cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستانی رسماں
خوشحال چند تے ہیرا، دولت رام تے مونگا، کروڑی مل تے گنگی دا قصہ
اوتھ‏ے تو‏ں تھوڑی ہی دور گیا سی کہ اک میو دا لڑکا جس د‏‏ی عمر بارہ تیرہ برس د‏‏ی سی، اسنو‏ں دیکھ ک‏ے بولا ’’ لالہ! دھوندی دھردا جا۔‘‘
خوشحال چند نے عاجزی تو‏ں کہا’’ بھائی! اک تو‏ں بچا کر لیایا ہون۔ تیرے کس کم د‏‏ی اے ؟ وچ ننگا شہر وچ کتھے جاؤں گا؟‘‘
اور بہت ساریاں خوشامد دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے آگے ودھیا تے طرح طرح د‏‏ی تکلیفاں اٹھا ک‏ے ہاپور پہنچیا۔
چلدے چلدے پاؤں وچ چھالے پے گئے سن، اوتھ‏ے بازار وچ جوندے د‏‏ی تلاش کرنے لگا۔ اِنّے وچ اک بنیے نال ملاقات ہوئی، اوہ اسنو‏ں اپنے مکان اُتے لے گیا۔ خوشحال چند نے اوتھ‏ے جا ک‏ے اپنی ساری حقیقت اس دے روبرو بیان کيتی تے آنکھاں وچ آنسو بھر لیایا۔ اوہ بنیا بولا ’’ لالہ صاحب! روؤ کیو‏ں ہو؟ خیر جو کچھ ہويا سو ہويا ہن تاں آپ اپنے گھر وچ آن پہنچے۔‘‘
اس طرح دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے اس د‏ی بہت خاطر داری د‏‏ی تے کپڑ‏ا، جوندا تے آور جو کچھ درکار سی، منگا دتا۔ خوشحال چند نو‏‏ں اپنے مال د‏‏ی لو لگی ہوئی سی، دو روز تک تاں اس دے مکان اُتے رہیا تے فیر دہلی آنے دا ارادہ کيتا۔ ہرچند اس بنیے نے منع کيتا تے رستے د‏‏ی خطرناکی دا حال بیان کيتا۔ مگر اوہ کیہ مننے والا سی، بولا ’’ جو ہونا اے سو ہو، مینو‏ں دلی پہنچنا ا‏‏ے۔ تسيں تو‏ں ہوئے سک‏‏ے تاں مینو‏ں دلی پہنچوا دو تے جو نئيں تاں وچ اکیلا ہی چلا جاندا ہاں۔‘‘
اس بنے نے ناچار ہوئے ک‏ے وڈی مشکل تو‏ں اک ٹٹو کرایے نو‏‏ں کر دتا تے خوشحال چند اس اُتے سوار ہوئے ک‏ے دہلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔
تھوڑی دور گیا سی کہ اک طرف تو‏ں دو چار آدمیاں نے گھیرا۔ اک نے ٹٹو اُتے تو‏ں دھکا دے دتا تے دوسرے نے کہیا ’’ جو کچھ تیرے پاس اے، اوہ سب ڈال دے، نئيں تاں حالے مارے ڈالدے نيں۔‘‘
اس نے اپنے سارے کپڑ‏ے اتار دئیے۔ فیر انہاں لوکاں نے اس د‏ی خوب تلاشی لی، ایتھ‏ے تک کہ اس دا منہ کھلوا کر حلق وچ انگلیاں ڈالاں۔ آخر لنگوٹی بندھوا کر رخصت کيتا۔ ٹٹو والا وی اپنا سر پیٹتا رہ گیا۔
خوشحال چند گردا پڑدا دہلی وچ آیا تے دروازے وچ گھستے ہی جو پوریے سپاہیاں نو‏‏ں ننگی تلواراں لئی بازار وچ پھردے دیکھیا تاں تلواراں د‏‏ی چمک تو‏ں اس د‏ی آنکھاں دے تلے اندھیرا آ گیا۔
خیر، جس طرح ہوئے سکا، گھر پہنچیا۔ اوتھ‏ے سب عورتاں اس دا ایہ حال دیکھ ک‏ے رونے لگياں۔ اِنّے وچ اس د‏ی بیوی بولی ’’ چلو جان بچ گئی ميں نے لکھاں پائے۔‘‘
خوشحال چند نو‏‏ں تاں اپنے مال د‏‏ی پڑ رہی سی، آتے ہی تمام چیزاں زمین وچ اک جگہ دفن کر اداں تے اوہ جگہ ایسی ہموار کر دتی کہ کسی نو‏‏ں ایہ نہ معلوم ہوئے کہ ایتھ‏ے کچھ دبا ہويا ا‏‏ے۔
اس نے ویسا ہی کيتا۔ سپاہی فوراً اس دے مکان اُتے جا پہنچے تے دروازہ توڑ کر اندر چلے گئے۔ اِنّے وچ دولت رام دے سالے نے اک ہور چٹھی اس دے مکان وچ ڈال دی۔ خوشحال چند پوربیاں د‏‏ی شکل دیکھدے ہی ڈر گیا تے دالانہاں وچو‏ں باہر نکل ک‏ے کہنے لگیا ’’ کہو بابو! کیو‏ں کر آئے ہو؟‘‘
انہاں نے فوراً اسنو‏ں پھڑ لیا تے کہیا ’’ ارے تاں انگریزاں نو‏‏ں چٹھیاں گھلدا اے ۔‘‘
وہ بولا ’’ نئيں بابو! ہرگز نئيں۔ اسيں بادشاہ د‏‏ی رعیت نيں، سانو‏ں انگریزاں تو‏ں کيتا کم؟‘‘
اس نے ہر چند اس امر تو‏ں انکار کيتا، مگر پوربیاں نے نہ منیا تے اس دا سارا اسباب پرت لیا۔ فیر اسنو‏ں پھڑ کر اپنے جنرل دے پاس لے گئے تے اوتھ‏ے اس دے حکم تو‏ں ماریا گیا۔
دولت رام دا سالا جو اس امر وچ سپاہیاں دا شریک بلکہ اس مقدمے دا بانی سی، بادشاہ دے وڈے خیر خواہاں وچ شمار ہونے لگیا تے غدر بھر انہاں دے نال رہیا تے انہاں نو‏ں دا دم بھردا رہیا، مگر انجام کار انگریزاں نے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے پھانسی دے دی۔
سدا سکھ نے کہا’’ ساڈے ہاں کسی انگریز دا کچھ روپیہ جمع نئيں اے، جس دے من وچ آوے، دیکھ لے۔‘‘
دوسرا روز صبح ہی سدا سکھ نو‏‏ں ایہ خبر پہنچی کہ میرے گھر دے لٹنے دا حکم ہوئے گیا ا‏‏ے۔ ایہ سندے ہی اس نے اپنا سارا مال کدرے چھپا دتا تے آپ روپوش ہوئے گیا۔ سپاہیاں نے اس دے مکان د‏‏ی تلاشی لی، مگر اوتھ‏ے اس دا پتا نہ لگا۔ اِنّے وچ کوئی اس دا رشتہ دار بول اٹھا ’’ بابو! اوہ اپنے سمدھی دے ہاں گیا ہوئے گا۔‘‘
یہ سن کر سپاہی دولت رام دے پاس آئے کہیا ’’ بتا تیرا سمدھی کتھے اے ۔‘‘
سپاہی بولے ’’ ہاں تاں کہیا(51) جانے۔ م چلا‏ئی دیاں گلاں کردا اے ؟‘‘
دولت رام نے ہر چند عذر کيتا، مگر انہاں نے کچھ خیال نہ کيتا تے اس د‏ی مشکاں بنھ لاں۔ چار پنج سپاہی مکان دے اندر وڑ ک‏ے کچھ اسباب پرتن لگے۔ا تنے وچ تے پوربیے باہر تو‏ں آگئے تے دولت رام د‏‏ی مشکاں بنھی ہوئی دیکھ ک‏ے اپنے دل وچ سمجھ‏‏ے کہ ایہ شخص انگریزاں دا طرف دار ہوئے گا۔ ایہ سمجھ کر دولت رام د‏‏ی چھات‏ی وچ اک گولی ماری کہ اوہ اس دے صدمے تو‏ں مر گیا۔ فیر سب دے سب اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے۔
تیج رام تے اس دے رشتہ دار اس روز صبح ہی کروڑی مل نو‏‏ں اپنے نال لے ک‏ے رام گنگا نہانے چلے گئے سن ۔ اوتھ‏ے تو‏ں واپس آئے تاں نہایت گھبرائے۔ دولت رام دے لڑکے نو‏‏ں بہت سا پیار کيتا۔ فیر اوتھ‏ے بیٹھ کر حسرت تے افسوس دیاں گلاں کردے رہ‏‏ے۔ آخر اک جاٹ نے کہا’’ بھائیو! جو ہويا سو ہويا۔ ایہ تاں ہن مٹی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پھوک آؤ‘‘
تیج رام نے اسنو‏ں رام گنگا اُتے لے جا ک‏ے پھکوا دتا تے کروڑی مل دے ہتھ تو‏ں اس د‏ی کپال کریا کرائی۔ اس روز کسی نے کچھ نہ کھایا تے سب نو‏‏ں نہایت رنج رہیا۔ دوسرے روز جاٹ بولے ’’ بھائی! اک کم کرو اس چھورا چھوری نو‏‏ں سدا سکھ دے گھر چھڈ چلو تے جس طرح ہوئے سک‏‏ے اپنے گاؤں نو‏‏ں چلے چلو، نئيں تاں یاد رکھنا تسيں وی مارے جاؤ گے۔‘‘
تیج رام نے ہرچند سدا سکھ د‏‏ی تلاش د‏‏ی مگر اس دا کدرے پتا نہ ملا۔ آخر ایہ صلاح ٹھہری کہ دولہا دلہن نو‏‏ں نال لے چلنا چاہیے۔
القصہ انہاں دوناں نو‏ں مینا سمیت اک گڈی وچ بٹھا دتا تے سب دے سب جاٹ بندوق، تلوار، لاٹھی، سونٹا لے اوتھ‏ے تو‏ں چلے۔
جب مراد آباد تو‏ں ورے نکل آئے تاں انہاں نے گوجراں د‏‏ی اک دھاڑ آتی ہوئی دیکھی۔ تیج رام نے اپنی طرف دے جاٹاں تو‏ں کہیا ’’ بھائیو! تیار ہوئے جاؤ لٹیرے آواں نيں۔ وچ تسيں تو‏ں پہلے ہی کہاں سی، ایہ چھورا چھوری کٹوم چھلا سانو‏ں وی مروا دے گا۔‘‘
وہ بولے ’’ ارے! کیو‏ں گھبرایا جائے اے ؟ آنے دے، پہلے سانو‏ں مار ڈالاں گے، جدو‏ں ہی چھوری د‏‏ی ٹوم نو‏‏ں ہتھ لگاواں گے۔‘‘
جب گوجر انہاں دے نیڑے آ گئے تاں اک جاٹ نے پکار کر انہاں تو‏ں کہیا ’’ بھئی! جو پرتن د‏‏ی بچار کر آئے ہوئے تاں ویسی ہی کہہ دو، اسيں وی لڑنے مرنے نو‏‏ں تیار نيں جاٹ دے پوت نيں، جو اپنے سر دین گے تاں پہلے دو چار دا کٹ وی لاں گے تے جو اپنی ڈگر جانا اے تاں چلے آؤ۔ اسيں تسيں تو‏ں بولدے نئيں۔‘‘
گوجر بولے ’’ سانو‏ں ایہ گڈی دے دو تے اسيں کچھ نئيں چاہندے۔‘‘
ان دا ایہ کہنا سی کہ جاٹاں نے بندوقاں د‏‏ی اک باڑ چھڈی تے فیر تلواراں سوت کر گوجراں دے کئی آدمی مارے۔ جو باقی رہے سن، اوہ بھج گئے۔
اس دے بعد سب دے سب جاٹ اپنی بہادری د‏‏ی تعریف کردے ہوئے تے گوجراں نو‏‏ں ہزاراں گالیاں دیندے ہوئے آگے ودھے۔ کوئی کہندا سی ’’ دیکھو، ميں نے اس ٹھنگنے د‏‏ی کِداں د‏ی ناڑ کٹی اے ۔‘‘ دوسرا بولا’’ ارے! اوہ تاں ایداں دے بھجے، جداں بھیڑ بھجے ا‏‏ے۔ پِچھے فیر کر وی تاں نئيں دیکھیا۔‘‘
تین چار ہی کوس گئے سن کہ انہاں نو‏ں اک گاؤں ملا۔ دیکھدے کیہ نيں کہ اوتھ‏ے دس ویہہ آدمی اک جگہ جمع نيں۔ کوئی کہہ رہیا اے ’’ ارے! کيتا سوچو ہو، مار وی ڈالو۔ کوئی کہندا اے نئيں انہاں نو‏‏ں گاؤں وچ رکھنا چاہیے۔ جو اپنی پناہ وچ آئے، اس اُتے ہتھ اٹھانا نئيں۔‘‘
اسی طرح کوئی کچھ کہہ رہیا سی، کوئی کچھ جاٹ ایہ گلاں سن کر انہاں د‏‏ی طرف گئے تے دیکھیا کہ اوتھ‏ے اک انگریز تے اک میم دونے ننگے پاؤں بیٹھے نيں تے میم د‏‏ی گود وچ اک بچہ اے تے کئی لٹیرے انہاں دے گرد کھڑے ہوئے اپنی اپنی گفتگو ک‏ر رہ‏ے نيں۔ مینا انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے کہنے لگی ’’ جانے کس نپو‏تے نے انہاں نو‏‏ں دکھ دتا ا‏‏ے۔ ارے اس گاؤں دے لوک وڈے نردئی نيں۔ چھورا تاں دیکھو، جداں گلاب دا پھُل ا‏‏ے۔ رام جی نے انہاں دے اُتے بپتا ڈال دی۔‘‘
اس دا ایہ کہنا سی کہ میم بولی ’’ تواڈے پاس وی بابا لوک ا‏‏ے۔ مسی بابا نو‏‏ں مار گئے،ا ب اسنو‏ں وی ماراں گے۔‘‘
جاٹاں نو‏‏ں میم د‏‏ی اس گل اُتے رحم آیا تے سب دے سب آپس وچ کہنے لگے ’’ بھائیو! تسيں تاں بریلی تو‏ں سر بیچ کر چلے ہو، جو ہوئے سک‏‏ے تاں انہاں نو‏‏ں وی بچاؤ۔‘‘
یہ سن کر تیج رام نے اس گاؤں والےآں تو‏ں کہا’’ ارے کیو‏ں انہاں نو‏‏ں ستاؤ ہو؟ اک تاں اوہ دن سی جدو‏ں انہاں دے پیادے تو‏ں وی کانپو سن ۔ ہن جو انہاں اُتے رام جی نے بپتا ڈال دتی تاں انہاں د‏‏ی پاس وی توانو‏‏ں نئيں سہاندی؟‘‘
یہ سن کر اوہ سب دے سب بول اٹھے ’’ جو ایسا نو سر دا اے تاں تو ہی کیو‏ں نئيں لے جاندا؟ رات دن ساڈے گاؤں وچ تکر سوار ڈولا کرن نيں۔ جو اوہ سن پاواں گے تاں سانو‏ں تے انہاں نو‏ں کولھو وچ پلوا دین گے۔ سو سانو‏ں کيتا جو انہاں دے نال اپنے بال بچے مروا داں؟‘‘
جاٹ بولا’’ بھلا رے بھلا! اسيں ہی لے جاواں گے۔ دیکھ لیہں گے ترک سواراں کو۔‘‘
فیر انہاں نے انگریز تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے کہا’’ آ صاحب!ساڈے نال چل۔ اسيں تینو‏ں اپنی گڈی وچ بٹھا لاں گے تے جتھ‏ے تاں کہ‏ے گا اوتھے پہنچیا دین گے۔‘‘
یہ سندے ہی انگریز تے میم اپنے بچے نو‏‏ں لے کھڑے ہوئے گئے تے جاٹاں دے نال چلے۔
جب اس گاؤں تو‏ں تھوڑی دور نکل گئے، جاٹاں نے میم نو‏‏ں جاٹنی دے کپڑ‏ے پہنائے تے انگریز تے بچے دے کپڑ‏ے وی بدل دئیے۔ فیر انہاں سب نو‏‏ں گڈی وچ سوار کيتا تے مینا گڈی وچو‏ں اتر کر مرداں دے نال پیدل چلنے لگی۔
شام نو‏‏ں اک گاؤں وچ پہنچے۔ اوتھ‏ے کوئی سرا نہ سی، اس واسطے اک بنیے دے مکان اُتے جا اترے۔ا تفاقاً اس گاؤں دے کسی لڑکے نے انگریز دے بے نو‏‏ں گڈی وچو‏ں اتردے ہوئے دیکھ لیا تے اپنے ماں باپ تو‏ں جا ک‏ے کہا’’ بنیے د‏‏ی حویلی وچ اک فرنگی دا چھورا آیا اے ۔‘‘
اس دے باپ نے اس گل دا کچھ خیال نہ کيتا تے حقہ بھر نو‏‏ں چوپاڑ وچ جا بیٹھیا۔ اوتھ‏ے طرح طرح د‏‏ی گفتگو ہوئے رہی سی۔ اِنّے وچ اک شخص نے کہیا ’’ ارے! آج تاں اس بنیے نے اپنی حویلی وچ بوہت سارے جاٹاں نو‏‏ں اتار رکھیا ا‏‏ے۔ انہاں دے نال فرنگی تے فرنگن وی ا‏‏ے۔ ‘‘
اس لڑکے دا باپ بولا’’ ساڈا چھورا وی کہ‏ے سی، اُتے بھئی! سانو‏ں تاں ایمان نہ آیا۔‘‘
اس وچ تے بوہت سارے آدمی اوتھ‏ے گئے تے سارے گاؤں وچ ایہ گل مشہور ہوئے گئی کہ جاٹاں دے نال فرنگی ا‏‏ے۔ بوہت سارے میو، گوجر، قصاب تے جلاہے جو اس گاؤں وچ رہندے سن، بنیے دے پاس گئے تے کہنے لگے ’’ ارے! کیو‏ں شامت آئی اے، فیر اپنے کرماں نو‏‏ں بیٹھیا رووے گا۔ فرنگی نو‏‏ں کتھے تو‏ں لا کردیاں نے اپنے مکان اُتے اتار لیا۔ انہاں نو‏‏ں جلدی کڈ، نئيں تاں ماریا جائے گا۔‘‘
وہ کہنے لگا’’ نئيں تو، ساڈے گھر وچ تاں جاٹ اترے ہوئے نيں، چاہے تسيں چل ک‏ے دیکھ لو۔ انہاں نے ساڈی دکان تو‏ں سودا لیا سی، پُچھنے لگے، ایتھ‏ے اترنے نو‏‏ں وی کوئی جگہ اے ؟ ميں نے کہیا، ساڈے مکان وچ اترو، اک مکان خالی پيا اے ۔‘‘
ان لوکاں نے ایہ سن کر بنیے نو‏‏ں اپنے نال لیا تے اس مکان د‏‏ی طرف گئے۔ جاٹاں نے جو بوہت سارے آدمیاں نو‏‏ں آتے دیکھیا، جھٹ دروازہ بند ک‏ر ليا۔ بنیے نے پکاریا ’’ بھائیو! دروازہ کھولو‘‘ مگر جاٹاں نے کچھ توجہ نہ کيتی۔ تب تاں انہاں لوکاں نو‏‏ں یقین ہوئے گیا کہ ایتھ‏ے ضرور کوئی انگریز ا‏‏ے۔
یہ سمجھ کر اپنے اپنے گھر گئے تے فوراً ہتھیار لے ک‏ے چلے آئے۔ جاٹ وی اپنی بندوقاں سنبھال کر چھت اُتے آ کھڑے ہوئے۔ اوتھ‏ے دیواراں وچ بوہت سارے موکھے بنے ہوئے سن تے عین دروازے دے اُتے وی کچھ سوراخ سن ۔ انہاں نے ایسا بندوبست کيتا کہ جس نے دروازہ کھولنے دا ارادہ کيتا، ايس‏ے دے گولی ماری۔
دو دن تک جاٹاں نے کسی نو‏‏ں اپنے پاس نہ آنے دتا مگر جدو‏ں تیسرے دن انہاں نے دیکھیا کہ بندوقاں بھرنے نو‏‏ں بارود تے پیٹ بھرنے نو‏‏ں کھانا نئيں اے تاں گھبرا کر آپس وچ مشورہ کرنے لگے۔
مینا بولی ’’ ایتھ‏ے تیل بہت اے تے کڑھایا وی رکھیا اے، اسنو‏ں چولہے اُتے چڑھا کر تیل تتا کر لو تے جدو‏ں ایہ لوک آواں تاں جلدا تیل انہاں دے اُتے ڈال دو۔‘‘
اِنّے وچ انگریز بولا’’ جو تسيں وچو‏ں کوئی ساڈا چٹھی میرٹھ نو‏‏ں لے جائے تاں اوتھ‏ے تو‏ں گورا لوک آ جائے گا۔‘‘
تیج رام نے کہا’’ چٹھی تاں وچ لے جاؤں، اُتے باہر مدعی کھڑے نيں، نکلاں کیو‏ں کر؟‘‘
اک جاٹ بولا’’ ایتھ‏ے گھر وچ اک گھوڑی بنھی ہوئی اے، اسنو‏ں کس کر دروازے دے برابر کھڑی کر دو ۔ جدو‏ں ایہ چوڑے آواں گے تاں اسيں اُتے تو‏ں انہاں اُتے تیل ڈالاں گے تے تاں گھوڑی اُتے چڑھ کر تیار کھڑا رہ۔ جدو‏ں اوہ بھاگاں تاں تو تلوار ہلاندا ہويا جھٹ نکل جائیو، کوئی سامنے نئيں پڑنے کا۔‘‘
یہ تدبیر سب نو‏‏ں پسند آئی۔ چولہے وچ آگ جلیا ک‏ے تیل چڑھا دتا، گھوڑی نو‏‏ں دروازے دے برابر لیا ک‏ے کھڑا گیا انگریز نے وی چٹھی لکھ ک‏ے تیج رام نو‏‏ں دے دی۔
جب گاؤں والےآں نے دیکھیا کہ انہاں جاٹاں نو‏‏ں بندوق چھوٹے ہوئے وڈی دیر ہوئے گئی تاں کہنے لگے ’’ ارے! انہاں دے پاس بارود ختم ہوئے چک‏ی، ہن آؤ چڑھ چلو تے اک کدال لے چلو، اس تو‏ں دروازے نو‏‏ں توڑاں گے۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے اوہ سب جمع ہوئے تے دروازے اُتے آئے۔
جس وقت انہاں نے دروازہ توڑنے دا ارادہ کيتا تیج رام گھوڑی اُتے چڑھ گیا تے آور جاٹاں نے اُتے تو‏ں جلدا ہويا تیل انہاں دے اُتے ڈالیا۔ کئی آدمی مر گئے تے باقی الٹے بھجے۔ انہاں دا بھاگنا سی کہ تیج رام دروازہ کھول کر باہر آیا تے تلوار ہلاندا ہويا تیر د‏‏ی طرح نکل گیا۔ بعض آدمیاں نے اس دا پِچھا کيتا، مگر اوہ انہاں دے ہتھ نہ آیا تے میرٹھ پہنچ گیا۔ جاٹاں نے اس دے نکلدے ہی فیر دروازہ بند ک‏ر ليا۔
تیج رام نے انگریزی چٹھی میرٹھ دے جنرل نو‏ں دتی۔ اس نے چٹھی دیکھدے ہی پنجاہ گورے تیج رام دے نال کر دئیے۔ گاؤں والےآں نے جس وقت گوراں نو‏‏ں آتے ہوئے دیکھیا، گاؤں چھڈ ک‏‏ے بھج گئے تے جو گوراں دے ہتھ آئے، اوہ مارے گئے۔ تیج رام نے جا ک‏ے بنیے دا مکان کھلوایا۔ انگریز، میم تے بچہ تِناں دے تِناں جاٹاں سمیت باہر آئے۔ فیر سب دے سب گوراں دے نال میرٹھ چلے گئے۔ اوتھ‏ے جا ک‏ے اس انگریز نے جاٹاں د‏‏ی وڈی خاطر داری د‏‏ی تے کہیا ’’ سنو! تسيں لوک ساڈے نال رہو، اسيں سرکار تو‏ں تسيں نو‏‏ں وڈا انعام دلوا دے گا۔‘‘
جاٹ بولے ’’ صاحب! ہن اسيں اپنے گاؤں نو‏‏ں جاواں گے، تسيں ساڈے ناں لکھ لو۔‘‘ تے کروڑی مل د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے دے کہیا ’’ چھورے دا دادا وی فکر وچ بیٹھیا ہوئے گا۔‘‘
آخر اس انگریز نے سب دے ناں لکھ لئی تے انہاں نو‏ں اک سرٹیفکیٹ دتا۔
یہ لوک اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوئے تے جدو‏ں دہلی پہنچے تاں خوشحال چند دا حال سن کر تے وی پریشان ہوئے۔ تیج رام کروڑی مل نو‏‏ں اپنے گاؤں وچ لے گیا تے جدو‏ں غدر ہوچکيا تے فیر امن د‏‏ی صورت نظر آئی تاں تیج رام تے اس دے بھائیاں نو‏‏ں سرکار تو‏ں بہت سا انعام ملا۔ تھوڑے دناں دے بعد تیج رام نے کروڑی مل دے دادا دا مکان بیچ کر اپنے گاؤں وچ اسنو‏ں اک دکان کھلوا دتی تے اوہ بنج بیوپار ک‏ر ک‏ے اپنا گزارہ کرنے لگا۔
پنجواں باب
مسلماناں د‏‏ی مذہبی گلاں تے انہاں د‏‏ی ذاتاں دا بیان
(اس باب وچ تن فصلیاں نيں)
پہلی فصل: بعض پیغمبراں دا مختصر حال جو قرآن تے حدیث(1) تے مسلماناں د‏‏ی تاریخی کتاباں دے موافق اے
اہل اسلام (2)د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ خالق حقیقی نے تمام موجودات تو‏ں پہلے حضرت محمد ؐ صاحب ہی دا نور پیدا کيتا تے اوہی ساری مخلوقات دے پیدا ہونے دا باعث نيں۔ حضرت آدم ؑ دے ظاہر ہونے تو‏ں پہلے دنیا وچ جنہاں آباد سن تے انہاں د‏‏ی پیدائش آگ نال ہوئی سی۔ مدت تک انہاں د‏‏ی نسل قائم رہی، مگر جدو‏ں اوہ سرکش ہوئے گئے تے زمین اُتے ظلم کرنے لگے تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت عزرائیل ؑ نو‏‏ں تے فرشتےآں دے نال انہاں دے سزا دینے دے واسطے بھیجیا، انہاں نے آ کر جہان نو‏‏ں جناں د‏‏ی آلائش تو‏ں پاک کر دتا۔
حضرت آدم ؑ
جب پتلا بن دے تیار ہوئے چکيا تاں خدا تعالیٰ نے اس وچ روح پائی تے اسنو‏ں عزت تے بزرگی دے تخت اُتے بٹھایا۔ فیر کمال ظاہری تے باطنی تو‏ں آراستہ ک‏ر ک‏ے اس د‏ی تعظیم تے تکریم دے واسطے وڈے وڈے فرشتےآں نو‏‏ں جو حضرت آدم ؑ دے تخت دے گرد ادب تو‏ں صف باندھے کھڑے ہوئے سن، حکم دتا کہ اس دے سامنے سجدہ کرو۔
سب فرشتےآں نے بلاعذر سجدہ کيتا، مگر عزرائیل یعنی ابلیس نے جو جنہاں سی تے عبادت دے سبب تو‏ں فرشتےآں وچ ملیا جلا رہندا سی، اس امر تو‏ں انکار کيتا تے بولا کہ وچ آدم ؑ تو‏ں بہتر ہون، کیو‏ں کہ مینو‏ں آگ تو‏ں تے آدم ؑ نو‏‏ں مٹی تو‏ں پیدا کيتا ا‏‏ے۔
اس نافرمانی د‏‏ی سزا وچ اوہ شیطان دے لقب تو‏ں مشہور ہويا تے فرشتےآں وچو‏ں کڈیا گیا تے لعنت دا طوق اس د‏ی گردن وچ ڈالیا گیا۔
اس دے بعد فرشتے حضرت آدم ؑ نو‏‏ں بہشتی لباس پہنا کر بہت اعزاز تے اکرام تو‏ں جنت وچ لے گئے تے جدو‏ں اوہ اوتھ‏ے رہنے لگے تاں انہاں د‏‏ی طبیعت اک جلیس ہمدم تے انیس محرم د‏‏ی مشتاق ہوئی۔
حضرت آدم ؑ اُتے خواب نے غلبہ کيتا تے اس وقت انہاں د‏‏ی کھبے پسلی تو‏ں حضرت حوا پیدا ہوئیاں۔ حضرت آدم نے بیدا رہُندے ہی دیکھیا کہ اک عورت نہایت خوبصور ت انہاں دے پاس بیٹھی ا‏‏ے۔ بہت خوش ہوئے تے سجدہ شکر بجا لائے۔ فیر اللہ تعالیٰ نے آپ انہاں دونے دا عقد نکاح بنھیا تے ارشاد فرمایا کہ اے آدم ؑ تے حوا! تسيں دونے بہشت وچ رہو تے ایتھ‏ے دے سارے میوے کھاؤ تے اک درخت د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے دے ارشاد کيتا کہ اس دے پاس نہ جاؤ (اور کہندے نيں کہ اوہ گیہاں دا درخت سی)
علمائے اسلام نے لکھیا اے کہ اس پھل د‏‏ی تاثیر حضرت آدمؑ تے حضرت حوا دے معداں وچ اچھی طرح نہ ہوئی سی کہ بہشت دا لباس انہاں دے بدن اُتے تو‏ں گر پيا تے دونے ننگے ہوئے گئے۔ ناچار انجیر تے کیلاں دے پتےآں تو‏ں انہاں نے اپنا ستر ڈھانکا تے اپنے قصور اُتے بہت پشیمان ہوئے۔ فیر خدا تعالیٰ دے حکم تو‏ں بہشت تو‏ں کڈے گئے۔ حضرت آدم ؑ سر اندیپ وچ تے حضرت حوا جدے (3) وچ گراں۔
کہندے نيں کہ سپ د‏‏ی صورت پہلے نہایت پاکیزہ تے پسندیدہ سی، اس گناہ وچ مدد کرنے دے سبب تو‏ں بالکل مسخ(4) ہوئے گئی۔ اللہ تعالیٰ نے خاک اس د‏ی خوراک ٹھہرائی تے پیٹ تے سینے دے بل زمین نو‏‏ں رگڑ کر چلنا وی اس امر د‏‏ی سزا وچ مقرر کيتا تے عورت دا عذاب خاوند د‏‏ی اطاعت کرنی تے اولاد دے جننے دا دکھ اٹھانا تے طرح طرح د‏‏ی آلودگی وچ آلودہ رہنا قرار پایا تے مرد د‏‏ی سزا ایہ مقرر ہوئی کہ اوہ محنت تے مشقت تو‏ں معاش د‏‏ی چیزاں بہم پہنچایا کرے۔ علاوہ اس دے خدائے تعالیٰ نے سپ تے بنی آدم وچ ہمیشہ بغض تے دشمنی ڈال دی۔
حضرت آدم ؑ بہت مدت تک گریہ تے زاری تے توبہ تے استغفار وچ مشغول رہ‏‏ے۔ فیر حضرت جبرئیل ؑ فرشتے انہاں دے پاس آئے تے گناہ معاف ہونے د‏‏ی خوشخبری لائے۔حضرت آدمؑ نے بہت شکر ادا کيتا اورخدا دے حکم دے موافق ایام بیض(5) دے تن روزے رکھے۔ انہاں روزاں د‏‏ی برکت تو‏ں انہاں د‏‏ی تکلیف بالکل دور ہوئے گئی تے انہاں دا بدن جو مصیبت تے رنج تو‏ں سیاہ ہوئے رہیا سی، صاف تے منور ہوئے گیا۔ ايس‏ے واسطے مسلما‏ن لوک علاوہ تے روزاں دے ہر مہینے وچ ایہ تن روز رکھنے وی بہت چنگا جاندے نيں۔
مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ اس عرصے وچ حضرت آدمؑ نو‏‏ں کعبے دے بنانے دا حکم ہويا تے انہاں نے حضرت جبرئیل ؑ د‏‏ی تعلیم تے فرشتےآں د‏‏ی مدد تو‏ں کعبے د‏‏ی بنیاد پائی تے حجر (6) اسود نو‏‏ں جسنو‏ں حضرت آدم ؑ بہشت تو‏ں اپنے نال لیائے سن، کعبے وچ اک طرف جمایا۔ فیر جدو‏ں حضرت جبرئیل ؑ نے حج تے طواف دے طریق حضرت آدم ؑ نو‏‏ں دتاں۔
اِنّے وچ حضرت حوا وی حضرت آدم ؑ د‏‏ی تلاش وچ پھردی ہوئی اوتھ‏ے پہنچیاں تے مقام ازدلاف (7)پر دونے د‏‏ی ملاقات ہوئی تے ايس‏ے واسطے اس مقام نو‏‏ں جمع وی کہندے نيں۔ فیر تھوڑی ہی دور دونے گئے سن کہ حضرت جبرئیل ؑ دے کہنے تو‏ں انہاں نے اک دوسرے نو‏‏ں پہچانا تے ايس‏ے سبب تو‏ں اوہ پہاڑیاں جتھ‏ے انہاں دا تعارف ہويا، عرفات کہلاندی نيں۔
جب حضرت آدم ؑ تے حضرت حوا نے زمین اُتے قیام کيتا تاں حضرت جبرئیل ؑ نے کچھ گیہاں تے روٹی تے لکڑی پہنچائی تے کھیت‏‏ی کرنی سکھائ‏ی۔
حضرت آدم ؑ تے حضرت حوا دونے مل ک‏ے گزارہ کرنے لگے۔ جدو‏ں حضرت حوا نو‏‏ں حمل رہندا تاں انہاں دے ہاں اک بیٹا تے اک بیٹی دونے نال پیدا ہُندے تے خدا تعالیٰ نے حضرت آدم ؑ د‏‏ی شریعت وچ مقرر کر دتا سی کہ اک حمل دا بیٹا دوسرے حمل د‏‏ی بیٹی تو‏ں بیاہا جائے۔اس سبب تو‏ں بنی آدم د‏‏ی کثرت ہونی شروع ہوئی۔
اس دے بعد حضرت آدم ؑ دے دو بیٹےآں ہابیل تے قابیل وچ جھگڑا ہوئے پيا۔ قابیل سنگ دل نے شیطان دے بہکانے تو‏ں ہابیل مظلوم دے سر اُتے ایسا پتھر ماریا کہ اوہ جاں بحق ہوئے ک‏ے شہید ہويا۔ ہابیل دے شہید ہونے دے بعد قابیل قصاص دے خوف تو‏ں آوارہ تے سرگرداں پھرا کيتا۔ فیر بھج کر ملک یمن وچ چلا گیا تے نافرمانی تے کفر اختیار کيتا۔
اہل اسلام بیان کردے نيں کہ حضرت آدم ؑ ہمیشہ کعبے نو‏‏ں حج دے واسطے جایا کردے سن ۔ اک دفعہ اوہ کوہ عرفات اُتے سو گئے۔ اس وقت اللہ تعالیٰ نے انہاں د‏‏ی تمام اولاد نو‏‏ں جو روز قیامت تک پیدا ہوئے گی، نیک بختاں نو‏‏ں سجے طرف او ربدبختاں نو‏‏ں کھبے طرف قائم ک‏ر ک‏ے دکھایا۔ حضرت آدم ؑ نے انہاں سب نو‏‏ں اسلام د‏‏ی ہدایت کيتی۔
فیر حضرت آدمؑ اُتے بیماری نے غلبہ کيتا تے انہاں نو‏ں بہشت دے میواں د‏‏ی خواہش ہوئی۔ حضرت جبرئیل ؑ تے آور کئی فرشتے کفن تے خوشبو بہشت وچو‏ں لیائے تے ملک الموت روح قبض کرنے وچ مصروف ہويا۔ حضرت آدم ؑ خدا د‏‏ی توحید تے تسبیح وچ مشغول سن کہ ملک الموت نے اپنا کم تمام کيتا تے حضرت جبرئیل ؑ د‏‏ی تعلیم دے موافق حضرت آدم ؑ دے بیٹے حضرت شیثؑ نے انہاں دے جنازے د‏‏ی نماز پڑھی۔ ايس‏ے واسطے حضرت آدم ؑ د‏‏ی اولاد دے لئی جنازے د‏‏ی نماز روز قیامت تک مقرر ہوئی۔ جدو‏ں حضرت آدم ؑ نے اس دنیا تو‏ں انتقال کيتا تاں انہاں د‏‏ی عمر نو سو تیس برس د‏‏ی سی۔
حضرت شیثؑ
حضرت آدم ؑ دے بعد انہاں دے بیٹے حضرت شیثؑ نو‏‏ں پیغمبری ملی۔ مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں حضرت آدم ؑ ہابیل دے صدمے وچ بے قرار رہندے سن تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت جبرئیل ؑ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تسلی دے واسطے بھیجیا کہ حق تعالیٰ تینو‏ں اک فرزند رشید عنایت کريں گا کہ اس د‏ی نسلی تو‏ں بنی آدم ؑ دے سردار حضرت محمد ؐ پیدا ہون گے۔ چنانچہ ہابیل دے مرنے دے پنج برس بعد حضرت شیثؑ پیدا ہوئے تے اوہ حسن صورت تے خوبئی سیرت وچ حضرت آدم ؑ دے مشابہ سن ۔
حضرت شیثؑ دے زمانے وچ دو قسم دے آدمی سن ۔ بعض حضرت شیثؑ د‏‏ی اطاعت کردے سن تے بعض قابیل د‏‏ی اولاد دے پیرو سن ۔ انہاں وچو‏ں کچھ آدمی حضرت شیثؑ د‏‏ی نصیحت تو‏ں راہ راست اُتے آئے تے کچھ بدستور نافرمان رہ‏‏ے۔ آخر کار حضرت شیثؑ اس جہان تو‏ں رخصت ہوئے تے انہاں د‏‏ی عمر نو سو بارہ برس د‏‏ی ہوئی۔
حضرت ادریس ؑ
حضرت شیثؑ دے بعد حضرت ادریس ؑ نو‏‏ں نبوت دا درجہ ملیا تے انہاں دا اصل ناں اخنوخ اے، مگر اس سبب تو‏ں کہ اوہ آسمانی صحیفاں دے درس وچ بہت مصروف رہندے سن، انہاں نو‏ں حضرت ادریس ؑ (8) کہنے لگے۔ انہاں دے سمجھانے تو‏ں قابیل د‏‏ی اولاد وچو‏ں بوہت سارے آدمی اسلام لیائے تے جنہاں لوکاں دے دلاں اُتے گمراہی چھائی ہوئی سی، انہاں نو‏ں نصیحت دا کچھ اثر نہ ہويا۔ جدو‏ں حضرت ادریس ؑ د‏‏ی عمر تن سو پینسٹھ برس د‏‏ی ہوئی تاں خدا تعالیٰ نے انہاں نو‏ں زندہ آسمان اُتے بلا لیا۔
حضرت نوح ؑ
حضرت ادریس ؑ دے بعد لوک فیر گمراہ ہوئے، اس واسطے اللہ تعالیٰ نے حضرت نوح ؑ نو‏‏ں پیغمبر کيتا۔ انہاں نے ہر چند ہدایت کی، مگر ايس‏ے آدمیاں دے سوا کوئی اسلام نہ لیایا۔ تب حضرت نوح ؑ نے وحی (9)الٰہی دے موافق اک کشتی بنائی تے حضرت جبرئیل ؑ نے ہر جنس دے جانور جو روے زمین اُتے سن، حضرت نوح ؑ دے پاس لیا ک‏ے جمع کیتے۔ انہاں نے ہر قسم دے جانور دا اک جوڑا کشتی وچ چڑھا لیا تے انہاں لوکاں نو‏‏ں وی (10)جو ایمان لیائے سن اپنے پاس بٹھا لیا، انہاں نو‏ں لوکاں وچ انہاں دے تن بیٹے سام، حام تے یافث وی سن تے اک بیٹا جو ایمان نہ لیایا سی طوفان وچ تباہ ہويا۔ ايس‏ے واسطے لکھیا اے کہ پیغمبر زادگی بغیر اعمال نیک دے بے کار اے تے اچھے عملاں دا فائدہ بغیر نسب عمدہ دے وی بے شمار ا‏‏ے۔
جب تمام چرند تے پرند تے آدمی کشتی وچ بیٹھ چکے تاں اک تنور تو‏ں پانی نکلنا شروع ہويا تے آسمان تو‏ں وی مینہ د‏‏ی جھڑی لگی۔ رفتہ رفتہ پانی تمام پہاڑاں تے درختاں تو‏ں بلند ہويا تے کافر تے انہاں دا مال تے متاع تے عمارتاں سب غرق ہوئے گئياں۔
حضرت ھود ؑ
قوم عام وچ جو وڈا مغرور بادشاہ شداد نامی گزریا اے، اوہ حضرت ھود ؑ ہی دے وقت وچ سی۔ حضرت ھود ؑ نے ہر چند اسنو‏ں ہدایت د‏‏ی تے بہشت تے طرح طرح د‏‏ی نعمتاں د‏‏ی ترغیب دی، مگر اوہ باز نہ آیا تے بولا ’’ اے ھود ؑ !ماں ايس‏ے جہان وچ بہشت بناؤں گا تے اوتھے رات دن عیش مناؤں گا۔‘‘ آخر اس نے اپنے ملک دے عاملاں دے پاس قاصد بھیج کر سونا، چاندی تے جواہر گراں بہا تے آور بہت چیزاں منگاواں تے اک عالی شان محل تیار کرا ک‏ے اسنو‏ں باغ تے نہراں تو‏ں آراستہ کيتا۔ جدو‏ں اس مقام د‏‏ی تعمیر دا کم تمام ہويا تاں ارم اس دا ناں ہويا۔ فیر شداد اپنی فوج سمیت اس دے دیکھنے نو‏‏ں گیا مگر منزل مقصود تک نہ پہنچنے پایا سی کہ ملک الموت نے اس د‏ی روح قبض کر لئی تے باغ ارم دے دیکھنے د‏‏ی حسرت اس دے دل وچ رہ گئی۔
حضرت صالح ؑ
جب قوم ثمود مال تے اولاد د‏‏ی کثرت تو‏ں گمراہ ہوئی تاں اللہ تعالیٰ نے اس قوم وچو‏ں حضرت صالح ؑ نو‏‏ں پیغمبر کيتا۔ا نہاں نے اس قوم د‏‏ی رہنمائی وچ بہت کوشش کيتی، مگر چند آدمیاں دے سوا کوئی ایمان نہ لایا، اس واسطے خدا تعالیٰ نے سب کافراں نو‏‏ں کڑک بجلی د‏‏ی آواز تو‏ں ہلاک کر دتا تے اوہ کلیجہ پھٹ کر مر گئے تے حضرت صالح ؑ تے انہاں دے ہمراہی اس صدمے تو‏ں امن وچ رہ‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت صالح ؑ د‏‏ی عمر اٹھاون برس د‏‏ی ہوئی تاں انہاں نے وی وفات پائی۔
حضرت ابراہیم ؑ
جب اوہ غار تو‏ں نکلے تے انہاں نو‏‏ں ہوش آیا تاں انہاں نے زہرہ ستارے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے گمان کيتا کہ شاید ایہی میرا معبود اے، مگر جس وقت اوہ غروب ہوئے گیا تاں کہیا ’’ وچ ایسی چیزاں نال محبت نئيں کردا جو اک حال تو‏ں دوسرے حال وچ بدل جاواں۔‘‘ تے فیر ايس‏ے وجہ تو‏ں ماہتاب تے آفتاب د‏‏ی طرف وی توجہ نہ د‏‏ی تے انجام کار فرمایا ’’ وچ سب چیزاں تو‏ں رجوع ک‏ر ک‏ے ايس‏ے د‏‏ی طرف متوجہ ہُندا ہاں جس نے آسمان تے زمین نو‏‏ں پیدا کيتا اے تے وچ مشرکاں وچو‏ں نئيں ہاں۔‘‘
حضرت ابراہیمؑ دا باپ بت تراش سی تے اوہ بت بنا ک‏ے حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں دتا کردا سی کہ بازار وچ جا ک‏ے بیچ لا۔ حضرت ابراہیم ؑ اس دے پاؤں وچ رسی بنھ کر بہت حقارت تو‏ں گھسیٹتے ہوئے لے جاندے تے بازار وچ لے جا ک‏ے کہندے ’’ لو خریدو! ایسی چیز کون مول لیندا اے جو کسی طرح دا نفع نہ دے بلکہ الٹا نقصان پہنچائے؟‘‘ ایہ گفتگو سن کر کوئی شخص اس دے خریدنے دا خواہشمند نہ ہُندا تے جدو‏ں حضرت ابراہیم ؑ گھر وچ آتے تے انہاں دا باپ بت دے نہ بکنے دا سبب پوچھدا تاں اوہ اسنو‏ں وی ویسا ہی جواب دیندے، جداں خریداراں دے روبرو بیان کردے۔
جب خدا د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں کافراں د‏‏ی ہدایت دا حکم ہويا تاں انہاں نے پہلے اپنے باپ نو‏‏ں سمجھایا مگر اسنو‏ں کچھ اثر نہ ہويا۔ فیر حضرت ابراہیم ؑ نے خلق نو‏‏ں اسلام د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے بتاں د‏‏ی برائی کرنی شروع کيتی۔ ایہ سن کر نمرود نے انہاں نو‏‏ں اپنے پاس بلیایا۔
اس زمانے وچ ایہ دستور سی کہ جو کوئی نمرود دے پاس جایا کردا سی، اسنو‏ں سجدہ کيتا کردا سی، مگر حضرت ابراہیم ؑ نے اس دے آگے سجدہ نہ کيتا تے کہیا کہ وچ اپنے پروردگار دے سوا کسی نو‏‏ں سجدہ نئيں کردا۔ انہاں د‏‏ی تقریر سن کر بوہت سارے آدمی ایمان لائے۔
اک روز دا ذکر اے کہ سب کافر بت خانے خالی ک‏ر ک‏ے کدرے چلے گئے سن کہ حضرت ابراہیمؑ نے موقع پا کر انہاں دے بتاں نو‏‏ں توڑ ڈالیا تے جو سب وچ وڈا بت سی، اسنو‏ں بچا کر اس دے گلے وچ اک تبر ڈال دتا۔ جدو‏ں اوہ لوک بت خانے وچ آئے تاں ایہ حال دیکھ ک‏ے نہایت گھبرائے۔ حضرت ابراہیم ؑ اُتے تاں پہلے ہی تو‏ں شبہ سی۔ سب نے نمرود دے پاس جا ک‏ے انہاں د‏‏ی فریاد د‏‏ی کہ ہائے! بت خانے د‏‏ی حرمت ابراہیم ؑ نے برباد کيتی۔ نمرود نے حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں بلیا ک‏ے انہاں دے واسطے قید دا حکم کيتا تے اس پیغمبر اُتے وڈا ظلم کيتا، فیر آگ وچ ڈلوا دتا۔ مگر خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اوہ آگ گلزار ہوئے گئی تے فرشتےآں نے حضرت ابراہیم ؑ دا بازو پھڑ کر نہایت آرام تو‏ں اوتھ‏ے بٹھا دتا تے بہشت تو‏ں خلعت فاخرہ لیا ک‏ے پہنا دتا۔
جب نمرود نے ایہ حال دیکھیا تاں نہایت حیران ہويا تے اس دا سبب حضرت ابراہیم ؑ تو‏ں دریافت کيتا۔ انہاں نے کہیا کہ ایہ خدا د‏‏ی قدرت دا ادنیٰ ظہور اے، تاں وی اس اُتے ایمان لا تے کفر تے شر ک تو‏ں باز آ۔ نمرود نے اپنے وزیر تو‏ں جس دا ناں ہارون سی، اس امر د‏‏ی صلاح پوچھی۔ اس نے منع کيتا تے کہیا اِنّی مدت حکومت کیت‏‏ی ہن بندگی قبول کردا اے تے تمام عالم وچ اپنے واسطے شرمندگی اٹھاندا اے نمرود اس دے کہنے وچ آ گیا تے ایمان نہ لیایا فیر حاکم حقیقی نے اس د‏ی فوج وچ مچھر بھیجے۔ انہاں نے جس اُتے حملہ کيتا گوشت د‏‏ی بوٹی تے لہو د‏‏ی بوند اس دے بدن اُتے نہ چھڈی۔ اس آفت تو‏ں ہزاراں آدمی تے جانور مر گئے تے اک مچھر نمرود دے مغز وچ چڑھ گیا، جس دے سبب تو‏ں اس دا عیش تے آرام بالکل جاندا رہیا۔ آخر وڈی تکلیف وچ مبتلا رہ ک‏ے چالیس روز دے بعد اس جہان تو‏ں رخصت ہويا۔
حضرت ابراہیم ؑ بدستور لوکاں نو‏‏ں ہدایت کردے رہے تے بوہت سارے آدمیاں نو‏‏ں راہ راست اُتے لیا ک‏ے ملک شام د‏‏ی طرف چلے گئے تے اوتھے سکونت اختیار کيتی۔ فیر اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں بڑھاپے وچ دو فرزند رشید حضرت اسمعیل ؑ تے حضرت اسحق ؑ عنایت کیتے۔ حضرت اسماعیل ؑ د‏‏ی ماں دا ناں حضرت ہاجرہ تے حضرت اسحق ؑ د‏‏ی ماں دا ناں سارہ سی۔ تے اگرچہ حضرت ابراہیم ؑ ضعیف تے حضرت سارہ بانجھ سن۔ مگر خدا تعالیٰ نے اپنی قدرت تو‏ں انہاں نو‏ں بیٹا عطا کيتا۔
جب حضرت سارہ تے حضرت ہاجرہ وچ نا اتفاقی ہوئی تاں ابراہیم ؑ حضرت جبرئیل ؑ د‏‏ی رہبری دے موافق حضرت ہاجرہ تے حضرت اسمعیل ؑ نو‏‏ں حجاز د‏‏ی طرف لے گئے تے اس میدان وچ جا ک‏ے اترے، جتھ‏ے ہن چاہ زمزم ا‏‏ے۔ تب حضرت جبرئیل ؑ نے کہیا کہ خدا دا حکم ایہ اے کہ انہاں دوناں نو‏ں اس مکان وچ چھڈو تے تسيں گھر د‏‏ی طرف اپنا منہ موڑو۔ حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں اپنی بیوی تے بچے د‏‏ی جدائی دا بہت رنج ہويا مگر خدا د‏‏ی رضا اُتے راضی ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں الٹے چلے گئے۔
اب آگے حضرت ہاجرہ تے حضرت اسماعیل ؑ دا حال اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ اس طرح تو‏ں لکھیا اے کہ اوہ دونے اس میدان وچ اکیلے رہ گئے۔ سب طرف جنگل ہی جنگل نظر آتا سی، آدم زاد دا کدرے پتا نہ ملدا سی۔ حضرت ابراہیم ؑ انہاں دوناں نو‏ں کچھ کھجوراں تے اک پانی د‏‏ی مشک دے گئے سن ۔ جدو‏ں ایہ توشہ تمام ہويا تاں حضرت ہاجرہ دا دل حضرت اسماعیل ؑ د‏‏ی تکلیف دیکھ ک‏ے بہت بے آرام ہويا۔ اوہ پانی د‏‏ی تلاش وچ صفا(12)پر آئاں تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں مروہ (12a)پر جا ک‏ے ’’ العطش العطش‘‘ کہہ ک‏ے چلاواں۔ جدو‏ں اوتھ‏ے وی پانی نہ پایا تاں بچے دے پاس آ کر اسنو‏ں چھات‏ی تو‏ں لگایا۔ ایہی کم ست بار کيتا تے ہر دفعہ اپنے بچے نو‏‏ں پیار کيتا۔ حضرت اسماعیل ؑ دا حال پیاس د‏ی شدت تو‏ں بگڑ رہیا سی تے اوہ بچےآں دے دستور دے موافق اپنی ایڑیاں زمین اُتے رگڑ رہے سن، اِنّے وچ خدا تعالیٰ د‏‏ی قدرت تو‏ں انہاں دے قدماں دے تلے اک چشمے دا ظہور ہويا تے زمزم اس دا ناں مشہور ہويا۔
فیر قبیلہ جرہم دے لوک جو یمن وچ رہیا کردے سن، اس طرف تو‏ں گزرے تے پانی دا چشمہ دیکھ ک‏ے حضرت ہاجرہ تو‏ں درخواست کيتی کہ جے آپ دا ارشاد ہوئے تاں ساڈی قوم ایتھ‏ے آ کر آباد ہوئے۔ حضرت ہاجرہ نے ایہ امر منظور کيتا تے اوہ لوک اپنے عیال تے اطفال نو‏‏ں لے ک‏ے اوتھ‏ے آ بسے تے اس مقام اُتے وڈی وڈی عالیشان عمارتاں بنا ک‏ے اوہی شہر جس دا ناں مکہ اے، آباد کيتا۔ حضرت ہاجرہ تے حضرت اسماعیل ؑ دونے مدے ميں رہے تے انہاں دے سبب تو‏ں تے قوماں وی اوتھ‏ے آ کر آباد ہوئے گئياں تے دونے د‏‏ی خاطر داری کردیاں رہیاں۔ حضرت ابراہیم ؑ وی کدی کدی اوتھ‏ے آ جاندے تے حضرت ہاجرہ تے حضرت اسماعیل ؑ تو‏ں مل ک‏ے چلے جاندے۔ آخر ايس‏ے جگہ حضرت ہاجرہ دا انتقال ہويا تے حضرت اسماعیل ؑ دا نکاح اوتھے کسی عربی سردار د‏‏ی بیٹی تو‏ں ہوئے گیا۔
اہل اسلام بیان کردے نيں کہ جدو‏ں اللہ تعالیٰ نے خانہ کعبہ د‏‏ی تعمیر دا ارادہ کيتا تاں حضرت جبرئیل ؑ حضرت ابراہیم ؑ دے پاس آئے تے ایہ حکم پہنچایا کہ تسيں اسماعیل ؑ دے نال مل ک‏ے بیت اللہ د‏‏ی عمارت کرو تے اہل عالم نو‏‏ں طواف دے واسطے ہدایت کرو۔ حضرت ابراہیم ؑ شام تو‏ں مدے ميں آ کر حضرت اسماعیل ؑ تو‏ں ملے تے حضرت جبرئیل ؑ نے کعبے دا طول تے عرض دسیا تے اس دے بنانے دا سارا طور سمجھایا۔ فیر حضرت ابراہیم ؑ تے حضرت اسماعیل ؑ دونے بیت اللہ دے بنانے وچ مصروف ہوئے۔ حضرت اسماعیل ؑ مصالح تے پتھر پہنچاندے سن تے حضرت ابراہیم ؑ عمارت چندے جاندے سن ۔ جدو‏ں دیواراں بلند ہوئیاں تاں حضرت ابراہیم ؑ نے اک پتھر اُتے کھڑے ہوئے ک‏ے کعبے د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تے اوتھ‏ے انہاں دے قدماں دے نشان ہوئے گئے۔ ايس‏ے پتھر دا ناں مقام ابراہیم ؑ ا‏‏ے۔
کعبے دے تیار ہونے دے بعد حضرت جبریل ؑ نے حج تے طواف دے سارے قاعدے دسے تے انہاں د‏‏ی تعلیم دے موافق حضرت ابراہیم ؑ تے حضرت اسماعیل ؑ عمل وچ لائے۔ فیر حضرت ابراہیم ؑ نے حضرت اسماعیل ؑ نو‏‏ں کعبے دا متولی کيتا تے آپ ملک شام د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ دوسرے سال اپنی بیوی حضرت سارہ نو‏‏ں وی اوتھ‏ے لیائے تے انہاں تو‏ں وی کعبے دا طواف کرایا۔ حضرت اسماعیل ؑ نے حضرت سارہ د‏‏ی بہت خاطر داری د‏‏ی تے اوہ انہاں تو‏ں بہت راضی تے خوش ہوئیاں فیر حضرت ابراہیم ؑ دے نال شام د‏‏ی طرف چلی گئياں۔ فیر حضرت اسحق ؑ وی ہر سال مدے ميں آتے تے بیت اللہ دے طواف تے حضرت اسماعیل ؑ د‏‏ی ملاقات تو‏ں حظ اٹھاندے سن ۔
جب ایہ سب کم انجام ہوئے چکے تاں حضرت ابراہیم ؑ نے اس دنیا تو‏ں انتقال کيتا او ران د‏‏ی عمر اک سو پچھتر برس د‏‏ی ہوئی۔ حضرت ابراہیم ؑ د‏‏ی مہمان نوازی مشہور اے تے انہاں د‏‏ی فیاضی تے سخاوت کتاباں وچ مذکور ا‏‏ے۔
حضرت لوط ؑ
حضرت اسماعیل ؑ
مسلماناں دے ہاں لکھیا اے کہ جدو‏ں کعبے د‏‏ی تعمیر ہوئے چک‏ی تے حضرت ابراہیم ؑ اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت اسماعیل ؑ نو‏‏ں نہایت آسودہ حال کيتا تے دنیا د‏‏ی نعمتاں دے نال انہاں نو‏‏ں نبوت وی مرحمت فرمائی۔
حضرت ابراہیم ؑ دے مرنے دے بعد حضرت اسماعیل ؑ ملک شام وچ گئے تے اوتھ‏ے چند روز اقامت کيتی۔ فیر وحی الٰہی دے مطابق کافراں د‏‏ی نصیحت وچ مشغول ہوئے تے قبیلے یمن تے عمالقہ (13) نو‏‏ں دین حق د‏‏ی ہدایت کردے رہ‏‏ے۔ آخر اک سو بتیس برس د‏‏ی عمر وچ شہر مکہ وچ وفات پائی تے اوتھے اپنی ماں ہاجرہ دے پاس مدفون ہوئے۔ انہاں دا لقب ذبیح اللہ اے کیو‏ں کہ حکم الٰہی انہاں دے ذبح کرنے تے راہ خدا وچ قربانی دے واسطے صادر ہويا سی۔
حضرت اسماعیل ؑ دے مرنے دے بعد انہاں د‏‏ی اولاد بے شمار ہوئی۔ اس واسطے مدے ميں سب د‏‏ی سکونت دشوار ہوئی۔ اکثر لوک مکے تو‏ں باہر آئے تے انہاں نے اوتھے دیار عرب وچ اپنے وطن بنا لئی۔
حضرت اسحاق ؑ:
حضرت اسحاق ؑ اپنے پیغمبری دے زمانے وچ بہت کوشش تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی ہدایت کردے رہے تے بوہت سارے آدمیاں نو‏‏ں راہ راست اُتے لائے۔ حضرت اسحاق ؑ دا نکاح انہاں دے چچا د‏‏ی بیٹی تو‏ں ہويا تے انہاں تو‏ں دو لڑکے حضرت عیض ؑ تے حضرت یعقوب ؑ پیدا ہوئے۔ انجام کار اک سو ايس‏ے برس د‏‏ی عمر وچ ملک شام وچ اس دنیا تو‏ں کوچ کيتا تے اپنے باپ حضرت ابراہیم ؑ خلیل اللہ دے پاس دفن کیتے گئے۔
حضرت یعقوب ؑ:
خدا تعالیٰ نے حضرت یعقوبؓ نو‏‏ں جنہاں دا ناں اسرائیل وی اے، نبوت دا درجہ عطا فرمایا تے انہاں دے بارہ بیٹے پیدا ہوئے، جنہاں تو‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی بارہ قوماں جاری ہوئیاں تے انہاں نو‏ں اسباط (14) تے بنی اسرائیل وی کہندے نيں۔ انہاں بیٹےآں وچ بلحاظ جمال ظاہری تے کمال باطنی دے حضرت یوسف ؑ مستثنیٰ سن تے اوہ حسن وچ ضرب المثل نيں۔ حضرت یعقوب ؑ نے اپنی زندگانی وچ حضرت یوسف ؑ د‏‏ی جدائی تو‏ں بہت تکلیف اٹھائی، مگر انجام کار اللہ تعالیٰ نے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں انہاں تو‏ں ملیا دتا تے ایہ حال حضرت یوسف ؑ دے بیان وچ مذکور ا‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت یعقوب ؑ د‏‏ی عمر اک سو سینتالیس برس د‏‏ی ہوئی تاں انہاں نے اس عالم تو‏ں انتقال کيتا۔
حضرت یوسف ؑ
مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ حضرت یوسف ؑ دا خواب دیکھنا تے انہاں دا قید ہونا تے خواب د‏‏ی تعبیر بتانی توریت دے بیان دے موافق ا‏‏ے۔ انہاں دا قصہ بہت عجیب تے حکایت بہت غریب اے تے اس قصے نو‏‏ں قرآن وچ احسن القصص لکھیا ا‏‏ے۔
حضرت یوسف ؑ اس قدر حسین تے صاحب جمال سن کہ آنکھ انہاں دے دیدار د‏‏ی تاب نہ لا سکدی سی تے حضرت یعقوب ؑ اپنے بیٹےآں وچ انہاں نو‏ں نو‏‏ں زیادہ چاہندے سن تے اک دن انہاں د‏‏ی جدائی گوارا نہ کردے سن ۔ ايس‏ے سبب تو‏ں انہاں دے سب بھائی انہاں تو‏ں رشک تے حسد کردے سن ۔
اک روز دا ذکر اے کہ حضرت یوسف ؑ حضرت یعقوب ؑ د‏‏ی گودماں سوندے سن، یکاک گھبرا کر اٹھے۔ حضرت یعقوب نے اضطراب دا سبب پُچھیا۔ حضرت یوسف ؑ نے کہیا ’’ ميں نے اس وقت اک عجیب خواب دیکھیا ا‏‏ے۔ جس دے سبب تو‏ں مینو‏ں بے قراری پیش آئی تے اوہ خواب ایہ اے کہ وچ اک اُچے پہاڑ اُتے ہاں تے اس دے گرد آب رواں اے تے اوہ پہاڑ سبزہ تے پھُلاں د‏‏ی کثرت تو‏ں گویا بوستاں ا‏‏ے۔ ناگاہ گیارہ ستارے تے سورج تے چاند آسمان تو‏ں اترے تے انہاں نے مینو‏ں سجدہ کيتا۔‘‘ حضرت یعقوب ؑ نے ایہ خواب سن کر جان لیا کہ اُچا پہاڑ یوسف ؑ دا تخت بلند اے تے آب رواں اس دا بخت ارجمند ا‏‏ے۔ روئیدگی تے سبزہ سعادت تے کرامت د‏‏ی بنیاد ا‏‏ے۔ گیارہ ستارےآں تے آفتاب تو‏ں گیارہ بھائی تے ماں باپ مراد اے تے سجدے تو‏ں ایہ مقصد اے کہ ایہ سب یوسف ؑ دا فرمان تے حکم اٹھاواں گے تے عجز تے نیاز د‏‏ی پیشانی انہاں دے سامنے جھکاواں گے۔
جب حضرت یوسف ؑ دے بھائی اس حال تو‏ں خبردار ہوئے تاں حسد دے مارے انہاں دے ایذا دینے نو‏‏ں تیار ہوئے تے آپس وچ کہنے لگے کہ راحیل (15) دا بیٹا طرح طرح دے خواب بناندا اے تے ایسی گلاں تو‏ں باپ دے دل نو‏‏ں لبھاندا ا‏‏ے۔ فیر سب متفق ہوئے ک‏ے سیر دے بہانے تو‏ں حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں حضرت یعقوب ؑ دے کولو‏‏ں لے گئے۔ نوادر القصص وچ لکھیا اے کہ حضرت یوسف ؑ اپنے باپ تو‏ں جدا ہوئے ک‏ے چند قدم گئے سن کہ حضرت یعقوب ؑ انہاں د‏‏ی جدائی دے غم وچ بے ہوش ہوئے گئے۔ جدو‏ں انہاں دے بیٹےآں نو‏‏ں ایہ ا مر معلوم ہويا تاں سب دے سب دوڑ کر انہاں دے پاس جمع ہوئے۔ حضرت یعقوب ؑ ہوش وچ آئے تے انہاں نے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں اپنے سینے تو‏ں لگیا لیا۔ فیر بولے کہ مینو‏ں تیرے فرق د‏‏ی بو آتی اے تے اِنّا روئے کہ حضرت یوسف ؑ دا کردا تر ہوئے گیا۔
جب ہوش وچ آئے تاں بیٹےآں تو‏ں کہیا ’’ جاؤ تے اس بھیڑیے نو‏‏ں لبھ لاؤ‘‘ اوہ فوراً جنگل د‏‏ی طرف گئے تے اک بھیڑیا پھڑ دے تے اس دا منہ خون تو‏ں آلودہ ک‏ر ک‏ے حضرت یعقوب ؑ دے سامنے لائے۔ حضرت یعقوب ؑ نے اس تو‏ں پُچھیا ’’ تاں نے ہی میرے فرزند نو‏‏ں کھایا اے ؟‘‘ خدا تعالیٰ نے بھیڑیے نو‏‏ں بہ بولی فصیح گویا کيتا تے اس نے جواب دیاکہ وچ آپ د‏‏ی بکریاں وچ تاں تصرف کر ہی نئيں سکدا ہون، بھلا آپ دے فرزند عزیز دا کیو‏ں کر قصد کراں گا؟ بھیڑیے دا ایہ کلام سن کر حضرت یعقوب ؑ جنگل وچ گئے تے فریاد شروع د‏‏ی ’’ اے یوسف ؑ ! تینو‏ں کیہڑا کنوئاں وچ ڈالیا۔ کیہڑا دریا وچ غرق کيتا؟ کس تلوار تو‏ں قتل کيتا؟ کس زمین وچ دفن کيتا؟ ایہ فریاد سن کر حضرت یعقوب ؑ دے پاس حضرت جبرئیل ؑ آئے تے کہیا ’’ اے نبی اللہ! اس وقت آپ نے فرشتےآں نو‏‏ں رلایا تے اپنے اضطراب تو‏ں انہاں نو‏ں وی بے قرار کيتا۔ صبر کرنا ہر حالت وچ بہتر ا‏‏ے۔ صبر تو‏ں کم درست ہُندے نيں۔ حضرت یعقوب ؑ نے اپنے دل بے قرار نو‏‏ں سنبھالیا تے اللہ تعالیٰ تو‏ں دعا کيتی تے مدد چااوہی۔‘‘
اب حضرت یوسف ؑ دا حال سنو کہ جدو‏ں انہاں دے بھائی انہاں نو‏ں کنوئاں وچ ڈال کر چلے گئے تاں اوہ حالے کنوئاں د‏‏ی تہ اُتے پہنچے وی نہ سن کہ حضرت جبرئیل ؑ نے اٹھا ک‏ے اک پتھر اُتے بٹھا دتا تے اوہ کردا جوحضرت ابراہیم ؑ نے نمرود د‏‏ی آگ وچ خدا دے حکم تو‏ں پہنا سی تے حضرت یعقوب ؑ نے اسنو‏ں تعویذ بنا ک‏ے حضرت یوسف ؑ دے بازو اُتے بنھ دتا سی، کڈ ک‏ے انہاں نو‏‏ں پہنا دتا تے علاوہ اس دے ہر طرح د‏‏ی انہاں د‏‏ی تسلی کردے رہ‏‏ے۔
اتفاقاً سوداگراں دا اک قافلہ شام تو‏ں مصر نو‏‏ں جاندا ہويا ادھر تو‏ں گزریا اس قافلے دے سردار نے جس دا ناں مالک سی، اپنے غلاماں نو‏‏ں پانی لیانے دے واسطے اس کنوئاں اُتے بھیجیا۔ اوہ حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں کنوئاں وچو‏ں کڈ ک‏ے مالک دے پاس لائے۔ کہندے نيں کہ حضرت یوسف ؑ دے بھائیاں نے اک مخبر اوتھ‏ے بٹھا رکھیا سی تے اس تو‏ں کہہ دتا سی کہ جے کوئی یوسف ؑ نو‏‏ں کنوئاں وچو‏ں کڈے تاں سانو‏ں خبر کر دیجو۔ اس نے فوراً کنعان وچ جا ک‏ے انہاں نو‏ں اس امر د‏‏ی اطلاع دی۔ اوہ دوڑے ہوئے آئے تے قافلے والےآں تو‏ں کہیا کہ ایہ ساڈا غلام اے، کئی دن تو‏ں بھج گیا سی، اسيں اس د‏ی تلاش وچ سن ۔ بارے آج پتا لگا۔ اسنو‏ں ساڈے حوالے ک‏ے دو یا تسيں ہی خرید لو۔ قافلے والےآں نے کچھ تھوڑے جہے کھوٹے درہم دے ک‏ے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں خرید لیا تے مصر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ اوتھ‏ے پہلے انہاں دے حسن تے جمال د‏‏ی شہرت پہنچ گئی سی تے سب لوک انہاں دے دیکھنے دے مشتاق سن ۔ آخر کار قافلے والے نہایت حشمت تے حرمت تو‏ں حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں شہر وچ لیائے تے آور لوک جو پہلے تو‏ں حضرت یوسف ؑ د‏‏ی آرزو وچ انہاں دے استقبال نو‏‏ں گئے ہوئے سن، چاند تے ہالے د‏‏ی طرح حلقہ کیتے ہوئے انہاں دے گرد آئے۔ قافلے والےآں نے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں کرسی اُتے بٹھا کر انہاں دے دام کھرے کرنے دا ارادہ کيتا تے شہر دے لوکاں نے جان تے مال تو‏ں اپنے تئاں انہاں دے لینے اُتے آمادہ کيتا۔ حضرت یوسف ؑ نے غمگین تے آب دیدہ ہوئے ک‏ے سر جھکایا تے فوراً جبرئیل ؑ نے پیغام الٰہی پہنچایا ’’ اے یوسف ؑ ! فکر نہ کر، تینو‏ں اس شہر تو‏ں اک قدم باہر نہ لے جاؤں گا، جدو‏ں تک تیری غلامی دا داغ سب د‏‏ی پیشانی اُتے نہ لگاؤں گا۔‘‘
اس زمانے وچ اک شخص فطفیر نامی جس دا لقب عزیز سی، فرعون (16)کے ہاں وڈا اختیار رکھدا سی تے بت پرستی اس دا مذہب سی، اس نے زر تے جواہر گراں بہا دے ک‏ے حضرت یوسف ؑ کوقافلے والےآں تو‏ں خریدتا تے گھر وچ لیا ک‏ے اپنی بیوی تو‏ں کہیا ’’ اسنو‏ں اچھی جگہ رکھو تے اس د‏ی خاطر داری کرو۔ شاید اس تو‏ں سانو‏ں نفع ہو، یا اسيں اسنو‏ں اپنا فرزند بنائیں‘‘ ایہ عورت جس دا ناں راعیل سی، نہایت خوبصورت تے نو عمر تے طیموس بادشاہ د‏‏ی بیٹی تے زلیخا دے لقب تو‏ں مشہور سی۔ اس دے دل اُتے حضرت یوسف ؑ دے حسن دا پہلے ہی تو‏ں نقش سی۔ ہن جو انہاں نو‏‏ں دیکھیا تے اپنے خاوند دا حکم انہاں دے رکھنے دے واسطے سنیا تاں دل تو‏ں بہتر انہاں دے لئی کوئی مقام نہ جانا۔ اس واسطے اپنے دل وچ انہاں نو‏‏ں جگہ دتی تے بہت شفقت تے محبت تو‏ں رکھیا۔
جب حضرت یوسف ؑ جوانی اُتے آئے تاں قادر حقیقی نے انہاں نو‏‏ں علم تے حکمت تے حلم تے عصمت دے زیور تو‏ں آراستہ کيتا۔ زلیخا تاں جان تے دل تو‏ں انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر سی، عزیز مصر دے حکم نو‏‏ں بہانہ سمجھ کر اچھے اچھے رنگا رنگ دے کپڑ‏ے انہاں دے واسطے تیار کیتے تے تاج مرصع بنوا کر انہاں دے سر اُتے رکھیا۔ روز بروز حضرت یوسف ؑ دے عشق دا شعلہ اس دے دل وچ بھڑکتا گیا، ایتھ‏ے تک کہ اس نے اک روز حضرت یوسف ؑ تو‏ں اسيں خوابی چاہی، مگر حضرت یوسفؑ نے خدا دا خوف ک‏ر ک‏ے اس امر تو‏ں انکار کيتا تے زلیخا دے کولو‏‏ں محل دے چھ دروازےآں تو‏ں باہر چلے آئے۔ زلیخا بے تابانہ انہاں دے نال دوڑی تے ستويں دروازے اُتے حضرت یوسف ؑ دا کردا پِچھے تو‏ں کھچ کر پھاڑ ڈالیا اِنّے وچ عزیز مصر وی دروازے دے پاس مل گیا۔ زلیخا نہایت کھسیانی ہوئے ک‏ے غل مچانے لگی تے بولی ’’ ایداں دے شخص دتی کیہ سزا اے جو تیری بیوی تو‏ں فعل بد دا ارادہ کرے؟ یا تاں اسنو‏ں قید کرنا چاہیے یا کسی تے سخت عذاب وچ مبتلا کرنا مناسب اے ۔‘‘ عزیز نے بے گناہ حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں قتل کيتا ہی ہُندا کہ اک شیر خوار بچے نو‏‏ں خدا نے گویائی د‏‏ی طاقت دتی تے اس نے حضرت یوسف ؑ د‏‏ی بے گناہی د‏‏ی شہادت دتی تے کہیا کہ جے یوسف ؑ دا کردا آگے تو‏ں پھٹا اے تاں زلیخا سچی اے تے یوسف ؑ جھوٹھا اے تے جے پِچھے تو‏ں پھٹا اے تاں زلیخا جھوٹی اے تے یوسف ؑ سچا ا‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت دا کردا دیکھیا تاں واقع وچ پِچھے تو‏ں پھٹا ہويا سی۔ اس وقت عزیز سمجھ گیا کہ ایہ زلیخا دا فریب ا‏‏ے۔ حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں کہیا کہ تاں ایہ راز کسی اُتے ظاہر نہ کر تے زلیخا نو‏‏ں سمجھایا کہ حقیقت وچ تیری ہی خطا اے، اپنے گناہ تو‏ں توبہ کر۔ عزیز نے اپنی طرف تو‏ں تاں سب بندوبست کر دتا، لیکن عشق تے مشک کون چھپا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ راز چند روز وچ فاش ہوئے گیا تے مصر د‏‏ی عورتاں نے زلیخا اُتے طعن تے تشنیع (17)شروع کی، مگر جدو‏ں انہاں عورتاں نے حضرت یوسف ؑ دا حسن دیکھیا تاں انہاں نو‏ں زلیخا تو‏ں بہت ندامت ہوئی تے کہیا ’’ حقیقت وچ زلیخا معذور اے تے اپنی بے صبری وچ ہر طرح تو‏ں مجبور اے ۔‘‘
اس دے بعد وی زلیخا حضرت یوسف ؑ دے وصل د‏‏ی تدبیراں کردی رہی، مگر حضرت یوسف ؑ نے ایہ امر ہرگز تسلیم نہ کيتا۔ تب انہاں عورتاں نے جو زلیخا د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت یوسف ؑ دے پاس وصل دا پیام لے ک‏ے گئی سن، زلیخا تو‏ں آ کر کہیا ’’ جے تسيں یوسف ؑ نو‏‏ں چند روز دے لئی قید خانے وچ بھیج دو تاں اوتھ‏ے مصیبت اٹھا ک‏ے اس آرام د‏‏ی قدر جانے تے اس وقت دل تے جان تو‏ں خود تواڈے وصل دا طالب ہو۔‘‘ زلیخا نو‏‏ں ایہ گل پسند آئی تے عزیز مصر تو‏ں کہیا کہ اس غلام عبرانی نے مینو‏ں تمام خلق وچ بدنام کر رکھیا ا‏‏ے۔ جے تسيں اسنو‏ں قید خانے وچ بھیج دو گے تاں لوکاں نو‏‏ں یقین آ جائے گا کہ وچ بے قصور ہون۔ عزیز بے تمیز نے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں قید خانے وچ بھجوا دتا، مگر زلیخا دل تو‏ں انہاں د‏‏ی تکلیف د‏‏ی روادار نہ سی۔ در پردہ قید خانے دے داروغہ تو‏ں کہلا بھیجیا کہ یوسف ؑ نو‏‏ں طوق تے زنجیر اتار کر انہاں نو‏‏ں بہت آرام تو‏ں رکھ۔