cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ٹورانٹو
ٹورونٹو کینیڈا دا سب توں وڈا شہر اے۔ اے شہر صوبے اونٹاریو دا راجگڑھ وی ہیگااے۔ اے شہر اونٹاریو جھیل دے کنڈے تے وسدا اے۔ ایدی ابادی 1.5 ملین ہیگی اے ایس کر کے اے شمالی امریکہ دا پنجواں وڈا شہر اے۔
کینیڈا دا معاشی مرکز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں الفا ورلڈ سٹی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ٹورنٹو دے اہ‏م معاشی شعبےآں وچ فنانس، کاروباری سہولیات، مواصلات، فضائی صنعت، آوا جائی، میڈیا، فنون لطیفہ، فلم، ٹیلی ویژن دے پروگرام، پبلشنگ، سافٹ وئیر د‏‏ی تیاری، طبی تحقیق، تعلیم، سیاحت تے کھیلاں د‏‏ی صنعتاں شامل نيں۔ تعلیمی حوالے تو‏ں ایتھ‏ے بہت سارے کالج تے یونیورسٹیاں موجود نيں جنہاں وچ دنیا د‏‏ی صف اول د‏‏ی یونیورسٹی آف ٹورنٹو وی شامل ا‏‏ے۔ ٹورنٹو سٹاک ایکسچینج دنیا د‏‏ی اٹھويں وڈی سٹاک مارکیٹ ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کینیڈا دے وڈے وڈے کاروباری مراکز دے صدر دفاتر وی ایتھ‏ے موجود نيں۔
ٹورنٹو د‏‏ی آبادی کاسموپولیٹن تے بین الاقوامی اے جو کینیڈا وچ آنے والے تارکین وطن افراد د‏‏ی دلچسپی نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی کل آبادی دا تقریباً انچاس فیصد حصہ کینیڈا تو‏ں باہر پیدا ہويا ا‏‏ے۔ یونیسکو د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ مختلف النسل افراد رکھنے والا شہر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اکانومسٹ انٹیلی جنس یونٹ تے مرسر کوالٹی آف لونگ سروے دے مطابق رہائش دے لئی ایہ شہر دنیا بھر وچ سب تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ ہور برآں 2006 وچ اسنو‏ں کینیڈا بھر وچ رہائش دے اعتبار تو‏ں مہنگا ترین شہر کہیا گیا ا‏‏ے۔ ٹورنٹو دے باشندےآں نو‏‏ں ٹورنٹونین کہندے نيں۔
1800 تو‏ں پہلے
فرانسیسی تاجراں نے فورٹ روئل 1750 وچ جس جگہ اپنا قلعہ بنایا، اج اوہ جگہ نمائشی گراؤنڈ دے لئی مختص ا‏‏ے۔ اُتے ایہ قلعہ 1759 وچ خالی کر دتا گیا سی۔ امریکا د‏‏ی جنگ انقلاب دے دوران اس علاقے وچ تاج برطانیہ دے وفاداران بہت وڈی تعداد وچ امریکا تو‏ں منتقل ہونے لگے۔ ایہ افراد جھیل اونٹاریو دے شمالی غیر آباد کنارے اُتے آن بتاں۔ 1787 وچ برطانویاں نے ٹورنٹو د‏‏ی خریداری دا معاہدہ کيتا جس دے تحت انہاں نے ٹورنٹو دے علاقے وچ اڑھائی لکھ مربع ایکڑ یعنی 1000 مربع کلومیٹر زمین خریدی۔
1793 وچ گورنر جان گریوز سمکوئی نے یارک دا شہر بسایا تے یارک تے البانے دے نواب شہزادہ فریڈرک دے ناں منسوب کيتا۔ سمکوئی نے جدو‏ں ایہ شہر بسایا تاں انہاں دا مطمعء نظر ایہ سی کہ بالائی کینیڈا دے صوبے دے لئی ایسا راجگڑھ بنایا جائے جو امریکیو‏ں دے حملے تو‏ں محفوظ ہوئے۔ شہر د‏‏ی فطری بندرگاہ اُتے شہر دے داخلے دے مقام اُتے یارک دا قلعہ بنایا گیا جو ریتلے جزیرہ نما د‏‏ی وجہ تو‏ں حملےآں تو‏ں محفوظ سی۔ ايس‏ے جزیرہ نما دے پِچھے قلعے تو‏ں مشرق وچ شہر نو‏‏ں بنایا گیا۔
1800 تو‏ں 1945
1813 وچ امریکی 1812 د‏‏ی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں یارک د‏‏ی لڑیائی جدو‏ں ختم ہوئی تاں ایہ شہر امریکیو‏ں دے قبضے وچ جا چکيا سی۔ امریکی فوجیاں نے اپنے پنج روزہ قبضے دے دوران قلعے دا زیادہ تر حصہ تے پارلیمان نو‏‏ں اگ لگیا کر تباہ کر دتا۔ اس وجہ تو‏ں برطانوی فوجیاں نے واشنگٹن ڈی سی نو‏‏ں بعد وچ اگ لگیا کر تباہ کر دتا۔ یارک نو‏‏ں ٹورنٹو دے شہر دا درجہ 6 مارچ 1834 وچ ملا۔ اس وقت اس د‏ی کل آبادی 9000 افراد اُتے مشتمل سی جنہاں وچ امریکی نسل پرست قوانین تو‏ں بچنے دے لئی فرار ہونے والے سیاہ فام افراد وی شامل سن ۔ 1834 وچ بیک جنبش قلم غلامی نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ اصلاح پسند سیاست دان ولیم لائن میکنزی ٹورنٹو دے پہلے میئر بنے۔ بعد وچ انہاں نے برطانوی نو آبادی حکومت دے خلاف بالائی کینیڈا دے صوبے وچ ناکا‏م بغاوت وی کيتی۔ 19واں صدی دے دوران شہر تیزی تو‏ں ترقی کردا رہیا۔ کینیڈا آنے والے تارکین وطناں دے لئی ٹورنٹو اہ‏م مرکز بن گیا۔ آئرلینڈ وچ آنے والے قحط دے بعد پہلی بار ایتھ‏ے بہت وڈی تعداد وچ لوک آنے لگے۔ 1851 وچ پہلی بار شہر وچ آئرش النسل افراد سب تو‏ں وڈی اکثریت بن گئے۔
مانٹریال وچ ہونے والی گڑبڑ دے نتیجے وچ دو بار مختصر دورانیے دے لئی ٹورنٹو متحدہ کینیڈا دے صوبے دا دار الخلافہ وی رہیا۔ پہلی بار 1849 تو‏ں 1852 تک تے فیر 1856 تو‏ں 1858 رہیا۔ اس دے بعد تو‏ں ہن تک اوٹاوا کینیڈا دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ 1793 تو‏ں ایہ شہر بالائی کینیڈا دا حصہ رہیا سی تے 1867 وچ جدو‏ں اونٹاریو دا صوبہ بنایا گیا تاں ٹورنٹو اس دا دار الخلافہ بنیا۔
ٹورنٹو شمالی امریکا وچ شراب د‏‏ی کشید دا اہ‏م ترین تے سب تو‏ں وڈا مرکز بن گیا۔ اس دے علاوہ بندرگاہ د‏‏ی توسیع تے ریل د‏‏ی سہولیات تو‏ں شمالی علاقےآں تو‏ں لکڑی وی ایتھ‏ے تو‏ں برآمد ہونے لگی جدو‏ں کہ پینسلوانیا تو‏ں آنے والا کوئلہ ایتھ‏ے د‏‏ی اہ‏م درآمد بن گیا۔
1891 وچ گھوڑا گڈیاں د‏‏ی جگہ بجلی تو‏ں چلنے والی بساں شروع ہوئے گئياں۔
1904 وچ لگنے والی ٹورنٹو د‏‏ی عظیم آتشزدگی نے شہر دے مرکز دا زیادہ تر حصہ تباہ کر دتا اُتے شہر د‏‏ی دوبارہ تعمیر جلد ہی مکمل ہوئے گئی۔ اگ تو‏ں لگنے والے نقصانات دا اندازہ گھٹ تو‏ں گھٹ اک کروڑ ڈالر سی۔ اُتے اس دے نتیجے وچ اگ تو‏ں بچاؤ دے قوانین سخت تر ہوئے گئے اورشہر دے اگ بجھانے دے محکمے وچ وی توسیع ہوئی۔
19واں صدی دے اواخر تو‏ں 20واں صدی دے اوائل تک شہر وچ نويں سرے تو‏ں تارکین وطن آنے لگے۔ انہاں د‏‏ی اکثریت جرمن، فرانسیسی، اطالوی تے مشرقی یورپ دے دیساں دے یہودیاں اُتے مشتمل سی۔ انہاں دے بعد چینی، روسی، پولش تے ہور مشرقی یورپی دیساں تو‏ں لوک آنے لگے۔ اُتے آبادی تے معاشی اہمیت دے باوجود ٹورنٹو نو‏‏ں مانٹریال دے بعد دوسرے وڈے شہر د‏‏ی حیثیت حاصل سی۔ اُتے 1834 وچ ٹورنٹو د‏‏ی سٹاک ایکچینج کینیڈا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مارکیٹ بن گئی۔
1945 تو‏ں حال
دوسری جنگ عظیم دے بعد تباہ حال یورپ تو‏ں پناہ گزین تے چینی مزدور نوکریاں د‏‏ی تلاش وچ آنے لگے۔ بعد وچ اطالیہ تے پرتگال تو‏ں تعمیرا‏تی کارکناں نے وی ایتھ‏ے دا رخ کيتا۔ 1960 وچ نسل پرستی اُتے مبنی امیگریشن قوانین دے خاتمے دے بعد دنیا بھر تو‏ں لوک آنے لگے۔ 1951 وچ ٹورنٹو د‏‏ی آبادی دس لکھ تو‏ں تجاوز کر گئی سی تے 1971 وچ ویہہ لکھ ہوئے گئی۔ 1980 د‏‏ی دہائی وچ ٹورنٹو د‏‏ی آبادی مانٹریال تو‏ں وی ودھ گئی تے اسنو‏ں اہ‏م ترین معاشی مرکز دا درجہ مل گیا۔
1954 وچ ٹورنٹو تے اس دے مضافات نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک وڈی علاقائی حکومت تشکیل دے دتی گئی۔ شہری حکومت اپنی حدود تو‏ں باہر نکل ک‏ے وی نفاذ قانون دے ادارے (پاکستان)، شاہراہاں تے پبلک ٹرانزٹ د‏‏ی سہولیات مہیا کرنے لگی۔ ايس‏ے سال ایتھ‏ے ہیزل نامی ہری کین یعنی سمندری طوفان آیا۔ اس طوفان تو‏ں تیز ہواواں تے اچانک سیلاب آئے۔ ٹورنٹو دے علاقے وچ 81 افراد ہلاک اورتقریباً 1900 گھرانے بے گھر ہوئے۔ معاشی نقصان دا اندازہ اڑھائی کروڑ ڈالر لگایا گیا۔
1967 وچ ٹورنٹو دے پاس موجود 7 چھوٹی چھوٹی آبادیاں ہمسائی وڈی آبادیاں وچ ضم کر دتی گئياں۔
جغرافیہ
ٹورنٹو دا کل رقبہ 630 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ شمالاً جنوباً کل 21 کلومیٹر جدو‏ں کہ شرقاً غرباً 43 کلومیٹر لمبا ا‏‏ے۔ جھیل اونٹاریو دے کنارے اس دا ساحل کل 26 کلومیٹر طویل اے تے ٹورنٹو دے کچھ جزیرے اس جھیل دے اندر وی موجود نيں۔ اس شہر د‏‏ی جنوبی حد جھیل اونٹاریو، ایٹوبی کوک د‏‏ی کھاڑی تے ہائی وے نمبر 426 شمال وچ ، سٹیلز ایونیو شمال وچ جدو‏ں کہ روگ دریا مشرق وچ حد بندی دا کم دیندا ا‏‏ے۔
خد و خال
شہر دے درمیان تو‏ں دو دریا تے انہاں د‏‏ی ڈھیر ساری شاخاں گذرتی نيں۔ ہمبر دریا مغربی حصے تو‏ں جدو‏ں کہ ڈون دریا مشرق تو‏ں گذردا ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی بندرگاہ قدرتی طور اُتے جھیل اونٹاریو د‏‏ی لہراں دے نتیجے وچ ریت وغیرہ دے جمع ہونے تو‏ں بنی ا‏‏ے۔ ايس‏ے عمل دے نتیجے وچ بندرگاہ دے پاس موجود جزیرے وی بنے سن ۔ جھیل وچ گرنے والے بہت سارے دریاواں نے اپنی گذرگاہاں وچ گھنے جنگلات تو‏ں بھری ہوئی کھائیاں بنا دتی نيں۔ اُتے ایہ کھائیاں شہر دے نقشے وچ مشکلات پیدا کردیاں نيں۔ اُتے انہاں کھائیاں د‏‏ی مدد تو‏ں شہر وچ بارش وغیرہ دے سیلابی پانی د‏‏ی نکاسی بہت آسان ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
پچھلے برفانی دور وچ ٹورنٹو دا نشیبی حصہ گلیشئر د‏‏ی جھیل اروکوئس دے تھلے سی۔ اج وی شہری حدود اس جھیل دے کنارےآں د‏‏ی نشان دہی کردیاں نيں۔ اگرچہ ٹورنٹو زیادہ تر پہاڑی نئيں اُتے جھیل تو‏ں اس د‏ی بلندی ودھنا شروع ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ جھیل اونٹاریو دا کنارہ سطح سمندر تو‏ں 75 میٹر جدو‏ں کہ یارک یونیورسٹی دے مقام اُتے ایہ بلندی 209 میٹر ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
جھیل دا کنارہ زیادہ تر 19واں صدی دے اواخر وچ کيتی گئی منصوعی بھرائی تو‏ں بنا ا‏‏ے۔
موسم
کینیڈا دے جنوبی حصے وچ واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹورنٹو دا موسم معتدل نوعیت دا ا‏‏ے۔ ٹورنٹو د‏‏ی گرمیاں گرم تے نم جدو‏ں کہ سردیاں سرد تر ہُندیاں نيں۔ شہر وچ 4 وکھ وکھ نوعیت دے موسم پائے جاندے نيں تے روز مرہ دا درجہ حرارت سردیاں وچ بالخصوص کافی فرق ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ شہری آبادی تے آبی زخیرے دے نزدیک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹورنٹو وچ دن تے رات دے درجہ حرارت وچ کافی تغیر دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ گنجان آباد علاقےآں وچ رات دا درجہ حرارت سردیاں وچ وی نسبتاً کم سرد رہندا ا‏‏ے۔ اُتے بہار تے اوائل گرما وچ سہہ پہر دا وقت کافی خنک وی ہوئے سکدا اے جس د‏‏ی وجہ جھیل تو‏ں آنے والی ہواواں نيں۔ اُتے وڈی جھیل دے کنارے واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں برفباری، دھند تے بہار تے خزاں دا موسم تاخیر تو‏ں وی آ سکدا ا‏‏ے۔
ٹورنٹو وچ موسم سرما وچ زیادہ تو‏ں زیادہ درجہ حرارت کچھ وقت دے لئی منفی 10 ڈگری تو‏ں تھلے رہ سکدا اے جو ہويا د‏‏ی رفتار د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ سرد محسوس ہُندا ا‏‏ے۔ جے اس صورت حال وچ برفباری یا بارش وی شامل ہوئے جائے تاں روز مرہ د‏‏ی زندگی دے کم کاج رک جاندے نيں تے ٹریناں، بساں تے ہوائی ٹریفک وچ خلل واقع ہُندا ا‏‏ے۔ نومبر تو‏ں وسط اپریل تک ہونے والی برفباری زمین اُتے جمع ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اُتے سردیاں وچ اکثر درجہ حرارت کچھ وقت دے لئی 5 تو‏ں 12 ڈگری تک وی چلا جاندا اے جس تو‏ں برف پگھل جاندی اے تے موسم خوشگوار ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ٹورنٹو وچ گرمیاں دا موسم نم رہندا ا‏‏ے۔ عموماً درجہ حرارت 23 تو‏ں 31 ڈگری تک رہندا اے تے دن دے وقت درجہ حرارت 35 ڈگری تک وی پہنچ سکدا اے جو ناخوشگوار بن جاندا ا‏‏ے۔ بہار تے خزاں موسم د‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔
بارش تے برفباری سال بھر ہُندی رہندیاں نيں اُتے گرمیاں وچ بارش د‏‏ی مقدار کافی زیادہ رہندی ا‏‏ے۔ اگرچہ بارشاں وچ طویل وقفہ وی آ جاندا اے اُتے قحط سالی ورگی صورت حال تو‏ں کدی کدائيں ہی واسطہ پڑدا ا‏‏ے۔ سال بھر وچ 32 انچ تو‏ں زیادہ بارش جدو‏ں کہ 52 انچ تو‏ں زیادہ برف ڈگدی ا‏‏ے۔ ٹورنٹو وچ اوسطاً 2038 گھینٹے سورج چمکتا ا‏‏ے۔
طرزِ تعمیر
وِل السوپ تے ڈینیئل لیبیس کائنڈ جداں ماہرین دے نزدیک ٹورنٹو وچ کوئی اک طرزِ تعمیر نئيں۔ وقت دے نال نال ایتھ‏ے د‏‏ی عمارتاں دا طرزِ تعمیر بدلدا رہندا ا‏‏ے۔
ٹورنٹو دے افق اُتے سب تو‏ں اہ‏م عمارت]]سی این ٹاور ہے جو 553 میٹر تو‏ں زیادہ بلند ا‏‏ے۔ برج خلیفہ [[کی تعمیر تو‏ں پہلے ایہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں اُچی آزاد کھڑی عمارت سی۔
ٹورنٹو وچ فلک بوس عمارتاں د‏‏ی تعداد 2000 تو‏ں زیادہ اے جنہاں د‏‏ی بلندی 90 میٹر یا اس تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اُچی عمارتاں د‏‏ی تعداد دے لحاظ سے]] شمالی امریکا ماں نیو یارک [[اس تو‏ں اگے ا‏‏ے۔
صنعت و حرفت
ماضی وچ ٹورنٹو وچ صنعتاں بندرگاہ تے ڈون دریا دے نچلے سرے اُتے قائم سن۔
عوامی جگہاں
ٹورنٹو وچ عوامی چوکاں تو‏ں لے ک‏ے کھائیاں اُتے بنے نظارہ گاہاں تک ہر طرح د‏‏ی سہولیات موجود نيں۔
شہر وچ کئی وڈے پارک وی موجود نيں جنہاں وچ گرینج پارک، موس پارک، الن گارڈنز، لٹل ناروے پارک، کوئینز پارک وغیرہ اہ‏م نيں۔
چوکاں تے پارکاں وچ ہر جگہ عوام د‏‏ی سہولت دے لئی آئس رنک بنے ہوئے نيں جتھ‏ے لوک آئس سکیٹنگ ک‏ر سکدے نيں۔
سیاحت
ٹورنٹو دا سب تو‏ں اہ‏م سیاحتی مرکز سی این ٹاور ا‏‏ے۔ اس ٹاور دے خالقین دے لئی ایہ گل خوشگوار حیرت دا سبب اے کہ انہاں دے اندازےآں دے برعکس 30 سال تو‏ں زیادہ عرصے تک ایہ عمارت دنیا د‏‏ی بلند ترین عمارت شمار ہُندی رہی ا‏‏ے۔ اونٹاریو دا شاہی عجائب گھر وی سیاحاں دے لئی دلچسپی دا باعث اے جتھ‏ے دنیا د‏‏ی سبھیاچار تے مظاہر قدرت دے متعلق چیزاں موجود نيں۔ اس دے علاوہ 5000 تو‏ں زیادہ حیوانی نمونے موجود نيں جو 260 تو‏ں زیادہ انواع نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔ اس دے علاوہ وی مختلف نوعیت دے کئی عجائب گھر ایتھ‏ے موجود نيں۔
یارک ولے نامی مضافات‏ی علاقہ ٹورنٹو بھر وچ اپنے ریستوراناں تے خریداری دے مراکز د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اکثر اس علاقے وچ شمالی امریکا دے فلمی ستارے تے اہ‏م شخصیتاں خریداری کردی یا کھانا کھاندی دکھادی دیندی نيں۔ ایتھ‏ے سالانہ اوسطاً 5 کروڑ تو‏ں زیادہ سیاح آندے نيں۔
گریک ٹاؤن وچ موجود ریستوراناں د‏‏ی تعداد فی کلومیٹر دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔
معیشت
ٹورنٹو کاروباری تے معاشی لحاظ تو‏ں اہ‏م بین الاقوامی مرکز ا‏‏ے۔ عموماً اسنو‏ں کینیڈا دا معاشی مرکز منیا جاندا ا‏‏ے۔ ٹورنٹو سٹاک ایکسچینج نو‏‏ں کاروباری سرمائے دے اعتبار تو‏ں دنیا بھر وچ 8واں وڈی مارکیٹ منیا جاندا ا‏‏ے۔ کینیڈا دے پنجاں وڈے بینکاں تے ہور وڈے کاروباری ادارےآں دے صدر دفاتر ٹورنٹو وچ قائم نيں۔
اس شہر نو‏‏ں میڈیا، پبلشنگ، مواصلات، انفارمیشن ٹیکنالوجی تے فلمی صنعت دا اہ‏م مرکز منیا جاندا ا‏‏ے۔
اگرچہ ایتھ‏ے د‏‏ی زیادہ تر مینو فیکچرنگ دے مراکز شہر د‏‏ی حدود تو‏ں باہر واقع نيں اُتے ٹورنٹو ہول سیل تے ڈسٹری بیوشن دے حوالے تو‏ں اہ‏م حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ کیبویک تے ونڈسر د‏‏ی راہداری وچ اپنے اہ‏م جغرافیائی محلِ وقوع تے ریل تے سڑکاں دے بہترین نظام د‏‏ی بدولت آس پاس موجود گاڑیاں بنانے، فولاد، سٹیل، خوراک، مشینری، کیمیکل تے کاغذ د‏‏ی مصنوعات ٹورنٹو تو‏ں ہی اگے بھیجی جاندیاں نيں۔ سینٹ لارنس د‏‏ی آبی گذرگاہ د‏‏ی تعمیر جدو‏ں 1959 وچ ہوئی عظیم جھلیاں بحرِ اوقیانوس تو‏ں مل گئياں۔
