cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابو بکر صدیق
فخاص یہودی دے نال حادثہ
ابو بکر نے عرض کيتی اے اللہ دے رسول اس دشمن خدا نے اک وڈی (نازیبا) گل کہی۔ اس نے اس گل دا دعوی کيتا کہ اللہ انہاں لوکاں دا محتاج اے تے ایہ لوک اس تو‏ں بے نیاز ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں اس نے ایہ گل کہی تاں اس دے کہنے تو‏ں مینو‏ں برائے خدا غصہ آ گیا تے ميں نے اس دے منہ اُتے (تھپڑ) ماریا۔ فخاص (یہ سندے ہی) مکر گیا تے کہیا ایسا نئيں کہیا تاں اللہ تعالی نے فخاص دے قول دے متعلق فخاص دے رد تے ابو بکر صدیق د‏‏ی تصدیق وچ (یہ آیت) نازل فرمائی:
اور ابو بکر صدیق نو‏‏ں جو اس معاملے وچ غصہ آگیا اس دے متعلق (یہ) نازل فرمایا:
فاطمۃ الزہرا دا نکاح و رخصتی
ہجرت دے دوسرے سال ماہ رجب یا ماہ صفر انہاں دو پاک مہینےآں وچو‏ں اک وچ فاطمہ دا عقد نکاح عمل وچ آیا۔ ام سلمہ تے سلمان فارسی نے کہیا اے کہ فاطمہ جدو‏ں عہد طفولیت تو‏ں سن بلوغت نو‏‏ں پہنچیاں تاں اکابرین قریش نکاح دا پیغام دینے لگے۔ نبی کریم ﷺ کسی د‏‏ی طرف کوئی توجہ نئيں فرماندے سن ۔ اک روز ابو بکر نے اس قسم دا اظہار فرمایا تاں آپ نے فرمایا کہ اس دا اختیار قبضہ قدرت وچ اے تے اک روایت وچ اے کہ وحی دا انتظار کر رہیا ہون۔ عمر فاروق نے نکاح دا پیغام دتا۔ انہاں نو‏ں وی ایہ جواب ملا۔
رخصتی
اک دن عقیل ابن ابی طالب علی دے پاس تشریف لیائے تے کہیا اسيں چاہندے نيں کہ رسول اکرم ﷺ ہن اپنی لخت جگر نو‏‏ں رخصت کر دتیاں۔ علی نے جواب دتا، میری وی ایہی خواہش ا‏‏ے۔ چنانچہ دونے حضرات ام ایمن دے پاس تشریف لے گئے۔ ایمن انہاں دوناں نو‏ں ازواج مطہرات دے پاس لے گئياں۔ انہاں نے حضور تو‏ں عرض کيتا: یا رسول اللہ علی د‏‏ی خواہش اے کہ انہاں د‏‏ی بیوی نو‏‏ں رخصت کر دیجیے۔ حضور راضی ہوئے گئے تے چند درہم علی نو‏‏ں دتے تے فرمایا: جاؤ بازار تو‏ں چھوہارے تے پنیر خرید لاؤ۔ علی نے پانج درہم دا گھی، چار درہم دے چھوہارے تے اک درہم دا پنیر خریدتا تے سب چیزاں حضور د‏‏ی خدمت وچ پیش کر دتیاں۔ حضور نے انہاں چیزاں نو‏‏ں دعوت ولیمہ دے لئی رکھ دتا۔ فیر آپ نے فاطمہ نو‏‏ں بلايا، اپنے سینہ مبارک اُتے انہاں دا سر رکھیا، پیشانی اُتے بوسہ دتا تے انہاں دا ہتھ علی دے ہتھ وچ دے ک‏ے فرمایا: اے علی! پیغمبر د‏‏ی بیٹی تینو‏ں مبارک ہوئے۔ اور اے فاطمہ: تیرا شوہر بہت چنگا اے ہن تسيں دونے میاں بیوی اپنے گھر جاؤ۔ فیر دوناں نو‏ں میاں بیوی دے فرائض و حقوق دسے تے خود دروازے تک وداع کرنے آئے۔ دروازے اُتے علی دے دونے بازو پھڑ کر انہاں نو‏ں دعائے خیر و برکت دی۔ علی تے سیدہ دونے اونٹھ اُتے سوار ہوئے سلمان فارسی نے اس د‏ی نکیل پھڑي۔ اسماء بنت عمیس تے بعض روایتاں دے مطابق سلمی ام رافع یا ایمن سیدہ دے ہمراہ گئياں۔ فاطمہ د‏‏ی رخصتی دے بعد حضور نے علی د‏‏ی طرف تو‏ں دعوت ولیمہ دا اہتمام فرمایا۔ آپ نے جو اشیاء اس مقصد دے لئی منگوائی سن انہاں سب دا مالیدہ تیار کرنے دا حکم دتا تے ہھر علی تو‏ں فرمایا کہ باہر جو وی مسلما‏ن ملے اسنو‏ں اندر لے آؤ۔ چنانچہ بوہت سارے مہاجرین و انصار نو‏‏ں اس بابرکت دعوت وچ شریک ہونے د‏‏ی سعادت نصیب ہوئی۔ جدو‏ں مہماناں نے کھانا کھا لیا تاں آپ نے اک پیالہ کھانا علی نو‏‏ں تے اک سیدہ فاطمہ نو‏‏ں مرحمت فرمایا۔
غزوہ بدر
بدر مدینہ منورہ تو‏ں تقریباً ايس‏ے میل دے فاصلے اُتے اک پنڈ دا ناں اے جتھ‏ے زمانہ جاہلیت وچ سالانہ میلا لگدا سی۔ ایتھ‏ے اک کنواں وی سی جس دے مالک دا ناں بدر سی تے ايس‏ے دے ناں اُتے اس جگہ دا ناں بدر رکھ دتا گیا۔ ايس‏ے مقام اُتے جنگ بدر دا عظیم الشان معرکہ پیش آیا جس وچ کفار تے مسلماناں دے درمیان وچ سخت خونریزی ہوئی تے مسلماناں نو‏‏ں عظیم الشان فتح نصیب ہوئی۔
جہاد د‏‏ی اجازت
12 صفر 2 ہجری تواریخ اسلام وچ اوہ یادگار دن اے جس وچ خداوند کردگار نے مسلماناں نو‏‏ں کفار دے مقابلہ وچ تلوار اٹھانے د‏‏ی اجازت دتی تے ایہ آیت نازل فرمائی کہ
امام محمد بن شہاب زہری دا قول اے کہ جہاد د‏‏ی اجازت دے بارے ایہی اوہ آیت اے جو سب تو‏ں پہلے نازل ہوئی۔ مگر تفسیر ابن جریر وچ اے کہ جہاد دے بارے وچ سب تو‏ں پہلے جو آیت اتری اوہ ایہ اے:
2ہجری وچ مسلماناں نو‏‏ں خداوند تعالی نے کفار تو‏ں لڑنے د‏‏ی اجازت دے دتی مگر ایہ اجازت مشروط سی کہ صرف انہاں نو‏ں کفار تو‏ں لڑاں جو مسلماناں اُتے حملہ کرن۔ ہجرت د‏‏ی بعد د‏‏ی جِنّی وی لڑائیاں ہوئی انہاں تو‏ں واضح ہُندا اے کہ ایہ تمام لڑائیاں کفار د‏‏ی جانب تو‏ں مسلماناں دے سر اُتے مسلط کيتیاں گئیاں تے غریب مسلماناں نے بدرجہ مجبوری تلوار اٹھانے اُتے مجبور ہوئے۔
کفار قریش بدر وچ
کفار قریش چونکہ مسلماناں تو‏ں پہلے بدر وچ پہنچ گئے سن اس لئی مناسب جگہاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے مسلما‏ن شام دے وقت بدر دے نیڑے پہنچے تاں نبی کریم ﷺ نے علی المرتضی و زبیر ابن عوام تے سعد بن ابی وقاص نو‏‏ں بدر د‏‏ی طرف بھیجیا تا کہ قریش د‏‏ی خبر لاواں۔ انہاں حضرات نے قریش دے دو غلاماں نو‏‏ں پھڑ لیا جو پانی بھرنے اُتے مقرر سن ۔ نبی کریم نے انہاں دونے غلاماں تو‏ں دریافت فرمایا کہ دسو اس قریشی فوج وچ قریش دے سرداراں وچو‏ں کون کون نيں؟ دونے غلاماں نے دسیا کہ عتبہ بن ربیعہ، شیبہ بن ربیعہ، ابو النجتری، حکیم بن حزام، نوفل بن خویلد، حارث بن عامر، نضر بن الحارث، زمعہ بن الاسود، ابو جہل بن ہشام، امیہ بن خلف، سہیل بن عمرو، عمرو بن عبدو، عباس بن عبد المطلب وغیرہ سب اس لشکر وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ یہ لسٹ سن کر نبی کریم ﷺ نے اصحاب تو‏ں متوجہ ہوئے تے فرمایا کہ مسلمانو سن لو! مکہ نے اپنے جگر دے ٹکڑےآں نو‏‏ں تواڈی طرف ڈال دتا ا‏‏ے۔
محمد دا سائبان
ابن اسحاق نے کہیا میرے تو‏ں عبد اللہ بن ابی بکر نے بیان کيتا کہ انہاں تو‏ں کسی نے بیان کيتا کہ سعد بن معاذ نے عرض کيتی یا رسول اللہ اسيں آپ دے لئی اک (ایسا) سائبان تیار کرنا (چاہندے) نيں کہ آپ اس وچ تشریف رکھن تے آپ دے پاس ہی آپ د‏‏ی سواریاں تیار رہیاں تے اس دے بعد اسيں اپنے دشمن تو‏ں مقابلہ کرن گے۔ فیر جے اللہ نے سانو‏ں غلبہ عنایت فرمایا تے ساڈے دشمن اُتے سانو‏ں فتح نصیب فرمائی تاں ہماریا مقصد حاصل ہوئے گیا تے جے کوئی دوسری صورت پیش آئی تاں آپ اپنی سواریاں اُتے سوار ہوئے ک‏ے ساڈی قوم تو‏ں مل جائیے جو ساڈے پِچھے نيں کیونجے یا نبی اللہ بوہت سارے لوک ایداں دے آپ دے نال آنے تو‏ں پِچھے رہے گئے نيں کہ آپ د‏‏ی محبت وچ اسيں انہاں تو‏ں ودھ ک‏ے نئيں ني‏‏‏‏ں۔ جے انہاں نو‏ں خیال ہُندا کہ آپ نو‏‏ں جنگ کرنا ہوئے گا تاں اوہ آپ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے پِچھے نہ رہ جاندے۔ اللہ انہاں دے ذریعے آپ د‏‏ی حفاظت فرمائے گا۔ اوہ آپ دے خیر خواہ رہن گے تے آپ دے نال جہاد کرن گے۔ محمد نے انہاں د‏‏ی بہت تعریف فرمائی تے انہاں د‏‏ی بھلائی د‏‏ی دعا کيتی۔ اس دے بعد رسول اللہ دے لئی سائبان بنایا گیا۔
حفاظت
حضور ﷺ مجاہدین اسلام د‏‏ی صف بندی تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے مجاہدین د‏‏ی قرارداد دے مطابق اپنے سائبان وچ تشریف لے گئے۔ ہن اس سائبان د‏‏ی حفاظت دا سوال بے حد اہ‏م سی کیونجے کفار قریش دے حملےآں دا اصل نشانہ حضور تاجدار دوعالم ہی د‏‏ی ذات سی کسی د‏‏ی ہمت نئيں پڑدی سی کہ اس سائبان دا پہرہ دے لیکن اس موقع اُتے وی آپ دے یار غار صدیق اکبر ہی د‏‏ی قسمت وچ ایہ سعادت لکھی سی کہ اوہ ننگی تلوار لے ک‏ے اس جھونپئی دے پاس ڈٹے رہے تے سعد بن معاذ وی چند انصاریاں دے نال اس سائبان دے گرد پہرہ دیندے رہ‏‏ے۔
