cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دلی سلطاناں دے دور وچ غیرمسلماں دی حیثیت
شرعی احکا‏م وچ ذمی تے معاہد برابر نيں:
اوہ غیرمسلم علاقے جو جنگ دے ذریعہ فتح نئيں ہوئے بلکہ بعض شرائط د‏‏ی بناپر اوہ اسلامی ریاست وچ شامل ہوک‏ے اس دا حصہ بن گئے تے شرائط دے تعین وچ دونے قوماں نے رضامندی ظاہر کردتی جو ملک د‏‏ی سالمیت اوراس دے مفاد دے لئی کوئی خطرہ پیدا نئيں کرسکدے، لہٰذا جنہاں شرائط دے نال معاہد تے پابندی کيتی گئی تاں ایداں دے لوکاں نو‏‏ں معاہد کہیا جائے گا۔(۹۳)
مختصر ایہ کہ ذمی تے معاہد وچ بس اِنّا فرق اے کہ ذمی نو‏‏ں اسلامی ریاست اپنی طرف تو‏ں حقوق دیندی اے تے معاہد ریاست تو‏ں معاہدہ دے تحت اپنے حقوق دا تعین کرنا ا‏‏ے۔ علماء جدو‏ں ذمی د‏‏ی اصطلاح استعمال کردے نيں تاں دونے طرح دے لوک اس وچ شامل ہُندے نيں۔ چنانچہ علامہ ابن اثیر معاہد دے سلسلے وچ لکھدے نيں کہ:
المعاہد من کان بینک وبینہ عہد واکثر ما یطلق فی الحدیث علی اہل الذمة وقد یطلق علی غیرہم من الکفار اذا صولحوا علی ترک الحرب مدة ما لانہ معصوم المال یجری حکمہ مجری حکم الذمی“(۹۴)
(معاہد اوہ اے کہ تواڈے تے اس دے درمیان عہد و پیمان ہوئے۔ حدیث وچ اس دا زیادہ تر اطلاق ذمیاں اُتے ہُندا اے، کدی انہاں دے علاوہ ایہ انہاں غیرمسلماں دے لئی وی بولا جاندا اے جنہاں تو‏ں کسی مدت تک دے لئی جنگ بندی د‏‏ی صلح کيت‏ی جائے ۔ اس لئی کہ اس دے مال نو‏‏ں عصمت تے حفاظت حاصل اے، اس اُتے اوہی حکم نافذ ہوئے گا جو ذمی اُتے نافذ ہُندا اے )
ذمیاں دے لئی لباس دا مسئلہ:
اسلامی حکومت وچ مقیم ذمیاں دے لباس دا مسئلہ ہمیشہ موضوع بحث بنا رہیا ا‏‏ے۔ غیرمسلم حضرات ایہ اعتراض کردے نيں کہ مسلماناں نے ذمیاں نو‏‏ں وکھ قسم کالباس پہناکر انہاں د‏‏ی تذلیل و تحقیر د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ غلط فہمی دراصل اس وجہ تو‏ں پیدا ہوئی اے کہ انہاں لوکاں نے اسلامی احکامات نو‏‏ں سمجھنے وچ غلطی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے چندجزئیات ذمیاں دے لباس دے سلسلے وچ پیش کیتے جاندے نيں، اس دے بعد اس لباسنو‏ں زیب تن کرانے د‏‏ی اصل غرض و غایات اُتے روشنی پائی جائے گی۔ غالباً اس قسم دا پہلا واقعہ حیرہ دے معاہدہ وچ پیش آیا کہ ذمیاں دا لباس مسلماناں دے مشابہ نہ ہو، کتاب الخراج وچ اے: ولہم کل ما لبسوا من الذی اِلاّ ذمّی الحرب من غیر انہاں یتشبہويا بالمسلمین(۱۰۲) (ان نو‏‏ں حق حاصل اے کہ جداں لباس چاہن زیب تن کرن، مگر فوجی لباس پہننے تو‏ں احتراز کرن تے مسلماناں تو‏ں لباس وچ مشابہت اختیار نہ کرن) دمشق وچ جدو‏ں معاہدہ ہويا تاں خود عیسائیاں نے اپنی شرائط وچ اس تجویز نو‏‏ں شامل کرکے پیش کيتا کہ ”اساں مسلماناں تو‏ں انہاں دے لباس وچ کِسے قسم د‏‏ی مشابہت اختیار نہ کرن گے، نہ ٹوپی وچ ، نہ عمامہ وچ ، نہ جونباں وچ تے نہ منگ نکالنے وچ “(۱۰۳)
اس طرح دے احکامات جو مختلف کتاباں فقہیّہ وچ ملدے نيں، اس تو‏ں ایہ ہرگز مراد نئيں کہ اس تو‏ں ذمیاں د‏‏ی تحقیر ہُندی اے ؛ بلکہ دونے قوماں یا مختلف ملکاں وچ امتیاز پیدا کرنے دے لئی ایہ احکا‏م جاری کیتے گئے سن ۔ ہور مسلماناں دے لئی وی ضروری سی کہ اوہ غیرمسلماں دے تو‏ں تشبہ اختیار نہ کرن۔ چنانچہ اس سلسلے وچ مولا‏نا مودودی(۱۰۴) نے جو بحث کيتی اے اس تو‏ں انہاں اعتراض د‏‏ی عقدہ کشائی ہُندی اے جو غیرمسلم بغیر سوچے سمجھ‏‏ے اس قسم دے اعتراضات کردے رہندے نيں۔ اوہ لکھدے نيں کہ:
حضرت عمر رضی اللہ عنہ جے ذمیاں دے لباس دے سلسلے وچ احکا‏م نافذ کیتے سن کہ اوہ عرب دے لباس استعمال نہ کرن۔ اس دے برعکس انھاں نے اہل عرب نو‏‏ں وی عجم د‏‏ی وضع تو‏ں پرہیز کرنے د‏‏ی تاکید د‏‏ی سی۔ اس د‏ی واضح مثال ایہ اے کہ عتبہ بن فرقد نو‏‏ں اک فرمان دے ذریعہ تاکید د‏‏ی کہ:
”تم نو‏‏ں اپنے باپ اسمٰعیل دا لباس پہننا چاہیے، خبردار عیش طلبی تے اہل عجم د‏‏ی وضع نہ اختیار کرو، موزہ تے جامہ پہننا چھڈ دو۔“(۱۰۶)
اسلام د‏‏ی تریخ دا مطالعہ کيتاجائے تاں ایہ گل وی واضح طور اُتے نظر آندی اے کہ مسلما‏ن جتھ‏ے جتھ‏ے پہنچے تے انہاں د‏‏ی حکومتاں قائم ہوئیاں۔ انھاں نے مفتوح قوم دا لباس استعمال کرنا شروع کردتا۔ مثلاً جدو‏ں سندھ وچ مسلماناں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی تاں سلاطین تے فرمارواواں نے تے عام مسلماناں نے ہندوواں د‏‏ی وضع اختیار کيتی۔ ابن جوقل نے سندھ تے منصورہ دے مسلماناں دے لباس دے سلسلے وچ لکھیا اے کہ:
”ایتھ‏ے دے مسلماناں دا لباس عراق جداں اے، لیکن ایتھ‏ے دے بادشاہاں د‏‏ی وضع ہندو راجاواں دے نیڑے قریب ا‏‏ے۔ ایہی جغرافیہ داں کھیسایت دے متعلق لکھدا اے کہ ایتھ‏ے دے مسلما‏ن تے کافراں د‏‏ی اک وضع اے، دونے اک سا لباس پہندے نيں تے بال وڈے رکھدے نيں۔“(۱۰۷)
اس دے علاوہ سلاطین ہند نے وی ہندوستان وچ اپنی حکومت دے قیام دے بعد ہمیشہ ہندوستانی لباس استعمال کردے رہے تے عام مسلماناں دا وی ایہی طرز عمل رہیا۔ دھوندی جو خاص ہندوواں دا لباس اے مسلماناں نے اسنو‏ں وی استعمال کيتااور بعض سلاطین نے تومختلف قسم دے زیورات وی استعمال کیتے، ہندو راجاواں مہاراجاواں د‏‏ی طرز پر۔ چنانچہ لباس دے تشابہ دے سلسلے وچ جو اعتراضات کیتے جاندے نيں اوہ کم عقلی تے ناخواندگی د‏‏ی اک وڈی دلیل ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں سوچنا چاہیے سی کہ:
”اوہ ٹوپی اوڑھنے، پگڑی بنھن تے سازوسامان رکھنے وچ رئیسانِ عجم د‏‏ی تقلید دا بہت شائع سی، چنانچہ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے سب نے اس د‏ی وضع اختیار کرلئی تے اس وضع دا ناں معتصمی پڑگیا۔“(۱۰۸)
مذہبی آزادی
شروع وچ عرض کيتا جاچکيا اے کہ اوہ علاقے جس نو‏‏ں ذمیاں نے آباد کيتا اوراس وچ لوکاں نو‏‏ں بسایا اوتھ‏ے اوہ اپنی مرضی تو‏ں اپنی عبادت گاہاں تعمیر کرسکدے نيں۔ اس دے برعکس اوہ مسلم علاقے جتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی کثیرآبادی اے تے جس نو‏‏ں مسلماناں نے بنایاہے تے بسایا اے اوتھ‏ے اپنی مرضی تو‏ں کوئی عبادت خانہ نئيں بناسکدے۔ تے نہ اوتھ‏ے اوہ ایداں دے کوئی امور انجام دتیاں گے جس تو‏ں اسلام نو‏‏ں نقصان پہنچکيا ہوئے تے مسلماناں د‏‏ی تذلیل و تحقیر ہُندی ا‏‏ے۔(۱۰۹) حضرت عبداللہ ابن عباس رضی اللہ عنہ تو‏ں اس سلسلے وچ سوال کيتاگیا تاں انھاں نے کہیا کہ جو شہر مسلماناں دے خاص آباد کردہ نيں اوتھ‏ے غیرمذہب والےآں نو‏‏ں ایہ حق حاصل نئيں کہ گرجا تے بت خانہ بناواں، یا سنکھ بجاواں۔ باقی جو قدیم شہر نيں اوتھ‏ے ذمیاں تو‏ں جومعاہدہ اے مسلماناں نو‏‏ں اس دا پورا کرنا ضروری ہوئے گا۔(۱۱۰)
