cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تریخ وہابیت
فیصل تو‏ں عبد العزیز بن سعود تک
کویت دے لوکاں نے والی بغداد تو‏ں مدد چاہی اس نے انہاں د‏‏ی مدد دے لئی اک لشکر بھیجیا،عبد الرحمن نے اس لشکر تو‏ں شکست کہائی، اوتھ‏ے تو‏ں ریاض د‏‏ی طرف بھج نکلیا، تے (ذی الحجہ۱۲۹۱ھ) وچ امیر سعود جو شھر حُریملہ چلا گیا سی وھاں پراس دا انتقال ہوگیا، تے عبد الرحمن اس د‏ی حکومت اُتے قابض ہوگیا۔
کتابیات
الاسئلة والاجوبة علی العقیدة الواسطیہ، (عقیدة الواسطیہ تو‏ں مراد ابن تیمیہ دے عقائد نيں)، طبع کویت،۱۳۹۰ھ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
اس قبرستان وچ شیعہ اثنا عشر ی دے چار ائمہعلیهم السلامکی قبراں نيں جو(۸)گوشےآں د‏‏ی اک وڈی گنبد دے تھلے دفن نيں، تے ایہ گنبد اندرسے سفیداے، معلوم نئيں کہ ایہ گنبد کدو‏‏ں تو‏ں بنی ہوئی اے لیکن محمد علی پاشا مصر ی نے ۱۳۳۴ھ وچ عثمانی سلطان محمود خان دے حکم تو‏ں انہاں د‏‏ی مرمت کرائی سی، تے اس دے بعد تو‏ں ہر سال عثمانی سلاطین د‏‏ی طرف تو‏ں بقیع وچ موجود تمام بقعاں د‏‏ی مرمت ہُندی ا‏‏ے۔
اس بقعہ دے وچکار اک وڈی ضریح اے جو بہترین لکڑی تو‏ں بنی اے تے اس وڈی ضریح د‏‏ی وسط وچ لکڑی د‏‏ی دو دوسر ی ضریح وی نيں انہاں دونے ضریحوںمیں پنج حضرات دفن نيں :
ابن سعود دا حجاز اُتے حملہ کرنا
عبد الرحمن نے سب تو‏ں پہلے گفتگو دا آغاز کيتا کہ ساڈے پاس کچھ خطوط آئے نيں جنہاں وچ اسيں تو‏ں حج بجالانے د‏‏ی درخواست کيتی گئی اے، تے ميں نے انہاں خطوط نو‏‏ں اپنے بیٹے عبد العزیز دے حوالے کردتا اے تے وھی تواڈا امام اے ٦۴۳ جو وی چاہندے ہوئے اس تو‏ں کہوئے۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
ایہ گل طے اے کہ جے مصر یا اسلامبول وچ خلافت د‏‏ی تفویض عمل وچ آندی تاں اس تریخ تو‏ں پہلے ہُندی ۔
حجرے دے اُتے گنبد دے بارے وچ
مسجد النبی دے فرش دے سنگریزاں دے بارے وچ
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
سلطان سلیم دے چند صدی بعد یعنی بارہويں صدی ہجری تو‏ں تے سلطان عبد الحمید دے زمانہ تو‏ں عثمانی سلاطین بعض وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اپنے نو‏‏ں خلیفہ، امام المومنین وغیرہ جداں القابوںسے نوازنے لگے،(٦۲٧) تے انہاں دے خاتمہ تک ایہ القاب کم وبیش انہاں دے لئی استعمال ہُندے رہ‏ے، لیکن عرب انہاں نو‏‏ں خلافت دا غاصب کہندے رہے ۔
انقلاب د‏‏ی ابتدا تے خلافت شریف حسین د‏‏ی داستان
اس سلسلہ وچ ”کولو نل لُورَنس“ نامی انگریز(٦۲۱) د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں وی مد نظر رکھیا جائے جو مدتاں تو‏ں حجاز وچ رہیا تے کافی عرصے تو‏ں جزیرہ نما عربستان وچ عربی لباس پہن کر گھُمیا کردا تھااور حجاز  دے انقلاب دے وقت یعنی۱۳۳۴ھ وچ شریف حسین تے اس دے دوستاں نے ”لورنس“ جو انگلینڈ دے ٹیلیفون آفس وچ کم کردا سی، اس تو‏ں درخواست کيتی کہ مدینہ تے اس دے قرب وجوار وچ ہورہی جنگ کيت‏ی مکمل طریقہ اُتے رپورٹ پیش کرے تے دونے طرف تو‏ں میدان جنگ کيت‏ی ضرورتاں نو‏‏ں بیان کرے تاکہ ضروری سامان بھیجیا جاسک‏‏ے، لورنس (مدینہ وچ ) فیصل تے شریف حسین دے بیٹے علی تو‏ں ملحق ہوگیا، تے سپاہ د‏‏ی مدد کرنے لگا، تے اپنے مشاہدات تے جستجو دے نتائج نو‏‏ں بہت جلد بھیج دیندا سی، یھی نئيں بلکہ انگلینڈ د‏‏ی مدد وی اَگڑ پِچھڑ پہونچک‏ی رہی، چنانچہ شریف حسین د‏‏ی مدد دے لئی چار ہوائی جھاز بھیجے گئے۔(٦۲۲)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
وہابیاں د‏‏ی ردّ وچ لکھی جانے والی کتابو ں وچ اک ”کشف النقاب عن عقائدابن عبد الوہاب“ تالیف سید علی نقی(نقّن صاحب) ہندی وی اے ۔
کتابیات
٧۵٧. خلاصہ از حاضر العالم الاسلامی، جلد اول ص ۱۹۵۔
تریخ عرب ترجمہ فارسی ابوالقاسم پایندہ، طبع تبریز، ایران ۔
قادری: عامر، مدارج السنیة فی ردّ علی الوہابیة (اردو بولی وچ ) باترجمہ عربی، طبع کراچی، پاکستان،۱۹٧٦ء۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اسی فھرست وچ ”الدولة المکیة بالمادة الغیبیة“ تالیف احمد رضا خانصاحب قادری وی ا‏‏ے۔
آل رشید
نجد اُتے ترکاں دا دوبارہ حملہ تے فیصل نو‏‏ں گرفتار کرکے جلا وطن کرنا
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
( قُلْ لاٰ اَسْئَلُكُمْ عَلَیْهِ اَجْراً اِلاّٰ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبٰی ) (۴۰٦)
عثمانیاں تے انقلاب حجاز تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مخالفت
ہ دیکھ ک‏ے عرب دے جواناں وچ انہاں د‏‏ی نسبت غصہ بھڑک اٹھا تے انھاں نے ایہ کہنا شروع کردتا کہ انھاں نے امانت وچ خیانت د‏‏ی اے (جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں لوکاں نو‏‏ں ایہ وڈے وڈے عہدے مل گئے) جدو‏ں کہ اسيں لوگوںکو انہاں اُتے اعتماد سی۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
اج ایہ گل سب اُتے واضح تے آشکار اے کہ ایران د‏‏ی کتابفروشی (بک ایجنسی) تے کتاباں خاناں وچ تمام اسلامی مذاہب د‏‏یاں کتاباں موجود نيں تے کوئی وی انہاں دا مطالعہ کرسکدا اے، اس دے علاوہ تھران یونیورسٹی وچ حنفی تے شافعی فقہ پڑھائی جاندی اے کیونجے ایران  وچ ایہ دو مذہب موجود نيں، مطلب ایہ اے کہ جے عثمانیاں  دے پاس شیعہ  کتاباں ہُندیاں تے صرف حقیقت حال تو‏ں اطلاع دے لئی انہاں د‏‏ی تحقیق کردے تاں فیر شیعہ  مذہب د‏‏ی حقیقت تو‏ں باخبر ہوجاندے، نہ ایہ کہ بعض اہل غرض د‏‏ی تہم تاں تے گمان د‏‏ی بنا اُتے شیعاں دے بارے وچ کچھ کہندے۔
انقلاب د‏‏ی ابتدا تے خلافت شریف حسین د‏‏ی داستان
اس دے بعد برٹین دے حکومت‏ی افراد تے شریف حسین دے درمیان خط وکتابت ہونے لگی، چنانچہ انہاں خطوط د‏‏ی عبارت کتاب جزیرة العرب فی القرن العشرین تے ۲کتاب الثورة العربیة الکبریٰ وچ موجود ا‏‏ے۔(۳)
کتابیات
سیف الابرار المسلول علی الفجار، طبع کانپور، ہندوستان، ۱۳۰۰ھ۔
امام الحرمین جُوَینی دا نظریہ
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا جسد حضرت عائشہ دے حجرہ وچ دفن ہويا اے، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی ازواج دے حجرے مسجد دے مشرق وچ قبلہ د‏‏ی طرف سن تے حضرت عائشہ دے مرنے دے بعد ولید بن عبد الملک بن مروان د‏‏ی خلافت دے زمانہ تک انہاں دے حجرے وچ تالا لگیا ہويا سی، ولید نے عمر بن عبد العزیز (مدینہ وچ ولید دا نائب)کو خط لکھیا کہ پیغمبر (ص)کی ازواج دے تمام حجرے انہاں دے وارثاں تو‏ں خرید لئے جائےں تے انہاں نو‏‏ں گراکر مسجد النبی  دا حصہ قرار دیدتا جائے۔
سعود دا انتقال
تب اس نے جواب دتا کہ ایہ چیزاں میرے باپ دے پاس تھیںاور اوہ جو کچھ وی حجرے وچ آندا سی صرف وھی نئيں اٹھاندے سن بلکہ اہل مدینہ تے حرم مطھر دے خادمین وی اسنو‏ں اٹھالیندے سن ۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
ابن تیمیہ ، جس دے نظریات تے فتوےآں اُتے وہابیاں د‏‏ی بنیاد رکھی گئی اے کہندے نيں : تمام لوکاں اُتے خدا تے اس دے رسول دے کلام نو‏‏ں اصل قرار دینا تے اس د‏ی پیروی کرنا واجب اے، چاہے اوہ انہاں دے معنی نو‏‏ں سمجھاں یا نہ سمجھاں۔
کتابیات
۱۔ منھاج الکرامة، اس کتاب د‏‏ی پوری عبارت ابن تیمیہ د‏‏ی کتاب منھاج السنة د‏‏ی پہلی جلد وچ (طبع تھران دے مطابق) بیان کيتی گئی اے، طبع قاہرہ، ۱۳۸۴ھ۔ ۔
شرفائے مکہ
پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد تو‏ں چوتھ‏ی صدی ہجری دے وسط تک مکہ  دے والیاں نو‏‏ں خلفاء معین کيتا کردے سن، (اس مدت وچ خلفاء دے علاوہ دوسرے لوک وی اس مقدس شھر نو‏‏ں حسرت بھری نگاہاں تو‏ں دیکھدے سن تاں اس وقت د‏‏ی وضعیت کچھ تے ہُندی تھی) تقریباً۳۸۵ھ وچ مصر  دے مقتدر (طاقتور) والی ”اَخْشِیْدِی“ جو خلفائے عباسی د‏‏ی طرف تو‏ں سی، اس دے انتقال دے بعد تو‏ں تے خلفاء فاطمی دے مصر  اُتے قبضے تو‏ں پہلے سادات حسنی وچو‏ں اک شخص بنام ”جعفر بن محمد بن الحسن (از اولاد حسن مثنّیٰ) نے مکہ  اُتے غلبہ حاصل کيتا تے ”المعزّ لدین اللہ فاطمی“ دے مصر  اُتے قبضے دے بعد جعفر نے اس دے ناں دا خطبہ دتا(٦۱۴) جعفر دے بعد انہاں دا بیٹا انہاں دا جانشین ہويا، تے اس دے بعد تو‏ں مکہ  د‏‏ی ولایت سادات آل ابی طالب تو‏ں مخصوص سی جو اشراف یا شرفائے مکہ  دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔(٦۱۵)
مکہ دے شرفاء چار طبقاں وچ تقسیم ہُندے سن تن طبقاں نے۳۵۸ھ تو‏ں ۵۹۸ھ تک مکہ شھر پرفرمانروائی د‏‏ی تے چوتھے طبقے نے جو ” آل قَتادہ “کے ناں تو‏ں مشہور تھا۵۹۸ھ تو‏ں ۱۳۴۴ھ تک ولایت د‏‏ی ،اس سلسلہ دے آخری شریف، شریف حسین نو‏‏ں ابن سعود نے حجاز  تو‏ں باہر کڈ دتا تے خود مکہ  دا والی بن بیٹھیا۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
اور ایہ گل طے اے کہ اس زمانہ وچ فاطمی ختم ہُندے جارہے سن تے اس وقت د‏‏ی باگ ڈور انہاں دے وزیراں دے ھاتھاں وچ سی تے اس زمانہ دا صاحب اقتداروزیر ”طلایع بن رُزّیک “ معروف سی کہ خلیفہ وقت اس د‏ی قید وچ اسیر سی، تے انہاں دونے دے درمیان اس قدر جنگ وجدال سی کہ خلیفہ طلایع نو‏‏ں قتل کرنے دے مختلف پروگرام بناندا رہیا ایتھ‏ے تک کہ اک پروگرام دے تحت اسنو‏ں قتل کردتا۔(۳۸۱)
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۵٧. الجواب الباہر ص ۴۴،۴٧،۵۱۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
اس عہد نامے د‏‏ی ترتیب تے تصدیق اس طرح سی کہ پہلے علمائے ایران نے اس تحریر اُتے مھر لگائی اس دے بعد عتبات عالیہ دے (شیعہ  سنی) علمائے نے مھر لگائی، اس دے بعد علمائے ماوراء النھر تے اس دے بعد علمائے افغان نے مھر لگائی تے سب تو‏ں آخر وچ بغداد  دے مفتی نے ایران یاں دے اسلام د‏‏ی تصدیق کیتی۔
کتابیات
عباسی: شیخ احمد دسويں صدی ہجری،کے علماء وچو‏ں اک۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
”اور اسيں اس د‏ی رگ گردن تو‏ں زیادہ نیڑے نيں۔ “
کتابیات
۱۔ تریخ الوزارات العراق یہ، طبع لبنان، تیسرا ایڈیشن،۱۳۸۵ھ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۵۱. ابن بشر جلد اول ص ۱۲۵، وصلاح الدین مختار جلد اول ص ٧۸۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
نتیجہ
کتابیات
٧٦۳. الدعوة الی الاسلام ص ۴۱۰۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
مذکورہ مطلب نو‏‏ں بیان کرنے دا نھائی (آخری) مقصد ایہ اے کہ ۱۰۸۸ھ وچ ایرانی حجاج دا قتل عام تے ايس‏ے طرح دوسرے واقعات دے پیش نظر، ایہ گل مسلّم اے کہ صفویہ سلطنت دے شروع وچ حکومت عثمانی دے وسیع علاقےآں وچ خصوصاً حرمین شریفین وچ ایران یاں نال دشمنی نو‏‏ں ہويا دتی جاندی سی تے طرح طرح د‏‏ی ناروا تے جھوٹی تہم تاں لگاکے عثمانیاں  نو‏‏ں دشمنی دے لئی ابھارا جاندا سی، انہاں تہم تاں وچو‏ں اک نمونہ ابو طالب یزدی دا واقعہ سی تے اس تہم ت د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے ایرانی  حجاج دا خون بھایاگیاا‏‏ے۔
کتابیات
٧٦۴. المسلمون فی العالم ج۳ ص ٦۸، ”سوماترا “مجمع الجزائر انڈونیزی دے جزیراں وچو‏ں ا‏‏ے۔
عبد العزیز د‏‏ی موت
سلطان عبد العزیز اپنی عمر دے آخری دس سالاں وچ بالکل اپاہج ہوگیا سی (یعنی چلنے پھرنے د‏‏ی وی طاقت نہ تھی)اور ویلچر دے ذریعہ ادہر ادہر جاندا سی تے قلبی تے مغزی بیماری وچ وی مبتلا ہوگیا سی، ۱۹۵۳ء وچ گرمی دا زمانہ طائف وچ گذارنا چاہیا، طائف د‏‏ی آب وہو‏‏ا معتدل تے بہت اچھی اے لیکندریا تو‏ں اس د‏ی اونچائی ۱۲۰۰ میٹر اے اس وجہ تو‏ں ایہ گل اس دے مزاج تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نئيں سی اس د‏ی حالت تے بگڑدتی گئی اس دے مخصوص ڈاکٹر دے علاوہ جرمنی دے کئی ڈاکٹر وی اس دے علاج وچ لگے ہوئے سن لیکن کسی دا وی علاج کارگر نہ ہويا، تے دوم ربیع الثانی ۱۳٧۳ھ کواس دنیا تو‏ں رخت سفر باندہ لیا، اس دے جنازے نو‏‏ں ہوائی جھاز دے ذریعہ ریاض لیایا گیا تے وھاں اُتے دفن کر دیاگیا۔(٦۹۵)
کتابیات
۲۔ العراق قدیماً وحدیثاً، طبع بیروت، ۱۳۹۱ھ۔ چوتھا ایڈیشن۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
۱۔ حضرت امام حسن مجتبیٰں، ۲۔ حضرت امام سجادں، ۳۔ حضرت امام محمد باقر ں ۴۔ حضرت امام جعفر صادق ں، ۵۔ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا جناب عباس ں، (بنی عباس انھاں د‏‏ی اولادہاں) اس بقعہ مبارک دے وسط وچ دیوار د‏‏ی طرف اک تے قبر اے جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ جناب فاطمہ زہرا = د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔
عبد العزیز بن عبد الرحمن معروف بہ ابن سعود
ان واقعات تو‏ں اصل فائدہ انگلینڈ نے اٹھایا اس نے اپنے لئے خلیج فارس وچ ہندوستان دے راستہ وچ اپنے رہنے دا ٹھکانہ بنالیا، تے شیخ کویت نو‏‏ں وی حملےآں دے خطرات تو‏ں امان مل گئی۔(٦۱۰)
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
آقای حاج” محمد آقا نَخْجَوانی“ جنہاں نو‏ں طلب علم دا بہت شوق سی انھاں نے اس عہد نامہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے نقل کيتا تے نشر دے لئی ساڈے مجلہ یادگار نو‏‏ں دے دتا۔
عبد العزیز بن عبد الرحمن معروف بہ ابن سعود
عبدالرحمن تے اس دا بیٹا عبد العزیز کویت وچ رہندے رہے تے عبد العزیز نے اس مدت وچ علوم دینی دے درس وچ شریک ہونا شروع کردتا۔
وہابیت سوڈان وچ
سب تو‏ں پہلے جو شخص وہابیت دے تحث تاثیر واقع ہويا، تے نجد وحجاز  تو‏ں باہر اس د‏ی تبلیغ وچ قدم اٹھایا اے اوہ ”شیخ عثمان دان فودیو“ مغربی سوڈان  دے ”فولا“ (یا فلالی) قبیلہ تو‏ں نيں، چونکہ جدو‏ں اوہ حج دے لئی مکہ  معظمہ پہونچے تاں وہابیاں دے مذہب تو‏ں متاثر ہوئے تے فیر انہاں تو‏ں تعلیم حاصل کرکے اپنے وطن واپس لوٹے تے وہابیت د‏‏ی تبلیغ شروع کردتی، چنانچہ سوڈان  وچ موجود رسم ورواج جو انہاں د‏‏ی نظر وچ بدعت دکھادئے انہاں سب تو‏ں مقابلہ کرنا شروع کردتا۔
کتابیات
ماضی النجف وحاضرہیا، طبع نجف اشرف ، ۱۳٧۸ھ ۔ ۔
قلقشندی: احمد بن علی، شھاب الدین شافعی، متوفی۸۲۱ھ۔
آل رشید
مصر دے سپاہیاں دا اک گروہ احمد پاشا د‏‏ی سرداری وچ مکہ  وچ مقیم سی، احمد بن عون نے شریف مکہ  احمد پاشا نو‏‏ں ”عَسِیْر“ نامی (نجد  دے نزدیکی علاقہ) اُتے حملہ کرنے دے لئی ابھارا، تے اس نے حملہ کرنے دا پروگرام بنالیا، پہلے تاں عسیر دے لوکاں نے فرمانبرداری دا اظھار کيتا لیکن موقع پاکر مصر یاں نو‏‏ں نیست ونابود کردتا۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
حقیقت ایہ اے کہ اس زمانہ وچ خلافت نو‏‏ں کھیل بنا رکھیا سی اوہ اس طرح کہ سلطان سلیم اپنے نو‏‏ں مصر دے خلیفہ عباسی دا جانشین ہونے وچ کوئی فخر تے عظمت نئيں سمجھ رہیا سی، ايس‏ے طرح بغداد  وچ خلافت عباسی دے ختم ہوجانے دے چند سال بعد اک شخص نے ایہ دعویٰ کيتا :
کتابیات
۲۔ السلوک لمعرفة دول الملوک جلد اول ازقسم سوم، طبع قاہرہ،۱۹۳۹ء۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
