cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اوکسانا زبوزکو
اہ‏م کم تے انداز
اوکسانا زبوزکو دا دوسرا ناول، ترک شدہ رازاں دا میوزیم، سوویت نوآبادیات‏ی حکومت دے خلاف یوکرین د‏‏ی مزاحمت تے مخالفت تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ ایہ ناول انہاں ملکاں دے درمیان وچ تعلقات د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں پیش کردا اے جسنو‏ں سوویت یونین دے ڈھانچے دے اندر مغرب نے صرف "قوماں د‏‏ی دوستی" دے افسانے دے تناظر وچ دیکھیا سی، ایہ افسانہ جسنو‏ں پوٹن دا روس ہن وی برقرار رکھنا چاہے گا۔
اوکسانا زبوزکو د‏‏ی سب تو‏ں مشہور نان فکشن کتاب نوٹر ڈیم ڈی یوکرین ا‏‏ے۔ ایہ فن ڈی سیکل دور دے یوکرینی مصنف لیسیا یوکرائنکا (۱۸۷۱ء–۱۹۱۳ء) اُتے مرکوز اے، لیکن اس وقت دے یوکرینی دانشوراں تے انہاں د‏‏ی ثقافتی اقدار دا مطالعہ وی ا‏‏ے۔ ہور خاص طور پر، اس اہ‏م جلد وچ زبوزکو نے یوکرین د‏‏ی یورپی وراثت نو‏‏ں ظاہر کيتا اے جس وچ بہادری د‏‏ی روایت تے اس نے یوکرینی ادب تے ذہنیت د‏‏ی تشکیل دے طریقےآں تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔
اس د‏ی کتاب لٹ می پیپل گو نے جون ۲۰۰۶ء وچ صحافی میگزین د‏‏ی بہترین یوکرینی دستاویزی کتاب دا اعزاز، دی میوزیم آف ابنڈونڈ سیکرٹس — تے بہترین یوکرائنی کتاب — ۲۰۱۰ء دا اعزاز جِتیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی مصنفات گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات گٹھ:اکیہويں صدی دے مضمون نگار گٹھ:ویہويں صدی دے مضمون نگار گٹھ:اکیہويں صدی دے یوکرائنی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے یوکرائنی شاعر گٹھ:یوکرائنی غیر افسانوی مصنف گٹھ:یوکرائنی فلسفی گٹھ:یوکرائنی مصنفات گٹھ:یوکرائنی شاعرات گٹھ:جامعہ پٹسبرگ دے فکیلٹی گٹھ:ہارورڈ یونیورسٹی دا عملہ گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1960 دے جم
ڈنگر چارن
گلہ بانی یا زراعت وچ ، چرانا ڈنگر پالݨ دا اک طریقا اے جیہدے تحت گھریلو مویشیاں نو‏‏ں باہر کُعھمݨ پھرن تے جنگلی پودےآں نو‏‏ں کھاݨ د‏‏ی اجازت دتی جاندی اے تاکہ گھاہ تے ہور چارا جات وچ غیر ہضم شدہ (انسانی آنت دے ذریعے) سیلولوز نو‏‏ں گوشت، ددھ، اُن تے ہور جانوراں وچ تبدیل کيتا جا سک‏‏ے۔ مصنوعات، اکثر ایسی زمین اُتے جو قابل کاشت دے لئی موزاں نئيں ہُندیاں۔
کاشتکار ودھ تو‏ں ودھ پیداوا‏‏ر دے لئی چرنے د‏‏ی بہت ساریاں وکھ وکھ حکمت عملیاں نو‏‏ں استعمال ک‏ر سکدے نيں: چرنے د‏‏ی مدت دے اندر چرنا مسلسل، موسمی یا گردشی ہو سکدا ا‏‏ے۔ طویل گردش لی کاشتکاری، متبادل قابل کاشت تے چارے د‏‏یاں فصلاں وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ آرام د‏‏ی گردش، موخر گردش، تے ہجوم دے چران وچ ، گھاہ نو‏‏ں ٹھیک ہوݨ یا زمین نو‏‏ں گرنے دے لئی ودھ وقت دیندا ا‏‏ے۔ پیچ برن دو سال دے آرام دے نال جلنے دے بعد تازہ گھاہ د‏‏ی گردش قائم کردا ا‏‏ے۔ کنزرویشن گریجنگاݪ کسی سائٹ د‏‏ی جیو ویودتا نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی چرنے والے جانوراں نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی تجویز پیش کردی اے، لیکن مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ حیاتیا‏تی تنوع نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا فائدہ چرنے والے جانوراں نو‏‏ں زمین د‏‏ی تزئین تو‏ں ہٹانے تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے ۔
چرنا زراعت دے آغاز تو‏ں ہی موجود ا‏‏ے۔ 7000 ق م دے آس پاس پہلی مستقل بستیاں د‏‏ی تعمیر تو‏ں پہلاں پکھی واساں نے بھیڈ تے بکریاں نو‏‏ں پالیا سی، جس تو‏ں مویشیاں تے سوراں نو‏‏ں رکھیا جا سکدا سی۔
مویشی چران تو‏ں ماحولیات اُتے بہت سارے منفی اثرات مرتب ہُندے نيں، جنہاں وچ جنگلات د‏‏ی کٹائی، مقامی جنگلی حیات دا ناپید ہونا، ندیاں د‏‏ی آلودگی، حد تو‏ں ودھ چرائی، مٹی دا انحطاط، ماحولیا‏تی خلل، صحرائی تے ماحولیا‏تی نظام دا استحکا‏م شام‏ل نيں۔
ہور دیکھو
گٹھ:ڈنگر پالݨ گٹھ:لائیو سٹاک گٹھ:ڈنگر گٹھ:جانور گٹھ:مویشی گٹھ:چارا گٹھ:رہتل گٹھ:لوکدھارا گٹھ:وائی بیجی گٹھ:زراعت گٹھ:کھیتی باڑی گٹھ:پنجابی رہتل
ہندو تقویم
thumb|ہندو تقویم 1871–72 تو‏ں اک صفحہ ہندو تقویم د‏‏ی اصطلاح بھارت وچ مستعمل مختلف شمسی قمری تقویم دے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں سب دا بنیادی مقصد وقت د‏‏ی پیمائش اے مگر سورج یا چاند د‏‏ی گردش تے مہینےآں دے ناں دے علاوہ کون سا سال کدو‏‏ں شروع ہوئے گا، وچ فرق پایا جاندا ا‏‏ے۔ کئی علاقائی تقویم پائی جاندیاں نيں مگر سب تو‏ں زیادہ مشہور وکرمی تقویم ہُندی اے جسنو‏ں بکرمی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں برِصغیر دے شمالی، مغربی تے وسطی علاقےآں وچ استعمال ہُندا اے جدو‏ں کہ جنوب وچ تامل تے مشرق وچ بنگالی تقویم مستعمل ا‏‏ے۔ انہاں سب دا انحصار چاند د‏‏ی گردش اُتے ہُندا اے تے نواں سال بہار وچ شروع ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ابتدا پہلی صدی ق م تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ کیرالہ جداں علاقےآں وچ شمسی چکر نو‏‏ں ترجیح دتی جاندی اے جو ملیالم تقویم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس وچ نواں سال خزاں وچ شروع ہُندا اے تے پہلی صدی عیسوئی د‏‏ی دوسری دہائی وچ اس دا آغاز ہويا۔ ہندو تقویم نو‏‏ں بعض اوقات پانچانگ وی کہندے نيں۔
قدیم ہندو تقویم نظریا‏تی طور اُتے یہودی تقویم تو‏ں ملدی جلدی اے مگر گریگوری تقویم تو‏ں فرق ا‏‏ے۔ گریگوری تقویم وچ قمری مہینے وچ کچھ دناں دا وادھا کيتا جاندا اے تاکہ 12 قمری مہینےآں دے مجموعے 354 روز نو‏‏ں سال دے 365 دن دے برابر لیایا جا سک‏‏ے۔ ہندو تقویم وچ ہر چند سال بعد اک اضافی مہینہ ڈال دتا جاندا اے تاکہ فصلی تہوار وغیرہ دا وقت برقرار رہ‏‏ے۔
ہندو تقویم برِصغیر وچ زمانہ قدیم تو‏ں مستعمل اے تے اج وی بھارت تے نیپال دے ہندو اپنے مذہبی تہوار جداں کہ ہولی، ماہا شیو راتری، ویساکھی، رکھشا بندھن، پونگل، اونم، کرشنا جنم اشٹمی، درگا پوجا، رام لیلا، ویشو تے دیوالی وغیرہ ايس‏ے دے مطابق منا‏ندے نيں۔ ہندوستان د‏‏ی اولین بدھ آبادیاں نے وی پہلے اسنو‏ں تے فیر وکرمی تقویم نو‏‏ں اپنا تے فیر اپنی مقامی بدھ تقویم اُتے منتقل ہوئے گئے۔ بدھ تقویم نو‏‏ں روايتی طور اُتے کمبوڈیا، لاؤس، میانمار، سری لنکا تے تھائی لینڈ وچ استعمال کيتا جاندا اے جو ہندو تقویم تو‏ں ہی نکلیا ا‏‏ے۔
کتابیات
گٹھ:تقویم گٹھ:کیلنڈر
اقبال ساجد
اقبال ساجد (پیدائش: 1932ء - وفات: 18 مئی، 1988ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے اردو دے منفرد لب و لہجے دے شاعر سن ۔
حالات زندگی
اقبال ساجد 1932ء وچ لنڈھورا، سہارنپور، اترپردیش، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے سن  ۔ تقسیم ہند دے بعد لاہور منتقل ہو گئے۔ انہاں نے میٹرک تک تعلیم پائی۔ کچھ عرصے ریڈیو پاکستان تو‏ں وابستہ رہ‏ے، کالم نویسی وی کيتی۔ اقبال ساجد نے مجبوری وچ اپنا کلام بہت سستے داماں بیچ دتا سی جس دا انہاں نو‏ں بہت دکھ سی۔ جدو‏ں اقبال ساجد نے اپنے اشعار بیچنا چھڈ دتے تاں مجبوری وچ انہاں نو‏ں ایداں دے پیشے اختیار کرنا پئے جسنو‏ں ساڈے معاشرے وچ اچھی نگاہ تو‏ں نئيں دیکھیا جاندا۔ نازش حیدری شاعری وچ انہاں دے استاد سن ۔ انہاں دا مجموعہ کلام انہاں دے وفات دے بعد اثاثہ دے ناں تو‏ں اشاعت پزیر ہويا۔ انہاں د‏‏ی شاعری د‏‏ی کلیات کلیات اقبال ساجد دے ناں تو‏ں شائع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔
مشہور شعر
سورج ہوں زندگی کی رمق چھوڑ جاؤں گا
نمونۂ کلام
غزل
شعر
وفات
اقبال ساجد 18 مئی 1988ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ وفات پاگئے۔ اوہ لاہور دے میانی صاحب قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں۔
حوالے
گٹھ:1932 دے جم گٹھ:1988 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر گٹھ:پاکستانی اردو شاعر گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:لاہور دے شاعر
انسویا سین گپتا
thumb|333x333px| سینگپتا نے 2013 وچ۔ انسویا سینگپتا اک بھارتی شاعر، لکھاری، کارکن، اتے انٹرنیٹّ اتے حاشیے دیاں آوازاں دی نمائندگی کرن والا اک ماہر اے|
شروع دا جیون
سینگپتا دا جم 1974 وچ اسدے پیؤ ابھجیت سینگپتا، اک سینئر بھارتی پرشاسنک اہلکار اتے اسدی ماں، پوئل سینگپتا ( né e) دے گھر ہویا سی۔ امبکا گوپالکرشنن )، اک اداکارہ، بچیاں دے ساہت دی لکھاری، اتے ناٹک کار ۔ اسنے اپنا بچپن اتر کرناٹک، دکھنی بھارت دے اک کھیتر وچ بتیت کیتا|
اس دی پرورش بارے سینگپتا نے ٹپنی کیتی، "میں اک پروار وچ وڈا ہویا ہاں جو سماجی نیاں لئی پرعزم اے۔" اوہ انگریزی، ہندی، کنڑ، بنگالی، تامل اتے ملیالم بولدی اے۔
سکھیا
اسنے 1992 وچ نیشنل پبلک سکول، اندرا نگر توں اپنی 12 ویں جماعت پوری کیتی۔ سینگپتا نے لیڈی شری رام کالج فار وومین، معاشیات وچ اپنی بی۔اے۔ حاصل کیتی ، جو نویں دلی، بھارت وچ دلی یونیورسٹی دی اک آئینی کالج اے، جتھے اسنے 1995 وچ سنماناں نال گریجوئیشن کیتی|  اس نوں لیڈی شری رام کالج فار وومین دی اک پرمکھ طالب علم وجوں جانیا جاندا اے سینگپتا نوں اسدی شاعری "چپّ" دا اک حصہ 2014 دے جینڈرلیج اکادمک کانگرس وچ سناؤن لئی بلایا گیا سی، جو اس دے انڈر گریجو ایٹ الما میٹر وکھے ہوئی سی |
1998 وچ، اس نے روڈز سکالر دے طور اُتے مطالعہ کردیاں آکسفورڈ یونیورسٹی دی مہارانی ایلزابیتھ ہاؤسس توں ترقی ادھئیناں وچ ماسٹر فلاسفی دی ڈگری حاصل کیتی| بعد وچ اسنے آکسفورڈ وچ سیاست وچ اپنا ڈاکٹورل کم کرناٹک وچ پولیس وچ رسمی اتے غیر رسمی structuresانچیاں اتے ابھیاساں دا مطالعہ کیتا| پال امر دی کتاب نِ Rac ریسیئل مشنس آف پولسنگ: انٹرنیشنل پرسپیکٹوز Evن ایوولونگ لاء دے مطابق، آکسفورڈ وکھے اس دے تھیسس دا سرلیکھ سی "ایمبیڈڈ جاں سٹکّ: سٹڈی آف د انڈین سٹیٹ، سوشل انسٹیچِ ۔شنز اینڈ سٹیٹ کیپسٹی ان امبیڈنیس"۔ سینگپتا نے اس کتاب دے اک باب دا یوگدان پایا، جسدا سرلیکھ اے، "تجزیہ، گٹھ، اتے دعوہ: انڈیاز وچ پولیس ولوں جاتی اتے نسل واد اُتے انسائیٹس۔" اس توں علاوہ، سینگپتا 2007–2009 تک برکلے، کیلیفورنیا یونیورسٹی وکھے وجٹ سکالر سن|
کم اتے سرگرمی
ریاست ہائے متحدہ دی سابقہ sSld Pjdoh منتری ہلیری کلنٹن مارچ 1995 وچ سینگپتا دی اک شاعری بارے جانو ہو گئی، جدوں کلنٹن پہلی wasرت سی اتے بھارت گئی سی۔ بعد وچ، کلنٹن نے اسدی ورتوں دلی وچ اپنے بھاشناں اتے چین دے بیجنگ وچ اقوام متحدہ دی خاتون کانفرنس وچ کیتی۔
بہت سارے دیساں وچ بہت ساریاں عورتاں چپّ دی اکو بولی بولدیاں ہن
شاعری نے کلنٹن نوں اپنی سوے-جیونی، لونگ ہسٹری دے سرلیکھ، “چپّ اتھے نہیں بولیا” سرلیکھ نال اک باب لکھن لئی وی متاثر کیتا۔
سینگپتا نے ساڈے سپنیاں دا بچاء کرنا سہِ-اڈیٹیڈ کیتا : گلوبل فیمینسٹ آوازاں لئی نویں پیڑھی (2005) جسدی بھین نمیبیا ولوں مطابق جائزہ کیتی گئی۔ وومین ریوِ of Books  بکز نے ساڈے سپنیاں دی حفاظت کرن وچ اسدے لیکھ دی تعریف کردیاں اس نوں نسائیت اتے غریبی دے خاتمے بارے اک "دوردرشی" کم دسیا اے۔ مشق وچ مشق وچ، اک سمیکھئک ٹپنی کردا اے کہ "سپنے ویکھن اتے منصوبہ بندی دے وچکار تعلق سبھ توں ودھ گرفت کرن والا عنصر اے جو کتاب اپنے پاٹھکاں لئی پیش کردی اے۔ اس دے نوجوان یوگدان پاؤن والیاں دے سپنے، نویں درشن، نویں ہنر اتے ترقی اتے نسائیت متعلق نویں نظریہ دا کارکردگی کر رہے ہن، جو سماجی نیاں اتے عورتاں دے حقاں نوں مُتحرک کرن دیاں  پالیسیاں وچ اک ممکنہ کامیابی پیش کردے ہن۔ ” فیمینسٹ مطالعہ نے کتاب دی تعریف کردیاں لکھیا، "ایہہ کھنڈ قومانتری رجھاناں بارے مکھ فیمینسٹ دی سوچ دا مجموعہ کرن لئی، اک حیرانی جنک طور اُتے شراکت دار کھاتہ حاصل کردا اے۔" - ودھیرے جانکاری لئی ہیٹھاں اشاعتاں حصہ دیکھو۔ right|thumb| سینگپتا (بالکل سجے) [[مانٹریال|مونٹریئل وچ وکیمانیا 2017 وچ اک پینل وچار وٹاندرے وچ]] سینگپتا کیلیفورنیا دے سین پھرانسسکو وچ وکیمیڈیا فاؤنڈیشن وچ مکھ گرانٹمیکنگ اہلکار سن۔ اوہ کس دے علم دی شریک بانی اے، اک گروہ، جو کہ ایشیا، افریقہ اتے لاطینی امریکہ سمیت، دنیا دے حاشیے اُتے knowledgeنلائین علم اتے جانکاری وچ سدھار لیاؤن لئی قائم کیتا گیا اے۔ اوہ سکو باtersٹرس اتے ایڈیل ورانا دے نال تنظیم دی معاون ڈائریکٹر وجوں کم کردی اے۔ گروہ نوں "اک انٹرنیٹ، بہو-لسانی مہم دے طور اُتے دسیا گیا اے کہ اوہ انٹرنیٹ نوں سبھ دے لئی اتے توں بنے رہن لئی دوبارہ سوچ کرن لئی۔"
اکتوبر 2018 تک، اس دے انٹرنیٹ نوں گھٹاؤن دے کم نوں شٹلورتھ فاؤنڈیشن دی فیلوشپ ولوں اہلت کیتا گیا اے۔ ڈجیٹل لائبریری فیڈریشن دے 2018 فورم وچ اسنے دتے اک مکھ بھاشن وچ، سینگپتا نے انٹرنیٹ نوں olہِ-۔یری کرن دے اپنے کم تے گل کیتی|اسنے کیہا، “سچیں بااختیار بنانا دے مرکز وچ [انٹرنیٹ اے] گھمنا۔ بہت سارے طریقیاں نال، تشدد اتے انیاں دا سنکٹ جسدا اج اسیں ساہمنا کردے ہاں محسوس ہندا اے کہ اوہ بے لوڑی دے اشارہ دے جڑھ وچ پھسے ہوئے ہن۔ ” سینگپتا نے انٹرنیٹّ اتے لائبریریاں دی اہمیت اتے عالمی دیاں بولیاں دی ودھیرے نمائندگی دی لوڑ بارے وچار وٹاندرے کیتے۔
اس توں علاوہ، سینگپتا نوں ہور وڈے میڈیا آletsٹلیٹاں وچ انٹرنیٹ دے olہن لئی کم کرن لئی شامل کیتا گیا اے، جس وچ بیبیسی نیوز ، دِ گارڈیئن، میل اینڈ گارڈیئن اتے دی اٹلانٹک شامل ہن|
11 دسمبر 2018 نوں سینگپتا اتے کلاؤڈیا پوجو نے کس دے علم ولوں اک سروت لڑی "ساڈیاں کہانیاں، ساڈیاں جانکاریاں" جاری کیتی۔ اس نوں چار حصیاں وچ ونڈیا گیا اے: “حصہ Our: ساڈیاں کہانیاں اتے علم نوں اعلان کرنا،” “حصہ:: کمِ Communityنٹی نولیج بناؤن لئی تبدیلی دیاں عادتاں،” “حصہ Know: وکیپیڈیا وچ ساڈا علم جوڑنا،” اتے “حصہ:: شراکت دار کویں بننا اے اتے چنگے مہمان بنو۔ " ایہہ لڑی طاقت دے structuresانچیاں اُتے مرتکز اے جو حاشیے' تے آوازاں نوں چپّ کراؤندی اے، اوہناں کمِ communitiesنٹیاں لئی چٹے بستیوادی structuresانچیاں ولوں اوہناں اُتے پائے گئے ایپیسیٹیمک رکاوٹاں نوں دور کرن دی مشق، ایہناں یتناں وچ کس دے علم دا کم، اتے اوہناں شراکت دار لوکاں لئی صلاحَ جو تجزیہ نوں گھٹاؤن وچ شامل ہونا چاہندے ہن انٹرنیٹّ|
ستمبر 2018 وچ، آکسفورڈ انٹرنیٹّ انسٹیچیوٹ نے سینگپتا نوں انٹرنیٹّ اتے سوسائٹی اوارڈ نال اعزازی کیتا جس دے علم اُتے اس دے کم لئی؛ نانی جینسن روینٹلو نوں ڈجیٹل پھریڈم فنڈ اُتے کم کرن لئی اس اعزاز نال اعزازی وی کیتا گیا، جو اک ادارہ جو مقدمے بازی راہیں یورپ وچ ڈجیٹل حقاں دی ترقی ول کم کردی اے۔
