cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
لاہور یاں د‏‏ی عرض گزاشت
سکھاں دے مظالم،استبداد تو‏ں تنگ آکرلاہور   یاں نے رنجیت سنگھ نو‏‏ں اک عرض گزاشت بھیجی جس اُتے عمائدین شہر دے دستخط سن ۔اس وچ رنجیت سنگھ نو‏‏ں کہیا گیا سی کہ تسيں فوراً لاہور    اُتے قبضہ کر لو،ہم تسيں تو‏ں ہر قسم دا تعاون کرن گے جنہاں لوکاں نے عرضداشت اُتے دستخط کيتے انہاں وچ میاں محمد طاہر، میاں محمد باقر، میر محکم دین،میرشاہ خان، مہر محکم دین، بھائی گوربخش سنگھ،حکیم لالہ حاکم رائے،میاں محمد عاشق تے مفتی محمد اکرم دے ناں قابل ذکر نيں ،اس کینال ہی اک خط رنجیت سنگھ د‏‏ی ساس رانی سدا کور نو‏‏ں وی بھیجیا جس وچ وی رنجیت سنگھ نو‏‏ں لاہور    اُتے قبضہ کرنے دے لئی ہر ممکن امداد دینے د‏‏ی پیشکش سی۔
اصل وچ انہاں دناں اہل پنجاب بالخصوص اہل لاہور    پہلے تاں بندہ بیراگی  دے ظلم وستم تششدد،بعد وچ متعدد ہور سردار سکھاں  دے ظلم تے استبداد تو‏ں تنگ آ چکے سن ۔ شاہ زمان دے چلے جانے دے بعد بھنگی مثل دے سرداراں نے لاہور    اُتے قبضہ کرلیا سی۔تاریخ پنجاب  وچ ایہ سردار ’’لاہور   کے تن حکمرانوں’’ دے ناں تو‏ں معروف نيں ۔یاں تاں احمد شاہ ابدالی دے عہد ہی تو‏ں بھنگی سرداراں نے لاہور    دے ارد گرد دے علاقےآں اُتے اپنا تسلط جما لیا سی۔
یعنی گوجر سنگھ،لہنا سنگھ،اور سوبھا سنگھ۔ایہ تِناں وڈے ظالم تے سفاک واقع ہوئے سن ۔اب ایہ تاں باقی نئيں رہے سن لیکن انہاں د‏‏ی نسلاں، اولاد موجود سی جو بدستور لاہور   اُتے قبضہ جمائے ہوئی سی۔اگرچہ غیر مسلم وی انہاں تو‏ں نالاں سن ،پر مسلماناں دے نال اُنہاں دا سلوک بالخصوص انتہائی بد اخلاقی تے بد نیندی اُتے مبنی سی۔ اُنہاں دے دور وچ امن شاندی اورحق تے انصاف ناں د‏‏ی کوئی چیز قطعاً موجود نہ سی۔لاہور    دے شہری ہر روز انہاں دے نويں تو‏ں نويں مظالم سہہ سہہ کر تھک چکے سن ۔ جدو‏ں ایہ لوک محصول وغیرہ لینے بازاراں تے گھراں وچ جاندے تاں جو کچھ ا نئيں نظر آندا لے جاندے۔ انہاں ظالم  سکھاں  دے مظالم تو‏ں تنگ آک‏ے رنجیت سنگھ نو‏‏ں لاہور    اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی تے اس سلسلے وچ اسنو‏ں اپنی طرف تو‏ں ہر قسم د‏‏ی امداد، تعاون دا یقین دلا یا۔
رنجیت سنگھ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ عرضداشت ملی تاں اس نے اپنے اک خاص معتمد قاضی عبدالرحمان نو‏‏ں لاہور   روانہ کيتا تاکہ اوہ اس عرض گزاشت دے محرکین نال ملاقات کرکے انہاں دے لاہور    اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی دعوت دا تجزیہ کرے تے صورت حا ل دا تجزیہ ک‏ر ک‏ے رپورٹ پیش کرے۔ قاضی عبدالرحمان نے انہاں لوکاں تو‏ں مذاکرات کرکے رنجیت سنگھ نو‏‏ں فوراً آنے کاپیغام ارسال کيتا۔
لاہور  دے تن سکھ  حکمران
یاں تاں اورنگزیب عالم گیر د‏‏ی وفات دے بعد ہی مسلما‏ن سرکار دا شیرازہ بکھرنا شروع ہوگیا سی کیونجے اس دے جانشیناں وچ کِسے دے پا س وی اِنّی وڈی سلطنت نو‏‏ں صحیح تے خوش اسلوبی تو‏ں چلانے د‏‏ی صلاحیت نئيں سی۔اُتے تو‏ں نادر شاہ دے حملوںسے اس د‏ی بنیاداں وچ دراڑاں پڑ گئياں۔احمد شاہ ابدالی نے رہی سہی کسر کڈدے ہوئے اس عظیم مسلم سلطنت دا جنازہ کڈ دتا۔اور مرکز دلی دربار تو‏ں اس قدر دور پنجاب  دا نظم تے نسق بالکل تباہ ہوئے ک‏ے رہ گیاہر طرف خانہ جنگی، سیاسی بے چینی تے افراتفری دا دور دورہ ہوئے گیا۔مرکز تو‏ں کٹ جانے د‏‏ی بنا اُتے پنجاب  لا وارث ہوئے گیا۔  سکھاں  نے اس موقعہ تو‏ں بھر پور فائدہ اٹھایا،مختلف سرداراں نے اپنی اپنی جماعتاں بناواں،جنہاں نو‏ں مثلاں کانام دتا۔یاں جلد ہی انہاں د‏‏ی بارہ عدد مثلاں بنیںجنہاں نے پنجاب  دے مختلف علاقےآں، حصےآں وچ اپنی حکومتاں قائم کر لین۔
سکھ تحریک جو شروع شروع وچ ہندو مت تے اسلام نو‏‏ں ملانے والی مذہبی تحریک سی جو انہاں دے تقریباً چار گوروواں تک تومذہبی ہی رہی لیکن بعد کےگوروؤںنے اسنو‏ں مذہبی نوعیت تو‏ں کڈ ک‏ے ورثہ وچ ملنے والی جاگیراوربدلہ،انتقام لینے د‏‏ی اک سیاسی جماعت بنا ڈالیا۔آہستہ آہستہ سکھاں  نے حالات تے واقعات تو‏ں بھر پور فائدہ اٹھاندے ہوئے اپنے آپ نو‏‏ں عسکری لحاظ تو‏ں اس قدر مستحکم کرلیا کہ ہن اوہ کسی وی میدان جنگ وچ کود سکدے سن ۔
لاہور   شہرپر سب تو‏ں پہلے تن حکمراناں د‏‏ی حکومت سی۔جنہاں دا ذکر درج ذیل ا‏‏ے۔
لاہور  دا تن وچ پہلا حکمران گوجر سنگھ
لاہور   دا پہلا حکمران گوجر سنگھ سی جس دے والد دا ناں ناتھا جٹ، گوت سندھو سی اوہ موضع بھوری دا رہنے والا تھاکنہیا لال ہندی دے مطابق ناتھا جٹ اسقدر مفلس تے نادار تھاکہ اس دے گھر وچ کئی کئی دن فاقے ہُندے سن ۔اک دفعہ پنڈ وچ چوری د‏‏ی جو اس اُتے ثابت ہوئے گئی تاں اسنو‏ں پنڈ تو‏ں کڈ دتا گیا۔پنڈ تو‏ں آک‏ے اس نے محنت مزدوری شروع د‏‏ی لیکن گھر د‏‏ی حالت بہتر نہ ہوسک‏ی،اسک‏‏ے تن بیٹے سن گو جر سنگھ،گر جا سنگھ اورنباہو سنگھ انہاں تِناں نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ محنت مزدوری تو‏ں وی پوری نئيں پڑدی تے  سکھاں  د‏‏ی روز بروز ترقی ہوئے رہی اے تاں اوہ گور بخش سنگھ بھنگی دے ہتھو‏ں سکھ  بن گئے۔ تِناں چونکہ جوان،طاقت ور سن تاں گور بخش سنگھ نے انہاں تِناں نو‏‏ں مثل وچ شامل ک‏ے لیا۔گور بخش سنگھ جس دا پیشہ ڈاکے،لُٹ مار اورغارتگری تھا،انہاں نے وی ایہی پیشہ اختیار کيتا۔دور دراز علاقوںڈاکے ڈالدے تے جو مال ہتھ لگدا،ادھا اوہ رکھدے تے ادھا گور بخش سنگھ نو‏‏ں دیندے۔اور گور بخش سنگھ انہاں تِناں د‏‏ی کار کردگی تو‏ں بہت خوش ہُندا۔ جدو‏ں گور بخش سنگھ بوڑھا، ضعیف تے ناتواناں ہوئے گیا تاں گوجر سنگھ نے نہایت ہوشیاری تو‏ں مثل د‏‏ی سر براہی سنبھال لی۔،گور بخش نے وی اس د‏ی تاکید تے تائیدکی سی گوجر سنگھ نے امر گڑھ نو‏‏ں فتح کيتا تے اوتھے رہنے لگا۔ جدو‏ں لاہور    تو‏ں مسلماناں د‏‏ی حکومت ختم ہوئی تاں اس نے لاہور    اُتے یلغار کردتی،اس وقت اس دے نال لہنا سنگھ تے سوبھا سنگھ سن ۔ لاہور    اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اس نے اس دے تین، حصے کر دتے۔شالامار باغ تے لاہور    دے درمیانی علاقہ اُتے اک حصے اُتے اپنی حکو مت قائم کيتی۔موجودہ گوجر سنگھ دا قلعہ اُسی دے ناں تو‏ں ا‏‏ے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے جدو‏ں اس اُتے قبضہ کيتا تاں اُس دا بیٹا صاحب سنگھ وہاںکا حکمران سی۔ دتا کور او ر رتن کور نہایت خوبصورت تے صاحب کمال تے جمال عورتیںجو بہناں وی سن وی صاحب سنگھ د‏‏ی منکوحہ سیںصاحب سنگھ دے مرنے اُتے رنجیت سنگھ نے انہاں دونے عورتاں اُتے چادر اوڑھی،یاں انہاں نو‏ں اپنی بیویاں بنا یا۔ انہاں تو‏ں تن بیٹے ملتان ا سنگھ، کشمیرا سنگھ تے پشاورا سنگھ پیدا ہوئے سن ۔
لاہور   شہر دے باقی دو حصے لہنا سنگھ تے سوبھا سنگھ نو‏‏ں دتے۔لہنا سنگھ دا بیٹا مہاراجہ رنجیت سنگھ دے قبضہ لاہور    دے وقت قابض شہر سی۔تیسرا حاکم لاہور    سوبھا سنگھ بھنگی سی اس دے قبضے وچ لاہور    تے باغِ زیب النسا دا درمیانی علاقہ سی۔ایتھ‏ے اُتے سوبھا سنگھ نے قلعہ نواں کوٹ بنایا تھا،اب ایہ کوٹ اک پنڈ رہ گیا اے ۔رنجیت سنگھ دے حملہ لاہور   کے وقت سوبھا سنگھ دا بیٹا مہر سنگھ اوتھ‏ے حاکم سی۔
اس دے بعد گوجر سنگھ نے بوہت سارے نواحی علاقےآں اُتے یورشاں ک‏ر ک‏ے اپنے قبضے وچ لیئے تے اپنی حکومت قائم کيتی۔اس بنا اُتے پنجاب دے تمام سرداراں وچ عزت تے احترام تو‏ں دیکھیا جاندا سی۔ بھمبر دے حاکم سلیمان خان اُتے یورش ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں مطیع کيتا۔اور اس تو‏ں بھاری نذرانہ لیا۔گکھڑ قوم،دھنی کھیپ او رمسلما‏ن، حاک وچ  سردارکرم اللہ تے منصور خان اُتے وی اس نے یورش د‏‏ی تے انہاں تو‏ں وی بھاری نذرانے وصول کیتے۔جلد ہی اس نے گجرات تے اس دے نواح اُتے وی اپنی حکومت قائم کيتی۔
ہر مثل دا سردار اس د‏ی بہادری تے جوانمردی نو‏‏ں دل تو‏ں تسلیم کردا سی مگر اوہ خود انہاں سب تو‏ں وکھ اپنی فتوحات وچ مشغول تے اپنی ریاست نو‏‏ں وسعت دینے وچ مگن رہندا۔ اس دے ناں تو‏ں اج وی لاہور   دا اک پرانا ا ندرون شہر علاقہ قلعہ گوجر سنگھ ہی کہلاتاا‏‏ے۔ اسکابیٹاصا حب سنگھ وی وڈا بہادر تے شہہ زور تھا،مگر باپ نو‏‏ں دوسرے دونے بیٹےآں سکھا سنگھ تے فتح سنگھ نال محبت سی۔
اک دفعہ گوجر سنگھ د‏‏ی عدم موجودگی وچ اس دے بیٹے صاحب سنگھ نے اپنے باپ ہی دے مقبوضہ تے مفتوحہ علاقے گجرات تے سوہدرہ اُتے ہلہ بول کر قبضہ ک‏ر ليا تے اپنے باپ دے تمام اہل کاروںکو بھگا دتا۔گوجر سنگھ نو‏‏ں جدو‏ں خبر ہوئی تاں اسنے اپنی فوجاں کینال اپنے بیٹے اُتے چڑھائی کر دتی،صاحب سنگھ وی اپنے لشک‏ر ک‏ے نال باپ دے مقابلے وچ نکل آیا،گھمسان دا رن پيا، بھاری جانی نقصان ہويا، صاحب سنگھ نے قلعہ وچ محصور ہونے دا فیصلہ کيتا۔ گو جر سنگھ نے قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا جو کافی دن تک رہیا۔بالاخر سکرچکیہ مثل دے سردار مہان سنگھ نے باپ بیٹےآں وچ صلح کروائی،سوہدرہ دا علاقہ اس نے اس دے باپ تو‏ں بیٹے صاحب سنگھ نو‏‏ں دلوادتا جس د‏‏ی آمدنی تو‏ں اس د‏ی گزر اوقات ہُندی رہی۔ باپ گوجر سنگھ دے فوت ہوئے جانے اُتے صاحب سنگھ نے اس دے تمام علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا،لاہور   دے تیسرے حصہ اُتے وی قبضہ رکھیا تے گجرات نو‏‏ں اپنا صدر مقام بنا یا۔اسک‏‏ے دونے بھائی سکھا سنگھ تے سو بھا سنگھ اپنے خرچے دے اخراجات اس تو‏ں لیا کردے سن ۔صاحب سنگھ نے اپنی شادی مہان سنگھ د‏‏ی ہمشیرہ راج کور جو سکرچکیہ مثل دے سردارچڑھت سنگھ د‏‏ی بیٹی سی نال کيتی۔یعنی رنجیت سنگھ د‏‏ی پھُپھی اس دے گھر وچ سی۔اس وجہ تو‏ں اس د‏ی عزت تے قدر وچ  وڈا وادھا ہوئے گیا۔اور جدو‏ں رنجیت سنگھ نے لاہور    اس تو‏ں کھو لیا تاں اس دے نال دشمنی پیدا ہوئے گئی۔بعد وچ رنجیت سنگھ نے پے در پے حملے ک‏ے دے اس دے تمام علاقے اس تو‏ں کھو لیئے۔صرف بجوات دا علاقہ ہی اس دے پاس گزارے دے لئی رہنے دتا۔اس دے مرنے دے بعد اوہ وی کھو لیا تے اس د‏ی دو بیگمات دتا کور تے رتن کورجو آپس وچ بہناں وی سن نال شادی کر لئی۔ اُنہاں تو‏ں تن بیٹے ملتان ا سنگھ، کشمیرا سنگھ تے پشاورا سنگھ پیدا ہوئے۔
لاہور  کاتین وچ تو‏ں دوسراحکمران
لہنا سنگھ قوم دا جاٹ تے موضع لدھا دا رہنے والا سی۔ پنڈ وچ اس قدر تنگی تے عسرت د‏‏ی زندگی گزاردا سی۔محنت ومزدوری دے باوجود لوکاں تو‏ں منگ کر ہی گزاریا کردا تھا،گھر وچ اکثر فاقے رہندے سن ۔جس د‏‏ی بنا اُتے پریشان رہندا سی۔ اسنے جدو‏ں سکھاں  د‏‏ی ترقی دیکھی تاں سکھ  بننے دا ارادہ ک‏ر ليا۔گور بخش سنگھ بھنگی جو موضع روڑانوالہ وچ رہندا سی تے اپنی اک چھڈی سی جماعت دے ذ ریعہ غارت گری کيتا کردا تھا،سے اس نے پال لی تے ایويں سکھ  بنیا۔ سکھ  بندے ہی لہنا سنگھ نے وی لُٹ مار شروع کر دتی۔ چونکہ ایہ چست تے چالاک بہت سی اس لئی چند دنوں وچ  اس نے اپنے تمام ساتھیاں اُتے اپنی برتری ثابت کر دتی،گور بخش سنگھ اسنو‏ں انہاں خوبیاں د‏‏ی بنا اُتے بہت عزیز رکھنے لگا۔جلد ہی اس نے لُٹ مار دے کے بے شمار مال تے دولت دا ذخیرہ ک‏ے لیا تے ایويں صاحبِ ِِجائیداد بن گیا۔ جس بنا پراس دے علاقے وچ ہر کوئی عزت تے احترام د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھنے لگا۔اس نے سردار گور بخش سنگھ د‏‏ی اجازت تو‏ں موضع دکھنی وچ اک کچا قلعہ وی تعمیر کيتا جس وچ  ایہ خود رہنے لگا۔اوتھ‏ے اس نے کافی تعداد وچ وچ فوج تے گولہ بارود جمع کيتا۔سردار گور بخش سنگھ نے جدو‏ں لاہور    اُتے یورش ک‏ر ک‏ے قبضہ کيتا تاں ایہ وی نال سی۔
چونکہ گو جر سنگھ اورلہنا سنگھ اک ہی مثل دے سردار سن اسنے اپنی ساری فوج پیدل تے سواراں نو‏‏ں اپنے ہمراہ لیا تے معمولی تو‏ں مقابلے دے بعد تیسرے حصہ دا مالک ہوئے گیا۔اورقلعہ لاہور   اس دے قبضے وچ آگیا۔اس دے مرنے دے بعد اس دا بیٹا جیت سنگھ جانشین بنیا۔ اس دے دور وچ رنجیت سنگھ نے لاہور    فتح کيتا تے اُسنو‏‏ں لاہور    تو‏ں کڈ دیاپر کچھ علاقہ تو‏ں حیات اس د‏ی گزر اوقات دے لئی دے دتا۔اس دے فوت ہوئے جانے اُتے رنجیت سنگھ نے اس علاقے اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا تے اس دے بیٹے نہال سنگھ نو‏‏ں اک پنڈ مدد معاش د‏‏ی خاطر دتا جو جلدہی واپس وی لے لیا۔ اس دے بعد ایہ خاندان نیست تے نابودہو گیا۔
لاہور  دا تن وچو‏ں تیسرا حکمران سوبھا سنگھ
سوبھا سنگھ قوم دا جاٹ،سندھو تے موضع کاہنہ اُتے گنہ لاہور   دا رہنے والا تھاا گرچہ اس دے پاس زمین سی،مگر اوہ بنجر سی البتہ تھوڑے جہے قطعے اُتے گزاریا لائق فصل ہوئے جاندی سی۔اس دے باوجود زندگی افلاس تے تنگ دستی وچ چل رہی سی۔دس بارہ سال د‏‏ی عمر وچ سوبھا سنگھ گھر تو‏ں نکل ک‏ے ٹھاکر سنگھ روسیاں والاکے ہاں پہنچیا۔اس دا پیشہ غارت گری تے رہزنی سی۔سو بھا سنگھ جو اسوقت سڈول جسم دا خوب صورت لڑکاتھا۔ٹھا کر سنگھ نے اسنو‏ں دیکھدے ہی اپنے پاس رکھ لیا تے وڈی محبت تو‏ں پیش آندا۔پرورش پانے دے بعد جدو‏ں ایہ جوان ہوئے گیا تاں ٹھاکر نے اسنو‏ں اک گھوڑا تے جنگی ہتھیار دینے دے بعد فن سپاہ گری د‏‏ی تربیت دینا شروع کیتی۔پھراچانککسی گل تو‏ں ناراض ہوئے ک‏ے اوہ سردار جھنڈا سنگھ بھنگی دے پاس پہنچیا، اس د‏ی مثل وچ شمولیت اختیار کيتی۔ جھنڈا سنگھ چونکہ صرف  سکھاں  نو‏‏ں ہی اپنی مثل وچ شامل کردا سی۔اس نے سکھ  مذہب قبول کيتا۔ لیکن بوجہ محبت دوبارہ ٹھا کر سنگھ دے پاس چلا گیا جو تب بوڑھا ہوئے چکيا سی۔ تے بوجہ ضعیفی گھر بیٹھیا رہندا سی۔سوبھا سنگھ رہزنی تے غارت گری ک‏ر ک‏ے مال دولت لاندا۔ ايس‏ے اثنا وچ ٹھا کر سنگھ اک غارت گری دے دوران گولی لگنے تو‏ں ہلاک ہوئے گیا تاں سوبھا سنگھ نے اس دے علاقے اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔سردار چڑھت سنگھ کینال ا سکی اچھی دوستی سی۔آپس وچ ایہ دو ناں پگڑی بدل بھائی بنے سن ۔لاہور    اُتے چڑھائی دے دوران چڑھت سنگھ اسنو‏ں اپنے نال لے گیا۔اس لڑائی وچ مسلما‏ن حکمران خواجہ عبید اللہ خان نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے شہر تو‏ں کڈ دتا، تے شہر نو‏‏ں وڈی بے دردی تو‏ں لُٹیا جس تو‏ں سوبھا سنگھ بہت امیر تے مالدار ہوئے گیا۔ اس دے بعدسوبھا سنگھ اپنے پنڈ گیا تے موقع پا کرنیاز بیگ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے قبضہ ک‏ر ليا۔
سردارر گوجر سنگھ نے جدو‏ں لاہور   اُتے حملہ کيتا تاں اسنو‏ں اپنی مدد کيت‏ی خاطر اوربلیایا۔ لاہور    فتح ہونے اُتے ایہ وی تیسرے حصہ کامالک بنا۔اس دے مرنے دے بعد دو بیٹےآں مہر سنگھ تے سحر سنگھ وچ باپ د‏‏ی جائیداد د‏‏ی تقسیم اُتے جھگڑا ہويا تاں سحر سنگھ نو‏‏ں مہر سنگھ نے قتل کر دتا۔
جدو‏ں رنجیت سنگھ نے لاہور   اُتے قبضہ کيتا تولاہور    دا ایہ تیسرا حاکم، مہر سنگھ وی اس د‏ی آمد دا سن کر بھج نکلیا۔ رنجیت نے اس دا علاقہ مو ضع نیاز بیگ وی ضبط ک‏ر ليا تے ایہ خاندان ختم ہويا۔
لاہور  وچ رنجیت سنگھ د‏‏ی آمد
لاہور   اُتے اقتدار د‏‏ی خواہش اک مدت تو‏ں رنجیت سنگھ دے دل وچ سی۔
٭ دوسری اہ‏م وجہ شاہ زمان والئی کابل کاوہ پروانہ سی جو اس نے لاہور   د‏‏ی حکمرانی کاحق دیتےہوئے لکھ بھیجیا سی۔ ایويں رنجیت سنگھ وی اس شاہی فرمان د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں لاہور    دا حکمران آئینی طور اُتے مجاز سمجھنے لگا۔
٭ تیسری اہ‏م وجہ لاہور   د‏‏ی پنجاب  وچ مرکزی حیثیت سی۔ رنجیت سنگھ دے خیال وچ لاہور    اُتے قبضہ پنجاب  دے دوسرے تمام علاقےآں پربرتری حاصل کرنے دے لئی وی اہ‏م سی۔
٭ چوتھ‏ی تے آخری وجہ اہل لاہور   د‏‏ی اوہ عرضداشت سی جو انہاں نے رنجیت سنگھ نو‏‏ں لاہور    قبضہ کرنے دے لئی پیش کيت‏‏ی سی۔
انہاں تمام عوامل نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے رنجیت سنگھ نے بالاخر لاہور   اُتے یورش کرنیکا مصمم ارادہ ک‏ر ليا۔ایہ عرضداشت اسنو‏ں راشگر وچ ملی سی۔وہ فوراً بٹالہ پہنچیا تے اپنی ساس سدا کور تو‏ں مشاورت کی،جس نے اسنو‏ں سنہری موقع تو‏ں فائدہ اٹھانے نو‏‏ں کہیا۔ تے اپنی طرف تو‏ں وی ہرقسم د‏‏ی ممکنہ فوجی امداد دا یقین دلیایا۔ اس دے بعد رنجیت سنگھ نے امرتسر  تو‏ں تیزی تو‏ں پیش قدمی د‏‏ی اورلاہور    پہنچیا۔ اس دے پاس پچیس ہزار دا لشکر سی۔وزیر خان باغ وچ ڈیرے ڈالےجس جگہ ہن پنجاب  پبلک لائبریری تے عجائب گھر د‏‏ی عمارت اے رنجیت سنگھ اوتھ‏ے خود سی۔
ادھر تو‏ں رانی سدا کور نے اپنے فوجی دستے د‏‏ی قیادت کردے ہوئے دلی دروازہ دے باہر ڈیرہ ڈال دتا۔جونہی بھنگی مثل دے سردار تے لاہور    دے حکمران جیت سنگھ ولد لہنا سنگھ نو‏‏ں رنجیت سنگھ دے آنے د‏‏ی خبر ملی تاں اس نے لاہور    شہر دے تمام دراوزے بند کرنے دا حکم دتا تے جنگی تیاریاں شروع کر دیؤ۔رنجیت سنگھ اس صورت حال تو‏ں تردد وچ پے گیا کہ مبادا اس دے نال کوئی سیاسی چال تاں نئيں کھیلی جا رہی۔ کیونجے اس حالت وچ اسنو‏ں نہ صرف لاہور    فتح کرنابلکہ اس حالت وچ اس اُتے حملہ کرنا وی محال لگ رہیا سی۔ اس نے اپنی سیاسی فراست تو‏ں فوراً انہاں لوکاں نال رابطہ کرنے دا سوچیا جنہاں نے اسنو‏ں لاہور    اُتے حملہ کرنیکی عرضداشت بھیجی سی۔ تب عاشق محمد،اور میاں محکم دین نے رنجیت سنگھ نو‏‏ں فیر یقین دلا یا کہ جدو‏ں آپ د‏‏ی فوج لاہور    اُتے حملہ آور ہوئے گی تاں میاں محکم دین لوہاری دروازہ کھول دے گا۔ اسيں لوک اپنے وعدے اُتے قائم نيں ۔ مہرمحکم دین لوہاری دروازے دا داروغہ سی۔ تے اس دے پاس چابیاں سن،اسک‏‏ے علاوہ اس دروازے دا دفاع وی اس دے پا س سی۔ رنجیت سنگھ نو‏‏ں ایہ وی کہیا گیا سی کہ حملہ ہونے د‏‏ی صورت وچ لاہور   شہر د‏‏ی فصیل وچ اک زبردست شگاف وی ڈال دتا جائے گا تاکہ خالصہ فوج آسانی تو‏ں شہر وچ  داخل ہوئے سک‏‏ے،رنجیت سنگھ د‏‏ی اک گو تسلی ہوئے جانے دے باوجود اس دے دل تو‏ں شک نہ جا سکیا۔ تے اسنو‏ں لاہور    اُتے حملہ کرنے وچ تردد ہی رہیا۔ اس دوران میاں محکم دین نے رنجیت سنگھ تو‏ں دوبارہ ملاقات کيت‏ی تے اسنو‏ں اک بار فیر اپنی خلوص نیت د‏‏ی یقین دہانی کراندے ہوئے تاکیدٍاً کہیا کہ فلاںمقررہ تریخ نو‏‏ں لاہور    اُتے حملہ ہونا چاہیے، وچ  فی الفور دروازہ کھول دواں گا۔
لاہور  اُتے حملہ
ادھرلاہور   دے حاکم جیت سنگھ ولد لہنا سنگھ نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی کہ رنجیت سنگھ نے لاہور    دے شمال مشرقی دلی  دروازہ اُتے حملہ کر دتا اے ۔حالانکہ حملہ لوہاری دروازہ اُتے ہويا سی۔ایہ اطلاع ملدے ہی اوہ پنج سو سوار لےکردلی  دروازہ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے گیا، غلط اطلاع تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے رنجیت سنگھ نے شہر دے اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔بعد ازاںچیت سنگھ نو‏‏ں معلوم ہويا کہ اس دے نال غداری ہوئی اے ۔تو اس نے دلی  دروازہ تو‏ں فوجاں ہٹاواں تے لاہور    دے اندر شاہی قلعہ وچ محصور ہوئے ک‏ے رنجیت سنگھ د‏‏ی فوجاں اُتے شدید گولہ باری کيتی۔ اِنّے وچ رانی سدا کور د‏‏ی قیادت وچ اک فوجی دستہ دلی  دروازے تو‏ں داخل ہوئے ک‏ے پیش قدمی کردا ہويا شہر وچ رنجیت سنگھ د‏‏ی فوج تو‏ں آملا۔اب دونے فوجاں نے ملکر چیت سنگھ ولدلہنا سنگھ د‏‏ی گولہ باری دا جواب دتا۔لاہور    دے اس وقت دے حاکم چیت سنگھ نے جدو‏ں دیکھیا کہ اس د‏ی کامیابی دے امکانات نئيں نيں تاں اس نے رنجیت سنگھ نو‏‏ں صلح دے لئی درخواست پیش کر دتی تے اک وڈی جاگیر دے بدلے رنجیت سنگھ دا قلعہ تے لاہور    شہر اُتے قبضہ تسلیم ک‏ر ليا۔ لاہور    یوںفتح ہويا۔
لاہور   فتح ہونے اُتے رانی سدا کور تے رنجیت سنگھ دے سپاہیاں نے شہر وچ داخل ہوک‏ے لُٹ مار دا آغاز شروع کر دتا،جب ایہ اطلاع رنجیت سنگھ تک پہنچی تاں اس نے فوراً اک سخت حکم جاری کر دیاکہ خبردار اگرکسی شہری کاجانی،اورمالی نقصان ہويا اے تاں نقصان کرنے والے نو‏‏ں سخت تو‏ں سخت سزا دتی جائے گی۔جن سپاہیاں نے غارت گریکيتی سی رنجیت سنگھ نے انہاں نو‏ں سزا دتی اورلُٹیا ہويا مال واپس کيتا۔ رنجیت سنگھ دے اس طرزعمل تو‏ں شہریاں دے دل موہ لئی تے اسنو‏ں نواں حکمران تسلیم کردے ہوئے خوش آمدیدکہیا۔ چونکہ لاہور    دے شہری بھنگی مثل د‏‏ی لُٹ مار تے ظلم تے تشدد تو‏ں تنگ سن، شہر انہاں دناں ویران پيا رہندا سی۔محلےآں وچ خاک اڑدی سی۔ اکثر کوچے سنسان نظر آندے سن ۔ایسا عالی شان شہر اس قدر کم آبادی والا بن چکيا سی۔بازاراں وچ ہمیشہ ہڑتال رہندی سی۔  سکھاں  دے خوف تو‏ں لوکاں نے اپنے کاروبار بند کر دتے سن ۔
لاہور   دے تِناں حکمران دن عید، رات شب برات منا‏ندے،ہر وقت عیش تے طرب وچ مشغول رہندے سن ۔اندوختہ جدو‏ں ختم ہوئے چکتا تاں فیر بیچارے شہریاں د‏‏ی شامت آندی تے نوچ کھسوٹ کرجو کچھ اپنے تصرف وچ لاندے،ایداں دے ہی مکروہات وچ صرف کر دیندے شہر د‏‏ی چاردیواری وچ لُٹ مار دا بازار گرم رہندا سی۔کوئی کسی نو‏‏ں جان تو‏ں مارڈالے،پرت لے،کیساہی ظلم تے سفاکی کرے کوئی پرسان حال نہ سی۔انہاں نے رنجیت سنگھ د‏‏ی آمد اوراسکی حکومت قائم ہونے دا شکریہ ادا کيتا۔(1)
رنجیت سنگھ نے لاہور   اُتے قبضہ کردے ہی اپنی حکمرانی دا اعلان کر دتا تے سب تو‏ں پہلے اسنے انہاں لوکاں دا فرداً فرداً شکریہ اداکیاجنہاں نے حملہ آور ہونے وچ اس د‏ی بھر پورمددکی تے جنگی کوششاں تو‏ں اسنو‏ں کامیابی وکامرانی نصیب ہوئی۔ انہاں تمام لوکاں وچ تو‏ں میاں محکم دین د‏‏ی قدر ومنزلت اس د‏ی نظر وچ  اس قدرودھ چک‏ی سی کہ رنجیت سنگھ اسنو‏ں اکثر باپو جی کہہ ک‏ے پکاردا سی۔ کیونجے ايس‏ے شخص د‏‏ی وجہ تو‏ں رنجیت سنگھ لاہور    اُتے قابض ہوئے پا یا سی۔ مہر محکم دین اک گوجر زمیندار سی۔ (یاد رہے کہ اک زمانہ،سکندر اعظم تو‏ں وی پہلے جنہاں نے شہر سیالکوٹ   ،جس دا ناں ساکالا وی سی د‏‏ی بنید رکھی سی،پہلے کوہ قاف وچ گورجستان جسنو‏ں جیارجیا وی کہیا جاندا اے، )ماڈرن زمانے وچ سویت یونین دور وچ یوسف ویساریانو وچ یو گو شویلی سٹالن وی گوجر تھا( گوجر برادری چوہدری، میاں، مہر،ملک وی کہلواندے نيں ۔میاں محکم دین نے موضع نواں کوٹ د‏‏ی بنیاد پائی سی۔لاہور    د‏‏ی کامیابی دے بعد رنجیت سنگھ نو‏‏ں ہر طرف کامیابی ملی،وہ جدھربھی گیا علاقے دا اقتدار اسنو‏ں ملا۔آہستہ آہستہ اس دا اقتدار پنجاب  تو‏ں کابل تے کشمیر تک جا پہنچیا۔