۵۔ دونے حکومتاں دا اک اک نمائندہ اک دوسرے دے پائے تخت وچ ہونا چاہیدا تاکہ دونے مملکت دے مسائل مصلحت دے تحت انجام پائےں۔
انقلاب د‏‏ی ابتدا تے خلافت شریف حسین د‏‏ی داستان
ان خطےآں وچو‏ں اک خط جس اُتے ”سر آرٹرماکماہون“ دے دستخط نيں اس طرح وضاحت کيتی گئی اے کہ انگلینڈ عربی ملکاں دا استقلال چاہندا اے تے جدو‏ں خلافت دا مسئلہ بیان ہوئے گا تاں اوہ اسنو‏ں پاس کردیگا، ايس‏ے طرح ماکماہون اک دوسرے خط وچ لکھدا اے کہ اسيں اک بار فیر اس گل نو‏‏ں واضح طور اُتے کہندے نيں کہ بادشاہ کبیر برٹین اس گل اُتے راغب نيں تے خوش آمد کہندے نيں کہ خلافت پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں نسبت رکھنے والے عرب دے اک حقیقی شخص کوھی ملنی چاہیدا۔
کتابیات
شوشتری: سید عبد اللطیف، قاجاریہ زمانہ دے مورخ۔
٧٦۲.الدعوة الی الاسلام ص ۳٦۰۔
ابن سعود تے شریف حسین
اس زمانہ وچ تے دوسری وجوہات وی سن جنہاں دے سبب ابن سعودکو پیشرفت تے ترقی ہوئی، انہاں وچو‏ں اک ”جمعیة الاخوان“ نامی انجمن د‏‏ی تشکیل سی، جو دل وجان تو‏ں اس د‏ی مدد کردی سی تے اس دے ہدف تے مقصد دے تحت اپنی جان د‏‏ی بازی لگاکے کچھ وی کرنے دے لئی تیار سی (اگرچہ کدی کدی اس دے لئی بعض مشکلات وی پیدا کردیندی سی جنہاں د‏‏ی تفصیل اخوان تو‏ں مربوط بحث وچ بیان کيت‏ی جائے گی) لیکن ابن سعود دے مقابلہ وچ حجاز اُتے قبضہ کرنے دے لئی شریف حسین جداں طاقتور تے بھادر انسان موجود سی جس دے ہُندے ہوئے حجاز  تے حرمین شریفین اُتے قبضہ کرنا بہت مشکل کم سی۔
کتابیات
مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، طبع مصر ، پہلا ایڈیشن۔
کتاب ھذا وچ درج ذیل اخباراں تے مجلاں تو‏ں وی استفادہ کيتا گیا ا‏‏ے۔
عبد العزیز بن عبد الرحمن معروف بہ ابن سعود
عبد الحمید دوم سلطان عثمانی، نے احساس کيتا کہ شیخ کویت انگلینڈ د‏‏ی طرف مائل اے، ایہ دیکھدے ہوئے اس نے عبد العزیز الرشید امیر شمّر د‏‏ی مدد دے لئی ھاتھ ودھایا جو شیخ کویت دا دشمن سی، تے عبد العزیز الرشید نو‏‏ں خبر دتی کہ جے اوہ کویت نو‏‏ں اپنے علاقےآں وچ ملحق کرنا چاہندے نيں تاں اسنو‏ں کوئی اعتراض نئيں اے، ایہ سن کر عبد العزیز الرشید بہت خوشحال ہوئے، کیونجے اس دا عقیدہ ایہ سی کہ جے اس بندرگاہ نو‏‏ں وی اپنے علاقےآں وچ شامل کرلے گا تاں حکومت آل رشید مستحکم تے مضبوط ہوجائے گی، تے ايس‏ے چیز دے پیش نظر۱۹۰۰ء(۱۳۱٧ھ) وچ شَمّر دے جنگجواں دے نال کویت اُتے حملہ دے لئی تیار ہوگیا۔
امیر ترکی
امیر ترکی تے حسین بک وچ بہت خونین جنگاں ہوئیاں تے انہاں جنگاں وچ ترکی کمزور ہونے لگیا تے نزدیک سی کہ شکست کہیا جائے اک جنگ وچ ترکی دے بیٹے فیصل نو‏‏ں گرفتار کرکے مصر بھیج دتا گیا ،لیکن آخر کار ترکی نو‏‏ں کامیابی ملی تے اوہ حکومت اُتے قابض ہوگیا تے ايس‏ے زمانہ وچ اس دا بیٹا فیصل وی مصر  تو‏ں بھج نکلیا تے اپنے باپ تو‏ں آک‏ے ملحق ہوگیا۔
آل رشید
قارئین کرام!جداں کہ نجد اُتے عثمانیاں  دے حملےآں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ عثمانی تے مصر ی فوج آسانی دے نال نجد  نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لے لیا کردی سی، لیکن انہاں نو‏‏ں اوتھ‏ے رہنے وچ وڈی مشکلاں دا سامنا سی، جداں اوتھ‏ے د‏‏ی آب وہو‏‏ا جو مصر ی تے ترکی فوج دے لئی مناسب نئيں سی، یا مختلف قبیلےآں د‏‏ی طرف تو‏ں ہونے والی مشکلات د‏‏ی وجہ تو‏ں پریشان ہُندے سن یادوسری وجوہات، بھر حال عثمانی لشکر نجد  نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اسنو‏ں اس دے حال اُتے چھڈ ک‏‏ے واپس ہوجاندے سن ۔(٦۰٧)
کتابیات
٧٦۵. قدیمی جامع الازھر وچ رواق یا بوہت سارے ھال سن جنہاں دے وکھ وکھ ناں سن تے بوہت سارے دوسرے اسلامی ملکاں دے ناں تو‏ں وی ایہ ھال مخصوص سن، تے غیر ملکی طلباء دے لئی ہر ھال دے دروازے اُتے ناں لکھیا ہُندا سی، مثلاً ”رواق المغاربہ“ یعنی مراکشی طلباء دا ھال۔
سعود دا انتقال
محمد علی پاشانے کہیا کہ ایہ گل صحیح اے کیونجے اساں وی انہاں وچ د‏‏ی بہت ساریاں چیزاں شریف مکہ دے پاس دیکھی نيں۔(۵۹٦)
پہلی عالمی جنگ تے اس دے بعد
۱۹۱۵ء (مطابق ۱۳۳۴ھ) وچ قَطِیف وچ انگلینڈ دے نال معاہدہ ہويا جس وچ ایہ طے پایا سی کہ اوہ (ابن سعود) کسی وی حکومت نال رابطہ بر قرار نھیںکرسکدا، تے اس گل نو‏‏ں حافظ وھبہ(جو سعودی سیاستمداراں تے اوتھ‏ے دے صاحب نظر لوکاں وچو‏ں نيں) نے وی لکھااے، ايس‏ے وجہ تو‏ں ابن سعود دے اس وقت دے مشاورین نو‏‏ں وی دنیا وچ رونما ہونے والے واقعات د‏‏ی کوئی خبر نئيں سی تے اس بہترین فرصت تو‏ں استفادہ کرنے د‏‏ی وی انہاں وچ صلاحیت نہ سی۔
کتابیات
آل شیخ : شیخ عبد الرحمن بن حسن، محمد بن عبد الوہاب دا پوتہ، متوفی۱۲۸۵ھ۔
عبد العزیز بن عبد الرحمن معروف بہ ابن سعود
امیر کویت چونکہ اس تو‏ں مقابلہ د‏‏ی طاقت نئيں رکھدا سی لیکن اس دے پاس مال ودولت بہت سی ايس‏ے وجہ تو‏ں عشایر عَجمان، ضُفَیر تے منتفق نو‏‏ں اپنے نال وچ لے لیا تے آل سعود تو‏ں وی نصرت تے مدد چاہی تے انہاں نو‏‏ں وعدہ دتا کہ ریاض د‏‏ی حکومت انہاں نو‏‏ں واپس کردیگا، ادہر عبد العزیز بن عبد الرحمن نو‏‏ں وی اپنے ارادے تو‏ں آگاہ کيتا، آخر کار شیخ مبارک بن الصباح امیر کویت تے عبد الرحمن آل سعود تے اسک‏‏ے بیٹے عبد العزیز نے میٹنگ تے آپس وچ صلاح ومشورہ کيتا، جس وچ ایہ طے پایا کہ ابن الرشید دا خاتمہ کردتا جائے۔
کتابیات
سفر نامہ حج، طبع تھران، ۱۳۴۲ھ ش۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
۱۴۔ قرآن و حدیث دے ظاہر اُتے عمل کرنااور تاویل د‏‏ی مخالفت(۴۱۰)
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
جناب فاطمہ زہرا = د‏‏ی قبر تن تھ‏‏اںو‏اں اُتے مشہور اے:
کتابیات
تریخ یعقوبی، طبع بیروت،۱۳٧۹ھ۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۵۸. کتاب الرد علی الاخنائی ص ۳۰،۳۱۔
۱٧۲. سنن ابن ماجہ جلد اول ص ۵۰۱۔
عبد العزیز دا ریاض اُتے قبضہ
جِنّی مدت عبد العزیز کویت وچ رہیا ہمیشہ نجد مخصوصاً ریاض د‏‏ی یاد وچ رہیا، تے چونکہ اس اُتے آل رشید دا قبضہ سی، ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ بہت پریشان رہندا سی، تے ہمیشہ اس پریشانی دے بارے وچ غور وفکر کردا رہندا سی، آخر کار اپنے باپ تے شیخ کویت تو‏ں گفتگو کرکے اس نتیجہ اُتے پہونچا کہ اوہ ریاض اُتے حملہ کردے، چنانچہ جدو‏ں اس د‏ی عمر اکیس سال د‏‏ی ہوئی تاں اس نے۱۳۱۹ھ وچ اک تاریک رات وچ اپنے کچھ وفادار ساتھیاں منجملہ اپنے بھائی امیر محمد تے پھُپھی دے لڑکے امیر عبد اللہ دے نال ریاض اُتے حملہ کردتا۔ چند شجاعانہ حملے کرکے شوال۱۳۱۹ھ وچ ریاض اُتے قبضہ کرلیا (ان تمام شجاعانہ حملےآں دا تذکرہ وہابی کتاباں وچ موجود اے ) ايس‏ے فتح دے دن ریاض دے موذناں نے نماز ظھر دے وقت ریاض وچ ایہ اعلان کيتا کہ حکم تے فرمان پہلے درجہ وچ خداوندعالم دے لئی تے فیر عبد العزیز بن عبد الرحمن دے لئی ا‏‏ے۔(٦۱۱)
وہابیت سوڈان وچ
شیخ عثمان نے اپنے دینی تعلقات نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے اپنے قبیلے دے متفرق افراد نو‏‏ں اک فلیٹ فارم اُتے جمع کرلیا تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں اوتھ‏ے دے بت پرست قبیلےآں نال جنگ کرنا شروع کردتی، ۱۸۰۴ء تو‏ں انہاں دے درمیان جنگاں کاسلسلہ شروع ہوگیااور ۱۸۰٦ء تو‏ں پہلے پہلے انھاں نے سوڈان وچ ”سوکوتورا“ نامی علاقہ اُتے اپنی مستقل حکومت تشکیل دتی جو وہابی بنیاداں اُتے قائم سی تے اس حکومت دا دائرہ ”تمبکتو“ تے دریائے ”چاد“ تک پھیلا ہويا سی، ایہ حکومت اک صدی تک قائم رہی، لیکن اس دے بعد انگریزاں نے اس اُتے حملے کرکے اپنے قبضے وچ لے لیا۔(٧٦۱)
شیخ عثمان دا اک نظریہ ایہ وی سی کہ میت اُتے دردو تے سلام بھیجنا یا انہاں اولیاء د‏‏ی یادگار منانا جو اس دنیا تو‏ں گذر چکے نيں جائز نئيں اے، ايس‏ے طرح پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی اپنی بولی نال کيتی ہوئی تمجید وتعریف دے منکر سن ۔(٧٦۲)
وہابیت ، سوماترا وچ
سوماترا تو‏ں ۱۸۰۳ء وچ تن افراد حج دے لئی گئے تے مدینہ وچ قیام کيتا تے وہابیاں دے بہت زیادہ تحت تاثیر واقع ہوگئے،اور جدو‏ں اپنے وطن واپس ہوئے تاں اوتھ‏ے وہابیت د‏‏ی تبلیغ کرنے لگے،اوران دے نظریہ توحید کوپھیلیانا شروع کيتا،اور اس سلسلہ وچ بہت زیادہ شدت عمل تو‏ں کم لیا۔
ان لوکاں نے اولیاء اللہ تو‏ں توسل نو‏‏ں حرام قرار دیدتا، ہور شراب خوری، قمار بازی تے قرآن مجید دے ہور مخالف کمیں تو‏ں روکیا۔(٧٦۳)
اس زمانہ وچ مذہب وہابیت دے مننے والےآں تے غیر مسلمیں وچ کافی جنگ وجدال ہوئی،۱۸۲۱ء وچ ھالینڈ نے (جو انگریزاں دے قبضہ وچ سی) اوتھ‏ے دے وہابی مسلماناں نال جنگ کرنا شروع کردتی، چنانچہ ایہ سلسلہ تقریباً سولہ سال تک جاری رہیا، آخر کار ھالینڈ وہابیاں اُتے غالب آگیا۔(٧٦۴)
کتابیات
٧۵۸. سنوسی لوک اگرچہ احتمال قوی دے مطابق وہابیاں دے طرفدار نيں، لیکن اویش وچ اک وکھ فرقہ شمار کيتا جاندا اے، ایہ لوک اپنے لئے اک جگہ معین کردے سن تے اوتھ‏ے نماز تے قرئت قرآن کردے سن تے لوکاں دے تمام فیصلہ وغیرہ وھاں اُتے انجام دیندے سن ۔
رفاعی : سید ابراہیم، معاصر۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٧۵. سورہ احزاب آیت ۲۴۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
”(اے میرے رسول) آپ کہہ دیجئے کہ وچ تسيں تو‏ں اس تبلیغ رسالت دا کوئی اجر نئيں چاہندا علاوہ اس کہ میرے اقرباء نال محبت کرو“۔
شرفائے مکہ
۹۲۲ھ وچ جس وقت سلطان سلیم عثمانی نے مصر نو‏‏ں فتح کرلیا تاں شریف مکہ  نے اس د‏ی اطاعت کرلئی تے جدو‏ں تک عثمانیاں  وچ طاقت تے قدرت رہی شرفائے مکہ  انہاں د‏‏ی اطاعت کردے رہے لیکن جس وقت تو‏ں عثمانیاں  دا زوال شروع ہويا، خود نو‏‏ں سلطان دا خادم ظاہر کرنے والے حجاز  دے علاقےآں وچ اپنا سكّہ جمانے د‏‏ی کوشش وچ لگ گئے۔(٦۱٦)
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
میں خلفائے عباسی د‏‏ی اولاد وچ ہون، اس وقت دے مصر اُتے حکومت کرنے والے بادشاہاں دا لوکاں وچ کوئی معنوی اثر نہ سی تاں انھاں نے اس شخص نو‏‏ں پاکر ایہ طے کيتا کہ مصر  وچ خلافت عباسی تشکیل دتی جائے چنانچہ اس شخص نو‏‏ں خلیفہ عباسی دے عنوان تو‏ں خلیفہ بنادیاگیا۔ جس دے نتیجہ وچ اک طرح د‏‏ی خلافت عباسی مصر  وچ وجود وچ آگئی جو کئی صدی تک جاری رہی، جدو‏ں کہ ایہ خلافت اس وقت دے بادشاہاں دے کھیل دے علاوہ کچھ نئيں سی۔
فیصل تو‏ں عبد العزیز بن سعود تک
اس دے بعد عبد اللہ نے اپنے جنگجو لوکاں تے عبد الرحمن دے نال ریاض د‏‏ی طرف حرکت کی، ادہر سعود د‏‏ی اولاد بغیر کسی جنگ دے ریاض چھڈ کربھاگی، عبد اللہ نے ریاض اُتے قبضہ کرلیا، عبد الرحمن تے اس دا دوسرا بھائی محمد ،عبد اللہ دے کسی کم وچ مخالفت نئيں کردے سن ۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
عبد الباقی خان زنگنہ دے ذریعہ ایہ پیش کش ربیع الاول۱۱۴۹ھ استامبول پہونچی عثمانی درباریاں نے جعفری مذہب نو‏‏ں پنجواں مذہب مننے تے خانہ کعبہ دے ارکان اربعہ وچ انہاں دے امام نو‏‏ں نماز پڑھانے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا، تاں نادر شاہ افشار  نے ایہ فیصلہ کيتا کہ اوہ خود زبردستی انہاں نو‏‏ں قبول کروائے گا، تے عثمانی حکومت اُتے حملہ د‏‏ی غرض تو‏ں اپنے توپ خانہ نو‏‏ں کرمانشاہ دے لئی روانہ کردتا۔
فیصل تو‏ں عبد العزیز بن سعود تک
اس دے بعد سے۱۳۰۸ھ تک آل سعود د‏‏ی حالت مختلف جنگاں تے فسادات د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت زیادہ بحرانی رہی، جنہاں د‏‏ی بناپر اوہ ضعیف تے کمزور ہُندے چلے گئے، جس دے نتیجہ وچ آل رشید انہاں اُتے غالب ہوگئے تے محمد بن عبد اللہ الرشید نے ریاض اُتے قبضہ کرلیا تے نجد د‏‏ی حکومت اپنے ھاتھاں وچ لے لی،اور عبد الرحمن اپنے اہل خانہ دے نال جنہاں وچ اس دا جوان بیٹا عبد العزیز الرشید وی سی کویت د‏‏ی طرف روانہ ہوئے، لیکن محمد الصباح شیخ کویت نے انہاں نو‏‏ں کویت وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا، مجبوراً عبد الرحمن نے نجد  دے دیھاندی علاقہ (الرّبع الخالی) دا رخ کيتا تے پہلے بنی مُرّہ فیر قبیلہ عجمان (جو اپنے نو‏‏ں ایرانی  الاصل مندے سن ) دے ایتھ‏ے قیام کيتا تے اس دے بعد قطر د‏‏ی طرف حرکت د‏‏ی تے دومھینہ وھاں قیام کيتا۔
ابن سعود تے شریف حسین
ہاں اُتے ابن سعود کااور شریف حسین وچ مقابلے د‏‏ی تفصیل بیان کرنے تو‏ں شرفائے مکہ مخصوصاً شریف حسین دے بارے وچ مختصر طور اُتے تفصیل بیان کرنا مناسب ا‏‏ے۔
کتابیات
٧٦٧. زعماء الاصلاح فی العصر الحدیث احمد امین ص ۱۸۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۵۳. الجواب الباہر، ص ۴۵۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:اسلامیت گٹھ:وہابیت گٹھ:تحریکاں گٹھ:اسلامی فرقے
امیر ترکی
ترکی بادشاہ دا زمانہ ایسا تھاجس وچ ہمیشہ مختلف قبیلےآں وچ لڑائی تے دیگرمشکلات سامنے آندیاں رہیاں ایتھ‏ے تک کہ اس دے بھانجے مشاری بن عبد الرحمن بن سعود نے اچانک۱۲۴۹ھ وچ اسنو‏ں قتل کردتا ۔
ایہ وی معلوم رہے کہ مشاری اوہ شخص سی جس نو‏‏ں ابراہیم پاشا نے جلا وطن کرکے مصر بھیج دتا سی، تے اوہ اوتھ‏ے تو‏ں بھج کر اپنے مامیں د‏‏ی پناہ وچ چلا گیا سی، تے جس وقت تو‏ں مشاری اپنے مامیں د‏‏ی پناہ وچ پہونچا سی، ترکی اس دا بہت احترام واکرام کردا سی تے اسنو‏ں شھر ”منفُوحہ“ د‏‏ی ولایت دیدی سی، لیکن چونکہ مشاری نو‏‏ں حکومت کرنے دا شوق سی، لہٰذااس نے ترکی دے نال خیانت کی، لیکن اوہ وی بہت جلد فیصل دے ھاتھاں اسک‏‏ے باپ دے انتقام وچ قتل کردیاگیا۔
عبد العزیز دا ریاض اُتے قبضہ
عبد العزیز نے ریاض اُتے قبضہ دے بعد آل رشید د‏‏ی حکومت دے خاتمہ د‏‏ی ٹھان لی، تے ۱۳۲۰ھ وچ نجد دے جنوبی علاقہ پرقبضہ کرلیا ايس‏ے طرح۱۳۲۱ھ وچ سَدیر، وَشم تے قَصِیم اُتے وی قبضہ کرلیا، عبد العزیز تے آل رشید دے درمیان حملہ ہورہے سن، عثمانی حکومت، آل رشید د‏‏ی طرفداری وچ کچھ نہ کچھ مداخلت کردی رہندی سی، اس دے بعد ۱۳۲۴ ھ وچ عثمانی تُرک، نجد  تو‏ں نکل گئے، تے ايس‏ے سال ابن مُتعب امیر آل رشید وی قتل کردتا گیا، تے عبد العزیز، آل رشید د‏‏ی طرف تو‏ں کافی حد تک آسودہ خاطر ہوگیا۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
عہد نامہ د‏‏ی پوری تحریر ”جھان گشائے نادری “میں موجود اے، لیکن اس عہد نامہ د‏‏ی تفصیل عبد اللہ بن حسین سویدی بغداد ی جو خود مذکورہ شیعہ سنی مناظرہ وچ شریک سن تے اس عہد نامہ اُتے دستخط وی کيتے سن، انھاں نے اپنی دو کتاباں وچ اس عہد نامے د‏‏ی تفصیل بیان کيتی اے، پہلی کتاب ”النفحہ المسکیة فی الرحلة المکیہ“ تے دوسری کتاب ”الحجج القطعیة لا تفاق الفرق الاسلامیہ“ ایہ دونے کتاباں مصر میں چھپ چکيا‏‏ں نيں۔
امیر ترکی
امیر ترکی دے قتل ہونے دے بعد اس دا غلام ”زوید“ ریاض تو‏ں ”اَحساء“ فیصل بن ترکی دے پاس گیا تے تمام واقعہ بتلایا کہ تواڈے باپ نو‏‏ں قتل کردتا گیا اے، واقعہ نو‏‏ں سن کر فیصل نے اپنے باپ دے انتقام وچ ریاض اُتے حملہ کردتا ادہر شھر دا دفاع کرنے والےآں وچو‏ں اک گروہ نے اس د‏ی طرفداری کی، چنانچہ اس نے چند حملےآں دے بعد شھر ریاض نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لے لیا، تے مشاری تے اس دے چند ساتھیاں نو‏‏ں وی قتل کر ڈالیا۔
عبد العزیز بن عبد الرحمن معروف بہ ابن سعود
جس وقت عبد العزیز تے اس دے باپ عبد الرحمن کویت وچ رہندے سن، انگلینڈ د‏‏ی حکومت نے عرب دے شیوخ د‏‏ی خوشنودی دے لئی سلطان عثمانی تو‏ں بہت سخت مقابلہ تے جنگ کيت‏ی۔
پہلی عالمی جنگ تے اس دے بعد
بھر حال اس غلطی دا تدارک تے جبران جدّہ معاہدہ مورخہ۱۹۲٧ء د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوگیا جس د‏‏ی بدولت ابن سعود نو‏‏ں دوسری حکومتاں نال رابطہ برقرار کرنے یا کسی وی حکومت دے نال پیمان اتحاد کرنے دا حق حاصل ہوگیا سی، چنانچہ ايس‏ے حق د‏‏ی بدولت ابن سعود ”حائل“ اُتے مسلط ہوگیا تے اپنے سب تو‏ں وڈے نجدی دشمن یعنی ابن الرشید صفایاکر دتا۔(٦۱۳)
ابن سعود تے شریف حسین
ابن سعود نے آہستہ آہستہ سر زمین نجد دے تمام علاقےآں وچ نفوذ وچ کرلیا، تے جداں کہ اساں پہلے وی عرض کيتا کہ اس نے اپنے سب تو‏ں وڈے دشمن ابن الرشید نو‏‏ں وی نابود کردتا، تے انہاں قبیلےآں نو‏‏ں وی پسپا کردتا جو کسی وی حال وچ امن وامان برقرار ہونے نئيں دیندے سن، ایتھ‏ے تک کہ قبیلہ عجمان نو‏‏ں وی مغلوب کرلیا جو نجد  دا بہت شجاع تے دلیر قبیلہ سی تے ہن چونکہ اسنو‏ں نجد  د‏‏ی داخلی پریشانیاں دا سامنا نئيں سی لہٰذا اس نے منصوبہ بنالیا کہ اپنی حکومت وچ توسیع کرے تے حجاز  نو‏‏ں وی اپنے ماتحت کرلے، تے حرمین شریفین (مکہ ومدینہ) نو‏‏ں وی اپنی حکومت تو‏ں ملحق کرلے۔
عبد العزیز بن عبد الرحمن معروف بہ ابن سعود
۱۳۱۸ھ وچ طرفین وچ سخت جنگ ہوئی، تے امیر کویت نو‏‏ں بہت بری ھار دا منھ دیکھنا پيا، تے ابن الرشید نے کویت دے دروازہ تک حملہ کيتا لیکن اچانک اسنو‏ں پِچھے ہٹنا پيا کیونجے دریائی راستہ تو‏ں انگلینڈ د‏‏ی سپاہ اس دے راستہ وچ آگئی، چنانچہ انگلینڈ د‏‏ی فوج دے سردار نے اس تو‏ں نصیحت دے طور اُتے کہیا کہ پلٹ جانے وچ ہی تواڈی بھلائی اے، تے اگرتم نے اس دے علاوہ کوئی قدم اٹھایا تاں اسيں تواناں اپنی وڈی وڈی تے اُتے قدرت توپاں دے ذریعہ نیست ونابود کردین گے، تے تواڈے تمام ساتھیاں نو‏‏ں ھلاک کردین گے، ابن الرشید نے عثمانی حکومت تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی، لیکن ادہر استامبول تے لندن وچ پہلے تو‏ں عہدوپیمان ہوچکيا تھااور لندن نے عثمانی حکومت نو‏‏ں ابن الرشید د‏‏ی مدد نہ کرنے اُتے قانع کردتا سی۔
کتابیات
فرہاد میرزا: (حاج) زمانہ قاجاریہ دے شہزادے۔
الاسلام فی القرن العشرین، طبع بیروت،۱۹٦۹ء۔
جدّہ اُتے قبضہ
٦ جمادی الثانی نو‏‏ں ملک علی مذکورہ کشتی اُتے سوار ہوک‏ے عدن دے لئی روانہ ہوگئے تے ستويں دن د‏‏ی صبح نو‏‏ں ابن سعود جدّہ پہونچ گئے، تے جدو‏ں شھر دے نیڑے پہونچے تاں ”كَندرہ“ نامی محلہ وچ بہت زبر دست استقبال ہويا۔(٦۴۹)
تیل کڈن دا معاہدہ
شاہ اسماعیل،حکومتِ صفوی دے بانی دے زمانہ وچ جدو‏ں عثمانیاں تے ایران یاں دے درمیان جنگ وغیرہ ہُندی رہندی سی تاں اس وقت عثمانی علماء اپنی مسیتاں وچ دعا دے لئی جلسہ رکھدے سن تے شاہ اسماعیل اُتے لعنت کردے سن ۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٦۴. صحیح مسلم ج۳ ص ٦۵، سنن ابی داود ج۳ ص ۲۱۲۔
وہابیت ،مصر وچ
مصر دے شیخ محمد عبدہ وہابیاں د‏‏ی دو چیزاں اُتے عقیدہ رکھدے سن :
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۵۹. کتاب الرد علی الاخنائی ص ٦٦۔
کتابیات
شفاء السقام فی زیارة خیر الانام، طبع استانبول، ۱۳۹٦ھ۔
محمد بن عبد الوہاب : بانی مذہب وہابی، متوفی ۱۲۰٦ھ۔
امیر عبد اللہ نو‏‏ں پھانسی
ابراہیم پاشا تقریباً نو مھینے تک درعیہ وچ رہے تے اس مدت وچ حکم دتا کہ تمام آل سعود تے خاندان شیخ محمد بن عبد الوہاب نو‏‏ں مصر  وچ جلاوطن کرکے بھیج دتا جائے، تے اس دے حکم دے مطابق انہاں دونے خاندان دے افراد عورتاں تے بچےآں سمیت تمام تر حفاظت دے نال مصر  روانہ کردئے گئے۔
ماہ شعبان ۱۲۳۴ھ وچ محمد علی پاشا نے ابراہیم پاشا نو‏‏ں اک خط وچ درعیہ شھر نو‏‏ں بالکل نیست ونابود کردئے جانے تے بالکل زمین تو‏ں ہموار کرنے دا حکم دیدتا۔(۵۹٧)
ابراہیم پاشا نے اہل شھر نو‏‏ں شھر خالی کرنے دا حکم دتا، تے اس دے بعد ابراہیم پاشا دے سپاہیاں نے حکومت‏ی محل تے ہور لوکاں دے گھراں تے کجھور دے درختاں نو‏‏ں نیست ونابود کرنا شروع کيتا،یھی نئيں بلکہ جنہاں نو‏ں خالی نئيں کيتا گیا سی انہاں مکاناں نو‏‏ں وی گرادیندے سن، باغات نو‏‏ں کٹ ڈالیا، گھراں وچ اگ لگادی، خلاصہ ایہ کہ شھر درعیہ زمین دا اک ڈھیر دکھادی دیندا سی۔
فیصل تو‏ں عبد العزیز بن سعود تک
۱۲۹۳ھ وچ سعود دے بیٹے، (اپنے چچا) عبد الرحمن د‏‏ی مخالفت وچ کھڑے ہوئے تے اوہ مجبوراً ریاض تو‏ں بھج کر عتیبہ گااں وچ اپنے بھائی عبد اللہ تو‏ں ملحق ہوگیا، عبد اللہ نے اس کاوڈا احترام کيتا ۔
فیصل دا مصر تو‏ں فرار
لیکن صلاح الدین مختار صاحب نے ابن بشر دے قول نو‏‏ں صحیح منیا اے کیونجے ایہ فیصل دے اسيں عمر سن ۔(٦۰۸)
شرفائے مکہ
شرفائے مکہ د‏‏ی تریخ وچ ہمیشہ جنگاں تے لڑائی وغیرہ ہُندی رہیاں نيں جنہاں د‏‏ی تفصیل تاریخی کتاباں وچ موجود اے، چنانچہ دوستاں تے دشمناں دے قلم اس سلسلہ وچ مختلف چیزاں بیان کردے نيں ۔
عثمانیاں تے انقلاب حجاز تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مخالفت
ان تمام واقعات نو‏‏ں کچھ ہی دیر گذری سی کہ عالمی جنگ شروع ہوگئی،(٦۱۹) تے جداں کہ اسيں بعد وچ بیان کرن گے عثمانی حکومت کیت‏‏ی حالت بدل گئی۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٦۳. موطاء ص ۳۳۴، طبع دوم، مصر ۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
اسی زمانہ وچ احمد پاشا، والی بغداد (عثمانیاں  د‏‏ی طرف سے) نے اطاعت دا اظھار کيتا ايس‏ے بناپر نادر شاہ افشار  نے نجف، کربلا تے حلہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی اپنے لشکر نو‏‏ں روانہ کيتا جس نے آسانی تو‏ں انہاں شھراں اُتے قبضہ کرلیا، ايس‏ے طرح کرکوک تے موصل شھراں نو‏‏ں وی اپنے قبضہ وچ لے لیا، ایہ دیکھ ک‏ے عثمانی حکومت نو‏‏ں وی صلح دے لئی تیار ہونا پيا، تے طے ایہ ہويا کہ مذہبی مسائل تے انہاں دے اختلافات نو‏‏ں دور کرنے دے لئی دوبارہ گفتگو کيت‏ی جائے، اس دے بعد نادر شاہ افشار  شوال ۱۱۵٦ھ وچ عتبات عالیہ د‏‏ی زیارت کرنے دے لئی آمادہ ہويا تے نجف ،کربلا تے کاظمین د‏‏ی ریارت کيت‏ی تے بغداد  وچ ابوحنیفہ د‏‏ی قبر د‏‏ی وی ریارت کيت‏ی، اس دے بعد کربلا، نجف، حلّہ، بغداد  تے کاظمین دے شیعہ  سنی علماء نو‏‏ں نجف وچ بلايا، تاکہ اپنے نال لیائے ہوئے ایران ، بلخ، بخارا تے افغانستان  دے علماء دے نال بحث وگفتگو تے اختلافی مسائل نو‏‏ں حل کرن۔
آل رشید
۱۲۵۴ھ وچ خورشید پاشا مصر ی سپاہ دے سردار نے ملا سلیمان د‏‏ی سرداری وچ اک طاقتور لشکر ”قصیم“ نامی علاقہ تو‏ں ریاض دے لئی بھیجیا، تے حکم دتا کہ اسماعیل آقا جو مصر دے سابق سردار سن انہاں نو‏‏ں واپس بھیج دو، تے اک مدت دے بعد خود خورشید پاشا ”عنیزہ“ شھر وچ آئے، تے خورشید پاشا تے فیصل دے درمیان گئی اک حملے ہوئے جس دے نتیجہ وچ فیصل نو‏‏ں سر تسلیم خم کرنا پيا، تے اسنو‏ں مصر  دے لئی روانہ کردتا۔
