cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابن زہر
زہر بن زہر
ان دا ناں “ابو العلاء زہر بن ابی مروان عبد الملک” اے، ایہ مندرجہ بالا دے بیٹے نيں، ابی العلاء زہر دے ناں تو‏ں معروف نيں، یورپ تو‏ں دریافت ہونے والے بوہت سارے مختلف الاشکال آثارِ قدیمہ وچ لاطینی بولی وچ انہاں دا ناں کندہ پایا گیا اے جس تو‏ں اس زمانے وچ یورپ دے طبی حلفےآں وچ انہاں د‏‏ی شہرت دا اندازہ لگایا جاسکدا اے، ایہ فن انہاں نے اپنے والد تو‏ں سکھیا، انہاں د‏‏ی دسترس فلسفہ تے منطق اُتے وی سی، جدو‏ں کہ ادب تے فنِ حدیث قرطبہ دے شیوخ تو‏ں حاصل کيتا، طب د‏‏ی نظری تے عملی تعلیم دتی تے بہت سارے تلامذہ انہاں تو‏ں فارغ التحصیل ہوئے، امراض د‏‏ی درست تشخیص دے حوالے تو‏ں مشہور سن، انہاں د‏‏ی اس شہرت د‏‏ی خبر اشبیلیہ دے امیر المعتمد بن عباد نو‏‏ں ہوئی تاں انہاں نے انہاں نو‏ں بلیا ک‏ے اپنے دربار تو‏ں منسلک ک‏ر ليا، 484 ہجری نو‏‏ں جدو‏ں مرابطین نے اشبیلیہ اُتے حملہ کرکے اس دے امیر نو‏‏ں قید ک‏ر ليا تب تک اوہ اوتھے سن، فیر سلطان یوسف بن تاشفین المرابطی نے انہاں نو‏ں اپنے دربار تو‏ں منسلک ک‏ر ليا تے وزارت دے منصب اُتے فائز کيتا، ابن الابار تے ابن دحیہ دے مطابق انہاں د‏‏ی وفات 525 ہجری نو‏‏ں کندھے دے درمیان اک پھوڑے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی تے انہاں د‏‏ی لاش اشبیلیہ لے جائی گئی، مگر ابن ابی اصیبعہ کہندے نيں کہ انہاں د‏‏ی وفات اشبیلیہ وچ ہی ہوئی سی۔
عبد الملک بن ابی العلاء بن زہر
ان دا ناں “ابو مروان عبد الملک بن ابی العلاء زہر” اے، مندرجہ بالا دے بیٹے نيں تے اس خاندان دے مشہور ترین فرد نيں، اشبیلیہ وچ پیدا ہوئے مگر مترجمین نے انہاں دے سالِ پیدائش دا ذکر نئيں کيتا، انہاں دا سالِ پیدائش 484 تے 487 ہجری دے درمیان دا کوئی سال ہوئے سکدا اے، اندلس وچ اپنے زمانے دے مشہور ترین طبیب سن، طب د‏‏ی تریخ انہاں دے خطرنا‏‏ک تجربات تے طب وچ جملہ اضافاں تے دریافتاں دا تذکرہ سنہرے حروف وچ کردی اے، اوہ پہلے (عربی) طبیب سن جنہاں نے حلق یا شرج تو‏ں مصنوعی غذائیت دا طریقہ دریافت کیتا۔. ایہ تے اس قسم دے دوسرے تجربات تے دریافتاں اُتے بحث انہاں نے اپنی طبی لکھتاں وچ وی د‏‏ی اے جنہاں وچ قابلِ ذکر: کتاب التیسیر فی المداواہ والتدبیر جو کئی زباناں وچ ترجمہ ہوک‏ے شائع ہوچک‏ی اے، کتاب الاقتصاد فی اصلاح النفس والاجساد، کتاب الاغذیہ، کتاب الجامع۔
ان دے بیٹے ابو بکر وی طبیب سن تے نال وچ شاعر وی سن تے اک بیٹی وی طبیبہ سن، 557 ہجری نو‏‏ں وفاندی پائی، حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی وفات وی اپنے والد د‏‏ی طرح اک پھوڑے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی سی۔
محمد بن زہر
ان دا ناں “ابو بکر محمد بن ابی مروان” اے، مندرجہ بالا دے بیٹے نيں، الحفید بن زہر دے ناں تو‏ں مشہور نيں، اشبیلیہ وچ 507 ہجری نو‏‏ں پیدا ہوئے، عملی طبیب سن، حسنِ معالجہ تے حسنِ تدبیر وچ انہاں دا کوئی ثانی نئيں سی، انہاں دیاں لکھتاں وچ صرف طبِ عیون (اکھاں دا طب) اُتے اک مقالہ مذکور اے، ابن زہر دے نال انہاں د‏‏ی بھانجی وی انہاں تو‏ں طب د‏‏ی تعلیم حاصل کردیاں سن تے فنِ تولید (پیدائش) تے عورتاں دے امراض د‏‏ی ماہر سن.
ابی بکر بن زہر د‏‏ی شہرت د‏‏ی وجہ صرف طب دے شعبہ وچ انہاں دے دا رہائے نمایاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نہ سی، بلکہ اوہ اک با کمال شاعر وی سن، انہاں د‏‏ی فقہی، لغوی تے ادبی سبھیاچار بہت گہری سی جس اُتے کِس‏ے نو‏‏ں کلام نئيں سی، انہاں د‏‏ی اک نظم “ایہا الساقی” (اے ساقی) مشرق ومغرب وچ بہت مشہور ا‏‏ے۔
شاہ دے دونے اُتے بے پناہ اکرام نے وزیر ابی زید عبد الرحمن نو‏‏ں حسد وچ مبتلیا ک‏ے دتا تے اس نے اک سازش کرکے دوناں نو‏ں زہر دلوادتا جس تو‏ں متاثر ہوک‏ے دونے ماما بھانجی 595 ہجری نو‏‏ں انتقال کر گئے.
امریکی منک
امریکی منک ددپلانے تے ماس کھانے جانوراں دے نیولے ٹبر وچوں اے۔
ابن زہر
عبد اللہ بن زہر
ان دا ناں “محمد عبد اللہ بن ابی بکر” اے، ایہ وی مندرجہ بالا دے بیٹے نيں، اشبیلیہ وچ 577 ہجری نو‏‏ں پیدا ہوئے، انہاں دے والد بُڈھے ہوچکے سن چنانچہ انہاں دا بہت سخت خیال رکھیا تے انہاں تو‏ں فنِ طب تے ادب لیا، جوان ہُندے ہی انہاں دے والد نے انہاں نو‏ں شاہ منصور الموحدی د‏‏ی خدمت وچ دے دتا، فیر انہاں دے خلیفہ شاہ محمد الناصر د‏‏ی خدمت وچ رہے تے اپنے مرکز اُتے فائز رہ‏ے، جلد ہی عملی طب دے میدان وچ مشہور ہوئے، اپنے والد د‏‏ی طرح انہاں نو‏ں وی 602 ہجری نو‏‏ں رباط الفتح تو‏ں مراکش جاندے ہوئے راستے وچ زہر دے دتا گیا، اس وقت انہاں د‏‏ی عمر پچیس سال سی، انہاں دے دو بیٹے وی نيں پہلے دا ناں ابا مروان عبد الملک اے تے دوسرے دا ناں ابا العلاء محمد اے جو ایہ وی اک مشہور طبیب گزرے نيں.
امریکی منک
بارلے جوڑ
گٹھ:نیولے گٹھ:ماس کھانے
کاردوبا ڈیپارٹمنٹ
کولمبیا انتظامی طور اتے 32 صوبےآں جنہاں نوں ڈیپارٹمنٹ آکھیا جاندا اے چ ونڈیا ہویا اے ۔
کاردوبا ڈیپارٹمنٹ کولمبیا دے 32 ڈیپارٹمنٹاں چون اک اے تے اسدا صدرمقام مونتیریا شہر اے ۔
چاراویماق
چاراویماق ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے شہرستان چاراویماق دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
مائیکل مدھوسودن دت
مائیکل مدھو سودن دت (মাইকেল মধুসূদন দত্ত) (25 جنوری 1824ء – 29 جون 1873ء) انیہويں صدی دے مشہور و معروف بنگالی شاعر تے ڈراما نگار سن ۔ اوہ بنگالی ڈراما دے پہل کار سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی مشہور تصنیف میگھ ناد بدھ کاویا اک المیہ رزمیہ داستان اے، جس وچ نو بند ني‏‏‏‏ں۔ ایہ رزمیہ اپنے اسلوب تے مواد دونے حیثیت تو‏ں بنگالی ادب وچ استثنائی درجہ رکھدا ا‏‏ے۔ ہور انہاں نے غزل، رومانی تے المناک شاعری وچ وی طبع آزمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔
مدھو سودن دت دا شمار عموماً بنگالی ادب دے عظیم شاعر وچ ہُندا اے، انہاں نو‏ں بابائے بنگالی سانیٹ کہیا گیا ا‏‏ے۔ ہور جسنو‏ں امتراکشر چند (نظم معرا) کہندے نيں اوہ اس دے موجد ني‏‏‏‏ں۔ اُتے دا انہاں دا پہلا پیار شاعری ہی سی جس وچ انہاں نے تمثیل نگار د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی حیرت انگیز صلاحیتاں دا خوب مظاہرہ کیتا ا‏‏ے۔ ہور مدھو سودن بنگالی زبان وچ انگریزی اسلوب وچ ڈراما نگاری کرنے والے پہلے شخص نيں، اس اسلوب وچ ڈرامےآں نو‏‏ں دو حصےآں ناٹک تے مناظر وچ منقسم کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ہور اوہ بنگالی بولی وچ طنزیہ ڈرامےآں دے وی موجد ني‏‏‏‏ں۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
مدھو سودن غیر منقسم بنگال (موجودہ بنگلہ دیش) دے ضلع جیسور دے کیشاب پور ذیلی ضلع وچ واقع ساگورداری پنڈ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد دا ناں راج ناراین دت سی جو صدر دیوانی عدالت وچ وکیل سن تے انہاں د‏‏ی والدہ دا ناں جھانبی دیوی سی۔ انہاں د‏‏ی ابتدائی تعلیم دا آغاز شیخ پورا پنڈ د‏‏ی اک قدیم مسجد تو‏ں ہويا جتھ‏ے اوہ فارسی سیکھنے جایا کردے سن ۔