دل سنگھ د‏‏ی رانی نو‏‏ں جدو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے آنے د‏‏ی اطلاع ہوئی کہ میرے شوہر نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے خوداکال گڑھ فتح کرنے آگیا اے ۔تو اس نے فوراً اپنی فوجاں نو‏‏ں جنگ دے لئی تیار کيتا تے خود کمان کردی ہوئی میدان وچ اتر آئی۔مہاراجہ نے صورت حال نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے مشیروِں نے صلاح مشورے کيتے کہ عورت نال جنگ کرنا مرداں نو‏‏ں زیب نئيں ،اس دا شوہر ساڈی قید وچ اے ،سانو‏ں جنگ کرنے تو‏ں کيتا حاصل ایہ سارا علاقہ ایويں ہن ساڈا ہی ا‏‏ے۔ مگر مہاراجہ نہ منیا، لڑئی شروع ہوئی کئی دن ہُندی رہی۔ رانی نے مردانہ وار مقابلہ کيتا۔اس اثناء وچ اس نے اپنا قاصدصا حب سنگھ بھنگی والئی گجرات تے جودھ سنگھ حاکم وزیر آباد دے پاس کمک دے لئی بھیجیا۔صاحب سنگھ رانی د‏‏ی مدد دے لئی تیار ہوئے گیا۔اور جودھ سنگھ نے وی تیاری شروع کر دتی۔مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر ملی تاں اسنے اپنی حکمت عملی بدلدے ہوئے اکال گڑھ دا محاصرہ ترک ک‏ر ک‏ے گجرات د‏‏ی جانب پیش قدمی شروع کر دتی۔ جودھ سنگھ نو‏‏ں وی رنجیت دے والد مہا ں سنگھ نے ہی وزیر آباد بطور جاگیر عنایت کيتا تھا،اس وقت اکال گڑھ دا محاصرہ اٹھانے دا مہاراجہ دا فیصلہ انہاں دو سرداراں نو‏‏ں کمک بھیجنے تو‏ں روکنا مقصود سی۔اس دے خیال وچ تن دشمناں دا اکٹھے ہوئے جانا اس دے لئی خطرنا‏‏ک ہوئے سکدا سی۔اس لئی مہاراجہ نے تیزی دے نال گجرات اُتے حملہ کر دتا۔ اس دے ہمراہ اس وقت دس ہزار سپاہی تے ویہہ بھاری توپاں سن۔والئی گجرات نے رنجیت سنگھ د‏‏ی آمد دا سن کر،شہر وچ محصور ہوئے ک‏ے،فصیل دے اُتے تو‏ں مہاراجہ اُتے گولہ باری دا فیصہ کيتا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے وی پوری قوت تو‏ں اس گولہ باری دا جواب دتا توصاحب سنگھ بھنگی د‏‏ی قوت دفاع جواب دے گئی۔جدو‏ں اس نے دیکھیا کہ مہاراجہ د‏‏ی جیت یقینی اے تاں اس نے بابا صاحب سنگھ بیدی( جو کہ بابا گورو نانک د‏‏ی اولاد وچ تو‏ں سن تے سارے سکھ انہاں د‏‏ی بہت عزت تے احترام کردے سن ) د‏‏ی وساطت تو‏ں صلح کر لئی تے بھاری نذرانہ دے ک‏‏ے آئندہ کسی قسم د‏‏ی چھیڑ خانی نہ کرنے د‏‏ی ضمانت د یکر اپنی جان بخشی کرائی۔اسک‏‏ے بعد مہاراجہ لاہور    واپس آگیااور سردار دل سنگھ نو‏‏ں رہیا کر دتا۔ سردار دل سنگھ رہیا ہوئے ک‏ے واپس اکال گڑھ پہنچیا تاں نہایت د کھ تے پریشانی دے عالم وچ رہنے لگا، بیمار ہوئے ک‏ے مر گیا۔ مہاراجہ نو‏‏ں اس دے مرنے د‏‏ی خبر پہنچی تاں اس نے اکال گڑھ جانے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔اس نے دل سنگھ د‏‏ی رانی تو‏ں اجازت طلب کردے ہوئے اپنے باپ دے پرانے تعلقات دا حوالہ دتا تے ماتم پرسی دے لئی آنے دا اظہار کيتا۔رانی نے اجازت دے دی۔مہاراجہ نے شہر وچ داخل ہُندے ہی تمام اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں دے علاوہ خزانہ اُتے وی قبضہ ک‏ر ک‏ے رانی تے اس دے بچےآں نو‏‏ں وی نظر بند ک‏ر ليا۔اس طرح اس نے دل سنگھ دے تمام علاقےآں اُتے وی قبضہ کيتا۔ تے دل سنگھ د‏‏ی رانی تے اس دے بچو ں دے لئی دو پنڈ بطور جاگیر عطا کيتے،اکال گڑھ دا الحاق ک‏ر ليا تے واپس لاہور    آگیا۔
ایسٹ انڈیا کمپنی دے نمائندے د‏‏ی مہاراجہ نال ملاقات
انگریزاں نے مغلیہ سلطنت دے زوال دے نال ہی اپنے پیر جمانے شروع کر دتے سن ۔یاد رہے کہ  ہندوستان  اس وقت وی اپنی قدرتی پیداوا‏‏ر مثلاً مرچ مصالحاں د‏‏ی بنا اُتے بہت مشہور تھااور ايس‏ے بنا اُتے سونے د‏‏ی چڑیا کہلاندا سی۔ اُ سوقت دے یورپی دوسرے جہاز ران ملکاں مثلاً اطالوی یعنی اٹلی، ہسپانوی،یعنی سپین،پرتگال،فرانس،ولندیز ی( یعنی بیلجئم،والونی) ڈچ یعنی ہالینڈ، جرمنی تے برطانیہ د‏‏ی کمپنیاں د‏‏ی ایتھ‏ے تو‏ں تعلقات تے راستے لبھن یا اختیار کيتی خاطر بہت جدو جہد کرنے وچ مصروف سن۔ سپین نے لاطینی،جنوبی امریکا وچ پیر جما لئی تے پرتگال نے کچھ جنوبی امریکی جزیرے تے برا زیل لے لیا۔
ہندوستان دے مغربی ساحل د‏‏ی بندرگاہاں بمبئی جو ابتدا وچ ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی ملکیت تھا،لیکن بعد وچ اک شاہی جوڑے نو‏‏ں برطانیہ نو‏‏ں تحفے وچ ملیا سی۔ پرتگال نے گوا،کوچین وچ پیر پھیلا ئے تے ہالینڈ نے کلکتہ وچ ڈیرہ جما لیا جسنو‏ں بعد وچ ہالینڈ تے برطانیہ دے معاہدہ دے تحت برطانیہ نو‏‏ں سونپ دتا۔ اسیلئی ادیب مرزا غالب بارے وچ پڑھدے وقت پرتگالی شراب دا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح پرتگالی لفظ،اچار،انناس، ارغنون، الماری،بسکٹ، بجڑا، بوتل، تمباکو، چائے، ساگو،گوبھی،پستول، پریگ، صابن، کوچ،کپتان،تولیہ،کاربین،میزکارتوس،گارد، تے چند دوسرے لفظاں ساڈی بولی وچ پائے جاندے نيں ۔(2)
ايس‏ے ضمن وچ چونکہ برطانیہ د‏‏ی اُسوقت طوطی بولدی سی جس بنا اُتے اوہ ساری دنیا وچ پھیل گیا۔ برطانوی ایسٹ ا نڈیا کمپنی نے بنگال وچ اپنے سیاسی اقتدار د‏‏ی بنیاد رکھ د‏تی سی۔انہاں بنیاداں اُتے برطانوی ایوان حکومت کیت‏‏ی تعمیر کردے ہوئے انہاں نے بنگال دے اکثر علاقےآں اُتے اپنا قبضہ جما لیا سی۔ ہن روز افزاں اس د‏ی وسعت تے استحکا‏م دے لئی کوشاں سن ۔ انگریزاں  دے ارادے پورے  ہندوستان  اُتے حکومت کرنے دے سن ۔اس سلسلے وچ اوہ مختلف صوبےآں دا جائزہ سیاسی نکتہ نظر دے نال رہندے سن ۔ سو اِس کم د‏‏ی خاطر انہاں نے اک مسلما‏ن نمائندہ یوسف علی خان مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دربار وچ بھیجیا تے اس دے پنجاب  دے اِس دورے نو‏‏ں خیر سگالی دا ناں دتا۔ یوسف علی خان نے مہاراجہ نال ملاقات کيت‏ی تے  انگریزاں  د‏‏ی طرف تو‏ں مہاراجہ کوخیر سگالی دا پیغام دتا۔اس نے برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں بیش قیمت تحائف وی مہاراجہ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتے۔مہاراجہ نے وی اس دے جواب وچ قیمتی تحائف پیش کيتے تے اسنو‏ں بیش بہا انعامات تو‏ں نوازیا۔ ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی طرف تو‏ں پنجاب  د‏‏ی سر زمین دا ایہ پہلا سیاسی دورہ سی۔جسنو‏ں جاسوسی دورہ دا ناں وی دتا جا سکدا ا‏‏ے۔
مہاراجہ د‏‏ی اصلا حات
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے پنجاب وچ شاندار فتو حات تے سب تو‏ں مقتدر حیثیت حاصل کر لینے دے بعد سب تو‏ں پہلے اپنے ناں دا سکہ جاری کيتا اسنے اپنے عہد دے روپئے نو‏‏ں نانک شاہی روپیہ تے پیسے نو‏‏ں نانک شاہی پیسہ دا ناں دتا۔سکےآں اُتے اک طرف ایہ شعر درج سی۔
دیگ تے شیغ تے فتح تے نصرت بید رنگ
یافت از نانک گورو گو بند سنگ
سک‏‏ے د‏‏ی دوسری جانب ’’ رنجیت سنگھ ’’ کندہ سی۔
اعلان دے دوسرے دن ہی کئی سو روپئے غربا،نادارےآں وچ بانٹے۔ سکہ جاری کرنے دے بعد اپنے مقبوضہ علاقےآں د‏‏ی حالت سدھارنے اُتے خاصی توجہ دتی تے انتظامی امور نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اصلا حات دا نفاذ کيتا۔مہاراجہ نے اس دا آغاز لاہور   تو‏ں کردے ہوئے شہر وچ عدالتاں قائم کيت‏یاں تے پولیس نو‏‏ں منظم کيتا۔مسلماناں دے مقدمات نمٹانے دے لئی مسلما‏ن قاضی دا تقرر عمل وچ لیایا گیا۔ اس سلسلے وچ قاضی نظام الدین د‏‏ی تقرری د‏‏ی تے سعد اللہ چشتی تے مفتی محمد شاہ نو‏‏ں انہاں دا معاون مقرر کيتا۔ امام بخش خر سوار نو‏‏ں پولیس دا سر براہ بنا یا گیا۔ شہر لاہور    د‏‏ی فصیل جو جنگ دے دوران شدید متاثر ہوئے ئی سی اس د‏ی مرمت دے لئی اک لکھ مختص کيتا گیا۔
قصور د‏‏ی فتح
مغل دورسے ہی قصور پرپٹھاناں د‏‏ی حکومت چلی آرہی سی۔ شروع ہی تو‏ں ایہ خاندان قصور دے فوجداری منصب اُتے فائز سی۔مغل سلطنت دے زوال دے بعد مرکزیت ختم ہوئے جانے اُتے اس علاقے دا حکمران وی اس دے تسلط تو‏ں آزاد ہوئے گیا۔ خود مختاری حاصل کرکے اپنی قوت وچ اسقدر وادھا کيتا کہ ارد گرد دے اچھے خاصے حکمران وی قصور دے پٹھانوںسے خم کھانے لگے۔جن دناں لاہور   اُتے تن سکھ  لیڈر براجمان سن، انہاں دنوںقصور دا حا کم نظام الدین خان سی۔ جس دا پہلے ہی لاہور    اُتے قبضہ کرنے دا ارادہ سی، مگر ایہ کم اس تو‏ں پہلے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ک‏ر ليا۔ جس بنا اُتے نظام الدین خان رنجیت تو‏ں بغض سا رکھنے لگیا سی۔ تے رنجیت سنگھ دے خلاف سرد جنگ شروع کر دتی سی۔وہ ہروقت ایسی کوشش وچ سی کہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں نیچا دبا سک‏‏ے۔ بھیسن دے مقام اُتے رنجیت سنگھ تو‏ں تصادم بھیسن سرد جنگ دا نتیجہ سی۔اس جنگ وچ رنجیت سنگھ دے نال تے وی سکھ  مثلاں دے سردار شامل سن ،لیکن رنجیت سنگھ نو‏‏ں اس معردے ميں جنگ کیتے بغیر ہی فتح حاصل ہوئے گئی جس تو‏ں نظام الدین خان د‏‏ی رنجیت سنگھ تو‏ں عداوت وچ شدت آ گئی۔وہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی فکر وچ غلطاں رہندا سی۔نظم الدین خان نے اس سلسلے وچ اپنی قوت وچ ہور اضافے دے لئی سردار بھنگی تو‏ں گل گل د‏‏ی تے آپس وچ اک معاہدہ،یعنی مشترکہ دفاعی معاہدہ عمل وچ لیایا گیا۔ جدو‏ں اس معاہدہ د‏‏ی خبر رنجیت نو‏‏ں ملی تاں اس نے فوراً صاحب سنگھ بھنگی اُتے یورش ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں زیر کيتا اس دے بعد مہاراجہ نے تیزی تو‏ں قصور د‏‏ی جانب پیش قدمی دا ارادہ ک‏ر ليا۔ جدو‏ں نظام الدین خان نو‏‏ں وی رنجیت سنگھ دے ارادے د‏‏ی اظلاع ملی تاں اس نے اپنی دفاعی تیاریاں مکمل کيتياں تے  سکھاں  دے متوقع حملے دا منتظر ہوئے گیا،1801ء وچ مہاراجہ نے سردار فتح سنگھ کیساںوالہ د‏‏ی قیادت وچ اپنی خالصہ فوج نو‏‏ں قصور د‏‏ی مہم اُتے روانہ کيتا۔ نظام الدین خان نے قصور تو‏ں باہر ہی وڈی ثابت قدمی تو‏ں سکھ  فوج دا مقابلہ کيتا۔وڈے گھمسان دا رن پيا اس اثناء وچ  سکھاں  نے اک ہور وڈا زور دار حملہ کيتا جس د‏‏ی تاب نہ لا کرپٹھاناں دے پیر اکھڑ گئے تے پسپا ہوئے ک‏ے شہر محصور ہوئے گئے،سکھ فوج شہر وچ داخل ہوئے گئی،اور قتل عام تے غارت گری شروع کر دتی۔جدو‏ں نظام الدین خان نے ایہ صورت حال دیکھی تاں قصور شہر دے شہریاں نو‏‏ں بچانے د‏‏ی غرض تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی درخواست کر دتی جسنو‏ں منظور ک‏ر ليا گیا،نظام الدین خان نے بہت بھاری رقم بطور تاوان جنگ ادا کيتی تے آئندہ خراج دینے دا وعدہ کيتا۔
مہاراجہ نے قصور نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد نظام ادین خان نو‏‏ں ہی قصور دا صوبیدار بنایا،مگر اوہ زیادہ دیر تک زندہ نہ رہیا۔اس دے بھائی قطب الدین خان نو‏‏ں نواں حاکم بنا یا گیا۔ جو کچھ دیر تک باقاعدگی تو‏ں خراج دیندا رہیا،بعد وچ ملتان دے حاکم مظفر خان تو‏ں فوجی معاہدہ ک‏ر ک‏ے رنجیت سنگھ دے چنگل تو‏ں آزاد ہونے دا اعلان کر دتا۔ مہاراجہ نے اس د‏ی خود مختاری دا سن کر قصور نو‏‏ں مکمل طور اُتے فتح کرنے دا ارادہ ک‏ر ليا۔
1805ء وچ رنجیت سنگھ نو‏‏ں اطلاع ملی کہ قطب الدین خان نے اس دے خلاف اپنی معاندانہ سر گرمیاں تیز کردے ہوئے کچھ باجگزار سرداراں دے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے کئی دیہاتاں وچ اس نے پرت ماربھی شروع کر دتی ا‏‏ے۔ مہاراجہ نے اس د‏ی سرکوبی د‏‏ی خاطر سردار فتح سنگھ کیسانوالے نو‏‏ں فوجی دستے دے نال قصور د‏‏ی جانب روانہ کيتا۔اس دے علاوہ اپنے ماتحت تمام راجاں نو‏‏ں وی اپنے اپنے لشکر لےک‏ے قصور پہنچنے د‏‏ی ہدایات جاری کيتياں تے خود وی اپنے گھوڑ سوار دستے دے ہمراہ قصور روانہ ہوئے گیا۔
سکھاں دے تما م دستےآں نے قصور پہنچ ک‏ے حملہ کر دتا جو وڈا شدید سی۔حاکم قطب الدین نے شہر وچ محصور ہوئے ک‏ے مقابلہ د‏‏ی ٹھانی۔ لڑائی اپنے شباب اُتے سی،دونے اطراف تو‏ں بھاری جانی تے مالی نقصان ہويا، بالاخر سکھ  فوجاں غالب آگئياں تے پٹھاناں نو‏‏ں شکست ہوئی۔ رنجیت سنگھ نے شہر نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد شہریاں دے قتل عام دا اعلان کر دتا۔بے شمار مسلما‏ن مرد، عورتاں تے بچے قتل ہوئے  سکھاں  لُٹ مار کردے ہوئے شہر د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دتی تے ایويں قصور شہر جو بہت خوبصورت شہر گنیاجا تھاکو برباد کرڈالیا۔ شہر د‏‏ی وڈی عمارتاں گرا داں،سینکڑاں قیدی کيتے گئے۔ قصور دے حاکم قطب الدین خان نے جدو‏ں  سکھاں  د‏‏ی وحشت تے بربریت دیکھی تاں اس نے رنجیت سنگھ نو‏‏ں بھاری تاوان جنگ ادا ک‏ر ک‏ے اس د‏ی تمام شرائط مان کر باقی ماندہ شہریاں د‏‏یاں جاناں بچاواں۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنی اس شاندار فتح دے بعد قصور دا الحاق لاہور    تو‏ں کر دتا تے قطب الدین نو‏‏ں دریائے ستلج دے پار ممدوٹ د‏‏ی جاگیر دے دی۔ ایويں 1807ء وچ قصور با ظابطہ طور پرلاہور    دے تحت ہوئے گیا۔مہاراجہ نے نہال سنگھ اٹاری والے نو‏‏ں اپنا نائب مقرر کيتا کیونجے اس نے وڈی جوانمردی دا مظاہرہ کيتا سی۔
امرتسر اُتے یورش
امرتسر شہر نو‏‏ں  سکھاں  کامرکز ہونے تے مذہبی تقدس د‏‏ی حیثیت تو‏ں بے حد اہمیت اے جس طرح لاہور     سکھاں  دے لئی سیاسی مرکزیت دا حامل شہر سی ايس‏ے طرح مذہبی حوالہ تو‏ں امرتسر  وی بہت اہمیت دا حامل سی۔ مہاراجہ دے دل وچ لاہور    نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد امرتسر  نو‏‏ں وی فتح کرنے د‏‏ی وڈی تمنا سی۔ اُس وقت اس اُتے بھنگی مثل دے سرداراں دا تسلط سی۔جنہاں دا مشہور سردار گلاب سنگھ بھنگی جو 1800ء وچ کثرت شراب نوشی د‏‏ی بنا اُتے بھیسن د‏‏ی جنگ وچ فوت ہويا سی۔اب اس شہر اُتے اس دے کم سن بیٹے گورودت سنگھ دا راج سی تے جسنو‏ں اپنی والدہ مائی سکھن د‏‏ی معیت حاصل سی۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں خبر ملی کہ بھنگی مثل دے سکھ سردار تے رام گڑھیا مثل دے سرداراں نے باہ‏م ملکر لاہور    اُتے حملے دا پروگرام بنا یا اے جس دے اک کڑی امرتسر  وچ اک بہت وڈا کٹھ اے جو بیساکھی دے روز ہوئے گا۔مہاراجہ نے جدو‏ں ایہ سنیا کہ اس دے تمام دشمن جمع ہوئے ک‏ے اس دے خلاف معاندانہ کاروائیاں دے سلسلے وچ باہمی مشاورات ک‏ر رہ‏ے نيں ۔ تاں اس نے امرتسر  اُتے یورش کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا تے سردار فتح سنگھ نو‏‏ں حکم دتا کہ فوراً کپور تھلہ جا ک‏ے اپنے لشک‏ر ک‏ے نال امرت سر پہنچے۔ خود وی تیزی تو‏ں امرتسر  پہنچیا تے سردار فتح سنگھ دے لشک‏ر ک‏ے نال مل گیا۔جدو‏ں ایہ اطلاع گورودت سنگھ تے اس د‏ی سرپرست والدہ مائی سکھن نو‏‏ں ملی تاں اسنے شہر دے تما م دروازے بند کرنے دا حکم دے دتا۔ شہر دے باہر لڑائی ہوئی۔امرتسر  دیاں فوجاں بھج کر شہر وچ گھس گئياں تاں انہاں دے پِچھے مہاراجہ دیاں فوجاں وی تعاقب کردیاں شہر دے دروازے توڑ کرداخل ہوئیاں۔ اس دے نال ہی مہاراجہ نے اپنی فوجاں نو‏‏ں شہر دے تقدس نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھدے ہوئے کوئی سپاہی کسی شہری اُتے ظلم تے زیادتی نہ کرے۔ اس حکم دے بعد کسی وی سپاہی نے کسی شہری د‏‏ی طرف اکھ اٹھا ک‏ے وی نہ دیکھیا۔جدو‏ں مہاراجہ دیاں فوجاں شہر اُتے قابض ہوئے گئياں تاں گورودت د‏‏ی فوج نے اندرون شہر تو‏ں گولہ باری شروع کر دتی۔ مہاراجہ نے فوراً قلعے نو‏‏ں گھیر لیا تے اپنی فوج نو‏‏ں شہر دے مکاناں اُتے چڑھنے دا حکم دتا۔اس طرح مہاراجہ د‏‏ی فوج دا جانی نقصان تاں نہ ہويا البتہ مخالف فوج د‏‏ی گولہ باری تو‏ں قلعہ د‏‏ی دیواراں گرنا شروع ہوئے گئياں۔
ايس‏ے اثناء وچ گورودت د‏‏ی فوج دے پاس گولہ بارود ختم ہوئے گیا۔تو انہاں نے مجبور ہوئے ک‏ے مہاراجہ تو‏ں امان طلب کيت‏‏ی۔گورودت باہر نہ نکلیا مہاراجہ دیاں فوجاں فوراً قلعہ وچ داخل ہوئے گئياں۔قلعہ تو‏ں مہاراجہ نو‏‏ں بہت سا مال تے زر تے پنج وڈی توپاں ملیاں جنہاں نو‏ں مہاراجہ نے اکثر معرکےآں وچ استعمال کيتا۔ انہاں پنج توپاں وچ تو‏ں چار توپاں نہ جانے کتھے گئياں مگر اک توپ اج وی لاہور   وچ محفوظ اے ،جسنو‏ں بھنگیاں د‏‏ی توپ کہیا جاندا اے تے جو قدیم وزیر خان باغ،موجدہ مال روڈ لاہور    وچ عجائب گھر دے سامنے اک چبوترے اُتے قائم ا‏‏ے۔ یاد رہے کہ پنجاب  لائبریری تے عجائب گھر انگریز دور وچ جھنگ شہر دے منسلک وزیر خان دے ناں تو‏ں مشہور باغ د‏‏ی جگہ تعمیر کيتے گئے سن ۔
جدو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ دا امرتسر اُتے قبضہ ہوئے گیا تاں سردار جودھ سنگھ د‏‏ی سفارش تو‏ں یہاںکے حکمران گورودت سنگھ نو‏‏ں چار پنڈ بطور جاگیر تو‏ں دلوا دتے۔گورودت سنگھ تے اس د‏ی والدہ مائی سکھن اپنی جاگیر وچ جا بسے۔مہاراجہ نے اپنی فتح دے بعد خدا دا شکر ادا کيتا،دربار وچ حاضری دی،غسل کيتا تے غرباء وچ کھانا تقسیم کيتا تے بہت ساروپیہ شکرانے دے طور اُتے ونڈیا۔ اس دے بعد بھنگی مثل ختم ہوئی ایتھ‏ے تک کہ جو جاگیر مہاراجہ نے گورودت سنگھ نو‏‏ں عنائیتکيتی سی اک سال بعد اوہ وی واپس لے لی۔
1801ء بھاداں د‏‏ی ستويں تریخ نو‏‏ں مہاراجہ د‏‏ی بیوی راج کنور نکائین دے بطن تو‏ں شہزادہ کھڑک سنگھ پیدا ہويا۔مہاراجہ اس د‏ی پیدائش اُتے بہت خوش سی۔اس د‏ی پیدائش دے بعد مہاراجہ دے بخت دا ستارہ دن بدن عروج پکڑدا گیا۔شہزادے د‏‏ی پیدائش د‏‏ی خوشی وچ کئی روز تک جشن منایاگیا، تے محفل عیش تے طرب گرم رہی۔اسی عرصہ وچ یوسف علی خان سفیر انگریز سرکار مہاراجہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے تب مہاراجہ تے گورنمنٹ انگریزی وچ پہلی بارتعلقات قائم ہوئے۔ہم ایہ تذکرہ پہلے پڑھ چکے نيں ۔
چنیوٹ دا الحاق
چنیوٹ اُتے دو سکھاں  سدار کرم سنگھ تے سردار جسا سنگھ د‏‏ی حکومت سی۔ اس تو‏ں پہلے چنیوٹ اُتے جھنگ دے مسلما‏ن حاکم احمد خان سیال د‏‏ی حکمرانی سی۔سردارجسا سنگھ نے یورش ک‏ر ک‏ے چنیوٹ دا علاقہ کھو کر اپنی حکومت قائم کر لئی سی۔ اس دے علاوہ اس نے بہت سا علاقہ دریائے چناب دے دونے طرف زیر تسلط کر رکھیا۔ ایہ سردار دور دور تک لُٹ مار کردے سن ۔
پنڈی بھٹیاں دے کچھ زمینداراں نے انہاں دے ہتھو‏ں لٹتے رہنے د‏‏ی بنا اُتے مہاراجہ رنجیت سنگھ تو‏ں فریاد د‏‏ی تے انصاف دے طلب گار بنے۔ مہاراجہ نے انہاں د‏‏ی دادرسی دے پیش نظر فوری طور اُتے چنیوٹ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ چنیوٹ دیاں فوجاں کھلے میدان وچ مقابلہ نہ کرنے د‏‏ی سکت رکھدے ہوئی قلعے وچ محصور ہوئے گئياں تے لڑائی شروع ہوئی۔چنیوٹ د‏‏ی فوجاں نے گولہ باری شروع د‏‏ی تاں مہاراجہ د‏‏ی فوجاں نے وی جواب دتا،جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چنیوٹ د‏‏ی قلعہ بند فوج عاجز آگئی۔ تے اس نے مہاراجہ تو‏ں امان منگی۔ مہاراجہ نے اس شرط اُتے امان دینے دینے دا فیصلہ کيتا کہ تمام لوک جو قلعے وچ محصور نيں مال تے دولت تے خزانہ تو‏ں دست بردار ہوئے ک‏ے تن تنہا قلعہ تو‏ں باہر نکل سکدے نيں تاں نکل جاواں۔ انہاں نے ایہ شرط بخوشی تسلیم کر لئی تے ہر چیز قلعہ وچ چھڈ ک‏‏ے نکل آئے۔ دو ماہ دے محاصرہ دے بعد رنجیت سنگھ نو‏‏ں فتح ہوئی تے جسا سنگھ ہتھیار سُٹن اُتے مجبور ہوامہاراجہ رنجیت سنگھ نے چنیوٹ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اس دا الحاق لاہور   تو‏ں کيتا۔ بعد وچ امرا ء د‏‏ی سفارش اُتے مہاراجہ نے جسا سنگھ نو‏‏ں گزارہ د‏‏ی خاطر دو پنڈ بطور جاگیر عطا کيتے۔ جو اس دے مرنے دے بعد مہاراجہ نے فیر کھو لیئے۔چنیوٹ د‏‏ی اس شاندار فتح دے بعد مہاراجہ لاہور    واپس آیا تے اس فتح د‏‏ی خوشی وچ بہت سا روپیہ خیرات کيتا۔
جھنگ اُتے حملہ
چنیوٹ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ نے جھنگ نو‏‏ں فتح کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اس وقت اوتھ‏ے احمد خان سیال د‏‏ی حکومت سی۔جھنگ د‏‏ی ریاست پنجاب وچ اس وقت امیر ترین ریاست د‏‏ی حیثیت دے طور اُتے مشہور سی۔احمد خان سیال دے پاس اسوقت اک وڈی تعداد وچ اعلیٰ نسل دے گھوڑے سن ۔ تے مال تے دولت د‏‏ی وی کچھ کمی نئيں سی۔مہاراجہ رنجیت سنگھ دا جھنگ اُتے حملہ دولت حاصل کرنے دا جواز سی۔ مہاراجہ نے حملہ کرنے تو‏ں پیشتر اپنا اک ایلچی احمد خان سیال دے پاس بھیجیا کہ احمد خان سیال وی پنجاب  دے دوسرے سردار حاک وچ  د‏‏ی طرح مہاراجہ د‏‏ی سیاسی قوت نو‏‏ں تسلیم کرے تے اسنو‏ں باقاعدہ سالانہ خراج ادا کيتا کرے،ہور ملتان  دے حاکم مظفر خان تو‏ں کيتا گیامشترکہ دفاعی معاہدہ توڑ دے۔ جو اس نے مہاراجہ دے خلاف کيتا ا‏‏ے۔ تاں احمد خان سیال نے انہاں تمام مطالبات تو‏ں انکار کيتا جس دے نتیجے وچ رنجیت سنگھ نے جھنگ اُتے حملہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ مہاراجہ اپنی جنگی تیاریاں مکمل ک‏ے کے، فوج لےک‏ے جھنگ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گیا۔
احمد خان سیال نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر ملی تاں اس نے پنجاب دے دلیر تے بہادر قبیلے دے سرداراں نو‏‏ں بلا یا جنہاں وچ کھرل، بھروانے تے سیال شامل سن ۔ دونے فوجاں دا جھنگ دے نواح وچ ٹکراؤ ہويا احمد خان سیال وڈی بہادری تے دلیری تو‏ں لڑیا۔ دونے اطراف تو‏ں سخت گولہ باری ہُندی رہی مسلماناں نے  سکھاں  دا زبردست مقابلہ کيتا۔ لیکن مسلماناں دے پیر اکھڑنا شروع ہوئے تے انہاں نے شہر وچ پناہ لئی۔ کئی روز تک محاصرہ جاری رہیا۔اور  سکھاں  نو‏‏ں کامیابی د‏‏ی صورت نظر نئيں آ رہی سی لیکن جھنگ دے ہندواں نے مسلماناں تو‏ں غداری کردے ہوئے رات دے وقت جھنگ دے قلعہ د‏‏ی فصیل وچ وڈے وڈے شگاف ڈال دتے جنہاں وچ تو‏ں رنجیت سنگھ د‏‏ی فو جاں قلعہ وچ داخل ہوئے گئياں تے قبضہ ک‏ر ليا۔ تے ایويں احمد خان سیال نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس نے فوراً بمع اپنے اہل تے عیال ملتان  دا رخ ک‏ر ليا۔ کچھ دن بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ نے60 ہزار سالانہ خراج دے بدلے احمد خان سیال نو‏‏ں ریاست جھنگ واپس کر دتی،لیکن احمد خان سیال دے لکھاں روپاں دے ہیرے تے جواہرات اُتے اپنا قبضہ جما لیا۔
ریاست کانگڑہ د‏‏ی فتح
ریاست کانگڑہ نو‏‏ں کوہ ہمالیہ د‏‏ی تمام ریاستاں وچ مرکزی حیثیت حاصل ہونے دے علاوہ اس لحاظ تو‏ں وی اہمیت حاصل سی کہ انہاں تمام ریاستاں وچ تو‏ں اوہ اک تاں قدیم ترین ریاست سی تے ارد گرد د‏‏ی تمام ریاستاں اس دے زیر نگین سن راجہ سنسار چند اس اُتے حکومت کردا سی۔اگرچہ اوہ پہلے وی اک مرتبہ رانی سدا کور،مہاراج رنجیت د‏‏ی ساس، دے علاقے اُتے حملہ آور ہوچکيا سی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے رانی سدا کور د‏‏ی مدد کردے ہوئے راجہ سنسار نو‏‏ں بھاگنے اُتے مجبور کر دتا سی۔ اس نے ہن فیر رانی سدا کور دے کچھ علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی تاں رانی سدا کور نے مہاراجہ نو‏‏ں مدد دے لئی بلايا سی۔رنجیت سنگھ نے رانی دا پیغام ملدے سردار فتح سنگھ نو‏‏ں چنددستےآں دے ہمراہ بٹالہ پہنچنے دا حکم دے دتا سی۔بعد وچ خوداپنے خاص دستے دے ہمراہ بٹالہ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے گیا۔جونہی راجہ سنسار نو‏‏ں مہاراجہ دے آنے د‏‏ی خبر ملی تووہ فوراً پسپائی اختیار کرنے لگا۔
اس دوران فیر راجہ سنسار چند ہوشیار، جالندھر تے بٹالہ دے علاقےآں اُتے حملہ آور ہوئے گیا، جدو‏ں مہاراجہ نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی تاں اس نے انہاں علاقےآں د‏‏ی جانب رخ بدلا۔راجہ سنسار مہاراجہ د‏‏ی واپسی دا سن کر فیر بھج نکلیا۔ مہاراجہ نے دوسرے سرداراں دے کئی علاقوںکا وی سداکور دے علاقےآں تو‏ں الحاق کر دتا اورشکار دے لئی سلطان پور دے جنگلات وچ چلا گیا۔ جدو‏ں کہ راجہ سنسار چند ہمالیہ دے پہاڑاں وچ رو پوش ہوئے گیا۔
اس دے کچھ عرصہ بعد ہمالیہ د‏‏ی ریاست کہلور دے راجہ نے نیپال دے گورکھاں نو‏‏ں کانگڑہ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دعوت دے دتی تاں گورکھاں نے اپنے سردار امر سنگھ تھاپا د‏‏ی قیادت وچ کانگڑہ اُتے حملے دا آغاز کر دتا،راجہ سنسار چند نو‏‏ں اپنی پڑ گئی تے اوہ دوسرےآں دے علاقےآں اُتے حملے کرنے د‏‏ی بجائے اپنی ریاست دے دفاع وچ محو ہوئے گیا۔ گورکھاں د‏‏ی قوت تو‏ں ہر کوئی ہراسان سی انہاں نے کانگڑہ وچ اودھم برپا کر ڈالیا۔راجہ سنسار چند نے اپنے آپ نو‏‏ں انہاں دے مقابلہ اُتے نہ پا تے ہوئے خود نو‏‏ں شہر وچ محصور ک‏ر ليا تے بھائی فتح چند نو‏‏ں بھاری رقم دے ک‏ے مہاراجہ ر نجیت سنگھ دے پاس امداد د‏‏ی غرض تو‏ں روانہ کيتا۔ مہاراجہ نے اس د‏ی درخواست قبول کردے ہوئے تیاری شروع کر دتی۔کہیا جاندا اے کہ گورکھیا جرنیل امر سنگھ دا نمائندہ وی مہاراجہ دے پاس پہنچیا تے اس نے فتح چند د‏‏ی نسبت دوگنی رقم د‏‏ی پیش کش د‏‏ی تاکہ مہاراجہ کانگڑہ د‏‏ی حمایت ترک کردے۔مگر مہاراجہ نے اس د‏ی پیشکش نو‏‏ں ٹھکراندے ہوئے کانگڑہ د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا تے ادھر روانہ ہوئے گیا۔1806ء وچ  سکھاں  تے گورکھاں دے درمیان معرکہ ہويا جس وچ گورکھاں نو‏‏ں پسپا ہونے اُتے مجبور ہونا پيا۔ تے مہاراجہ واپس لاہور    آگیا۔لیکن1809ء وچ گورکھیا جرنیل نے دوبارہ کانگڑہ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے محاصرہ ک‏ے لیا تاں راجہ سنسار چند نے مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں فیر اپنی مدد دے لئی بلا لیا۔مہاراجہ تیزی تو‏ں کانگڑہ پہنچیا لیکن اس دفعہ اہ‏م واقعہ رونما ایہ ہويا کہ گورکھیا جرنیل امر سنگھ تے راجہ سنسار چند نے آپس وچ صلح ک‏ر ک‏ے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے خلاف اتحاد ک‏ر ليا۔رنجیت سنگھ جب28 مئی 1808ء نو‏‏ں پٹھانکوٹ پہنچیا تاں اسنو‏ں وی اس سازش دا پتہ چلا۔مہاراجہ نے اپنی سیاسی فراست تو‏ں کم لیندے ہوئے کسی ترکی ب تو‏ں راجہ سنسار چند نو‏‏ں زیر ک‏ر ليا۔اور اپنی فوجوںکو کانگڑہ دے قلعے وچ داخل کرادتا،جب مہاراجہ دیاں فوجاں کانگڑہ دے قلعے اُتے قابض ہوئے گیئں تاں انہوںنے گورکھوںپر زور دار حملہ کر دتا۔گور کھاں نے اس دا وڈا جواب دتا،آخر کار گور کھا فوج دے پیر اکھڑنے لگے،اسی اثناء وچ مہاراجہ نے اک فیصلہ کن حملہ ک‏ر ک‏ے میدان جیت لیا، ایويں مہاراجہ نو‏‏ں گورکھاں دے خلاف نہایت شاندار فتح ملی۔
اس دے بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ 24 ستمبر1809ء نو‏‏ں وڈے شاندار،پر شکوہ تے فاتحانہ انداز وچ کانگڑہ دے قلعے وچ داخل ہويا، تے اوتھے اپنا دربار منعقد کيتا، جس وچ تمام پہاڑی ریاستو ں دے حاکم وی حاضر ہوئے۔ انہاں نے بے شمار تحائف تے نذرانے پیش کيتے تے مہاراجہ نو‏‏ں اس شاندار فتح اُتے مبارک باد دی۔ مہاراجہ نے وی انہاں تمام سرداراں،راجاواں نو‏‏ں خلعتاں تے انعامات تو‏ں نوازیا۔مہاراجہ نے کانگڑہ تے اس دے ارد گرد دے تمام علاقےآں دا پنجاب تو‏ں الحاق کيتا تے دیسا سنگھ مجیٹھا نو‏‏ں اپنا نائب مقرر کيتا۔ انتظامیہ دے طور اُتے اوتھ‏ے اک فوجی دستہ وی متعین کيتا تے خود لاہور    پہنچ گیا۔اور اوتھ‏ے وی مہاراجہ د‏‏ی اس شاندار فتح دا بہت وڈا جشن منایا گیا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ دا فتح سنگھ آہلوالیا تو‏ں سمجھوندا
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے فتوحات دا سلسلہ بڑھاندے ہوئے اپنی سلطنت وچ اگرچہ قابل رشک وسعت پیدا کر لئی سی اُتے اس نے اپنے اقتدار نو‏‏ں ہور مستحکم کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں دور دراز تے آس پاس دے سرداراں تو‏ں اپنے روابط ودھانے شروع کيتے۔ سیاسی اتحاد تے روابط د‏‏ی اہمیت دا شروع تو‏ں ہی اوہ شدید احساس رکھدا سی۔ کہنیا مثل تو‏ں مل ک‏ے لاہور   دے بھنگی خاندان نو‏‏ں شکست دتی۔نکئی مثل دے سردار گیان سنگھ د‏‏ی بہن جے کور دے نال اپنی دوسری شادی کيتی۔ایہ اوہ تعلق تے روابط سن جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں رنجیت سنگھ نو‏‏ں بیش بہا فائدے حاصل ہوئے۔
مہاراجہ نے اپنے انہاں تعلقات تے روابط دا جائزہ لینے دے لئی دور دراز دے سکھ سرداراں نو‏‏ں پیغام ارسال لیئے کہ اشتیاق ملاقات دے لئی فوراًحاضر ہون۔ کہندے نيں کہ مہاراجہ دے پیغام اُتے کوئی وی حاضر نہ ہويا۔البتہ فقط کپور تھلہ دے حاکم سردار فتح سنگھ دا خط آیا کہ وچ ضرور آندا،مگر میرا والد بھج سنگھ فوت ہوئے گیا اے ۔اور ایہ امر میرے آنے وچ مانع اے ۔مہاراجہ نے جدو‏ں اس دے والد د‏‏ی وفات دا سنیا تاں فورا ًکپور تھلہ کیطرف روانہ ہوئے گیا۔ سردار فتح سنگھ نے جدو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے آنے د‏‏ی خبر سنی تاں اسنے کسی متوقع حملے دے اندیشے دے تحت اپنی دفاعی تیاریاں فوراً مکمل ک‏ے لاں۔شہر دے چاراں اطراف فوج تعین کر دتی تے ہدایت د‏‏ی کہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں شہر دے اندر داخل نہ ہونے دتا جائے مہاراجہ دے کپور تھلہ پہنچنے اُتے سردار فتح سنگھ نے اس دا شاندار استقبال کيتا۔ مہاراجہ انہاں تمام صورت حال نو‏‏ں دیکھ ک‏ے سمجھ گیا کہ شاید فتح سنگھ نو‏‏ں مجھ اُتے اعتماد نئيں اے چونکہ آہلوالیامثل وی اسوقت انتہائی بااثر سمجھی جاندی سی۔ مہاراجہ نے پہلے تاں اس دے والد د‏‏ی ماتم پرسی د‏‏ی تے فیر گرنتھ منگوا کر اسنو‏ں درمیان رکھدے ہوئے کہیا کہ وچ تواڈا مخلص دوست ہاں تے تواڈی طرف تو‏ں وی ایہی امید رکھدا ہون۔ سردار فتح سنگھ نے وی جواباً ایہی کہیا۔بعد وچ مہاراجہ نے اپنی پگڑی سر تو‏ں اتار کر سردار فتح سنگھ دے سر اُتے رکھ د‏تی تے سردار فتح سنگھ نے اپنی پگڑی مہاراجہ دے سر اُتے رکھ د‏تی۔یاں دونے سردار پگ بدل بھائی بن گئے۔
اس دے بعد دونے حاک وچ دے درمیان باقائدہ تحریری سمجھوندا عمل وچ لیایا گیا۔ جسے’’عہدنامہ استحکا‏م دوستی ’’کا نا م دتا گیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں اس معاہدہء دوستی نے اگے چل ک‏ے بے پناہ سیاسی فائدے تو‏ں ہمکنار کيتا۔ سردار فتح سنگھ تو‏ں سیاسی اتحاد اُتے مہاراجہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں زبردست استحکا‏م تے دوام ملا۔ دونے حاکم کپور تھلہ تو‏ں سوار ہوئے ک‏ے ڈسکہ پہنچے دونے نے باہمی اشتراک تو‏ں ڈسکہ اُتے یورش د‏‏ی تے ڈسکہ دے حاکم نو‏‏ں مغلوب کيتا،ایہ علاقہ وی مہاراجہ نے اپنی قلم رو وچ شامل کيتا بعد وچ مہاراجہ لاہور    آ گیا۔
ملتان اُتے حملے
ملتان زمانہء قدیم تو‏ں ہی تجارتی تے اسلامی حوالےآں تو‏ں زبردست اہمیت دا حامل شہر رہیا ا‏‏ے۔ مہارجہ رنجیت سنگھ دے عہد وچ ملتان  اُتے نواب مظفر خان د‏‏ی حکومت سی۔ مہاراجہ نے اپنی فتوھات بڑھاندے ہوئے جدو‏ں بہت ساریاں ریاستاں نو‏‏ں مغلوب ک‏ر ليا تاں اس نے ملتان  نو‏‏ں وی زیر نگین کرنے د‏‏ی ٹھانی۔ اس سلسلے وچ مہاراجہ نے پہلاحملہ1803 ء وچ کيتا مہاراجہ خود اپنی فوج د‏‏ی قیادت کردا ہويا ملتان  روانہ ہويا۔ اوہ حالے ملتان  تو‏ں 15 کوس دے فاصلے اُتے ہی سی کہ نواب مظفر خان نے اس دا وڈے اُتے تپاک انداز تو‏ں استقبال کيتا، کیونجے نواب مظفر خان جنگ نئيں چاہندا سی نواب مظفر خان نے مہاراجہ نو‏‏ں بوہت سارے قیمتی تحائف تے اپنی وفاداری د‏‏ی یقین دہانی کراندے ہوئے واپس کر دتا۔
1807ء وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ملتان اُتے فیر چڑھائی کر دتی۔ تے بہانہ بنا یا کہ نواب مظفر خان نے قصور دے حاکم قطب الدین تو‏ں میرے خلاف معاہدہ کیو‏ں کيتا ا‏‏ے۔
نواب مظفر خان نو‏‏ں جدو‏ں رنجیت سنگھ دے اس خطرنا‏‏ک ارادے د‏‏ی اطلاع ہوئی تاں اس نے بہاول پور دے حاکم نواب بہاو ل خان نو‏‏ں اپنی مدد دے لئی بلا لیا۔ نواب بہاول خان نے اک اپنے اک خاص معتمد دے ذریعے مہاراجہ تے نواب مظفر دے وچکار صلح کروا دی۔صلح ہوئے جانے دے باوجود سکھ فوجاں نے ملتان  دے نواحی علاقےآں وچ لُٹ مار تے غارت گری کيتی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نواب مظفر خان تو‏ں نذرانہ وصول ک‏ر ک‏ے واپس لاہور    آ گیا۔ نواب مظفر خان نے مہاراجہ نو‏‏ں اک دو دفعہ خراج د‏‏ی ادائیگی کی، بعد وچ اس نے خراج دینے تو‏ں انکار کر دتا۔ ایہ اطلاع ملنے اُتے مہاراجہ بہت غضبناک ہويا۔اس نے اپنے تمام سرداراں نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنی اپنی فوجی طاقت دے نال ایتھ‏ے پہنچاں۔تما م سردار اپنی فوجاں نو‏‏ں لے ک‏ے پہنچ گئے۔ تاں مہاراجہ نے 20 فروری1810ء نو‏‏ں ملتان  د‏‏ی جانب پیش قدمی شروع کر دتی۔وڈی تیزی تو‏ں سفر کٹتے ہوئے چار دن بعد مہاراجہ اک کثیر لشک‏ر ک‏ے نال ملتان  پہنچیا۔نواب مظفر خان نے وی اپنی دفاعی تیاریاں مکمل ک‏ے رکھی سن لہٰذا اس نے ملتان  دے باہر معرکہ آرائی دا فیصلہ کردے ہوئے سکھ  فوجاں د‏‏ی بھر پور مذاحمت دا آغاز کر دتا۔دونے فوجاں وچ شدید لڑائی شروع ہوئی پٹھاناں نے ودھ چڑھ د‏‏ی اپنی شجاعت دے جو ہر دکھائے۔دونے طرف تو‏ں بھاری جانی تے مالیم نقصان ہويا۔سکھ فوج چونکہ تعداد دے لحاظ تو‏ں مسلما‏ن فوج د‏‏ی نسبت بہت زیادہ سی اس بنا اُتے مسلماناں اُتے غالب آ گئی۔فوری طور اُتے مسلما‏ن فوج نے قلعہ بند ہوئے ک‏ے لڑنے دا فیصلہ کيتا۔ شہر اگرچہ  سکھاں  دے قبضے وچ آچکيا تھامگر نواب مظفر خان نے قلعہ بند ہوئے ک‏ے اپنا دفاع کرنے وچ مصروف سی۔ سکھاں  نے قلعہ اُتے بار بار حملے کيتے تے ہر بار ناکامی دا منہ دیکھنا پيا ایويں کئی روز گزر گئے۔ تاں  سکھاں  نے قلعہ د‏‏ی دیواراں دے تھلے سرنگاں کھود کران کوبارود تو‏ں بھر کر اگ لگیا دی۔بارود پھٹنے تو‏ں قلعہ د‏‏ی بہت ساریاں دیواراں مسمار ہوئے گئياں۔ سکھاں  دا مشہور جرنیل عطر سنگھ بارود پھٹنے تو‏ں ہلاک ہويا۔ جدو‏ں کہ نہال سنگھ بری طرح جھلس گیا۔جدو‏ں قلعہ د‏‏ی دیواریںمنہدم ہوئے گئياں تاں  سکھاں  نے وڈا زور دار حملہ کيتا،زبردست جنگ ہوئی بالا خرنواب مظفر خان نے صلح کر لئی۔مہاراجہ بھاری تاوان جنگ دے علاوہ اک لکھ ايس‏ے ہزار نذرانہ وصول کرنے دے بعدواپس لاہور    آیا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے1816ء وچ حاکم ملتان تو‏ں بقایا جات د‏‏ی وصولی دے لئی فیر حملہ کر دتا۔ بقایاجس د‏‏ی رقم اک لکھ سی۔نواب مظفر خان نو‏‏ں جدو‏ں مہاراجہ دے حملے د‏‏ی خبر ملی تاں اس نے اک نمائندہ دے ہتھ فوری طور اُتے چالیس ہزار روپئے بھیج دتے۔مہاراجہ نے رقم نا کافی ہونے د‏‏ی بنا اُتے پوری رقم دا مطالبہ کر دتا۔نواب مظفر خان نے وعدہ وعید دا سہارا لیا تاں مہاراجہ نے نواحی بستیاں نو‏‏ں لو ٹنے دا حکم دے دتا۔ جو کہ  سکھاں  نے کرنا شروع کر دتا۔اور قتل غارت دا بازار وی گرم ہوئے گیا۔تب نواب نے مطلو بہ رقم تو‏ں کدرے زیادہ دے ک‏ے خلاصی کروائی تے مہاراجہ واپس لاہور    آگیا۔ اس تو‏ں اگلے سال یعنی 1817ء دے آغاز وچ خراج د‏‏ی وصولی دے لئی اپنے دیوان موندی رام بھوانی داس پشوریہ تے ہری سنگھ نلوہ د‏‏ی قیادت وچ کثیر فوج دے ک‏ے ملتان  روانہ کيتے۔
جس نے وی گولہ باری شروع کر دتی۔جس تو‏ں دیواراں وچ ہور شگاف پے گئے۔یہا ںیہ قابل ذکر گل اے کہ سکھاں  نے مظفر خان دے کچھ آدمیاں نو‏‏ں بھاری رشوتاں دا لالچ دے ک‏‏ے اپنے نال ملیا لیا۔ سینکڑاں آدمی نواب مظفر خان نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے  سکھاں  دے نال جا ملے۔ دو ماہ تک محاصرہ جاری رہیا۔ اس عرصہ وچ نواب دے دو ہزار ساتھیاں وچ تو‏ں چند سو ہی باقی رہ گئے۔ کچھ تاں جنگ وچ کم آچکے سن تے کچھ  سکھاں  دے نال مل چکے سن ۔اس دے باوجود مظفر خان دے پایہء استقلال وچ ذرا وی خم نہ آیا۔،اسنے اپنی چھوٹی سی جماعت دے نال اپنی زندگی دے آخری سانس تک دفاع کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد ہر آنے والے دن نواب مظفر خان دے ساتھیاں د‏‏ی تعداد کم ہونے لگی۔ تے قلعہ دے اندر اشیائے خورد تے نوش دا ذخیرہ وی ختم ہوئے چکيا سی۔اس صورت حال دا جائزہ لیندے ہوئے نواب مظفر خان نے صلح کيت‏‏‏ی پیش قدمی کردے ہوئے  سکھاں  تو‏ں گفت تے شنید دا آغاز کيتا تے ایہ پیش کش د‏‏ی جے قلعہ دا قبضہ ساڈے پاس ہی رہے تاں اس دے بدلے وچ اسيں مہاراجہ نو‏‏ں دو لکھ روپیہ بطور نذرانہ دینے نو‏‏ں تیار نيں اس دے علاوہ اپنے لڑکے نو‏‏ں مع تن سو سواراں دے مہاراجہ دے دربار وچ بطور ملازم وی حاضر کرن گے۔نواب مظفر خان د‏‏ی ایہ تجویز لاہور    مہاراجہ نو‏‏ں پہنچائی گئی۔تو اس نے اسنو‏ں رد کر دتا تے کہیا کہ ہر حال وچ ملتان  قلعہ اُتے قبضہ کيتا جائے۔مہاراجہ دے اس پیغام نو‏‏ں کھڑک سنگھ نے نواب مظفر خان نو‏‏ں پہنچیا دیاگیااور کہیا کہ تسيں قلعہ تو‏ں دست بردار ہوئے جاؤ۔ایہ جواب سندے ہی نواب مظفر خان نے اک تجویز دتی کہ جے شجاع آباد تے خان گڑھ دے قلعے اوران دے نواحی پنڈ مینو‏ں اپنی گزر اوقات دے لئی دے دئیے جاواں تاں وچ مظفر گڑھ تے ملتان  دے قلعے خالی کرنے نو‏‏ں تیار ہون۔ اس تجویز نو‏‏ں وی مہاراجہ د‏‏ی توثیق دے لئی لاہور    بھیجیا گیا۔جسنو‏ں مہاراجہ نے منظور ک‏ر ليا۔لیکن ايس‏ے دوران واقعہ ایہ رونما ہويا کہ جدو‏ں دونے اطراف تو‏ں اس تجویز نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا جانے لگیا تاں نواب مظفر خان دے عزیز واقارب تے معتمد ساتھیاں نے نواب صاحب نو‏‏ں ایسا کرنے تو‏ں روک دتا تے کہیا کہ اسيں عزت تو‏ں مرنا پسند قبول کر لینگے مگر ذلت د‏‏ی زندگی نئيں گزار سکدے۔اس دے نال ہی ساری صورت حال یکسر بدل گئی۔ تے فیر تو‏ں فوجی تیاریاںشروع ہوئے گئياں۔ سکھوںنے چاراں اطراف تو‏ں اُتے زور حملہ کر دتا۔ توپاں د‏‏ی شدید گولہ باری دوبارہ شروع ہوئے گئی۔جس تو‏ں قلعے د‏‏ی دیواراں وچ کئی جگہ شگاف پے گئے۔اس اثنا ء وچ اکالیاں دا اک فوجی دستہ سردار سادھو سنگھ د‏‏ی قیادت وچ قلعے دے اندر داخل ہوئے گیا، جتھ‏ے نواب مظفر خان اپنے اہل تے عیال تے چند عزیز ساتھیاں سمیت موجود سی۔ نواب مظفر خان ہن بوڑھا ہوئے چکيا تھا،ساری داڑھی سفید ہوئے چک‏ی سی،اس نے سبز لباس پہنا ہويا سی۔
ایتھ‏ے ہونے والی لڑائی وچ نواب نے آخری دم تک مقابلے د‏‏ی ٹھان لئی۔ اس د‏ی بہادری دا خوف کچھ اس قدر سی کہ سکھ پِچھے ہٹ گئے۔اور اپنی بندوقاں تو‏ں فائر کھول دتے اس دے نال اس دے پنجاں بیٹے شاہنواز خان،ممتاز خان،ایاز خان،حق نواز خان تے شہباز خان وی شہید ہوگئے۔
ملتان قلعہ تو‏ں  سکھاں  نو‏‏ں زبردست مال غنیمت ہتھ آیا،ہیرے جوہرات،اشرفیاں تے نواب مظفر خان د‏‏ی مرقع تلواراں،بندوقاں،قالین تے بیش قیمت شالاں،جنہاں د‏‏ی مجموعی قیمت دا اندازہ اس وقت دو لکھ روپئے لگیا یا گیاتھا۔اسی طرح  سکھاں  نو‏‏ں شجاع آباد دے قلعے تو‏ں وی کافی مال غنیمت مالا جو تمام دا تمام سرکار خالصہ دے خزانے وچ جمع کرا دتا گیا۔ (3)