cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اٹل بہاری واجپائی
بار اول: مئی1996ء
1995ء دے ابتدا وچ بی جے پی نے قوم پرستی دے ناں اُتے شہرت حاصل کيتی۔ بھارت دے عام انتخابات 1996ء وچ بی جے پی سب تو‏ں وڈی جماعت بن دے ابھری۔ اس وقت دے صدر شنکر دیال شرما نے اٹل جی نو‏‏ں حکومت بنانےکی دعوت دتی تے انہاں نے بھارت دے دسويں وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں حلف لیا لیکن بی جے پی اکثریت ثابت کرنے وچ ناکا‏م رہی تے 13 دناں دے اندر انہاں نو‏‏ں استعفی دینا پيا۔
بار دوم: 1998ء-1999ء
1996ء تے 1998ء وچ دو حکومتاں د‏‏ی تحلیل دے بعد لوک سبھا نو‏‏ں وی تحلیل کر دتا گیا تے فیر تو‏ں انتخابات کروائےگئے۔ بھارت دے عام انتخابات 1998ء وچ وی بی جے پی نو‏‏ں کامیابی حاصل ہوئی تے اس مرتبہ متعدد ہ‏‏م آہنگ جماعتاں نے مل ک‏ے نیشنل ڈیموکریٹک الائنس بنایا تے اٹل جی نے فیر وزارت عظمی دا حلف لیا۔ این ڈی اے نے پارلیمان وچ اکثریت ثابت د‏‏ی تے 13 ماہ تک حکومت برقرار رہی کیونجے 1999ء دے وسط وچ جے للدا د‏‏ی قیادت والی اے آئی اے ڈی ایم دے نے اپنا تعاون واپس لے لیا۔ 17 اپریل 1999ء نو‏‏ں بی جے پی اک ووٹ تو‏ں حکومت تحریک عدم اعتماد ہارگئی۔ چونکہ حزب مخالف وی اکثریت ثابت نئيں کرسکی لہذا فیر تو‏ں لوک سبھا تحلیل ہوئے گئی تے نويں سرے تو‏ں انتخابات ہوئے۔
جوہری تجربہ
[پوکرن]] وچ 1998ء وچ بھارت نے پنج زیر زمین جوہری تجربے کیتے۔ ایہ تجربہ پہلے جوہری تجربہ سمائلنگ بدھا-1974ء دے 24 برس بعد کيتا سی۔ اس تجربہ نو‏‏ں پوکرن-دوم دا ناں دتا گیا۔ ایہ تجربہ حکومت بننے دے محض اک ماہ بعد کيتا گیا سی۔ اس دے ٹھیک دو ہفتےآں دے بعد پاکستان نے وی اپنا جوہری تجربہ کيتا تے جوہری ہتھیار رکھنے والےآں د‏‏ی صف وچ شامل ہوئے گیا۔ روس تے فرانس جداں ملکاں نے جوہری ہتھیار دے مسئلہ وچ بھارت دا نال دتا جدو‏ں کہ امریکا، کناڈا، جاپان، برطانیہ تے یورپی اتحاد نے مخالفت کيتی تے بھارت اُتے انفارمیشن، ذخائر تے ٹیکنالوجی جداں میداناں وچ پابندی عائد کردتی۔ انہاں تمام پابندیاں تے عالمی تنقیداں دے باوجود جوہری تجربات کیتے گئے تے مقامی طور اُتے مشہور وی رہ‏‏ے۔ عالمی پابندیاں ناکا‏م ہوگئياں تے چھ ماہ دے اندر تمام ملکاں نے تے بالخصوص امریکا نے اپنے فیصلے واپس لے لئی، نہ صرف بھارت دے خلاف بلکہ پاکستان دے خلاف بھی۔ ایہ صرف تے صرف اٹل جی دے اٹل فیصلےآں ، حکمت عملیاں تے انتظامیہ دا نتیجہ سی۔
لاہور اعلامیہ
1998ء دے اواخر تے 1999ء دے اوائل وچ اٹل جی نے پاکستان دے نال مکمل امن وسکو‏ن دیاں کوششاں تیز کر دتیاں۔ ايس‏ے سلسلہ وچ 1999ء وچ دہلی-لاہور بس خدمت دا آغاز کيتا گیا۔ اٹل جی نے اک نويں امنی کارروائی دا آغاز کيتا جس د‏‏ی رو تو‏ں کشمیر دے مسئلے تے ہور تنازعات نو‏‏ں حل کيتا جاناتھا ۔ انہاں کوششاں دا نتیجہ سی کہ لاہور اعلامیہ دا انعقاد کيتا گیا تے تجارتی تعلقات نو‏‏ں وسعت دتی گئی۔ تے اس طرح نہ صرف دونے ملکاں دے وچکار بلکہ پورے ایشیا تے دنیا بھر وچ 1998ء دے جوہری تجربہ د‏‏ی تلخی دور ہوئے گئی۔
کارگل جنگ
یہ خبر پھیل گئی کہ عسکریت پسنداں تے غیر یونیفارم وچ پاکستانی فوج دے جواناں (جنہاں وچ کچھ سرکاری شناخت تے پاک فوج دے ہتھیار لئی ہوئے سن ) نے کشمیر وچ مداخلت د‏‏ی تے پہاڑی دے اُتے د‏‏ی سرحداں تے کچھ گمنام اُتے سرحداں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے تیزی تو‏ں اگے ودھنے لگے۔ ایہ کشیدگی کارگل دے آس پاس سی لیکن اخنور وی متاثر سی تے سیاچن گلیشیر تک کشیدگی پھیل گئی۔ جوابا بھارتی فوج کشمیر د‏‏ی طرف بڑھی، جون 1999ء وچ آپریشن وجے شروع کيتا گیا، اس دے تحت بھارتی فوج سخت سرد موسم، برف تے انتہائی انچی پہاڑی اُتے بھاری بھرکم توپ د‏‏ی مدد تو‏ں پاکستانی فوج تے عسکریت پسنداں تو‏ں لڑ رہی سی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ 500 بھارتی فوجی مارے گئے، ایہ جنگ تن ماہ چلی تے اندازہ 600-4000 پاکستانی فوجی تے عسکریت پسند مارے گئے۔ بھارت نے پاکستانی عسکریت پسنداں نو‏‏ں پِچھے دھکیل دتا تے تقریباً 70 فیصد علاقہ واپس لے لیا۔ اٹل جی نے امریکا دے صدر بل کلنٹن نو‏‏ں اک خفیہ خط لکھیا کہ جے پاکستانی گھسپیٹھیاں نے بھارتی علاقہ خالی نئيں کيتا تاں “ہم انہاں نو‏ں بھگادین گے، چاہے سانو‏ں دوسرا راستہ اختیار کرنا پڑے“-اس دا مطلب سی کہ - اوہ لائن آف کنٹرول نو‏‏ں عبور کرنے تے جوہری ہتھیار استعمال کرنے نو‏‏ں تیار نيں۔
اس جنگ وچ پاکستان نو‏‏ں بھاری نقصان ہويا تے امریکا تے چین نے اس مسئلہ وچ دخل اندازی کرنے یا بھارت نو‏‏ں دھمکانے تو‏ں صاف انکار کر دتا۔ اس وقت جنرل پرویز مشرف اپنی ضد اُتے اڑے رہے جدو‏ں نواز شریف نے باقی فوج نو‏‏ں ایل او سی خالی کرنے دا حکم دے دتا۔ فوج نواز شریف دا حکم مننے نو‏‏ں تیار نئيں سی مگر این ایل آئی نے انہاں دا حکم مان لیا۔ کارگل د‏‏ی جیت نے واجپائی د‏‏ی شبیہ نو‏‏ں ہور چمکا دتا تے دنیا بھر وچ اوہ اپنی مضبوط قیادت تے بے خوف فیصلےآں دے لئی جانے جانے لگے۔ 26 جولائ‏ی 2012ء نو‏‏ں کارگل وجے دوس اُتے بی جے پی صدر نتن گڈکری نے ممبئی وچ اٹل جی دے موم دے مجسمے د‏‏ی نقاب کشائی کيتی۔ اس مجسمہ نو‏‏ں لوناوالا دے موم دے عجائب گھر وچ رکھیا جائے گا۔
سیاستدان
مشکل توں مشکل ستھتی ‘چ وی اوہناں دے مونہوں کسے لئی اپشبد نہیں نکلدا سی۔ نشکپٹ سیاستدان ہن شری واجپائی۔ کسے نے پچھیا کہ کی برہمچاری ہو، تاں اوہناں نے جواب دتا-نہیں، میں انویاہیا ہاں۔ جے کسے راجنیتا نوں بھارت دی جنتا نے پیار دتا تاں اوہ واجپائی ہن، جہناں نے سدھی-سپاٹ زندگی بتائی تے صاف-ستھری سیاست کیتی۔ سیاسی منچ اتوں واجپائی کی ہٹے کہ سیاست گالی-گلوچ ’تے اتر آئی، گھپلے، بھرشٹاچار، دوشنبازی شروع ہو گئی تے سیاست ‘چ پیسہ ہی پردھان ہو گیا۔ سنسد تے ودھان سبھاواں دیاں مریاداواں بھنگ ہون لگیاں۔ شری واجپائی 6 سالاں ’چ 3 وار دیش دے پردھان منتری بنے پر کتے وی بھرشٹاچار دی نیتی نوں نہیں اپنایا۔ ورودھیاں نال وی پیار نال پیش آؤندے رہے تے دلیل ‘چ وی مٹھاپن ہندا۔ مینوں 1984 دیاں لوک سبھا چوناں دے نتیجے چنگی طرحاں یاد ہن، جدوں بھاجپا نوں صرف 2 سیٹاں ملیاں سن تے اٹل جی نے چٹکی لئی-‘ہم دو ہمارے دو‘۔ پاکستان نوں دوستانہ سندیش صرف ‘مومبتیاں‘ بال کے نہیں دتا، سگوں سارے مان یوگ نیتاواں نوں بسّ ‘چ بٹھا کے لاہور لے گئے۔
شاعری
واجپائی ملک دے صف اول دے سیاسی رہنما دے نال اوہ ہندی دے عمدہ شاعر وی نيں۔ سیاسی مصروفیات وچ وی انہاں نے شاعری نو‏‏ں اپنے سینے تو‏ں لگائے رکھیا۔ واجپائی جنہاں نو‏ں اعتدال پسند قائد کہیا جاندا اے انہاں نے اپنی شاعری وچ وی اپنے انہاں جذگل کيتی ترجمانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اپنے طویل سیاسی سفر وچ واجپائی نے وقت دے ہر سلگدے مسئلے اُتے نظماں کہی نيں۔
نمونہ کلام
جنگ نہ ہونے دیں گے ہم جنگ نہ ہونے دیں گے وشوشانتی کے ہم سادھک ہیں جنگ نہ ہونے دیں گے کبھی نہ کھیتوں میں پھر خونی کھاد پھلے گی کھلیانوں میں نہیں موت کی فصل کھلے گی آسمان پھر کبھی نہ انگارے اگلے گا ایٹم سے ناگاساکی پھر نہیں جلے گا ہتھیاروں کے ڈھیروں پر جن کا ہے ڈیرا منہ میں شانتی بغل میں بم، دھوکے کا پھیرا کفن بیچنے والوں سے یہ کہہ دو چلا کر دنیا جان گئی ہے ان کا اصلی چہرا کامیاب ہوں ان کی چالیں ڈھنگ نہ ہونے دیں گے جنگ نہ ہونے دیں گے ہمیں چاہیے شانتی، زندگی ہم کو پیاری ہمیں چاہیے شانتی سرجن کی ہے تیاری ہم نے چھیڑی جنگ بھوک سے بیماری سے آگے آکر ہاتھ بٹائے دنیا ساری ہری بھری دھرتی کو خونی رنگ نہ لینے دیں گے جنگ نہ ہونے دیں گے بھارت پاکستان پڑوسی ساتھ ساتھ رہنا ہے پیار کریں یا وار کریں دونوں کو ہی سہنا ہے تین بار لڑ چکے لڑائی کتنا مہنگا سودا روسی بم ہو یا امریکی، خون ایک بہنا ہے جو ہم پر گزری بچوں کے سنگ نہ ہونے دیں گے جنگ نہ ہونے دیں گے
باہرلے جوڑ
اٹل بہاری واجپائی گٹھ:اتر پردیش تو‏ں راجیہ سبھا دے ارکان گٹھ:اتر پردیش تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:بارہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:برطانوی ہند دے قیدی تے زیر حراست افراد گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی غیر افسانوی مصنفاں گٹھ:بھارت رتن وصول کنندگان گٹھ:بھارت دے وزرائے تعلیم گٹھ:بھارت دے وزرائے خارجہ گٹھ:بھارت وچ ریاستی جنازے گٹھ:بھارت وچ ہنگامی صورت حال دے دوران وچ قید بھارتی گٹھ:بھارتی مدیر گٹھ:بھارتی مرد صحافی گٹھ:بھارتی وزرائے اعظم گٹھ:بھارتی ہندو گٹھ:بھارتیہ جنہاں سنگھ دے سیاست دان گٹھ:بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے سیاست دان گٹھ:بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے صدور گٹھ:پنجويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:تیرہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:چوتھ‏ی لوک سبھا دے ارکان گٹھ:چودہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:چھیويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:دسويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:دوسری لوک سبھا دے ارکان گٹھ:دہلی تو‏ں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:راشٹریہ سویم سیوک سنگھ دے پرچارک گٹھ:رہنماہان حزب اختلاف (بھارت) گٹھ:ستويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:صنعت و تجارت دے وزرا گٹھ:عوامی امور وچ پدم وبھوشن دے وصول کنندگان گٹھ:کانپور دیاں شخصیتاں گٹھ:گوالیار دیاں شخصیتاں گٹھ:گیارہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:لکھنؤ دے سیاست دان گٹھ:لوک سبھا اراکین از اترپردیش گٹھ:مدھیہ پردیش تو‏ں راجیہ سبھا دے ارکان گٹھ:مدھیہ پردیش تو‏ں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:مدھیہ پردیش دے صحافی گٹھ:ہندی بولی دے مصنفاں گٹھ:ہندی شاعر گٹھ:ڈاکٹر بھیم راو امبیڈکر یونیورسٹی دے فارغین
گٹھ:بھارت دے وزیر اعظم گٹھ:ہندو شخصیتاں
مسٹرڈ گیس
مسٹرڈ گیس یا خردل فارغہ (mustard gas) فحم (carbon)، آبساز (hydrogen)، سبزانیہ (chlorine) تے گندھک (sulfur) دا مرکب اے۔ اے کیمیائی ہتھیار دے طور تے استعمال کیتا جاندا اے۔ اینو سدام حسین نے اینو استعمال کردیاں کوئی 4000 کرد مارے۔
گٹھ:کیمیا
مینز یونیورسٹی
مینز یونیورسٹی جرمنی دے نگر مینز چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن یونیورسٹیاں
گنیش
گنیش (سنسکرت: गणेश (دیوناگری لپی) ) شیوا اتے پاربتی دا پتر ہے۔ اوہناں دا واہن موشک ہے۔ گناں دے سوآمی ہون دے کارن اوہناں دا اک نام گنپتی وی ہے۔ جوتیش وچّ ایہناں نوں کیتو دا دیوتا منیا جاندا ہے، اتے جہڑے سنسار دے سادھن ہن، اوہناں دے سوآمی سری گنیش جی ہن۔ ہاتھی ورگا سر ہون دے کارن اوہناں نوں گجانن وی آکھدا ہے۔ ہندو شاستراں مطابق کسے وی کم کرن توں پہلاں گنیش جی دی پوجا کیتی جاندی ہے۔ اس لئی ایہناں نوں آدپوج دے نام نال وی جانیا جاندا ہے۔ گنیش دی اپسنا کرن والا سمپردائے گانپتئے نوں آکھدے ہن۔
گنیش ھندو مت دا اک دیوتا اے۔ اے جھگڑے مٹان والا، نواں مڈ رکھن والا، آرٹ تے سائینس دا دیوتا منیا جاندا اے۔ اے عقل یا بدھی دی نشانی اے۔ اے ہاتھی دے منہ نال دسیا جاندا اے۔
کہا جاتا ہے کہ ایک دن جب شیوجی گھر پر موجود نہیں تھے تو پاروتی نے مٹی سے گنیش کو بنایا۔ اس کے بعد پاروتی نے گنیش کو غسل خانے کے دروازے پر پہرہ دینے کے لیے کھڑا کر دیا۔ جب پاروتی نہا رہی تھی تو شیوجی وہاں آگئے ۔ گنیش شیو جی کو نہیں پہچانتے تھے اور شیو جی گنیش کو۔ ایسے میں گنیش نے شیو جی کو غسل خانے میں جانے سےروک دیا۔ شیو جی غصے میں آگئے۔ دونوں کے درمیان لڑائی ہوئی اور شیو جی نے گنیش کا سرقلم کر دیا۔پاروتی کو جب اس واقعے کا علم ہوا تو وہ شیو جی پر خوب غصہ ہوئیں۔شیوجی نے پاورتی سے وعدہ کیا کہ وہ پاورتی کو گنیش واپس کر دیں گے۔شیوجی نے لوگوں کو کسی مردے کا سر لانے کوکہا مگر لوگوں کوصرف ہاتھی کا سر ملا اس لیے انہیں ہاتھی کا سر ہی لگا دیا گیا۔گنیش کو زندہ کرنے کے بعد انہیں گنیش کا نام دیا گیا۔اس واقعے کی یاد میں گنیش چترتھی کا تہوار منایا جاتا ہے۔ کہا جاتا ہے کہ اسے عوامی تہوار کے طور پر مراٹھا شیواجی (1630-1680) نے شروع کیا۔
نام
گنیش جی دے انیک نام ہن پر ایہہ 12 نام پرمکھ ہن:
جسمانی سنرچنا
چاراں دشاواں وچّ سروویاپکتا دی پرتیک اوہناں دیاں چار بھجاواں ہن۔ اوہ 'لمبودر' ہن کیونکہ سبھ چراچر سرشٹی اوہناں دے ادر وچّ وچردی ہے۔ وڈے کنّ ادھک گراہئشکتی اتے چھوٹی-پینی اکھاں سوخم-تیکھن درشٹی دی سوچک ہے۔ اوہناں دی لمی نکّ (سونڈ) مہامبدھیتو دا پرتیک ہے۔
کتھا
کونچ نے رشی-پتنی دا ہتھ پھڑ لیا۔ رودی اتے کمبدی ہوئی رشی پتنی استوں ترس دی بھچھیا منگن لگی۔ اسی سمیں سوبھری رشی آ گئے۔ اوہناں نے گندھرب نوں سراپ دندے ہوئے آکھیا 'توں چور دی طرحاں میری وہوٹی دا ہتھ پھڑیا ہے، اس کارن توں موشک ہو کے دھرتی دے ہیٹھاں اتے چوری کر کے اپنا ڈھڈّ بھریگا'۔
کمبدے ہوئے گندھرب نے منی ولّ ارداس دتی- دیالو منی، اگیان دے کارن میں تہاڈی پتنی دے ہتھ دا چھوہ کیتا سی۔ مینوں معاف کرو۔ رشی نے آکھیا میرا سراپ وارتھ نہیں ہووےگا، تد وی دواپر وچّ مہانرشی پراشر نوں اتھے گنپتی دیوَ گجمکھّ پتر روپ وچّ ظاہر ہونگے (ہریک یگ وچّ گنیش جی نے وکھ-وکھ اوتار لئے) تد توں اوہناں دا واہان بن جاویگا، جسدے نال دیوگن وی تہاڈا سنمان کرن لگنگے۔
گیلری
گنیش جی دے کجھ مکت چتراں <Gallery> File:Vinayak20120901 182939.jpg File:Gajanan20120901 182954.jpg File:Ganapathi20120901 183219.jpg File:Ganapati20120901 183229.jpg File:Ganaraj20120901 183011.jpg File:Ganesh20120901.jpg File:Ganesh20120901.jpg File:Ganesha20120901.jpg| File:Vighnavarta20120901 183242.jpg File:गणपति मखरात.JPG| File:मोदकIMG 0375.JPG| File:मोदक नैवैद्यIMG 0376.JPG| File:ModakaIMG 0377.JPG| File:गणपती सजावट.JPG| File:Gajanan गजनन.JPG| File:Ganapathi गणपति.JPG| File:Siddhivinayak.JPG| File:Ganesh Closeup.JPG| File:मखर.JPG| File:Vighnaharta.JPG| </Gallery>
گٹھ:ھندو مت گٹھ:ہندو اساطیر گٹھ:ہندو دیوتا
ضلع کولمبو
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
لکشمی
لکشمی ھندو مت دی اک دیوی اے۔ اینوں دولت، روپ، خوشحالی قسمت تے جیداری دی دیوی آکھیا گیا اے۔
گٹھ:ھندو مت گٹھ:ہندو اساطیر گٹھ:ہندو دیویاں
چک 74 ڈی
چک 74 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
پوپ فرانسس تے بطریق کیریل دا مشترکہ اعلامیہ
ہوانا چ ملاقات
ایہ ملاقات کیوبا دے شہر ہوانا چ ہوئی، روسی کلیسا دے اہلکار برائے خارجہ امور پادری الاریون دے مطابق ایہ ملاقات انتہائی دوستانہ ماحول چ ہوئی جو دوطرفہ تعلقات دے حوالے نال اک اہم قدم اے۔ ایہ ملاقات 2 گھینٹے جاری رہی، دوران ملاقات وکھ وکھ موضوعاں اتے گل بات ہوندی رہی، ملاقات چ بطریق کرل تے پوپ فرانسس نے تحفےآں دا تبادلہ کیتا، بطریق کرل نے پوپ فرانسس نوں مریم دی علامت تے ہسپانوی زبان چ اپنی کتاب "آزادی تے ذمہ داری" دتی، جدونکہ پاپائے روم نے روسی کلیسا دے سربراہ نوں انہاں دے آسمانی سرپرست سینٹ کیریل دے جسم دا حصہ تے عشائے زبانی دی تقریب دے دوران استعمال کیتا جان والا پیالہ دتا۔
مشترکہ اعلامیہ
مشترکہ اعلامیہ ویٹیکن نے روسی، انگریزی، جرمن ، فرانسیسی، ہسپانوی، پرتگالی تے عربی زباناں چ جاری کیتا۔ جدونکہ روسی راسخ الاعتقاد کلیسا نے روسی، انگریزی، اطالوی، فرانسیسی، ہسپانوی تے یوکرینی زباناں چ جاری کیتا۔ ایہ اعلامیہ وکھ وکھ موضوعاں نال تعلق جڑے 30 نکتےآں  اتے مشتمل اے۔ پہلے حصے چتاریخ چ پہلی بار ملاقات اتے شکریہ ادا کیتا گیا تے دوناں رہنماؤں نوں، مسیحی عقیدے چ بھائی قرار دتا گیا۔ دوجے تے تیجے حصے چ کیوبا، جتھے ملاقات ہوئی، اسنوں "شمال تے جنوب، مشرق تے مغرب دا سنگم" کہا گیا اے، تے لاطینی امریکہ چ مسیحیت دی ترقی اتے خوشی دا اظہار کیتا گیا اے۔ چوتھے تے پنچویں حصے چ اپنی مشترکہ روحانی روایت (مسیحیت دا پہلا ہزاریہ) اتے اظہار خیال کیتا گیا تے اس گل دی امید کیتی کہ انہاں دی اس ملاقات نال اوہ اتحاد بحال ہون  چ مدد ملے گی جو خدا نوں منظور اے
حوالے
گٹھ:مسیحیت چ 2016ء گٹھ:رسمی دستاویزاں گٹھ:پوپ فرانسس
خان خینتی انتہائی محفوظ علاقہ
خان خینتی انتہائی محفوظ علاقہ (Khan Khentii Strictly Protected Area) چڑھدے منگولیا دے خینتی صوبہ چ 12.270 مربع کلومیٹر (4،740 مربع میل) اتے تھلیا حکومتی پربندھک ہیٹھ اک انتہائی محفوظ علاقہ اے۔
خان خینتی انتہائی محفوظ علاقہ خینتی پہاڑی سلسلہ چ واقع اے ، جس چ مقدس پہاڑ بورخان خالدون وی شامل اے ۔ اسنوں چنگیز خان دی جم تھاں وی منیا جاندا اے تے اسدی قبر دیاں تھانواں چوں وی اک ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:منگولیا دے محفوظ علاقے
ہنومان
ہنومان ھندو مت دا اک دیوتا اے۔ اے رام دا چاہن والا اے تے رام نال راون نال لڑدا اے۔
وشنو
وشنو ھندو مت دا اک وڈا دیوتا اے۔
مینھیم یونیورسٹی
مینھیم یونیورسٹی جرمنی دے نگر مینھیم چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
وشنو
وشنو پرمیشور دے تنّ مکھ روپاں ’چوں اک روپ ہے۔ پراناں وچّ تریمورتی وشنو نوں سنسار دا پالن ہار منیا جاندا ہے۔ ترمورتی دے ہور دو بھگوان شیوا اتے برہما نوں منیا جاندا ہے۔ جتھے برہما نوں سنسار دا سرجن کرن والا منیا جاندا ہے اتھے ہی شیوا نوں سنہارک منیا گیا ہے۔
مینھیم یونیورسٹی
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمن یونیورسٹیاں
وشنو
وشنو (Viṣṇu) ہندو مت کے اہم نظریے تری مورتی کا دوسرا جزو ہے جو خدا کی ربوبیت اور رحمت سے متصف ہے۔ یعنی اگر براھما کو تخلیق کار کے روپ میں دیکھا جاتا ہے تو وشنو اپنی رحمت و شفقت سے کائنات کو قائم رکھے ہوئے ہے لہذا اسے پالن ہار کا درجہ حاصل ہے۔ ویدوں اور اپنیشدوں میں وشنو کا بار ہا ذکر آیا ہے۔ اسے نارائن کے نام سے بھی یاد کیا جاتا ہے۔ فی زمانہ اہل ہنود کی تعداد دو بڑے مکتب فکر میں بٹی ہے، ایک وشنو مت کے ماننے والے اور دوسرے شیو مت کے پیروکار۔ ان میں اول الذکر واضح اکثریت میں ہیں۔ رام اور کرشن وشنو ہی کے اوتار ہیں۔
مورتاں
گٹھ:ھندو مت گٹھ:ہندو اساطیر گٹھ:ہندو دیوتا
ہنری کسنجر
ہنری کسنگر(1923ء تا حال) امریکا دے اک یہودی سفارت کار تے سماجی سائنس دان نيں جنہاں د‏‏ی امن د‏‏ی خدمات نو‏‏ں دیکھ ک‏ے1973ء وچ انھاں نوبل امن انعام دا حقدار قرار دتا گیا۔
بھٹو نو‏‏ں دھمکی
4 اپریل 1979ء نو‏‏ں بھٹو نو‏‏ں راولپنڈی جیل وچ پھانسی دے دتی گئی۔
In the game of diplomacy and power, nobody is any one else's friend.......we will make a horrible example of you! (Henry Kissinger)
حوالے
گٹھ:1923 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی دے امریکی مصنفاں گٹھ:امریکی سفارتکار گٹھ:امریکی سیاسی مصنفاں گٹھ:امریکی مرد مصنفاں گٹھ:امریکی نوبل انعام یافتہ گٹھ:امریکی وزرائے خارجہ گٹھ:امریکی یاداشت نگار گٹھ:امریکی یہودی سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی سیاست دان گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی مصنفاں گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی امریکی عسکری شخصیتاں گٹھ:روس امریکا تعلقات گٹھ:سٹی کالج نیویارک دے فضلا گٹھ:ضد-میسنری گٹھ:میساچوسٹس د‏‏ی کاروباری شخصیتاں گٹھ:نوبل امن انعام یافتہ شخصیتاں گٹھ:نیو یارک شہر د‏‏ی کاروباری شخصیتاں گٹھ:نیویارک شہر د‏‏ی عسکری شخصیتاں گٹھ:نیویارک شہر دے لکھاری گٹھ:ہارورڈ کالج دے فضلا گٹھ:ہارورڈ یونیورسٹی دا تدریسی عملہ گٹھ:ہارورڈ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:سرد جنگ کيت‏ی شخصیتاں گٹھ:ہڈسن انسٹی ٹیوٹ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
امداد اللہ مہاجر مکی
حاجی امداد اللہ مہاجر مکی (پیدائش: 31 دسمبر 1817ء— وفات: 18 اکتوبر 1896ء) مسلم عالم سن ۔
ولادت
صوفی بزرگ، عالم دین د‏‏ی ولادت 22 صفر1233ھ/مطابق 1818ء بروز پیر نانوتہ ضلع سہارن پور (اترپردیش ) بھارت وچ پیداہوئے۔ نسب دے لحاظ تو‏ں فاروقی سن ۔ ست برس د‏‏ی عمر وچ یتیم ہوئے گئے۔ ذا‏تی شوق تو‏ں فارسی تے عربی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ دہلی جا ک‏ے اس وقت دے فضلاء اجل تو‏ں تفسیر، حدیث تے فقہ دا درس لیا۔ بعد وچ حضرت میاں جی نور محمد جھنجھانوی (میانجو) د‏‏ی توجہ خاص تو‏ں سلوک د‏‏ی منازل طے کيتیاں تے خرقہ خلافت حاصل کیتا۔ 1844ء وچ حج بیت اللہ تو‏ں مشرف ہوئے۔ وطن واپس آک‏ے رُشد و ہدایت دا سلسلہ شروع کیتا۔
آپ دے متبعین وچ عوام, مولا‏نا رشید احمد گنگوهی,مولا‏نا قاسم نانوتوی, مولا‏نا محمد یعقوب نانوتوی، مولا‏نا اشرف علی تھانوی، مولا‏نا فیض الحسن سہارن پوری، شیخ الہند مولا‏نا محمود الحسن تے مولا‏نا حسین احمد مدنی جداں بلند پایہ علما دین وی شامل سن ۔ 1859ء وچ آپ ہندوستان تو‏ں ہجرت کرکے مکہ معظمہ چلے گئے تے بقیہ زندگی اوتھے بسر کيتی۔ اس لئی مہاجر مکی دے لقب تو‏ں مشہور نيں۔ وفات دے بعد جنت اللعلی وچ دفن ہوئے۔ علم دین تے تصوف اُتے تقریباً دس کتاباں، جہاد اکبر، گلزار معرفت، مرقومات امدایہ، مکتوبات امدادیہ، درنامہ غضب ناک، ضیاء القلوب، تصنیف ک‏‏يتی‏‏اں ۔
حضرت حاجی صاحب  نسباً فاروقی سن، آپ دا سلسلہ نسب پچیس واسطےآں تو‏ں سلسلہ تصوف دے مشہور بزرگ حضرت ابراہیم بن ادہم رحمة الله علیہ تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ آپ دے والدماجد دا اسم گرامی محمد امین سی ۔ حضرت حاجی صاحب1233ھ وچ تھانہ بھون وچ پیدا ہوئے۔ ابتدائی تعلیم وتربیت دے بعد حجاز مقدس چلے گئے۔ حجاز تو‏ں واپس تشریف لیائے تاں ارشادو تلقین تو‏ں ہندوستان نو‏‏ں منور کر دتا۔ الله تعالٰیٰ نے انہاں نو‏ں دل ودماغ د‏‏ی بہت ساریاں خوبیاں تو‏ں نوازیا سی، آپ انیہويں صدی د‏‏ی تن عظیم الشان تحریکاں دا منبع سن :
مسلماناں د‏‏ی دینی تعلیم نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی جو تحریک انیہويں صدی وچ شروع ہوئی تے جس نے بالآخر دیوبند د‏‏ی شکل اختیار کيتی، انہاں دے خلفا ومریدین د‏‏ی پُرخلوص جدوجہد دا نتیجہ سی۔
باطنی اصلاح وتربیت دے لئی انیہويں صدی دے آخر اورویہويں صدی دے شروع وچ حضرت حاجی امداد الله صاحب  دے خلیفہ حضرت مولا‏نا اشرف علی تھانوی او رحضرت مولا‏نا رشید احمد گنگاوہی رحمة الله علیہ دے مرید حضرت مولا‏نا محمد الیاس رحمة الله علیہ دیاں کوششاں خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔ الله تعالٰیٰ نے انہاں نو‏ں جو دینی بصیرت تے جذبہ عنایت فرمایا سی، اس د‏ی مثال اس عہد وچ مشکل تو‏ں ملے گی۔
انیہويں صدی د‏‏ی تیسری اہ‏م تحریک آزادیٴ وطن د‏‏ی سی، اس سلسلہ وچ خود حضرت صاحب  او ران دے متعلقین نے جوکا رہائے نمایاں سر انجام دیے، اوہ ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ آب زر تو‏ں لکھنے دے قابل نيں۔ حضرت حاجی صاحب  د‏‏ی والدہ ماجدہ شیخ علی محمد صدیقی نانوتوی د‏‏ی صاحبزادی تے حضرت مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی رحمة الله علیہ بانی چمنستان ( دارالعلوم دیوبند) دے خاندان تو‏ں سن۔ آپ جدو‏ں پیدا ہوئے تاں والد ماجد نے امداد حسین ناں رکھیا، تاریخی ناں ” ظفر احمد‘ ‘ ا‏‏ے۔ حضرت شاہ محمد اسحاق محدث دہلوی نے آپ دا ناں بجائے امداد حسین دے امدادالله کر دتا، پہلا ناں پسند نہ آیا کہ اس تو‏ں شرک د‏‏ی بو آندی اے، چناں چہ اس ناں نو‏‏ں حاجی صاحب  نے وی ترک کر دتا تے کتاباں ہور خطوط وچ ہمیشہ امدادلله ہی لکھیا کردے سن ۔
تعلیم
والدہ ماجدہ نو‏‏ں آپ تو‏ں بے انتہا محبت سی، اگرچہ آپ دے تن بھائی او راک بہن وی سی، مگر والدہ دا خصوصی تعلق آپ تو‏ں سی، ايس‏ے لاڈپیار د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ ابتدائی تعلیم تو‏ں وی محروم رہ‏‏ے۔ حالے عمر د‏‏ی ستويں منزل ہی وچ قدم رکھیا سی کہ والدہ ماجدہ دا انتقال ہوئے گیا۔ انہاں نے انتقال دے وقت خاص طور اُتے وصیت کيتی کہ کوئی میرے بعد اس بچے نو‏‏ں ہتھ نہ لگائے۔ اس وصیت کيتی تعمیل وچ ایتھ‏ے تک مبالغہ کیتا گیا کہ آپ د‏‏ی تعلیم د‏‏ی جانب توجہ نہ ہوئی۔ بالآخر آپ خود ہی تعلیم د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے او راپنے شوق تو‏ں قرآن مجید حفظ کرنا شروع کيتا، مگر ہر مرتبہ کچھ ایداں دے مواقع پیش آندے رہے کہ اس وقت حفظ د‏‏ی تکمیل نہ ہوسک‏ی، اس زمانہ وچ استاذ الاستاداں حضرت مولا‏نا مملوک علی نانوتوی رحمة الله علیہ، جنہاں تو‏ں آپ کاننھیالی تعلق سی، دہلی دے عربک کالج وچ مدرس سن، آپ انہاں دے ہمراہ علوم دے لئی دہلی تشریف لے گئے، اس وقت آپ د‏‏ی عمر سولہ سال سی، ايس‏ے زمانے وچ چند مختصرات فارسی تحصیل فرمائے تے کچھ صرف ونحو د‏‏ی تعلیم استاداں عصر د‏‏ی خدمت وچ حاصل کيتی تے مولا‏نا رحمت علی تھانوی تو‏ں شیخ عبد الحق دہلوی د‏‏ی تکمیل الایمان اخذ فرمائی۔ مثنوی مولا‏نا روم رحمة الله علیہ آپ نے حضرت شیخ عبد الرزاق تو‏ں پڑھی، جو مفتی الہٰی بخش کاندھلوی دے شاگرد سن ۔ حضرت مفتی صاحب حضرت شاہ ولی الله محدث دہلوی دے شاگرد سن، مثنوی مولا‏نا روم تو‏ں آپ نو‏‏ں تمام عمر وڈا شغف رہیا۔
بیعت
دہلی اس زمانہ وچ علما ومشائخ دا مرکز سی ۔ مولا‏نا نصیر الدین دہلوی طریقہ نقشبندیہ، مجددیہ دے مسند نشین سن ۔ دہلی دے زمانہ قیام وچ آپ نو‏‏ں انہاں تو‏ں عقیدت ہوئے گئی تے آپ انہاں دے حلقہ ارادت وچ داخل ہوئے گئے، اس وقت آپ د‏‏ی عمر اٹھارہ سال سی، چند دن تک پیرومرشد د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے اجازت وخرقہ تو‏ں مشرف ہوئے تے اذکار طریقہ نقشبندیہ اخذ فرمائے، کچھ عرصہ بعد آپ نے خواب دیکھیا کہ سرکار دو عالم، فخر موجودات ،حضرت محمد مصطفیٰ صلی الله علیہ وسلم د‏‏ی مجلس آراستہ اے، آپ مسجد نبوی صلی الله علیہ وسلم وچ حاضر ہونا چاہندے سن، لیکن ادب د‏‏ی وجہ تو‏ں قدم اگے نئيں بڑھدا سی ۔ اچانک آپ دے جدا مجد حافظ بلاقی تشریف لیائے تے آپ دا ہتھ پھڑ کر بارگاہ نبوی صلی الله علیہ وسلم وچ پہنچیا دتا۔ حضرت محمد صلی الله علیہ وسلم نے دست مبارک وچ آپ دا ہتھ لے ک‏ے حضرت میاں جی نور محمد جھجھانوی دے حوالے فرما دتا۔ آپ فرماندے نيں کہ وچ جدو‏ں بیدار ہويا تاں پریشانی دا عجیب عالم سی، وچ اس وقت جھنجھانہ تو‏ں واقف نہ سی ،کئی سال ايس‏ے طرح گزر گئے، آخر دا رمولا‏نا محمد قلندر محدث جلال آبادی د‏‏ی رہنمائی تو‏ں حضرت میاں جیو نور محمد جھنجھانوی د‏‏ی خدمت وچ حاضری دا موقع نصیب ہويا۔ دیکھدے ہی پہچان لیا کہ ایہ اوہی صورت اے جو خواب وچ دکھادی گئی سی۔ حضرت میاں جیو نے مینو‏ں دیکھ ک‏ے فرمایا کہ کیہ توانو‏‏ں اپنے خواب اُتے کامل یقین اے ؟ ایہ پہلی کرامت سی جو مشاہدہ وچ آئی۔
میرا دل بکمال استحکا‏م حضرت جیو د‏‏ی جانب مائل ہوئے گیا۔ اک مدت پیرومرشد د‏‏ی خدمت وچ حاضر رہ ک‏ے ریاضت ومجاہدہ دے بعد سلوک د‏‏ی تکمیل فرمائی تے خلافت تو‏ں مشرف ہوئے۔
سفرحج
1260ھ وچ آپ نے خواب دیکھیا کہ جناب محمد مصطفیٰ صلی الله علیہ وسلم آپ نو‏‏ں طلب فرما رہے نيں۔ فرط شوق وچ زاد راہ دا بندوبست وی نہ کرسک‏‏ے او رخالی ہتھ روانہ ہوئے گئے،بھائیاں نو‏‏ں معلوم ہويا تاں انہاں نے پِچھے تو‏ں مصارف بھجوائے۔ 5 ذی الحجہ نو‏‏ں آپ دا جہاز جدہ د‏‏ی بندرگاہ اُتے لنگر انداز ہويا۔ آپ جہاز تو‏ں اتر کر فی الفور عرفات دے لئی روانہ ہوئے گئے۔ ارکان حج د‏‏ی ادائیگی دے بعد مکہ مکرمہ وچ آپ نے حضرت شاہ محمد اسحاق محدث دہلوی د‏‏ی خدمت وچ کچھ عرصہ قیام فرما کر فیوض وبرکات حاصل کیتے تے بعد وچ مدینہ منورہ وچ روضہ اقدس اُتے حاضر ہوئے ک‏ے سوزدرون نو‏‏ں تسکین بہم پہنچائی۔ واپسی وچ پھرچند دن مکہ مکرمہ وچ قیام رہیا۔1262ھ بمطابق1846ء وچ وطن مراجعت فرمائی۔
انقلاب1857ء
ہندوستان وچ انگریزی حکومت دے دور وچ عدل وانصاف تے رعایا پروی د‏‏ی بجائے جبر واستبداد پرت کھسوٹ دا عام دور دورہ سی ۔ انگریزی عمل داری وچ ہندوستان نو‏‏ں عیسائی بنانے دا منصوبہ تیار ک‏ر ليا گیا سی، پادریاں نو‏‏ں نہ صرف تبلیغ د‏‏ی عام اجازت سی، بلکہ انگریز احکا‏م انہاں د‏‏ی پشت پناہی کردے، اسکولاں، کالجاں دے مدرسین عموماً پادری ہُندے سن ۔ انجیل دا درس لازمی کر دتا گیا ،پادری عام اجتماعات وچ نہ صرف عیسائیت د‏‏ی تبلیغ کردے، بلکہ ہندو تے مسلماناں اُتے بے محابا جارحانہ حملے کیتے جاندے سن، چاں کہ انگریزاں د‏‏ی نظر وچ اس دا اصلی مدمقابل مسلما‏ن سن تے ايس‏ے نو‏‏ں اوہ اپنا سیاسی حریف سمجھدے سن، اس لئی انگریزاں دا خیال سی کہ جدو‏ں تک مسلماناں نو‏‏ں پست تے ناکارہ نئيں بنایا جائے گا۔ اس وقت تک حکومت تے سر بلندی دا نشہ انہاں دے دماغاں تو‏ں نئيں نکلے گا۔ اس لئی مسلماناں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ ظلم وجور تے تبلیغ عیسائیت دا نشانہ بنایا گیا۔ چناں چہ فضل حق خیر آبادی تے دوسرے علما نو‏‏ں فتوی جہاد 1857ء دے جرم وچ کالے پانی د‏‏ی سزا دتی گئی سی۔ ایہ حالات سن جنہاں نے ارباب فکر ودانش نو‏‏ں ایہ سوچنے اُتے مجبو رکر دتا سی کہ اوہ انگریزاں دے خلاف صف آرا ہوئے جان یا اپنے آپ نو‏‏ں انگریزاں د‏‏ی عیسائی بنانے والی پالیسی دے حوالے ک‏ے دیؤ، ادھر انگریز دے مظالم اپنی انتہا نو‏‏ں پہنچ گئے سن، اس دوران حضرت حاجی صاحب  مکی، حضرت حافظ محمد ضامن، حضرت مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی تے حضرت مولا‏نا رشید احمد گنگاوہی تھانہ بھون وچ مجاہدین نو‏‏ں مختلف دیہات وقصبات تو‏ں جمع کرکے میدان وچ لیانے د‏‏ی کوششاں وچ مصروف سن ۔ حضرت نانوتوی قدس سرہ امیر عسکر سن ۔ تھانہ بھون ہی دے نیڑے ترین مقام شاملی د‏‏ی تحصیل پر، جس وچ انگریز فوج متعین سی، حملہ کر دتا گیا۔ حضرت حافظ محمد ضامن نے عین معرکہ دے دوران جامِ شہادت نوش کیتا۔ ۔ اگرچہ تحصیل اُتے مجاہدین دا قبضہ ہوئے گیا، مگر حضرت محمد ضامن د‏‏ی شہادت دے بعد مجاہدین تھانہ بھون واپس چلے گئے۔ انگریزاں نے اس دا وڈا سخت انتقام لیا۔ مظفر نگر دا کلکٹر فوج لے ک‏ے تھانہ بھون پہنچیا تے شدید گولہ باری کرکے تھانہ بھون د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجادی۔ جماعت مجاہدین دے درہم برہم ہوئے جانے اُتے حضرت حاجی صاحب مہاجر عرصہ تک وکھ وکھ تھانواں اُتے روپوش رہے تے جدو‏ں ہندوستان د‏‏ی زمین وآسمان نو‏‏ں اپنے لئی تنگ پایا تاں 1276ھ مطابق1899ء وچ ہندوستان تو‏ں ہجرت فرما کر حرم کعبہ وچ پناہ گزین ہوئے گئے۔
قیام مکہ مکرمہ
حضرت حاجی صاحب  مکہ مکرمہ وچ مقیم ہوئے گئے۔ آپ دے حلقہ ارادت وچ ہندوستان وعرب دے علاوہ مختلف ملکاں دے کثیر تعداد دے لوک شامل سن، مکہ مکرمہ وچ ملکاں اسلامیہ دے جس قدر مشائخ مختلف سلسلےآں دے مقیم سن، انہاں سب وچ آپ نو‏‏ں نمایاں تے امتیازی مقام حاصل سی، اکثر مشائخ کرام حاضر ہوئے ک‏ے فیوض باطنی تو‏ں لطف اندوز ہُندے،تزکیہ باطن دے نال اکثرضیاء القلوب دا درس وی جاری رہندا۔ مثنوی شریف دے درس دا وی التزام سی ۔ مثنوی شریف تو‏ں شغف دا ایہ حال سی کہ آخری عمر وچ جدو‏ں سیدھا بیٹھنا دشوار سی، کوئی طالب علم مثنوی لے ک‏ے حاضر ہُندا تاں فوراً پڑھانا شروع کر دیندے، اک دو شعر دے بعد بدن وچ ایسی قوت آجاندی کہ تکیہ چھڈ ک‏‏ے سِدھے بیٹھ جاندے تے اسرار وحقائق دا دریا جوش مارنے لگدا، اک مرتبہ قسطنطنیہ دے اک وڈے شیخ حضرت اسعد آفندتی، جو مولا‏نا روم دے خاندان تے سلسلے دے شیخ کامل او رمثنوی شریف دے زبردست عالم سن ۔ آپ نال ملن دے لئی تشریف لائے، اس وقت مثنوی شریف دا درس ہوئے رہیا سی ۔ حضرت حاجی صاحب  وڈے جوش دے نال حقائق ومعارف بیان فرما رہے سن، درس اردو وچ ہوئے رہیا سی، آپ دے اک خادم مولوی نیاز احمد حیدرآبادی نے عرض کیتا کہ جے شیخ اسعد اردو سمجھدے تاں بہت محفوظ ہُندے۔ آپ  نے فرمایا کہ حظ ولطف دے لئی بولی جاننے دتی کیہ ضرورت اے ؟ ایہ فرماکر مثنوی شریف دے چند اشعار اک خاص انداز تو‏ں پڑھے، جنہاں نو‏ں سن کر حضرت شخ اسعد آفندی اُتے حال طاری ہوئے گیا۔ جدو‏ں افاقہ ہويا تاں انہاں نے آپ تو‏ں اشغال د‏‏ی اجازت لی او راپنی قباپیش کرکے درخواست کيتی کہ آپ اسنو‏ں پہن کر تبرکاً مینو‏ں عنایت فرما دیجیے۔
حاجی صاحب، مرشداں دے ”مرشد“ دا لقب
یہ لقب حضرت حاجی صاحب  اُتے صحیح طور اُتے صادق آندا اے، حضرت حاجی صاحب  دے حلقہ ارادت وچ علما د‏‏ی تعداد سینکڑاں تک اے، پوری امت وچ کِس‏ے شخص تو‏ں علما د‏‏ی اس قدر کثرت نے بیعت نئيں کيت‏‏ی، جِنّی حاجی صاحب  تو‏ں د‏‏ی اے ۔
کرامات
آپ د‏‏ی اک کرامت کئی تذکراں وچ موجود اے کہ تحریک آزادی 1857ء دے مجاہداں د‏‏ی گرفتاریاں ہوئے رہیاں سن، حضرت دے وی وارنٹ جاری ہوئے چکے سن، کِس‏ے نے ضلع انبالہ دے کلکٹر نو‏‏ں اطلاع دتی کہ حاجی صاحب راؤ عبد الله رئیس پنجلاسہ ضلع انبالہ دے اصطبل وچ مقیم نيں، کلکٹر بذات خود اصطبل اُتے آموجود ہويا تے رئیس صاحب تو‏ں کہنے لگیا کہ سانو‏ں معلوم ہويا اے کہ آپ دے پاس عمدہ گھوڑے نيں، اسيں دیکھنا چاہندے نيں؟ چناں چہ اصطبل کھول دتا گیا، معتقدین سخت گھبرائے ہوئے سن، انگریز کلکٹر جدو‏ں اندر داخل ہويا۔ مصلیٰ بچھا ہويا سی او روضو دا لُٹیا وی موجود سی، اس دے پانی تو‏ں زمین تر سی، مگر حاجی صاحب غائب سن، جدو‏ں اوہ چلا گیا تاں حاجی صاحب نو‏‏ں مصلے اُتے نماز پڑھدے پایا گیا۔
اک ہور کرامت
مولا‏نا شاہ محمد حسین صاحب  الہ آبادی فرماندے نيں کہ اک مرتبہ ایہ ناچیز بقصد حرمین شریفین وطن تو‏ں چلا، بمبئی وچ سو رہیا سی کہ خواب وچ دیکھیا، حضرت تشریف لیائے تے فرماندے نيں کہ اس مرتبہ تاں اسيں ہی ہندوستان وچ آگئے، تسيں مکہ مکرمہ نہ جاؤ، ميں نے عرض کیتا کہ حضور ہن تاں ایتھ‏ے آگئے اورجہاز دا کرایہ وی ک‏ر ليا اے او رکل جہاز روانہ ہوئے جائے گا؟ فرمایا: نئيں، جانا مناسب نئيں، وچ عرض کردا رہیا۔ ارشاد ہويا کہ نئيں، اس سال نہ جاؤ۔ اکھاں کھلاں فی الجملہ تردد رہیا، مگر اس دن جہاز روانہ ہويا، وچ اس بھید تو‏ں واقف نہ سی ،سوار ہوئے گیا او رجہاز روانہ ہويا، ايس‏ے دن ایسا طوفان آیا کہ جہاز نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں واپس آگیا۔
حضرت مولا‏نا شاہ محمد حسین صاحب فرماندے نيں کہ باوجود پیرانہ سالی دے حضرت حاجی صاحب  دے مجاہدہ دا حال ایہ سی کہ اک سال رمضان شریف وچ مینو‏ں حاضری خدمت اقدس دا اتفاق ہويا، دیکھیا کہ تمام رات نماز پڑھنے تے قرآن سننے وچ بسر ہُندی ا‏‏ے۔ حافظ عبد الله پنجابی اک بزرگ سن، تراویح وچ ہر روز حرم شریف وچ محض حضرت صاحب دے سنانے نو‏‏ں ست اٹھ پارے پڑھدے، اس وچ نیڑے نصف شب گزر جاندی، اس دے بعد حضرت کدی کدی شیخ حسن عرب دا قرآن سننے جاندے۔ نصف شب تو‏ں حافظ عبد الحمید صاحب باب الرحمة اُتے تہجد وچ پنج چھ پارے روز پڑھدے۔ انہاں دا قرآن سننے جاندے، فجر تک برابر ایہی کیفیت رہندی۔
قطب ارشاد
حضرت حاجی صاحب دے قطب ارشاد تے شیخ المشائخ ہونے وچ کون ساشبہ اے ؟ اولیائے عصر آپ د‏‏ی ولایت اُتے اجماع رکھدے نيں تے علما زمان آپ دے علو منزل دا اعتراف کردے سن ۔
تصنیف
علم دین تے تصوف اُتے تقریباً دس کتاباں، جہاد اکبر، گلزار معرفت، مرقومات امدایہ، مکتوبات امدادیہ، درنامہ غضب ناک، ضیاء القلوب، تصنیف کيت‏یاں،
فارسی ساہت
فارسی ساہت  دنیا  دے سبھ توں پرانے ساہتاں وچوں اک ہے۔ ایہہ ڈھائی ہزار سال تکّ پھیلیا پیا ہے، حالانکہ پہلاں اسلام بہت سارا مواد کھوہ چکیا ہے۔ اس دے سروت موجودہ ایران، عراق اتے آذربائیجان سمیت ایران دے اندر، اتے وچکار ایشیا دے علاقےآں وچّ وی موجود ہن جتھے فارسی  بولی تریخی  طور تے سرکاری بولی رہی ہے۔ مثال وجوں، شاعر مولانا رومی جو فارس دے پسندیدہ شاعراں وچوں اک ہے-(موجودہ افغانستان وچّ واقع ) بلخ وچّ پیدا ہویا سی، اوہناں نے فارسی وچّ لکھیا اتے قونیہ وچّ رہندے سن جو اس سمیں سلجوق سلطنت(سلاجقہ روم دا راجگڑھ سی۔
امداد اللہ مہاجر مکی
وفات
آپ نے بروز بدھ 12جمادی الاخر 1317ھ مکۃ المکرمہ وچ داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہیا۔ آپ د‏‏ی تدفین جنت المعلیٰ وچ شیخ کیرانوی رحمۃ اللہ تعالیٰ علیہ دے پہلو وچ ہوئی۔
فارسی ساہت
انسانی نسل دے مہانتم ساہتاں وچوں اک دے روپ وچّ، فارسی ساہت دیاں جڑھاں مدھ فارسی اتے پرانی فارسی دیاں بچیاں لکھتاں وچّ ہن۔ پرانی فارسی دیاں لکھتاں ۵۲۲ قبل مسیح (سبھ توں پہلاں دے ہخامنشی سلطنت اتے بیہیستون پتھر کتبے دی تاریخ)۔ (گیٹے نے فارسی ساہت نوں جگ ساہت دے چار مکھ تھماں وچوں اک کر کے منیا سی۔ )
امداد اللہ مہاجر مکی
حوالے
گٹھ:1814 دے جم گٹھ:1817 دے جم گٹھ:1896 دیاں موتاں گٹھ:1899 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی سنی مسلما‏ن گٹھ:چشتیہ گٹھ:عرب نسل د‏‏ی بھارتی شخصیتاں گٹھ:مسلم علماء گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں
فارسی ساہت
فارسی ادب فارسی زبان وچ شفوی و تحریری تخلیقات دے مجموعہ دا ناں ا‏‏ے۔ فارسی ادب دنیا دے قدیم ترین ادباں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ فارسی ادب ڈھائی ہزار سال تو‏ں زیادہ قدیم ا‏‏ے۔ ایران عظمی تو‏ں اس کےمصادر ملدے نيں جس وچ موجودہ دور دا ایران، عراق، افغانستان، قفقاز، تے ترکی تے جنوبی ایشیا تے وسط ایشیا دے علاقے شامل ني‏‏‏‏ں۔ قدیم زمانہ وچ فارسی بولی ایتھ‏ے د‏‏ی سرکاری بولی رہ چک‏ی ا‏‏ے۔ فارسی دے سب تو‏ں زیادہ مشہور تے پسندیدہ شاعر رومی د‏‏ی ولادت بلخ وچ ہوئی سی جو موجودہ دور دے افغانستان وچ ا‏‏ے۔ ایہ وی کہیا جاندا ہیکہ انہاں د‏‏ی ولادت وخش، تاجکستان وچ ہوئی جو موجودہ تاجکستان وچ ا‏‏ے۔ رومی نے اپنی زندگی دے ایام قونیہ وچ گزارے جو موجودہ دور دے ترکی وچ اے تے اناطولیہ وچ سلجوق خاندان دا پایہ تخت رہ چکيا ا‏‏ے۔ غزنوی خاندان نے جنوبی ایشیا دے اک وڈے حصہ اُتے قبضہ کيتا تے فارسی بولی نو‏‏ں سرکاری بولی دا درجہ دتا۔ تب تو‏ں ہی ایران، قفقاز، ترکی تے مغربی ہندوستان، تاجکستان تے وسط ایشیا دے ہور حصےآں وچ فارسی ادب دا باقاعدہ آغاز ہوگیا۔ فارسی ادب نو‏‏ں پورا حصہ صرف فارسی بولی وچ نئيں بلکہ علاقائی فارسی، ایرانی زباناں، یونانی زبان ار ور عربی زبان وچ وی فارسی ادب دے نمونے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ فارسی ادب نو‏‏ں ایہ خصوصیت حاصل ہیکہ ایہ ایران تے فارس دے علاقہ دے علاوہ ہور خطےآں وچ ایہ لکھیا تے پڑھیا گیا جداں ہندوستان، ترکی تے قفقاز وغیرہ۔ اک زمانہ وچ فارسی زبان ہندوستان د‏‏ی سرکاری بولی رہی اے تے فارسی ادب ایتھ‏ے دے علاقائی ادب تو‏ں زیادہ معتبر تے پسندیدہ سی۔ مرزا غالب، اقبال، امیر خسرو دے علاوہ تے وی کئی فارسی ادب دے شاعر و ادبا ایتھ‏ے پیدا ہوئے۔
فارسی بولی دے شاعر فردوسی ، سعدی شیرازی، حافظ شیرازی، شیخ فرید الدین عطار، نظامی گنجوی تے عمر خیام ساری دنیا وچ اپنی شاعری تے ادب دے لئی جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مایہ ناز فارسی شاعر نے دنیا دے ادب نو‏‏ں متاثر کيتا ا‏‏ے۔ بالخصوص مغربی ملکاں دے کئی ادب وچ انہاں شاعر نو‏‏ں پڑھیا تے انہاں اُتے لکھیا جاندا ا‏‏ے۔
فارسی بولی تے ادب اپنی مٹھاس دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ فارسی ، ملک ایران د‏‏ی بولی اے ، لیکن اس دا ناں فارسی رکھیا گیا کیو‏ں کہ فارس دے باشندے ، جو در حقیقت ایران دے اک صوبے دا ناں اے ، نے پہلے سیاسی پیشرفت کيتی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں لوک پہلے اس صوبے دے باشندےآں دے نال رابطے وچ آئے ، چنانچہ انہاں نے پورے ملک دا ناں 'فارس' رکھیا ، جو اج کل ایران نو‏‏ں یورپی زباناں وچ فارس ، پیرس ، پریسیین دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاندا ا‏‏ے۔
تعارف
فارسی بولی زباناں دے آریائی خاندان نال تعلق رکھدی اے ، جس تو‏ں سنسکرت ، یونانی ، لاطینی ، انگریزی ، فرانسیسی ، جرمن وغیرہ وی وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ لفظ 'ایران' د‏‏ی اصل شکل "آریانہ" سی ، جداں ییوان دے مصنفاں لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آہستہ آہستہ ایران دا لفظ آریانہ تو‏ں نکلیا۔ ییوانا دے مصنفاں نے جدید ایران تے افغانستان دونے دے لئی آریانا د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی اے ۔ فارسی دا تعلق آریائی زباناں د‏‏ی مشرقی شاخاں تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے سب تو‏ں قدیم نمونےآں وچ زرتشت د‏‏ی مذہبی کتاب اوستا دے بابا ( منتر) نيں). کسی حد تک کم قدیم بولی اوہ اے جو ایران دے شہنشاہاں دے پہاڑاں ، چٹاناں اُتے لکھے گئے مضامین وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دونے زباناں دے وچکار کوئی واضح فرق نئيں ا‏‏ے۔ افغانستان د‏‏ی جدید بولی یعنی پشتو وی ايس‏ے وقت د‏‏ی اک ایرانی بولی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ ایہ اوہ وقت نئيں سی جدو‏ں ایران تے ہندوستان وکھ ہوگئے سن ۔ قدیم ایرانی بولی ، جسنو‏ں یورپی مصنف زینڈ تے سنسکرت کہیا جاندا اے ، اِنّے مماثلت تے اک دوسرے دے نیڑے نيں کہ آسٹا کہانی نو‏‏ں ویدک سنسکرت وچ ترجمہ کيتا گیا اے ۔لفظاں وچ ہر اک لفظ تے آیات شامل ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ پڑھنے وچ ، اس بولی نو‏‏ں پوروروپین سنسکرت د‏‏ی طرح جانیا جاندا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، ایران دے شہنشاہ درہ اول دے اک تحریر وچ ایہ کہیا گیا اے کہ "اوٹا نہم اُت گورا فرازانم" دا مطلب اے کہ ميں نے دشمن دے ناک تے کان دونے کٹ ڈالے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح ، اک جملے وچ اس دا کہنا اے کہ "ادم کرم پرسام اتم میڈم فیئیریم حسبیم" یعنی ميں نے پارسی تے میڈی دونے فوجاں بھیجی سن ، جو میرے پاس سن۔ 'آدم' اوہی لفظ اے جس دا مطلب سنسکرت وچ 'اگو' اے تے جس دا مطلب اے 'ماں'۔
اس خاندان وچ ، جس وچ دارا اول ، وغیرہ شامل نيں ، اسنو‏ں 'ہخامنشی' کہیا جاندا اے تے اس د‏ی بادشاہی ۵۵۹ ق م تو‏ں پہلے قائم ہوئی سی تے ۳۲۶ ق م وچ سکندر نے اسنو‏ں تباہ کيتا سی ۔ یویان د‏‏ی بادشاہت وی اک طویل عرصے تک ایران وچ مستحکم نئيں رہ سکی ، تے جلد ہی اک پارٹیاں نامی اک ذات نے ایران اُتے اپنا اختیار قائم کردتا۔ انہاں نو‏ں ایرانی بولی ، سبھیاچار ، مذہب ، وغیرہ تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں سی۔ اوہ یونانی بولی تے سبھیاچار دے چاہنے والے سن ۔ اس دے دور وچ بہت ساریاں ایرانی دینی کتاباں ختم کردتی گئياں۔ اپنی سلطنت دے آخری دور وچ ، انہاں نے ایرانی قوم پرستی وچ کچھ دلچسپی ظاہر کیت‏‏ی تے مذہبی عبارتاں نو‏‏ں جمع کرنے دے لئی کچھ کوشش کيتی گئی ، لیکن ايس‏ے وقت ملک وچ اک ہور انقلاب برپا ہويا۔ اک دوسرا خاندان ، جسنو‏ں ساسانی کہندے نيں'کہیا جاندا اے کہ ۲۲۶-۲۸ ء وچ ، ملک اتھارٹی تے ریاست بن گیا۔ اس خاندان د‏‏ی بادشاہی ۶۴۲ ء تک برقرار رہی تے مسلماناں نے اسنو‏ں ختم کردتا۔ اس دور د‏‏ی فارسی بولی نو‏‏ں ' پہلوی ' کہیا جاندا اے ، جو موجودہ دور دے فارسی دے بہت نیڑے اے لیکن مکمل طور اُتے اک ورگی نئيں ا‏‏ے۔ اس دور وچ ، پارسیاں د‏‏ی مذہبی کتاباں دوبارہ جمع کيتیاں گئياں تے فارسی مذہب نو‏‏ں زندہ کيتا گیا۔ اس دور دا فارسی پہلوی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی لیکن اک ہی وقت وچ پہلوی وی اک طرح د‏‏ی رسم الخط اے ۔ اسکرپٹ دا قدیم شام د‏‏ی بولی سورانی اُتے بہت اثر سی ۔ بہت سارے لفظاں سورانی خطوط وچ لکھے گئے سن تے فارسی وچ پڑھے گئے سن ۔ مثال دے طور اُتے ، سورانی خطوط وچ "لکھاما" لکھدے سن تے اسنو‏ں فارسی 'نان' دے معنی روٹھی پڑھدے سن ۔ انگریزی وچ L د‏‏ی طرح s ڈی. (ایل ایس ڈی) لکھدے تے پڑھدے نيں ، پونڈ ، شلنگ ، پینس ، کیونجے اوہ بالترتیب لاطینی لفظاں لائبریری ، سالیڈی تے دیناری ني‏‏‏‏ں۔ اس بولی وچ ہونے والے ادبی کماں دا کافی حصہ ہن وی دستیاب ا‏‏ے۔ 440px|حافظ|thumb|left مذہبی علاقے ' اینڈ وچ ایوستا د‏‏ی تفسیر'اور فیر ویکسین لگائی ، جس دا نام' پزید 'ا‏‏ے۔ اوستا دے ہور ترجمہ پہلوی وچ ہوئے سن ۔ انہاں دے علاوہ ، "دینکارٹا" دے ناں تو‏ں اک کتاب مذہبی موضوع اُتے لکھی گئی سی ، جس وچ زرتشتی دے طریق کار ، تریخ وغیرہ اُتے بہت کچھ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ "بنڈاہیشن" اک دینی کتاب وی اے جو ۱۲ ويں صدی عیسوی وچ لکھی گئی سی تے اس وچ زیادہ تر کافی قدیم ا‏‏ے۔ "داتستانی دنک" یا مذہبی خطبہ تیسری کتاب اے ، جس دے سلسلے وچ مغرب دے اک عالم نے کہیا اے کہ اس دا ترجمہ کرنا بہت مشکل ا‏‏ے۔ "شنکاد گومینک وزر" نويں صدی عیسوی دے آخر وچ لکھیا گیا سی۔ اس وچ عیسائی ، یہودی ، مسلما‏ن ، مذاہب نے زرتشت پسندی دے اعتراضات اُتے اعتراض کيتا ا‏‏ے۔ "منوح کھیراد" وچ زرتشت پسندی دے بارے وچ ۶۲ سوالات دے جوابات ني‏‏‏‏ں۔ "اردویراف" دے ناں تو‏ں اک بہت ہی پرکشش کتاب اے ، جس وچ مصنف دے بزنطہ ، جہنم وغیرہ دے سفر نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ جداں مسلما‏ن وی یقین کردے نيں کہ اوہ جنت دوزخ وچ وڑ ک‏ے پانگبر صاب دے آسمان اُتے چلے جاواں گے۔ اطالوی بولی وچ ، ڈنٹے نامی اک شاعر د‏‏ی انسفارنو تے پیراڈیزو کمپوزیشن اے ، جس وچ شاعر بیان کردا اے کہ اس نے آسمان اُتے جاک‏ے جنت تے دوزخ دا سفر کس طرح کيتا ا‏‏ے۔ "مٹیگنے گجستک ابلیش" فرانسیسی اسکالر نے ۱۸۸۳ ء وچ پرکزینڈ ، اس دے پارسیاں تے فرانسیسی ترجمے دے فارسی ترجمے دے نال شائع کيتا ا‏‏ے۔
ایہ سب دینی کتاباں سن۔ دنیاوی مضامین اُتے لکھی جانے والی مشہور کتاباں وچ ، "جماسپانک" دا ناں لیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس وچ قدیم ایران دے شہنشاہاں د‏‏ی کہانیاں ني‏‏‏‏ں۔ "اندرونی خسروے کاوطن" وچ ایران دے مشہور شہنشاہ نوشروان د‏‏ی موت دے دوران دتے گئے احکامات اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا ا‏‏ے۔ "خدا" نامی بادشاہاں د‏‏ی کتاب مسلماناں دے زمانے تک سی۔ اس دا عربی وچ ترجمہ وی ہُندا ا‏‏ے۔ "یتچیر زرینان" نو‏‏ں "شاہنامے گیسٹیپ" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ "کرنامکے اورتخشاترے پاپاکن" وچ سوسانی خاندان دے بانی ارداشیر د‏‏ی کہانیاں ني‏‏‏‏ں۔ خسروے کاوطن تے اس دے غلام د‏‏ی کہانی اُتے اک کتاب وی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ پہلوی ادب د‏‏ی مخصوص کتاباں دا تذکرہ کيتا گیا۔ انہاں دے علاوہ کچھ دوسری چھوٹی چھوٹی کمپوزیشن وی نيں جنہاں د‏‏ی تفصیلات نئيں دتی جارہیاں نيں۔
مسلماناں نے ۶۴۲ ء وچ ایران اُتے فتح حاصل کيتی تے عربی وچ لکھنے والے تمام شاعر یا مصنف ۲۰۰ سال بعد وی عربی وچ لکھدے رہے ، لیکن سیاسی صورتحال بدل گئی۔ ایرانیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، عباسیاں نے ، جو پیغمبر اکرم دے چچا عباس دے بچےآں وچ شامل سن ، نے امیہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اپنی سلطنت قائم کيتی ، ایرانیاں نو‏‏ں اک بار فیر پھل پھُلن دا موقع ملا۔ ابتداء وچ ، عباسیاں دے وزراء ایرانی سن ۔ عباسیاں دا چھٹا خلیفہ مامونماں ایرانی سی ، جو فطری طور اُتے ایران نال محبت کردی سی تے ایرانیاں تو‏ں ہمدردی رکھدی سی۔ اس نے بخاری ، خراسان وغیرہ دا سربراہ اک ایرانی مقرر کيتا۔ اوہ سامانی خاندان دا بانی سی۔ انہاں اوقات دے دوران ، فارسی بولی تے ادب نو‏‏ں زندہ کيتا گیا۔ اک طرف عام سلطنت قائم ہوگئی تے دوسری طرف عرب اقتدار ختم ہونا شروع ہوگیا تے ایرانیاں نے اپنی کھوئی ہوئی آزادی نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں دے نال ، فارسی بولی تے ادب وچ وی ترقی ہونے لگی۔ کچھ شاعر عام دور تو‏ں پہلے ہی ایران وچ سن ، لیکن انہاں دیاں نظماں بوہت گھٹ ني‏‏‏‏ں۔ لہذا ، انہاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، اسيں عام دور تو‏ں ہی فارسی ادب دے آغاز اُتے غور کرن گے۔ اس دور تو‏ں ، فارسی بولی وچ بہت تبدیلی آچکيت‏ی سی تے عربی بولی و ادب نے اس اُتے شدید اثر ڈالیا سی تے عربی رسم الخط وچ فارسی لکھی جارہی سی۔ جداں ہی ایرانی مسلما‏ن ہوئے ، انہاں نے پرانی بولی چھڈ دی۔ ايس‏ے فارسی دے بعد اسلام ،
اسلام توں پہلے دا ایرانی ساہت
اسلام تو‏ں پہلے دے ایران وچ ادب ۱۰۰۰ ق م دے نیڑے آوستاستان د‏‏ی نظماں دا ا‏‏ے۔ ایہ اشعار جو قدیم ایرانیاں د‏‏ی زبانی روایت دا اک حصہ سن ، نسل در نسل اک دوسرے تو‏ں گزردے رہے تے بعد وچ ساسانیڈ دے دور وچ اوستا دے کچھ حصے تشکیل پائے۔ ایران وچ شاعری دا قدیم وزن تناؤ تے نصاب سی ، تے ایسا لگدا اے کہ ایہ طریقہ قدیم فارسی وچ وی استعمال ہُندا سی۔ پارٹیانہ دور دے دوران ، ایرانی ادب وچ ہیلینزم دے اثر و رسوخ وچ تبدیلی آئی۔ پارٹی منسٹراں نے مقامی ترانے گائے جنہاں دا پہلاوی ناں وی اسلام دے بعد تک سی تے اس قسم د‏‏ی شاعری دے نال موسیقی دے آلات وی شامل سن ۔ ایران دے ملکاں تے انہاں د‏‏ی فنکاری وچ مانیچین سبھیاچار دے اثر و رسوخ دے نال ، پارٹیان ، مشرق فارسی تے سوگدیائی زباناں وچ منیچیان شاعرانہ ادب د‏‏ی اک قسم ایران وچ ابھری۔ چین وچ ٹرفن نخلستان تو‏ں حاصل کردہ نوادرات وچ ، بہت ساری فارسی آثار دریافت ہوئیاں نيں جو اس قول نو‏‏ں واپس کردی ني‏‏‏‏ں۔ ساسانی دور دے دوران ، تحریر وچ بہتری آئی تے بہت ساری فقہی ، مذہبی تے افکاری تصنیف لکھی گئياں ، جنہاں وچو‏ں کچھ ، جداں اسوریائی درخت ، زاریران دے آثار (دونے پارٹھیائی دور سے) ، اردشیر بابکان تے متیکان یوشفرین د‏‏ی سوانح حیات وچ وی ادبی پہلو سن ۔ سلطانی سلطنت دے خاتمے دے نال ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے نصوص نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا تے کچھ نو‏‏ں زرتشترین نے بچایا تے زیادہ تر ہندوستان منتقل کردتے گئے ، جو اج پہلوی ادب دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ اسلام تو‏ں پہلے دے زمانے وچ جو اسکرپٹ ادبی تخلیقات لکھنے دے لئی استعمال ہُندا سی اوہ پہلوی اسکرپٹ ، مانیچیان اسکرپٹ تے سوگڈیان اسکرپٹ سی ، تے کچھ کماں نو‏‏ں پزند وچ لکھیا گیا سی تے ایہ مذہب دے لئی وقف سن ۔ کدی کدی بہرام سورانی بادشاہ نو‏‏ں شاعرانہ ذوق تے اس د‏ی طرف منسوب آیات قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں کہ:
منم آن شیر دمان / منم آن ببر یله / این منم بهرام گور / منم شیر شنبله
میں اوہ شیر ہاں / وچ ییل دا شیر ہاں / میں بہرام گور ہاں / وچ میتھی دا دُدھ ہاں
ای که از خار منم جانم به سر / تا نداری پندی از جان دلو مه به کر
اے میری روح کانٹے تو‏ں / سر تک / جدو‏ں تک کہ آپ نو‏‏ں ایکویش د‏‏ی روح تو‏ں بہرے لوکاں دے لئی کوئی نصیحت نئيں اے
کلاسیکی ایرانی ادب د‏‏ی تریخ
کلاسیکی فارسی ادب دا زبانی طور اُتے ایران وچ اسلام دے پہلے دور دے دوران آغاز ہويا ، جس اُتے اموی عرباں تے انہاں دے مقامی حکمراناں نے حکمرانی کيتی۔ اس عرصے دے دوران ، قدیم شاعری وچ لوکاں د‏‏ی دلچسپی دے آثار کچھ تحریراں وچ ریکارڈ کیتے گئے نيں ، جداں بلخ تے بصرہ دے بچے۔ اُتے ، عرب شاعرانہ صنعت دے زیر اثر ، ایران وچ اک نويں قسم دا ادب ابھریا جو زیادہ تر شاعری اُتے مبنی سی۔ ایہ دقیانوسی نظم کدی مقامی عربی وچ لکھی جاندی سی تے کدی ایرانی ساختہ شکلاں وچ.
باغسما دے وقت (۲۰۵)-۲۵۹ ھ) حنظلہ بادغیسی (وفات ۲۲۰) نامی اک شاعر پیش ہويا۔ بگسمہ دے دور وچ ، محمد بن واصف ، فیروز مشریقی تے ابو سالک گورگانی نے شاعری کيتی۔ بعد وچ ، عباسیاں د‏‏ی حکومت تے ایرانی ایجنٹاں د‏‏ی حکمرانی دے دوران ، عباسیاں نے ایران د‏‏ی فارسی بولنے والی سرزمین دے کچھ حصےآں اُتے حکمرانی کرنے دے لئی ، ایسی اشعار حاصل کيتیاں جنہاں وچ زیادہ تر دو حصے سن ۔ بعد دے ادوار وچ ، سامانیاں دے اقتدار وچ آنے دے نال انہاں کماں وچ توسیع ہوئی۔ اُتے ، سیستان د‏‏ی تریخ اُتے مبنی کتاب دے مصنف نے سرکاری فارسی ادب دے آغاز نو‏‏ں محمد واصف سیگزی تے بسام کرد جداں سفاریاں تے شاعراں دے عہد تک پائے ني‏‏‏‏ں۔.
اسلام د‏‏ی پہلی صدیاں وچ
سامانی دور وچ ، فارسی شاعری تے نثر دونے نے کمال د‏‏ی راہ کڈی۔ شاہد بلخی ، رودکی سمرقندی ، ابوشکور بلخی ، ابو المعائد بلخی ، مانجک ترمذی ، دقیقی طوسی ، قصائی موروزی ، عمارہ موروزی د‏‏ی شاعری وچ ۔ ابو القاسم ابن محمد سمرقندی د‏‏ی مرتب کردہ حنفی فقہ دے اصولاں دے نثر د‏‏ی نثر وچ ، ابو منصوری دے شاہ نامہ ، گارشبہ د‏‏ی کتاب تے دنیا دے عجائبات ، دونے ابو المحید بلخی دے تحریر کردہ ) ، محمد بن ایوب حسیب طبری دے تحریری نکات اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا.
البواح دے دور وچ ، شاعری وچ رازی تے غازیری د‏‏ی منطق دا تذکرہ ا‏‏ے۔.
فردوسی دے غزنوی دور دے دوران ، انصاری بلخی ، اسجادی ، فرروقی سیستانی تے منوچہری نے خورسانی طرز اُتے فارسی شاعری نو‏‏ں کمال کيتا تے درباری تحریراں دے مصنف ، ابو نصر مشکان نے نثر وچ اک نواں انداز پیدا کيتا۔.
عام دور (ء۸۷۴-۹۹۹ ء)
دور فارسی بولی دے ادب وچ حقیقی ترقی دا وقت ا‏‏ے۔ در حقیقت ، ايس‏ے دور وچ ، فارسی دے بہت سارے ادیب پیدا ہوئے ، جنھاں نے آنے والیاں نسلاں دے شاعراں تے ادیباں دے لئی راہ ہموار کيتی۔ حالے تک ، فارسی ادب شاعری تک ہی محدود سی۔ لیکن فارسی نثر وچ وی اس دور وچ ترقی ہوئی۔
زمانے دے سامانی دے مشہور شاعر ابوشکور بلخی ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں روبائی نامی آیات سامنے آئیاں ، جو بعد وچ خصوصی پیشرفت دا باعث بنی۔ لیکن اس دور دے سب تو‏ں اچھے شاعر ، روڈکی یا رودگی نيں ، جو ایران دے پہلے عظیم شاعر ني‏‏‏‏ں۔ اس دا ناں ابو عبداللہ جعفر بن محمد ا‏‏ے۔ اس د‏ی کنیت روڈکی اے ، جو اس دے پنڈ دے ناں تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اوہ اَنھّا سی لیکن اس عیب دے باوجود اسنو‏ں عام بادشاہ نصر بن احمد پسند سی۔ اس دا انداز بہت سادہ تے قابل فہم اے ، فیر وی کسی حد تک اسنو‏ں "تکلوف" (ہچکچاہٹ ، روکاوٹ) مل جاندا اے ، جو بعد د‏‏ی فارسی شاعری د‏‏ی اک امتیازی خصوصیت بن گیا۔ روڈکی گانے وچ وی مہارت رکھدے سن ۔ اس نے غزلاں تے آیات لکھایاں نيں تے اس وچ وامک تے عذرا دے ناں تو‏ں اک داستانی نظم وی لکھی اے ، جو اصل وچ پہلوی د‏‏ی ا‏‏ے۔ روڈکی دا ۹۵۴ ء وچ انتقال ہوگیا۔ "دقی" ، جو عام عہد دا اک ہور قابل ذکر شاعر اے کہیا جاندا اے کہ اس نے سب تو‏ں پہلے شاہنما لکھنا شروع کيتا سی لیکن اسنو‏ں مکمل کرنے تو‏ں پہلے اس دے غلام دے ہتھو‏ں قتل کردتا گیا سی۔ مذہب دے نقطہ نظر تو‏ں ، دقی زاریوساری اگ دے پرستار سن ۔ انہاں د‏‏ی شاعری شراب نوشی تے زرائشری مذہب د‏‏ی تعریف وچ مشہور ا‏‏ے۔
نثر وچ لکھی گئی کچھ کتاباں د‏‏ی تفصیلات کچھ اس طرح ني‏‏‏‏ں۔
کتاب اجےبل البرورو البحر یا اجے بلبلان وچ ایران دے مختلف صوبےآں د‏‏ی گراں قدر تصریحات ني‏‏‏‏ں۔ اس کتاب دے مصنف دا ناں حدود السرارین الماسریک تے المغرب معلوم نئيں اے ، جداں کہ انہاں دے کردار تو‏ں معلوم ہويا ا‏‏ے۔ اس سال ۳۷۲ ھ. اُتے مشتمل اے کتاب البیان الحکمت و ادویات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ ابو منصور معاذوف ہاروی د‏‏ی تخلیق ا‏‏ے۔ تراجمہ تتھی طبری دے اصل عربی مصنف دے مصنف محمد بن جریر طبری نيں ، جسنو‏ں متعدد علمائے کرام نے فارسی وچ منصور بن نوح دے حکم تو‏ں ترجمہ کيتا سی۔ تراجمہ تکسیری طبری دے اصل مصنف وی محمد بن زریر طبری نيں تے اس دا ترجمہ متعدد علمائے کرام نے وی منصور بن نوح دے فارسی ترجمے تو‏ں کيتا سی۔ thumb|left|350px| [[حمزه‌نامه مجموعهٔ داستان مصور فارسی است که موضوع آن دلاوری‌ها و قهرمانی‌های حمزه عموی محمد بن عبدالله (پیامبر اسلام) است. برای نگارش این اثر بیش از یکصد نقاش و صحاف و خطاط به دربار اکبرشاه رفتند که بیشتر ایرانی بودند. نگاره، نبردی موسوم به نبرد مازندران را به صورت نقاشی به تصویر کشیده‌است]]
غزنوی دور
غزنیاں دے ذریعہ سمانی خاندان دا خاتمہ ہويا۔ غزنوی خاندان دا بانی اک ترک غلام سی جس دا ناں الپتگی سی۔ اس دے بعد اس دا خادم سبکتگین تخت اُتے بیٹھیا۔ اس دے بعد اس دا بیٹا محمود غزنوی تخت اُتے چلا گیا۔ ایہ سیکھنے تے ادب د‏‏ی بندرگاہ سی۔ اس دے دربار وچ عظیم شاعر تے اسکالر جمع سن ۔ اس دور وچ ، اشعار کہنے دے رواج نے وڈی ترقی کيتی۔ شہنشاہ دے درباری شاعر وچ انسوڑی ، فرخی تے اسوجدی بہت مشہور نيں ، جنہاں نو‏ں قصیدہ کہنے دا سہرا لیا جاندا ا‏‏ے۔ سلطان محمود دے وقت، فردوسی نے لکھیا شاہنامہ سٹھ ہزار شعراں اُتے مشتمل اے تے جس وچ دنیا دے اہ‏م لڑائیاں وچ مقرر کردہ خود ہو.
اس دور وچ ، نثر وچ وی نمایاں اضافہ ہويا۔ اس دور دے مشہور اسکالر ، البیرونی نے "التفاحیم لاوائل سیناءت العنظیم" دے ناں تو‏ں فارسی مقالہ ستوتیش (نجوم) اُتے لکھیا۔ اس کتاب د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ ناظم دے ہندسے عربی د‏‏ی بجائے فارسی وچ ني‏‏‏‏ں۔ مشہور حکیم تے فلسفی حکیم ابرہ سینا نے دانش الائی یا حکمت علائی فارسی وچ لکھیا تے فارسی وچ روحانی اصول بنانے د‏‏ی پوری کوشش کيتی۔ ایوین سینا د‏‏ی تے وی کمپوزیشن ني‏‏‏‏ں۔ اس دور دے مشہور مورخ ابوالفجل بائیکيت‏یاں نيں ، جنہاں د‏‏ی مشہور ترکیب ٹیٹ باہقی ا‏‏ے۔ اس دا انداز ہموار تے پیش کش ا‏‏ے۔ اس دا شمار فارسی نثر دے بہترین کارنامےآں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ "کاشفول محجوب" فارسی وچ تصوف د‏‏ی پہلی کتاب ا‏‏ے۔ اس دے مصنف علی بن عثمان ہجویری غزنوی نيں ، جنھاں دااندا گنجبخش وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی قبر لاہور وچ ا‏‏ے۔
سلطان محمود دا انتقال ۱۰۳۰ ء وچ ہويا۔ اس دے برعکس ، اس دا بیٹا مسعود تخت اُتے چلا گیا۔ اس دوران وچ ، سلجوک نامی اک عثمانی قبیلہ نے شہنشاہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے خراسان تے عراق وچ اپنا اقتدار قائم کيتا تے بالترتیب زبردست جانشینی اُتے پہنچیا۔ ہن اس دور وچ ، غزنوی تے سیلجوکی دور اک نال چلے گئے۔ فارسی بولی و ادب د‏‏ی ترقی وچ اضافہ ہُندا رہیا ، غزنویاں تے سلجوقیاں د‏‏ی فارسی دوسرے ملکاں وچ وی پھیلنا شروع ہوگئی۔ نظام الملک طوسی اس دور دے نثر نگاراں وچ خاص طور اُتے قابل ذکر نيں کیونجے انہاں نے ۳۰ سال تک دو سلجوقی بادشاہاں ، ایسپرسلان تے ملک شاہ تو‏ں وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ ساسٹنم: انہاں دا مشہور کم ، جس د‏‏ی بولی تے لکھنے دا انداز آسان تے قابل رسائ ا‏‏ے۔ اس دور دے اک ہور نثر نگار ، غیرسروئل مایلی کائکاؤس نيں ، جو تبریزستان دا شاہ سی۔ اس نے اپنے بیٹے گیلانشاہ دے لئی اک کتاب پیش کيت‏‏ی۔ اس نے مختصر کہانیاں دے ذریعہ عمدہ عمل نو‏‏ں نہایت دل لگی انداز وچ سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اک ہور قابل ذکر کتاب "تاجکیرات اولیا" اے ، جس دے مصنف مشہور صوفی اسکالر فریدالدین عطار ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کتاب عوام وچ تصوف دے فروغ دے مقصد دے نال لکھی گئی سی۔ اس وچ مشہور مسلم صوفیاء د‏‏ی سوانح حیات تے انہاں د‏‏ی تعلیمات شامل ني‏‏‏‏ں۔ جگہ جگہ کہانیاں وی دتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ بولی تے تحریر دا انداز دلکش ا‏‏ے۔
مشہور کتاب "کالیہ تے دامانہ" ، جس د‏‏ی اصل سنسکرت ( پنچتنتر ) وچ اے ، دا اس دور وچ عربی تو‏ں فارسی بولی وچ ترجمہ مصرالدولہ غزنوی نے کيتا سی ، لیکن ایہ آسان تے قابل فہم نئيں ا‏‏ے۔ اس دور د‏‏ی اک بہترین تخلیق "چہار مکالہ" اے ، جو نظامی اروججے سمرقندی نے تحریر کيتا ا‏‏ے۔ اس سال ۵۵۱-۵۲ اُتے مشتمل اے بولی تے انداز بہت آسان ا‏‏ے۔ اس وچ حکیماں ، شاعراں ، نجومیاں تے مصنفاں دے خطبے ني‏‏‏‏ں۔ کتاب دے موضوعات مختلف قسماں دے ذریعہ بیان کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دور د‏‏ی مشہور ادبی کتاب "مکمت حمیدی" اے ، جس دے مصنف قاضی حمید الدین بلخی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ دو مشہور عربی عبارتاں دا اک نسخہ اے ، یعنی مکامت ابوفجل ہمدانی تے مکامت حریری۔ بولی بہت واضح تے مشکل ا‏‏ے۔ جگہ جگہ عربی لفظاں تے شیر آئے ني‏‏‏‏ں۔