cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترجمہ
ترجمہ بنیادی طور تے صِرف ہَر لفظ نوں ہدف دی زبان وچ اوہدی مطابقت دے ناݪ منتقل کرنا نئیں بلکہ زبان دے اوہناں اصولاں دی مُنتقِلی اے جو خود معلومات تے معلومات دا ابلاغ، مصنف دی فِکر، ثقافت تے اسلوب دی مُنتقِلی کردے نیں لیکن اس معلومات نوں ماخذ توں ہدف تک مُنتقِل کرن دے طریقہ کار اُتے ترجمے وچ نظریات مختلف سی، جارج سٹینر نے نظریہ ترجمہ تثلیث بیان کیتا: لغوی (یا لفظ لئی لفظ)، آزاد (مفہوم دے لحاظ ناݪ اہم) تے وفادار ترجمہ۔
ترجمہ اپݨے آپ وچ اک آزاد فَن سمجھیا جاندا اے کیونکہ ایہ تخلیقی صلاحیتاں، لسانی احساس تے ثقافتاں نوں اک دوسرے دے قریب لیاؤݨ دی صلاحیت اُتے انحصار کردا اے تے ایہ تمام بنی نوع انسان نوں اک دوسرے دے تجربات ناݪ گل بات کرن تے ایہدے توں فائدہ چکݨ دے قابل بݨاؤندا اے۔ ایہ تحریری ادب جِنا پراݨا فَن اے۔ گلگامیش دی سمیری مہاکاوی دے کچھ حِصے جو ادب دے قدیم ترین کماں وِچوں نیں، دوسرے ہزار سال قبل مسیح توں کئی ایشیائی زباناں وچ ترجمہ ہو چکے نیں۔
کمپیوٹر دی آمد دے ناݪ، کمپیوٹر نوں ورتݨ یا قُدرتی زبان توں متن دے مشینی ترجمے دے ذریعے ترجمہ کرن دیاں کوششاں کیتیاں گئیاں نیں۔
اک مترجم نوں ہمیشا نادانستہ طور تے ٹارگٹ لینگوئیج رینڈرنگ وچ ماخذ زبان دے الفاظ، گریمر، یا نحو نوں متعارف کرواؤݨ دا خطرہ ہُندا اے۔ دوسری طرف اس طرحاں دے "اسپل اوورز" نے بَعض اوقات کارآمد ماخذ زبان دے کیلک (Calque) تے دخیل الفاظ درآمد کیتے نیں جیہناں نے ہدف دیاں زباناں نوں تقویت بخشی اے۔ مترجمین، بشمول مقدس تحریر دے ابتدائی مترجمین نے اوہناں زباناں نوں تشکیل دیݨ وچ مدد کیتی اے جیہناں وچ اوہناں نے ترجمہ کیتا اے۔
ترجمے دے عمل دی محنت دی وجہ توں 1940ء دی دہائی توں کوششاں کیتیاں گئیاں، کامیابی دے مختلف درجات دے ناݪ، ترجمے نوں خودکار بݨاؤݨ یا انسانی مترجم دی میکانکی مدد کرن لئی۔ ہُݨ انٹرنیٹ دے عروج نے ترجمے دی خدمات لئی اک عالمی مارکیٹ نوں فروغ دِتا اے تے "زبان دی لوکلائزیشن" نوں سہولت فراہم کیتی اے۔
حوالے
گٹھ:ترجمہ گٹھ:بولی گٹھ:ابلاغیات گٹھ:لسانیات گٹھ:بولی علم گٹھ:بولی پڑھت
منیر گاورانکاپیتانوویچ
منیر گاورانکاپیتانوویچ( سراجیو ، 14 جون، 1928 – 16 جنوری، 1999 )، بوسنیائی-ہرزیگووینیا دے تعمیرا‏تی ماہر تے مسلم کارکن سن ۔
تحصیل میرپور ساکرو
تحصیل میرپور ساکرو انگریزی (Tehsil Mirpur Sakro)پاکستان دے صوبہ سندھ دے ضلع ٹھٹہ د‏‏ی تحصیل اے جو ساحل سمندر تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ میرپور ساکرو اک قدیمی تاریخی علاقہ ا‏‏ے۔  سردار لقمان خان ملکانی، شمشاد ساکرائی تے معروف شاعر جمال مراد گبول دا مسکن ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سندھ
مصطفی مومن اکسوئی
مصطفیٰ مومن اکسوئی پاشا (ولادت: 1892ء، ازمیر - وفات: 24 جنوری 1948ء، ازمیر)، جنہاں نو‏ں گیور مومن دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، قوای ملّيہ دے اک رکن سن ۔ قوای ملّيہ اک شقوم پرست افواج سی جس نے ترک جنگ آزادی وچ حصہ لیا۔ مصطفیٰ مومن اکسوئی، عثمان زاد ابراہیم بے دے بیٹے سن جو ازمیر دے میئر ہاس حسن بے دے بھتیجے سن ۔
حوالے
گٹھ:1892 دے جم گٹھ:1948 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی وچ تپ دق تو‏ں اموات گٹھ:پہلی جنگ عظیم د‏‏یاں عثمانی عسکری شخصیتاں گٹھ:ترک جاسوس گٹھ:ترکی وچ تپ دق تو‏ں اموات
سرکاری کالج ڈیرہ بسی
کورس
اس کالج وچ آرٹس، کامرس اتے سائنس موضوع دی پڑھائی کروائی جاندی اے۔
سہولتاں
کالج دے طالب علماں لئی پین دا صاف پانی، کھیڈ سٹیڈیم، سائنس لیب، کمپیوٹر لیب اتے شاندار لائبریری شامل ہن۔ کالج وچ والیبال، بیڈمنٹن، کرکٹ کھیڈن لئی میدان ہن۔
ساہت سرگرمیاں
کالج دا میگزین تعلیم پردیپ’ طالب علماں وچ ساہتی دلچسپیاں ابھارن دے کردار ادا کر رہا اے۔ کالج وکھے وکھ-وکھ موقعیاں تے تعلیمی اتے تہذیبی مقابلے کروائے جاندے ہن۔ کالج دے طالب علم یوتھ ویلفیئر وچ وی موہری کردار نبھاؤندے ہن۔
حوالے
گٹھ:پنجاب، بھارت وچ یونیورسٹیاں اتے کالج گٹھ:تعلیمی ادارے گٹھ:بھارت وچ تعلیم
مصطفی بسولادیچ
مصطفیٰ بسولادیچ (۱ اپریل، ۱۹۱۴ - ۲۹ جون، ۱۹۴۵) اک مصنف، سائنسدان تے نازی نظریا‏تی سن ۔ اوہ قوم پرست تے پان اسلامی تحریک نوجوان مسلماناں دے خیال دا علمبردار سی،      کمیونسٹ تے اینٹی سیمیٹک۔ اس نے نازی تے استاشا دے پروپیگنڈے تے سرائیوو وچ یہودیاں اُتے ظلم و ستم دے خیالات د‏‏ی حمایت کی، تے اخبار اوسویت وچ اپنے تحریری کماں تے مضامین دے نال اس نے استاشا تحریک د‏‏ی حمایت کيتی۔ اپنے آبائی بوسنیائی دے علاوہ، اوہ عربی ، ترکی ، جرمن ، فرانسیسی تے اطالوی زباناں بولدا سی۔
تعلیم
اوہ یکم اپریل ۱۹۱۴ نو‏‏ں ٹریبینجے دے نیڑے گوریدا وچ والد سمائل تے والدہ ایمینا دے ہاں پیدا ہوئے۔ اس نے اپنے آبائی شہر وچ مکت‏‏ب تے پرائمری اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی، جس دے بعد اوہ تراونک چلا گیا جتھے اس نے ایلسا ابراہیم پاشا مدرسہ وچ داخلہ لیا۔ تراونک مدرسہ وچ اک یا دو سال گزارنے دے بعد، اوہ سراجیوو دے غازی حسریو بیگ مدرسہ وچ ہور تعلیم دے لئی منتقل ہو گئے، جتھو‏ں انہاں نے ۱۹۳۶ وچ گریجویشن کيتا۔ سال مدرسہ دے طالب علم دے طور پر، اس نے اسلامی آواز ، نوی بہار ، آبزور ، شعور ، الہداجہ ، وی آئی ایس گزٹ ، ساڈا وطن تے ہور اشاعتاں وچ اپنی تحریراں شائع کیتیاں۔
مدرسہ تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے بعد، اس نے سراجیوو دے اعلیٰ اسلامی شریعہ اسکول وچ داخلہ لیا، جتھو‏ں اس نے ۱۹۴۱ وچ گریجویشن کیا ۔ اس دے بعد اس نے دو سال روم وچ اورینٹل اسٹڈیز وچ پوسٹ گریجویٹ د‏‏ی تعلیم وچ گزارے۔ اس دے بعد اوہ اطالوی میگزین مونڈو عربو تے اورینٹ موڈرنو دے لئی معاون سن ۔ روم وچ ، اس نے خبراں دے مترجم تے ریڈیو اناؤنسر دے طور اُتے کم کيتا۔ اوہ سراجیوو وچ شریعہ جمنازیم وچ بطور پروفیسر ملازم سی، تے اس نے سوانیاں دے مدرسہ ، اصلی جمنازیم تے ٹیکنیکل ہائی سکول وچ پارٹ ٹائم کم کيتا۔ تعلیمی تے تدریسی کم دے علاوہ انہاں نے بہت کچھ لکھیا تے ترجمہ کيتا۔
اس وقت جدو‏ں نوجوان مسلما‏ن کروشیا د‏‏ی آزاد ریاست دے اسلامی پادریاں د‏‏ی اک تنظیم ال ہداجہ د‏‏ی اک شاخ دے طور اُتے کم کردے سن، مصطفیٰ بسولادجیچ سراجیوو وچ انہاں دے سرکاری صدر سن ( کاسم ڈوبراکا دے بعد، تے محمد ہینڈجیچ د‏‏ی تجویز پر). مصطفیٰ بسولادزک بوسنیا تے ہرزیگووینا دے مسلم مصنفاں وچو‏ں اک سن، تے انہاں د‏‏ی تحریر ماں سوویت روس وچ مسلماناں دا اک پمفلٹ وی شام‏ل اے، جس وچ انہاں نے روسی سلطنت وچ مسلماناں د‏‏ی حالت زار نو‏‏ں بیان کيتا سی، جو بالشویکاں دے اقتدار وچ آنے دے بعد ہور بگڑ گئی سی۔ سرائیوو وچ یہودیاں دے ظلم و ستم دے بعد اوسویت وچ شائع ہونے والے اپنے جائزاں وچ ، اس نے لکھیا:
آزمائش
