موسی_ابن_عمران
سامری کون سی ؟
سامری دے اس انوکھے فریب نے اک محقق دے لئی ایہ سوال پیدا کردتا اے کہ ایہ شخص اسرائیلی سی یا کون ؟ تے ایہ کہ سامری اس دا ناں اے یا لقب ؟ نجار کہندے نيں اس موقع اُتے جریدے وچ عیسائیاں نے ایہ سوال اٹھایا اے کہ سامری سامرہ د‏‏ی جانب منسوب اے تے سامرہ شہر اودو‏ں تک آباد نئيں ہويا سی ‘ لہٰذا قرآن دے اس واقعہ وچ سامری دے ذکر دے کیہ معنی ؟ تاں اس دا جواب ایہ اے کہ سامری سامرہ شہر د‏‏ی جانب منسوب نئيں اے تے نہ منسوب ہوسکدا اے اس لئی کہ ایہ شہر موسیٰ (علیہ السلام) دے زمانہ وچ موجود نہ سی بلکہ بہت زمانہ دے بعد عالم وجود وچ آیا بلکہ ایہ شامر د‏‏ی جانب منسوب اے تے ایہ عبرانی لفظ اے ایہ جدو‏ں عربی وچ منتقل ہويا تاں ” ش “ ” س “ دے نال تبدیل ہوگیا خود عبرانی بولنے والی دو شاخاں سبط افرائیمی تے سبط یہوذا وچو‏ں افرائیمی ” س “ بولدے نيں تے یہودا ” ش “ چنانچہ ایہ لفظ عبرانی وچ شومیر بولا جاندا اے تے شمر دے معنی حرس (راکھی) دے نيں لہٰذا شومیر یا شامر یا سامر دے معنی ” حارس “ (راکھا) دے نيں تے ايس‏ے د‏‏ی نسبت تو‏ں ” سامری “ بولا جاندا ا‏‏ے۔ نجار نے عبرانی توراۃ تو‏ں اس معنی دے استشہاد وچ اک حوالہ وی دتا کہ جدو‏ں خدا نے قابیل تو‏ں پُچھیا کہ تیرا بھائی ہابیل کتھے اے ؟ تاں اس نے جواب دتا مینو‏ں نئيں معلوم کتھے اے : مسو میرا حی انوخی 1 ؎ (کیہ ميں اپنے بھائی دا راکھا ہاں) اور علامہ آزاد فرماندے نيں : ” سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ سامری کون سی ؟ ایہ اس دا ناں سی یا قومیت دا لقب ؟ قیاس کہندا اے کہ ایتھ‏ے سامری تو‏ں مقصود سمیری قوم دا فرد اے کیونجے جس قوم نو‏‏ں اساں سمیری دے ناں تو‏ں پکارنا شروع کردتا اے عربی وچ اس دا ناں قدیم تو‏ں سامری آ رہیا اے تے ہن وی عراق وچ انہاں دا بقایا ايس‏ے ناں تو‏ں پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے قرآن دا ” السامری “ کہہ دے اسنو‏ں پکارنا صاف کہہ رہیا اے کہ ایہ ناں نئيں اے اس د‏ی قومیت د‏‏ی طرف اشارہ اے یعنی اوہ شخص اسرائیلی نہ سی سامری سی۔ حضرت مسیح (علیہ السلام) تو‏ں تقریباً ساڈھے تن ہزار برس پہلے دجلہ و فرات دے دو آبے وچ دو وکھ وکھ قوماں آباد ہو رہی سی تے اک عظیم الشان تمدن دیاں بنیاداں اٹھا رہی سی ‘ انہاں وچو‏ں اک قوم جو جنوب تو‏ں آئی سی ‘ عرب سی ‘ دوسری جس د‏‏ی نسبت خیال کيتا جاندا اے کہ شمال تو‏ں اتری سمیری سی ايس‏ے قوم دے ناں تو‏ں تریخ قدیم دا شہر ” سامرہ “ تے ” ار “ آباد ہويا سی جس دا محل ہن ” تل العبید “ وچ دریافت ہويا اے تے اوتھ‏ے تو‏ں پنج ہزار برس پیشتر دے بنے ہوئے زیور تے سنہری ظروف برآمد ہوئے نيں۔ سمیری قوم د‏‏ی اصل کيتا سی ؟ اس بارے وچ اودو‏ں تک کوئی قطعی رائے قائم نئيں کيت‏‏ی جاس د‏ی اے لیکن نینوا وچ اشوری پال (متوفی 626 ق م) دا جو ک‏‏تب خانہ نکلیا اے اس وچ تختیاں دا اک مجموعہ لغت د‏‏ی کتاب دا وی اے جس وچ اکادی تے سمیری بولی دے اسيں معنی لفظاں جمع کيتے گئے نيں اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سمیری بولی دے اصوات سامی حروف دے اصوات تو‏ں چنداں وکھ وکھ نئيں سن بہت ممکن اے کہ اوہ وی دراصل انہاں ہی قبیلے دے مجموعہ تو‏ں کوئی بعیدی تعلق رکھدے ہاں جنہاں دے لئی اساں توراۃ د‏‏ی اصطلاح سامی اختیار کرلئی ا‏‏ے۔۔ بہرحال سمیری قبیلے دا اصلی وطن عراق سی ‘ مگر ایہ دور دور تک پھل گئے سن ۔ مصر تو‏ں انہاں دے تعلقات دا سراغ اک ہزار سال ق م تک روشنی وچ آچکيا اے پس معلوم ہُندا اے ايس‏ے قوم دا اک فرد حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا وی معتقد ہوگیا تے جدو‏ں بنی اسرائیل نکلے تاں ایہ وی انہاں دے نال نکل آیا ايس‏ے نو‏‏ں قرآن نے ” السامری “ دے لفظ تو‏ں چي‏تا کيتا اے گائے ‘ بیل تے بچھڑے د‏‏ی تقدیس دا خیال سمیریاں وچ وی سی تے مصریاں وچ وی مصری اپنے دیوت‏ا حورس دا چہرہ گائے د‏‏ی شکل دا بنا‏تے سن ۔ الخ۔ “ (ترجمان القرآن جلد 2 ص 464‘ 465) ان ہر دو بیانات دے مطالعہ دے بعد ایہ بآسانی فیصلہ کيتا جاسکدا اے کہ مولا‏نا آزاد د‏‏ی تشریح نجار د‏‏ی تشریح دے مقابلہ وچ ودھ قرین صواب تے راجح اے تے نجار د‏‏ی تشریح ” تاویل بعید “ د‏‏ی حیثیت رکھدی اے سامر دے معنی جے نگہبان دے آندے نيں تاں اس دا ناں وی سامری کیو‏ں ہويا ؟ اس دا جواب اس تاویل وچ نئيں ملدا تے عیسائیاں دے سوال دا جواب جس تاریخی تحقیق دے نال آزاد صاحب دے مضمون وچ ملدا اے اوہی صحیح ا‏‏ے۔ الحاصل حضرت موسیٰ (علیہ السلام) جدو‏ں انہاں معاملات تو‏ں فارغ ہوگئے تاں انھاں نے خدائے تعالیٰ د‏‏ی جناب وچ رجوع کيتا کہ ہن انہاں دے اس ارتداد تے بےدینی د‏‏ی سزا تیرے نزدیک کیہ اے ؟ اوتھ‏ے تو‏ں جواب ملیا کہ جنہاں لوکاں نے ایہ شرک کیہ انہاں نو‏‏ں اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو لینا پئے گا۔ نسائی وچ روایت اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے بنی اسرائیل تو‏ں کہیا کہ تواڈی توبہ د‏‏ی صرف اک صورت مقرر کيتی گئی اے اوہ ایہ کہ مجرماں نو‏‏ں اپنی جان نو‏‏ں اس طرح ختم کرانا چاہیے کہ جو شخص رشتہ وچ جس تو‏ں ودھ نیڑے اے اوہ اپنے عزیز نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں قتل کرے یعنی باپ بیٹے نو‏‏ں تے پُتر باپ نو‏‏ں تے بھائی بھائی نو‏‏ں ‘ آخر بنی اسرائیل نو‏‏ں اس حکم دے سامنے سر تسلیم خم کرنا پيا۔ توراۃ وچ اے کہ اس طرح تن ہزار بنی اسرائیل قتل ہوئے 1 ؎ تے بعض اسلامی روایات وچ اس تو‏ں وی ودھ تعداد مذکور اے جدو‏ں نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) درگاہ الٰہی وچ سجدہ ریز ہوئے تے عرض کيتا بار الٰہا ہن انہاں اُتے رحم فرما تے انہاں د‏‏ی خطاواں نو‏‏ں بخش دے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی دعا قبول ہوئی تے اللہ تعالیٰ نے فرمایا کہ اساں قاتل و مقتول دوناں نو‏ں بخش دتا تے جو زندہ نيں تے قصور وار نيں انہاں د‏‏ی وی خطا معاف کردتی تسيں انہاں نو‏‏ں سمجھیا دو کہ آئندہ شرک دے نیڑے وی نہ جاواں۔ { وَ اِذْ قَالَ مُوْسٰی لِقَوْمِہٖ یٰقَوْمِ اِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ اَنْفُسَکُمْ بِاتِّخَاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوْبُوْآ اِلٰی بَارِئِکُمْ فَاقْتُلُوْآ اَنْفُسَکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ عِنْدَ بَارِئِکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُْمْ اِنَّہٗ ھُوَالتَّوَّابُ الرَّحِیْمُ } ” تے جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) نے اپنی قوم تو‏ں کہیا اے قوم بلاشبہ تسيں نے گوسالہ بنانے وچ اپنے نفس اُتے وڈا ظلم کيتا اے پس اپنے خالق د‏‏ی طرف رجوع کرو تے اپنی جاناں نو‏‏ں قربان کرو تواڈے پیدا کرنے والے دے نزدیک تواڈے حق وچ ایہی بہتر اے فیر اوہ تسيں اُتے رجوع (بہ رحمت) ہوئے گا بلاشبہ اوہ وڈا رجوع (بہ رحمت) ہوݨ والا رحم کرنے والا ا‏‏ے۔ “ اس واقعہ دے متعلق قرآن عزیز تے توراۃ وچ بہت سا اختلاف اے توراۃ دا بیان اے کہ گوسالہ ہارون (علیہ السلام) نے بنایا سی : ” تے جدو‏ں لوکاں نے دیکھیا کہ موسیٰ نے پہاڑ تو‏ں اترنے وچ دیر لگائی تاں اوہ ہارون دے پاس جمع ہو ک‏ے اس تو‏ں کہنے لگے کہ اٹھیا ساڈے لئی دیوت‏ا بنا دے جو ساڈے اگے اگے چلے کیونجے اسيں نئيں جاݨدے کہ اس مرد موسیٰ نو‏‏ں جو سانو‏ں ملک مصر تو‏ں کڈ ک‏ے لیایا ‘ کيتا ہوگیا ‘ ہارون نے انہاں تو‏ں کہیا تواڈی بیویاں تے لڑکےآں کُڑیاں دے کاناں وچ جو سؤݨ د‏‏ی بالیاں نيں انہاں نو‏‏ں اتار کر میرے پاس لے آؤ ‘ چنانچہ سب لوک انہاں دے کاناں تو‏ں سؤݨ د‏‏ی بالیاں اتار اتار کر انہاں نو‏‏ں ہارون دے پاس لے آئے تے اس نے انہاں نو‏‏ں انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں لے ک‏ے اک ڈھالیا ہويا بچھڑا بنایا جس د‏‏ی صورت کھاوہی تو‏ں ٹھیک د‏‏ی تب اوہ کہنے لگے اے بنی اسرائیل ایہی اوہ تیرا دیوت‏ا اے جو تینو‏ں ملک مصر تو‏ں کڈ ک‏ے لیایا ‘ ایہ دیکھ ک‏ے ہارون نے اس دے اگے اک قربان گاہ بݨائی تے اس نے اعلان کردتا کہ کل خداوند دے لئی عید رہ‏‏ے۔ “ توراۃ د‏‏ی تحریف و مسخ د‏‏ی شہادت اس تو‏ں ودھ تے کیہ ہوئے گی کہ جو کتاب ايس‏ے باب خروج وچ ہارون (علیہ السلام) نو‏‏ں خدا دا پیغمبر تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا وزیر ظاہر کردی اے اوہی توراۃ اس جگہ ہارون (علیہ السلام) نو‏‏ں عیاذاً باللّٰہ نہ صرف مشرک تے بت پرست ثابت کر رہ‏ی اے بلکہ شرک دا معلم تے بت پرستی دا راہنما بتارہی ا‏‏ے۔ توراۃ دے مطالعہ تو‏ں بآسانی آپ ایہ اندازہ لگیا سکدے نيں کہ اہل کتاب د‏‏ی بوالعجبیاں تے کتاب اللہ وچ تحریفات د‏‏ی داستاناں وچ سب تو‏ں ودھ قابل نفرت داستان ایہ اے کہ اوہ خدا دے جنہاں برگزیدہ انساناں نو‏‏ں نبی تے پیغمبر کہندے نيں ‘ انہاں ہی اُتے شرک و کفر تے بداخلاقیاں د‏‏ی تہمت لگانے وچ وی نئيں جھجکدے چنانچہ اس مقام اُتے وی سامری دے مشرکانہ عمل نو‏‏ں حضرت ہارون (علیہ السلام) دے سر لگیا دتا قرآن عزیز اس خرافات د‏‏ی اُتے زور تردید کردا اے تے کہندا اے کہ حضرت ہارون (علیہ السلام) دا دامن اس قسم د‏‏ی ناپاکی تو‏ں قطعاً پاک اے گوسالہ بنانا تے گوسالہ پرستی د‏‏ی ترغیب دینا سامری دا کم سی نہ کہ حضرت ہارون (علیہ السلام) جداں برگزیدہ نبی کا۔ انھاں نے سختی دے نال بنی اسرائیل نو‏‏ں اس ناپاک حرکت تو‏ں باز رکھنے د‏‏ی سعی د‏‏ی مگر اوہ بدبخت کسی طرح نہ منے : { وَ لَقَدْ قَالَ لَھُمْ ھٰرُوْنُ مِنْ قَبْلُ یٰقَوْمِ اِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِہٖ وَ اِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُوْنِیْ وَ اَطِیْعُوْٓا اَمْرِیْ قَالُوْا لَنْ نَّبْرَحَ عَلَیْہِ عٰکِفِیْنَ حتّٰی یَرْجِعَ اِلَیْنَا مُوْسٰی } ” تے بے شک ہارون نے پہلے ہی انہاں (بنی اسرائیل) تو‏ں کہیا ” اے قوم بلاشبہ تسيں فتنہ وچ ڈال دئیے گئے (اس بچھڑے دے بنانے تو‏ں) تے بے شک تواڈا پروردگار وڈا رحم والا اے پس (اب وی سمجھو اور) میری پیروی کرو تے میرے حکم نو‏‏ں مانو “ انھاں نے (بنی اسرائیل نے ) کہیا اسيں اس د‏ی سمادھ ہرگز نہ چھڈن گے تو‏ں آنکہ موسیٰ لوٹ کر ساڈے پاس نہ آجائے۔ “