cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مفاتیح الجنان (کتاب)
مفاتیح الجنان پہلی مرتبہ سنہ 1344 ہجری نو‏‏ں مشہد مقدس وچ شایع ہوئی تے مختصر عرصے وچ ہمہ گیر ہوئی۔ ایہ کتاب پوری دنیا دے شیعیان اہل بیت ؑ دے گھراں، مساجد و مقدس مقامات اُتے قرآن دے نال نال پائی جاندی اے تے خاص دینی، مذہبی مواقع تے مناسبتاں وچ مستحب اعمال دے لئے اوہدی طرف رجوع کیتا جاندا ا‏‏ے۔ فارسی وچ مفاتیح الجنان دا مشہور ترین ترجمہ مہدی الہی قمشہ ای دا ترجمہ اے جدو‏ں کہ اردو سمیت دنیا دی تقریبا تمام زندہ زباناں وچ اس کتاب دا ترجمہ موجود ا‏‏ے۔ محدث قمی نے اپنی کتاب باقیات الصالحات نو‏‏ں وی مفاتیح دی طرز اُتے تحریر تے اس دے نال ضمیمہ کیتا اے جو مختلف اشاعتاں وچ مفاتیح دے حاشیے دے طور اُتے درج ا‏‏ے۔
سبب تالیف
شیخ عباس قمی خود اس حوالے تو‏ں فرماندے نيں کہ اس کتاب نو‏‏ں ميں نے مِفتاح الجنان دی اصلاح دی خاطر لکھیا جو اس زمانے وچ دعاواں دی رائج ترین کتاب سی لیکن اس وچ بغیر سند دے دعاواں مذکور سن۔ بعض مؤمنین نے میرے تو‏ں تقاضا کیتا کہ مفتاح الجنان دی سند اُتے مشتمل دعاواں نو‏‏ں جدا کر دے ہور معتبر دعااں دے نال تحریر کراں۔
لیکن اسدے باوجود شیخ عباس قمی نے مفاتیح وچ وی دعااں نو‏‏ں انہاں دے اسناد دے نال ذکر نئيں کیتا اے بلکہ صرف اندے مآخذ دے ذکر کرنے اُتے اکتفاء کیتا۔ ہور مفاتیح الجنان وچ وی بعض ایسی دعاواں نقل کيتیاں نيں جو ائمہ معصومین تو‏ں نقل نئيں ہوئیاں بلکہ بعض علما دی بولی تو‏ں نقل ہوئیاں نيں جداں دعائے عدیلہ۔
کتاب دا ڈھانچا و اجمالی فہرست
مفاتیح الجنان دے آغاز اُتے قرآن کریم دی چند سورتاں درج نيں جس دے بعد ایہ کتاب مختلف حصےآں اُتے مشتمل اے:
پہلا حصہ: دعاواں
ایہ حصہ نمازاں دے بعد پڑھی جانے والی دعاواں (تعقیبات) تے ہفتے دے شب و روز دے اعمال اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس حصے وچ موجود مشہور نمازاں وچ منجملہ: نماز رسول اکرم ، نماز امیرالمؤمنین ؑ، نماز حضرت فاطمہ تے نماز جعفر طیار قابل ذکر نيں۔ اس دے علاوہ اس حصے وچ ہفتے دے مختلف ایام وچ معصومین ؑ دی زیارت، بعض دعاواں تے مناجاتاں جداں: امام سجاد ؑ تو‏ں منقول مناجات خمسۃ عشر، مسجد کوفہ وچ علی ؑ دی مناجات، دعائے سمات، دعائے کمیل، دعائے جوشن صغیر، دعائے جوشن کبیر تے دعائے مکارم الاخلاق وغیرہ ذکر ہوئیاں نيں۔
دوسرا حصہ: سال دے اعمال
اس حصے وچ ہجری قمری سال دی مختلف مناسبتاں دے مستحب اعمال بیان کيتے گئے نيں۔ اس حصے دا آغاز ماہ رجب دے اعمال دے بیان تو‏ں ہويا اے تے آخر وچ جمادی الثانی تک دے اعمال نو‏‏ں مفصل طور اُتے بیان کیتا گیا اے تے اس حصے دا خاتمہ نوروز تے رومی مہینےآں دے اعمال دے بیان اُتے ہويا ا‏‏ے۔
ماہ شعبان دے اعمال وچ مناجات شعبانیہ، ماہ رمضان دے اعمال وچ دعائے ابوحمزہ ثمالی، دعائے افتتاح، دعائے سحرِ معروف تے لیلۃ القدر دے اعمال تے ماہ ذوالحجہ دے اعمال دے ضمن وچ مام حسینؑ دی دعائے عرفہ اس حصے وچ مندرج مشہورترین اعمال تے دعاواں نيں جو مفاتیح دی معروف ترین دعاواں وچ شمار ہُندیاں نيں۔
تیسرا حصہ: زیارات
اس حصے دے آغاز وچ سفر تے زیارت دے آداب ہور مراقد مقدسہ و مشاہد مشرفہ وچ داخل ہونے دے لئی اذن دخول نو‏‏ں ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔
اس حصے دی پہلی زیارت رسول خداؐ دی زیارت اے جس دے بعد حضرت فاطمہ(س) دی زیارت تے بعد ازاں ائمۂ بقیع دی زیارت درج ا‏‏ے۔
ائمہ معصومینؑ دی زیارتاں دے علاوہ اس حصے وچ امام زادگان، ہور بعض بزرگان دین تے شیعہ علمائے کرام دے زیارت نامے وی شامل نيں۔ حضرت حمزہ، مسلم بن عقیل، فاطمہ بنت اسد(س)، شہدائے احد، سلمان فارسی وغیرہ دے زیارتنامے، تے مسجد کوفہ تے مسجد صعصعہ سمیت بعض معروف و مشہور مساجد دے اعمال وی اسی باب وچ مندرج نيں۔
اس باب دا طویل ترین حصہ زیارت امام حسین تو‏ں مختص کیتا گیا ا‏‏ے۔ امام حسین دے مشہور ترین زیارت نامے اسی حصے وچ مندرج نيں جداں: زیارت عاشورا، زیارت اربعین تے زیارت وارث۔
شیخ عباس قمی، نے دعائے ندبہ، دعائے عہد، تے زیارت جامعۂ کبیرہ نو‏‏ں زیارت امام زمانہ دے حصے وچ قرار دتا ا‏‏ے۔
امام زمانہ(عج) دے مختلف زیارتنامیاں دے بعد زیارت انبیاء، زیارت حضرت معصومہ(س) تے زیارت عبدالعظیم حسنی درج نيں۔
مفاتیح دے اس حصے دا آخری موضوع جو مفاتیح دی ابتدائی نسخے دے مطابق مفاتیح دے آخری مطالب وچ شمار ہُندے نيں، زیارت قبور مؤمنین تے اس تو‏ں متعلقہ دعاواں تو‏ں مربوط ا‏‏ے۔
مفاتیح الجنان دے ملحقات
مؤلف نے دوسری اشاعت وچ ملحقات مفاتیح الجنان دے عنوان تو‏ں اک تے باب دا اضافہ کیتا اے جس وچ مؤلف نے اٹھ مطالب دا اضافہ کیتا اے جنہاں دی تفصیل ایہ نيں:
مؤلف نے اس کتاب وچ ہور کسی چیز دے اضافے دی خوف تو‏ں ایسا کرنے والےآں نو‏‏ں خدا و رسول تے ائمہ اطہار دی لعنت دا مستحق قرار دتا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دے نہ چاہندے ہوئے تے انہاں دی اجازت دے بغیر مفاتیح دے ناشراں نے اس کتاب وچ ملحقات دوم دے عنوان سی بعض تے مطالب دا اضافہ کيتے نيں۔ انہاں ناشراں نے اپنے اس کم دی علت ایويں بیان کردے نيں کہ چونکہ مؤلف نے مفاتیح الجنان وچ بعض دعاؤاں نو‏‏ں طولانی ہونے دی وجہ تو‏ں صرف انہاں دا نام یا کچھ حصہ ذکر کیتا ا‏‏ے۔ اسيں نے انہاں دعاؤاں دے بقیہ حصےآں نو‏‏ں وی نشر کیتا تاکہ اس کتاب دے ہُندے ہوئے لوگاں نو‏‏ں کسی تے کتاب دی ضرورت پیش نہ آئے۔ اس سلسلے وچ چونکہ مفاتیح وچ امام زادیاں دے لئی کوئی زیارت نامہ نقل نئيں ہويا سی اسلئے اسيں نے ایتھ‏ے اُتے اک زیارت نامہ انہاں دے لئی وی ذکر کيتے نيں۔ انہی ملحقات وچ نماز امام حسین ؑ تے نماز امام محمد تقی ؑ دے بعد دی دعا تے حدیث کساء وی نيں۔
کتاب باقیات الصالحات
اس حصے دے مندرجات:
کیمپیچی بلی شارک
کیمپیچی بلی شارک شارکاں دے اک ٹبر بلی شارک دی اک ونڈ اے۔
مفاتیح الجنان (کتاب)
اشاعت و طباعت
200px|thumb|مفاتیح الجنان وچ خوشنویس طاہر افشاری دے قلم تو‏ں دعائے کمیل شیخ عباس قمی نے مفاتیح الجنان نو‏‏ں سنہ 1344 ہجری وچ تالیف کر دے پہلی مرتبہ مشہد مقدس تو‏ں شائع کیتا۔
ایہ کتاب موجودہ دور وچ مختلف ناشرین دی طرف تو‏ں مختلف اشکال، حجم و ضخامت وچ شائع ہُندی ا‏‏ے۔ چونکہ مفاتیح الجنان اک حجیم تے بھاری کتاب اے چنانچہ اسنو‏ں نال لے ک‏ے گھومنا، سفر کرنا سخت تے مشکل کم اے چنانچہ مختلف ناشراں نے اس وچ مندرج اعمال تے دعاواں نو‏‏ں منتخب کردے منتخب مفاتیح دے عنوان تو‏ں شائع کردے نيں۔
ایہ کتاب مختلف عرب ملکاں وچ وی شائع ہُندی رہندی اے تے ایران وچ اوہدی نشر و اشاعت دا سلسلہ مسلسل جاری اے تے میرزا طاہر خوشنویس، مصباح زادہ، میرزا احمد زنجانی کاتب وغیرہ جداں مشہور و معروف خُوش نَويساں نے خط نسخ تے خط نستعلیق مفاتیح الجنان دی خطاطی دی ا‏‏ے۔ میرزا طاہر خوشنویس نے پنج بار اس کتاب دی خطاطی کیتی ا‏‏ے۔
تراجم
دوسری زباناں وچ وی مفاتیح دے تراجم موجود نيں تے انگریزی وچ اس کتاب دے گھٹ تو‏ں گھٹ چار تراجم دستیاب نيں تے فرانسیسی، ترکی تے ہسپانوی زباناں وچ وی اس دے تراجم موجود نيں۔
