cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
افغانستان چ بدھ مت
سامانی، غزنوی اتے سلجوق راج
اپنے کٹّر سنّی پنتھ نوں چھڈ کے، جیس دا اوہ آپوں حامی سی ، دوجے پنتھاں بارے محمود غزنوی دا سلوک عدم رواداری دا سی۔ 1005ء وچ شمالی سندھ دے شہر ملتان اوپر اوس دا حملہ، فیر اوس دے مغروں 1010ء وچ حملہ ، شیعہ اسلام دے اسمٰعیلی فرقے دے خلاف اوس دیاں مہمّاں سان، جنہوں سامانیاں دی سہائتا وی حاصل رہی سی۔ 969ء توں مصر وچ قائم اسمٰعیلی فاطمی راج (910ء توں1171ء تک) اسلام دی دنیا وچ اپنی طاقت منوان بارے سنّی عقیدے دے عباسیاں دی اصل حریف سی۔ محمود دی نیت ایہناں ہندوشاہیاں دا راج ختم کرن دی وی سی جیس دا سلسلہ اوس دے پیو نے شروع کیتا سی۔ لھٰذا، اوس نے گندھارا اوپر حملہ کر کے ہندوشاہیاں نوں نسا دتا اتے فیر گندھارا توں ملتان فتح کرن لئی ٹُر پیا۔
آون والے ورہیاں وچ، اتری ہندوستان وچ پورب ول آگرے تک دی دوری والے علاقیاں نوں فتح کر کے محمود نے اپنا راج ہور وڈا کر لیا۔ دھن دولت والے ہندو مندراں اتے راہ وچ پین والیاں بودھ خانقاہواں دی اوس دے ہتھوں لٹ مار اتے بربادی، اوس دے حملے دے منصوبے دا حصّہ سی۔ جویں کہ زیادہ تر جنگاں وچ ہوندا اے، حملہ کرن والیاں فوجاں اکثر جتھوں تیکر وس چلے تباہی ایس لئی مچاندیاں نیں تاکہ مقامی آبادی نوں، جے اوہ لڑن دا سوچن، تے ہتھیار سُٹن اوپر مجبور کیتا جا سکے۔ برصغیر ہندوستان وچ اپنی مہمّاں دے دوران، محمود غزنوی نے اپنے راج ہیٹھ بودھی خانقاہواں وچوں صرف کابل اتے باختر دی خانقاہواں نوں قائم رہن دتا۔
1040ء وچ، سغدیہ وچ غزنویاں دے سلجوق ترک مزارعاں نے بغاوت کر دتی اتے سلجوق راج قائم کر لیا۔ چھیتی ہی اوہناں نے غزنویاں کولوں باختر، اتے ایران دا چوکھا حصہ کھو لیا جو اخیر وادئ کابل ول پچھے ہٹ گئے۔ نتیجہ ایہ ہویا کہ سلجوقیاں دا راج بغداد، ترکی اتے فلسطین تک پھیل گیا۔ ایہ سلجوق اوہی سان جنہاں دے خلاف 109٦ء وچ پوپ اربن دوئم نے پہلی صلیبی جنگ دا اعلان کیتا سی۔
سلجوقی بادشاہ اپنے حکومت دے معاملیاں وچ حقیقت پسند سان۔ اپنے راج دے مختلف حصیاں دے سربندھ لئی اک شہری افسر شاہی نوں تربیت دین لئی اوہناں نے بغداد اتے وسطی ایشیا وچ اسلامی شکشا دے مرکز (یعنی مدرسے) قائم کیتے۔ اوہناں نے اپنے راج ہیٹھ علاقے وچ غیراسلامی دھرم جویں بدھ مت دی موجودگی نوں وی برداشت کیتا۔ چنانچہ، الشہرستانی (1076ء توں 1153ء تک) نے غیر مسلم دھرماں اتے پنتھاں بارے اک لکھت عربی وچ اپنی "کتاب المیلال و نہال" دے عنوان ہیٹھ بغداد توں چھاپی۔ ایس لکھت وچ بودھی رکناں دا اسان شبداں وچ ذکر سی اتے ایس وچ اک صدی پہلاں والا اوہی البیرونی دا اکھاں ویکھیا بیان دوہرایا گیا سی کہ ہندوستانی لوک مہاتما بدھ نوں اک پیغمبر مندے نیں۔
ایس یگ دے بوہت سارے فارسی ادب دے بودھی حوالے وی ایس اسلامی- بودھی ثقافتی سنگت دا ثبوت دیندے نیں۔ مثال دے طور تے، فارسی شاعری وچ کجھ تھاواں تے اکثر ایس تشبیہ دا استعمال کیتا گیا اے کہ "ایہ تھاواں اینیاں ہی سندر سان جنی کہ اک "نوبہار" (نووہار)- ایس توں اڈ، نووہار اتے باميان وچ مہاتما بدھ دیاں شبیہاں، اچیچا ميتريا دی شبيھاں، یعنی آون والا مہاتما بدھ، اپنے سراں دے پچھے چن دے ہالے رکھدیاں سان۔ ایس توں مول سندرتا دے ایس شاعرانہ بیان نوں تحریک ملی کہ اوس دا مکھ "مہاتما بدھ دے چن ورگے مکھڑے" نال رلدا اے۔ ایس طراں، گیارہویں صدی دیاں فارسی نظماں مثلاً ایّوقی دی "ورقے اتے گُل شاہ" وچ لفظ "بت" دا اک مثبت اشارہ "مہاتما بدھ" ول اے، اپنے دوجے اتے منفی معنے "مجسمے" لئی نئیں۔ ایس دے وچ مرد تے زنانیاں، دونواں دی مثالی غیر شہوانی سندرتا ول اشارہ لکیا ہویا اے۔ ایس طراں دے حوالے ایہ دسدے نیں کہ یا تے بودھی خانقاہواں اتے شبیہاں، گھٹ توں گھٹ تیرہویں صدی عیسوی وچ شروع دے منگول یگ راج وچ، ایہناں ایرانی ثقافتی علاقیاں وچ موجود سان، یا فیرایہ گل پکی اے کہ صدیاں تیکر، بدھ مت نوں چھڈ کے اسلام قبول کرن والیاں وچ اک پکی پیڈھی بودھی وراثت باقی رہی۔
قاراختائی اتے غوری راج
1148ء وچ وسطی افغانستان دے پہاڑاں توں آون والے خانہ بدوش غز ترکاں وچوں اک شخص علاء الدین نے قاراختائیاں کولوں باختر فتح کر لیا اتے غوری راج دی بنیاد رکھی۔ 1161ء وچ، اوس نے غزنویاں کولوں غزنہ اتے کابل وی کھو لیا۔ اوس نے اپنے بھرا محمد غوری نوں 1173ء وچ غزنہ دا گورنر مقرر کیتا اتے انہوں برصغیر ہندوستان اوپر حملہ کرن دی شہ دتی۔
اپنے توں پہلاں محمود غزنوی وانگوں، 1178ء وچ، محمد غوری نے پہلے اتری سندھ دی اسمٰعیلی ریاست ملتان اوپر قبضہ کیتا، جیس نے غزنوی راج کولوں آزادی حاصل کر لئی سی۔ فیر اوہ پاکستان دے پورے علاقہ پنجاب اتے اتری ہندوستان نوں فتح کرن لئی اگے ودھیا، اتے اوس دے مغروں اج دے بہار اتے پچھمی بنگال تک واقع گنگا د ے میدان تک جا پوہنچیا۔ اپنی مہم دے ویلے، 1200ء وچ اوس نے، وکرم شلا اتے اودانت پوری سمیت، بوہت ساری وڈی بودھی خانقاہواں نوں لٹیا اتے برباد کر دتا۔ ایس حملے نوں ناکام بناون لئی، مقامی سینا راجہ نے اوہناں نوں فوجی چھاؤنیاں وچ بدلی کر دتا سی۔
ہو سکدا اے کہ غوری موہریاں نے اپنے فوجیاں نوں مذہبی رنگ راہیں لڑائی وچ جوش دلاون اتے ہلا شیری دی کوشش کیتی ہووے، جویں کہ سیاسی اتے دیس پرست پروپیگنڈے دی مہم وچ کوئی وی قوم کردی اے۔ اوہناں دا وڈا مقصد، پرنتو، چوکھے لڑاکیاں وانگوں، زمین، دولت اتے اقتدار تے قبضہ کرنا سی۔ ایس لئی، غوریاں نے صرف اوہناں خانقاہواں نوں برباد کیتا جیہڑیاں اوہناں دے حملیاں دی راہ وچ سان۔ مثال دے طور تے، نالندہ دی خانقاہ اتے بودھ گیا، خاص رستے توں ہٹ کے واقع سان۔ ایس لئی، جد 1235ء وچ تبتی مترجم چاگ لوتساوا نے اوہناں دا دورہ کیتا تے ویکھیا کہ بھاویں اوہناں نوں لٹیا گیا سی اتے نقصان پوہنچایا گیا سی، فیر وی راہباں دی اک چھوٹی جٔی نفری نال حالی وی ایہ خانقاہواں اپنا کم کر رہیاں سان۔ اتری بنگال دی جگودالہ خانقاہ نوں ہتھہ وی نئیں سی لایا گیا اتے اوہ بدستور اپنا کم کر رہی سی۔
منگول یگ
1215ء وچ منگول راج دے بانی چنگیز خان نے غوریاں کولوں افغانستان جت لیا۔ جویں کہ ہر تھاں اوپر اوس دی ایہی پالیسی سی، چنگیز خان نے اپنے راج دے خلاف لڑن والیاں نوں تباہ کر دتا اتے اوہناں دیاں زمیناں تہس نہس کر چھڈیاں۔ ایس گل دا چنگی طراں پتہ نئیں کہ افغانستان وچ بدھ مت دیاں نشانیاں جیہڑیاں حالی تک باقی سان، اوس ویلے اوہناں دا کیہ حال ہویا۔ چنگیزخان سارے دھرماں بارے روادار سی جد تک کہ اوہناں دھرماں دے آگو چنگیز خان دی لمی عمر اتے فوجی کامیابی دی دعا منگدے رہن۔ مثال دے طور تے، 1219ء وچ اوس نے چین توں تاؤمت دے اک مشہور عالم نوں افغانستان بُلوایا تاں جے اوہ چنگیزخان دی لمی عمر لئی سگن بہار دا سربندھ کرے اتے اوس لئی ہمیش دی جند دا دارو تیار کر دے۔
