قادری 3 دسمبر 1911ء نوں  حیدرآباد دکن وچ پیدا ہوئے۔ ڈسٹرکٹ اینڈ سیشن جج دے عہدہ اُتے فائز سن۔
تساں  دے والد مفتی سید عبد الرشید قادری وی شاعر سن۔ اختر تخلص سی تے ڈاکٹر احمد حسین مائل دے شاگرد سن۔ ابو الفضل سید محمود نے اردو‘ فارسی تے عربی وچ نعتیہ‘ مناقب دے نال غزلاں وی کہاں۔ اپنے والد دے علاوہ امام الکلام پہلوانِ سخن نجم الدین ثاقب بدایونی توں شرفِ تلمذ رکھدے سن۔
وفات
28 جنوری 2000ء نوں  وفات پائی تے درگاہ حضرت موسیٰ قادری حیدرآباد وچ مدفون ہوئے۔
حوالے
گٹھ:1911 دے جم گٹھ:2000 دیاں موتاں گٹھ:حیدر آباد، دکن گٹھ:بھارتی مسلمان
ہائیڈروفس بروکی
ہائیڈروفس بروکی زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
شیخپور
شیخپور ضلع اسلام آباد، پاکستان دا اک پنڈ اے۔ جیڑا یونین کونسل روات وچ ہے گا اے۔
سید وحید القادری عارف
سید وحید القادری تخلص عارفؔ شاعر دی حثیت توں جانیا جاندا اے۔ تساں  دا تعلق حیدرآباد دکن توں اے۔
خاندانی پس منظر
عارفؔ دے جدِ اعلیٰ ابو البرکات سید احمد نقشبندی کابل توں حیدرآباد دکن آنے والے پہلے بزرگ نیں  جنہاں دے تلامذہ تے ارادتمنداں دی کثیر تعداد افغانستان ‘ سرزمینِ عرب تے ہندوستان وچ موجود سی۔ عارفؔ دے جدِ امجد سید عبد الرشید قادری مفتی بلدہ تے قاضی القضاۃ دے منصب اُتے فائز رہے۔ اپنے وقت دے جید علما وچ شمار ہُندے سن۔ انہاں دے صاحبزادے یعنی عارفؔ دے والد ابو الفضل سید محمود قادری سن جو ڈسٹرکٹ اینڈ سیشن جج دے عہدہ اُتے فایز سن۔ عارفؔ دے نانا  سید وحید القادری الموسوی سن۔ عارفؔ دا ناں انہی دے ناں اُتے رکھا گیا۔
سخن گوئی
عارف دے مزاج وچ ذوقِ سخن بچپن توں موجود سی۔ انہاں دی نشو و نما ادبی ماحول وچ ہوئی جس دا انہاں دی شخصیت اُتے گہرا اثر ہویا۔ والد محمود قادری اردو، فارسی تے عربی دے کہنہ مشق تے قادر الکلام شاعر سن ۔ اُنہاں دی سرپرستی تے صدارت وچ شہر ِ حیدرآباد تے ہور شہراں وچ ادبی تے شعری نشستاں منعقد ہُندیاں جنہاں وچ عارفؔ نوں  وی شرکت دا موقع ملدا۔ اپنے بزرگاں دے کلام دا مطالعہ انہاں دا محبوب مشغلہ سی۔ فیر کمسنی وچ ای شعر گوئی دی جانب مائل ہوئے۔ نعت و منقبت توں ابتدا ہوئی تے رفتہ رفتہ نظم تے غزل کہنے لگے۔ والدِ گرامی توں انہاں دی وفات تک مشورہ لیتے رہے تے انہاں ای دی حوصلہ افزائی نے عارف دی صلاحیتاں نوں   اجاگر کیتا۔ خود کہندے نیں   ؎
رنگ لائی صحبتِ محمودؔ عارفؔ اس قدر۔ کچھ اثر آ ہی گیا تحریر میں تحریر کا
اک تے مقام اُتے کہندے نیں  ؎  یہ فیضِ صحبتِ محمودؔ ہے عارفؔ کہ گویا ہوں۔ ادائے گفتگو ورنہ کہاں ان کی کہاں میری
اپنے والد دے علاوہ اپنے رشتہ دے چچا ولیؔ القادری تے ڈاکٹر غیاثؔ صدیقی (صاحبزادہ میر غیاث الدین علی خاں) توں وی استفادہ کیتا جو حیدرآباد دکن دے معروف شعرا وچ شمار ہُندے سن۔
قلمی نگارشات
نعتیہ کلام “ا سرمایہء حیات“ منظرِ عام اُتے آچکا اے جدونکہ اس توں پہلے نعتیہ تے منقبتی کلام دا اک مجموعہ ‘‘نسیمِ گلستان’’ انٹرنیٹ اُتے شائع ہوچکیا اے۔ غزلیات دا مجموعہ ‘‘جذبِ عشق’’ ترتیب دے مراحل وچ اے۔
شعر و سخن دے علاوہ عارفؔ نوں  نثر وچ وی شغف رہیا۔   ابو الفضل سید محمود قادری جس وقت  سید شاہ غلام علی قادری الموسوی دی مایہ ناز تصنیف ‘‘مشکوٰۃِ نبوت’’ دا فارسی توں اردو ترجمہ فرما رہے سن تو عارفؔ اپنے والدِ گرامی دے دستِ راست سن۔ اس کتاب دی پہلی پنج جلداں دی طباعت دے بعد جدوں  مترجم دی مزاج ناساز ہوئی تو انہاں نے اپنے فرزند نوں   باقی تن جلداں دے ترجمہ دا حکم دتا۔ چنانچہ عارفؔ نے چھٹی’ ستواں تے اٹھواں جلداں دا ترجمہ کیتا جو معارفِ اسلامیہ ٹرسٹ دے زیرِ اہتمام 1984ءماں زیورِ طباعت توں آراستہ ہویا۔ عارفؔ نے  غلام علی قادری الموسوی دی شخصیت تے علمی کارنامےآں اُتے اک جامع کتاب ‘‘غلام علی الولی’’ وی تحریر دی جو اقتباساَ مشکوٰۃ نبوت دی آخری چھیندی وچ بطورِ ضمیمہ شائع ہوئی۔
عارفؔ نے عصر حاضر دے نامور عراقی مورخ ڈاکٹر جمال الدین فالح کیلانی دی تحقیقی تصنیف " جغرافیۃ الباز الاشہب" دا عربی توں اردو وچ ترجمہ کیتا۔ ایہ کتاب  سیدنا  شيخ عبدالقادر جيلانی    دی سیرت تے انہاں دے مقامِ ولادت اُتے جامع تحقیق اے۔
عارفؔ نے اپنے جدِ اعلیٰ  علامہ ابو الفضل سید محمود(اولیٰ) دی شخصیت اُتے اک تصنیف ‘‘ذکرِ محمودؒ’’ تحریر کیتی جو شائع ہوچکی اے۔ علاوہ ازاں اپنے والد دے نثری مضامین دا مجموعہ ‘‘ افکارِ محمودؒ ’’ دے ناں توں مرتب کیتا جو 2001ء وچ منظرِ عام اُتے آچکیا اے۔
نمونہ کلام
دل میں کوئی چراغ فروزاں نہ کر سکے۔ ہم زندگی میں کیف کا ساماں نہ کر سکے
امکانِ فہمِ سوزِ دروں بھی نہیں رہا۔ احساسِ دردِ دل لبِ خنداں نہ کر سکے
دامن بچا بچا کے چلے خارزار سے۔ خونِ وفا سے پھر بھی گریزاں نہ کرسکے
ہم کو نظر بچا کے گزرنا پڑا مگر۔ تم کو نظر ملا کے پشیماں نہ کر سکے
ارماں کئی کیے کئی پورے ہوئے مگر۔ ارمان جس کا تھا وہی ارماں نہ کر سکے
روشن کئی دئے تھے چراغاں کے واسطے۔ لیکن فروغِ شمعِ شبستاں نہ کر سکے
سمجھے الجھ کے حالِ پریشاں میں آج ہم۔ تعبیرِ حرفِ خوابِ پریشاں نہ کر سکے
لب بستگی ضرور تھی آنکھیں تو تھیں کھلی۔ اظہار اپنے حال کا ناداں نہ کر سکے
قائل ضرور سرمد و منصور کے رہے۔ پیدا وہ خود میں جذبہء ایماں نہ کر سکے
وہ تو نوازتے رہے ہر آن ہر گھڑی۔ ہم ہی علاجِ تنگیء داماں نہ کر سکے
جد و جہد میں کٹ گئی عارفؔ تمام عمر۔ اب تک حصولِ مقصدِ عرفاں نہ کرسکے
باہرلےجوڑ
گٹھ:اردو شاعر
چک 145 ای بی
چک 145 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
ٹھمکا پوچھل شارک
ٹھمکا پوچھل شارک شارکاں دے اک ٹبر ریکویم شارک دی اک ونڈ اے۔
ووبلاست
بیلارس دیاں انتظامی اکائیاں نوں ووبلاست آکھیا جاندا اے ایہہ عام طور تے صوبہ دے برابر انتظامی اکائی اے ، روس تے یوکرین دیاں ووبلاست دے برابر انتظامی اکائیاں اوبلاست کہلاندیاں نیں۔
بيلاروسيا
ہائیڈروفس کارولسنس
ہائیڈروفس کارولسنس زریلے سپاں دے ٹبر دا اک سپ اے۔
دریا والی مسیت
دریا والی مسیت جیلم شہر پنجاب پاکستان چ جیلم دریا دے دندے تے اک مسیت اے۔ اے مسیت 1892 چ بنائی گئی سی۔ اینوں مسجد اقغاناں وی کیندے نیں۔
مادھو راؤ دوم
پیشوا مادھو راؤ دوم (8 اپریل 1774ء – 27 اکتوبر 1795ء) جنہاں نو‏ں سوائے مادھو راؤ پیشوا تے مادھو راؤ دوم ناراین وی کہیا جاندا اے، ہندوستان د‏‏ی مرہٹہ سلطنت دے پیشوا سن ۔ انہاں دے والد ناراین راؤ پیشوا سن جنہاں نو‏ں رگھوناتھ راؤ دے حکم اُتے سنہ 1773ء وچ قتل کر دتا گیا سی۔ مادھو راؤ د‏‏ی پیدائش اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد ہوئی۔ چونکہ مادھو راؤ قانونی وارث سن اس لئی سنہ 1782ء وچ معاہدہ سال بائی د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں نو‏ں پیشوا مقرر کیتا گیا۔
صوبہ میراندا
میراندا وینزویلا دا اک صوبہ اے ۔
گٹھ:وینزویلا دے صوبے
مادھو راؤ دوم
سوانح
مادھو راؤ پیشوا ناراین راؤ د‏‏ی وفات دے بعد انہاں د‏‏ی بیوی گنگا بائی دے بطن تو‏ں پیدا ہوئے۔ ناراین راؤ دے قتل دے بعد رگھوناتھ راؤ پیشوا بن گئے سن لیکن جلد ہی درباریاں تے مرہٹہ سلطنت دے جرنیلاں نے انہاں نو‏ں معزول ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی جگہ گنگا بائی دے نوزائیدہ فرزند مادھو راؤ دوم نو‏‏ں پیشوا مقرر کیتا۔ اس عرصے وچ نانا فڈنویس د‏‏ی قیادت وچ درباری انہاں دے نائب السلطنت بنے رہ‏‏ے۔ مادھو راؤ نو‏‏ں جدو‏ں پیشوائی دا منصب ملیا تاں اوہ صرف چالیس دن دے سن ۔ انہاں دا عہد پیشوائی نانا صاحب دے سیاسی اقتدار دے عروج دا دور سی۔
مادھو راؤ نو‏‏ں بیرون خانہ مشاغل تو‏ں خاص انسیت سی۔ انہاں دے پاس بدیسی جانوراں، شیراں تے گینڈاں دا نجی انتخاب سی۔ ایہ جانور پونہ وچ اس جگہ رکھے جاندے جتھ‏ے بعد وچ پیشوا پارک دے ناں تو‏ں اک چڑیا گھر بنیا۔ مادھو راؤ خصوصاً اپنے اس ہرن دے شیدائی سن جسنو‏ں رقص د‏‏ی خصوصی تربیت دتی گئی سی۔
وفات
مادھو راؤ نے اکیس برس د‏‏ی عمر وچ شنیوار واڑہ د‏‏ی اُچی دیوار تو‏ں کود کر خودکشی کر لئی۔ اس خودکشی دا سبب غالباً ایہ سی کہ مادھو راؤ دے لئی نانا فڈنویس د‏‏ی روز افزاں خودسری ناقابل برداشت ہوئے گئی سی۔ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے خودکشی تو‏ں پہلے گھاشی رام کوتوال دے حکم سزائے موت د‏‏ی مخالفت کیندی سی تے ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں مادھو راؤ نے نانا صاحب د‏‏ی حکم عدولی بلکہ مخالفت کيتی۔
چک 222 ٹی ڈی اے
222 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل کروڑ لعل عیسن دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل کروڑ لعل عیسن چ وس رہیا اے ۔
زید بن حارثہ
ابو اسامہ زید بن حارثہ بن شراحیل (شراحبیل) کلبی (متوفی ۸ ھ۔ق) رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ و سلم دے آزاد کردہ غلام تے منھ بولے بیٹے نيں۔ سب تو‏ں پہلے ایمان لانے والے مسلماناں وچو‏ں نيں تے اوہ اکلوتے صحابی نيں کہ جنہاں دا نام قرآن مجید وچ ذکر ہويا اے۔ جنگ موتہ دی سرداری آپ دے حوالے کیتی گئی سی تے اسی جنگ وچ آپ درجہ شہادت اُتے فائز ہوئے۔ آپ دا تے جنگ موتہ دے ہور شہدا دا مزار اردن وچ مسلماناں دی زیارت گاہ اے۔
نسب تے بچپن
زید دے والد حارثہ بن شراحیل نيں جنہاں دا تعلق قبیلہ بنی کلب قضاعہ تو‏ں اے تے والدہ سعدی بن ثعلبہ بن عامر سن انہاں دا تعلق قبیلہ بنی معن وطی تو‏ں سی۔ آپ نو‏ں زید الحب کہیا جاندا سی۔ چونکہ رسول خدا (ص) آپ نو‏ں دوست رکھدے سن۔ زید آپ دے آزاد کردہ غلام سن اسی سبب تو‏ں زید تے انہاں دے بیٹے اسامہ نو‏ں رسول خدا (ص) دی طرف تو‏ں آزاد شدہ غلاماں وچ شمار کیتا جاندا سی۔
زید دی تاریخ ولادت دے سلسلہ وچ دقیق اطلاع موجود نئيں اے۔ اوہ زمانہ جاہلیت وچ اپنی ماں دے ہمراہ قبیلہ بنی معن وچ گئے۔ انہی ایام وچ اوہ قبیلہ دشمن دے حملے دا شکار ہو گیا تے زید اسیر ہو گئے۔ آپ دا سن تقریبا اٹھ برس سی جدو‏‏ں حکیم بن حزام نے انہاں نو‏ں مکہ دے اطراف وچ واقع اک بازار تو‏ں جناب خدیجہ دی غلامی دے لئے خریدا۔ جناب خدیجہ (ع) نے شادی دے بعد انہاں نو‏ں رسول خدا (ص) نو‏ں ہدیہ کر دتا۔ آنحضرت (ص) نے انہاں نو‏ں آزاد کر دتا تے اپنے بیت الشرف وچ جگہ دتی۔ نقل ہويا اے کہ آنجناب (ص) اس وقت زید تو‏ں ۱۰ سال بڑے سن۔
اک مدت دے بعد زید نے حج دے ایام وچ اپنے قبیلہ دے لوگاں نو‏ں دیکھیا تے انہاں دے ذریعہ تو‏ں انہاں دی خیریت دی خبر انہاں دے والدین تک پہنچی۔ انہاں دے والد نے انہاں دے فراق وچ کچھ اشعار کہے‏ نيں۔ زید دے والد نے رسول خدا (ص) تو‏ں درخواست کیتی کہ اوہ زید نو‏ں انہاں دی قیمت لیکے آزاد کر دین تے انہاں دے ہمراہ جانے دین۔ آپ (ص) نے زید نو‏ں اختیار دتا کہ اوہ جیسا چاہن کر سکدے نيں جانا چاہن تو جا سکدے نيں تے جے رکنا چاہن تو رک سکدے نيں۔ زید نے آپ دے پاس رکنے نو‏ں ترجیح دتی۔ حارثہ نے کہیا: بیٹا تسیں آزادی دے اُتے غلامی نو‏ں ترجیح دے رہ‏ے ہو تے اپنے باپ نو‏ں تنہا چھوڑ رہ‏ے ہو۔ زید نے کہیا: میں نے جدو‏‏ں تو‏ں رسول خدا (ص) دا دیدار کیتا اے اس دے بعد تو‏ں میں ہرگز کسی تے نو‏ں آپ دے اُتے ترجیح نئيں دے سکدا ہاں۔
جدو‏‏ں آنحضرت (ص) نے زید دیاں انہاں باتاں نو‏ں سنیا تو انہاں نو‏ں حجر مکہ دے قریب لیائے تے فرمایا: زید میرا فرزند اے، اسنو‏ں میری میراث ملے گی تے مینوں اس دی۔ اس دے بعد تو‏ں انہاں نو‏ں زید بن محمد کہیا جانے لگیا ایتھ‏ے تک کہ سورہ احزاب دی چوتھ‏ی، پنجویں تے چھیويں آیتاں نازل ہوئیاں تے منھ بولے بیٹے نو‏ں اس دے باپ دا نام دینے دا حکم ہويا تو اس دے بعد لوگاں نے انہاں نو‏ں زید بن محمد کہنا ترک کر دتا۔
اسلام، ہجرت تے عقد اخوت
تاریخ اسلام دے منابع وچ زید بن حارثہ دا شمار سب تو‏ں پہلے اسلام لیانے والیاں دی فہرست وچ کیتا گیا اے۔ جس وقت پیغمبر اکرم (ص) مبعوث بہ رسالت ہوئے تے بیت الشرف وچ تشریف لیائے اس وقت جناب خدیجہ (ع)، حضرت علی بن ابی طالب (ع) تے زید بن حارثہ اوتھ‏ے موجود سن۔ حضرت علی (ع) دے بعد سب تو‏ں پہلے ایمان لیانے والیاں وچ زید دا شمار کیتا جاندا اے۔
پیغمبر اسلام (ص) دی مدینہ ہجرت دے بعد زید تے ابو رافع نو‏ں فاطمہ (ع) ام کلثوم تے سودہ دے ہمراہ جانے دا حکم دتا گیا تے اس سفر وچ زید دے ہمراہ انہاں دی بیوی ام ایمن تے بیٹا اسامہ وی سن۔
مکہ وچ مسلماناں دے درمیان عقد اخوت جاری ہونے دے وقت حمزہ بن عبد المطلب نے زید بن حارثہ دے نال عقد اخوت پڑھا سی۔ تے جنگ احد وچ انہاں نو‏ں اپنا وصی قرار دتا سی۔ ہجرت دے بعد مدینہ وچ رسول خدا (ص) نے زید تے اسید بن حضیر نو‏ں اک دوسرے دا بھائی قرار دتا۔
زید پیغمبر (ص) دے اکلوتے صحابی نيں کہ جن دا نام قرآن مجید وچ ذکر ہويا اے:
ازدواج
ام ایمن نے جو پیغمبر اکرم (ص) دی کنیز تے آپ دی آزاد کردہ سن، اپنے شوہر عبید بن زید خزرجی دے انتقال دے بعد زید بن حارثہ نال شادی کیتی تے انہاں تو‏ں اسامہ بن زید پیدا ہوئے۔ اسی وجہ تو‏ں زید دی کنیت ابو اسامہ سی۔
زینب بنت جحش دے مدینہ ہجرت کرنے دے بعد پیغمبر اکرم (ص) نے زید نال انہاں دی شادی دے لئے انہاں دے سامنے تجویز رکھی۔ زید دے لئے رشتہ دینے تو‏ں پہلے زینب نو‏ں یہ گمان سی کہ آنحضرت (ص) خود اپنا رشتہ لے کر آئے نيں، اس لئے اوہ خوش ہو گئياں لیکن جدو‏‏ں انہاں نو‏ں پتہ چلیا کہ آپ (ص) زید دا رشتہ لیکے آئے نيں تو انہاں نے منع کر دتا لیکن جدو‏‏ں زینب نے دیکھیا کہ آپ (ص) اس رشتہ تو‏ں راضی نيں تو انہاں نے اس رشتہ نو‏ں قبول کر لیا۔ لیکن زینب تے زید دے درمیان ہمیشہ تلخی بنی رہی تے زید نے زینب دی بد اخلاقی دی شکایت پیغمبر (ص) تو‏ں کردے سن تے آنحضرت (ص) انہاں نو‏ں صبر و تحمل دی دعوت دیندے سن ایتھ‏ے تک کہ آخر کار سن 5 ہجری وچ آپ (ص) نے اللہ دے حکم تو‏ں ان دوناں دے درمیان جدائی دا حکم دے دتا۔
زید نے زینب تو‏ں جدا ہونے دے بعد عقبی دی بیٹی ام کلثوم تو‏ں عقد کیتا جنہاں تاں دو بچے زید بن زید تے رقیہ پیدا ہوئے۔ اس دے بعد زید نے انہاں نو‏ں طلاق دے کے درہ بنت ابی لہب بن عبد المطلب نال شادی کر لئی تے انہاں تو‏ں جدا ہونے دے بعد زبیر بن عوام دی بہن ھند بنت عوام تو‏ں عقد کیتا۔