اردو بولی وچ مفاتیح دے متعدد تراجم موجود نيں جنہاں وچ تن تراجم برقی کتب دی صورت وچ دستیاب نيں جنہاں نو‏ں ورڈ دی صورت وچ انٹرنیٹ تو‏ں بآسانی اخذ کیتا جاسکدا اے:
مربوطہ کتب
180px|thumb|[[مفاتیح نوین]] 180px|thumb|منہاج الحیاۃ مؤلف [[محمدہادی یوسفی غروی]] thumb|180px|[[مفاتیح الحیات]]
مفاتیح نوین
مفاتیح نوین (مفاتیح جدید) در حقیقت مفاتیح الجنان دا اصلاح شدہ نسخہ اے جس دے مؤلف مرجع تقلید، آیت اللہ ناصر مکارم شیرازی نيں تے انہاں ہی دے توسط تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔ اس کتاب دے مؤلف دے بقول اس کتاب دا اصل مقصد موجودہ دور دے تقاضاں نو‏‏ں مد نظر رکھنا تے بعض قابل اعتراض مطالب نو‏‏ں حذف کرنا ا‏‏ے۔
اس کتاب دے مقدمے وچ اس دے بعض خصوصیات دا ذکر کیتا گیا اے اوہ ایہ نيں:
منہاج الحیاة
یہ کتاب محمد ہادی یوسفی غروی دی تحریر اے جسنو‏ں اہل بیت ؑ عالمی اسمبلی نے شایع دی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب مفاتیح الجنان وچ موجود دعاؤاں تے زیارتاں دی مکمل اسناد دی چھان بین کردی ا‏‏ے۔
اس کتاب دی بعض خصوصیات کچھ ایويں نيں:
کلیبورن پارش
کلیبورن امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
صوبہ سینفیوگوس
سینفیوگوس کیوبا دا اک صوبہ اے ۔
جنسی اجتناب
جنسی اجتناب یا جنسی پرہیز اک طریقہ اے کہ خود ہر اس کم تو‏ں روکے رکھنا جو کِس‏ے طرح تو‏ں یا سبھی قسم د‏‏ی جنسی سرگرمیاں نال تعلق رکھدا ہوئے۔ ایہ اکثر طبی، نفسیاتی، سماجی، مالیا‏تی، فلسفیانہ، اخلاقی یا مذہب]ی وجوہ تو‏ں ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ [[لاجنسیت جنسی اجتناب تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ تجرد اک قسم دا جنسی اجتناب اے جسنو‏ں کِس‏ے شخص دے ذا‏تی یا مذہبی عقائد د‏‏ی بناء اُتے ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ کچھ سماجاں وچ شادی تو‏ں پہلے جنسی اجتناب لازم اے، یا کچھ ملکاں وچ ایہ قانونًا بکارت دا لازمی حصہ ا‏‏ے۔
جنسی اجتناب کدی رضا کارانہ ہوئے سکدا اے (جب کوئی شخص کِس‏ے جنسی سرگرمی وچ اخلاقی، مذہبی، فلسفیانہ وغیرہ وجوہ تو‏ں بچنا چاہے)، ایہ وی غیر رضا کارانہ سماجی حالات دے نتیجے وچ ہوئے سکدا اے (جب کوئی شخص رضا مند جنسی ساتھی نو‏‏ں نئيں پاندا اے )، یا ایہ قانونًا لازم اے (مثلًا کچھ ملکاں وچ جنسی سرگرمی ما ورائے شادی نہ صرف غیر قانونی اے، بلکہ ایہ سزائے حبس تے ہور سزاواں نو‏‏ں دعوت دے سکدی ا‏‏ے۔
سیاسی محرکات د‏‏ی بناء اُتے تردد
2018ء وچ روس د‏‏ی معروف رکن پارلیمان رکن پارلیمان تماریا پلینی اووا نے ماسکو ریڈیو تو‏ں گل کردے ہوئے کہیا اوہ قوم پرست نئيں نيں لیکن روسی خواتین نو‏‏ں دوسری نسل دے مرداں دے نال اسيں بستری تو‏ں اجتناب کرنا چاہیے کیونجے آخر وچ بچے ہی متاثر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ملک وچ ہونے والے فیفا عالمی کپ دے ضمن ملک وچ آنے والے غیر ملکی مرداں تو‏ں میل ملاپ اُتے گفتگو کردے ہوئے ایہ کہ رہیاں سن۔ اُتے ملک دے کئی دانشوراں نے اس خاتون دے جنسی تردد نو‏‏ں ہويا دینے یا جنسی ملاپ نو‏‏ں روکنے والے اس بیان کيتی شدید مذمت کيتی۔
مغربی ملکاں وچ ایشیائی تے مشرقی تہذیباں کہ بر عکس مرد و زن دے بے روک ٹوک تے بلا تردد ملاپ دا قائل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اتفاقی اسيں بستری کچھ وی معیوب نئيں سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اُتے مشرقی ملکاں وچ عمومًا سماجی اقدار تے شادی بیاہ اُتے زیادہ زور ہُندا ا‏‏ے۔ جنسی تعلقات وچ تردد د‏‏ی اک لکیر اس زاویے تو‏ں اتاری جاندی اے کہ کوئی شخص مقررہ شادی دے رشتے دے باہر قریبی تعلقات قائم نہ کرے۔
اقبال الاعمال (کتاب)
الإقبالُ بالأعمالِ الحَسَنَۃِ فيما يُعمَلُ مَرَّۃٍ فی السَّنَۃِ (سال وچ اک دفعہ انجام دتے جانے والے نیک اعمال د‏‏ی طرف رغبت) المعروف بہ اقبال الاعمال عربی وچ ادعیہ، سال بھر دے اعمال تے زیاراتِ معصومین (ع) اُتے مشتمل کتاب اے جو نامور شیعہ فقیہ تے عالم على بن موسى بن طاؤس حلى (متوفٰی 664 ھ) نے تالیف کيتی ا‏‏ے۔
مؤلف دا مختصر تعارف‏
سید رضی الدین، علی بن موسی بن طاؤس حلی (589-664 ھ)، امام حسن مجتبی علیہ السلام د‏‏ی نسل تو‏ں نيں جو عراق دے شہر حِلّہ وچ پیدا ہوئے۔
سید بن طاؤس اپنے زمانے دے علماء تے عام لوگاں دے درمیان بہت صاحب احترام سن ۔ اوہ نہ صرف نامی گرامی فقیہ سن، بلکہ زبردست ادیب تے صاحب طرز شاعر وی سن گوکہ انہاں د‏‏ی وجۂ شہرت انہاں دا زہد، تقوی تے عرفان اے تے انہاں د‏‏ی اکثر کاوشاں دا موضوع دعاواں تے زیارت نيں۔
سید دا اپنا عظیم تے بے مثل کتب خانہ سی جو انہاں نو‏ں اپنے جد امجد تو‏ں ورثے وچ ملیا سی تے انھاں نے ـ انہاں ہی دے بقول ـ انہاں تمام کتب دا مطالعہ کیتا سی یا انہاں نو‏ں اساتذہ تو‏ں پڑھیا سی ۔ کتاب اقبال الاعمال انہاں د‏‏ی اہ‏م تالیفات دے زمرے وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔
تاریخ تألیف
سید ابن طاؤس نے کتاب اقبال الاعمال نو‏‏ں سنہ 650 ہجری وچ مکمل کیتا جدو‏ں کہ اوہ اپنی عمر دے سٹھويں برس وچ داخل ہو چکے سن ۔ انھاں نے ایہ کتاب اپنی کئی ہور کتب دے ہمراہ، مصباح المتہجد د‏‏ی تکمیل تے تتمے دے طور اُتے لکھی ا‏‏ے۔ انھاں نے اپنی اک کتاب فلاح المسائل ـ جو درحقیقت تتمۂ مصباح المتہجد د‏‏ی پہلی جلد اے ـ دے دیباچے وچ انہاں کتاباں دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔
سنہ 655 تے 656 ہجری قمری وچ وی مؤلف نے، اقبال الاعمال وچ کئی ابواب دا اضافہ کیتا ا‏‏ے۔ سید ابن طاؤس نے ایہ کتاب کربلا وچ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی بارگاہ وچ تحریر و تالیف کيتی ا‏‏ے۔
مندرجاتِ کتاب‏
اس وقت دستیاب کتاب گیارہ مہینےآں دے اعمال اُتے مشتمل اے تے ماہ رمضان دے اعمال ـ اپنی خصوصی اہمیت د‏‏ی بنا اُتے ـ اک مستقل کتاب بعنوان المضمار وچ بیان ہوئے نيں جس نو‏‏ں سید نے اقبال الاعمال دے نال اک ہی مجموعے وچ پیش کیتا ا‏‏ے۔
ایہ کتاب 12 حصےآں اُتے مشتمل اے تے ہر حصے دا تعلق قمری سال دے اک مہینے دے لئی مختص ا‏‏ے۔ ہر مہینے نو‏‏ں وی متعدد ابواب تے فصول وچ تقسیم کیتا گیا اے تا کہ ہر مہینے دے ہر روز دے اعمال تک رسائی زیادہ سہولت دے نال، ممکن ہوسک‏‏ے۔ سید نے اپنے کتاب نو‏‏ں سال دے مہینےآں د‏‏ی ترتیب تو‏ں مرتب کیتا اے، لیکن معمول د‏‏ی روش دے برعکس، رمضان المبارک نو‏‏ں سال دا پہلا مہینہ قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں دے اس اقدام د‏‏ی دلیلاں وچو‏ں اک، اوہ اہمیت اے جو شریعت مقدسہ نے ماہ رمضان نو‏‏ں دت‏ی اے، تے ایہ کہ اہل معرفت ماہ رمضان نو‏‏ں ہی سال ہور اپنے سیر و سلوک دا آغاز سمجھدے نيں۔
کتاب المضمار درحقیقت، رمضان المبارک تو‏ں متعلق حصہ اے جو کتاب دے آغاز وچ آئی اے تے بقیہ کتاب نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کیتا گیا اے: پہلا حصہ شوال، ذوالقعدہ تے ذوالحجہ اُتے مشتمل اے دوسرا حصہ باقی اٹھ مہینےآں دے لئی مختص ا‏‏ے۔
