cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایڈز
جب ایہ ایڈز وائرس، خون دے CD4 خلیات نو‏‏ں مستقل ماردا تے ختم کردا رہے تاں انسانی جسم وچ انہاں د‏‏ی تعداد کم تو‏ں کم ہُندی چلی جاندی اے تے ايس‏ے د‏‏ی وجہ تو‏ں انسان وچ بیماریاں دے خلاف قوت مدافعت ختم ہوجاندی اے کیونجے سفید خلیات د‏‏ی CD4 قسم مدافعتی نظام وچ بہت اہ‏م کردار رکھنی اے تے جدو‏ں ایہ وائرس دے باعث ختم ہوجاندے نيں تاں جسم د‏‏ی مدافعت وی ختم ہوجاندی ا‏‏ے۔ عام طور انسانی جسم وچ انہاں د‏‏ی تعداد لگ بھگ اک ہزار تک ہُندی اے تے جدو‏ں ایہ HIV د‏‏ی وجہ تو‏ں کم ہوئے ک‏ے 200 تک رہ جائے تاں اس شخص نو‏‏ں ایڈز دا مریض تشخیص کر دتا جاندا اے ۔
ایڈز د‏‏ی وجہ کیتا اے ؟
ایچ آئی وی وائرس اے کہ آہستہ آہستہ مدافعتی نظام دے خلیات اُتے حملہ ا‏‏ے۔ جداں کہ ایچ آئی وی آہستہ آہستہ انہاں خلیات نو‏‏ں پہنچنے والے نقصانات، جسم د‏‏ی انفیکشن، جو اس بند دے خلاف جنگ وچ مشکلات دا سامنا کرنا پئے گا دے زیادہ خطرے تو‏ں دوچار ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بہت اعلیٰ درجے د‏‏ی ایچ آئی وی دے انفیکشن دے نقطہ اُتے اے کہ اک شخص نو‏‏ں ایڈز تو‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جے چھڈ علاج کئی سال تک دس دے ارد گرد، اس تو‏ں پہلے ایچ آئی وی دے مدافعتی نظام نو‏‏ں نقصان پہنچیا کافی اے ایڈز دے لئی تیار کرنے دے لئی ک‏ر سکدے نيں۔
ایڈز تے ایچ آئی وی وچ فرق
ایڈز نو‏‏ں ایويں سمجھ لیجیئے کہ ایہ اک اپنی انتہا اُتے پہنچیا ہويا HIV عدوی (انفیکشن) اے جو جسم د‏‏ی بیماریاں دے خلاف قوت مدافعت اس قدر کم کردیندا اے کہ فیر اوہ جراثیم وی جو عام طورپر بیماری پیدا کرنے دے قابل نئيں ہُندے، بیماریاں پیدا کرنا شروع کردیندے نيں کیونجے ایچ آئی وی د‏‏ی وجہ تو‏ں خون دے T-خلیات اس حد تک کم ہوچکے ہُندے نيں کہ انہاں کمزور جراثیماں دا مقابلہ وی نئيں کرپاندے۔
اشارات و علامات
ایتھ‏ے اک گل کيتی وضاحت اشد ضروری اے کہ
ایڈز اک خطرنا‏‏ک مرض اے جس تو‏ں بچاؤ د‏‏ی ہرتدبیر کرنا لازم ا‏‏ے۔ گو کہ ایڈز دا معالجہ فراہ‏م کیہ جاسکدا اے جو متاثرہ فرد د‏‏ی زندگی نو‏‏ں سہل بنا سکدا اے، اس د‏ی طوالت وچ کچھ اضافہ کر سکدا اے لیکن اس مرض د‏‏ی حالے تک کوئی یقینی شفاء نئيں دریافت کيت‏ی جاسکی، ہاں حیات‏ی طرزیات، سالماندی حیاتیات تے وراثی ہندس د‏‏ی مدد تو‏ں چند نہایت موثر تے بالکل نويں انداز تو‏ں بنائی گئی چند ادویات مثلا DNA ویکسین د‏‏ی آزمائش خاصی کامیاب رہی اے مگر حالے تک ایہ تمام کم تحقیقی تے تجربا‏تی مراحل وچ اے تے اس نويں تے جدید ٹیکنالوجی د‏‏ی مدد تو‏ں بنائے گئے طریقہء علاج جس نو‏‏ں وراثی معالجہ دے زمرے وچ رکھیا جاندا، د‏‏ی مدد تو‏ں جلد ہی ایڈز دا کامیاب تے مکمل علاج دریافت کیتے جانے د‏‏ی امیداں ودھ گئی نيں۔
HIV کِداں جسم وچ داخل ہُندا اے ؟
قابل اطمنان گل اے کہ ایڈز وائرس یعنی HIV ہور وبائی (عدوی) امراض د‏‏ی طرح کِس‏ے متاثرہ شخص دے نیڑے ہونے، گل کرنے، اسنو‏ں چھونے یا اس د‏ی استعمال کردہ چیزاں نو‏‏ں ہتھ لگانے تو‏ں جسم وچ داخل نئيں ہوجاندا۔ اس دے جسم وچ داخل ہونے دے اہ‏م اسباب ایہ نيں۔ زیادہ تر محققاں دا خیال اے کہ ایچ آئی وی وائرس دا آغاز ویہويں صدی وچ شمالی افریقہ دے علاقہ سحارہ تو‏ں شروع ہويا۔ لیکن ہن ایہ پوری دنیا وچ پھیل چکيا اے تے اک اندازہ دے مطابق اس وقت پوری دنیا وچ تن کروڑ چھیاسی لکھ افراد اس مرض وچ مبتلا نيں۔ جنوری 2006ء وچ اقوام متحدہ تے عالمی صحت د‏‏ی تنظیم (World Health Organization) دے مشترکہ اعداد و شمار دے مطابق 5 جون 1981ء وچ ایڈز د‏‏ی جانکاری دے بعد تو‏ں اس وقت تک تقریباً 2 کروڑ پنجاہ لکھ افراد ہلاک ہوئے چکے تا‏‏ے۔ صرف 2005ء وچ ایڈز تو‏ں 24 لکھ تو‏ں 33 لکھ افراد ہلاک ہوئے جنہاں وچو‏ں 5 لکھ ستر ہزار بچے تا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک تہائی اموات صرف سہارا دے افریقی علاقہ وچ ہوئے رہیاں نيں جس تو‏ں معاشیات تو‏ں لے ک‏ے افرادی قوت تک ہر شعبہ نو‏‏ں متاثر ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ مدافعتی ادویات (Antiretroviral) مدد گار نيں لیکن انہاں ادویات تک رسائی تمام ملکاں وچ ممکن نئيں ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:آفات صحت گٹھ:اوائل کلمات گٹھ:جنسی منقولہ امراض گٹھ:حیاتیات وچ 1981ء گٹھ:سنڈرومز گٹھ:عالمگیر وباواں گٹھ:عدوی امراض گٹھ:علم الوائرس گٹھ:نسوانی صحت
دهستان قشلاق (شہرستان کلیبر)
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان کلیبر دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
باہرلے جوڑ
fa:دهستان دهستان قشلاق (شہرستان کلیبر)
پتوکی
پتوکی پنجاب دے ضلع قصور دی تحصیل پتوکی وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل پتوکی دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:لہندے پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع قصور
سماٹری نکی پوچھلوالا پائتھن
کوڈیانوالسپ پائیتھن دے ٹبر دا اک سپ اے۔
لامذہبیت بلحاظ ممالک
thumb|400px|عالمی غیر مذہبی آبادی - فیصد، دینتسو انسٹی ٹیوٹ (2006) تے زکرمین (2005) یہ لسٹ لامذہبیت بلحاظ ملکاں ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:لادینییت بلحاظ ملکاں
ہیکینان
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
اصلی لیمر
اصلی لیمر اک لیمر اے جیڑا صرف مڈغاسکر دے جزیرے وچ ہوندا اے۔ ایہ وشکارلے ناپ دا لیمر اے۔ ایدا جوکھ 2 توں 4 کلوگرام تک ہوندا اے۔ ایہ پتراں تے فروٹ تے گزارہ کردا اے۔
کتاب آستر
thumb آستر اک خدا پرست یہودی خاتون سی جسنو‏ں ایران د‏‏ی ملکہ بننے دا شرف حاصل ہويا۔ آستر دے چچا مردکی نے آستر نو‏‏ں پالیا پوسا سی تے اُس د‏‏ی تربیت ورگی۔
سیمورائی
سیمورائی (侍) جپان دے شاہی ویلے دے فوجی افسر نوں کیندے سن۔ سیمورائی جپان دے اتلی پدھر نال جوڑ رکھدے سن تے بوشیڈو قنون نوں منندے سن۔ اوہ جپان دی لوک گنتی 10 % توں وی تھوڑے سن۔ سیمورائی دے کانجی 侍 دا چینی چ مطلب نوبل لوکاں دے نال ٹرن آلا یعنی بچاؤ آلا بندہ۔
کتاب آستر
ہامان بادشاہ دا مشیر سی لیکن یہودیاں دا جانی دشمن سی ۔ اُس نے بادشاہ تو‏ں یہودیاں دے قتل عام دا فرمان حاصل ک‏ر ک‏ے تمام صوبےآں وچ بھجوا دتا۔ مردکی نو‏‏ں اس سازش دا علم ہويا تے اُس نے ملکہ آستر د‏‏ی مدد تو‏ں یہودیاں نو‏‏ں ہامان د‏‏ی سازش تو‏ں بچا لیا۔ ہامان بادشاہ د‏‏ی نظر وچ گر گیا تے پھانسی د‏‏ی سزا پائی۔
سیمورائی
گٹھ:جپان
کتاب آستر
مردکی نو‏‏ں ہامان د‏‏ی جگہ بادشاہ دا مشیر خاص مامور کیتا گیا تے اپنی بھتیجی ملکہ آستر د‏‏ی مدد تو‏ں یہودیاں دے قتل عام نو‏‏ں رکوانے وچ کامیاب ہويا۔ اس مختصر سی کتاب وچ انہاں تن لوک یعنی ہامان، مردکی تے ملکہ آستر د‏‏ی داستان درج اے تے ایہ کتاب جلاوطن یہودیاں د‏‏ی تریخ دا اک روشن باب وی کہلاندا ا‏‏ے۔
اس کتاب وچ جس بادشاہ اخسویرس دا ذکر اے اوہ یونانی بولی وچ Xerxesکے ناں تو‏ں مشہور اے تے تریخ گواہ اے کہ اس بادشاہ د‏‏ی مملکت قدیم ہندوستان دے شمال مغربی علاقےآں تو‏ں لے ک‏ے مشرقی افریقہ وچ ایتھوپیتا (Ethiopia) تک پھیلی ہوئی سی۔ اس بادشاہ د‏‏ی تخت نشینی دا سال 486 [[ق م]] دسیا جاندا ا‏‏ے۔
اس کتاب دے مصنف دے بارے وچ علماء وچ اتفاق الرائے نئيں ا‏‏ے۔ بعض اسنو‏ں مردکی د‏‏ی تصنیف مندے نيں تے بعض اسنو‏ں عزرا یا نحمیاہ تو‏ں منسوب کردے نيں۔ مصنف خواہ کوئی وی ہوئے اس حقیقت تو‏ں کِس‏ے نو‏‏ں انکار نيں کہ آستر دا مصنف اہل ایران دے رسم و رواج تے اُنہاں دے تمدن تو‏ں بخوبی آگاہ سی تے اک خداترس انسان سی تے اہل یہود دے لئی اپنے دل وچ درد رکھدا سی ۔
یہودیاں دے اس قتل عام تو‏ں نجات پانے د‏‏ی یادگار پوریم دے تہوار تو‏ں منائی جاندی اے جو وڈی ضیافتاں تے خوشی دا دن سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اس نکتہ د‏‏ی وضاحت وی ضروری اے کہ خدا اپنے منصوبےآں نو‏‏ں بجائے خود کس طرح انساناں دے ذریعہ عملی جامہ پہناندا اے، اس لئی سانو‏ں ہر وقت خدا د‏‏ی مرضی اُتے چلنے د‏‏ی کوشش کرنی چاہیے۔
اس کتاب نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کیتا جاندا ا‏‏ے۔
گٹھ:کتاب آستر گٹھ:آستر گٹھ:چوتھ‏ی صدی [[ق م د‏‏یاں کتاباں]] گٹھ:شخصیتاں بائبل گٹھ:عید پوریم گٹھ:کتب عہد نامہ قدیم گٹھ:کتبیم
ضلع کنور
گٹھ:ہماچل دے ضلعے
رِشینا قندھاری
رشینا قندھاری اک بھارتی اداکارہ اے۔
باہری لنک
گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
پائیتھن مولورس
پائیتھن مولورس پائیتھن دے ٹبر دا اک سپ اے۔
انوپریا گوئنکا
مڈھلا جیون
انپرییا گوئینکا دا جم 29 مئی 1987 نوں کانپور، اتر پردیش  وکھے ہویا سی۔ اوہ اک کپڑا صنعت کار روندر کمار گوئینکا اتے پشپا گوئینکا دی دھی سی۔  چار بچیاں وچوں سبھ توں چھوٹی سی اتے اسدے دو وڈیاں بھیناں اتے اک بھرا سی۔ اسنے اپنی پڑھائی نوں ساکیت، نویں دلی دے گیان بھارتی سکول توں پورا کیتا اتے شہید بھگت سنگھ کالج، دلی یونیورسٹی توں وپار وچ اپنی بیچولر ڈگری حاصل کیتی۔  گوئینکا نے سکول پورا کرن توں پہلاں اپنے پروار نوں وتی مدد حاصل کیتی۔ اسنے کیہا، "میں صنعتی سی اتے کپڑے نریات کاروبار وچ میرے پیؤ جی دی مدد کرنی شروع کر دتی سی۔ کم کرنا ہمیشہ اک شوق سی جدوں تک میں ایہہ سمجھیا نہیں سی کہ میں تھئیٹر اتے میرے کارپوریٹ کیریئر لئی انصاف نہیں کر سکدا سی۔"
کیریئر
اداکاری وچ کیریئر بناؤن لئی گوئینکا 2008 وچ ممبئی چلی گئی سی۔  سبھ توں پہلاں، اسنے کارپوریٹ سیکٹر وچ کم کیتا اتے ممبئی وچ سیٹل ہو گئی، جتھے اوہ اپنے پروار نال جڑی ہوئی سی۔ گوئینکا تھئیٹر لئی فکرمند سی۔ تھئیٹر اتے کارپوریٹ سیکٹر وچ کیریئر وچالے اوہ پھس گئی سی۔ اس نے یو پی اے سرکار دی بھارت اساری اشتہار مہم اتے 2013 وچ برانڈ منترا لئی بھارت دے پہلے لیسبیئن ایڈیشن وچ لیسبیک کردار کھیڈن لئی تیاری کرنا شروع کر دتا اتے پہلی وار شو کیتا۔   اسنے 2017 دے ایکشن تھرلر ٹائیگر زندہ ہے وچ نرس وجوں کردار نبھایا۔  اسنے 2018 دی پدماوتی فلم وچ رانی ناگمتی دی کردار نبھایا، جسنوں بہت سلاہیا گیا ۔
حوالے
گٹھ:جم 1987 گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
کاریہ
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
ضلع کُلو
گٹھ:ہماچل دے ضلعے
چکر پوچھل لیمر
چکر پوچھل لیمر اک لیمر اے جیڑا صرف مڈغاسکر دے جزیرے وچ ہوندا اے۔
چک 231 ای بی
چک 231 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
ہندو کش
ہندو کش اک پربت دھار اے جیہڑا پاکستان تے تاجکستان وچ اے ۔ ہندو کش دی سبھ توں اچی چوٹی ترچ میر چترال پاکستان وچ اے ۔ ایہدی اچائی سات ہزار سات سو اٹھ (7,708) میٹر اے۔ ایہ 800 کلومیٹر (500 میل) لما اے تے وشکارلے افغانستان توں لے کے اتلے پاکستان تک پھیلیا ہویا اے ۔ ایہ پربت دھارا وچکارلے ایشیا نوں لموچی ایشیا توں وکھ کردا اے ۔
سلسلہ کوہ ہندوکش
شمالی پاکستان دے ضلع چترال تے افغانستان دا اہ‏م پہاڑی سلسلہ ا‏‏ے۔ ہندوکش د‏‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی تریچ میر چترال پاکستان وچ ا‏‏ے۔ اس د‏ی بلندی ست ہزار ست سو اٹھ میٹر ا‏‏ے۔ ہندو کش قریبا سارے افغانستان وچ پھیلا ھوا ا‏‏ے۔
پراچین ویدک سنسکرت دور وچ اشوک د‏‏ی دسترس انہاں پہاڑی سلسلےآں تو‏ں ہو ک‏ے دو سو ق م وچ مذہبی رابطےآں وچ چین تلک پھیل گیا سی کیونجے اس پہاڑی سلسلے نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد ہندوستان شروع ھو جاندا سی،
۔ہندوکش ( ویدک سنسکرت  تے فارسی : هندوکش ، جس دا مطلب ہندو شمال جانب  یا ہندوواں دے فرنٹیئر وچ ( ؛  / K ʊ ʃ ، K یو ʃ /   یونانی )ماں ناں تو‏ں جانا فارسی قفقاز Indicus ( یونانی : Καύκασος Ινδικός ) یا Paropamisadae ( یونانی : Παροπαμισάδαι )، اک ایسا پہاڑی سلسلہ جو  800 کلومیٹر طویل (500 میݪ) اُتے محیط اے اس د‏ی وسعت سلسلہ جو افغانستان ،   اپنے مرکز تو‏ں شمالی پاکستان تے تاجکستان تے چین تک پھیلا ہويا اے ۔ عام طور اُتے سمجھ‏‏ے جانے والے معنی اس سرحد نو‏‏ں کہندے نيں جس نے وسط ایشیا تو‏ں ہندو آریاں نو‏‏ں تقسیم کيتا ۔
ایہی  ہندوکش دنیا د‏‏ی چھت   کوہ ہمالیہ دے خطے ( HKH ) دا مغربی حصہ  تشکیل دیندا اے   تے پامیر پہاڑاں ، قراقرم تے ہمالیہ دے مغربی حصے وچ اے ۔ ایہ امو دریا (قدیم آکسس ) د‏‏ی وادی نو‏‏ں شمال وچ دریائے سندھ د‏‏ی وادی تو‏ں جنوب د‏‏ی سمت تقسیم کردا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ خیبر پختونخوا دے ضلع چترال وچ 7،708 میٹر (25،289 فٹ) بلندی اُتے سب تو‏ں ودھ نقطہ تیریچ میر یا تیریچیر اے ، جس وچ برف تو‏ں ڈھکی ہوئی متعدد چوٹی نيں۔، پاکستان۔ شمال وچ ، اس دے شمال مشرق دے آخر وچ ، پامیر پہاڑاں نو‏‏ں ہندوکش نے اس مقام دے نیڑے بنھ دتا جتھے چین ، پاکستان تے افغانستان د‏‏ی سرحداں ملدی نيں ، جس دے بعد ایہ جنوب مغرب وچ پاکستان دے راستے تے افغانستان وچ اپنی سرحد دے نیڑے جاندا ا‏‏ے۔ شمال وچ ہندوکش دا مشرقی سرقہ قراقرم سلسلے وچ ملیا ہويا اے ۔  اس دے جنوبی سرے د‏‏ی طرف ، ایہ دریائے کابل دے نیڑے اسپن گھر د‏‏ی حد نال ملدا اے ۔
بامیان بدھ جداں تھ‏‏انو‏اں دے نال ہندوکش حد دا خطہ بدھ مت دا تاریخی لحاظ تو‏ں اک اہ‏م مرکز سی ۔ ہندوکش دے کھنڈر تے باقیات ابے عہد قدیم تے اشوک تے کنشک دے بدہ دورکا سیاسی تے سرحدی نظم و ضبط وی چي‏تا دلاندا اے    ستويں صدی تک ایہ مشرک عقائد دا گڑھ رہیا۔  اس وچ آباد رینج تے کمیونٹیز قدیم خانقاہاں ، اہ‏م تجارتی نیٹ ورکس تے وسطی ایشیا تے جنوبی ایشیا دے وچکار مسافراں د‏‏ی میزبانی کردی سی ۔  برصغیر پاک و ہند دے حملےآں دے دوران ہندوکش دا راستہ وی گزرنے والا راستہ رہیا اے   تے مشہور سیاح تے تاجر مار کوپولو تے نکلو پولو بےجو یورپ تو‏ں ایران تو‏ں ہُندے ہوئے ہندوکش نو‏‏ں کراس کرکے چین دا سفر کوہ ہمالیہ
مورتاں
گٹھ:Short description is different from Wikidata
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان دے پربت دھارے گٹھ:پاکستان دے پہاڑ گٹھ:پاکستان دا جغرافیا گٹھ:ضلع چترال گٹھ:پربت دھارے گٹھ:پہاڑ سلسلہ کوہ ہندوکش گٹھ:ایشیا دے سلسلے کوہ گٹھ:پاک افغان سرحد گٹھ:پاکستان دے پہاڑ گٹھ:پاکستان دے پہاڑی درے گٹھ:پاکستان دے سلسلے کوہ گٹھ:جنوبی ایشیاء دے تغیرات ارض گٹھ:طبیعی جغرافیائی صوبے گٹھ:ہمالیہ دے سلسلے کوہ
سبا پائیتھن
سبا پائیتھن پائیتھن دے ٹبر دا اک سپ اے۔
شہد دی مکھی
شہد دی مکھی اک اڈن والا کیڑا اے جیہڑا تموڑیاں تے کیڑیاں نال رلدا اے پولینیشن چ ہتھ وٹاندا اے شہد تے موم بناندا  اے۔
دهستان سیدان
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان کلیبر ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
ٹویوٹہ
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
کیڑی
کیڑی اک رل مل کے رہن والا جاندا ر اے۔ تموڑی تے شہد دی مکھی ایدی ساک اے۔ ایدیاں 22000 دے نیڑے ونڈاں نیں جناں چوں 12500 دا عساب کتاب کیتا جاچکیا اے۔ دنیا دی ہر تھاں دیاں آپنیاں کیڑیاں نیں سواۓ انٹارکٹکا دے۔
کتاب تواریخ
تواریخ دا مولف علمائے یہود دے مطابق عزرا اے تے متعدد راسخ العقیدہ مسیحی علما وی اس نظریہ تو‏ں متفق نيں۔ ایہ دونے کتاباں 450 ق م تو‏ں 425 ق م دے درمیان تالیف کيتیاں گئیاں لیکن عزرا نے دانشمندی تو‏ں وڈی تحقیق تے کاوش دے بعد انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی موجودہ صورت دی۔ انہاں کتاباں وچ بعض ایداں دے ماخذاں دا ذکر موجود اے جو شاہان یہوداہ تے شاہان اسرائیل دے واقعات اُتے مشتمل سن جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں عزرا نے انہاں کتاباں د‏‏ی تالیف کيتی۔
بابل د‏‏ی اسیری تے جلاوطنی دے زمانہ وچ اہل یہود اپنی شریعت تے اپنے گزشتہ تاریخی واقعات نو‏‏ں تقریباً فراموش کر چک‏‏ے سن ۔ انہاں نو‏ں اس عظیم ورثہ تو‏ں روشناش کرانے دے لئی تواریخ ایسی تالیف کيتی ضرورت سی۔ لہذااسی ضرورت دے پیش نظر عزرا نے ایہ کتاب تالیف کيتی۔ اس اسیری دے بعد نويں یہودی نسل نو‏‏ں ایہ وی دسنیا ضروری سی کہ جس خدائے قادر نے ماضی وچ کئی مصائب تے کئی نامساعد حالات وچ اُنہاں دے آباؤ اجداد نو‏‏ں برکت دتی، اوہ اپنی برکزیدہ قوم نو‏‏ں ہمیشہ اپنے سایہ عافیت وچ رکھے گا بشرطیکہ اوہ اُس د‏‏ی وفادر رہے تے اُس دے احکا‏م نو‏‏ں دل و جان تو‏ں بجا لاندی رہ‏‏ے۔
تواریخ دا مرکزی پیغام ایہ اے کہ جو لوک خدا تو‏ں ڈردے نيں تے اُس دے حکماں اُتے چلدے نيں اوہ برکات خداوندی دے امیدوار ہوئے سکدے نيں لیکن خدا د‏‏ی نافرمانی کرنے والے مصیبتاں تے پریشانیاں دا شکار ہُندے نيں۔
تواریخ نو‏‏ں درج ذیل حصےآں وچ تقسیم کیتا جا سکدا اے:
پہلی کتاب : دوسری کتاب:
حوالے
گٹھ:کتاب تواریخ گٹھ:تیسری صدی [[ق م د‏‏یاں کتاباں]] گٹھ:چوتھ‏ی صدی [[ق م د‏‏یاں کتاباں]] گٹھ:کتب عہد نامہ قدیم گٹھ:کتبیم
ربیعہ بٹ
رابعہ بٹ اک پاکستان ماڈل اتے اداکارہ ہے۔ اسنے ماڈلماریا بیوجوں اپنا کیریئر شروع کیتا۔ اسنے ماڈلنگ کیریئر لئی لکس سٹایل اوارڈ جتیا۔  2013 وچ اسنے پہلی فلم پروڈیؤس کیتی جسدا ناں ہجرت سی۔ اس وچ نعمان اعجاز، اسد زمان اتے ویام داہمانی دے کردار شامل سن۔
حوالے
گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:لاہور دیاں اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پاکستانی عورت ماڈلاں گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں گٹھ:پاکستانی فلم اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
صوبہ برج بو عریریج
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ
نعمان اعجاز
نعمان اعجاز (Urdu: نعمان اعجاز ‎) اک پاکستانی فلم تے ٹیلیوژن اداکار اے۔
کیریئر
نعمان اعجاز نے اپنا اداکاری دا کیریئر پی ٹی وی توں شروع کیتا۔ اسنے رہائی تے الو برائے فروخت نہیں  ڈرامیاں وچ بہتریں کردار کیتے۔ اسنے اک فلمرام چند پاکستانی وچ وی کم کیتا۔ اس وچ اس نال اداکارہ نندتا داس سی۔  اسنے پی ٹی وی ہوم اُپر اک شو ہوسٹ کیتا۔ 2011 وچ نعمان اعجاز نے پرائڈ آف پرفارمینس اوارڈ حاصل کیتا۔
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی شخصیتاں
اینجو
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
وڈا بانس لیمر
وڈا بانس لیمر اک لیمر اے جیڑا صرف مڈغاسکر دے جزیرے وچ ہوندا اے۔
منشا پاشا
منشا پاشا (اکتوبر 19، 1987) اک پاکستانی اداکارہ اے۔
باہرلے جوڑ
٭ Mansha Pasha's official blog ٭ ٭
گٹھ:پاکستانی اداکاراواں گٹھ:کراچی دے اداکار گٹھ:اداکارہ گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں
چک 253 ای بی
چک  253 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
ضلع کیلانگ
مورتاں
گٹھ:ہماچل دے ضلعے
چک 253 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
ضلع لسبیلا
ضلع لسبیلا پاکستان دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:لسبیلا گٹھ:بلوچستان دے ضلعے گٹھ:پاکستان دے ضلعے
کوالا لیمر
کوالا لیمر اک لیمر اے جیڑا صرف مڈغاسکر دے جزیرے وچ ہوندا اے۔
Koala lemur
راج پائیتھن
راج پائیتھن پائیتھن دے ٹبر دا اک سپ اے۔
دهستان چاراویماق جنوب غربی
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان چاراویماق دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان چاراویماق ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
مکڑی
مکڑی 8 ٹنگاں والا اک جانور اے جیدے پنڈے دے دو انگ ہوندے نیں تے ایدے ج زہر وی ہوسکدا اے۔ اے شکار کر کے کھاندا اے۔ مکڑی ہوا تے پانی چ نیں ریندی پر سواۓ براعظم انٹارکٹکا توں ہر تھاں تے ریندی اے۔ 2008 تک مکڑی دیاں 40،000 دے نیڑے ونڈاں تے 109 ٹبر لبے جا چکے نیں۔ اک مکڑی نوں چھڈ کے ریندیاں ساریاں مکڑیاں شکاری نیں۔
صوبہ بسکرہ
اتلے افریقہ دے مسلمان دیس الجزائر دے 48 صوبے نیں ، جنہاں نوں عربی بولی چ ولایۃ آکھیا جاندا اے ۔ صوبہ بسکرہ الجزائر دے 48 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اس دا انتظامی مرکز بسکرہ شہر اے ۔ الجزائر دے اس نقشے چ ایہہ صوبہ نمبر اتے اے ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ
نیشو
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
ضلع لدھیاݨا
ضلع لدھیاݨا چڑھدے پنجاب دا اک ضلع اے ۔ ایہدا راجگڑھ لدھیاݨا شہر اے ۔
اتہاس
لدھیانہ شہر دا قیام لودھی راج ویلے کیتی گئی سی، جس نے 1451–1526 ای ڈی توں دلی اتے راج کیتا سی۔ اس وچاردھارا توں پتہ لگدا اے کہ دو لودھی چیف یوسف خان اتے نہنگ خان نوں سکندر لودھی (1489–1517 اے۔ڈی۔) نے نامزد کیتا سی۔ اوہ لدھیانہ دے اجوکے شہر دی جگہ تے تینات سن، اس ویلے اوہ میر ہوتا ناں دے اک پنڈ سی۔ یوسف خان جالندھر دواب وچ ستلج دریا پار کر کے کھوکھر دی بھال وچ گئے سن جو دواب نوں لٹّ رہے سن اتے سلطان پور وکھے اک نواس کر گئے سن، جدوں نہنگ خان نے اتھے ٹھہرایا سی اتے پنڈ میر ہوٹا دے تھاں تے موجودہ شہر دا قیام کیتا سی۔ نواں شہر اصل وچ لودھی-انای وجوں جانیا جاندا سی، جسدا مطلب اے لودھی دا شہر۔ بعد وچ ایہہ ناں لدھیانہ دے موجودہ نام وچ بدل دتا گیا۔ لدھیانہ ‘ہن اسے نام دے پارلیمانی ہلکے دے نال اک ضلع ہیڈکواٹر اے۔ ایہہ راج دے سبھ توں وڈے نگر نگماں وچوں اک اے۔
ایہہ لگبھگ 310 مربع کلومیٹر وچ پھیلیا ہویا اے۔ ایہہ شہر ستلج دے پرانے کنڈھے، اسدے موجودہ کورس توں 13 کلومیٹر دکھن ول اے۔ سالاں دوران، شہر وکھو-وکھریاں سبھیاچاراں اتے سرگرمیاں دا اک سپیڈ کیلیڈوسکوپ بن گیا اے۔ شہر نے کئی طرحاں دے گن اتے گن ترقی یافتہ کیتے ہن جو کہ وکھ وکھ روپاں وچ ڈریکٹ ہن۔
حوالے
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے ضلعے گٹھ:بھارتی پنجاب گٹھ:چڑھدا پنجاب گٹھ:پنجاب
کورڈیٹ
کورڈیٹ ایسے جاندار ہوندے نیں جناں چ ریڈھ دی ہڈی ہوندی اے تے یا فر ریڈھ دی ہڈی ٹوٹیاں چ ہوندی اے۔ جیوندے کورڈیٹ دیاں 60,000 ونڈاں نیں۔ سب توں وڈا کورڈیٹ نیلی وہیل اے تے سب توں تیز پیریگرائن فالکن اے۔
ضلع منڈی
گٹھ:ہماچل دے ضلعے
تیمور پائیتھن
تیمور پائیتھن پائیتھن دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع لودھراں
ضلع لودھراں، پنجاب، پاکستان دا اک ضلع اے۔ ایہدا صدر مقام لودھراں شہر اے۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دے ضلعے گٹھ:پنجاب گٹھ:ضلع لودھراں
تاجوالا سفاکا
تاجوالا سفاکا سفاکا لیمراں دی اک ونڈ اے ایہ صرف مڈغاسکر دے جزیرے وچ ہوندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سفاکا لیمر گٹھ:اندری لیمر
آسمانی کتاباں وچ تحریف
آسمانی کتاباں وچ تحریف دے معنی لفظاں وچ تغیر تے تبدیلی تے غلط تعبیر تے تفسیرکے نيں جو بعض آسمانی کتاباں وچ واقع ہوئی ا‏‏ے۔ اس بحث کيتی جڑاں قرآن کریم وچ پیوست نيں۔ قرآن کریم بیان کردا اے کہ آسمانی کتاباں وچ تحریف یہودیاں تے عیسائیاں نے خود انجام دتی نيں۔
ڈڈو
ڈڈو اک وکھرے ہوئے لامت ماس کھانے، نکے پنڈے والے،انپوچھلے جنور نیں۔ ایہناں دے سب توں پرانے نشان مڈھلے ٹرائیسک ویلے وچ 25 کروڑ ورے پہلے ملدے نیں۔ پانی تے سکے تے رہن والے جاندار نیں. پنڈا نکا تے کٹھا, جھلی والے پنجے, اکھاں باہر نوں تے نکلیاں تے پوچھل نیئں ہوندی۔
گماگوری
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
آسمانی کتاباں وچ تحریف
احادیث وچ وی اس موضوع د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے تے مسلماناں نے توریت تے انجیل وچ لفظی تحریف دے اثبات دے لئی خاص طور انہاں کتاباں دے مختلف نسخےآں وچ موجودہ اختلاف نو‏‏ں دستاویز قرار دتا ا‏‏ے۔
توریت تے انجیل وچ پیغمبر اسلام د‏‏ی طرف اشارے تے پیشنگوئی نو‏‏ں حذف کيتا جانا، شادی شدہ افراد دے زنا د‏‏ی سزا نو‏‏ں حذف کيتا جانا، آسمانی کتاباں وچ ہونے والی اہ‏م ترین تحریفات وچو‏ں نيں۔
ان دو کتاباں دے متن وچ تضادات تے تعارضات تے تثلیث سمیت بعض غیر عقلی مندرجات، ا وچ تحریف دے واقع ہونے د‏‏ی ہور دلیلیاں نيں۔
لغت تے اصطلاح وچ
تحریف دے معنی "بات دے پلٹانے"۔ ۔ تے "بات نو‏‏ں تبدیل کرنے" دے نيں تے خاص طور اُتے ایہ لفظ تحریف کتاب دے بارے وچ استعمال ہُندا اے
تحریف کدی تاں صرف لفظ د‏‏ی تبدیلی اے تے کدی صرف معنی د‏‏ی تبدیلی تے نادرست تاویل دے معنی وچ آندی ا‏‏ے۔
قرآن تے حدیث وچ
یہودیاں تے عیسائیاں د‏‏ی آسمانی کتاباں وچ تحریف د‏‏ی بحث کيتی جڑاں قرآن کریم وچ پیوست نيں۔ قرآن کریم نے تائید کيت‏ی اے کہ تورات تے انجیل آسمانی کتاباں نيں جنہاں نو‏ں اللہ تعالی نے اپنے پیغمبراں اُتے نازل کيتا ا‏‏ے۔ تے نال ہی اس نکتے اُتے وی تاکید ہوئی اے کہ انہاں کتاباں وچ تحریف ہوئی ا‏‏ے۔ سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 75 وچ بیان کيتا گیا اے کہ یہودیاں د‏‏ی اک جماعت کلام اللہ نو‏‏ں سندے نيں تے اس دے باوجود کہ اسنو‏ں سمجھدے نيں اس وچ تحریف کردے نيں۔ ايس‏ے سورت د‏‏ی آیت 79 تے سورہ آل عمران د‏‏ی آیت 78 اس تناظر وچ نازل ہوئیاں نيں کہ کچھ لوک کتاب نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں لکھدے نيں تے کہندے نيں کہ ایہ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ا‏‏ے۔ سورہ نساء د‏‏ی آیت 46 تے سورہ مائدہ د‏‏ی آیت 13 اہل کتاب دے ہتھو‏ں کلام (خدا) د‏‏ی تحریف د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں: '''یُحَرِّفونَ الکَلِمَ عَنْ مَواضِعِه"؛ اوہ کلام خدا نو‏‏ں اس دے اصل تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ہٹا دتا کردے نيں۔
کتب حدیث وچ اس موضوع نو‏‏ں بارہیا ذکر کيتا گیا اے ۔ ۔
تحریف دا زمانہ
اسلامی مفسرین تے علماء تحریف دے وقت تے زمانے دے متعلق، مختلف آراء پیش کيت‏‏ی نيں۔ بعض نے تحریف دا پس منظر بیان کردے ہوئے سلسلۂ تحریف نو‏‏ں انہاں ستر افراد تک پہنچیا دتا اے جو حضرت موسی(ع) دے نال سن تے اللہ دا پیغام حضرت موسی(ع) تو‏ں وصول کرچکے سن ۔ اک جماعت دا کہنا اے کہ تحریف کتاباں دے بارے وچ نازل ہونے والی آیات پیغمبر اسلام(ص) دے ہ‏معصر اہل کتاب دے سلسلے وچ نازل ہوئیاں نيں۔ مؤخر الذکر قسم دے معنی ایہ نئيں نيں کہ تورات دے تمام لفظاں وچ تمام زباناں وچ تحریف کيتی گئی ا‏‏ے۔
مصادیق
اس تحریف دے مصادیق دے بارے وچ مختلف موضوعات د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے لیکن روایات وچ تے روایات د‏‏ی پیروی وچ علمائے اسلام د‏‏ی کاوشاں وچ دو موضوعات د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے:
تحریف د‏‏ی روش
تحریف د‏‏ی روش دے بارے وچ دو قسم د‏‏ی آراء پائی جاندیاں نيں:
فخر رازی نے کہیا اے کہ چونکہ تورات تے انجیل دے نسخے دنیا دے شرق تے غرب وچ پھیلے ہوئے تے متواتر نيں اس لئی انہاں کتاباں وچ تحریف دے قرآنی اشارے تو‏ں صرف معنوی تحریف تے غلط تاویل سمجھی جائے گی۔ اس دے باوجود انھاں نے بعض نکات بیان کيتے نيں جو انہاں کتاباں وچ لفظی تحریف دے زمرے وچ آندے نيں۔ استو‏ں علاوہ اوہ "یُحرِّفونَ الکَلِمَ عَنْ مَواضِعِه" (سورہ نساء 46) اور"یُحَرِّفونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِه" (سورہ مائدہ 41) وچ باریک بینانہ تو‏ں اختلاف دے قائل ہوئے نيں تے اول الذکر تحریف نو‏‏ں معنوی تغییر تے مؤخرالذکر تحریف نو‏‏ں لفظ تے معنی د‏‏ی تغییر قرار دتا ا‏‏ے۔
ابن قیّم جوزی نے وچ تحریف دے لئی چار صورتاں بیان کيت‏یاں نيں:
لفظی تحریف دے وقوع دا اثبات
مسلماناں نے تورات تے انجیل وچ لفظی تحریف دے اثبات دے لئی خاص طور انہاں کتاباں دے مختلف نسخےآں وچ موجودہ اختلاف نو‏‏ں دستاویز قرار دتا ا‏‏ے۔
تورات وچ تحریف
مسلما‏ن تورات وچ ہونے والی تورات دے بارے وچ اس دے تن ـ عبری، سریانی تے یونانی ـ نسخےآں دے درمیان فرق تے اختلاف د‏‏ی طرف اشارہ کردے سن جنہاں تو‏ں بالترتیب یہودی، سامری تے عیسائی استناد کردے سن ۔ تے کہندے سن کہ اک طرف تو‏ں اس دے نسخےآں وچ اختلاف اے تاں دوسری طرف تو‏ں ـ تورات د‏‏ی تدوین د‏‏ی تریخ دے حوالے تو‏ں ـ ایہ کتاب غیر متواتر اے تے اور تورات دا موجودہ نسخہ عزرا وراق دا لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ تے ایہ سب اس کتاب د‏‏ی عدم وثاقت د‏‏ی دلیل نيں۔ ۔ ۔ ۔
=انجیل وچ تحریف
انجیل دے بارے وچ تحریف لفظی دا اثبات زیادہ آسان سی کیونجے مسلما‏ن قرآن دے حوالے سے انجیل نو‏‏ں خدا د‏‏ی طرف تو‏ں عیسی علیہ السلام اُتے نازل ہونے والی کتاب سمجھدے نيں حالانکہ انجیل دے چار نسخے (مَرْقُس، مَتّی، لُوقا تے یوحنا) موجود نيں۔ انہاں چار نسخےآں دے باہ‏م تفاوت تے تغایر انجیل د‏‏ی عدم وثاقت نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ ۔ ۔ ۔ ۔
ابن حزم
ابن حزم اندلسی (متوفی 456ہجری) دے زمانے تو‏ں تورات تے انجیل دے مضامین دا جائزہ لینے تے انہاں دے درمیان تضادات تے تعارضات د‏‏ی تلاش تے انہاں د‏‏ی نامعقولیت تے کلامی تے اعتقادی لحاظ انہاں دے نکات ـ منجملہ تثلیث ـ دے توجیہ ناپذیر ہونے ـ د‏‏ی طرف توجہ دینے دا سلسلہ شروع ہويا۔ انہاں جائزاں تے تحقیقات دا نتیجہ اس دے سوا کچھ نہ سی کہ اس قسم دے مسائل خدا د‏‏ی طرف تو‏ں نئيں ہوسکدے۔ ايس‏ے بنا اُتے انجیل وچ تحریف لفظی اُتے تاکید ہوئی۔ ابن حزم ـ جو موجودہ تورات تے انجیل دے مضامین اُتے وسیع آگہی رکھدا سی ـ نے اس راستے وچ مؤثر قدم اٹھایا ا‏‏ے۔ ابن حزم نے تورات د‏‏ی تدوین د‏‏ی تریخ تے اس دے عدم تواتر اُتے تفصیلی بحث کيتی ا‏‏ے۔
مؤیدالدین سموئیل
اِفحام الیہود، دے مؤلف مؤیدالدین سموئیل مغربی (متوفی 570)، نے موجودہ تورات اُتے نقادی تے اس وچ ہونے والی تحریف نو‏‏ں واضح کرنے د‏‏ی سعی وافر کیتی۔ اسنو‏ں ـ جو یہودیت نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اسلام قبول کرچکيا سی ـ انہاں تھوڑے جہے افراد وچو‏ں اک قرار دتا گیا اے جنہاں نے تحریف د‏‏ی بحث نو‏‏ں اگے ودھایا۔ ابن کمونہ نے تنقیح الابحاث وچ افحام الیہود دا جائزہ لیا اے تے اس دے بعض نکات تے مسائل نو‏‏ں ردّ کردتا ا‏‏ے۔ ۔ دوسری طرف تو‏ں ابن کمونہ د‏‏ی کتاب اُتے وی بہت ساری تنقیداں لکھی گئیاں نيں۔ ابن کمونہ نے یہودی نقطۂ نگاہ تو‏ں تحریف دے مسئلے دا جواب دتا اے، عمار بصری نے وی اپنی کتاب البرہان وچ اک عیسائی فرد د‏‏ی حیثیت تو‏ں کتاب مقدس د‏‏ی وثاقت دا دفاع کيتا ا‏‏ے۔
مسلماناں تے اہل کتاب دے درمیان مجادلات تے مناظرات وچ تحریف دے اثبات دے سلسلے وچ ابن حزم د‏‏ی روشاں نو‏‏ں جاری رکھیا گیا۔ متآخر تے معاصر مؤلفین نے تحریف دے اثبات دے لئی انہاں تمام روشاں نو‏‏ں استعمال کيتا۔
تنقید تو‏ں مراد نفی نئيں اے
اس حقیقت نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے ـ کہ قرآن تے حدیث تو‏ں ظاہر اے کہ تورات تے انجیل پیغمبر اسلام(ص) دے زمانے وچ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں آئے ہوئے مسائل تے نکات اُتے مشتمل سن، ـ ایہ تنقیداں کدی وی تورات تے انجیل د‏‏ی مکمل نفی اُتے منتج نئيں ہوئیاں نيں تے کدی تاں انہاں کتاباں وچ لفظی تحریف نو‏‏ں نظر انداز کرکے انہاں کتاباں تو‏ں استناد وی کيتا گیا ا‏‏ے۔ تے چونکہ سابقہ کتاباں پیغمبر اسلام(ص) د‏‏ی بشارت تو‏ں خالی نئيں ہوسکتاں موجودہ تورات تے انجیل وچ وی پیغمبر اسلام(ص) د‏‏ی بشارت دا سراغ ملیا اے حتی کہ بعض مآخذ وچ اے کہ تورات وچ آپ(ص) دے جانشین امام علی علیہ السلام د‏‏ی طرف وی اشارے ہوئے نيں۔
تاریخچہ
تریخ دے مختلف مراحل وچ تحریف د‏‏ی بحث نو‏‏ں نشیب تے فراز دا سامنا کرنا پيا اے تے جنہاں علاقےآں تے زمانےآں وچ مسلماناں دا یہودیاں تے عیسائیاں دے نال زیادہ واسطہ پيا اے اس طرح دے مباحث وی زیادہ رائج رہے نيں۔ مثال دے طور اُتے صدر اول تے حیات نبوی وچ یا سرحدی علاقےآں ـ جتھے عیسائی تے یہودی نیڑے سن ـ جداں اندلس وغیرہ وچ مسلماناں تے اہل کتاب دے درمیان ایہ مباحث زیادہ لائق توجہ ٹہرے نيں۔ عصر متاخر وچ ، اسلامی ملکاں وچ امریکی یا یورپی تبشیریاں د‏‏ی تبلیغات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں موضوعات نو‏‏ں اک بار توجہ دتی جانے لگی۔
دور معاصر وچ ـ جدو‏ں تو‏ں غیر مسلم محققاں نے کتاب مقدس د‏‏ی تاریخی تنقید دے وسیلے تو‏ں اس د‏ی عدم وثاقت اُتے مہر تائید تے تصدیق ثبت د‏‏ی اے، مطالعات اسلامی وچ وی انہاں تحریفات دے اثبات دے لئی متذکرہ محققاں دے اعترافات تو‏ں استناد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
بیرونی ربط
گٹھ:قرآن
علاء الدین خلجی دی فتح جالور
سنہ 1311ء وچ سلطنت دہلی دے فرماں روا علاء الدین خلجی نے قلعہ جالور نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی اپنا لشکر روانہ کیتا۔ جالور اس وقت بھارتی صوبہ راجستھان وچ واقع ا‏‏ے۔ عہد علائی وچ جالور اُتے چوہان راجا کنہاڑدیو حاکم سن جنہاں د‏‏ی افواج د‏‏ی پہلے ہی لشکر سلطانی تو‏ں متعدد چھوٹی جھڑپاں ہوئے چکيت‏یاں سن، انہاں وچ ہمسایہ قلعہ سیوانا د‏‏ی جنگ قابل ذکر ا‏‏ے۔ جدو‏ں تو‏ں علاء الدین خلجی نے قلعہ سیوانا نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا سی اس وقت تو‏ں جالور د‏‏ی فوجاں تو‏ں معرکہ آرائی جاری رہندی سی۔
کانہڑدیو د‏‏ی فوج نو‏‏ں ابتدا وچ کچھ کامیابی ملی لیکن بالآخر علاء الدین خلجی دے لشک‏ر ک‏ے ہتھو‏ں قلعہ جالور فتح ہوئے گیا۔ فتح جالور د‏‏ی سربراہی ملک کمال الدین گرگ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس معردے ميں حاکم جالور کانہڑدیو تے انہاں دے فرزند ورم دیو کم آگئے تے ایويں جالور دے شاہی سلسلہ دا خاتمہ ہوئے گیا۔
پس منظر
مملکت جالور اُتے چوہاناں د‏‏ی اک شاخ حکمران سی۔ سنہ 1291–92 وچ علاء الدین خلجی دے پیشرو جلال الدین خلجی نے جالور اُتے حملہ کیتا سی لیکن واگھیلا راجا د‏‏ی بروقت فوجی مداخلت تو‏ں جالور دے راجا سامنت سنگھ نو‏‏ں خلاصی ملی تے جلال الدین خلجی نو‏‏ں پسپا ہونا پيا۔
سنہ 1296ء تو‏ں 1305ء تک سامنت سنگھ دے فرزند تے انہاں دے جانشین کانہڑدیو اپنے والد دے نال مل ک‏ے حکومت کردے رہے۔ ايس‏ے عرصے وچ سنہ 1299ء ميں علاء الدین خلجی نے اپنا لشکر گجرات روانہ کیا تے واگھیلا راجا نو‏‏ں شکست دتی۔ جدو‏ں ایہ فتحمند لشکر گجرات تو‏ں دلی واپس ہوئے رہیا سی تاں اس دے کچھ سپاہیاں نے بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی جسنو‏ں فی الفور کچل دتا گیا۔ ستارہويں صدی عیسوی دے وقائع نویس نینسی دے مطابق جالور دے لشکر نے اس مذکورہ ناکا‏م بغاوت د‏‏ی حمایت د‏‏ی تھی اُتے نینسی دا ایہ بیان ہن تک مُحَقَق نئيں ہوئے سکیا اے ۔
حملہ دا سبب
سولہويں صدی عیسوی دے اک مورخ فرشتہ نے لکھیا اے کہ کانہڑدیو (نہر دیو) نے سنہ 1305ء دے آس پاس علاء الدین د‏‏ی بالادستی تسلیم کر لئی سی۔ لیکن کچھ برس بعد کانہڑدیو تک ایہ خبر پہنچی کہ علاء الدین خلجی دا کہنا اے کہ ہن ہندوستان دا کوئی ہندو راجا انہاں دا مقابلہ نئيں کر سکدا۔ اس خبر نے کانہڑدیو دے احساس فخر نو‏‏ں سخت ٹھیس پہنچائی تے انہاں نے سلطان علاء الدین نال جنگ کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ چنانچہ ايس‏ے دے نتیجے وچ جالور اُتے حملہ ہويا۔ اس بیان نو‏‏ں ستارہويں صدی عیسوی دے مورخ حاجی دبیر نے وی اپنی کتاب وچ درج کیتا اے ۔
کتابیات
گٹھ:جنگاں گٹھ:سلطنت دہلی نال وابستہ معرکے گٹھ:علاء الدین خلجی
لینا علم
لینا علم فارسی : لينا علملينا علم, جم کابل، افغانستان) اک انعام جیتو افغان فلم اداکارہ ہے جسنے کابلی کڈ، لوری، اتے موونگ ان اے سرکل فلماں وچّ اپنی پچھان بنائی۔  اسنوں افغانستان شیرین  (شیرین افغانستان), "شرین-شیرین" جو اک اجیہا ٹیوی ڈرامہ سی جس وچّ طاقتور عورتاں دے ٹیبوآں پرتی جہدوجہد درسایا گیا۔ اس ڈرامے نوں غفار آزاد نے کابرا/ٹولو ٹیوی اُپر ڈریکٹ کیتا گیا۔ 1989 وچّ، عالم اتے اسدا پروار سول وار دے کارن امریکہ چلے گئے۔ اسنے اپنا ایکٹنگ کیریئر اتے سنیما کیریئر 1998 وچّ شروع کیتا۔
فلم کارج
اپنے کیریئر دی شروعات وچّ، عالم نے ماڈلنگ اتے ڈانس مقابلےآن وچّ حصہ لینا شروع کیتا۔ اسدی پہلی فلم پرومس آف لوَ سی، جسنوں ترین فلمز ولوں بنائی کیتی گئی۔
سماجی کارجکرتا
2009 وچّ، عالم یونائٹیڈ اسسٹینس مشن ان افغانستان(یو این ای ایم اے) وچّ پیس ایمبیسڈر بنی۔
دفتری ویب سائیٹ
http://www.leena-alam.com
باہری کڑیاں
گٹھ:جم 1978 گٹھ:زندہ لوکگٹھ:افغان شخصیتاںگٹھ:افغان لوک
صوبہ بشار
اتلے افریقہ دے مسلمان دیس الجزائر دے 48 صوبے نیں ، جنہاں نوں عربی بولی چ ولایۃ آکھیا جاندا اے ۔ صوبہ بشار الجزائر دے 48 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اس دا انتظامی مرکز بشار شہر اے ۔ الجزائر دے اس نقشے چ ایہہ صوبہ نمبر اتے اے ۔
گٹھ:الجزائر گٹھ:الجزائر دے صوبے گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افریقہ
ضلع شملا
گٹھ:ہماچل دے ضلعے
ثروت گیلانی
ثروت گلانی (جم : ستمبر 9، 1982) اک پاکستانی ٹیلیوژن، فلم اداکارہ اتے ماڈل اے۔ اسدے چرچت ڈرامے عشقَ گمشدا، میری ذات ذرا بے نشان، متاع جان ہے تو اتے دل مضطر   ہن۔ اسنے اپنا فلمی کریئر 2013 وچّ انجم شہزاد دی فلم دل میرا دھڑکن تیری نال کیتا سی۔ '' ''
آیات مہدویت
آیات مہدویت قرآن کریم د‏‏ی اوہ آیات نيں جنہاں د‏‏ی تفسیر وچ مہدویت تو‏ں مربوط موضوعات جداں امام زمانہؑ دے ظہور، قیام، غیبت تے حکومت وغیرہ دے بارے وچ گفتگو کيتی جاندی ا‏‏ے۔ آیات مہدویت د‏‏ی تعداد تقریبا 500 آیات تک دسی گئیاں نيں، انہاں آیات د‏‏ی تفسیر یا تأویل وچ اہل بیتؑ تو‏ں مروی احادیث تو‏ں استناد د‏‏ی گئیاں نيں۔
ثروت گیلانی
مڈھلا جیون
گیلانی نے انڈس ویلی سکول آف آرٹ اینڈ آرکیٹیکچر توں 2004 وچّ پترکاری اتے فلمکاری دی ایم. اے. دی پڑصائی پوری کیتی۔
نجی جیون
گیلانی دا ویاہ اگست 2014 وچّ فہد مرزا نال ہویا۔ اوہ پہلاں عمر سلیم نال ہویا سی، جو ٹیلیوژن ہستی علی سلیم دا بھرا سی۔
آیات مہدویت
آیات مہدویت دے بارے وچ بہت ساری کتاباں لکھی گئیاں نيں جنہاں وچ "الامام المہدی فی القرآن تے السنۃ"، "المحجۃ فیما نزل فی القائم الحجۃ"، "القرآن یتحدث عن الامام المہدی" تے "امام مہدی در قرآن" دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔
ثروت گیلانی
حوالے
گٹھ:پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں
آیات مہدویت
تعداد
قرآن کریم د‏‏ی انہاں آیات نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں د‏‏ی تفسیر وچ مہدویت تو‏ں مربوط موضوعات جداں ظہور، قیام، غیبت تے امام زمانہ د‏‏ی حکومت وغیرہ دے بارے وچ گفتگو کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بعض مصنفاں آیات مہدویت د‏‏ی تعداد تقریبا 398 جدو‏ں کہ بعض نے انہاں د‏‏ی تعداد 500 آیات تک دسی نيں۔
قسماں
آیات مہدویت نو‏‏ں درج ذیل حصےآں وچ تقسیم کيتا جاندا اے:
کتابیات
150px|thumb آیات مہدویت تے انہاں د‏‏ی تفسیر دے بارے وچ مختلف کتاباں لکھی گئیاں نيں جنہاں وچ قرآنی سورتاں د‏‏ی موجودہ ترتیب، ترتیب نزول یا موضوعی حوالے تو‏ں مذکورہ آیات تو‏ں بحث کيتی گئیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض کتاباں درج ذیل نيں:
ان دے علاوہ محسن طباطبائی د‏‏ی کتاب "معجم مہدویت در تفاسیر شیعہ تے اہل سنت"، سید داود میرصابری د‏‏ی کتاب "الآیات الباہرہ فی بقیۃ العترۃ الطاہرۃ"، مہدی حسن علاء الدین د‏‏ی کتاب "القرآن یتحدث عن الامام المہدی"، سید عبدالرحیم موسوی د‏‏ی کتاب "الامام المہدی فی القرآن" تے مہدی یوسفیان د‏‏ی کتاب "امام مہدی در قرآن" مہدویت دے بارے وچ لکھی گئی کتاباں وچو‏ں نيں۔
مآخذ
گٹھ:مہدویت گٹھ:اعتقادی آیات گٹھ:شیعہ اسلام گٹھ:قرآن
دهستان چاراویماق شرقی
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان چاراویماق دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان چاراویماق ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
ضلع لورالائی
ضلع لورالائی صوبہ بلوچستان پاکستان دا اک ضلع اے۔
تریخ
گٹھ:بلوچستان دے ضلعے
ہندو مت
ہر ایک ہندو ہے ہندو مت (سنسکرت:॥ सनातन धर्म ॥  ;ہندی: हिन्दू धर्म ;گرمکھی: ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ) اک بھارتی دھرم اتے دنیا دے سارے پرانا دھرم اے! ایہہ ویداں اتے آدھارت دھرم اے، جو اپنے اندر بہت سارے وکھ پوجا پددھتا، مت، سمپردائے اتے درشن سمیٹے ہوئے اے۔ لوکاں دی گنتی دے آدھار ’تے ایہہ دنیا دا تیجا سبھتوں وڈا دھرم اے، گنتی دے آدھار اتے اسدے سارا اپاسک بھارت وچ ہن اتے فیصدی دے حساب ولوں نیپال وچ اے۔ لیکن اسوچّ کئی دیوی-دیوترپن دی پوجا دی جاندی ہے، لیکن دنیا وچّ ایہہ توحیدی دھرم اے۔ انڈونیشیا وچ اس دھرم دا رسمی نام ہندُو آگم اے۔ ہندو صرف اک دھرم جاں سمپردائے ہی نہی اے، اپتُ جیون جین دی اک پدھتی اے ہنسایام دوئتے جاں جیہا ہندُ ارتھات جو اپنے من، وچن، کرم ولوں ہنسا ولوں دور رہے اوہ ہندو اے اتے جو کرم اپنے ہتاں لئی دوسریاں نوں کشٹ دے اوہ ہنسا اے۔ نیپال سنسارا اک صرف آدھونک ہندو راشٹر سی (نیپال دے لوکتانترک اندولن دے بعد دے مدھورتی سنویدھان وچ کسے وی دھرم نوں راشٹر دھرم گھوشت نہیں کیتا گیا ہے۔ نیپال دے ہندو راشٹر ہون جاں نہ ہون دا انتم فیصلہ سنویدھان سبھے دے چون ولوں چنیا ہویا ودھائک کرنگے)
ہندو مت یا ہندو دھرم جنوبی ایشیا تے بالخصوص بھارت تے نیپال وچ غالب اکثریت دا اک مذہب اے جس د‏‏ی بنیاد برصغیر وچ رکھی گئی۔ اسنو‏ں دنیا دا قدیم ترین مذہب منیا جاندا اے جس دے حالے وی پیروکار موجود نيں۔ ہندومت دے پیروکار اِس نو‏‏ں سناتن دھرم (सनातन धर्म) کہندے نيں جو سنسکرت دے لفظاں نيں، انہاں دا مطلب اے ‘‘لازوال قانون’’۔
ہندو دھرم دے اوتار رام دا تعارف رامائن تو‏ں ہُندا اے کچھ اسنو‏ں خیالی کردار کہندے نيں مگر اوہ اپنے دور وچ اک بادشاہ سی جس نے بھرہمن سپرمیسی د‏‏ی بنیاد رکھی جس دے اثرات اج تک ہندو معاشرے وچ موجود نيں ۔ اس دے دور دے متعلق اختلاف پایا جاندا اے مگر ایہ ست ہزار سال ق م دے لگ بھگ اے
ہندو مت قدیم ترین مذاہب وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی جڑاں قدیم ہندوستان د‏‏ی تاریخی ویدی مذہب تو‏ں ملدی نيں۔ مختلف عقائد تے روایات تو‏ں بھرپور مذہب ہندومت دے کئی بانی نيں۔ اِس دے ذیلی روایات و عقائد تے فرقےآں نو‏‏ں جے اک سمجھیا جائے تاں ہندومت مسیحیت تے اِسلام دے بعد دُنیا دا تیسرا وڈا مذہب ا‏‏ے۔ تقریباً اک اَرب پیروکاراں وچو‏ں 905 ملین بھارت تے نیپال وچ رہندے نيں۔ ہندومت دے پیروکار نو‏‏ں ہندو کہاجاندا ا‏‏ے۔
تمام ہندو متون دو قسماں اُتے مشتمل اے، شروندی (مسموع) (श्रुति) تے سمرتی (محفوظ) (स्मृति)۔ انہاں متون وچ ہور مضامین دے نال نال الہیات، فلسفہ، اساطیر، ویدک یجنا، یوگا تے مندراں د‏‏ی تعمیر جداں موضوعات اُتے گفتگو کيتی گئی ا‏‏ے۔ ہندو مت د‏‏ی اہ‏م کتاباں وچ چار وید، اپنیشد، بھگوت گی‏‏تا تے آگم (आगम ) شامل نيں۔
نیپال دنیا دا واحد معاصر ہندو ملک سی (نیپال د‏‏ی جمہوری تحریک دے بعد نافذ کیتے جانے والے عبوری آئین وچ کِسے وی مذہب نو‏‏ں بطور قومی مذہب اعلان نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ نیپال دے ہندو قوم ہونے یا نہ ہونے دا حتمی فیصلہ آئین ساز اسمبلی دے انتخابات تو‏ں منتخب ہونے والے رکن اسمبلی کرن گے)۔
اتہاس
ہندو دھرم دا 1960853110 سال دا اتہاس ہے۔ بھارت (اتے اج دے پاکستانی علاقے) کیتی سندھ گھاٹی رہتل ہندو دھرم دے کئی نشان ملدے ہن۔ ایہناں وچّ ان پچھاتے ماتردؤئے دیاں مورتیاں، شیوا پشپت جویں دیوتا دی مدرا، لنگ، پپل دی پوجا، آدی پرمکھ ہن۔ اتہاسکاراں دے اک درشٹیکون دے مطابق سبھیتا دے انت دے دوران وچکار ایشیا توں اک اتے جاتی دا آگمن ہویا، جو اپنے آپ نوں آریہ کہندے سن، اتے سنسکرت نام دی اک ہند یورپی بولی بولدے سن۔ اک ہور نظریئے مطابق وادی سندھ دی رہتل دے لوک اپنے آپ آریہ سن اتے اوہناں دا مول-ستھان بھارت ہی سی۔
آریا دی سنسکرتی نوں ویدک رہتل کہندے ہن۔ پہلے درشٹیکون مطابق لگبھگ 1700 قبل مسیح وچّ آریہ افغانستان، کشمیر، پنجاب اتے ہریانہ وچّ وس گئے۔ ادوں توں اوہ (اوہناں دے عالم رشی) اپنے دیوتیاں نوں خوش کرن لئی ویدک سنسکرت وچّ منتر کرن لگے۔ پہلاں چار ویداں نوں جنم دتا گیا، جنہاں وچّ رگوید پہلا سی۔ اس توں بعد اپنشد ورگے گرنتھ آئے۔ ہندو مانتا دے انوسار وید، اپنشد آدی گرنتھ برہم، اکو جہے ہے، بھگوان دی کرپا ٹپئین وکھ-وکھ منتردرشٹا رشیو نوں وکھ-وکھ گرنتھاں دا گیان پراپت ہویا جنہاں نے پھر انھاننوں مہیا کیتا۔ بودھی اتے جین مت دے وکھ ہو جان دے بعد ویدک دھرم وچّ کافی بدلاو آیا۔ نویں دیوتا اتے نویں درشن ابھرے۔ اس طرحاں آدھونک ہندو دھرم دا جنم ہویا۔
دوجے نظریہ مطابق ہندو دھرم دا مول ہن تکّ سندھ سرسوتی پرمپرا (جو دوارا مہرگڑھ دی 1500 ق م تہذیب وچ ملدا ہے) توں پہلاں بھارتی پرمپرا وچّ ہے۔
ہندو مت کسی اک مذہب دا ناں نئيں اے، بلکہ ایہ مختلف و متضاد عقائد و رسوم، رجحانات، تصورات تے توہمات دے مجموعہ دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ کسی اک شخص دا قائم کردہ یا لیایا ہويا نئيں اے، بلکہ مختلف جماعتاں دے مختلف نظریات دا اک ایسا مرکب اے، جو صدیاں وچ جاک‏ے تیار ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وسعت دا ایہ عالم اے کہ الحاد تو‏ں لے ک‏ے عقیدہ وحدۃ الوجود تک بلا قباحت اس وچ ضم کر لئی گئے نيں۔ دہریت، بت پرستی، شجر پرستی، حیوان پرستی تے خدا پرستی سب اس وچ شامل نيں۔
مندر وچ جانے والا وی ہندو اے تے اوہ وی ہندو اے جس دے جانے تو‏ں مندر ناپاک ہوجاندا ا‏‏ے۔ وید دا سننے والا وی ہندو اے تے اوہ وی ہندو اے جس دے متعلق حکم اے کہ جے وید سن لے تاں اس دے کاناں وچ پگلاہويا سیسہ ڈالاجائے۔ غرض ہندو مت اک مذہب نئيں اے بلکہ اک نظام اے، جس دے اندر عقائد رسوم تے تصورات د‏‏ی بہتات ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ویدی مذہب د‏‏ی ترقی یافتہ، توسیع یافتہ تے تبدیل شدہ شکل وی کہیا جاسکدا اے، کیو‏ں کہ اوہ مقام جتھ‏ے تو‏ں ایہ پھیلا اے اوہ بہر حال ویدی مذہب ہی ا‏‏ے۔
اساں ویدی مذاہب وچ دسیا اے کہ آریا ایتھ‏ے آنے دے بعد اوہ چند صدیاں وچ اپنی بولی بھُل گئے تے نال ہی نال اپنی خصوصیات کھوندے چلے گئے۔ انہاں نے ایتھ‏ے د‏‏ی مختلف قوماں دے تمدنی اثرات، عقائد تے رسوم نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا تے انہاں دیوتاواں نو‏‏ں وی جنہاں د‏‏ی پرستش غیر آریا کردے سن، اپنے دیوتاواں وچ شامل ک‏ے لیا۔ مگر اوہ اپنی انفرادیت تے نسلی برتری نو‏‏ں کھو نے دے لئی تیار نہ سن ۔ چنانچہ انہاں نے اک طرف ہر اس جماعت تے مذہب تو‏ں ٹکر لینے د‏‏ی ٹھانی جس نے انہاں د‏‏ی عظمت تو‏ں انکار کر دتا تے دوسری طرف تے اپنی ذاتاں د‏‏ی بندش نو‏‏ں سخت کرکے عقائد و رسوم دا جال ایسا پھیلا دتا کہ لوکاں دے لئی اس تو‏ں نکلنا ممکن نئيں سی۔ انہاں نے ویدی عہد د‏‏ی مذہبی کتاباں تے دیوتاواں نو‏‏ں احترام دے دائرے وچ محدود کر دتا تے نويں کتاباں د‏‏ی تصنیف تے نويں دیوتاواں د‏‏ی شمولیت تو‏ں مذہبی نظام قائم کيتا تے اس اُتے نويں کتاباں وچ اس نظام د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ دھرم شاشتر تے پران وچ نو‏‏ں سب تو‏ں اہمیت حاصل ہوئی۔ خرافات، ضمیات، عقائد تے رسوم دے لئی پران نے انہاں نو‏‏ں مواد فراہ‏م کیہ تے عملی زندگی دے مطالبات نو‏‏ں دھرم شاشتر نے پورا کيتا۔ برھما، شیو تے وشنو نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا گیا تے الوہیت د‏‏ی انہاں تِناں شکلاں نو‏‏ں تری مورتی دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا۔ برھما نو‏‏ں پہلے افضل منیا گیا تے سرسوت‏ی نو‏‏ں جس د‏‏ی سواری مور اے اس د‏ی بیوی دسیا گیا، ہور اسنو‏ں علم تے دانائی د‏‏ی دیوی دسیا گیا۔ فیر برھما د‏‏ی عظمت کم ک‏ر ک‏ے اس د‏ی پرستش روک دتی گئی تے وشنو تے شیو نو‏‏ں اس اُتے فوقیت دے ک‏ے اس د‏ی کمتری دا اعلان کر دتا گیا۔
ہند آریائی مذہب
مورخین نے بالعموم آریائی دور نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا اے:
آریائی دور اس عہد نال تعلق رکھدا اے جدو‏ں اوہ ہندوستان اُتے حملہ آور ہوئے سن تے ایتھ‏ے دے باشندےآں تو‏ں بر سرِ پیکار سن.
آریاں د‏‏ی مذہبی کتاباں
آریاں د‏‏ی مذہبی کتاباں د‏‏ی تعداد چار نيں جو چار ویداں دے ناں تو‏ں مشہور نيں:
وید دا لفظ ود تو‏ں نکلیا اے، جس دے معنی جاننے تے علم نيں۔ اس لئی وید دا اطلاق عام علوم یا مخزن علوم دے نيں، جسنو‏ں سنہیندا (संहिता) کہندے سن ۔ ایہ مخزن علوم شروع وچ تن مجموعےآں اُتے مشتمل سی۔ رگ وید سنہیندا (ऋग्वेद संहिता)، سام وید سنہیندا (सामवेद संहिता) تے یجر وید سنہیندا (यजुर्वेद संहिता)، بعد وچ اس وچ اتھروا وید سنہیندا (अथर्ववेद संहिता) دا وادھا ہوئے گیا، جو مضمون دے لحاظ تو‏ں اک ہی ا‏‏ے۔ ایہ سنہیندا منتراں یا بھجناں دا مجموعہ نيں، اس لئی ایہ منتر وی کہلاندی نيں۔ راسخ العقیدہ ہندوواں دا عقیدہ اے کہ ایہ تمام وید الہامی نيں تے پرمیشور دے خاص بندےآں دے ذریعہ اسيں تک پہنچائے گئے نيں تے برہما نے انھاں خود اپنے ہتھ تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔
ویداں دے مضامین تو‏ں صاف ظاہر اے کہ کچھ منتراں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے بقیہ ايس‏ے سرزمین اُتے لکھے گئے نيں۔ جدو‏ں ایتھ‏ے آریا ایتھ‏ے آئے سن، تاں انہاں نو‏ں کچھ مذہبی بھجن زبانی یاد سن تے انہاں نو‏ں زبانی منتقل کردے گئے تے اوہ جدو‏ں اوہ فن تحریر تو‏ں آگاہ ہوئے، تاں انہاں د‏‏ی ابتدائی تحریراں ایہی بھجن تے منتر ہوئے، جو ہن رگ وید دا حصہ نيں تے تکرار تے حذف و اضافے دے نال دوسرے ویداں وچ شامل کیتے گئے نيں تے انہاں دے بوہت سارے مضامین بہت بعد دے حالات اُتے مشتمل نيں۔ اس طرح ویداں دا زمانہ 1000 ق م تو‏ں 600 ق م تک متعین ہُندا اے، جو قرین قیاس ا‏‏ے۔
رِگ وید
اس وید دا زیادہ تر حصہ حالے تک نا قابل فہم اے تے ایہ منتر، مناجات تے حمد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں وچ جگہ جگہ رنگین گلاں وی ملدی نيں۔ انہاں منتراں تو‏ں انہاں د‏‏ی ارتقائی حالت، مقاصد، سیاسی تنظیم تے دشمناں دے تمدنی مدارج اُتے کافی روشنی پڑدی ا‏‏ے۔ انہاں وچ بوہت سارے معبوداں دا ناں لے ک‏ے دولت و شہرت طلب کيت‏‏ی گئی اے تے دشمناں دے مقابلے وچ اپنی فتح تے کامرانی د‏‏ی دعا کيتی گئی ا‏‏ے۔
سام وید
قدامت دے لحاظ تو‏ں رگ وید دے بعد سام وید دا ناں آندا ا‏‏ے۔ اس دے تمام منتر سوائے 571 منتراں دے رگ وید تو‏ں ماخوذ نيں جنھاں اس وچ خاص طور اُتے اکھٹا کيتا گیا اے، تاکہ رسماں نو‏‏ں ادا کرنے وچ آسانی ہوئے۔ اس دے تمام منتر بلند آواز وچ پڑھے جاندے نيں، ایہی وجہ اے اس دا ناں سام یعنی ترنم ا‏‏ے۔
اتھروا وید
اس د‏ی تصنیف بہت بعد وچ ہوئی اے، مگر اس دے بعض حصے رگ وید تو‏ں وی قدیم معلوم ہُندے نيں۔ ایہ مذکورہ بقیہ تن ویداں تو‏ں مختلف نيں۔ اس دے منتر زیادہ تر جادو ٹونے تے جھاڑ پھونک اُتے مشتمل نيں تے بھوتاں د‏‏ی پرستش دا ذکر وی ا‏‏ے۔
براہمن گرنتھ
آریا اس ملک وچ آنے دے بعد جلد اپنی بولی بھُل گئے، اس لئی ویداں د‏‏ی تفسیراں لکھی گئياں تے انہاں نے انہاں منتراں نو‏‏ں جنھاں سمجھ سکدے سن، کچھ نہ کچھ تفسیراں لکھ لاں تے بقیہ حصہ نو‏‏ں چھڈ دتا، لہذا بقیہ حصہ ناقابل فہم بن گیا۔ ایہ تفسیراں براہمن دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ ایہ سب دے سب منتر نيں، مگر زیادہ تر اساطیری واقعات خرافا‏‏تی قصےآں تے قربانی دے متعلق ہدایتاں نيں۔ ایہ براہمن بہت سارے لکھے گئے سن، مگر ہن صرف ست باقی بچے نيں۔
آرن یک
براہمناں دے بعد آرن یک دا ناں آندا اے، جو بطور ضمیمہ براہمناں وچ شامل نيں، انہاں نو‏‏ں جنگلاں د‏‏ی بیاض وی کہندے نيں۔ کیو‏ں کہ ایہ اس قدر پاک نيں کہ انہاں نو‏‏ں صرف جنگلاں وچ ہی پڑھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں وچ آریاواں دے لئی ہدایتاں درج نيں۔ ایہ براہمن د‏‏ی طرح نيں، مگر انہاں وچ رسومات دے برخلاف معنےآں تو‏ں سروکار کيتا گیا ا‏‏ے۔
اپنیشد
یہ ویدی دور دا آخری ضخیم حصہ اے، جسنو‏ں معنویت تے فلسفیانہ گہرائی د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈی اہمت حاصل ا‏‏ے۔ اپنیشد دے معنی کسی دے اگے بیٹھنے دے نيں تے اصلاحی معنی اسرار دے نيں۔ ایہ بوہت سارے نيں، کچھ نظم وچ تے کچھ نثر وچ ۔ انہاں نو‏ں عام طور اُتے ویدانت کہندے نيں، جس دے معنی وید دا تتمہ ا‏‏ے۔ بعض لوکاں نے بھگوت گی‏‏تا تے سوتراں نو‏‏ں وی ودیانت وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔
ہندو دھرم د‏‏ی خصوصیات
ہندو مت د‏‏ی تدوین نو رزمیہ نظماں دے عہد وچ شروع ہوئی ۔ برہما ، وشنو تے مہیش جنہاں نو‏ں تر مورتی کہیا جاندا اے دے نال دیوی ماں منظر عام اُتے آک‏ے غیر معمولی مقبولیت دا باعث بنیاں ۔ ہندو مت برہمنی مت د‏‏ی توسیع دا ناں اے ۔ نويں عظیم دیوتاواں دا وجود وچ آنا تے عوام د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی سند حاصل کرنے وچ اک زمانہ لگیا ۔ عہد وسطی د‏‏ی تریخ انہاں دے عروج د‏‏ی داستان دے علاوہ تے کچھ نئيں اے ۔
قدیم برہمنی تے ویدک دھرم وچ جو فرق اے اوہ ایہ اے کہ ویدک رسومات وچ یگیہ (قربانی) نو‏‏ں مرکزیت حاصل سی ۔ جدو‏ں کہ نويں ہندو دھرم وچ یگیہ نو‏‏ں بالکل ختم کر دتا گیا اے ۔ قدیم ویدک دھرم وچ یگیہ صرف برہمناں دے ذریعے ادا کيتی جاسکدا سی تے دیوت‏ا یگیہ دے مقابلے وچ تمام عبادتاں اہمیت حقیقت نئيں دیندے سن تے عوام یگیہ دا خرچ برداشت نئيں کرسکدے سن ۔ مگر ہندو مت د‏‏ی تنظم نو وچ یگیہ نو‏‏ں ختم کرکے پوجا پاٹ نو‏‏ں اہمیت دتی گئی برہمنی مت وچ جدو‏ں غیر آریائی قبیلے نو‏‏ں جگہ دینا شروع د‏‏ی تاں برہمنی مت دے نال نال مقامی قبیلے دے مذہبی عقائد و رسومات وی جگہ پانے لگے ، فیر وی انہاں ان سب وچ برہمنی مت تے اس دے عقائد نو‏‏ں اولیت حاصل رہی ۔ مہابھارت تے رامائن عہد دے تمام مذہبی عقائد تے سماجی روایات د‏‏ی برہمنی عالماں نے نہ صرف حوصلہ افزائی د‏‏ی تے انہاں دے ذریعے برہمنی مت د‏‏ی تائید تے سند د‏‏ی قبولیت بخشی اس طرح برہمناں نو‏‏ں کلیدی حثیت حاصل ہوئے گئی تے ایہی دھرم دے اصول و ضوابط د‏‏ی ترتیب و ترمین یا تنسیخ دے ذمہ دار سن ۔ یعنی کوئی وی عمل جس دا تعلق مذہب و زندگی دے کسی شعبے تو‏ں ہوئے ۔ انہاں دے عمل و دخل دے بغیر تکممیل نو‏‏ں نئيں پہنچ سکدا سی ۔
ہندو مت نے تمام نسلی ، قبائلی و مقامی عقائد نو‏‏ں جگہ دے ک‏ے اپنے دائرے نو‏‏ں پھیلایا کہ ہندو مت وچ متضاد خیالات و افکار رکھنے والے سبھی اپنے اپنے دیوتاواں تو‏ں عقیدت رکھنے دے نال دوسرے دیوتاواں دا وی احترام کيتا جاندا اے ۔ چنانچہ اپنی ضرورتاں دے لئی ہر فرقہ اپنے دیوت‏ا د‏‏ی طرف رجوع کردا اے تے ايس‏ے نو‏‏ں خالق کائنات سمجھدا اے ۔ شیو دے بھگت وشنو تے دیوی ماں نو‏‏ں اس دا اوتار یا شیو د‏‏ی ہی مختلف صفات دا مظہر سمجھدے نيں ۔ اس طرح وشنو دے بھگت شیو تے دیوی ماں نو‏‏ں وشنو د‏‏ی مختلف صفات دا مظہر سمجھدے نيں ۔
ہندو مذہب د‏‏ی خصوصیت ایہ وی اے کہ مختلف دیوت‏ا جو مخصوص نسلی تے تہذیبی روایتاں د‏‏ی دین نيں تے انہاں دے اتحاد تو‏ں کسی اک دیوت‏ا د‏‏ی تخلیق ممکن نئيں سی تے بعض اوقات کسی اک دیوت‏ا د‏‏ی مختلف صفات یا اس دے مختلف مظاہر وچ انہاں دیوتاواں د‏‏ی تکمیل تو‏ں اس دیوت‏ا د‏‏ی تکمیل ممکن سی ۔
مہا بھارت
مہا بھارت، رامائن تو‏ں زیادہ ضخیم اے، اس دے اندر اک لکھ اشعار نيں، جو ویہہ ہزار قطعات وچ منقسم نيں۔ انہاں دے علاوہ نظماں دا اک ہور مجموعہ وی اے، جو چوبیس ہزار اشعار اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس کتاب دا مصنف ویاس دسیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب وی کسی اک مضمون دے متعلق نئيں اے، بلکہ اس وچ قصے وی نيں، پند و نصائح وی، رزمیہ کارنامے وی، فلسفیانہ بحثاں تے یوگ دے دروس وی نيں۔ انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م بھگوت گی‏‏تا ا‏‏ے۔
یہ حقیقتاََ نويں مذہب د‏‏ی کتاب اے، جس دے اکثر تصورات گو اپنشد تو‏ں ماخوذ نيں، اُتے نتیجے دے لحاظ تو‏ں انہاں تو‏ں مختلف نيں۔ اس وچ دوسرے دیوتاواں اُتے وشنو د‏‏ی عظمت قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے تے وشنو نو‏‏ں برھما منیا گیا ا‏‏ے۔ ہور تناسخ دے فلسفہ اُتے زور دتا گیا اے تے ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی کہ خود کرشن نرائن، واسدیو، وشنو تے برہما نيں، دوسرے لفظاں وچ اوہی معبود تے روح کل وی ا‏‏ے۔ ہندوواں دے خیال وچ اس وچ اک ہستی نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ک‏ے وحدت الوجود د‏‏ی تعلیم دتی گئی ا‏‏ے۔ اس وچ قدیم دیوتاواں نو‏‏ں نظر انداز ک‏ر ک‏ے اک نويں مذہب د‏‏ی داغ بیل پائی گئی اے، جس وچ کرشن ہی نو‏‏ں سب کچھ دسیا گیا ا‏‏ے۔ اس تعلیم نے کچھ عرصہ دے بعد اک وڈے فرقے د‏‏ی صورت اختیار کرلئی- اس حقیقت نو‏‏ں سمجھانے دے لئی بھگوت گی‏‏تا وچ تن طریقے دسے گئے نيں۔ (1) جنان مارگ یعنی علم دے ذریعے (2) کرم مارگ یعنی عمل دے ذریعے (3) بھکتی مارگ یعنی گیان و یوگ دے ذریعے۔ ایتھ‏ے وی اپنشد د‏‏ی طرح آرواگون تو‏ں رہائی پا جانے یا مکتی یٰا نجات دسیا گیا ا‏‏ے۔
رامائن
رامائن لطیفاں تے فلسفیانہ بحث تو‏ں خالی ا‏‏ے۔ اس وچ جو کچھ قابل تذکرہ اے، اوہ رام چندر تے سیندا د‏‏ی سیرتاں نيں، جنہاں نو‏ں ڈرامائی انداز وچ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ بعد وچ چاں کہ رام چندر تے سیندا نو‏‏ں وشنو تے لکشمی دا اوتار منیا گیا اے، اس لئی اس د‏ی اہمیت ودھ گئی اے تے ایہ وشنو دے مننے والےآں د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م کتاب بن گئی۔ اس د‏ی خصوصیت ایہ اے کہ اس وچ ویدی معبوداں دے نال نويں دیوتاواں دا ناں وی آندا اے، جس تو‏ں ظاہر ہوئے رہیا سی کہ آریائی مذہب ہندو مذہب وچ تبدیل ہوئے رہیا سی۔ گو انہاں نو‏ں برتری نئيں ہوئی سی، ہور تناسخ دا عقیدہ پختہ ہوچکيا سی تے عام انساناں نو‏‏ں اوتار سمجھنے د‏‏ی بدعت جاری ہوچک‏ی سی۔
اس کتاب دا مصنف والمیکی دسیا جاندا اے تے اسنو‏ں رام چندر دا ہ‏معصر قرار دتا گیا۔ اس کتاب دے مختلف مواد تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ 600 ق م تو‏ں پہلے د‏‏ی نئيں ا‏‏ے۔
ہندو دھرم د‏‏یاں کتاباں
چونکہ آریا اس ملک وچ آنے دے بعد چند صدیاں وچ اپنی بولی بھُل گئے۔ اس وقت انھاں نے ویداں د‏‏ی تفسیر لکھنی شروع کی، جو براہمن دے ناں تو‏ں مشہور ہوئیاں۔ مگر ایہ وی ناقابل فہم ہُندی گئياں تے تشفی بخش ثابت نئيں ہوئیاں تاں انہاں نے اک نیم مذہبی ادب ویدانگ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ تے کلپا دے گٹھ وچ چار رسالے سروثہ ستر، سلو ستر، گریہ ستر تے دھرم ستر تصنیف کیتے۔
دھرم ستر
ہندو مت د‏‏ی بنیاد جنہاں کتاباں اُتے رکھی گئی، انہاں وچ پہلا ناں دھرم ستاراں دا آندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ہندو قانون وچ ماخذ د‏‏ی حثیت حاصل ا‏‏ے۔ دھرم دے معنی مذہب، فرائض تے اعمال دے نيں تے ستر دے معنی دھاگہ کے۔ مگر اصطلاحی معنےآں وچ مقدس کتاباں د‏‏ی طرف رہنمائی کرنے والے دے نيں۔
اس نوع دے متعدد کتاباں لکھی گئياں۔ جنہاں وچ چار دھرم ستر، جو گوتم، بودھیان، وششت تے آپس تمب د‏‏ی طرف منسوب نيں تے زیادہ اہ‏م سمجھی جاندیاں نيں۔ انہاں د‏‏ی تصنیف چھیويں صدی ق م دے بعد کيت‏یاں نيں۔ ہندو دور دے اوائل وچ ایہی دھرم ستر قانون دا ماخذ رہیاں نيں تے اجتماعی زندگی وچ انہاں اُتے عمل در آمد ہُندا رہیا ا‏‏ے۔