cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
معاونت:ترمیم
تراش خراش
ٹیکسٹ جو نظر آنا چائیے
http://www.example.com اپنے دستخط کرن
تبادلہ خیال دے صفحات پر ~ Username ,
1 September 2023 (UTC)
سرخیاں <tt> ==درجہ اول== </tt>
<tt> ===درجہ دوم=== </tt>
<tt> ====درجہ سوم==== </tt>
درجہ چہارم
<tt>* اک</tt>
<tt>* دو</tt>
<tt>** اک اعشاریہ دو</tt>
<tt>* تین</tt> <tt># اک</tt>
<tt>## اک اعشاریہ دو</tt>
<tt># تین</tt>
تبادلہ خیال دے صفحات
400px|left|thumb|تبادلۂ خیال صفحہ اُتے جانے دے لئی، تبادلۂ خیال دے بٹن اُتے طق کرن۔
اردو ویکیپیڈیا اُتے موجود ہر صفحے دے اوپری حصے وچ تبادلہ خیال دا ربط ہُندا ا‏‏ے۔ جتھے اُتے کلک ک‏ر ک‏ے آپ متعلقہ صفحے دے بارے وچ اپنے خیالات، سوالات تے خدشےآں دا کھل دے اظہار ک‏ر سکدے نيں۔ جے آپ تبادلہ خیال دے صفحہ اُتے اپنے خیالات لکھ چکے نيں تاں انہاں خیالات دے آخر وچ محفوظ کرنے تو‏ں پہلے اپنے دستط کر دتیاں۔ آپ اپنے دستخط <tt> ~ </tt>لکھ ک‏ے یا تصویر وچ موجود ربط اُتے کلک ک‏ر ک‏ے، ک‏ر سکدے نيں۔ ایسا کرنے تو‏ں جے آپ رجسٹرڈ صارف نيں تاں آپ دا صارف ناں (user name) تے وقت ظاہر ہوئے گا، تے جے آپ غیر رجسٹرڈ صارف نيں تاں آپ دا IP Address ظاہر ہوئے گا۔
اپنے خیالات دا اظہار کردے وقت سرخیاں تے پیراگرافنگ دا خیال رکھن۔ جے تبادلہ خیال دے صفحات اُتے بحث پہلے ہی تو‏ں جاری اے تاں اپنی گل نو‏‏ں ترتیب تو‏ں نال متعلقہ جگہ اُتے ہی لکھياں۔
ہمیشہ یاد رکھن
400px|left|thumb|اردو ویکی اُتے کھاتہ بنانا/رجسٹر ہونا بالکل مفت اے، تے آسان بھی
left|thumb|کھاتہ بناواں یا اندارج کرن دا صفحہ
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'>
حوالے
گٹھ:معاونت
اسلامی نظریہ حکومت
انسان اک اجتماعى جانور اے کیونجے عاطفى ، اقتصادى تے ثقافتى ضروریات اسنو‏ں اک اجتماعى تے معاشرتى زندگى گزارنے اُتے مجبور کردے نيں _ گھرانہ ، خاندان ، قبیلہ، دیہات، شہر ، ملک تے قوم تے ملت تمام اجتماعى زندگى دے مختلف جلوے نيں اجتماعى زندگى وچ تمام افراد دے منافع تے ضروریات اک دوسرے دے نال مربوط ہُندے نيں _ بنابراں ایداں دے موارد بھى آندے نيں کہ جنہاں دا تعلق پورے معاشرہ دے نال ہوتاہے _ تے ہر فرد اپنے طور اُتے تنہا انہاں دے متعلق فیصلہ نئيں کرسکدا_
مثال دے طور اُتے جے اسيں اک قبیلہ نو‏‏ں مدنظر رکھن تاں اگرچہ اس دا ہر فرد اپنے طور اُتے اپنے کچھ ذاتى مسائل دا فیصلہ کرسکتاہے تے اپنے ذاتى فیصلےکے مطابق عمل ک‏ے سکتاہے_ لیکن کسى دوسرے قبیلہ دے نال جنگ یا صلح جداں مسائل وچ اپنى انفرادى رائے دے مطابقفیصلہ نئيں کرسکدا_ کیونجے جنگ یا صلح ایداں دے مسائل نيں جوپورے معاشرے دے نال مربوط نيں نہ کہ انفرادى مسائل کہ معاشرے دا ہر فرد انفرادى طور اُتے انہاں دے متعلق فیصلہ کرے تے اپنى ذاتى تشخیص دے مطابق عمل کرے _
یہ حقیقت اے کہ چھوٹے وڈے ہر معاشرے وچ کچھ اجتماعى مسائل تے مشکلات ہوتى نيں کہ جنہاں دے حل
٦ کرنے دے لئی اجتماعى فیصلےآں کى ضرورت ہوتى اے تے اسى حقیقت نے انسان کو ریاست تے حکومت کے قبول کرنے کى طرف راغب کيتا اے _ طول تریخ وچ جتھے اُتے بھى انسانى معاشرہ رہاہے ریاست تے حکومت دا وجود بھى اسک‏‏ے ہمراہ رہاہے_ہر معاشرے نے چاہے اوہ جس شکل وچ بھى ہو_ اپنے اجتماعى امور کى تدبیر دے لئی اک فرد یا چند افراد نو‏‏ں رئیس ، حاکم، امیر، والى ، سلطان تے بادشاہ ایداں دے مختلف عناوین دے تحت قبول کيتا اے _
ہر انسانى معاشرے وچ اک یا چند افراد سیاسى اقتدار کے حامل ہُندے نيں _ تے اس دے اجتماعى امور کى تدبیر تے اجتماعى زندگى دے مختلف امور نو‏‏ں انجام دینا انہاں کى ذمہ دارى ہوتى اے _ بنابراں سیاست(۱) کى ایويں تعریف کى جاسکتى اے :
سیاست یعنى اک معاشرے دے وڈے وڈے مسائل تے مشکلات دے بارے وچ فیصلہ کرنا تے انکى تدبیر کرنا_ ایہ سرپرستى اس معاشرے کى مشکلات نو‏‏ں رفع کرنے ، مختلف امور نو‏‏ں منظم کرنے ، منصوبہ بندى تے اسک‏‏ے اجراء نو‏‏ں شامل اے _
____________________
۱)سیاست لفظ  سوس تو‏ں نکلاہے_ جس دے لغوى معنى ریاست ، پرورش، سزا دینا تے رعایا دے امور کى دیکھ بھال کرنا اے _
ابن منظور کہندے نيں: السوس: الریاسة ،یقال: ساسوہم سوساً تے ساس الا مرَ سیاسة قام بہ (لسان العرب ج٦ ص ۱۰۸ سوس)_
فیروز آبادى کہندے نيں : سُستُ الرّعیة سیاسة : امرتہا تے نہیتہا تے سُوّسَ فلانٌ ا مرَ الناس صُیّر ملکاً (القاموس المحیط ص ٧۱۰  سوس) سیاسى لغت ناواں وچ سیاست کى مختلف تعریفاں کى گئیاں نيں انہاں وچو‏ں بعض کى طرف اسيں اشارہ کردے نيں _
الف: انسانى معاشراں اُتے حکومت کرنے دے فن کو سیاست کہندے نيں _
ج:ملکى امور دے انتظام دے لئی حکومت جنہاں تدابیر نو‏‏ں کم وچ لاتى اے انہاں نو‏ں سیاست کہندے نيں _
د:اجتماعى امور نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی حکومت جس طاقت نو‏‏ں بروئے کار لاتى اے اس دے علم نو‏‏ں سیاست کہندے نيں _
٧  سیاست دے بوہت سارے ہور معانى بھى نيں بطور مثال جے اسيں سیاست دے عملى پہلو نو‏‏ں مدنظر رکھن تاں کہہ سکدے نيں : سیاسى قدرت نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی کوشش تے اسکى حفاظت تے تقویت کرناسیاست کہلاتاہے_
اگر اسيں سیاست دے فکرى تے نظریاتى پہلو نو‏‏ں دیکھو تاں فیر ایويں تعریف کرسکدے نيں : سیاسى طاقت حکومتى ڈھانچہ تے سیاسى حکومت وچ مختلف گروہاں دے باھمى تعلقات دا مطالعاتى جائزہ، سیاست اکھوائے گا _
بہر حال سیاست ، سیاسى اقتدار تو‏ں متعلقہ ابحاث تے اجتماعى امور کى تدبیر ہمیشہ تو‏ں صاحبان فکر کى توجہ دا مرکز رہى نيں _ افلاطون کى کتاب  جمہوریت ، ارسطو کى کتاب سیاست تے ابو نصر فارابى کى کتاب مدینہ فاضلہ اس گل کى شاہد نيں کہ عظیم مفکرین دے نزدیک سیاست دے موضوع نو‏‏ں ہمیشہ بڑى سنجیدگى تو‏ں لیا گیا اے _ انسانى معاشراں دے دن بدن پیچیدہ ہونے تے انہاں دے اک دوسرے دے نال بڑھدے ہوئے سیاسى ، اقتصادى تے ثقافتى تعلقات نے سیاسى ابحاث نو‏‏ں ہور اہمیت کا،حامل بنادیاہے تے انکى وسعت وچ مزیدوادھا کردیاہے_
عنوان  سیاست دے تحت داخل مسائل بہت مختلف تے متنوع نيں_ علم سیاست ، سیاسى فلسفہ ، سیاسى آئیڈیالوجی تے سیاسى تجزیہ جداں لفظاں وچو‏ں ہر اک سیاست دے نال مرتبط مختلف امور کى تحقیقات تے مطالعات دے اک گوشے کى طرف اشارہ اے _ انہاں وچو‏ں بعض مطالعات عملى مباحث کے
___________________
۱) political philosophy
