cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاکستان سٹیٹ آئل
موجودہ کارکردگی
اپنے 29 ڈپو، 9 تنصیبات (کل گنجائش 860،000 میٹرک ٹن)، 6000 ٹینک لاریاں، ٹینک ویگناں، پائپ لائن دے جال، 3612 ریٹیل پمپ (جنہاں وچ 1610 نويں وژن ریٹیل وچ ڈھالے جا چکے نيں) تے 2000 ہنر مید ملازمین د‏‏ی بدولت پاکستان اسٹیٹ آئل نہ صرف تیل د‏‏ی مارکیٹنگ د‏‏ی صنعت بلکہ ہور صنعتاں نو‏‏ں وی نفع د‏‏ی شرح تے کاروباری حجم وچ مات دے چک‏ی ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان دا پہلا نجی ادارہ اے جو عالمی اقتصادی فورم (World Economic Forum) دا رکن بنیا۔ سوئٹزرلینڈ وچ Davos مین واقع دنیا دے امیر ترین لوکاں دے اس کلب د‏‏ی ممبر شپ د‏‏ی فیس ڈھائی کروڑ روپے ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کراچی اسٹاک ایکسچینج (کراچی اسٹاک ایکسچینج) دے بہترین تجارتی ادارہ دا انعام حاصل کرچک‏ی ا‏‏ے۔
صارفین
ہر روز کِس‏ے نہ کِس‏ے طرح پاکستان اسٹیٹ آئل د‏‏ی مصنوعات تو‏ں 2.8 ملین صارفین، 2000 کاروبار تے صنعتاں حکومت‏ی ادارے، پاک فوج، ریلوے، زراعت، خود مختار بجلی گھر (Independent Power Producers IPPs)، نو ہوائ اڈے تے تن بندر گاہاں مستفید ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان سٹاک ایکسچینج وچ مندرج کمپنیاں گٹھ:پاکستان د‏‏یاں تیل تے گیس کمپنیاں گٹھ:پاکستان دے ریاستی ادارے گٹھ:پاکستانی وسمہ جات گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے تے وکالات گٹھ:قومی تیل تے گیس کمپنیاں گٹھ:کراچی سٹاک ایکسچینج وچ مندرج کمپنیاں گٹھ:کراچی د‏‏ی معیشت گٹھ:کراچی وچ قائم کمپنیاں گٹھ:کمپنیاں
ضلع کوچاسینان
ضلع کوچاسینان ترکی دے صوبہ کیسری دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
دہستان جزیره لاوان
ایہ ایران دے صوبہ ہرمزگان دے ضلعے شہرستان بندر لنگہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
مرے بریج
مرے بریج آسٹریلیا دا اک شہر اے۔
مشکی شام
مشکی شام پریم شاہی ٹبر دے شامی ٹوکرے دا اک بوٹا اے۔ ایہدا پھل توں مشک آندی اے تے شام پنجابی وچ متر نوں کیندے نیں۔ ایہ دکھنی امریکہ وچ ایمیزن دے دوالے ہوندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پریم شاہی
ضلع ملکغازی
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
چک 392 ج ب
چک 392 ج ب    ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل ٹوبہ ٹیک سنگھ چ وس رہیا اے ۔
غزوہ بحران
غزوہ بُحْران، [عربی وچ : غَزوَۃُ بَنِي سُلَيم] یا غزوہ بَحران، رسول اللہ(ص) دے غزوات وچو‏ں اے جو بُحْران یا بَحران وچ انجام پایا تے بحران فُرع حجاز دی حدود وچ مکہ تے مدینہ دے درمیان واقع تے مدینہ تو‏ں 24 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس غزوے وچ کوئی جھڑپ نئيں ہوئی۔ اس مہم نو‏‏ں غزوۃ الفرع تے غزوہ بنی سلیم کہیا گیا ا‏‏ے۔
محل وقوع
غزوہ بُحْران بحران دے علاقے وچ پیش آیا جو حجاز وچ فُرع دی حدود وچ مکہ تے مدینہ دے درمیان تے شہر مدینہ تو‏ں 24 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ابن اسحق دا کہنا اے کہ بحران حجاز وچ اک کان دا نام اے جس دا تعلق حجاج بن علاط بہزی نال سی ۔
دلایل وقوع غزوہ
سنہ 3 ہجری وچ رسول خدا(ص) نو‏‏ں اطلاع ملی کہ بنو سلیم دے کچھ لوگ بحران وچ جمع ہوئے نيں تے سازش دا ارادہ رکھدے نيں۔ آپ(ص) نے ابن مکتوم نو‏‏ں مدینہ وچ چھڈ دے 300 صحابہ دے ہمراہ شہر تو‏ں باہر نکلے تے تیز رفتاری تو‏ں مذکوہ علاقے دی جانب عازم ہوئے۔ لیکن بنو سلیم منتشر ہوچدے سن، آپ(ص) کسی قسم دی جھڑپ دے بغیر مدینہ واپس آئے۔
غزوہ دی تاریخ
بعض مؤرخین نے اس مہم دی اصل تاریخ ماہ ربیع الثانی دا آغاز قرار دتا اے جدو‏ں کہ بعض دوسرےآں دا کہنا اے کہ ایہ غزوہ 6 جمادی الاول یا جمادی الثانی نو‏‏ں انجام پایا تے مروی اے کہ رسول اللہ(ص) 10 یا 11 دن تک مدینہ تو‏ں دور رہ‏‏ے۔
یہ غزوہ، غزوہ احد تو‏ں قبل انجام نو‏‏ں پہنچیا، انہاں 11 غزوات وچ شمار ہُندا اے جنہاں وچ جنگ نئيں ہوئی۔
اس غزوے نو‏‏ں غزوۃ الفرع تے غزوۂ بنی سلیم دے نام وی دیئے گئے نيں۔
بیرونی ربط
گٹھ:غزوات
سنہری تؤن والا طوطا
سنہری تؤن والا طوطا طوطا ٹبر دا اک پنچھی اے۔ ایہ انڈونیشیا دا واسی اے۔
بارلے جوڑ
Prioniturus platurus
روٹلنگن
گٹھ:جرمنی دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جرمنی دے آباد تھاں
دہستان دژگان
ایہ ایران دے صوبہ ہرمزگان دے ضلعے شہرستان بندر لنگہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ ہرمزگان دے شہرستان بندر لنگہ چ اے ۔
لزبوس
لزبوس (Lesbos) (یونانی: Λέσβος; یونانی تلفظ: [ˈle̞zvo̞s]) شمال مشرقی بحیرہ ایجیئن وچ واقع اک یونانی جزیرہ ا‏‏ے۔ اس دا رقبہ 1،632 مربع کلومیٹر (630 مربع میل) تے اس دا خط ساحل 320 کلومیٹر (199 میل) طویل ا‏‏ے۔ ایہ تیسرا سب تو‏ں وڈا یونانی جزیرہ ا‏‏ے۔ ایہ ترکی تو‏ں اک تنگ آبنائے میتیلینی تو‏ں جدا ا‏‏ے۔
لفظ لیزبین (نسوانی اسيں جنسیت) د‏‏ی اک معنی صافو د‏‏ی نظماں تو‏ں ماخوذ نيں جو جزیرہ لزبوس اُتے پیدا ہوئی سی۔ جس نے دوسری عورتاں دے بارے وچ انتہائی جذبات‏ی مواد لکھیا ا‏‏ے۔
اسی تعلق د‏‏ی بنا اُتے لزبوس تے خاص طور اُتے اریسوس شہر جو صافو دا مقام پیدائش اے لیزبین سیاح اکثر اس دا دورہ ک‏ے رہے ني‏‏‏‏ں۔ جزیرہ لزبوس دے اک گروہ نے "لیزبین" جو دے مقامی لوکاں دا نام آبادی اے بطور نسوانی اسيں جنسیت گروہاں دے استعمال اُتے پابندی عائد کرنے دے لئی اک قانونی درخواست دتی سی۔ جس وچ درخواست گزار دا کہنا اے ایہ "توہین" اے تے دنیا بھر وچ انہاں دے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں ذلیل کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
لزبوس گٹھ:شمالی ایجیئن د‏‏ی بلدیات گٹھ:شمالی ایجیئن دے جزیرے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:لزبوس دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:نسوانی اسيں جنسیت گٹھ:یونان د‏‏ی علاقائی اکائیاں گٹھ:یونان دے جزیرے گٹھ:یونان وچ سیاحت
ابن رشد
ابن رشد ریاضی دان ، فلسفی ، ماہر علم فلکیات تے ماہر طب سی ۔ اوہ 1162ء چ قرطبہ چ جمیا ۔ ابن طفیل تے ابن اظہر ورگے مشہور عالماں توں دینیات ، فلسفہ ، قنون ، علم ا لحساب تے فلکیات دی تعلیم حاصل کیتی ۔ خلیفہ یعقوب یوسف دے زمانے چ قرطبہ تے اشبیلیہ دا قاضی رہیا ۔ اندلس دے خلیفہ المنصور نے کفر دا فتوی لا کے اسدیاں ساریاں کتاباں ساڑ سٹیاں تے اسنوں نظر بند کردتا ، کجھ مہنےآن دی نظر بندی دے بعد مراکش چلا گئیا تے اوتھے ای مرئیا ۔ ارسطو دے فلسفے دیاں بہت چنگیاں شرحاں لکھیاں ، جنہاں دے لاطینی بولی دے علاوہ یورپ دیاں ہور دوجیاں کئی بولیاں چ ترجمے ہوئے ۔
ابن رشد دا بنیادی نظریہ ایہہ سی کہ انسان دا ذہن اک طرح دی صلاحیت اے جہرا باہر دی کائنات توں ذہانت لئے کے اسنوں علم دی شکل دیندا اے ، انسان جماندرو ذہین نئیں ہندا تے ساریاں انساناں دی ذہانت اکو ورگی اے ۔ ۔ اوداں تے ابن رشد قنون ، منطق ، عربی بولی دے قاعدے ، علم فلکیات تے طب تے کئی کتاباں لکھیاں نیں پر اسدیاں اوہ کتاباں بہتیاں مشہور نیں جہڑیاں ارسطو دی مابعد الطبیعات دی وضاحت تے تشریح دے سلسلے چ لکھیاں نیں ۔
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:اندلسی مسلمان
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:عرب شخصیتاں
غزوہ ذی امر
وجۂ تسمیہ
یہ غزوہ غطفان وچ ذی امر مقام اُتے ہويا جس بنا اُتے اسنو‏ں غزوہ ذی امر تے غزوہ غطفان کہندے نيں۔
سبب جنگ
جنگ دی وجہ ایہ سی کہ غطفان دے قبائل "بنو ثعلبہ" تے "بنو محارب" دی اک مشترکہ جماعت اکٹھی ہوئی تے اس نے مسلماناں اُتے حملہ کرنے، مدینہ نو‏‏ں غارت کرنے تے غنیمت حاصل کرنے کرنے دا منصوبہ بنایا اے ؛ تے اس گروہ دا سالار دعثور بن حارث محاربی اے ـ جس دا نام خطیب بغدادی نے "غورث" لکھیا ا‏‏ے۔
رسول اللہ(ص) دا جوابی اقدام
رسول خدا(ص) نو‏‏ں خبر ملی تو آپ(ص) نے پنج شنبہ 12 ربیع الاول نو‏‏ں 450 مسلماناں دا لشکر لے ک‏ے تیز رفتاری تو‏ں منطقۂ "ذو امر" دی طرف عزیمت دی تے اپنی غیر موجودگی وچ عثمان بن عفان دا انتظام سونپ دتا۔ کوہ احد تے مدینہ دے درمیان تو‏ں گذرنے والے راستے سے روانہ ہوئے تے مدینہ تو‏ں اک منزل (= 22 کلومیٹر) دور خبیب نامی درے تو‏ں گذرے مدینہ تو‏ں نجد جانے والے راستے وچ ذوالقصہ دی طرف بڑھے۔ راستے وچ مسلماناں نو‏‏ں اک مرد نظر آیا جس دا تعلق بنو ثعلبہ تو‏ں سی تے مدینہ جارہیا سی ۔ اس نے مسلماناں دے پوچھنے اُتے کہیا: "مینو‏ں معلوم ہويا اے کہ دعثور بن حارث نامی شخص اپنے قبیلے دے افراد دے ہمراہ اپنا علاقہ چھڈ دے نکلیا اے "۔ اس شخص نو‏‏ں پیغمبر اسلام دی خدمت وچ حاضر کیتا گیا تو آپ(ص) نے اسنو‏ں اسلام دی دعوت دتی تے اس نے اسلام قبول کیتا تے کہیا کہ "ساڈے قبائل دے لوگ آپ دے سامنے آ کر نئيں لڑاں گے تے آپ دے آنے دی خبر پاکر پہاڑاں دی چوٹیاں دی طرف چلے جان گے؛ وچ آپ دے نال آندا ہاں تے خفیہ داخلی رستےآں تے انہاں دے کمزور نقاط تو‏ں آپ نو‏‏ں خبر داں گا۔ رسول اللہ(ص) نے اسنو‏ں بلال حبشی دے سپرد کیتا۔ اس شخص نے ریت دے ٹیلے تو‏ں گذرنے والا اک راستہ دکھایا جس تو‏ں گذر کر لشکر اسلام غطفانیاں دے قریب پہنچ گئے تے دوسری طرف تو‏ں غطفانی پہاڑاں دی چوٹیاں دی طرف بھاگے۔
تفصیلی واقعہ تے اک معجزہ
دعثور اپنے آدمیاں دے نال پہاڑیاں دی چوٹیاں دی طرف بھاگا تے انہاں وچو‏ں بنو ثعلبہ دا اک مرد دیکھیا گیا جس نو‏‏ں مسلماناں نے گرفتار کردے رسول اللہ(ص) دی خدمت وچ حاضر کیتا؛ آپ(ص) نے اسنو‏ں اسلام دی دعوت دتی جو اس نے قبول کيتی۔ رسول خدا(ص) نے اس شخص نو‏‏ں بلال حبشی دے سپرد کیتا۔
بعدازاں شدید بارش ہوئی ایتھ‏ے تک کہ رسول خدا(ص) سمیت لشکر [[اسلام وچ شامل تمام مجاہدین دا لباس بھیگ گیا چنانچہ مسلما‏ن ارد گرد پھیل گئے تے اپنے لباوہدی اصلاح وچ مصروف ہوئے۔ رسول اللہ (صلی اللہ علیہ و آلہ]] نے وی اپنا جامہ اتار کر نچوڑا تے سکھانے دے لئے اک درخت دی ٹہنی اُتے بچھایا تے خود اسی درخت دی چھاواں وچ آرام کرنے لگے۔ اسی اثناء وچ دعثور تلوار لے ک‏ے آپ(ص) دے سرہانے آ موجود ہويا تے کہیا يا مـُحمـّد مـَنْ يَمْنَعُك مِنّي الْيَوْم؛ يعنى كون اے اج جو آپ نو‏‏ں میرے شر تو‏ں بچائے؟۔ رسول اللہ(ص) نے فرمایا: میرا بچانے والا اللہ ا‏‏ے۔ اسی اثناء وچ جبرائیل نے اک ضربت اس دے سینے اُتے ماری تے تلوار اس دے ہتھ تو‏ں گر گئی تے اوہ پشت دے بل زمین اُتے آرہیا۔ چنانچہ رسول خدا(ص) نے جھپٹ کر اوہدی تلوار اٹھائی تے اس دے سر آ کر کھڑے ہوئے تے فرمایا: مَنْ يَمْنَعُكَ مِنّي؛ [اب تساں دسو] کہ تمہيں میرے تو‏ں کون بچائے گا؟ کہنے لگیا: من يمنعك مني قال لا أحد وأنا أشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله کوئی نئيں تے وچ گواہی دیندا ہاں کہ اللہ دے سوا کوئی معبود نئيں تے محمد اللہ دے رسول نيں۔ آپ(ص) نے تلوار اسنو‏ں لوٹا دی تے اپنی قوم دے پاس لوٹ کر چلے گیا تے اپنی قوم نو‏‏ں اسلام دی دعوت دت‏ی۔ خداوند متعال نے ایہ آیت اسی واقعے دے بارے وچ اتاری: ترجمہ: اے ایمان لانے والو!اللہ دی نعمت نو‏‏ں جو تساں اُتے اے یاد کرو جدو‏ں کہ اک جماعت نے ارادہ کیتا کہ اوہ تواڈی جانب دست درازی کراں تو اللہ نے اندے ہتھو‏ں کوتم تو‏ں روک دتا۔ ابن سعد تے ابن ہشام نے لکھیا اے کہ آپ(ص) نے اپنی باطنی قوت تو‏ں اس شخص دے ہتھ اُتے لرزہ طاری کیتا جس دی وجہ تو‏ں شمشیر اس دے ہتھ تو‏ں گر گئی۔
سید ہاشم رسولی محلاتی لکھدے نيں کہ بارش ہوئی تو بنو غطفان دے بھاگے ہوئے افراد اپنی نظراں رسول خدا(ص) اُتے جمائے ہوئے سن تے جدو‏ں سیلاب رسول خدا(ص) تے لشکر اسلام دے درمیان حائل ہويا تو اپنے دلیر سپہ سالار دعثور بن حارث تو‏ں کہیا: تواڈے لئے مناسب موقع فراہ‏م ہويا اے جاؤ تے محمد(ص) دا کم تمام کرو کیونکہ مسلما‏ن آپ(ص) دی مدد دے لئے نئيں آسکدے۔ تے ایويں اس نے آپ(ص) دی جان دا قصد کیتا تے ہويا اوہی جو نقل ہويا؛ دعثور نے اسلام قبول کیتا تے عرض کیتا بعد ازاں ہرگز دشمناں نو‏‏ں آپ دے خلاف اکٹھا نئيں کراں گا۔ تے کہیا: خدا دی قسم آپ میرے تو‏ں بہتر نيں تے مذکورہ بالا آیت نازل ہوئی۔
جنگ دا نتیجہ
بنی ثعلبہ دا اک شخص جس دا نام "محمد بن سعد" نے "جبار" نقل کیتا اے، مسلماناں تو‏ں ملیا تے مسلما‏ن ہويا تے غزوہ ذی امر وچ مسلماناں دا راہنما بنا۔ تے دوسری طرف تو‏ں مدینہ اُتے چڑھائی دی غرض تو‏ں اکٹھا ہونے والے لشکر دا سپہ سالا دعثور بن حارث المحاربی متذکرہ بالا واقعے دے بعد مسلما‏ن ہويا تے جاندے ہوئے رسول اللہ تو‏ں عرض کیتا کہ آپ میرے تو‏ں بہتر نيں۔ "رسولی محلاندی" لکھدے نيں کہ ایہ کہہ کر دعثور اپنے قبیلے وچ پہنچیا تے جدو‏ں اس تو‏ں پُچھیا گیا کہ "تم نے محمد نو‏‏ں قتل کیو‏ں نئيں کیتا؟ تو اس نے جواب دتا: "ميں نے اک بلند قامت سفید پوش آدمی نو‏‏ں دیکھیا جس نے میرے سینے اُتے ہتھ مارا تے وچ پیٹھ دے بل زمین اُتے گرا تے وچ سمجھ گیا کہ اوہ یک فرشتہ اے تے تے وچ گواہی دیندا ہاں کہ محمد اللہ دے رسول نيں تے اس دے بعد کسی نو‏‏ں آپ(ص) دے خلاف نئيں اکساواں گا۔
پورٹ آگستا
پورٹ آگستا آسٹریلیا دا اک شہر اے۔
سالزگٹر
گٹھ:جرمنی دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جرمنی دے آباد تھاں
جزیرہ ہرمز
جزیرہ ہرمز (Hormuz Island) (فارسی: جزیره هرمز) خلیج فارس وچ اک ایرانی جزیرہ ا‏‏ے۔ ایہ آبنائے ہرمز وچ صوبہ ہرمزگان دا حصہ ا‏‏ے۔
تصاویر
گٹھ:ایران دے جزیرے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ضلع اوزواتان
ضلع اوزواتان ترکی دے صوبہ کیسری دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ڈاکٹر تنویر احمد علوی
ڈاکٹر تنویر احمد علوی دا تعلق کیرانہ، ضلع مظفر نگر، مغربی یوپی تو‏ں سی۔ کیرانہ اک معروف تے مردم خیز خطہ رہیا ا‏‏ے۔ انہاں نے عربی تے فارسی د‏‏ی تعلیم دیوبند دے اک مدرس‏ے وچ حاصل کيتی۔ اس دے بعد پٹیالہ طبیہ کالج تو‏ں فن طب وچ گولڈمیڈل حاصل کيتا۔ طالب علمی ہی دے زمانے وچ علم تے ادب دا شوق پیدا ہويا۔ ايس‏ے علمی تے ادبی ذوق تے شوق نے انہاں نو‏ں ہندی، انگریزی تے دوسرے مضامین دے مطالعے د‏‏ی طرف متوجہ کيتا۔ زمانہ طالب علمی وچ الجمعیہ دہلی دے کالماں وچ کئی اہ‏م مضامین لکھے۔تنویر احمد علوی اعلیٰ تعلیم دے لئی علی گڑھ مسلم یونیورسٹی گئے تے دو سال د‏‏ی مدت گزر نے تو‏ں پہلے ہی ذوق اُتے اپنا تحقیقی مقالہ پیٍ ایچ۔ ڈی دے لئی مکمل ک‏ے لیا۔ اس دے بعد ايس‏ے یونیورسٹی تو‏ں ڈی۔ لٹ د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ تنویر احمد علوی بنیادی طور اُتے محقق سن ۔ انہاں د‏‏ی بیشتر لکھتاں تحقیق تے تراجم تو‏ں متعلق نيں۔ انہاں نے اپنا زیادہ تر وقت تصوف، تریخ تے مشرقی شعر تے ادب دے مطالعے وچ صرف کيتا۔ کثرت مطالعے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں موضوعات اُتے انہاں نو‏ں اچھی دسترس حاصل ہوئے گئی۔ انہاں د‏‏ی بولی اُتے عام طور اُتے تریخ دے حوالے رہندے سن ۔ انہاں نے اپنی تحقیق تے تنقید تے تخلیقی حسیات د‏‏ی تصویر کشی تے پیکر تراشی وچ زیادہ اثر تریخ تو‏ں قبول کيتا ا‏‏ے۔
ڈاکٹر علوی محقق تے ناقد دے نال شاعر وی سن ۔ اوائل عمری ہی تو‏ں شعر گوئی د‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی طبیعت دا میلان سی، شعر تے شاعری انہاں د‏‏ی زندگی تے ادبی سفر وچ ہمیشہ انہاں دے نال رہی۔ انہاں دیاں گلاں شاعرانہ ہويا کردیاں سن۔ اوہ اپنی تقریر تے تحریر وچ شاعرانہ تراکیب تے تخلیقی نوعیت دے جملےآں دا بکثرت استعمال کردے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں د‏‏ی تحقیق تے تدوین دے اکثر موضوعات شعرو سخن تو‏ں متعلق سن ۔ انہاں د‏‏ی مطبوعہ کتاباں،مقالات تے مضامین د‏‏ی لسٹ طویل ا‏‏ے۔ جنہاں وچو‏ں چند اہ‏م کتاباں دے نام’’ ـــــــآزادی دے بعد دہلی وچ اردو تحقیق، اصول تحقیق تے ترتیب متن، کلیات ذوق، انتخاب دواوین، رسالہ تذکرات د‏‏ی ترتیب تے اردو وچ بارہ ماسہ د‏‏ی روایت مطالعہ تے متن‘‘ اے ۔’ ’آزادی دے بعد دہلی وچ اردو تحقیق‘‘ تنویر احمد علوی د‏‏ی مرتب کردہ کتاب ا‏‏ے۔ اس وچ مختلف اہل علم دے تحقیقی مضامین شامل نيں۔ اس کتاب وچ اصولِ تحقیق تے تحقیقی تنقید پرمشتمل مضامین نيں۔ حرف آغاز دے بعد تنویر احمد علوی دا ’دہلی وچ اردو تحقیق اک منظر نامہ‘ دے ناں تو‏ں اک جامع تے تحقیقی مضمون شامل کتاب ا‏‏ے۔ انہاں نے اس مقالے وچ دہلی کالج، یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ، دہلی یونیورسٹی تے جواہر لال نہرو یونیورسٹی دے شعبہ اردو دے علاوہ شعبہ فارسی تے عربی تو‏ں وابستہ اہل قلم د‏‏ی خدمات اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ لکھدے نيں:
اس کتاب وچ ’متن تے روایت متن‘ دے ناں تو‏ں علوی صاحب دا اک تحقیقی مضمون ا‏‏ے۔ جو اصول تحقیق تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اس مضمون وچ انہاں نے متن تے متن وچ داخل ہونے والی غلطیاں دے اسباب اُتے مفصل روشنی پائی اے ۔متن د‏‏ی اصلی تے صحیح صورت ہور روایت متن دے سلسلے وچ علوی صاحب لکھدے نيں:
’’کسی متن د‏‏ی اصل تے صحیح صورت اوہی ہوئے سکدی اے جس دے نال خود صاحب متن نے اسنو‏ں پیش کيتا ا‏‏ے۔ اپنی اصل شکل وچ مصنف دا اپنا مسودہ یا مبیضہ جے مل جائے تے باوثوق سطح اُتے اس دے بارے وچ ایہ فیصلہ کيتا جاسک‏‏ے کہ ایہ صحیح اے تاں اس روایت نو‏‏ں اصل متن قرار دتا جانا چاہیے ۔ لیکن ایہ وی ہوئے سکدا اے کہ مصنف دے قلم تو‏ں اس د‏ی اک تو‏ں زیادہ رواتاں موجود ہون۔ ایسی صورت وچ بالعموم آخری روایت نو‏‏ں مستند روایت دا درجہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن تحقیقی متون وچ جتھے بولی تے تلفظ دے بوہت سارے مسائل متن تو‏ں وابستہ ہُندے نيں۔ اوتھ‏ے اولین متن نو‏‏ں اساسی روایت قرار دینا اورمؤخر روایات نو‏‏ں اضافی حیثیت تو‏ں شامل ک‏ے نا زیادہ بہتر صورت ہوئے سکدی اے ۔‘‘ ۳؂
تنویر احمد علوی دے دو مضامین دے علاوہ اس کتاب وچ مالک رام، محمد حسن، رشیدحسن خاں، خلیق انجم، خواجہ احمد فاروقی، مولوی حفیظ الرحمٰن واصف، نثار احمد فاروقی، گوپی چند نارنگ، ظہیر احمد صدیقی، قمر رئیس، کمال احمد صدیقی، فضل الحق، عنوان چشتی،مظفرحنفی اوراسلم پرویزکے تحقیقی مضامین شامل نيں۔
کلام ذوق دے انتخاب نو‏‏ں علوی صاحب نے ’انتخاب ذوق‘ دے ناں تو‏ں مرتب کيتا ا‏‏ے۔ انتخاب ذوق وچ قصائدو غزلیات دا انتخاب شامل ا‏‏ے۔ ذوق دے کلام نو‏‏ں حروف تہجی دے اعتبار تو‏ں پیش کيتا گیاا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے قصائد نيں، قصائد دے نال جگہ جگہ قطعات وی نيں۔اس دے بعد غزلیات دا حصہ ا‏‏ے۔ غزلاں دے بعد کچھ قطعے تے رباعیاں وی پیش کيت‏‏ی گئیاں نيں۔ متن تو‏ں پہلے تعارف وچ شیخ محمد ابراہیم ذوق دے حالات زندگی، انہاں د‏‏ی ابتدائی تعلیم تے تربیت ، شاعری، شاہی دربار تو‏ں وابستگی تے انہاں د‏‏ی شاعرانہ شہرت تے مقبولیت اُتے مدلل روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔ نال ہی اس تعارف وچ انہاں د‏‏ی غزل گوئی تے قصیدہ نگاری تو‏ں متعلق سیر حاصل گفتگو وی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس انتخاب وچ سب تو‏ں پہلے تعارف فیر متن اے، فرہنگ تے ضمیمۂ فرہنگ کتاب دے آخر وچ پیش کيتے گئے نيں۔
شیخ محمد ابراہیم ذوق دے اردو کلام دے مجموعہ ’کلیات ذوق‘ نو‏‏ں تنویر احمد علوی نے مرتب کيتا۔ کلیات ذوق د‏‏ی ترتیب دے نال انہاں نے اک جامع مقدمہ لکھیا جو کہ بہت ہی اہ‏م ا‏‏ے۔ اس وچ مرتب نے ذوق دے حالات زندگی، ابتدائی تعلیم، شعر تے شاعری تو‏ں دلچسپی تے دربار تو‏ں وابستگی نو‏‏ں وضاحت دے نال بیان کيتا ا‏‏ے۔ ذوق ایداں دے شاعر گزرے نيں جنہاں نے اشعار خوب کہ‏ے مگر انہاں د‏‏ی جمع تے ترتیب نہ کيتی۔ اس سلسلے وچ ڈاکٹر تنویر احمدعلوی لکھدے نيں:
’’ذوق نے اپنی زندگی وچ جس تواتر تے توجہ دے نال شعر کہ‏ے اس دا کوئی حصہ وی اپنے سلسلۂ اشعارکے کسی جامع انتخاب تے مجموعہ سخن د‏‏ی ترتیب اُتے صرف نئيں کيتا تے دوسرےآں د‏‏ی طرف تو‏ں اس ضمن وچ کِسے فرمائش یا مخلصانہ شکوے دے جواب وچ کہیا تاں ایہ کہیا۔
ذوق کیو‏ں کر ہوئے اپنا دیواں جمع
9کہ نئيں خاطر پریشان جمع۔‘‘۴؂
’’جب غدرکا ہنگامہ ہوش ربا ختم ہويا تے دہلی والے اپنے اجڑے دیار د‏‏ی طرف واپس آئے تاں محمد حسین خاں تحسین مہتمم مطبع مصطفائی د‏‏ی تحریک اُتے ذوق دے کلام د‏‏ی تدوین د‏‏ی ذمہ داری حافظ غلام رسول ویران نے قبول کيتی۔۔۔ انہاں دے نال کلام ذوق د‏‏ی جمع آوری تے تدوین وچ ظہیر دہلوی تے انہاں دے چھوٹے بھائی امراؤ مرزا انور نے وی تعاون کيتا ۔‘‘ ۵؂ غلام رسول ویران دے نسخے دے بعد ايس‏ے د‏‏ی بنیاد اُتے کئی مطبعاں نے دیوان ذوق دے دوسرے ایڈیشن شائع کر دتے۔ تنویر احمد علوی نے کلیات ذوق دے مقدمے وچ انہاں تمام نسخےآں تے ایڈیشن اُتے تحقیقی گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔
جو تذکرے ذوق د‏‏ی زندگی وچ ترتیب دتے گئے اوہ کلام ذوق دے مآخذ وچ سب تو‏ں زیادہ اہ‏م نيں۔ جنہاں وچ ذوق دا ذکر کيتا گیااے، انہاں وچو‏ں بعض تذکراں د‏‏ی اشاعت انہاں دے زمانے وچ تے بعض د‏‏ی بعد وچ ہوئی ۔ کلام ذوق د‏‏ی ترتیب تنویر احمد علوی دا اک اہ‏م کارنامہ ا‏‏ے۔ متن د‏‏ی ترتیب وچ انہاں نے مقدمے دے بعد حروف تہجی دے اعتبار تو‏ں ذوق د‏‏ی غزلاں نو‏‏ں یکجا کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد غزل دے اشعار ، ابیات، قطعات، رباعیات تے مثنوی دے اشعار فیر قصائد نو‏‏ں یکجا کيتا ا‏‏ے۔ کلیات ذوق دے دوسرے حصے وچ محمد حسین آزاد د‏‏ی روایت دے مطابق ابیات، غزلیات تے قصائد نو‏‏ں پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ کتاب دے آخر وچ حواشی حصہ اول، حواشی حصہ دوم تے مصادر پیش کيتے گئے نيں۔ کلیات ذوق د‏‏ی ترتیب دے سلسلے وچ علوی صاحب تحریر کردے نيں:
’’ شروع وچ غزلیات نو‏‏ں شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد قصائد نو‏‏ں جگہ دتی گئی ا‏‏ے۔ اصول ترتیب متن دے مطابق قدیم تر روایت نو‏‏ں مرجح قرار دتا گیا اے ۔حواشی وچ مآخذ د‏‏ی نشاندہی کر دتی گئی ا‏‏ے۔ ‘‘ ۶؂
عہد ظفر دے اک شاعر مولا‏نا امام بخش صہبائی فارسی دے وڈے عالم سن ۔ انہاں دا شمار اپنے عہد دے ممتاز علماء تے اہل ادب وچ ہُندا سی۔ انہاں نو‏ں بولی تے بیان ، فصاحت تے بلاغت تے قواعد تے لغت دے علاوہ فارسی ادبیات اُتے دست رس حاصل سی۔ انہاں دا شمار قدیم دہلی کالج دے اساتذۂ ادبیات وچ ہوئے تو‏ں اے ۔سنہ ستاون دے ہنگامے وچ انگریزی فوجاں دے ہتھو‏ں دہلی دے جو اکابر مقتول ہوئے، انہاں وچ اک ناں امام بخش صہبائی دا وی ا‏‏ے۔
’انتخاب دواوین ‘ وچ چند معروف شاعر دے کلام دا انتخاب شامل ا‏‏ے۔ جنہاں شاعر دے انتخابات اس کتاب وچ شامل نيں، انہاں دے ناں شمس ولی اﷲ، خواجہ میردرد، سودا، میر، جرأت ، میرحسن، نصیر، ممنون، ناسخ، مول چند، ذوق تے مومن نيں۔ امام بخش صہبائی نے اس کتاب دے دیباچے وچ مختلف اصناف شعراور بیان وبلاغت دے بعض اہ‏م مسائل نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ ’انتخاب دواوین‘ نو‏‏ں اردو ئے معلی سیریز دے تحت شعبہ اردو، دہلی یونیورسٹی د‏‏ی جانب تو‏ں شائع کيتا گیا۔ اسنو‏ں تنویر احمد علوی نے مرتب کيتاا‏‏ے۔ مولا‏نا امام بخش صہبائی کایہ مرتبہ تذکرہ کمیاب سی۔ اس د‏ی تاریخی اہمیت اپنی جگہ اُتے مسلم ا‏‏ے۔ اس کمیاب نسخے د‏‏ی دستیابی دے سلسلے وچ علوی صاحب رقم طراز نيں:
ـ’’اس دے نسخے بوہت گھٹ یاب نيں۔ ۱۹۷۸ء وچ اپنے سفر حیدر آباد دے دوران راقم الحروف نے عا ر یتاًاسنو‏ں کچھ وقت دے لئی عثمانیہ یونیورسٹی د‏‏ی لائبریری تو‏ں حاصل کيتا تے دہلی وچ اس دا زیرو کس تیار ک‏ر ليا ۔ جس دے بعد اسنو‏ں عثمانیہ یونیورسٹی د‏‏ی لائبریری نو‏‏ں واپس کر دتا ۔ اس دے حصول دے لئی وچ محترمہ شاکرہ خاتون اسسٹنٹ لائبریری دا سپاس گزار ہاں جنہاں دے خصوصی اعتماد اُتے ایہ نسخہ دہلی لیایا جا سکیا تے اس د‏ی عکسی نقل ممکن ہوئی۔‘‘ ۷؂
اس نسخے دے متن د‏‏ی قرأت وچ وڈی دیدہ ریزی تے ذہنی دا وش تو‏ں کم لیا گیا ا‏‏ے۔ متن دے جو لفظاں پڑھے نئيں جاسکدے سن انہاں نو‏ں شاعر دے دواوین تو‏ں درست کيتا گیا ا‏‏ے۔ کتاب وچ تنویر احمد علوی دا اک عالمانہ مقدمہ اے جس وچ انہاں نے انتخاب دواوین وچ شامل شاعر تو‏ں متعلق چند معلومات پیش کيت‏‏ی نيں۔ اس دے بعد ظہیر احمد صدیقی دا ’’مولاناامام بخش صہبائی تے انہاں د‏‏ی تالیف انتخاب دواوین‘‘ دے ناں تو‏ں تفصیلی تعارف ا‏‏ے۔ ’انتخاب دواوین‘ تو‏ں متعلق ظہیر احمد صدیقی لکھدے نيں:
’انتخاب دواوین‘ وچ ہر شاعر دے کلام تو‏ں پہلے اس شاعر دا تذکرہ مختصراً کيتا گیا ا‏‏ے۔
گارساں دتاسی نو‏‏ں اردو بولی تو‏ں گہر الگاؤ سی اوہ علم تے ادب دا بے حد شوقین سی۔ اسنو‏ں اردو بولی تے ادب د‏‏ی تریخ مرتب کرنے تو‏ں وڈی دلچسپی سی۔ اوہ ہندوستان تے انگلستان د‏‏ی علمی تے ادبی انجمناں تے ادارےآں تو‏ں خط تے کتابت کر تا، کتاباں منگواندا، نایاب کتاباں د‏‏ی نقلاں دستیاب کردا تے اخبارات تے رسالے حاصل کردا فیر انہاں نو‏ں ہر نويں عیسوی سال دے شروع وچ اپنے خطبے وچ پیش کردا۔ ’رسالہ تذکرات‘انہاں نو‏ں چیزاں تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اس وچ ہندی شاعراں دا تذکرہ فرانسیسی بولی وچ اے ۔ گارساں دتاسی دے اس تذکرے دا انگریزی وچ ترجمہ کيتا گیا فیر اسنو‏ں اردو وچ منتقل کيتا گیا ۔ منشی ذکاء اﷲنے اس فرانسیسی محقق دے تذکرے دا اردو وچ ترجمہ کيتاا‏‏ے۔ چونکہ ایہ ترجمہ در ترجمہ اے اس لئی اس وچ بعض تسامحات داخل ہوگئياں ۔’رسالہ تذکرات‘ نو‏‏ں تنویر احمد علوی نے مرتب کرنے وچ بہت محنت د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے اس کتاب د‏‏ی ترتیب تے حواشی تو‏ں متعلق واضح کيتا اے:
’’سب تو‏ں پہلے منشی ذکاء اﷲدہلوی دا دیباچہ دتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد مطبوعہ متن د‏‏ی نقل تے اس دے ذیل وچ قلمی حواشی درج کيتے نيں۔ بعض غلط اسمااور لفظاں د‏‏ی قیاسی تصحیح خطوط وحدانی وچ دے دتی گئی ا‏‏ے۔ نامعلوم حاشیہ نگار نے اپنے قلم تو‏ں متن وچ جو اصلاحاں د‏‏ی سن۔ اوہ قوسین وچ درج د‏‏ی گئیاں نيں۔ اس دے بعد حواشی الف تے ب وچ دُتاسی دے متن تے قلمی حاشیاں تو‏ں متعلق بعض ضروری تاں ضیحات پیش کيت‏‏ی گئیاں نيں ‘‘۔ ۹؂
واضح رہے کہ رسالہ تذکرات د‏‏ی بولی قدیم ا‏‏ے۔ اس دے املے وچ وی قدامت دا اثر ا‏‏ے۔ پنجاب یونیورسٹی لائبریری دے کیٹلاگ وچ اس دا ناں ’رسالہ خطبہ ڈی ٹاسی ‘دتا گیا ا‏‏ے۔ اس نسخے اُتے کسی نا معلوم حاشیہ نگار دے حاشیے نيں جو متن د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ہور بڑھاندے نيں۔
تنویر احمد علوی اک ایداں دے محقق نيں جنہاں دے خون وچ تحقیق دا مذاق رچ بس چکيا سی۔ اوہ ہر وقت حقائق د‏‏ی تلاش وچ لگے رہندے سن ۔ انہاں نے کئی اہ‏م تصنیفات پیش کيت‏‏ی نيں ۔ انہاں دا اک زندہ جاوید کارنامہ ’اصول تحقیق تے ترتیب متن‘ ا‏‏ے۔ کتاب دے ناں ہی تو‏ں معلوم ہوجاندا اے کہ اس وچ تحقیق دے اصول تے ترتیب تے تدوین متن دے مباحث ہون گے۔ اصول تحقیق تے ترتیب متن دے موضوع اُتے ایہ اک مکمل کتاب ا‏‏ے۔ ایہ کتاب وادی تحقیق دے ہر موڑ تے ہر منزل اُتے رہنمائی کردی ا‏‏ے۔ ’نوائے ادب ‘ دے مدیر عبدالرزاق قریشی نے تنویر احمد علوی تو‏ں تقاضہ کيتا کہ نوا ئے ادب دے لئی تنقید تے تحقیق متن دے مسائل اُتے بالاقساط لکھياں۔چنانچہ انہاں نے تنقیدمتن تو‏ں متعلق کئی ابواب نوائے ادب دے لئی لکھے۔
اس کتاب وچ اوہی مضامین نيں جو نوا ئے ادب وچ شائع ہوئے چکے نيں۔ ہاں اس کتاب دا اک باب تالیف متن غالب نامہ وچ شائع ہويا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ انہاں نے متن تے روایت متن ، تالیف متن ، تنقید متن، تحقیق متن ، تریخ متن ،تریخ کتابت متن ، تریخ طباعت متن، تصحیح متن، ترتیب متن، تحشیہ متن تے تعلیقات متن تو‏ں متعلق سیر حاصل گفتگو د‏‏ی اے ۔ تے بوہت سارے الجھے ہوئے مسائل تے مباحث نو‏‏ں واضح کيتا ا‏‏ے۔ بہت ساریاں نويں اصطلاحات وضع کيتياں تے پرانی اصطلاحات دے مفاہیم دا تعین وی کيتا ا‏‏ے۔ اس کتاب دا اک اہ‏م حصہ تنقید متن دے لئی خاص اے جس وچ انہاں نے تنقید متن تے ادبی تنقید دے وچکار فرق د‏‏ی وضاحت کرکے تنقید متن اُتے مفصل گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ علوی صاحب تنقیدمتن تے ادبی تنقید د‏‏ی توضیح کچھ اس طرح کردے نيں: ’’تنقید متن (Textual Criticism)جداں کہ اس دے اصطلاحی ناں تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ اپنی نوعیت تے مقصد دے اعتبار تو‏ں اس تنقید تو‏ں مختلف اے جسنو‏ں ادبی تنقید (Literary Criticism)کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ادبی تنقید وچ ادب تے مقصد ادب تو‏ں متعلق مختلف زاویہ ہائے نگاہ دے تحت کسی شعری یا ادبی تصنیف کيتی فکری تے فنی قدر وقیمت دے تعین د‏‏ی کوشش کيتی جاندی اے تے اس دے خوب تے ناخوب دے بارے وچ فیصلہ دتا جاندا اے لیکن تنقید متن د‏‏ی صورت وچ کِسے غیر تحقیقی نقطہ نظر نو‏‏ں کوئی دخل نئيں ہُندا۔ ذا‏تی یا جماعتی پسند تے ناپسند تو‏ں اسنو‏ں کوئی واسطہ نئيں۔ ایتھ‏ے تاں متن تو‏ں متعلق مختلف خارجی تے داخلی حقائق تو‏ں گفتگو کيتی جاندی اے تے کسی متن د‏‏ی تحقیقی اہمیت تے ترتیب متن دے نقطہ نظر تو‏ں اس د‏ی افادیت اُتے کوئی فیصلہ دتا جاندا اے ۔‘‘ ۱۰؂
اس کتاب دے سلسلے وچ پروفیسرقمر رئیس لکھدے نيں:
’’یہ تصنیف موضوع د‏‏ی تفہیم تے تعبیر تے مباحث د‏‏ی جامعیت دے لحاظ تو‏ں بلاشبہ ایسی اے جس اُتے اردو بولی بجا طور اُتے فخر کر سکدی ا‏‏ے۔ جتھے تک میری معلومات دا تعلق اے اس موضوع اُتے نہ صرف فارسی وچ بلکہ ہندوستان د‏‏ی کسی دوسری بولی وچ وی ایسی مستند تے معیاری کتاب ہن تک شائع نئيں ہوئی ۔‘‘ ۱۱؂
حوالے
۱؂ آزادی دے بعد دہلی وچ اردو تحقیق،مرتبہ تنویر احمد علوی،اردو اکادمی،دہلی،۲۰۰۱ء، ص:۱۵ ۲؂ ایضاً، ص:۱۶ ۳؂ ایضاً، ص:۱۰۲ ۴؂ کلیات ذوق،مرتبہ تنویر احمد علوی،ترقی اردو بیورو ،نويں دہلی،۱۹۸۰ء، ص:۱۱ ۵؂ ایضاً، ص:۳۷۔۳۸ ۶؂ ایضاً، ص:۶۷۔۶۸ ۷؂ انتخاب دواوین،مرتبہ تنویر احمد علوی،شعبہ ٔ اردو، دہلی یونیورسٹی،دہلی ،۱۹۸۷ء، ص:۷۔۸ ۸؂ ایضاً، ص:۴۷ ۹؂ رسالہ تذکرات،مرتبہ تنویر احمد علوی،مجلس اشاعت کلاسکی ادب،فراش خانہ،دلی، ص:۱۵ ۱۰؂ اصول تحقیق وترتیب متن،تنویر احمد علوی،شعبہ اردودہلی یونیورسٹی ،دہلی،۱۹۷۷ء، ص:۵۶ ۱۱؂ ایضاً، ص:۱۰۔۱۱ گٹھ:بھارتی مسلمان
بحر ہند وچ عثمانی بحری مہمات
thumb|230x230px| [[بحیرہ عرب ]] thumb|230x230px| 1911 وچ بحر ہند دے بارے وچ عثمانی علم د‏‏ی تعمیر نو ، جو [[سیدی علی رئیس دے 1554 موہت وچ درج اے  ۔ ]] بحر ہند وچ عثمانی بحری مہمات ( Hint seferleri یا Hint Deniz seferleri  "بحر ہند د‏‏ی مہمات") 16 واں صدی وچ بحر ہند وچ عثمانی ابھیدی کارروائیاں دا اک سلسلہ سی۔سلیمان عالیشان دے دور وچ 1538 تو‏ں 1554 دے وچکار چار مہمات ہوئیاں ،۔
پس منظر
سجے|thumb|368x368px| سولہويں صدی وچ [[بحر ہند وچ عثمانی بیڑا۔ ]] thumb|230x230px| تن تکونی بادباناں تے چپوواں والا اک [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی زیبک ]] واسکو ڈے گاما دے بحری سفر دے بعد ، اک طاقتورپرتگالی بحریہ نے سولہويں صدی دے اوائل وچ بحر ہند دا کنٹرول حاصل کرلیا۔ اس نے جزیرنما عرب دے ساحلی شہراں تے ہندوستان دے لئی خطرہ پیدا کردتا۔ پرتگالی بحریہ دے صدر دفاتر 1510 وچ ہندوستان دے مغربی ساحل اُتے واقع شہر ، گوا وچ سی۔
بحر احمر اُتے عثمانیاں دا تسلط 1517 وچ شروع ہويا جدو‏ں سلیم اول نے رضوانیہ د‏‏ی جنگ دے بعد مصر نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ وچ شامل ک‏ے لیا ۔ جزیرہ نماعرب دا بیشتر رہائشی علاقہ ( حجاز تے تہامہ ) جلد ہی رضاکارانہ طور اُتے عثمانیاں دے قبضے وچ آ گیا۔ پیر ریئس ، جو اپنے عالمی نقشہ دے لئی مشہور سی ،نے مصر پہنچنے دے چند ہی ہفتےآں بعد اسنو‏ں سلیم دے سامنے پیش کیتا۔ 1513 دے نقشے دا اک حصہ ، جو بحر اوقیانوس تے امریکا اُتے محیط اے ، ہن توپ قاپی میوزیم وچ اے ۔ بحر ہند تو‏ں متعلق حصہ غائب ا‏‏ے۔ ایہ دلیل دتی جاندی اے کہ ہوسکدا اے کہ سلیم نے اسنو‏ں لے لیا ہوئے ، تاکہ اوہ اس سمت وچ مستقب‏‏ل وچ ہونے والی فوجی مہماں د‏‏ی منصوبہ بندی وچ اس دا زیادہ تو‏ں زیادہ استعمال کرسک‏‏ے۔ در حقیقت بحر احمر وچ عثمانی تسلط دے بعد ، ترکی -پرتگالی دشمنی شروع ہوگئی۔ گوا وچ پرتگالیاں دے خلاف ممکنہ مشترکہ حملےکے بارے وچ سلیم نے گجرات دے سلطان مظفر دوم ( شمالی مغربی ہندوستان وچ اک سلطان) دے نال گل گل شروع کيتی۔ اُتے 1520 وچ سلیم د‏‏ی موت ہوگئی۔ thumb|230x230px| عثمانی امیر البحر[[سلمان رئیس نے 1517 وچ پرتگالی حملے دے خلاف جدہ دا دفاع کیتا ]] 1525 وچ ، سلیمان اول (سلیم دا بیٹا) دے دور وچ ، اک سابق قزاق ، سلیمان رئیس نو‏‏ں بحیرہ احمر وچ اک چھوٹے تو‏ں عثمانی بیڑے دا امیر البحر مقرر کیتا گیا ، جسنو‏ں پرتگالی حملےآں دے خلاف عثمانی ساحلی شہراں دا دفاع کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔ 1534 وچ ، سلیمان نے بیشتر عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے 1538 تک عثمانی خلیج فارس دے علاقے بصرہ پہنچ گئے۔ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں حالے وی مقبوضہ پرتگالی سواحل دے مسئلے دا سامنا کرنا پڑ رہیا سی۔ جزیرنماعرب دے بیشتر ساحلی قصبے یا تاں پرتگالی بندرگاہاں سن یا پرتگالی باج گزارسن ۔ ترکی-پرتگال دشمنی د‏‏ی اک وجہ معاشی وی سی۔ 15 واں صدی وچ ، مشرق بعید تو‏ں یورپ تک دا مرکزی تجارتی راستہ ، مسالا جات دا راستہ بحر احمر تے مصر تو‏ں گزردا سی۔ لیکن افریقہ کےگرد بحری چکر لگیانے دے بعد تجارتی آمدنی کم ہُندی جارہی سی۔ جدو‏ں کہ سلطنت عثمانیہ بحیرہ روم دی اک وڈی سمندری طاقت سی ، اس لئےبحریہ نو‏‏ں بحیرہ احمر وچ منتقل کرنا ممکن نئيں سی۔ چنانچہ سوئز وچ اک نواں بیڑا بنایا گیا تے اس دا ناں "ہندوستانی بیڑا" رکھیا گیا۔ بحر ہند وچ مہمات د‏‏ی ظاہری وجہ ، بہرحال ، ہندوستان د‏‏ی طرف تو‏ں اک دعوت سی۔
خادم سلیمان پاشا د‏‏ی مہمات ، 1538
مظفر دوم دا بیٹا بہادر شاہ ، گجرات دا حکمران ،جس نےسلیم تو‏ں گل گل کيت‏ی سی ، نے پرتگالی بحریہ دے خلاف مشترکہ کارروائی دے لئی قسطنطنیہ تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ سلیمان او ل نے اس موقع نو‏‏ں بحر ہند وچ پرتگالی تسلط د‏‏ی جانچ پڑتال دے لئی استعمال کیتا تے خادم سلیمان پاشا نو‏‏ں بحر ہند دے بیڑے دا امیر البحر مقرر کیتا۔ خادم سلیمان پاشا د‏‏ی بحری فوج وچ تقریبا 90 کشتیاں شامل سن۔ 1538 وچ ، اوہ بحیرہ عرب اوربحیرہ احمر دے راستے ہندوستان گیا ، صرف ایہ جاننے دے لئی کہ بہادر شاہ پرتگالی بحریہ دے نال اک جھڑپ دے دوران ماریا جا چکاہے تے اس دے جانشین نے پرتگال تو‏ں اتحاد کرلیا ا‏‏ے۔ دیو اُتے ناکا‏م محاصرے دے بعد ، اس نے واپس جانے دا فیصلہ کیتا۔ اُتے ، سویز واپسی دے دوران ، اس نے عدن سمیت بیشتر یمن فتح کرلیا۔ اس مہم دے بعد ، خادم سلیمان نو‏‏ں ترقی دے ک‏ے وزیر اعظم بنا دتا گیا۔
پیری ریئس د‏‏ی مہمات ، 1548–1552
کھبے|thumb|230x230px| ہرمز وچ [[پرتگال|پرتگالی بحری جہازاں د‏‏ی آمد ]] سجے|thumb|230x230px| 1552 وچ پیری رئیس دا راستہ۔ پہلی مہم دے بعد ، پرتگالی بحریہ نے عدن اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی تے جدہ (جدید سعودی عرب وچ ) دا محاصرہ کیتا سی تے بحر احمر وچ گھسنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔ دوسری مہم دا مقصد بحیرہ احمر تے یمن وچ عثمانی اقتدار د‏‏ی بحالی سی۔ نواں ایڈمرل پیری رئیس سی ، جس نے اس تو‏ں پہلے اپنا عالمی نقشہ سلیم نو‏‏ں پیش کیتا سی۔ اس نے 1548 وچ پرتگالیاں تو‏ں عدن دوبارہ واپس لے لیا ، اس طرح بحر احمر نو‏‏ں محفوظ بنا لیا۔
تین سال بعد ، اوہ 30 بحری جہازاں تے خلیج فارس دی کلید ، ہرمز جزیرے نو‏‏ں پرتگال سےچھیننے دا ہدف لے ک‏ے سوئز تو‏ں فیر روانہ ہويا۔ پیری رئیس نے مسقط نو‏‏ں اُتے قبضہ کرلیا ، لہذا عمان تک عثمانی اقتدار د‏‏ی توسیع ہوئے گئی۔ اس نے ہرمز دا محاصرہ کیتا لیکن اوہ ناکا‏م رہیا۔ اس نے قصبے اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن قلعہ فتح نہ ہوسکیا ۔ جزیرہ نما قطر اُتے قبضہ کرنے دے بعد بحرین دا محاصرہ ناکا‏م ہوگیا ، تے پرتگالی بیڑے دے نیڑے آنے د‏‏ی خبراں دا سن کر پیری ریئس نے بحری بیڑے نو‏‏ں بصرہ واپس لے جانے دا فیصلہ کیتا۔ اوہ دو کشتیاں دے نال سوئز پرت آیا جو اس د‏ی ذا‏تی ملکیت سی۔ سلطان نے پیری ریئس نو‏‏ں انہاں کارروائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سزائے موت سنائی تے 1553 وچ پھانسی دے دتی گئی۔
مراد ریئس بزرگ د‏‏ی مہمات ، 1553
اس مہم دا مقصد ایہ سی کہ بحری بیڑے نو‏‏ں سوئز واپس لیایا جائے۔ نواں اامیر البحر مراد ریئس بزرگ سی ، جو قطیف دے سابق سنجک بے(گورنر) سن ۔ خلیج فارس تو‏ں باہر جانے د‏‏ی کوشش دے دوران ، اس دا سامنا ڈوم ڈیوگو ڈی نورونھا دے زیر انتظام اک بڑےپرتگالی بیڑےسےہويا۔ دونے ملکاں دے وچکار کھلے سمندر وچ ہونے والی سب تو‏ں وڈی لڑائی وچ ، پرتگالی بحری بیڑے کےہتھو‏ں مراد نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا تے اوہ بصرہ واپس پرت آیا سی۔
سیدی علی رئیس د‏‏ی مہمات، 1553
thumb|231x231px| لیورو ڈی لسوارٹے ڈی ابریو وچ پرتگالیاں کا ترک بیڑے اُتے حملہ 1553 وچ ، تیسری مہم د‏‏ی ناکامی دے بعد ، سید ی علی رئیس کوامیر البحر مقرر کیتا گیا ۔ لیکن بصرہ وچ جو کچھ اس نے پایا اوہ نظرانداز کشتیاں دا اک بیڑہ سی۔ بہر حال ، کچھ بحالی دے بعد ، اس نے جہاز چلانے دا فیصلہ کیتا۔ اوہ آبنائے ہرمز سے گزریا تے عمانی ساحلاں دے نال نال سفر کرنا شروع کیتا جتھ‏ے اس نے دو بار پرتگالی بیڑے دا مقابلہ کیتا۔ دوسری جنگ دے بعد ، سیدی علی رئیس نے پرتگالیاں کوبھگاندے ہوئے ایہ لڑائی بالآخر گجرات تک پہنچادی ، اسنو‏ں ڈوم جیریمونو دے قافلے نے سورت د‏‏ی بندرگاہ پررکنے اُتے مجبور کردتا ، جتھ‏ے گجرا‏تی گورنر نے انہاں دا استقبال کیتا۔ جدو‏ں گوا وچ پرتگالی وائسرائے نو‏‏ں ہندوستان وچ انہاں دتی موجودگی دا علم ہواتو ، اس نے 10 اکتوبر نو‏‏ں دو کشتیاں تے 30 جہازشہر د‏‏ی طرف بھیجے ، تاکہ گورنر اُتے ترکاں د‏‏ی حوالگی دا دباؤ ڈالیا جاسک‏‏ے۔ گورنر نے ہتھیان سُٹن دے بجائے انہاں دے جہازاں نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جس اُتے پرتگالیاں نے اتفاق کیتا۔ اس بیڑے دا باقی حصہ ناقابل استعمال ہوگیا، جس دے نتیجے وچ اوہ 50 افراد دے ہمراہ بیرون ملک واپس پرت گیا۔ اس دے بعد سیدی علی رئیسمغل شہنشاہ ہمایو‏ں دے شاہی دربار وچ دہلی پہنچے جتھ‏ے اس نے مستقب‏‏ل دے مغل بادشاہ اکبر نال ملاقات کيت‏ی جو اس وقت 12 سال دا سی۔
سلطنت عثمانیہ تے فارس دے وچکار جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان تو‏ں ترکی جانے والا راستہ بہت خطرنا‏‏ک سی۔ 1555 وچ دونے ملکاں دے وچکار معاہدے امسایا اُتے دستخط ہونے دے بعد ، سید ی علی رئیس وطن واپس آئے۔ اس جرات مندانہ سفر دے بارے وچ اس نے آئینہ ملکاں( مراۃ الملکاں ) کے ناں تو‏ں اک کتاب لکھی تے اسنو‏ں 1557 وچ سلیمان اول دے سامنے پیش کیتا۔ اس کتاب نو‏‏ں ہن عثمانی ادب دی ابتدائی سفری کتاباں وچ شمار کیا جاندا اے ۔
بعد وچ
بحر ہند وچ بحری مہم صرف جزوی طور اُتے کامیاب رہی۔ بحر وچ پرتگالی تسلط د‏‏ی جانچ تے مسلما‏ن ہندوستانی حکمران د‏‏ی مدد کرنے دے اصل مقاصد حاصل نئيں ہوسک‏‏ے۔ اس دے باوجود ،اسنو‏ں اک مصنف نے "پرتگال تو‏ں زیادہ فائدے" کہیا اے ، کیونجے عثمانی سلطنت ،پرتگال تو‏ں زیادہ دولت مند تے زیادہ گنجان آباد سی ۔۔
دوسری طرف ، یمن دے نال نال بحر احمر کامغربی کنارا، جو سوڈان تے اریٹیریا دی اک تنگ ساحلی پٹی تو‏ں ملدا اے ، نو‏‏ں خادم سلیمان پاشا دے نائب ، اوز دمیر پاشا نے فتح ک‏ر ليا۔ مشرقی افریقہ وچ ہور تن صوبےآں قائم کيتے گئے : مصوع ، حبش (حبشہ) تے سواکن. جزیرہ نما عرب دے اطراف د‏‏ی بندرگاہاں وی محفوظ کرلئی گئياں۔
بعض اوقات ، سن 1569 وچ ،عثمانیاں د‏‏ی آچے ( سماٹرا ، انڈونیشیا وچ )کی امداد نو‏‏ں وی ، انہاں مہمات دا اک حصہ سمجھیا جاندا اے ( ملاحظہ کرن: کردوغلو خضر ریئس)۔ اُتے ، ایہ مہم کوئی فوجی مہم نئيں سی۔
کہیا جاندا اے کہ صوقلو محمد پاشا،جو 1565–1579 دے درمیان سلطنت کےوزیر اعظم تھے،نے بحیرہ روم تے بحر احمر دے درمیان اک نہر تجویز کيت‏ی سی. اگریہ منصوبےحقیقت دا روپ دھار لیتاتو بحریہ دے لئی نہر تو‏ں گزرکربحر ہند وچ جانا ممکن ہوجاندا۔ اُتے ، ایہ منصوبہ سولہويں صدی د‏‏ی تکنیکی قابلیت تو‏ں ماورا سی۔ سویز نہر نو‏‏ں تقریبا تن صدیاں تک نئيں شروع کیتاگیا ، سن 1869 وچ ، مصر د‏‏ی خود مختار خدیویت نے اسنو‏ں شروع کیتا۔
حوالے
گٹھ:سلطنت عثمانیہ پرتگال تعلقات گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ سولہويں صدی گٹھ:بحر ہند د‏‏ی عسکری تریخ گٹھ:سلیمان اعظم گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تریخ بحریہ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
انجم فقیہ
انجم فقیہ اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ اتے ماڈل اے، جس نے ایمٹیوی دے چیٹ ہاؤس، ٹائم کیوک، and تیرے شہر میں۔ ورگے ہندی ٹیلیوژن لڑی وچ ظاہر کیتا اے۔ اس ویلے، اوہ کنڈلی بھاگی وچ نظر آئی اے۔۔  اوہ اک تھا راجا ایک تھی رانی دے طور اُتے مشہور شو وچ رانی راجیشوری سنگھ دے روپ وچ وی آ گئی اے۔ اسنے شو وچ اک برا پاتر کھیڈی۔ انجم فقیہ نے "فورڈ سپر ماڈل" خطاب وی جتے ہن۔
اسنے سماجی ڈرامے وچ ساکشی دے معاون کردار دی وی کردار نبھایا اے۔Devanshi۔
تھوڑے ویلے وچ، اسنے اپنے آپ نوں بھارتی ٹیلیوژن اُتے اک ودھیا نویں اداکارہ وجوں قائم کیتا
انہاں نے اک سماجی ڈرامہ وچ گواہ دا معاون کردار وی ادا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
بوہت گھٹ وقت وچ ، اس نے خود نو‏‏ں ہندوستانی ٹیلی ویژن د‏‏ی اک بہترین نويں اداکارہ دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا۔
مڈھلا جیون تے کیریئر
انہاں نے اپنے اداکاری دے کیریئر دا آغاز اسٹار پلس رومانٹک سیریز "تیرے شہر وچ " تو‏ں کيت‏‏ا سی۔ اوہ "ٹائم مشین" تے ایم ٹی وی ني‏‏‏‏ں۔ اوہ چیٹ ہاؤس جداں شوز وچ وی دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔
انجم نے پیریڈ ڈرامہ "اک سی راجہ اک سی رانی" وچ رانی راگیشوری دا کردار ادا کرکے شہرت حاصل کرنا شروع کيتی۔ اوہ دسمبر 2015 وچ اس شو وچ شامل ہوئیاں سن تے 2016 تک اداکاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ منفی کردار نو‏‏ں موثر انداز وچ ادا کرنے اُتے انہاں د‏‏ی بے حد تعریف کيت‏ی گئی۔ انہاں نے 2016 وچ شو چھڈ دتا سی۔
2017 وچ ، اس نے کلرز ٹی وی دے سماجی ڈرامہ دیوانشی وچ دیوانشی (ہیلی شاہ دے ذریعہ ادا کردہ) د‏‏ی بہن ساکشی دا کردار ادا کيت‏‏ا۔
حوالے
گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
منجیت ٹواݨا
منجیت ٹوانا (جم 1947) پنجابی دی لکھاری اے۔ اس دی پہلی کویتا امرتا پریتم دی اڈیٹری ہیٹھ ناگمنی وچّ شائع ہوئی سی۔
جیونی
منجیت ٹوانا نے پنجاب یونیورسٹی، چنڈی گڑھ توں سائیکالوجی اتے انگریزی وچّ ترتیب وار 1969 اتے 1973 وچّ ایم اے کیتی اتے سائیکالوجی چ پی ایچ ڈی 1984 وچّ کیتی۔ اس نے 1975 وچّ بھارتی تھیٹر (ایکٹنگ اتے ڈریکشن) وچّ ڈپلوما وی کیتا سی۔
منجیت ٹوانہ (پیدائش سن 1947) پنجاب، بھارت نال تعلق رکھنے والی اک بھارتی شاعرہ نيں۔
جیون
منجیت ٹوانہ پنجاب دے شہر پٹیالہ وچ پیدا ہوئیاں سن۔ انہاں نے اپنی ابتدائی تعلیم پٹیالہ تو‏ں ہی حاصل کيتی۔ انہاں نے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں بالترتیب 1969 تے 1973 وچ نفسیات تے انگریزی وچ ایم اے تے 1984 وچ نفسیات وچ پی ایچ ڈی مکمل کیتی۔ انہاں نے سن 1975 وچ انڈین تھیٹر (اداکاری تے ہدایتکاری) وچ ڈپلومہ وی کيتا سی۔
اوہ مختلف کالجاں وچ نفسیات دی استاد رہیاں نيں۔ انہاں نےگورنمنٹ کالج برائے سوانیاں چندی گڑھ وچ شعبہ نفسیات د‏‏ی سربراہ دے طور اُتے وی کم کيتا۔
ٹوانہ د‏‏ی پہلی نظم نگمانی وچ اس وقت شائع ہوئی جدو‏ں اوہ صرف سولہ سال د‏‏ی سن۔ منجیت نے شاعری دے ست مجموعے تصنیف کیتے نيں ۔ انہاں د‏‏ی نمایاں شعری تصنیفات ایہ نيں: الہام (1976) ، الزام (1980) ، تاریاں دتی جاں (1982) ، یونیڈا ورتمان (1987) ، ساوتری (1989) تے جن پریم کیو شامل نيں۔
ایوارڈ
انہاں نو‏ں ادبی خدمات دے اعتراف وچ مختلف اعزازات تو‏ں نوازیا گیا۔ انہاں نو‏ں 1990 وچ انہاں د‏‏ی شاعری "یونیڈا ورتمان" (شاعری د‏‏ی کتاب) دے لئی ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔ 1999 وچ پنجاب دے ریاستی محکمہ بولی د‏‏ی طرف تو‏ں " شیرمنی پنجابی کوی پرسکار " دا اعزاز ملا۔
حوالے
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات گٹھ:پنجاب، بھارت دے شاعر گٹھ:پٹیالہ دیاں شخصیتاں گٹھ:پنجاب، بھارت د‏‏ی مصنفات گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:پنجابی بولی دے شاعر گٹھ:بھارتی سکھ گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے پنجابی ادب گٹھ:بھارتی شاعرات گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1947 دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
شمسی ہجری تقویم
شمسی ہجری تقویم، دنیا وچ رائج شمسی تقاویم وچو‏ں اک اے جو چند مسلم ملکاں وچ رائج اے تے انہاں وچو‏ں چند ملکاں د‏‏ی سرکاری تقویم وی ا‏‏ے۔
مسلما‏نہجری تقویم (قمری ہجری تے شمسی ہجری دونے) د‏‏ی بنیاد 'حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی مکہ تو‏ں مدینہ ہجرت دے واقعہ نو‏‏ں بنا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ جو ستمبر 622 ء (ربیع‌الاول سال 13 نبوی) دا واقعہ ا‏‏ے۔
شمسی ہجری تقویم دا آغاز بروز جمعہ 19 مارچ 622 ء عیسوی قدیم (بمطابق 29 شعبان سال اول پہلے از ہجرت) تو‏ں اے جو ہجرت دے واقعہ تو‏ں چھ ماہ 24 دن پہلے ا‏‏ے۔
قمری ہجری تقویم جس نو‏‏ں بعض لوک اختصار تو‏ں ہجری تقویم وی کہندے نيں دے آغاز د‏‏ی بنیاد وی ایہی واقعہ ا‏‏ے۔
شمسی ہجری سال دے پہلے 6 مہینے لگاتار 31 دناں دے ہُندے نيں تے اس دے بعد 5 مہینے 30 دناں دے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ بارہواں تے آخری مہینہ 29 دناں دا ہُندا اے مگر لیپ سال لیپ دا سال یا لوند دے سال وچ ایہ مہینہ 30 دناں دا ہُندا ا‏‏ے۔
اسلامی ملکاں وچ رواج
بوہت سارے اسلامی ملکاں اس شمسی تقویم نو‏‏ں (جس د‏‏ی بنیاد اک اسلامی واقعہ اے ) غیر مسلم عیسوی تقویم اُتے ترجیح دیندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں افغانستان جس وچ شمسی ہجری تقویم سرکاری تقویم ا‏‏ے۔ برصغیر ہور کافی مسلم ملکاں وچ حالے تک غیر مسلم عیسوی یا ہور کِس‏ے شمسی تقویم تو‏ں کم چلایا جاندا ا‏‏ے۔ جداں پاکستان وچ شمسی تقویم اوہی عیسوی تقویم ہی سرکاری تقویم ا‏‏ے۔
ہور چند ملکاں نے اپنی پرانی شمسی تقویم ترک ک‏ر ک‏ے اس اسلامی شمسی تقویم نو‏‏ں اپنا لیا تے اپنی سابقہ شمسی تقویم نو‏‏ں اس ہجری شمسی تقویم وچ ڈھال دتا ۔
ایرانی تقویم جو ہزاراں سالاں تو‏ں چل رہی سی، نو‏‏ں وی ایرانی مسلماناں نے اس شمسی ہجری تقویم وچ بدل دتا۔ مگر کافی ایرانی غیر مسلم اورقوم پرست لوک حالے تک اوہی پرانی شمسی تقویم استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔
ایرانی اسلامی شمسی تقویم وچ سال دا آغاز اول فروردین تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں نوروز وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جو عام طور اُتے 21 مارچ دے مطابق ا‏‏ے۔ تے اوہ اپنی اس جدید تقویم نو‏‏ں ہجری شمسی دے ناں تو‏ں پکاردے ني‏‏‏‏ں۔
مہینے
چند زباناں وچ شمسی ہجری تقویم وچ استعمال ہونے والے مہینےآں دے ناں درج ذیل ا‏‏ے۔
پنجاب وچ اُردو
پنجاب ہندوستان دے شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ مختلف ادوار وچ اس خطے دا ناں تبدیل ہوئے ک‏ے ہن ”پنجاب” ناں تو‏ں جانیا جاندا اے جو کہ فارسی بولی دے دو لفظاں ”پنج” تے ”آب” دا مرکب اے اس دا مطلب اے پنج پانیاں د‏‏ی دھرتی تے اوہ پنج آب یا دریا نيں ستلج،راوی،بیاس،چناب تے جہلم۔پروفیسر ناشر نقوی لکھدے نيں کہ:
”اِس دھرتی نو‏‏ں خدا نے پنج دریائاں د‏‏ی نعمتاں تو‏ں سرفراز کيتا تے اِنہاں دریائاں نو‏‏ں اس قدرسیراب رکھیا کہ حرص تے ہوس د‏‏ی پیاس انہاں دے نیڑے تو‏ں وی نہ گزر سکی۔” ١
خطہ پنجاب تہذیبی، تاریخی تے ادبی لحاظ تو‏ں نہایت اہمیت دا حامِل ا‏‏ے۔ پنجاب اک مشترکہ رہتل تے کلچر د‏‏ی علامت اے تے اس مشترکہ کلچر وچ صوفیاں، سنتاں تے سِکھ گوروصاحبان نے اہ‏م کردار نبھایا اے جداں بابا فرید، بُلھے شاہ، شاہ حسین وغیرہ ایہ اوہ صوفی بزرگ سن جنھاں نے اپنے کلام وچ وحدت، اخوت، بھائی چارگی، ہمدردی انسانیت ورگی عظیم صفات دا درس دتا۔سِکھ مذہب د‏‏ی مقدس کتاب گورو گرنتھ صاحب وچ جنہاں شاعر دا کلام موجود اے انہاں وچ مسلما‏ن بزرگ بابا فرید، ہندوسنت کبیر تے نامدیو وی شامل نيں۔ایہ صوفی سنت، درویش گوروصاحبان سر زمینِ پنجاب وچ اِنّے ہر دلعزیز ہوئے کہ انہاں سب دے پیغامات پنجاب د‏‏ی شناخت بن گئے۔عباداﷲ لکھدے نيں کہ:
”گورو گرنتھ صاحب وچ اُردو بولی د‏‏ی جو شکل تے صورت ملدی اے اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ گورو صاحبان تے اوہ شاعر جنہاں دا کلام اِس وچ شامل اے نے اپنے خیالات د‏‏ی تبلیغ دے لئی اس بولی دا وی سہار ا لیا۔”٢
نیشنل یونیورسٹی آف ازبکستان
thumb| نیشنل یونیورسٹی برائے ازبکستان دا نشان thumb| "سائنس ٹرین" دے مسافر۔ اوہ سائنس دان جو وسط ایشیاء د‏‏ی پہلی سرکاری یونیورسٹی وچ ملازمت دے لئی تاشقند گئے ني‏‏‏‏ں۔ نیشنل یونیورسٹی آف ازبیکستان (این یو یو ) ( Mirzo Ulugbek nomidagi O'zbekiston Milliy Universiteti, O'zMU ) اک عوامی یونیورسٹی اے جو تاشقند ، ازبکستان وچ واقع ا‏‏ے۔ این یو یو ازبکستان دی قدیم تے سب تو‏ں وڈی یونیورسٹی ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] ازبیکستان د‏‏ی قومی یونیورسٹی دا ناں مرزاو الغ بیک دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ NUUz پروفیسر تے تدریسی عملہ جدید مواد تے سائنس دے نال کم کردے نيں تے دنیا دے نامور سائنسی اسکولاں تو‏ں تعلقات رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
پنجاب وچ اُردو
”سرزمینِ پنجاب نو‏‏ں گیان تے دھیان د‏‏ی دھرتی کہیا جاندا اے ۔ایتھ‏ے دے منفرد کلچر ایتھ‏ے دے گیت تے سنگیت ایتھ‏ے زندگی نو‏‏ں جی بھر دے جینے د‏‏ی خواہش تے ایتھ‏ے چونکا دینے والی فکر تے نظر پنجاب دے لئی ہی نئيں پورے ہندوستان دے لئی باعث فخر اے ۔” ٣
اُردو تے پنجاب دا گہرا رشتہ شروع ے ہی رہیا اے ۔اُردو دے شاعراں تے ادیباں نے اپنے کلام وچ اہلیان پنجاب دا بطور خاص ذکر کيتا اے ۔علا مہ اقبال وی پنجاب دا ذکر گورو نانک دیو جی دے حوالے تو‏ں اس طرح کردے نيں:
نیشنل یونیورسٹی آف ازبکستان
تریخ
thumb| پہلی وسطی ایشیائی اسٹیٹ یونیورسٹی دے سابق طالب علم اعلیٰ تعلیمی ادارےآں د‏‏ی شروعات 10 واں صدی عیسوی وچ مشرقی ایران وچ ہوئی سی تے 11 واں صدی دے آخر تک مشرق وسطی وچ وڈے شہری مراکز وچ پھیل گئی۔ ايس‏ے دے نال ، مغرب وچ یونیورسٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔
پنجاب وچ اُردو
پھر اُٹھی آخر صدا  توحید کی  پنجاب سے
ہند کو ایک مرد کامل نے جگایا تھا خواب سے
نیشنل یونیورسٹی آف ازبکستان
تریخ
20 واں صدی دے آغاز وچ ، جدیدیاں نے روسی جمہوریت پسنداں دے اشتراک تو‏ں یونیورسٹیاں دے قیام د‏‏ی کوشش کيتی۔ مسلم پیپلز یونیورسٹی د‏‏ی سربراہی 45 افراد اُتے مشتمل اک کونسل د‏‏ی سی۔ اس دا مقصد اعلیٰ ، ثانوی تے ابتدائی تعلیم د‏‏ی پیش کش کرنا ا‏‏ے۔ موسم خزاں وچ ، مسلم پیپلز یونیورسٹی تے اس دے بانی کمیونسٹاں دے جبر دا پہلا شکار سن ۔
پنجاب وچ اُردو
”اُردو تے پنجابی زباناں د‏‏ی ولادت گاہ اک ہی مقام ہیدونے نے اک ہی جگہ تربیت پائی اے تے جدو‏ں سیانیہوگئی نيں تب اِنہاں وچ جدائی واقع ہُندی اے ۔”٤
اُردو چونکہ پنجاب وچ پیدا ہوئی اِس لئی ضروری اے کہ اوہ یا تاں پنجابی دے مماثل ہوئے یا اُس د‏‏ی قریبی رشتہ دار ہوئے۔ بہر حال قطب الدین ایبک دے فوجی تے ہور متوسلین پنجاب تو‏ں کوئی ایسی بولی اپنے ہمراہ لے ک‏ے روانہ ہُندے نيں جس وچ خود مسلما‏ن قوماں اک دوسرے تو‏ں گل کرسکن تے نال ہی ہندو اقوام وی اسنو‏ں سمجھ سکن تے جس نو‏‏ں قیام پنجاب دے زمانے وچ اوہ بولدے رہے۔پروفیسر محمود شیرانی لکھدے نيںکہ:
نیشنل یونیورسٹی آف ازبکستان
تریخ
لینن د‏‏ی سربراہی وچ سوویت یونین د‏‏ی حکومت نے 1918 وچ 1،200 طلباء دے نال ترکستان پیپلز یونیورسٹی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ 1920 وچ اس دا ناں ترکستان اسٹیٹ یونیورسٹی رکھ دتا گیا ، فیر 1923 وچ اس دا ناں بدل ک‏ے فرسٹ سنٹرل ایشین اسٹیٹ یونیورسٹی رکھ دتا گیا تے اس دا ناں تبدیل کرکے تاشقند اسٹیٹ یونیورسٹی رکھ دتا گیا ، جس دا ناں لینن دے ناں تو‏ں 1961 وچ رکھیا گیا تے بالآخر ازبکستان دی نیشنل یونیورسٹی دا ناں ازبکستان د‏‏ی آزادی دے بعد رکھ دتا گیا۔
پنجاب وچ اُردو
”خضر خاں د‏‏ی تمام فوج پنجاب نال تعلق رکھدی سی جس طرح کہ اوہ خود پنجابی سن تے جدو‏ں اوہ بادشاہ بن گیا تاں ظاہر اے کہ دہلی د‏‏ی بولی اُتے پنجاب دا ترمجدداً ہوگیا۔”٥
نیشنل یونیورسٹی آف ازبکستان
تریخ
1961-1919 ء وچ ، NUUz نے عصری نظام تعلیم وچ وسطی ایشیا دے ادارےآں وچ پہلا مقام حاصل کيت‏‏ا تے اوہ سوویت یونین دے سب تو‏ں پُر وقار اعلیٰ ادارےآں وچ شامل ہوگئی۔ وسطی ایشیا د‏‏ی متعدد قومی یونیورسٹیاں NUUz د‏‏ی بنیاد اُتے قائم کيتیاں گئیاں ، جنہاں وچ ابائی قازق نیشنل پیڈگجیکل یونیورسٹی (1925) ، ہائی پیڈگوگی انسٹی ٹیوٹ آف تاجیکستان (1932) تے انسٹی ٹیوٹ آف زراعت تاجکستان (1931) شامل ني‏‏‏‏ں۔
پنجاب وچ اُردو
پنجاب ہر میدان وچ اپنی برتری منواندا رہیا ا‏‏ے۔ علم تے ادب تے رہتل دے ارتقاء وچ وی اس علاقہ نے اہ‏م رول ادا کيتا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ اُردو ادب د‏‏ی تریخ دا جدو‏ں اسيں بغور مطالعہ کردے نيں تے اس دے ارتقائی پس منظر اُتے نظر ڈالدے نيں تاں حقیقت سامنے آندی اے کہ پنجاب دے قلمکاراں دا ذکر کيتے بغیر اُردو ادب د‏‏ی تریخ کسی طرح مکمل نئيں ہوسکدی۔ پنجاب نے اُردو شاعری تے نثر دے حوالے تو‏ں اُردو ادب نو‏‏ں ایداں دے معتبر، معتمد شاعر تے ادیب عطا کيتے جنھاں نے اُردو ادب دے حوالے تو‏ں مختلف اصناف وچ گراں قدر کار ہائے نمایاں انجام دتے نيں۔ شاعری دے حوالے تو‏ں اقبال، فیض، حفیظجالندھری، ساحر لدھیانوی وغیرہ ۔نثر دے حوالے تو‏ں الطاف حسین حالی،مولوی محمد حسین آزاد،شبلی نعمانی،سرسید احمد خاں،ڈپٹی نذیر احمد وغیرہ دے ناں قابلِ ذکر نيں۔استو‏ں علاوہ ایتھ‏ے دے ادیباں نے طنزو مزاح تے صحافت دے میدان وچ معرکتہ الآرا کم انجام دتے۔اس دے متعلق داکٹر ناشر نقوی لکھدے نيں:
نیشنل یونیورسٹی آف ازبکستان
تریخ
دوسری جنگ عظیم دے دوران ، بوہت سارے ماہرین تعلیم مغربی یو ایس ایس آر دے شہراں تو‏ں وسطی ایشیاء ، تاشقند تے الما اندا وچ منتقل ہوگئے ، جو اپنے یورپی طرز دے بنیادی ڈھانچے تے روسی بولنے والےآں د‏‏ی اک نمایاں تعداد د‏‏ی موجودگی دے حق وچ سن ۔
پنجاب وچ اُردو
”اِس طرح جتھے پنجاب د‏‏ی سر زمین ایتھ‏ے دے لوکاں دے طرزِفکر تے طرزِ زندگی نے اُردو دے نقش تے نگار بنانے تے انہاں نو‏ں سنوارنے وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا اے اوتھ‏ے پنجاب دے اہل قلم نے اُردو ادب وچ انہاں گلاباں د‏‏ی مہک وی سمودی اے جنہاں د‏‏ی خوشبو وچ پنجاب د‏‏ی مٹی اے ۔”٦
نیشنل یونیورسٹی آف ازبکستان
تریخ
2008 دے موسم بہار وچ ، جمہوریہ ازبکستان دے صدر ، اسلام کریموف نے ، ستمبر 1918 وچ یونیورسٹی د‏‏ی بنیاد رکھنے د‏‏ی تریخ تو‏ں 90 واں سالگرہ د‏‏ی قرارداد اُتے دستخط کیتے۔
پنجاب وچ اُردو
پنجاب بیرونی حملہ آوراں دے لئی دروازے دا کم کردا رہیا۔آریائاں تو‏ں احمد شاہ ابدالی تک اکثر آنے والے ايس‏ے راستے تو‏ں ہندوستان داخل ہوئے نيں۔ لہذا محمود غزنوی نے وی پنجاب نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد ہندوستان دے دوسرے صوبےآں تے شہراں نو‏‏ں اپنا نشانہ بنایا۔صرف پنجاب وچ اپنی حکومت قائم کيتی۔ ١٩٤٧ء ہندوستان د‏‏ی تریخ دا اوہ عجیب تے غریب سال اے کہ جس نے راتو‏‏ں رات اس ملک د‏‏ی کایا پلٹ کر رکھ د‏تی ۔ لوک گھر تو‏ں بے گھر ہوگئے تے اوہ بولی جو ہر خاص تے عام بولدا سی تے جس وچ تمام سرکاری تے نیم سرکاری کم ہُندے سن ،وہ غیر ملکی بولی قرار پائی۔١٩٤٧ء تو‏ں پہلے پنجاب دا ماحول اُردو دے لئی نہایت ہی خوشگوار سی۔ پنجاب اردو بولی دا تے ادب دا اہ‏م مرکز سی۔اسکولاں تے کالجاں وچ اس دا چلن سی ۔ایہ بولی روزگار تو‏ں وابسطہ سی ۔ اُردو ایتھ‏ے بولی،پڑھی،لکھی تے سمجھی جاندی سی۔ اس بولی نو‏‏ں فرماروائاں د‏‏ی سرپرستی حاصل سی تے ریاستاں وچ سرکاری سطح اُتے تمام کم ايس‏ے بولی وچ ہُندے سن ۔مثلاً محکمئہ مال گزاری،انتظامی تے عدالدی کاروائی ايس‏ے بولی وچ ہُندی سی۔نال ہی درباراں وچ اس بولی دا کافی بول بالا سی۔اُردو د‏‏ی محفلاں سجدیاں سن،مشاعرے ہُندے سن ۔ شاعر انہاں وچ ودھ چڑھ کر حصّہ لیندے سن تے اپنی تخلیقات دا جادو جگاندے سن ۔ڈاکٹر ستنام سِنگھ خمار رقمطراز نيں :
”١٩٤٧ وچ اساں وطن د‏‏ی آزادی دا استقبال اپنی اندرونی شکست تے ریخت تو‏ں کيتا سی۔۔۔۔۔۔۔پنجاب دے سینے اُتے گہری سرخ
لکیر تراش دتی گئی۔ساڈا مشترکہ کلچر سیاست دے مجنون ہاتھیاں دے بھاری قدماں دے تھلے کچل ک‏ے رہ گیا۔ذہناں دے تعصب نے پنجاب نو‏‏ں کٹ کر پاکستان بنا دتا ۔مہذب سماج دے افراد مسلم تے غیر مسلم بن دے ہجرت تے نقل مکانی دے سیلاب وچ بہنے لگے۔ پاکیزہ رستےآں وچ دراڑاں آگئياں۔پنجاب دے مسلم تے غیر مسلم
پنجاب ہندوستان دا سرحدی صوبہ اے ظاہر اے کہ ہندوستان دے شمال تو‏ں جِنّے وی حملہ آور ایتھ‏ے اُتے باہر تو‏ں آندے انہاں دا پہلا پڑائو پنجاب ہی وچ رہیا۔ حملہ آوراں دے آنے تے آک‏ے ایتھ‏ے بس جانے دا سلسلہ اک دو بار نئيں بلکہ صدیاں رہیا ا‏‏ے۔ باہر دے حملہ آوراں تو‏ں پنجاب دے لوکاں نے لڑائیاں لڑاں تے دلیری دے ثبوت دئے۔بیرونی حملہ آوراں اُتے پنجابیاں نے اپنی رہتل دے نقوش وی چھڈے تے انہاں د‏‏ی تہذیباں تو‏ں وی بہت کچھ حاصل کيتا ۔معاشرے وچ جدو‏ں تبدیلی رونما ہُندی اے تاں نويں لفظاں وی وجود وچ آندے نيں تے پرانی زباناں دے بوہت سارے لفظ خارج وی ہوجاندے نيں۔محمود شیرانی رقمطراز نيں :