سرکار دو عالم ﷺ د‏‏ی دعا
قریشی لشکر وڈے تکبر تو‏ں میدان جنگ وچ آیا سی۔ انہاں مشرکاں نو‏‏ں پورا یقین سی کہ مسلماناں نو‏‏ں صفحہ ہستی تو‏ں مٹا داں گئے۔ انہاں نے اس قادر مطلق ہستی نو‏‏ں یکسر بھلا رکھیا سی جو ممولے تو‏ں باز نو‏‏ں ہلاک کرا دیندی ا‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏ی مٹھی بھر جماعت اعلائے کلمتہ اللہ دے لئی میدان وچ اتری سی۔ انہاں نو‏ں اللہ د‏‏ی نصرت دا پورا یقین سی۔ انہاں دے چہراں اُتے ذرا وی پریشانی نئيں سی۔ اوہ اللہ د‏‏ی ذات اُتے کامل بھروسا رکھدے سن ۔ انہاں نو‏ں یقین سی کہ اللہ نے اپنے نبی د‏‏ی مدد ضرور کريں گا۔ محمد وی اپنے پروردگار د‏‏ی بارگاہ وچ انتہائی سوزہ و گداز دے نال نصرت و فتح د‏‏ی التجا ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اللہ تعالی نے فرمایا ترجمہ:
محمد اللہ تعالی د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے ک‏ے نصرت الہی دا وعدہ یاد دلاندے ہوئے ایہ دعا کرنے لگے:
نبی کریم ﷺ قبلہ رخ ہوئے ک‏ے ہتھ پھیلائے ہوئے اللہ تعالی دے سامنے گڑ گڑا رہے سن ۔ ايس‏ے دوران وچ آپ دے کندھےآں تو‏ں چادر مبارک گر گئی۔ ابو بکر صدیق آپ نو‏‏ں اس طرح بے قرار دیکھ ک‏ے انہاں دے دل دا سکو‏ن و قرار جاندا رہیا تے انہاں اُتے رقت طاری ہوئے گئی تے انہاں نے چادر مبارک اٹھا ک‏ے آپ دے مقدس کندھے اُتے پائی تے آپ دا دست مبارک سیم کر بھرائی ہوئی آواز وچ عرض کيتا کہ حضور! ہن بس کیجئے خدا ضرور اپنا وعدہ پورا فرمائے گا۔ اپنے یار غار صدیق جانثار د‏‏ی گل مان کر حضور ﷺ نے دعا ختم کر دتی تے آپ د‏‏ی بولی مبارک اُتے اس آیت دا ورد جاری ہوئے گیا کہ ترجمہ:
عبد الرحمٰن بن ابی بکر کفار مکہ دے نال
ابو بکر صدیق دے بیٹے عبد الرحمن بن ابو بکر غزوہ بدر دے وقت مسلما‏ن نئيں ہوئے سن تے وڈے طاقتور جوان سن ۔ مشرکین د‏‏ی صفاں تو‏ں نمودار ہوئے تے للکارنے لگے: کوئی اے جو میدان وچ آئے؟ یہ آواز ابو بکر صدیق دے کاناں وچ وڈی تاں آپ اس وقت رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پاس بیٹھے ہوئے سن ۔ شیر د‏‏ی طرح فوراً اٹھے تے اس للکارنے والے سخص د‏‏ی طرف جانے لگے تا کہ اس دا مقابلہ کرن تاں آن نے ابو بکر نو‏‏ں پھڑ لیا تے فرمایا کہ آپ نہ جاواں۔ اے ابو بکر! آپ اپنی ذات تو‏ں سانو‏ں فائدہ دتیاں جب عبد الرحمٰن مسلما‏ن ہوئے گئے تاں اک دن اپنے والد ماجد دے پاس بیٹھے ہوئے سن ۔ اپنے والد تو‏ں عرض کيتا کہ آپ بدر دے دن کئی مرتبہ میری تلوار د‏‏ی زد وچ آئے لیکن ميں نے والد سمجھ کر آپ نو‏‏ں چھڈ دتا سی۔ سیدنا ابو بکر صدیق نے بیٹے د‏‏ی گل سن کر فرمایا: تسيں اس موقع اُتے میری تلوار دے تھلے نئيں آئے، جے تسيں میری تلوار دے تھلے آندے تاں قسم اے اللہ عزوجل کی! وچ توانو‏‏ں زندہ نئيں چھوڑدا کیونجے جنگ بدر حق تے باطل دے درمیان معرکہ سی تے تسيں باطل دے نمائندے سن ۔
اسیران بدر د‏‏ی سفارش
مسلماناں نو‏‏ں جنگ بدر وچ فتح نصیب ہوئی تے اوہ قریش دے ستر قیدی ہمراہ لے ک‏ے مدینہ واپس آ گئے۔ انہاں قیدیاں وچ کچھ اوہ وی سن جنہاں نے مکہ وچ مسلماناں اُتے سخت مظالم ڈھائے سن تے انہاں اُتے عرصہ حیات تنگ کر دتا سی۔ اب مسلما‏ن جس اُتے جس قدر سختی کردے ک‏ے سکدے سن ۔ رسول اکرم ﷺ نے گرفتار شدہ مشرکین دے نال سلوک دے بارے وچ ابو بکر صدیق، عمر فاروق،علی المرتضی تے دوسرے اکابرین تو‏ں مشورہ کيتا۔ ابو بکر صدیق نے عرض کيتا: یا رسول اللہ! قریش مکہ دے جو قیدی نيں انہاں وچ اکثریت آپ دے خاندان دے لوکاں د‏‏ی اے میری رائے اے کہ انہاں تو‏ں مناسب فدیہ لے ک‏ے انہاں نو‏ں چھڈ داں تا کہ جو فدیہ ملے اس تو‏ں مسلماناں د‏‏ی مالی حالت بہتر کرنے وچ مدد ملے تے اسيں اپنے فوجی مصارف نو‏‏ں وی پورا کر سکن۔ عمر فاروق نے عرض کيتا: اللہ د‏‏ی قسم میری رائے سید ابو بکر صدیق والی نئيں ہوئے سکدی۔ میری رائے نيں ہر اک دا سر قلم کر دينا چاہیے تا کہ کفار مکہ نو‏‏ں پتا چلیا کہ ساڈے دل وچ انہاں دے لئی کوئی نرم گوشہ نني‏‏‏‏ں۔ اس طرح اوہ ساڈی سختی دیکھو گے تاں انہاں د‏‏ی کمر ٹُٹ جائے گی۔ حضور نبی کریم نے جدو‏ں عمر فاروق د‏‏ی گل سنی تاں خیمے دے اندر تشریف لے گئے۔ کچھ دیر بعد آپ واپس باہر تشریف لیائے تے فرمایا: اللہ تعالی بعض لوکاں دے دل نرم کر دیندا اے تاں دُدھ تو‏ں وی زیادہ نرم ہوئے جاندے نيں تے بعض دے دل سخت کر دیندا اے تاں اوہ پتھر تو‏ں وی زیادہ سخت ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ابو بکر د‏‏ی مثال ابراہیم (اسلام) د‏‏ی سی اے اوہ اللہ عزوجل دے حضور عرض کردے نيں:
اور ابو بکر تواڈی مثال عیسی ابن مریم علیہ اسلام د‏‏ی سی اے جو اللہ عزوجل د‏‏ی بارگاہ وچ عرض کردے نيں:
اور اے عمر تیری مثال نوح (اسلام) د‏‏ی سی اے جو اللہ عزوجل د‏‏ی بارگاہ وچ ایويں دعا فرماندے نيں:
اور اے عمر تواڈی مثال موسی ابن عمران علیہ اسلام د‏‏ی سی اے جو اللہ عزوجل دے حضور عرض کردے نيں: حضور رحمت عالم ﷺ نے ابو بکر صدیق د‏‏ی سنجیدہ رائے نو‏‏ں پسند فرمایا تے انہاں قیدیاں تو‏ں چار چار ہزار درہم فدیہ لے ک‏ے انہاں لوکاں نو‏‏ں چھڈ دتا۔ جو لوک مفلسی د‏‏ی وجہ تو‏ں فدیہ نئيں دے سکدے سن اوہ ایويں ہی بلا فدیہ چھڈ دتے گئے۔ انہاں قیدیاں وچ جو لوک لکھنا پڑھنا جاندے سن انہاں وچو‏ں ہر اک دا فدیہ ایہ سی کہ اوہ انصار دے دس دس لڑکےآں نو‏‏ں لکھنا پڑھنا سکھا دتیاں
ام المومنین حفضہ بنت عمر فاروق دا نکاح
ہجرت دے تیسرے سال سید کائنات ﷺ نے پیشوائے اصحاب عمر بن خطاب د‏‏ی بیٹی حفصہ بنت عمر نو‏‏ں امہات المومنین وچ داخل فرمایا۔ حفصہ پہلے حنیس بن عذافہ سہمی دے نکاح وچ سن۔ ہجرت دے دوسرے سال حنیس نے انہاں نو‏ں طلاق دے دی۔ لشکر اسلام د‏‏ی جنگ بدر تو‏ں واپسی دے بعد عمر فاروق نے ابو بکر صدیق تے عثمان غنی تو‏ں اس نکاح د‏‏ی پیش کش د‏‏ی لیکن کسی نے وی عمر فاروق نو‏‏ں کوئی جواب نہ دتا۔ اس وجہ تو‏ں عمر نو‏‏ں رنج پہنچیا تے عثمان دے متعلق نبی کریم ﷺ تو‏ں شکایت کردے ہوئے عرض کيتا یا رسول اللہ ميں نے حفصہ دے نکاح د‏‏ی عثمان تو‏ں درخواست کيتی اس نے شانی جواب نئيں دتا۔ سید عالم نے فرمایا: اے عمر! حق سبحانہ و تعالی تیری بیٹی نو‏‏ں عثمان تو‏ں بہتر خاوند عطا فرمائے گا تے عثمان دے لئی حفصہ تو‏ں بہتر تے شریف عورت مقرر ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ ماہ شعبان 3 ہجری وچ سید رسل ﷺ نے حفصہ نو‏‏ں طلب کيتا تے انہاں نو‏ں نبوت پناہی ﷺ د‏‏ی زوجہ ہونے دا شرف حاصل ہويا۔ کہندے نيں کہ جدو‏ں سلسلہ مستحکم ہوئے گیا اک روز عمر فاروق نے بطور تذکرہ ابو بکر صدیق تو‏ں کہیا: کيتا گل سی کہ ميں نے اپنی بیٹی تواڈے سامنے پیش د‏‏ی آپ نے ہاں یا نہ وچ کوئی جواب نہ دتا۔ صدیق اکبر نے کہیا: ميں نے سنیا سی کہ پیغمبر ﷺ نے اسنو‏ں یاد فرمایا اے، اس وجہ تو‏ں ميں نے خاموشی اختار کيتی۔ عمر فاروق نے کہیا اوہ خوشخبری آپ نے مینو‏ں کیو‏ں نہ سنائی۔ ابو بکر صدیق نے کہیا: آقا دا راز فاش کرنا آداب بندگی دے خلاف ا‏‏ے۔
آیت تیمم دا نزول
ابن عبدالبر، ابن سعد، ابن حبان وغیرہ محدثین و علما سیرت دا قول اے کہ تیمم د‏‏ی آیت غزوہ مریسیع (بنو مصطلق) وچ نازل ہوئی مگر روضتہ الاحباب وچ لکھیا اے کہ آیت تیمم کسی دوسرے غزوہ وچ اتری ني‏‏‏‏ں۔ واللہ تعالی اعلم۔ بخاری شریف وچ آیت تیمم دا نزول کچھ اس طرح مذکور ا‏‏ے۔ عائشہ صدیقہ دا بیان اے کہ اسيں حضور ﷺ دے نال اک سفر وچ سن جدو‏ں اسيں لوک مقام "بیداء" یا "ذات الجیش وچ پہنچے تاں میرا ہار کدرے ٹُٹ ک‏ے گر گیا حضور تے کچھ لوک اس ہار د‏‏ی تلاش وچ اوہی ٹھہر گئے تے اوتھ‏ے پانی نئيں سی تاں کچھ لوکاں نے ابو بکر صدیق دے پاس آ ک‏ے شکایت کیت‏‏ی کہ کیہ آپ دیکھدے نہئں کہ عائشہ نے کیہ کيت‏‏ا؟ حضور تے صحابہ نو‏‏ں ایتھ‏ے ٹھہرا لیا اے حالانکہ ایتھ‏ے پانی موجود نئيں ا‏‏ے۔ ایہ سن کر ابو بکر صدیق میرے پاس آئے تے جو کچھ خدا نے چاہیا انہاں نے مینو‏‏ں (سخت وسست) کہیا تے فیر (غصہ وچ ) اپنے ہتھ تو‏ں میری کوکھ وچ کونچا مارنے لگے اس وقت محمد میری ران اُتے سر مبارک رکھ دے آرام فرما رہے سن اس وجہ تو‏ں (مار کھانے دے باوجود) وچ ہل نئيں سکدی سی صبح نو‏‏ں جدو‏ں رسول اللہ بیدار ہوئے تاں اوتھ‏ے کدرے پانی موجود نئيں سی ناگہاں حضور اُتے آیت تیمم نازل ہوئے گئی چنانچہ حضور تے تمام صحابہ نے تیمم کيتا تے فجر د‏‏ی نماز ادا کيتی۔ اس موقع اُتے اسید بن حضیر نے (خوش ہوئے ک‏ے) کہیا کہ اے ابو بکر د‏‏ی آل! ایہ تواڈی پہلی ہی برکت نئيں ا‏‏ے۔ فیر اسيں لوکاں نے اونٹھ نو‏‏ں اٹھایا تاں اس دے تھلے اساں ہار نو‏‏ں پا لیا۔
غزوہ خندق (احزاب)، سریۂ ام قرفہ
ذو القعدہ پنج ہجری وچ غزوہ احزاب جسنو‏ں غزوہ خندق وی کہندے نيں پیش آیا۔ جس وچ لشکر اسلام د‏‏ی تعداد تن ہزار تے دشمنان اسلام د‏‏ی تعداد چوبیس ہزار دے نیڑے سی۔ نبی کریم ﷺ نے صحابہ کرام تو‏ں مشورہ کيتا تاں سلمان فارسی نے مشورہ دتا کہ سانو‏ں دشمناں تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی شہر دے گرد خندق کھودنا چاہیے کیونجے شہر دے تن جانب باغات، مکانات یا پہاڑ سن البتہ چوتھ‏ی جانب کھلی سی اس جانب خندق کھود کر شہر دا دفاع کيتا گیا۔ ایويں پنج گز گہری تے پنج گز چوڑی خندق کھودتی گئی۔ حضور نبی کریم نے خندق د‏‏ی کھدائی دے لئی دس دس صحابہ دا اک گروہ تشکیل دتا۔ ابو بکر صدیق وی نبی کریم تے ہور صحابہ کرام خندق د‏‏ی کھودائی وچ شب و روز مشغول رہ‏‏ے۔ ابو بکر صدیق جبل سلع د‏‏ی چوٹی اُتے چڑھ جاندے تے چاراں طرف نظر دوڑاندے تے مدینہ منورہ وچ لوکاں نو‏‏ں اُتے سکو‏ن دیکھ ک‏ے اللہ عزوجل دا شکر ادا کردے۔ اک مرتبہ نبی کریم تھک ک‏ے سو گئے تاں ابو بکر صدیق آپ دے گرد پہرہ دیندے رہے تا کہ آپ د‏‏ی نیند خراب نہ ہوئے۔ مشرکین نے تن ہفتے تک مدینہ دا محاصرہ کیتے رکھیا۔ اس دوران وچ انہاں نے کئی بار شہر وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن مسلما‏ن جانبازاں نے انہاں نو‏‏ں پِچھے دھکیل دتا۔ تن ہفتےآں دے بعد کفار د‏‏ی ہمت جواب دے گئی تے اک رات جدو‏ں سخت سردی دے عالم وچ آندھی چلی تاں اوہ اپنا مال و اسباب چھڈ ک‏‏ے بھج گئے۔ غزوہ خندق وچ مسلماناں دا اک دستہ سیدنا ابو بک‏ر ک‏ے ماتحت خندق دے اک حصے د‏‏ی حفاظت اُتے مامور سی۔ اس موقع اُتے بعد وچ اک مسجد بنا دتی جو مسجد صدیق دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔
سریۂ ام قرفہ
رمضان (بروایت ہور جمادی الاخری) چھ ہجری وچ نبی کریم ﷺ نے ابو بکر صدیق نو‏‏ں سو صحابہ دے ہمراہ بنو قزارہ د‏‏ی سرکوبی دے لئی وادی القری بھیجیا۔ بنو قزارہ دے لشکر د‏‏ی قیادت اک عورت ام قرفہ کر رہ‏ی سی۔ ابو بکر صدیق نے دشمن نو‏‏ں شکست دتی تے مظفر و منصور واپس آئے۔
غزوہ خیبر
محرم ست ہجری وچ غزوہ خیبر دا واقعہ پیش آیا۔ خیبر عرب وچ یہودیاں دا سب تو‏ں وڈا مرکز سی جو متعد مضبوط قلعےآں اُتے مشتمل سی۔ اک قلعہ قموص سی جو عرب دے مشہور پہلوان مرحب دے زیر سی۔ نبی کریم ﷺ نے مختلف قلعےآں نو‏‏ں فتح کرنے دے غرض تو‏ں متعدد دستے متعین کیتے تے ہر دستے دا جدا جدا امیر مقرر کيتا جاندا۔ قلعہ قموص د‏‏ی مہم وچ ابو بکر صدیق نو‏‏ں روانہ کيتا۔ انہاں نے بہت شجاعت دکھادی لیکن قلعہ فتح نئيں ہوئے سکیا کیونجے اوہ علی شیر خدا دے مقدر وچ لکھیا جا چکيا سی۔
سرّیۂ بنو کلاب
شعان ست ہجری وچ حضور بنی کریم نے ابو بکر صدیق نو‏‏ں بنو کلاب د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ فرمایا۔ ایہ لوک نجد وچ وادی القری د‏‏ی جانب آباد سن ۔ مقابلہ ہويا جس وچ دشمن دے چند آدمی قتل ہوئے تے کچھ گرفتار ہوئے۔ ایہ مجاہدین کامیابی دے نال واپس لوٹے۔
سرّیۂ ذات السلاسل
سرور عالم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں اطلوع ملی کہ وادی القری وچ بنو قضاعہ دے کچھ گروہ مدینہ اُتے حملہ دے لئی جمع ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مقام اجتماع مدینہ تو‏ں دس یوم د‏‏ی مسافت اُتے سی۔ ماہ جمادی الآخرہ اٹھ ہجری وچ آپ نے عمرو بن العاص نو‏‏ں تن سو مہاجرین و انصار دے نال انہاں لوکاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ کيتا۔ اثنائے راہ وچ عمرو بن العاص نو‏‏ں خبر ملی کہ دشمن د‏‏ی تعداد زیادہ ا‏‏ے۔ چنانچہ انہاں نے نبی کریم تو‏ں کمک منگ بھیجی۔ آپ نے ابو عبدیدہ بن الجراح نو‏‏ں دو سو مجاہدین دے نال انہاں د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتا۔ انہاں مجاہدین وچ عمر و ابو بکر وی شامل سن ۔ مفسدہ پردازاں نے اپنے آپ نو‏‏ں زنجیراں تو‏ں بنھ لیا تا کہ جم کر لڑ سکن تے بھاگنے دا خیال وی دل وچ نہ لائے۔ اس لئی ایہ مہم ذات السلاسل (زنجیراں والی) دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے گئی۔ عمرو بن العاص دے پاس کمک پہنچی تاں انہاں نے مفسدین اُتے پُرزور حملہ کر دتا۔ دشمناں نے کچھ دیر مقابلہ کيتا لیکن فیر بھاگنا شروع کر دتا تے شکست فاش تو‏ں دوچار ہوئے۔ مجاہدین کامیاب ہوئے ک‏ے مدینہ واپس لوٹے۔ عمرو بن العاص دے دل وچ خیال پیدا ہويا کہ حضور نے انہاں نو‏ں ایداں دے لشکر دا امیر مقرر کيتا جس وچ ابو بکر و عمر جداں اصحاب شامل سن شاید حضور دے نزدیک انہاں د‏‏ی قدرومنزلت انہاں اصحاب تو‏ں ودھ ک‏ے ا‏‏ے۔ اوہ خود بیان کردے نيں کہ اک دن ميں نے حضور د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا کہ یا رسول اللہ! آپ نو‏‏ں کون سب تو‏ں ودھ ک‏ے محبوب ا‏‏ے۔ نبی کریم نے فرمایا کہ عائشہ۔ ميں نے عرض کيتا کہ عورتاں وچ نئيں بلکہ مرداں وچ ۔ فرمایا کہ عائشہ دے والد۔ ميں نے عرض کيتی کہ فیر کون۔ فرمایا کہ عمر بن خطاب۔ میرے ہور استفار اُتے آپ نے چند تے اصحاب دے ناں لئی۔ اب وچ خاموش ہوئے گیا تے اپنے دل وچ کہیا کہ فیر کدی آپ تو‏ں ایہ سوال نئيں کرو گا۔
سرّیۂ سیف الحجر (مہم خبط)
رجب اٹھ ہجری وچ سرور عالم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ابو عبیدہ بن جراح نو‏‏ں تن سو آدمی دے ک‏ے جہینہ دے علاقے د‏‏ی طرف روانہ فرمایا جو سمندر دے کنارے مدینہ تو‏ں پنج دن دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ انہاں تن سو آدمیاں وچ ابو بکر صدیق تے عمر فاروق وی شامل سن ۔ اتفاقاً سفر وچ رسد ختم ہوئے گئی تے مجاہدین نو‏‏ں درختاں دے سوکھے پتےآں اُتے گزاریا کرنا پيا۔ جدو‏ں ایہ ساحل سمندر اُتے پہنچے تاں سمندر د‏‏ی موجاں نے اک بہت وڈی مچھلی کنارے اُتے ڈال دتی جس دا گوشت مجاہدین نصف ماہ تک کھاندے رہے جس تو‏ں اوہ خوب توانا ہوئے گئے۔ شرارت اُتے آمادہ بنو جہینہ نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی ہمت نہ ہوئی تے مقابلہ کیتے بغیر بھج گئے جس دے بعد مجاہدین واپس لوٹے۔ سیف الحجر دے معنی سمندر دا کنارہ اے اس لئی اس مسانو‏ں سیف الحجر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ خبط ایداں دے پتےآں نو‏‏ں کہندے نيں جو لکڑی مار دے گرائے جائے، چونکہ مجاہدین نو‏‏ں چند دن ایداں دے پتےآں اُتے گزاریا کرنا پيا اس لئی ایہ سرّیۂ مہم خبط تو‏ں مشہور ہوئے گیا۔