۸ نال مختص نيں جدو‏ں کہ بعض دا تعلق نظریاتى پہلوسے اے _ اس تنوع تے وسعت دا راز ایہ اے کہ سیاسى سوالات تے سیاسى افکار بہت ہى مختلف قسماں دے نيں تے علم سیاست دا اک شعبہ انہاں تمام سوالات تے ضروریات دا جواب نئيں دے سکدا _ بعض سیاسى سوالات تے احتیاجات دا تعلق عمل تو‏ں اے _ مثلا اک ملک دے سیاسى ماہرین تے سیاستدان جاننا چاہندے نيں کہ ہمسایہ تے دوسرے ملکاں تو‏ں تعلقات قائم کرنے وچ انکا موقف کيتا ہونا چاہیے تے عالمى سطح اُتے بین الاقوامى تعلقات نو‏‏ں کس طرح استوار کرن تاں اس دے لئی انہاں دے پاس عالمى تے بین الاقوامى سطح اُتے قائم سیاسى اقتدار تے طاقتاں دے متعلق اسى طرح جامع تجزیہ ہونا چاہیئےہ جس طرح قومى سطح اُتے انہاں دے لئی علاقہ کى سیاست دے پیچ تے خم تو‏ں آگاہ ہونا ضرورى اے _ پس عالمى تے علاقائی حالات تو‏ں آگاہ ہونے دے بعد اپنے سیاسى اہداف تے قومى منافع نو‏‏ں متعین کرن تے انتہائی دقت نظر تو‏ں طے کرن کہ انہاں دے دراز مدت اورمختصر مدت مفادات کونسے نيں اس مرحلے دے بعد اگلے مرحلے وچ اوہ اپنے سیاسى اہداف دے حصول دے لئی اک منظم لائحہ عمل تیار کرن تے وسیع پیمانے اُتے منصوبہ بندى کرن تے فیر بڑى باریک بینى تو‏ں انہاں نو‏ں عملى جامہ پہناواں_
اس قسم دے سیاسى مطالعات جو عملى پہلو دے حامل نيں_ علم سیاست، سیاسى تجزیہ تے تحلیل اور لشکرى تے فوجى مطالعات (۱) جداں شعبےآں دے نال مماثلت رکھدے نيں _ تے انہاں فنون تے شعبےآں اُتے مسلط ہونا اس قسم دے سوالات تے مسائل دے جواب دینے دے لئی مفید ثابت ہوسکدے نيں_
دوسرى قسم دے سیاسى سوالات تے مسائل دا تعلق علمى تے نظریاتیپہلو تو‏ں اے _ عملى پہلوکى نسبت علمى پہلو عالَم سیاست وچ بنیادى تے اساسى حیثیت رکھدا اے _ ایتھ‏ے اُتے اسيں اس قسم دے چند سوالات کى طرف اشارہ کردے نيں_
۱) Strategie studies
۹ بنیادى طور اُتے سانو‏ں حکومت کى احتیاج کیو‏ں اے ؟
حکومت کرنا کن افراد دا حق اے ؟
حکمرانوںاور سیاسى اقتدار دے حاملین کى اطاعت کیو‏ں ضرورى اے ؟
عوام دے مقابلے وچ حکمراناں دے فرائض کيتاہاں؟
حکومت دے اہداف کيتا ہونے چاہئاں؟
حکومت کس حد تک عوام کى آزادى نو‏‏ں محدود کرنے دا حق رکھتى اے ؟
کیا حکومت صرف مادى فلاح تے بہبود تے امن تے امان کى ذمہ دار اے ؟ یا معاشرے کى خوشحالى اوراسکی
روحانى ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے کى بھى ذمہ دار اے ؟
معاشرہ کى خوشحالى تے خیر تے برکت تو‏ں کيتا مراد اے ؟ تے اس دا معیار کيتا اے ؟
معاشرتى انصاف تے اقتصادى تے انفرادى آزادى دے در میان تضاد تے ٹکراو کى صورت وچ کسے ترجیح دى جائے گى ؟
اس قسم دے بنیادى سوالات کى تحقیق  سیاسى فلسفہ وچ کى جاتى اے _
مختلف سیاسى مکاتب کہ جنہاں نو‏ں اسيں سیاسى افکار تے نظریات تو‏ں تعبیر کردے نيں انہى سوالات دے جوابات کى بنیاد اُتے تشکیل پاندے نيں_ دوسرے لفظاں وچ ہر سیاسى مکت‏‏ب کى بنیاد اک مخصوص سیاسى نظریہ ( سیاسى فلسفہ) اُتے ہوتى اے _ مثال دے طور پر لبرل ازم(۱) اک سیاسى مکت‏‏ب فکر اے _ اوہ انہاں سوالات کے
۱) Liberalism
۱۰ ایداں دے جواب دیندے نيں جو بعض جہات تو‏ں دوسرے سیاسى مکت‏‏ب فکر مثلا اشتراکیت (۱) کى تعلیمات تو‏ں بالکل مختلف ہُندے نيں _ لبرل ازم فردی، اقتصادى تے ثقافتى آزادى دا حامى اے _ تے اس نظریے دا قائل اے کہ معاشرتى انصاف دے بہانے، ذاتى مالکیت تے اقتصادى آزادى اُتے قدغن نئيں لگایا جاسکدا_ لبرل ازم کى نظر وچ حکومت دے اختیارات محدود ہونے چاہن_ حکومت دا کم صرف رفاہ عامہ ، امن تے امان قائم کرنا اورانسانى حقوق دے بنیادى ڈھانچے کى حفاظت کرنا اے _ سعادت ، خوشبختى ، معنویات تے اخلاقیات دا تعلق انسان کى انفرادى زندگى دے نال اے _ ایہ حکومت دے فرائض وچ شامل نئيں نيں _ اس دے مقابلہ وچ سوشلزم کہتااے: معاشرتى انصاف دا قیام حکومت کى سب تو‏ں بڑى تے اہ‏م ذمہ دارى اے اسى لئے اقتصادى امور حکومت دے کنٹرول وچ ہونے چاہن جدو‏ں کہ ذاتى مالکیت یا تاں بہت محدود ہونى چاہیے یاپھراس دا سرے تو‏ں ہى خاتمہ کردینا چاہیے_ایتھ‏ے پردو نکات کى وضاحت ضرورى اے _
۱ : علم سیاست تے سیاسى تجزیہ تے تحلیل دے نال مربوط بوہت سارے مسائل ہمیشہ جدید تے تبدیل ہُندے رہندے نيں کیونجے عالمى سطح اُتے حکومتاں تے سیاسى تعلقات بدلدے رہندے نيں_
اقتصادى ، ثقافتى تے سیاسى تبدیلیاںعلاقائی تے عالمى سیاست اُتے اثر انداز ہوتى نيں جس دے نتیجہ وچ سیاسى ماہرین نو‏‏ں ہمیشہ نت نويں سوالات تے مسائل دا سامنا کرنا پڑدا اے _ لیکن سیاسى فلسفہکے متعلقہ مسائل
ماں کوئی تبدیلى نئيں ہوتى ایہ اساسى تے مخصوص مسائل ہُندے نيں کہ جنہاں تو‏ں سیاسى ماہرین دوچار رہندے نيں_
ہر سیاسى ماہر جدو‏ں اپنے مخصوص نظریات دے تحت انہاں سوالات دا جواب دیندا اے تاں اس تو‏ں اک سیاسى نظریہ یا مکت‏‏ب تشکیل پاندا اے _ لہذا ملکى یا بین الاقوامى سیاست وچ تبدیلى آنے تو‏ں ایہ سیاسى مکاتب تبدیل نئيں ہُندے_
۱) socialism
۱۱ ۲: سیاسى فلسفہ دے دائرہ وچ بوہت سارے سوالات آندے نيں_ جداں کہ اُتے اشارہ ہوچکيا اے کہ انہاں سوالات دے جو جواب دتے جاندے نيں انہى کى بنیاد اُتے سیاسى مکاتب تشکیل پاندے نيں اورا سى بنیاد اُتے انہاں کى شناخت ہوتى اے _ لیکن اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ انہاں مختلف سیاسى مکاتب وچ کوئی وجہ اشتراک نئيں اے تے سیاسى فلسفہ دے تمام مسائل دے جوابات اک دوسرے تو‏ں بنیادى فرق رکھدے نيں_ ممکن اے کہ اک سیاسى مکت‏‏ب کى دوسرے سیاسى مکاتب تو‏ں علیحد گى اورامتیاز صرف ایسى ہى بعض مباحث وچ ہو_ تے بعض ہور جہات تو‏ں اوہ دوسرے سیاسى مکاتب تو‏ں اتفاق نظر رکھدا ہوئے _ مثلا  اشتراکى جمہوریت  (۱) تے  آزاد جمہوریت(۲) جو کہ سیاسى نظریات دے عنوان تو‏ں دو رقیب مکت‏‏ب فکر نيں ، اس نکتہ اُتے متفق نيں کہ جمہوریت تے را ے عامہ سیاسى حاکمیت دے جواز کى بنیاد اے تے حکومت تے حکمران دا انتخاب عوام کى را ے کى بنیاد اُتے ہونا چاہیے تے انہاں دو مکاتب وچ اختلافى نکتہ ایہ اے کہ پہلا مکت‏‏ب فکر معاشرتى عدل تے انصاف اُتے زور دیندا اے تے دوسرا شخصى آزادى تے خصوصى مالکیت پر، اک اشتراکیت کى گل کردا اے تے دوسرا انفرادیت کى _
۱) Social Democracy
۲) Liberal Democracy
۱۲ خلاصہ
۱) ریاست انسان کى اجتماعى زندگى دا جزء لاینفک اے _ ہر معاشرہ اپنے اجتماعى امور دے نظم تے تدبیر دے لئی اک یا چند افراد دے سیاسى اقتدار نو‏‏ں تسلیم کردا اے _
۳) دنیائے سیاست دے مختلف شعبے نيں_ اسى لئے علم تے تفک‏ر ک‏ے متعدد گوشے اس دے مسائل دے نال مربوط نيں_
۴) علم سیاست ، سیاسى تجزیہ تے تحلیل تے سیاسى نظریات دا عملى سیاست کى مباحث دے نال گہرا تعلق اے _
۵)سیاسى فلسفہ سیاست کى علمى تے بنیادى مباحث نو‏‏ں زیر بحث لاندا اے _
٦) ہر سیاسى مکت‏‏ب تے نظریہ کى بنیاد اک مخصوص سیاسى فلسفہ اُتے ہوتى اے _
٧) عملى سیاست نو‏‏ں ہمیشہ نت نويں مسائل اورموضوعات دا سامنا کرنا پڑدا اے _ جدو‏ں کہ سیاسى فلسفہ دے متعلقہ مسائل ہمیشہ ثابت تے استوار ہُندے نيں_
۸) ممکن اے مختلف سیاسى مکاتب فکر سیاسى فلسفہ دے بعض مسائل وچ اک ہى را ے رکھدے ہاں_
۱۳ سوالات :
۱) کيتا وجہ اے کہ ہر انسانى معاشرہ حکومت تے سیاسى اقتدار کا حامى تے خواہشمند ہُندا اے ؟
۲) سیاست کى تعریف کیجئے؟