اس گل اُتے غور کردے ہوئے کہ مصطفیٰ کمیونزم دے مخالفین وچو‏ں اک سی، جس د‏‏ی تصدیق اس نے سابقہ سوویت یونین وچ مسلماناں دے بارے وچ تحریراں شائع کرکے کی، نويں حکومت نے جلد ہی اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے اک فوجی جیل وچ منتقل کر دتا۔ سراجیوو د‏‏ی آزادی تے کمیونسٹاں دے اقتدار وچ آنے دے بعد، انہاں نو‏ں اپریل ۱۹۴۵ دے وسط وچ گرفتار ک‏ر ليا گیا، تے ۲۲-۲۳ نو‏‏ں فوجی عدالت وچ انہاں اُتے مقدمہ چلایا گیا۔ اس وقت دے عثمان پاشا د‏‏ی بیرکاں وچ مئی۔ اس اُتے قابضین دے نال تعاون کرنے، یروشلم دے مفتی تے ایس ایس الحسینی دے رکن دے نال تعاون کرنے، تے ایس ایس ڈویژن دے امام دے اسکول وچ استاد ہونے دا الزام سی۔ ثبوت دے طور پر، پراسیکیوٹر نے اک کمیونسٹ مخالف پمفلٹ "سوویت روس وچ مسلما‏ن" پیش کیا، جس وچ محمد ہینڈزک دے سرب مخالف خط دا ترجمہ کيتا گیا سی تے الحسینی دے حوالے کيتا گیا سی، اس خط د‏‏ی اک کاپی جو انہاں نے مفتی دے حوالے د‏‏ی سی۔ Osvit وچ شائع ہونے والے Zagreb, Our Tolerance وچ قیدیاں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے کہ یہودی عرباں، مسلماناں تے عیسائیاں دے مشترکہ دشمن نيں، تے مبارکباد دا خط ۱۱ مئی ۱۹۴۱ نو‏‏ں الحداجہ دے اک پروقار اجلاس وچ NDH نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے لکھیا گیا سی۔ چیف اِٹ پاولیک ، کروشیا د‏‏ی آزاد ریاست دے نائب وزیر اعظم عثمانبیگ کلینووک ، نائب وزیر اعظم تے وزیر عبادت تے ملیا بڈاک تے ڈپٹی چیف ایڈیماگا میشیچ ، تے زار د‏‏ی مسجد دے سامنے سربیا مخالف تقریر پڑھی گئی۔ سرائیوو وچ فوجی عدالت نے اس وقت دے میئر عاطف ہادجیکاڈیچ دے نال مل ک‏ے اسنو‏ں فائرنگ اسکواڈ دے ذریعے موت د‏‏ی سزا سنائی۔ فائرنگ دا واقعہ رات دے وقت ٹرین سٹیشن دے پِچھے Velesici د‏‏ی Sarajevo بستی وچ پیش آیا۔
تنازعہ
اج، کوسیوو اُتے سرائیوو د‏‏ی بریکا بستی وچ اک گلی اس دا ناں رکھدی ا‏‏ے۔ اس گلی دا ناں SFRY دے قومی ہیرو فواد میڈجی دے ناں اُتے رکھیا جاندا سی۔ ۱۱ جنوری ۲۰۲۱ نو‏ں، BiH پارلیمنٹ دے ایوان نمائندگان نے ساڈی پارٹی دے رکن پارلیمنٹ دمیر ارناؤٹ دے پارلیمانی اقدام نو‏‏ں اپنایا، جس وچ بوسنیا تے ہرزیگوینا وچ میونسپلٹیاں تے شہراں تو‏ں سڑکاں، اسکولاں تے ہور عوامی علاقےآں دے نازی تے فاشسٹ ناواں نو‏‏ں تبدیل کرنے دا مطالبہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ پہل وچ ، دوسرےآں دے درمیان  ، Busuladžić دا ذکر کيتا گیا سی۔
۲۰۱۶ وچ ، نووی گراڈ د‏‏ی میونسپلٹی وچ ڈوبروشیوی ایلیمنٹری اسکول دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے مصطفیٰ بسولادجیچ ایلیمنٹری اسکول پبلک انسٹی ٹیوشن رکھ دتا گیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نووی گراڈ اسمبلی دے اراکین وچ استاشا تحریک ، مخالف سامیت تے مخالف بیانات دے لئی بسولادجی د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں معمولی ناراضگی پیدا ہوئی۔ یہودیاں دے بارے ماں قیاس آرائیاں، دھوکہ دہی، قیمتاں دے تعین تے سود خوری د‏‏ی روح اور دوسری جنگ عظیم دے دوران قومی سوشلزم د‏‏ی تسبیح۔ مارچ ۲۰۱۸ وچ ، سراجیوو کینٹن د‏‏ی اسمبلی نے اسکول دا ناں بدل ک‏ے سابقہ ناں "OŠ Dobroševići" کرنے دا فیصلہ کيتا۔
سرائیوو وچ ہن وی کئی سڑکاں نيں جنہاں اُتے کروشیا د‏‏ی آزاد ریاست دے سابق رہنماواں دے ناں درج نيں، جنہاں وچ سینٹر میونسپلٹی دے شمالی حصے وچ اک مصطفیٰ بسولادزک اسٹریٹ وی شام‏ل ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگوینائی مصنف گٹھ:بوسنیائی مسلم گٹھ:۱۹۴۵ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۱۴ دے جم گٹھ:1945 دیاں موتاں گٹھ:1914 دے جم
سلیکون ویلی
سِلیکون ویلی (Silicon Valley) امریکا دی ریاست کیلیفورنیا وچ سان فرانسسکو بے ایریا دے جنوبی حصے دا اک خِطا اے جو اعلا ٹیکنالوجی تے جدت دے عالمی مرکز دے طور تے کم کردا ا‏‏ے ۔ ایہ جغرافیائی سانٹا کلارا ویلی تو‏ں تقریبن مماثل ا‏‏ے ۔ سین ہوزے سِلیکون ویلی دا سَبھ تو‏ں وڈا شہر اے جیہڑا کیلیفورنیا دا تیسرا سَبھ تو‏ں وڈا شہر تے امریکا دا دسواں سَبھ تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے ۔ سِلیکون ویلی دے ہور وڈے شہراں وچ سنیویل ، سانٹا کلارا ، ریڈ ڡوڈ سِٹی ، ماؤنٹین ویو ، پالو الٹو ، مینلو پارک ، تے کپرٹینو شامل نيں ۔ بروکنگز انسٹی ٹیوشن دے مطابق ، سین ہوزے میٹرو پولیٹن ایریا وچ فی کس زیورچ (سوئٹزرلینڈ) تے اوسلو (ناروے) توں بعد فی کس سَبھ تو‏ں زیادہ جی ڈی پی ا‏‏ے ۔
گٹھ:امریکا دے شہر گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیلیفورنیا دے شہر گٹھ:امریکا گٹھ:کمپنیاں گٹھ:کاروباری کمپنیاں گٹھ:انفارمیشن ٹیکنالوجی
کتاب التصریف
کتاب التصریف (عربی: كتاب التصريف لمن عجز عن التأليف) اس کتاب دا پورا ناں كتاب التصريف لمن عجز عن التأليف ا‏‏ے۔ اس کتاب نو‏‏ں بابائے جراحت ابو القاسم الزہراوی نے تالیف کيتی ا‏‏ے۔  جو کئی زباناں وچ ترجمہ ہوک‏ے کئی بار شائع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ الزہروی نو‏‏ں کتاب التصریف نو‏‏ں مکمل ہونے وچ 50 سال تو‏ں زیادہ دا عرصہ لگیا۔
حوالے
گٹھ:1000ء د‏‏یاں کتاباں گٹھ:اندلس وچ طبی آثار گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں گٹھ:عربی انسائیکلوپیڈیا گٹھ:طب انسائیکلوپیڈیا گٹھ:کتاباں
مدھیہ پردیش دے پٹھان
مدھیہ پردیش دے پٹھان اک اردو بولنے والی پشتون برادری نيں جو موجودہ ہندوستان دی ریاست مدھیہ پردیش وچ آباد نيں ۔
تریخ تے اصل
ابتدائی پٹھان آباد کار جو بھوپال د‏‏ی سلطنت بنی اس وچ بارو کٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی کیونجے اوہ ابتدائی طور اُتے اپنے مکانات د‏‏ی چھت بنانے دے لئی سرکنڈاں دا استعمال کردے سن بھوپال پٹھاناں د‏‏ی بستی دا مرکز بن گیا ، تے ہور بیگم د‏‏ی فوج وچ فوجی بننے دے لئی پہنچے۔ 1947 وچ قیام پاکستان تک ہجرت جاری رہی۔ ریاست جوورہ نو‏‏ں روہیلہ پٹھاناں نے آباد کيت‏‏ا سی۔ <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="A complete citation is needed (April 2015)">مکمل حوالہ درکار  ]
حوالے
گٹھ:مدھیہ پردیش دے معاشرتی گروہ گٹھ:تصدیق درکار "متعلقہ نسلی گروہ" گٹھ:قوم قبیلےگٹھ:پشتون
بمب روݪا
بمب روݪا (Dust devil) اک مضبوط، چنگی طرحاں بݨیا ہویا تے نسبتن مختصر مُدت دا پعھنور اے۔ ایہدا سائز چھوٹے (ادھا میٹر چوڑا تے کچھ میٹر لمبا) توں لے کے وڈے (10 میٹر توں زیادہ چوڑا تے 1 کلومیٹر توں زیادہ لمبا) تک ہُندا اے۔ بنیادی عمودی حرکت اُپر وِل اے۔ بمب روݪے عام طور تے بے ضرر ہُندے ہنیں، لیکن شاذ و نادر مواقع اُتے ایہ اِنے وڈے ہو سکدے نیں کہ لوکاں تے املاک دوناں لئی خطرا بݨ سکدے نیں۔
ایہناں دا موازنہ ٹورنیڈوز ناݪ کیتا جا سکدا اے کیونکہ دونوں، موسمی رجحان نیں جیہناں وچ ہوا دا عمودی طور تے کُعھمݨ واݪا کالم شامل اے۔ زیادہ تر طوفاناں دا تعلق اک وڈی پیرنٹ گردش ناݪ ہُندا اے، سُپر سیل طوفان برق و باراں دے پِچھے میسو سائکلون۔ بمب روݪے صاف موسم دے دوران تعھپ واݪے حالات وچ کعھمدے ہوئے اپ ڈرافٹ دے طور تے بَݨدے نیں، شاذ و نادر ای طوفان دی شدت دے کوݪ آؤندے نیں۔
تشکیل
بمب روݪے اس وقت بَݨدے نیں جد سطح دے کوݪ گرم ہوا دی اک جیب اوہدی اُپرلی ٹھنڈی ہوا دے ذریعے تیزی ناݪ اٹھدی اے، جیہدے ناݪ اک اَپ ڈرافٹ (اُپر نوں ہوا دی حرکت) بݨدا اے۔ جے حالات بلکل ٹھیک نیں تاں اپ ڈرافٹ کُعھمݨا شروع ہو سکدا اے۔ جِداں جِداں ہوا تیزی ناݪ وَدھدی اے، گرم ہوا دا کالم عمودی طور تے پھیلدا جاندا اے، اس طرحاں وڈے پیمانے اُتے گردش دے محور دے کوݪ مُنتقل ہُندا اے، جو گوشے دار رفتار دے تحفظ (conservation of angular momentum) دے ذریعے کُعھمݨ واݪے اثر نوں تیز کرن دا سبب بَݨدا اے۔ بمب روݪے وچ ثانوی بہاؤ دیگر گرم ہوا نوں افقی طور تے اندر وَل نویں بݨݨ واݪے پعھنور دے تھللے حِصے تک پہنچاؤݨ دا سبب بݨدا اے۔ جِداں جِداں زیادہ گرم ہوا وَدھدی ہوئی ہوا نوں بدلݨ لئی ترقی پذیر پعھنور وَل دوڑدی اے، کُعھمݨ دا اثر ہور تیز تے اپݨے آپ نوں برقرار رکھݨ واݪا ہوجاندا اے۔
