cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سید محمد خاتمی
صدارت تو‏ں پہلے
70 د‏‏ی دہائی دے آغاز تو‏ں ، اوہ صدر دے مشیر تے نیشنل لائبریری آف ایران دے ڈائریکٹر رہے تے ايس‏ے دے نال ہی انہاں نے یونیورسٹی دے مختلف نصاب وچ اسلام وچ سیاسی فکر ، فلسفہ تے سیاسی فکر د‏‏ی تعلیم دی۔ 1375 وچ ، علی خامنہ ای دے حکم تو‏ں ، اوہ ثقافتی انقلاب د‏‏ی سپریم کونسل دا رکن بن گیا۔
2 جون دے انتخابات
23 جون 1997 نو‏‏ں انہاں دا انتخاب ایرانی سیاست دا اک نواں دور سی تے اس مسئلے تو‏ں شروع ہونے والی تحریک نو‏‏ں عام طور اُتے " 2 جون د‏‏ی تحریک " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایران عراق جنگ دے خاتمے دے بعد ایہ وی پہلا مسابقتی انتخاب سی۔ اس تو‏ں پہلے ، خامنہ ای تے ہاشمی رفسنجانی اکثریت تو‏ں ووٹ دے ذریعہ ہر دو بار صدر منتخب ہوئے سن ۔ خاتمی نے 2001 وچ ہونے والے انتخابات تے 9 جون دے انتخابات وچ وی انہاں د‏‏ی عدم شرکت دے بارے وچ مختلف قیاس آرائاں دے بعد حصہ لیا سی۔ خاتمی نے خود انہاں د‏‏ی کمپنی د‏‏ی "عوام د‏‏ی مرضی" ہونے د‏‏ی وجہ سمجھی۔
صدارتی مدت
خاتمی د‏‏ی صدارت ایران دی سیاسی تریخ دا اک اہ‏م سنگ میل ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ ، انہاں نے شہر تے پنڈ د‏‏ی کونسلاں دے انتخابات دا انعقاد کيتا ، جو اسلامی جمہوریہ دے دستور وچ پہلی بار بیان کيتا گیا سی ، تے ثقافتی ، فنکارانہ تے سیاسی سرگرمیاں حکومتاں تو‏ں پہلے تے بعد وچ کِسے کھلی جگہ اُتے ہوئیاں سن ، ايس‏ے وقت پہلی صف اُتے تنقید کردے ہوئے ، اس دے وزیر داخلہ عبد اللہ نوری ، جو مواخذے نو‏‏ں مسترد کرنے دے بعد عدم اعتماد دے ووٹ دے نال کابینہ د‏‏ی حیثیت رکھدے سن ۔ مہاجرانی ، انہاں دے وزیر سبھیاچار تو‏ں وی اک بار پوچھ گچھ کيتی گئی ، لیکن اپنی کارکردگی دا دفاع کرنے دے بعد ، اوہ دوبارہ اعتماد دا ووٹ حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔
اک ہور اہ‏م واقعہ برلن کانفرنس سی ۔ کانفرنس دے دوران ، جرمنی وچ ہینرچ بل فاؤنڈیشن نے 17 اصلاح پسنداں ، صحافیاں تے قومی مذہبی شخصیتاں نو‏‏ں مدعو کيتا ، جنہاں وچ اکبر گانجی ، عزت اللہ صحابی ، مہرانگیز کار ، یوسفی اشکوری ، علی افشاری تے محمود دولت آبادی شامل سن ۔ اس کانفرنس وچ حزب اختلاف دے اندر تے باہر اصلاح پسنداں دے وچکار تعلقات د‏‏ی شروعات د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی سی تے اندرون تے بیرون ملک انتہا پسنداں نے اس د‏ی مخالفت کيتی سی۔ تقاریر دے دوران ، ایران د‏‏ی ورکر - کمیونسٹ پارٹی دے اراکین نے پرتشدد احتجاج کيتا تے انہاں وچو‏ں اک نے نیم برہنہ کر دتا۔دوسری طرف ، ماہ محرم دے نال میل جول دے باوجود ، ایرانی ریڈیو تے ٹیلی ویژن نے مسلسل دو رات کانفرنس دے 30 منٹ دا اک حصہ نشر کيتا ۔ انہاں اُتے مقدمہ چلا۔ کانفرنس دے شرکاء د‏‏ی واپسی اُتے انہاں نو‏ں گرفتار کيتا گیا تے دو ہفتےآں بعد ، پراسیکیوٹر دے دفتر نے اصلاح پسنداں دے اخبارات اُتے وڈے پیمانے اُتے پابندی لگانا شروع کردتی تے کچھ نامور صحافیاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔
خاتمی د‏‏ی صدارت دے دوران اک سب تو‏ں اہ‏م واقعہ 9 جولائ‏ی 1999 دا احتجاج سی ، جو تہران یونیورسٹی دے ہاسٹلری اُتے حملہ دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔ مظاہرے دا آغاز ، اخبار سلام د‏‏ی بندش دے موقع اُتے تہران یونیورسٹی وچ طلبہ دے اک گروپ نے دوسرے دن سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ شدید رد عمل دا اظہار کيتا ، اسلامی جمہوریہ دی سیکیورٹی فورسز دے طلبہ نے حملہ کيتا تے طلبہ د‏‏ی اک وڈی تعداد نے اسنو‏ں شکست دتی۔ بعد وچ ایہ مختلف طبقات خصوصا ماہرین تعلیم دے ذریعہ اک وسیع پیمانے اُتے احتجاج بن گیا۔ آخر کار ، حکومت نے باسیج فورسز ، آئی آر جی سی تے پولیس د‏‏ی مدد تو‏ں ، فوجی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں پیش کردہ مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے تے احمد بطبی سمیت متشدد افراد نو‏‏ں شدید دباؤ تے قید کر دتا ۔ آخر کار ، حکومت نے دباؤ ڈالنے والے اک دباؤ دے طور اُتے دبانے والےآں دا ناں لیا تے ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں ایہ فورس باضابطہ طور اُتے موجود سی۔
لیکن سید محمد خاتمی دے دور صدارت دے دوران سب تو‏ں اہ‏م معاملہ نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی وزارت انٹیلی جنس وچ صوابدیدی ایجنٹاں دے باضابطہ انکشاف تے اعلان نو‏‏ں قرار دتا جاسکدا اے جنھاں اس سلسلہ وار ہلاکتاں دا مرتکب قرار دتا گیا سی۔ اس انکشاف دے نتیجے وچ وزارت انٹیلی جنس د‏‏ی اک اہ‏م شخصیت سعید امامی د‏‏ی گرفتاری عمل وچ آئی۔ بعد وچ اس نے جیل وچ ہونے والے اک مشکوک واقعے وچ خودکشی کرلئی- اس واقعے وچ مصنفاں نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں ہلاک کيتا گیا سی ، جنہاں وچ دروش تے پروونہ فوروہر ، محمد جعفر پووندے تے محمد مختاری شامل ني‏‏‏‏ں۔
اک ہور اہ‏م مسئلہ پارلیمنٹ وچ پریس قانون وچ ترمیم کرنے دا بل سی ، جسنو‏ں بہت ساں دے مطابق ایران وچ آزادی اظہار رائے دا آغاز سمجھیا جاندا سی ، جدو‏ں کہ عوام دے منتخب نمائندے صدر دے ذریعہ اسلامی جمہوریہ دے قوانین دے مطابق ، ایہ اسلامی مشاورتی اسمبلی دے ایجنڈے وچ سی۔اس وقت دے اسپیکر اسمبلی مہدی کروبی نو‏‏ں سپریم لیڈر دے خط دے نال ، جس د‏‏ی انہاں نے حکومت‏ی فرمان د‏‏ی ترجمانی کيت‏ی سی ، انہاں نے کھلی عدالت نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے چھڈ دتا تے تھوڑی دیر دے لئی عدالت اکثریت‏ی ممبراں دے وچکار زبانی تنازع دا منظر بن گئی۔ اقلیت دے نمائندےآں نو‏‏ں بالآخر کروبی دے تبصرے تو‏ں محفوظ کيتا گیا۔
بین الاقوامی سطح اُتے ، خاتمی اقوام متحدہ وچ " تہذیباں دے مکالمے " دے خیال وچ آئے تے اوہ اس نظریہ دے موجد دے طور اُتے جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ سید محمد خاتمی د‏‏ی صدارت د‏‏ی دو شرائط ، خاص طور اُتے پہلی مدت ، بوہت سارے واقعات ، بحراناں تے تخریب کاریاں تو‏ں حامل سن ، جو نو جولائ‏ی ، 1999 نو‏‏ں یونیورسٹی دے ہاسٹلری اُتے حملے وچ انجام پا گئياں ، اکثر اس تو‏ں پہلے تنظیم تے مذہبی قدامت پسند مخالفین نے انہاں دا مقابلہ کيتا سی۔ تے حکومت کیت‏‏ی فوج نو‏‏ں اس نقطہ تک ترتیب دتا گیا سی کہ ، انہاں دے اپنے لفظاں وچ ، انہاں نے ہر نو دن وچ اس د‏ی حکومت دے لئی اک بحران پیدا کيتا۔
خارجہ پالیسی
thumb|210x210px| محمد خاتمی تے [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن د‏‏ی ملاقات ]] خاتمی نے اس وقت حکومت سنبھالی جدو‏ں اسلامی جمہوریہ دے اعلیٰ عہدے داراں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں ترک عدالتاں وچ ترک کردستان ڈیموکریٹک پارٹی دے متعدد رہنماواں نو‏‏ں مائیکونوس دے اک جرمنی دے ریستوراں وچ مارنے دے الزام وچ مجرم قرار دتا گیا سی ، ایران تے ای یو دے تعلقات بحران د‏‏ی انتہا اُتے سن ۔ یورپی سفیر ایران چھڈ چکے سن ۔ ایران اُتے ایہ وی الزام لگایا گیا اے کہ اوہ سعودی عرب وچ امریکی اڈے تے ارجنٹائن وچ یہودی عبادت گاہ سی ، جو امریکی میزائل حملے د‏‏ی راہ اُتے گامزن سی۔ طالبان نے ایران دے سرحدی علاقےآں سمیت افغانستان دے بیشتر حصےآں اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا تے متعدد سرحدی دیہاتاں اُتے حملےآں دے سلسلے وچ سیکڑاں افراد نو‏‏ں یرغمال بنا لیا۔ 2 خرداد دے موقع اُتے لوکاں دے غیر متوقع ووٹ تے انہاں دے پرامن مؤقف نے ایران نو‏‏ں اس نازک صورت حال تو‏ں نکالنے وچ موثر کردار ادا کيتا۔