۴) چند ایداں دے سوالات ذکر کیجئے جنہاں دا جواب سیاسى فلسفہ دیندا اے ؟
۵) لبرل ازم اک سیاسى مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے عنوان تو‏ں کن امور دا دفاع کردا اے ؟
٦) روز مرہ دے سیاسى تے اقتصادى تحولات سیاسى مطالعات دے کس شعبہ اُتے اثر انداز ہُندے نيں؟
اسلام تے سیاست
حکومت اک اجتماعى ضرورت اے _ چونکہ انسانى معاشرہ ایداں دے افراد تو‏ں تشکیل پاتاہے کہ جنکے مفادات ، تعلقات تے طرزتفکر متضاد تے متعارض نيں لہذا اسنو‏ں اک حکومت کى ضرورت اے _ انسانى اجتماع چاہے اوہ اک محدود تے مختصر شکل وچ ہى کیو‏ں نہ ہوئے جس طرح اک قبیلہ یا دیہات ، اُس وچ بھى رئیس تے مرئوس (حاکم تے رعیت) کى ضرورت اے _ مفادات دا ٹکراؤ ، باہمى تنازعات ، حق تلفى تے امن عامہ نو‏‏ں خراب کرنے والے عناصر ، ایداں دے عوامل نيں جو انہاں امور کى دیکھ بھال کرنے والى تے نظم ونسق نو‏‏ں برقرار رکھنے والى مرکزیت دا تقاضا کردے نيں _بنابراں اس مرکزیت دے بغیر کہ جسنو‏ں اسيں حکومت یا ریاست کہندے نيں معاشرہ نامکمل رہے گا تے اپنى بقا تو‏ں بھى ہتھ دھو بیٹھے گا _ یہمرکزیت سیاسى اقتدار ،قوت فیصلہ اورقدرت امر تے نہى کى حامل ہوئے گی_
۱۵ انه لا بد للناس من امیر برّ: اوفاجر ، یعمل فى امرته المؤمن ، تے یَستمتعُ فیها الکافر، تے یُبَلّغُ الله فیها الاجل، تے یُجمع به الفیء ، تے یقاتلُ به العَدو، تے تأمن به السُبُل ، تے یُؤخذ به الضعیف من القویّ، حتى یَستریحَ برّ ، تے یستراح من فاجر (۱)
لوکاں دے لئی اک حاکم کاہونا ضرورى اے _ خواہ اوہ چنگا ہوئے یا برا _ تو‏ں کہ مومن اس دے زیر سایہ اپنے کم انجام دے سک‏‏ے _ تے کافر اس دے عہد وچ لذائد تو‏ں بہرہ مند ہوئے گا _ اللہ تعالى اس نظام حکومت وچ ہر چیز نو‏‏ں اس کى آخرى حداں تک پہنچیا دے گا اسى حاکم کى وجہ تو‏ں مال غنیمت جمع ہُندا اے، دشمن تو‏ں لڑیا جاندا اے، راستے اُتے امن رہندے نيں،قوى تو‏ں کمزور دا حق دلایا جاندا اے، ایتھ‏ے تک کہ نیک لوک خوشحال تے برے لوکاں تو‏ں امان پاندے نيں _
امیر المؤمنین دا ایہ فرمان حکومت دے ضرورى ہونے کى نشان دہى کردا اے _ تے اس گل دا عند ایہ دیتاہے کہ انسانى معاشرے دے لئی حکومت کى اتنى اہمیت اے کہ اک غاصب تے فاجر تے فاسق کى حکومت بھى معاشرہ کى بد امنى تے فقدان حکومت تو‏ں بہتر اے کیونجے حکومت اگرچہ فاسق تے فاجر کى ہى کیو‏ں نہ ہوئے بعض اجتماعى نقائص تے خامیاں نو‏‏ں چھپا دیتى اے _ تے بعض اجتماعى ضروریات نو‏‏ں پورا کر تیہے _
قرآن تے حدیث دے مطالعہ تو‏ں واضح ہوجاندا اے کہ اسلام نے اک دینى فرمان یا حکم دے تحت مسلماناں نو‏‏ں حکومت کى تشکیل کى دعوت نئيں دى کیونجے لوک خود بخود حکومت کى تشکیل کردے نيں تے اس دے لئی
۱) نہج البلاغہ خطبہ ۴۰_
۱٦ انہاں نو‏ں کسى دعوت ، ترغیب یا نصیحت کى ضرورت نئيں اے اس نکتے کى طرف عظیم مفکر تے فیلسوف علامہ طباطبائی نے اپنى کتاب تفسیر المیزان وچ اشارہ فرمایااے: قطعى طور اُتے لوک اپنے معاشرے وچ حکومت تے ریاست دے قائل نيں _ تے اپنے انتظامى امور دے لئی اک یا چند افراد نو‏‏ں سیاسى اقتدار سونپ دیندے نيں _ اسى لئے قرآن کریم نے لوکاں نو‏‏ں حکومت کى تشکیل کى دعوت نئيں دى بلکہ اسنو‏ں انہاں ضرورى تے بدیہى امور وچو‏ں لیاہے کہ جنہاں وچ کسى دعوت یا تشویق کى ضرورت نئيں اے _ اوہ چیز جس کى طرف قرآن کریم لوکاں نو‏‏ں دعوت دیتاہے اوہ محور دین اُتے اجتماع تے اتفاق اے _ (۱)
اس دے باوجود کيتا حکومت تے سیاست انسانى معاشرے کى اک واقعى ضرورت دے عنوان تو‏ں دین اسلام کى مورد توجہ قرار نئيں پائی؟ ایہ دین جس نے خود نو‏‏ں دین کامل تے خاتم الادیان کہیا اے، کیہ ایہ اس حقیقت تو‏ں اکھاں بند ک‏ر ک‏ے گزرگیا تے اس دے متعلق کوئی ہدایت یا فرمان جارى نئيں کيتا ؟ کيتا اسلامى تعلیمات صرف انسان کى انفرادى زندگى تے اس دے خدا دے نال تعلق تک محدود نيں؟ کيتا اس دین مبین نے اجتماعى تعلقات ، معاشرتى امور دا نظم ونسق تے سیاست تے حکومت کوخود لوکاں دے حوالے ک‏ے دیاہے؟ کِداں مان لیا جائے کہ اوہ دین کامل جس نے پیدائشے تو‏ں لےک‏ے وفات تک انسان کى زندگى کى بہت سى جزئیات وچ ہدایت تے راہنمائی کى اے، اس نے حکومت تے معاشرے دے نظم تے نسق جداں اہ‏م امور جو کہ انسان کى شخصیت تے سعادت وچ اہ‏م کردار ادا کردے نيں، دے متعلق کچھ نئيں کہیا تے انہاں دے متعلق کسى قسم دا اظہار نظر نئيں کيتا_
یہ تمام سوالات در حقیقت اک سوال نو‏‏ں جنم دیندے نيں کيتا اسلام سیاسى فکر دا حامل اے ؟ اس سوال دے مثبت جواب دا مطلب ایہ اے کہ اگرچہ اصل حکومت دے بدیہى ہونے کى وجہ تو‏ں اسلام نے اسنو‏ں بیان
۱) تفسیر المیزان ج ۳ ، ص ۱۴۴، ۱۴۹_ سورہ آل عمران آیت ۲٦ دے ذیل وچ _
بنا بر اں معاشرتى تے سیاسى میدان تو‏ں اسلام نو‏‏ں حذف کرنا اوراسنو‏ں ا نفرادى زندگى تے گوشہ نشینى کى طرف مائل کرنے والا دین قرار دینا اسنو‏ں اپنى حقیقت تو‏ں جدا کرنے دے مترادف اے _ اسلامى جمہوریہ ایران دے بانى امام خمینى (رح) انہاں بلند پایہ علماء تے فقہاء وچو‏ں سن جنہاں نے اسلام دے اجتماعى تے معاشرتى پہلو اُتے خاص توجہ دى تے اس گل اُتے مصر سن کہ اسلام نو‏‏ں راہبانہ دین قرار دینا در حقیقت اغیار تے استعمارى طاقتاں کى سازش اے جنہاں کى کوشش اے کہ اس فک‏ر ک‏ے ذریعہ اسلامى ملکاں کى پسماندگى دے اسباب فراہ‏م کيتے جاواں_ امام خمینى فرماندے نيں
اسلام انہاں مجاہدین دا دین اے جو حق تے عدالت دے خواہاں نيں انہاں لوگو ں دا دین اے جو آزادى تے استقلال دے چاہنے والے نيں ، ایہ استعمار دے خلاف جہد تے جہد کرنے والےآں دا مکت‏‏ب اے _ لیکن انہوںنے اسلام کواک ہور طرح تو‏ں پیش کيتا اے اورپیش کردے نيں _ لوکاں دے ذہناں وچ اسلام دا غلط تصور ڈالیا اے علمى مدارس وچ اس کى شکل مسخ کرکے پیش کى گئی اے ، تو‏ں کہ اسلام کى جاودانى تے انقلابى خصوصیات نو‏‏ں اس تو‏ں کھو لیا جائے _ مثلا ایہ تبلیغ ک‏ر رہ‏ے نيں کہ اسلام معاشرتى دین نئيں اے ، دین حیات نئيں اے، اس دے پاس معاشرتى نظام نئيں اے ، کوئی قانون نئيں اے ، کوئی حکومتى دستور نئيں اے تے نہ ہى حکمرانى دا کوئی لائحہ عمل اے (۱) _
۱) ولایت فقیہ ، ص ۴_
۱۸ سیاست وچ اسلام دے دخیل ہونے کى ادلّہ
اسلام اک اجتماعى تے معاشرتى دین اے ، اس کى حکومت تے فرمانروائی انفرادى زندگى تو‏ں وسیع ترہے اوریہ مختلف اجتماعى تے سیاسى روابط اُتے مشتمل اے _ اس مدعا نو‏‏ں دو دلیلاں تو‏ں ثابت کيتا جا سکدا اے _
الف _ استقرائی روش دے نال اسيں کتاب تے سنت وچ غور کردے نيں تے مختلف فقہى ابواب وچ دینى تعلیمات دا مطالعہ کردے نيں _ اس تدریجى تے ہمہ گیر جستجو تو‏ں واضح ہوئے جائے گا کہ بعض صوفیانہ تے راہبانہ ادیان جداں بدھ مذہب او رعیسائیت دے بعض فرقےآں کى طرح کيتا اسلام بھى اک انفرادى دین اے کہ جس دا معاشرتى تے اجتماعى امور تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے ؟یا عبودیت ، خدا دے سامنے انسان کى بندگى کى کیفیت دے بیان ، لوکاں دے با ہمى تعلقات ، اخلاقیات او رمعنوى زندگى دے بیان کرنے دے نال نال اسلام نے انسان کى اجتماعى زندگى دے مختلف پہلوآں دے بارے وچ بھى اظہار نظر کيتا اے تے انسان کى اجتماعى زندگى دے مختلف ابعاد وچو‏ں اک ،مسئلہ حکومت تے سیاست بھى اے _اس طرز جستجو نو‏‏ں ہم روش درون دینی دا ناں دیندے نيں کیونجے اس وچ اسيں اپنے سوال دا جواب براہ راست اندرون تے باطن دین یعنى قرآن تے سنت جو کہ اس دے اصلى منابع نيں تو‏ں دریافت کرن گے _
ب_ سیاست تے اجتماعى زندگى وچ اسلام دے دخیل ہونے دے اثبات دا دوسرا طریقہ اس دین مبین دے بعض اوصاف تے خصوصیات دے نال تمسک اے _ اسلام کابعض خصوصیات تو‏ں متصف ہونا ، مثلا ایہ دین کامل اے ، دین خاتَم اے ، اس کى آسمانى کتاب یعنى قرآن کریم ہرشئے کى وضاحت کرنے والى اے (۱) تے انہاں تمام امور اُتے مشتمل اے جنہاں اُتے انسان کى ہدایت تے سعادت موقوف اے اس دا عقلى تے منطقى لازمہ ایہ اے
۱) سورہ نحل آیت ۸۹_
۱۹ کہ ایہ دین اجتماعى امور وچ دخالت رکھتاہے _ اس استدلال تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ کمال دین اوراس دے قلمرو وچ حکومت تے اجتماعى امور دا داخل ہونالازم تے ملزوم نيں _ اوراجتماعى امور تے سیاست وچ دین دا راہنمائی نہ کرنا اس دے ناقص ہونے کى دلیل اے _اس دوسرے طرز استدلال دے بارے وچ اسيں آئندہ ہور گفتگو کرن گے _ ایتھ‏ے صرف پہلے طرز استدلال یعنى روش جستجو (استقرائی روش) پرروشنى ڈالدے نيں _
۱۳۴۸ ھ ش وچ نجف اشرف وچ جدو‏ں امام خمینى نے دینى حکومت دے متعلق ابحاثکاں تاں اسى پہلے طریقے سےسیاست او راجتماعى امور وچ اسلام کى دخالت اُتے استدلال کيتا_ انہاں نے اس نکتہ اُتے زور دتا کہ اسلامى قوانین تے شرعى احکا‏م کى ماہیت تے کیفیت بتاتى اے کہ ایہ قوانین اسلامى معاشرہ دے سیاسى ، اقتصادى تے ثقافتى امور نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی بنائے گئے نيں تے ایہ احکا‏م حکومت کى تشکیل دے بغیرقابل اجرا نئيں نيں _ اس قسم دے احکا‏م دے اجرا دے لئی مسلماناں کى شرعى ذمہ دارى اے کہ اوہ اک حکومت تشکیل داں _ اس قسم دے احکا‏م اسلامى فقہ دے تمام ابواب وچ بکھرے ہوئے نيںبطور نمونہ ایداں دے بعض احکا‏م کى طرف اشارہ کردے ہوئے فرماندے نيں:
انہاں وچو‏ں اک مورد اسلام دے مالى احکا‏م نيں _ اسلام وچ جو مالیات مقرر کيتے گئے نيں اوہ صرف غرباء تے سادات کى ضروریات پورى کرنے دے لئی نئيں نيںبلکہ اک عظیم حکومت کى تشکیل او راس دے ضرورى اخراجات پورے کرنے دے لئی بھى نيں کیونجے اوہ اموال جنہاں دا تعلق مسلماناں دے بیت المال تو‏ں اے انہاں وچو‏ں اک خمس  اے _ فقہ اہلبیت دے مطابق زرعى منافع ،کاروبار، زمین دے اُتے تے زمین دے تھلے موجود تمام ذرائع آمدنى وچو‏ں تے بطور کلى ہر قسم دے فائدے تے منفعت وچو‏ں عادلانہ طور اُتے خمس لیا جاتاہے _ واضح سى گل اے کہ اس قدر کثیر در آمد اک اسلامى مملکت نو‏‏ں چلانے تے اس دے مالى اخراجات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی اے وگرنہ اس قدر سرمایہ فقیرسادات کى ضروریات تو‏ں بہت زیادہ اے _ اس قدر وسیع بجٹ
۲۰ جدو‏ں کہ اس دے نال اموال زکوةبھى ہاں در حقیقت اک معاشرہ کى ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی اے _ جزیہ جو کہ ذمى کفار تو‏ں لیا جاندا اے تے اسى طرح زرعى محصولات بھى اک بڑى درآمد کوتشکیل دیندے نيں_ ایہ تمام امور اس گل کى نشاندہى کردے نيں کہ اس قسم دے تمام مالى منابع اک معاشرہ کى ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے او رحکومت نو‏‏ں تشکیل دینے دے لئی نيں _
انہاں وچو‏ں دوسرا مورد اوہ احکا‏م نيں جو اسلامى نظام کى حفاظت تے اسلامى سرزمین تے ملت مسلمہ دے استقلال دے دفاع دے لئی بنائے گئے نيں انہى دفاعى احکا‏م وچو‏ں اک ، قرآن مجید کى اس آیت شریفہو اعدوالهم ما استطعتم من قوة تے من رباط الخیل (۱) وچ بیان کيتا گیا اے تے مسلماناں نو‏‏ں کہیا جا رہیا اے کہ اوہ ہر قسم دے خطرہ تو‏ں پہلے اپنى فوجى تے دفاعى قوت نو‏‏ں مہیا کرلاں اوراپنى حفاظت دا سامان پہلے تو‏ں تیار رکھن _
اس قسم دا اک ہور نمونہ اسلام دے عدالتى تے انسانى حقوق دے متعلق احکا‏م وچ دیکھیا جاسکتاہے_ اس قسم دے بہت سارے احکا‏م یادیات نيں کہ جنہاں نو‏ں لےک‏ے حق داراں نو‏‏ں دینا ہوتاہے یاحدود تے قصاصہاں کہ جنہیںاسلامى حاکم دے زیر نظر اجرا کيتا جاتاہے تے اس قسم دے امور اک حکومت کى تشکیل دے بغیر قابل عمل نئيں نيں _ ایہ تمام قوانین حکومت دے نال مربوط نيں تے حکومتى قوت دے بغیر ایداں دے اہ‏م امور نو‏‏ں کوئی انجام نئيں دے سکدا _(۲)
اسلام دا سیاسى فلسفہ تے سیاسى فقہ
یہ تسلیم کرلینے دے بعد کہ اسلام سیاسى ابعاد دا حامل اے تے اس کى بعض تعلیمات حکومت تے سیاست کے
۱) سورہ انفال آیت ٦۰_
۲) لایت فقیہ (امام خمینى ) ص ۲۰ تو‏ں ۲۵_
۲۱ نال مخصوص نيں _ ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ اسلام دا سیاسى تفکر کن شعبےآں اُتے مشتمل اے ؟
مجموعى طور اُتے اسلام دے سیاسى تفکر نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے _ اک حصے نو‏‏ں  اسلام دا سیاسى فلسفہ  تے دوسرے نو‏‏ں  اسلام کى سیاسى فقہ  دا ناں دیندے نيں _ گذشتہ سبق وچ اشارہ کرچکے نيں کہ ہر سیاسى مکت‏‏ب فکر نو‏‏ں چند بنیادى سوالات دا جواب دینا ہُندا اے _ ایسى مباحث نو‏‏ں  سیاسى فلسفہ  دا ناں دتا جاندا اے _ بنابراں اسلام دے سیاسى تفکر نو‏‏ں بھى اک خاص علمى بنیاد اُتے استوار ہونا چاہیے تے دنیائے سیاست دے انہاں بنیادى سوالات دے مناسب تے مخصوص جوابات دینا چا ہیے _
اسلام دے سیاسى تفکر دا دوسرا حصہ یعنى سیاسى فقہ  یا  فقہ الحکومة  حکومت کى نوعیت تے اسکى شکل تے صورت ، حکمراناں دے مقابلے وچ عوام دے حقوق ، حکومت تے حکمراناں دے سلسلہ وچ عوام کى ذمہ داریاں ، مذہبى اقلیتاں دے حقوق تے اسلامى حکوت (دار الاسلام)کے غیر اسلامى حکومتاں ( دارالکفر) دے نال تعلقات جیسى ابحاث اُتے مشتمل اے بالفظاں ہور پہلا حصہ علمى تے بنیادى سیاست کى مباحث اُتے مشتمل اے _ جدو‏ں کہ ایہ حصہ عملى سیاست تے معاشرے دے انتظامى تے اجرائی امور دے زیادہ نیڑے اے _
۲۲ سبق دا خلاصہ :
۱) حکومت تے ریاست دے بغیر معاشرہ ،نامکمل تے زوال پذیر اے _
۲) اسلام ، حکومت نو‏‏ں اک اجتماعى او رمعاشرتى ضرورت سمجھدا اے اسى لئے اس نے لوکاں نو‏‏ں تشکیل حکو مت کى طرف دعوت نئيں دى بلکہ حکومت کیسى ہونى چاہیئے ؟ اس بارے وچ اپنى رائے دى اے _
۳) اسلام نو‏‏ں سیاست تو‏ں جدا سمجھنا اس دین حنیف کى حقیقت نو‏‏ں مسخ کردینے دے مترادفہے _
۴) اسلام دے لئی سیاسى تے اجتماعى پہلو دا وجود دو طریقےآں تو‏ں ثابت کيتا جاسکتاہے _
ب: اسلام دا آخرى تے مکمل دین ہونا اس دے اجتماعى تے سیاسى پہلو دے وجود کى دلیل اے _
۵) اسلام دے بعض قوانین اک جائز دینى حکومت دے بغیر قابل اجرا نئيں نيں _
٦) اسلام دے سیاسى تفکر نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے _
الف: اسلام دا سیاسى فلسفہ
ب: اسلام کى سیاسى فقہ
۲۳ سوالات:
۱) امیر المومنین نے خوارج نو‏‏ں جو جواب دتا سی اس تو‏ں ضرورت حکومت کے سلسلہ وچ کیہ حاصل ہوتاہے؟
۲) اسلام نے لوکاں نو‏‏ں اصل حکومت کى تشکیل کى ترغیب کیو‏ں نئيں دلائی ؟
۳) سیاست وچ اسلام دے دخیل ہونے دے اثبات دے لئی طرز جستجو یا روش استقرائی تو‏ں کيتا مراد اے ؟
۴) اسلام دے کامل تے خاتم الادیان ہونے تو‏ں اس دے سیاسى تے اجتماعى امور وچ دخیل ہونےپر کِداں استدلال کيتا جاسکدا اے ؟
۵) کونسے احکا‏م شرعى دا اجراء اسلامى حکومت کى تشکیل اُتے موقوفہاں ؟
٦) اسلام دے مالى احکا‏م کس طرح اسلام دے سیاسى پہلو اُتے دلیل بن سکدے نيں ؟
دینى حکومت کى تعریف
انسان کى اجتماعى زندگى کى طویل تریخ مختلف قسم کى حکومتاں تے ریاستاں دے وجودکى گواہ اے جنہاں نو‏ں مختلف خصوصیات کى بنیاد اُتے اک دوسرے تو‏ں جدا کيتا جاسکتاہے تے انہاں نو‏ں مختلف قسماں وچ تقسیم کيتا جاتاہے_ مثلاً استبدادى تے غیر استبدادی،جمہورى تے غیر جمہوری، استعمارى تے استعمار دا شکار حکومتاں ، سوشلسٹ تے غیر سوشلسٹ، ترقى یافتہ تے پسماندہ حکومتاں تے غیرہ انہاں وچو‏ں ہر تقسیم اک مخصوص معیار کى بنیاد اُتے اے _ اسى طرح اک تقسیم ایہ بھى ہوسکتى اے : دینى حکومت تے سیکولر حکومت _
دینى حکومت اک اصطلاح اے جو دو چیزاں تو‏ں مرکب اے، حکومت تے دین کینال اس کى ترکیب ، اصلى تے بنیادى سوال ایہ اے کہ اس ترکیب وچ دینى سے کس مطلب دا افادہ مقصودہے ؟ دین تے حکومت کى ترکیب تو‏ں کيتا مراد اے ؟ اک حکومت دے دینى یا غیر دینى تے سیکولر ہونے دا معیار کيتا اے ؟ انہاں سوالات دے جواب دینے تو‏ں پہلے بہتر اے حکومت کى تعریف کى جائے _
۲۵ حکومت تے ریاست دے معانی
حکومت(۱) تے ریاست(۲) گذشتہ تے موجودہ ادوار وچ متعدد معانى وچ استعمال کيتے گئے نيں انہاں وچو‏ں بعض معانى مترادف نيں تے بعض اوقات انہاں نو‏ں مختلف معانى وچ استعمال کيتا گیا اے مثلا جدید دور وچ ریاست کامعنى حکومت تو‏ں وسیع تر اے جدید اصطلاح دے مطابق ریاست ناں اے انہاں افراد دے اجتماع دا جو اک مخصوص سرزمین وچ ساکن ہاں تے ایسى حکومت رکھدے ہاں جو انہاں اُتے حاکمیت کرتى ہو_ اس تعریف دے مطابق ریاست چار اجزا دے مجموعہ دا ناں اے _آبادی،سرزمین ،حکومت، حاکمیت_ اس اصطلاح کى بناپر حکومت تے ریاست دو مترادف اصطلاحاں نئيں نيں بلکہ حکومت ریاست دا اک حصہ اے تے ریاست نو‏‏ں تشکیل دینے والے چار عناصر وچو‏ں اک عنصر حکومت اے جو انہاں ادارےآں دے مجموعہ دا ناں اے جو اک دوسرے دے نال مرتبط ہوک‏ے اک مخصوص سرزمین وچ بسنے والى انسانى آبادى اُتے حکمرانى کرتى اے _بنابراں ایرانى ریاست تے فرانسیسى ریاست تے غیرہ انکى حکومتاں تو‏ں وسیع تر مفہوم اے _
لیکن جے ریاست تو‏ں مراد اوہ منظم سیاسى طاقت ہوئے جو امر تے نہى کرتى اے تاں ایہ حکومت دے مترادف ہوجائے گى تے اس تعریف کى بناپر ریاست صرف دا بینہ تے قوّہ مجریہ دا ناں نئيں اے کہ جنہاں دا کم قانون نافذ کرناہے بلکہ تمام حکومتى ادارے مثلاً قانون ساز ادارے، عدلیہ، فوجى تے انتظامى ادارے سب اس وچ شامل نيں _ در اصل اس تعریف کى رو تو‏ں ریاست تے حکومت اس قوت حاکمہ دا ناں اے جس وچ معاشرہ اُتے حاکم سیاسى اقتدار دے حامل تمام ادارے شامل نيں _ اس وقت زیر بحث حکومت تے ریاست تو‏ں مراد یہى دوسرا معنى اے کہ اس معنى وچ حکومت تے ریاست جدو‏ں دین تو‏ں مرکب ہوتى اے تاں اس دا قابل قبول معنى کونسا اے _
۱) Government
۲٦ دینى حکومت کى مختلف تعریفاں
دینى حکومت کى مختلف تعریفیںکى جاسکتى نيں _ دوسرے لفظاں وچ دینى حکومت کى مختلف تے متنوع تفسیراں بیان کى جاسکتى نيں تے اضح سى گل اے کہ انہاں وچو‏ں کچھ تعریفاں صحیح نئيں نيں اسيں اجمالى طور اُتے انہاں وچو‏ں بعض کى طرف اشارہ کردے نيں_
۱) دینى حکومت اس حکومت نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ اک مخصوص دین دے معتقدین تے مننے والے سیاسى اقتدار دے حامل ہاں معاشرے کى سیاسى طاقت تے سیاسى ادارے کسى خاص دین دے پیرو افراد_ جداں پیروان اسلام یا مسیحیت_کے ہتھو‏ں وچ ہوںاس تعریف کى بناپردینى حکومت یعنى دیندارافراد کى حکومت_
۲) دینى حکومت یعنى اوہ حکومتکہ جس وچ سیاسى اقتداراک مخصوص طبقہ بنام رجال دین یعنی( مذہبى افراد) دے ہتھ وچ ہوئے اس تعریف کى بنا اُتے چونکہ سیاسى اقتدار دے حامل مختلف ادارے مذہبى افراد دے ہتھ وچ ہُندے نيں اسى لئے اسنو‏ں دینى حکومت کہندے نيں _
اس دینى حکومت کى افراطى شکل تے صورت یورپ وچ قرون وسطى وچ ملاحظہ کى جاسکتى اے _ بعض ادیان مثلاً کیتھولک مسیحیت وچ مذہبى افراد خاص تقدس تے احترام دے حامل ہُندے نيں تے عالم الوہیت تے ربوبیت تے عالم انسانى دے درمیان معنوى واسطہ شمار ہُندے نيں _ قرون وسطى وچ یورپ وچ جو حکومت قائم ہوئی تھى اوہ مذکورہ دینى حکومت تو‏ں سازگار تھى _ عیسائیاں دے مذہبى افراد تے کلیسا دے پادرى خدا تے مخلوق دے درمیان واسطہ ہونے دے ناطے مخصوص حق حاکمیت دے حامل سمجھ‏‏ے جاندے سن _ ایہ حق حاکمیت خدا کى حکومت تے ربوبیت کى اک کڑى تھى تے ایہ تصور کيتا جاندا سی کہ مذہبى افراد چونکہ ملکوت دے نال مربوط تے متصل نيں لہذا قابل تقدیس تے احترام نيں ، اسى لئے انہاں دے فیصلے، تدابیر تے کلام، وحى الہى کى طرح مقدس، ناقابل اعتراض
۲٧ اور غلطیاں تو‏ں مبرّا نيں _
۳) دینى حکومت اوہ حکومت اے جو اک خاص دین کى تبلیغ ، دفاع تے ترویج کرتى اے _ اس تعریف دے مطابق اک دینى حکومت دا معیار اک مخصوص دین دا دفاع تے تبلیغ اے _ بنابراں ایران وچ صفویاں تے قاچاریاں کى حکومت، سعودى عرب وچ وہابیاں کى حکومت تے افغانستان وچ طالبان کى حکومت مذکورہ دینى حکومت دے مصادیق نيں کیونجے ایہ حکومتاں اپنے سیاسى اقتدار نو‏‏ں اک خاص دین دے دفاع، تبلیغ تے ترویج دے لئی استعمال کرتى نيں_
۴)دینى حکومت اوہ حکومت اے جو سیاست تے معاشرے دے انتظامى امور وچ اک خاص دین کى مکمل مرجعیت تے حاکمیت نو‏‏ں تسلیم کرتى ہوئے یعنى اپنے مختلف حکومتى ادارےآں وچ اک خاص دین کى تعلیمات کى پابند ہوئے تے کوشش کرتى ہوئے کہ قانون بنانے ، عوامى کماں، معیشت تے اجتماعى امور وچ دینى جھلک نظر آئے تے انہاں تمام حکومتى امور وچ دینى تعلیمات دا ر فرما ہاں تے انہاں نو‏ں دین تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کرے _ دینى حکومت دا ایہ معنى در حقیقت دینى معاشرہ کى تشکیل دا خواہاں اے یعنى حکومت ایہ چاہتى اے کہ ثقافتى ، اقتصادی، سیاسى تے فوجى تے عسکرى تمام اجتماعى امور دینى تعلیمات کى بنیاد اُتے تشکیل پاواں _ دینى معاشرہ نو‏‏ں دین کى فکر اے تے ایہ فکر ہمہ گیر اے کسى خاص جہت وچ محدود نئيں اے _ دینى معاشرہ چاہتاہے کہ اس دے تمام امور دین دے نال ہ‏‏م آہنگ تے اسيں آوازہاں_ اس معنى کى بنیاد اُتے دینى حکومت دین دے لئی اک خاص شان تے اہمیت کى قائل اے _ اُس کى تعلیمات نو‏‏ں اپنے لئے نصب العین قرار دیتى اے _ دین کى حاکمیت تے سیاسى تے انتظامى میدانوںماں اس کى اہمیت نو‏‏ں تسلیم کرتى اے تے معاشرتى تے سماجى امور وچ دینى تعلیمات کى دخالت دا معیار انہاں امور وچ دین دا وارد ہونا ہوئے گا_ دوسرے لفظاں وچ سیاسى اجتماعى تے سماجى امور وچ دین کى دخالت کى حدود مکمل طور اُتے دینى
۲۸ تعلیمات دے تابع نيں تے جس شعبہ وچ جتنى مقدار دین نے اپنا کوئی پیغام دتا ہوئے تے اپنى تعلیمات پیش کى ہاں اس حکومت دے لئی اوہ پیغام تے تعلیمات قابل قبول ہوتى نيں _
مذکورہ چار تعریفاں دا مختصر تجزیہ
مذکورہ چار تعریفاں وچو‏ں چوتھى تعریف دینى حکومت کى ماہیت تے حقیقت دے نال زیادہ مناسبت رکھتى اے _ کیونجے انہاں وچو‏ں بعض تعریفاں دینى حکومت دے صرف اک پہلو کى طرف اشارہ کرتى نيں _ صرف حکمراناں تے سیاسى اقتدار دے حامل افراد دا کسى خاص دین دا معتقد ہونا اس حکومت دے دینى ہونے کى علامت نئيں اے _ اج دنیا دے اکثر ملکاں کہ جنہاں کى حکومتاں غیر دینى نيں انہاں دے بہت سارے سرکارى عہدیدار انفرادى طور پردین دار نيں ، لیکن انہاں دا اک خاص دین دے نال لگاؤ تے تدیّن انہاں کى حکومت دے دینى ہونے کى دلیل نئيں اے _ پہلى تعریف وچ جو حکومت دے دینى ہونے دا معیار بیان کيتا گیا اے اوہ چوتھى تعریف وچ بھى شامل اے _ کیونجے دین کى حاکمیت تے مختلف سرکارى ادارےآں وچ دینى تعلیمات کى فرمانروائی دا لازمہ اے کہ سرکارى حکا‏م نظریاتى تے عملى طور اُتے اس دین دے معتقد ہاں _ اسى طرح تیسر ى تعریف وچ بیان شدہ معیار بھى چوتھى تعریف وچ مندرج اے کیونجے جو حکومت دینى معاشرے کى تشکیل تے سماجى تے اجتماعى امور وچ دینى تعلیمات دے نفوذ کى کوشش کرتى اے تے حکومتى امور تے قوانین نو‏‏ں دین دے نال ہ‏‏م آہنگ کرنے کى خواہاں ہوتى اے _ اوہ فطرى طور اُتے اس دین دا دفاع کرے گى تے اس کى تبلیغ تے ترویج دے لئی کوشش کرے گى _
دینى حکومت کى دوسرى تعریف کى بنیاد مذہبى افراد دے بارے وچ اک خاص تصور اُتے اے کہ بوہت سارے ادیان، مذہبى شخصیتاں تے دینى علماء دے متعلق ایسا تصور نئيں رکھدے _ مثال دے طور اُتے اسلام کسى طرح بھى علماء
۲۹ دین دے لئی کسى خاص طبقاتى حیثیت دا قائل نئيں اے تے انہاں نو‏ں مقام عصمت دا حامل نئيں سمجھدا_ اس لئی دینى حکومت کى ایسى تفسیر کى کوئی راہ نئيں نکلتى _ علاوہ بر ااں صرف علماء دین تے مذہبى افراد دے ہتھ وچ حکومتى عہدےآں دا ہونا اس حکومت دے دینى ہونے کى دلیل نئيں اے بلکہ حقیقت وہى اے جو چوتھى تعریف وچ بیان کى گئی اے کہ مختلف اجتماعى تے سماجى امور تے حکومتى ادارےآں وچ دینى تعلیمات دا اجرا ہى حکومت تے سیاست نو‏‏ں دینى رنگ دے سکتاہے_
قابل ذکر اے کہ دینى حکومت تو‏ں ہمارى مراد کسى خاص دین تو‏ں متصف حکومت نئيں اے _ بلکہ دنیا دے جس گوشہ وچ کوئی حکومت دینى تعلیمات دے اگے سر تسلیم خم کردے، اس کى فرمانروائی نو‏‏ں قبول کرلے تے اپنے ادارےآں وچ دینى تعلیمات رائج کردے اوہ دینى حکومت اکھوائے گى چاہے اوہ دین آسمانى ادیانہاں وچو‏ں ہوئے یا ایداں دے ادیانہاں وچو‏ں ہوئے جنہاں دے متعلق اسيں مسلماناں دا عقیدہ اے کہ انہاں دا تعلق وحى الہى تو‏ں نئيں اے بلکہ شرک تے تحریف تو‏ں آلودہ نيں _
ہور توجہ رہے کہ جے دین تو‏ں ہمارى مراد دین اسلام ہوئے تاں فیر دینى حکومت وہى حکومت ہوگى جو اسلامى تعلیمات دے مطابق ہوئے تے اسلامى تعلیمات تو‏ں مراد اوہ دینى اصول تے ضوابط نيں جو معتبر دینى منابع تو‏ں ماخوذ ہاں بنابراں کوئی فرق نئيں اے کہ اوہ دینى تعلیمات ،وحى تے معتبر روایات تو‏ں حاصل ہوئی ہاں یا معتبر عقلى ادلّہ سے_ البتہ چونکہ اسلامى تعلیمات دا اصلى تے اہ‏م ترین منبع قرآن تے سنت نيں اسى لئے دینى حکومت تے سیاست وچ اسلام دے دخیل ہونے اُتے بحث تے تحقیق کرنے والے بوہت سارے افراد کى دینى تعلیماتسے مراد اوہ تعلیمات نيں جو قرآن تے احادیث تو‏ں حاصل ہوئی ہاں_
۳۰ خلاصہ :
۱ لفظ حکومت تے ریاست کے متعدد معانى نيں کہ جنہاں وچو‏ں بعض معانى مترادف نيں_
۲ دور حاضر کى جدید اصطلاح وچ ریاست کى جو تعریف کى جاتى اے ، حکومت اس دا اک شعبہ تے حصہ اے _
۳ دینى حکومت کى مختلف تعریفاں کى جاسکتى نيں یعنى دین تے ریاست کى ترکیب تو‏ں متفاوت معانى پیش کيتے جاسکدے نيں _
۴ اجتماعى تے سیاسى زندگى وچ دین کى حاکمیت نو‏‏ں قبول کرنے والى حکومت نو‏‏ں دینى حکومت کہنا دین تے ریاست کى مجموعى حقیقتکے نال زیادہ مطابقت رکھتى اے _
۵ اس سبق وچ دینى حکومت کى جوچوتھى تعریف کى گئی اے اوہ اک جامع تعریف اے تے اس گل کى نشاندہى کرتى اے کہ اک حکومت دے دینى ہونے دا معیار ایہ اے کہ معاشرے دے مختلف سیاسى شعبےآں وچ دینى تعلیمات حاکم ہاں_
٦ مختلف سیاسى شعبےآں وچ دین کى حاکمیت نو‏‏ں تسلیم کرنے والى حکومت نو‏‏ں دینى حکومت کہنا ، اک ایسى عام تعریف اے جو کسى مخصوص دین دے نال مربوط نئيں اے _
۳۱ سؤالات
۱ دور حاضر وچ ریاست کى تعریف کیہ اے ؟
۲ کونسى تعریف دے مطابق ریاست تے حکومت دو مترادف اصطلاحاں نيں ؟
۳ کونسى تعریف وچ دینى حکومت دین داراں کى حکومت دے مترادف اے ؟
۴ دینى حکومت کى کونسى تعریف جامع تے قابل قبول اے ؟
۵ باقى تعریفاں کى نسبت دینى حکومت کى چوتھى تعریف کونسے امتیازات کى حامل اے ؟
۳۲ چوتھا سبق:
گذشتہ سبق تو‏ں واضح ہوگیا کہ حکومت دے دینى ہونے دا معیار ایہ اے کہ حکومت تے سیاست دے مختلف شعبےآں وچ دینى تعلیمات کى حکمرانى ہوئے _وہ چیز جو دینى حکومت نو‏‏ں دوسرى حکومتاں تو‏ں جدا تے ممتاز کرتى اے ، اوہ معاشرے دے سیاسى تے ہور امورماں دین کى حاکمیت نو‏‏ں تسلیم کرنا اے _ اس بحث وچ بنیادى سوال ایہ اے کہ اس حاکمیت دا دائرہ کس حد تک اے تے دین کس حد تک دنیائے سیاست وحاکمیت وچ دخیل اے ؟
دوسرے لفظاں وچ صاحبان دین دے لئی سیاست دے کن شعبےآں تے حکومت دے کن ادارےآں وچ دین تے اس کى تعلیمات نو‏‏ں بروئے کار لیانا ضرورى اے ؟ تے کونسے شعبےآں وچ دین کى حاکمیت تو‏ں بے نیاز نيں ؟ اک دینى حکومت دے کونسے پہلو مدنى تے بشرى نيں تے کونسے پہلو دینى تعلیمات تو‏ں ماخوذ ہونے چاہن؟
اس اہ‏م ترین مسئلہ کى تحقیق تو‏ں پہلے حکومت تے سیاست دے مختلف پہلوآں تے شعبےآں کى شناخت ضرورى اے _ کیونجے حکومت دے متعلق قابل بحث پہلوآں تو‏ں مکمل آگاہى ، انہاں تمام پہلوآں وچ دین کى دخالت دے سمجھنے وچ مددگار ثابت ہوسکتى اے _
اساں حکومت تے ریاست کى تعریف کى تھى :  اوہ منظم سیاسى قوت جو امر تے نہى تے اک مکمل نظام دے اجرا کى حامل ہوئے  اس سیاسى قوت دے متعلق مختلف جہات قابل بحث نيں _ اگرچہ ایہ سیاسى ابحاث مختلف تے اک دوسرے تو‏ں جدا نيںلیکن باہمى ربط کى حامل نيں _ حکومت تو‏ں متعلق مختلف سیاسى پہلوآں نو‏‏ں درج ذیل صورت وچ بیان کيتا جاسکدا اے _
۱_ حکومتاں مختلف قسم کى ہوتى نيں ، جمہورى ، شہنشاہى تے نیم شہنشاہى تے غیرہ _ بنابراں حکومت تو‏ں متعلق بنیادى مباحث وچو‏ں اک ایہ طے کرناہے کہ کون سا سیاسى طرز حکومت معاشرہ اُتے حاکم اے _
۲_ ہر حکومت دا اک حکومتى ڈھانچہ ہوتاہے یعنى ہر حکومت مختلف ادارےآں تے قُوى تو‏ں تشکیل پاتى اے _ حکومتى ڈھانچے کى تعیین ، اس دے ادارےآں دے آپس وچ ارتباط دا بیان تے ہر ادارے دے اختیارات تے فرائض کى وضاحت ، سیاست تے حکومت دے اہ‏م ترین مسائل وچو‏ں نيں _
۳_ ہر ریاست تے حکومت قدرت واقتدار(۱) کى حامل ہوتى اے _ یعنى امرو نہى کرتى اے ، قوانین بناتى اے تے انکےصحیح اجرا اُتے نظارت کرتى اے _ اک اہ‏م بحث ایہ اے کہ اس اقتدار کى بنیاد کن اہداف تے اصولاں اُتے ہونى چاہیئے ؟ مختلف حکومتى ادارے جو عوام نو‏‏ں امرو نہى تے روک ٹوک کردے نيں اوہ کن اصولاں کى بنیاد پر
۱) Authority
۳۴ ہونے چاہن؟ مثال دے طور اُتے اک سوشلسٹ نظریات کى حامل حکومت جو کہ مارکسزم کى تعلیمات کى قائل تے وفادار اے اپنے اقتدار وچ مارکسزم کى تعلیمات دے تابع اے _ اس قسم کى حکومتاں وچ قانون گزارى ، اقتصادى پروگرام ،آئینى تے ثقافتى تعلقات تے بین الاقوامى معاملات وچ اس مکت‏‏ب دے اصولاں پرخاص توجہ دى جاتى اے _ جس طرح کہ  لبرل جمہورى  حکومتاں وچ جداں کہ اج کل یورپ تے آمریکہ وچ قائم نيں  اقتدار کى بنیاد لبرل ازم دے اصولاں اُتے قائم اے _ انہاں ملکاں وچ جمہوریت تے اکثریت کى رائے بطور مطلق نافذ العمل نئيں ہوتى بلکہ لبرل ازم اسنو‏ں کنٹرول کردا اے _ آمریت ، اقتدار تے حکومت دا دائر ہ کار انہاں اصولاں اُتے قائم ہُندا اے جنہاں نو‏ں لبرل ازم دے تابع بنایا جاندا اے _
۴_ ہر حکومت کى کچھ ذمہ داریاں ہوتى نيں جنہاں نو‏ں اوہ اپنے عوام کى فلاح تے بہبود دے لئی انجام دیتى اے _ حکومت تو‏ں مربوط مباحث وچو‏ں اک بحث ایہ بھى اے کہ ایہ وظائف تے فرائض کیہ نيں ؟ تے عوام دے مقابلے وچ حکومت کى ذمہ داریاں کیہ نيں ؟
۵_ اپنے افعال تے فرائض کى انجام دہى تے حکومت کى سیاسى قدرت دا سرچشمہ اقتدار اعلى(۱) ہوتاہے_
ہر حکومت اپنے اقتدار اعلى دا سہارا لیندے ہوئے مختلف میداناں وچ اپنى سیاسى قوت نو‏‏ں بروئے کار لاسکتى اے تے اندرون تے بیرون ملک اپنے سیاسى ارادےآں نو‏‏ں عملى جامہ پہنا سکتى اے _ ہر حکومت اپنے اقتدار اعلى کى بناپر مختلف احکا‏م نافذ کرتى اے _ پس سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ کیہ اس دا اقتدار اعلى جائز تے مشروع اے یا نئيں ؟ دوسرے لفظاں وچ کیہ اوہ حکومت کرنے دا حق رکھتى اے یا نئيں ؟
سیاسى فلسفہ وچ مشروعیت(۲) تے غیر مشروعیت کى بحث اہ‏م ترین مباحث وچو‏ں شمار ہوتى اے _ کوئی بھی
۱) Sovereignty
۲) Legitimacy
۳۵ سیاسى مکت‏‏ب اس تو‏ں بے نیاز نئيں اے _ کیونجے حکومتى ارکان تے ادارے ، تے تمام سیاسى فیصلے تے تدابیر اپنى حقانیت تے مشروعیت، حکومت دے حق حاکمیت تے مشروعیت تو‏ں حاصل کردے نيں _ ہر حکومت وچ ایہ صلاحیت تے قدرت ہونى چاہیے کہ اوہ اپنى مشروعیت دا معقول طریقے تو‏ں دفاع کرسکتى ہوئے _
حاکمیت دین کى حدود
سیاست وچ دین دے دخیل ہونے کى بحث دو لحاظ تو‏ں قابل تحقیق اے :
الف: کس حد تک دین دا دخیل ہونا ممکن اے _
ب : کس حد تک دین عملا دخیل اے _
پہلى بحث تو‏ں مراد ایہ اے کہ سیاست دے کونسے پہلو دین دے محتاج نيں؟ تے کتھے اُتے دین اپنى تعلیمات تو‏ں نواز سکدا اے تے اپنى حاکمیت نو‏‏ں بروئے کار لاسکدا اے ؟ ایتھ‏ے اصلى تے بنیادى سوال ایہ اے کہ کیہ ممکن اے دین انہاں پنجاں میداناں وچ دخیل تے معاشرہ کى سیاسى زندگى دے تمام شعبےآں وچ اس کى راہنمائی کرے ؟ یا ایہ کہ بعض شعبےآں دا تعلق صرف لوکاں تو‏ں اے تے دین دے لئی سزاوار نئيں اے کہ اوتھ‏ے اظہار نظر کرے ؟
دوسرى بحث تو‏ں مراد اک تاں اس گل کى تعیین اے کہ دین مبین اسلام نے سیاست دے پنج میداناں
۳٦ وچو‏ں کن وچ عملى طور اُتے اظہار نظر کيتاہے؟ دوسرا ایہ کہ انہاں میداناں وچ دین کى تعلیمات کس حد تک نيں ؟ سیاست دے مختلف پہلوآں وچ دین کى دخالت دے امکان دے متعلق ساڈے نزدیک دین کى حاکمیت کى راہ وچ کوئی شئے مانع نئيں اے _اور دین انہاں تمام میداناں وچ اپنا پیغام دے سکدا اے _ منطقى لحاظ تو‏ں ضرورى نہیںہے کہ دین کى دخالت سیاست دے بعض شعبےآں تک محدودرہے بلکہ ممکن اے دین ،حکومت دے تمام شعبےآں وچ اپنى رائے دا اظہار کرے بعنوان مثال سیاسى ڈھانچہ ،حکومت کى نوعیت، دینى معاشرے دے حکمراناں کى شرائط ،خصوصاً رہبر تے قائد کى خصوصیات جداں ابواب وچ دین اپنى تعلیمات پیش کرسکتاہے_ دین حکومت کى مشروعیت تے حق حاکمیت دے متعلق اپنى رائے دا اظہار کرسکدا اے _ کونسى حاکمیت مشروع اے تے کونسى نامشروع ،اسکى تعیین کرسکدا اے ، حکّام اُتے عوام دے حقوق ، لوکاں دے سلسلہ وچ حکمراناں دے وظائف تے عوام اُتے حکمراناں دے حقوق جداں امور وچ اپنى رائے دے سکدا اے _ سیاسى اقتدار دے حامل افراد دے لئی اہداف تے اقدار معین کرسکدا اے تو‏ں کہ اوہ معیّنہ اصولاں تے اہداف دے مطابق اپنى سیاست نو‏‏ں اگے بڑھاواں اورمعاشرتى امور نو‏‏ں انجام دتیاں _
بنابراں از نظر امکانسیاست وچ دین کى حاکمیت  بلا قید تے شرط اے تے اسنو‏ں سیاست دے چند مخصوص شعبےآں وچ محدود کرنا صحیح نئيں اے _
یہ تسلیم کرلینے دے بعد کہ سیاست دے مختلف شعبےآں وچ منطقى طور اُتے دین کى دخالت ممکن اے ، بعض افراد قائل نيں کہ مختلف حکومتى شعبےآں وچ دین کى حاکمیت نئيں ہونى چاہیئے _ انہاں کى نظر وچ بعض ادلّہ کى روسے دین خود نو‏‏ں سیاست تو‏ں دور رکھے_ تے انہاں تمام امور نو‏‏ں لوکاں ، عقل تے تجربہ دے حوالے کردے _ آنے والے اسباق وچ اسيں دینى حکومت دے انہاں منکرین کى ادلہ اُتے بحثکرن گے _
۳٧ پس ایہ مان لینے دے بعد کہ سیاست تو‏ں متعلق انہاں پنج میداناں وچ دین کى دخالت ممکن اے دوسرے مرحلے نو‏‏ں مورد بحث قرار دیندے نيں _ حکومتى تے سیاسى امور وچ دین کى دخالت کس حد تک اے ؟ اس کى تعیین صرف اک طریقے تو‏ں ممکن اے تے اوہ بلاواسطہ دین تے پیام الہى کى طرف رجوع کرنا اے _ اسلام کى اجتماعى تے سماجى تعلیمات کى طرف عالمانہ تے باریک بینى تو‏ں رجوع کرنا ، اس حقیقت کى نقاب کشائی کردا اے کہ مذکورہ پنج میداناں وچو‏ں دین نے کس وچ اپنى راہنمائی تے ہدایت تو‏ں نوازاہے تے کس حد تک گفتگو کى اے _ تے کونسے امور نو‏‏ں لوکاں تے انہاں کى عقل تے تدبیر اُتے چھڈیا اے _ دین کى طرف رجوع تے اس دے مطالب دے ادراک تو‏ں واضح ہوجاندا اے کہ دین نے کس شعبہ وچ تے کس حد تک اپنى حاکمیت نو‏‏ں ثابت کيتا اے تے انہاں دے بارئے وچ اظہار نظر کيتا اے تے کن امور نو‏‏ں لوکاں دے حق انتخاب تے رائے اُتے چھڈیا اے کسى بھى صورت وچ دین کى تعلیمات کى طرف رجوع کرنے تو‏ں پہلے سیاست دے بعض شعبےآں وچ دین نو‏‏ں دخل اندازى تو‏ں نئيں روکیا جاسکدا یا بعض امور وچ اس دے اظہار نظر تے دخالت کودین دے اہداف تے اسکى شان دے منافى قرار نئيں دتا جاسکدا _
۳۸ خلاصہ:
۱) حکومت تے سیاست دے پنج پہلو نيں جو اک دوسرے دے نال مربوط نيں _
۳) اہ‏م ترین سیاسى مباحث وچو‏ں اک ایہ اے کہ ہر حکومت دا اقتدار کن اصولاں تے اہداف کى بنیاد اُتے ہونا چاہیے _
۴) ہر حکومت اپنى قانونى حکمرانى کى بنیاد اُتے احکا‏م جارى کرتى اے _
۵) سیاسى اقتدار کى مشروعیت کى بحث حاکمیت دے جائز تے ناجائز ہونے کى گل کرتى اے تے اس بنیادى سوال دا جواب دیتى اے کہ حکومت دا حق کن افراد نو‏‏ں حاصل اے _
٦) دین سیاست دے مذکورہ بالا پنج بنیادى میداناں وچ اپنى رائے دا اظہار کرسکدا اے _
٧) سیاسى امور وچ دین کى حاکمیت دومرحلےآں وچ قابل بحث تے تحقیق اے _
الف: کونسے سیاسى موارد وچ دین کى دخالت ممکن اے ؟
ب: کن موارد وچ اسلام نے عملى طور اُتے اپنى رائے دا اظہار کیہ اے ؟
۸) دوسرے سوال دا جواب صرف دینى تعلیمات کى طرف رجوع کرنے تو‏ں ہى مل سکدا اے _ تو‏ں کہ واضح ہوسک‏‏ے کہ حکومتى امور وچ اسلام نے کس حد تک دخالت کى اے _
۳۹ سوالات :
۲) اقتدار تو‏ں کيتا مراد اے ؟ تے اس دے متعلق کونسى بحث اہ‏م اے ؟
۳) مشروعیت کى بحث کیہ اے ؟ اورقانونى حاکمیت کى بحث تو‏ں اس دا کیہ تعلق اے ؟
۴) حکومت دے انہاں پنج میداناں وچو‏ں کس میدان وچ دین حکمرانى کرسکتاہے ؟
۵) انہاں پنج موارد وچو‏ں ہر اک وچ دخالت دین کى حدود کى تشخیص دا طریقہ کیہ اے ؟
۴۰ پنجواں سبق:
دینى حکومت اک سیاسى نظریہ اے ، جو مختلف سیاسى تے حکومتى امور وچ دین کى حکمرانى کوتسلیم کرنے تو‏ں وجود وچ آندا اے _ دینى حکومت اوہ حکومت اے جو دین دے نال سازگار ہوتى اے تے کوشش کرتى اے کہ دین دے پیغام اُتے لبیک کہ‏ے جو انتظامى امور ، اجتماعى تے سماجى روابط تے ہور حکومتى امور وچ دین کى گلاں پرکان دھرے تے معاشرتى امور نو‏‏ں دینى تعلیمات کى روشنى وچ منظم کرے _یہ تمام بحث گذر چکى اے _
دینى حکومت دے مخالفین تن گروہاں وچ تقسیم ہُندے نيں_
۴۱ ۱_ اوہ مسلما‏ن جو معتقد نيں کہ اسلام صرف انسان کى معنوى تے اخلاقى ہدایت دے لئی آیا اے تے فقط انسان نو‏‏ں آداب عبودیت سیکھاندا اے انہاں افراد دے بقول اسلام نے سیاسى امور وچ کسى قسم کى مداخلت نئيں کى اے _ دین تے سیاست دو وکھ وکھ چیزاں نيں تے دینى اہداف سیاست وچ دین کى دخالت دے نال مطابقت نئيں رکھدے _
دینى حکومت دے مخالفین کایہ گروہ سیاسى امور وچ دین کى حکمرانى دا کلى طور اُتے انکار نئيں کردا بلکہ اس دا اصرار ایہ اے کہ اسلامى تے دینى تعلیمات وچ سیاسى پہلو مفقود اے _ ایہ افراد اس گل نو‏‏ں تسلیم کردے نيں کہ جے دینى تعلیمات وچ تشکیل حکومت کى دعوت دى گئی ہوتى تے دین نے مختلف سیاسى شعبےآں تے حکومتى امور وچ عملى طور اُتے راہنمائی کى ہوتى تاں دینى حکومت کى تشکیل وچ کوئی رکاوٹ نہ ہوتى _ بنابراں دینى حکومت دے قائلین دے نال انہاں کاجھگڑا فقہى تے کلامى اے _ نزاع ایہ اے کہ کیہ دینى تعلیمات وچ ایداں دے دلائل تے شواہد موجود نيں جوسانو‏ں دینى حکومت کى تشکیل تے دین تے سیاست کى ترکیب کى دعوت دیندے نيں ؟
۲_ دینى حکومت دے مخالفین دا دوسرا گروہ انہاں افراد اُتے مشتمل اے ، جو تاریخى تجربات تے دینى حکومتاں دے قیام دے منفى نتائج کى وجہ تو‏ں دین تے سیاست کى جدائی دے قائل نيں _ انہاں کى نظر وچ دینى حکومت کى تشکیل دے بعض تاریخى تجربات کچھ زیادہ خوشگوار نئيں سن _ اس کى واضح مثال قرون وسطى وچ یورپ وچ قائم کلیسا کى حکومت اے کہ جس دے نتائج بہت تلخ سن _
اس نظریہ دے قائلین کى نظر وچ دین تے سیاست کى ترکیب دین دے چہرہ نو‏‏ں بگاڑ دیتى اے تے اس تو‏ں لوکاں دا دین نو‏‏ں قبول کرنا خطرے وچ پڑجاتاہے_ لہذا بہتر اے کہ دین نو‏‏ں سیاست تو‏ں جدا رکھیا جائے_ چاہے سیاست تے حکومت دے سلسلہ وچ دینى تعلیمات موجود ہى کیو‏ں نہ ہاں _ بنابراں اس گروہ دے بقول بحث
۴۲ اس وچ نئيں اے کہ دین سیاسى پہلو دا حامل نئيں اے بلکہ ایہ افراد سیاست تے حکومت وچ دینى تعلیمات کى دخالت وچ مصلحت نئيں سمجھدے _ انہاں دا عقیدہ اے کہ اگرچہ دین سیاسى جہات دا حامل ہى کیو‏ں نہ ہوئے تب بھى دینى حکومت کى تشکیل دے منفى تے تلخ نتائج کى وجہ تو‏ں اس قسم کى دینى تعلیمات تو‏ں ہتھ کھچ لینا چاہیے تے سیاست نو‏‏ں خالصة ً لوکاں اُتے چھڈ دیناچاہیے _
۳_ دینى حکومت دے مخالفین دا تیسرا گروہ اوہ اے جو امور سیاست وچ دین کى مداخلت کاکلى طور پرمخالف اے _ ایہ افراد سیاسى تے حکومتى امور وچ دین کى حکمرانى نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے _ انہاں کى نظر وچ گل ایہ نئيں اے کہ کیہ حکومتى امور او رمعاشرتى نظام دے متعلق دین دے پاس تعلیمات نيں یا نئيں ؟ بلکہ انہاں کى نظر وچ دین نو‏‏ں اجتماعى تے سیاسى امو رسے وکھ رہنا چاہیے اگرچہ اجتماعى تے سیاسى امور دے متعلق اس دے پاس بوہت سارے اصول تے تعلیمات ہى کیو‏ں نہ ہاں _ اس نظریہ کى بنیاد اُتے جے دین، سیاسى امور وچ اپنے لئے حکمرانى دا قائل ہوئے تے اس نے دینى حکومت تشکیل دینے دا کہیا ہوئے ،اور مختلف سیاسى امور وچ اپنى تعلیمات پیش بھى کى ہاں لیکن عملى طور اُتے سیاسى امور وچ دین کى حاکمیت نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا جا سکدا کیونجے سیاست او رمعاشرتى نظام مکمل طو ر اُتے انسانى تے عقلى امر اے او ردین اس وچ مداخلت کى صلاحیت نئيں رکھدا تے اس وچ دین نو‏‏ں دخیل کرنے دا واضح مطلب، انسانى علم تے دانش تے تدبر وعقل تو‏ں چشم پوشى کرنا اے _یہ افراد در حقیقت سیکو لر حکومت کى حمایت کردے اے تے مکمل طور اُتے سیکولرازم دے وفادار نيں _
سیاست تو‏ں اسلام کى جدائی
جداں کہ اشارہ ہوئے چکيا اے : دینى حکومت دے مخالفین دا پہلا گروہ ایہ اعتقاد رکھدا اے کہ اسلام نے اپنى تعلیمات وچ مسلماناں نو‏‏ں دینى حکومت کى تشکیل کى ترغیب نئيں دلائی _ان دا زور اس گل اُتے اے کہ
۴۳ آنحضرت (ص) مدینہ وچ کئی سال رہے لیکن کیہ تسيں (ص) نے اوتھ‏ے حکومت تشکیل دى ؟اگر مان بھى لیا جائے کہ حکومت قائم کى تھى سوال ایہ اے کہ کیہ اس حکومت دے قیام دا سرچشمہ فرمان الہى تے دعوت دینى تھى ؟ یا نئيں بلکہ اس دا سرچشمہ صرف عوام سن ،اور تشکیل حکومت دے سلسلہ وچ اسلامى تعلیمات خاموش سن ؟
تاریخى حقیقت ایہ اے کہ ہجرت مدینہ دے بعد آنحضرت (ص) نے اطراف مدینہ دے قبیلے نو‏‏ں اسلام کى دعوت دى تھى اوراک اتحاد تشکیل دتا کہ جس دا مرکز مدینة النبى تھا_
اس تو‏ں مسلماناں نے ہمیشہ یہى سمجھیا کہ آنحضرت (ص) نے مدینہ وچ حکومت بنائی تھی_ نبوت تے ہدایت وراہنمائی دے نال نال مسلماناں دے سیاسى امور کى باگ ڈور بھى آپ (ص) دے ہتھ وچ تھى آپ (ص) دے اس اقدام دا سرچشمہ وحى تے الہى تعلیمات سن او رآنحضرت (ص) کى سیاسى ولایت دا سرچشمہ فرمان الہى سی:
( النبى اولى بالمؤمنین من انفسهم )
نبى تمام مومنین تو‏ں انہاں دے نفس کى نسبت زیادہ اولى اے _ (سورہ احزاب آیت٦)
اساں آپ اُتے برحق کتاب نازل کى اے تاکہ آپ لو گاں دے در میان حکم خدا دے مطابق فیصلہ کرن_(سورہ نساء آیت ۱۰۵)