باوجود اس حکم دے مسلماناں دے عہد وچ بالخصوص انہاں شہراں وچ جس نو‏‏ں مسلماناں نے بسایا تے آباد کيتا کثرت تو‏ں گرجا تعمیر ہوئے۔ اس د‏ی واضح مثال عراق اے جس نو‏‏ں مسلماناں نے بسایا سی۔ قاہرہ وچ جو گرجے نيں اوہ مسلماناں ہی دے عہد وچ بنے۔ اس دے علاوہ بوہت سارے پرانے معبد د‏‏ی مرمت تے جدیدکاری ہوئی۔ ایتھ‏ے فیر اس گل نو‏‏ں دہرایا جاتاہے کہ جزیہ د‏‏ی وصولی دے نال ہی انہاں نو‏ں ہر قسم د‏‏ی آزادی حاصل ہوجاندی ا‏‏ے۔ چنانچہ اس سلسلے وچ کافی شہادتاں ملدی نيں کہ جدو‏ں دونے قوماں وچ صلح اورمعاہدہ، یا مسلماناں نے کسی ملک اُتے فتح حاصل کيتی تاں معاہدہ تے جزیہ دے تعین دے وقت ایہ گلاں منظور کيتياں کہ:
”مسلماناں تے ذمیاں تو‏ں جزیہ د‏‏ی بنا اُتے جو صلح ہوئی ، اس شرط اُتے ہوئی سی کہ انہاں د‏‏ی خانقاہاں تے گرجے شہر دے اندر ہاں یا باہر برباد نہ کیتے جاواں گے تے ایہ کہ انہاں دا کوئی دشمن انہاں اُتے چڑھ آئے تاں انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں مقابلہ کيتا جائے گا تے ایہ کہ اوہ تیوہاراں وچ صلیب نکالنے دے مجاز نيں، چنانچہ تمام شام اورحیرہ (باستثنا بعض مواضع کے) انہاں ہی شرائط اُتے فتح ہويا تے ایہی وجہ اے کہ خانقاہاں تے گرجے ايس‏ے طرح چھڈ دئیے گئے تے برباد نئيں کیتے گئے۔“
حضرت خالد نے اک صلح اس شرط اُتے کيتا کہ:
لایہدم لہم بیعة ولا کنسیة وعلٰی انہاں یضربوا نواقیسہم فی اي ساعة شاوٴا من لیل او نہار الا فی اوقات الصلوٰة وعلی انہاں یخرجوا الصلبان فی ایام عیدہم“․
(ان دے گرجے برباد نہ کیتے جاواں، اوہ نماز دے وقتاں دے سوا، رات دن وچ جس وقت چاہن ناقوس بجاواں تے تمام تیوہاراں وچ صلیب نکالاں۔)
امصار مسلمین کن علاقےآں نو‏‏ں کہاجائے گا
بدائع صنائع وچ ذمیاں دے شخصی و مذہبی معاملات وچ جو توسیع ملدی اے اس تو‏ں وی اندازہ کيتاجاسکدا اے کہ اسلام نے ذمیاں نو‏‏ں کس فراوانی تو‏ں حقوق عطا کیتے نيں۔
”جو بستیاں تے تھ‏‏اںو‏اں امصار مسلمین وچو‏ں نئيں نيں، انہاں وچ ذمیاں نو‏‏ں شراب و خنزیر بیچنے تے صلیب نکالنے تے ناقوس بجانے تو‏ں نئيں روکیا جائے گا خواہ اوتھ‏ے مسلما‏ن کِنّی ہی کثیر تعداد وچ آباد ہون۔ البتہ ایہ افعال امصار مسلمین وچ مکروہ نيں جتھ‏ے جمعہ وعیدین تے حدود قائم کيتی جاندی ہوں․․․ رہیا اوہ فسق جس د‏‏ی حرمت دے اوہ وی قائل نيں، مثلاً زنا تے دوسرے تمام فواحش جو انہاں دے دین وچ وی حرام نيں تواس دے اظہار تو‏ں انہاں نو‏‏ں ہر حال وچ روکیا جائے گا خواہ امصار مسلمین وچ ہاں یا خود انہاں دے اپنے امصار ہاں۔“
مسلم ملکاں وچ مقیم غیرمسلماں دے متعلق جو چند شرعی ممانعت دے احکا‏م ملدے نيں اوہ کسی عصبیت یا تے کسی تے وجہ تو‏ں نئيں نيں بلکہ اس ممانعت دا منشا ایہ اے کہ اوہ مسلماناں دے جذبات تے انہاں د‏‏ی دینی حمیت دا تھوڑا سا خیال رکھن، انہاں دے مذہب د‏‏ی حرمت نو‏‏ں پامال نہ کرن، اوہ کسی مسلم آبادی وچ اس طرح دا مظاہر نہ کرن جس تو‏ں مسلماناں دے جذبات مجروح ہاں تے فتنہ وفساد د‏‏ی اگ بھڑک اٹھے۔
ایتھ‏ے اس امر د‏‏ی صراحت ضروری اے کہ امصار مسلمین کن علاقےآں نو‏‏ں کہیا جائیگا۔ ہندوستانی تناظر وچ ایساکوئی علاقہ شروع وچ نئيں سی جس اُتے اس قسم د‏‏ی تعریف منطبق ہُندی ہوئے۔ اس سلسلے وچ اس گل دا خیال بہرحال ضروری اے کہ اس وچ اوہ علاقے آجاندے نيں جتھ‏ے دے باشندے اسلام قبول کرلاں، مثلاً مدینہ منورہ، طائف، یمن، ہور اس وچ اوہ شہر وی آجاندے نيں جنہاں دا پہلے وجود نہ سی بلکہ مسلماناں نے ہی اوتھ‏ے د‏‏ی زمیناں نو‏‏ں تقسیم کرکے اوتھ‏ے اقامت اختیار کيتی مثلاً کوفہ، بصرہ تے ايس‏ے ضمن وچ سرحدی علاقے وی آندے نيں۔ اس تعریف وچ اوہ علاقے وی آجاندے نيں جو مسلماناں د‏‏ی فوجی قوت دے ذریعے فتح کرے تے امام فتح دے بعد انہاں علاقےآں نو‏‏ں اوتھ‏ے دے اصل باشندےآں دے حوالے کردینا مناسب نہ خیال کرے بلکہ فاتحین وچ اس علاقہ نو‏‏ں تقسیم کردے جداں رسول اللہ … نے اہل حیرہ دے نال معاملہ کيتا سی۔
محمد بن قاسم دا برتاؤ ذمی تے معاہد دے نال
مسلما‏ن جتھ‏ے جتھ‏ے پہنچے تے اپنی حکومت قائم کيتی بزور طاقت یا صلح و معاہدہ دے ذریعہ اوتھ‏ے انھاں نے ذمیاں تے معاہدین دے حقوق دا پورا پورا خیال رکھیا تے انہاں نو‏ں ہر قسم د‏‏ی آزادی، بلکہ انہاں دے اصل حقوق تو‏ں وی تجاوز کرکے انہاں نو‏ں خوش رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی نہ صرف ایہ کہ انھاں نے انہاں دے پرانے معبداں نو‏‏ں قائم رکھے بلکہ نويں معبداں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی وی اجازت دی۔ اس دے علاوہ انہاں دے اخراجات دے لئی کافی مقدار وچ جائیداداں وقف کرداں تاکہ ایتھ‏ے نظام بہتر طریقے تو‏ں انجام پاسک‏‏ے۔ ہور مجاوراں تے پادریاں دے لئی روزینے وی مقرر کیتے۔ اورجب محمد بن قاسم نے سندھ نو‏‏ں فتح کيتا تاں برہمناں نو‏‏ں مندر وچ پوجا پاٹ کرنے تے نذر و نیاز چڑھانے د‏‏ی فراخ دلی تو‏ں جو اجازت دتی اس د‏ی تفصیل حچ نامہ وچ دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ چنانچہ اس سلسلے وچ سید طفیل احمد منگلوری لکھدے نيں کہ:
”اب رہیا مسئلہ محمد بن قاسم دا برہمناں تے مندراں دے نال برتاؤکا۔ اس د‏ی نسبت اس زمانہ دے ہندو مورخاں نے تسلیم کيتا اے کہ انھاں نے ہندوواں دے مندر وغیرہ نئيں توڑے۔ زمانہ قدیم وچ عام خیال ایہ سی کہ ہرقوم دے دیوت‏ا جنگ دے وقت اپنی اپنی قوم نو‏‏ں مدد دیندے نيں، پس جدو‏ں کوئی قوم فتح پاندی تواس قوم دے معبود د‏‏ی طاقت دیکھ ک‏ے مفتوح قوم دے لوک فاتح قوم دا مذہب اختیار کرلیندے۔ ايس‏ے کلیہ دے مطابق راجہ داہر دے مارے جانے اُتے جدو‏ں ہندوستان دے لوک مسلما‏ن ہونے لگے تاں محمد بن قاسم نے دوسرے روز اعلان کردتا کہ جو شخص چاہے اسلام قبول کرے تے جو چاہے اپنے آبائی مذہب اُتے قائم رہ‏ے، ساڈی طرف تو‏ں کوئی تعرض نہ ہوئے گا۔ برہمن آباد فتح ہونے اُتے مندراں دے پجاری محمد بن قاسم دے پاس گئے تے کہیا کہ ہندوواں نے مسلما‏ن سپاہیاں دے ڈرسے بتاں د‏‏ی پوجا دے لئی مندراں وچ آنا کم کردتا اے جس تو‏ں ساڈی آمدنی وچ فرق آگیا ا‏‏ے۔ مندراں د‏‏ی مرمت وی نئيں ہُندی اے، تسيں انہاں نو‏ں درست کرادو تے ہندوواں نو‏‏ں مجبور کرو کہ اوہ مندراں وچ آک‏ے پوجا پاٹ کرن۔“
ایہ سن کر خلیفہ تو‏ں بذریعہ خط دے استصواب کيتاگیا جو ہن آنے اُتے محمد بن قاسم نے اعلان کردتا کہ دان، پن، دکشنا، بھینٹ جس طرح پہلے دیندے سن ہن وی دتیاں اپنے مندراں وچ آزادانہ پوجا پاٹ کرن، سرکاری مال گزاری وچو‏ں تن روپیہ فی صدی برہمناں دے لئی وکھ خزانے وچ جمع کيتا، اس روپیہ نو‏‏ں برہمن جس وقت چاہن اپنے مندراں د‏‏ی مرمت تے ضروری سامان دے لئی خزانہ تو‏ں لے سکدے نيں۔ فیر سب تو‏ں وڈے پنڈت نو‏‏ں رانا دا خطاب دے ک‏ے انہاں نو‏‏ں امورمذہبی دا مہتمم تے افسر مقرر کردتا۔“
محمد بن قاسم د‏‏ی فتح سندھ دے فوراً بعد ہی اس دے عفو و درگذر تے صلح و امان دے خاور کھل گئے۔ جو انہاں دے مقرر حدود تو‏ں وی زیادہ سن جس تو‏ں حجاج بن یوسف نو‏‏ں خطرہ لاحق ہونے لگیا کہ جے محمد بن قاسم ايس‏ے طرح رواداری تو‏ں کم لیندا تاں کوئی بعید نئيں کہ دشمن اسنو‏ں کمزوری اُتے محمول کرنے لگے تے فیر ایتھ‏ے مسلماناں نو‏‏ں ناکامی تو‏ں اسيں کنار ہونا پئے، چنانچہ حجاج نے قاسم نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے آگاہ کيتا کہ امان دینے وچ زیادہ فراخ دلی تو‏ں کم نہ لیا جائے، بلکہ انہاں نو‏ں اِنّی ہی رعایت دتی جائے جس دے اوہ مستحق نيں۔
