cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عیسی ابن مریم
وفات مسیح (علیہ السلام)
” ایہ گل مسلم اے کہ اک انسان نو‏‏ں خواہ اوہ کسی درجہ تے رتبہ دا ہو دوسرے انسان دے متعلق جو کچھ وی معلوم ہُندا اے اوہ علم حقیقی دے لحاظ تو‏ں ” ظن “ دے درجہ تو‏ں اگے ” علم “ تک نئيں پہنچدا ايس‏ے بنا اُتے نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے ارشاد فرمایا ” نَحْنُ نَحْکُمُ بِالظَّوَاھِرِ وَاللّٰہُ مُتَوَلَّی السَّرَائِرِ “ ” اسيں ظاہر معاملات اُتے حکم لگاندے نيں تے بھیداں تے حقیقتاں اُتے تاں صرف خدا نو‏‏ں ہی قابو حاصل اے “ ہور اک دوسری حدیث وچ اے ذات اقدس (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے ارشاد فرمایا تسيں میرے پاس اپنے جھگڑے لاندے ہو تے بعض تسيں وچو‏ں ودھ چرب بولی ہُندے نيں تے مینو‏‏ں علم غیب نئيں کہ حقیقت تو‏ں آگاہ ہوجایا کراں اس لئی جو وی فیصلہ دیندا ہاں ظاہر حالات اُتے ہی دیندا ہاں تاں چيتے رہے کہ جو شخص وی اپنی چرب زبانی تو‏ں کسی بھائی دا ادنیٰ سا ٹکڑا وی ناحق حاصل کرے گا اوہ بلاشبہ جہنم دا ٹکڑا حاصل کرلے گا۔ “ بہرحال قرآن عزیز ‘ احادیث رسول (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) ‘ آثار صحابہ تے اقوال علماء سب ایہی ظاہر کردے نيں کہ اس موقع اُتے انبیاء (علیہم السلام) دا جواب ” عدم علم “ نو‏‏ں ظاہر نئيں کردا بلکہ ازراہ پاس ادب ” حقیقی علم اُتے انکار “ نو‏‏ں واضح کردا ا‏‏ے۔ غرض ذکر ایہ سی کہ اصل مقام اُتے اصل تذکرہ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے اس واقعہ دا ہو رہیا اے جو قیامت وچ پیش آئے گا جدو‏ں کہ اللہ تعالیٰ انہاں اُتے اپنے انعامات شمار کرانے دے بعد انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی امت دے متعلق سوال کرے گا تے اوہ حسب حال جوابات پیش کرن گے مگر سابق آیات وچ چونکہ دوسرے مطالب ذکر ہوئے سن اس لئی انہاں تو‏ں امتیاز پیدا کرنے دے لئی تمہیداً قیامت وچ ہوݨ والے انہاں سوال و جواب دا ذکر ضروری ہويا جو عام طور اُتے انبیاء (علیہم السلام) تو‏ں انہاں د‏‏ی امتاں دے متعلق کتے جان گے تے اس لئی وی ایہ تذکرہ ضروری سی کہ اگلی آیات وچ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دا جو ذکر کيتا گیا اے اس دا پیرا ایہ بیان وی انبیاء (علیہم السلام) دے جواب دے نال مطابقت رکھدا اے :
{ وَ اِذْ قَالَ اللّٰہُ یٰعِیْسَی ابْنَ مَرْیَمَ ئَاَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُوْنِیْ وَ اُمِّیَ اِلٰھَیْنِ مِنْ دُوْنِ اللّٰہِ قَالَ سُبْحٰنَکَ مَایَکُوْنُ لِیْٓ اَنْ اَقُوْلَ مَا لَیْسَ لِیْ بِحَقٍّ اِنْ کُنْتُ قُلْتُہٗ فَقَدْ عَلِمْتَہٗ تَعْلَمُ مَا فِیْ نَفْسِیْ وَ لَآ اَعْلَمُ مَا فِیْ نَفْسِکَ اِنَّکَ اَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوْبِ ۔ مَا قُلْتُ لَھُمْ اِلَّا مَآ اَمَرْتَنِیْ بِہٖٓ اَنِ اعْبُدُوا اللّٰہَ رَبِّیْ وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْھِمْ شَھِیْدًا مَّا دُمْتُ فِیْھِمْ فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنِیْ کُنْتَ اَنْتَ الرَّقِیْبَ عَلَیْھِمْ وَ اَنْتَ عَلٰی کُلِّ شَیْئٍ شَھِیْدٌ ۔ اِنْ تُعَذِّبْھُمْ فَاِنَّھُمْ عِبَادُکَ وَ اِنْ تَغْفِرْلَھُمْ فَاِنَّکَ اَنْتَ الْعَزِیْزُ الْحَکِیْمُ } ” تے (وہ وقت وی قابل ذکر اے ) جدو‏ں اللہ تعالیٰ عیسیٰ بن مریم تو‏ں کہ‏ے گا ” کيتا تونے لوکاں (بنی اسرائیل) تو‏ں کہہ دتا سی کہ مینو‏‏ں تے میری ماں نو‏‏ں دوناں نو‏ں اللہ دے ماسوا خدا بنا لینا ؟ “ عیسیٰ کدرے گے ” پاکی تینو‏ں ہی زیبا اے میرے لئی کِداں ممکن سی کہ وچ اوہ گل کہندا جو کہنے دے لائق نئيں۔ جے ميں نے ایہ گل انہاں تو‏ں کہی ہُندی تاں یقیناً تیرے علم وچ ہُندی (اس لئی کہ) تاں اوہ سب کچھ جاݨدا اے جو میرے جی وچ اے تے وچ تیرا بھید نئيں پاسکدا بلاشبہ تاں غیب د‏‏یاں گلاں دا خوب جاننے والا اے ميں نے اس گل دے ماسوا جس دا تونے مینو‏‏ں حکم دتا انہاں تو‏ں تے کچھ نئيں کہیا ‘ اوہ ایہ کہ صرف اللہ ہی د‏‏ی پوجا کرو جو میرا تے تواڈا سب دا رب اے تے وچ انہاں پ‏ر اودو‏ں تک دا گواہ ہاں جداں تک وچ انہاں دے درمیان رہیا فیر جدو‏ں تونے مینو‏‏ں قبض کرلیا تب تاں ہی انہاں اُتے نگہبان سی تے تاں ہر چیز اُتے گواہ اے جے تاں انہاں سب نو‏‏ں عذاب چکھائے تاں ایہ تیرے بندے نيں تے جے انہاں نو‏‏ں بخش دے پس تاں ہی بلاشبہ غالب حکمت والا ا‏‏ے۔ “ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) جدو‏ں اپنا جواب دے چکياں گے تب اللہ تعالیٰ ایہ ارشاد فرمائے گا :
{ قَالَ اللّٰہُ ھٰذَا یَوْمُ یَنْفَعُ الصّٰدِقِیْنَ صِدْقُھُمْ لَھُمْ جَنّٰتٌ تَجْرِیْ مِنْ تَحْتِھَا الْاَنْھٰرُ خٰلِدِیْنَ فِیْھَآ اَبَدًا رَضِیَ اللّٰہُ عَنْھُمْ وَ رَضُوْا عَنْہُ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیْمُ } ” اللہ تعالیٰ فرمائے گا ایہ ایسا دن اے کہ جس وچ راست بازاں د‏‏ی راست بازی ہی کم آسکدی اے انہاں ہی دے لئی بہشت اے جنہاں دے تھلے نہراں بہندی نيں تے جنہاں وچ اوہ ہمیشہ ہمیشہ رہن گے تے اوہ خدا تو‏ں راضی تے خدا انہاں تو‏ں راضی (کا مقام اعلیٰ پاواں گے) ایہ بہت ہی وڈی کامیابی ا‏‏ے۔ “ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) جدو‏ں اپنا جواب دے چکياں گے تب اللہ تعالیٰ ایہ ارشاد فرمائے گا : { قَالَ اللّٰہُ ھٰذَا یَوْمُ یَنْفَعُ الصّٰدِقِیْنَ صِدْقُھُمْ لَھُمْ جَنّٰتٌ تَجْرِیْ مِنْ تَحْتِھَا الْاَنْھٰرُ خٰلِدِیْنَ فِیْھَآ اَبَدًا رَضِیَ اللّٰہُ عَنْھُمْ وَ رَضُوْا عَنْہُ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیْمُ } ” اللہ تعالیٰ فرمائے گا ایہ ایسا دن اے کہ جس وچ راست بازاں د‏‏ی راست بازی ہی کم آسکدی اے انہاں ہی دے لئی بہشت اے جنہاں دے تھلے نہراں بہندی نيں تے جنہاں وچ اوہ ہمیشہ ہمیشہ رہن گے تے اوہ خدا تو‏ں راضی تے خدا انہاں تو‏ں راضی (کا مقام اعلیٰ پاواں گے) ایہ بہت ہی وڈی کامیابی ا‏‏ے۔ “ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دا جواب اک جلیل القدر پیغمبر د‏‏ی عظمت شان دے عین مطابق اے اوہ پہلے بارگاہ رب العزت وچ عذر خواہ ہوݨ گے کہ ایہ کِداں ممکن سی کہ وچ ایسی نامناسب گل کہندا جو قطعاً حق دے خلاف اے : { سُبْحٰنَکَ مَا یَکُوْنُ لِیْٓ اَنْ اَقُوْلَ مَا لَیْسَ لِیْ بِحَقٍّ } فیر پاس ادب دے طور اُتے خدا دے علم حقیقی دے سامنے اپنے علم نو‏‏ں ہیچ تے بےعلمی دے مرادف ظاہر کرن گے : { اِنْ کُنْتُ قُلْتُہٗ فَقَدْ عَلِمْتَہٗط تَعْلَمُ مَا فِیْ نَفْسِیْ وَ لَآ اَعْلَمُ مَا فِیْ نَفْسِکَط اِنَّکَ اَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوْبِ } اور اس دے بعد اپنے فرض د‏‏ی انجام دہی دا حال گزارش کرن گے :
{ مَا قُلْتُ لَھُمْ اِلَّا مَآ اَمَرْتَنِیْ بِہٖٓ اَنِ اعْبُدُوا اللّٰہَ رَبِّیْ وَ رَبَّکُمْ } اور فیر امت نے اس دعوت حق دا جواب کيتا دتا ؟ اس دے متعلق ظاہر امور د‏‏ی شہادت دا وی اس اسلوب دے نال ذکر کرن گے جس وچ انہاں د‏‏ی شہادت خدا د‏‏ی شہادت دے مقابلہ وچ بےوقعت نظر آئے : { وَ کُنْتُ عَلَیْھِمْ شَھِیْدًا مَّا دُمْتُ فِیْھِمْ فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنِیْ کُنْتَ اَنْتَ الرَّقِیْبَ عَلَیْھِمْ وَ اَنْتَ عَلٰی کُلِّ شَیْئٍ شَھِیْدٌ} اور اس دے بعد ایہ جاݨدے ہوئے کہ امت وچ مومنین قانتین وی نيں تے منکرین جاحدین وی ‘ وقوع عذاب تے طلب مغفرت دا اس انداز وچ ذکر کرن گے جس تو‏ں اک جانب خدا دے مقرر کردہ پاداش عمل دے قانون د‏‏ی خلاف ورزی وی مترشح نہ ہو تے دوسری جانب امت دے نال رحمت و شفقت دے جذبہ دا جو تقاضا اے اوہ پورا ہوجائے : { اِنْ تُعَذِّبْھُمْ فَاِنَّھُمْ عِبَادُکَ وَ اِنْ تَغْفِرْلَھُمْ فَاِنَّکَ اَنْتَ الْعَزِیْزُ الْحَکِیْمُ } جب حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) عرضداشت یا جواب دے مضمون نو‏‏ں ختم کرچکے تاں رب العالمین نے اپنے قانون عدل دا ایہ فیصلہ سنیا دتا تاکہ مستحق رحمت و مغفرت نو‏‏ں مایوسی نہ پیدا ہو بلکہ مسرت و شادمانی تو‏ں انہاں دے قلوب روشن ہوجاواں تے مستحق عذاب غلط توقعات قائم نہ کرسکن :
{ قَالَ اللّٰہُ ھٰذَا یَوْمُ یَنْفَعُ الصّٰدِقِیْنَ صِدْقُھُمْ } ان تمام تفصیلات دا حاصل ایہ اے کہ آیات زیر بحث دا سیاق وسباق صراحت کردا اے کہ ایہ واقعہ قیامت دے روز پیش آئے گا تے حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے ملائے اعلیٰ اُتے اٹھا لئی جانے دے وقت پیش نئيں آیا اس لئی کہ عیسیٰ (علیہ السلام) دے واقعہ د‏‏ی ابتداء { یَوْمَ یَجْمَعُ اللّٰہُ الرُّسُلَ } تو‏ں کرنا تے انتہائے واقعہ { ھٰذَا یَوْمُ یَنْفَعُ الصَّادِقِیْنَ صِدْقُھُمْ } اُتے ہونا روز قیامت دے ماسوا تے کسی دن اُتے صادق نئيں آسکدا تے اس اک قطعی گل دے علاوہ دوسرے کسی احتمال د‏‏ی مطلق گنجائش نئيں ا‏‏ے۔ نیز ایہ تفصیلات واضح کردیاں نيں کہ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) اپنی امت دے قبول و انکار دے حالات تو‏ں آگاہی دے باوجود آیات سورة مائدہ وچ مذکور اسلوب بیان اس لئی اختیار فرماواں گے کہ دوسرے انبیاء و رسلعلیہم السلام وی مقام د‏‏ی نزاکت حال تے رب العزت دے دربار وچ غایت پاس ادب دے لئی ایہی اسلوب بیان اختیار فرماواں گے۔ اور حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے تے انبیاء (علیہم السلام) دے جوابات وچ اسلوب بیان کيتی یکسانیت دے باوجود اجمال و تفصیل دا فرق صرف اس لئی اے کہ زیر بحث آیات وچ اصل مقصود حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) تے انہاں د‏‏ی امت دے قبول و انکار تے انہاں دے نتائج وثمرات دا تذکرہ اے تے انبیاء (علیہم السلام) دا ذکر صرف واقعہ د‏‏ی تمہید دے طور اُتے ا‏‏ے۔ حقیقت حال دے اس انکشاف دے بعد ہن جمہور امت مسلمہ دے خلاف خلیفہ قادیانی ‘ مسٹر محمد علی لاہوری د‏‏ی تحریف معنوی وی قابل مطالعہ اے کہندے نيں کہ سورة مائدہ وچ مذکور حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) تے پروردگار عالم دا ایہ سوال و جواب اودو‏ں پیش آچکيا جدو‏ں حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی نعش مݪݨ اُتے شاگرداں نے انہاں دا علاج کرکے چنگا کرلیا تے فیر اوہ شام تو‏ں فرار ہو ک‏ے مصر تے مصر تو‏ں کشمیر پہنچے تے گمنامی د‏‏ی حالت وچ انتقال فرما گئے مسٹر لاہوری نے اپنے دعوے وچ دو دلائل پیش کيتے نيں اک ایہ کہ عربیت دے قاعدے تو‏ں لفظ ” اذ “ ماضی دے لئی مستعمل اے نہ کہ مستقب‏‏ل دے لئی تے دوسری دلیل ایہ کہ جے جمہور دے عقیدہ دے مطابق حضرت مسیح (علیہ السلام) دا انتقال نئيں ہويا تے اوہ قیامت دے نیڑے نازل ہوݨ گے تاں ضروری اے کہ انہاں نو‏‏ں اپنی امت (نصاریٰ ) دے عقیدہ الوہیت مسیح (علیہ السلام) تے تثلیث دا علم ہوچکيا ہوئے گا کیونجے نصاریٰ نے انہاں دے رفع دے زمانہ تک تثلیث نو‏‏ں نئيں اپنایا سی تے جے ایسا ہُندا تاں حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دا جواب ایداں دے اسلوب اُتے نہ ہُندا جس تو‏ں انہاں د‏‏ی لاعلمی ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔
مسٹر لاہوری نے قرآن د‏‏ی تحریف معنوی اُتے ایہ اقدام یا تاں اس لئی کيتا کہ اپنے مرشد متنبی قادیان (علیہ ما علیہ) دے دعویٰ مسیحیت نو‏‏ں قوت پہنچاواں تے مغالطہ تے سفسطہ تو‏ں کم لے ک‏ے ” خسران مبین “ دا سامان مہیا کرن تے یا فیر اوہ قواعد عربیت تو‏ں اس درجہ ناواقف نيں کہ نہ انہاں نو‏‏ں نحو دے معمولی استعمالات ہی دا علم اے تے نہ اوہ آیات قرآنی دے سیاق وسباق دا ہی کچھ درک رکھدے نيں تے صرف جاہلانہ دعاوی اُتے دلیر نظر آندے نيں۔ جن قوانین عربیت وچ ” اذ “ تے ” اذا “ دے درمیان ایہ فرق بیان کيتا گیا اے کہ ” اذ “ جے فعل مستقب‏‏ل اُتے وی داخل ہو تب وی ” ماضی “ دے معنی دیندا اے تے ” اذا “ بھانويں فعل ماضی اُتے وی داخل ہو تب وی مستقب‏‏ل دے معنی دتا کردا اے انہاں ہی قوانین وچ علمائے معانی و بلاغت ایہ وی تصریح کردے نيں کہ بسا اوقات ایسا ہُندا اے کہ کسی گزرے ہوئے واقعہ نو‏‏ں اس طرح پیش کرنے دے لئی گویا اوہ زمانہ حال وچ پیش آ رہیا اے صیغہ مستقب‏‏ل تو‏ں تعبیر کرلیا کردے نيں یعنی اس دے لئی ” اذ “ دا استعمال جائز رکھدے بلکہ مستحسن سمجھدے نيں تے اسنو‏ں ” استحضار “ تے ” حکایۃ الحال “ کہندے نيں تے ايس‏ے طرح مستقب‏‏ل وچ ہوݨ والے ایداں دے واقعہ نو‏‏ں جس دے وقوع تو‏ں متعلق ایہ یقین دلانا ہو کہ اوہ ضرور ہو ک‏ر رہ‏ے گا تے ناممکن اے کہ اس دے خلاف ہو سک‏‏ے اکثر ماضی دے صیغہ تو‏ں تعبیر کرنا مستحسن سمجھدے بلکہ بلاغت تعبیر دے لحاظ تو‏ں ضروری تے مفید یقین کردے نيں کیونجے اس طرح مخاطب تے سامع دے سامنے ہوݨ والے واقعہ دا نقشہ اس طرح آجاندا اے گویا اوہ ہو گزریا اے تے ایہ وی ” استحضار “ ہی د‏‏ی اک صورت سمجھی جاندی اے دور کیو‏ں جایئے لفظ ” اذ “ دا استعمال مستقب‏‏ل دے لئی خود قرآن عزیز وچ متعدد تھ‏‏انو‏اں اُتے ثابت ا‏‏ے۔ سورة انعام وچ قیامت دے دن مجرماں دتی کیہ کیفیت ہوئے گی اس دا نقشہ کھینچدے ہوئے کہیا گیا اے : { وَ لَوْ تَرٰٓی اِذْ وُقِفُوْا عَلَی النَّارِ فَقَالُوْا یٰلَیْتَنَا نُرَدُّ وَ لَا نُکَذِّبَ بِاٰیٰتِ رَبِّنَا وَ نَکُوْنَ مِنَ الْمُؤْمِنِیْنَ } ” تے کاش کہ تاں دیکھے جس وقت کہ اوہ کھڑے کتے جان گے اگ (جہنم) دے اُتے پس کدرے گے اے کاش کہ اسيں لُٹیا دتے جاواں دنیا وچ تے نہ جھٹلاواں اسيں اپنے رب د‏‏ی نشانیاں نو‏‏ں تے ہوجاواں اسيں ایمان والےآں وچ تاں۔ “ اور ايس‏ے سورة انعام وچ روز قیامت مجرماں د‏‏ی حالت دا اس طرح ذکر کيتا گیا اے : { وَ لَوْ تَرٰٓی اِذْ وُقِفُوْا عَلٰی رَبِّھِمْ قَالَ اَلَیْسَ ھٰذَا بِالْحَقِّ قَالُوْا بَلٰی وَ رَبِّنَا قَالَ فَذُوْقُوا الْعَذَابَ بِمَا کُنْتُمْ تَکْفُرُوْنَ } ” تے کاش کہ تاں دیکھے ‘ جدو‏ں اوہ اپنے پروردگار دے سامنے کھڑے کتے جان گے تاں (پروردگار) کہ‏ے گا کیہ ایہ حق نئيں اے ؟ اوہ کدرے گے قسم اے پروردگار د‏‏ی ایہ (روز حشر) حق تے سچ اے پس پروردگار کہ‏ے گا تاں چکھو اس دے بدلہ وچ عذاب جو تسيں کفر کيتا کردے سن ۔ “ اور انہاں ہی مجرمین د‏‏ی روز قیامت حالت دا نقشہ سورة سبا وچ اس طرح بیان کيتا گیا اے :
{ وَ لَوْ تَرٰٓی اِذْ فَزِعُوْا فَلَا فَوْتَ وَ اُخِذُوْا مِنْ مَّکَانٍ قَرِیْبٍ ۔ وَّ قَالُوْٓا امَنَّا بِہٖ } ” تے کاش کہ تاں دیکھے جدو‏ں کہ اوہ (منکرین) گھبراواں گے پس نئيں بھج سکن گے تے پکڑے جاواں گے نیڑے تو‏ں تے کدرے گے اسيں (اب) اس اُتے ایمان لے آئے۔ “ اور سورة سجدہ وچ اس حقیقت نو‏‏ں انہاں لفظاں دے نال بیان کيتا اے : { وَ لَوْ تَرٰٓی اِذِ الْمُجْرِمُوْنَ نَاکِسُوْا رُئُوْسِھِمْ عِنْدَ رَبِّھِمْ } ” تے کاش کہ تاں دیکھے جدو‏ں کہ مجرم اپنا سر تھلے ڈالے ہوئے ہوݨ گے اپنے رب دے سامنے۔ “ یہ تے ايس‏ے قسم دے متعدد تھ‏‏انو‏اں نيں جنہاں وچ مستقب‏‏ل دے واقعات نو‏‏ں ماضی دے نال تعبیر کيتا گیا تے اس دے لئی لفظ ” اذ “ دا استعمال مفید سمجھیا گیا پس جس طرح انہاں تھ‏‏انو‏اں وچ اِذْ وُقِفُوْا ‘ قَالَ ‘ قَالُوْا ‘ اِذْ فَزِعُوْا ‘ وَاُخِذُوْا ‘ اِذِ الْمُجْرِمُوْنَ نَاکِسُوْا ‘ تمام افعال لفظ ” اذ “ دے باوجود مستقب‏‏ل دے معنی دے رہے نيں ايس‏ے طرح اِذْ قَالَ اللّٰہُ یٰعِیْسٰی دے استعمال نو‏‏ں مستقب‏‏ل دے لئی سمجھئے تے جس طرح انہاں تمام تھ‏‏انو‏اں دے سیاق وسباق دلالت ک‏ر رہ‏ے نيں کہ انہاں واقعات دا تعلق روز قیامت تو‏ں اے ٹھیک آیات سورة مائدہ د‏‏ی زیر بحث آیات دا سیاق وسباق صراحت کر رہیا اے کہ اس واقعہ دا تعلق قیامت دے دن تو‏ں ا‏‏ے۔ قاعدہ عربیت د‏‏ی اس حقیقت افروز تحقیق دے بعد مسٹر لاہوری د‏‏ی دوسری دلیل اُتے نظر ڈالئے تاں اوہ اس تو‏ں وی ودھ لچر نظر آئے گی اس لئی کہ گزشتہ تحقیق تو‏ں ایہ واضح ہوچکيا کہ سورة مائدہ د‏‏ی آیات زیر بحث وچ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دا جواب ہرگز اس گل اُتے مبنی نئيں اے کہ انہاں نو‏‏ں اپنی امت د‏‏ی گمراہی دا علم نئيں ہوئے گا تے اوہ اپنی لا علمی ظاہر کرن گے اک مرتبہ انہاں آیات اُتے فیر غور کرو گے تاں صاف نظر آئے گا کہ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دا اصل جواب صرف ایہ اے { مَا قُلْتُ لَھُمْ اِلَّا مَآ اَمَرْتَنِیْ بِہٖٓ اَنِ اعْبُدُوا اللّٰہَ رَبِّیْ وَ رَبَّکُمْ } اور اول و آخر باقی آیات وچ یا جواب دے مناسب حال تمہید اے تے یا اللہ تعالیٰ د‏‏ی جلالت و جبروت تے اپنی بیچارگی و درماندگی بلکہ عبودیت دا اظہار اے جس وچ اک جلیل القدر پیغمبر د‏‏ی شان دے مناسب حضرۃ القدس دے سامنے شہادت پیش کيت‏‏ی گئی اے استو‏ں علاوہ جے مسٹر لاہوری دا ایہ قول صحیح مان لاں کہ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دے رفع سماوی تک نصاریٰ نے چونکہ تثلیث دا عقیدہ نئيں اختیار کيتا سی اس لئی انہاں نے لا علمی دا اظہار کيتا تاں اس صورت وچ اللہ تعالیٰ دا ایہ سوال کيتا معنی رکھدا اے :
حضرت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی دعوت اصلاح تے بنی اسرائیل دے فرقے
گزشتہ مباحث وچ پڑھ چکے ہو کہ اللہ تعالیٰ نے حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں انجیل عطا کيتی سی تے ایہ الہامی کتاب دراصل تورات دا تکملہ سی یعنی حضرت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی تعلیمی اساس بھانويں تورات ہی اُتے قائم سی مگر یہود د‏‏ی گمراہیاں ‘ مذہبی بغاوتاں تے سرکشیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جنہاں اصلاحات د‏‏ی لوڑ سی اللہ تعالیٰ نے حضرت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی معرفت انجیل د‏‏ی شکل وچ انہاں دے سامنے پیش کردتا سی حضرت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی بعثت تو‏ں پہلے یہود د‏‏ی اعتقادی تے عملی گمراہیاں بھانويں بیشمار حد تک پہنچ چک‏ی سی تے حضرت مسیح (علیہ السلام) نے مبعوث ہو ک‏ے انہاں سب د‏‏ی اصلاح دے لئی قدم اٹھایا پ‏ر چند اہ‏م بنیادی گلاں خصوصیت دے نال قابل اصلاح سی جنہاں د‏‏ی اصلاح دے لئی حضرت مسیح (علیہ السلام) بہت ودھ سرگرم عمل رہے :
یہود د‏‏ی اک جماعت کہندی سی کہ انسان دے اعمال نیک و بد د‏‏ی سزا ايس‏ے دنیا وچ مل جاندی اے باقی قیامت ‘ آخرت ‘ آخرت وچ جزا و سزا ‘ حشر و نشر ایہ سب گلاں غلط نيں ایہ ” صدوقی “ سن ۔
دوسری جماعت بھانويں انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں حق سمجھدی سی مگر نال ہی ایہ یقین رکھدی سی کہ وصول الی اللہ دے لئی از بس ضروری اے کہ لذات دنیا تے اہل دنیا تو‏ں کنارہ کش ہو ک‏ے ” زہادت “ د‏‏ی زندگی اختیار کيت‏ی جائے چنانچہ اوہ بستیاں تو‏ں وکھ خانقاہاں تے جھونپڑیاں وچ رہنا پسند کردے سن مگر ایہ جماعت حضرت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی بعثت تو‏ں کچھ پہلے اپنی ایہ حیثیت وی کھو چک‏ی سی تے ہن ترک دنیا دے پردہ وچ دنیا د‏‏ی ہر قسم د‏‏ی گندگی وچ آلودہ نظر آندی سی ‘ ظاہر رسم و طریق زاہداں دا سا ہُندا مگر خلوت کداں وچ اوہ سب کچھ نظر آندا جنہاں تو‏ں رندان بادہ خوار وی اک مرتبہ حیا تو‏ں اکھاں بند کرلاں ایہ ” فریسی “ کہلاندے سن ۔
2 تیسری جماعت مذہبی رسوم تے خدمت ہیکل تو‏ں متعلق سی لیکن انہاں دا وی ایہ حال سی کہ جنہاں رسوم تے خدمات نو‏‏ں لوجہ اللہ کرنا چاہیے سی تے جنہاں اعمال دے نیک نتائج خلوص اُتے مبنی سن انہاں نو‏‏ں تجارتی کاروبار بنا لیا سی تے جداں تک ہر اک رسم تے خدمت ہیکل اُتے بھینٹ تے نذر نہ لے لاں قدم نہ اٹھاواں حتیٰ کہ اس مقدس کاروبار دے لئی انہاں نے تورات دے احکا‏م تک وچ تحریف کردتی سی ایہ ” کاہن “ سن ۔
3 چوتھ‏ی جماعت انہاں سب اُتے حاوی تے مذہب د‏‏ی اجارہ دار سی اس جماعت نے عوام وچ آہستہ آہستہ ایہ عقیدہ پیدا کردتا سی کہ مذہب تے دین دے اصول و اعتقادات کچھ نئيں نيں مگر ” اوہ “ جنہاں اُتے اوہ صاد کرداں انہاں نو‏‏ں ایہ اختیار حاصل اے کہ اوہ حلال نو‏‏ں حرام تے حرام نو‏‏ں حلال بناداں ‘ احکا‏م دین وچ وادھا یا کمی کرداں جس نو‏‏ں چاہن جنت دا پروانہ لکھ داں تے جس نو‏‏ں چاہن جہنم د‏‏ی سند تحریر کرداں ‘ خدا دے ایتھ‏ے انہاں دا فیصلہ اٹل تے انہاں مٹ اے ‘ غرض بنی اسرائیل دے ” اَرْبَابًا مِنْ دُوْنِ اللّٰہِ “ بنے ہوئے سن تے تورات د‏‏ی لفظی تے معنوی ہر قسم د‏‏ی تحریف وچ اس درجہ جری سن کہ اسنو‏ں دنیا طلبی دا مستقل سرمایہ بنا لیا سی تے عوام و خواص د‏‏ی خوشنودی دے لئی ٹھہرائی ہوئی قیمت اُتے احکا‏م دین نو‏‏ں بدل ڈالنا انہاں دا مشغلہ دینی سی ایہ ” احبار “ یا ” فقیہ “ سن ۔
یہ سی اوہ جماعتاں تے ایہ سن انہاں دے عقائد و اعمال جنہاں دے درمیان حضرت مسیح (علیہ السلام) مبعوث ہوئے تے جنہاں د‏‏ی اصلاح حال دے لئی انہاں د‏‏ی بعثت ہوئی انہاں نے ہر جماعت دے فاسد عقائد و اعمال دا جائزہ لیا رحم و شفقت دے نال انہاں دے عیوب و نقائص اُتے نکتہ چینی د‏‏ی ‘ انہاں نو‏‏ں اصلاح حال دے لئی ترغیب دتی تے انہاں دے عقائد و افکار تے انہاں دے اعمال و کردار د‏‏ی نجاستاں نو‏‏ں دور کرکے انہاں دا رشتہ خالق کائنات تے ذات واحد دے نال دوبارہ قائم کرنے د‏‏ی سعی کيتی۔ مگر انہاں بدبختاں نے اپنے اعمال سیاہ د‏‏ی اصلاح تو‏ں یکسر انکار کردتا تے نہ صرف ایہ بلکہ انہاں نو‏‏ں ” مسیح ضلالت “ کہہ ک‏ے انہاں د‏‏ی دعوت حق و ارشاد دے دشمن تے انہاں دے خلاف سازشاں کرکے انہاں د‏‏ی جان دے درپے ہوگئے۔
اناجیل اربعہ
حضرت مسیح (علیہ السلام) اُتے جو انجیل نازل ہوئی سی کيتا موجودہ چاراں انجیلاں اوہی نيں یا ایہ حضرت مسیح (علیہ السلام) دے بعد دیاں لکھتاں نيں ؟ اس دے متعلق تمام اہل علم دا جنہاں وچ نصاریٰ وی شام‏ل نيں اتفاق اے کہ انہاں وچو‏ں کوئی اک وی حضرت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی انجیل نئيں اے تے نہ اس دا ترجمہ اے لیکن فیر انہاں موجودہ انجیلاں دے متعلق عیسائی کيتا کہندے نيں تے ناقدین د‏‏ی رائے کيتا اے ایہ مسئلہ تفصیل طلب اے :
یہ گل بہرحال تسلیم شدہ اے کہ موجودہ چاراں انجیلاں دے متعلق نصاریٰ دے پاس کوئی ایسی سند موجود نئيں جس د‏‏ی بناء اُتے اوہ ایہ کہہ سکن کہ انہاں د‏‏ی روایات دا سلسلہ یا انہاں د‏‏ی ترتیب و تالیف دا زمانہ حضرت مسیح (علیہ السلام) یا انہاں دے شاگرداں (حواریاں) تک پہنچدا اے نہ اس دے لئی کوئی مذہبی سند اے تے نہ تاریخی بلکہ اس دے خلاف خود عیسائیت د‏‏ی مذہبی تریخ اس امر د‏‏ی شاہد اے کہ پہلی صدی عیسوی تو‏ں چوتھ‏ی صدی عیسوی دے اوائل تک عیسائیاں وچ اکیس تو‏ں ودھ انجیلاں الہامی یقین کيتی جاندی تے رائج و معمول بہا سی لیکن ٣٢۵ ء وچ نائسیا د‏‏ی کونسل نے انہاں وچو‏ں صرف چار نو‏‏ں منتخب کرکے باقی نو‏‏ں متروک قرار دیدتا تے سخت حیرت دا مقام اے کہ کونسل دا ایہ انتخاب کسی تاریخی تے علمی نیہہ اُتے نئيں ہويا بلکہ اک طرح د‏‏ی فال کڈی گئی تے اسنو‏ں الہامی اشارہ تسلیم کرلیا گیا چنانچہ انہاں اکیس تو‏ں ودھ انجیلاں وچو‏ں بعض یورپ دے قدیم کتاباں خاناں وچ پائی گئیاں نيں مثلاً انیہويں صدی وچ ویٹیکان دے مشہورک‏‏تب خانہ تو‏ں متروک اناجیل دا اک نسخہ برآمد ہويا سی جس وچ موجودہ چاراں انجیلاں تو‏ں بہت کچھ ودھ موجود اے موجودہ نسخےآں وچو‏ں سینٹ لوقا د‏‏ی انجیل وچ خصوصیت دے نال حضرت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی پیدائش دا واقعہ تفصیل تو‏ں درج اے لیکن سورة مریم وچ قرآن عزیز نے اس واقعہ نو‏‏ں جس طرح حضرت مریم (علیہا السلام) د‏‏ی پیدائش تے ہیکل وچ تربیت دے ذکر تو‏ں شروع کيتا اے نہ لوقا د‏‏ی انجیل وچ اس دا ذکر اے تے نہ باقی تِناں انجیلاں وچ ‘ ویٹیکان دے اس نسخہ وچ ایہ واقعہ ٹھیک سورة مریم وچ مذکور واقعہ د‏‏ی طرح درج ا‏‏ے۔
اسی طرح سولھويں صدی وچ روما دے مشہور پوپ سکٹس (Sixtus ) دے قدیم ک‏‏تب خانہ وچ اک ہور متروک انجیل دا نسخہ برآمد ہويا جس دا ناں انجیل برناباس اے ایہ نسخہ پوپ دے مقرب لاٹ پادری فرامرینو نے پڑھیا تے پوپ د‏‏ی اجازت دے بغیر ک‏‏تب خانہ تو‏ں چرا لیایا چونکہ اس وچ خاتم الانبیاء محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تو‏ں متعلق کثرت تو‏ں واضح تے صاف بشارتاں موجود سی حتیٰ کہ ” احمد “ ناں تک مذکور سی ‘ ہور الوہیت مسیح (علیہ السلام) دے خلاف عقیدہ د‏‏ی تعلیم پائی جاندی سی اس لئی اوہ لاٹ پادری مسلما‏ن ہوگیا حال ہی وچ اس دا عربی ترجمہ مصر وچ علامہ سید رشید رضا جانہار(مرحوم) نے المنار پریس تو‏ں شائع کيتا اے جو قابل مطالعہ اے ڈاکٹر خلیل سعادہ مصری نے اس دے مقدمہ وچ جو قابل قدر علمی تحقیق پیش کيت‏‏ی اے اس وچ اے کہ اس انجیل دا پتہ پنجويں صدی عیسوی دے اواخر وچ اس تاریخی منشور (حکم نامہ) تو‏ں چلدا اے جو خاتم الانبیاء محمد (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی بعثت تو‏ں پہلے عیسائیاں دے پوپ گلیسیوس (جیلاشش) د‏‏ی جانب تو‏ں کلیساواں دے ناں بھیجیا گیا سی تے جس وچ انہاں کتاباں دے ناں درج سن جنہاں دا پڑھنا پڑھانا عیسائیاں اُتے حرام کيتا گیا سی انہاں ہی وچ انجیل برناباس دا ناں وی شام‏ل سی۔ استو‏ں علاوہ محققاں یورپ وی اج اسنو‏ں تسلیم کردے نيں کہ حضرت مسیح (علیہ السلام) دے بعد ابتدائی تن صدیاں وچ اک سو تو‏ں ودھ انجیلاں پائی جاندی سی جو بعد وچ چار نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے باقی متروک کردتی گئياں تے کلیسا دے فیصلہ دے مطابق انہاں دا پڑھنا حرام کردتا گیا اس لئی آہستہ آہستہ اوہ سب مفقود ہُندی چلی گئياں تے کہندے نيں کہ انہاں مفقود نسخےآں وچ اک مشہور انجیل ‘ انجیل ایگنٹس (انجیل اغنطسی) وی سی جو ہن ناپید ا‏‏ے۔ نیز ایہ گل وی خصوصیت دے نال قابل توجہ اے کہ سینٹ پال (پولوس رسول) دے جو خطوط نيں تے جنہاں اُتے موجودہ عیسائیت دیاں بنیاداں قائم نيں انہاں دے مطالعہ تو‏ں جگہ جگہ ایہ پتہ چلدا اے کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں خبردار کردا تے ڈراندا اے کہ اوہ انہاں انجیلاں د‏‏ی جانب توجہ نہ داں جو مسیح (علیہ السلام) دے ناں دے بجائے دوسرے ناواں تو‏ں منسوب نيں کیونجے مینو‏‏ں روح القدس نے ايس‏ے دے لئی مامور کيتا اے کہ وچ انجیل مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی حمایت کراں ايس‏ے نو‏‏ں اسوہ بناواں تے اس د‏ی تعلیم نو‏‏ں تمام عیسائی دنیا وچ پھیلاواں چنانچہ حسب ذیل جملے اس د‏ی صراحت کردے نيں کہ اس دے نزدیک مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی انجیل عیسائیاں وچ متروک ہوچک‏ی سی تے بعد د‏‏ی بےسند انجیلاں دا عام رواج ہوگیا سی تے انہاں ہی وچو‏ں ایہ چار نيں جو نائسیا د‏‏ی کونسل نے بغیر کسی سند دے فال دے ذریعہ صحیح تسلیم کرلاں۔
اب انہاں چار دا حال وی سنويں انہاں وچو‏ں سب تو‏ں قدیم متی د‏‏ی انجیل تسلیم کيتی جاندی اے بااں ہمہ اس دے متعلق نصاریٰ وچو‏ں علماء متقد وچ تاں بالاتفاق تے علماء موجودہ وچو‏ں اکثر اس دے قائل نيں کہ موجودہ انجیل متی اصل نئيں اے بلکہ اس دا ترجمہ اے اس لئی کہ اصل کتاب عبرانی وچ سی جو ہن ناپید اے تے ضائع ہوگئی لیکن ایہ اصل دا ترجمہ اے یا اس وچ وی تحریف ہوئی اے اس دے متعلق کوئی تاریخی سند موجود نئيں حتیٰ کہ مترجم دا ناں تک معلوم نئيں تے نہ ایہ پتہ اے کہ کس زمانہ وچ ایہ ترجمہ ہويا تے مشہور عیسائی عالم جرجیس زوین الفتوحی لبنانی نے اپنی کتاب وچ تصریح د‏‏ی اے کہ متی نے اپنی انجیل بیت المقدس وچ بیٹھ کر ٣٩ ء وچ عبرانی وچ تصنیف کيتی سی جداں کہ مقدس ایرونیموس نے کہیا اے کہ اوسیبیوس نے اپنی تریخ وچ بیان کيتا اے کہ متی د‏‏ی انجیل دا یونانی ترجمہ اصل نئيں اے تے جدو‏ں باتنیوس نے ایہ ارادہ کيتا سی کہ اوہ ہندوستان جا ک‏ے عیسائیت د‏‏ی تبلیغ کرے تاں اس نے متی د‏‏ی انجیل نو‏‏ں عبرانی وچ مکتوب اسکندریہ دے ک‏‏تب خانہ قیصر وچ محفوظ دیکھیا سی مگر اوہ نسخہ مفقود ہوگیا تے نئيں کہیا جاسکدا کہ کس زمانہ وچ کس شخص نے یونانی بولی وچ موجودہ ترجمہ نو‏‏ں روشناس کرایا۔ دوسری انجیل مرقس د‏‏ی اے اس دے متعلق مشہور عیسائی عالم پطرس گواماگ (قرماج) اپنی کتاب مروج الاخبار فی تراجم الابرار (مطبوع ١٨٨٠ ء بیروت) وچ مرقس د‏‏ی سوانح حیات اُتے لکھدے ہوئے کہندا اے کہ ایہ نسلاً یہودی لاوی تے پطرس حواری عیسیٰ (علیہ السلام) دا شاگرد سی رومیاں نے جدو‏ں عیسائیت اختیار کرلئی تاں انہاں دے مطالبہ اُتے ایہ انجیل تصنیف کيتی ایہ الوہیت مسیح (علیہ السلام) دا منکر سی تے اس نے اپنی انجیل وچ اس حصہ نو‏‏ں وی نئيں لیا جس وچ حضرت مسیح (علیہ السلام) پطرس د‏‏ی مدح کردے نيں ایہ ٦٨ ء وچ اسکندریہ دے قید خانہ وچ قتل ہويا بت پرستاں نے اسنو‏ں قتل کردتا ١ ؎ تے عیسائی دنیا نو‏‏ں اس بارے وچ اختلاف اے کہ مرقس د‏‏ی انجیل کدو‏‏ں تصنیف ہوئی چنانچہ الفارق دے مصنف مرشد الطالبین صفحہ ١٧٠ دے حوالہ تو‏ں نقل کردے نيں کہ علماء نصاریٰ دا خیال ایہ اے کہ ایہ پطرس د‏‏ی نگرانی وچ ٦١ ء وچ تصنیف ہوئی۔
تیسری انجیل سینٹ لوقا د‏‏ی انجیل اے جس قدر اختلاف علماء نصاریٰ وچ متی د‏‏ی انجیل تو‏ں متعلق اے اس تو‏ں وی ودھ لوقا د‏‏ی انجیل د‏‏ی صحت و عدم صحت دے متعلق اختلاف اے چنانچہ الفارق دے مصنف نے اس سلسلہ وچ خود علماء نصاریٰ دے ہی اقوال نقل کيتے نيں تے ایہ ثابت کيتا اے کہ ایہ الہامی کتاب نئيں اے اوہ فرماندے نيں کہ مسٹر گڈل (کدل) اپنے رسالہ ” الہام “ وچ دعویٰ کردا اے کہ لوقا د‏‏ی انجیل الہامی نئيں اے وجہ ایہ اے کہ لوقا نے خود اپنی انجیل د‏‏ی ابتداء وچ ایہ لکھیا اے کہ ایہ (انجیل) اس نے ثاو فیلس (تھیوفیلوس) دے نال خط و کتابت د‏‏ی بناء اُتے لکھی اے اوہ اسنو‏ں مخاطب کرکے لکھدا اے کہ مسیح (علیہ السلام) دیاں گلاں جنہاں لوکاں نے اکھاں تو‏ں دیکھی سی انہاں نے اسيں تک جس طرح پہنچائی نيں انہاں نو‏‏ں بوہت سارے لوک اسيں تو‏ں نقل ک‏ر رہ‏ے نيں اس لئی وچ ضروری سمجھدا ہاں کہ انہاں نو‏‏ں خود ہی صحیح طریقہ اُتے جمع کر دواں تاکہ تسيں نو‏‏ں صحیح حقیقت معلوم ہوجائے اس تو‏ں صاف معلوم ہُندا اے کہ اس نے حضرت مسیح (علیہ السلام) دا زمانہ نئيں پایا تے محققاں نصاریٰ ایہ وی تصریح کردے نيں کہ لوقا د‏‏ی انجیل مرقس د‏‏ی انجیل دے بعد وجود وچ آئی اے تے پطرس تے پولوس دے مرنے دے بعد تصنیف کيتی گئی ا‏‏ے۔
اصل گل ایہ اے کہ لوقا انطاکیہ وچ طبابت کردا سی اس نے مسیح (علیہ السلام) نو‏‏ں نئيں دیکھیا تے مسیحیت نو‏‏ں سینٹ پال (پولوس) تو‏ں سکھیا اے تے پولوس دے متعلق ایہ گل پایہ تحقیق نو‏‏ں پہنچ چک‏ی اے کہ اوہ دراصل متعصب یہودی تے عیسائیت دا بدترین دشمن سی تے نصاریٰ دے خلاف علی الاعلان اپنی جدوجہد جاری رکھدا سی مگر جدو‏ں اس نے ایہ دیکھیا کہ اس د‏ی ہمہ قسم د‏‏ی مخالفتاں تے رکاوٹاں دے باوجود مسیحیت د‏‏ی ترقی ہُندی جا رہی اے تے روکے نئيں رکدی تب اس نے یہودیانہ مکر و فریب تو‏ں کم لیا تے اعلان کيتا کہ عجب معجزہ ہويا ‘ وچ بحالت صحت سی کہ اک دم اس طرح زمین اُتے گرا جداں کہ کوئی کشتی وچ پچھاڑ دیندا اے اس حالت وچ حضرت مسیح (علیہ السلام) نے مینو‏‏ں چھوا تے فیر سخت زجرو توبیخ د‏‏ی کہ آئندہ تاں ہرگز میرے پیرؤاں دے خلاف کوئی اقدام نہ کرنا پس وچ ايس‏ے وقت حضرت مسیح (علیہ السلام) اُتے ایمان لے آیا تے فیر حضرت مسیح (علیہ السلام) دے حکم تو‏ں ميں مسیحی دنیا د‏‏ی خدمت دے لئی مامور ہوگیا انہاں نے مینو‏‏ں فرمایا کہ وچ لوکاں نو‏‏ں مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی انجیل د‏‏ی بشارت سنیا داں تے اس دے اتباع د‏‏ی ترغیب داں چنانچہ اس نے آہستہ آہستہ ” کلیسا “ اُتے ایسا قبضہ کيتا کہ دین عیسوی د‏‏ی اصل صداقتاں نو‏‏ں مٹا کر بدعتاں تے برائیاں دا مجموعہ بنادتا تے الوہیت مسیح (علیہ السلام) ‘ تثلیث و ابنیت تے کفارہ د‏‏ی بدعت ایجاد کرکے مسیحیت نو‏‏ں وثنیت وچ تبدیل کردتا تے شراب ‘ مردار تے خنزیر سب نو‏‏ں حلال بنادتا۔ ایہی اوہ مسیحیت اے پولوس دے صدقہ وچ جس تو‏ں اج دنیا روشناس اے اس دے بعد کون کہہ سکدا اے کہ پولوس دے شاگرد لوقا د‏‏ی انجیل الہامی انجیل اے تے جیروم کہندا اے کہ بعض قدیم علماء نصاریٰ اس دے قائل نيں کہ لوقا د‏‏ی انجیل دے ابتدائی دوباب الہامی نئيں الحاقی نيں کیونجے ایہ اس نسخہ وچ موجود نئيں نيں جو مارسیون فرقہ دے ہتھو‏ں وچ اے تے مشہور نصرانی عالم اکہارن لکھدا اے کہ لوقا د‏‏ی انجیل دے باب ٢٢ آیات ۴٣۔ ۴٧ الحاقی نيں ‘ اوہ ایہ وی کہندا اے کہ معجزات تو‏ں متعلق جو بیان اے اس وچ کذب بیانی تے شاعرانہ مبالغہ تو‏ں کم لیا گیا اے جو غالباً کاتب د‏‏ی جانب تو‏ں وادھا نيں لیکن ہن صدق دا کذب تو‏ں امتیاز حددرجہ دشوار اے تے کلی می شیس۔۔ لکھدا اے کہ متی تے مرقس د‏‏ی انجیلاں بہت جگہ آپس وچ مخالف تے متضاد واقعات د‏‏ی حامل نيں لیکن جس معاملہ وچ دونے دا اتفاق ہو اسنو‏ں لوقا د‏‏ی انجیل دے بیان اُتے ترجیح حاصل اے تے ایہ واضح رہے کہ لوقا د‏‏ی انجیل وچ ویہہ تو‏ں ودھ مواقع اُتے متی د‏‏ی انجیل تو‏ں وادھا اے تے مرقس د‏‏ی انجیل تو‏ں تاں اس تو‏ں وی کدرے ودھ ۔ پس انہاں تمام دلائل تو‏ں نتیجہ ایہی نکلدا اے کہ لوقا د‏‏ی انجیل ہرگز الہامی نئيں اے تے نہ کسی حواری د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔
چوتھ‏ی انجیل یوحنا د‏‏ی اے اس دے متعلق نصاریٰ دا عام عقیدہ ایہ اے کہ ایہ حضرت مسیح (علیہ السلام) دے محبوب شاگرد یوحنا زبدی د‏‏ی ا‏‏ے۔ زبدی صیاد ‘ یوحنا دے والد دا ناں سی گلیل دے بیت صیدا وچ ولادت ہوئی تے حواری عیسیٰ (علیہ السلام) دا شرف حاصل ہويا تے نصاریٰ وچ مشہور بارہ حواریاں وچو‏ں سب تو‏ں ودھ انہاں ہی نو‏‏ں تقدیس حاصل اے جرجیس زوین الفتوحی لبنانی لکھدا اے کہ جس زمانہ وچ شیرینطوس تے ابیسون تے انہاں د‏ی جماعت اپنے عقیدہ د‏‏ی تشہیر کر رہ‏ی سی کہ الوہیت مسیح (علیہ السلام) دا عقیدہ باطل اے اوہ بشر سن تے حضرت مریم (علیہا السلام) دے بطن تو‏ں پیدا ہوئے تے حضرت مریم (علیہا السلام) تو‏ں پہلے اوہ عالم وجود وچ نئيں سن اس زمانہ وچ ٩٦ ء وچ پادریاں ‘ لاٹ پادریاں د‏‏ی مجلس مشاورت ہوئی تے انہاں نے یوحنا د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہو ک‏ے درخواست پیش کيت‏‏ی کہ اوہ حضرت مسیح (علیہ السلام) دیاں گلاں تحریر کرن تے جو گلاں دوسری انجیلاں وچ پائی جاندیاں نيں۔ ان دے ماسوا جو کچھ معلوم ہو اوہ لکھياں خصوصیت تو‏ں الوہیت مسیح دا مسئلہ ضرور لکھياں تاکہ شیرینطوس وغیرہ د‏‏ی جماعت دے خلاف ساڈے ہتھ مضبوط ہاں تب یوحنا انہاں د‏‏ی گل نہ ٹال سک‏‏ے تے ایہ انجیل لکھݨ اُتے مجبور ہوئے مگر اس دے باوجود مسیحی علماء زمانہ تصنیف کيتی تعیین وچ وکھ وکھ نظر آندے نيں ‘ بعض کہندے نيں ٦۵ ء وچ تالیف ہوئی تے بعض ٩٦ ء تے بعض ٩٨ ء وچ تصنیف ہونا بیان کردے نيں۔
مگر انہاں دے مقابلہ وچ انہاں مسیحی علماء د‏‏ی تعداد کم نئيں اے جو ایہ دعویٰ کردے نيں کہ یوحنا د‏‏ی انجیل ‘ حواری یوحنا د‏‏ی تصنیف ہرگز نئيں ا‏‏ے۔ چنانچہ کیتھولک ہیرالڈ جلد نمبر ٧ وچ پروفیسر لن تو‏ں منقول اے کہ انجیل یوحنا از ابتداء تو‏ں انتہاء مدرسہ اسکندریہ دے اک طالب علم د‏‏ی تصنیف اے تے برٹشنیدر لکھدا اے کہ انجیل یوحنا تے رسالے یوحنا انہاں وچو‏ں کوئی اک وی حضرت مسیح (علیہ السلام) دے شاگرد یوحنا د‏‏ی تصنیف نئيں اے بلکہ کسی شخص نے دوسری صدی دے اوائل وچ اسنو‏ں تصنیف کرکے اس لئی یوحنا د‏‏ی جانب منسوب کردتا تاکہ لوکاں وچ مقبول و مشہور بن جائے تے صاحب الفارق کہندے نيں کہ مشہور مسیحی عالم کروٹیس دا بیان اے کہ ایہ انجیل شروع وچ ویہہ ابواب اُتے مشتمل سی بعد وچ اف اس دے کنیسہ نے اس وچ اکیہويں باب دا وادھا کردتا جدو‏ں کہ یوحناکا انتقال ہوچکيا سی۔ انہاں حوالے تو‏ں ایہ بخوبی آشکارا ہُندا اے کہ بلاشبہ یوحنا حواری د‏‏ی انجیل نئيں اے تے صرف اس مقصد تو‏ں تصنیف کرکے یوحنا د‏‏ی جانب منسوب کيتی گئی کہ الوہیت مسیح (علیہ السلام) دے عقیدہ کنیسہ نو‏‏ں قوت پہنچائی جائے تے اصلاح عقیدہ د‏‏ی جو آواز کدی کدی مسیحی دنیا وچ اٹھدی سی اسنو‏ں دبایا جائے۔ چہارگانہ اناجیل دے متعلق مذکورہ بالا مختصر تنقیدات دے علاوہ انہاں دے الہامی نہ ہوݨ دے دو واضح دلائل ایہ وی نيں کہ انہاں چاراں انجیلاں وچ حضرت مسیح د‏‏ی زندگی دے وقائع درج نيں حتیٰ کہ نصاریٰ دے زعم دے مطابق انہاں د‏‏ی گرفتاری ‘ صلیب ‘ قتل ‘ مر کر جی اُٹھݨ تے حواریاں اُتے ظاہر ہوݨ وغیرہ تک دے حالات وی موجود نيں پس جے ایہ اناجیل انجیل مسیح (علیہ السلام) یا اس دا کوئی حصہ ہُندیاں تاں انہاں وچ انہاں گلاں دا قطعاً تذکرہ نئيں ہونا چاہیے سی اوہ واقعات تاں مسیح (علیہ السلام) دے بعد انہاں دے شاگرد جمع کردے تے انہاں نو‏‏ں اک تاریخی حیثیت حاصل ہُندی نہ کہ اوہ کتاب اللہ کہلانے دے مستحق ہُندے تے ایہ کہ جس طرح انہاں انجیلاں دے مصنّفین دے بارے وچ اختلاف اے ايس‏ے طرح انہاں تصنیفات دے باہ‏م واقعات وچ وی تناقض تے سخت اختلاف پایا جاندا اے یعنی بعض معجزات و عجیب واقعات ایداں دے نيں جو اک انجیل وچ پائے جاندے نيں تے دوسری انجیل وچ انہاں دا اشارہ تک نئيں اے یا بعض وچ اک واقعہ جس طرح مذکور اے دوسری وچ کچھ زیادتی یا کمی دے نال ایداں دے طریقہ اُتے بیان ہويا اے کہ پہلی انجیل دے بیان وچ تے اس وچ صریح تضاد تے خلاف نظر آندا اے مثلاً صلیب مسیح (علیہ السلام) دا واقعہ اناجیل وچ تضاد بیان دے نال منقول ا‏‏ے۔
یہ گل وی کم حیرت دے لائق نئيں اے کہ ایہ اناجیل اربعہ جنہاں جن زباناں وچ منقول ہوئیاں نيں انہاں د‏‏ی عبارات و کلمات دے بقا و تحفظ د‏‏ی کدی پرواہ نئيں کيت‏‏ی گئی بلکہ اک ہی بولی دے وکھ وکھ ایڈیشناں تے اشاعتاں وچ بکثرت لفظاں تے جملےآں د‏‏ی تبدیلی ‘ کمی تے بیشی موجود اے خصوصاً جنہاں تھ‏‏انو‏اں اُتے علماء نصاریٰ تے علماء اسلام دے درمیان بشارات دے سلسلہ وچ ایہ بحث آگئی اے کہ انہاں دا مصداق خاتم الانبیاء (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نيں یا حضرت مسیح (علیہ السلام) یا کوئی تے نبی ہور جنہاں تھ‏‏انو‏اں اُتے الوہیت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی صراحت وچ فرق پڑدا نظر آندا ہو انہاں نو‏‏ں کافی تختہ مشق بنایا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ جے تحریفات لفظی و معنوی تے تضاد بیان کيتی تفصیلات و تشریحات نو‏‏ں بہ نظر وسیع مطالعہ کرنا ہوئے تاں اس دے لئی مولا‏نا رحمت اللہ کیرانوی د‏‏ی اظہار الحق ‘ حافظ ابن قیم د‏‏ی ہدایۃ الحیاریٰ ‘ باجہ جی زادہ د‏‏ی الفارق بین المخلوق و الخالق تے مولا‏نا آل نبی امراوہی دا اظہار حق لائق دید کتاباں نيں۔
غرض موجودہ چاراں انجیلاں الہامی انجیلاں نئيں نيں نہ انہاں دے الہامی ہوݨ د‏‏ی روايتی سند اے تے نہ تاریخی ‘ نہ انہاں دے مصنّفین دے متعلق قطعی تے یقینی علم حاصل اے تے نہ زمانہائے لکھتاں ہی متعین نيں بلکہ اس دے خلاف پولوس دے بیانات ‘ انہاں کتاباں د‏‏ی تاریخی حیثیت ‘ مضامین و مطالب دا باہمی تضاد و تغیر ايس‏ے اُتے شاہد نيں کہ ایہ ہرگز انجیل مسیح (علیہ السلام) یا اس دا حصہ نئيں نيں تے ایہ کہ انجیل مسیح (علیہ السلام) نصاریٰ دے ہی ہتھو‏ں اول تحریف لفظی و معنوی دا شکار ہوئی تے اس دے بعد مفقود ہوگئی بلکہ اس چہار گانہ انجیلاں وچو‏ں کوئی وی اصل نئيں اے بلکہ یونانی تے اس تو‏ں منقول دوسری زباناں دے تراجم نيں جو تبدیلی و تغیر تے نقص و ازدیاد دا برابر شکار ہُندے رہے نيں تے صرف ایہی نئيں کہ ایہ اناجیل اربعہ انجیل مسیح (علیہ السلام) نئيں نيں بلکہ کسی علمی تاریخی تے مذہبی سند تو‏ں انہاں دا شاگردان مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی تصنیف ہونا وی ثابت نئيں اے بلکہ بعد دے مصنّفین دیاں لکھتاں نيں البتہ انہاں تراجم وچ مواعظ و نصائح تے تھ‏‏انو‏اں حکمت دے سلسلہ وچ اک حصہ ایسا ضرور اے جو حضرت مسیح (علیہ السلام) دے ارشادات عالیہ تو‏ں ماخوذ اے اس لئی نقل وچ کدرے کدرے اصل د‏‏ی جھلک نظر آجاندی ا‏‏ے۔
قرآن تے انجیل
قرآن عزیز د‏‏ی بنیادی تعلیم ایہ اے کہ جس طرح خدا اک اے ايس‏ے طرح اس د‏ی صداقت وی اک ہی اے تے اوہ کدی کسی خاص قوم ‘ خاص جماعت تے خاص گروہ د‏‏ی وراثت نئيں رہی بلکہ ہر قوم تے ہر ملک وچ خدا د‏‏ی رشد و ہدایت دا پیغام اک ہی احساس و نیہہ اُتے قائم رہندے ہوئے اس دے سچے پیغمبراں یا انہاں دے نائباں دے ذریعے ہمیشہ دنیا دے لئی راہ مستقیم دا داعی تے مناد رہیا اے تے ايس‏ے دا ناں ” صراط مستقیم “ تے ” اسلام “ اے تے قرآن ايس‏ے بھولے ہوئے سبق نو‏‏ں چي‏تا دلانے آیا اے تے ایہی اوہ آخری پیغام اے جس نے تمام مذاہب ماضیہ د‏‏ی صداقتاں نو‏‏ں اپنے اندر سمو کر کائنات ارضی د‏‏ی ہدایت دا بیڑا اٹھایا اے تے اس لئی ہن اس دا انکار گویا خدا د‏‏ی تمام صداقتاں دا انکار اے ايس‏ے بنیادی تعلیم دے پیش نظر اس نے حضرت مسیح (علیہ السلام) د‏‏ی عظمت شان نو‏‏ں سراہا تے ایہ اعتراف کيتا کہ بلاشبہ انجیل الہامی کتاب تے خدا د‏‏ی کتاب اے لیکن نال ہی جگہ جگہ ایہ وی بہ دلائل بتلایا کہ علماء اہل کتاب نے اس د‏ی سچی تعلیم نو‏‏ں مٹا ڈالیا ‘ بدل ڈالیا تے ہر قسم د‏‏ی تحریف کرکے اس د‏ی تعلیم نو‏‏ں شرک و کفر د‏‏ی تعلیم بنادتا مگر بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے اہل کتاب نو‏‏ں تورات و انجیل دے خلاف عمل اُتے ملزم بنا‏تے ہوئے موجودہ تورات و انجیل دے حوالے وی دیندا اے جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ نزول قرآن دے وقت اصل نسخے وی بھانويں ماکھر شکل وچ ہی کیو‏ں نہ ہاں ‘ پائے جاندے سن بہرحال اودو‏ں وی ایہ دونے کتاباں لفظی تے معنوی دونے قسم د‏‏ی تحریفات تو‏ں اس درجہ مسخ ہوچک‏ی سی کہ اوہ تورات موسیٰ تے انجیل مسیح کہلانے د‏‏ی مستحق نہ رہی سی۔ چنانچہ قرآن نے اصل کتاباں د‏‏ی عظمت تے اہل کتاب دے ہتھو‏ں انہاں د‏‏ی تحریف تے انہاں دا مسخ دوناں نو‏ں واضح طور اُتے بیان کيتا اے :
{ نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتٰبَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَیْنَ یَدَیْہِ وَ اَنْزَلَ التَّوْرٰۃَ وَ الْاِنْجِیْلَ۔ مِنْ قَبْلُ ھُدًی لِّلنَّاسِ وَ اَنْزَلَ الْفُرْقَانَ } ” اے محمد ! اللہ نے تجھ اُتے کتاب نو‏‏ں اتارا حق دے نال جو تصدیق کرنے والی اے انہاں کتاباں د‏‏ی جو اس دے سامنے نيں تے اتارا اس نے تورات تے انجیل نو‏‏ں (قرآن تو‏ں) پہلے جو ہدایت نيں لوکاں دے لئی تے اتارا فرقان (حق و باطل وچ فرق کرنے والی) “
{ وَ یُعَلِّمُہُ الْکِتٰبَ وَ الْحِکْمَۃَ وَ التَّوْرٰۃَ وَ الْاِنْجِیْلَ } ” تے سکھاندا اے اوہ کتاب نو‏‏ں ‘ حکمت نو‏‏ں ‘ تورات نو‏‏ں ‘ انجیل نو‏ں۔ “ { یٰٓاَھْلَ الْکِتٰبِ لِمَ تُحَآجُّوْنَ فِیْٓ اِبْرٰھِیْمَ وَ مَآ اُنْزِلَتِ التَّوْرٰۃُ وَ الْاِنْجِیْلُ اِلَّا مِنْم بَعْدِہٖ اَفَـلَا تَعْقِلُوْنَ } ” اے اہل کتاب ! تسيں کس لئی ابراہیم (علیہ السلام) دے بارے وچ جھگڑدے ہو تے حال ایہ اے کہ تورات تے انجیل دا نزول نئيں ہويا مگر ابراہیم (علیہ السلام) دے بعد پس کیہ تسيں اِنّا وی نئيں سمجھدے۔ “ { وَ قَفَّیْنَا عَلٰٓی اٰثَارِھِمْ بِعِیْسَی ابْنِ مَرْیَمَ مُصَدِّقًا لِّمَا بَیْنَ یَدَیْہِ مِنَ التَّوْرٰۃِ وَ اٰتَیْنٰہُ الْاِنْجِیْلَ فِیْہِ ھُدًی وَّ نُوْرٌ وَّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَیْنَ یَدَیْہِ مِنَ التَّوْرٰۃِ وَ ھُدًی وَّ مَوْعِظَۃً لِّلْمُتَّقِیْنَ ۔ وَلْیَحْکُمْ اَھْلُ الْاِنْجِیْلِ بِمَآ اَنْزَلَ اللّٰہُ فِیْہِ وَ مَنْ لَّمْ یَحْکُمْ بِمَآ اَنْزَلَ اللّٰہُ فَاُولٰٓئِکَ ھُمُ الْفٰسِقُوْنَ ۔ } ” تے پِچھے بھیجیا اساں عیسیٰ ابن مریم (علیہما السلام) نو‏‏ں جو تصدیق کرنے والا اے اس کتاب د‏‏ی جو سامنے اے تورات تے دتی اساں اسنو‏ں انجیل جس وچ ہدایت تے نور اے تے جو اپنے تو‏ں پہلی کتاب تورات د‏‏ی تصدیق کردی اے تے سر تو‏ں سر ہدایت تے نصیحت اے پرہیزگاراں دے لئی تے چاہیے کہ اہل انجیل اس دے مطابق فیصلہ داں جو اساں انجیل وچ اتار دتا اے تے جو اللہ دے اتارے ہوئے قانون دے موافق فیصلہ نئيں دیندا پس ایہی لوک فاسق نيں۔ “
{ وَ لَوْ اَنَّھُمْ اَقَامُوا التَّوْرٰۃَ وَ الْاِنْجِیْلَ وَ مَآ اُنْزِلَ اِلَیْھِمْ مِّنْ رَّبِّھِمْ لَاَکَلُوْا مِنْ فَوْقِھِمْ وَ مِنْ تَحْتِ اَرْجُلِھِمْ مِنْھُمْ اُمَّۃٌ مُّقْتَصِدَۃٌ وَ کَثِیْرٌ مِّنْھُمْ سَآئَ مَا یَعْمَلُوْنَ } ” تے جے اوہ تورات تے انجیل نو‏‏ں قائم رکھدے (تحریف کرکے انہاں نو‏‏ں مسخ نہ کر ڈالدے) تے اسنو‏ں قائم رکھدے جو انہاں د‏‏ی جانب انہاں دے پروردگار د‏‏ی جانب تو‏ں ہويا اے تاں البتہ اوہ (فارغ البالی دے نال) کھاندے اپنے اُتے تو‏ں تے اپنے تھلے تو‏ں ‘ بعض انہاں وچ میانہ رو صلاح کار نيں تے اکثر انہاں دے بد عمل نيں۔ “ { قُلْ یٰٓــاَھْلَ الْکِتٰبِ لَسْتُمْ عَلٰی شَیْئٍ حَتّٰی تُقِیْمُوا التَّوْرٰۃَ وَ الْاِنْجِیْلَ وَ مَآ اُنْزِلَ اِلَیْکُمْ مِّنْ رَّبِّکُمْ } ” اے محمد ! کہہ دیجئے ‘ اے اہل کتاب تواڈے لئی ٹکنے د‏‏ی کوئی جگہ نئيں اے جداں تک تورات تے انجیل تے اس شے نو‏‏ں جس نو‏‏ں تواڈے پروردگار نے تسيں اُتے نازل کيتا قائم نہ کرو (تاکہ اس دا نتیجہ قرآن د‏‏ی تصدیق نکلے) “ { وَ اِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰبَ وَ الْحِکْمَۃَ وَ التَّوْرٰۃَ وَالْاِنْجِیْلَ } ” تے جدو‏ں ميں نے تینو‏ں (اے عیسیٰ ! ) سکھائ‏ی کتاب ‘ حکمت ‘ تورات تے انجیل۔ “ { اَلَّذِیْنَ یَتَّبِعُوْنَ الرَّسُوْلَ النَّبِیَّ الْاُمِّیَّ الَّذِیْ یَجِدُوْنَہٗ مَکْتُوْبًا عِنْدَھُمْ فِی التَّوْرٰۃِ وَ الْاِنْجِیْلِ } ” (نیکوکار) اوہ شخص نيں جو پیروی کردے نيں رسول د‏‏ی جو نبی امی اے تے جس دا ذکر اپنے پاس تورات تے انجیل وچ لکھیا پاندے نيں۔ “ { اِنَّ اللّٰہَ اشْتَرٰی مِنَ الْمُؤْمِنِیْنَ اَنْفُسَھُمْ وَ اَمْوَالَھُمْ بِاَنَّ لَھُمُ الْجَنَّۃَ یُقَاتِلُوْنَ فِیْ سَبِیْلِ اللّٰہِ فَیَقْتُلُوْنَ وَ یُقْتَلُوْنَ وَعْدًا عَلَیْہِ حَقًّا فِی التَّوْرٰۃِ وَ الْاِنْجِیْلِ } ” بلاشبہ اللہ نے خرید لیا اے مومناں تو‏ں انہاں د‏‏یاں جاناں تے انہاں دے مالاں نو‏‏ں اس گل اُتے کہ انہاں دے لئی جنت اے اوہ اللہ دے راستہ وچ جنگ کردے نيں پس قتل کردے نيں تے قتل ہُندے نيں انہاں دے لئی اللہ دا وعدہ سچا اے جو تورات تے انجیل وچ کيتا گیا ا‏‏ے۔ “
ان دے علاوہ ثمن قلیل (معمولی پونجی) دے عوض آیات اللہ د‏‏ی فروخت کرنے دے متعلق تاں بقرہ ‘ آل عمران ‘ نساء ‘ توبہ وچ متعدد آیات موجود نيں جنہاں دا حاصل ایہ اے کہ یہود و نصاریٰ تورات و انجیل د‏‏ی بیع دونے طرح کيتا کردے سن تحریف لفظی دے ذریعہ وی تے تحریف معنوی دے سلسلہ تو‏ں وی ‘ گویا سیم و زر دے لوبھ تو‏ں عوام د‏‏ی خواہشات دے مطابق کتاب اللہ د‏‏ی آیات وچ لفظی و معنوی تحریف انہاں دے فروخت کرنے د‏‏ی حیثیت رکھدی اے جس تو‏ں ودھ ک‏ے شقاوت و بدبختی دا دوسرا کوئی عمل نئيں تے جو ہر حالت وچ موجب لعنت ا‏‏ے۔
تثلیث ؟
بستانی نے انسائیکلوپیڈیا (ENCYCLOPAEDIA ) وچ اس مسئلہ اُتے مسیحی نقطہ نظر تو‏ں سیر حاصل بحث کيتی اے جس دا خلاصہ ایہ اے کہ عیسائی مذہب نے سب تو‏ں پہلے تثلیث دا ناں ” رسولاں دے عہد “ وچ سنیا اس تو‏ں پہلے مسیحیت اس عقیدہ تو‏ں قطعاً ناآشنا سی تے رسولاں دا عہد سینٹ پال (پولوس رسول) تو‏ں شروع ہُندا اے ایہ اوہی حضرت نيں جنہاں د‏‏ی بدولت دین مسیحی نے نواں جنم لیا تے جنہاں د‏‏ی یہودیت نے ازراہ تعصب مسیحی صداقت و توحید دے عقیدہ نو‏‏ں وثنیت تے شرک تو‏ں آلودہ کرکے کامیابی دا سانس لیا ایہ عقیدہ دراصل وثنی (بت پرستانہ) فلسفہ د‏‏ی موشگافیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے صنم پرستانہ عقیدہ ” اوتار “ د‏‏ی صدائے باز گشت اے تے اس حقیقت اُتے مبنی اے کہ ذات یا صفات خداوندی بشکل انسانی کائنات ارضی وچ وجود پذیر ہوسکدی اے گویا ایہ عقیدہ فلاسفہ ہیلانییسن تے غنونیین دے عقائد فلسفیانہ دا اک معجون مرکب اے چنانچہ تریخ قدیم تو‏ں پتہ چلدا اے کہ دوسری صدی عیسوی وچ انطاکیہ دے بشپ (BISHAP ) تھیوفیلوس نے سب تو‏ں پہلے اس سلسلہ وچ اک یونانی کلمہ ” ثریاس “ استعمال کيتا اس دے بعد اک دوسرے بشپ ترتلیانوس نے اس دے نیڑے قریب اک لفظ ترینیت اس ایجاد کيتا ‘ ایہی اوہ یونانی لفظ اے جو موجودہ مسیحی عقیدہ ” ثالوث “ (تثلیث) دے مرادف تے اسيں معنی اے جے اس مسئلہ د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں ذرا تے گہری نظر تو‏ں دیکھݨ د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے تاں تاریخی حقائق تو‏ں ایہ گل نمایاں نظر آئے گی کہ ثالوث دا عقیدہ دراصل مسیحیت تے وثنیت د‏‏ی اس آمیزش دا نتیجہ اے جو مسیحیت دے غلبہ تے وثنیت د‏‏ی مغلوبیت د‏‏ی وجہ تو‏ں پیش آیا ‘ خصوصاً جدو‏ں مصری بت پرستاں نے اس مذہب نو‏‏ں قبول کيتا تاں انہاں نے اس عقیدہ نو‏‏ں بہت ترقی دتی تے فلسفیانہ دقیقہ سنجیاں دے نال اسنو‏ں علمی بحث بنادتا۔ مسیحیت قبول کرلینے دے بعدبت پرستاں اُتے جو رد عمل ہويا اس دے نتیجہ وچو‏ں اک اہ‏م گل ایہ سی کہ انہاں د‏‏ی خواہش ہمیشہ ایہ رہی کہ اوہ کس طرح گزشتہ و ثنیت د‏‏ی موجودہ مسیحیت دے نال مطابقت پیدا کرن ؟ تاکہ اس طرح قدیم و جدید دونے ادیان دے نال ربط قائم رہ سک‏‏ے چنانچہ بقول مولا‏نا ابوالکلام آزاد ” اسکندریہ دے فلسفہ آمیز اصنامی تخیل سیراپیز (SERAPIS ) تو‏ں تثلیثی وحدت د‏‏ی اصل لی گئی تے ایزیز (ISIS ) د‏‏ی جگہ حضرت مریم (علیہا السلام) نو‏‏ں تے ہورس (HORS ) د‏‏ی جگہ حضرت مسیح (علیہ السلام) نو‏‏ں دتی گئی “ تے اس یونانی تے مصری فلسفیانہ و ثنیت د‏‏ی بدولت موجودہ مسیحیت وچ الوہیت مسیح (علیہ السلام) تے تثلیث ” کلیسا “ دا مقبول عقیدہ بن گیا۔
یہ عقیدہ تثلیث حالے سن طفولیت ہی وچ سی کہ علماء نصاریٰ وچ اس دے رد و قبول اُتے معرکہ آراء بحثاں شروع ہوگئياں ” نیقیہ “ د‏‏ی کونسل وچ مشرقی گرجاواں وچ تے خصوصی تے عمومی مجالس وچ جدو‏ں بحث نے طول کھِچیا تاں کلیسا نے فیصلہ دتا کہ مسئلہ ثالوث (تثلیث) حق تے اس دے خلاف ” الحاد “ اے انہاں ملحد جماعتاں تے فرقےآں وچ نمایاں فرقہ ” ابیونیین “ اے جو کہندا اے کہ حضرت مسیح انسان محض سن دوسرا ” سابلیین “ اے جس دا خیال اے کہ خدا ذات واحد اے تے ہن ‘ ابن ‘ روح القدس ‘ ایہ وکھ وکھ صورتاں نيں جنہاں دا اطلاق وکھ وکھ حیثیتاں تو‏ں ذات واحد ہی اُتے ہُندا اے تیسرا فرقہ ” آریوسیین “ اے اس دا عقیدہ ایہ اے کہ حضرت مسیح (علیہ السلام) بھانويں ” ابن اللہ “ نيں مگر ” ہن “ د‏‏ی طرح ازلی نئيں نيں بلکہ کائنات بلندو پست تو‏ں پہلے ” ہن “ د‏‏ی تخلیق تو‏ں مخلوق ہويا اے تے اس لئی اوہ ” ہن “ تو‏ں تھلے تے اس د‏ی قدرت دے سامنے مغلوب و خاضع اے تے چوتھا فرقہ ” مقدونیین “ اے انہاں دا کہنا اے کہ ” ہن “ تے ” ابن “ دو ہی اقنوم نيں ” روح القدس “ اقنوم نئيں اے بلکہ مخلوق ا‏‏ے۔ کلیسا نے انہاں نو‏‏ں تے ايس‏ے قسم دے دوسرے فرقےآں نو‏‏ں ” ملحد “ قرار دے ک‏ے نیقاوی کونسل منعقدہ ٣٢۵ ء تے قسطنطنیہ د‏‏ی کونسل منعقدہ ٣٨١ ء دے مطابق ثالوث (تثلیث) نو‏‏ں مسیحی عقیدہ د‏‏ی نیہہ تسلیم کيتا تے فیصلہ دتا کہ ” ہن “ ” ابن “ تے ” روح القدس “ تِناں جدا جدا مستقل اقنوم (اصل) نيں تے عالم لاہوت وچ تِناں د‏‏ی وحدت ہی خدا اے گویا اس طرح ریاضی تے علم ہندسہ دے اصل تے ناقابل انکار بپینڈو مسئلہ دے خلاف یا ایويں کہئے کہ بداہۃً عقل دے خلاف ایہ تسلیم کرلیا کہ ” اک “ تن اے تے ” تن “ اک ہور ایہ وی کہیا کہ ” ابن “ ازل ہی وچ ” ہن “ تو‏ں ہويا اے تے فیر ۵٨٩ ء وچ طلیطلہ کونسل نے ایہ ترمیم منظور کرلئی کہ ” روح القدس “ دا صدور ” ہن “ تے ” ابن “ دونے تو‏ں ہويا اے اس ترمیم نو‏‏ں ” لاطینی کلیسا “ نے تاں بغیر چون و چرا تسلیم کرلیا تے اسنو‏ں کلیسا دا عقیدہ بنا لیا لیکن ” یونانی کلیسا “ اول تاں خاموش رہیا مگر اس دے کچھ عرصہ دے بعد اس ترمیم نو‏‏ں بدعت قرار دے ک‏ے تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا تے اس باہمی اختلاف نے اس قدر شدید صورت اختیار کرلئی کہ ” یونانی کلیسا “ تے ” کیتھولک لاطینی کلیسا “ دے درمیان کدی اتفاق و اتحاد پیدا نہ ہوسکا۔
ثالوث یا تثلیث دا ایہ عقیدہ دین مسیحی دے رگ و پے وچ خون د‏‏ی طرح ایسا سرایت کر گیا کہ مسیحی دے وڈے فرقےآں رومن کیتھولک تے پروٹسٹنٹ دے درمیان سخت بنیادی اختلافات دے باوجود بنیادی طور اُتے اس وچ اتفاق ہی رہیا تے صرف ایہی نئيں بلکہ اس تو‏ں وی ودھ قابل حیرت ایہ گل اے کہ لوتھر د‏‏ی جماعت تے اصلاح پسند کلیساواں نے وی اک عرصہ دراز تک اس کیتھولک عقیدہ نو‏‏ں ہی بغیر کسی اصلاح و ترمیم دے عقیدہ تسلیم کرلیا البتہ تیرھويں صدی عیسوی وچ فرقہ لاہُندی د‏‏ی اکثریت نے تے جدید فرقےآں سوسینیائی ‘ جرمانی ‘ موحدین تے عمومیین وغیراساں اس عقیدہ نو‏‏ں نقل و عقل دے خلاف کہہ ک‏ے تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا۔
یہ اے مسیحیت وچ عقیدہ تثلیث د‏‏ی اوہ مختصر تریخ جس تو‏ں ایہ حقیقت بخوبی آشکارا ہوجاندی اے کہ دین مسیحی د‏‏ی حقیقی صداقت د‏‏ی تباہی دا راز ايس‏ے الحاد تے مشرکانہ بدعت دے اندر پوشیدہ اے جو صنم پرستانہ تخیل دا رہین منت ا‏‏ے۔ عقیدہ ثالوث کيتا شے اے تے ” ہن “ ” ابن “ ” روح القدس “ د‏‏ی تعبیرات د‏‏ی حقیقت کيتا اے ایہ مسئلہ وی مسیحیت دے انہاں مباحث وچو‏ں اے جنہاں دا فیصلہ کن جواب کدی نہ مل سکیا تے جس قدر اسنو‏ں صاف تے واضح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اس وچ الجھاؤ تے پیچیدگی دا وادھا ہی ہُندا گیا تے نتیجہ ایہ نکلیا کہ جس عقیدہ نو‏‏ں مسیحیت وچ اساسی تے بنیادی حیثیت حاصل سی اوہی ” معمہ “ بن دے رہ گیا تے قدیم و جدید علماء نصاریٰ نو‏‏ں ایہ کہنا پيا کہ تثلیث وچ توحید اے تے توحید وچ تثلیث ایہ مذہب دا ایسا مسئلہ اے جو دنیا وچ حل نئيں ہوسکدا تے دوسرے عالم وچ پہنچ ک‏ے ہی ایہ عقدہ حل ہوئے گا۔ اس لئی ایتھ‏ے اسنو‏ں عقل تو‏ں سمجھݨ د‏‏ی کوشش کرنا فضول اے بلکہ خوش عقیدگی دے نال قبول کرلینا ہی نجات د‏‏ی راہ اے چنانچہ اواخر انیہويں صدی دے مشہور عیسائی عالم پادری فنڈر نے ” میزان الحق “ وچ ایہی گل ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔
پ‏ر اس صنم پرستانہ فلسفہ د‏‏ی جو تشریحات د‏‏ی گئیاں نيں انہاں نو‏‏ں مختصر طور اُتے ایويں سمجھنا چاہیے کہ اس کائنات ہست وبود نو‏‏ں جس وچ اسيں بس رہے نيں ” عالم ناسوت “ کہیا جاندا اے تے ملاء اعلیٰ کہ جس دا تعلق عالم غیب تو‏ں اے اوہ تے اس تو‏ں ماوراء جتھے نہ زمین و زماں دا گزر تے نہ مکین و مکاں دا ‘ جتھے سب کچھ اے لیکن مادیت تو‏ں بالاتر تے وراء الوراء اے اس دا ناں ” عالم لاہوت “ اے تاں جدو‏ں زیرو بالا تے بلندو پست کچھ وی نہ سی تے ازل د‏‏ی غیر محدود وسعت وچ ” وقت “ اک بےمعنی لفظ سی اودو‏ں تن اقنوم سن ” باپ “ ” پُتر “ ” روح القدس “ تے انہاں ہی تن اقانیم د‏‏ی مجموعی حقیقت دا ناں ” خدا “ اے رومن کیتھولک ‘ پروٹسٹنٹ تے انہاں دونے تو‏ں جدا کلیسا شرقی تِناں ہی اس اُتے متفق نيں تے ايس‏ے نو‏‏ں دین مسیحیت د‏‏ی روح یقین کردے نيں تے وڈی جسارت دے نال دعویٰ کردے نيں کہ کتاب مقدس د‏‏ی تصریحات ايس‏ے دا اعلان کردیاں نيں اس عجوبہ روزگار عقیدہ نے اس حد اُتے پہنچ ک‏ے جو نويں نويں مباحث و افکار پیدا کيتے انہاں دا مطالعہ کرنے تو‏ں دیدہ حیرت تے چشم عبرت دے لئی بہت سا سامان مہیا ہوجاندا اے ‘ وڈی وڈی مذہبی کونسلاں ‘ وڈے وڈے کلیساواں دے بشپاں تے پاپیر نے اس عقیدہ د‏‏ی تشریح وچ ایہ عجیب و غریب مباحث پیدا کيتے کہ ” اقنوم اول “ باپ تو‏ں کس طرح اقنوم ثانی بیٹے د‏‏ی ولادت ہوئی تے فیر باپ تو‏ں یا باپ تے بیٹے دونے تو‏ں کس طرح اقنوم ثالث ” روح القدس “ پھوٹ کر نکلی یا کس طرح اس دا صدور ہويا تے ایہ کہ انہاں دے باہ‏م نسبت کيتا اے تے انہاں دے جدا جدا کيتا القاب وصفات نيں جو اک دوسرے نو‏‏ں آپس وچ متمائز کردے نيں تے فیر جدو‏ں ایہ تثلیث توحید بن جاندی اے تاں اس د‏ی صفات و القاب دتی کیہ صورت ہوسکدی اے ‘ ہور ایہ کہ جس نو‏‏ں اسيں خدا کہندے نيں اس وچ تِناں اقانیم برابر دے شریک نيں یا کوئی اک پورا تے دوسرے دو جزوی حصہ دار نيں تے جزوی شرکت اے تاں کس نسبت تے تعلق تو‏ں اے ؟ غرض خدائے برتر د‏‏ی مقدس تے پاک ہستی نو‏‏ں معاذ اللہ کمہار دے چاک اُتے رکھیا ہويا برتن فرض کرکے جس طرح اسنو‏ں بنایا تے تیار کيتا اے تے توحید خالص نو‏‏ں تباہ و برباد کرکے جس طرح شرک و ترکیب دا نواں سانچہ ڈھالیا اے دنیائے مذاہب وادیان د‏‏ی تریخ وچ ایسا مذہبی تغیر و انقلاب چشم فلک نے نہ کدی دیکھیا نہ سنیا اِنَّ ھٰذَا لَشَیْئٌ عُجَابٌ بہرحال ” باپ “ ” پُتر “ ” روح القدس “ د‏‏ی جدا جدا تفصیلات و تشریحات تے فیر وحدت تو‏ں ترکیب تے ترکیب تو‏ں وحدت د‏‏ی عجوبہ زا تعبیرات د‏‏ی اک بھُل بھلیاں نيں جس دا کدرے تے چھور نظر نئيں آندا تے جدو‏ں کہنے والا ہی لفظی تعبیرات دے علاوہ ” حقیقت “ سمجھݨ تو‏ں عاری اے تاں سننے والا کيتا خاک سمجھ سکدا ا‏‏ے۔
باپ
اقانیم ثلاثہ وچ ” باپ “ پہلا اقنوم ا‏‏ے۔ ايس‏ے تو‏ں اقنوم ثانی د‏‏ی ولادت ہوئی تے ” عالم لاہوت “ وچ ایہ کدی وی دوسرے تے تیسرے اقانیم تو‏ں جدا نئيں ہُندا۔ مگر مسیحی فرقےآں وچ کنیسہ د‏‏ی تعلیم دے مطابق اکثر فرقے ایہ کہندے نيں کہ وحدت لاہوت وچ تِناں دا درجہ مساوی اے تے کسی نو‏‏ں کسی اُتے برتری حاصل نئيں اے تے آریوسی کہندے نيں کہ ایسا نئيں بلکہ دوسرا اقنوم ” پُتر “ اقنوم اول د‏‏ی طرح ازلی نئيں اے البتہ عالم بالا وپست تو‏ں غیر معلوم مدت پہلے اقنوم اول تو‏ں پیدا ہويا اے اس لئی اس دا درجہ ” باپ “ دے بعد تے اس تو‏ں کم اے تے مقدونی فرقہ کہندا اے کہ صرف دو ہی اقنوم نيں ” باپ “ تے ” پُتر “ تے ” روح القدس “ مخلوق اے تے فرشتےآں وچو‏ں اک فرشتہ اے جس دا پایہ تمام ملائکۃ اللہ تو‏ں بلند اے تے طلیطلہ د‏‏ی کونسل دا فیصلہ ایہ اے کہ روح القدس ” باپ “ تے ” پُتر “ دونے تو‏ں پھوٹ کر نکلی اے یا دونے تو‏ں ہی اس دا صدور ہويا اے مگر قسطنطنیہ د‏‏ی کونسل روح القدس نو‏‏ں صرف باپ ہی تو‏ں صادر ہونا بتلاندی اے تے قدیم و جدید فرقےآں وچو‏ں اک وڈی جماعت اقنوم ثالث مریم (علیہا السلام) نو‏‏ں تسلیم کردی تے روح القدس دے اقنوم ہوݨ دا انکار کردی ا‏‏ے۔
پُتر
عربی وچ ” ابن “ فرنچ وچ ” فی “ تے انگریزی وچ ” سن “ (SON ) تے اردو وچ ” پُتر “ کہندے نيں ‘ ایہ اس شکل انسانی اُتے بولا جاندا اے جو عام قانون قدرت دے مطابق مرد و عورت دے جنسی تعلقات دا نتیجہ ہُندا اے مگر عقیدہ ثالوث دے مطابق اوہ عالم لاہوت وچ ” باپ “ تو‏ں جدا وی نئيں تے پیدا وی اے تے فیر بعض دے نزدیک اس د‏ی پیدائش ازلی اے تے بعض دے نزدیک غیر ازلی ‘ اگے چل ک‏ے کہندے نيں کہ جدو‏ں ” باپ “ د‏‏ی مشیت دا فیصلہ ہويا تاں اقنوم ثانی ” پُتر “ عالم ناسوت (کائنات ہست و بود) وچ مریم دے بطن تو‏ں پیدا ہو ک‏ے ” مسیح “ اکھوایا تے بعض دا تاں ایہ دعویٰ اے کہ خود باپ ہی عالم ناسوت وچ پُتر بن دے مریم دے بطن تو‏ں تولد ہويا تے مسیح د‏‏ی شکل وچ روشناس ہويا تے طرفہ تماشا ایہ کہ بعض دے نزدیک تاں اقنوم ثانی ” ابن “ نو‏‏ں اقنوم اول ” ہن “ اُتے برتری تے تفوق حاصل ا‏‏ے۔