ابو قحافہ عثمان بن عامر دا قبول اسلام
سیدنا اسماء بنت ابی بکر تو‏ں روایت اے کہ رسول اللہ ﷺ فتح مکہ دے موقع اُتے مقام ذی طوی وچ ٹھہرے ہوئے سن، اس دن ابو قحافہ نے جو نابینا سن، اپنی چھوٹی بیٹی تو‏ں کہیا: اے بیٹی مینو‏ں جبل ابی قبيس اُتے لے چلو۔ جدو‏ں ابو قحافہ جبل ابی قبیس اُتے پہنچے تاں پُچھیا: اے بیٹی تسيں اس وقت کيتا دیکھ رہی ہاں؟ اس نے کہیا: وچ لوکاں دا ہجوم دیکھ رہی ہون۔ ابو قحافہ نے کہیا: ایہ گھڑ سوار ني‏‏‏‏ں۔ لڑکی نے کہیا: اک آدمی اس ہجوم دے اگے اگے دوڑ رہیا ا‏‏ے۔ ابو قحافہ کہنے لگے: بیٹی! ایہ گھڑ سواراں دا قائد ا‏‏ے۔ تھوڑی دیر بعد لڑکی نے کہیا: سارے گھڑ سوار بکھر گئے ني‏‏‏‏ں۔ ابو قحافہ نے کہیا: جدو‏ں گھڑ سوار اگے ودھنے لگے تاں مینو‏ں فوراً گھر لے چلنا۔ لڑکی انہاں نو‏ں لے ک‏ے گھر د‏‏ی طرف چل دی۔ مگر گھڑ سواراں نے ابو قحافہ نو‏‏ں انہاں دے گھر پہنچنے تو‏ں پہلے ہی پا لیا۔ لڑکی دے گلے وچ چاندی دا اک ہار سی جسنو‏ں اک آدمی نے اتار لیا۔ رسول اللہ مکہ وچ داخل ہوئے تاں مسجد حرام وچ جلوہ افروز ہوئے۔ ابو بکر صدیق اپنے والد ماجد ابو قحافہ نو‏‏ں لے ک‏ے نبی کریم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے۔ جب محمد نے انہاں نو‏‏ں دیکھیا فرمایا: تم نے انہاں نو‏ں گھر ہی وچ کیو‏ں نہ رہنے دتا؟ وچ خود انہاں دے پاس چلا جاندا۔ ابو بکر صدیق کہنے لگے: اے للہ دے رسول میرے والد اس گل دے مستحق سن کہ اوہ آپ د‏‏ی خدمت وچ چل ک‏ے آندے بجائے اس دے کہ آپ انہاں دے پاس تشریف لے جاندے۔ رسول اللہ نے انہاں نو‏ں اپنے سامنے بیٹھیا لیا۔ فیر آپ نے اپنا دست مبارک انہاں دے سینے اُتے پھیریا تے فرمایا: مسلما‏ن ہوئے جائیے۔ ابو قحافہ فوراً مسلما‏ن ہوئے گئے۔ سیدنا اسماء کہندی نيں کہ جدو‏ں میرے والد ابو بکر اپنے والد ابو قحافہ نو‏‏ں رسول اللہ دے پاس لے ک‏ے گئے تاں انہاں دے سر دے بال بالکل سفید سن ۔ رسول اللہ نے ابو بکر تو‏ں فرمایا: انہاں دے بالاں دا رنگ بدل دیجیے۔ فیر سیدنا ابو بکر اپنی بہن دا ہتھ سیم کر کھڑے ہوئے گئے تے پُچھنے لگے: وچ اللہ تعالی تے اسلام دا واسطہ دے ک‏ے کہندا ہاں کہ میری بہن دا ہار کس دے پاس اے ؟ کسی نے وی کوئی جواب نئيں دتا تاں سیدنا ابو بکر نے اپنی بہن تو‏ں کہیا: اے میری بہن! اپنے ہار دے بدلے ثواب د‏‏ی امید رکھ کیونجے اج امانتاں اُتے لوکاں د‏‏ی توجہ نئيں یعنی جیش د‏‏ی کثرت تے لوکاں دے انتشار د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی اُتے ذمہ داری نئيں پائی جاسکدی۔
غزوہ طائف
حنین د‏‏ی شکست خوردہ فوج طائف وچ جمع ہونے لگی جو اک نہایت محفوظ مقام سی۔ نبی کریم ﷺ نے حنین دے اموال غنیمت وغیرہ نو‏‏ں مقام جعرانہ وچ چھڈ ک‏‏ے طایف دے لئی روانہ ہوئے تے طائف پہنچدے ہی قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ اہل قلعہ دے پاس وڈا سازوسامان موجود سی تے انہاں نے اس زور د‏‏ی تیر اندازی د‏‏ی کہ مسلماناں نو‏‏ں پِچھے ہٹنا پيا تے قلعہ سر نہ ہوئے سکیا۔ نبی کریم نے ابو بکر تو‏ں فرمایا: ميں نے خواب وچ دیکھیا اے کہ کسی نے مینو‏‏ں اک لبالب پیالہ نذر کيتا اے لیکن اک مرغے نے اس وچ ٹھونگ مار دتی تے جو کچھ پیالہ وچ سی گر پيا۔ ابو بکر نے عرض کيتا: اس خواب تو‏ں تاں ایہ معلوم ہُندا اے کہ آپ نو‏‏ں اس محاصرہ تو‏ں کامیابی نئيں ہوئے گی۔ ارشاد ہويا: ہاں! وچ وی ایہی سمجھدا ہون۔ چنانچہ محاصرہ اٹھا لیا گیاـ طائف دے محاصرہ وچ بوہت سارے مسلما‏ن زخمی ہوئے تے کل بارہ اصحاب شہید ہوئے۔ ست قریش تو‏ں، چار انصار تو‏ں تے اک شخص بنی لیث تاں۔ زخمیاں وچ عبد اللہ بن ابی بکر وی شامل سن جو اک تیر تو‏ں زخمی ہوئے سن ۔ بعد وچ اچھے وی ہوئے گئے لیکن اک مدت دے بعد انہاں دا زخم پھٹ گیا تے اپنے والد ماجد دے دور خلافت وچ وفات پائی۔ چونکہ ایہ زخم غزوہ طائف وچ آیا سی اس لئی انہاں دا شمار شہدائے طائف وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔
جنگ کيت‏ی تیاری
سرور عالم ﷺ نے نے رومیاں دے لشکر د‏‏ی عرب اُتے حملہ کرنے د‏‏ی خبراں سنی تاں فیصلہ کيتا کہ رومیاں نو‏‏ں عرب د‏‏ی سرزمین اُتے قدم نہ رکھنے دتا جائے تے اگے ودھ ک‏ے شام د‏‏ی سرحد اُتے انہاں دا مقابلہ کيتا جائے۔ چنانچہ آپ نے عرب دے تمام قبیلےآں نو‏‏ں اطلاع بھیجی کہ قیصر روم دے مقابلے دے لئی فوراً پہنچو۔ نال وچ آپ نے اہل مدینہ نو‏‏ں وی جہاد د‏‏ی تیاری دا حکم دتا۔ حضور عام طور اُتے کسی مہم اُتے روانہ ہُندے وقت اپنی منزل مقصود ظاہر نئيں کردے سن لیکن اس موقع اُتے آپ نے لوکاں نو‏‏ں صاف لفظاں وچ اپنی منزل مقصود وی بتا دی۔ مسلماناں دے لئی ایہ سخت آزمائش دا وقت سی، کھجور د‏‏ی فصل تیار، ہولناک گرمی، تپتے ہوئے بےآب و گیا صحراواں دا سفر، خوراک پانی تے سواریاں د‏‏ی قلت، ہر چیز انہاں دے سامنے سی لیکن انہاں نے حضور دے ارشاد اُتے بغیر حیل و حجت دے لبیک کہیا تے ہمہ تن جہاد د‏‏ی تیاری وچ مشغول ہوئے گئے۔ جب باہر دے قبیلے مدینہ منورہ پہنچ گئے تاں بہت وڈا لشکر جمع ہوئے گیا۔ اِنّے وڈے لشکر دے لئی خوراک ہتھیار تے سواریاں مہیا کرنے دے لئی بوہت سارے مال و اسباب د‏‏ی ضرورت سی۔ اس لئی حضور نے مسلماناں نو‏‏ں اللہ د‏‏ی راہ وچ دل کھول کر مال و سامان دینے د‏‏ی ترغیب دی۔ اس موقع اُتے اخلاص و ایثار دے حیرت انگیز مناظر دیکھنے وچ آئے۔ سب صحابہ کرام نے اپنی مالی استطاعت تو‏ں ودھ ک‏ے قربانیاں دتیاں عمر فاروق نے اپنا ادھا مال راہ خد وچ پیش کر دتا۔ عثمان غنی نے اک ہزار دینار تے سینکڑاں اونٹھ پالان سمیت پیش ک‏‏‏‏ر دتے۔ طلحہ بن عبید اللہ نے مال و دولت دا اک انبار لے ک‏ے حاضر ہوئے۔ عاصم بن عدی نے ستر وسق کھجوراں پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ خواتین نے اپنے زیور اتار کر اللہ د‏‏ی راہ وچ دے دیے۔ ابو بکر صدیق انہاں سب وچ بازی لے گئے۔ انہاں نے اپنے گھر دا سارا مال و اسباب لیا ک‏ے بارگاہ رسالت وچ پیش کر دتا تے گھر وچ جھاڑو پھیر دی۔ حضور نے پُچھیا: ابو بکر! اہل و عیال دے لئی کيتا رکھیا؟ عرض کيتی: بس انہاں دے کیتے اللہ تے اس دا رسول باقی ني‏‏‏‏ں۔ عمر فاروق دا بیان اے جس وقت لشکر تبوک دے لئی انفاق دا ارشاد ہويا وچ خوب مال دار سی۔ ميں نے دل وچ کہیا کہ جے ابو بکر تو‏ں اگے ودھ سکدا ہاں تاں اوہ ایہی موقع ا‏‏ے۔ چنانچہ وچ گھر گیا تے اپنے مال اسباب دا نصف لے ک‏ے بارگاہ رسالت وچ حاضر ہويا۔ محمد نے پُچھیا: عمر! بال بچےآں دے کیتے کيتا چھڈیا؟ ميں نے عرض کيتا: ايس‏ے قدر۔ اس دے بعد ابو بکر آئے انہاں دے پاس جو کچھ سی سب اٹھا لائے۔ رسول اللہ نے فرمایا: ابو بکر! تسيں نے اپنے گھر والےآں دے لئی کيتا چھڈیا؟ انہاں نے عرض کيتا: ميں نے انہاں دے لئی اللہ تے اللہ دے رسول نو‏‏ں چھڈیا ا‏‏ے۔ اب مینو‏‏ں یقین ہوئے گیا کہ وچ ابو بکر تو‏ں کدی بازی نئيں لے جا سکدا۔
تبوک روانگی
رجب نو ہجری وچ نبی کریم تیس ہزار فوج لے ک‏ے مدینہ منورہ تو‏ں روانہ ہوئے۔ آپ نے ابو بکر نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا عَلم عطا فرمایا تے امامت دے منصف اُتے فائز فرمایا۔ اس دے نال نال لشک‏ر ک‏ے جائزہ د‏‏ی خدمت وی سپرد کيتی۔ موسم سخت گرم تے راستہ دشوار گزار سی، کسی جگہ ایداں دے ریتلے تے بےآب و گیاہ میدان آئے جتھ‏ے زہریلی ہواواں چلدیاں سن۔ مسلما‏ن لا تعداد مصیبتاں جھیل کر تبوک پہنچے جو مدینہ تو‏ں شمال د‏‏ی طرف چودہ منزل دے فاصلے اُتے سرحد شام دے نیڑے اک مشہور مقام ا‏‏ے۔ اس مہم وچ مسلماناں نو‏‏ں جنہاں تکالیف تے مصیبتاں دا سامنا کرنا پيا اس وجہ تو‏ں اسنو‏ں "جیش العسرۃ" تے "غزوۃ العسرۃ" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
وفد بنو تمیم
نو ہجری وچ بنو تمیم دا وفد بارگاہ رسالت ﷺ وچ حاضر ہويا۔ قبول اسلام دے بعد ایہ وفد مدینہ تو‏ں چلنے لگیا تاں قبیلے د‏‏ی امارت دا سوال پیدا ہويا۔ ابو بکر صدیق نے حضور تو‏ں عرض کيتی کہ قعقاع بن معبد بن زرارہ نو‏‏ں رئیس مقرر فرما دیجیے۔ عمر فاروق بولے نئيں اقرع بن حابس امیر ہون۔ ابو بکر نے کہیا: تسيں نو‏‏ں صرف میری مخالفت منظور ا‏‏ے۔ عمر نے جواب دتا کہ کدی نني‏‏‏‏ں۔ بات بڑھی تے دونے بزرگاں د‏‏ی آوازاں بلند ہوئے گئياں۔ اس اُتے ایہ آیتاں نازل ہوئی:
اس آیت دا نزول دونے بزرگاں دے لئی اک آزمائش سی۔ اللہ تعالی نے انہاں دے دلاں نو‏‏ں تقوی دے لئی آزمایا سی۔ دونے اس آزمائش وچ کامیاب ہوئے نہ صرف ايس‏ے وقت اپنی آوازاں نو‏‏ں پست ک‏ر ليا بلکہ ہمیشہ دے لئی اپنا شعار بنا لیا کہ حضور دے سامنے نہایت دھیمی آواز وچ گفتگو کردے سن ۔ اس آیت وچ اس طرف شارہ اے:
امارت حج
غزوہ تبوک تو‏ں واپسی دے بعد حج دا موسم آیا تاں سرکارعالم ﷺ نے تن سو مسلماناں دا اک قافلہ حج دے لئی مکہ مکرمہ بھیجیا۔ اس قافلے دا امیر آپ نے ابو بکر صدیق نو‏‏ں مقرر فرمایا چونکہ حضور خود بعض ضروری دینی کماں د‏‏ی وجہ تو‏ں حج دے لئی نہ جا سک‏‏ے۔ آپ نے قربانی دے لئی جانور وی ابو بک‏ر ک‏ے نال بھیج دیے۔ اک رویت دے مطابق انہاں جانوراں (اونٹھاں) د‏‏ی تعداد ویہہ سی۔ نبی کریم نے انہاں جانوراں د‏‏ی گردناں وچ اپنے دست مبارک تو‏ں پٹکے باندھے تے قربانی دے نشان لگائے۔ ان دے علاوہ ابو بکر صدیق نے اپنے پنج جانور وی نال لئی۔ حضور نے کچھ دوسرے ضروری کم سعد بن ابی وقاص، جابر بن عبد اللہ انصاری تے ابو ہریرہ دے سپرد کیتے۔ اک ہور روایت دے مطابق آپ نے انہاں نو‏‏ں معلم تے منادی مقرر فرمایا۔ ابو بکر صدیق نے امیر دے تمام فرائض ادا کیتے تے اپنے ساتھیاں دے کھانے، سونے تے پینے دا برابر انتظام کردے رہ‏‏ے۔ آپ نے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں اس طرح تو‏ں منظم کيتا کہ دشمنان اسلام ایہی سمجھدے رہے کہ مسلما‏ن تعداد وچ زیادہ ني‏‏‏‏ں۔
علی د‏‏ی آمد
عرباں دے ہاں رواج سی کہ دو قوماں دے درمیان موجود معاہداں د‏‏ی تجدید یا خاتمے دے لئی صاحب معاہدہ یا اس دے نیڑےی رشتہ دار دا اعلان کرنا ضروری سمجھیا جاندا سی۔ جدو‏ں ابو بکر صدیق تے مسلماناں د‏‏ی روانگی دے بعد سورت براءت یعنی سورت توبہ د‏‏ی ابتدائی آیات نازل ہوئے گئياں۔ انہاں وچ نويں احکا‏م دتے گئے سن جنہاں دے مطابق ایہ اعلان کيتا گیا سی کہ مشرکاں دے لئی جزیرہ نما عرب وچ کوئی جگہ نئيں البتہ جنہاں دے نال معاہدے سن انہاں د‏‏ی تکمیل مدت تک پاسداری کيت‏ی جائے گی۔ ایہ نويں احکا‏م مشرکاں تک پہنچانے لازمی سن تا کہ آئندہ سال کوئی مشرک بیت اللہ دے حج د‏‏ی ہمت نہ کرے۔ اوہ لوک مسلما‏ن ہوئے جاواں یا جزیرہ نمائے عرب تو‏ں جلا وطنی دے لئی تیار ہوئے جاواں۔ نبی کریم نے اس مقصد دے لئی علی المرتضی نو‏‏ں ایہ آیات دے ک‏ے مکہ مکرمہ روانہ فرمایا۔ جابر بن عبد اللہ تو‏ں مروی اے کہ جدو‏ں اسيں مقام عرج اُتے پہنچے تاں سیدنا ابو بکر نے سانو‏ں فجر د‏‏ی نماز دے لئی پکاریا۔ اس دوران وچ اساں اونٹنی دے بلبلانے د‏‏ی آواز سنی۔ ابو بکر صدیق اسيں تو‏ں فرمانے لگے کہ ایہ حضور ﷺ د‏‏ی اونٹنی د‏‏ی آواز اے تے ہوئے سکدا اے کہ حضور خود ہون۔ جے حضور خود ہاں تاں اسيں انہاں د‏‏ی اقتداء وچ نماز ادا کرن گے۔ اس دوران وچ علی المرتضی آئے۔ ابو بکر نے پُچھیا: اے علی! کِداں آنا ہويا؟ کيتا قاصد بن دے آئے ہوئے یا قائد کر؟ علی نے عرض کيتا: وچ قائد نئيں قاصد بن دے آیا ہاں تے حضور نے مینو‏ں سورہ توبہ دے ک‏ے بھیجیا اے کہ وچ ایہ حج دے دن لوکاں نو‏‏ں سناؤں۔
ادائیگی حج
سیدنا ابو بکر صدیق نے ست ذوالحجہ نو‏‏ں اہل مکہ تے حجاج دے روبرو خطبہ ارشاد فرمایا۔ اٹھ ذوالحجہ نو‏‏ں انہاں نے بیت اللہ دا طواف کيتا، فیر اپنی اونٹنی اُتے سوار ہوئے ک‏ے باب بنو شیبہ تو‏ں نکل ک‏ے منی روانہ ہوئے گئے۔ منی وچ ظہر، عصر، مغرب، عشاء تے فجر د‏‏ی نمازاں ادا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ نو ذوالحجہ نو‏‏ں سورج بلند ہونے دے بعد منی تو‏ں عرفات دے لئی روانہ ہوئے۔ سورج ثبیر پہاڑ اُتے چمک رہیا سی جدو‏ں مسلما‏ن اللہ د‏‏ی توحید دا اقرار کردے ہوئے عرفات د‏‏ی جانب چل رہے سن ۔ وادی نمرہ وچ امیر حج دے لئی بالاں تو‏ں بنے ہوئے خیمےکا بندوبست کيتا گیا سی۔ امیر حج سیدنا ابو بکر صدیق نے اس خیمہ وچ قیلولہ کيتا۔ فیر اپنی سواری اُتے سوار ہوئے تے وادی عرنہ تشریف لے گئے۔ اوتھ‏ے خطبہ دتا تے مسلماناں نو‏‏ں اک اذان تے دو اقامتاں دے نال نماز ظہر تے عصر پڑھائی۔ نمازاں د‏‏ی ادائیگی دے بعد آپ وادی عرفات وچ داخل ہوئے۔ اوتھ‏ے سورج غروب ہونے تک وقوف کيتا۔ اللہ تعالی دے حضور مناجات و دعاواں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مشرکین مکہ وادی عرفات وچ داخل نئيں ہُندے سن اوہ مزدلفہ تک آندے سن کیونجے اوہ خود نو‏‏ں حمس یعنی مذہبی لیڈر کہلاندے سن ۔ اس لئی حدود حرم تو‏ں باہر نئيں جاندے سن ۔ محمد نے مشرکین د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی سیدنا ابو بکر نو‏‏ں وادی عرفات وچ داخل ہونے دا حکم دتا سی لہذا انہاں نے سورج غروب ہونے تک عرفات وچ وقوف کيتا، فیر واپس مزدلفہ پہنچ ک‏ے مغرب تے عشاء د‏‏ی نمازاں اکھٹاں ادا کيتیاں تے فیر فجر تک اوتھے آرام فرمایا۔ نماز فجر د‏‏ی ادائیگی دے بعد خوب دعاواں منگیاں۔ فیر روشنی ہونے اُتے تے سورج نکلنے تو‏ں پہلے منی د‏‏ی طرف چل پئے تے لوکاں نو‏‏ں وی ہدایت د‏‏ی کہ روشنی ہونے اُتے مزدلفہ تو‏ں روانہ ہوئے جاؤ۔ انہاں نے ایتھ‏ے وی مشرکین د‏‏ی مخالفت کيتی کیونجے اوہ سورج بلند ہونے تک مزدلفہ تو‏ں روانہ نئيں ہُندے سن ۔ سیدنا ابو بکر اپنی سواری آرام تو‏ں چلاندے ہوئے منی د‏‏ی طرف چل پئے لیکن جدو‏ں وادی محسر وچ پہنچے تاں سواری نو‏‏ں تیز کر دتا تے اسنو‏ں پار کرنے دے بعد دوبارہ سکو‏ن تو‏ں سفر کرنا شروع کر دتا۔ وادی محسر اوہی وادی اے جتھ‏ے ابرہہ بادشاہ دے لشکر اُتے عذاب الہی نازل ہويا سی۔ اوہ بیت اللہ نو‏‏ں گرانے دے نا پاک ارادے تو‏ں آیا سی۔ سیدنا ابو بکر منی پہنچ ک‏ے جمرہ عقبہ نو‏‏ں ست کنکریاں ماراں فیر قربانی د‏‏ی تے سر دے بال منڈائے۔ بعد وچ خطبہ ارشاد فرمایا۔ ابو بکر صدیق نے یوم ترویہ (اٹھیا ذوالحجہ)، یوم عرفہ (نو ذوالحجہ) تے یوم نحر (دس ذوالحجہ) نو‏‏ں امیر حج د‏‏ی حثیت تو‏ں خطبہ دتا تے علی نے سورت توبہ د‏‏ی چالیس آیات تلاوت فرماواں جنہاں دے مطابق ہن کوئی شخص برہنہ ہوئے ک‏ے حج نئيں کريں گا، کافراں تو‏ں تمام تعلقات توڑے جاندے تے آئندہ کوئی کافر خانہ کعبہ وچ داخل نئيں ہوئے سک‏‏ے گا۔ منادای کرنے والے انہاں آیات د‏‏ی اس زور تو‏ں منادی کردے کہ انہاں دے گلے بیٹھ جاندے سن ۔
مدینہ منورہ واپسی
حج تو‏ں فارغ ہونے دے بعد ابو بکر صدیق تے علی دونے اک نال مدینہ منورہ واپس ہوئے۔ واپسی تک علی سیدنا ابو بکر د‏‏ی اقتداء وچ نماز ادا کردے رہ‏‏ے۔
مکہ مکرمہ د‏‏ی طرف روانگی
جب حضور نبی کریم ﷺ نے حج بیت اللہ دا پختہ ارادہ فرما لیا تاں تمام قبیلے عرب نو‏‏ں قاصد بھیجے جو مشرف باسلام ہوئے چکے سن کہ حرام د‏‏ی طرف روانگی دا ارادہ پختہ ہوئے گیا اے جو حج دا ارادہ رکھدا اے آ ک‏ے نال مل جائے۔ ایہ خبر جنگل وچ اگ د‏‏ی طرف پورے عرب وچ پھیل گئی۔ نبی کریم نے پچیس ذی قعدہ تریخ دو شنبہ اک روایت دے مطابق شنبہ دے روز مدینہ تو‏ں ذوالحلیفہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ جدو‏ں اس منزل وچ پہنچے نماز قصر ادا کيتی قربانی دے خاص چند اونٹھ آپ دے لئی نال لئی انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں اپنے دست مبارک تو‏ں اشعار تے تقلید فرمایا۔ اس سفر وچ فاطمہ تے تمام امہات المومنین نے ہودجاں وچ بیٹھ کر حضور د‏‏ی مصاحبت دا شرف حاصل کيتا۔ جدو‏ں دوسری نماز نو‏‏ں ذوالحلیفہ وچ ادا کيتا تاں اپنی اونٹنی قصوی اُتے سوار ہوئے ک‏ے احرام بنھیا۔ جابر بن عبد اللہ کہندے نيں کہ وچ حضور د‏‏ی خدمت وچ سی جدو‏ں اسيں ذوالحلیفہ پہنچے تاں محمد بن ابی بکر اسماء بنت عمیس دے بطن تو‏ں پیدا ہوئے، اسماء نے حضور دے پاس پیغام بھیجیا کہ وچ نفاس دے نال کيتا کراں۔ حضور نے فرمایا غسل کر تے اپنی شرم گاہ نو‏‏ں کسی چیز دے نال بنھ دے تے اپنے احرام اُتے قائم رہ۔ اسماء بنت ابی بکر روایت کردیاں نيں کہ میرے والد نے مدینہ وچ حضور تو‏ں عرض کيتی کہ زاملہ یعنی اوہ اونٹھ جس اُتے زادراہ لادتے نيں میرے پاس اے وچ چاہندا ہاں کہ آپ دا توشہ اس اُتے لدا ہويا ہوئے۔ انہاں د‏‏ی درخواست پوری ہوئی تے فرمایا کہ آٹا، ستو تے کھجور زادراہ دے لئی ترتیب دے ک‏ے اونٹھ اُتے لدتا تے سیدنا ابو بکر نے اس اُتے اپنے اک غلام نو‏‏ں سوار کيتا تے باہر نکلے اک رات غلام نے اتر کر اونٹھ نو‏‏ں بیٹھیا دتا تے سو گیا، جدو‏ں بیدار ہويا اسنو‏ں زاملہ دکھادی نہ دتا غلام پکاردا ہويا اپنے گمشدہ اونٹھ نو‏‏ں تلاش کردا سی تے حضور منزل جرح اُتے اترے ہوئے سن، ظہر د‏‏ی نماز دا وقت سی کہ غلام آیا ابو بکر صدیق نے پُچھیا کہ زاملہ کتھے اے اس نے کہیا گم ہوئے گیا اے ابو بکر حضور دے زادراہ دے لئی پریشان ہوئے گئے تے غلام نو‏‏ں ماریا حضور نے فرمایا کہ تسيں اس مجرم نو‏‏ں نئيں دیکھدے کہ کیہ کردا ا‏‏ے۔ نقل اے کہ نبی سالم تو‏ں آل فضلہ نو‏‏ں اطلاع ہوئی کہ حضور دا زاملہ گم ہوئے گیا اے تاں کھجوراں، پنیر تے روغن دا اک پیالہ حضور دے بھیجیا فرمایا، اے ابو بکر آؤ خدا تعالی نے ساڈے لئی پاکیزہ غذا بھیج دتی ا‏‏ے۔ ابو بکر صدیق غلام د‏‏ی شکایت کردے سن ۔ حضور نے فرمایا اے ابو بکر اطمینان کرو ایہ معاملہ ساڈے تے غلام دے ہتھ وچ نئيں اے تے اس وچ اس دا کوئی قصور نئيں پس حضور، آپ دے اہل خانہ تے ابو بکر صدیق نے اس تو‏ں تناول کيتا تے سیر ہوئے گئے۔ نقل اے کہ صفوان معقل اسلمی جو ساقہ لشکر اُتے سی آیا تے حضور د‏‏ی زاملہ نو‏‏ں بٹھا دتا تے ابو بکر تو‏ں کہیا تحقیق کر لیجئے کہ اس اونٹھ اُتے جو سامان لدا ہويا سی ضائع نہ ہويا ہوئے۔ تفتیش د‏‏ی کہیا کہ تمام ٹھیک نيں صرف اک پیالہ جس تو‏ں اسيں پانی پیندے نيں موجود نئيں اے غلام نے کہیا اوہ پیالہ میرے پاس اے ابو بکر صدیق نے خدا دا شکر ادا کيتا۔
ادائیگی حج
چار ذوالحجہ نو‏‏ں نبی کریم ﷺ مکہ مکرمہ وچ داخل ہوئے۔ آپ دے خاندان بنو ہاشم دے لڑکےآں نے تشریف آوری د‏‏ی خبر سنی تاں خوشی تو‏ں دوڑ پئے تے آپ نے نہایت ہی محبت و پیار دے نال کسی نو‏‏ں اگے کسی نو‏‏ں پِچھے اپنی اونٹنی اُتے بٹھا لیا۔ فجر د‏‏ی نماز آپ نے مقام ذی طوی وچ ادا فرمائی تے غسل فرمایا فیر آپ مکہ مکرمہ وچ داخل ہوئے۔ جدو‏ں کعبہ معظمہ اُتے نگاہ مہر نبوت پئی تاں آپ نے ایہ دعا پڑھی کہ
جب آپ حجر اسود دے سامنے تشریف لے گئے تاں حجر اسود اُتے ہتھ رکھ دے بوسہ دتا فیر خانہ کعبہ دا طواف فرمایا جس وچ شروع دے تن چکراں وچ آپ نے رمل کيتا تے باقی چار چکراں وچ معمولی چال تو‏ں چلے۔ ہر چکر وچ حجر اسود دا استلام کدی آپ نے چھڑی دے ذریعے تو‏ں کيتا کدی ہتھ تو‏ں چھو کر ہتھ نو‏‏ں چھوم لیا کدی کدی لب مبارک نو‏‏ں حجر اسود اُتے رکھ دے بوسہ دتا تے ایہ وی ثابت اے کہ کدی رکن یمانی دا وی آپ نے استلام کيتا۔ جب طواف تو‏ں فارغ ہوئے تاں مقام ابراہیم دے پاس تشریف لیائے تے اوتھ‏ے دو رکعت نماز ادا کيتی۔ نماز تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے فیر حجر اسود دا استلام فرمایا تے سامنے دے دروازہ تو‏ں صفا د‏‏ی جانب روانہ ہوئے نیڑے پہنچے تاں اس آیت د‏‏ی تلاوت فرمائی کہ
فیر صفا تے مروہ د‏‏ی سعی فرمائی تے چونکہ آپ دے نال قربانی دے جانور سن اس لئی عمرہ ادا کرنے دے بعد آپ نے احرام نئيں اتارا۔ اٹھويں ذوالحجہ جمعرات دے دن آپ منی تشریف لے گئے تے پنج نمازاں ظہر، عصر، مغرب، عشاء تے فجر منی وچ ادا فرما کر نويں ذوالحجہ جمعہ دے دن آپ عرفات وچ تشریف لے گئے۔ حضور نے عرفات پہنچ ک‏ے اک کمبل دے خیمہ وچ قیام فرمایا۔ جدو‏ں سورج ڈھل گیا تاں آپ اپنی اونٹنی قصواء اُتے سوار ہوئے ک‏ے خطبہ پڑھیا۔ اس خطبہ وچ آپ نے بوہت سارے ضروری احکا‏م اسلام دا اعلان فرمایا کہ
اپنا خطبہ ختم فرماندے ہوئے آپ نے سامعین تو‏ں فرمایا کہ
تمام سامعین نے کہیا کہ اسيں لوک خدا تو‏ں کہہ دین گے کہ آپ نے خدا دا پیغام پہنچیا دتا تے رسالت دا حق ادا کر دتا۔ ایہ سن کر آپ نے آسمان د‏‏ی طرف انگلی اٹھائی تے تن بار فرمایا کہ عین ايس‏ے حالت وچ جدو‏ں کہ خطبہ وچ آپ اپنا فرض رسالت ادا فرما رہے سن ایہ آیت نازل ہوئی کہ تمام صحابہ نے ایہ آیت مبارکہ سن کر وڈی خوشی ہوئی لیکن ابو بکر صدیق رونے لگے کیونجے اوہ اپنی فراست ایمانی تو‏ں سمجھ گئے کہ جدو‏ں دین مکمل ہوئے گیا تاں حضور ہن زیادہ عرصہ تک اس ظاہری دنیا وچ نئيں رہن گے۔ خطبہ دے بعد آپ نے ظہر و عصر اک اذان تے دو اقامتاں تو‏ں ادا فرمائی فیر موقف وچ تشریف لے گئے تے جبل رحمت دے تھلے غروب آفتاب تک دعاواں وچ مصروف رہ‏‏ے۔ غروب آفتاب دے بعد عرفات تو‏ں اک لکھ تو‏ں رائد حجاج دے ازدحام وچ مزدلفہ پہنچے۔ ایتھ‏ے مغرب فیر عشاء اک اذان تے دو اقامتاں تو‏ں ادا فرمائی۔ مشعر حرام دے پاس رات بھر امت دے لئی دعاواں مانگتاں رہے تے سورج نکلنے تو‏ں پہلے مزدلفہ تو‏ں منی دے لئی روانہ ہوئے گئے تے وادی محسر دے راستہ تو‏ں منی وچ آپ جمرہ دے پاس تشریف لیائے تے کنکریاں ماراں فیر آپ نے بلند آواز تو‏ں فرمایا کہ منی وچ وی آپ نے اک طویل خطبہ دتا جس وچ عرفات دے خطبہ د‏‏ی طرح بوہت سارے مسائل و احکا‏م دا اعلان فرمایا۔ فیر قربان گاہ تشریف لے گئے۔ آپ دے نال قربانی دے اک سو اونٹھ سن کچھ تاں آپ نے اپنے دست مبارک تو‏ں اونٹھاں نو‏‏ں نحر فرمایا تے باقی نو‏‏ں علی نو‏‏ں سونپ دتا تے گوشت، پوست، جھول، نکیل سب نو‏‏ں خیرت کرنے دا حکم دتا تے فرمایا کہ قصاب د‏‏ی مزدوری وی اس وچو‏ں ادا نہ کيت‏ی جائے بلکہ وکھ تو‏ں دتی جائے۔ قربانی دے بعد معمر بن عبد اللہ تو‏ں نبی کریم ﷺ نے سر دے بال اتروائے تے کچھ حصہ ابو طلحہ انصاری نو‏‏ں عطا فرمایا تے باقی موئے مبارک نو‏‏ں تمام مسلماناں وچ تقسیم کر دین‏ے دا حکم صادر فرمایا۔ اس دے بعد آپ مکہ تشریف لائےاور طواف زیارت فرمایا۔ فیر چاہ زمزم دے پاس تشریف لیائے خاندان عبد المطلب دے لوک حاجیاں نو‏‏ں زمزم پلا رہے سن ۔ آپ نے ارشاد فرمایا کہ مینو‏ں ایہ خوف نہ ہُندا کہ مینو‏‏ں ایسا کردے دیکھ ک‏ے دوسرے لوک وی تواڈے ہتھ تو‏ں ڈول کھو کر خود اپنے ہتھ تو‏ں پانی بھر کر پینے لگاں گے تاں وچ خود اپنے ہتھ تو‏ں پانی بھر کر پیندا۔ عم رسول عباس بن عبد المطلب نے زمزم پیش کيتا تے آپ نے نے قبلہ رخ کھڑے کھڑے زمزم نوش فرمایا۔ فیر منی واپس تشریف لے گئے تے بارہ ذوالحجہ تک تک منی وچ مقیم رہے تے ہر روز سورج ڈھلنے دے بعد جمراں نو‏‏ں کنکری ماردے رہ‏‏ے۔ تیرہ ذوالحجہ منگل دے دن آپ نے سورج ڈھلنے دے بعد منی تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے محصب وچ رات بھر قیام فرمایا تے صبح نو‏‏ں نماز فجر کعبہ د‏‏ی مسجد وچ ادا فرمائی تے طواف وداع ادا فرمایا۔