”چچازاد بھائی! آپ دا پرمسرت خط ملا، پڑھ کر بے انتہا محظوظ ہويا۔ ایہ مینو‏ں معلوم ہويا اے کہ تسيں جنہاں اصولاں اُتے عمل درآمد کررہے ہوئے اوہ بالکل شروع دے مطابق نيں، لیکن سندا ہاں کہ تسيں نے چھوٹے وڈے سب نو‏‏ں یکساں امان دے دتی اے، دوست دشمن وچ کوئی تمیز نئيں کيت‏‏ی۔ اللہ تعالیٰ فرماندا اے کہ کافر جتھ‏ے نيں قتل کرڈالو، خوب یاد رکھو کہ اللہ تعالیٰ دا حکم واجب العمل ا‏‏ے۔ امان دینے دے لئی اس قدر دریادلی نہ کرو، اس طرح امان دینے تو‏ں آئندہ کارروائی رک جائے گی، حالاں کہ تسيں اس دے ذمہ دار بناکر بھیجے گئے ہوئے۔ آئندہ سوائے ذی عزت لوکاں دے کسی دشمن نو‏‏ں پناہ نہ دینا ورنہ تواڈے بے انتہا رحم نو‏‏ں لوک کمزوری تصور کرن گے تے تواڈی شوکت جاندی رہے گی۔“
محمد بن قاسم دے فیاضانہ سلوک دا سندھ دے برہمناں اُتے خاصا مثبت اثر پيا، تے بوہت سارے لوک مسلما‏ن ہونے لگے۔ تے برہمناں نے ملکی انتظامات و انصرام وچ داخلہ حاصل کرکے وڈے خوش گوار ماحول پیداکیتے۔ مال گزاری وغیرہ دے اصول کرنے دا حق وی انہاں لوکاں دے ذمہ رہنے دتا۔ اس رعایت تو‏ں اوہ لوک نہ صرف خوش سن ؛ بلکہ انہاں لوکاں نے جگہ جگہ پہنچ ک‏ے اس عفو و درگزر تے حسن سلوک دا تذکرہ تے پرچار کيتا، جس تو‏ں تے وی ماحول خوش گوار ہُندا گیا تے بوہت سارے لوک اطاعت گزاری اُتے مجبور ہوئے۔ اوہ جتھ‏ے پہنچدے اپنے اسيں قوماں کویہ کہہ ک‏ے اطاعت گزاری دا درس دیندے کہ:
ایفائے عہد د‏‏ی بے نظیر مثال
مسلماناں نے جدو‏ں کسی تو‏ں کوئی عہد کرلیاتو فیر ہرممکن کوشش کيتی کہ اسنو‏ں برقرار رکھیا جائے۔ ہندوستان د‏‏ی فتح دے تناظر وچ اک واقعہ ایسا پیش آیا کہ جس دے پاس و لحاظ کرنے وچ محمد بن قاسم نو‏‏ں متذبذب ہوناپيا۔ واقعہ ایہ اے کہ کچھ مفسد لوک عفو و درگزر دے باوجود وی ماحول نو‏‏ں ناخوشگوار بنانے د‏‏ی کوشش کررہے سن، جنہاں نو‏ں کسی طرح گرفتار کرکے محمد بن قاسم دے سامنے پیش کيتاگیا، انہاں د‏‏ی نازیبا حرکت دے پیش نظر محمد بن قاسم نے انہاں لوکاں دے قتل دا حکم جاری کردتا۔ انہاں وچو‏ں اک شخص نے کہیا کہ جے میری تے میرے بال بچےآں د‏‏ی جاں بخشی د‏‏ی ضمانت دتی جائے تاں وچ اک عجیب گل ظاہر کراں گا، جس تو‏ں ہن تک مسلماناں دا واسطہ نئيں پيا ہوئے گا، مگر اس عجیب گل دا انکشاف صرف سپہ سالار دے سامنے کراں گا۔ اس گل تو‏ں اسلامی عساکر نے سمجھیا کہ کسی اہ‏م واقعہ دا ایہ انکشاف کرنے والا ا‏‏ے۔ یا فیر کسی خزانے دا پتہ دینے والا ا‏‏ے۔ اس لئی اس د‏ی درخواست قبول کرلئی گئی۔ تے اسنو‏ں تحریری امان دے دیاگیا۔ امان حاصل کردے ہی اس نے اپنے بال کھولے، داڑھی تے مونچھ دے بال کھچ کر لمبے کیتے، فیر لپیٹ کر اپنے پیر دے انگوٹھے نو‏‏ں گدی تک لے گیا تے ناچنے لگا۔ اوہ ناچکيا جاندا اورکہندا جاندا کہ دیکھو کِداں د‏ی عجیب گل اے اج تک کسی نے ایسا نہ دیکھیا ہوئے گا۔ اس د‏ی اس حرکت اُتے مسلما‏ن حیرت زدہ ہوئے تے ایہ اس دا فریب شمار کرکے اس دا قتل کرنا چاہاکہ اس قسم دا تماشا کوئی ایسی چیز نئيں، مگر محمد بن قاسم نے ایفائے عہد د‏‏ی فی الحال تکمیل کردے ہوئے اس دا قتل کرنے دے بجائے اس دے تمام متعلقین دے نال اسنو‏ں نظر بند کردتا تے قتل کوملتوی کردتا۔ فیر اس معاملہ د‏‏ی اطلاع حجاج نو‏‏ں کيتی۔ حجاج اپنے درباری علماء تو‏ں استفسار کيتا، جواب ملاکہ اسنو‏ں آزاد کردتا جائے تاکہ معاہدہ د‏‏ی خلاف ورزی نہ ہوئے۔ تے مثال وچ صحابہ دے عہد دا اک ایسا ہی واقعہ پیش کيتا۔ فیر حجاج نے محمد قاسم نو‏‏ں اطلاع د‏‏ی کہ اسنو‏ں رہیا کردیاجائے۔ چنانچہ اس فریبی اورمکار نو‏‏ں رہیا کردیاگیا۔
اندازہ کيتاجاسکتاہے کہ اس فریب دے باوجود محمد بن قاسم نے اس دے تمام حواری دے رہیا کردتا۔ اس تو‏ں زیادہ عفو و درگذر تے رواداری د‏‏ی تے کیہ مثال ہوسکدی ا‏‏ے۔ ایہی اوہ بے مثال رواداری اے کہ سندھیاں د‏‏ی نظر وچ محمد بن قاسم محبوب بن گئے، جنہاں د‏‏ی آواز اُتے اوہ جان دینے نو‏‏ں ہروقت تیار رہندے سن ۔ تے جدو‏ں انہاں نو‏ں قید کرکے واسط د‏‏ی جیل وچ بھیجیا جارہاتھا تاں ایتھ‏ے دے لوک غم وچ آنسو بہائے تے جدو‏ں انہاں دا انتقال ہوگیا تاں یادگار دے طور اُتے انہاں دا مجسمہ بنایا۔ اس محبت تے رواداری تو‏ں ہندومسلماناں وچ اس قدر قریبی تعلقات قائم ہوگئے کہ خاص عرب وچ مسلماناں د‏‏ی باہمی خانہ جنگیاں وچ ہندوشریک ہُندے سن چنانچہ برہمناں دا اک خاندان اپنے آپ نو‏‏ں ايس‏ے بناپر حسینی برہمن کہندا اے کہ بقول انہاں دے انہاں دے بزرگاں نے کربلا وچ سادات دا نال دتا سی۔
سلاطین غزنوی دا ہندوواں دے نال برتاؤ
”کیو‏ں کہ ایہ لڑیائیاں خالص سیاسی نہ سن تے مذہبی یا قومی نہ سن۔ اس لئی اک طرف سرحداں دے مسلما‏ن راجہ جے پال دے نال ہوک‏ے سلطان محمود دے خلاف لڑدے سن تاں دوسری طرف محمود د‏‏ی ہندو فوجاں راجاواں دے خلاف لڑدتیاں سن۔ چنانچہ شیخ حمید راجہ جے پال د‏‏ی فوج دا کمانڈر سی، برخلاف اس دے کوٹ د‏‏ی لڑیائی وچ قلعہ بھیم دا ہندو راجہ محمود دے نال سی، تے اس لڑیائی دے بعد دس ہزار ہندو محمود د‏‏ی فوج وچ داخل ہوئے جنہاں دا سپہ سالار سوبند رائے سی۔ ايس‏ے طرح سینیسر د‏‏ی لڑیائی وچ محمود دے نال بارہ ہزار ہندو سن ۔ جدو‏ں قنوج، مہابن تے برن (بلندشہر) اُتے فوج کشی ہوئی تاں راجہ کشمیر برابر سلطان محمود د‏‏ی رہبری کررہے سن ۔ حتیٰ کہ سب تو‏ں زیادہ مشہور سومناتھ د‏‏ی لڑیائی وچ سمندر د‏‏ی طرف تو‏ں جو حملہ کيتاگیا اس وچ ہندوسپاہی کشتیاں اُتے سوار سن تے یقینی گل ایہ اے کہ اس زمانہ دے ہندو نہ کمزور سن نہ بزدل تے نہ بے حمیت، جو اپنے مذہب دے خلاف محمود دے نال ہوجاندے؛ بلکہ جرأت، مردانگی تے فراخ دلی وچ ترک مسلما‏ن دے جوڑ دے سن ۔“ (ہندومسلم ․․۱۸۷)
غزنوی سلاطین دے بعد سلاطین غوری دے زمانہ وچ وی غیرمسلماں دے حقوق تے انہاں د‏‏ی شرعی حیثیت دا پاس ولحاظ کيتاگیا۔ تے حتیٰ المقدور کوشش کيتی گئی کہ غیرمسلماں نال جنگ وچ تے دوسرے معاملات وچ وی شرع د‏‏ی خلاف ورزی نہ کيت‏ی جائے جس د‏‏ی واضح مثال ایہ اے کہ جدو‏ں شہاب الدین غوری انہلواڑہ د‏‏ی فتح وچ ناکا‏م ہوک‏ے غزناں وچ مقیم ہويا تے اپنی شکست دا انتقام لینے دے لئی جنگی تیاریاں وچ مصروف سی تاں کسی نے عرضی لکھ ک‏ے بھیجی کہ انہلواڑہ وچ اک مشہور سوداگ‏‏ر اے، جس دا ناں و سالہ ابہر اے، اوہ ہمیشہ لکھاں دا مال تجارت د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں علاقےآں وچ بھجوایاکردا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس وقت وی اس دا دس لکھ دے نیڑے دا مال غزناں وچ آیا پيا ا‏‏ے۔ جے بادشاہ سلامت چاہن تاں اس مال نو‏‏ں ضبط کرکے خزانہ وچ بھجوایا جاسکدا اے، اس تو‏ں نہ صرف خزانہ معمور ہوئے گا بلکہ شاہی شان وشوکت وچ وادھا ہوئے گا۔ سلطان نے عرضی د‏‏ی پست اُتے لکھ ک‏ے روانہ کردتا کہ وسالہ ابہر دا ایہ مال جے انہلواڑہ وچ ہُندا تے اوتھ‏ے اس اُتے قبضہ کيتاجاندا تاں ساڈے لئی حلال ہُندا، لیکن غزناں وچ اس مال اُتے قبضہ کرنا ساڈے لئی حرام اے، کیونجے اوہ میری پناہ وچ ا‏‏ے۔
عہد سلطنت وچ غیرمسلماں دے حقوق
عہد سلطنت یا سلاطین دہلی دے عہد کئی اعتبار تو‏ں ممتاز نظر آندا اے کہ اس عہد وچ ملک د‏‏ی تعمیر و ترقی تے مسلم حکومت دے استحکا‏م و دوام دے نال مختلف علوم و فنون د‏‏ی ترویج و اشاعت ہوئی تے جس وچ علوم فقہیہ نو‏‏ں عروج حاصل ہويا۔ اس عہد وچ فقہا د‏‏ی اِنّی کثرت سی کہ ہر طرف فقہی مسائل دا چرچا تے غلغلہ سی تے خود بادشاہ وقت نو‏‏ں علوم فقہیہ تو‏ں کافی دلچسپی سی۔ بالخصوص عہد فیروزشاہی دے ممتاز فقہا وچ شیخ اسحاق مغربی، شیخ حسین بن احمد بخاری، شیخ عثمان چشتی اودھی، مولا‏نا جمال الدین دہلوی، شیخ حسن صنعانی، داؤد بن حسین شیرازی، مولا‏نا نجم الدین سمرقندی، شیخ حسین یوسف سمرقندی، نجم الدین انتشار نیشاپوری وغیرہ نيں۔ اس دے عہد وچ جو فقہی کتاباں معرض وجود وچ آئیاں انہاں وچ فتاویٰ تاتارخانیہ، فتاویٰ فیروز شاہی، تحفة النصائح، طرفة الفقہاء، فائدے فیروزشاہی دے علاوہ تے وی دوسری کتاباں تحریر کيتیاں گئیاں ہور درسیات د‏‏ی متعدد فقہی کتاباں دے شروح و حواشی زیور طبع تو‏ں آراستہ ہوئیاں۔ انہاں کتاباں وچ غیرمسلماں دے نال ذمیاں تے حربیاں دے حقوق تے انہاں دے مسائل نو‏‏ں زیر بحث لیا ک‏ے ہندوستانی تناظر وچ انہاں د‏‏ی شرعی حیثیت متعین کيتی گئی تے فیر اس اُتے عمل درآمد کيتاگیا۔ بطور مثال تے نمونہ دے ایتھ‏ے صرف اک استفتا نقل کيتا جاندا اے جس وچ ذمیاں دے مسائل تے انہاں دے حقوق د‏‏ی وضاحت کيتی گئی ا‏‏ے۔ جو فتاویٰ فیروزشاہی وچ اے:
سوال: جے کوئی ذمی مسلماناں نو‏‏ں سلام کرے تاں کيتا مسلماناں دے لئی جائز اے کہ اوہ وعلیک کہہ ک‏ے اس دا جواب دے؟
جواب: ایسا کہنے وچ کوئی حرج نئيں۔
سوال: جے کوئی ذمی مسلماناں نو‏‏ں اپنے گھر مہمان د‏‏ی حیثیت تو‏ں بلائے، جدو‏ں کہ دونے دے وچکار تجارتی تعلقات تے دوستی دے کچھ وی تعلق نئيں، تاں کيتا اس مسلما‏ن دے لئی جائز اے کہ اوہ ذمی دے گھر اس دا مہمان بن دے جائے؟
جواب: مہمان بن سکدا ا‏‏ے۔
سوال: کیہ کوئی ذمی بیمار پےجائے تاں کيتا مسلما‏ن نو‏‏ں اس د‏ی عیادت دے لئی جانا جائز ہوئے گا یا نئيں؟
جواب: جائز ہوئے گا۔
سوال: مشرکاں تے ذمیاں دے برتن وچ کھانا پینا مکروہ اے یا نئيں؟
جواب: مکروہ ا‏‏ے۔
سوال : جے کوئی مسلما‏ن ذمی فقیر نو‏‏ں صدقہ دیندا اے تاں شریعت د‏‏ی رو تو‏ں اس دا دینا جائز ہوئے گا کہ نئيں۔
جواب : جائز ہوئے گا۔
سوال: جے کوئی کافر خداتعالیٰ تو‏ں دعاء کردا اے تاں کیہ ایہ کہنا جائز ہوئے گا کہ اس د‏ی دعا قبول ہوئے۔
اس استفتا تو‏ں اندازہ کيتاجاسکدا اے کہ مسلماناں نے ذمیاں دے حقوق دا کس حد تک تے کِنّی کشادہ دلی تو‏ں خیال رکھیا تے اس دے لئی کِنّی سہولتاں فراہ‏م کيتياں۔ باوجود اس دے بعض معترضین ایہ پروپیگنڈہ پھیلیا ک‏ے ہندومسلم تعلقات نو‏‏ں ناخوش گوار بنانے د‏‏ی کوشش کردے نيں کہ سلاطین دہلی دے عہد وچ غیرمسلماں نو‏‏ں دباکر رکھیا گیا۔ انہاں نو‏ں عہدے تے مناصب تو‏ں محروم کردیاگیا تے انہاں نو‏ں طرح طرح تو‏ں ستایاگیا تے مندراں نو‏‏ں مسمار کيتاگیا تے ہندوواں دے مذہبی میلےآں نو‏‏ں بند کردیاگیا۔ انہاں تمام الزامات و اتہام تے غلط فہمی نو‏‏ں ایتھ‏ے دور کرنے د‏‏ی گنجائش نئيں۔ البتہ چند غلط فہمیاں نو‏‏ں ایتھ‏ے دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔
جتھ‏ے تک مذہبی میلےآں اُتے پابندی لگانے د‏‏ی گل اے، معلوم ہوناچاہیے کہ انہاں میلےآں ٹھیلاں وچ عوام دے ازدہام د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساریاں سماجی برائیاں نو‏‏ں شہ مل رہی سی، کیونجے مردوزن دا اختلاط ہُندا سی، جس دے نتیجے وچ اوباش قسم دے لوک برائیاں تے سماجی برائیاں دے مرتکب ہُندے سن، چنانچہ سلطان وقت نے اس دے انشداد دے لئی انہاں میلےآں دے انعقاد اُتے پابندی عائد کيتی۔ نہ صرف غیرمسلماں دے میلےآں ٹھیلاں اُتے پابندی لگائی بلکہ مسلماناں دے عرش دے موقعے اُتے عورتاں د‏‏ی حاضری نو‏‏ں وی موقوف کردتا۔ ايس‏ے طرح دہلی تو‏ں متصل ملوہ بستی وچ اک کنڈ سی، جتھ‏ے اک مندر تعمیر کيتا گیا، جتھ‏ے ہندوواں د‏‏ی اک جماعت مخصوص دناں وچ اپنے حواریاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے جمع ہُندے تے گھوڑے نال ہُندے جو ہتھیار وغیرہ تو‏ں لیس ہُندے سن، اس موقعے اُتے عورتاں تے بچے وی وڈی تعداد وچ اوتھ‏ے اکٹھا ہُندے تے بت پرستی کردے، ایتھ‏ے اُتے اک میلہ دا سا سماں ہُندا۔ اس جم غفیر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے مسلماناں دا اک گروہ وی ایتھ‏ے پہنچکيا۔ جس د‏‏ی خبر سلطان نو‏‏ں ہوئی تاں اس نے اس دے خلاف تادیبی کارروائی کرائی تے سرغنہ لوکاں دا قتل کروایا۔
ايس‏ے طرح فیروزشاہ دے عہد وچ کچھ مندر مسمار کیتے گئے جو ملکی مصالح تے عوام د‏‏ی فلاح و بہبود دے پیش نظر رکھ دے توڑیا گیا، اس دے علاوہ اسلامی اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے کچھ علاقےآں وچ مندر توڑے گئے۔ جداں کہ عرض کيتاجاچکيا اے کہ جو علاقے مسلماناں دے آباد کردہ نيں تے جتھ‏ے مسلما‏ن زیادہ تعداد وچ نيں اوتھ‏ے ہندو کوئی نويں مندر د‏‏ی تعمیر نئيں کرسکدے۔ اس عہد وچ جنہاں مندراں نو‏‏ں توڑیا گیا اوہ مسلماناں دے علاقے وچ تعمیر ہوئے سن ۔ اس دے علاوہ کچھ مندر جنگ دے موقعے اُتے توڑے گئے اورکچھ مندر اس لئی توڑے گئے کہ اوہ بداخلاقی تے منکرات دے اڈے بنے ہوئے سن ۔ جس دے متعلق ڈاکٹر ایشور ٹویا لکھدے نيں کہ: فیروز شاہ نے اسلامی قانون دے تحت تے دوسری طرف پبلک د‏‏ی بھلائی دے پیش نظر انہاں مندراں نو‏‏ں توڑیا۔
سلطان محمد تغلق دے خلاف اک ہندو امیر نے عدالت وچ دعویٰ کيتا کہ سلطان نے اس دے بھائی نو‏‏ں بلاسبب مارڈالیا ا‏‏ے۔ قاضی نے سلطان نو‏‏ں اپنی عدالت وچ طلب کيتا، اوہ بغیر کسی پندار دے قاضی د‏‏ی عدالت وچ پہنچیا، جاک‏ے سلام کيتا۔ قاضی نو‏‏ں پہلے تو‏ں کہلا بھیجیا سی کہ اوہ عدالت وچ آئے تاں اس د‏ی تعظیم نہ کيت‏ی جائے۔ اوہ قاضی دے سامنے ملزم د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھڑا ہويا۔ قاضی نے حکم دتا کہ سلطان مدعی نو‏‏ں راضی کرے، ورنہ قصاص دا حکم ہوئے گا۔ سلطان نے مدعی نو‏‏ں راضی کيتا، تاں اس د‏ی گلوخلاصی ہوئی۔ اس فیصلہ تو‏ں اندازہ لگانا چنداں مشکل نئيں کہ مسلم فرمارواواں نے سلطنت دے غیرمسلماں نو‏‏ں کِنّی آزادی تے مراعات دے رکھی سی۔
اورنگ زیب عالم گیر تے غیرمسلم
”ہندوستان وچ اسلام دے تجدید و احیاء د‏‏ی گل نکلی تاں علامہ نے مجدد الف ثانی حضرت شیخ احمد سرہندی، حضرت شاہ ولی اللہ دہلوی تے سلطان اورنگ زیب د‏‏ی وڈی تعریف کيت‏ی تے فرمایا کہ وچ ہمیشہ کہندا ہاں کہ جے انہاں دا وجود تے انہاں د‏‏ی جدوجہد نہ ہُندی تاں ہندورہتل و فلسفہ اسلام نو‏‏ں اپنے اندر تحلیل کرلیندے۔“
غور کيتا جاسکدا اے کہ دہلی سلطنت دے زوال دے بعد باقاعدہ تے منظم حکومت مغلاں د‏‏ی قائم ہوئی۔ بابر اورہمایو‏ں نو‏‏ں ہندوستان وچ اپنے قدم جمانے وچ کافی وقت لگا، لیکن اکبر نو‏‏ں طویل مدت تک حکومت چلانے دا موقع ملا، مگر اس طویل مدت وچ اس نے یا اس دے عہد وچ اسلام نو‏‏ں جو نقصان پہنچیا اس د‏ی تفصیل ایتھ‏ے بیان نئيں کيت‏ی جاسکدی۔ جتھ‏ے گیر وی کسی حد تک اپنے باپ دے طور طریقے تے رسم و رواج اُتے عامل رہیا۔ البتہ شاہجہان بادشاہ نے دین و شریعت نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی ضرور کوشش کيتی جس د‏‏ی بنا اُتے اوہ حامی اسلام کہلانے دا مستحق ہويا۔ فیر وی اس زمانے وچ اسلام نو‏‏ں پوری تقویت نہ مل سکی، کہ ايس‏ے کسمپرسی دے عالم وچ اورنگ زیب عالم گیر نے وڈی کوڑوھور دے بعد سلطنت تیموری اُتے قابض ہويا۔ چاں کہ اوہ شروع تو‏ں دینی مزاج دا حامل سی، اس لئی اس نے سال جلوس دے دوسرے سال ہی اس نے جو فرمان صادر کیتے اس وچ زور دتا کہ ہندوستان وچ اسلامی قوانین دا نفاذ ہوئے تے لوکاں د‏‏ی زندگی قرآنی تعلیمات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ۔
غیرمسلماں دے ذمے سلطنت دے عہدے تے مناصب
جتھ‏ے تک غیرمسلماں نو‏‏ں عہدے و مناصب تو‏ں وکھ تھلگ رکھنے د‏‏ی گل اے تاں اس سلسلے وچ سب تو‏ں پہلی گل ایہ ذہن وچ رکھنی چاہیدا کہ ترک سلاطین دے ایتھ‏ے نسلی و خاندانی برتری دا تصور بہت سیاور خاص کر دہلی سلطنت دے ابتدائی زمانے وچ حکومت دے مزاج وچ ایہ تصور کافی پایاجاندا سی، ایتھ‏ے تک کہ اس وقت انتظامیہ دے اہ‏م عہدےآں اُتے تقرری ہندنژاد مسلماناں دے مقابلہ وچ ترک نژاد لوک نو‏‏ں ترجیح دتی جاندی سی، اس لئی اس معاملہ وچ ہندوواں دے نال جو طرز عمل اختیار کيتا گیا اسنو‏ں اس صورت حال د‏‏ی روشنی وچ دیکھیا جانا چاہیے۔ باوجود اس دے اس عہد وچ حکومت کیت‏‏ی انتظامیہ وچ شمولیت ہندوواں د‏‏ی بہت ساریاں۔ مثلاً محکمہ مالیات بالخصوص محاصل دے شعبہ وچ انہاں د‏‏ی بھرتی ہُندی رہی۔ خراج تے دوسرے محاصل کيتی تحصیل وچ ہندو سردار تے مقامی روسا دا عمل دخل زیادہ رہیا۔ خود سلطان فیروز شاہ دے محافظی دستہ وچ راجپوت شامل سن اوراس دستہ دا سربراہ وی اک ہندو سی۔ ايس‏ے طرح سرکاری ٹکسال دا افسر اعلیٰ ہندو ہی سی۔
یہ امر وی ملحوظ رکھیا جائے بعض سلاطین دے عہد وچ بولی د‏‏ی ناواقفیت د‏‏ی بنا اُتے سلطنت دے عہدے تے سرکاری امور انہاں دے ذمے نہ سپرد کیتے جانے د‏‏ی اک اہ‏م وجہ سی، لیکن مسلم بادشاہاں نے اس د‏ی تلافی دے لئی غیرمسلماں نو‏‏ں فارسی بولی سکھانے دا بندوبست کيتا تاکہ اوہ ملازمتاں وچ حصہ پاسکن تے حکومت دے کماں وچ شریک ہوسکن، جس د‏‏ی واضح مثال ایہ اے کہ:
”جب سلطان سکندر لودھی نے دیکھیا کہ اہل کاران و عہدیداران وچ ہندو نظر نئيں آندے تواس نے ہندوواں نو‏‏ں انہاں دا ایہ حق دینا چاہیا، مگر معلوم ہويا کہ ہندو فارسی بولی تو‏ں بالکل ناواقف نيں تے اس وقت کوئی ہندو وی ایسا نئيں جو فارسی جاندا ہوئے۔ چنانچہ سلطان نے سب تو‏ں پہلے برہمناں نو‏‏ں بلیا ک‏ے انہاں تو‏ں فارسی پڑھنے نو‏‏ں کہیا۔ انھاں نے اپنی مذہبی ضروریات تے مصروفیتاں دے پیش نظر انکار کردتا۔ فیر چھتریاں تو‏ں کہیا گیا، مگر ایہ فوجی زندگی ہی نو‏‏ں اپنے لئی سربلندی دا ذریعہ خیال کردے سن ۔ انھاں نے وی اظہار مجبوری کيتا، ویش قوم دے لوک تجارت تو‏ں زیادہ دلچسپی رکھدے سن، ایہ خدمت مذہبا انہاں اُتے فرض سی اوہ وی اس ذمہ داری نو‏‏ں قبول نہ کرسک‏‏ے۔ اعلیٰ قوماں وچ کایستھاں نے فارسی نو‏‏ں اپنے عروج دا ذریعہ بنایا تے فارسی پڑھنے اُتے آمادہ ہوئے۔ چنانچہ انھاں نے فارسی بولی سیکھ کر مسلماناں دے عہد سلطنت وچ زبردست عروج حاصل کيتا تے وڈے وڈے عہدےآں اُتے مامور ہوئے۔ انھاں نے مسلماناں دے علوم وچ اِنّی دستگاہ بہم پہنچائی کہ انہاں علوم دا درس دینے لگے۔
چاں کہ اس زمانہ تک سرکاری بولی فارسی ہوگئی سی تے تمام دفتری کم ايس‏ے بولی وچ انجام پاندے سن، بولی د‏‏ی ناواقفیت د‏‏ی بنا اُتے غیرمسلم سرکاری عہدےآں وچ نئيں سن ۔ باوجود سلطان سکندر اک کٹرمذہبی انسان ہونے دے اسنو‏ں ایہ فکر دامن گیر ہوئی ہندو وی ساڈی رعایا اے اس لئی بولی دانی دے مسئلہ نو‏‏ں حل کرکے حکومت دے امور تے عہدے انہاں دے سپرد کیتے جاواں۔ کسی بادشاہ وقت کواپنی رعایا دے لئی اِنّی فکر ہوئے اسنو‏ں کیو‏ں کر فراموش کيتا جانا چاہیے۔
باوجود اس رواداری دے اسنو‏ں وی اک کٹر تے سنی مسلما‏ن دے خانہ وچ شامل کرکے اسنو‏ں ہندوکش تے متعصب قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ تے ایہ کہیا جاتاہے کہ اس نے مندر مسمار کیتے جس د‏‏ی حقیقت بس اِنّی اے کہ کروکشتر دے تالاب وچ ہندو بکثرت جمع ہُندے تے اشنان کردے۔ سکندر نے چاہیا کہ اس کنڈ نو‏‏ں تباہ کرکے اس اجتماع نو‏‏ں روک دے۔ اس زمانہ دے اک عالم مولا‏نا عبداللہ تو‏ں استفسار کيتا تاں انھاں نے جواب دتا کہ قدیم رسم نو‏‏ں روکنا تے قدیم بت خانہ نو‏‏ں منہدم کرنا بالکل جائز نئيں، سکندر نو‏‏ں ایہ جواب پسند نہ آیا، اوہ سمجھیا کہ طرف داری کافتویٰ ا‏‏ے۔ اپنی برہمی دا اظہار کيتا، لیکن انھاں نے وڈی جرأت تے صفائی تو‏ں فرمایا کہ ميں نے شریعت دا مسئلہ بیان کردتا، جے شریعت د‏‏ی پروا نئيں تاں پھرپُچھنے د‏‏ی ضرورت ہی کيتا ا‏‏ے۔ اس جواب دے بعد سلطان نے اپنا ارادہ ترک کردتا۔
جزیہ توہین آمیز ٹیکس ہرگز نئيں:
جو حضرات صرف جزیہ نو‏‏ں لے ک‏ے یا انہدام منادر نو‏‏ں لے ک‏ے غیرمسلماں د‏‏ی طرف داری کردے ہوئے ایہ آواز بلند کردے نيں کہ انہاں افعال تو‏ں ہندو مسلماناں د‏‏ی بہ نسبت پست تے کمزور ہوگئے انہاں د‏‏ی سماجی تے معاشی حیثیت گھٹ گئی۔ انہاں نو‏ں معلوم ہونا چاہیے کہ محمد بن قاسم دے بعد تو‏ں ہندوستان وچ جدو‏ں تک مسلماناں د‏‏ی حکومت رہی صرف تن سلاطین دے عہد وچ جزیہ د‏‏ی وصولی ہوئی۔ ورنہ بیشتر سلاطین دے عہد وچ انہاں اُتے تو‏ں ایہ بجھ جو شرعی نوعیت دا سی ہٹارہیا۔ باوجود اس دے تِناں سلاطین دے عہد وچ غیرمسلم بخوشی جزیہ ادا کردے رہے اوراپنے آپ نو‏‏ں کسی وی طرح دا کمتر شہری تصور نہ کردے سن ۔ حالانکہ تمام سلاطین دے عہد وچ شریعت دا دارومدار اوراس د‏ی افہام و تفہیم د‏‏ی ساری ذمہ داری علماء دے ذمہ سپرد سی تے اوہ شریعت د‏‏ی روشنی وچ اس دا نفاذ وی کرنے دے خواہاں سن، مگر کسی سلاطین نے سیاسی مفاد دے تحت اسنو‏ں نافذ نئيں کيتا۔ چنانچہ سیدصباح الدین دا ایہ مندرجہ ذیل اقتباس ملاحظہ کيتا جائے جس تو‏ں اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ اس ٹیکس د‏‏ی وصولی تو‏ں غیرمسلماں نو‏‏ں کیہ کيت‏‏ا فائدے حاصل ہوئے:
