cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آپریشن باربروسا
ماسکو د‏‏ی لڑائی
جرمنی د‏‏ی حکومت نے ماسکو اُتے قابو پانے دے نیڑے آنے د‏‏ی پیش گوئی د‏‏ی اے تے غیر ملکی نمائندےآں نو‏‏ں روس دے آنے والے خاتمے دا قائل کرلیا۔ 13 اکتوبر نو‏‏ں ، تیسرا پینزر گروپ  اندر اندر داخل ہوگیا راجگڑھ کے. ماسنو‏ں ميں مارشل لاء دا اعلان کیتا گیا۔ تقریبا آپریشن ٹائفون دے آغاز تو‏ں ہی ، موسم خراب ہُندا گیا۔ درجہ حرارت وچ کمی جدو‏ں کہ بارش جاری سی۔ اس نے سڑک دے بغیر جالے نیٹ ورک نو‏‏ں کیچڑ وچ تبدیل کردتا تے ماسنو‏ں ميں جرمنی د‏‏ی پیش قدمی سست کردتی۔ اضافی بارش ہوئی جس دے بعد ہور بارش ہوئی جس دے نتیجے وچ اک ایسی چپچپا مٹی پیدا ہوگئی کہ جرمن ٹینکاں نو‏‏ں گزرنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا ، جدو‏ں کہ سوویت ٹی 34 اس دے وسیع پیمانے اُتے چلنے دے نال ، مذاکرات دے لئی بہتر موزاں سی۔  ايس‏ے وقت ، جرمناں نو‏‏ں فراہمی د‏‏ی صورتحال تیزی تو‏ں خراب ہوئی۔  31 اکتوبر نو‏‏ں ، جرمن آرمی ہائی کمان نے آپریشن ٹائیفون نو‏‏ں روکنے دا حکم دتا جدو‏ں کہ فوجاں د‏‏ی تنظیم نو کيتی گئی۔ اس وقفے دے نتیجے وچ سوویت یونین نو‏‏ں کافی بہتر فراہمی دا موقع ملیا کہ اوہ اپنے عہدےآں نو‏‏ں مستحکم کرن تے نويں متحرک تحفظ پسنداں د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں منظم کرن۔    اک ماہ دے تھوڑے ہی عرصے وچ ، سوویت یونین نے گیارہ نويں لشکراں دا بندوبست کیتا جنہاں وچ سائبیرین فوج د‏‏ی of 30 تقسیماں شامل سن۔ انھاں سوویت مشرق بعید تو‏ں آزاد کیتا گیا سی جدو‏ں سوویت انٹلیجنس نے اسٹالن نو‏‏ں یقین دہانی کرائی سی کہ ہن جاپانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی خطرہ نئيں ا‏‏ے۔  اکتوبر تے نومبر 1941 دے دوران اک ہزار تو‏ں زیادہ ٹینک تے اک ہزار طیارے سائبیریا د‏‏ی افواج دے ہمراہ شہر دے دفاع وچ مدد دے لئی پہنچے۔
سرد موسم د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین سخت ہونے دے نال ، جرمناں نے 15 نومبر نو‏‏ں ماسکو اُتے دوبارہ حملہ شروع کیتا۔  اگرچہ خود فوج ہن دوبارہ پیش قدمی کرنے وچ کامیاب ہوگئی سی ، لیکن فراہمی د‏‏ی صورتحال وچ کوئی بہتری نئيں ہوئی سی۔ جرمنی دا مقابلہ 5 واں ، 16 واں ، 30 واں ، 43 واں ، 49 واں ، تے 50 واں سوویت فوج دا سی۔ جرمناں دا ارادہ سی کہ اوہ تیسری تے چوتھ‏ی پینزر آرمی ماسکو کینال دے اس پار منتقل کرے تے ماسکو نو‏‏ں شمال مشرق تو‏ں لفافہ کرے۔ دوسرا پینزر گروپ تولا اُتے حملہ کريں گا تے اس دے بعد جنوب تو‏ں ماسکو دے نیڑے پہنچے گا۔  جداں ہی سوویتاں نے اپنی صفاں اُتے اپنا رد عمل ظاہر کیتا ، چوتھ‏ی فوج مرکز اُتے حملہ کرے گی۔ دو ہفتےآں د‏‏ی لڑائی وچ ، کافی ایندھن تے گولہ بارود د‏‏ی کمی دے سبب ، جرمن آہستہ آہستہ ماسکو د‏‏ی طرف ودھے۔ جنوب وچ ، دوسرا پینجر گروپ مسدود کیتا جارہیا سی۔ 22 نومبر نو‏‏ں ، 49 واں تے 50 واں سوویت فوج د‏‏ی مدد تو‏ں سوویت سائبیرین یونٹاں نے دوسرے پینجر گروپ اُتے حملہ کیتا تے جرمناں نو‏‏ں شکست دتی۔ چوتھے پینزر گروپ نے ، اُتے ، سوویت 16 واں فوج نو‏‏ں پِچھے دھکیل دتا تے ماسکو نو‏‏ں گھیرے وچ لینے د‏‏ی کوشش وچ ماسکو نہر عبور کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ thumb| ستمبر 1941 وچ آپریشن ٹائفون دے آغاز تو‏ں پہلے جرمناں د‏‏ی پیش قدمی دی 2 دسمبر نو‏‏ں ، 258 واں انفنٹری ڈویژن دا حصہ اندر اندر ودھیا ماسکو اوہ اس قدر نیڑے سن کہ جرمن افسران نے دعوی کیتا سی کہ اوہ کرملن دے اسپرائر نو‏‏ں دیکھ سکدے نيں ،  لیکن تب تک پہلا طوفاناں دا آغاز ہوچکيا سی۔  اک کشش بٹالین صرف  نیڑے خمکی نامی قصبے تک پہنچنے وچ کامیاب ہوگئی سوویت راجگڑھ تو‏ں اس نے ماسکو وولگا نہر اُتے واقع پل دے نال نال ریلوے اسٹیشن اُتے وی قبضہ کرلیا ، جس وچ جرمنی د‏‏ی افواج د‏‏ی مشرقی پیشرفت دا نشان سی۔  پیشرفت دے باوجود ، وہرماچٹ سردیاں د‏‏ی اس سخت جنگ دے لئی تیار نئيں سی۔  سوویت فوج موسم سرما دے حالات وچ لڑنے دے لئی بہتر انداز اختیار کرلئی گئی سی ، لیکن موسم سرما دے لباس وچ پیداوا‏‏ر د‏‏ی قلت دا سامنا کرنا پيا۔ گہری برفباری تو‏ں آلات تے نقل و حرکت د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ بنی ، جرمنی د‏‏ی افواج د‏‏ی حالت خراب ہوگئی۔   موسمی حالات نے وڈے پیمانے اُتے ہوائی کارروائیاں نو‏‏ں رکدے ہوئے لوفتوافے نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے کھڑا کردتا سی۔  ماسکو دے نیڑے نو تشکیل دتے گئے سوویت یونٹاں د‏‏ی تعداد ہن پنج لکھ تو‏ں زیادہ اے ، تے دسمبر نو‏‏ں ، انہاں نے سوویت موسم سرما دے کاؤنٹر دا مقابلہ کرنے دے اک وڈے پیمانے اُتے جوابی کارروائی کيت‏‏ی ۔ ایہ حملہ 7 جنوری 1942 نو‏‏ں جرمن فوجاں نو‏‏ں 100-250 د‏‏ی طرف پِچھے کرنے دے بعد روک دتا گیا   کلومیٹر (62-1515)   ماس) ماسکو تاں۔  ویرماخٹ نے ماسکو دے لئی جنگ ہار دتی سی ، تے اس حملے تو‏ں جرمنی د‏‏ی فوج نو‏‏ں 830،000 تو‏ں زیادہ جواناں نو‏‏ں نقصان اٹھانا پيا سی۔
بعد وچ
سوویت یونین نے اس تنازعہ دا بہت بھاری نقصان اٹھانا پيا ، اس نے علاقے دے بہت وڈے خطوط نو‏‏ں کھو دتا ، تے مرداں تے مادی افراد نو‏‏ں بے حد نقصان پہنچیا۔ بہر حال ، ریڈ آرمی جرمن جرائم پیشہ عناصر دا مقابلہ کرنے د‏‏ی اہل ثابت ہوئی ، خاص طور اُتے جدو‏ں جرمناں نے افرادی قوت ، اسلحے ، دفعات تے ایندھن وچ ناقابل تلافی قلت دا سامنا کرنا شروع کیتا۔ ریڈ آرمی دے ہتھیاراں د‏‏ی تیاری نو‏‏ں یورال دے مشرق دے مشرق وچ تیزی تو‏ں نقل مکانی تے 1942 وچ خاص طور اُتے کوچ ، ہوائی جہاز د‏‏ی نويں قسماں تے توپ خانہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ زبردست اضافے دے باوجود ، وہرماچ جولائ‏ی 1942 وچ اک ہور وڈے پیمانے اُتے کارروائی کرنے وچ کامیاب رہیا۔ اگرچہ پچھلے موسم گرما دے مقابلے وچ بوہت گھٹ محاذ پر۔ ہٹلر نو‏‏ں ایہ احساس ہونے دے بعد کہ جرمنی د‏‏ی تیل د‏‏ی فراہمی "شدید کمی" دا شکار اے ،  دا مقصد باکو دے تیل دے کونواں نو‏‏ں اک جارحانہ ، نامزد کیس بلیو اُتے قبضہ کرنا سی۔  اک بار فیر ، جرمناں نے سوویت دے علاقے اُتے بہت تیزی تو‏ں قبضہ کرلیا ، لیکن فروری 1943 وچ اسٹالن گراڈ د‏‏ی لڑائی وچ اپنی شکست دے تناظر وچ اوہ اپنے حتمی اہداف حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔
1943 تک ، سوویت ہتھیاراں د‏‏ی تیاری مکمل طور اُتے چل رہی سی تے تیزی تو‏ں جرمن جنگ کيت‏ی معیشت نو‏‏ں ترقی دے رہی سی۔ دوسری جنگ عظیم دے مشرقی تھیٹر وچ جرمنی د‏‏ی آخری وڈی کارروائی جولائ‏ی — اگست 1943 دے دوران کرسک دے خاک وچ حملہ آور آپریشن زٹاڈیلے دے آغاز دے دوران ہوئی ۔  تقریبا اک ملین جرمن فوجیاں نے پچیس لکھ تو‏ں زیادہ مضبوط سوویت فوج دا مقابلہ کیتا۔ سوویت شکست کھا گئی۔ آپریشن زیٹاڈل د‏‏ی شکست دے بعد ، سوویت یونین نے  نال نال 60 لکھ افراد نو‏‏ں ملازمت تو‏ں روکنے دے لئی جوابی کارروائی شروع د‏‏ی  دریائے دیپیر د‏‏ی طرف جدو‏ں اوہ جرمناں نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف لے گئے۔  رازداری تے دھوکہ دہی وچ آپریشنل بہتری لیانے دے نال ، تیزی تو‏ں پرامید تے تدبیر تو‏ں نفیس مجرمانہ کاروائیاں انجام دینے دے بعد ، ریڈ آرمی بالآخر اس علاقے دا بیشتر حصہ آزاد کرنے وچ کامیاب ہوگئی جس اُتے جرمنی نے اس تو‏ں پہلے 1944 دے موسم گرما وچ قبضہ ک‏ر ليا سی۔  تباہی آرمی گروپ سینٹر دا ، آپریشن بگریشن دا نتیجہ ، فیصلہ کن کامیابی ثابت ہويا۔ 1944 دے موسم خزاں وچ جرمن فوج دے شمالی تے جنوبی علاقےآں دے خلاف اضافی سوویت کارروائیاں نے جرمن جنگ مشین نو‏‏ں پسپائی وچ ڈال دتا۔  جنوری 1945 تک ، سوویت فوجی طاقت دا مقصد جرمنی دے راجگڑھ برلن دا سی۔  مئی 1945 وچ نازی جرمنی د‏‏ی مکمل شکست تے اس د‏ی گرفت دے نال جنگ دا خاتمہ ہويا۔
جنگی جرائم
خواتین تے بچےآں سمیت شہریاں دے خلاف منظم جرائم نو‏‏ں جرمن پولیس تے فوجی دستےآں دے نال نال مقامی ساتھیاں نے وی وڈے پیمانے اُتے انجام دتا۔  ریخ مین سیکیورٹی آفس د‏‏ی کمانڈ وچ ، آئنسٹیگروپین کے قتل اسکواڈاں نے فتح شدہ سوویت علاقےآں وچ یہودیاں تے کمیونسٹاں دے وڈے پیمانے اُتے قتل عام کیتا۔ ہولوکاسٹ دے مورخ راؤل ہلبرگ نے "موبائل قتل کارروائیاں" دے ذریعے قتل کیتے جانے والے یہودیاں د‏‏ی تعداد 1،400،000 دسی ا‏‏ے۔  "پارٹی تے ریاستی عہدےآں اُتے یہودیاں" نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی اصل ہدایات نو‏‏ں "فوجی دور دے تمام مرد یہودیاں" نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی وسیع کیتا گیا سی تے فیر "عمر دے قطع نظر تمام مرد یہودیاں" وچ اک بار فیر توسیع کيتی گئی سی۔ جولائ‏ی دے آخر تک ، جرمن باقاعدگی تو‏ں خواتین تے بچےآں نو‏‏ں ہلاک ک‏ر رہ‏ے سن ۔  18 دسمبر 1941 نو‏‏ں ، ہیملر تے ہٹلر نے "یہودی سوال" اُتے تبادلہ خیال کیتا ، تے ہیملر نے اس ملاقات دے نتائج نو‏‏ں اپنی تقرری کتاب وچ نوٹ کیتا: "فریقین د‏‏ی حیثیت تو‏ں فنا ہوجانا۔" کرسٹوفر براؤننگ دے مطابق ، "یہودیاں نو‏‏ں ختم کرنا تے حریت پسنداں نو‏‏ں مارنے دے ناں تو‏ں ناں نہاد 'یہودی سوال' نو‏‏ں حل کرنا ہٹلر تے ہیملر دے وچکار اتفاق رائے تو‏ں ہويا کنونشن سی"۔  "کمتر" ایشیائی عوام دے خلاف نازی پالیسیاں دے مطابق ، ترکمن باشندےآں نو‏‏ں وی ستایا گیا۔ شہزادہ ولی کجوم خان د‏‏ی جنگ دے بعد د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، اوہ خوفناک حالات وچ حراستی کیمپاں وچ قید سن ، جتھ‏ے "منگولین" خصوصیات دے حامل افراد نو‏‏ں روزانہ قتل کیتا جاندا سی۔ دتی ایشینز وی آئن سیٹزگروپن د‏‏ی طرف تو‏ں ھدف بنائے گئے تے کیف وچ اک "پیتھلوجیکل انسٹی ٹیوٹ" وچ مہلک طبی تجربات تے قتل دے موضوعات سن. ہٹلر نو‏‏ں آئنسٹگروپین نے وڈے پیمانے اُتے قتل و غارت گری د‏‏ی اطلاعات موصول کيتیاں جنھاں پہلے آر ایس ایچ اے تک پہنچایا گیا سی ، جتھ‏ے انھاں گسٹاپو چیف ہینرچ مولر د‏‏ی اک سمری رپورٹ وچ شامل کیتا گیا سی۔
thumb| اکتوبر 1941 وچ ایس ایس پولیسی ڈویژن دے کمانڈر ، والٹر کرگر دے نال ، جنرل ایرک ہوپنر (سجے) جرمنی د‏‏ی 9 واں فوج دے سپاہیاں دے لئی تعزیت‏ی اجلاس ہونے تے پانی دے کنوواں نو‏‏ں زہر آلود کرنے دا شبہ ا‏‏ے۔ سوویت یونین دے چوتھے سب تو‏ں وڈے شہر خارکوف وچ ، جرمناں دے لئی کم کرنے والے شہریاں د‏‏ی صرف اک چھوٹی تعداد نو‏‏ں کھانا فراہ‏م کیہ گیا ، باقی نو‏‏ں آہستہ آہستہ بھکھ تو‏ں مرنے دے لئی نامزد کیتا گیا۔  1942 وچ ہزاراں سوویتاں نو‏‏ں غلام مزدوری دے طور اُتے استعمال کرنے دے لئی جرمنی بھیج دتا گیا سی۔
لینین گراڈ دے شہریاں اُتے بھاری بمباری تے اک محاصرے دا نشانہ بنایا گیا جو 872 دن تک جاری رہے گا تے 10 لکھ تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتارا جائے گا ، جنہاں وچو‏ں تقریبا 400،000 14 سال تو‏ں کم عمر دے بچے سن ۔   جرمن -فنیش ناکہ بندی نے کھانے ، ایندھن تے خام مال تک رسائی ختم کردتی تے غیر روزگار افراد دے لئی روزانہ چار آونس (پنج پتلی سلائساں) تے روزانہ تھوڑا سا پانی دا سوپ کم ہوگیا۔  بھکھ تو‏ں مبتلا سوویت شہریاں نے ہیئر ٹانک تے ویسلن دے نال اپنے گھریلو جانوراں نو‏‏ں وی کھانا شروع کیتا۔ کچھ مایوس شہریاں نے نرسنگال دا سہارا لیا۔ سوویت ریکارڈ نے محاصرے دے دوران 2 ہزار افراد نو‏‏ں "گوشت دے گوشت دے طور اُتے استعمال" دے الزام وچ گرفتار کیتا جنہاں وچو‏ں 886 افراد 1941–42 دے پہلے موسم سرما دے دوران گرفتار ہوئے سن ۔  ویرمکٹ نے لینین گراڈ نو‏‏ں سیل کرنے ، آبادی نو‏‏ں فاقہ کشی تے فیر شہر نو‏‏ں مکمل طور اُتے منہدم کرنے دا منصوبہ بنایا۔
جنسی تشدد
مشرق وچ عصمت دری اک وسیع پیمانے اُتے رجحان سی کیونجے جرمن فوجی باقاعدگی تو‏ں سوویت خواتین دے خلاف متشدد جنسی حرکتاں دا ارتکاب کردے ني‏‏‏‏ں۔ کدی کدائيں پوری یونٹ اجتماعی عصمت دری د‏‏ی اک تہائی واردات دے نال جرم وچ ملوث ہُندی سی۔  مورخ ہنس ہیر دا تعلق اے کہ مشرقی محاذ د‏‏ی دنیا وچ ، جتھ‏ے جرمنی د‏‏ی فوج نے روس نو‏‏ں کمیونزم تو‏ں مساوی قرار دتا سی ، ہر چیز "منصفانہ کھیل" سی۔ اس طرح عصمت دری د‏‏ی اطلاع نئيں دتی جاندی اے جدو‏ں تک کہ پوری اکائیاں وچ ملوث نہ ہون۔  اکثر یہودی خواتین دے معاملے وچ ، جنسی تشدد دے واقعات دے بعد انہاں نو‏ں فوری طور اُتے قتل کردتا گیا سی۔  مورخین برجیت بیک نے زور دے ک‏ے کہیا کہ فوجی فرماناں نے ، جس وچ متعدد سطح اُتے تھوک فروشی د‏‏ی مجازی کيتی گئی اے ، مشرق وچ جرمنی دے فوجیاں دے ذریعہ کسی وی طرح دے جنسی جرائم دے لئی قانونی چارہ جوئی د‏‏ی اساسنو‏ں بنیادی طور اُتے ختم کردتا۔  اوہ ایہ وی دعوی کردیاں نيں کہ اس طرح د‏‏یاں مثالاں د‏‏ی کھوج نو‏‏ں محدود کرنا اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں سی کہ سویلین رہائش وچ ہونے والے الزامات دے تناظر وچ اکثر جنسی تشدد دا نشانہ بنایا جاندا سی۔
تاریخی اہمیت
thumb| یورپ وچ تھیٹر دے ذریعہ دوسری عالمی جنگ وچ فوجی ہلاکتاں آپریشن باربوروسا تریخ دا سب تو‏ں وڈا فوجی آپریشن سی - کسی تے جارحیت دے مقابلے وچ زیادہ مرد ، ٹینک ، بندوقاں تے ہوائی جہاز تعینات سن ۔ اس حملے نے مشرقی محاذ نو‏‏ں کھول دتا ، جو جنگ دا سب تو‏ں وڈا تھیٹر سی ، جس وچ چار سالاں تو‏ں غیرمعمولی تشدد تے تباہی د‏‏ی جھڑپاں دیکھنے وچ آئیاں تے تقریبا 8.6 ملین سرخ فوج دے جواناں سمیت 26 ملین سوویت افراد ہلاک ہوگئے۔  دوسری جنگ عظیم دے دوران پوری دنیا وچ ہونے والی تمام لڑائیاں دے مقابلے وچ مشرقی محاذ اُتے لڑدے ہوئے زیادہ ہلاک ہوئے گئے۔  معیشت تے زمین د‏‏ی تزئین د‏‏ی دوناں نو‏ں پہنچنے والے نقصانات بہت زیادہ سن ، کیونجے تقریبا 1،710 سوویت قصبے تے 70،000 دیہات تباہ ہوگئے۔
