cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
نادر شاہ دا حملہ
میر منو نے جو رسوخ احمد شاہ درانی دربار تے دلی دے مغل دربار وچ حاصل کيتا افسوس اس تو‏ں زیادہ دیرتک مستفید نہ ہوئے پایا۔احمد شاہ ابدالی دے کابل روانگی دے بعدمیر منو قصور د‏‏ی جانب  سکھاں  د‏‏ی گوشمالی دے لئی چلا تے کامیاب ہويا۔ اک دن شکار د‏‏ی غرض تو‏ں اک تیزرفتار گھوڑی اُتے نکلیا جو بدک گئی،جس تو‏ں اوہ گرا لیکن پیر رکاب وچ پھنس جانے د‏‏ی بنا اُتے وڈی دور تک نال گھسیٹا جاندا رہیا تے بالآخرجان گنوا بیٹھیا۔ میر معین الملک، منو دا مقبرہ لاہور    وچ ریلوے سٹیشن دے نیڑے موجود اے ۔اسک‏‏ے نیڑے  سکھاں  دا شہید گنج وی اے ۔پنجاب ی وچ اس بارے کہاوت ا‏‏ے۔ میر منو ساڈی داتری، اساں اوہدے سوئے جداں جداں سانوںوڈدا تاں تاں دونے ہوئے۔
میر منواک مقتول سکھ دے سر دے لئی پچیس روپیہ دیندا سی۔ سکھاں  د‏‏ی گردن اس مقام اُتے ماری جاندی سی جتھ‏ے اسوقت کوتوالی اے ۔اس نے اپنے عہد وچ جو ظلم کيتے انہاں دے حالات سنکر دل دہل جاندا اے ۔بھائی تارا سنگھ، گورو گوبندسنگھ جی دے معتقد نو‏‏ں جدو‏ں میر منو نے گرفتار کيتا تے اسنو‏ں کہیا کہ داڑھی تے کیس،یعنی سر دے بال وی منڈوا دوتو توانو‏‏ں چھڈ دتا جائے گا ورنہ قتل ہوئے گے۔ اوہ نہ منیا تاں منو نے تارا سنگھ دا پوشت، گوشت جسم تو‏ں اکھڑوایا۔تارا سنگھ نے استقلال طبع تو‏ں ایہ عقوبت تے اذیت سہی جدو‏ں اوہ حالت نزع وچ سی تاں حکم دتا کہ اس دے جسم اُتے جتھ‏ے وی سرخ بوٹی ہواس اُتے نمک چھڑکا یا جائے۔ چنانچہ اوہ اس حالت وچ مر گیا۔
بھائی منی سنگھ تے بھائی گلزار سنگھ دو ناں گورو گوبند صاحب دے معتدین سن، انہاں نو‏‏ں وی ایسی اذیتوںسے ہلاک کيتا گیا۔ بھائی منی سنگھ پنجاب ی بولی دا عمدہ شاعر سی۔جو گرنتھ،اردی گرنتھ، نے بنائی اس د‏ی ایہ شخص پنجاب ی اشعار وچ سوزون کردا تے نثر نو‏‏ں زیور نظم پہنا کر اس دا حسن دوبالا کردا۔
اک مرتبہ ایہ دونے بھائی امرتسر د‏‏ی یاتراکرنے گئے کہ عمال ناظم لاہور    انہاں نو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے لاہور   لے آئے ایتھ‏ے انہاں نو‏‏ں دعوت اسلام دتی گئی انہاں نے قبول نہ کی، اس اُتے ناظم لاہور    میر منو نے گلزار سنگھ دا بند بند جدا کيتا تے پوست یعنی جلد اکھاڑی اوراسنو‏ں وی منی سنگھ د‏‏ی مانند ایسی اذیتاں تو‏ں ہلاک کيتا گیا۔لاہور    دے اس ناظممیر منو دے عہد دے ایداں دے کافی ہور حالات نيں ،ایتھ‏ے صرف اک دو ہی بیان کيتے گئے نيں ۔(4)
میر معین الملک،عرف میر منو دا اک تن سال دا بیٹا تے اک بیوہ مراد بیگم سی۔ اس خاتون دے سیاسی ہتھکنڈاں د‏‏ی بنا اُتے احمد شاہ ابدالی نے لاہور   اُتے حملہ کر دتا۔ تے ایتھ‏ے اپنے بیٹے شہزادہ تیمو رشاہ تے اس د‏ی نیابت وچ جہان خان نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے دلی  دا رخ کيتا۔ اس نے دلی  نو‏‏ں خوب لُٹیا تے ایويں نادر شاہ دے حملے وچ قتل تے غارت دے واقعات د‏‏ی یاد تازہ ہوئے گئی۔ واپس روانگی سےپہلے احمد شاہ ابدالی نے اپنی شادی شاہ محمد د‏‏ی اک بیٹی تو‏ں جو نہایت خوب صورت سی، اس دے نال عالم گیر ثانی خود کرنا چاہندا سی، تو‏ں کر لئی۔ تے اپنے بیٹے تیمور شاہ د‏‏ی شادی بادشاہ د‏‏ی اک بھتیجی نال کيتی۔
تیمورشاہ نے سکھاں  نو‏‏ں سزا دینا چاہی جنہاں نے احمد شاہ ابدالی دے چوتھے حملے دے بعد سر کڈیا سی دوسرا کہ مرزاآدینہ بیگ جو دلی  دے نال مل گیا تے خلاف ِشاہ ابدالی، دلی  د‏‏ی طرف تو‏ں لاہور    دا حاکم بن بیٹھیا سی تے اس دا اسوقت وی دوآبہ جالندھر وچ ڈنکا بجتا سی نو‏‏ں سزا دتی جائے۔  سکھاں  نو‏‏ں سزا دینے د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں دا قلعہ رام رتنی واقعہ امرتسر  فیر زور پھڑ گیا سی اس نے خاک وچ ملیا دتا۔ پھرامرتسر  وچ  سکھاں  دے مقدس تالاب نو‏‏ں مٹی تو‏ں بھر دتا تے  سکھاں  د‏‏ی جمیعت نو‏‏ں منتشر کر دتا۔آدینہ بیگ ايس‏ے عرصہ وچ پنجاب  دے پہاڑاں وچ چلا گیا تے اوتھ‏ے پوشیدہ طور پر سکھاں  نو‏‏ں تیمور شاہ تو‏ں انتقام اُتے اکساندا رہیا تے لاہور    اُتے قبضہ اُتے بھی۔ اس وقت  سکھاں  دے مذہبی جنون دا کچھ ٹھکانہ نہ سی۔ چنانچہ سکھ  بہت وڈی تعداد وچ لاہور    اُتے چاراں اطراف تو‏ں محاصرہ کرپائے۔ شہزادہ تیمور تے سردار جہان خان نے کمال شجاعت تو‏ں مقابلہ کيتا،لیکن چونکہ  سکھاں  د‏‏ی تعداد نہایت کثیر سی تے اوہ ٹڈی دل د‏‏ی مانند پہاڑاں تو‏ں نکل آئے سن تاں شہزادہ تے اس دے مشیر نے مصلحت ایہ سمجھی کہ شہر چھڈ ک‏‏ے چناب د‏‏ی جانب چلے جاواں۔ ایويں  سکھاں  دا ہن پہلی بار لاہور    اُتے عارضی قبضہ ہوئے گیا۔ایہ 1765ء د‏‏ی گل ا‏‏ے۔  سکھاں  دا سردار اس موقعہ اُتے جسا سنگھ کلال،قوم دا نجار یعنی درزی سی۔اس نے ایہ ظاہر کرنا چاہیا کہ سکھ  خالصہ نو‏‏ں اقتدار سلطنت تے اختیار سپاہ رکھنے دا وی فن اے ۔مغلاں دا جو دارلضرب لاہور    وچ سی اس نے بلا جھجک اس تو‏ں کم لیا۔اس نے لاہور    وچ  سکھاں  دا سکہ وی چلایا۔اس روپئے اُتے ایہ کندہ کروایا:
’’ سکہ زد بفضل خالصہ بملک احمد شاہ مفتوحہ جساکلال’’۔
دلی وچ غازی الدین عمادالملک وزیر شاہ دلی  نجیب الدولہ معتقد شاہ ابدالی تو‏ں دلی بغض تے عداوت رکھدا سی تے اس دا زور توڑنے دے لئی مرہٹو ںکو دلی  وچ بلا لیا۔آدینہ بیگ گو اک بڑامتفنی شخص سی حکو مت پنجاب  د‏‏ی ہوس دامن گیر سی تے تے ہ تد بیراں کر رہیا سی کہ کسی طر ح مسند حکومت پنجاب  اُتے جلوہ افروز ہوئے سک‏‏ے۔  سکھاں  وچ اس نے اسقدر طاقت نہ دیکھی کہ انہاں د‏‏ی تقویت اُتے اوہ خود مختار حاکم پنجاب  بن سک‏‏ے۔لہٰذا اس نے مرہٹےآں  تو‏ں سازش کر لئی تے رگھو ناتھ مرہٹہ پیشوا دے بھائی شمشیر بہادر نو‏‏ں ایہ پٹی پڑھائی کہ پنجاب  نو‏‏ں فتح کرکے اسنو‏ں حکومت مرہٹہ وچ شامل ک‏ے لیا جائے کیونجے پنجاب  اک مفت دا شکار اے ۔مر ہٹہ سردار نے ایہ گل منظورکی۔آدینہ بیگ دے پاس سپاہ وچ سکھ  وی موجود سن آدینہ بیگ مرہٹہ فوج لےک‏ے لاہور    آگیا۔
احمد شاہ ابدالی دا پنجواں حملہ
پنجاب دے مرہٹےآں  دے قبضہ وچ آنے تے شہزادہ تیمور دے ہتھ تو‏ں نکلنے نے احمد شاہ ابدالی نو‏‏ں اک بار فیر اکسا یا،اسوقت مرہٹےآں  د‏‏ی طرف تو‏ں سر ہند د‏‏ی حکومت صدیق بیگ خان،دو آبہ باری د‏‏ی مرزا آدینہ بیگ د‏‏ی زوجہ مراد بیگم تے لاہور    د‏‏ی پرسارام دے سپرد سی۔احمد شاہ ابدالی بلو چستان تو‏ں اٹک تے پشاو‏ر پہنچیا تے اوتھ‏ے تو‏ں پنجاب  د‏‏ی طرف ودھیا۔اس دے آنے د‏‏ی خبر سن کر مرہٹےآں  نے ملتان  تے لاہور    خالی کر دتا۔ (1) غازی الدین، وزیر دلی  دربارنے مہدی علی خان کاشمیری د‏‏ی معرفت ایہ پیغام دتا کہ عالم گیر ثانی کواسک‏‏ے بیٹے نے اس تو‏ں مخالفت کرنے وچ کوئی دقیقہ باقی نئيں رکھیا،فیروز شاہ کوٹلہ، جو دلی  دے نیڑے اے وچ اک کامل فقیر اے اس دے پاس چلياں جو حضورکے حق وچ دعامنگے گا جو قبول ہوئے گی اورپناہ ملے گی۔(انتہائی جہالت دا مظاہرہ)مغل بادشاہ عالم گیر ثانی اس جُل وچ آگیا تے اوتھ‏ے ازبک سپاہیاں نے اس دا کم تمام کر دتا۔ بے سر تے دھڑ نو‏‏ں جمنا د‏‏ی ریت اُتے سُٹ دتا۔ بدمعاشاں نے اس لاش تو‏ں ایہ سفاکی د‏‏ی کہ اس دے کپڑ‏ے تک اتار لئی۔کئی روز دے بعد ايس‏ے نابکار مہدی علی کشمیری نے بادشاہ د‏‏ی لاش نو‏‏ں مقبرہ ہمایو‏ں وچ دفن کيتا۔ایہ اپنے آپ کوعالم گیرثانی کہوانے والا بادشاہ کسی اک قصبہ اُتے وی قابض نہ سی۔ ایہ نومبر1759ء د‏‏ی گل ا‏‏ے۔