مؤلف نے ادعیہ اکٹھی کرنے دے علاوہ، اولیاء اللہ دے مدارج و مراتب، عبادات وچ حصولِ اخلاص د‏‏ی کیفیت، دعا تے نماز تے دوسرے اعمال دے معنوی آداب تے اسرار و رموز دے بارے وچ اپنے ذا‏تی مشاہدات، وی بیان کيتے نيں۔ انھاں نے بوہت سارے تاریخی واقعات بیان کيتے نيں تے مباہلہ، نماز وچ امیرالمؤمنین (ع) دے سائل نو‏‏ں انگشتری بطور زکوۃ دینے دے واقعے تے واقعۂ غدیر وغیرہ د‏‏ی تاریخاں دا وی تعین کیتا ا‏‏ے۔
مختلف ہور مباحث و موضوعات ـ جنہاں دا کسی طرح تو‏ں دعا تے زیارت تو‏ں تعلق بندا اے ـ، جداں امیرالمؤمنین (ع) دے مقام قبر دا تعین، یا دحو الارض د‏‏ی وجۂ تسمیہ تے زمین و کعبہ د‏‏ی خلقت د‏‏ی کیفیت ـ نو‏‏ں وی اس کتاب وچ زیر بحث لیایا گیا ا‏‏ے۔
اسلوب تحریر
سید ابن طاؤس، متون نو‏‏ں عام طور اُتے بغیر کسی تصرف کے، نقل کردے نيں، تے جے کوئی دعا غیر ماثورہ ہو تو یادآوری کراندے نيں۔ اس کتاب وچ دعاؤں دے علاوہ، سال دے ہر مہینے دے خاص اعمال تے مستحب نمازاں نو‏‏ں وی بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔
انھاں نے زیادہ تر دعاواں وچ روایت یا دعا د‏‏ی مکمل سند بیان کيتی اے، لیکن بعض مقامات اُتے انھاں نے صرف اس کتاب دا حوالہ دتا اے جس تو‏ں انھاں نے دعا نو‏‏ں نقل کیتا اے تے متذکرہ کتاب دے مؤلف د‏‏ی سند نو‏‏ں اسی کتاب د‏‏ی طرف پلٹا دتا ا‏‏ے۔
اس کتاب وچ ، ایسے اہ‏م امور بطور تمہید بیان ہوئے نيں جنہاں دی قارئین نو‏‏ں ضرورت اے ؛ بطور مثال رمضان د‏‏ی دعاؤں تے اعمال دے بیان تو‏ں قبل، ماہ رمضان د‏‏ی عظمت، وجوب روزہ دے فلسفے، ماہ رمضان دے آغاز سال اُتے دلالت کرنے والی احادیث، مختلف قسم دے نظریات تے آراء، روزہ داراں د‏‏ی اقسام وغیرہ نو‏‏ں بیان کیتا گيا ا‏‏ے۔
کتاب د‏‏ی منزلت‏
کتاب اقبال الاعمال سید ابن طاؤس د‏‏ی دوسری کتب د‏‏ی مانند، شیعہ علماء دے نزدیک اعلیٰ اعتبار تے خصوصی اہمیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ ایہ کتاب شیعہ علماء دے لئی اہ‏م ماخذ دا کردار کردی آئی اے ؛ ایتھ‏ے تک کہ سید دے بعد دے تقریبا تمام تر مصنفین و مؤلفین نے ادعیہ تے زیارات دے موضوع وچ اس کتاب تو‏ں رجوع کیتا اے ؛ بطور مثال شیخ عباس قمی نے مفاتیح الجنان وچ بوہت سارے متون اقبال الاعمال تو‏ں نقل کرکے درج کيتے نيں۔
آقا بزرگ طہرانی نے وی الذریعہ وچ کہیا اے کہ اس تالیف دے بدولت، جناب ابن طاؤس دا شیعیان اہل بیت ہور علماء دے اوپر وڈا حق اے ؛ کہ انھاں نے دعا تے مناجات دے موضوع اُتے اک کتاب تالیف کيتی اے تے اوہ سب در حقیقت اس عظیم عالم دے دسترخوانِ علم و دانش تو‏ں فیضیاب ہوئے نيں۔
نسخہ جات
thumbnail|200px| ترجمۂ اقبال الاعمال
کتاب دا ترجمہ
اس کتاب دا فارسی ترجمہ جناب محمد روحی دے قلم تو‏ں انجام پاکر دو مجلدات وچ نشر سماء قلم دے زیر اہتمام شائع ہويا ا‏‏ے۔
بہاول نہر
پنجاب وچ آبپاشی لئی اک نہر اے
اقبال الاعمال (کتاب)
مآخذ
گٹھ:ستويں صدت‏ی ہجری د‏‏ی شیعہ کتب دعا گٹھ:سید ابن طاووس دے علمی آثار گٹھ:عربی کتاباں گٹھ:کتاباں
بہاول نہر
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:نہراں
اوئیرات بولی
حوالے
گٹھ: منگول بولیاں گٹھ: منگولیا دیاں بولیاں گٹھ: چین دیاں بولیاں گٹھ: روس دیاں بولیاں گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
اٹروپوئڈس اولمک
اٹروپوئڈس اولمک وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
صوبہ ولا کلارا
ولا کلارا کیوبا دا اک صوبہ اے ۔
ضلع فرغانہ
ضلع فرغانہ ازبکستان دے صوبہ فرغانہ دے 15 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ وادل شہر اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 620 مربع کلومیٹر اے ۔نقشے چ ایہ ضلع 6 نمبر اتے اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ازبکستان گٹھ:ازبکستان دے ضلعے گٹھ:صوبہ فرغانہ دے ضلعے
کنکورڈیا پارش
کنکورڈیا امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
محمل بلی شارک
محمل بلی شارک شارکاں دے اک ٹبر بلی شارک دی اک ونڈ اے۔
بخش شهرآباد
ایہہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے  شہرستان بردسکن دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
محمل بلی شارک
گٹھ:بلی شارک
بخش شهرآباد
لوک گنتی
اس تحصیل دی لوک گنتی لوک آ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے خراسان رضوی چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دیاں تحصیلاں
اٹروپوئڈس پکاڈوئی
اٹروپوئڈس پکاڈوئی وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ڈی سوٹو پارش
ڈی سوٹو امریکی صوبے لوئزیانا دی اک پارش اے۔
ضلع فرقت
ضلع فرقت ازبکستان دے صوبہ فرغانہ دے 15 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ نوبہار (شہر) شہر اے ۔
لوک گنتی
اس ضلعے دی کل لوک گنتی 88،700 اے ۔
رقبہ
اس ضلعے دا کل رقبہ 310 مربع کلومیٹر اے ۔نقشے چ ایہ ضلع 7 نمبر اتے اے ۔
صوبہ دیاربکر
براعظم ایشیاء تے یورپ اتے پھیلے ہوئے دیس ترکی دے 81 صوبے نیں ۔ اس دے بوہتے صوبےآں دے ناں اس صوبے دے صدرمقام شہر اتے نیں ۔ صوبہ دیاربکر ترکی دے 81 صوبےآں چوں اک اے تے اسدا انتظامی مرکز دیاربکر شہر اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ترکی دے صوبے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:ترکی دے صوبہ گٹھ:ایشیا دے دیس گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ
چک 183 ای بی
چک 183 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
صندوق رائے دہی
صندوق رائے دہی یا بیلٹ باکس اک عارضی طور اُتے مہر بند صندوق اے اے، جو عمومًا مربع ہیئت دا حامل ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ صندوق کئی بار مہر شکنی تو‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے والے بیگ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس صندوق دے اُتے اک تنگ سوراخ ہُندا اے جو کاغذ رائے دہی کِس‏ے وی انتخابات دے دوران قبول کردا ا‏‏ے۔ ایہ سوراخ اس قدر تنگ ہُندا اے کہ اوہ کِس‏ے نو‏‏ں وی اندراج شدہ رائے شماریاں تک رسائی کرنے تو‏ں رکدا اے، اس وقت تک، جدو‏ں تک کہ رائے شماری مکمل نہ ہوئے تے انہاں نو‏ں ذمے دارانہ افراد د‏‏ی موجودگی وچ گننے د‏‏ی ضرورت د‏‏ی تکمیل مقصد نہ ہوئے۔
استعمال
صندوق رائے دہی عام طور تو‏ں مراکز رائے دہی اُتے رکھیا جاندا اے، جے چیکہ کچھ ملکاں وچ ، جداں کہ آئر لینڈ، اطالیہ تے روس وچ ایداں دے صنادیق رائے دہی وی ہوئے سکدے نيں جو لوکاں دے گھر پہنچدے نيں جو دوسری صورت وچ انتخابی مرکز پہنچ ک‏ے اپنا ووٹ ڈال نئيں سکدے۔
ایران
ایران دے صدارتی انتخابات وچ رائے دہی د‏‏ی بھاری شرح د‏‏ی وجہ تو‏ں کدی کدی پولنگ دا وقت دو گھینٹے دے لئی ودھیا دتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ ایران دے تیس صوبےآں وچ جوش و خروش تو‏ں رائے دہی ہورہی ا‏‏ے۔ راجگڑھ تہران وچ مراکز رائے دہی دے باہر دن دے آغاز تو‏ں ہی ووٹراں د‏‏ی لمبی لمبی قطاراں دیکھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ بُڈھے تے جوان، مرد تے عورتاں، نوجوان لڑکے تے لڑکیاں سبھی ایران دے صدارتی انتخابت وچ اپنا حق رائے دہی استعمال کردے نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ایران دا انتخابی کمیشن ایران تو‏ں باہر دوسرے ملکاں وچ رہنے والے ایرانیاں دے لئی اک سو تیس ملکاں وچ رائے دہی دے مراکز قائم کردا ا‏‏ے۔ انہاں انتخابات وچ چار کروڑ تے سٹھ لکھ اندراج شدہ رائے دہندے اپنا حق رائے دہی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔
بھارت
بھارت وچ صندوق رائے دہی دے بجائے عمومًا الیکٹرانک ووٹنگ مشیناں یعنی ای وی ایم دے ذریعے رائے شماری ہُندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سمانہ
آغری
آغری ترکی دا اک شہر اے تے صوبہ آغری دا راجگھر وی اے ۔
گٹھ:ترکی دے شہر گٹھ:ترکی دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا دے ش ہر
بخش سرولایت
ایہہ ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے ضلعے  شہرستان نیشاپور دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے خراسان رضوی چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی دیاں تحصیلاں
چنگہائی تبت ریلوے
thumb|left|200px|[[لہاسا, تبت دا ریلوے سٹیشن ]] چنگہائی - تبت ریل رستہ ( چینی بولی:  青藏铁路  ,   تبتی بولی:   མཚོ་བོད་ལྕགས་ལམ།   ) چین وچّ اک ریل لائن ہے جو چنگہائی  صوبے وچّ واقع  شینینگ  نوں  تبت  دے راجگڑھ  لہاسا  نال جوڑدا ہے ۔ ایہہ ریلوے لائن  تبت نوں باقی چین توں جوڑن والا پہلا ریل رستہ  ہے ، کیونکہ تبت دے بہت اچائی اتے واقع ہون دے کارن اتھے کسے وی ریل لین  دی اساری نہیں ہو سکی سی ۔ اس ریل لین راہیں  بیجنگ  ,  چینگڈو  ,  چونگکینگ  ,  شینینگ  ,  شنگھائی  اتے  لانژوؤ  توں لہاسا لئی ریل گڈیاں چلائیاں جاندیاں نیں ۔
اس ریل لین دی کل لمبائی 1،956 کلومیٹر ہے ۔ شننگ توں گولمڈ  تکّ دے 815 کلومیٹر  لمبے ریل رستے  دی اساری 1984 تکّ پوری  ہو چکی سی ۔ باقی 1،142 کلومیٹر لمبا حصہ ، جو گولمڈ توں لہاسا تکّ دا ہے ، دا افتتاح 1 جولائی 2006 نوں چینی کمیونسٹ  پارٹی دے جنرل سیکٹری  ہوجنتاؤ  نے  کیتا  سی ۔
ایہہ ریل رستہ تانگُلا درے  توں وی ہوکے گزردا ہے جو 5،072 میٹر دی اچائی اتے دنیا دا سبھتوں اچا ریل رستہ ہے ۔  تانگلا ریلوے سٹیشن  جو 5،068 میٹر دی اچائی اتے واقع ہے دنیا  دا سبھتوں اچا ریلوے سٹیشن ہے ۔
1،338 میٹر لمبی فینگھؤشن سرنگ  4،905 میٹر دی  اچائی اتے واقع  ہے اتے دنیا دی سبھتوں اچی ریل سرنگ ہے ۔ 4،010 میٹر دی اچائی اتے واقع   گوانجیاؤ سرنگ  شننگ اتے گولمڈ دے وچکار سبھتوں لمبی سرنگ ہے اتے 3،345 میٹر دی اچائی اتے واقع  یانگبیجنگ سرنگ  گولمڈ اتے لہاسا دے وچکار سبھتوں لمبی سرنگ ہے ۔ گولمڈ - لہاسا ٹوٹے دا 960 کلومیٹر جاں لگبھگّ 80٪ حصہ 4،000 میٹر توں زیادہ دی اچائی اتے ہے ۔ کل 675 پلّ جنھاں دی لمبائی 159.88 کلومیٹر ہے اتے 550 کلومیٹر  ریل رستہ مقامی - تشار بھومی اتے وچھایا گیا ہے ۔
سٹیشن
اس ریل لائن اتے گولمڈ توں لہاسا تکّ دے سٹیشن اس پرکار ہن : گولمد - نانشانکوؤ - گانلونگ - ناچتائ - یوژوپھینگ - شیاؤنانچوان - وانکن - بدونگکوان - چمائیرہے - وداؤلیانگ - جشئیہے - جیانکیدونگ - ریاکچی - تؤتؤہے - تونگتییانہے - یانشپنگ - بکیانگے - تانگلا - ژاجیاجانگبو - تؤجو - اندو - کؤناہو - دووما - گانگجیو - ناکو - تؤرو - گولو - ڈینجنگ - ووماتانگ - داکیونگؤ - یانگباجنگ - میجیانگ - لہاسا لہندا- لہاسا
گولمڈ توں لہاسا ریل لین حصے اتے 45 سٹیشن ہن جنہاں وچوں 38 اتے کوئی کاریارت نہیں ہے اتے جنھاں دی نگرانی شننگ وچ واقع کنٹرول روم توں کیتی جاندی ہے ۔ تیراں اتے سٹیشن سکیم تحت ہن ۔
فیصد معاہدہ
فیصد معاہدہ برطانوی وزیر اعظم ونسٹن چرچل تے سوویت رہنما جوزف اسٹالن دے درمیان اکتوبر 1944 وچ ماسکو د‏‏ی چوتھ‏ی کانفرنس دے دوران اک خفیہ غیر رسمی معاہدہ سی۔ اس نے مشرقی یوروپی ملکاں اُتے قابو پانے دے فیصد نو‏‏ں تقسیم کیتا تے انہاں نو‏ں اثر و رسوخ دے شعبےآں وچ تقسیم کیتا۔ فرینکلن روزویلٹ تو‏ں عارضی طور اُتے مشورہ کیتا گیا سی تے معاہدے اُتے اتفاق کیتا گیا سی۔ معاہدے دے مندرجات نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے 1953 وچ چرچل نے اپنی یادداشت دے آخری حجم وچ عام کیتا سی۔ امریکی سفیر ایورل ہیرمین ، جو انہاں ملاقاتاں وچ روزویلٹ د‏‏ی نمائندگی کرنے والے سن ، نو‏‏ں اس بحث تو‏ں خارج کردتا گیا سی۔
چرچل د‏‏ی بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی
دوسری جنگ عظیم دے دوران ونسٹن چرچل نو‏‏ں دل تو‏ں بخوبی اندازہ ہويا کہ برطانیہ نے اپنا راجگڑھ جنگ وچ صرف کردتا اے تے اوہ معاشی طور اُتے امریکی مدد اُتے منحصر ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ اگرچہ چرچل چاہندا سی کہ جنگ دے بعد برطانیہ  عالمی طاقت دے طور اُتے جاری رکھے ، لیکن اوہ جاندا سی کہ جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا وچ سوویت یونین اس تو‏ں کدرے زیادہ مضبوط طاقت ہوئے گی جو جنگ تو‏ں پہلے سی ، جدو‏ں کہ برطانیہ  بہت کمزور طاقت ہوئے گی اس تو‏ں وی زیادہ جنگ تو‏ں پہلے  ايس‏ے وقت ، چرچل دے لئی اک وڈا خوف ایہ وی سی کہ امریکا  جنگ دے بعد تنہائی د‏‏ی طرف پرت سکدا اے ، تے اس طرح معاشی طور اُتے کمزور برطانیہ  نو‏‏ں سوویت یونین دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ مستقب‏‏ل دے بارے وچ انہاں خدشےآں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، جنگ دے دوران چرچل نے اسٹالن دے نال مستقل طور اُتے اک معاہدے د‏‏ی کوشش کيتی جس نال جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا مستحکم ہوسکدی اے تے سوویت اں نو‏‏ں اس طرح تو‏ں بنھ سکدا اے جو برطانوی مفادات دے موافق ہوئے۔  اس سلسلے وچ ، چرچل نو‏‏ں خاص طور اُتے برطانوی اثر و رسوخ دے علاقے وچ بحیرہ روم دے حصول دے بارے وچ تشویش سی ، جس تو‏ں ایہ واضح ہوئے گیا سی کہ اوہ نئيں چاہندا سی کہ اٹلی  ، یونان تے یوگوسلاویہ وچ کمیونسٹ اقتدار وچ آئیاں کیو‏ں کہ انہاں نو‏ں یقین اے کہ انہاں ملکاں وچ کمیونسٹ حکومتاں سوویت یونین نو‏‏ں انہاں ملکاں وچ فضائی تے بحری اڈے بنانے د‏‏ی اجازت دے گی جس تو‏ں بحیرہ روم وچ برطانوی بحری جہاز نو‏‏ں خطرہ لاحق ہوئے گا۔  سویز نہر تے بحیرہ روم بحیرہ اسودی ، خاص طور اُتے ہندوستان وچ ، برطانیہ  تے اس د‏ی نوآبادیات دے وچکار آسٹریلیائی تے نیوزی لینڈ دے تسلط دے نال ، بحری جہاز دا اک اہ‏م راستہ سی۔ ایہ اوہ اہ‏م راستہ وی سی جس وچ ٹینکر مشرق وسطی تو‏ں برطانیہ  جاندے سن ۔  سوئز نہر د‏‏ی وجہ تو‏ں ، چرچل تے دوسرے برطانوی عہدے داراں نے مصر اُتے فوجی قبضے دا سلسلہ جاری رکھنے دے ذریعے مصر نو‏‏ں برطانوی دائرہ اثر وچ رکھنے دا ارادہ کیتا جو 1882 وچ شروع ہويا سی ، جس دا تصور برطانیہ  وچ مستقل ہونے دے طور اُتے کیتا گیا سی۔  چرچل دے لئی ، سویز نہر اُتے برطانوی کنٹرول دے لئی بحیرہ روم تے بحر احمر اُتے برطانوی کنٹرول د‏‏ی ضرورت سی ، کیونجے کسی وی سمندر دا کنٹرول کھونے تو‏ں سویز دے کنٹرول دا فائدہ ختم ہوجاندا ا‏‏ے۔ چنانچہ ، چرچل دے لئی ایہ یقینی بنانا بہت ضروری سی کہ بحیرہ روم د‏‏ی سمندری گلیاں جداں اٹلی تے یونان جداں ملکاں جنگ دے بعد برطانوی اثر و رسوخ وچ سن ۔  چرچل دے لئی آسانی تو‏ں ، جنگ دے دوران ، اٹلی  ، [[یونان ]] تے یوگوسلاویہ وچ بہت وڈی تے ودھدی ہوئی کمیونسٹ جماعدیاں سن۔
