cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام حسن علیہ السلام
۳ ۔حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام تو‏ں منقول اے کہ اک مرتبہ لوکاں نے دیکھاکہ اک شخص دے ہتھ وچ خون آلودچھری اے تے اسی جگہ اک شخص ذبح کيتاہويا پڑاہے جدو‏ں اس تو‏ں پوچھاگیاکہ تونے اسنو‏ں قتل کيتاہے،تواس نے کہیا ہاں ،لوک اسنو‏ں جسدمقتول سمیت جناب امیرالمومنین د‏‏ی خدمت وچ لے چلے اِنّے وچ اک ہور شخص دوڑتاہواآیا،اورکہنے لگیا کہ اسنو‏ں چھوڑدو اس مقتول کاقاتل وچ ہاں ۔ انہاں لوکاں نے اسنو‏ں وی نال لے لیااورحضرت دے پاس لے گئے ساراقصہ بیان کیہ تسيں نے پہلے شخص تو‏ں پوچھاکہ جدو‏ں تواس کاقاتل نئيں تھاتوکیاوجہ اے کہ اپنے نوں اس کاقاتل بیان کيتا،اس نے کہایامولا وچ قصاب ہاں گوسفندذبح کررہاتھا کہ مینو‏ں پیشاب د‏‏ی حاجت ہوئی ،اس طرح خون آلود چھری وچ لئی ہوئے اس خرابہ وچ چلاگیا اوتھ‏ے دیکھاکہ ایہ مقتول تازہ ذبح کيتاہواپڑاہے اِنّے وچ لوک آگئے تے مینو‏ں پکڑلیا ميں نے ایہ خیال کردے ہوئے کہ اس وقت جدو‏ں کہ قتل دے سارے قرائن موجودہاں میرے انکارکوکون باور کريں گا ميں نے اقرارکرلیا ۔
پھرآپ نے دوسرے تو‏ں پوچھاکہ تواس کاقاتل اے اس نے کہیا جی ہاں، وچ ہی اسنو‏ں قتل کر دے چلاگیاتھا جدو‏ں دیکھاکہ اک قصاب د‏‏ی ناحق جان چلی جائے گی توحاضرہوگیا آپ نے فرمایامیرے فرزندحسن نوں بلاؤ اوہی اس مقدمہ کافیصلہ سناواں گے امام حسن آئے تے سارا قصہ سنیا، فرمایادونے نوں چھوڑدو ایہ قصاب بے قصورہے تے یہ شخص اگرچہ قاتل اے مگراس نے اک نفس نوں قتل کيتاتودوسرے نفس (قصاب) نوں بچاکر اسنو‏ں حیات دتی تے ا سکی جان بچالی تے حکم قرآن اے کہ ”من احیاہافکانما احیاالناس جمیعا“ یعنی جس نے اک نفس د‏‏ی جان بچائی اس نے گویاتمام لوکاں د‏‏ی جان بچائی لہذا اس مقتول کاخون بہابیت المال تو‏ں دیاجائے۔
۴ ۔ علی ابن ابراہیم قمی نے اپنی تفسیر وچ لکھاہے کہ شاہ روم نے جدو‏ں حضرت علی دے مقابلہ وچ معاویہ د‏‏ی چیزہ دستیاں تو‏ں آگاہی حاصل کيتی تودونے نوں لکھیا کہ میرے پاس اک اک نمائندہ بھیج داں حضرت علی د‏‏ی طرف تو‏ں امام حسن تے معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں یزید د‏‏ی روانگی عمل وچ ائی یزیدنے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے شاہ روم د‏‏ی دست بوسی د‏‏ی تے امام حسن نے جاندے ہی کہاکہ خداکاشکرہے وچ یہودی ،نصرانی، مجوسی وغیرہ نئيں ہاں بلکہ خالص مسلما‏ن ہاں شاہ روم نے چندتصاویر نکالاں یزیدنے کہا وچ  انہاں تو‏ں اک نوں بھی نئيں پہنچاندا تے نہ بتاسکتاہاں کہ ایہ کن حضرات د‏‏ی شکلیاں نيں امام حسن نے حضرت آدم ،نوح، ابراہیم، اسماعیل، تے شعیب ویحی د‏‏ی تصویراں دیکھ کرپہچان لاں تے اک تصویردیکھ کرآپ رونے لگے بادشاہ نے پوچھایہ کس د‏‏ی تصویرہے فرمایامیرے جدنامدارکی ،
اس دے بعد بادشاہ نے سوال کيتا کہ اوہ کیہڑا جاندارہیاں جواپنی وچ  دے پیٹ تو‏ں پیدانہاں نو‏ں ہوئے آپ نے فرمایااے بادشاہ اوہ ست جاندارہیاں :
۱- ۔ ۲ ۔آدم وحوا
۳ ۔ دنبہ ابراہیم
۴ ناقہ صالح
۵ ۔ ابلیس
٦ ۔ موسوی اژدھا
٧ ۔ اوہ نوں ا جس نے قابیل د‏‏ی دفن ہابیل د‏‏ی طرف رہبری د‏‏ی ۔
امام حسن تے تفسیرقرآن
علامہ ابن طلحہ شافعی بحوالہ تفیروسیط واحدی لکھدے نيں کہ اک شخص نے ابن عباس تے ابن عمرسے اک آیت تو‏ں متعلق ”شاہدومشہود“ دے معنی دریافت کيتے ابن عباس نے شاہدسے یوم جمعہ تے مشہودسے یوم عرفہ بتایااورابن عمرنے یوم جمعہ تے یوم النحرکہیا اس دے بعدوہ شخص امام حسن دے پاس پہنچیا،آپ نے شاہدسے رسول خدااورمشہودسے یوم قیامت فرمایااوردلیل وچ آیت پڑھی :
۱ ۔ یاایہاالنبی اناارسلناک شاہداومبشرا ونذیرا ۔ائے نبی اساں تسيں نوں شاہد ومبشر تے نذیربناکربھیجاہے ۔
۲ ۔ ذالک یوم مجموع لہ الناس وذالک یوم مشہود۔ قیامت کاوہ دن ہوئے گا جس وچ تمام لوک اک مقام پرجمع ہاں کردیے جاواں دے ، تے ایہی یوم مشہود اے ۔ سائل نے سب کاجواب سننے دے بعدکہا”فکان قول الحسن احسن“ امام حسن دا جواب دونے تو‏ں کدرے بہترہے (مطالب السؤل ص ۲۲۵) ۔
امام حسن د‏‏ی عبادت
آپ کازہد
امام شافعی لکھدے نيں کہ امام حسن علیہ السلام نے اکثراپناسارامال راہ خدا وچ تقسیم کردیاہے تے بعض مرتبہ نصف مال تقسیم فرمایاہے اوہ عظیم وپرہیزگارسن ۔
آپ د‏‏ی سخاوت
اک مرتبہ آپ نے اک سائل نوں خداسنو‏ں دعاکردے دیکھیا خدایامجھ دس ہزاردرہم عطافرما آپ نے گھرپہنچ کرمطلوبہ رقم بھجوادی (نورالابصار ص ۱۲۲) ۔
توکل دے متعلق آپ کاارشاد
امام حسن حلم تے اخلاق دے میدان وچ
علامہ ابن شہرآشوب تحریرفرماندے نيں کہ اک دن حضرت امام حسن علیہ السلام گھوڑے پرسوارکدرے تشریف لئی جارہے سن راستہ وچ معاویہ دے طرف داراں کااک شامی سامنے آپيا اس نے حضرت نوں گالیاں دینی شروع کرداں آپ نے اس کامطلقا کوئی جواب نہ دتا جدو‏ں اوہ اپنی ورگی کرچکاتوآپ اس دے نیڑے گئے تے اس نوں سلام کر دے فرمایاکہ بھائی شایدتومسافرہے ،سن اگرتینو‏ں سواری د‏‏ی ضرورت ہوتو وچ  تینو‏ں سوری دیداں، اگرتوبھوکاہے توکھاناکھلاداں ، اگرتینو‏ں کپڑ‏ے درکارہاں توکپڑ‏ے دیداں ،اگرتینو‏ں رہنے نوں جگہ چاہیدا تاں مکان کاانتظام کرداں، اگردولت د‏‏ی ضرورت اے توتینو‏ں اِنّا دیداں کہ توخوش حال ہوجائے ایہ سن کرشامی بے انتہاشرمندہ ہوااورکہنے لگیا کہ وچ گواہی دیتاہاں کہ آپ زمین خداپراس دے خلیفہ نيں مولا وچ  توآپ نوں اورآپ دے باپ دادا نوں سخت نفرت تے حقارت د‏‏ی نظرسے دیکھتاتھا لیکن اج آپ دے اخلاق نے مینو‏ں آپ کاگردیدہ بنادتا ہن وچ آپ دے قد وچ  تو‏ں دورنہ جاواں گا تے تاحیات آپ د‏‏ی خدمت وچ رہواں گا (مناقب جلد ۴ ص ۵۳ ،وکامل مبروج جلد ۲ ص ۸٦) ۔
عہد امیرالمومنین وچ امام حسن د‏‏ی اسلامی خدمات
مورخین کابیان اے کہ جنگ جمل دے بعدجب عائشہ مدینہ جانے پرآمادہ نہ ہوئیاں توحضرت علی نے امام حسن نوں بھیجاکہ انھاں سمجھاکر مدینہ روانہ کرن چنانچہ اوہ اس سعی وچ ممدوح کامیاب ہوگئے بعض تاریخاں وچ اے کہ امام حسن جنگ جمل وصفین وچ علمدارلشکرتھے تے آپ نے معاہدہ تحکیم پردستخط وی فرمائے سن تے جنگ جمل وصفین تے نہروان وچ وی سعی بلیغ د‏‏ی سی۔
فوجی ک وچ دے علاوہ آپ دے سپردسرکاری مہمان خانہ کاانتظام تے شاہی مہماناں د‏‏ی مدارات کاکم وی سی آپ مقدمات دے فیصلے وی کردے سن تے بیت المال د‏‏ی نگرانی وی فرماندے سن وغیرہ وغیرہ ۔
حضرت علی د‏‏ی شہادت تے امام حسن د‏‏ی بیعت
مورخین کابیان اے کہ امام حسن دے والدبزرگوارحضرت علی علیہ السلام دے سرمبارک پربمقام مسجدکوفہ ۱۸/ رمضان ۴۹ ہجری بوقت صبح امیرمعاویہ د‏‏ی سازش تو‏ں عبدالرحمن ابن ملجم مرادی نے زہر وچ بجھی ہوئی تلوارلگائی جس دے صدمہ تو‏ں آپ نے ۲۱/ رمضان المبارک ۴۰ ہجری نوں بوقت صبح شہادت پائی اس وقت امام حسن د‏‏ی عمر ۳٧ سال چھ یوم د‏‏ی تھی_
حضرت علی د‏‏ی تکفین وتدفین دے بعدعبداللہ ابن عباس د‏ی تحریک تو‏ں بقول ابن اثیرقیس ابن سعد بن عبادہ انصاری نے امام حسن د‏‏ی بیعت کيتی تے ان دے بعدتمام حاضرین نے بیعت کرلئی جنہاں د‏‏ی تعدادچالیس ہزارتھی ایہ واقعہ ۲۱/ رمضان ۴۰ ھ یوم جمعہ کاہے کفایة الاثر علامہ مجلسی وچ اے کہ اس وقت آپ نے اک فصیح وبلیغ خطبہ پڑھیا جس وچ آپ نے فرمایاہے کہ اسيں وچ ہراک یاتلوار دے گھاٹ اترے گایازہروغاسنو‏ں شہیدہوئے گا اس دے بعدآپ نے عراق، ایران،خراسان،حجاز،یمن تے بصرہ وغیرہ دے اعمال د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی تے عبداللہ ابن عباس نوں بصرہ کاحاکم مقررفرمایا۔ معاویہ نوں جونہی ایہ خبرپہنچی د‏‏ی بصرہ دے حاکم ابن عباس مقررکردتے گئے نيں تواس نے دوجاسوس روانہ کیتے اک قبیلہ حمیرکاکوفہ د‏‏ی طرف تے دوسراقبیلہ قین کابصرہ د‏‏ی طرف، اس کامقصدیہ تھاکہ لوک امام حسن تو‏ں منحرف ہوکرمیری طرف آجاواں لیکن اوہ دونے جاسوس گرفتارکرلئی گئے تے بعد وچ انہاں نو‏ں قتل کردیاگیا۔
حقیقت اے کہ جدو‏ں عنان حکومت امام حسن دے ہتھو‏ں وچ آئی توزمانہ بڑاپرآشوب تھاحضرت علی جنہاں د‏‏ی شجاعت د‏‏ی دھاک سارے عرب وچ بیٹھی ہوئی سن دنیاسنو‏ں نوں چ کرچ دے سن انہاں د‏‏ی دفعة شہادت نے سوئے ہوئے فتنےآں نوں بیدارکردیاتھا تے ساری مملکت وچ سازشاں د‏‏ی کھیچڑی پک رہی سی خودکوفہ وچ اشعث ابن قیس ، عمربن حریث، شیث ابن ربعی وغیرہ کھلم کھلابرسرعناداورآمادہ فسادنظرآندے سن ۔۔۔ معاویہ نے جابجاجاسوس مقررکردئیے سن جومسلماناں وچ پھوٹ ڈلواندے سن تے حضرت دے لشکر وچ اختلاف وتشتت وافتراق کابیچ بوندے سن اس نے نوں فہ دے وڈے وڈے سرداراں تو‏ں سازشی ملاقات کيتياں تے وڈی وڈی رشوتاں دے کرانہاں نو‏ں توڑلیا۔
بحارالانوار وچ علل الشرائع دے حوالہ تو‏ں منقول اے کہ معاویہ نے عمربن حریث ، اشعث بن قیس، حجرابن الحجر، شبث ابن ربعی دے پاس علیحدہ علیحدہ ایہ پیام بھیجاکہ جس طرح ہوسک‏‏ے حسن ابن علی نوں قتل کرادو،جومنچلایہ کم کرگزرے گااس نوں دولکھ درہم نقدانعام داں گا فوج د‏‏ی سرداری عطاکراں گا تے اپنی کسی لڑکی تو‏ں اس د‏ی شادی کرداں گا ایہ انعام حاصل کرنے دے لئی لوک شب وروزموقع د‏‏ی تاک وچ رہنے لگے حضرت نوں اطلاع ملی توآپ نے کپڑےآں دے تھلے زرہ پہننی شروع کردتی ایتھ‏ے تک کہ نمازجماعت پڑھانے دے لئی باہرنکلدے توزرہ پہن کرنکلدے سن _
معاویہ نے اک طرف توخفیہ توڑجوڑکيتے دوسری طرف اک بڑالشکرعراق پرحملہ کرنے دے لئی بھیج دتا جدو‏ں حملہ آورلشکرحدودعراق وچ دورتک اگے ودھ آیا توحضرت نے اپنے لشکرکوحرکت کرنے کاحکم دیاحجرابن عدی نوں تھوڑی جہی فوج دے نال اگے ودھنے دے لئی فرمایاآپ دے لشکر وچ بھیڑ بھاڑتوخاصی نظرآنے لگی سی مگر سردارجوسپاہیاں نوں لڑاندے نيں کچھ تومعاویہ دے ہتھ بک چ دے سن کچھ عافیت نوں شی وچ مصروف سن حضرت علی د‏‏ی شہادت نے دوستاں دے حوصلے پست کردئیے سن تے دشمناں نوں جرائت وہمت دلادی سی۔
مورخین کابیان اے کہ معاویہ ٦۰ ہزارکی فوج لے کرمقام مسکن وچ جااترا جوبغدادسے دس فرسخ تکریت د‏‏ی ”جانب اوانا“ دے نیڑے واقع اے امام حسن علیہ السلام نوں جب معاویہ د‏‏ی پیشقدمی کاعلم ہواتوآپ نے وی اک وڈے لشکر دے نال نوں چ کردیااورکوفہ تو‏ں ساباط وچ جاپہنچے تے ۱۲ ہزارکی فوج قیس ابن سعد د‏‏ی ماتحتی وچ معاویہ د‏‏ی پیش قدمی روکنے دے لئی روانہ کردتی پھرساباط تو‏ں روانہ ہُندے وقت آپ نے اک خطبہ پڑھیا ،جس وچ آپ نے فرمایاکہ
”لوکاں ! تسيں نے اس شرط پرمیرے تو‏ں بیعت کيتی اے کہ صلح تے جنگ دونے حالتاں وچ میرانال دوگے“ وچ خداکی قسم کھاکرکہتاہاں کہ مینو‏ں کسی شخص تو‏ں بغض وعداوت نئيں اے میرے دل وچ کِسے نوں ستانے کاخیال نئيں وچ صلح نوں جنگ تو‏ں تے محبت نوں عداوت تو‏ں کدرے بہترسمجھتاہاں۔“
لوکاں نے حضرت دے اس خطاب کامطلب ایہ سمجھاکہ حضرت امام حسن، امیرمعاویہ تو‏ں صلح کرنے د‏‏ی طرف مائل نيں تے خلافت تو‏ں دستبرداری کاارادہ دل وچ رکھدے نيں ايس‏ے دوران وچ معاویہ نے امام حسن دے لشکرکی کثرت تو‏ں متاثرہوکریہ مشورہ عمروعاص کچھ لوکاں نوں امام حسن دے لشکروالے سازشیاں نے قیس دے لشکر وچ بھیج کراک دوسرے دے خلاف پروپیگنڈاکرادتا۔ امام حسن دے لشکروالے سازشیاں نے قیس دے متعلق ایہ شہرت دینی شروع د‏‏ی کہ اس نے معاویہ تو‏ں صلح کرلئی اے تے قیس بن سعد دے لشکر وچ  جوسازشی گھسے ہوئے سن انہاں نے تمام لشکریاں وچ ایہ چرچاکردیاکہ امام حسن نے معاویہ تو‏ں صلح کرلئی اے _
امام حسن دے دونے لشکراں وچ اس غلط افواہ دے پھیل جانے تو‏ں بغاوت تے بدگمانی دے جذبات ابھرنکلے امام حسن دے لشکر کاوہ عنصرجسنو‏ں پہلے ہی تو‏ں شبہ تھاکہ ایہ مائل بہ صلح نيں کہ کہنے لگیا کہ امام حسن وی اپنے باپ حضرت علی د‏‏ی طرح کافرہوگئے نيں بالآخرفوجی آپ دے خیمہ پرٹُٹ پئے آپ کاکل اسباب پرت لیاآپ دے تھلے تو‏ں مصلی تک گھسیٹ لیا،دوش مبارک پرسے ردحالے اتارلی تے بعض نمایاں قسم دے افرادنے امام حسن نوں معاویہ دے حوالے کردینے کاپلان تیارکیا،آخرکارآپ انہاں بدبختیاں تو‏ں مایوس ہوکرمدائن دے گورنر،سعدیاسعیدکی طرف روانہ ہوگئے ، راستہ وچ اک خارجی نے جس کانام بروایت الاخبارالطوال ص ۳۹۳ ” جراح بن قیصہ“تھا آپ د‏‏ی ران پرکمین گاہ تو‏ں اک ایساخنجرلگایاجس نے ہڈی تک محفوظ نہ رہنے دیاآپ نے مدائن وچ مقیم رہ کرعلاج کرایا تے اچھے ہوگئے (تریخ کامل جلد ۳ ص ۱٦۱ ،تریخ آئمہ ص ۳۳۳ فتح باری)۔
معاویہ نے موقع غنیمت جان ک‏ے ۲۰ ہزارکالشکرعبداللہ ابن عامرکی قیادت وماتحتی وچ مدائن بھیج دیاامام حسن اس تو‏ں لڑنے دے لئی نکلنے ہی والے سن کہ اس نے عام شہرت کردتی کہ معاویہ بہت بڑالشکرلئی ہوئے آرہاہے وچ امام حسن تے ان دے لشکرسے درخواست کرتاہاں کہ مفت وچ اپنی جان نہ دین تے صلح کرلاں۔
اس دعوت صلح تے پیغام خوف تو‏ں لوکاں دے دل بیٹھ گئے ہمتاں پست ہوگئياں تے امام حسن د‏‏ی فوج بھاگنے دے لئی راستہ لبھن لگی۔
صلح
مورخ معاصرعلامہ علی نقی لکھدے نيں کہ امیرشام نوں حضرت امام حسن علیہ السلام د‏‏ی فوج د‏‏ی حالت تے لوکاں د‏‏ی بے وفائی کاحال معلوم ہوچکاتھااس لئی اوہ سمجھدے سن کہ امام حسن دے لئی جنگ ممکن نئيں اے مکراس دے نال اوہ وی یقین رکھدے سن کہ حضرت امام حسن علیہ السلام کِنے ہی بے بس تے بے کس ہون، مگرعلی وفاطمہ دے بیٹے تے پیغمبر دے دھوہندے نيں اس لئی اوہ ایداں دے شرائط پرہرگزصلح نہ کرن گے جوحق پرستی دے خلاف ہاں تے جنہاں تو‏ں باطل د‏‏ی حمایت ہُندی ہو، اس نوں نظر وچ رکھدے ہوئے انہاں نے اک طرف توآپ دے ساتھیاں نوں عبداللہ بن عامر دے ذریعہ پیغام دلوایاکہ اپنی جان دے پِچھے نہ پڑو، تے خون ریزی نہ ہونے دو۔ اس سلسلہ وچ کچھ لوکاں نوں رشوتاں وی دتیاں گئیاں تے کچھ بزدلاں نوں اپنی تعدادکی زیادتی تو‏ں خوف زدہ کيتاگیااوردوسری طرف حضرت امام حسن علیہ السلام دے پاس پیغام بھیجاکہ آپ جنہاں شرائط پرکدرے انہاں نو‏ں شرائط پرصلح دے لئی تیارہون۔
امام حسن یقینا اپنے ساتھیاں د‏‏ی غداری نوں دیکھدے ہوئے جنگ کرنامناسب نہ سجھدے سن لیکن ايس‏ے دے نال نال ایہ ضرورپیش نظرتھاکہ ایسی صورت پیداہوکہ باطل د‏‏ی تقویت کادھبہ میرے دامن پرنہ آنے پائے، اس گھرانے نوں حکومت واقتدارکی ہوس توکدی سی ہی نئيں انھاں تومطلب اس تو‏ں سی کہ مخلوق خداکی بہتری ہواورحدودوحقوق الہی کااجراہو،اب معاویہ نے جوآپ تو‏ں منہ منگے شرائط پرصلح کرنے دے لئی آمادگی ظاہرکی تواب مصالحت تو‏ں انکارکرنا شخصی اقتدارکی خواہش دے علاوہ تے کچھ نئيں قرارپاسکتاتھا تے یہ معاویہ صلح کيت‏‏‏ی شرائط پرعمل نہ کرن گے ،بعدکی گل سی جدو‏ں تک صلح نہ ہُندی ایہ انجام سامنے آکتھے سکتاتھا تے حجت تمام کِداں ہوسکدی سی پھربھی آخری جواب دینے تو‏ں پہلے آپ نے نال والےآں نوں جمع کرلیا تے تقریرفرمائی
آگاہ رہوکہ تسيں وچ اوہ خون ریزلڑائیاں ہوچک‏ی نيں جنہاں وچ بہت لوک قتل ہوئے کچھ مقتول صفین وچ ہوئے جنہاں دے لئی اج تک رورہے ہواورکچھ مقتول نہروان دے جنہاں کامعاوضہ طلب کررہے ہو، ہن اکرتم موت پرراضی ہوتوہم اس پیغام صلح نوں قبول نہ کرن تے ان تو‏ں اللہ دے بھروسہ پرتلواراں تو‏ں فیصلہ کرن تے اگرزندگی نوں عزیز رکھدے ہوتوہم اس نوں قبول کرلاں تے تواڈی مرضی پرعمل کرن۔
جواب وچ لوکاں نے ہرطرف تو‏ں پکارناشروع کيتاہ‏م زندگی چاہندے نيں اسيں زندگی چاہندے نيں آپ صلح کرلیجیے ،اسی کانتیجہ تھاکہ آپ نے صلح کيت‏‏‏ی شرائط مرتب کر دے معاویہ دے پاس روانہ کيتے (ترجمہ ابن خلدون)۔
شرائط صلح
اس صلح نامہ دے مکمل شرائط حسب ذیل نيں:
۱ ۔ معاویہ حکومت اسلام وچ ،کتاب خدااورسنت رسول پرعمل کرن گے۔
۲ ۔ معاویہ نوں اپنے بعدکسی نوں خلیفہ نامزد کرنے کاحق نہ ہوئے گا۔
۳ ۔ شام وعراق وحجازویمن سب جگہ دے لوکاں دے لئی امان ہوئے گی۔
۴ ۔ حضرت علی دے اصحاب تے شیعہ جتھے وی نيں انہاں دے جان ومال تے ناموس تے اولاد محفوظ رہن گے۔
۵ ۔ معاویہ،حسن بن علی تے ان دے بھائی حسین ابن علی تے خاندان رسول وچو‏ں کسی نوں بھی کوئی نقصان پہنچانے یاہلاک کرنے د‏‏ی نوں شش نہ کرن گے نہ خفیہ طورپراورنہ اعلانیہ ،اورانہاں وچو‏ں کسی نوں کسی جگہ دھمکایااورڈرایانہاں نو‏ں جائے گا۔
اس دے بعد معاویہ نے اپنے لئی عام بیعت کااعلان کردیااوراس سال کانام سنت الجماعت رکھیا پھرامام حسن نوں خطبہ دینے پرمجبورکیہ تسيں منبرپرتشریف لے گئے تے ارشاد فرمایا:
”ائے لوکاں خدائے تعالی نے اسيں وچو‏ں اول دے ذریعہ تو‏ں تواڈی ہدایت د‏‏ی تے آخر دے ذریعہ تو‏ں توانو‏‏ں خونریزی تو‏ں بچایا معاویہ نے اس امر وچ میرے تو‏ں جھگڑاکیاجس کا وچ  اس تو‏ں زیادہ مستحق ہاں لیکن ميں نے لوکاں د‏‏ی خونریزی د‏‏ی نسبت اس امرکوترک کردینابہترسمجھیا تسيں رنج وملال نہ کروکہ ميں نے حکومت اس دے نااہل نوں دے دتی تے اس دے حق نوں جائے ناحق پررکھیا، میری نیت اس معاملہ وچ صرف امت د‏‏ی بھلائی اے ایتھ‏ے تک فرمانے پائے سن کہ معاویہ نے کہا”بس ائے حضرت زیادہ فرمانے د‏‏ی ضرورت نئيں اے “ (تریخ خمیس جلد ۲ ص ۳۲۵) ۔
تکمیل صلح دے بعدامام حسن نے صبرواستقلال تے نفس د‏‏ی بلندی دے نال انہاں تمام ناخوشگوارحالات نوں برداشت کيتا تے معاہدہ پرسختی دے نال قائم رہے مگر ادھر ایہ ہواکہ امیرشام نے جنگ دے ختم ہُندے ہی تے سیاسی اقتدار دے مضبوط ہُندے ہی عراق وچ داخل ہوکرنخیلہ وچ جسنو‏ں نوں فہ د‏‏ی سرحد سمجھنا چاہیدا ،قیام کيتا تے جمعہ دے خطبہ دے بعداعلان کيتاکہ میرامقصد جنگ تو‏ں ایہ نہ سی کہ تسيں لوک نمازپڑھنے لگو روزے رکھنے لگو ،حج کرویازکواة اداکرو، ایہ سب توتم کردے ہی ہومیرامقصد تویہ تھاکہ میری حکومت تسيں پرمسلم ہوجائے تے یہ مقصدمیراحسن دے اس معاہدہ دے بعدپوراہوگیا تے باوجودتم لوکاں د‏‏ی ناگواری دے ميں کامیاب ہوگیا رہ گئے اوہ شرائط جوميں نے حسن دے نال کيتے نيں اوہ سب میرے پیراں دے نیچایتھے انہاں کاپوراکرنا یانہ کرنا میرے ہتھ د‏‏ی گل اے ایہ سن کرمجمع وچ اک سناٹاچھاگیا مگراب کس وچ دم سی کہ اس دے خلاف بولی کھولدا۔
شرائط صلح کاحشر
مورخین کااتفاق اے کہ امیرمعاویہ جومیدان سیاست دے کھلاڑی تے مکروزور د‏‏ی سلطنت دے تاجدارتھے امام حسن تو‏ں وعدہ تے معاہدہ دے بعد ہی سب تو‏ں مکر گئے ”ولم یف لہ معاویة لشئی مماعاہد علیہ“ تریخ کامل ابن اثیرجلد ۳ ص ۱٦۲ وچ اے کہ معاویہ نے کسی اک چیزکی وی پرواہ نہ د‏‏ی تے کسی پرعمل نہ کيتا ، امام ابوالحسن علی بن محمدلکھدے نيں کہ جدو‏ں معاویہ دے لئی امرسلطنت استوراہوگیاتواس نے اپنے حاک وچ نوں جومختلف شہراں تے علاقےآں وچ سن ایہ فرمان بھیجاکہ اگرکوئی شخص ابوتراب تے اس دے اہل بیت د‏‏ی فضیلت د‏‏ی روایت کرے گاتو وچ  اس تو‏ں بری الذمہ ہاں ، جدو‏ں ایہ خبرتمام ملکاں وچ پھیل گئی تے لوکاں نوں معاویہ کامنشاء معلوم ہوگیاتوتمام خطیباں نے منبراں پرسب وشتم تے منقصت امیرالمومنین پرخطبہ دیناشروع کردیاکوفہ وچ زیادابن ابیہ جوکئی برس تک حضرت علی علیہ السلام دے عہد وچ  انہاں دے عمال وچ رہ چکاتھا اوہ شیعیان علی نوں اچھی طرح تو‏ں جانتاتھا ۔ مرداں،عورتاں، جواناں، تے بوڑھاں تو‏ں اچھی طرح آگاہ سی اسنو‏ں ہراک رہائش تے نوں نےآں تے گوشےآں وچ بسنے والےآں کاپتہ سی اسنو‏ں نوں فہ تے بصرہ دونے کاگورنربنادیاگیاتھا۔
اس دے ظلم د‏‏ی ایہ حالت سی کہ شیعیان علی نوں قتل کرتااوربعضاں د‏‏ی اکھاں نوں پھوڑدیندا تے بعضاں دے ہتھ پیر کٹوادیتاتھا اس ظلم عظیم تو‏ں سینکڑاں تباہ ہوگئے، ہزاراں جنگلاں تے پہاڑاں وچ جاچھپے، بصرہ وچ اٹھ ہزارآدمیاں کاقتل واقع ہواجنہاں وچ بیالیس حافظ تے قاری قرآن سن انہاں پرمحبت علی کاجرم عاید کيتاگیا سی حکم ایہ سی کہ علی دے بجائے عثمان دے فضائل بیان کيتے جاواں تے علی دے فضائل دے متعلق ایہ فرمات تھاکہ اک اک فضیلت دے عوض دس دس منقصت ومذمت تصنیف کيتی جاواں ایہ سب کچھ امیرالمومنین تو‏ں بدلالینے تے یزیددے لئی زمین خلافت ہموارکرنے د‏‏ی خاطرتھا۔
صلح دے مراحل طے ہونے دے بعد امام حسن علیہ السلام اپنے بھائی امام حسین علیہ السلام تے عبداللہ ابن جعفراوراپنے اطفال وعیال نوں لے ک‏ے مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے اسلام د‏‏ی تریخ مسٹرذاکرحسین د‏‏ی جلد ۱ ص ۳۴ وچ اے کہ جدو‏ں آپ نوں فہ تو‏ں مدینہ دے لئی روانہ ہوئے تومعاویہ نے راستہ وچ اک پیغام بھیجااوروہ ایہ سی کہ آپ خوارج نال جنگ کرنے دے لئی تیارہوجاواں کیونجے انہاں نے میری بیعت ہُندے ہی پھرسرنکالاہے امام حسن نے جواب دتا کہ جے خونریزی مقصودہُندی تو وچ تیرے تو‏ں صلح کیو‏ں کردا۔
جسٹس امیرعلی اپنی اسلام د‏‏ی تریخ وچ لکھدے نيں کہ خوارج حضرت ابوبکراورحضرت عمرکومندے تے حضرت علی علیہ السلام تے عثمان غنی نوں نئيں تسلیم کردے سن تے بنی امیہ نوں مرتد کہندے سن ۔
صلح حسن تے اس دے وجوہ واسباب
استاذی العلام حضرت علامہ سیدعدیل اختراعلیٰ اللہ مقامہ (سابق پرنسپل مدرسة الواعظین لکھنؤ) اپنی کتاب تسکین الفتن فی صلح الحسن دے ص ۱۵۸ وچ تحریر فرماندے نيں :
امام حسن د‏‏ی پالیسی بلکہ جیساکہ باربارلکھاجاچکاہے کل اہلبیت د‏‏ی پالیسی اک تے صرف اک سی (دراست اللبیب ص ۲۴۹) ۔وہ ایہ کہ حکم خدااورحکم رسول د‏‏ی پابندی انہاں نو‏ں دے احکا‏م کااجراء چاہیدا ،اس مطلب دے لئی جوبرداشت کرناپئے ،مذکورہ بالاحالات وچ امام حسن دے لئی سوائے صلح کيتاچارہ ہوسکتاتھا اس نوں خودصاحبان عقل سمجھ سکدے نيں کسی استدلال د‏‏ی چنداں ضرورت نئيں اے ایتھ‏ے پرعلامہ ابن اثیرکی ایہ عبارت (جس کاترجمہ درج کيتاجاتاہے) قابل غورہ‏ے:
”کہاگیاہے کہ امام حسن نے حکومت معاویہ نوں اس لئی سپردکی کہ جدو‏ں معاویہ نے خلافت حوالے کرنے دے متعلق آپ نوں خط لکھااس وقت آپنے خطبہ پڑھیا تے خداکی حمدوثنا دے بعدفرمایاکہ دیکھوہم نوں شام والےآں تو‏ں اس لئی نئيں دبناپڑرہاہے (کہ اپنی حقیقت وچ ) اسيں نوں کوئی شک یاندامت اے گل توفقط ایہ اے کہ اسيں اہل شام تو‏ں سلامت تے صبر دے نال لڑرہے سن مگراب سلامت وچ عداوت تے صبر وچ فریاد مخلوط کردتی گئی اے جدو‏ں تسيں لوک صفین نوں جارہے سن اس وقت تمہارادین تواڈی دنیاپرمقدم سی لیکن ہن تسيں ایداں دے ہوگئے ہوکہ اج تواڈی دنیاتواڈے دین پرمقدم ہوگئی اے اس وقت تواڈے دونے طرف دوقسم دے مقتول نيں اک صفین دے مقتول جنہاں پررورہے ہودوسرے نہروان دے مقتول جنہاں دے خون کابدلہ لیناچاہ رہے ہوخلاصہ ایہ کہ جوباقی اے اوہ نال چھڈنے والاہے تے جورورہاہے اوہ توبدلہ لیناہی چاہتاہے خوب سمجھ لوکہ معاویہ نے اسيں نوں جس امرکی دعوت دتی اے نہ اس وچ عزت اے تے نہ انصاف ، لہذا اگرتم لوک موت پرآمادہ ہوتوہم اس د‏ی دعوت نوں ردکرداں تے ہمارااوراس کافیصلہ خدا دے نزدیک وی تلوارکی باڑھ تو‏ں ہوجائے تے اگرتم زندگی چاہندے ہوتوجواس نے لکھاہے مان لیاجائے تے جوتواڈی مرضی اے ویساہوجائے، ایہ سنناتھا کہ ہرطرف تو‏ں لوکاں نے چلاناشروع کردیابقابقا، صلح صلح، (تریخ کامل جلد ۳ ص ۱٦۲) ۔
ناظرین انصاف فرماواں کہ کيتااب وی امام حسن دے لئی ایہ رائے اے کہ صلح نہ کرن انہاں فوجیاں دے بل بو‏‏تے پر(اگرایساں کہ فوج تے ان د‏‏ی قوتاں نوں بل بوندا کہاجاسک‏‏ے) لڑائی زیباہے ہرگزنئيں ایداں دے حالات وچ صرف ایہی چارہ تھاکہ صلح کر دے اپنی تے ان تمام لوکاں د‏‏ی زندگی تومحفوظ رکھن جودین رسول دے ناں لیوا تے حقیقی پیروپابندتھے ،اس دے علاوہ پیغمبراسلام د‏‏ی پیشین گوئی وی صلح کيت‏‏‏ی راہ وچ مشعل کاکم کررہی سی (بخاری) علامہ محمدباقرلکھدے نيں کہ حضرت نوں اگرچہ د‏‏ی وفائے صلح پراعتماد نہیںتھالیکن آپ نے حالات دے پیش نظرچاروناچاردعوت صلح منظورکرلئی (دمعئہ ساکبہ)۔
حضرت امام حسن علیہ السلام د‏‏ی شہادت
مفسرقرآن صاحب تفسیرحسینی علامہ حسین واعظ کاشفی رقمطرازہاں کہ امام حسن مصالحہ معاویہ دے بعدمدینہ وچ مستقل طورپرفروکش ہوگئے سن آپ نوں اطلاع ملی کہ بصرہ وچ رہنے والے محبان علی دے اوپرچنداوباشاں نے شبخون مارکران دے ۳۸ آدمی ہلاک کردئیے نيں امام حسن اس خبرسے متاثرہوکربصرہ دے لئی روانہ ہوگئے آپ دے ہمراہ عبداللہ ابن عباس وی سن ،راستے وچ بمقام موصلی سعدموصلی جوجناب مختارابن ابی عبیدہ ثقفی دے چچاتھے دے اوتھ‏ے قیام فرمایا اس دے بعداوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوکردمشق تو‏ں واپسی پرجب آپ موصل پہنچے توباصرارشدیداک دوسرے شخص دے ہاں مقیم ہوئے تے وہ شخص معاویہ دے فریب وچ آچکاتھا تے مال ودولت د‏‏ی وجہ تو‏ں امام حسن نوں زہردینے کاوعدہ کرچکاتھا چنانچہ دوران قیام وچ اس نے تن بارحضرت نوں کھانے وچ زہردتا، لیکن آپ بچ گئے ۔
سعدموصلی نے موقع پاکرجانماز دے تھلے تو‏ں اوہ خط کڈ لیاجومعاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں امام دے میزبان دے ناں تو‏ں بھیجاگیاتھا خط پڑھ کر سعدموصلی اگ بگولہ ہوگئے تے میزبان تو‏ں پوچھاکیامعاملہ اے، اس نے لاعلمی ظاہرکی مگراس دے عذرکوباورنہ کيتاگیا تے اس د‏ی زدوکوب کيتی گئی ایتھ‏ے تک کہ اوہ ہلاک ہوگیا اس دے بعدآپ روانہ مدینہ ہوگئے۔
مدینہ وچ اس وقت مروان بن حکم والی سی اسنو‏ں معاویہ کاحکم تھاکہ جس صورت تو‏ں ہوسک‏‏ے امام حسن نوں ہلاک کردو مروان نے اک رومی دلالہ جس کانام ”الیسونیہ“ سی نوں طلب کيتااوراس تو‏ں کہیا کہ توجعدہ بنت اشعث دے پاس جاکراسنو‏ں میرایہ پیغام پہنچادے کہ اگرتوامام حسن نوں کسی صورت تو‏ں شہید کردے گی توتینو‏ں معاویہ اک ہزاردینارسرخ تے پنجاہ خلعت مصری عطاکريں گا تے اپنے بیٹے یزید دے نال تیراعقدکردے گا تے اس دے نال نال سودینانقد بھیج دئیے دلالہ نے وعدہ کيتااورجعدہ دے پاس جاکراس تو‏ں وعدہ لے لیا،امام حسن اس وقت گھر وچ نہ سن تے بمقام عقیق گئے ہوئے سن اس لئی دلالہ نوں گل گل کااچھاخاصاموقع مل گیا تے وہ جعدہ نوں راضی کرنے وچ کامیاب ہوگئی ۔
الغرض مروان نے زہربھیجااورجعدہ نے امام حسن نوں شہد وچ ملیا ک‏ے دیدتا امام علیہ السلام نے اسنو‏ں کھاندے ہی بیمارہوگیے تے فوراروضہ رسول پرجاک‏ے صحت یاب ہوئے زہرتوآپ نے کھالیا لیکن جعدہ تو‏ں بدگمان وی ہوگئے ،آپ نوں شبہ ہوگیا جس د‏‏ی بناپرآپ نے اس دے ہتھ کاکھاناپیناچھوڑدیااوریہ معمول مقررکرلیاکہ حضرت قاسم د‏‏ی  وچ  یاحضرت امام حسین دے گھرسے کھانامنگاکرکھانے لگے ۔
تھوڑے عرصہ دے بعد آپ جعدہ دے گھرتشر یف لے گئے اس نے کہاکہ مولا حوالی مدینہ تو‏ں بہت عمدہ خرمے آئے نيں حکم ہوتوحاضرکراں آپ چونکہ خرمے نوں بہت پسندکردے سن فرمایالے آ،وہ زہرآلودخرمے لے کرآئی تے پہچانے ہوئے دانے چھوڑکرخودنال کھانے لگی امام نے اک طرف تو‏ں کھانا شروع کيتا تے وہ دانے کھاگئے جنہاں وچ زہرتھا اس دے بعدامام حسین دے گھرتشریف لیائے تے ساری رات تڑپ کربسرکی ،صبح نوں روضة رسول پرجاکردعامنگی تے صحتیاب ہوئے_
امام حسن نے بارباراس قسم د‏‏ی تکلیف اٹھانے دے بعداپنے بھائیاں تو‏ں تبدیلی آب وہوادے لئی موصل جانے کامشورہ کيتااورموصل دے لئی روانہ ہوگئے ،آپ دے ہمراہ حضرت عباس تے چند ہواخواہان وی گئے، حالے اوتھ‏ے چندیوم نہ گزرے سن کہ شام تو‏ں اک نابینا بھیج دیاگیا تے اسنو‏ں اک ایسا عصادیاگیاجس دے تھلے لوہالگایاہواتھا جوزہر وچ بجھاہواتھا اس نابینا نے موصل پہنچ ک‏ے امام حسن دے دوستدارانہاں وچو‏ں اپنے نوں ظاہرکیا تے موقع پاکر انہاں دے پیر وچ  اپنے عصاکی نوک چبھودی زہرجسم وچ دوڑگیااورآپ علیل ہوگئے ،جراح علاج دے لئی بلایاگیا،اس نے علاج شروع کيتا، نابینا زخم لگا دے روپوش ہوگیاتھا ،چودہ دن دے بعدجب پندرہويں دن اوہ نکل کرشام د‏‏ی طرف روانہ ہواتوحضرت عباس علمدارکی اس پرنظرجاپئی آپ نے اس تو‏ں عصاکھو کراس دے سرپراس زورسے ماراکہ سرشگافتہ ہوگیااوروہ اپنے کیفروکردارکوپہنچ گیا ۔
اس دے بعدجناب مختاراوران دے چچا سعدموصلی نے اس د‏ی لاش جلادی چنددناں دے بعدحضرت امام حسن مدینہ منورہ واپس تشریف لے گئے۔
اس دے بعدآپ نے جعدہ تو‏ں کہاافسوس تونے وڈی بے وفائی د‏‏ی ،لیکن یادرکھ کہ تونے جس مقصد دے لئی ایساکیاہے اس وچ کامیاب نہ ہوئے گی اس دے بعد آپ نے امام حسین تے بہناں تو‏ں کچھ وصیتاں کيتياں تے اکھاں بندفرمالاں پھرتھوڑی دیر دے بعداکھ کھول کرفرمایاائے حسین میرے بال بچے تواڈے سپرد نيں پھربندفرماکرناناکی خد وچ پہنچ گئے ”اناللہ واناالیہ راجعون“ ۔
امام حسن د‏‏ی شہادت دے فورا بعدمروان نے جعدہ نوں اپنے پاس بلاکردوعورتاں تے اک مرد دے نال معاویہ دے پاس بھیج دیامعاویہ نے اسنو‏ں ہتھ پیر بندھواکردریائے نیل وچ ایہ کہہ کرڈلوادیاکہ تونے جدو‏ں امام حسن دے نال وفا نہ کی، تویزید دے نال کيتاوفاکرے گی(روضة الشہداء ص ۲۲۰ تو‏ں ۲۳۵ طبع بمبئی ۱۲۸۵ ءء وذکرالعباس ص ۵۰ طبع لاہور ۱۹۵٦ ءء۔
امام حسن د‏‏ی تجہیزوتکفین
الغرض امام حسن د‏‏ی شہادت دے بعدامام حسین نے غسل وکفن کاانتظام فرمایااورنمازجنازہ پڑھی گئی امام حسن د‏‏ی وصیت دے مطابق انہاں نو‏ں سرورکائنات دے پہلو وچ دفن کرنے دے لئی اپنے کندھےآں پراٹھاکر لے چلے حالے پہنچے ہی سن کہ بنی امیہ خصوصامروان وغیرہ نے اگے ودھ ک‏ے پہلوئے رسول وچ دفن ہونے تو‏ں روکااورحضرت عایشہ وی اک خچرپرسوارہوک‏ے آپہنچاں ،اورکہنے لگياں ایہ گھیرمیراہے وچ توہرگزحسن نوں اپنے گھر وچ  دفن نہ ہونے داں گی (تریخ ابوالفداء جلد ۱ ص ۱۸۳ ،روضة المناظرجلد ۱۱ ص ۱۳۳ ،ایہ سن کربعض لوکاں نے کہااے عائشہ تمہاراکیاحال اے کدی اونٹھ پرسوارہوکردامادرسول نال جنگ کردی ہوئے کدی خچرپرسوارہوک‏ے فرزندرسول دے دفن وچ مزاحمت کردی ہوتوانو‏‏ں ایسانہاں نو‏ں کرناچاہیدا (تفصیل دے لئی ملاحظہ ہوذکرالعباس ص ۵۱) ۔
کتاب روضة الصفا جلد ۳ ص ٧ وچ اے کہ کئی تیرتابوت وچ پیوست ہوگئے ۔
کتاب ذکرالعباس ص ۵۱ وچ اے کہ تابوت وچ سترتیرپیوست ہوئے سن ۔
(اسلام د‏‏ی تریخ جلد ۱ ص ۲۸ وچ اے کہ ناچارنعش مبارک نوں جنت البقیع وچ لاکردفن کردیاگیا۔ تریخ کامل جلد ۳ ص ۱۸۲ وچ اے کہ شہادت دے وقت آپ د‏‏ی عمر ۴٧ سال د‏‏ی سی۔
آپ د‏‏ی ازواج تے اولاد
آپ نے مختلف اوقات وچ ۹ بیویاں کيتياں ، آپ د‏‏ی اولاد وچ ۸ بیٹے تے ٧ بیٹیاں سن ،ایہی تعدادارشادمفید ص ۲۰۸ ،نورالابصارص ۱۱۲ طبع مصر وچ  اے ۔
جناب زیدوڈے جلیل القدراورصدقات رسول دے متولی سن انہاں نے ۱۲۰ ھء وچ بعمر ۹۰ سال انتقال فرمایاہے ۔
جناب حسن مثنی نہایت جلیل القدر فاضل متقی تے صدقات امیرالمومنین دے متولی سن آپ د‏‏ی شادی امام حسین د‏‏ی بیٹی جناب فاطمہ نال ہوئی سی آپ نے کربلاکی جنگ وچ شرکت کيتی سی تے بے انتہازخمی ہوک‏ے مقتلاں وچ دب گئے سن جدو‏ں سرکاٹے جارہے سن تب انہاں دے ما وچ ابواحسان نے آپ نوں زندہ پاکرعمرسعدسے لے لیاتھا آپ نوں خلیفہ سلیمان بن عبدالملک نے ۹٧ ھء وچ زہردیدیاتھا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ نے ۵۲ سال د‏‏ی عمر وچ  انتقال فرمایاآپ د‏‏ی شہادت دے بعد آپ د‏‏ی بیوی جناب فاطمہ اک سال تک قبرپرخیمہ زن رہیاں ۔
حضرت امام حسین علیہ السلام
آپ د‏‏ی ولادت
حضرت امام حسن علیہ لسلام د‏‏ی ولات دے بعدپنجاہ راتاں گزريں سن کہ حضرت امام حسن علیہ السلام کانطفہ وجودبطن مادر وچ مستقرہواتھا حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام ارشادفرماندے نيں کہ ولادت حسن تے استقرارحمل حسین وچ اک طہردافاصلہ سی(اصابہ نزول الابرار واقدی)۔
حالے آپ د‏‏ی ولادت نہ ہونے پائی سی کہ بروايتی ام الفضل بنت حارث نے خواب وچ دیکھاکہ رسول کریم دے جسم کااک ٹکڑا کاپ کرمیری آغوش وچ رکھاگیاہے اس خواب تو‏ں اوہ بہت گھبراواں تے دوڑی ہوئی رسول کریم د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوکرعرض پردازہوئیاں کہ حضوراج اک بہت براخواب دیکھاہے ،حضرت نے خواب سن کرمسکراندے ہوئے فرمایاکہ ایہ خواب تونہایت ہی عمدہ اے اے ام الفضل د‏‏ی تعبیریہ اے کہ میری بیٹی فاطمہ دے بطن تو‏ں عنقریب اک بچہ پیداہوئے گا جو تواڈی آغوش وچ پرورش آئے گا ۔
آپ دے ارشاد فرمانے نوں تھوڑی ہی عرصہ گزراتھاکہ خصوصی مدت حمل صرف چھ ماہ گزرکرنورنظررسول امام حسین بتریخ ۳/ شعبان ۴ ء ہجری بمقام مدینہ منورہ بطن مادرسے آغوش مادر وچ آگئے۔ ( ، ، ، )۔
ام الفضل کابیان اے کہ وچ حسب الحکم انہاں د‏‏ی خدمت کردی رہی ،اک دن وچ بچہ نوں لے ک‏ے آنحضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوئی آپ نے آغوش محبت وچ لے کرپیارکیااورآپ رونے لگے ميں نے سبب دریافت کيتا توفرمایاکہ حالے حالے جبرئیل میرے پاس آئے سن اوہ بتلاگئے نيں کہ ایہ بچہ امت دے ہتھو‏ں نہایت ظلم وستم دے نال شہیدہوئے گا،اورہ‏ے ام الفضل اوہ مینو‏ں اس د‏ی قتل گاہ د‏‏ی سرخ مٹی وی دے گئے نيں ۔
اورمسنداامام رضا ص ۳۸ وچ اے کہ آنحضرت نے فرمایادیکھویہ واقعہ فاطمہ تو‏ں کوئی نہ بتلائے ورنہ اوہ سخت پریشان ہاں گی ،ملاجامی لکھدے نيں کہ ام سلمہ نے بیان کيتاکہ اک دن رسول خدامیرے گھراس حال وچ تشریف لیائے کہ آپ دے سرمبارک دے بال بکھرے ہوئے سن ، تے چہرہ پرگردپئی ہوئی سی ،ميں نے اس پریشانی نوں دیکھ کرپُچھیا کيتابات اے فرمایامینو‏ں حالے حالے جبرئیل عراق دے مقام کربلا وچ  لے گئے سن اوتھ‏ے ميں نے جائے قتل حسین دیکھی اے تے یہ مٹی لایاہاں ائے ام سلمہ اسنو‏ں اپنے پاس محفوظ رکھو جدو‏ں ایہ خون ہوجائے توسمجھنا کہ میرا حسین شہیدہوگیا ۔الخ ۔
امام شبلنجی لکھدے نيں کہ ولادت دے بعدسرورکائنات صلعم نے امام حسین د‏‏ی اکھاں وچ لعاب دہن لگایااوراپنی بولی انہاں دے منہ وچ دے ک‏ے وڈی دیرتک چسایا،اس دے بعدداہنے کان وچ اذان تے کھبے کان وچ اقامت کہی، پھردعائے خیرفرماکر حسین ناں رکھیا ۔
علماء کابیان اے کہ ایہ ناں اسلام تو‏ں پہلے کسی کحالے نئيں سی ،وہ ایہ وی کہندے نيں کہ ایہ ناں خودخداوندعالم کارکھاہواہے ۔
کتاب اعلام الوری طبرسی وچ اے کہ ایہ ناں وی دیگرآئمہ دے ناواں د‏‏ی طرح لوح محفوظ وچ لکھاہواا‏‏ے۔
آپ کاعقیہ
امام حسین کانام رکھنے دے بعد سرورکائنات نے حضرت فاطمہ تو‏ں فرمایاکہ بیٹی جس طرح حسن کاعقیقہ کيتاگیاہے ايس‏ے طرح ايس‏ے دے عقیقہ کحالے انتظام کرو،اوراسی طرح بالاں دے اسيں وزن چاندی تصدق کرو، جس طرح اس دے بھائی حسن دے لئی کرچک‏ی ہوئے ،الغرض اک مینڈھا منگوایاگیا،اوررسم عقیقہ اداکردتی گئی ۔
بعض معاصرین نے عقیقہ دے نال ختنہ کاذکرکیاہے جومیرے نزدیک قطعا ناقابل قبول اے کیونجے امام کامختون پیداہونا مسلمات تو‏ں ا‏‏ے۔
کنیت والقاب
آپ د‏‏ی کنیت صرف ابوعبداللہ سی ،البتہ القاب آپ دے بے شمارہیاں جنہاں وچ سیدوصبط اصغر، شہیداکبر، تے سیدالشہداء زیادہ مشہورہیاں۔ علامہ محمدبن طلحہ شافعی کابیان اے کہ سبط تے سیدخودرسول کریم دے معین کردہ القاب نيں ۔
آپ د‏‏ی رضاعت
اصول کافی باب مولدالحسین ص ۱۱۴ وچ اے کہ امام حسین نے پیداہونے دے بعدنہ حضرت فاطمہ زہراکاشیرمبارک نوش کيتااورنہ کسی تے دائی کادُدھ پیا، ہوتایہ سی کہ جدو‏ں آپ بھو دے ہُندے سن توسرورکائنات تشریف لاکرزبان مبارک دہن اقدس وچ دے دیندے سن تے امام حسین اسنو‏ں چوسنے لگدے سن ،ایتھ‏ے تک کہ سیر وسیرآب ہوجاندے سن ،معلوم ہوناچاہیدا کہ ايس‏ے تو‏ں امام حسین کاگوشت پوست بنااورلعاب دہن رسالت تو‏ں حسین پرورش پاکر کاررسالت انجام دینے د‏‏ی صلاحیت دے مالک بنے ایہی وجہ اے کہ آپ رسول کریم تو‏ں بہت مشابہ سن (نورالابصار ص ۱۱۳) ۔
خداوندعالم د‏‏ی طرف تو‏ں ولادت امام حسین د‏‏ی تہنیت تے تعزیت
علامہ حسین واعظ کاشفی رقمطرازہاں کہ امام حسین د‏‏ی ولادت دے بعدخلاق عالم نے جبرئیل نوں حکم دیاکہ زمین پرجاکرمیرے حبیب محمدمصطفیٰ نوں میری طرف تو‏ں حسین د‏‏ی ولادت پرمبارک بادد یدو تے نال ہی نال انہاں د‏‏ی شہادت عظمی تو‏ں وی مطلع کر دے تعزیت اداکردو،جناب جبرئیل بحکم رب جلیل زمین پرواردہوئے تے انہاں نے آنحضرت د‏‏ی خدمت وچ شہادت حسینی د‏‏ی تعزیت وی منجانب اللہ اداکيتی جاندی اے ،ایہ سن کرسرورکائنات کاماتھا ٹھنکا تے آپ نے پُچھیا ،جبرئیل ماجراکیاہے تہنیت دے نال تعزیت د‏‏ی تفصیل بیان کرو، جبرئیل نے عرض کيتی کہ مولااک اوہ دن ہوئے گا جس دن آپ دے چہیندے فرزند”حسین“ دے گلوئے مبارک پرخنجرآبداررکھاجائے گا تے آپ کایہ نورنظربے یارومددگارمیدان کربلا وچ یکہ وتنہاتین دن کابھوکاپیاسا شہیدہوئے گا ایہ سن کرسرورعالم محوگریہ ہوگئے آپ دے رونے د‏‏ی خبرجونہی امیرالمومنین نوں پہنچی اوہ وی رونے لگے تے عالم گریہ وچ داخل خانہ سیدہ ہوگئے ۔
جناب سیدہ نے جوحضرت علی نوں روتادیکھیا دل بے چین ہوگیا،عرض کيتی ابوالحسن رونے کاسبب کيتاہے فرمایابنت رسول حالے جبرئیل آئے نيں تے وہ حسین د‏‏ی تہنیت دے نال نال اس د‏ی شہادت د‏‏ی وی خبردے گئے نيں حالات تو‏ں باخبرہونے دے بعد فاطمہ دے گریہ گلوگیرہوگیا،آپ نے حضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضرہوکرعرض کيتی باباجان ایہ کدو‏‏ں ہوئے گا،فرمایاجدو‏ں ميں نہ ہاں گانہ توہوئے گی نہ علی ہون گے نہ حسن ہون گے فاطمہ نے پوچھابابامیرابچہ کس خطاپرشہید ہوگافرمایافاطمہ بالکل بے جرم وخطاصرف اسلام د‏‏ی حمایت وچ شہادت ہوئے گی، فاطمہ نے عرض کيتی باباجان جدو‏ں اسيں وچو‏ں کوئی نہ ہوئے گا توپھراس اُتے گریہ نوں ن کرے گااوراس د‏ی صف ماتم نوں ن بچھائے گا،راوی کابیان اے کہ اس سوال کاحضرت رسول کریم حالے جواب نہ دینے پائے سن کہ ہاتف غیبی د‏‏ی آواز آئی، اے فاطمہ غم نہ کروتواڈے اس فرزندکاغم ابدالآباد تک منایاجائے گا تے اس کاماتم قیامت تک جاری رہے گا اک روایت وچ اے کہ رسول خدانے فاطمہ دے جواب وچ ایہ فرمایاتھا کہ خداکچھ لوکاں نوں ہمیشہ پیداکرتارہے گا جس دے بُڈھے بوڑھاں پراورجوان جواناں پراوربچے بچےآں پراورعورتاں عورتاں اُتے گریہ وزاری کردے رہن گے۔
فطرس کاواقعہ
علامہ مذکوربحوالہ حضرت شیخ مفید علیہ الرحمہ رقمطرازہیںکہ ايس‏ے تہنیت دے سلسلہ وچ جناب جبرئیل بے شمارفرشتےآں دے نال زمین د‏‏ی طرف آرہے سن کہ ناگاہ انہاں د‏‏ی نظرزمین دے اک غیرمعروف طبقہ پرپئی دیکھاکہ اک فرشتہ زمین پرپڑاہوازاروقطاررورہاہے آپ اس دے نیڑے گئے تے آپ نے اس تو‏ں ماجرا پوچھااس نے کہااے جبرئیل وچ اوہی فرشتہ ہاں جوپہلے آسمان پرسترہزارفرشتےآں د‏‏ی قیادت کرتاتھا میرانام فطرس اے جبرئیل نے پُچھیا تینو‏ں کس جرم د‏‏ی ایہ سزاملی اے اس نے عرض کيتی ،مرضی معبود دے سمجھنے وچ اک پل د‏‏ی دیرکی سی جس د‏‏ی ایہ سزابھگت رہاہاں بال وپرجل گئے نيں یہاںکنج تنہائی وچ پڑاہاں ۔
ائے جبرئیل خدارامیری کچھ مددکروحالے جبرئیل جواب نہ دینے پائے سن کہ اس نے سوال کيتاائے روح الامین آپ کتھے جارہے نيں انہاں نے فرمایاکہ نبی آخرالز وچ حضرت محمدمصطفیٰ صلعم دے ایتھ‏ے اک فرزندپیداہواہے جس کانام حسین اے وچ خداکی طرف تو‏ں اس د‏ی ادائے تہنیت دے لئی جارہاہون، فطرس نے عرض کيتی اے جبرئیل خدادے لئی مینو‏ں اپنے ہمراہ لیندے چلو مینو‏ں ايس‏ے درسے شفااورنجات مل سکدی اے جبرئیل اسنو‏ں نال لے ک‏ے حضورکی خدمت وچ اس وقت پہنچے جدو‏ں کہ امام حسین آغوش رسول وچ جلوہ فرماتھے جبرئیل نے عرض حال کيتا،سرورکائنات نے فرمایاکہ فطرس دے جسم نوں حسین دے بدن تو‏ں مس کردو ،شفاہوجائے گی جبرئیل نے ایساہی کيتا تے فطرس دے بال وپراسی طرح روئیدہ ہوگیے جس طرح پہلے سن ۔
وہ صحت پانے دے بعد فخرومباہات کرتاہوااپنی منزل”اصلی“ آسمان سوم پرجاپہنچیا تے مثل سابق سترہزارفرشتےآں د‏‏ی قیادت کرنے لگیا ،بعدازشہادت حسین چاں برآں قضیہ مطلع شد“ ایتھ‏ے تک کہ اوہ زمانہ آیاجس وچ امام حسین نے شہادت پائی تے اسنو‏ں حالات تو‏ں آگاہی ہوئی تواس نے بارگاہ احدیت وچ عرض کيتی مالک مینو‏ں اجازت دتی جائے کہ مین زمین پرجاکردشمنان حسین نال جنگ کراں ارشادہواکہ جنگ کيت‏ی ضرورت نئيں البتہ توسترہزارفرشتے لے ک‏ے زمین اُتے جا تے ان د‏‏ی قبرمبارک پرصبح وشام گریہ ماتم کيتاکراوراس کاجوثواب ہواسنو‏ں انہاں دے رونے والےآں دے لئی ہبہ کردے چنانچہ فطرس زمین کربلاپرجاپہنچیا تے دا قیام قیامت شب وروزروتارہے گا(روضة الشہداازص ۲۳٦ تاص ۲۳۸ طبع بمبئی ۱۳۸۵ ئھ وغنیة الطالبین شیخ عبدالقادر جیلانی)۔
امام حسین سینہ رسول پر
صحابی رسول ابوہریرہ راوی حدیث کابیان اے کہ ميں نے اپنی اکھاں تو‏ں ایہ دیکھاہے کہ رسول کریم لیٹے ہوئے تے امام حسین نہایت کمسنی دے عالم وچ انہاں دے سینہ مبارک پرہیاں ، انہاں دے دونے ہتھو‏ں نوں پکڑے ہوئے فرماندے نيں اے حسین تومیرے سینے پرکودچنانچہ امام حسین آپ دے سینہ مبارک اُتے نوں دنے لگے اس دے بعدحضورصلعم نے امام حسین کامنہ چوم کرخداکی بارگاہ وچ عرض کيتی اے میرے پالنے والے وچ اسنو‏ں بے حدچاہتاہاں توبھی اسنو‏ں محبوب رکھ ،اک روایت وچ اے کہ آنحضرت امام حسین کالعاب دہن تے ان د‏‏ی بولی اس طرح چوستے سن جس طرح کجھورکوئی چوسے ( ، ، ، ، ) ۔
جنت دے کپڑ‏ے تے فرزندان رسول د‏‏ی عید
امام حسن تے امام حسین کابچپناہے عیدآنے والی ہیاوران اسخیائے عالم دے گھر وچ نويں کپڑ‏ے کاکیاذکرپرانے کپڑ‏ے بلکہ نان جواں تک نئيں اے بچےآں نے  وچ  دے گلے وچ بانہاں نو‏ں ڈال داں مادرگرامی اطفال مدینہ عید دے دن زرق برق کپڑ‏ے پہن کرنکلاں گے تے ساڈے پاس بالکل لباس نونئيں اے اسيں کس طرح عیدمناواں گے  وچ  نے کہیا بچوگھبراؤنئيں ،تواڈے کپڑ‏ے درزی لیائے گا عیدکی رات آئی بچےآں نے  وچ  تو‏ں پھرکپڑےآں کاتقاضاکیا، وچ  نے اوہی جواب دے کرنونہالاں نوں خاموش کردتا۔
حالے صبح نئيں ہونے پائی سی کہ اک شخص نے دق الباب کيتا،دروازہ کھٹکھٹایافضہ دروازہ پرگئياں اک شخص نے اک بقچہ لباس دتا، فضہ نے سیدئہ عالم د‏‏ی خدمت وچ اسنو‏ں پیش کيتااب جوکھولاتواس وچ دوچھوٹے چھوٹے عمامے دوقکھبے،دوعکھبے غرضیکہ تمام ضروری کپڑ‏ے موجود سن وچ  کادل باغ باغ ہوگیاوہ توسمجھ گئياں کہ ایہ کپڑ‏ے جنت تو‏ں آئے نيں لیکن منہ تو‏ں کچھ نئيں کہابچےآں نوں جگایاکپڑ‏ے دئیے صبح ہوئی بچےآں نے جدو‏ں کپڑےآں دے رنگ د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی توکہامادرگرامی ایہ توسفیدکپڑ‏ے نيں اطفال مدینہ رنگین کپڑ‏ے پہننے ہون گے، اماں جان سانو‏ں رنگین کپڑ‏ے چاہیدے نیں ۔
حضور انورکواطلاع ملی ،تشریف لائے، فرمایاگھبراؤنئيں تواڈے کپڑ‏ے حالے حالے رنگین ہوجاواں گے اِنّے وچ جبرئیل آفتابہ لئی ہوئے آپہنچے انہاں نے پانی ڈالیا محمدمصطفیٰ دے ارادے تو‏ں کپڑ‏ے سبزاورسرخ ہوگئے سبزجوڑاحسن نے پہناسرخ جوڑاحسین نے زیب تن کيتا، وچ  نے گلے لگالیا باپ نے بوسے دئیے نانا نے اپنی پشت پرسوارکر دے مہار دے بدلے زلفاں ہتھو‏ں وچ دیداں تے کہیا،میرے نونہالو،رسالت د‏‏ی باگ ڈورتواڈے ہتھو‏ں وچ اے جدھرچاہو موڑدو تے جہاں چاہولے چلو ۔
بعض علماء داکہناہے کہ سرورکائنات بچےآں نوں پشت پربٹھاکردونے ہتھو‏ں تے پیراں تو‏ں چلنے لگے تے بچےآں د‏‏ی فرمائش پراونٹھ د‏‏ی آوازمنہ تو‏ں نکالنے لگے ۔
امام حسین دا سردارجنت ہونا
پیغبراسلام د‏‏ی ایہ حدیث مسلمات تے متواترات تو‏ں اے کہ ”الحسن والحسین سیداشباب اہل الجنة وابوہماخیرمنہما“ حسن تے حسین جوانان جنت دے سردارہیاں تے ان دے پدربزرگواران دناں تو‏ں بہترہیاں (ابن ماجہ)صحابی رسول جناب حذیفہ یمانی کابیان اے کہ ميں نے اک دن سرورکائنات صلعم نوں بے انتہا مسرور دیکھ کرپوچھاحضور،افراط مسرت د‏‏ی کيتاوجہ اے فرمایااے حذیفہ اج اک ایساملک نازل ہواہے جومیرے پاس اس تو‏ں پہلے کدی نئيں ایاتھا اس نے مینو‏ں میرے بچےآں د‏‏ی سرداری جنت پرمبارک دتی اے تے کہاہے کہ”ان فاطمة سیدة نساء اہل الجنة وان الحسن والحسین سیداشباب اہل الجنة“ فاطمة جنت د‏‏ی عورتاں د‏‏ی سردارہیاں تے حسنین جنت دے مرداں دے سردارہیاں ( ، ، ، ، ) ۔
اس حدیث تو‏ں سیادت علویہ کامسئلہ وی حل ہوگیا قطع نظراس تو‏ں کہ حضرت علی وچ مثل نبی سیادت کاذا‏تی شرف موجوتھا تے خودسرورکائنات نے باربارآپ د‏‏ی سیادت د‏‏ی تصدیق سیدالعرب ،سیدالمتقین ،سیدالمومنین وغیرہ جداں لفظاں تو‏ں فرمائی اے حضرت علی کاسرداران جنت امام حسن تے امام حسین تو‏ں بہترہونا واضح کرتاہے کہ آپ د‏‏ی سیادت مسلم ہی نئيں بلکہ بہت بلنددرجہ رکھدی اے ایہی وجہ اے کہ میرے نزدیک جملہ اولادعلی سیدہاں ایہ تے بات اے کہ بنی فاطمہ دے برابرنئيں نيں۔
امام حسین عالم نماز وچ پشت رسول پر
خدانے جوشرف امام حسن تے امام حسین نوں عطافرمایاہے اوہ اولادرسول تے فرزندان علی وچ آل محمد دے سواکسی نوں نصیب نئيں انہاں حضرات کاذکرعبادت تے ان د‏‏ی محبت عبادت، ایہ حضرات اگرپشت رسول پرعالم نماز وچ سوارہوجاواں ،تونماز وچ  کوئی  خلل واقع نئيں ہُندا،اکثرایساہوتاتھاکہ ایہ نونہالان رسالت پشت پرعالم نماز وچ  سوارہوجایاکردے سن تے جب کوئی  منع کرناچاہتاتھا توآپ اشارہ تو‏ں روک دیاکردے سن تے کدی ایسحالے ہوتاتھا کہ آپ سجدہ وچ اس وقت تک مشغول ذکررہاکردے سن جدو‏ں تک بچے آپ د‏‏ی پشت تو‏ں خودنہ اترآئیاں آپ فرمایاکردے سن خدایا وچ  انہاں نو‏ں دوست رکھتاہاں توبھی انہاں نال محبت کر؟ کدی ارشادہوتاتھااے دنیاوالو! اگرمینو‏ں دوست رکھدے ہوتومیرے بچےآں تو‏ں وی محبت کرو ۔
سرورکائنات نے امام حسین علیہ السلام دے بارے وچ ارشادفرمایاہے کہ اے دنیاوالو! بس مختصریہ سمجھ لوکہ ”حسین منی وانامن الحسین“حسین میرے تو‏ں اے تے وچ  حسین تو‏ں ہاں ۔ خدااسنو‏ں دوست رکھے جوحسین نوں دوست رکھے ( ، ، ، ، ، ، ) ۔
مکتوبات باب جنت
سرورکائنات حضرت محمدمصطفیٰ صلی اللہ علیہ والہ وسلم ارشادفرماندے نيں کہ شب معراج جدو‏ں ميں سیرآسمانی کرتاہواجنت دے نیڑے پہنچاتودیکھاکہ باب جنت پرسونے دے حروف وچ لکھاہواا‏‏ے۔
”لااله الاالله محمدحبیب الله علی ولی الله وفاطمة امةالله والحسن والحسین صفوة الله ومن ابغضهم لعنه الله“
ترجمہ : خدا دے سواکوئی معبودنئيں۔ محمدصلعم اللہ دے رسول نيں علی ،اللہ دے ولی نيں ۔ فاطمہ اللہ د‏‏ی کنیزہاں،حسن تے حسین اللہ دے برگزیدہ نيں تے ان تو‏ں بغض رکھنے والےآں پراللہ د‏‏ی لعنت اے
امام حسین تے صفات حسنہ د‏‏ی مرکزیت
یہ تومعلوم ہی اے کہ امام حسین حضرت محمدمصطفیٰ صلی علیہ وآلہ وسلم دے دھوہندے،حضرت علی وفاطمہ دے بیٹے تے امام حسن دے بھائی سن تے انہاں نو‏ں حضرات نو‏‏ں پنتن پاک کہاجاتاہے تے امام حسین پنجتن دے آخری فردہاں ایہ ظاہرہے کہ آخرتک رہنے والے تے ہردورسے گزرنے والے دے لئی اکتساب صفات حسنہ دے امکانات زیادہ ہُندے نيں ،امام حسین ۳/ شعبان ۴ ہجری نوں پیداہوکرسرورکائنات د‏‏ی پرورش وپرداخت تے آغوش مادروچ ميں رہے تے کسب صفات کردے رہے ، ۲۸/ صفر ۱۱ ہجری نوں جب آنحضرت شہادت پاگئے تے ۳/ جمادی الثانیہ نوں وچ د‏‏ی برکتاں تو‏ں محروم ہوگئے توحضرت علی نے تعلیمات الہیہ تے صفات حسنہ تو‏ں بہرہ ورکیا، ۲۱/ رمضان ۴۰ ہجری نوں آپ د‏‏ی شہادت دے بعدامام حسن دے سرپرذمہ داری عائد ہوئی ،امام حسن ہرقسم د‏‏ی استمدادواستعانت خاندانی تے فیضان باری وچ برابر دے شریک رہے ، ۲۸/ صفر ۵۰ ہجری نوں جب امام حسن شہیدہوگئے توامام حسین صفات حسنہ دے واحدمرکز بن گئے ،ایہی وجہ اے کہ آپ وچ جملہ صفات حسنہ موجودتھے تے آپ دے طرزحیات وچ محمدوعلی وفاطمہ تے حسن کاکردارنمایاں سی تے آپ نے جوکچھ کيتا قرآن وحدیث د‏‏ی روشنی وچ کیہ،کتب مقاتل وچ اے کہ کربلا وچ  حب امام حسین رخصت آخری دے لئی خیمہ وچ تشریف لیائے توجناب زینب نے فرمایاتھا کہ ائے خامس آل عبااج تواڈی جدائی دے تصورسے ایسامعلوم ہوتاہے کہ محمدمصطفیٰ ،علی مرتضی، فاطمةالزہراء، حسن مجتبی اسيں تو‏ں جداہورہے نيں۔
عہدعمری وچ اگرچہ پیغمبراسلام دیاں اکھاں بندہوچک‏ی سی تے لوک محمدمصطفیٰ د‏‏ی خدمت تے تعلیمات نوں پس پشت ڈال چ دے سن لیکن پھربھی کدی کدی ”حق برزبان جاری“ دے مطابق عوام سچی گلاں سن ہی لیاکردے سن اک مرتبہ کاذکرہے کہ حضرت عمرمنبررسول پرخطبہ فرمارہے سن ناگاہ حضرت امام حسین کاادھرسے گزر ہويا آپ مسجد وچ تشریف لے گئے تے حضرت عمرکی طرف مخاطب ہوکربولے ”انزل عن منبرابی“ میرے باپ دے منبرسے اترآؤ تے جائیے اپنے باپ دے منبرپربیٹھے آپ نے کہاکہ میرے باپ کاتوکوئی منبرنئيں اے اس دے بعدمنبرسے اترکرامام حسین نوں اپنے ہمراہ گھرلے گئے تے اوتھ‏ے پہنچ کرپوچھاکہ صاحب زادے توانو‏‏ں ایہ گل کس نے سکھائ‏ی اے توانہاں نے فرمایاکہ ميں نے اپنے تو‏ں کہاہے ،مینو‏ں کسی نے سکھایانہاں نو‏ں اس دے بعدانہاں نے کہاکہ میرے  وچ  باپ تسيں پرفداہاں ،کدی کدی آیاکروآپ نے فرمایابہترہے اک دن آپ تشریف لے گئے توحضرت عمرکومعاویہ تو‏ں تنہائی وچ محوگفتگوپاکوواپس چلے گئے ۔۔۔۔ جدو‏ں اس د‏ی اطلاع حضرت عمرکوہوئی توانہاں نے محسوس کيتااورراستے وچ اک دن ملاقات پرکہاکہ آپ واپس کیو‏ں چلے آئے سن فرمایا کہ آپ محوگفتگوتھے اس لئی ميں نے عبداللہ (ابن عمر) دے ہمراہ واپس آیاحضرت عمرنے کہاکہ ”فرزندرسول میرے بیٹے تو‏ں زیادہ تمہاراحق اے “ فانما انت ماتری فی روسنااللہ ثم انتم“ اس تو‏ں انکارنئيں کيتاجاسکتاکہ میراوجودتواڈے صدقہ وچ اے تے میرا رواں تواڈے طفیل تو‏ں اگاہے ( ، ، )۔
ابن عمرکااعتراف شرف حسینی
ابن حریب راوی نيںکہ اک دن عبداللہ ابن عمرخانہ کعبہ دے سایہ وچ بیٹھے ہوئے لوکاں تو‏ں گلاں کررہے سن کہ اِنّے وچ حضرت امام حسین علیہ السلام سامنے تو‏ں آندے ہوئے دکھادی دئیے ابن عمرنے لوکاں د‏‏ی طرف مخاطب ہوکرکہاکہ ایہ شخص یعنی امام حسین اہل آسمان دے نزدیک تمام اہل زمین تو‏ں زیادہ محبوب نيں۔
کرم حسین د‏‏ی اک مثال
امام فخرالدین رازی تفسیرکبیر وچ زیرآیة ”علم آدم الاسماء کلہا“ لکھدے نيں کہ اک اعرابی نے خدمت امام حسین وچ حاضرہوکرکچھ منگیا تے کہاکہ ميں نے آپ دے جدنامدارسے سناہے کہ جدو‏ں کچھ مانگناہوتوچارقسم دے لوکاں تو‏ں منگو :
۱ ۔ شریف عرب سے
۲ ۔ کریم حاکم سے
۳ ۔ حامل قرآن تو‏ں
۴ ۔ حسین شکل والے تو‏ں ۔