خراسان_دی_تریخ
اسلام دی آمد تے خراسان وچ ایرانی تمدن دا احیا
اگرچہ زمانۂ قدیم توں ای خراسان انتہائی اہمیت دا حامل سی لیکن ایران وچ اسلام دی آمد توں اس علاقہ دے سنہرے دور دا آغاز ہویا۔ جدو‏‏ں مغرب توں عرب مسلماناں دی یورشاں دا آغاز ہویا تو خراسان اوہ آخری علاقہ سی جتھے عرباں دے قدم پہنچے۔ حضرت عمر بن خطاب دے دورِ خلافت وچ مسلماناں نے خراسان دے دروازے کھولنے دی بوہت کوشش دی لیکن اس مقصد وچ کامیاب نہ ہو سکے۔ پھرحضرت عثمان بن عفان دے زمانۂ خلافت وچ ۳۱ ھ وچ طبس دے شہر دی فتح توں خراسان دی فتح دا آغاز ہویا تے ایہ سلسلہ معاویہ بن ابی سفیان دے عہد وچ تے بعدازاں وی جاری رہیا۔ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ خراسان دے اہم علاقے حضرت عثمان غنی دے دور وچ فتح ہوئے۔ عرباں دے حملاں دے نال کئی عرب قبائل وی خراسان ول ہجرت کر آئے۔ اس علاقہ دے وسیع ریگستان جو انہاں دی خانہ بدوشی زندگی دے لئی مناسب سن، ایتھے سکونت پزیر ہو گئے۔ بنی امیہ دی حکومت نے مقامی ایرانیاں تے مہاجرین دے درمیان امتیازی سلوک روا رکھیا حتّٰی کہ اوہ اسلام قبول کرنے والے ایرانیاں نوں عرباں دے برابر حقوق دینے اُتے وی تیار نئی‏‏ں سن۔ انہاں دے مظالم بے حد و حساب سن۔اسی روز توں خراسان وچ بنی امیہ دے نال دشمنی دا آغاز ہو گیا۔ امویاں دے خلاف تمام شیعہ تحریکاں دا گٹھ جوڑ اس قدر سی کہ اموی دور دے خاتمہ دے وقت جدو‏‏ں امام سجاد نے خراسان وچ قیام کیتا تو انہاں دے پیروکاراں دی وڈی تعداد انہاں دے گرد جمع ہو گئی۔ یحیٰی بن زید ۱۲۵ ھ وچ قتل ہویا تو خراسانیاں نے اپنے اکثر نومولود بچاں دے ناں اسی دے ناں اُتے رکھے۔اسی دوران عباسی (پیغمبر اکرم دے چچا حضرت عباس دی اولاد) خاندان امویاں دے خلاف بر سر پیکار رہدے سن تے خراسان دے خلاف دشمنی وچ اسی خلافت دی مسند توں استفادہ کر دے سن تے خراسان ول مختلف نمائندے بھیج کر امویاں دے خلاف پروپگنڈہ کر دے سن۔ آخرکار خراسانیاں دی مکمل حمایت دے نال ابو مسلم خراسانی دی سرپرستی وچ تحریک دا آغاز کیتا تے ابو مسلم خراسانی نے نہایت دلیری توں بنو امیہ دی حکومت دا تختہ الٹ دتا تے ایوی‏‏ں‏ عباسی حکومت تشکیل پائی۔لیکن جلد ای منصور دوانیقی دی غداری دی وجہ توں دوسرے عباسی خلیفہ دا قتل ہویا۔ اگرچہ ابو مسلم دے قتل توں اہل خراسان غم و غصّہ دا شکار سن لیکن خلیفہ دی حکومت نے اپنا وجود قائم رکھیا۔ ہارون الرشید دی وفات دے بعد پنجوی‏‏ں عباسی خلیفہ نے امین تے مامون دے بیٹاں دے درمیان جنگ وچ مامون دے بیٹاں دی حمایت دی تے اوہ مامون دے مرکز، مرو توں مغربی علاقاں اُتے حملہ آور ہوئے اورر عباسیاں دے دارالحکومت بغداد اُتے قبضہ کیتا تے مامون نوں قتل کر دتا گیا۔ ایہ تمام کم اک خراسانی طاہر بن الحسین نے انجام دتا۔ ایہ طاہر ذوالیمینین (دو ہاتھاں والا) دے ناں توں مشہور سی۔ طاہر نوں اس دی خدمات دے صلہ وچ حکومت وی دتی گئی لیکن اس نے کچھ ای عرصہ دے بعد ۲۰۵ ھ وچ جمعہ دے خطبہ توں مامون دا ناں حذف کر دتا گیا تے اس طرح اسلام دی آمد دے بعد خراسان وچ ایرانی حکومت دی بنیاد رکھی گئی۔ اس حکومت دا مرکز نیشاپور سی تے طاہر دے ناں توں ایہ طاہریان دا دورِ حکومت کہلاندا اے۔اسلام دی آمد دے بعد توں خراسان وچ واضح تبدیلیاں رونما ہوئیاں تے ایہ تغیرات محض سیاسی نئی‏‏ں سن بلکہ خراسان دی ثقافت نے وی اہم کردار ادا کیتا۔ بلاشبہ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ اسلامی دورِ حکومت وچ خراسان دی ثقافتی ترقی نوں عروج حاصل ہویا۔ ہور برآں عربی زبان و ادب دے مقابلہ اُتے فارسی زبان و ادب دے چراغ نوں روشن رکھیا گیا۔ کسے وی منطقہ دی آبادی دا اپنی زبان توں تعلق سب توں زیادہ گہرا ہُندا اے۔ اگر ایسا نہ ہُندا تو مصر، شام تے بحر النہرین وانگ فارسی زبان وی عربی زبان وچ ای مدغم ہو جاندی۔ اس طرح ساڈا ثقافتی ورثہ وی ناپید ہو جاندا لیکن اسلام دی آمد دی ابتدائی دہائیاں وچ فارسی زبان عربی زبان دے مقابلہ وچ کسے حد تک دب گئی سی۔ اک بار فیر خراسان توں تروتازہ ہو ئی تے اج افغانستان تے تاجیکستان وچ بولی جانے والی دری فارسی خراسانی لہجہ دے نال پورے ایران وچ رواج پا گئی تے خراسان وچ فارسی زبان دا عظیم شاہکار شاہنامۂ فردوسی تخلیق پایا جو فارسی نظم و نثر دا پہلا شاہکار تسلیم کیتا جاندا اے۔طاہریان دے بعد تیسری ہجری دے دوسری نصف صدی وچ سیستان دے خاندان صفاریان حکومت دا بانی یعقوب لیث دی خراسان وچ حکومت قائم ہوئی تے صفاری وی طاہریاں دی مانند فارسی زبان دے احیاء دے لئی کوشاں رہندے۔ یعقوب لیث نوں عربی زبان تے عباسی خلافت دے نال شدید اختلافات سن۔ اس سلسلے دی حکومت دے قیام دے بعد سیستان وچ انہاں دا اثر و رسوخ ودھ گیا تے سامانی حکومت نے ماورالنہر وچ قدم جما لئی تے رفتہ رفتہ خراسان اُتے وی قبضہ جما لیا۔ سامانیاں نوں ادب پرور، ایرانی ثقافت دے دلدادہ تے قدیم آداب و رسوم دا احیا گر سمجھیا جاندا اے۔ اس طرح انہاں دے اقتدار نوں بعد از اسلام ایرانی تریخ دا درخشاں ترین باب تصور کیتا جاندا اے۔ اس دور وچ خراسان تے ماوارالنہر نوں ایرانی ثقافت دے احیا دا مظہر سمجھیا جاندا اے۔سامانی دور وچ فارسی شاعری وچ نواں جہتاں پیدا ہوئیاں تے ایرانی ایواناں وچ قدیم ساسانی روش دی بجائے اک نواں قوم نے جنم لیا۔ ایرانی قوم دی رزمیہ داستاناں نوں پہلی بار ابو منصور دے شاہنامہ وچ جمع کیتا گیا، قرآن پاک دا فارسی زبان وچ ترجمہ ہویا، جریر الدین طبری دی تریخ اسلام تے تفسیر دا وی عربی توں فارسی زبان وچ ترجمہ کیتا گیا۔ فارسی دے پہلے شاعر رودکی نوں سامانیاں دی خاص حمایت حاصل سی۔ ایرانی متانت دے مظہر ابنِ سینا نوں انہاں دے دربار وچ کاخاص مقام و مرتبہ حاصل سی۔سامانیاں دے بعد غزنویاں نے مشرقی ایران اُتے تسلط قائم کیتا تے خراسان دے اہم شہر غزنین جو موجودہ زمانہ وچ افغانستان وچ واقع اے، اس نوں اپنا دارالحکومت منتخب کیتا۔ اگرچہ سامانیاں وانگ اس دا حسب نسب وی ایرانی نئی‏‏ں سی بلکہ ایہ ترک نژاد سن۔ ایہ ادباء تے دانشمنداں دی حمایت تے حوصلہ افزائی کر دے سن تے ایرانی ثقافت دی ترویج واشاعت وچ وی کوشاں رہے۔ طویل مدت دے بعد خراسان سلجوقیاں دے ہاتھاں غزنویاں دے تسلط توں آزاد ہویا۔ اس دور وچ خراسان دی تہذیب و تمدن ترقی دے راستے اُتے گامزن رہی تے اگلی کئی دہائیاں تک ادبی و علمی تحقیقات منظر عام اُتے آندی رہاں۔ خراسان وچ کئی کتب خانے وی قائم ہوئے جتھے لاکھاں دی تعداد وچ کتاباں دے خزانے موجود سن تے نیشاپور جداں شہراں دے علمی مدارس وچ سینکڑاں دانشور تے محقق تحقیقی کاماں وچ مشغول رہے۔