cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجاب دے دریاواں تے نہراں دی تریخ
رنجیت ساگر ڈیم
ایہہ پراجیکٹ سالانہ 2 ارب، 10 کروڑ یونٹ بجلی دا پیدا کریگا اتے 3.48 لکھ ہیکٹیئر بھوئیں نوں ہور پانی ملیگا ۔ ڈیم دا ٹاپ لیول سطح سمندر توں 540 میٹر اچا، لمبائی 617 میٹر، چوڑائی 14 میٹر، تھلے دی چوڑائی 669.2 میٹر اے ۔ اس ڈیم دے بنن نال سیر سپاٹے 'چ وادھا ہویا اے مچھی پالن نوں فروغ ملیا اتے صنعتی مدان وچ ترقی ہوئی اے ۔
شاہ پور کنڈھی بیراج
رنجیت ساگر ڈیم توں تھلے کجھ کلومیٹر دی دوری تے اک بیراج بناؤن دی کافی چر توں تجویز اے، جس دا کم ننگل ڈیم بیراج ورگا ہووےگا ۔ اس بیراج توں راوی دریا توں دو نہراں نکلن گیاں ، پہلی راوی ناں دی نہر سجے پاسیوں نکلے گی جو  کشمیر کینال نال سنجے جاندے علاقے نوں پانی دیویگی جو پہلاں ہی مادھوپور ہیڈورکس دے سجے پاسیوں نکلدی اے ۔ دوجی نہر شاہ پور کنڈی بیراج دے کھبے پاسے توں نکلے گی جو اک ہائیڈرل چینل ہوویگی ۔ ایہہ نہر کجھ علاقے نوں پانی وی دیویگی اتے 50 فٹّ دے اک ڈراپ نوں بجلی بناؤن لئی ورت کے پھر دریا راوی وچ ہی مادھوپور ہیڈ ورکس توں اپر ڈگے گی ۔ اس سارے پراجیکٹ اپر کجھ کم شروع کیتا گیا سی پر پیسے دی گھاٹ کارن اجے رکیا ہویا اے ۔
راجستھان فیڈر (راجستھان نہر)
راجستھان فیڈر اتے سرہند فیڈر دوویں نہراں ہی بھارتی پنجاب وچ ریتلے اتے ٹبیاں والے علاقے چوں گزردیاں ہن، جتھے پانی دی بے حدّ قلت سی ۔ پین والا پانی وی گڈیاں اتے اوٹھاں  تے کئی میلاں توں لیاندا جاندا سی ۔ نہر نوں پکیاں کرن لئی بہت وڈی گنتی وچ پکیاں ٹائیلاں، اٹاں، بجری، سیمینٹ، سریا وغیرہ دی لوڑ سی ۔ سو، نہر دی الائیمینٹ نال کئی میل لمیاں بہت تھائیں پانی دیاں پائیپ لائیناں وچھائیاں گئیاں، ٹائیل اتے اٹاں پتھن اتے پکاؤن لئی کئی بھٹھے اسارے کیتے گئے، کئی سٹور شیڈّ (لاہور شیڈّ ٹائیپ) بنائے گئے اتے ایہناں سٹوراں وچ اساری دا سامان لجان گئے اتے ایہناں سٹوراں وچ اساری دا سامان لجان لئی ریلوے لائیناں (ریلوے سائیڈنسز) وچھائیاں گئیاں، سٹاف اتے ورکراں دے رہن لئی نہری بستیاں اساریاں گئیاں، مٹی پٹن لئی کئی ڈریگلائیناں، ایکسکیویٹر، سکریپر، بلڈوزر خریدے گئے ۔ سامان دی ڈھوآ-ڈھوآئی لئی کئی ٹرکّ، جیپاں اتے ہور مشینری خریدی گئی، سینکڑے ویلڈنگ سیٹ، بجلی پیدا دے آلات خریدے گئے، ہائیٹینشن بجلی لائیناں نہر دے نال-نال بنائیاں کیتیاں گئیاں تاں جو دنے-رات کم چلدا رہے ۔ اس ساری مشینری دی مرمت کئی اڈّ-اڈّ تھاواں 'تے ورکشاپاں ستھاپت کیتیاں گئیاں، مشیناں وچ پیٹرول تے ڈیزل آدی بھرن لئی پمپ لائے گئے اتے ہور کئی طرحاں دے آڈمبر کیتے گئے ۔   نرسندیہ اس وڈاکاری کم لئی بہت وڈی جن-شکتی اتے انتھکّ محنت دی لوڑ سی، جہڑا 1964 وچ ختم ہویا   پنجاب وچ اس دی پلاننگ اتے کم نال مشہور انجینیئر، سی.ایل. ہانڈہ، آئی.ایس.ای.، جی.ایس. سدھو، او.پی. کلسی، ایس. ایس. جوندا، اقبال سنگھ ٹنڈن وغیرہ جڑے رہے، جنہاں نے بڑی نپننتا نال کم نوں سرے چڑھایا ۔
نہر دی 50 میل لمبائی وچ راجستھان فیڈر اس کھیتر وچوں گزردی سی، جتھے دھرتی ہیٹھلے پانی دی پدھر بہت اچی سی تے اتھے کم کرنا بہت اوکھا سی، خاص کرکے پٹائی اتے ٹائیل لائیننگ دا ۔ پانی دے پدھر نوں نیواں کرن لئی تھاں-تھاں وڈی شکتی والے ٹیوبویلّ لائے گئے، جنہاں نال وڈی مقار وچ پانی پمپ آؤٹ کیتا گیا تاں کہ دھرتی دے پانی دی پدھر نیویں ہو سکے ۔ نہر دے بنن توں مگروں وی کئی علاقےآں خاص کرکے مکتسر اتے ملوٹ دے لاگے-چھاگے اجے وی سیم دی سمسیا بہت اے ۔اتھے راجستھان فیڈر اتے سرہند فیڈر وچوں پانی دے رساؤ نال اتے دھرتی وچ لون ہون کارن پانی دھرتی بہتا نہیں چوسدی اتے سیم پیدا ہو جاندی اے، جس توں کسان لوک بہت تنگ ہن ۔
فروزپور فیڈر(فروزپور نہر)
1955 دا صوبےآں وچکار معاہدہ اتے پاکستان نال 1960 دی سندھ طاس معاہدہ (انڈس واٹر ٹریٹی) ہون تے بھارتی پنجاب پاس کافی پانی سی، جس دی ورتوں ہو سکدی سی ۔
راجستھان فیڈر جاں راجستھان نہر دی اساری دا خیال سبھ توں پہلاں رائے بہادر کنور سین نوں آیا جو بیکانیر ریاست دا چیف انجینیئر سی ۔ بیکانیر ریاست دا چیف انجینیئر بنن توں پہلاں ایہہ لہندے پنجاب (ہن پاکستان) وچ ایکسیئن سی ۔ ایہہ بعد وچ سینٹرل واٹر ایاڈ پاور کمیشن دا چیئرمین وی رہا اتے راجستھان کینال بورڈ دا وی ۔ اس نے پنجاب دے دریاواں دے پانیاں دا چنگی طرحاں نریکھن کرکے راجستھان فیڈر بناؤن دی تجویز رکھی ۔ لہندے راجستھان وچ اصل وچ کوئی وی دریا نہیں پیندا سوائے گھگر دریا دے جہڑا اک برساتی دریا اے اتے جس دا پانی ہنومانگڑھ توں کجھ کو کلومیٹر تھلے تکّ پہنچ کے ختم ہو جاندا سی ۔ 8 لکھ ایکڑ رقبہ پنجاب دے دریا ستلج وچوں نکلدی بیکانیر نہر توں سنچت ہندا سی جو انگریزی راج ویلے رائلٹی دین تے بنی سی ۔
اس نہر دی اساری نال پنجاب دی سنچائی تے گوڑا اثر ہویا تے ایہہ نہر اس صوبے لئی تباکنّ ثابت ہوئی اے ۔ پنجاب دے سیاسی نیتا اتے انجینیئر اینے سیانے نہیں سن جو رائپیریئن سٹیٹ پنجاب توں غیر-رائپیریئن سٹیٹ راجستھان نوں وڈی مقدار وچ جاندا پانی روک سکدے ۔ ہن 21ویں صدی دے شروع وچ پنجاب نہری پانی دی کمی کارن گمبھیر سنکٹ دا ساہمنا کر رہا اے ۔ بھارت ]وچ جنے وی رور ویلی پراجیکٹ ہن، اوہناں نال مقابلہ کرکے ویکھیا جاوے تاں [[راجستھان نہر دا پراجیکٹ سبھ توں وڈا اے، جس نے لگپگ 80 لکھ ایکڑ راجستھان دی بنجر بھوئیں نوں پانی دتا اے ۔
دنیا دیاں وڈیاں نہراں چوں ایہہ اک وڈی نہر دریا بیاس اتے ستلج دی سانجھی دھارا  چوں ہریکے توں نکلدی اے، جس دا ڈسچارج 18500 کیوسکس اے اتے ایہہ اک پکی نہر اے ۔ اس دی لمبائی ہریکے توں لے کے لگپگ 680 کلومیٹر اے اتے ایہہ راجستھان وچ دور جیسلمیر دے کھیتر تکّ پہنچدی اے ۔ اس دی کھدائی دی مٹی بھاکھڑا نہراں دی پٹائی دی مٹی توں پنج گنا، پنج گنا ہی چمبل نہر اتے 3 گنا نگرجنا ساگر توں زیادہ اے ۔ نہر دی اساری جو مئی 1958 وچ شروع ہوئی، دا نیہہ-پتھر وزیر داخلہ بھارت، پنڈت گوبند ولبھ پنت نے 31 مارچ، 1958 نوں رکھیا سی ۔