آپریشن باربوروسا تے اس دے نتیجے وچ جرمنی د‏‏ی شکست نے مشرقی تے مغربی گروپاں وچ تقسیم کردے ہوئے یورپ دا سیاسی منظر نامہ تبدیل کردتا۔ برصغیر دے مشرقی نصف حصے وچ رہ گیا سیاسی خلاء نو‏‏ں یو ایس ایس آر نے اس وقت پُر کیتا جدو‏ں اسٹالین نے 1944–1945 دے اپنے علاقائی انعامات حاصل کيتے تے بلغاریہ ، رومانیہ ، ہنگری ، پولینڈ ، چیکوسلواکیہ تے مشرقی نصف حصۓ وچ اپنی سرخ فوج مضبوطی تو‏ں رکھی۔ جرمنی دا  اسٹالن دے جرمنی دے دوبارہ پیدا ہونے والے طاقت تے اس دے ابتدائی اتحادیاں اُتے عدم اعتماد دے خوف نے سوویت پان سلاوکی اقدامات تے اس دے نتیجے وچ سلاود‏‏یاں ریاستاں دے اتحاد وچ مدد کيتی۔  مورخین ڈیوڈ گلانٹز تے جوناتھن ہاؤس دا دعوی اے کہ آپریشن باربروسا  نے نہ صرف اسٹالن بلکہ اس دے بعد دے سوویت رہنماواں نو‏‏ں متاثر کیتا ، تے اس دا دعویٰ کیتا کہ "اگلی چار دہائیاں" تک انہاں دے تزویراندی ذہنیت نو‏‏ں "رنگین" بنیا۔ اس دے نتیجے وچ ، سوویتاں نے " بفر تے مؤکل ریاستاں دا اک وسیع نظام ، جس نو‏‏ں سوویت یونین نو‏‏ں مستقب‏‏ل دے کسی وی ممکنہ حملے تو‏ں بچانے دے لئی ڈیزائن کیتا گیا ، د‏‏ی تخلیق نو‏‏ں اکسایا۔"  اس دے نتیجے وچ ، مشرقی یورپ سیاسی طرز عمل وچ کمیونسٹ بن گیا ، تے مغربی یورپ ریاستہائے متحدہ دے جمہوری اثر و رسوخ د‏‏ی زد وچ آگیا ، اک ایسی قوم جو یورپ وچ اپنی مستقب‏‏ل د‏‏ی پالیسیاں دے بارے وچ غیر یقینی سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:جون 1941ء د‏‏یاں سرگرمیاں گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین گٹھ:دوسری جنگ عظیمگٹھ:سوویت یونین دی تریخ
گیرالڈ ایڈلمین
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چک 154 مراد
چک 154 مراد ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ تصیل حاصلپور چ وس رہیا اے ۔
پنجاب دے پانیاں دا مسئلہ
ّ­بھارتی پنجاب دے پانیاں دا مسئلہ بھارت دی برطانوی ہند توں آزادی دے نال ای شروع ہو گیا سی ۔
پانی دوجے صوبےآں نوں دین دی پالیسی
دریائی پانیاں تے بھارت سرکار ولوں شروع توں ہی پنجاب نال دھکہ کیتا گیا اے تے پنجاب دے قدرتی سومے پانی وچوں دھکے نال بناں کوئی ملّ دتے مفت وچّ گوانڈھی صوبیاں راجستھان، ہریانہ تے دلی نوں دیکے پنجاب نوں معاشی پکھوں کنگال ہی نہیں کیتا اے، سگوں پنجاب دے کساناں نوں ٹیوبویلاں تے انحصار بنا کے قرضئی بنایا اے اتے خُدکشیاں کرن لئی مجبور وی کیتا اے۔ سٹے وجوں دھرتی ہیٹھلا پانی تیزی نال ہیٹھاں جا رہا اے تے لگبھگ ادھا پنجاب ڈارک زون وچّ آ کے بنجر بنن جا رہا اے۔
رپیریئن حق
دریائی پانیاں دے معاملے وچّ رپیریئن حق دا مطلب اے کہ پانی جس زمین وچوں قدرتی طور تے وہندا اے، اس دی ورتوں کرن دا اختیار اس زمین دے مالکاں دا اے۔ نرمدا دریا دے پانیاں تے راجستھان ولوں جتائے گئے حق نوں نرمدا واٹر ڈسپیوٹ ٹربنل نے ردّ کردے ہوئے فیصلہ سنایا سی کہ راجستھان وچوں نرمدا دریا دا کوئی حصہ لنگھدا نہ ہون کارن راجستھان اس دریا دا غیر رپیریئن صوبہ اے تے اس لئی نرمدا دریا وچوں پانی دا وی حقدار نہیں بندا۔ ستلج، بیاس اتے راوی دریا کدھرے وی راجستھان، ہریانہ جاں دلی وچّ نہیں وہندے اتے ایہناں دریاواں دے رپیریئن صوبے نہیں بندے۔
مل دا پانی
آزادی توں پہلاں پہلی جنگ عظیم توں بعد جد بیکانیر ریاست نوں گنگ نہر راہیں پانی دتا گیا سی تاں بیکانیر ریاست پنجاب نوں پانی دا سلانہ ملّ تاردا رہا اے اتے استوں پہلاں جد مہاراجہ پٹیالہ دے کہن تے 1873 وچّ سرہند نہر کڈھی گئی سی تاں ریاست پٹیالہ، ریاست نابھہ، ریاست جیند تے ریاست ملیرکوٹلا  نوں پانی ملّ دتا گیا سی ۔ راجستھان، ہریانہ تے دلی کویں رپیریئن ہو گئے جو جغرافیائی پکھوں ایہناں ریاستاں توں اگانھ لنگھکے پیندے ہن۔
پنجاب دی ونڈ ویلے
29 جنوری 1955 نوں اس ویلے دے مرکزی آبپاشی تے توانائی وزارت دی جس میٹنگ وچّ راجستھان نوں 80 لکھ ایکڑ فٹّ پانی دین دا فیصلہ لیا گیا سی، اس میٹنگ وچّ ہی پنجویں پیرے وچّ ایہہ وی فیصلہ لیا گیا سی کہ پانی دا ملّ لین بارے فیصلہ وکھری میٹنگ کرکے لیا جاویگا، پر بعد وچّ مرکز اتے راجستھان سرکار نے اکھاں بند کر لئیاں تے پنجاب دے پانیاں نوں بے رحمی نال لٹیا گیا۔ راجستھان، ہریانہ تے دلی کویں رپیریئن ہو گئے، جو جغرافیائی پکھوں ایہناں ریاستاں توں اگانھ لنگھکے پیندے ہن۔ مرکز سرکار پنجاب دے پانیاں دا بندا ملّ دوائے جاں خود دیوے، تاں کہ پنجاب دی معیشت پیراں سر آ سکے۔
اس لئی پنجاب ریارگینائیجیشن ایکٹ 1966 دی دھارا 78, 79 اتے 80 نوں ردّ کرکے تنگبھدرا پروجیکٹ وانگ بھاکھڑا ننگل تے بیاس پروجیکٹس دی ونڈ صرف رپیریئن صوبے پنجاب تے ہماچل پردیش وچّ کیتی جاوے۔ نہ صرف ستلج یمنا نہر دی مخالقت کیتیجاوے سگوں راجستھان، ہریانے تے دلی توں بھاکھڑا نہر دے پانی دا وی ملّ منگیا جاوے۔
ہور دھکہ
دھکے دا سکھر 1976 وچّ ایمرجینسی ویلے اندرا گاندھی ولوں کیتا گیا جد پنجاب پاس بچدے 72 لکھ ایکڑ فٹّ پانی وچوں 35 لکھ ایکڑ فٹّ ہریانے نوں اتے 2 لکھ اےکڑ فٹّ دلی نوں دے دتا گیا۔ کنی ستم جریپھی دی گلّ اے کہ پنجاب ورگے رپیریئن صوبے نوں 35 لکھ اےکڑ فٹّ پانی اتے راجستھان ورگے غیر رپیریئن صوبے نوں 80 لکھ اےکڑ فٹّ پانی پنجاب دی ہکّ پاڑکے راجستھان نہر راہیں دے دتا گیا۔ پھر 1982 وچّ شریمتی اندرا گاندھی ولوں سر: دربارا سنگھ دی بانہہ مروڑکے تے استعفے دا دبکا مارکے سپریم کورٹ وچوں پنجاب ریارگینائیجیشن ایکٹ 1966 دی دھارا 78, 79 تے 80 نوں چیلنج دندی رٹّ پٹیشن واپس کرواکے ہریانہ تے راجستھان نوں پانی دین دے اک سرے دے غیر قانونی اتے انیانئی سمجھوتے تے جبراً دستخط کروائے گئے، جس دے سٹے وجوں پنجاب دو دہاکے کالے دور وچوں گزریا۔ ایہہ سمجھوتہ ردّ کیتا جاوے تے پنجاب نوں دیس دے قانون تے سودھان مطابق انصاف دتا جاوے ۔
دھکے دے ذمیدار
پنجاب نال ہوئے دھکے لئی اکالی وی کانگرس دے برابر دے دوشی ہن، اکالیاں نے پنجاب دیاں حقی منگاں نوں صرف سکھ دھرم دا مسئلہ بناکے پنجابیاں دے وڈا ہتاں دا ہمیشہ نقصان کیتا اے اتے غیر رپیریئن صوبیاں راجستھان ، ہریانہ تے دلی نوں پانی دین دے مصلے نوں قانونی طور تے چیلنج نہیں دتی۔ 1978 وچّ بادل سرکار نے ستلج یمنا نہر لئی زمین حاصل کرن لئی اک کروڑ روپیہ ہریانہ دی دیوی لال سرکار توں لیا اتے اس توں پہلاں گیانی ذیل سنگھ دی کانگرس سرکار نے اک کروڑ روپیہ نے لیا، پر نہر لئی پہلی وار زمین بادل سرکار نے ہی اکوائر کیتی سی تے اکالیاں دے راج وچّ ہی ایہہ نہر بنی سی۔ پنجاب اندر اک کروڑ پنج لکھ اےکڑ دے قریب واہی ہیٹھ اے اتے دو فصلاں والا اے، اس وچوں 98 پرتیشت سینجو اے۔ اکلی جیری ہیٹھ لگبھگ 75 لکھ اےکڑ رقبہ اے اتے کھیتی باڑی یونیورسٹی مطابق جیری لئی پرتی اےکڑ پنج فٹّ پانی دی لوڑ اے، اس لحاظ نال پنجاب نوں لگبھگ 5 کروڑ ایکڑ فٹّ پانی کھیتی باڑی لئی چاہیدا اے۔ پنجاب دے دریاواں دا سارا پانی ورتکے وی ایہہ لوڑ پوری نہیں کیتی جا سکدی۔ اس لئی ضروری اے کہ پانی دی ورتوں سنجم نال کیتی جاوے تاں کہ دھرتی ہیٹھلے پانی نوں آؤن والیاں پیڑیاں لئی بچایا جا سکے۔
جے پنجاب نوں پانی دی قیمت مل جائے
اس لئی جیکر پنجاب نوں اسدے پانی دا بندا ملّ دتا جاوے تاں ایہہ ناں صرف سارے سنچائی ہیٹھلے/واہی ہیٹھلے رقبے نوں کساناں نوں 100 پرتیشت سبسڈی دیکے ڈرپّ سنچائی اتے فوارہ سنچائی ہیٹھ لیاکے پانی دی لگبھگ 90 پرتیشت بچت کر سکدا اے، گرین ہاؤس تکنیکاں ‘تے 100 پرتیشت سبسڈی دیکے کھیتی وبھنتا لاگوُ کیتی جا سکدی اے، سگوں کھیتی سیکٹر وچّ ورتی جا رہی مفت بجلی دی بچت کرکے پنجاب دے ادیوگاں نوں ایہہ بجلی مفت دتی جا سکدی اے اتے مرن کرانے پہنچ چکے جاں بند ہو چکیاں صنغتاں نوں مڑ سرجیت کیتا جا سکدا اے۔ پنجاب دے تباہ ہو چکے تعلیمی تے صحتَ ڈھاچے نوں مضبوط کرکے پیراں تے کھڑا کیتا سکدا اے۔ روزگار دے نویں موقعے پیدا کیتے جا سکدے ہن۔ پنجاب دے آلودہ ہو رہے ماحول اتے ڈونگھے جا رہے دھرتی ہیٹھلے پانی نوں بچایا جا سکدا اے۔ کھیتی لئی سٹوریج، پروسیسنگ تے مارکیٹنگ لئی عالمی پدھر دا ڈھانچہ ترقی یافتہ کیتا جا سکدا اے۔ پنجاب نوں بچاؤن دا، نواں پنجاب سرجن دا ایہہ اک رستہ اے۔