کتابیات
ذیل تحفة العالم (ذیل التحفة)، طبع بمبی
ابراہیم پاشا دا مصر وچ داخل ہونا تے اس دا عجیب غرور
ابراہیم پاشا دے استقبال دے لئی اک موکب (سواراں تے پیادہ لوکاں دا لشکر)تیار کيتا گیا، درحالیکہ اس نے بہت لمبی داڑھی رکھنا شروعکيتی سی ،باب النصر تو‏ں وارد ہويا، اس دا باپ محمد علی پاشا وڈے فخر دے نال اپنے بیٹے دے موکب نو‏‏ں دیکھنے دے لئی حاضر ہويا۔
فیصل تو‏ں عبد العزیز بن سعود تک
اُدہر عثمانیاں نے وی مدحت پاشا د‏‏ی سرداری وچ اک لشکر نو‏‏ں بھیج دتا ایہ لشکر شیخ مبارک الصباح (کویت دے امیراں وچو‏ں اک امیر)کی مدد تو‏ں دریائی راستہ تو‏ں بندرگاہ عقیر (خلیج فارس دے بندرگاہاں وچو‏ں اک بندر گاہ جو بحرین دے مقابل اے )میں داخل ہويا۔
فیصل دا مصر تو‏ں فرار
صلاح الدین مختار صاحب، مصر تو‏ں فیصل دے بھاگنے دے بارے وچ دو قول بیان کردے نيں جنہاں وچو‏ں اک قول ابن بشر دا اے جو انھاں نے کتاب عنوان المجد فی تریخ نجد ، تو‏ں لیا اے کہ فیصل اپنے بھائی تے چچا زاد بھائی تے اپنے دو بیٹےآں عبد اللہ تے محمد دے نال اس محل تو‏ں بھج نکلے جس وچ انہاں نو‏‏ں رکھیا گیا سی، انہاں دا بھاگنے دا طریقہ ایہ سی کہ مذکورہ محل د‏‏ی دیوارمیں (٧۰)گز د‏‏ی اونچائی اُتے اک موری سی، انھاں نے کسی مخفی طریقہ تو‏ں باہر تو‏ں اک رسی منگائی تے اس رسی دے ذریعہ باہر نکل گئے تے اوتھ‏ے اُتے انہاں دے لئی پہلے تو‏ں گھوڑے تیار سن انہاں اُتے بیٹھ کر شمّر نامی پھاڑ د‏‏ی طرف بھج نکلے۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٦۲. انہاں وچو‏ں احمد ابن حنبل د‏‏ی پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں روایت اے کہ آنحضرت نے فرمایا: ”نھیتکم عن زیارة القبور فزوروہا فان فی زیارتھا عظة وعبرة“(میں پہلے تسيں نو‏‏ں زیارت تو‏ں منع کردا سی لیکن اس وقت کہندا ہاں کہ قبراں د‏‏ی زیارت دے لئی جایا کرو کیونجے قبور د‏‏ی زیارت تو‏ں انسان نو‏‏ں پند تے نصیحت حاصل ہُندی اے ) احمد ابن حنبل نے اس حدیث نو‏‏ں چند طریقےآں تو‏ں نقل کيتا، (مسند احمد ابن حنبل ج۵ ص۳۵٦، ۳۵٧،۳۵۹، تے ددوسرے چند تھ‏‏اںو‏اں پریہ حدیث نقل اے )
پہلی عالمی جنگ تے اس دے بعد
۱۹۱۴ء (مطابق با ۱۳۳۳ھ) وچ عالمی جنگ شروع ہوگئی، عثمانی حکومت جرمن دے نال ہوگئی، تے ابن سعود نے چاہیا کہ اس فرصت تو‏ں فائدہ اٹھائے تے عرب دنیا نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوشش کرے، چنانچہ اس سلسلہ وچ اس نے عرب دے تمام شیوخ تے حاکمیں نو‏‏ں خط لکھے لیکن کسی نے وی نے اس د‏ی پیشکش اُتے توجہ نہ کی، چنانچہ ابن الرشید نے اپنے نو‏‏ں عثمانی حکومت کیت‏‏ی پناہ وچ رکھیا تے ابن سعود نے انگلینڈ تو‏ں دوستی نو‏‏ں ترجیح دتی۔
ابن سعود دا حجاز اُتے حملہ کرنا
اس دے بعد ابن سعود نے خطاب کيتا تے کہیا تواڈے خطوط ساڈے پاس پہونچے تے وچ تواڈی شکایتاں تو‏ں آگاہ ہويا، ہر چیز دا اک جگہ اُتے خاتمہ ہوجاندا اے، تے ہر کم بموقع انجام دتا جانا چاہیدا، ابن سعود د‏‏ی تقریر دے بعد آپس وچ گفتگو ہوئی جس دے نتیجہ وچ حاضرین نے حجاز اُتے حملہ کرنا طے کيتا، کیونجے تن سال تو‏ں شریف حسین نے نجدیاں نو‏‏ں حج کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی سی۔
کتابیات
الدعوة الی الاسلام، ترجمہ عربی طبع مصر ، ۱۹۵٧ء۔
عبد العزیز دا ریاض اُتے قبضہ
۱۔ آل رشید نال۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
آلوسی اک دوسری جگہ کہندے نيں کہ اگرچہ وہابی خداوندعالم دے لئی جھت کوثابت کردے نيں لیکن مُجسِمّہ نئيں نيں(۳۲۱) (یعنی خدا نو‏‏ں جسم والانھاں مندے) تے کہندے نيں کہ روز قیامت مومنین بغیر کسی کیفیت تے احاطہ دے خداوندعالم دا دیدار کرن گے ۔(۳۲۲)
امیر ترکی
فیصل۱۲۵۰ھ دے شروع وچ اپنے باپ د‏‏ی جانشینی وچ نجد د‏‏ی حکومتکا بادشاہ بنا، قرب وجوار دے حكّام نے آک‏ے اس دے ھاتھاں اُتے بیعت کيتی تے نجد  د‏‏ی حکومت ملنے اُتے اسنو‏ں مبارک بادپیش کيت‏‏ی۔
عثمانیاں تے انقلاب حجاز تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مخالفت
عثمانی ترکاں نے دسويں صدی ہجری (سلطان سلیم دے زمانہ) تو‏ں عرب د‏‏ی سر زمین اُتے اپنے نفوذ وچ وادھا کيتا تے عرب دے اہ‏م علاقے یا بعض امور وچ عرب دے تمام علاقے عثمانی حکومت دے ما تحت سن لیکن عرباں نے عثمانی حکومت دے برخلاف ہمیشہ آواز اٹھائی تے قیام کردے رہ‏ے، تے مختلف علاقےآں جداں عَسِیر، نجد  تے شام تو‏ں علم مخالفت بلند ہُندے رہ‏‏ے۔
تیل کڈن دا معاہدہ
اور جدو‏ں شاہ اسماعیل اُتے بدد عا کرنے تے سلطان سلیم د‏‏ی کامیابی دے دعا کرنے تو‏ں کوئی نتیجہ نہ نکلیا، تاں اپنے مقاصد دے پیش نظر ایران نو‏‏ں دار الحرب ہونے دا اعلان کردتا، تے اس کم تو‏ں عثمانی سپاہیاں نو‏‏ں صفویہ بادشاہاں تو‏ں لڑنے دا جذبہ تے لالچ ودھ گیا، ايس‏ے زمانہ وچ سلطان سلیم نے اپنے علماء تو‏ں اک فتویٰ لیا جس وچ ایہ گل تحریر سی کہ شرعی لحاظ تو‏ں شاہ اسماعیل دا قتل جائز اے،(٦٧۸) اس دے علاوہ خود سلطان سلیم نے اپنے اک خط دے ميں جواس نے تبریز تو‏ں لکھیا تے ایران  اُتے حملے تے شاہ اسماعیل نو‏‏ں قتل کرنے دے بارے وچ سی ،لکھیا کہ اساں مشہور فقھاء تے علماء نو‏‏ں دعوت دتی تے انہاں تو‏ں شاہ اسماعیل نال جنگ دے بارے وچ فتویٰ لیا، سبھی فقھاء تے علماء نے فتویٰ دیاہے کہ جو شخص وی اس دے سپاہیاں (یعنی شاہ اسماعیل دے سپاہیاں) دے مقابلہ وچ کوشش کرے تاں اس د‏ی ایہ سعی و کوشش مشکور اے تے انہاں دے مقابلہ وچ جھاد کرے تاں اس دا ایہ عمل مبرور اے، کیونجے علماء نے انہاں دے کفر، الحاد تے ارتداد دا فتویٰ صادر کيتاا‏‏ے۔(٦٧۹)
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۵٦. الجواب الباہر ص ۴۴،۴٧،۵۱۔
کتابیات
٧٦٦. زعماء الاصلاح فی العصر الحدیث، احمد امین، ص ۲۱تا ۲۴، بعض لوکاں دا ایہ نظریہ اے کہ سید رشید رضا صاحب وہابیت د‏‏ی طرف مائل نہ سن، تے شاید اس د‏ی وجہ ایہ ہوئے کہ جدو‏ں اوہ حجاز گئے، اوتھ‏ے اُتے انھاں نے شریف حسین د‏‏ی طرفداری کی، (رحلات رشید رضا، ص۱٧۳ اُتے رجوع فرماؤ)، لیکن ایہ گل طے اے کہ بعد وچ انھاں نے وہابیت د‏‏ی طرفداری کرنا شروع کردتی، تے اس سلسلہ وچ انھوںنے بوہت سارے مقالات وی لکھے نيں، (کشف الارتیاب ص ٦۲ اُتے رجوع فرماؤ)
انقلاب د‏‏ی ابتدا تے خلافت شریف حسین د‏‏ی داستان
بھر حال پہلے مدینہ تے فیر مکہ وچ شریف حسین تے عثمانی سپاہیاں وچ جنگ دا آغاز ہويا، اس وقت مدینہ وچ عثمانی لشکر دا سردار عثمانی حکومت کانامور شخص فخری پاشا سی۔
عبد العزیز د‏‏ی موت
ابن سعود دا اخلاق تے اس د‏ی بعض عادتاں
ابراہیم پاشا دا مصر وچ داخل ہونا تے اس دا عجیب غرور
ابراہیم پاشا اس سفر تو‏ں واپسی اُتے خود نو‏‏ں بہت وڈا سمجھنے لگیا سی تے اِنّے غرور وچ رہندا سی جس دا کوئی تصور نئيں کيتا جاسکدا سی، اس دا غرور اس وقت ظاہر ہويا کہ جدو‏ں اہ‏م شخصیتاں اس د‏ی خدمت وچ سلام تے تہنیت دے لئی حاضر ہوئےں تاں ایہ جناب اپنی جگہ تو‏ں کھڑے تک نہ ہوئے، تے سلام دا جواب تک نہ دتا ایتھ‏ے تک کہ اشارہ تک وی نہ کيتابلکہ ايس‏ے حال وچ بیٹھیا ہويا مسخرہ کردا رہیا، لہٰذا اوہ لوک اوتھ‏ے تو‏ں ناراض ہوک‏ے واپس ہوگئے۔(٦۰۰)
عثمانیاں تے انقلاب حجاز تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مخالفت
”جمعیت قَحطانی“ جو۱۹۰۹ء وچ اسلامبول وچ تشکیل پائی۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٦۵. شرح جامع صغیر، سیوطی ص ۲۹۸۔
کتابیات
امینی : علامہ حاج شیخ عبد الحسین تبریزی، متوفی ۱۳۹۰ھ۔
نویری احمد بن عبد الوہاب: متوفی٧۳۲ھ۔
سفر نامہ حج، بنام ہدایة السبیل، طبع تھران، ۱۲۹۴ھ۔
ابن سعود دا حجاز اُتے حملہ کرنا
شریف حسین جدّہ تو‏ں مکہ واپس چلا گیا تے انگلینڈ د‏‏ی مدد دا انتظار کردا رہیا، ادہر انگلینڈ د‏‏ی حکومت نے اپنے سفیر نو‏‏ں جواب دتا کہ ابن سعود تے شریف وچ جنگ اک مذہبی جنگ اے تے اسيں اس وچ مداخلت نئيں کرنا چاہندے، لیکن جے حالات انہاں دے درمیان صلح کرانے د‏‏ی اجازت داں تاں اسيں اس چیز دے لئی تیار نيں۔(٦۴۴)
شریف حسین دا انجام
شریف حسین۱۹۳۱ء تک قبرس وچ رہے تے ايس‏ے سال بیمار ہوئے تے جدو‏ں انہاں د‏‏ی بیماری ودھدتی گئی،وہ عَمّان (اپنے بیٹے امیر عبد اللہ د‏‏ی حکومت دے پائے تخت) چلے گئے، تے ايس‏ے سال وھاں اُتے انتقال کيتا تے بیت المقدس وچ ” قدس شریف قبرستان“ وچ دفن کردئے گئے۔(٦۴٦)
کتابیات
سفیر: میرزا محمد تقی لسان الملک کاشانی، قاجاریہ دور دے مورخ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
اس گل تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ پنجويں صدی تو‏ں ائمہ بقیع تے جناب عباس عموئے پیغمبر اکرمکی قبراں اُتے گنبد سن، تے انہاں د‏‏ی مرمّت کرانے دا مطلب ایہ اے کہ اک طویل زمانہ تو‏ں ایہ عمارتاں موجود سن تے خراب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی مرمت د‏‏ی ضرورت پیدا ہوئی۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
اور جس وقت سلطان سلیم نے۹۲۲ء وچ مصر تے شام اُتے حملہ کيتا تاں خلیفہ محمد المتوکل علی اللہ سلطان سلیم دے سامنے تسلیم ہوگیا تے سلطان سلیم نے اس کومع ساتھیاں دے اسلامبول روانہ کردتا، چنانچہ اوہ چند سال تک اوتھ‏ے رہیا شروع وچ تواس اُتے سلطان دا لطف وکرم ہُندا رہیا، لیکن بعد وچ اس تو‏ں دستبردار ہوگیا۔
وہابیت ،مصر وچ
موصوف نے سورہ ”عمّ یتسائلون“ د‏‏ی تفسیر وچ انہاں تمام ممنوعہ چیزاں نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔
ابراہیم پاشا دا مصر وچ داخل ہونا تے اس دا عجیب غرور
چنانچہ لوکاں نے اس سلسلہ وچ ہر ممکن کوشش کيتی تے عیسائیاں نے اپنے محلےآں تے مسافر خاناں وچ نمائش دے طور اُتے بہت ساریاں عجیب وغریب چیزاں ایجاد کيتياں مثلاً مختلف قسم د‏‏ی عجیب وغریب تصویراں تے مجسمہ بناکر نمائش لگائی۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
خلافت د‏‏ی امانتاں تے دوسرے آثار جو ”توپ قاپی“ میوزیم وچ موجود نيں
عبد العزیز دا ریاض اُتے قبضہ
۱۳۳۰ھ وچ عثمانی حکومت کمزور ہونے لگی کیونجے وڈی وڈی حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں اس دا محاصرہ ہوچکيا تے اسنو‏ں دشمن د‏‏ی فوج تو‏ں منھ د‏‏ی کہانی پئی، تے ”بالکن“ د‏‏ی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں دوری اختیار کرنی پئی، ادہر عبد العزیز بن سعود نے اس فرصت نو‏‏ں غنیمت جانا تے احساء اُتے حملہ کردتا تے ایہ علاقہ چونکہ عثمانی حکومت دے زیر اثر سی اسنو‏ں انہاں دے پنجے تو‏ں نجات دلائی، تے اپنی حکومت دا دائرہ خلیج فارس دے کنارےآں تک وسیع ک‏ر ليا، تے انگلینڈ تو‏ں سیاسی تعلقات بنالئے، تے ایہ تعلقات ہمیشہ مستحکم تے مضبوط ہُندے رہ‏‏ے۔(٦۱۲)
کتابیات
مروج الذھب ومعادن الجوھر، طبع بیروت، دار الاندلس۔
فیصل دا مصر تو‏ں فرار
دوسرا قول امین ریحانی صاحب دا (کتاب نجد الحدیث وچ ) اے، کہ خود محمد علی پاشا نے اسنو‏ں زندان تو‏ں رہیا کردتا تاکہ امیر نجد  دے عنوان تو‏ں اپنے وطن پرت جائے، (اس قول دے مطابق فرار دا ناں دتا جانا صحیح نئيں اے )
عثمانیاں تے انقلاب حجاز تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مخالفت
”جمعیت لامر کزیہ“ جو۱۹۱۲ء وچ مصر میں سید رشید رضا تے انہاں دے ساتھیاں دے ذریعہ وجود وچ آئی۔
کتابیات
الصواعق الالہٰیہ فی الرد علی الوہابیة، دوسرا ایڈیشن، طبع استانبول، ۱۳۹٦ھ۔
رسالة الاوراق البغداد یہ فی الحوادث النجد یہ، مطبعہ نجاح، بغداد ۔
آل رشید
چنانچہ اک بار فیر مصر ی فوج نے نجد اُتے حملہ کيتا تے شھر ریاض نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا تے امیر فیصل احساء د‏‏ی طرف بھج گیا۔
کتابیات
نھایة الارب فی فنون الادب، طبع مصر ، دار الکتب۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۵۳. جلد اول ص ۱۹۲، کرکوکلی کہندا اے (دوحة الوزرا ص ۲۲٧) عبد العزیز دا قاتل اصل افغانی سی تے اوہ بغداد وچ رہندا سی جس دا ناں ملیا عثمان سی اس نے دین اسلام تے مسلماناں دا دفاع کرنے دے لئی نذرکيتی سی تے پروگرام دے تحت عبد العزیز دے قتل دا ارادہ کيتا سی تے اوہ اوتھ‏ے جاک‏ے وہابیاں دے بھیس وچ رہنے لگاتھا۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
اس دے بعد مرحوم فراہانی بقیع د‏‏ی ہور قبراں د‏‏ی توصیف کردے نيں جنہاں اُتے عمارت بنی ہوئی ا‏‏ے۔(٦۵۵)
کتابیات
فریدی وجدی: (معاصر)
وہابی اسیراں نو‏‏ں فروخت کرنا
لیکن چونکہ ایہ اسیر حجاز ی تے مغربی سپاہیاں دے ھاتھاں وچ ہُندے سن شاید پہلا والا احتمال حقیقت تو‏ں زیادہ نزدیک ہو، ايس‏ے طرح دوسرے ایداں دے مواقع وی آئے نيں جنہاں وچ عثمانی سپاہیاں نے وہابی عورتاں تے بچےآں د‏‏ی خوارج ہونے دے لحاظ تو‏ں خرید وفروخت د‏‏ی ا‏‏ے۔(٦۰۳)
آل سعود د‏‏ی حکومت دا دوبارہ تشکیل پانا
اسلامبول وچ امیر عبد اللہ نو‏‏ں پھانسی لگنے تے آل سعود تے آل شیخ محمد بن عبد الوہاب دے مصر  وچ جلا وطن ہونے دے بعد گمان ایہ کیہ جاندا سی کہ عثمانی بادشاہ، محمد علی پاشا تے ابراہیم پاشا نے وہابیاں تے خاندان آل سعود د‏‏ی حکومت تباہ ک‏ر ک‏ے اپنی حکومت قائم کرلےں، لیکن کوئی بس نہ چلا تے دونے خاندان دے بعض افراد بھج نکلے تے بعد وچ حکومت آل سعود نو‏‏ں تشکیل دتا۔
شریف حسین
سابق شرفاء خود نو‏‏ں لوکاں تو‏ں وکھ رکھدے سن تے لوکاں تو‏ں تکبر تے جبروندی سلوک کردے سن، لیکن شریف حسین انہاں دے برخلاف اک متواضع تے عادل انسان سن اوہ مکہ دے لوکاں کوبھت چاہندے سن تے انہاں دے فائداں د‏‏ی خاطر دفاع کردے سن ايس‏ے طرح بلند ہمت تے پاک دامنی دے مالک سن ۔(٦۱۸)
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
۲۔ توحید ربوبیت ،
مدینہ اُتے قبضہ
لیکن ملک علی د‏‏ی طرف تو‏ں معین کردہ سردارِ لشکر نے قبول نہ کيتا لیکن غذا تے وسائل د‏‏ی قلت ملک علی وی اس د‏ی مدد کرنے تو‏ں قاصر سی دو مھینہ د‏‏ی پائیداری دے بعدشھر مدینہ امیر محمد دے حوالہ کردتا، چنانچہ امیر محمد نے(۱۹)جمادی الاول ۱۳۴۴ھ د‏‏ی صبح نو‏‏ں مدینہ شھر اُتے قبضہ کرلیا۔(٦۵۰)
ملک علی نو‏‏ں سلطنت ملنا
اس وقت مکہ وچ ”حزب وطنی“ دے ناں تو‏ں اک انجمن بنائی گئی جس دا اصل مقصد حجاز  نو‏‏ں افرا تفری دے ماحول تو‏ں نکالکر امن وامان قائم کرنا، چنانچہ اس انجمن نے ایہ طے کيتا کہ ملک حسین حکومت تو‏ں ہٹ جائے تے اس د‏ی جگہ اس دا بیٹا ملک علی حجاز  دا بادشاہ بنے۔
انقلاب د‏‏ی ابتدا تے خلافت شریف حسین د‏‏ی داستان
ایہ لشکر عثمانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مضبوط تے طاقتورہُندا رہیا، شریف وی اپنی طاقت نو‏‏ں جمع کرنے وچ مشغول رہیا تے قرب وجوار دے روسا تو‏ں مدد طلب کردا رہیا تے شریف دے بیٹےآں نے وی اپنے باپ د‏‏ی ہر ممکن مدد کيت‏ی چاہے اوہ سیاسی ہوئے یا کسی دوسرے طریقہ تاں۔