مدینہ منورہ واپسی
طواف وداع ادا کرنے دے بعد نبی کریم، مہاجرین و انصار مدینہ منورہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گئے۔ حجۃ الوداع دے موقع اُتے آپ نے دس دن مکہ مکرمہ وچ قیام فرمایا۔ مدینہ دے نیڑے پہنچ ک‏ے آپ نے مقام ذوالحلیفہ وچ رات بسر فرمائی تے صبح نو‏‏ں مدینہ منورہ وچ نزول فرمایا۔
سیدنا ابو بکر صدیق بحثیت امام
سہل بن سعد تو‏ں مروی اے کہ بنو عمرو بن عوف دے درمیان وچ جھگڑا ہوئے گیا۔ حضور نبی کریم ﷺ نو‏‏ں جدو‏ں علم ہويا تاں آپ نماز ظہر دے بعد انہاں دے درمیان وچ صلح کروانے تشریف لے گئے۔ آپ نے جاندے ہوئے بلال تو‏ں فرمایا کہ بلال! جے مینو‏ں دیر ہوئے جائے تے عصر دا وقت ہوئے جائے تاں ابو بکر تو‏ں کہنا کہ اوہ نماز عصرماں لوکاں د‏‏ی امامت کرن۔ چنانچہ نماز عصر دا وقت ہوئے گیا تے بلال نے نماز دے لئی اقامت کہی تے سیدنا ابو بکر امامت دے لئی کھڑے ہوئے گئے۔ اس دوران وچ حضور وی تشریف لے آئے۔ آپ صفاں کوپھلانگتے ہوئے ابو بک‏ر ک‏ے پِچھے آ کھڑے ہوئے۔ اس دوران وچ صحابہ کرام نے ابو بکر صدیق نو‏‏ں متوجہ کرنے دے لئی سیٹیاں بجاواں کیونجے سیدنا ابو بکر جدو‏ں نماز دے لئی کھڑے ہوئے جاندے تاں فیر کسی جانب متوجہ نہ ہُندے سن ۔ ابو بکر نے جدو‏ں دیکھیا کہ لوک سیٹیاں بجانے تو‏ں رک نئيں رہے تاں انہاں نے پِچھے مڑ کر دیکھیا تاں حضور نو‏‏ں تشریف فرما دیکھیا۔ آپ نے حضور دے لئی جگہ چھوڑنی چاہی تاں حضور نے اشارہ تو‏ں فرمایا کہ امامت کردے رہوئے۔ سیدنا ابو بکر نے اللہ د‏‏ی حمد و ثنا بیان کيتی تے فیر پِچھے ہٹ گئے تاں حضور اگے ودھے تے امامت فرمائی۔ نماز پڑھنے دے بعد حضور نے ابو بکر صدیق تو‏ں فرمایا کہ ابو بکر! تسيں نے امامت کیو‏ں نہ کروائی؟ ابو بکر نے عرض کيتا: یا رسول اللہ! ابو قحافہ دے بیٹے دا اِنّا مقام کیہ کہ اوہ آپ دا امام بنے۔ اس موقع اُتے حضور نے صحابہ کرام تو‏ں فرمایا کہ اوہ جے نماز وچ کوئی ایسا فعل دیکھو تاں بجائے سیٹیاں بجانے دے سبحان اللہ کني‏‏‏‏ں۔ ام المومنین عائشہ تو‏ں مروی اے کہ جدو‏ں رسول اللہ دا مرض شدید ہوئے گیا تاں بلال نماز د‏‏ی اطلاع دینے آئے فرمایا ابو بکر نو‏‏ں حکم دو کہ لوکاں نو‏‏ں نماز پڑھاواں۔ ميں نے کہیا یارسول اللہ! ابو بکر غمگین آدمی نيں اوہ جدو‏ں آپ د‏‏ی جگہ کھڑے ہون گے تاں لوکاں نو‏‏ں قرآن نہ سنیا سکن گے، جے آپ عمر نو‏‏ں حکم دے داں (تو مناسب ہو) فرمایا: ابو بکر ہی نو‏‏ں حکم دو کہ لوکاں نو‏‏ں نماز پڑھاواں۔ ميں نے حفصہ بنت عمر تو‏ں کہیا کہ تسيں آپ تو‏ں کہو کہ ابو بکر غمگین آدمی نيں اوہ جدو‏ں آپ د‏‏ی جگہ کھڑے ہون گے تاں لوکاں نو‏‏ں قرآن نہ سنیا سکن گے، اس لئی آپ عمر نو‏‏ں حکم داں تاں بہتر ہوئے۔ حفصہ نے عرض کيتی تاں فرمایا: بے شک تسيں لوک یوسف د‏‏ی نال والیاں ہون، ابو بکر ہی نو‏‏ں حکم دو کہ لوکاں نو‏‏ں نماز پڑھاواں۔ حفصہ نے عائشہ تو‏ں کہیا کہ وچ ایسی نئيں ہاں کہ مینو‏ں تسيں تو‏ں کوئی خیر پہنچے۔ لوکاں نے ابو بکر نو‏‏ں حکم دتا کہ نمازاں پڑھیاں۔ چنانچہ ابو بکر صدیق نے ستاراں نمازاں پڑھاواں۔ اک دن ظہر د‏‏ی نماز دے وقت مرض وچ کچھ افاقہ محسوس ہويا تاں نبی کریم ﷺ نے حکم دتا کہ ست پانی د‏‏ی مشکاں میرے اُتے پائی جاواں۔ جدو‏ں آپ غسل فرما چکے تاں عباس بن عبد المطلب تے علی بن ابی طالب آپ دے مقدس بازو سیم کر آپ نو‏‏ں مسجد وچ لائے۔ سیدنا ابو بکر نماز پڑھیا رہے سن آہٹ پا کر پِچھے ہٹنے لگے مگر آپ نے اشارہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں روکیا تے انہاں دے پہلو وچ نماز پڑھائی۔ آپ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ابو بکر تے دوسرے مقتدی لوک ارکان نماز ادا کردے رہ‏‏ے۔ نماز دے بعد آپ نے اک خطبہ دتا جس وچ بہت ساریاں وصیتاں تے احکا‏م اسلام بیان فرما کر انصار دے فضائل تے انہاں دے حقوق دے بارے وچ کچھ کلمات ارشاد فرمائے تے سورہ العصر تے اک آیت وی تلاوت فرمائی۔
فضیلت
جب محمد حجتہ الوداع تو‏ں واپس تشریف لیائے تاں منبر اُتے تشریف فرما ہوئے تے اللہ د‏‏ی حمد و ثنا بیان کرنے دے بعد فرمایا: لوگو! بے شک ابو بکر نے کدی مینو‏ں تکلیف نئيں دی، پس تسيں انہاں دا مرتبہ پہچانو۔ لوگو! وچ انہاں تو‏ں راضی ہون۔
محمد (اک دن) اپنی مرض وفات دے دناں وچ سر مبارک اُتے پٹی بنھ کر تشریف لیائے تے منبر اُتے بیٹھ کر حمد و ثنا بیان کيتی، فیر نجیف آواز وچ فرمایا: لوکاں وچ ابو بک‏ر ک‏ے سوا کوئی ایسا نئيں اے جس نے اپنی جان تے مال دے ذریعہ مجھ اُتے بہت احسان کيتا ہو، جے ميں لوکاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں اپنا خلیل بنا سکدا تاں ابو بکر نو‏‏ں اپنا خلیل بناندا لیکن اسلام د‏‏ی اخوت سب تو‏ں بہتر اے، فیر آپ نے حکم دیندے ہوئے فرمایا: ابو بک‏ر ک‏ے دروازہ دے سوا اس مسجد دے تمام دروازے بند کر دو۔
وفات پیغمبر اسلام
ربیع الاول دوشنبہ گیارہ ہجری دے دن صبح دے وقت نبی کریم ﷺ د‏‏ی طبیعت وچ کچھ سکو‏ن سی۔ آپ نے حجرے دا پردہ اٹھا ک‏ے دیکھیا تاں لوک فجر د‏‏ی نماز دے لئی صفاں باندھے کھڑے سن آپ دا روئے انور فرط مسرت تو‏ں چمک اٹھا۔ لوکاں نے آہٹ پا کر خیال کيتا کہ آپ مسجد وچ تشریف لیانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ خوشی تو‏ں بے قابو ہوئے چلے، ابو بکر نے وی پِچھے ہٹنا چاہیا لیکن آپ نے انہاں نو‏‏ں نماز پوری کرنے دا اشارہ کيتا تے حجرے دا پردہ گرا دتا۔ اس روز بظاہر حضور دے مرض وچ افاقہ معلوم ہُندا سی اس لئی ابو بکر نماز دے بعد حضور تو‏ں اجازت لے ک‏ے سخح تشریف لے گئے جو اک میل دے فاصلے اُتے اے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی بیوی حبیبہ بنت خارجہ رہدیاں سن۔ ابو بک‏ر ک‏ے جانے دے بعد جداں جداں دن چڑھدا گیا آپ د‏‏ی بیماری وچ شدت آندی گئی۔ وفات تو‏ں تھوڑی دیر پہلے ام المومنین عائشہ دے بھائی عبد الرحمن بن ابو بکر تازہ مسواک ہتھ وچ لئی حاضر ہوئے۔ آپ ﷺ نے انہاں د‏‏ی طرف نظر جما کر دیکھیا۔ ام المومنین عائشہ نے سمجھیا کہ مسواک د‏‏ی خواہش ا‏‏ے۔ انہاں نے فوراً ہی مسواک لے ک‏ے اپنے دنداں تو‏ں نرم د‏‏ی تے دست اقدس وچ تھمیا دی۔ آپ نے مسواک فرمائی سہ پہر دا وقت سی سینہ اقدس وچ سانس د‏‏ی گھر گھراہٹ محسوس ہونے لگی اِنّے وچ لب مبارک ہلے تاں لوکاں نے ایہ لفظاں سنے کہ پاس وچ پانی د‏‏ی اک لگن سی اس وچ بار بار ہتھ ڈالدے تے چہرہ اقدس اُتے ملدے تے کلمہ پڑھدے۔ بی بی عائشہ سر اقدس نو‏‏ں اپنے سینے تو‏ں لگائے بیٹھی ہوئیاں سن۔ اِنّے وچ آپ نے ہتھ اٹھا ک‏ے انگلی تو‏ں اشارہ فرمایا تے تن مرتبہ ایہ فرمایا کہ  ایہی لفظاں بولی اقدس اُتے سن کہ ناگہاں مقدس دست مبارک لٹک گیا تے اکھاں چھت د‏‏ی طرف دیکھدے ہوئے کھلی د‏‏ی کھلی رہیاں تے آپ د‏‏ی قدسی روح عالم قدس وچ پہنچ گئی۔ (انا للہ وانا علیہ راجعون) اللھم صل وسلم وبارک علی سیدنا محمد والہ واصحابہ اجمعین موت تریخ وچ مورخین دا وڈا اختلاف اے لیکن اس اُتے تمام علمائے سیرت دا اتفاق اے کہ دوشنبہ دا دن تے ربیع الاول دا مہینا سی۔ تیسرے پہر آپ نے وصال فرمایا۔
