cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جٹ
جٹاں دیاں گوتاں
جٹّ سکھاں نوں سکھ دھرم دی ریڑ دی ہڈی کیہا جاندا اے۔ سکھ دھرم وچ جٹاں دی گنتی سبھ توں جادا اے۔ جٹاں دے مول بارے ودوان اتے اتہاس- کار اک مت نہیں ہن۔ میجر ٹوڈ اتے جنرل کنگھم ورگے کھوجی ایہناں نوں انڈوستھیئن نسل دے لوکاں وچوں مندے ہن۔ اوہناں مطابق ایہہ لوک عیسیٰ توں لگبھگ اک سو سال پہلاں منڈ قبیلے نال سندھ راہیں پنجاب وچ داخل ہوئے اتے اس توں بعد سارے بھارت وچ پسردے گئے۔ ایہناں دا پچھوکڑ راجپوتاں نال جا جڑدا اے۔ کئی ایہناں نوں راجپوتاں وچوں نکلیا مندے ہن۔ جیسلمیر، مارواڑ نال کئی جٹّ ذاتاں دا تعلق اے۔ اتھوں ہی ایہہ اٹھ کے پنجاب وچ آئے اتے کھیتی باڑی دے کم وچ رجھ گئے۔ ایہناں دی بہادری اتے دلیری دب جہی گئی کیونکہ ایہناں نوں طاقت-مظاہرہ دا موقہ ہی نا ملیا۔ خالصے دی سرجنا نال ایہناں دے دبے ہوئے گناں نوں ابھرن دا موقع ملیا۔ بندہ بہادر توں بعد دل خالصہ اتے سکھ مسلاں دے دور وچ ایہناں نے وڈی گنتی وچ امرت پان کر کے جو بہادری دا پرچی دتا، اوہ اتہاس مشہور اے۔ جٹّ جماندرو سپاہی اے، پر کھیتی دے کتے وچ وی اس دا کوئی مقابلہ نہیں۔ پنجاب دے جٹّ ججھارو، دلیر ، آکڑکھانہ، عزت لئی مر مٹن والے ، منہ-پھٹ اتے شوخ سبھا والے ہن۔ کہی ہوئی گل اتے مر مٹنا جٹّ دا دھرم اے۔ ‘جٹّ’ اصل معنےآں وچ ‘مرد ’ اے اتے اس دی مردانگی اس نوں ہورناں فرقیاں تے دھرماں والیاں توں نکھیڑدی اے۔ جٹّ کسے نوں مارن تونڈردے نہیں 2015 دی پولیس کاروائی مطابق گوتاں دے حساب نال 83% قتل کیس جٹاں تے ہن۔ سیانے کہندے ہن جٹّ ویر کماؤنا ستّ پیڑیاں تک رکھدے ہن۔ مر جاندے نے پر وار کماؤنا نہی بھلدے ۔ تانہی کہندے ہن جٹّ تے اٹھدا وار بڑا خطرناک ہندا اے ۔ لوک تانہی جٹّ نال ویر رکھن توں ڈردے ہن۔ ، زمین اتے پانی نوں ہتھیاؤن جاں راکھی کرن لئی کیتے گئے تشدد نوں اوہ جائز سمجھدے ہن۔ جٹّ فوج اتے پولیس وچ سیوا کرنا چنگا سمجھدے ہن۔ اسے کرکے جٹّ نوں دیس دا راکھا ، انداتا اتے انکھیلا شبداں نال وششٹ کیتا جاندا اے۔ چنگی خوراک کرکے ایہہ جسامت دے تکڑے ہندے ہن۔ شراب دی ورتوں کرنو سنکوچ نہیں کردے ، سگوں نسنگ پیندے ہن۔ عیاشی ول اک دم جھک جاندے ہن۔ دل خالصہ دے یگ وچ ایہہ بہت زیادہ دھرمی سن ، پر جیوں ہی سرداریاں ملیاں، عیاشی ول ودھدے گئے اتے اپنے آچرن توں اتنے اکھڑے کہ راج ہی گنوا بیٹھے۔ پر جدوں قوم اتے سنکٹ بندا اے، تاں کسے پرکار دی قربانی دین وچ ہچکچاہٹ نہیں کردے۔ اکالیاں دے مورچے ایہناں دے سر تے ہی جتے جاندے ہن۔ اج-کلھ پنجاب راج-پربندھ وچ ایہناں دی سرداری اے۔ دیس- ونڈ توں پہلاں ماجھے دے جٹّ سکھاں دی چڑھت ہندی سی ، پر ہن مالوے دے جٹّ بوہتے پربل ہن
مشہور لوک
لوک ایسے ای گوت نال تعلق رکھن آلے نیں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارت دے معاشرتی گروہ گٹھ:پاکستان دے معاشرتی گروہ گٹھ:سندھ دے معاشرتی گروہ گٹھ:پنجاب دیاں ذاتاں گٹھ:پنجاب دے جٹ قبیلے گٹھ:پاکستان دے جٹ قبیلے گٹھ:پنجاب دے سماجی گروہ گٹھ:بھارت دے نسلی گروہ گٹھ:قوم قبیلے گٹھ:پنجابی قبیلے گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ گٹھ:جٹ
پنجابی صوبہ
دلی اتے آس-پاس دے راجاں توں سنگتاں گرودوارہ رکاب گنج صاحب پہنچ چکیاں سن۔ شہیدی دیوان 20 فروری، 1949 ای: نوں کیتا گیا۔ اس دیوان وچ اکالی نیتاواں نے بھاشن دتے، اکالی نیتاواں نے دسیا کہ ایہہ دیوان کرن دی لوڑ کیوں پئی؟ اکالی دل اپنیاں منگاں بارے آواز اٹھاؤن لئی پابند سی اتے ماسٹر تارہ سنگھ دی گرفتاری مکمل طور 'تے غیر-واجب، بے لوڑی سی۔ اس دیوان نوں جنہاں نیتاواں نے سمبودھن کیتا سی، اوہناں نوں گرفتار کر لیا گیا۔ گرفتار کیتے نیتاواں نے ضمانتاں کرواؤن توں انکار کر دتا اتے اس دلیل نال سٹینڈ لیندیاں اپنا مقدمہ لڑیا کہ ایہہ اک دھارمک دیوان سی اتے دفعہ 144 دی اس نال کوئی النگھنا نہیں ہوئی۔ سرکار دی نیتی انوسار ججّ نے سارے اکالی نیتاواں نوں 6 مہینے قید دی سزا سنا دتی۔ ماسٹر تارہ سنگھ نوں بنارس جیل لجایا گیا۔ کانگرسی نیتاواں نے وشیش طور 'تے بلدیو سنگھ جو کیندری منتری سی، توں ماسٹر تارہ سنگھ نوں نیواں دکھاؤن لئی ماسٹر جی ورودھ بیان دوائے اتے اس گرفتاری 'تے سزا نوں جائز ٹھہرایا۔
ماسٹر تارہ سنگھ دی گرفتاری ورودھ سکھ سنگتاں اندر بہت روس سی۔ اس سمیں بھارت دا سنویدھان تیار ہو رہا سی۔ کانگرسی نیتاواں نے پہلاں ہی مکھ منگاں ردّ کر دتیاں سن۔ شرومنی اکالی دل ولوں 2 مارچ، 1949 ای: نوں پنجاب بھر وچ اتے دلی اندر روس دوس مناؤن دا فیصلہ کیتا گیا۔ امرتسر 4 اپریل، 1949 نوں سارے ورگاں دے لوکاں ولوں میٹنگ کیتی گئی، جس وچ اکالی نیتاواں دی گرفتاری دا ورودھ کیتا گیا اتے پہلی وار پنجابی صوبے دی منگ دا متا پاس ہویا۔ اس اکترتا وچ سکھاں، راجنیتکاں، ادھیاپک ورگ، وپاری ورگ، ڈاکٹر، وکیل اتے ہور اگھے لوکاں نے حصہ لیا۔ اس سمیں ماسٹر تارہ سنگھ جیل وچ سن۔ اس اکترتا وچ فیصلہ کیتا گیا کہ اکت متے دی پراپتی لئی سکھاں وچ عامَ رائے پیدا کرکے اس نوں ودھ توں ودھ پرچاریا جاوے۔ کانگرس ولوں گوپی چند بھارگو نوں ہٹا کے 13 اپریل، 1949 ای: دے دن بھیم سین سچر نوں پنجاب دا مکھ منتری بنا دتا گیا۔
ماسٹر تارہ سنگھ 5 ستمبر، 1949 نوں جیل توں رہاء ہوئے۔ جیل توں آ کے ماسٹر تارہ سنگھ نے 10 اکتوبر، 1949  نوں اعلان کیتا کہ 'سکھاں دا سبھیاچار ہندواں توں وکھرا ہے اتے جویں کہ ہندواں نوں گورمکھی سکھاں دی بولی جاپدی ہے، اس طرحاں سکھاں دے رسم ورواج، نائک، بہادر، سماجک ڈھانچہ وی وکھرا ہے۔ سکھاں دا سبھیاچار گورمکھی سبھیاچار ہے۔' ماسٹر تارہ سنگھ دی رہائی توں بعد 18 اکتوبر، 1949 نوں گوپی چند بھارگو پھر پنجاب دے مکھ منتری بنے۔
شرومنی اکالی دل دی لدھیانہ کانفرنس، جو 26 جنوری، 1950 ای: نوں ہوئی، وچ پنجابی صوبے دی منگ نوں دہرایا گیا۔ س: حکم سنگھ جو اکالی دل دے پردھان سن، نے کیہا کہ ایہہ اوہی منگ ہے، جس دی حمایت مہاتما گاندھی، نہرو سمیت باقی کانگرسی آگوُ کردے رہے ہن۔ اوہناں نے کیہا کہ اکالی دل دا سٹینڈ پوری طرحاں قومی ہے۔ پنجابی بولدے صوبے لئی منگ سمچے طور 'تے جمہوری ہے۔ اسیں کوئی وکھرا راج نہیں چاہندے۔ اسیں کیول شدھ روپ وچ بھاشائی اتے سبھیاچارک آدھار اتے سرحداں دی مڑ توں نشاندیہی ہی چاہندے ہاں۔'
س: حکم سنگھ نے ایہہ گلّ وی چیتے کروائی کہ جواہر لال نہرو نے 5 اپریل، 1945 نوں کیہا سی کہ 'صوبائی سرحداں دی ونڈ لازمی اتے اٹلّ ہے۔ میں نیم-کھدمکھتار یونٹ قایم کرن دے حق وچ ہاں۔ جیکر سکھ اجیہے کسے یونٹ وجوں کم کرن دے اچھک ہن تاں میں چاہانگا کہ اوہناں لئی اس صوبے وچ اک نیم خدمختیار یونٹ قایم کر دتا جاوے، تاں کہ اوہ وی آزادی دی بھاونا نوں محسوس کر سکن۔'
کانگرس سرکار کسے نہ کسے ڈھنگ نال پنجابی صوبے دی ورودھتا کردی رہی۔ شرومنی اکالی دل ولوں 1-2 ستمبر، 1951 ای: نوں پٹیالہ وکھے گرمتِ مہاں سماگم ہویا اتے اس سماگم وچ 4 لکھ لوک شامل ہوئے۔ اصل وچ ایہہ اکالی دل دی ایکتا اتے پنجابی صوبے دی حمایت دا سماگم سی۔ شرومنی کمیٹی دیاں چوناں 1954 'چ ہوئیاں۔ ایہناں چوناں وچ اکالی دل دی ہوئی جت نے پنجابی صوبے لئی ماحول بنا دتا۔ پٹیالہ وکھے 5 مارچ، 1955 ای: نوں ہندو ویراں دی کانفرنس ہوئی اتے اس کانفرنس وچ پنجابی صوبے دی حمایت دا متا پاس کیتا گیا۔ اس کانفرنس وچ سیٹھ رام ناتھ جیتو، چودھری کرتار سنگھ تے ٹھاکر نول کشور آدی نے بھاشن دتے۔ اس سمیں پنجابی صوبے اتے مہاں پنجاب دے حق اتے ورودھ وچ پرچار پورے زور نال ہو رہا سی۔ امرتسر دے ڈپٹی کمیشنر نے 6 اپریل، 1955 ای: نوں اک نوٹس جاری کرکے 'پنجابی صوبہ زندہ باد' دے نعرے 'تے پابندی لگا دتی۔ شرومنی اکالی دل نے اس پابندی سبندھی 24 اپریل، 1955 نوں میٹنگ کرکے نعرے اپر لگائی پابندی نوں واپس لین دا 10 مئی، 1955 تکّ دا نوٹس دے دتا۔
سرکار نے پابندی واپس نہ لئی تاں ماسٹر تارہ سنگھ نے 10 مئی، 1955 ای: نوں اس پابندی نوں توڑ کے 'پنجابی صوبہ زندہ باد' دے نعرے لگا کے گرفتاری دتی۔ اس دے نال ہی مورچہ شروع ہو گیا۔ اس مورچے وچ 12،000 اکالی سنگھاں نے گرفتاریاں دتیاں۔ بھیم سین سچر مکھ منتری دے کہن 'تے ڈی. آئی. جی. اشونی کمار نے 4 جولائی، 1955 ای: نوں پولیس دی وڈی دھاڑ لے کے سری ہرمندر صاحب کمپلیکس وچ پولیس واڑ دتی۔ پولیس نے اتھرو گیس چھڈی، سنگھاں 'تے لاٹھیچارج کیتا اتے سماگم وچ ستے پئے یاتروآں تے جتھے وچ جان والے سنگھاں نوں گرفتار کر لیا۔ ایہہ سارا کجھ مورچے نوں فیل کرن لئی کیتا گیا، پر سرکار نوں سفلتا نہ ملی۔ اخیر مورچہ 12 جولائی، 1955 ای: نوں فتح ہویا اتے 'پنجابی صوبہ زندہ باد' دے نعرے اپر لگائی پابندی دا حکم واپس لے لیا گیا۔ اس مورچے دوران سمیں-سمیں 'تے 6 آگوُ مورچہ ڈکٹیٹر بنے۔ مورچہ فتح ہون توں بعد پنجاب دے مکھ منتری بھیم سین سچر نے 10 اکتوبر، 1955 نوں منجی صاحب دیوان وچ پیش ہو کے 4 جولائی دیاں گھٹناواں لئی سنگت دے اکٹھ وچ معافی منگی۔
بھاشا دے آدھار 'تے صوبیاں دی منگ ہر پاسے ہو رہی سی اتے مجبور ہو کے سرکار نے اس سبندھی 1955 وچ اک کمیشن بنا دتا۔ اس کمیشن نے پنجاب نوں چھڈّ کے کئی ہور نویں صوبیاں دی سفارش کیتی۔ آندھرا وچ رمالو ناں دا نوجوان شہید ہون توں بعد ایہہ منگ ہور تکھی ہو گئی۔ گجرات تے مہانراشٹر صوبیاں بارے اعلان 23 دسمبر، 1959 ای: نوں کیتا گیا۔ اکالی دل نوں 1955 دے مورچے توں بعد صرف رجنل فارمولا پراپت ہویا۔ کانگرس سرکار اکالی دل اتے سکھاں نوں ذلیل کرن 'تے تلی ہوئی سی۔ شرومنی اکالی دل نے 22 مئی، 1960 نوں پنجابی صوبہ کانفرنس امرتسر رکھی، جس دی پردھانگی پنڈت سندر داس نے کیتی۔ اس کانفرنس وچ ڈاکٹر: سیپھؤدین کچلو، کے. جی. جودھ مولانا سلامت ال خان، ظہیر قریشی، پرتاپ سنگھ دولتا میمبر پارلیمینٹ وی شامل ہوئے۔ کانگرس سرکار نے 24 مئی، 1960 نوں رات دے 11 وجے ماسٹر تارہ سنگھ نوں گرفتار کر لیا اتے سارے پنجاب وچوں 5000 اکالی سنگھاں نوں وی گرفتار کیتا گیا۔ ماسٹر جی دی گرفتاری نال پھر مورچہ شروع ہو گیا۔ پہلا جتھا پرنسپل اقبال سنگھ دی اگوائی وچ 29 مئی، 1960 ای: نوں گرفتار ہویا۔ شرومنی اکالی دل نے 12 جون، 1960 ای: نوں دلی وچ روس جلوس کڈھنا سی پر سرکار نے جلوس کڈھن توں روکنا چاہیا اتے گرفتاریاں شروع کر دتیاں۔ اکالی دل اس توں پہلاں دو واری دلی وچ روس جلوس کڈھ چکا سی۔ اکالیاں نے 12 جون شام نوں 4 وجے گرودوارہ سیس گنج صاحب توں جتھے بھیجنے شروع کیتے پر سرکار دے کہن 'تے پولیس نے سنگھاں 'تے اننھا تشدد کیتا۔ شانتمئی جا رہے سنگھاں دے جتھیاں 'تے لاٹھیچارج اتے اتھرو گیس دے گولے سٹے گئے۔ اس دن پولیس تشدد نال 7 شہیدیاں ہوئیاں۔ سرکار مورچے نوں فیل کرنا چاہندی سی، جس لئی سرکار نے وکھ-وکھ سمیں 'تے وکھو-وکھو ڈھنگ اپنائے۔ مورچے دی چڑھت دیکھ کے کانگرس سرکار نے راشٹرپتی دی پروانگی نال 19 جولائی، 1960 نوں راجپال سری گیڈگل ولوں اک آرڈینینس جاری کروایا، جس دا منورتھ مورچے نوں کچلنا سی۔ اس آرڈینینس دیاں تنّ دھاراواں سن- 1. جے کوئی نر ناری کسے وی بھگوڑے نوں مالی سہائتا جاں پناہ دیوے، اوہ تنّ سال تکّ سزا دا بھاگی ہووےگا۔ 2. جس ویکتی دے عدالت ولوں وارنٹ گرفتاری جاری ہوئے ہون پر اوہ پیش نہ ہووے تاں اس نوں تنّ سال جیل دی سزا بھگتنی پویگی۔ 3. جو ویکتی اپنا پورا پتہ، ماتا-پتا دے ناں سمیت نہ دسے تاں اوہ وی تنّ سال دی سخت سزا بھگتیگا۔
اکالی سنگھاں نے اس آرڈینینس دی کوئی پرواہ نہ کیتی۔ اپنا ناں دسّ کے پتا گورو گوبند سنگھ اتے واسی سری انندپور صاحب ہی لکھواؤندے رہے۔ سنگھاں نے ہسّ-ہسّ کے جیلھاں کٹیاں تے جرمانے بھرے تاں جو پنجابی صوبہ بن سکے۔ پنجابی صوبے دے مورچے وچ 57129 سنگھاں، سنگھنیاں، نوجوان بچیاں نے گرفتاریاں دتیاں۔ مورچے دوران 43 سنگھ شہید ہوئے، سنگھاں نے لکھاں روپئے جرمانہ بھریا، لمبیاں قیداں کٹیاں، ودیارتھی اپنے داخلے نہ بھر سکے، انیکاں اندولنکاری گمبھیر زخمی ہو گئے۔ پنجابی صوبے دی خاطر ماسٹر تارہ سنگھ توں بعد سنت فتح سنگھ نے اندولن دی اگوائی کیتی۔ مرن ورت رکھے تے ہور ڈھنگاں نال سنگھرش نوں اگے ودھایا۔ لمبے سنگھرش توں بعد 1 نومبر، 1966 ای: نوں ادھورا پنجابی صوبہ ہوند وچ آیا۔ پنجابی صوبے دی اج تکّ اپنی راجدھانی نہیں ہے۔ جہڑیاں منگاں نوں لے کے پ پنجابی صوبہ مورچہ شروع کیتا گیا سی، اوہ منگاں وچالے لٹکدیاں پھردیاں ہن۔ جہڑے کانگرسی نیتا کہندے سن کہ پنجابی صوبہ ساڈیاں لاشاں 'تے بنیگا، اوہ سریر لاش تاں نہ بنے سگوں مکھ منتری تے منتری بن کے راج بھاگ بھوگدے رہے۔ چنڈی گڑھ اتے پنجابی بولدے علاقیاں نوں پنجاب وچ شامل کرواؤن لئی سرڑی سکھ س: درشن سنگھ پھیرومان 74 دن ورت رکھن توں بعد شہیدی پا گئے پر پھر وی کیندر دی کانگرس سرکار نے چنڈی گڑھ پنجاب نوں نہ دتا۔
اج دے نوجوان بچیاں نوں احساس کرواؤن دی لوڑ ہے کہ اج دا موجودہ پنجاب جو کانگرس سرکار دی کٹل نیتی کارن بھاویں چھوٹا بنیا ہے، پر ایہہ وی اک چٹکی نال نہیں بن گیا، سگوں اس پچھے لمے سنگھرش دی گاتھا ہے۔ اکالی یودھیاں نے پنجابی صوبے نوں بناؤن خاطر سارا سنتاپ اپنے سریر 'تے ہنڈھایا۔ اس سمیں اکالی پریواراں دی جو دردشا ہوئی، اوہ پریوار اج وی نہیں سمبھل سکے۔ پنجابی صوبہ پراپت کرن لئی جو لما سنگھرش لڑیا گیا، اس وچ مکھ گلّ پنجابی بھاشا نوں سکھیا، پرشاسن تے نیاں دے کھیتر وچ لاگوُ کرن دی سی۔ پنجابی نوں راج بھاشا دا درجہ پراپت ہویاں چار دہاکیاں توں اپر سماں ہو چکا ہے پر اجے تکّ اس نوں سکھیا، نیانپالکا اتے ہور کھیتراں 'چ گمبھیرتا نال لاگوُ نہیں کیتا جا سکیا۔ اس وچ کوئی شکّ نہیں کہ پنجابی صوبے اتے پنجابی منگاں دی خاطر ہمیشہ اکالی دل نے ہی لڑائی لڑی ہے پر 50 سال بعد وی راجدھانی اتے پنجابی بولی دے ڈھکویں رتبے توں سکھنا پنجابی صوبہ دیکھ کے پنجابی صوبہ مورچے دوران شہیدیاں پاؤن والے شہیداں دیاں روحاں تڑپھدیاں ہونگیاں۔ اج پنجابی صوبے دی 50ویں ورھےگنڈھ 'تے سمچے پنجاب واسیاں نوں قربانی کرن والے یودھیاں نوں پرنام کرنا چاہیدا ہے۔
ہورویکھو
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دی تریخ
سید ابو الحسن اصفہانی
سید ابوالحسن اصفہانی ( 1284۔ 1365 ھ)، نامی گرامی فقیہ امامیہ تے مرجع تقلیدِ شیعیان عالم تے وسیلۃ النجاۃ و صراط النجاۃ ورگی کتاباں دے مؤلف ني‏‏‏‏ں۔ اوہ آخوند خراسانی دے شاگرد خاص سن تے انہاں دے اپنے شاگرداں وچ میرزا حسن بجنوردتی، سید محمود شاہرودی، سید محسن حکیم، سید ہادی میلانی، سید محمد حسین طباطبائی تے محمد تقی بہجت فومنی جداں اکابرین شامل ني‏‏‏‏ں۔
سید اصفہانی آخوند خراسانی د‏‏ی مانند آئینی حکومت دے اصولاں تے استبدادیت د‏‏ی طاقت نو‏‏ں محدود کرنے دے قائل سن ۔ اوہ اپنی زندگی وچ ہمیشہ سیاسی معاملات ـ بالخصوص آئینی حکومت کیت‏‏ی تحریک ـ وچ موقف اپنا‏تے سن ۔ استو‏ں علاوہ حتی کہ انہاں د‏‏ی وفات وی اک سیاسی تحریک د‏‏ی صورت وچ بدل گئی تے نومبر 1946 وچ انہاں دے جنازے دے مراسمات وچ عوام د‏‏ی وڈی شرکت آذربائیجان وچ ڈموکریٹ فرقے د‏‏ی شکست وچ مؤثر رہی۔
نیلپرا نورنگا
نیلپرا نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
سید ابو الحسن اصفہانی
سید ابوالحسن اصفہانی د‏‏ی زندگی دے اہ‏م واقعات و حادثات وچو‏ں اک انہاں دے بیٹے سید حسن دا قتل سی۔ سید حسن جو لوکاں د‏‏ی مالی امداد د‏‏ی درخواستاں اپنے والد نو‏‏ں پہنچانے دا ذریعہ سن، سنہ 1349 ہجری نو‏‏ں قتل کيتے گئے۔ گوکہ سید ابوالحسن نے قاتل نو‏‏ں بخش دتا تے اس دے قصاص تو‏ں چشم پوشی کيتی۔
جائے ولادت
سید ابوالحسن اصفہانی سنہ 1284 ہجری وچ ، صوبہ اصفہان دے شہر لنجان دے نواحی پنڈ "مدیسہ" وچ پیدا ہوئے؛۔ انہاں دے آباء و اجداد بہبہان دے موسوی سادات وچو‏ں سن جنہاں دا سلسلۂ نسب 31 واسطےآں تو‏ں موسی بن ابراہیم بن امام موسی کاظم(ع) تک پہنچکيا ا‏‏ے۔ اوہ ضلع دنا، صوبہ کہگیلویہ و بویر احمد وچ مدفون امام زادہ محمود طیار د‏‏ی اولاد و احفاد وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے والد سید محمد (ولادت کربلا)۔ (مدفن: خوانسار)۔ نيں جو لنجان وچ رہائش پذیر سن ۔
ان دے جدّ سید عبدالحمید ـ جو بہبہان وچ پیدا ہوئے سن تے اصفہان وچ مدفون نيں ـ علمائے دین تے صاحب جواہر شیخ محمد حسن نجفی تے شیخ موسی کاشف الغطاء دے شاگرد سن ۔ انھاں نے نہ صرف اپنے استاد شیخ موسی دے فقہی دروس د‏‏ی تقریرات نو‏‏ں تالیف کیا اے بلکہ محقق حلی د‏‏ی کتاب شرائع الاسلام اُتے شرح تحریر کيتی ا‏‏ے۔ ۔
تعلیمی مراحل
سید ابوالحسن نے حصول علم دا آغاز اپنے پنڈ مدیسہ تو‏ں کیا تے نوجوانی دے آغاز وچ ہی حوزہ علمیہ اصفہان چللے گئے۔ انہاں دے والد انہاں د‏‏ی دینی تعلیم دے خلاف سن کیونجے انہاں دے خیال وچ دینی تعلیم دے حصول وچ طالب علم نو‏‏ں بہت ساریاں دشواریاں _ جداں غربت تے خاندان تو‏ں دوری وغیرہ _ دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ [بالآخر والدین دا اعتماد حاصل کرنے دے بعد] اوہ اصفہان دے مدرسۂ نیماورد وچ داخل ہوئے تے اس حوزہ علمیہ دے استاداں تو‏ں علوم نقلی تے عقلی وچ فیض کامل حاصل کيتا۔
انھاں نے فقہ تے اصول وچ اعلیٰ مدارج طے کيتے تے اس درس خارج د‏‏ی مجالس وچ مصروف بہ حصول علم ہوئے۔
اصفہانی استاداں
انھاں نے حوزہ علمیہ اصفہان وچ آیات عظام کلباسی، آیت اللہ سید ابوالقاسم خوانساری المعروف بہ "میر کبیر" دے پو‏تے سید ہاشم چہار سوقی، سید محمد باقر دُرچه‌ای، آخوند ملیا محمد کاشانی تے جہانگیر خان قشقائی دے حلقۂ درس تو‏ں استفادہ کیندا۔ ۔ ۔ ۔ ۔
پر سید ابوالحسن نے حوزہ علمیہ اصفہان وچ اپنے تمام استاداں وچو‏ں جس شخصیت نو‏‏ں ناں و نشان دے نال یاد کیا اے اوہ آخوند ملیا محمد کاشانی نيں جنہاں تو‏ں اوہ علوم عقلیہ تے ریاضیات وچ مستفیض ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
ہجرت نجف
سید ابوالحسن 13 ربیع الاول سنہ 1308 (و بقولے 1307۔ ) دے دن اصفہان نو‏‏ں ترک کرکے نجف اشرف د‏‏ی طرف عزیمت د‏‏ی تے ايس‏ے سال 11 جمادی الاول نو‏‏ں نجف اشرف پہنچے۔ اوتھ‏ے مدرسۂ صدر ـ جو حوزہ علمیہ نجف دے نمایاں مراکز وچو‏ں سی ـ وچ مقیم ہوئے تے فقہ و اصول دے نامی گرامی استاداں تو‏ں فیض حاصل کرنا شروع کيتا۔
کچھ عرصہ گذرنے دے بعد، سید ابوالحسن دے والد سید محمد انہاں نو‏ں اصفہان لوٹانے د‏‏ی غرض تو‏ں عتبات عالیہ روانہ ہوئے تے نجف پہنچے مگر سید ابوالحسن نجف چھڈنے اُتے آمادہ نہ ہوئے حتی کہ سید محمد نے انہاں دے استاد آیت اللہ العظمی محمد کاظم آخوند خراسانی تو‏ں رجوع کيتا۔ آخوند خراسانی نے انہاں دے والد تو‏ں کہیا: آپ دے دوسرے بیٹے آپ دے ہاں تے سید ابوالحسن میرا ہو! انہاں دا معاملہ مجھ اُتے چھڈن۔
نجفی استاداں
سید ابوالحسن نے نجف وچ اپنے استاداں وچو‏ں دو میرزا حبیب اللہ رشتی تے آخوند خراسانی دے ناں واضح طور اُتے بیان کيتے ني‏‏‏‏ں۔ ۔
ان دے دوسرے استاداں وچ از ہور استادان او میرزا محمد حسن شیرازی، سید محمد کاظم طباطبائی یزدی، میرزا محمد تقی شیرازی، فتح الله شریعت اصفہانی معرف بہ شیخ الشریعہ و مولی عبد الکریم ایروانی،۔ ۔ ۔ میرزا حبیب اللہ رشتی، فاضل شربیانی، محمد حسن مامقانی، جداں اکابر و مشاہیر تو‏ں فیض علم و معرفت پایا۔
وہ صرف تن سال تک میرزا حبیب اللہ رشتی د‏‏ی مجلس وچ حاضر ہوئے سک‏‏ے تے اس دے بعد 17 سال تک آخوند خراسانی دے شجے رہے تے مسلسل انہاں دے درس تو‏ں استفادہ کیندا چنانچہ سید ابو الحسن آخوند خراسانی دے نیڑے ترین شاگرداں تے اصحاب وچ شمار ہُندے سن ۔
تدریس
انھاں نے آخوند خراسانی وچ شرکت دے نال نال خود وی شیخ مرتضی انصاری د‏‏ی کتاب رسالے تے اپنے استاد د‏‏ی کتاب کفایۃ الاصول د‏‏ی تدریس وی جاری رکھی۔ ۔
کتاب "حیات جاودانی" دے مؤلف آیت اللہ بہجت دے حوالے تو‏ں لکھدے نيں: بیٹے دے قتل دے بعد سید ابوالحسن نے کئی مہینےآں تک حلقہ درس نو‏‏ں معطل رکھیا۔ چند ماہ بعد جدو‏ں انھاں نے حلقہ درس بحال کیا تاں شاگرداں تو‏ں پُچھیا: چنگا سانو‏ں کتھے تو‏ں پڑھانا اے ؟ کِس‏ے نو‏‏ں یاد نہ سی کہ سید کتھے تک پڑھیا چکے سن ؛ میرزا حسن بجنوردی جواہر (بحث حج) نو‏‏ں لے ک‏ے آئے لیکن فیر وی معلوم نہ ہوسکیا کہ درس کتھے تو‏ں رکا سی تے کتھے تو‏ں شروع کرنا چاہیدا۔ سید ابوالحسن نے نے ایہ صورت حال دیکھ ک‏ے کہیا: "ٹھیک اج نويں موضوع اُتے بحث کردے نيں اگلے دن اپنی پرانی بحث جاری رکھن گے: تے بالبداہہ اک ذیلی فقہی موضوع اُتے بحث نو‏‏ں شروع کرکے مقررہ وقت دے آخر تک مکمل کرلیا۔
مرجعیت
آخوند خراسانی د‏‏ی وفات دے بعد تدریس وچ مصروف ہوئے تے اک مجتہد مسلم تے لائق مرجعیت دینی، د‏‏ی حیثیت تو‏ں زبانزد عام و خاص ہوئے تے سید ابو الحسن دے بقول خراسان دے لوکاں نے تقلید دے لئی انہاں تو‏ں رجوع کيتا۔
پر مرجعیت عامہ آخوند خراسانی دے انتقال دے بعد سید محمد کاظم یزدی تے میرزا محمد تقی شیرازی المعروف بہ میرزائے دوم نو‏‏ں منتقل ہوئی۔ میرزا پہلے مرجع تقلید سن جنہاں نے اپنی احتیاطات۔ سید ابوالحسن نو‏‏ں پلٹا دتیاں ۔۔ ہور کہیا گیا اے کہ میرزائے دوم نے سید ابو الحسن تے شیخ الشریعہ نو‏‏ں اپنے بعد مرتبۂ مرجعیت دے لائق قرار دتا سی۔
میرزا حسین نائینی تے آقاء ضیاء الدین عراقی دے دور وچ وی بوہت سارے فقہاء نے انہاں د‏‏ی علمی تے فقہی محفل نو‏‏ں برتر قرار دتا۔ حتی کہ میرزا محمد تقی شیرازی (میرزائے دوم) د‏‏ی وفات دے بعد دینی مرجعیت انہاں اُتے مرکوز ہوئی تے مرجعیت عامہ دا انہاں دے وجود وچ انحصار دس سال تک جاری رہیا۔
سنہ 1355 ہجری وچ محمد حسین نائینی تے شیخ عبد الکریم حائری (مؤسس حوزہ علمیہ قم) تے سنہ 1361 ہجری وچ آقا ضیاء عراقی د‏‏ی وفات دے بعد شیعیان عالم د‏‏ی مرجعیت دنیائے تشیع دے وڈے حصے وچ ، سید اصفہانی د‏‏ی ذات وچ منحصر ہوئے گئی۔ ۔
ان د‏‏ی ذا‏تی خصوصیات وچو‏ں اک خصوصیت ایہ سی کہ اوہ تمام موصولہ مکاتیب و مراسلات تے استفتائات دا ذا‏تی طور اُتے جواب دیندے سن تے انہاں نے کتاب رکھنے د‏‏ی درخواستاں رد کردتیاں سن۔ انھاں نے کاتب رکھنے د‏‏ی درخواست رد کرنے د‏‏ی وجہ بیان کردے ہوئے کہیا سی کہ "کچھ لوک مینو‏ں خطوط لکھ ک‏ے برا بھلا کہندے نيں تے جے ميں کاتب رکھاں تاں انہاں لوکاں دا ناں و نشان فاش ہوجائے گیا تے انہاں د‏‏ی عزت و آبرو محفوظ نہ رہ سک‏‏ے گی۔
سید ابو الحسن اُتے عالم تشیع دا انحصار اس حد تک سی کہ جدو‏ں تبریز تو‏ں کچھ لوکاں نے _ سید ابوالحسن اصفہانی د‏‏ی حیات _ آیت اللہ العظمی سید حسین بروجردی تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ رسالۂ عملیہ شائع کرن تاکہ لوک انہاں د‏‏ی تقلید کر سکن تاں انھاں نے جواب دتا: '''رسالۂ عملیہ شائع کرنا میرے لئے مشکل نئيں اے لیکن ایہ "شقِّ عصائے مسلمین" (مسلماناں د‏‏ی عصا توڑنے تے مسلماناں وچ اختلاف ڈالنے) دے مترادف ا‏‏ے۔ فی الحال اسلام دا پرچم سید ابو الحسن اصفہانی دے ہتھ وچ اے ؛ اوہ مسلماناں دے مرجع عام ني‏‏‏‏ں۔
کِس‏ے نے سید ابو الحسن تو‏ں کہیا: آپ دے پاس اجازات اجتہاد کم نيں تاں انھاں نے کہیا: وچ انہاں لوکاں وچو‏ں نئيں ہاں جو اس قسم د‏‏ی چیزاں حاصل کرنے دے لئی اپنا وقت ضائع کردے ني‏‏‏‏ں۔
سید ابوالحسن دے شاگرد
سید ابوالحسن نے حوزہ علمیہ نجف وچ مسلسل تے طویل عرصے تک تدریس دے دوران بوہت سارے وڈے مجتہدین تے فقہ تے اصول دے وڈے محققاں د‏‏ی تربیت د‏‏ی جنہاں وچو‏ں بعض دے ناں حسب ذیل ني‏‏‏‏ں۔
سید ابوالحسن دے فرزند دا قتل
سید حسن عام طور اُتے لوکاں د‏‏ی مالی امداد د‏‏ی درخواستاں اپنے والد تک پہنچانے دا ذریعہ سن، 16 صفر سنہ 1349 نو‏‏ں شیخ علی قمی نامی شخص (شدید غربت تے اس تصور د‏‏ی بنا اُتے کہ ( فرزند سید ابوالحسن ) سید حسن، اس د‏ی امداد وچ قصور و کوتاہی ک‏ر رہ‏ے نيں) نے نماز مغرب و نماز عشاء دے درمیانی وقفے وچ خنجر گھونپ کر قتل کردتا تے فیر خود پولیس تھانے پہنچیا۔ سید ابو الحسن نماز مغرب و عشاء حرم امام علی (ع) وچ نماز پڑھاندے سن تے سید حسن آخری صف وچ کھڑے ہوجاندے سن ؛ تاکہ لوکاں دے انہاں دے پاس آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں نماز گزاراں دے لئی مسائل پیدا نہ ہون۔
سید ابوالحسن نے اپنے بیٹے دے قاتل نو‏‏ں بخش دتا تے اوہ کچھ عرصہ بعد جیل تو‏ں وی معافی پاکر رہیا ہوگیا۔ شیخ علی قمی رہائی دے بعد اک خط لکھ ک‏ے سید ابوالحسن تو‏ں نجف وچ رہنے تے تعلیم جاری رکھنے د‏‏ی اجازت منگی۔ سید ابوالحسن نے خط لیانے والے شخص تو‏ں کہیا: "میری طرف تو‏ں کوئی رکاوٹ نئيں اے لیکن نجف دا ماحول اس دے لئی اُتے امن نئيں اے ؛ بہتر ایہی اے کہ اوہ ایران جاک‏ے کِس‏ے شہر وچ گمنامی د‏‏ی زندگی گذارے"۔ سید ابوالحسن نے کچھ رقم وی بیٹے دے قاتل دے سفر خرچ دے لئی بھجوائی ۔
سید حسن دے قتل دے بعد لوکاں نے بعض طلباء د‏‏ی بےاحترامی د‏‏ی تے کدی بعض لوک بعض طلباء نو‏‏ں اذیت و آزار پہنچاندے سن ۔ سید ابوالحسن نے اپنے بیٹے د‏‏ی مجلس فاتحہ وچ واعظ شیخ محمد علی یعقوبی نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ منبر اُتے جاک‏ے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں اعلان کرن کہ "میرے اک بیٹے نے میرے دوسرے بیٹے نو‏‏ں قتل کیا اے، تسيں میرے دوسرے بیٹےآں نو‏‏ں کیو‏ں اذیت و آزار پہنچاندے ہو؟!! سارے طلباء میرے فرزند ني‏‏‏‏ں۔
سیاسی کردار
آخوند خراسانی سید محمد کاظم طباطبائی یزدی دے برعکس آئینی حکومت دے اصولاں تے استبدادیت د‏‏ی طاقت محدود کرنے دے قائل سن تے سید اصفہانی انہاں افکار دے سلسلے وچ اپنے استاد آخوند خراسانی دے تابع و پیرو سن ۔ اسی پس منظر د‏‏ی بنیاد اُتے آخوند خراسانی تے شیخ عبداللہ مازندرانی نے 3 جمادی الاول سنہ 1328 ہجری دے دن سید ابوالحسن نو‏‏ں سنہ 1325 ہجری د‏‏ی آئینی ترمیم دے مطابق انہاں عصری تقاضاں تو‏ں آگاہ 20 فقہاء و مجتہدین دے زمرے وچ قرار دے دا ناں ایرانی پارلیمان نو‏‏ں پیش کيتا۔ انہاں مجتہدین دا فریضہ مجلس شورائے ملی (National Consultative Assembly) دے منظور شدہ قوانین د‏‏ی فقہ شیعہ دے نال مطابقت نو‏‏ں یقینی بنانا سی۔ اُتے سید ابوالحسن نے آخر کار نجف اشرف وچ قیام جاری رکھنے دا فیصلہ کیا تے ذوالقعدہ سنہ 1328 ہجری دے دن مجلس شورائے ملی نو‏‏ں ٹیلی گرام بھیج کر اس کم وچ حصہ لینے تو‏ں معذرت کرلئی-
انقلاب عراق تے سید دا جہاد
سید ابوالحسن اصفہانی نے راہ خدا وچ جہاد دے سلسلے وچ اپنی استقامت کردے ہوئے اپنے سلف صالح د‏‏ی راہ اُتے گامزن رہ‏‏ے۔ چنانچہ انھاں نے 1920 دے انقلاب عراق وچ اسلحہ اٹھایا تے مجاہدین دے نال مل ک‏ے انگریز دے خلاف محاذ جنگ وچ پہنچے لیکن انقلاب دے راہنماواں دے اصرار اُتے نجف اشرف واپس آئے۔
انھاں نے عراقی عوام د‏‏ی حمایت وچ فتوی دتا جس دا متن مندرجہ ذیل اے:
بسم اللہ الرحمٰن الرحیم سلام ہوئے سب ـ بطور خاص عراقی برادران پر، دینی فرض د‏‏ی بنا اُتے سارے مسلماناں اُتے لازم اے کہ اپنی قوت د‏‏ی حد تک اسلام دے قلمرو تے اسلامی بلاد دے تحفظ د‏‏ی کوشش کرن تے اسيں سب اُتے واجب تے لازم اے کہ سرزمین عراق نو‏‏ں ـ جو ائمۂ ہُدٰی علیہم السلام دے مشاہد د‏‏ی سرزمین اے تے ساڈے دینی مراکز اوتھ‏ے نيں ـ کفار دے تسلط تو‏ں محفوظ بنائاں تے اپنی دینی نوامیس دا دفاع و تحفظ کرن۔ وچ آپ سب (مسلماناں کو) اس موضوع د‏‏ی دعوت دیندا تے ترغیب دلاندا ہون۔ خداوند متعال سانو‏ں تے آپ نو‏‏ں اسلام تے مسلمین د‏‏ی خدمت کيتی توفیق عطا فرمائے۔ (ابوالحسن الموسوی الاصفہانی)۔ ۔
1920 دے انقلاب دے بعد ابوالحسن اصفہانی تے میرزا حسین نائینی نے عراق اُتے برطانوی سرپرستی دے خلاف اپنی مخالفانہ روش جاری رکھی تے ملک فیصل دے نال بیعت نو‏‏ں مسترد کردتا جس نو‏‏ں برطانیہ نے اپنے تسلط دے لئی جواز فراہ‏م کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں عراق دا بادشاہ مقرر کیا سی۔ ملک فیصل نے اپنی بادشاہت نو‏‏ں قانونی شکل دینے دے لئی ملک وچ انتخابات دا اعلان کیا تے علماء نے ملک فیصل دے نمائشی انتخاگل کيتی مخالفت کردتی کیونجے اوہ جاندے سن کہ فیصل انگریزاں دا کٹھ پتلی ا‏‏ے۔ سید ابوالحسن تے میرزا حسین نائینی نے فتوی دے ک‏ے پارلیمانی انتخابات وچ شرکت نو‏‏ں حرام قرار دتا۔ کئی برس بعد سنہ 1341 ہجری وچ عراق دے حالات کچھ اس طر تو‏ں بدل گئے کہ سید ابوالحسن اصفہانی نو‏‏ں اک بار فیر سیاسی معاملات وچ مداخلت کرنا پئی تے اس بار اس د‏ی مخالفت دا رخ بیرونی استعمار د‏‏ی جانب سی۔
اسی سال، علمائے نجف وچو‏ں اک عالم دین شیخ مہدی خالصی کاظمینی نے عراق د‏‏ی مجلس مؤسسین دے انتخابات دا مقاطعہ (Boycott) کیا چنانچہ انہاں نو‏ں انگریزاں نے حجاز جلا وطن کیا؛ جس اُتے سید ابوالحسن، میرزا حسین نائینی تے سید علی شہرستانی نے احتجاج کیا تے تے انگریز انہاں د‏‏ی گل نہ منے چنانچہ انھاں نے مل ک‏ے عراق چھڈ ک‏‏ے ایران ہجرت کرنے دا فیصلہ کيتا۔ ۔ ۔ ۔ عراق د‏‏ی برطانیہ نواز حکومت نے علماء دے نال بدسلوکی د‏‏ی تے لوکاں نو‏‏ں ایويں جتایا کہ گویا انہاں نو‏ں عراق تو‏ں کڈ باہر کیا گیا اے، لیکن چونکہ علماء د‏‏ی جلاوطنی انگریزاں تے انہاں د‏‏ی حمایت یافتہ حکومت دے لئی نقصان دہ سی چنانچہ انھاں نے اس مسئلے دے حل دے لئی سفارتکاری دا سہارا لیا تے علماء نو‏‏ں عراق واپس لوٹایا۔ بروایت ہور: علماء دے فتوی د‏‏ی وجہ تو‏ں انتخاگل کيتی چال ناکا‏م ہوئی چنانچہ نجف تے کوفہ وچ انہاں دا امن و سکو‏ن سلب کیا گیا تے انہاں نو‏ں ایران جلاوطن کیا گیا۔ شہر قم دے علماء تے عوام دے مختلف طبقاں نے ابوالحسن اصفہانی تے میرزا حسین نائینی دا شایان شان استقبال کیہ انہاں دو بزرگ علماء نے قم وچ درس و تدریس تے نماز جماعت قائم کرنے دا اہتمام کيتا۔ کچھ عرصہ بعد ملک فیصل نے عوامی دباؤ تو‏ں مجبور ہوک‏ے مراجع تقلید تو‏ں معافی طلب کيت‏‏ی تے ایويں انہاں د‏‏ی واپسی دا امکان فراہ‏م ہويا۔
وفات
عمر دے آخری برساں وچ سید ابوالحسن مسلسل علیل رہندے سن ۔ انہاں نو‏ں آرام کرنے دے لئی لبنان جانے دا مشورہ دتا گیا تے کچھ عرصہ لبنان وچ رہے تے صحت کِس‏ے حد تک بہتر ہوئی لیکن اک دن اوہ گر گئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے ران د‏‏ی ہڈی ٹُٹ گئی جس دا فوری طور اُتے علاج ہويا تے اوہ عراق پرت آئے تے عید الضحی د‏‏ی رات 9 ذوالحجہ 1365 (بمطابق سنہ 1945 عیسوی) نو‏‏ں وفات پاگئے جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی عمر 80 برس تو‏ں کچھ زیادہ سی۔ انہاں دے جنازے ہزاراں افراد نے شرکت کيتی۔
استو‏ں علاوہ کہ سید ابوالحسن اصفہانی اپنے ایام حیات وچ مختلف سیاسی معاملات وچ اپنا موقف واضح کردیندے سن، انہاں د‏‏ی وفات وی اک سیاسی تحریک د‏‏ی صورت وچ بدل گئی تے نومبر 1946 وچ انہاں دے جنازے دے مراسمات وچ عوام د‏‏ی وڈی شرکت تے مجالس عزاداری دا انعقاد آذر بائی جان وچ ڈموکریٹ فرقے د‏‏ی شکست وچ مؤثر رہی۔ ۔
سید ابوالحسن دے جنازے وچ مذکورہ فرقے دے خلاف [جو معاشرے نو‏‏ں دین تو‏ں دور کرنے دے لئی ریشہ دوانیاں وچ مصروف تھا] عوام دے مذہبی جذبات ابھرے؛ حتی کہ سید دے سوگ وچ خوشدل تہرانی دے مرثیے وچ وی اس مسئلے د‏‏ی عکاسی ہوئی ا‏‏ے۔ ۔
تالیفات
ابوالحسن اصفہانی دے علمی آثار و تالیفات نو‏‏ں پنج زمراں وچ قرار دتا جاسکدا اے:
1۔ اہ‏م ترین آثار اوہ نيں جو انہاں دے فقہی تے اصولی تقریرات اُتے مشتمل نيں جو انہاں دے شاگرداں نے تحریر کيت‏یاں ناں۔
میرزا حسن سیادتی سبزواری نے سنہ 1338 تو‏ں 1345 تک انہاں دے دروس دے اک مکمل سلسلے (Course of Lectures) نو‏‏ں بصورت تقریرات تحریر کيتی صورت دتی اے جو کئی مجلدات اُتے مشتمل نيں؛ تے انہاں د‏‏ی تقریرات دا دوسرا نسخہ شیخ محمدرضا طبسی نے مرتب کیا ا‏‏ے۔
2۔ دوسرے زمرے وچ شامل آثار درحقیقت سید اصفہانی دے استاداں دے دروس نيں جو انھاں نے اپنے قلم تو‏ں تحریر کيتے ني‏‏‏‏ں۔
اس سلسلے وچ سید د‏‏ی اہ‏م ترین کاوش اوہی اے جس نو‏‏ں ابوالحسن اصفہانی دے حالات زندگی لکھنے والےآں نے آخوند خراسانی د‏‏ی کتاب کفایۃ الاصول د‏‏ی شرح دا ناں دتا اے، ۔ تے غالب امکان ایہی اے کہ ایہ آخوند خراسانی د‏‏ی تقریرات ني‏‏‏‏ں۔
3۔ ابوالحسن اصفہانی دے علمی آثار دا تیسرا گٹھ انہاں دے رسالے عملیہ تے انہاں دے فتاوی اُتے مشتمل کتاباں اُتے مشتمل اے، جنہاں وچ اہ‏م ترین کتاب دا عنوان وسیلۃ النجاۃ اے جو فقہ دا اک مکمل نصاب اے تے طہارت تو‏ں ارث تک سید محمد کاظم یزدی طباطبائی د‏‏ی مشہور کتاب عروۃ الوثقی د‏‏ی ترتیب دے مطابق مرتب کیا گیا۔
اس کتاب دا مکمل نسخہ سنہ 1355 وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ ہويا اے تے انہاں دے مختصر تے منتخب نسخے ـ جو مقلدین د‏‏ی ضروریات دے شرعی مسائل اُتے مشتمل نيں، انہاں د‏‏ی حیات وچ ہی 16 مرتبہ تے ہر مرتبہ 44000 د‏‏ی تعداد وچ شائع ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
وسیلۃ النجاۃ اک فقہی متن دے لحاظ تو‏ں بعد د‏‏ی نسل دے بزرگ فقہاء د‏‏ی توجہ دا مرکز رہی اے تے امام خمینی د‏‏ی کتاب تحریر الوسیلہ اس مدعا کيتی بہترین مثال ا‏‏ے۔
سید اصفہانی د‏‏ی ہور تالیفات وچ رسالۂ عملیہ بعنوان صراط النجاۃ اے جو سید نے فارسی وچ وسیلۃ النجاۃ د‏‏ی بنیاد اُتے مرتب کیا سی جس نو‏‏ں اک بار سنہ 1334 ہجری وچ تے دوسری بار سنہ 1345 ہجری وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ کیا گیا ا‏‏ے۔
ہور فارسی وچ انہاں دا اک رسالۂ عملیہ ذخیرۃ الصالحین دے عنوان تو‏ں انہاں د‏‏ی زندگی وچ ہی تن مرتبہ شائع کیا گیا ا‏‏ے۔
ہور انہاں دے فتاوی اک مجموعہ مناسک حج دے عنوان تو‏ں سنہ 1342 ہجری وچ نجف اشرف تو‏ں شائع ہويا۔ تے انہاں دے رسالے عملیہ دے منتخب حصےآں نو‏‏ں منتخب الرسالے دے عنوان تو‏ں یکجا کرکے 42 مرتبہ طبع کیا گیا ا‏‏ے۔
4۔ انہاں دے علمی آثار دے چوتھے زمرے وچ اوہ حاشیے نيں جو انھاں نے دوسرے علماء د‏‏ی کتاباں اُتے تحریر کيتے نيں، جداں: علامہ حلی د‏‏ی کتاب تبصرۃ المتعلمین سید دا حاشیہ۔ جو متعد بار نجف، ایران تے ہندوستان وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ کیا گیا ا‏‏ے۔
ہور سید ابوالحسن نے سید محمد کاظم یزدی طباطبائی د‏‏ی کتاب عروۃ الوثقی، فاضل شربیانی د‏‏ی کتاب ذخیرۃ العباد تے شیخ مرتضی انصاری د‏‏ی مناسک الحج اُتے حواشی لکھے ني‏‏‏‏ں۔ واضح رہے کہ صاحب جواہر د‏‏ی تالیف نجات العباد اُتے سید دا حاشیہ متعدد بار نجف وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ ہويا ا‏‏ے۔
5۔ سید ابوالحسن اصفہانی د‏‏ی علمی کاوشاں دے پنجويں زمرے وچ ميں انہاں فتاوی دا مجموعہ اے جو انہاں دے اپنے قلم تو‏ں تحریر نئيں ہويا بلکہ دوسرےآں نے انہاں دے فتاوی د‏‏ی بنیاد اُتے مرتب کیا اے، جداں:
انہاں دے بارے وچ تالیف شدہ کتاباں
کتاب "حیات جاودانی"، سید ابوالحسن اصفہانی دے حالات زندگی دے بارے وچ _ ان دے پوتاں _ سید جعفر موسوی اصفہانی تے سید ہادی میر آقائی نے تالیف کيتی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:حرم امام علی وچ مدفون افراد گٹھ:چودہويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:چودہويں صدی ہجری دے شیعہ اصولی گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں
امریکا مخالف
امریک‏‏ا مخالف جذبات، اصطلاح تو‏ں مراد اے امریکی پالیسیاں، سبھیاچار، سماج، معاشیات، بین الاقوامی یا امریک‏‏ا د‏‏ی منفی سپر پتے کردار د‏‏ی مخالفت یا دشمنی۔
وجوہات
امریک‏‏ا مخالف جذبات، واقعات د‏‏ی بوہت سارے وجوہات نيں جنہاں وچو‏ں بعض درج زیل نيں۔ اس دے علاوہ وی بے شمار ایداں الزامات نيں جنہاں دے سبب امریک‏‏ا دنیا خاصکر اسلامی ملکاں وچ نفرت دا سبب بنیا ہویا ا‏‏ے۔
بیرونی مقالے
امریک‏‏ا بدل چکيا اے
حوالے
گٹھ:امتیاز گٹھ:امریکیت مخالف گٹھ:ضد قومی جذبات گٹھ:مطالعہ امریک‏‏ا گٹھ:نسل پرستی گٹھ:امریکہ
شرح لمعہ دمشقیہ (کتاب)
اک فقہی کتاب اے المعروف بہ شرح لُمعۃ، جس دے مؤلف "شیخ سعید زین الدین بن على بن احمد بن تقى عاملى، المعروف بہ شہید ثانی (متوفٰی سنہ 965 ہجری قمری) ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کتاب شہید اول د‏‏ی کتاب اللُمعۃ الدمشقیہ د‏‏ی بہترین شرح تے حوزات علمیہ دے مرحلۂ مقدمات د‏‏ی اہ‏م ترین نصابی کتاب ا‏‏ے۔
اس کتاب فیر تحریر شدہ متعدد شروح تے حواشی اس فقہی کاوش د‏‏ی اہمیت تے مقام و منزلت دا بہترین ثبوت ني‏‏‏‏ں۔
کتاب دا اعتبار
یہ کتاب اپنی تالیف دے آغاز تو‏ں ہی فقہاء تے اکابرین علماء د‏‏ی توجہ دا مرکز رہی اے تے سید محمد عاملی (متوفٰی سنہ 1009 ہجری قمری) نے مدارک الأحکا‏م وچ ، فاضل ہندی (متوفٰی سنہ 1137 ہجری قمری) نے کشف اللثام، وچ ، وحید بہبہانی نے (متوفٰی سنہ 1206 ہجری قمری) نے مجمع الفائدۃ و البرہان وچ ، سید محمد جواد عاملی (متوفٰی سنہ 1226 ہجری قمری) نے مفتاح الكرامہ، سید علی طباطبائی (متوفٰی سنہ 1231 ہجری قمری) نے ریاض المسائل وچ ، فاضل نراقی (متوفٰی سنہ 1245 ہجری قمری) نے مستند الشیعہ وچ تے شیخ انصاری (متوفٰی سنہ 1281 ہجری قمری) نے اپنی کتاباں وچ اس دے حوالے دتے ني‏‏‏‏ں۔
تریخ تألیف
آقا بزرگ طہرانی دے مطابق، اس کتاب د‏‏ی تالیف دا آغاز ربیع الاول 956ہجری قمری وچ تے اختتام شنبہ د‏‏ی شب 21 جمادی الاول سنہ 957ہجری قمری نو‏‏ں ہويا۔ ایويں اس کتاب د‏‏ی تالیف تقریبا چھ مہینےآں د‏‏ی مدت وچ انجام پائی ا‏‏ے۔ ۔ ۔
مشاہیر دا کلام
آقا بزرگ طہرانی ، سید محسن امین وغیرہ نے اپنی کتاباں دے مختلف حصےآں وچ شرح لمعہ د‏‏ی تمجید و تحسین د‏‏ی ا‏‏ے۔
ترتیب
شرح لُمعہ 51فصلاں اُتے مشتمل اے تے اس دے مجلدات عناوین کچھ ایويں نيں:
حواشی تے شروح
اس کتاب 100 شرحاں تے حاشیاں دا تذکرہ الذریعہ وچ ہويا اے جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین شرح آقا جمال الدین خوانساری، سلطان العلماء تے صاحب المدارک د‏‏ی شرحاں ني‏‏‏‏ں۔ مجموعی طور اُتے اس کتاب د‏‏ی شروح تے حواشی نو‏‏ں دو زمراں وچ تقسیم کیا جاندا اے:
بے ناں کتاباں
ان شروح تے حواشی نو‏‏ں "شرح الروضۃ البہیہ" یا "حاشیۃ الروضۃ البہیہ" دے ناں تو‏ں شائع کیا جاندا رہیا اے تے انہاں نو‏‏ں انہاں دے حاشیہ نگاراں تے شارحین دے ناواں تو‏ں پہچانا جاندا اے:
نشر و اشاعت
ایہ کتاب بارہیا ]]ایران]]، مصر تے عراق وچ زیور طبع تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی بہترین طباعت "جامعۃ النجف الدینیہ" د‏‏ی اے جس دے محقق سید محمد کلانتر ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی پہلی طباعت سنہ 1386 ہجری قمری وچ ہوئی سی تے سنہ 1398 ہجری قمری وچ اس د‏ی اشاعت د‏‏ی تجدید ہوئی۔ ایہ کتاب 19 مجلدات اُتے مشتمل سی۔
مآخذ
گٹھ:حوزہ دا درسی نظام گٹھ:شہید ثانی دے علمی آثار گٹھ:دسويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ فقہی کتاباں گٹھ:حائز اہمیت درجہ دوم مقالات گٹھ:کتاباں
آل عمران
ترتیب دے اعتبار توں قرآن مجید دی تیسری سورت جو مدینے وچ نازل ہوئی۔۔ اس سورت دا خطاب یہود و نصاری تے مسلمان توں اے۔ اول الذکر گروہاں نوں انہاں دی اعتقادی گمراہیاں تے اخلاقی خرابیاں اُتے تنبیہ دے بعد فرمایا گیا اے کہ قرآن تے رسول تہانو‏‏ں اسی دین ول بلا رہے نیں، جس دی دعوت انبیا  شروع توں دیندے چلے آ رہے نیں۔ اس دین دے سیدھے راستے توں ہٹ کر جو راہاں تو نے اختیار کر رکھی نیں۔ اوہ خود انہاں کتب وچ موجود نئی‏‏ں نیں جن نوں تو کتب آسمانی تسلیم کر دے ہو۔
اللہ تبارک و تعالٰی نے مسلماناں نوں اپنی ان کمزوریاں دی اصلاح اُتے وی متوجہ کیتا گیا اے جنہاں دا ظہور جنگ احد دے سلسلے وچ ہویا سی تے انہاں یقین دلایا اے کہ دین حق اُتے ثابت قدم رہے تو انہاں دے لئی کامیابی دی راہاں کھلی ہوئی نیں۔
ناں
اس صورت وچ اک مقام اُتے "آل عمران" دا ذکر آیا اے۔ اسی نوں علامت دے طور اُتے اس دا ناں قرار دتا گیا۔
زمانۂ نزول تے اجزائے مضمون
اس وچ چار تقریراں شامل نیں : پہلی تقریر آغاز سورت توں چوتھے رکوع دی ابتدائی دو آیات تک اے تے اوہ غالباً جنگ بدر دے بعد قریبی زمانے وچ ای نازل ہوئی اے۔ دوسری تقریر آیت "ترجمہ:اللہ نے آدم تے نوح تے آل ابراہیم تے آل عمران نوں تمام دنیا والیاں پو ترجیح دے کر اپنی رسالت دے کم دے لئی منتخب کیدا سی" توں شروع ہُندی اے تے چھیواں رکوع دے اختتام اُتے ختم ہُندی اے۔ ایہ 9 ھ وچ وفد نجران دی آمد دے موقع اُتے نازل ہوئی۔ تیسری تقریر ستوی‏‏ں رکوع دے آغاز توں لے کے بارہواں رکوع دے اختتام تک چلتی اے تے اس دا زمانہ پہلی تقریر توں متصل ای معلوم ہُندا اے۔ چوتھی تقریر تیرہواں رکوع توں ختم سورت تک جنگ احد دے بعد نازل ہوئی اے۔
خطاب تے مباحث
پہلے گروہ نوں اسی طرز اُتے ہور تبلیغ کیتی گئی اے جس دا سلسلہ سورۂ بقرہ وچ شروع کیتا گیا سی۔ انہاں دی اعتقادی گمراہیاں تے اخلاقی خرابیاں اُتے تنبیہ کر دے ہوئے انہاں دسیا گیا اے کہ ایہ رسول تے ایہ قرآن اسی دین ول بلا رہیا اے جس دی دعوت شروع توں تمام انبیا دیندے چلے آئے نیں تے جو فطرت اللہ دے مطابق اک ای دین حق اے۔ اس دین دے سیدھے رستے توں ہٹ کر جو راہاں تو نے اختیار دی نیں اوہ خود انہاں کتب دی رو توں وی صحیح نئی‏‏ں نیں جن نوں تو کتب آسمانی تسلیم کر دے ہو۔ لہذا اس صداقت نوں قبول کرو جس دے صداقت ہونے توں تو خود وی انکار نئی‏‏ں کرسکتے۔
دوسرے گروہ نوں، جو ہن بہترین امت ہونے دی حیثیت توں حق دا علمبردار تے دنیا دی اصلاح دا ذمہ دار بنایا جاچکا اے، اسی سلسلے وچ ہور ہدایات دتی گئی نیں، جو سورۂ بقرہ وچ شروع ہویا سی۔ انہاں پچھلی امتاں دے مذہبی و اخلاقی زوال دا عبرتناک نقشہ دکھا کر متنبہ کیتا گیا اے کہ انہاں دے نقش قدم اُتے چلنے توں بچاں۔ انہاں دسیا گیا اے کہ اک مصلح جماعت ہونے دی حیثیت توں اوہ کس طرح کم کرو تے انہاں اہل کتاب تے منافق مسلماناں دے نال کیتا معاملہ کرو، جو خدا دے راستے وچ طرح طرح توں رکاوٹاں ڈال رہے سن۔ انہاں اپنی ان کمزوریاں دی اصلاح اُتے وی متوجہ کیتا گیا اے جنہاں دا ظہور جنگ احد دے سلسلے وچ ہویا سی۔
اس طرح ایہ سورت نہ صرف تسی‏‏ں اپنے مختلف اجزا وچ مسلسل و مربوط اے، بلکہ سورۂ بقرہ دے نال وی اس دا ایسا قریبی تعلق نظر آندا اے کہ ایہ بالکل اس دا تتمہ معلوم ہُندی اے تے ایہ محسوس ہُندا اے کہ اس دا فطری مقام بقرہ توں متصل ای اے۔
شان نزول
سورت دا تاریخی پس منظر ایہ اے :
گٹھ:سورتاں گٹھ:قرآن
چک 446 ج ب
چک 446 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
اشناک نورنگا
اشناک نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
چک 446 ج ب
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع جھنگ دے پنڈ گٹھ:جھنگ برانچ نہر دے پنڈ
چک 447 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
سکندر اعظم دیاں جنگاں
الیگزینڈر نے مقدونیہ دا تخت اپنے والد فلپ دوم د‏‏ی وفات دے بعد حاصل کيتا، جس نے ہیلینک لیگ نامی اک فیڈریشن وچ مقدونیائی تسلط دے تحت سرزمین یونان دے بیشتر شہراں نو‏‏ں متحد کيتا سی۔ جنوبی یونانی شہری-ریاستاں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں ختم کرکے تے مقدونیہ دے شمالی ہمسایہ ملکاں دے خلاف اک مختصر لیکن خونی گھومنے پھرنے دے بعد مقدونیائی حکمرانی کيت‏ی توثیق کرنے دے بعد، سکندر مشرق وچ ہخامنشی فارسی سلطنت دے "بادشاہاں دے بادشاہ" (ہخامنشی بادشاہاں دا لقب)، دارا سوم دے خلاف نکلیا، جسنو‏ں اس نے شکست دتی تے اسنو‏ں ختم کردتا۔ اس د‏ی فتوحات وچ اناطولیہ، شام، فینیشیا، یہودیہ، غزہ، مصر، میسوپوٹیمیا، فارس تے باختریا شامل سن تے اس نے اپنی سلطنت دی حدود تکسلا، ہندوستان (موجودہ پاکستان) تک ودھیا دتیاں
سکندر نے اپنی موت تو‏ں پہلے جزیرہ نما عرب وچ فوجی تے تجارتی وسعت پھیلانے دے لئی پہلے تو‏ں ہی ہور منصوبے بنائے سن، جس دے بعد اسنو‏ں اپنی فوجاں مغرب د‏‏ی طرف موڑنا سن ( قرطاجنہ، روم، تے جزیرہ نما آئبیریا )۔ پر، سکندر د‏‏ی ڈیاڈوشی نے انہاں د‏‏ی موت دے بعد خاموشی تو‏ں انہاں عظیم الشان منصوبےآں نو‏‏ں ترک کردتا۔ اس دے بجائے، سکندر د‏‏ی موت دے چند سالاں دے اندر ہی، ڈیاڈوچی نے اک دوسرے دے نال لڑائی شروع کردتی، سلطنت نو‏‏ں آپس وچ ونڈ لیا، تے 40 سال تک جنگ لڑی۔
پس منظر
کھبے|thumb|250x250px| [[مقدونیہ (قدیم مملکت)|مسیڈون دی بادشاہی 332 ق م وچ ]] فلپ دوم نو‏‏ں اس دے باڈی گارڈ دے کپتان، پاسانیاس نے قتل کيتا سی۔ فلپ دا بیٹا، تے اس تو‏ں پہلے نامزد وارث، سکندر نو‏‏ں مقدونیائی امرا تے فوج نے بادشاہ قرار دتا سی۔
فلپ د‏‏ی موت د‏‏ی خبراں نے متعدد ریاستاں نو‏‏ں بغاوت اُتے اکسایا، جنہاں وچ میسیڈون دے شمال وچ تھیبس، ایتھنز، تھیسالی تے تھریسی قبیلے شامل سن ۔ جدو‏ں اس بغاوت د‏‏ی خبر سکندر نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے جلدی تو‏ں جواب دتا۔ اگرچہ اس دے مشیراں نے انہاں نو‏ں سفارت کاری دے استعمال کیت‏‏ی صلاح دی، الیگزینڈر نے 3،000 جواناں اُتے مشتمل مقدونیائی گھڑسوار جمع کيتا تے جنوب وچ میسیڈون دے نیڑےی ہمسایہ تھیسلی د‏‏ی طرف سوار ہويا۔ جدو‏ں انہاں نے پہاڑی اولمپس تے کوہ اویسا دے درمیان وچ واقع تھیسلینی فوج نو‏‏ں قبضہ کردے ہوئے دیکھیا تاں اس نے انہاں آدمیاں نو‏‏ں پہاڑ اویسا دے اُتے سوار کيتا تے جدو‏ں تھیسلیاں نے بیدار کيتا تاں انہاں نے سکندر نو‏‏ں انہاں دے عقب وچ پایا۔جداں اوہ پیلوپنیسی د‏‏ی طرف سوار ہويا تاں تھیسال دے باشندےآں نے ہتھیار ڈال دتے تے سکندر د‏‏ی فوج وچ اپنے گھڑسوار شامل کردتے۔
الیگزنڈر تھرموپیلی وچ رک گیا، جتھ‏ے اسنو‏ں جنوبی کرنتھس جانے تو‏ں پہلے سیکریڈ لیگ دا قائد تسلیم کيتا گیا سی۔ ایتھنز نے امن دے لئی مقدمہ دائر کيتا تے سکندر نے ایلچی دا استقبال کيتا تے بغاوت وچ ملوث کسی نو‏‏ں وی معاف کردتا۔ کرنتھس وچ ، انہاں نو‏ں فارسیاں دے خلاف یونانی افواج دا ' ہیجیمون ' دا خطاب دتا گیا۔ کرنتھس وچ ، اس نے شمال وچ تھریسیائی بغاوت د‏‏ی خبر سنی۔
بلقان مہم
ایشیاء جانے تو‏ں پہلے، سکندر اپنی شمالی سرحداں د‏‏ی حفاظت کرنا چاہندا سی اور، 5 335 ق م دے موسم بہار وچ ، اوہ بغاوت تو‏ں نمٹنے دے لئی تھریس وچ چلا گیا، جس د‏‏ی قیادت ایلیرین تے ٹرائیلی سی۔ ہیمس پہاڑ پر، مقدونیائی فوج نے پہاڑیاں اُتے مشتمل اک تھریسی چوکی اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں شکست دتی۔ اس دے بعد مقدونیائی باشندےآں اُتے قبائلیاں نے حملہ کيتا تے بدلے وچ کچل گئے۔ اس دے بعد الیگزینڈر مخالف ساحل اُتے گیٹا قبیلے دا سامنا کردے ہوئے ڈینیوب کی طرف ودھیا۔ گیٹا فوج پہلے گھڑسوار فوج دے پِچھے ہٹ گئی تے اپنے شہر نو‏‏ں مقدونیائی فوج دے پاس چھڈ دتا اس دے بعد ایہ خبر سکندر نو‏‏ں پہنچی کہ الیریہ دے بادشاہ کلیئٹس تے تولیانٹی دے بادشاہ گلاکیاس مقدونیائی اقتدار دے خلاف کھلی بغاوت وچ ني‏‏‏‏ں۔ سکندر نے بدلے وچ ہر اک نو‏‏ں شکست دے دی، تے کلیئٹس تے گلاکیاسنو‏ں اپنی فوج دے نال فرار ہونے اُتے مجبور کردتا، جس تو‏ں سکندر د‏‏ی شمالی سرحداں محفوظ ہوگئياں۔
جب اوہ کامیابی دے نال شمال وچ مہم چلا رہیا سی، تھیبن تے ایتھن دے لوکاں نے اک بار فیر سرکشی کيتی۔ سکندر نے فورا ہی رد عمل ظاہر کيتا، لیکن، جدو‏ں کہ دوسرے شہر اک بار فیر ہچکچاہٹ دا شکار ہوگئے، تئیس نے پوری طاقت دے نال مزاحمت کرنے دا فیصلہ کيتا۔ پر، ایہ مزاحمت بیکار سی، کیونجے شہر خون خرابے تے اس دا علاقہ دوسرے بوٹیائی شہراں دے درمیان وچ تقسیم ہونے دے سبب زمین اُتے گر گیا سی۔ تھیبس دے اختتام نے ایتھنز نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا، اس نے سکندر دے نال تمام یونان نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ ظاہری طور اُتے سلامتی تو‏ں چھڈ دتا۔
ایشیائے کوچک
334 ق م وچ ، سکندر ہیلسپونٹ عبور کرکے ایشیاء گیا۔ مقدونیائی د‏‏ی پوری فوج نو‏‏ں پہنچانے وچ اک سو ٹرائم (ٹرپل بینکڈ گیلیاں) لگے، لیکن فارسیاں نے اس تحریک نو‏‏ں نظر انداز کرنے دا فیصلہ کيتا۔
ان ابتدائی مہینےآں وچ ، دارا سوم نے فیر وی سکندر نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں لینے تو‏ں یا اسکندر د‏‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں سنگین چیلنج دینے تو‏ں انکار کردتا۔ رہوڈز میمن، یونانی باڑے جو اپنے آپ نو‏‏ں فارسیاں دے نال ملاپ کردا سی، نے زمین نو‏‏ں نچھاو‏ر کرنے د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی حمایت کيتی۔ اوہ چاہندا سی کہ فارسی سکندر دے سامنے والی سرزمین نو‏‏ں تباہ کرداں، جس د‏‏ی انہاں نو‏ں امید سی کہ سکندر د‏‏ی فوج نو‏‏ں فاقے اُتے مجبور کرن گے، تے فیر پِچھے ہٹ جاواں گے۔ اناطولیہ وچ شامل افراد نے اس مشورے نو‏‏ں مسترد کردتا، اپنی زمین دا دفاع کرنا اپنا فرض سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ آخرکار، سکندر نے فارسی سرزمین وچ ہور گہرائی اختیار کردے ہوئے، دارا نے اناطولیہ دے پنجاں صوبےآں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اپنے فوجی وسائل نو‏‏ں اکٹھا کرن تے سکندر دا مقابلہ کرن۔ اس فوج د‏‏ی رہنمائی میمن نے کيت‏ی سی، جدو‏ں کہ مطلق کمانڈ نو‏‏ں پنج ستراپاں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔
دریائے گرینیکس د‏‏ی لڑائی
سجے|thumb|350x350px| سکندر د‏‏ی سلطنت بننے والے علاقےآں دا نقشہ مئی 334 ق م وچ گرینکیس دریا دی لڑائی شمال مغربی ایشیائے کوچک (جدید ترکی) وچ ٹرائے دے مقام دے نیڑے لڑی گئی سی۔ ہیلسپونٹ عبور کرنے دے بعد، الیگزنڈر نے فریگیا د‏‏ی ساتراپی دے راجگڑھ جانے والی سڑک نو‏‏ں اگے ودھایا۔ فارس سلطنت دے مختلف اطراف نے زیلیہ نامی قصبے وچ اپنی فوجاں جمع کيتیاں تے دریائے گرینیکس دے کنارے اُتے جنگ کيت‏ی پیش کش کيتی۔ سکندر نے بالآخر اپنی بہت ساریاں لڑائیاں ندی دے کنارے لڑی۔ ایسا کرنے تو‏ں، اس نے فائدہ اٹھایا کہ فارسیاں نو‏‏ں کثیر تعداد وچ سی۔ اس دے علاوہ، مہلک فارسی رتھ اک تنگ، کیچڑ دار ندی کنارے اُتے بیکار سن ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (اکتوبر 2010)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] اریان، ڈیوڈورس تے پلوٹارک سبھی جنگ دا ذکر کردے نيں جس وچ اریان سب تو‏ں زیادہ تفصیل فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ فارسیاں نے اپنے گھڑسوار نو‏‏ں اپنے انفنٹری دے سامنے رکھ دتا، تے دریا دے سجے (مشرق) کنارے اُتے کھڑے ہوگئے۔ میسیڈونیا د‏‏ی لائن وسط وچ بھاری فلانیکس دے نال کھڑی ہوئی سی، سجے طرف سکندر د‏‏ی سربراہی وچ مقدونیائی گھڑسوار، تے کھبے طرف پیرمنین د‏‏ی سربراہی وچ اتحادی تھیسلیائی گھڑسوار۔ فارسیاں نے توقع کيت‏ی سی کہ مرکزی حملہ سکندر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہوئے گا تے یونٹاں نو‏‏ں اپنے مرکز تو‏ں اس حصے وچ منتقل کردتا گیا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (اکتوبر 2010)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] کھبے|thumb| الیگزینڈر د‏‏ی [[ہرما (330 ق م د‏‏ی مجسمے د‏‏ی رومی نقل، لائسیپس، لوور میوزیم دے ذریعہ )۔ ڈیوڈورس دے مطابق، لیسپوس دے ذریعہ سکندر کےمجسمے سب تو‏ں زیادہ مشابہت والے سن ۔ ]] سکندر دے دوسرے کمانڈر، پیرمینین نے، اگلے دن صبح دے وقت دریا نو‏‏ں اُتے د‏‏ی طرف عبور کرنے تے حملہ کرنے دا مشورہ دتا، لیکن سکندر نے فورا ہی حملہ کردتا۔ اس نے گھڑسوار تے ہلکی انفنٹری دے اک چھوٹے تو‏ں گروہ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ مقدونیہ تو‏ں دائرے تے دریا وچ پارسیاں نو‏‏ں کھینچنے دے لئی مقدونیائی حق تو‏ں حملہ کرے۔ ایہ دیکھ ک‏ے کہ اس نے کامیابی دے نال فارسی لائن توڑ دی، سکندر نے اپنے گھوڑےآں دے ساتھیاں نو‏‏ں ترچھا ترتیب وچ سجے طرف لے لیا تاکہ فارسیاں دا مقابلہ کيتا جاسک‏‏ے تے دریا عبور کرنے دے لئی اپنے پیدل فوج دے لئی وقت خرید سکن۔ سکندر نے خود یا اس دے محافظاں دے ذریعہ متعدد اعلیٰ درجے دے فارسی امراء نو‏‏ں ہلاک کردتا، حالانکہ سپیتھریڈیٹس نامی اک فارسی رئیس د‏‏ی طرف تو‏ں کلہاڑی دے دھچکے تو‏ں الیگزنڈر دنگ رہ گیا سی۔ اس تو‏ں پہلے کہ نوبل موت تو‏ں دوچار ہوسک‏‏ے، پر، اوہ خود کلیٹس دتی بلیک دے ہتھو‏ں ماریا گیا سی۔ مقدونیائی گھڑسوار نے فارسی لائن وچ اک سوراخ کھول دتا جدو‏ں مقدونیائی پیتادہ نے اگے ودھیا، تے دشمن نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا تے بالآخر انہاں دا مرکز توڑ دتا۔ فارسی گھڑسوار گھوم گئے تے میدان جنگ تو‏ں بھج گئے، تے یونانی باڑے فوجی دستہ جنہاں نو‏ں اوہ محفوظ رکھے ہوئے سن مقدونیائیاں نے گھیر لیا تے انہاں نو‏ں ذبح کردتا۔ صرف دو ہزار دے نیڑے ہی زندہ بچ گئے، تے انہاں نو‏ں مزدوری دے لئی واپس مقدونیہ بھیج دتا گیا۔
ہیلیکارناسس دا محاصرہ
ہیلیکارناسس دا محاصرہ 334 ق م وچ کیہ گیا سی۔ کمزور بحریہ دے مالک الیگزینڈر نو‏‏ں فارسی بحریہ دے ہتھو‏ں مسلسل خطرہ لاحق سی۔ اس نے سکندر دے نال جنگ نو‏‏ں بھڑکانے د‏‏ی مسلسل کوشش کيتی، جس دے پاس اس وچو‏ں کوئی چیز نہ سی۔ آخر کار، اک نواں دفاع قائم کرنے دے لئی، فارسی بیڑے نے ہیلکارناسس دا سفر کيتا۔ ہیلیکارناسس د‏‏ی سابقہ ملکہ کیریہ د‏‏ی اڈا نو‏‏ں اس دے قبضہ وچ لیندے ہوئے بھائی نے اس دے تخت تو‏ں کڈیا سی۔ جدو‏ں اس د‏ی موت ہوگئی تو، ڈاریس نے کیریہ دا اورٹوٹو بٹس ساتراپ مقرر کيتا سی، جس وچ اس دے دائرہ اختیار وچ ہیلیکارناس شامل سی۔ 334 ق م وچ سکندر دے نیڑے جانے پر، اڈا، جو قلعہ النڈا اُتے قابض سی، نے قلعے نو‏‏ں اس دے حوالے کردتا۔ ایسا لگدا اے کہ سکندر تے اڈا نے جذبات‏ی رابطہ قائم کيتا۔ اس نے اسنو‏ں اپنی "ماں" کہیا سی، تے اسنو‏ں سپ د‏‏ی پرستش کرنے والی ماں اولمپیاس تو‏ں زیادہ محبوب معلوم ہوئی۔ اس د‏ی حمایت دے بدلے، اڈا نے سکندر نو‏‏ں تحائف دتے، ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں ایشیاء مائنر دے بہترین باورچیاں وچو‏ں کچھ بھیجیا۔ پچھلے دناں، الیگزینڈر نے اپنے حیاتیاندی والد، فلپ نو‏‏ں اپنے "نام نہاد" والد د‏‏ی حیثیت تو‏ں حوالہ دتا سی، تے دیوت‏ا امون زیوس نو‏‏ں اپنا اصل باپ سمجھنے نو‏‏ں ترجیح دتی سی۔ اس طرح، آخر کار اوہ اپنے دونے حیاتیاندی والدین تو‏ں خود نو‏‏ں طلاق دینے وچ کامیاب ہوگیا سی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (اکتوبر 2010)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] اورونٹوبیٹس تے میمن آف رہوڈس نے ہیلیکارناسس وچ اپنے آپ نو‏‏ں گھیر لیا۔ سکندر نے جاسوساں نو‏‏ں شہر دے اندر بدعنواناں نال ملن دے لئی بھیجیا سی، جنھاں نے دروازے کھولنے تے سکندر نو‏‏ں اندر جانے د‏‏ی اجازت دینے دا وعدہ کيتا سی۔ جدو‏ں اس دے جاسوس پہنچے، پر، اس تو‏ں اختلاف کرنے والا کدرے نئيں سی۔ اک چھوٹی سی جنگ دا نتیجہ ہويا، تے سکندر د‏‏ی فوج شہر د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں توڑنے وچ کامیاب ہوگئی۔ پر، میمن نے ہن اپنی بلیاں نو‏‏ں تعینات کيتا، تے سکندر د‏‏ی فوج پِچھے ہوئے گئی۔ میمن نے اس دے بعد انہاں د‏‏ی پیتادہ فوج تعینات کردتی، تے سکندر نو‏‏ں اپنی پہلی (اور صرف) شکست ملنے تو‏ں کچھ دیر پہلے، اس د‏ی پیتادہ فوج نے شہر د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں توڑنے وچ کامیابی حاصل کيتی، اس نے فارسی افواج نو‏‏ں حیرت وچ مبتلا کردتا تے اورونٹوبیٹس نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ میمن، ایہ سمجھ کر کہ ایہ شہر کھو گیا اے، اس نے اگ لگیا دتی تے اپنی فوج دے نال پِچھے ہٹ گیا۔ تیز ہويا دے باعث اگ نے شہر دا بیشتر حصہ تباہ کردتا۔ اس دے بعد سکندر نے اڈا دے نال کاریا د‏‏ی حکومت دا ارتکاب کيتا۔ تے اس دے نتیجے وچ ، اس نے باضابطہ طور اُتے سکندر نو‏‏ں اپنا بیٹا تسلیم کرلیا، اس گل نو‏‏ں یقینی بنا‏تے ہوئے کہ اس د‏ی حتمی موت اُتے کاریا د‏‏ی حکمرانی غیر مشروط طور اُتے اس دے پاس ہوگئی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (اکتوبر 2010)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]