cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گروسیٹو
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں
54ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:51ھ دی دہائی
میگالیما ویریڈیس
میگالیما ویریڈیس بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:ایشیائی باربٹ
واریسی
واریسی اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں
میگالیما فیوسٹرکٹا
میگالیما فیوسٹرکٹا بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:ایشیائی باربٹ
53ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:51ھ دی دہائی
چک 63 ج ب
چک 63 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
میگالیما کوروینا
میگالیما کوروینا بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چک 63 ج ب
ناں
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
میگالیما کوروینا
گٹھ:ایشیائی باربٹ
چک 63 ج ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
سائبیریائی ٹائیگر
thumb|left|سائبیریائی ٹائیگر سائبیریائی ٹائیگر (Panthera tigris altaica: اس نوں امر، مینچوریئن، آلٹیک، کوریئن، جاں اتری چینی ٹائیگر وی کیہا جاندا ہے) سائبیریا وچّ آموراتے اساؤری دریاواں دے کھیتر پریمورسکی کرائی اتے خبارووسک کرائی وچّ پایا جاندا ہے۔ ایہہ ٹائیگراں دی سبھ توں وڈی قسم منی جاندی ہے۔ نر سائبیریائی ٹائیگر دی لمبائی 190-230 سینٹیمیٹر اتے بھار تقریباً 227 کلوگرام ہندا ہے۔ اس دی کھل موٹی اتے اس اتے گھٹّ دھاریاں ہندیاں ہن۔ ریکارڈ وچّ سبھ توں بھارا سائبیریائی ٹائیگر 284 کلوگرام دا سی۔ چھ مہینے دا سائبیریائی ٹائیگر اک وڈے لیپرڈ جنا ہو جاندا ہے۔ اس دی جنگلی گنتی 450-500 دسی گئی سی۔ سنّ 2009 دے وچّ جنیٹک کھوج دے راہیں ایہہ پتہ لگایا گیا سی  کہ کیسپیئن ٹائیگر اتے سائبیریائی ٹائیگراکو ہی قسم ہے۔ پہلاں کیسپیئن ٹائیگر نوں باگھ دی وکھری قسم سمجھیا جاندا سی۔
باہرلے جوڑ
٭ 21st Century Tiger - Fundraising for wild tiger conservation، 21stcenturytiger.org ٭ Amur Leopard and Tiger Alliance (ALTA) - Conservation of Amur tigers and leopards in the wild، amur-leopard.org ٭ Amur (Siberian) tiger at World Wide Fund for Nature، panda.org ٭ Siberian Tiger Profile at animals.nationalgeographic.com ٭ Wildlife Conservation Society's Siberian Tiger Project، wcs.org ٭ Amur.org.uk، Preserving leopards and tigers in the wild ٭ Captive Amur Tiger images at Highland Wildlife Park، Scotland، flickr.com ٭ USDA Information Resources on Tigers، Panthera tigris، nal.usda.gov ٭ Animal.discovery.com
سائبیریائی ٹائیگر گٹھ:روس گٹھ:جانور
جیریڈ کشنر
جیریڈ کشنر اک امریکی وپاری اتے نویشک ہے۔ اوہ ریئل اسٹیٹ کمپنی کشنر پراپرٹیز اتے دا نیویارک اوبزرور اخبار دی اشاعت کرن والی کمپنی دا مالک وی ہے۔ اوہ ریئل اسٹیٹ بلڈر چارلس کشنر دا بیٹا اتے اوانکا ٹرمپ، جو کی ڈونلڈ ٹرمپ دی بیٹی ہے، دا شوہر  ہے۔
باہری جوڑ
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:امریکی لوک گٹھ:ٹرمپ پروار
کاسوریا
کاسوریا اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں
خاموش پاݨی
خاموش پانی (2003) اک پنجابی فلم اے ۔ دیس دے بٹوارے نوں لے کے پہلاں وی کئی فلماں بنیاں ہن ، جنہاں وچّ بٹوارے دے درد نوں پیش کیتا گیا اے ۔ اس کڑی وچّ پاکستان مول دی پروڈیوسر صبیحہ سمر دی ایہہ فلم شاید پہلی اجیہی فلم اے ، جسنوں پاکستان وچّ جنمی اک تیویں نے پاکستان دے ہی اک پنڈ وچّ بنایا اے ۔ سابہا دی اس فلم نوں ہن تکّ چوداں بین القوامی ایواڈ مل چکے ہن ۔ ایہناں وچّ بیسٹ ایکٹر پھیمیل اتے بیسٹ ڈائریکشن دے اوارڈ وی شامل ہن ۔
کتھانک
فلم دی کہانی پاکستان دے اک پنڈ چرخی دی اے ، جتھے عائشہ اپنے بیٹے سلیم دے نال رہندی اے ۔ ادوں اسدا ونڈ دے وقت وچھڑیا بھرا اتھے آ پجدا اے ۔ ونڈ دے بعد دی تراسدی نال جوجھ رہی عائشہ اتے اسدے کٹڑپنتھیاں دوارا ورغلا لئے گئے بیٹے سلیم دی ستھتی نوں اس فلم وچّ نردیشک نے بخوبی فلمایا اے ۔ فلم دی سٹارکاسٹ وچّ کافی دم اے ۔ کرن کھیر نے عائشہ دے رول نوں جیونت بناؤن وچّ کوئی کسر نہیں چھڈی ، عامر ملک نے سلیم اتے شلپا شکلا نےزبیدہ دے رول وچّ اپنی زبردست اداکاری نال سبھناں دا دھیان کھچیا اے ۔ پاکستان دے شہر کراچی وچّ جمی سابہا شمار نے اپنی اس فلم نوں پورا کرن وچّ چار سال دا لمبا وقت اس لئی لگا دتا سی کہ فنڈ دی کمی دی وجہ نال کئی وار فلم دی شوٹنگ وچّ وچّ ہی روک دینی پئی سی ۔ ایہہ پنجابی فلم اوہناں درشکاں نوں اپنی ولّ کھچن دا دم رکھدی اے ، جنہاں نے ونڈ دے درد نوں ہنڈھایا اے جاں جنہاں نوں لکیر توں ہٹکے بنیاں فلماں ویکھنا پسند اے ۔
لیکھک
پرومتا ووہرا
پروڈیوسر
صبیحہ سمر
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجابی فلم
چترالی لوک
چترالی پاکستان دے ضلع چترال تے گلگت بلتستان تے ضلع غذر دی اک کھوار بولی بولن والی ٹولی اے ۔ ایہ قشقاری یا چھتراری وی کہلوندے نیں ۔
گٹھ:چترالی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:چترال
55ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:51ھ دی دہائی
نمبو (رنگ)
ایہ پیلے رنگ دی اک ونڈ اے۔
سید کرم علی شاہ
سید کرم علی شاہ پنجابی بولی دے اک شاعر سن ۔
جم تے جیون
سید کرم علی شاہ دا جم انیویں صدی دے شروع وچ اتے انتقال 1870 ء توں بعد دا خیال کیتا جاندا اے۔ ایہہ صوفیاں دے قادری سلسلے وچوں سی اتے بٹالے (ضلع گرداس پور) والے پیر حسین دا مرید سی۔ پیر حسین نال کرم علی شاہ دا میل بٹالے نہیں، سگوں مالیرکوٹلے وکھے ہویا : پیر حسین دا سر پور سایہ۔ کرم علی دا دکھ گوایا۔ ملیرکوٹلے کرم علی نوں، دتا پیر حسین جمال۔
پیری مریدی صوفیاں دی خاص روایت رہی اے۔ کرم علی نے لگپگ ہر کافی جاں خیال وچ اپنے مرشد دا ذکر کیتا اے۔ اوہ کہندا اے کہ اعلم دا گہرا پردہ مرشد پیر حسین ولوں بخشی علم دی تکھی روشنی نال تار-تار ہو سکدا اے۔ بے شکّ اس دی شاعری وچ ہورناں دھرماں اتے دھرم آگوآں دے حوالے وی مل جاندے ہن، جو اس دی صلح کل برتی نوں اجاگر کردے ہن پر اوہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نوں سبھ توں اعلیٰ اتے دنیا دا سرجک کہہ کے وڈیاؤندا اے۔
شاعری
سید کرم علی شاہ دا کلام لپیبدھ ہون توں چوکھا چر پہلاں قوالاں اتے رمتے فقیراں دے بلھاں اتے کھیڈدا رہا اتے 1938 دے نیڑے-تیڑے کسے دی نجی لائبریری وچوں اس دا نسخہ مل گیا، جتھوں اس نوں شائع کروایا گیا۔ نسخے دے کاتب نے کرم علی شاہ دیاں شعری رچناواں نوں خیال دا ناں دتا اے۔ ایہہ خیال جاں مجموعہ وچ چار قسم دی شاعری اے۔
خیال
(آ) خیال : خیال دا مطلب سوچ جاں وچار اے، ایسے لئی وکھ-وکھ سمیاں اُتے لکھے گئے وکھ-وکھ وچاراں نوں پرگٹاؤن والیاں کافیاں نوں اکٹھے کرکے خیال کہہ لیا گیا اے۔ ایہہ اصل وچ کافیاں ہی ہن، جنہاں دی کل گنتی 80 اے، جو وکھ-وکھ راگاں وچ ہن۔ انج خیال اک گائن سٹائل وی اے۔
لوی
(ا) لوریاں : ایہہ گنتی وچ 12 ہن اتے ممکن اے کہ ایہہ کرم علی نے پتر سید جلال دے جم ویلے لکھیاں ہون : لوری لے وے سید جلالا۔ خوش ہووے ویکھن والا۔ تیرا مولٰی علی رکھوالا۔ گھر کرم علی دے اجالا۔
دوہڑے
(ب) دوہڑے : دوہڑا شعری روپ وی صوفی کویاں دا حرمن پیارا شعری روپ رہا اے۔ اس سنکلن وچ دو اٹھ تکیئے اتے اک دوہا شامل اے۔ موت نوں چتاردیاں کرم علی لکھدا اے : وقت اخیری آ گیا، تھلے موت پیغام۔ چل کرم شاہ چلیئے، جھگڑے مٹن تمام۔
غزلاں
(ج) غزلاں : چرچماتحت خیال وچ 17 غزلاں وی شامل ہن، جو عربی فارسی دے شبداں نال اوتپوت ہن۔ انج کہن نوں ایہہ اردو غزلاں ہن پر شاعر دا اردو دا علم محدود اتے ڈنگ-ٹپاؤُ جیہا ہی اے۔
سید کرم علی دے کلام وچ سبھ نالوں ودھیرے پیر جاں مرشد دی حثیت اے۔
ہورناں صوفی کویاں دی طرحاں اوہ مرشد اتے محبوب وچ کوئی فرق نہیں کردا۔ ربّ نال ملاپ نوں اس نے پوری طرحاں مرشد اپر چھڈّ دتا اے : روندی نوں مینوں مدتاں ہوئیاں، کدے دیوے آن جمال۔ دل نوں تاب نہی۔ آ پیر حسین دکھائے دتا، ہویا کرم علی مے نہال۔ دل نوں تاب نہیں۔ کرم علی ربّ نوں سرب مکمل مندا اے اتے ایہہ تتھّ اوہ اسلام وچ ہی نہیں، دوجے دھرماں وچ وی ویکھدا اے۔ ایسے لئی اس نے تلکدھاریاں، جنیؤُ پہنن والیاں اتے عیسائیاں نوں اک ہی لسٹ وچ رکھیا اے : تلک لگا کے متھے بسدا۔ گل وچ پہن جنیؤُ دسدا۔ کتے عیسائی بنیا فرنگی۔ کرے لڑائی بن بن جنگی۔ ہتھ تیرے اے مندی چنگی۔ دھر ٹوپی شملہ اتریا اے۔ عشقَ اتے برہا پنجابی صوفی کویاں دیاں دو ہور پرمکھ تھیمک اکائیاں ہن۔ ایہہ دوویں اک-دوجے دیاں پورک ہن۔ برہا دی کسک، عشقَ دی شدت وچ وادھا کردی اے۔ عشقَ دے ازلی ہون وچ وی صوفیاں دا وشواس اے، ایسے لئی کرم علی شاہ کہندا اے کہ میری ماہی نال پریت ادوں دی اے جدوں کہ اجے دھرتی وی نہیں سی ساجی گئی :
میری پریت ماہی سنگ لگی کڑے۔
ہن سانوں سدّ لے جی پیارے اپنے کول۔ دل ساڈے نوں پیارے لگدے، مٹھڑے تیرے بول۔ جے اک واری نظریں آویں زندگی دیواں گھول۔ سینے دے سنگ لا کے تینوں، ہسّ ہسّ کراں کلول۔ کتے-کتے سکھ تہذیبی مانتاواں اتے مذہبی یعقیناں دی جھلک وی ملدی اے۔ ستگور، دردی، بے مکھ، کام، کرودھ، لوبھ، موہ، ہنکار وغیرہ اجیہے ہی شبد ہن، جو ساڈے اپروکت وچاراں دی وضاحت کردے ہن: ستگوراں دے چرنی لگ۔ بے مکھ ہوئے مول ن ہرگز، بھاویں طعنے دیوے جگ۔ ایہہ سارا ورتارا اکٹھے سبھیاچار دا پرتپھل وی اے اتے صوفیاں دی صلح کل پالیسی وی۔ شاہ حسین دیاں کافیاں اپر گربانی اتے وچکار ویلے دی بھگتی شعری دا مکمل اثر اے، ایسے ریت وچ سید کرم علی شاہ دا کلام ویکھیا جا سکدا اے۔ دوجے صوفی کویاں وانگ  شاعر نے وی بہتے لوک شعری روپ ہی ورتے ہن۔ کافیاں اتے لوریاں اجیاے ہی شعری روپ ہن۔ کرم علی شاہ توں پہلاں ہاشم شاہ اپنی رچنا دریائ-حقیقت وچ دوہڑیاں دی وئنجنا طاقت پرکھ چکا سی، جس دی پیروی وچ ایہہ دوہڑے لکھے گئے۔ بولی، ووکیبولری، روپکاں اتے اپماواں پکھوں کرم علی شاہ پوروکالی صوفی کویاں دیاں پیڑاں اپر چلدا اے۔ تخت ہزارا، جھنگ سیال، ہیر سلیٹی اتے چرخے دے گہج مطلب پوربلی صوفی شاعری والے ہی ہن۔ کڑے، جندے، محرم، مائی، پیارے اتے ماہی آدی سمبودھن وی سید کرم علی شاہ دی شاعری نوں پنجابی صوفی شعری پرمپرا نال پکی طرحاں جوڑدے ہن۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعرگٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں
سرینگر
سرینگر ہندستان دے صوبے پعارتی کشمیر دا اک شہر اے۔
گٹھ:پعارتی کشمیر دے شہر
Srinagar
صوبہ وینہ فوک
صوبہ وینہ فوک ویت نام دے 58 صوبےآں چوں اک اے ، اسدا راجگڑھ وینہ ین شہر اے ۔
ایوانا ٹرمپ
ایوانا ٹرمپ اک چیک-امریکی سابقہ ماڈل ہے۔ اسنوں زیادہتر اسدے ڈونلڈ ٹرمپ نال دوجے ویاہ کرکے جانیا جاندا ہے۔
حوالے
گٹھ:امریکی لوک گٹھ:زندہ لوک گٹھ:ٹرمپ پروار
56ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:51ھ دی دہائی
اننت ناگ
گٹھ:کشمیر گٹھ:کشمیر دے شہر
چک 62 ج ب
چک 62 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
میگالیما ریفلیزی
میگالیما ریفلیزی بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:ایشیائی باربٹ
اندیرا گھاندی نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:ھندستان دے نیشنل پارک
ہیمس نیشنل پارک
تریخ
اس پارک د‏‏ی بنیاد 1981 وچ رمبک تے مارکھیا دے قلعےآں د‏‏ی حفاظت کيتی نیت تو‏ں گئی سی ، ایہ رقبہ تقریبا 600 600 کلومیٹر 2 (230 مربع میل) سی ۔ ایہ 1988 وچ بڑھی ہوئی زمیناں نو‏‏ں شامل کرکے ۔1990 وچ ودھ ک‏ے 4،400 کلومیٹر 2 (1،700 مربع میل) ،   تک پہنچ گئی تے ایہ جنوبی ایشیا دا سب تو‏ں وڈا قومی پارک ا‏‏ے۔
جغرافیہ تے ماحولیا‏ت‏ی اہمیت
یہ پارک قراقرم مغربی تبتی پلوٹو الپائن سٹیپی کوریج دے اندر واقع اے   تے اس وچ پائن دے جنگلات ، الپائن جھاڑیاں تے گھاہ دا میدان تے الپائن ٹنڈریا شامل نيں۔
حیوانات
اس پارک وچ تقریبا 200 برفانی چیندے موجود نيں۔ ہیمس وچ ارگالی (عظیم تبتی بھیڑ) ، بھرل (نیلی بھیڑ)تے شاپو (لداخی یوریل)  وی پائے جاندے نيں تبتی بھیڑیا ، یوریشین بھوری ریچھ (ہندوستان وچ خطرہ) تے سرخ لومڑی وی ہیمس وچ موجود ا‏‏ے۔ چھوٹے ستنداریاں وچ ہمالیائی مارموٹ تے ہمالیہ دے ماؤس خرگوش شامل نيں۔ ایتھ‏ے اُتے پائے جانے  والےپرندےآں وچ ہمالیہ تے ٹرانس ہمالیہ پرندے وی شامل نيں: سنہری عقاب ، لیمرومیئر گدھ تے ہمالیہ گریفن گدھ۔ وادی  وی موجود نيں۔ ۔ایتھ‏ے موجود پرندےآں وچ بھوری رنگ دا ایکسنٹر ، رابن لہجہ ، ٹکیل دا پتی واربلر ، اسٹریکڈ گلاب فینچ ، سیاہ پنکھےآں والی اسفنچ ، چوکر ، بلیت د‏‏ی تیز ، سرخ بلڈ والی آٹا ، ہمالیائی سنوکوک تے آتش زدہ سیرین  شامل نيں۔ اس پارک وچ ہن تک مختلف نسل دے 16 ستنداری تے 73 پرندےآں د‏‏ی قسماں  نو‏‏ں ریکارڈ کیتا جا چکيا ا‏‏ے۔
ماحولیا‏ت‏ی مسائل
محکمہ وائلڈ لائف پروٹیکشن ، حکومت جموں‏ و کشمیر اس پارک دا نگران ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک چیف وائلڈ لائف وارڈن جے اینڈ دے تو‏ں خصوصی اجازت نہ لی جائے تب تک پارک وچ ہر قسم د‏‏ی سرگرمی ممنوع ا‏‏ے۔ محکمہ نے ہیمس نیشنل پارک سمیت لداخ وچ جیو ویودتا تحفظ تے پینڈو معاشیات د‏‏ی بہتری دے لئی بہت سارے منصوبے شروع کیتے نيں ، جداں: پروجیکٹ برف چیندا پورے ہمالیائی بائیو فیر دے تحفظ دے لئی۔ اس منصوبے دا آغاز محکمہ نے 2004 وچ کیہ سی تے باضابطہ طور اُتے 20 فروری 2009 نو‏‏ں شروع کیتا گیا سی ۔
لداخ اکو سیاحت پروجیکٹ
لداخ ہومسٹیز: مقامی دیہاتیاں د‏‏ی رہائش گاہاں (اضافی آمدنی دا ذریعہ) وچ سیاحاں نو‏‏ں ہوم اسٹیز تک رسائی فراہ‏م کرنے دا پروگرام۔
خواتین مدد گروپ دے لئی ایکو کیفے چلانے تے مقامی دستکاری مصنوعات نو‏‏ں سیاحاں نو‏‏ں فروخت کرنے دے لئی۔
گھریلو مویشیاں دے لئی نو گریز زون د‏‏ی تشکیل
اس علاقے وچ جانوراں تو‏ں متعلق پروفیور پروفنگ مویشیاں دے قلم
نیڑے ترین ہوائی اڈا: لیہ کشوک باکولا ریمپوچی ہوائی اڈ، ، ضلع لیہ تو‏ں km کلومیٹر (3..1 میل) دور
نیڑے ترین ریل ہیڈ: کالکا ، ہریانہ
نیڑے ترین شاہراہ: لیہ منالی شاہراہ تے قومی شاہراہ 1 ڈی (سری نگر۔ کارگل۔ لہ) ، دونے ہی پارک د‏‏ی شمالی سرحداں دے نیڑے
نیڑے ترین شہر: لیہ شہر پارک دے شمال وچ 10 کلومیٹر (6.2 میل) د‏‏ی دوری اُتے ا‏‏ے۔
میگالیما مسٹاکوفانوس
میگالیما مسٹاکوفانوس بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:ایشیائی باربٹ
اندراواتی نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:ھندستان دے نیشنل پارک
شاہ نہر
ایہہ برساتی نہر مغل راج ویلے 1744 وچ کجھ شاہوکاراں ولوں دریا بیاس توں کھبے پاسیوں، مکیریاں دے آلے-دوآلے دے کھیتر نوں سنچت(آبپاش) کرن لئی کڈھی گئی سی ۔ ایہہ ریےء پنڈ دے نیڑیوں جہڑا مکیریاں توں 24 کلومیٹر دور ہے، نکلدی سی اتے اس دیاں ستھوان، لدھڑی، اجمیری، نوشہرا اتے شاہنہر، ڈسٹریبیوٹریاں سن ۔ نہر دی ڈھلوان کجھ غلط ہون 'تے ایہہ چھیتی ہی ریت نال بھر گئی ۔ چودھری دھجا سنگھ اتے علاقے دے ہور زمینداراں نے اس نہر نوں اپنے خرچے 'تے صاف کیتا اتے 1846-48 وچ مکیریاں شہر تکّ بھومی دی سنچائی ہون لگی ۔ نہر پھر وی لوڑیندیاں شرطاں پوری نہ کر سکی اتے اس دی حالت پھر 1869 وچ خراب ہو گئی ۔ اس ویلے دے ڈپٹی کمیشنر پارکنسن نہر پربندھن دا کم نویکلے طور 'تے لاگوُ کردیاں نہر توں لابھ لین والیاں کساناں توں نہر دی رکھوالی اتے مرمت لئی فنڈ اکٹھے کیتے اتے اس دا پربندھک اک تنخواہدار رکھیا جس دا ناں چودھری کھڑک سنگھ سی ۔ ایہہ سسٹم کارگر رہا اتے 1890 وچ اس دا پربندھ اپنے ہتھاں وچ لے لیا ۔ ایہہ پربندھ 1949-50 تکّ کم کردا رہا تے پنجاب دے سنچائی وبھاگ نے نہر دا کنٹرول اپنے ہتھاں وچ لے کے اپر پاری دوآب نہر دے مادھوپور ہیڈ ورکس دے ایکسیئن نوں اس دا پربندھن چارج دے دتا ۔
20ویں صدی دے سٹھویاں 'چ بیاس دریا اپر تلواڑا دے ستھان 'تے بیاس ڈیم ناں دا ڈیم بن جان کارن شاہ نہر دی کارکردگی بہت حد تکّ بھنگ ہو گئی ۔ اس سمسیا دے حل لئی ڈیم توں 8 کلومیٹر تھلے تلواڑا ٹاؤنشپ دے ساہمنے دریا 'تے اک ویئر بنایا گیا تاں کہ نہر وچ پانی دی سپلائی نوں سچارو بنایا جاوے ۔ پھر اس ویئر نوں بیرج وچ تبدیل کرکے اتھوں اک ہور نہر مکیریاں ہائیڈل چینل کڈھی گئی، جہڑی 4 بجلی گھراں راہیں 164 میگاواٹ بجلی بنا کے بیاس 'چ ہی اگے جا کے ڈگدی ہے ۔ مکیریاں ہائیڈل چینل دی پاور ہاؤس نمبر 1 توں تھلے شاہ نہر نوں پانی سپلائی کیتا گیا ۔ اس طرحاں کرن نال جتھے پہلاں سنچائی 15000 ایکڑ توں ودھ نہیں سی ہندی، اتھے ہن ایہہ 51000 اےکڑ (1963) تکّ ودھ گئی ہے ۔ ہن اس نہر دیاں 4 ڈسٹریبیوٹریاں ہن ۔ (ا) فیڈر نمبر 1، فیڈر نمبر 2، (2) چنگروان ڈسٹریبیوٹری اتے حاجیپور ڈسٹریبیوٹری ۔
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:بیاس دیاں نہراں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
57ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:51ھ دی دہائی
میگالیما جاونسس
میگالیما جاونسس بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:ایشیائی باربٹ
جزائر نخیل
جزائر نخیل یا پام آئلینڈز دنیا دے 3 سب توں وڈے مصنوعی جزیرے نیں جنہاں نوں متحدہ عرب امارات دا تعمیراتی ادارہ نخیل پراپرٹیز دبئی چ تیار کر رہیا اے ۔ ایہہ تینوں جزیرے کھجور دے رکھ تے ہلال دی شکل دے نیں جتھے رہائشی عمارتاں تے ہوٹل تعمیر کیتے جا رہے نیں ۔
اینہاں جزیریاں دی تعمیر دا مقصد دبئی چ سیاحت نوں فروغ دینا اے ، کیونجے متحدہ عرب امارات دیاں ساریاں ریاستاں چوں تیل دے سب توں گھٹ ذخائر دبئی چ نیں تے خدشہ اے کہ 21ویں ھدی دی دوجی دہائي چ ایہہ ذخائر ختم ہوجان گے ۔
اینہاں جزیریاں چوں 2 النخیل جمیرہ تے النخیل دیرہ ہالینڈ دی کمپنی وان اورڈ تیار کر رہی اے تے تیجے جزیرے النخیل جبل علی نوں جین ڈی نول تیار کر رہی اے ۔
تعمیر
جزائر نخیل تکنیکی طور تے مصنوعی جزیرہ نما ہون گے ، جنہاں نوں خلیج فارس دی تہہ چوں کڈی گئی مٹی نال بنائیا جا رہیا اے ۔ ایہہ مٹی مخصوص جہازاں ( ڈریجر ) دے زریعے خلیج دی تہہ چوں کڈی گئی تے گلوبل پوزیشنگ سسٹم ( جی پی ایس ) دی مدد نال اسنوں جزیریاں دی تعمیر چ استعمال کیتا گئیا ۔ اس عمل نوں رینڈ بوئینگ دا ناں دتا گئیا ۔ ہر جزیرے دے بیرونی دائرے چ موجود ہلال دے دوالے پتھر دی کندھ تعمیر کیتی گئی اے ، تاکہ جزیرے سمندری آفات توں محفوظ رہ سکن ۔ بیرونی ہلال چ 2 جگہ تے اضافی نہراں وی رکھیاں گئیاں نیں تکہ جزیرے چ موجود پانی تبدیل ہندا رہے ۔
دنیا دا سبھ توں وڈا بناؤٹی ٹاپو : پام جمیرا
دبئی دا ناں لیندے ہی من وچ اس دیاں اچیاں تے وکھرے-وکھرے آکار دیاں عمارتاں اکھاں ساہمنے آ جاندیاں ہن. دبئی نے سمیں-سمیں سیلانیاں دی آمد نوں ودھاؤن لئی انوکھے قدم چکے ہن.
کھاڑی وچ تیل بھنڈار گھٹن نال تیل توں آؤندی آمدن بہت گھٹ گئی ۔ دبئی ہر پاسیوں پانی نال گھریا ہون کرکے اتھے زمین دی وی کمی سی ۔ دبئی سرکار نے زمین دی کمی نوں دور کرن لئی اتے سیلانیاں دی آمد نوں ودھاؤن لئی کجھ وکھرا کرن دا سوچیا ۔
اوہناں نے پانی وچ اک بناؤٹی ٹاپو بناؤن بارے سوچیا، جس دا نتیجہ پام جمیرا وجوں ابھریا ، پام جمیرا دنیا دا سبھ توں وڈا بناؤٹی ٹاپو ہے جو کہ خلا توں وی دسدا ہے ۔ پام جمیرا کھجور دے درخت دے آکار(شکل) وچ بنیا ہویا ہے ۔ ٹاپو شبد سنن وچ شاید کجھ وکھرا لگدا ہووے پر اک بناؤٹی ٹاپو، اوہ وی سمندر وچ، بناؤنا اک بہت ہی چنوتیپورن تے خطرناک پراجیکٹ سی ۔
جنے وی منکھ ولوں بنائے ٹاپو دنیا وچ ہن اوہ سارے دھاتاں تے کنکریٹ نال بنے ہوئے ہن پر متحدہ عرب امارات دے پردھان منتری شیخ محمد بن راشد دی ایہہ منگ سی کہ اس ٹاپو نوں بناؤن لئی صرف قدرتی چیزاں، جویں پتھر تے مٹی ہی ورتی جاوے ، دھاتاں تے کنکریٹ نہیں ، اس منگ نوں پورا کرنا، اک بہت وڈی چنوتی سی ۔
انجینیئر تے عمارتاں بناؤن والیاں کمپنیاں دے ماہراں نے اکٹھے اس پراجیکٹ تے کم شروع کیتا ، پام جمیرا دبئی سرکار دی نخیل کمپنی اتے ہیلمین ہرلی آرکیٹیکٹس ولوں مل کے بنایا گیا ۔
سبھ توں وڈی چنوتی والی گلّ ایہہ سی کہ مٹی نال بنیا ٹاپو اپنی جگہ تے کویں ٹکیا رہے گا؟ کیونکہ اچیاں لہراں دی مار، طوفان اتے وشوی تپش دا سمندر دی پدھر تے ہون والا اثر وغیرہ ورگے انیکاں تتاں دا ٹاپو دی بنتر 'تے بہت ماڑا اثر پے سکدا سی ۔
اتھوں دے موسمی ماحول وچ سارا سال بہت تبدیلیاں آؤندیاں ہن ۔ نومبر توں اپریل تکّ دا سماں شامال رتّ اکھواؤندا ہے ۔ اس رتّ وچ اتر-پچھمی حصے وچ بہت طوفان پیدا ہندے ہن، جتھے ہواواں بہت تیز ہندیاں ۔ ایہناں دی رفتار 56 کلومیٹر فی گھنٹہ عامَ ہی ہندی ہے ۔ ایہناں ساریاں گلاں نوں دھیان وچ رکھدے ہوئے، وگیانکاں نے اک وشال بنھ ورگا ڈھانچہ بناؤن بارے سوچیا، جو پام جمیرا دے frond نوں آلے-دوالیوا گھیر لوے، تاں کہ ٹاپو نوں اچیاں لہراں تے طوفاناں توں بچایا جا سکے ۔ اس مقصد لئی 'کریسینٹ بریک واٹر' بنایا گیا ۔ اس نوں آرچیروڈن اوورسیز کمپنی ولوں تیار کیتا گیا ۔
ماہراں نے حساب لگایا کہ 'بریک واٹر' نوں سفلتا نال کم کرن یوگ بناؤن لئی اس نوں پام جمیرا دے اردھ ویاس دے 5 کلومیٹر آلے-دوآلے، لہراں توں گھٹو-گھٹو 3 میٹر اچا، 11.5 کلومیٹر لما اتے 200 میٹر چوڑائی والا بنایا جاوے ۔ اس نوں اسے طرحاں ہی تیار کیتا گیا ۔ اس پراجیکٹ لئی 9 پلاں، 15 ٹگبوٹز، 7 ڈریجر ، 30 بھاریاں مٹی چکن والیاں مشیناں، اتے 10 تیرن والیاں کریناں دی ضرورت پئی ۔
بھاریاں مشیناں نال سمندری سطح وچوں ریتا کڈھیا گیا ۔ 'بریک واٹر' دی سبھ توں ہیٹھلی پرت 7.4 میٹر موٹی بنائی گئی ۔ اس ریتا نوں اکٹھا کرنا بہت ہی چنوتی پورن سی تے ادوں ہی ممکن سی جدوں سمندر شانت ہندا سی تاں کہ ریت دی پرت دی ستھرتا پوری طرحاں قایم رہے ۔ پھر وڈے-وڈے پتھراں نوں ریتے دی پرت اتے اکٹھا کیتا گیا تاں کہ 'بریک واٹر' سمندر توں 4 میٹر اپر ہو جاوے ۔
ہن سوال ایہہ سی کہ 'بریک واٹر' اصل وچ پام جمیرا نوں کویں بچائیگا؟ اصلی بچاء باہرلے کوچ راہیں پیدا کیتا گیا جو کہ بہت وڈے پتھراں دیاں چٹاناں نال بنایا گیا سی، ہر اک پتھر دا بھار 6 ٹن دے برابر سی ۔
58ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:51ھ دی دہائی
جزائر نخیل
دنیا دا سبھ توں وڈا بناؤٹی ٹاپو : پام جمیرا
ایہناں پتھراں نوں مال بیڑی اتے لدیا گیا تے 24 گھنٹیاں دے وچ-وچ عمارت بناؤن والی جگہ تے بھیجیا گیا ۔ پھر اک واہک پٹی جو کہ دن رات ورتی گئی، نے 40،000 ٹن پتھر اک دن وچ 'بریک واٹر' دی دیوار تکّ پہنچاؤن دا کم کیتا ۔
ہن من وچ ایہہ خیال آؤندا ہے کہ صرف پتھراں دی دیوار بناں کسے کنکریٹ دے اپنی جگہ 'تے کویں ٹکی رہیگی تے کی ایہہ واقعی سرکھات ہوویگی؟ اس دا جواب وگیانیاں ولوں ایہہ سمجھایا گیا کہ سارے پتھر اپنے بھار تے آکار انوسار ہی چن کے کرین دوارا فٹّ کیتے گئے ہن ۔ جویں اک چابی اپنی تھاں فٹّ ہندی ہے، اسے طرحاں ہر اک پتھر نوں دوسرے نال انٹرلاک کیتا گیا تاں کہ ایہہ سمندر دیاں لہراں دا مقابلہ کر سکن ۔ سبھ توں ہیٹھلی پرت ہے ریتے دی، اس اپر 1 ٹن دے پتھراں دی پرط ہے تے پھر دو پرتاں ہور صرف پتھراں دیاں ہن ۔ لگاتار بہت ساریاں پرکھاں تے تجربے ایہناں پتھراں 'تے کیتے جاندے ہن، ایہہ یقینی بناؤن لئی کہ کتے پتھر وہِ نہ جان ۔ غوطہ خور سمندر دے اندر جا کے سمندر دی سطح نوں 27 میٹر تکّ جانچدے ہن تاں کہ جے کوئی تریڑاں جاں سوراخ آدی، جو کہ تیز لہراں نال پیدا ہندے ہن، پیدا ہوئے ہون تاں ایہناں دا سمیں سر پتہ لگّ سکے ۔
انجینیئراں نے محسوس کیتا کہ صاف پانی ٹاپو دے اندر، (فرونڈز وچ) نہیں وگ رہا ۔ لہراں نال پانی ٹاپو دے اندر باہر نہیں وگ رہا سی، اس کارن ٹاپو اندرلے پانی دے بس جان دا ڈر سی ۔ اس کرکے 'بریک واٹر کریسینٹ' نوں دو حصیاں وچ، 328 فٹّ توں کٹیا گیا تاں کہ پانی دا وہاء دوواں پاسیاں توں ہو سکے تے پانی کھڑوت 'چ آؤن (سٹیگنینٹ ہون) توں بچ سکے ۔
'بریک واٹر' 11 کلومیٹر لما تے 200 میٹر چوڑا ہے ۔ ایہہ سمندر دی سطح توں 13 فٹّ اچا ہے ۔ جد بریک واٹر اپنی ادھی اچائی تکّ بن گیا تاں پھر ٹاپو پام جمیرا بناؤن دا کم شروع ہویا ۔
پام جمیرا دا آکار تے ڈزائین اپنی نسچت تھاں اتے جگہ 'تے ٹکیا رہے، ایہہ یقینی بناؤن لئی 676 کلومیٹر اپر پلاڑ(خلا) وچ اک سیٹیلائیٹ ستھاپت کرکے اس دی ورتوں کیتی گئی ۔ سیٹیلائیٹ دے ذریعے لگاتار نگرانی رکھی جاندی رہی کہ جے پام جمیرا دے آکار تے ڈزائین دی بنتر وچ کوئی غلطی ہووے تاں اساری ویلے ہی پتہ لگّ جاوے اتے اس نوں ٹھیک کر لیا جاوے کیونکہ پام جمیرا دا آکار تھوڑھا جیہا وی وگڑدا تاں اس دا ڈزائین بدل جانا سی ۔ ریتا پٹن والیاں وڈیاں مشیناں نے پرشیا دی کھاڑی توں ریت اکٹھی کرن دا کم کیتا ۔ ایہہ مشیناں اک گھنٹے وچ 8،000 ٹن سنگھنا ریت بھردیاں سن تے 10 میٹر پرتی سیکنڈ دے حساب نال بھرائی ہندی سی ۔ کیونکہ پام (کھجور) درخت دے آکار ورگا ٹاپو بالکل اسے طرحاں دا رہنا چاہیدا سی، اس لئی جی پی ایس (گلوبل پوزیشنگ سسٹم) دے نال ریت سمندر وچ پائی گئی ۔ موبائیل ریسروز نوں گڈ دے نردیشاں وجوں ورتیا جاندا سی تے سیٹیلائیٹ ولوں دسے پوائنٹ دے انوسار مشیناں ولوں ریت پائی گئی ۔
بھچال دے آؤن نال ریت دا ڈھانچہ وہِ سکدا ہے ۔ اجیہا ہون نال ٹاپو سمندر وچ غائب ہو سکدا سی، کیونکہ جد بھچال آؤندا ہے تاں ریتے دے کن اک-دوجے دے نیڑے ہو جاندے ہن تے پانی اپر نوں دھکیا جاندا ہے، جس نال ٹاپو دی زمین وچ ترلتا آ جانی سی ۔ اجیہا ہون توں روکن لئی نرمان ٹیم لئی ریتے دیاں پرتاں 12 میٹر ڈونگھائی تکّ سنگھنیاں کرنیاں لازمی سن، جو کہ عامَ ورتے جان والے رولرز نال سنبھوَ نہیں سی تے اس کم لئی 'وائیبروکمپیکشن فینومنا' ناں دی تکنیک ورتی گئی ۔ 15 مشیناں اس کم لئی ورتیاں گئیاں ۔ 8 مہینیاں بعد ٹاپو اوہناں 1،20،000 لوکاں واسطے ستھر ہویا، جنہاں نے اس اپر کم کرنا سی ۔
ڈھانچہ کھڑھا ہون توں بعد ٹاپو 'تے اصل کم شروع ہویا ۔ روز دیاں 850 بساں وچ 40،000 کامے کم 'تے لگے ۔ ایہناں کامیاں نے گیس پائیپاں، بجلی، ٹیلیفون کیبلاں، سڑکاں بناؤن دا کم 12-12 گھنٹیاں دیاں دو شفٹاں وچ 40 ڈگری سیلیئس تاپمان وچ کیتا ۔ سمندر دی سطح ہیٹھاں 13 توں 16 میٹر تکّ دی ڈونگھائی 'تے پائیپاں پائیاں گئیاں ہن ۔ ایہہ وکھ-وکھ پائیپاں پین والے پانی، ورتے جا چکے پانی نوں لیاؤن-لجاؤن اتے دور-سنچار دیاں سیواواں مہیا کرواؤن لئی ورتیاں جاندیاں ہن ۔ ٹاپو 'تے بنن والے گھر، ہوٹل تے شاپنگ مال بناؤن لئی 57 ٹھیکے دار نیوکت کیتے گئے ۔ 2006 وچ پام جمیرا تیار ہو گیا ۔ سبھ توں پہلاں لوکاں نوں گھر بنا کے دتے گئے تے 2009 دے اخیر تکّ 28 ہوٹل، 'بریک واٹر کریسینٹ' 'تے کھلھ گئے سن ۔ سارے کامیاں نوں پہلاں اک پدھر، اک فرونڈ (درخت دی پتی دے آکار والا ڈھانچہ) 'تے اکٹھے کم کروایا گیا ۔ پام دے اپرلے سکھر توں کم شروع کروایا گیا ۔ اجیہا اس لئی کیتا گیا کہ جہڑا فرونڈ بن کے ختم ہندا سی اوہ اگلے فرونڈ دے بنن لئی آسرے دا کم کردا سی ۔ پہلاں پام جمیرا 'تے 60،000 لوکاں لئی گھر بنائے گئے سی پر تنّ دناں وچ ہی سارے گھر وک گئے ۔ پھر گھراں دی سمرتھا دگنی کر دتی گئی سی تے ہن پام جمیرا دے گھر تقریباً 1 لکھ 20 ہزار لوکاں نوں رہائش مہیا کر رہے ہن ۔
4500 گھر، 22 ہوٹل، شاپنگ مال، رزورٹ تے سڑکاں دا وشال تانا-بانا پام جمیرا دی خاص دکھّ دا حصہ بنیا ۔ مشہور ایکٹر شاہ رخ خان دا وی گھر پام جمیرا 'تے ہے ۔ 2006 وچ پام جمیرا نے دنیا دا سبھ توں وڈا بناؤٹی ٹاپو ہون دا خطاب حاصل کیتا ۔
پام جمیرا دا سمندری دنیا 'تے کی اثر ہندا ہے، ایہہ ویکھن لئی بہت وار پانی دے اندر مچھیاں اتے مونگیاں دی جانچ کیتی گئی ۔ ایہہ کھوج اس گلّ دا پتہ لاؤن لئی کیتی گئی کہ نویں پتھراں دے ڈھانچے توں سمندری جیون نوں کوئی خطرہ تاں نہیں ہو رہا ۔ پر کھوج توں ایہہ پتہ لگا ہے کہ پتھراں دا بنیا ہون کرکے ایہہ مچھیاں نوں شرن دین دا کم کر رہا سی تے مچھیاں پتھراں ولّ آکرشت ہو رہیاں سن ۔
پام جمیرا دا افتتاح بہت ہی زوراں-شوراں نال کیتا گیا ۔ آتشبازیاں نال پورا اسمان چمک اٹھیا ۔ پام جمیرا دا اک-اک فرونڈ تے اک-اک کونا لائیٹاں نال جگ-مگا اٹھیا سی ۔
بھاویں تسیں پام جمیرا ورگے سوہنے ٹاپو اپر ہی گھم رہے ہووو پر اس دی پام (کھجور جاتی دے درخت) والی دکھّ دا نظارہ صرف ہیلیکاپٹر توں ہی دیکھیا جا سکدا ہے ۔ پام جمیرا دی اساری بس اتھے ہی ختم نہیں ہو جاندی ۔ سگوں کئی نویں-نویں پراجیکٹاں اتے نویاں عمارتاں دے نرمان دی یوجنا چلدی ہی رہیگی ۔ وڈے-وڈے بھون-نرماتا اتھے کم کردے رہنگے، جویں مرابا ڈویلپر ہن بہت ہی وکھرے ڈھنگ دی عمارت بنا رہے ہن جس وچ 46 گھر ہونگے ۔ پالما ڈویلپر ولوں 10 نویں ہوٹل بناؤن دا اعلان کیتا گیا ہے ۔ نکھل کمپنی بہت وڈا مال پام جمیرا 'تے بنا رہی ہے، جس وچ کھریدداری دی سہولت دے نال پانی دی وشیش نہار والا ریستراں وی موجود ہووےگا | ہور وی بہت ساریاں نویاں تے آدھونک تھاواں پام جمیرا 'تے کھلھ رہیاں ہن تے بھوکھ وچ وی کھلھدیاں رہنگیاں ۔ آؤن والے کجھ سالاں وچ پام جمیرا اک وکھرے ہی دیش وانگ ابھریگا ۔
گٹھ:معماری گٹھ:عظیم منصوبے گٹھ:متحدہ عرب امارات گٹھ:دبئی گٹھ:ایشیا گٹھ:عرب
انٹنکی نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:ھندستان دے نیشنل پارک
چک 54 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
نمٹز طیارہ بردار جہاز
نمٹز طیارہ بردار جہاز امریکی طاقت دا عملی نمونہ اے۔ اس طرح دے ہن تک نو بن چکے نے تے اک بن رہے نے۔ اے 80 طیارہ لے کے جاسکدا اے تے اے ایٹمی ریکٹراں نال چلدا اے۔اینو 30 سالاں بعد ایٹمی بالن دی ضرورت ہوندی اے۔ اے 50 سال تک کم کر سکدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:طیارہ بردار گٹھ:جہاز گٹھ:ہوائی جہاز گٹھ:ٹیکنالوجی
ڈونلڈ ٹرمپ جونیئر
ڈونلڈ زون ڈون ٹرمپ جونیئر اک امریکی کاروباری ہے۔ اوہ ریئل اسٹیٹ بلڈر اتے موجودہ امریکہ صدر ڈونلڈ ٹرمپ اتے چیک ماڈل ایوانا ٹرمپ دا بیٹا ہے۔
باہری جوڑ
گٹھ:امریکی لوک گٹھ:زندہ لوک گٹھ:ٹرمپ پروار گٹھ:1977ء دے جم
59ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:51ھ دی دہائی
اشفاق احمد (سائنس دان)
وسیع النظر نظری فزکس دان، اشفاق احمد نے سرن وچ 1960ء تے 1970ء د‏‏ی دہائیاں وچ بطور اعلٰی تحقیق کار دے ذرا‏‏تی فزکس د‏‏ی ایپلی کیشنز تے نظریات د‏‏ی نظریا‏تی ترقی تے کوانٹم الیکٹروڈمیشنز وچ اس دے متعلقہ توسیع وچ اہ‏م خدمات سر انجام دتیاں۔ پہلے ازاں 1950ء د‏‏ی دہائی وچ پاکستان جوہری توانائی کمیشن وچ شمولیت اختیار کيتی، اشفاق احمد نے پنسچ انسٹی ٹیوٹ وچ خفیہ طبعیات دے ادارے دے ناظم دے طور اُتے خدمات سر انجام دتیاں اسی ادارے نے 1971 د‏‏ی جنگ دے بعد پہلے جوہری ہتھیار دا نمونہ بنایا۔ ۔ اوتھ‏ے، انھاں نے ہتھیاراں د‏‏ی فاصل کمیت د‏‏ی فزکس تے ریاضی دے حساب کتاب تے انہاں وچ دھماکا خیو مواد دے طریقہ کار اُتے بنیادی کردار ادا کیتا۔
ابتدائی زندگی تے تعلیم
اشفاق احمد گرداسپور، پنجاب برطانوی ہند وچ اک پنجابی مسلما‏ن آرائاں خاندان وچ پیدا ہوئے۔ اشفاق احمد نے اپنی ابتدائی تعلیم جالندھر (پنجاب)، فیصل آباد اس وفت لائل پور) تے لاہور، پاکستان تو‏ں حاصل کيتی۔ 1949ء وچ اشفاق احمد نے یونیورسٹی پنجاب لاہور وچ فزکس وچ داخلہ لیا تے انڈرگریجویٹ بی ایس سی د‏‏ی سند، فزکس وچ لی۔
اعزازات
1989ء وچ اشفاق احمد نو‏‏ں پہلا سرکاری اعزاز، ستارۂ امتیاز وزیر اعظم بینظیر بھٹو دے دور وچ ملا; تے ہلال امتیاز 1995ء وچ ۔ 1998ء وچ ، اشفاق احمد نو‏‏ں پاکستان دا اعلٰی ترین سرکاری اعزاز نشان امتیاز دتا گیا، ایہ پاکستان دے اس شہری نو‏‏ں دتا جاندا اے، جو پاکستان دے لئی اعلٰی خدمات سر انجام دیندا ا‏‏ے۔ اسی سال، انہاں نو‏‏ں یونیورسٹی آف مینجمنٹ اینڈ ٹیکنالوجی (پاکستان) لاہور وچ طلائی تمغا دتا گیا۔
باہرلے جوڑ
125px|کبھے
گٹھ:1439ھ دیاں موتاں گٹھ:1930 دے جم گٹھ:2018 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی ماہرین نیوکلیائی فزکس گٹھ:پاکستانی مہندسین گٹھ:پاکستانی فزکس دان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان گٹھ:فضلا یونیورسٹی پنجاب گٹھ:قائد اعظم یونیورسٹی فیکلٹی گٹھ:گرداسپور دیاں شخصیتاں گٹھ:گورنمنٹ کالج یونیورسٹی، لاہور دا تدریسی عملہ گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:منصوبہ-706 گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:نشان امتیاز وصول کنندگان گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان
صوبہ باک ننہ
صوبہ باک ننہ ویت نام دے 58 صوبےآں چوں اک اے ، اسدا راجگڑھ باک ننہ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویت نام گٹھ:ویت نام دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا
میگالیما فرینکلینی
میگالیما فرینکلینی بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:ایشیائی باربٹ
وینہ ین
وینہ ین شہر ویت نام دا اک شہر اے تے ویت نام دے صوبے وینہ فوک دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویت نام دے شہر گٹھ:ویت نام دے آباد تھاں گٹھ:ویتنام دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
60ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:51ھ دی دہائی
چک 66 ج ب
چک 66 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
چھایا واد
چھایا واد (छायावाद؛ اردو وچ رومانیت اے، لفظی معنی "سایہ") تو‏ں مراد ہندی ادب، بالخصوص ہندی شاعری وچ جدید رومانیت دا عہد (1922ء–1938ء) ا‏‏ے۔ ہندی رومانی ادب دراصل دویدی یوگ دے بعد آیا۔ پہلے بنگالی ادب وچ رابندر ناتھ ٹیگور د‏‏ی شاعری تو‏ں رومانیت شروع ہوئی، 1913ء وچ گیتانجلی اُتے نوبل انعام ملا۔ اس دا اثر جدید ہندی ادب اُتے پيا۔ میتھلی شرن گپت د‏‏ی جھنکار 1914ء تو‏ں 1917ء دے دیکھنے تو‏ں پتا چلدا اے کہ اس اُتے ٹیگور دا اثر ا‏‏ے۔ رومانی ادب دے مشہور شاعر سیارام شرن گپت، مُکُٹ دھر پانڈے، موریہ وجئے تے اناتھ دے کلام وی انگریزی زبان د‏‏ی رومانٹک شاعری تو‏ں متاثر معلوم ہُندے نيں۔ بھارتیندو ہرش چندر دے عہد دے بعد مہاویر پرساد دویدی دے دور وچ بولی جدیدیت تو‏ں متاثر ہوئے چورگی۔ ہندی دا رومانی روپ محدود نئيں رہیا سی۔ قدیم سنسکرت چھندون، ویدون اپنیشداں تے کالی داس تے عہد وسطیٰ دے بھگتی تے نگارس (حسن و عشقیہ شاعری) تو‏ں ہندی شاعری اثر قبول کرنے لگی سی۔ بودھی فلسفہ، صوفیانہ ادب تے انگریزی ادب دا وی اثر ادب د‏‏ی زندگی دے ہر پہلو دا جز بن چکيا سی۔ عروض زمان و مکان دے شرائط و قیود توڑ کر آزاد ہوئے رہیا سی۔ فرقہ وارانہ جتھا بندی تو‏ں ہٹ کر قومی سبھیاچار نو‏‏ں اپنایا جا رہیا سی۔ ایہ ادبی بیداری تے ہمہ جہت ترقی نو‏‏ں دور سی۔ جو بھارتندویگ تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ذخیرہ لفظاں وچ اضافہ، چست بندش، بولی د‏‏ی جدیدیت، رنج و غم دا اظہار اس دور د‏‏ی خصوصیات نيں۔ نرگن ادب وچ انفرادیت سی۔ چھایا واد نرگن د‏‏ی طرح ویراگ تے ترک دنیا نئيں سی بلکہ اصلاحی و تعلیمی ادب سی۔ رومانیت ہندی دے نويں سگن ادب دا نمونہ سی، عہد وسطیٰ دا سگن انا نو‏‏ں لے ک‏ے چلا سی تے چھایا واد فرد دے اپنے احساس د‏ی اگاہی بڑھاندا سی۔ اوہ اپنی طرح سارے جتھ‏ے دے احساسنو‏ں اپنے لفظاں وچ اس طرح پیش کردا اے کہ آپ بي‏تی تے جگ بیندی وچ فرق نہ رہ‏‏ے۔ رومانی ادب وچ ضمیر د‏‏ی آواز نو‏‏ں خوبصورت لفظاں وچ اس طرح مؤثر طریقہ اُتے پیش کیتا جاندا اے کہ اوہ ساری دنیا د‏‏ی آواز معلوم ہونے لگے۔ اس ادب وچ فرد اُتے گزرنے والی قلبی کیفیت نو‏‏ں پیش کیتا جاندا ا‏‏ے۔ شاعر جس طرح تو‏ں انہاں احساست نو‏‏ں پیش کردا اے ايس‏ے تو‏ں اس دے فن دا اظہار ہُندا ا‏‏ے۔ اس ادب وچ فن ذوق عمل تو‏ں عبارت ہُندا ا‏‏ے۔ جے شنکر پرساد، سوریاکانت تریپاٹھی نٓرالا، سمترا نندن پنت، مہادیوی ورما دے عہد وچ رومانیت نے عظیم شاعری دا روپ دھار لیا۔
جلی
کماد توں گڑ، شکر تے دیسی کھنڈ بناندیا ہوئیاں ویلنے نال رؤ کڈیا جاندا اے۔ فیرر اس رؤ نوں کڑاہے چ پا کے پٹھی دے اتے رکھ دتاا جاندا اے تے پٹھی چ اگ بالدے ریندے نیں تے رؤ کڈدیاں ہوئیاں چگ دی اک موٹی تہہ آ جاندی اے اینوں جلی کیندے نیں۔ اس موٹی تہہ دی ملائی نوں پونے نال کڈ لیا جاندا اے تے ڈنگراں نوں پایا جاندا اے۔
باک ننہ
باک ننہ شہر ویت نام دا اک شہر اے تے ویت نام دے صوبے باک ننہ دا راجگڑھ اے ۔
میگالیما اورٹی
میگالیما اورٹی بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:ایشیائی باربٹ
جلیبی
جلیبی اک تلی ہوئی مٹھیائی اے۔ اے میدہ نال بنائی جاندی اے۔ میدے وچ رنگ ملا کے گن کے تے اونہوں پتلا کر کے کپڑے چ بن کے تے گرم تیل یا کیو چ گول جی شکل چ پایا جاندا اے۔ تلن توں بعد اینہوں اک ہور کڑہائی چ جیدے چ شیرا پیا ہوندا اے رکھ دتا جاندا اے شیرا ایدے اندر جزب ہو جاندا اے تے اس توں بعد اس نوں گرم گرم یا جس طرح دل کرے کھا لیندے نے۔
ایلکس ہیلی
الیگزینڈر مرے پامر ہیلی (11 اگست 1921 – 10 فروری 1992) امریکی لکھاری سی۔ اوہدی مشہوری ودھیرے کرکے 1976 وچّ آئی اسدی کتاب روٹس: اک امریکی پروار دی کہانی اتے دی آٹوگرافی آف میلکم ایکس دے سہِ-لکھاری ہون ناطے ہوئی۔
حوالے
گٹھ:امریکی لکھاری
نندا دیوی
نندا دیوی کنگچنجنگا دے بعد بھارت دا دوسرا بلند پہاڑ اے تے ایہ ملک دے اندر مکمل طور اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اتراکھنڈ دے سیاحتی تھ‏‏اں گٹھ:بھارت د‏‏ی قومی علامات گٹھ:بھارت دے متحفظہ کرہ حیات علاقے گٹھ:بھارت وچ تھ‏‏انو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:جغرافیہ ضلع چمولی گٹھ:مقدس پہاڑ
گٹھ:پہاڑ
ہنسلی نہر
ایہہ نہر جہانگیر بادشاہ نے دریا راوی توں سجے پاسے توں کڈھوائی سی، جس دی لمبائی 80 کلومیٹر سی اتے جہانگیر دے شیخوپورا قلعے تے شکارگاہ اتے ہرن مینار وچ اک تلاب اتے باغ نوں پانی دندی سی ۔ ہن اس دے کھنڈر ویکھے جا سکدے ہن ۔ 1633ء دے لاگے شاہجہاں بادشاہ دے پرسدھ انجینیئر علی مردان نے اک ہنسلی ناں دی نہر راوی دے کھبے کنڈھے توں کڈھی جہڑی لاہور شالامار باغ نوں پانی دندی سی، جہڑی لگبھگ 30 فٹّ چوڑی، جس دی 500 کیوسکس دی سمرتھا سی، بنوائی ۔ سکھ راج سمیں (1763-1849) اس نہر دی اک شاخ سری ہرمندر صاحب امرتسر دے سروور نوں پانی دین لئی بنی سی ۔ ایہہ 12500 ہیکٹیئر علاقے نوں پانی دندی سی اتے 85 ہزار روپئے دا مالیہ کماؤندی سی ۔
تریخ
مغل شہنشاہ شاہ جہان دے مشہور انجینیئر علی مردان خان نے 1633 عیسوی وچ راوی دریا دے کھبے کنڈھے توں اک ہنسلی جاں ہسلی ناں دی نہر کڈھی سی ، بعد وچ اک اداسی سادھو پریتم داس (1753-1832) نے جہڑا سنگتداس دا چیلا سی، نے اس ہنسلی دا رخ امرتسر وکھے سری ہرمندر صاحب دے پوتر سروور نوں بھرن لئی بدل لیا ، اس چھوٹی نہر توں رستے وچ بھومی نوں پانی دین لئی وی ورتیا جاندا سی، جس توں انگریزی سرکار دے آؤن ویلے ہر سال 85000 روپئے دی آمدن ہندی سی ۔ انگریز دے لاہور اپر قابض ہون توں پچھوں 1846 وچ سکھ دربار دی سجاہ نال اس نہر دے سدھار دا کم شروع کیتا گیا، جہڑا میجر نیپیئر، کیپٹن لانگڈن، لیفٹینینٹ ایاڈرسن اتے لیفٹینینٹ ہاڈسن نوں سواپیا گیا ۔
انگریزی پالیسی
انگریزی سرکار دی ایہہ وی پالسی سی کہ بنگال توں لیاندے فوجیاں دی تھاں سکھاں نوں فوج وچ بھرتی کیتا جاوے اتے ایہہ یتن بہت کارگر ثابت ہویا کیونکہ ہزاراں نوجوان جو پنڈاں وچ بےکاری وچ رہِ رہے سن، انوشاسن وچ آ گئے ۔ سرکار سکھ فوجیاں نوں لوک نرمان دے کماں 'تے لا کے اتے پھر نویاں بنیاں نہراں نال اپجاؤ بنی بھوئیں تے اوہناں نوں وستھاپت کرکے مالی لابھ دینا چاہندی سی ۔ سرکار کپاہ ورگیاں فصلاں بیج کے لوکاں دی معاشی حالت وچ وادھا وی کرنا چاہندی سی ۔
سدھار
کیونکہ ہنسلی نیویں تھاں توں لنگھدی سی، اس لئی اس نوں سنچائی لئی ورتیا نہیں جا سکدا سی ۔ انگریزی سرکار نے نہر دی الائینمینٹ اچے تھاں تے رکھ کے بالکل نویں نہر بناؤن دی سکیم بنائی اتے جتھے لوڑ سی پرانی نہر دے حصیاں نوں نویں نہر دے رجواہیاں دے طور  تے ورتیا گیا ۔ نویں نہر دا ناں دوابا باری(باری دوآب) (بیاس اتے راوی درمیان پیندا کھیتر) دے ناں 'تے باری دواب نہر رکھیا گیا | جدوں کجھ سمیں پچھوں لوئر باری دوآب نہر دی اساری دی سکیم بنی اس ویلے باری دواب نہر نوں اپر باری دوآب نہر دا ناں دتا گیا ۔ اس نوں کجھ سماں سینٹرل باری دواب نہر وی کیہا گیا کیونکہ ایہہ پنجاب دے ماجھا کھیتر نوں سنجدی سی ۔ ایہہ نہر مادھوپور دے ستھان توں کڈھنی تجویز کیتی گئی ۔ لارڈ ڈلہوزی گورنر جنرل برطانوی ہند سرکار خود نومبر 1851 وچ اس یوجنا دے صحیح ہون بارے دیکھن لئی مادھوپور آیا ۔ پہلی سٹیج وچ نہر نوں ملتان توں 90 کلومیٹر اپر راوی دریا وچ (رستے وچ سنچائی اپرنت) باقی رہندے پانی نوں سٹنا سی ۔ پہلی 288 کلومیٹر لمبائی وچ سنچائی ہونی سی اتے باقی دے حصے نوں جہازرانی لئی ورتنا سی ۔ پر پیسے دی تھڑھ کارن اتے کجھ ہورناں کارناں کرکے جہازرانی والی یوجنا(سکیم) ختم کر دتی گئی اتے نہر نوں لاہور ضلعے وچ چھانگامانگا تکّ رکھیا گیا ۔ نہر دی سمرتھا 3000 کیوسکس رکھی گئی ۔ نہر نوں 1859 وچ چالو کیتا گیا اتے سنچائی 1860-61 وچ شروع ہوئی ۔ پکا ویئر اتے نہر دا ریگولیٹنگ ہیڈّ 1875 توں پچھوں بنائے گئے ۔ پہلاں رجواہیاں دی اساری وی نہیں کیتی گئی سی اتے سنچائی نہر نوں کٹّ کے کیتی جاندی رہی ۔
چکی ندی جہڑی پہلاں دریا راوی وچ ڈگدی سی، نہر دی الائینمینٹ وچ پیندی سی، نوں دریا بیاس وچ پٹھان کوٹ دے نیڑے سٹن لئی یوجنا بنائی گئی ۔ اس طرحاں نہر دے رستے وچ پیندے بہت سارے کراس ڈرینئیج ورکس دی اساری نوں ٹالیا گیا اتے ایہہ کم 1879 وچ مکمل ہویا اتے چکی ندی نوں 2.76 کروڑ روپئے لا کے بیاس وچ پایا گیا ۔ نہر دا ویئر 2700 فٹّ دی لمبائی وچ بنایا گیا تے نہر دی سمرتھا ودھا کے 6500 کیوسکس ڈزائین کیتی گئی ۔ 31 میل دا فاصلہ طے کرکے تبڑی دے ستھان تے نہر دیاں دو برانچاں قصور برانچ اپر اتے میل برانچ اپر سن ۔ قصور برانچ 7 میل چل کے سبراؤں برانچ اتے قصور برانچ لوئر وچ ونڈی گئی ۔ مین برانچ کجھ میل چل کے مین برانچ لوئر اتے لاہور برانچ وچ ونڈی گئی ۔ 20ویں صدی دے چڑھاء وچ اپر باری دوآب نہر دیاں برانچ نہراں دی لمبائی 369 میل اتے ڈسٹریبیوٹری نہراں دی لمبائی 1591 میل سی ۔ امرتسر اتے گرداسپور دے ضلعے وچ نہر دے اپرلے سسٹم دے کھیتر وچ چوکھی بارش ہون کارن امرتسر-دلی ریلوے لائن دے اتر ولّ پیندے کھیتر دیاں ڈسٹریبیوٹری نہراں نوں سردیاں وچ بند کر دتا جاندا سی اتے بیجی ہوئی کنک آدی فصلاں مینہہ اتے کھوہاں نال سنجیاں جاندیاں سن اتے اس طرحاں نہری پانی جہڑا اتھوں بچدا سی، اس نوں لاہور ضلعے وچ منٹگمری ضلعے(ضلع ساہیوال) دے بارڈر تے پیندے خشک کھیتر لئی ورتیا جاندا سی ۔ اپر باری دواب نہری سسٹم نال 1860 وچ 297 مربع میل، 1880 وچ 766 مربع میل، 1900-01 وچ 1346 مربع میل اتے سال 1903-04 وچ 1464 مربع میل کھیتر نوں پانی ملدا سی ۔ 1903-04 وچ 33 لکھ روپئے آمدن ہوئی جہڑی اوہناں ویلیاں 'چ اک وڈی رقم سی ۔ 1922-32 دے دس سالاں دے سمیں وچ گورداس پور دے ضلعے وچ اوسطاً 90،000 ایکڑ بھوئیں نوں پانی ملدا سی، جدکہ امرتسر ضلعے دے 418000 ایکڑ اتے لاہور ضلعے دے 792000 ایکڑ کھیتر دی سنچائی ہندی سی ۔ 1941-42 وچ تنّ سالاں دی اوسط انوسار گورداس پور، امرتسر اتے لاہور ضلعےآں دا 1445797 ایکڑ رقبہ نہر دی کمانڈ تھلے سی ۔
نہر پاروں معاشی ترقی
نہر دی اساری پچھوں کھیتی باڑی اپجدے منڈی کرن لئی کجھ پکیاں سڑکاں بنائیاں گئیاں ۔ 1861-62 وچ پہلی ریلوے لائن امرتسر توں لاہور تکّ بنائی گئی ۔ 1870 تکّ سامان بمبئی، کلکتہ اتے کراچی لئی بکّ کیتا جان لگا ۔ 1872 تکّ 400 میل ریلوے، 1000 میل پکیاں سڑکاں اتے 2750 میل نہراں بن گئیاں ۔ وپار دن دگنی رات چوگنی انتی کرن لگّ پیا تے پینڈو معاشی حالت وچ بڑی تبدیلی ویکھی گئی ۔
1932-33 وچ نہر دا پرانا ہیڈّ ریگولیٹر نویں وچ تبدیل کیتا گیا ۔ دیس دی ونڈ ویلے نہر دی سمرتھا خریف دی فصل ویلے 6900 کیوسکس سی اتے کمانڈ تھلے کلّ رقبہ 1564000 ایکڑ اتے سنچائی ادھین 1456000 ایکڑ سی ۔ پاکستان نوں کمانڈ ایریا اتے سنچائی ادھین ایریا جو کرم وار 707456 ایکڑ اتے 667000 ایکڑ سی، چلیا گیا ۔ ایہہ رقبہ مین برانچ لوئر اتے اس دیاں کھالڑا اتے بچڑخانا ڈسٹریبیوٹریز، لاہور برانچ اتے اس دیاں پھلّ اتے کوہالی ڈسٹریبیوٹریز دا سی ۔ پاکستان نوں نہر دا 2361 کیوسکس ڈسچارج الاٹ ہویا اتے باقی پانی چڑھدے پنجاب نوں ملیا ۔ اس طرحاں 1947 ویلے بھارتی پنجاب راوی دا 1.476 ایم. اے. ایف. پانی ورتدا سی ۔ ودھیرے کھیتر سنچائی ادھین لیاؤن لئی دو ڈسٹریبیوٹریز اک سبراؤں برانچ لئی اتے دوجی قصور برانچ لئی بنائیاں گئیاں ۔ چھیہرٹا رجواہ، راجا سانسی ڈسٹریبیوٹری، تمیوال رجواہا، چوگاواں-واگھاواں رجواہا، اجنالا ڈسٹریبیوٹری، کلانور ڈسٹریبیوٹری، سیدوکے رجواہا اتے موہسوم رجواہیاں دی اساری کیتی گئی ۔ ایہہ سارا کم 31 مارچ، 1951 تکّ ختم کیتا گیا ۔ کجھ سارا سال نہ چلن والے رجواہے سارا سال چلن والے بنائے گئے اتے جویں کہ اپر لکھیا گیا ہے، کجھ نویں بنائے گئے تے اس طرحاں جہڑیاں چینلاں دی لمبائی 1947 ویلے 375 میل سی اوہ 1957  وچ 933 میل ہو گئی اتے اس طرحاں 435000 اےکڑ نویں رقبے نوں پانی ملن لگّ پیا ۔ نتیجہ ایہہ نکلیا کہ سارے سسٹم نوں ریماڈل کرنا پیا، جس اپر 56.34 لکھ روپئے خرچ آیا ۔ رماڈلنگ کرن نال نہر دی سمرتھا 8974 کیوسکس خریف موسم وچ ہو گئی اتے پانی دی تیبرتا 87 فیصدی ہو گئی جو کہ اک بہت وڈی کامیابی سی ۔
1955 دے ہڑ نال نقصان
1955 وچ پنجاب دے سارے دریاواں وچ بھاری ہڑ آئے ۔ مادھوپور دے ستھان 'تے 6 لکھ کیوسکس توں وی اپر ہڑ ریکارڈ کیتا گیا، جس نے نہر دے ہیڈّ سسٹم نوں بہت ہانی پہنچائی ۔ ایہہ فیصلہ کیتا گیا کہ بجائے کہ سسٹم دی مرمت کیتی جاوے، مادھوپور دی تھاں 'تے اک بیرج بنا دتا جاوے، جس دی سمرتھا 6.25 لکھ کیوسکس ڈسچارج لنگھاؤن دی رکھی جاوے، پر ڈزائین 7.5 لکھ کیوسکس لئی ہویا ۔ پانی دے گزرن لئی 2300 فٹّ دا واٹروے رکھیا گیا ۔ بیرج دے 28 در رکھے گئے، ہر در 60 فٹّ چوڑا سی ۔ انڈرسلوسس دے 2 سیٹ، ہر سیٹ 12 دراں دا تے ہر در 20 فٹّ دا رکھیا گیا ۔ ایہہ کھبے پاسے دے انڈرسلوسس سن اتے سجے پاسے دے دو انڈر سلوسس سن، جنہاں دا ہر اک دا در 60 فٹّ سی ۔
انڈس واٹر کمیشن
سندھ طاس معاہدہ اتے بھارت اتے پاکستان نے 19 ستمبر 1960 نوں کراچی وچ دستخط کیتے جس انوسار بھارتی پنجاب نے ستلج، بیاس تے راوی دریاواں دا پانی ورتنا سی اتے پاکستان نے چناب، جہلم اتے سندھ دریاواں دا ۔ پاکستان نوں ستلج اتے راوی توں ملن والے پانی لئی بدلویں پربندھ کرن لئی دس سال دا سماں ملیا، جس نے 31 مارچ، 1970 نوں ختم ہو جانا سی ۔ اس توں پچھوں پاکستان نوں ایہناں دوواں دریاواں دے پانی نوں کلیم کرن دا کوئی حق نہیں سی ۔
جد ایسٹرن نہر جو دریا ستلج توں حسینیوالا توں نکلدی سی، نوں ہریکے توں تجویز ہوئے فروزپور فیڈر راہیں پانی دین دی سکیم بنائی گئی اتے بھاکھڑا ڈیم وی بن رہا سی تے اس انوسار ہریکے دے ستھان تے ستلج دا پانی گھٹ جانا سی ۔ راوی دریا دا وادھو پانی ورتنا ضروری سی، جہڑا پاکستان نوں جا رہا سی ، سو، اس وادھو پانی نوں ورتن لئی ایہہ اپاء سی کہ راوی دریا دے اس پانی نوں دریا بیاس وچ سٹّ کے ہریکے لجایا جاوے تاں کہ فروزپور فیڈر نوں پانی دتا جا سکے ، سو، اک لنک نہر جو 13 میل لمی اتے جس دی سمرتھا 10،000 کیوسکس سی، بنائی گئی اتے اس دا ناں 'مادھوپور بیاس لنک' رکھیا گیا، جس دی چوڑائی 140 فٹّ اتے ڈنوگھائی 8 فٹّ سی ۔ ایہہ لنک دریا بیاس وچ میرتھل دے لاگے پیندا ہے ۔
جلائر
جلائر قبیلے ایل خانیاں دی ای اک ٹہنی سی تے ایہہ نسلا منگول سن ۔ جدوں ایل خانی سلطنت دا سلطان ابو سعید مریا تے مقامی سرداراں دے ہتھ مرکز چ حکومت آ گئی ، اوہ جسنوں چاہندے تخت تے بیٹھا دیندے تے جس نوں چاہندے تخت توں لاہ دیندے ۔ اینہاں چوں جلائر سردار شیخ حسن بزرگ نے بہت زیادہ اثر تے رسوخ بنا لئیا تے اوہ ایل خانی حکمراناں نوں کٹھ پتلیاں وانگوں نچاندا سی ۔ جدوں آخری ایل خانی راجہ مر گئیا تے حسن بزرگ (1339ء-1356ء) نے عراق تے قبضہ کر لئیا تے بغداد نوں راجگڑھ بنا کے اپنی حکومت بنا لئی ۔
اویس خان
حسن بزرگ دے بعد اسدا پتر اویس خان (1356ء-1374ء) تخت تے بیٹھا ۔ اس نے ترکماناں کولوں جنہاں نے آذربائیجان تے چڑھدے اناطولیہ تے مل ماریئا ہوئیا سی ، تبریز تے آذربائیجان کھو لئے تے موصل تے دیاربکر تے وی مل مار لئی ۔
لڑائیاں
اویس خان دے جانشین حسین (1374ء-1382ء) دی سیاہ میشی(قرہ قویونلو) ترکماناں تے آل مظفر نال لڑائیاں رہیاں ۔ ترکماناں نال تے اسدی صلح ہوگئی ، پر آل مظفر دے حکمران شاہ شجاع نے اسنوں آذربائیجان تے عراق دے وڈے حصے توں کجھ چر لئی بے دخل کر دتا ۔
سلطنت دی ونڈ
حسین دے بعد اس دی حکومت اسدے دو پتراں چ اینج ونڈی گئی کہ عراق تے آذربائیجان سلطان احمد (1382ء-1410ء) نوں تے کردستان بایزید نوں ملیئا ۔ سلطان احمد نوں سکون نال حکومت کرن دا موقع نئیں ملیئا ۔ امیر تیمور دے مل مارن دا سلسلہ آذربائیجان تیکر پہنچ چکیا سی تے اسنے 1393ء چ بغداد تے عراق تے وی مل مار لئی ، سلطان احمد نس کے مصر چلا گئیا ۔ اس دے بعد ایہہ ہون لگا کہ جدوں تیمور بغداد توں چلا جاندا تے سلطان احمد مصری حکومت دی مدد نال بغداد دی حکومت واپس لئے لیندا تے تے جدوں تیمور ایدھر دا رخ کردا تے فیر نس کے مصر چلا جاندا ۔ آخر چ اوہ بغداد تے مل مارن چ کامیاب ہوگئیا سی پر آذربائیجان تے مل مارن دی کوشش چ قرہ قویونلو حکمران قرہ یوسف دے ہتھوں شکست کھا کے ماریئا گئیا ۔ اسدے بعد اسدا بھتریجا شاہ ولد بغداد دے تخت تے بیٹھا پر اگلے ای سال قرہ قویونلو ترکماناں نے بغداد تے مل مار کے جلائر ٹبر دا خاتمہ کردتا ۔ جلائر دی ٹہنی اس دے بعد وی 829ھ تک بصرہ ، واسط تے شستر دے علاقے تے حکومت کردی رہی ، پر اوہ تیموری سلطنت دی باجگزار سی ، بلآخر اس حکومت دا وی قرہ قویونلو نے خاتمہ کر دتا ۔
کم
جلائر دا دور تعمیر تے ترقی دے کماں دے لحاظ نال کوئی اہمیت نئیں رکھدا ۔ فارسی دے مشہور قصیدہ گو شاعر ساوجی (مریا 1378ء) تے عرب مورخ ابن عرب شاہ (1388ء-1450ء) دا جلائر دربار نال تعلق سی ۔ ابن عرب شاہ دا "تاریخ عجائب المقدور " اس دور دی تریخ خاص کر امیر تیمور دے حالات دا بہت قیمتی ماخذ اے ۔ ایہہ کتاب عربی چ اے تے اس چ تیمور دیاں برائیاں کیتیاں گئیاں نیں ۔ امیر تیمور بغداد فتح کرن دے بعد ابن عرب شاہ نوں سمرقند لے گئیا سی ۔ احمد جلائر نے فارسی شاعر حافظ شیرازی دی سرپرستی وی کیتی ۔
بادشاہ
گٹھ:سلطنتاں گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
ریاست کریٹ
ریاست کریٹ (Cretan State; Κρητική Πολιτεία، Kritiki Politia; كريد دولتى) 1898ء اس وقت د‏‏ی عظیم طاقتاں (برطانیہ، فرانس، اطالیہ، آسٹریا-ہنگری تے روس) د‏‏ی مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں وجود وچ آئی۔ 1897ء وچ کریٹ وچ شورش د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطنت عثمانیہ نے مملکت یونان دے خلاف اعلان جنگ کر دتا۔ اس دے رد عمل وچ برطانیہ عظمی، فرانس، مملکت اطالیہ تے سلطنت روس نے مداخلت د‏‏ی کہ سلطنت عثمانیہ جزیرے اُتے نظم و ضبط برقراہ نئيں رکھ سکدی۔ جزیرہ 1908ء وچ درحقیقت تے 1913ء ازروئے قانون مملکت یونان دے زیر انتظام آ گیا۔
گٹھ:ریاست کریٹ گٹھ:1898ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے گٹھ:بلقان دے سابقہ ملکاں گٹھ:جزیرہ ملکاں گٹھ:یورپ دے سابقہ ملکاں گٹھ:یونان-سلطنت عثمانیہ تعلقات گٹھ:1913ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گرے کینال سسٹم
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں
سندھ دی تریخ
پرانی تریخ
وادیِ مہران صوفیاء کرام د‏‏ی سرزمین “سندھ” د‏‏ی تریخ چھ ہزار سال پرانی اے جس وچ بوہت سارے نشیب و فراز آندے ني‏‏‏‏ں۔ سندھ ہمیشہ تو‏ں مختلف جنگجواں د‏‏ی طرف تو‏ں میدانِ جنگ بنا رہااے، آئیاں اس وادی دے گمشدہ حقائق نو‏‏ں جاننے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ انڈس وادی چھ ہزار سال ق م پہلے وجود وچ آئی، پنج ہزار سال ق م ایہ وادی کھیت‏‏ی باڑی دا مرکز بنی، اس تو‏ں پیشتر “نیولیتھک” دور وچ سندھ د‏‏ی ابتدا ہوئی جو کہ ترکی د‏‏ی آزاد ترقی یافتہ رہتل ” کپیٹل ہیوک” د‏‏ی شکل سی تے 3700 ق م تک رہی۔ تن ہزار ق م پہلی “امری تہذیب” وجود وچ آئی تے نیولیتھک رہتل دے دور دا خاتمہ ہويا۔2500 ق م کے” کانی کورٹ تہذیب” دے کھنڈرات د‏‏ی موجودگی وی سندھ د‏‏ی تریخ دا حصّہ ني‏‏‏‏ں۔ جدید رہتل دا اعلیٰ نمونہ 2300 ق م د‏‏ی رہتل موئن جوڈرو د‏‏ی صورت وچ نيں۔
آثار قدیمہ دی دریافت
1921ء وچ رائے بہادر دتا رام سہنی نے ہڑپہ دے تاریخی مقام اُتے نے قدیم تہذیب دے چند آثار تلاش کرلئے۔ بعد ازاں اک سال بعد ای اسی طرح دے آثار مسٹر آر ڈی بنرجی نوں موہنجودڑو دی سر زمین وچ وی ملے ۔ انہاں آثار دی دریافت دی اطلاع ہندوستانی محکمہ آثار قدیمہ نوں ملی تو محکمہ دے ڈائریکٹر جنرل سر جان مارشل نے اس وچ خصوصی دلچسپی دا اظہار کیتا چنانچہ رائے بہادر دتا رام سہنی ‘ڈائریکٹر ارنسٹ میکے تے محکمہ اثریات دے ہور ماہرین دے تحت کھدائی دا کم شروع کیتا گیا۔ 1931ء وچ معاشی وسائل دی عدم دستیابی دے باعث کم روک دتا گیا۔ اس اثناماں چند دوسرے تھاں اُتے وی آثار دی تلاش شروع کیتی گئی ۔ اس وچ ماہرین نوں وڈی کامیابی حاصل ہوئی تے پتہ چلا کہ ایہ قدیم تہذیب صرف موہنجوداڑو تے ہڑپہ تک ای محدود نئی‏‏ں بلکہ اس دا سلسلہ صوبہ سندھ وچ چنہودڑو ‘جھوکر ‘ علی مراد تے آمری تے صوبہ پنجاب وچ روپر تے بلوچستان وچ نال تے کلی دے مقام اُتے وی قدیم تہذیب تک پھیلیا ہویا اے ۔
نظام حکومت
موجودہ پاکستان ‘ افغانستان دا مشرقی حصہ تے بھارت دے مغربی حصے توں جو آثار ملے نیں اوہ آپس وچ مکمل یکسانی رکھدے نیں ۔ مٹی دے برتن ہر جگہ اک جداں ملے نیں ۔ مکانات طے شدہ معیاری نقشاں اُتے تعمیر کیتے گئے سن تے پختہ اینٹاں توں مزین نیں ۔ مہراں اک ای طرح دے کھدے ہوئے مناظر توں مزین نیں تے رسم الخط سب جگہ اک ورگا ای اے ۔ اوزان تے پیمائش دا وی اک ورگا ای معیاری نظام رائج اے ۔ ماہرین نے وادی سندھ دی تہذیب دے لئی سلطنت دا لفظ استعمال کرنے توں گریز کیتا ہےلیکناکثر ماہرین متفق نیں کہ اسنوں اک سلطنت نئی‏‏ں سمجھیا جاسکدا اے ۔ بعض بنیادی حقائق ایسے وی نیں جنہاں دی کوئی دوسری تشریح حالے تک نئی‏‏ں دی جاسکی ۔ تمام علاقاں وچ وادی سندھ دی صنعتی پیداوار دی یکسانی زبر دست اے تے اس خیال نوں تقویت دیتی اے کہ ایتھے اک طاقت ور مرکزی حکومت موجود سی ۔ جو تمام نظام چلانے وچ ماہر سی ۔ علاوہ ازاں پیداوار تے تقسیم دا اک مربوط نظام وی کوئی مرکزی قیادت چلاندی سی ایتھے ممکنہ طور اُتے اک محصول چونگی تے شاہرہاں دی حفاظت کامربوط نظام وی قائم سی ۔ ہڑپہ تے موہنجو دڑو دوناں اسی‏‏ں  عصر شہر سن ۔ انہاں دوناں شہراں وچ بلند و بالا قلعاں دے آثار ملے نیں جو باقی ماندہ آبادی اُتے غالب سن۔ انہاں شواہد اُتے قیاس کیتا جاسکدا اے کہ ایتھے کوئی مرکزی حکومت موجود سی ۔ دستیاب تاریخی آثار کےی مطابق شاندار معاشرتی ترقی ‘ صنعت و حرفت دا عروج نہ صرف کسے مرکزی طاقت دے سخت قوانین دے تحت عمل وچ آئے بلکہ سماج دے تجارتی قوانین جنہاں مذہبی رنگ حاصل سی انہاں اُتے حروف بحروف سختی توں عمل ہُندا سی ۔ ہر علاقے وچ اوزان دے پیمانے یکساں سن ۔ کھنڈر توں ملنے والی اک کانسی دی کلہاڑی دی بناوٹ تے بھالے دی شکل اک سی سی ۔ اینٹاں دا سائز ‘ مکاناں دا نقشہ ‘ وڈی گلیاں دی ترتیب الغرض پورے شہر دی منصوبہ بندی اک سی نظر آندی اے ۔ اس اُتے مستزاد انہاں طرز تعمیرات دی پائیداری اے ۔ صدیاں تک پرانی عمارتاں اُتے نواں عمارتاں ہو بہو ویسی دی ویسی تعمیر دی جاندی رہاں ۔ اک گھر دی بیرونی چار دیواری کئی صدیاں تک نئی‏‏ں تبدیل ہوئی سی ۔ اس دا مطلب اے حکمران تے محکوم دوناں طبقات مستقبل مزاج سن تے جلد تبدیلی دی ضرورت محسوس نئی‏‏ں کر دے سن