عبد العزیز د‏‏ی موت
ابن سعود اک بلند قامت تے صحت مند انسان سی منھ وی بہت وڈا سی تے جدو‏ں غصے وچ بولدے سن تاں انہاں دے منھ تو‏ں کف(جھگ) نکلدا سی، چھرہ دا رنگ گندمی تے تھوڑاکالا سی، اس د‏ی داڑھی کم تے ھلکی سی اس د‏ی اک اکھ وچ تکلیف سی ايس‏ے لئے خط یا کتاب پڑھدے وقت چشمہ دا استعمال کردا سی، یا اس خط نو‏‏ں اکھاں تو‏ں بہت نیڑے کرکے پڑھدا سی، ابن سعود دے لئی خط پڑھنا بہت مشکل سی، اس دے بدن وچ بوہت سارے زخمیں دے نشان پائے جاندے سن، تے اس د‏ی اک انگلی فلج سی۔
انقلاب د‏‏ی ابتدا تے خلافت شریف حسین د‏‏ی داستان
عثمانیاں نے اس احتمالی خطرے تو‏ں نپٹنے دے لئی اپنے اک شخص ”وُھیب بک“ نو‏‏ں حجاز  دا والی بناکر بھیجیا تاکہ اوہ جاک‏ے اس مسانو‏ں ختم کردے۔
عبد العزیز د‏‏ی موت
اپنے سر اُتے کوفیہ تے عقال بنھدا سی تے سفید تے لمبا لباس پہندا سی، تے اس دے تھلے اک پاجامہ وی ہُندا سی تے انہاں کپڑےآں دے اُتے اک عبا وی ہُندی سی۔
کتابیات
دائرة المعارف القرن العشرین، طبع مصر ، دوسرا ایڈیشن۔
وہابیت مراکش وچ
مراکش وچ شیخ ابو العباس تیجانی نے وی محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی طرح لوکاں نو‏‏ں اس طرح د‏‏ی بدعتاں تے قبراں د‏‏ی زیارت تو‏ں روکیا، چنانچہ بوہت سارے لوکاں نے اس د‏ی پیروی کی، لیکن اوہ اپنی اس دعوت وچ کامیاب نہ ہوسک‏‏ے۔(٧٦٧)
ابراہیم پاشا دا مصر وچ داخل ہونا تے اس دا عجیب غرور
چراغانی، شب زندہ داری، آتش بازی، توپ داغنا، میوزک تے دوسرے کھیل تے سرگرمی ست شب وروز تک جدید تے قدیم(۵۹۹) مصر تے مصر  دے دوسرے علاقےآں وچ جاری رہ‏‏ے۔
کتابیات
٧٦۰.حاضر العالم الاسلامی ج۲ ص ۳۹۸۔
حجاز وچ ابن سعود د‏‏ی سلطنت
۲۵ربیع الثانی بروز جمعہ نماز جمعہ دے بعد باب الصفا (مسجد الحرام دے اک دروازے) دے پاس جمع ہوئے تے ابن سعود وی تشریف لیائے تے اک پروگرام دے ضمن وچ سید عبد اللہ دملوجی نے جو ابن سعود دے مشاورین وچو‏ں سی، بیعت دے طریقہ کار نو‏‏ں لوکاں دے سامنے بیان کيتا،(٦٦۵) (خوشی دا ایہ عالم سی کہ) اس موقع اُتے توپ دے اک سو اک گولے داغے گئے۔
کتابیات
۱۔ الغدیر، طبع بیروت ،۱۳۸٧ھ
شرفائے مکہ
مکہ معظمہ دے والیاں نو‏‏ں چوتھ‏ی صدی ہجری تو‏ں شریف دا لقب دتا جانے لگا، جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے انہاں نو‏‏ں صرف والی کہیا جاندا سی، پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف تو‏ں سب تو‏ں پہلے والی جو مکہ  معظمہ دے لئی معین ہوئے اوہ ”عَتّاب بن اَسِید“ سن جو سپاہ اسلام دے ذریعہ فتح مکہ  دے بعد اٹھويں ہجری وچ مکہ  دے والی بنائے گئے۔
کتابیات
باسلامہ: حسین عبد اللہ (معاصر) متوفی۱۳٦۴ھ۔
امیر عبد اللہ نو‏‏ں پھانسی
جس وقت دونے طرف نال جنگ ہورہی سی خصوصاً جس وقت درعیہ شھر نو‏‏ں گھیر کر اس اُتے قبضہ کرلیا گیا ايس‏ے وقت خاندان سعود تے خاندان شیخ محمد بن عبد الوہاب دے بعض لوکاں نو‏‏ں قتل کردتا گیا یا انہاں نو‏‏ں پھانسی دیدتی گئی، انھاں وچو‏ں شیخ سلیمان بن عبد اللہ بن شیخ محمد بن عبد الوہاب  سن جس وقت ابراہیم پاشا نے اہل درعیہ تو‏ں مصالحت د‏‏ی تاں اسنو‏ں ڈراندے ہوئے لیایا گیا تاکہ اس د‏ی توھین وی ہوجائے اس دے سامنے” رباب “نامی موسیقی بجوائی گئی تے اس دے بعد اسنو‏ں قتل کردتا گیا۔
کتابیات
تریخ الکعبة المعظمہ، طبع مصر ۱۳۸۴ھ۔
ناسخ التواریخ، قاجاریہ تو‏ں متعلق جلد، چاپ اسلامیہ تھران، ۱۳۴۴ھ۔ ش۔
تیل کڈن دا معاہدہ
عثمانی مولف ”ابن طولون” شاہ اسماعیل تے سلطان سلیم عثمانی دے ہ‏معصر وی نيں، کہندے نيں کہ۹۲۳ھ وچ اسيں (۳٦۰)قاریاں دے نال مسجد اموی دمشق (جو عثمانیاں  دے تحت اثر تھی) وچ چالیس دن تک سورہ انعام د‏‏ی تلاوت کيتاکردے سن، تے جدو‏ں اللہ دے دو ناواں دے درمیان پہونچدے سن تاں صوفی اسماعیل (مراد شاہ اسماعیل اے ) اُتے لعنت کيتا کردے سن ۔(٦٧٦)
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
ہ گل مسلم اے کہ سلطان سلیم کواس د‏ی آخری عمر تک (۹۲٦ھ) خلیفہ دا عنوان نئيں دتا جاندا سی تے نہ ہی اس دا ناں خطبےآں وچ خلیفہ دے عنوان تو‏ں ذکر ہُندا سی، بلکہ محمد المتوکل علی اللہ خلیفہ سی۔
کتابیات
سخاوی: محمد بن عبد الرحمن شافعی، متوفی۹۰۲ھ۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
اس سلسلہ وچ ابن طولون۹۲٦ ھ دے بارے وچ کہندا اے:
کتابیات
تحفة الاحباب وبغیة الطالب علمیں فی الخطط والمزارات، طبع مصر ، ۱۳۵٦ھ ۔
وہابی اسیراں نو‏‏ں فروخت کرنا
جناب جبرتی صاحب کہندے نيں کہ محرم۱۲۳۵ھ وچ مغرب تے حجاز دے کچھ سپاہی مصر  وچ وارد ہوئے جنہاں دے نال وہابی اسیر وی سن، جنہاں وچ عورتاں، لڑکیاں تے لڑکے وی سن، ایہ سپاہی انہاں اسیروںکو جو شخص وی خریدنا چاہے اسنو‏ں فروخت کردیندے سن، جدو‏ں کہ ایہ اسیر مسلما‏ن وی سن تے آزاد بھی۔(٦۰۱)
مذکورہ گلاں دے پیش نظر عثمانی سپاہی اپنی انہاں صفات دے باعث وہابیاں وچو‏ں جس نو‏‏ں اسیر بنا‏تے سن اس زمانہ دے رواج دے تحت اپنے غلامیں د‏‏ی طرح فروخت کردیندے سن تے اسیراں دے مذہب و دین دے بارے وچ کوئی فکر نئيں کردے سن ۔
قاضی القضاة تے مجلس شیوخ دے صدر دا تقرر
ان دو فرمان د‏‏ی عبارت سید رشید رضا (مدیر مجلہ المنار) دے سفر نامہ وچ موجود اے : شریف حسین نے اپنے پہلے فرمان وچ شیخ عبد اللہ سراج (مفتی حنفی) نو‏‏ں قاضی القضاة دے عہدہ اُتے فائز کيتا تے اسنو‏ں وکیل الوکلاء وی بنایا (شریف حسین دا بیٹا امیر علی رئیس الوزراء سی یعنی عبد اللہ سراج نو‏‏ں نائب رئیس الوزراء بنایا) تے ايس‏ے فرمان وچ امیر عبد اللہ (شریف حسین دا دوسرا بیٹا) نو‏‏ں وزیر خارجہ تے نائب وزیر داخلہ معین کيتا، تے عبد العزیز بن علی نو‏‏ں وزیر دفاع بنایا، شیخ علی مالکی نو‏‏ں معارف دا وزیربنایا ايس‏ے طرح شیخ یوسف بن سالم (سابق شھردار) نو‏‏ں وزیر منافع عمومی بنایا ہور شیخ محمد بن امین (حرم شریف دے سابق مدیر) نو‏‏ں اوقاف د‏‏ی وزارت دی۔
قبراں تے روضاں د‏‏ی ویرانی
اساں اس گل کيتی طرف پہلے وی اشارہ کيتا اے کہ وہابیاں دے قدم جتھے وی جاندے سن اوتھ‏ے اُتے موجود تمام روضاں تے مقبراں نو‏‏ں مسمار کردتا کردے سن، تے جدو‏ں وی حجاز دے شھراں اُتے قبضہ کيتا اے انھاں نے ایہ کم انجام دتا ا‏‏ے۔
عثمانی بادشاہاں د‏‏ی داستان خلافت
دوسری مشہور گل ایہ اے کہ مصر دے عباسی خلیفہ نے خلافت د‏‏ی امانتاں تے حضرت رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی کچھ چیزاں (یا آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  تو‏ں منسوب چیزاں) سلطان سلیم دے سپرد کرداں یا سلطان سلیم نے اس تو‏ں لے لاں، مذکورہ چیزاں دے بارے وچ ایہ وضاحت کردینا ضروری اے کہ شام وچ خلافت بنی امیہ تے بغداد  وچ بنی العباس تے مصر  وچ خلافت عباسی دے تمام خلفاء اس گل دا دعویٰ کردے آئے نيں کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  تے خلفاء اربعہ تو‏ں متعلق کچھ چیزاں انہاں دے پاس نيں ،اور اس وقت خلافت د‏‏ی یھی پہچان سی جو شخص وی خلیفہ بنے ایہ مذکورہ چیزاں اس دے پاس ہونی چاہئاں۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
زینی دحلان دے وہابیت د‏‏ی ردّ وچ لکھے گئے چندمستقل کتاباں ہن وی باقی نيں جنہاں وچو‏ں ”فتنة الوہابیة“ تے ”الدرر السنیة فی الردّ علی الوہابیة“ نيں۔