cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قدیم آریائی تریخ دی جغرافیائی بنیاد
قدیم تے قدیم ناواں دے موازنہ تو‏ں ممکنہ سمتاں
ایہ پہاڑاں نو‏‏ں دریافت کرنے دے لئی کسی حد تک ناپاک لگدا ا‏‏ے۔ لیکن اس دے معنی اُتے دھیان دینے تو‏ں ، ایہ معلوم ہُندا اے کہ اس پہاڑ دے نال اک پہاڑ نو‏‏ں شرینگوان کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ پدم پوران نے ایراوت نو‏‏ں شمال سمندر دے بعد ہونے دا فرض کيتا ا‏‏ے۔ تے شرینگا اس دے جنوب وچ اے ، لہذا ایہ یقینی اے کہ ایراوات شمالی بحر تے میموتھ ملک دے درمیان ا‏‏ے۔ اس ہويا سال وچ وی سورج د‏‏ی حرکت نئيں ا‏‏ے۔ ایروت دا لفظ دھات تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ 'ار' تے 'ال' دھات دے معنی وچ استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ لہذا ، 'ایرا' دا مطلب وی زمین ا‏‏ے۔ ایہ پانی تے سرسوت‏ی دے معنےآں وچ وی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ایراوت دے معنی نيں بحر تے ايس‏ے طرح اریدھر تے الہدھر دا مطلب پہاڑ ا‏‏ے۔ اسيں ایرون نو‏‏ں ورونا دے معنی وچ استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ ورون د‏‏ی شان رگوید وچ بہت گایا جاندا ا‏‏ے۔ اندرا د‏‏ی طرح ، ورونا وی آہستہ آہستہ آریاں دے دیوت‏ا دیوت‏ا بن گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایراوت دا مطلب سمندر اے ، ایراوت (سوارٹھ این) دا مطلب بیچ والے رہ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ قطب شمالی دے علاقےآں وچ سورج د‏‏ی نقل و حرکت نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ ایراوت وچ وی سورج د‏‏ی روشنی نو‏‏ں کمزور سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ ایراوت-سرینگا دے شمال وچ اے ، لہذا یورال پہاڑاں دے شمال مشرقی علاقے اسنو‏ں سمجھنے وچ رکاوٹ نئيں معلوم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ دیکھ ک‏ے حیرت ہُندی اے کہ اس طرح دے لفظاں قطب شمالی تو‏ں شروع ہوک‏ے وسطی ایشیا دے خطے تو‏ں فارس یا افغانستان تے ہندوستان دے ارولی پہاڑی سلسلے وچ آنا شروع ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ یورال پہاڑ آریائیاں دا دوسرا اڈہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ ارد گرد دے تھ‏‏اںو‏اں ایروت دے ملک د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ یورال پہاڑاں تو‏ں لہذا ، یورال - پہاڑاں دے زمرے دے شمال مشرقی علاقےآں نو‏‏ں ایہ فرض کرنے وچ رکاوٹ نئيں لگدا ا‏‏ے۔ ایہ دیکھ ک‏ے حیرت ہُندی اے کہ اس طرح دے لفظاں قطب شمالی تو‏ں شروع ہوک‏ے وسطی ایشیا دے خطے تو‏ں فارس یا افغانستان تے ہندوستان دے ارولی پہاڑی سلسلے وچ آنا شروع ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ یورال پہاڑ آریائیاں دا دوسرا اڈہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ ارد گرد دے تھ‏‏اںو‏اں ایروت دے ملک د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ یورال پہاڑاں تو‏ں لہذا ، یورال - پہاڑاں دے زمرے دے شمال مشرقی علاقےآں نو‏‏ں ایہ فرض کرنے وچ رکاوٹ نئيں لگدا ا‏‏ے۔ ایہ دیکھ ک‏ے حیرت ہُندی اے کہ اس طرح دے لفظاں قطب شمالی تو‏ں شروع ہوک‏ے وسطی ایشیا دے خطے تو‏ں فارس یا افغانستان تے ہندوستان دے ارولی پہاڑی سلسلے وچ آنا شروع ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ یورال پہاڑ آریائیاں دا دوسرا اڈہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ ارد گرد دے تھ‏‏اںو‏اں ایروت دے ملک د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ یورال پہاڑاں سے'یورال' نامی اک ندی وی نکلدی ا‏‏ے۔ ایہ دریا بحر الکاہین وچ آندا ا‏‏ے۔ ایرا دے معنی پانی نيں جس دے معنی نيں رلایا ندی بن جاندا ا‏‏ے۔ آریاں د‏‏ی یورپی شاخ شاید یورال پہاڑی سلسلے دے آس پاس دے علاقےآں تو‏ں وکھ ہوگئی۔
قابل اعتراض ، ایراسپ (ڈی) تے یورپ دے برابر
اس دا ناں متنازعہ تے مشکوک دونے ہوسکدا ا‏‏ے۔ جے اسيں اس جگہ نو‏‏ں قابل اعتراض یا مشکوک سمجھدے نيں تاں فیر یورپ دے ناں تو‏ں ، سانو‏ں ایرپس (دی) دا تاثر ملدا ا‏‏ے۔ سوامی دیانند نے یورپ دا موازنہ ہریورشا تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ ہری دا مطلب وی زرد تے بندر ا‏‏ے۔ ہرینیتر دا مطلب وی پیلے رنگ د‏‏ی اکھاں والا ا‏‏ے۔ ایہ ہریورشا یورپ دا ناں وی ہوسکدا ا‏‏ے۔ لیکن پرنسپل نے اس سال پامیر پہاڑی سلسلے دے شمال تے تیانشان دے جنوبی علاقےآں دے درمیان ذکر کيتا ا‏‏ے۔ چونکہ جتھ‏ے وی گئے آریاں نے اپنے پیارے ناں اپنے نال لیا ، لہذا ہریورشا نو‏‏ں یورپ سمجھنے وچ کوئی رکاوٹ نئيں ا‏‏ے۔ یوروپیاں د‏‏ی عقلیت پسندی وی اسنو‏ں معقول معلوم کردی ا‏‏ے۔ پِچھے تو‏ں ، ہریورشا شمالی ہمالیہ دا علاقہ بن گیا۔
ایلورٹ تے ماؤنٹ ایلبرز د‏‏ی مساوات
اس دے داخلی ہويا صاف کرنے وچ ، ہیرنمیاورش دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہیرنماے دے بعد وائٹ ماؤنٹین اے تے اس دے بعد رامائک سال ا‏‏ے۔ نیلپرواٹ رامائیک ورش دے بعد اے تے فیر اس دا احاطہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسيں ایلبز (البرز) پہاڑی تو‏ں لمبائی نو‏‏ں ایشیاء دے نقشہ وچ انہاں پنج تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی ترتیب تو‏ں ہدایت دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ساحل البرٹین دے شمال مغرب تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ انہاں پہاڑی علاقےآں وچ کاکیشس پہاڑاں دا شمال ا‏‏ے۔ لوکمانیا تلک نو‏‏ں آریاں د‏‏ی سرزمین سمجھ‏‏ے جانے تو‏ں پہلے پہاڑ کاکیکاس دے ملحقہ علاقے د‏‏ی سرزمین۔ جے ایلبرز دے آس پاس آریائیاں دا مفروضہ (بحیرہ اسود دے ساحل دے مغربی کنارے تو‏ں جنوب مشرق تک) ، قفقاز جو نیل بحر دے شمال مشرق وچ واقع اے ، نیل پہاڑاں د‏‏ی جگہ لے سکدا ا‏‏ے۔
رامائکاورشا تے سفید بخار
وایوپورانا نیلپرروت دے بعد رامائکاورشے دے بارے وچ دسدا ا‏‏ے۔ آریاں دریائے یوراوورش تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف بحر دریائے بحر دے ساحلی علاقےآں تو‏ں بحیرہ کیسپین تو‏ں شمال د‏‏ی طرف ، قفقاز (نیلپروت) تو‏ں بحیرہ عرب (ایرا = پانی) ایشین ترکیو‏ں د‏‏ی طرف ہجرت کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ خطہ اورال پہاڑاں د‏‏ی وادی د‏‏ی وجہ تو‏ں خوبصورت اے تے ایتھ‏ے پہاڑی علاقہ بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ ایہ بالکل ممکن اے کہ اس خوبصورت سرزمین دے شمالی یورال دے پہاڑی سلسلے وچ اک سفید پہاڑ سی۔ کوراسجے دے مغرب د‏‏ی طرف سفید سمندر حالے وی موجود ا‏‏ے۔ وایوپوران تو‏ں مراد ایراوت دے بعد شرینگوان سال تے شیروانوان دے بعد ہیرانائے سال ا‏‏ے۔ ایہ ہرنمیاورش ایرال پہاڑاں دے آس پاس ایراوتاور دے جنوب مغرب د‏‏ی طرف ہوسکدا ا‏‏ے۔ یا ہوسکدا اے کہ ایہ یورال پہاڑاں دے مغرب تو‏ں دریائے یورال ندی دے کنارے تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
وسطی ایشیاء دے علاقےآں وچ رہنے والے آریاں تے اوتھ‏ے تو‏ں ہندوستانی تے ایرانی شاخاں د‏‏ی علیحدگی - اس وچ شک اے کہ آیا آریان رامائکاورش دے بعد ارال سجے تو‏ں آرین وراجا آئے سن یا البرز (الوارٹا) دے بعد کیسپین آئے سن ۔ سمندر مشرق د‏‏ی طرف ایرل سجے د‏‏ی طرف پھیل گیا۔
ایرانی شاخ د‏‏ی علیحدگی دے بارے وچ آریائیاں د‏‏ی تحریک
ویو پورن دے جغرافیائی سال د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں اکثر پہاڑی سلسلےآں تو‏ں تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اساں اُتے دکھایا اے کہ ہر سال (ملک) پہاڑاں یا سمندراں تو‏ں جکڑا ہويا ا‏‏ے۔ اسيں ایہ وی دیکھدے نيں کہ البرز پہاڑاں د‏‏ی پہاڑی سلسلےآں تو‏ں لے ک‏ے دریائے آکسس دے کنارے تک پھیلا ہويا اک وسیع و عریض میدان اے ، جس دے کچھ حصے نو‏‏ں 'آرین وراجہ' کہیا جانا پڑدا ا‏‏ے۔ چونکہ الیوٹاورشا دے بعد وایو پورن وچ میرو پروت دا ناں آیا اے ، اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ البرز پرتوت تو‏ں میرو تک دا علاقہ 'آرین ورجہ' د‏‏ی نشاندہی کردا سی۔ کہیا جاسکدا اے کہ آکسس دا مغربی کنارہ ایرانیاں تے ہندوستانی آریائیاں دے مشرقی کنارے دے ہتھ وچ سی۔ البرز تے میرو دے وچکار خطہ اس وقت یقینا زرخیز تے خوشگوار رہیا ہوئے گا تے آریاں د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی وجہ اک ورگی ہُندی۔ ایرانی شاخ ، غالبا. حد تو‏ں زیادہ تے نسبتا ان پڑھ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ہندوستانی شاخ نو‏‏ں جنوب مغرب وچ جانے تو‏ں روک دتا گیا ہوسکدا اے یعنی ایران تے ہندوستانی شاخ نو‏‏ں پہاڑی علاقےآں وچ پناہ لینے اُتے مجبور کيتا گیا ہوئے۔ ایہ میرو پہاڑ کون سا پہاڑ اے ، حالے حالے قطعی طور اُتے نئيں کہیا گیا ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں اسيں دیکھدے نيں کہ مہابھارت وچ ، کِمپوروش ورش دے بعد ہتک ، ہٹک دے بعد مانسوروار ، مانسوروور دے بعد گندھاروا تے گندھاروا یعنی شمالی کُورو دے بعد ہریورشا ، سانو‏ں ایہ کہنا پڑدا اے کہ ایہ ہریور پیانوشان-پروت تے پامیر دے جنوب وچ ا‏‏ے۔ پہلے والی ریاست دا ناں ہُندا۔ ترکستان انہاں علاقےآں دے آس پاس اک صحرا ا‏‏ے۔ ایہ کہنا مشکل اے کہ اس وقت ایہ صحرا کون سن ؟ لیکن اج اس د‏ی حالت ایسی ہوئے گی ، ایہ مشکوک ا‏‏ے۔ ممکنہ طور اُتے ایہ حالت برف د‏‏ی وجہ تو‏ں گلیاں د‏‏ی چٹاناں د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ چینی بولی وچ ، 'تھیان' دا مطلب جنت اے تے 'شان' دا مطلب پہاڑ ا‏‏ے۔ سانو‏ں مہا بھارت وچ نارتھ کور دے علاقےآں د‏‏ی تفصیل یا بدھ ادب وچ جنت د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ سانو‏ں الٹائی پاروت دے ناں تو‏ں سنسکرت دا امپرنٹ وی ملدا ا‏‏ے۔ کیہ ایہ تیانشان شمالی-کورو علاقےآں د‏‏ی شمالی سرحد ہوسکدی اے ؟ کيتا آریان تیانشان تے پامیر دے درمیانی راستے تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف نئيں جاسکدے سن ؟ کيتا اس وقت گوبی دا صحرا اچھی حالت وچ نئيں ہوسکدا سی؟ کيتا مانسوروار دے شمال یا مغرب د‏‏ی سرزمین کدی وی آریاں د‏‏ی سرزمین نئيں تھی؟ ساڈے لٹریچر وچ ہندوستان نو‏‏ں شمالی ہمالیہ دے خطے دے نال تعلقات دے بارے وچ دسیا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی یاداں ، جتھ‏ے دیکھیا جاندا اے ، اوتھ‏ے وافر مقدار وچ پئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کدرے وی دیکھو ، بہتات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کدرے وی دیکھو ، بہتات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کدرے وی دیکھو ، بہتات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کدرے وی دیکھو ، بہتات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کدرے وی دیکھو ، بہتات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کدرے وی دیکھو ، بہتات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
سومرس تے سور عاصور دا فرق
سانو‏ں میرو پامیر اُتے یقین کرنا اے ، چاہے تھیاشان ، دونے ہی حالات وچ ہریورشا یعنی اتراکورو نو‏‏ں مانسوروور دا جواب قبول کرنا پئے گا۔ مہابھارت دے مطابق ، بودھ ادب ، پوران یا رامائن - ایہ شمالی کور ا‏‏ے۔ جنہاں د‏‏ی تفصیل انساناں دے لئی کورو دے باشندےآں یعنی ہندوستانی آریائیاں دے لئی کسی حد تک عجیب و غریب اے ، تے جو ہندوستانی آریائیاں د‏‏ی محبوب سرزمین اے ، جس دا خیالی یاد اج وی ہر آریہ دے لئی مسرت بخش ا‏‏ے۔ دیندا اے ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے جنت دے تمام آسمان - بھارتورشا دے شمال وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ ہمالیہ حالے وی آریا سخیتیاس د‏ی تخلیق دے اصل اشتعال انگیز ني‏‏‏‏ں۔ ایہ افسانہ نئيں اے - کہانی نئيں - ایہ حقیقت ا‏‏ے۔ ساڈے نوٹ ، ساڈے اندرا ، ورون تے کوبیر ، یکشا تے گندھاروا all ایہ سب ہمالیہ دے شمال وچ ني‏‏‏‏ں۔ میرو دے بعد ، ہریورشا ، نیشادھ ، کیمپورش ، ہیم کٹ تے بھرتورش د‏‏ی سرزمین آریاں د‏‏ی سرزمین رہی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے کوئی شاعری نئيں ، کوئی خالی ادب نئيں ، اک غیر منقولہ تاریخی سچائی ا‏‏ے۔ سانو‏ں ایہ اصول تب وی مضبوط تر ملدا اے جدو‏ں اسيں سومارس د‏‏ی تریخ اُتے نظر ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ رگوید دے تمام دیوت‏ا سومارس دے میٹرن ني‏‏‏‏ں۔ پیراں اُتے آریاں دے تمام یجناں وچ سومارس درکار ني‏‏‏‏ں۔ رگوید د‏‏ی اک پوری جماعت سوم تعریف دے لئی وقف ا‏‏ے۔ اس دا ناں اویسٹا ، ہام وچ وی رکھیا گیا اے ، لیکن اس د‏ی شان نئيں ، جو آریاں دے رگوید وچ ا‏‏ے۔ ایوستا وچ ، اندرا ، جو سومارس دے شراب پینے والے نيں ، محض ڈیمن بن جاندے نيں تے اندرا آریاں دا واحد نجات دہندہ بن جاندا ا‏‏ے۔ ساڈے پاس سورہ د‏‏ی اک لیجنڈ ا‏‏ے۔ ایہ سورra سومرس دے سوا کچھ نئيں ا‏‏ے۔ پہلے سور تے اسور دونے آرین سن ۔ لیکن جنہاں لوکاں نے تحفظ نئيں لیا ، اوہی اسور تے اسنو‏ں لینے والےآں نو‏‏ں سور کہیا گیا۔ رامائن د‏‏ی ایہ آیت اس طرح ا‏‏ے۔ لیکن ایہ شان نئيں اے جو آریاں دے رگوید وچ ا‏‏ے۔ ایوستا وچ ، اندرا ، جو سومارس دے شراب پینے والے نيں ، محض دیمن بن جاندے نيں تے اندرا آریاں دا واحد نجات دہندہ بن جاندا ا‏‏ے۔ ساڈے پاس سورہ د‏‏ی اک لیجنڈ ا‏‏ے۔ ایہ سورra سومرس دے سوا کچھ نئيں ا‏‏ے۔ پہلے سور تے اسور دونے آراواں سن ۔ لیکن جنہاں لوکاں نے تحفظ نئيں لیا ، اوہی اسور تے اسنو‏ں لینے والےآں نو‏‏ں سور کہیا گیا۔ رامائن د‏‏ی ایہ آیت اس طرح ا‏‏ے۔ لیکن ایہ شان نئيں اے جو آریاں دے رگوید وچ ا‏‏ے۔ ایوستا وچ ، اندرا ، جو سومارس دے شراب پینے والے نيں ، محض دیمن بن جاندے نيں تے اندرا آریاں دا واحد نجات دہندہ بن جاندا ا‏‏ے۔ ساڈے پاس سورہ د‏‏ی اک لیجنڈ ا‏‏ے۔ ایہ سورra سومرس دے سوا کچھ نئيں ا‏‏ے۔ پہلے سور تے اسور دونے آرین سن ۔ لیکن جنہاں لوکاں نے تحفظ نئيں لیا ، اوہی اسور تے اسنو‏ں لینے والےآں نو‏‏ں سور کہیا گیا۔ رامائن د‏‏ی ایہ آیت اس طرح ا‏‏ے۔
سورپراٹگرگاہیڈو: سورہ اتیابیوشروت: آپاتیگریناٹا تسیا دیتیاسسوستھاسٹھا۔
اساں اُتے دیتی تے ادیتی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ انہاں شیطاناں نو‏‏ں آسور کہیا جاندا سی تے 'آریانن وراجہ' تو‏ں علیحدہ کيتا گیا سی ، جو مشرق شمال تے جنوب وچ کاشپیئن تو‏ں پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ آسٹو ، سانو‏ں دیکھنا اے کہ سومارس آریاں نو‏‏ں اِنّے پیارے کیو‏ں سن ؟ اندرا نو‏‏ں سومارس نے شکست دتی تے شیطاناں تے راکشساں نو‏‏ں شکست دتی۔ ہمالیائی خطے وچ ، جو فطرت وچ سرد رہیا ہوئے گا تے سومارس پینا غیر فطری نئيں ا‏‏ے۔ سومارس دے پتھراں نو‏‏ں کچلنے دا بیان رگ وید وچ کثیرالعمل تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ سوملٹا ہن وی ہمالیہ دے دامناں یا ہمالیہ دے خطے - خاص کر قراقرم دے آس پاس پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ سوم ہندوستانی آریائیاں د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ احورس (اسور) دا اس تو‏ں کوئی لینا دینا نئيں ا‏‏ے۔ یقینا سر دال نو‏‏ں پہاڑی علاقےآں وچ آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشکلات دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔ لیکن سوم اس د‏ی زندگی د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔ ایہ مادہ ، ایہ رس ہمالیہ دے خطے د‏‏ی یاد دلاندا ا‏‏ے۔
آریاں دا آریوردا آنے دا وقت ، ارجن دا سفر تے مہینجودارو تے ہڑپہ د‏‏ی دریافت
اگرچہ اس مضمون دے مضمون دا مہینجودارو تے ہڑپہ تو‏ں کوئی لینا دینا نئيں اے ، لیکن انہاں دریافتاں تے انہاں دے فیصلےآں نے مہابھارت دے وقت دے فیصلے وچ ساڈی بہت مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ مہینجودارو وچ جو رہتل دریافت ہوئی اے اس دا وقت مسیح تو‏ں 3،200 یا 3،300 سال پہلے طے کيتا گیا ا‏‏ے۔ 5،000 ہزار سال پہلے ، جدو‏ں ہندوستان دے شمال مغربی خطے وچ اک رہتل سی ، جس وچ لوہے د‏‏ی خوشبو ، اِٹاں دے مکانات د‏‏ی تعمیر ، نہر د‏‏ی نقش و نگار ، سنگ مرمر دا کم ، آرٹ ، دستکاری تے شیشے دا استعمال عام سی ، اس وقت ہندوستان دے دوسرے حصےآں وچ اک رہتل ضرور رہی ہوئے گی جو اس رہتل تو‏ں فائدہ اٹھا سکدی سی یا اسنو‏ں اپنے قبضہ وچ رکھ سکدی سی۔ اس 1923 ء د‏‏ی ایجاد د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اہمیت ایہ اے کہ اس وقت اسکرپٹ ہندوستان وچ رائج سی۔ اس دے ذریعہ ، یوروپی اسکالرز دا کہنا اے کہ ہندوستانی مسیح تو‏ں چند سو سال پہلے لکھنا نئيں جاندے سن ، ایہ بالکل باطل تے بے بنیاد ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ لیکن اک چیز ، جو چیز سانو‏ں بہت متاثر کردی اے اوہ ایہ اے کہ ایہ رہتل آریائیاں د‏‏ی نئيں بلکہ غیر آریاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نظریہ د‏‏ی بنیاد ایہ اے کہ ایتھ‏ے ایجاد کردہ ماداں وچ ایداں دے تصویر کلام تے پھیلس تے مکمل تے ادھے ٹرانس معاشرے نيں جو آریاں دے فن تو‏ں میل نئيں کھاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ماداں تو‏ں میسوپوٹیمیا ، مصر تے کریٹ دے اس وقت دے تعلقات د‏‏ی نشاندہی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ہندو یونیورسٹی دے مورخ مسٹر آر۔ ڈی بینرجی ، ایم اے انہاں آسانیاں تے لنگھاں نو‏‏ں آریاں دے شیوالنگا یا آسانی دے آس اُتے شبہ ا‏‏ے۔ چونکہ انہاں جنساں دے نال نال آریا سسٹم دے مطابق کوئی ارغیاپٹہ یا گوری پت نئيں اے ، لہذا ایہ بابلیونیا د‏‏ی صنف د‏‏ی تقلید اے ، شیو لنگم دا نني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ، اس وقت دے اگنیپوجا دا طریقہ آریاں دے اگنیپوجا دے طریقہ تو‏ں مماثل نئيں ا‏‏ے۔ اس نے جزوی مقبرے دا موازنہ کيتا - جس وچ لوک چھوٹا نگ پور دے جدید منڈناں وچ روايتی جزوی مقبرے دے مقابلے وچ - جدو‏ں ہڈی بقایا ہُندا اے تاں لوک مردہ خانے نو‏‏ں سہاراں اُتے چھڈ دیندے سن تے اسنو‏ں مٹی دے برتن وچ دفن کردے سن ۔ ایتھ‏ے پائی جانے والی کھوپئی مدرا دے دراوڈاس د‏ی شکل وچ وی پائی جاندی ا‏‏ے۔ مہابھارت دے ویرات تہوار وچ ، پانڈواں نے اپنے ہتھیاراں نو‏‏ں کپڑےآں اُتے چھپا رکھیا سی ، جزوی سمادھی د‏‏ی تقلید پر۔ اس استاد نے وی بنرجی نے لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ مشہور اے کہ پانڈواس دے زمانے وچ ، جنگجو ذات وچ اس طرح دا رواج رہیا ہوئے گا۔ ایہ کوئی تعجب د‏‏ی گل نئيں اے کہ ایہ ویدک ادب وچ نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔ مہابھارت دا دور ہندو نظام دے مطابق عیسائیت تو‏ں 3000 سال پہلے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کپڑ‏ے تو‏ں چھپا ہويا سی۔ اس استاد نے وی بنرجی نے لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ مشہور اے کہ پانڈواس دے زمانے وچ ، جنگجو ذات وچ اس طرح دا رواج رہیا ہوئے گا۔ ایہ تعجب د‏‏ی گل نئيں اے کہ ایہ ویدک ادب وچ نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔ مہابھارت دا دور ہندو نظام دے مطابق عیسائیت تو‏ں 3000 سال پہلے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کپڑ‏ے تو‏ں چھپا ہويا سی۔ اس استاد نے وی بنرجی نے لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ مشہور اے کہ پانڈواس دے زمانے وچ ، جنگجو ذات وچ اس طرح دا رواج رہیا ہوئے گا۔ ایہ کوئی تعجب د‏‏ی گل نئيں اے کہ ایہ ویدک ادب وچ نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔ مہابھارت دا دور ہندو نظام دے مطابق عیسائیت تو‏ں 3000 سال پہلے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
ارجن دے سفر نو‏‏ں سچ مندے ہوئے تے پورناں وچ دتے گئے جغرافیائی ناواں نو‏‏ں جدید ناواں تو‏ں موازنہ کردے ہوئے ایہ کہیا جاندا اے کہ مہابھارت دے زمانے وچ یعنی 5000 سال پہلے ہندوستانی آریائی ہریورشا یعنی سلیسٹیٹل ماؤنٹین تک دے سن ۔ اسنو‏ں پہاڑ تو‏ں ملحقہ ہمالیہ علاقےآں دا مکمل علم سی۔ اس وقت ، آریائی اس وقت شمالی-کور نو‏‏ں پکاردے سن تے اس شمالی کور د‏‏ی یاد نو‏‏ں بچانے دے لئی آریوردا دے 'کور' نو‏‏ں آباد کردے سن ۔ وسطی ایشیاء دے 'آرین ورجہ' دے معنی آریوردا وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کوراسجے (شمالی بحیرہ) تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے جو آرکٹک سرکل وچ اے ، آریائی پوراناں دے مخصوص راستے تو‏ں سِدھے شمال وچ آئے سن ، اس وچ کوئی شک نني‏‏‏‏ں۔ 'ایر' دھات دا یورال نادی تے ارل سجے دے نال ناقابل تردید تے نیڑےی تعلق ا‏‏ے۔ ایروت خود ہی 'اِر' تو‏ں بنی ا‏‏ے۔ اس د‏ی مناسب بحث پہلے وی اک اک کرکے د‏‏ی جا چک‏ی ا‏‏ے۔ ایرل سجے دے مغرب د‏‏ی طرف ایلبرز (ایلوارٹ) ا‏‏ے۔ ایرسیا ، ميں نے یارپ دا موازنہ کسی متنازعہ یا مشتبہ چیز تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ (اوکش) ندی آئرل سجے تو‏ں نکلدی ا‏‏ے۔ آریائیاں نے کچھ دیر اس دریا دے دونے کنارےآں اُتے قیام کيتا تے ایتھے (آریاویت تے اوکش دا درمیانی ملک) سی جس تو‏ں آریا تے ایرانی وکھ ہوگئے۔ اس دے بعد تو‏ں ہی ایرانیاں دا راستہ تبدیل ہويا تے ہندوستانی آریائیاں نو‏‏ں تیانشان ، پامیر ، مانسوروور ، تریم (بھدرشوا) وغیرہ دے راستے کشمیر یا ہندوکش دے راستے تو‏ں گزرنا پيا۔ سندھ پہنچنے اُتے ، ایرانی برانچ سرحد پار تو‏ں ملا؛ کیونجے اوہ وی حالے تک کابل پہنچ چکے سن ۔ ایہ قطب شمالی تو‏ں لے ک‏ے آریاوردا تک ہندوستانی آریائیاں د‏‏ی براہ راست تفصیل ا‏‏ے۔ مانسوروار تے ہمالیہ اس دے واحد آئیڈیل ني‏‏‏‏ں۔ اوہ حالے تک کابل دے راستے تو‏ں نئيں آئے سن ، لیکن ہندوستان وچ ڈیبیو کرنے دے بعد ، اوہ وی کابل د‏‏ی طرف پھیل گئے۔ ایہ فیصلہ کرنا انتہائی مشکل اے کہ اوہ کدو‏‏ں ہندوستان آیا سی۔ کم تو‏ں کم 5000 سال پہلے مہابھارت دا وقت اے ، اس وقت ، آریہ بہت بوڑھی سی۔ رگوید آیات سندھ تے سرسوت‏ی دے کنارے وی لکھی گئياں۔ نظریہ لوکمنیا د‏‏ی توثیق جغرافیہ تو‏ں پوری ا‏‏ے۔ ایہ نظریہ کہ آریان شروع ہی تو‏ں ہندوستان وچ رہندے سن سچ اے یا غلط۔ لیکن ایہ گل یقینی اے کہ ہندوستانی آقاواں د‏‏ی وقت سازی ہن وی درست ا‏‏ے۔ تے ، اس معاملے وچ ، آریہوردا مہابھارت تو‏ں ہزاراں سال پہلے آریوردا وچ آباد ہونا ثابت ہوئے گا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ اس وقت اِنّا ثبوت موجود نئيں اے کہ ایہ ثابت کرنے دے لئی کہ ہندوستان تو‏ں آریائی کدرے تے پھیل گئے ني‏‏‏‏ں۔ قطب شمالی وچ رہنے دا انہاں دا ثبوت دن رات دیوتاواں دے ثبوت تو‏ں ظاہر ہُندا اے (جو انساناں دے اک سال دے برابر اے )۔ لہذا ، جے آریاں د‏‏ی سربلندی نو‏‏ں قطب شمالی تو‏ں لے ک‏ے آریوردا یعنی قدیم آریوردا تو‏ں قدیم آریوردا تک سمجھیا جاندا اے ، تاں فیر کوئی رنج نئيں اے ، ایہ وڈی خوشی د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ فیر جے آریہ پہلے ہندوستان آئے تاں انہاں دا غلبہ فطری تے جواز ا‏‏ے۔
گٹھ :آریاگٹھ:تریخ
جموں و کشمیر تنظیم نو (ترمیمی) ایکٹ، 2021
جموں‏ و کشمیر تنظیم نو (ترمیمی) بل ، 2021 ، اروناچل پردیش ، گوا دے نال جموں‏ و کشمیر کیڈر دے سول سروس افسراں نو‏‏ں ضم کرنے دے لئی اک آرڈیننس د‏‏ی جگہ لینے دا بل اے ، میزورم مرکزی علاقہ (اے جی ایم یو ٹی) کیڈر نو‏‏ں لوک وچ پیش کيتا گیا۔ ہفتہ نو‏‏ں سبھا۔ 'جموں‏ و کشمیر تنظیم نو (ترمیمی) بل ، 2021' پیش کردے ہوئے ، وزیر مملکت برائے داخلہ جی کشن ریڈی نے کہیا کہ حکومت جموں‏ و کشمیر نو‏‏ں ترقی د‏‏ی راہ اُتے گامزن کرنے دے لئی کوشاں ا‏‏ے۔ thumb|200x200px| متنازعہ کشمیر دے خطے دا اک نقشہ جس وچ [[جموں‏ و کشمیر (یونین علاقہ)|جموں‏ و کشمیر تے لداخ دے نويں مرکزی خطے دکھائے گئے نيں۔]] اس ریاست نو‏‏ں خصوصی حیثیت دینے والے آئین د‏‏ی دفعہ 370 نو‏‏ں منسوخ کرنے دے بعد جموں‏ و کشمیر وچ 170 دے لگ بھگ مرکزی قوانین نافذ کیتے جارہے نيں۔ حکومت جموں‏ و کشمیر وچ مختلف ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں تے اسکیماں اُتے عمل پیرا ا‏‏ے۔ ایہ بل اج لوک سبھا وچ منظور کيتا گیا۔ بل دے نال منسلک اشیاء تے وجوہات دے بیان دے مطابق ، "ریاست ہند جموں‏ و کشمیر وچ پورے ہندوستانی نوکوری دے افسران د‏‏ی بہت وڈی کمی ا‏‏ے۔ جموں‏ وکشمیر دے موجودہ کیڈراں وچ آل انڈیا آفیسرز د‏‏ی عدم دستیابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ترقیا‏ت‏‏ی اسکیماں ، مرکزی اسکیماں تے ہور وابستہ سرگرمیاں دوچار نيں کیونجے اس طرح اروناچل پردیش ، گوا ، میزورم ، مرکزی خطےآں دے کیڈر دے نال ضم ہونے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ تاکہ اس کیڈر وچ موجود افسران نو‏‏ں کسی حد تک کسی وی کمی نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی مرکزی وسطی ریاست جموں‏ و کشمیر وچ تعینات کيتا جاسک‏‏ے۔ "
مخالفت
بہت ساریاں سیاسی جماعتاں نے اس بل د‏‏ی مخالفت کيتی۔ حسنین مسعودی (جے اینڈ دے این سی) نے اس بل دے خلاف گل کردے ہوئے کہیا کہ ایہ بل جموں‏ و کشمیر دے عوام اُتے حملے دے مترادف ا‏‏ے۔
"آپ مسلسل الجھن وچ وادھا ک‏ر رہ‏ے نيں۔ . . اس بل دا مقصد کيتا اے ؟ . . . آپ نے اس بل دے ذریعے بے یقینی د‏‏ی سمت وچ جموں‏ و کشمیر تو‏ں لے رہے نيں، "انہاں نے مقرر افسران شامل کردے زمینی حقائق دے نال ربط ہونا چاہیدا، کہیا.
حوالے
گٹھ:مسئلہ کشمیر
9 او کلاک
9 او 'کلاک اک ہندی فلم اے جس وچ دیو ورت سنگھ ، ارون بخشی ، کاشف خان تے راجو ٹکر شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی ہدایتکاری امرت راج ٹھاکر نے د‏‏ی اے ۔ایہ فلم 10 جون 2018 نو‏‏ں چینل انٹر 10 اُتے ٹیلی کاسٹ ہوئی سی۔
خلاصہ
محققاں د‏‏ی اک ٹیم بایو ڈیزل دے ذرائع تلاش کرنے دے لئی اک دور دراز گمناں جنگل دا دورہ کردی اے تے فیر واپس نئيں آندی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی ہندی بولی فلم نامکمل گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی ہندی فلماں گٹھ:2017ء د‏‏ی فلماں گٹھ:بھارتی ایکشن فلماں گٹھ:بھارتی فلماں گٹھ:ہندی بولی د‏‏ی فلماں
ڈاکٹر زیوس
بلجیت سنگھ پدم نو‏‏ں انہاں کے اسٹیج کےنام ڈاکٹر زیوس کے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اوہ اک برطانوی ہندوستانی موسیقی دے موسیقار ، گلوکار تے میوزک پروڈیوسر نيں۔ 2003 وچ انہاں نے اپنے گانے "کنگنا" تو‏ں شہرت حاصل کيتی ، جسنو‏ں ايس‏ے سال بی بی سی ایشین نیٹ ورک دے بہترین گانا دا لقب دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی دوسری کامیاب فلماں "ڈونٹ بی شرم" تے "جگنی جی" نيں ، جنہاں نے 2012 وچ بہترین سنگل ایوارڈ جِتیا۔ انہاں نے گلوکارہ کنیکا کپور دے نال گانے "جگنی جی" دے لئی ، موسیقار جاز دھامی دے نال ، گانے "زلفا" دے لئی کم کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دے گاناے"اگ دا دریا" چار لائنز فلمی آواز اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اک میوزک ویڈیو وی تیار کيتا گیا جس وچ چیک ماڈل یانا گپتا تے گلوکارہ رویندر اینڈ ڈی جے شورٹی شامل سن ۔
کیریئر
ڈاکٹر زیوس نے اپنے کیریئر دا آغاز 1999 وچ کیہ جتھے انہاں نو‏ں برمنگھم وچ میوزک لیبل اُتے دستخط کیتے گئے جتھے انہاں نے صافی بوائز دے بینڈ تو‏ں ، پنجابی گلوکار بلوندر سنگھ سفری دے ذریعہ خالص گیراج - سو میری گدا تیار کيتا۔ اس البم وچ انہاں دے دو گانے سن ، جو "صاحبہ بنی پروا دی" تے "پار لنگا دتی وہ" سن ۔
حوالے
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:سرائیکی گلوکار گٹھ:ویسٹ مڈ لینڈ، برمنگھم دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں
ستار خان عبدالغفوروف
ستارخان عبدالغفووف (1843–1901) اک مشہور ازبک سائنس دان - ماہر تعلیم ، تریخ دان تے جج سن۔ ۔
اوہ پہلا ازبک سائنس دان سی جس نے ازبک تے روسی دونے زباناں وچ اپنی تخلیقات لکھیاں
جیون
ستارخان عبدالغفوروف 1843 وچ چمکینت وچ اک سائنس دان (استاد) دے خاندان وچ پیدا ہوئے سن ۔ چمکنت اس وقت کوکند خانیت دا حصہ سی۔
1864 ء تک اوہ چمکینت شہر دا مفتی رہیا ، تے 1873–1876 وچ اوہ چمکینٹ وچ روسی بولی دے پہلے اسکول دا استاد سی۔ 1876–1881 وچ اوہ کوکند شہر دے جج سن ۔
1883 وچ ، انہاں نے ترکستانی اخبار دے لئی کم کرنا شروع کيتا تے 1884–1889 وچ تاشقند استاداں دے سیمینار وچ ازبک تے فارسی د‏‏ی تعلیم دتی۔
ستارخان نے نظریہ روشن خیالی دے سیکولر علم وچ حصہ لیا ، تعلیم دے کچھ طریقےآں اُتے تنقید کیتی۔ اوہ ازبک استاداں فرکات ، مکیمی ، زاوکا دا ساتھی سی۔ ستارخان دے سماجی خیالات انہاں دے بہت سارے مضامین تے تقاریر وچ جھلکتے نيں ، مثال دے طور اُتے ، انہاں نے روسی حملے تو‏ں پہلے "قوقند خانیت دے اندرونی حالات د‏‏ی اک مختصر تریخ" لکھی سی ۔
محققاں نے انہاں نو‏ں پہلا آبائی ترکستانی کہیا ، جس نے روسی بولی وچ مہارت حاصل کيتی ، اک مسلم ماہر تعلیم سی
ستارخان دے خیالات
ایس عبد الغفوروف نے قومی فن و ادب د‏‏ی ترقی ، پادریاں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی وکالت کیتی۔
موت
سن 1901 وچ ستارخان عبدالغفوروف دا انتقال ہوگیا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:1901 دیاں موتاں گٹھ:1843 دے جم گٹھ:روسی ائمہ کرام گٹھ:روسی مسلم شخصیتاں گٹھ:روسی مسلما‏ن گٹھ:مفتیان گٹھ:مفتیان اعظم گٹھ:ازبکستان وچ اسلام گٹھ:ازبک شخصیتاں گٹھ:ازبکستان گٹھ:ترکستان گٹھ:تاشقند دیاں شخصیتاں
چٹاگانگ پہاڑی پٹی
جغرافیائی لحاظ ناݪ پہاڑی علاقے بنگلا دیش دا واحد وسیع پہاڑی علاقا اے۔ ایہنوں تریخی طور تے 16ویں صدی وچ برما اراکان دے بہت سارے قبائلی پناہ گزیناں نے آباد کیتا سی تے ہُݨ ایہنوں جما لوکاں نے آباد کیتا سی۔ اج ایہ بنگلا دیش دے سبھ توں کَعھٹ ترقی یافتا حِصےآں وچوں اک اے۔
لداخ، سکم، توانگ، دارجلنگ، بھوٹان تے سری لنکا دے ناݪ ناݪ چٹاگانگ دے پہاڑی علاقے، جنوبی ایشیا وچ بدھ مت دے باقی ٹھکاݨے نیں۔
آبادی
2022 دی مردم شماری دے مطابق، آبادی 1,842,815 سی، جیہناں وچوں 920,217 قبائلی لوک سی تے باقی بنگالی (مسلم تے ہندو) کمیونٹی توں سی۔ قبائلی آبادیاں وچ چکما، مارما، تری پوری، تانچانگیا، آسامی، جلیا کائبرتا، چک، پنکھو، مرو، مرنگ، بوم، لوشی، کھیانگ تے کھومی شامل نیں جیہڑے بنگلا دیش دی بنگالی اکثریت توں زبان، ثقافت، جسمانی خدوخال، شکل، مذہب، لباس تے کاشتکاری دے طریقےاں وچ واضح طور تے مُختلف نیں۔ ۔
2011 دی مردم شماری دے عارضی گوشوارےآں وچ تنو ضلعیاں (ضلع کھگڑاچاڑی، ضلع رنگامتی، ضلع بندربان) دی کل آبادی 1,598,000 سی، جیہدے ناݪ آبادی دی کثافت تقریبن 120 فی افراد مربع کلومیٹر بَݨدی اے۔ تقریبن %49.94 آبادی قبائلی لوک نیں تے بنیادی طور تے تھیرواد بدھ مت دے پیروکار نیں، 50.06 باشندے بنگالی نیں (%44 مسلمان تے %6.06 ہندو)۔ مسلماناں دی آبادی ضلع بندربان وچ %52.68، ضلع کھگڑاچاڑی وچ %46.56 تے ضلع رنگامتی وچ %36.22 اے۔
جغرافیا
چٹاگانگ پہاڑی پٹی (CHT)، بنگلا دیش دا واحد وسیع پہاڑی علاقا، مُلک دے جنوب مشرقی حِصے (210 25' N توں 230 45' N عرض البلد تے 910 54' E توں 920' 50' E طول بلد) وچ اے ، جنوب مشرق ول میانمار دی سرحد ناݪ مُتصل اے۔ شمال وچ بھارتی ریاست تریپورا، مشرق وچ میزورام اے، شمال مغرب وچ ضلع چٹاگانگ تے مغرب وچ ضلع کاکس بزار اے۔ چٹاگانگ پہاڑی پٹی دا رقبا تقریبن 13295 مربع کلومیٹر اے، جو بنگلا دیش دے کل رقبے دا تقریبن دسواں حِصا اے۔ چٹاگانگ پہاڑی پٹی بنگلا دیش دے تن پہاڑی ضلعیاں ضلع کھگڑاچاڑی، ضلع رنگامتی، ضلع بندربان اُتے مُشتمل اے۔ ایہ سنگھݨے جنگلات، جھیلاں تے آبشاراں آݪا پہاڑی ناہموار علاقا اے، بنگلا دیش دے باقی علاقےآں توں الگ تھلگ اے۔
تریخ
15ویں صدی دے دوران ایہدے تویپرا سلطنت دا کنٹرول سی۔ ایہ اراکان سلطنت تے تویپرا سلطنت دے درمیان جنگ دا میدان سی۔ برطانوی کنٹرول وچ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نے لوکاں کوݪوں ٹیکس وصول کرن لئی چیف مقرر کیتے سی۔ ایہ اوہناں مقامی علاقےآں وچ کیتا گیا جو چکما سرکل، مونگ سرکل تے بوہمونگ سرکل دے نام ناݪ جاݨے جاندے نیں۔ چٹاگانگ پہاڑی پٹی دی ابتدائی تریخ مشرقی پہاڑی قبائل (میزو یا لوشائی) ولوں مسلسل چھاپےآں تے اوہناں دباؤݨ لئی کیتیاں جاݨ آݪیاں کارروائیاں دا ریکارڈ اے۔ 16ویں صدی دے مُڈھ وچ چکما، راکھائین لوکاں دے جبر تے دُشمݨی دی وجہ توں اراکان توں آئے سی۔ چکما واحد سَبھ توں بڑا قبیلا اے جیہڑا قبائلی آبادی دا ادھا حِصا اے۔ مارما دوسرا وڈا قبیلا اے، اوہ برما توں آئے سی جد اراکان نوں برمی بادشاہ بوداپایا نے فتح کیتا سی۔ مغل تے ابتدائی برطانوی ریکارڈ، اس علاقے نوں جم بنگو، جم محل یا کپاہ محل دا نام دیندے نیں۔ 1787 وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نے قبائلی آگوآں ناݪ لڑن توں بعد اس خِطے نوں اپݨا باجگزار بݨالیا۔
برطانوی راج
اس علاقے لئی چٹاگانگ نام دا اِستعمال 1860 وچ اس علاقے دے برطانوی الحاق دے متعلق اے، جیہدے ناݪ ایہ علاقا براہ راست برطانوی ہندوستان دے کنٹرول وچ لیاندا گیا۔ اندرون مُلک پہاڑیاں توں پرے واقع چٹاگانگ میدانی تے ساحلی علاقا اے، جِتھے انگریز مقیم سی۔ جِداں جِداں نوآبادیاتی اثر و رسوخ وَدھدا گیا، "چٹاگانگ" وی وُسعت اختیار کردا گیا، مشرق وَل پھیلدا گیا تاکہ پہاڑی علاقےآں نوں اوہے ریونیو اکٹھا کرن آݪےݪ علاقے وچ شامل کیتا جا سکے۔
ریکارڈ شدہ آبادی، 1872 وچ 69,607 توں وَدھ کے 1881 وچ 101,597، 1891 وچ 107,286 تے 1901 وچ 124,762 ہوگئی۔ 1872 دی مردم شماری نامکمل سی۔
جد 1901 دی مردم شماری ہوئی تاں اُدوں کوئی شہر نئیں سی تے 211 پِنڈاں دی آبادی 500 (فی پنڈ) توں کَعھٹ سی۔ صِرف اک پنڈ دی 2,000 توں وَدھ گئی سی۔ آبادی دی کثافت، غیر آباد جنگݪ (1,385 مربع میل) دے رقبے نوں چھڈ کے 33 افراد فی مربع میل سی۔ چٹاگانگ توں تھوڑی جئی ہِجرت ہوئی سی، تے کچھ لوک تریپورا ہجرت کر گئے سی۔ ہر 100 مرداں دے مقابلے وچ عورتاں دا تناسب ضلعے وچ پیدا ہوݨ آݪےآں وچ صرف 90 سی، تے کل آبادی وچ 83 سی۔ بدھ مت دے پیروکاراں دی تعداد 83,000، ہندو 36,000 تے مسلمان 5,000 سی۔
برطانوی راج دا خاتما
آخری وائسرائے، لوئس ماؤنٹ بیٹن جیہنے برطانوی ہندوستان نوں آزادی دیݨ نوں اپنی شان دے طور تے سمجھیا، ریکارڈ وقت وچ اس بہت وڈے ٹاسک نوں حاصل کرن واسطے پرجوش سی۔ اوہنے کہیا کہ وائسرائے دا عہدا قبول کرن توں پہلاں میں، جارج چھیواں نوں کہیا سی، (جو اوہدا کزن سی): "میں صرف اک شرط اُتے ملازمت قبول کرن لئی تیار آں، ہندوستان نوں جولائی 1948 تک آزادی مِݪݨی چاہیدی اے تے میں اوتھے، اوس توں مگروں اک دن نئیں رہوں گا"۔ ماؤنٹ بیٹن مارچ 1947 وچ ہندوستان آیا تے اوہنوں اِنا وڈا ہدف پورا کرن وچ صرف سوݪاں مہینے دا وقت مِݪیا۔ درحقیقت اوہنے ایہ کم 15 اگست 1947 تک پنج مہینےآں وچ نبیڑ لیا۔
باؤنڈری کمیشن دا ایوارڈ وچ 13 اگست 1947 نوں پبلک کیتا جاݨا سی لیکن ماؤنٹ بیٹن ایہنوں عام کرن توں ٹَݪدا سی۔ ماؤنٹ بیٹندی باضابطا سوانح عمری دے لکھاری، فلپ زیگلر دے مطابق، چٹاگانگ پہاڑی پٹی دا معاملا ماؤنٹ بیٹن دے ذہن وچ سبھ توں اُپر سی۔ ماؤنٹ بیٹن نے "آزادی دے دن دی پیش بینی کرلئی سی جو لڑائی چعھگڑے تے پھڈے بازی دا شکار سی۔ نہرو نے تقریبات دا بائیکاٹ کیتا۔ ہندوستان جوش و خروش ناݪ نئیں بلکہ ناراضگی دے ماحول میں آزاد ہویا۔" ایس لئی ماؤنٹ بیٹن نے ایوارڈ دا اعلان صِرف 16 اگست 1947 نوں کرن دا فیصلا کیتا، جَد تقریبات ختم ہو گئیاں سی۔ زیگلر نے لَکھیا، "پاکستان نوں چٹاگانگ دے پہاڑی علاقے دیݨ اُتے بھارت دا غُصا ماؤنٹ بیٹن دے ذہن وچ ایس گَل دا سبَب ہو سکدا اے کہ اوہ آزادی توں بعد تک رپورٹس نوں اپݨے کوݪ رکھے"۔ ایس مسئلے اُتے ولبھ بھائی پٹیل دے رد عمل دی بے رحمی ناݪ ماؤنٹ بیٹن آپ وی حیران سی۔ اپݨیاں یادداشتاں وچ اوہنے لکھیا کہ "جیس بندے نوں میں حقیقی سیاست دان سمجھیا سی جیہدے دوویں پیر مظبوطی ناݪ زمین اُتے سی تے اک غیرت مند آدمی، جیہدا لفظ اوہدا بندھن سی، اوہ ہوراں ونگوں غیر معقول نِکݪیا"۔ لیونارڈ موسلے نے اپنی کتاب The Last Days of the British Raj وچ ایہنوں "ماؤنٹ بیٹن دے ضمیر دا معاملا" قرار دِتا اے۔
چٹاگانگ پہاڑی پٹی پھڈا
لمبے چِر دی بدامنی مگروں بنگلا دیش دی حکومت تے قبائلی آگوآں دے درمیان اک معاہدا طے پایا، جیہدے تحت تن پہاڑی ضِلعیاں دی مُنتخب کونسل نوں محدود سطح دی خود مختاری دِتی گئی۔
بنگلادیش دی حکومت تے پربتیا چٹاگرام جنا سمہتی سمیتی دے درمیان 1997 دے چٹاگانگ پہاڑی امن معاہدے اُتے دستخط کیتے گئے، جیہدی اپوزیشن جماعتاں دے ناݪ ناݪ قبائلی باغیاں دے اک حِصے نے وی مخالفت کیتی سی۔ اپوزیشن جماعتاں نے دلیل دِتی کہ معاہدے وچ دِتی گئی خودمختاری وچ بنگالی برادری نوں نظر انداز کیتا گیا۔ بعد وچ آؤݨ واݪی خالدہ ضیاء دی حکومت نے پِچھلی حکومت دے دور وچ ایہدی مخالفت دے باوجود امن معاہدے اُتے عمل درآمد دا وَعدا کیا۔ چٹاگانگ پہاڑی علاقے دے امور دی وزارت دے مطابق بنگلا دیش دی حکومت تے پربتیا چٹاگرام جنا سمہتی سمیتی دے درمیان 2 دسمبر 1997 نوں اک امن معاہدے اُتے دستخط ہوئے سی۔
تماکھو دی کاشت
تماکھو دی کاشت، علاقے دی ماحولیات نوں نقصان پہنچا رہی اے، جیہدے وچ دیسی درختاں جِداں مہوگنی (چکرسیا ٹیبلوریس) تے مٹی دی زرخیزی وچ کمی ہو رہی اے۔ ضلع رنگامتی، ضلع کھگڑاچاڑی تے ضلع بندربان دے بہت سارے کسان دھان، کیلا، مکی، تݪ، کپاہ، آلو، کدو وغیرا وَرگیاں دیسی فصلاں تے سبزیاں کاشت کرن وچ اپݨی دلچسپی کھو رہے نیں کیونکہ اوہ تماکھو کمپنیاں دے فراہم کیتے قرضےآں دے نادہندا ہو گئے نیں۔
ماحولیاتی مسئلے
جنوبی ایشیا تے جنوب مشرقی ایشیا دے ہوراں پہاڑی علاقےآں ونگوں چٹاگانگ دے پہاڑی علاقے وی جنگلات دی کٹائی تے زمینی انحطاط دا شکار ہورہے نیں، جیہناں دا سبَب، ماحولیاتی طور تے نامناسب سرگرمیاں، جِداں ٹعھلواݨ آݪی زمین وچ تماکھو دی کاشت، کاشت کاری تے درختاں دی مُنتقلی اے۔ چٹاگانگ پہاڑی پٹی وچ شِفٹنگ کاشتکاری دے نظام نے زمینی بنجرپن، کھار، جنگلات دی کٹائی تے مقامی لوکاں دی غربت وچ تیزی لیاندی اے۔ جے اِنحطاط دی موجودا حالت جاری رہی تاں شِفٹنگ کاشت دے تحت زیادا تر علاقے شدید تنزلی دا شکار ہوݨ گے تے مزید انحطاط دی شکار زمین اُتے مقامی لوکاں لئی اپݨا ذِریعا معاش لبھݨا اوکھا ہوسکدا اے۔ اک اندازے دے مطابق چٹاگانگ پہاڑی علاقےآں وچ اک خاندان دی کفالت لئی اوسطن اَٹھ ہیکٹر اراضی ضروری اے۔ جے ایس تناسب نوں اپنایا جاوے تاں موجودا آبادی نوں برقرار رکھݨ لئی 1,240,000 ہیکٹر زمین درکار اے۔ تاہم ریزرو جنگݪ نوں چَھڈ کے کل دستیاب زمین 928,000 ہیکٹر اے۔ ایس لئی شِفٹنگ کاشت ناݪ لوکاں دی ضروریات زندگی وی پوری نئیں ہوسکدی۔ ایہجی صورت حال وچ یا تاں وسیع غیر زرعی روزگار دے مواقع پیدا کرن دی لوڑ اے یا زیادا پیداواری زمین دے استعمال دے نظام نوں تیار کرن تے اپناؤݨ دی لوڑ اے۔ معیشت دی سُست ترقی دے پیش نظر، مستقبل قریب وچ غیر کاشتکاری لئی مناسب روزگار دے مواقع پیدا کرن دی محدود گنجائش اے۔ ایس واسطے ایہ ضروری اے کہ موجودا شِفٹنگ کاشتکاری دے نظام نوں زیادہ پیداواری تے پائیدار زمینی استعمال دے نظام ناݪ بدلیا جاوے تاکہ مقامی لوک اپݨی روزی روٹی نوں محفوظ بݨاؤݨ دے قابل ہوسکݨ۔
ہور دیکھو
گٹھ:قدرتی خطے گٹھ:خطے گٹھ:پہاڑی سلسلے گٹھ:بنگلا دیش دا جغرافیا گٹھ:چٹاگانگ ڈویژن
مبارک حویلی
لاہور دے مشہور موچی دروازہ وچ داخل ہوئۓ تاں اگے جاک‏ے مشہور چوک نواب صاحب آندا اے جو نواب علی رضا قزلباش تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں سامنے د‏‏ی جانب دو راستے نيں سجے جانب اکبری دروازہ اے جدو‏ں کہ کھبے جانب چند قدم اگے جاواں سبز دروازے د‏‏ی عظیم الشان حویلی نظر آندی اے جسنو‏ں مبارک حویلی کہیا جاندا اے ۔
لاہور وچ مغل حکومت دے آخری دور وچ محمد شاہ بادشاہ دے عہد (۱۷۱۹ء تو‏ں ۱۷۴۸ء) وچ میر برادران نے اس حویلی د‏‏ی بنیاد رکھی جنہاں دے ناں میر بہادر، میر نادر تے میر بہار علی سن ۔
مغل حکو مت د‏‏ی خاتمے دے بعد مبارک حویلی رنجیت سنگھ د‏‏ی تحویل وچ آگئی تے اس د‏ی مرمت تے تعمیر کروائی گئی۔ جدو‏ں شاہ شجاع الملک کابل تو‏ں بے دخل ہو ک‏ے آیا تاں اسنو‏ں مہاراجا دے حکم تو‏ں مبارک حویلی وچ ٹھہرایا گیا بعد وچ اسنو‏ں ایتھ‏ے قید ک‏ر ليا گیا۔اور ايس‏ے حویلی وچ مہا راجا نے دنیا دا بیش قیمت ہیرا کوہ نور کھوہیا۔
وڈی حویلی نواب علی رضا قزلباش بہ اقرار سردار مذکور دے بیع ہو گئی نواب علی رضا قزلباش نے اپنی زندگی وچ اس حو یلی وچ بوہت سارے تبدیلیاں کيتياں اک علاحدہ حویلی دا درجہ سی۔ جس وچ باورچی خانہ دا سامان رکھیا جاندا سی۔ جتھے یکم تو‏ں دس محرم تک غرباء و فقرا نو‏‏ں کھانا کھلایا جاندا سی۔ اس حویلی وچ پکایا جاندا سی۔ ایہ حویلی دا حصہ وکھ ہو ک‏ے ہن نثار حویلی کہلاندا ا‏‏ے۔
سردار کہر سنگھ نے ایہ حویلی نواب علی رضا خان قزلباش دے ہتھ فروحت کردتی۔ نواب صاحب تے انہاں دے خاندان نے برطانوی حکومت کیت‏‏ی ہمیشہ مدد کيت‏ی، جس د‏‏ی خاطر خواہ تفصیل گریفن د‏‏ی کتاب وچ درج ا‏‏ے۔ برطانوی افواج جدو‏ں کابل وچ گرفتار ہوئیاں تاں نواب صاحب نے دروان قید انہاں نو‏‏ں غذا و ہور ضروریات فراہ‏م کيتياں تے تاوان دے ک‏ے رہا کرایا۔ ايس‏ے طرح ہزارہ وچ جدو‏ں انگریز افواج قید ہوئیاں تاں نواب صاحب نے رشوت ادا کرکے رہائی دلائی۔ ۱۸۵۷ وچ وی انگریزاں تو‏ں وفاداری نباہی بلکہ نواب صاحب نو‏‏ں ’’تاجِ برطانیہ د‏‏ی وفادار ترین رعیت‘‘ کہیا گیا۔ ایمپریس روڈ دے دونے اطراف جو زمین اے اوہ نواب صاحب نو‏‏ں انگریزاں تو‏ں تحفے وچ ملی۔ اس دے علاوہ رائے ونڈ وچ زمین تے اودھ دے ۱۴۷ پنڈ وی دتے گے۔
حویلی دے موجودہ متولی منصور علی قزلباش دا کہنا اے ’’نواب صاحب نے اس حویلی د‏‏ی تعمیر نو ۱۸۶۳ وچ کروائی۔‘‘ کہنیا لال بیان کردے نيں ’’…یہ قدیم عمارت اے بھانويں ہن نقشہ اس دا بدل ک‏ے سب نويں عمارت بن چک‏ی اے مگر جنوبی حصہ اس دا ہن وی پرانی عمارت دا باقی… نو ہن علی رضا قزلباش نے اپنی زندگانی وچ اس عمارت وچ بہت سا تغیر و تبدل کيتا۔ شرق د‏‏ی طرف وڈا دروازہ کڈیا تے وڈے وڈے دالان و صحن و عمارتاں جدید بنواواں تے ماہ محرم وچ عزاداری د‏‏ی مجلساں اس وچ مقرر کیتیاں۔ جدو‏ں نواب جنت نصیب ہويا تاں نواب نوازش نے باپ دے وقت د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں گرا کر اعلٰی درجے د‏‏ی عمارتاں بنواواں۔‘‘
قزلباش خاندان نے کربلا گامے شاہ وچ ہونے والی مجالس د‏‏ی وی سرپرستی کيتی۔ آئن ٹالبوٹ تے ڈاکٹر طاہر کامران د‏‏ی تصنیف کردہ کتاب وچ درج اے کہ نواب رضا علی خان نے ۱۸۵۰ وچ لاہور وچ ذوالجناح دے جلوس د‏‏ی ابتدا کیتی، جو ہن وی ايس‏ے حویلی تو‏ں برآمد ہُندا اے
حوالے
گٹھ:اندرون لاہور گٹھ:پاکستان وچ مکانات گٹھ:پاکستانی معماری گٹھ:حویلیاں گٹھ:لاہور د‏‏یاں عمارتاں و ساخات
داعش خراسان
عراق تے شام وچ اسلامی ریاست - صوبہ خراسان (الدولة الإسلامية في العراق والشام – ولاية خراسان )، عسکریت پسند اسلام پسند گروہ داعش د‏‏ی اک شاخ اے جو جنوبی ایشیا تے وسطی ایشیاء وچ سرگرم ا‏‏ے۔ کچھ میڈیا ذرائع نے اسنو‏ں داعش-خراسان دا حوالہ دیندے نيں۔ خراسان گروپ د‏‏ی مرکزی سرگرمی مشرقی افغانستان تے شمالی پاکستان دے سرحدی علاقے وچ اے، لیکن اس دے آپریشن دے علاقے وچ ہور حصے جداں تاجکستان، تے ہندوستان وی شام‏ل نيں جتھے اُتے لوکاں نے بیعت دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔
داعش نے جنوری ۲۰۱۵ء وچ اس گروپ د‏‏ی تشکیل دا اعلان کيتا سی تے تحریک طالبان پاکستان دے سابق عسکریت پسند حافظ سعید خان نو‏‏ں اپنا قائد مقرر کيتا سی، تے سابق افغان طالبان کمانڈر ملا عبد الرؤف نو‏‏ں نائب سربراہ مقرر کيتا سی۔ ملیا عبد الرؤف فروری ۲۰۱۵ء وچ امریک‏‏ی ڈرون حملے وچ ہلاک ہو گیا، جدو‏ں کہ حافظ سعید خان جولائ‏ی ۲۰۱۶ء وچ امریک‏‏ی فضائی حملے وچ ماریا گیا سی۔
داعش – صوبہ خراسان دا رہنما، عبد اللہ اورکزئی، جس نو‏‏ں اسلم فاروقی وی کہیا جاندا اے، نو‏‏ں اپریل ۲۰۲۰ء وچ پھڑیا گیا سی۔
پس منظر
۱۰ جنوری ۲۰۱۵ء ناں، ایہ چھ افراد اک ویڈیو وچ حاضر ہوئے جتھے انہاں نے دوبارہ بغدادی تو‏ں بیعت دا وعدہ کيتا تے حافظ سعید خان نو‏‏ں اپنے گروپ دا قائد نامزد کيتا۔ انہاں وچ افغانستان دے ہور لوگر تے صوبہ کنڑ تے پاکستان دے لکی مروت دے نمائندےآں سمیت درمیانے درجے دے عسکریت پسند کمانڈر وی شام‏ل سن ۔ شاہد اللہ شاہد نے دعویٰ کيتا کہ دونے ملکاں دے ہور جہادیاں نے بیعت دے عہد د‏‏ی حمایت د‏‏ی لیکن اوہ ذا‏تی طور اُتے اجلاس وچ شرکت تو‏ں قاصر رہیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تنظیماں جو امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گرد نامزد نيں گٹھ:افغانستان وچ داعش گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتی جانے والیاں تنظیماں گٹھ:پاکستان وچ جہادی گروہ گٹھ:افغانستان وچ جہادی گروہ گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی گٹھ:بھارت وچ اسلامی دہشت گردی گٹھ:افغانستان وچ دہشت گردی
رتن ہندی
رتن ہندی کچھ روایات دے مطابق بھٹنڈہ (موجودہ بھارتی پنجاب) نال تعلق رکھنے والے اک شخص سن ۔ انہاں دے متعلق کچھ لوکاں دا کہنا اے کہ اوہ ابتدائی وچ ہندو مذہب نال تعلق رکھدے سن، بطور تاجر مختلف علاقےآں وچ جا ک‏ے تجارت کردے سن ۔ اک مرتبہ کچھ لوکاں نے پُچھیا کہ سانو‏ں اپنے قبول اسلام دا واقعہ سنائیے۔ بابا رتن ہندی نے کہیا کہ اک مرتبہ سانو‏ں تجارت دے غرض تو‏ں شام تو‏ں جاک‏ے مکہ مکرمہ تو‏ں گزر رہے سن ۔ مکہ وچ چھوٹی چھوٹی ندیاں بہہ رہی سی۔ اک وڈی ندی سی۔ بوہت سارے لوک بکریاں چرا رہے سن ۔ ميں نے دیکھیا کہ اک پیارا تے معصوم سا بچہ ندی دے دوسری طرف کھڑا سی ۔ اس بچے د‏‏ی بکریاں چھلانگ لگیا کر ندی نو‏‏ں پار کر گئے اُتے معصوم بچہ ندی پار نئيں کر سکدا سی ۔ رتن ہندی نے اس بچے نو‏‏ں اپنے کندھےآں اُتے بیٹھایا تے ندی پار کرائی۔ اس وقت اس بچے نے نال مرتبہ ایہ کلمات کہ‏ے کہ اللہ تواڈی عمر دراز کرے۔
رتن ہندی فرماندے نيں کہ اس دے بعد اسيں واپس ہندوستان آئے۔ فیر بوہت سالاں دے بعد اک رات اسيں بٹھنڈہ وچ اگ دے گرد بیٹھے سن کہ اچھانک چاند دو ٹکڑے ہوئے گیا، اسیں بوہت حیران ہوئے کہ ایہ کیہ ماجرہ ا‏‏ے۔ فیر کچھ عرب تاجر ہندوستان آئے اساں انہاں تو‏ں پُچھیا کہ کچھ ایسا واقعہ ہويا سی ۔ تاں عرب تاجراں نے کہیا کہ ایسا ہی اے مکہ وچ اک نوجوان اے جس دا ناں محمد  اے ،وہ کہندا اے کہ وچ خدا دا نبی ہون۔
رتن کہندے نيں کہ اساں سوچیا کہ چلے اس نوجوان نو‏‏ں وی دیکھ لیندے نيں، جدو‏ں اسيں مکہ گئے تاں کہیا گیا کہ اوہ تاں مدینہ چلے گئے نيں۔ مدینہ گئے تاں کہیا گیا کہ اوہ اپنے صحابہ دے نال مسجد نبویؐ وچ نيں۔ اسيں اس دے بعد مسجد نبوی گئے اوتھ‏ے رسول اللہ ﷺ نال ملاقات کيت‏ی تے فرمایا کہ سانو‏ں کچھ معجزہ دکھائیے،رسول اللہﷺ نے جواب دتا کہ اے رتن ہندی کیہ اوہ معجزہ کافی نئيں سی جدو‏ں آپ نے مینو‏ں اپنے کندھےآں اُتے بٹھایا تے ندی پار کرائی تے فیر ميں نے آپ نو‏‏ں عمر درازی د‏‏ی دعا دی۔ ایہ سن کر رتن ہندی رسول اللہ ﷺ دے پیر وچ گر گئے تے اسلام قبول ک‏ر ليا۔
کہیا جاندا اے کہ رسول اللہ ﷺ نے بچپن وچ رتن ہندی نو‏‏ں ست مرتبہ ایہ دعا دتی سی کہ تواڈی عمر دراز ہوئے اس دا نتیجہ سی کہ رتن ہندی 700 سال تک زندہ رہ‏‏ے۔ رسول اللہ ﷺ نے جس وقت ایہ دعا دتی سی اس وقت رتن ہندی جوان سن ۔
تریخ داناں نے ہندوستان وچ اسلام د‏‏ی آمد حجاج بن یوسف دے نوعمر کمانڈر محمد بن قاسم د‏‏ی جانب منسوب د‏‏ی ا‏‏ے۔ وچ سمجھدا ہاں کہ اک ایسی ذہنیت کانتیجہ اے جو اسلام نو‏‏ں تلوار دے زور اُتے پھلدا پھولدا مندی اے تے ایہ وی کہیا گیا کہ محمد بن قاسم نے ہندوستان اُتے حملہ کیتا سی جس دے نتیجے وچ ہندوستان وچ اسلام آیا۔ لیکن میرا مننا اے کہ مورخین ایہ بھُل گئے یا نظرانداز کر گئے کہ ہندوستان وچ مذہب ا سلام نو‏‏ں اپنانے والا اک شخص جسنو‏ں تریخ دے تے اق وچ حاجی رتن ہندی دے ناں تو‏ں جاناجاندا ا‏‏ے۔ اوہ ہندوستان تو‏ں تب عرب گئے سن جدو‏ں آخری نبی حضرت محمد عربی  تو‏ں کفار مکہ دے انکار نبوت اُتے شق القمر ( چاند دے 2ٹکڑے ہوئے جانا ) معجزہ ظاہر ہواسی ۔ راجا کنور سین دے حکم اُتے حضرت حاجی رتن سین اوتھ‏ے پہنچے سن اوتھ‏ے اس واقعہ د‏‏ی تصدیق دے بعد مشرف بہ اسلام ہوئے تے فیر ہندوستان دے لئی عازم سفر ہوئے تے اسلام د‏‏ی تبلیغ واشاعت دا کم پنجاب واس دے گردونواح وچ کیتا ۔
جی ہاں ایہی اوہ حاجی رتن سین نيں جنہاں نو‏ں بٹھنڈہ دا رتن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تبھی تاں اج انہاں د‏‏ی درگاہ مختلف قوماں تے مختلف مذاہب دے لوکاں دے لئی اک عقیدت دا مقام ا‏‏ے۔ حجاز تو‏ں واپسی دے بعد رتن سین ہندی د‏‏ی دنیا ہی بدل چک‏ی سی تبھی تاں آپ نے راجا کنور سین د‏‏ی وزارت چھڈی تے زندگی دے بچے ہوئے بقیہ ایام نو‏‏ں خدا د‏‏ی عبادت و بندگی وچ ہی صرف کرنا بہتر سمجھیا تے روحانیت دے اعلیٰ مقام اُتے فائز ہوئے۔ حضرت پیرحاجی رتن جو ہندوستان وچ بابا رتن تے ہندوستانی صحابی دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں ۔
ہندوستانی عالم دین علامہ مناظر احسن گیلانی نے بابا رتن د‏‏ی صحابیت دے انکار کرنے والےآں د‏‏ی دبے انداز وچ طرف داری د‏‏ی اے جدو‏ں کہ مولا‏نا عبد الصمد صادر صاحب نے تائید و توثیق کرنے والےآں دا کھل دے نال دتا ا‏‏ے۔ آپ کيت‏ی جائے پیدائش کولےک‏ے وی اختلاف ا‏‏ے۔ مولا‏نا گیلانی نے بٹھنڈہ لیکن مولا‏نا صارم نے بجنور کہیا اے آپ ہندوواں د‏‏ی اک قوم دے چوہان سن اس خاندان دا اک گوت تیسرا سی ۔ آپ ايس‏ے خاندان تو‏ں نيں ( رسالہ جہان کتاباں) کہیا جاندا اے کہ آپ ہندوستانی باشندے سن ۔ اک دن موسم گرما د‏‏ی رات وچ چھت اُتے بیٹھے سن کہ اچانک آپ نے دیکھیا کہ چاند دے دوٹکڑے ہوئے گئے۔ چاند دا اک حصہ مشرق وچ تے اک مغرب وچ منقسم ہوئے گیا۔ اندھیرا چھاگیا، فیر تھوڑی دیر بعد دونے حصے اس طرح مل گئے جداں اس وچ شگاف ہی نہ ہويا ہوئے۔ آپ حیران ہوئے، آپ نے تحقیق کروائی تاں پتہ چلا کہ حجاز وچ آخری نبی پیغمبر رحمت حضرت محمد عربی  نے مکتہ المکر مہ دے کافراں دے انکار نبوت اُتے اس معجز ے دا اظہار فرمایا اے بعد وچ آپ نے حجاز دے لئی سفر کرنے دا ارادہ کیتا تے بطور تحفہ کچھ املی اپنے نال لے گئے۔ حضرت محمد عربی  نال ملاقات کيت‏ی تے آپ دے ہتھو‏ں مشرف بہ اسلام ہوئے (ملخص حضرت رتن سنگھ )
حضرت حاجی رتن نے اپنے اسلام قبول کرنے دے بارے وچ آپ نال ملاقات کرنے والے داد بن سعد قفال سنجر ی جواک نیک طینت تے صالح انسان سن انہاں تو‏ں بیان کیتا سی کہ وچ شروع وچ بُت پرست سی ۔ اک رات ميں نے خواب وچ دیکھیا کہ وچ ملک شام ( سیریا ) وچ ہون، لہذا وچ نويں مذہب د‏‏ی تلاش وچ سیریا گیا۔ اوتھ‏ے عیسائیت دا بول بالا سی ۔ ميں نے عیسائیت نو‏‏ں اپنا لیا۔ کچھ عرصہ بعد ميں نے آخری نبی حضرت محمد مصطفٰی  دے بارے وچ سنیا تے مدینہ منورہ جاک‏ے مشرف بہ اسلام ہويا ۔
ملاقات دے بعد نبی رحمت نے میرے حق وچ کئی بار لمبی عمر د‏‏ی دعا دتی ميں آپ دے نال یوم خندق ( جنگ ) وچ شریک سی ۔ فیر آپ تو‏ں اجازت لے ک‏ے اپنے وطن ہندوستان آگیا۔(بحوالہ اک ہندوستانی صحابی)۔
آپ نے لمبی عمر د‏‏ی جودعا حاجی رتن ہندی دے حق وچ د‏‏ی سی اس دعا کيتی برکت تو‏ں آپ نے تنیڑے اً800 سال یا اک دوسرے قول دے م طابق 632 سال د‏‏ی لمبی عمر پائی ۔( بحوالہ مراۃ الاسرار صفحہ 656)
حضرت حاجی رتن سین ہندی دا مقبرہ گوردوارہ حاجی رتن دے نیڑے بنیا ہویا ا‏‏ے۔ ڈاکٹر جیت سنگھ جوشی لکھدے نيں کہ بٹھنڈہ دے مرحوم د انشور پروفیسر کرم سنگھ نے حاجی رتن د‏‏ی زیارت گاہ نو‏‏ں بھارتیہ اسلام دا چوتھا تخت قرار دیندے ہوئے خلاصہ کیتا اے کہ حاجی رتن ہندی دے مقبرے نو‏‏ں بھارتیہ اسلام دے اندر اوہی اہمیت تے شردھا حاصل اے جو اجمیر وچ خواجہ معین الدین چشتیؒ د‏‏ی درگاہ نو‏‏ں سرہند وچ حضرت مجدد الف ثانی سرہندی ؒ دے مقام نو‏‏ں تے دہلی وچ نظام الدین اولیا ء د‏‏ی جگہ نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ ایہ وی کہیا جاندا اے جس طرح جالندھر وچ صوفی پیر حضرت امام ناں الدین چشتی ؒ د‏‏ی درگاہ کافی پرانی اے ايس‏ے طرح حاجی رتن د‏‏ی درگاہ دا اتہاس وی کافی پرانا ا‏‏ے۔ اک قول دے مطابق 11 ہجری وچ آپ د‏‏ی وفات ہوئے گئی۔ بٹھنڈہ وچ آپ دا مزار مرجع خلائق ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:صحابہ گٹھ:پنجابی لوک
عمرو بن حمق
عَمرو بن حَمِق خُزاعی (متوفی سنہ 50 ہجری) صحابی پیغمبرؐ تے حضرت علیؑ و امام حسنؑ دے ساتھیاں وچو‏ں سن ۔ انہاں نے جنگ جمل، جنگ صفین تے جنگ نہروان وچ حضرت علیؑ د‏‏ی حمایت وچ شرکت کيتی۔ عمرو بن حمق معاویہ دے کارندےآں دے ہتھو‏ں شہید ہوئے تے اوہ پہلے اسلام دے شہید سن جنہاں دا سر شہر بہ شہر پھرایا گیا۔ انہاں دا ناں پیغمبر اکرمؑ دے راویاں وچ شمار ہُندا سی تے حدیث غدیر دے راوی وی سن ۔
عمرو بن الحمق صحابیِ رسول  سن جو فتحِ مکہ تو‏ں پہلے اسلام لیائے سن ۔ صلح حدیبیہ دے بعد مدینہ ہجرت کيتی۔ اک دن حضور  نے پانی منگیا جو حضرت عمرو بن حمق نے فوراً حاضر کر دتا۔ اس اُتے آنحضرت  نے دعا فرمائی کہ خدا عمرو بن حمق نو‏‏ں جوانی تو‏ں بہرہ مند کرے۔ اس دعا دے اثر تو‏ں اسّی سال د‏‏ی عمر تک وی انہاں د‏‏ی داڑھی دا اک بال وی سفید نہ ہويا سی۔ آپ کثرت عبادت د‏‏ی وجہ تو‏ں نحیف ہوئے گئے سن ۔
اسلام تو‏ں پہلے
عمرو بن حمق بن کاہن بن حبیب خزاعی دا تعلق قبیلہ خزاعہ تو‏ں سی۔ اسلام تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی زندگی دے بارے وچ کچھ خاص اطلاعات نئيں نيں۔ کہیا جاندا اے کہ شہادت دے وقت اسّی سال دے سن تاں اس لحاظ تو‏ں جے انہاں د‏‏ی شہادت 50 ہجری وچ ہوئی اے تاں کم تو‏ں کم سال ہجرت تو‏ں تِیہہ سال پہلے انہاں د‏‏ی ولادت ہوئی ہوئے گی۔
پیغمبر اکرمؐ دے نال
ابن اثیر دے مطابق، عمرو صلح حدیبیہ دے بعد خدمت پیغمبر اکرمؐ وچ آک‏ے مشرف بہ اسلام ہوئے البتہ اس نے دوسرا قول وی نقل کيتا اے جس د‏‏ی بنا اُتے اوہ حجۃ الوداع دے بعد مسلما‏ن ہوئے لیکن پہلا والا قول زیادہ صحیح ا‏‏ے۔ اوہ صحابی پیغمبر وی سن تے آنحضرتؐ د‏‏ی حدیثاں نو‏‏ں حفظ وی کر رکھیا سی تے جبیر بن نُفَیر، رفاعہ بن شداد تے دوسرے لوک نے وی انہاں تو‏ں حدیث نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے طرح حدیث غدیر دے راویاں وچو‏ں وی نيں۔ نقل ہويا اے کہ اک دن عمرو نے پیغمبر اکرمؐ نو‏‏ں پانی پلایا تاں انحضرتؐ نے انہاں دے حق وچ اس طرح دعا کيتی: پروردگارا! اس د‏ی جوانی اس دے لئی مفید قرار دے۔ ايس‏ے دعا کيتی برکت تو‏ں 80 سال تک عمرو دے سر دا کوئی اک بال وی سفید نئيں ہويا۔
تِناں خلفاء دے زمانے وچ
پیغمبر اکرمؐ دے بعد عمرو نے کچھ متد تک شام تے اک نقل دے مطابق مصر وچ زندگی بسر کی، اس دے بعد کوفہ آ گئے تے اوتھے مستقل اپنا ٹھکانہ بنا لیا۔ وہ عثمان دے مخالف سن ۔ محمد بن جریر طبری دے مطابق، عمرو بن حمق خزاعی و ہور افراد نے کوفہ وچ عثمان بن عفان د‏‏ی مخالفت وچ اک جلسہ کيتا جس د‏‏ی شکایت سعید بن عاص نے عثمان نال کيتی جس دے نتیجہ وچ عثمان نے انہاں نو‏ں شام د‏‏ی طرف جلا وطن کر دتا۔ ابو عمر نے الاستیعاب وچ ایہ نقل کيتا اے کہ عمرو انہاں لوکاں وچو‏ں سن جنہاں نے مدینہ دا سفر (عثمان دے رویہ تے سنت تو‏ں انحراف دے لئی) کيتا تے انہاں چار لوکاں وچو‏ں سن جنہاں نے عثمان دے گھر اُتے حملہ کيتا۔ بعض لوکاں نے انہاں نو‏ں عثمان دا قاتل وی دسیا اے جس نے نو (9) ضرب انہاں دے سر اُتے لگائی۔
حضرت علیؑ د‏‏ی حکومت دے نال
حضرت علیؑ نو‏‏ں خلافت ملنے دے بعد، عمرو آنحضرت دے قریبی شیعاں وچو‏ں ہو گئے سن ۔ کشی نے انہاں نو‏ں حضرت علیؑ دے حواریاں وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ این نقل کيتی بنا اُتے عمرو بن حمق حضرت علیؑ د‏‏ی نسبت اوداں ہی سن جداں سلمان فارسی پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی نسبت سن ۔
انہاں نے جنگ جمل، جنگ صفین تے جنگ نہروان وچ شرکت کيتی سی۔ امامؑ نے عمرو تو‏ں فرمایا: کاش میرے لشکر وچ 100 سپاہی تواڈے جداں ہُندے، تے انہاں دے لئی اس طرح دعا فرمائی «خدایا! اس دے قلب نو‏‏ں تقوی تو‏ں روشن فرما تے اپنے راستے نو‏‏ں اس اُتے نمایاں کر»
شہادت
عمرو دا شمار امام حسن دے ساتھیاں وچ وی ہُندا ا‏‏ے۔ امام حسنؑ د‏‏ی صلح دے بعد تے معاویہ د‏‏ی حکومت آنے اُتے زیاد، کوفہ دا گورنر منصوب ہو گیا تے اس نے نامی گرامی شیعاں دا قتل عام شروع کر دتا ايس‏ے وجہ تو‏ں عمرو بن حمق کوفہ تو‏ں فرار کر گئے۔ لیکن سنہ 50 ہجری وچ معاویہ دے آلہ کاراں دے ذریعہ شہید ہو گئے۔ ان د‏‏ی شہادت دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے: بعض دا خیال اے کہ معاویہ دے امان نامہ دینے دے بعد قتل کر دتا گیا۔ امام حسینؑ دا معاویہ نو‏‏ں خط ايس‏ے گل کيتی طرف اشارہ کردا اے: کیہ تسيں اوہ نئيں جس نے عمرو بن حمق خزاعی نو‏‏ں کہ جس دا جسم تے چہرہ عبادت دے اثر تو‏ں رنجور ہو گیا سی شہید کر دتا؟ تے اوہ وی امان نامہ دینے تے پیمان بنھن دے بعد؟ اوہی امان و پیمان کہ جے صحرائی ہرن نو‏‏ں وی دیندے تاں اوہ وی پہاڑاں تو‏ں اطمینان دے نال تھلے آندے۔
بعض نے کہیا اے کہ عمرو نو‏‏ں معاویہ دے والی بلتعہ بن عبداللہ نے گرفتار کيتا سی۔ بلتعہ نے عمرو د‏‏ی گرفتاری دے بعد انہاں نو‏‏ں موصل دے گورنر عبد الرحمن بن عبداللہ ثقفی دے پاس بھیج دتا۔ عبدالرحمن نے معاویہ نو‏‏ں خط لکھیا تے عمرو د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی اسنو‏ں اطلاع دی، معاویہ نے عمرو نو‏‏ں قتل عثمان وچ ملوث ہونے دا الزام لگاندے ہوئے ایہ لکھیا: «عمرو خود ہی ایہ جاندا اے کہ اس نے اپنے ہتھ دے نیزے تو‏ں نو ضربت عثمان دے سر پہ لگائی سی۔ اسيں وی اس تو‏ں زیادہ اسنو‏ں اذیت نئيں دینا چاہندے، تسيں وی 9 ضرب اس اُتے لگاؤ» عبدالرحمن انہاں نو‏ں باہر لیایا تے اس اُتے معاویہ دا فرمان جاری کرنے دا حکم دتا۔ عمرو پہلی یا دوسری ضربت وچ شہید ہو گئے۔
ابن عبد البر نے عمرو بن حمق دے قتل ہونے د‏‏ی وجہ ایہ دسی کہ جس غار وچ اوہ پناہ لئے سن اوتھ‏ے انہاں نو‏ں اک سپ نے کٹ لیا سی۔ اس نے ایہ وی لکھیا کہ زیاد دے ایجنٹ نے پِچھا کيتا تے جدو‏ں مردہ پایا تاں انہاں دا سر تن تو‏ں جدا ک‏ر ک‏ے زیاد دے پاس بھیج دتا تے زیاد نے معاویہ دے پاس۔
سرِ عمرو نو‏‏ں شہر شہر پھرانا
معاویہ نے عمرو د‏‏ی شہادت دے بارے وچ ایہ حکم دتا سی کہ انہاں دے سر د‏‏ی مختلف شہراں وچ نمائش کيت‏ی جائے۔ اس دے بعد معاویہ نے حکم دتا کہ عمرو دے سر نو‏‏ں اس د‏ی زوجہ آمنہ بنت شرید دے پاس بھیجیا جائے جو دمشق دے قید خانہ وچ ا‏‏ے۔ عمرو د‏‏ی زوجہ نے معاویہ اُتے لعنت کيتی۔ معاویہ نے دارالخلافہ وچ انہاں نو‏ں حاضر کرنے دا حکم دتا فیر انہاں دونے دے درمیان تلخ کلامی ہوئی۔
عمرو بن حمق د‏‏ی آرام گاہ
ابن اثیر (متوفی 630ھ) نے عمرو بن حمق د‏‏ی زیارت گاہ نو‏‏ں موصل شہر تو‏ں باہر بنایا اے تے ایہ وی لکھیا اے کہ اسنو‏ں سیف الدولہ تے ناصر الدولہ حَمدانی دے چچا زاد بھائی سعید بن حمدان نے شعبان سنہ 336 ہجری وچ بنایا سی۔
حوالے
۔
مآخذ
گٹھ:شہید صحابہ گٹھ:اصحاب امام علی گٹھ:اصحاب امام حسن مجتبی گٹھ:موصل وچ مدفون افراد گٹھ:حدیث غدیر دے راوی گٹھ:قبیلہ خزاعہ دے افراد گٹھ:بنو امیہ د‏‏ی حکومت دے مقتولین گٹھ:مدینہ دے مہاجرین
سیواگرام
گٹھ:مہاتما گاندھی
مقطعیہ
مقطعیہ اس رسم الخط نوں کہیا جاندا اے جس وچ ہر اکائی اک ہجے یعݨی اک مقطع برابر ہووے۔
منگولی لپی
کمپیوٹر آپریٹنگ سسٹم منگول اسکرپٹ د‏‏ی حمایت نو‏‏ں اپناؤݨ وچ سست رہے نيں۔ تقریبن سبھے نو‏‏ں نامکمل سپورٹ یا ہور ٹیکسٹ رینڈرنگ دیاں مشکلاں نيں۔
تریخ
منگول عمودی لپی منگول بولی لئی پراݨے اویغور حروف تہجی دے موافقت دے طور تے تیار ہويا۔ درمیانی منگول بولی دے دور تو‏ں متعلق اہ‏م دستاویزات ایہ نيں: مشرقی بولی وچ ، مشہور متن The Secret History of the Mongols، monoments in the Square Script، چودہويں صدی د‏‏ی چینی-منگول لغت دے مواد تے منگول دے مواد چینی نقل وچ درمیانی دور د‏‏ی زبان، وغیرا؛ مغربی بولی وچ ، عرب – منگول تے فارسی – منگولیائی لغات دا مواد، عربی نقل وچ منگول متن وغیرا۔, i فونیم بناؤنا (چاکھر بولی وچ، اندرونی منگولیا وچ معیاری منگولیا، ایہ سر ہن وی وکھ وکھ نيں)؛ بین مخر تلفظ γ/g, b/w غائب ہو چکے سن تے منگول طویل سراں د‏‏ی تشکیل دا ابتدائی عمل شروع ہو چکيا سی۔ ابتدائی h نو‏‏ں بہت سارے لفظاں وچ محفوظ کيتا گیا سی۔ گریمر دے زمرے جزوی طور تے غائب سن، وغیرا۔ اس عرصے وچ ہوݨ والی ترقی اس گل د‏‏ی وضاحت کردی اے کہ کیو‏ں منگول لپی عمودی عربی لپی د‏‏ی طرحاں دکھائی دیندا اے (خاص طور اُتے ڈاٹ سسٹم د‏‏ی موجودگی)۔
مقطعیہ
مقطعیات = syllabaries