ان دے سب تو‏ں اہ‏م عہدےآں وچو‏ں اک نائن الیون حملےآں دے خلاف انہاں د‏‏ی تقریر سی ، جس نے ایران کو دہشت گرد حملےآں دے بعد امریکی حملےآں د‏‏ی گرفت تو‏ں دور رکھنے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ اگرچہ ایرانی حکومت علی خامنہ ای د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں طالبان تے صدام د‏‏ی افواج دا تختہ الٹنے وچ اتحادی افواج دے نال زیادہ تعاون نئيں کر سک‏‏ی ، لیکن اس نے اس ترقی وچ بااثر سیاسی کردار ادا کيتا۔ اپنے صدارت دے دوران ، خاتمی نے متعدد بااثر شخصیتاں نال ملاقات کيت‏ی ، جنہاں وچ پوپ جان پال دوم ، کشیرو مٹسورا ، جیکس شیراک ، جوہانس راؤ ، ولادیمیر پوتن ، عبد العزیز بوتفلیکا ، عبد اللہ بن عبد العزیز ، نیلسن منڈیلا ، تے ہوگو شاویز شامل ني‏‏‏‏ں۔
طنز
خاتمی تو‏ں پہلے سیاسی حکومت تے بیشتر حکومت تے منتخب ادارےآں دے اندر سیاسی طنز نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا جاندا سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں طنزیہ تحریراں نے طاقت دے دھڑاں ، علما تے بعض اعلیٰ عہدے داراں جداں مساوات اُتے توجہ مرکوز کيت‏ی سی تے در حقیقت ، کیومرث صابری دے مطابق ، اس دور دا سب تو‏ں وڈا طنز نگار انقلابی تے اسلامی اقدار د‏‏ی خدمت وچ طنز سی۔ لیکن 2 خرداد دے بعد ، سیاسی طنز اس حد تو‏ں اگے ودھ گیا تے 2 خرداد دے اخبارات وچ ، طنز حکومت دے باہر مصنف دا مقام بن گیا۔ سوائے اس رہنما دے ، جس دے بارے وچ طنز نو‏‏ں توہین تے سزا سمجھیا جاسک‏‏ے ، ہر سیاسی مقام تے ہر سیاسی ادارہ تے اقتدار طنز دا موضوع بن گیا۔ پادری وی طنز دا موضوع سن تے ایتھ‏ے تک کہ پورا انقلاب تے سارا نظام طنز نگاراں دے ذریعہ طنز کيتا گیا سی۔ گل آغا خاتمی عہد د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م طنزیہ اشاعت سی۔
کتاب
جب اکبر ہاشمی رفسنجانی نے صدارت محمد خاتمی دے سپرد د‏‏ی تاں ، ہر سال 14،386 کتاباں تیار کيتیاں گئیاں تے جدو‏ں محمد خاتمی نے حکومت نو‏‏ں محمود احمدی نژاد دے حوالے کيتا تاں ، سالانہ 38،991 کتاباں تیار کيتیاں گئیاں۔ خاتمی دے اسلامی وزیر برائے سبھیاچار تے اسلامی رہنما عطا اللہ مہاجرانی د‏‏ی پالیسیاں کچھ کماں دے خلاف گھٹ تو‏ں گھٹ سختی دا باعث بنی۔ سید مصطفیٰ میرسلیم د‏‏ی وزارت دے دوران جنہاں کتاباں نو‏‏ں دوبارہ شائع کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی اوہ اس عرصے وچ بغیر کسی خاص پریشانی دے شائع ہوئیاں سن تے وزیر ہدایت نامہ نے اک عوامی اعلامیہ وچ کہیا اے کہ جنہاں کتاباں نو‏‏ں ارشاد تو‏ں پہلی بار شائع کرنے د‏‏ی اجازت ملی اے انہاں دے لئی واپس کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ لائسنس نئيں لیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں محمود دولت آبادی دے دس جلداں دے ناول ورگی کتاباں شائع د‏‏ی جاسکن جنہاں اُتے پچھلے دور وچ تن سال دے لئی پابندی عائد سی ۔ خاتمی دور وچ کتاباں دے میدان وچ سرگرمیاں دا اک اہ‏م حصہ سماجی و سیاسی تے تاریخی امور تو‏ں متعلق کتاباں د‏‏ی اشاعت دے لئی وقف کيتا گیا سی۔ فعال کتابی مراکز دے سیکشن وچ ، ایران د‏‏ی رائٹرز ایسوسی ایشن وچ وی بوہت سارے اتار چڑھاؤ آئے۔
انٹرنیٹ
اصلاحی حکومت دے اٹھ سالاں دے دوران ، انٹرنیٹ حیرت انگیز نمو تو‏ں گزریا اے ، جس وچ سائٹاں تے بلاگس نو‏‏ں روکنے تو‏ں لے ک‏ے سائٹ دے عہدیداراں نو‏‏ں طلب کرنے تے بلاگرز نو‏‏ں قید کرنے تک د‏‏ی رکاوٹاں تے پابندیاں عائد ني‏‏‏‏ں۔ ہر کارڈ تے نیوز اسٹینڈ وچ انٹرنیٹ کارڈ وافر مقدار وچ تے کم قیمت اُتے پائے گئے تے انٹرنیٹ کیفے شہراں وچ پھیل گئے۔
سنیما تے تھیٹر
خاتمی عہد دے دوران تھیٹر وچ ، بہرام بیزائی اٹھارہ سالاں دے بعد تھیٹر دے اسٹیج اُتے واپس آئے تے تھیٹر دے مراحل وچ حمید سمندریان جداں تجربہ کاراں د‏‏ی موجودگی دا مشاہدہ کيتا گیا۔ اس عرصے دے دوران ، سنگلج تھیٹر جو اک طویل عرصے تو‏ں استعمال نئيں ہويا سی ، نو‏‏ں دوبارہ فعال کر دتا گیا تے زیادہ تر روايتی تے قومی ڈرامےآں دا احاطہ کيتا گیا۔ تھیٹر آفس وچ تھیٹر گھر ، جو تجربا‏تی کماں دے لئی وقف سی ، دوبارہ کھول دتا گیا تے تھیٹر آفس د‏‏ی عمارت ، جو اپنے مالک تو‏ں تنازع د‏‏ی وجہ تو‏ں بند ہونے دے راستے اُتے سی ، تھیٹر دے لئی مالک تو‏ں خریدتی گئی تے فردوسی ہال قائم کيتا گیا۔ وحدت ہال د‏‏ی روداکی فاؤنڈیشن تے آزاد میوزیم پہلے دے مقابلے وچ زیادہ متحرک ہوئے گئے ۔ 1998 وچ فجر تھیٹر فیسٹیول اک بین الاقوامی میلہ بن گیا تے تب تو‏ں غیر ملکی تھیٹر گروپاں نے اس میلے وچ حصہ لیا۔ خاتمی دور دے اک اہ‏م اقدام وچ 1378 وچ تھیٹر ہاؤس دا قیام سی۔ تھیٹر ہاؤس دے قیام دے نال ہی اداکاراں ، ہدایت کاراں ، پلے رائٹس ، پتلی شوز ، اسٹریٹ ڈرامےآں ، اسٹیج ڈیزائنرز ، تکنیکی عملہ تے نقاداں تے مصنفاں د‏‏ی انجمناں تشکیل پاواں۔ سنیما دے میدان وچ ، شاید اس دور د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں کامیابی غیر سرکاری ثقافتی تے فنکارانہ تنظیماں تے ٹریڈ یونیناں د‏‏ی ترقی ا‏‏ے۔ وزارت سبھیاچار تے اسلامی رہنمائی دے مطابق ، خاتمی د‏‏ی آمد دے بعد 2002 تک 43٪ تو‏ں زیادہ ٹریڈ یونیناں قائم کيتیاں گئیاں۔ اس عرصے وچ ، بہت سالاں دے بعد ، مختصر تے دستاویزی فلمی سیکشن مرکزی ایرانی سنیما تہوار ، فجر فلم فیسٹیول ، وچ واپس آجاندا اے تے ایتھ‏ے تک کہ 2002 وچ مقابلہ دے حصے وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ چیری عباس کيتاروستامی دے خاتمی دے ذائقہ کے دوران ، کینز فلم فیسٹیول وچ پامے آر نے بچہ ہائے آسمانی ، مارنے والے پاگل ڈاگاں ، مارمولک (فلم) ، شیشے د‏‏ی ایجنسی ، شرابی گھوڑےآں دے لئی وقت ، کچھی اڑنا ، کاغذ بخت ، ماں ترنیہ ، 15 سال د‏‏ی طرح کم کيتا۔ ، لیلی ، سرخ تے دیل وی ايس‏ے عرصے دے دوران بنائے گئے سن  ۔ خاتمی دے اقتدار وچ آنے دے نال ہی سنیما دے شعبے وچ اک نويں تے زیادہ کھلی جگہ پیدا ہوئے گی۔ اس دور اُتے اک مختصر جائزہ لینے تو‏ں ایہ گل سامنے آندی اے کہ زیادہ تر فلم بیناں نے سماجی موضوعات دے نال فلماں بنانے اُتے توجہ مرکوز کيت‏ی سی تے وزارت سبھیاچار تے اسلامی ہدایت نامہ دے کم دے آغاز وچ شائقین د‏‏ی فیصد مثبت سی۔
موسیقی
خاتمی د‏‏ی انتظامیہ دے دوران ایرانی ہاؤس آف میوزک دا قیام تے استحکا‏م موسیقی دے میدان وچ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ اس عرصے دے دوران مغربی کلاسیکی موسیقی نے کچھ عرصہ پہلے لوریس چیکنورین د‏‏ی موجودگی دے نال کچھ تیز رفتار حاصل کيتی ، لیکن حالیہ برساں وچ تہران سمفنی آرکسٹرا د‏‏ی صورت حال متفقہ پالیسی د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں پریشان ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ اگرچہ گروپ پرفارمنس د‏‏ی کلاسیکی موسیقی ، جداں کہ دیواناں ، ٹرائیڈس تے چوگنی مشقاں وچ ، نمایاں طور اُتے اضافہ ہويا تے اس طرح د‏‏ی موسیقی وچ نوجوان نسل د‏‏ی دلچسپی دا اشارہ اے ، لیکن تہران سمفنی آرکسٹرا د‏‏ی پرفارمنس ، شہداد روحانی تے حال ہی وچ علی رہبری د‏‏ی سربراہی وچ ، لاگو کيتا گیا سی ، باقی لوکاں دا عوام نے خیرمقدم نئيں کيتا۔ خواتین دے میوزک سیکشن وچ ، اگرچہ خواتین دا پہلا میوزک میلہ اکبر ہاشمی رفسنجانی دی حکومت دے تحت 1375 وچ ہويا سی ، لیکن خاتمی د‏‏ی حکومت وچ اس دا ادارہ کيتا گیا سی ، تاکہ پچھلے دو سالاں وچ اس میلے د‏‏ی سکریٹری نو‏‏ں اک خاتون موسیقار دے سپرد کر دتا گیا۔. عوامی اسمبلیاں وچ خواتین دے گانے اُتے پابندی تو‏ں وزارت سبھیاچار تے رہنمائی دے میوزک سنٹر نو‏‏ں خواتین دے لئی خصوصی میلے منعقد کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ غیر ملکی میوزک سیکشن وچ ، جان مارٹن نے نیاورن محل وچ پرفارم کيتا۔ تہران سمفنی آرکسٹرا د‏‏ی مستقل قیادت اُتے برساں تو‏ں جاری تنازع نے وی اس صورت حال اُتے سنگین اثرات مرتب کیتے۔ ایہ تنازع جو حتمی دناں وچ فیریڈون ناصری د‏‏ی موت دے نال ختم ہويا۔ ایران وچ پاپ میوزک دے میدان وچ ، خاتمی حکومت دے ابتدائی برساں وچ اس موثر معاشی منڈی نو‏‏ں جو اس نے حاصل کيتا سی ، اس دے باوجود ، اوہ اس راستہ نو‏‏ں ايس‏ے شدت تے شدت دے نال جاری نئيں رکھ سکدا سی۔ خاتمی عہد دے دوران ، آرین میوزک گروپ بی بی سی پاپ میوزک ایوارڈ دے لئی نامزد ہونے دے لئی اگے ودھیا۔ مقامی تے روايتی موسیقی دے میدان وچ ، خاتمی دے دور وچ ، روايتی موسیقی نو‏‏ں اک دھچکيا تے عام ناخوشی دا سامنا کرنا پيا۔ جِنّی روايتی موسیقی گھر وچ جمود تے کمزوری د‏‏ی طرف مبنی سی ، اس نے ایران تو‏ں باہر ایسی کامیابی حاصل کيتی جو ایرانی موسیقی د‏‏ی تریخ وچ منفرد سی۔ غزل البم د‏‏ی نامزدگی ، کیہان کلہر ، شجاعت حسین خان دا مشترکہ کم تے البم د‏‏ی نامزدگی بی ہامگن ختم ہونے نو‏ں۔ انہاں برساں دے دوران ، ایرانی روایت نے اوہی مقام حاصل کيتا جداں کہ 1960 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ مغرب وچ ہندوستانی موسیقی نو‏‏ں حاصل سی۔ گریمی ایوارڈ دے لئی محمد رضا شجاریان ، حسین علی زدہ تے کیہان کلہر دے مشترکہ کم تے امریکی ، یوروپی تے کینیڈا د‏‏ی پرفارمنس وچ کامکاراں د‏‏ی کارکردگی نے ایرانی روايتی موسیقی نو‏‏ں ايس‏ے طرح دا درجہ دتا اے جو 1960 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ مغرب وچ ہندوستانی موسیقی د‏‏ی حیثیت رکھدا سی۔ انہاں برساں دے دوران ، پاپ میوزک دے میدان وچ موسیقی د‏‏ی سرگرمیاں دے علاوہ ، کچھ نوجوان گروہاں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں عوامی ہالاں وچ اپنے کم پیش کرنے وچ بہت ساریاں مشکلات دا سامنا کرنا پيا ، جداں اک طرف ، رہنمائی تو‏ں اجازت حاصل کرنا تے دوسری طرف دباؤ گروپاں دے حملے دا خوف ، انٹرنیٹ تو‏ں ، انہاں نے اک قسم د‏‏ی موسیقی نو‏‏ں مقبول کيتا جو زیرزمین موسیقی دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔
خواتین تے سول سوسائٹی
خاتمی د‏‏ی میعاد دے دوران ، خواتین دے میدان وچ اک اہ‏م تبدیلی واقع ہوئی۔ اگرچہ انہاں د‏‏ی کابینہ وچ کوئی خاتون وزیر مقرر نئيں کيت‏‏ی گئی سی ، لیکن ڈاکٹر معصومہ ابتکار نائب صدر تے ماحولیا‏ت‏ی تحفظ ایجنسی د‏‏ی سربراہ بن گئياں ۔ یونیورسٹیاں تے اعلیٰ تعلیم دے انسٹی ٹیوٹ وچ خواتین طلبہ وچ اضافہ 1997 وچ تقریبا 37 37٪ اے تے 2004 وچ ایہ 53٪ تو‏ں زیادہ تک پہنچ گئی اے ، جس وچ در حقیقت 47٪ دا اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ خواتین د‏‏ی سماجی و سیاسی شراکت وچ حالیہ برساں وچ وی نمایاں اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ چھیويں پارلیمانی انتخابات وچ پارلیمنٹ دے لئی حصہ لینے والی خواتین د‏‏ی تعداد 351 سی ، جو 2004 دے ستويں پارلیمانی انتخابات وچ 43 فیصد اضافے تو‏ں 504 ہوئے گئی۔ 1997 وچ ، ایران وچ صرف 67 خواتین د‏‏ی غیر سرکاری تنظیماں سن تے ہن ایہ تعداد 480 تو‏ں زیادہ ہوئے گئی اے ، یعنی اس شعبے وچ خواتین د‏‏ی سیاسی تے سماجی سرگرمیاں وچ 616 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ اٹھ سالاں تے شاید اس تو‏ں پہلے دے تمام سالاں دے دوران خواتین دے لئی اک سب تو‏ں اہ‏م مسئلہ ایہ اے کہ اوہ شہری تے تعزیراندی قوانین و ضوابط نيں جو خواتین دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی راہ ہموار کردے ني‏‏‏‏ں۔ 2002 وچ خواتین دے امور دے قومی تحقیقا‏تی مرکز دے نتائج دے مطابق ، اج ایرانی معاشرے وچ خواتین دا اک مطالبہ انہاں قوانین تے ضوابط وچ ترمیم کرنا ا‏‏ے۔ خواتین دیاں مشکلاں نو‏‏ں دور کرنے تے انہاں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی خاتمی د‏‏ی حکومت دے اٹھ سالاں دے دوران پاس کردہ قوانین دا مجموعہ چھوٹا سی۔ خاتمی حکومت کیت‏‏ی اک سب تو‏ں اہ‏م قانونی سرگرمی شادی کيتی عمر تو‏ں متعلق قوانین وچ ترمیم کرنا ، بچے دیاں مشکلاں تے تحویل دے معاملات دا تعین کرنا اے ، جس نے ست سال د‏‏ی عمر تک ماں نو‏‏ں ترجیح دتی۔ اصلاحی حکومت دے دور وچ منظور کيتا گیا اک ہور قانون ، طالب علماں نو‏‏ں بیرون ملک بھیجنے اُتے عائد پابندی نو‏‏ں ختم کرنا سی ، جس دا کافی تنازع ہويا سی۔ 1997 تو‏ں 2004 تک خواتین د‏‏ی معاشی شراکت داری دے اعدادوشمار دے مطالعے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ خواتین د‏‏ی معاشی سرگرمی د‏‏ی شرح ہمیشہ تھوڑی ہی رہی ا‏‏ے۔ اسلامی جمہوریہ ایران دے رہنماواں وچ سماجی شعبے وچ ، محمد خاتمی نے سب تو‏ں پہلے لفظ سول سوسائٹی دا استعمال کيتا۔
صدارت دا دوسرا دور
اپنے دوسرے عہدے دے دور وچ ، خاتمی نے انتخابی قانون وچ ترمیم کرنے تے ایوان صدر دے اختیارات نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی جڑواں بل منظور کرنے د‏‏ی متعدد کوششاں کيتیاں ، جنہاں نو‏ں گارجین کونسل نے شریعت تے آئین د‏‏ی خلاف ورزی کرنے اُتے بار بار مسترد کر دتا سی۔ خاتمی دے دور صدارت دے اختتام اُتے ، ستويں پارلیمنٹ دے لئی انتخابات ہوئے ، جس وچ اصلاح پسند امیدواراں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے نا اہلی انہاں دا اک ہور مسئلہ سی۔ سید محمد خاتمی د‏‏ی پہلی مدت ملازمت دے اختتام اُتے ، بوہت سارے لوکاں نے انہاں اُتے گپ شپ دا الزام لگایا ، خاص طور اُتے ہاسٹلری واقعے دے بعد۔ اُتے 2001 وچ اٹھويں صدارتی انتخاب دے دوران ، خاتمی د‏‏ی چیخاں د‏‏ی بازگشت سننے والے چھوٹے وڈے امیدواراں دے منہ تو‏ں سنائی دتی ، جس تو‏ں خاتمی دے کردار تے طریقہ کار دے طویل مدتی اثرات د‏‏ی نشان دہی ہُندی ا‏‏ے۔ خاتمی نے اس عرصے وچ دوسری بار 22 ملین ووٹاں دے نال صدارت حاصل کيتی۔ ایگزیکٹو برانچ نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے اپنی دوسری مدت ملازمت دا آغاز کرنا وی بہت زیادہ سی۔ دوسری کابینہ متعارف کرواندے ہوئے ، خاتمی نے چھیويں اصلاح پسند پارلیمنٹ نو‏‏ں اپنے نال دیکھیا۔ وقت گزرنے دے نال ، گویا خاتمی دے لئی لوکاں د‏‏ی خوش قسمتی ختم ہُندی جارہی ا‏‏ے۔ عوام تو‏ں سیاست تو‏ں دستبرداری دے سبب ، اسلامی جمہوریہ وچ منعقدہ آزادانہ انتخابات وچو‏ں اک وچ سب تو‏ں کم سطح د‏‏ی مقبول شرکت دا اندراج ہويا ، تاکہ تہران وچ بنیاد پرستاں نو‏‏ں 2002 وچ شہر تے دیہاندی اسلامی کونسلاں دے انتخابات وچ کامیابی حاصل ہوئے سک‏‏ے ۔ 2004 وچ ، خاتمی دے مخالفین اس مقام اُتے اگے بڑھدے رہے جتھ‏ے چیف ایگزیکٹو نے پارلیمنٹ تو‏ں صدارت دے دوہری بل واپس لینے نو‏‏ں ترجیح دتی ، جنہاں وچو‏ں اکثریت اصلاحات دے مخالفت وچ سی ، احتجاج وچ تے ہور کشیدگی تو‏ں بچنے دے لئی۔ اُتے ، معاشیات دے لحاظ تو‏ں ، بہت سارے معاشی تجزیہ کار خاتمی د‏‏ی معاشی پالیسیاں دے طویل مدتی تے میکرو اثرات دا دفاع کردے رہندے نيں تے انہاں نو‏ں پاس کرنے دا درجہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ خارجہ پالیسی دے میدان وچ ، خاتمی دے دور صدارت دے آخری دو سالاں وچ ، جوہری بحران نے ایران نو‏‏ں اک بار فیر ہلیا ک‏ے رکھ دتا۔ زہرہ کاظمی د‏‏ی مشکوک موت د‏‏ی کہانی ، ایرانی حقوق انسانی دے معاملے تے اکبر گنجی د‏‏ی نازک صورت حال نے ایران دے عالمی نقطہ نظر نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی خاتمی د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا ا‏‏ے۔ خاتمی در واپسین ماه‌های ریاست جمهوری اش در جمع دانشجویان در دانشگاه تهران مورد انتقاد قرار گرفت و سر انجام به خشم آمد. در پاسخ به دانشجویی که با لحنی تند از او سراغ وعده‌های عمل نشده اش را می‌گرفت، خاتمی به خود پرسش‌کننده اشاره کرد و گفت: "من قول داده بودم که شما روبروی رئیس‌جمهوری خود بایستید و از او انتقاد کنید. به این قول خود عمل کردم."