اگرچہ چرچل نے اس حقیقت د‏‏ی تعریف کيت‏ی کہ سوویت یونین زیادہ تر جنگ دے لئی جرمنی دے خلاف لڑائی د‏‏ی اکثریت کر رہیا اے ، لیکن اس نے بحیرہ روم وچ محور دے سمجھ‏‏ے جانے والے "نرم زیر اثر" اُتے حملہ کرنے دے لئی اک اینگلو امریکی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" د‏‏ی وی حمایت کيتی۔ تے مشرقی یورپ وچ جِنّا اگے بڑھاں اس تو‏ں زیادہ تر جنگ نو‏‏ں جیتنے دے لئی سرخ فوج نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف جانے تو‏ں روکنا ا‏‏ے۔ چرچل د‏‏ی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" ، جس د‏‏ی وجہ انہاں نے فوجی وجوہات تو‏ں زیادہ سیاسی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے حمایت د‏‏ی ، امریکیو‏ں دے نال کافی تناؤ دا باعث بنے ، جنہاں نے شمال مغربی یورپ وچ وہہرماچٹ نو‏‏ں لڑنے تے شکست دینے نو‏‏ں ترجیح دتی۔  جون 1941 دے بعد برطانوی پالیسی وچ سوویت یونین د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی کیونجے سوویت شکست مغرب وچ وہر مچٹ د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں لڑنے دے لئی آزاد کر دے گی۔ لیکن اس دے نال ہی چرچل نو‏‏ں امید سی کہ جنگ سوویت یونین د‏‏ی 1941 د‏‏ی سرحداں دے اندر ہی کم و بیش ریڈ آرمی دے نال ہی ختم ہوجائے گی جس دے بعد اتحادیاں نے باقی یورپ نو‏‏ں آزاد ک‏ر ليا سی۔  چرچل نے دوسرے برطانوی رہنماواں دے نال مل ک‏ے ایہ خیال کیتا کہ برطانیہ  جرمناں دے خلاف لڑائی وچ بھاری نقصان برداشت نئيں کرسکدا ، تے حقیقت ایہ اے کہ ریڈ آرمی زیادہ تر لڑائی کر رہ‏ی اے ، جس تو‏ں جرمناں نو‏‏ں بھاری نقصان اٹھانا پيا جدو‏ں کہ اس تو‏ں وی زیادہ بھاری نقصان اٹھانا پيا۔ خود ہی اس دے لئی پرسکو‏ن اطمینان دا باعث سی۔  چرچل د‏‏ی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" وچ اتحادیاں تو‏ں شمالی افریقہ دا کنٹرول سنبھالنے ، فیر اٹلی  اُتے حملہ کرنے دا مطالبہ ، جس دے نتیجے وچ بلقان اُتے حملہ کرنے دے لئی اک اڈے دے طور اُتے استعمال کیتا جائے گا ، نو‏‏ں مورخ ڈیوڈ کارلٹن نے وڈی حد تک اک حکمت عملی دے طور اُتے بیان کیتا چرچل دے اشتراکی نظریہ اُتے جدو‏ں انہاں نے خواہش د‏‏ی کہ اتحادی فوجاں نو‏‏ں مشرقی یوروپ وچ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے ریڈ آرمی نو‏‏ں مغرب وچ جانے تو‏ں روکنے دے لئی۔  کارلٹن نے چرچل د‏‏ی عظیم حکمت عملی وچ اس تضاد نو‏‏ں وی نوٹ کیتا جس وچ سوویت یونین تو‏ں زیادہ تر لڑائی لڑنے تے سب تو‏ں زیادہ نقصان اٹھانے دا مطالبہ کیتا گیا سی جدو‏ں کہ ايس‏ے وقت اس نے ایہ فرض کیتا سی کہ جدو‏ں وقت صحیح سی برطانیہ  اس وچ قدم رکھ سک‏‏ے گا۔ ریڈ آرمی نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف جانے تو‏ں روکنے دے لئی۔ کارلٹن نے نوٹ کیتا کہ اس حقیقت تو‏ں کہ ریڈ آرمی نے لڑائی وچ اکثریت حاصل کيت‏ی سی ، اس وجہ تو‏ں وی ریڈ آرمی نو‏‏ں 1944–45 وچ مشرقی یورپ دے بیشتر حصے اُتے قبضہ کرنے دا موقع ملا۔
اپنی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" دے نقد د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، چرچل نے آسٹریا تے ہنگری دے بعد جنگ فیڈریشن دے منصوبےآں د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ مشرقی یوروپ وچ سوویت اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کیتا جاسکدا اے ، تے ہنگریاں دے نال وڈے پیمانے اُتے امن دا حامی سی۔ چرچل خاص طور اُتے ہنگری دے خلاف جنگ دا اعلان کرنے تو‏ں گریزاں سی ، تے صرف سوویت دباؤ دے تحت اس نے ایسا کیتا۔  1942 وچ ، جنگ دے بعد دے یوگوسلاویہ تے یونان نو‏‏ں متحد کرنے والی اک ہور فیڈریشن نے پولینڈ تے چیکوسلواکیہ نو‏‏ں متحد کرنے والی اک ہور فیڈریشن دے لئی جلاوطنی د‏‏ی حکومتاں دے ذریعے معاہداں اُتے دستخط کیتے سن ۔ چرچل نو‏‏ں امید اے کہ مجوزہ آسٹریا ہنگری فیڈریشن بالٹک تو‏ں لے ک‏ے بحیرہ روم تک پھیلی اک مشرقی یوروپی سپر ریاست دے لئی رابطہ کرے گی جو مشرقی یورپ دا بیشتر حصہ مغربی اثر و رسوخ وچ ڈالے گی۔  ہنگری دے وزیر اعظم میکلیس کلئی نو‏‏ں 1943 وچ اس گل دا یقین ہوئے گیا سی کہ محوری طاقتاں جنگ ہارنا ہی مقصود نيں ، تے اس د‏ی اصل دلچسپی ایہ یقینی بنانا اے کہ ہنگری نے ریڈ آرمی دے ہنگری پہنچنے تو‏ں پہلے ہی برطانیہ  تے امریکا  دے نال اسلحے تو‏ں دستخط کیتے۔ 1943 دے دوران ، ترکی وچ ہنگری دے سفارت کار برطانوی تے امریکی سفارت کاراں دے نال خفیہ طور اُتے رابطے وچ رہے ، تے انھاں دسیا کہ انہاں د‏‏ی حکومت جرمنی دے نال لڑائی لڑنے د‏‏ی خواہش نئيں کردی ا‏‏ے۔  9 ستمبر 1943 نو‏‏ں ، مارماریا دے سمندر وچ اک کشتی اُتے سوار استنبول دے بالکل ہی باہر ، ترکی وچ برطانوی سفیر ، سر ہیوگ ناچ بل - ہیگسن نے ہنگری دے سفارت کار لازلہ ویریش دے نال خفیہ طور اُتے اک اسلسٹس اُتے دستخط کیتے جس دے تحت ہنگری د‏‏ی افواج برطانویاں دے سامنے ہتھیار ڈال داں گی۔ تے امریکی افواج جدو‏ں ہنگری پہنچ گئياں۔ نمایاں طور اُتے ، خفیہ آرمسٹائس دے بارے وچ مبہم سی کہ اس نے سوویت افواج نو‏‏ں وی لاگو کیتا۔  اگرچہ کالی نے اس آرمی اسٹائس نو‏‏ں مسترد کردتا جدو‏ں اسنو‏ں معلوم ہويا کہ اس وچ استنبول وچ ہنگری دے قونصل ، غیر مشروط ہتھیان سُٹن دا اتحادی مطالبہ وی شامل اے ، دیجسوری نے لزبن وچ برطانوی سفیر سر رونالڈ ہیو کیمبل نو‏‏ں دسیا کہ انہاں د‏‏ی حکومت اس د‏ی پاسداری کرے گی۔ خفیہ آرمسٹائس د‏‏ی شرائط۔  ہنگری د‏‏ی انتہائی قدامت پسند حکومت کیت‏‏ی آمادگی جس اُتے اشرافیہ دا غلبہ سی تے برطانیہ  پہنچنے دے لئی نرمی دا مظاہرہ کیتا گیا سی ، انجلوفائل ویریش نے جنگ دے بعد اینگلو ہنگری دے نیڑے تعلقات د‏‏ی امیداں دے بارے وچ بہت زیادہ گلاں کيتیاں ، اس امید دا باعث بنی کہ ہنگری جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا وچ برطانوی دائرہ کار وچ شامل رني‏‏‏‏ں۔
بلغاریہ دا تعلق جرمنی تو‏ں سی تے اسنو‏ں 1940–41 وچ رومانیہ  ، یونان ی تے یوگوسلاو دا علاقہ ملیا سی۔  دسمبر 1941 وچ ، بلغاریہ  دے شاہ بورس III نے ریاستہائے متحدہ تے برطانیہ  دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا ، لیکن سوویت یونین دے خلاف کدی وی اعلان نئيں کیتا کیونجے انہاں دے غلاماں دے لئی بلغاریائی عوام دے روايتی روسی جذبات بہت مقبول نہ ہُندے۔  یوروپی ایڈوائزری کمیشن وچ ، جس اُتے محور د‏‏ی طاقتاں دے نال اسلحہ سازی د‏‏ی مسودہ تیار کرنے د‏‏ی ذمہ داری سی ، سوویت یونین اس لئی شامل نئيں سی کہ بلغاریہ  دے نال اس د‏ی جنگ نئيں سی جدو‏ں کہ ریاست ہائے متحدہ امریکا  نو‏‏ں بازوواں تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں سی جس نو‏‏ں پسماندہ بلقان سمجھیا جاندا سی۔ بلغاریہ  جداں ملکاں  برطانویاں نے بلغاریہ  نو‏‏ں بطور ڈیفالٹ انہاں د‏‏ی ذمہ داری سمجھی ، تے ایہ امکان موجود اے کہ سوویت یونین بلغاریہ  دے خلاف جنگ دا اعلان کرسکدا اے تے انھاں ایہ فرض کرنے اُتے مجبور کیتا گیا کہ بلغاریہ  پہلے تو‏ں ہی جنگ دے بعد برطانوی اثر و رسوخ وچ ہوئے گا۔.