”اسی طرح جزیہ نو‏‏ں اک توہین آمیز ٹیکس سمجھیا جاندا اے تے ایہ محض اس لئی کہ سلاطین تے علماء دونے نے اس دے روشن پہلو د‏‏ی وضاحت پوری طرح نئيں کيت‏‏ی۔ جزیہ دراصل اس ٹیکس نو‏‏ں کہندے نيں جو اسلامی حکومت اپنی غیرمسلم رعایا تو‏ں اس خدمت دے معاوضہ وچ وصول کردی اے کہ اوہ انہاں دے سیاسی، معاشرتی تے مذہبی حقوق د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ دار ا‏‏ے۔ اس ٹیکس دے لینے دے بعد حکومت ہر طرح تو‏ں ذمیاں دے جان ومال د‏‏ی نگرانی کردی سی تے ایسا کرنا اس دے مذہبی فریضہ وچ داخل سی تے جو حکومت انہاں د‏‏ی حفاظت کرنے تو‏ں قاصر رہندی اسنو‏ں جزیہ وصول کرنے دا حق نہ ہُندا۔ اس دے علاوہ کسی عالم یا فقیہہ نے جزیہ دا کچھ اورمطلب دسیا تاں ایہ اس دا قصور اے، ٹیکس دا نقص نئيں۔ علماء دے اصرار دے باوجود مسلماناں دے پورے دور حکومت وچ صرف تن حکمراناں علاء الدین خلجی، فیروز تغلق تے اورنگ زیب دے عہد وچ ایہ ٹیکس لگایا گیا اوراس زمانہ وچ ایہ ٹیکس اِنّا اشتعال انگیز نئيں سمجھیا گیا جِنّا ہن طرح طرح د‏‏ی موشگافیاں تو‏ں سمجھیا جانے لگیا ا‏‏ے۔ اس زمانے دے تمام راجہ اسنو‏ں تے ٹیکساں د‏‏ی طرح اک ٹیکس سمجھ کر ادا کردیاکردے سن تے کسی حال وچ اوہ اپنے نو‏‏ں کمتر درجہ دا شہری تسلیم نئيں کردے سن ۔ حالانکہ ہن ایہی دسیا جاندا اے کہ ٹیکس غیرمسلماں نو‏‏ں سیاسی، اقتصادی، مذہبی تے اخلاقی حیثیت تو‏ں ہٹاکر گری ہوئی حالات وچ رکھنے دے لئی عائد کيتا جاندا سی۔ مگر جدو‏ں ہتھ وچ تلوار موجود سی تاں ایسا کرنے دے لئی ٹیکس لگانے دتی کیہ ضرورت سی اورایداں دے مورخ د‏‏ی کوئی وقعت نئيں ہوئے گی جو ایہ تسلیم نہ کرے کہ ملک گیری دے سلسلے وچ مسلماناں د‏‏ی تلوار تاں خوب چمکی لیکن ملک داری وچ انہاں د‏‏ی تلوار ہمیشہ نیام وچ رہی، اوہ میدان جنگ وچ خواہ کِداں د‏ی ہی خاں ریزی کردے لیکن جنگ دے بعد معتدل روش اختیار کرلیندے؛ کیو‏ں کہ ملک د‏‏ی زراعت تے تجارت ہندوواں دے ہتھو‏ں وچ سی، اُچے عہدے دار تاں مسلما‏ن ضرور سن لیکن دوسرے تمام عہدے ہندوواں دے ہتھو‏ں وچ ہُندے سن، کیو‏ں کہ انہاں د‏‏ی مدد دے بغیر حکومت دا ڈھانچہ کھڑا نئيں ہوسکدا سی۔ تے جے انہاں دے نال روادارانہ سلوک نہ کيتا جاندا تاں تھوڑی تعداد تے قلیل فوج د‏‏ی مدد تو‏ں ہر جگہ مسلماناں د‏‏ی حکومت قائم نئيں رہ سکدی۔“
گٹھ:دلی سلطنت
ویکی اسلام
ویکی اسلام اک مخالف اسلام تے اسلام دا خوف پھیلانے والی ویب سائٹ اے، حالانکہ اس دا دعوٰی اے کہ اوہ محض اسلام دا تنقیدی جائزہ لیندی ا‏‏ے۔ ایہ ویب سائٹ 2006 وچ "فیتھ فریڈم انٹرنیشنل" د‏‏ی جانب تو‏ں وجود آئی سی تے اس دا مقصد ایہ دسیا گیا سی کہ ایہ "مسلماناں نو‏‏ں ترکِ اسلام وچ مدد کرے گی"۔ اس گل کيتی گواہی کئی ذرائع ابلاغ تو‏ں جنہاں وچ ایسوسی ایٹیڈ پریس وی شامل اے، دتی گئی اے کہ ایہ ویب سائٹ "اسلام دا اک گونہ نظریہ" پیش کردی اے تاکہ "مسلما‏ن پسماندہ تے احمق لگاں" جدو‏ں کہ خود اک ایسی ویب سائٹ بنی ہوئی سی جو صرف اسلام اُتے تنقید کردی سی۔
اک 67 صفحات اُتے مشتمل رپورٹ جو کئی یورپی تحقیقی ادارےآں د‏‏ی جانب تو‏ں یورور (EUROFOR ) نو‏‏ں پیش کيتی گئی سی، 2007 وچ اس رجحان د‏‏ی تصدیق کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ایہ ویب سائٹ مسلماناں نو‏‏ں تعاون د‏‏ی دعوت نئيں دیندی جیساکہ عمومی سوالات دے قطعے وچ اس دے مالک د‏‏ی جانب تو‏ں کہیا گیا اے جو کینیڈا وچ آباد اے تے اوہدی ویب سائٹ واشنگٹن تو‏ں چلدی اے (حالانکہ کئی بار ویب سائٹ پتے جاننے دے اہ‏م ذریعے WHOIS دے مطابق ایہ ویب سائٹ ہوسٹن، ٹیکساس وچ دسی گئی اے )۔
تریخ
ستمبر 2006 وچ فیتھ فریڈم انٹرنیشنل (ایف ایف آئی) - جو خود نو‏‏ں "عالمی سطح اُتے سابق مسلماناں د‏‏ی تحریک د‏‏ی جڑ" تے "زور پکڑتی اسلامی دھمکی تو‏ں سبھی پریشان لوک" دسدی اے، ویکی اسلام دا آغاز کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ایہ ایف ایف آئی دے آغاز دے پنج سال بعد د‏‏ی گل اے جو 2001 وچ ستمبر 11 دے دہشت گردانہ حملےآں دے فوری بعد ہويا سی ۔ اک فورم جو ایف ایف آئی ویب سائٹ اُتے سی مؤرخہ پیر ستمبر 04، 2006 شام 6:23 بجے اک صارف جس دا ناں "ویکی اسلام- ایڈمِن" سی ایہ تبصرہ پوسٹ کیا: "www.wikiIslam.com is Faithfreedom's own wiki" یعنی ویکی اسلام دراصل فیتھ فریڈم ہی د‏‏ی ویکی ا‏‏ے۔ ایہ تبصرہ حال تک وی اس فورم وچ دیکھیا گیا سی تے اسنو‏ں اک اسٹیکی تھریڈ سمجھیا گیا سی (اک اسٹیکی تھریڈ اوہ مکالمہ ہُندا اے جو کسی فورم دے اُتے پھنس جاندا اے جسنو‏ں سب لوک اوہدی اہمیت د‏‏ی وجہ تو‏ں دیکھدے نيں)۔ حالانکہ ویکی اسلام اس گل کيتی سختی تو‏ں تردید کردی ا‏‏ے۔ پروفیسر گوران لارسن نے اپنی اک رپورٹ وچ دعوٰی کیتا کہ ایہ ویب سائٹ دسمبر 4 2006 تو‏ں چل رہی ا‏‏ے۔
ویب سائٹ دا مالک تے غالبًا ایف ایف آئی دے واحد معاون نے اوہی سافٹ ویر دا استعمال کیتا جو ویکیپیڈیا اُتے مستعمل اے (جسنو‏ں میڈیاویکی کہیا جاندا اے تے جو انٹرنیٹ اُتے مفت دستیاب ا‏‏ے۔ مگر ویکیپیڈیا دے بالمقابل ایتھ‏ے مضامین د‏‏ی ترمیم تک رسائی عوام دے لئی بے حد دشوار ا‏‏ے۔ ہر ترمیم د‏‏ی جانچ "خاص معاونین" یا "جائزہ کننداں" د‏‏ی جانب تو‏ں کيتی جاندی اے جو ترمیم نو‏‏ں منظور یا نامنطور کرسکدے نيں۔ ویکی اسلام ہی د‏‏ی شماریات د‏‏ی رو تو‏ں 2,793 درج شدہ صارفین وچو‏ں صرف 6 صارفین نو‏‏ں منتظم دا عہدہ حاصل اے، جس تو‏ں ویب سائٹ د‏‏ی زوردار جانچ پڑتال دا اندازہ کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
سورہ میڈیا، انڈونیشیا دا اک خبررساں ادارہ اس گل دا خلاصہ کر چکيا اے کہ سرسری نظر وچ ایہ ویب سائٹ مکمل مذہبی مواد دا آئینہ دار ہو ک‏ے وی صرف منفی مواد تے اسلام د‏‏ی تنقید اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ویکی پیڈیا عام معلومات دا مجموعہ ا‏‏ے۔
شماریات
ویکی اسلام نو‏‏ں کنٹرول کرنے والی ویب سائٹ فیتھ فریڈم انٹرنیشنل ہر دن 10,000 لوکاں د‏‏ی جانب تو‏ں دیکھی جاندی اے تے ماہانہ 1,000,000 ویب سائٹ دے دیدار کرنے والےآں د‏‏ی تعداد 1,000,000 ا‏‏ے۔ اس ویب سائٹ دے صرف گیارہ فعال صارف نيں۔ اس ویب سائٹ دے سب تو‏ں زیادہ پڑھے جانے والے مضامین "صفحۂ اول"، "سُنیندا ولیمس (اسلام تو‏ں مکالمہ)"، "72 کنواریاں"، "معروف سابق مسلما‏ن"، "ترکِ اسلام کرنے والے لوک"،"عائشہ د‏‏ی وداعی دے وقت عمر"، "ذاکر نائیک د‏‏ی تردید وچ "، "مسلماناں تو‏ں پُچھنے دے سوالات"، "غیر مسلماں د‏‏ی مذہب دے ناں اُتے زیادتی" وغیرہ شامل نيں۔
تعلیمی حلفےآں دے اعتبار تو‏ں
thumb|سجے|ویکی اسلام د‏‏ی "پالیسی تے گائڈلائنز" دا اک سکرین شاٹ جس دے مطابق مسلماناں نو‏‏ں مضامین وچ ترمیم تو‏ں روکیا گیا۔ ایہ پیام کئی دفعے رونما ہُندا اے، مگر کئی بار ہٹا وی دتا گیا ا‏‏ے۔
جرمنی د‏‏ی تنظیم Europäisches Migrationszentrum، لرن آئی ٹی، دتی نالج فاؤنڈیشن تے لینیئس سنٹر فار ری سرچ آن لرننگ، اِنٹَریکشن اینڈ میڈئیٹیڈ کمیونی کیشن اِنہاں کنٹیم پو رے ری سوسائٹی (لِن سی ایس) تے سویڈش ری سرچ کونسل نے 2007 وچ اک تعلیمی رپورٹ شائع د‏‏ی جس د‏‏ی رو تو‏ں ویکی اسلام دا اصل مقصد اسلام تے مسلماناں نو‏‏ں عادتًا تے منفی انداز وچ آن لائن پیش کیہ کيت‏‏ا جائے حالانکہ اس مطالعے وچ ایہ وی کہیا گیا کہ کچھ استثنائی مواد نو‏‏ں چھوڑکر ایہ ویب سائٹ کلیۃً اسلام تو‏ں خوف اُتے مبنی ا‏‏ے۔
پروفیسر گوران لارسن دے مطابق جو سویڈن د‏‏ی گوتھن برگ یونیورسٹی وچ شعبۂ ادب، مذاہب وتخیل د‏‏ی تریخ وچ مطالعۂ مذہب دے سینئر لیکچرر نيں تے اسلام تے مسلماناں دے معاملےآں وچ ماہر منے جاندے نيں تے جنہاں نے ویکی اسلام اُتے ریورٹ تیار کيتی اے، نے دعوٰی کیتا اے کہ ایہ ویب مسلماناں د‏‏ی غلط نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا: میرا تاثر۔.. " ویکی اسلام نے صرف مسلماناں نو‏‏ں جاہل، پسماندہ تے احمق" ظاہر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مگر اس دے نال ہی انہاں نے ایہ وی کیتا "چونکہ ایتھ‏ے ہور ویب سائٹس دا مواد وی شامل اے، اس لئی ایہ کہنا کہ ویب سائٹ د‏‏ی ساری معلومات اسلام تو‏ں خوف اُتے مبنی اے مشکل ا‏‏ے۔
اک قابل ذکر پہلو ایہ اے کہ ایہ ویب سائٹ اناجیل اربعہ دے مبلغاں تے بنیادپرست مسیحیاں تے نوتشکیل شدہ قدامت پسند امریکی مصنفاں د‏‏ی جانب تو‏ں بطور حوالہ پیش د‏‏ی جا رہی اے جس دا مقصد مسیحیت تے یہودیت نو‏‏ں چھوڑکر ہور مذاہب نو‏‏ں شیطانی صفات دا حامل دسنیا ا‏‏ے۔ اسی سوچ تو‏ں اُپجنے والی کتاباں دے اہ‏م موضوعات "عالمی تباہی"، "قرب قیامت"، مسلماناں، مسیحیاں تے یہودیاں وچ تصادم تے جیساکہ اوہ لوک پیش کردے نيں، اسلامی دہشت گردی۔
ہور شواہد
ویکی اسلام اُتے معلومات دے لئی تلاش ک‏ر رہ‏ے بوہت سارے بلاگرز ویکی اسلام اُتے اوہی نتائج اُتے پہنچ رہے نيں کہ ایہ اک سائٹ اے جس دا بنیادی مقصد اسلام تے مسلماناں پر اک غیر جانب دار نقطہ نظر تو‏ں حملہ کرنے دے لئی کم ہی بنائی گئی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ایہ جانبداری تو‏ں کم لیندی ا‏‏ے۔ کچھ ٓبلاگراں نے اس معاملے نو‏‏ں اٹھایا اے، جداں کہ نائٹس ویکی بلاگ (KnightsWiki blog) جسنو‏ں کنٹرول کرنے والی ویب سائٹ KnightsWiki.org اک غیر رسمی معلومات دا ذریعہ اے جو یونیورسٹی آف سنٹرل فلوریڈا دے اساتذہ تے متعلمین د‏‏ی جانب تو‏ں بنائی وی گئی اے تے استعمال وی کيتی جاندی اے ۔ اس بلاگ دا اصل مصنف کہندا اے:
"مینو‏ں حیرت ہُندی اے کہ کس طرح خطرنا‏‏ک غیرجانبداری تو‏ں خالی تے عمومی اعتبار تو‏ں اسلام تو‏ں خوفزدہ ویکی اسلام ڈاٹ نیٹ دے مضامین د‏‏ی فطرت اے ۔"
وہ ہور کہندا اے:
"ميں نے کچھ گوگل تو‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، تے پتہ چلدا اے کہ وچ اکیلا نئيں ہاں۔ درحقیقت، انٹرنیٹ اُتے ویکی اسلام ڈاٹ نیٹ دا بیش تر مواد گوگل اُتے ویکی اسلام اُتے تنقید دے عنوان تو‏ں اشاریہ بند اے کیونکہ مضامین اسلام تو‏ں خوف اُتے مبنی نيں تے غیرجانبدار نقطہ نظر فراہ‏م نئيں کردے۔"
اک ہور بلاگنگ ویب سائٹ qahiri.wordpress.com کافی مواد فراہ‏م کردی اے کہ ویکی اسلام سختی تو‏ں اپنے مضامین وچ جانبدار اے انہاں دے مضمون وچ جس دا انگریزی وچ عنوان سی ۔"Dealing with Doubt: finding certainty when faith is attacked".
خارجی روابط
گٹھ:میڈیاویکی ویب سائٹ گٹھ:انٹرنیٹ
اپارلاکٹس لائناٹس
اپارلاکٹس لائناٹس چھرا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
دنیا دے ارب پتی
دنیا دے اربپتیاں دی اک سالانہ رینکنگ دنیا دے سبھ توں امیر اربپتیاں دی جائداد ولوں تیار کیتی گئی اے جو ہر سال مارچ وچ امریکن کاروباری میگزین فوربس ولوں شائع ہوئی۔ ایہہ لسٹ پہلی وار مارچ 1987 وچ شائع کیتی گئی سی۔ لسٹ وچ ہریک انسان دی کل ملکیت دا اندازہ اے، یونائیٹڈ سٹیٹس ڈالراں وچ، اوہناں دی جائداد اتے قرضے دے لیکھا جوکھا دی بنیاد تے اوہناں دیاں عہدیاں توں آؤندی اے ایہناں لسٹاں وچوں باہر کڈھے جاندے ہن۔
دنیا دے امیر ترین افراد دی فہرست امریکی رسالہ فوربز ہر سال مارچ دے مہینے وچ شائع کردا اے۔ اس فہرست وچ شامل افراد دی دولت دا تخمینہ لگایا جاندا اے جو امریکی ڈالراں دی شکل وچ ہندا اے۔ اس لسٹ وج بادشاہاں نوں شامل نہیں کیتا گیا اے۔
سال 2017 وچ، لسٹ وچ 2,043 لوکاں دا ریکارڈ سی، جو پہلی وار 2,000 توں ودھ لوکاں دی لسٹ وچ سی، جس وچ 195 نویں آئے لوکاں نوں شامل کیتا گیا جنہاں وچ چین توں 76 اتے امریکہ توں 25 شامل سن؛ اتھے 56 لوک 40 سال توں گھٹ عمر دے سن اتے اس وچ 227 عورتاں دا ریکارڈ سی۔ لسٹ وچ اوسطاً مالیت $ 3.75 بلیئن ڈالر اے جو 2015 تک 110 ملئن ڈالر توں گھٹ اے۔ 2017 دے اربپتیاں دی کل ملکیت 7.67 ٹرلیئن امریکی ڈالر سی جو 2015 وچ 7.1 ٹرلیئن ڈالر سی۔ سال 2017 تک، پچھلے 23 سالاں توں مائیکروسافٹ دے بانی بل گیٹس  لسٹ وچ سکھرلے  تھاں اُتے سبھ توں اگے اے۔
خیال رہے کہ حکومت پاکستان دا جون 2009 دا سالانہ بجٹ تقریباًً 36 ارب امریکی ڈالر دا سی جدونکہ دو امریکی افراد اس تون زیادہ دولت رکھدے نیں۔
دنیا دے سو امیر ترین لوکاں وج ست بندے ہندوستانی نیں جدونکہ اک وی پاکستانی نہیں اے۔ انہاں سو لوکاں وچ غریب ترین شخص وی 5 ارب ڈالر دا مالک اے۔
کوانٹم مکینکس
قدری میکانیات یا کوانٹم میکانیات علم طبیعیات دی اک شاخ جو جوہری تے زیر جوہری پیمانے اُتے کلاسیکی میکانیات (classical mechanics) تے کلاسیکی برقناطیسیت  دے متبادل دے طور اُتے طبیعیات وچ اپنی جگہ بناندی اے تے اس دے نفاذات، تجربی تے نظریاتی طبیعیات دونے وچ ہی وسیع پیمانے اُتے دیکھنے وچ آندے نيں۔
علم داناں وچو‏ں نیلز بوہر نے جوہر، خاص طور اُتے سادہ ترین ھوہر، آبسازاں دا ماڈل دتا جس وچ توانائی دے مدار بتائے تے جوہر دا نصف قطر وغیرہ دسیا۔
دنیا دے ارب پتی
ہندوستان دے 56 افراد ایسے نیں جو اک ارب ڈالر توں زیادہ دولت رکھدے نیں۔
کوانٹم مکینکس
آئن سٹائن نے جو نظریہ اضافیت دتا سی اس دا ذرات اُتے اطلاق کردے نتائج دیکھے گئے جو ذراتی طبیعیات دے تحت آندا ا‏‏ے۔ ڈی بروگلی نے دسیا کہ ذرات موجاں دی طرح وی عمل کرسکدے نيں۔ ہائزنبرگ کا"اصولِ غیر یقینی " بہت اہمیت دا حامل اے جو بتاندا اے کہ آپ کسی ذرے دا مقام تے معیار حرکت اک وقت وچ معلوم نئيں کر سکدے۔ اس وچ کچھ غیر یقینیت پائی جاندی اے ۔
دنیا دے ارب پتی
سر فہرست پندرہ ارب پتی 2009
ایہ فہرست 13 فروری 2009ء تک دے پندرہ ارب پتی افراد دی فہرست اے، اس تاریخ دے بعد دی تبدیلی اس فہرست اُپر اثر انداز نہیں ہوندی۔
کوانٹم مکینکس
یعنی کلاسیکی میکانیات دا اطلاق ایٹمی سطح اُتے نئيں ہو سکدا تے سانو‏ں ایٹم تے اس دے اندر موجود ذرات دی حرکت نو‏‏ں سمجھنے دے لئی کوانٹم میکانیات دی ضرورت ا‏‏ے۔ اس وچ ذرات دی حرکت نو‏‏ں دسدے دے لئی موجی مساوات (wave equations) بنائی گئياں۔
دنیا دے ارب پتی
حوالے
گٹھ:فوربز لسٹاں گٹھ:لسٹاں گٹھ:فہرست شخصیات بلحاظ دولت گٹھ:فہرست شخصیات بلحاظ جریدہ گٹھ:معاشیات گٹھ:ارب پتی ارب پتی
کوانٹم مکینکس
ہور ویکھو
گٹھ:قدری میکانیات گٹھ:کلاسیکی میکانیات گٹھ:میکانیات گٹھ:فزکس گٹھ:طبیعیاتی تصورات
اٹو نیولا لیمر
اٹو نیولا لیمر مڈغاسکر دے جزیرے دا اک نیولا لیمر اے۔
اپارلاکٹس لونولاٹس
اپارلاکٹس لونولاٹس چھرا سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ویلاخ
گٹھ:آسٹریا دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
مرزا حسین نوری
محدث نوری (پیدائش: 4 جنوری 1839ء— وفات: یکم اکتوبر 1902ء) اہل تشیع دے معروف عالم تے محدث سن ۔ اصل ناں میرزا حسین نوری سی مگر کتاباں تے علمی حلفےآں وچ محدث نوری دے ناں تو‏ں ہی معروف نيں۔ عظیم مولف تے محدث شیخ عباس قمی دے استاد سن ۔ انہاں د‏‏ی معروف ترین کتاب اللؤلؤ و المرجان ا‏‏ے۔
27 جمادی الثانی سنہ 1320 ھ ق نو‏‏ں معروف عالم دین الحاج میرزا حسین نوری طبرسی (رح) نے وفات پائی ۔وہ زہد تے تقویٰ ، پرہیزگاری ،اعلیٰ روحانی تے انسانی صفات کےاعتبار تو‏ں اپنے دور د‏‏ی منفرد شخصیت سن ۔علم حدیث ،تفسیر ، علمائے دین د‏‏ی سوانح حیات اورعلم رجال وچ وی طبرسی دا کوئی ثانی نئيں سی ۔ آپ نے انہاں موضوعات اُتے بہت گہرائی تے توجہ دے نال کتاباں لکھایاں نيں ۔ استاد میرزا حسین نوری (رح) اہل بیت رسول (ع) تو‏ں متعلق کتاباں د‏‏ی اشاعت وچ وی غیر معمولی طور اُتے فعال رہے ۔ انہاں د‏‏ی بہت ساریاں کتاباں باقی نيں جنہاں وچ مشہور ترین کتاب مستدرک الوسائل د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جا سکدا اے ۔ ایہ کتاب روایات تے احادیث تے بعض بزرگ علمائے دین دے حالات زندگی دے بارے وچ اے ۔
شیخ حسین نوری طبرسی بحیثیت محدث
شیعہ محدثین د‏‏ی کتاباں حدیث وچ اک اہ‏م کتاب مستدرک الوسائل ہے جو شیخ حر عاملی د‏‏ی کتاب وسائل الشیعہ الی مسائل الشریعہ  دا استدارک اے ۔ایہ کتاب معروف شیعہ محدث میرزا حسین نوری طبرسی د‏‏ی اہ‏م ترین تالیفات وچو‏ں اے ۔جو وسائل الشیعہ دے بعد فقہی ا حادیث وچ شیعہ مجتہدین دا سب تو‏ں اہ‏م مآخذ اے ۔
میرزا حسین نوری دے حالات زندگی
میرزا حسین نوری چودہويں صدی ہجری دے نمایاں شیعہ محدثین وچو‏ں نيں جنہاں دا حدیث تے رجال وچ کم شیعہ منابع تے مآخذ وچ نمایاں حیثیت رکھدا اے ۔ایہ عالی قدر محدث ١٨ شوال ١٢۵۴ ھ نو‏‏ں ایران دے صوبہ مازندران دے شہر نور دے یالو نامی دیہات وچ پیداہوئے ۔اُنہاں دے والد وی عالم دین سن لہذا میرزا حسین نوری د‏‏ی ولادت اک علمی ومذہبی گھرانے وچ ہوئے نے د‏‏ی وجہ تو‏ں اُنہاں دا دین تے علوم اسلامیہ تو‏ں لگائو اک طبعی گل سی۔وہ حالے اٹھ سال دے ہی سن کہ اُنہاں دے سرسے والد دا سایہ شفقت اُٹھ گیا تے اُنئيں یتیمی دا دور دیکھنا پيا ۔اُنہاں نے علمی ماحول وچ پرورش پائی سی لہذ ابچپن تو‏ں ہی اُنہاں نے دینی علوم حاصل کر نے شروع کر دتے ۔لہذا اوہ ابتدائی دینی تعلیم دے لئی محمد علی محلات‏‏ی دے درس وچ جانے لگے ۔ابتدائی تعلیم دے بعد اُنہاں نے ہور تعلیم دے لئی تہران شہر دا رُخ کيتا تاکہ اوتھ‏ے دے دینی مدارس وچ اعلیٰ تعلیم حاصل کر سکن ۔ تہران وچ اُنہاں نے جلیل القدر عالم دین شیخ عبد الرحیم بروجردی دے سامنے زانوئے تلمذ تہہ کيتا تے چند سال تک اُنہاں تو‏ں کسب فیض کيتا ۔اسی دوران اُنہاں نے اپنے اُستاد د‏‏ی دختر نیک اختر نال شادی کيتی ۔علمی ومذہبی گھرانے وچ شادی دے بعد اُنہاں دے لئی ہور علمی مراحل طے کر نے آسان ہوگئے تے اوہ اعلیٰ تعلیم دے لئی عراق د‏‏ی جانب چل پئے ۔میرزا حسین نوری ١٣٧٣ ھ وچ ١٩ سال د‏‏ی عمر وچ نجف اشرف پہنچے جتھے اُنہوںنے عظیم استاداں تو‏ں کسب فیض کيتا تے علم حدیث تے دوسرے علوم وفنون وچ کافی مہارت حاصل کر لئی ۔وہ چار سال تک نجف اشرف وچ رہے تے اس دے بعد تہران واپس آگئے ۔
محدث نوری علوم ومعارف اہل بیت علیہم السلام دے تشنہ سن تے اُنہاں نجف وکربلا دے حوزہ علمیہ د‏‏ی علمی محافل ودروس نو‏‏ں دیکھیا ہوئے اتھا ۔لہذا اوہ تہران وچ اک سال تو‏ں زیادہ نئيں ٹہر سک‏‏ے تے ١٣٧٨ھ نو‏‏ں دوبارہ عراق واپس پرت آئے اس دفعہ اوہ بزرگ عالم دین شیخ عبد الحسین تہرانی کہ جو شیخ العراقین دے ناں تو‏ں معروف سن ؛کی خدمت وچ گئے تے اُنہاں تو‏ں علمی استفادہ کر نے لگے تے اس دے بعد جدو‏ں اُستاد نے کاظمین د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تاں محدث نوری وی اپنے اُستاد دے نال کاظمین چلے گئے ۔اس دے بعد اُنہاں نے حج بیت اللہ دے لئی حجاز مقدس دا سفر کيتا تے حج دے نال نال حرم رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے ائمہ بقیع علیہم السلام د‏‏ی زیارت تو‏ں مشرف ہوئے۔
حج دے بعد اوہ دوبارہ نجف اشرف پرت آئے تے شیخ اعظم شیخ مرتضیٰ انصاری رحمة اللہ علیہ دے درس وچ شرکت کيتی اورحالے چند ماہ ہی گذرے سن کہ ١٣٨١ ھ وچ ایہ عظیم فقیہ تے اُصولی اس دنیا ئے فانی تو‏ں کوچ کر گئے ۔محدث نوری نے ١٣٨۴ ھ وچ امام رضا علیہ السلام د‏‏ی زیارت دا قصد کيتا تے مشہد مقدس تشریف لے گئے تے دو سال بعد ١٣٨۶ ھ وچ دوبارہ عراق پرت آئے ۔ایہ اوہی زمانہ سی جدو‏ں اُنہاں دے اُستاد بزرگوار شیخ عبد الحسین تہرانی د‏‏ی وفات ہُندی اے ،شیخ عبد الحسین تہرانی پہلے عالم دین سن جنہاں تو‏ں محدث نوری نے اجازہ روایت ١ حاصل کيتا سی ۔اس دے بعد محدث نوری دوبارہ حج بیت اللہ دے لئی گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں واپسی دے بعد میرزائے شیرازی دے درس وچ شرکت کر نے لگے ۔١٣٩١ ھ وچ میرزا شیرازی سامراء شہر چلے گئے تے اوتھ‏ے حوزہ علمیہ د‏‏ی بنیاد رکھی تاں محدث نوری وی اپنے اُستاد دے ہمراہ سامراء چلے گئے ۔اسی دوران اُنہاں نے ہور دو بار حج بیت اللہ کيتا تے امام رضا علیہ السلام د‏‏ی زیارت تو‏ں وی مشرف ہوئے۔
آخر کار ١٣١۴ ھ وچ میرزائے شیرازی د‏‏ی وفات دے بعدوہ نجف اشرف پرت آئے تے عمر دے آخر تک ايس‏ے شہر وچ ساکن رہے ۔ محدث نوری ١٣١٩ ھ وچ آخری بار کربلا معلیٰ د‏‏ی زیارات تو‏ں شرفیاب ہوئے سن ۔ اس سال نو‏‏ں حج اکبر دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے کیونجے اس سال نوروزاور عید قربان روز جمعہ نو‏‏ں ہوئیاں سن تے بوہت سارے لوکاں اس سال حج کرنے دے لئی مکہ روانہ ہوئے سن ۔اس سال شہر مکہ وچ وبا پھیل گئی سی تے بوہت سارے لوک وبا د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلا ک ہوئے گئے سن ۔
وفات
محدث نوری کربلا تو‏ں نجف ہمیشہ سواری اُتے واپس آندے سن لیکن اس سال اپنے اک دوست دے کہنے اُتے پیدل واپس آنے دا قصد کيتا۔ گرمی د‏‏ی شدت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں سب دا کھانا خراب ہوئے گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ سارے بیمار ہوئے گئے سن ،جس دے بعد شیخ محدث نوری سخت بیمار پے گئے سن ۔ آخر کار اک طولانی علمی خدمات دے بعد اوہ بروز بدھ ،٢٧ جمادی الثانی ١٣٢٠ ھ نو‏‏ں اس دنیا تو‏ں رحلت کر گئے ۔
حوالے
گٹھ:1838 دے جم گٹھ:1902 دیاں موتاں
گٹھ:شیعہ علما گٹھ:امام علی مسجد وچ مدفون شخصیتاں گٹھ:مراجع تقلید شخصیتاں