cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پورٹ مورسبی
نوآبادیات
1883 وچ کوئنز لینڈ نے نیو گنی جزیرے دے جنوب مشرقی کونے (جو بعد وچ پاپوا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) نو‏‏ں ضم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، اس خوف تو‏ں کہ جرمنی جزیرے دے پورے مشرقی نصف اُتے کنٹرول کر لے گا۔ برطانوی حکا‏م نے 1884 وچ نیو گنی دے جرمن الحاق دے بعد الحاق د‏‏ی منظوری دینے تو‏ں انکار کر دتا ، لیکن چار سال بعد اس نے پاپوا اُتے برٹش نیو گنی دے طور اُتے اک محافظ ریاست قائم کر دتی ۔
1905 وچ حال ہی وچ وفاق والی آسٹریلوی حکومت نے پاپوا ایکٹ پاس کيتا جو 1906 وچ نافذ ہويا۔ اس ایکٹ نے پاپوا ناں، جس دا راجگڑھ پورٹ مورسبی سی، نو‏‏ں آسٹریلیا د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی ہدایت دے لئی منتقل کر دتا۔ اس دے بعد تو‏ں 1941 تک پورٹ مورسبی آہستہ آہستہ ترقی کردا رہیا۔ بنیادی ترقی جزیرہ نما اُتے سی، جتھے بندرگاہ د‏‏ی سہولیات تے ہور خدمات نو‏‏ں بتدریج بہتر بنایا گیا سی۔ قصاب د‏‏ی پہلی دکان تے گروسری 1909 وچ کھلی، [4] بجلی 1925 وچ متعارف کرائی گئی، [5] تے پائپ دے ذریعے پانی د‏‏ی فراہمی 1941 وچ فراہ‏م کيتی گئی [6]۔
ڈگلس اسٹریٹ، پورٹ مورسبی: پرانا ہوٹل لاٹ، 30 سال تو‏ں خالی، تے اس دے پِچھے نويں عمارت۔
دوسری جنگ عظیم
دوسری جنگ عظیم دے دوران ، کچھ پاپوان آدمیاں نے پاپوا انفنٹری بٹالین وچ بھرتی کيتا تے دوسرےآں نو‏‏ں پگڈنڈیاں تے کچے خطےآں ( پورٹرز ) دے طور اُتے لمبے جنگل مارچ دے دوران اتحادی تے جاپانی فوجاں نو‏‏ں سپلائی سپورٹ دے طور اُتے بھرتی کيتا گیا۔ [7] مورخ ولیم مانچسٹر نے جنرل ڈگلس میک آرتھر ، امریکن سیزر د‏‏ی اپنی سوانح عمری وچ خاکہ پیش کيتا اے کہ پورٹر دے طور اُتے کم کرنا مقامی لوکاں د‏‏ی قابل قبول رضاکارانہ سرگرمیاں د‏‏ی لسٹ وچ بہت تھلے سی تے ایہ کہ اوہ بغیر کسی لالچ دے ختم ہو جاواں گے۔ [8]پورٹ مورسبی دے بوہت سارے پاپوان باشندے یا تاں اپنے خاندانی دیہات وچ واپس چلے گئے یا جدو‏ں جاپانی حملے دا خطرہ منڈلا رہیا سی تاں انہاں نو‏ں کیمپاں وچ منتقل کر دتا گیا۔ ستمبر 1942 تک، ایہ شہر اتحادیاں دے اڈےآں دا اک اہ‏م کمپلیکس سی، تے ہزاراں فوجی اس علاقے وچ تعینات سن یا اس تو‏ں زیادہ کثرت تو‏ں، اس تو‏ں گزردے سن، کیونجے ایہ جزیرے اُتے اتحادیاں دا آخری گڑھ سی [9] [10] تے اس دے برعکس, اک اہ‏م سٹیجنگ تے جمپنگ آف پوائنٹ جدو‏ں اتحادیاں نے خود جارحانہ جنگ شروع کر دتی، جاپانی پیش قدمی نو‏‏ں پِچھے دھکیل دتا۔ [11] جنرل میک آرتھر نے اپنا صدر دفتر پورٹ مورسبی وچ نومبر 1942 تو‏ں اکتوبر 1944 تک قائم کيتا۔
2013 وچ اگلے دروازے دے دفتر د‏‏ی عمارت دے نال دیرینہ ڈاؤن ٹاؤن یونائیٹڈ چرچ نو‏‏ں اک عمارت تو‏ں بدل دتا گیا، گراؤنڈ فلور اُتے چرچ۔
شہر دے مرکز وچ
1945 وچ ، پاپوا تے نیو گنی دا علاقہ اس وقت تشکیل دتا گیا جدو‏ں پاپوا تے سابق جرمن نیو گنی، جو 1918 تو‏ں آسٹریلیا دے زیر انتظام سن، نو‏‏ں اک ہی آسٹریلوی انتظامیہ دے تحت ضم کر دتا گیا، حالانکہ کئی قوانین دو خطےآں وچ رہے تے برقرار رہ‏ے، جو دوسری صورت وچ معدوم ہونے والی سرحد دے دو طرف بیٹھے صوبےآں دے نال پیچیدہ ہونا۔ پورٹ مورسبی نويں مشترکہ علاقے دا راجگڑھ تے عوامی خدمات د‏‏ی توسیع دے لئی اک مرکزی نقطہ بن گیا۔ پورٹ مورسبی نو‏‏ں 1972 وچ شہر دا درجہ دتا گیا سی، اوالا اوالا-روا پہلے لارڈ میئر بنے۔ [12]
آزادی
ستمبر 1975 وچ ، پاپوا نیو گنی اک آزاد ملک بن گیا جس دا راجگڑھ پورٹ مورسبی سی۔ پرنس چارلس، پرنس آف ویلز ، نے تقریبات وچ پاپوا نیو گنی د‏‏ی ملکہ د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی ۔ [13] نويں حکومت‏ی، فکری تے ثقافتی عمارتاں وائیگانی دے مضافات‏ی علاقے وچ تعمیر کيتیاں گئیاں تاکہ شہر دے مرکز پورٹ مورسبی د‏‏ی جگہاں نو‏‏ں پورا کيتا جا سک‏‏ے۔ انہاں وچ سرکاری محکمےآں دے لئی شام‏ل نيں، بشمول قومی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت، جسنو‏ں 1984 وچ پرنس چارلس نے کھولیا سی تے روايتی ڈیزائن نو‏‏ں جدید عمارتی ٹیکنالوجی دے نال ملایا گیا سی۔ [13]
پاپوا نیو گنی نیشنل میوزیم تے نیشنل لائبریری وائیگانی وچ نيں ۔ پرانی قانون ساز عمارت دے بالکل مغرب وچ پورٹ مورسبی وچ اک حویلی تعمیر کيتی گئی سی لیکن آزادی تو‏ں پہلے دے آخری وزیر اعلیٰ تے خودمختار ریاست دے پہلے وزیر اعظم نے اعلان کيتا کہ ایہ کافی حد تک شاندار نئيں ا‏‏ے۔ اسنو‏ں آسٹریلوی ہائی کمشنراں د‏‏ی رہائش گاہ بنا دتا گیا سی تے سومارے دے مطالبات دے مطابق ویگنی وچ اک حویلی بنائی گئی سی۔
کئی سرکاری عمارتاں طویل عرصے تو‏ں نظر انداز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں چھڈ دتی گئیاں نيں۔ انہاں وچ سرلسٹ Marea Haus (زیادہ تر مقامی لوک "پائن ایپل بلڈنگ" دے ناں تو‏ں مشہور نيں) تے مرکزی حکومت دے دفاتر نيں۔ قریبی عمارتاں، جداں موراؤٹا ہاؤس تے وولوپنڈی ہاؤس، دیکھ بھال د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں زوال دے نمایاں نشانات دکھانا شروع ک‏ر رہ‏ے نيں۔ [ حوالہ درکار ] پر، 21واں صدی د‏‏ی پہلی دہائی تو‏ں طویل عرصے تو‏ں استعمال ہونے والی دفتری عمارتاں نو‏‏ں مسمار کرنے دے بجائے وسیع پیمانے اُتے بحالی دا عمل انتہائی فعال ا‏‏ے۔ آزادی تو‏ں پہلے د‏‏ی قانون ساز عمارت تے پارلیمنٹ د‏‏ی پہلی عمارت طویل عرصے تو‏ں ختم ہو چک‏ی اے لیکن قصبے پورٹ مورسبی وچ پرانا کورٹ ہاؤس باقی اے، جو اس دے سابقہ ​​عنوان دے نال آزادی تو‏ں پہلے دا لیبل لگیا ہويا ا‏‏ے۔
آزادی دے بعد پورٹ مورسبی دے علاقے د‏‏ی آبادی وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا۔ 1980 وچ ، مردم شماری د‏‏ی واپسی وچ 120,000 د‏‏ی آبادی درج کيتی گئی۔ 1990 تک ایہ ودھ ک‏ے 195,000 ہو گئی سی۔ [14]
آب و ہو‏‏ا
مورسبی وچ اشنکٹبندیی سوانا آب و ہو‏‏ا اے ( Köppen : Aw ) سال بھر وچ نسبتاً مستقل درجہ حرارت دے نال۔ پورٹ مورسبی د‏‏ی اوسط سالانہ بارش صرف 1,000 ملی میٹر یا 39.37 انچ تو‏ں زیادہ اے، جو اسنو‏ں نیو گنی دا خشک ترین مقام بناندی ا‏‏ے۔
گیلا موسم دسمبر وچ شروع ہُندا اے تے مئی وچ ختم ہُندا ا‏‏ے۔ خشک موسم باقی چھ ماہ اُتے محیط ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ جنوب مشرقی تجارتی ہواواں ساحل دے متوازی چل رہیاں نيں، تے شہر بلند پہاڑاں تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔ اوسط اعلیٰ درجہ حرارت سال دے وقت دے لحاظ تو‏ں 28 تو‏ں 32 ° C (82.4 تو‏ں 89.6 ° F) تک ہُندا اے، جدو‏ں کہ اوسط کم درجہ حرارت 23 ° C (73.4 ° F) دے نشان دے ارد گرد منڈلاندے ہوئے بوہت گھٹ موسمی تغیرات نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ شہر وچ خشک موسم دے دوران ایہ قدرے ٹھنڈا رہندا ا‏‏ے۔
جڑواں شہر
متعلقہ شہر:
آب و ہو‏‏ا
}}
بارلے جوڑ
گٹھ:پاپوانیوگنی دے صوبے
حوالے
گٹھ:پورٹ مورسبی گٹھ:1873ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏انو‏اں گٹھ:اوقیانوسی بندرگاہ شہر گٹھ:اوقیانوسی راجگڑھ گٹھ:اوقیانوسیہ وچ 1873ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاپوا نیو گنی د‏‏ی بندرگاہاں گٹھ:پاپوا نیو گنی دے صوبائی راجگڑھ گٹھ:راجگڑھ گٹھ:وفاقی ضلعے تے علاقہ جات
بیپی جزیرہ
بیپی پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
نور محمد نور کپورتھلوی
چودھری نور محمد نور کپورتھلوی 5۔اگست 1917ء نُوں چودھری محمد بخش دے گھر ریاست کپُور تھلہ مشرقی پنجاب وِچ پیدا ہوئے۔ مڈھلی تعلیم ریاست کپور تھلہ ضلع جالندھر توں حاصل کیتی۔ فیر اپنیاں خُدادا د صلاحیتاں تے کُجھ کرن دے جذبے تے عزم و ہمت نال گریجوایشن تیکر عِلمی مدارج طے کیتے۔ ایس توں وکھ آپ نے فارسی، عربی تے اُردو فاضل جیہے علمی کورس وی کیتے۔ آپ اِک سیلف میڈ انسان سن۔ آپ پنجاب روڈ ٹرانسپورٹ کارپوریشن (جی ٹی ایس) وچ موٹر مکینک دے عہدے توں ترقی کر کے اپنیاں صلاحیتاں راہیں ورکس مینیجر تے فیر موٹر وہیکل ایگزامینر دے عہدے تیک اپڑے۔ پنجاہ سٹھ دے دور وچ ایس عہدے دی بڑی ٹھاٹھ تے شان بان ہوندی سی۔ اِکو ویلے وچ کئی ضلعیاں دے ٹرانسپورٹ دا انسپکشن شعبہ اِکو MVE کول ہوندا سی۔
آپ نے بحیثیت آفیسر اپنے اصولاں اُتے کدے وی سودے بازی تے سمجھوتہ نہ کیتا۔ آپ دا شمار اپنے ویلے دے ایمان دار، فرض شناس، قابل تے گرم مزاج افسراں وچ ہوندا سی۔ آپ بہاولپور تے ملتان وچ لمے عرصے تیک اپنی خدمات سر انجام دیندے رہے۔ آپ نے ہمیش معیار تے سچائی نوں سامنے رکھیا۔ آپ نے فرض دی ادائیگی وچ بہت ساریاں روشن مثالاں قائم کیتیاں۔ کدے اصولاں اُتے سودے بازی نہ کرن دی خوبی تمام عمر اوہناں دے نال نال رہی۔ ملازمت دے دوران اِک واری آپ نُوں ویلے دے حکمران دے پُتر دیاں گڈیاں (بساں) دی غیر قانونی پاسنگ کرن اُتے مجبور کیتا گیا۔ آپ نے اپنے جائز اختیار راہیں ایمانداری تے جرأت نال اوہدیاں غیرقانونی تے خلافِ ضابطہ گڈیاں نوں پاسنگ سرٹیفکیٹ جاری نہ کیتا۔ کیوں جے گڈیاں دی بناوٹ ٹرانسپورٹ قوانین دے اُلٹ سی۔ سچ آکھن دی سزا وِچ آپ دا سامنا جابر سُلطان دے پُتر نال ہو گیا تے فیر اوہو اِی ہویا جیہڑا ہمیش توں سچیاں لوکاں نال واپر دا آیا اے۔ آپ نُوں آپ دی ایمانداری ، جرأت تے سچ دا ہوکا دیون دی سزا وچ صوبہ بدر کر دِتا گیا۔ صوبہ سرحد وِچ سارے کم جرگیاں دی مرضی نال ہوندے سن۔ اجیہے کم تے فیصلے ویکھ کے آپ زیادہ چِر اوتھے نہ چل سکے تے اپنا استعفیٰ اپنے توں وڈے افسر دی میز تے سُٹ کے سِدھے گھر آ گئے۔فیر آپ اپنے کمّاں کاراں دے نال نال اپنے بال بچیاں دی تعلیم و تربیت وِچ رُجھ گئے۔ آپ نے ہمیش حق وصداقت دا پرچم اُچیرا رکھیا جیہدی مثال بہت گھٹ ملدی اے۔ خودداری، انکھ، غیرت ، شرافت تے امانت داری آپ دی حیاتی دے نمایاں وصف سن۔
آپ بحیثیت شاعر تے انسان ہر لحاظ نال عظیم سن۔ نور محمد نور کپور تھلوی اِک دبستان سن۔ اپنی ذات وچ اوہ بڑے پُر ذوق انسان سن۔ اِک بہارستان سن جتھے بیٹھ جاندے، جتھے چلے جاندے، اوتھے ای میلہ لا لیندے، اوتھے اِی محفلاں تے انجمناں سجا لیندے۔ ملنسار‘ شفیق ، ہمدرد ، پُر خلوص ، مرنجاں مرنج ، ریا کاری تے وکھاوے توں پاک اِک مِٹے ہوئے انسان سن۔ اِک وسیع المطالعہ تے پُر مغز گل کتھ کرن والے سُوجھوان سن۔ اپنی بولی ، اپنی دھرتی تے اپنے دیس نال حدوں ودھ پیار تے عقیدت رکھدے سن۔ نہ سگوں اپنی ایس دھرتی پاکستان نال پیار کردے سن سگوں اپنی جمن بھوئیں نال وی ڈاڈھی عقیدت تے محبت دا دم بھردے سن۔ ایسے لئی ساری حیاتی اپنے ناں نال فخریہ انداز نال کپورتھلوی دا لاحقہ استعمال کر کے اپنی جدی ٹکانے نال فطری جُڑت دا اظہار کردے رہے۔ ادب وِچ باقاعدہ لکھن مگروں اوہ اپنے ناں نال چودھری دا سابقہ وی استعمال کرنا چھڈ گئے سن ورنہ ساری حیاتی چودھری لکھدے تے اکھواندے رہے تے راجپوت ہون پاروں چودھری نور محمد دے ناں نال ای لوک اوہناں نُوں جاندے سن۔ اوہناں ہمیش چودھری لکھ کے چودھریاں والے کم تے کارنامے سر انجام دِتے سن۔
اوہناں نُوں اُردو ، فارسی، عربی، پنجابی، انگریزی ، ریاضی ، الجبراء ، گورمکھی تے سائنسی مضامین اُتے بڑا عبور حاصل سی۔ خاندان دے بہت ساریاں منڈیاں دے سِینیاں وِچ عِلم دی شمع دا چانن کرن وِچ ایہناں دا کردار بھرواں رہیا اے۔ اوہناں دے بہت سارے شاگرد بھتیجے، بھانجے اُچے عہدیاں اُتے فائز باعزت حیاتی لنگھا رہے نیں۔
اوہناں کول علم و ادب دے کئی سرکڈھویں شاعر  ایہناں دی بیٹھک وِچ آوندے سن۔ جیہناں وچ صدف جالندھری‘ بِسمل شمسی ، جوہر جالندھری، احمد شہباز خاور، عبیر ابوذری، ڈاکٹر اقبال فیصل آبادی، دِلشاد احمد چن، شوق عرفانی، عبدالستار نیازی تے کئی ہور شامل سن۔
بہر حال شوق دا کوئی مُل نہیں۔ اپنی شاعری دی حِس نوں پورا کرن لئی اوہ کدی حضرت تنویر بخاری ہوراں دے آستانے اُتے کدی پیر وارث شاہ ہوراں دے دربار اُتے حاضری بھرن لئی مینوں وی نال لے جاون لگ پئے۔
کڑیال کلاں تے جنڈیالہ شیر خان نال ایہناں نُوں بہت عقیدت سی۔ کیوں جے کڑیال کلاں پنجابی زبان تے ادب دے مہان درویش صفت شاعر تے بابا جی ہوراں دے اُستاد سید تنویر بخاری دا آستانہ اے۔جتھے اوہ سید تنویر بخاری ہوراں دے چاچا سید عبداﷲ شاہ بخاری ہوراں دے سالانہ عُرس اُتے ہوون والے مشاعرے وچ رَلت کرن لئی اُچیچے جاندے سی۔
اوہ باقاعدہ ساون دی ست تریک نُوں مسلسل کئی سال پیر وارث شاہ دے عُرس مبارک دے موقعے تے جاندے رہے۔ کئی واری راتاں وی اوتھے ای لنگھانیاں پیندیاں۔ ساون دی بھرپور گرمی دا ہُسڑ تے بارشاں دے پانی دا ساڑ تے حبس پر کیہ کیتا جاوے۔ شوق اَگے ہر شے بے بس ہو جاندی اے۔ لان وِچ بیٹھے محمد دین منیر ، بیگم شکیلہ جمال، بشیرباوا، سُلطان کھاروی، امین راہی، راجا رسالو، حمید جہلمی، لالہ محسن رفیع جواز، اطہر نظامی، شفقت تنویر مرزا، عصمت اﷲ زاہد، اقبال قیصر، اسلم کاشمیری، ویر سپاہی، احمد شہباز خاور تے شاہ جی سید تنویر بخاری تے ہور کِنے جی آئے ہوئے نیں۔ بھلا ایہناں پنجابی پریمیاں دے ہُندیاں کوئی پریشانی ہو سکدی اے۔
عُرس وچ اینے خوش پھردے جیویں کوئی بندہ کسے سجن دے ویاہ وچ آیا ہوندا اے۔ کدیں دربار توں باہر کسے بوڑھ دی سنگھنی چھاں ہیٹھ کسے ہیر خواں نُوں پھڑ کے ہیر سُن دے، کدی کوئی چار شاعر بیلی پھڑ کے دربار دی کسے گوٹھے مشاعرہ جیہا سجا لیندے۔ کسے نویں آون والے شاعر نُوں ویکھ کے اوہناں نُوں چاہ چڑھ جاندا یاں پیر سید وارث شاہ ہوراں دے مرقد تے گھڑیں مُڑیں سلام واسطے چلے جاندے۔
اینی محبت تے اینی چاہت (سبحان اﷲ) پیر وارث شاہ ہوراں نال اوہناں نوں اینی عقیدت سی پئی اوہناں دیاں بہت ساریاں نظماں غزلاں وچ ایہو عقیدت جھلک دی پئی اے۔ اِک نظم ’’پیر وارث شاہ دا عُرس‘‘ وچوں کُجھ شعر پڑھ کے اوہناں دیاں خُوشیاں تے چاواں دا اندازہ لایا جا سکدا اے۔
جیوندا جاگدا میں پنجاب ڈِٹھا وارث شاہ دے عُرس تے جامیاں ڈھولی ڈھول تے ڈگا جد ماردے سن ہندا خوب سی گج گجا میاں کِتے پوے دھمال تے کِتے لُڈی کِتے ہیر دا پڑھن پڑھا میاں وارث شاہ سی اصل وِچ آپ رانجھا جیہنے لیا سی بھیس وٹا میاں کِتے تُری تے ڈھول دی تھاپ اُتے لیندے لوک سی حال چڑھا میاں وارث شاہ دا جیویں ویاہ ہووے چڑھیا اِنج اے لوکاں نُوں چا میاں آؤندے لوک سی پھُلاں دے ہار لے کے دین قبر تے بابے دی پا میاں پڑھ کے فاتحہ ادب دے نال کئیاں دِتے اکھّاں چوں نِیر وہا میاں سجدہ قبر تے کردے وی کئی ڈِٹھے میں نہ سمجھیا جیہنوں روا میاں مینوں روضے تے اِنج محسوس ہویا جِیویں گیاں بہشت چ آ میاں دیگاں پکیاں تے لنگر رہیا جاری کھانا ہُندا سی ورت ورتا میاں وارث شاہ نے فیر اِک وار دِتا سُتا پیا پنجاب جگا میاں اینہاں کول پنجابی ادب دے مہان سیوک، درویش صفت شاعر تے عاشقِ نعت حاجی محمد اقبال زخمی ہوراں دا وی پہلی واری دید درشن کیتا سی۔ ایہناں دے نال نال ایہناں دے پنجابی ادب وچ چمکدے دو پُتراں ڈاکٹر ارشد اقبال ارشدؔ تے امجد اقبال امجد ہوراں نال وی پہلی ملاقات وی ایتھے اِی ہوئی سی۔ فقیر اثر انصاری ، ویر سپاہی ، دلدار چودھری ، سید فرمان علی، منیر کمال منیر، اُلفت تنویر بخاری، شاکر ملہی، سلطان کھاروی تے پتہ نہیں کیہڑے کیہڑے نامی گرامی شاعراں نُوں ایتھے ای کولوں تکیا تے سُنیا سی۔
گل کیہ ایہ سلسلہ فیر اجیہا چلیا پئی چل اِی نکلیا۔ کئی واری سال وچ دو دو چکر وی لگدے۔ اِک کڑیال تے دُوجا جنڈیالے دا۔ میں اوہناں دے نال عید وانگوں تیاریاں کر کے اپنا زادِ راہ لے کے بڑے چاواں نال کدے جنڈیالے تے کدے کڑیال کلاں جاون لگ پیا۔ اِک واری میں (راقم) ، تایا جی دے وڈے پُتر کیپٹن محمد اکرم تے انجینئر چودھری عبدالستار (جیہڑے کھاریانوالا جیوٹ ملز وچ جنرل مینجر سن، کُجھ ورھے پہلاں اوہ چلانا کر گئے نیں، اﷲ مغفرت فرمائے) تے تایا جی کڑیال کلاں دے سفر تے روانہ ہو گئے……چودھری عبدالستار دی موٹر کار دے ڈرائیور سمیت کُل پنج بندے اِکو کار وچ کڑیال کلاں وچ سید عبداﷲ شاہ بخاری ہوراں دے سالانہ عُرس دے موقعے تے ہوون والے مشاعرے وِچ رَلت کرن لئی گئے…… کڑیال وچ مشاعرہ پڑھن تے سُنن مگروں اسیں اَدھی راتیں اپنی کار وِچ واپس پرت رہے ساں پئی ڈرائیور نے کڑیال کلاں چوں نکل کے باغ چوک توں ہندیاں ہوئیاں حافظہ آباد روڈ راہیں جنڈیالہ دے نال دے پنڈاں دیاں وِنگیاں چِبیاں سڑکاں تے کار پا لئی تے چلاندے چلاندے راہ بھُل گیا۔ ہُن اوہ اصل سڑک دا تھوہ ٹکانا وی بھُل چُکیا سی۔ کدی کدھرے کار موڑ لووے کدی کدھرے ……ہر پاسے ہُو دا عالم سی …… رات دے کوئی ڈھائی تن دا ویلا …… ہرپاسے چُپ چان…… چودھری عبدالستار مرحوم وی مشاعریاں دا بڑا رسیا تے سید تنویر بخاری ہوراں دا بڑا معتقد سی(اوہی تایا جی نال امرتا پریتم، فیض احمد فیض، حبیب جالب، احمد فراز، سیف خالد، احمد ندیم قاسمی تے کئی اُچ کوٹی شاعراں نُوں ملن جاندے رہندے سن)۔ اوہ کڑیال دے مشاعریاں وچ بڑی عقیدت تے محبت نال حاضری بھردا ہندا سی……ہر پاسے چُپ چان ویکھ کے تایا جی نُوں ہسدیاں آکھن لگا۔ چودھری صاحب …… جے ایس علاقے دے رسہ گیراں نے سانوں پھڑ لیا تے کیہ جواب دیواں گے پئی مشاعرہ پڑھ کے آ رہے آں تے اوہ کیہ آکھن گے پئی ایہ وی کوئی کم اے ’’اجیہا کم جتھوں کُجھ وی نہ لبھے…… ایویں ادھی راتیں سڑکاں دا گھٹا پھکدے پھردے او۔‘‘تایا جی غُصے نال آکھن لگے ’’تہاڈے دند نکل رہے نیں۔ میری جان تے بنی ہوئی اے۔ کیوں جے میری وجہ نال تُسیں سارے پریشان او۔ خیر کوئی تن ساڈے تن وجے راتیں اسیں چودھری عبدالستار دی ملز (سرگودھا جیوٹ ملز کھاریانوالا) اپڑے تے آرام کیتا۔ ایہو جہیاں بے شمار گلاں تے ویلے یاد آؤندے نیں تے اکھیوں یاداں دے نیر ڈِگن لگ پیندے نیں۔
حُقہ اوہناں دے مزاج نال رَچیا ہویا سی۔ اوہناں دے کول کوئی ہووے نہ ہووے ، گول فرشی حُقہ ہر ویلے اوہناں نال گلاں کردا رہندا سی۔میں اوہناں کول ہُندا تے حُقے نوں تازہ کرن دی ذمہ داری میری ہو جاندی سی۔ حُقے دے پانی بدلن توں لے کے اوہنوں ٹھنڈا کرن تے چِلم پکھاون وچ بڑی توجہ رکھنی پیندی سی۔ ماڑی جیہی کمی کجی رہ جاندی تے بے عزتی وی ڈاڈھی ہندی سی…… یار سجن اکٹھے ہو جاندے تے بڑے خوش ہندے۔ چاء تے حُقے دے گھُٹ دے نال نال حُقے دی نڑی وی گھُمدی جا رہی ہُندی…… حُقے دی نڑی دے گھُمن نال نال زراعت ، معاشرت تے سیاست ہر طرح دے موضوع اُتے گلاں ہُندیاں…… کوئی گل بہتی چنگی لگدی تے حُقے دا گھٹ بھر کے ہوا وِچ دُھوئیں دے چھلیاں وَل ویکھ کے خوشی نال آکھدے……’’نہیں رِیساں اوئے تیریاں۔‘‘
اوہ اِک عالم فاضل انسان سن۔ شاعر بعد وچ بنے نیں۔ اوہناں دی شاعری وِچ عِلم دی جھلک ڈاڈھی نظریں آؤندی اے۔ میں اوہناں نُوں اپنے بچپن توں اِی انگریزی اخبار ’’پاکستان ٹائمز‘‘ پڑھدیاں ویکھیا سی تے اوہناں دی آپوں وی ایہو کوشش ہُندی سی پئی آون والے دی تعلیمی قابلیت موجب اوہدے نال گل بات کیتی جاوے۔ اپنے پُتراں خاص طور تے کیپٹن محمد اکرم جیہڑے پاکستان بحریہ وِچ کپتان ہوون پاروں رنگ رنگ دے مُلکاں وچ جاندے رہندے نیں تے اوتھے اوہناں نوں زیادہ تر انگلش وچ ای بولنا پیندا اے‘ اوہ جدوں وی پاکستان آئے ہُندے تے تایا جی اوہناں نال گھنٹیاں انگلش وچ گل بات کردے رہندے۔ جے اوہ اُردو یاں پنجابی وچ سواد بدلن لگدے تے جھٹ آکھدے نہ وئی نہ……اسیں کسے نالوں گھٹ ناہیں پئی انگریزی چھڈ کے ہور زبان وچ گل کرئیے۔اِنج اِی چھوٹے پُتر جیہڑے پاکستان آرمی وِچ میجر تے سپیشلسٹ ڈاکٹر نیں۔ جدوں وی ڈاکٹر محمد اسلم گھر آؤندے تے اوہناں نال وی زیادہ تر انگلش ای بولن دی کوشش کردے ۔ اوہناں نے ڈاکٹر صاحب دیاں بہت ساریاں ڈاکٹری دیاں انگریزی کتاباں پڑھ رکھیاں سن۔ اِک واریں 1980؁ء وچ میرے دُوجے تایا جی حیات خاں نوں جگر دا عارضہ ہو گیا۔ لیور سروسیس دی مرض پاروں اوہ بڑی تکلیف وچ مبتلا سن۔ اوہناں دی بیماری تے اوہدیاں علامتاں نُوں کتاباں وِچ پڑھدیاں رہنا۔ اوہناں دے علاج دوران ہسپتال دے سپیشلسٹ ڈاکٹر احسان الحق نال اوہناں دی بیماری نوں انگریزی وچ Discuss کرن لگ پئے تے اوس ڈاکٹر نے آکھیا۔ محترم پہلاں تُسیں اپنا تعارف کراؤ۔ فیر گلاں اَگے کراں گے تے ایہناں نے آکھیا پئی میں تے گڈیاں موٹراں دا ڈاکٹر آں تے اوہ ڈاکٹر بڑا متاثر ہویا تے جاون لگا‘ اوہناں نوں اپنے ڈیوٹی آفس وچ لے گیا…… فیر اوہ ڈاکٹر جدوں وی آؤندا پہلاں ایہناں دا اِی پُچھدا پئی ساڈے محترم ڈاکٹر کِدھر گئے نیں……؟ اِنج ای جے ایہناں دا کسے وکیل یاں اُستاد نال آمنا سامنا ہو جاندا تے فیر تایا جی اپنا آپ منوا کے دم لیندے۔ایہناں نُوں کوئی سجن بیلی ملن آؤندا تے اوہنوں بڑی توجہ نال مِلدے۔ آون والے دی خیر خیریت اِنج پُچھدے پئی اوہ بندہ ایہناں دا ای ہو کے رہ جاندا سی۔پنڈوں کوئی کرسان زمیندار ایہناں نُوں ملن شہر آ جاندا تے اوہدی بڑی آؤ بھگت کردے۔ اوہنوں فصلاں ، پیلیاں تے اوہدے جھاڑ بارے اِکو واری اوہدی پسند دے اینے سوال کر دیندے پئی اوہ خوشی خوشی سوالاں دے جواب دِتی جاندا…… ہاں وئی اﷲ رکھیا…… ساڈے ٹیلاں والے تِناں کلیاں چوں کنک دا کیہ جھاڑ آیا سی……؟ نارووالیاں نال ساڈے چونہہ کِلیّاں دا کیہ جھاڑ رہیا اے؟ مکی دی بوائی کدوں کرنی ایں……؟ خریف دی فصل نے چوکھا جھاڑ نہیں دِتا۔ چلو ربیع دی فصل وَل دھیان دیو پیلی نُوں وَتر چنگا کر لیا جے …… کھال دے بنّے وی چھانگ لیا جے ۔ روڑی گوبر دی ای پائیو‘ ہاں تے اوئے تہاڈیاں جانی نال دیاں پیلیاں وچوں فی کِلا کیہ جھاڑ آیا جے ؟ ساڈے امباں والے باغ دا پانی کیہڑیاں پیلیاں نوں لگ رہیا اے۔ عدالت خان ہوراں وی بڑی اُدم نال اپنیاں پیلیاں نُوں ہریاں بھریاں کر دِتا اے۔
اجیہے سوال ہر کرسان بڑا خُوش ہو کے سُندا تے ڈاہڈے چاہ نال جواب دیندا کیوں جے ایہناں سوالاں وِچ اوہدی دلچسپی جیوں ہُندی سی …… ایہو ای تایا جی ہوراں دا کمال سی پئی اوہ بندے دی نفسیات دے مطابق اوہدے نال گل بات کردے سن۔
میرے والد صاحب میرے تایا جی دا ماپیاں وانگوں احترام کردے سن۔ اوہ اپنے وڈے بھرا توں اِنج ڈردے سن جیویں بندہ ماپیاں توں ڈردا اے…… اَج دے گئے گزرے ویلے وِچ تے قدراں ای بدل گئیاں نیں۔ ایہ اوس دور یاں ویلے دیاں برکتاں سن پئی بھین بھائیاں وچ پیار تے سلوک مثالی ہُندا سی۔ تایا جی دے سارے بھرا ایہناں دا بہت احترام کردے تے ایہناں توں بہت ڈردے سن۔
اِک واری میں اپنے ابا جی ہوراں نال اپنے گھر دے باہر تھڑے اُتے بیٹھا گلیں رُجھا ہویا ساں پئی بڑی دُوروں تایا جی ہوری ساڈے ول آؤندے نظر آئے ۔ ابا جی ہوریں تربک کے اُٹھ کھلوتے تے مینوں وی اُٹھن لئی آکھن لگے پئی لالہ جی ہوریں ایدھر آ رہے نیں، اُٹھ کے گھر چلا جا تے اپنی امّی نُوں آکھیں پئی پکوڑے بناؤن دا سربندھ کرن…… چھیتی کر…… تُوں چلے جا…… لالہ جی آکھن گے۔ تُسیں کیہ پیو پُتر باہر بیٹھے ویلا ضائع کر رہے او؟ فیر اوہناں دے آؤن تے اوہناں دے سامنے اِنج متوجہ تے مؤدب بیٹھدے سن پئی ماڑی جیہی غلطی یاں لاپرواہی کرن نال کدھرے تایا جی دی ڈانٹ ڈپٹ اِی نہ سُننی پوے…… خیر فیر تایا جی کول بیٹھ کے گھردا کوئی جی وی اُکتاہٹ محسوس نہیں کردا سی سگوں اوہناں دیاں علم و حکمت نال بھریاں گلاں ہر اِک دے دِل اُتے حکومت کردیاں سن۔
نور محمد نور بڑے خوش خوراک تے خوش لباس سن۔ مونگ پھلی، پکوڑے، ساگ، مکی دی روٹی ، قیمہ کریلے، پھلیاں، دال ماش تے اَمب اوہناں دی مرغوب خوراک سن۔ پکوڑے ہوون تے فیر اوہناں نال بھاویں گھنٹیاں گلیں رُجھے رہوو۔ اوہ رونق لائی رکھدے سن۔
بحیثیت شاعر آپ نے اُردو تے پنجابی وچ بھرپور شاعری کیتی اے ۔ آپ دی شاعری اعلیٰ خیالاں نال مالا مال تازہ دم تے جوش و جذبے دی شاعری اے۔ جیہدا رنگ سادہ‘ عام فہم تے فطرت دے نیڑے لگدا اے۔
ہر بندے نُوں اپنے والدین تے اپنے بزرگاں نال فطری پیار ہوندا اے۔ میری شخصیت نُوں بناون سنوارن وِچ میرے بزرگاں دیاں محبتاں تے پیار دا بڑا دخل اے…… اَج سوچ رہیا واں پئی میرے لفظاں وچ کوئی ربط اے……میریاں لکھتاں وچ کوئی جان اے …… میرے خیالاں وچ کوئی سوچ تے میری سوچ وچ کوئی عقل اے…… میرے پیار وچ کوئی خلوص اے تے میریاں گلاں وچ کوئی اعتبار اے تے ایہدی وجہ میرے ایہ بزرگ نیں جیہناں مینوں چنگے تے بھیڑے دی تمیز سکھائی۔ مینوں مدد چاہن والیاں دا مددگار بنایا…… دوستاں نُوں چُنن وچ میری مدد کیتی۔ بُرائی توں بچن دا سبق دِتا تے حق دی گل کرن تے حق دا ساتھ دیون دا حوصلہ دِتا۔ اَج جے لوک مینوں خلوص ، محبت تے پیار نال ملدے نیں تے اوہناں دیاں نظراں وچ کوئی نفرت نہیں ہُندی تے ایہ میرے بزرگاں دی تربیت تے شفقت دا کمال اے۔
میں سمجھنا واں پئی بزرگاں دی موجودگی تے اوہناں دیاں دُعاواں دا قُرب نعمت اِی نہیں رحمت وی اے تے ایس نعمت تے رحمت دا کوئی متبادل اِی نہیں اے۔ ایس نعمت تے رحمت توں بغیر کوئی شخص اس دُنیائے رنگ و بو دے کسے رنگ وِچ وادھا تے کسے خوشبو وچ تبدیلی نہیں کر سکدا۔ حیاتی دیاں راہواں اُتے چنگا قدم نہیں چُک سکدا۔ راہ گیراں دے ہجوم وچ اپنی سیہان نہیں کر سکدا۔
والدین یاں بزرگ اجیہے چراغ ہُندے نیں جیہناں دے بُجھن نال صرف ہنیرا اِی نہیں ہوندا ہر دکھائی دیون والی ، محسوس کیتی جاون والی تے سوچی جاون والی شے غائب ہو جاندی اے۔ بزرگاں دیاں اکھّاں جدوں بند ہو جاندیاں نیں تے اوہناں وِچ ساڈیاں اوہ تصویراں وی غائب ہو جاندیاں نیں جیہڑیاں ساڈے نالوں وی سوہنیاں ہندیاں نیں۔ والدین یاں بزرگاں دے دل تے دماغ جدوں کم کرنا چھڈ دیندے نیں تے اوہناں وچ ساڈے بہتر مستقبل دے خواب ، منصوبے تے خواہشاں وی مر مُک جاندے نیں۔ اوہناں دے وچھڑن نال ساڈا کنا کُجھ کھُس جاندا اے۔ اوہناں دیاں میّتاں نال اسیں اپنا کِنا کُجھ دفن کر دیندے آں ، ایس دا اندازہ اسیں کدے وی نہیں لا سکدے۔ اوہناں دا وچھڑنا گھاٹا ای گھاٹا اے۔
واصف علی واصفؔ نے اِک تھاں تے لکھیا سی ’’پئی صرف ساہ دے ٹُٹن دا ناں ای موت نہیں اصل موت تے ایہو ای اے پئی مرن توں پِچھوں ساڈا ناں لین والا کوئی نہ ہووے۔‘‘
میں سمجھنا واں اصل وچ میں اپنے بزرگاں دے ناں نُوں روشن کرن دی کوشش نہیں کیتی۔ درحقیقت میں اپنے آپ نُوں چمکاون دی کوشش کیتی اے۔ کیوں جے میرا یقین تے ایمان اے۔ بقول کسے ’’جیہڑے لوک اپنے بزرگاں دیاں یاداں نُوں ہِک نال لائی اوہناں دے ناں چمکاندے نیں اوہ لوک آپ وی اَمر ہو جاندے نیں۔‘‘
جیہناں قلم کاراں دیاں میرے تایا جی نال سنگتاں رہیاں سن۔ اوہناں دے جذبے بیانوں باہر نیں۔ بابا جی اثر انصاری اجیہے کرماں والے جی نیں جیہناں نے نور محمد نور کپور تھلوی نمبر چھپن دا سُنیا تے آکھن لگے ’’شاہ شے او پُترا …… میرے یار دی رُوح نُوں خُوش کر دِتا اے‘‘…… فیر مضمون لِکھ کے آپے جِیا موسیٰ شاہدرہ لاہور دستی مضمون دیون اپڑ گئے …… مضمون اِی نہیں دیون اپڑے مینوں فون اُتے دسن لگے پئی میں بھائی نور محمد نور صاحب دے دربار تے وی حاضری بھر آیا واں (کِتھے فیض پور خورد شرق پور شریف تے کتھے بابے دی بیری براستہ ڈجکوٹ فیصل آباد) سینکڑیاں میلاں دی مسافت، نہ کوئی ، اودھر اوہناں نوں کوئی کم نہ اودھر آون جان…… صرف پیار پریمی نور محمد نور کپور تھلوی دی آخری آرام گاہ تے چُپ چپیتے جا کے حاضری بھری تے اوتھے کسے نوں ملیاں بغیر چُپ چپیتے سدھے فیض پور خورد واپسی …… صرف اپنے سجن دے دربار ے حاضری مقصود سی …… (سلام بابا جی اثر انصاری جی تہانوں تے تہاڈیاں محبتاں نوں)
19ستمبر1997؁ء دی سویر وی عام سویر وانگوں اِی سی۔ زندگی معمول دے مطابق اپنا سفر پورا کر رہی سی۔ جدوں علم و ادب دے کاروان دے سالار حضرت نور محمد نور ؔکپور تھلوی نُوں طبیعت دی خرابی پاروں نیشنل ہسپتال فیصل آباد داخل کروایا گیا۔ سویر توں دوپہر تیکر میں (راقم) اوہناں نال ہنسی مذاق تے رنگ برنگیاں گلاں راہیں ویلے دی اُداسی نُوں خوشگوار بناون وچ رُجھا ہویا ساں۔ کدی کدائیں کوئی نہ کوئی شعر اِک دُوجے نوں سناؤندے تے میری واری تے ہس کے آکھدے ۔لے وئی ہن توں کوئی سوہنا جیہا شعر سُنا تے آپاں ٹھیک ہو کے ہسپتال چوں گھر جاوئیے۔ میں اپنی اِک ادھی غزل سناون پچھوں اوہناں دا کوئی شعر چسکے واسطے سناون توں پہلاں سناؤندا(مینوں اوہناں دے بہت ساریاں نظماں تے غزلاں دے شعر ازبر نیں)۔میں آکھیا تایا جی اِک شعر دی آمد ہوئی اے۔ ویکھو تے کیہو جیہا خیال اے۔ جدوں میں آکھدا ……لؤ جی پیش کراں تے کھِج کے آکھدا اوئے توں شعر کڈھنا ایں یاں سپ پٹاری چوں باہر کڈھنا ایں۔فیر میں جدوں اوہناں دا اِی کوئی شعر سناون لگدا تے بڑی اُچی واج وِچ ہیک لا کے آکھدے اوئے کاکا بیلیا…… ایہ تے میرا ای شعر اے۔ اوئے توں سانوں دھوکا دینا ایں…… اجہیاں ہاسے مذاق دیاں مِٹھیاں مِٹھیاں گلاں میں اوہناں دے بیڈ اُتے بیٹھا اوہناں نال کر رہیا سی جدوں کہ اوہناں دی خیر خیریت دی خبر لین آئے ہوئے ساڈے اِک نِگھے سجن رانا نوید ارشاد تے بھائی افتخار احمد ہوریں نیشنل ہسپتال دے اوسے کمرہ نمبر 21 وِچ دوجے بیڈ تے بیٹھے گلیں رُجھے ہوئے سن۔ کُجھ چِر مگروں میں اُٹھ کے باتھ رُوم چلا گیا۔ واپس آیا تے اوہ اکھاں بند کیتی پئے سن۔ میں سمجھیا پئی اوہناں دی اَکھ لگ گئی اے چلو کیہ جگانا اے؟ میں ایویں ای اوہناں نُوں دبان واسطے تھوڑا جہیا پاسا بدلیا تے اوہ بے سُدھ جیہے جاپے تے ایویں لڑھک گئے۔ میں سمجھ گیا پئی اوہناں دی ہمیش لئی اَکھ لگ گئی اے۔
بھائی جان ڈاکٹر صاحب نُوں سد لیائے جیہڑا اِک ہتھ نبض تے دُوجا سکتھو سکوپ تے رکھ کے دل دی دھڑکن سُنن لگا پر نبض تے دل دوویں بند ہو چُکے سن۔ ڈاکٹر تے سوری آکھ کے چلا گیا …… پر ساڈیاں اکھّاں سامنے اچن چیت ہنیرا چھا گیا۔
خاندان دا سرپنچ ، محفلاں دی جان، ٹھنڈیاں چھاواں ونڈن والا بزرگ ، علم و ادب دا گیانی، میرے ورگے جاہلاں نُوں علم دے نُور نال روشن کرن والا مینارۂ نُور…… میرے بہشتی باپ دی تھاویں…… اِک واری فیر میرے سِر توں باپ ورگی ٹھنڈی چھاں ، کھوہ کے زمانے دیاں تتیاں دُھپاں وچ چھڈ کے اوتھے چلا گیا سی جتھوں کدے کوئی نہیں آیا…… کوئی وی تے نہیں۔ میں تے بھائی افتخار کِنی دیر تائیں اِک دُوجے نُوں کلاوے بھر کے روندے رہے …… اتھرو کیردے رہے فیر میں ای اوس محبتاں تے ٹھنڈیاں چھاواں ونڈدے بے جان رُکھ نوں اپنے ہتھیں سٹریچر تے لٹا کے ہسپتالوں باہر لے کے آیا ۔ اپنی ذات وِچ بوڑھ دے رُکھ دی حیثیت رکھن والے اوس شجر سایہ دار نُوں کھچدیاں صدمے نال میرے پیر من من دے ہو رہے سن۔ ایدھی ایمبولینس دی گڈی نمبر 1036جدوں گورونانک پورہ گلی نمبر 10فیصل آباد دے اوس مکان سامنے رُکی جتھے علم و ادب تے حکمت دے ایس سنگھنے رُکھ نے حیاتی دیاں چالھی بہاراں مانیاں تے اپنے پیاریاں نُوں ٹھنڈیاں چھاواں ونڈیاں سن۔
گھر دے باہر کھڑے ہر اِک دیاں اکھّاں چوں اتھرو کِردے پئے سن۔ میں اپنے ای خیالاں وچ ڈُبا سوچ رہیا سی۔ 19ستمبر 1997ء دا جمعہ وی میری جھولی وچ 6اکتوبر 1996ء دے اتوار وانگوں نہ بھُلن والیاں تنہائیاں تیدُکھ پا گیا سی۔ 6اکتوبر 1996؁ء نُوں میں پدری شفقت توں محروم ہویا سی تے اَج 19ستمبر 1997؁ء نے اِک واری فیر شفقت تے پیار توں محروم کر دِتا اے ۔ مینوں رہ رہ کے خیال آ رہیا سی پئی اِک سال دے عرصے وِچ میرے دو بزرگ میتھوں وچھڑ کے دُکھاں ، غماں تے اکلاپیاں نال میرا دامن بھر گئے نیں…… والدِ گرامی نُوں وِچھڑے اجے اِک سال وی نہیں ہویا سی پئی میرے خاندان دے بزرگاں دی آخری نشانی وی ساتھوں ہمیش لئی وچھڑ گئی۔ اِک سال دے دوران میں اپنے تایا ای نُوں نہیں۔ اپنے والد گرامی محمد گلزار خاں تے اپنی نانی امّاں نُوں وی دفنایا اے۔ ایس توں پچھلے ورہے میں اپنی اکلوتی پھوپھی دی جدائی دا صدمہ برداشت کیتا سی۔ ایہناں توں پہلاں میں اپنے تن دُوجے تایاؤں مبارک علی ، شفاعت احمد تے محمد حیات خان نوں وی اپنے ہتھیں مناں مٹی ہیٹھ دفنا چُکیا واں۔ والد بزرگوار تے تایا جی نور محمد نور کپور تھلوی اِی خاندان دے بزرگاں دی آخری نشانی سن جیہناں دا سایہ ساڈے سِراں اُتے قائم سی۔ اِک سال دے اندر اندر ساتھوں وِچھڑ کے اوہ وی جنت مقامی ہو گئے۔
اوہ اپنی ذات وِچ اِک انجمن سن۔ جتھے بیٹھدے اوتھے اِی محفلاں لا لیندے ۔ اِک چلدی پھردی یونیورسٹی سن جیہناں توں میرے سمیت بے شمار لوک فیض یاب ہوئے۔ پرھیا دے پردھان سن۔ جس محفل یاں اکٹھ وچ بیٹھ جاندے لوکاں دی توجہ اپنے وَل کروالین دا فن اوہناں نُوں آؤندا سی۔ اوہناں نے بڑی بھرپور تے کامیاب حیاتی لنگھائی اے۔ جوانی وِچ پینٹ شرٹ تے اچکن یاں کوٹ پتلون اِی پہندے رہے۔ بڑھاپے وچ وی ایہ شوق زور مار لیندا سی۔ایہناں کول سٹھ دی دہائی وچ اپنی ذاتی موٹر کار سی۔ بڑھاپے وچ عام طور تے شلوار قمیض تے دھوتی پہنن لگ پئے سن۔ ایہناں دی اولاد اﷲ دے فضل نال پڑھی لکھی تے اعلیٰ عہدیاں اُتے فائز اے۔ایہناں دے پُتراں نے اپنے والد صاحب دی یاد وِچ اپنے آبائی پِنڈ وچ اوہناں دی یاد تے محبت وِچ ’’جامع مسجد نورِ مدینہ ‘‘ بنوا دِتی اے جیہڑی اوہناں دی بخشش تے مغفرت دا باعث بن رہی اے۔
تایا جی اپنے آل پروار توں خوش گئے نیں۔ بچیاں دی چنگی تربیت تے بیوی دی فرمانبرداری تے اوہ ہمیش مان تے رب سچے دا شکر کر دے رہندے سن۔ اوہناں دی اِک (غیر مطبوعہ) نظم وِچ ایس شکرانے دا اظہار ویکھیا جا سکدا اے۔ جِیون اکرمؔ، اسلمؔ، افتیؔ نال اوناں دیاں رنّاں میرے لئی سب اِکّو جہے نیں میں کیوں پاواں بنّاں دُدھ جلیبیاں میں نہیں منگدا ، نہ چُوری دا چھنّاں عزت نال جے دیوو پُترو مینوں ٹُکڑا کھنّاں
طاہرہؔ ، عابدہؔ دھیاں لئی میں خواب وڈے سی ویکھے پر ایہ خبر نہیں سی مینوں کیہ لکھیا وِچ لیکھے جدوں مراں تے تُسیں نہ روناں دھیو لمّی ہیکے اپنے گھر دیاں خوشیاں ویکھو سدا نہ رہندے پیکے بیوی میری رہی ہمیشہ وِچ فرمانبرداری کوئی شکیت نہ اُس توں مینوں اوہ اِک چنگی ناری حُکم سدا اُس منّیا میرا ، ہو ہو صدقے واری صحت خُدا اُس تائیں بخشے دُور کرے بیماری آہ۔۔۔۔ عِلم وا دب دی ایہ قندیل19ستمبر 1997؁ء نُوں جمعۃ المبارک دی نماز ویلے 80ورہیاں وچ ہمیش ہمیش لئی بُجھ گئی۔ اِنج علم و ادب دے آسمان اُتے نورانی کرناں ونڈدا سورج ہمیش لئی غروب ہو گیا۔ گُلستانِ علم و ادب دا مہکدا ہویا پھُل سدا لئی مُرجھا گیا۔ اوہناں دیاں محبتاں تے زندہ جاوید کارنامیاں پاروں اوہناں دی لو ہمیش لئی دِلاں اُتے حکمرانی کردی رہوے گی۔ (خُدا رحمت کنّد ایں عاشقانِ پاک طینت را۔۔)
اوہناں دی قبر دے کتبے اُتے اوہناں دا اپنا اِی شعر وِچھڑن والے دی یاد دا نوحہ بیان کردا پیا اے۔ چن جہیاں صُورتاں نُوں مٹی نے لُکا لیا جِت دی اے موت جہنے ساریاں نُوں ڈھا لیا کیہڑا سی اوہ بیلی جیہنے اوہناں نُوں بُلا لیا چن جہیاں صُورتاں نُوں مٹی نے لُکا لیا
جویں ہر علاقے تے ہر خطے دی آب و ہوا‘ فصلاں‘ پَھلاں‘ پُھلا ں تے بوٹیاں اچ فرق ہوندا اے۔انجے آر ہر علاقے تے ہر خطے دے لوکاں دے مزاج تے طور طریقیاں دے وی وکھرے وکھرے رنگ روپ ہوندے نیں۔ کپور تھلہ چڑھدے پنجاب چ ہک نویکلے انگ‘ رنگ‘ ڈھنگ تے مزاج والی ریاست آہی۔ اوتھوں دے وسنیکاں دی رہتل بہتل‘ طور طریقے تے سوچ فکر دی پچھان وی نویکلی آہی۔ کپور تھلہ دی پہلوانی دے چرچے وی دور دور تائیں سنائی دیندے سن۔پہلوان مزاج کھلے تے بہادر دل دا مالک ہوندا اے۔ بہادر بندہ ہمیشہ سچی تے کھری گل کرن دا عادی ہوندا اے۔ نواباں تے پہلواناں دی دھرتی کپور تھلہ اچ اکھ کھولن والیا ں شخصیات وچوں ہک دا ناں نور محمد اے۔ ریاست کپور تھلہ دے علاقے نورپور راجپوتاں اِچ چوہدری محمد بخش راجپوت دے گھر1917ء نوں پیدا ہوون والے نور محمد نے تریہہ سال اس دھرتی دا پانی پیتا‘ ہوا خوری کیتی تے اوتھوں دی رہتل بہتل وچ وقت گذاریا۔ پنجاب دی ونڈ مگروں راجپوتاں دا ایہ جوان پنجاب دے سورمیاں دی جوہ (رچنا دوآبہ) اچ آباد ہو گیا۔ احمدخان کھرل‘ سوجا بلوچ تے بھگت سنگھ ورگے سورمیاں دے دو آبے اچ رہ رہ کے چوہدری نور محمد ہوراں دے من اچ پیدا ہوون والے سچیار بوٹے نوں پروان چڑھن دا بھرواں موقع ملیا۔ اوہناں دے اندر دے شاعر نے اٹھتالی ورھے بعد شعور دا الفا پایا۔ کنیں حق دیاں مندراں پائیاں تے سچ دی ونجھلی وجانا شروع کر دتی۔ اوہناں سچ دی ونجھلی وجانا شروع کیتی تاں اوہناں دی پچھان ای بدل گئی ہن اوہ چوہدری نور محمد دی بجائے نور محمد نورؔ کپور تھلوی دے ناں توں مشہور ہوئے۔
ایہ حقی‘ سچی تے پکی گل اے جے سچے تے کھرے بندے توں اڈ کسے بندے توں وی سچ پچا نہیں ہوندا۔ سچ ہر کسے نوں مچ لگدا اے پر سچا بندہ اجیہے سچ توں چس لیندا اے۔ سچی گل اے جے نور محمد نور کپور تھلوی ہوراں دی کتاب ’’کلیات نور‘‘ اچ موجود بھرویں سچ نوں پڑھ کے چس آندی اے۔
’’کلیات نور‘‘ دے مڈھ اچ اللہ سائیں دیاں شاناں بیان کیتیاں گئیاں نیں۔ دنیا دے ساریاں سچیاراں تے نیک بندیاں وانگن نور محمد نور کپور تھلوی ہوراں دا ایہو یقین اے جے:۔ ہر ہر پاسے شان خدا دی اپنا رنگ وکھاوے اُس دے مظہر سجے کھبے خود اوہ نظر نہ آوے جے کوئی آکھے راز خدا دا کھول لواں گا سارا عقلوں فکروں خالی ہوسی اوہ عاجز بے چارا اللہ رب العالمین نوں سچ تے سچا منن والیاں لئی ضروری اے جے اوہ اللہ سائیں دے فرماناں نوں وی سچ منن۔ اللہ سائیں دے فرماناں دا مجموعہ قرآن مجید دی صورت اچ اساڈے ساہنویں موجود اے‘ جیہدے بارے اللہ سائیں دا فرمان اے، جے ایہ اجیہی سچی کتاب اے جیہدے وچ ککھ وی شک نہیں کیتا جا سکدا۔ اپنی اسے لاریب کتاب اچ اللہ سائیں اپنے محبوب سرکار دو عالمﷺ ہوراں نوں مخاطب کر کے فرماندے نیں:۔
نور محمد نور کپور تھلوی ہوراں اندر وی ذکر حبیب کبریاؐ دی اہمیت تے وڈیائی دا بھرواںاحساس پیدا ہویا۔ ایسے لئی اوہ کہندے نیں:۔
سوہنیاں سوہنیاں‘ مٹھیاں مٹھیاں بھاگاں بھریاں پیار دیاں
آؤ رل کے گلا ں کرئیے اج مدنی سرکار دیاں
نور محمد نور کپور تھلوی ہوریں نہ صرف قرآن مجید دا مطالعہ کریندے بلکہ اوہ قرآن مجید دے مضموناں تے فرماناں اُتے غور وی کریندے سن۔ ایس کر کے قرآن مجید دا ایہ فرمان اوہناں دے دل تے دماغ اتے نقش ہو گیا جے۔
نور محمد کپور تھلوی ہوراں نوں ایہ وی یقین ہا جے ایمان قائم رکھن کیتے سرکار دو عالمؐ مدنی ماہی ہوراں تے درود تے سلام بھیجنا ضروری تے لازمی اے۔ ایہو بخشش دا وسیلہ اے۔ ایسے کارن اوہ کہندے نیں۔ جیہڑے پڑھے دُرود نبی تے اوہو بخشیا جاندا اے ساریاں معاف خطاواں ہوون عاصی اوگنہار دیاں پڑھو درود محمدؐ اُتے جیہڑے ایتھے حاضر نیں ستڑے بھاگ جگا لو اپنے رحمتاں واجاں مار دیاں 288 صفحیاں دی چھپن آلی کتاب ’’کلیات نور‘‘ اچ نور محمد نور کپور تھلوی ہوراں دی شخصیت تے فن بارے نثری لکھتاں وی شامل کیتیاں گئیاں نیں۔ 252 صفحیاں تے موجود کلام دا مڈھ حمداں توں لایا گیا اے۔ جیہدے بعد نعتاں شامل کیتیاں گئیاں نیں تے کجھ منقبتاں وی۔ ایہناں توں علاوہ کافیاں‘ نظماں‘ دوہڑے‘ چوبرگے‘ پھٹکل تے غزلاں دے روپ اچ وی ون سونا بھرواں تے من موہنا کلام شامل کیتا گیا اے۔
نور محمد نورؔ کپور تھلوی ہوراں اپنی شاعری دے باغ دا مڈھ سیانی عمر اچ لایا۔ ذہن تے سوچ پختہ‘ ارادے مضبوط تے نظر دور اندیش ہو چکی آہی۔ ایہو سبب اے جے اوہناں اپنی شاعری دے باغ اچ ون سونے بوٹے لائے‘ درخت لگائے تے کئی ونکاں دے پھل کھڑائے۔ ہر پھل دی خوشبو وکھری‘ رنگ وکھرا‘ شکل و صورت وکھری‘ اوہدی بنتر وکھری تے قد کاٹھ وکھرا۔اس باغ اچ معاشرتی گلاب وی نظر آندے نیں تے وسیب دے گینڈے وی۔اخلاق دے چنبے وی نیں تے سماج دے موتیے وی۔ذکری فکری رات دی رانی وی اے‘ ثقافت دے انب تے مالٹے وی‘ تہذیب دیاں گھنیاں بوہڑیں وی نیں تے محبت دیاں ٹاہلیاں تے پیلیاں وی۔
نور محمد نورؔ کپور تھلوی ہوراں دے ایسے شعری باغ اچوں ظلم دیاںگرجھاں‘ جبر دے شکریاں‘ کوڑ دیاں کاواں‘ رشوت دے طوطیاں‘ بے انصافی دے اُلوواں‘ بے ایمانی دیاں گدڑاں‘ معاشی بگھیاڑاں تے تفرقہ بازی دیاں لگڑ بگڑاں نوں دور بھجاون والیاں زور دار آوازاں وی سنائی دیندیاں نیں۔ایہناں زور دار آوازاں نوں نظماں آکھیا جاندا اے۔ جس معاشرے تے وسیب دا مونہ زوال دی سمت ہو جاوے۔ اوہنوں ایہو جہیاں آوازاں چنگیاں نہیں لگدیاں سگوں ایس معاشرے دے عوام ادب دے معنی ای بدل دیندے نیں۔ اوہ لب و رخسار‘ جام و صبو‘ زلف و پیچ‘ خلوت خانہ‘ میخانہ تے عیش و عشرت والی شاعری نوں ای ادب سمجھن لگ جاندے نیں۔ اس گل دا رونا نور محمد نورؔ کپور تھلوی ہوریں اپنی نظم’’ساڈا شاعر‘‘ اچ کریندے نیں۔ اوہناں اس نظم دا مڈھ انج بدھا اے۔
خدا جانے ایہ سارے کیوں اساڈے آگئے حصے
گل و بلبل دے جھگڑے عاشق و معشوق دے قصے
جے مادری زبان توں علاوہ کوئی ہور زبان علم حاصل کرن اچ معاونت کریندی تاں اج چین‘ جاپان‘ اٹلی‘ جرمنی تے فرانس ورگے ملک پسماندگی دی چکی اچ پس رہے ہوندے۔ اللہ تعالیٰ وی لوکاں وچ لوکائی زباناں دی بجائے ہور زباناں اچ کتاباں نازل فرماندا۔ اللہ سائیں دا قرآن پاک اچ فرمان اے جے اساں اج تائیں کوئی نبی رسول یا پیغمبر اجہیا نہیں بھیجیا جیہڑا لوکاں اچ پرچار غیر زباناں وچ کریندا ہووے۔
نور محمد نور کپور تھلوی اس حقیقت توں چنگی طرح جانو سن۔ ایسے کارن تاں اوہناں اپنی نظم’’ماں بولی‘‘ راہیں لوکاں نوں سمجھاون دا انج کرکے ترلا ماریا اے۔
ماں بولی جے بھل جاواں گے
ککھاں وانگوں رُل جاواں گے
چہرے خوب بنائے رب نے جگ وچ اچھے اچھے تکیاں کل بزار چ رناں جیوں ریشم دے گچھے کولیا ں کولیاں لمیاں انگلاں سردے وال سنہری کجل بھریاں کالیاں اکھاں نظر چ مستی گہری اللہ سائیں دی خالقیت دا ایہ وی کمال اے جے اوہنے ہر بندے نوں وکھو وکھ سوچاں عطا کیتیاں نیں۔ ہر بندہ اپنیاں سوچاں دا سوار ہوندا اے۔ ایہناں سوچاں دی واگ اوہ جیہڑے سفر ول موڑ لووے، اوہدیاں سوچاں اوہنوں اوسے منزل ول لے جاندیاں نیں۔
نور محمد نور کپور تھلوی ہوریں سچے تے کھرے بندے سن۔ اللہ سائیں نے اوہناں نوں سوچاں وی بہوں تکھیاں عطا کیتیاں سن۔ اس سچے لکھاری تکھیاں سوچاں دی سواری کیتی جیہدی وجہ توں اوہناں بہو ں سارے پینڈے کیتے تے سچ دیاں منزلاں دے نیڑے ایڑے اوہناں نوں یقین ہو گیا جے: کاواں توں بنیاں موراں نوں جو بھل گئے اپنیاں ٹوراں نوں جد اٹھ کے گل توں پھڑیا اے اوہ دن وی اک دن چڑھنا اے اوہناں دی ایہ جدوجہد سرے چاڑھن لئی تے اوہناں دی روح نوں سکون پہنچاون لئی لوڑ اس گل دی اے جے نور محمد نور کپور تھلوی دیاں نور بھریاں سوچاں دی سواری کر کے حق سچ دا پرچار کیتا جاوے۔
نور محمد نور کپورتھلوی دی شاعری وچ مزاحمتی رنگ
مزاحمتی شاعری اوس ادب نوں آکھیا جاندا اے جیہڑا کسے ظلم تے جبر دے خلاف احتجاج بن کے قلم دی نوک راہیں ساڈے دل تے دماغ نوں جھنجھوڑدا تے ساڈی رُوح وچ ہلچل پیدا کردا اے۔ جیس ویلے زندگی نوں قید کرن یا پابند کرن والیاں طاقتاں ساڈے آل دوآلے اپنا گھیرا تنگ کر لیندیاں نیں فیر ایہناں قوتاں دے خلاف مزاحمت ساڈا فطری حق بن دا اے کیوں جے حقی تے سچی گل ایہ ہے جد تیک کوئی فرد تے معاشرہ ظلم تے جبر دے خلاف حق دی آواز بلند کردا رہندا اے۔ اوہو ای زندہ تے ہمیش رہندا اے کیوں جے ایہ احتجاج تے ناپسندیدگی ای گرمی تے محبت دی گواہی اے۔ جیہڑا ادب ظلم تے جبر دے اگے ہک ڈاہ کے نہیں کھلوندا۔ اوہنوں کسے صورت وی زندہ ادب نہیں آکھیا جا سکدا۔ ایسے واسطے ادب وچ مزاحمت تے احتجاج دی تاریخ وی اونی ای پرانی ایں جنی جبر تے ظلم دی اے۔ کیوں جے ادب نوں زندگی توں کدی وی وکھرا نہیں کیتا جا سکدا۔ ایس کر کے پئی ادب دا ہر شعر تے ہر جملہ زندگی دی کسے نہ کسے صورت وچ ترجمانی کردا اے۔ ادب تے زندگی دا بہت پُرانا سمبندھ اے۔ ایہدی وجہ ایہ ہے کہ ادب تے زندگی دے مسئلے اِک دوسرے نال جڑے ہوئے نیں۔ ایس لئی ادب نوں زندگی توں وکھرا نہیں کیتا جا سکدا۔
چونہاں صوبیاں دی بدھی گنڈھ تائیں، مورکھ حاکماں پھڑ کے رول دِتا حقدار نے منگیا حق اپنا ، وٹا گھٹ پا کے اوہنوں تول دِتا مار گولیاں چیکنے پِنڈیاں تے سنگدلاں نے خاک چ رول دِتا نُور کپور تھلوی دی شاعری اپنی اک وکھری دُنیا رکھدی اے جیہدے وچ معاشرے وچ پائی جاون والیاں بُرائیاں نوں جیس دلیری نال بیان کیتا گیا اے ایہ اوہناں دا ای کمال اے ۔ رشوت ساڈے سماج وچ اجیہا ناسور اے جیہنے اخلاقی تے اشرافی قدراں نوں پامال کر دِتا اے۔ رشوت لینا تے دینا دوویں قبیح فعل نیں۔ حیاتی نوں جہناں دُکھاںتے فکراں دیاں بلاواں نے گھیرا پایا ہویا اے۔ اوہناں وچ اِک وڈی بلا رشوت وی اے۔ نور کپور تھلوی دُکھیاں تے مظلوماں دی آواز بن کے بُرائی تے بھیڑ دی نندیا کردے وکھالی دے رہے نیں۔ اوہ اجیہے انقلاب دے چاہیوان نیں جیہدے آون نال ہر پاسے خود غرضی ، نفسا نفسی، لُٹ کھسٹ، ڈیرے چُک لووے تے ٹھرو ٹھرو کردی انسانیت نوں پیار تے امن و سکون ملن لگ پوے۔ اپنی نظم ’’رشوت‘‘ وِچ اوہ واعظاں تے مُلاں نوں مخاطب کر کے پچھدے نیں، پئی اینیاں تقریراں تے وعظاں دے باوجود ایہ بُرائی روز دیہاڑے آکاس بیل وانگوں ودھدی جا رہی اے۔ اوہ رشوت لین والیاں وڈے پیٹوواں دا معاملہ تے خُدا تے چھڈ دیندے نیں پر معاشرے دے ایہ رول ماڈل لوک مُلاں تے واعظاں تے زیادہ ذمہ داریاں محسوس کر دے نیں۔ نور کپور تھلوی ہوراں اپنیاں مزاحمتی نظماں وچ سماج وچ پل رہیاں منافقتاں، سیاسی سازشاں، استحصالی رویاں توں لا تعلق رہن دی تھاں معاشرے دے پسے ہوئے لوکاں دی آواز بن کے شعراں راہیں اپنی جُڑت دا اظہار کیتا اے۔نظم ’’رشوت‘‘ دے کُجھ شعر ملاحظہ کرو: رشوت نو ں روکن لئی حاکم ہُن سو تدبیراں کردے نیں ملاں پے وعظ سناندے نیں، لیڈر تقریراں کردے نیں بند ہونا رہ گیا اِک پاسے ایہ اَگے نالوں ودھ گئی اے اوہ جویں مذمت کردے نیں رشوت دی گڈی چڑھ گئی اے کئی اپنے کم حکومت وی رشوت نال پئی چلاندی اے دے دے رشوت اخباراں نوں اپنی تعریف کراندی اے تگڑے نوں لینا شوریٰ وچ کیہ ایہ سیاسی وڈھی نہیں ڈر آوے جیہدے بھونکن توں ایہ مونہہ اوہدے وچ ہڈی نہیں اوہ اپنی ایس نظم وچ معاشرے دے سارے شعبیاں نوں تنقید دا نشانہ بنائوندے نیں۔ معاشرے دے وگڑے نظام نوں سدھارن تے لوکائی دے مردہ ضمیراں نوں جگاون لئی ایہ اک نمائندہ نظم اے۔ بلاشبہ اوہ لوکائی دیاں سوچاں تے فکراں دے سُومیاں نوں مثبت راہواں وکھاون والے راہبر نیں جہناں دیاں غزلاں تے نظماں دے چوکھے شعررشوت خوراں دے مُنہ تے طمانچہ اے۔ حقی گل ایہو اے پئی رشوت دی گرم بازاری نے سماج وچ کوئی تھاں خالی نہیں چھڈی تے ایہ بُرائی اینی کو عام ہو گئی اے پئی سانوں اپنے جائز کماں لئی وی رشوت دین تے مجبور کیتا جاندا اے۔ شاعر دا دل حساس ہوندا اے اوہ زمانے بھر دے دُکھاں نوںاپنے دکھ درد سمجھدا اے۔ ایہو ای وجہ اے پئی کئیاں تھاواں تے اوہناں دا لہجہ تے طنز دل پھاڑ دیندا اے۔ اوہ صداقتاں تے سچائیاں جیہنوں آکھن لئی وڈے حوصلے تے جگرے دی لوڑ ہوندی اے۔ ایہو گل بغیر کسے ول پھیر توں نور محمد کپور تھلوی آکھ کیسماج دیاں بند اکھاں کھول دیندے نیں۔
ساڈے سماج وچ پائی جاون والی منافقت تے کوجھاں نے جس طرح روحاں نوں زخمی کر کے رکھ دِتااے۔ ساڈا ایہ شاعر اوہ سارے حالات ویکھ کے چپ کرن دی تھاں حالات دا مقابلہ کردیاں کُرلاندا ضرور اے۔ ہُن رشوت اینی ودھ گئی اے بِن رشوت نہ کوئی کم ہووے اس ملک چ رشوت دِتیاں بن نہ مر ہووے نہ جم ہووے وچ شہراں دے اَج قبر دی تھاں بِن رشوت دِتیاں ملدی نہیں جمدے نوں ٹیکہ لاون لئی بِن رشوت نرس وی ہلدی نہیں اِک مت دیاں میں حاکماں نوں تُسیں مغز ایہدے تے مارو نہ جس جُرم نوں ختم نہیں کر سکدے ، اُس جرم نوں جُرم پکارو نہ
ایتھے آکے نور محمد کپور تھلوی اوہناں آگوواں نوں مخاطب نیں جہناں نے دین نُوں اپنی خواہش دا ناں دِتا اے۔ اوہناں نُوں بے حِس رشوت خوراں دے مردہ ضمیراں وچوں ایمان دا رتی بھر خُون وی نکلدا نظر نہیں آئوندا۔ ایتھے آ کے اوہناں دا درد لوکائی دا درد تے غم بن جاندا اے۔ جدوں رشوت نہ ہوون پاروں کسے دا جائز کم وی راہواں وچ اَٹکیا رہندا اے تے رشوت خور افسراں دیاں موٹیاں فائلاں تھلے دبیا اوہ کم افسر دی سنگدلی دی نظر ہو جاندا اے۔ درد نوں تلخیاں دی جیبھ مل جاوے تاں لہجے وچ کڑتن پُنگرپیندی اے۔ اوہناں دی مثبت سوچ کئی پاڑے میلن دے جتن کردی وکھالی دیندی اے پر ایس دا کیہ کیتا جاوے پئی مفاد پرست ٹولے نے اپنے ذاتی مفاداں لئی دین نوں اپنی خواہش دا ناں دِتا اے۔ اوہناں دے نیڑے مورچیاں وچ لُک کے واعظ نصیحتاں کرن دی تھاویں عملی طور تے کردار وی جنگ کرن دی لوڑ اے تاں جے سماج دی خوبصورتی تے سہپن آوے۔ کوئی ماڑے دا حق نہ کھاوے، کوئی خود غرضی دیاں پوڑیاں چڑھن لئی قانون نوں پیراں ہیٹھ مدھولن دی جرأت نہ کرے۔ نور کپور تھلوی نے اپنی ایس طویل نظم وچ اوس فلسفے ، رمز و حکایت تے سچائی نوں نتاریا اے جیہڑا ساڈے ایس وسیب وچ گھٹدا جا رہیا اے۔ لکھدے نیں: جیویں سود دا بدل منافع اے ، رشوت دا نواں کوئی ناں دھر لو
جیا علی
جیا علی(Jia Ali)( اکثر ورتوں وچ :Gia Ali) اک پاکستانی ماڈل اتے اداکارہ ہے۔
کیریئر
جیا نے ماڈلنگ کیریئر 1991 وچ 19 سالاں دی عمر وچ کیتا جدوں اوہ اک بوٹی پارلر وچ کم کردی ہوئی ماڈلنگ لی چنی گی۔ اسنے رینگلر جینس لی اشتہاری کم کیتے۔ اسنے اک فلم دیوانے تیرے پیار کے وچ وی کم کیتا ہے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:جم 1967 گٹھ:20ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:لاہور دیاں اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پاکستانی عورت ماڈلاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں گٹھ:پاکستانی فلم اداکاراواں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان
ضلع بگرامی
ضلع بگرامی افغانستان دے صوبہ کابل دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام بگرامی شہر اے ۔
ضلع سروبی
ضلع سروبی افغانستان دے صوبہ کابل دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام سروبی شہر اے ۔
لونوکے کاؤنٹی
لونوکے امریکی صوبے آرکانساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آرکانساس دیاں کاؤنٹیاں
بخش صحرای باغ
ایہہ ایران دے صوبہ فارس دے   شہرستان لارستان (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس دیاں تحصیلاں
چک 60 ای بی
چک 60 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
باہرلے جوڑ
♥♥تہ نالے اتهے ملک دا وج گج اے ♥♥ اے پنڈ کهو کهر دا اے ♥♥ ملک برادر♥♥
ٹیکساس دریا کوٹر
ٹیکساس دریا کوٹر چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:کھچوپڑا
بسمارک آرپیلاگو
بسمارک پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
اکیالی
اکیالی دکھنی امریکہ دے دیس پیرو دا اک تھاں اے۔
گٹھ:پیرو گٹھ:پیرو دے تھاں
1100
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
ضلع شتل
ضلع شتل افغانستان دے صوبہ پنجشیر دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام دہ کلان شہر اے ۔
چک 445 ٹی ڈی اے
445 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
ٹریچیمائس اڈیوٹرکس
ٹریچیمائس اڈیوٹرکس چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
صوبہ الحسکہ
صوبہ الحسکہ شام دا اک صوبہ اے۔ اس دا راجکعر الحسکہ اے-
ضلع چارآسیاب
ضلع چارآسیاب افغانستان دے صوبہ کابل دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کابل
ضلع درہ
ضلع درہ افغانستان دے صوبہ پنجشیر دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام درہ شہر اے ۔
میڈیسن کاؤنٹی، آرکنساس
میڈیسن امریکی صوبے آرکانساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آرکانساس دیاں کاؤنٹیاں
بخش کردیان
ایہہ ایران دے صوبہ فارس دے   شہرستان جہرم (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس دیاں تحصیلاں
چک 61 ای بی
چک 61 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
ضلع خاک جبار
ضلع خاک جبار افغانستان دے صوبہ کابل دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام خاک جبار شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کابل
محمد محسن فیض کاشانی
محمد محسن فیض کاشانی دے نام تو‏ں معروف عالم دین دا نام ملیا محمد بن مرتضی بن محمود کاشانی (۱۰۰۷ق/۹۷۷ش-۱۰۹۱ق/۱۰۵۸ش) ا‏‏ے۔ ایہ گیارہواں صدی دے حکیم، محدث، مفسر قرآن کریم تے اخباری فقیہ سن ۔ انہاں نے ملاصدرا، شیخ بہائی، میر فندرسکی تے میرداماد جداں علما دی شاگردی اختیار کيتی۔
فیض کاشانی نے مختلف موضوعات تفسیر، حدیث، فقہ، اخلاق و عرفان وچ تفسیر صافی، الوافی، مفاتیح الشرائع، المحجۃ البیضاء تے الکلمات المکنونہ جداں آثار چھڈے نيں۔
فیض کاشانی نے اخباریاں وچو‏ں معتدل روش اختیار کيتی اس لحاظ تو‏ں پہلے فقہا دے برعکس بوہت سارے مقامات اُتے اندے نظریات مختلف نيں ۔اہ‏م ترین نظریات وچو‏ں مخصوص شرائط دے تحت غنا دا جواز ،مختلف واجبات شرعی دی نسبت سن بلوغ دا مختلف ہوناتے نماز جمعہ دے وجوب دا عینی ہونا نيں۔
کاشان تے اصفہان وچ اقامۂ نماز جمعہ انہاں دی سیاسی فعالیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
نسب، لقب، ولادت تے وفات
فیض کاشانی دا خاندان علمی تے مشہور شیعہ خاندان سی ۔
لقب:
ان دا نام محمد سی ۔ لیکن محسن یا محمد محسن مشہور ہوئے. اوہ ملاصدرا دے داماد سن ۔ان دے سسر نے فیض نو‏‏ں تے دوسرے داماد عبدالرزاق لاہیجی نو‏‏ں فیاض تو‏ں لقب تو‏ں نوازیا ۔
ولادت و وفات:
فیض ۱۴ صفر ۱۰۰۷ق نو‏‏ں كاشان وچ پیدا ہوئے۔ تے ۲۲ ربیع الثانی ۱۰۹۱ق نو‏‏ں کاشان وچ ہی فوت ہوئے تے جس قبرستان دی زمین اپنی زندگی وچ وقف دی سی اسی وچ دفن ہوئے ۔ آبان ۱۳۸۷شمسی انہاں دی یاد منانے دے لئی اک کانفرنس منعقد ہوئی ۔
اولاد تے زوجہ
محمد محسن فیض کاشانی دی ملاصدرا دی بیٹی تو‏ں شادی دے نتیجے وچ پنج بیٹے پیدا ہوئے جندے اسما درج ذیل نيں:
تعلیم
فیض کاشانی اپنے تعلیمی سفر دا آغاز کاشان تو‏ں کیتا ، ۲۰ سال دی عمر وچ ہور تعلیم دے لئی اصفہان گئے ۔دو سال بعد شیراز سید ماجد بحرانی دی شاگردی اختیار کيتی ۔دوبارہ پھر اصفہان واپس آئے ۔ شیخ بہائی دے درس وچ شرکت کيتی ۔حج دے سفر دے دوران شہید ثانی دی نسل تو‏ں شیخ محمد تو‏ں اجازۂ روایت حاصل کیتا۔اسدے بعد قم وچ ملا صدرا دی شاگردی اختیار کيتی تے ملیا صدرا دی شراز واپسی دے موقع اُتے اسی دے ہمراہ شیراز آئے تے تقریبا دو سال تک اوتھ‏ے رہے ۔ اگرچہ خوانساری تے دیگرا علما معتقد نيں کہ فیض نے پہلے سفر دے دوران شیراز وچ ملیا صدرا دی شاگردی اختیار کيتی لیکن ایہ گل خود فیض کاشانی دے ذکر کردہ حالات دے مطابق سازگار نئيں اے ۔ آخر کار فیض کاشان واپس آئے تے درس و تدریس وچ مشغول ہوئے ۔ مدرسہ فیضیہ دی اسم گذاری وچ فیض دے ایتھ‏ے رہنے دی طرف اشارہ کیتا گیا اے ۔
بوہت سارے محققین جداں افندی، حر عاملی، محدث نوری، شیخ عباس قمی، علامہ امینی و... اسنو‏ں فلسفی، حکیم، متکلم، محدث، فقیہ، شاعر، ادیب، عالم، فاضل جداں کلمات تو‏ں اسکی تعریف کردے نيں۔
استاتذہ
فیض کاشانی دے درج ذیل اساتذہ دے نام لئے جا سکدے نيں:
بعض کتب وچ ملیا خلیل قزوینی، محمد طاہر قمی، ملیا محمد صالح مازندرانی تے اسدے والد دا نام وی بعنوان استاد آیا اے
آثار
فیض دے آثار دی فہرست ۱۰۰ کتب اُتے مشتمل اے ۔ سید نعمت الله جزائری نے اسدے آثار دی تعداد حدودا ۲۰۰ کہی اے ۔ ہور منابع وچ ۱۴۰ اثر ذکر ہوئے نيں ۔ بعض دے اسما درج ذیل ذکر کيتے جاندے نيں :
مرکز کمپیوٹر علوم اسلامی نور نے فیض کاشانی دے آثار دا سافٹ وئر بنام مجموعہ آثار علامہ فیض کاشانی تیار کیتا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:اخباری علما گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ شعرا گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ محدثین گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ متکلمین گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ مفسرین گٹھ:محسن فیض کاشانی
بلپ بلپ
بلپ بلپ پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
ٹریچیمائس کالروسٹیرس
ٹریچیمائس کالروسٹیرس چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
میرین کاؤنٹی، آرکنساس
میرین امریکی صوبے آرکانساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آرکانساس دیاں کاؤنٹیاں
صوبہ حلب
صوبہ حلب شام دا اک صوبہ اے۔ اس دا راجکعر حلب اے-
بوکا جزیرہ
بوکا پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
ٹریچیمائس ڈیکوراٹا
ٹریچیمائس ڈیکوراٹا چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
کینیچی فقوئی
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ہاشم آملہ
ہاشم آملہ کرکٹ دے کھڈاری نیں تے ایناں دا تعلق دکھنی افریقہ نال اے۔ اے دکھنی افریقہ دی کرکٹ ٹیم وچ شامل نیں ۔
صوبہ اربیل
ہ اربیل عراق دا اک صوبہ اے۔ اس دا راجکعر اربیل اے-
کارٹرٹ جزیرے
کارٹرٹ پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
بخش افزر
ایہہ ایران دے صوبہ فارس دے   شہرستان قیر و کارزین (ضلع) دی اک  تحصیل (فارسی چ بخش) اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس دیاں تحصیلاں
ٹریچیمائس ڈیکوسساٹا
ٹریچیمائس ڈیکوسساٹا چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
ضلع خواجہ حجران
ضلع خواجہ حجران افغانستان دے صوبہ بغلان دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام خواجہ حجران شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ بغلان
مسسسپی کاؤنٹی، آرکنساس
مسسسپی امریکی صوبے آرکانساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آرکانساس دیاں کاؤنٹیاں
چک 446 ٹی ڈی اے
446 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