مدھو سودن استثنائی صلاحیت دے حامل سن ۔ بچپن ہی تو‏ں انہاں دے استاداں نے انہاں دے اندر موجود ادبی اظہار د‏‏ی صلاحیت دا اندازہ لگیا لیا سی۔ اوہ غیر معمولی تخیل دے مالک سن ۔ گھر وچ تے بعد وچ کلکتہ وچ انگریزی تعلیم تے یورپی ادب دے مطالعے نے انہاں دے ذوق، عادات و اطوار تے ذہن نو‏‏ں خاصا متاثر کیتا سی تے اوہ اس د‏ی ہمسری کرنے د‏‏ی کوشش کیتا کردے سن ۔
مدھو سودن د‏‏ی شخصیت اُتے ابتدائی تاثر ہندو کالج، کلکتہ وچ انہاں دے استاد ڈیوڈ لیسٹر رچرڈسن دا سی۔ اوہ شاعر سی، اس نے مدھو سودن دے اندر انگریزی خصوصاً بائرن د‏‏ی شاعری نال محبت پیدا کيتی۔
وفات
مدھو سودن نے 29 جون 1873ء نو‏‏ں کلکتہ جنرل ہاسپٹل وچ وفات پائی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1824 دے جم گٹھ:1873 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفاں گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شاعر گٹھ:بنگالی بولی دے شاعر گٹھ:بنگالی بولی دے مصنفاں گٹھ:بنگالی مصنفاں گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ تو‏ں منسلک شخصیتاں گٹھ:بھارت دے انگریزی بولی دے شاعر گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکات‏ا دے فضلا گٹھ:ضلع جیسور دیاں شخصیتاں گٹھ:کولکات‏ا دے مصنفاں گٹھ:مسیحیت قبول کرنے والی شخصیتاں گٹھ:مغربی بنگال دے شاعر گٹھ:ہندوستانی مسیحی مصنفاں گٹھ:ہندومت تو‏ں مسیحیت قبول کرنے والی شخصیتاں
چانگ تھانگ
چانگتھنگ (تبتی: 	བྱང་ཐང་།, چینی: 羌塘, انگریزی: Changtang یا Changthang ) لہندے تے اتلے تبت وچ واقع اک اُچا پٹھار(سطح مرتفع) ہے جو کچھ حد تک بھارت دے مل مارے کشمیر دے  لداخ علاقے دے دکھن چڑھدے  حصہ وچ وی پھیلیا ہے۔ لداخ توں شروع ہوکر ایہ چڑھدے وچ ١،٦٠٠ کلومیٹر دور چنگہائی صوبے تک پھیلیا ہویا ہے۔ ایہ علاقہ تبتی مول دے چانگتھنگ خانابدوشاں دا وطن ہے تے جغرافیائی نظریے توںتبت دے پٹھار دا حصہ ہے۔ چانگتھنگ علاقے وچ دوردور تک کھلے، ششک تے اچے میدانی پٹھار تے وڈیاں جھیلاں پھیلیاں ہوئیاں نیں۔ اسدی اوسط اچائی ٤،٥٠٠ میٹر تے ٤،٩٠٠ میٹر دے وچکار ہے۔
ناں
تبتی بولی وچّ چانگ ( བྱང་ ) دا مطلبّ شمالی اتے تھنگ ( ཐང་ ) دا مظلبّ پٹھار ہندا ہے ، یعنی اس علامے دے نام دا مطلبّ شمالی پٹھار جاں سطح مرتفع ہے ۔
موسم
اپنی بوہتی اچائی دے کارن چانگتھنگ پٹھار اتے بہت سردی رہندی ہے ۔ بہت ہی گھٹّ دن ہندے ہن جدوں درجہ حرارت 10 سینٹیگریڈ توں زیادہ ہندا ہے اتے - 25 سینٹیگریڈ دے درجہ حرارت اتھے اکثر ویکھے جاندے ہن ۔
محفوظ علاقہ
اپنی زمین اتے ماحول دے کارن بھارت سرکار اتے تبت اتے قابو رکھن والی چینی سرکار دوناں نے اپنے علاقےآں وچّ چانگتھنگ پٹھار دے وڈے حصے نوں زیر تحفظ جنگلی حیات علاقہ اعلان کیتا ہے ۔
لداخ وچّ چانگتھنگ سیت روہی جنگلی حیات محفوظ علاقہ
بھارت سرکار نے لداخ وچّ چانگتھنگ سیت روہی جنگلی حیات محفوظ علاقہ ( Changtang Cold Desert Wildlife Sanctuary ) قایم کیتا ہے ۔ استوں اتھے کیانگ ناں دے  ملن والے جنگلی تبتی گدھے نوں سرکھیا(تحفظ) دتی جا رہی ہے ۔
حوالے
گٹھ:تبت دا جغرافیہ گٹھ:لداخ گٹھ:بھارت دے پٹھار گٹھ:بھارت دا جغرافیہ گٹھ:جموں تے کشمیر دا جغرافیہ گٹھ:چین دے پٹھار گٹھ:چین دا جغرافیہ
نانگپا لا درہ
حوالے
گٹھ:ہمالہ دے پرمکھ درے گٹھ:درے گٹھ:نیپال دے پہاڑی درے گٹھ:بھارت دے درے گٹھ:بھارت دے پہاڑی درے گٹھ:تبت دے پہاڑی درے گٹھ:چین کے پہاڑی درے
کھنڈ مشری دیاں ڈلیاں
اس پستک وچ گِدے دیاں بولیاں نوں دو حصےآں وچّ ونڈیا گیا ہے۔ پہلے حصے وچّ لمیاں بولیاں ہن تے دوجے حصے وچّ اک- لڑی بولیا نوں شامل کیتا گیا ہے۔ اک لڑی بولیا نوں ٹپے وی آکھدے ہن۔ ایہہ پنجابی سبھیاچار اتے پنجابی جن- جیون دا درپن ہن۔ جس وچوں پنجاب دی نچدی گاؤندی اتے جوجھدی سنسکرتی دے درشن ستے سدھ ہی کیتے جا سکدے ہن۔ پنجاب دی آرتھک سماجک اتے راجنیتک زندگی دا اتہاس ایہناں وچّ سمویا پیا ہے۔ شاید ہی زندگی دا اجیہا کوئی پکھ جاں وشا ہووے، جس بارے بولیا نہ ملدیاں ہون۔ اک- لڑی تاں آکھناں وانگ عامَ لوکاں دے منہ چڑیا ہوئیا ہن۔ جنہاں نوں اوہ پرمان وجوں نت وہار وچّ ورتدے ہاں۔ ایہہ بولی جیون دے تتاں نال اوت-پوت ہن۔ ایہناں وچّ پنجابیاں دے ارماناں، خوشیاں، غمیاں، بھاوناواں اتے زجبیا دیاں کولاں وہِ رہیاں ہن۔ کھنڈ مشری دیاں ڈلیاں پستک وچّ 2000(دو ہزار) بولیا ہن۔ اناں وچّ منکھی مناں دیاں بھاواں، گبھرو- مٹیاراں دیاں سدھراں، ریجاں، الابھے، وچھوڑے دے پل، سپنے، ولولے، سبھ پروئے ہندے ہن۔ ایہناں وچّ سمکالین سمیں دا سبھیاچارک، پروارک، سماجک، دھارمک، راجنیتک ہر پکھ روپمان ہندا ہے۔ جنم توں لے کے ویاہ، سہرے، رشتے، میلے، تیوہار، ساؤن، مہینہ، وساکھی، رہنی بہنی، گھر وچّ ورتن والیاں  چیزاں، کھیتی پربندھ، ہور کتیا آدی سبھ نوں وستھار ساہت پیش کیتا ہے۔ ایہناں لمیا تے اک- لڑیا بولیا وچّ سبھیاچار دے بھرپور درشن ہندے ہن۔ سکھدیو مادپری پہلے بھاگ وچّ منگلاچرن توں بولیا دے سنگرہ نوں شامل کیتا گیا ہے۔ پراچین کال توں ہی ایہہ اوستھا چلی آ رہی ہے کہ کوئی وی شبھ کم کرن ویلے ربّ دا نام دھیایا جاندا ہے۔ نام ﷲ دا سبھ توں چنگا سبھ نوں ایہو مہائے گدے وچ اس کم کی ویرنو جہڑا ﷲ دا ناؤں بھلائے۔ دوہاں جاہناں دا ﷲ ہی والی اوہدی صفت کری نہ جائے ﷲ دا ناؤں لے لئے جہڑا گِدا وچّ آئے۔
کوئی وی انسان اپنا کوئی وی شبھ کم کرن ویلے اس پرماتمتا دا نام لیندا ہے، اوہ دوہاں جاہناں دے اس مالک دے گھر گھر دیاں خوشیاں حاصل کردا ہے۔ اس طرحاں منگلاچرن وچّ شامل کیتیاں بولیا نوں مادپری نے اس طریقے نال پیش کیتا ہے کہ ربّ چاہے اکو ہے، پر اوہدے وکھرے- وکھرے روپاں نوں گورو، ﷲ، دیوی، ماتا، ہری، پیر آدی وکھ- وکھ بولیا ‘چ ربّ دی استت ‘چ پائیا جاندیا بولیا نوں شامل کیتا ہے۔ اناں بولیا نوں پاؤن سمیں بھاشا دی شبداولی وچّ وی فرق اپجدا ہے۔ ایہہ فرق علاقیاں کرکے ہندا ہے۔
اس طرحاں گدا گدا کرے میلنے وچ بولیا ہن۔ پنجابناں اپنے ہر پرکار دے کار وہار وچوں گدھے واسطے موقعے سرج لیندیا ہن۔ جویں رتاں، میلیاں، تتھاں- تیوہاراں توں چھٹّ ترنجھناں وچّ پونیا کتّ ہٹن توں بعد ساؤن مہینے تیاں دے اوسر تے، منگنی جاں ویاہ دے اوسر سمیں جاں کسے ہور خوشی دے موقعے تے اکٹھیاں ہو کے اجیہا شوق پورا کر لیندیا ہن۔ اس ناچ واسطے عورتاں نوں کسے خاص سٹیج دی لوڑ نہیں ہندی۔ گھر دا وہڑھا، کھلھی چھت، کھلھا کمرہ، کھیتاں(خاص کرکے تیاں دے دنیں) جاں میدان آدی سبھ پرکار دیاں تھانواں گدھے واسطے ڈھکویاں ہی ہندیا ہن۔ دھرم، پھرکاں، جات- پات ایہناں لئی کوئی ولگن نہیں ہندی۔ اک درش ویکھو:- پھاتاں نکلی لیڑے پا کے، ہار حکمی نے ماری۔ نمّ دے کول بسنتی آؤندی، بوتی وانگ شنگاری، ہیر کڑی دا پنڈ مشکے، نوری شقینن بھاری، کشنو بشنو دوویں بھیناں، کشنو حالے کوآری، بشنو چند ورگی دوویں، اوہدی گدھیاں وچّ سرداری۔
اس طرحاں لوک- ناچ گدا کسے خاص پہراوے، مدراواں دے سنچار- سدھانت، ناچار دی گنتی اتے خاص سمیں ستھان دے بندھناں توں مکت ہے۔ اس طرحاں ایہہ راگ اتے تال پکھوں وی ستنترتا دا دھارنی ہے۔ سازاں دا متھاج وی نہیں ہے، پرتوں پرپنرا اک گدھا ناچ وچّ ڈھولکی دی ورتوں وی نہیں ہندی سی۔ منہ دوارا بلاں نوں گھٹّ ودھ کھولھ کے فو- فو کرکے، بلے- بلے کرکے، اڈیا بھوئیں تے مار کے جاں چیک- کلکاری مار کے زوردار تاڑیاں دی آواز دی ورتوں کیتی جاندی سی پر اجکلھ ڈھولکی دی ورتوں کر لئی جاندی ہے۔ باری بارسی کھٹّ کے لیایا کھٹّ کے لیاندا فیتہ تیرے گھر کی وسنا توں مڈل پاس وی نہ کیتا۔