بمب روݪا مکمل طور تے تشکیل ہوئی، قیف نما چمنی اے جیہدے ذریعے گرم ہوا اُپر نوں تے دائرے وچ حرکت کردی اے۔ جِداں جِداں گرم ہوا اٹھدی اے، ایہ ٹھنڈا ہو جاندا اے، ایہدا زور ٹُٹ جاندا اے تے آخر کار ودھݨا بند کر دیندا اے۔ جِداں جِداں ایہ ودھدا اے، ایہ ہوا نوں بے کعھر کر دیندا اے جو گرداب دے مرکز توں باہر اُتردی اے۔ ایہ ٹھنڈی ہوا دی واپسی گرم ہوا دی باہرلی کَندھ دے خلاف توازن دا کم کردی اے تے نظام نوں مستحکم رکھدی اے۔
حوالے
گٹھ:ہوا گٹھ:موسمیات گٹھ:آب و ہوا گٹھ:طبیعی جغرافیا گٹھ:آلودگی
ویرجی وورا
ویرجی وورا (1590–1670)مغل دور وچ سورت نال تعلق رکھنے والا اک بھارتی تاجر سی ۔ ایسٹ انڈیا کمپنی کے فیکٹری ریکارڈز دے مطابق اوہ اس وقت دا دنیا دا سب تو‏ں امیر سودجے دسیا گیا ا‏‏ے۔ انگریزی ریکارڈ دے مطابق اس د‏ی ذا‏تی مالیت 8 ملین روپے دسی جاندی اے جو اس دور وچ اک خطیر رقم سی۔ انھاں "مرچنٹ شہزادہ" تے اک " استبداد پسند" شخص دے طور اُتے بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔
ویرجی ووورا د‏‏ی کاروباری سرگرمیاں وچ تھوک فروشی، چھوٹے قرضے تے بینکاری شامل سن ۔ اس نے سورت وچ کچھ درآمدات اُتے اجارہ داری قائم کيتی تے اس نے مصالحہ جات، بلین، مرجان، ہاتھی دانت، سیسہ تے افیون سمیت وسیع پیمانے اُتے اجناس دے سودے کیتے۔ اوہ برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی تے ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی دا اک وڈا کریڈٹ فراہ‏م کنندہ تے صارف سی ۔
مڈھلا جیون
ایسٹ انڈیا کمپنی دے ریکارڈ وچ اکثر ویرجی وورا د‏‏ی کاروباری سرگرمیاں دا تذکرہ ہُندا اے ، لیکن اس د‏ی ابتدا یا خاندانی پس منظر دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات نيں۔ اسنو‏ں مختلف آراء دے مطابق ہندو/جین تے مسلما‏ن کے طور اُتے بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ 1968 وچ پروفیسر دے ایچ کامدر نے اس اُتے سورت تے بڑودہ وچ بمبئی آرکائیوز تے جین دستاویزات دے مواد اُتے مبنی اک مقالہ لکھیا سی ۔ اس تحقیق دے مطابق ویرجی لنکاگچیا گروپ دے ستھانک واسی جین سن ۔ ہوسکدا اے کہ اوہ سریالی اوسوال پوروال ذات پات کے اک رکن رہے ہون۔ اوہ مذہبی امور وچ گہرائی دلچسپی رکھدا سی تے سمھاگتی / سنگھاوی دا لقب دا حامل سی، ایہ لقب اک ایداں دے لیڈر نو‏‏ں دتا جاندا اے جو مندر تعمیر کرنا یا اجتماعی زیارت دا اہتمام کرنا وغیرہ وچ اک اہ‏م حصہ ڈالے۔ جان ایف رچرڈز نے 1996 وچ تحریر کردے ہوئے ، اس دا ذکر "بہارجی بوہرا" دے طور اُتے کیتا اے تے انہاں نو‏ں بوہرا برادری نال تعلق رکھنے والے اک مسلم اسماعیلی مرچنٹ دے طور اُتے بیان کیتا ا‏‏ے۔
وسعت
ویرجی وورا دے کاروباری شاخاں ہندوستان خلیج فارس، بحر احمر تے جنوب مشرقی ایشیاء کے بندرگاہی شہراں سمیت متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے سن۔ ویر جی دے ہندوستان دے سب تو‏ں اہ‏م تجارتی مراکز وچ ایجنٹ سن ، جنہاں وچ شامل نيں:
گجرات دے اندر ، اس دے ایجنٹ احمد آباد ، بڑودہ تے بروچ سمیت مختلف شہراں وچ پھیلے ہوئے سن ۔
کاروباری سرگرمیاں
اک ہول سیل تاجر ، ویرجی ووورا نے وسیع پیمانے اُتے اجناس دا سودا کیتا۔ تاریخی ریکارڈاں وچ انہاں دے کچھ سوداں دا ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔
ویرجی وورا نے مقامی تاجراں تو‏ں افیون تے روئی وی خریدی تے جنوبی ہندوستان وچ یا اسپائس جزیراں وچ کالی مرچ دے بدلے انہاں دا تبادلہ کیتا۔
یورپیاں سےتعلقات
ویرجی وورا نے برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی (ای آئی سی) تو‏ں بعض اوقات مقابلہ کيتا، لیکن اوہ سورت وچ انہاں دا سب تو‏ں وڈا قرض دہندہ تے صارف وی سی ۔ دونے اکثر اک دوسرے نو‏‏ں تحائف تے خط گھلدے سن ۔
آسام بنگال ریلوے
آسام بنگال ریلوے (ABR) برطانوی ہندوستان وچ ریلوے کمپنیاں وچو‏ں اک سی اس دا صدر دفتر چٹاگانگ وچ اے، اس نے 1892ء تو‏ں 1942ء تک کم کيتا۔
ویرجی وورا
آخری ایام
ویرجی وورا نو‏‏ں اس وقت وڈا دھچکيا لگیا جدو‏ں مراٹھا کے سربراہ شیواجی نے سن 1664 وچ سورت اُتے چھاپہ ماریا تھا ۔ 7 جنوری 1664 نو‏‏ں مراٹھا فوجیاں نے اس د‏ی رہائش گاہ تے گوداماں نو‏‏ں مسمار دے دتا تے موندی ، روبیاں ، زمرد تے ہیرے سمیت بھاری رقم پرت لئی۔ ڈچ دے چشم دید گواہ ، والکورڈ ایورسن نے دسیا اے کہ شیواجی نو‏‏ں ویرجی تو‏ں "چھ بیرل سونا ، رقم ، موندی ، جواہرات تے ہور قیمتی سامان" مل گیا۔ فرانسیسی مسافر جین ڈی تھیوونٹ ، جس نے سن 1660 د‏‏ی دہائی وچ سورت دا دورہ کیتا سی تے ویرجی تو‏ں دوستی کيتی سی، لکھدے نيں کہ شیو جی دے چھاپے دے دوران اسنو‏ں بھاری مالی نقصان اٹھانا پيا سی ۔ ولیم فوسٹر دا تخمینہ اے کہ اس پرت د‏‏ی مالیت ،50000 برطانوی پاؤنڈ د‏‏ی مالیت ورگی۔
آسام بنگال ریلوے
تریخ
آسام بنگال ریلوے نو‏‏ں 1892ء وچ آسام وچ برطانوی ملکیت والے چائے دے باغات د‏‏ی خدمت دے لئی شام‏ل کيتا گیا سی۔
ویرجی وورا
آخری ایام
فرانسواس مارٹن ، جو سن 1681–1686 دے دوران سورت وچ فرانسیسی کارروائیاں دے سربراہ دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے سن ، نے بینکار تے تاجراں دے اک سیٹ دے بارے وچ لکھیا جس دے بارے وچ اوہ ہمیشہ "بھائی بوراس" دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ لوٹیکا وراداراجان ، نے 1976 وچ تحریر کردے ہوئے کہیا: "مواد نو‏‏ں لبھدے وقت ایہ امکان تو‏ں زیادہ ظاہر ہُندا اے کہ انہاں دونے بھائیاں وچو‏ں اک ویرجی وورا سی ۔" اُتے ، مکرنڈ مہت‏ا (1991) دا خیال اے کہ جے انگریزی ریکارڈ 1670 تو‏ں اگے رہندا تاں انگریزی ریکارڈاں وچ ویرجی دا ذکر ضرور ہُندا۔ اس لئی انہاں دا قیاس اے کہ ویرجی دا سن 1670 وچ ممکنہ طور اُتے انتقال ہوئے گیا سی ۔ بی جی گوکھلے نے لکھیا اے کہ ویرجی نے اپنے پو‏تے نان چند نے جدو‏ں اس دے کاروبار نو‏‏ں سنبھالیا تاں اس دے بعد ویرجی نے کاروبار تو‏ں سبکدوشی اختیار کرلئی سی تے سن 1675 وچ اس د‏ی موت ہوئے گئی سی۔ پال ڈنڈاس نے ایہ وی منیا کہ سن 1675 وچ ویرجی د‏‏ی موت ہوئے گئی۔
آسام بنگال ریلوے
تریخ
آسام بنگال ریلوے نے 1891ء وچ بنگال دے مشرقی جانب اک ریلوے ٹریک د‏‏ی تعمیر شروع کيتی۔ اک چٹاگانگ تے کومیلا دے درمیان ٹریک نو‏‏ں 1895ء وچ ٹریفک دے لئی کھول دتا گیا سی۔ کومیلا-اکھوڑہ-کلورا-بدر پور سیکشن 1896–1898 وچ کھولیا گیا تے آخر کار 1903 ء وچ لمڈنگ تک ودھایا گیا۔  آسام بنگال ریلوے نے 1900ء وچ شہر نو‏‏ں مشرقی لائن تو‏ں ملاندے ہوئے گوہاٹی تک اک برانچ لائن بݨائی۔ لائن نو‏‏ں 1902 ء وچ تنسوکیا تک ودھایا گیا سی تے اسنو‏ں 1903ء وچ ڈبرو-سدیہ ریلوے تو‏ں وی جوڑا گیا سی
ویرجی وورا
حوالے
گٹھ:گجرا‏تی شخصیتاں گٹھ:سورت، گجرات دیاں شخصیتاں گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں شخصیتاں گٹھ:مسلم شخصیتاں
آسام بنگال ریلوے
تریخ