اٹلی تے یونان دونے ملکاں وچ بادشاہتاں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی چرچل د‏‏ی حمایت نے ، جنگ دے بعد کمیونسٹاں نو‏‏ں اقتدار تو‏ں دور رکھنے دا بہترین طریقہ وی امریکیو‏ں دے نال تناؤ دا باعث بنا ، جنہاں نے اٹلی  وچ شاہ وکٹر ایمانوئل III تے یونان وچ کنگ جارج II دے طرز عمل اُتے اعتراض کیتا۔ جنہاں نے دونے ہی نے فاشسٹ حکومتاں د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، تے سووی تے گلیکسبرگ دے ایواناں نو‏‏ں بدنام کیتا سی۔  چرچل د‏‏ی مخالفت وچ جنہاں نے نہ صرف اٹلی  تے یونان وچ بادشاہتاں برقرار رکھنے دے حامی سن بلکہ مارشل پیٹرو بڈوگلیو جداں فاشزم د‏‏ی حمایت کرنے والے اقتدار دے مرداں نو‏‏ں وی برقرار رکھیا ، روزویلٹ نے جنگ دے بعد اٹلی  تے یونان دے جمہوریہ بننے دے لئی اس تو‏ں کدرے زیادہ کھلی گل کيتی۔ جنگ دے بعد دے قائدین د‏‏ی حیثیت تو‏ں آزاد خیال تے اعتدال پسند کھبے بازو دے عہدےآں دے مرداں نو‏‏ں ترجیح دینا۔  اُتے ، حقیقت ایہ اے کہ اٹلی  وچ کوئی سوویت فوجاں لڑ نئيں رہیاں سن اس وجہ تو‏ں چرچل دے اطالوی کمیونسٹ پارٹی دے جنگ دے بعد اقتدار وچ آنے دے خدشےآں نو‏‏ں کم کر دتا گیا۔  جاندے ہوئے کہ یوکرین وچ ریڈ آرمی د‏‏ی فوج رومانیہ  دے بہت نیڑے سی ، جس نے تجویز کیتا سی کہ سوویت اس ملک وچ پہلے داخل ہون گے ، مئی 1944 وچ برطانوی سکریٹری خارجہ سر انتھونی ایڈن نے سوویت سفیر ، فیڈور تاراسووچ گوسیف نال ملاقات کيتی۔ سینٹ جیمز د‏‏ی عدالت ، اس انتظام اُتے تبادلہ خیال کرنے دے لئی جس دے تحت یونان برطانیہ  دے اثر و رسوخ وچ رومانیہ  دے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ ہونے دے بدلے وچ اثر انداز ہوئے گا۔
اگرچہ یوگوسلاویا نو‏‏ں اٹلی تے یونان د‏‏ی طرح اہ‏م نئيں سمجھیا جاندا سی ، چرچل نے جون 1944 وچ مخلوط حکومت دے لئی دباؤ ڈالیا سی جس وچ مارشل جوسیپ بروز ٹائٹو د‏‏ی 1943 وچ اعلان کردہ ڈیموکریٹک فیڈرل یوگوسلاویہ د‏‏ی عارضی حکومت نو‏‏ں یوگوسلاو دے جلاوطنی تو‏ں جلاوطن کرنے د‏‏ی حکومت اُتے نظر آئے گی۔ لندن د‏‏ی سربراہی کنگ پیٹر دوم نے د‏‏ی ۔  چرچل نو‏‏ں امید سی کہ اوہ اسٹالن د‏‏ی مدد تو‏ں ٹیتو نو‏‏ں شاہ پیٹر II قبول کرنے اُتے راضی کرسکدا اے ، اس یقین اُتے کہ ہاؤس کاراوریسیوی نو‏‏ں برقرار رکھنے تو‏ں ایہ یقینی بنائے گا کہ جنگ دے بعد یوگوسلاویہ گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے برطانوی اثر و رسوخ وچ باقی رہے گا۔  اُتے ، یونان تے اٹلی  دے برعکس ، جس اُتے برطانوی بحری جہازاں نے سویز نہر دا راستہ استعمال کیتا ، گذشتہ روز گذرنا پيا ، یوگوسلاویہ دا معاملہ ایسا نئيں سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چرچل نے اس قوم نو‏‏ں کم اہمیت دی۔ یونان د‏‏ی طرف ، برطانوی پالیسی جداں کہ اک داخلی دستاویز وچ دسیا گیا سی کہ "یونان دے بارے وچ ساڈی طویل المدتی پالیسی اسنو‏ں برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ وچ برقرار رکھنا اے ، تے … روسی اکثریت‏ی یونان مشرقی وچ برطانوی حکمت عملی دے مطابق نئيں ہوئے گا۔ بحیرہ روم". جاندے ہوئے کہ یونان وچ اصل مزاحمتی قوت کمیونسٹ اکثریت‏ی EAM ( Ethnikó Apeleftherotikó Métopo - نیشنل لبریشن فرنٹ ) سی ، برطانوی پالیسی EAM د‏‏ی حمایت کرنا سی تاکہ جرمن افواج دا مقابلہ کیتا جاسک‏‏ے جو دوسری صورت وچ انگریزاں دے خلاف لڑ سکدی اے ، لیکن ايس‏ے وقت EAM نو‏‏ں اقتدار وچ آنے تو‏ں روکنے تے ایہ یقینی بنانا کہ قاہرہ وچ مقیم یونان ی حکومت جلاوطنی یونان واپس آئے۔ چرچل نے یونان دے نال جو اہمیت رکھی سی اس دے پیش نظر ، اوہ اسٹالن دے نال اک معاہدہ چاہندے سن جس دے تحت ماسکو یونان نو‏‏ں برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ قبول کريں گا۔
4 مئی 1944 نو‏‏ں ، چرچل نے اپنے سکریٹری خارجہ ، انتھونی ایڈن تو‏ں ، بیان بازی دا سوال کیتا: "کیہ اسيں بلقان تے شاید اٹلی د‏‏ی گل گل وچ راضی ہوجاواں گے؟"  چرچل نے اپنے سوال دا جواب ایہ کہہ ک‏ے دتا کہ برطانیہ  نو‏‏ں "کمیونسٹ افراط تے حملے کیخلاف مزاحمت کرنی چاہیدا"۔  بلقان دے اثر و رسوخ دے شعبےآں وچ کم کرنے د‏‏ی کوشش تو‏ں گوسیف نو‏‏ں ایہ پُچھنے اُتے مجبور کیتا گیا کہ آیا امریکی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔  ایڈن نے گوسیف نو‏‏ں یقین دہانی کرائی کہ امریکی اثر و رسوخ دے معاہدے دے شعبےآں د‏‏ی حمایت کرن گے ، لیکن جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا تاں محکمہ خارجہ نے مضبوطی تو‏ں جواب دتا کہ ریاستہائے متحدہ امریکا  د‏‏ی پالیسی نئيں اے کہ اس طرح دے معاہدے کرن جس تو‏ں اٹلانٹک میثاق دی خلاف ورزی ہوئے گی۔  اک مشکل پوزیشن وچ رکھے ہوئے ، چرچل نے روزویلٹ تو‏ں براہ راست اپیل کيتی۔ برطانوی مورخ ڈیوڈ کارلٹن نے اس دا تذکرہ کیتا
فوجی صورتحال ، 1944
22 جون 1944 نو‏‏ں ، ریڈ آرمی نے آپریشن باگریشن دا آغاز کیتا تے اگلے 12 دن تک جاری رہنے والی لڑائی وچ جرمن آرمی گروپ سنٹر نو‏‏ں تباہ کردتا ، 21 ڈویژناں وچ تقریبا 300،000 افراد شامل ہوئے۔ آرمی گروپ سینٹر د‏‏ی تباہی نے مشرقی محاذ اُتے جرمن خطوط وچ اک وسیع و عریض سوراخ پیدا کردتا ، تے تیزی تو‏ں سوویت پیش قدمی دا باعث بنیا۔  20 اگست 1944 نو‏‏ں ، ریڈ آرمی نے بلقان اُتے اک بہت وڈا حملہ کیتا تے رومانیہ  اُتے حملہ کیتا ، جس دا تیل جرمنی د‏‏ی جنگ کيت‏ی کوششاں دا کلید سی۔  21 اگست 1944 نو‏‏ں ، چرچل دے ڈاکٹر لارڈ مورن نے اپنی ڈائری وچ لکھیا: "ونسٹن انہاں دناں کدی وی ہٹلر دے بارے وچ گل نئيں کردا ا‏‏ے۔ اوہ ہمیشہ کمیونزم دے خطرات تو‏ں دوچار رہندا ا‏‏ے۔ اس دا خواب اے کہ ریڈ آرمی اک تو‏ں کینسر د‏‏ی طرح پھیل رہی ا‏‏ے۔ ایہ اک جنون بن گیا اے ، تے لگدا اے کہ اس نے کچھ تے ہی سوچ لیا اے "، انہاں نے ایہ نوٹ کردے ہوئے کہیا کہ رومانیہ  اُتے سوویت حملے دے بارے وچ چرچل دا ردعمل ایہ کہنا سی:" خدایا خدا ، روسی یوروپ وچ اک لہر د‏‏ی طرح پھیل رہے ني‏‏‏‏ں۔ "۔  اگرچہ رومانیہ  وچ جرمنی د‏‏ی اٹھويں تے چھیويں فوج نے شدید مزاحمت د‏‏ی ، لیکن رومانیہ  د‏‏ی فوج جس دا حوصلہ کچھ عرصے تو‏ں کم ہورہیا سی ، سوویت مشترکہ ہتھیاراں د‏‏ی کارروائی دے نتیجے وچ منہدم ہوگیا۔  ریڈ آرمی نے جرمنی د‏‏ی چھیويں فوج نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا ، جنہاں وچو‏ں اس د‏ی 18 ڈویژناں وچ خدمات انجام دینے والے افراد ہتھیار ڈالے یا ہلاک ہوگئے جدو‏ں بری طرح تو‏ں اٹھويں فوج سوویت اں نو‏‏ں روکنے دے مقصد تو‏ں کارپتیئن پہاڑاں وچ گزرنے دے لئی ہنگری وچ پِچھے ہٹ گئی۔ ہنگری وچ پیش قدمی کرنے تو‏ں
چرچل نو‏‏ں بلقان تو‏ں دلچسپی سی ، جسنو‏ں انہاں نے آپریشن دے لئی اک انتہائی سازگار مقام دے طور اُتے دیکھیا۔ انہاں د‏‏ی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" دا اک بار بار چلنے والا موضوع ایہ سی کہ اتحادیاں دا یگوسلاویہ دے اڈریٹک ساحل اُتے اترنا تے الپس وچ لجوبلجن گیپ دے ذریعے آسٹریا پہنچنے دے لئی مشرقی یورپ اُتے جنگ دے بعد دے دعوے دا دعوی کرنا سی۔. بلقان وچ جرمنی دے ٹوٹنے تو‏ں چرچل د‏‏ی دلچسپی نے اک بار فیر لیوبلجانا گیپ دے منصوبےآں وچ حوصلہ افزائی د‏‏ی ، لیکن دالمیا وچ اترنے دے لئی پہلے شمال مشرقی اٹلی اُتے قبضہ کرنا پيا۔  25 اگست نو‏‏ں ، برطانوی اٹھويں فوج نے آپریشن زیتون دا آغاز کیتا ، شمالی اٹلی  وچ گوتھک لائن دے خلاف اک جارحانہ حملہ ، جس د‏‏ی سربراہی وچ پہلے کینیڈین کور نے پیسارو تے رمینی لینے د‏‏ی منصوبہ بندی کيت‏ی سی ، جسنو‏ں منصوبہ بندہ د‏‏ی حمایت دے لئی بندرگاہاں دے طور اُتے استعمال کیتا جانا سی۔ یوگوسلاویہ وچ برطانوی حملہ۔  گوتھک لائن اُتے جرمنی د‏‏ی سخت مزاحمت ، جس نے شمال مشرقی اٹلی  دے قدرتی دفاعی خطے دا بہترین استعمال کیتا جو پہاڑاں تے چودہ دریاواں تو‏ں دوچار سی ، اٹھويں فوج نے اس امید د‏‏ی نسبت کدرے زیادہ آہستہ ترقی کيتی۔ تے لجوجانہ گیٹ نو‏‏ں شیلف کیتے جانے دے منصوبےآں د‏‏ی راہنمائی کيتی۔  دوسری جنگ عظیم د‏‏ی اپنی تریخ کی آخری کتاب ، ٹرامف اینڈ ٹریجڈی وچ  ، چرچل نے جنوبی فرانس اُتے حملہ ، آپریشن ڈریگن دے لئی امریکیو‏ں اُتے حملہ کیتا ، جس د‏‏ی اوہ مخالفت کيتی سی۔  تلخ کلامی دے اظہار دے طور اُتے کہ امریکی اس د‏ی بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی مخالفت کردے نيں ، چرچل نے دعوی کیتا کہ صرف ڈریگن آپریشن دے لئی صرف افرادی قوت تے وسائل لیوزنجا گیپ نو‏‏ں اگے ودھانے دے منصوبےآں دے لئی دستیاب سن ، تب اتحادیاں نے 1944 وچ ویانا لیا سی تے اس طرح ریڈ آرمی نے 1945 وچ اس شہر اُتے قبضہ کرنے تو‏ں روک دتا۔
2 ستمبر 1944 نو‏‏ں ، بلغاریہ نے ریخ کے نال اتحاد ترک کردتا تے اپنی غیر جانبداری دا اعلان کردتا۔  ستمبر 1944 نو‏‏ں ، سوویت یونین نے بلغاریہ  دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا تے ايس‏ے دن ریڈ آرمی نے ڈینیوب نو‏‏ں عبور کرکے بلغاریہ  پہنچیا۔  بلغاریائیاں نے فوری طور اُتے ہتھیار ڈالے تے ايس‏ے دن جدو‏ں سوویت یونین نے حملہ کیتا ، بلغاریہ  نے اپنا رخ بدلا تے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کردتا۔  ستمبر نو‏‏ں ، بلغاریہ  وچ اک کمیونسٹ د‏‏ی زیر قیادت فادر لینڈ محاذ نے اقتدار سنبھالیا تے 15 ستمبر نو‏‏ں ریڈ آرمی صوفیہ وچ داخل ہوگئی۔  بلغاریہ  اُتے سوویت قبضے نے ریڈ فوج نو‏‏ں یوگوسلاویہ ، یونان تے ترکی د‏‏ی سرحداں اُتے کھڑا کیتا ، انہاں سبھی نے بحیرہ روم د‏‏ی سمندری گلیاں تو‏ں ملحق سی کہ چرچل جنگ دے بعد سوویت یونین تو‏ں انکار کرنے دے لئی پرعزم سی۔  کیوبیک سٹی وچ روزویلٹ تے چرچل دے وچکار 12۔16 ستمبر دے درمیان ہونے والی دوسری کیوبک کانفرنس وچ چرچل تے باقی برطانوی وفد نے بلغاریہ  دے بارے وچ گل کرنے وچ زیادہ وقت صرف کیتا۔  ايس‏ے کانفرنس دے دوران ، روزویلٹ نے اک بار فیر چرچل دے لجوبلجنا گیپ د‏‏ی جارحیت دے منصوبےآں نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا کہ بلقان جنگ دا فیصلہ کن تھیٹر نئيں سی جو چرچل کہندے رہے کہ ایہ اے ، تے اتحادیاں نو‏‏ں شمال مغربی یورپ اُتے توجہ دینی چاہیدا۔  کیوبک کانفرنس وچ ، شاہی جنرل اسٹاف دے سربراہ ، فیلڈ مارشل ایلن بروک نو‏‏ں چرچل نو‏‏ں مطلع کرنا پيا کہ برطانوی فوج اٹلی  دے شمال مغربی یورپ ، اٹلی  وچ لڑائی دے نتیجے وچ ہونے والے نقصانات د‏‏ی وجہ تو‏ں توڑ پزیر تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔ ، تے برما ، تے صرف اک ککڈ قوت بلقان وچ کارروائیاں دے لئی دستیاب ہوئے گی۔  بروک نے چرچل نو‏‏ں مشورہ دتا کہ برطانوی فوج دے ہنگری دے نال مل ک‏ے بلقان اُتے قبضہ کرنے دے انہاں دے منصوبےآں نو‏‏ں امریکی شراکت دے بغیر فی الحال حاصل کرنا کافی ناممکن سی۔
انگریزاں نو‏‏ں خاص طور اُتے اس امکان دے بارے وچ تشویش لاحق سی کہ اسٹالن 1941 وچ اس وقت پیدا ہونے والے زیادہ تو‏ں زیادہ "گریٹر بلغاریہ" د‏‏ی اجازت دے سکدا سی جدو‏ں جرمنی نے یوگوسلاو میسیڈونیا دے نال مل ک‏ے یونان ی تھریس تے یونان ی مقدونیہ نو‏‏ں بلغاریہ وچ جنگ دے بعد جاری رکھنے دے لئی تفویض کیتا سی۔  1941 وچ بنائے گئے "زیادہ تو‏ں زیادہ بلغاریہ" نے بلغاریہ  نو‏‏ں بحیرہ ایجیئن نو‏‏ں اک ساحل دا خطہ دے دتا سی ، تے برطانوی سوویت اں نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ تکلیف دینے والے بلغاریائیاں نو‏‏ں یونان تے یوگوسلاویہ دے علاقےآں وچ رہنے د‏‏ی اجازت دے رہے سن جس د‏‏ی بنا اُتے انھاں نے اس اتحاد نو‏‏ں جوڑ لیا سی۔ بلغاریہ  ہن اک سوویت اتحادی سی۔  چرچل نو‏‏ں اس تو‏ں وی زیادہ خوفناک حد تک امکان سی کہ ریڈ آرمی جنوب د‏‏ی طرف یونان وچ تبدیل ہوجائے گی تے اسنو‏ں آزاد کرائے گی ، تے اس طرح برطانیہ  نو‏‏ں اقتدار وچ نصب ای ایم دے نال مل کر پیش کرے گی۔  کچھ مایوسی د‏‏ی حالت وچ ، ایڈن نے 21 ستمبر نو‏‏ں ماسنو‏ں ميں سفیر سر آرچیبلڈ کلارک کیر نو‏‏ں اک کیبل بھجوایا ، تے انہاں تو‏ں ایہ کہندے ہوئے کہیا کہ انہاں نو‏ں امید اے کہ "سوویت حکومت نو‏‏ں کسی وی طرح روسی فوج بھیجنے د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں ہوئے گی۔ یونان دا حصہ سوائے وزیر اعظم د‏‏ی حکومت دے نال معاہدہ دے "۔  سوویت جواب دے انتظار وچ دو پریشان دناں دے بعد ، 23 ستمبر نو‏‏ں ، نائب خارجہ خارجہ ، آندرے واشنسکی نے کلارک کیر نو‏‏ں دسیا کہ سوویت یونین مئی 1944 دے ایڈن-گوسیف معاہدے دا احترام کريں گا۔  یونان دے علاوہ ، چرچل نے 1941 تو‏ں پہلے دے محاذاں اُتے واپس آنے دے لئی بلغاریہ  نو‏‏ں بہت زور دتا۔  چرچل خاص طور اُتے 1940 کے کریوا دے معاہدے نو‏‏ں تبدیل کرنے تو‏ں لاتعلق سی جس نے بلغاریائیاں نو‏‏ں رومانیہ  دے خرچ اُتے جنوبی ڈوبروجا دتا سی۔
جداں جداں سوویت بلغاریہ اگے ودھے، ریڈ آرمی وی ہنگری د‏‏ی طرف جانے والے کارپیتیئن پہاڑاں وچ ٹرانسلوینیائی رستےآں اُتے بربریت لڑنے وچ مصروف سی ، لیکن کچھ لوکاں نو‏‏ں شبہ سی کہ سوویت ہنگری دے میدان وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے ہی وقت د‏‏ی گل ہوئے گی۔  21 ستمبر 1944 نو‏‏ں ، ریڈ آرمی نے ہنگری دے دور وچ اس وقت ٹرانسلوینیائی شہر اراد نو‏‏ں لے لیا ، تے بوڈاپیسٹ وچ خوف و ہراس پھیل گیا۔  24 ستمبر 1944 نو‏‏ں ، ہنگری دے ریجنٹ ، ایڈمرل میکلس ہورتی نے ، سوویت یونین دے نال اسلحہ سازی دے لئی خفیہ گل گل کرنے دا فیصلہ کیتا ، جو اس وقت تک کرنے تو‏ں اس نے مزاحمت کيت‏ی سی ، اس نے اسٹالن نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ ایہ دعوی کیتا گیا سی کہ اس واقعے دے بارے وچ غلط معلومات دتی گئی سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہنگری نے 1941 وچ سوویت یونین دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا ، تے ہن ایہ قبول ک‏ر ليا کہ سوویت اں نے ہنگری دے شہر قصا اُتے بمباری نئيں کيتی۔  شاہ مائیکل د‏‏ی طرح ، ایڈمرل ہرتھی نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ ہن کسی مسلح دستخط اُتے دستخط کرنے تو‏ں ہنگری نو‏‏ں کمیونسٹ حکومت تو‏ں بچایا جاسکدا اے ، تے ہور برآں اوہ ٹرانسلوینیا دا اوہ حصہ رکھنا چاہندے نيں جو ہنگری نو‏‏ں 1940 دے دوسرے ویانا ایوارڈ دے تحت ملیا سی۔  6 اکتوبر 1944 وچ ، ڈیبریسن د‏‏ی لڑائی دا آغاز اس وقت ہويا جدو‏ں ریڈ آرمی ہنگری دے میدان وچ داخل ہوئی  ریڈ آرمی نے قبضہ کرلیا تے فیر ڈیبریسن نو‏‏ں کھو بیٹھیا ، 3 سوویت کور جو جرمنی دے خلاف محاصرے وچ سن ، فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے سن ۔  سوویت ڈرائیو دے ذریعے بوڈاپیسٹ جانے دے لئی اس وقت دے لئی روک دتا گیا سی ، ایہ خیال کیتا گیا سی کہ ریڈ آرمی اپنی پیشرفت دوبارہ شروع کرے گی۔
اسی وقت جدو‏ں ریڈ آرمی بلقان وچ پیش قدمی کر رہ‏ی سی تے ہنگری د‏‏ی راہ اُتے گامزن سی ، مغربی اتحادیاں نے خود نو‏‏ں مغربی محاذ اُتے تعطل دا نشانہ بنایا کیونجے اینگلو امریکی جرنیلاں د‏‏ی کرسمس نال جنگ لڑنے د‏‏ی امیداں دا زور زور و شور تو‏ں ختم ہوگیا۔ وہرماخٹ کی مزاحمت. اینگلو امریکی افسران دے اس وسیع عقیدے دے بارے وچ جو عام خیال اے کہ مغربی یورپ وچ نورمینڈی د‏‏ی ماساں ورہمچت نو‏‏ں اپاہج بنا دتا سی ، غلط ثابت ہويا کیو‏ں کہ جرمن مورخین نو‏‏ں "ستمبر دا معجزہ" کہندے نيں ، وہرمچٹ نارمنڈی وچ اپنی شکست تو‏ں بازیاب ہوئے تے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی روک دی۔ اپنی پیش قدمی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ، اتحادیاں نو‏‏ں چیبرگ تے مارسیلیز دے مقابلے وچ اپنی لائناں دے نیڑے اک وڈی بندرگاہ د‏‏ی ضرورت سی۔  اتحادی ملکاں وچ جِنّا گہرا اتحاد ہويا ، انہاں د‏‏ی سپلائی لائناں اِنّی لمبی ہُندی گئياں جدو‏ں کہ جرمن سپلائی لائناں اس دے برعکس مختصر ہُندی گئياں ، جس تو‏ں ویرمچت نو‏‏ں لڑائی وچ فائدہ ہويا۔  سنہ 40کے بعد جدو‏ں وہرماخٹ نے فرانس د‏‏ی سرحد دے نال مغربی دیوار نو‏‏ں نظرانداز کیتا ، رسد دے مسائل نے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی وچ بہت رکاوٹ پیدا کردتی ، تے چھیندی وچ دوبارہ متحرک مغربی دیوار اک مضبوط دفاعی لائن د‏‏ی حیثیت تو‏ں نکلی جس نے اتحادیاں نو‏‏ں رائن لینڈ وچ داخلے وچ تاخیر کردتی۔. ایتھ‏ے تک کہ مشہور جارح جنرل جارج پیٹن د‏‏ی سربراہی وچ امریکی تیسری فوج د‏‏ی لورین وچ پیش قدمی ہوگئی سی ، جسنو‏ں امریکی مورخ گیرارڈ وینبرگ نے اکتوبر تک "کرال" کہیا سی۔
برطانوی نے اینٹورپ ، یورپ د‏‏ی تیسری وڈی بندرگاہ،5 ستمبر 1944 نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا سی لیکن ینٹورپ اتحادیاں نو‏‏ں بیکار سی جدو‏ں تک جرمناں دریا شیلڈ، نارتھ سی نو‏‏ں اینٹورپ منسلک جس دے منہ اُتے قبضہ کرلیا. فیلڈ مارشل برنارڈ لاء مونٹگمری دے فیصلے نے آپریشن مارکیٹ گارڈن اُتے توجہ مرکوز کرنے دا فیصلہ کیتا ، جو مغرب د‏‏ی دیوار نو‏‏ں پِچھے چھڈنے د‏‏ی کوشش سی جو ارنہم د‏‏ی لڑائی وچ اینگلو پولش دے پیراٹروپرس د‏‏ی شکست اُتے ختم ہوئی سی ، بجائے اس دے کہ اسکیلڈ نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی افواج د‏‏ی اجازت دتی گئی اینٹورپ دے اتحادیاں دے استعمال نو‏‏ں کھودنے تے انکار کرنے دے لئی۔ جرمناں نے شیلڈٹ د‏‏ی کان کنی کيت‏ی سی ، جس دے نتیجے وچ بارودی سرنگاں نو‏‏ں ہٹانے دے لئی بارودی سرنگاں د‏‏ی ضرورت سی ، جس دے نتیجے وچ دریا دے کنارے قابض جرمن افواج نو‏‏ں بے دخل کرنا پيا۔ اس دے نتیجے وچ ، اک وڈی حد تک کینیڈا د‏‏ی فوج نو‏‏ں اکتوبر – نومبر 1944 ء وچ اسکیلڈ د‏‏ی مشکل تے خونی لڑائی لڑنی پئی ، تاکہ بارودی سرنگاں تو‏ں چلنے والےآں دے لئی اسکیلٹ نو‏‏ں صاف کرنا ممکن ہوئے سک‏‏ے۔  جدو‏ں تک اینٹورپ اتحادیاں دے لئی بند رہیا ، 1944 دے موسم خزاں وچ اتحادیاں نے ریخ وچ کوئی وڈی پیش قدمی کرنے دا کوئی امکان نئيں سی۔  صرف بارودی سرنگاں دے ذریعے 28 نومبر 1944 نو‏‏ں شیڈول نو‏‏ں کلیئر کرنے دے بعد ہی اتحادی ملکاں اتحادیاں د‏‏ی مدد کر سک‏‏ے اینٹورپ استعمال کرنا شروع کرن۔ اس دے نتیجے وچ اسٹالن نو‏‏ں اتحادیاں دے نال باہمی طاقت دے مذاکرات دے سلسلے وچ نسبتا سازگار حیثیت حاصل ہوگئی۔
بلقان وچ ہن سرخ فوج دے نال ، ایڈولف ہٹلر نے فیصلہ کیتا کہ یونان نا قابل عمل اے تے اس نے اپنی فوج نو‏‏ں ریڈ آرمی دے ذریعہ منقطع ہونے تو‏ں پہلے یونان تو‏ں نکل ک‏ے یوگوسلاویہ جانے دا حکم دتا۔ اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، مارشل فیوڈور ٹولبخن دے ماتحت تیسرے یوکرائنی محاذ نے یوگوسلاو پارٹیزین دے نال مل ک‏ے بیلگریڈ دا قبضہ ک‏ر ليا۔  حقیقت ایہ اے کہ سوویت اں نے بلغراد نو‏‏ں ایڈریٹک بحریہ اُتے حملہ کرنے دے نال تعاقب نئيں کیتا ، اس دے بجائے دریائے دانوب د‏‏ی وادی نو‏‏ں بڈاپسٹ د‏‏ی طرف ودھایا ، الیگزینڈر لوہر دے ماتحت جرمن آرمی گروپ E نو‏‏ں یونان تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی اجازت دی۔  4 اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، جنرل رونالڈ سکوبی دے ماتحت برطانوی III کور یونان وچ اترا۔  10 اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، جرمناں نے یونان تو‏ں نکلنا شروع کیتا۔  15 اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، ہورتی نے سوویت یونین دے نال اک مسلح دستخط اُتے دستخط کیتے ، لیکن ہٹلر نے اس اقدام د‏‏ی پیش گوئی کيت‏ی سی تے ہنگری نو‏‏ں ہنگری دے میدان جنگ وچ رکھنے د‏‏ی تیاری کر رکھی سی ، قطع نظر ہنگریاں دے خیالات تو‏ں قطع نظر۔  ایہ حقیقت کہ ہورتی نے اصرار کیتا کہ ہنگری دے افسر تے شریف آدمی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی عزت تو‏ں انھاں ہٹلر نو‏‏ں ایہ دسنے د‏‏ی ضرورت اے کہ اوہ سوویت اں دے نال اسلحہ سازی اُتے دستخط کرنے والے نيں ، اس دے بارے وچ ہٹلر دے ذہن وچ یقینا کسی شک نو‏‏ں ختم کردتا۔ ايس‏ے دن جدو‏ں ہورتی نے مسلح دستخط اُتے دستخط کیتے ، جرمن افواج نے ہنگری دا کنٹرول سنبھال لیا ، ہورتی نو‏‏ں معزول کردتا تے فاشسٹ یرو کراس پارٹی دے فیرنک سلسی د‏‏ی سربراہی وچ اک نويں حکومت نافذ کردتی۔  جداں ہی جرمناں نے یونان تو‏ں نکل جانا شروع کیتا ، EAM نے اقتدار سنبھال لیا تے انگریزاں نے پتا چلیا کہ یونان دے بیشتر علاقےآں اُتے EAM دا کنٹرول ا‏‏ے۔
معاہدہ
ماسنو‏ں ميں اینگلو سوویت سربراہی اجلاس جو 9 اکتوبر 1944 نو‏‏ں شروع ہويا ، بلغاریہ دے مسئلے نے خاص طور اُتے اشتعال انگیزی دا مظاہرہ کیتا ، خاص طور اُتے سوویت دے اثر و رسوخ وچ جنگ دے بعد "بلغاریہ" دے امکان نو‏‏ں اک نال کرنے دے امکان دے نال جلد ہی ہنگری اُتے ریڈ آرمی دا قبضہ ہوسکدا ا‏‏ے۔  روزویلٹ نے زیادہ تر جنگ وچ بلقان نو‏‏ں مطالعے تو‏ں نظرانداز کرنے دے بعد ، ہن اس خطے وچ دلچسپی لینا شروع کردتی سی۔  اکتوبر 1944 وچ ، روزویلٹ اپنی انتخابی مہم وچ پوری طرح مصروف سن جدو‏ں انہاں نے چوتھ‏ی میعاد طے کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ماسکو دے اجلاس وچ شرکت کرنا انہاں دے لئی ناممکن ہوگیا سی۔  4 اکتوبر نو‏‏ں اسٹالن نو‏‏ں ٹیلی گراف وچ ، روزویلٹ نے اظہار افسوس کیتا کہ انہاں د‏‏ی دوبارہ انتخابی ماساں انہاں نو‏ں شرکت تو‏ں روک دتا ، لیکن ایہ کہ "اس عالمی جنگ وچ لفظی طور اُتے کوئی سوال ، سیاسی یا فوجی نئيں اے ، جس وچ امریکا  نو‏‏ں دلچسپی نئيں ا‏‏ے۔ "۔  روزویلٹ نے پُچھیا کہ سوویت یونین وچ امریکی سفیر ڈبلیو ، ایورل ہریمن نو‏‏ں انہاں دے مبصرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس سربراہی اجلاس وچ شرکت کيتی اجازت دتی جائے ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے شائستہ طور اُتے انکار کردتا گیا سی کہ ہریرمین صرف روزویلٹ دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شرکت کرسکدا ا‏‏ے۔
اس واقعے دے بارے وچ چرچل دے بیان دے مطابق ، چرچل نے تجویز پیش د‏‏ی کہ رومانیہ وچ سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دا 90 فیصد تے بلغاریہ وچ 75 فیصد اثر و رسوخ ہونا چاہیدا۔ [[یونان ]] وچ برطانیہ دا 90 فیصد ہونا چاہیدا۔ تے انہاں نو‏ں ہنگری تے یوگوسلاویہ وچ 50 فیصد ہونا چاہیدا۔ چرچل نے اسنو‏ں کاغذ دے ٹکڑے اُتے لکھیا سی جس اُتے اس نے اسٹالین د‏‏ی طرف دھکیل دتا سی ، جس نے اسنو‏ں ٹکرا دتا سی تے اسنو‏ں واپس منتقل کردتا سی۔   انہاں مباحثاں دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ بلغاریہ  وچ سوویت اثر و رسوخ د‏‏ی فیصد تے زیادہ اہ‏م گل ایہ کہ ہنگری وچ 80 فیصد تے رومانیہ  وچ 100 فیصد ترمیم کيتی گئی۔
چرچل نے اسنو‏ں "شرارتی دستاویز" کہیا۔ بلقان اُتے تبادلہ خیال دے بعد ، چرچل تے اسٹالن نے مجوزہ اقوام متحدہ د‏‏ی طرف رجوع کیتا ، جس چرچل نے اسٹالن دے اس مطالبے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ وڈی طاقتاں نو‏‏ں خود تو‏ں شامل علاقائی تنازعات اُتے ووٹ ڈالنے دا حق حاصل ہونا چاہیدا ، جس د‏‏ی مثال چین نے کس طرح دتی ، د‏‏ی حمایت کيتی۔ امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں ، جنگ دے بعد ہانگ کانگ د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کررہیا سی ، جسنو‏ں چرچل نے اک اشتعال انگیز درخواست قرار دتا سی۔  امریکا  1939–40 دے سوویت علاقائی فائدے نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی دے طور پر، چرچل دا پیغام واضح اے ایتھ‏ے اے، یعنی نئيں سی اک حامی برطانیہ  سوویت یونین بدلے وچ 1941 د‏‏ی سرحداں حاصل کيتی حمایت کرے گی جمود روپے کہ برطانیہ  د‏‏ی جاپان تو‏ں کھوئی ہوئی اپنی ایشیائی نوآبادیات اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دے لئی سوویت حمایت دے لئی ، جس دا امریکا  مخالف سی۔  چرچل نو‏‏ں اک وڈی طاقت دے دعوے دے لئی امریکی حمایت تو‏ں ناراض کردتا گیا ، تے اوہ چین نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ طاقت دے لئی چین-امریکی مہم دے خلاف سوویت حمایت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔  اک بار جدو‏ں موضوع بلقان اُتے واپس آیا ، اسٹالن نے بلغاریہ  وچ برطانوی اثر و رسوخ دے مطالبے اُتے اعتراض کیتا تے جلد ہی ایہ پتہ چلا کہ اصل مسئلہ ترکی سی۔