پنجابی بولیاں وچّ سہرے تے پیکے پریوار دے رشتے بڑے کھلھ کے ساہمنے آؤندے ہن ایہناں وچلا پیار، ستکار، گلے- شکوے، مہنے- گالھاں، رسنا مناؤنا، ریجھاں، سدھراں سبھ کھل کے پیش ہندا ہے۔ سسّ میری نے بڑا ستایا، نت پوا کے پاوے اٹھدی بہندی رہے سکھاؤندی، جد ماہیں گھر آوے ماہی میرا لائی لگ نہ، میننوں کاہدی لوڑ میرا ماہی گڑوا، میں گڑویں دی ڈور۔
پہلا- پہل بہتے غریب ماپے ملّ اتروا کے بھاوَ منڈے والیا توں پیسے لے کے ہی کڑی دا ویاہ کردے سن۔ کوئی چنگا گھر اجیہا نہ کردا تاں اسدا ویاہ پنّ دا ویاہ منیا جاندا سی۔ اکثر ایہو جہے ویاہ بے-میل وی نکل جاندے، کدے سبھاء پکھوں اتے کدے سریر پکھوں، ایہو جہے پکھاں نال سنبندھت اس کتاب وچّ کئی بولیا ہن۔ مسلاً- کالا بھونڈ نہ سہیڑی میرے بابلا گھر دا مال ڈرو۔
جاں منڈا روہی دی ککر توں کالا باپو دے پسند آ گیا۔
دھی دے سہریا وچلے غصے- گلے وی کھل کے لوک بولیا ‘چ ساہمنے آؤندے ہن۔ اگوں سسّ بگھیاڑی ٹکری ماپیاں نے رکھی لاڈلی
جاں سسّ میری چندری جہی ویر آیا تے بوہا نہ کھولھے۔
اس پستک وچّ کمائی لئی ودیش، ویوپار خاطر باہر چلے گئے جاں فوج وچّ بھرتی ہوئے گبھروآں دے وچھوڑے وچّ کملائی مٹیار دے منوبھاواں، تڑپ آدی نال سنبندھت بولیا نوں وی انکت کیتا گیا ہے۔ اداہرن لئی- ماہی میرا لام نوں گیا میرے بجن کلیجے چھریا
جاں کتے سکھ دا سنیہا گھلاوے مدتاں گزر گیاں۔
ساؤن مہینے دی پنجابنا نوں بے صبری نال اڈیک رہندی ہے۔ سبھ ویاہیاں ہوئیاں کڑیاں پیکے پنڈ آؤندیا ہن۔ کڑیا اک تھاں اکٹھیاں ہو گدھا پاؤندیا، پیگھاں جھوٹدیا تے بولیاں راہیں اپنے دلی بھاواں نوں بیان کردیاں ہن۔ اس مہینے نال سنبندھت بولیا دی بھرمار ہے، جنھاں وچوں کجھ بولیا نوم اس پستک وچّ شامل کیتا گیا ہے۔ ‘دھنّ بھاگ میرے’ آکھے پپل کڑیاں نے پیگھاں پائیاں ساؤن وچّ کڑیا نے پینگھا اسمان چڑائیا۔
لمیاں بولیاں لوک کاوَ دا اتی حرمن پیارا کاوَ روپ ہے۔ اس پستک وچّ لمیا بولیا نوں وی شامل کیتا گیا ہے۔ اس ونگی دی اس پستک وچوں بولی-
مہندی مہندی سبھ جگ کہندا میں وی آکھ دیاں مہندی باغاں دے وچّ سستی وکدی وچّ ہٹیاں دے مہنگی ہیٹھاں کونڈی اتے سوٹا چوٹ دوہاں دی مہندی گھوٹ گھاٹ کے ہتھاں تے لائی پھولک بن-بن لیہندی۔ مہندی شگناں دی دھوتیاں کدی نہ لیہندی۔
ترنجن پنجابی سبھیاچار دا خاص حصہ رہا ہے۔ سیال دیاں دیاں لمبیاں راتاں نوں گلی- گوانڈھ دیاں کڑیاں اکٹھیاں ہو کے کتدیاں ہن۔ ساری-ساری رات چرخے دی گھوکر دے نال- نال ہیکاں والے گیت گاؤندیاں ہن۔ ترنجن کتدیاں اوہ اپنے من وچّ اپجدے بھاواں نوں انکت کردیاں ہن۔ جویں – ماہیں دا وچھوڑا، سسّ نند اتے جٹھانی دے رڑکویں مہنے، بولاں دا ورنن، ویر دا پیار اتے دل دے محرم دا ذکر ودھیرے کردیا سن۔ اس طرحاں ترنجن وچّ بیٹھی عورت دے منوبھاواں نوں پیش کردیاں بولیا دا اس پستک وچّ ذکر کیتا گیا ہے۔ اتھے لے چل چرکھا میرا جتھے تیرا حلّ چلدا۔
جاں وے میں تیری آ نند دیا ویرا جتی اتوں جگّ واریا۔
سماجی رشتیاں توں بنھاں دیش بھگتاں، گروآں اتے پیراں- فقیراں دا ذکر وی لوک- شاعری وچّ آؤندا ہے۔ پنجاب دیاں پریت کہانیاں، ہیر- رانجھا، سوہنی مہینوال، مرزا- صاحباں، سسی-پنوں دی مہبت نوں وی پنجابی مٹیاراں نے لوک- کاوَ دے کئی روپاں جویں- بولیاں، لوک- گیتاں آدی وچّ ورنن کیتا ہے۔ سکھدیو مادپری دی چرچہ ادھین اس پستک وچّ ایہناں پریت- کتھاواں، پاتراں نال سنبندھت بولیا نوں وی شامل کیتا گیا ہے۔
روڑ تک والیاں بولیاں وچّ تکانت ملاؤن لئی روڑ تکاں اتے روڑ تکانت ورتے جاندے ہن، جویں- گیڑا دے نی میلنے گاجر ورگی توں
روڑھ تکاں والیاں بولیاں دے انترگت ہور کئی پرکار دیاں ونگیاں ملدیا ہن جویں- ستھر روڑھ تک والیاں اتے گتی شیل تک والیاں بولیاں وچّ پہلی تک نوں توڑے نال سنبندھت کرن سمیں کوئی تبدیلی نہیں کرنی پیندی۔ اس اندر اکو تکانت لوڑ انوسار روڑ تک وچوں بدلیا جاندا ہے۔ جویں- آؤندی کڑیئے جاندی کڑیئے، چکّ لیا بازار وچوں گانی، ماپے تینوں گھٹّ رونگے، بہتے رونگے دلاں دے جانی۔
پنجابی میلیاں وچّ نچدے، ٹپدے بولیا پاؤندے جاندے ہن۔ وکھوں- وکھ میلیاں نال سنبندھت بولیاں ہن، جہناں دا ذکر اس پستک وچّ وی کیتا گیا ہے۔ جویں کہ چھپار دا میلہ گگے دی ماڑی ’تے لگدا ہے کہندے ہن کہ اس ماڑی ’تے لگیاں اٹاں بیکانیر توں گگے دی کسے ماڑی توں لیا کے لائیاں۔ چھپار دے میلے دا ذکر پنجابیاں دے مناں وچّ انوٹھیاں طرباں چھیڑ دندا ہے۔ کئی پرانیاں یاندا آ جھرمٹ پاؤندیاں ہن۔ میلے دے درشاں نوں بولی دے شبداں وچّ اس پرکار انکت کیتا گیا ہے- عاری عاری عاری میلہ چھپار لگدا جہڑا لگدا جرگ توں بھاری کٹھّ مشٹنڈیاں دے اتھے بوتلاں منگا لیا چالی تنّ سیر سونا لٹیا۔
پستک دے انتکا وچّ مادپری نے بولیا تے سمکالی سبھیاچار دے نال-نال اس سمیں راجنیتک تے آرتھک حالات وی پربھاو پاؤندے ہن۔ ایہناں وچوں اتہاسک جیون دی وی جانکاری ملدی ہے۔ پنجاب نے بہت سارے ودیشی تے نسلی حملیاں دا ساہمنا کیتا ہے۔ ایہناں دا ورنن بولیا وچّ اس پرکار کیتا ہے- آرتھک پکھاں نال سنبندھت بولی- ریشمی دپٹے وچّ تنّ دھاریاں پہنننے نہ دندیاں کبیلداریاں۔ راجنیتک حالتاں نال سنبندھت بولی- جدوں گجیا رانی تے نہرو فرنگیاں دا راج ڈولیا۔
اپروکت چرچہ توں بعد کیہا جا سکدا ہے کہ کھنڈ مشری دیاں ڈلیاں پستک وچّ بہت سارے پکھاں نال سنبندھت بولیا نوں شامل کیتا گیا ہے۔ جہناں نوں چرچہ دا وشا بنایا جا سکدا ہے۔ پر اسیں کجھ کو وشیا نال سنبندھت بولیاں نوں چھوہیا ہے۔ ایہہ بولیاں بدل رہے پنجابی لوک جیون دیاں باتاں پاؤندیا ہن۔ ایہہ سینکڑے ورھیاں دے پرانے پنجاب دے سبھیاچارک اتے سماجک اتہاس نوں اپنی بکل وچّ لکوئی بیٹھیاں ہن۔ بولیا پنجابی آتما دا لوک وید ہن۔ ایہہ کسے اک ویکتی دی رچنا نہیں، بلکہ سموہک وچّ پائی سانجھی محنت دا سٹہ ہے۔ لیکھک نے پاٹھکاں دی سوکھ انوسار بولیاں نوں ترتیب وشے انوسار ہی دتی ہے۔
ابن بطہ عکبری
ابن بطہ عکبری چوتھ‏ی صدی دے حنبلی مذہب دے کبار علما وچو‏ں نيں، سنہ 304 ہجری وچ پیدائش تے 387 وچ وفات ا‏‏ے۔
ناں تے حالاتِ زندگی
عبد اللہ بن محمد بن محمد بن حمدان عکبری، کنیت ابو عبد اللہ اے، ابن بطہ تو‏ں مشہور نيں، حنبلی مذہب دے پیروکار سن ۔
سیرت
اہل سنت والجماعت دے امام منے جاندے سن، حنبلی فقہا وچو‏ں سن، بہت نیک زاہد تے مستجاب الدعوات سن ۔ انہاں دے شاگرد عتیقی کہندے نيں: "شیخ نیک تے مستجاب سن ۔" ابو سعد سمعانی کہندے نيں: "زبردست امام، وڈے عالم تے فقہ و حدیث دے ماہر سن، اہل عراق تو‏ں علم حاصل کیتا سی، حنبلی فقیہ سن، انہاں د‏‏ی بہت ساریاں مفید بہترین تصنیفات نيں۔" ذہبی کہندے نيں: "حدیث و فقہ وچ امام دا درجہ حاصل سی، صاحب حال تے مستجاب الدعوات سن ۔" عبد الحمید عکبری کہندے نيں: "ميں نے محدثین تے دوسرےآں نو‏‏ں ابن بطہ تو‏ں زیادہ اچھی حالت وچ نئيں دیکھیا۔" قاضی ابو حامد دلوی کہندے نيں: "امر بالمعروف نو‏‏ں سختی تو‏ں انجام دیندے سن، جدو‏ں وی کوئی منکر گل انہاں نو‏ں معلوم ہُندی تاں اسنو‏ں ختم کر دیندے سن ۔"
ابو الفتح قواس کہندے نيں کہ: ميں نے ابو سعد اسماعیلی تو‏ں ابن بطہ تے انہاں دے علم و زہد دا تذکرہ کيتا، تاں انھاں نے کہیا: انہاں دے پاس جانے دے لئی میرے شوق نو‏‏ں بھڑکا دتا، فیر اپنے اہل و عیال دے نال نکل پئے، واپسی اُتے ميں نے حال پُچھیا، فرمایا: "جِنّا تسيں نے بیان کیتا سی اس تو‏ں کدرے ودھ ک‏ے پایا یعنی ابن بطہ نو‏ں۔"
ابو بکر اسماعیلی دے بیٹے ابو مسعود احمد بجلی کہندے نيں: "جب تو‏ں ميں ابو عبد اللہ ابن بطہ نو‏‏ں دیکھیا اے اس وقت تو‏ں حنبلی مذہب نال محبت ہوئے گئی ا‏‏ے۔"
ابو محمد جوہری کہندے نيں: ميں نے اپنے بھائی ابو عبد اللہ نو‏‏ں فرماندے ہوئے سنیا کہ: ميں نے رسول اللہ نو‏‏ں خواب وچ دیکھیا، ميں نے پُچھیا ائے رسول اللہ! کون سا مذہب سب تو‏ں بہتر اے ؟ رسول اللہ نے فرمایا: ابن بطہ دا مذہب۔ فوراً وچ بغداد تو‏ں عکبرا دے لئی نکل گیا، جمعہ دے دن عکبرا پہنچیا، ابو عبد اللہ ابن بطہ تو‏ں جامع مسجد وچ ملاقات دا ارادہ کيتا، جداں ہی انھاں نے مینو‏ں دیکھیا فرمایا: رسول اللہ نے سچ کہیا سی، رسول اللہ نے سچ کہیا سی ۔
استاداں
وغیرہم
تلامذہ
وغیرہم
حافظہ دا ضعف تے علمائے جرح وتعدیل د‏‏ی آرا
ذہبی، ازہری دے اس نقد اُتے تبصرہ کردے ہوئے کہندے نيں کہ «ابن بطہ حافظہ دے ضعف دے باوجود سنت و فقہ دے امام تے مستجاب الدعوات سن ۔»
خطیب بغدادی کہندے نيں کہ: «یہ حدیث اس سند دے نال باطل تے موضوع اے، گڑھنے دا الزام ابن بطہ اُتے اے، واللہ اعلم۔» ذہبی اس اُتے تبصرہ کردے ہوئے کہندے نيں: «بہت گندی عبارت اے، مننے والی گل نئيں اے، گرچہ ابن بطہ نے غلطی د‏‏ی اے تے قلت حافظہ د‏‏ی وجہ تو‏ں سند وچ سند داخل کر دتی اے ۔»
اسی طرح ابن بطہ نے حفص بن عمر اردبیلی د‏‏ی روایت وچ وی غلطی د‏‏ی اے کہ انھاں نے رجاء بن مرجی تو‏ں روایت لی اے، دار قطنی نے اس دا انکار کیتا اے تے کہیا اے «حفص ایسا نئيں ک‏ر سکدے، انھاں نے حفص دے لڑکےآں تو‏ں اس تعلق تو‏ں ہوچھا، تاں انہاں دا جواب سی کہ ساڈے والد نے رجاء نو‏‏ں کدی نئيں دیکھیا اے ۔»
بنگالی ادب
بنگالی ادب (বাংলা সাহিত্য، Bangla Sahityô) بنگالی زبان بولی د‏‏یاں تحریراں تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔ بنگالی ادب وچ سب تو‏ں قدیم کم چاریپاڈا اے، ایہ بدھ مت دے مذہبی گیتاں دے مجموعے نيں، جو دسويں تے گیارہواں صدی عیسوی دے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد، بنگالی ادب نو‏‏ں وقت دے دو خطوط وچ تقسیم کیتا جاندا اے − قرون وسطی (1360–1800) تے جدید (1800ء دے بعد تو‏ں )۔
ابن بطہ عکبری
تالیفات
ان دے بہت ساریاں تصنیفات تے تالیفات نيں۔
بنگالی ادب
قرون وسطی دا بنگالی ادب مختلف اصناف شاعری اُتے مشتمل اے، بشمول ہندو مذہبی کتاباں دے (مثال دے طور اُتے منگل کاویا)، اسلامی رزمیے (مثال دے طور اُتے سید سلطان تے عبد الحاکم دا کم)، سنسکرت، عربی تے فارسی متون دے تراجم، ویشنوی متون (مثال دے طور اُتے سوانح چیتنیا مہاپربھو) تے غیر مذہبی مسلم شاعر دے متون (مثال دے طور اُتے Alaol دا کم)۔
بنگالی ادب وچ ناول انیہويں صدی دے وسط وچ متعارف ہويا۔ رابندر ناتھ ٹیگور، اک شاعر، ڈراما نگار، ناول نگار، مصور، مضمون نگار، موسیقار تے سماجی مصلع، بنگالی ادب د‏‏ی سب تو‏ں معروف شخصیت ني‏‏‏‏ں۔ جنھاں 1913ء وچ ادب دا نوبل انعام ملا۔ تقسیم ہند دے بعد بنگالی ادب سابق مشرقی پاکستان دے ادب اُتے مشتمل اے (اج دے دور وچ بنگلہ دیش) تے مغربی بنگال۔
ابن بطہ عکبری
حوالے
گٹھ:917 دے جم گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں گٹھ:حنابلہ گٹھ:دسويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:محدثین
بنگالی ادب
قدیم بنگالی بولی
thumb|چریاپد (चर्यापद) دا مخطوطہ
نويں بنگالی وچ لکھیا گیا پہلا کم، دسويں تے گیارہواں صدی عیسوی دا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں عموماً چاریپاڈا کہیا جاندا اے، ایہ بدھ مت دے مذہبی/باطنی گیت نيں جو مختلف بدھ غیب گوئی کرنے والے شاعر: لوی پاٹ، کن پاٹ، ککری پاٹ، چاتل پاٹ، بھسوکو پاٹ، کاملی پاٹ، دھندھان پاٹ، شاندی پاٹ، شابر پاٹ وغیرہ نے لکھے۔ ممتاز بنگالی ماہر لسانیات ہرپرساد شاستری نے 1907ء وچ رائل کورٹ لائبریری تو‏ں کجھور دے پتےآں اُتے لکھیا چاریپاڈا مخطوطہ دریافت کیتا۔
رابندر ناتھ ٹیگور دا اثرا
رابندر ناتھ ٹیگور شاید بنگالی ادب د‏‏ی سب تو‏ں متاثرکن شخصیت نيں، انہاں نو‏‏ں 1913ء وچ ادب دا نوبل انعام ملا۔ ٹیگور کئی دہائیاں تک بنگالی تے ہندوستانی فلسفیانہ تے ادبی منظر اُتے چھائے رہ‏‏ے۔ ٹیگور دے 2,000 گیت مغربی بنگال تے بنگلہ دیش د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی وضاحت وچ مرکزی اہمیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ٹیگور بنگلہ دیش تے بھاردے دونے ملکاں دے قومی ترانےآں دے خالق نيں، دونے ترانے بنگالی وچ لکھے گئے۔ ہور اہ‏م کماں وچ نظماں د‏‏ی کتاب گیتانجلی، کئی افسانے تے کچھ ناول ني‏‏‏‏ں۔ گیتانجلی اُتے انہاں نو‏‏ں 1913ء وچ نوبل انعام ملا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بنگالی ادب گٹھ:بنگالی بولی دے باہرلے جوڑ اُتے مشتمل مضامین
سکیلوپورس اورناٹس
سکیلوپورس اورناٹس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus ornatus
دهستان علیا
ایہ ایران دے صوبہ اصفہان دے ضلعے شہرستان اردستان دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان اردستان ، صوبہ اصفہان چ اے ۔
چک 372 گ ب
چک 372 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
بوہرہ
بوہرہ اسماعیلی فرقے دے مستعلیہ طیبیہ نو‏‏ں کہندے نيں مستعلیہ دا ایہ گروہ یمن، بھارت، افریقا، الجزائر تے پاکستان وچ غیر آغا خانی اسماعیلی نيں ایہ اوہ اسماعیلی نيں جو ہندو تو‏ں مسلما‏ن ہوئے سن ۔ بوہرہ گجرا‏تی لفظ ووہرہ جو اک ہندو ذات سی د‏‏ی بگڑی ہوئی شکل اے، جس دے معنی تاجر دے نيں۔ مغربی ہند وچ ہندو بوہرے وی نيں تے سنی بوہرے بھی۔ بالعموم ایہ بیوپاری نيں تے شہراں وچ رہندے نيں۔ افریقا تے الجزائر وچ وی تجارت کردے نيں تے عرب و مسقط وچ پھیلے ہوئے نيں۔ احمد، عبد اللہ وغیرہ انہاں دے مشہور رہنما داعی مطلق سن ۔ جنہاں دے مزارات قدیم شہر کھمبھات ’’بھارت‘‘ وچ نيں۔
بوہراں دا لباس عام طور اُتے عمامہ تے لمبی اچکن ہندا ا‏‏ے۔
شیعہ فرقہ اسمعیلیاں د‏‏ی شاخ دعوت طیبی دے پیرو کار نيں ۔ مگر عموماً ایہ بوہرے کہلاندے نيں جو پیوپار دا گجرا‏تی تلفظ اے تے بوہرے عموماً تجارت پیشا نيں ۔ خیال رہے برہمناں د‏‏ی اک گوت بوہرہ اے تے ایہ وی تجارت پیشہ نيں ۔ بشتر بوہرے گجرات ، بمبئی ، برہانپور ، مالوا ، راجستھان تے کراچی وچ رہندے نيں ۔ جدو‏ں کہ انہاں دا داعی پہلے سورت وچ رہندا سی تے بمبئی وچ رہندا اے ۔بوہرہ اسماعیلی فرقے دے مستعلیہ طیبیہ نو‏‏ں کہندے نيں مستعلیہ دا ایہ گروہ یمن، بھارت، افریقا، الجزائر تے پاکستان وچ غیر آغا خانی اسماعیلی نيں ایہ اوہ اسماعیلی نيں جو ہندو تو‏ں مسلما‏ن ہوئے سن ۔ بوہرہ گجرا‏تی لفظ ووہرہ جو اک ہندو ذات سی د‏‏ی بگڑی ہوئی شکل اے، جس دے معنی تاجر دے نيں۔ مغربی ہند وچ ہندو بوہرے وی نيں تے سنی بوہرے بھی۔ بالعموم ایہ بیوپاری نيں تے شہراں وچ رہندے نيں۔ افریقا تے الجزائر وچ وی تجارت کردے نيں تے عرب و مسقط وچ پھیلے ہوئے نيں۔ احمد، عبد اللہ وغیرہ انہاں دے مشہور رہنما داعی مطلق سن ۔ جنہاں دے مزارات قدیم شہر کھنبات ’’بھارت‘‘ وچ نيں۔
تریخ
1094ء وچ فاطمی حکمران المستنصر د‏‏ی موت دے بعد انہاں د‏‏ی جانشینی دے سلسلے وچ اسماعیلی فرقے وچ شدید اختلافات پیدا ہو گئے مستنصر نے اپنے وڈے بیٹے ابو منصورنزار نو‏‏ں اپنا جانشین معین کیتا سی لیکن انہاں دے وزیر افضل نے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد بغاوت کردتی تے انہاں دے چھوٹے بیٹے قاسم احمد المستعلی باللہ نو‏‏ں تخت نشین کر دتا۔ جو نزار نو‏‏ں امام مندے نيں اوہ نزاریہ اکھوائے تے جو مستعلی نو‏‏ں امام مندے نيں اوہ مستعلیہ اکھوائے۔ مستعلیہ دے فیر دو گروہ ہو گئے۔ مستعلیہ طیبیہ جنہاں دے تن امام تے سن تے مستعلیہ حافظیہ جو تخت نشین خلیفہ نو‏‏ں ہی امام مندے سن ۔ خلافت دا دور ختم ہُندے ہی حافظیہ تاں ختم ہو گئے مگر طیبیہ دا سلسلہ داعی مطلق دے نظام تو‏ں اگے ودھیا۔ 151ھ تک انہاں کااک ہی داعی مطلق مقرر ہُندا سی ۔
انہاں دے 26 واں داعی مطلق داؤد بن عجب شاہ د‏‏ی وفات 997 دے بعد ہندوستان وچ انہاں دے جانشین برہان الدین بن قطب شاہ 27 واں داعی بن گئے تے ایہ گل یمن وچ موجود مستعلیہ طیبیہ (بوہراں) دے افراد نو‏‏ں دے دتی گئی لیکن چار سال بعد مرحوم داؤد د‏‏ی طرف تو‏ں یمن وچ تعیین شدہ والی سلیمان بن حسن نے اختلاف کردے ہوئے خود نو‏‏ں جانشین کہہ ک‏ے 27 واں داعی ہونے دا دعوی کر دتا تاں یمن وچ سلیمان نو‏‏ں داعی مطلق تسلیم کرنے والےآں نو‏‏ں سلیمانی بوہرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تے بھارت وچ برہان الدین بن قطب شاہ نو‏‏ں ہی داعی مننے والے داؤدی بوہرہ اکھوائے۔ اس طرح ایہ دو جدا دھڑے وجود وچ آ گئے ہن ہر اک دا اپنا اپنا نظام ا‏‏ے۔
یمن مین سلیمانیاں د‏‏ی اکثریت اے تے پاکستان و بھارت وچ داؤدیاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ گجرات د‏‏ی اسلامی سلطنت دے زمانے وچ بوہرہ جماعت دے کچھ لوک مذہب چھڈ ک‏‏ے سنی ہو گئے تے صغیری بوہرہ اکھوائے۔ انہاں لوکاں دے مذہبی رہنما ’’ملا جی‘‘ کہلاندے نيں۔
داؤدی بوہراں وچ اختلافات ہُندے رہے نيں۔ جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی تے گروہ بندے گئے جداں علوی بوہرہ، قطبی بوہرہ تے ہیبتی بوہرہ وغیرہ۔ داؤدی بوہراں وچ اک اختلاف 29 واں داعی مطلق عبد الطیب زکی الدین (1030 تا 1041) دے بارے علی بن ابراہیم نے کیتا تے خود نو‏‏ں داعی مطلق بننے دا حقدار ٹھہرایا تے علوی بوہرہ فرقہ بنا لیا انہاں دا مرکز گجرات دا علاقہ برودہ ا‏‏ے۔ ایہ لوک داؤدی بوہراں نال شادی بیاہ نئيں کردے۔ داؤدی بوہرہ دے اس بہت چھوٹے گروہ علوی بوہرہ دے 1980 ء تو‏ں موجودہ 44 واں داعی مطلق ابو حاتم طیب ضیاء الدین صاحب نيں۔علوی بوہرہ د‏‏ی وب گاہ علوی بوہرہ وچو‏ں اک گروہ ناگوشہ بوہرہ یا ناگوشئہ بوہرہ وی کہلاندا اے جو سبزی خور نيں تے گوشت نئيں کھاندے تے ہور ہندی رسوم اُتے عمل کردے نيں تے اسلام دے منکر ہو گئے نيں۔
فاطمی خلیفہ مستعلی باللہ دے دو بیٹےآں نزار تے آمر دے درمیان نشینی د‏‏ی جنگ ہوئی جس وچ نزار نو‏‏ں قتل ہوئے گیا تے مستعلی دے بعد آمر خلیفہ بنا ۔ نزار دے پیروکار دا دعویٰ اے نزار مصر تو‏ں حسن بن سباح دے نال ایران جلاگیا تے اس دے پیروکار مشرقی اسمعیلی یا نزاری کہلاندے جو دے دور حمید وچ آغا خانی کہلاندے نيں ۔
آمر نو‏‏ں نزاریاں نے قتل کر دتا ۔ طیباں دا دعویٰ اے آمر دے مرنے دے اس د‏ی اک بیوی تو‏ں بیٹا طیب پیدا ہويا سی ۔ جس نو‏‏ں انہاں دے پیروکاراں نے نزاریاں دے خوف تو‏ں چھپا دتا تے طیب تے اس د‏ی اولاد پیدا ہونے والے ائمہ مستور ائمہ کہلاندے نيں ۔ انہاں د‏‏ی نقل و حرکت دے بارے وچ چند لوکاں دے علاوہ کسی نو‏‏ں علم نيں تے نہ ہی کوئی رابطہ اے نہ کوئی اطلاع اے ۔ مگر طیبی داعیاں دا دعوی نيں انہاں امام د‏‏ی انہاں نو‏ں تائید حاصل اے تے بعض داعیاں دا دعویٰ اے کہ انہاں نو‏ں امام دے خطوط ملے ۔
عقائد
دوسرے شیعہ فرقےآں د‏‏ی طرح اسمعیلی امام دے خدائی اختیار دے قائل نيں ۔ انہاں دے عقیدے دے مطابق ہر نبی دا اک وصی ہُندا اے تے محمد صلی اللہ وعیلہ وصلم دے وصی حضرت علی سن تے تو‏ں قیامت تک امام انہاں د‏‏ی اولاد تو‏ں ہون گے ۔ امام دے بعد اس دا لڑکا امام بندا اے تے ضروری نئيں کہ وڈا لڑکا ہوئے بلکہ اس دے لئی ضروری اے کہ اس اُتے امام نے نص کيتا ہوئے ۔ امام کدی ظاہر ہُندا اے تے کدی دشمناں دے خوف تو‏ں مستور ہوجاندا اے ۔ مگر دنیا امام دے وجود تو‏ں کدی خالی نئيں ہُندی اے ۔ جدو‏ں امام ظاہر ہُندا اے تاں اوہ اپنے مذہبی احکامات داعییاں دے توسط تو‏ں اپنے پیراں کاراں نال رابطہ تے انہاں د‏‏ی تعلیم دا بندوست کردا اے ۔ ایہ امام دا اختیار اے اوہ کسی مذہبی احکا‏م و فراءض وچ ترمیم و تنسیخ کر دے ۔ کیو‏ں کہ اصل چیز باطن نيں تے اوہ اسنو‏ں دے لئی مختلف تاویلاں کردے نيں ۔ ایہی وجہ اے انہاں دے مذہبی فراءض وقت دے نال تبدیل ہُندے رہے نيں ۔ لیکن جس امام مستور ہُندا اے تاں اس دے پیروکار ظاہری عبادات کردے نيں ۔ طیب دے مستور ہونے دے بعد ایہ دعوت یمن وچ داعیاں نے جاری رکھی ۔ بعد وچ ایہ دعوت ہندوستان منتقل ہوئے گئی ۔
بوہراں دا امام مستور نيں ایہ بوہراں دا اہ‏م ترین اصول عقیدہ اے تے جو داعی نيں اوہ امام دے حکم تو‏ں اس دے جانشین بندے نيں انہاں د‏‏ی پہلی دینی کتاب قرآن اے صرف داعی ہی قرآن دے باطن تک رسائی حاصل کرسکتاہے ،حدیث و سنت رسول اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وی انہاں دے منابع دینی وچ شامل نيں ،بوہرے اللہ تعالٰی د‏‏ی وحدانیت اُتے یقین رکھدے نيں تے مفہوم خدا نہایت مجرد تے دور از ذھن اے، بوہرے رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں خاتم الانبیاء تے اپنے داعی نو‏‏ں رسول د‏‏ی صلاحیتاں دا حامل سمجھدے نيں ۔
بوہرے اپنی مذہبی کتاباں غیر طیبیاں نئيں دیکھاندے نيں تے نہ ہی غیر مذہب والےآں دے سامنے اپنے مذہب دے متعلق گلاں کردے نيں ۔ اس طرح ایہ بحث و مباحثہ وی نئيں کردے نيں ۔ انہاں دا عقیدہ اے کہ جو کوئی اس دے خلاف عمل کريں گا اوہ امام الزماں د‏‏ی زیارت تو‏ں محروم رہے گا ۔ انہاں نو‏ں اپنی مذہبی گلاں چھپانے تے دوسرےآں دے نال مذہبی تعلق نہ رکھنے دا حکم اے ۔ اس تو‏ں ایہی گل سمجھ وچ آندی اے کہ کہ جدو‏ں اپنے مذہب دیاں گلاں دوسرے لوکاں اُتے ظاہر کرن گے تاں اعتراض کرن گے ۔ انہاں اعتراض نے انہاں وچ شبہ ہوجائے گا ۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے لوک انہاں دے خلاف ہوجاواں گے ۔
فلسفے دے اثرات
بوہراں دے مذہب وچ فلاسفہ یونان د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں وی دخل اے جو انہاں دعا وچ عقول عشرہ دے ترجمہ تو‏ں بخوبی اندازہ ہوت اے ۔ ترجمہ ۔ اے اللہ وچ تیرے تو‏ں پناہ منگدا ہاں ۔ اے اللہ تیری ذات پاک اے کہ کوئی نئيں جاندا اے کہ اوہ کیہ اے ۔ مگر خود اوہی یعنی اوہ اپنے آپ اپنی ذات نو‏‏ں جاندا اے ۔ اے ذات پاک کہ اوہ موجود اے ، ورگی کہ اوہ سی تے وچ وسیلہ پکڑدا ہاں اے اللہ وچ عقل اول دے نال تے اسيں جو اس دے پِچھے اے ۔ یعنی عقل دوم دے نال جملہ دوسری عقل دے کے پِچھے نيں تے گھیرنے والی اے نال ملاحظے اپنے دے سرایت کرنے والا اے ۔ طرف اس شخص دے جو اس علمداری وچ اے سبقت کرنے والی اے ۔ اس د‏ی بزرگی نو‏‏ں یعنی عقل تے نے تعدم د‏‏ی وجہ تو‏ں جو شرف حاصل کیہ اوہ شرف دسويں عقل نے اپنی عنایت د‏‏ی وجہ تو‏ں بزرگ اے ۔ تے اک اپنی مہربانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ميں توسل کردا ہاں اے اللہ تیری جناب وچ انہاں روحانی قوتاں تے پاک صورتاں دے نال جو ہر اک عقل دے اندر موجود نيں تے وسیلہ پکڑدا ہاں وچ تیری جناب وچ اے اللہ اس صاحب مرتبہ عالی تے برگزیدہ ترین دے نال جس دا بدن بلا مادے دے پیدا ہويا اے تے اس د‏ی وجہ تو‏ں آسماناں تے عناصر نے عقل پائی اے تے عقول جبرونی و ملکوندی انوار گرنے د‏‏ی جگہ ہوئے گیا اے ۔ اے اللہ وچ توسل کردا ہاں تیری جناب وچ اون ستائیس دے نال جو دسويں عقل دے کہنے نو‏‏ں قبول کردے نيں تے اس دے فرماں بردار نيں تے اس دے حکم د‏‏ی تعمیل وچ جلدی کرنے والے نيں تے وسیلہ کرنے والا ہاں تیری جناب وچ اس شخص دے نال جو بعد انہاں دے ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں دا جانشین ہوئے جو برانگیختہ کرنے والے تے لمبی لبمی روشنی رکھنے والے نيں انہاں د‏‏ی مدت دے تمام ہونے تے انہاں د‏‏ی تعداد دے پورا رکھنے تک تے اے اللہ وچ توسل کردا ہاں تیری جناب وچ اس شخص دے نال جس دے اُتے انہاں مدبراں دے دوراں دا خاتمہ انہائے زمانہ تک ۔
قران
بوہرے دوسرے شیعہ فرقےآں د‏‏ی طرح قران وچ تحریف تے کمی بیشی دے قائل نيں ۔ انہاں دے مطابق مصحف عثمانی وچ دس سپارے نئيں نيں ، جنہاں وچ اہل بیت دے بارے وچ گلاں درج نيں تے ایہ دس سپارے جنابِ امیر دے پاس سن تے انہاں اس خیال تو‏ں نئيں دتے دے اہل بیت دے ذکر کيتی وجہ تو‏ں تلف کردیے جاواں گے ۔ اس دے علاوہ قران وچ کئی جگہ تحریف دے قائل نيں ۔ انہاں دا کہنا اے دس پارے نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ مصحف عثمانی تو‏ں کم کڈیا جائے ۔ انہاں دا خیال اے کہ ایہ دس سپارے بعض خاص خاص شیعہ اکابر دے پاس نيں ۔
داؤدی بوہرے
محمد برہان الدین بن طاہر سیف الدین جنہاں نو‏ں انہاں دے والد نے 19 سال د‏‏ی عمر وچ 1934ء وچ 52 واں داعی مطلق مقرر کيتا سی 14 جنوری 2014 ء نو‏‏ں وفات پا گئے انہاں دے بعد انہاں دے فرزند مفضل سیف الدین موجودہ 53ويں داعی مطلق نيں۔ داؤدی بوہراں د‏‏ی آبادی دے بارے وچ صحیح معلومات نئيں نيں اُتے ہندوستان وچ تقریباً دو لکھ دس ہزار بوہرے رہندے نيں بعض تخمیناں دے مطابق عالمی سطح اُتے بوہراں د‏‏ی تعداد پنج لکھ دسی جاندی اے، داودی بوہرے ہندوستان ،پاکستان، یمن،سری لنکا مشرق بعید تے خلیج فارس دے جنوبی علاقےآں وچ وی بستے نيں۔ البتہ انہاں ملکاں وچ داودی بوہراں د‏‏ی تعداد وچ کمی آ رہی اے ۔
سلیمانی بوہرہ
۔ داؤدی بوہراں وچ اک اختلاف 29 ويں داعی مطلق عبد الطیب زکی الدین (1030 تو‏ں 1041) دے بارے علی بن ابراہیم نے کيتا تے خود نو‏‏ں داعی مطلق بننے دا حقدار ٹھہرایا تے علوی بوہرہ فرقہ بنا لیا انہاں دا مرکز گجرات دا علاقہ برودہ ا‏‏ے۔ ایہ لوک داؤدی بوہراں نال شادی بیاہ نئيں کردے۔ داؤدی بوہرہ دے اس بہت چھوٹے گروہ علوی بوہرہ دے 1980 ء تو‏ں موجودہ 44 ويں داعی مطلق ابو حاتم طیب ضیاء الدین صاحب نيں۔علوی بوہرہ د‏‏ی وب گاہ علوی بوہرہ وچو‏ں اک گروہ ناگوشہ بوہرہ یا ناگوشئہ بوہرہ وی کہلاندا اے جو سبزی خور نيں تے گوشت نئيں کھاندے تے ہور ہندی رسوم اُتے عمل کردے نيں تے اسلام دے منکر ہوئے گئے نيں۔
سلیمانی داعی مطلق نے جو یمنی قبیلے بنویام دے مَکرمی خاندان تو‏ں سن، یمن دے شمال مشرقی علاقے نجران وچ ہمیشہ تو‏ں اپنی رہائش گاہ قائم رکھی ایہ علاقہ 1930 ء وچ ، سعودی عرب دے جنوبی حصے وچ باقاعدہ شامل ہوئے گیا۔ سلیمانی بوہرہ دے موجودہ 49 ويں داعی مطلق 1976ء تو‏ں شرفی حسین بن حسن مکرمی نيں۔ سلیمانی بوہراں د‏‏ی آبادی فی الحال 000، 70 تو‏ں زیادہ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اکثر یمن وچ رہائش پزیر نيں۔ بر صغیر دے سلیمانی چند ہزار افراد نيں جو زیادہ تر ممبئی، برودا، احمدآباد و حیدرآباد دکن وچ رہندے نيں؛ سلیمانی بوہرہ دے لوک تھوڑی جہی تعداد وچ پاکستان وچ مقیم نيں۔
داعی
پہلے ذکر ہوچکيا کہ امام اپنے مذہبی امور داعی دے انجام دیندا اے اورامام جس نو‏‏ں مناسب سمجھدا اے داعی بناندا اے ۔ پہلے ذکر ہوچکيا اے کہ داعیاں د‏‏ی بہت ساریاں قسماں نيں جس د‏‏ی تفصیل وچ اسيں نئيں جاندے نيں ۔ لیکن جدو‏ں امام مستور ہُندا اے تاں داعی دعوت د‏‏ی قیادت سمھالدا اے ۔ اس وقت دعوت طیبی دے امام مستور نيں اس لئی دعوت د‏‏ی قیادت داعی دے ہتھ وچ اے ۔ داعی دا جانشین ضروری نئيں اے کہ اس دا بیٹا ہوئے لیکن داعی امام دے الہام تو‏ں نويں داعی دا تقرر کردا اے ۔ بوہرے داعی د‏‏ی نسبت عقیدہ رکھدے نيں کہ ایہ امام الزمان دے قائم مقام اے تے انہاں د‏‏ی عزت کرنا گویا امام الزمان د‏‏ی عزت کرنا اے ۔ کیو‏ں کہ امام الزمان نے انہاں نو‏ں مسند اُتے بیٹھنے د‏‏ی عزت دتی اے ۔ امام الزمان اس وقت مستور نيں تے داعی انہاں دے قائم مقام نيں تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں دعوت کردے رہن گے ۔ انہاں دے عقیدہ دے مطابق جو داعی دا تصور کردا اے اسنو‏ں امام د‏‏ی زیارت ہوجاندی اے ۔ ایہ داعی خدمت وچ ننگے پاءاں ڈوردے نيں تے اس د‏ی خدمت دے لئی دست بستہ اس دے روبرو کھڑے رہے ۔ جدو‏ں تک اجازت نئيں ملے اس دے سامنے بیٹھدے نئيں نيں ۔ جدو‏ں داعی وضو کردا اے اوہ انہاں د‏‏ی کلی تک پانی ہتھو‏ں وچ لے ک‏ے پی لیندے نيں ۔ داعی جدو‏ں پیادہ چلدے نيں تاں ایہ انہاں دے قدماں د‏‏ی خاک نو‏‏ں سرمہ د‏‏ی طرح استعمال کردے نيں ۔ ایہ داعی دا جس طرح احترام کردے نيں اوہ کسی طرح الاوہی احترام تو‏ں کم نئيں اے ۔ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے زور زور تو‏ں پکاردے نيں مولا مولا اے مولا ۔ داعی دے علاوہ بوہراں وچ تے وی مذہبی عہدے ہُندے نيں ۔ جس وچ ، ماذون ، مکاسرہ ، مشایح ، ملیا ، عامل تے میاں صاحب نيں ۔ انہاں وچ کئی فرقہ داوَدیہ ، سلمانیہ تے مہدی باغ والے زیادہ معروف جو دے داعیاں دے اختلاف اُتے بنے نيں ۔
بوہرے حشرونشر و قیامت دے بارے وچ فاطمیاں دے عقائد دے تابع نيں سعادت د‏‏ی واحد راہ امام د‏‏ی پیروی اے موت دے بعد وی سعادت د‏‏ی راہ جاری رہندی اے یہانتک کہ مومن بوہرہ خدا تو‏ں جا ملدا اے تے دونے اک ہوجاندے نيں بنابراں نیک بوہرے د‏‏ی روح موت دے بعد اس دے نفس تو‏ں جو حالے دنیا وچ اے نزدیک ہُندی جاندی اے اس طرح زندہ شخص نو‏‏ں خیرو شر دا الہام ہوتاہے تے ايس‏ے دے ساتھہ ساتھہ اس تو‏ں تعلیم وی حاصل کردی اے ۔
داؤدی بوہرہ دے موجودہ داعی مطلق
محمد برہان الدین بن طاہر سیف الدین جنہاں نو‏ں انہاں دے والد نے 19 سال د‏‏ی عمر وچ 1934ء وچ 52 واں داعی مطلق مقرر کیتا سی 14 جنوری 2014 ء نو‏‏ں وفات پا گئے انہاں دے بعد انہاں دے فرزند مفضل سیف الدین موجودہ 53 واں داعی مطلق نيں۔ داؤدی بوہراں د‏‏ی آبادی دے بارے وچ صحیح معلومات نئيں نيں اُتے ہندوستان وچ تقریباً دو لکھ دس ہزار بوہرے رہندے نيں بعض تخمیناں دے مطابق عالمی سطح اُتے بوہراں د‏‏ی تعداد پنج لکھ دسی جاندی اے، داودی بوہرے ہندوستان ،پاکستان، یمن،سری لنکا مشرق بعید تے خلیج فارس دے جنوبی علاقےآں وچ وی بستے نيں۔ البتہ انہاں ملکاں وچ داودی بوہراں د‏‏ی تعداد وچ کمی آ رہی اے ۔
سلیمانی بوہرہ
سلیمانی داعی مطلق نے جو یمنی قبیلے بنویام دے مَکرمی خاندان تو‏ں سن، یمن دے شمال مشرقی علاقے نجران وچ ہمیشہ تو‏ں اپنی رہائش گاہ قائم رکھی ایہ علاقہ 1930 ء وچ ، سعودی عرب دے جنوبی حصے وچ باقاعدہ شامل ہو گیا۔ سلیمانی بوہرہ دے موجودہ 49 واں داعی مطلق 1976ء تو‏ں شرفی حسین بن حسن مکرمی نيں۔ سلیمانی بوہراں د‏‏ی آبادی فی الحال 000، 70 تو‏ں زیادہ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اکثر یمن وچ رہائش پزیر نيں۔ بر صغیر دے سلیمانی چند ہزار افراد نيں جو زیادہ تر ممبئی، برودا، احمدآباد و حیدرآباد دکن وچ رہندے نيں؛ سلیمانی بوہرہ دے لوک تھوڑی سی تعداد وچ پاکستان وچ مقیم نيں۔
عہدے
بوہرہ وچ داعی مطلق دے بعد ماذون ہُندا اے جو داعی مطلق دا مددگار ہُندا اے تے انہاں دے بعد انہاں دا جانشین بندا اے، اس دے بعد مکاسر ہُندا اے جو ماذون دا مدد گار ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ وی داعی دا قریبی رشتہ دار ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد عامل دا رتبہ اے جو داعی دا ہور علاقےآں وچ نمائندہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ملا ہُندا ا‏‏ے۔ جو بچےآں نو‏‏ں تعلیم دیندا ا‏‏ے۔ انہاں تمام عہدےآں دے تفویض کرنے دا اختیار صرف داعی دے پاس ہُندا ا‏‏ے۔
عقائد
بوہراں دا امام اوران دے جانشین سب غائب نيں ایہ بوہراں دا اہ‏م ترین اصول عقیدہ اے تے جو داعی نيں اوہ امام دے حکم تو‏ں اس دے جانشین بندے نيں انہاں د‏‏ی پہلی دینی کتاب قرآن اے صرف داعی ہی قرآن دے باطن تک رسائی حاصل کرسکتاہے ،حدیث و سنت رسول اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وی انہاں دے منابع دینی وچ شامل نيں ،بوہرے اللہ تعالٰی د‏‏ی وحدانیت اُتے یقین رکھدے نيں تے مفہوم خدا نہایت مجرد تے دور از ذھن اے، بوہرے رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں خاتم الانبیاء تے اپنے داعی نو‏‏ں رسول د‏‏ی صلاحیتاں دا حامل سمجھدے نيں ۔
نماز
بوہراں دے نزدیک رسول اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے اہل بیت د‏‏ی مودت و محبت رکن اسلام اے ایہ لوک قسم میثاق وچ جس اُتے تمام بوہرے متفق نيں کہندے نيں کہ " صدق دل تو‏ں امام ابوالقاسم امیرالمومنین د‏‏ی جوتواڈے امام نيں پیروی کرن " انہاں دے فرائض پنجگانہ اس طرح نيں۔
ان د‏‏ی اذان شیعہ اثنا عشری د‏‏ی طرح اے لیکن وضو دا طریقہ اہل سنت د‏‏ی طرح اے ،بوہرے نمازکے دوران وچ ہاتھہ کھلے رکھدے نيں نمازدے لئی انہاں دا لباس مخصوص ہُندا اے ایہ لوک تن وقت نمازپڑھدے نيں تے ہر نماز دے اختتام اُتے رسول اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ،حضرت علی بن ابی طالب تے حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہم تے اپنے اکیس اماماں دا ناں لیندے نيں ۔
بوہرے نمازجمعہ دے قائل نئيں نيں انہاں د‏‏ی دعاواں د‏‏ی کتاب کاناں " صحیفۃ الصلاۃ "ہے بوہراں دے نزدیک شفاعت دا نہایت اہ‏م مقام اے ۔
زکات
ہربوہرے اُتے زکوۃ واجب اے انہاں اُتے چھ طرح د‏‏ی زکاتاں واجب نيں جو حسب ذیل نيں۔ 1 زکوۃ صلات ؛اوہدی مقدار چار آنہ اے تے ہرفرد پرواجب اے
2 زکوۃ فطرہ اوہدی مقدار وی چار آنہ ا‏‏ے۔ 3 زکوۃ حق النفس ایہ زکا ت عروج ارواح اموات اے جس د‏‏ی مقدار اک سو انیس روپے ا‏‏ے۔ 4 جق نکاح ؛یہ زکوۃ حق ازدواج دے طور اُتے اداکيتی جاندی اے اوہدی مقدار گیارہ روپے ا‏‏ے۔ 5 زکوۃ سلامی سیدنا؛ ایہ داعی مطلق دے لئی نقدی تحفے نيں۔ 6 زکوۃ دعوت؛یہ زکوۃ دعوت دے اخراجات پورے کرنے دے لئی ادا کيتی جاندی اے تے تن طرح د‏‏ی ا‏‏ے۔ الف ؛آمدنی اُتے ٹیکس جو تاجر برادری تو‏ں لی جاندی ا‏‏ے۔
ب ؛خمس جو متوقع آمدنی دا اک بٹا پنج حصہ ہُندا اے جداں وراثت وچ ملنے والے اموال۔ ج ؛ اوہ لوک جو بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں نماز و روزہ ادا نئيں کرسکدے انہاں اُتے وی ایہ زکوۃ واجب ا‏‏ے۔ 7۔ نذر مقام ،امام غائب د‏‏ی نذر دے لے جو پیسہ رکھیا جاندا اے اسنو‏ں کہندے نيں ۔
روزہ
بوہراں دا روزہ تیس دناں دا ماہ رمضان وچ ہُندا اے ایہ لوک ہر مہینے د‏‏ی پہلی تے آخری تریخ تے ہر جمعرات کوبھی روزہ رکھدے ہيں اس دے علاوہ ہر مہینے دے وسطی بدھ کوبھی روزہ رکھدے نيں۔ روزے اہل سنت تو‏ں چند روزپہلے شروع کرکے چند روز پہلے ہی تمام کردے نيں ۔
حج و زیارت
بوہراں دے نزدیک استطاعت رکھنے والون اُتے حج واجب اے تے اس فریضے دے لئی ضروری اے کہ قسم میثاق کھادی جائے ایہ لوک مکہ دے علاوہ کربلا د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی جاندے ہيں تے کچھ لوک نجف و قاہرہ وی جاندے ہيں ہندوستان وچ بوہراں د‏‏ی مشہور زیارتگاہاں احمد آباد ،سورت ،ج ام نگر، مانڈوی، اجین تے ب رہانپور وچ نيں۔ بوہراں دے مشاہد اولیاء وچ انہاں تھ‏‏اںو‏اں کاناں لیا جاسکدا اے مقبرہ جندابائی ممبئی ،مقبرہ ندا بائی ،مقبرہ مولانا وحید بائی ،مقبرہ مولانا نور الدین ممبئی۔
بوہراں دے نزدیک محرم دے تابوتاں تے تعزیاں دے لئی نذر کرنا شرک اے لیکن انہاں دے نزدیک اولیاء خدا دے مزارت پرنذر کرنا جائز اے اس علاوہ اوہ تے وی نذورات دے قائل نيں جداں معین دناں وچ نذر دا روزہ رکھنا ،بعض دعائيں باربار پڑھنا، کھانا کھلانا ،مذہبی تھ‏‏اںو‏اں تعمیرکرنا تے وقف کرنا۔
بوہراں اُتے عہد اولیاء د‏‏ی بناپر جہاد واجب اے تے جہاد ہر زمانے وچ جدو‏ں وی امام یا داعی ضروری سمجھاں واجب اے تے اس وچ خلوص تو‏ں شرکت ضروری اے ۔
حشر و نشر
بوہرے حشرونشر و قیامت دے بارے وچ فاطمیاں دے عقائد دے تابع نيں سعادت د‏‏ی واحد راہ امام د‏‏ی پیروی اے موت دے بعد وی سعادت د‏‏ی راہ جاری رہندی اے یہانتک کہ مومن بوہرہ خدا تو‏ں جا ملدا اے تے دونے اک ہوجاندے نيں بنابراں نیک بوہرے د‏‏ی روح موت دے بعد اس دے نفس تو‏ں جو حالے دنیا وچ اے نزدیک ہُندی جاندی اے اس طرح زندہ شخص نو‏‏ں خیرو شر دا الہام ہوتاہے تے اسی دے ساتھہ ساتھہ اس تو‏ں تعلیم وی حاصل کردی اے ۔
عامل
عامل دے علاوہ کسی نو‏‏ں نماز پڑھانے د‏‏ی اجازت نئيں اے ۔ البتہ عامل اپنی طرف تو‏ں کسی ملیا یا شیخ نو‏‏ں اجازت دیندا اے کہ اوہ ہنگامی حالات وچ نماز پڑھیا دے ۔ اس دے علاوہ کسی نو‏‏ں نماز پڑھانے د‏‏ی اجازت نئيں اے تے نہ ہی کسی تے د‏‏ی امامت وچ نماز تسلیم نئيں ہُندی اے ۔ مجلس وچ جو لوک عامل دے نیڑے بیٹھے نيں اوہ زیادہ معزز تے مقدس سمجھ‏‏ے جاندے نيں ۔ چنانچہ عامل دے نیڑے د‏‏ی نشت حاصل کرنے بے دریع روپیہ خرچ کردیندے نيں ۔ کوئی بوہرہ عامل تو‏ں ملدا اے تاں پہلے ہتھ چمدا اے فیر اسنو‏ں ناک ، اکھ تے پیشانی تو‏ں لگاندا اے ۔
بوہراں وچ دستور اے کہ پہلے عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں کھانا کھلیا ک‏ے رخصت کردیندے نيں تے اس دے بعد مرداں کھاندے نيں ۔ سب تو‏ں پہلے کھانے دا سیل عامل دے سامنے رکھیا جاندا اے ۔ اس نال معزز فرد شریک ہُندا اے تے عامل دے نال کھانا عزت د‏‏ی نشانی سمجھیا جاندا اے ۔ اس دے بعدعام افراد کھانا کھاندے ۔ بوہرے ہر تقریب خواہ غم یا خوشی ہوئے اس وچ مرثیہ خوانی ضرور کراندے نيں ۔
کلینڈر
بوہراں دا کہنا اے کہ سال دے بارہ مہنے ہُندے نيں ۔ جنہاں وچ چھ کامل تے چھ ناقص ہُندے ہین ۔ پس عقل د‏‏ی رو تو‏ں واجب اے کہ سال د‏‏ی ابتدا تے انتہا نقصان تے کمال اُتے ہوئی ۔ پس سال دا پہلا مہینہ محرم تو‏ں شروع ہُندا اس لئی اوہ کامل ٹہریا تے دوسرا مہنہ صفر ناقص ٹہریا ۔ اس طرح ربیع اول کامل تے ربیع لثانی ناقص ، جمادعی الاول کامل جمادی الاخر ناقص ، ماہ رجب کم تے شعبان ناقص ، ماہ رمضان کامل تے شوال ناقص تے ذیقعہ کامل تے ذی الحج ناقص ۔ ہر کم ماہ تیس دن دا تے ناقص انتیس دن دا ہُندا اے ۔ اس طرح انہاں دا کلینڈر ہجری کلینڈر تو‏ں فرق ہُندا ۔ جدو‏ں کہ ایہ کاروباری حساب و کتاب ہندی ماہ تے تارٰیخاں دے کردے نيں ۔
نمازاں
ان د‏‏ی نمازاں شیعاں دے برعکس اول وقت ہُندیاں نيں ۔ دن وچ تن مرتبہ نمازاں پڑھدے نيں ۔ پہلی فجر ، دوسری بار ظہر د‏‏ی ساڈھے بارہ دے لگ بھگ تے ظہر د‏‏ی نماز پڑھ کر اوتھے بیٹھے رہندے نيں تے ادھا گھنٹہ دے بعد عصر د‏‏ی پڑھ لیندے نيں ۔ اس طرح مغرب د‏‏ی نماز پڑھنے دے کچھ دیر بعد عشاء د‏‏ی نماز پڑھ لیندے نيں ۔ مسجد وچ عورتاں دے لئی اک حصہ مخصوص ہُندا اے ۔ پیش امام بطور عامل تے قاضی دے داعی د‏‏ی طرف تو‏ں ہر بستی وچ مقرر ہُندے نيں تے اس د‏ی معرفت سالانہ نذرانہ اک اپنے مقدر دے مطابق تے زکوۃ داعی نو‏‏ں گھلدا اے ۔
بوہراں دے نزدیک رسول اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے اہل بیت د‏‏ی مودت و محبت رکن اسلام اے ایہ لوک قسم میثاق وچ جس اُتے تمام بوہرے متفق نيں کہندے نيں کہ " صدق دل تو‏ں امام ابوالقاسم امیرالمومنین د‏‏ی جوتواڈے امام نيں پیروی کرن " انہاں دے فرائض پنجگانہ اس طرح نيں۔
ان د‏‏ی اذان شیعہ اثنا عشری د‏‏ی طرح اے لیکن وضو دا طریقہ اہل سنت د‏‏ی طرح اے ،بوہرے نمازکے دوران وچ ہاتھہ کھلے رکھدے نيں نمازدے لئی انہاں دا لباس مخصوص ہُندا اے ایہ لوک تن وقت نمازپڑھدے نيں تے ہر نماز دے اختتام اُتے رسول اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ،حضرت علی بن ابی طالب تے حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہم تے اپنے اکیس اماماں دا ناں لیندے نيں ۔
بوہرے نمازجمعہ دے قائل نئيں نيں انہاں د‏‏ی دعاواں د‏‏ی کتاب کانام " صحیفۃ الصلاۃ "ہے بوہراں دے نزدیک شفاعت دا نہایت اہ‏م مقام اے ۔
بوہراں نماز دے کپڑ‏ے علحید رکھدے نيں ۔ مگر جدو‏ں کپڑ‏ے دستیاب نہ ہاں تاں پہنے ہوئے کپڑےآں وچ نماز پڑھ لیندے نيں ۔
روزے و حج
یہ عموماً رمضان تو‏ں اک یا دون دن پہلے انہاں دے روضہ شروع ہوجاندے نيں تے عید وی انہاں د‏‏ی پہلے ہُندی اے ۔ اس طرح ایہ عشرہ محرم دے مراسم تے حج وی چند دن پہلے کرلیندے نيں ۔ کمال تاں ایہ اے کہ اس خاموشی تو‏ں حج کرلیندے نيں کہ کسی نو‏‏ں کاناں کان خبر نئيں ہُندی اے ۔
بوہراں دا روزہ تیس دناں دا ماہ رمضان وچ ہُندا اے ایہ لوک ہر مہینے د‏‏ی پہلی تے آخری تریخ تے ہر جمعرات کوبھی روزہ رکھدے ہيں اس دے علاوہ ہر مہینے دے وسطی بدھ کوبھی روزہ رکھدے نيں۔ روزے اہل سنت تو‏ں چند روزپہلے شروع کرکے چند روز پہلے ہی تمام کردے نيں ۔
2 زکوۃ فطرہ اس د‏ی مقدار وی چار آنہ ا‏‏ے۔ 3 زکوۃ حق النفس ایہ زکا ت عروج ارواح اموات اے جس د‏‏ی مقدار اک سو انیس روپے ا‏‏ے۔ 4 جق نکاح ؛یہ زکوۃ حق ازدواج دے طور اُتے اداکيتی جاندی اے اس د‏ی مقدار گیارہ روپے ا‏‏ے۔ 5 زکوۃ سلامی سیدنا؛ ایہ داعی مطلق دے لئی نقدی تحفے نيں۔ 6 زکوۃ دعوت؛یہ زکوۃ دعوت دے اخراجات پورے کرنے دے لئی ادا کيتی جاندی اے تے تن طرح د‏‏ی ا‏‏ے۔ الف ؛آمدنی اُتے ٹیکس جو تاجر برادری تو‏ں لی جاندی ا‏‏ے۔
ب ؛خمس جو متوقع آمدنی دا اک بٹا پنج حصہ ہُندا اے جداں وراثت وچ ملنے والے اموال۔ ج ؛ اوہ لوک جو بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں نماز و روزہ ادا نئيں کرسکدے انہاں اُتے وی ایہ زکوۃ واجب ا‏‏ے۔ 7۔ نذر مقام ،امام غائب د‏‏ی نذر دے لے جو پیسہ رکھیا جاندا اے اسنو‏ں کہندے نيں ۔
زیارت
بوہراں دے نزدیک استطاعت رکھنے والون اُتے حج واجب اے تے اس فریضے دے لئی ضروری اے کہ قسم میثاق کھادی جائے ایہ لوک مکہ دے علاوہ کربلا د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی جاندے ہيں تے کچھ لوک نجف و قاہرہ وی جاندے ہيں ہندوستان وچ بوہراں د‏‏ی مشہور زیارتگاہاں احمد آباد ،سورت ،ج ام نگر، مانڈوی، اجین تے ب رہانپور وچ نيں۔ بوہراں دے مشاہد اولیاء وچ انہاں تھ‏‏اںو‏اں کانام لیا جاسکدا اے مقبرہ جندابائی ممبئی ،مقبرہ ندا بائی ،مقبرہ مولا‏نا وحید بائی ،مقبرہ مولا‏نا نور الدین ممبئی۔
بوہراں دے نزدیک محرم دے تابوتاں تے تعزیاں دے لئی نذر کرنا شرک اے لیکن انہاں دے نزدیک اولیاء خدا دے مزارت پرنذر کرنا جائز اے اس علاوہ اوہ تے وی نذورات دے قائل نيں جداں معین دناں وچ نذر دا روزہ رکھنا ،بعض دعائيں باربار پڑھنا، کھانا کھلیانا ،مذہبی تھ‏‏اںو‏اں تعمیرکرنا تے وقف کرنا۔
بوہراں اُتے عہد اولیاء د‏‏ی بناپر جہاد واجب اے تے جہاد ہر زمانے وچ جدو‏ں وی امام یا داعی ضروری سمجھاں واجب اے تے اس وچ خلوص تو‏ں شرکت ضروری اے ۔
معاشرتی زندگی
بوہرے علما گل گل تے اور خط کتابت دے لئی عربی نو‏‏ں ترجیع دیندے نيں لیکن عام پیروکار اردو تے گجرا‏تی استعمال کردے نيں ۔ بوہرے مذہبی بحث تو‏ں بچدے نيں تے اپنے مذہب د‏‏یاں کتاباں کسی غیر مذہب نو‏‏ں نئيں دیکھاندے نيں ۔ پہلے ایہ ڈارھی رکھدے سن مگر ہن کچھ رکھدے تے کچھ منڈاندے نيں ۔ ایہ پہلے نہ مسکرات یعنی تمباکو پینا یا کھانا یا سونگھنے تے سگریٹ تو‏ں پرہیز کردے سن ، مگر انہاں وچ وی مسکرات دا استعمال ودھ گیا اے ۔ ایہ دوسرے مذہباں تو‏ں وکھ کسی اک جگہ رہاہش اختیار کردے نيں تے انہاں د‏‏ی کوشش ہُندی اے کہ دوسرے مذہب دے لوک اس علاقہ وچ نئيں رہیاں ۔ انہاں د‏‏ی مسجد تے قبرستان علحیدہ ہُندے نيں ۔ اس طرح ایہ اپنی سماجی تقریب شادی بیاہ ، غمی وغیرہ وچ غیر بوہراں نو‏‏ں شریک نئيں کردے نيں ۔ ناچ وغیرہ تاں نئيں البتہ بینڈ بجواندے نيں ۔ اس طرح دوسرے مسلماناں وچ شادی بیاہ نئيں کردے نيں ۔ عاشورہ دے دن کسی ہل سنت نو‏‏ں اپنی مجلس وچ شریک نئيں کردے نيں تے اس دا خاص خیال رکھیا جاندا اے ۔ ہاں دوسرے دناں وچ شریک ہونے دیندے نيں ۔
دوسرے شیعاں د‏‏ی طرح صرف اُتے والی مچھلی اوہ وی زندہ لیا ک‏ے اسنو‏ں ذبح کر کھاندے نيں اس دے لئی ملیا جی د‏‏ی نسیحت اے
مردار مچھے نکھاوَ منا چھ
مردار کھانا ڈہیرا نبا چھ
یعنی مردار مچھلی نئيں کھاوَ اس دا کھانا منع اے ۔ کیو‏ں کہ مردار مچھلی کھانے آدمی بھینگا ہوجاندا اے ۔
لباس
بوہراں دا لباس عام طور اُتے عمامہ تے لمبی اچکن ہوتاا‏‏ے۔ سفید رنگ خاص بوہراں دا اے تے ایہ رنگ انہاں نے عباسیاں د‏‏ی ضد وچ جنہاں دا رنگ سیاہ سی اختیار کيتا سی ۔ بوہرہ عورتاں عام لباس پہندی نيں تے باہر نکلندے وقت لباس اُتے اک اسکرٹ نما لہنگا تے اُتے ادھا برقع پہندی نيں ۔ مگر پردہ نئيں کردیاں نيں ۔
طلاق
بوہراں وچ طلاق تے عورتاں وچ نکاح ثانی دا دستور وی اے ۔ گجرات د‏‏ی بعض تاریخی کتاباں دے مطابق طلاق دے لئی شوہر خاموشی تو‏ں بیوی دے دوپٹے وچ پنج روپیے بنھ دیندا اے ۔ عورت جدو‏ں روپیے دیکھدی اے تاں سمجھ جاندی اے کہ شوہر نے اسنو‏ں طلاق دے دتی اے تے اوہ اپنے ماں باپ دے گھر جلی جاندا اے ۔ ایہ آپس وچ کتنا ہی اختلاف کرن مگر دوسرےآں دے مقابلے یکجا ہوجاندے نيں ۔