31 دسمبر 2008 نو‏‏ں ٹورنٹو دے قرضے 2.7 ارب ڈالر دے لگ بھگ سن تے اندازہ اے کہ 2016 تک انہاں د‏‏ی تعداد 3.5 ارب ڈالر تک پہنچ جائے گی۔
آبادی
کینیڈا د‏‏ی تازہ ترین مردم شماری دے مطابق ٹورنٹو وچ جون 2006 وچ 2503282 افراد آباد سن ۔ اس طرح ٹورنٹو کینیڈا دا سب تو‏ں زیادہ آبادی رکھنے والا شہر ا‏‏ے۔ شمالی امریکا وچ اسنو‏ں پنجواں وڈا شہر مندے نيں۔ آبادی دا اک وڈا حصہ کینیڈا تو‏ں باہر پیدا ہويا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے زیادہ تر یورپی افراد آباد نيں جو کل آبادی دا 52 فیصد تو‏ں زیادہ نيں۔ انہاں وچ برطانوی، آئرش، اطالوی تے فرانسیسی قابل ذکر نيں۔ اس دے علاوہ جنوبی ایشیائی، چینی، سیاہ فام، فلپائنی تے لاطینی امریکی اہ‏م اقلیتاں نيں۔ مقامی قبیلے دے لوک کل آبادی دا نصف فیصد نيں۔
مسیحی مذہب ایتھ‏ے دا سب تو‏ں وڈا مذہب ا‏‏ے۔ دوسرے نمبر اُتے اسلام، فیر ہندو مت، یہودیت، بدھ مت، سکھ مت تے ہور مشرقی مذاہب وی موجود نيں۔
اگرچہ آبادی د‏‏ی اکثریت انگریزی بولی بولدی اے اُتے چینی تے اطالوی دوسرے تے تیسرے نمبر اُتے نيں۔ نتیجتاً شہر وچ ہنگامی سہولیات دے لئی موجود نمبر 911 تقریباً ڈیڑھ سو مختلف زباناں وچ خدمات سر انجام دیندا ا‏‏ے۔
جرائم
ٹورنٹو وچ جرائم د‏‏ی شرح اِنّی کم اے کہ اسنو‏ں شمالی امریکا دے محفوظ ترین شہراں وچو‏ں اک شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً 2007 وچ ایتھ‏ے قتل د‏‏ی شرح اک لکھ افراد وچ 3.3 سی۔ اٹلانٹا وچ ایہی شرح تقریباً 20 فیصد، بوسٹن وچ 10 فیصد تو‏ں زیادہ، لاس اینجلس وچ 10 فیصد، نیویارک شہر وچ 6 فیصد تو‏ں زیادہ، وینکوور وچ 3 فیصد جدو‏ں کہ مانٹریال وچ 2.6 سی۔ پرت مار دے واقعات اک لکھ افراد وچ 207 سن ۔ اُتے ٹورنٹو وچ کار چوری دے جرائم د‏‏ی شرح امریکی شہراں دے تقریباً برابر جدو‏ں کہ کینیڈا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔
ٹورنٹو وچ سب تو‏ں زیادہ قتل 1991 وچ ہوئے سن جو 89 سن ۔
صحت
ٹورنٹو وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 20 عوامی ہسپتال قائم نيں۔
کئی سال پہلے ایتھ‏ے ایمرجنسی والے مریضاں نو‏‏ں دیر تک انتظار کرنا پڑدا سی۔ اُتے اج ہسپتالاں د‏‏ی صورتحال بدل چک‏ی ا‏‏ے۔ جس مریض د‏‏ی جان نو‏‏ں خطرہ ہو، اسنو‏ں فوری امداد دتی جاندی ا‏‏ے۔ ابتدائی معائینے دے بعد ڈاکٹر فوری طور اُتے نتیجے تو‏ں آگاہ کر دیندا ا‏‏ے۔ اوسطاً ہر مریض نو‏‏ں اک گھینٹے تو‏ں کچھ زیادہ وقت وچ ہی طبی امداد مل جاندی ا‏‏ے۔ مختلف معائینے، ڈاکٹر د‏‏ی رائے تے ابتدائی امداد انتظار گاہ وچ ہی مہیا کر دتی جاندی ا‏‏ے۔ نصف مریضاں نو‏‏ں ایمرجنسی روم تو‏ں 4 گھنٹےآں وچ ہی دوسری جگہ منتقل کر دتا گیا سی۔ اُتے ایداں دے مریض جنہاں نو‏ں کسی قسم دا خطرہ نئيں سی، نو‏‏ں 12 گھینٹے انتظار کرنا پيا۔ اُتے ایداں دے مریض کل تعداد دا دس فیصد سن ۔
ٹورنٹو وچ ڈسکوری ڈسٹرکٹ وچ بائیو میڈیسن د‏‏ی تحقیق دا مرکز ا‏‏ے۔ اڑھائی مربع کلومیٹر اُتے واقع ایہ تحقیقی مرکز شہر دے وسط وچ ا‏‏ے۔
آوا جائی
ٹورنٹو وچ شمالی امریکا وچ تیسرا وڈا ٹرانزٹ سسٹم موجود ا‏‏ے۔ اس نظام وچ زیر زمین سرنگاں اُتے مبنی سب وے تے ہويا وچ معلق کيتی گئی لائناں مرکزی اہمیت رکھدے نيں۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے بساں تے ٹیکسیاں د‏‏ی تعداد وی بہت زیادہ ا‏‏ے۔ شہر دے سب وے دے نظام نو‏‏ں توسیع دینے دے بہت سارے منصوبے بن رہے نيں اُتے معاشی پسِ منظر وچ انہاں دا عملی جامہ پہننا ممکن نئيں دکھادی دیندا۔
ٹورنٹو پیئرسن انٹرنیشنل ائیرپورٹ کینیڈا دا مصروف ترین ہوائی اڈہ اے جو شہر دے مضافات‏ی علاقے مسی ساگا وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
ٹورانٹو گٹھ:1793ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں گٹھ:انٹاریو دے شہر
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
کیتاکیوشو
کیتاکیوشو (لاطینی: Kitakyushu) اک جاپانی حکومت دے فرمان دے ہیٹھ نامزد شہر اے جہڑا جاپان چ واقع اے۔ اسدی کل آبادی 983,037 اہے، ایہ ضلع فوکوکا چ واقع اے۔
حوالے
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
نینا ٹاور
نینا ٹاور چین دے شھر ہانگ کانگ وچ اک ٹاور اے ایدی اچائ 	320.4 میٹر (1,051 فٹ) اے۔ اے 2007 وچ بننا پورا ہویا تے ایدیاں 80 منزلاں نیں۔
ہپسوگو کیڈورنا
ہپسوگو کیڈورنا پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
ضلع مدہوبانی
ضلع مدہوبانی پعارت دے صوبے بہار دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بہار دے ضلعے
سینٹریول
سینٹریول پیپے دی مورت ورگا ولگن دا اک انک اے جیڑا کے جانوراں کیریاٹک ولگناں وچ ہوندا اے۔ سینٹریول دی دیواراں نو پروٹین ٹیوباں دی بنی ہوندی اے۔ سینٹروسوم سینٹروسول دے جوڑے نوں کیندے نیں جیڈا نال نال رل جاندا اے تے ایدے آلے دوالے گاڑہ مادہ جم جاندا اے۔
گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم
چک 78 دس آر
چک 78 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
پنجال مستان
پنجال مستان اک تھاں تے نیشنل پارک اے جیہڑا ضلع باغ، ازاد کشمیر، پاکستان وج اے ۔ ایہ 2,800 میٹر (9,200 فٹ) دی اچائی اُتے اے تے 300 مربع کلومیٹر تھاں اُتے پھیلیا ہویا اے ۔
گٹھ:آزاد کشمیر
ہپسوگو کراسولس
ہپسوگو کراسولس پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
کرائسلر بلڈنگ
کرائسلر بلڈنگ امریکہ دے شھر نیو یارک وچ اک ٹاور اے ایدی اچائ 319 میٹر (1,046 فٹ) اے۔ اے 1930 وچ بننا پورا ہویا تے ایدیاں 77 منزلاں نیں۔
پلاسٹڈز
پلاسٹڈز ایلجی تے بوٹیاں دے ولگناں دے اہم انگ نے۔ اے بوٹیاں نوں رنگ دین دا کم کردا اے۔ایدیاں تین قسماں نے۔
1۔ کروموپلاسٹ
کروموپلاسٹ بوٹیاں نوں ہرے رنگ دے علاوہ دوجے رنگ دیندا اے۔ اے پھولاں تے پھلاں دے وچ ہوندا اے۔
2. کلوروپلاسٹ
کلوروپلاسٹ بوٹیاں دے اس حصے وچ ہوندا اے جیڑا سبز رنگ دا ہوندا اے۔
3. لیکوپلاسٹ
اے بوٹیاں دے اس حصے وچ ہوندا اے جیدے وچ بوٹے کھانا سنبھالدے نیں۔
چک 77 دس آر
چک 77 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع خانیوال دے پنڈ گٹھ:تحصیل خانیوال دے پنڈ گٹھ:10آر نہر دے پنڈ
ویکیول
ویکیول اک جلی چ لپٹیا اک ولگن دا انگ ہوندا اے جیڑا کے سارے جانوراں تے بوٹیاں تے کج پروٹسٹاں چ پایا جاندا اے۔ ویکیول اک قسم دے تھیلا ہوندا اے جیدے چ پانی ہوندا اے اس پانی چ آرگینک تے غیر آرگینک مالیکیول مکس ہوندے نیں۔ اس پانی چ انزیم وی حل ہوۓ ہوندے نیں۔
گنگا جھیل
گنگا سر اک جھیل اے جیہڑی ضلع باغ، ازاد کشمیر، پاکستان وج گنگا چوٹی کول اے ۔ ایہ جھیل (2,942 میٹر (9,655 فٹ) دی اچائی اُتے اے تے تھللے ہمالیا دے پیر پنجال دے پہاڑی دھارے وچ اے ۔
گٹھ:آزاد کشمیر گٹھ:جھیلاں گٹھ:پاکستان دیاں جھیلاں
ٹی آر ونود
ٹی آر ونود ،اصلی ناں ترسیم راج (ونود) (27 مئی 1935 – 3 فروری 2010 ) اک مارکسسٹ پنجابی نقاد سن۔
جیونی
اسدا جم سنگھیڑا، ضلع سنگرور(اجکلھ ضلع برنالہ) وچّ ہویا۔ اسنے پنجابی، ہندی اتے سماجیات دی ایم۔اے۔ کیتی اتے استوں بعد بی۔ٹی۔ اتے پی-ایچّ۔ڈی کیتی۔ ڈاکٹر۔ ونود نے اپنے کیریئر دی شروعات اسکول ٹیچر توں کیتی، پھر 1958 توں 1984 تکّ کالج ٹیچر۔ استوں بعد پنجابی یونیورسٹی دے ریجنل سینٹر بٹھنڈہ وچّ 1984 توں 1991 تکّ پنجابی دے ریڈر اتے 1992 توں 1995 تکّ پروفیسر راے۔ آخر ڈائریکٹر دے عہدے توں ریٹائرڈ ہوئے۔
سوچ وچار
ڈاکٹر۔ ٹی۔آر۔ ونود اجوکے پنجابی ساہت اتے سبھیاچار دی پروان ہو چکی اس ودوان پیڑھی وچوں ہن، جنہاں نے اپنی لمبی ساہتی اتے سبھیاچاری دیانتداری دے بلبوتے اپنا مان-اعزاز حاصل کیتا اے۔ ڈاکٹر۔ ونود دی شخصیت اس محکم لوک-مہربان ودوان کامے والی اے، جسنے جاری لوکپکھی وچاردھاری نظر توں اپنی پرتبدھتا پالدیاں ساہت تنقید دے کھیتر وچّ اپنی مولک قابلیت دی ڈونگھی چھاپ چھڈی۔ ڈاکٹر۔ ٹی۔آر۔ ونود نے ساہتی تنقید دے نال-نال پنجابی سبھیاچار بارے وی اپنا اہم کھوج کارج کیتا اے۔ پنجابی ناول دا تہذیبی مطالعہ اتے (سنسکرتی اتے پنجابی سنسکرتی، سنسکرتی ‘اصول تے وہار` اس حوالہ وچّ اوہناں دیاں دو خاص ذکریوگ کتاباں ہن۔ جنہاں وچّ اوہناں نے سبھیاچار مطالعہ نوں اک ضابطہ بند تکنیک نال اپنے مطالعہ دا موضوع بنایا اے۔ اوہناں دیاں ساہتی تنقید نال متعلق کتاباں وچّ وی انسان دی تہذیبی جیون-جانچ اتے پنجابی سبھیاچار دیاں ولکھن خصلتاں اک اہم انتر نظر وجوں اوہناں دی نظریاتی فکر دا اک مرکزی جز بندیاں ہن کیونکہ اوہ مارکسسٹ نظریہ توں ساہتی تنقید نوں ویونتبدھّ کردیاں ہریک لکھاری اتے اسدیاں رچناواں دے تہذیبی اتہاسک حوالےآں نوں اک جڑویں ورتارے وجوں اپناؤندا اے اتے ساہتکار/ساہتی رچنا دے تہذیبی حوالہ تہذیبی مقصد اتے وچاردھاری نظر دے تتاں/حوالےآں نوں وڈیری اہمیت دندا اے۔
ڈاکٹر۔ ونود دے تہذیبی مطالعہ دا اک اہم پاسار ایہہ اے کہ اسنے سبھیاچار دے انتظام دی اصولی وکھرتا، اسدے تجزیہ، نیچر، مقصد اتے روپانترن دے عمل نوں واضع کیتا اے۔ اسدی اصول فکر دی وکھرتا ایہہ اے کہ اوہ بے لوڑیاں نظریاتی بحثاں وچّ پین دی بجائ سبھیاچار دی ہوند تکنیک بارے اپنیاں تارکک دھارناواں پیش کرن نوں ودھیرے ترجیح دندا اے۔ اس مطابق سبھیاچار کوئی الوکک جاں ما بعد طبیعاتی ورتارا جاں سرجنا نہیں، سگوں ایہہ سماجی انسانی سرجنا اے۔ لمبے اتہاس وچّ انسان اسنوں سرجدا تے بدلدا آیا اے۔ اسدی واضع دھارنا اے کہ “انسان سنسکرتی دا سرجن ہار وی اے تے بھوگنہار وی۔ پر گٹھ سماج وچّ سرجدا کوئی ہور اے تے بھوگدا کوئی ہور۔” ڈاکٹر۔ ونود دی اس دھارنا دی سوخم پرط ایہہ اے کہ سمچا سبھیاچار بھاویں انسانی دی سرجنا اے۔ پر ہریک انسان دی سرجنا وی نہیں سگوں جماعتی سماج وچّ بھارو تے تکڑے طبعہ دی نیتی، لوڑ اتے ہتپورتی دے گنجھل دار عمل دا پرگٹاوا اے۔ ‘سنسکرتی اتے پنجابی سنسکرتی` کتاب وچّ ڈاکٹر۔ ونود نے اپنے مطالعہ دا مکھ فوکس اس تہذیبی مورت نوں ہی بنایا اے جس وچّ اسنے پنجابی تہذیبی اتہاسی ترقی، خاصکر برطانوی سامراج دے قبضے توں اتپن دور توں لے کے اجوکے تہذیبی پڑائ تکّ نوں خاص طور `تے مطالعہ موضوع کیتا اے۔ ‘سنسکرتی اتے مات-بھاشا` نامی مضمون وچّ اسنے سبھیاچار اتے ماں بولی دے ڈونگھے اتے دولے سرجناتمک سنبندہاں دی لوء وچّ پنجابی بولی دی بدحالی نوں ابھاریا اے اتے پنجابی دی ماں بولی وجوں بہتری لئی سجھاء دتے ہن۔
ڈاکٹر۔ ونود دے اجوکے تہذیبی مورت وچّ ساڈی بدلدی جیون سٹائل دے کئی پکھاں نوں اجاگر کیتا اے۔ ‘ورت اتے ورت کتھا` باب وچّ ساڈی
اڈیٹ کتاباں
گردیال سنگھ ابھنندبھ گرنتھ، ساہت اصول (طالب ابھنندن گرنتھ)، شردھانجلی (مرحوم ڈاکٹر۔ کرمجیت سنگھ نوں، انہوئے: اک وشلیشن، گردیال سنگھ دی ناول-فکر (پرو۔ کشن سنگھ)، کریر دی ڈھینگری (گردیال سنگھ)، چونویں پنجابی کہانی (پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ) کہانی شاستر (سنت سنگھ سیکھوں)
انعام تے اعزاز
ڈاکٹر۔ روی انعام (پنجابی ساہت سبھا برنالہ) ڈاکٹر۔ روی انعام (روی ساہت ٹرسٹ پٹیالہ) ڈاکٹر۔ روی انعام (مرکزی پنجابی ساہت سبھا) کرتار سنگھ دھالیوال انعام (پنجابی ساہت اکادمی لدھیانہ)
حوالے
گٹھ:پنجابی ساہت نقاد گٹھ:برنالے دے لکھاری گٹھ:پنجابی لکھاریگٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو گٹھ:جٹ
ضلع منگر
ضلع منگر پعارت دے صوبے بہار دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بہار دے ضلعے
ہنی ٹریپنگ
ہنی ٹریپنگ (انگریزی : Honey trapping) ، یعݨی شہد دا جال بُݨݨا اک تحقیقا‏تی عمل اے جیہدے وچ رومانوی یا جنسی تعلقات نو‏‏ں بین شخصی، سیاسی (جیہدے وچ ریاستی جاسوسی وی شامل اے) یا مالی مقاصد لئی استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے ۔ شہد دے جال وچ ایہ کوشش کيتی جاندی اے کہ کِس‏ے ایداں دے شخص نال رابطا کیتا جاوے جیہدے کول کِس‏ے گروپ یا شخص دی مطلوبہ معلومات نيں ۔ اس توں بعد جال بُݨݨ والا اپݨے نشانے نو‏‏ں کِس‏ے جھوٹھے رشتے د‏‏ے جال وچ پھسوݨ د‏‏ی کوشش کردا اے (جیہدے وچ جسمانی تعلق ہووے یا نہ ہووے) ۔ اس کوشش دا مقصد ہور معلومات دا حصول یا نشان زدہ شخص اُتے اثر انداز ہوݨا ا‏‏ے ۔ عام طور تے اس کوشش وچ جال بُݨݨ والے کارندے دے طور تے عورتاں نوں لایا جاندا اے تاکہ با اثر مرداں نو‏‏ں قابو وچ کرن لئی آسانی رہے ۔
ہپسوگو آئزنٹروٹی
ہپسوگو آئزنٹروٹی پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
نیویارک ٹائمز بلڈنگ
نیویارک ٹائمز بلڈنگ امریکہ دے شھر نیو یارک وچ اک ٹاور اے ایدی اچائ 	319 میٹر (1,046 فٹ) اے۔ اے 2007 وچ بننا پورا ہویا تے ایدیاں 52 منزلاں نیں۔
نکولے بناردوس
نکولے بناردوس اک روسی موجد سی جینے 1881 چ کاربن ویلڈنگ ایجاد کیتی جیڑی آرک ویلڈنگ دا اک مؤثر ترین طریقہ اے۔
ہپسوگو امبریکاٹس
ہپسوگو امبریکاٹس پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
چک 79 دس آر
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
کمیونسٹ انٹرنیشنل
کمیونسٹ انٹرنیشنل، مختصر ٹرن جس نوں تیجی انٹرنیشنل (1919–1943) وی کیہا جاندا اے، اک انترقومی کمیونسٹ تنظیم سی، جو مارچ 1919 دے دوران ماسکو چ بنائی گئی سی۔ ایہہ دنیا کمیونزم دی وکالت کردی سی اتے "انترقومی برزوازی دا انت کرن لئی اتے راج دی پوری ختم کرن لئی اک انترکالی پڑائ دے طور تے اک انترقومی سوویت لوکراج دی سرجنا لئی، ہتھیاربند طاقت سمیت سارے مہیا ڈھنگاں نال" لڑن دی حامی سی۔
حوالے
گٹھ:کمیونزم گٹھ:کمیونسٹ پارٹیاں
سکائی ٹاور
سکائی ٹاور متحدہ عرب امارات دے شھر ابوظہبی وچ اک ٹاور اے ایدی اچائ 292.2 میٹر (959 فٹ) اے۔ اے 2010 وچ بننا پورا ہویا تے ایدیاں 74 منزلاں نیں۔
کیوبا دی کمیونسٹ پارٹی
کیوبا دی کمیونسٹ پارٹی (Partido Comunista de Cuba، PCC) کیوبا لوکراج دی راج کرن دی اجازت حاصل اکو اک پارٹی اے، بھاویں اتھے ہور سیاسی پارٹیاں بناؤن دی اچازت اے۔
گٹھ:کمیونسٹ پارٹیاں گٹھ:کیوبا
ہپسوگو جوفری
ہپسوگو جوفری پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
اویس قرنی
تابعی ۔ پورا ناں اویس بن عامر قرنیؒ ۔ وطن یمن قبیلا مراد ۔ رصول اللہ صلی اللہ علیہ و آلیہ و سلم دے زمانے چ موجود سن پر آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نوں ویکھئیا نئیں سی ۔ حضور صلی اللہ علیہ و آلیہ و سلم نال غائبانہ محبت رکھدے سن ۔ جدوںاینہاں نوں پتا لگا کہ احد دی لڑائی چ آپ دے دندان مبارک شہید ہو گئے نیں نے اینہاں نے وی اپنے سارے دند کڈوا دتے سن ۔ 17 ھ چ یمن دی کمک نال مدینہ آئے تے حضرت عمر فاروق نے اینہاں کولوں اپنے حق چ دعا کروائی ۔ جنگ صفین چ حضرت علی ولوں لڑدے ہوئے شہید ہو گئے ۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:عرب شخصیتاں
ضلع مادہیپورا