ساڈے سپنیاں دا بچاء: نویں پیڑھی لئی گلوبل فیمینسٹ آواز ۔
اس کتاب وچ آسٹریلیا، بارباڈوس، کینیڈا، بھارت، نیپال، دکھنی افریقہ، تنزانیا، یوکے، اروگوے، یوئیسئے اتے وینزوئیلا توں اٹھاراں وکھ وکھ فیمینسٹ لکھن دی خاصیت اے۔ ایہہ فیمینسٹ سماجک-سیاسی موضوعاں نوں دباؤن اُتے وچار وٹاندرا کردے ہن جس وچ عورتاں دے حق، معیشت، جنسی پچھان، تکنالوجی اتے نوینتا، اتے لنگ-بیسڈ سیاسی لہراں دے ترقی شامل ہن|ولسن، سینگپتا اتے اوانز ولوں وکھ-وکھ سماجک-آرتھکک، بھو-سیاسی اتے نسلی پچھوکڑ توں فیمینسٹ برتانتاں نوں اکٹھے کرن دی کوشش وچ اس دا تجزیہ اتے اڈیٹنگ کیتا گیا سی۔
باہری لنک
گٹھ:جم 1974 گٹھ:بھارتی عورتاں دے حقاں دے سرگرم کم کرتا گٹھ:زندہ لوک
زمین دی زرخیزی
مٹی دی زرخیز طاقت، کھیتی باڑی وچ پودے دے ترقی لئی ضروری مٹی دی صلاحیت نوں درساؤندی اے، یعنی پودیاں دے نواس ستھان نوں حاصل کرنا اتے اچّ معیاری اتے جاری پیداوار دے نتیجے وجوں، اک زرخیز مٹی وچ ہیٹھ لکھیاں خاصیتاں ہندیاں ہن: ہیٹھلیاں خاصیتاں بہہتیاں حالتاں وچ مٹی دی زرخیزی وچ یوگدان پاؤندیاں ہن: کھیتی باڑی اتے ہور انسانی سرگرمیاں لئی ورتیاں گئیاں زمیناں وچ، مٹی دی زرخیز طاقت دی سانبھ-سنبھال وچ خاص طور تے مٹی سنبھال نظام دی ورتوں کرن دی لوڑ ہندی اے۔ ایہہ اس کرکے اے کہ مٹی دے کٹوتی اتے مٹی دے پتن دے ہور روپ عامَ طور اُتے اپروکت اشارہ دے اک جاں اک توں ودھ پہلوآں دے تعلق وچ گناں وچ گراوٹ دا نتیجہ ہندا اے۔ thumb|زمین سائنسدان ماسٹر ہوریزن (مٹی دی ستا) دی پہچان لئی کیپیٹل اکھراں O, A, B, C اتے E دی ورتوں کردے ہن، اتے ایہناں حداں دے بھنّ بھیداں لئی لوئرکیس (a, b, c, آدی) اکھر۔ زیادہ تر مٹی دیاں تن وڈیاں لمبائیاں ہن-سطح دی دسمیت (اے)، اپسام (بی) اتے اپ-تتّ (سی)۔ کجھ کھیتی والی مٹی وچ اک عارضی رجھان (اے) سطح اُتے ہندا اے، پر ایہہ دسدی وی دفنا دتی جا سکدی اے۔ ماسٹر ڈراگیون، ای، نوں اپگرہِ دے دہاڑے لئی ورتیا جاندا اے جسدا کھنج دا اہم گھاٹا (الوویئیشن) اے۔ ہارڈ پتھر راک، جہڑی مٹی نہیں اے، لئی اکھر آر ورتیا جاندا اے۔
مٹی وچ کھاد
ان-اورگینک کھاداں عامَ طور اُتے گھٹ مہنگیاں ہندیاں ہن اتے اہنا وچ جیوک کھاداں نالوں غذائیت تتاں دی ودھ مقدار ہندی اے۔ اس توں علاوہ، کیونکہ نائیٹروجن، فاسفورس اتے پوٹاشیئم پودیاں ولوں عامَ طور اُتے اناجکاری روپاں وچ ہونے چاہیدے ہن، اناجک کھاداں نوں عامَ طور تے سودھاں توں بناں پودیاں تک ترنت مہیا ہندا اے۔ حالانکہ، کئیاں نے اناجکاری کھاداں دی ورتوں دی تنقید کیتی اے، ایہہ دعوہ کردے ہوئے کہ پانی دے گھلنشیل نائیٹروجن پلانٹ دی لمبے ویلے دیاں لوڑاں دی تکمیل نہیں کردا اتے پانی آلودگی پیدا کردا اے۔ ہولی-رعائتی کھاد پدمعنےآں نوں نقصان پہنچاؤندیاں ہن اتے اوہ غذائیت مادہ بنا سکدے ہن جو اوہ لمبے ویلے تے مہیا کرواؤندے ہن۔
مٹی دی زرخیز طاقت اک گنجھل دار عمل اے جس وچ جیوک اتے اجوکی روپاں وچ پوشک تتّ دا لگاتار سائیکل لگاؤنا شامل اے۔ جویں کہ پودیاں اتے جانوراں دی رہند-کھونہد نوں مائیکرو-جیوکرو ولوں کمپوز کیتا جاندا اے، اوہ اناجکاری غذائیت تتّ نوں مٹی دے حل وچ چھڈّ دندے ہن، اک عمل جس نوں منرللائیجیشن کیہا جاندا اے۔ پھر اوہ غذائیت تتّ ہور پرورتن ہو سکدے ہن جو مٹی دے مائیکرو جنوجواناں ولوں مدد جاں یوگ کیتا جا سکدا اے۔ پودیاں وانگ، بہت سارے مائیکرو جیواں نوں نائیٹروجن، فاسفورس جاں پوٹاشیئم دے پدمعنےآں دی ورتوں کرن جاں ترجیحی طور اُتے ورتن دی لوڑ ہندی اے اتے ایہناں غذائیت تتاں دے پدمعنےآں نال مقابلہ کرن لئی، مائیکروبائل بائیوماس وچ غذائیت تتاں نوں اپناؤندیاں، اک عمل جس نوں اکثر امیبولائیزیشن کیہا جاندا اے۔ استحکام اتے کھنج پیدا کرن دیاں پرکریاواں وچکار سنتلن مکھ غذائیت تتاں دی سنتلن اتے اپلبدھتا اتے مٹی دے مشرت کھیتراں لئی جیوک کاربن اتے انحصار کردا اے۔ قدرتی پرکریاواں جویں کہ بجلی دی دھمکی، اس نوں (NO2) وچ بدل کے ماحول دے نائیٹروجن نوں ٹھیک کر سکدی اے۔ ڈینیٹررپھکیشن بے دخلی بیکٹیریا دی موجودگی وچ ایناروبک حالتاں (پھلڈنگ) دے ماتحت آ سکدی اے۔ پوٹاشیئم اتے بہت سارے مائیکرو پراتین والے پدمعنےآں دے سنشودھن، مقابلتاً مضبوط ​​بندھناں وچ رکھے جاندے ہن جس نال کشن تکنیک دے روپ وچ جانی جاندی اک عمل وچ مٹی دے منفی چارج کیتے حصےآں دے نال رکھیا جاندا اے۔
2008 وچ فاسفورس دی لاگت دگنی توں زیادہ ہو گئی، جدوں کہ بیس اتپاد دے طور تے چٹان پھاسفٹ دی قیمت اٹھ گنا ودھ گئی اے۔ ہال ہی وچ دنیا وچ چٹان پھاسفٹ دی محدود موجودگی دے کارن پیک فاسفورس شبد دا گٹھن کیتا گیا اے۔ -ناتھائی
مٹی دی زرخیز طاقت دا گھٹنا
زرخیز مٹی دی گھاٹ ادوں آؤندی اے جدوں اسدے اوہ حصے جو زرخیز طاقتاں لئی یوگدان پاؤندے ہن، اوہناں نوں ہٹا دتا جاندا اے اتے اس دی تھاں نہیں بدلی جاندی اے اتے مٹی دی زرخیز طاقت نوں حمایت دین والی حالت بنائی نہیں ہندی۔ ایہہ فصل دی پیداوار بہت ماڑی کردی اے۔ کھیتی وچ، بہت زیادہ تیبر کاشت اتے ادھورا مٹی پربندھن کارن ایہہ گھاٹا ہو سکدا اے۔
جدوں زمین دی ورتوں وچ تیزی نال تبدیلیاں ہون تاں مٹی دی زرخیز طاقت نوں گمبھیر روپ نال چیلنج دتی جا سکدی اے۔ اداہرن لئی، بستیوادی نیو انگلینڈ وچ، بستیوادیاں نے کئی فیصلے کیتے، جو مٹی نوں ختم کر راے سن، جس وچ شامل ہن: اجڑ جانوراں نوں آزادی نال بھٹکنا، کھاد نال مٹی دی مرمت نہیں کرنی، اتے واقعے دی ترتیب جو کہ کچا ہو گئی سی۔ ولیئم کرانن نے لکھیا کہ "۔.۔لمے ویلے دا اثر اوہناں دیاں قسماں نوں خطرے وچ پاؤنا سی۔ جنگل نوں ہٹاؤن، تباہی کاری ہڑ دی گنتی وچ وادھا، مٹی دے سنگھنیپن اتے کنک-پھسلاں نوں چراؤن والے جانوراں ولوں بنایا گیا سی، سارے کھیت سن۔"
2008 دے روپ وچ مٹی دی کمی دے اک سبھ توں ودھ وڈا واقعے وچوں اک گرم دیساں وچ ہندا اے جتھے کھیتی والی مٹی گھٹ ہندی اے۔ ودھ رہی آبادی دی گھنتا، وڈے پیمانے دے صنعتی لانگھن، سلیش اتے برنھی کھیتی اتے پسوں پالن اتے ہور کارکاں دے سانجھے پرجذبات نے کجھ تھاواں تے تیز اتے تقریباً کل پوشک تتّ کڈھن راہیں ملاوٹ کیتی اے۔ اپروکت دی گھاٹ ادوں آؤندی اے جدوں غذائیت تتاں والی جیوک اپ-منی جاندی اے، جو کہ قدرتی حالتاں وچ ہزاراں سالاں تک پیدا ہندی اے، اسدے مول جیوک سامان گھٹ جاندا اے۔ تریخی طور تے، کئی پچھلیاں سبھیتاواں دے ڈھیہہ جان کارن ٹاپ-میل دی کمی نوں منیا جا سکدا اے۔ اتری امریکہ دے گریٹ پلینز وچ 1880 دے دہاکے وچ کھیتی باڑی دے پیداوار دی شروعات توں لے کے، اسدے اپنواں دے قریب ادھا حصے غائب ہو گئے ہن۔
مٹی دی زرخیز طاقت کئی ہور پرجذبات کارن وی گھٹ سکدی اے، جس وچ اوٹللیج (مٹی دی نقصان دی بنتر)، غذائیت تتاں دی درورتوں کردی اے جو مٹی غذائیت بینک دے کھنن ول ودھدی اے اتے مٹی دے کھاریپن لئی وی ذمہ وار اے۔
سنچائی پانی دے اثر
مٹی دی زرخیز طاقت اتے ٹلتھ برقرار رکھنا اتے پودیاں ولوں مٹی دی ہور ودھیرے ڈونگھائی ورتن لئی سنچائی دے پانی دی گنوتا بہت اہم اے۔ جدوں مٹی اچے الوکنین پانی نال سنجیا جاندا اے، تاں انچااے سوڈیئم لون مٹی وچ بنے ہندے ہن جس نال مٹی دی نکاسی صلاحیت بہت ماڑی ہو جاندی اے۔ اس لئی پلاسٹک جڑھاں مٹی وچ ڈونگھے اندر نہیں آؤندیاں، جو اکھاڑے دے مٹی وچ سرووتم وادھا لئی ہندیاں ہن۔ جدوں مٹی نوں گھٹ پی ایچ / ایسڈ والے پانی نال سنجیا جاندا اے، تاں لااے وند لون (Ca, Mg, K, P, S, آدی) نوں ایسڈ مٹی توں پانی کڈھ کے کڈھیا جاندا اے اتےاس توں علاوہ پودیاں نوں انچااے المینیئم اتے میگنیج لون بھنگ ہو جاندے ہن۔ جدوں مٹی اچّ کھارا پانی نال سنجیا جاندا اے جاں سنجائی ہوئی مٹی توں کافی پانی باہر نہیں آؤندا، مٹی لون مٹی وچ بدل جاندی اے جاں اسدی اپجاؤتا گوا جاندی اے۔ کھارے پانی وچ ٹرگور دباء جاں آزموٹک دباء دی لوڑ ہندی اے جو پودیاں دیاں جڑھاں راہیں پانی اتے غذائیت تتّ کڈھدی اے۔
گلوبل وترن
center|thumb|600x600px|یو ایس ڈی اے مٹی ٹیکسوموری نظام دی مٹی دیاں قسماں دے گلوبل وترن مولسول، جو کہ اتھے گوڑھے ہرے رنگ وچ دکھایا گیا اے، اک بہت ودھیا (حالانکہ صرف اچی زرخیز طاقتاں دا اشارہ نہیں) اوہ [[شمالی امریکہ دے پرمکھ اناج، پینپا اتے دکھنی امریکہ دے گرین چاکو اتے یوکرین-توں-وچکار ایشیا بلیک مطلب بیلٹ ورگے دنیا دے پرمکھ اناج پیدا کرن والے کھیتراں دے نال بہت حد تک ملدے ہن۔]]
حوالے
Category:Articles containing potentially dated statements from 2008 Category:All articles containing potentially dated statements گٹھ:کھیتی باڑی گٹھ:زمین سائنس
رہت نامہ بھائی دیا رام
رہتناما اجیہی مذہبی رچنا نوں کیہا جاندا اے جس وچ سکھ دھرم دے پیروکاراں لئی جیون جانچ دسی جاندی اے۔[1] بے شک ہریک دھرم وچ ہی اس دے پیروکاراں لئی اس دے خاص ودھان مطابق جیون جانچ دا تذکرہ کسے نہ کسے روپ وچ دتا ہندا اے، پر سکھ دھرم وچ گرو دے انن سکھاں ولو رہتنامے لکھ کے گرو دی دسی مریادا توں جانُ کروایا اے۔اناں نوں مریادت جیون جیون دیاں ہدایتاں دتیاں گئیاں ہندیاں ہن۔انج ایہناں رہتنامیا توں پہلاں دے سکھ گرنتھاں جویں گرو گرنتھ صاحب،بھائی گرداس دیاں واراں تے کبت گوییے،دسم گرنتھ،ساکھیاں آدی وچ سکھاں لئی جیون مریادا دسی گئی اے۔پر ایہہ رہتنامے گرو گوبند سنگھ دے سمے جاں اوہناں توں پچھوں،خاص کر کے لکھتی روپ وچ پرچلت ہوئے،جہناں وچ سکھ سنکیتولی وچ جیون –مریادا،چال –ڈھال،چجّ –آچار اتے رہن –سہن دے تور طریقے دسے گئے ہن۔جہنا مطابق ہریک گر سکھ نے رہنا اتھوا اپنا جیون بتاؤنا اے۔جیون مریادا لئی رہتا شبد تیرویں چودویں صدی وچ بھرفتار لہر ویلے ہی پرچلت ہو گیا سی۔رہت دو پرکار دی منی جاندی اے۔اک اندرلی رہت اتے دوسری باہرلی رہت۔اندرلی رہت مریادا دا مطلب دماغی رہنی توں اے،جس مطابق انسان دی جیون جانچ تے ورتوں وہار دا پتہ چلدا اے۔باہرلی رہت مریادا دا مطلب انسان دے پہراوے،کھان –پین آدی توں لیا جاندا اے۔گرو گرنتھ صاحب وچ خاص کر کے اندرلی دی وضاحت کیتی گئی اے۔
اس رہت مریادا دی النگھنا کرن توں بعد اس سکھ نوں "سکھ تنخواہیہ" کیہا جاندا اے۔ اس جرم وجوں اس وچ رہتنامے مطابق سزا دتی جاندی اے۔ اس سزا نوں "تنخواہ" کیہا جاندا اے۔
جیون بارے
بھائی دئیا سنگھ دا پہلا ناں بھائی دایا رام سی۔ اوہناں دا جم 1661 نوں لاہور وچ پیؤ بھائی سدھا جی اتے ماں دیالی جی دے گھر ہویا سی۔ اوہناں دے پیؤ گرو تیغ بہادر صاحب دے عقیدت مند سن اتے اوہناں دے فلسفہ لئی کئی واری انندپور صاحب آئے سن۔ 1679 وچ بھائی سدھا جی پروار سمیت آنندپور صاحب وچ پکے ہی آ گئے۔ بھائی دئیا رام وی اوہناں دے نال سن۔ اس ویلے گرو گوبند صاحب سکھاں دے دسویں گرو دے روپ وچ گرگدی اتے براجمان سن۔ بھائی دئیا رام گرو گوبند صاحب توں عمر وچ تھوڑھے وڈے سن،اس کرکے گرو صاحب اوہناں نوں 'بھائی' کہہ کے بلاؤندے سن۔ گرو گوبند صاحب نے بھائی دئیا رام دی سکھیا حصول ول اچیچا دھیان دتا اتے اس لئی یوگ پربندھ کیتے۔ بھائی دئیا رام نوں پہلاں ہی پنجابی اتے پارشی بولیاں دا چنگا علم حاصل سی۔ اوہناں نے پرانے بھارتی ساہت اتے گرمتّ دا علم انندپور صاحب وچ رہندے ہوئے حاصل کیتا۔ بھائی دئیا رام نے چنگی سکھیا حصول دے نال نال وکھ وکھ شستر چلاؤن اتے گھوڑ سواری وچ وی نمپنتا حاصل کیتی۔ اوہ اچّ کوٹی دے جنگجو بن گئے۔ 1699 ای۔ دے وساکھی والے دن انندپور صاحب دے قلعہ کیس گڑھ وکھے سجے پنڈال وچ اکٹھی ہوئی لگپگ 80 ہزار سنگت دے اکٹھ نوں ہتھ وچ ننگی تلوار پھڑ کے مخالف کردیاں اک سیس دی منگ کیتی۔ گرو گوبند رائے دا اجیہا روپ ویکھ کے پنڈال وچ سناٹا چھا گیا پر اسے ویلے بھائی دئیا رام سنگت ’چوں اٹھے اتے اپنا سیس گرو گوبند رائے نوں بھینٹ کرن لئی اگے ودھے۔ گرو صاحب نے بھائی دئیا رام توں بعد وار وار چار ہور سیساں دی منگ کیتی اتے اک اک کرکے بھائی دھرم داس، بھائی ہمت رائے، بھائی موہکم چند، بھائی صاحب چند اپنے سیس گرو جی نوں بھینٹ کرن لئی اگے آئے۔ اس طرحاں گرو گوبند رائے نے ایہناں پنجاں ویکتیاں توں پنج پیاریاں دی چون کیتی اتے امرت تیار کیتا گیا۔ پنجاں پیاریاں نوں پہلاں امرت چھکایا اتے پھر آپ گرو گوبند صاحب نے اوہناں توں امرت چھکیا۔ گرو گوبند صاحب نے ایہناں پنج پیاریاں نوں اپنے ناواں نال 'سنگھ' شبد لگاؤن دا حکم دتا۔ اس طرحاں بھائی دئیا رام بھائی دئیا سنگھ بن گئے۔
گرو گوبند رائے جی دے ناں نال وی سنگھ شبد لگایا گیا اتے اوہ گرو گوبند سنگھ بن گئے۔ بھائی دئیا سنگھ، گرو گوبند سنگھ دے سبھ توں یعقین پاتر اتے یوگ سکھاں وچوں اک سن۔ گرو گوبند سنگھ دے سبھ توں خاص انگ رکھئکاں وچ بھائی دئیا سنگھ وی شامل سن۔ گرو گوبند سنگھ نوں اوہناں دی اہلیت اتے انوراج وچ پورن یعقین سی۔ پہاڑی راجیاں جاں دوسرے اہم ویکتیاں نال گل بات کرن لئی بھیجے جاندے نمائندہ منڈلاں دی اگوائی کرن دی ذمہ واری بھائی دئیا سنگھ نوں سونپی جاندی۔ گرو گوبند سنگھ ہمیشہ بھائی دئیا سنگھ دی صلاحَ دی قدر کردے۔ بھائی دئیا سنگھ اک بہادر جنگجو سن اتے اوہناں کول جنگ دے میدان وچ سکھ فوجیاں دی یوگ اگوائی کرن دا چنگا ہنر سی۔ اوہناں نے بھنگانی، انندپور صاحب، نرموہ، چمکور صاحب دیاں لڑائیاں وچ اپنی لڑائی کلا دے جوہر وکھائی۔
20 دسمبر 1704 نوں انندپور صاحب دا قلعہ چھڈن ویلے بھائی دئیا سنگھ اتے بھائی ادے سنگھ گرو صاحب دے اگے چل پئے اتے دوسرے پیارے گرو جی دے آسے پاسے سن۔ سرسا ندی پر کرن توں بعد پچھا کردی دشمن دی فوج توں سرکھیا لئی اوہناں نوں چمکور دی کچی گڑھی وچ پناہ لینی پئی۔ گڑھی وچ تھوڑھی گنتی وچ سنگھ ہون دے باو جود اوہناں نے اندروں ڈٹ کے دشمن دا مقابلہ کیتا۔ اس لڑائی وچ دووے وڈے صاحبزادے، تن پیاریاں سمیت وڈی گنتی وچ سنگھ شہیدیاں حاصل کر گئے۔ اخیر تے گڑھی وچ گرو گوبند سنگھ سنے چھ سنگھ جیوتّ سن۔ اس کارن بھائی دئیا سنگھ دی اگوائی وچ پنجاں سنگھاں نے گرو گوبند سنگھ نوں سکھ دھرم دی اگوائی کرن لئی گڑھی وچوں بچ نکلن لئی کیہا پر گرو گوبند سنگھ اجیہا کرن لئی تیار نہیں سن۔ بھائی دئیا سنگھ نے پنج سنگھاں دی طاقت ورتدیاں گرمتا پاس کرکے گرو گوبند سنگھ نوں گڑھی چھڈن دا حکم دتا۔ اس گرمتے دا پالن کردیاں گرو گوبند سنگھ گڑھی نوں چھڈن لئی تیار ہو گئے۔ گرو صاحب اس ویلے ننگے پیریں سن۔ بھائی دئیا سنگھ نے اوہناں نوں پتھریلے اتے کنڈیالے راہ کرکے پیریں جتی پاؤن دی بینتی کیتی پر گرو صاحب نے اجیہا کرن توں انکار کر دتا۔ گرو گوبند سنگھ 21,22 دسمبر 1704 ای۔ دی وچکارلی رات نوں چمکور صاحب دی گڑھی و’چوں باہر نکل گئے۔ گرو صاحب دے نردیش اتے اس ویلے گرو جی دے نال تن سنگھاں بھائی دئیا سنگھ، بھائی دھرم سنگھ اتے بھائی مان سنگھ نے وی گڑھی چھڈّ دتی۔ اوہ تنوں گرو صاحب دے آسے پاسے تر رہے سن پر کجھ دوری تے جا کے اوہ ہنیرے کارن گرو گوبند سنگھ توں وچھڑ گئے پر 25 دسمبر 1704 ای۔ نوں ماچھیواڑا وچ پھر آ ملے۔ وکھ وکھ پڑاواں توں ہندے ہوئے گرو صاحب اپنے سنگھاں نال پنڈ دینا کانگڑ آ پہنچے۔ اتھے گرو صاحب نوں اک عقیدت مند سنگھ نے گھوڑا بھینٹ کیتا اتے گرو صاحب نے اپنا پہلا گھوڑا بھائی دئیا سنگھ نوں دے دتا۔ دینا کانگڑ وچ گرو گوبند سنگھ نے مغلاں ولوں جھوٹھیاں سونہاں خاں کے اوہناں نوں دھوکھا دین اتے سنگھاں نال کیتیاں نہ-انساپھیاں نوں بیان کردا فارسی بولی وچ اک پتر، جس دا ناں ‘ظفرنامہ’ سی، اورنگزیب نوں لکھیا اتے اپنے ہتھیں اورنگزیب تک پہنچاؤن لئی اپنے سبھ توں یوگ تے ہمتی سنگھ بھائی دئیا سنگھ اتے بھائی دھرم سنگھ نوں چنیا۔ اوہناں نوں 'ظفرنامہ' ہر حالت وچ اورنگزیب نوں نجی روپ وچ پھڑاؤن دے نردیش دتے۔ انہیں دنیں مغل بادشاہ اورنگزیب دکھن دی مہمّ تے سی اتے اس دے مہاراشٹر دے اورنگ آباد وچ رکے ہون متعلق جانکاری سی پر جدوں بھائی دئیا سنگھ اتے بھائی دھرم سنگھ اورنگ آباد پہنچے، تاں پتہ لگیا کہ اورنگزیب اہمدنگر وچ اے۔ اورنگ آباد وچ کجھ سماں ٹھہرن توں بعد اوہ اورنگزیب نوں ظفرنامہ دین لئی اہمدنگر ول چلے گئے۔ اورنگاباد وچ جس ستھان تے اوہ ٹھہرے سن، اتھے اوہناں دی یاد وچ 'گرودوارہ بھائی دئیا سنگھ' دا اساری کیتا گیا اے۔ اورنگزیب نوں ظفرنامہ پھڑاؤن توں بعد بھائی دئیا سنگھ اتے بھائی دھرم سنگھ واپس آ دکھن ول نوں جاندے گرو گوبند سنگھ نال راجستھان وچ پھر آ ملے۔
گرو گوبند سنگھ وکھ وکھ تھانواں توں ہندے ہوئے مہاراشٹر دے گداوری ندی کنڈھے ناندیڑ وکھے چلے گئے۔ بھائی دئیا سنگھ اتے بھائی دھرم سنگھ وی اوہناں دے نال سن۔ اتھے رک کے گرو صاحب دھرم دا پرچار کرن لگے۔ گرو گوبند سنگھ نے اتھوں نیڑے ہی گداوری ندی کنڈھے بنے بیراگی مادھو داس دے آشرم وچ مادھو داس نوں سدھے رستے پاؤن گئے۔ اس ویلے بھائی دئیا سنگھ وی گرو جی دے نال سن۔ مادھو داس نوں سنگھ سجاؤن لئی بھائی دئیا سنگھ دی اگوائی وچ امرت تیار کیتا گیا۔اتھے دو پٹھاناں نے گرو گوبند سنگھ جی دے پیٹ وچ چھرا مار دتا، جس کارن گرو گوبند سنگھ جوتی جوتِ سما گئے۔ گرو گوبند سنگھ دی دے جوتی جوتِ سماؤن توں کجھ سماں بعد بھائی دئیا سنگھ وی دسمبر 1708 ای۔ وچ 47 سال دی عمر وچ پرلوک سدھار گئے۔ اپنے اخیرلے ویلے بھائی دئیا سنگھ نے اوہناں دا انگیٹھا گرو گوبند سنگھ دے انگیٹھے دے نیڑے تیار کرن دی اچھا ظاہر کیتی । اوہناں دی آخری اچھا مطابق ہی بھائی دئیا سنگھ دا انگیٹھا ناندیڑ (سچکھنچ سری حضور صاحب) وکھے گرو گوبند سنگھ جی دے انگیٹھے دے نزدیک ہی بنایا گیا۔ اتھے ہی بعد وچ بھائی دھرم سنگھ دا انگیٹھا وی بنایا گیا۔ اوہناں دے انگیٹھے والی تھاں تے سچکھنڈ حضور صاحب دے دربار صاحب دے نیڑے اوہناں دی یاد وچ 'گرودوارہ بھائی دئیا سنگھ جی اتے بھائی دھرم سنگھ جی' قائم کیتا گیا اے۔ بھائی دایا سنگھ دی خالصہ پنتھ نوں وڈملی دین اے۔ بھائی دئیا سنگھ بہو پکھی شخصیت دے مالک سن۔ اوہ صرف مہان جنگجو ہی نہیں،سگوں یوگ اگوائی کرتا، متحد کرتا اتے چنگے ودوان وی سن۔ اوہناں دے چنگے لکھاری دا نشان 'رہتناما بھائی دئیا سنگھ' اے۔ اوہناں ولوں کجھ گرنتھاں دی سنپادنا وی کیتی گئی۔
پانچ کرم ن کرے، جو جیون مکت اے،
پردھن،پر عورت ، پرنندا، جوآ مدرا۔
سنگت مے خالی جاوے ناہیں کیرتن سنے سناوے، ارتھی نوں دان دے جسنوں کوئی کڑمائی کرے ناہی
حوالے
گٹھ:سکھ مت گٹھ:سکھی
ٹیڈ بیڈکاک
مڈھلا جیون
بیڈکاک برطانوی ہندوستان دے شمال مغربی سرحدی صوبے دے ایبٹ آباد وچ پیدا ہوئے تے انہاں نے انگلینڈ دے برکشائر دے ویلنگٹن کالج وچ تعلیم حاصل کيتی۔ اس نے ہندوستان وچ برطانوی فوج وچ خدمات انجام دتیاں تے ۱۹۲۳ء وچ مائنر کاؤنٹی چیمپئن شپ وچ سرے سیکنڈ الیون دے لئی کھیلا، ۱۹۲۴ وچ نیوزی لینڈ ہجرت کرنے تو‏ں پہلے، جتھے اوہ فرسٹ کلاس کرکٹر تے کرکٹ کوچ بنے۔
ابتدائی کرکٹ کیریئر
بیڈکاک نے ۱۹۲۴ء-۲۵ء تے ۱۹۲۹ء-۳۰ء دے درمیان ویلنگٹن دے لئی فرسٹ کلاس کرکٹ کھیلی، تے فیر اوٹاگو دے لئی ۱۹۳۶ء-۳۷ء تک، ۱۹۴۵ء وچ انگلینڈ وچ آخری فرسٹ کلاس کھیل دے نال
انہاں نو‏ں ۱۹۲۷ ء وچ دورہ انگلینڈ دے لئی نیوزی لینڈ د‏‏ی ٹیم وچ منتخب کيتا گیا سی، لیکن قومی ٹیم دے لئی کھیلنے د‏‏ی اہلیت دے بارے وچ تنازعہ دے بعد اوہ دستبردار ہو گئے۔ اس موسم گرما وچ فرسٹ کلاس کرکٹ نہ کھیلنے دے باوجود ارنسٹ برناؤ نے اپنی جگہ لئی۔ بیڈکاک نے ۱۹۲۷–۲۸ وچ آسٹریلوی سیاحاں دے خلاف ویلنگٹن دے لئی ۴/۸۲ تے ۴/۲۳ لئی، تے فیر انہاں نو‏ں نیوزی لینڈ دے لئی سیاحاں دے خلاف دو نمائندہ میچاں وچ کھیلنے دے لئی منتخب کيتا گیا۔ اس نے پہلے میچ وچ صرف ۱/۱۲۱ لیا، تے دوسرے وچ ۰/۱۴ تے ۲/۳۳۔ انہاں د‏‏ی بلے بازی وی غیر شاندار سی: اوہ بغیر کوئی سکور کيتے کلیری گریمیٹ دے ہتھو‏ں دو بار بولڈ ہوئے، تے اپنی دوسری مکمل اننگز وچ دو رنز بنا ک‏ے آؤٹ ہوئے۔
ٹیسٹ کرکٹ
بیڈکاک نے ست ٹیسٹ میچ کھیلے، سبھی نیوزی لینڈ وچ ۔ انہاں نے ۱۹۳۲ ء وچ جنوبی افریقہ دے خلاف دو ٹیسٹ نصف سنچریاں مکمل کاں، لیکن انہاں د‏‏ی ٹیسٹ بیٹنگ اوسط صرف ۱۹٫۵۷ سی۔ انہاں نے گیند دے نال زیادہ کامیابی حاصل کيتی، ۳۸٫۱۲ د‏‏ی باؤلنگ اوسط دے نال ۱۶ ٹیسٹ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ انہاں د‏‏ی بہترین باؤلنگ، ۴/۸۰، ۱۹۳۰ ء وچ انگلینڈ دے خلاف آئی۔
وہ اس ٹیم دا رکن سی جس نے نیوزی لینڈ دا پہلا ٹیسٹ میچ کھیلا سی، جو کہ جنوری ۱۹۳۰ء وچ کرائسٹ چرچ دے لنکاسٹر پارک وچ اک دورہ کرنے والی انگلش ٹیم دے خلاف کھیلا گیا سی۔ اس نے بلے دے نال اک ناخوشگوار آغاز کیا: اوہ اک بادشاہ جوڑی دے لئی بولڈ ہويا، دونے اننگز وچ پہلی گیند نو‏‏ں آؤٹ کیتا، پہلی اننگز وچ موریس ایلوم تے دوسری اننگز وچ اسٹین نکولس نے۔ پہلا آؤٹ اس وقت ہويا جدو‏ں انگلش باؤلر ایلوم نے اپنی پچھلی دو گینداں اُتے نیوزی لینڈ دے دو بلے بازاں نو‏‏ں آؤٹ کر دتا۔ ٹام لوری تے کین جیمز دے بعد، بیڈکاک د‏‏ی وکٹ نے ایلوم د‏‏ی واحد ٹیسٹ ہیٹ ٹرک مکمل کيتی۔ لوری نے صرف دو گینداں دا سامنا کيتا سی، ایلوم نے اس تو‏ں پہلے ہی اسٹیوی ڈیمپسٹر نو‏‏ں بولڈ ک‏ر ک‏ے پنج گینداں وچ چار وکٹاں حاصل کیتیاں۔ بیڈکاک نے گیند دے نال قدرے بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ اس نے انگلینڈ د‏‏ی پہلی اننگز وچ ۲/۲۹ لے ک‏ے بولنگ دا آغاز کيتا۔
بیسن ریزرو ، ویلنگٹن وچ بعد وچ جنوری ۱۹۳۰ ء وچ دوسرے ٹیسٹ وچ ، نیوزی لینڈ د‏‏ی پہلی اننگز وچ بیڈکاک نمبر ۱۱ اُتے بیٹنگ کرنے آئے۔ انہاں نے ناٹ آؤٹ ۴ رنز بنائے لیکن نیوزی لینڈ دے اعلان دے مطابق دوسری اننگز وچ بیٹنگ نئيں کيت‏‏ی۔ نیوزی لینڈ دے دوسرے اوپننگ باؤلر دے طور پر، انہاں نے ۴/۸۰ تے ۱/۲۲ لیا کیونجے میچ ڈریا ہو گیا سی۔ انہاں نے ایڈن پارک ، آکلینڈ وچ تیسرا ٹیسٹ کھیلا لیکن اوٹاگو کرکٹ ایسوسی ایشن نے انہاں نو‏ں چوتھے ٹیسٹ وچ حصہ لینے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کر دتا جو تیسرے میچ دے زیادہ تر میچ ختم ہونے دے بعد شیڈول کيتا گیا سی۔
بیڈکاک نے ۱۹۳۱-۳۲ء وچ دورہ کرنے والی جنوبی افریقہ ٹیم دے خلاف دو ٹیسٹ وی کھیلے۔ پہلے ٹیسٹ وچ بیڈکاک نیوزی لینڈ دے سب تو‏ں زیادہ اسکورر سن، جو ۲۹۳ دے مجموعی اسکور اُتے ۶۴ تک پہنچ گئے۔ انہاں نے ۲/۸۸ لیا لیکن نیوزی لینڈ د‏‏ی دوسری اننگز وچ پنج رنز اُتے سٹمپ ہو گئے۔ دوسرے ٹیسٹ وچ بیڈکاک نے ۵۳ رنز بنائے، جو انہاں د‏‏ی پہلی ٹیسٹ نصف سنچری سی تے اک وکٹ حاصل کيتی۔
بیڈکاک نے اپنے آخری دو ٹیسٹ ۱۹۳۲-۳۳ء وچ انگلینڈ دے خلاف کھیلے۔ مارچ ۱۹۳۳ ء وچ لنکاسٹر پارک، کرائسٹ چرچ وچ پہلے ٹیسٹ وچ اس نے باؤلنگ دا آغاز کيتا تے میچ د‏‏ی پہلی گیند اُتے ہربرٹ سٹکلف د‏‏ی وکٹ حاصل کردے ہوئے ۱۴۲/۳ رنز بنائے۔ مارچ دے آخر وچ ایڈن پارک، آکلینڈ وچ کھیلے گئے دوسرے ٹیسٹ وچ ، بیڈکاک نو‏‏ں بل بوز نے ۱ رنز اُتے بولڈ کیتا، بولنگ دا آغاز کيتا تے اک اننگز وچ ۲/۱۲۶ لیا جس وچ ولی ہیمنڈ نے اس وقت دا عالمی ریکارڈ ۳۳۶ بنا دتا۔ باہر نئيں
آر ٹی برٹینڈین نے اسنو‏ں " ہربرٹ سٹکلف د‏‏ی شہریت تے … کیتھ ملر د‏‏ی مہربانی" دے طور اُتے بیان کيتا تے "زبردست موجودگی؛ اس نے اپنے ہر کم وچ توجہ دا حکم دتا۔"
بعد وچ کرکٹ کیریئر
بیڈکاک نے سنٹرل لنکاشائر لیگ وچ ۱۹۳۴ء تے ۱۹۳۸ء دے درمیان ورنیتھ تے ۱۹۳۹ء تے ۱۹۴۱ ءکے درمیان کیسلٹن مور دے لئی بطور پروفیشنل کھیلا۔ اس نے کدی کدائيں لنکاشائر لیگ وچ ، ۱۹۳۴ء تے ۱۹۳۵ء وچ نیلسن دے لئی، تے ۱۹۳۵ وچ چرچ دے لئی وی پیش کيتا۔ اس نے دوسری جنگ عظیم دے دوران انگلینڈ وچ کرکٹ کھیلی، برطانوی ایمپائر کرکٹ ٹیماں دے لئی، سول ڈیفنس سروسز دے لئی، تے نارتھمپٹن شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب دے لئی۔
دوسری عالمی جنگ دے خاتمے دے فوراً بعد، اس نے نیوزی لینڈ سروسز دے لئی لارڈز الیون، آسٹریلوی امپیریل فورسز ، ویلی ہیمنڈز الیون، پلم وارنر الیون، تے رائل ایئر فورس دے خلاف سیریز کھیلی، جس وچ فائنل فرسٹ- ستمبر ۱۹۴۵ء وچ ایچ ڈی جی لیوسن گوور د‏‏ی الیون دے خلاف کلاس میچ۔ ۴۷ سال د‏‏ی عمر وچ ، اس نے اک ٹیم دے خلاف ۶/۱۶۶ لیا جس وچ لین ہٹن ، سیرل واشبروک تے بل ایڈریچ شام‏ل سن ۔
انہاں نے مجموعی طور اُتے ۵۳ فرسٹ کلاس میچ کھیلے۔ انہاں نے ۲۵٫۶۲ د‏‏ی بیٹنگ اوسط دے نال چار فرسٹ کلاس سنچریاں بناواں – دو ویلنگٹن دے لئی تے دو اوٹاگو – تے ۱۳ نصف سنچریاں۔ جنوری ۱۹۲۷ء وچ کینٹربری دے خلاف پلنکٹ شیلڈ میچ وچ ویلنگٹن دے لئی انہاں دا ٹاپ اسکور ۱۵۵ سی، جو انہاں د‏‏ی پہلی فرسٹ کلاس سنچری وی سی۔ انہاں نے ۲۳٫۵۷ د‏‏ی اوسط تو‏ں ۲۲۱ فرسٹ کلاس وکٹاں حاصل کیتیاں۔ انہاں نے ۱۴ مواقع اُتے اک اننگز وچ پنج وکٹاں تے اک میچ وچ پنج بار ۱۰ وکٹاں حاصل کيتياں ۔ انہاں د‏‏ی ۷/۵۰ د‏‏ی بہترین باؤلنگ جنوری ۱۹۲۵ وچ کینٹربری دے خلاف اپنے ڈیبیو میچ وچ آئی
بعد د‏‏ی زندگی
بیڈکاک ۱۹۴۶ء تو‏ں دو سال تک سری لندا ميں کرکٹ کوچ رہے اوہ ساؤتھ پرتھ، ویسٹرن آسٹریلیا وچ آباد ہو گئے، جتھے انہاں نے ۱۹۵۱–۵۲ تو‏ں ۱۹۵۴–۵۵ تک چار سیزن دے لئی ویسٹرن آسٹریلیا کرکٹ ٹیم د‏‏ی کوچنگ کی، تے کئی سالاں تک ساؤتھ پرتھ کرکٹ کلب دے سٹالورٹ رہ‏‏ے۔ انہاں دا انتقال ۱۹۸۲ء وچ پرتھ وچ ہويا۔ Ted Badcock: Roving Coach and Rascal دے عنوان تو‏ں اک سوانح عمری روب فرینکس نے لکھی تے ۲۰۱۹ء وچ شائع ہوئی۔
حوالے
گٹھ:نیوزی لینڈ دے کرکٹ کوچ گٹھ:ایبٹ آباد تو‏ں کرکٹ کھلاڑی گٹھ:ویلنگٹن دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:نیوزی لینڈ دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:۱۹۸۲ دیاں موتاں گٹھ:۱۸۹۷ دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:1982 دیاں موتاں گٹھ:1897 دے جم
اسلم اظہر
اسلم اظہر یکم ستمبر 1932ء وچ لاہور وچ اے ڈی اظہر دے گھر پیدا ہوئے۔ پاکستان ٹیلی ویژن دے پہلے ایم ڈی سن ۔
گورنمنٹ کالج وچ تھیٹر کیا، تقریراں کيتياں تے فیر کیمبرج یونیورسٹی تو‏ں قانون وچ آنرز کيتا۔ واپس آ ک‏ے برما آئل کمپنی وچ نوکری شروع د‏‏ی تے چٹاگانگ وچ تعینات ہوئے۔ دو برس بعد اچانک خیال آیا کہ ایہ ہو کيتا رہیا اے ؟ یعنی
چنانچہ نوکری چھڈ دتی تے کراچی آ ک‏ے محکمۂ اطلاعات دے لئی بطور فری لانسر دستاویزی فلماں بنانی شروع کر دتیاں۔ اپنے دوست تے فلم ساز فرید احمد دے نال مل دے کراچی آرٹس اینڈ تھیٹر سوسائٹی بنائی۔ تھیوسوفیکل ہال وچ ڈرامے کیتے۔ تھیٹر کردے کردے نسرین جان نال ملاقات ہوئی تے کچھ عرصے بعد اوہ نسرین اظہر ہوگئياں۔
1962ء وچ لاہور دے معروف صنعت کار سید واجد علی نے جاپان د‏‏ی نیپون الیکٹرک کمپنی ( این ای سی ) تے برطانوی کمپنی تھامس انٹرنیشنل دے تعاون تو‏ں نجی شعبے وچ تجربا‏تی ٹی وی ٹرانسمیشن شروع کيتی۔
ایوب خان حکومت ٹی وی دے میڈیم نو‏‏ں پروپیگنڈے دے جدید ہتھیار دے طور اُتے سمجھ گئی۔ این ای سی نے وی حکومتِ جاپان د‏‏ی رضامندی تو‏ں دستِ تعاون ودھایا۔
اک جاپانی نے اسلم اظہر تو‏ں کہیا تن مہینے دا پائلٹ پروجیکٹ اے ڈائریکٹر پروگرامنگ بن جاؤ۔ اسلم اظہر نے کہیا مینو‏ں تاں ککھ نئيں پتہ ایہ ٹی وی ہُندا کيتا اے، بس اک بار 1961ء وچ کراچی د‏‏ی اک صنعتی نمائش وچ دور تو‏ں دیکھیا سی۔ جاپانی نے کہیا ایتھ‏ے کسی نو‏‏ں وی ککھ (ذرہ بھر) نئيں پتہ لہذا اِنّا تجربہ کافی ا‏‏ے۔ چنانچہ اسلم اظہر ٹی وی د‏‏ی دنیا وچ داخل ہو گئے۔
لاہور دے بعد 1965ء وچ ڈھاکہ تے 1967ء وچ کراچی و اسلام آباد تے 1974ء وچ پشاو‏ر تے کوئٹہ تو‏ں نشریات شروع ہوئیاں۔
ابتدا وچ تن گھینٹے د‏‏ی لائیو نشریات ہودیاں سن تے پیر نو‏‏ں چھیويں۔ ہن ہفتے وچ 18 گھینٹے دا نشریات‏‏ی پیٹ کِداں بھراں؟ لہذا ایداں دے لکھاریاں د‏‏ی تلاش شروع ہوئی جو ڈرامے وی لکھ سکن۔ پہلے مرحلے وچ اشفاق احمد، بانو قدسیہ تے ڈاکٹر انور سجاد جداں ناں ہتھ آ گئے، بعد وچ انتظار حسین، شوکت صدیقی، منو بھائی حتی کہ ڈاکٹر جاوید اقبال تک اس قلمی کہکشاں دا حصہ بندے چلے گئے۔ فیر تاں چل سو چل۔ ۔۔
کمال احمد رضوی، آغا ناصر تے نثار حسین وغیرہ نے ڈرامائی تشکیل شروع کردتی۔ ریڈیو پاکستان دے ذخیرے تو‏ں طارق عزیز سمیت کئی صداکار اداکار بنانے د‏‏ی نیت تو‏ں اٹھائے گئے۔ ایويں عام آدمی نو‏‏ں بیگم خورشید شاہد ، نئیر کمال ، کنول نصیر ، طلعت حسین ، محمود علی ، سبحانی بائی یونس ، قاضی واجد ، رفیع خاور ننھا ، محمد قوی خان، جداں ناواں تو‏ں آشنائی ہوئی تے فیر ایہ لکھاں پاکستانی خانداناں دا حصہ بن گئے۔
فیر بھٹو حکومت وچ کوثر نیازی د‏‏ی وزارِت ِ اطلاعات نے کچھ ایداں دے حالات پیدا کردیے کہ اسلم اظہر نو‏‏ں ٹی وی د‏‏ی باگ ڈور بادلِ نخواستہ چھڈنا پئی۔ مگر جداں ہی جنرل ضیا الحق دا مارشل لا لگیا پرانا والا اسلم اظہر تے نسرین فیر تو‏ں جوان ہو گئے۔
51 برس پہلے 26 نومبر 1964ء نو‏‏ں ریڈیو پاکستان لاہور دے پچھواڑے وچ جس 30 رکنی ٹیم نے اک ٹینٹ تو‏ں پاکستان ٹیلی ویژن د‏‏ی آزمائشی نشریات دا آغاز کيتا اس پروڈکشن بٹالین دے کمانڈر اسلم اظہر ہی سن جو بعد وچ پی ٹی وی دے پہلے مینجنگ ڈائریکٹر بنے۔ ( اج پی ٹی وی چھ ہزار تو‏ں ودھ ملازماں تے نو چینلاں دا ناں اے )۔
1985ء وچ مارشل لا دے عین عروج وچ کراچی دے ریو سینما دے سٹیج اُتے بریخت دا کھیل گیلیلیو کھیلا گیا۔ ترجمہ تے ڈرامائی تشکیل منصور سعید نے کیتے۔ گیلیلیو دا مرکزی کردار اسلم اظہر نے ادا کيتا۔ اس گلیلیو نے پاٹ دار آواز وچ مسلسل دو ہفتے دیوانے نوجواناں تو‏ں کھچا کھچ بھرے ہال وچ مذہبی آمریت دے خلاف بولے جانے والے اک اک مکالمے اُتے مناں ٹناں تالیاں سمیٹاں۔
دستک دے پلیٹ فارم تو‏ں مزدوراں دے لئی یکم مئی 1986ء نو‏‏ں بریخت دا کھیل ’سینٹ جان آف دتی سٹاک یارڈ‘ کراچی دے تن وکھ وکھ تھانواں اُتے پیش کيتا گیا تے مجموعی طور اُتے نو ہزار صنعتی مزدوراں نے دیکھیا۔ ايس‏ے طرح بریخت دا اک ہور کھیل ’ہی ہو سیز یس، ہی ہو سیز نو‘ پہلی گل ہی آخری سی دے ناں تو‏ں پیش ہويا۔
2010ء وچ اسلم اظہر دا اک انٹرویو روزنامہ ڈان وچ شائع ہويا۔ انھاں نے دسیا کہ نويں تے پرانے ٹی وی ڈرامے وچ اوہی فرق اے جو ہتھ تو‏ں بنے قالین تے فیکٹری وچ تیار ہونے والے قالین وچ ا‏‏ے۔ لہذا اوہ اک عرصے تو‏ں بس کتاباں پڑھدے نيں۔
اسلم اظہر دا ذا‏تی مکان نہ سی۔ کہندے سن زندگی سخت اے مگر ايس‏ے وچ مسرت وی تاں ا‏‏ے۔ (29 دسمبر) انھاں نے بالاخر اپنے لئی مستقل مکان دا انتظام کر ہی لیا۔ ایويں اسلم اظہر 29 دسمبر 2015ء وچ انتقال کر گئے۔
حوالے
گٹھ:1932 دے جم گٹھ:2015 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن شخصیتاں گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:نشان پاکستان وصول کنندگان گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والیاں شخصیتاں گٹھ:تمغائے امتیاز وصول کنندگان
مجتہد
مجتہد اس فقیہ نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو اجتہاد و استنباط د‏‏ی اہلیت و قوت دا حامل ہوئے۔
اصولیین د‏‏ی اصطلاح وچ
محقق ابن امیر الحاج رح فرماندے نيں کہ اصولیین دے ظاہری کلام تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں دے نزدیک غیر مجتہد فقیہ نئيں بن سکدا تے نہ ہی غیر فقیہ مجتہد بن سکدا اے، گویا انہاں دے نزدیک جو مجتہد اے اوہ فقیہ وی اے تے جو فقیہ اے اوہ مجتہد وی ا‏‏ے۔ گویا فقہ و اجتہاد اک دوسرے دے لئی لازم و ملزوم نيں اس صورت وچ فقیہ د‏‏ی جو تعریف اے اوہ مجتہد د‏‏ی تعریف وی ا‏‏ے۔ چنانچہ محقق موصوف فقیہ مجتہد د‏‏ی تعریف کردے ہوئے فرماندے نيں کہ:
مجتہد دیاں قسماں
مجتہد د‏‏ی بنیادی قسماں دو نيں:
اسلامی قانون دے ماہرین نے علما فقہ نو‏‏ں کم و بیش چھ طبقاں وچ تقسیم کيتا اے:
موخر الذکر چاراں طبقات دا شمار اک طرح تو‏ں "علما مقلدین" ہی وچ ہُندا ا‏‏ے۔ موضوع بحث چونکہ اجتہاد اے اس لئی ذیل وچ طبقاتِ فقہا د‏‏ی صرف انہاں ابتدائی قسماں دا ذکر کيتا جاندا اے جو تخریج احکا‏م وچ مکمل یا کچھ نہ کچھ اجتہاد تو‏ں کم لیندے نيں۔
مجتہد کامل
اس گٹھ وچ بالاتفاق فقہاے صحابہؓ تے فقہاے تابعینؓ وچو‏ں ائمہ اربعہ دے علاوہ سعید بن المسیبؒ، اوزاعیؒ، ابراہیم نخعیؒ، سفیان ثوریؒ، لیث بن ثابت سعدؒ، ابو ثورؒ تے صحیح تر قول دے مطابق صاحبین یعنی ابو یوسف و محمد بن حسن شیبانی تے زفر رحمہم اللہ دا شمار وی ايس‏ے طبقہ وچ ہُندا ا‏‏ے۔
مجتہد منتسب
دوسری قسم انہاں مجتہدین د‏‏ی اے جنھاں منتسب مجتہدین فی المذہب کہیا جاندا اے، ایہ حضرات اصول وچ تاں کسی مجتہد کامل دے مقلد ہُندے نيں لیکن احکا‏م دے استنباط تے مسائل د‏‏ی تخریج وچ خود وی اجتہاد تو‏ں کم لیندے نيں، مثلاً علما حنفیہ وچ حسن بن زیادؒ، ابوالحسن کرخیؒ، ہلال الرائی، ابوبکر الاصم رحمہم اللہ تعالیٰ:
مرورِ زمانہ دے نال نال سوائے ائمہ اربعہ دے "مجتہد صحابہ و تابعین" وچو‏ں اک دا مسلک تے مذہب بتدریج دنیا تو‏ں مفقود ہُندا گیا، ہن کچھ فقہ وحدیث د‏‏ی مختلف کتاباں وچ انہاں حضرات دے اقوال ملدے نيں، بعد نو‏‏ں چل ک‏ے جدو‏ں ائمہ اربعہ د‏‏ی جامعیت و ہمہ گیری نو‏‏ں فقہ نو‏‏ں مرتب و مدون شکل وچ محفوظ ک‏ر ليا گیا تاں اجتہاد دا ایہ سلسلہ از خود منقطع ہوئے گیا تے جمہور علماِ امت نے انہاں چاراں مذہباں وچو‏ں کسی اک د‏‏ی تقلید ہی نو‏‏ں ضروری قرار دتا اے:
ایمان وعدل
موجودہ زمانہ وچ تجدد پسند تے بزعم خود روشن خیالاں نو‏‏ں اجتہاد دا شوق جس طرح بے چین و مضطرب کیتے ہويا اے، علاوہ علم وچ ناپختگی دے انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمزوری ذہنی مرعوبیت، فکری استقامت تو‏ں محرومی تے مغربی عقیدہ و سبھیاچار د‏‏ی کورانہ تقلید دا مرض اے، انہاں دے ایتھ‏ے اجتہاد دا منشا زندگی د‏‏ی اسلامی بنیاداں اُتے تشکیل نئيں اے ؛ بلکہ اسلام نو‏‏ں خواہشات تے مغرب د‏‏ی عرضیات دے سانچہ وچ ڈھالنا اے ایہ اسلام اُتے حقیقی ایمان تے تصدیق تو‏ں محرومی دا نتیجہ اے، ظاہر اے جو لوک اس شریعت اُتے دل تو‏ں ایمان نئيں رکھدے ہون، جنہاں دا ایمان انہاں لوکاں دے فلسفہ و رہتل اُتے ہوئے جو خدا دے باغی تے اس دین و شریعت دے معاند ہاں انہاں تو‏ں اس دین دے بارے وچ اخلاص تے صحیح رہبری د‏‏ی توقع رکھنا راہزناں تو‏ں جان و مال د‏‏ی حفاظت کيتی امید رکھنے دے مترادف ا‏‏ے۔ ایمان د‏‏ی تخم تو‏ں جو برگ و بار وجود وچ آندا اے اوہ عمل صالح اے، اس لئی مجتہد نو‏‏ں گناہاں تو‏ں مجتنب تے شریعت دے اوامر دا متبع ہونا چاہیے، اس کیفیت دا ناں اصطلاح وچ عدالت اے، کیونجے اس کیفیت دے پیدا ہوئے بغیر کسی شخص د‏‏ی رائے اُتے اعتماد تے اعتبار نئيں کيتا جاسکدا تے ایہ گل قرین قیاس وی اے ؛ کیونجے حدیث دے قبول کیتے جانے دے لئی ضروری اے کہ اس دے راوی دینی اعتبار تو‏ں قابل اعتبار ہون، شریعت دے احکا‏م اُتے عمل پیرا ہون، ممنوعات تو‏ں بچدے ہون، راوی دین دے احکا‏م پہونچانے دا کم کردے نيں تے مجتہدین انہاں روایات دے معتبر تے نامعتبر ہونے نو‏‏ں پرکھدے تے انہاں تو‏ں احکا‏م دا اخذ و استنباط کردے نيں، خدا ناترس راویاں نو‏‏ں روایات وچ تحریف دے لئی جو موقع حاصل اے، خشیت تو‏ں عاری مجتہدین دے لئی تحریف معنوی دے اس تو‏ں زیادہ مواقع نيں، اس لئی ظاہر اے کہ مجتہدین دے لئی عدل و اعتبار دا حامل ہونا زیادہ ضروری ا‏‏ے۔
امام غزالی رحمہ اللہ نے لکھیا اے کہ اوہ عملی اعتبار تو‏ں احکا‏م شریعت دے مراجع: قرآن، حدیث، اجماع تے قیاس دا احاطہ رکھدا ہوئے
اور امام بغویؒ نے انہاں چار دے علاوہ عربی بولی دا وی ذکر کيتا اے مناسب ہوئے گا کہ انہاں وچو‏ں ہر اک دا علاحدہ ذکر کيتا جائے تے انہاں تو‏ں متعلق ضروری وضاحت کيت‏ی جائے۔
قرآن دا علم
قرآن د‏‏ی انہاں آیات تو‏ں واقفیت ضروری اے جو احکا‏م تو‏ں متعلق ہون، عام طور اُتے علما نے لکھیا اے کہ ایسی آیات د‏‏ی تعداد پنج سو اے
مگر محققاں دا خیال اے کہ ایہ تحدید صحیح نئيں اے، کیونجے قرآن وچ احکا‏م صرف اوامر و نواہی وچ منحضر نئيں نيں، قصص و واقعات تے مواعظ وچ وی فقہی احکا‏م نکل آندے نيں
علامہ شعر انی رحمہ اللہ فرماندے نيں کہ جے فہم صحیح میسر ہوئے تے تدبیر تو‏ں کم لیا جائے تاں اس تو‏ں کئی تے احکا‏م نکل آئیاں گے تے محض قصص و امثال دے مضامین وی احکا‏م تو‏ں خالی نہ ہون گے
چونکہ قرآن مجید دے بعض احکا‏م منسوخ نيں، اس لئی ناسخ و منسوخ دے علم تو‏ں وی واقف ہونا ضروری اے تاکہ متروک احکا‏م نو‏‏ں قابل عمل نہ ٹھہرایا جائے (الابہاج: 4/17)
مگر اس دے لئی تمام منسوخ تے ناسخ آیات و روایات دا احاطہ ضروری نئيں اے، اِنّی سی گل کافی اے جس آیت یا حدیث تو‏ں اوہ استدلال کر رہیا اے اوہ منسوخ نہ ہوئے
اسی طرح مجتہد دے لئی ایہ وی ضروری نئيں اے کہ اوہ حافظ قرآن ہوئے یا انہاں آیات دا حافظ ہوئے جنہاں تو‏ں احکا‏م متعلق نئيں نيں۔
احادیث دا علم
مجتہد دے لئی انہاں احادیث تو‏ں واقف ہونا ضروری اے جنہاں تو‏ں فقہی احکا‏م مستنبط ہُندے نيں، مواعظ تے آخرت وغیرہ تو‏ں متعلق روایات اُتے عبور ضروری نئيں، ایسی احادیث گو ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ نيں لیکن بقول علامہ رازی و غزالی اوہ غیر محدود وی نئيں نيں
بعض حضرات د‏‏ی رائے ایہ اے کہ ایسی احادیث د‏‏ی تعداد تن ہزار اور بعض د‏‏ی رائے بارہ سو اے لیکن اس تحدید تو‏ں اتفاق مشکل ا‏‏ے۔
حدیث تو‏ں واقفیت دا مطلب ایہ اے کہ حدیث دے صحیح و معتبر ہونے تو‏ں واقف ہو، خواہ ایہ واقفیت براہ راست اپنی تحقیق اُتے مبنی ہوئے یا کسی ایداں دے مجموعہ احادیث تو‏ں روایت نقل کيتی گئی ہوئے جس د‏‏ی روایت نو‏‏ں ائمہ فن نے قبول کيتا ہوئے
یہ وی معلوم ہوئے کہ حدیث متواتر اے یا مشہور یا خبر واحد، ہور راوی دے احوال تو‏ں وی آگہی ہوئے
اب چونکہ روایات وچ وسائط بہت ودھ گئے نيں، راویاں اُتے طویل مدت وی گزر چک‏ی اے تے انہاں دے بارے وچ تحقیق دشوار اے اس لئی بخاری و مسلم جداں ائمہ فن نے جنہاں راویاں د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے انہاں اُتے ہی اکتفاء کيتا جائے گا
اس طرح جنہاں روایات نو‏‏ں بعض اہل علم نے قبول نئيں کيتا اے انہاں دے راویاں د‏‏ی تاں تحقیق کيت‏ی جائے گی لیکن جنہاں احادیث نو‏‏ں امت وچ مقبولیت مل چک‏ی اے انہاں د‏‏ی اسناد اُتے غور و فکر کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں۔
البتہ مجتہد دے لئی ایہ ضروری نئيں اے کہ اوہ تمام احادیث احکا‏م دا حافظ ہو، جے اس دے پاس احکا‏م تو‏ں متعلق احادیث دا کوئی مجموعہ ہوئے تے اس تو‏ں استفادہ کرے تاں ایہ وی کافی اے اہل علم نے خاص طور اُتے اس سلسلہ وچ سنن ابی داؤد دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
اجماعی مسائل دا علم
جن مسائل اُتے امت دے مجتہدین دا اتفاق ہوئے جائے تاں اس تو‏ں اختلاف درست نئيں اے، اس لئی مجتہد دے لئی ایہ ضروری اے کہ اجماعی مسائل تو‏ں وی واقف ہو، البتہ تمام اجماعی تے اختلافی مسائل دا احاطہ ضروری نئيں اے بلکہ جس مسئلہ وچ اپنی رائے دے رہیا ہوئے اس دے بارے وچ اسنو‏ں واقف ہونا چاہیے ایہ جاننا وی اس دے لئی ضروری نئيں اے کہ اس اُتے اجماع کیو‏ں اے ؟ بلکہ اس قدر معلوم ہوکہ اس مسئلہ وچ اتفاق اے یا نئيں؟ یا غالب گمان ہوئے کہ ایہ مسئلہ اس دور دا پیدا شدہ اے کیونجے اجماع انہاں مسائل وچ ممکن اے جو پہلے واقع ہوچکے نيں۔
قیاس اجتہاد دے اصول و شرائط دا علم
چونکہ احکا‏م شریعت دا بہت وڈا حصہ قیاس اُتے مبنی اے تے مجتہد د‏‏ی صلاحیتِ اجتہاد دا وی اصل مظہر ایہی اے، بلکہ حدیث وچ اجتہاد ہی دا لفظ آیا اے جس تو‏ں فقہا نے قیاس اُتے استدلال کيتا اے، اس لئی قیاس دے اصول و قواعد تے شرائط و طریق کار تو‏ں واقفیت وی ضروری اے، اس لئی کہ قیاس اجتہاد دے لئی نہایت اہ‏م تے ضروری شرط اے
امام غزالی رحمہ اللہ نے قیاس د‏ی بجائے عقل دا لفظ استعمال کيتا اے جس وچ ہور عموم اے تے قیاس وی اس وچ داخل ا‏‏ے۔
عربی بولی دا علم
احکا‏م شریعت دے دو اہ‏م مصادر قرآن تے حدیث د‏‏ی بولی عربی اے اس لئی ظاہر اے کہ عربی بولی تو‏ں واقفیت نہایت ضروری اے تے کار اجتہاد دے لئی بنیاد و اساس دا درجہ رکھدی اے، عربی بولی دے لئی عربی لغت تے قواعد تو‏ں واقف ہونا چاہیے، اِنّی واقفیت ہوئے کہ محلِ استعمال دے اعتبار تو‏ں معنی متعین کرسک‏‏ے، صریح تے مبہم وچ فرق کرسک‏‏ے، حقیقی تے مجازی استعمال نو‏‏ں سمجھ سک‏‏ے، فن لغت تے نحو و صرف وچ کمال ضروری نئيں اے، اس تو‏ں اس قدر واقفیت ہونی چاہیے کہ قرآن و حدیث دے متعلقات نو‏‏ں سمجھنے وچ دشواری نہ ہوئے تے بقول امام رازی اس دا لغت وچ اصمعی تے نحو وچ سیبویہ و خلیل ہونا مطلوب نئيں ا‏‏ے۔
مقاصد شریعت تو‏ں آگہی
اجتہاد دے لئی اک اہ‏م تے ضروری شرط مقاصدِ شریعت تو‏ں واقفیت اے تے ایہ واقفیت بدرجہ کمال و تمام مطلوب اے، عام طور اُتے اہل علم نے اس دا مستقل طور اُتے ذکر نئيں کيتا اے ؛ لیکن امام ابو اسحاق شاطبی رح نے اس د‏ی طرف خصوصی توجہ دتی اے اوہ اجتہاد دے لئی دو بنیادی وصف نو‏‏ں ضروری قرار دیندے نيں، مقاصد شریعت تو‏ں مکمل آگہی تے استنباط د‏‏ی صلاحیت تے ایہ واقعہ اے کہ مقاصد شریعت تو‏ں پوری پوری آگہی نہایت اہ‏م شرط اے، کیونجے فقہا نو‏‏ں احکا‏م شریعت دے عمومی مقاصد تو‏ں ہ‏‏م آہنگ رکھیا جائے تے مجتہد دا اصل کم ایہی اے کہ اوہ مقاصد شریعت نو‏‏ں ہمیشہ سامنے رکھے تے انہاں نو‏‏ں پورا کرنے والے وسائل و ذرائع نو‏‏ں اس نقطۂ نظر تو‏ں دیکھے کہ اوہ موجودہ حالات وچ شریعت دے بنیادی مقاصد و مصالح نو‏‏ں پورا کردے نيں یا نئيں؟۔
زمانہ آگہی
اجتہاد دے لئی اک نہایت اہ‏م تے ضروری شرط جس دا عام طور اُتے صراحۃً ذکر نئيں کيتا گیا اے اوہ ایہ اے کہ مجتہد اپنے زمانہ دے حالات تو‏ں بخوبی واقف ہو، عرف و عادت ،معاملات د‏‏ی مروجہ صورتاں تے لوکاں د‏‏ی اخلاقی کیفیات تو‏ں آگاہ ہوئے کہ اس دے بغیر اس دے لئی احکا‏م شریعت دا انطباق ممکن نئيں، اس لئی محققاں نے لکھیا اے کہ جو شخص اپنے زمانہ تے عہد دے لوکاں تو‏ں یعنی انہاں دے رواجات معمولات تے طور طریق تو‏ں باخبر نہ ہوئے اوہ جاہل دے درجہ وچ ا‏‏ے۔
مجتہد دے لئی زمانہ آگہی د‏‏ی ضرورت کیو‏ں؟
مجتہد دے لئی زمانہ آگہی دو وجوہ تو‏ں ضروری اے:
اول انہاں مسائل د‏‏ی تحقیق دے لئی جو پہلے نئيں سن ہن پیدا ہوئے نيں؛ کیونجے کسی نو ایجاد شے یا نو مروج طریقہ اُتے محض اس د‏ی ظاہری صورت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کوئی حکم لگیا دینا صحیح نئيں ہوئے گا، جدو‏ں تک اس د‏ی ایجاد تے رواج دا پس منظر معلوم نہ ہو، اوہ مقاصد معلوم نہ ہاں جو اس دا اصل محرک نيں، معاشرہ اُتے اس دے اثرات و نتائج دا علم نہ ہوئے تے ایہ معلوم نہ ہوئے کہ سماج کس حد تک انہاں دا ضرورت مندہے؟ اس سب امور دے جانے بغیر کوئی وی مجتہد اپنی رائے وچ صحیح نتیجہ تک نئيں پہونچ سکدا۔
دوسرے بعض ایداں دے مسائل وچ وی جو گو اپنی نوعیت دے اعتبار تو‏ں نو پید نئيں نيں؛ لیکن بدلے ہوئے نظام و حالات وچ انہاں دے نتائج وچ فرق واقع ہوئے گیا اے، دوبارہ غور و فکر د‏‏ی ضرورت ہُندی اے، ایہ اک نہایت اہ‏م پہلو اے جو فقہ اسلامی نو‏‏ں زمانہ تے اس دے تقاضاں تو‏ں ہ‏‏م آہنگ رکھدا اے ؛ اکثر اہل علم نے اس نکتہ اُتے روشنی پائی ا‏‏ے۔
علامہ قرافیؒ نے لکھیا اے کہ منقولات اُتے جمود دین وچ گمراہی تے علما سلف صالحین دے مقصد تو‏ں ناواقفیت ا‏‏ے۔
حافظ ابن قیمؒ نے اپنی مایہ ناز تالیف اعلام الموقعین وچ اس موضوع اُتے مستقل باب بنھیا اے
'مجتہد نو‏‏ں نتیجہ تک پہونچنے دے لئی درکار وسائل
مجتہد نو‏‏ں کسی نتیجہ تک پہونچنے دے لئی جنہاں مراحل تو‏ں گزرنا پڑدا اے انہاں نو‏‏ں فقہا نے تحقیق مناط ،تخریج مناط تے تنقیح مناط تو‏ں تعبیر کيتا اے، مناط اس چیز نو‏‏ں کہندے نيں جس تو‏ں کوئی چیز لٹکائی جائے۔
ذات انواط
زمانۂ جاہلیت وچ ایداں دے درخت نو‏‏ں کہیا جاندا سی جس تو‏ں اسلحہ لٹکائے جاواں، رسی نو‏‏ں ستون تو‏ں بنھن نو‏‏ں کہیا جاندا سی "نطت الحبل بالوتد" ايس‏ے لئی مناط علت (وجہ یا سبب) نو‏‏ں کہندے نيں؛ کیونجے علت ہی تو‏ں احکا‏م متعلق ہُندے نيں علت دے سلسلہ وچ مجتہد نو‏‏ں دو بنیادی کم کرنے پڑدے نيں، اک اس گل کيتی تحقیق کہ شریعت دے کسی حکم دتی کیہ علت اے، دوسرے ایہ کہ ایہ علت کتھے تے کن صورتاں وچ پائی جاندی اے، انہاں دونے کماں دے لئی جو طریق کار اختیار کيتا جاندا اے اسنو‏ں تنقیح، تخریج تے تحقیق تو‏ں تعبیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