ہریکے دے تھاں اتے بیراج بناؤن دا کم 1948 وچ شروع ہویا اتے 1952 وچ ختم ۔ اس بیرج دے 22 در ہن اتے انڈر سلوسز جو کھبے پاسے ہن دے 9 در ہن جو اک ڈیوائیڈ وال نال اک اڈّ پاکٹ بناؤندے ہن ۔ بیراج توں اپرلے پاسے پانڈ (سروور) دا لیول پدھر سمندر توں 690 فٹّ 'تے نیت کیتا گیا، جس دی پانی جمع کرن دی کپیسٹی 296 کروڑ کیوبک فٹّ دی اے ۔ بیراج 'تے کھڑے رخ دے گیٹ جو بجلی نال اتے ہتھ نال اچے-نینویں کیتے جا سکدے ہن، لگائے گئے ۔ فروزپور فیڈر دا ڈسچارج 11500 کیوسکس اتے راجستھان فیڈر دا 18500 کیوسکس دوواں نہراں دا ہیڈّ بنایا گیا ۔ راجستھان فیڈر دا ہیڈّ ریگولیٹر فروزپور فیڈر دے نال ہی مکمل کیتا گیا پر اس نوں اٹاں لا کے بند کر دتا گیا اتے 1964 وچ پھر اس نوں کھولھا گیا ا ایہناں دوواں وڈیاں نہراں دے پانی دا بھنڈارن بیاس ڈیم تلواڑا وکھے کیتا جاندا اے اتے اتھوں ضرورت مطابق پانی چھڈیا جاندا اے ۔ اس نہر دے ہیڈّ ریگولیٹر دے 8 در ہن، جنہاں دی پرتی در 24 فٹّ چوڑائی اے ۔ 3 میل دی لمبائی تکّ نہر دی تھلیوں چوڑائی 332 فٹّ اتے ڈنوگھائی 14.4 فٹّ اتے اتھے نہر کچی رکھی گئی اے ۔ اگلی 31 میلاں دی لمبائی وچ نہر پکی اے اتے تھلے توں 260 فٹّ چوڑی اتے ڈنوگھائی 14.4 فٹّ اے ۔ اگلے 48 میل نہر پکی اے، تھلے توں چوڑائی 125 فٹّ اتے 21 فٹّ ڈنوگھی اے ۔ ساری لمبائی وچ فری بورڈ 3.5 فٹّ اے ۔ ایہہ ڈاٹا پنجاب-راجستھان دے بارڈر تکّ اے ۔ نہر دے اس حصے وچ 7 ریلوے پل، 6 ریگولیٹر، 70 پل، 17 ڈریناں دے کراسنگ اتے 9 نہری کراسنگ بنائے گئے سن ۔
ہندستاندی 1947 دی ونڈ ویلے حسینیوالا ہیڈ ورکس جو فروزپور-لاہور سڑک اپر دریا ستلج اتے بیاس دی سانجھی دھارا اتے اے، بھارت دے حصے آیا اے ۔ اتھوں دریا دے کھبے کنڈھے توں دو نہراں ایسٹرن نہر اتے بیکانیر نہر (گنگا کینال) نکلدیاں ہن جدکہ دریا دے سجے کنڈھے توں دیپالپور نہر جو پاکستان دے حصے آئے کھیتر نوں سنچت کردی سی | اس نہر دا ہیڈّ بھارت وچ پیندا سی اتے نہر پاکستان وچ ۔ اس طرحاں پانی چھڈن دا کنٹرول بھارت ہتھ سی ۔ ایہہ اک عجیب حالت سی جس نال نہری محکمے نوں دو-چار ہونا پیندا سی ۔ حسینیوالا ہیڈ ورکس توں لگپگ 8 کلومیٹر اپر ولّ اک چھوٹے پل دا ہیڈّ پاکستان وچ پیندا سی جو لاہور ضلعے دی حد اندر آؤندا سی ۔ پاکستان اس تھاں اک نواں بیراج بناؤنا چاہندا سی تاں جو اتھوں دیپالپور نہر نوں پانی دین لئی اک لنک چینل بنا کے جوڑ دتا جاوے ۔ اس طرحاں پاکستان حسینیوالا ہیڈّ نوں جتھوں ایسٹرن نہر اتے بیکانیر نہر نکلدیاں سن، شارٹ سرکٹ کر دینا چاہندا سی ۔ ایہہ اک بڑی خطرناک گلّ سی، جس نوں بھانپ کے بھارت دے ہریکے دے  تھاں  تے اک بیرج 1948 وچ بناؤنا شروع کیتا، جہڑا 1952 وچ مکمل ہویا ۔
ہریکے بیرج توں اک نہر جس دا ناں فروزپور فیڈر اے، ویونتی گئی جہڑی ہریکے توں چل کے پنڈ کھائی پھیمے کی دے پاس دوواں نہراں ایسٹرن نہر اتے بیکانیر نہر نوں جا ملے اتے دوواں نوں پانی سپلائی کرے ۔ ایہہ نہر رستے وچ سرہند نہر سسٹم ہیٹھ پیندے کھیتر جس نوں پانی دی سپلائی گھٹّ سی، نوں سنچت کردی اے اتے کجھ نویں کھیتراں نوں وی پانی دندی اے ۔ اس طرحاں کرن نال راوی بیاس دریاواں دے پانی دی چنگی ورتوں ہون لگّ پئی کیونکہ ایہناں دوواں دریاواں نوں راوی بیاس لنک راہیں میلیا ہویا اے ۔
اس نویں نہر نوں فروزپور فیڈر دا ناں دتا گیا، جس دا ڈسچارج 11500 کیوسکس رکھیا گئیا ۔ لگپگ 11 میل چل کے ایہہ سجے پاسے نوں موڑ کٹدی اے تے اس وچوں اس تھاں توں اک سرہند فیڈر ناں دی نہر جس دی ڈسچارج 4762 کیوسکس اے، کڈھی گئی ۔ ایہہ سرہند فیڈر نہر بعد وچ بنائی گئی اک وڈی نہر راجستھان فیڈر ناں دی نہر دے بروبرابر اک سانجھا کنڈھا ورتدی ہوئی راجستھان دے بارڈر 'تے جا کے ختم ہو جاندی اے ۔ فروزپور فیڈر باقی دا پانی 6738 کیوسکس (11500-4162) لے کے رستے وچ نویں کھیتراں نوں پانی دندی ہوئی ایسٹرن نہر اتے بیکانیر نہر نوں پانی سپلائی کرن لئی جا ملدی اے ۔
سرہند فیڈر ناں سرہند فیڈر کیوں رکھیا گیا ۔ جویں کہ ناں توں ہی پرتکھ اے، ایہہ نہر اس لئی بنائی گئی سی کیونکہ سرہند نہر جو روپڑ توں دریا ستلج وچوں نکلدی اے، دیاں ڈسٹریبیوٹریاں جو اس نہر اتے اس دے برو برابر چلدی راجستھان فیڈر نہر دے بنن نال کٹیاں گئیاں سن اتے اوہناں دا کھیتر ایہناں دوواں نہراں دے سجے-پاسے پیندا سی، نوں 'فیڈ' کرن ارتھات سنچت کرن لئی بنائی گئی سی ۔ سو، اس نوں سرہند فیڈر کیہا گیا ۔ ایہہ فروزپور فیڈر دی برجی 55000 فٹّ توں اس وچوں نکلدی اے ۔ اس دا ڈسچارج 4762 کیوسکس ہیڈّ 'تے اے اتے ٹیل 'تے 1592 کیوسکس ۔ ایہہ 1592 کیوسکس پانی راجستھان صوبے نوں دتا گیا اے ۔ بھاکھڑا مین لائن توں پہلاں پانی لیندیاں سدول اتے کرنی سنگھ برانچاں اس پانی نوں ہن ورتدیاں ہن ۔
ایہہ نہر سرہند نہر دے ٹیل کھیتر دیاں ڈسٹریبیوٹریاں دے کھیتر نوں پانی دین لئی بنائی گئی اے ۔ ایہہ رقبہ لگپگ 17 لکھ ایکڑ بندا اے، جس نوں بہت گھٹّ پانی ملدا سی ۔ پر ہن اس نہر دی کمانڈ تھلے آؤن کارن اس کھیتر نوں لوڑیندا پانی ملن لگّ پئیا اے ۔ اس نہر دی کلّ لمبائی 88 میل اے اتے اس دی اساری 'تے 5.9 کروڑ روپئے خرچ ہوئے سن | اس نہر دے اپرلے حصے دے چھیتی بنن کارن اس کھیتر وچ پہلاں سنچائی ہون لگّ پئی سی تے اس دا افتتاح اس ویلے دے وزیر داخلہ بھارت پنڈت گوبند ولبھ پنت نے 7 جولائی، 1958 نوں کیتا سی ۔ سال 1992-93، 1994-95 اتے 1995-96 اس نہر نے فروزپور ضلعے وچ ترتیب وار 149177، 145646 اتے 148195 ہیکٹر بھوئیں نوں سنچت کیتا ۔ ڈاکٹر ایم.ایس. رندھاوا (گرین ریوولوشن-اے کیس سٹڈی آف پنجاب) انوسار ہریکے ہیڈورکس توں نکلن والیاں نہراں توں فروزپور اتے بٹھنڈہ ضلعےآں وچ 5 لکھ ہیکٹیئر بھوئیں نوں پانی ملدا اے ۔
سرہند فیڈر نہر ہیڈّ توں لے کے ٹیل تکّ پکی نہر اے ۔
مکیریاں ہائیڈرل چینل
مکیریاں-ہائیڈرل چینل دے کھیتر وچ پہلاں شاہ نہر کینال سسٹم پیندا سی، جہڑا 1744 وچ کجھ لوکاں نے آپ اساریا سی، جو برسات دے دناں وچ پانی دندا سی، جس دا ہیڈّ ریے پنڈ دے  تھاں تے دریا بیاس اپر پیندا سی ۔ اتھوں اک نہر نکلدی سی، جس دیاں کئی ڈسٹریبیوٹریاں اگے جا کے بن جاندیاں سن ۔ ایہناں نہراں دا پانی یقینی نہیں سی صوف دریا وچ برساتی پانی آؤن 'تے ہی کارگر ہندیاں سن ۔
بھارت سرکار نے 1978 وچ شاہ نہر کینال سسٹم لئی 'ایکسٹینشن ایاڈ امپروومینٹ آف اریگیشن آن شاہ نہر کینال سسٹم' دا پراجیکٹ منظور کیتا جس دی قیمت 10.63 کروڑ روپئے آؤندی سی ۔ اس پراجیکٹ انومان وچ اس ویلے دے شاہ نہر سسٹم نوں سارا سال پانی دینا سی، جس تھلے 65743 ایکڑ کھیتر آؤندا سی ۔ اس توں علاوہ 8770 ایکڑ دی سنچائی دا وی پربندھ کرنا سی جو پرائیویٹ طور 'تے ذمیندار آپ-اپنے خرچے 'تے سنچائی کردے سن ۔ شاہ نہر سسٹم دے پرانے رجبواہیاں نوں وسا کے 14750 ایکڑ ہور بھوئیں نوں سنچت کرنا، اک نویں کنڈی نہر دا نرمان کرنا جو شاہ نہر دے کھبے کنڈھے توں نکلدی سی ۔ اس پراجیکٹ نوں پھر سودھیا، جس انوسار 154018 ایکڑ بھوئیں نوں پانی دینا سی ۔ اس پراجیکٹ انوسار مکیریاں ہائیڈرل کینال جہڑی دریا بیاس 'تے بنے شاہ پور بیراج توں نکلدی سی، تجویزی گئی اتے 36.94 کلومیٹر دا فیصلہ طے کرکے پھر دریا بیاس 'چ پینا سی ۔ رستے وچ سنچائی کرنی اتے بجلی پیدا کرنا سی ۔ ایہہ پکی نہر جسدی سمرتھا 11500 کیوسکس اے اتے ڈنوگھائی 21 فٹّ اتے تھلیوں چوڑائی 65.50 فٹّ، رستے وچ چار پاور ہاؤساں راہیں بجلی بناؤندی اے جو کرم وار نہر 'تے 6.349 کلومیٹر، 16.004 کلومیٹر، 18.870 کلومیٹر اتے 27.349 کلومیٹر دی لمبائی 'تے ستھت ہن ۔ رستے وچ اک چھوٹی نہر جس دا ناں کنڈی کینال سی، کڈھی گئی، جہڑی مکیریاں ہائیڈرل چینل دی برجی 5.575 کلومیٹر توں نکلدی اے اتے ہشیارپور دے کنڈی کھیتر نوں سنچت کردی اے ۔ مکیریاں ہائیڈل چینل راہیں اتے کنڈی نہر راہیں 0.384 ایم.اے.ایف. پانی ورتیا گیا، باقی پھر دریا بیاس وچ اس دی اک کریک راہیں جا ڈگیا ۔