نیویں ہندی پانی دی سطح
پنجاب دی معیشت دا دھرا واہی یوگ زمین اے اتے اس زمین دی زرخیز طاقت پوری طرحاں قدرتی سروتاں توں حاصل ہو سکدے پانیاں تے انحصار اے۔پانی دی سنجم رہت ورتوں اتے ودھ پانی دی منگ کردے غلط فصلی چکر کارن پنجاب دی دھرتی ہیٹھلے پانی دا دھراتل جیوں جیوں نیواں ہندا جا رہا اے، تؤں تؤں دریائی پانی تے کساناں دی نربھرتا وی ودھدی جا رہی اے۔ اس ویلے پانیاں دا مدعا پنجابیاں دے جین مرن دے سوال نال جڑیا ہویا اے۔جدوں وی پنجاب وچوں لنگھدے دریاواں دا پانی دوجے راجاں نوں دین دی گل چلدی اے تاں پنجابی اس نوں روکن لئی لڑن مرن نوں تیار ہو جاندے ہن۔ جدوں پنجاب دے پانیاں دی راکھی دے سوال تے سارے پنجابی اک آواز ہن تاں پنجاب دی کوئی سیاسی پارٹی وی لوک بھاوناواں توں الٹ جان دی زرئت نہیں کر سکدی۔ مان یوگ سپریم کورٹ نے ستلج یمنا لنک نہر دے اساری لئی اپنی بندے کردار نبھاؤن لئی مرکز سرکار نوں ہدایت ضرور کیتی اے پر مرکز سرکار ولوں اس حکم دی پالنا لئی کوئی سماں بدھّ تریکھ نہیں نسچت کیتی گئی،اس لئی ودھیرے سمبھاونا ایہی اے کہ دیش دے ہور کئیاں ودھانک مسئلیاں وانگ ایہہ مسئلہ وی دہاکیاں تک لٹکدا رہے گا پر آؤن والیاں صوبائی اسمبلی چوناں وچ سپریم کورٹ دا ایہہ فیصلہ کسے پارٹی دی بیڑی ڈوبن اتے کسے دی تارن وچ اہم کردار ضرور نبھا سکدا اے۔ اسے لئی ساریاں سیاسی پارٹیا اس معاملے تے سیاست کرن وچ اک دوجے توں پچھے نہیں رہنا چاہنداں۔ظاہر اے کہ صوبائی اسمبلی چوناں تک دھرنیاں مظاہریاں اتے جیل بھرو اندولناں دی سیاست کرکے ہریک پارٹی دوسری توں اگے نکلن دی کوشش کریگی۔ پنجاب دے پانیاں دی اصل لڑائی تاں پنجاب دے کساناں نوں خود لڑنی پویگی پر پانیا دے مدعے تے کرسی سیاسی پارٹیا دے حصے آویگی۔
سردار جوہل کمیٹی رپورٹ
کجھ ورھے پہلوں آئی سردارا سنگھ جوہل کمیٹی دی رپورٹ پنجابیاں دے پانیاں دی راکھی متعلق کرو جاں مرو دی لڑائی والے ززبے نوں پوری طرحاں حق واجب ٹھہراؤندی اے۔ اس رپورٹ مطابق پنجاب وچ سارے پانی زریعاں توں حاصل پانی دی مقدار 31.3 لکھ ہیکٹیئر میٹر اے،جس وچ 14.5 ہیکٹیئر میٹر نہری پانی اتے 16,8 ہیکٹیئر میٹر زمینی پانی اے۔ پنجاب دے فصلی چکر مطابق 43.7ہیکٹیئر میٹر پانی دی لوڑ اے۔ اس حساب نال 12.4 ہیکٹیئر میٹر زمینی پانی ودھ استعمال کیتا جا رہا اے۔ زمیندوز پانی دی ودھیرے مقدار وچ ورتوں نال کساناں دی معیشت تے بہت مارو اثر پے رہا اے۔ کھیتی ماہراں دی رپورٹ مطابق ہر سال زمینی پانی دا پدھر اوسطاً 30 سینٹی میٹر ہیٹھاں ہندا جاں رہا اے۔ پنجاب دے مالوا کھیتر وچ تاں ایہہ دسّ میٹر توں وی ودھ خطرناک ڈونگھائی تیک ہیٹھاں چلیا گیا اے۔ کھیتی دی صحتَ لئی نقصان دہ اتے کئی طرحاں دے رسائنن پدمعنےآں دی ملاوٹ والے زمینی پانی نے مالوا کھیتر دی زمین نوں بہت حد تیک بنجر بنا دتا اے۔ زمین دی زرخیز طاقت لگاتار گھٹ رہی اے، جس کارن پنجاب دا کسان آتمگھات دے راہ پین لئی مجبور اے۔ ہریانہ اتے راجستھان سرکار ولوں پنجاب دا دھنواد کیتے جانا بندا اے کہ اس نازک حالت وچ وی پنجاب ہریانہ نوں 9.95 ایم۔اے ۔ایف تے راجستھان نوں 8.60 ایم۔اے۔ ایف۔ پانی دے رہا اے، جدوں کہ پنجاب وچوں لنگھدے دریاواں دے پانی دی مقدار پہلاں نالوں بہت گھٹ گئی اے۔ جیوں جیوں پنجاب وچ ٹیوبویلاں دی گنتی ودھ رہی اے، تؤں تؤں دھرتی ہیٹھلا پانی ہور ڈونگھا ہندا جا رہا اے۔34 سال پہلاں جدوں ستلج یمنا لنک نہر سمجھوتہ عمل وچ آیا سی تاں پنجاب وچ پانی دی گھاٹ دا مصلیٰ انا گمبھیر نہیں سی۔
پانی وی ونڈ دا سمجھوتہ
پنجاب دے اس ویلے دے وزیر اعلیٰ س۔ دربارا سنگھ، ہریانہ دے وزیر اعلیٰ چودھری بھجن لال تے راجستھان دے وزیر اعلیٰ شو چرن ماتھر وچکار سیاسی دباواں ماتحت پنجاب دے پانیاں نوں ونڈن دا سمجھوتہ تاں ہو گیا پر اس ونڈ مطابق ہریانہ اتے راجستھان نوں پانی دین لئی ایسّ وائی ایل نہر دی اساری پنجابیاں دے زبردست خلاف کارن اج تیک رکیا پیا اے۔ اس نہر دی اساری روکن لئی شرومنی اکالی دل ولوں لایا کپوری دا مورچہ اپنے آپ وچ وڈی تریخی اہمیت رکھدا اے۔ اس مورچے نوں اس ویلے کھبی دھر دا وی حمایت حاصل رہا۔ مورچے دوران پنجاب دے لوکاں نے سیاسی ہتاں تو اپر اٹھ کے انیاں گرفتاریاں دتیاں کے پنجاب دیاں ساریا جیلاں نکو-نکو بھر گئیاں۔ نہر دی خدائی دا کم بھاویں اس ویلے دی وزیر اعظم سری متی اندرا گاندھی نے سونے دی کہی نال ٹکّ لا کے کیتا سی پر پنجابیاں اپنے پانیاں دی راکھی لئی مر مٹن دے ززبے ول ویکھدیاں مرکزی سرکار اس نہر نہر دی رکی اساری نوں پھر توں شروع کرن دا مقصد جاری کرکے پنجاب واسیاں ولوں لڑی گئی پنجاب دے پانیاں دی لڑائی نوں نواں ہی موڑ دے دتا سی۔ اس ویلے دے کانگرس پارٹی نال متعلق وزیر اعلیٰ کیپٹن امریندر سنگھ نے زرئت بھریا فیصلہ لیدیاں اپنی ہی پارٹی دے پچھلے وزیر اعلیٰ س۔ دربارا سنگھ ولوں پانیاں دی ونڈ متعلق گوانڈی راجاں نال کیتے پچھلے سمجھوتے نوں ردّ کر دتا۔ ودھیرے ہی دورنظر توں کم لیندیاں کیپٹن صاحب نے سمجھوتہ ردّ کرن دے متے نوں صوبائی اسمبلی وچ پیش کرن توں پہلاں اس دی بھنک دیش دے تیز طرار میڈیا نوں وی نہیں سی پین دتی۔اوہناں اس گل دا اندازا لا لیا سی کہ جے انترراجی پانیاں دے سمجھوتے نوں ردّ کرن دی بھنک میڈیاں نوں پے گئی تاں راسٹری پدھر تے اینا شور شرابا ہووےگا کہ بل نوں پیش کرن دا معاملہ وی کھٹائی وچ پے سکدا سی۔ اس بل دی پیشکاری متعلق اگاؤ شچنا ملن تے ہریانہ اتے راجستھان دیاں گروہ سیاسی پارٹیاں تے مرکز وچلیاں ورتکنیک پارٹیاں مل کے وزیر اعظم من موہن سنگھ اتے کانگرس سپریمو سری متی سونیاں گاندھی تے انا دبا پا سکدیاں سن کہ مرکزی ہائی کمان نوں کیپٹن امریندر سنگھ نوں واضع ہدایت زاری کرنی پے سکدی سی کہ اوہ ایہہ بلّ صوبائی اسمبلی وچ پیش نہ کرن۔ ہن سپریم کورٹ نے اسے ردّ کیتے پانیاں دے سمجھوتے نوں اکپاسڑ قرار دے کے اس نوں غیر سودھانک ٹھہرا دتا اے۔ پنجاب دے پانیاں دی راکھی تاں ہی ہو سکیگی جے پنجاب دیاں سیاسی پارٹیا اپنے اپنے سیاسی ہتاں توں اچا اٹھ کے اس گل تے قومی رائے بناؤن دی کوشش کرنگیاں کہ 34 سال پہلاں دو دھراں وچ ہویا سمجھوتہ پوری طرحاں غیر واجب سی۔ جے سیاسی پارٹیا اک دوجے تے دوشنبازی کرکے آپ سچا ہون دا یتن کردیاں رہیاں تاں ایہہ گل گوانڈھی صوبے دے حق وچ جاوے گی۔
پہلاں پانیاں دی ونڈ دا سمجھوتہ کرن اتے اس نوں توڑن وچ صرف سیاسی دھراں ہی شامل سن پر ہن مان یوگ نیاں پالکا ولوں اس وچ دکھلئندازی کرن نال معاملہ تھوڑھا پیچیدہ ہو گیا اے۔ جے سیاسی پارٹیاں اک دوجے تے دوشنبازی کرکے آپ سچیاں ہون دا یتن کردیاں رہیاں تاں ایہہ ہور وی گنجھل دار ہو جاویگا۔ لوڑ اس گل دی اے کہ ساریاں سیاسی دھراں ایہہ گل اک سر ہو کے کرن کے جے پنجاب کول اپنی لوڑ توں ودھ پانی ہووے تاں ہی اوہ دوجے صوبے نوں دیویگا۔ جدوں پنجاب دے لوک آپ ہر سال ادور ورگی حالت دا ساہمنا کردے ہن تاں کہڑا راج اپنے ہتاں نوں اندیکھیا کر سکدا اے؟دانویر کہاؤن دا حق وی اس نوں اے جو دان کرن دی صلاحیت رکھدا ہووے۔
پنجاب دیاں سیاسی پارٹیاں
پنجاب دیاں سیاسی پارٹیاں ولوں پنجاب دے پانیاں دی راکھی لئی کیتی جا رہی سیاست پانیاں بہت پھلدار سٹے دے سکدی اے جے سیاسی پارٹیاں اپنی اپنی ڈپھلی وجاؤن دی تھاں اک سر ہو کے اس دی راکھی لئی آواز بلند کرن۔ اجیہا ہون تے کوئی وی مرکزی سرکار اس معاملے وچ دکھل اندازی کرن دی ہمت نہیں کریگی۔ پنجاب دے لوکاں نوں مکھ سیاسی پارٹیاں دے آگوآ توں ایہہ سوال ضرور پچھنا چاہیدا اے کہ جے ستلج یمنا لنک نہر دا سمجھوتہ ردّ کرن ویلے کیپٹن امریندر سنگھ اتے سردار پرکاش سنگھ بادل اک میز تے بیٹھ سکدے ہن تاں ہن کیوں وکھری وکھری لڑائی لڑ رہے ہن۔جس قدر ساری دنیا وچ قدرتی سروتاں توں حاصل پانی دی ونڈ نوں لے کے جھگڑے اٹھ کھڑے ہوئے ہن، اس لحاظ نال پنجاب واسیاں نوں اس گلوں ہمیشہ سچیت اتے اکمٹھّ رہنا پویگا کہ سیاسی دباواں دے چلدیاں پنجاب دا پانی کھوہن دی گل وار وار نہ ترے۔
ہورویکھو
گٹھ:پنجاب دے دریا گٹھ:پنجاب دی تریخ
شیورلیٹ
شیورلیٹ امریکہ دی گڈیاں بنان والی کمپنی جنرل موٹرز دا اک انگ اے۔ شیورلیٹ دیاں گڈیاں کئی دیساں وچ وکدیاں نیں۔
یروشلم ضلع
یروشلم اسرائیل دا اک ضلع اے۔
چک 29-2آر
چک 29-2آر  ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے دوجے سوئے (لنڈو) 2آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 2آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا چ وس رہیا اے ۔
اوپل (گڈیاں)
اوپل امریکہ دی گڈیاں بنان والی کمپنی جنرل موٹرز دا اک انگ اے۔ ایہ پہلے اک جرمن کمپنی سی
تھلواں ضلع
تھلواں اسرائیل دا اک ضلع اے۔
روڈنی پورٹر
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
سویٹزرلینڈ
سویٹزرلینڈ خشکی نال کریا وشکارلے یورپ دا اک پہاڑی دیس اے۔ ایدی لوک گنتی 7.7 ملین تے تھاں 41285 مربع کلومیٹر اے۔ ایہ اک لوکراج اے۔ ایہ 26 انگاں نال جناں نوں کینٹن کیندے نے رلا کے بنیا اے۔ برن ایدا راجگڑھ تے باسل زیورچ تے جنیوا وڈے نگر نے۔ سویٹزرلینڈ دنیا دا اک امیر دیس اے۔
سویٹزرلینڈ دے اتلے پاسے جرمنی لیندے فرانس, دکھن چ اٹلی تے چڑدے پاسے آسٹریا تے لیختنشٹاین نیں۔ جغرافیۓ نال ایہنوں تن پاسیاں وچ ونڈیاں جاسکدا اے: سوئس الپس، سوئس اچی تھاں تے جورا پہاڑ۔ سویٹزرلینڈ چ 4 بولیاں جرمن فرانسیسی اطالوی تے رومینس بولیاں جاندیاں نیں۔ سویٹزرلینڈ 1815 توں کسے نال نئیں لڑیا تے نیوٹرل اے تے 2002 وچ آکے یونائیٹڈ نیشنز دا سنگی بنیا۔ ایہدی پالیسی دنیا وج امن رکھن وج ہتھ ونڈائی کرنا اے تے ایس دے رلدے کماں وچ ایہ پیا ریا اے۔ ایہ یورپی یونین دا سنگی نئیں پر شنجن دیس ہے۔ سویٹزرلینڈ رتہ کراس دی جمن تھاں تے کئی دنیا دے وڈے اداریاں دے ایتھے دفتر نیں۔
سویٹزرلینڈ چار بولیاں تے رہتلی تھانواں جرمن، فرنچ، اطالوی تے رومانش نال رل کے بندا اے۔ سوئس پانویں لامت جرمن ہوون پر اوہ اپنا ویس اک بولی یا اک نسل دے مڈھ تے نہیں۔ پرانی سانجھی تریخ، لوکراج تے الپائنی نشان ایہدا مڈھ نیں۔ سوئس جٹ دا مڈھ اک اگست 1291 نوں رکھیا گیا تے ایہ تریخ ہر سال منایا جاندا اے۔ سویٹزرلینڈ دے چاکلیٹ، پنیر, بنکنگ، سیاسی پربندھ ، کعڑیاں, وکٹورینوکس چاقو تے پعاڑاں لئی مشہور اے۔
ناں
پنجابی وچ سویٹزرلینڈ دا ناں انگریزی وچوں آیا اے۔ انگریزی سویٹزر سوئس لئی 16ویں توں 19ویں صدی ے وشکار بولیا جاندا سی پر ہن نئیں۔ سویٹزر المانی جرمن شوائزر توں بنیا جیہڑا اک مڈھلی کینٹن شوائز دا واسی سی۔ ایس کینٹن دا سوئس تریخ وچ بڑا ناں اے تے ایس کینٹن توں فیر پورے دیس دا ایہ ناں 16ویں صدی دے مڈ وچ پیا۔
نواں لاطینی ناں ہیلویٹی جٹ اک پرانے گال قبیلے ہیلویٹی توں پیا جیہڑا سوئس اچی نیویں تھاں وچ وسدا سی۔
ہولڈن
ہولڈن امریکہ دی گڈیاں بنان والی کمپنی جنرل موٹرز دا اک انگ اے۔ ایدا گڑھ اسٹریلیا اے۔
سویٹزرلینڈ
تریخ
1291 ج اری شوائز تے انٹروالڈن دیاں کینٹناں نے اپن آپ نوں ازاد رکھن تے آسٹریا توں اپنے آپ نوں وکھرا کرن لئی اک جٹ بنایا۔ ایدے وچ کاروبار دی ازادی تے راہواں نوں کھلا رکھنا وی سی۔ ایہ اج دے سویٹزرلینڈ دا مڈ سی۔ 1315 چ ایس جث دی آسٹریا نال لڑائی ہوئی تے ایس جث نوں جت ہوئی۔ 1353 تک ایس جٹ نال گلارس, زوگ, لوسرن, زیورچ تے برن کینٹن رل چکے سن۔ ایس وادے نال جٹ دی طاقت تے دولت وچ وی وادا ہویا۔ 1460 تک سوئس جٹ رائن دے دکھن تے لیندے ول توں الپس تے جورا پہاڑاں تک دے تھاں دے مالک سن۔ سوئس جٹ تے سوئس کراے دے فوجی آسٹریا، برگنڈی تے سوابیا دے خلاف جتاں نے اوہناں نوں مقدس رومی سلطنت اندر کماں وچ ازاد کردتا سی۔ سوئس فوجیاں دی یورپ وچ مانتا سی۔ سوئس جٹ دی فوجی مانتا تے تھاں وچ وادے نوں روک 1515 وچ اٹلی وچ فرانس نال ماریگنانو دی لڑائی وچ ہار باجوں ہویا۔ الرخ زونگلی دی کج کینٹناں وچ اصلاح دے کم وچ اگے ودن نال 1529 تے 1531 وچ کینٹناں دی آپس وچ مذہبی لڑائیاں ہویاں۔ ایہناں اندر دیاں لڑائیاں دے سو سال مگروں 1648 دے لیندا فالیہ امن چ یورپ دے سارے دیساں نیں سوئٹزر لینڈ دی ازادی تے نیوٹرل ہون نوں منیا۔ 1653 وچ سوئس پینڈو شہراں دے خلاف اپنے حقاں لئی اٹھ کھلوندے نیں پر اوہناں نوں دبا دتا جاند اے۔ پر ایدے نال شہراں نوں وی پنڈاں دی حالت سمج وچ اندی اے۔ پروٹسٹنٹ تے کیتھولک کینٹناں وچ رپھر پیا ریندا اے۔ جیہڑا 1652 وج تے 1712 وچ لڑائی پھردا اے۔
1798 چ انقلابی فرانسیسی سرکار نے سویٹزر لینڈ تے ہلہ بول دتا تے ایدے تے اپنا قنون لاگو کردتا۔ کینٹن راج مک گیا۔ سوٹزر لینڈ دی نویں سرکار جینوں ہیلویٹی لوکراج دا ناں دتا گیاسوئس لوکاں نوں چنگی ناں لگی پر اوہناں دی بغاوت نوں ملو زوری دبا دتا گیا سوئس لوکاں نے فرانس نال رل کے فرانس دے ویریاں نال لڑن توں وی ناں کردتی۔ نیپولین نے ایتھے اک نواں ٹانچہ کھڑا کرن دی کوشش کیتی۔ 1815 سوٹزر لینڈ فیر ازاد ہوگیا ویانا کانگرس نے سوٹزر لینڈ نوں ازاد تے نیوٹرل من لیا۔ سوٹزر لینڈ نال ویلائس، نواں شیٹل تے جینوا دے کینٹن آرلے تے ایس دے مگروں سوٹزر لینڈ دے بارڈر وچ کوئی تبدیلی نئیں ہوئی۔
1847 چ ایتھے اک نکی سول وار ہوئی جینے سوئس لوکاں نوں اک جٹ ہون ول موڈدتا۔ سویٹزرلینڈ والیاں نے امریکی ادھارن تے اک وفاقی آئین بنایا جیدے وچ کینٹنان نوں چوکھے حق ملے سن۔ سوئس پارلیمنٹ دو انکاں نال رل کے بندی اے۔سوئس قنون نوں پلٹن لئی لوکاں دی پچھ ضروری اے۔ ناپ تول دا اک پربندھ لاگو ہویا تے 1850 وچ سوئس فرانک نوں سویٹزرلینڈ دی اکو کرنسی بنا دتا گیا۔
پہلی تے دوجی وڈی لڑائی توں سوٹزر لینڈ وکھرا ریا تے کسے دیس نے سویٹزرلینڈ تے ہلہ ناں بولیا۔ پہلی وڈی لڑائی وچ ولادیمیر لینن جینے روسی انقلاب دا مڈ رکھیا اوہ سویٹزرلینڈ وچ وے ریا سی۔ 1920 وچ سویٹزرلینڈ لیگ آف نیشنز دا سنگی تے بنیا پر ایس شرط تے جے اوہ کسے لڑائی چ نیں جاؤگا۔ دوجی وڈی لڑائی سویٹزرلینڈ چارے پاسیوں کیرے وچ سی۔ اوہدے تے کاروباری روکاں سن۔ جرمنی نے اوہدے تے ہلہ بولن دا سوچیا وی سی۔ ایتھے 300،000 دے نیڑے مہاجر آۓ جناں لئی رتہ کراس نے بڑا کم کیتا۔ سوئس ہوائی فوج نے مئی، جون، 1940 وچ لفتوفا دے 11 جہاز سٹے۔ 100 دے نیڑے اتحادی بمبار جہازاں دے چلان والیاں نوں بندی بنایا۔ 1944–45 وچ کج اتحادی جہازاں نے غلطی نال کج سوئس شہراں تے بمب سٹے۔لڑائی مگروں سویٹزرلینڈ نے تباہ ہوۓ یورپ نوں فیر اپنے پیراں تے کھڑا ہون لئی ہتھ ونڈائی کیتی۔ سوئس زنانیاں نوں ووٹ دا حق کینٹن وچ 1959 ج تے جٹ پدھر تے 1971 چ لبیا۔ 1963 چ سویٹزرلینڈ کونسل آف یورپ دا سنگی بنیا۔ 1979 وچ جورا دی کینٹن برن کولوں وکھری ہوئی۔ 1999 وچ رتھ ڈرائیفس پہلی سوئس سوانی سی جیہڑی صدر بنی۔ 2002 چ سویٹزرلینڈ یونائیٹڈ نیشنز دا سنگی بنیا۔ 2005 چ سویٹزرلینڈ شنجن دیس بنیا۔ سویٹزرلینڈ ایس کم وچ لگیا اے جے اوہدے تے یورپی یونین دے وشکار رپھڑ پان والے فرق ناں ہون۔
بولی
سویٹزرلینڈ دیاں 4 سرکاری بولیاں نیں: جرمن، فرانسیسی، اطالوی تے رومانش۔ 63.7%، (4.6 ملین) لوکاں دی پہلی بولی جرمن اے۔ جرمن بولن والے، دیس دے اتلے تے وشکارلے پاسیاں چ ریندے نیں۔20.4%، (1.5 ملین) لوکاں دی بولی فرانسیسی اے حیڑے دیس دے لیندے پاسے ریندے نیں۔ 6.5%،(5 لکھ) لوک اطالوی بولدے نیں تے اے دیس دے دکھن چ وسدے نیں۔0.5% لوک (35,000) رومانش بولی بولدے نیں جیڑے دیس دے دکھن چڑھدے ول اک کینٹن گراوبندن وچ ریندے نیں۔
بدیسی بولیاں وچ سرب کروشیائی بولن والیاں دی گنتی 2000 وچ 103,000 سی۔ البانوی بولن والے 95000 نیں۔ پرتگیزی 89,500 ، ہسپانوی 77,500 انگریزی 73,000 تے مقدونی بولن والے 61,300 نیں۔ 173,000 ہور بولیاں بولدے نیں۔ اینج 10٪ لوک اوہ بولیاں بولدے نین جیہڑیاں سرکاری منیاں نیں۔
سائینس تے پڑھائی
سویٹزرلیند دے سارے لوک پڑھے ہوے نیں۔ پڑھائی کینٹن دی زمےواری اے۔ 9 سال تک دی پڑھائی لازمی اے۔ پہلی یونیورسٹی 1460 وج باسل وچ بنی۔ سویٹزرلینڈ وج 12 یونیورسٹیاں نیں تے ایہ دنیا دیاں ودیا یونیورسٹیاں وچ گنیاں جاندیاں نیں۔ پیراسیلسس ایس کم وچ موڈی سی تے اوہدے باہجوں ای ایتھے دوائیاں تے کیمیا تے کم دی تکڑی نیو رکھی گئی۔ سائینس سویٹزرلینڈ دی مجبوری اے کیوں جے ایتھے لویا کولہ تے ہور دھااں ہے نہیں۔ سویٹزرلینڈ دے 27 لوکاں تے 9 اداریاں نوں نوبل انعام مل جکے نیں۔ البرٹ آئینسٹائن ایتھے ای کم کردا ریا اے۔
سویٹزرلینڈ نال جوڑ رکھن والے 113 لوکاں نون نوبل انعام دتا گیا اے۔ سویٹزرلینڈ وچ دفتر رکھن والے 9 اداریاں نوں وی نوبل انعام لبے نیں۔ جنیوا وچ ‌فزکس دی سب توں وڈی لباٹری سرن وی ہے۔
لوک
سویٹزرلینڈ یورپ دے وشکار ایدیاں وڈیاں رہتلاں وچ وسریا اے جنہاں نے سوئس بولیاں تے رہتل تے رنگ پایا اے۔ ایتھے 7،952،600 لوک وسدے نیں جنہاں وچوں 1،81400 یا 22٪ لوک بدیسی نیں تے ایتھے او کم کاج لئی آۓ نیں۔ سوئس لوکاں وچ جرمن سب توں چوکھے فیر فرانسیسی تے فیر اطالوی آندے نیں۔ بدیسی لوکاں وچ اطالوی سب توں وڈی ٹولی (17.3%) نال نیں۔ سویٹزرلینڈ دے بعوتے لوک سعائی نیں تے 43٪ لوک کیتھولک نیں۔ 35٪ پروٹسٹنٹ نیں۔ 4.5٪ مسلمان نیں تے 2٪ ارتھوڈکس نیں۔ سوئس سوانیاں دی اوسط عمر 84.6 تے جنیاں دی 80.2 اے۔
جغرافیہ
سویٹزرلینڈ نوں تن وکھرے تھانواں وچ ونڈیا جاسکدا اے۔ سوئس الپس، سوئس اچا نیواں تھاں جورا پہاڑ۔ الپس اک اچا پہاڑی سلسہ اے جیہڑا دیس دے دکھن وشکار وچ اے تے دیس 60٪ حصہ ملیا ہویا اے۔ سوئس الپس دیاں اچیاں وادیاں وچ گلیشیر نیں جناں 1,063 مربع کلو میٹر تھاں ملیا ہویا اے۔ ایہناں وچوں کئی دریا نکلدے نیں جناں وچ دریائے رائن، ان دریائے رون تے ٹیسینو آندے نیں جیہڑے چار وکھریاں پاسے وکدے نیں۔ پانی دے ایہناں پربندھاں وچ وشکارلے تے لیندے یورپ دے پانی دے وڈے انگ نیں جناں وچ جھیل کونسٹانس جھیل جنیوا تے جھیل مگیوری آندیاں نیں۔ سویٹزرلینڈ وچ 1500 توں ود جھیلاں نیں جناں وچ یورپ دا 6% سجرا پانی اے۔ جھیلاں تے گلیشیر دیس دے 6% تھاں تے پھیلے ہوۓ نیں۔ سویٹزرلینڈ دیاں 100 دے نیڑے چوٹیاں 4000 میٹر (13,000 فٹ) کول نیں یا ایس توں اچیاں نیں۔ 4,634 میٹر/15203 فٹ اچائی نال مونٹے روزا دیس دی سب توں اچی چوٹی اے پر میٹرہارن (4,478 میٹر/14,692 فٹ) پر مشہور زیاد اے۔ دونویں پنائن الپس وچ ویلائس کینٹن وج نیں۔ لاؤتربرونن دی وادی توں اتے برنی الپس وچ 72 چھمبراں دے نال نال ینگفراؤ (4,158 میٹر، 13,642 فٹ) تے آیگر (3,970 میٹر، 13,025 فٹ) دیاں چوٹیاں دسدیاں نیں۔ ایناں دے دوالے دل کھچویاں وادیاں نیں۔ چڑھدے دکھن ول کینٹن گراوبندن وچ برنینا الپس وچ پز برنینا (4,049 میٹر، 13,284 فٹ) دی چوٹی دے نال کر کے انگاڈن دی سوہنی وادی اے۔ دیس دا اتلا انگ جینوں وشکارلا دیس وی کیندے نے دیس دے 60٪ لوک وسدے نیں۔ ایہ کھلا نیواں پہاڑی تھان اے جتھے کتے کتے جنگل، چراگاہواں، وائی بیجی والیاں پیلیاں تے آجڑیاں دے اجڑ دسدے نیں۔ ایسے تھاں وچ دیس دیاں وڈیاں جھیلاں تے وڈے شہر نیں۔ دیس دی سب تون وڈی جھیل، جھیل جنیوا ایتھے اے۔ دریائے رون ایدے وچ پانی کلدا وی اے تے کڈدا وی اے۔
سوئس نیشنل پارک سویٹزرلینڈ دا اکو نیشنل پارک اے۔ ایڈلوائیز، الپس دے پہاڑاں وچ اگن والا پھل اے۔ ایہ سویٹزرلینڈ دے قومی نشاناں وچوں اک اے۔
جیالوجی
سویٹزرلینڈ دی زمینی بنتر پجھلے لکھاں وریاں توں چلدے یورپی تے افریقی پلیٹاں باہجون بنی اے۔ ایہ کم گلارس تریڑ تے ودھیا دسدا اے جیہڑی ہن دنیا دی اک ویکھن تھاں اے۔ جیالوجی دے حساب نال ایس دیس 5 انگاں وج ونڈیا ہویا اے: گرینائٹ نال بنیا ہویا الپس، لائم پتھر ول کھاندا جورا پہاڑ، جورا پہاڑ تے الپس دے وشکار کج پدرا تے کج پہاڑی ماجھی دیس، دکھن ول پو دریا دی وادی تے اتر ول رہائن دریا دی باسل ول وادی۔ سویٹزرلینڈ زلزلیاں لئی بھیڑا اے۔ ایتھے 6 رختر ناپ دا زلزلہ ہر 60 یا 100 ورے مگروں آسکدا اے۔ آخری 1946 وج آیا سی۔
جیندے
سویٹزرلینڈ وج جیوندیاں دیاں 40،000 ونڈاں نیں تے جنہاں وچوں 30،000 کیڑے نیں۔ ایہناں 40،000 وچوں صرف 9،500 ای لکھتاں وچ نیں۔ ایتھے 83 ددپلانے نیں۔
سویٹزرلینڈ دا 30٪ تھاں تے جنگل نے تے فر جیڑ دے رکھ ملدے نیں۔ جنگلاں دا کم برف دے طوفان نوں روکنا تے ہر توں بچانا اے۔ ایتھے دے 83 ددپلانویاں وجوں لامت جمگادڑ تے نکے جانور نیں۔ سارے وڈے شکاری جانور پجھے 100 وریاں وچ ایتھوں مک گۓ نیں۔ اک تکڑے جیون پربندھ لئی شکاریاں دی لوڑ ہوندی اے۔ ایس لئی لنکس نوں باہر توں لیا کے چھوڑیا گیا اے۔ بگیاڑ ایتھے اپنے آپ اٹلی تے فرانس توں آیا اے۔ کالا لومڑ چوکھا ویکھیا جاندا اے۔ لنکس نال ایتھے جنگلی بلیاں وی کتے کتے ہے نیں۔ لدھڑ 1990 وچ ایتھوں مک گۓ۔ آخری واری جھیل نیوجتال دے کنڈے تے ویکھیا گیا سی۔ وڈی وجہ ایتھوں پانی دا کندا ہونا تے جیدے باہجوں ایتھے مجھی گھٹ گئی تے فیر اوس تے پلن والے جانور وی مک گۓ۔ وسیاں تھانواں تے پتھری مارٹن ملدے نیں۔ اوہدا ساک چیڑ مارٹن وی کتے کتے دسدا اے پر او جندیاں توں دور ای ریندا اے۔ دو کھریاں وچوں کئی جیوں بائسن تے ایلک نیں مک گۓ نیں۔ کچھ مکیاں ونڈاں وچوں الپائنی آئبیکس نوں دوبارہ وسایا گیا اے تے ہن اتلے الپس دے پہاڑاں تے ملدا اے۔ تھلویں ولیس وچ. الپس دیاں اتلیاں تھانواں وچ کیوئس عام دسدا اے، لال ہرن ایس ویلے جورا دا سب توں وڈا ہرن اے۔ رو ہرن سب توں عام دسنوالا ہرن اے تے ایہ وشکارلے اتے تھلے تھاں تے جورا وج ملدا اے۔ سیکا ہرن وی ویکھیا جاسکدا اے۔ جنگلی سور وی اتلے سویٹزرلینڈ وچ کتے کتے ملدا اے۔ کتریاں وچوں بیور نوں دوبارہ وسایا گیا اے۔
سویٹزرلینڈ وچ کئی پنچھیاں دیاں ونڈاں نیں۔ سویٹزرلینڈ دیاں جھیلاں تے دریا پانی پنجھیاں دیاں ودھیا تھانواں نیں۔ ہر ورے سیال وچ بگلے کونجاں تے بطخاں ایتھے آندیان نیں۔ شکاری پنچھی جیویں لا تے باز ریندے نیں نیں تے سنہری شاہین نے پورے الپس وج اپنا ڈیرہ لایا اے۔ داڑھی والا گدھ 2007 وج ایتھے سوئس نیشنل پارک وچ ہے سی۔ سویٹزرلینڈ وچ الوواں دیاں 6 ونڈاں نیں۔ پرانے پہاڑی جنگلاں وچ چڑی ترکھان تے رس پنچھی ملدے نیں۔ شہراں دے پھیلن نال، اتلے پدھر دی وائی بیجی کرن تے چوکھا پھرن ٹرن ہون باہجوں پنجھیاں دیاں کئی ونڈاں مکن دے نیڑے نیں۔
کرلیاں وچوں کئی سپ وی ایتھے دھپ ے علاقیاں وچ ملدے نیں۔ اتلے پہاڑاں تے جورا وج وائپر وی جیندا اے۔ سب توں عام تے انزریلے سپ گھآ سپ تے ڈائس سپ نیں۔
سویٹزرلینڈ وچ نیچر نوں بچانے دی پوری کوشش کیتی جا رئی اے۔ سوئس تھانواں، شہراں، پنڈاں، تریخی، رہتلی تے فطری تھانواں نوں بچان دی پوری کوشش کیتی جا رئی اے۔ سوئس قنون ایہناں کماں لئی بناۓ گۓ نیں۔ سرکار دے نال نال پرائیویٹ پربندھ وی ایس کم وچ ہتھ ونڈا رۓ نیں۔ بچان وج فطری ویہڑے، جانور، پنچھی تے بوٹے آندے نیں۔
فوج
سوئس فوج وچ زمینی فوج تے ہوائی فوج آندیاں نیں۔ ہر سوئس نوں فوجی سکھلائی کرنی پیندی اے۔ پکے فوجی سارے فوجیاں دا 5٪ ہوندے نیں۔ 20 توں 34 ورے دے سو‏ئس لازمی فوجی سکھلائی وچوں لنکے ہوندے نیں۔ سویٹزرلینڈ دے لاگے سمندر ناں ہون باجوں ایدی کوئی سمندری فوج نئیں۔ لاگے دے دیساں نال جڑدیاں جھیلاں وچ فوجی کشتیاں پھردیاں نیں۔ سوئس لوک کسے ہور دیس دی فوج وچ نئیں جاسکدے، صرف ویٹیکن وچ سوئس فوج راکھی دا کم کردے نیں۔
سوئس فوجی پربندھ وچ ہر سوئس گھر وچ اسلحہ رکھدا اے۔ سویٹزرلینڈ دے نیوٹرل ہون باجوں ایہ کسے ہور دیس نال چگڑے وچ نئیں پیندا ناں ای کسے فوجی جٹ نال رلدا اے۔ کئی واری لوکاں کولوں ایہ پجھیا گیا جے فوج رکھی جاۓ یا ناں یا خرچہ تھوڑا کیتا جاۓ پر لوکاں نے برواری فوج رکھن تے ہندا خرچہ چلن تے ووٹ دتا۔
مذہب
سویٹزرلینڈ دا کوئی سرکاری مذہب نیں پر زیادہ تر کینٹناں دے گرچے ہے نیں (سواۓ جینوا تے نواں شیٹل دے) جیہڑے یا پروٹسٹنٹ نین یا کیتھولک۔ ایہ گرجے تے یہودی عبادت تھانواں دا خرچہ سرکار دیندی اے جیہڑا ایہنے دے منن والیاں کولوں ٹیکساں راہین پورا کیتا جاندا اے۔
سیاست
1848 دا قنون نویں سویٹزرلینڈ دی نیو اے۔ ایہ دنیا دے پرانے فنوناں وجوں اک اے۔ سویٹزرلینڈ دی سب توں اتلی پدھر تے راج کرن والس تن انگ نیں: دو انگاں والی پارلیمنٹ (قنون بنانوالی)، فیڈرل کونسل (قنون نوں جلان والی)، تے فیڈرل کورٹ (قنون دسن والی)۔
فیڈرل کونسل سوئس سرکار نوں چلان والی 7 بندیاں دی اک ٹولی اے. ایہناں 7اں وجون ای اک سال لئی صدر چنیا جاندا اے پر اوہدے کول کوئی خاص اختیار نئیں ہوندا۔ 1959 توں چار سیاسی پارٹیاں رل کے راج کر ریاں نیں۔
دوجے دیساں نال ساک
سویٹزرلینڈ 1515 توں اک نیوٹرل دیس اے۔ ایہ دوجے دیساں نال فوجی سیاسی تے کاروباری جٹ نئیں بناندا ۔ ایدی نیوٹرل ہون دی سوچ نوں 1815 وچ ویانا کانگرس وچ وی منیا گیا۔ 2002 وچ سویٹزرلینڈ یونائیٹڈ نیشنز دا سنگی بنیا۔ سویٹزرلینڈ دے سارے دیساں نال سفارتی ساک نیں. سویٹزرلینڈ دے نیوٹرل ہون باجوں دوجے دیساں دے وشکار ایہ جور دی وی راہ اے۔ سویٹزرلینڈ یورپی یونین دا سنگی نئین تے 1990 سوئس لوک لکاتار ایدے برخلاف نیں۔
سویٹزرلینڈ دے نیوٹرل ہون باجوں دنیا دے کئی اداریاں دے دفتر ایتھے نیں۔ رتہ کراس دا دفتر ایتھے اے تے یونائیثڈ نیشنز دا نیویارک مکرون دوجا وڈا دفتر ایتھے اے۔ ورلڈ ہیلتھ آرگنائزیشن (WHO) انٹرنیشنل لیبر آرگنائزیشن (ILO)، انٹرنیشنل ٹیلیکمیونیکیشن یونین (ITU)، یونائیٹڈ نیشنز ہائی کممشنر فار ریفیوجیز (UNHCR)، ورلڈ ٹریڈ آرکنائزیشن تے 200 توں ود ہور اداریاں دے دفتر ایتھے نیں۔
انرجی، ٹانچہ تے محول
پانی توں سویٹزرلینڈ دی 56% بجلی بندی اے۔ 39% نیوکلیائی طاقت نال تے 5٪ ہور ولاں نال تے ایدا ایہ فیدا جے ایتھوں دا بجلی پربندھ کاربن ڈائاکسائیڈ توں پاک اے۔ 25 مئی 2011 نون سوئس سرکار نے ایہ دس دتی جے اوہ اگدے دو تن دھاکیاں وچ نیوکلیائی لانٹ بند کردیویگی۔ پہلا نیوکلیائی 2019 تک بند ہوجاویگا۔
سوئس ریل 5,063 کلومیٹر (3,146 میل) لمی اے تے سلانہ 35 کروڑ مسافراں نوں چکدی اے۔ 2007 وچ ہر سوئس نے 2,103 کلومیٹر (1,307 میل) سفر کیتا۔ ریل پربندھ فیڈرل ریلوے چلاندی اے سوا‎ۓ گراؤبندن وچ جتھے رہیٹین ریلوے تنگ پثڑی تے 366 کلومیٹر (227 میل) تک ریل چلاندی اے۔
سوئس سڑکاں 1,638 کلومیٹر (1,018 میل) لمیاں نیں۔ زیورچ ہوائی اڈھ سب توں وڈہ اے تے ایتھے 2010 وچ ایتھے 2 کروڑ 28 لکھ مسافر چڑھے اترے۔
کم کاج
سویٹزرلینڈ دی پدھری ہوئی، امیر تے اگے ودویں ایکانومی اے۔ 2011 وچ ایدھی گنتی امیر دیساں وچ اتلی پدھر تے سی۔ جی ڈی پی ناپ نال ایہ دنیا دی 19ویں وڈی ایکانومی اے۔ ایہ دنیا وچ سمان باہر پیجن وچ 20ویں نمبر تے تے دیس وچ لیان وچ 18ویں نمبر تے ایہ۔ سوئس باہر جان والے سمان دا کیمیکلز (34%)، مشیناں/الیکٹروکس (20.9%), تے کڑیاں/اوزار (16.9%) نیں۔ بینک، انشورنس، پھرن ٹرن تے بدیسی ادارے سویٹزرلینڈ دی آمدنی دی راہواں نیں۔
آن جان
2007 وچ ہر سوئس نے 47 ٹریناں تے سفر کیتا تے 2103 کلومیٹر دا پینڈا کیتا تے سوئس لوکاں نوں دنیا وچ ریل سفر دے آگو پاندھی بنا دتا۔
ٹرین دے نال بس وی جلدی اے تے ہر تھاں تک سڑک وی جاندی اے۔ ایہھے دیاں سڑکاں دی لمبائی 71298 کلومیٹر اے تے 1758 کلومیٹر لمی موٹروے اے۔ سڑکاں تے ریلان دے ودھیا جال باہجوں 20٪ سوئس لوکاں نیں کوئی کار نہن رکھی تے شہر وچ 43٪ تک لوکاں کول کار نہیں۔ گراوبندن دی کینٹن وچ 1926 تک کار رکھن تے روک سی۔
سویٹزرلینڈ وچ تن وڈے ہوائی اڈے، 11 نکے ہوائی اڈے، 44 سادے اڈے نیں۔ زیورچ ہوائی اڈہ سب توں وڈا اے۔ سوئس ائیر وڈی ہوائی کمپنی اے جیہڑی دیس نوں باہر نال جوڑدی اے۔
سویٹزرلینڈ دریاۓ رلہا‏ئن تے بنے باسل دے نیڑے سمندری اڈے نال سمندر نال وی جڑیا ہویا اے۔ سوئس سمندری جھیلاں تے وی کشتیاں چلدیاں نیں۔
سویٹزرلینڈ وچ 62441 کلومیٹر لمے ہائیکنگ لئی پیدل رستے نیں۔ ایہناں وچوں 13880 پدھرے نیں تے 23090 پہاڑی رستے نیں۔
میوزیم
باسل وچ ٹانچہ میزیم سائینس تے اک پرانا میوزیم اے۔ لوسرن وچ ٹرانسپورٹ میوزیم سب توں چوکھا ویکھیا جانوالا میوزیم اے۔ ایتھے کاراں بساں، ٹریناں، حہازاں دا اک وڈا اکٹھ اے۔ ونٹرتھر وچ ٹیکنوراما سویٹزرلینڈ دا سب توں وڈا سائینس دا گڑھ اے۔ جنیوا وچ کچ میوزیم دنیا بارے نیں۔
سوئس کینٹن
سویٹزرلینڈ نوں 26 کینٹناں وچ ونڈیا گیا جے تے سوئس قنون وچ سارے برابر نیں۔ ہر کینٹن دا اپنا قنون اے تے بہت سارے دیساں نالوں اوہ زیادہ ازاد نیں۔ ہر کینٹن دی اپنی سرکار، اپنا قنون، اپنی پارلیمنٹ، تے اپنی عدالت اے۔ کینٹناں دے آپس وج تھاں تے لوک گنتی باجوں فرق وی نیں۔ لوک گنتی دا فرق 15,000 اپنزلانرہوڈن تے 1,253,500 زیورچ تے تھاں دا فرق 37 مربع کلومیٹر باسل توں 7,105 مربع کلومیٹر گراوبندن تک دا اے۔
سوئس لکھتاں
1291 وچ جدوں سویٹزرلینڈ دا مڈ رکھیا گیا تے ساریاں موڈی کینٹاں جرمن بولن والیان سن تے لکھتاں وچ ایہ بولی ای ورتی گئی۔ 18ویں صدی وچ فرانسیسی دا فیشن ہوگیا۔ روسو،جرمین ڈی سٹائل، چارلس فردیننڈ راموز تے بلائٹس سنڈرارس فرانسیسی دے وڈے لکھاری نیں۔
یرمیاز گوتھیلف، گوٹفرائیڈ کیلر، میکس فرش، فریڈرش ڈرنمارٹ تے جوہانا سپائری وڈے جرمن لکھاری نیں۔ جوہانا سپائری دی ہائیڈی جواکآں لئی اک مشہور کتاب اے۔
شونگن تے ہورنسن دیسی تے مشہور کھیڈاں نیں۔
اتہ پتہ
گٹھ:سویٹزرلینڈ گٹھ:یورپ
ہینکاک کاؤنٹی، ٹینیسی
ہینکاک امریکی صوبے ٹینیسی دی اک کاؤنٹی اے۔
جی ایم سی
جی ایم سی امریکہ دی گڈیاں بنان والی کمپنی جنرل موٹرز دا اک انگ اے۔ جی ایم سی ٹرک تے فوجی گڈیاں بناندی اے۔
ہائنرش بل
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
زامورا وڈا گرجاگھر
زامورا وڈا گرجاگھر زامورا، سپین وچ ایک وڈا گرجا اے. ایہ دیرو دریا دے سجے پاسے دكھن وچ شہر دے پرانے علاقے وچ اے۔ ہن وی اس دیاں پرانیاں کنداں تے بوآ ہے۔
اس دی اساری 1151 توں 1174 دے وچ ہوئی تے یہ ہسپانوی رومانی آرکیٹیکچر دے سبھ توں مانتا والے نمونیاں وچوں ایک اے۔
تریخ
اس توں پہلا كاستيل دے الفانسو 7 ویں دے ویلے وچ ایل سالوادور ناں دا گرجا ہیگا سی پر وہ ٹٹ پھٹ گیا سی۔
چک 155 مراد
چک 155 مراد ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی مراد دسٹریبیوٹری جاں مراد نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال مراد لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ تصیل حاصلپور چ وس رہیا اے ۔
تراوڑی
تراوڑی ' (اتہاسک نام -ترائن) ہریانہ دا اک شہر ہے۔ایہہ کروکشیتر- کرنالراشٹری راج مارگ 5 دے وچکار ستھت ہے۔
ایہہ پنڈ باسمتی دے چاولاں دے نریات لئی کافی مشہور ہے۔
اتہاس
ایہہ اک اتہاسک شہر ہے جو ترائن جاں تراوڑی یدھ کرکے مشہور ہے۔
سیلانی تھاواں
Prithviraj Chauhan' Fort-2, Taraori, Haryana.jpeg File:Prithviraj Chauhan's Fort, Taraori, Karnal, Haryana.jpeg
شرینی:ہریانہ دے پنڈ
گٹھ:بھارت دے شہر
آبنائے بیرنگ
پانی گلی بیرنگ جسنوں مقامی لوک اماکپک آکھدے نیں ،  براعظم ایشیا دے  سبتوں چڑھدے  حصے  روس دے  چوکوتکا خودمختار اوکروگ چ کیپ دژنیف تے براعظم اتلے امریکہ دے سبتوں لہندے  امریکہ دے صوبے الاسکا دے کیپ پرنس آف ویلز وچکار اک پانی گلی اے۔
جغرافیہ
پانی گلی بیرنگ 53 میل (85 کلومیٹر) چوڑی اے تے اسدی مدری ڈونگھائی 98 توں 160 فٹ (30 توں 49 میٹر) اے  ۔ ایہہ چکچی سمندر (وڈا سمندر آرکٹک دا اک حصہ) تے بیرنگ سمندر (بحر الکاہل دا اک حصہ) نوں ملاندی اے  ۔ اس پانی گلی نوں  کاسک سیمون دژنیف نے 1648ء چ پار کیتا سی  ، پر اسدا ناں ڈنمارک دے مہم جو  ویٹوس بیرنگ اتے رکھیا گیا جس نے اسنوں 1728ء چ پار کیتا ۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبنائے
نجم الدین ایوب
نجم الدین ایوب یاں نجم الدین ابن شاذی (انتقال:9 اگست1173ء) کرد نسل دا اک سپاہی ، سیاستدان تے فاتح بیت المقدس صلاح الدین ایوبی دا پیؤ سی ۔
پہلا جیون
نجم الدین ایوب ، شاذی ابن مروان دا پتر تے شیر کوہ دا بھائی سی ۔ اسدا تعلق کرد قبیلے روادیہ نال سی ۔ شاذی دے آل شداد نال فریبی تعلقات سن تے 1130ہ چ اینہاں دی حکومت دے خاتمے مگروں ایہہ پہلے بغداد تے بعد چ تکریت چلا گیا ۔ جتھے اسنوں علاقے بہروز نے حاکم مقرر کر دتا ۔ شاذی دے مرن مگروں نجم الدین ایوب نے اپنے پیؤ دے تھاں تکریت دی گورنری سمبھالی ۔
1132ہ چ ایوب نے زنگی ٹبر لئی خدمات انجام دتیاں تے تکریت دے نیڑے سلجوق سلطان دے خلاف جنگ چ حصہ لیا ۔ نجم الیدن نے دریائے دجلہ عبور کر کے عماد الدین زنگی دے بھائی دی جان وی بچآئی ۔ 1136ہ چ شیرکوہ نے تکریت چ اک سعائی نوں قتلکر دتا ، جس تے دونہاں بھائیاں نوں جلاوطن کر دتا گیا ۔ آکھیا جاندا اے جس رات اینہاں نے تکریت نوں چھدیا اوسے رات نجم الدین دے گھر پتر جمیا جسدا ناں یوسف رکھیا گیا ، ایہو یوسف بعد چ صلاح الدین ایوبی دے نان نال سارے جگ چ پہچانیا گیا ۔
عماد الدین زنگی نے نجم الدین نوں بعلبک دا گورنر مقرر کیتا پر جدوں 1146ء چ دمشق دے بوری اتابک معین الیدن نے اسنوں فتح کر لیا تے نجم دمشق آ گیا ۔ دوجی صلیبی جنگ دے دوران نور الدین زنگی نے شہر فتح کر کے ایوب نوں دمشق دا گورنر مقررکیتا ۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:کرد شخصیتاں گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:کرد گٹھ:عراق گٹھ:عراقی شخصیتاں گٹھ:تریخ اسلام
کشمیر دا سبھیاچار
کشمیر دا سبھیاچار کشمیر دی رہتل اتے پرمپراواں ،روایتاں دا سمیل اے۔ کشمیر، شمالی بھارت دے جموں اتے کشمیر راج دا اک حصہ اے۔ کشمیر دے سیمانت کھیتر وچ شمال مشرقی پاکستان (آزاد کشمیر اتے گلگت-بلتستان) اتے چینی قبضے والا کھیتر اکسائی چن اے۔
کشمیر سبھیاچار وچ بہو-رنگ دے مرکب اے اتے کشمیر دا سبھیاچار اتری دکھنی ایشیئن اتے مرکزی ایشیائی سبھیاچار ولوں بہت متاثر اے۔ اپنی قدرتی خوبصورتی تو علاوہ، کشمیر اپنی تہذیبی وراثت لئی مشہور اے۔ اس دی رہتل ہندو، سکھ، بودھی اتے اسلام مل کے اک مکمل رہتل دی اساری کردے ہن جو انسانیت اتے رواداری ملّ اُتے مشتمل اے اتے ایہہ کشمیریئت دے نام نال جانیا جاندا اے۔
پس منظر
کشمیری لوکاں دے سبھیاچار دی پچھان دا سبھ تو اہم حصہ کشمیری (کوسور) بولی اے۔ ایہہ بولی صرف کشمیری پنڈتاں اتے کشمیری مسلماناں دے ولوں کشمیر دی وادی وچ بولی جاندی اے۔ کشمیری بولی دے علاوہ کشمیری غذا اتے سبھیاچار وسط ایشیائی اتے فارسی سبھیاچار تو متاثر اے۔ تہذیبی سنگیت اتے ناچ جویں وانون تے رؤف توں علاوہ کارپٹ / شال بنائی کشمیری پچھان دا اک بہت ہی اہم حصہ اے۔ کشمیر وچ کئی مذہبی آگوُ ہوئے ہن جو اپنے دیس نوں چھڈّ کے کشمیر وچ وسّ گئے۔ کشمیر توں بہت سارے مہان شاعر اتے سنت وی ہوئے ہن جناں وچ ال دید، شیخ ال عالم اتے ہور وی کئی نام شامل ہن۔ ایہہ جاننا بہت ہی اہم اے کہ کشمیری سبھیاچار مکھ طور تے کشمیر گھاٹی اتے چناب کھیتر دے ڈوڈا وچ ہی موجود اے۔ جموں اتے لداخ دے اپنے وکھو-وکھرے سبھیاچار ہن جو کشمیر توں بہت وکھرے ہن۔
دمہال کشمیر گھاٹی وچ اک مشہور نرت اے، جس نوں وٹل کھیتر دے لوکاں ولوں کیتا جاندا اے۔ عورتاں روؤپھ لوک نرت کردیاں ہن، جو کہ ، اک ہور روایتی نرت اے۔ صدیاں توں کشمیر نوں اپنیاں شاعری اتے دستکاری سمیت لکھت کلاواں واسطے وی جانیا جاندا اے۔ شکارہ اک روایتی چھوٹی لکڑی دی کشتی اتے ہاؤسبوٹ عامَ تور تے گھاٹی دیاں جھیلاں اتے ندیاں وچ دیکھی جا سکدی اے۔ کسمیر دے زیادہتر وسنیک مسلمان ہن اتے اوہناں دے روزانہ جیون وچ اسلام بہت اہم حصہ اے۔ کاشمریاں نے صدیاں توں دوسرے دھرما نال سدبھاوناپورن اتے دوستانہ رشتے سانجھے کیتے ہن۔ مہجور، عبدل عہد آزاد، ورگے کشمیری شاعر اتے لکھاری نے ساہت وچ اپنیاں شاعری نال بھرپور یوگدان دتا۔ کشمیری غذا وی دنیا دے وکھ وکھ پکواناں وچ اپنی اک انوکھی جگہ رکھدی اے ۔ لون والی چاہ جا رواتی شیر چاہ اک روایتی پین والی چاہ اے اتے اسنوں اک سماور اک کشمیری چاہ دی کیتلی وچ پکایا جاندا اے۔ مصالے اتے بادام دے نال روائتی گرین چاہ، خاص موقعیاں اتے تیوہاراں اُتے پروسی جاندی اے۔ کشمیری ویاہ نوں کشمیر دے روائتی غذا وزوان توں بناں ادھورا منیا جاندا اے جو کہ عامَ طور تے روائتی رسوئیا (وز) ولوں پکایا جاندا اے۔ وزوان وچ کئی طرح دے غذا پروسے جاندے ہن جس وچ لگبھگ سارے پکوان میٹ مشتمل ہن۔
لداخ
لداخ دا سبھیاچار اس دے ولکھن انڈو-تبتی رہتل لئی مشہور اے۔ سنسکرت اتے تبتی بولی وچ منتر جاپ کرن دی آواز لداخ دے بدھ جیون دا ابھن حصہ اے
ہندوپور
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں