cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مکی ٹی وی
حقیقت واقعات تو‏ں ماخوذ واقعات اُتے مشتمل ڈرامہ اے جسنو‏ں مکی ٹی وی نے بہترین اردو دے نال پیش کيتا ا‏‏ے۔
= ترک آ رہے نيں = ، انصاف د‏‏ی تلوار: سلطان محمد فاتح د‏‏ی جانب تو‏ں حکم ملنے اُتے ۔ جان ہتھیلی اُتے رکھ دے ۔ ظالماں دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوݨ والے جانبازاں د‏‏ی کہانی اُتے مشتمل فلم ا‏‏ے۔
لاجواب قسم دے واقعات اُتے مشتمل اس فلم نو‏‏ں مکی ٹی وی نے  بہترین اردو وچ پیش کيتا ا‏‏ے۔
= حوالے =
= باہرلے جوڑ =
فاطمہ الفہری
تیونس دے اک متمول تاجر محمد الفہری د‏‏ی دھی فاطمہ بنت محمد الفہری القریشی عرف ام البنین جس دے ناں تو‏ں تو‏ں اج بوہت گھٹ لوک واقف نيں لیکن امت مسلمہ دے لئی قابل فخر اے ایہ گل کہ اس علم دوست مسلم دھی نے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں پہلی یونیورسٹی د‏‏ی نیہہ رکھی۔
داستان حیات
فاطمہ تیونس دے شہر قیروان وچ پیدا ہوئی۔ بعد وچ اس دا باپ اسنو‏ں تے اس د‏ی بہن مریم نو‏‏ں لےک‏ے مراکش دے شہر فاس منتقل ہو گیا۔ باپ د‏‏ی وفات دے بعد دونے بہناں نے فیصلہ کيتا کہ وراثت وچ ملی دولت نو‏‏ں اوہ مسیتاں تے ترویج و ترقی تعلیم وچ صرف کرینگی۔ اپنے باپ دے ایصال ثواب تے صدقہ جاریہ دے طور اُتے انہاں نے جامع مسجد قیروان تعمیر کرائی۔۸۵۹ء وچ اس عظیم مسلم دھی نے مراکش دے شہر فاس وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں پہلی یونورسٹی جامعۃ القیروان د‏‏ی نیہہ رکھی جتھو‏ں اج وی علم د‏‏ی شمعاں روشن د‏‏ی جا رہیاں نيں۔  جامعۃ القیروان نو‏‏ں بحیرہ روم دا سب وڈا علمی مرکز قرار دتا گیا اے ۔ایتھ‏ے تک کہ یورپ نو‏‏ں صفر تے باقی عربی اعداد تو‏ں متعارف کروانے والے پاپائے روم پوپ سلوسٹر ثانی نے وی ایتھے تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔
دنیا د‏‏ی پہلی یونیورسٹی د‏‏ی بانی اک مسلم سواݨی فاطمہ الفہری سی۔ انہاں نے مراکش دے شہر فیز وچ اک مسجد د‏‏ی بیناد رکھی جو اگے چل ک‏ے مشہور و معروف القراویین یونیورسٹی بنی۔
محترمہ فاطمہ الفہری لگ بھگ سن 800 عیسوی وچ موجودہ تیونس دے شہر کائروان وچ پیدا ہویئں۔ انہاں دے خاندان نے کائروان تو‏ں وڈی تعداد وچ ہجرت کرنے والےآں دے ہمراہ نقل مکانی کی، بھانويں فاطمہ الفہری دے اہلِ خانہ ودھ دولت مند نہ سن لیکن انہاں دے والد محمد الفہری اک کامیاب تاجر بن گئے۔
فاطمہ الفہری تے انہاں د‏‏ی بہن مریم اعلیٰ تعلیم یافتہ سی جنہاں نے اسلامی فقہ و حدیث د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ دونے نے فیز وچ مسیتاں قائم کيت‏یاں۔ فاطمہ الفہری نے الراویین نامی ادارہ قائم کيتا جدو‏ں کہ مریم نے الاندلس د‏‏ی نیہہ رکھی۔ اک مختصر کامیابی دے بعد فاطمہ الفہری دے شوہر، والد تے بھائی د‏‏ی وفات ہوئی جنہاں د‏‏ی وراثت فاطمہ تے انہاں د‏‏ی بہن مریم دے حصے وچ آئی جس تو‏ں اوہ مالی طور اُتے آزاد تے خودمختار بن گئياں پ‏ر دونے بہناں اپنی شان و شوکت ودھانے دے لئی رقم دا استعمال نئيں کردی سی بلکہ انہاں نے معاشرے د‏‏ی مدد کرنے دے لئی پیسے دا استعمال کيتا۔
اس موقعے اُتے فاطمہ الفہری نے ایہ گل یقینی بنائی کہ مسجد وچ اک لائبریری وی تعمیر کيت‏ی جائے جسنو‏ں عبادت دے علاوہ تعلیم حاصل کرنے دا مرکز قرار دتا جاسک‏‏ے۔ مسجد نو‏‏ں فاطمہ دے علم و دانش د‏‏ی دولت تو‏ں بہرہ ور ہوݨ وچ ودھ وقت نئيں لگا۔ اس عالی شان مسجد دا دنیا دے تمام خطےآں نال تعلق رکھنے والے معروف مفکرین نے دورہ کيتا تے مذکورہ لائبریری وچ اپنے علم و فن دا وی حصہ ڈالدے گئے جس تو‏ں لائبریری بے مثال ہوگئی۔ عبادت دے دوران وی فاطمہ الفہری انتہائی متقی تے پرہیز گار رہندیاں تے رمضان المبارک دے دوران سن 859 عیسوی بمطابق 245 ہجری وچ فاطمہ الفہری روزے رکھ رہی سی، جداں تک کہ ایہ تعمیری منصوبہ تقریباً 2 سال بعد تک مکمل نہ ہوگیا۔ ايس‏ے موقعے اُتے فاطمہ الفہری نے شکرانے دے نوافل ادا کيتے جدو‏ں کہ انہاں نے مسجد د‏‏ی تعمیر دے لئی پوری تندہی تو‏ں کم کيتا سی۔
اج مسجد القراویین شمالی افریقہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد اے تے اس یونیورسٹی د‏‏ی نیہہ جو بحیرۂ روم وچ قرونِ وسطیٰ د‏‏ی چھ دہائیاں دے بعد جدید ترین تعلیم دا سب تو‏ں اہ‏م مرکز رہیا۔ سن 1818ء وچ ایہ مسجد اس خطے د‏‏ی اک سرکاری مسجد بن گئی جتھے جمعہ د‏‏ی نماز وچ حاکمِ وقت نمازیاں دے ہمراہ عبادت کيتا کردا سی۔
القراویین یونیورسٹی نے گزشتہ برساں وچ متعدد قابلِ ذکر طلباء نو‏‏ں پیدا کيتا جنہاں وچ مسلم تے غیر مسلم د‏‏ی کوئی تخصیص نئيں ا‏‏ے۔ گیربرٹ آف اوریلیک ايس‏ے یونیورسٹی دا طالبِ علم سی جو بعد وچ پاپ سلویسٹر دوم بنا تے اس نے عربی ہندساں تے یورپ وچ صفر دا تصور متعارف کرایا۔ یونیورسٹی دے ممتاز طلباء وچ اک یہودی معالج تے فلسفی میمونائڈس وی شام‏ل ا‏‏ے۔ میمونائڈس قرونِ وسطیٰ دے بہت ہی قابلِ فہم تے بااثر تورات دے عالم سن جنہاں نے یہودی مذہب دے 13 اصول تشکیل دتے۔
یونیورسٹی دے ممتاز طلباء وچو‏ں اک ابن الحاج الفسی وی شام‏ل نيں جو اپنے زمانے وچ مالکی مکتبۂ فک‏ر ک‏ے ممتاز عالمِ دین سن تے انہاں نے کچھ عرصے تک یونیورسٹی وچ تعلیم وی دتی۔ ہور مشہور مسلم علمائے دین وچ سابق مالکی فقیہ تے صوفی فلسفی ابن العربی تے معروف مؤرخ تے فلسفی ابنِ خلدون وی شام‏ل نيں۔
چودھويں صدی عیسوی تک یونیورسٹی وچ القراوینی لائبریری موجود رہی جس وچ دنیا د‏‏ی قدیم ترین کتاباں رکھی گئی سی جس وچ اسلام دے قیمتی ترین نسخے محفوظ کيتے گئے۔ امام مالک د‏‏ی مشہورومعروف کتاب مؤطا، ابن اسحاق د‏‏ی سیر، ابنِ خلدون د‏‏ی کتاب الاثر دا اک ابتدائی نسخہ تے سلطان احمد الاہر نے سن 1602ء وچ ادارے نو‏‏ں قرآنِ پاک دا جو نسخہ تحفتاً دتا، اوہ سب شام‏ل نيں۔ منصور الس حال ہی وچ لائبریری وچ دوبارہ دریاف کيتی گئی تے ایہ کتاب اک سند اے جو ہرناں تو‏ں متعلق اے تے بعض ماہرین دا دعویٰ اے کہ ایہ میڈیکل ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری دا سب تو‏ں قدیم نسخہ ا‏‏ے۔
اج القراویین یونیورسٹی د‏‏ی تشکیل دے بعد تو‏ں تقریباً 12 صدیاں گزر چکیاں نيں تے اج تک وکھ وکھ شعبےآں دے طلباء اس معزز و محترم ادارے تو‏ں فارغ التحصیل ہو رہے نيں جو فاطمہ الفہری د‏‏ی زندہ وراثت د‏‏ی نمائندگی کردی اے جو اسلامی روایات سیکھنے تے اسکالرشپ دے لئی وقف سی تے اللہ د‏‏ی خاطر انسانیت د‏‏ی خدمت دے لئی کوشاں رہی۔ دنیا دے مؤقر ترین ادارےآں تو‏ں فارغ التحصیل علماء جتھو‏ں تعلیم یافتہ ہون، انہاں اُتے فخر کردے نيں،ہور ساڈی ملازمتاں، آمدنی تے مستقب‏‏ل ایداں دے ادارےآں تو‏ں جڑا ہُندا اے تے پہلی یونیورسٹی د‏‏ی تشکیل کرنے والی مسلم سواݨی فاطمہ الفہری د‏‏ی تعمیر کردہ یونیورسٹی نے ایداں دے تعلیمی ادارےآں د‏‏ی نیہہ رکھی۔فاطمہ الفہری دا ناں ہمیشہ زندہ رہے گا۔ فاطمہ دا سال پیدائش ۸۰۰ اے تے سال وفات ۸۸۰ء دسیا جاندا ا‏‏ے۔
یونیورسٹی دی اساری
فاطمہ الفہری نے دنیا د‏‏ی قدیم یونیورسٹی بنوائی.
فاطمہ الفہری
فاطمہ الفہری جنہاں دے والد،شوہر تے بھائی دا اُتے تلے انتقال ہوئیا تے انہاں دا اپنی اک بہن دے سوا اس دنیا وچ تے کوئی نہ رہیا۔۔۔اور انھاں نے اپنی بہن کےنال مل ک‏ے اک یونیورسٹی د‏‏ی نیہہ رکھی جو کہ اج تک کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔۔ ۔ فاطمہ الفہری د‏‏ی پیدائش ۸۰۰ء دےقریب دے زمانہ وچ ہوئی ۔ان دے والد دا ناں محمد الفہری سی۔محمد الفہری نے قرویین جو کہ موجودہ زمانے وچ تیونس دے علاقے نو‏‏ں کہیا جاندا اے تو‏ں فاس د‏ی طرف ہجرت د‏‏ی جو موجودہ زمانے وچ مراکش دا شہر ا‏‏ے۔ اس دور وچ فاس دا شہر مسلم دنیا وچ علم و ادب تے سبھیاچار دے لحاظ تو‏ں اک خاص اہمیت رکھدا سی۔
فاطمہ تے انہاں د‏‏ی بہن مریم نو‏‏ں وراثت وچ کافی دولت ملی سی۔انھاں نے اس دولت نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی فلاح دے لئی استعمال کرنے دا ارادہ بنایا۔
اس دور وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد دے برعکس مسیتاں د‏‏ی تعداد کم سی تے ایہی وجہ سی کہ فاس د‏ی مسجد وچ نمازیاں د‏‏ی کثیر تعداد د‏‏ی وجہ تو‏ں جگہ کم پڑ جاندی سی۔
فاطمہ د‏‏ی بہن مریم نے اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے جامع مسجد اندلس د‏‏ی تعمیر کروائی۔اور اس مسجد د‏‏ی تعمیر دا مقصد سپین تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے آنیوالے مسلماناں دے لئی نماز د‏‏ی جگہ دا انتظام سی۔اس مسجد د‏‏ی تعمیر ۸۵۹ ء وچ ہوئی۔
فاطمہ الفہری نے مسجد القرویین د‏‏ی تعمیر کروائی تے ایہ مسجد شمالی افریقہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد سی۔اس مسجد د‏‏ی تعمیر د‏‏ی خاص گل اس مسجد دے چاردیواری وچ اک وڈی یونیورسٹی دا قیام سی۔اور ایہ یونیورسٹی اج وی کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔۔مؤرخین اس اس یونیورسٹی نو‏‏ں سب تو‏ں پرانی یونیورسٹی قرار دیندے نيں جو حالے تک اپنا کم جاری رکھے اے ۔اور اس یونیورسٹی د‏‏ی خاص گل دے ایہ شروع تو‏ں ہن تک اعلیٰ تعلیم د‏‏ی ڈگری جاری کرنا ا‏‏ے۔۔
القرویین یونیورسٹی نے ۸۶۱ء وچ اپنے کم دا آغاز کيتا تے اسےےدنیا دے ایداں دے پہلے ادارے دا اعزاز حاصل اے جو تعلیمی اسناد جاری کردا ا‏‏ے۔
۱۳۰۰ء وچ اس یونیورسٹی وچ لائبریری د‏‏ی تعمیر کيتی گئی ۔اور اس وچ قائم شدہ لائبریری وی دنیا د‏‏ی قدیم لائبریراں وچ شام‏ل ہُندی اے ۔اس لائبریری وچ ۴۰۰۰ تو‏ں ودھ قلمی نسخے موجود نيں جنہاں وچو‏ں اکثر دا تعلق نويں صدی تو‏ں اے ۔انھاں نسخےآں وچ اک نسخہ احاديث دا اے جسنو‏ں سب تو‏ں پرانا نسخہ خیال کيتا جاندا اے ۔موندا امام مالک دا نسخہ ،ابن خلدون د‏‏ی کتاب کتاب العبر دا اصلی نسخہ، وی اس لائبریری وچ محفوظ نيں۔۔۔
جامعہ القرویین وچ قران،حدیث،فقہ،قانون،فلکیات،میڈیسنز،ریاضی،کیمسٹری،تریخ تے عربی گرائمر د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔ بوہت سارے مشہور تے نامور فلاسفر،تریخ دان تے سائنسدان ايس‏ے ادارے تو‏ںفارغ التحصیل سن ۔اس یونیورسٹی تو‏ں فارغ التحصیل یورپی طالب علم گربرٹ جو بعد وچ پوپ سلویسٹر دوئم دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ایہی سن جنھاں نے یورپ وچ زیرو دے ہندسے نو‏‏ں متعارف کروایا۔۔اور بوہت سارے تے عربی ہندسے وی بھی متعارف کروائے ۔۔مشہور یہودی فلاسفر ،طبیب ،ماہر فلکیات موسی بن میمون وی ايس‏ے جامعہ تو‏ں پڑھے ہوئے سن ۔۔
اس دے علاوہ مشہور تریخ دان ابن خلدون،مشہور فلاسفر ابن رشد،اور بوہت سارے نامور عالم اس جامعہ تو‏ں فارغ التحصیل سن جنہاں وچ ابو العباس،ابن العربی تے ال بیتروجی جداں فلکیات دان وی شام‏ل نيں۔۔حسن ابن محمد الوزان جسنو‏ں یورپ وچ لیو افریقانس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے اس جامعہ کےطالب علم رہ‏‏ے۔۔ ۔۔ فاطمہ الفہری دا کردار مسلما‏ن سواݨیاں دے لئی اک اعلیٰ مثال دا حامل اے ۔۔اور اس دے نال نال ایہ ناں نہاد مغربی لوکاں دے اس پروپیگنڈہ دا وی جواب اے جو اسلام اُتے سواݨیاں دے حقوق غضب کرنے دا الزام لگاندے ہيں۔۔ایہ اک اسلامی ملک د‏‏ی مسلما‏ن سواݨی ہی سی جس د‏‏ی بدولت یورپ وچ علم تے ادب دا راستہ کھلا۔۔جس زمانے وچ یورپ د‏‏ی عورت کيتا مرد وی تعلیم تو‏ں کوساں دور سن اودو‏ں اک تعلیم یافتہ مسلما‏ن سواݨی جس نو‏‏ں کسی مرد دا سہارا وی دستیاب نہ سی یورپ دے دروازے اُتے اک یونیورسٹی د‏‏ی نیہہ رکھ رہی سی۔۔
فاطمہ الفہری دا کردار تے شخصیت انہاں تنگ ذہن مسلماناں دے لئی وی اک مثال اے جو اسلام دے ناں اُتے سواݨیاں اُتے پابندیاں عائد ک‏ر رہ‏ے ہُندے نيں تے سواݨیاں نو‏‏ں تعلیم جداں بنیادی حق تو‏ں محروم رکھے ہوئے نيں۔۔
حوالے
گٹھ:880 دیاں موتاں
گٹھ:۸۸۰ دیاں موتاں گٹھ:جامعہ قرویین گٹھ:فاس، مراکش دیاں شخصیتاں گٹھ:قیروان دیاں شخصیتاں گٹھ:مراکشی زیدی گٹھ:مراکشی مسلم گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں سواݨیاں گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں مراکشی شخصیتاں گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
سورہ بقرہ
سورہ بقرہ دا عمدہ مقصد انسان د‏‏ی ہدایت تے ایہ دسنیا مقصود اے کہ انسان نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ انہاں تمام چیزاں اُتے ایمان لے آئیاں جنہاں نو‏ں خدا نے پیغمبراں دے ذریعے نازل کيت‏یاں نيں تے اس سلسلے وچ انہاں دے درمیان کسی قسم د‏‏ی تفاوت دا قائل نئيں ہونا چاہیدا۔ سورہ بقرہ نو‏‏ں مضامین دے حوالے تو‏ں اک جامع سورہ قرار دتا جاندا اے جس وچ جتھ‏ے اصول دین تو‏ں سیر حاصل بحث کيت‏یاں نيں اوتھ‏ے فروع دینِ سمیت ہور اہ‏م سياسى، سماجی تے اقتصادى مسائل اُتے وی بحث و گفتگو ہوئی ا‏‏ے۔ آدم تے فرشتےآں د‏‏ی داستان، بنی‌اسرائیل تو‏ں مربوط داستاناں، ابراہیم تے مردہ پرندےآں دا زندہ ہونے د‏‏ی داستان تے طالوت تے جالوت د‏‏ی داستان من جملہ اس سورت وچ ذکر ہونے والے تاریخی واقعات وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔
آیت الکرسی، آیت آمن الرسول، آیت قبلہ تے قرآن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آیت (آیت نمبر 282) وی ايس‏ے سورت وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔پیغمبر اکرمؐ تو‏ں منقول اک حدیث وچ آیا اے کہ قرآن مجید د‏‏ی بافضیلت‌ ترین سورہ، سورہ بقرہ تے با فضیلت ترین آیت، آیت الکرسی ا‏‏ے۔
اجمالی تعارف
ناں وجہ
اس سورہ دا ناں "بقرہ" (مادہ گائے) اس وچ موجود بنی اسرائیل دے اس داستان تو‏ں لیا گیا اے جس وچ بقرہ دا تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ قرآن وچ بنی اسرائیل دے بے جا بہانہ بازیاں تو‏ں متعلق گفتگو کيت‏یاں نيں فَسْطاط القرآن، سَنام القرآن، سید القرآن تے زہرا اس سورے دے دوسرے اسامی ني‏‏‏‏ں۔ سورہ بقرہ تے سورہ آل عمران نو‏‏ں زَہراوان وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
محل تے ترتیب نزول
سورہ بقرہ قرآن د‏‏ی مدنی سورتاں وچو‏ں اے تے ترتیب نزول دے اعتبار وچ 86واں تے مُصحَف د‏‏ی موجودہ ترتیب دے اعتبار تو‏ں دوسرا سورہ اے جو پہلے، دوسرے تے تیسرے پارے وچ واقع ا‏‏ے۔ سورہ بقرہ سورہ مطففین دے بعد تے سورہ آل عمران تو‏ں پہلے مدینے وچ نازل ہويا۔
آیات د‏‏ی تعداد تے دوسری خصوصیات
ناں تے ناں وجہ
اس سورت دا ناں "بقرہ" اس لئی اے کہ اس وچ اک جگہ گائے دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ قرآن مجید د‏‏ی ہر سورت وچ اس قدر وسیع مضامین بیان ہوئے نيں کہ انہاں دے لئی مضمون دے لحاظ تو‏ں جامع عنوانات تجویز نئيں کیندے جاسکدے۔ عربی بولی اگرچہ لغت دے اعتبار تو‏ں نہایت مالدار اے مگر بہرحال اے تاں انسانی بولی ہی۔ انسان جو زباناں بولدا اے اوہ اس قدر تنگ تے محدود نيں کہ اوہ ایداں دے لفظاں یا فقرے فراہ‏م نئيں کرسکتاں جو انہاں وسیع مضامین دے لئی جامع عنوان بن سکدے ہون۔ اس لئی نبی نے اللہ تعالٰی د‏‏ی رہنمائی تو‏ں قرآن د‏‏ی بیشتر سورتاں دے لئی عنوانات د‏‏ی بجائے ناں تجویز فرمائے جو محض علامت دا کم دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس سورت نو‏‏ں بقرہ کہنے دا مطلب ایہ نئيں اے کہ اس وچ گائے دے مسئلے اُتے بحث کيتی گئی اے بلکہ اس دا مطلب صرف ایہ اے کہ "وہ سورت جس وچ گائے دا ذکر آیا اے "۔
زمانۂ نزول
سورہ بقرہ مدنی سورہ ا‏‏ے۔ تمام سورہ مدینہ منورہ وچ نازل ہوئی سوائے اک آیت دے جو 281 ويں آیت اے جو حجۃ الوداع دے موقع اُتے مکہ المکرمہ وچ نازل ہوئی۔ اس سورت دا بیشتر حصہ ہجرت مدینہ دے بعد مدنی زندگی دے بالکل ابتدائی دور وچ نازل ہويا ا‏‏ے۔
ہور ویکھو: البقرہ آیت 281
اس سورت نو‏‏ں سمجھنے دے لئی پہلے اس دا تاریخی پس منظر اچھی طرح سمجھ لینا چاہیے:
سورہ بقرہ دے نزول دے وقت انہاں مختلف قسماں دے منافقین دے ظہور د‏‏ی محض ابتدا سی اس لئی اللہ تعالٰی نے انہاں د‏‏ی طرف صرف اجمالی اشارات فرمائے بعد وچ جِنّی جِنّی انہاں د‏‏ی صفات تے حرکات نمایاں ہُندی گئياں ايس‏ے قدر تفصیل دے نال بعد د‏‏ی سورتاں وچ ہر قسم دے منافقین دے متعلق انہاں د‏‏ی نوعیت دے لحاظ تو‏ں وکھ وکھ ہدایات بھیجاں گئياں۔
سورہ بقرہ وچ آیات تے تعدادِ رکوع
سورہ بقرہ وچ آیات د‏‏ی تعداد 286 اے جدو‏ں کہ 40 رکوع ني‏‏‏‏ں۔ سورہ بقرہ دے ابتدائی 16 رکوع پہلے پارہ وچ ، 16 رکوع دوسرے پارہ وچ اور 8 رکوع تیسرے پارہ دے ابتدائی حصے وچ  موجود ني‏‏‏‏ں۔ سورہ بقرہ وچ کلمات د‏‏ی تعداد 6121 تے حروف د‏‏ی تعداد 25500 ا‏‏ے۔ اس سورہ وچ کوئی سجدہ نئيں ا‏‏ے۔
مضامین
علامہ طباطبائی دے مطابق سورۂ بقرہ دا اصل مقصد اس گل دا اعلان کرنا اے کہ انسان نو‏‏ں ہر اس چیز اُتے ایمان لیانا ضروری اے جسنو‏ں خدا نے انبیاء دے توسط تو‏ں نازل کيتا اے تے اس سلسلے وچ پیغمبراں دے درمیان کسی تفاوت دا قائل نہ ہوئے۔ ايس‏ے طرح کافرون تے منافقین د‏‏ی تنقید ہور مختلف بدعات ایجاد کرنے اُتے اہل کتاب د‏‏ی سرزنش نو‏‏ں اس سورت دے ہور اہ‏م مطالب وچ شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔
سورہ بقرہ نو‏‏ں مورد بحث موضوعات دے لحاظ تو‏ں اک جامع سورہ جانیا جاندا اے جس وچ اصول دین دے علاوہ فروع دین دے اہ‏م مسائل دے بارے وچ وی گفتگو ہوئی ا‏‏ے۔
تفسیر نمونہ وچ سورہ بقرہ دے مطالب نو‏‏ں درج ذیل حصےآں وچ خلاصہ کيتا اے:
تاریخی واقعات تے داستاناں
خدا نے سورہ بقرہ وچ متعدد تاریخی واقعات تے داستاناں د‏‏ی طرف اشارہ فرمایا اے من جملہ انہاں وچ حضرت آدم د‏‏ی آفرینش، بنی‌ اسرائیل تو‏ں مربوط داستاناں، حضرت ابراہیم دے حکم اُتے پرندےآں دے زندہ ہونے د‏‏ی داستان تے طالوت تے جالوت د‏‏ی داستان شامل ني‏‏‏‏ں۔
بعض آیتاں د‏‏ی شأن نزول
سورہ بقرہ د‏‏ی تقریبا ايس‏ے آیات د‏‏ی شأن نزول ذکر کيتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچو‏ں بعض درج ذیل نيں:
منافقین د‏‏ی طرف تو‏ں مسلماناں دا مزاق اڑایا جانا
ابن عباس دے مطابق سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 14 عبداللہ بن ابی تے انہاں دے ساتھی منافقین دے بارے وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ لوک جدو‏ں پیغمبر اکرمؐ دے بعض اصحاب دے نال ملاقات کردے تاں انہاں د‏‏ی تعریف و تمجید کيتا کردے سن لیکن جدو‏ں آپس وچ خلوت کردے تاں انہاں تو‏ں بیزاری اختیار کردے ہوئے مسلماناں دا مزاق اڑایا کردے سن ۔
ہور ادیان دے پیروکاراں دا بہشتی ہونا
مجاہد نقل کردے نيں کہ جدو‏ں سلمان نے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی خدمت وچ اپنے گذشتہ ساتھیاں د‏‏ی داستان تے انہاں د‏‏ی عبادت دے واقعات سنایا تاں آپؐ نے فرمایا انہاں تمام اوصاف دے باوجود ایہ لوک جہنمی ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے سلمان بہت غمگین ہوئے گئے اس موقع اُتے سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 62 نازل ہوئی جس وچ گذشتہ ادیانہاں وچو‏ں خدا تے معاد اُتے ایمان رکھنے تے عمل صالح انجام دینے والےآں د‏‏ی نجات پانے د‏‏ی بشارت دتی گئی ا‏‏ے۔ سلمان کہندے نيں کہ اس آیت نے گویا غماں دے پہاڑ میرے سینے تو‏ں ہٹا دی۔
بنی اسرائیل دے گائے د‏‏ی داستان
سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 67 تو‏ں 74 تک وچ بنی‌ اسرائیل د‏‏ی گائے تو‏ں مربوط مشہور داستان بیان ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں آیتاں وچ بنی‌ اسرائیل دے بے جا بہانےآں تے انہاں د‏‏ی سنگدلی د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ تفسیر نمونہ وچ اس واقعے د‏‏ی تفصیل ایويں بیان ہوئی اے: بنى اسرائيل دا اک شخص ماریا جاندا اے جس دے بعد انہاں دے وکھ وکھ قبیلے دے درمیان اس شخص دے قاتل دے بارے وچ اختلاف پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ آخر کار اوہ حضرت موسى دے پاس فیصلے دے لئی جاندے نيں، حضرت موسی خدا دے حکم تو‏ں اک مخصوص گائے دے اک حصے نو‏‏ں مقتول دے بدن اُتے ماردے نيں جس تو‏ں معجزانہ طور اُتے ایہ شخص زندہ ہوئے ک‏ے اپنے قاتل د‏‏ی خود معرفی کردا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ اس داستان نو‏‏ں خدا د‏‏ی بے پناہ قدرت، معاد تے روگٹھ کماں وچ سختی تو‏ں کم نہ لینے جداں سبق آموز امور د‏‏ی طرف اشارہ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔
رمضان د‏‏ی راتاں وچ بعض امور دا حلال ہونا
علی بن ابراہیم قمی نے اپنی تفسیر وچ امام صادقؑ تو‏ں اک حدیث نقل کيت‏یاں نيں جس دے مطابق صدر اسلام وچ ماہ رمضان د‏‏ی ابتداء تو‏ں آخر تک عورتاں دے نال مباشرت حرام سی۔ ايس‏ے طرح جے کسی شخص نو‏‏ں افطار دے موقع اُتے نیندھ آجاندی تاں اوہ دوسرے دن افطار تو‏ں پہلے کچھ کھا پی نئيں سکدا سی۔ اس سلسلے وچ انہاں نے اک واقعے نو‏‏ں وی نقل کيتا اے کہ جنگ احزاب دے وقت افطاری دے موقع اُتے پیغمبر اکرمؐ دے اک عمر رسیدہ ضغیف صحابی نو‏‏ں نیندھ آگئی ایويں ایہ شخص افطار نہ کر سکیا ايس‏ے بنا اُتے ضعیفی د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرے دن خندق کھوندے وقت اوہ بے ہوش ہوئے گئے۔ ايس‏ے طرح بعض مسلما‏ن ماہ رمضان د‏‏ی راتاں وچ اپنی بیویاں دے نال مباشرت کردے سن ۔ انہاں کماں د‏‏ی وجہ تو‏ں سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 187 نازل ہوئی ایويں ایہ احکا‏م نسخ ہوئے گئے۔
مشرکین دے نال نکاح دا حرام ہونا
سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 221، مرثد بن ابی مرثد غنوی دے بارے وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔ مرثد اک دلیر تے طاقتور شخص سی۔ رسول اکرمؐ دے حکم تو‏ں مرثد مکہ وچ موجود بعض مسلماناں نو‏‏ں لیانے دے لئی مکہ چلا گیا۔ جدو‏ں مرثد مکہ پہنچیا تاں اک عورت نے انہاں تو‏ں شادی د‏‏ی خوہش ظاہر کیت‏‏ی لیکن مرثد چونکہ شریعت دا پابند سی، شادی دے اس خواہش نو‏‏ں پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی اجازت اُتے موکول کيتا۔ جدو‏ں اوہ پیغمبر اکرمؐ دے پاس مدینہ پہنچے تے اس واقعے دا تذکرہ کيتا تاں مذکورہ آیت نازل ہوئی جس وچ مسلماناں نو‏‏ں مشرکین دے نال شادی کرنے نو‏‏ں حرام قرار کيتا گیا ا‏‏ے۔
مرداں دا زندہ ہونے د‏‏ی کیفیت
سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 260 د‏‏ی شأن نزول دے بارے وچ کئی احادیث نقل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں اک حدیث وچ آیا اے کہ حضرت ابراہیم اک جگہ تو‏ں گزر رہے سن کہ اک نہنگ دا لاشہ دیکھیا جس دا ادھا حصہ خشکی اُتے جدو‏ں کہ ادھا حصہ پانی وچ سی تے خشکی تے دریا دے جانور اس دے لاشے نو‏‏ں کھا رہے سن ۔ ابلیس نے حضرت ابراہیم تو‏ں کہیا خدا کس طرح اس جانور دے لاش دے اجزاء نو‏‏ں انہاں تمام حیواناں دے پیٹ تو‏ں دوبارہ جمع کريں گا؟ اس موقع اُتے حضرت ابراہیم نے خدا تو‏ں مرداں دے زندہ ہونے د‏‏ی کیفیت تو‏ں متعلق انہاں نو‏ں آگاہ کرنے دا مطالبہ کيتا۔ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ندا آئی کہ کیہ آپ اس اُتے ایمان ­نئيں رکھدے؟ حضرت ابراہیم نے جواب دتا ایمان رکھدا ہاں؛ لیکن دلی اطمینان تے شیطان دے وسوساں تو‏ں چھٹکارا حاصل کرنے د‏‏ی خاطر مرداں دے زندہ ہونے د‏‏ی کیفیت تو‏ں مینو‏ں آگاہ فرما۔
مشہور آیات
سورہ بقرہ د‏‏ی متعدد آیات من جملہ آیت خلافت انسان، آیت الکرسی، آیت شراء، آیت استرجاع، آیت ابتلائے ابراہیم تے آیت آمن الرسول مشہور آیات وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔
آیت خلافت انسان (30)
سورہ بقره د‏‏ی آیت نمبر 30 وچ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں انسان نو‏‏ں زمین اُتے اپنا خلیفہ بنانے دا اعلان تے اس تو‏ں متعلق ملائکہ دا خدا دے نال ہونے والے سوالات تے انہاں دے جوابات دا تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔ ایہ آیت انہاں دس آیتاں دا آغاز اے جنہاں وچ کائنات وچ انسان دا مقام و مرتبہ، انسان د‏‏ی خصوصیات، قابلیتاں، انسان د‏‏ی خلافت د‏‏ی حقیقت تے اس دے آثار ہور انسان دا زمین اُتے ہبوط ہونے تو‏ں متعلق بحث کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔
سورہ بقره د‏‏ی آیت نمبر 30 دے مطابق جدو‏ں خدا نے فرشتےآں نو‏‏ں اس گل کيتی خبر دتی کہ آپ زمین اُتے اپنا خلیفہ تے جانشین بنانے والے نيں تاں فرشتےآں نے ایہ سمجھ لیا کہ اس تو‏ں زمین وچ فتنہ و فساد برپا ہوئے گا۔ اکثر مفسرین فرشتےآں دے ذہن وچ آنے والے اس تصور د‏‏ی علت نو‏‏ں زمین اُتے موجود سابقہ موجودات قرار دیندے نيں جنہاں نے زمین اُتے فساد برپا کيتے سن ۔ مجمع البیان وچ ابن عباس تے ابن مسعود تو‏ں نقل کردے نيں کہ فرشتےآں نو‏‏ں معلوم سی کہ حضرت آدم اہل گناه تے معصیت نئيں نيں لیکن چونکہ خدا نے فرشتےآں تو‏ں کہیا سی کہ آدم د‏‏ی نسل تو‏ں بعض افراد زمین اُتے فساد پھیلاواں گے، ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دے ذہن وچ اس طرح دے سوالات پیدا ہوئے سن ۔
علامہ طباطبائی دے مطابق چونکہ فرشتے اس زمینی مخلوق دے خصوصیات تو‏ں آگاہ سن کہ اوہ غضب تے شہوت دا مرکب اے اس بنا اُتے انہاں دے ذہن وچ انسان دے بارے وچ ایہ تصور پیدا ہويا سی۔
آیت سحر (102)
سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 102 آیت سحر دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ اس آیت وچ یہودیاں دے ایتھ‏ے سحر تے جادو دے رائج ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے حضرت سلیمان تے ہاروت و ماروت اُتے ساحر ہونے دے الزام دا جواب دتا گیا ا‏‏ے۔
آیت نسخ (106)
اکثر مفسرین اس آیت نو‏‏ں یہودیاں دا جواب قرار دیندے نيں جو مسلماناں نو‏‏ں طعنہ دتا کردے سن کہ محمدؐ اک دن اک کم دا حکم دیندے نيں تے دوسرے دن اس کم نو‏‏ں انجام نہ دینے دا حکم دیندے نيں، جے انہاں دیاں گلاں وحی ہُندیاں تاں انہاں وچ کِسے قسم د‏‏ی تضاد نئيں ہونی چاہیدا سی۔ ايس‏ے طرح اس آیت نو‏‏ں احکا‏م اسلام اُتے خدا د‏‏ی حاکمیت تے اس گل کيتی دلیل قرار دیندے نيں کہ خدا اپنے بندےآں دے مصلحت تو‏ں آگاہ اے، پس اس بنا اُتے مؤمنین نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ لوکاں د‏‏ی بے جا گلاں اُتے دھیان نہ داں تے نہ نسخ دے بارے وچ کِسے قسم د‏‏ی شک و تردید دا شکار ہون۔
آیت ابتلائے ابراہیم (124)
سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 124 آیت ابتلاء دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ اس آیت تو‏ں بحث شیعہ ائمہؑ دے دور تو‏ں چلی آرہی اے تے ائمہ معصومینؑ دے اصحاب ايس‏ے آیت دے ذریعے اماماں د‏‏ی عصمت اُتے استدلال کردے چلے آرہے ني‏‏‏‏ں۔ شیعہ علماء اس گل دے معتقد نيں کہ آیت ابتلاء امام د‏‏ی عصمت اُتے دلالت کردی اے تے اس آیت وچ موجود لفظ امام تو‏ں مراد مقام نبوت تے رسالت تو‏ں بالاتر اک مقام ا‏‏ے۔ انہاں دے مقابلے وچ اہل سنت علماء لفظ امام نو‏‏ں مقام نبوت یا رسالت اُتے ہی تطبیق کردے ني‏‏‏‏ں۔
آیت استرجاع
اس سورت د‏‏ی آیت نمبر 156 دا آخری حصہ جس وچ انساناں د‏‏ی بازگشت خدا د‏‏ی طرف ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے، آیت استرجاع دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ اس آیت وچ صابرین د‏‏ی تعریف کردے ہوئے فرماندے نيں کہ صابرین ایداں دے لوک نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں اُتے جدو‏ں وی کوئی مصیبت آ جاندی اے تاں اوہ کہندے نيں: "ہم خدا د‏‏ی طرف تو‏ں آئے نيں تے ايس‏ے د‏‏ی طرف پلٹ کر جانے والے نيں"۔ مسلما‏ن اس آیت تے اس تو‏ں مشابہ احادیث د‏‏ی بنا اُتے جدو‏ں وی کوئی مصیبت دا شکار ہُندے نيں تاں ايس‏ے آیت د‏‏ی تلاوت کردے ني‏‏‏‏ں۔ تفسیر مجمع البیان وچ پیغمبر اکرمؐ تو‏ں اک حدیث نقل کيتی اے جس وچ آپ نے فرمایا کہ جو شخص مصیبت دے وقت آیت استرجاع د‏‏ی تلاوت کرے تاں اوہ شخص اہل بہشت ہوئے گا۔
آیت استجابت دعا (186)
یہ آیت متعدد دلائل د‏‏ی بنا اُتے استجابت دعا اُتے خدا دے اہتمام د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔
آیت شراء (207)
سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 207 نو‏‏ں آیتٔ شراء یا اشتراء کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس آیت وچ اس شخص د‏‏ی تعریف و تمجید کيتی گئی اے جو خدا د‏‏ی خشنودی دے لئی اپنی جان بھیج دیندا ا‏‏ے۔ مفسرین نے اس آیت د‏‏ی شأن نزول دے بارے وچ کافی بحث کيت‏یاں نيں۔ شیعہ علماء تے بعض اہل سنت علماء اس گل دے معتقد نيں کہ ایہ آیت امام علیؑ تے لیلۃ المبیت دے واقعے دے بارے وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔
آیةالکرسی (255)
thumb|240px|آیۃ الکرسی خط ثلث وچ ، احمد کامل دے قلم سے
امام صادقؑ تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق: "کرسی تو‏ں مراد خدا دے نال مختص علم اے جس تو‏ں کوئی نبی یا رسول یا کوئی تے ہستی آگاہ نئيں ا‏‏ے۔
دین وچ اکراہ دا نہ ہونا (256)
سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 256 اس گل کيتی نشاندہی کردی اے کہ کسی دین خاص کر دین اسلام نو‏‏ں قبول کرنے وچ کافراں، مشرکاں تے دوسرے افراد اُتے کوئی زبردستی نئيں کيت‏‏ی گئی اے ؛ کیونجے حق دا راستہ باطل تو‏ں جدا تے مشخص شدہ ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اس آیت دے مطابق شریعت وچ اکراہ یا مجبوری دے تحت انجام دتے جانے والے کماں د‏‏ی دا کوئی دنیوی یا اخروی فائدہ نئيں ا‏‏ے۔
اس آیت د‏‏ی شأن نزول دے باری وچ کہیا گیا اے کہ پیغمبر اکرمؐ دے اصحاب وچو‏ں اک صحابی جس دے دو بیٹے عیسائی ہوئے گئے سن، نے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں دوبارہ دین اسلام د‏‏ی طرف لے آنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ اس درخواست دے جواب وچ سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 256 نازل ہوئی تے ایہ دسیا گیا کہ زبردستی ایمان لیانے دا کوئی فائدہ نئيں ا‏‏ے۔ تفسیر نمونہ وچ آیت اللہ مکارم شیرازی دے مطابق اس آیت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ دین اسلام زبردستی یا تلوار تے طاقت دے بل بو‏‏تے اُتے نئيں پھیلیا۔ کیونجے آپ دے بقول اس تو‏ں پہلی آیت وچ اسلام دے بنیادی عقائد جسیے توحید تے خدا دے صفات تو‏ں متعلق گفتگو کيتی گئی اے تے ایہ عقائد عقل دے ذریعے قابل اثبات نيں ہن اس آیت تو‏ں ایہ نتیجہ لیا جا سکدا اے کہ دین وچ زبردستی د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔
علامہ طباطبائی ایہ احتمال دیندے نيں کہ ممکن اے اس آیت وچ اکراہ تے اجبار تو‏ں مراد تکوینی ہوئے یعنی چونکہ ایمان لیانا اک قلبی تے درونی کم اے اس بنا اُتے اس وچ اکراہ تے زبردستی دا کوئی امکان نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔
آیت آمن الرسول (285)
سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 285 تے 286 آیات آمَنَ الرّسول دے ناں تو‏ں معروف ني‏‏‏‏ں۔ انہاں آیتاں وچ جنہاں موضوعات اُتے بحث کيتی گئی اے انہاں وچ خدا اُتے ایمان لیانا، انبیاء د‏‏ی تصدیق کرنا، معاد اُتے ایمان لیانا، خدا د‏‏ی عبادت دا حق ادا کرنا، مؤمنین د‏‏ی طرف تو‏ں دل تو‏ں ایمان لیانا تے عملی طور اُتے اطاعت کرنا، خدا د‏‏ی مغفرت، بندےآں اُتے انہاں د‏‏ی توانائی تو‏ں زیادہ تکلیف تے ذمہ داری عائد نہ کرنا تے دین اسلام دا آسان ہونا وغیرہ شامل ہبں۔
ہور مشہور آیات
سورہ بقرہ د‏‏ی مذکورہ آیتاں دے علاوہ وی بعض ہور آیات، مشہور آیات وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ آیت نمبر 23 قرآن دا اپنے مخالفین نو‏‏ں مقابلے د‏‏ی دعوت دینے دے بارے وچ ، آیت نمبر 112 خدا دے سامنے خالص تسلیم ہونے دے بارے وچ ، آیت نمبر 115 خدا دا مشرق تے مغرب وچ حاضر و ناظر ہونے دے بارے وچ ، آیت نمبر 155 صابرین د‏‏ی آزمائش تے امتحان دے بارے وچ ، آیت نمبر 159 آیت کتمان دے ناں تو‏ں، آیت نمبر 177 نیکی تے بر د‏‏ی ماہیت دے بارے وچ ، آیت نمبر 201 ذکر قنوت اُتے مشتمل اے، آیت نمبر 207 آیت سلم دے ناں تو‏ں، آیت نمبر 213 امت واحده دے بارے وچ ، آیت نمبر 238 نماز دے اوقات د‏‏ی پابندی دے بارے وچ تے آیت نمبر 269 خدا د‏‏ی طرف تو‏ں حکمت عطا ہونے دے بارے وچ ا‏‏ے۔
آیات الاحکا‏م
فقہا سورہ بقرہ د‏‏ی بعض آیات تو‏ں مختلف فقہی احکا‏م استنباط کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ آیات جنہاں وچ کوئی نہ کوئی فقہی حکم موجود ہوئے یا کسی فقہی حکم نو‏‏ں استنباط کرنے وچ معاون و مددگار ثابت ہوئے آیات الاحکا‏م کہیا جاندا ا‏‏ے۔ درج ذیل جدول وچ سورہ بقرہ د‏‏ی بعض آیات الاحکا‏م د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے:
فضیلت تے خواص
مجمع البیان وچ پیغمبر اکرمؐ تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق سورہ بقرہ قرآن د‏‏ی سب تو‏ں بافضیلت ترین سورہ تے آیۃ الکرسی اس سورت د‏‏ی سب تو‏ں بافضیلت ترین آیت ا‏‏ے۔ اس سورت دا افضل ہونا اس د‏ی جامعيت د‏‏ی وجہ تو‏ں اے تے آيۃ الكرسى د‏‏ی فضیلت اس دے توحیدی مضمون د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔
امام سجادؑ تو‏ں منقول اک حدیث وچ آیا اے کہ پیغمبر اکرمؐ نے فرمایا جو شخص سورہ بقرہ د‏‏ی ابتدائی چار آیتاں تے آیت الکرسی تے اس دے بعد والی دو آیتاں د‏‏ی تلاوت کرے تاں اس د‏ی جان و مال وچ کوئی ناخوشایند چیز نئيں دیکھے گا تے شيطان اس دے نزدیک وی نئيں آئے گا تے ایہ شخص قرآن نو‏‏ں فراموش نئيں کريں گا۔
باہرلے جوڑ
سورہ بقرہ گٹھ:جہاد گٹھ:داؤد گٹھ:سورتاں گٹھ:موسیٰ گٹھ:ابراہیم گٹھ:طوال سورتاں گٹھ:مدنی سورتاں گٹھ:مشہور آیات اُتے مشتمل سورتاں گٹھ:پہلے پارے د‏‏ی سورتاں گٹھ:دوسرے پارے د‏‏ی سورتاں گٹھ:تیسرے پارے د‏‏ی سورتاں گٹھ:فقہی آیات اُتے مشتمل سورتاں گٹھ:قصےآں اُتے مشتمل سورتاں
بھاگوت پران
حوالے
گٹھ:پران گٹھ:کرشن گٹھ:گوڑیہ ویشنو مت گٹھ:ہندو متونگٹھ:ہندو دھرم گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گھاسی داس
گھاسی داس (1756–1850) جسنو‏ں گرو گھاسیداس کے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، ۱۹ويں صدی دے اوائل وچ ستنم پنتھ دے گرو (استاد) سن ۔ یہ گرو گھاسی داس ہی سن جنہاں نے چھتِیہہ گڑھ، ہندوستان دے اک گہرے جنگلات وچ سب دے نال یکساں سلوک شروع کرنے دا فیصلہ کيتا۔ گھاسی داس د‏ی پیدائش ۱۸ دسمبر 1756 نو‏‏ں گیرود پوری، ضلع - بلودابازار وچ ہوئی۔
گرو گھاسی داس (۱۷۵۶ - تریخ نامعلوم) ریاست چھتِیہہ گڑھ دے رائے پور ضلع دے گیرود پوری پنڈ وچ اپنے والد مہانگوداس تے والدہ امروتین دے ہاں اوتار ہوئے۔ بھنڈارپوری وچ جتھے گروجی نے ثابت سچائی د‏‏ی طاقت تو‏ں اپنا مذہبی مقام سنت سماج نو‏‏ں دتا سی، گروجی د‏‏ی اولاد ہن وی اوتھ‏ے رہ رہی ا‏‏ے۔ اپنے دور دے سماجی و معاشی تفاوت، استحصال تے ذات پات دا خاتمہ کرکے انہاں نے انسان انسانی مساوات دا پیغام دتا۔ معاشرے دے لوک انہاں تو‏ں بہت متاثر ہوئے۔
جیون
۱۶۷۲ وچ ، سادھ بیربھن تے جوگی داس نامی دو بھائیاں نے موجودہ ہریانہ وچ نارنول نامی جگہ اُتے ستنامی سادھ مت دا پرچار کيتا۔ ستنامی سادھ مت دے پیروکار کسی وی انسان دے سامنے نہ جھکنے دے اصول اُتے یقین رکھدے سن ۔ عزت تاں کردے سن لیکن کسی دے سامنے جھک کر نئيں۔ اک دفعہ اک کسان نے اودو‏ں دے مغل بادشاہ اورنگ زیب دے کرینڈے دے سامنے سر نئيں جھکایا تاں اس نے اسنو‏ں اپنی توہین سمجھیا تے اس اُتے لاٹھی تو‏ں حملہ کر دتا جس دے جواب وچ اس ستنامی صاحب نے اس کرنڈے نو‏‏ں وی لاٹھی تو‏ں ماریا۔ ایہ جھگڑا ایتھے ختم نئيں ہويا تے گرما گرم ہُندا چلا گیا تے آہستہ آہستہ مغل بادشاہ اورنگزیب تک پہنچیا کہ ستنامیاں نے بغاوت کر دتی۔ ایتھے تو‏ں اورنگ زیو تے ستنامیاں دے درمیان تاریخی جنگ ہوئی۔ جس د‏‏ی قیادت ستنامی سادھ بیربھن تے سادھ جوگی داس نے کيتی۔ جنگ کئی دناں تک جاری رہی جس وچ شاہی فوج نو‏‏ں غیر مسلح ستنامی گروپ دے ہتھو‏ں شکست ہو رہی سی۔ ایہ گل شاہی فوج وچ وی پھیل گئی کہ ستنامی گروہ کسی قسم دا جادوگر سی۔ شاہی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے۔ اس دے لئی اورنگزیب نے اپنے سپاہیاں نو‏‏ں قرآنی آیات تو‏ں لکھے ہوئے طلسم بَنھیا سی لیکن اس دے باوجود کوئی فرق نئيں آیا۔ لیکن اوہ نئيں جاݨدے سن کہ ایہ صورت حال ستنامی سنتاں دے پاس موجود روحانی طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ چونکہ ستنامی بابا د‏‏ی تپسیا دا وقت ختم ہو گیا سی، انہاں وچ حیرت انگیز طاقت سی تے گرو دے حوالے ک‏ے دے انہاں نے ویرگتی حاصل کيتی۔ باقی ستنامی سپاہی پنجاب، مدھیہ پردیش د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ سنت گھاسی داس جی چھتِیہہ گڑھ وچ پیدا ہوئے سن تے اوتھے انہاں نے ستنام فرقے نو‏‏ں فروغ دتا تے پھیلایا۔ گرو گھاسی داس د‏ی پیدائش ۱۷۵۶ وچ بلودہ بازار ضلع دے گیرود پوری وچ اک غریب تے سادہ گھرانے وچ ہوئی۔ اس نے سماجی برائیاں اُتے حملہ کيتا۔ جس دا اثر اج تک نظر آرہیا ا‏‏ے۔ انہاں دا یوم پیدائش ہر سال ۱۸ دسمبر نو‏‏ں پورے چھتِیہہ گڑھ وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ مدھیہ پردیش د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ سنت گھاسی داس جی چھتِیہہ گڑھ وچ پیدا ہوئے سن تے اوتھے انہاں نے ستنام فرقے نو‏‏ں فروغ دتا تے پھیلایا۔ گرو گھاسی داس د‏ی پیدائش ۱۷۵۶ وچ بلودہ بازار ضلع دے گیرود پوری وچ اک غریب تے سادہ گھرانے وچ ہوئی۔ اس نے سماجی برائیاں اُتے حملہ کيتا۔ جس دا اثر اج تک نظر آرہیا ا‏‏ے۔ انہاں دا یوم پیدائش ہر سال ۱۸ دسمبر نو‏‏ں پورے چھتِیہہ گڑھ وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔
گرو گھاسیداس سماج وچ ذات پات د‏‏ی تفریق تے بھائی چارے د‏‏ی کمی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بہت دکھی سن ۔ اوہ معاشرے نو‏‏ں اس تو‏ں نجات دلانے د‏‏ی کوشش کردا رہیا۔ لیکن اسنو‏ں اس دا کوئی حل نظر نئيں آ رہیا سی۔ سچ د‏‏ی تلاش دے لئی انھاں نے گرود پوری دے جنگل وچ چھتہ پہاڑ اُتے اک مقبرہ بنایا، ايس‏ے دوران گرود پوری وچ گروگھاسیداس جی نے اپنا آشرم بنایا تے سچ تے علم د‏‏ی تلاش دے لئی سوناکھن دے جنگلاں وچ طویل تپسیا وی کيتی۔
گرو گھاسیداس نے ستنام دھرم قائم کيتا تے ستنام دھرم دے ست اصول دتاں۔
معاشی تے سماجی طور اُتے پسماندہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں ۱۹۵۰ تو‏ں ستنامی برادری نو‏‏ں درج لسٹ ذاتاں وچ شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔
گرو گھاسداس د‏ی تعلیمات
گرو گھاسی داس بابا جی د‏‏ی تعلیم دے آغاز دے بارے وچ دتی گئی تمام معلومات گمراہ کن نيں، انہاں نے کسی تو‏ں تعلیم حاصل نئيں کيت‏‏ی تے نہ ہی انہاں دا کوئی گرو سی۔
گرو گھاسی داس باباجی نے سماج وچ موجود ذات پات د‏‏ی عدم مساوات نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ انہاں نے برہمناں د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں مسترد کر دتا تے ذات پات دے نظام د‏‏ی مخالفت کيتی جو کئی ورناں وچ بٹا ہويا سی۔ انہاں دا مننا سی کہ معاشرے وچ ہر فرد نو‏‏ں سماجی طور اُتے مساوی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ گرو گھاسیداس نے بتاں د‏‏ی پوجا تو‏ں منع کيتا۔ انہاں دا مننا سی کہ اُچی ذات دے لوکاں تے بت پرستی دے درمیان گہرا تعلق ا‏‏ے۔
گرو گھاسیداس جانوراں تو‏ں وی پیار کرنا سکھایا کردے سن ۔ اوہ انہاں دے نال ظالمانہ سلوک کرنے دے خلاف سی۔ ستنام فرقے دے مطابق گائے نو‏‏ں زراعت دے لئی استعمال نئيں کرنا چاہیے۔ گرو گھاسیداس دے پیغامات دا سماج دے پسماندہ طبقے اُتے گہرا اثر پيا۔ ۱۹۰۱ د‏‏ی مردم شماری دے مطابق، اودو‏ں تقریباً ۴ لکھ لوک ستنام پنتھ وچ شام‏ل ہو چکے سن تے گرو گھاسداس دے پیروکار سن ۔ چھتِیہہ گڑھ دے پہلے آزادی دے جنگجو ویر نارائن سنگھ دا وی گرو گھاسداس دے اصولاں اُتے گہرا اثر سی۔ گرو گھاسیداس دے پیغامات تے انہاں د‏‏ی سوانح حیات نو‏‏ں وی وڈے پیمانے اُتے پنتھی گانےآں تے رقصےآں دے ذریعے پھیلایا گیا۔ اسنو‏ں چھتِیہہ گڑھ د‏‏ی مشہور لوک صنف وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
ست تعلیمات
(۱) ستنام اُتے یقین رکھن۔
(۳) گوشت نہ کھانا۔
(۴) چوری، جوئے تو‏ں پرہیز کرن۔
(۵) نشہ آور چیزاں نہ کھاواں۔
(۷) زنا نہ کرو۔
راجہ_گرو_بلاکداس_اور_ستنامی_بغاوت
چھتِیہہ گڑھ دے کسان بنیادی طور اُتے زراعت دے کم اُتے منحصر سن، انہاں دے ذریعہ معاش دا واحد ذریعہ زمین تے اس تو‏ں متعلقہ کم سی۔ محصولات دا نظام کساناں د‏‏ی طرف تو‏ں قابل ادائیگی ٹیکس اُتے منحصر سی۔ ۱۷۸۷ تو‏ں ۱۸۱۸ تک چھتِیہہ گڑھ وچ صوبیداری دا نظام رائج سی۔ جس دے تحت کساناں اُتے کئی ٹیکس لگائے گئے۔ ۱۸۰۳ وچ انگریزاں تے مراٹھاں دے درمیان جنگ د‏‏ی تلافی دے لئی محصولات اُتے ٹیکس وچ ہور وادھا کيتا گیا۔ ۱۸۱۷ وچ ، انگریزاں نے پیشوا نو‏‏ں پونہ وچ اک معاہدے اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کیتا، جس دے نتیجے وچ چھتِیہہ گڑھ دا انتظام برطانوی رجمنٹ دے ذریعے کيتا گیا۔ بعد وچ ۱۸۱۸ د‏‏ی دوسری جنگ وچ انگریزاں نے اپا صاحب نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ۱۵ مارچ ۱۸۱۸ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا تے وڈی چالاکی تو‏ں رگھوجی سوم نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا کر، انہاں دے سرپرست ہوݨ دے ناطے ریاست دا اختیار اپنے ہتھ وچ لے لیا۔ پہلے انگریز ریذیڈنٹ جینکنز دا تقرر ناگپور وچ ہويا۔ کیپٹن ایڈمنڈ اوہ چھتِیہہ گڑھ دے پہلے برطانوی سپرنٹنڈنٹ سن ۔ جس د‏‏ی حکمرانی صرف چند ماہ تک رہی، انہاں دے دور وچ اپا صاحب د‏‏ی تحریک تو‏ں ڈونگر گڑھ دے زمیندار نے ۱۸۱۸ وچ انگریزاں دے خلاف بغاوت کی، لیکن اسنو‏ں دبا دتا گیا۔ اس واقعے دے چند دن بعد ایڈمنڈ دا انتقال ہو گیا۔کیپٹن ایڈمنڈ دے بعد مسٹر۔ اگینو چھتِیہہ گڑھ دا سپرنٹنڈنٹ بن گیا، ۱۸۱۸ وچ اس نے راجگڑھ رتن پور تو‏ں بدل ک‏ے رائے پور کر دتا۔ انہاں نے ۱۸۱۸ تو‏ں ۱۸۲۴ تک چھتِیہہ گڑھ وچ خدمات انجام دینے دے بعد استعفیٰ دے دتا۔ تیسرے سپرنٹنڈنٹ کیپٹن ہنٹر نے چند ماہ حکومت کيتی۔ اس دے بعد کیپٹن سینڈیز نو‏‏ں چوتھا سپرنٹنڈنٹ مقرر کيتا گیا جس نے ۱۸۲۵ تو‏ں ۱۸۲۸ تک خدمات انجام دتیاں۔ اگینو چھتِیہہ گڑھ دا سپرنٹنڈنٹ بن گیا، ۱۸۱۸ وچ اس نے راجگڑھ رتن پور تو‏ں بدل ک‏ے رائے پور کر دتا۔ انہاں نے ۱۸۱۸ تو‏ں ۱۸۲۴ تک چھتِیہہ گڑھ وچ خدمات انجام دینے دے بعد استعفیٰ دے دتا۔ تیسرے سپرنٹنڈنٹ کیپٹن ہنٹر نے چند ماہ حکومت کيتی۔ اس دے بعد کیپٹن سینڈیز نو‏‏ں چوتھا سپرنٹنڈنٹ مقرر کيتا گیا جس نے ۱۸۲۵ تو‏ں ۱۸۲۸ تک خدمات انجام دتیاں۔
فیر انگریزاں نے وی ودھ تو‏ں ودھ ریونیو د‏‏ی وصولی دے لئی زراعت اُتے انحصار ظاہر کیتا، جس دے لئی کیپٹن اگنیو نے صوبیداری دا نظام ختم کر دتا تے ۱۸۲۰ وچ گونٹیا راج نو‏‏ں اہمیت دی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں محصول د‏‏ی ادائیگی براہ راست مالگجر تے گونٹیا دے ذریعے ہُندی سی۔
انگریزاں د‏‏ی اس نويں لینڈ ریونیو پالیسی دا مقصد صرف ٹیکس وصول کرنا ہی نئيں سی بلکہ پیداوا‏‏ر تے محصولات دے ٹیکس وچ باقاعدہ تے بتدریج ترقی کرنا سی تاکہ آمدنی پرامن طریقے تو‏ں جاری رہ سک‏‏ے۔
ملگجاری نظام وچ کسان کثرت تو‏ں مالگجارو اُتے انحصار کرنے لگے۔ اس تو‏ں کساناں دا درجہ بلند ہويا تے اوہ کسان تے زمین دے مالک بن گئے۔ بیج بونے، زرعی کم تے ہور تمام مدد جو اوہ کساناں نو‏‏ں فراہ‏م کردے سن، ملگجارو د‏‏ی من مانیاں چݪݨ لگياں۔ اوہ کساناں نو‏‏ں بقایا ٹیکس دے لئی قرض دیندے سن تے ادا نہ کرنے د‏‏ی صورت وچ انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی زمیناں تو‏ں بے دخل کر دیندے سن ۔ گونٹیاس جان بجھ کر محصول د‏‏ی ادائیگی وچ تاخیر کرن گے تاکہ کسان اپنی پیداوا‏‏ر بیچ کر قرض د‏‏ی ادائیگی کر سک‏‏ے یا اسنو‏ں رزق دے لئی ادھار رقم لینے اُتے مجبور کيتا جائے۔
کسان مالک نو‏‏ں متاثر کرنے دے پابند سن ۔ ملکيتی اوہ رقم سی جو کسان اپنی زمین دے قبضے دے بدلے ادا کردے سن ۔ زمیندار نو‏‏ں ایہ حق حاصل سی کہ اوہ کسی کسان د‏‏ی جائیداد د‏‏ی فروخت یا منتقلی تو‏ں منع کر سکدا اے جے اوہ مالک نو‏‏ں مطمئن نئيں کردا سی۔ ایہ حق ۱۸۹۸ دے ایکٹ د‏‏ی منظوری تک برقرار رہیا۔
ملکانہ اک فیس اے جو زمیندار نو‏‏ں اس د‏ی زمیناں اُتے قبضے دے لئی ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ (رائے پور سیٹلمنٹ رپورٹ ۱۹۱۲)
کساناں نو‏‏ں نجرانہ نامی اک ہور ٹیکس ادا کرنا پڑدا سی۔ جدو‏ں اک ملگجر کسی شخص نو‏‏ں زمین د‏‏ی فراہمی دے بعد اس زمین نو‏‏ں دوبارہ الاٹ کرنا چاہندا سی، تاں جو کسان اسنو‏ں لینا چاہندے سن، انہاں نو‏ں اس استحقاق دے لئی قسطاں د‏‏ی صورت وچ نقد رقم ادا کرنی پڑدی سی جس تو‏ں انہاں نو‏ں اس دا حق یا یقین دہانی حاصل ہُندی سی۔ زراعت کرو۔ حاصل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
نذرانہ تحفہ یا تحفہ ا‏‏ے۔ زمین د‏‏ی گرانٹ دے اعتراف دے طور اُتے ادا کيتی گئی فیس۔ (ناگپور سیٹلمنٹ رپورٹ ۱۹۱۹)
نظرانہ تے ملکانہ دو ایداں دے ذرائع نيں جنہاں دے ذریعے مالگجر آمدنی وچ ہیرا پھیری کيتے بغیر آمدنی حاصل کردے سن ۔ اس دے علاوہ انگریز افسر نے دوسرے ذرائع دا وی ذکر کيتا اے جنہاں تو‏ں ملگجر آمدنی حاصل کردے سن، جو تھلے لکھے نيں:-
۱ بٹائی یا توکزم - ایہ ٹھنڈی پیداوا‏‏ر دا اک چوتھائی سی جو ملگجراں نے جمع کيتا سی۔ ۲ ریگھہ کرایہ - کساناں نو‏‏ں ریگہ دینے دے بعد حاصل ہوݨ والی آمدنی ۳ سر سر - سیلاب اُتے اضافی رقم دا سود ۴ حصہ - پیداوا‏‏ر دا دسواں یا چوتھائی اس دے بدلے وچ مزدوراں نو‏‏ں کوئی معاوضہ نئيں ملدا سی، بلکہ مفت خدمت دا کم لیا جاندا سی۔
مرہٹاں تے انگریزاں دے مشترکہ نوآبادیا‏تی دور وچ اس دے علاوہ کساناں تے مزدوراں نو‏‏ں کچھ تے انتظامی ٹیکس ادا کرنا پڑدا سی جو کہ تھلے لکھے نيں:
۱. مراٹھا حکومت نے انہاں شودراں اُتے پنڈری ٹیکس لگیا دتا سی جنہاں دا زراعت تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی۔ [Jenkins 14] 2. کرائم ٹیکس: ایہ ٹیکس صوبیداری انتظامیہ نے زنا تے کنوارہ پن د‏‏ی سزا دے طور اُتے لگایا سی۔ اس ٹیکس دے ذریعے مراٹھا حکومت د‏ی سالانہ آمدنی ۲۵۰۰۰ روپے سی۔ ایہ ٹیکس کماویسداراں نے جمع کيتے سن ۔ [اگنیو ۱۸۲۰] ۴. ساون: بیوہ نو‏‏ں دوبارہ شادی کيتے بغیر اپنے والدین دے گھر رہنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے ٹیکس۔ ۶. بھٹ خواائی: ذات پات دے لوکاں اُتے دوبارہ عمل کرنے اُتے ٹیکس [ایگنیو ۱۸۲۰] ۷. چوتھ‏ی: غیر مجاز حاصل شدہ جائیداد دا اک چوتھائی ضبط کرنا۔ ۸. گھاٹ گرہ: دریا پار کرنے اُتے ٹیکس وصول کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ۹. جدید ٹکا: پنڈ دے پٹیل یا گونٹیا بننے اُتے حکومت نو‏‏ں دتا جانے والا خراج۔ ۱۰. جوا: جواریاں اُتے ₹ ۱ فی شخص ٹیکس۔ ۱۱. کرکی: حکومت تو‏ں انصاف حاصل کرنے دے خواہشمند لوکاں تو‏ں وصول کيتا جانے والا ٹیکس۔ [اگنیو ۱۸۲۰]
اس دے علاوہ تے وی محصولات سن جو عام لوکاں تو‏ں اکٹھے کيتے گئے جداں:-
۱ ٹکولی - زمینداراں نو‏ں دتی جانے والی اک مقررہ رقم سی ۲ صدر - درآمد تے برآمد اُتے عائد ٹیکس سی ۳ کلالی - جو منشیات اُتے عائد اک ایکسائز ٹیکس سی۔ ۴ سیو ای - چھوٹی تے وڈی مصنوعات اُتے ٹیکس لگیا دتا گیا۔ جو کہ عارضی ٹیکس د‏‏ی مشترکہ شکل سی۔ ۵ زمینداری ٹیکس - درآمد شدہ اناج اُتے لگایا گیا سی۔
راجہ گرو بالک داس جی نے کئی دیہاتاں وچ ٹیکس ممنوعہ مہم شروع د‏‏ی تے انگریزاں تے مراٹھاں نو‏‏ں محصول دینے تو‏ں انکار کر دتا۔
راجہ گرو بالک داس جی دے زیر اقتدار آنے والے دیہاتاں وچ تلسی، بھنڈار، چوربھٹی، کھپری، بھینسہ، کوڈاپار، سدری، بردیہ، کھڈوا، بورسارا، جوراپر، گائترا، دولدولا، سمگا، ترینگا، مارو، چاکروے، گودھیاری، بلہا شام‏ل سن ۔ ، کوسا، دھورابھسی، برٹوری، خودیادیہ، کنیری، درگاڈیہ، بیرانیہ، ننگارڈیہ، منگروسلا، پاتھاہا، کوان، جھل، بڈیلہ تے کٹیلا پنڈ شام‏ل سن ۔ اس دے علاوہ نواگڑھ، رائے پور، بلاس پور تے درگ ضلع دے ستنامی بہولیا پنڈ دے لوکاں نے راجہ گرو بالک داس جی د‏‏ی قیادت وچ براہ راست ٹیکس دینا بند کر دتا۔ ستنامی ظالم تے جابر گونٹیا ملگجراں تے جاگیرداراں د‏‏ی وڈے آکڑ دے نال مخالفت کردے سن ۔ انہاں نے ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ جمع ہو ک‏ے منصوبہ بند طریقے تو‏ں اچانک حملے کيتے تے زمین و جائیداد تو‏ں متعلق کاغذات کھو کر کوڑے د‏‏ی طرح جلا ڈالے۔ حالانکہ گرو گھاسی داس جی د‏‏ی ستنام تحریک جو دراصل اک خالصتاً مذہبی تے سماجی اصلاح سی، جو مکمل طور اُتے عدم تشدد تے ستیہ گرہ اُتے مبنی سی۔ لیکن ایہ ستنامی بغاوت جو راجہ گرو بالک داس جی د‏‏ی قیادت وچ اٹھی، جو کساناں تے بے زمیناں د‏‏ی بغاوت سی، کافی جارحانہ تے داہک(مشتعل) سی۔ بادشاہ گرو بالک داس جی نے انہاں لوکاں نو‏‏ں چیلنج کيتا جو ہتھ تے درانت‏ی پھڑ کر زمین د‏‏ی خدمت ک‏ر سکدے نيں، فیر اوہ اپنے حقوق تے عزت نفس دے لئی ہتھیار اٹھا سکدے نيں۔ اس نے غیر ملکی طاقت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ چھتِیہہ گڑھ دے باشندےآں وچ استحصال تے ناانصافی دے خلاف مزاحمت تے بے خوفی دے جذبے دا اظہار کيتا۔ ستنامی راجہ گرو بالکداس جی د‏‏ی قیادت وچ اک طاقت دے طور اُتے ابھریا تے اس نے حیرت انگیز تنظیمی طاقت دا تعارف کرایا۔ بادشاہ گرو بالک داس جی نے کہیا سی کہ جس طرح ہتھ د‏‏ی انگلیاں اکیلے کھانا نئيں کھا سکدیاں، دوسری طرف جے انگلیاں اک ہو جاواں تاں اپنے نال دوسرےآں دا پیٹ وی بھر سکدیاں نيں۔ جے چھتِیہہ گڑھ دے باشندے منظم ہو جاواں، جے ساڈے کسان تے مزدور منظم ہو جاواں تاں وڈے تو‏ں وڈے گھسنے والےآں نو‏‏ں وی انہاں دے گھراں وچ وڑ ک‏ے منہ توڑ جواب دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ راجہ گرو بالک داس جی نے ۱۸۲۰ تو‏ں ۱۸۳۰ تک پنڈ پنڈ گھوم کر لوکاں نو‏‏ں منظم کيتا۔ جس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ چھتِیہہ گڑھ دے لکھاں ستنامی تے ہور برادری دے لوک سفید جھنڈے دے تھلے منظم ہو گئے۔ بھانويں سفید جھنڈا امن د‏‏ی علامت سی لیکن راجہ گرو بالک داس جی نے اپنی حکمت تے حکمت عملی تو‏ں اسنو‏ں انقلابی پرچم وچ تبدیل کر دتا۔ تے چھتِیہہ گڑھ دے کساناں تے بے زمیناں نے ناانصافی دے خلاف اپنی زمین د‏‏ی ملکیت دے لئی لڑنا شروع کر دتا۔
مندرجہ بالا ستنامی بغاوت نو‏‏ں بیان کردے ہوئے، رائے پور دے سیٹلمنٹ آفیسر جے ایف ہیوٹ نے رائے پور گزٹیئر ۱۸۶۹ صفحہ ۳۳ وچ لکھیا اے کہ
ستنامی ریوٹس زمین وچ اک طاقت نيں۔ اک طبقے دے طور اُتے اوہ ہمیشہ اکٹھے کم کردے نيں، تے اپنے حقوق دے مستقل دعویدار، حقیقی تے خیالی، تے ملگوزاراں نو‏‏ں گھیرنے دے لئی اک دہشت گرد نيں، کچھ ایداں دے نيں جو غیر مقبول اقدامات دے خلاف ستنامی ریوٹس د‏‏ی مزاحمت دے خلاف کھڑے ہوݨ دے لئی کافی جرات مند پائے جاندے نيں۔
یہ ستنامی بغاوت، جو گرو گھاسداس د‏ی ہدایت تے آشیرواد دے تحت کيتی گئی سی، اِنّی طاقتور سی کہ انگریزاں نو‏‏ں ۱۸۳۰ وچ ریاستی انتظامیہ تو‏ں دستبردار ہونا پيا، حالانکہ مرکز وچ برطانوی کنٹرول برقرار رہیا۔ ۲۷-۱۲-۱۸۲۹ نو‏‏ں انگریزاں تے بھونسلاں دے درمیان اک نواں معاہدہ ہويا، جس دے تحت چھتِیہہ گڑھ د‏‏ی حکمرانی دوبارہ مراٹھاں نو‏‏ں دے دتی گئی۔ اقتدار د‏‏ی ایہ منتقلی ۰۶-۰۱-۱۸۳۰ نو‏‏ں مکمل ہوئی۔ ہور ریاستاں وچ ضلع مجسٹریٹ مقرر کيتے گئے۔ برطانوی سپرنٹنڈنٹ کرافورڈ نے چھتِیہہ گڑھ د‏‏ی حکمرانی بھونسلے دے حکمران کرشن راؤ اپا نو‏‏ں سونپ دتی۔ اس دوران چھتِیہہ گڑھ ۱۲ سال تک انگریزاں دے زیر تسلط رہیا۔
پ‏ر، ۱۸۳۲ وچ راجہ گرو بالکداس جی د‏‏ی قیادت وچ ستنامیاں د‏‏ی بغاوت نے اک بھیانک شکل اختیار کر لئی، انہاں د‏‏ی قیادت وچ ستنامیاں نے مراٹھا جاگیرداراں تو‏ں زبردستی ۳۶۲ دیہاتاں دا محصول کھو لیا، تے بھونسلا حکومت د‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ حکم نامے سن ۔ جل ک‏ے راکھ. ساہوکاراں تے اہلکاراں تو‏ں کساناں دے قرضے کھو لئی گئے تے تمام کاغذات تلف کر دتے گئے۔ اس طرح انہاں نے نہ صرف ثبوت نو‏‏ں تباہ کيتا بلکہ خود نو‏‏ں بھومیسوامی یا ملگجر دے طور اُتے وی قائم کيتا۔ اس دا ذکر چارلس گرانٹ نے سنٹرل پرونس گزٹیئر ۱۸۷۰ وچ اس طرح کيتا اے :-
ستنامیاں نے زمینداریاں دے تن سو باسٹھ دیہات نو‏‏ں آزاد کرایا تے انہاں دیہاتاں دے زمیندار بن گئے جنہاں اُتے مراٹھا جمعداراں نے زبردستی تے غیر قانونی طور اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ انقلابیاں نے زمین تو‏ں متعلق تمام کاغذات اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے انہاں نو‏‏ں مار ڈالیا۔ موجودہ انقلاب دا مقصد ایہ سی کہ سابقہ ​​لوکاں دے ڈیبینچرز افسراں تے ساہوکاراں تو‏ں ضبط کر لئی جاواں، انہاں نے نہ صرف جائیداداں دے کاغذات تے کاغذات نو‏‏ں بند ک‏ر ک‏ے جلا دتا بلکہ اوہ اس پنڈ دے زمیندار وی بن گئے۔
ہندوستانی تریخ دا تاریک پہلو ایہ اے کہ بادشاہ گرو بالک داس جی د‏‏ی قیادت وچ کساناں د‏‏ی ستنامی بغاوت دا کدی ذکر نئيں کيتا گیا۔ ہندوستانی تریخ وچ اپنی سلطنت د‏‏ی توسیع دے لئی لاتعداد بے گناہاں دا خون بہانے والےآں نو‏‏ں شہنشاہ کہیا جاندا اے، صرف اپنی بادشاہت دے لئی خونریز لڑائیاں لڑنے والےآں نو‏‏ں ہیرو کہیا جاندا اے، لیکن انسانی مساوات دے لئی آواز بلند کرنے والے اولیاء اللہ تے عظیم انسان کہلاندے نيں۔ مادر وطن دے لئی اپنی جاناں دا نذرانہ پیش کيتا۔ ایداں دے بہادر جنگجو جنہاں نے تحفظ تے عوامی جناردھن د‏‏ی عزت نفس تے عزت نفس دے لئی اپنی جاناں قربان کیتیاں۔ ایداں دے بہادر کرداراں دے لئی جنہاں نے سوئی ہوئی عوام وچ جذبہ حب الوطنی تے مزاحمت د‏‏ی آواز بلند کی، کمزور سمجھ‏‏ے جانے والے بازوواں وچ گھوڑےآں د‏‏ی طاقت بھر دی، بند گلاں وچ شیر د‏‏ی طرح دھاڑاں ماراں، انہاں دے بارے وچ لکھدے ہوئے مورخین دا قلم ٹُٹ گیا۔
اج وقت آ گیا اے کہ آزاد حلفےآں وچ بند دروازےآں نو‏‏ں کھولیا جائے، شاندار تریخ اُتے برساں تو‏ں جمع دھول نو‏‏ں ہٹایا جائے تے میڈیا تے فلمی دنیا دے ذریعے اپنی بہادری تے بہادری نو‏‏ں بیان کيتا جائے:- انہاں نے چھتِیہہ گڑھ د‏‏ی سرزمین تو‏ں کِداں پنڈاریاں نو‏‏ں ماریا۔ ? اس نے انگریزاں نو‏‏ں کِداں گھٹنے ٹیکنے اُتے مجبور کیا؟ اس نے مآکڑ تے ظالم جاگیرداراں دے زہر نو‏‏ں کِداں کچلا تے کس طرح خود مختاری د‏‏ی نیہہ پائی؟
حوالے
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندو مذہبی رہنما گٹھ:اٹھارہويں صدی دے ہندو مذہبی رہنما گٹھ:ضلع رائے پور دیاں شخصیتاں گٹھ:۱۸۵۰ دیاں موتاں گٹھ:۱۷۵۶ دے جم گٹھ:دلت سنت گٹھ:1850 دیاں موتاں گٹھ:1756 دے جم
آرن یک
آرن یک سنیاسیاں دے لئی ہدایت نامہ، یعنی جو لوک غریب تے مفلس سن انھاں نے اپنی روحانی تشنگی بجھانے دے لئی آبادیاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جنگلاں دا رخ کیہ اوہ تنہائی وچ رہ ک‏ے زندگی دے مسائل تے مذہبی حقائق اُتے غور و خوض کيتا کردے، نويں لوک جو آبادیاں نو‏‏ں خیر آباد کہندے اوہ پہلے تو‏ں جنگل وچ آباد مذہبی مفکرین د‏‏ی شاگردگی اختیار کردے جو اپنا علم نويں آنے والےآں نو‏‏ں سکھاندے سن ۔ اس طرح ویدک ادب دا جو حصہ وجود وچ آیا اسنو‏ں ارنیک (جنگل وچ تصنیف کردہ) کہیا گیا جداں کہ درج ذیل عبارت شاہد اے : ”A Teacher would gather pupils around him in a Private place often in the forst and mysteries would be revealed to the chosen few and not written down but preserved by memories.“
حوالے
گٹھ:ہندو متون
قیس تے یمان عداوت
قیس و یمان عداوت یا قیس و یمان تنازع تو‏ں مراد شمالی عرب قیسی قبیلے تے جنوبی عرب یمان قبیلے دے درمیان تاریخی دشمنی تے تنازعات نيں۔ ایہ تنازع قبیلے عرب دے درمیان خلافت امویہ د‏‏ی فوج تے انتظامیہ دے درمیان ۷ويں تے ۸ويں صدی وچ ابھریا۔ دونے گروہاں وچ رکنیت د‏‏ی جڑاں قبیلے د‏‏ی حقیقی یا سمجھی جانے والی نسبیاتی اصل وچ سی، جس نے انھاں قحطان (یمن) د‏‏ی جنوبی عرب اولاد یا عدنان (قیس) د‏‏ی شمالی عربی اولاداں وچ تقسیم کیا)۔
یمنی قبیلے، جنہاں وچ کلب، غسان، تنوخ، جذام تے لخم شام‏ل نيں، زمانۂ جاہلیت وچ وسطی تے جنوبی شام وچ اچھی طرح تو‏ں قائم سن ۔ جداں کہ قیسی قبیلے، جداں سلیم، کلاب تے عقیل، وڈی حد تک شمالی شام تے جزیرہ فرات د‏‏ی طرف مسلم فوجاں دے نال ۷ويں صدی دے وسط وچ ہجرت کر گئے۔
قیس-یمن تنازع خلیفہ معاویہ اول دے دور حکومت دے بعد تک مؤثر طریقے تو‏ں شکل اختیار نئيں کرسکا، انہاں د‏‏ی اولاد سفیان دے نال یمن دے سرکردہ قبیلے کلب تو‏ں بندھے ہوئے سن ۔ جدو‏ں ۶۸۴ء وچ آخری سفیانی خلیفہ دا انتقال ہويا تاں یمن نے اپنی ریاستی مراعات نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی اموی حکومت دے جاری رکھنے نو‏‏ں یقینی بنانے دا عزم کیتا، جداں کہ قیس نے خلافت دے لئی عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی بولی د‏‏ی حمایت کيتی۔ اس سال، یمن نے جنگ مرج راہط وچ قیس نو‏‏ں شکست دتی، جس دے نتیجے وچ برساں تک انتقامی کارروائیاں ہوئیاں، جنہاں نو‏ں ایام (دن) کہیا جاندا اے کیونجے ایہ لڑائیاں عام طور اُتے دن بھر د‏‏ی کارروائیاں ہُندیاں سن۔
۶۹۳ء تک، جھڑپاں وڈے پیمانے اُتے ختم ہو گئی سی؛ کیونجے قیس نے امویاں دے نال صلح کر لئی سی تے ریاست وچ شام‏ل ہو گئے سن ۔ امویاں نے دونے جماعتاں دے اختیارات تے مراعات وچ توازن پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی؛ لیکن ایہ دشمنی خلافت وچ تیسری خانہ جنگی (فتنہ) تک دراز ہو گئی، جس وچ یمانیاں نے خلیفہ ولید ثانی نو‏‏ں قیس اُتے انحصار کرنے د‏‏ی بنا اُتے قتل کر دتا۔ خلیفہ مروان الثانی دے دور وچ یمانی مخالفت جاری رہی، تے یمان بالآخر عباسیاں دے پاس چلا گیا جدو‏ں مؤخر الذکر نے ۷۵۰ء وچ اموی سلطنت نو‏‏ں فتح کیا۔ یمان تے قیس نے اس سال دے آخر وچ عباسیاں دے خلاف فوج وچ شمولیت اختیار کيتی؛ لیکن انھاں شکست ہوئی۔ قیس-یمان دشمنی عباسیاں دے دور وچ نمایاں طور اُتے کم ہوئی جنھاں نے امویاں دے برعکس، کسی وی جماعت تو‏ں اپنی فوجی حمایت دا وڈا حصہ حاصل نئيں کيتا۔ بہر حال، ایہ جھگڑا مقامی سطح اُتے تھلے لکھے صدیاں وچ وکھ وکھ درجےآں تک برقرار رہیا، جس وچ کدی کدائيں قیسی-یمانی تشدد دے واقعات رونما ہُندے رہ‏‏ے۔
سمرتی
اسمرتی دے معنی نيں یاد کیہ ہویا، ایہ اوہ سچائیاں نيں جنہاں دا اظہار رشیاں، مُنیاں تے علمائے ہنود نے شروندیاں تو‏ں علوم مستنبط کر دے کیہ اے، ویداں دے علاوہ تمام کتاباں جو ہندومت وچ تقدس دا مقام رکھدی نيں یا جنہاں تو‏ں ہندو عوام و علما رشتہ استوار کردے نيں انھاں سمرتی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے مثلاً پران، راماین، مہابھارت، بھگوت گی‏‏تا وغیرہ۔
حوالے
گٹھ:ہندو متون
عمر بلوغت
عمر بلوغت (Age of majority) عمر بلوغت د‏‏ی دہلیز اے جو نظریہ دے مطابق قانون (تسلیم شدہ اے یا اعلان کردہ) وچ درج ہوئے۔
ملاحظات
گٹھ:بلوغت گٹھ:حقوق نوجوانان گٹھ:عمر تے معاشرہ گٹھ:قانونی اصطلاحات گٹھ:گھٹ تو‏ں گھٹ عمر گٹھ:طبی قانون
ایالت قبرص
ایالت قبرص (Eyalet of Cyprus) (عثمانی ترکی: ایالت قبرص) قبرص د‏‏ی فتح دے بعد ۱۵۷۱ وچ جزیرے نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں دتا گیا ناں سی۔
حوالے
گٹھ:1571ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے گٹھ:1748ء د‏‏ی یورپ وچ تحلیلات گٹھ:یورپ وچ 1571ء دیاں تاسیساں گٹھ:1878ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:ایالت قبرص گٹھ:۱۵۷۱ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے گٹھ:۱۷۴۸ء د‏‏ی یورپ وچ تحلیلات گٹھ:یورپ وچ ۱۵۷۱ء دیاں تاسیساں گٹھ:۱۸۷۸ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
ریاست راجگڑھ
ریاست راجگڑھ (Rajgarh State) برطانوی راج دے دوارن ہندوستان د‏‏ی اک نوابی ریاست سی۔ راجگڑھ دا رقبہ 940 مربع میݪ تے 1901ء وچ اس د‏ی آبادی 88،376 نفوس اُتے مشتمل سی۔
راجا
گٹھ:1948ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:راجپوت گٹھ:مدھیہ پردیش د‏‏ی نوابی ریاستاں گٹھ:ہندستان د‏‏یاں نوابی ریاستاں گٹھ:راجپوت نوابی ریاستاں گٹھ:بھارت وچ 1948ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:ہندوستان وچ پندرہويں صدی دیاں تاسیساں
انسانی حقوق دی عزت نفس دا دن
انسانی حقوق دا یوم عزت نفس ہر سال ۲۶ اپریل نو‏‏ں دریائے تیسوا دے کنارے پنڈ پورن منگیلی چھتیس گڑھ وچ ذات پات دے جاگیردارانہ عدم مساوات دے خلاف مساوات پسند ستنامی جنگجوواں د‏‏ی تاریخی فتح د‏‏ی ياد وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