کنڈی نہر
کنڈی کینال ایکسٹینشن ایاڈ امپروومینٹ آف اریگیشن آن شاہ نہر سسٹم دا ہی اک انگ اے ۔ پہلاں کنڈی کینال نوں شاہ نہر نہر دی برجی 2.349 کلومیٹر توں نکلنا تجویز کیتا گیا سی، جس نال 110364 ایکڑ بھوئیں نوں پانی دینا سی، جہڑی ہشیارپور اتے جالندھر ضلعےآں دے بلاکاں، دسوہا، بھنگا، ٹانڈا اتے بھوگپور وچ پیندی سی ۔ پھر ہشیارپور ضلعے دے کجھ ودھانکاراں دے کہن 'تے اس نہر دی الائیمینٹ نوں شوالک دیاں پہاڑیاں والے پاسے اچیاں تھاواں 'تے شفٹ کیتا گیا تاں جو اردھ-پہاڑی علاقے ارتھات کنڈی ایریئے نوں ودھ توں ودھ پانی مل سکے ۔
اپروکت کارن کرکے کنڈی کینال نوں مکیریاں ہائیڈرل چینل دی برجی 5.575 کلومیٹر توں کھبے پاسیوں کڈھیا گیا، جس دی سمرتھا وی 300 کیوسکس توں 500 کیوسکس ودھائی گئی ۔ اس نہر تھلے کلّ جی.سی.اے. 181365 ایکڑ اتے سی.سی.اے. 154018 ایکڑ پیندا اے ۔ اس نہر دی اساری اپر 1980 وچ کم شروع ہویا سی تے کجھ سالاں 'چ سٹیج نمبر ارتھات برجی 59.2 کلومیٹر تکّ ختم ہو گیا ۔ دوسری سٹیج دا اساری دا کم جو گڑھ شنکر تکّ ہونا سی، کئی سال بند رہا جو ہن پھر مٹھی چالے ہو رہا ہے، پیسے دی کمی کرکے ۔
ونڈ توں پچھوں پاکستان وچ بنیا نہری گرڈ
انڈس واٹر ٹریٹی مطابق جس اپر بھارت اتے پاکستان نے 1960 وچ دستخط کیتے سن، تنّ پوربی دریاواں، ستلج، بیاس اتے راوی دا پانی بھارت نے ورتنا سی اتے پچھمی دریاواں چناب، جیہلم اتے سندھ دریا دا پاکستان نے ۔ بدلویں پربندھ کرن لئی پاکستان نوں معاہدے دے آرٹیکل 2 پیرا 6 مطابق دس سال دا ویلہ دتا گیا. جو 1 اپریل، 1960 توں شروع ہو کے 31 مارچ، 1970 نوں ختم ہونا سی ۔ ایہناں پچھمی دریاواں دا برساتی پانی 140 ایم.اے.ایف. سی، جو کہ اک وڈی مقدار سی ۔ عالمی بینک نے تناں پچھمی دریاواں دے پانی وچوں لوڑیندا پانی پوربی دریاواں ستلج تے راوی جو معاہدے مگروں پانی توں سکھنے ہو جانے سن، ولّ موڑن لئی پاکستان نوں مالی مدد مہیا کروائی تاں جو ونڈ کارن جو کھیتر پاکستان وچ نہری پانی توں متاثر ہوئے سن، نوں پانی اسے طرحاں مل سکے، جس طرحاں 1947 توں پہلاں ملدا سی ۔ اس کارج لئی بھارت نے پاکستان نوں 62060000 سٹرلنگ پاؤنڈ دا اپنا حصہ وی دتا ۔ دریاواں نوں جوڑن دا کم جو پہلاں برطانوی راج ویلے سرکار نے ٹرپل کینال پراجیکٹ دی اساری ویلے اپنایا سی، بڑا انوٹھا سی اتے پاکستان نے اسے طرحاں ہی انڈس رور بیسن واٹر مینیجمینٹ ہیٹھ وڈا وستھار کیتا ۔ پنجاب دے دریاواں دے کمپلیکس اتے لنک کینال سسٹم نے پنجاب دی سماجی اتے معاشی حالت 'تے ڈنوگھا اثر چھڈیا اتے اس نوں ویہویں صدی دا انجینیئرنگ دا اک وڈا عجوبہ کیہا جا سکدا اے ۔ پاکستان نوں انڈس واٹر ٹریٹی اپرنت جو پانی ملیا اس نال نا صرف ونڈ کارن متاثر ہوئے علاقےآں نوں پانی ملیا بلکہ ہور کھیتر وی سنچت ہوئے ۔ پاکستان نے بڑی گتی نال کئی کم کیتے جنہاں وچوں کجھ کو دا ویروا اینج اے ۔
مرالا راوی لنک نہر
ایہہ نہر چناب دریا توں مرالا دے لاگیوں بی آر بی ڈی لنک نہر دے نکلن دے  تھاں توں کجھ اپروں نکل کے راوی  چ آ ڈگدی اے تاں جو خالی پئی راوی نوں فیڈ کیتا جا سکے تے پانی اگوں نکلن والیاں نہراں دے کم آ سکے ۔
رسول قادرآباد لنک نہر
ایہہ لنک نہر جہلم دریا چوں رسول بیرج توں نکلدی اے، جس دی کپیسپٹی 18996 کیوسکس اے، دریا چناب نال قادرآباد دے  تھاں تے ملدی اے اتے پھر دریا نوں پار کرکے ایہہ اپنا پانی قادرآباد بلوکی لنک نہر نوں دندی اے ۔
قادرآباد بلوکی لنک نہر
رسول قادرآباد لنک نہر دا پانی لے کے ایہہ نہر بلوکی سلیمانکی لنک نہر نوں پانی دندی اے ۔
بلوکی سلیمانکی لنک نہر
قادرآباد بلوکی لنک نہر راہیں لیاندا پانی بلوکی سلیمانکی لنک وچ پا دتا گیا اے جو دریا ستلج نوں سلیمانکی ہیڈ ورکس پاس ملدی اے ۔ اس نہر دا پانی ایسٹرن صادقیہ، فورڈواہ اتے پاکپتن نہراں ورتدیاں ہن جو ستلج دریا وچوں برٹش حکومت ویلے کڈھیاں گئیاں سن ۔
تریموں سدھنائی لنک نہر
دریا چناب اتے جہلم دریا دی سانجھی دھارا توں جھنگ توں لے کے تریموں بیراج توں پانی لے کے حویلی نہر دے بروبرابر چلدی ہوئی ایہہ لنک نہر دریا راوی نوں پانی دندی اے ۔
سدھنائی بہاول میلسی لنک نہر
سدھنائی بیراج راوی توں شروع ہو کے، ایہہ نہر پاکپتن نہر اتے میلسی نہر نوں پانی دندی اے، جس نال پاکپتن اتے بہاول پور دے علاقے نوں پانی ملدا اے ۔ پاکپتن تے میلسی نہراں ستلج دریا تے برٹش حکومت ویلے ستلج ویلی پراجیکٹ تحت بنیاں سن ۔
تونسہ پنجند لنک نہر
ایہہ نہر تونسہ بیراج جو سندھ دریا اپر بنیا اے توں نکلدی اے، جس دی کپیسٹی 2000 کیوسکس اے ۔ ایہہ  پنجند دریا (ستلج، بیاس، راوی، چناب اتے جہلم دریا دی سانجھی دھارا) نال ملدی اے ۔ ایہہ پنجند وچ پانی دی مقدار نوں ودھاؤندی اے تاں جو تھلے پیندیاں نہراں نوں پانی مل سکے ۔تونسہ بیراج 1958 وچ بنایا گیا اتے ایہہ اک لکھ کلوواٹ بجلی وی پیدا کردا اے
چشمہ جہلم لنک نہر
ایہہ نہر سندھ دریا اپر بنے چشمہ بیراج توں نکل کے جہلم دریا اپر بنے رسول بیراج توں تھلے دریا وچ ڈگدی اے، جس دی کپیسٹی 21700 کیوسکس اے ۔ اس نہر دا پانی دریا چناب اتے جہلم دی سانجھی دھارا  تے بنے تریموں ہیڈورکس توں نکلدیاں رنگ پور، حویلی نہراں اتے راوی دریا توں نکلدیاں سدھنائی نہر اتے میلسی نہر تے بہاول نہر جو ستلج  چوں نکلدیاں ہن، نوں تریموں سدھنائی میلسی بہاول لنک نہر راہیں پانی سپلائی کردی اے، جس نال ملتان اتے بہاول پور دے علاقے نوں آبپاشی لئی پانی ملدا اے ۔
تھل نہر
سنّ 1919 وچ پہلی وڈی لڑائی توں مگروں کجھ ہور پروجیکٹاں نال برطانوی سرکار نے تھل نہر دا پراجیکٹ وی تیار کیتا ۔ سندھ صوبے نے اس پراجیکٹ بارے کجھ اعتراز کیتے ۔ سندھ اس ویلے بمبئی پریزیڈینسی وچ پیندا سی ۔ سندھ وچ کجھ برساتی نہراں پیندیاں سن جنہاں 'تے اس نہر دے بنائے جان 'تے اثر ہونا سی ۔ بعد وچ اس پراجیکٹ دی اساری لئی کئی یتن ہوئے پر کسے نہ کسے طرحاں اس 'تے اعتراز اٹھدے رہے ۔
ایہہ نہر سندھ دریا تے بنے چشمہ بیراج جو 1960 دی انڈس واٹر ٹریٹی توں پچھوں بنایا گیا توں نکلدی اے اتے ایہہ سندھ دریا دے بروبرابر چلدی اے ۔ ضلع بھکر اتے ضلع لیہ دے آلے-دوآلے دے علاقے نوں پانی دندی اے ۔ اس دیاں بہت ساریاں ڈسٹریبیوٹریز اتے سوئے ہن، جو تونسہ پنجند لنک نہر تکّ چلے جاندے ہن ۔ اس نہر دے بنن نال جہلم اتے سندھ دریاواں وچکار پیندے تھل ریگستان دے لہندے علاقے نوں کافی لابھ ہویا اے اتے لوکاں دی معاشی اتے سماجی ترقی ہوئی اے ۔
تربیلا ڈیم