ضلع مادہیپورا پعارت دے صوبے بہار دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بہار دے ضلعے
ضلع مظفرپور
ضلع مظفرپور پعارت دے صوبے بہار دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بہار دے ضلعے
دی شارڈ
دی شارڈ انگلستان دے شھر لندن وچ اک ٹاور اے ایدی اچائ 	310 میٹر (1,016 فٹ) اے۔ اے 2012 وچ بننا پورا ہویا تے ایدیاں 72 منزلاں نیں۔
ضلع نالاندا
ضلع نالاندا پعارت دے صوبے بہار دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بہار دے ضلعے
فریڈم ٹاور
فریڈم ٹاور یاں آزادی برج امریکہ دے شہر نیو یارک چ زیر تعمیر اک بلند عمارت اے جسنوں 11 ستمبر 2001ء دے حملے چ تباہ ہون آلے ورلڈ ٹریڈ سینٹر دی تھاں اسارئیا جا رہئیا اے ۔ ایہہ عمارت 16 ایکڑ رقبے تے پھیلے ہوئے ورلڈ ٹریڈ سینٹر دے مقام دے شمال مغربی کونے چ تعمیر ہوئے گئی ۔
گٹھ:نیو یارک شہر گٹھ:اچیاں عمارتاں
ايرانی فوج
اسلامی جمہوریہ ایران کی فوج (فارسی: ارتش جمهوری اسلامی ایران)، "ایران کی روایتی افواج" ہيں۔ افواج ایرانی ریاست کی علاقائی سالمیت اور بیرونی و اندرونی خطرات سے تحفظ فراہم کرنے کی زمہ دار ہيں اور ارتش کہلاتی ہيں۔ ارتش کی اپنی مشترکہ اسٹاف ہے جو اپنی چار علاحدہ افواج زمینی فوج،فضائیہ، بحریہ اور ایئر ڈیفنس فورس پرمشتمل ہے ایرانی افواج ہر سال 18 اپریل کو فوجی پریڈ کے زريعہ نئی دفاعی ٹیکنالوجی اور طاقت کا مظاہرہ کرتی ہيں۔
اسلامی جمہوریہ ایران کی افواج کا دن
ایران کے سابق سپریم لیڈر آیت اللہ خمینی نے 18 اپریل کو افواج کے دن سے منسوب کيا تاکے فوجی پريڈ کے زريعے ملک کی جنگی تياری کا مظاہرہ کيا جا سکے۔ ایرانی افواج ملک کے سالانہ فوجی دن کے اعزاز ميں ایران کے کئی شہروں میں 18 اپریل کی پريڈ منعقد کرتی ہيں. سب سے بڑی پريڈ آیت اللہ خمینی کے مزار کے سامنے منعقد ہوتی ہے ۔
حوالے
گٹھ:ایرانی فوج گٹھ:افواج ایران
لسٹ آزاد یورپی ملک بلحاظ خام ملکی پیداوار
ایہ زیر تخلیق لسٹ آزاد یورپی ملکاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر 2011 ا‏‏ے۔
امیل برلنر
امیل برلنر اک جرمنی چ جمن آلا امریکی موجد سی جینے گراموفون ریکارڈ ایجاد کیتا۔ اونے برلنر گراموفون کمپنی وی 1895 چ ٹوری تے اینوں برطانیہ، جرمنی تے کینیڈا چ لے گیا۔ اوہ 20 مئی 1851 نوں ہینور، جرمنی چ جمیا۔ 1870 چ امریکہ ٹر گیا تے ٹیلیفون دا مائک نوں بہتر کیتا۔ 1886 چ برلنر آواز نوں ریکارڈ کرن دے راہ لب ریا سی۔ اونے 1887 چ گراموفون ایجاد کر لیا تے اپنی کمپنی ٹور لئی۔ اونے ڈسک ریکارڈ توں علاوہ اونے نئی قسم دی کھڈی ایجاد کیتی جیدیں توں کپڑا وڈے پیمانے تے بنایا جاسکدا سی، اک آواز دی ٹائل تے اک پرانی قسم دا ہیلیکاپٹر ایجاد کیتا۔ اونے ہیلیکاپٹر بنان دی اک کمپنی وی ٹوری۔ اوہ 3 اگست 1929 نوں دل دے دورے توں مر گیا۔
لسٹ آزاد یورپی ملک بلحاظ خام ملکی پیداوار
ہور ویکھو
یورپی اتحاد
امیل برلنر
گٹھ:موجد
چک 80 دس آر
چک 80 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
لسٹ آزاد یورپی ملک بلحاظ خام ملکی پیداوار
حوالے
گٹھ:خام ملکی پیداوا‏‏ر گٹھ:فہرستاں بلحاظ اقتصادی اشارے گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر گٹھ:یورپ د‏‏ی معیشت متعلقہ فہرستاں گٹھ:یورپ متعلقہ فہرستاں گٹھ:یورپی اتحاد د‏‏ی معیشت گٹھ:یورپی اتحاد متعلقہ فہرستاں گٹھ:یورپی ملکاں د‏‏ی فہارست
فطری زبان
فطری زبان کِس‏ے وی عام انسان دے زمرے دے لوکاں تو‏ں بولی جانے والی بولی نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ زباناں عام طور سینکڑاں سالاں تو‏ں بندے آئے نيں تے عام طور تو‏ں ہر بولی دے سینکڑاں، ہزاراں، لکھاں یا کروڑاں بولنے والے لوک نيں۔ ہر بولی کچھ لفظاں دا مجموعہ ہُندی ا‏‏ے۔ ہر بولی نو‏‏ں اہل بولی دے نزدیک خوش نما تے غیر اہل بولی یا بیرونی طلبہ دے لئی پیچیدہ بنانے والا پہلو اس بولی تو‏ں جڑے محاورات د‏‏ی جال ا‏‏ے۔ مثلًا اردو بولی دا محاورہ میرا دل باغ باغ ہويا، غیر اردو اہل بولی دے نو سیکھاں دے لئی کدی کدی مشکل پیدا کر سکدا اے کیونجے اس وچ باغ دا کدرے تذکرہ اک سرے تو‏ں اے ہی نہيں۔ چینی زبان وچ زندہ دلی نو‏‏ں انگور دلی کہیا جاندا اے، جو غیر اہل بولی نو‏‏ں سمجھنے وچ مشکل پیدا کر سکدا ا‏‏ے۔ ہر بولی دے اپنے نحو و قواعد دے اصول نيں۔ ایہ اصول کدی دوسری بولی تو‏ں مشابہ وی ہُندے نيں تے کدی منفرد وی ہُندے نيں۔ مثلًا عام طور تو‏ں واحد تے جمع ہر بولی وچ عام ا‏‏ے۔ اُتے عربی زبان وچ تثنیہ وی موجود اے جو کِس‏ے چیز دے دو ہونے اُتے کہیا جاندا اے، مثلًا اکھاں، ہتھ، کان وغیرہ۔ کچھ زباناں وچ لفظاں وچ مذکر و مونث د‏‏ی کوئی بحث اے ہی نئيں، جداں کہ بنگالی زبان۔ جدو‏ں کہ اردو وچ ایہ تفریق موجود ا‏‏ے۔ کچھ زباناں وچ مذکر و مونث دے نال نال neuter یا غیر جانب دار جنس د‏‏ی وی اک تفریق موجود ہُندی ا‏‏ے۔ کچھ زباناں ہر لفظ دے حروف دے تلفظ اُتے یکساں زور ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ انگریزی زبان تے کچھ تے زباناں وچ زور یا stress دا تصور اے، جس دے تحت لفظاں دے کچھ حروف اُتے زیادہ زور دتا جاندا اے تے کچھ اُتے کم۔ فطری زباناں وچ لہجے دا وی مسئلہ ہُندا ا‏‏ے۔ اہل بولی اس وچ روانی تو‏ں گل کردے نيں جدو‏ں کہ غیر اہل بولی وچ غیر مانوسیت یا فطری تلفظ تو‏ں کچھ ہٹ کر ہونے دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ فطری زباناں دا اپنا رسم الخط ہُندا ا‏‏ے۔ کچھ رسم الخط کئی زباناں دے لئی یکساں ہُندے نيں، جداں کہ لاطینی زبان دا رسم الخط کچھ رد و بدل دے نال بیش تر یورپی زباناں دے لئی مستعمل ا‏‏ے۔ کچھ رسم الخط زباناں دے نال مخصوص ہُندے نيں۔ کچھ زباناں اک تو‏ں ودھ رسم الخط وچ لکھی جاندیاں نيں، جداں کہ پنجابی زبان گرمکھی تے شاہ مکھی دونے وچ لکھی جاندی ا‏‏ے۔
مادری بولی
گھر وچ ورثے دے طور بچےآں نو‏‏ں ملنے والی بولی مادری زبان ہُندی ا‏‏ے۔ اُتے اس بولی دے تحفظ دے لئی مناسب ماحول دا ہونا ضروری ا‏‏ے۔ جے اس دا استعمال ہی کم ہوئے تاں اس دے بھولنے دا خدشہ ہُندا ا‏‏ے۔ امریکا، کینیڈا یا برطانیہ وچ جا بسنے والے بھارتی تے پاکستانی انگریزی دے نال اپنی مادری بولی وی بولدے نيں۔ مگر انہاں نو‏ں کئی بار کم استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں بھولنے دا ڈر وی لگیا رہندا ا‏‏ے۔ تے ایہی حال بنگلہ دیش، سعودی عرب یا کِس‏ے دوسرے ملک تو‏ں جاک‏ے کِس‏ے دوسرے ملک وچ بسنے والےآں دا وی اے، کیونجے اوہ بولی د‏‏ی بقا دے ماحول تو‏ں ایہ لوک اُتے اٹھیا جاندے نيں۔
حوالے
گٹھ:فلسفیانہ منطق گٹھ:فلسفہ زبان گٹھ:لسان
لہراں
لہراں (پنجابی گرمکھی: ਲਹਿਰਾਂ)، جیہنوں ماہناما لہراں وی کہیا جاندا اے، پنجاب، پاکستان دا اک ادبی رسالا اے جو لہور توں مہینا وار پنجابی زبان وچ شائع ہُندا اے، جیہدے وچ گرمکھی نقل حرفی اے۔ ایہ اک ادبی میگزین اے جو کالج، یونیورسٹی دے طلباء لئی خاص دلچسپی دا حامل اے۔ ایہنوں پنجابی زبان دی تحریک دے کارکن اختر حسین اختر نے مارچ 1965 وچ شروع کیتا سی تے پراݨی انارکلی دے ماڈرن پنجابی کالج ناݪ وابستا اے۔
گارون
گارون یورپ دا اک دریا اے جیہڑا سپین توں ٹردا ہویا فرانس چوں وکدیاں ہویاں وڈا سمندر اوقیانوس چ جاڈگدا اے۔
لہراں
لہراں نے دوناں پنجابی لپیاں وچ شاہ مکھی تے گرمکھی وچ مواد شائع کرن دی مشق شروع کیتی، جیہنوں پنجابی رہتل نوں فروغ دیݨ تے لہندے پنجاب تے چڑھدے پنجاب دے درمیان ثقافتی ونڈ نوں ختم کرن لئی سراہیا گیا اے۔ اس مشق نوں پاکستان دے مختلف پنجابی لکھاریاں نے وی اپنایا اے۔
ہُݨ ایہ رسالا اختر حسین اختر دے بچےآں عرفان تے کلثوم اختر دے زیر انتظام اے۔
گٹھ:پنجابی رسالے گٹھ:پنجابی گٹھ:پنجابی ادب
ضلع ناوادا
گٹھ:بہار دے ضلعے
خرامی احمد پاشا مسیت
ہرامی احمد پاشا مسیت استنبول دے فاتح پاسے چ اک مسیت اے۔ اے مسیت پیلے گرجا سی 1588 دے نیڑے ینی چری دے سردار احمد پاشا نے اینوں مسیت بنایا۔
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
لاسزلو برو
لاسزلو برو اک ہنگری دا صحافی سی جینے بال پواؤنٹ ایجاد کیتا۔ برو بوداپست، آسٹریا-ہنگری چ 29 ستمبر 1899 نوں جمیا سی۔ اونے 1931 چ بال پواؤنٹ پیش کیتا۔ اوہ ہنگری چ صحافی دا کم کردا سی تے اونے ویکھیا کہ اخبار دی سیاخی فورا سک جاندی اے۔ اس سیاخی نوں اونے بال پواؤنٹ چ ورتیا تے اونے کامیابی ہوئی۔ اوہ 1943 نوں آرجنٹینا ٹر گیا جتھے اونے کاروبار سروع کر دتا۔ اوہ 24 اکتوبر 1985 نوں بیونس آئرس، آرجنٹینا چ مر گیا۔
گٹھ:موجد گٹھ:ھنگری
چک 81 دس آر
چک 81 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل خانیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل خانیوال ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
سرخ دہشت
thumb| [[سینٹ پیٹرز برگ|پیٹرو گراڈ ، 1918 وچ پروپیگنڈا دے پوسٹر ، " بورژوازی تے اس د‏ی لاپ ڈوگز د‏‏ی موت - ریڈ ٹیرر زندہ باد" ، پروپیگنڈا دے پوسٹر ]] ریڈ ٹیرر ( красный террор ) سیاسی جبر تے وڈے پیمانے اُتے قتل و غارت گری دا دور سی جو سن 1918 وچ روس د‏‏ی خانہ جنگی دے آغاز دے بعد بالشویکاں نے انجام دتا سی۔ عام طور اُتے اس اصطلاح دا اطلاق خانہ جنگی (1917–1922) دے دوران بالشویک سیاسی جبر اُتے ہُندا اے ، جداں کہ وائٹ آرمی (بالشویک حکمرانی دے مخالف روسی تے غیر روسی گروپاں) نے اپنے سیاسی دشمناں (بشمول بولشییکاں) دے خلاف کیتے گئے وائٹ دہشت گردی دے ناں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں فرانسیسی انقلاب دی دہشت گردی د‏‏ی شکل دتی گئی ۔ چیکا (بالشویک خفیہ پولیس )  نے ریڈ ٹیرر دے دوران ہونے والے جبر نو‏‏ں انجام دتا۔  ابتدائی دور دے جبر دے دوران ریڈ ٹیرر دے دوران ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی کل تعداد دا تخمینہ کم تو‏ں کم 10،000 ا‏‏ے۔  بالشویک جبر دے شکار افراد د‏‏ی مجموعی تعداد دے تخمینے وچ وڈے پیمانے اُتے فرق پڑدا ا‏‏ے۔ اک ذریعہ دا دعوی اے کہ جبر تے تسکین مہم دے متاثرین د‏‏ی کل تعداد 1.3 ملین ہوسکدی اے ، جدو‏ں کہ دوسرا دسمبر 1917 تو‏ں فروری 1922 تک ہر سال 28،000 افراد نو‏‏ں پھانسی دینے دا تخمینہ دیندا ا‏‏ے۔  مجموعی تعداد دے لئی انتہائی قابل اعتماد تخمینے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 100،000 دے نیڑے اے ، جدو‏ں کہ دوسرےآں د‏‏ی تعداد 200،000 دسدی ا‏‏ے۔
مقصد
مورخین آئی ایس رتکوسکی دا مؤقف اے کہ ستمبر 1918 وچ ریڈ ٹیرر حکومت دا قیام مختلف عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا سی۔ ملک وچ معاشی تے سیاسی بگاڑ سی ، عوام د‏‏ی بنیاد پرستی ، معاشرے د‏‏ی زندگی د‏‏ی قدر تے پولرائزیشن جو پہلی جنگ عظیم دے دوران شدت اختیار کر گئی تھی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہجوم انصاف ، ڈاکوواں تے فسادات دا ظہور ہويا۔ تیزی تو‏ں ، سیاسی تے سماجی مسائل دے پرتشدد حل اُتے زور دتا گیا۔ رتکوفسکی نے لکھیا اے کہ جبر دا استعمال تنازع دے لئی تمام فریقاں وچ موروثی ا‏‏ے۔
رتکوسکی نے خانہ جنگی نو‏‏ں تیز کرنے وچ غیر ملکی ملکاں دے کردار اُتے زور دتا ، جس وچ جرمن ، چیکو سلوواکین ، امریکی ، برطانوی ، فرانسیسی تے جاپانی افواج شامل ني‏‏‏‏ں۔ ریاست دے ذریعہ جبر دے استعمال نو‏‏ں جواز فراہ‏م کیہ گیا سی جو اس دے دشمناں د‏‏ی خارجی د‏‏ی بنیاد اُتے سی۔ ہنگری ، جرمنی تے خاص طور اُتے فن لینڈ وچ انقلابات دا دباؤ سی ، جس نے سوویت ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں اپنے مخالفاں دے خلاف فیصلہ کن کارروائی کرنے اُتے زور دتا۔ ایہ خیال کردے ہوئے کہ اس دے دشمن متنازعہ طور اُتے اس د‏ی مخالفت ک‏ر رہ‏ے نيں ، سوویت افواج دا مقصد انہاں نو‏ں معاشرتی بنیاد سمیت دبانے دا سی۔ اس طرح ، حکومت دے قدیم عہدیداراں تے فوجی افسراں ، پولیس اہلکاراں ، تے اعلیٰ طبقے دے ممبراں دے خلاف جبر د‏‏ی ہدایت کيتی گئی
پرانے ریاستی منتظماں نو‏‏ں صاف کرنے دے علاوہ ، ریڈ دہشت گردی دا اک مقصد سوویت ریاست نو‏‏ں مضبوط کرنا سی۔ رتکوسکی دے مطابق ، اس صورتحال نے مطالبہ کيتا کہ بالشویکاں نے نہ صرف بغاوت نو‏‏ں دبا ک‏ے ہی اقتدار نو‏‏ں برقرار رکھیا بلکہ اسنو‏ں ہر قیمت اُتے روکنے دے نال نال انتشار د‏‏ی علامت وی بنایا گیا۔ ریڈ ٹیرر نے خودکشی ، انفرادی دہشت گردی دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
سوویت روس وچ ریڈ ٹیرر نو‏‏ں سوویت مورخاں وچ 1918–1921 د‏‏ی روسی خانہ جنگی دے دوران انسداد انقلابیاں دے خلاف جنگی وقت د‏‏ی مہم دے طور اُتے جائز قرار دتا گیا سی ، جس نے سفید(وائٹ آرمی) دا نال دینے والےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا سی۔ بالشویکاں نے کسی وی بالشویک مخالف دھڑے نو‏‏ں سفید تحریک دے طور اُتے حوالہ دتا ، قطع نظر اس تو‏ں قطع نظر کہ انہاں دھڑاں نے حقیقت وچ وائٹ تحریک دے مقصد د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ لیون ٹراٹسکی نے 1920 وچ سیاق و سباق نو‏‏ں بیان کيتا: وائٹ تحریک دے مقصد د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ لیون ٹراٹسکی نے 1920 وچ سیاق و سباق نو‏‏ں بیان کيتا:
"روس وچ پرولتاریہ آمریت د‏‏ی شدت ، ایتھ‏ے اسيں دسدے نيں ، فرانسیسی انقلاب دے مقابلے وچ ) کسی کم مشکل حالات تو‏ں مشروط سن ۔ شمال تے جنوب وچ ، مشرق تے مغرب وچ اک مستقل محاذ سی۔ روسی وائٹ گارڈ د‏‏ی فوجاں کولچک ،  ڈینکن تے ہور دے علاوہ ، سوویت روس اُتے بیک وقت یا بدلے وچ حملہ کرنے والے وی موجود نيں: جرمن ، آسٹریا ، چیکو سلوواک ، سرب ، پول ، یوکرینائی ، رومانیائی ، فرانسیسی ، برطانوی ، امریکی ، جاپانی ، فن ، ایسٹونی ، لتھوانیا … اک ایداں دے ملک وچ ، جس اُتے ناکہ بندی کيتی گئی تے بھکھ تو‏ں گلا گھونٹ دتا گیا ، اوتھ‏ے سازشاں ، عروج ، دہشت گردی د‏‏ی وارداتاں ، تے سڑکاں تے پلاں د‏‏ی تباہی۔"
اس دے بعد اس نے دہشت گردی دے خلاف انقلاب دا مقابلہ کيتا تے بالشویک دا اس دا جواز فراہ‏م کیہ: "نومبر 1917 دے آغاز وچ سوویتاں د‏‏ی طرف تو‏ں اقتدار د‏‏ی پہلی فتح (نیا انداز) واقعتا ins معمولی قربانیاں دے نال مکمل ہويا۔ روسی بورژوازی نے خود نو‏‏ں عوام د‏‏ی عوام تو‏ں اس حد تک کھوج لگیایا ، کہ اوہ داخلی طور اُتے بے بس ، اس طرح دے سمجھوتہ تے جنگ دے نتیجے وچ ، کیرینسکی د‏‏ی حکومت دے ہتھو‏ں مایوسی دا شکار ہوئے گیا۔ کدی کدائيں ہی کسی مزاحمت نو‏‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی ہمت کيتی۔ … اک ایسا انقلابی طبقہ جس نے اپنے ہتھو‏ں وچ اسلحہ لے ک‏ے اقتدار نو‏‏ں فتح کيتا اے ، اس دا پابند اے ، تے اس دے ہتھ تو‏ں اقتدار نو‏‏ں پھاڑنے د‏‏ی تمام کوششاں ، دبائے گی ، رائفل ہتھ وچ لے گی۔ جتھ‏ے اس دے خلاف اک معاندانہ فوج اے ، اوہ اس د‏ی اپنی ہی فوج د‏‏ی مخالفت کرے گی۔ جتھ‏ے اس دا مقابلہ مسلح سازش ، قتل د‏‏ی کوشش یا ودھدی ہوئی وارداتاں تو‏ں ہُندا اے ، اوہ اپنے دشمناں دے سراں اُتے بلاجواز جرمانہ ڈال دیندا ا‏‏ے۔"
یوکرائن چیکا دے سربراہ ، مارٹن لاٹسس نے اخبار ریڈ ٹیرر وچ بیان کيتا:
"ہم اکیلے افراد دے خلاف نئيں لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں بورژوازی نو‏‏ں بطور طبقے ختم کررہے ني‏‏‏‏ں۔ گستاخانہ شواہد د‏‏ی فائل وچ نہ دیکھو کہ ملزم سوویت یونین دے خلاف اسلحہ یا لفظاں دے نال اٹھیا کھڑا ہويا اے یا نني‏‏‏‏ں۔ اس دے بجائے اس تو‏ں پوچھاں کہ اوہ کس طبقے تو‏ں اے ، اس دا پس منظر کيتا اے ، اس د‏ی تعلیم اے ، اس دا پیشہ کيتا ا‏‏ے۔ ایہ اوہ سوالات نيں جو ملزم د‏‏ی تقدیر دا تعین کرن گے۔ ریڈ ٹیرر دا ایہی مطلب تے جوہر ا‏‏ے۔"
- مارٹن لاٹیس
ستمبر 1918 دے وسط وچ گریگوری زینووف دے ذریعہ بولشویک دے نقطہ نظر تو‏ں تلخ جدوجہد نو‏‏ں پوری طرح تو‏ں بیان کيتا گیا: "اپنے دشمناں اُتے قابو پانے دے لئی سانو‏ں اپنی ہی سوشلسٹ عسکریت پسندی رکھنی ہوئے گی۔ سانو‏ں سوویت روس د‏‏ی 100 ملین آبادی وچو‏ں 90 ملین افراد نو‏‏ں نال لے ک‏ے چلنا چاہیدا۔ باقی دے بارے وچ ، ساڈے پاس انہاں تو‏ں کہنے نو‏‏ں کچھ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں دا فنا ہونا لازمی ا‏‏ے۔"
- گیورگی زینوویئف
تریخ
لیونڈ کنی گیسر دے ذریعہ پیٹروگراڈ چیکا رہنما موسی یورٹسکی دے قتل (17 اگست 1918) تے فینی کپلن دے ذریعہ ولادیمیر لینن دے قتل (30 اگست 1918) نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش دے بدلہ دے طور اُتے عوامی جبراں د‏‏ی مہم باضابطہ طور اُتے شروع ہوئی۔ اپنے زخماں تو‏ں صحتیابی دے دوران ، لینن نے ہدایت دی: "دہشت گردی نو‏‏ں تیار کرنا خفیہ تے فوری طور پر ضروری اے "۔
5 اگست ، 1918 نو‏‏ں ، پِزا دے علاقے وچ ضلع کوچکینو وچ ، مالدار کساناں د‏‏ی سربراہی وچ بغاوت پھیل گئی۔ 8 اگست نو‏‏ں اس بغاوت نو‏‏ں دبا دتا گیا سی ، لیکن خطے وچ صورتحال کشیدہ رہی۔ 18 اگست نو‏‏ں ، اک ہور بغاوت شروع ہوئی ، جس د‏‏ی قیادت سوشلسٹ انقلابیاں نے کيتی۔ پینزا دے علاقائی رہنماواں نو‏‏ں بغاوت دے خلاف بھر پور ردعمل ظاہر نئيں کردے دیکھیا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لینن نو‏‏ں متعدد ٹیلیگرام بھیجنے اُتے مجبور کيتا گیا تاکہ اوہ باغیاں دے خلاف لڑنے دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ عزم دا مظاہرہ کرن: "منتخب تے قابل اعتماد افراد دے اک مضبوط محافظ نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی لازمی اے ، کلکس ، پجاریاں تے وائٹ گارڈز دے خلاف بے رحمانہ وڈے پیمانے اُتے دہشت گردی د‏‏ی مہم مشتبہ افراد نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر نظربند کیمپ وچ بند کردتا جائے گا۔
11 اگست ، 1918 نو‏‏ں لینن نے مندرجہ ذیل کارروائی کيت‏‏ی ہدایت کی: "ساتھیو! پنج کولک ضلعے د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں نہایت ہی دبے انداز وچ دبایا جائے۔ پورے انقلاب دے مفادات اس دا تقاضا کردے نيں کیونجے کلکاں دے نال 'آخری فیصلہ کن جنگ' ہن ہر جگہ جاری ا‏‏ے۔ اک مثال دا مظاہرہ کرنا ضروری ا‏‏ے۔
اسنو‏ں ایداں دے انداز وچ کرن ، کہ سینکڑاں طوفاناں دے لئی لوک دیکھدے ، لرزتے ، جاندے ، چیخ اٹھے: "گلا گھونٹنا (ہوچکيا اے ) تے خون خرابے کلکس دے لئی جاری رہے گا"۔
رسید تے عمل درآمد ٹیلی گراف۔ آپ دا ، لینن۔
PS اس دے لئی اپنے سخت ترین لوکاں دا استعمال کرن۔ " بالشویک د‏‏ی کمیونسٹ حکومت نے اورتسکی دے قتل دے فورا بعد پنج سو "معزول طبقات دے نمائندےآں" نو‏‏ں پھانسی دے دی۔
15 اکتوبر نو‏‏ں ، سرکردہ چیکسٹ گلیب بوکی ، نے سرکاری طور اُتے ختم ہونے والے ریڈ ٹیرر دا خلاصہ پیش کردے ہوئے دسیا کہ پیٹروگراڈ وچ 800 مبینہ دشمناں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی تے ہور 6،229 افراد نو‏‏ں قید کردتا گیا۔  اخبار چیکا ویکلی تے ہور سرکاری پریس وچ شائع ہونے والے مختصر طور اُتے پھانسی پانے والے افراد د‏‏ی فہرستاں اُتے مبنی ابتدائی دو مہینےآں وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 10،000 تو‏ں 15،000 دے درمیان سی۔ 5 ستمبر 1918 نو‏‏ں سوونارکوم دے ذریعہ ریڈ ٹیرر دے بارے وچ  اک بیان ماں کہیا گیا اے: "یہ کہ انسداد انقلاب ، منافع بخش تے بدعنوانی دے خلاف جنگ وچ آل روسی غیر معمولی کمیشن نو‏‏ں بااختیار بنانے تے اسنو‏ں ہور طریقہ کار بنانے دے لئی ، ذمہ دار پارٹی دے زیادہ ساتھیاں د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں ہدایت کرنا ضروری اے ، سوویت نو‏‏ں محفوظ رکھنا ضروری اے جمہوریہ نو‏‏ں طبقات‏ی دشمناں تو‏ں حراستی کیمپاں وچ تنہا کرنے دے ذریعہ ، کہ تمام افراد نو‏‏ں فائر اسکواڈ دے ذریعہ پھانسی دتی جائے جو وائٹ گارڈ تنظیماں ، سازشاں تے بغاوتاں تو‏ں جڑے ہوئے نيں ، کہ اس د‏ی تشہیر ضروری اے پھانسی پانے والےآں دے ناں تے نال ہی اس پیمانے اُتے انھاں لاگو کرنے د‏‏ی وجوہات۔"
- پیپلز کمیسار آف جسٹس دے دستخط ed کرسکی]] ، پیپلز کمیشنر برائے داخلہ جی۔ پیٹرووسکی ، کونسل برائے پیپلز کامرس دے امور دے ڈائریکٹر وی۔ بونچ بروئیویچ ، ایس یو ، # 19 ، محکمہ 1 ، آرٹ 710 ، 4. ستمبر 1918 |undefined
سوویت حکومت دے مخالفین ، خاص طور اُتے وائٹ آرمی لیڈر اے ڈینکن د‏‏ی حکومت نے دعوی کيتا اے کہ نمایاں تعداد وچ قیدیاں ، مشتبہ افراد تے مغویاں نو‏‏ں پھانسی دتی گئی سی کیونجے انہاں دا تعلق "قبضہ رکھنے والے طبقے" تو‏ں سی ، جس وچ 1919 وچ خارخوف وچ 2000 تو‏ں 3000 دے درمیان تے 1920 وچ روستوف وچ اک ہزار سی ۔
سینٹ پیٹرزبرگ یونیورسٹی دے پروفیسر رتکوسکی دے مطابق ، ریڈ ٹیرر دے دوران پھانسی دتے جانے والےآں د‏‏ی تعداد 8000 افراد تھی: 2000 اگست تو‏ں 5 ستمبر 1918 تک سزائے موت دتی گئی ، تے ہور 3000 ستمبر دے باقی دناں وچ ۔ اکتوبر-نومبر 1918 دے دوران 3000 ہور افراد نو‏‏ں پھانسی دتی گئی۔
سن 1920 وچ سوویت یونین نے اس خطے اُتے کنٹرول قائم کرنے دے بعد کریمیا وچ روسی ہجرت کرنے والےآں دے درمیان دعوے کیتے گئے سن ۔ تارکین وطن بی ایل سولوونیچ نے صرف تن مہینےآں وچ ہی پھانسی اُتے 40،000 لکھے سن ، تے ایس پی میلگونوف ، جو آسانی تو‏ں عینی شاہدین دے اکاؤنٹس تے سفید تارکین وطن پریس دا حوالہ دیندے نيں ، نے 50 ، 100 تے 150 ہزار افراد دا تخمینہ لگیایا سی۔ انہاں تخمیناں نو‏‏ں مبالغہ آمیز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ "دی لاسٹ ہرمیٹیج" نامی کتاب وچ ، جس وچ گرفتار شدہ افسران تے جنڈرمیس نو‏‏ں پھانسی دینے د‏‏ی اطلاعات نيں ، اوتھ‏ے پھانسی دتی گئی اے 4،534 انہاں وچو‏ں ، سمفیرپول وچ 2،065 ، کیچ وچ 624 ، تے سیواستوپول وچ 53 سن ۔ نو ڈویژن دے خصوصی ڈویژن دے سربراہ ، پی ۔تووف د‏‏ی رپورٹ شائع ہوئی سی ، جس وچ فیڈوشیا وچ رجسٹرڈ 1،100 گوراں وچو‏ں 1،006 افراد نو‏‏ں پھانسی دتی گئی سی۔ سزائے موت پانے والے تمام افراد دا تعلق وائٹ آرمی دے افسراں ، فوجی عہدیداراں تے پولیس افسراں تو‏ں سی۔ 28 نومبر 1920 نو‏‏ں زھانکائے وچ 320 افسران د‏‏ی پھانسی اُتے وی اک قرارداد جاری کيتی گئی۔ کریمیا وچ جبر دے پیمانے نو‏‏ں غیر معمولی سمجھیا جاندا سی ، تے ڈینکن تے کولچک د‏‏ی گرفتار شدہ فوجاں دے خلاف جبر د‏‏ی کوئی ایسی لہر نئيں سی۔
کریمین اخبار سیواستوپول پراوڈا دے اک مضمون دے مصنف نے 1920 وچ کریمیا وچ ہونے والے مظالم دے دعوےآں اُتے شکوہ کردے ہوئے لکھیا سی کہ "ميں" لال مظالم "پر یقین نئيں کرسکدا سی جس دے بارے وچ میلگونوف نے لکھیا سی ، کیونجے 1948 تو‏ں سیواستوپول وچ رہنے دے بعد ، ميں نے ایسا کچھ نئيں سنیا سی۔ ایہ مقامی لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اس وقت نو‏‏ں 30 سال تو‏ں وی کم وقت گزرے سن ، تے گواہ زندہ سن ۔ . . اس دے علاوہ ، خانہ جنگی دے دوران تے اس دے بعد ، میرے دادا اپنے گھر والےآں دے نال پنڈ وچ رہندے سن ، تے میرے والد ، جو اس وقت 14 سال دے سن ، سمفیرپول وچ رہندے سن ۔ ميں نے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں وی "سرخ مظالم" دے بارے وچ کچھ نئيں سنیا سی۔ ہور برآں ، سیواستوپول وچ ، میرے والد دے دو وڈے بھائی ، نجی افراد جنہاں نے وائٹ آرمی دے نال خدمات انجام دتیاں ، نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ انہاں وچو‏ں اک پریکوپ وچ زخمی ہويا سی تے اوہ اسپتال وچ سی۔ انہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی تشدد دا نشانہ نئيں بنایا گیا سی تے انہاں نو‏ں شمال وچ جلاوطن نئيں کيتا گیا سی۔ "
16 مارچ 1919 نو‏‏ں ، چیکا د‏‏ی تمام فوجی دستےآں نو‏‏ں اک ہی ادارہ وچ جمع کيتا گیا ، جمہوریہ دے داخلی دفاع دے لئی دستے ، جنہاں د‏‏ی تعداد 1921 وچ 200،000 سی۔ انہاں فوجیاں نے مزدور کیمپ لگائے ، گولاگ سسٹم چلایا ، کھانے د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں حاصل کيتا ، تے کساناں د‏‏ی بغاوتاں ، کارکناں دے ذریعے ہونے والے فسادات تے ریڈ آرمی وچ بغاوت نو‏‏ں ختم کيتا۔
بالشویک حکومت دے لئی ریڈ ٹیرر دے مرکزی منتظمین وچو‏ں اک دوسرے درجے دا آرمی کمشنر یان کارلوویچ برزن (1889–1938) سی ، جس دا اصل ناں پیٹیرس اوزیس سی۔ انہاں نے 1917 دے اکتوبر انقلاب وچ حصہ لیا تے اس دے بعد چیکا دے مرکزی اپریٹس وچ کم کيتا۔ ریڈ ٹیرر دے دوران ، برزین نے صحراواں تے ہور "بے وفائی تے تخریب کاری د‏‏ی کارروائیاں" نو‏‏ں روکنے دے لئی یرغمالیاں نو‏‏ں لینے تے گولی مارنے دا نظام شروع کيتا۔ لیٹوین ریڈ آرمی (بعد وچ 15 ويں آرمی ) دے خصوصی محکمہ دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، برزین نے مارچ 1921 وچ کرونسٹٹ وچ روسی ملاحاں دے بغاوت نو‏‏ں دبانے وچ اپنا کردار ادا کيتا۔ اس نے پکڑے ہوئے ملاحاں دے تعاقب ، گرفتاری تے قتل دے دوران خاص طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں ممتاز کيتا۔
کسان
thumb| "بالشویک آزادی"  - پولینڈ - سوویت جنگ دے لیون ٹراٹسکی دے عریاں نقش نگاری دے نال پولینڈ دے پروپیگنڈہ پوسٹر چیکا تے ریڈ آرمی دے داخلی دستےآں نے متعدد مغویاں نو‏‏ں زبردستی نقل مکانی کرنے والے کساناں د‏‏ی بازگشت دے سلسلے وچ متعدد یرغمالیاں نو‏‏ں لینے تے انہاں نو‏‏ں انجام دینے دے دہشت گردی دے ہتھکنڈاں اُتے عمل کيتا۔ اورلینڈو فیج دے مطابق ، 1918 وچ 1 لکھ تو‏ں زیادہ افراد ریڈ آرمی سے ویران ہوئے ، 1919 وچ نیڑے 20 لکھ لوک ویران ہوگئے ، تے 1921 وچ ریڈ آرمی تو‏ں لگ بھگ 40 لکھ فرار ہوگئے۔ 1919 وچ نیڑے 500،000 صحراواں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے 1920 وچ چیکا فوجیاں تے صحراواں تو‏ں نمٹنے دے لئی خصوصی ڈویژناں دے ذریعہ 800،000 دے نیڑے۔  ہزاراں صحرا مارے گئے ، تے انہاں دے کنبے نو‏‏ں اکثر یرغمال بنایا گیا۔ لینن د‏‏ی ہدایت دے مطابق ، "مفروراں دے لئی خود نو‏‏ں داخل کرنے دے لئی ست دن د‏‏ی آخری تریخ د‏‏ی میعاد ختم ہونے دے بعد ، انہاں نا اہل غداراں دے لئی لوکاں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی سزا وچ اضافہ کرنا ہوئے گا۔ اہل خانہ تے ہر کوئی انہاں د‏‏ی مدد کردا اے کِسے وی طرح تو‏ں جس نو‏‏ں وی یرغمال سمجھیا جائے تے ايس‏ے دے مطابق سلوک کيتا جائے۔"
ستمبر 1918 وچ ، روس دے صرف بارہ صوبےآں وچ ، 48،735 مفروراں تے 7،325 ڈاکوواں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ، 1،826 ہلاک تے 2،230 نو‏‏ں پھانسی دتی گئی۔ چیکا دے محکمہ د‏‏ی اک عام رپورٹ وچ دسیا گیا اے: "یاروسول صوبہ ، 23 جون 1919۔ پیٹروپلوواسکایا  وچ صحراواں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں روک دتا گیا ا‏‏ے۔ مفروراں دے اہل خانہ نو‏‏ں یرغمال بنا لیا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اساں ہر اک خاندان تو‏ں اک فرد نو‏‏ں گولی مارنا شروع کيتا تاں ، گرینز جنگل تو‏ں نکل ک‏ے ہتھیار سُٹن لگے۔ چونتیس صحراواں نو‏‏ں اک مثال دے طور اُتے گولی مار دتی گئی."
تخمینے دسدے نيں کہ سن 1920–2121 دے تامبوف بغاوت دے دباو دے دوران ، تقریبا، 100،000 کسان باغی تے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں قید یا جلا وطن کردتا گیا تے شاید 15000 نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔
اس ماساں گولاگ دا آغاز کيتا سی ، تے کچھ علماء نے اندازہ لگیایا اے کہ ستمبر 1921 تک 70،000 نو‏‏ں قید کردتا گیا سی (اس تعداد وچ انہاں خطےآں دے متعدد کیمپاں وچ شامل افراد شامل نيں جو بغاوت وچ سن جداں تامبوف)۔ انہاں کیمپاں وچ حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں اموات د‏‏ی شرح وچ بہت زیادہ اضافہ ہويا ، تے "بار بار قتل عام" ہويا۔ خلموگوری کیمپ وچ چیکا نے نیڑےی دوینا وچ قید قیدیاں نو‏‏ں ڈوبنے دا رواج اپنایا۔ کدی کدائيں ، پورے قید خانہ نو‏‏ں وائٹ فورسز دے لئی اک شہر چھڈنے تو‏ں پہلے وڈے پیمانے اُتے فائرنگ دے ذریعے قیدیاں تو‏ں "خالی کر دتا گیا"۔
صنعتی کارکن
16 مارچ 1919 نو‏‏ں ، چیکا نے پٹیلوف فیکٹری وچ دھاوا بولا ۔ ہڑتال اُتے جانے والے 900 تو‏ں ودھ کارکناں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، جنہاں وچ 200 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں اگلے کچھ دناں وچ بغیر کسی مقدمے د‏‏ی پھانسی دے دتی گئی۔ 1919 دے موسم بہار وچ تولا ، اورئول ، تویر ، ایوانوو تے استراخان شہراں وچ متعدد ہڑتالاں ہوئیاں۔ فاقہ کشی کرنے والے مزدوراں نے ریڈ آرمی دے جواناں نال ملن والے کھانے دے راشن لینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے بالشویکاں دے لئی مراعات دے خاتمے ، آزادی صحافت تے آزادانہ انتخابات دا مطالبہ وی کيتا۔ چیکا نے گرفتاریاں تے پھانسیاں دا استعمال کردے ہوئے تمام ہڑتالاں نو‏‏ں بے رحمی دے نال دبا دتا۔
استراخان شہر وچ ، وائٹ گارڈ فورسز د‏‏ی سربراہی وچ اک بغاوت شروع ہوئی۔ اس بغاوت د‏‏ی تیاری وچ ، سفید آرمی شہر وچ 3000 تو‏ں ودھ رائفلاں تے مشین گناں اسمگل کرنے وچ کامیاب ہوگئياں۔ اس پلاٹ دے رہنماواں نے 9-10 مارچ 1919 د‏‏ی شب کارروائی کرنے دا فیصلہ کيتا۔ باغیاں نے دیہات نال تعلق رکھنے والے دولت مند کسان وی شامل ہوئے ، جنھاں نے غریباں د‏‏ی کمیٹیاں نو‏‏ں دبایا ، تے پینڈو کارکناں دے خلاف قتل عام کيتا۔ عینی شاہدین نے ایوان چوگ ، چاگن ، کرالات جداں دیہات وچ مظالم د‏‏ی اطلاع دی۔ اس دے جواب وچ ، کیروف د‏‏ی سربراہی وچ سوویت فوجاں نے دیہاتاں وچ اس بغاوت نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے غریباں د‏‏ی کمیٹیاں دے نال مل ک‏ے سوویت اقتدار نو‏‏ں بحال کيتا۔ آستراخان وچ بغاوت نو‏‏ں 10 مارچ تک قابو وچ لیایا گیا ، تے 12 ويں نے اسنو‏ں مکمل طور اُتے شکست دے دی۔ بادشاہت پسنداں تے کیڈٹاں ، کھبے بازو د‏‏ی سوشلسٹ انقلابیاں ، دہری مجرماں دے نمائندےآں تے برطانوی تے امریکی انٹلیجنس خدمات تو‏ں روابط رکھنے والے افراد دے نمائندےآں سمیت ، 184 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں سزائے موت سنائی گئی۔ اپوزیشن دا میڈیا جس وچ چرنوف ، تے میلگونوف جداں سیاسی مخالفین شامل نيں ، تے دوسرے بعد وچ کدرے گے کہ مارچ 1919 دے 12 تو‏ں 14 تک 2،000 تو‏ں 4،000 دے درمیان گولی مار دتی گئی ۔