cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی نظریہ حکومت
دینى حکومت دے اہداف تے فرائض -۲-
گذشتہ سبق وچ اساں دینى حکومت دے اہداف نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا سی مادى اہداف تے معنوى اہداف ، تے بعض اوہ آیات تے روایات ذکر کى سن جو معنوى اہداف نو‏‏ں بیان کرتى نيں _ معنوى اہداف نو‏‏ں درج ذیل امور وچ خلاصہ کيتا جاسکدا اے _
۱)_ امور دے اجرا وچ حق دا قیام تے حق پرستى جدو‏ں کہ باطل، شرک تے جاہلیت دا خاتمہ
۲)_ عدل تے انصاف نو‏‏ں عام کرنا _
۳)_ حدود الہى دا اجرا _
۴)_ معارف الہى کى تعلیم تے عبادت تے عبودیت نو‏‏ں پھیلانے دے لئی کوششاں کرنا_
۵)_ نیکى دا حکم دینا تے برائی تو‏ں روکنا _
٦)_ دین الہى دا دفاع تے توحید الہى کى دعوت نو‏‏ں عام کرنا _
۳۰٦ ب_ دنیوى اہداف
قرآن مجید وچ حفظ امنیت تے اسلامى معاشرہ کى فوجى قوت اُتے وڈا زور دتا گیا اے
سورہ انفال کى آیت ٦۰ وچ ارشاد خداوندى اے:
( تے اعدوا لهم ما استطعتم من قوة تے من رباط الخیل ترهبون به عدوّ الله تے عدوّکم )
اور تسيں بھى جتھے تک ممکن ہوسک‏‏ے قوت تے گھوڑےآں کى صف بندى دا انتظام کرو تو‏ں کہ تسيں اس تو‏ں خدا تے اپنے دشمن نو‏‏ں خوفزدہ کرو_
امام صادق بھى امن تے امان کى برقرارى تے آباد کارى نو‏‏ں لوکاں کى عمومى ضروریات وچو‏ں قرار دیندے نيں کہ ہر معاشرہ وچ انہاں اُتے خاص توجہ دینا ضرورى اے _ آپ فرماندے نيں:
ثلاثة اشیاء یحتاج الناس طرّاً إلیها : الامن والعدل والخصب
۳۰٧ تین چیزاں کى لوکاں نو‏‏ں ضرورت ہوتى اے _ امن ، انصاف ، تے فراخى تے خوشحالی_ (۱)
حضرت على نے مالک اشتر نو‏‏ں جدو‏ں مصر دا حاکم بناکر بھیجیا تاں اسنو‏ں اک عہد نامہ دتا جس دے شروع وچ چند حکومتى اہداف کى طرف اشارہ کيتا گیا اے _
یہ خدا دے بندے على (ع) امیرالمومنین (ع) کى طرف تو‏ں مالک ابن حارث اشتر نو‏‏ں دستور دتا جارہیا اے جدو‏ں اسنو‏ں مصر کى ولایت عطا کى کہ: اوہ اوتھ‏ے دا خراج اکھٹا کرے ، اس دے دشمناں تو‏ں جہاد کرے ، اس دے رہنے والےآں کى اصلاح تے اس دے شہراں کى آباد کارى دے لئی کوشش کرے_
حضرت امیرالمومنین اپنے اک خطبہ وچ لوکاں دے حقوق بیان کردے نيں کہ جنہاں نو‏ں دینى حکومت دے بنیادى اہداف وچو‏ں شمار کيتا جاسکتاہے _ انہاں وچو‏ں بعض ایہ نيں، تعلیم تے تربیت دا عام کرنا تے ملک دے مالى منابع تو‏ں لوکاں نو‏‏ں انہاں کاحصہ دینا _
أیّها الناس، إنّ لى علیکم حَقّاً تے لکم علیّ حقّ; حقّکُم علیّ، فالنصیحة لکم تے توفیرُ فیئکم علیکم تے تعلیمکم کیلا تجهلوا تے تأدیبکم کیما تعلموا (۳)
۱) تحف العقول، ص ۲۳٦_
۲) نہج البلاغہ ،مکتوب ۵۳_
۳) نہج البلاغہ ،خطبہ ۳۴_
۳۰۸ اے لوکاں میرا تسيں اُتے اک حق اے _ تے تواڈا مجھ اُتے اک حق اے _ تواڈا مجھ اُتے ایہ حق اے کہ وچ تواناں نصیحت کراں، تواڈے مال نو‏‏ں تسيں اُتے خرچ کراں، تواناں تعلیم داں تو‏ں کہ تسيں جہالت تو‏ں نجات حاصل کرلو، تے تمھارى تربیت کراں تو‏ں کہ تسيں عالم ہوجاؤ _
ان صاحبان قدرت دے مقابلہ وچ جو ظلم تے ستم دے ذریعہ اپنى ثروت تے طاقت وچ وادھا کردے نيں ظلم دے خلافجنگ تے مبارزہ تے مظلوماں کى حمایت انہاں اہداف وچو‏ں نيں جنہاں کى اسلام نے بہت زیادہ تاکید کى اے _ حضرت على اس امر نو‏‏ں علماء دے لئی اک منصب الہى سمجھدے نيں تے اس عہد دے وفا کرنے نو‏‏ں خلافت دے قبول کرنے کى ادلّہ وچو‏ں قرار دیندے ہوئے _ فرماندے نيں:
لو لا حضورُ الحاضر تے قیامُ الحجّة بوجود الناصر تے ما أخذَ الله على العلماء أن لا یقارّوا على کظَّة ظالم تے لا سَغَب مظلوم، لا لقیتُ حَبلَها على غاربها  (۱)
اگر بیعت کرنے والےآں کى موجود گى تے مدد کرنے والےآں دے وجود تو‏ں مجھ اُتے حجت تمام نہ ہوگئی ہوتى تے اوہ عہد نہ ہُندا جو خدا نے علماء تو‏ں لے رکھیا اے کہ اوہ ظالم کى شکم پرى تے مظلوم کى گرسنگى اُتے آرام تو‏ں نہ بیٹھاں تاں وچ خلافت دے اونٹھ کى مہار اسى دے کند اے اُتے ڈال دیندا_
خوارج جو کہ لاحکم الّالله دا نعرہ لگاندے سن تے اس طرح حکومت دا انکار کردے سن _ حضرت على نے انہاں دے مقابلہ وچ وجود حکومت دے کچھ فائدے گنوائے نيں جو در حقیقت اوہ اہداف نيں کہ ہر حکومت دے لئی انہاں دا حاصل کرنا ضرورى اے _ انہاں وچو‏ں اک ہدف ظالم تے جابر افراد تو‏ں کمزوراں تے مظلوماں دا حق وصول کرنا اے _ فرماندے نيں :(و یؤخذ به للضعیف من القوی )(۲)
۱) نہج البلاغہ خطبہ ۳ _
۲) نہج البلاغہ خطبہ ۴۰_
۳۰۹ اس (حکومت)کے ذریعہ طاقتور تو‏ں مظلوم دا حق واپس لیا جاندا اے _
مختلف معاشرتى امور کى اصلاح بھى دینى حکومت دے اہداف وچو‏ں اے _ إن أرید إلا الإصلاح ما استطعت وچ تاں فقط اصلاح چاہتاہاں جتھے تک میرے تو‏ں ممکن ہوسک‏‏ے(۱)
حضرت على شہراں کى اصلاح نو‏‏ں اپنى خلافت دے اہداف وچو‏ں قرار دیندے ہوئے فرماندے نيں : و نُظہر الإصلاح فى بلادک ، فیأمن المظلومون من عبادکہم تیرے شہراں وچ امن تے بہبودى کى صورت پیدا کرن گے تو‏ں کہ تیرے مظلوم بندے امن تو‏ں رہیاں _(۲)
گذشتہ مطالب کى روشنى وچ دینى حکومت دے دنیوى اہداف نو‏‏ں درج ذیل امور وچ خلاصہ کيتا جاسکدا اے _
۱_ امن تے امان قائم کرنا _
۲_ اسلامى سرحداں کى حفاظت تے دفاع نو‏‏ں مضبوط بنانا
۳_ رفاہ عامہ تے آباد کارى دے لئی اقدام کرنا _
۴_ مختلف معاشرتى امور کى اصلاح _
۵_ عمومى اموال کى حفاظت تے معاشرہ وچ اس کى عادلانہ تقسیم_
٦_ تعلیم تے تربیت نو‏‏ں عام کرنا _
٧_ معاشرتى ضروریات پورى کرنااور مظلوم تے آسیب زدہ افراد کى حمایت
دینى حکومت دے دنیوى اہداف وہى عمومى اہداف نيں کہ جنہاں کى ہر حکومت مدعى ہوسکتى اے _ ایہ اہداف عقلائی پہلو دے حامل نيں تے انہاں دا بیان کرنا شریعت تے دین دے نال مخصوص نئيں اے _ اس دے باوجود انہاں اہداف دے پورا کرنے وچ دینى حکومت دوسرى غیر دینى حکومتاں تو‏ں مختلف اے تے ایہ فرق دوجہت تو‏ں اے _
۱) سورہ ہود آیت ۸۸_
۳۱۰ الف: ایہ کہ دینى حکومت انہاں اہداف اُتے خاص توجہ دیتى اے _ جدو‏ں کہ دوسرى حکومتاں وچ اس قسم دا اہتمام دیکھنے نو‏‏ں نئيں ملدا _ بطور نمونہ پنجويں تے ستويں نمبر شمار کى طرف اشارہ کيتا جاسکدا اے _ حکومت دے سلسلہ وچ ائمہ معصومین کى روایات تے آنحضرت (ص) تے امیرالمومنین کى عملى سیرت وچ فقراء ضعفاء اورتہى دست افراد کى مدد کرنے اُتے بہت زور دتا گیا اے _ تے دوسرى طرف مختلف معاشرتى امور وچ بیت المال کى عادلانہ تقسیم کى تاکید بھى کى گئی اے _
ب: انہاں اہداف دے حصول کى روش دے لحاظ تو‏ں اے _ دینى حکومت اپنے دنیوى اہداف نو‏‏ں بھى معنوى اہداف دے نال نال رکھتى اے _ اجتماعى زندگى دے دنیوى تے عقلائی پہلوآں نو‏‏ں اخلاقیات ، معنویات تے دین دے سایہ وچ اگے بڑھاتى اے _ مثال دے طور اُتے معاشرہ کى اصلاح تے آبادکارى اگرچہ دینى حکومت دے دنیوى اہداف نيں لیکن انہاں نو‏ں بھى معنوى اہداف دے زیر سایہ پورا کيتا جاندا اے _ یعنى عدل تے انصاف کى حاکمیت انہاں دنیوى اہداف دے حصول کى راہاں ہموار کرتى اے _ حضرت على فرماندے نيں :
العدلُ یضع الأُمور فى مواضعها (۱)
عدل ایہ اے کہ تمام امور نو‏‏ں انہاں دے مقام اُتے رکھیا جائے _
ما عُمرت البُلدان بمثل العَدل (۲)
شہراں کى آبادکارى عدل تو‏ں ہى ممکن اے _
در حقیقت رفاہ عامہ تے امن تے امان اسى وقت پابرجا ہوسکدے نيں جدو‏ں انسان کى اجتماعى زندگى اخلاقیات ، معنویات تے الہى اقدار تو‏ں سرشار ہو_ اسى وجہ تو‏ں دینى حکومت دے معنوى اہداف دا تحقق اس دے دنیوى اہداف دے حصول دے لئی مددگار ثابت ہُندا اے _
۱) بحار الانوار، ج ٧۵، ص ۳۵٧، باب احوال الملوک والامرائ، ح ٧۲_
۲) غررالحکم، آمدى ج ٦ ، ص ٦۸،ح ۴۳ ۹۵_
۳۱۱ دینى حکومت دے اہلکاراں دے فرائض
دینى حکومت دے مادى تے معنوى اہداف دا حصول اس دے حکّام تے اہلکاراں دے کندھےآں اُتے سنگین ذمہ دارى اے _ معنوى اہداف اُتے اسلام کى تاکیداسلامى حکّام تو‏ں اک خاص انفرادى خصوصیات کى خواہاں اے _ ایہ بھى دینى حکومت کى انہاں خصوصیات وچو‏ں اے نيں جو اسنو‏ں دوسرى حکومتاں تو‏ں ممتاز کرتى نيں _ اسيں ایتھ‏ے اجمالى طور اُتے بعض فرائض کى طرف اشارہ کردے نيں _
۱_ تقوى الہى کى رعایت :
دینى حکومت نے روح ایمان تے تقوى کى تقویت ،معارف الہى دے پھیلاؤ تے عدل تے انصاف دے قیام نو‏‏ں اپنا ہدف قرار دتا اے _ اسى لئے ضرورى اے کہ حکومتى اہل کار تقوى تے عبودیت تو‏ں سرشار ہاں آشکار تے پنہان دونے حالتاں وچ تقوى الہى نو‏‏ں مد نظر رکھن ، انہاں کى گفتار تے کردار اک ہوئے _ حضرت على اپنے اک عامل نو‏‏ں خط لکھدے ہوئے فرماندے نيں _
آمره بتقوى الله فى سرائر امره تے خفیّات عمله، حیث لا شاهد غیره تے لا وکیل دونه، تے أمره أن لا یعمل بشیء من طاعة الله فیما ظهر; فیخالف الى غیره فیما أسره تے مَن لم یختلف سره تے علانیته تے فعله تے مقالته ، فقد أدّى الامانة تے أخلص العبادة (۱)
ماں انہاں نو‏ں حکم دیندا ہاں کہ اوہ اپنے پوشیدہ امور تے مخفى کماں وچ الله تو‏ں ڈردے رہیاں _ جتھے نہ خدا دے سوا کوئی گواہ اے تے نہ اس دے سوا کوئی نگران اے _ تے انہاں نو‏ں حکم دیندا ہاں کہ اوہ ظاہر وچ الله دا کوئی ایسا فرمان بجانہ لاواں کہ انہاں کہ چھپے ہوئے اعمال اسک‏‏ے خلاف ہاں _
تقوى دا تقاضا اے کہ اسلامى مملکت دے حکمران ہر کم وچ الہى فرامین نو‏‏ں مد نظر رکھن ، اپنى خواہشات نفسانى نو‏‏ں امرخدا اُتے ترجیح نہ داں ، امام صادق پیشواواں نو‏‏ں حق تے باطل کى طرف تقسیم کرنے دے بعد اس خصوصیت نو‏‏ں پیشوایان حق دا طرہ امتیاز قرار دیندے ہوئے فرماندے نيں:
إن الائمة فى کتاب الله عزّوجلّ _ إمامان ; قال الله (تبارک تے تعالی): و جعلناهم ائمة یهدونَ بأمرنا لا بأمر الناس، یقدّمون أمر الله پہلے أمرهم، تے حکم الله پہلے حُکمهم _ قال: ( ( تے جعلناهم ائمة یهدون إلى النار ) ) یقدمون أمرهم پہلے أمرالله تے حُکمهم پہلے حکم الله ، تے یأخذون بأهوائهم خلاف ما فى کتاب الله (۱)
قرآن مجید وچ دو قسم دے ائمہ دا ذکر اے خدا فرماندا اے  وجعلناہ‏م أئمة یہدون بأمرنا …کہ: اساں انہاں نو‏ں پیشوابنایا جو ساڈے حکم دے مطابق راہنمائی کردے نيں نہ کہ لوکاں دے امر دے مطابق ، خدا دے امر نو‏‏ں اپنے امر اُتے تے خدا دے حکم نو‏‏ں اپنے حکم اُتے ترجیح دیندے نيں _ دوسرى جگہ خداوند متعال نے فرمایا( و جعلنا هم ائمة یهدون الى النار ) اور اساں انہاں نو‏‏ں ایداں دے ائمہ قرار دتا جو جہنم کى طرف لے جاندے نيں  ایہ اپنے امر نو‏‏ں خدا دے امر اُتے تے اپنے حکم نو‏‏ں خدا دے حکم اُتے ترجیح دیندے نيں _ تے کتاب خدا کى ہدایات دے برعکس اپنى خواہشات اُتے عمل کردے نيں _
۱) کافى ج ۱ ص ۲۱٦ باب انہاں الائمة فى کتاب اللہ امامان ح ۲ _
۳۱۳ ۲_ شائستہ قیادت :
اسلامى حکّام دے لئی پہلے مرتبہ وچ ایہ ضرورى اے کہ اوہ خود لائق تے پابند افراد ہاں شائستہ تے مہذب افراد نو‏‏ں عہدے داں ، اسلام تے مسلمین کى مصلحت نو‏‏ں تمام روابط تے ضوابط اُتے ترجیح داں _ حضرت على نے اپنے عہد نامہ وچ مالک اشتر نو‏‏ں حکومتى اہلکاراں دے انتخاب دے سلسلہ وچ خاص توجہ دینے دا حکم دیاہے تے مختلف پہلوآں نو‏‏ں مد نظر رکھنے اُتے اصرار کيتا اے _
ثمّ انظر فى أمور عُمّالک فاستعملهم اختباراً ، تے لا تولّهم محاباة تے اثرة ; فانّهما جماع من شُعب الجَور والخیانة، تے توخّ منهم أهل التجربة تے الحیاء من أهل البیوتات الصالحة تے القدم فى الإسلام المتقدّمة: فانّهم أکرم أخلاقاً تے أصحّ أعراضاً تے أقلّ فى المطامع إشراقاً تے أبلغ فى عواقب الامور نظراً
ثم اختر للحکم بین الناس أفضل رعیّتک فى نفسک، ممّن لا تضیق به الأمور تے لا تُمحکُمه الخصوم، تے لا یتمادى فى الزلّة، تے لا یحصر من الفیء إلى الحقّ إذا عرفه(۱)
فیر اپنے عہدہ داراں دے بارے وچ نظر رکھنا تے انہاں نو‏ں اچھى طرح آزمانے دے بعد منصب دینا ، صرف رعایت تے جانبدارى کى بناپر عہدہ نہ دینا کیونجے ایہ چیزاں نا انصافى تے بے ایمانى دا سرچشمہ نيں ، ایداں دے لوکاں نو‏‏ں منتخب کرنا جو تجربہ کار تے غیرت مندہاں ، اچھے گھراناں تو‏ں انہاں دا تعلق ہوئے ، اسلام دے سلسلہ وچ پہلے تو‏ں انہاں کى خدمات ہاں ، کیونجے ایداں دے لوک بلند
۱) نہج البلاغة مکتوب ۵۳_
۳۱۴ اخلاق ،بے داغ عزت والے ہُندے نيں حرص تے طمع کى طرف کم مائل ہُندے نيں تے عواقب تے نتائج اُتے زیادہ نظر رکھدے نيں _ فیر ایہ کہ لوکاں دے معاملات دا فیصلہ کرنے دے لئی ایداں دے شخص نو‏‏ں منتخب کرو جو تواڈے نزدیک تمھارى رعایا وچ سب تو‏ں بہتر ہو، جو واقعات کى پیچیدگیاں تو‏ں اکتا نہ جاندا ہوئے ، تے نہ جھگڑا کرنے والےآں دے رویہ تو‏ں غصہ وچ آندا ہوئے ، تے نہ ہى اپنے کسى غلط نقطہ نظر اُتے اڑدا ہوئے تے نہ ہى حق نو‏‏ں پہچان کر اس دے اختیار کرنے وچ طبیعت اُتے بجھ محسوس کردا ہوئے _
۳_زہد تے سادگى :
إنّ الله جعلنى إماماً لخلقه، ففرضَ على التقدیر فى نفسى تے مطعمى تے مَشربى تے مَلبسى کضعفاء الناس، کى یقتدى الفقیر بفقرى تے لا یطغى الغنى غناه  (۱)
خدا نے مینو‏ں لوکاں دا امام بنایا اے _ تے مجھ اُتے واجب قرار دتا اے کہ وچ اپنے نفس ،کھانے پینے تے لباس وچ فقراء کى طرح رہاں تو‏ں کہ فقیر میرے فقر وچ میرى پیروى کرے تے دولتمند اپنى دولت کى بناپر نافرمانى تے سرکشى نہ کرے _
۱) کافى ج۱ ص ۴۱۰ باب سیرة الامام فى نفسہ ح۱_
۳۱۵ معلى ابن خنیس کہندے نيں : ميں نے خاندان بنى عباس کى معاشرتى حالت تے شان تے شوکت دیکھ ک‏ے خواہش کى کہ کاش امام صادق-- نو‏‏ں حکومت مل جاتى تو‏ں کہ اسيں بھى انہاں دے زیر سایہ اک خوشحال تے عیش تے عشرت تو‏ں بھرى زندگى گزاردے امامنے جواب وچ فرمایا :
هیهات، یا معلّى أما تے الله انہاں لو کان ذاک ما کان إلا سیاسة اللیل تے سیاحة النهار تے لُبس الخَشن تے أکل الجَشب (۱)
ہرگز نئيں اے معلى خدا کى قسم جے ایسا ہُندا (یعنى اسيں حکمران ہُندے) تاں تدبر شب ،دن وچ کم کاج ، کھردرے کپڑ‏ے تے سادہ کھانے دے سوا کچھ نہ ہوئے تا_
۴_اجتماعى امور وچ مساوات :
اسلامى معاشرہ دے صاحبان اقتدار دے فرائض وچو‏ں ایہ بھى اے کہ اوہ دوسرے عام افراد تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں برتر تے ممتازنہ سمجھاں _قانون دے سامنے اپنے نو‏‏ں دوسرےآں دے برابر سمجھاں_لہذا جے کسى حکومتى اہلکار تو‏ں کوئی جرم سر زدہو جائے تاں دوسرے افراد کى طرح اس اُتے بھى خدا کى حدودجارى ہوئے نگى _امام صادق فرماندے نيں :
۱) کافى ج۱ ص ۴۱۰ باب سیرة الامام فى نفسہ ح۲_
۲) وسائل الشیعہ، ج۲٧،ص ۲۱۲،۲۱۳، باب ۱، از ابواب آداب قاضى ح ۲_
۳۱٦ امیرالمومنین على نے عمر ابن خطاب تو‏ں فرمایا جے تاں نے تن چیزاں دا خیال رکھیا تے انہاں اُتے عمل کيتا تاں تسيں دوسرى چیزاں تو‏ں بے نیاز ہوئے جائوگے تے جے انہاں تن چیزاں نو‏‏ں چھوڑدتا تاں کوئی دوسر ى شےء تواناں فائدہ نئيں دے گى _پُچھیا اے ابوالحسن اوہ کیہ نيں ؟فرمایا :قریبى تے غیر قریبى اُتے حدود الہى کااجرا خوشنودى تے ناراضگى وچ قرآن دے مطابق حکم لگانا ،اور سرخ تے سیاہ دے در میان عادلانہ تقسیم_
۵_لوکاں تو‏ں براہ راست رابطہ :
اسلام نے حکا‏م تو‏ں ایہ مطالبہ کيتا اے کہ اوہ عوام دے نال محبت تو‏ں پیش آئیاں ، انہاں کى گل سنیںاور انہاں تو‏ں مشورہ لاں _اس تو‏ں عوام کى حوصلہ افزائی ہوئے گى تے حکاّم بھى انہاں دے دردسے آشنا ہون گے تے انہاں کى مقبولیت وچ وادھا ہوئے گا ارشاد خداوندى اے :
فبما رحمة: من الله لنْتَ لهم تے لو کنت فظّاً غلیظ القلب لانفضّوا من حَوْلکَ فاعف عنهم تے استغفر لهم تے شاورهم فى الامر (۱)
(اے رسول )یہ الله دا کرم اے کہ آپ انہاں لوکاں دے لئی نرم نيں _وگرنہ جے آپ تند خو تے سنگ دل ہُندے تاں ایہ آپ دے کولو‏‏ں بھج کھڑے ہُندے پس انہاں نو‏ں معاف کردو ، انہاں دے لیئے استغفار کرو تے معاملات وچ انہاں تو‏ں مشورہ کرلیاکرو _
دوسرى جگہ ارشاد ہوتااے:
و منهم الذین یُؤذون النبیّ تے یقولون هو أذن قل أُذنُ خَیر: لَکُم یُؤمن بالله تے یُؤمن للمؤمنین تے رحمةٌ للّذین آمنوا منکم (۲)
۲) سورہ توبہ آیت ٦۱_
۳۱٧ انہاں وچو‏ں اوہ بھى نيں جو پیغمبر (ص) نو‏‏ں اذیت دیندے نيں تے کہندے نيں: اوہ تاں صرف کان (کے کچے) نيں_ آپ کہہ دیجئے تواڈے حق وچ بہترى دے کان نيں کہ خدا اُتے ایمان رکھدے نيں ،مومنین کى تصدیق کردے نيں تے جو تسيں وچو‏ں صاحبان ایمان نيں انہاں دے لئی رحمت نيں_
امیرالمومنین مالک اشتر نو‏‏ں نصیحت کردے ہوئے فرماندے نيں کہ اپنے تے لوکاں دے در میان کوئی رکاوٹ قائم نہ کرنا _کیونجے اس تو‏ں لوکاں دے بارے وچ حکاّم کى اطلاع کم ہوئے جاتى اے ،حق تے باطل مخلوط ہوئے جاندے نيں تے حقیقت انہاں اُتے مشتبہ ہوئے جاتى اے :
فلا تطوّلنَّ احتجابک عن رعیتک فان احتجاب الولاة عن الرعیة شعبة من الضیق تے قلة علم بالامور ، تے الاحتجاب منهم یقطع عنهم علم ما احتجبوا دونه … (۱)
پس رعایا تو‏ں لمبى مدت تک روپوشى اختیار نہ کرنا _کیونجے حکمراناں دا رعایا تو‏ں چھپ کررہنا اک طرح کى تنگ دلى تے معاملات تو‏ں بے خبر رہنے دا سبب اے تے ایہ روپوشى انہاں نو‏ں بھى انہاں امور اُتے مطلع ہونے تو‏ں روکتى اے کہ جنہاں تو‏ں اوہ ناواقف نيں
٦_فقر دا خاتمہ تے ضروریات زندگى کى فراہمی:
دینى حکومت دا اہ‏م ترین فریضہ غربت دا خاتمہ تے معاشرہ دے کمزور افراد کى مادى ضروریات دا پور ا کرنا اے _ اس بارے وچ بہت سى روایات موجود نيں _ہم نمونہ دے طور اُتے صرف دو روایات کى طرف اشارہ کردے نيں_ رسولخدا (ص) فرماندے نيں:
''ما من غریم ذهب بغریمه الى تے ال من وُلاة المسلمین و
۱) نہج البلاغہ، مکتوب نمبر ۵۳_
۳۱۸ استبان للوالى عُسرته، إلاّ بَرأ هذا المعسرمن دینه تے صار دینه على تے الى المسلمین فیما یدیه من أموال المسلمین '' (۱)
قرضےآں دے بجھ تلے دبا ہويا شخص جدو‏ں اسلامى حاکم دے پاس جائے تے اپنى بدحالى دا ذکر کرے تاں اوہ اس قرض تو‏ں برى ہوجاتاہے_اس دا ایہ قرض حاکم اُتے اے تے اوہ اسنو‏ں بیت المال تو‏ں ادا کرے_
اسلامى حکمراناں دے فرائض اس تو‏ں بہت زیادہ نيں جو اساں ایتھ‏ے بیان کيتے نيں واضح سى گل اے کہ دینى حکومت دے معنوى تے دنیوى اہداف وچو‏ں ہر اک اسلامى معاشرہ دے حکاّم اُتے خا ص فرائض تے ذمہ داریاں عائد کردا اے _
۱) مستدرک الوسائل _ ج۱۳،ص ۴۰۰ ح۱۵٧۲۳ _
۲) وسائل الشیعہ ،ج ۱۵ ،ص٦٦باب ۱۹ از ابواب جہاد العدو ،ح۱ _
۳۱۹ خلاصہ :
۱)حق دا قیام ،باطل دا خاتمہ ،عدل تے انصاف کى ترویج ،حدودالہى دا اجرا ،نیکى دا حکم د ینااور برائی تو‏ں روکنا تے معارف الہى کى تعلیم ، دینى حکومت دے اہ‏م ترین اہداف وچو‏ں اے _
۲)دینى حکومت دے دنیوى اہداف تو‏ں مرادوہ اہداف نيں جو عقلائی طور اُتے ہر حکومت دے پیش نظر ہُندے نيں _
۵)دینى حکومت دے اہداف خصوصاً معنوى اہداف دا حصول حکومتى اہل کاراں اُتے سنگین ذمہ دارى لاندا اے _
٦)تقوى الہى کى رعایت ،شائستہ قیادت ،زہد وسادگى تے قانون دے سامنے سب دا برابر ہونا دینى حکومت دے اہل کاراں دے اہ‏م ترین فرائض وچو‏ں نيں _
۳۲۰ سوالات :
۱) دینى حکومت دے معنوى اہداف دے پنج موارد بیان کیجئے ؟
۲)دینى حکومت دے دنیوى اہداف تو‏ں کيتا مراد اے ؟
۳)حکومت دے اوہ کونسے دنیوى اہداف نيں جنہاں اُتے آیات تے روایات وچ تاکید کى گئی اے ؟
۴)دنیوى اہداف دے حصول دے سلسلہ وچ دینى حکومت دا دوسرى حکومتاں تو‏ں کیہ فرق اے ؟
۵)حکومتى عہدے داروںکے انتخاب دے سلسلہ وچ امیرالمومنین نے مالک اشتر نو‏‏ں کونسى نصیحتاں کى نيں ؟
٦)حکومتى اہل کاراں دے کچھ فرائض بیان کیجئے ؟
۳۲۱ اکتیسواں سبق :
اسلام دے سیاسى فلسفہ کى اہ‏م ترین بحثاں وچو‏ں اک دین تے جمہوریت دے در میان تعلق کى تحقیق تے بررسى اے _اس بحث وچ بوہت سارے سوالات تے شبہات پائے جاندے نيں _ انہاں وچو‏ں بعض شبہات دا سرچشمہ اسلام دے اصول ومبانى تے جمہوریت دے اصول تے مبانى دے درمیان ناقابل حل عدم مطابقت وعدم اسيں آہنگى دا تصور اے _ دینى حکومت تے جمہوریت کى اسيں آہنگى دے بعض منکرین اس سرچشمہ نو‏‏ں نظریہ ولایت فقیہ وچ تلاش کردے نيں _ان دے خیال وچ اسلام جمہوریت تو‏ں ذاتى مخالفت نئيں رکھدا _لیکن ولائی نظام جو کہ ولایت فقیہ اُتے مبتنى اے جمہوریت دے نال مطابقت نئيں رکھدا _ بنابراں اک کلى تقسیم بندى دے لحاظ تو‏ں سانو‏ں تن اساسى نظریات کاسامنا اے _
الف_ اک نظریہ ایہ اے کہ دینى حکومت تے جمہوریت کى ترکیب ممکن اے اس نظریہ دے مطابق اسلام اور
۳۲۲ اس کى تعلیمات کى پابندى جمہوریت اورمعاشرہ دے سیاسى تے انتظامى امور وچ لوکاں کى مداخلت تو‏ں مانع نئيں اے _ جمہورى اسلامى دا نظام تے اس دا اساسى قانون اسى سیاسى نظریہ اُتے قائم اے _
ب_ اوہ نظریہ جو اسلام تے -جمہوریت دے درمیان ذاتى تضاد دا قائل اے ایہ نظریہ اس بنیاد اُتے قائم اے کہ اسلام بنیادى طور اُتے عوامى قیادت دے نال مطابقت نئيں رکھدا _ اسى لئے نہ صرف حکومت ولائی تے ولایت فقیہ دا سیاسى نظریہ ، بلکہ ہر اوہ دینى حکومت جو اسلام کى حاکمیت نو‏‏ں تسلیم کرتى اے تے اس کى تعلیمات تے احکا‏م کى پابند اے اوہ اک جمہورى تے عوامى حکومت نئيں ہوسکتى _
ج _ تیسرا نظریہ اوہ اے جو بنیادى طور اُتے دین تے جمہوریت کى ترکیب دے امکان دا منکر نئيں اے _ بلکہ اسنو‏ں اس نظام وچ مشکل پیش آرہى اے جو ولایت فقیہ اُتے مبتنى اے _ اس نظریہ کى بنیاد اُتے ولایت فقیہ دے اعتقاد تے جمہوریت کى باہمى ترکیب ممکن نئيں اے _ جمہوریت تے ولائی حکومت کبھى بھى ہ‏‏م آہنگ نئيں ہوسکدے اوہ حکومت جو ولایت فقیہ کى بنیاد اُتے قائم ہوکبھى بھى جمہورى تے عوامى نئيں کہلاسکتى _ جمہوریت اُتے اعتقاد تے ولایت فقیہ اُتے اعتقاد، دو متضاد چیزاں نيں _
ان تن نظریات دے متعلق فیصلہ کرنے تے دینى حکومت دے مخالفین دے نظریہ دے متعلق تفصیلى بحث تو‏ں پہلے بہتر اے : جمہوریت کى حقیقت دے متعلق مزیدآشنائی حاصل کرلاں _
جمہوریت کى حقیقت :
جمہوریت اک یونانى اصطلاح اے جو دو لفظاں demo  یعنى عوام تے  cracy  یعنى حکومت تو‏ں مرکب اے _ عوامى حکومت یا عوامى قیادت اپنے دقیق معنى دے نال تاں اک ایسا خواب اے جو کبھى بھى شرمندہ تعبیر نئيں ہوسکدا _ کیونجے اج دے پیچیدہ معاشرے وچ کہ جتھے روزانہ دسیاں وڈے وڈے معاشرتى فیصلے
ڈیمو کریسى یعنى جمہوریت اک ایسا کلمہ اے جس کى مختلف تفسیراں تے معانى کيتے گئے نيں _ اس مدعى کى دلیل ایہ اے کہ مختلف مکاتب فکر نے بالکل متضاد نظریات دے باوجود جمہوریت کى حمایت کى اے _ لبرل ازم تے فاشزم دے حامى تے قدامت پسند سبھى خود نو‏‏ں جمہوریت نواز کہندے نيں تے اپنے آپ نو‏‏ں حقیقى جمہوریت قائم کرنے والا قرار دیندے نيں _ اشتراکى جمہوریت ، لبرل ازم ، آزاد جمہوریت ، صنعتى جمہوریت تے کثیرالرہ‏ے جمہوریت(۱) جیسى مختلف اصطلاحاں حقیقت وچ اس گل کى نشاندہى کرتى نيں کہ جمہوریت تو‏ں مراد کوئی مخصوص معنى تے اصطلاح نئيں اے _
جمہوریت دا کوئی ثابت معنى نہیںہے _ دنیا دے بیشتر ملکاں وچ مختلف جمہورى حکومتاں قائم نيں تے جمہوریت مختلف سیاسى نظریات دے نال اسيں ساز تے ہ‏‏م آہنگ اے ایہ اس گل کى دلیل اے کہ جمہوریت دا کوئی ایسا معنى موجود نئيں اے کہ جس اُتے سبھى متفق ہاں_ اس نے مختلف معاشراں دے اجتماعى تحولات تے تغیرات دے نال نال مختلف روپ ڈھالے نيں _
۳۲۴ اج چونکہ جمہوریت اک مثبت معنى رکھتى اے لہذابوہت سارے سیاسى نظام خود نو‏‏ں جمہوریت نواز کہندے نيں اگرچہ انہاں کى حکومتاں وچ عوام دا عمل دخل بہت ہى کم ہو_
بنیادى طور اُتے جمہوریت نو‏‏ں دو لحاظ تو‏ں دیکھیا جاتاہے_ از لحاظ قدر تے قیمت تے از لحاظ اک روش _ جمہوریت از لحاظ قدر تے قیمت تو‏ں مراد ایہ اے کہ اکثریت دا انتخاب ہمیشہ معاشرہ کى بھلائی تے حق دے انتخاب دے ہمراہ اے _ جنہاں موارد وچ عمومى آراء دا لحاظ کيتا جاندا اے اوتھ‏ے حق باطل تو‏ں ممتازہوجاندا اے _ بنابراں جمہوریت اجتماعى زندگى گزارنے دے لئی مناسب تے صحیح راہ حل دے سکتى اے _ معاشرہ کى سعادت تے خوشبختى اکثریت دے انتخاب کى مرہون منت اے _ کلاسیکل جمہوریت یعنى اٹھار ہواں صدى کى جمہوریت اسى نظریہ اُتے استوار تھى تے اج بھى کچھ گروہ اسى زاویہ نگاہ تو‏ں جمہوریت نو‏‏ں دیکھدے نيں تے اکثریت کى رائے نو‏‏ں حق تے باطل کى تشخیص دا معیار قرار دیندے نيں _ اکثریت کى رائے نو‏‏ں قدر کى نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں تے حق تے حقیقت نو‏‏ں اسى وچ تلاش کردے نيں _
اس نظریہ دا نقطہ استدلال ایہ اے _
واضح سى گل اے کہ ہر شخص اپنى انفرادى زندگى وچ اپنى ذاتى منفعت تے سعاد ت تے خوشبختى دا خواہان اے _ تے زندگى دے مختلف شعبےآں وچ بہترین تے صحیح امور دا انتخاب کردا اے _ دوسرے لفظاں وچ لوک اپنى انفرادى زندگى وچ منافع اُتے نظر رکھدے نيں تے اپنى ذاتى خیرو بھلائی کى تلاش وچ رہندے نيں_ لہذا اجتماعى زندگى وچ بھى اکثریت دا انتخاب اک صحیح ترین انتخاب ہوئے گا _ چونکہ لوک اپنے منافع دا صحیح تے بہترین ادراک رکھدے نيں تے عمومى منافع تے مصالح بھى اسى انفرادى تشخیص اُتے موقوف نيں _ ہر فرد نے اجتماعى امور تے معاشرہ دے منافع تے مصالح نو‏‏ں اپنى ذاتى تشخیص تو‏ں متعین کيتا اے تے اکثریت کى رائے معاشرہ کى خیرو منفعت
جمہوریت از لحاظ اک روش سے مراد ایہ اے کہ جمہوریت صرف اجتماعى تنازعات دا حل تے سیاسى اقتدار کى تبدیلى دا اک ذریعہ اے _ طول تریخ دے عقلانے تجربہ تو‏ں ایہ نتیجہ حاصل کيتا اے کہ جمہوریت، حکّام تے صاحبان اقتدار دے تعیّن دا بہترین طریقہ اے بجائے اس دے کہ مختلف سیاسى جماعتاں ، سیاسى لیڈر تے اقتدار دے خواہشمند افراد جنگ، قتل تے غارت ،دہشت گردى تے اختلافى مسائل دے ذریعہ اقتدار نو‏‏ں اپنے درمیان تقسیم کرلاں_ اس دے لئی اک معقول تے بہترین راہ موجود اے تے اوہ حکمران یا پارلیمنٹ دے ممبران کى تشخیص تے انتخاب دے لئی رائے عامہ کى طرف رجوع کرنا اے _ اس لحاظ تو‏ں جمہوریت تے اکثریت کى رائے خوب تے بد تے صحیح تے غلط دا معیار نئيں اے -ہوسکدا اے لوکاں کى منتخب شدہ جماعت کہ جس دے متعلق اکثریت نے رہ‏ے دى اے عملى طور اُتے معاشرہ کى فلاح تے بہبود دے لئی کوئی قدم نہ اٹھائے _ اکثریت دا انتخاب حق تے حقانیت دے انتخاب کى دلیل نئيں اے _
موجودہ دور دے صاحبان نظرجمہوریت نو‏‏ں از لحاظ قدر تے قیمت نئيں دیکھدے کوئی بھى ایہ تصور نئيں کردا کہ اکثریت کى رائے حتمى طور اُتے معاشرہ کى فلاح تے بہبود دا پیغام اے _ جرمن نازى ، اٹالوى فاشسٹ ، تے روسى تے مشرقى بلاک دے کیمونسٹ ،اکثریت کى رائے تو‏ں انقلاب لیائے تے اقتدار حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے _ لیکن عملى طور اُتے انہاں دے دور اقتدار انسانى المیاں تو‏ں بھرے ہوئے نيں _
اجمالى طور اُتے جمہوریت کى حقیقت دے واضح ہونے دے بعد اس نظریہ کى تحقیق کى بارى آتى اے کہ اسلام تے جمہوریت دے اصولاں وچ توافق تے اسيں آہنگى ممکن نئيں اے _
۳۲٦ اسلام تے جمہوریت دے در میان ذاتى عدم توافق
بعض افراد معتقد نيں کہ جمہوریت کچھ خاص اصولاں اُتے مبتنى اے _ انسان ، معاشرہ تے سیاست اُتے اس کى اک خاص نگاہ اے تے مخصوص اہداف کى حامل اے _ ایہ اصول تے اہداف ،اسلامى تعلیمات تے انہاں اُتے حاکم اصولاں دے نال مطابقت نئيں رکھدے _
اسلام تے جمہوریت دے درمیان توافق نئيں ہوسکدا تے اسکى ادلة اسيں ذکر کرن گے_ اصلاً اسلام تے جمہوریت دے درمیان توافق ممکن نئيں اے مگر ایہ کہ اسلام مکمل طور اُتے سیکولر ہوجائے _ جمہوریت دے نظرى اصول وچو‏ں اک ایہ بھى اے کہ انسان تو‏ں خطا تے غلطى دا سرزد ہونا ممکن اے ایہ اصول خود اک دوسرے اصول اُتے مبنى اے کہ انسان اک صاحب اختیار وجود اے تے اسنو‏ں انتخاب دا حق اے _ خطا تے غلطى اس دے اختیار تے انتخاب دا لازمہ اے انسان دے انتخاب دا بہترین مورد، فکر تے عقائد کى دنیا اے _ انسان دے لئی ایہ امکان ہونا چاہیئے کہ اوہ آزادانہ طور اُتے مختلف آراء تے نظریات دے متعلق غور تے فکر کرسک‏‏ے تے آزادانہ طور اُتے اپنا انتخاب کرسک‏‏ے _ اوہ ادیانہاں وچو‏ں کسى دین یا بے دینى نو‏‏ں اختیار کرنے وچ آزاد اے _ جمہوریت دا اک اصول ایہ اے کہ حقیقت واضح نئيں اے تے اوہ سب انساناں دے درمیان منتشر اے لہذا ہر انتخاب حقیقت تے غیر حقیقت کى اک ترکیب اے _لیکن جے نو‏‏ں ئی مکت‏‏ب یا دین خود نو‏‏ں حق تے حقیقت دا مظہر سمجھدا اے تے دوسرے ادیان نو‏‏ں کفر ، شرک تے ضلالت دا مجموعہ قرار دیندا اے تاں فیر کسى جمہورى حکومت کى کوئی جگہ نئيں بنتى _ اسلام قرآنى آیات کى روسے فقط خود نو‏‏ں دین بر حق سمجھدا اے _ درج ذیل آیات صریحاً جمہوریت کى نفى کرتى نيں _ سورہ یونس کى آیت ۳۲ وچ ارشاد ہوتااے:
( ماذا بعدالحق الاالضلال )
اور حق ( نو‏‏ں ترک کرنے) دے بعد ضلالت تے گمراہى دے سوا کچھ نئيں _
( من یبتغ غیر الاسلام دیناً فلن یپہلے منه )
اور جو شخص اسلام دے علاوہ کسى تے دین دا خواہاں ہوئے گا اوہ اس تو‏ں ہرگز قبول نئيں کيتا جائے گا_
سورہ توبہ کى ابتدائی آیات بھى انسانى انتخاب کى نفى کرتى نيں _
اس استدلال وچ واضح طور اُتے جمہوریت دے دو بنیادى اصولوںکو مد نظر رکھیا گیا اے _ پہلا ایہ کہ کثرت رائے معرفت شناختیہے _ نسبى گرائی(۱) تے تکثر گرائی(۲) معرفت شنا ختی تو‏ں مراد ایہ اے کہ لوکاں دے پاس حقیقت نو‏‏ں کشف کرنے دا کوئی راستہ نئيں اے تے حق نو‏‏ں باطل تو‏ں صحیح طور اُتے تشخیص نئيں دتا جاسکدا ،کوئی شخص بھى ایہ دعوى نئيں کرسکدا کہ اس کى فکر ،سوچ ،اعتقاد تے دین ،حق اے تے دوسرے افکار باطل نيں _ حق تے باطل دونسبى چیزاں نيں تے ممکن اے ہردین ، اعتقاد تے فکر حقانیت رکھدا ہوئے _ خالص باطل تے خالص حق دا کوئی وجود نئيں اے _ ایہ شکاکیت تے نسبى گرائی معرفتی، تمام افکار تے عقائد تے نظریات نو‏‏ں اک ہى نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں تے سب نو‏‏ں قابل اعتبار سمجھدے نيں لہذا ایہ اک قسم دا پلورل ازم(۳) اے تے اس دا لازمہ ایہ اے کہ کسى فکر ، نظریئےور مذہب نو‏‏ں منطق تے استدلال دے ذریعہ ثابت نئيں کيتا جاسکدا بلکہ ایہ انسان نيں -جو مختلف آراء تے افکار تے مذاہب وچو‏ں اک دا انتخاب کرلیندے نيں _ پس حق نو‏‏ں باطل اُتے تے صحیح نو‏‏ں غلط اُتے ترجیح دینے کى دعوت دینے کى بجائے آزاد انتخاب کى راہاں ہموار کى جاواں کیونجے حق نو‏‏ں باطل تو‏ں تے صحیح نو‏‏ں غلط تو‏ں تمیز دى ہى نہیںجاسکتى _
۱) Relativism
۲) pluralism
۳) pluralism
آنے والے سبق وچ اسيں اس نظریہ اُتے بحث کرن گے_
۳۲۹ خلاصہ:
۱) دینى حکومت تے جمہوریت دے درمیان توافق ممکن اے _ اس نظریہ دے مقابلہ وچ اک نظریہ ایہ اے کہ اسلام تے جمہوریت دے درمیان ذاتاً عدم توافق اے _ تے بعض ولایت فقیہ تے جمہوریت کے درمیان عدم توافق دے قائل نيں_
۲-) جمہوریت اپنے حقیقى معنى یعنى (عوامى حکومت ) دے لحاظ تو‏ں ایسا خواب اے جو کبھى شرمندہ تعبیر نئيں ہوسکدا_
۳-) جمہوریت کى مختلف تفسیراں کى گئیاں نيں تے بنیادى طور اُتے ایہ کلمہ لچکدار اے _
۴) جمہوریت کى مختلف تفاسیر نو‏‏ں دو کلى نظریاں وچ تقسیم کيتا جاسکتاہے_ اک اوہ نظریہ اے جو جمہوریت نو‏‏ں اجتماعى امور دے نظم تے نسق دا ذریعہ تے روش سمجھتاہے_ تے دوسرا نظریہ اسنو‏ں قابل قدر تے قیمت سمجھتاہے_
۵) دوسرا نظریہ جو کہ جمہوریت کى قدر دا قائل اے اکثریت دے انتخاب نو‏‏ں معاشرہ کى فلاح تے بہبود دے انتخاب دے مترادف قرار دیتاہے_ بنابراں زندگى گزارنے کى کیفیت اکثریت دے انتخاب کى بنیاد اُتے ہونى چاہیے_
٦) موجودہ دور وچ جمہویت دے متعلق نگاہ قدر کے نظریہ کى اہمیت کم ہوچکى اے تے اس دے حامیاں کى تعداد بوہت گھٹ رہ گئی اے _
٧) بعض افراد ایہ سمجھدے نيں کہ اسلام تے جمہوریت دے درمیان عدم توافق کى وجہ جمہوریت دے دو بنیادى اصول نيں _
۸)تکثر گرائی معرفت شنا ختیاور مطلق آزادى انتخاب دا حق جمہوریت دے دو بنیادى اصول نيں _
۹) اسلام اپنى تعلیمات کى حقانیت اُتے تاکید کرتاہے_ لہذا تکثّر حقیقت تے حق تے باطل کى ترکیب دا معتقد نئيں اے تے اس دے نزدیک حق نو‏‏ں باطل تو‏ں تشخیص دى جاسکتى اے _
۳۳۰ سوالات:
۱) دینى حکومت دے جمہوریت دے نال تعلق دے بارے وچ کونسے تن بنیادى نظر یات نيں؟
۳) جمہوریت دے متعلق ''نگاہَ قدر 'سے کيتا مراد اے ؟
۴) جمہوریت نو‏‏ں اک روش سمجھنے تو‏ں کيتا مراد اے ؟
۵) اسلام تے جمہوریت دے درمیان ذاتى تضاد کى کيتادلیل اے ؟
٦) تکثر گرائی معرفت شنا ختی تو‏ں کيتا مراد اے ؟
۳۳۱ بتیسواں سبق:
دینى حکومت تے جمہور یت – ۲-
گذشتہ سبق وچ اسيں اس نظریہ نو‏‏ں تفصیل دے نال بیان کرچکے نيں کہ اسلام تے جمہوریت دے درمیان عدم توافق ذا‏تی اے _ ہن اسيں اس نظریہ کى تحقیق کردے نيں_
پہلے اشارہ کرچکے نيں کہ جمہوریت کى کوئی اک تفسیر یا تعریف نئيں اے _ جمہوریت دے متعلق مختلف نظریات بیان کيتے جاسکدے نيں_اسلام تے جمہوریت دے درمیان ذاتى عدم توافق کى جو وجہ بیان کى گئی اے اوہ جمہوریت دے متعلق اک خاص نظریہ یعنى جمہوریت تکثر گرا(کثرت رائے) اُتے مبنى اے _ البتہ جمہوریت کى ایہ تفسیر اسلام تے ہر اس مکت‏‏ب دے نال مطابقت نئيں رکھتى جو بعض امور نو‏‏ں حق تے صحیح سمجھتاہے_ تے انہاں دے نسبى ہونے نو‏‏ں نئيں مندا_ جمہوریت کى مختلف تفسیراں نيں_ تے انہاں وچو‏ں بعض مذکورہ بالا استدلال وچ بیان کيتے گئے دو بنیادى اصولاں اُتے مبنى نئيں نيں _ مثال دے طور اُتے اوہ نظریہ جو جمہوریت نو‏‏ں سیاسى اقتدار کى تقسیم کى اک روش تے معاشرتى امور دے منظم کرنے دا اک کارآمد وسیلہ سمجھتاہے اوہ تکثر گرائی معرفتى تے مطلق
جمہوریت از لحاظ اک روش نو‏‏ں محدود کيتا جاسکتاہے یعنى کچھ مخصوص اصولاں نو‏‏ں حق تے صحیح تسلیم کيتا جاسکتاہے اس وقت جمہوریت نو‏‏ں انہاں اصولاں تے اقدار کى حفاظت دے لئی کم وچ لیایا جاسکتاہے_ جمہوریت دے اس تصور وچ اک تاں نسبیت اورتکثرگرائی معرفتى نو‏‏ں ہٹادتا گیاہے کیونجے حقانیت دا اعتقاد پیدا کرچکے نيں _ دوسرا ایہ کہ لوکاں دا انتخاب ،مطلق تے آزاد نہیںہے بلکہ مقید اے کیونجے اس نظریہ دے قائل افراد انہاں طے شدہ اصولاں دے خلاف کسى تے چیز دا انتخاب نئيں کرسکدے_ پس جمہوریت دا ایہ تصور انہاں دو اصولاں یعنی تکثر گرائی معرفتى اور مطلق آزادى انتخاب پر موقوف نئيں اے _
لبرل جمہوریت جمہوریت دے اسى تصور کى بنیاد اُتے تشکیل پائی اے _ ابتداء وچ لبرل ازم دے حامیاں نے جمہوریت دے سلسلہ وچ اکثریت دے انتخاب نو‏‏ں کوئی خاص اہمیت نئيں دى کیونجے اوہ اس تو‏ں خوفزدہ سن کہ کدرے اکثریت رائے انہاں دے لبرل اصولاں تے اقدار نو‏‏ں پامال نہ کردے_ ایہ اپنے لبرل اصولاں مثلاً ذاتى مالکیت دا احترام ، آزاد تجارت، آزادى بازار اقتصاد، مذہبى آزادى تے فکر تے بیان کى آزادى اُتے یقین رکھدے سن _ لہذا اوہ چا ہندے سن کہ جمہوریت نو‏‏ں انہاں اصولاں وچ اس طرح پابند کرداں کہ اکثریت رائے انہاں اصولاں نو‏‏ں پامال نہ کرسک‏‏ے_ بنابراں لبرل ازم کى حقانیت تے اس دے اصولاں تے اقدار دے صحیح ہونے دے اعتقاد تے جمہوریت وچ ناہ‏م آہنگى نئيں اے _ لہذا جمہوریت نو‏‏ں لبرل اصولاں تے اقدار وچ مقید اک روش تصور کردے ہوئے اسنو‏ں لبرل جمہوریت کہہ سکدے نيں_
جب ایسا اے تاں فیر کيتا مشکل اے کہ اسيں جمہوریت از لحاظ اک روش نو‏‏ں اسلامى اصول تے ضوابط وچ منحصرکر د اں تے کدرے: سیاسى حکا‏م دے تعیّن دے لئی عوام کى طرف رجوع کرن گے تے لوک اپنى آراء تو‏ں پارلیمنٹ دے ممبران
۳۳۳ کاانتخاب کرن گے_ لیکن منتخب شدہ ممبران حق نئيں رکھدے کہ اسلامى تعلیمات دے منافى قوانین بناواں_ اکثریت دا انتخاب تے لوکاں کى آراء اس وقت تک قابل احترام نيں جدو‏ں تک قبول کيتے گئے عقائد دے مخالف نہ ہاں بنابراں جس طرح لبرل عقیدہ دے حامى جمہوریت نو‏‏ں اپنے اصولاں دے زیر سایہ رکھدے نيں اسى طرح اسلام بھى جمہوریت نو‏‏ں اپنے اصولاں دے زیر سایہ رکھتاہے_ پس جمہوریت تے اسلام دے درمیان توافق قائم کيتا جاسکتاہے_ اسلامى جمہوریہ ایران دا سیاسى نظام اس دا عملى نمونہ اے _ ایران دا اساسى قانون اگرچہ جمہورى نظام دے تحت بنایا گیا اے تے اس وچ عوام کى آراء شامل نيں_ لیکن اس دے نال نال خدا کى حاکمیت تے اسلامى تعلیمات نو‏‏ں بھى مدنظر رکھیا گیا اے تے قومى حاکمیت نو‏‏ں الہى حاکمیت دے زیر سایہ قرار دتا گیا اے _
ولایت فقیہ تے جمہوریت وچ عدم توافق
گذشتہ سبق وچ اشارہ ہوچکاہے کہ بعض افراد ولایت فقیہ تے جمہوریت کے درمیان عدم توافق دے نظریہ دے قائل نيں در اصل اس نظریہ کى بنیاد ولایت فقیہ کى اک خاص تحلیل تے تفسیر پرہے-_ اوہ ایہ کہ ایہ افراد ولایت فقیہ نو‏‏ں بے بس ومحجور افراد کى سرپرستى دے باب تو‏ں قرار دیندے نيں_اس نظریہ کى بناپر نظام ولایت فقیہ اورجمہوریت کى ترکیب دو متضاد چیزاں کى ترکیب دے مترادف اے _ تے جس اساسى قانون وچ جمہوریت تے ولایت فقیہ نو‏‏ں جمع کيتا گیا اے اوہ ناپہلے حل مشکل تو‏ں دوچار اے _ کیونجے اس قانون وچ دو متضاد چیزاں نو‏‏ں جمع کيتاگیا اے _
اسلامى جمہوریہ ایران وچ  مجلس خبرگان رہبری(۱) دے انتخاب دے لئی عوامى آراء کى طرف رجوع کيتا جاتاہے_ اکثریت کى آراء کى طرف رجوع کرنے دا معنى ایہ اے کہ در حقیقت ایہ عوام ہى نيں جو رہبر تے ولی
۱) Assembly Of experts.
۳۳۴ امر دا انتخاب کردے اے _ فقہى اصطلاح وچ اوہ افراد جو ولایت فقیہ دے نظام وچ  مولّى علیہ فرض کيتے جاندے نيں مثلاً ، بچے تے پاگل تے غیرہ _ جے مولّى علیہ شرعى یا قانونى طور اُتے اپنے ولى امر دا انتخاب خود کرے تاں اوہ خود بالغ تے عاقل اے تے طبیعى طور اُتے اوہ مولّى علیہ نئيں اے کہ اسنو‏ں ولى امر کى احتیاج تے ضرورت ہوئے _ تے جے حقیقتاً مولّى علیہ اے تے اسنو‏ں ولى امر کى احتیاج اے تاں فیر اوہ خود کِداں اپنے لئے ولى امر دا انتخاب کرسکتاہے؟
جداں کہ اس استدلال کى اصلى بنیاد اس اُتے اے کہ اسلامى جمہوریہ دے اساسى قانون وچ عوام دے بارے وچ تضاد پایا جاتاہے _ کیونجے اک طرف جمہوریت وچ ایہ فرض اے کہ عوام سمجھ بجھ رکھدے نيں ، صاحب اختیار نيں تے اپنى سیاسى سرنوشت دا تعین کرسکدے نيں تے انہاں کى آراء تے انتخاب قابل اعتبار نيں _ جدو‏ں کہ دوسرى طرف ولایت فقیہ وچ فرض ایہ اے کہ لوک مولى علیہ نيں ، سمجھ بجھ نئيں رکھدے تے انہاں نو‏ں اپنے امورسنبھالنے دے لئی اک سرپرست تے ولى کى ضرورت اے _ بنابراں عوام دے بارے وچ ایہ دو فرض جمع نئيں ہوسکدے_ کیونجے ممکن نئيں اے کہ لوک جس وقت رشید تے مختار شمار کيتے جارہے نيں اسى وقت مولّى علیہ تے غیر رشید بھى ہاں_ پس اس تحلیل کى بناپر اساسى قانون وچ جمہوریت تے ولایت فقیہ کى ترکیب دو متضاد گلاں دا جمع کرنا اے _
مذکورہ شبہہ دا جواب:
ولایت فقیہ تے جمہوریت وچ عدم توافق دے شبہ دا منشاء تے سبب در حقیقت ولایت فقیہ کى غلط تفسیر اے _ پندرہويں اورسولہويں سبق وچ اس نکتہ کى وضاحت ہوچکى اے کہ ولایت فقیہ محجورو بے بس افراد اُتے ولایت دے باب تو‏ں نئيں اے _ بلکہ اس ولایت کى قسم تو‏ں اے جو رسول خدا (ص) تے ائمہ معصومین نو‏‏ں امت اُتے حاصل تھى _ بنابراں ولایت فقیہ کى اس صحیح تفسیر کى مدد تو‏ں ایہ نکتہ واضح ہوئے جاتاہے کہ ولایت فقیہ وچ ایہ فرض
۳۳۵ نئيں کيتاگیا کہ لوک ناسمجھ تے محجورہیاں پس اس لحاظ تو‏ں جمہوریت تے رائے عامہ دا احترام کرنے وچ کوئی مشکل پیش نئيں آندی_
دینى حکومت تے جمہوریت کى بحث دے آخر وچ اس گل کى وضاحت ضرورى اے کہ اگرچہ سیاسى تے اجتماعى زندگى وچ جمہوریت اک مقبول روش اے _ لیکن فوائدکے لحاظ تو‏ں اسک‏‏ے بارے وچ مبالغہ آرائی نئيں کرنى چاہے کیونجے ایہ نويں چیز بہت سى آفات تے نقصانات کى حامل اے _ جنہاں وچو‏ں بعض کى طرف ایتھ‏ے مختصر طور اُتے اشارہ کيتا جاتاہے_
جمہوریت کى آفات
جمہوریت کى روح تے اساس ایہ اے کہ مختلف معاشرتى امور وچ لوکاں کى شرکت تے رائے عامہ تو‏ں استفادہ کيتا جائے_لیکن متعدد وجوہات کى بنیاد اُتے اج جو حکومتاں جمہورى کہلاتى نيں اس روح تو‏ں خالى نيں_ بہت سى حکومتاں فقط ناں کى حد تک جمہورى نيں تے اوہ جمہوریت فقط اس معنى وچ اے کہ اپنے اُتے حکومت کرنے والےآں نو‏‏ں یا انتخاب کرلاں یاردّ کرداں_ در حقیقت ایہ سیاستدان نيں جو حکومت کردے نيں _
جمہوریت کى اک ہور اہ‏م مصیبت تے مشکل جو کہ اس کى تمام شکلاں وچ موجود اے اس وچ عوام دا کردار اے _ عوام عام طور اُتے سیاسى تے اجتماعى مسائل دے بارے وچ غیر ذمہ دارانہ رویہ رکھدے نيں _ اپنے ذاتى امور مثلاً شادی، گھر یا گاڑى دے خریدنے وچ بہت زیادہ غور تے فکر تے دقت تو‏ں کم لیندے نيں انہاں کى پورى کوشش ہوتى اے کہ مفید ترین تے بہترین دا انتخاب کرن لیکن اجتماعى تے سیاسى امور وچ کاہلى تے تساہل تو‏ں کم لیندے نيں _اس وجہ تو‏ں جذباتى نعراں تے پروپیگنڈے کى زد وچ آجاندے نيں تے داخلى تے خارجى عوامل تو‏ں متاثر ہوجاندے نيں_
اک ہور آفت ایہ اے کہ سیاسى جماعتاں تے سیاستدان جدیدترین پروپیگنڈا مشینرى تے حرباں نو‏‏ں بروئے
۳۳٦ کار لیا ک‏ے سیاسى طاقت کى تقسیم اورحکومتاں تے صاحبان قدرت اُتے عوامى نظارت دے سلسلے وچ رائے عامہ کى تاثیر نو‏‏ں مشکوک بنادیندے نيں_ عالم سیاست وچ رائے عامہ کم ہوتى اے اکثر بناوٹ تے دھوکھا بازى تو‏ں کم لیا جاتاہے _ موجودہ جمہوریت وچ بجائے اس دے کہ رائے عامہ اک اساسى عامل تے متحرک قوت ہوئے ایہ پروپیگنڈا تے مخصوص سیاسى جماعتاں کى فعالیت دا نتیجہ ہوتى اے _ ہر برٹ مارکو زہ دے بقول:
میڈیا تے پروپیگنڈا لوکاں وچ غلط شعور پیدا کردیندے نيں _ یعنى ایداں دے حالات پیدا کردتے جاندے نيں کہ لوک اپنے حقیقى منافع دا اداراک نئيں کرپاندے(۱)
جدید جمہوریت کى بنیادى تے اصلى ترین مشکل ایہ اے کہ تجارت اُتے حاوى وڈے وڈے افراد معاشرے دے اک چیدہ گروہ دے عنوان تو‏ں معاشراں کى اقتصادیات اُتے غیر مرئی کنٹرول رکھنے دے علاوہ سیاست دے کلیدى امور اُتے بھى کنٹرول رکھدے نيں_ تمام سیاسى جماعتاں انہاں دے زیر اثر ہوتى نيں اوربوہت سارے موارد وچ موجود ہ لبرل جمہوریت وچ حکومتى منصوبےآں وچ لوکاں دا براہ راست عمل دخل بوہت گھٹ اے فقط نمائندےآں دے ذریعہ تو‏ں اے تے نمائندے لوکاں دے دقیق انتخاب دے بجائے پروپیگنڈے دے زیر اثر تے اقتصادى طاقتاں کى غیر مرئی راہنمائی اُتے منتخب ہُندے نيں _ واضح سى گل اے کہ ایداں دے نمائندے سب تو‏ں پہلے تجارتى پارٹیاں دے مفادات دا خیال رکھن گے_
۱) مدلہاى دموکراسى ڈیوڈ ہلڈ، ترجمہ بزبان فارسی، عباس مخبر ، صفحہ ۳۴٧_
۳۳٧ خلاصہ :
۱) اسلام تے جمہوریت وچ توافق تے مفاہمت ممکن اے _
۲) اوہ افراد جو اسلام تے جمہوریت وچ ذاتى عدم توافق دے قائل نيں در حقیقت انہاں دے پیش نظر جمہوریت کى اک خاص تعریف اے تے وہ جمہوریت اکثریت رائے کى حمایت کردے نيں_
۳) بغیر کسى شرط تے قید کے مطلق جمہوریتکا کوئی وجود نئيں اے _ موجودہ دور وچ بوہت سارے ملکاں لبرل اصولاں تے اقدار دے زیر اثر جمہوریت نو‏‏ں تسلیم کردے نيں _
۴) لبرل جمہوریت دے مقابلے وچ اسيں اسلام دے اصولاں دے مطابق جمہوریت نو‏‏ں قائم کرسکدے نيں_
۵) اسلامى جمہوریہ ایران دا نظریہ عوامى حاکمیت نو‏‏ں الہى حاکمیت دے زیر اثر قبول کرنے کى اک مثال اے _
٧) جے کوئی غلط طور پر ولایت فقیہ نو‏‏ں بے بس تے محجور افراد اُتے ولایت کے باب تو‏ں قرار دیتاہے تاں اسنو‏ں ولایت فقیہ اورجمہوریت وچ توافق قائم کرنے وچ مشکل پیش آتى اے _
۸) ولایت فقیہ امت اُتے رسول خدا (ص) تے ائمہ معصومین کى ولایت دے باب تو‏ں اے _
۹) جمہوریت بہت سى مصیبتاں تے آفات تو‏ں دوچار اے _
۱۰) جدید دور وچ جمہوریت کى عظیم ترین آفت ایہ اے کہ لوکاں دے انتخاب دے پِچھے تجارتى یونینز تے پروپیگنڈے دا ہتھ ہوتاہے _
۳۳۸ سوالات:
۱) اسلام تے جمہوریت دے درمیان ذاتى عدم توافق کے نظریہ دا کیہ جواب اے ؟
۲) دینى حکومت جمہوریت کى کونسى تعریف دے نال مطابقت رکھتى اے ؟
۳) لبرل جمہوریت تو‏ں کيتامراد اے ؟
۴) حکومت ولائی تے جمہوریت دے درمیان عدم توافق کى دلیل کيتا اے ؟
۵) ولایت فقیہ تے عوامى قیادت دے درمیان تضاد والے شبہ دا جواب کیہ اے ؟
٦) جمہوریت نو‏‏ں کن آفات تے مشکلات دا سامناہے؟
۳۳۹ ضمیمہ جات
ضمیمہ نمبر۱
مختصر جواب:
اہلسنت دے نزدیک خود خلافت در حقیقت  ولایت فقیہ  کى مثل اک چیز اے _ لیکن کیفیت تے شرائط دے لحاظ تو‏ں مختلف اے _ اہ‏م ترین فرق ایہ اے کہ شیعاں دے اعتقاد دے مطابق زمانہ غیبت وچ ولایت فقیہ رسول خدا (ص) تے ائمہ معصومین (ع) کى حکومت دا تسلسل اے _ ولى فقیہ بطور عام یا خاص آنحضرت(ص) کى جانب تو‏ں منصوب ہونا چاہیے_ لیکن جس خلافت دے اہلسنت قائل نيں اوہ اس طرح نئيں اے _ تریخ گواہ اے کہ خود انہاں دے اعتقاد دے مطابق خلیفہ اول دا تقرر بھى آنحضرت(ص) کى طرف تو‏ں نئيں تھا_ بلکہ انہاں دا تقرر بعض صحابہ کى بیعت دے نتیجہ وچ ہويا تھا_اموى تے عباسى دور وچ جو خلافت تھى اسلامى حکومت تو‏ں ذرا بھى مشابہت نئيں رکھتى تھی_
تفصیلى جواب:
انسان نے طول تریخ وچ معاشرتى انصاف تے اپنى سیاسى زندگى دے لئی مختلف نظاماں تے حکومتاں کا
۳۴۰ تجربہ کيتا اے _ لیکن رسول خدا(ص) تے امیر المؤمنین (ع) کى مختصر دورانیہ کى حکومت دے سوااس نے اپنے بنیادى اہداف تے منطقى آرزؤاں نو‏‏ں انہاں حکومتاں تو‏ں حاصل نئيں کيتا _ جدو‏ں کہ اسلامى نظام نظریاتى لحاظ تو‏ں تے تھیورى کى حد تک مکمل سی تے زمانہ کى پیشرفت تے ارتقاء دے نال مکمل طور اُتے ہ‏‏م آہنگ سی _ لیکن کیو‏ں عملى نہ ہويا _ ایہ اک سربستہ راز اے جس کى وضاحت کسى تے وقت اُتے اٹھا رکھدے نيں_
لفظ  ولایت فقیہ قدیم زمانہ تو‏ں شیعہ فقہ تے کلام وچ اک جانا پہچانا کلمہ اے کہ جوایران وچ اسلامى جمہورى نظام دے نفاذ دے ذریعے مرحلہ عمل وچ آیا _ تے اوہ ناں اے  کائنات تے انسان اُتے اللہ تعالى کى حاکمیت مطلقہ کى بنیاد اُتے زمانہ غیبت وچ وسیع اسلامى سرزمین وچ امت مسلمہ دے دینى تے دنیاوى امور وچ اک زمانہ شناس ' بہادر'اور مدبر فقیہ عادل کى مکمل تے بھر پور حاکمیت (۱)
امام خمینى فرماندے نيں : حاکمیت کى شرائط براہ راست اسلامى حکومت کى حقیقت تو‏ں پھوٹتى نيں_ عام شرائط یعنى عقل تے تدبر دے علاوہ اس کى دوبنیادى شرطاں تے نيں _ اک  قانون دا علم  تے دوسرى عدالت جے کسى شخص وچ ایہ دو شرطاں پائی جاتى ہاں تے اوہ قیام کرے اوہ حکومت تشکیل دے سکتاہے تے اسنو‏ں وہى ولایت حاصل ہوگى جو آنحضرت(ص) معاشرتى امور وچ رکھدے سن تے تمام افراد اُتے واجب اے کہ اوہ اس کى اطاعت کرن(۲) اس وضاحت دے نال شیعہ نکتہ نظر تو‏ں زمانہ غیبت وچ ولایت فقیہ در حقیقت امام معصوم (ع) کى حکومت دا تسلسل اے تے اس وقت ولى فقیہ امام معصوم (ع) دا نائب سمجھیا جاتاہے اس لحاظ تو‏ں خدا کى حاکمیت، رسول خدا(ص) تے ائمہ معصومین ( علیہم السلام)کى حکومت تے زمانہ غیبت وچ ولایت فقیہ بالترتیب اک ہى سلسلہ کى کڑیاں اے جو آپس وچ جڑى ہوئیاں نيں(۳)
۱) عباس کعبى  بررسى تطبیقى مفہوم ولایت فقیہ  قم ، مؤسسہ انتشاراتى ظفر۰ ۱۳۸ ، ص ۴۱ _ قانون اساسى جمہورى اسلامى ایران اصل پنجم_
۳۴۱ اہلسنت دے نظریہ دے مطابق خلافت ناں اے جانشینى رسول (ص) دے عنوان تو‏ں دینى تے دنیاوى امور وچ مکمل حاکمیت دا _
ابن خلدون کہندے نيں : خلافت ناں اے دین کى حفاظت تے سیاست دنیا دے لئی صاحب شریعت کى طرف تو‏ں جانشین ہونا(۱)
ماوردى (متوفى ۴۵۰ ھ ) کہندے نيں :
الامامة موضوعة لخلافة النبوة فى حراسة الدین تے سیاسة الدنیا (۲)
خلافت ناں اے دین کى حفاظت تے سیاست دنیا دے لئی رسول خدا(ص) کى طرف تو‏ں جانشین ہونے دا _
اخوان الصفا کہندے نيں : بادشاہ زمین اُتے خدا دے جانشین نيں _اور دین دے پاسبان نيں(۳) ماوردى خلافت کى تعریف کرنے دے بعد کہندے نيں ' ' اصم دے علاوہ تمام علماء اسلام متفق نيں کہ امام کى بیعت واجب اے _البتہ اس دے وجوب دے مدرک تے دلیل وچ اختلاف اے کہ کیہ اوہ عقل اے یا شرع؟ لیکن شریعت نے حاکمیت'' ولى خدا دے حوالے کى اے _
اللہ تعالى قرآن وچ فرماتااے:
( یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله تے اطیعوا الرسول تے اولى الامر منکم ) (۴)
۲ _  الاحکا‏م السلطانیہ على بن محمد الماوردى ، بیروت لبنان، دار الکتب الاسلامیہ ۱۹۸۵ ، ۱۴۰۵ ق ص ۵_
۳_ نظام حکومتى تے ادارى در اسلام باقر شریف قرشى ترجمہ عباس على سلطانى مشہد ،بنیاد پوہش ہاى اسلامى ۱۳٧۹ ص ۲۴۰_
۴_ سورہ نساء ۵۹_
۳۴۲ اے ایمان والو خدا کى اطاعت کرو تے رسول او ر اپنے وچو‏ں صاحبان امر کى اطاعت کرو_
اس طرح خدا نے  اولى الامر جو کہ معاشرے دے رہبر نيں کى اطاعت اسيں اُتے واجب قرار دى اے _
ہشام بن عروة، ابوہریرہ تو‏ں روایت کردے نيں : رسول خدا(ص) نے فرمایا : میرے بعد تسيں اُتے رہبر حکومت کرن گے _ نیک حاکم نیکى کےنال تے بدکردار حاکم برائی کےنال _ پس جو حق دے مطابق ہوئے اس کى اطاعت کرو _ کیونجے جے نیک کم کرن گے تاں تواڈے تے انہاں دے فائدے وچ ہون گے تے جے برے کم انجام دتیاں گے تاں تواڈے فائدے تے خود انہاں دے نقصان وچ ہون گے(۱)
علمائے اہلسنت نے اصل خلافت نو‏‏ں آیت  اولى الامر تو‏ں لیا اے (۲) جدو‏ں کہ تمام شیعہ علماء تے مفسرین اس گل اُتے متفق نيں کہ اس آیت وچ اولى الامر تو‏ں مراد ائمہ معصومین (ع) (ع) نيں جو کہ مادى تے معنوى رہبر نيں _ اس کى دلیل ایہ اے کہ اس آیت وچ اطاعت نو‏‏ں بغیر کسى قید تے شرط دے تے خدا تے رسول (ص) کى اطاعت دے ردیف وچ ذکر کيتا گیا اے _ لہذا ایسى اطاعت صرف معصومین(ع) دے لئی قابل تصور اے _ جدو‏ں کہ دوسرے افراد جنہاں کى اطاعت واجب ہوتى اے اوہ محدود تے قیود تے شرائط دے نال ہوسکتى اے (۳) بہر حال رہبر یا خلیفہ کى شرائط بھى متفق علیہ نئيں نيں _ ماوردى امامت دے لئی درج ذیل شرائط نو‏‏ں معتبر قرار دیندے نيں _
عدالت اپنى تمام شرائط کےنال مرتبہ اجتہاد اُتے فائز ہونا
۲_ تفسیر کبیر فخر الدین رازى بیروت دار الکتب العلمیة ۱۴۱۱ ق ۱۹۹۰ م ج ۹ ، ۱۰ ص ۱۱٦ ، ۱۱٧، جامع البیان فى تفسیر القرآن طبرى ج ۵ ص ۲۴۱ ، ۲۴۲ تفسیر المنار ج۵ ص ۱۸۱_
۳ _  ترجمہ تفسیر المیزان محمد حسین طباطبائی ج ۴ ص ٦۳٦_٦٦۳ سورہ بقرہ ذیل آیت ۵۹ پیام قرآن ، ناصر مکارم شیرازى تے ہمکاران ج۹ ص ۵۴_
۳۴۳ ناقص الاعضاء نہ ہو
صاحب را ے ہونا
شجاعت تے بہادری
نسب یعنى امام دا تعلق قبیلہ قریش تو‏ں ہو(۱)
البتہ اکثر علمائے اہلسنت عدالت نو‏‏ں شرط نئيں سمجھدے(۲) چنانچہ کہندے نيں : اولو الامر تو‏ں مراد حکا‏م، امراء تے بادشاہ نيں تے ہر حاکم جو حکومت حاصل کرلے اس کى اطاعت واجب اے چاہے اوہ عادل ہوئے یا ظالم_
مختصر طور اُتے ایويں کہاجاسکتاہے کہ ساڈے عقیدہ دے مطابق خلافت الاحکا‏م السلطانیہ وچ مذکور تعریف تے خصوصیات دے پیش نظر حیات اسلامى کى ضروریات وچو‏ں اے _ لیکن قابل غور نکتہ ایہ اے کہ اوہ خلافت جو اموى تے عباسى دور یا حتى رحلت رسول (ص) دے بعد سامنے آئی ، حقیقى اسلامى حکومت دے نال اس دا کوئی تعلق نئيں تھا_ اس دن تو‏ں خلافت ابہام دا شکار اے _ لیکن پہلا سوال ایہ اے کہ رسول خدا(ص) کى طرف تو‏ں مقرر کردہ خلیفہ کون اے ؟ تریخ بتاتى اے کہ رسول خدا(ص) نے یوم الدار(۵) وچ لفظ خلیفہ ، نیابت تے جانشینى دے معنى وچ حضرت على (ع) دے لئی استعمال کيتا تھا_
حضرت ابوبکر کى خلافت دے بارے وچ ابن خلدون کہندے نيں : رسول خدا(ص) کى وفات دے وقت صحابہ نے پیش قدمى کى تے انہاں کى بیعت کرلى(٦) لہذا اوہ آنحضرت(ص) دے مقرر کردہ نئيں نيں_
۱) الماوردى ایضاًص ٦_
۲) الاردشاد ،امام الحرمین جوینى ص ۴۲٦ ، ۴۲٧ _ایضاً باقر شریف قرشى ص ۲۵٦ ، ۲٦۰ _
۳) تفسیر المنار ج۵ ص ۱۸۱_
۴) صحیح مسلم ج ۳ ، کتاب الامارہ باب اطاعة الامراء تے انہاں منعوا الحق ص ۴٧۴ ، ۴٦٧_
۵) یوم الدار اوہ دن اے جس دن رسول خدا (ص) نے حکم خدا تو‏ں اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں اسلام کى دعوت دى تھى _
۳۴۴ علاوہ برااں  الاحکا‏م السلطانیہ وچ اسلامى حاکم کى جو خصوصیات بیان کى گئیاں نيں جے انکا مصداق خارجى وجود وچ آجائے تاں ایہ انہاں صفات دے بہت نیڑے نيں جو علماء شیعہ نے ولى فقیہ دے متعلق بیان کى نيں _ سوائے قریشى ہونے دے کہ جو خالصةً اہلسنت دا نظریہ اے _البتہ اہلسنت دے چار مذاہب دے بعض فقہاء معتقد نيں کہ ممکن اے خلافت تے حکومت طاقت دے زور اُتے حاصل کى جائے _ تے جو طاقت دے زور اُتے حاکم بن جائے اسکى اطاعت واجب اے (۱) احمد ابن حنبل علم تے عدالت کو شرط نئيں سمجھدے _ تے اک حدیث نقل کردے نيں جس دے مطابق ہر اوہ شخص جو تلوار (طاقت ) دے زور اُتے بر سر اقتدار آجائے اوہ خلیفہ تے امیر المؤمنین اے _ کسى دے لئی جائز نئيں اے کہ اس کى امامت دا انکار کرے چاہے اوہ نیک ہوئے یا فاسق تے فاجر(۲)
ان تمام تنازعات تے اختلافات تو‏ں صرف نظر کردے ہوئے شیعہ تے اہلسنت دے نظریات دے درمیان بنیادى فرق ایہ اے کہ شیعہ معتقدہاں زمانہ غیبت وچ صرف وہى افراد حق حکومت رکھدے نيں جو بطور خاص یا عام اس ذمہ دارى دے لئی آنحضرت(ص) کى طرف تو‏ں مقرر کيتے گئے ہاں_ اصطلاح وچ اسنو‏ں ولایت فقیہ کہندے نيں یعنى اس نظریہ دے مطابق حکومت دا تعین اُتے تو‏ں ہوتاہے حتى کہ جو حق عوام نو‏‏ں حاصل اے اوہ خدا کى جانب تو‏ں اے _اک خدا پرست انسان کبھى بھى حکومت کى بنیاد دے طور اُتے مخلوق دے ارادہ نو‏‏ں قبول نئيں کرسکدا جدو‏ں تک اوہ خالق دے ارادہ تو‏ں منسلک نہ ہوئے _
لیکن اہلسنت دے نظریہ دے مطابق ایسا نئيں اے _ جداں کہ خلیفہ اول کى خلافت بھى رسول خدا (ص) دے تقرر تو‏ں نئيں تھی_ بلکہ بعض صحابہ کى بیعت دے نتیجہ وچ وجود وچ آئی تھی_ تے اسى طرز تو‏ں اگے بڑھی_
۱) الفقہ الاسلامى تے ادلتہ ج ٦ ص ٦۸۲_
۲) الماوردی ص ۲۰_
۳۴۵ باسمہ تعالى
ضمیمہ نمبر ۲
سوال:ایسا معاشرہ جس وچ شیعہ ، غیر شیعہ، مسلم تے غیر مسلم افراد بستے نيں اس وچ ولى فقیہ دے حکم کى حد ودکیہ نيں ؟
حکومتى مسائل دے سلسلہ وچ اوہ ولایت مطلقہ جو اللہ تعالى کى طرف تو‏ں رسول خدا (ص) نو‏‏ں عطا کى گئی اے وہى حکومتى اختیارات ائمہ معصومین (ع) تے انہاں دے بعد فقیہ عادل نو‏‏ں دتے گئے نيں _ تے اس وچ کوئی فرق نئيں اے _
قرآن مجید تے شیعہ تے سنى احادیث وچ غور کرنے تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ اسلام ایسا دین نئيں اے جو فقط عبادات تے انفرادى آداب تے رسوم وچ منحصر ہو_ تے سیاسى ، اجتماعى تے اقتصادى مسائل پراس کى نگاہ نہ ہوئے _ فقیہ دا حکم بھى خدا تے رسول دا حکم اے _ اسلام اک عالمگیر دین اے _ فقط مسلماناں کےنال مخصوص نئيں اے _ بلکہ آیات تے روایات نے صراحت دے نال اس حقیقت نو‏‏ں بیان کيتا اے _اور اسلامى احکا‏م دنیا دے تمام افراد دے لئی نيں _
اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ رسول خدا (ص) تے ائمہ معصومین (ع) کى ولایت ، اس حکومت تے ولایت دے واضح ترین مصادیق وچو‏ں اے جو ہر دور تے زمانہ وچ معاشرے کى ضرورت رہى اے _ ایہ ولایت اورخلافت
۳۴٦ خداوند کریم کى طرف تو‏ں معصومین (ع) تے زمانہ غیبت وچ  جامع الشرائط فقیہ  نو‏‏ں تفویض کى گئی اے (۱)