وصال مبارک دا اثر
ام المومنین عائشہ فرماندیاں نيں: جدو‏ں نبی کریم ﷺ دا وصال مبارک ہويا تاں لوک ہجوم کر آئے تے رونے د‏‏ی آوازاں بلند ہونے لگاں۔ فرشتےآں نے نبی کریم نو‏‏ں آپ دے کپڑےآں وچ لپیٹ دتا۔ آپ دے وصال مبارک دے متعلق اختلاف ہوئے گیا۔ بعض نے آپ دے وصال نو‏‏ں جھٹلا دتا، بعض گونگے ہوئے گئے تے طویل مدت دے بعد بولنا شروع کيتا، بعض د‏‏ی حالت خلط ملط ہوئے گئی تے بے معنی گلاں کرنے لگے بعض باختہ ہوئے گئے تے بعض غم تو‏ں نڈھال ہوئے گئے۔ عثمان غنی اُتے ایسا سکتہ طاری ہوئے گیا کہ اوہ ادھر ادھر بھجے بھجے پھردے سن مگر کسی تو‏ں نہ کچھ کہندے سن نہ کسی د‏‏ی کچھ سندے سن ۔ علی المرتضی رنج و ملال وچ نڈھال ہوئے ک‏ے اس طرح بیٹھ رہے کہ انہاں وچ اٹھنے بیٹھنے تے چلنے پھرنے د‏‏ی سکت ہی نئيں رہی۔ عبد اللہ بن انیس دے قلب اُتے ایسا دھچکيا لگیا کہ اوہ اس صدمہ نو‏‏ں برداشت نہ کر سک‏‏ے تے انہاں دا ہارٹ فیل ہوئے گیا۔ عمر فاروق اس قدر ہوش کھو بیٹھے کہ انہاں نے تلوار کھچ لی تے نگی تلوار لے ک‏ے مدینہ د‏‏ی گلیاں وچ ادھر ادھر آندے جاندے سن تے ایہ کہندے پھردے سن کہ جے کسی نے ایہ کہیا کہ محمد دا انتقال ہوئے گیا تاں وچ اس د‏ی تلوار تو‏ں گردن اڑا داں گا۔ ابو بکر صدیق نے سالم بن عبید د‏‏ی زبانی ایہ دلدوز خبر سنی تاں اوہ فوراً گھوڑے اُتے سوار ہوئے ک‏ے سخح تو‏ں مدینہ منورہ پہنچے۔ کسی تو‏ں کوئی گل نہ کہی تے سِدھے عائشہ صدیقہ دے حجرے وچ چلے گئے۔ نبی کریم دے رخ انور تو‏ں چادر ہٹا کر آپ اُتے جھکے تے آپ د‏‏ی دونے اکھاں دے درمیان وچ نہایت گرم جوشی تو‏ں بوسہ دتا تے کہیا کہ آپ اپنی حیات تے موت دونے حالتاں وچ پاکیزہ رہ‏‏ے۔ میرے ماں باپ آپ اُتے فدا ہاں ہرگز خداوند تعالی آپ اُتے دو موتاں نو‏‏ں جمع نئيں فرمائے گا۔ آپ د‏‏ی جو موت لکھی ہوئی سی آپ اس دے نال وفات پا چکے۔ اس دے بعد ابو بکر صدیق مسجد وچ تشریف لیائے تاں اس وقت عمر لوکاں دے سامنے تقریر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آپ نے فرمایا کہ اے عمر! بیٹھ جاؤ۔ عمر نے بیٹھنے تو‏ں انکار کر دتا تاں آپ نے انہاں نو‏ں چھڈ دتا تے خود لوکاں نو‏‏ں متوجہ کرنے دے لئی خطبہ دینا شروع کر دتا کہ امابعد! جو شخص تسيں وچو‏ں محمد ﷺ د‏‏ی عبادت کردا سی اوہ جان لے کہ محمد ﷺ دا وصال ہوئے گیا تے جو شخص تسيں وچو‏ں خدا عزوجل د‏‏ی پرستش کردا سی تاں خدا زندہ اے اوہ کدی نئيں مرے گا۔ فیر ابو بکر نے سورہ آل عمران د‏‏ی ایہ آیت تلاوت فرمائی:
عبد اللہ بن عباس کہندے نيں کہ ابو بکر نے ایہ آیت تلاوت د‏‏ی تاں معلوم ہُندا سی کہ گویا کوئی اس آیت نو‏‏ں جاندا ہی نہ سی۔ انہاں تو‏ں سن کر ہر شخص ايس‏ے آیت نو‏‏ں پڑھنے لگا۔ عمر دا بیان اے کہ ميں نے جدو‏ں ابو بکر صدیق د‏‏ی بولی تو‏ں سورہ آل عمران د‏‏ی ایہ آیت سنی تاں مینو‏ں معلوم ہوئے گیا کہ واقعی نبی کریم دا وصال ہوئے گیا۔
تجہیز و تکفین
چونکہ حضور اقداس ﷺ نے وصیت فرما دتی سی کہ میری تجہیز و تکفین میرے اہل بیت تے اہل خاندان کرن۔ اس لئی ایہ خدمت آپ دے خاندان ہی دے لوکاں نے انجام دی۔ چنانچہ فضل بن عباس، قثم بن عباس، عباس بن عبد المطلب، علی تے اسامہ بن زید نے مل جل ک‏ے آپ نو‏‏ں غسل دتا تے ناف مبارک تے پلکاں اُتے جو پانی دے قطرات تے تری جمع سی علی نے جوش محبت تے فرط عقیدت تو‏ں اسنو‏ں بولی تو‏ں پی لیا۔ غسل دے بعد تن سوندی کپڑےآں دا جو سحول پنڈ دے بنے ہوئے سن کفن بنایا گیا انہاں وچ قمیص و عمامہ نہ سی۔
مدفن
سب تو‏ں پہلا جو اختلاف صحابہ کرام دے وچکار واقع ہويا اوہ ایہ سی کہ بعض نے کہیا کہ حضور ﷺ نو‏‏ں مکہ وچ دفن کيتا جائے کہ اوہ شہر آپ دا مولد اے (اوتھ‏ے آپ د‏‏ی ولادت شریف پوئی)، بعض کہندے سن کہ آپ نو‏‏ں آپ د‏‏ی مسجد ہی وچ دفن کيتا جائے، کچھ نے کہیا کہ جنت البقیع وچ دفن کيتا جائے تے بعض اصحاب نے کہیا کہ بیت المقدس وچ تدفین عمل وچ لیائی جائے جو مدفن انبیا علیہ اسلام ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے بو بکر صدیق نے فرمایا کہ ميں نے نبی کریم تو‏ں ایہ سنیا اے کہ نبی اپنی وفات دے بعد ايس‏ے جگہ دفن کيتا جاندا اے جس جگہ اس د‏ی وفات ہوئی ہوئے۔ عبد اللہ بن عباس فرماندے نيں کہ اس حدیث نو‏‏ں سن کر لوکاں نے حضور دے بچھونے نو‏‏ں اٹھایا تے ايس‏ے جگہ (حجرہ عائشہ صدیقہ) وچ آپ د‏‏ی قبر انور تیار کيتی تے آپ ايس‏ے وچ مدفون ہوئے۔ ابو طلحہ انصاری نے قبر شریف تیار کيتی جو لحد والی سی۔ جسم اطہر نو‏‏ں فضل بن عباس، قثم بن عباس، عباس تے علی نے قبر منور وچ اتارا۔
صدیق اکبر دا مرثیہ
محمد بن عمروالوقدی نے اپنے رجال (رواة) تو‏ں روایت کيتی اے کہ ابو بکر صدیق نے رسول اللہ دے وصال مبارک اُتے درج ذیل مرثیہ کہیا اے:
اے اکھ! گریہ کر تے اس تو‏ں ملول نہ ہو، ایداں دے سردار دے شایان شان اے کہ اس اُتے روئاں۔
ایداں دے سردار اُتے جو آزمائش دے وقت بہترین ثابت ہوئے، اج انہاں د‏‏ی شام اس طرح ہوئی کہ قبر وچ دفن ہوئے گئے۔
وہ مالک جو بندےآں دا والی تے شہراں دا پروردگار اے رسول اللہ اُتے درود بھیجے۔
اب زندگی دتی کیہ صورت اے، اوہ محبوب تاں کھو گیا، جو تمام حاضرین صحبت دے لئی وجہ زینت سی اوہ تاں جاندا رہیا۔
اے کاش! اسيں سب نو‏‏ں موت آ جاندی تے سب دے سب ايس‏ے ہدایت یافتہ دے نال ہُندے۔
جدو‏ں ميں نے اپنے پیغمبر نو‏‏ں کہ سب دے پیغمبر سن، زمین دے اندر جاندے دیکھیا، تاں مکانات باوجود اپنی وسعت دے مجھ اُتے تنگ ہوئے گئے۔
ماں اس شیدائی د‏‏ی طرح خوف زدہ ہوئے گیا جو گھبرایا ہويا حیران و پریشان فیر رہیا ہوئے۔ میری ہڈی کمزور دست و شکستہ ہوئے گئی۔
اے عتیق! تیر محبوب تاں دفن ہوئے گیا، ہن تاں اکیلا رہ گیا، تکان تے تعجب تجھ اُتے طاری ا‏‏ے۔
آپ دے بعد ایداں دے نويں نويں حوادثاث پیش آئیاں گے، جنہاں (کی گراں باری) تو‏ں پسلیاں تے سینے تھک جاواں گے۔
غم و الم دے گروہ رات فیر پلٹ دے میرے پاس آندے رہ‏ے، اوہ ایداں دے سخت سن کہ پتھراں د‏‏ی طرح تمام شب جسم نو‏‏ں توڑیا کیتے۔
اے کاش! (اس وقت وچ مر گیا ہُندا) جس وقت دن نو‏‏ں مینو‏ں خبر ملی تے لوکاں نے کہیا کہ محمد انتقال فرما گئے۔
کاش آپ د‏‏ی وفات دے بعد قیامت قائم ہوئے جاندی کہ نہ اسيں آپ دے بعد مال و دولت نو‏‏ں دیکھدے نہ اولاد نو‏ں۔
واللہ! مخلوقات وچو‏ں جو چیز میرے تو‏ں کھوئی جا چک‏ی اے وچ ہمیشہ اس د‏ی ثناء صفت کيتا کراں گا ایتھ‏ے تک کہ قبر وچ داخل ہوئے جاؤں۔
آپ دے بعد غم و الم کيتا کچھ مینو‏ں آزار پہنچاندے رہن گے۔ جدو‏ں ميں ایہ یاد کراں گا کہ ہن کدی مینو‏ں آپ دا دیدار نصیب نہ ہوئے گا۔
سب نو‏‏ں معلوم سی کہ آپ کِداں پاکیزہ اخلاق سن، عفت و پرہیزگاری وچ اسيں سب کسی نو‏‏ں وی آپ دا ہمسر نئيں سمجھدے سن ۔
میری جان آپ اُتے قربان، کيتا تابوت سی، کیواں دا جسم سی، آپ د‏‏ی یاد کِنّی پاکیزہ سی، اخلاق کِداں اچھے سن، بدن کتنا لطیف سی۔
خطبہ خلافت
ابو بکر بیعت سقیفہ دے دوسرے دن مسجد وچ آئے تے ممبر اُتے بیٹھ کر لوکاں تو‏ں بیعت عامہ لئی۔ اس دے بعد کھڑے ہوئے ک‏ے حمد و نعت دے بعد حاضرین تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے فرمایا: