cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دریاۓ سندھ
جان پہچان
جہلم دریا, چناب  ,  راوی  ,  بیاس  اتے  ستلج  سندھ دریا دے پرمکھ معاون دریا  ہن ۔ ایہناں دے علاوہ  گلگت دریا  ,  کابل دریا ,  سوات دریا ,  کرم  دریا ,  ٹوچی دریا ,  گومل دریا ,  زنسکر دریا وغیرہ ہور معاون دریا ہن ۔ مارچ وچّ ہم دے کھرن دے کارن اسوچّ اچانک بھیانک ہڑ آ جاندا ہے ۔ برسات وچّ مانسون دے کارن پانی دی پدھر اچی رہندی ہے ۔ اتے ستمبر وچّ پانی پدھر نیویں  ہو جاندی ہے اتے ٹھنڈ بھر نیویں ہی رہندی ہے ۔ ستلج اتے سندھ دے سنگم دے کول سندھ دا پانی وڈے پیمانے اتے آبپاشی لئی استعمال  ہندا ہے ۔ سنّ‌ 1932 وچّ سکھر وچّ سندھ ندی اتے لائڈ بنھ بنیا ہے جسدے نال 50 لکھ ایکڑ زمین دی آپباشی کیتی جاندی ہے ۔ جتھے وی سندھ دریا دا پانی سنچائی لئی مہیا ہے ، اتھے کنک دی کھیتی دا تھاں  پرمکھ ہے اتے اسدے علاوہ کپاس اتے ہور اناجاں دی  وی کھیتی ہندی ہے اتے ڈھوراں لئی چراگاہ ہن ۔ حیدرآباد ( سندھ ) دے اگے دریا 3,00 مربع میل دا ڈیلٹا بناؤندا ہے ۔ غار اتے دریا دے رستہ تبدیلی کرن دے کارن دریا وچّ بحری آواجائی خطرناک ہے ۔
ہور ناں
صوبہ سرحد چ اسدا پشتو ناں اباسین اے جسدا مطلب دریاواں دا باپ اے تے سندھ چ اسنوں مہران وی آکھیا جاندا اے ۔ تے اسنوں شیر دریا وی کہندے نیں
وکھری آبی حیات
frame|left|انڈس ڈالپھناں جو صرف دریا سندھ وچّ پائی جاندی ہے
اندھی ڈولفن
دریاۓ سندھ چ انھی ڈولفن مچھی پائی جاندی اے ۔ اسنوں سوسو آکھیا جاندا اے ۔  اسدا اک مقامی نام بلھن وی ہے ۔ڈولفن دی ایہہ نسل دنیا بھر چ نایاب اے تے قدرتی طور تے انھی ہندی اے تے آواز دی مدد نال رستہ لبھدی اے ۔ اس دی آبادی چ اضافے تے اسدے جیون چ آن والیاں دشواریاں نوں دور کرن لئی کوششیاں ہو رہیاں اے ۔
سندھُو دی شبد نرکتی
سنسکرت وچّ سندھُو شبد دے دو مکھ مطلب ہن - بولی ماہر مندے ہن کہ ہند آریہ بولیاں دی /س/ دھنی (آواز) ایرانی بولیاں  دی /ہ/ وچّ لگپگ ہمیشہ بدل جاندی ہے۔ اس لئی سپت سندھو] اویستا بولی  (پارسیاں دی دھرمبھاشا)  وچّ جاکے ہپت ہندو وچّ تبدیل ہو گیا جس توں بھارت دا نام ہند اتے ہندوستان  پیا۔ ایہی اگے پرانی  یونانی وچّ "انڈوس" (Ἰνδός) بن گیا جسدا رومنی روپ انڈوس ("Indus") ہے جس توں بھارت لئی انگریزی وچّ انڈیا نام دا پرچلن ہویا۔
ویروا-ورننا
سندھو (Indus) دریا اتری بھارت دے تنّ وڈے دریاواں وچوں اک ہے۔ اسدا مول  ہمالہ وچّ  مانسروور  توں 62.5 میل شمال وچّ سینگے کھبب دے سروتاں وچّ ہے۔ اپنے سروت توں نکلکے تبتی پٹھار دی چوڑی گھاٹی وچوں ہوکے، کشمیر دی سیما نوں پار کر، دکھن پچھم وچّ پاکستان دے ریگستان اتے سینجو بھوبھاگ وچّ وگدا ہویا، کراچی دے دکھن وچّ عرب سمندر وچّ ڈگدا ہے۔ اسدی پوری لمائی لگبھگّ 2,000 میل ہے۔ بلتستان (Baltistan) وچّ کھائتاشو (Khaitassho) گرام دے نیڑے ایہہ زنسکار شرینی نوں پار کردا ہویا 10,000 فٹّ توں زیادہ ڈونگھی مہاکھڈّ وچّ، جو سنسار دیاں وڈیاں کھڈاں وچوں اک ہے، وگدا ہے۔ جتھے ایہہ گلگٹ دریا نال ملدا ہے، اتھے ایہہ وقر بناؤندا ہویا دکھن پچھم دے ولّ جھک جاندا ہے۔ اٹک وچّ ایہہ میدان وچّ پجّ کے قابل دریا نال ملدا ہے۔ سندھ دریا پہلاں اپنے ورتمان مہانے توں 70 میل پورب وچّ ستھت کچھّ دے رن وچّ ولین ہو جاندا سی، پر رن دے بھر جان نال دریا دا مہانا ہن پچھم دے ولّ کھسک گیا ہے۔ جیہلم، چناب، راوی، بیاس اتے ستلج سندھ دریا دے پرمکھ سہائک دریا ہن۔ ایہناں دے علاوہ گلگت، کابل، سوات، کرم، ٹوچی، گومل، سنگر وغیرہ ہور معاون دریا ہن۔ مارچ وچّ برف دے کھرن دے کارن اس وچّ اچانک بھیانک ہڑ آ جاندا ہے۔ ورکھا وچّ مانسون دے کارن پانی دا پدھر اچا رہندا ہے۔ پر ستمبر وچّ پانی دا پدھر نیواں ہو جاندا ہے اتے سیال بھر نیواں ہی رہندا ہے۔ ستلج اتے سندھ دے سنگم دے کول سندھ دا پانی وڈے پیمانے اتے سنچائی لئی پریکت ہندا ہے۔ 1932 وچّ سکھر وچّ سندھ دریا اتے لائڈ بنھ بنیا ہے جسدے دوارا 50 لکھ اےکڑ بھومی دی سنچائی کیتی جاندی ہے۔ جتھے وی سندھ دریا دا پانی سنچائی لئی مہیا ہے، اتھے کنک دی کھیتی دا ستھان پرمکھ ہے اتے اسدے علاوہ کپاہ اتے ہور اناجاں دی وی کھیتی ہندی ہے اتے ڈنگراں لئی چراگاہاں ہن۔ حیدرآباد ،سندھ دے اگے دریا 300 مربع میل دا ڈیلٹا بناؤندا ہے۔
دریائے سندھ دے تنّ میدان
دریائے سندھ دے تنّ میدان پرسدھ ہن :
( 1 ) دریائے سندھ دا اپرلے میدان ( 2 ) دریائے سندھ دا نیواں میدان ( 3 ) دریائی سندھ دا ڈیلٹائی میدان
( 1 ) دریائے سندھ دا اپرلے میدان : دریائے سندھ اٹک دے ستھان اتے صوبہ پنجاب وچّ داخل ہندا ہے اٹک توں مٹھن کوٹ دا علاقہ دریائے سندھ دا اُپرلا میدان کہاندا ہے ایہہ میدان بہت سنچائی-یوگچائی ہے ۔ ہر پرکار دے پھل, سبزیاں فصلاں اتے جنگل اتھے پائے جاندے ہن ۔ میانوالے , بھکر , ڈیرہ اسماعیل خان توں گزرتا ہوایا ندی پنجند ( مٹھن نوں ٹ ) دے ستھان اتے صوبہ سندھ وچّ داخل ہو جاندا ہے ۔ دریائے سندھ دا اپرلے میدان دوآباں وچّ شامل ہن ۔ دو دریاواں دی وچکارلی زمین نوں دوآبہ کہندے ہن ۔ دریائے سندھ دے اپرلے میدان دے دوآبے درج زیل ہے :
1 باری دوآب[[ : [[دریائے ستلج اتے دریائے راوی دا وچکار دا کھیتر باری دوآب کہاندا ہے ۔ ایہہ پنجاب دے شہر لاہور, کسور , ساہیوال اتے ملتان وچّ ستھت ہے ۔ نہری نظام اتے ٹیوب ویلاں دی وجا کرکے اتھے فصلاں کھیتی کیتی جاندی ہن ۔
2  رچنا دوآب : دریائے چناب اتے دریائے راوی دا وچکار علاقہ  رچنا دوآب کہاندا ہے ۔ ایہہ پنجاب دے شہر سیالکوٹ گوجرانوالہ, شیخوپورہ اتے فیصل آباد وچّ واقع ہے ۔ اتھے چاول , گنا , کپاس گندم , سورج مکھی , تماکھو دی فصلاں کھیتی کیتی جاندی ہن ۔
4 سندھ ساگر دوآب : دریائے سندھ اتے دریائے جہلم دا انامکا علاقہ سندھ ساگر دوآب کہاندا ہے ۔ ایہہ پنجاب دے شہر خوشاب, میانوالی بھکر اتے مظفرگڑھ وچّ واقع ہے ۔ اتھے چاول , گنا , کپاس گندم دی فصلاں کھیتی کیتی جاندی ہن ۔ چنے دی اتپتی دے لئی ایہہ علاقہ دیش بھر وچّ پرسدھی رکھدا ہے ۔
بار : ہر سال ندی دے پانی وچّ تیزی اتے ہڑ آؤندی ہے جسدے کارن کجھ ستھان اچّ ہو جاندے ہن اوہناں ستھان نوں وار کہندے ہاں ایہہ دریاواں دی لیائی ہوئی زرخیزمٹی توں بنے ہندے ہن اس لئی ایہہ دھرتی اپجاؤ ہندیاں ہن ، دریائے سندھ دا اپرلے میدان ہیٹھاں دتے باراں دے قابیل ہن :
1نیلی بار : ساہیوال اتے ملتان دا علاقہ نیلی وار کہاندا ہے ، اتھے چاول, گنا , کپاس گندم دی فصلاں کھیتی کیتی جاندی ہن ۔ نیلی ، راوی اتے ساہیوال نسل دی مجھاں دے لئی ایہہ علاقہ دیس بھر وچّ پرسدھی رکھدا ہے ۔
2 ساندل بار : سانگلا ہل, چینیوٹ , اتے شاہ کوٹ دا علاقہ ساندل بار کہاندا ہے ، اتھے چاول , گنا , کپاس گندم دی فصلاں ، سبزیاں اتے پھل کھیتی کیتے جاندے ہن ۔
3 کیرانہ بار : اس دے علاقے وچّ ضلعے سرگودھا اتے ضلعے جھنگ دے علاقے شامل ہن ۔ ایہہ دریائے چناب اتے دریائے جہلم دی گزرگاہ اتے ہے
4 گنجی بار : دریائے ستلج اتے دریائے بیاس دے علاقے نوں کہندے ہن ۔ اس علاقے وچّ بہاولنگر اتے چشتیاں آؤندے ہن ۔
( 3 ) دریائے سندھ دا ڈیلٹائی میدان : دریائے سندھ صوبہ پنجاب اتے صوبہ سندھ توں گزرتا ہویا ٹھٹھہ دے تھاں اتے ڈیلٹا بناؤندا ہے اتھے ایہہ دریا وکھ وکھ شاخاں وچّ ونڈ  ہوکے بحیرہ عرب وچّ شامل ہو جاندا ہے بارش دی کمی اتے نہری نظام دے نا ہون  دے کارن ایہہ علاقہ ویران اتے بنجر ہے اتھے دلدل دے کارن کھیتی باڑی ممکن نہیں ۔    روجھاڑیاں  اتے تمر دے جنگل پائے جاندے نیں تے اتھے دے لوکاں دا سبھ توں وڈا پیشہ پسوپالن ہے ۔
جھیلاں
جھیلاں :  دریائے سندھ دے نیویں میدان وچّ جھیلاں وی پائیاں جاندیاں ہن اداہرن لئی منچھر جھیل, کینجھر جھیل اتے کالری جھیل । ایہہ جھیلاں صحتَ افزا مقام بن چکیاں ہن لوک اتھے سیر وتفریح دے لئی آؤندے ہن ۔
وادی سندھ دی رہتل
وادی سندھ دی رہتل (٣٣٠٠ ١٧٠٠ ق م) دنیا دیاں پرانیاں دریائی داوی رہتلاں وچوں اک پرمکھ رہتل سی۔
ارضی تبدیلیاں
کروڑاں سال پہلے ایتھ‏ے ٹھاواں ٹھاواں ماردا سمندر سی۔ ایتھ‏ے سمندری جانوراں تے نباتات دے فوسلز زمین اُتے تے تھلے دونے طرف پائے گئے۔ جو نشادہی کردے نيں کہ ایتھ‏ے د‏‏ی زمین کئی مرتبہ زیر آب ہوئی تے بلند ہوئی۔ موجودہ پہاڑی سلسلے کوئی اک ہزار ملین سال پہلے وجود وچ آئے۔ ارضیا‏تی تبدیلاں دے نتیجے وچ وسط ایشیا د‏‏ی سطح مرتفع جنوب د‏‏ی جانب برصغیر د‏‏ی طرف ڈھکیلنا شروع ہوئی۔ اک ٹھوس گہری جڑاں والی چٹان جو خبرے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں قدیم چٹان سی برصغیر دے تھلے ڈبی رہی۔ لکھاں سال تک شمال د‏‏ی جانب اک ناقابل مزاحمت قوت اس وچ مسلسل روکاٹ اُتے ڈباوَ ڈالدی رہی تے آہستہ آہستہ انہاں دے درمیان وچ زمین د‏‏ی سطح بلند ہونا شروع ہوئی تے اس طرح قراقرم تے ہمالیہ دے سلسلے وجود وچ آئے تے سمندر برصغیر دے شمال وچ دریا دے پہنچنے دا راستہ بنا‏تے ہوئے مشرق و مغرب د‏‏ی طرف بہہ گیا۔ جنوب د‏‏ی سمت وچ دباوَ مسلسل جاری رہیا تے تقریباً پنج لکھ سال پہلے سلسلہ ہمالیہ تے قراقرم دے درمیان وچ کیلاش دا پہاڑی سلسلہ ابھرنا شروع ہويا۔ جس نے پہلاں تو‏ں نکلنے والے آبی رستےآں نو‏‏ں روک کر جنوب تے مشرق د‏‏ی جانب گنگا تے برہم پتر تے شمال و مغرب د‏‏ی طرف سندھ تے ستلج دو علحیدہ علحیدہ دریائی نظاماں نو‏‏ں جنم دتا۔
سندھ تے گنگا دے منبع صرف سٹھ میݪ دے فاصلے اُتے نيں تے دونے دریا مخالف سمتاں وچ بہندے ہوئے دو وکھ وکھ سمندورں وچ گردے نيں جنہاں تو‏ں درمیان وچ برصغیر د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں مثلث بن جاندی ا‏‏ے۔ ایہ ثبوت اے کہ ایتھ‏ے کدی سمندر سی۔ وسط ایشیا د‏‏ی سطح ہن وی ابھر رہی اے تے اوہ پہاڑ جنھاں نے دریائے سندھ نو‏‏ں گھیر رکھیا اے ہن وی آہستہ آہستہ بلند ہو رہے نيں تے جنوب د‏‏ی تو‏ں طرف کسک رہے نيں۔ ایہی وجہ اے ایتھ‏ے زلزلے اکثر تے لینڈ سلاءڈنگ ہُندی رہندی ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے دریائے سندھ د‏‏ی وادی وچ سالانہ تن انچ تو‏ں وی کم بارش ہُندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پہاڑ بنجر تے کچھ کھلے میدان ریت تو‏ں بھرے نيں تے ہويا خشک تے گرد آلودہ ا‏‏ے۔ برف باری چھوٹے دانے چناں د‏‏ی طرح ہُندی ا‏‏ے۔ سطح د‏‏ی چٹاناں ٹوٹی پھوٹی تے ڈراےراں والی نيں۔ زمین د‏‏ی سطح رتیلی اے یا ڈھیلاں د‏‏ی صورت وچ اے جس دتی ميں مٹی وچ سنگریزے نيں۔ کٹاوَ دے عمل وچ دریائے سندھ تے معاون ندیاں نے ایداں دے نشانات چھڈے نيں جنہاں تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ اوہ کسی وقت بلند سطح اُتے بہندے سن ۔ انہاں د‏‏ی گذر گاہاں پانی تو‏ں گول گئی چٹاناں تے پتھراں اُتے مشتمل نيں۔ ایہ پرانے گلشیر د‏‏ی باقیات وی ہوسکدیاں نيں یا گرمیاں دے پانی دے تیز ریلاں وچ ایہ پتھر لڑک لڑک کر گول ہو گئے نيں۔ سردیاں تے گرمیاں دے درجہ حرارت دے بہت ودھ فرق نے زمین د‏‏ی سطح نو‏‏ں کمزور کر دتا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین دے ٹکراں، گاراں تے چٹاناں دا پھسلنا عام گل ا‏‏ے۔ بلند و بالا گھاٹیاں وچ گلیشر دریائے سندھ تے اس دے معاون دریاواں وچ گلیشر دے وڈے وڈے ٹکرے شام‏ل کر دیندے نيں۔ بعض اوقات کوئی گلیشر اگے آک‏ے دریا نو‏‏ں مہینےآں دے لئی روک لیندا اے تے جدو‏ں دریا دا پانی اسنو‏ں توڑدا اے تاں ایہ سمندری طوفان د‏‏ی طرح اچلدا چلدا اے تے راستے وچ آنے والی ہر چیز، دیہاتاں فضلاں تے درختاں نو‏‏ں ملیا میٹ کر دیندا ا‏‏ے۔
تنگ تے پتھریلی دیواراں دے درمیان وچ دریائے سندھ بوہت‏ے جھکاڑ (ڈھلان) والی چٹاناں وچ پھنسا ہويا وگدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے مناظر پرہیبت تے پرشکوہ نيں۔ عظیم انشان گھاٹیاں دا اس قدر لمبا سلسلہ کرہ ارض اُتے کدرے تے نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔ تنگ راستہ اُتے اک سمت وچ بلند و بالا عمودی چٹاناں تے طرف عمودی گہرائی وچ جھگ اڑاندا وگدا ہويا دریا۔ ایتھ‏ے دور دور تک کوئی کوئی جھاڑ جھنکار نظر نئيں آندا ا‏‏ے۔ اس دے عظیم انشان پہاڑ عمودی چٹاناں دے سلسلے، پتھریلی چٹاناں تے تنگ گھاٹیاں، د‏‏ی بلند و بالا چٹاناں تو‏ں گزرنے والےآں نو‏‏ں دریا اس وقار تے عظمت دے نال وگدا نظر آندا اے جس وچ صدیاں تو‏ں کوئی تبدیلی نئيں آئی ا‏‏ے۔
لداخ د‏‏ی سرحد دے نیڑے پہاڑ دریائے سندھ دے نیڑے آجاندے نيں تے شمال دا رخ کردے ہوئے اس د‏ی جھکاڑ (ڈھلان) وچ تیزی تو‏ں وادھا شروع ہوجاندا ا‏‏ے۔ دریا انہاں عمودی چٹاناں دے درمیان وچ وگدا ہويا ہمالیہ تے قراقرم دے درمیانہاں وچو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے عظیم انشان سلسلہ ہمالیہ تے سلسلہ قراقرم نیڑے آجاندے نيں۔ اس دے اس 350 میݪ دے سفر وچ اس وچ بے شمار نالے تے ندیاں گردے نيں، نقشہ وچ اس د‏ی شکل ایسی ہُندی اے کہ دریائے سندھ د‏‏ی نیلی لکیر وچ بے شمار دھاگہ شام‏ل ہو رہے نيں۔
تجارتی راستے
جہاں پہلو وچ چݪݨ والے پہاڑ آہستہ آہستہ درے د‏‏ی شکل اختیار کرلیندے نيں تے سندھ د‏‏ی وادیاں تے اس د‏ی ندیاں دے نال شمال مغرب د‏‏ی طرف جانے والے کارواناں دے شاہراواں سی۔ انہاں شاہرا اَں وچ کچھ شمال وچ وسط ایشیا تے ہندوستان د‏‏ی جانب جاندیاں نيں۔ تاجر خچراں اُتے سفر کردے سن تے انہاں دا سامان یاکاں تے گدھاں اُتے بندھا ہُندا سی۔ ایتھ‏ے دریائے سندھ اُتے کوئی پل نئيں سن تے تند و تیز لہراں وچ انسان تے جانور تیر کر یا چل پار کردے سن ۔ گہرے پانی د‏‏ی صورت وچ یاک تے ٹٹو قدتی تیراک نيں تیر کر تے انسان انہاں د‏‏ی دم پھڑ کر دریا نو‏‏ں پار کردے سن ۔ بکریاں تیر نئيں سکدیاں نيں البتہ بھیڑاں لہراں دے مطابق ترچھے رخ تو‏ں دریا نو‏‏ں پار کر لیندی سی۔
سردیاں وچ اس وادی وچ برف باری ہوݨ تو‏ں دریا جم جاندا ا‏‏ے۔ لیکن برف دے تھلے پانی رواں بلکہ تیزی تو‏ں بہہ رہیا ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی جمے ہوئے دریا نو‏‏ں احتیاط تو‏ں پار کيتا جاتاا‏‏ے۔ تنگ گھاٹیاں تو‏ں برف دے تودے دنداندے ہوئے آندے نيں تے نوکیلی چٹاناں تو‏ں ٹکرا انہاں دے وڈے وڈے برف دے ٹکرے اڑدے ہوئے دور جاک‏ے گردے نيں۔ جنہاں وچ اکثر پتھر دے چھوٹے تے وڈے ٹکرے پھسے ہُندے نيں۔ گرمیاں وچ جدو‏ں پہاڑاں اُتے برف تے گلیشر پگھلنا شروع ہُندے نيں تاں دریا دے بہندے ہوئے پانی وچ وادھا دے نال اس دے شور بڑ جاندا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے ننگی چٹاناں سورج د‏‏ی گرمی نو‏‏ں جذب کر بھٹی بن جاندیاں نيں۔ لیکن جتھے ڈھوپ نئيں پہنچک‏ی اے اوتھ‏ے شدید ٹھنڈی رہندی اے تے بہت ساریاں ندیاں صرف چند گھنٹےآں دے لئی پگھلدی نيں۔ اوتھ‏ے کوئی وی شخص جو ننگے سر دُھپ وچ ہو تے اس دے پیر سائے وچ اوہ بیک وقت ہیٹ اسٹروک تے فراست بائیٹ دا شکار ہوسکدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ہر موسم وچ وادیاں دے کچھ حصہ وچ تیز ہواواں چلدی نيں۔ جو ریت دے گرداب نو‏‏ں اُتے اٹھاندی نيں۔ ایتھ‏ے کدرے کدرے دریا تے معاون ندیاں وچ کھیت تے درخت ملدے نيں۔ دریائے سندھ دے کنارے پہاڑ تقریباً ہر دس میݪ دے فاصلے اُتے اک تنگ گھاٹی د‏‏ی صورت وچ پھٹ جاندیاں نيں۔ جتھے گرمیاں وچ پانی دے دھارے وچ سیلابی مٹی دا ریلا پہاڑاں تو‏ں پگلی برف اپنے نال بہاکر لاندے نيں۔ ایتھ‏ے چھوٹے چھوٹے پنڈ نيں۔ جنہاں دے سامنے سیڑھیاں د‏‏ی طرح بنے ڈھلوان کھیتاں وچ کسان ہويا دے نال اڑنے والی مٹی د‏‏ی کمی پورا کرنے دے لئی ٹوکریاں بھر کر وڈی محنت تو‏ں ڈال رہے ہُندے نيں۔ انہاں نو‏ں اپنی انہاں مختصر سی زمیناں نو‏‏ں قائم کرنے دے لئی مسلسل محنت کرنی پڑھدی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے جانوراں دا فصلہ جلانے دے لئی تے انسانی فصلہ کھاد وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس وادی وچ کھیتاں دے علاوہ جو دیہاتیاں نے سخت محنت تو‏ں بنا رکھے نيں تے کسی قسم د‏‏ی نباتات دیکھݨ وچ نئيں آندی ا‏‏ے۔
دریا دے نال نال پگڈنڈیاں جاندی ہوئی نظر آندی سی۔ جو عام طور اُتے دریا تو‏ں بہت بلند ہُندیاں سن۔ لیکن بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے اس دے نال چلدی سی تے بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے بل کھاندی ہوئی اس تو‏ں دور نکل جاندی سی۔ کیو‏ں کہ ایتھ‏ے د‏‏ی ڈھلاناں اس قدر خطرنا‏‏ک نيں ہوکہ اس اُتے بکریاں وی نئيں چل سکدیاں نيں۔ سیکڑاں سالاں تو‏ں شمالی ہندوستان کوہ ہندو کش تو‏ں برہم پترہ جانے دے لئی پہاڑاں وچ گزرنے والے تاجر تے مذہبی زائرین ايس‏ے راستے نو‏‏ں استعمال کردے رہے نيں۔ دریائے سندھ دے نال نال دیہات تے بدھاں د‏‏ی خانقاہاں انہاں گزرنے والےآں نو‏‏ں قیام گاہاں تے تجارتی مراکز دا کم وی کردی سی۔ ایہ خانقاہاں دشوار گزار چٹاناں یا دریائے سندھ دے اندر ٹیلےآں اُتے واقع سی۔ ایتھ‏ے وکھ وکھ علاقےآں تو‏ں آنے والے راستے دریائے سندھ دے نال چݪݨ والے رستےآں تو‏ں مل جاندے سن ۔ اس طرح وسط ایشیا تے جنوب تو‏ں آنے والےآں نو‏‏ں راستہ مہیا کردے سن ۔ ایہ پگڈنڈیاں تے راستے وکھ وکھ علاقےآں تے اقوام تعلق رکھنے والے تاجراں تے مذہبی زائرین د‏‏ی گذر گاہاں سی۔ جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں رستےآں اُتے واقع قصبےآں تے دیہاتاں وچ رونق سی۔ ایہ راستے قراقرام تے ہمالیہ دے اُتے جنہاں دراں تو‏ں گزردے نيں انہاں وچ چند اک بہت ہی خطرنا‏‏ک نيں تے سال وچ بوہت گھٹ عرصے دے لئی کھلدے نيں۔ لیکن مشکلات دے باوجود ایہ درے کدی بند نئيں ہُندے سن ۔
شمال وچ قراقرم دریائے سندھ نو‏‏ں وسط ایشیا تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے۔ انہاں پہاڑاں وچ بظاہر کوئی راستہ نئيں سی۔ لیکن ایدھرو‏ں کستوری، ریشم تے دوسری تجارتی اشیاء آندی سی۔ ایتھ‏ے کوئی ایسا درہ نئيں اے تے جو کم دشوار ہو تے راستے وی اکثر وکھ وکھ جنگاں تے دشمنیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بند رہندے سن ۔ اس لئی اکثر قافلاں نو‏‏ں ودھ دشوار راستے استعمال کرنے پڑدے سن ۔ اس دے علاوہ کئی ایداں دے راستے نيں جو استعمال ہُندے رہے مگر اوہ پچھلے دو سو سال وچ گلشیر د‏‏ی زرد وچ آک‏ے ناقابل استعمال ہو گئے نيں۔
شمال د‏‏ی جانب جانے والا سب تو‏ں اہ‏م راستہ قراقرم روٹ لداخ تو‏ں بل کھاندا ہويا پہاڑاں دے سلسلے اُتے چڑھ جاندا اے تے فیر تھلے آک‏ے دریائے شیوک دے اک خم نو‏‏ں پار کرنے دے لئی خطرنا‏‏ک ڈھالان د‏‏ی صورت وچ تھلے اتردا اے تے فیر اک دوسرے پہاڑی سلسلے اُتے چڑھ جاندا تے فیر تھلے آک‏ے دریائے شیوک د‏‏ی اک معاون ندی نو‏‏ں پار کردا ہويا وسط ایشیا وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے گیارہ درے نيں تے جو اٹھارہ ہزار فٹ تک بلند نيں۔ برصغیر تے چین دے درمیان وچ درہ قراقرم انیس ہزار فٹ بلند اے تے اسنو‏ں صرف گرمیاں وچ پار کيتا جاسکدا۔ ایتھ‏ے چند ماہ دے لئی برف پگھلدی اے تے تھلے تو‏ں کالی ریت تے کنکراں دا اک ریگستان نکل آندا ا‏‏ے۔ ایہ بہت بے رحم راستہ ا‏‏ے۔ اس راستہ اُتے کسی قسم د‏‏ی نباتات نئيں اگتی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے چار بلند درے نيں، مگر انہاں دے ذریعہ جو فاصلہ طہ کرنا ہُندا اے اوہ قراقرام دے راستہ تو‏ں ودھ اے استعمال کردے سن لہذا بالائی سندھ د‏‏ی وادی تو‏ں شمال نو‏‏ں جانے دے لئی قراقرم روٹ ہمیشہ اہ‏م راستہ رہیا سی۔
جنوبی تے دریائے سندھ دے کھبے جانب جانے والی دیوار ہمالیہ قراقرم د‏‏ی نسبت ودھ دور اے تے اس وچ قدر آسان درے موجود نيں۔ انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م درہ ذولا اے جتھے کشمیر دے راستہ برصغیر تک رسائی ہوسکدی ا‏‏ے۔ اس د‏ی اونچائی گیارہ ہزار فٹ بلند اے تے سال دے اٹھ مینے کھلا رہندا ا‏‏ے۔
لداخ
لداخ دے پاس دریائے سندھ دے باسیاں زندگی بہت سخت ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی اوسط انچائی دس ہزار فٹ تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ بلندی د‏‏ی اس لطیف ہويا تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ہوݨ دے لئی لداخی باشندےآں دے پھیپڑاں د‏‏ی کار کردگی عام لوکاں تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے رہنے والے یا تاں ڑیوڑاں د‏‏ی دیکھ بھال کردے سن یا مکئی دے چھوٹے چھوٹے کھیت د‏‏ی پرواخت کردے تے گزرنے والے تاجراں اشیاء دا تبادلہ کردے سن ۔ کچھ نوجوان زہرنی دا پیشہ وی اپنا رکھیا سی۔ جو تاجراں نو‏‏ں تے مسافراں نو‏‏ں لُٹیا کردے سن ۔
لداخ دا راجگڑھ لہہ ہزاراں سال تو‏ں تجارتی جال دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ ایہ شہر دریائے سندھ دے شمالی کنارے اُتے گیارہ ہزار فٹ بلندی اُتے آباد ا‏‏ے۔ ایہ شہر بنجر پہاڑاں دے تھلے سیلابی مٹی دے وڈے تو‏ں طاس جو چار میݪ تک پھیلا ہويا اے دے کنارے آباد ا‏‏ے۔ لیہ دے نال دریائے سندھ تے قدیم تجارتی تے مذہبی روابط دا ایسا تعلق اے کہ اکثر اسنو‏ں چھوٹا تبت کہیا جاندا ا‏‏ے۔
یہ علاقہ اے پتھریلا تے بنجر تے شدید طوفاناں، چٹاناں دے تِلکݨ تے گلیشر دے ٹوٹنے تو‏ں سیلاباں ورگی قدرتی آفتاں دا شکار رہندا ا‏‏ے۔ ایہ سخت محنت تو‏ں حاصل کيتی گئی اپنی زمیناں اُتے زرعی پیداوا‏‏ر دے علاوہ لداخ د‏‏ی معیشت دا انحصار دریائے سندھ تے اس تو‏ں منسلک تجارتی رستےآں اُتے سی۔ درہ قراقرم تے زوجی لا جو سندھ تو‏ں بالترتیب شمال تے جنوب د‏‏ی جانب والے راستے نيں لہہ دے نیڑے واقع نيں۔ لہہ دے بازراں وچ تنگ تے اندھیری دوکاناں دے سامنے وسط ایشیا تو‏ں آنے والے پشم تے نمداں دے ڈھیر لگے ہُندے سن ۔ دوکاناں دے پِچھے اندھیرے کمرےآں وچ سونا چاندی تے کناری چمک رہیا ہُندا سی۔ ترکستان تو‏ں آنے والے چھوٹے چھوٹے ٹٹو تیز چݪݨ والے، سست گام ہلالی سینگاں والے یاک پاس گذر اے ہُندے سن ۔ سفید رنگت والے یارکندی، پشم دے ڈھیلے ڈھلالے لباس پہنے تبتی تھلے د‏‏ی جانب لٹکدی مونچھاں والے منگول، صاف ستھرے لباساں وچ ہندوستانی موڈھیاں تو‏ں کندھے رگڑدے ہوئے چوڑی چوڑی سیڑھیاں والی گلیاں وچ آ جا رہے ہُندے سن تے ملی جلی زباناں وچ گل گل ک‏ر رہ‏ے ہُندے سن ۔ جداں کہ لہہ دے باشندے کرم گسترانہ نگاہاں تو‏ں اس ہجوم دا جائزہ لیندے رہندے سن کہ انہاں اجنبیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس بلند و بالا پہاڑاں وچ واقع اس شہر وچ انہاں نو‏‏ں روزگار دے مواقع مل رہے نيں۔ کدی کدائيں اک دوسرے نو‏‏ں دھکے دیندے ہوئے ہجوم وچ جتھے اختلاف معمولی گل سمجھی جاندی اے اک شخص نمایاں نظر آندا اے جس نے انہاں جداں لباس پہن رکھیا ہو اک مغربی باشندہ آن پہنچدا سی۔
انیہويں صدی وچ یورپین باشندے لہیہ وچ اک دو ہفتہ ٹھہردے تے اپنی مہماں دے لئی قلی، یاک تے کیمپنگ دا سامان خریدتے تے اگے ودھ جاندے سن ۔ اوہ سب دریائے سندھ د‏‏ی وادی تے اس دے بیابان دے سحر تو‏ں ميں مبتلا رہندے سن ۔ انہاں وچ سیاح، سرویئر تے جاسوس وی ہُندے سن ۔ کچھ انہاں وچ شہرت حاصل کرنے آندے سن ۔ انہاں لوکاں اُتے بلند و بالا وادی دا سحر طاری رہندا سی تے انہاں بوہت گھٹ اپنی مہم دے بارے وچ دنیا نو‏‏ں دسیا ا‏‏ے۔ مگر کچھ لوکاں نے سفر دے رونگٹے کھڑے ہوݨ واقعات، جذبات و خیالات بیان کيتے نيں۔
آلا دُوآلا د‏‏ی طاقتاں نے پہاڑی دراں تے تجارتی رستےآں جو دریائے سندھ تے اس د‏ی معاون ندیاں تے نالاں دے نال نال چلدے سن ایتھ‏ے د‏‏ی وادیاں تے زمیناں اُتے قبضہ کرنا سی۔ ایہ خوفناک مشکلات وچ گھرے ہوئے لوک دو ہزار سال تو‏ں اوہ اپنے ہمسایہ ملکاں د‏‏ی ایسی جارحیت دا شکار رہے نيں جنہاں وچ انہاں دا کوئی مفاد وابستہ نئيں رہیا اے تے ایہ جنگاں ہمیشہ انہاں دے نقصان اُتے ختم ہُندیاں سن۔ ڈوگرا مہارجہ گلاب سنگھ نے انہاں اُتے اپنی بالادستی قائم کرلئی-
برطانیوی برصغیر تو‏ں رخصت ہو گئے دے بعد کشمیر دا راجا مسلماناں د‏‏ی اکثریت دے باوجود اس دا فیصلہ نئيں کرسکا۔ اس اُتے کشمیر تے گلگت وچ آزادی د‏‏ی تحریک بلند ہوئی تے مجاہدین بڑھدے ہوئے گلگت تے بلتستان نو‏‏ں آزاد کرکے لداخ دے نیڑے پہنچ گئے۔ اس اُتے بھارت نے اپنی فوجاں کشمیر وچ اتارداں تے مہاراجا کشمیر تو‏ں الحاق د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کروا لئی تے 1947ء برصغیر د‏‏ی تقسیم دے نال ہی لہہ اُتے ہندوستان دا قبضہ ہو گیا تے مغرب وچ اس دے ہمسایہ بلتستان ہن پاکستان دا حصہ ا‏‏ے۔ سندھ دے نال نال مشرق تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف جانے والا صدیاں پرانا راستہ بند چکيا ا‏‏ے۔
خطرےآں د‏‏ی وادی
دریائے سندھ د‏‏ی وادی وچ لہہ دے فوراً دریائے سندھ فائر بندی لائین نو‏‏ں غبور کردا ہويا پاکستان دے علاقہ بلتستان وچ داخل ہوجاندا ا‏‏ے۔ پاکستانی علاقے وچ داخل ہوݨ تو‏ں پہلے کارگل دا علاقہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے وی دریا بنجر تے عمودی کھائیاں وچ تھلے د‏‏ی طرف تیزی تو‏ں سفر کردا ا‏‏ے۔ تنگ گھاٹیاں کدرے کدرے چھوٹی چھوٹی وادیاں وچ تبدیل ہوجاندیاں نيں۔ جنہاں وچ تھوڑی بہت کھیت‏‏ی باڑی نظر آندی ا‏‏ے۔ بتدریخ دونے طرف پہاڑ بلند ہُندے ہوئے دریا دے نیڑے آجاندے نيں۔ قراقرم دے جنوب وچ لداخ دا ڈھلوانی تے تنگ پہاڑی سلسلہ دریا دے سجے کنارے اُتے نال چلدا ا‏‏ے۔ جس دے پار دریائے شیوک سندھ دے متوازی وگدا ہويا ڈیڑھ سو میݪ دے بعد لداخ دا پہاڑی سلسلہ ختم ہوجاندا اے تاں دریائے سندھ وچ آن ملدا ا‏‏ے۔ ویہہ میݪ دے بعد سکردو دے نیڑے قراقرم د‏‏ی بلندیاں تو‏ں آنے والا اک ہور معاون دریا شگر وی دریائے سندھ وچ شام‏ل ہوجاندا ا‏‏ے۔
شیوک، شگر تے بیساں چھوٹے چھوٹے دریا اپنی وادیاں وچ رہنے والے باشندےآں دے لئی بقاء دا سامان مہیا کرنے دے ساتھانہاں نو‏ں خطرات تو‏ں وی دوچار کردے رہندے نيں۔ پہاڑی ڈھلاناں وچو‏ں اکثر گلیشر خطرنا‏‏ک جنم لیندے نيں۔ جو تباہی برپا کردے رہندے نيں تے اوہ زندگی تے املاک دے لئی المناک حادثات دا سبب بندے نيں۔ پہاڑاں وچ کوئی وی ڈھلوان کھادی اچانک گارے تے چٹاناں د‏‏ی اک وڈی تے خوفناک مقدار نو‏‏ں تھلے ڈھکیل دیندی ا‏‏ے۔ جو پھسلدے ہوئے اپنے راستے د‏‏ی ہر شے نو‏‏ں ملیا میٹ کردیندی ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ انہاں پہاڑاں اُتے کوئی جھاڑ جھنکار یا گھاہ وغیرہ نئيں اے جو انہاں د‏‏ی مٹی نو‏‏ں پکڑسک‏‏ے تے برف دے پگھلنے دے نال مٹی دے ایہ عظیم تودے بغیر کسی انتباہ کہ نرم ہوک‏ے تھلے د‏‏ی جانب پھسلدے نيں۔ کدی کدی ایتھ‏ے زلزلے وی آندے نيں مگر تباہ کن طوفان ایتھ‏ے برپا ہونا معمول نيں۔
دریائے سندھ د‏‏ی بلند و بالا گھاٹیاں وچ واقع گلشیر جو قطبی دے علاقےآں دے بعد سب تو‏ں وڈے گلیشر شمار ہُندے نيں۔ جو ایتھ‏ے دے دریاواں وچ برف دے وڈے ٹکرے شام‏ل کردے رہندے نيں۔ بعض اوقات کوئی گلیشر وادی دے فرش تو‏ں پگھل دے اگے آجاندا اے تے اپنے راستے وچ آنے والے دریا نو‏‏ں مہینےآں دے لئی روک لیندا ا‏‏ے۔ بالآآخر جدو‏ں دریا دا پانی اسنو‏ں توڑدا اے تاں خدا د‏‏ی پناہ، ایہ سمندر د‏‏ی عظیم طوفانی لہر د‏‏ی مانند گرجتا ہويا چلدا اے تے راستے وچ آنے والی ہر رکاوٹ دیہاتاں، فضلاں تے درختاں نو‏‏ں ملیامیٹ صفحہ ہستی مٹا دیندا ا‏‏ے۔ دریائے شیوک طہت بہت خطرنا‏‏ک ا‏‏ے۔ اس دے بالائی حصہ وچ اک تنگ گھاٹی وچ دو وڈے گلیشر واقع نيں۔ ایہ گلیشر دریا دے اگے بار بار بند بنھ کر اسنو‏ں روک دیندے نيں۔ جس دے نتیجے وچ سیکڑاں فٹ چوڑی تے کئی میݪ لمبی جھیل بن جاندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ بند ٹُٹا اے تاں تھلے د‏‏ی جانب واقع وادی برف دے تودےآں تو‏ں اٹ جاندی اے جو مکاناں تو‏ں کدرے ودھ وڈے ہُندے نيں تے سالاں وچ جاک‏ے پگھلدے نيں۔ ایتھ‏ے دے باسی اپنے دیہات پہاڑاں دے پہلاں وچ بلندی اُتے بنا‏تے نيں۔ تاکہ برف دے روکے گئے پانی دے انہاں بلند ریلاں د‏‏ی زرد وچ نہ آسکن۔ جو چند سالاں بعد اک مرتبہ فیر انہاں د‏‏ی وادیاں نو‏‏ں بہا کر لے جاندے نيں۔
ایتھ‏ے اکا دکا لکڑی د‏‏ی کشتی وی نظر آندیاں نيں۔ جو پرانے طرز د‏‏ی چپتے پیندے تے اُچے کنارےآں والی کشتی ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن دریا اُتے سفر کرنے دا روايتی سفر کرنے دا طریقہ جو ہن سڑک د‏‏ی تعمیر دے بعد متروک ہوچکيا ا‏‏ے۔ اس وچ بکری د‏‏ی بہت ساریاں کھالاں نو‏‏ں ہويا بھر کر اک نال بنھ دتا جاندا سی تے انہاں د‏‏ی لتاں اُتے رکھن جاندی سی۔ ڈنڈوَں نو‏‏ں بنھ کر اک چوبی جال اُتے بنھ دتا جاندا سی۔ اس اُتے بوہت سارے آدمی ہتھو‏ں لمبے لمبے ڈنڈے لے ک‏ے وچ اُتے بیٹھ جاندے سن ۔ اس اُتے سکردو جانے والی سبزیاں تے پھل لاد دتے جاندے سن ۔ بکریاں د‏‏ی کھل وچو‏ں ہويا نکلدی رہندی سی۔ اس لئی ٹانگاں دے ذریعے مسلسل انہاں وچ ہويا بھری جاندی سی۔ دریا دا بہاوَ بہت تیز ہُندا سی تے ڈنڈاں تے چپاں دے مدد تو‏ں اسنو‏ں بار بار روکنا پڑدا سی۔ سفر دے اختتام اُتے اس وچو‏ں ہويا کڈ ک‏ے اسنو‏ں خشکی دے راستے واپس لاندے سن ۔ لکڑیاں د‏‏ی کشتیاں نو‏‏ں وی واپسی دے لئی ریتیلے کنارے اُتے کھنچ کر لے جانا پڑدا سی۔ سڑکاں تعمیر دے بعد ہن ایہ سارے کھتراک ختم ہوچکے نيں۔
سکردو
سکردو دے مقام اُتے وادی سندھ اک بیضوی پیالے د‏‏ی مانند اے جو سطح سمندر تو‏ں ساڈھے ست ہزار فٹ بلند ویہہ میݪ لمبی تے اٹھ میݪ چوڑی ا‏‏ے۔ اس دے چاراں طرف ارغونی، سرخ، بھورے تے بادامی رنگ دے پتھریلے پہاڑ جو ستاراں ہزار فٹ بلند نيں گھیرا دالے ہوئے کھڑے نيں۔ وادی وچ پیلے رنگ د‏‏ی ریت بچھی ہوئی ا‏‏ے۔ جس وچ سردیاں وچ سبز تے گرمیاں وچ دھندلائی ہوئی چاندی جداں مٹیالے رنگ دا دریا سندھ کسی سپ د‏‏ی طرح بل کھاندا ہويا ست خرامی دے نال ہويا د‏‏ی وجہ تو‏ں لہراں د‏‏ی صورت وچ بکھری ہوئی ریت وچ وگدا ہويا دریا اپنے راستے وچ کھڑی تنہا تے عظیم چٹان دے پاس گزردا ا‏‏ے۔ جس اُتے قلعہ سکندر کھڑا ہويا ا‏‏ے۔ لکھاں سالاں تو‏ں دریا چٹاناں وچ اپنا راستہ بنا‏تے ہوئے تے انہاں نو‏ں کٹتا ہويا گہرائی وچ جاپہنچدا ا‏‏ے۔ وکھ وکھ بلندیاں اُتے بہندے ہوئے دریا نے اس نے وادی دے کنارے اُتے کھڑی چٹاناں وچ جو کٹ جھاٹ د‏‏ی اے اوہ اج وی وکھ وکھ بلندیاں اُتے کدرے تو‏ں اگے جھکی ہوئی تے کدرے چبوترے د‏‏ی صورت وچ پھیلی ہوئی سطحاں د‏‏ی صورت وچ دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ دور پِچھے خشک تے پتھریلے پہاڑ اپنی نوکیلی ابھری ہوئی چوٹیاں دے نال اگّے پِچّھے قطاراں باندھاں آسمان وچ دھنس رہے نيں۔ ایتھ‏ے ہويا اس قدر صاف و شفاف اے کہ اکھاں دھوکھا کھاندی نيں۔ جو چیز بہت نذدیک دکھائی دیندی اے دور بین تو‏ں دیکھو تاں بظاہر چند سو گز دور دریا د‏‏ی دوسری سمت اگی ہوئی جھاڑیاں گھٹ تو‏ں گھٹ تن میݪ دور وڈے وڈے درخت نظر آندے نيں۔ دوسرے کنارے اُتے پانی تو‏ں کھیلدا ہويا بچہ، دریا وچ کشتی اتاردا جوان آدمی نظر آندا ا‏‏ے۔ ہر جگہ ایداں دے منظر نو‏‏ں پیش کردی اے جو نظر نو‏‏ں جکڑ لیندا ا‏‏ے۔ دنیا وچ کدرے وی اس قدر بے شمار تے وکھ وکھ پہاڑ اک جگہ اُتے اکھٹے نظر نئيں آندے نيں۔ کدرے اِنّی ودھ پہاڑیاں بدلدے مناظر، کدرے وی اس قدر خوبصورت فضا تے شاندار رنگ نظر نئيں آندے نيں۔
ایتھ‏ے باشندےآں دا قدیم مذہب بدھ مت سی جس دے نقوش چٹاناں اُتے ملدے نيں۔ بعد وچ ایہ لوک مسلما‏ن ہو گئے۔ آزادی دے بعد لوکاں نے بغاوت کردتی تے پاکستان تو‏ں انضمام تے مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ پاکستان نے درخواست قبول کرکے فضائی راستے تو‏ں اسلحہ ساز و سامان د‏‏ی ترسیل دا انتظام کيتا۔ بھانويں اس دوران وچ بھارت نے بلتستان دے مشرقی حصہ اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا تے فائر بندی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں خالی نئيں کرایا جاس کا۔ آزادی بعد اس شہر نے وڈے پیمانے اُتے ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ جس وچ سر لسٹ موصلانی نظام نو‏‏ں بہتر کرنے د‏‏ی کوشش کيتیاں گئیاں۔ سکردو تو‏ں گلگت تک سڑک تاں درکنار راستہ تک نئيں سی۔ دے ٹو تے قراقرم د‏‏ی دوسری چوٹیاں تے تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی ٹریکنگ دے لئی جانے والی کوہ پیماہ تے ٹی وچ ايس‏ے شہر تو‏ں ہی جاندیاں نيں۔ ہن قصبہ نہ رہیا تے اس علاقہ دا دوسرا وڈا شہر بن چکيا ا‏‏ے۔
قراقرم تے ہمالیہ دے سائے
سکردو دے تھلے بانست لداخ دے راستہ وچ ودھ خوفناک تے کڑک وادیاں نيں۔ ایدھرو‏ں دریائے سندھ عظیم انشان گھاٹیاں وچو‏ں ہو ک‏ے گزردا اے تے میلےآں تک چھاگ اڑاندے پانی تے آسمان دے درمیان وچ عمودی چٹاناں دے علاوہ کچھ تے نظر نئيں آندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دریا دے کنارے چٹاناں دے نال اک پیدل راستہ عمودی چٹاناں وچ مکڑی دے جالےآں د‏‏ی طرح پھیلی ہوئی غلام گردشاں تو‏ں گزردا سی۔ جس وچ جابجا اُتے تے تھلے جانے دے لئی لکڑی د‏‏ی سیڑھیاں لگائی گئياں سی۔ کدرے اس وچ لکڑی د‏‏ی کھوٹیاں لگی ہوئی سی جنہاں نو‏ں پھڑ پھڑ لوک سفر کردے سن ۔ انہاں رستےآں اُتے بلندی اُتے جو رسے دے پل اک پہاڑ تو‏ں دوسرے پہاڑ تک بید مجناں رسے جنہاں دے درمیان وچ بید مجناں د‏‏ی جھمدی ہوئی باریک رسیاں بنھی جاندیاں نيں انہاں جھمدی ہوئی رسیاں اُتے دریا پار کرنا ہُندا سی۔ تھلے تی بہندے دریا نو‏‏ں دیکھ ک‏ے سر چکرانے لگدا سی۔
اب ایتھ‏ے سڑک تعمیر ہوچک‏ی اے جو اک پل دے ذریعہ شاہرہ ریشم تو‏ں مل رہی ا‏‏ے۔ اس سڑک اُتے اسيں قراقرم د‏‏ی دیواراں دے نال سڑک دے دوسری جانب دریائے سندھ پورے تلاطم تو‏ں بہہ رہیا اے تے دریا دے پار ہمالیہ د‏‏ی عمودی ڈھلاناں نيں۔ جنہاں اُتے کدرے کدرے سبزہ نظر آندا ا‏‏ے۔ اس سڑک دا شمار دنیا دے خطرنا‏‏ک رستےآں وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ہر وقت لینڈ سالیڈنگ دا ہر خطرہ رہندا اے تے راستہ کھلا رکھنے دے لئی رات دن کم کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ اس سڑک د‏‏ی تعمیر اک وڈا انسانی کانامہ تے عجائبات عالم وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ بھانويں ایہ روڈ کافی چوڑی اے مگر اسنو‏ں کوئی اچھی سڑک نئيں کہہ سکدے نيں۔ اس دے باوجود ایہ سڑک تعمیر دا شاہکار کہلاندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ بنا شروع ہوئی تاں ایہ نئيں دیکھیا جاندا سی کہ اک ماہ وچ ایہ سڑک کِنّی میݪ بنی بلکہ ایہ دیکھیا جاندا سی کہ کِنّی فٹ بنی ا‏‏ے۔ ایہ اہ‏م سڑک بننے تو‏ں پہلے ایتھ‏ے کسی قسم دا راستہ نئيں سی بلکہ دریا دے نال کھڑی چٹاناں سی۔ ابتدا وچ جدو‏ں ایہ سڑک بݨائی گئی تاں اِنّی چوڑی سی کہ اس اُتے بمشکل اک جیپ چل سکدی سی یا خچر یا مویشی یا صرف پیدل دے لئی سی۔ مگر بعد وچ اسنو‏ں چوڑا کر دتا گیا جس اُتے دو گاڑیاں بیک وقت چل سکدیاں نيں۔ اس اُتے جو معلق پل تعمیر کيتے گئے نيں اوہ بھانويں بہت مظبوط نيں لیکن جدو‏ں انہاں اُتے گڈی لنگھدی اے تاں پل خوفناک آواز وچ چرچراندے نيں۔ جس تو‏ں کمزور لوکاں دا دل دہل جاندا ا‏‏ے۔ مگر اس سڑک د‏‏ی بدولت سکردو دا رابطہ پورے سال پاکستان دے دوسرے علاقےآں رہندا ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے کچھ اُچے تھلے کھیت نظر آندے نيں جنہاں نال کچھ کچے مکانات نيں۔ ورنہ عجیب وحشناک سفر ا‏‏ے۔ جس وچ پہاڑاں دا جاہ و جلال تے دریا دا جوش و تلاطم نمایاں ا‏‏ے۔ ایہ سڑک دریا دے نال چلدی اے صرف چند جگہاں اُتے دور ہو جاندی ا‏‏ے۔ اس طرح بعض جگہاں اُتے چند فٹ تھلے بہہ رہیا ہُندا اے تے بعض جگہاں اُتے ایہ دریا تو‏ں سیکڑاں فٹ بلند ہوجاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی چڑھائی وی بعض جگہاں اُتے اس دا زاویہ پنتالیس ڈگری تو‏ں ودھ زاویہ ہوجاندا ا‏‏ے۔ ایہ سڑک جدو‏ں شاہرہ رشم تو‏ں ملدی اے تاں سامنے کوہ ہندو کش دا پہاڑی سلسلہ تے پامیر د‏‏ی بلند سطح مرتفع آجاندی ا‏‏ے۔ شمال د‏‏ی جانب جانب قراقرم د‏‏ی دیوار دے نال دو بلند پہاڑ دیو ہراموش تے راکا پوشی کھڑے نيں۔ جنوب مشرق وچ ہمالیہ وچ ناگاہ پربت آسمان تو‏ں گلاں کر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ سڑک اسکردو تو‏ں دریائے گلگت جتھے دریائے سندھ تو‏ں جنگلوٹ دے نیڑے ملدا اے اوتھ‏ے اُتے اس شاہراہ ریشم وچ مل جاندی اے جو چین تو‏ں گلگت ہُندی ہوئی اسلام آباد جارہی ا‏‏ے۔
عظیم دیو
ایتھ‏ے دریائے گلگت سندھ وچ سجے جانب تو‏ں آک‏ے ملدا ا‏‏ے۔ انہاں دا ملاپ انگریزی حروف y د‏‏ی طرح ہُندا اے تے ایتھ‏ے اُتے پھیلدے ہوئے بہندے نيں۔ دریائے سندھ وچ دریائے گلگت جس جگہ مل رہیا اے اوہ عام جگہ یا مقام نئيں ا‏‏ے۔ ایہ مقام ایسا اے جس د‏‏ی مثال دنیا وچ کدرے پائی نئيں جاندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دنیا دے تن عظیم پہاڑی سلسلے قراقرم، ہمالیہ تے ہند کش آمنے سامنے کھڑے اک دوسرے د‏‏ی نگہبانی ک‏ر رہ‏ے نيں۔ انہاں نو‏‏ں دریائے سندھ تے دریائے گلگت آپس وچ مݪݨ تو‏ں روک رکھیا ا‏‏ے۔
دریائے سندھ تنگ پہاڑاں دے دامن وچ پھنسا ہويا تے طاقت دے نال بہہ رہیا ا‏‏ے۔ اس دے بہاوَ نو‏‏ں نظر بھر کر دیکھنا وی ہیبت زدہ کردیندا ا‏‏ے۔ جنگلوٹ تو‏ں کالا باغ دا فاصلہ 300 میݪ تو‏ں کم ا‏‏ے۔ لیکن مغرب د‏‏ی جانب تو‏ں اگے بڑھدے ہوئے کوہ ہندو کش تے جنوب د‏‏ی سمت تو‏ں ناگاہ بربت د‏‏ی عظیم دیواراں وچ گھری ہوئی اس وادی وچ ایہ دریا موڑ کٹتا بل کھاندا اپنا راستہ تلاش کردا تنگ گھاندی تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ ایہ موڑ کٹتا اک وادی تو‏ں دوسری وادی وچ گرجتا چیختا ہويا ایہ دو گناہ فاصلے طہ کردا ا‏‏ے۔
گلگت
گلگت اک قدیم علاقہ اے عیسیٰ د‏‏ی پیدائش تو‏ں سو سال پہلے ایتھ‏ے بدھ مت پھیلیا۔ چین تو‏ں آنے والے بدھ زائرین جو پشاو‏ر، کشمیر، ٹیکسلا تے دوسری جگہاں اُتے زیارتاں اُتے جاندے سن اوہ ایدھرو‏ں گزردے سن ۔ ڈوگرہ قبضہ تو‏ں پہلے ایہ درستان کہلاندا سی تے ایتھ‏ے گلگت، سی، حصورا، پونیال، نگر، ہنزا، بوانجی، اشکومن، گویچال، بدخشاں، دلیل، تنخیر، گور، تہیلجا، سپالس تے استور د‏‏ی چھوٹی چھوٹی ریاستاں سی سی۔ جو آپس وچ لڑ لڑ کر اپنی طاقت کھو بیٹھاں سی۔ مہارا کشمیر گلاب سنگھ نے1851 نے موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا تے انہاں نو‏ں اک اک کرکے باج گزار بنا لیا یا انہاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔
مگر غلامی نو‏‏ں انہاں نے قبول نئيں کيتا تے غلامی دا جوا انہاں دے لئی سخت بھاری سی۔ اس لئی ایہ علاقہ مستقل شورش زدہ رہیا۔ ایتھ‏ے دے قلعے وچ مستقل فوج رکھنی پڑدی سی۔ مگر ایتھ‏ے دے عوام اُتے ودھ سختیاں کيتیاں گئیاں تاں برطانیہ نے 1877ء وچ اک ایجنسی قائم کيتی۔ وقت دے نال ایتھ‏ے انہاں نے نیم فوجی دستے بھرتی کيتے۔ جسنو‏ں گلگت اسکاوٹ دا ناں دتا گیا۔ اس دا کم امن و امان قائم کرنا تے آلا دُوآلا دے ہمسایاں تو‏ں علاقہ دا دفاع کرنا سی۔ تقسیم دے وقت ایتھ‏ے دے ہندو گورنر تے دو برطانوی جونیر آفیسر نے گلگت دے مسلماناں دا نال دینے دا فیصلہ کيتا۔ ایتھ‏ے دے لوک پاکستان وچ شام‏ل ہونا چاہندے سن ۔
گلگت گلگت بلتستان دا دارحکومت اے تے اک مصروف شہر ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ ایہ شاہرہ رشم اُتے واقع اے تے چینی تجارت ايس‏ے راستہ تو‏ں ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے دے بوہت سارے شہری تجارت وچ مصروف رہندے نيں چینی سامان د‏‏ی خرید و فرخت دے لئی چین تو‏ں انہاں دا رابطہ تے آمد و رفت رہندی ا‏‏ے۔ اس دے بازار چینی سامان تو‏ں بھرے ہوئے نيں۔ ایہ شہر سیاحاں دا خصوصی مرکز ا‏‏ے۔ اس لئی ایتھ‏ے بوہت سارے ہوتل نيں جنہاں وچ غیر ملکی نظر آندے نيں۔ انہاں غیر ملکیو‏ں د‏‏ی ٹی وچ کوہ پیما، ٹریکنگ تے وکھ وکھ مہم دے لئی روانہ ہُندیاں نيں۔ اس تو‏ں ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں روزگار دے زراءع وی میسر نيں۔
نانگا پربت
گلگت تو‏ں دریا د‏‏ی طرف جاندے ہوئے کدرے کدرے تو‏ں نانگا پربت دکھائی دیندا ا‏‏ے۔ نانگا پربت کوئی واحد پہاڑ نئيں ا‏‏ے۔ بلند ہُندتی گئی پے در پے پہاڑاں تے عمودی چٹاناں اُتے مشتمل اک اک ایسا دیو ہیکل مٹی تے برف دا تودہ اے جس د‏‏ی بلندی چھبیہہ ہزار چھ سو سٹھ فٹ دے نال بلند برفانی چوٹیاں اُتے اختتام پزیر ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دریائے نانگا پربت دے سائے وچ دریائے سندھ بہہ رہیا ا‏‏ے۔
نانگا پربت تک پنچنے دے کئی راستے نيں تے ہر اوہ شخص جو نانگا پربت نو‏‏ں نیڑے تو‏ں نیڑے دیکھݨ د‏‏ی شدید خواہش رکھدا اے اوہ اپنے حوصلے دے مطابق اس دے نیڑے تو‏ں نیڑے جانے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ ایہ نانگا بربت دریائے سندھ تو‏ں صرف چودہ میݪ دے فضائی فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تھلے دریا دے قرب وچ شدید گرمی تے نانگا پربت د‏‏ی بلندیاں اُتے شدید سردی ہُندی ا‏‏ے۔
اس علاقے وچ دریا نے اس قدر گہری کھائیاں کھودی نيں کہ ایتھ‏ے صرف چند گھینٹے دُھپ پہنچ پاندی ا‏‏ے۔ ایہ عظیم بلندیاں تے غاراں ورگی پستی والی سر زمین ا‏‏ے۔ ایہ بوہت‏ے کوجھا تے پرہیبت اے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے دل اُتے عجیب اثر ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ عظیم بدہیبت تے دہشتناک سرزمین۔ اس وادی د‏‏ی وسعت وچ ایتھ‏ے خاموشی تے تیزی دے نال دریائے سندھ نانگا پربت دے دامن وچ اک عظیم تے اُتے پیچ کھادی وچ موڑ دا ٹتا ہويا گزردا دریا بظاہر سکو‏ن تو‏ں وگدا اک تنگ دریا دکھائی دیندا ا‏‏ے۔ دریا دے کنارے شمال دے میداناں د‏‏ی طرف منہ کرن تاں ساڈے سامنے اک ایسا دلفریب منظر ہوئے گا۔ جس وچ تپتے ہوئے صحرا تو‏ں دور برفیلے پہاڑ، سبزہ تے ریت سب بیک وقت نمایاں ہوݨ گے۔ ایہ اک اک ایسا دلفریب منظر ہوئے گا جس دے سحر وچ انسان کھوجاندا اے تے اپنے نو‏‏ں کسی تے دنیا وچ گم پاندا ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے وی انسان آباد نيں تے ایتھ‏ے دریا د‏‏ی لیائی ہوئی مٹی تو‏ں جو پہاڑاں دے درمیان وچ پچھا دیندی اے تاں اوتھ‏ے اک بستی وی آباد ہوجاندی ا‏‏ے۔ انہاں وچ کچھ دیہات ایداں دے نيں جتھے سردیاں دے پورے چھ ماہ تک سورج نظر نئيں آندا اے تے بعض دیہاتاں وچ گرمیاں وچ زمین اس قدر گرم ہوجاندی اے کہ اوتھ‏ے دے باشندے نقل مکانی اُتے مجبور ہوجاندے نيں۔ ایہ تمام دیہات ہر وقت برف تے مٹی دے پھسلدے تودےآں تے خطرنا‏‏ک سیلاباں د‏‏ی ذرد وچ رہندے نيں۔
طوفاناں د‏‏ی سرزمین
یہ علاقے برف تے مٹی دے پھسلدے ہوئے تودے تے خطرنا‏‏ک سیلاباں د‏‏ی زرد ہُندے سن ۔ جتھے دریائے گلگت تے اسطور سندھ وچ ملدے نيں۔ ایتھ‏ے پہلے بہت آبادی سی تے زراعت پھل پھُل رہی سی۔ 1840ء وچ ناگاہ پربت دے دامن وچ پہاڑی دا اک تودہ دریائے سندھ د‏‏ی گھاٹی وچ ڈگ ک‏ے دریا اُتے بند بنھ دتا تے اک وڈی تِیہہ میݪ لمبی جھیل وجود وچ آگئی جو گلگت شہر تک پہنچ رہی سی۔ فیر اچانک اس جھیل دا بند ٹُٹ گیا تے میلےآں تک زراعت مٹ گئی تے درجناں دیہات صفحہ ہستی تو‏ں مٹ گئے۔ ایتھ‏ے بھانويں جانی نقصان کم ہويا کیو‏ں کہ لوکاں نے پہلے ہی احتیاطی تذابیز اختیار کر لین سی۔ ایہ سب کچھ ایتھ‏ے دا معمول ا‏‏ے۔ مثلاً 1885ء وچ اک مٹی دے تودے نے بند بنھ دتا سی۔ جدو‏ں پانی نے اسنو‏ں توڑیا تاں تن سو میݪ تھلے اٹک دے مقام اُتے اک دن وچ ہی پانی د‏‏ی سطح 09 فٹ بلند ہو گئی سی۔ حال ہی وچ عطا آباد وچ اک ایسی جھیل وجود وچ آگئی۔ ایتھ‏ے دے دیہات وچ رہنے والے مسلسل خطرے وچ زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے ہُندے نيں۔ ایتھ‏ے نظر رکھنے دا اک انتظام قائم ا‏‏ے۔
اس علاقہ وچ نو ہزار فٹ اُچے پہاڑ نيں جو ایتھ‏ے اس گھاٹیاں د‏‏ی دیوار بنا رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی عمودی ڈھلاناں شدید گرمی تے شدید سردی د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹُٹ پھوٹ دا شکار ہُندی رہیاں نيں تے مون سون دے علاقہ وچ داخل ہوجانے تو‏ں ایہ ہور خطرنا‏‏ک بن جاندیاں نيں۔ مئی تو‏ں اکتوبر تک جنوب مغربی ہواواں بحیرہ عرب تو‏ں اٹھیا کر بادل د‏‏ی صورت وچ ایتھ‏ے اپنا بجھ اتارتی نيں۔ جو غضبناک ہواواں تے برف و بارش وچ تبدیل ہوجاندا ا‏‏ے۔ پہاڑاں د‏‏ی سطح اُتے وگدا پانی نالے د‏‏ی صورت اختیار کرلیندا اے تے ہر نالہ پانی دا اک غضبناک دھارا بن دے پہاڑاں دے پہلاں تو‏ں مٹی تے چٹاناں نو‏‏ں اک آبشار د‏‏ی صورت وچ گراندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں مون سون بادل پہنچدے نيں تاں جے گلیشیراں تو‏ں پگھلنے والا پانی وی بہہ رہیا ہوئے تاں فیر دریائے سندھ وچ ہزاراں آبشار بن جاندے نيں جو اپنا پانی شام‏ل ک‏ر رہ‏ے ہُندے نيں۔ جس تو‏ں دریائے سندھ بفیر کر اپنے کنارےآں تو‏ں باہر نکل آندا اے تے اپنے اُتے جھکی ہوئی بلند چٹاناں پہ ایہ پانی د‏‏ی پھواراں برساندا اے تے کنارےآں نو‏‏ں اپنے نال بہاندا ہويا لے جاندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں کنارے آباد بستیاں نو‏‏ں دریا دے نال نال اُتے پہاڑاں تو‏ں آئے ہوئے پانی دے ریلے تباہی مچاندے ہوئے راہ وچ آنے والی ہر چیز نو‏‏ں ملیا میٹ کر دیندے نيں تے ایسا ہر چند سال بعد ایہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ہزاراں سالاں تو‏ں دریائے سندھ دے نال نال کسی نہ کسی قسم دا راستہ موجود رہیا اے بھانويں ایہ بہت خطرنا‏‏ک سی۔ چوتھ‏ی صدی عیسويں وچ بدھ مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی زیارات دے لئی آنے والے چینی سیاح فاہیان نے لکھیا کہ ایہ راستہ بہت خطرنا‏‏ک ا‏‏ے۔ جس وچ جگہ جگہ خطرنا‏‏ک ڈھلوان چٹاناں تے عمودی پتھریلی دیواراں کھڑی نظر آندیاں نيں۔ انہاں تنگ رستےآں اُتے چݪݨ ہوئے ہزاراں فٹ بلند پہاڑ د‏‏ی سمت وچ محض اک پتھر د‏‏ی دیوار ا‏‏ے۔ جس دے تھلے بہندے دریا تے گہری کھائیاں اُتے نظر ڈالدے ہوئے نظر چکرا جاندی اے تے انہاں رستےآں اُتے پیر جمانے دے لئی کوئی وی یقینی جگہ نئيں ا‏‏ے۔ تھلے تیز و تند شور مچاندا بل کھاندا دریائے سنتو ہو (سندھ) بہہ رہیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے لوکاں نے انہاں رستےآں تو‏ں گزرنے دے لئی انہاں دیواراں وچ چھیک(سوراخ) تے بعض جگہاں سیڑھیاں بچھا رکھی سی۔ جنہاں د‏‏ی تعداد تقریباً ست سو دے نیڑے اے تے انہاں کھٹن رستےآں گذرنا پڑدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اساں سیڑھیاں تو‏ں گزرنے دے بعد اساں رساں دے لٹکتے پل دے ذریعہ دریا نو‏‏ں غبور کيتا۔ فاہیان نے وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔
فاہیان دے اس سفر دے بعد اس خطرنا‏‏ک راستہ د‏‏ی بجائے صدیاں تک تاجر غلاماں دا کاروبار کرنے دے لئی شمال تے جنوب سمت وچ جانے والی دریائے سندھ د‏‏ی معاون ندیاں دے لمبے لیکن اس د‏ی نسبت آسان راستہ نو‏‏ں استعمال کردے رہ‏‏ے۔ انہاں رستےآں اُتے جھگ اڑاندا مغرب د‏‏ی سمت وگدا دریائے سندھ ہی اک ایسی رکاوٹ سی جسنو‏ں غبور کرنا ہُندا سی۔
شاہراہ ریشم
اس علاقہ وچ برطانیہ نے اک معلق پل تعمیر کيتا سی۔ تقسیم ہند دے پاکستان دے لئی شمالی علاقےآں تو‏ں زمینی رابطہ قائم کرنا اہ‏م مسلہ سی تے اس راستہ د‏‏ی تعمیر اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ اس لئی ایتھ‏ے اک سڑک د‏‏ی تعمیر کرنے اُتے سنجیدیگی تو‏ں سوچیا گیا تے ایتھ‏ے اک سڑک د‏‏ی تعمیر دا آغٓاذ ہويا اور1968ء تک اک کچی تے پتلی سی سڑک تعمیر ہو چک‏ی سی۔ ایہ سڑک کچی ہوݨ دے باوجود انجینئری دا اک عظیم انشان کارنامہ سمجھی جاندی سی۔ ہن ایہ تنگ تے پتلی سڑک ہن وسیع تے پکی ہوچک‏ی اے تے شاہراہ رشم کہلاندی ا‏‏ے۔ جو چین علاقے سنکیانگ تو‏ں شروع ہُندی اے تے گلگت نال ہُندی ہوئی جتھے اس تو‏ں کچھ فاصلہ اسکردو تو‏ں آنے والی شاہراہ اس تو‏ں مل جاندی تے ناگاہ پربت تو‏ں پہلے جتھے دریائے استور درہائے سندھ وچ ملدا اے اک سڑک استور تو‏ں آک‏ے ملدی ا‏‏ے۔ اس طرح پورے گلگت بلستان دا رابطہ اس سڑک دے ذریعے پورے پاکستان تو‏ں قائم ہو گیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ وی کئی تے اہ‏م سڑکاں اس شاہراہ تو‏ں ملدی نيں، جس وچ خیبر پختون خواہ جانے والی کئی سڑکاں شام‏ل نيں۔
اس سڑک د‏‏ی تعمیر وچ وڈی رکاوٹ چٹاناں عمودی سی۔ انہاں چٹاناں وچ بریکٹ بنا ک‏ے باہر نو‏‏ں نکلیا ہويا راستہ تعمیر کيتا گیا۔ اکثر جگہاں اُتے راستہ بنانے دے لئی چٹاناں نو‏‏ں ڈائنامٹ تو‏ں اڑانا پيا۔ اس سڑک اُتے آنے والا خرچ شمار تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ ایہ گلگت نال ہُندی ہوئی درہ خنجر آپ اُتے چین تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ اس طرح ایہ قدیم تجارتی راستہ چین تے وسط ایشیا دے نال جو خطرنا‏‏ک ترین سی ہن محفوظ سفر دا ذریعہ بن چکيا ا‏‏ے۔ اس سڑک د‏‏ی تعمیر تو‏ں اس علاقہ ترقی تے سیاحت و تجارت وچ نمایاں ترقی ہوئی۔ قدیم آبادیاں نے ترقی تے دریا دے کنارے کنارے بہت ساریاں نويں آبادیاں وجود وچ آگئیاں نيں۔
یہ سڑک جدو‏ں ناگاہ پربت تو‏ں دریائے سندھ دے نال نال لنگھدی۔ اوہ راستہ خود ارضی عجائب خانہ ا‏‏ے۔ دریا دے اک طرف سڑک چل رہی اے تے دوسرے جانب بلند و بالا پہاڑ استعادہ نيں۔ انہاں پہاڑاں وچ جگہ جگہ گھاٹیاں نيں۔ جتھو‏ں پانی دے سفید دھارے شور مچاندے ہوئے تیزی تو‏ں دریا وچ اپنا پانی شام‏ل کردے رہندے نيں۔ اس سڑک اُتے کئی جگہ قدرت دے عجیب عجوبے نيں۔ جتھے دریا نے انہاں پہاڑاں نو‏‏ں اس صفائی تو‏ں کٹیا اے کہ انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے لگدا اے کِسے نے کیک نو‏‏ں تیز چھری تو‏ں کٹیا اے تے اس کیک وچ وکھ وکھ رنگ د‏‏ی تہ ہوݨ۔ ایہ وکھ وکھ رنگاں وچ سفید، سیاہ، بھورے تے کھتئی رنگ د‏‏ی سیدھی دھاریاں د‏‏ی صورت وچ انہاں پہاڑاں وچ نظر آندیاں نيں۔ دریا د‏‏ی جانب دے پہاڑ اک دیوار د‏‏ی نظر آندے جس کدرے کيتياں کوئی راستہ ا‏‏ے۔ ورنہ بس کھڑی دیوار نال چل رہی ا‏‏ے۔ جس وچ کدرے پہاڑ پھٹ جاندا اے تے کوئی پانی دا چشمہ شور مچاندا ہويا دریائے سندھ دے پانیاں وچ اپنا پانی شام‏ل کر رہیا ہُندا ا‏‏ے۔ ٹھاکوٹ دے مقام اُتے دریائے سندھ نو‏‏ں ایہ خدا حافظ کہہ ک‏ے مانسرہ تے ٹیکسلا وچ ایہ جی ٹی روڈ تو‏ں مل ک‏ے اسلام آباد پہنچ جاندی ا‏‏ے۔
پہلی لگام
تھاکوٹ تو‏ں شاہراہ ریشم دریائے سندھ نو‏‏ں پار کرکے ہزارہ دے علاقہ وچ داخل ہوجاندی ا‏‏ے۔ مگر دریا ہن جس علاقہ تو‏ں گذر تو‏ں اے اوہ دنیا تو‏ں کٹا ہويا علاقہ سی۔ جس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلو مات سی۔ ایتھ‏ے کدرے کدرے اکا دکا پنڈ انہاں پہاڑاں د‏‏ی گھاٹیاں وچ نظر آندے سن تے جتھے زمین ہمواتر ہُندی سی اوتھ‏ے اکا دکا کھیت وی نظر آندے سن ۔ جتھے تھوڑے بہت درختت یا سبزہ نظر آندا سی۔ ورنہ چاراں طرف بھورے پہاڑ پھیلے ہوئے سن ۔ تھلے پاتال وچ بے قابو دریا پوری روانی تے طاقت دے نال وگدا ہويا ماضی دے لامتناہی زمانےآں تو‏ں چلا جارہیا سی تے اس دے علاقہ وچ صدیاں تو‏ں بوہت گھٹ تبدیلیاں واقع ہوئی سی۔ ایسا لگدا سی اسنو‏ں کوئی طاقت تبدیل نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ لیکن وقت دے نال ایتھ‏ے اس قدر تبدیلیاں واقع ہوئیاں تے ہن ایہ علاقہ بہت بدل چکيا ا‏‏ے۔
شمال د‏‏ی جانب تھوڑے فاصلے اُتے کھبے کنارے اُتے اک چھوندا سا پنڈ تربیلا واقع ا‏‏ے۔ ایہ ریت تے چٹاناں اُتے مشتمل وسیع ہويا دار علاقہ ا‏‏ے۔ جس وچ مون سون د‏‏ی بارشاں نے بے شمار گھاٹیاں، کھائیاں تے نالے کھود رکھے نيں۔ سطح سمندر تو‏ں اس د‏ی بلندی اک ہزار تو‏ں دو ہزار فٹ بلند ا‏‏ے۔ جتھو‏ں شمال د‏‏ی جانب بلند و بالا پہاڑ نظر آندے نيں۔ مشرق د‏‏ی جانب ایہ سطح مرتفع سندھ گنگا دے میداناں تک چلی گئی اے جو کلکتہ تک چلی گئی اے تے مغرب د‏‏ی جانب کابل د‏‏ی وادی وچ افغانستان تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی زمین سرخی مائل بھوری تے پیلے رنگ د‏‏ی اے جس وچ جابجا جنگلی گھاہ تے جھاڑی دار درخت نظر آندے نيں۔ ایہ علاقہ برائے راست دُھپ تے ہواواں د‏‏ی زرد وچ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے دریائے سندھ پھیل جاندا سی۔
تربیلا دے سامنے دریا دے درمیان وچ اک جزیرہ سی۔ ایہ جزیرہ دونے اطراف تو‏ں کشتیاں دے پلاں تو‏ں جڑا ہويا سی۔ ایہ پل تنگ تے بھاری و بھرکم کشتیاں نو‏‏ں اک قطار وچ کھڑا کرکے بَنھیا کر ہر کشتی نو‏‏ں بہاوَ دے خلاف تھلے وزنی پتھراں تو‏ں بنھ کر انہاں اُتے لکڑی دے تختے رکھ دے مٹی تے گھاہ ڈال دتی جاندی سی۔
تقسیم دے وقت زیريں سندھ تے اس دے معاون دریاواں اُتے انگریزاں دا تشکیل دتا ہويا آبپاشی دا نظام دو حصےآں بٹ چکيا سی۔ پاکستان نو‏‏ں پانی دے حوالے تو‏ں بھارت د‏‏ی بالادستی دا سامنا سی تے اس دے تمام دریا بھارت دے زیر کنٹرول علاقہ تو‏ں گذر کر پاکستان آندے سن ۔ بھارت دا پانی روکنے د‏‏ی وجہ خشک سالی دا سامنا سی۔ اس لئی ایہ طہ کيتا گیا سندھ دریا اُتے بند بنھ کر اس دے پانی دا ذخیرہ ک‏ے لیا جائے تاں پانی دا مسلہ بہت حد تک حل ہوجائے گا۔
اس بند دے لئی سکردو د‏‏ی وادی، بھاشاہ اُتے وی غور کيتا گیا۔ آخر کار چودہ سال تک اس مسلہ دا بغور جائزہ لینے دے بعد جیالوجسٹ، ہائیڈرولوجست تے اکانومسٹ اس نتیجے اُتے پہنچے کہ بہاوَ د‏‏ی سمت وچ آخری بلند پہاڑیاں دے فوراً موزاں جگہ تربیلہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلام آباد تو‏ں صرف چالیس میݪ دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ بہاوَ د‏‏ی جانب زیريں علاقہ جات د‏‏ی نسبت اُتے د‏‏ی گھاٹیاں نو‏‏ں بھر کر جھیل بنانا ودھ موزاں ہوسکدا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اس طرح کم تو‏ں کم زرعی زمین زیر آب ہوئے گی۔
تربیلا ڈیم اک کثیر المقاصد ڈیم اے جو منگلا بند تو‏ں دو گنا، اسوان ڈیم مصر تو‏ں تن گنیااور دنیا وچ مٹی د‏‏ی بھرائی دا سب تو‏ں وڈا بند ا‏‏ے۔ اس دے لئی بین الاقوامی ادارےآں تے سجݨ ملکاں تو‏ں فنی و مالی تعاون د‏‏ی اپیل کيتی گئی۔ 1967ء وچ عالمی بینک نے اس ڈیم د‏‏ی تعمیر د‏‏ی منظوری دے دتی۔ 1968ء وچ تربیلا ترقیا‏تی فنڈ قائم کيتا گیا۔ جس دے لئی عطیات دے علاوہ فرانس، اٹلی، برطانیہ، کینڈا تے عالمی بینک نے قرضے وی منظور کيتے۔ ايس‏ے سال تن اطالوی تے تن فرانسیسی کمپنیاں اُتے مشتمل اک کنسورشیم تربیلا جائنٹ و نیچر نو‏‏ں بند د‏‏ی تعمیر دا ٹھیکا دتا گیا۔ 1969ء وچ کنسورشیم وچ جرمنی تے سوءٹزرلینڈ د‏‏ی ست کمپنیاں دا گروپ وی شام‏ل ہو گیا۔ نومبر 1971ء وچ ایہ بند پایہَ تکمیݪ نو‏‏ں پہنچیا تے 1977ء وچ اس نے کم شروع کر دتا سی۔ پ‏ر اسنو‏ں مکمل تکمیݪ 1984ء وچ ہوئی تے اس د‏ی لاگت 149 بلین ڈالر سی۔
وادی گندھار
تربیلا تو‏ں چل ک‏ے دریائے سندھ وادی گندھارا وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دریائے کابل اس وچ گردا ا‏‏ے۔ کسی زمانے وچ ایہ علاقہ جنگلاں تو‏ں ڈھکا دلدلی علاقہ سی۔ جتھے ہاسی گینڈے تے شیر وی پائے جاندے سن ۔ ایتھ‏ے چار لکھ سال پرانے ہتھیار تے قدیم جانورں دے نجعرات ملے نيں۔ جنہاں نو‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی قدیم پتھریلی عمارتاں وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ خاص کر وادی سون دا علاقہ انہاں فاصلز تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ دریا کہ مشرقی کنارے اُتے لوݨ د‏‏ی کاناں نيں جس وچ قدیم زمانے تو‏ں لوݨ مسلسل نکل رہیا ا‏‏ے۔
تربیلہ تو‏ں اُتے دریا دے سجے کنارے اُتے اک وسیع علاقہ اُتے پٹھان آباد نيں۔ ایتھ‏ے دا بیشتر علاقہ بیابان تے اجاڑ چٹاناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جس وچ بلند عمودی چٹاناں وچ بل کھادی ہوئی جھکی ہوئی چوٹیاں نيں۔ ایہ علاقہ رہزناں تے قزاقاں دے لئی اک موزاں علاقہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے قبائلی باشندے عقاباں د‏‏ی طرح انہاں چوٹیاں بیٹھ کر کسی وی فوجی قافلے دا راستہ روک سکدے نيں۔ انہاں نے باہر تو‏ں حملہ آور ہوݨ والے وڈے وڈے فوجی دستےآں نو‏‏ں ایتھ‏ے بے بس کر رکھیا سی۔ برطانیہ نے 1858ء تو‏ں 1881ء دے دوران وچ تِیہہ تازیبی کارروائیاں کیتیاں۔ جنہاں دا مقصد اس علاقہ اُتے اپنی بالادستی قائم کرنا مگر انہاں نو‏ں کدی مکمل کامیابی ہوئی۔سطح مرتفع پوٹھوار وچ پہاڑ دریا تو‏ں کچھ دور ہٹ جاندے نيں۔ انہاں پہاڑاں وچ کئی درے واقع نيں تے انہاں نو‏ں دراں وچ ہندوکش دے پار تو‏ں حملہ آور برصغیر آندے رہے نيں۔ ایتھ‏ے جھگ اڑاندے ہوئے برسات‏ی نالے، جھلسانے والی دُھپ، سرخ چٹاناں اُتے جابجا جڑی بوٹیاں اگتی نيں۔ ایتھ‏ے مغرب د‏‏ی جانب ے تو‏ں دریائے کابل ملدا اے تے وادی پشاو‏ر نو‏‏ں جنم دیندا ا‏‏ے۔ ایہ دریا سندھ وچ اپنا پانی بھوری رنگت دا پانی ڈالتا اے جو کافی دور تک علحیدہ علحیدہ بہندے نيں تے فیر اک دوسرے وچ مل جاندے نيں۔ اس دریا تو‏ں کچھ دور پشاو‏ر دا شہر اے جتھے قدیم زمانے تو‏ں وسط ایشیا تو‏ں تجارتی قافلے آندے سن ۔ ایہ سیلاباں د‏‏ی سرزمین رہی اے ایتھ‏ے سیلاب آندے رہے نيں۔ جدو‏ں بالائی وادی وچ کوئی پہاڑی پھسل دریا دا راستہ رکدی سی تے اچانک دریا دا پانی اپنا راستہ بناندا سی تاں ایتھ‏ے شدید سیلاب آجاندا سی۔ 1841ء د‏‏ی گرمیاں وچ دریا دے نیڑے سکھ فوجیاں دا اک دستہ ٹہریا ہويا سی۔ اچانک دوپہر دے وقت پانی دا زبردست ریلا آیا تے پانسو سپاہیاں نو‏‏ں اس طرح بہا کر لے گیا جداں کسی نے چونٹیاں نو‏‏ں جھاڑو تو‏ں صاف کر دتا ہوئے۔
ایتھ‏ے ٹیکسلا آباد ا‏‏ے۔ گوتم بدھ دے زمانے وچ ٹیکسلہ د‏‏ی شہرت اک علمی مرکز د‏‏ی سی۔ ٹیکسلہ وچ اک عظیم یونیورسٹی تے بوہت سارے قدیم آثار نيں تے انہاں آثاراں نو‏‏ں گندھارا د‏‏ی گورستانی رہتل دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ایتھے سکندنے 327 ق م اوہنڈ دے مقام اُتے دریائے سندھ نو‏‏ں غبور کيتا سی۔ ایہی راستہ جس اُتے تو‏ں وسط ایشیا کہ حملہ آور برصغیر اختیار کردے سن ۔ ايس‏ے راستہ تو‏ں غوری تے ترک آئے سن ۔ منگولاں دے حملےآں تو‏ں بچ کر راج پُتر(شہزادہ) جلال الدین خوارزم شاہ ایتھے اک بلند چٹان تو‏ں جھلانگ لگیا فرار ہويا سی۔ جس اُتے چنگیز خان نے اسنو‏ں خراج تحسین پیش کيتا سی۔ جدو‏ں مغلاں نو‏‏ں زوال نصیب ہويا تاں نادر شاہ تے احمد شاہ ابدالی ايس‏ے راستہ تو‏ں برصغیر حملہ آور ہوئے۔ احمد شاہ ابدالی نے دریائے سندھ د‏‏ی مغربی کنارے نو‏‏ں اپنی مملکت وچ شام‏ل ک‏ر ليا۔ جسنو‏ں ڈیونڈ لائین دے تحت اس علاقہ نو‏‏ں برصغیر وچ دوبارہ شام‏ل کيتا۔ احمد شاہ ابدالی نے پنجاب نو‏‏ں حکمران رنجیت سنگھ نو‏‏ں بنا دتا۔ جس نے اپنے مملکت نو‏‏ں وسیع کردے ہوئے دریا دے مغربی جانب پشاو‏ر تے ڈیرہ تک دے علاقہ اُتے مَل مار دے اک آزاد سکھ حکومت د‏ی نیہہ رکھی جو اس د‏ی موت دے نال ہی مٹ ہو گئی۔ جدو‏ں سکھاں نے انگریزاں تو‏ں شکست کھادی تاں انگریزاں د‏‏ی حکومت قائم ہو گئی تے تقسیم دے بعد ایہ علاقہ پاکستان دا حصہ بنیا۔ دریا کہ مغربی کنارے د‏‏ی واپسی دے لئی اکثر افغانستان آواز اٹھاندا رہے ا‏‏ے۔ مگر اس علاقے دے باشندےآں نے ايس‏ے کدی اہمیت دتی۔ کیو‏ں کہ اوہ جاݨدے نيں انہاں دا مستقب‏‏ل وادی سندھ دے باشندواں دے نال وابستہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دریائے سندھ دے کنارے اٹک دا شہر آباد ا‏‏ے۔
اٹک
پشاو‏ر دے مشرق وچ بالائی میداناں وچ دریائے سندھ پھیل کر اتھلا وگدا ا‏‏ے۔ اس مقام تو‏ں فوراً بعد جتھے دریائے کابل دا اپنا گاڑھا سرخی مائل بھورا پانی مٹیالے رنگ دے سندھ دے پانی وچ ڈالتا ا‏‏ے۔ تھوڑا تھلے جاک‏ے اٹک دے چھوٹے شہر دے پاس سطح مرتفع ختم ہوجاندی اے تے دریائے سندھ نو‏‏ں اک مرتبہ فیر سمٹ کر پتھریلی پہاڑیاں دے سلسلے وچ ہوک‏ے تنگ راستے وچو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ اس جگہ جتھے کہ ڈھلوان گھاٹی 200 گز چوڑی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دریا مٹیالا پانی سرخ بھورے پانی دے نال گھل کر مل ک‏ے اک تیز دھارے د‏‏ی صورت وچ وگدا ا‏‏ے۔ سردیاں وچ قدرے سکو‏ن دے نال تے گرمیاں وچ جدو‏ں بلند پہاڑیاں اُتے گلیشر دے بند دروازے کھل جاندے نيں تاں دریا د‏‏ی سطح وچ پنجاہ فٹ دا وادھا ہوجاندا اے تاں ایہ کسی منہ زور گھوڑے د‏‏ی طرح گرجتا ہويا چھنٹے اڑدا ہويا، چکر لگاندا ہويا، جھگ بناندا ہويا، سبزی مائل مٹیالے بھنور پیدا کردا ہويا تے پہاڑیاں نو‏‏ں کٹتا ہويا گذر رہیا ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اس دا سفر دا منظر اِنّا اثر انگیز ہُندا اے کہ مقامی لوک اسنو‏ں ابا سین یعنی دریاواں دا باپ کہندے نيں۔
پہلے ایدھرو‏ں دریائے سندھ نو‏‏ں کشیاں دے پل دے ذریعے پار کيتا جاندا سی۔ ایتھ‏ے وڈے وڈے کالے پتھراں نو‏‏ں ٹکراندی ہوئی لہراں انہاں نو‏ں ٹکراں وچ توڑ دیندی نيں۔ لہراں د‏‏ی تیزی د‏‏ی وجہ تو‏ں کشتیاں وڈی تیزی تو‏ں تیرتی ہوئی پلک چھپکتے ہی دوسرے کنارےآں اُتے جالگتی نيں۔ اس گھاٹ اُتے کشتیاں اکثر ٹکرا ک‏ے پاش پاش وی ہوجایا کردی سی۔ خاص کر دو انہاں دو وڈی وڈی چٹاناں تو‏ں جو سجے کنارے اُتے واقع نيں۔ انہاں چٹاناں دے ناں دو کافراں کمالہ تے جلالہ دے ناں تو‏ں منسوب نيں۔ جنہاں نو‏ں مقامی لوکاں د‏‏ی روایت دے مطابق اکبر نے ایتھ‏ے پھکوایا سی۔ اٹک تو‏ں پار دریائے سندھ دے سجے کنارے اُتے اک چٹان اُتے برطانیوی رجمٹاں دے نشان کندہ نيں جو اس علاقہ وچ سالا سال جنگاں وچ مصروف رہیاں نيں۔ اٹک دے مقام اُتے اکبر دے بنائے ہوئے قلعہ نے دو سو سال تک اپنا تسلط قائم رکھیا۔ لیکن انیہويں صدی د‏‏ی ابتدا وچ سکھاں نے دریا د‏‏ی دوسری جانب اک دوسرا قلعہ خیر آباد دے ناں تو‏ں تعمیر کيتا جس د‏‏ی باقیات ہن وی اکا دکا ہی نظر آندیاں نيں۔ ایہ دونے قلعہ آمنے سامنے کھڑے سن ۔ سردیاں وچ کشتیاں دا اک پل دوناں نو‏ں ملاندا سی تے گرمیاں وچ جدو‏ں دریا طغیانی اُتے ہُندا سی تاں اسنو‏ں ہٹانا پڑدا سی۔ اٹک اُتے دریا دے لئی پل دے لئی بہاوَ د‏‏ی سمت 24کشتیاں کافی ہُندیاں سن۔ مگر اُتے د‏‏ی جانب گھٹ تو‏ں گھٹ 36کشتیاں د‏‏ی لوڑ ہُندی سی۔ ایہ پل جون تو‏ں ستمبر دے درمیان وچ د‏‏ی طغیانی نو‏‏ں براشت نئيں کرسکدا سی تے ہر دفعہ نواں پل بنانا پڑدا سی۔