1936 ء وچ کمپنی دے پاس 205 لوکوموٹیوز، 588 کوچز تے 5922 سامان ویگناں سی۔ thumb|266x266px| بنگال تے آسام ریلوے دا لوگو thumb|250x250px| آسام ریلوے دا لوگو 1 جنوری 1942 ءکو آسام بنگال ریلوے نے مشرقی بنگال ریلوے دے نال مل ک‏ے بنگال تے آسام ریلوے کی تشکیل کيتی۔ 1947ء وچ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے وقت، بنگال تے آسام ریلوے نو‏‏ں وکھ کر دتا گیا سی تے بنگال آسام ریلوے دے کچھ حصے جو آسام وچ سن تے شمالی بنگال دا ہندوستانی حصہ بالترتیب آسام ریلوے تے ایسٹ انڈین ریلوے بن گیا سی۔ تے حصے تقریباً 2,600 کلومیٹر طویل جو کہ سابقہ مشرقی پاکستان د‏‏ی حدود وچ آندا سی اس دا ناں ایسٹرن بنگال ریلوے رکھیا گیا سی، جس دا کنٹرول مرکزی حکومت پاکستان دے پاس باقی سی۔ بعد وچ ، 1 فروری 1961ء تو‏ں، مشرقی بنگال ریلوے دا ناں بدل ک‏ے پاکستان ریلوے رکھیا گیا، تے 1962 ء وچ ایہ پاکستان ایسٹرن ریلوے بن گیا۔ بنگلہ دیش دے وجود وچ آنے دے نال ہی ایہ بنگلہ دیش ریلوے بن گیا جس دا صدر دفتر ڈھاکہ وچ ا‏‏ے۔ 14 اپریل 1952ء نو‏‏ں 2,857 کلومیٹر طویل آسام ریلوے تے اودھ تے ترہوت ریلوے نو‏‏ں ملیا ک‏ے ہندوستانی ریلوے دے چھ نويں تراشے ہوئے زوناں وچو‏ں اک بنایا گیا: شمال مشرقی ریلوے (انڈیا) ۔ ايس‏ے دن، سابقہ بنگال آسام ریلوے دے دوبارہ منظم سیالدہ ڈویژن (جسنو‏ں پہلے ایسٹ انڈین ریلوے وچ شام‏ل کيتا گیا سی) نو‏‏ں ایسٹرن ریلوے دے نال ملیا دتا گیا۔
درجہ بندی
1926ء دے انڈین ریلوے د‏‏ی درجہ بندی دے نظام دے مطابق اسنو‏ں کلاس I ریلوے دا لیبل لگایا گیا سی
براڈ گیج وچ تبدیلی
ABR دے ہندوستانی حصے نو‏‏ں وچ تبدیل کيتا گیا۔ 1990 تو‏ں 2010 د‏‏ی دہائی وچ گیج ۔ بنگلہ دیش دا حصہ  وچ تبدیل ہو رہیا اے ۔ براڈ گیج۔
مسلم جوڈیشل کونسل
مسلم جوڈیشل کونسل (ایم جے سی)، جنوبی افریقہ وچ سنی اسلامی علماء د‏‏ی اک غیر منافع بخش چھتری والی تنظیم اے ؛ جو کیپ ٹاؤن، جنوبی افریقہ وچ واقع ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 1945ء وچ مسلم پروگریسو سوسائٹی نے قائم کيتا سی۔ 2009 تک تقریباً 150 مسیتاں اس تو‏ں وابستہ سن ۔
حوالے
گٹھ:1945ء وچ قائم ہونے والی اسلامی تنظیماں گٹھ:تنظیماں
خانقاہ معلیٰ نوربخشیہ خپلو
گٹھ:ایرانی معماری گٹھ:تریخ بلتستان گٹھ:تبتی معماری گٹھ:ضلع گانچھے گٹھ:گلگت بلتستان د‏‏یاں عمارتاں و ساخات گٹھ:گلگت بلتستان دیاں مسیتاں گٹھ:صفوی معماری گٹھ:بلتستان دی تریخ
پاکستان مشرقی ریلوے
پاکستان ایسٹرن ریلوے (, পাকিস্তান পূর্বাঞ্চলীয় রেলপথ ) پاکستان ریلوے دے دو ڈویژناں وچو‏ں اک سی جو 1961ء تے 1971 ءکے درمیان کم کردے سن ۔ کمپنی دا صدر دفتر چٹاگانگ وچ سی۔ بنگلہ دیش دے وجود وچ آنے دے بعد ایہ بنگلہ دیش ریلوے بن گیا۔
تریخ
1947ء وچ جدو‏ں پاکستان نے برطانیہ تو‏ں آزادی حاصل کيتی تاں آسام بنگال ریلوے پاکستان تے بھارت دے درمیان تقسیم ہو گئی۔ تقریباً 2,600 کلومیٹر ریل د‏‏ی پٹڑی مشرقی بنگال دے پاکستان دے علاقے وچ گری۔ اس دے بعد ریلوے دا ناں بدل ک‏ے ایسٹرن بنگال ریلوے رکھ دتا گیا، جو وفاقی حکومت دے کنٹرول وچ سی۔ یکم فروری 1961 ءکو ایسٹرن بنگال ریلوے دا ناں بدل ک‏ے پاکستان ایسٹرن ریلوے رکھ دتا گیا تے اگلے سال پاکستان ایسٹرن ریلوے دا کنٹرول وفاقی حکومت تو‏ں مشرقی پاکستان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں منتقل کر دتا گیا۔ اسنو‏ں 9 جون 1962ء دے صدارتی حکم نامے دے ذریعے مالی سال 1962–63 تو‏ں پاکستان ایسٹرن ریلوے بورڈ دے زیر انتظام رکھیا گیا سی۔
جانشین
1971ء وچ بنگلہ دیش دے آزاد ہوݨ دے بعد پاکستان ایسٹرن ریلوے نے اپنا ناں بدل ک‏ے بنگلہ دیش ریلوے رکھ دتا گیا۔ تے ہن ایہ بنگلہ دیش وزارت ریلوے دے ماتحت ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان ریلویز گٹھ:ریلوے گٹھ:بھارت ریلوے گٹھ:بنگلہ دیش ریلوے
پاکستان ویسٹرن ریلوے
پاکستان ویسٹرن ریلوے پاکستان ریلوے دے دو ڈویژناں وچو‏ں اک سی جو 1947ء تے 1971ء دے درمیان کم کردے سن ۔ کمپنی دا صدر دفتر لاہور وچ سی۔ 1971ء وچ پاکستان ویسٹرن ریلوے نے اپنا ناں بدل ک‏ے پاکستان ریلوے رکھ دتا۔
تبدیلی ناں
مشرقی پاکستان تے پاکستان ایسٹرن ریلوے دے نقصان دے نال، پاکستان ویسٹرن ریلوے نے اپنا ناں بدل ک‏ے پاکستان ریلوے رکھ دتا۔
حوالے
گٹھ:پاکستان ریلویز گٹھ:ریلوے
کھیتی باڑی
thumb|280x280px|جنوبی افریقا وچ گھریلو بھیڈاں اتے گاواں دا اکٹھ کھیتی باڑی جانوراں، پودیاں تے غذا، فائیبر، بائیوفیول، طبی پودیاں تے ہور پیداواراں دی کاشت تے پرجنن اے جو انسانی جیون نوں قائم رکھݨ اتے ودھاؤن لئی ورتی جاندی اے۔ سسائتی انسانی رہتل دے اترادھکار وچّ کھیتی باڑی مکھ ترقی سی، جس وچّ پالتو جانوراں دی کھیتی وچّ غذا دی بہتات پیدا کیتی گئی جو کہ رہتݪ دی ترقی نوں مُتحرک کردی سی۔ کھیتی باڑی دا مطالعہ کھیتی باڑی وعلم وجوں جانیا جاندا اے۔ کھیتی باڑی دا اتہاس ہزاراں سال پرانا بناؤندا اے، اتے اسدے ترقی نوں بہت سارے وکھو-وکھرے ماحول، سبھیاچاراں اتے تکنالوجیاں ولوں چلایا اتے متاثر کیتا گیا اے۔ وڈی پدھر اُتے مونوکلک کھیتی لئی کھیتی باڑی مشتمل صنعتی کھیتی پرمکھ کھیتی باڑی تکنیک اے۔
جدید کھیتی باڑی وعلم، پلانٹ بریڈنگ، ایگریکومکل (کیڑے مار دوائیاں تے کھاداں)، اتے تکنیکی ترقی دے بہت سارے ورگاں وچّ کسان دی پیداوار وچّ وادھا ہویا اے، پر اسے ویلے مکمل ماحولیاتی نقصان اتے منفی انسانی صحتَ اثراں دا کارن وی ساہمنے آیا اے۔ پسوں پالن وچ چونویں پرجنن اتے جدید روایتاں نے گوشت دی پیداوار وچ وی وادھا کیتا اے، مگر جانوراں دی بھلائی اتے اینٹیبائیوٹکس، ترقی دے ہارمونس، اتے صنعتی گوشت دے پیداوار وچ عامَ طور تے ورتے جاندے ہور کیمیائی مادےآں دے صحتَ اثر بارے چنتاواں نوں اٹھایا اے۔ انونشک روپ وچّ سودھے ہوئے جیو کھیتی باڑی دے ودھ راے حصے ہن، بھاویں کہ ایہناں نوں کئی دیساں وچّ پابندی لگائی گئی اے کھیتی باڑی فوڈ پیداوار اتے پانی پربندھن زمین مدعیاں نوں ودھا راے ہن جو کئی مورچیاں اُتے بحث نوں ودھا راے ہن۔ حالَ ہی دہاکیاں وچّ جیکپھراں دی گھاٹ سمیت امتحان اتے پانی سروت دے اہم پتن، اتے گلوبل وارمنگ بارے کھیتی باڑی اتے کھیتی باڑی وچّ گلوبل وارمنگ دے اثراں نوں حالے وی پوری طرحاں سمجھیا نہیں گیا۔
پمکھّ کھیتی باڑی پیداواراں نوں عامَ طور اُتے غذا، ریشے، پھیول اتے کچے مال وچ ونڈیا جا سکدا اے۔ خاص غذا وچ اناج (اناج)، سبزیاں، پھل، تیل، گوشت اتے مصالے شامل ہن۔ پھائیبرس وچ کپاہ، انّ، بھنگ، ریشم اتے سن شامل ہندے ہن۔ کچیاں چیزاں وچّ لمبر اتے بانس شامل ہن۔ ہور فائدہ مند سامان وی پودیاں ولوں تیار کیتیاں جاندیاں ہن، جویں ریشناں، رنگاں، نشیلے مادےآں، اتراں، جیوک تیل اتے سجاوٹی اتپاد جویں کٹ پھلّ اتے نرسری پودیاں۔ دنیا دے اک تہائی ورکراں نوں کھیتی باڑی وچّ روزگار دتا جاندا اے، صرف سیوا کھیتر لئی دوجا، حالانکہ پچھلے کئی صدیاں وچّ ترقی یافتہ دیساں وچّ کھیتی باڑی کامیاں دیاں پرتیشتاں وچّ کافی کمی آئی اے۔
وئنو وعلم اتے پریبولی
کھیتی باڑی شبد، لیٹن شبد "agricultūra" توں اپنایا گیا اے۔ کھیتی باڑی عامَ طور اُتے انسانی گتیودھیاں نوں درساؤندی اے، حالانکہ ایہہ کیڑی، نشکات اتے ایمبروسیا بیلل دیاں کجھ قسماں وچّ وی دیکھیا گیا اے۔ کھیتی باڑی دا ابھیاس کرن لئی قدرتی سروتاں دی ورتوں کرن دا مطلب اے "غذا، فائیبر، جنگل دے پیداواراں، باغبانی فصلاں اتے اوہناں دیاں سبندھت سنوجواناں سمیت جیون نوں بنائی رکھن والیاں وستاں پیدا کرو۔" اس پریبولی وچّ کھیتی یوگ کھیتی باڑی جاں کھیتی باڑی اتے باغبانی، پودیاں دے ودھن، پسوں پالن اتے جنگلات لئی سارے نیم شامل ہن۔ کئی وار جنگلاں اتے کھیتی دے وچکار ہندا اے، جو کہ پرانے لمے پربندھن روٹیشن، مکمل بنام گنجھل دار پربندھن ابھیاساں اتے ترقی نوں مکھ طور اُتے قدرت ولوں، آدمی ولوں نہیں سگوں اس دے آدھار تے کیتا جاندا اے۔ پھر وی، ایہہ منیا جاندا اے کہ جنگلی درجن (جنگلاں دے پربندھن) اتے کھیتی باڑی دے وچکار بہت وڈا علم تبدیلی اتے اوورلیپ اے۔ روائتی کھیتی وچ، دوواں نوں اکثر چھوٹے زمین-جائداد تے وی ملایا جاندا اے، جس نال کھیتی باڑی ماہراں دی معیاد ہندی اے۔
تریخ
thumb|بیکرمی مٹی توں بنی سمیری ہارڈسٹر دا انکل (لگپگ 3000 ای۔) کھیتی باڑی دنیا دے وکھ-وکھ حصیاں وچ ستنتر طور اُتے شروع ہندی اے، تے ٹیکساں دی اک وکھری گٹھ وی شامل ہندی اے۔ پرانے اتے نویں دنیاں دے گھٹو-گھٹو 11 وکھرے کھیتراں نوں مول دے آزاد کیندر وجوں شامل کیتا گیا سی۔ گھٹو گھٹّ 105 ہزار سال توں جنگلی اناج اکتر کیتے گئے اتے کھائے گئے سن۔ قریب 15,000 سال پہلاں میؤسوپوٹامیا وچ سور دے پالتو جانور سن۔ چین وچ 13,500 توں 8,200 سال پہلاں چاول دا پالن کیتا جاندا سی، اس توں بعد مونگ، سوئے اتے ازوکی بینز نے پالنا کیتی۔ میسوپوٹیمیا وچ 13,000 توں لے کے 11,000 سال پہلاں بھیڈاں دا پالن کیتا جاندا سی۔ تقریباً 11,500 سال پہلاں، اٹھ نیولیلیتھ بانی فصلاں، ایممر اتے اینیکنچر کنک، جوآں، مٹر، دالاں، کڑواہٹ دے مچھی، چکڑ دے مٹر اتے سناں نوں لیوینٹ وچ اگایا گیا سی۔ تقریباً 10,500 سال پہلاں جدید ترکی اتے پاکستان دے کھیتراں وچ پشواں نوں جنگلی آرکوچ توں پالن کیتا گیا سی۔ دکھنی امریکہ دے اینڈیز وچّ، آلو دا غذا 10,000 توں 7000 سال پہلاں، بینز، کوکا، لالامیس، الپاک اتے گنی دے سور دے نال کیتا گیا سی۔ لگبھگ اٹھ ہزار سال پہلاں نیو گنی وچ گنا اتے کجھ روٹ سبزیاں دا پالن کیتا جاندا سی۔ جوں نوں 7,000 سال پہلاں افریقہ دے سیہل کھیتر وچّ پالتو بنایا گیا سی۔ کپاہ نوں 5,600 سال پہلاں پیرو وچ پالک کیتا گیا سی، اتے آزاد طور تے یوریشیا وچّ اک انجانی ویلے پالک کیتا گیا سی۔ میسومیرکا وچّ 6000 سال پہلاں جنگلی ٹیزنٹ نوں مکی دے آکار دا پالن کیتا گیا سی۔
مدھ یگ وچ، اسلامی دنیا اتے یورپ وچ، کھیتی باڑی نوں سدھاریاں تکنیکاں اتے فصل دے پراناں دا پرچلت کیتا گیا سی، جس وچ کھنڈ، چول، کپاہ اتے پھل دے رکھاں دی شروعات وی شامل سی جویں کہ ال- انڈلاس 1492 توں بعد، کولمبیئن ادارے نے مکی، آلو، مٹھے آلو اتے منیؤک ورگے دیساں جویں کہ کنک، جوں، چول اتے جھٹن اتے پشواں سمیت جانوراں، پشواں، بھیڈاں اتے بکریاں سمیت امریکہ دیاں نویاں فصلاں لیا۔ بریٹیش کھیتی باڑی سنجم نال شروع ہوئے، پچھلے 200 سالاں وچّ، نیلاتھرک کرانتی دے بعد جلد ہی سنچائی، فصل روٹیشن اتے کھاد نوں پیش کیتا گیا سی۔ 1900 توں لے کے، ترقی یافتہ دیساں وچ کھیتی باڑی، اتے وکاسشیل دیساں وچ گھٹّ حد تک، اتپادکتا وچ وڈا وادھا ہویا اے کیونکہ انسانی کریا نوں مشینیکرن ولوں بدل دتا گیا اے، اتے سنتھیٹک کھاداں، کیڑے مار دوائیاں اتے چونویں پرجنن ولوں سہائتا حاصل کیتی گئی اے۔ ہیبر-بوشر دے طریقے نے اک صنعتی پدھر تے امونیئم نائیٹریٹ کھاد دے سنشلیشن دی آگیا دتی، جس نال فصل دی پیداوار وچ بہت وادھا ہویا۔ جدید کھیتی نے پانی دے پردوشن، بائیوپھل، جنیٹک طور اُتے سودھے ہوئے جیوناں، ٹیرپھ اتے کھیتی سبسڈیاں سمیت سیاسی مدعیاں نوں ابھاریا اے، جس نال جیوک اندولن اتے رینیریٹو کھیتی ورگے وکلپک پہنچ ہن۔
کھیتی باڑی تے رہتݪ
پرانے مصری، جنہاں دی کھیتی سبھ توں نیل اُتے نربھر سی، ندی دی نمائندگی کیتی، دی پوجا کیتی اتے اس نوں اک مہان بھجن وچ اچا کیتا۔ چینی سامراجی عدالت نے کئی حکم جاری کیتے، جس وچ کیہا گیا سی: "کھیتی باڑی اس سامراج دی بنیاد اے۔" مصری، میسوپوٹامئن، چینی اتے انکا سمراٹاں نے اپنے آپ نوں ہر اک لئی نجی مثال دکھاؤن لئی رسمی کھیتاں نوں حل لیا۔
پراتن رننیتیکار، چینی گواان جھونگ اتے شانگ یانگ اتے بھارتی کوتیا نے کھیتی باڑی نوں فوجی طاقت نال جوڑن والے اصول لاگوُ کیتے۔ کھیتی باڑی نے اس گلّ اُتے سیماواں نوں متاثر کیتا کہ کنی دیر تکّ اک فوج نوں اکٹھا کیتا جا سکدا اے۔ شانگ ینگ کھیتی باڑی نوں کہندے ہن اتے اک نوں جنگ کردے ہن۔ کھیتی باڑی دے دیوتیاں دے وشال انسانی پنتھ وچ بہت سارے دیوتے ہن جہڑے کھیتی باڑی اتے جنگ دے کارجاں نوں جوڑدے ہن۔
کھیتی باڑی دیاں قِسماں
thumb|رین ڈیئر دے جھنڈ کئی آرکٹک اتے سبارٹک لوکاں لئی پیسٹورل کھیتی دا آدھار بندے ہن۔ دہاڑیدارپنیاں وچّ پالتو پشواں دا پربندھ کرنا شامل اے بھنگڑے-رہتے پشو-پالک وچ، پشواں دے پشواں نوں تھاں-تھاں گھاہ، چراؤن، اتے پانی دی بھال وچ بھیجیا جاندا اے۔ سہارا، مدھ ایشیا اتے بھارت دے کجھ حصیاں دے اردھ-سکا کھیتراں وچ اس قسم دی کھیتی دا ابھیاس کیتا جاندا اے۔
صرف پروار یا مقامی لوڑاں نوں پورا کرن لئی سبسسٹینس فارمنگ دا ابھیاس کیتا جاندا اے، جس نال کتے ہور ٹرانسپورٹ لئی چھڈّ دتا جاندا اے۔ ایہہ مونسون ایشیا اتے دکھن-پوربی ایشیا وچ ڈونگھائی نال پریکٹس کیتا جاندا اے۔
گنجھل دار کھیتی وچ، فصلاں نوں وپاری ادیساں لئی اگایا جاندا اے جویں کہ ویچن لئی۔ کسان دا مکھ مقصد منافع کماؤنا اے، گھٹّ پتلی انوپات اتے نویش دی ودھ ورتوں۔ اس قسم دی کھیتی مکھ طور تے اچّ ترقی یافتہ دیساں وچ کیتی جاندی اے۔
سمکالی کھیتی باڑی
2007 وچّ، کساناں لئی غیر-خوراک بائیوپھل پھلاں نوں ہور کارکاں نال جوڑن لئی زیادہ رعایتاں، جویں کہ سابقہ کھیتی باڑی زمین دا ترقی، ودھدی آواجائی دی لاگت، جلوایو تبدیلی، چین اتے بھارت وچّ ودھ رہی اپبھوگتا منگ اتے جنسنکھیا وادھا، غذا دی کمی کارن ایشیا، مدھ پورب، افریقہ، اتے میکسیکو وچّ، دے نال-نال دنیا بھر وچّ غذا دیاں قیمتاں نوں ودھاؤن دے نال نال دسمبر 2007 تک، 37 ملکاں نے کھانے دے سنکٹ دا ساہمنا کیتا اتے 20 نے کجھ قسم دے بھوجن-قیمت نینترن لاگوُ کیتے۔ ایہناں وچوں کجھ کمی دے کارن کھانے دے دنگے ہوئے اتے مارو سٹیپڈز وی مارے گئے۔ ایگریکلچرل ڈویلپمینٹ لئی انترراشٹری فنڈ ایہہ مندا اے کہ چھوٹے دھراں دی کھیتی وچ وادھا غذا دیاں قیمتاں اتے سمچی خوراک سرکھیا بارے چنتاواں دے حلّ دا حصہ ہو سکدا اے۔ اوہ حصے وچّ وئتنام دے تجربے تے مشتمل ہن، جو غذا اناج درامدکرتا توں وڈے غذا نریات کرن گئے سن اتے غریبی وچّ اک اہم گراوٹ دیکھی، مکھ طور تے دیس وچّ چھوٹے دھارک کھیتی باڑی دے ترقی دے کارن۔
کھیتی باڑی وچّ اج دے دو مکھ سروکار روگ اتے امتحان وگڑ راے ہن اداہرن لئی، یوگانڈا دی ونش دے کارن کنک اُتے سٹیم رسّ دی اک مہانماری ورتمان وچّ افریقہ اتے ایشیا وچّ پھیل رہی اے اتے کجھ ستھتیاں وچّ 70% جاں اس توں ودھ دے فصلاں دے نقصان کارن وڈی چنتاواں دا کارن بن رہا اے۔ دنیا دی لگبھگ 40% کھیتی باڑی والی زمین گمبھیر روپ نال گھٹی اے۔ افریقہ وچ، سنیوکت راشٹر یونیورسٹی دے گھانا واقع افریقا وچ واقع نیشنل رسورس ارارہ نے کیہا کہ افریقہ وچ جیکر دھرتی دے پتن دے موجودہ رجھان جاری راے تاں 2025 تکّ مہادیپ اپنی آبادی دا صرف 25 فیصدی حصہ کھا سکدا اے۔
کھیتی باڑی دا ڈھانچا تجزیے دے بریڈیلئن سمجھ وچّ اک لمبی معیاد دی بنتر اے۔ وڈے پدھر اُتے کھیتی باڑی ڈھانچا صوبے دے سرگرم گتیودھیاں دی بجائے کھیتری، سماجی، تہذیبی اتے اتہاسک کارک' تے نربھر کردا اے۔ پولینڈ دی طرحاں، جتھے کئی سالاں توں اتیئنت کھیتی باڑی پالیسی چلن دے باو جود، 2002 وچ کھیتی باڑی ڈھانچہ بہت عامَ اے، جو کہ 1921 وچ بھاگاں دے پیریئڈ توں بعد بہت جلدی ملدا اے۔
2009 وچّ، انترراشٹری مدرا فنڈ (ہیٹھاں دیکھو) مطابق، چین دا کھیتی باڑی اتپاد دنیا وچّ سبھ توں وڈا اے، جس توں بعد یورپیئن یونین، بھارت اتے امریکہ شامل ہن۔ ارتھ شاستری کھیتی باڑی دی کلّ کارک اتپادکتا نوں ماپدے ہن اتے اس اپاء ولوں سنیوکت راج امریکہ وچّ کھیتی باڑی لگبھگ 1.7 گنا زیادہ اتپادک اے جو 1948 وچّ سی۔
کرمچاری دل
2011 تک، انٹرنیشنل لیبر آرگینائیزیشن نے کیہا اے کہ قریب اک عرب لوکاں جاں اپلبدھ کم بل دے 1/3 توں ودھ، کھیتی باڑی کھیتر وچّ ورتے گئے ہن۔ کھیتی باڑی وچّ بچیاں دی عالمی روزگار دے لگبھگّ 70% دا سنچالن ہندا اے، اتے بہت سارے دیساں وچّ کسے وی ادیوگ دیاں عورتاں دی سبھ توں وڈی پرتیشت نوں نوکری ملدی اے۔ سیوا کھیتر نے صرف 2007 وچّ کھیتی باڑی سیکٹر نوں سبھ توں وڈا سروؤچّ رزگارداتا وجوں پچھے رکھیا۔ 1997 اتے 2007 دے درمیان، کھیتی باڑی وچّ روزگار دے لوکاں دی پرتیشت چار فیصدی توں ودھ رہی، ایہہ رجھان جاری رہن دی سمبھاونا اے۔ کھیتی باڑی وچ کم کرن والے لوکاں دی گنتی پرتی دیس آدھار اُتے وکھو-وکھری ہندی اے، بہت سارے افریکی دیساں وچ %80 توں ودھ امریکا تے کینیڈا ورگے دیساں وچ %2 توں گھٹّ اے۔ ترقی یافتہ دیساں وچّ ایہ انکڑے پچھلیاں صدیاں وچّ بہت گھٹّ ہن۔ یورپ وچ 16 ویں صدی وچ، مثال دے طور تے، 55 توں 75 پرتشت لوک کھیتی باڑی وچ رجھے ہوئے سن۔ 19ویں صدی وچّ یورپ وچّ، ایہہ 35 توں 65 پرتیشت تکّ گھٹیا سی۔ اسے دیس وچّ اج، ایہہ انکڑے 10% توں گھٹّ ہن۔
سرکھیا
right|thumb|پھورڈسن ٹریکٹر تے رولؤور سرکھیا بار کھیتی باڑی، خاص طور اُتے کھیتی کرنا، اک خطرناک ادیوگ اے، اتے دنیاں بھر دے کساناں نوں کم نال سبندھت سٹاں، پھیپھڑیاں دی بیماری، رولے-رکن دی سنوائی دے نقصان، چمڑی دی بیماری، نال ہی کیمیکل دی ورتوں اتے لمی سورج دے ایکسپوجر نال متعلق کجھ کینسر ہون دا خطرہ رہندا اے۔ صنعتی فارماں تے، سٹاں تے اکثر کھیتی باڑی مشینری دی ورتوں شامل ہندی اے، اتے ترقی یافتہ دیساں وچ زہریلہ کھیتی باڑی سٹاں دا اک عامَ کارن ٹریکٹر رولؤور اے۔ کیڑے مار دوائیاں اتے کھیتی وچ ورتیاں جان والیاں ہور کیمیائی مادےآں نوں کرمچاری صحتَ لئی خطرناک وی ہو سکدا اے، اتے کیڑے مار دوائیاں نال سمپرک کرن والے مزدوراں نوں بیماری دا ساہمنا کرنا پے سکدا اے جاں بچے دے جم توں ہون والے نقصان ہو سکدے ہن۔ اک ادیوگ دے روپ وچّ، جس وچّ پروار عامَ طور تے کم وچّ حصہ لیندے ہن اتے فارم اُتے رہندے ہن، پورے پریواراں نوں سٹاں، بیماری اتے موت دا خطرہ ہو سکدا اے۔ نوجوان کامیاں دے گھاتک سٹاں دے عامَ کارن ڈبن، مشینری اتے موٹر واہن نال سبندھت درگھٹناواں شامل ہن۔
انٹرنیشنل لیبر آرگینائیزیشن کھیتی باڑی سمجھدا اے "سارے معاشی کھیتراں وچّ سبھ توں ودھ خطرناک اے۔" ایہہ اندازہ لگاؤندا اے کہ کھیتی باڑی کرمچاریاں وچ سالانہ کم نال متعلق موت دی گنتی گھٹو-گھٹو 170,000 اے، دوجی نوکریاں دی اوسط در دو وار۔ اس توں علاوہ، کھیتی باڑی سرگرمیاں نال متعلق موت، سٹّ اتے بیماری دیاں گھٹناواں اکثر نہیں ملدیاں۔ تنظیم نے کھیتی باڑی کنوینشن، 2001 وچّ سیفٹی اینڈ ہیلتھ ترقی یافتہ کیتی اے، جس وچّ کھیتی باڑی کتے وچّ جوکھماں دے رینج، ایہناں جوکھماں دی روکتھام اتے کھیتی باڑی نال جڑے ویکتیاں اتے سنگٹھناں دے کردار ادا کرنی چاہیدی اے۔
فصل دی کاشت پرنالی
left|thumb|بہار، بھارت وچ چاول دی کاشت اپلبدھ سنسادھناں اتے اڑچناں دی بنیاد تے فصلاں دے وکھو-وکھرے قسماں وچ فرق اے؛ بھوگول اتے کھیت دی ماحول؛ سرکاری پالیسی؛ معاشی، سماجی اتے راجنیتک دباء؛ اتے کسان دے فلسفہ اتے سبھیاچار۔
کاشت (جاں سلیش اتے برن) نوں بدلن لئی اک پرنالی اے جس وچّ جنگلاں نوں ساڑ دتا جاندا اے، کئی سالاں دی معیاد لئی سالانہ اتے پھر پیڑھیاں دیاں فصلاں دا سمرتھن کرن لئی پوشک تتاں نوں جاری کیتا جاندا اے۔ پھر ایہہ پلاٹ جنگل نوں پھڑن لئی ڈھلی چھڈیا گیا اے، اتے کسان اک نویں پلاٹ وچّ چلے جاندے ہن، کئی سالاں (10-20) بعد واپس آؤندے ہن۔ جے آبادی دی گھنتا ودھدی اے، تاں ایہہ پتلی معیاد گھٹا دتی جاندی اے، جس وچّ پوشٹک تتّ (کھاد جاں کھاد) اتے کجھ مینوئل پیسٹ کنٹرول دی لوڑ ہندی اے۔ سلانہ دی کاشت تیبرتا دا اگلا پڑائ اے، جس وچ کوئی پتلی سماں نہیں اے۔ اس لئی اجے وی زیادہ پوشٹک اتے کیڑے کنٹرول دی لوڑ اے۔ thumb|پھلیپینز، ابوگاؤ وچ باناوے رائیس ٹیراسس ہور صنعتیکرن راہیں مونوکلچرس دی ورتوں کیتی جاندی اے، جدوں اک رقبے وڈے رقبے وچّ لگائے جاندے ہن۔ گھٹّ بائیوڈائورسٹی دے کارن، پوشٹک تتّ اکسار اے اتے کیڑیاں نے کیڑے مار دوائیاں اتے کھاداں دی زیادہ ورتوں کرن دی ضرورت اے۔ کئی فصلاں، جس وچّ کئی فصلاں اک سال وچّ ترتیب وار ودھیاں ہندیاں ہن، اتے انٹرکرپپنگ کردیاں ہن، جدوں اکو ویلے کئی فصلاں وڈھیاں جاندیاں ہن، ایہہ پولیکلچرز وجوں جانیاں جاندیاں وکھ-وکھ فصل قسماں ہن۔
اپ اپچارک اتے سست واتاورناں وچّ، کھیتی دا سماں اتے حد بارش نال سیمت ہو سکدی اے، جاں تاں ایہہ سال وچّ کئی سالاں دیاں فصلاں دی آگیا نہیں دندا جاں سنچائی دی لوڑ نہیں پیندی۔ ایہناں سارے واتاورناں وچّ پیڑھیاں دیاں فصلاں (کاپی، چاکلیٹ) اگائیاں جاندیاں ہن اتے پرنالیاں دا پریوگ کیتا جاندا اے جویں کہ اینجروپھیرسٹری پرکاری واتاورناں وچّ، جتھے پریا-پرنالیاں مکھ طور تے گھاہ دے روپ وچّ جاں پریری ہندیاں ہن، بہت ہی لابھکاری سالانہ کھیتی پرمکھ کھیتی باڑی پرنالی اے۔
پشودھن پیداوار پرنالیاں
20 ویں صدی دے دوجے ادھ وچّ، اتپادک نرماں پیدا کرن والے پشواں دے پشواں اتے کراسبریڈیز بناؤن اُتے دھیان کیندرت کردے ہن جو پیداوار ودھاؤندے ہن، جدوں کہ زیادہتر جینیٹک وبھنتا نوں سرکھات رکھن دی لوڑ نوں نظر انداز کردے ہن۔ اس رجھان نے پشواں دیاں نسلاں وچّ جینیٹک وبھنتا اتے سنسادھناں وچّ اہم کمی ولّ اگوائی کیتی اے، جس توں پہلاں بیماریاں دے ورودھ وچّ انوساری کمی اتے پرانیاں نسلاں وچّ پہلاں لبھے گئے مقامی پرورتناں وچّ وادھا ہویا اے۔
گھاہ والا مشتمل پشواں دا پیداوار پودیاں دی سامان جویں کہ شٹلینڈ، رینجلینڈ اتے ریومرنیٹ جانوراں نوں کھاؤن لئی چپلاں تے نربھر کردا اے۔ باہری پوشٹک تتّ ورتیا جا سکدا اے، حالانکہ اک مکھ پوشٹک سروت دے طور تے روڑی نوں سدھا گھاہ دے کھیتر وچّ واپس کیتا جاندا اے۔ ایہہ پرنالی خاص طور اُتے اہم کھیتراں' چ اہم اے جتھے فصل دا پیداوار جلوایو جاں مٹی دے کارن سنبھوَ نہیں ہندا، جو 30-40 ملیان پاسٹرسٹساں دی پرتیندھتا کردے ہن۔ مکس دا پیداوار پرنالی گھاہ دے میدان، چارے دی فصل اتے اناج دیاں فیڈ پھارلاں نوں رائیمرینٹ اتے مونوسیٹرک (اک پیٹ، مکھ طور اُتے مرغی اتے سور) لئی جانوراں دے طور تے ورتدا اے۔ فصلاں لئی کھاد دے طور تے ملک نوں مشرت پرنالیاں وچ دوبارہ ورتیا جاندا اے۔
بھومی-ریہت پرنالیاں کھیتی باڑی دے باہروں خوراک تے نربھر کردیاں ہن، جو معاشی سہکارتا اتے ترقی (اوئیسیڈی) دے میمبر دیساں دے تنظیم وچّ ودھیرے پرکریا وچّ فصل اتے پشواں دے پیداوار نوں جوڑن دے پرتیندھت کردیاں ہن۔ فصلاں دے پیداوار لئی سنتھیٹک کھاداں تے زیادہ بھاری نربھر اے اتے کھاد دی ورتوں اک چنوتی دے نال نال پردوشن دے اک سروت بن جاندی اے۔ صنعتی دیس پولٹری اتے پوکر دیاں بہت ساریاں جدید سپلائی کرن لئی ایہناں اپریشناں دی ورتوں کردے ہن۔ وگیانی اندازہ لگاؤندے ہن کہ 2003 توں 2030 دے وچ پشواں دے پیداوار وچ %75 وادھا سیمت جانوراں دی خوراک دی کریا وچ ہووےگا، کئی وار فیکٹری کھیتی وی کیہا جاندا اے۔ ایشیا وچّ وکاسشیل دیساں وچّ ایہہ وادھا بہت ہو رہا اے، افریقا وچّ بہت گھٹّ ماترا وچّ وادھا ہو رہا اے۔ وپاری پشواں دے پیداوار وچ ورتے گئے کجھ پرمپراواں، جنہاں وچّ وادھے دے ہارمونس دے اپیوگ شامل ہن، ووادگرست ہن۔
پیداوار ابھیاس
thumb|کھیت دی اگوائی کرن والی سڑک مشینری نوں پیداوار دے ابھیاساں لئی فارم تکّ پہنچ دی آگیا دندا اے کھیتی باڑی اک کھیتی باڑی پرکریا وچّ خاص طور تے اک کھیتر وچّ خاص مزدوری ولوں کھیتی باڑی دی پریکٹس اے، جو کسے شہر وچّ عامَ طور تے کسے وگن والی آبادی دی سیوا وچّ ہندی اے۔
ڈبیاں نوں لاؤنا جاں پوشٹک انولاپوریشن لئی جاں کیڑیاں دے کنٹرول لئی تیار کرن لئی مٹی لایا جان دا ابھیاس اے۔ ٹلج پرمپراگت توں نیند تک وکھری ہندی اے۔ ایہہ مٹی نوں نگھّ کے، کھاد نوں شامل کرن اتے جنگلی بوٹی نوں کنٹرول کرن نال اتپادکتا وچ سدھار کر سکدی اے، پر نال نال مٹی نوں ہور وی پردوشت کرن دا کارن بندا اے، جس نال کاربن ڈائی آکسائیڈ نوں چھڈّ کے جیوک پدارتھ نوں اتاریا جا سکدا اے، اتے مٹی دے جیوانو دی بھرپورتا اتے وبھنتا نوں گھٹا سکدا اے۔
پیسٹ کنٹرول وچ جنگلی بوٹی، کیڑے-مکوڑے، کیٹ اتے روگاں دا پربندھن شامل اے۔ کیمیکل (کیڑے مار دوائیاں)، جیو وگیانک (بائیوکنٹرول)، مکینیکل (ڈرل)، اتے تہذیبی ابھیاساں دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ تہذیبی ابھیاساں وچّ فصلاں دی روٹیشن، کلیننگ، کور فصلاں، انٹرکرپیپنگ، کمپوسٹنگ، بچن اتے ورودھ شامل ہن۔ انسٹیگریٹڈ پیسٹ مینیجمینٹ نے ایہناں سارے طریقیاں دی ورتوں کرن دی کوشش کیتی اے تاں جو پیسٹ آبادی نوں نمبر توں ہیٹھاں رکھیا جا سکے جو کہ معاشی نقصان دا کارن بن سکدیاں ہن، اتے کیڑے مار دوائیاں نوں آخری سروت منن دی سفارش کردا اے۔
پوشٹک پربندھن وچ فصلاں اتے پشواں دے پیداوار لئی پوشٹک تتّ دے سروت اتے جانوراں ولوں پیدا کیتے گئے روڑی دے اپیوگ دی تکنیک دونو شامل ہن۔ مادےآں دی کاشت رسائنک غیر-کھاد کھاد، کھاد، ہری کھاد، کھاد اتے کھنج کھنج۔ فصل پوشک تتّ دی ورتو نوں سانتی دیاں تکنیکاں جویں کہ فصل روٹیشن جاں پتلی اتکنیک دے زریعہ نال پربندھن کیتا جا سکدا اے۔ کھاد دی ورتوں پشواں دی دیکھبھال ولوں کیتی جاندی اے جتھے فیڈ دی فصل ودھ رہی اے، جویں کہ پربندھت کجھ گھنتوی چاراگاہاں وچّ، جاں فصلاں جاں چرانداں تے روڑی دے سکے جاں ترل فارمولے نوں پھیلا کے۔
انٹرنیشنل فوڈ پالسی رسرچ انسٹیچیوٹ دی اک رپورٹ مطابق، کھیتی باڑی تکنالوجیاں دا اک دوجے نال میل-ملا کے جے کھانے دے پیداوار اُتے سبھ توں وڈا اثر ہووےگا؛ اک ماڈل دا استعمال کردیاں ایہہ اندازہ لگایا گیا اے کہ کویں گیاراں تکنیکاں نال کھیتی اتپادکتا، خوراک سرکھیا اتے وپار نوں 2050 تکّ متاثر کیتا جا سکدا اے، انٹرنیشنل فوڈ پالسی رسرچ انسٹیچیوٹ نے پایا کہ بھکھ توں ہون والے خطرے والے لوکاں دی گنتی 40% تکّ گھٹائی جا سکدی اے اتے غذا دیاں قیمتاں قریب ادھے توں گھٹایا گیا۔
"ایکوسسٹم سنوجواناں لئی بھگتان (پی۔ای۔ ایسّ۔) کھیتی باڑی دے کھیتر نوں ہرا کرن لئی یتن پریرت کر سکدا اے۔ ایہہ اک پہنچ اے جو کہ ملاں دی پشٹی کردا اے اتے ہرے کھیتی باڑی پرتھاواں ولوں مہیا کیتیاں جان والیاں ماحول سنوجواناں دے لابھاں نوں انعام دندی اے۔" "انوویٹو پی۔ای۔एस۔ دے اپاء وچّ شہری شہراں ولوں اگراہت سمدایاں وچّ سدھار دیاں ماتراواں اتے نگر پالکا دے اپبھوگتاواں لئی تازے پانی دی گنوتا لئی دہاتی کھیتراں وچّ اچائی والیاں سمدایاں وچّ کیتے جان والے مڑ ونواڑی بھگتاناں نوں شامل کیتا جا سکدا اے۔ مٹی پوشٹک تتاں دے اثراں نوں ٹھیک ڈھنگ نال پربندھن لئی جنگلی سٹیوراں نوں ودھاؤن لئی کساناں ولوں ایکوسوروس بھگتان کساناں نوں سوم نوں بحال کرن اتے سوم اتے ہور پرتھاواں نوں روزگار دین دے یتناں نوں معاوضہ دین لئی کنک دی ضبط اتے نکاسی کٹوتی نوں ہرا کھیتی باڑی پرتھاواں دے کریڈٹ لابھاں دی ادائیگی کرن لئی ودھیاں۔ "
فصل سودھ تے بائیوٹیکنالوجی
thumb|ٹریکٹر اتے چیزر بنّ رہتل دی شروعات توں لے کے، ہزاراں سالاں توں منکھتا ولوں فصل سودھ دا ابھیاس کیتا گیا اے۔ پرجنن دے پرتھاواں ولوں فصلاں نوں بدلن نال، پودیاں دے جینیٹک بناؤ نوں بدلدا اے جس نال منکھاں لئی ودھیرے لابھکاری گناں نال فصلاں ترقی یافتہ ہو سکدیاں ہن، اداہرن لئی، وڈے پھلاں جاں بیج، سوکے-سہنشیلتا، یا کیڑے پرتی ورودھ۔ پودے دے پرجنن وچ اہم ترقی جینٹیسسٹ گریگر مینڈڈل دے کم توں بعد چلی۔ پربھاوی اتے پچھتاوے والے سموہاں اُتے اوہناں دا کم، حالانکہ شروع وچّ لگبھگ 50 سالاں توں بہت زیادہ نظر انداز کیتا گیا سی، مگر پودے دے اتپادکاں نے جینیٹکس اتے پرجنن تکنیکاں دی بہتر سمجھ دتی۔ فصل پیدا کرن وچّ تکنیک شامل ہندی اے جویں کہ پودیاں نوں لوڑیندے گن، سوے-حصول اتے کراس-پولنیشن، اتے انو تکنیک جو جیونی روپ وچ جیوانو نوں سنشودھت کردے ہن۔
پودیاں دے وسنیکاں نے صدیاں توں اپج پیدا کیتی اے، بیماری دے ٹاکرا ودھن اتے سوکا سہنشیلتا ودھائی اے، جس نال واڈھی گھٹائی گئی اے اتے فصلاں دے پودیاں دے سواد اتے پوشٹک ملّ وچ سدھار ہویا اے۔ ساودھانیپوروک چون اتے پرجنن فصل پودیاں دیاں وشیشتاواں اُتے بہت اثر پائے ہن۔ 1920 ویاں اتے 1 9 30 دے درمیان پودا چون اتے بریڈنگ نیوزیلینڈ وچّ چراند (گھاہ اتے کلوور) وچّ سدھار مکمل ایکس-ریس اتے الٹراوائلٹ ولوں پریرت اتشوہر دے یتناں (ارتھات شروعاتی جینیٹک انجینیئرنگ) 1950 دے دہاکے وچ اناج دیاں جدید وپاری قسماں جویں کہ کنک، مکی (مکی) اتے جوں پیش کیتیاں گئیاں۔
ہری کرانتی نے "اچّ اپج والیاں قسماں" پیدا کرکے پیداوار نوں بھاری وادھا کرن لئی پرمپراگت ہائیبرڈریشن دی ورتوں نوں پرپھلت کیتا اے۔ اداہرن لئی، امریکہ وچّ مکی (مکی) دی اوسط پیداوار سال 2001 وچّ پرتی اےکڑ وچّ 2.5 ٹن پرتی ہیکٹیئر (پرتی اےکڑ 40 بیسلھ) پرتی 9.4 پرتی ہیکٹر پرتی ہیکٹیئر (150 بکلاں پرتی اےکڑ) توں تکنیک اے۔ اسے طرحاں ، دنیا بھر وچّ اوسطاً کنک دی پیداوار 1 99 2 وچّ 1 توں گھٹّ / 1 ہیکٹیئر توں ودھ کے 2.5 ٹن / ہیکٹیئر توں ودھ گئی اے۔ دکھنی امریکی اوسط موسمی اوسط کنک دی پیداوار تقریباً 2 ٹن / ہیکٹیئر، افریکی 1 ٹن / اے۔ سنچائی نال 3.5 توں 4 ٹن / ہیکٹیئر تک۔ اس دے الٹ، فرانس ورگے دیساں وچّ کنک دی اوسطاً کنک 8 ٹن توں ودھ اے۔ پیداوار وچّ بدلاو مکھ طور تے جلوایو، جینیٹکس، اتے تیبر کھیتی تکنیکاں (کھاد، رسائنک پیسٹ کنٹرول، ترقی توں بچن لئی ترقی نینترن) دے پدھر وچّ پرورتن لئی اے۔
جینیٹک انجینیئرنگ
اتپادکاں ولوں ورتیاں جان والیاں ہور جی ایمّ ئی ای فصلاں وچ کیڑے-رودھک فصلاں شامل ہن، جس وچ مٹی دے بیکٹیریا بیسیلس تھیورنگسس (بیٹی) توں اک زین اے، جو کہ کیڑے-مکوڑیاں نوں خاص ٹشو پیدا کردی اے۔ ایہہ فصلاں پودیاں نوں کیڑے-مکوڑیاں ولوں نقصان توں بچاؤندا اے۔ کجھ مندے ہن کہ روائتی پرجنن دے ابھیاساں ولوں اسے جاں بہتر کیٹ-رودھک وشیشتا نوں حاصل کیتا جا سکدا اے اتے وکھ وکھ کیڑیاں دے پرتیرودھ نوں ہائیبرڈئیشن جاں جنگلی سپیسیز دے نال کراس-پولننگ راہیں حاصل کیتا جا سکدا اے۔ کجھ معاملیاں وچّ، جنگلی جیو روائتی گناں دا پرائمری سروت ہندے ہن؛ ٹماٹر دیاں جنگلی آبادی دے نال ٹماٹراں دے کٹن نال کجھ ٹماٹر کساناں نے 19 بیماریاں دا ورودھ کیتا اے۔
ماحول اثر
right|thumb|نیوزیلینڈ وچ کھیتی دی گتیودھیاں توں رکن کارن پینڈو کھیتر وچ پانی دا پردوشن کھیتی باڑی، جس نوں کھیتی دے ڈھنگ نال لاگوُ کیتا گیا اے، کیٹناشک، پوشٹک تپش، بہت زیادہ پانی دی ورتوں، قدرتی ماحول دے نقصان اتے سمتل ہور سمسیاواں دے ذریعے سماج اُتے باہری لاگت لگاؤندی اے۔ یوکے وچّ کھیتی باڑی دی اک 2000 دا ملانکن 1996 وچّ 2,343 ملیان پونڈ جاں پرتی ہیکٹیئر 208 دے کلّ باہری خرچیاں دا نردھارن کیتا۔ امریکہ وچّ ایہناں لاگتاں دا وشلیشن 2005 وچّ ہویا کہ کھیتی باڑی لگبھگ 5 توں 16 عرب ڈالر (پرتی ہیکٹیئر $ 30 توں $ 96) لگاؤندی اے، جدوں کہ پشواں دے پیداوار وچّ 714 ملیان ڈالر دا وادھا ہندا اے۔ دوویں ادھئیناں، جو کہ وتی اثراں اُتے پوری طرحاں کیندرت کردیاں ہن، نے سٹہ کڈھیا اے کہ باہری لاگتاں نوں اندرونی بناؤن لئی ہور زیادہ کیتا جانا چاہیدا اے۔ اوہناں دے وشلیشن وچ سبسڈیاں وی نہیں سن، پر اوہناں نے نوٹ کیتا کہ سبسڈیاں کھیتی باڑی دی لاگت نوں سماج اتے وی متاثر کردیاں ہن۔ 2010 وچّ، سنیوکت راشٹر ماحول پروگرام دے انترراشٹری سنسادھن پینل نے کھپت اتے پیداوار دے ماحول اثر نوں درساؤن والی اک رپورٹ شائع کیتی۔ مطالعہ وچ پایا گیا اے کہ کھیتی باڑی اتے کھانیاں دی کھپت ماحول دے دباء دے سبھ توں اہم ڈرائیوراں، خاص طور اُتے رہائش بدلن، جلوایو تبدیلی، پانی دے استعمال اتے زہریلے پردوشت دے دو۔ 2011 UNEP گرین ارتھووستھا دی رپورٹ مطابق "[اک] امتحان ورتوں دے بدلاو چھڈن توں بعد، سمچے طور اُتے 13 فیصدی اینتھروپوجینک گلوبل جی۔ایچو۔ جی۔جی۔جی۔ اتپن کردا اے۔ اس وچ اینجیرونک کھاداں ایگرو-رسائنک کیڑے مار دوائیاں اتے جڑی-بوٹیاں دی ورتوں نال نکلن والیاں جی۔جی۔جی۔ ایہناں انپٹاں دے پیداوار دے نتیجے وجوں ادیوگاں نوں صنعتی اتسواں وچّ شامل کیتا گیا اے) اتے جیوک اورجا-توانائی دی امپٹّ۔ "اوسطاً سانوں پتہ لگدا اے کہ دوجی پیڑھی دے بائیوپھوئل پیداوار لئی کھیتی باڑی اتے جنگلات دے پیداواراں دی کلّ گنتی 3.8 بلیئن ٹن پرتی سال 2011 اتے 2050 دے وچکار (شروعاتی سالاں دوران اچّ ترقی در، سال 2011–2020 لئی 48 فیصدی اتے 2020 دے بعد اوسط 2 فیصدی سلانہ وادھا) وشلیشن کیتا گیا۔ "
پشو دھن دیاں سمسیاواں
سنیوکت راشٹر دے اک سینئر ادھیکاری اتے سنیوکت راشٹر دی اک رپورٹ دے سہِ لکھاری اس سمسیا بارے دسّ راے ہنننگ سٹینفیلڈ نے کیہا کہ پشو دھنّ اج دے سبھ توں گمبھیر ماحول دیاں سمسیاواں لئی سبھ توں اہم یوگداناں وچوں اک اے۔ پشو-پنچھی دے پیداوار وچ کھیتی باڑی لئی ورتی جاندی ساری زمین دا 70% حصہ، جاں گریہہ دے 30% زمین دی جمیعت اے۔ ایہہ گرینہاؤس گیساں دا سبھ توں وڈا سروت اے، جو کہ گرینہاؤس گیساں دے 18% دے لئی ذمہ وار اے جویں کہ CO2 دے سماناریاں وچّ منیا جاندا اے۔ تلنا کرکے، سارے آواجائی وچّ سی ایؤ 2 دے 13.5% کمی آؤندی اے۔ ایہہ منکھی-سبندھت نائیٹرس آکسائیڈ (جس وچ 296 وار CO 2 دی گلوبل وارمنگ دی سمرتھا اے) دا 65% اتے منکھی-متاثر میتھین (جو کہ CO 2 دے روپ وچ تاپمان 23 گناں زیادہ اے) دا 37% پیدا کردا اے۔ ایہہ 64% بندا اے۔ امونیا ایمیشن پشو-پنچھی دی وستھار نوں جنگلی قتل عام دی گڈی چلاؤن والی پرمکھ کارک وجوں ورتیا گیا اے۔امیزن بیسن وچ 70% پہلاں والے جنگلی علاقے نوں ہن گوداماں ولوں پھڑھیا جاندا اے اتے باقی بچے خوراک کیپس لئی ورتیا جاندا اے۔ جنگلاں دی کٹائی اتے زمینی پتن دے ذریعے، جانور وی جیو-وودھتا وچ کٹوتی کر رہا اے۔اس توں علاوہ، یو۔اینّ۔ای۔پی۔ کہندا اے کہ "عالمی دے پشواں دے میتھین دے پردوشن نوں موجودہ پرنالیاں اتے کھپت دے نمونیاں دے مطابق 2030 تک 60 فیصدی تکّ ودھاؤن دا انومان اے۔"
زمین اتے پانی دے مدعے
امتحان پرورتن، مال اتے سنوجواناں حاصل کرن لئی زمین دی ورتوں، دھرتی دے ماحول نوں بدلن والا سبھ توں اہم طریقہ اے، اتے اس نوں بائیوڈائوینسی دے نقصاناں وچ چلا ئے جان دی طاقت سمجھیا جاندا اے۔ انساناں ولوں پرورعنصر زمین دی انمانت انداز 3 9 توں 50% تکّ بدلدے ہن۔ امتحان وگڑائی، ماحول فنکشن اتے اتپادکتا وچ لمبے ویلے دی گراوٹ، دنیاں بھر وچ 24% زمین تے ہون دی سمبھاونا اے، جس وچ کھیتی-باڑی وچ ودھیرے پرتیکرتی دتی گئی اے۔ یو۔اینّ۔-ایف۔اے۔ایپھّ۔او دی رپورٹ گھٹاؤن پچھے ڈرائیونگ کارک وجوں امتحان پربندھ دا حوالہ دندی اے اتے رپورٹ کردی اے کہ 1.5 عرب لوک گھٹیا زمین اُتے بھروسا کردے ہن۔ ڈگریڈیشن، جنگلاں دی کٹائی، ماروتھلتا، مٹی دی کمی، کھنج دی گھاٹ، جاں کیمیا وعلم (ایسڈشن اتے سلنائیزیشن) ہو سکدی اے۔
یوٹوپھیکشن، جلوسکی پرنالی وچ بہت زیادہ پوشٹک تتّ جو ایلگل کھڑدا اے اتے اینوئیکسیا دا نتیجہ اے، مچھی دی مارن، جانوراں دی گھاٹ نوں نقصان پہنچاؤندا اے، اتے پین اتے ہور صنعتی ورتوں لئی پانی نوں لایق دندا اے۔ کھیتی باڑی لئی بہت زیادہ گربھدھارن اتے کھاد کم، اتے نال ہی اچّ پشواں دی سنبھال لئی سنگھنشیلتا کارن پوشٹک (مکھ طور تے نائیٹروجین اتے فاسفورس) کھیتی باڑی والی زمین توں نکلن اتے لیچ ہو جاندا اے۔ ایہہ پوشٹک تتّ سمندری جیوانو پرنالیاں دے یوٹوروپھیشن وچ یوگدان پاؤن والے مکھ بے روک پردوشت ہن۔
تازے پانی دے سنسادھناں دے 70% تکّ کڈھواؤن لئی کھیتی باڑی کھاتے۔ کھیتی باڑی پانی سپلائی دے پانی توں اک وڈا ڈراء اے، اتے ورتمان وچّ اک اسنتلن در اُتے ایہناں بھومیگت پانی دے سروتاں توں کھچیا جاندا اے۔ ایہہ لمبے ویلے توں ایہہ جانیا جاندا اے کہ اتری چین، اپلے گنگا اتے پچھمی امریکہ دے کھیتراں وچّ وکھ وکھ کھیتراں وچّ ایکوائیپھراں دی کمی ہو رہی اے، اتے ایران، میکسیکو اتے سؤدی عرب وچّ جہازراناں لئی نویں مصلے اگے ودھائے گئے ہن۔ ادیوگ اتے شہری کھیتراں ولوں پانی دے سنسادھناں اُتے ودھ رہا دباء، جسدا مطلب اے کہ پانی دی کمی دی ودھ رہی اے اتے کھیتی باڑی پانی دی گھٹّ ورتوں دے نال عالمی دی ودھ رہی آبادی لئی ودھیرے خوراک پیدا کرن دی چنوتی دا ساہمنا کر رہی اے۔ کھیتی باڑی دے پانی دی ورتوں قدرتی گندگی دے وناش، پانی توں پیدا ہون والے روگاں دا وستھار، اتے سیلیکیکرن اتے جل-دھکن راہیں زمین دی وگڑدی تباہی سمیت پرمکھ ماحول دیاں سمسیاواں دا کارن بن سکدی اے، جدوں سنچائی غلط ڈھنگ نال کیتی جاندی اے۔
کیڑے مار دوائیاں
کیڑے مار دوائیاں دی ورتوں 1950 توں ودھ کے 2.5 ملیان شارٹ ٹو ٹن سالانہ اے، پھر وی کیڑیاں توں فصلاں دی کمی مقابلتاً ستھائی رہی اے۔ ورلڈ ہیلتھ آرگینائیزیشن نے اندازہ لگایا کہ سال وچّ 3 ملیان کیٹناشک زہریلیاں واپردیاں ہن، جس کارن 220,000 موتاں ہندیاں ہن۔ کیڑے مار دوائیاں کیڑے مار آبادی وچ کیڑے مار دوائیاں دے پرتیرودھ لئی چون کردیاں ہن، جس نال "کیٹناشک ٹریڈمل" کیہا جاندا اے جس وچ کیڑے-مکوڑیاں نوں روکن لئی اک نویں کیڑے مار دوائیاں دا ترقی ہندا اے۔