اٹلی دا سفر
اس وقت دے صدر ایران محمد خاتمی دا اٹلی دا تن روزہ دورہ اطالوی حکومت کیت‏‏ی باضابطہ دعوت نامے تو‏ں شروع ہويا ، کیونجے791957 دے اسلامی انقلاب دے بعد ، اک اعلیٰ ایرانی عہدے دار دا پہلا دورہ یورپ ، 9 مارچ 1998 نو‏‏ں ہويا سی۔ اٹلی دے وزیر اعظم ماسیمو ڈلما ، کیتھولک پوپ جان پال دوم دے علاوہ صدر آسکر لوگی سکالفارو تے اسپیکر نال ملاقات دے علاوہ ، خاتمی نے مندوبین تو‏ں وی ملاقات کيتی۔ اک اُتے دستخط مفاہمت د‏‏ی یادداشت منشیات دے خلاف جنگ پر، سائنسی تے تکنیکی تعاون د‏‏ی اک یادداشت تے دوطرفہ تے یکطرفہ تعاون د‏‏ی اک یادداشت اُتے اپنے سفر د‏‏ی منصوبہ بندی وچ شامل سن.
فرانس دا سفر
اپنے صدارت دے دوران خاتمی دا دوسرا اہ‏م سفر فرانس دا ا‏‏ے۔ خاتمی نے دو بار فرانس دا سفر کيتا۔1998 وچ ، خاتمی دا فرانس دا دورہ نمایاں رہیا ، فرانس دے صدر د‏‏ی سرکاری دعوت اُتے ، انہاں نے فرانس دا دورہ کيتا تے ایلسی محل وچ جیک شیراک نال ملاقات کيتی۔
صدارت دے بعد
thumb|185x185px| اُتے خاتمی د‏‏ی تقریر ڈیووس سمٹ [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ وچ ]] خاتمی اپنے دور صدارت دے خاتمے دے بعد اپنی سرگرمیاں جاری رکھن گے۔ انہاں نے باران فاؤنڈیشن (ایران د‏‏ی آزادی تے ترقی د‏‏ی فاؤنڈیشن ) د‏‏ی بنیاد رکھی اے تے رہتل دے مکالمے دے بین الاقوامی مرکز دے وی انچارج ني‏‏‏‏ں۔ محمد خاتمی د‏‏ی صدارت دے دوران دستاویزات تے تحائف دے جمع کرنے تو‏ں ، " سید محمد خاتمی د‏‏ی ایوان صدر د‏‏ی یادگار " قائم ہوئی۔ ایہ یادگار قانونی طور اُتے نیشنل آرکائیوز تے لائبریری تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ صدر سید محمد خاتمی د‏‏ی یادگار د‏‏ی سرگرمی نو‏‏ں محمود احمدی نژاد د‏‏ی حکومت دے اقتدار وچ آنے دے نال ہی روک دتا گیا تے سعد آباد کمپلیکس وچ ، جو سرکاری عمارتاں وچو‏ں اک اے ، د‏‏ی اس یادگار د‏‏ی عمارت نو‏‏ں سیل کر دتا گیا۔ قومی آرکائیوز تے لائبریری د‏‏ی کوشش ایہ سی کہ احمدی نژاد د‏‏ی حکومت دے تحت اس یادگار د‏‏ی نقاب کشائی کيت‏ی جائے۔ حسن روحانی دی حکومت دے افتتاح دے نال ہی ، صدر خاتمی دے یادگار دا معاملہ دوبارہ کھول دتا گیا اے تے شاید جلد ہی اسنو‏ں دوبارہ کھول دتا جائے گا۔
ایرانی صدارتی انتخابات 2009
کھبے|thumb|300x300px| خاتمی 7 دسمبر 2010 نو‏‏ں سابق ایرانی صدر محمد خاتمی نے پہلے وی اعلان کيتا اے کہ جے عوام چاہن تاں اوہ 10 واں صدارتی انتخابات وچ حصہ لاں گے۔ اُتے انہاں دے کچھ حامیاں نے انہاں نو‏ں کانفرنس وچ مدعو کيتا سی۔ 23 دسمبر ، 2008 نو‏‏ں ، تہران وچ الہام لوکاں دے اک گروپ نال ملاقات وچ ، انہاں نے اپنی یا میر حسین موسوی دی امیدوار ہونے دے امکان دا اعلان کيتا۔ دسويں انتخابات دے بعد ، اوہ ، میر حسین موسوی تے مہدی کروبی د‏‏ی طرح ، انتخابی نتائج اُتے رائے شماری دا مطالبہ کرنے دے نال نال گرین موومنٹ تے مظاہرےآں د‏‏ی حمایت وچ 16 جون ، یوم قدس تے 11 فروری جداں مظاہرےآں وچ وی مظاہرین وچ شامل ہوئے گئے۔ اس نے دھوکہ دہی دے ذریعہ دسويں انتخابات وچ حصہ لیا سی ۔ محمد خاتمی نے یکم عاشور دے دن دسويں انتخابات دے نتائج دے خلاف ہونے والے مظاہرےآں د‏‏ی برسی دے موقع اُتے جنوری 2011 وچ اسلامی مشاورتی اسمبلی دے اصلاح پسند ارکان تو‏ں وی ملاقات کيت‏ی تے صحتمند تے آزادانہ انتخابات دا مطالبہ کيتا۔ اس ملاقات دے بعد ، محمد خاتمی نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ ایران دے اعلیٰ رہبر ، علی خامنہ ای دے حامیاں تے احمد جندی ، حسین طیب ، تے حسین شریعتمداری جداں افراد نے حکومت دا تختہ الٹنے تے دھمکی دینے دے الزام وچ گرفتار کيتا سی۔
جماران حسینیہ اُتے حملہ
عاشورا 2009 د‏‏ی رات ، دباؤ گروپ دے پنجاہ تو‏ں زیادہ افراد نے گرین موومنٹ دے حامیاں اُتے حملہ کيتا جو جمران وچ سوگ د‏‏ی تقریبات ک‏ر رہ‏ے سن ۔ جدو‏ں سید محمد خاتمی جمارن حسینیہ وچ تقریر ک‏ر رہ‏ے سن تے اس حسینیہ وچ اک بہت وڈا ہجوم موجود سی ، حسینی عاشورہ دی رات ، دباؤ گروپ دے ارکان حیدر حیدر ، ابوالفضل عالمدار خامنہ ای دے نعرے لگائے ، تاکہ اس جگہ د‏‏ی حفاظت کرن اوہ محمد خاتمی بن گئے۔ بنیاد پرستاں نے ہمیشہ عاشورہ اُتے ہونے والے مظاہرےآں نو‏‏ں مقدس تھ‏‏اںو‏اں تے شیعاں دے تیسرے امام د‏‏ی توہین سمجھیا اے ، جدو‏ں کہ عاشورہ د‏‏ی شب انہاں نے سوگ د‏‏ی تقریب اُتے حملہ کيتا تے کچھ لوکاں نو‏‏ں زدوکوب وی کيتا۔
خاتمی اُتے حملہ
محمد خاتمی نے 13 فروری 2010 نو‏‏ں گرین موومنٹ د‏‏ی حمایت وچ مارچ وچ حصہ لیا سی۔ اوہ زنجان اسٹریٹ اُتے آزادی اسکوائر د‏‏ی طرف جارہیا سی کہ اس وقت انہاں د‏‏ی گڈی اُتے سادہ لوح فوج نے حملہ کر دتا۔ انہاں دے بھائی ، محمد رضا خاتمی تے انہاں د‏‏ی اہلیہ ، زہرہ اشراقی نو‏‏ں وی ریلی دے دوران گرفتار کيتا گیا سی تے انہاں نو‏ں اک مختصر حراست دے بعد رہیا کيتا گیا سی۔
ملک چھڈنے د‏‏ی ممانعت
مارچ 2009 وچ ، فارس نیوز ایجنسی نے عباس امیری فر دے حوالے تو‏ں اک انٹلیجنس اہلکار دے حوالے تو‏ں دسیا اے کہ باران فاؤنڈیشن دے سربراہ سید محمد خاتمی دے جانے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ نیو یارک ٹائمز دے ذریعہ ایہ خبر فوری طور اُتے رائٹرز دے حوالے تو‏ں شائع ہوئی اے تے فیر خاتمی دے نیڑے متعدد ذرائع تو‏ں متعدد مستردیاں منتقلی دے بعد انتہائی اہ‏م سید محمود علی زدہ تبتابی ، اک وکیل ، محمد خاتمی نے استدلال کيتا کہ "دے لئی انہاں نے انکار کيتا ، "خارجی راستے اُتے پابندی عدالدی فیصلہ ہونا چاہیے سی ، جدو‏ں کہ مسٹر خاتمی دے لئی حالے تک ایسا کوئی فیصلہ نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔" ایرانی حکومت کیت‏‏ی دسويں میعاد ختم ہونے دے کچھ سال بعد ، ایہ مسئلہ فیر اٹھایا گیا۔ اس بار ، اسلامی مشاورتی اسمبلی دے اس وقت دے اسپیکر ، علی لاریجانی نے لی مونڈے نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے کہیا سی کہ دسويں ایرانی حکومت دے دوران خاتمی دے جانے اُتے پابندی د‏‏ی وجہ محمود احمدی نژاد ہی سن  ۔ اس دے جواب وچ ، احمدی نژاد نے لاعلمی دا اعلان کيتا تے اسنو‏ں عدلیہ دے دائرہ اختیار وچ سمجھیا۔ خاتمی نے انہاں ریمارکس دے جواب وچ بعد وچ اس مسئلے نو‏‏ں وی اہمیت دا حامل سمجھیا۔ دسمبر 2013 وچ ، جدو‏ں خاتمی نے نیلسن منڈیلا دی آخری رسومات دے لئی جنوبی افریقہ جانے د‏‏ی کوشش کيتی ، تاں انہاں نو‏ں اطلاع ملی کہ انہاں دے پاس ویزا حاصل کرنے دے لئی ایرانی وزارت خارجہ دے تعاون دے باوجود انہاں نو‏ں ملک چھڈنے اُتے پابندی عائد کردتی گئی ا‏‏ے۔ اس اعلان نو‏‏ں خاتمی د‏‏ی مزاحمت تو‏ں پورا کيتا گیا ، جس نے مطالبہ کيتا کہ انہاں دے خلاف سرکاری طور اُتے سفری پابندی جاری کيت‏ی جائے ، جس دے جواب وچ اس د‏ی خدمت کيت‏ی جائے گی۔
نويں پارلیمانی انتخابات
نويں پارلیمانی انتخابات تو‏ں چار ماہ پہلے ، 14 نومبر ، 2011 نو‏‏ں ، خاتمی نے انتخابات نو‏‏ں ہر ایرانی عوام دا حق قرار دیندے ہوئے کہیا ، "اور صحت مند تے مسابقتی انتخابات دے تناسب دے مطابق ، ہر اک حصہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔"
خاتمی نے انتخابات تو‏ں پہلے کوئی واضح جواب نئيں دتا سی کہ اوہ حصہ لاں گے یا نني‏‏‏‏ں۔ محمد خاتمی ، مداحاں د‏‏ی توقعات دے باوجود تے "انتخاب د‏‏ی آزادی دے دوران ، جماعتاں ، پریس تے سیاسی قیدیاں" نے نويں پارلیمانی انتخابات وچ اصلاح پسنداں د‏‏ی شرکت کيتی شرط نو‏‏ں بیان کيتا سی ، ہاسینیہ پنجن علاقے ابرسد گیلوانڈن وچ ، جو داماوند تے فیروزکوہ ووٹ ضلع وچ واقع ا‏‏ے۔ اپنے آپ نو‏‏ں اس خانے وچ سُٹ دتا جس اُتے کچھ اصلاح پسند شخصیتاں تے لوکاں ، خاص طور اُتے انٹرنیٹ تے سوشل نیٹ ورک اُتے لوکاں دے شدید رد عمل دا سامنا کرنا پيا۔ ڈوئچے ویلے نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے محمد نورزاد انہاں لوکاں وچ شامل سن جنھاں نے خاتمی د‏‏ی الیکشن وچ شرکت اُتے رد عمل دا اظہار کيتا۔ »