1227ء وچ چنگیزخان دے مرگ اتے اوس دے وارثاں وچ راج پاٹ ونڈن مغروں، اوس دے پُتر چغتائی دے حصے وچ سغدیہ اتے افغانستان دی حکومت آئی اتے اوس نے چغتائی خاقانی راج دی بنیاد رکھی۔ 1258ء وچ چنگیزخان دے پوترے ہلاکو خان نے ایران نوں فتح کر لیا اتے بغداد وچ عباسی راج دا تختہ الٹ دتا۔ اوس نے الخان خاندان دی حکومت قائم کیتی اتے چھیتی ہی اتر پچھمی ایران وچ واقع اپنے دربار وچ تبت، کشمیر اتے لداخ توں بودھ راہباں نوں سدیا۔ خاقانِ چغتائی دی نسبت خوانین دی حکومت چوکھی تگڑی سی اتے سب توں پہلاں اوس نے اوتھے اپنے مامے چاچے دے پتراں کولوں اپنی برتری منوائی۔ کیوں جے ایران ول جاندیاں ہویاں بودھ راہباں نوں افغانستان وچوں لنگنا پیندا سی، ایس پاروں بلا شبہ اوہناں نوں سفر وچ سرکار دی سہائتا ملی ہووے دی۔
کجھ عالماں موجب جو تبتی راہب ایران آئے، اوہ غالباً دری گُنگ (دری کنگ) کاگیو اسکول نال سنگت رکھدے سان اتے ہلاکو ولوں اوہناں نوں سدن دا سبب سیاسی ہووے دا۔ 12٦0ء وچ اوس دے عم زاد خوبیلائی (قبلائی خان) نے، جو اتری چین دا منگول حاکم سی، اپنے آپ نوں سارے منگولاں دا خان خاناں مقرر کر لیا۔ قبلائی خان تبتی بدھ مت دی شاکیہ پنتھ دا منن والا سی اتے اوس نے ایس پنتھ دے آگوواں نوں تبت اوپر بس نام دا ہی اختیار دے دتا۔ ایس توں پہلاں، دری گنگ کا گیو آگوواں نوں تبت وچ سیاسی پدھر اوپر اُتم منیا جاندا سی۔ قبلائی دا وڈا ویری اوس دا اک ہور عم زاد بھرا خیدو سی جو پوربی ترکستان دا حاکم اتے خوانین دے دری گنگ کاگیو پنتھ دا سہائت سی۔ ہوسکدا اے کہ شکتی مانی دی ایس جنگ وچ ہلاکو دے اندر اپنے آپ نوں خيدو نال سنگت جوڑن دی آشا رہی ہووے۔
12٦٦ء وچ ہلاکو دی موت مغروں چغتائی خاقانیاں نوں خوانین کولوں ہور زیادہ ازادی مل گئی اتے اوہناں نے قبلائی خان دے خلاف خیدو دی جد وجہد وچ اوس دے نال کسے واسطے بغیر سنگت جوڑ لئی۔ ایس دوران، ہلاکو دے وارث تبتی بدھ مت اتے اسلام دی حمایت بارے اپنا پرت برابر تبدیل کردے رہے، ویکھن وچ اک سیاسی حکمت عملی دے ہیٹھ وی۔ ہلاکو دے پُتر اباغا نے تبتی بدھ مت نال اپنے پیو دی حمائت دا سلسلہ چالو رکھیا۔ پرنتو، اباغا دے بھرا تگودار(احمد تگودار) نے، جیس نوں 1282ء وچ اوس دے مغروں حکومت ملی، مصر اوپر اپنے حملے اتے فتح دے دوران مقامی سہائتا حاصل کرن لئی اسلام قبول کر لیا۔ اباغا دے پُتر ارغون نے اپنے چاچے نوں شکست دتی اتے 1284ء وچ اوہ آپوں الخان بن گیا۔ اوس نے بدھ مت نوں ایران دا سرکاری دھرم متھیا اتے اوتھے کئی خانقاہواں قائم کیتیاں۔ 1291ء وچ ارغون دے مرگ مغروں اوس دا بھرا گئیہاتو الخان بن گیا۔ تبتی راہباں نے گئیہاتو نوں رنچن دورجے دا تبتی نام دتا سی، پر اوہ اک گھٹیا فطرت دا شرابی سی جیس توں بودھی عقیدے نوں کسے طراں دی نیک نامی ملن دا سوال ہی پیدا نئیں سی ہوندا۔ اوس نے چین توں ایران نوں کاغذی سکّے نال واقف کرایا جس نے اقتصادی تباہی مچا دتی۔
قبلائی خان دی موت دے اک ورہے مغروں، 1295ء وچ گئیہاتو دا مرگ ہو گیا۔ ارغون دے پُتر غازان خان نے اوس دی گدّی سنبھالی۔ اوس نے اپنے راج وچ اسلام نوں مُڑ کے سرکاری دھرم بنا دتا اتے اوتھے دیاں نویاں بودھی خانقاہواں نوں ڈھا دتا۔ کجھ عالم ایہ کہندے نیں کہ اپنے پیو دی دھرمی پالیسی نوں غازان خان دا موڑ دین دا عمل، اپنے آپ نوں اپنے چاچے دی اصلاحواں اتے عقیدیاں توں دور رہون، اتے منگول چین دی گرفت توں اپنی ازادی جتاون لئی سی۔
بودھی خانقاہواں نوں برباد کر دین دا حکم جاری کرن دے باوجود، انج لگدا اے کہ غازان خان بدھ مت نال جُڑیاں ہوئیاں ساریاں نشانیاں مٹاون دی آشا نئیں سی رکھدا۔ مثلاً، اوس نے رشید الدین نوں اک 'جگتائی تاریخ' (عربی۔ جامع التاریخ) لکھن دا کم دتا، ایس ہدایت نال کہ فارسی اتے عربی دونواں زباناں وچ ایہ لکھت تیار کیتی جاوے۔ ایہناں تہذیباں اتے انساناں دی تاریخ دے حصے وچ، جنھاں نوں منگولاں نے فتح کر لیا سی، رشید الدین نے "مہاتما بدھ دی حیات اتے تعلیمات" نوں وی رلا لیا۔ ایس مورخ نوں اپنی پرچول دے کم وچ مدد دین لئی غازان خان نے کشمیر دے اک بودھ راہب بخشی کمل شری نوں اپنے دربار وچ بلوایا۔ الکرمانی دے پشلےعلمی کم وانگوں، رشید دی کتاب وچ وی بدھ مت نوں ایس ڈھب اتے شبداں وچ پیش کیتا گیا اے جو مسلماناں نوں اسانی نال سمجھ آ سکے جویں کہ مہاتما بدھ نوں پیغمبر دسیا گیا اے، دیوتاواں نوں فرشتے اتے مار نوں شیطان متھیا گیا اے۔
رشید الدین نے اپنی تاریخ غازان خان دے وارث اولجائیتو (الجاتیو خدابندہ) دے زمانے وچ، 1305ء وچ توڑ پوہنچائی۔ انج لگدا اے کہ بودھی راہب حالی ایران وچ موجود سان، گھٹ توں گھٹ1316ء وچ اولجائیتو دی مرگ تک تے ضرور، کیونکہ راہباں نے منگول حاکم نوں مُڑ کے بدھ مت ول لیاون دی اک ناکام کوشش ضرور کیتی۔ ایس طراں گھٹ توں گھٹ اوس ویلے تک، بودھی راہب افغانستان توں لنگ کے آندے جاندے رہے، لہٰذا عین ممکن اے کہ چغتائی دے دربار وچ اوہناں نوں جی آیاں نوں آکھیا جاندا ہووے۔
1321ء وچ چغتائی راج دو حصیاں وچ ونڈیا گیا۔ لہندی چغتائی خاقانیت یعنی کہ خاقان دے راج وچ سغدیہ اتے افغانستان رلت سان۔ شروع توں ہی ایس دے خان لوک اسلام قبول کردے آئے سان۔ ایران وچ خاناں دا راج 133٦ء وچ ٹٹ کے وکھر گیا۔ اوس دے مغروں افغانستان وچ بدھ مت دے چلن دی کوئی شہادت نئیں ملدی۔ اوتھے ایہ تقریباً انیس سو ورے کڈیا۔ فیر وی بدھ مت دا گیان مُک نئیں سی گیا۔ تغلق تیمور(تیمرلین) نے 13٦4ء وچ پچھمی چغتائی خاقانیت نوں فتح کر لیا اتے نال ہی اوس دی جانشینی حاصل کرن والی چھوٹی چھوٹی اخوانی ریاستاں نوں وی۔ تغلق تیمور دے پُتر اتے جانشین، شاہ رخ نے مورخ حافظ آبرو نوں فارسی وچ تاریخاں دی اک کتاب (عربی۔مجموعہ التواریخ) ہرات، افغانستان وچ 1425ء وچ لکھن اوپر لایا۔ ایہ تاریخ، جو شاہ رخ دی راجدھانی ہرات، افغانستان وچ 1425ء وچ اک سو ورہے پہلاں لکھی جان والی رشید الدین دی کتاب دے نمونے اوپر لکھی گئی، ایدے وچ بدھ مت دا ذکر موجود اے۔
ایہ وی پڑھو
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دا اتہاس گٹھ:ایران گٹھ:بدھ مت گٹھ:بدھ مت دی تریخ گٹھ:تبت گٹھ:ترک گٹھ:ترک لوک گٹھ:ترکستان
پال واکر
پال ولیئم واکر IV(ستمبر 12,1973-نومبر 30,2013)اک 7 امریکی اداکار سی۔ اوہ 1999 دی مشہور فلم ورسٹی بلوز وچّ کیتی اداکاری نال مشہور ہویا پر بعد وچّ اوہ برن او کوننر اتے فاسٹ اینڈ فیوریئس لڑیوار فلماں وچّ کیتی اداکاری نال جانیا گیا۔ اس نے ہور وی کئی فلماں وچّ اداکاری کیتی جویں کہ ایٹ بیلو،ان ٹو بلُ، شی اج آل دیٹ اتے ٹیکرس۔ اس نے نیشنل جیوگرافک چینل لڑی ایکسپیڈشن وائیٹ وچّ وی کم کیتا۔ واکر 30 نومبر 2013 نوں کیلیفورنیا دے شہر ولینسیا وچّ ہوئے اک کار سڑک حادثے وچّ ماریا گیا۔
مڈھلا جیون
واکر دا جم ستمبر 12, 1973 نوں چرل اتے پال ولئم واکر دے گھر گلینڈیل، کیلیفورنیا، وچّ ہویا۔ اس دی ماں پیشے توں فیشن ماڈل اتے پیؤ سیور ٹھیکے دار سن۔ اس دا پالن پوسن لاس اینجلس کاؤنٹی دے سینت فرنانڈو ویلی کھیتر وچّ ہویا۔ اس دا کرسی نامہ آئرش، انگریزی اتے جرمن سی۔ اس دے دادا پیشہ ور مکیباز آئرش بلی واکر سن۔ اس دے پروار نے اس نوں گرجا گھر آف جیسس کرائسٹ آف لیٹر–ڈے سینٹس دے میمبر وجوں پرورش کیتی۔ ولیج عیسائی سکول توں اس نے اپنی سکولی سکھیا حاصل کیتی سی۔ ہائی سکول دے بعد اس نے کئی کمیونٹی کالجاں وچّ سکھیا لئی جس وچّ اس دا مکھ موضوع سمندری حیوانی علم سی۔
حوالے
گٹھ:امریکی اداکار گٹھ:امریکی شخصیتاں
خاندیشی بولیاں
خاندیشی بولیاں ہندستان وچ بولی جان والیاں بولیاں دی اک ٹولی اے۔۔ ایدی بولن گنتی 24 لکھ اے۔
گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں گٹھ:ہند یورپی بولیاں گٹھ:ہندستان دیاں بولیاں
ٹیٹو-فلیمنگ
ٹیٹو-فلیمنگ جرمنی دے صوبے برانڈنبرگ دا اک ضلع اے۔
شہرستان دامغان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان دامغان ایران دے صوبہ سمنان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز دامغان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سمنان
اللہ بخش بخشا
پنجاب ون سونے رنگاں دا دیس ہے، ایس دے کھلے ڈلھے پِڑ ہوون تے بھاویں ایس وچ وگدے پنج دریا، ایس دے اُچّے سوہنے پہاڑ ہوون تے بھاویں اُچّے نیویں تھل، ایس دیاں جھمر پاندیاں واہیاں ہوون تے بھاویں ایس وچ لگے کارخانے فیکٹریاں۔ ایہہ سبھ آپو اپنی تھاویں ایس سوہنے دیس دے سوہنپ وچ ہور وی وادھا کردے ہن۔ ایہناں ساریاں شیواں توں اڈ ایہہ دیس زبان تے ادب دا وی سرکوپ ہے۔ ایتھے بابا فرید، شاہ حسین، حضرت سلطان باہو، بلھے شاہ، وارث شاہ تے ہور کیتی صوفی شاعر ہوئے ہن، جیہناں ایس پوتر شاعری نال لوکائی دے مناں وچ پریت دے ڈیوے بالے۔ پنجاب دیس دے سینے اتے اک سوہنا وسیب جھنگ ہے۔ ایہہ دیس اپنی ہزاراں ورھیاں دی ثقافت، فن، فکر، زبان، ادب تے واہی پاروں اک نویکلی تھاں رکھدا ہے۔ ایس دے سینے اتے دو دریا وگدے ہن۔ ایس توں اڈ ایس سوہنے دیس دی علمی روایت وی بھرویں ہے۔ ایتھے حضرت سلطان باہو ورگے صوفی شاعر، دمودر تے چانکیہ جیہے لکھاری ہوئے ہن۔ جیہناں دا پنجابی کلاسیکی شاعری وچ بھرواں حصّہ ہے۔ ایہناں وڈیاں شاعراں توں اڈ ہور وی کیتی شاعر ایس سوہنی دھرتی تے جمے پر اوہ ایسے مٹی وچ رُل گ کارن بنسن۔ ایہناں سچے موتیاں وچوں اک موتی اللہ بخش بخشا ہوریں ہن۔
تعاوف
اللہ بخش ہوراں دا پورا ناں اللہ بخش تے بخشا تخلص ہے۔ اوہناں دی جمن تھاں عدلانہ ہے۔ موضع عدلانہ تحصیل چنیوٹ ضلع جھنگ وچ چنیوٹ نوں لہندے ول سولھاں (16) میلاں دی وتھ تے ہے۔ اوہ اک بند وچ اپنا تعارف انج کرواندے ہن۔ بخشا ناں تے پتر رمضان دا ہاں اصل میر تحصیل چنیوٹ ہے جی ضلع جھنگ مگھیانے دا رنگ جوگی تھانے بھوانے وچ رپورٹ ہے جی موضع خاص عدلانہ ہے جپیاں دا چنگا ویڑھا تے نگھا لوک ہے جی تکیہ رب رسول تے رکھ بخشا مینوں پنجاں تے بارھاں دی اوٹ ہے جی
ایس تھینہہ وچ ساندل بار دی راٹھ، کجاک تے کھری قوم جپا وسدی ہے، جیس پاروں ایس نوں عدلانہ جپیاں دا آکھیا جاندا ہے۔ ایتھے پہلے فتیانا قوم وسدی ہا۔ اوہناں وچوں اک سکھڑ، سیانا تے ڈیرے دار عادل ناں دا بندہ ہا، جیس دے ناں توں ایہہ عادل والا تے مڑ ہولی ہولی لوکائی دی زبان تے عدلانہ پر چلت گیا۔ آکھیا جاندا ہے کہ فتیانا قوم کسے فقیر دی بددُعا پاروں ایتھوں اُچِل گئی تے جپا قوم ایتھے آباد ہوگئی (1) پہلے ایہہ علاقہ تھانہ بھوانا دی ذیل وچ آوندا ہا۔ پر اجوکی انتظامی ونڈ پاروں ایہدا تھانہ لنگرانہ ہے۔
جم
شناختی کارڈ موجب، اللہ بخش ہوریں 1935 نوں عدلانے وچ جمے (2) اوہناں دے پیو دا ناں رمضان عرف رحمن تے ذات میراثی(میر زادہ) ہے۔ اوہناں دے وڈ وڈیریاں دا اصل دیس موضع منگینی ہے۔ جیہڑا بھوانے توں چڑھدے ول ہے۔ اوتھوں سبھ توں موہرے علی محمد ولد میاں برخوردار عدلانے وچ آیا تے مڑ ایہہ سلسلہ نسل در نسل ٹردا رہیا۔(3)
جیون
اللہ بخش ہوراں کوئی باقاعدہ تعلیم ناہی لئی کجھ دو چار حرف اپنے وڈکیاں، پیو تے دادے کولوں سکھے۔ اوہناں نوں لکھن دی اینی جاچ ناہی جنی پڑھن دی ہائی، اوہ پنجابی شاعری نیہڑو پڑھدے رہے۔ ایس وجہوں اوہناں نوں پڑھن وچ سوکھیائی ہوندی (4) اوہناں دی شادی 25 ورھے دی عمر وچ ہوئی۔ اوہناں دے دو پتر تے چار دھیاں ہن، اوہناں دے مرشد دا ناں زُلفاں والی سرکار ہے، جیہناں دا دربار پاکپتن، ساہیوال وچ ہے۔ اوہناں دی وفات 2 نومبر 1996 وچ ہوئی تے اوہ عدلانے دے گورستان وچ ای دفن ہن۔ (4)
میاں سلطان
اوہناں دے وڈکیاں وچوں میاں سلطان باقاعدہ شاعر ہائی۔ انج تاں ایس ٹبر وچ میاں سلطان توں پہلے وی شعری ریت بارے جانکاری ملدی ہے پر لکھتی روپ وچ میاں سلطان ہوراں دی شاعری لبھدی ہے۔ ایس کارن اوہناں نوں باقاعدہ شاعر متھیا جاندا ہے۔ اوہناں توں بعد میاں رمضان ہوریں وی جَس وغیرہ لکھدے رہے، پر اوہناں دی شاعری کسے ہور صنف وچ نہیں لبھدی۔ اوہناں بارے ایہو دس پیندی ہے کہ اوہ کوئی باقاعدہ شاعر ناہن، صرف انج ای مشہور ہان جیویں اوس ویلے دے میراثی عام طور تے گنے جاندے ہان۔(5) جدوں اللہ بخش ہوریں سنبھلے اودوں میاں سلطان نوں شاعری کردیاں ویکھیا تے سنیا ۔اوہناں نوں ویکھ کے ای شاعری دا ٹھرک لگا تے ہر ویلے اوہناں دے نال ای رہندے۔ میاں سلطان ہوریں 1960 دے نیڑے تیڑے مرے۔ (6) اوہ انھے ہان تے ٹردے ٹردے، دھکے کھاندے تے رُلدے ہوئے حضرت حاجی عثمان دے دربار تے اپڑ گئے، حضرت حاجی عثمان حضرت حافظ دیوان چشتی قادری ہوراں دا خلیفہ ہائی۔ اوہناں دے ناں توں تھانہ بڑانہ، تحصیل چنیوٹ ضلع جھنگ وچ ہک تھینہہ وسدا ہے۔ میاں سلطان ہوریں اوتھے جاکے ڈھے پئے تے رو رو کے رب کولوں اکھیں منگیاں۔اللہ تعالیٰ نے اوس فقیر دی دعا دے صدقے اوہناں نوں اکھیں دتیاں۔ اوس توں بعد میاں سلطان نے اوہناں نوں ای مرشد من لیا تے ڈھیر عمر اوتھے ای گزاری۔ (7) اللہ بخش ہوریں وی اپنے دادے نال نکیاں ہوندیاں حضرت حاجی عثمان دے دربار تے جاندے، اوتھوں دے ملنگ تے دوجے لوکاں نوں جدوں میاں سلطان ہوریں حضرت حاجی عثمان دا جس سناندے تے اللہ بخش نوں وی سن کے چس آوندی تے ایہ سبھ کجھ ویکھ کے اوہناں دا شوق ہور وی پکیرا ہوگیا۔ (8)
شوق
اوہناں دے پتر مانک علی آکھن موجب: جدوں اللہ بخش ہوریں مست الست ہوجاندے اودوں اوہناں دی زبان تے ہر ویلے ایہہ شعر رہندا۔ باغ بہاراں تے گلزاراں بن یاراں کس کاری یار ملن دکھ جان ہزاراں شکر کراں لکھ واری اچی جائی نیوں لگایا بنی مصیبت بھاری یاراں باجھ محمد بخشا کون کرے غم خواری دوجا شہر ایہہ ہوندا۔ میں پردیسی اج آئی شالا رات کرم دی ‘‘(12)
رچنا
اللہ بخش ہوراں دے بارھاں ماہ، سی حرفی، جنگ نامہ امام حسین تے ست وار لبھے ہن۔ ایہدے وچوں بارھاں ماہ، سی حرفی، تے جنگ نامہ امام حسین اوہناں دے پتر مانک علی کولوں لبھے ہن۔ ایہہ کجھ لکھتی تے کجھ زبانی ملے ہن جدوں کہ ست وار اوہناں دے شاگرد غلام محمد ہوراں کولوں سُن کے لکھے ہن۔ اللہ بخش ہوراں نے سی حرفی،سی حرفی ترجیع بند، بارھاں ماہ، جنگ نامہ امام حسین تے ست وار لکھے نیں۔ ایس توں اڈ اوہناں دے جس وغیرہ وی ملدے ہن پر اوہ دسن جوگ نہیں۔ ایتھے اسیں اوہناں دی شاعری دا ویروا دیندے ہائیں۔
اپنی شاعری وچ اوہ سلطان باہو تے وارث شاہ ہوراں توں متاثر جاپدے ہن۔ ایس دا کارن ایہی ہو سکدا ہے کہ اوہناں دا سانگا وی جھنگ دی اوسے پاک دھرتی نال ہے جتھے سلطان باہو نے پیر دھریا۔ اوہ سلطان باہو دے عرس تے نیہڑو جاندے ہان (13) تے وارث شاہ دا کلام اوہناں دے میلے تے ہر سال گاندے وی ہان۔ ایس لئی ایہناں دوواں شاعراں توں اثر قبولنا کوئی اچنبھے والی گل نہیں۔
نمونہ کلام
ایہناں شاعراں توں اینے کو متاثر ہان کہ اپنی سی حرفیاں وچ ردیف تے قافیہ وی اوہو ای ورتیا ہے، جیہڑا اوہناں صوفی شاعراں نے ورتیا ہے۔ ل۔ لگیاں خبراں جگ گئیاں دل ساڑکے ہوگئے پاسڑے ہو سٹ بحر سمندر لہر اندر دیندے نہ مول دلاسڑے ہو مار کوکاں کوکاں وچ کوکاں پئے ویہندے کول تماشڑے ہو کر کملی رملی چن بخشا مڑ یار پئے ہسدے ہاسڑے ہو
ش۔ شان گمان جہان اندر رہنی حسن دی سدا بہار ناہیں ڈٹھے باجھ نہیں چین آرام بخشا منگ جان تاں کوئی انکار ناہیں ،ہجر تے فراق وچ کٹھے اللہ بخش دے ست وار دی اک ونگی ویکھیو۔ ایتوار۔ ایتوار عنائت کرکے آن ملیں ہک وار مینوں باغ بہار اُجاڑ دسیوے تدھ بن نہیں گلزار مینوں جو دم گزرے باجھ سجن دے اوہ گزرے بیزار مینوں بخش یار دے ملنے دی سدا رہندی انتظار مینوں اللہ بخش ہوریں اپنی شاعری وچ عاجزی تے انکساری دا سبق دیندے ہن۔ اوہ اپنے محبوب اگے ہتھ جوڑ کے کھلو جاندے ہن تے جدوں تائیں محبوب اوہناں نوں معاف نہیں کردا اودوں تیکر اوہ محبوب دا بوہا نہیں چھڈ دے۔ بوہا یار دا مل فقیر بخشا جوگی بن تے چا حمیل میاں ب۔ بنھ کے ہتھ تے نک نتھلی اگے یار دے کراں سوال میاں جھب آ توں رب دا واسطائی نہیں تدھ نوں کجھ کمال میاں
پھگن۔ پھگن پھیر دلیلاں دلبر نظراں میں ول موڑیں تیرے در تے بخشا آیا خالی مول نہ موڑیں
ج۔ جانے بھاویں نہ جانے میں تیری ہاں سوالن کملی کوجھی درد رنجانی میں ہاں بہت کنگالن روز بوہاری در تے دیواں ملیا خوب دوارا پیرا میتھے آ ہک واری میل دے عربی پیارا اللہ بخش ہوریں جدوں آس لا کے تھک جاندے ہن تے اوہناں دی زبانوں درد فراق تے گلہ نکلدا ہے۔ اوہ محبوب نال مخاطب ضرور ہوندے ہن بھاویں اوہ اوہناں دے کول نہ وی ہووے تے اپنے دل دا حال انج بیاندے ہن۔ ت۔ تکدیاں تکدیاں راہ اتے کھلی تھک پئی آں نیہوں بولدا توں میرے حال تے لوک ہزار ترسن پتھر دل تیرا نیہوں ڈولدا توں ہوندی یار بے قدر نوں قدر کیہڑی قدردان ہوکے دُکھ پھولدا توں مُل کجھ تاں پوندا فقیر بخشا جدوں دھرکے ترکڑی تولدا توں
وساکھ۔ وساکھ وسار کے مینوں واگاں ہوراں ول پرتائیاں میرے دل دیاں کچیاں ونگاں راہے بھن وگائیاں اوہناں دوزخ وڑنا جیہناں لگیاں یار بھلائیاں نال فقیر بخش دے ٹرکے کر گئیوں لاپرواہیاں اوہناں دا محبوب لڑیا رہوے تے بھاویں رسیا رہوے اوہناں دے مونہوں کدیں وی بھیڑے شبد نہیں نکلدے۔ اوہ ہر ویلے تے ہر حال وچ اپنے محبوب نوں دعا دیندے ہن۔ خ۔ خوش وسیں تو جگ اندر نت راج تے بھاگ نصیب ہونی رہے کردا نت دعا بخشا شالا دور توں دور رقیب ہونی
ماہ۔ ماہ مہینے چڑھدے اندر طعنے لوک جو دیندا تیری خاطر گھر گھر اندر لکھ چراغ جگیندا اللہ بخش ہوریں حیاتی نوں حسن تے جوانی نال تشبیہ دیندے ہن۔ اوہ دسدے ہن کہ ایہہ دنیا سدا رہون والی نہیں ایتھوں ہر کسے ٹر جانا ایں، جیویں جوانی توں بڈھیپا آوندا ہے انج ای ایس دنیا دی حیاتی عارضی ہے ایہہ سدا رہون والی نہیں۔ پھگن۔ پھگن پھٹ کے نہ ست جاویں پھٹی زخماں تیری پُتلا حسن دا بخشا آخر ہونا خاک دی ڈھیری
حسن ہے مہمان دو گھڑیاں دا بخشا دے سلام نہ چلیا ای
سائیلیشی
سائیلیشی اک بولی اے جیہڑی پولینڈ چ بولی جاندی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی اک لکھ توں اپر اے۔
اللہ بخش بخشا
نمونہ کلام
نہیں حسن دی کائی میعاد بخشا ٹٹ ویسیا پینگ اُلاریاں توں اللہ بخش ہوراں کول عشق مجازی دا رنگ وی ہے تے عشق حقیقی وی، ایتھے عشق حقیقی دی جھلک ویکھو۔ ل۔ لا الہ دا سبق پڑ کے گھنڈ میم دا کھول کے ویکھ لے توں مل کے عین تے غین دی دور کرکے مستقیم نوں رول کے ویکھ لے توں
سائیلیشی
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
اللہ بخش بخشا
نمونہ کلام
ف۔ فند فریب چھڈ دغے بازی نونہہ زیب ایس جہان اندر ایہہ جوبنا ٹھگ بازار دا ای وحدہ دی ہو گزارن اندر اللہ بخش ہوریں اپنے رسول دے دیدار دے پیاسے نیں تے اوہ ہر ویلے اوہناں نوں ملن دے ہاڑے کردے نیں۔ ت۔ تیرے بن کس در جاواں میرے خالق سائیاں تیرے ناں دا ورد پکاراں بخشیں کل خطائیاں گل اچ کفنی عشق دی پاواں کر قیداں کل رہائیاں تیرا ناں سینے رہے جاری ہووے دور پسارا پیرا میتھے آ ہک واری میل دے عربی پیارا
خ۔ خادم میں در تیرے دی سائیاں کر منظوری سد لؤ وچ حضور کچہری ایہہ مسکین بیچارا اللہ بخش ہوراں کول عشق بھرویں ڈھنگ نال لبھدا ہے، اوہ اپنے عشق دیاں منزلاں وی طے کردے جاندے ہین تے آکھدے ہین۔ م۔ مڑاں ناہیں تیرے عشق توں نت نت آوے دیدار جانی تیرے عشق اندر پھراں نت جنگل پڑھے بہوں منتر ملے یار جانی تیرے عشق کٹھی بھُنی وانگ بھُٹھّی اٹھی تلیاں مل ڈھاہ مار جانی بے وس ہوئی نیہوں وس کوئی چکی آن جھوٹی بخشن یار جانی
مگھر۔ مگھر موڑ مُہاراں میں ول میں کملی دے سائیاں بالن عشق دا بال کے بخشا توں بھٹھیاں ہن تائیاں بخشا ہوریں عشق دیاں اوکڑاں دا ذکر کردے ہن تے نال دسدے ہن کہ عشق کیوں تے کیویں ہوندا ہے۔ ع۔ عشق دا مُشک اولڑا ای جیہڑا سنکھ لے اوہنوں دھا جاندا رت عشق سریر سُکا کے تے سنے ہڈیاں ماس نوں کھا جاندا نیند سُکھ دی عشق نہیں سون دیندا اتے سولی جان چڑھا جاندا جو پھلاں دیاں سیجاں تے سون بخشا اوہناں جنگلیں خوب رُلا جاندا
ع۔ عشق تاں عقل خاموش کردا لیندا کر بے ہوش سیانیاں نوں عشق زکریا نوں دو تک کیتا سدا ویکھدی اُٹھ پلانیاں نوں اللہ بخش ہوراں نے جنگ نامہ امام حسین وی لکھیا ہے۔ ایس جنگ نامے دا اک گُن ایہہ وی ہے کہ ایہہ جنگ نامے وانگ تے وار دے آہنگ وچ لکھیا گیا ہے۔ ایہہ جنگ نام قطعہ بند تے سرکھنڈی چھند وچ لکھیا گیا ہے۔ ایتھے قطعہ بند دی جھلک ویکھو۔ شاہ زمانی اپنی کرکے صلاح سنائی تسیں امت رسول دی نہ پاؤ جدائی اگے آل رسول دی چاں کرو صفائی اوہناں شاہ حسنؒ نوں کل زہر پلائی اوہناں دے لکھے جنگ نامے وچ درد تے سوز اینا ہے کہ پڑھن والے تے اک خاص کیفیت طاری ہو جاندی ہے نالے امام حسینؒ دی بہادری ویکھ کے ہر کوئی فخر کردا ہے۔ ایتھے حُرؑ نوں جواب دیندیاں ہویاں حضرت امام حسین دی جھلک ویکھو۔ تاں دتا شاہ فرما، بولیا تپ کے نہیں کوئی ہور خدا، جاواں نپ کے میں بیٹھا من رضا، جو ورتی رب دی نہیں مڑدے مونہہ بھوا، سخی تے سورمے ہوسی سبھ فنا، جو جو گھڑیا پرت پچھانہہ نوں جا، آکھے حُر نوں
زینب نوں اوہ آکھدا شمر بے حیا توں وی نال حسین دے لگی دمشقے جا ناپاک نیزے دی نوک تے دتا سر لٹکا قیدی ہوگئیاں بیبیاں پے گئیاں لمیرے راہ اللہ بخش ہوراں دا ایہہ گن پوری شاعری وچ نویکلا ہے
پیٹٹ مونٹ کولن
پیٹٹ مونٹ کولن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
اللہ بخش بخشا
نمونہ کلام
اوہناں دی زبان وچ روانی بھرویں ہے۔ زبان خالص ورتی ہے تے تشبیہہ تے استعارے دا ورتارا اوہناں دے مصرعے نوں پورا جاندار بنا دیندا ہے۔ بارھاں ماہ وچ ہر مہینے دی خاصیت نال اپنا درد داخلی تے خارجی صورت وچ بیانیا ہے۔ اوہناں دی سی حرفی ہووے تے بھاویں بارھاں ماہ، جنگ نامہ امام حسین ہووے تے بھاویں ست وار ساری شاعری وچ اپنی اندرلی تے باہرلی حالت نوں جیس ڈھنگ نال بیانیا ایہہ اوہناں دا ای اسلوب ہے۔ ایہہ اوہناں دا نویکلا پن ہے کہ ان پڑھ ہوکے اوہ زمانے دے گُڑھے ہوئے سچے بندے ہان تے اپنے آل دوآلے ول اوہناں دی گوڑھی نظر ہائی اپنے وسیب دے دکھ درد نوں بیاننا اوہناں دا مقصد ہائی۔ اوہناں کول وارث شاہ دی بحر وی لبھدی تے سلطان باہو دی ’’ہو‘‘ وی۔ شاہ حسین ورگا درد وی لبھدا ہے تے پیلو ورگی روانی وی۔ اللہ بخش ہوریں ہر ویلے ایس کھیچل وچ رجھے رہندے کہ اپنے سوہنے دیس دے صوفی شاعراں دے راہ تے ٹریا جاوے تے لوکائی نوں اوسے راہ تے ٹوریا جاوے جیس راہ اتے دوجے صوفی شاعراں نے ٹوریا۔ انج اوہ ایسے تسبی دے ای منکے ہن۔
حوالے
گٹھ:شاعر گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:جھنگ
لیٹویا
لیٹویا اتلے چڑھدے یورپ چ بالٹک دے کنڈے تے اک دیس اے۔ روس، بیلارس، اسٹونیا تے لیتھوینیا ایدے گوانڈی دیس نیں۔
گٹھ:یورپ
اوگلے کاؤنٹی
اوگلے امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
لیپزش
گٹھ:جرمنی
کلمائیک
کلمائیک اک بولی اے جیہڑی روس چ بولی جاندی اے۔ ایدے بولن والیاں دی گنتی 174,000 اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
چک 40 چار ایل
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع اوکاڑا دے پنڈ گٹھ:تحصیل اوکاڑا دے پنڈ گٹھ:4ایل نہر دے پنڈ
برکت علی خان
استاد برکت علی خان (پیدائش: 1905ء - وفات: 19 جون، 1963ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے موسیقی دے مشہور پٹیالا گھرانے دے نامور کلاسیکی گائیک سن ۔ اوہ استاد علی بخش خان قصوری دے فرزند تے استاد وڈے غلام علی خان دے چھوٹے بھائی سن ۔
استاد برکت علی خان پنجاب سے تعلق رکھنے والے پٹیالہ گھرانہ کے ایک نامور کلاسیکی موسیقی اور گلوکار تھے۔ اور مبارک علی کا بڑا بھائی تھا۔
حالات زندگی
استاد برکت علی خان 1905ء نو‏‏ں قصور، صوبہ پنجاب (برطانوی ہند) وچ پیدا ہوئے ۔ استادبرکت علی خان نے موسیقی د‏‏ی تعلیم اپنے والد علی بخش خان قصوری تو‏ں حاصل ورگی۔ اوہ ٹھمری، دادرا، غزل، گیت تے ماہیا گانے وچ اپنا جواب نئيں رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی آواز وچ اِنّا درد، لوچ، لچک تے رسیلاپن سی کہ سننے والے وجد وچ آجاندے سن ۔ 1940ء د‏‏ی دہائی وچ انہاں نو‏ں جنوبی ایشیا وچ غزل گائیکی دا بے تاج بادشاہ تصور کیتا جاندا تھا ۔ انہاں نے غزل گائیکی نو‏‏ں نويں جہت بخشی ،انہاں نے کلاسیکل گلوکاری وچ نہ صرف شہرت حاصل کيتی بلکہ گلوکاری دے میدان وچ جوہر دکھانے والےآں نے آپ دے فن د‏‏ی پیروی وی کی ۔ انہاں دے انداز د‏‏ی پیروی د‏‏ی جنہاں وچ سب تو‏ں وڈا ناں موجودہ عہد دے نامور غزل گائیک غلام علی دا اے جو خود وی استاد برکت علی خان دے شاگرد ني‏‏‏‏ں۔
استاد برکت علی خان 1905 وچ برطانوی ہند دے قصور ، پنجاب وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے موسیقی د‏‏ی تعلیم اپنے والد ، علی بخش خان تو‏ں حاصل کيتی۔ اوہ ٹھمری دادرا ، غزل تے گانیاں د‏‏ی صنف وچ ماہر سن ۔ اوہ اپنی ٹھمری تے غزل دے لئی مشہور سن ۔ اپنی غزلیہ گائیکی دے لئی ، انھاں نے 1950 د‏‏ی دہائی وچ ہندوستان تے پاکستان وچ خاصی شہرت حاصل کيتی۔ انہاں نے مشہور غزلکار استاد غلام علی سہاب نو‏‏ں وی درس دتا۔
حوالے
گٹھ:1905 دے جم گٹھ:1908 دے جم گٹھ:1963 دیاں موتاں گٹھ:اردو بولی دے گلوکار گٹھ:ویہويں صدی دے گلوکار گٹھ:پاکستان وچ کلاسیکی موسیقی گٹھ:پاکستانی ریڈیو شخصیتاں گٹھ:پاکستانی غزل گائیک گٹھ:پاکستانی کلاسکی گلوکار گٹھ:پاکستانی کلاسیکی موسیقار گٹھ:پاکستانی مرد گلوکار گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پٹیالہ گھرانہ گٹھ:ضلع قصور دیاں شخصیتاں گٹھ:لاہور دے گلوکار گٹھ:موسیقی دے گھرانے گٹھ:ہندوستانی گلوکار
وڈا والپرا چمگادڑ
وڈا والپرا چمگادڑ پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
شہرستان گرمسار
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان گرمسارایران دے صوبہ سمنان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز گرمسار شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سمنان
پیوریا کاؤنٹی
پیوریا امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
پنجابی ہندو
پنجابی ہندو اوہ ہندو نیں جیڑے ہندو سبھیاچار نوں مندے  ہن اتے اوہناں دیاں جڑاں پنجاب نال جڑیاں نے تے ہندوستان چ وسدے نیں۔ ہندوستان چ سبتوں زیادہ پنجابی ہندو پنجاب ، ہریانہ، جموں، چنڈی گڑھ اتے دلی چ ہن ۔اتھو  بہت لوگ دوجے بڑے دیس جویں امریکہ،کینیڈا،برطانیہ،آسٹریلیا،نیوزیلینڈ اتے دبئی چ پرواس کردے ہن ۔
ہندو سبھیاچار پنجاب چ اسلام اتے سکھ مت دے جنم تو پہلا توں پرچلت ہن ۔ کچھ مہان سکھی دے گورو جویں گرو نانک،بندہ سنگھ بہادر ،بھائی متی دjس، ایہے سارے پنجاب دے ہندو پریواراں چو ہن ۔ بوہت سارے پنجاب دے ہندو سکھ مت وچ تبدیل ہو گئے ہن ۔ پنجابی ہندو دا وجود اتے انہاں دیا جڑاں وید دے ویلے توں ہن ۔زیاداتر ہندوستانی پنجاب اتے پاکستانی پنجاب دے نمے شہراں دے نام جویں لاہور،جالندھر،چنڈی گڑھ ہور وی کئی نام اس سمے دے ہی ہن ۔پنجابی  ہندو دے اداہرن جویں بھارت دے وزیر اعظم  اندر کمار گجرال اتے گلجاری لال نندہ اتے  ہندوستانی کرککیٹر کپل دیو اتے وگینک ہرگوبند کھورانا ۔
ویدک پنجاب
left|thumb|250x250px|نقشہ شرواتی ویدک ہندوستان دا وتزیل تو بعد (1989). سیما کالے چ ، باہری پریوار ،شروعاتی ویدک گرنتھ جامنی چ، ویدک شاخ ہرے چ ۔ ندیاں نیلے رنگ تے درشایا ہن ۔ تھار ریگستان سنتری رنڈ چ درسایا ہن ۔ پنجاب ہن کچھ حصفآں چ بٹ گیا ہے جویں :لہندا پنجاب (ایس ویلے پاکستان چ )،خیبر پختونخواہ دے حصے جویں گندھارار چیتر ،پنجاب دے ہندوستانی راجی ،ہریانہ اتے ہماچل پردیش اتے چنڈی گڑھ     [ یونین دے علاقے ]۔ آزاد کشمیر دے علاقے اتے جموں ایہے سب پہلاں پنجاب چ واقع سن۔
پنجاب اک 'سپتا سندھُو ' علاقہ ہے جو رگ وید چ وی لکھیا ہے۔ آت ندیاں :
ویاپاسا دا نما نام 'بے آس' وید ویاس دی سوچ تے رکھیا ہے ،جو مہابھارت دا لیکھک ہے ۔
کچھ کلاسیک کتاباں جو تھوڑی اور پوری اس علاقے چ لکھی گئی ہن اوہ نیں : دنیا دی سبتوں پرانی یونیورسٹی تاکشاشلا اتھے ہتّ ہوئی ، اوہ وی مہاتما بدھ دے جنم تو پہلاں ۔
اس علاقے دے برہمنڈ نو سرسوتی ندی تو بعد 'سرسوت ' کہیندے  نے ، کسے ویلے چ اینُو رشیاں دے  آشرم دے نام توں وی جاندے سی ۔
پنجابی ہندو دی گھٹ ہندی آبادی   (1881–1941)
جدول: آبادی دی دھارمک رچنا  ، 1881–1941 (پرتیچت )
جدول: شہری آبادی دی دھارمک رچنا  ، 1881–1941 (پرتیچت )
بشکیر بولی
بشکیر بولی روس چ بولی جان والی اک ترک بولی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 2,059,700 اے۔
پنجابی ہندو
پنجابی ہندو دی گھٹ ہندی آبادی   (1881–1941)
1941 چ پنجاب چ مسلم 53.2 فیصد جانسنکھیا نال بہومت چ رہے ۔ ہندو 29.1 فیصد ، سکھ 14.9 فیصد ، مسیحی 1.9 فیصد اتے 1.3 فیصد باقی لوگ سی I ایہے بٹوارا 1881 توں بوہت الگ سی ، جس ویلے ہندو 43.8 فیصد ، سکھ 8.2 فیصد اتے مسیحی 0.1 فیصد اتے مسلم 47.6 فیصد  سی ۔
بشکیر بولی
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
پنجابی ہندو
پنجابی ہندو دی گھٹ ہندی آبادی   (1881–1941)
لگدا ہے ، اس سمے وکھری گراوٹ ہندو دی آبادی وچ دیکھی گئی جدکہ مسلمان اتے سکھ اپنے انوپات وچّ مہتوپورن کرما بنا دتا۔ مسیحی وی اپنے نمبر وچّ اک نظر وادھا درج کیتا ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو گٹھ:جٹ گٹھ:لوک گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ہند یورپی قبیلے گٹھ:جٹ قبیلے گٹھ:بھارت
اتلی فریزین بولی
اتلی فریزین بولی نیدرلینڈز چ بولی جان والی اک بولی اے۔ اینوں 10,000 دے نیڑے لوک بولدے نیں۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
شہرستان مہدی شہر
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان مہدی شہرایران دے صوبہ سمنان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز مہدی شہر شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سمنان
چک 41 چار ایل
چک 41 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
نوزیزوے مڈلالا روٹلیج
نوزیزوے شارلٹ مادلالا-روٹلیج  ( اچارن: / n <span title="/ɔː/ 'au' in 'fraud'">ɔː z <span title="/iː/ long 'e' in 'seed'">iː z w <span title="/ɛ/ short 'e' in 'bed'">ɛ  /  / <span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ <span title="/ʃ/ 'sh' in 'shy'">ʃ <span title="/ɑː/ 'a' in 'father'">ɑː l <span title="/ə/ 'a' in 'about'">لئی ٹی  /  /  m <span title="/ɑː/ 'a' in 'father'">ɑː d <span title="/θ/ 'th' in 'thigh'">θ l <span title="/æ/ short 'a' in 'bad'">æ <span title="/θ/ 'th' in 'thigh'">θ l <span title="/ɑː/ 'a' in 'father'">ɑː  / - / <span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ r <span title="/aʊ/ 'ou' in 'pout'">aʊ ٹی ایل <span title="/ɛ/ short 'e' in 'bed'">ɛ <span title="/dʒ/ 'j' in 'jam'">dʒ  / ) (جم 29 جون 1952) اک دکھنی افریقی سیاستدان اے جو 1999 توں اپریل 2004 تک دکھنی افریقہ دی نائب وزیر دفاع اتے اپریل 2004 توں اگست 2007 تک نائب وزیر صحت رہِ چکی اے۔ صدر تھابو مبیکی نے اسنوں منتری منڈل توں 8 اگست 2007 نوں خارج کر دتا سی، جس توں بعد ایہہ افریقی نیشنل کانگرس دی نمائندہ دے طور اتے پارلیمنٹ میمبر رہِی۔ 25 ستمبر 2008 نوں اوہ نیشنل صوبائی اسمبلی دی ڈپٹی سپیکر بنی اتے مئی 2009 وچ اسنے پارلیمنٹ توں استعفٰی دے دتا۔ ایہہ 1984 توں ساؤتھ افریکن کمیونسٹ پارٹی دی میمبر اے۔
مدلالا-روٹلیج دکھنی افریقہ وچ ایڈز خلاف لڑائی لئی جانی جاندی اے اتے اسنے سرکار ولوں اس مہاماری دی گمبھیرتا نوں نکارن دی مخالفت کیتی۔ اسنے ایڈز دے علاج لئی وقتی دوائیاں دی تھاں اتے وچ سائنسی طور اتے ٹیسٹ کیتے گئے ڈھنگاں دی ورتوں اتے زور دتا۔
حال ہی وچ، مدلالا-روٹلیج تھوڑھے ویلے لئی انیاتھیلو: دکھنی افریقہ دے ترقی انسٹیچیوٹ دی ایگزیکٹیو ڈائریکٹر رہی سی اتے مارچ 2015 اسے نے بورڈ نال چل رہیاں سمسیاواں توں بعد استعفٰی دے دتا۔
باہری لنک
گٹھ:جم 1952 گٹھ:زندہ لوک
جنوب مشرقی ایشیا دی تریخ
thumb|260px| [[جنوب مشرقی ایشیا ]]
جنوب مشرقی ایشیا نو‏‏ں دو حصےآں وچ ونڈیا گیا اے: ہند چینی جس وچ موجودہ دور دے ویت نام، لاؤس، کمبوڈیا، تھائی لینڈ، میانمار (میانمار) جزیرہ نما ملائیشیا ملک شامل نيں تے سمندری جنوب مشرقی ایشیا جس وچ موجودہ دور دے انڈونیشیا، مشرقی ملائیشیا، سنگاپور، فلپائن، مشرقی تیمور، برونائی، جزائر کوکوس، جزیرہ کرسمس جداں ملکاں شامل نيں۔
ہند چین دے علاقہ وچ پہلی آبادی تقریباً 50 ہزار سال پہلے تے سمندری جنوب مشرقی ایشیا وچ تقریباً 40 ہزار سال پہلے شروع ہوئی۔ 10 ہزار سال پہلے ہون بیہیان لوکاں نے اوزار سازی تے فنون نو‏‏ں شروع کیتا تے اس طرح خطہ وچ رہتل د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ نويں سنگی دور وچ جنوبی ایشیائی زباناں دے بولنے والے لوکاں نے ہند چین وچ زمینی راستہ تو‏ں آک‏ے اپنی آبادی بائی تےآسٹرونیشیائی زباناں دے بولنے والے لوکاں نے جنوبی ایشیا وچ اپنے گھر بسائے۔ ایہ لوک مہاجرین سن ۔ ہند چین دے نچلے تے سمندر دے نزدیکی علاقےآں وچ تقریباً 1700 ق م وچ کھیت‏‏ی باڑی کرنے والی قوم نے باجرہ تے دھان د‏‏ی کھیت‏‏ی شروع کيتی۔ موجودہ شمالی ویتنام تے تھائی لینڈ وچ 2000 ق م وچ تانبہ دا استعمال شروع ہويا۔ انہاں دے بعد ڈونگ سون سبھیاچار دا 500 ق م وچ ظہور ہويا جنہاں نے کانسی د‏‏ی صنعت ایجاد د‏‏ی تے اس د‏ی کئی مصنوعات تیار کيتیاں جو بہت عمدہ تے نفیس سن۔ تقریباً ايس‏ے زمانہ وچ پہلی حد بندی والی حکومت دا آغاز ہويا جتھ‏ے سرحداں بنائی گئياں جداں فوان، دریائے میکانگ تے پپدریائے سرخ دہانہ (ویتنام) وچ وانگ لانگ وغیرہ۔ ایتھ‏ے تو‏ں سمندری تجارت نو‏‏ں بہت فروغ ملیا تے بہت جلد اس د‏ی وسعت وچ اضافہ ہويا۔
حوالے
گٹھ:تریخ جنوب مشرقی ایشیا گٹھ:تریخ
شاہ پوری لہجہ
شاہ پوری لہجہ پنجابی دا ہک بڑا سوہنا تے مٹھا لہجہ اے جیہڑا پنجاب دے علاقے سرگودھا تے جھنگ وچ بولیا ویندا اے۔ اس دا ناں سرگودھا دی ہک تحصیل شاہ پور تو نکلیا اے۔ شاہ پور پہلو ضلع ہا پر ہن سرگودھے دی تحصیل بن گیا اے۔
پنجاب دیاں سرحداں
اج دا پنجاب انتظامی لوڑاں پاروں سنگڑ گیا ہے‘ ایس دیاں سرحداں اڈواڈ سمے وچ وکھو وکھ رہیاں نیں۔ کدی ایہہ چڑھدیوں دلی تے لہندیوں وادی لغمان تیکر کھلر یا ہویا ہا۔
عبدالغفور قریشی ہوری لکھدے نیں: پنجاب دے علاقے دیاں حداں پاکستان نے ہند دے مشرق و مغرب وچ انبالہ ڈویژن توں اٹک تیکر تے شمال جنوب وچ راولپنڈی توں بہاولپور تیک پھیلیاں ہوئیاں نیں۔ ۱۹۰۰ء تیک دے پنجاب دے نقشے اتے جھات ماردیاں دلی توں نوشہرہ تیک تے بہاولپور توں ہزارے تیک سارا پنجاب ای سی۔ ۱۹۴۷ء وچ پاکستان دے وجود وچہ آون نال پنجاب دی کٹ ودھ ہوئی تے ایس دیاں حداں سکڑ کے رہ گئیاں۔‘‘۔
اتلے وچاراں توں سہج سبھا اندازہ ہوندا ہے کہ اج توں پہلے دا پنجاب کتھوں تیکر کھلریا ہویا ہا۔ جیس طرح سانوں پتا ہے کہ برصغیر اتے ڈھیر قوماں حکومت کیتی تے لاکڑی اپنی لوڑ موجب ایہدیاں سرحداں وچ وادھا گھاٹا کردے رہے نیں۔
سرحداں دا بولی اتے اثر
پنجاب دی سرحداں دے وادھے گھاٹے پاروں دوجیاں جوہاں نال آون جاون گھٹدا گیا تے ایس تاریخی عمل دا اثر ایتھے بولی جاون والی زبان اتے ای پیا۔
پنجابی دے اڈو اڈ رویاں پچھے کجھ جغرافیائی کارن وی ہن۔ جیویں ایس دھرتی اتے پہاڑ‘ دریا تے صحرا تنے رنگ لبھدے نیں۔ ایس لئی ہک خاص طرح دے ماحول وچ رہن وجہوں ایس بولی دی لفظالی تے لہجیاں وچ وی نکھیڑا پوندا رہیا۔
پنجابی دے لہجے
گریرسن نے پنجابی نوں اڈواڈ لہجیاں وچ ونڈیا ہے۔ اوہ لکھدے نیں: "The district of Lahore lies on the both sides of the river Ravi on the east side (in the Bari Doab between the Ravi and Sutlej) the dialect of Punjabi shows sign of increasing influence of Lahnda spoken in Majhi on the west of the Ravi (in the Rechna Doab between the Ravi and Chenab). The Labor dialect of Punjabi." ۔
پنجابی دے لہجیاں نوں وچار دیاں ہک ہور تھاں تے گریرسن لکھدا ہے:
"Every thing to the east of this I call Punjabi, and every thing to the west of it I call Lahnda, but it must be remembered that this is a purely arbitrary convention, and that for some distance to the west of that line, the language which I called Lahnda differ but slightly from the language of the East of the Rechna Doab and of North East Gujrat which I call Punjabi. I have been guided mainly by the vocabulary. To the west of west of the line, the language, which is mainly that of the tract known as the Bar or Jungle, has a vocabulary which agrees much more closely with that of Lahnda. Except in Multan or do not find Lahnda inflenion established till we cross the Chenab.۔
گریرسن مگروں آون والے کھوجی اوہدے وچاراں تے متفق نہیں ہن جیویں حافظ محمود شیرانی لکھدے نیں:
’’مغربی مورخین نے شمالاً جنوباً ایک خط کھینچ کر مشرقی اور مغربی پنجابی میں اسے تقسیم کر دیا۔ مشرقی زبان کا نام پنجابی رکھا ہے اور مغربی حصہ کی زبان کا نام لہندا‘ پنجابی کو وہ مغربی ہندی میں شامل کرتے ہیں اور لہندا کو بیرونی میں۔ مشرقی اور مغربی زبانوں میں جو فرق ہے وہ اصول نہیں ہے بلکہ تاریخی اور ضلع ضلع کی مقامی خصوصیات کی بنا پر پیدا ہوتا گیا اور یہ تقسیم ہر حال میں ناجائز ہے۔‘‘۔
گریرسن دی ونڈ صرف پنجابی تے لہندی تے مک گئی اگوں اوس ایہناں دیاں شاخاں دسیاں ہین۔ محمد آصف خاں ہوراں نے ایس زبان دیاں بولیاں نوں ترائے حصیاں وچ ونڈیا ہے۔
’’پوربی‘ پچھمی‘ مرکزی۔
پوربی: بھٹیانی‘ پوآدھی‘ دوآبی‘ مالوئی‘ پہاڑی۔ پچھمی جاں لہندا: ملتانی ‘ پوٹھوہاری‘ چھاچھی‘ دھنی‘ شاہ پوری۔ مرکزی: ماجھی۔‘‘
زبان دے وکھو وکھ لہجے ہونا کوئی مہنے آلی گل نہیں۔ ماہر لسانیات جاندے نیں کہ کسے وی زبان دی امیری اوس دے لہجے ہوندے نیں تے ایہہ رنگا رنگی اوہدا گن ہوندی ہے۔
پنجابی دا شاہ پوری لہجہ
ایتھے اسیں پنجابی بولی دے سر کڈھویں لہجے شاہ پوری بارے گل کرسائیں۔ شاہ پوری لہجہ کیہڑا ہے تے ایہہ کتھے بولیا جاندا ہے۔ پہلاں اسیں کجھ سوجھواناں دے وچار پیش کردے آں تے مڑ کسے سٹے اتے اپڑ سائیں۔
سلیم خاں گمی ہوریں لکھدے نیں:
’’شاہ پوری پہلوں سرگودھے دے علاقے نوں شاہ پور آکھیا جاندا سی۔ شاہ پوری سرگودھے تے جھنگ دی بولی اے۔‘‘ <refسلیم خان گمی‘ پنجابی زبان دا ارتقاء‘ پہلا ایڈیشن‘ لہور: عزیز بکڈپو‘ 1991ء، ص 115۔ محمد آصف خاں ہوراں نے وی جھنگ تے سرگودھے دی بولی نوں شاہ پوری آکھیا ہے۔
ڈسٹرکٹ گزٹیئر
سرگودھے دے ضلع بنن توں پہلوں شاہ پور ضلع ہائی مڑ انتظامی لوڑاں پاروں شاہ پور دی تھاویں سرگودھا ضلع بنا دتا گیا۔ شاہ پور دی بولی بارے Shahpur District Gazetteerوچ لکھیا ہے:
Jhang District Gazetteer وچ لکھیا ہے:
"Many of the people shown as speaking Punjabi might more properly have been returned as speaking Jatki, the language or dialect of the south western plain of the Punjab."
سلیم خان گمی تے آصف خاں دی گل کسے حد تیکر ٹھیک جاپدی ہے جدوں کہ ڈسٹرکٹ گزٹیئر وچ لکھی زبان جانگلی یاں جٹکی کوئی لہجہ نہیں۔ پنجاب وچ جٹ قبیلہ تاں ہے پر بولی دا ناں جٹکی کدے وی نہیں۔ ڈسٹرکٹ گزیٹیئر جنے وی لکھے گئے اوہناں وچ بولی بارے بہوں تھوڑے شبد ملدے نیں تے اوہ وی ٹھکویں نہیں۔ انج لگدا ہے کہ اوہناں صرف ٹیوا لا کے یان سنی سنائی گلاں اتے ای سٹا کڈھیا ہے۔ شہباز ملک ہوراں وی ایس نوں جٹکی (۱۱) آکھیا ہے: بھاویں محمد آصف خاں تے سلیم خاں گمی نے شاہ پوری دا علاقہ سرگودھا تے جھنگ دسیا ہے۔ اساڈی جاپے کڑا نہ بار توں اڈ ساندل بار تے گوندل بار وچ وی شاہ پوری بولی ورتی جاندی ہے۔
شاہ پوری لہجے دا ویروا
شاہ پوری لہجے سمیت پنجابی زبان دا ایہہ خاصہ ہے یاں ایہہ زبان اینی امیر ہے کہ ایس وچ ہرلفظ دے متبادل تن یاں چار لفظ ملدے ہین تے جیہڑا مرضی ورت لوؤ۔ دوجی گل ہر لفظ ہر گل واسطے مخصوص ہے جیویں: چاٹ مُک ‘ الوتھا‘ گھسن‘ ہورا‘ ہڑبچ۔ ایہہ مارن لگیاں ہتھ دیاں وکھو وکھ شکلاں تبدیل ہوندیاں ہین۔ ہتھ دیاں بدلیاں ہوئیاں شکلاں دے وکھو وکھ ناں ہین۔
شاید ای اجیہی زبان ہووے جیہدا ایڈا لفظی بھنڈار ہووے۔ ایہناں ساریاں لہجیاں ہون دے باوجود پنجابی ایسے دیس دی بولی ہے لہجے بھاویں جیویں وی ہوون ایس نال بولی ڈھیر امیر ہوندی ہے۔ ایس لئی پنجابی زبان وی ایہناں لہجیاں پاروں ڈھیر امیر ہے۔
ہور پڑھو
گٹھ:پاکستانی بولیاں گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:پنجابی بولی گٹھ:پنجابی بولیاں گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجابی
اکرمارک
اکرمارک جرمنی دے صوبے برانڈنبرگ دا اک ضلع اے۔
ٹرینیٹی کالج، کیمبرج
ٹرینیٹی کالج، کیمبرج، کیمبرج یونیورسٹی برطانیہ دا اک کالج اے۔
ہرپیولیا گریسیا
ہرپیولیا گریسیا پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
پیری کاؤنٹی، الینوۓ
پیری امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
لی ریٹارڈ
لی ریٹارڈ سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
آلان کردی
آلان کردی (شروع شروع وچ اسدا نام اعلان کردی دسیا گیا) کرد قومیت دا اک ٣ سال دا شامی بچہ سی جسدے رومی سمندر وچ ڈبن توں بعد اسدا نام خبراں وچ رہا- ترکی دے ساحل اتے اسدی تصویر پترکار نیلوفیر دیمیر نے کھچی تے یہ تصویر جلدی ہی دنیاں وچ مشہور ہو گئی-
حوالے
گٹھ:شام
اولے زیک
اولے زیک سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
لیڈز
گٹھ:برطانیہ گٹھ:برطانیہ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں
پیاٹ کاؤنٹی
پیاٹ امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
آگسبرگ یونیورسٹی
آگسبرگ یونیورسٹی جرمنی دے نگر آکسبرگ چ اک یونیورسٹی‏ اے۔
تھابو مبیکی
thumb تھابو مووییلوا مبیکی  (١٩٤٢—) دکھن افریقہ دا صدر سی ۔ اسدا صدارتی دور ١٦ جون ١٩٩٩ توں ٢٤ ستمبر ٢٠٠٨   تک سی ۔ ایہ افریقن نیشنل کانگرس توں سی۔
آگسبرگ یونیورسٹی
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی وچ تعلیم گٹھ:جرمن یونیورسٹیاں
تھابو مبیکی
گٹھ:دکھنی افریقہ گٹھ:دکھن افریقہ دے صدر
سانجھ
سانجھ اک پنجابی تماہی میگزین اے جیہڑا لہور توں شاہ مکھی لپی وچ تے لدھیاݨا توں گرمکھی لپی وچ چھپدا اے۔
گٹھ:پنجابی رسالے گٹھ:میگزین
مورینا سنریسیا
مورینا سنریسیا پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
مئی
مئی جارجین کیلنڈر دا پنجواں مہینہ اے۔ ایدے چ 31 دن ہوندے نیں تے اے 7 مہینیاں چ آندا اے جیناں چ 31 مہینے ہوندے نیں۔ ایدے چ بہار دا موسم ہوندا اے۔
نیرکتا
مئی دا ناں یونانی دیوی مائیا دے ناں اتے رکھیا گیا سی جیدا تہوار مئی دے مہینے چ ہوندا سی۔
پائک کاؤنٹی، الینوۓ
پائک امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
کرائیسٹ کالج، کیمبرج
کرائیسٹ کالج، کیمبرج، کیمبرج یونیورسٹی برطانیہ دا اک کالج اے۔
شارلٹنبرگ-ولمرزڈورف
شارلٹنبرگ-ولمرزڈورف جرمنی دے صوبے برلن دا اک ضلع اے۔
مونٹ لیون
مونٹ لیون سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
مورینا بیلزیبب
مورینا بیلزیبب پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
وسط ایشیا دی تریخ
وسطی ایشیا د‏‏ی تریخ وسطی ایشیا وچ رہائش پزیر لوکاں د‏‏ی تریخ دے تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے لوکاں دا رہن سہن ایتھ‏ے دے جغرافیہ تو‏ں بہت زیادہ متاثر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ خشک اے اس لئی ایتھ‏ے کھیت‏‏ی باڑی بہت مشکل نال ہُندی اے تے سمندر تو‏ں دور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تجارت وی کوئی خاص نئيں رہی ا‏‏ے۔ چنانچہ علاقہ وچ بوہت گھٹ شہر آباد ہوئے پائے۔ البتہ اسٹیپی دے گھوڑسوار خانہ بدوشاں نے ایتھ‏ے بہت دناں تک اپنا قبضہ جمائے رکھیا۔
اسٹیپی دے لوکاں تے وسطی ایشیا دے لوگو دے درمیان وچ ہمیشہ تو‏ں نزاع رہیا ا‏‏ے۔ خانہ بدوش شروع تو‏ں ہی لڑاکو رہے نيں تے اسٹیپی دے گھوڑ سواراں نے دنیا نو‏‏ں چند عظیمفوجہ جنرل دتے نيں کیونجے انہاں دے ایتھ‏ے گھوڑسواری، تکنیک تے تیز اندازی وچ مہارت رہی ا‏‏ے۔ زمانہ در زمانہ قبائلی سرداراں تے ماحول وچ بدلاو د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی ہور قبیلے متحد ہُندے سن تے کِس‏ے منظم یا ترقی یافتہ قبیلہ اُتے حملہ کر دیندے سن ۔ مثال دے طور ہن دا یورپ اُتے حملہ ، کئی ترک قبیلے دا ماوراء النہر د‏‏ی طرف ہجرت، وو ہو نے چین اُتے حملہ تے سب تو‏ں زیادہ اہ‏م تے مشہور منگول نو‏‏ں یوریشیا اُتے حملہ وغیرہ۔
وسط ایشیا وچ 16 واں صدی وچ خانہ بدوشاں نو‏‏ں زور کم ہويا کیونجے اس زمانہ وچ آتشی اسلحہ بننا شروع ہوئے گئے سن تے منظًم تے ترقی یافتہ لوکاں نے انہاں دا استعمال کرنا شروع کر دتا سی۔ 19واں صدی دے اختتام تک سلطنت روس، چنگ خاندان تے ہور طاقتاں نے وسط ایشیا دے زیادہ تر حصہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی ۔ 1917ء وچ انقلاب روس دے بعد سوویت اتحاد نے وسط ایشیا نو‏‏ں اپنا علاقہ بنا لیا تے محض منگولیا تے افغانستان ہی انہاں تو‏ں آزاد رہ پائے سن ۔ مگنولیا روس دا تابع صوبہ رہیا تے افغانستان اُتے روس نے 20واں وچ چڑھائی کيتی۔ روس نے اپنے دور حکومت وچ صنعت کاری، بنیادی ڈھانچاں تے تعمیری کم نو‏‏ں بہت ترقی دتی مگر علاقائی سبھیاچار، نسلی رواثت تے ماحولیات نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہونچایا۔
1991ء وچ سوویت دا شیرازہ بکھر گیا تے وسط ایشیا د‏‏ی پنج ریاستاں نو‏‏ں آزادی ملی جنہاں وچ قازقستان، ازبکستان، ترکمانستان، کرغیزستان تے تاجکستان نيں۔ انہاں تمام ملکاں وچ اشتمالی جماعت سوویت اتحاد نے علاقائی تعاون تو‏ں حکومتاں بنائاں۔
لئیا
لئیا پنجاب دے ضلع لئیا دی تحصیل لئیا وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل لئیا تے ضلع لئیا دا راجگڑھ اے ۔
وسط ایشیا دی تریخ
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایشیا تریخ توں پہلے گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:جغرافیہ وسطی ایشیا گٹھ:تریخ
لئیا
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع لئیا
چک 42 چار ایل
چک 42 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
قانونی شہر
قانونی شہر (Statutory city) توں مراد ایسا شہر اے جسنوں قانون دی رو نال جاں آئینی طور اتے خاص حیثیت حاصل ہوئے۔ پر مختلف دیساں چ اسدی تعریف اکوجہی نہیں۔
گٹھ:ضد ابہام صفحے
شیروان (شہر)
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ اتلا خراسان دے شہرستان شیروان دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اتلا خراسان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
Şirvan (İran) Shirvan, Iran fa:شیروان Shirvan (Iran) Ширван (Иран)
لا لوئٹے
لا لوئٹے سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
لسٹ گھانا دی وڈی آبادیاں (بلحاظ آبادی)
ایہ لسٹ گھانا د‏‏ی وڈی آبادیاں (List of largest Settlements in Ghana) ا‏‏ے۔
لسٹ گھانا د‏‏ی وڈی آبادیاں
thumb|کھبے|188px| [[اکرا ]] thumb|کھبے|188px| [[کوماسی ]] thumb|کھبے|188px| [[سیکونڈی-ٹاکوراڈی ]] thumb|کھبے|188px| [[سنیانی ]] thumb|کھبے|188px| [[کیپ کوسٹ ]] thumb|کھبے|188px| [[کوفوریدوا ]] thumb|کھبے|188px| [[تیما، گھانا ]]
حوالے
گٹھ:شہراں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:لسٹ افریقہ دے شہر گٹھ:گھانا دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:گھانا متعلقہ فہارست
پوپ کاؤنٹی
پوپ امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 43 چار ایل
چک 43 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
گلوب
thumb گلوب اک گول زمین یا کسی دوجی خلائی شے دے ماڈل نوں کیندے نیں۔ ایدے اتے نقشہ وی بنیا ہوندا اے۔ زمین دے گلوباں اتے رلیف بنیا ہوندا اے جیناں نال سمندراں تے پعاڑاں دی جانکاری لبدی اے۔
لونزا ہورنر
لونزا ہورنر سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
پلاسکی کاؤنٹی، الینوۓ
پلاسکی امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
مورینا اینیا
مورینا اینیا پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
ویراپن
کوس منیمالک ویرئپن اک بھارتی ڈکیت سی । اوہ لگبھگ 30 سال تک کرناٹک، تملناڈو اتے کیرل دے جنگلاں وچ ڈکیتی کرکے رہندا رہا۔ جتھوں اوہ ہاتھی دند اتے نجائز ہتھیاراں دی سمگلنگ کردا سی۔