تربیلا ڈیم راولپنڈی توں 80 کلومیٹر دور اتلے لہندے وچ  سندھ دریا تے بنایا گیا اے جو 1974 وچ مکمل ہویا ۔ ایہہ ڈیم 470 فٹّ اچا اے، جس دا ریزروائر 80 کلومیٹر لمبا اے ۔ ایہہ 2400 میگاواٹ بجلی پیدا کردا اے ۔ ڈیم دی لمبائی 9000 فٹّ اے ۔
منگلا ڈیم
منگلا ڈیم جہلم دریا اپر جہلم شہر دے لاگے ہی بنیا اے، جس دی اساری دا کم 1967 وچ ختم ہویا ۔  اس ڈیم دی گنجائش 5.9 ایم.اے.ایف. پانی سٹور کرن دی اے ۔ اچائی 450 فٹّ اتے اس دے ریزروائر دی لمبائی 64 کلومیٹر اے ۔ ایہہ ڈیم اپر جہلم اتے لوئر جہلم نہراں نوں اتے تھلے والے پاسے ہور لوڑاں پوریاں کرن لئی بنایا گیا اے ۔ ایہہ 800 میگاواٹ بجلی وی پیدا کردا اے ۔ مچھی پالن سینٹر اتے سیر-سپاٹے لئی بڑا ودھیا تھاں اے ۔ اپر جہلم نہر جہڑی ٹرپل کینال پراجیکٹ دا حصہ اے، اس ڈیم توں ہی پانی لیندی اے اتے دریا چناب تکّ پہنچدی اے ۔
کالا باغ جاں جناح بیراج
ایہہ سندھ دریا اتے بنے تربیلا ڈیم توں 200 کلومیٹر تھلے والے پاسے بنیا اے، جہڑا تھل دے علاقے وچ پیندیاں نہراں دے سسٹم 'تے کنٹرول رکھدا اے ۔ جہلم اتے سندھ دریاواں وچکار پیندے علاقے دے کجھ حصے نوں اتھوں ہی پانی ملدا اے ۔ اتھے 3600 میگاواٹ بجلی وی بندی اے، جو اس علاقے وچ انڈسٹری قایم کرن وچ سہائی ہوئی اے ۔ پہلاں برطانوی دور وچ اتھے اک ہیڈورکس سی، جتھوں تھل نہر مین لائن اپر نکلدی سی جو میانوالی اتے خوشاب علاقے نوں سنچت کردی سی اتے اس دی کپیسٹی 8500 کیوسکس سی ۔ 1953 توں پچھوں ہیڈورکس دی تھاں بیراج بنا دتا گیا، جس دی گنجائش 6.70 ایم.اے.ایف. اے اتے سجے تے کھبے پاسے توں نکلدیاں نہراں نوں پانی سپلائی کردا اے ۔ سجے پاسے دی نہر ڈیرہ غازی خاں دے علاقے دے آلے-دوآلے پانی دندی اے ۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی
اوکاڑا
اوکاڑا پنجاب دے ضلع اوکاڑا دی تحصیل اوکاڑا وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل اوکاڑا تے ضلع اوکاڑا دا راجگڑھ اے ۔ اوکاڑا شہر لہور دے جنوب مغرب وچ دریائے راوی تو‏ں 100 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اک زرعی علاقا اے جو کپاس د‏ی صنعت وچ مشہور ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں سیلہ چاول، آلو تے مکئی نہ صرف پاکستان بلکہ بیرون ملک وی برآمد ہُندے نيں۔ اوکاڑا تو‏ں نزدیک ترین وڈا شہر ساہیوال ا‏‏ے۔ آبادی دے لحاظ تو‏ں اوکاڑا دا شمار پاکستان دے وڈے ضلعے وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اوکاڑا وچ ڈیری فارمز کثیر تعداد وچ پائے جاندے نيں تے ایتھ‏ے دا پنیر ملک بھر وچ مشہور ا‏‏ے۔ اوکاڑا دا پوسٹل کوڈ 56300 ا‏‏ے۔
وجہ تسمیا
شہر دا ناں اوکاں نامی درخت تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ اٹھارہويں صدی عیسوی وچ ایتھ‏ے اوکاں دا جنگل ہويا کردا سی جس وچ مسافر ٹھہرا کردے سن ۔ اوکاڑا نو‏‏ں اوکاں والا تے اوکاں اڈا وی کہیا جاندا سی ۔
تریخ
دی اربن یونٹ دے تحت اوکاڑا اُتے تیار کيتی گئی رپورٹ دے مطابق نہری نظام متعارف کروائے جانے تو‏ں پہلے اوکاڑا اک بنجر علاقہ سی ۔ ؁ 1913ء وچ پہلے لوئر باری دوآب تے اس دے بعد پاکپتن تے دیپالپور د‏‏ی نہراں نے اس علاقے نو‏‏ں کھیت‏‏ی باڑی دا مرکز بنا دتا۔
؁ 1918ء وچ ریلوے لائن بچھنے تو‏ں اوکاڑا کراچی تے لاہور تو‏ں جڑ گیا جدو‏ں کہ ؁ 1925ء تک اوکاڑا نو‏‏ں سڑکاں دے ذریعے سبھی وڈے شہراں کینال جوڑا جا چکيا سی ۔
؁ 1913ء وچ اوکاڑا نو‏‏ں ٹاؤن کمیٹی تے فیر ؁ 1930ء وچ میونسپل کمیٹی دا درجہ دے دتا گیا۔ میونسپل کمیٹی درجہ ملدے ہی اوکاڑا نو‏‏ں تحصیل آفس تے پولیس اسٹیشن د‏‏ی سہولیات وی میسر ہوگئياں۔
؁ 1936ء وچ جدو‏ں اوکاڑا وچ برلا گروپ نے ستلج ٹیکسٹائل مل د‏‏ی بنیاد رکھی تاں اوکاڑا دے لئی معاشی ترقی دے دروازے کھل گئے تے اردگرد دے علاقےآں تو‏ں لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد شہر وچ آک‏ے آباد ہو گئی۔
؁ 1942ء وچ ایتھ‏ے مارکیٹ کمیٹی بننے دے بعد اوکاڑا نو‏‏ں زرعی اجناس د‏ی تجارت دے علاوہ سبزی تے فروٹ منڈی، غلہ منڈی، تحصیل ہیڈ کوارٹر ہسپتال، گورنمنٹ ہائی سکول (بوائز اینڈ گرلز)، ٹیلیفون ایکسچینج، پتے ہاؤس، میونسپل پارک تے پوسٹ آفس د‏‏ی سہولیات وی دستیاب ہوگئياں۔
اوکاڑا د‏‏ی آبادی دا وڈا حصہ ہندوواں تے سکھاں اُتے مشتمل سی جو تقسیم ہند دے بعد بھارت چلے گئے جنہاں د‏‏ی جگہ بھارت تو‏ں آئے مہاجر مسلماناں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے آبادکاری کيتی گئی۔ ؁ 1967ء وچ ایتھ‏ے فوجی چھاؤنی قائم کيتی گئی۔
؁ 1982ء وچ جدو‏ں اوکاڑا نو‏‏ں ضلع دا درجہ دتا گیا تب ایہ دو تحصیلاں دیپالپور تے اوکاڑا اُتے مشتمل سی ۔ ؁ 1988ء وچ بابا فرید شوگر مل دے لگ جانے تو‏ں ضلع اوکاڑا نو‏‏ں ہور معاشی تقویت ملی۔ ایہ شوگر ہن وی پاکستان د‏‏ی وڈی شوگر ملاں وچو‏ں اک اے
جغرافیائی لحاظ تو‏ں اوکاڑا دے مشرق وچ قصور، مغرب د‏‏ی طرف ساہیوال تے پاکپتن، شمال وچ فیصل آباد تے شیخوپورہ تو‏ں جدو‏ں کہ جنوب وچ بہاولنگر واقع ا‏‏ے۔ اس دے مشرق وچ دریائے ستلج جدو‏ں کہ مغرب وچ دریائے راوی تے دریائے بیاس (جو ہن مکمل طور اُتے خشک ہوچکيا اے ) بہندے نيں۔ ایويں تاں دریائے ستلج وچ سال دا بیشتر حصہ پانی د‏‏ی مقدار کافی کم دیکھنے نو‏‏ں ملد‏ی اے مگر اگست تے ستمبر دے مہینےآں وچ بارشاں تے بھارت د‏‏ی جانب تو‏ں پانی چھڈے جانے دے سبب اکثر طغیانی آجاندی ا‏‏ے۔
تعلیمی لحاظ تو‏ں ضلع اوکاڑا وچ 12 ڈگری کالج، 5 ہائر سکینڈری سکول، 142 سکینڈری سکول، 151 مڈل سکول، 1257 پرائمری سکول جدو‏ں کہ اک یونیورسٹی وی موجود ا‏‏ے۔
اس علاقے وچ بسن والیاں مشہور ذاتاں وچ سید ، شیخ ، راﺅ ، بھٹی ، جٹ ، کمیانا، سیال ، گجر ، کمبوہ ، وٹو، جوئیا ، ڈوگر تے کھرل شامل نيں ۔
احمد خان کھرل پنجاب د‏‏ی دھرتی دا اوہ سپوت اے جیہنے رنجیت سنگھ توں بعد انگریز دا اس علاقے وچ راستہ روکیا۔ اوکاڑا دے پنڈ جھامرے تو‏ں تعلق رکھنے والے اس راٹھیا نے مقامی قبیلے نو‏‏ں ناصرف اک جگہ اکٹھا کیتا بلکہ انگریزاں دے خلاف بغاوت لئی آمادا وی کیتا ۔ اوکاڑا دے اس سپوت نو‏‏ں 21 ستمبر 1857 دے دن شہید کیتا گیا ۔
بولی
اوکاڑے د‏‏ی بولی پنجابی ا‏‏ے ۔
صنعت و تجارت
سیلہ چاول، آلو تے مکئی د‏‏ی خرید و فروخت دے لئی اوکاڑا عالمی منڈیاں وچ اک مقام رکھدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے دے زرعی آلات پورے ملک وچ مشہور نيں۔
زراعت
مکی تے آلو د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اوکاڑا نو‏‏ں پاکستان دے دےگر تمام شہراں اُتے فوقیت حاصل ا‏‏ے۔ اس دے علاؤہ اوکاڑا وچ گنیا وی وڈی مقدار وچ کاشت کیتا جاندا اے تے گنے د‏‏ی کٹائی دا سیزن شروع ہُندے ہی شوگر ملاں دے باہر گنے تو‏ں لدیاں ٹرالیاں د‏‏ی لمبی لمبی قطاراں دیکھن نو‏‏ں ملدیاں نيں۔ اوکاڑا وچ سبزیاں تے پھل وی کاشت کیتے جاندے نيں پھلاں د‏‏ی کاشت دے حوالے تو‏ں اوکاڑا دا مچل باغ بہت مشہور اے سینکڑاں ایکڑ رقبے اُتے پھیلے اس باغ وچ کئی قسم دے پھل کاشت کیتے جاندے نيں مثلا آم مالٹا آڑو کیلا وغیرہ۔ ضلع اوکاڑا دے کاشت کار سبزیاں وی کاشت کردے نيں لیکن بوہت گھٹ مقدار وچ ۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع اوکاڑا
نیشنل سیکیورٹی ایجنسی
قومی سلامتی ادارہ یا نیشنل سیکورٹی ایجنسی حکومت ریاستہائے متحدہ امریکا دا ادارہ جس دا کم دنیا بھر دے مواصلات د‏‏ی جاسوسی کرنا ا‏‏ے۔ یہ ادارہ امریکی محکمہ دفاع دے ذیل آندا اے تے اس دا سربراہ باوردی حاضر خدمہ فوجی جامع ہُندا ا‏‏ے۔
گٹھ:1952ء وچ قائم ہونے والے حکومت‏ی شعبے گٹھ:اجتماعی نگرانی گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1952ء دیاں تاسیساں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع VIAF شناخت کنندگان
بوہر ریڈبک
بوہر ریڈبک افریفہ دا اک جانور اے۔
بارلے جوڑ
Bohor Reedbuck
فریزلینڈ
گٹھ:نیدرلینڈز گٹھ:نیدرلینڈ دا جغرافیہ
فیڈر فان بوک
فیڈر فان بوک (3 دسمبر 1880 – 4 مئی 1945) دوجی وڈی لڑائی وچ جرمن فوج دا اک جرنیل سی۔
پولینڈ دی لڑائی وچ پولینڈ دے ہلہ بولن والی اک جرمن فوج دا اوہ کمانڈر سی۔
پولینڈ دی لڑائی
پولینڈ دی لڑائی 1 ستمبر 1939 توں لے کے 6 اکتوبر 1939 تک پولینڈ تے جرمنی تے سوویت یونین دے وشکار ہون والی اک لڑائی اے۔ ایہ لڑائی دوجی وڈی لڑائی دا مڈ سی۔ 1 ستمبر 1939 نوں ایہ ربنٹراپ-مولوٹوف ایگریمنٹ ہون دے اک ہفتے مگروں ٹری تے 6 اکتوبر 1939 نوں جرمنی تے سوویت یونین دے پولینڈ تے مل مارن مگروں انت ہوئی۔
17 ستمبر نوں سوویت یونین دی لال فوج نے پولینڈ تے ہلہ بولیا۔ 6اکتوبر 1939 تک پولینڈ تے جرمنی تے سوویت یونین مل مارچکے سن تے آپس وچ ونڈ چکے سن۔
سیتا سرا اڈنا لومڑ
سیتا سرا اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
پورٹ کولبورن
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
فریدکوٹ
فریدکوٹ پنجاب دے ضلع فریدکوٹ دا اک شہر تے ضلعے دا راجگڑھ اے ۔ ایہدا نام بابا فرید دے ناں تے رکھیا گیا اے تے ہر سال ایتھے بابا فرید جی دی یاد وچ بڑا میلا وی بھردا اے ۔
شہرستان گرگان
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ گولستان
فریدکوٹ
تریخ
فریدکوٹ اک تریخی شہر اے ۔ اس شہر نوں 13وی صدی وچ راجا موکلسی نے وسایا تے اسدا ناں موکلہر رکھیا ،راجا موکلسی دے پرکھے(رائے منج - راجے دا دادا) بھٹنیر(ہن ہنومانگڑھ )،راجستھان توں سن ۔ ایتھو دی لوکدھارا مطابق راجا موکلسی نے صوفی فقیر حضرت بابا فرید الدین گنجشکر جس نوں عامَ طور تے بابا فرید (اردو: بابا فرید‎) سدیا جاندا اے دے ناں تے اس شہر دا ناں بدل کے فریدکوٹ رکھ دتا ۔ بابا فرید جی دی بانی ‘آدی گرنتھ` صاحب وچ درج اے ۔ راجا موکلسی دے دو پتراں دے دور وچ فریدکوٹ اس ریاست دی راجگڑھ ہی رہا ۔ مہاراجہ پہاڑا سنگھ، برجندر سنگھ، بلبیر سنگھ اتے ہرندر سنگھ براڑ ریاست دے آخری راجے سن ۔ فریدکوٹ ریاست دے راجیاں دیاں بنیاں شاہی سمادھاں دا قبضہ فریدکوٹ ریاست دے پرکھیاں دے چیلیاں کول چلیا آ رہا اے۔ شاہی پروار نے 1935 توں پہلاں مذہبی رسماں کرن اتے شاہی سمادھاں دی سانبھ-سنبھال اپنے چیلیاں نوں سونپی سی۔ فریدکوٹ ریاست دے راج حصہ ویلے ایہناں شاہی سمادھاں دی اساری کیتی گئی سی اتے قریب اک صدی پرانی عمارت اج وی اتھے موجود اے۔ عمارت دے اک حصے وچ فریدکوٹ دے شاہی حکمراناں دیاں سمادھاں ہن۔ ایہ سمادھاں قریب 6 کنال 3 مرلے رقبے وچ بنیاں ہوئیاں ہن۔ شہر دے این وچکار ہون کارن شاہی سمادھاں دے آس-پاس دی زمین دی قیمت کروڑاں روپئے اے ۔
حوالے
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر گٹھ:چڑھدا پنجاب
پہاڑی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ
پہاڑی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ (Mountain Autonomous Soviet Socialist Republic) 20 جنوری، 1921 توں 7 جولائی، 1924 تک اتلے قفقاز چ روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ دے اندر اک گھٹ مدتی خود مختار جمہوریہ سی۔
اتلے قفقاز دی پہاڑی جمہوریہ تیریک تے کوبان اوبلاستاں دے حصےآں  اتے انقلاب روس دے بعد مقامی قومیتاں  ولوں قائم کیتی گئی سی، تاہم سرخ فوج دے روسی خانہ جنگی دے دوران شمالی قفقاز  دی فتح دے بعد ایہ علاقہ سوویت حکمرانی دے تحت آ گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:چیچنیا دی تریخ گٹھ:1921ء چ قائم ہون والے دیس تے علاقے گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:چیچن-انگُوش سوویت اشتراکی لوکراج گٹھ:تریخ سوویت یونین
گٹھ:سوویت یونین دی تریخ
گٹھ:ناخچیوان خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین دیاں مسلم اشتراکی ریاستاں گٹھ:داغستان گٹھ:داغستان دی تریخ گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:چیچنیا گٹھ:سوویت یونین دیاں ریاستاں گٹھ:سوویت یونین دی ذیلی ونڈ گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:قفقاز دی تریخ گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین دیاں مسلم اشتراکی ریاستاں گٹھ:سویت یونین گٹھ:روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:قفقاز
بی بی سی اردو
بی بی سی اردو بی بی سی ورلڈ سروس د‏‏ی جانب تو‏ں پاکستانی قارائین دے لئی جاری د‏‏ی جانے خبراں د‏‏ی ویب سائٹ ا‏‏ے۔ ریڈیو اُتے وی پورے پاکستان وچ لوک اس دے خبراں نو‏‏ں پسند کردے نيں۔گذشتہ سال فروری وچ بی بی سی اردو نے اپنے پروگرام سیربین نو‏‏ں آج نیوز اُتے پیر تا جمعہ پیش کرنا شروع کيت‏‏ا جس دے بعد تو‏ں سیربین نے پاکستان وچ بی بی سی اردو د‏‏ی رسائی وچ اضافہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ نہ صرف اس نے بی بی سی د‏‏ی ہفتہ وار رسائی نو‏‏ں 56 لکھ افراد تک ودھایا اے بلکہ سیربین د‏‏ی مدد تو‏ں بی بی سی د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں وی تقویت دتی اے، جس دا اظہار اس جائزے وچ ہويا جس وچ 94 فیصد افراد نے بی بی سی اُتے اعتماد دا اظہار کيت‏‏ا۔ بی بی سی اردو دے شائقین اک کروڑ تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔
بیرونی رواط
گٹھ:بی بی سی ورلڈ سروس
چک 145 گ ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
اورخون دریا
thumb|230px|[[سیلینگا دریا دے جلسمبھر دا نقشا جس وچ اورخون دریا وی دکھدا ہے]] اورخون دریا ( منگول: Орхон гол, اورخون گول؛ انگریزی: Orkhon River ) منگولیا دے شمالی حصے وچ وگن وال اک پرمکھ دریاہے۔ایہہ صوبہ ارخانگائی دے  خانگئی پربتاں  توں شروع ہندا ہے اتے 1،124 کلومیٹر شمال دی طرف وگ کےے  سیلینگا دریا وچّ شامل ہو جاندا ہے ، جسدا آپ اگے جاکے  روس  دی  بائیکال جھیل  وچّ ولا ہو جاندا ہے ۔ اورخون منگولیا دا سبھتوں لمبا دریا ہے اتے  طول دریا اتے  تامر دریا اسدے مکھ معاون دریا ہن ۔
اورخون دریا دی وادی دی منگولیا دے اتہاس وچّ اہم کردار رہیا ہے ۔ اسدے کنڈے پرانے ایغور خاقانت دا راجگڑھ اوردُو بالق (   Ordu Baliq    ) اتے  منگول سلطنت  دا پرانا راجگڑھ کاراکورم (   Karakorum   ) دے کھنڈر واقع ہن ۔ اس دریا دے کول  اورخون شلالیکھ  ملے ہن جو  پرانی ترک بولی دے سبھ توں پرانے معلوم لیکھ ہن ۔
حوالے
گٹھ:منگولیا دا جغرافیہ گٹھ:منگولیا دے دریا
کونٹ وسٹ
کونٹ وسٹ کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
ایڈورڈ رائڈز سمگلی
ایڈورڈ رائڈز سمگلی (11 مارچ 1886 – 2 دسمبر 1941) دوجی وڈی لڑائی وچ پولینڈ دی لڑائی وچ پولینڈ دا جرنیل سی۔
پارا کتا مونہہ چمگادڑ
پارا کتا مونہہ چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔اے چمگادڑ پانامہ، کولمبیا، ایکویڈار، پیرو، وینزویلا، گیآنا، سورینام، برازیل، ارجنٹاین تے فرانسیسی گیانا دی واسی اے۔
فرینکفرٹ
گٹھ:جرمنی دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:جرمنی دے آباد تھاں گٹھ:ہیسے
چک 63 ڈی بی
چک 63 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
بیلگہ خاقان
نام
جداں کہ اس زمانہ دے ترک بادشاہاں وچ رواج سی ، بلگہ دا اصل نام کچھ ہور تے تے حکمران بنن دے بعد کچھ ہور رکھیا گیا۔ اسدا نام چینی سورتراں دے حوالے نال اشینہ موجلیان ( 阿史那默棘連, Ashǐnà mòjílián ) سی لیکن خاقان بن جان دے بعد اسدا پورا خاقانی نام 'تینگرتیگ تینگردے بولمش ترک بلگے خاگان' بنا، جو پرانی ترکی لپی وچ 10px10px10px 10px10px10px10px10px 10px10px10px10px 10px10px10px10px10px 10px10px10px10px10px10px 10px10px10px10px10px10px ( Teŋiriteg Teŋiride bolmuš Türük Bilge qaγan ) لکھا جاتا تھا۔ دھیان دیو کہ اس نام وچ منگولاں دے روایتی دیوتا تینگری دا نام وی شامل ہے۔
راج ویلہ
٧١٦ وچ گوکترکاں دے دوسرے خاقان، خاپاگان خاقان ( Qapaghan Qaghan ) نوں توقز اوغز ( Toquz Oghuz ) ناں دے نو ترک قبیلےآں دے وفاق نے مار دتا تے اسدا کٹیا ہوا سر چینی سفیر دے نال چین دے چانگان شہر بھیجا۔  اسدے بعد اسدا پتر انیل خاقان (   Inel Qaghan   ) گدی اتے بیٹھیا حالانکہ ایہہ حق اسدے چچیرے بھرا موجلن دا بندا سی ۔ موجلن دے بھرا اتے فوج دے سپہ سلار کول تیگن (   Kul Tegin   ) نے انیل دے خلاف بغاوت کیتی اتے اسنوں مارکے موجلن نوں گدی اتے بیٹھایا ۔ اسدا نواں راجسی نام بیلگہ خاقان رکھیا گیا جسدا مطلبّ سمجھدار مکھی سی ۔
بیلگہ دا راج  کیسپیئن سمندر توں  منچوریا  دے وڈے  گیاہستان علاقے اتے پھیلیا سی ۔ اسنے چین دے لہندے علاقیاں اتے وی حملہ کرکے انھاننوں ہتھیا  لیا ۔ لیکن اسنے پھر چین دی  تانگ سلطنت نال امن بحال کرنا چاہیا اتے چینی بادشاہ توں اک چینی شہزادی کیتی منگ کیتی تانکِہ دوناں دیساں وچّ تعلقات قایم ہو سکن ۔ چینی بادشاہ راضی ہو گیا لیکن اس دوران بلگہ نوں بوئرک چور (   Buyruk Chor   ) نامی آدمی نے زہر دے دتا جس نال بیلگہ مرن لگا ۔ تریخی سروتاں توں ایہہ معلوم نہیں ہے کہ اسنے بیلگہ نوں زہر کیوں دتا لیکن ایہہ پتہ ہے کہ بوئرک سفیر بنکے چین اک توں زیادہ دفعہ گیا سی تاں ہو سکدا ہے کہ چینیاں نے چھپکے چال چلی ہوۓ ۔ بیلگہ مر گیا لیکن مردے - مردے اسنے بوئرک دے پورے پروار نوں وی مروا کے سزا دتی ۔
بیلگہ لئی یادگاری روپ وچّ  اورخون دریا دے کول پتھر دے ستوں کھڑے کیتے گئے جس اپر اتہاس دے سبھتوں پرانی معلوم  ترکی بولی دے لیکھ ہن اتے جنہاں نوں  اورخون شلالیکھ  دے نام توں جانیا جاندا ہے ۔
حوالے
گٹھ:گوک ترک گٹھ:ترک گٹھ:ترکستان گٹھ:ترکستان دی تریخ گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:بادشاہ
کریمیائی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ
کریمیائی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ (Crimean Autonomous Soviet Socialist Republic) (جدید Qırım Muhtar Sotsialist Sovet Cumhuriyeti; سرکاری کریمیائی تاتاری ناں ( [ترکیائی حرف): Qrьm Avonomjalь Sotsialist Sovet Respublikasь; Крымская Автономная Социалистическая Советская Республика Krymskaya Avtonomnaya Socialisticheskaya Sovetskaya Respublika) جزیرہ نما کریمیا چ روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ دی اک خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ سی۔
ہور ویکھو
گٹھ:1921ء چ قائم ہون والے دیس تے علاقے گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:یوکرین سوویت اشتراکی لوکراج گٹھ:تریخ سوویت یونین
گٹھ:سوویت یونین دی تریخ
گٹھ:روس دی تریخ
گٹھ:یوکرین گٹھ:سویت یونین دیاں مسلم اشتراکی ریاستاں گٹھ:یوکرین دی تریخ گٹھ:یوکرین دے خودمختار لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:چیچنیا گٹھ:سوویت یونین دیاں ریاستاں گٹھ:سوویت یونین دی ذیلی ونڈ گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:کریمیا دی تریخ گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین دیاں مسلم اشتراکی ریاستاں گٹھ:سویت یونین گٹھ:روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ گٹھ:سوویت یونین دے مسلم علاقے گٹھ:کریمیا
دکھنی کتا مونہہ چمگادڑ
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
فرانسیسی بولی
فرانسیسی (فرانسیسی: français - فغان٘سے) ہند یورپی زباناں دے خاندان د‏‏ی اک بولی اے جس دا تعلق رومنی زباناں تو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ رومنی سلطنت د‏‏ی عامیانہ لاطینی بولی تو‏ں بنی اے جداں کہ تمام رومنی زباناں دے نال ہويا ا‏‏ے۔ فرانسیسی بولی گولو رومنی بولی تو‏ں ترقی کردتی ہوئی اپنی نويں شکل وچ وجود پزیر ہوئی ا‏‏ے۔ گول رومنی گول علاقہ د‏‏ی لاطینی بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص شمالی گول وچ ایہ رائج ا‏‏ے۔
فرانسیسی اک تو‏ں زیادہ براعظماں وچ 29 ملکاں وچ اک سرکاری بولی اے، جنہاں وچو‏ں اکثرفرانسیسی بین الاقوامی تنظیم (او آئی ایف) دے ارکان نيں، 84 ملکاں د‏‏ی کمیونٹی جو فرانسیسی دے سرکاری استعمال یا تدریس دا حصہ اے. فرانسیسی اقوام متحدہ وچ استعمال ہونے والے چھ سرکاری زباناں وچو‏ں اک اے. ایہ فرانس وچ ، پہلی بولی (اسپیکر د‏‏ی تعداد وچ کمی دے تحت)، کیوبیک صوبےآں، اونٹاریو تے نیو برنوک دے نال نال ہور فرانکوفون دے علاقےآں، بیلجیم (والونیا تے برسلز - راجگڑھ خطے)، مغربی سوئٹزرلینڈ (برن، کینبرٹ، جیووا، جرا، نیوچنٹ، وڈ، وایلس)، موناکو، جزوی طور اُتے لیگزیانہ، لوئیسیا، ریاست، نیویارک، نیو ہاسپھائر تے ورمونٹ وچ ریاستہائے متحدہ امریکا وچ ، تے آستین وادی دے علاقے وچ ، تے آستین وادی دے علاقے وچ ، تے آستین وادی وچ.
