cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حمود الرحمٰن کمیشن رپورٹ
پاکستان دی سیاسی تریخ
٤٥) سہروردی دی وزارت عظمیٰ دے زمانے وچ مشرقی پاکستان وچ گورنر فضل الحق کوبرطرف کر دتا گیا۔ ابو حسین سرکار دی وزارت نوں  وی ختم کر دتا گیا۔ عطاء الرحمن خان تے انہاں دی پوری کابینہ فیر اقتدار وچ آگئی۔ فیر 20 جون 1958 ء کوابوحسین سرکار دوبارہ وزیراعلیٰ بن گئے لیکن 23جون نوں   ای اس دے خلاف عوامی لیگ تے مولانا بھاشانی دی نیشنل عوامی پارٹی متحد ہو کر عدم اعتماد دے ووٹ دے ذریعے اسے حکومت توں ہٹا دتا۔ ایتھے گورنر راج نافذ کر دیاگیا مگر دو مہینے بعد فیر عطاالرحمن نوں   بلایا گیا تے انہاں توں حکومت بنانے دے لئی کہیا گیا۔ اسمبلی دا اجلاس 20 ستمبر1958ء نوں   منعقد ہویا مگر اجلاس وچ لڑائی شروع ہو گئی جو اک گھنٹے تک جاری رہی۔ اس دوران وچ اسمبلی دے اسپیکر چلے گئے تے انہاں دی نشست ڈپٹی اسپیکر شاہد علی نے سنبھال لی جو عوامی لیگ دے رکن سن۔ حکومت دی اک قرارداد منظور کر لی گئی جس وچ کہیا گیا سی کہ اسپیکر دی ذہنی کیفیت درست نہاں اے۔ تن روز بعد جدوں اسپیکر نے اسمبلی دی عمارت وچ داخل ہونے دی کوشش دی تو پولیس نے انہاں روک لیا۔ ڈپٹی اسپیکر شاہد علی اجلاساں دی صدارت کرتے رہے مگر انہاں اُتے حزب ِ اختلاف نے حملہ کر دتا تے ایوان وچ دوبارہ لڑائی شروع ہو گئی۔ اس افراتفری وچ کسے نے ڈپٹی اسپیکر شاہد علی دے سر اُتے مائیکرو فون اسٹینڈ دے مارا جس توں اسپتال جا کر اوہ انتقال کر گئے۔ پولیس نے قتل دی کوشش دے الزام وچ ابوحسین سرکار تے کرشک سرامک پارٹی دے دوسرے اراکین نوں   گرفتار کر لیا۔ ٤٦) ہن مغربی پاکستان دے صوبے وچ ون یونٹ دے خلاف جدوجہد نے شدت اختیار کر لی۔ خود ریپبلکن پارٹی وی ون یونٹ توڑنا چاہتی سی۔ اس نے جی ایم سید دی نیشنل عوامی پارٹی دے نال اس سلسلے وچ اک معاہدہ کیتا تے 17 اگست1957ء نوں  مغربی پاکستان دی اسمبلی نے حقیقتاَ َ یون یونٹ توڑنے دی قرارداد منظور کرلی۔ لیکن گٹھ جوڑ دیرپا ثابت نہاں ہویا۔ جی ایم سید دے گروپ نے ریپبلکن پارتی دے نال اپنی حمایت واپس لے لی تے اس وقت دے وزیراعلیٰ سردار عبد الرشید دی حکومت نوں   17 مارچ1958ء نوں   مستعفی ہونا پیتا۔ نواب مظفر علی قزلباش انہاں دے جانشین بنے۔ اوہ زیادہ ہوشیار ثابت ہوئے تے شکست کھانے توں بچ گئے۔
٤٧) صدر اورریپبلکن پارٹی دی ریشہ دوانیاں توں عوام تنگ آ گئے سن تے جدوں 29 مارچ 1958ء نوں  عبد القیوم خان مسلم لیگ دے صدر منتخب ہوئے تو انہاں دی مایوسی انتہا نوں   پہنچ چکی سی انہاں نے صدر اسکندر مرزا دے خلاف تحریک شروع کردی تے اعلان کیتا کہ اوہ صدر دے عہدے دے لئی نااہل نیں  ۔ اوہ جمہوریت دے راستے وچ بوہت وڈی رکاوٹ بنے ہوئے نیں   تے پاکستان وچ اک جمہوری تے آئینی نظام دی ترقی وچ رکاوٹ ڈال رہے نیں  ۔ حکومت اس وقت مسلم لیگ نیشنل گارڈز اُتے پابندی عائد کرنے دی منصوبہ بندی کر رہی سی۔ عبد القیوم خان نے ایہ چیلنج قبول کرتے ہوئے اعلان کیتا کہ اوہ خود یونیفارم پہن کر احتجاجی مظاہرے دی قیادت کرے گا۔ نویں انتخابات دا مطالبہ زور پکڑتا جا رہیا سی، لوگ سیاسی سازشاں توں مایوس ہوچکے سن۔ دونے صوباں وچ کرپشن عام ہو گئی سی۔ قومی اسملبی دے انتخابات دے بار بار ملتوی ہونے توں جمہوری ذرائع توں کسے تبدیلی آنے دی امیداں تیزی توں ختم ہوتی جا رہی تھاں۔ ایہ سب کچھ بے مقصد نہاں ہو رہیا سی۔ اس دوران وچ اسکندر مرزا آرمی دے کمانڈر انچیف دے نال مل کر اک خفیہ آپریشن دی منصوبہ بندی کر رہے سن جسنوں   ( آپریشن اوورلارڈ) کہیا گیا سی تاکہ آئین نوں   معطل کر دتا جائے۔ اوہ قومی اسمبلی تے کابینہ نوں   توڑنے تے سیاسی عمل اُتے پابندی لگانے دی منصوبہ بندی کر رہے سن۔
٤٩) اس عرصے وچ خود غرض سیاست داناں دی سازشاں، حکومت دے لالچی سربراہاں دی ریشہ دوانیاں تے آئینی دفعات دی سنگین خلاف ورزیاں دے باوجود ایہ امید قائم سی کہ کسے نہ کسے شکل وچ جمہوریت ظاہر ہوگی او اس ذریعے ہمارے اوہ مسائل حل ہوجائے گا جو دونے حصےآں دے درمیان وچ اک ہزار میل دا فاصلہ ہونے دی وجہ توں پیش آ رہے نیں ۔ جدوں تک اس بات دا امکان سی کہ حکومت دی تبدیلی آئینی ذرائع توں لائی جاکستی اے ایہ وی توقع دی جاسکتی سی کہ ملک اُتے حکومت کرنے دے سلسلے وچ دونے صوباں وچ شرکت دے بارے وچ کوئی سمجھوتہ ہو جائے گا۔ حکومت وچ شرکت دا احساس بالکل ختم نہاں ہویا سی۔ تن بنگالی وزرائے اعظم رہ چکے سن تے اک بنگالی گورنر جنرل وی رہیا سی اس دے علاوہ کئی دوسرے لوگ کابینہ وچ اہم عہداں اُتے رہے سن۔ ایہ وی امکان سی کہ قومی سطح اُتے سیاسی پارٹیاں دی تشکیل توں ملک دے معاملات وچ بنگالیاں نوں   زیادہ اختیارات مل جائاں۔ مایوسیاں دے باوجود اک دوسرے توں علیحدگی دا احساس نہاں سی۔ نہ حکومت دے اس وفاقی ڈھانچے توں نکلنے دا کوئی تصور سی جسنوں   1954 دی قرارداد مقاصد وچ منظور کیتا گیا سی۔ مشرقی پاکستان ہن وی اک پاکستان وچ یقین رکھدے سن، اگرچہ اپنے صوبے اُتے حکومت کرنے دے لئی مرکز توں زیادہ اختیارات دا مطالبہ کر رہے سن۔ پہلی جمہوریت دے خاتمے نے اک نویں نظرئیے نوں   جنم دتا جس نے مشرقی پاکستان دے لوگاں دی سیاسی امنگاں نوں   اک نواں رخ دتے دتا۔
٥٠) انہاں سیاسی ریشہ داونیاں کاایک نقصان دہ پہلو ایہ نکلا کہ مشرقی پاکستان وچ ہندو کانگریس پارتی پیدا ہو گئی جس دے سربراہ سلہٹ دے بسنت کمار دا سن۔ جگتو فرنٹ وچ مسلمان پارٹیاں یعنی عوامی لیگ تے کرشک سرامک پارٹیاں وچ اختلافات دی وجہ توں اس کانگریس پارٹی نے اک ایسی بیلیسنگ حیثیت حاصل کر لی کہ اوہ کسے وی پارٹی نوں  اپنی حمایت دینے دے لئی اپنی حاکمانہ شرطاں پیش کرتی سی۔ اس دا اثر ایتھے تک ودھ گیا کہ جدوں 1957ء وچ عطا الرحمن خان نے مشرقی پاکستان وچ فوج دی مدد توں اسمگلنگ روکنے دی کوشش دی تو ہندو کمیونٹی نے جس دی حمایت توں انہاں دی حکومت قائم سی انہاں اُتے دباؤ ڈالا تو انہاں اپنا منصوبہ ترک کرنا پیتا۔ 1961ء وچ فیلڈ مارشل ایوب خان دے وضع کردہ آئین دی رپورٹ دے پیراگراف اکیس وچ درج ذیل عبارت دتی گئی اے۔
( 1957ء وچ، مشرقی پاکستان دے وزیراعلیٰ نے فوجی حکام توں تعاون دی درخواست دی تاکہ ایسی اسکیم دا آغاز کرتے ہوئے اس اُتے عمل درآمد کیتا جائے جو پاکستان توں اشیاء دی بیرون ملک اسمگلنگ دی مؤثر روک تھام کر سکے۔ اس اسکیم اُتے وڈی کامیابی توں عمل درآمد کیتا گیا تے اک مہینے ای وچ اک کروڑ روپے مالیت دی اشیاء ضبط کرلی گئاں پر ہندوؤں دے اک طبقے دی جانب توں ڈالے گئے دباؤ دے نتیجے وچ، جس اُتے صوبائی وزیر اعلیٰ دی تماتر سیاسی حمایت دا دارومدار سی، اس اسکیم نوں  ترک کر دتا گیا ایسے ای اک تے دباؤ دے تحت انہاں افراد دے خلاف قائم کیتے گئے فوجداری مقدمات وی واپس لے لئی گئے جو ہمسایہ ملک نوں   مبینہ طور اُتے مشرقی پاکستان وچ ہونے والے فوجی نقل و حرکت دی اطلاعات فراہم کرنے وچ ملوث سن)
باب سوم پاکستان دی سیاسی تریخ
7 اکتوبر1958ء تا 6جون 1962ء
اعلان دا متن ۔۔۔۔۔۔۔
( گزشتہ دو برساں دے دوران وچ نے گہری تشویش دے نال حصولِ اقتدار دے لئی جانے والی بے رحمانہ تگ و دو، بدعنوانیاں، اپنے سادہ، ایمان دار تے محب وطن عوام دے شرم ناک استحصال، نظم و ضبط دے فقدان تے سیاسی عزائم دی تکمیل دے لئی اسلام دے غلط استعمال دا تفصیل توں جائزہ لیا اے پر اس وچ چند مستثنیات وی نیں  جو اقلیت وچ ہونے دے سبب اس حیثیت وچ نہاں تھاں کہ انہاں ملکی معاملات تے امور دے حوالے توں اپنا مؤثر اثر و رسوخ استعمال کر سکتاں۔ اس قسم دی حقیر تے قابل نفرت سرگرمیاں نے انتہائی گھٹیا درجے دی آمریت نوں   جنم دتا اے، موقع پرستاں تے ابن الوقتاں نے غریب عوام دا خون چوس کر اپنے خزانے بھر لئی نیں   تے اپنی استحصالی حرکتاں دے طفیل دن بدن امیر توں امیر تر ہُندے جا رہے نیں  ۔ میری بار بار دی کوششاں دے باوجود خوراک دے بحران اُتے قابو پانے دے لئی سنجیدگی توں کوئی خاطر خواہ اقدام نہاں کیتا گیا۔ خوراک دا مسئلہ اک ایسے ملک دے لئی زندگی تے موت دا مسئلہ بن چکا اے جسنوں   اس معاملے وچ مکمل طور اُتے خود کفیل ہونا چاہیے سی تے جو فاضل غذائی پیداوار دی صلاحیت توں مالا مال اے، زراعت تے اراضی دے انتظام نوں   انہاں حالااں تک پہنچا دتا گیا اے کہ ہمارے مروجہ حکومتی نظام دے تحت کوئی وی سیاسی جماعت ایسے مثبت اقدمات تے عمل توں معذور ہوچکی اے جو پیداوار وچ اضافے دا موجب بن سکاں۔ دوسری جانب مشرقی پاکستان وچ منظم پیمانے اُتے غذائی اشیاء، ادویات تے ہور ضروریات زندگی دی اسمگلنگ وڈے دھڑلے توں جاری اے جس دی قلت دے سبب عوام مصائب تے پریشانیاں دا شکار نیں   تے انہاں اشیاء دی ہوشربا گرانی نے انہاں دی کمر توڑ دے رکھ دی اے۔ گزشتہ چند برساں دے دوران وچ اناج دی درآمد اُتے ہمارے غیر ملکی زرِ مبادلہ دا خاصا وڈا حصہ صرف ہو چکا اے۔ جس دے نتیجے وچ حکومت نوں   ملک دے ترقیاندی منصوباں دی تعمیر تے تکمیل وچ سنگین دشواریاں دا سامنا اے۔ ہمارے چند سیاست داناں نے حال ای وچ خوناں انقلاب دے باتاں دی نیں  ، انہاں وچ کچھ ایسے مہم جو وی نیں   جو غیر ملکاں توں براہ راست رابطے دی کوششاں وچ مصروف نیں   جسنوں   صرف غداری دے لفظ توں تعبیر کیتا جاسکتا اے۔
شرم ناک منظر
حال ای وچ مشرقی پاکستان دی اسمبلی وچ ہونے والے شرم ناک واقعات توں ہر پاکستانی بخوبی واقف اے، میرے علم وچ ایہ بات لائی گئی اے کہ اس نوعیت دے واقعات تقسیم توں بیشتر بالعموم بنگال وچ ہویا کردے سن پر اس بات وچ کتنی صداقت اے اس توں قطع نظر ایہ یقیناَ َ کوئی مہذبانہ طرزِ عمل نہاں اے! اسمبلی دے اسپیکر نوں  زدوکوب کرنا، اُس دے ڈپٹی اسپیکر نوں   ہلاکر کردینا تے قومی پرچم نوں   اگ لگیا دینا۔ یقیناَ َ ایسے اعمال نیں   جو کسے صورت ملک دی عزت تے وقار وچ اضافہ نہاں کرتے۔
وفاداریاں دی تبدیلی؛۔
بہرحال انتظامیہ اپنی سی کوشش کرکے آزمالے پر بدلتی ہوئی وفاداریاں تے اقتدار دی لامتناہی ہوس نوں  دیکھتے ہوئے وچ پوری طرح قائل ہو چکا ہوں کہ انتخابات نہ آزاد ہوں گے تے نہ ای منصفانہ! ایہ کسے وی طور ہماری مشکلات دا حل نہاں نیں  بلکہ اس دے برعکس اس بات دا قوی امکان اے کہ غم تے مایوسی دے بادل تے وی گہرے ہوجائاں جنہاں دا لازمی نتیجہ خوناں انقلاب دی صورت وچ وی برآمد ہو سکتا اے! حال ای وچ کراچی میونسپل کارپوریشن دے انتخابات منعقد ہوئے جن وچ فقط انتیس فیصد ووٹراں نے ووٹ ڈالے، انہاں وچوں پنجاہ فیصد ووٹ جعلی نکلے، اس اُتے مستزاد سول نافرمانی دی دھمکیاں وی دی جا رہی نیں  تاکہ پرائیوٹ رضاکار تنظمیاں دی مدد توں ون یونٹ دا خاتمہ کیتا جاسکے۔ اس قسم دے انتشار انگیز تے تشدد پسند رجحانات انہاں دے جذبہء حُب الوطنی دی نشان دہی کرنے دے نال نال اُس انتہا دی جانب وی اشارہ کرتے نیں   جتھے تک ایہ سیاسی مہم جُو اپنے ناپاک مقاصد دی تکمیل دی خاطر جا سکتے۔ گزشتہ تن برساں دے دوران میری بہترین کوشش ایہی رہی اے کہ آئین اُتے جمہوری طریقاں توں عمل درآمد نوں   ممکن بنایا جائے۔ اک دے بعد اک، مخلوط حکومت دی تشکیل دے لئی وچ نے سخت محنت کرتے ہوئے اس امید دا دامن ہتھ توں نہاں چھڈیا کہ شاید اس طرح حکومت تے انتظامیہ مضبوط تے مستحکم ہو کر اُمور مملکت نوں   عوامی مفاد وچ احسن طریقے توں چلاسکتی اے۔ میرے مخالفین تے ناقدین نے بددیانتی توں کم لیتے ہوئے مخالفت دا کوئی موقع ہتھ توں نہاں جانے دتا تے میری انہاں کوششاں نوں   محلاندی سازشاں توں تعبیر کیتا۔۔۔۔ تمامتر الزامات دا ملبہ صدر دے سر ڈالنا ہن اک فیشن بن چکا اے! کل کسے نے اک لطیفہ سنایا جس دا لب لباب ایہ سی کہ اگر موسلادھار بارش ہو رہی اے تو اس وچ وی صدر دا ہتھ ہُندا اے تے بالکل ای بارش نہ ہو، تد وی اس دی ذمہ داری صدر اُتے عائد ہوتی اے! اگر بات، میری اپنی ذات تک ای محدود ہوتی تو وچ خاموشی توں اسے برداشت کرلیندا ایہ غیر محب وطن تے غدار عناصر صدرِ پاکستان تے حکومت اُتے حملے کرکے پاکستان دی عزت تے وقار نوں  داؤ اُتے لانا چاہتے نیں   جس وچ ایہ وڈی حد تک کامیاب ہو چکے نیں   تے اگر ایہ صورت حال اسی طرح برقرار رہی تو اوہ اپنے مقصد دے حصول وچ وی کامیاب ہوجائے گا!
ملک دے اندرونی حالات و واقعات دا تفصیلی تے تجزیاندی اعتبار توں جائزہ لینے دے بعد وچ اس نتجے اُتے پہنچا ہوں کہ لوگاں دی اک بوہت وڈی اکثریت نوں  حکومت دے موجودہ نظام اُتے ہن کوئی اعتماد نہاں رہیا۔ ہن اوہ وڈی تیزی دے نال اس دامِ فریب توں باہر نکلنے وچ کامیاب ہو رہے نیں   تے ایہ حقیقت چنگی طرح جان چکے نیں   کہ انہاں بے رحمی دے نال استحصال دا نشانہ بنایا گیا اے، اُنہاں دی مایوسیاں تے تلخیاں دا باقاعدہ جواز موجود اے، ہمارے سیاسی لیڈر اس قابل نہاں سن کہ اُنہاں دی توقعات اُتے پورا اترتے ہوئے انہاں اوہ خدمات مہیا کرتے جنہاں دے اوہ بجا طور پرمستحق سن چنانچہ اس طرح اوہ عوام دے اعتماد اُتے پورا اترنے وچ بری طرح ناکام ہو گئے ۔
23مارچ 1956ء نوں  نافذ العمل ہونے والے آئین وچ جسنوں   وڈی تگ و دو تے کدو کاوش دے بعد تیار کیتا گیا سی، ناقابل عمل ثابت ہویا، ایہ آئین ایسے خطرناک سمجھوتاں اُتے مشتمل اے جس دے نتیجے وچ ایہ ملک ٹکڑے ٹکڑے ہو سکتا اے! آئین وچ موجود انہاں خامیاں دی اصلاح دے لئی سب توں پہلے ضروری اے کہ پرامن انقلاب دے ذریعے ملک نوں  عقل و ہوش دی راہ اُتے لایا جائے۔ اس دے بعد وچ چاہدا آں دی تمام محب وطن افراد نوں   جمع کرکے اپنے موجودہ سیاسی مسائل اُتے غور و خوص دے بعد اک ایسا آئین تشکیل دتا جائے جو ہمارے مسلمان عوام دی موروثی تے تاریخی رویات توں بھر پور مطابقت رکھتا ہو تے جدوں ایہ تیار ہو جائے تو مناسب وقت اُتے اُسنوں عوام دی رائے تے منظوری دے لئی پیش کر دتا جائے۔)
(اسکندر مرزا دے اعلان دا متن ختم)
چنانچہ انہاں وجہاں تے وجوہات دی بنا اُتے خود نوں  خدا تے عوام دے سامنے جوابدہ سمجھتے ہوئے انہاں نے اپنا اولین فرض ایہ سمجھیا کہ درج ذیل اقدامات تے احکام دے ذریعے پاکستان نوں   مکمل انتشار تے تباہی توں بچایا جائے۔۔۔۔۔۔ جو اقدمات کیتے گئے انہاں دی تفصیل کچھ یوں اے۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
الف) 1956ء دے آئین دی منسوخی ب) فوری طور پرمرکزی تے صوبائی اسمبلیاں دی برطرفی ج) قومی تے صوبائی اسمبلیاں دی تحلیل د) تمام سیاسی جماعتاں دا خاتمہ تے ہ) کسے متبادل انتظام تک پاکستان وچ مارشل لا دا نفاذ
پاکستان آرمی دے کمانڈر انچیف، جنرل محمد ایوب نوں  چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر مقرر کر دتا گیا تے مسلح افواج نوں   اُنہاں دی کمان وچ دے دتا گیا، جنہاں نے دوسرے دن قوم توں اپنے نشری خطاب وچ اسی قسم دی باتاں دُہرائاں تے اقدام دا جواز پیش کرتے ہوئے کہیا،
( ایہ انقلابی تے انتہا پسندانہ اقدام وڈے تذبذب تے سوچ بچار دے بعد اُٹھایا گیا اے پر ساناں کامل یقین اے کہ اگر ایہ اقدام نہ کیاجاندا تو ملک نوں   بھرپور انتشار تے مکمل تباہی توں کوئی نہاں بچا سکدا سی)
اُنہاں نے وی اس صورت حال دے لئی سیاست داناں نوں  ذمہ دار ٹھہرایا تے انہاں اُتے الزام عائد کیتا کہ اپنے باہمی اختلافات، دشمنیاں تے تنازعے دی اس لامتناہی جنگ دے دوران وچ انہاں نے ایہ سوچنے دی وی زحمت نہاں دی کہ ملک تے قوم اُتے اس دے کداں مضر اثرات مرتبہ ہو رہے نیں  ، انہاں صرف اپنے مفادات توں ای غرض سی۔ اس سلسلے وچ اوہ تمام حداں عبور کر چکے سن چونکہ انہاں دے کول قوم نوں   دینے دے لئی کچھ وی نہاں سی چنانچہ انہاں نے صوبائی تعصب تے مذہبی، نسلی تے فرقہ ورانہ اختلافات نوں   ہویا دے کر اک پاکستانی نوں   دوسرے دے خلاف کھڑا کر دتا انہاں کسے وچ کوئی اچھائی نظر نہاں آندی سی۔ اقتدار تے اختیارات دی اس دوڑ وچ جس چیز نوں   اولیت حاصل سی اوہ سی ذاتی مفاد! ملک اورقوم جائے بھاڑ وچ، انہاں دی بلا توں ! فیلڈ مارشل ایوب خان نے پنی نشری تقریر وچ ایہ انکشاف وی کیتا کہ مرحوم غلام محمد اُنہاں توں کئی مواقع اُتے کہہ چکے سن کہ اوہ ملک اُتے قبضہ کر لیں پر انہاں نے ایسا کرنے توں صرف اس لئی انکار کر دتا کیاں کہ انہاں بہرحال امید سی کہ کوئی نہ کوئی سیاست دان اس موقع اُتے اٹھے گا جو قوم دی رہنمائی کرے گاتاہم بعد وچ وقوع پزیر ہونے والے واقعات نے انہاں امیداں اُتے پانی پھیر دتا تے اک مضبوط تے مستحکم ملک، رفتہ رفتہ تضحیک تے تمسخر دا گڑھ بن گر رہ گیا، ایہ سب کچھ بوہت افسوس ناک سی پر اس صورت حال دا کوئی نہ کوئی حل اورعلاج وی ضروری سی۔۔۔۔ اپنے فوری مقاصد دی نشان دہی کرتے ہوئے انہاں نے اپنی تقریر وچ کہیا کہ
(اساں  جمہوریت بحال کر دیں گے لیکن اوہ جمہوریت ایسی ہوگی جسنوں   لوگ سمجھ سکاں تے جو قابل عمل وی ہو)
اگرچہ دونے نے ایہ اعلان کر دتا سی کہ آئین ناقابل عمل اے مگر تن دن دے بعد 10 اکتوبر1958 نوں  اک قنون CONTINUANCEIN FORCE آرڈر جاری کیتا گیا جس وچ کہیا گیا سی کہ اگرچہ آئین معطل کر دتا اے مگر ملک اُتے اس دے دفعات دے تحت حکومت دی جاندی رہے گی سوائے اس صورت دے کہ صدر جاں چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر نے کوئی حکم جاں قنون جاری کیتا ہو۔ اس آرڈر وچ دوسری اہم دفعہ ایہ سی کہ کوئی وی عدالت چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر جاں ڈپٹی چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر دے خلاف جاں کسے دوسرے شخص دے خلاف جسنوں   انہاں دے اختیارات حاصل ہوں، کوئی رٹ جاری نہاں کر سکتی تے کوئی وی عدالت پرو کلیمیشن جاں اس دے تحت بنائے گئے کسے قنون پریا کسے مارشل لا آرڈر جاں مارشل لا قنون جاں کسے فوجی عدالت دے حکم جاں فیصلے جاں نتیجے اُتے نہ اعتراض کرسکتی اے نہ کسے نوں   اس دی اجازت دے سکتی اے۔
٥) تن روز دے بعد 13 اکتوبر1958ء نوں  سپریم کورٹ وچ اس آرڈر اُتے اسٹیٹ بنام ڈوسو( پی ایل ڈی 1958ء ایس سی 533) دے سلسلے وچ غور کیتا گیا۔ اس مقدمے وچ ایہ سوال اٹھایا گیا کہ کیتا ملزم نوں   عدالت وچ پیش کرنے دا حکم جو ڈوسو دے مقدمے وچ عدالت عالیہ نے جاری کیدا سی،1958ء دے اس آرڈر دی دفعات توں کالعدم ہوجاندا اے۔ 14 اکتوبر 1958ء نوں   عدالت نے اپنا فیصلہ سناندے  ہوئے کہیا کہ ایہ رٹ معطل ہو گئی۔ اس فیصلے دی وجوہات 23 اکتوبر1958 نوں   بیان کیتیاں گئیاں تے انہاں وجوہات وچ کہیا گیا کہ آئین دا کالعدم ہونا تے صدر اسکندر مرزا ول توں مارشل لا دا نفاذ کسے انقلاب دے کامیاب عمل نیں   جنہاں نے بذات خود اک نواں قانونی نظام تشکیل کر دتا اے تے پرانے نظام نوں   ختم کر دتا اے کیونجے قنون اگر انقلاب آئین معطل کردیندا اے تے معطلی مؤثر ہوجاندی اے تو خود قنون بنانے والا ادارہ بن جاندا اے۔
٦) ایہ فیصلہ اسکندر مرزا دے اقدامات نوں  جائز قراردینے دا اک سرٹیفکیٹ سی لیکن اس وقت انہاں نے اندازہ نہاں کیتا کہ سپریم کورٹ ول توں پیش کیتے جانے والا ایہ اصول انہاں دے لئی کتنا خطرناک ہو سکتا اے۔ سپریم کورٹ ول توں اس اعلان دے بعد اگر کوئی بغاوت کامیاب ہو جائے تو ایہ خود طاقت دا جائز سرچمشہ بن جاندی اے۔ کمانڈر انچیف نے اپنی آرزو پوری کرنے وچ کوئی وقت ضائع نہاں کیتا۔ تن دن بعد 27 اکتوبر1958ء نوں   آدھی رات نوں   اس صدر نوں   جس نے کمانڈر انچیف نوں   چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر بنایا سی، گرفتار کر لیا اورجلاوطن کر دتا گیا۔ ایہ دوسری بغاوت سی اس دے لئی کمانڈر انچیف نوں   کوئی سرٹیفکیٹ لینے دی ضرورت نہاں سی اس لئی انہاں نے صدر دا عہدہ وی اختیار کر لیا اس طرح پاکستان دا مارشل لا دا پہلا دور شروع ہویا۔
٧) ایہ بات درست اے کہ صدر اسکندر مرزا دے پروکلیمیشن تے کمانڈر انچیف دے پیغام وچ سیاست داناں دے بارے وچ جو الزامات عائد کیتے گئے اوہ بوہت حد تک درست سن لیکن جمہوری نظام اورآئین دی ناکامی دے کیتا ایہی وجہاں سن؟ صدر اسکندر مرزا نوں  ہٹانے دے لئی ایوب خان نے وی انہاں ای الزامات دا سہارا لیا تے کہیا کہ اُنہاں دا ایسے سیاست داناں توں قریبی تعلق سی جو پاکستان نوں   اس افراتفری دی کیفیت تک پہنچانے دے ذمہ دار نیں  ، ایہ عام تاثر سی کہ اسکندر مرزا وی سیاسی ابتری دے اس قدر ذمہ دار نیں   جتنا کوئی تے ہو سکتا اے۔ اسکندر مرزا انہاں شرم ناک واقعات دے وی ذمے دار سن کیونجے حکومت دے سربراہ دی حیثیت توں ایہ انہاں دی ذمہ داری سی دی آئین اُتے منصفانہ طور اُتے عمل کیتا جائے تے سیاست داناں نوں   اپنے ذاتی مفادات دے لئی استعمال نہ کرو، انہاں دی محلاندی سازشاں دی وجہ توں آئین اک تماشا بن گیا۔
٨) کوئی آئین خامیاں توں پاک نہاں ہو سکتا۔ 1956ء دا آئین اپنی خامیاں دے باوجود قابل عمل سی بشرطیکہ جو لوگ اس دی دفعات کونافذ کرنے دے لئی ذمے دار سن اوہ خلوص تے نیک نیتی توں اس مقصد دے لئی کوشش کرتے، ایہ درست اے کہ دو ڈھائی سال دے اس عرصے وچ جدوں تک ایہ آئین نافذ رہیا پارلیمانی جمہوریت اس طرح کامیاب نہاں ہو سکی جس طرح کہ توقی دی جا رہی سی۔ خود غرض سیاست داناں دی ریشہ دوانیاں تے سربراہان مملکت دے حد توں بڑھے ہوئے لالچ نے مل کر آئین نوں  تماشا بنادیا سی۔ تے چند خود غرضاں دے مفادات پورے کرنے دے لئی جمہوریت نوں   داؤ اُتے لگیا دیاگیا۔ ذاتی مفاد تے صوبائی تعصب نوں   قومی مفاد اُتے ترجیح دی جاندی سی، 1956ء دے آئین دے منظور ہُندے ای گروہی رقابت نے تھوڑے عرصے ای وچ اپنی جگہ بنالی سی ایہی وجہ سی کہ سربراہ مملکت وی سیاست دے کھیڈ وچ شریک ہو گئے تے اپنے مفادات دے لئی حکومتاں بنانے تے توڑنے وچ اہم کردار ادا کرتے رہے۔ پاکستان دے آئین کمیشن نے وی 1961ء وچ اپنی رپورٹ دے پیرا گراف13 وچ کہیا( جتھے سربراہ مملکت دا حوالہ دتا گیا اے اس دا مطلب سابق صدر اسکندر مرزا تے انہاں دے پیش رو نیں  ، ایہ نہاں کہیا جاسکتا کہ اُنہاں نے دخل اندازی نہاں دی جاں اوہ اس افرتفری دے ذمہ دار نہاں سن جو سیاسی ماحول وچ پیدا ہو گئی سی یایہ کہ اوہ ذاتی مفاد جاں صوبائی تعصب توں بالاتر سن، تریخ ثابت کرتی اے کہ سربراہ مملکت توں عوام دے نمائنداں تک اختیارات اسی صورت وچ پہنچ سکتے نیں   جدوں نمائندے منظم ہوں تے اک نال مل کر آمریت دا مقابلہ کرسکتے ہوں اس مقام تک پہنچنے تک سربراہ مملکت دخل اندازی کردیندے سن، سربراہان مملکت ول توں دخل اندازی کوپارلیمانی جمہوریت دی ناکامی دا سبب تسلیم نہ کرنا انہاں نوں   بری الذمہ قرار نہاں دے دیتا اساں   انہاں دے خلاف یاسیاست داناں دے خلاف تحقیقات نہاں کر رہے نیں   اساں   ایہ بتانا چاہ رہے نیں   کہ اگر بر سر اقتدار جماعتاں وچ اتحاد تے تنظیم ہوتی تو سربراہان مملکت ول توں دخل اندازی ممکن نہاں ہوتی۔
٩) اسکندر مرزا نوں  اپنی حرکتاں دا خمیازہ بھگتنا پیتا، اس وچ شک نہاں کہ حکومت اُتے قبضے دی سازش تیار کرنے والے اصل وچ ایوب خان ای سن تے انہاں نے ای اس توں فائدہ اٹھایا اُنہاں نے اپنا مقصد حاصل کرنے دے لئی اسکندر مرزا نوں   اک ذریعے دے طور اُتے استعمال کیتا تے جدوں اوہ مقصد حاصل ہو گیا تو اسکندر مرزا نوں   ہٹا دتا گیا اس طرح پاکستان دہری سازش دا شکار ہویا۔
١٠) اگر اسکندر مرزا کنٹرولڈ ڈیموکریسی وچ یقین رکھدے سن تو ایوب خان انہاں توں اک قدم اگے ودھ گئے انہاں دا خیال سی کہ پاکستان دے لوگ جمہوریت دے اہل نہاں نیں ، اوہ سیاست داناں نوں   وی برا سمجھدے سن۔ اپنی کتاب ( فرینڈز ناٹ ماسٹرز) وچ انہاں نے پاکستان دے لئی مندرجہ ذیل اسکیم پیش دی۔
(ایسا معلوم ہُندا اے کہ ساناں حکومت دا اک ایسا نظام تشکیل دینا اے جو اک نسل تک چل جائے جاں جو ملک نوں   جمہوریت دے لئی تیار کرے تے اُس دے کچھ مسائل حل کر دے اس انقلاب دے طویل المیعاد مقاصد وچ سب توں اہم مقصد ایہ سی کہ ایسی اصطلاحات دی جائاں جو ملک دے سیاسی تے معاشی نظام توں افراتفری تے عدم توازن ختم کر دیں، انہاں اصلاحات دا اصل مدعا ( اک مناسب آئین دا نفاذ تے آئینی زندگی دی بحالی سی)( فرینڈز ناٹ ماسٹرز)
١١) انہاں نے ابتدا تواچھی دی سی، درستی دے لئی بوہت سخت اقدامات کیتے گئے جنہاں دی وجہ توں وڈی تیزی دے نال قیمتاں کم ہونے لگاں، بلیک مارکیتنگ دا خاتمہ ہو گیا، ذخیرہ اندازوی نوں  روکا گیا تے اسمگلنگ وی ختم کردی گئی، کرپٹ افسراں نوں   کڈ دتا گیا تے اسمگل شدہ سونے دی وڈی مقدار اُتے قبضہ کر لیا گیا، مارشل لا قوانین دے تحت بوہت توں تارکین نے متروکہ جائداد دی جھوٹی کلیم جاں بڑھائے ہوئے کلیم واپس لے لئی، تاجراں نے اپنی چھپائی ہوئی آمدنی تے زرمبادلہ دے ذخائر ظاہر کر دتے۔ انتظامیہ دی اصلاح وی ہو گئی، 24 اکتوبر1958ء نوں   12رکنی کابینہ بنائی گئی جس میں8سویلین سن تے چار جنرل، شروع وچ زیادہ تر لوگاں نے انہاں اقدامات نوں   خوش آمدید کہیا، مشرقی پاکستان دے پہلے دورے وچ ایوب خان دی بے مثال پزیرائی ہوئی، انہاں نے یونیورسٹی دے اسپورٹس گروانڈ وچ اک پبلک جلسے توں وی خطاب کیتا جس وچ کوئی ناخوشگوار واقعہ پیش نہاں آیا کیونجے لوگ حالے تک اس غلط فہمی وچ سن کہ مارشل لا اک عارضی اقدام اے تے جدوں حالات ٹھیک ہوجائے گا تو اسے ہٹا لیا جائے گا۔
١٢) اس دی وجہ ایہ سی جیسا کہ ایوب خان نے اپنے8اکتوبر 1958ء دے پیغام وچ کہیا وی سی کہ انہاں نے مارشل لا دے انتظام دے لئی وی سویلین ایجنسیاں نوں  استعمال کیتا تے جداں ای قبضہ کرنے دا ابتدائی کم مکمل ہو گیا فوج نوں   بیرکاں وچ بھیج دتا اس توں کسے غلط فہمی دا گمان ختم ہو گیا، مارشل لا دا کم صرف سول انتظامیہ دی مدد کرنا سی۔ اس دے علاوہ مارشل لا ایڈمنسٹریٹر وی زیادہ تر منصفانہ تے چنگے طریقے توں کم کر رہے سن۔
١٣) انہاں فوری اقدامات دے بعد متعدد کمیشن قائم کردیے گئے تاکہ زمینی، زرعی ،تعلیمی، قانونی تے طبی اصلاحات دے بارے وچ اسکیم تیار دی جاسکے نیز سائنسی تعلیم تے ٹیکنالوجی دی اصلاح تے ترقی دے لئی وی منصوبے بنائے جائاں۔ مہاجرین دی آبادکاری دے مسئلے نوں  وڈے جذبے تے عزم دے نال حل کر لیا گیا، کراچی دے نزدیک کورنگی وچ چھ مہینے دے اندر اک بوہت وڈی ٹاون شب تعمیر کر دتی گئی جتھے پندہ ہزار مہاجرین بآسانی قیام کرسکدے سن۔ ڈھاکا تے چٹاگانگ وچ ایسی ای نواں بستیاں آباد کیتیاں گئیاں۔ مشرقی پاکستان دے مسائل اُتے ضروری توجہ دی جانے لگی تے اس دی صنعتی تے معاشی ترقی دے لئی منصوبہ سازی دا آغاز ہو گیا۔
١٤) اس وچ کوئی شبہ نہاں کہ ایہ تمام اقدامات لائق تحسین سن تے ایہی سبب اے کہ شروع شروع وچ اس حکومت نوں  بھرپور عوامی حمایت تے تائید وی حاصل رہی پر جدوں ایہ محسوس ہونے لگیا کہ مارشل لا بدستور قائم رہے گا تے مارشل لا حکام جمہوریت دی بحالی دا کوئی ارادہ نہاں رکھتے تو بالخصوص مشرقی پاکستان دے عوام وچ رفتہ رفتہ ایہ احساس جاگزاں ہونے لگیا کہ انہاں دھوکا دتا گیاہے۔
١٥) اس سلسلے وچ ایہ بات وڈی دلچسپ معلوم ہوگی کہ جدوں مسٹر نورالامین توں ایہ سوال کیتا گیا کہ ایوب حکومت کومشرقی پاکستان وچ مقبولیت حاصل سی؟ تو انہاں نے جواب دتا
( شروع وچ تو ایسے لگیا کہ ایہ حکومت تن چار مہیناں دے اندر سب کچھ ٹھیک ٹھاک کرکے واپس چلی جائے گی تے اس دے بعد عام انتخابات دے نتیجے وچ جمہوری حکومت دا قیام عمل وچ آئے گا لیکن جدوں عوام نے دیکھیا تے محسوس کیتا کہ ایہ لوگ تو ٹس توں مس نہاں ہو رہے نہ ای انہاں دے ادارے واپس جانے دے لگتے نیں  تد ایہ حکومت لوگاں وچ غیر مقبول ہونے لگی)
١٦) جنرل ایوب جیسا کہ پہلے کہیا جا چکا اے اس نقطہء نظر دے حامل سن کہ مغربی طرز دی جمہویت پاکستانی عوام دی موروثی تے تاریخی روایات و خصوصیات توں قطعاَ َ کوئی مطابقت نہاں رکھتی چنانچہ ایسی جمہوریت دی تعمیر بالکل نچلی سطح توں دی جانی ضروری اے جو عوام دی تریخ تے موروثی خصوصیات و رجحانات دے حوالے توں موزاں ترین ہو۔ جمہوریت دی اس نواں شکل دے بارے وچ اختیار کیتے جانے والے طریقاں نوں  1959ء دے ( بنیادی جمہوریتاں دے حکم) وچ تفصیل تے وضاحت دے نال بیان کیتا گیا سی ایہ بالکل ای نچلی عوامی سطح اُتے ( لوکل سیلف گورنمنٹ) دا منصوبہ سی جتھے تک مشرقی پاکستان دا تعلق اے بنیادی جمہوریت دا ایہ نظریہ اُس دے لئی اُلٹے قدم وانگتھا کیونجے ملک دا ایہ حصہ اس قسم دی ارتقائی عمل توں انگریز حکومت دے دور وچ پہلے ای گزر چکا سی۔ جس دا آغاز ولیج چوکیداری ایکٹ مجریہ 1870ء تے لوکل سیلف گورنمنٹ ایکٹ مجریہ1885ء دے نتیجے وچ ہویا سی چنانچہ مشرقی پاکستان دے عوام وچ جو مغربی پاکستانیاں دی بہ نسبت سیاسی اعتبار توں زیادہ باشعور سن، اک احساس محرومی پیدا ہونے لگیا تے اوہ محسوس کرنے لگے کہ اگر فوجی حکومت تے مارشل لا اسی طرح موجود رہیا تو اوہ اک کالونی بن کر رہ جائے گا تے ملک دی حکومت وچ شراکت دے مواقع توں ہتھ دھو بیٹھے گا!
١٧) مشرقی پاکستان دے اک سابق وزیراعلیٰ، مسٹر نورالامین نے اس بات دی تصدیق کرتے ہوئے کہیا سی کہ ( جدوں مارشل لا دا نفاذ ہویا تے تن برس گزرنے دے باوجود کوئی آئین تشکیل نہ دتا جاسکا تو مشرقی پاکستان دے عوام وچ اس احساسِ محرومی نے جنم لیا کہ ملکی اُمور تے انتظام وچ اُنہاں دا کوئی حصہ جاں کردار نہاں رہیا۔)
١٨) رفتہ رفتہ ملک دے اس حصے وچ پایا جانے والا اضطراب تے بے چینی ودھدی چلی گئی پر ایہ کوئی سنجیدہ صورت اس لئی اختیار نہ کرسکی کیاں کہ عوام وڈی بے تابی توں 17 فروری1960ء دے آئینی کمیشن دی رپورٹ دا انتظار کر رہے سن تاکہ اُس دے آنے اُتے آئینی تجویزاں پیش دی جاسکاں۔ بالآخر آئینی کمیشن نے اپنی رپورٹ اپریل 1961ء وچ پیش کردی جس وچ ملک دے لئی مناسب توازن اقتدار اُتے مبنی امریکی طرز دے صدارتی نظام حکومت دی سفارش کیتی گئی سی جو دو ایوانی مققنہ اُتے مشتمل تے وفاقی نوعیت دا حامل ہوگا۔ نائب صدر تے اسمبلیاں دے انتخابات اس انتخابی ادارے دے ذریعے عمل وچ آئے گا جو بالغ رائے دہی دی بنیاد اُتے منتخب ہوگا۔
١٩) جنرل ایوب خان نے صدارتی نظام حکومت دی تجویز منظور کرلی پر ہور تجویزاں نوں  نامنظور کرتے ہوئے مارچ 1962ء وچ اک ایسا آئین وضع کیتا جو نہ تو صدارتی سی نہ ای پارلیمانی۔ نہ ای اس وچ عوام دے بنیادی حقوق دا تحفظ کیتا گیا سی۔ اس دے علاوہ مقننہ نوں   وی ایسے مؤثر تے واضح اختیارات نہاں دتے گئے سن جنہاں دی مدد توں اوہ ملکی انتظامیہ نوں   کنٹرول کرسکے! تمام تر اختیارات صدر دی اپنی ذات وچ مرکوز کر دتے گئے سن، جس دا انتخاب بنیادی جمہوریت دے 80ہزار اراکین دے ذریعے عمل وچ آنا سی حتٰی کہ بجٹ دے سلسلے وچ رائے دینے دا حق وی چھین لیا گیا، صوباں نوں   کسے وی قسم دی خود مختاری نہاں دتی گئی سی نہ ای انہاں مرکزی حکومت دی ہدایات اُتے عمل درآمد دا کوئی اختیار حاصل سی، ایتھے تک کہ صوبائی وزیراں دی تقرری وی براہ راست خود صدر دے ہاتھاں عمل وچ آنی سی۔
٢٠) اس نوعیت دے آئینی اقدامات تے سفارشات دے نتیجے وچ دونے صوباں دے عوام وچ شدید مایوسی پھیل گئی کیاں کہ اس طرح جمہوریت نوں  اک بھیانک مذاق بنا کر رکھ دتا گیا سی پر اپوزیشن نوں   سختی دے نال کچل دتا گیا تمام سیاسی پارٹیاں اُتے پابندی عائد کر دتی گئی تے چھ برس دی مدت دے لئی (ایبڈو) دے تحت متعدد سیاسی لیڈراں نوں   نااہل قرار دے دتا گیا، پاکستان پریس اینڈ پبلی کیشن آرڈیننس مجریہ 1963 دے نفاذ دے ذریعے پریس دی آزادی دا گلا گھونٹ دتا گیا تے نیشنل پریس ٹرسٹ دے تحت 1964 وچ کنٹرولڈ پریس دی داغ بیل ڈالی گئی۔ متعدد سیاسی لیڈر جن وچ حسین شہید سہروردی، خان عبد القیوم خان، مولانا بھاشانی تے شیخ مجیب شامل سن حراست وچ لے لئی گئے پر ایہ بات دلچسپ اے کہ شیخ مجیب الرحمٰن نوں   ایبڈو دے تحت نااہل نہاں قرار دیاگیا بلکہ انہاں بد عنوانیاں دے جرم وچ مقدمہ چلائے جانے دی غرض توں گرفتار کیتا گیا سی جس وچ اوہ بری کردیے گئے تے اس طرح اپوزیشن دی قیادت کرنے والے ہیرو دے طور اُتے سامنے آئے۔
٢٣) اس حقیقت وچ کوئی شبہ نہاں کہ 1962ء دا سال مارشل لا حکومت دی کامیابیاں دا سال سی، اس سال بالخصوص مشرقی پاکستان وچ متعدد عظیم الشان صنعتی منصوباں دی بنیاد رکھی گئی، فینچو گنج، سلہٹ وچ فروری 1962ء وچ کھاد دے کارخانے دا افتتاح ہویا، مارچ1962ء وچ ایوب خان نے کرنافلی ملٹی پریز ہائڈل پروجیکٹ دا بٹن دبا کر اس دا افتتاح کیتا۔ ریلوے نوں  وی صوباں دی تحویل وچ دے دتا گیا تے واپڈا تے ہاؤس فنانس کارپوریشن نوں   وی جولائی 1962ء وچ دو حصےآں وچ تقسیم کر دتا گیا تاکہ مشرقی تے مغربی صوباں دی کارپوریشن علحیدہ قائم ہو جائاں حتٰی کہ جولائی 1962ماں مرکزی ٹیکساں توں حاصل ہونے والی آمدنی دا نصف توں زائد حصہ مشرقی پاکستان نوں   دتا گیا سی۔
ڈھاکا یونیورسٹی
ڈھاکا یونیورسٹی (ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয় ), اجوکے بنگلا دیش دی سبھ توں پراݨی یونیورسٹی اے ۔ 1921 وچّ برطانوی راج دے دوران ایہہ قایم کیتی گئی سی، اس نوں اس دے مڈھلے سالاں دوران "مشرق دی آکسفورڈ" دے طور تے، نیک نامی حاصل ہوئی سی تے بنگلا دیش دے موجودہ تریخ وچ ایہدا اہم یوگدان رہیا اے ۔
حمود الرحمٰن کمیشن رپورٹ
باب چہارم پاکستان دی سیاسی تریخ
7 جون 1962ء توں 24مارچ 1969ء تک
ڈھاکا یونیورسٹی
حوالے
گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بنگلہ دیش وچ تعلیم گٹھ:تعلیمی ادارے
حمود الرحمٰن کمیشن رپورٹ
باب چہارم پاکستان دی سیاسی تریخ
١) 8جون 1962ء نوں  نواں آئین نافذ اعمل کر دتا گیا پر جونہی اس اُتے عم درآمد شروع ہویا، سابق وزیر اعظم حسین شہید سہروردی دی قیادت وچ اس دے خلاف ملک گیر مہم دا آغاز ہو گیا اسے اک ایسے اقدام توں تعبیر کیتا گیا جس دا بنیادی مقصد صدر ایوب دے اقتدار نوں   دوام بخشنا سی! آئین دے بنیادی اصولاں نوں   چیلنج کر دتا گیا سیاسی جماعتاں دی بحالی بالغ رائے دہی دی بنیاد اُتے مقننہ دے براہ راست انتخابات دے نظام تے بنیادی حقوق دی ازسرنو بحالی دے مطالبات نے زور پکڑنا شروع کر دتا۔
٤) سیاسی جماعتاں دے ظہور دے نال ای آئین دے خلاف سیاسی ایجی ٹیشن وچ وی شدت پیدا ہونے لگی جس دے نتیجے وچ بالآخر حکومت نے 1963ء وچ بنیادی حقوق بحال کر دتے، عدلیہ کورٹ جاری کرنے دے علاوہ اختیارات وی دے دتے گئے کہ اوہ انتظامیہ دے اقدامات اُتے عدالتی نظرثانی وی کرسکتی اے پر حکومت دی سیاسی مخالفت دی قیادت ہن وی طلبہ برادری دے ہاتھاں وچ سی کیاں کہ تقریباَ َ سارے اہم سیاسی لیڈر ایبڈو دے تحت نااہل قرار دتے جانے دے بعد سیاسی سرگرمیاں وچ براہ راست حصہ نہاں لے سکدے سن۔
٥) آئین دے تحت فیلڈ مارشل نوں  مارچ1965ء تک پہلا صدر نامزد کر دتا گیا تے سابقہ قنون ساز اسمبلیاں نوں   نویں انتخابات ہونے تک کم کرنے دی اجازت دے دتی گئی اپوزیشن وڈی بے تابی توں آئین دے تحت بنیادی جمہوری اراکین دے انتخابات دا انتظار کرنے لگی جنہاں دے ذریعے صدر تے اسمبلیاں دا انتخاب کیتا جانا سی۔ انہاں انتخابات وچ مشرقی پاکستان دے نوے فیصد رجسٹرڈ ووٹرز نے ووٹ ڈالے جدوں کہ مغربی پاکستان وچ ایہ تناسب بچھتر فیصد سی سب توں زیادہ دلچسپی دا مظاہرہ صدر دے انتخاب وچ دیکھنے وچ آیا تمام سیاسی جماعتاں نے باہمی اتفاق توں مشترکہ طور اُتے محترمہ فاطمہ جناح نوں   ایوب خان دے مقابلے اُتے صدارتی انتخاب دے لئی نامزد کر دتا جنہاں تعلیم یافتہ طبقے دے نال نال طلبہ برادری دی وی بھرپور تائید تے حمایت حاصل سی انتخابی مہم دے دوران وچ انتہائی جوش و خروش پیدا ہو گیا۔ ملک دے مختلف شہراں وچ طلبہ تے پولیس دے درمیان وچ تصادم دے کئی واقعات رونما ہوئے۔ 11 دسمبر1964 ء نوں   پشاور یونیورسٹی کیمپس وچ طلبہ تے پولیس دے درمیان وچ انتہائی سنگین نوعیت دا تصادم ہویا جس دے نتیجے وچ ملک گیر کشیدگی نے جنم لیا تے حکومت نے طلبہ دے مسائل دا جائزہ لینے دی غرض توں اک کمیشن قائم کر دتا۔
٦) فیلڈ مارشل ایوب خان دے خلاف شیخ مجیب الرحمن دی قیادت وچ عوامی لیگ نے نمایاں کردار ادا کیتا پر جدوں صدارتی انتخابات دے نتیجے دا اعلان کیتا گیا تو لوگاں نوں  ایہ جان کر انتہائی تعجب ہویا کہ فیلڈ مارشل ایوب خان اکیس ہزار دو سو ووٹاں دی اکثریت توں کامیاب قرار دتے گئے سن حالانکہ عام خیال تے اندازہ ایہی سی کہ محترمہ فاطمہ جناح نوں   شہری علاقاں دی بھرپور تائید تے حمایت حاصل سی چنانچہ انہاں نے انتخابات دے نتیجے نوں   مسترد کرتے ہوئے اُسنوں دھاندلی دا کرشمہ قرار دتا تے نتیجے دے طور اُتے ہن انہاں قومی تے صوبائی اسمبلیاں دے انتخابات وچ کوئی دلچسپی نہاں رہی سی جن وچ سرکاری جماعت کنونشن مسلم لیگ بھاری اکثریت توں کامیاب ہو گئی۔ 23 مارچ1965 نوں   صدر ایوب نے صدر دے عہدے دی دوسری معیاد دے لئی حلف اٹھایا جس دے بعد انہاں دی حکومت دا دوسرا دور شروع ہویا جس وچ انہاں اسمبلیاں دی بھاری اکثریت دی حمایت حاصل سی۔
٨) انتخابات وچ بھاری اکثریت توں کامیاب ہو جانے دے بعد فیلڈ مارشل ایوب خان دی نظر ترقی تے استحکام دے اک نویں دور دے آغاز اُتے لگی ہوئی سی لیکن انہاں دے ایہ منصوبے اس وقت تشنہء تکمیل ای رہ گئے جدوں 13 اپریل 1965 نوں  بھارت نے رن آف کچھ وچ پاکستان دی فوجی چوکی پرزبردست حملہ کر دتا۔ حالانکہ بھارت نے بیس ہزار فوجیاں دے علاوہ چھاتہ بردار فوج وی اس متنازع علاقے وچ اتار دی سی پر ہمارے فوجیاں نے ڈٹ کر انہاں دا مقابلہ کیتا جس دے بعد 30 جون 1965ء نوں   اقوام متحدہ دی کوششاں توں جنگ بندی عمل وچ آگئی تے اس تنازع نوں   ثالثی دی غرض توں بین الاقوامی ٹریبونل دے سپر د کر دتا گیا پر ایہ امن دیرپا ثابت نہ ہو سکا کیونجے 24 اگست1965ء نوں   بھارت نے گجرات ضلع دے گاؤں اعوان اُتے گولہ باری شروع کردی تے 30 اگست نوں   آزاد کشمیر دے اک گاؤں اُتے حملہ کر دتا۔ اس حملے دا جواب دیتے ہوئے آزاد کشمیر دی فوج نے پاکستانی افواج دی مدد توں جنگ بندی لائن عبور کرتے ہوئے چھمب تے جوڑیاں اُتے قبضہ کر لیا، حالے اکھنور توں چھ میل دے فاصلے اُتے سن کہ 6 ستمبر 1965ء نوں   علی الصباح بھارت نے مغربی پاکستان دی سرحداں اُتے اک تے وڈا حملہ کر دتا دونے ملکاں دے درمیان وچ ستاراں دناں تک ایہ خون ریز جنگ جاری رہی جس دے بعد وڈی طاقتاں دی مداخلت دے نتیجے وچ، 23 ستمبر 1965ء نوں   جنگ بندی دا نفاذ عمل وچ آیا۔
٩) 1965 دی اس جنگ دے دوران مشرقی پاکستان نے خود نوں  مغربی پاکستان توں کٹا ہویا تے بالکل الگ تھلگ محسوس کیتا جو ہن بھارت دے رحم و کرم اُتے سی تے جس دے دفاع تے حفاظت دے لئی فقط اک ڈویژن فوج تے دو ائیر اسکوارڈرن اوتھے موجود سن۔ مغربی پاکستان دی زمین توں مشرقی پاکستان دے دفاع دا نظریہ غلط تے ناقابل عمل ثابت ہو چکا سی اگر چین، بھارت اُتے کھلی جارحیت دا الزام عائد نہ کرتا تے سکم دی سرحد اُتے اس فوج دی تنصیبات نوں   مکمل طور اُتے تباہ و برباد کرنے دی دھمکی نہ دیتا تو یقیناَ َ بھارت مشرقی پاکستان اُتے وی حملہ کر دیتا۔ اصل وچ بھارتی طیاراں نے 6 ستمبر 1965ء نوں   ڈھاکا تے اس دے نواحی علاقاں اُتے وی حملہ کر دتا سی لیکن ہماری بہادر فضائیہ نے کلائی کنڈا دے بھارتی فضائی اڈے اُتے اچانک اک زبردست حملہ کر دتا تے زمین اُتے ای متعدد بھارتی طیارے تباہ کر ڈالے چنانچہ اس واقعے دے بعد بھارت دی مجال نہاں ہوئی کہ اوہ اس علاقے اُتے وی بری نظر ڈالتا
١٠) تنہائی تے الگ تھلگ رہ جانے دے اس شدید احساس دے باجود مشرقی پاکستان دے عوام وچ جذبہء حب الوطنی دا قطعاَ َ فقدان نہ سی۔ اس جنگ دے دوران وچ اوہ پوری قوم دے نال سن انہاں رنج سی تو اس بات دا کہ انہاں مغربی پاکستان وچ اپنے بھائیاں دے شانہ بشانہ دشمن توں لڑنے دا موقع نہ مل سکا۔ کھیم کرن دے محاذ اُتے ایسٹ بنگال رجمنٹ نے وڈی دلیری دا مظاہرہ کرتے ہوئے دشمن دا مقابلہ کیتا تے پاکستان ائیر فورس دے مشرقی پاکستانی پائلٹاں نے شجاعت تے دلاوری دا مظاہرہ کرتے ہوئے قوم دے دل جت لئی سن، اس مرحلے تک وی علیحدگی دا کوئی سوال نہاں اٹھا سی قوم ہن تک اک سی تے ہر مشرقی پاکستانی خوشی دے نال قوم تے وطن دے دفاع دے لئی اپنا سر کٹوا سکدا سی پر اس جنگ دے بعد انہاں دا احساس محرومی مزید گہرا ہُندا چلا گیا کیاں کہ اوہ ایہ جان چکے سن کہ کسے خطرے جاں بحران دی صورت وچ مغربی پاکستان اُنہاں دی مدد نوں  نہاں آسکے گا تے انہاں اکیلے ای اپنا دفاع کرنا پئے گا۔
١١) امریکا تے روس نے پاکستان تے بھارت دے درمیان وچ قیام امن وچ گہری دلچسپی دا مظاہرہ کیتا، روسی وزیر اعظم مسٹر کوسچن نے صدر ایوب خان تے بھارتی وزیر اعظم لال بہادر شاستری نوں  تاشقند وچ امن مذاکرات دی دعوت دی جس دے نتیجے وچ 10 جنوری 1966ء نوں   (معاہدہ تاشقند) وجود وچ آیا۔ تاشقند وچ ہونے والے اس معاہدے دے تحت بھارت تے پاکستان نے اپنی اپنی افواج نوں   اُنہاں تمام علاقاں توں واپس بلا لیا جن اُتے جنگ دے دوران وچ انہاں نے قبضہ کر لیا سی پر ملک وچ اس معاہدے نوں   مقبولیت حاصل نہ ہو سکی حتٰی کہ اس وقت دے وزیر خارجہ مسٹر ذو الفقار علی بھو نے وی اس معاہدے دے خلاف احتجاج کرتے ہوئے 8 جولائی 1966ء نوں   کابینہ توں استعفٰی دے دتا۔
١٢) معاہدہء تاشقند دی مخالفت دے نتیجے وچ اپوزیشن نوں  وی حکومت دی مذمت کاایک تے موقع ہتھ لگ گیا چنانچہ 5 فروری 1966ء نوں   لاہور وچ نواب زادہ نصر اللہ خان نے تمام اپوزیشن پارٹیاں دا اجلاس طلب کر لیا، اس اجلاس وچ شیخ مجیب الرحمن نے پہلی مرتبہ اپنے چھ نکات پیش کیتے تے مشرقی پاکستا ن دے لئی مکمل علاقائی خود مختاری دا مطالبہ کر دتا، اس مطالبے دے نتیجے وچ اپوزیشن پارٹیاں وچ اختلاف پیدا ہو گیا تے بحالئی جمہوریت دے لئی حکومت دے خلاف تحریک چلانے دا منصوبہ پسِ پشت چلا گیا۔ متعدد اپوزیشن لیڈراں نوں   جن وچ شیخ مجیب الرحمٰن وی شامل سن ایمر جنسی دے تحت گرفتار کر لیاگیا
١٣) ایہ چھ نکات کداں وجود وچ آئے تے انہاں دا خالق اصل وچ کون سی، اس بارے وچ متضاد آراء پائی جاندی نیں ۔ اکثر لوگاں دا خیال اے کہ شیخ مجیب الرحمٰن ہر گز اس ذہانت دے مالگ نہاں سن جو انہاں نکات دی تشکیل دے لئی ضروری سن جدوں کہ مسٹر نورالامین دا خیال اے کہ انہاں دے پیچھے کسے غیر ملکی طاقت دا ہتھ سی! چند ہور حضرات دا ایہ وی کہنا اے کہ انہاں نکات نوں   مشرقی پاکستان دے سی ایس پی افسران دے اک گورپ نے کسے بینکار توں مل کر ترتیب دتا۔ پر اک گواہ اے دے رفیق الحسن نے مبینہ طور اُتے مسٹر الطاف گوہر نوں   چھ نکات دا خالق قرار دیتے ہوئے ایہ انکشاف کیتا کہ انہاں مذکورہ بالا بینکار دے توسط توں شیخ مجیب الرحمن نوں   بھیجا گیا سی۔ اس گواہ نے مزید انکشاف کرتے ہوئے ایہ وی کہیا ایہ سب کچھ ایوب دی رضا مندی توں کیتا گیا سی اوہ شیخ مجیب نوں   اپنا آلہ کار بنا کر اس آل پارٹیز کانفرس نوں   ناکام کرنا چاہدے سن جو نوابزادہ نصراللہ خان نے لاہور وچ طلب دی سی۔ پر مسٹر الطاف گوہر نے اس واقعے دی تردید کرتے ہوئے دسیا کہ اس وچ انہاں دا کوئی عمل دخل نہاں سی۔ گواہ رفیق الحسن نوں   اس بات دا علم کانفرس شروع ہونے توں ذرا پہلے اس وقت ہویا جدوں شیخ مجیب الرحمٰن نے انہاں نکات دی اک نقل ( اتفاق) دے ایڈیٹر مانک میاں دے حوالے دی جو خود وی عوامی لیگ دے ارکان سن بہر حال حقیقت چاہے کچھ وی ہو، واقعہ ایہ اے کہ ایہ چھ نکات اسی کانفرنس دے انعقاد توں پیشتر سامنے آئے سن۔
١٤) ایتھے ایہ بات وی قابلِ ذکر اے کہ نویں آئین دے نفاذ دے نال ای صوباں دے گورنر وی تبدیل کر دتے گئے سن۔ نواب آف کالا باغ نوں  مغربی تے مسٹر عبد المنعم خان نوں   مشرقی پاکستان دا گورنر مقرر کیتا گیا سی۔ نواب اج کالا باغ جمہوریت دے سخت مخالف سن جدونکہ منعم خان نوں   مشرقی پاکستان وچ قطعاَ َ کوئی مقبولیت حاصل نہاں سی، پر انہاں دونے نے اس بے رحمی دے نال اپنے اختیارات دا استعمال کیتا کہ ایوب حکومت دا امیج دھندلا کر رہ گیا۔ انہاں نے سیاسی لیڈراں دی پکڑ دھکڑ شروع کر دی، اخبارات نوں   بند کر دتا حتٰی کہ پریس وی ضبط کر لئی گئے۔ انہاں اقدامات دے نتیجے وچ روز افزاں کشیدگی نوں   ختم کرنے وچ یقناَ َ کوئی مدد نہاں مل سکتی سی۔
١٥) دوسرا عنصر جس نے اس مرحلے اُتے بے اطمینانی تے کشیدگی وچ اضافہ کیتا اوہ فیلڈ مارشل ایوب خان دے اپنے بیٹاں دا کردار سی نہ صرف روزمرہ ملکی امور و معاملات وچ غیر ضروری مداخلت کرنے لگے سن بلکہ ناجائز ذاتی مفادات دی تکمیل دے لئی اپنی حیثیت دا وی استعمال کردے سن۔ انہاں وچوں اک تو قومی اسمبلی دا رکن بننے دے بعد اپنے باپ دی سرپرستی وچ اک وڈا صنعتکار بننے وچ وی کامیاب ہو گیا۔
١٦) انہاں باتاں توں قطع نظر، ملک وچ تیز رفتار صنعتی ترقی دے نتیجے وچ دولت دی غیر مساوی تقسیم عام ہونے لگی کیونجے انہاں اس طرح ملک دی دولت رفتہ رفتہ مغربی پاکستان دے چند گھراناں تک ای محدود ہو کر رہ گئی سی۔ عام طور اُتے کہیا جاندا اے کہ ملک دی تمام دولت مغربی پاکستان دے بائیس صنعتی خانداناں دے ہاتھاں وچ جمع ہو گئی اے۔ جس دے سبب مغربی پاکستان وچ ظاہر اے ترقی تے خوشحالی دی رفتار نسبتاَ َ زیادہ تیر سی۔ چنانچہ مشرقی پاکستان دے عوام نے انہاں صنعتکار خانداناں نوں  تماتر استحصال تے حق تلفی دا ذمہ دار قرار دیتے ہوئے مغربی پاکستان دے خلاف نفرت انگیز پروپیگنڈہ شروع کر دتا جس دا بنیادی سبب دونے صوباں دے معاشی تے اقتصادی عدم مساوات تے تفاوت دے علاوہ ایہ وی سی کہ ایوب حکومت نوں   جن مسلح افواج دی تائید و حمایت حاصل سی، انہاں دی اکثریت دا تعلق مغربی پاکستان توں سی۔
١٧) حالانکہ مارشل لا دا بنیادی مقصد ملک توں کرپشن تے بدعنوانیاں دا جڑ توں خاتمہ کرنا سی لیکن ایہ دیکھ کر حیرت ہوتی اے کہ اس دے برعکس ایوب خان دی ناں نہاد آئینی حکومت دے دوران وچ کرپشن تے بداعنوانیاں اپنے عروج نوں  پہنچ چکی تھاں اصل وچ بنیادی جمہوریتاں دا نظام اس تمام کرپشن دا بنیادی سبب سی جس دے نتیجے وچ ملک دے ہر گوشے وچ بد عنوانیاں نوں   فروغ حاصل ہو رہیا سی۔ پر ڈھکے چھپے الفاظ وچ ایہ وی کہیا جادا سی کہ حکومت خون انہاں (بی ڈی ممبرز) دی بدعنوانیاں دی حوصلہ افزائی کر رہی اے کیونجے صدارتی انتخابات دے لئی انتخابی ادارے دی تشکیل وی ایہی کرتے نیں  ۔ ایہ لوگ کھلم کھلا سب توں ودھ کر بولی لگانے والے نوں   اپنا ووٹ بیچ دتا کردے سن۔ اس دے نال نال ایوب خان دی مسلح افواج نوں   ہرقیمت اُتے راضی خوشی رکھنے والی پالیسیاں نے وی انہاں دے خلاف رفتہ رفتہ عوامی ناراضی تے خفگی نوں   جنم دتا جس دے تحت افواج نوں   زمیناں دی جا رہی تھاں۔ انہاں دی تنخواہاں تے پنشن وچ اضافہ کر دتا گیا سی تے فو ج توں ریٹائرمنٹ دے بعد وی انہاں ملازمتاں دی جا رہی تھاں۔
١٨) انہاں تمام عوامل نے مل کر حکومت دے خلاف شدید ناراضی تے نفرت دے جذبات پیدا کر دتے سن۔ پورا ملک بے چینی تے بے اطمینانی دا شکار سی کہ اسی اثناء وچ سابق وزیر خارجہ مسٹر ذو الفقار علی بھٹو نے 1967ماں پاکستان پیپلز پارٹی دے قیام دا اعلان کر دتا اورایوب خان دے خلاف چلنے والی تحریک وچ پورے زور شور دے نال شامل ہو گئے۔ اپوزیشن نے اپنی تحریک دا پہلا ہدف صوبائی گورنراں تے انہاں دی جانب توں ایمرجنسی دے تحت اختیارات دے ناجائز استعمال نوں  قرار دتا چنانچہ تمام سیاسی جماعتاں نے مل کر ایمرجنسی اٹھالینے دا مطالبہ کر دتا تے (یونائیٹڈ نیشنل کمانڈ) دے ناں توں اک مشترکہ جماعت قائم کر لی۔ مسٹر بھٹو دی پاکستان پیپلز پارٹی نے اس وچ شرکت نہاں دی پر جمہوریت دی بحالی تے دولت دی منصفانہ تقسیم تے مساویانہ تقسیم دے لئی انہاں نے اپنی حکومت مخالف مہم نوں   برابرجاری رکھیا۔ بہرحال انہاں تمام باتاں دا حکومت اُتے کوئی اثر نہ ہو سکا۔ تمام سیاسی لیڈر جن وچ مسٹر بھٹو وی شامل سن گرفتار کر لئی گئے تے اسمبلی وچ اپنی اکثریت دے بل اُتے حکومت نے ملک وچ ایمرجنسی نوں   بدستور قائم رکھنے دی قرارداد منظور کرالی۔
١٩) اس مرحلے اُتے نواب آف کالا باغ تے فیلڈ مارشل ایوب خان دے درمیان وچ اختلافات پیدا ہو گئے جس دے نتیجے وچ نواب آف کالا باغ نے اپنے عہدے توں استعفٰی دتے دتا تے انہاں دی بجائے اس وقت دے کمانڈر انچیف، جنرل محمد موسیٰ نوں  مغربی پاکستان دا گورنر مقرر کرتے ہوئے جنرل یحیٰی خان نوں   کمانڈر انچیف دے عہدے اُتے ترقی دے دتی گئی۔ جنرل موسی نے نہ صرف زیر حراست سیاسی لیڈراں نوں   رہیا کر دتا بلکہ مصالحانہ اقدامات دے نتیجے وچ بلوچستان دے مری، بگٹی تے مینگل قبائل دے لئی معافی دا اعلان کرتے ہوئے انہاں دی سابقہ سرداری حیثیت نوں   بحال کر دتا گیا۔
٢٠) مشرقی پاکستان وچ گورنر منعم خان دے جبری اقدامات بدستور جاری سن۔ شیخ مجیب الرحمٰن اُتے ہور 35 افراد دے ہمراہ مسلح بغاوت دے ذریعے مشرقی پاکستان دی ملک توں علیحدگی دی سازش دے الزامات عائد کیتے گئے سن تے انہاں اُتے (اگرتلہ سازش کیس) دے عنوان توں مقدمہ بنادیا گیا سی۔ جس دا آغاز جون 1968ء وچ ہویا۔ مغربی پاکستان وچ گورنر جنرل محمد موسیٰ دے مصالحانہ اقدامات دے باوجود حکومت دے خلاف ایجی ٹیشن برابر زور پکڑتا جا رہیا سی جس نے نومبر 1968ء وچ کافی سنگین صورت اختیار کر لی جس وچ ملک دے سارے طبقات شامل سن۔ وکیلاں، ڈاکٹراں تے طلبہ نے جلوساں دی شکل وچ حکومت دے خلاف مظاہرے شروع کر دتے تے ایوب توں استعفٰی دا مطالبہ کیتا جانے لگیا حتٰی کہ فیلڈ مارشل ایوب خان اُتے پشاور وچ اک جلسے توں خطاب دے دوران وچ قاتلانہ حملہ وی کیتا گیا جدوں حکومت نے محسوس کر لیا کہ ایجی ٹیشن اُتے قابو پانے دی غرض توں اس دی تمام کوششاں لا حاصل تے بے سود ثابت ہو رہی نیں  تو مجبور ہو کر اس نے تمام سیاسی لیڈراں نوں   قید توں رہیا کر دتا تے اپوزیشن لیڈراں نوں   روالپنڈی وچ، راؤنڈ ٹیبل کانفرنس وچ شرکت دی دعوت دیدی پر سیاسی جماعتاں نے جو اس وقت تک ( ڈائریکٹ ایکشن کمیٹی) قائم کرچکی تھاں۔ راؤنڈ ٹیبل کانفرس وچ شرکت دی پیشگی شرط عائد کرتے ہوئے مطالبہ کیتا کہ ایمرجنسی نوں   فی الفور اٹھالیا جائے ورنہ ایجی ٹیشن بدستور جاری رہے گا۔ 14 فروری1969ء نوں   اپوزیشن دی جانب توں ملگ گیر ہڑتال دا اعلان کیتا گیا۔ اس دن متعدد جلوس نکالے گئے جن وچ پولیس توں تصادم ہویا جس دے نتیجے وچ بے شمار افراد زخمی ہو گئے۔ مسٹر بھٹو نے جو ہن تک زیر حراست سن، بھوک ہڑتال کرتے ہوئے حکومت توں مطالبہ کیتا کہ ایمر جنسی نوں  فوری طور اُتے اٹھا لیا جائے آخر کار 17فروری 1969کو حکومت نے ایمرجنسی اٹھانے دا اعلان کر دتا جس دے نتیجے وچ مسٹر بھٹو رہیا کر دتے گئے۔
٢١) حکومت دے اس اقدام دے بعد، ڈائریکٹ ایکشن کمیٹی توں راؤنڈ ٹیبل کانفرنس وچ شمولیت اُتے آمادگی ظاہر کر دی پر پاکستان پیپلز پارٹی عوامی لیگ تے نیشنل عوامی پارٹی نے اس کانفرنس وچ شرکت توں انکار کر دتا۔ کانفرنس دے انعقاد توں پیشتر ہونے والے ابتدائی مذکرات تعطل دا شکاکر ہو گئے جس دے بعد کمیٹی نے حکومت توں مطالبہ کیتا کہ شیخ مجیب الرحمٰن نوں  وی رہیا کرکے کانفرنس وچ شرکت اُتے آمادہ کیتا جائے۔ شیخ مجیب الرحمٰن پیرول اُتے رہیا ہو کر اس کانفرنس وچ شرکت اُتے آمادہ ہوچکے سن کہ اسی اثناء وچ اگر تلہ سازش کیس دے اک ملزم نوں   فرار ہونے دے شبے وچ گولی مار کر ہلاک کر دتا گیا۔ اس دی لاش اس دے عزیزاں دے سپرد کر دتی گئی جو اس دی میت نوں   جلوس دی شکل وچ لے کر شہر دی شاہراہاں توں لنگھے جس وچ اک بپھرا ہویا ہجوم وی شامل ہو گیا جس نے انتہائی سنگین نوعیت اختیار کرلی تے پورے مشرقی پاکستان نوں   اپنی لپیٹ وچ لے لیا۔ ڈھاکہ، کشتیا تے نواکھالی وچ پولیس نے مظاہرین اُتے فائرنگ کر دی جس وچ نو افراد ہلاک تے 51 زخمی ہو گئے۔ چنانچہ شیخ مجیب الرحمٰن نے مطالبہ کر دتا کہ اوہ اس وقت تک راونڈ ٹیبل کانفرنس وچ شریک نہاں ہوں گے جدوں تک اگرتلہ سازش کیس واپس نہاں لے لیا جاندا۔ 21فروری 1969 نوں   ایوب خان نے اپنے اس فیصلے دا اعلان کیتا کہ اوہ آئندہ صدارتی انتخابات وچ حصہ نہاں لیں گے تے 22 فروری نوں   اوہ آرڈیننس وی کالعدم قرار دے دتا گیا جس دے تحت قائم کردہ ٹریبونل دے روبر شیخ مجیب الرحمٰن تے انہاں دے ساتھیاں دے خلاف سازش دا مقدمہ چلایا جا رہیا سی جس دے نتیجے وچ شیخ مجیب رہیا کر دتے گئے تے بعد وچ راونڈ ٹیبل کانفرنس وچ شریک ہوئے۔ اس کانفرنس وچ ایوب خان اس بات اُتے رضامند ہو گئے کہ ملک وچ پارلیمانی نظام حکومت قائم ہوگا تے اسمبلیاں دے انتخابات براہ راست بالغ رائے دہی دی بنیاد اُتے ہوں گے جس دے بعد نوابزادہ نصراللہ خان نے ڈائریکٹ ایکشن کمیٹی توڑنے دا اعلان کر دتا پر شیخ مجیب الرحمٰن نے مشترکہ اپوزیشن توں ایہ کہہ کر علیحدگی اختیار کر لی کہ اس نے علاقائی خود مختاری تے ون یونٹ دے خاتمے دے لئی انہاں مطالبات دی تائید نہاں دی۔
٢٢) ایوب خان نے اپنے گورنراں نوں  وی تبدیل کر دتا، اس دے باوجود مشرقی پاکستان وچ ایجی ٹیشن بدستور جاری سی اور10 توں 20 مارچ دے دوران وچ 39افراد نوں   ڈھاکہ وچ قتل کر دتا گیا تے لوٹ مار تے آتشزنی دے وی متعدد واقعات رونما ہوئے۔
٢٣) نویں گورنراں دے تقرر دے بعد کشیدگی وچ وی کمی آچلی سی تے تحریک وی رفتہ رفتہ دھیمی ہونے لگی سی کہ اچانک 25 مارچ 1969 نوں  فیلڈ مارشل محمد ایوب خان نے ایہ اعلان کر دتا کہ اوہ اپنے عہدے توں الگ ہوچکے نیں   تے انہاں نے اقتدار کمانڈر انچیف جنرل آغامحمد یحیٰی خان دے سپرد کر دتا اے۔ اس طرح پاکستان وچ ایوبی عہد دا خاتمہ ہو گیا پر ایہ کہنا ضروری اے کہ نسبتاَ َ ایہ اک ایسا دور تھاجس وچ خاصا استحکام سی اورتمام شعباں وچ قابلِ ذکر تعمیر و ترقی دا کم ہواتھا حتٰی کہ مشرقی پاکستان وچ وی متعدد ترقیاندی منصوبے مکمل کیتے گئے اسی دور وچ پاکستان دی عزت اوروقار وچ متعدد بار اضافہ ہویا تے اقوام عالم وچ اسے اک نمایاں مقام وی ملیا لیکن بدقسمتی توں ایتھے سیاسی بلوغت دا ہمیشہ فقدان رہیا۔ اگر ایوب خان تمام اختیارات اپنی ذات وچ مرکوز نہ کر لیتے تے سیاسی فہم و فراست دا مظاہرہ کرتے ہوئے عوام نوں   حکومت وچ شرکت دا حقیقی احساس دلانے وچ کامیاب ہوجاندے  تو اس بدقسمت ملک دی تریخ مختلف ہوتی تے تریخ وچ انہاں دا ناں پاکستان دے عظیم( سپاہی مدبر) دی حیثیت توں ہمیشہ دے لئی محفوظ ہوجاندا۔ کچھ لوگاں دا خیال اے کہ جنوری 1969ء وچ اپنی سنگین علالت دے سبب اوہ خود حکومت توں الگ ہو گئے سن، ورنہ اوہ حالے اک طویل عرصے تک بر سر اقتدار رہنا چاہدے سن پر اس موضوع اُتے اساں   آئندہ باب وچ گفتگو کرے گا۔ جدوں ایہ سوال زیر بحث آئے گا کہ انہاں دی سنگین علالت دا کسے نے ناجائز فائدہ تو نہاں اُٹھایا۔
باب پنجم ایوب خان دے دور دے آخری ایام
جنوری 1968ء دے آخر وچ صدر پاکستان فیلڈ مارشل محمد ایوب خان بیمار ہو گئے! اگرچہ عوام وچ اس بات دا اعلان نہاں کیتا گیا سی اصل وچ انہاں نوں  دل دا شدید دورہ پیتا سی تے کچھ عرصے تک اوہ بولنے توں وی معذور رہے سن تو اوہ اپنے فرائض کیتا انجام دیتے لیکن دنیا نوں   ایہی دسیا گیا کہ انہاں اُتے انفلوئنزا دا حملہ ہویا اے۔
٢) لٰہذا ایہ تجویز پیش کیتی گئی کہ جدوں توں ایوب خان بیمار ہوئے سن، آرمی دے کمانڈر انچیف جنرل محمد آغا یحیٰی خان نوں  عارضی طور اُتے ایوان صدر دا کنٹرول دے دتا جائے۔ سیکرٹریاں تے وزیراں توں صدر دی ملاقات بند ہو گئی صدر دا مشیر جوان دے بوہت قریب ہُندا سی ہن اوہ وی انہاں توں نہاں مل سکدا سی اس توں پہلے زیادہ تر فیصلے مشیر دے ذریعے ای منظر عام اُتے آندے سن۔ مسئلہ ایہ سی صحت یاب ہونے دے بعد وی صدر دی حیثیت کم ہو کر اک ناں دے سربراہ دی رہ گئی سی کیونجے شروع وچ تو جسمانی طور اُتے کوئی کم کرنے دے لائق نہاں سن انہاں دی ایہ حیثیت اس وقت تک جاری رہی جدوں تک کہ25 مارچ 1969کو یحیٰی خان نے مارشل لا دا اعلان کرکے حکومت سنبھال لی تے خود مارشل لا ایڈمنسٹریٹر تے بعد وچ صدر ہونے دا اعلان کر دتا۔