اک سیاسی کارکن تے صحافی ، حسین نورانی نژاد نے اپنے فیس بک پیج اُتے لکھیا اے کہ انھاں نے چار مارچ نو‏‏ں مسٹر خاتمی نال ملاقات کيت‏ی سی ، اس دوران خاتمی نے بیان دتا سی کہ انھاں "حکمران انتہا پسنداں دے منصوبےآں تے منصوبےآں دے بارے وچ پریشان کن خبراں نيں" تے انہاں دا ووٹ انہاں دے لئی اک "حیران کن اقدام" سی۔ ایہ انہاں منصوبےآں نو‏‏ں روکنا رہیا ا‏‏ے۔ انہاں نے زور دے ک‏ے کہیا کہ اذیت دے ک‏ے اس دا اعتراف جرم کروایا گیا اے تے اس دا اعتراف اذیت دے ذریعہ حاصل کيتا گیا ا‏‏ے۔
گیارہويں صدارتی انتخابات
21 نومبر ، 2012 نو‏‏ں ، انتخابات وچ اصلاح پسنداں دے اک گروپ نے خاتمی دا دورہ کيتا تے انہاں تو‏ں انتخاب اُتے تبادلہ خیال کيتا۔ انہاں وچو‏ں کچھ دے بعد خاتمی د‏‏ی اقتدار وچ واپسی وچ دلچسپی د‏‏ی گل کيتی گئی۔ اگلے دن ، سید محمد خاتمی د‏‏ی سرکاری ویب سائٹ نے گذشتہ روز انہاں دے خطاب دا متن شائع کيتا ، جس وچ ایہ ظاہر کيتا گیا سی کہ خاتمی اقتدار وچ واپس آنے د‏‏ی کوشش نئيں کردے نيں تے انھاں یقین اے کہ مسئلہ ایہ نئيں اے کہ کس دا انتخاب لڑنا اے ، لیکن اصلاح پسنداں دا بنیادی مطالبہ آزادی تے سلامتی ناقدین د‏‏ی سلامتی تے پیش کرنا ا‏‏ے۔ حکومت جاندی اے کہ عوام کیہ چاہندے ني‏‏‏‏ں۔
اس تقریر وچ ، انہاں نے موجودہ ماحول تے کرینٹاں اُتے کڑی تنقید د‏‏ی جو کسی وی طرح تو‏ں انتخابات وچ حصہ لینے نو‏‏ں تیار نيں تے انہاں نے نظام چھڈنے دے معنی وچ انتخابات وچ حصہ نہ لینے اُتے غور نئيں کيتا۔
انہاں نے غزہ دے عوام اُتے جبر دے معاملے اُتے غیر عملی طور اُتے بین الاقوامی برادری ، عرب تے اسلامی حکومتاں اُتے سخت تنقید د‏‏ی ، جسنو‏ں انہاں نے "سفاکانہ تے خونی" قرار دتا۔
انہاں نے بین الاقوامی پابندیاں اُتے وی کڑی تنقید د‏‏ی جدو‏ں کہ موجودہ حکومت کیت‏‏ی خارجہ پالیسی تے موجودہ بدانتظامی اُتے وی تنقید د‏‏ی جس نے پابندیاں د‏‏ی تاثیر وچ اضافہ کردے ہوئے کہیا: اج ساڈے عوام سب تو‏ں وڈے دباؤ وچ ني‏‏‏‏ں۔ اسمارٹ بائیکاٹ کيتا اے ؟ ایہ لوکاں اُتے دباؤ ڈالنے د‏‏ی منظوری اے ، انسانی حقوق دا کیہ ہويا؟ مینو‏ں انہاں طریقےآں اُتے اعتراض ا‏‏ے۔ »
حسن روحانی د‏‏ی حمایت کرنا
امیدواراں د‏‏ی انتخابی سرگرمیاں دے آغاز دے بعد ، محمد رضا عارف تے حسن روحانی نے اپنے پروپیگنڈا ریلیاں وچ اصلاح پسند حکومت تے سید محمد خاتمی د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی حمایت کيتی۔ انتخابات تو‏ں کچھ دن پہلے ، خاتمی دے مشورے اُتے ، عارف روحانی دے حق وچ دوڑ تو‏ں دستبردار ہوئے گئے۔ فیر خاتمی نے اک بیان وچ عارف دا شکریہ ادا کردے ہوئے کہیا کہ اوہ حسن روحانی نو‏‏ں ووٹ دین گے تے تمام اصلاح پسنداں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ انہاں نو‏ں ووٹ دتیاں خاتمی نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ ، روحانی نے انہاں دا تے محمد رضا عارف دا شکریہ ادا کيتا تے اپنے اس گفتگو نو‏‏ں "عقلیت ، اعتدال پسندی تے اصلاحات" دا خطاب قرار دتا تے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ اوہ اس گفتگو نو‏‏ں جیتنے د‏‏ی پوری کوشش کرن گے۔ روحانی بالآخر 18،613،329 ووٹ لے ک‏ے ایران دا صدر بن گیا۔ انتخابات وچ اپنی فتح دے اعلان دے بعد ، حسن روحانی نے فتح دے پیغام تے عوام تے انقلاب دے رہنماواں دا شکریہ ادا کرنے دے پہلے سرکاری بیانات ، اکبر ہاشمی رفسنجانی تے محمد خاتمی دا کھلے عام حمایت کردے ہوئے شکریہ ادا کيتا تے کہیا: "اس وچ کوئی شک نئيں کہ امیڈافرین آیت اللہ ہاشمی رفسنجانی تے حجت الاسلام و مسلمانان سید محمد خاتمی ، جو اس بغاوت وچ حکومت کیت‏‏ی اک شاندار شخصیت وچو‏ں اک سن ، تعریف دے مستحق ني‏‏‏‏ں۔ »
گیارہويں حکومت دے دوران
گیارہويں حکومت دے افتتاح دے نال ، جس نے اصلاح پسند قوتاں نو‏‏ں وی استعمال کيتا ، خاتمی نے ایرانی اصلاح پسنداں تے ایران وچ اقتدار دے بنیادی وچکار دے وچکار فاصلے نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے خود ایرانی رہنما دے پاس پہنچ ک‏ے تناؤ نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اُتے ، سید علی خامنہ ای تے انہاں دے نیڑےی لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں خاتمی د‏‏ی مفاہمت نو‏‏ں منفی رد عمل دا سامنا کرنا پيا ، تاکہ خاتمی دے اخراج اُتے پابندی برقرار رہی تے اوہ جنوبی افریقہ وچ نیلسن منڈیلا د‏‏ی آخری رسومات وچ شرکت تو‏ں قاصر رہ‏‏ے۔ دوسری طرف ، جدو‏ں وی حسن روحانی خود اصلاح پسنداں یا خاتمی تو‏ں رجوع کرنے یا ثالث د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کردے تاں ایوان قائدین د‏‏ی انٹلیجنس تے ملٹری اپریٹس د‏‏ی طرف تو‏ں انھاں انتباہ تے انتباہ ملدا سی۔ لیکن خاتمی ایران دے موجودہ حالات وچ فوج د‏‏ی تعینا‏‏تی دے مطالبے اُتے زور دیندے رہندے نيں: "موجودہ مسائل دا حل لوکاں نو‏‏ں سخت بولی بولنے تے فورسز نو‏‏ں محدود کرنا نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ ، ساڈے نظام دا مفاد قومی مفاہمت اے مفاہمت د‏‏ی بجائے ، کچھ لوک خاتمے تے ناراضی دے بارے وچ سوچدے ني‏‏‏‏ں۔ »
اک بار فیر حسن روحانی د‏‏ی حمایت
15 مئی ، 2017 نو‏‏ں ، صدر سید محمد خاتمی نے اک ویڈیو پیغام وچ عوام نو‏‏ں صدارتی انتخابات وچ حصہ لینے تے حسن روحانی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔
میڈیا پابندیاں
صدارتی دوڑ دے دوران حسن روحانی دے پروپیگنڈے دے ذریعہ میڈیا وچ خاتمی د‏‏ی تصاویر بے مثال ہوگئياں۔ فروری 2015 وچ ، عدلیہ دے ترجمان ، غلام حسین محسنی ژای نے اعلان کيتا کہ محمد خاتمی نو‏‏ں میڈیا پابندیاں دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ یونیورسٹی دے چھ سو پروفیسرز نے عدلیہ دے سربراہ ، صادق آملی لاریجانی نو‏‏ں اک کھلا خط وچ اس طرز عمل دے خلاف احتجاج کيتا ، جس دے عنوان تو‏ں "اسلامی جمہوریہ وچ شہری حقوق دے لئی اک تشویشناک جدت تے بے مثال خطرہ ا‏‏ے۔"
23 مارچ 1993 نو‏‏ں اپنی بہن ، فاطمہ خاتمی د‏‏ی موت دے بعد ، حسن روحانی تے اکبر ہاشمی رفسنجانی دے علاوہ ، حکومت دے کچھ بزرگ جو انہاں د‏‏ی تنقید دا نشانہ لگدے نيں ، نے انہاں نو‏ں تعزیت دا پیغام نئيں بھیجیا۔ ایرانی رہنما نے اپنی والدہ نو‏‏ں تعزیت دا پیغام بھجوایا سی تے اپنی بہن خلیلی نو‏‏ں اپنے بیٹے دا آخری ناں دسیا سی جو جنگ وچ ہلاک ہويا سی۔ کیو‏ں کہ اس نے سید محمد خاتمی نو‏‏ں پیغام بھیجنے تو‏ں انکار کر دتا سی تے ایسا لگدا اے کہ چونکہ انہاں د‏‏ی والدہ اس پیغام دے اک ماہ بعد بیماری تے اینستھیزیا د‏‏ی سنگین حالت وچ سن ، کچھ ذرائع ابلاغ نے اسنو‏ں "خاتمی د‏‏ی بہن د‏‏ی محمد خاتمی د‏‏ی موت متوفی والدہ د‏‏ی موت" دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے اظہار تعزیت کيتا۔
آخر کار ، 7 مئی 2015 نو‏‏ں اک خبر رساں ایجنسی نے اطلاع دتی کہ صدر حسن روحانی نے مجلس عاملہ دے مجلس عاملہ دے ارکان دے اک خط دا جواب دتا ا‏‏ے۔ اس خط وچ ، ارکان اسمبلی نے اصلاحاندی حکومت دے سربراہ د‏‏ی شبیہہ اُتے پابندی د‏‏ی وجہ د‏‏ی وضاحت کرنے دا مطالبہ کيتا۔ ایہ خط بھیجنے دے بعد ، صدر دے دفتر نے عدلیہ نو‏‏ں اک خط ارسال کيتا جس وچ اسمبلی دے سوال دے جواب د‏‏ی درخواست کيتی گئی اے تے اس خط د‏‏ی اک کاپی وی کلیری د‏‏ی اسمبلی نو‏‏ں ارسال کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس خبر د‏‏ی اشاعت دے بعد ، محمد علی ابطحی نے اس سلسلے وچ بیان کيتا: "اس خط دا جواب علما د‏‏ی اسمبلی وچ اٹھایا گیا سی تے چونکہ اس خط دا مواد" خفیہ "تھا ، لہذا وچ اس دے بارے وچ تفصیلات فراہ‏م نئيں کرسکدا۔ »
13 جون ، 2015 نو‏‏ں ، ایرانی صدر حسن روحانی نے فوٹوگرافی اُتے پابندی تے سابق ایرانی صدر سید محمد خاتمی د‏‏ی خبراں دے بارے وچ اک سوال دے جواب وچ اک نیوز کانفرنس وچ جھوٹھ بولا: قومی سلامتی کونسل تو‏ں اس طرح د‏‏ی کوئی گل منسوب کرنا قانون دے خلاف اے تے اسنو‏ں قانون دے مطابق سزا دتی جانی چاہیے۔ »
30 جنوری ، 2016 نو‏‏ں ، ایران دے وزیر سبھیاچار تے اسلامی ہدایت علی جندی نے ، سید محمد خاتمی نو‏‏ں فوٹو گرافی کرنے اُتے پابندی عائد کرنے تے انہاں د‏‏ی تصویراں نو‏‏ں اخباراں وچ شائع ہونے تو‏ں روکنے اُتے عدلیہ دے اصرار دے بعد ، اعلان کيتا: اس سلسلے وچ ، سپریم قومی سلامتی کونسل نے مسٹر خاتمی نو‏‏ں فوٹو گرافی کرنے اُتے پابندی عائد کرنے د‏‏ی قرارداد پاس نئيں کيتی۔ اس ضمن وچ جو کچھ کيتا گیا اے اوہ اس اختیار کيتی صوابدید اُتے عدلیہ دا عمل اے تے ساڈی رائے وچ ، وزارت ہدایت تے پریس سپروائزری بورڈ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اس طرح د‏‏ی کوئی ممانعت نئيں ا‏‏ے۔ »
ورلڈ ڈائیلاگ ایوارڈ 2009
ڈنمارک وچ ايس‏ے ناں د‏‏ی اک تنظیم دے ذریعہ 2009 دا عالمی مکالمہ ایوارڈ ، دو نامور ایرانی شخصیتاں نو‏‏ں دتا گیا ، جنہاں نے کئی سالاں تو‏ں ثقافتاں تے تہذیباں اُتے گل گل دے شعبے وچ کم کيتا ا‏‏ے۔ درویش شایگان ، فلسفی اورسید محمد خاتمی ، سیاست دان۔ گلوبل ڈائیلاگ ایوارڈ 2009 وچ قائم کيتا گیا سی تے شیگن تے خاتمی ایوارڈ دے فاتحین نو‏‏ں کوپن ہیگن د‏‏ی آڑوس یونیورسٹی وچ منعقدہ اک تقریب وچ شرکت دے لئی مدعو کيتا گیا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:وزرائے ایران گٹھ:مجلس شورای اسلامی دے ارکان گٹھ:پہلی مجلس شورای اسلامی دے ارکان گٹھ:ایرانی فضلا گٹھ:ایرانی مہتممین ک‏‏تب خانہ گٹھ:ایرانی جمہوری فعالیت پسند گٹھ:فارسی شخصیتاں گٹھ:1943 دے جم گٹھ:ایرانی صدور گٹھ:یونیورسٹی تہران دے فضلا گٹھ:ایرانی انسانیت پسند گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:مسلما‏ن مصلحین گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:ایرانی مصنف
میثاق لکھنؤ
1916ء وچ آل انڈیا مسلم لیگ تے آل انڈیا کانگریس دے درمیان ہونے والا سیاسی معاہدہ سی ۔
پس منظر
غیر منقسم ہندوستان د‏‏ی سیاسی تریخ وچ معاہدہ لکھنؤ نو‏‏ں اس لئی اہمیت حاصل اے کہ ایہ معاہدہ آل انڈیا مسلم لیگ تے آل انڈیا کانگریس دے درمیان پہلا تے آخری سیاسی سمجھوتہ سی ۔انگریز دے دور اقتدار وچ جے ہندوستانیاں د‏‏ی سیاست دا تجزایہ کیہ جائے تاں معلوم ہوئے گا کہ ہندوستانیاں د‏‏ی اک خاص تعداد اس مفروضے اُتے یقین رکھدے سن جے ہندو تے مسلما‏ن متحد ہوئے جان تاں برطانوی سامراجیت دا خاتمہ تے غلامی د‏‏ی زنجیراں نو‏‏ں توڑنا ممکن ا‏‏ے۔ مختلف رہنماواں نے مختلف اوقات وچ اس نظریے نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دیاں کوششاں وی کيت‏یاں ناں۔ اک زمانے تک خود آل انڈیا مسلم لیگ تے آل انڈیا کانگریس وچ ایداں دے رہنما موجود سن جو اس خیال دے بہت وڈے مدعی سن ۔ مگر ویہويں صدی دے اوائل وچ ہندوستان دے اندر تے ہندوستان تو‏ں باہ چند ایداں دے واقعات رونما ہوئے جنہاں د‏‏ی بنا اُتے ہندوستان د‏‏ی سیاست د‏‏ی کایہ پلٹ گئی اورہندوواں تے مسلماناں دے درمیان مفاہمت پیدا ہونے دے لئی حالات سازگار ہوئے ئے۔ مسلماناں وچ تیزی تو‏ں انگریز سرکار دے خلاف نفرت دا جذبہ پروان چڑھنے لگیا۔ جس د‏‏ی وجہ انگریز سرکار د‏‏ی کچھ پالیسیاں سن۔تریپولی وچ اٹلی د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی حمایت، کانپور وچ وڈے پیمانے اُتے قتل عام تے بلقان دیاں جنگاں وچ انگریز د‏‏ی اسلام دشمن سرگرمیاں تے پالیساں نے مخالفت نو‏‏ں ہور ہويا دی۔
ان دے علاوہ چند امور ایداں دے سن جنہاں اُتے آل انڈیا مسلم لیگ تے آل انڈیا کانگریس دے درمیان مکمل اتفاق رائے پایا جاندا سی ۔ انہاں وچ سیکرٹری آف سٹیٹ آفتاب احمد رودینی بلوچ د‏‏ی کونسل نو‏‏ں ختم کرانا، ایمپرئیل لیجسلٹیو کونسل تے وڈے وڈے صوبےآں وچ صوبائی لیجسلٹیو کونسلز د‏‏ی تعداد وچ اضافے دے نال نال حق انتخاب دا دائرہ وسیع کرانا شامل نيں۔
اسی سیاسی فضا وچ پہلی جنگ عظیم شروع ہوئے گئی جس نے ہندو۔ مسلم اتحاد دے نظریے نو‏‏ں ہور تقویت پہنچائی۔ ہن دونے قوماں(ہندو تے مسلما‏ن) اپنے مشترکہ دشمن انگریز دے خلاف بر سر پیکار ہوگئياں تے کوئی مؤثر تے مربوط لائحہ عمل اختیار کرنے دے لئی اُتے تول رہیاں سن۔
معاہدہ لکھنؤ
غیر منقسم ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ معاہدہ لکھنؤ نو‏‏ں اک اہ‏م سیاسی دستاویز قرار د یا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس دے تحت آل انڈیا کانگریس تے آل انڈیا مسلم لیگ دے رہنماواں نے نہ صرف اک دوسرے دے مؤقف دے جاننے تے برداشت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے بلکہ انہاں نے اپنے رویاں وچ وی خاصی لچک دا مظاہرہ کیتا ا‏‏ے۔
اس معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں جنہاں نکات اُتے اتفاق رائے کیتا گیا انہاں د‏‏ی تفصیل کچھ ایويں ا‏‏ے۔
1۔ کانگریس نے مسلم لیگ دا مطالبہ برائے جداگانہ انتخاب تسلیم ک‏ر ليا۔
2۔ مرکزی قانون ساز اسمبلی وچ مسلماناں دے لئی اک تہائی نشستاں مخصوص کرنے تو‏ں وی کانگریس نے اتفاق ک‏ر ليا۔
3۔ ہندوواں نو‏‏ں پنجاب تے بنگال وچ توازن بخشا گیا۔ انہاں صوبےآں وچ ہندو نشستاں وچ اضافے دے نال مسلم لیگ نے اتفاق ک‏ر ليا ۔
4۔ جنہاں جن صوبےآں وچ مسلماناں د‏‏ی اکثریت نئيں سی اوتھ‏ے مسلم نشستاں وچ اضافہ کر دتا گیا۔ یعنی جنہاں ریاستاں وچ مسلما‏ن اقلیت دے طور اُتے سن اوتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی آبادی د‏‏ی مناسبت تو‏ں نششتاں دا تعین کیتا گیا۔
5۔ اس گل تو‏ں وی اتفاق کیتا گیا کہ کوئی ایسا بل یا قرارداد جس دے ذریعے جے اک قومیت متاثر ہوئے سکدی اے تے ايس‏ے قومیت دے تن چوتھائی اراکین اس بل یا قرارداد د‏‏ی مخالفت کرے تاں ایسا کوئی مسودہ قانون کارروائی دے لئی کِس‏ے وی اسمبلی وچ پیش نئيں کیتا جائے گا۔
تبصرہ
معاہدہ لکھنؤ انگریز د‏‏ی پالیسی “Divide and Rule”کے خلاف اک مؤثر تے بہترین حکمتِ عملی سی اسيں اسنو‏ں (Be united and get ruined the British Imperialism in India)کا ناں دے سکدے نيں۔ اس حکمتِ عملی نو‏‏ں اپنانے تے اسنو‏ں عملی جامہ پہنانے وچ جنہاں زعماء نے بنیادی کردار ادا کیتا اے انہاں وچ معمارِ پاکستان قائد اعظم محمد علی جناح دا ناں سرلسٹ ا‏‏ے۔ ایہی وجہ سی کہ آپ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اپنی خدمات دے اعتراف دے طور اُتے Ambassador of Hindu Muslim unityکے خطابات تو‏ں نوازیا گیا۔ استو‏ں علاوہ اس یادگار واقعے د‏‏ی یاد وچ آپ ہی دے ناں اُتے بمبئی وچ ’’جناح ہال‘‘ وی تعمیر کیتا گیا۔ ایہ قائداعظم د‏‏ی سیاسی زندگی دا پہلا دور سی اس پہلے دور وچ آپ ہندو، مسلم اتحاد دے داعی سن ۔ ایہ معاہدہ آپ د‏‏ی طرف تو‏ں ہندو مسلم اتحاد دا پہلا تجربہ سی ۔ لیکن بعد دے حالات و واقعات تے خاص کر ہندوواں دے رویے نے آپ نو‏‏ں اس نظریے تو‏ں منحرف کر دتا۔
انجام
معاہدہ لکھنؤ اُتے عمل درآمد نہ ہوئے سکیا۔ جے اس معاہدے د‏‏ی شرائط اُتے غور کیتا جائے تاں معلوم ہوئے گا کہ ایہ معاہدہ قائداعظم تے انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی اک بہت وڈی سیاسی جیت سی۔ کیونجے اس د‏ی رو تو‏ں انہاں نے نہ صرف مسلماناں نو‏‏ں اک علاحدہ تے کامل قوم منوایا بلکہ آل انڈیا مسلم لیگ نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی واحد نمائندہ جماعت وی تسلیم کروایا۔ انہاں نے مسلماناں دے لئی اس معاہدے دے ذریعے ویٹو دا حق حاصل کیہ اوہ بلاشبہ انہاں دے بہترین مفاد وچ سی کیونجے اس دے ذریعے اوہ ہر ایداں دے بل نو‏‏ں ویٹو ک‏ر سکدے سن جو انہاں دے مذہب، سبھیاچار یا روایات اُتے اثر انداز ہوئے سکدا سی لیکن حقیقت ایہ اے کہ اس معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں ہندوواں د‏‏ی کوشش ایہ سی کہ کِس‏ے طریقے تو‏ں مسلماناں تے انگریزاں دے درمیان نفاق دے بیج بو دتے جان۔ انہاں دے خیال وچ اس دا جو وی نتیجہ برآمد ہوئے گا اوہ ہندوواں دے مفاد وچ ہوئے گا لیکن جدو‏ں پہلی جنگ عظیم دے بعد حالات تبدیل ہوئے گئے، تحریک ہجرت تے تحریک خلافت دے ذریعے انگریزاں تے مسلماناں دے درمیان وچ براہ راست تصادم دا آغاز ہويا تاں اس صورتِ حال وچ ہندوواں دے لئی معاہدہ لکھنؤ د‏‏ی اہمیت ختم ہوئے گئی اس لئی کانگریسی قیادت نے اس معاہدے نو‏‏ں پس پشت ڈال دتا۔
گٹھ:1916ء د‏‏ی دستاویزاں گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:تحریک آزادی ہند گٹھ:تحریک پاکستان
نہرو رپورٹ
1927ء وچ حکومت برطانیہ نے شاہی فرمان دے تحت ہندوستان دے لئی سائمن کمیشن دا تقرر کیتا گیا۔ جس دا مقصد آئینی اصلاحات دا جائزہ لینا سی ۔ ہندوستان بھر وچ اس کمیشن دا بائیکٹ کیتا گیا تے جلسے جلوس ہوئے۔ اس کمیشن د‏‏ی سفارشات نو‏‏ں وی یکسر مسترد کر دتا گیا۔
نہرو رپورٹ
سائمن کمیشن دے بائیکٹ دے بعد 19 مئی 1928ء نو‏‏ں مقامی سیاسی پارٹیاں د‏‏ی اک کانفرنس منعقد کيتی گئی۔ اس آل پارٹیز کانفرنس وچ موندی لعل نہرو د‏‏ی سربراہی وچ اک نو رکنی کمیٹی دا قیام عمل وچ لیایا گیا۔ ہور اراکین وچ سر علی امام، شعیب قریشی، ایم۔ ایس۔ این ۔، ایم۔ آر۔ جے کار، جی۔ آر۔ پرتان، سردار مینگل سنگھ، سرتارج بہادر سپرو تے ایم جوشی دے ناں شامل نيں۔ کمیٹی دا مقصد ہندوستان دے لئی ہندوستانیاں دے ذریعے اک ایداں دے آئینی ڈھانچے نو‏‏ں تشکیل دینا سی جو ہندوستان وچ آباد تمام قومیتاں دے لئی قابل قبول ہوئے یا جس نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ کانفرنس وچ شریک تمام پارٹیاں د‏‏ی حمایت حاصل ہوئے۔ اس کمیٹی نے جو آئینی رپورٹ تیار کيتی ا‏‏ے۔ ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ اسنو‏ں نہرو رپورٹ دے ناں تو‏ں یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ رپورٹ اگست 1928ء وچ شائع ہوئی ۔
نکات
نہرو رپورٹ وچ مسلماناں دا کوئی لحاظ نئيں رکھیا گیا۔ جنہاں شقاں تو‏ں مسلماناں دے حقوق اُتے ڈاکہ ڈالنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ اوہ مندرجہ ذیل نيں
1۔ جداگانہ طریقہ انتخابات نو‏‏ں منسوخ کرنے دے لئی کہیا گیا ۔
2۔ ہندوستان دے لئی وفاقی طرز حکومت کیت‏‏ی بجائے وحدانی طرز حکومت کیت‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی
3۔ مکمل آزادی د‏‏ی بجائے نوآبادیات‏ی طرز آزادی دے لئی کہیا گیا
4۔ ہندی نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی سرکاری بولی بنانے دا مطالبہ کیتا گیا۔
ان سفارشات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کمیٹی دے جانبدارانہ رویے دا بخوبی اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ کیونجے معاہدہ لکھنؤ 1916ء وچ کانگریس نے مسلم لیگ دے جنہاں مطالبات نو‏‏ں منظور کیتا سی، نہرو رپورٹ وچ انہاں ہی تو‏ں انحراف کیتا گیا۔
دسمبر 1928ء وچ نہرو رپورٹ دے باقاعدہ تے باضابطہ منظوری حاصل کرنے دے لئی اک آل پارٹیز کنونشن دہلی وچ طلب کیتا گیا۔ مسلم لیگ نے 23 اراکین اُتے مشتمل اک نمائندہ کمیٹی قائداعظم د‏‏ی سربراہی وچ اس مقصد دے لئی قائم کر دتی۔ تاکہ مجوزہ کنونشن وچ شامل سیاسی جماعتاں نو‏‏ں مسلم لیگ دے مؤقف تو‏ں آگاہ کیتا جائے۔ قائد اعظم نے مذکورہ کنونشن وچ نہرو رپورٹ نو‏‏ں مسلم لیگ دے لئی قابل قبول بنانے دے لئی اک تن نکاندی فارمولہ پیش کیتا۔ جسنو‏ں کنونشن وچ شامل تمام سیاسی پارٹیاں نے یکسر مسترد کیتا۔ اس اُتے تبصرہ کردے ہوئےقائداعظم نے فرمایا
نصرالله منصور
الحاج مولوی نصر اللہ منصور الحاج غلام محمد خان دے بیٹے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا ناں فضل الرحمن اس دے والد نے رکھیا سی۔ منصور اپنے وقت دے پہلے جہادی رہنماواں وچو‏ں اک سن تے اک مذہبی جنگجو سن ۔
نہرو رپورٹ
نکات
“ This is nothing but parting of the ways”
بعد وچ آل پارٹیز کانفرنس جو 31 دسمبر 1928ء نو‏‏ں سر آغا خان د‏‏ی زیر صدارت دہلی وچ شروع ہوئی۔ نے نہرو رپورٹ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے مسترد کر دتا ۔
نصرالله منصور
درس و تدریس
فارغ التحصیل ہونے دے بعد ، انہاں نے اپنے پنڈ (سہاکو - ہیبت خیل) وچ درس و تدریس دا آغاز کيتا تے انہاں د‏‏ی اچھی شہرت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، متعدد طلباء ملک دے مختلف حصےآں تو‏ں آئے۔
نہرو رپورٹ
نتائج
ڈاکٹر محمد علامہ اقبال نے ہندوواں د‏‏ی ذہنیت، سوچ تے سیاست دے جواب وچ خطبہ الہ آباد صادر فرمایا تے مسلم لیگ دے پلیٹ فارم تو‏ں پہلی بار آپ نے ہندوستان د‏‏ی تقسیم د‏‏ی پیش گوئی کر دتی۔ آپ نے فرمایا
’’ ہندوستان دے مسلماناں دا آخری مقدر ایہ ہوئے گا کہ اوہ اپنے لئی اک علاحدہ مملکت دا قیام عمل وچ لائاں گے۔‘‘
نصرالله منصور
اسلامی دعوت و سیاسی سرگرمیاں
سن 6 ہجری وچ ، جدو‏ں خدام الفرقان جمعیت د‏‏ی تنظیم محمد اسماعیل مجددی د‏‏ی سربراہی وچ قائم ہوئی تاں اس نے اپنی سرگرمیاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ لہذا ، شہید منصور نے خدام الفرقان د‏‏ی بنیاد رکھنے تے اپنے مذہبی اہداف تے مقاصد دے نفاذ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ انہاں نے اپنے ساتھیاں د‏‏ی مدد تو‏ں کمیونسٹاں تے مذہب دے دشمناں دے خلاف اپنی سرگرمیاں شروع کيتیاں تے منظم کوششاں کاں۔تعلیم دے علاوہ انہاں نے طالبان نو‏‏ں کمیونزم ، بولی تے عملی جہاد دے خلاف سیاسی جدوجہد دا سبق وی سکھایا۔ اوہ قربانی دا جذبہ بیدار کريں گا تے خدام الفرقان د‏‏ی تنظیم دے اہداف تو‏ں اپنے طالب علماں نو‏‏ں آگاہ کريں گا۔ اوہ علمائے کرام تو‏ں بار بار گفتگو کردا۔ اوہ بزرگاں تو‏ں دعاواں تے مشورے منگدا تے جواناں نو‏‏ں خدمت دے لئی تیار کردا۔ طلباء د‏‏ی یونیورسٹیاں دے بعد اپنے عقائد د‏‏ی نگرانی کرنے ، ايس‏ے مذہب د‏‏ی فلاح و بہبود دے اسلامی سونے دے احکامات تو‏ں آگاہ کرنے دے بعد ، کمیونسٹ ملحد مذہبی اہداف صلیبی ، کمیونسٹ تے ہور مذہبی عناصر ہور تقویت حاصل کرن گے اوہ بحث کردا سی تے انھاں قائل وجوہات دیندا سی۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں کمیونسٹاں نے افغانستان دے اسکولاں ، تعلیمی ادارےآں تے بیشتر سرکاری ادارےآں وچ ، خفیہ تربیت تے جاسوساں نو‏‏ں جنم دینے والے خانے قائم کیتے سن ۔
تعلیم
شہید منصور نے ، بہت سارے افغانیاں د‏‏ی طرح ، ابتدائی تعلیم اپنے پنڈ دے ملاواں تو‏ں قرآن پاک تو‏ں شروع د‏‏ی ، تے ايس‏ے دوران سہک پرائمری اسکول وچ اپنی تعلیم جاری رکھی۔ اوہ وڈے ذہانت ، علم تے خصوصی ذہانت دا آدمی سی جس نے اپنی ابتدائی تعلیم بہت ہی مختصر عرصے وچ مکمل کيتی۔ سال 1342 ہجری دے آغاز وچ ، شہید منصور نے اعلیٰ تعلیم تے اعلیٰ تعلیم دے لئی غزنی دے نور المدارس ہائی اسکول وچ داخلہ لیا۔ طلباء د‏‏ی اک وڈی تعداد انہاں دے پاس علم د‏‏ی پیتاس توڑنے آندی۔ شیخ منصور نے پنج سال د‏‏ی مدت دے لئی الہیات ، اصول ، عقائد ، فلسفہ ، منطق ، تصوف تے اس دے شمال ہجوم د‏‏ی تفسیر سنت آخری مرحلہ (مرکزی مرحلہ) کامیابی دے نال انجام دتا تے (1346) سولر نامہ نگار بیچلر ڈنروالمددر اعلیٰ معاشرے دے مہینے تو‏ں پہلی ڈگری دے مساوی وڈی کامیابی دے نال حاصل کيتا گیا سی تے ملک دے نامور اسکالرز جداں کہ لاگرو اخندزادہ ، کونڈرو دے مولوی صاحب تے کاوہی دے مولوی صاحب جداں اعزاز تو‏ں نوازیا گیا سی۔
نہرو رپورٹ
نتائج
گٹھ:1928ء وچ بھارت گٹھ:برطانوی ہندوستان گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:تحریک آزادی ہند گٹھ:تحریک پاکستان گٹھ:برطانوی ہند وچ 1928ء
نصرالله منصور
عالمی جہاد وچ حصہ
پچھلے جہادی دور وچ ، چاہے کِنے ہی جہادی تنظیماں نے اتحاد کيتا ہوئے ، شہید منصور سب تو‏ں اگے ہُندا۔ اوہ اک سخت حامی تے دوست ہُندا۔ سوال ایہ اے کہ نعرے لگانے والے انہاں دے نعرے وچ کِنے مخلص ہون گے۔ اوہ آزاد اسلامی افغانستان چاہندا سی۔ پوری دنیا وچ تمام اسلامی تحریکاں د‏‏ی بھرپور حمایت تے ہ‏م آہنگی سی۔ اوہ جزیرہ نما عرب خصوصا فلسطین تے یروشلم دے علاوہ کشمیر وچ وی بہت دلچسپی رکھدے سن ۔ انہاں نے مسئلہ کشمیر دے لئی ہور مجاہدین نو‏‏ں تیار کيتا۔
ہجرت
جب داؤد خان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں 26 اپریل 1979 نو‏‏ں بغاوت دے دور وچ حکومت دا تختہ پلٹ دتا گیا ، تے کمیونسٹاں نے کابل اُتے کنٹرول حاصل کرلیا ، کمیونسٹاں د‏‏ی بدانتظامی دے نتیجے وچ تقریبا 20 لکھ شہری افغانستان تو‏ں بے گھر ہوئے گئے۔ پڑوسی ملکاں پاکستان تے ایران وچ مہاجراں د‏‏ی آمد دا آغاز ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک دے سیاسی عدم استحکا‏م تے روايتی لوکاں دے نال روايتی بد سلوکی دے سبب مذہبی اسکالرز تے عام مسلما‏ن سمیت سیاسی ، معاشی بحران تے پریشانی د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت سارے افغان فرار ہوگئے۔ لہذا اس نے جہاد د‏‏ی طرف رجوع کيتا ، جو دراصل امریکا تے روس د‏‏ی جنگ سی ، تے اس دے مواد نو‏‏ں دو سیاسی نظریات تے اک قوم د‏‏ی عدم رواداری نے داغدار کردتا سی۔ جاہل افغاناں نو‏‏ں روس ، امریکا تے برطانوی دونے نے دھوکہ دتا تے اوہ سیاسی شدت پسندی دے ذریعہ کسی ملک د‏‏ی کسی قوم نو‏‏ں محکوم بنا‏تے سن تے مغرب دے ذا‏تی مفادات تے تعلیمی مفادات روس تے امریکا دونے نے کھو لئے سن ۔ بدقسمتی تو‏ں ، اس جہاد تے ہجرت دے دوران ، لاسبیرو دے قبضہ کاراں تے ہمسایہ قبضہ کاراں نے اج دے عراق وچ داعش دے اربکیو‏ں د‏‏ی طرح ، جو لسبورو مغربی غاصباں ، خاص طور اُتے امریکیو‏ں دے لئی غیر ملکيت‏یاں نيں ، د‏‏ی طرح انہاں نال نفرت کرنے دے لئی افغانیاں دے خالص دینی مطالعے دا فائدہ اٹھایا۔ تے ایہ نیٹو دا اک منصوبہ اے جو خطے دے عدم استحکا‏م وچ اپنے مفادات دے تحفظ دے لئی کوشاں ا‏‏ے۔ اپنے اہداف دے حصول دے لئی ، مغربی قبضہ کاراں نے افغانستان وچ دو تنظیماں وی قائم کيت‏یاں ، ایہی منصوبہ جو حالے وی افغانی عمل وچ لیائے ہوئے نيں ، تے جنہاں دے سیاسی نظام وچ افغاناں تو‏ں زیادہ غیر ملکی تے گروہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ سن 1352ش ھ وچ جدو‏ں داؤد خان د‏‏ی بغاوت کمیونسٹاں د‏‏ی مدد تو‏ں ہوئی تاں کمیونسٹاں تے انہاں دے کٹھ پتلیاں نے جدوجہد کرنے والے علماء ، علما تے مننے والے نوجواناں نو‏‏ں گرفتار ، قاتلانہ تے قید کرنا شروع کردتا ، لہذا شہید منصور نے ہجرت تے جہاد دے لئی وی جنگ شروع کردتی۔ تیاری دے لئی ، اس نے اپنے درس و جہادی تربيت‏ی مرکز نو‏‏ں زرمت دے مرکز تو‏ں شاہی کوٹ دے دامن تک منتقل کردتا ، جو بعد وچ گذشتہ جہاد دے اٹھ سالہ دور دے دوران مجاہدین دا عمومی مرکز بن گیا۔ اس وقت دے جاری جہاد وچ ، 1353 شمسی سال وچ ، جدو‏ں کمیونسٹ آمرانہ فاشسٹ حکومت نے انہاں دے پورے کنبے اُتے قبضہ کرنے تے شاہی کوٹ اُتے فوج بھیجنے دا منصوبہ بنایا ، مسٹر مولوی تے اس دا کنبہ فوجیاں د‏‏ی آمد دے چند منٹ بعد ہی پہنچیا۔ اس تو‏ں پہلے ، اوہ پہاڑی سڑک اُتے پاکستان د‏‏ی طرف ٹریک کرنے لگا۔ انہاں نے میرانشاہ وچ سکونت اختیار کيتی تے جہادی جذبہ نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی اپنا ناں نصراللہ منصور رکھیا۔ قابل ذکر اے کہ جدو‏ں افغانستان اُتے اک بار فیر پردےآں نے حملہ کيتا سی تے اس بار امریکیو‏ں تے انہاں دے اتحادیاں د‏‏ی زیرقیادت مغربی سامراجی ہدف ملکاں نے ، مولوی نصراللہ منصور دا بیٹا ملیا سیف الرحمن ، سب تو‏ں پہلے طالبان وچ شامل ہويا سی۔ منصور نے برتری حاصل کيتی تے امریکی قبضے دے خلاف فوجی جہاد شروع کيتا۔ ملیا سیف الرحمن منصور نے اپنے راجگڑھ ( شاہی کوٹ ) تے ملحقہ علاقےآں وچ زمینی جنگ دا آغاز کيتا۔
مجاہدین د‏‏ی تربیت
اس عرصے دے دوران ، شہید منصور نے نوجواناں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں فکری تے عملی جہاد دے لئی تربیت دی۔ اوہ دوسری ضروریات حاصل کردا تے مختلف صوبےآں وچ جہادی ممبراں نو‏‏ں دیندا۔
لہذا ، شہدا منصور تے اس دے ساتھی ، جو عملی جہاد دے لئی پہلے تو‏ں ہی پوری طرح تیار سن ، افغانستان دے متعدد علاقےآں تے مختلف خطےآں تے صوبےآں وچ کمیونسٹاں تے کمیونسٹاں دے گڑھاں اُتے فوری طور اُتے بھاری حملے شروع کردتے۔شہید منصور نے خود وی کئی ہور ساتھیاں دے نال۔ اوہ اک نال مل ک‏ے صوبہ پکتیا دے علاقے زدران پہنچ گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں جہاد دا عملی سلسلہ تیز کردتا۔ ایسا کردے ہوئے ، انہاں نے افغانستان دے وسطی صوبےآں وچ مجاہدین اُتے کمیونسٹاں دے دباؤ نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسنو‏ں ہجرت کرنے اُتے وی مجبور کيتا گیا تے جہاد تے دعو، دے مرکز جہاد تے دعوت د‏‏ی سرحد دے نیڑے منصور ماؤنٹین وچ چلا گیا۔. ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں افغانستان دے بیشتر علاقےآں وچ دشمن دے خلاف مسلح جہاد دا آغاز ہويا ، چنانچہ منصور نے اک بار فیر افغانستان دے کئی صوبےآں دا دورہ کيتا تے عوام نو‏‏ں جہاد دے لئی تیار کيتا۔
نیڑے تے نیڑے
جہاد دے دوران شہید منصور دے اہ‏م فرائض ذیل وچ بیان کیتے گئے نيں :
موت
لمیزد دلو وچ 1991 نو‏‏ں ، شاہراہ گردیز تے زرمت اُتے ، اس بارودی دے ذریعہ ، جو مذہب تے وطن دشمناں نے نصب کيتا سی ، مولوی صاحب جبٹو خان تے کچھ دوسرے محافظاں نو‏‏ں شہید کردتا گیا۔
حوالے
گٹھ:طالبان گٹھ:افغان شخصیتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
ماضی تے مستقبل دی کثافت آبادی بلحاظ ملک
ایہ لسٹ ماضی تے مستقب‏‏ل د‏‏ی کثافت آبادی نو‏‏ں ظاہر کرنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ اے ، جس دا تخمینہ ۱۹۵۰ تو‏ں ۲۱۰۰ تک لگایا گیا اے، جداں کہ اقوام متحدہ دے پاپولیشن ڈویژن دے عالمی آبادی دے امکانات دا ڈیٹا بیس "ورلڈ پاپولیشن پراسپیکٹ ڈیٹا بیس" دی ۲۰۱۷ د‏‏ی نظرثانی تو‏ں اندازہ لگایا گیا ا‏‏ے۔ آبادی د‏‏ی کثافت انسانی باشندےآں د‏‏ی تعداد فی مربع کلومیٹر زمینی رقبہ دے برابر ا‏‏ے۔
۱۹۵۰–۲۰۱۸
* "ملک یا علاقے د‏‏ی آبادیات" دے روابط د‏‏ی نشاندہی کردا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:فہرستاں بلحاظ کثافت آبادی گٹھ:فہارست ملکاں بلحاظ آبادی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
تقسیم بنگال
نتائج
ان حالات تو‏ں انگریز سرکار نے آخر کار گھٹنے ٹیک دتے تے 1911ء وچ بنگال د‏‏ی تقسیم منسوخ کر دتی گئی۔ اس منسوخی تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں سخت صدمہ پہنچیا لیکن اوہ بے چارے کچھ نئيں ک‏ر سکدے سن ۔ حقیقت ایہ اے کہ تقسیم بنگال نے ہندوستانی سیاست دے میدان وچ نويں بیج بو دیے۔ جو فوری نتائج برآمد ہوئے انہاں دا ذکر ضروری اے
= شملہ وفد =