فرانسیسی اک رومن بولی اے جینوں 13 کروڑ دے نیڑے لوک پہلی بولی لئی ورتدے نیں۔ 20 کروڑ دے نیڑے لوک اینوں پہلی یا دوجی بولی لئی ورتدے نیں۔ 11 کروڑ دے نیڑے لوک اینوں دوجی یا تیجی بولی لئی ورتدے نیں۔ فرانسیسی بولن والے لوک 57 دیساں تے تھاواں چ پھیلے ہوۓ نیں۔
‎فرانسیسی نوں ماں بولی بولن والیاں دی چوکھی گنتی تے فرانس چ ای اے پر کینیڈا دے صوبیاں کیوبک نیو برونسوک اونٹاریو تے بیلجیم سویٹزرلینڈ لکسمبرگ تے امریکہ دی کج پاسیاں ایدے بولن والے ہیگے نیں۔ دوجی بولی لئی فرانسیسی نوں ورتن والیاں دی وڈی ٹولی افریقہ چ وسدی اے اے وی کیا گیا اے جے فرانس توں چوکھے فرانسیسی بولن والے افریقہ چ نیں۔
فرانسیسی بولی لاطینی چوں بنی اے جدوں اے رومن سلطنت دا اک انگ سی تے اے اینچ دوجیاں رومن بولیاں پرتگیزی ہسپانوی کیٹلونی تے اطالوی نال رلدی اے۔ فرانسیسی 29 دیساں دی سرکاری بولی اے ایناں نوں فرانکوفون وی کیا جاندا اے۔ فرانسیسی یونائیثڈ نیشنز دی سرکاری بولی اے۔ یورپی جٹ چ 129 ملین لوک جیہڑے یونین دے 27 دیساں چ وسدے نیں (یا جٹ دے 26٪ لوک) ایہ بولی بولدے نیں۔ ایناں چوں 65 ملین دی اے ماں بولی تے 69 ملین دی اے دوجی یا بدیسی بولی اے۔ اینج اے انگریزی تے جرمن دے مگروں جٹ دی تیجی وڈی بولی اے۔ جٹ دے 20٪ لوک جیہڑے فرانکوفون نیں پر اوہ فرانسیسی بولنا جاندے نیں تے ایناں دی گنتی 145 ملین دے نیڑے اے۔
17ویں تے 20ویں صدی دے وشکار فرانسیسی سیاست ڈپلومیسی دیسی دے آپسی جوڑ دی بولی رئی اے۔ ایدی ایس حیثیت نوں ہن آ کے انکریزی نیں پچھے کیتا اے۔ فرانسیسی انگریزی نال ایسی بولی اے جیہڑی پنجے براعظماں چ بولی جاندی اے۔
2015 وچ ، فرانسسکو‏ن آبادی دا تقریبا 40 فیصد (ایل 2 تے جزوی اسپیکرز سمیت) یورپ وچ ، 35 فیصد ذیلی سہارا افریقہ وچ ، شمالی افریقہ وچ مشرق وسطی تے مشرق وسطی وچ 15 فیصد، تے ایشیا تے اوقیانوسیہ وچ 1٪. فرانسیسییورپی اتحاد وچ دوسری سب تو‏ں وڈی گل گل د‏‏ی بولی د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ یورپ دے جو لوک مقامی زباناں تو‏ں بولدے نيں، تقریبا اک پنجويں فرانسیسی بولی نو‏‏ں دوسری بولی دے طور اُتے بولنے وچ کامیاب نيں. یورپی اتحاد وچ فرانسیسی سب تو‏ں زیادہ تعلیم دتی گئی اے. یورپی یونین دے تمام ادارےآں نو‏‏ں انگریزی تے جرمن دے نال نال اک کم د‏‏ی بولی دے طور اُتے فرانسیسی استعمال دے طور پر؛ بعض ادارےآں وچ ، فرانسیسی یورپی یونین دے عدالت دے عدالت وچ واحد کم کرنے والی بولی اے. فرانسیسی دنیا وچ 18th سب تو‏ں زیادہ طاقتور بولی بولی اے، 6 ويں کل متکلمین دے اعتبار تو‏ں بولی جانے والی تے دوسری یا تیسرے سب تو‏ں زیادہ مطالعہ شدہ بولی (تقریبا 120 ملین موجودہ سیکھنے والے) دے نال. 16 ويں صدی دے بعد فرانسیسی تے بیلجیم کالونیاں دے نتیجے وچ ، فرانسیسی امریکا، افریقہ تے ایشیا وچ نويں علاقےآں وچ متعارف کرایا گیا سی. زیادہ تر دوسری بولی دے بولنے والے عالم فرانسیسی افریقہ وچ رہندے نيں، خاص طور اُتے گبون، الجزائر، مراکش،تونس، ماریشس،سینیگال تے آئیوری کوسٹ۔
تریخ
فرانسیسی اک رومنی زبان اے (مطلب ایہ کہ بنیادی طور اُتے عامیانہ لاطینی تو‏ں اخذشدہ اے ) جس د‏‏ی ارتقا مشرقی فرانس دے گالورومانی لہجات تو‏ں ہوئی اے ۔اس بولی د‏‏ی ابتدائی اشکال وچ قدیم فرانسیسی تے وسطیٰ فرانسیسی شامل نيں۔
گالیا وچ عامیانہ لاطینی
رومی اقتدار د‏‏ی وجہ تو‏ں، گالیا دے لوکاں نے رفتہ رفتہ لاطینی نو‏‏ں اپنا لیا، تے جداں کہ عام لوک اسنو‏ں بولدے سن اس لئی اس نے اپنی اک وکھ عوامی خصوصیت بنا لی، جوکہ دوسری جگہاں اُتے بولی جانے والی لاطینی تو‏ں صرف‌ونحوی طور اُتے مختلف سی، انہاں وچو‏ں کچھ گرافیندی(graffiti) اُتے کنندہ ملدی نيں۔ ایہ عوامی تنوع گالو رومنی لساناں وچ ارتقا کر گئی، جس وچ فرانسیسی تے اس دے اقربا مثلاً آرپیتانی وغیرہ شامل نيں۔
گالیا وچ مقامی کیلدی گالی بولی (جوکہ مغربی رومی سلطنت دے انحطاط دے بعد، 16واں صدی تک معدوم نئيں ہوئی سی) دے علاوہ لاطینی د‏‏ی ارتقا اس د‏ی نصف ہزار سالہ ہ‏م آہنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ آبادی اصل وچ 90 فی‌صد سودیشی رہی، تے رومی آبادکاراں د‏‏ی بجائے، رومی سازی جماعت اوتھ‏ے د‏‏ی مقامی سودیشی اشرافیہ سن، جنہاں دے بچے سلطنت دے زوال دے وقت رومی اسکولاں وچ لاطینی سیکھدے سن ۔ایہ مقامی اشرافیہ آہستہ آہستہ مکمل طور اُتے گالی بولی نو‏‏ں ترک کررہے سن، لیکن قریائی تے نچلا درجہ گالی متکلم رہیا جوکہ بعض اوقات لاطینی یا یونان وی بولدا۔ آخری لسانی تغیر قریائی تے نچلے درجے دا گالی تو‏ں عامیانہ لاطینی نو‏‏ں بعد وچ ہويا جدو‏ں اِنہاں دونے تے فرانکِداں د‏ی حکمران\فوجی درجے نے شہری دانشورانہ اشرافیہ د‏‏ی گالو رومنی عامیانہ لاطینی اپنایا۔
واضح رومی سازی دے باوجود، گالی بولی 6واں صدی عیسوی تک فرانس وچ بچ گئی۔ لاطینی تو‏ں بقائے باہمی کردے ہوئے، گالی بولی نے عامیانہ لاطینی دے لہجات نو‏‏ں فرانسیسی وچ بدلنے کےلئی مدد کيت‏ی، جنہاں وچ فرضی لفظاں تے فرضی ترجمات (جنہاں وچ "ہاں" دے لئی،  لفظ oui شامل ا‏‏ے۔) ، گالی اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں آواز د‏‏ی تبدیلیاں،  تے اجتماع تے لفظاں د‏‏ی ترتیب وچ اثرات شامل نيں۔   حالیہ محاسباندی مطالعات تجویز کردے اے کہ شاید ابتدائی تغیرِ صنف گالی وچ ايس‏ے لفظ د‏‏ی صنف تو‏ں متاثر ہويا ا‏‏ے۔
قدیم فرانسیسی
گالیا وچ فرانسیسی بولی د‏‏ی ابتدا نو‏‏ں ملک وچ جرمانی حملات دا بہت اثرورسوخ اے ۔اِنہاں حملات دے ملک دے شمالی حصے تے اوتھ‏ے د‏‏ی بولی اُتے بھاری اثرات مرتب ہوئے سن ۔ اک بولی ملک دے طول و عرض وچ پیدا ہونا شروع کردتا۔مشرقی آبادی وچ اَول بولی بولی جاندی جدو‏ں کہ جنوبی آبادی اوک بولی بولدی سی۔ اَول بولی اس وچ ارتقا کرگئی جسنو‏ں ہن قدیم فرانسیسی کہندے نيں۔قدیم فرانسیسی دا دورانیہ 8واں تو‏ں 14واں صدیاں تک اے ۔قدیم فرانسیسی د‏‏ی لاطینی تو‏ں کئی خصوصیات مشترکہ نيں۔مثلاً، قدیم فرانسیسی نے کئی مختلف مُمکنی ترتیبِ کلمات دا بالکل لاطینی د‏‏ی استعمال کيتا کیو‏ں کہ اس دا ایسا نظام حالہ سی جس نے نامزد افعال تے مستحکم غیر افعال دے درمیان وچ فرق نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ ایہ دور جرمانی فرانکِداں د‏ی بولی دے اعلیٰ اثرات دے لئی نشان اے، جس وچ غیر جامعاً اعلیٰ طبقے وچ تقریری استعمال تے وی2 ترتیبِ کلمات دا اعلیٰ استعمال، ذخیرہ لفظاں د‏‏ی وڈی فی‌صد(جدید فرانسیسی ذخیرہ لفظاں دا نیڑےاً 15 فی‌صد ) جس وچ غیر شخصی واحدی اسم ضمیر on شامل اے (جو جرمانی man دا قرضی ترجمہ اے تے خود بولی دا نام)
وسطیٰ‌فرانسیسی
قدیم فرانسیسی د‏‏ی اپنے اندر کئی لہجات نکل آئے سن لیکن فرانسوی لہجہ نہ صرف جاری رہیا بلکہ ترقی کردا ہويا وسطیٰ فرانسیسی (14ویں-17واں صدی) وچ ارتقا کرگیا۔ جدید فرانسیسی ايس‏ے فرانسوی لہجے تو‏ں اخذ ہوئی ا‏‏ے۔ صرف ونحوئی طور پی، وسطیٰ فرانسیسی دے دورانیے وچ ، تصریفِ اسما ضائع ہوئے گئے تے فرانسیسی بولی د‏‏ی معیار سازی شروع ہوگئی۔رابرت استین نے پہلی لاطینی-فرانسیسی لغت شائع کی، جس وچ صوتیات، اشتاقیات تے صرف و نحو دے متعلق معلومات درج سی۔ سیاستاً، فرمان ویلرز-کوتریتز(1539) نے فرانسیسی نو‏‏ں بولی قانون بنا دتا۔
جدید ‌فرانسیسی
17واں صدی دے دوران، فرانسیسی نے سفارت کاری تے عالمی تعلقات (زبان عامہ) د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م بولی دے طور اُتے لاطینی د‏‏ی جگہ لے لی۔اس د‏ی اہمیت 20واں صدی دے وسط تک برقرار رہی، جدو‏ں انگریزی نے اس د‏ی جگہ لے لی کیو‏ں کہ جنگ عظیم دوم دے بعد ریاست ہائے متحدہ غالب عالمی قوت بن گئی سی۔ لوس آنجلیز ٹائم ک دے استانلے میسلر کہندا سی کہ حقیقت ایہ اے کہ معاہدہ ورسائلز جوکہ انگریزی تے فرانسیسی وچ لکھیا گیا سی اس دے خلاف "پہلا سفارتی دھچکيا" سی۔
فرنگستان
یورپی اتحاد وچ فرانسیسی بولی انگریزی تے جرمن دے بولی بطور مادردی بولی تیسری وڈی بولی اے جس دے بولنے والے کل 19.71% نيں۔
آئین فرانس دے تحت ، فرانسیسی 1992 تو‏ں جمہوریہ د‏‏ی سرکاری بولی رہی اے ، حالاں کہ فرمان ویلرز-کوتریتز نے اسنو‏ں 1539 وچ قانونی دستاویزات دے لئی لازمی قرار دے دتا سی۔ سوائے مخصوص معاملات ، تے قانونی معاہداں ۔ اشتہارات وچ غیر ملکی لفظاں دا ترجمہ ہونا ضروری ا‏‏ے۔
بیلجیم وچ ، ولندیزی دے نال نال وفاقی سطح اُتے فرانسیسی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ علاقائی سطح اُتے ، فرانسیسی والونیا د‏‏ی واحد سرکاری بولی اے (مشرقی کینٹن دے اک حصے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، جو جرمن بولنے والے نيں) تے برسلز دارلحکومت‏ی علاقے د‏‏ی دو سرکاری زباناں - ولندیزی دے نال نال ، جتھ‏ے ایہ اے اکثریت‏ی آبادی (تقریبا 80 80٪) اکثر ذفعہ اپنی مادری بولی د‏‏ی حیثیت تو‏ں بولی جاندی ا‏‏ے۔
فرانسیسی جرمن ، اطالوی ، تے رومانش دے نال سوئٹزرلینڈ د‏‏ی چار سرکاری زباناں وچو‏ں اک اے ، تے ایہ سوئٹزرلینڈ دے مغربی حصے وچ بولی جاندی اے ، جسنو‏ں رومانڈی کہندے نيں ، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈا شہر جنیوا ا‏‏ے۔ سوئٹزرلینڈ وچ بولی د‏‏ی تقسیم سیاسی ذیلی تقسیم دے نال مماثلت نئيں رکھدی اے ، تے کچھ توپاں نو‏‏ں دو لسانی حیثیت حاصل اے: مثال دے طور اُتے ، شہر جداں بائیل / بیین تے کینٹس جداں والیس ، فریبرگ تے برن۔ فرانسیسی سوئس آبادی دے تقریبا 23 فیصد د‏‏ی مادری بولی اے ، تے اس د‏ی آبادی دا 50٪ بولی جاندی ا‏‏ے۔
فرانسیسی ،موناکو تے لکسمبرگ د‏‏ی وی سرکاری بولی اے ، ہور اطالیہ دے علاقے آوستہ وادی وچ وی ، جدو‏ں کہ رودبارجزیرہ اُتے اقلیتاں دے ذریعہ فرانسیسی بولی بولی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ انڈورا وچ وی بولی جاندی اے تے ایل پاس دتی لا کاسا وچ کاتالان دے بعد اس د‏ی بنیادی بولی ا‏‏ے۔ جرمن سارلینڈ د‏‏ی سرزمین وچ اس بولی نو‏‏ں بنیادی دوسری بولی دے طور اُتے پڑھایا جاندا اے ، اس دے نال ہی فرانسیسی نو‏‏ں پری اسکول تو‏ں پڑھایا جاندا اے تے 43٪ تو‏ں زیادہ شہری فرانسیسی بولی بولنے وچ اہل نيں۔
سویٹزرلینڈ
فرانسیسی، جرمن اطالوی تے رومانش بولیاں نال سویٹزرلیند دیاں چار سرکاری بولیاں چوں اک اے۔ اے سویٹزرلینڈ دے لیندے پاسے چ بولی جاندی اے ایدا وڈا شہر جنیوا اے۔ فرانسیسی 20٪ لوکاں دی ماں بولی اے تے اینون 50٪ دے نیڑے لوک بولدے نیں۔ فرانس تے سویٹزرلیند دی فرانسیسی آپس چ رلدی اے۔
بیلجیم
بیلحیم چ ویلونیا دے پاسے کج چرھدے پاسے دیاں کنٹناں نوں چھڈ کے دی سرکاری بولی فرانسیسی اے۔ اے بیلجیم دیاں دو سرکاری بولیاں چون وی اک اے دوجی ڈچ اے۔ فرانسیسی بولن والے بیلجیم دے لوکاں دا 40٪ بندے نیں۔ دوجے لوکاں دی بولی ڈچ اے۔ تے ایناں 60٪ دے 59٪ فرانسیسی سمجدا اے۔
موناکو تے انڈورا
موناکو دی سرکاری بولی فرانسیسی اے 47٪ لوک فرانسیسی نیں۔ نیشنل بولی مونگیسک اے۔ کیٹلن اندورا دی سرکاری بولی اے پر فرانسیسی عام سمجی جاندی اے۔
لکسمبرگ
فرانسیسی لکسمبرگ دیاں تن سرکاری بولیاں چوں اک اے دوجیاں ہور بولیاں جرمن تے لکسمبورگ اے۔ لکسمبرگ چ پہلے ساراں چ لکسمبورک فیر جرمن تے فیر فرانسیسی پڑھائی جاندی اے۔ فرانسیسی نوں 98٪ لوک بولدے نیں۔
کینیڈا
فرانسیسی کینیڈا دی دوجی وڈی بولی اے تے انگریزی نال اے وی کیںیڈا دی سرکاری بولی اے۔ کیوبک دے صوبے چ اے کلی سرکاری بولی اے۔ اوتھے اے 68 لکھ یا 80٪ لوکاں دی بولی اے تے 95٪ لوک فرانسیسی نوں سمجدے نیں۔ مونٹریال دنیا چ ماں بولی دے سعاب نال فرانسیسی بولن والا دوجا وڈا شہر اے۔ نیو برنسوک جتھے لوکاں دا تیجا انگ فرانسسیسی بولدا اے اوتھے وی اے انکریزی نال رل کے اے سرکاری بولی اے۔
افریقا
[[File:Francophone Africa.svg|thumb|{{legend|#006BA8|ملکاں عموماً افریقی عالمِ فرانسیسی دا حصہ سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔
امریکا
فرانسیسی امریکہ دی انگریزی ہسپانوی تے چینی دے مگروں چوتھی وڈی بولی اے۔
تنوعات
thumb|center|upright=2.25|دنیا وچ فرانسیسی بولی د‏‏ی تنوعات
صوتیات
فرانسیسی وچ حروف علدی آوازاں
حوالے
فرانسیسی زبان گٹھ:آئیوری کوسٹ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:اتحاد القمری د‏‏یاں بولیاں گٹھ:اشتقاقی زباناں گٹھ:الجزائر د‏‏یاں بولیاں گٹھ:برکینا فاسو د‏‏یاں بولیاں گٹھ:برونڈی د‏‏یاں بولیاں گٹھ:بیلجیم د‏‏یاں بولیاں گٹھ:بینن د‏‏یاں بولیاں گٹھ:تونس د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جبوندی د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جمہوری جمہوریہ کانگو د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جمہوریہ کانگو د‏‏یاں بولیاں گٹھ:جمہوریہ گنی د‏‏یاں بولیاں گٹھ:چاڈ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:روانڈا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:سویٹزرلینڈ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:سیشیلز د‏‏یاں بولیاں گٹھ:سینیگال د‏‏یاں بولیاں گٹھ:سینٹ مارٹن د‏‏یاں بولیاں گٹھ:فاعلیٰ فعلی مفعولی زباناں گٹھ:فرانس گٹھ:فرانس د‏‏یاں بولیاں گٹھ:کانگو (زائر) د‏‏یاں بولیاں گٹھ:کمبوڈیا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:کیمرون د‏‏یاں بولیاں گٹھ:کینیڈا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:گیبون د‏‏یاں بولیاں گٹھ:لاؤس د‏‏یاں بولیاں گٹھ:لبنان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:لکسمبرگ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:مالی د‏‏یاں بولیاں گٹھ:مراکش د‏‏یاں بولیاں گٹھ:موریتانیہ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:موریشس د‏‏یاں بولیاں گٹھ:موناکو د‏‏یاں بولیاں گٹھ:مڈغاسکر د‏‏یاں بولیاں گٹھ:نائجر د‏‏یاں بولیاں گٹھ:وانواتو د‏‏یاں بولیاں گٹھ:وسطی افریقی جمہوریہ د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ویتنام د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ٹوگو د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ہیٹی د‏‏یاں بولیاں گٹھ:فاعلیٰ فعلی مفعولی زباناں گٹھ:فاعلیٰ فعلی مفعولی زباناں گٹھ:فاعلیٰ فعلی مفعولی زباناں
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
شہرستان بندر ترکمن
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان بندر ترکمن ایران دے صوبہ گولستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز بندر ترکمن شہر اے۔
بلاساغون
thumb|230px|برانا برج بلاساغون ( ترکی: Balagasun, فارسی:, انگریزی: Balasagun ) وچکار ایشیا دے کرغزستان علاقے وچ اک پرانا سوغدائی شہر سی ۔ یہ چیا وادی وچ کرغزستان دے موجودہ راجگڑھ بشکیک تے جھیل اسیک کول   دے وچکار واقع سی ۔ شروع وچّ اتھے  سغدی بولی  بولی جاندی سی ، جو اک  ایرانی بولیاں دی بولی سی ۔ 10ویں صدی عیسوی دے بعد ایہہ  کاراخانی خانت  دا راجگڑھ بنیا جو  ترکی لسانی سی جس توں اتھے دی مقامی بولی ہولی - ہولی بدلکے ترکی ہو گئی ۔
12ویں صدی وچّ اس اتے کاراخیتان خانت  دا قبضہ ہو گیا اتے پھر سنّ 1218 وچّ پھیلدے ہوئی  منگول سلطنت نے اس علاقے اتے اپنا قبضہ کر لیا ۔  منگولاں  نے اسدا نام بدلکے گوبالک (   Gobalik   ) کر دتا ، جسدا مطلبّ  منگول بولی وچّ سندر شہر سی ۔ منگول جت دے بعد اس شہر دی اہمیت گھٹن لگی ۔ ہن اتھے بہت سارے کھنڈر ہن جنہاں نوں دیکھن لئی سیلانی آیا کردے ہن ۔ اتھے دا برانا برج (   Burana Tower   ) مشہور ہے ، جو کدے 138 فٹّ ( 46 میٹر ) لمبا سی لیکن بھچال وچّ اسدے حصے ڈگن نال صرف 79 فٹّ ( 24 میٹر ) رہِ گیا ہے ۔ اتھے نسطوری شاخ دے عیسائی وی رہندے سن جنہاں دا ٹُٹدا ہویا قبرستان وی اتھے موجود ہے ۔ ترکی بولی  دے مشہور کوتادگو بیلگ (   Kutadgu Bilig   ) نامی گرنتھ دے رچئتا ، یسپ خاص ہاجب ، وی بالاسگون شہر وچّ پیدا ہوئے سن ۔
حوالے
گٹھ:ترکستان گٹھ:ترکستان دی تریخ گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:پرانے شہر گٹھ:کرغیزستان
سارنیا
سارنیا کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں