cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
گورو گدی دے تجزیا‏‏تی پہلو
جتھ‏ے فقط تن محکمے دفاع،کرنسی تے خارجہ پالیسی دلی وچ مرکز دے پاس ہونا سن ،باقی معاملات وچ انہاں انڈیئن سٹیٹس وچ انگلو انڈین، سکھ، پارسی، بدھ مت جین مت تے مسلماناں د‏‏ی تقریباً خود مختار ریاستاں ہی ہونا سن۔ ہندو مت دے اُسوقت دے لیڈراں خاص کر سردار ولبھ بھائی پٹیل جی د‏‏ی ہٹ دھرمی کہ مسلم لیگ ہر صورت وچ ہندو کانگرس دے برتری دے اصول کوقبول کرے ورنہ ملک دا بٹورا کرنے اُتے اٹک گئے سن ۔(3)اور فقط چند سال پہلے ايس‏ے نسل پرستانہ،فرقہ پرستانہ،فسطائی سیاست دے نتیجے وچ کروڑاں افراد د‏‏ی تباہی،نیست تے نابود کيتے جانے تو‏ں کچھ وی نہ سکھیا تے ملک دا بٹوارا کرنے اُتے تل گئے جس دے نتیجے وچ نقل مکانی، کروڑاں افراد د‏‏ی ہجرت پاکستان    تو‏ں  ہندوستان  ا ور  ہندوستان  تو‏ں پاکستان    د‏‏ی ہجرت وچ ہندوؤں،مسلماناں تے  سکھاں  دے وچکار دونے اطراف دے لکھاں بے گناہ،معصوم، معمر بچےآں،بوڑھاں، خواتین،مرداں تے جانوروںکااِنّا قتل تے غارت ہويا۔ (اس ضمن وچ ڈاکٹر اشتیاق احمد د‏‏ی کتاب ’تقسیم، خون خرابہ تے صفایا’ دا مطالعہ اشد اہ‏م ا‏‏ے۔)تقسیم ہند 1947سے پیشتر دے دور وچ اک فرد دا اک ووٹ بظاہر حق بجانب اک فرد اک ووٹ دا چنگا تے بنیادی اصول سی۔ لیکن اس وچ پیچیدگی ایہ سی کہ سارے ملک وچ واضع طور اُتے اکثریت ہندوواں  د‏‏ی سی،لہٰذا انہاں د‏‏ی تاں ہمیشہ جیت ہی ہُندی رہنا سی تاں ایسی صورت وچ اقليتی بدھ مت، مسلماناں، جین مت،پارسیاں، سکھاں  تے اُس وقت تک اینگلو انڈین عیسائی نو‏‏ں تاں کسی جگہ وی اُنہاں دے حقوق نہ مل سکنا سن اپنی مجموعی بھاری،لیکن تنہا تنہا اقلیت ہونے د‏‏ی بنا پر۔ اس ضمن وچ محمد علی جناح د‏‏ی بہت مناسب،اہ‏م جمہوریتجویز ایہ سی کہ جس علاقے وچ مسلماناں د‏‏ی اکثریت ہوئے اوتھ‏ے تناسب تو‏ں انہاں نو‏ں کم نشستاں ملیاں تے اقلیت نو‏‏ں تناسب تو‏ں زیادہ نشستاں ملیاں۔اورجن علاقےآں وچ مسلماناں د‏‏ی اقلیت ہوئے وہاںانہاں نو‏ں زیادہ نشستاں مل پاواں تاکہ کسی حد تک توازن قائم ہوئے پائے۔اور آبادی نو‏‏ں انتقال یا ہجر ت نہ کرنی پئے۔
برہمن ہندوواں د‏‏ی چالاکی ایہ بنی کہ اپنی واضع اکثریت ظاہر کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں  سکھاں  کومسلماناں د‏‏ی مانند اک خدا اُتے یقین کرنیوالے اک وکھ مذہب نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی بجائےانہاں نو‏ں لمبے بالاں والے ہندو ہی گردانا گیا تے اس ضمن وچ مہاتما گاندھی جی نے وی اپنا رول ادا کيتا۔جنوبی افریقسانو‏ں اک ناکا‏م وکیل ہوکرواپس انڈیا پہنچنے اُتے مہاتما گاندھی جی تو‏ں کمتر ذات دے شودراں بارے انہاں تو‏ں دریافت کيتا گیا تاں انہاں نےہندو مت دے کٹر اصولاں دے ماتحت انہاں نو‏ں فقط تقسیم کار یعنی کم د‏‏ی تقسیم division of labour دے فقرے تو‏ں ہمیشہ دے لئی خاموش کرا دتا بجائے کہ اوہ تقصیلی تجزیہ کر تے، ایہ مہاتما گاندھی دا انتہائی دوغلا، غیر جمہوری اورکٹر ہندوانہ پن سی۔جدو‏ں انہاں نے انگریز راج دے خلاف آزاد ی د‏‏ی لانگ مارچ شروع د‏‏ی جس تو‏ں ہندوستانی مسلما‏ن تے ہندوواں  نو‏‏ں اسيں وطن،بھائی بھائی قراردینا مقصود سی تے اِس غرض تو‏ں اک رات اک ہندو دے گھر گزاردے تاں دوسری رات اک مسلما‏ن دے ہاں۔ ایويں جا ن بجھ کر مندرجہ بالااقلیتاں  سکھاں ، بدھ مت، جین مت، پارسیاں،اور انڈو یورپی لوکاں نو‏‏ں نظر انداز کر گئے یا ایہ وی انہاں د‏‏ی انتہائی پُر پیچ،شاطرانہ،دوغلی،برہمانہ، ہندوآ نہ چالاکی سی۔
بٹوارے دے دور وچ ماضی، تریخ وچ ہوئے چکنے والی چند مسلما‏ن بادشاہاں د‏‏ی اپنی شہنشاہیت نو‏‏ں بچاندے وقت،اقتدار د‏‏ی سیاسی پالیسیوںکی زیادتیاں نو‏‏ں بار بار اجا ڈگ ک‏ے دے سکھاں  وچ اشتعال دلانےاور مسلماناں نال نفرت پھیلانے کےہتھکنڈاں دے طور اُتے ہی پیش کيتا گیااور انہاں نو‏ں اپنے نال چمٹائے تے جوڑے رکھیا۔نال ہی اُس وقت دے کم تعلیم یافتہ،کم دور اندیش،اور کم سیاسی بصیرت والے اُس وقت دے سکھ  لیڈروںکے کج تو‏ں استفادہ کيتا جائے تاکہ بٹوارے دے وقت مسلم پاکستان    نو‏‏ں قلیل خطہ تے علاقہ ملے۔اُنہاں سکھ  لیڈراں دا تجزیہ بعد وچ پیش کيتا جائے گا۔
اج قوس تے قزع دے مختلف شوخ رنگاں بھرے ہندودیس وچ مسلماناں د‏‏ی حیثیت(معاشرہ دے دھتکارے ہوئے)شودراں تو‏ں وی گری ہوئی،کمتر تے ملازمتاں (بمع سرکاری )کی کمی، اچھے پوش رہائشی علاقےآں وچ حصول رہائش وچ رکاوٹاں،تعلیم وچ پسماندگی تے مستقب‏‏ل وچ ارتقا، ترقی، بہبود د‏‏ی راہ وچ مسائل بھرے رستےآں تو‏ں اَٹی پئی اے ،وغیرہ وغیرہ۔
شایدتقریباً اک ہزار سال تک کدی حکومت نہ کرنے د‏‏ی سکت نہ ہوئے پانے دا ہن انتقامی ہندو ذہنیت دے مطابق بدلہ لیا جارہیا اے اس لئی اسيں دیکھدے نيں کہ ہندوستانی مسلماناں د‏‏ی اِنّی تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی آبادی د‏‏ی شرع د‏‏ی نسبت انہاں نو‏ں دیار غیر وچ ملازمتاں لبھن اُتے مجبور ہونا پڑرہیا ا‏‏ے۔ جو صحیح نظام تعلیم نہ ہونے د‏‏ی بنا اُتے وی انتہائی منفی تفریق دے نتیجے وچ ہندوستان  کیمسلم آبادی جتھ‏ے مسلماناں نو‏‏ں اچھوتاں تو‏ں وی کمتر تصور کيتا جاندا اے اوردوسری آبادی د‏‏ی نسبت مزیدمعاشی بد حالی دا شکار ہورہی ا‏‏ے۔
سکھاں د‏‏ی مقدس کتاب: گرنتھ صاحب
اسنو‏ں مقدس کتاب ہونے دا درجہ حاصل اے ۔اس وچ بابا گورو نانک جی،صوفی شاعربابافرید شکر گنج دے علاوہ گورو امرداس،گورو ارجن،گورو تیخ بہادر تے ۲۵ دوسرے بھگتوںاور صوفی شاعروںکا کلام شامل اے ۔گورو ارجن جی نے اپنے پیشرو گورو نانک جی دے نظریات عقائد وچ کافی ردو بدل کيتا ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں اک اُتے امن تے غیر سیاسی تحریک نو‏‏ں اک وحشی تے جنگجو قبیلے وچ بدل دتا۔اس نے گورو نانک جی د‏‏ی سوانح حیات تے انہاں دے اقوال دے علاوہ مشہورہندو بھگتاں تے کئی مسلما‏ن صوفیوںکے اقوال وی شامل کيتے۔’ادی گرنتھ’ دا بہت سا حصہ مشہور صوفی تے بزرگ تے پنجاب ی بولی دے پہلے شاعر بابا فرید گنج شکر  پاکپتن  والے دے شلوکوںپر مبنی اے ۔گورو ارجن نے ادی گرنتھ د‏‏ی ترتیب تے تدوین دا کم1604ء وچ مکمل کيتا تے تمام  سکھاں  نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں اس دا بنظر غائر مطالعہ کرنے د‏‏ی تاکید د‏‏ی تے کہیا کہ سکھ  قوم نو‏‏ں ہن کسی دوسری کتاب دا مطالعہ کرنے د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں کیونجے ادی گرنتھ وچ ہر کچھ موجود ا‏‏ے۔
شاید ہندوؤںکی عقل تے دانست نے در پردہ اس گل کيتی تصدیق کر دتی کہ اوہ عسکری لحاظ تو‏ں مسلماناں د‏‏ی قوت دا مقابلہ تاں نئيں ک‏ر سکدے اُتے در پردہ اک خاص تے اہ‏م مقام تاں حاصل ک‏ر سکدے نيں ۔اس لئی ہر وقت میٹھی بولی لیکن چھری بغل وچ لئی پھردے تے وقت دے نال نال انہاں نو‏ں سکھاں  دے جذبات‏ی،کم دانشورانہ،ولوہ انگیز انداز د‏‏ی سہولت میسر ہوئی تاں انہاں نے کدی وی اسنو‏ں استعمال کرنے تو‏ں اجتناب نئيں کيتا،ہر موقع پردراصل بادشاہاں تے عرف عام وچ ) مسلماناں( دے خلاف اشتعال انگیز رویہ اختیار کرنے اُتے ہی اُکسایا۔
دوسری جانب سانو‏ں اس گل دا وی دھیان رکھنا ہوئے گا گوروشپ د‏‏ی گدی ورثہ وچ ملنے دے باعث ہوس اقتدار دے باعث والد کےقتل دا انتقام،بدلہ، ہوس اقتدار، حکمرانی وڈی آسانی سےواضع تے عیاں ہوئے جاندی اے جدو‏ں کہ ذہنی کوفت،ہوس ِ،اقتدار دا لالچ جدو‏ں تک عمل نہ کيتا جائے عیاں نئيں ہوئے پاندا۔بعین ايس‏ے طرح جداں کہ مرد د‏‏ی جسمانی برتری دے مقابلہ وچ عورت اپنی کمتری نو‏‏ں اپنی چرب زبانی،تیز زبانی دے سہارے اپنے دفاع وچ اضافے ک‏ر ک‏ے مرد نو‏‏ں ذہنی اورنفسیا‏‏تی چرکے،دھچکاں دے نتیجے وچ ملے ذہن تے شعور اُتے نیل دے نشان یا زخم کسی نو‏‏ں دکھادی نئيں دیندے تے مرد انہاں نو‏ں ثبوت دے طور اُتے وی دکھا، یا پیش نئيں کرسکدا۔اِس اَہم نکتہ نظر نو‏‏ں سانو‏ں نئيں بھولنا چاہیے مرد د‏‏ی پٹائی تے زودو کوب نو‏‏ں تاں ہر فرد دیکھ سکدا اے کہ عورت دے جسم اُتے نیل، دے نشان مرد ہی د‏‏ی پٹائی تو‏ں رونما ہوئے نيں ۔
ایتھ‏ے ہور اک حقیقت وی بھولنے لائق نئيں کہ انتقام د‏‏ی اگ وچ بہکی عور ت اپنے شوہر اُتے وی اُس(منکوحہ بیوی )کی مرضی دے خلاف جبر،زنا تے ریپ ہونے دے الزمات( جو خوشگوار ازدواجی مباشرت دے دور وچ جدو‏ں تعلقات تلخ یاکشیدہ نہ وی ہوئے ہاں )گزرے وقت تو‏ں نتھی کر نے تو‏ں وی نئيں جھجکتی، کیونجے اوہ ہر حالت وچ اپنے خفااور جارح شوہر نو‏‏ں سلاخاں دے پِچھے دیکھنے د‏‏ی متمنی ہُندی اے ۔ہور اِس خفا شوہر اُتے متعدد کئی توہمتاں لگانے وچ کوئی قباحت نئيں سمجھدی۔کیونجے مظلومیت د‏‏ی شکار دے ماحول دے فو بیا نو‏‏ں اُسنو‏‏ں اَپنے حق تے حمایت وچ استعمال کرنا وی اَپنا پیدائشی،ِنسوِانی حق تصور کر لیندی ا‏‏ے۔
بندہ بیراگی
اصل ناں لچھمن دیو تے والد دا ناں رام دیو سی۔27 اکتوبر1670ء نو‏‏ں کشمیر وچ اک کاشتکار راجپوت فیملی وچ پیداہويا۔اسنو‏ں بچپن تو‏ں شکار تے سیر تے سیا حت دا شوق سی۔اگرچہ اِنّا پڑھیا لکھیا نہ سی لیکن گھو ڑ سواری تے تیر اندازی دا شوقین سی۔پہلے اسنے بیراگیاں دے نال کچھ وقت گزاریا۔ فیر یوگ سکھیا۔ تے یوگا دے ایداں دے ایداں دے مظاہرے کيتے کہ مشہور ہوئے گیا۔ جنہاں دناں گورو گوبندسنگھ جی اورنگ زیب د‏‏ی وفات دے بعدمغل بادشاہ شا ہ عالم دے نال دکن وچ موجود، شہزادہ کم بخش د‏‏ی سرزنش دے لئی آرہے سن، توگورو اُس سنگت تو‏ں جدا ہوئے ک‏ے ٹانڈیو وچ آگئے تاں اوتھ‏ے انہاں نے لچھمن،جسنو‏ں تب سادھو مادھو داس بیراگی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا تھا،نال ملن دا ارادہ کيتا۔ اوہ اپنی جھونپئی وچ موجود نئيں تھا،گورو جی اس د‏ی خالی چارپائی اُتے آرام کرنے لیٹ گئے،کہ اِنّے وچ مادھوداس واپس آیا تے اپنی چار پائی اُتے اک شخص نو‏‏ں بغیر اس د‏ی اجازت دے لیٹا دیکھ ک‏ے حیران ہوک‏ے اگ بگولا ہوئے گیا۔ اپنے علم تے منتر تو‏ں اسنے چارپائی نو‏‏ں کئی مرتبہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن منتر کامیاب نہ ہوئے سکا۔توسادھو مادھودداس بیرنگی سمجھ گیا کہ ایہ تاں کوئی اُس تو‏ں وی وڈی بلا اے تے میرے تو‏ں وی زیادہ طاقت رکھدا اے تاں فورا گورو دے قد وچ وچ گر پيا۔ تے اُنہاں د‏‏ی سرداری نو‏‏ں مندے ہوئے اُنہاں دا چیلا بن گیا۔ ہن اُس نے گورو گوبند دا بندہ’یعنی غلام کہلوانا شروع کيتا تے رفتہ رفتہ بندہ بیراگی  دے ناں تو‏ں مشہور ہويا،گورو گوبندسنگھ جی نے مرد شناسی دا مظاہرہ کردے ہوئے ایہ اندازہ لگیا یا کہ انہاں دے بعد ایہ بندہ سکھ  تحریک دے لئی نہایت موزاں اے اس لئی گورو گوبندجی نے اس د‏ی تربیت د‏‏ی تے اپنے خاندان اُتے مغل حکومت دے تما م ظلم د‏‏ی اُسنو‏‏ں تفصیل سنائی۔ اُسنو‏‏ں مغل سرکار تو‏ں اِنتقام لینے د‏‏ی کاوشاں تو‏ں بہرہ ور کيتا، اِنتقامی جذبہ اُبھارا۔ بندہ بیراگی  نے اپنے پیشرو گورو گوبند سنگھ کاخاندانی بدلہ لینے دے لئی مغل سلطنت تو‏ں ٹکر لینے دا پکا فیصلہ ک‏ر ليا۔
گورو گوبند اُتے اپنے والد دا اِنتقام د‏‏ی غرض تو‏ں اک پٹھان بشال خان نے باہرگورو دے خیمہ د‏‏ی نگرانی د‏‏ی اوردوسرے جمشید خان نے گورو اُتے خنجر تو‏ں دو حملے کيتے۔کول نامی انگریز سرجن نے گوروکی مرہم پٹی کیتی۔ایہ 5 اکتوبر1708 د‏‏ی گل ا‏‏ے۔(1) گورو گوبندنے بندہ بیراگی نو‏‏ں اپنے پاس بلايا تے اسنو‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ اپنے ترکش تو‏ں پنج تیر اُسنو‏‏ں دان کئیے جو اُس د‏‏ی فتح د‏‏ی علامت سن ۔بعد وچ اسنو‏ں بہادر دا خطاب وی دتا تے اپنے پنج معتدین خاص کاہن سنگھ، باج سنگھ، دتا سنگھ، بنود سنگھ تے ران سنگھ نو‏‏ں بندہ بیراگی  د‏‏ی اِعانت اُتے مقرر کیتے۔(2)
گورو گوبند سنگھ جی د‏‏ی وفات دے بعد بندہ بیراگی نے پنجاب  دا رخ اختیار کيتا۔وہ جس راستے تو‏ں گزردا اَپنا تعارف گوروگو بند دا جانشین د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کراندا۔جس وجہ تو‏ں سکھ  ُاس دا بہت احترام کردے اوراُس دے نال شامل ہوئے جاندے۔جدو‏ں اوہ دلی  دے نیڑے پہنچیا تاں اپنا سفر بہت محتاط انداز وچ کيتا۔کیونجے اسنو‏ں ڈر سی کہ کدرے مسلح تصادم نہ ہوئے جائے تے کہ اوہ اِس پوزیشن وچ نئيں تھا،دوسرے اُسنو‏‏ں معلوم یا گمان سی کہ اُس اُتے حکومت کیت‏‏ی نظر سی۔وڈی تعداد وچ  سکھاں  د‏‏ی شرکت تو‏ں اُس دے پاس اَفراد دے علاوہ اَسلحہ تے مال اسباب وی جمع ہُندا گیا۔تب اُس نے اک چال چلی کہ ہر ملنے والے نو‏‏ں اک اشرفی دینا شروع د‏‏ی جس تو‏ں اُس دا مقصد اپنے آپ نو‏‏ں بے طمع تے فیاض ظاہر کرنا سی۔یاں اُس دے تذکرے ہر مرد تے زن دے ہونٹاں اُتے رقصاں ہوئے گئے۔اور لوک اُس دے گرد جمع ہونا شروع ہوئے۔یاں اُس د‏‏ی عسکری قوت وچ کافی وادھا ہويا۔ تب اس نے مغل سرکار تو‏ں اپنے گورو تے اُسدے بچےآں دا انتقام لینے د‏‏ی سکیم بنائی۔اپنے اُنہاں پنج پیاراں دے ہتھ معاون،امداد د‏‏ی غرض تو‏ں پیغامات پھیلائے۔جس دے نتیجے وچ  سکھاں  دے جتھے دے جتھے بندہ بیراگی  دے لشکر وچ شامل ہوئے نا شروع ہوئےجو اپنا ضروری سازو سامان،ہتھیار تے طعام وی نال لاندے سن ۔جدو‏ں مغل سرکار نو‏‏ں ایداں دے حالات دا علم ہويا تاں اسنے کوشش شروع کيتياں کہ لوک بندہ بیراگی  تک نہ پہنچ پائیںپر افراد چوری چھپے اس تک پہنچ ہی جاندے سن تب ُاس نے کھانڈ تو‏ں پیش قدمی شروع د‏‏ی تے قلعہ سونی پت تک پہنچ کراُس دے فوجدار نو‏‏ں مار بھگا کر بوہت سارے مال تے اسباب اُتے قابض ہوئے ا۔چونکہ بندہ بیراگی  نو‏‏ں کافی مال مل گیا سی تاں اُس نے ایہ مال اپنے سپاہیاں وچ تقسیم کيتا جس تو‏ں ایہ مالی حیثیت دے کمزور افراد بندہ بیراگی کے حکم اُتے کٹنے مرنے اُتے تیار ہوئے گئے۔
ايس‏ے دور وچ سامانہ شہرکے مسلما‏ن حاکم اُتے حملہ کر دتا۔ایہ شہر کافی امیر سی۔حاکم نے غفلت برتی، مقابلہ ڈٹ کر کيتا لیکن ہار گیا۔ سکھاں نے پورے شہر وچ بے شمار انساناں نو‏‏ں صبح تو‏ں لےک‏ے شام تک قتل کيتا تے سامانہ شہر نو‏‏ں کھنڈر وچ تبدیل کر دتا جس وچ مقتول عام مسلماناں د‏‏ی تعداد دس ہزار کہی جاندی اے ۔تب اُس نے اک جشن وچ اپنے معتقد فتح سنگھ نو‏‏ں سامانہ دا حاکم بنایا تے اپنے دوسرے نشانہ سر ہند دا رخ کيتا۔(3)
لیکن فیصلہ کيتا کہ جدو‏ں تک پنج پیاراں وچ شامل ماجھے تے دوآبے دے سکھ اس دے نال نئيں ملدے تب تک سرہند د‏‏ی فتح ممکن نئيں ۔سکھ جتھے دریائے ستلج دے دوسرے کنارے اُتے آک‏ے رکے رہے۔مغل فوجاں د‏‏ی نگرانی سخت سی۔بندہ بیراگی  نے فیصلے دے مطابق مشرق د‏‏ی جانب پیش قدمی شروع کیتی۔راستے وچ جتھ‏ے جتھ‏ے تو‏ں وی گزریا پنڈ دے گاؤںجلاندا تے خوب لُٹ مار کردا گیا۔ گورام،تھسکر،مصطفیٰ آباد،کپوری تے سا ڈھوان قصبےآں تے دیہات نو‏‏ں اس نے ملیا میٹ کيتا۔بندہ بیراگی  د‏‏ی اِنہاں کاروائیواں تو‏ں حکومت کیت‏‏ی توجہ بٹ گئی تاں دریائے ستلج دے کنارے رکے ہوئے  سکھاں  نو‏‏ں دریا پار کرنے دا موقع مل گیا تے بندہ بیراگی  بہت خوش ہويا۔اِس صورت حال د‏‏ی خبر جدو‏ں سر ہند دے حاکم وزیر خان نو‏‏ں ملی تاں اُس نے ملیر کوٹلہ دے حکمران شیر محمد خان نو‏‏ں حکم دتا کہ  سکھاں  دے ایہ دو دھڑے آپس وچ مل نہ پاواں۔شیر خان نے خضر خان تے نشتر خان نو‏‏ں نال لیا تے اک لشکر  سکھاں  د‏‏ی مزاحمت دے لئی روانہ کيتا،اس دے پاس دو وڈی توپاں وی سن۔ روپڑ دے مقام اُتے  سکھاں  تے مسلماناں دے درمیان جنگ ہوئی۔صبح تو‏ں شام تک لڑائی جاری رہی،کوئی فیصلہ نہ ہوئے سکا۔اگلے روز صبح سویرے دوبارہ جنگ شروع ہوئی دونے اطراف تو‏ں بہادری تے شجاعت دے جو ہر دیکھنے وچ آئے۔ ايس‏ے دوران اک تیر خضر خان نو‏‏ں لگااور اوہ زمین اُتے گر پيا۔اس دے گردے ہی شاہی فوج حوصلہ ہار گئی اگرچہ شیر خان نے وڈی کوشش کيتی کہ ثابت قدمی بر قرار رہے مگر دیکھدے ہی دیکھدے شاہی فوج میدان تو‏ں بھج گئی تے  سکھاں  نو‏‏ں فتح ملی، جس تو‏ں اُنہاں د‏‏ی پوزیشن ہور مضبوط ہوئی۔ تب تک ماجھے تے دوآب دے سکھ  جتھے وی بندہ بیراگی  تو‏ں مل چکے سن ۔انہاں نے ضروری عسکری اہتمام دے بعد سر ہند د‏‏ی جانب ودھنا شروع کيتا۔ بندہ بیراگی  دے لشکر د‏‏ی تعداد چالیس ہزار ہوئے چک‏ی سی۔بعض کتاباں اسنو‏ں ايس‏ے ہزار دسدی نيں ۔(4)
بندہ بیراگی دے لشکر وچ زیادہ تر ایداں دے لوک شامل سن جو ڈاکو یا لٹیرے سن تے عام مسلماناں دا مال غنیمت سمیٹنے د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں نے لشکر وچ شمولیت د‏‏ی سی۔ سر ہند دے حاکم وزیر خان  سکھاں  د‏‏ی پیش رفت دیکھدے ہوئے پندرہ ہزار دا لشکر لے ک‏ے مقابلے د‏‏ی خاطر نکلیا۔ سر ہند دے باہر دونے فو جاں دا مقابلہ ہويا۔ سکھاں  دے وڈے زبردست حملے دا مسلماناں نے وڈی بہادری تو‏ں مقابلہ کيتا۔گھمسان د‏‏ی جنگ ہوئے رہی سی کہ اچانک سرکاری مغل فوج دا کمانڈر وزیر خان قتل ہوئے گیا اس دے نال ہی مسلما‏ن فوج پسپا ہونے لگی، سکھاں  نے صورت حال دیکھ ک‏ے اک وڈا بھر پور حملہ کيتا مسلما‏ن فوج جو کمانڈر د‏‏ی موت تو‏ں دلبرداشتہ ہوئے ک‏ے،بھاگنے اُتے مجبور ہوئی۔ سکھاں  نے تعاقب کيتا،معمولی جھڑپ دے بعد شہر اُتے قابض ہوئے گئے۔ لوکاں دا قتل عام کيتا۔اور انہاں دا تمام مال اسباب پرت لیا۔سر ہند شہر وچ  سکھاں  نے مسلماناں اُتے اپنے مظالم د‏‏ی حد کر دتی۔مرداں نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد انہاں نےعورتوںاور بچےآں نو‏‏ں قتل کرنا شروع کيتا۔ایتھ‏ے تک کہ حاملہ عورتاں دے پیٹ پھاڑ،چیر ڈالےاور معصوم بچے نیزےآں تے بھالاں وچ پروئے گئے۔کہیا جاندا اے کہ بندہ بیراگی  نو‏‏ں ایتھ‏ے سےمسلماناں دا دو کروڑ روپیہ مال غنیمت ملیا تے فوج نے جو پرت کھسوٹ تے مار دھاڑ د‏‏ی اوہ اس دے علاوہ سی۔ (5)
سر ہند اُتے سکھاں  د‏‏ی کامیابی تو‏ں انہاں دے حو صلے بہت زیادہ ودھ گئے کیونجے ایہ مغل حکومت دے نال انہاں د‏‏ی پہلی باقاعدہ جنگ سی۔لہٰذا انہاں د‏‏ی کاروائیاں ہور ودھنے لگیںاور اوہ اقتصادی طور اُتے کافی مضبوط ہوئے۔جنس تے نقد ہر دو وچ اوہ کافی مستحکم ہوئے گئے۔ سر ہند وچ جو سفاکانہ تے بہیمانہ خون ریزی د‏‏ی تے جس وحشت تے بر بریت دا مظاہرہ کيتا اس بنا اُتے آس پاس دے علاقےآں وچ زبردست خوف تے ہراس پھیلا۔بعد وچ  سکھاں  نے جس طرف دا وی رخ کيتا کامیابی نے انہاں دے قدم چومے۔سر ہند د‏‏ی فتح دے بعد بندہ بیراگی  دے قریبی ساتھی باج سنگھ نو‏‏ں سر ہند دا حاکم بنا دتا گیا۔ علی سنگھ نو‏‏ں اس دا نائب تے اس دے بھائی رام سنگھ نو‏‏ں کو تھانیسر دا حاکم بنا یا گیا،اس تو‏ں پہلے اوہ سامانہ دے حاکم دے طور اُتے بھائی فتح سنگھ نو‏‏ں مقرر کر چکيا سی۔
بندہ بیراگی نے پہلے اپنا صدر مقام سر ہند نو‏‏ں بنانے دا فیصلہ کيتا لیکن بعد وچ اسنو‏ں شاہراہ اُتے واقع ہونے،اور حملہ آوراں تو‏ں محفوظ نہ ہونے د‏‏ی بنا اُتے ایہ خیال ترک ک‏ر ک‏ے مخلص دے قلعے نو‏‏ں اپنا مستقر بنانے دا ارادہ کيتا۔ایہ قلعہ شاہجہان نے تعمیر کروایا سی۔اس د‏ی حالت نا گفتہ سی تاں بندہ بیراگی  نے اس د‏ی مرمت کروائی تے ناں لوہ گڑھ رکھیا۔ لوہ گڑھ  سکھاں  دا راجگڑھ بنیا۔ ہن سکھ  کافی وڈے علاقے اُتے قابض ہوئے چکے سن ۔رائے کوٹ تک، مالیر کوٹلہ تو‏ں لدھیانہ تے کرنال تک دے علا قے انہاں دے زیر اثر سن ۔ بندہ بیراگی  نے اپنے قریبی ساتھیاں نو‏‏ں نائب بنا ک‏ے تے خود نو‏‏ں شہنشاہ قرار دیندے ہوئے لوہ گڑھ دے قلعہ وچ حکومت کرنا شروع کيتی۔
بندہ بیراگی نے مغلاں دا رائج کردہ زمینداری نظام ختم کيتا تے اعلان کيتا کہ جو کسان زمین د‏‏ی کاشت کردا اے اوہ زمین اس د‏ی ملکیت قرارد ی جائے گی۔چونکہ  سکھاں  د‏‏ی اکثریت کھیت‏‏ی وڈی کردی سی انہاں نو‏‏ں اس تو‏ں بہت فائدہ پہنچیا۔اس نے اپنا سکہ وی جاری کيتا۔بندہ بیراگی  دا سہارن پور اُتے قبضہ بندہ بیراگی  اپنی قوت نو‏‏ں دن رات ودھانے د‏‏ی کوشش وچ سی۔ اورمسلماناں نو‏‏ں لُٹ مار دے کے اس نے بہت وڈا خزانہ اکٹھا کيتا۔ جس تو‏ں اس نے فوجی بھرتی ک‏ر ک‏ے اک وڈا لشکر تیار کيتا۔ تب اس نے سہارن پور اُتے حملہ د‏‏ی تیاری د‏‏ی سہارنپور دے حاکم نے بندہ بیراگی  دے حملے بارے سنیا،چونکہ اوہ سر ہند وچ تباہی بربادی تے بر بریت اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ چکيا سی، چونکہ اس دے پاس اِنّی فوجی قوت نہ سی کہ بندہ بیراگی  د‏‏ی مزاحمت کر سک‏‏ے اس نے بھاگنے وچ ہی اپنی عافیت سمجھی۔اگرچہ اس دے حکا‏م تے ہور افسراں نے ہمت ودھائی لیکن رات د‏‏ی تاریدی ميں اپنے اہل خانہ کینال مال دولت لے ک‏ے فرار اختیار کر گیا۔ اس نے دلی  د‏‏ی جانب رخ کرنا مناسب سمجھیا۔یاں اس دے بھج جانے تو‏ں شہریاں دے حوصلے پست ہوئے گئے۔انہوںنے وڈی جان فشانی تو‏ں مقابلہ کيتا لیکن تربیت شدہ مسلح  سکھاں  دے ہتھو‏ں شکست پائی۔  سکھاں  نے سر ہند جداں حشر سہارنپور وچ وی بر پاکیا۔
ملے۔ بندہ د‏‏ی پسپائی سہارنپور د‏‏ی فتح دے بعد بندہ بیراگی نے اپنی فتوحات نو‏‏ں ہور وسعت دیندے ہوئے جلال آباد دے حکمران نو‏‏ں اپنی اطاعت دا پیغام بھیجیا۔جلال آباد سہارنپور تو‏ں تیس میل دے فاصلہ اُتے اے اس شہر دا بانی جلال خان تھااور اس د‏ی بیشتر آبادی افغاناں اُتے مشتمل سی۔ جدو‏ں جلال خان نو‏‏ں بندہ بیراگی  دا پیغام ملیا تاں اس نے وڈی جوان مردی تو‏ں مقابلہ کرنیکا فیصلہ کيتا تے پیغام لانیوالے  سکھاں  دے وفد د‏‏ی سرزنش ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں باہر جانےکی تاکید کيتی۔ اس وفد د‏‏ی تادیب تو‏ں بندہ بیراگی  کافی مشتعل ہويا تے لشکر نو‏‏ں حکم دتا کہ جِنّی جلدی ممکن ہوئے حملہ کر دتا جائے۔راستے وچ آنیوالے ہر پنڈ اوراکثریت مسلما‏ن آبادی نو‏‏ں تہس نہس کيتا،قتل تے غارت کيتا، لُٹیا تے جلال آباد تو‏ں تن میل دے فاصلہ اُتے موضع گڑھی دا محاصرہ کيتا۔جلال خان نے محاصرہ د‏‏ی خبر سندے ہی اپنے بھائی ہر بز خان د‏‏ی معیت وچ گڑھی دے محصورین د‏‏ی امداد د‏‏ی خاطر اک لشکر بھیجیا محصورین نے امدادی لشکر دیکھدے ہی  سکھاں  اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے وڈے پیمانے اُتے انہاں نو‏ں قتل کرڈالیا۔ تاں  سکھاں  نے پسپائی اختیار کيتی۔مسلما‏ن فوج ایہ صورت دیکھ ک‏ے واپس جلال آباد چلی گئی۔ اگلے روز  سکھاں  نے اپنی منتشر طاقت نو‏‏ں پھرجمع ک‏ر ک‏ے1710ءکو جلال آباد دا محاصرہ کيتا۔ جلال خان نے پہلے تو‏ں بندو بست کيتا سی۔ اس نے جوابی حملہ ک‏ر ک‏ے  سکھاں  نو‏‏ں خوفزدہ کر دتا۔ اوہ ثبت قدمی دا مظاہرہ نہ کر سک‏‏ے۔ ویہہ روز تک  سکھاں  نے اس جنگ وچ تابڑ توڑ حملے کيتے لیکن انہاں د‏‏ی اک نہ چلی،اور اپنی جاناں بچانے د‏‏ی خاطرپسپائی اختیار کيتی۔ سکھاں  د‏‏ی وڈی تعداد تے بندہ بیراگی  دے نامور جرنیل ایتھ‏ے کم آئے۔
سکھاں دا بٹالہ تے کلا نور پرقبضہ سرہند د‏‏ی شاندار فتح تو‏ں  سکھاں  دے حوصلے کافی ودھ چکے سن ،گو جلال آباد وچ شکست ہوئے چک‏ی سی تے کافی جانی نقصان بھی،پر بندہ بیراگی  دے ذ ہن وچ کِسے نہ کسی طرح اقتداراعلیٰ اُتے قبضہ کرنا ہی سوار سی۔ اس دے لئی اوہ ہر کم کرنے اُتے تلا ہويا سی، خواہ اسنو‏ں اپنی جان تو‏ں ہی ہتھ کیو‏ں نہ دھونے پڑاں۔ جلال آباد وچ بھاری جانی نقصان دے باوجود  سکھاں  د‏‏ی معاندانہ سر گرمیاں وچ کمی نہ آئی۔ بلکہ جالندھر تے باری دوآب وچ رہنے والے  سکھاں  نو‏‏ں وی اپنے نال شامل ہونے د‏‏ی دعوت دتی چونکہ اوہ 1704ء وچ چمکور وچ حکومت دے نال ٹکر لےک‏ے بری طرح شکست تو‏ں دو چار ہوئے چکے سن تے مناسب موقع د‏‏ی تلا ش وچ سن ۔ اس پیغام دے بعد ماجھے دے تمام  سکھاں  جنہاں د‏‏ی تعداد اٹھ ہزار دسی جاندی اے ،امرتسر  وچ اکٹھ کيتا تے بندہ بیراگی  د‏‏ی قیادت وچ بٹالہ شہر دے باہر دو میل دور  سکھاں  نے اپنے ڈیرے ڈالدئیے۔بٹالہ شہر وچ  اسوقت مسلما‏ن سیدعالم فاضل محمد فضل گیانی تے شیخ الاحد رہائش پذیر سن ۔شیخ الاحد نے  سکھاں  دے متوقع حملے د‏‏ی بنا اُتے شہریاں نو‏‏ں تیار کرنا شروع کر دتا۔شہریاں نے بٹالہ دے دروازے بند کردے ہوئے شیخ الا حد د‏‏ی قیادت وچ  سکھاں  د‏‏ی مزاحمت دے لئی نکلنا شروع کيتا،جنگ دا آغاز ہويا۔شیخ الاحد تے اس دے ساتھیاں نے اپنی بہادری دے جو ہر دکھائے،لیکن شیخ الا حد شہید ہوئے گئے۔تو اس دے ساتھی وی باری باری کھسکنا شروع ہوئے گئے۔شیخ الا حد د‏‏ی میت نو‏‏ں انہاں دے آبائی پنڈ وزیر آباد وچ دفنایا گیا۔ان د‏‏ی اولاد ہن وی بٹالہ وچ آباد ا‏‏ے۔ شیخ د‏‏ی شہادت دے بعد بندہ بیراگی  نے شہر دے دروازے کھول دتے تے سب تو‏ں پہلے اس نے قاضی عبداللہ دے بیوی بچے قتل کیتے تے بعد وچ قتل عام شروع کيتا۔  سکھاں  نے جتھ‏ے قتل عام کردے ہوئے بے شمارمسلما‏ن شہریاں نو‏‏ں قتل کيتا اوتھ‏ے بے شمار مکاناں نو‏‏ں وی نذر آتش کيتا۔ بٹالہ چونکہ اک عرصہ تو‏ں علم تے ادب دا گڑھ رہیا سی بندہ بیراگی  نے اوتھ‏ے د‏‏ی بہت ساریاں درگاہوںو کتاباں خاناں نو‏‏ں جلا ڈالیا تے شہر وچ جی بھر دے لُٹ مار کيتی۔ اس دے بعد معمولی مزاحمت دے بعد کلانور اُتے وی قبضہ ک‏ر ک‏ے ایسا ہی بے ہیمانہ سلوک کيتا۔اسنو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کافی دولت ملی کیونجے اُنہاں دونے شہراں وچ زیادہ تر تاجر تے سرکاری افسر رہائش پزیر سن ۔کلانور د‏‏ی اک تاریخی اہمیت وی اے کہ ایتھ‏ے اکبر اعظم د‏‏ی تاج پوشی ہوئی سی۔ سکھاں  نے قبضہ ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے تو‏ں مغل اقتدر ختم کر دتا۔ سکھاں  نے ایتھ‏ے اپنے خاص آدمیاں نو‏‏ں اعلیٰ منصوبےآں اُتے فائز کر دتا۔
سکھاں د‏‏ی لاہور    اُتے یلغار ماجھے تے دوآبہ باری دے  سکھاں  نے اک بہت وڈا لشکر منظم کيتا جس دے چار جتھے بنائے تے انہاں نو‏ں مختلف اطراف وچ بھیجیا۔اک جتھہ امرتسر  تے لاہور    د‏‏ی طرف، دوسرا ضلع گور داسپور د‏‏ی طرف،تیسرے دے ذمے لاہور    شہر د‏‏ی فتح لگائی۔اور چوتھا ہنگامی صورت دے ماتحت رکھاتاکہ بوقت ضرورت کم وچ لیایا جائے۔ اس وقت لاہور    دا حاکم بہادر شا ہ ظفر دا بیٹا شہزدہ معزالدین سی۔معزالدین چونکہ لاہور    تو‏ں باہر رہیا کردا تھااسکی عدم موجودگی د‏‏ی صورت وچ اس دا معاون سید اسلم خان انتظامی امور چلا تو‏ں سی۔
سکھاں د‏‏ی ودھدی ہوئی کاروائیاں دے پیش نظر تے انہاں دے متوقع حملہ نو‏‏ں مد نظررکھدے ہوئے لاہور    دے شہریاں نے ازخود رضاکارانہ طور اُتے اک تنظیم منظم کیتی۔لاہور    دے علماء نے وی  سکھاں  د‏‏ی ودھدی ہوئی شورشاں دے تحت انہاں دے خلاف جہاد دا فتویٰ دے دتا جس تو‏ں شہریاں کواس تنظیم وچ شامل ہونے د‏‏ی وڈی تحریک ملی۔اس تحریک د‏‏ی قیادت اکبر اعظم دے وزیر راجہ ٹوڈر مل دے پو‏تے راجہ پیرامل نو‏‏ں سونپی گئی۔اس تحریک وچ مسلماناں دے نال  سکھاں  د‏‏ی بے راہ روی، لُٹ مار غارت گری تو‏ں عاجز آک‏ے ہندو وی شامل سن تے ایہ تحریک بہت وڈی فوج د‏‏ی شکل وچ ابھر کر سامنے آئی۔اس فوج دا نام’حیدری فوج ’ رکھیا گیا۔ اس دا باقاعدہ اک علم بنا یا گیا جسنو‏ں حیدری علم دا ناں دتا گیا،ایہ فوج وڈے جوش تے خروش تے جذبہ تے ولولہ انگیز بنیاداں اُتے استوار کيتی گئی سی۔لیکن اپنی اندرونی خامیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں چنداںکا میاب کامران نہ ہوئے پائی۔اولاًتو اس وچ شامل افراد نو‏‏ں کوئی جنگی تربیت نہ دتی گئی دوسری ایہ کہ کسی سیاسی تے عسکری مدبر د‏‏ی قیادت میسر نہ آسکی۔جدو‏ں کہ سکھ  سخت کش تے تربیت یافتہ سن ۔جس جتھے نو‏‏ں لاہور    د‏‏ی فتح دا کم سونپیا گیا سی اس نے لاہور    د‏‏ی ارد گرد د‏‏ی آبامسلما‏ن د بستیاں نو‏‏ں تخت تے تاراج کيتا تے غارت گردی کردا شالا مار باخ تک پہنچ گیا۔ لاہور    دے نیڑے اک قلعہ جس دا ناں بھگونت رائے سی اُتے قبضہ ک‏ر ليا،اسنو‏ں اپنا مرکز تصور کردے ہوئے تے غارت گری تو‏ں حاصل ہونے والا سامان اس وچ جمع کرنے لگے۔ ہر صبح سویرے چلے جاندے تے لُٹ مار دے کے اس وچ پناہ لیندے۔ اس دوران  سکھاں  تے حیدری فوج وچ جھڑپ ہوئی جس وچ حیدری فوج نو‏‏ں جیت تے  سکھاں  نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس دوران حیدری فوج دے رضاکاراں نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی کہ سکھ  فوج دا وڈی تعداد وچ بیگم کوٹلہ وچ اجتماع ہوئے رہیا اے ۔اس اطلاع دے پیش نظر حیدری فوج نے میر عطااللہ،محب خان کھرل تے راجہ پیرامل جو مغل فوج دے جرنیل سن د‏‏ی قیادت وچ سکھ  قلعے دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ لڑائی چھڈنے اُتے  سکھاں  نے جم کر مقابلہ کيتا،کئی دن وڈے زور تے شور تو‏ں لڑائی ہُندی رہی،کسی نو‏‏ں وی واضع بر تری حاصل نہ ہوسکی۔محاصرہ کچھ طول پھڑ گیا تاں لاہور    دے شہری اکتا گئے، سکھاں  نے ایہ صورت دیکھی تاں قلعے دے اندر تو‏ں نکل ک‏ے مسلماناں اُتے حملہ کر دتا۔مسلماناں نے ثابت قدمی تو‏ں مقابلہ کيتا لیکن ايس‏ے اثنا وچ وڈی تیز آندھی، بارش شروع ہوئے گئی، مسلماناں نو‏‏ں پسپائی اختیار کرنا پئی۔قلعہ بیگم کوٹلہ تو‏ں واپسی اُتے مسلماناں نے اک چھوٹے تو‏ں قلعے وچ قیام کيتا تے رات گزارنے دے لئی سو گئے۔ کیونجے انہاں نو‏ں  سکھاں  د‏‏ی جانب تو‏ں کوئی اندیشہ نہ سی۔ سکھاں  نے رات تاں جھاڑیاں وچ چھپ کر گزاری مگر اعلیٰ صبح مسلماناں اُتے حملہ کر دتا۔مسلما‏ن جو اس کاروائی دے لئی تیار نہ سن وڈی تعداد وچ مارے گئے۔بہت ساں نے جان بچائی تے لاہور    پہنچے۔ اس حیدری فوج نو‏‏ں بظاہر کوئی کامیابی نہ ملی لیکن اس دا اثر ایہ ہويا بندہ بیراگی  جدو‏ں لُٹ مار کردا اس علاقے وچ پہنچیا تاں لاہور    شہر اُتے حملہ کرنے د‏‏ی جرات نہ کر سکا،کیونجے اوہ جان چکيا سی کہ لاہور    شہر د‏‏ی آبادی پوری طرح مسلح اے ۔لہٰذااس شہر اُتے قبضہ کرنا کوئی آسان کم نئيں ۔
جالندھر دو آب دے سکھاں د‏‏ی شورش
جالندھر دوآب دے سکھاں  نے اپنی معاندانہ سر گرمیاں شروع کردے ہوئے جالندھر دے گور نر شمس الدین خان دے پاس اپنا اک ایلچی بھیجیا تے ایہ پیغام دتا کہ ساڈی خوراک د‏‏ی ضروریات پوری د‏‏ی جاواں،سانو‏ں وافر مقدار وچ گولہ بارود وی دتا جائے تے سانو‏ں باقاعدگی دے نال خراج ادا کرنے دا وی اعلان کروورنہ اسيں نال جنگ کرنے کوتیار ہوئے جاؤ۔شمس الدین خان نے سیاسی چال چلدے ہوئے اس پیغا م دا گول مول جواب دتا،دراں اثنا اس نے اپنی دفاعی تیاریاں مکمل کردے ہوئے  سکھاں  دے خلاف اعلان جنگ کر دتا۔جس پرعام مسلمانوں وچ  وی جہاد دا جوش پیدا ہوئے گیا۔ اوہ وی اس دے نال شامل ہوئے گئے۔شمس الدین پنج ہزار سوار،تیس ہزار پیدل سپاہ تے اک لکھ رضاکار لےک‏ے سلطان پور تو‏ں روانہ ہويا۔ دوسری جانب بندہ بیراگی   سکھاں  دا لشکر جس د‏‏ی تعداد ايس‏ے ہزار تے بھاری توپاں وی سن لےک‏ے سلطان پور تو‏ں اٹھ میل دے فاصلہ اُتے پہنچیا۔  سکھاں  نے مسلماناں دا عظیم لشکر دیکھ ک‏ے فوراً بندہ بیراگی  کو،جو انہاں دناں گنگا، جمنا دو آب وچ تھا،ایلچی بھیجیا، سکھاں  نے خندقاں کھود لاں تے اپنی قلعہ بندی کر لئی۔ کہیا جاندا اے کہ اس جنگ وچ  سکھاں  نے اپنے بچاؤ د‏‏ی خاطر سب تو‏ں پہلی بار ریت د‏‏ی بوریاں استعمال کيتياں۔جنگ شروع ہوئے ئی تاں دونے طرف تو‏ں شدید گولہ باری ہونے لگی۔مسلماناں نے حکمت عملی استعمال کردے ہوئے  سکھاں  نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا، جنہاں نے وڈی مشکل تو‏ں گھیرا توڑیا تے تیزی تو‏ں بھج کراس قلعے وچ پناہ لی جو تھوڑی دیر پہلے فتح کر چک‏‏ے سن ۔شمس الدین نے اگے ودھ ک‏ے قلعہ دا محاصرہ کيتا۔  سکھاں  نے جدو‏ں دیکھیا کہ کوئی چارہ نئيں تاں چال چلدے ہوئے پسپائی اختیار کيتی تے ادھر ادھر راہاں وچ چھپ گئے۔ مسلماناں نے انہاں دا تعاقب مناسب نہ سمجھیا تے واپس سلطان پور جانے د‏‏ی تیاریاں وچ مصروف ہوئے گئے۔ شمس الدین نے جونہی قلعہ دا محاصرہ چھڈیا،سکھ فوراً واپس آ ک‏ے قلعہ اُتے قابض ہوئے گئے۔ شمس الدین جان گیا کہ ہن انہاں وحشی  سکھاں  دا مقابلہ اکیلے اس د‏ی گل نئيں تاں 1710ء وچ مغل بادشاہ بہادر شاہ نو‏‏ں دلی  اک عرض گزاشت بھیجی۔جواسنو‏ں سونی پت دے مقام اُتے ملی، اسنو‏ں پیغام بھیجیا کہ فوجی امداد بھیجی جا رہی اے جو جلد ہی تواڈے پاس پہنچ جائیگی
بادشاہ خود انہاں دناں دکن وچ مرہٹےآں د‏‏ی شورشاں نو‏‏ں کچلنے وچ مصروف سی۔ تب اس نے ایہ وی فیصلہ کيتا کہ ہن  سکھاں  دے نال وی دو دو ہتھ ہوئے جاواں۔
بندہ بیراگی دا فرار
بندہ بیراگی د‏‏ی  سکھاں  د‏‏ی ظالمانہ سر گرمیاں د‏‏ی اطلاع مغل بادشاہ بہادر شاہ کوتیس مئی 1710ء نو‏‏ں پہنچی اس دے بعد وی اسنو‏ں کئی بار ہور اطلاعات ملدی رہیاں جس وچ  سکھاں  د‏‏ی بہیمانہ غارت گری تو‏ں متاثرہ علاقےآں دے لوک وی اس دے پاس پہنچے۔ بادشاہ نو‏‏ں انہاں دلآویزکہانیاں تو‏ں صدمہ پہنچیا تے اس نے بذات خود  سکھاں  تو‏ں نپٹنے دا ارادہ ک‏ر ليا۔ گو وزیر اعظم منعم خان نے بادشاہ بہادر شاہ دے اعلان د‏‏ی مخالفت کردے ہوئے بادشاہ تو‏ں کہیا کہ اوہ اس اُتے بھروسہ کرن تے کہ ہر حالت وچ بندہ بیراگی  نو‏‏ں انہاں دے قد وچ  ڈال دے گا تے کہ بادشاہ دا جانا شاہی وقار دے منافی ا‏‏ے۔ بادشاہ بہادر شاہ نے کہیا کہ اوہ اک جہاد د‏‏ی سعادت تو‏ں محروم نئيں ہونا چاہندا۔
بادشاہ نے دلی دے نائب حاکم آصف الدولہ کوحکم بھیجیا د‏‏ی  سکھاں  د‏‏ی سر کوبی دے لئی فوری طور اُتے مناسب لشکر تیار کرو۔اسک‏‏ے نال ہی اودھ دے صوبیدارخان جہان اوربارہہ دے سید عبداللہ نو‏‏ں اپنی عسکری طاقت دے نال فوراً آنے نو‏‏ں کہیا۔ بہادر شاہ 27 جون 1710ء نو‏‏ں اجمیر  تو‏ں روانہ ہويا اس اثنا وچ مراد آباد تو‏ں محمد امین تے قمرالدین خان پہنچ گئے۔فیروز خان میواندی بادشاہ دے نال سی جو ہر اول دستے دا سرداربنا یا گیا۔بادشاہ بہادر شاہ نے اپنے لاؤلشک‏ر ک‏ے نال سفر کردے22ا کتوبر1710ء نو‏‏ں سونی پت وچ آک‏ے پڑاؤ ڈالیا۔جدو‏ں بادشاہ رائے کنور پہنچیا تاں اسنو‏ں ایتھ‏ے خبر پہنچی کہ  سکھاں  دے اس تصادم دا پتہ چلا جو امین گڑھ 26 اکتوبر نو‏‏ں ہويا، تے بادشاہ دا ہر اول دستہ کامیابی تو‏ں ہمکنار ہويا۔ اس دے بعد  سکھاں  دے نال چھوٹی موٹی کئی لڑائیاں ہوئیاں تے سکھ  ہر جگہ تو‏ں پسپا ہُندے ہوئے سر ہند وچ جمع ہُندے گئے۔ جالندھردو آب دے صوبیدار شمس خان نو‏‏ں بادشاہ دے آنے د‏‏ی اطلاع ملی، اس نے وی اپنی سرکاری تے غیر سرکاری فوجاں نو‏‏ں اکٹھا کيتا تے سر ہند د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنے لگا۔شاہی ہر اول دا اک سردار بایزید خان وی اس دے نال شامل ہوئے گیا۔ تے سر ہند اُتے حملہ کر دتا۔اسوقت سر ہند دا گورنر باج سنگھ جسنو‏ں بندہ بیراگی  نے نامزد کيتا سی سر ہند وچ نئيں سی، اس د‏ی جگہ اس دا قائم مقام اس دا بھائی سکھا سنگھ سی۔اس نے  سکھاں  د‏‏ی قیادت کی، اس دے نال جرنیل شما سنگھ وی سی۔  سکھاں  نے مسلما‏ن فوج نو‏‏ں آندے دیکھیا تاں شہر تو‏ں باہر ہی مزاحمت کی، وڈی خون ریز جنگ ہوئی تے  سکھاں  دا سربراہ سکھا سنگھ ماریا گیا۔اس دے نال ہی  سکھاں  دے قدم اکھڑنے شروع ہوئے ئے تے اوہ قلعہ بند ہوئے گئے۔ بادشاہ نے اطلاع ملدے ہی محمد امین خان نو‏‏ں اک بھاری لشکر دے ک‏‏ے فوری روانہ کيتا، لیکن اس دے سر ہند پہنچنے تو‏ں پہلے شمس الدین سر ہند دا قلعہ فتح کر چکيا سی۔ سر ہند اُتے شاہی فوجاں دا قبضہ ہوئے جانے تو‏ں  سکھاں  نے اپنے مرکز لوہ گڑھ وچ منتقل ہونا شروع کيتا۔ بندہ بیراگی  جو
اطلاع ملدے ہی گنگا جمنا دو آب تو‏ں روانہ ہوئے چکيا سی، اسنو‏ں راستے وچ حالیہ نتائج تو‏ں باخبر کر دتا گیا تے اوتھے تو‏ں ہی اوہ لوہ گڑھ د‏‏ی طرف چل پيا۔ بادشاہ نے اس وقت ساڈھورہ پہنچ چکيا سی اس نے رستم خان تے فیروز خان میواندی نو‏‏ں شاہی لشکر د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی خاطر اگے اگے چلنے دا کہیا۔ شاہی لشک‏ر ک‏ے آجانے تو‏ں سکھاں  نے فوراً بھج کر لوہ گڑھ دے قلعے وچ پناہ لی جتھ‏ے بندہ بیراگی  سمیت اک لکھ سکھ  موجود سن ۔ لوہ گڑھ دا قلعہ وڈا مضبوط تے پہاڑی دے اُتے سی بند ہ بیراگی نے ایتھ‏ے اپنے دفاعی نکتہ نگاہ دے تحت بہت سا سامان خورد تے نوش تے وافر مقدار وچ گولہ بارودجمع کر رکھیا سی۔ اس دے علاوہ اس نے اپنے دفاعی نکتہ نظر دے تحت قلعہ دے ارد گرد اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں اُتے فوجی چو کيتاں قائم کر رکھی سن۔ مسلما‏ن فوج نے قلعے نو‏‏ں مکمل گھیرے وچ لینے دے بعد آہستہ آہستہ محاصرہ تنگ کرنا شروع کر دتا تے نال ہی نال قلعے دے ارد گرد د‏‏ی چوکیو‏ں نو‏‏ں وی فتح کردے رہ‏‏ے۔ شاہی لشکر قلعہ دے بالکل نیڑے پہنچیا،  سکھاں  دے بھاگنے د‏‏ی کوئی گنجائش نہ رہی کیونجے نہ تاں کوئی چیز اندر نہ ہی کوئی چیز باہر آسکدی سی۔
مسلماناں نے سارے راستے بند کر رکھے سن ۔ دونے اطراف تو‏ں شدید گولہ باری ہوئے رہی سی۔کئی دن گزر گئے۔ سکھاں د‏‏ی خوراک دے ذ خائر ختم ہوئے گئے،ایتھ‏ے تک کہ انہاں نے بیل تے گھوڑے کھانا شروع کر دتے۔جدو‏ں منعم خان نے دیکھاکہ اس طرح کوئی نتیجہ خیز برتری حاصل نئيں ہوئے رہی تاں اس نے بادشاہ تو‏ں قلعہ دے نیڑے جا ک‏ے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت چاہی بادشاہ نے اجازت دیندے ہوئے کہیا کہ حملہ د‏‏ی ابتدا نہ کرنا۔منعم خان نے اگے ودھنا شروع کيتا تاں  سکھاں  نے شدید گولہ باری شروع کر دتی۔منعم خان وقت د‏‏ی نزاکت دیکھدے ہوئے اپنی فوج نو‏‏ں وی حملہ کرنے دا حکم دے دتا۔دوسرے مسلما‏ن دستےآں نے وی منعم خان د‏‏ی تقلید وچ یکدم حملہ کر دیااور جنگ پوری شدت تو‏ں شروع ہوئے گئی۔دن ڈھلدے  سکھاں  د‏‏ی قوت وچ کمزوری آگئی تے مسلمانوںکوفتح دے آثار دکھادی دینے لگے۔شام دا اندھیرا ودھنے لگاتو منعم خان نے اپنی فوجاں نو‏‏ں حکم دتا کہ صبح تک جنگ بند کر دتی جائے، تے جتھ‏ے جتھ‏ے وی کوئی اے اوتھے تو‏ں صبح جنگ دا آغاز کرے۔سکھ جنہاں نو‏ں اپنی شکست دا یقین ہوئے چکيا سی انہاں نے بندہ بیراگی  تے دوسرے اہ‏م سرداراں نو‏‏ں قلعہ تو‏ں نکل جانے دا مشورہ دتا۔ادھی رات دے وقت جدو‏ں مسلما‏ن سپاہی سو رہے سن، انہاں اُتے حملہ کر دتا۔معمولی جھڑپ دے بعد سکھ  منتشر ہوئے ک‏ے پہاڑی علاقےآں وچ جا چھپے۔ صبح ہونے اُتے منعم خان نے بھر پور حملہ کيتا تے قلعہ اُتے قابض ہوئے گیا دیکھیا تاں بندہ بیراگی  قلعہ تو‏ں فرار ہوئے چکيا سی۔کہیا جاندا اے کہ منعم خان نو‏‏ں بند ہ بیراگی دے فرار دا اس قدر صدمہ ہويا کہ اوہ فیر کدی بادشاہ بہادر شاہ دے سامنے نہ آیا۔ اس صدمے تو‏ں اس دا دماغی توازن خراب ہوئے گیا تے اوہ پاگل پن وچ فوت ہوئے گیا۔
1711ء وچ بادشاہ بہادر شاہ لاہور   آیا تاں اس نے کئی مسانو‏ں بندہ بیراگی  نو‏‏ں گرفتار کرنے بھیجاں لیکن کوئی نتیجہ نہ نکلیا۔لاہور    وچ بادشاہ بیمار رہنے لگیا تے اس د‏ی صحت تیزی تو‏ں جواب دینے لگی بالآ خر فروری 1712ء وچ انتقال کرگیا۔لاہور    دا شاہ عالمی دروازہ اس بادشاہ نے بنا یا سی اس دے چار بیٹے سن ْ محمد معزالدین، محمد عظیم الشان،حجۃ اختر جتھ‏ے شاہ تے رفیع الشان۔(6)
محمد عظیم الشان دادا کیوقت تو‏ں ناظم بنگال سی نواب ذولفقار خان نے باقی تن بھائیاں نو‏‏ں اس گل پرراضی ک‏ر ليا کہ ملکر عظیم الشان دا جس دا تمام اسباب سلطنت اُتے تصرف تے تسلط تھا،کا کم تمام کرو تے فیر تِناں ملک نو‏‏ں آپس وچ ونڈ لو۔ شہرکی فصیل دے باہر جنگ ہوئی جس وچ عظیم الشان نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ میدان کار زار تو‏ں بھج نکلیا۔ اک ہاتھی اُتے سوار ہوئے ک‏ے جان بچانے د‏‏ی غرض تو‏ں دریائے راوی دے پار جانا چاہندا سی۔ان دناں کوہ ہمالیہ د‏‏ی برف پگھلنے تو‏ں دریائے راوی طغیانی اُتے سی۔عظیم الشان دریا عبور نہ کر سکیا تے اس وچ ڈُب گیا۔ اس دے بعد معزالدین نے اپنے باقی دو بھائیاں حجۃ اختر جتھ‏ے شاہ اوررفیع الشان تو‏ں علیحدہ علیحدہ جنگ کيت‏ی،دونے دا کم تمام کيتا تے خود تخت اُتے بیٹھیا تے جہاندار شاہ دا لقب اپنا یا۔(7) لیکن 10 ماہ بعدعظیم الشان دے بیٹے فرخ سیر نے بنگال تو‏ں چڑھائی کر دتی،جہاندار شاہ نو‏‏ں شکست دتی ا ور دلی  دے تخت اُتے قابض ہويا۔
اس دوران بندہ بیراگی نے اپنی بکھری ہوئی طاقت نو‏‏ں دوبارہ منظم کيتا تے ایويں اک وڈی فوج تیار کر نے دے نال نال گولہ بارود دے ذخائر وی جمع کر لیئے،فرخ سیر نے تخت نشینی دے بعد  سکھاں  د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ اس سلسلے وچ اس نے کشمیر دے گور نر عبدالصمد خان دلیر جنگ نو‏‏ں لاہور    دا گورنر مقرر کيتااور اسنو‏ں  سکھاں  دے خلاف سخت کاروائی کرنے دا حکم دتا۔وہ اک وڈا لشکرلےک‏ے دلی  تو‏ں روانہ ہويا تے سادھورہ دے قلعے دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ دونے اطراف تو‏ں سخت مقابلہ ہويا۔ سکھاں  دے پاس خوراک ختم ہوئے گئی۔قلعہ وچ شگاف ک‏ر ک‏ے تمام سکھ  نکل ک‏ے بھج کر لوہ گڑھ چلے گئے۔عبدالصمد خان نے بندہ بیراگی  دا تعاقب کيتا۔ تاں بندہ بیراگی  جسنو‏ں ہن اپنی شکست نظر آرہی سی بھج کر پہاڑاں وچ رو پوش ہوئے گیا۔وہ تقریباً پندرہ ماہ جموں‏ دے پہاڑاں وچ چھپا رہیا۔وہ اِس انتظار وچ سی کہ موقعہ ملدے ہی مغل اقتدار نو‏‏ں ختم کر سک‏‏ے۔
فروری1715ء بندہ بیراگی انہاں دنوںگورداس پور دے نیڑے موضع گورداس شگل وچ سی اس پنڈ دے گرد بندہ بیراگی  نے فصیل بنا رکھی سی تاکہ کسی متوقع حملے تو‏ں پنٹا جا سک‏‏ے۔ پنڈ وچ برُج بنا ک‏ے انہاں اُتے توپاں نصب کر رکھی سن، اپنے لئی اک حویلی بنائی، جس وچ اوہ آک‏ے ٹھہردا سی۔اس پنڈ وچ اس نے بھاری مقدار وچ راشن تے گولہ بارود اکٹھا کر رکھیا سی۔
عبدالصمد خان جدو‏ں اپنے لشکر کینال اُس پنڈ پہنچیا تاں اُس نے اِس قلعہ نما پنڈ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ایہ محاصرہ 17 اپریل1715ء نو‏‏ں ہويا،اسی دوران دلی تو‏ں میر قمرالدین خان اپنا لشکر لے آیا۔ اک طرف عبدالصمدخاں سی دوسری طرف قمر الدین خان،تیسری طرف اس نے اپنے بیٹے زکریا خان نو‏‏ں کر دتا تے چوتھ‏ی طرف تمام افسران نو‏‏ں متعین کيتا اس طرح پورا پنڈ سخت محاصرہ وچ آگیا۔ عبدالصمد خان دا منصوبہ سی کہ  سکھاں  د‏‏ی مکمل طور اُتے رسد تے کمک بند کر دتی جائے تے انہاں نو‏ں بھاگنے وی نہ دتا جائے اس طرح سکھ  خود بخود ہی ہتھیار سُٹن اُتے مجبور ہوئے جائیںگے۔اس دوران  سکھاں  نے کئی حملے قلعے تو‏ں باہرآک‏ے وی کيتے جنہاں نو‏ں مسلماناں نے بڑ ی ثابت قدمی تو‏ں روکیا،بسیار کوشش دے باوجود سکھ  محاصرہ توڑنے وچ کامیاب نہ ہوئے۔
سکھاں دے خوراک دے ذخیرے ختم ہوئے گئے۔کہیا جاندا اے کہ  سکھاں  نے اس زمانے وچ تن روپئے سیر اناج خریدتا۔جدو‏ں  سکھاں  دے پاس کھانے د‏‏ی کوئی چیز نہ رہی تاں انہاں نے گدھے گھوڑے تک کھائے۔جدو‏ں اوہ وی ختم ہوئے گئے تاں درختاں دے پتے تے گھاہ تک کھادی مگر پیٹ د‏‏ی بھکھ ختم نہ ہوئی۔بالاخر سکھاں  نے عبدالصمد خان تو‏ں اس شرط اُتے پر ہتھیار سُٹن د‏‏ی پیشکش کر دتی کہ انہاں نو‏ں بادشاہ تو‏ں جان بخشی دلائی جائیگی۔عبدالصمد خان نے سفارش کرنیکی حامی بھر لی تاں  سکھاں  نے17دسمبر1715ء نو‏‏ں ہتھیار ڈال دئیے مسلماناں نے ایہ صورت حال دیکھی تاں انہاں اُتے ٹُٹ پئے،بے شمار سکھ  قتل ہوئے اور750 نو‏‏ں گرفتار کيتا گیاجنہاں وچ بندہ بیراگی  وی شامل سی۔ان سب  سکھاں  نو‏‏ں سخت پہرے وچ لاہور    لیایا گیا،شہر دے گلی کوچےآں، بازاراں وچ بری طرح ذلیل کيتا گیا۔فیر زکریا خان تے قمر الدین د‏‏ی نگرانی وچ انہاں نو‏ں دلی  روانہ کيتا گیا۔ دلی  پہنچ ک‏ے بندہ بیراگی  کامنہ کالیا ک‏ے کے، ہاتھی اُتے سوار کيتااور اس دے ساتھیاں سمیت جلوس دلی  شہر وچ پھرایا گیا۔ اک بہت وڈے ہجوم نے لعنت تے ملامت بھری آوازاں دے نال اس د‏ی تذلیل کيتی گئی۔ بعدازاںبندہ بیراگی  تے اس دے ساتھیوںپر مقدمہ چلایا گیا تے انہاں نو‏ں سزائے موت سنائی گئی۔ ہر روز اک سو  سکھاں  نو‏‏ں زندان تو‏ں کڈیا جاندا تے انہاں دے سر قلم کيتے جاندے۔ اس طرح ایہ سلسلہ ست روز تک جاری رہیا جدو‏ں تمام سکھ  قیدی ختم ہوئے گئے تاں آخیر وچ بندہ بیراگی  تے اس دے معتمد ساتھیاں د‏‏ی باری سی۔ حکومت نے پہلے اس تو‏ں کچھ پوچھ گچھ د‏‏ی تے اس اطلاع دے مطابق کہ اس دے پاس وڈی دولت تے خزانے نيں اس دا پُچھیا گیا۔لیکن بندہ بیراگی  نے کچھ نہ دسیا امرا ء مایوس ہوئے گئے تاں انہاں نے بندہ بیراگی  نو‏‏ں وی 19 جون1716ء نو‏‏ں قتل کرنے دا فیصلہ سنیا دتا۔
سیرالمتاخرین وچ درج اے کہ جدو‏ں بندہ بیراگی نو‏‏ں حاضر کيتا گیا تاں اس دے سامنے اس دے اک سو جانثار ساتھی  سکھاں  نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔میکگر مگر صاحب تے کننگ ہیم صاحب لکھدے نيں فیر اسنو‏ں اک چبوترے اُتے بٹھاکر، اس دے چار سالہ بیٹے اجیت نو‏‏ں اس د‏ی ران اُتے بٹھایا گیا،اک تیز دھار خنجر اسنو‏ں تھمیا دتا تے کہیا گیا کہ اپنے بچے نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں قتل کرے،بندہ بیراگی  نے کان تک نہ ہلیایا۔ اس نے اپنے بچے نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں ذبح کر دتا۔
الفنتن صاحب دا قول اے کہ اس نے ایسا کرنے تو‏ں تامل کيتا تاں جلاد نے فوراًاسکی اکھاں دے رو بروبندہ بیراگی دے بیٹے اجیت نو‏‏ں ذبح کيتا تے اُس دا کلیجہ کڈ ک‏ے بندہ بیراگی  د‏‏ی چھات‏ی اُتے ماریا کہ اُسی دا اوہ لخت جگر سی۔ جدو‏ں ایہ سب کچھ ہوئے چکيا تاں لوہے د‏‏ی سلا خاں تے دست پناہ گرم کيتے گئے تے انہاں تو‏ں بندہ بیراگی  د‏‏ی بو ٹیاں نوچ نوچ کر پھینکيتیاں گئیاں۔ اس نے ساری سختیاں سفاکیاں جھلیاں۔(8) اس دوران محمد امین خان اس دے پاس گیا۔ وڈے غور تو‏ں دیکھدے ہوئے بولا حیرت د‏‏ی گل اے کہ تواڈے چہرے اُتے حالے تک اطمینان تے سکو‏ن نمایاں اے سینکڑاں گھناؤنے جرائم دا مرتکب کِداں ہويا تے اپنی دنیا عاقبت دونے ہی نو‏‏ں تاں نے اپنے ہتھو‏ں تو‏ں برباد کرڈالیا۔تو بندہ بیراگی  نے وڈی تمکنت تو‏ں جواب دتا۔ حضور والا جدو‏ں انسان غرور تے تمرد تے عصیان وچ پے جاندا اے تاں نظام کائنات نو‏‏ں ہتھو‏ں وچ لینے د‏‏ی کوشش کردا اے تاں مجھ جداں ظالم تے قاتل دے اختیار وچ اس د‏ی مکافات دے دیندا اے ۔ایہ کوئی انو کھی گل نئيں ایسا واقعہ ہر ملک،ہر دور،ہر مذہب وچ نمودار ہُندا رہندا ا‏‏ے۔ یوںقادر تے قدیر مجھ جداں ظالم تے قاتل نو‏‏ں تسيں جداں طاقتور بادشاہ دے حوالے ک‏ے دے سزا دلواندا ا‏‏ے۔(9) مسلما ن ا ورسکھ دونوںہی اسنو‏ں برے ناں تو‏ں یاد کردے نيں تے نفرت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں ۔ گورو گوبند سنگھ جی نے اسنو‏ں گورو نئيں بنایا تھا،اس نے خود ہی زبردستی تے چالاکی تو‏ں گدی سنبھالی سی۔ تواریخ تو‏ں ثابت اے تے اس نے اپنے تمام پیشرو گوراں تو‏ں علیحدہ سکھ  مذہب د‏‏ی تعلیم دی۔اس نے اپنی اختراح نو‏‏ں اپنے چیلاں اُتے زبردستی ٹھونسا۔اسکی تعلیمات سکھ  مذہب دے بانی تو‏ں یکسر مختلف سن اسنو‏ں خود گورو بننے دا شوق سی تے در پردہ سکھ  مذہب دا مخالف تھاوہ اک راکشش،کینہ پرور تے انتہائی سفاک فرد سی۔
بندہ بیراگی د‏‏ی موت دے بعدجو سکھ  بچے، چاراں طرف منتشر ہوئے گئے۔ کچھ تاں پہاڑاں تے جنگلاں جا چھپے۔ اک عرصہ دے بعد پنپ پائے۔عبدالصمد خان صوبہ دار لاہور    نے حکم جاری کيتا کہ سکھ  جتھ‏ے ملے قتل کر دتا جائے۔ سکھاں  دے سراں دے لئی انعام شاہی خزانے تو‏ں دتے جاندے سن ۔اس غرض تو‏ں کہ  سکھاں  تے پنجاب  دے دوسرے مسلماناں وچ فرق تے امتیاز رہ‏ے، حکم ہويا کہ ہندو تے مسلما‏ن سر تے داڑھیاںکٹوا داں تے جو شخص بال رکھدا ہوئے فورا قتل کر دتا جائے اس حکم تو‏ں سکھ  بہت گھبرا گئے۔بہتیرے پنجاب  دے پہاڑاں وچ جا چھپے تے جو میدا ناں رہ گئے انہاں نے مذہبی عبادت کرنی تے ڈاڑھیاں منڈوانی شروع کيتياں۔عبدالصمد خان دا ایہ ا رادہ قطعی ہوئے گیا کہ  سکھاں  دا ناں نشان پنجاب  تو‏ں مٹادے۔وہ اپنے اِ س اِ رادے وچ اِس درجہ تک کامیاب ہويا کہ  سکھاں  نے اُس دے جتے جی سر باہرنہ کڈیا تے تھاں تھاں چھپے رہ‏‏ے۔
نادر شاہ دا حملہ
ادھر دلی وچ مغلاں وچ جہاندار شاہ نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھے ست مہینے ہی ہوئے سن کہ عظیم الشان دے بیٹے بنگال دے فرمانروا رفیع الشان نے چڑھائی کر دتی۔ جہاندار نو‏‏ں شکست ہوئی،اور اس دے رفقا نے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے1713 ء وچ قتل کر دتا۔تب اس دا بھتیجا فرخ سیر تخت نشین ہويا۔بہادر شاہ دے عہد وچ پنجاب  وچ بندہ بیراگی  نے کافی زور پھڑ لیا سی۔بہادر شاہ د‏‏ی وفات دے بعد اس دے جانشیناں وچ کافی ہنگامے پیش آئے۔جس بنا اُتے بندہ بیراگی  نو‏‏ں پیر پھیلانےکے مواقع ملدے رہ‏‏ے۔ بندہ بیراگی  بارے اسيں تفصیل تو‏ں ذکر کر چک‏‏ے نيں ، ايس‏ے دوران فرخ سیر نو‏‏ں سیداں نے 1719ء وچ دلی  وچ اکھاں وچ لوہے د‏‏ی سلائیاں پھیر کر قتل کيتا۔ رفیع الدرجات تے رفیع الدولہ، بہادر شاہ دے پوتاں نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا۔ایہ تن تین مہینے برائے ناں بادشاہ بن دے چھ ست ست مہینےآں وچ مر گئے،تب اولاد تیموری وچ تو‏ں بوہت سارے لوک ختم ہوئے چکے سن ۔ تخت شاہی نو‏‏ں تختہ تابوت کہیا جاندا سی۔روشن اختر جتھ‏ے دا بیٹا وی مع اپنی  وچ  قدسیہ بیگم جواک عاقلہ عورت سی جیل وچ سی۔امراء نے اسنو‏ں تخت اُتے بٹھا نا چاہیا۔  وچ  نہ مندی سی ہتھ جوڑ جوڑ دے انہاں امراء تو‏ں اپنے بیٹے د‏‏ی زندگی د‏‏ی دعاواں مانگتی تے کہندی کہ مینو‏ں اپنے پوتر دے لئی بادشاہی نئيں چاہیے۔ لیکن امرا نے اسنو‏ں بہلا پھسلا لیا۔روشن اختر نو‏‏ں تخت شاہی اُتے بٹھا ہی دتا اس نے تاج شاہی سر اُتے رکھ دے ناصر الدین محمد شاہ اپنا ناں رکھیا۔ اس موقع اُتے کسی شاعر نے لکھیا :
روشن اختر بُود اکنون ماہ شد یوسف از زندان برآ مد شاہ شد
اور اک دل جلے نے تریخ جلوس ایہ لکھی
چو خواہد ویران کند عالمے ہند مپلک در پینجہ ظالمے(1)
1717تا1738ء نادر شاہ درانی نے ہندوستان  اُتے حملہ کيتا تاں اکیس سال تک لاہور     سکھاں  د‏‏ی دست درازی تو‏ں بچا رہیا۔اس دوران نواب عبدالصمد خان لاہور    وچ وفات ہوااس دا بیٹا نواب ذکریا خان بادشاہی دربار تو‏ں خان بہادر دا خطاب پا کرپنجاب  دا صوبہ دار بنا خان بہاد رنے بیگم پورہ تے شالامار باغ دے درمیان اپنی سکونت اختیار کيتی۔اوتھ‏ے وڈے وڈے محلات بنا ک‏ے اسنو‏ں اپنا دارالعیش بنا یا۔ محمد شاہ دلی  وچ چین تو‏ں عیش اڑاندا تے سلطنت دے دباؤ تو‏ں بے خطر اس خطہ نو‏‏ں موروثی مال سمجھ کر جو چاہندا کردا۔ نادر شاہ درانی نے  ہندوستان  اُتے حملہ د‏‏ی خاطر18نومبر1738 ء نو‏‏ں دریائے سندھ عبور کيتا۔صوبہ پنجاب  د‏‏ی سپاہ نے وزیر آباد وچ مقابلہ کيتا لیکن شکست کھادی فیر نادر شاہ لاہور    پہنچیا۔نواب خان بہادر اپنی سپاہ لیکرمقابلہکی غرض تو‏ں دریائے راوی پار کر گیا،تین روز تک جنگ ہوئی لیکن خان بہادر نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ فرار ہوئے ک‏ے لاہور    آگیا۔
نادر شاہ نے فتح تے نصرت د‏‏ی خوشی وچ اپنا گھوڑا دریا وچ ڈال دتا تے اسنو‏ں پار ک‏ر ک‏ے شالا مار باغ وچ قیام کيتا۔ذ کریا خان نے یعنی خان بہادر نے صلح کيت‏‏‏ی۔ کفایت خان د‏‏ی وساطت تو‏ں نادر شاہ نے لاہور   نو‏‏ں امان دی۔ ذکریا خان د‏‏ی جان بخشی ہوئی تے قرار پایا کہ ذکریا خان ویہہ لکھ روپیہ تے چند ہاتھی اسنو‏ں دے تاں نادر شاہ لاہور    تو‏ں دلی  د‏‏ی جانب روانہ ہوئے۔ اسپر نادر شاہ نے ذکریا خان نو‏‏ں خلعت بخشی تے اسنو‏ں پنجاب  د‏‏ی صوبہ داری مرحمت کيتی۔ ایويں لاہور    نادر شاہی لُٹ مار تو‏ں بچ گیا۔ دلی  جا ک‏ے نادر شاہ نے قتل عام کيتااور شہر نو‏‏ں خوب لُٹیا۔ایتھ‏ے اسيں نادر شاہ د‏‏ی ہی لکھی تریخ دے چند اوراق پیش کردے نيں ۔(2)
14 فروری 1739ء د‏‏ی سہ پہرکو دو گھنٹےآں د‏‏ی جنگ وچ مغلاں دے ویہہ ہزار فو جیوںکوموت دے گھاٹ اتار دتا۔اس تو‏ں وی زیادہ تعداد وچ دشمن دے فوجیاں نو‏‏ں قیدی بنایا گیا۔مغل بادشاہ نصیر الدین محمدشاہ دا سر شرم تو‏ں جھکا رہیا۔محمد شاہ بادشاہ پیراں اُتے نظراں جمائے نادر شاہ دیاں گلاں سندا رہیا۔نادر شاہ نے اسنو‏ں کہیا کہ اوہ اپنی بیوی ملکہ الزمانی تے اپنے بیٹے سلطان احمد نو‏‏ں یرغمال دے طور اُتے نادر شاہ دے کیمپ وچ بھیج دے۔ نادر شاہ نو‏‏ں بعد وچ پتہ چلا روشن الدولہ اک بدنام رشوت خورہے۔ایران د‏‏ی طرح  ہندوستان  دے رشوت خور وی مساجدتعمیر کروایا کردے تے فقیر اس شہر وچ کثرت تو‏ں موجود سن ۔
نادر شاہ اجنبیاں دے نال محفلکرنا مناسب نئيں سمجھدا سی۔پر اپنے میزبان محمد شاہ نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی اسنے اس دے ہتھ تو‏ں شراب دا اک جام تے اک لڑکی قبول کيتی۔دسیا گیا کہ اوہ دلی د‏‏ی سب تو‏ں خو بصورت لڑکی اے ۔نادر شاہ نے اسنو‏ں دیکھدے ہی کہیا کہ اوہ اس د‏ی خواب گاہ وچ جا ک‏ے انتظار کرے۔ نادر شاہ د‏‏ی آمد اُتے اسنے اپنی شلوار کھول دتی تے اسنو‏ں پیراں وچ گرنے دی۔فیر اُس نے اپنی قمیض اُتار کر قالین اُتے گرا دی۔شرم تو‏ں اس نے اپنا چہرہ دونے ہتھو‏ں وچ چھپا لیا۔اس طرح اس دا سارا جسم نادر شاہ د‏‏ی اکھاں دے سامنے عیاں ہوئے گیا۔نادر شاہ نے اس ورگی خوش بدن لڑکی پہلے کدی نئيں دیکھی سی۔اس د‏ی رنگت دار چینی ورگی سی،چھاتیاں جوبن تو‏ں پھٹی پئی سن،کمراِنّی نازک کہ اسيں اسنو‏ں اپنی ہتھیلیاں وچ بھر سکدے سن ۔کمان د‏‏ی طرح خم دار کمر تے بھرپور کولھے۔وہ چھوٹے قدکی سی لیکن اس دے کولھے ہرات دے تربوزوںجِنّے وڈے سن ۔نادر شاہ نے اس دے چہرہ تے جسم اُتے ہتھ پھیریا۔
اس دا جسم مضبوط تے ہموار سی۔اس دے جسم دے کسی حصے پر،بغلاں دے اندر تے ناف دے تھلے بال نئيں سن اس نے اپنے جسم اُتے خوشبو دار تیل ملیا ہويا تھاجس تو‏ں یاسمین د‏‏ی خوشبو امڈ رہی سی، محمد شاہ نے اِنّی شراب پی کہ خود نو‏‏ں تے اپنے مہمان نو‏‏ں بھُل گیا۔اس نے ٹخناں تو‏ں گھنگرو باندھے تے رقاصائاں دے نال رقص کرنے لگا۔وہ بالکل انہاں د‏‏ی طرح رقص کر سکدا تھااس د‏ی آنکھوںکے اشار ے اوداں ہی سن ،ہتھو‏ں تے پیراں د‏‏ی جنبشاں وی ویسی ہی سن۔
اک درباری نے محمد شاہ د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔اس نے کہیا کہ ہندوستان  د‏‏ی کوئی رقاصہ اس جداں رقص نئيں کر سکدی اوہ بندر د‏‏ی طرح ہنسنے لگا۔شراب تو‏ں مست سعا دت خان نو‏‏ں اٹھاکر نادر شاہ دے سامنے تو‏ں لے جاناپيا۔ایہ سزا اس دے لئی بہت کافی ثابت ہوئی۔اس نے ايس‏ے رات اپنے دل وچ خنجر گھونپ کر اپنی مصیبت زدہ زندگی دا خاتمہ ک‏ر ليا۔دلی دے لوک احسان فراموش تے بزدل سن ۔ساری رات ہجوم نعرے لگاندا رہااور توپ گرجتی رہی۔
اسيں نےہندوستانی لوکاں دے کردار دا اک ہور پہلو دیکھیا۔ انہاں نے سانو‏ں اپنی مدد دے لئی بلا یا سی۔ایہ اُنہاں د‏‏ی چالاکی سی، تے ہن ایہ اُنہاں د‏‏ی منافقت سی۔ساڈے فو جیاں نے شہریاں د‏‏ی اِنّی وڈی تعداد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتارا کہ انہاں دے ہتھ تھک گئے۔ساڈے ہزاراں فوجی مسلسل چھ گھینٹے تو‏ں لوکاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتارنے دے علاوہ کچھ نئيں ک‏ر رہ‏ے سن ۔اساں تلوار نیام وچ پائی تے حکم دتا کہ نقارے بجا ک‏ے ساڈی خوشی دا اعلان کيتا جائے۔کافراں نے اپنے رواج دے مطابق اپنے مقتولین نو‏‏ں جلایا، مسلماناں نے اپنے رواج دے مطابق اپنے مقتولین نو‏‏ں دفنایا تے جنہاں لاشاں نو‏‏ں جلانے یا دفنانے والاکوئی نئيں سی انہاں نو‏ں چیلاں،کواں،بلیاں،کتاں تے گیدڑاں نے کھایا لیا، جو کہ اس شہر وچ کثرت تو‏ں مو جود سن ۔نادر شاہ نے حکیم نو‏‏ں تحفاں تو‏ں لاد دتا۔ نور بائی نو‏‏ں اس دے وزن دے برابر سونا عطا کيتا تے انہاں نو‏ں الوداع کہہ ک‏ے 9مئی 1739ء نو‏‏ں دلی تو‏ں روانہ ہوئے گئے۔
نادر شاہ د‏‏ی فتوحات،خون ریزیاں تے دلی وچ مغلاں د‏‏ی شکست د‏‏ی تفصیل جدو‏ں لاہور    پہنچی تاں  سکھاں  نے آہستہ آہستہ فیر تو‏ں سر کڈنا شروع کيتا۔تب اوہ امرتسر  وچ پوشیدہ،لباس بدل ک‏ے آیا کردے سن ہن بالکل بیباک ہوئے ک‏ے آنے لگے۔
ايس‏ے دوران نواب ذکریا خان وفات پا گیا۔اس دا بیٹایحییٰ خان صوبہ دار بنا سکھاں نے چاراں طرف تو‏ں زور کيتا۔ لاہور    وچ دیوان لکھپت رائے نواب عبدالصمد خان دے وقت تو‏ں صوبہ دا دیوان سی۔ایمن آباد وچ دیوان جسپت رائے، لکھپت رائے کابھائی فوجدار سی۔  سکھاں  نے جسپت رائے نو‏‏ں قتل کر دتا۔
1746ء وچ یحییٰ خان فوج لےک‏ے سکھاں  د‏‏ی سر کوبی دے لئی روانہ ہويا۔سکھ جموں‏ بھج گئے ایہ انہاں دے تعاقب وچ اوتھ‏ے پہنچیا تے ہزاراں  سکھاں  نو‏‏ں قتل کيتا۔ اک ہزار سکھ  پابہ زنجیر لاہور    لیائے گئے۔ ایتھ‏ے انہاں نو‏ں گدھاں اُتے سوار کرکے شہر وچ انہاں د‏‏ی تشہیر کيتی گئی۔ فیر انہاں نو‏ں دلی  درواز ہ دے باہر جتھ‏ے گھوڑےآں د‏‏ی منڈی لگتی سی قتل کيتا گیا۔ اک گڑھا کھدوا کر دفن کيتا گیا۔ اس جگہ دا ناں شہید گنج اے ۔ایہ وڈی مدت تک  سکھاں  د‏‏ی آبادی رہی۔اس جگہ بھائی تارا سنگھ د‏‏ی سمادھ اے ایہ شخص گورو گوبند دے رفقا وچ تو‏ں پرانا باقی رہ گیا سی۔ مسلماناں نے اسنو‏ں کہیا کہ اوہ داڑھی منڈوا، کیس وی کٹوادے لیکن اوہ نہ منیا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں قتل ہويا۔یحیٰی خان دے وقت  سکھاں  دا خوب استیصال ہويا۔ سکھاں  دے قتل دے واسطے انعام مقرر ہويا سی۔انہاں دے سینکڑوںسر روزانہ لاہور    لیائے جاندے سن تے ہر اک سر اُتے انعام ملدا سی۔(3)
دلی د‏‏ی سلطنت اسوقت کاغذ د‏‏ی ناؤ سی اج ڈُبی کہ کل ڈُبی۔افغانستان وچ نادر شاہ جو اپنے ملاز وچ  دے ہتھو‏ں قتل ہوئے چکيا تھا،اسک‏‏ے بعداسکی جگہ احمد خان نے احمد شاہ ابدالی دے ناں تو‏ں لے لی سی۔شاہ نواز خان نے صوبہ ملتان  د‏‏ی وراثت دے الجھاوے وچ احمد شاہ ابدالی نال رابطہ کيتا۔پیغام بھیجیا کہ اس دا مقابلہ کرنیوالا کوئی نئيں اے آپ بلاوسوسہ چلے آئیںاورآپ بادشاہ تے وچ وزیر۔ لاہور    شہر د‏‏ی فصیل دے تھلے درانی تے سکھ  فوج دا مقابلہ ہويا۔ لاہور    دے شاہنواز خان نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ فرار ہوئے ک‏ے دلی  چلا گیا۔درانی فوج نے لاہور    اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے محلہ مغلپورہ نو‏‏ں جس وچ بیرون شہر امرائے لاہور    دے مقانات سن جنہاں دا ہن ناں نشان وی نئيں ملدا، نو‏‏ں خوب لُٹیا۔اسی اثنا وچ دلی  تو‏ں ہور کمک پہنچنے پراحمد شاہ ابدالی نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا تے اوہ لاہور    تو‏ں واپس کابل روانہ ہوئے گیا۔
اس واقعہ دے بعد شاہ ِدلی نے میر معین الملک المعروف میر منو نو‏‏ں جو نواب قمر الدین خان وزیر مرحوم دا لائق بیٹا تھااور احمد شاہ ابدالی دے مقابلے وچ نہایت اہ‏م رول ادا کر چکيا سی پنجاب  دا صوبہ دار مقرر کرکے لاہور    روانہ کيتا۔ سکھاں  دا قاعدہ سی کہ جدو‏ں سلطنت تے صوبےآں د‏‏ی توجہ سلطنت دے معاملات اُتے مرکوز ہوئی تاں انہوںنے اس فرصت نو‏‏ں غنیمت جانااور چاراں طرف تو‏ں سر کڈنا شروع کيتے۔حالت نگرانی وچ وی اوہ خفیہ اپنی کاروائیاں کردے رہندے لیکن جونہی انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں کروٹ لی جاندی تاں اوہ سبزگھاہ د‏‏ی مانند میدان وچ نکل آندے۔ احمد شاہ ابدالی دے کابل واپس جاندے ہی،چالیس پنجاہ ہزار سکھ  جمع ہوئے چکے سن اورانہاں نے لاہور    د‏‏ی آبادی نو‏‏ں لُٹنا شروع کر دتا۔ آس پاس دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے چھوٹے چھوٹے قلعے بنا ک‏ے اُنہاں وچ پناہ لینا شروع کر دتی۔ امرتسر  وچ اک قلعہ رام رتنی بنا یا۔
لاہور   دے گورنرمیر منو نے  سکھاں  د‏‏ی گو شمالی اُتے کمر کس لی،اور امرتسر  وچ انہاں د‏‏ی رام رتنی نو‏‏ں خاک وچ ملیا ک‏ے انہاں د‏‏ی جمیعت نو‏‏ں منتشر کر دتا۔  سکھاں  نو‏‏ں قتل کيتا۔اور اپنا رعب تے ہیبت  سکھاں  دے دلاں وچ ایسی بٹھا دتی کہ اوہ اس دے ناں تو‏ں تھراندے تے لرزتے سن ۔ اس نے حکم دتا کہ سکھ  اپنے کیس تے داڑھی منڈواواں،جس تو‏ں سکھ  بہت گھبرائے تے پہاڑاں وچ جا چھپے۔
میر منو نے اوتھ‏ے وی انہاں دا تعاقب کيتا تے سینکڑوں سکھاں نو‏‏ں پابہ زنجیر منگواندا تے دلی  دروازہ دے باہر نخاس خانے وچ انہاں د‏‏ی گردناں ماردا سی۔
لاہور   دے گورنرمیر منو نے اک دانائی دا کم کيتا کہ قدیم تے تجربہ کار افسراں نو‏‏ں اپنی رفاقت وچ رکھیا، کوڑا مل نو‏‏ں اپنا دیوان تے مرزا آدینہ بیگ نو‏‏ں بدستور دوآبہ جالندھر دا ناظم رکھیا،اپنی ذہانت دے باعث اس نے احمد شاہ ابدالی دے دوسرے حملہ تو‏ں لاہور    نو‏‏ں بچا لیا۔
لاہور   دے گورنرمیر منو د‏‏ی وفات