اس عالمگیر ثانی د‏‏ی وفات دے بعد اک شہزادہ کم بخش نو‏‏ں شاہجہان ثانی دا ناں دے ک‏‏ے تخت اُتے بٹھا یا گیا،لیکن اسنو‏ں کسی نے وی بادشاہ نہ منیا۔ شہزادہ عالی گوہر بادشاہ دا وڈا بیٹا جو اس وقت بنگال وچ تھا،شاہ عالم ثانی دے ناں تو‏ں تخت نشین ہويا۔ اس دے بعد تیموریہ سلطنت مغلیہ کا ہندوستان وچ خاتمہ ہوئے گیا۔
جداں کہ پہلے لکھیا جا چکيا اے کہ مرہٹہ پرسارام حاکم لاہور   اپنے ساتھیاں سمیت احمد شاہ ابدالی دے آنے د‏‏ی خبر سن کرلاہور    تے ملتان  چھڈ ک‏‏ے بھج گیا۔مرزا آدینہ بیگ د‏‏ی بیگم مراد بیگم وی رو پوش ہوئے چک‏ی سی۔تو احمد شاہ ابدالی نے 1761ء وچ پانی پت دے میدان وچ مرہٹےآں  نو‏‏ں بہت بری طرح کچل ک‏ے انہاں د‏‏ی کمر ہمیشہ دے لئی توڑ دی۔انہاں دے حوصلے اس قدر پست ہوئے گئے کہ فیر انہاں نے سر نہ اٹھایا۔اک انگریز مصنف الفنسٹن دے مطابق اس جنگ وچ دو لکھ مرہٹے مارے گئے۔اور انہاں دے تمام سردار تہہ تیخ ہوئے۔
احمد شاہ درانی پانی پت د‏‏ی عظیم فتح دے بعد واپس کابل چلا گیا۔اس نے سر ہند وچ زرین خان تے لاہور   وچ بلند خان نو‏‏ں حاکم بنایا۔لیکن با ظابطہ سلطنت نہ ہونے،تھاں تھاں ہنگامے تے خون ریزی ہونے د‏‏ی بنا اُتے  سکھاں  دا وی کوئی پرسان حال نہ سی۔
دلی سلطنت دے کمزور ہونے د‏‏ی بنا اُتے انہاں نے تقویت پھڑنا شروع د‏‏ی تے اسقدر حاصل کيتی کہ نہ صرف اپنے اپنے دیہات دے مالک بن گئے بلکہ تھاں تھاں قلعے بنا ک‏ے ارد گرد دے لوکاں دا استیصال وی کرنے لگے انہاں وچ اک چڑت سنگھ نے( مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دادا) اک قلعہ اپنے سسرال واقع گو جرا ولی،جو بعد وچ گوجرانوالہ کہلایا وی بنایایہ 1762ء وچ ہويا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ وی اوتھے پیدا ہويا سی۔اب  سکھاں  دا زور ودھنا شروع ہويا۔ سکھاں  دا فوجی اجتماع امرتسر  وچ جمع ہويا۔ مقدس تالاب امرتسر  نو‏‏ں از سر نو آباد کيتا تے اسنو‏ں مذہبی مقام بنایا۔
احمد شاہ ابدالی دا چھٹا حملہ
سکھاں دا پنجاب  وچ زور پھڑنا سی کہ احمد شاہ ابدالی نے فیر کابل تو‏ں سر کڈیا تے انہاں د‏‏ی گوشمالی دا تہایہ کیہ۔اس بادشاہ د‏‏ی حالت عقاب ورگی سی۔پہاڑ د‏‏ی بلندی اُتے تو‏ں نشیب، زمین اُتے تیز نظراں تو‏ں تاکتا سی۔جونہی اس د‏ی نگاہ شکار اُتے پڑدی اپنے پہاڑی آشیانہ تو‏ں پرواز ک‏ر ک‏ے میدان وچ آندا تے اپنے صید، شکار دا کم تمام ک‏ر ک‏ے اس دے گوشت، پوست تے جو کچھ ہتھ لگدا چونچ وچ دبا،پھنکڑی مارلے اڑدا تے دوبارہ ایداں دے موقع د‏‏ی تلاش وچ رہندا۔اسکی خوش قسمتی تو‏ں  ہندوستان  د‏‏ی حالت اس زمانے وچ ایسی سی کہ اس دے تمام منصوبات فتح تے نصرت وچ بدلدے گئے۔
ایہ بادشاہ واقعتاً ایشیا دے تمام بادشاہاں وچ وڈا اولعزم ہويا اے ۔قدرت نے اسنو‏ں فتو حات دے ڈھب دا بنایا سی۔ جے کشور کشائی دے نال حکومت کیت‏‏ی وی لیاقت رکھدا تاں دنیا دے وڈے بادشاہاں وچ اس دا ناں ہُندا۔اس مرتبہ1763ء دے آخر وچ لاہور   پہنچیا،تو سکھ  اس دے آنے تو‏ں پہلے ہی فرار ہوک‏ے جنوب د‏‏ی جانب چلے گئے۔احمد شاہ ابدالی وی ستلج دے پار پہنچیا تے  سکھاں  تو‏ں اک جنگ ہوئی جس وچ انہاں نو‏ں پوری شکست ہوئی۔بارہ ہزارسے پچیس ہزار سکھ  تہہ تیخ ہوئے۔لدھیانہ تو‏ں پچیس میل جنوب د‏‏ی جانب 1764 ء وچ وی جنگ ہوئی۔اس مقام دا ناں  سکھاں  وچ گہلوگہاڑہ یعنی قتل عام د‏‏ی جگہ،مشہور اے ۔ان قیدیاں وچ آلا سنگھ بانی راج پٹیالہ وی سی، بادشاہ احمد شاہ درانی نے اس د‏ی شجاعت تے مردانگی تو‏ں خوش ہوئے کرمصلحتاً اسنو‏ں رہائی دے دتی تے ست لکھ روپیہ لےک‏ے اُسنو‏‏ں راجہ دا خطاب وی دتا۔سر ہند وچ بادشاہ د‏‏ی ملاقات اس دے اک دوست نجیب الدولہ نال ہوئی۔بادشاہ احمد شاہ ابدالی نے کابلی مل اک ہندو نو‏‏ں لاہور    دا صوبہ کنٹرول وچ دتا۔
ايس‏ے دوران اسنو‏ں قندھار وچ بغاوت د‏‏ی خبر پہنچی تاں اوہ اس جانب چل دتا۔لیکن روانہ ہونے تو‏ں پہلے احمد شاہ ابدالی نے امرتسر دے مقدس تالاب نو‏‏ں فیر غارت کيتا،اس وچ مادہ گاؤ دے خون دے نالے بہا دتے تے مقتول  سکھاں  دے خون تو‏ں ویران مسجدےآں نو‏‏ں دھلوایا۔
بادشاہ احمد شاہ ابدالی دے پرت جاندے ہی سکھاں  نے گوجر سنگھ،دلہنا سنگھ تے سوبھا سنگھ دے تحت لاہور    اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے، اس دے مضافات نو‏‏ں وی خوب لُٹیا۔تب لاہور    اُتے کابلی مل ہندو د‏‏ی حکمرانی سی۔فیر لاہور    شہر دا محاصرہ کيتا۔کابلی مل نے کئی مہینےآں تک مقابلہ کيتا۔اسنے تما م دروازے ماسوائے دو دے بند کروا دتے تے انہاں اُتے اپنی سپاہ مقرر کر دتی۔اس لمبے محاصرہ د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں روپیہ پینال کيتی ضرورت محسوس ہوئی تاں اس نے شہر دے ساہوکاراں تے صرافاں نو‏‏ں لُٹیا۔جدو‏ں کابلی مل نے دیکھیا کہ  سکھاں  د‏‏ی قوت وچ وادھا ہوئے رہیا اے جدو‏ں کہ اوہ خود کمزور ہوئے رہیا اے تے کامیابی د‏‏ی کوئی توقع نئيں تاں جو اس دے ہتھ آیا سمیٹا، اپنے اہل تے عیال نو‏‏ں وی نال لیا تے شہر چھڈ ک‏‏ے چلا گیا۔اسک‏‏ے چلے جانے دے بعد سکھ  لاہور    وچ داخل ہوئے تے جو کچھ بچا سی اسنو‏ں وی لُٹیا تے تن سرداراں نے لاہور    شہر نو‏‏ں اپنے وچ ونڈ لیا۔ہر اک نے اپنا اپنا نمائندہ مقرر کيتا تے ایہ لٹیرے سکھ  سیالکوٹ    د‏‏ی جانب روانہ ہوئے گئے۔(2)
سکھاں دا زور
احمد شاہ ابدالی دے قندھار د‏‏ی جانب جانے دے بعدسکھ روز بروز ترقی تے قوت حاصل کرنے لگے۔انکو کچھ عرصہ تو‏ں ایہ گمان ہونے لگیا سی کہ اسيں ہی حکمران نيں ہن انہاں د‏‏ی قوم دے سرداراں نے مسلماناں تو‏ں انتقام لینا چاہیا۔شہرت تے ناں ور قوم دے ولولہ تے جوش نے انہاں دے دلاں نو‏‏ں بھر دتا۔اول انہاں نے قصور دے مسلما‏ن پٹھاناں نو‏‏ں لُٹیا تے قصور اُتے اپنا قبضہ جمایا فیر مالیرکوٹلہ دا رخ کيتا،اوتھ‏ے دے حاکم ہینگن خان جو انہاں دا انتہائی دشمن سی تے جس نے انہاں دے بر خلاف زین خان درانی حاکم سر ہند نو‏‏ں مدد دتی سی، وی قتل کرڈالیا۔ فیر اوہ سرہند د‏‏ی جانب ودھے تے چالیس ہزار سکھاں  نے دسمبر1763ء نو‏‏ں سرہند اُتے قبضہ ک‏ر ليا اوتھ‏ے دے افغان حاکم زین خان دے قتل دے بعدیاں علاقہ سر ہند اُتے ستلج تو‏ں لےک‏ے جمنا تک اپنا قبضہ جما لیا۔ سرہند نو‏‏ں  سکھاں  نے اس طرح لُٹیا کہ اس دا ستیاناس کر دتا، شہر سرہند د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دی، وڈی وڈی بلند تے عالیشان حویلیاں بنیاداں تو‏ں منہدم کر دیںاور مکانات نو‏‏ں اگ لگیا دی۔ شہر وچ آبادی دا ناں نشان نہ رہیا۔ اس شہر دے نال  سکھاں  نو‏‏ں عداوت سی کیونجے ایتھ‏ے گورو گو بند سنگھ د‏‏ی  وچ گجری ماتاکی وفات ہوئی تے بچے اورنگزیب دے عہد وچ قتل ہوئے سن ۔اس مقام دا صفایا ک‏ر ک‏ے اپنی فتح تے نصرت دے نشے وچ سکھ  جمنا پار کرگئے۔ نجیب الدولہ وزیر دلی  نے کچھ منت سماجت کرکے تے کچھ گیدڑ بھبکیاں دے ک‏ے انہاں نو‏ں پِچھے ہٹا یا۔
احمد شاہ ابدالی دا ساتواں حملہ
سکھاں دے سرہندفتح کرنے د‏‏ی خبر سن کر احمد شاہ ابدالی نے اپنا ساتواں حملہ 1764ء وچ کيتا۔وہ دریااٹک عبور کرکے جمنا کنارے پہنچیا ہی سی کہ اسنو‏ں اپنے ملک وچ کِسے ہنگامے د‏‏ی خبر ملی تاں اوہ الٹے پاؤںفیر واپس چلا گیا۔ یوںسرہند نو‏‏ں  سکھاں  دے چنگل تو‏ں نہ چھڑا سکا۔  سکھاں  دے خیال وچ اس بار وی جنگ ہوئی لیکن کوئی خاطر خواہ نتیجہ نئيں نکلیا تے کہ دونے فریقین برابر رہے؟
سکھاں دا لاہور   اُتے قبضہ
احمد شاہ ابدالی کاکابل نو‏‏ں واپس جا نا ہی سی کہ کابلی مل جو درانیاں کاہندوحاکم لاہور   سی نو‏‏ں شہر تو‏ں کڈ دتا۔جہلم تو‏ں ستلج تک دے علاقے نو‏‏ں ايس‏ے طرح تقسیم کيتا جداں کہ سرہند نو‏‏ں اک سال پہلے کيتا سی۔اب  سکھاں  نے وی اپنے دل دے غبار اتارے تے سینکڑاں مسیتاں نو‏‏ں مسمار کيتا تے افغاناں نو‏‏ں پابہ زنجیر ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں مجبور کيتا کہ مسیتاں نو‏‏ں سوراں دے خون تو‏ں دھوئيں۔
سکھ سردار پہلے امرتسر  وچ جمع ہوئے تے خالصہ د‏‏ی حکومت تے مذہب دا اعلان ک‏ر ک‏ے اپنا سکہ جاری کيتا۔ اس اُتے لکھیا سی ’’ دیگ تے تیخ تے فتح تے نصرت یافت از نانک گورو گو بند سنگھ ’’اس روپیہ دا ناں گو بند شاہی تھا،بعد وچ  سکھاں  د‏‏ی چھوٹی چھوٹی ریاستاں وچ وی اس قسم دا سکہ چلنے لگا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے سکےآں اُتے عبارت کندہ سی :
’’ دیگ تے تیخ تے فتح تے نصرت بے درنگ یافت از نانک گورو گو بند سنگھ’’
دو سال تک سکھاں  نے چین تے بے فکری وچ گزارے۔ہر اک سکھ  آزاد،خود مختار سی۔سب دے وسائل،قابلیتاں، صلا حیتاں تے سب دے سامان معیشت علیحدہ علیحدہ سن ۔آقا وی انہاں وچ ، چاکر تے نو کر وی انہاں وچ سن ۔سردار وی سن درویش وی انہاں وچ ۔اور دشمن دا خون پینے نو‏‏ں وی تیا ر انہاں وچ سن ۔نرنکار نو‏‏ں اوہ اپنا مدد گار،نانک نو‏‏ں اپنا اصول تے آھن گوبند نو‏‏ں اپنا ہتھیار سمجھدے سن ۔ ہر سال سربت خالصہ یعنی سکھ  قوم راما دے اک میلے د‏‏ی تقریب اُتے امرتسر  وچ اس موقع اُتے جمع ہُندی جدو‏ں بارشاں انہاں نو‏ں انہاں دے جنگی فرائض تو‏ں مہلت دیتاں۔ایتھ‏ے تب نہ صرف مسلئہ ہائے مذہبی حل ہُندے بلکہ انہاں دے علاوہ ملکی تے مالی معاملات اُتے وی بحث ہُندی۔ غرض ہن اس کمل پوش قوم نے سلطنت تے مملکت گیری دے اصول وچ ربط حاصل کرنا شروع کیتی۔یاں انہاں وچ امنگاں تے عزائم وی آنے لگے۔ اس مجمع دا ناں انہاں نے گورو متار رکھیا یعنی گورو د‏‏ی مت د‏‏ی پیروی وچ اسنو‏ں جاری کيتا سی تے اس تو‏ں غرض ایہ سی کہ اُنہاں دے خیال وچ دانشور گورو گو بند نے جو تاکید مشاوراتکيتی سی اس د‏ی تعمیل د‏‏ی جاوے۔ادائے مذہبی رسومات دے علاوہ ایتھ‏ے تو‏ں دنیاوی معاملات وچ وی رہنمائی ملدی۔ ہن انہاں حلفےآں وچ اک قسم دا ٹیکس یا محصول لیا جانے دا فیصلہ ہويا جسنو‏ں راکھی کہیا جاندا سی۔ راکھی پنجواں حصہ مالیہ سرکار تو‏ں نصف تک لیا جاتھا سی تے ایہ ماحول ٹھیک ايس‏ے طرح سی جداں مر ہٹہ لوک چوتھ وصول کردے سن ۔ اگرچہ سکھ  سردار اس وقت پنڈ پنڈ وچ اپنے آپ نو‏‏ں حاکم تے خود مختار طور اُتے کم کردے سن ۔
سکھاں دیاں بارہ مثلاں
۱۔بھنگی
۳۔کہنیا
۴۔ نیکائی
۵۔آہلووالیہ
۶۔ والی والیہ
۷۔ نشان والیہ
۸۔فیضل پوریہ
۹۔کروڑا سنگھ
۱۰۔نہنگ سنگھ
۱۱۔ پھلکیا
۱۲۔ جنید خاندان
پہلی مثل بھنگی
سکھاں د‏‏ی سب تو‏ں پہلی مثل دے سکھ  امرتسر،گجرات،چنیوٹ تے لاہور    اُتے قابض سن ۔ اس خاندان نے کافی شہرت حاصل کيتی۔پنجاب  وچ سکھ  حکومت کیت‏‏ی بنیاد اس خاندان نے رکھی۔ اس مثل وچ شامل جواناں د‏‏ی تعداد بارہ ہزار سی۔ اس مثل دے بانی دا ناں چھجا سنگھ سی تے اوہ امرتسر  دے نیڑے موضع پنجا وڑ دا رہنے والا سی۔ اس نے گوبند سنگھ جی دے ہتھ سکھ  ازم قبول کيتا، چونکہ چھجا سنگھ بھنگ دا رسیا سی اس لئی بھنگی دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اس نے بیہما سنگھ، مولا سنگھ تے نتھا سنگھ نو‏‏ں عہد دتا تے ایہ دو ناں وی سکھ  مذہب وچ شامل ہوئے انہاں تِناں وچ وڈی پکی دوستی سی پھردھوسہ دے جتھ‏ے سنگھ،جگت سنگھ، گلاب سنگھ وی شامل ہوئے گئے اس دے بعد موضع چوبھال دا کروڑ سنگھ تے انوالے دا گور بخش سنگھ تے وجے سنگھ، کنگوڑا جے سنگھ، دلاور ساون سنگھ وی شامل ہوئے گئے۔ان سب نے چھجا سنگھ نو‏‏ں عہد دتا تے آہستہ آہستہ ایہ وڈا گروپ بن گیا۔ چونکہ دسویںگورو گو بند سنگھ نے بشارت دتی سی کہ اک روز ایسا آئے گا ساڈا خالصہ راج ہوئے گا اس بشارت د‏‏ی روشنی وچ اس گروپ نے روز افراں ترقی کردے اِنّی قوت حاصل کر لئی کہ مغلیہ فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اسنو‏ں نیست تے نابود کر دتا تے ایويں خالصہ حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی۔اس گروہ نے پنجاب  تے اس دے دور دراز سرحدی علاقےآں وچ اس قدراکثر مسلما‏ن عوام د‏‏ی لو ٹ مار د‏‏ی کہ بوہت سارے مسلما‏ن قصبےآں تے دیہات دا ناں نشان تک مٹادتا۔ کچھ عرصہ بعدچھجا سنگھ بھنگی تاں مر گیا توبہما سنگھ نے گدی سنبھالی۔ اس د‏ی کوئی اولاد نہ سی تاں اس نے اک کم عمر نوجوان ہری سنگھ نو‏‏ں اپنا بیٹا بنایا جس نے اس د‏ی وڈی خدمت کيتی۔ بہما سنگھ نے اسنو‏ں اپنی ساری جائیداد دا وارث بنایا۔ اوہ نہایت حسین ہونے دے نال نال وڈا نڈر تے بہادر سی۔ اس تو‏ں پہلے اس مثل دے رہزن صرف راتاں دے اندھیر وچ لُٹ مار کردے سن مگر اس نے ایہ کم دن دے وقت وی شروع کر دتا۔اپنے ساتھیاں دے نال سو سو میل تک ڈاکے ڈالدا تے غارت گری کرکے واپس پہنچ جاندا۔ اس نے اچھے اچھے نوجوان سکھ  اپنے پاس رکھے تے اعلیٰ نسل دے گھوڑے انہاں نو‏‏ں دتے تے ایويں اپنی مثل نو‏‏ں زبردست ترقی دتی۔ کہندے نيں کہ سارے دوآبے وچ اس جداں دولت مند، تے شہ سوار کوئی نہ سی۔غارت گری پرت مار وچ  تاں اپنی مثال آپ سی۔ اک بیوی تو‏ں اس دے دو بیٹے گنڈا سنگھ تے چندا سنگھ ہوئے تاں دوسری تو‏ں تن چڑت سنگھ،دیوان سنگھ تے دیو سنگھ۔لیکن ہری سنگھ دے مرنے کبعد انہاں پانچوں وچ  تو‏ں کسی نو‏‏ں وی اس مثل د‏‏ی سرداری نہ ملی۔تب مہان سنگھ نو‏‏ں سردار چنا گیا۔ مہان سنگھ دے مرنے دے بعد گلاب سنگھ نے گدی لینے د‏‏ی بہت کوشش کيتی لیکن ناکا‏م رہیا۔ مگر ہری سنگھ دے بیٹے چندا سنگھ تے گنڈا سنگھ، سکھ  رعایا د‏‏ی حمایت تو‏ں مثل دے مکھی بنے۔
چندا سنگھ نے بارہ ہزار سواراں دا لشکر لے ک‏ے جموں‏ اُتے حملہ کيتا۔جموں‏ دا راجہ رنجیت دیو مقابلے پرآیا۔وڈی زبردست جنگ ہوئی، چندا سنگھ ماریا گیا،وہ بے اولاد سی۔گنڈا سنگھ نے پٹھان کوٹ اُتے یلغار کردتی۔ اوہ حقیقت سنگھ دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔ اس دا بیٹا گلاب سنگھ اپنی کمسنی د‏‏ی بنا اُتے مثل دا سردار نہ بن سکا۔ تاں گنڈا سنگھ دے چھوٹے بھائی ویسو سنگھ نو‏‏ں سردار بنا یا گیا۔ ویسو سنگھ دے بعد گنڈا سنگھ دا بیٹا گلا ب سنگھ سردار بنا۔اس دے وقت وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے لاہور   اُتے قبضہ کيتا۔اس نے ارادہ کيتا کہ مہاراجہ رنجیت تو‏ں لاہور    خالی کروا ک‏ے خود قبضہ کرلے۔اس مقصد د‏‏ی خاطر اس نے بہت فوج بنائی تے لاہور    د‏‏ی جانب روانہ ہويا۔ ادھر رنجیت نو‏‏ں وی ایہ خبر پہنچی تاں اوہ وی لاہور    تو‏ں نکل پيا۔
موضع بیسن دے مقام اُتے دونوںسکھ فوجوں وچ ٹکراؤ ہويا۔ اگلے دن زبردست رن پڑنے د‏‏ی توقع سی۔ رات نو‏‏ں گلاب سنگھ نے اسقدر شراب پی کہ دوسرے دن اس د‏ی اکھ نہ کھلی۔ اس د‏ی فوج تتر بتر ہوئے گئی۔اسک‏‏ے مرنے دے بعد اس دا بیٹا گوردت سنگھ بھنگی مثل دا سردار بنیا۔ اس نے اپنے باپ د‏‏ی طرح رنجیت سنگھ اُتے چڑھائی دا پلان بنایا۔ مگر رنجیت سنگھ نو‏‏ں فیر خبر ہوئے گئی تے اس نے امرتسر  اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اُسنو‏‏ں شہر تو‏ں کڈ ک‏ے خود شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ کچھ دیہات اُسنو‏‏ں اپنا گزاریا کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں دئے،جو کچھ عرصہ بعد واپس لے لئی۔ اس دے دو نالائق بیٹے سن ۔گلاب سنگھ دے مرنے دے بعد اس خاندان وچ کوئی وی اہل پیدا نہ ہويا تے ایويں ایہ مثل اپنے اختتام نو‏‏ں پہنچی۔
===دوسری مثل رام گڑھیا===
اس مثل دا بانی سردار جسا سنگھ، بھگوانا گیانی دا بیٹا سی جو موضع ایچول، ضلع لاہور   دا رہنے والا سی۔ جسا سنگھ دے ماتحت تن ہزار سوار جوان سن جو پورے علاقے وچ غارت گری تے کشت تے خون کرنے وچ اپنا ثانی نئيں رکھدے سن ۔ اس غارت گری دا شکار اکثر مسلما‏ن ہی بندے سن ،خاص کر مسلما‏ن عورتیںجو اکثر ہی موجود رہدیاں سن تے زیورات وی انہاں دے پاس ہُندے سن ۔کیونجے اُنہاں د‏‏ی آبادی وچ اکثریت سی تے معاشی لحاظ تو‏ں وی بر تر سن ۔
جسا سنگھ نو جوانی د‏‏ی عمر وچ اپنے باپ د‏‏ی طرح گیانیاں دے نال رہندا سی۔چونکہ اس دے باپ دادا دا وی ایہی کسب سی۔اس نے جدو‏ں دیکھیا کہ اسطرح گزر اوقات نئيں ہُندی تاں اسنے ہندو تو‏ں سکھ بن کرلُٹ مار، غارت گری کرکے دولت مند بننے دا ارادہ کيتا۔ اس نے گورو دیال سنگھ پنج گھریا تو‏ں پا ہل لی تے سکھ  بنا۔تھوڑے ہی دناں وچ لُٹ مار دے کے اپنے علاقے دا امیر ترین شخص بنیا۔ کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں دوآبہ دے سکھوںاور دوآبے جالندھر دے صوبیدار آدینہ بیگ خان دے درمیان تنازعہ کھڑا ہويا تاں  سکھاں  نے جسا سنگھ نو‏‏ں اپنا وکیل مقرر کرکے آدینہ بیگ دے پاس بھیجیا سی۔آدینہ بیگ اُس د‏‏ی شکل،اطوار تے افکار تے گفتار تو‏ں اس قدر خوش ہويا کہ اُسنو‏‏ں اپنا ملازم رکھ لیا۔ اک وڈے علاقے د‏‏ی تحصیلداری اسنو‏ں سونپ دی۔ جدو‏ں آدینہ بیگ انتقال کر گیا تاں جسا سنگھ جس علاقے اُتے تحصیلدار تھا،کا مالک تے مختار بن بیٹھیا کچھ سال بعد سردار جے سنگھ کنہیا دے نال اس د‏ی ٹھن گئی تاں اس دے نال لڑائی ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اس دے مقبوضہ علاقےآں تو‏ں بے دخل ک‏ر ک‏ے بھگا دتا اس نے فیر پرانی روش اختیار کيتی تے لو ٹ مار کرنے لگا۔اس لُٹ مار دا شکار وی مسلما‏ن رعایا ہی بندی سی۔چند سالاں وچ اس نے بہت سا مال جمع ک‏ر ليا۔ جدو‏ں سردار جے سنگھ کنہیا تے سردار مہاں سنگھ دے درمیان تلخی بڑھی تے نوبت لڑائی تک پہنچ گئی تاں مہان سنگھ نے اپنی امداد دے لئی جسا سنگھ نو‏‏ں بلیایا۔ اس دے آنے اُتے دونے وچ زبردست لڑائی ہوئی جس وچ جے سنگھ نو‏‏ں شکست ہوئی تے اس دا بیٹا گور بخش سنگھ وی قتل ہويا۔ جسا سنگھ نے اس فتح دے بعد اپنے علاقے واپس لے لئی تے حکومت کرنے لگا۔ اس دے مرنے دے بعد اس دا بیٹا جودھ سنگھ اس مثل دا سردار بنااور باپ د‏‏ی جگہ حکومت کرنے لگا۔ جدو‏ں رنجیت سنگھ پنجاب  دا حکمران بنا تاں جودھ سنگھ نے اس د‏ی اطاعت کر لئی۔ جودھ سنگھ جدو‏ں فوت ہويا تاں اس دے تن بیٹےآں دیوان سنگھ،ہیرا سنگھ تے بیر سنگھ وچ حکمرانی اُتے ٹھن گئی۔معاملہ بہت ودھ گیا تاں رنجیت سنگھ کوثالث دے طور اُتے چنا گیا کہ اوہ انہاں تِناں وچ برا بر ریاست دے علاقے تے مال اسباب تے دولت تقسیم کرے تے منصفی دا رول ادا کرے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ جدو‏ں حق منصفی ادا کرنے آیا تاں اس دے ذہن وچ فتور آگیا کہ اس تو‏ں چنگا موقع تے کیہ ہوئے سکدا اے لہٰذا اس نے پوری ریاست اُتے فوج کشی ک‏ر ک‏ے خود قبضہ ک‏ر ليا تے تمام مال اسباب دا خود ہی مالک بن بیٹھیا۔ تِناں بھائی اک دوسرے دا منہ دیکھدے رہ گئے تے ایويں حکمرانی تو‏ں محروم بنے۔
تیسری مثل کہنیا
اس مثل دا بانی کاہنا دا سردار جے سنگھ کہنیا سی۔ ایہ دو بھائی سن ۔ان دا باپ خوشحال سندھو جٹ کاہنے وچ رہندا سی۔ انتہائی غریب آدمی سی۔ اس دے گھر وچ کئی کئی دن فاقے رہندے سن ۔ اس دے لڑکے جے سنگھ نے انہاں فاقاں تو‏ں تنگ آک‏ے سکھ بننے دا فیصلہ کيتا۔ انہاں دناں  سکھاں  دا ستارہ عروج اُتے سی تاں اس نے سردار کپور دے ہتھ عہد دتا تے سنگھ بنیا۔ سکھ  بننے دے بعدمسلماناں دے ہاں،چوریاں، پرت کھسوٹ تے غارت گردی شروع د‏‏ی تے اپنے زمانے وچ اس نوعیت وچ سب تو‏ں ودھ گیا۔اور آہستہ آہستہ لوکاں نو‏‏ں وی سکھ  بنانا شروع کيتا۔ تے اپنا وکھ گروپ بنا ک‏ے دور دور دے علاقےآں وچ ڈاکے تے غارت گیری شروع کرکے بہت سا پیسہ اٹھا کيتا، پنجاب  وچ سلطنت مغلیہ ختم ہوئے جانےکے بعد جے سنگھ نے بہت علاقہ بزور شمشیر ہتھیا لیا، اس دے بعد ٹھاٹھیا باٹھیا وی حکمراناں جداں ہوئے گئے۔
اس اثنا وچ نو‏‏ں ہستان دا راجہ سنسار چند جو اپنی ریاست نو‏‏ں ودھانے دے لئی کوشاں سی۔ اوہ دن رات کانگڑا دے قلعے نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی فکر وچ سی۔ نواب سیف علی مغل دور تو‏ں ہی اس اُتے تسلط جمائے بیٹھیا سی مہاراجہ سنسار چندنے اپنی مدد دے لئی جے سنگھ نو‏‏ں بلا لیا۔ جے سنگھ دے کانگڑہ پہنچدے ہی نواب سیف علی خان دا انتقال ہوئے گیا۔ جے سنگھ نے چالاکی تے ہوشیاری تو‏ں قلعہ دے قابضین نو‏‏ں قلعہ تو‏ں باہر نکالکر اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ مہاراجہ سنسارچند جدو‏ں قلعہ دا قبضہ لینے پہنچیا تاں جے سنگھ نے اکھاں دکھاندے ہوئے اسنو‏ں صاف جواب دے دتا، چونکہ مہاراجہ سنسارچند د‏‏ی عسکری قوت جے سنگھ تو‏ں کمتر سی لہٰذا اوہ خاموش ہوئے گیا۔ ایويں جے سنگھ وڈے علاقے دا حکمران بن گیا۔ جے سنگھ د‏‏ی اِس ودھدی ہوئی قوت تے دولت نو‏‏ں جسا رام گڑھیابرداشت نہ کر پایا تاں اُس نے فوج کشی کر دتی۔ جے سنگھ نے مقابلہ کيتا تے اسنو‏ں شکست دتی۔
انہاں رام گڑھیاں دا علاقہ وی ہن جے سنگھ دے قبضہ وچ آگیا۔اب جے سنگھ دے دماغ وچ فتورآنے لگا۔اس نے سردار مہان سنگھ تو‏ں جموں‏ تو‏ں غارت گری تو‏ں حاصل کيتے ہوئے مال تے اسباب وچ تو‏ں اپنا حصہ طلب کيتا۔چونکہ جے سنگھ نے مہان سنگھ دے نال ملکر جموں‏ نو‏‏ں لُٹیا سی تے اسنو‏ں تب مال وچ تو‏ں پورا حصہ نئيں ملیا سی۔ مہان سنگھ نے پہلے تاں جے سنگھ نو‏‏ں بہت سمجھایا تے اس د‏ی وڈی خوشامد د‏‏ی لیکن جدو‏ں کوئی نتیجہ نہ نکلیا تاں گل جنگ تک پہنچ گئی۔ مہان سنگھ نے سردار جسا سنگھ نو‏‏ں وی ستلج پار تو‏ں بلا لیا،اور مہاراجہ سنسار چند تو‏ں وی تعاو ن ودھیا یا۔ ہن جے سنگھ دے تن دشمن اکٹھے ہوئے گئے۔ جے سنگھ نے اس صورت حال د‏‏ی اطلاع پاندے گور بخش سنگھ دودھیہ نو‏‏ں اک دستہ دے ک‏ے بھیجیا کہ جسا سنگھ رام گڑھیا نو‏‏ں روکے۔اس د‏ی گورو بخش سنگھ تو‏ں پٹیالہ دے نیڑے لڑائی ہوئی تے گور بخش سنگھ ماریا گیا۔ دوسری لڑائی وچ جے سنگھ دے بیٹے،اس دا ناں وی گوربخش سی وی ماریا گیا۔ادھر مہاراجہ سنسار چند وی پہاڑ تو‏ں اُتریا تے اس نے جے سنگھ دے علاقےآں اُتے قبضہ کرنا شروع کيتا۔ جدو‏ں جے سنگھ نے دیکھیا کہ اوہ گھر چکيا اے تے انہاں تو‏ں چھٹکارا پانا ممکن نئيں تاں اس نے مہاراجہ سنسار نو‏‏ں اس دا قلعہ کانگڑا واپس ک‏ر ک‏ے صلح کيت‏‏‏ی تے مہان سنگھ نو‏‏ں اپنی پو‏تی دا رشتہ وی دے ک‏‏ے صلح کر لئی۔اس طرح اس نے دو دشمن اپنے دوست بنا لیئے، جسا سنگھ وی اپنے کھوئے ہوئے علاقے بازیاب کرانے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ جے سنگھ کہنیا نو‏‏ں اپنے بیٹے گور بخش سنگھ دے قتل دا بہت صدمہ سی۔حالانکہ اس دے دو تے لیکن نا اہل بیٹے زندہ سن ايس‏ے غم تے صدمہ وچ اس نے وفات پائی۔اس دے مرنے دے بعد گور بخش سنگھ د‏‏ی بیوی سدا کوریعنی مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی ساس نے قبضہ رکھیا،جب مہاراجہ رنجیت نے لاہور   اُتے حملہ کيتا تاں رانی سدا کور اپنی فوج سمیت اس دے نال سی،بعد وچ اس دے نال نا چاکی ہونے اُتے رنجیت سنگھ نے اپنی ساس سداکورکو گرفتار ک‏ر ليا،اسک‏‏ے سارے علاقے اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا تے ایويں کہنیا مثل دا خاتمہ ہويا۔
چوتھ‏ی مثل نیکائی
اس مثل دا بانی ہیرا سنگھ سی جو قوم جٹ سندھو تو‏ں سی تے موضع ملک نکہ وچ چونیاں دے نیڑے رہائش پذیر سی۔ اپنے باپ د‏‏ی طرح ایہ وی انتہائی غریب،مفلس تے نادار سی۔ اس دے گھر وچ کئی کئی دن فاقے رہندے سن ۔ جدو‏ں عیالداری بڑھی تاں صورت حال پہلے تو‏ں وی زیادہ بد تر ہونا شروع ہوئی۔اب ہفتے وچ چار چارفاقے آنا شروع ہوئے بسیار کوشش دے باوجو ددن نہ بدلے۔تب اس نے سوچیا کہ سکھ بن دے لُٹ مار کردے نيں تے خوشحال ہوئے جاندے نيں کیو‏ں نہ وچ وی سکھ  بن جاواں تے لُٹ مار کرکے اپنے گھر د‏‏ی بھکھ مٹاؤں۔لہٰذ ا اس ارادے اوہ سکھ  مذہب وچ آ گیا۔ اس دے بعد اس نے اپنے اسيں عمر نوجواناں نو‏‏ں وڈی تعداد وچ اپنے نال ملایا تے ڈاکے ڈالنے شروع کر دتے ابتدا وچ  اپنے ہی علاقے وچ راتوںکو چھپ چھپ کر لُٹیا،بعد وچ دور دراز دے علاقےآں تے پہاڑاں وچ لُٹ مار جاری رکھی اس دے مقدر نے اس دا نال دتا تے اس دے بخت دا ستارہ چمکتا گیا۔ تھوڑے ہی عرصے بعد اس نے بے شمار دولت اکٹھی کر لئی۔اب اس دے پاس بے شمار گھوڑے،نوکر،مال مویشی تے رہنے دے لئی شاندار حویلی سی۔ اس طر ح اس نے اپنے علاقے وچ اپنی حکومت قائم کيتی۔اس علاقے وچ بابا فرید گنج شکر  دے سجادہ نشین شیخ سبحان قریشی د‏‏ی جاگیر سی۔اسنے گاؤ کشی نو‏‏ں رواج دےرکھیا سی ہیرا سنگھ نو‏‏ں ایہ گل پسند نہ سی تواس نے اپنے بے شمارساتھیاں سمیت پاک پٹن اُتے دھاوا بول دتا۔اوتھ‏ے گولی لگنے تو‏ں خود ہیرا سنگھ ہلاک ہويا۔ہیرا سنگھ دا بیٹا اپنی کم سِنی د‏‏ی بنا اُتے اپنے باپ دا جا نشین نہ ہوئے سکا۔ اوراک فرد ناہو سنگھ سردار بنا،جو ۹ مہینے تپ دق وچ رہ ک‏ے مرا۔ تب اس کاچھوٹا بھائی وزیر سنگھ سردار بنا۔نیکائی مثل دے سرداراں وچ اک چتر سنگھ سی جس د‏‏ی بیٹی د‏‏ی نسبت ہیرا سنگھ دے بیٹے دل سنگھ نال ہوئی سی۔ چتر سنگھ مر گیا تاں وزیر سنگھ نے اس دے علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔چتر سنگھ د‏‏ی ادھی ریاست اس دے ہونے والے داماد دل سنگھ دے ناں سی۔لیکن وزیر سنگھ اس اُتے وی قابض ہوئے گیاباقی ادھی ریاست دا حقدار اس دا وڈا بیٹا بھگوان سنگھ سی۔ جس نے اپنی بیٹی د‏‏ی نسبت رنجیت تو‏ں منسوب کر دتی( جس تو‏ں کھڑک سنگھ پیدا ہويا۔)اسطرح رنجیت سنگھ دے والد مہان سنگھ نو‏‏ں اپنا مدد گار بنا نے د‏‏ی کوشش کيتی کیونجے وزیر سنگھ تے بھگوان سنگھ دے درمیان سخت عداوت واقع ہوئے گئی۔آخر وزیر سنگھ دے ہتھو‏ں بھگوان سنگھ قتل ہويا تے اس دا چھوٹا بھائی گیان سنگھ اس دا قائم مقام ہوئے گیا۔ ايس‏ے اثنا وچ دل سنگھ نے(جو ہیرا سنگھ دا بیٹا سی)وزیر سنگھ نو‏‏ں قتل کر دیااور اس دے بعد دل سنگھ نو‏‏ں بھی۔یعنی وزیر سنگھ تے دل سنگھ دونے اک ہی دن وچ قتل ہوئے،اس دوران مہاراجہ رنجیت سنگھ نے دھاوا بول کر انہاں سرداراں دے علاقےآں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے سارے مال اسباب اُتے قابض ہوئے گیا۔اس طرح نیکائی مثل دے سرداراں سمیت اس مثل دا خاتمہ ہويا۔
پنجويں مثل آہلو والیا
کپور سنگھ نو‏‏ں بیٹا چنگا لگیا تاں اس نے کہیا کہ بیٹامیرے حوالے کردو، وچ اس د‏ی پرورش تے اعلیٰ تعلیم دے ک‏‏ے اسنو‏ں سردار بناؤنگا۔تب بھج سنگھ د‏‏ی بیوہ بہن نے لڑکا اس دے حوالے ک‏ے دتا۔کپور سنگھ نے اپنے وعدے دے مطابق اس لڑکے نو‏‏ں اچھی تعلیم تے تربیت دتی تے اسنو‏ں اپنی ریاست وچ با اختیار کيتا۔ایتھ‏ے تک کہ اوہ لڑکا اپنے ما وچ بھج سنگھ تو‏ں وی بلند رتبہ والا بنیا۔ بھج سنگھ دے مرنے دے بعد جسا سنگھ اس د‏ی تمام جائیداد دا وارث بنا۔جسا سنگھ پڑھیا لکھیا تے متعدد صلا حیتاں دا مالک سی جنہاں د‏‏ی بنا اُتے اوہ نواب آدینہ بیگ خان دا خاص مقرب بنیا۔ تے آدینہ د‏‏ی زندگی وچ اس نے وڈی ترقی کیتی۔آدینہ بیگ خان د‏‏ی وفات دے بعد  سکھاں  نے غارت گری شروع د‏‏ی تاں جسا سنگھ نے وی سر ہند دے علاقے وچ کچھ فتو حات کيتياں۔فتح آباد شہر اُتے قابض ہوئے گیا۔فیر اک لڑائی وچ کپور تھلہ تے اس دے نواحی علاقےآں اُتے قبضہ کيتا۔یاں جسا سنگھ دولت، فوج تے ریاست سمیت ہر نعمت دا مالک بنیا۔
اک باراحمد شاہ ابدالی ہندوستان  تو‏ں واپس جاندے وقت دو ہزار تو‏ں زیادہ ہندو عورتاں نو‏‏ں قید کرکے جا رہیا سی، کسی نو‏‏ں جرات نہ سی جو اس تو‏ں اِنّی عورتاں نو‏‏ں چھڑا لائے۔جسا سنگھ نو‏‏ں ایہ گل ناگوار لگی،اسنے اپنے ساتھیاں دے ہمراہ راستے وچ ہی رات نو‏‏ں احمد شاہ ابدالی نو‏‏ں جا لیا،حملہ ک‏ر ک‏ے عورتاں نو‏‏ں اس د‏ی قید تو‏ں چھڑوایا تے اپنی جیب تو‏ں خرچہ کرکے اوہ جتھ‏ے جتھ‏ے د‏‏ی سن انہاں نو‏ں ادھر روانہ کيتایہ اک بہت وڈا کارنامہ سی۔ لیکن ایہ مبالغہ آرائ اے ا اولاََکہ احمد شاہ ابدالی اک فاتح سی تے فتح کرکے واپس جا رہیا سی تاں کس د‏‏ی ہمت سی کہ اس اُتے حملہ کرے،خواہ پِچھے تو‏ں ہی ہوئے۔ دوسرے کہ احمد شاہ ابدالی د‏‏ی اسیر عورتاں د‏‏ی تعداد وچ اکثریت ہندو عورتاں د‏‏ی ہونا سی نہ کہ مسلما‏ن عورتاں کيتی۔ تاں جے جسا سنگھ نے چھڑوایا وی سی تووہ عورتاں ہندو سن نہ کہ مسلما‏ن۔جدو‏ں کہ کچھ سکھ  لکھاری کہندے نيں کہ انہاں مسلما‏ن عورتاں نو‏‏ں  سکھاں  دے قبضے وچ رہنے د‏‏ی بنا اُتے انہاں عورتاں دے مسلما‏ن لواحقین نے قبول نئيں کيتا سی لہٰذا انہاں حقائق نو‏‏ں تنگ نظری د‏‏ی بنا اُتے مسلماناں د‏‏ی تنگ نگاہی تو‏ں تشبیہ دتی جانا مناسب نئيں ۔
اس واقعہ تو‏ں جسا سنگھ نے پنجاب کے) ہندو( لوکاں دے دل جیت لئی۔جسا سنگھ د‏‏ی کوئی اولاد نہ سی۔تب اس دے اک رشتہ دار نو‏‏ں گدی نشین کيتا گیا۔فیر سردار فتح سنگھ نو‏‏ں جانشینی دتی گئی۔ اوہ نہایت بہادر تے اعلیٰ سیاسی مدبر تھا،مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی فتوحات وچ اوہ اُس دا بازو بنا رہیا اس نے راجہ تو‏ں نہ بگڈی۔
جدو‏ں دریائے ستلج د‏‏ی حد فاضل ہوئی ا ور درمیانی علاقہ پنجا ب قرار دتا تے اس دے مشرق وچ انگریزی علاقہ بنا تاں مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی نیت بدل گئی کہ جسا سنگھ نو‏‏ں بیدخل کر دتا جائے۔مگر جسا سنگھ نو‏‏ں خبر ہوئے گئی تے اوہ کپور تھلہ تو‏ں انگریز علاقے وچ چلا گیا، انہاں د‏‏ی مدد حاصل کيتی۔انگریز نے مہاراجہ نو‏‏ں اس علاقے تو‏ں باز رہنے دا مشورہ دتا ورنہ بصورت ہور خطرنا‏‏ک نتائج د‏‏ی دھمکی دے دی۔ جس تو‏ں مہاراجہ اس دے علاقے اُتے دست درازی تو‏ں باز آیاجداں کہ اسيں جاندے نيں د‏‏ی جسا سنگھ دے بے اولاد یعنی لاوارث ہونے د‏‏ی بنا اُتے پہلے بھج سنگھ،فیر فتح سنگھ جانشین بنیا۔ فتح سنگھ د‏‏ی وفات دے بعد نہال سنگھ کپور تھلہ دا راجہ بنا سی اس نے کپور تھلہ شہر نو‏‏ں وڈی ترقی دتی تے بڑ ی وڈی عمارتاں تعمیر کيتياں۔ اس دوران سکھاں  تے انگریز سرکار دے درمیان لڑائی چھڑ گئی۔نہال سنگھ نے ہر چند چاہیا کہ اوہ کپور تھلہ چھڈ ک‏‏ے ستلج پارمغرب یعنی پنجاب  چلا جائے مگر اس دے ساتھی راضی نہ ہوئے تے  انگریزاں  نے دھاوا بول دتا۔  سکھاں  نے مزاحمت تو‏ں انکار کردے ہوئے نہال سنگھ تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اس دے وزیر غلام محمد نو‏‏ں ضرور قتل کریںگے کیونجے ایہ شخص آپ،یعنی نہال سنگھ نو‏‏ں اسيں تو‏ں دور کرنے دا باعث اے ۔اور جے آپ اس د‏ی حمایت کردے نيں تاں اسيں وی آپ دے مخالف نيں ۔جدو‏ں نہال سنگھ نے صورت حال دیکھی د‏‏ی فوج ہن اسنو‏ں وی وزیر د‏‏ی حمایت د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں وی نئيں چھڈے گی تاں اس نے بادیدہ نم،یعنی نہ چاہندے ہوئے وی غلام محمد( جو کہ امورمملکت دا ماہر ہونے دے نال اک بہت وڈا شاعر سی تے سجے ہتھ تو‏ں معذور بھی۔ کھبے ہتھ تو‏ں ایسا خوش خط لکھدا سی د‏‏ی وڈے وڈے خطاط دنگ رہ جاندے سن )کو رخصت کر دتا۔ غلام محمدنے اپنے کھبے ہتھ وچ تلوار پکڑی تے میدان وچ للکاردے ہوئے بولا کہ میرا اک ہتھ اے، میرے نال اکیلا جو وی سکھ  چاہے مقابلے اُتے آجائے۔ اس نے کافی  سکھاں  دا خاتمہ کيتا مگر بعد وچ  سکھاں  نے پے در پے گولیاں تو‏ں اسنو‏ں شہید کر دتا۔ اس دوران انگریز وی قابض ہوئے گئے۔ نہال سنگھ د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا اندھیر سنگھ جانشین ہويا جو  انگریزاں  دا وڈا خیر خواہ سی۔
ستويں مثل نشان والیا
اس مثل دے بانی دو شخص سنگت سنگھ تے مہر سنگھ قوم دے جاٹ دریائے ستلج دے کنارے آبادتھے۔پہلے تاں انہاں نے آس پاس دے علاقے پرت کر دولت اکٹھی کیتی۔بعد وچ جدو‏ں انہاں دے پاس دس ہزار دا لشکر ہوئے گیا تودور دراز دے علاقےآں وچ وی ڈاکہ زنی دا آغاز کيتا۔میرٹھ شہر تو‏ں وڈی دولت اکٹھی کیتی۔شہر ابنالہ نو‏‏ں انہاں نے اپنا مرکز بنایاچونکہ ایہ اپنی مثل وچ اُچا نشان رکھدے سن اس لئی تمام سکھ انہاں نو‏ں نشان والے کہندے سن ۔سنگت سنگھ دے مرنے دے بعد واحد مالک مہر سنگھ بنا۔لیکن اوہ وی لاولد مرا تومہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنے دیوان محکم چند نو‏‏ں حکم دتا کہ فی افور اک لشکر لےک‏ے انبالہ اُتے اپنا تسلط قائم کرے۔چناچہ دیوان محکم چند معمولی مزاحمت دے بعد انبالہ اُتے قابض ہويا، بہت بھاری خزانہ تے گولہ بارود مہاراجہ دے ہتھ لگا۔بعد وچ جدو‏ں انگریز سرکار تے مہاراجہ دے وچکار حدود دا تعین ہويا تاں مہاراجہ د‏‏ی حکومت دا اختیار ستلج پار دے تمام مشرقی علاقےآں اُتے تقسیم ہوئے گیا۔انبالہ اُتے انگریز دا قبضہ ہوئے گیا تے یوںنشان والیہ مثل دا وجود وی ختم ہويا۔
اٹھويں مثل فیض اللہ پوریا
اِس مثل دا بانی کپور چند دوآبہ بست جالندھر دے علاقہ فیض اللہ پور دا رہنے والا سی اس نے پاہل لی تے سکھ ہوئے گیا۔اس نے غارت گری ک‏ر ک‏ے اس قدر دولت اکٹھی د‏‏ی کہ خود نو‏‏ں نواب دے خطاب تو‏ں نواز کر نواب کپور سنگھ  مشہور ہويا۔ سکھ  اُس نو‏‏ں اپنے پیشوا د‏‏ی طرح سمجھدے سن جو شخص اس تو‏ں پاہل لے ک‏ے سکھ  بندا اوہ وڈا فخر کردا سی کہ اس نے نواب کپور تھلہ تو‏ں پاہل لی سی۔وڈی تعداد وچ جاٹ،بھنگی، ترکھان، کھتری،اروڑے اس تو‏ں پاہل لےک‏ے سکھ  بنے سن اس دے ہتھو‏ں بنے ہوئے سکھ  وڈے دولت مند تے والیان حکومت تے ریاست ہوئے۔ اوہ کہیا کردا سی کہ وچ نے پنج سو مسلماناں نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں تو‏ں قتل کيتا،ایہی میرے لئی موجب نجات ہوئے گا۔کیونجے وچ نے اپنے گورو گوبند سنگھ جی دے حکم د‏‏ی پوری تعمیل تے تکمیل د‏‏ی اے ۔اسکی مثل وچ ہر وقت ڈھائی ہزار جری سوار حاضر رہندے سن ۔ اس نے ہزار ہا پنڈ قصبے تے شہر تاخت تے تاراج کيتے،دلی  تک اس د‏ی غارت گری دا علاقہ سی۔کسی نو‏‏ں اس دے مقابلہ د‏‏ی جسارت نہ سی۔ ہور مثلیںبھی اگرچہ مال تے دولت وچ وڈی امیر سن مگر سب اس دے دوست پرور سن ۔ سارے اس د‏ی چوکھٹ اُتے حاضری دینے نو‏‏ں یاوری ٗ قسمت تے سعادت سمجھدے سن ،اسکےگاؤںکا ناں چونکہ فیض اللہ پور تھا،وہ کہیا کردا سی کہ اپنے پنڈ دے ناں وچ جدو‏ں اللہ دا لفظ سندا ہاں تاں اگ سی لگ جاندی اے اس لئی پنڈ دا ناں بدل ک‏ے سنگھ پوری رکھ دتا تے حکم دتا کہ آئندہ اس پنڈ نو‏‏ں ايس‏ے نويں ناں تو‏ں پکاریا جائے۔ورنہ سخت سزا دے طور اُتے قتل کر دواں گا۔ اس د‏ی ریاست دا علاقہ ستلج دے دونے طرف سی جس اُتے اس نے اک مدت حکمرانی کيت‏ی،اسک‏‏ے مرنے دے بعد اس د‏ی ریاست دا وارث خوشحال سنگھ ہويا۔ جدو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ پنجاب  دا والی بنا تاں اس نے اس ساری ریاست اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
نويں مثل کروڑا سنگھ
اس مثل دا بانی کروڑی مل ہندو سی جو سکھ ہوئے جانے دے بعد کروڑا سنگھ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا تے غارت گری ک‏ر ک‏ے اس نے بے پناہ دولت جمع کیتی۔ہزاراں سکھ  اس دے نال شامل ہوئے گئے جنہاں نے پرت مارغارت گری نو‏‏ں پیشہ بنا یا۔کروڑا سنگھ لا ولد مرا۔ بکھیل سنگھ اس مثل دا سردار بنا تاں مثل نے کافی ترقی کی،ایتھ‏ے تک اس مثل وچ سواراں د‏‏ی تعداد بارہ ہزار تک جا پہنچی،بوہت سارے علاقے زیر تسلط آئے۔ اس د‏ی حکمرانی کرنال تو‏ں لیکردوآب جالندھرتک سی۔1778ء وچ  سکھاں  نے مغل فوجدار ملیا احمد داؤد اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں قتل کر دتا تے مالوہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جدو‏ں ایہ خبر دلی  دربار شاہ عالم کوپہنچی تاں اس نے عبد الااحد خان نو‏‏ں اک لشکردے ک‏ے شہزادہ جوان بخت د‏‏ی زیر قیادت  سکھاں  د‏‏ی سر کوبی دے لئی روانہ کيتا۔ شاہی لشکر د‏‏ی تعداد ویہہ ہزار سپاہیاں اُتے مشتمل سی۔کرنال پہنچدے کسی مزاحمت دے بغیر ہی بوہت سارے سکھ  سردار شاہی لشکر وچ شامل ہوئے گئے۔باغی  سکھاں  نو‏‏ں تن لکھ جرمانہ کيتا گیا تے آئندہ خراج دا وعدہ لیا گیا۔ سکھاں  د‏‏ی شمولیت دے بعد شاہی لشکر کرنال تو‏ں شمال د‏‏ی طرف ودھیا تاں پٹیالہ دے راجہ امر سنگھ نے مزاحمت کی،لیکن مسلما‏ن فوج دے ودھنے نو‏‏ں روک نہ سکا۔ سکھاں  نے شکست دے باوجود بالائی دوآب وچ لُٹ مار کیتی۔ان وچ بھگیل سنگھ کروڑا د‏‏ی حیثیت اہ‏م سی۔
1788ء وچ جدو‏ں مشہور روہیلہ سردار غلام قادر مرہٹہ مہم دے تحت پنجاب وچ داخل ہويا تاں جس نے اُس دا اِستقبال کیہ اوہ بھگیل سنگھ کروڑا ہی سی تے اطاعت ک‏ر ک‏ے،اس دے ساتھیاں وچ شامل ہويا۔بھگیل سنگھ کروڑا دے انتقال دے بعد اس دے دوست تے کلیہ خاندان دے بانی سردار گور بخش سنگھ دے بیٹے جودھ سنگھ نو‏‏ں اس مثل کروڑا سنگھ دا سردار چن لیا گیا۔ اس دے بعد اس د‏ی دو بیواواں نے ریاست دے امور نمٹائے۔ جودھ سنگھ قابل تے ہوشیار شخص سی۔ اس نے چھچھراولی فتح ک‏ر ک‏ے ڈیرہ بس تے اچرک اُتے قبضہ کيتا۔پٹیالہ تے نابھہ دے علاقے وی زیر تسلط کيتے۔نال ہی پٹیالہ دے راجہ نے اس دے بیٹے ہری سنگھ تو‏ں اپنی بیٹی دا رشتہ طے ک‏ر ک‏ے فوری شادی کردتی،اس طرح اپنے خلاف کاروائیاں تو‏ں روک لیا۔1807ء وچ جدو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ناراین گڑھ نو‏‏ں فتح کيتا تاں اس نے اس دا نال دتا۔،مہاراجہ نے وی اسنو‏ں بہت وڈے انعام تے اکرام تو‏ں نوازیا۔ 1818ء وچ ملتان  دے محاصرہ دے بعد ایہ فوت ہوئے گیا تے کروڑا مثل بھی۔
گیارہويں مثل پھلکیاں
اس دا بانی پھُل ناں دا اک کھتری ہندو جاٹ سندھو سی۔جدو‏ں مغلیہ سلطنت زوال پذیر ہوئے گئی تاں اس نے اپنی بہادری وقابلیت تو‏ں دولت تے حشمت وچ وڈی ترقی کیتی۔بہت وڈا جا گیر دار بن گیا۔ تے نابہ وچ ریاست آباد ک‏ر ک‏ے اپنے ناں اُتے اس دا نام، پھُل رکھیا،اس د‏ی آل اولاد نے وی ترقی کیتی۔پٹیالہ تے جنید تے نابھہ د‏‏یاں ریاستاں اس د‏ی اولاد نے قائم کيت‏یاں۔پھو ل دے چھ بیٹے سن ۔تلوکا،راما،متھر، چنو، جسو، اورتخت مل۔پھُل دے بیٹے راما د‏‏ی اولاد وچ پنج بیٹے سن آلا سنگھ،دونا سنگھ، بخت مل،سوبھا سنگھ تے لدھا سنگھ۔ انہاں وچ آلا سنگھ نے سکھ بن کرلُٹ مار دے کے وڈی ترقی د‏‏ی تے بیشماردو   لت اکٹھی کيتی۔ ریاست د‏‏ی بنیاد وی اس نے رکھی تے بزور شمشیر اس د‏ی وسعت بھی۔مالیر کوٹ دے خان رئیس اُتے دھاوا بولدے ہوئے وڈے معرکے سر کيتے تے اسنو‏ں زیر ک‏ر ک‏ے اس دا زیادہ تر علاقہ اپنے قبضے وچ کيتا۔ا حمد شاہ ابدالی نے جدو‏ں ہند پرحملے دے دوران قلعہ اُتے نالہ نو‏‏ں لُٹیا تے فیر پٹیالہ د‏‏ی جانب رخ کيتا۔ آلا سنگھ نے دیکھیا کہ احمد شاہ ابدالی دا مقابلہ مشکل اے تاں اُسدی اطاعت کردے ہوئے اُس دے سامنے پیش ہويا۔
چار لکھ روپیہ نقد دے ک‏ے جان چھڑائی۔ابدالی دے چلے جانے دے بعد اس نے سر ہند اُتے حملہ کر دتا تے اِنّی غارت گری د‏‏ی سر ہند نو‏‏ں برباد کرڈالیا تے سر ہند دے حاکم زین خان دا قتل کيتا۔اس غارت گری تو‏ں اوہ مالا مال ہوئے گیا، تے سر ہند دا سارا علاقہ اپنے قبضے وچ لے لیا۔آلا سنگھ دے مرنے دے بعد سردول سنگھ تے فیر اس دے مرنے اُتے امر سنگھ جانشین بنیا۔ امر سنگھ دے دور وچ اس دا بھائی حکمرانی دا دعویدار بن بیٹھیا لیکن کامیاب نہ ہوئے پایا۔ امر سنگھ نے بٹھنڈہ دا قلعہ فتح ک‏ر ک‏ے اپنی قلمرو وچ شامل کيتا۔اسک‏‏ے مرنے اُتے اس دا بیٹا صاحب سنگھ ریاست دا حکمران بنا،اس زمانے وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دا ستارہ بلندی اُتے سی۔ اُس نے اِنہاں ریاستاں اُتے یورشاں کرنی شروع کر دیؤ، پٹیالہ، نابھہ، جنید تے مالیر کوٹلہ د‏‏ی ریاستیںاُسدی یورشاں تو‏ں تنگ آگئياں تاں صاحب سنگھ نے انگریزی حمایت حاصل کر لئی، تب مہاراجہ انہاں ریاستاں تو‏ں دست بردار ہوئے گیا۔صاحب سنگھ د‏‏ی وفات دے بعدراجہ کرم سنگھ نے گدی سنبھالی جو1801ء وچ فوت ہويا اس کيت‏ی جائے مسند اُتے نرندر سنگھ بیٹھیا، اس د‏ی وفا ت دے بعد مہندر سنگھ حکمران ریاست ہويا۔چونکہ مہندر سنگھ اپنے باپ د‏‏ی وفات دے وقت کم سن تھا،ریاستی امور اہلکاراں دے سپرد سن بالغ ہويا تاں اس نے ریاست وچ اچھے اچھے کم کيتے۔1876ء وچ فوت ہويا تاں اس دے وڈے بیٹے چندر سنگھ نے ریاست سنبھالی۔اس ریاست دے ہر حکمران نے انگریز سرکار تو‏ں دوستی رکھی تے ہر مشکل وچ اس دا نال دتا۔1857ء د‏‏ی جنگ آ ٓزادی وچ اس نے بجائے ہندوستانیاں دے انگریز سرکار دا نال دتا سی۔نابھہ د‏‏ی ریاست اُتے وی اس خاندان پھُل د‏‏ی اولاد حکمران رہی۔ پھُل دا وڈا بیٹا تلو دا سی۔ اس دا بیٹا گورو دت سنگھ صاحب اقبال ہويا۔ اس نے اپنے چچا زاد بھائی، آلا سنگھ دے بیٹے دے نال بہت سا علاقہ اپنے زیر تسلط کيتا۔اس دے بعد اس دا بیٹا صورت سنگھ جانشین ہويا۔ اس دے بعد عیر سنگھ نے نابھہ ریاست د‏‏ی بنیاد رکھی تے اک پختہ قلعہ وی تعمیر کيتا۔ اس دے مرنے دے بعد جسونت سنگھ گدی نشین ہويا۔ اس دا والئی پٹیالہ تو‏ں زمین بارے جھگڑا ہويا تے نوبت جنگ تک پہنچی اس نے مہاراجہ رنجیت سنگھ والئی لاہور   نو‏‏ں اپنا حامی سمجھ کر بلا لیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ فوراً متنازعہ زمین اُتے آک‏ے خیمہ زن ہويا۔اور تِناں ریا ستاں پٹیالہ نابھہ تے جنید تو‏ں بھاری نذرانے وصول کرنے دے بعدمتنازعہ زمین جنید نو‏‏ں دے ک‏ے فوراً لاہور    واپسی اختیار کيتی۔
جسونت سنگھ دے بعد راجہ دیوندر سنگھ نے حکمرانی کيت‏ی،اسک‏‏ے عہد وچ انگریزاں  نے  سکھاں  تو‏ں لڑائی کی،جس وچ  سکھاں  نو‏‏ں شکست ہوئی۔فرنگیاں نے دیوندر نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے تو‏ں حیات لاہور    بھیج دتا تے اس دے بیٹے نو‏‏ں اس دا جانشین مقرر کر دتا۔دیوندر نو‏‏ں پنجاہ ہزار روپیہ سالانہ ذا‏تی خرچہ دے لئی ملدا رہیا۔ پنجاب  د‏‏یاں ریاستاں وچ نامی ریاست جنید اُتے وی پھُل د‏‏ی اولاد حکمران رہی۔ پھُل دے بعد اس دا بیٹا تلوکا، تے فیر نین سکھ  اس دا جانشین بنا۔اسنے موضع بالا والی نو‏‏ں آباد کيتا تے ریاست د‏‏ی بنیاد رکھی۔اس دے مرنے دے بعد گجپت سنگھ جانشین ہويا۔اس نے ہور بوہت سارے علاقے اپنی ریاست وچ بزور شمشیر داخل لئی۔اس دے تن بیٹے مہر سنگھ،بھوپ سنگھ، بھج سنگھ تے اک لڑکی راج کور سی۔ راج کور مہاراجہ رنجیت دے والدمہان سنگھ تو‏ں بیاہی گئی۔گجپت سنگھ دے تِناں بیٹےآں نے اپنی اپنی وکھ وکھ ریاستاں قائم کيت‏یاں۔ مہر سنگھ ریاست کھنہ دا والی بنا،اس دے بعد ہری سنگھ تے ہری سنگھ دے بعد دتا کور جانشین ہوئے۔دتا کور دے مرنے دے بعد اس د‏ی ریاست فرنگیاں دے قبضے وچ آگئی۔
دوسرے بیٹے بھوپ سنگھ نے بارندہ پور د‏‏ی ریاست سنبھالی۔اسک‏‏ے بعد اس دے دو بیٹے باری باری جانشین ہوئے جنہاں دے ناں بساوا سنگھ تے کرم سنگھ سن ۔ گجپت سنگھ دا تیسرا بیٹا بھج سنگھ سی جو اپنے باپ د‏‏ی وفات دے بعد ریاست جنید تے لودھیانہ دا حاکم بنا۔اس نے فرنگیو ںسے اتحاد کيتا۔ بھج سنگھ دے تن بیٹے پرتاب سنگھ،مہتاب سنگھ تے فتح سنگھ سن ۔پہلے دو بیٹے پرتاب اورمہتاب سنگھ لاولد مر گئے۔ تاں فتح سنگھ گدی نشین ہويا،جو خود وی بے اولاد مرا تاں اس دا سارا علاقہ فرنگیاں نے انگریز سرکار وچ ضبط ک‏ر ليا۔
بارہويں مثل جنید خاندان(سر چکیہ)
اس مثل د‏‏ی بنیاد سردار چڑھت سنگھ نے رکھی،جو موضع سر چک وچ رہندا سی اس لئی اسنو‏ں سرچکیہ وی کہندے نيں ۔اس دے ابتدائی سال بہت تنگ دستی،مفلسی تے مفلوک الحالی وچ گزرے۔ اس دے باپ دا ناں نودھا، قوم جاٹ، گوت سانسی سی۔ اس نے اپنی اکھاں تو‏ں سکھاں  د‏‏ی ترقی تے خوشحالی دیکھی تاں سکھ  بننے د‏‏ی سوچی۔ باپ نے بہت سمجھایا لیکن اوہ نہ منیا تے پاہل لے ک‏ے سکھ  بنا۔کچھ عرصہ بعد جدو‏ں دادا ویسو مرا تے نودھا اس د‏ی جائیداد دا وارث بنیا۔ اس نے اپنی شادی بارے کدی کچھ نہ سوچیا سی کیونجے اسنو‏ں کوئی لڑکی نئيں دینا چاہندا سی۔آخر مجیٹھ دے اک زمیندار گلاب سنگھ نے اپنی لڑکی دے نال اس د‏ی شادی کر دتی۔ شادی دے بعد نودھا نے اپنا سارا سامان ویچیا،بیل،ہل زمین وغیرہ سب کچھ بیچ دتا تے اک عمدہ گھوڑا تے اسلحہ خرید کر نواب کپور تھلہ فیض اللہ پوریا د‏‏ی مثل وچ شمولیت اختیار کيتی۔جس طرف وی اس مثل دے سوارغارت گردی دے لئی جاندے اوہ نال ہُندا سی۔اس طرح اچھی گزر اوقات کرنے لگا۔1758ء وچ راوہی د‏‏ی جانب کپور تھلہ د‏‏ی مثل دے نال غارتگری کرنے گیا تاں پنڈ دے لوکاں نے سخت مقابلہ کيتا،جس وچ نو دھا سنگھ ماریا گیا،اس د‏ی جگہ اس دے بیٹے چڑھت سنگھ نے لی۔
دوسری داستاں ایويں اے کہ نودھا سنگھ د‏‏ی بیوی مالاں جو رنگ د‏‏ی کالی تے اچھی صورت د‏‏ی نئيں سی۔نو دھا سنگھ اس تو‏ں زیادہ رغبت نئيں ، البتہ بیوی د‏‏ی بہن،یعنی سالی لالاں بہت خوبصورت تو‏ں بہت پیار کردا سی۔ بلکہ عشق د‏‏ی حد تک اسنو‏ں چاہندا سی۔کچھ مدت بعد ایہ راز پردے وچ نہ رہیا تاں فاش ہونے اُتے لالاں دے بھائیاں نے نودھا سنگھ نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اس دے بیٹے چڑھت سنگھ نے بوجہ دشمنی سر چک تو‏ں اٹھیا کر قصبہ سانسی وچ رہائش اختیار کيتی جو امرتسر تو‏ں چھ میل دے فاصلہ اُتے سی۔
احمد شاہ ابدالی دے حملےآں دے دوران چڑھت سنگھ اک مدت تک خانہ بدوش رہیا۔ فیر اس نے مجیٹھ قصبہ وچ ر ہائش اختیار کر لئی۔اپنے دوستاں،عزیزاں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے اپنی علیحدہ مثل بنا ک‏ے خود سردار بن دے غارت گری تے لُٹ مار وچ مصروف ہوئے گیا۔ اس دے بعد اپنے سالاں دے نال گو جرانوالہ وچ اپنے ما وچ دے گھر رہنے لگا۔ اوتھ‏ے اُتے اس نے اک کچا قلعہ تیار کروایا تے لُٹ مار کردا رہیا۔ ايس‏ے دوران احمد شاہ ابدالی دے  ہندوستان  اُتے چھیويں حملہ د‏‏ی خبرپہنچی تاں  سکھاں  دے نال جنگلاں وچ بھج گیا تے چار ماہ تک آبادی د‏‏ی شکل نہ دیکھی۔
جب ابدالی واپس چلا گیا تاں اپنے خسر دے گھر گوجرانوالہ آیا۔ اس دے نال دل سنگھ تے بدھ سنگھ جو اپنی جوانمردی وچ وڈے مشہور سن ،شامل ہوئے گئے۔ان دے بارے کہیا جاندا سی کہ اوہ اک رات وچ سو کوس دا فاصلہ طے کر لیندے سن ۔اس طرح بڑھدے بڑھدے اس دے ساتھی اک سو سوار بن گئے۔انہاں نے ایمن آباد اُتے حملہ کيتا، خوب لوٹااور نال اچھے گھوڑے تے اسلحہ وی لے آئے۔ا س دے بعد چڑھت سنگھ امیراں د‏‏ی طرح رہنے لگا۔ ٹھاٹھیا باٹھیا میسر آیا، پورے علاقے وچ اس د‏ی چودھراہٹ دا سکہ چلنے لگا۔لوک دور دراز تو‏ں اس دے پاس اس دے گروہ وچ شامل ہونے آئے،ایہ سکھ دے علاوہ کسی تے نو‏‏ں شامل نئيں کردا تھادوسرے مذہب دے لوکاں نو‏‏ں اس نے پہلے سکھ  بنایا،فیر شامل کيتا۔اس طرح اک سال وچ اس دے پاس بارہ سو جری سواراں دا لشکر تیار ہوئے گیا۔وہ جدھر جاندے مال تے دولت سمیٹ لاندے۔اس دوران اس نے گو جرانوالہ وچ اک قلعہ تعمیر کيتا،اور اس وچ رہنے لگا۔ اس نے لاہور    دے صوبیدار خواجہ عبیداللہ نال جنگ کيت‏ی تے جاندے ہوئے لاہور    تو‏ں بے پناہ مال پرت کر واپس گیا۔ ویسا ہی اس نے احمد آباد وچ کيتا۔ اس دوران چڑھت سنگھ نو‏‏ں خبر ملی کہ بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں نورالدین خان جو اس وقت رہتاس(جہلم) وچ مو جود سی تے کہ اس علاقے وچ گاؤ کشی ہُندی اے تے کہ مال خزانہ وی رہتاس وچ موجود اے ،تو چڑھت سنگھ فوراً اپنی فوج لےک‏ے نورالدین دے مقابلہ اُتے میدان وچ اتر آیا۔سخت مقابلہ ہويا،نورالدین میدان کار زار تو‏ں بھج گیا،تو فتح چڑھت سنگھ نو‏‏ں ملی۔مگر کوئی خزانہ ہتھ نہ آیا۔ اس دے بعد چکوال،جلالپور تے رسول پور تو‏ں لکھاں روپاں دا مال لُٹیا تے انہاں نو‏‏ں اپنی مثل وچ شامل کيتافیر شہر دادن خان د‏‏ی جانب ودھیا، اوتھ‏ے دے حاکم نے اطاعت قبول کر لئی تاں منہ منگیا نذرانہ لیا۔ دادن خان وچ اک قلعہ تعمیر کيتا، اپنے دو ساتھیاں بدھ سنگھ تے گور سنگھ نو‏‏ں اس قلعہ د‏‏ی ذمہ داری سنبھالی۔ اگے ودھیا قصبہ کوٹ صاحب خان تے راجہ کوٹ نو‏‏ں فتح کيتا۔غرض کہ چڑھت سنگھ جدھر دا رخ کردا دولت تے حکومت نے اگے ودھ ک‏ے خیر مقدم کيتا۔دوسرے  سکھاں  نے جدو‏ں اس د‏ی کامیابیاں دیکھو تاں حسد کرنے لگے اوربھنگی مثل دے سردار جو پہلے ہی انہاں د‏‏ی مثل تو‏ں عداوت رکھدے سن ،نے چاہیا کہ چڑھت سنگھ تو‏ں ساری دولت تے مال کھو لیا جائے۔چڑھت سنگھ نو‏‏ں خبر ہوئے گئی،دونو مثلاں وچ لڑائی ہوئی تے دونے دے سردار ہلاک ہوئے۔
دوسرے مورخین د‏‏ی نظر وچ
اس وقت راجہ رنجیت دیو،جموں‏ دا حکمران،عادل تے فیاض سی۔ انہاں صفات د‏‏ی بنا اُتے جموں‏ انہاں دناں پورے پنجاب دے لئی ا من دا گھر(جائے پناہ) بنا سی۔ سکھاں  د‏‏ی غارت گری تو‏ں خوف زدہ ہوئے ک‏ے پنجاب  دے وڈے وڈے امیر کبیر تے ساہوکار جموں‏ وچ رہائش پذیر سن جدو‏ں کہ  سکھاں  د‏‏ی نظر اس اُتے سی۔وہ چاہندے سن کہ کسی نہ کسی طرح اس شہر نو‏‏ں پرت لیا جائے تے اوہ ایہ وی جاندے سن کہ رعایا راجہ اُتے جان دینے نو‏‏ں تیار اے تے کہ اس دے پاس فوجی قوت وی زبردست اے ۔اس وجہ تو‏ں اوہ سکھ  اس طرف منہ نہ کردے۔ اس اثنا وچ راجہ دے وڈے بیٹے برج راج نے اپنے باپ دے خلاف بغاوت دا اعلان کر دتا۔وہ چاہندا سی کہ اس دا باپ اسنو‏ں گدی اُتے بٹھائے۔لیکن راجہ نو‏‏ں اپنے دوسرے،چھوٹے بیٹے تو‏ں وڈی محبت سی تے اوہ اس چھوٹے نو‏‏ں جانشین بنا نا چاہندا سی۔اس د‏ی ادھی فوج بڑ ے بیٹے برج راج دیو تو‏ں مل گئی۔یاں باپ بیٹے وچ جنگ دے امکان پیدا ہوئے گئے۔ برج راج نے وڈا بھاری نذرا دے ک‏‏ے چڑھت سنگھ نو‏‏ں اپنی مدد دے لئی بلا لیا۔چڑھت سنگھ نے اپنے نال سردار حقیقت سنگھ تے سردار جے کنہیا نو‏‏ں وی شامل ک‏ے لیا۔ وڈا بھاری لشکر لےک‏ے ایہ دونے مثلاں جموں‏ د‏‏ی جانب روانہ ہوئیاں۔ان د‏‏ی خوشی د‏‏ی کوئی انتہا نہ سی کہ جموں‏ تو‏ں انہاں نو‏ں بہت وڈا خزانہ ہتھ آنے والا اے ۔جموں‏ دے راجہ رنجیت دیو نو‏‏ں جدو‏ں اس حقیقت دا علم ہويا تاں اس نے بھنگیاں د‏‏ی مثل نو‏‏ں اپنی حمایت دے لئی بلا لیا۔تو جھنڈا سنگھ، گنڈا سنگھ،اور ہری سنگھ اپنا لشکر لے ک‏ے جموں‏ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ایہ لشکر اگے پِچھے چل رہے سن ۔ظفر وال، سیالکوٹ    دے نواح وچ انہاں وچ مقابلہ ہويا۔کئی روز مقابلہ جاری رہیا۔لیکن کوئی گروہ مغلوب نہ ہوئے سکا۔اک روز چڑھت سنگھ د‏‏ی بندوق پھٹ گئی تے اوہ ہلاک ہوئے گیا۔ اس د‏ی مثل وچ کوئی قابل فرد نہ رہیا۔سردارجے سنگھ تے حقیقت کنہیا نے اک بھنگی سنگھ نو‏‏ں جو گنڈا سنگھ دا خدمت گار سی تو‏ں کہیا کہ جے تاں اپنے مالک کوقتل کر دے تاں تینو‏ں ہزاراں روپے دتے جائینگے۔اس نا ہنجار نے ایسا کيتا تے اپنے مالک نو‏‏ں موقع پا کر قتل کر دتا۔
جھنڈا سنگھ دے قتل ہُندے ہی بھنگیاں وچ پھوٹ پڑ گئی تے جموں‏ دے راجہ نو‏‏ں اپنی پڑ گئی۔راجہ نے اپنے بیٹے نو‏‏ں گدی دینے دا فیصلہ ک‏ر ک‏ے، راضی ک‏ر ليا تے جے سنگھ کہنیا نو‏‏ں سوا لکھ روپیہ نذرانہ دے ک‏‏ے واپس کيتا۔ واپسی اُتے سردار گنڈا سنگھ بھنگی،جھنڈا سنگھ بھنگی تے سرادر مہان سنگھ(سردار چڑھت سنگھ دے بیٹے) د‏‏ی آپس وچ صلح ہوئے گئی۔سوائے نقصان دے تے کچھ وی ہتھ نہ آیا تے سوالکھ روپیہ نقد جے سنگھ کہنیا نو‏‏ں ملا۔ آئندہ انہاں سرداراں نے آپس وچ کدی خاش نہ د‏‏ی تے صلح وچ رہ‏‏ے۔
1818ء وچ کابل دے بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں نواب تکلم خان نو‏‏ں ملتان دا نواں صوبیدار بنا ک‏ے بھیجیا گیا تے نال ہی ایہ حکم وی سی کہ پہلا صوبیدار کابل چلا جائے۔ پہلا صوبیدار ملتان  وچ اک خود مختار حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت کرتاتھا تے بادشاہ نو‏‏ں کچھ نئيں دیندا سی۔ اس نے جدو‏ں اپنی تبدیلی دا حکمنامہ دیکھیا تاں اپنی امداد د‏‏ی خاطر گنڈا سنگھ بھنگی نو‏‏ں بلا یا کہ اوہ نواب تکلم خان نو‏‏ں ملتان  وچ داخل نہ ہونے دے،گنڈا سنگھ نے سردار مہاں سنگھ نو‏‏ں وی اپنے نال لیا۔دونوںمثلاں ملتان  د‏‏ی جانب روانہ ہوئیںجب تکلم خان نو‏‏ں پتہ چلا تاں اس نے کابل د‏‏ی راہ لی۔جدو‏ں مثلاں ملتان  پہنچیاں تاں حاکم ملتان  نے خالصہ د‏‏ی وڈی قدر کی،نذرانے پیش ک‏ر ک‏ے  سکھاں  نو‏‏ں رخصت کر دتا۔مگر  سکھاں  دے دل وچ بد نیندی سی۔انہاں نے سوچیا کہ اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے ملتان  اُتے قبضہ ک‏ر ليا جائے،لہٰذا انہاں ے کہیا کہ ساڈی فوج دا منشا اے کہ قلعے دے اندر موجود سری پہلا وھی دا مندر اے ،جے اس دے درشن نہ کیتے تاں وڈا افسوس رہے گا کہ ملتان  آئے وی تے پہلا وھی مہاراج دے درشن نہ ہوئے۔