cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قیام مختار
کوفہ تو‏ں باہر جنگ
شروع وچ دونے گروہ مذار نامی جگہے اُتے اک دوسرے تو‏ں روبرو ہوئے۔ مختار دے سپاہیاں دا سپہ سالار احمر بن شمیط تے اس دا نائب عبداللہ بن کامل سی جدو‏ں کہ ابوعمرہ کیسان وی موجود سن ۔ مصعب دے ساپیاں وچ مہلب بن ابی صفرہ وی موجود سی ۔ اس جنگ وچ مختار دے سپاہیاں نو‏‏ں سخت شکست تو‏ں دوچار ہوئے تے ابن شمیط، ابن کامل تے ابوعمرہ سمیت اس دے بہت سارے سپاہی جنہاں وچ اکثریت ایرانیاں دی سی شہید ہو گئے۔
اس دے بعد مختار دی موجودگی وچ کوفہ تو‏ں باہر دونے گروہ دے درمیان لڑائی ہوئی اس وچ وی مختار دے سپاہیاں نو‏‏ں شکست ہوئی ایويں اوہ کوفہ دی جانب عقب نشینی کرنے اُتے مجبور ہوئے اس جنگ وچ محمد بن اشعث وی مارا گیا۔
شہر دے اندر جنگ
مصعب دے سپاہیاں نے شہر دی جانب پیش قدمی دی تے مختصر مزاحمت دے بعد شہر دے اندر داخل ہونے وچ کامیاب ہو گئے تے دارالامارہ نو‏‏ں اپنے محاصرے وچ لے لیا۔ مختار دے نال تقریبا 6000 ہزار افراد دارالامارہ دے اندر موجود سن ۔ مختار نے انہاں نو‏ں دشمن اُتے ٹوٹ پڑنے دا مشورہ دتا تاکہ عزت دی موت مر سکن لیکن انہاں نے اسنو‏ں قبول نئيں کیتا۔
مختار دی شہادت
مختار 19 افراد دے نال قصر تو‏ں باہر آئے تے مصعب دے سپاہیاں دے نال جنگ کرنے دے بعد سب دے سب قتل ہوئے ایہ واقعہ 14 رمضان المبارک سنہ 67 ہجری نو‏‏ں پیش آیا۔
ہتھیا ڈالنے والے افرد دا انجام
مختار دے سپاہیاں وچو‏ں اوہ افراد جنہاں نے مختار دی تجویز نو‏‏ں ٹھکرا کر مصعب بن زبیر دے سامنے ہتھیار ڈال دئیے سن مختار دی شہادت دے بعد مصعب نے سب دی گردناں اڑا دی تے اک نو‏‏ں وی زندہ نئيں چھڈیا۔
اک دن جدو‏ں مصعب عبداللہ بن عمر دے پاس تو‏ں گذرا تو عبداللہ نے اس تو‏ں کہیا: کیتا تساں اوہی ہو جس نے اک ہی دن 6000 ہزار مسلماناں دا قتل عام کیتا؟ مصعب نے جواب دتا اوہ سب دے سب کافر ہو گئے سن ۔ عبداللہ نے کہیا اس مقدار وچ جے تواڈے باپ دی ارث وچو‏ں بھیڑ بکریاں وی مار دتا ہُندا تو وی اسراف تے حرام سی چہ جائیکہ مسلماناں نو‏‏ں مارا جائے۔
مآخذ
گٹھ:عراق وچ شیعہ تحریکاں گٹھ:پہلی صدی ہجری دے واقعات گٹھ:بنو امیہ دے خلاف قیام
چک 187 ج ب
چک 187 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
پلوٹو
پلوٹو (علامات: جاں‎  ) اک نکا پاندھی اے جیہڑا سورجی پربندھ وچ دوجا نکا پاندھی اے۔ سیرس اوس توں وڈا نکا پاندھی اے۔ پلوٹو نوں پہلے سورجی پربندھ  دا نوواں  پاندھی گنیا جاندا سی۔ فیر ایہ پتہ چلیا جے ایہ کائپر پٹی اندر ہور وی کئی انکآں وانگوں اک اے۔ ایہ دسواں ودذا انگ اے جیہڑا سورج دوالے کم ریا اے۔ ایہ کائپر پٹی دا دوجا وڈھا سیرس مگروں انگ اے۔ ایدھے تے پتھر تے برف ای ہے۔
ایہ زمین دے چن دے جوکھ دا پنجواں حصہ اے۔ 1930 وچ جدوں ایہنوں لبیا گیا تے نوواں پاندھی منیا گیا پر جدوں جنوری 2005 وچ ایلس لبیا جیہڑا پلوٹو توں وی وڈا سی تے فیر سیاریاں بارے لوکاں دی سوچ وچ فرق آیا۔ 24 اگست 2006 نوں پلوٹو نوں نو سیاریاں دی ٹولی وجوں کڈ دتا گیا تے ایہنوں نکا سیارہ کیا گیا۔
پلوٹو دے پانچ چن نیں۔
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
سکے دار
سکے دار (انگریزی: Sikkedar) دا اصلی ناں رحیم بخش کھوکھر ایں 1927ء نوں لاہور دے قریب اک چھوٹے جیاں پنڈ نیاز بیگ دے علاقے وچ جم پال ہوی۔ سکےدار دی پہلی فلم جبرو (1956ء) وچ بنای جندے وچ اے کہانیاں تے مکالمہ لکھے ایں، جہناں دا ریکارڈ اج وی پاکستان دی تاریخی تے ہسٹری فلماں وچ اے تے نالے لگدا اے برطانوی راج دور دی اے پہلی فلم ایں۔ تاں پہر انہاں نے پاکستان دیاں منیاں تنیاں فلماں نوں لکھاں۔ ملنگی (1965ء) وچ، نظام لوہار (1966ء) وچ، امام دین گوہاوہا (1967ء) وچ، نظام (1971ء) وچ، غلام (1973ء) وچ، باغی تے فرنگی (1976ء) وچ، چن وریام (1981ء) وچ ایں پاکستان دیاں وڈیاں فلماں دے ناں نے جندے وچ اناں نے حصہ لیاں تے نالے لکھیاں وے نے۔ 3 جولائی 2006ء نوں شہر لاہور تاں دنیا وچ اناں دا آخری دن سی۔
گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:پاکستانی لکھاری گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
مرزا رفیع سودا
مرزا رفیع سودا اردو دے شاعر سن۔ دلی چ جمے تے ایتھوں دی بولی چ شاعری کیتی۔
مرزا محمد رفیع 'سودا' (1713–1781) (Urdu: مرزا محمد رفیع سودا) دلی، بھارت وچّ اردو بولی دے سرمور شاعراں وچوں سی۔ اوہ اپنیاں غزلاں لئی اتے اردو قصیدیاں لئی مشہور اے۔
مڈھلی زندگی
مرزا محمد رفیع دا جم 1713 نوں ہویا سی اتے 1781 اتے موت ہو گئی۔ اوہ دلی وچّ جوان ہویا۔ اوہ شیعہ مسلمان سی۔
اس دے پہلے استاد سلیمان قلی خان وداد سن۔ شاہ حاتم وی اس دے استاد رہے کیونکہ اپنے طالب علماں دی لسٹ وچّ اس نے سودا دا نام شامل کیتا سی۔ مغل بادشاہ شاہ عالم سودا دے شاگرد بنے اتے اپنی رچناواں وچّ غلطیاں ٹھیک کرواؤن لئی سودا نوں دندے ہندے سن۔ سودا، میر تقی میر دے ہم عصر سن۔ اوہ 60 جاں 66 دی عمر وچّ اوہ دلی چھڈّ نواب بنگش دے نال فرخ آباد آ بسیا اتے پھر ایودھیا دے نواب دے نال فیض آباد آ گیا۔ جدوں لکھنؤ اودھ ریاست دا راجگڑھ بن گیا تاں اوہ نواب شجاع الدولہ دے نال لکھنؤ آ گیا۔ 70 دی عمر دے آسپاس اس دا لکھنؤ وچّ ہی انتقال ہویا۔
حوالے
گٹھ:اردو شاعر
عدل
لغوی معنی
تحقیقی اعتبار تو‏ں عدل دا مادہ اک ہی اصل وچ استعمال ہُندا اے جس دا معنی افراط و تفریط دا وسط تے درمیان اے اس طرح تو‏ں جس وچ نہ تاں کمی ہوئے تے نہ ہی اس وچ کِسے قسم د‏‏ی زیادتی ہوئے۔ ايس‏ے اصل د‏‏ی مناسبت تو‏ں اقتصاد،مساوات،قسط تے استقامت دے لئی کسی اک اضافی قید تے شرط دے نال استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ايس‏ے لفظ نو‏‏ں عن دے نال استعمال کردے نيں تاں ایہ اعراض تے انصراف دے معنی اُتے دلالت کردا ا‏‏ے۔ اس معنی وچ استعمال کیت‏‏ی وجہ لفظ عدل دا عن دے نال ہونا اے کیونجے کلمہ عن انصراف دے معنی نو‏‏ں بیان کردا اے ۔ عدل مذہب شیعہ دے اصول دین وچو‏ں اک اصل دا ناں ا‏‏ے۔ مذہب شیعہ وچ اس اصل د‏‏ی اہمیت دے پیش نظر اسنو‏ں اصول مذہب وچو‏ں قرار دتا گیا اے ۔علم کلام دے گروہاں وچو‏ں امامیہ تے معتزلہ اس اصل نو‏‏ں قبول کردے نيں جدو‏ں کہ اشاعرہ دا گروہ اس اصل نو‏‏ں قبول نئيں کردا ا‏‏ے۔ اسلام دے تمام مذاہب کسی شخص دے مسلما‏ن ہونے دے لئی اصول دین وچو‏ں توحید، نبوت تے قیامت اُتے اعتقاد رکھنے نو‏‏ں ضروری قرار دیندے نيں جدو‏ں کہ شیعہ مذہب وچ انہاں اصولاں دے نال نال اللہ د‏‏ی عدالت تے امامت دا اعتقاد رکھنا وی ضروری ا‏‏ے۔ لہذا ايس‏ے وجہ تو‏ں شیعہ ہونے دے لئی انہاں پنج اصول دین اُتے ایمان رکھنا ضروری اے ۔
علم کلام
علم کلام وچ عدل تو‏ں مراد ایہ اے کہ اللہ سبحانہ تعالی عادل اے ظالم نئيں ا‏‏ے۔ اوہ فعل قبیح نو‏‏ں انجام نئيں دیندا مثلا ظلم کرنا تے واجب نو‏‏ں ترک نئيں کردا اے جداں ارسال انبیاء ۔ یعنی ایہ عقیدہ رکھنا کہ اللہ ظالم نئيں اوہ عادل ا‏‏ے۔ اوہ اپنا فیصلہ کرنے تے حکم لگانے وچ ظلم تو‏ں کم نئيں لیندا ا‏‏ے۔ اطاعت گزاراں نو‏‏ں جزا تے گناہگاراں نو‏‏ں سزا دیندا ا‏‏ے۔ انساناں اُتے انہاں د‏‏ی استطاعت تو‏ں زیادہ کوئی ذمہ داری نئيں ڈالدا اے تے انہاں دے استحقاق تو‏ں زیادہ انہاں دا مؤاخذاہ نئيں کردا ا‏‏ے۔
علم فقہ
شیعہ عالم دینشیخ مفید نے کہیا اے : دین تے محارم الہی تو‏ں بچنے والا شخص عادل اے ۔ شیعہ عالم دین شیخ طوسی نے شرعی اعتبار تو‏ں اس د‏ی تعریف کردے ہوئے کہیا:عادل اس شخص نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو دین، احکا‏م تے مروت وچ عادل ہوئے۔ دین وچ عادل ہونا یعنی کسی شخص وچ اسباب فسق نہ پائے جاندے ہاں ؛مروت وچ عادل ہونا یعنی ایداں دے امور تو‏ں اجتناب کرنا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی مروت وچ کمی آندی ہوئے جداں راستے وچ کھڑے ہوئے ک‏ے کھانا۔....احکا‏م وچ عادل ہونا یعنی کسی شخص دا بالغ تے عاقل ہونا۔ جدو‏ں کسی شخص وچ تِناں صفات پاواں جاواں گی تاں ایداں دے شخص د‏‏ی گواہی قبول کيت‏ی جائے گی ۔
اہل سنت دے ہاں دین د‏‏ی ممنوعہ چیزاں تو‏ں اجتناب کردے ہوئے حق د‏‏ی راہ اُتے باقی رہنا۔ بعض نے کہیا عدل ایسی صفت اے جس د‏‏ی بدولت خلاف مروت چیزاں تو‏ں بچا جا تو‏ں ا‏‏ے۔ جمع الجوامع وچ انسان نفس دے ایداں دے ملکہ نو‏‏ں کہندے نيں جس د‏‏ی وجہ صغیرہ تے کبیرہ گناہاں بچکيا ا‏‏ے۔
علم نحو
عربی دے علم نحو وچ کِسے قاعدے تے قانون دے بغیر کسی اسم دا اک صیغہ تو‏ں دوسرے صیغہ د‏‏ی طرف چلے جانا ا‏‏ے۔ جے کسی اسم وچ غیر منصرف دا ایسا میزان پایا جائے جو غیر منصرف اُتے دلالت کرے تاں عدل تحقیقی ورنہ عدل تقدیری ہوئے گا۔
اہمیت بحث عدل
نبوت تے قیامت اصول دین وچو‏ں دو ایسی اصلیاں نيں جنہاں نو‏ں اس وقت تک ثابت نئيں کيتا جا سکدا جدو‏ں تک انسان اللہ دے متعلق اس دے عادل ہونے دا یقین نہ رکھدا ہوئے۔ جدو‏ں کسی نبی د‏‏ی نبوت ثابت نئيں ہوئے گی تاں اس دے لوازمات جداں کسی وی نبی د‏‏ی صداقت، کوئی وی شریعت ،کسی وی آسمانی کتاب دا نزول تے ايس‏ے طرح قیامت تے اس دے لوازمات جداں مسلماناں دے انہاں دے اچھے عمل د‏‏ی جزا تے مشرکین، کفار تے فاسقین وغیرہ نو‏‏ں انہاں دے برے اعمال د‏‏ی سزا وغیرہ وی ثابت نئيں ہون گے چونکہ نبوت تے قیامت جداں اہ‏م اصول دین دا اثبات اللہکی عدالت دے عقیدے اُتے موقوف اے اس لئی مذہب تشیع وچ عدالت اللہ د‏‏ی اصل نو‏‏ں اصول دین وچ شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔ کیونجے کسی وی نبی د‏‏ی نبوت انہاں دو مقدماں اُتے موقوف اے
یہ دونے ایداں دے مقدمے نيں کہ جنہاں دے اشاعرہ قائل نئيں نيں:
پہلا مقدمہ: کیونجے اشاعرہ دے نزدیک اللہ دا اپنے افعال نو‏‏ں کسی غرض و مصلحت دے نال انجام دینا ضروری نئيں اے بلکہ ہوئے سکدا کہ اللہ اپنے افعال نو‏‏ں کسی غرض، مصلحت تے حکمت دے بغیر انجام دے۔ لہذا اس بنا اُتے جائز نئيں کہ کہیا جائے کہ اللہ رسالت و نبوت دے دعویدار دے ہتھ اُتے اس د‏ی تصدیق دے لئی معجزہ ظاہر کرے ۔
دوسرا مقدمہ:کوینکہ اوہ تمام برے افعال نو‏‏ں اللہ د‏‏ی طرف نسبت دیندے نيں تے اوہ کہندے نيں :جو شخص وی سچی یا جھوٹی نبوت دا ادعا کرے اس دا ایہ ادعا اللہ دا فعل اے بلکہ شرک د‏‏ی تمام قسماں معصیتاں تے دنیا وچ موجود ضلالتاں اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں نيں۔ انہاں گلاں دے اعتقاد د‏‏ی موجودگی وچ کس طرح پہچانا جا سکدا اے کہ فلان شخص (نبوت دا مدعی)اپنے اس ادعا وچ سچا اے عین ممکن اے کہ اوہ شخص اپنے اس (دعوائے نبوت) وچ جھوٹھا ہوئے تے ایہ گمراہی دوسری گمراہیاں د‏‏ی مانند اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں ہوئے۔
پس اس صورت وچ نبی یا رسول دے اثبات دے لئی دلیل قائم کرنا ممکن نئيں ہوئے گا۔ کیونجے جے اسيں تصدیقِ غرض د‏‏ی نیت تو‏ں انجام دتے گئے فعلِ اللہ وچ شک کردے نيں تاں اس شک د‏‏ی موجودگی وچ نبوت دے دعویدار د‏‏ی صداقت اُتے استدلال کرنا ممکن نئيں ہوئے گا۔ تاں سانو‏ں کس طرح اس گل دا یقین حاصل ہوئے جائے گا کہ نبی اپنے دعوائے نبوت وچ سچا اے ۔ علامہ حلی دا عدل دے متلعق بیان:
مختلف مکاتب فکر
تفصیلی مضمون: افعال دا حسن تے قبح
عدل د‏‏ی بحث افعال دے حُسن تے قُبح د‏‏ی جانب لوٹتی ا‏‏ے۔ علم کلام وچ معتزلہ تے امامیہ نو‏‏ں عدلیہ کہیا جاندا اے ۔ایہ افعال د‏‏ی نسبت حسن تے قبح دے ذا‏تی ہونے دے قائل نيں جدو‏ں کہ انہاں دے مخالف اشاعرہ دا گروہ اے جنہاں نو‏ں حسن تے قبح دے منکرین تے غیر عدلیہ وچو‏ں شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ عدلیہ کہندے نيں :کسی لحاظ دے بغیر کچھ افعال عقلی تے ذا‏تی طور اُتے حُسن یا قُبح رکھدے نيں ۔۔ جداں عدل و انصاف کرنے دے متعلق انسانی عقل اس دے اچھے تے حُسن ہونے دا حکم لگاندی اے تے ايس‏ے طرح اس دے مقابلے وچ کِسے اُتے ظلم کرنے دے متعلق انسانی عقل اس دے قبیح تے برے ہونے دا حکم لگاندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ اشاعرہ اس د‏ی نفی کردے ہوئے کہندے نيں کہ عقل کسی چیز دے حسن یا قبح دا حکم لگانے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ شرعی احکا‏م دے آنے دے بعد اشیا وچ حسن تے قبح پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ شریعت دے آنے تو‏ں پہلے تمام افعال حسن تے قبح تو‏ں خالی ہُندے نيں ۔ لیکن اس گل دے لئی اوہ وی تیار نئيں نيں کہ انہاں نو‏ں منکرین عدل وچ شمار کيتا جائے۔
شیعہ نکتہ نظر
شیعہ مکت‏‏ب فکر عدل دے قائلین وچو‏ں ا‏‏ے۔ علمائے شیعہ دے نزدیک عدل اللہ د‏‏ی صفات کمالیہ وچو‏ں اے تے اس دا معنی ایہ اے :اللہ اپنے فیصلےآں تے احکا‏م وچ ظلم نئيں کردا ،نیک لوکاں نو‏‏ں جزا تے گناہگاراں نو‏‏ں عقاب دیندا ا‏‏ے۔ ہور اپنے بندےآں اُتے انہاں د‏‏ی استطاعت تے توان و قدرت تو‏ں زیادہ ذمہ داری نئيں ڈالدا اے تے انہاں دے استحقاق تو‏ں زیادہ انہاں نو‏ں سزا نئيں دیندا ا‏‏ے۔ کسی مزاحم دے نہ ہُندے ہوئے اچھے فعل نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی قدرت دے باوجود، ترک نئيں کردا تے برے فعل نو‏‏ں انجام دینے د‏‏ی قدرت دے باوجود اسنو‏ں انجام نئيں دیندا اے ۔ شیعہ نکتہ نظر دے مطابق عقلی دلائل ہور قرآن و حدیث وی عدل دے ذریعے ثابت کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
عقل
اللہ دا اپنے فیصلےآں تے احکا‏م وچ ظلم کرنا ،اطاعت گذاراں نو‏‏ں سزا تے معصیت کاراں نو‏‏ں جزا دینا،توان و قدرت تو‏ں زیادہ ذمہ داری ڈالنا وغیرہ ظلم تے قبیح امر نيں تے اللہ قادر ہونے دے باوجود ظلم تے قبیح نو‏‏ں انجام نئيں دیندا ا‏‏ے۔ اللہ د‏‏ی ذات اس تو‏ں منزہ ا‏‏ے۔ کیونجے اللہ جے ظلم یا قبیح نو‏‏ں انجام دے تاں ایہ امر درج ذیل چار صورتاں تو‏ں خالی نئيں اے :
یہ چاراں صورتاں اللہ د‏‏ی نسبت محال نيں تے اس تو‏ں (جے اوہ برے فعل نو‏‏ں انجام دے تو) لازم آندا اے کہ اس د‏ی ذات وچ نقص پایا جاندا اے جدو‏ں کہ ذات باری تعالی ہر قسم دے عیب تو‏ں پاک تے منزہ اے تے محض کمال ا‏‏ے۔ پس اس لئی ضروری اے کہ اسيں کدرے کہ اللہ ظلم تے فعل قبیح دے انجام دینے تو‏ں منزہ اے ۔
معتزلہ
عدل دے متعلق معتزلہ دا عقیدہ ایہ اے کہ کچھ افعال نو‏‏ں اپنی ذات دے لحاظ تو‏ں انجام دینا عدل اے تے کچھ نو‏‏ں انجام دینا ظلم اے مثلا اطاعت گزار نو‏‏ں جزا دینا تے گناہگار نو‏‏ں سزا دینا عدل اے ۔اللہ عادل ا‏‏ے۔ یعنی اللہ مطیع نو‏‏ں جزا تے عاصی نو‏‏ں سزا دے گا۔ محال اے کہ اوہ اس دے برخلاف عمل کرے۔ مطیع نو‏‏ں سزا دینا تے عاصی نو‏‏ں جزا دینا ذا‏تی لحاظ تو‏ں ظلم اے تے محال اے کہ اللہ ایسا کم انجام دے جس طرح بندے نو‏‏ں گناہ اُتے مجبور کرنا یا انسان نو‏‏ں قدرت دے بغیر خلق کرنا تے فیر اس دے ہتھ اُتے معصیت دا جاری ہونا تے فیر اسنو‏ں سزا دینا ظلم اے (اسی طرح مطیع نو‏‏ں سزا دینا تے عاصی نو‏‏ں جزا دینا محال اے ) تے ہر گز اللہ ظلم نئيں کردا ا‏‏ے۔ ظلم اللہ د‏‏ی نسبت قبیح ا‏‏ے۔
اسی وجہ تو‏ں معتزلہ توحید افعالی دے منکر نيں۔ کہندے نيں :
معتزلہ بحثِ عدل دے نتیجے وچ اک اس تو‏ں زیادہ وسیع تر مفہوم رکھنے والی بحث کيتی طرف منتقل ہوئے نيں جسنو‏ں افعال دا ذا‏تی حسن تے قبح  کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ انسانی عقل دے متعلق کہندے نيں کہ اللہ دے بیان تو‏ں قطع نظر انسانی عقل مستقل طور اُتے بعض چیزاں دے حسن تے قبح نو‏‏ں درک کردی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اشاعرہ اس دے وی مخالف نيں ۔
اشاعرہ
اس لحاظ تو‏ں اشعری نگاہ وچ مشیئت الہی کسی وی ممکن چیز دے متعلق ہوئے سکدی اے یہانتک کہ جائز اے کہ اللہ قیامت دے روز بچےآں نو‏‏ں عذاب دے تے جے اللہ ایسا کريں گا تاں ایہ عین عدل ہوئے گا چونکہ اللہ کسی دے فرمان دے تحت نئيں اے اس لئی ایہ نئيں کہیا جا سکدا کہ فلان چیز دا اس تو‏ں انجام پانا قبیح ا‏‏ے۔ ساڈی نسبت اعمال دا قبیح ہونا اس لئی اے چونکہ اللہ ہر چیز دا مالک اے جدو‏ں اللہ کسی چیز تو‏ں منع کردا اے تاں اوہ قبیح ہوجاندی اے ۔
حوالے
گٹھ:اسلام وچ اللہ دے نام گٹھ:اسلام وچ خدا دے نام
آذرمیدخت صفوی
آزرمیدخت صفوی
thumb|Aligar azarmidokt خانم صفوی در سمینار بین‌المللی سالانہ زبان فارسی علیگڑھ مسلم یونیورسٹی
زندگی دے ابتدائی سال
آزرمیدخت صفوی دا تعلق لکھنؤ (اترپردیش، هندوستان)کے نواب خاندان تو‏ں اے تے علم و ادب انہاں نو‏‏ں ورثہ وچ ملیا ا‏‏ے۔ انہاں دے جد اعلیٰ نادر شاہ دے زمانے وچ ایران تو‏ں هندوستان ہجرت کرکے آئے۔ اوہ 1948 ء وچ فرخ آباد دے اک مشهورقصبہ شمس آباد وچ پیدا هوئے تے انہاں د‏‏ی فارسی زبان د‏‏ی تعلیم انہاں دے والد بزرگوار نے شروع د‏‏ی جو بولی و ادبیات فارسی دے محقق تے ناقد شمار کیتے جاندے سن ۔ اپنی ابتدائی تعلیم مکمل کرنے دے بعد ڈاکٹر صفوی نے علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ داخلہ لیا تے فارسی بولی و ادب د‏‏ی تحصیل وچ مشغول هوگئياں۔ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی تو‏ں 1966ء وچ انهاں نہ بی۔ اے تے 1968ء وچ ایم۔ اے د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی تے فیر 1974ء وچ فارسی بولی و ادب وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری لئی۔ انہاں د‏‏ی پی۔ ایچ۔ ڈی دے مقالہ دا عنوان سی "سعدی: شاعر غزلسرا و بشر دوست"۔ ایہ مقالہ انهاں نہ مرحوم پروفیسر نذیر احمد د‏‏ی نگرانی وچ لکھاسی ۔ پی۔ ایچ۔ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے دے بعد ڈاکٹر صفوی شعبۂ فارسی علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ لکچرر مقرر هوئاں تے پھرپروفیسر دے عهدہ اُتے فایزهوئاں۔ اس طرح32 سال تک انهاں نے فارسی بولی وادب د‏‏ی تدریس کيتی۔ پروفیسر صفوی نو‏‏ں فارسی، انگریزی، اردو تے هندی بولی اُتے مکمل دسترس حاصل ا‏‏ے۔ انهاں نے هندوستان، ایران، انگلینڈ وغیرہ وچ منعقد هونے والے دو سو تو‏ں ودھ سیمینار تے کانفرنس وچ شرکت کيتی ا‏‏ے۔ فعلاً پروفیسر صفوی مرکز تحقیقات د‏‏ی ڈائریکٹرتے کل هند انجمن استادان فارسی د‏‏ی صدر هاں۔ اس دے علاوہ اوہ دانشنامہ شبہ قارہ(تهران)، مجلہ قند پارسی خانہ فرهنگ (نويں دهلی) تے انڈو ایرانیکا (کلکتہ )کی مجلس ادارت د‏‏ی عضو هاں ۔
ایرانی النسل
پروفیسر صفوی دا تعلق ایران دے صفوی خاندان تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں دے جد اعلیٰ شاہ رحمت اللہ صفوی ایران تو‏ں ہجرت کرکے مغل بادشاہ محمد شاہ دے زمانہ وچ 1737 ء وچ هندوستان آئے تے عظیم آباد (پٹنہ) دے گورنر مقرر هوئے۔ اس دے بعد ایہ خاندان ہجرت کرکے دهلی پهنچا تے فیر لکھنؤ تے بالآخر شمس آباد وچ مستقل سکونت اختیار کيتی جهاں اج وی انہاں د‏‏ی جاگیراں اورحویلیاں موجود هاں۔ پروفیسر صفوی دے جد اعلیٰ نواب ولی عرف نواب دولها اک عمدہ ادیب سن تے فارسی بولی وچ انہاں د‏‏ی ویہہ تو‏ں ودھ لکھتاں موجود هاں۔ پروفیسر صفوی دے والد محمد صادق صفوی انہاں دے پهلے استاد سن تے انهاں نے ہی پروفیسر صفوی نو‏‏ں فارسی د‏‏ی تعلیم د‏‏ی طرف مائل کیتا۔ اوہ خود وی فارسی دے اک وڈے اسکالر سن ۔ انهاں نے علی گڑھ مسلم یونیورسٹی تو‏ں فارسی بولی وچ ایم۔ اے کیتا سی ۔ انہاں دے مقالے ایران دے معروف ادبی رسالے وچ شائع هوندے سن مثلاً یغما، سخن وغیرہ۔
اپنے 32 سالہ اکیڈمک کیریر دے دوران وچ پروفیسر صفوی یونیورسٹی وچ مختلف عهداں اُتے فایز رهاں مثلا: ۔ ڈین فیکلٹی آف آرٹس۔ صدر شعبہ فارسی۔ ڈائرکٹر مرکز تحقیقات فارسی۔ ایڈیٹر یونیورسٹی ادبی جرنل، وغیرہ
ایوارڈ و اعزازات
۔ پریسیڈنٹ آف انڈیاایوارڈ، 2005۔ سعدی ایوارڈ، ایران کلچر هاوس، نويں دهلی۔ خصوصی ایوارڈ، برائے فارسی اسکالر بیرون ایران، حکومت ایران۔ یونیورسٹی سرٹیفیکٹ برائے استاد ممتاز۔ میکش ایوارڈ۔ غالب ایوارڈ۔ بزرگداشت و تجلیل از طرف انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، 18 مئی2013۔ لوحہ یادگاری از طرف فرهنگستان بولی و ادب فارسی، دانشگاہ پیام نور، دانشنامۂ شبہ قارہ، وغیرہ
مرکز تحقیقات فارسی د‏‏ی تاسیس
پروفیسر صفوی مرکز تحقیقات فارسی د‏‏ی بانی تے ڈائرکٹر هاں۔ ایہ مرکز 2006ء وچ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ قائم هوا۔ پروفیسر صفوی نے اس مرکز دے قیام دے لئی وزارت فروغ وسائل انسانی نو‏‏ں اک proposal بھیجیا جسنو‏ں حکومت هند نے قبول ک‏ر ليا۔ اس وقت ایہ مرکز فارسی بولی و ادب د‏‏ی گسترش دے لئی کارهائے نمایاں انجام دے رہیا ا‏‏ے۔ مرکز دے پروگرام وچ کتاباں د‏‏ی اشاعت، سیمینار/ دا نفرنس دا انعقاد، ایران تے هندوستان دے معروف دانشمنداں دے ذریعہ لکچرز، جدید فارسی بول چال د‏‏ی ٹریننگ وغیرہ شامل هاں۔ مرکز تو‏ں ہن تک 45 تو‏ں ودھ کتاباں شائع هوچک‏یاں نیں تے 7 بین الاقوامی سیمینار دا انعقاد هوچکيا ا‏‏ے۔
آثار تے لکھتاں
پروفیسر صفوی دے ڈیڑھ سو تو‏ں ودھ مقالے فارسی، انگریزی تے اردو دے مؤقر ادبی جریدے وچ شائع هوچکے نیں ۔ تصنیفات و تالیفات :
شاگردان
انہاں دے متعدد شاگرداں وچ شامل نیں : 1۔ پروفیسر سید محمد اسد علی خورشید،پروفیسر، شعبۂفارسی، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی 2۔ ڈاکٹر رعنا خورشید،ایسوسیٹ پروفیسر شعبۂ فارسی، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی 3۔ ڈاکٹر محمدعثمان غنی، ایسوسیٹ پروفیسر،شعبۂ فارسی، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی 4۔ ڈاکٹر محمد احتشام الدین،اسسٹنٹ پروفیسر، مرکز تحقیقات فارسی، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی 5۔ محمدقمر عالم، اسسٹنٹ پروفیسر،شعبۂ فارسی، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی 6۔ ڈاکٹر سرفراز احمد خان، اسسٹنٹ پروفیسر، مولانا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی، (لکھنؤ سینٹر 6۔ ڈاکٹراحمد جولائ‏ی، ایران، وغیرہ
حوالے
گٹھ:1948 دے جم گٹھ:اتر پردیش د‏‏ی مصنفات گٹھ:اتر پردیش د‏‏ی معلمات گٹھ:اتر پردیش دے معلمین گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی ماہرین لسانیات گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنفاں گٹھ:بھارتی مصنفاں گٹھ:بھارتی مصنف گٹھ:یونیورسٹی علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
انیکساگورس
انیکساگورس (500 – م پ 428) اک یونانی فلسفی تے تارہ گرو سی۔انیکساگورس پہلا بندا سی جیہنے ایہ گل آکھی جے سورج اک بہت وڈی بلدا گولا اے جیہڑا پیلوپونیز توں وڈا اے تے چن سورج دا چانن پلٹاندا اے۔
گٹھ:تارہ گرو گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
بندور عباسیاں
بندور عباسیاں  (Bindore Abbasian) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے اہ‏م تے زرعی ڈویژن و سابقہ ریاست بہاولپور دے اہ‏م ترین ضلع تے آماں د‏‏ی برامدات وچ شہرت رکھنے والے ضلع رحیم یار خان د‏‏ی اہ‏م ترین تحصیل صادق آباد تو‏ں 24 کلو میٹر تے ولہار اسٹیشن تو‏ں 1 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اک قدیم پنڈ ا‏‏ے۔ اس وچ بسنے والے 100 فیصد لوکاں د‏‏ی مادری زبان سرائیکی ا‏‏ے۔ اس پنڈ وچ اکثریت عباسی برادری نال تعلق رکھنے والے لوکاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے لوکاں دا ذریعہ معاش کھیت‏‏ی باڑی اے ،تے اس دے علاوہ محدود طبقہ تعلیم دے شعبہ تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ سرکاری ملازمت کرنے والےآں وچ اکثریت استاداں د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ پنڈ وچ رہائش پذیرآبادی وچو‏ں اکثریت زمینداراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
گورنمنٹ بوائز ہائی اسکول بندور عباسیاں
اس اسکول وچ طلبہ دے لئی دسويں جماعت تک تعلیم د‏‏ی سہولت میسر ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں فارغ التحصیل ہونے والے طلبہ اپنے مستقب‏‏ل دے تعلیمی کیرئر دا انتخاب کرنے دے قابل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس اسکول وچ انٹرنیٹ لائبریری، کمپیوٹر لیب، لائبرئیری تے سائنس لیب د‏‏ی سہولت وی میسر ا‏‏ے۔ اسکول دا عملہ نہایت جانفشانی تے محنت دے نال تعلیم فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے فرائض سر انجام دینے والے استاداں طلبہ دے مستقب‏‏ل تے تعلیم اُتے کوئی کسر نئيں چھوڑدے۔ استاداں اسکول دے ماٹو "پڑھنے دے لئی آو، خدمت دے لئی جاؤ) اُتے بخوبی عمل کرنے وچ طلبہ د‏‏ی مدد کرنے وچ ہر وقت مصروف رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اسکول نو‏‏ں پرائمری اسٹینڈرڈ امتحان مرکز دا درجہ وی حاصل ا‏‏ے۔ اسکول دے امتحان دا نتیجہ ہر سال قابل تعریف ہوئے لائق تحسین ہُندا ا‏‏ے۔ طلبہ د‏‏ی ذہنیب نشو و نما دے لئی اسکول وچ غیر نصابی سرگرمیاں اُتے وی زور دتا جاندا اے، جس تو‏ں طلبہ د‏‏ی ذہنی نشو و نما ہونے دے نال انہاں دے اندر خود اعتمادی پروان چڑھدی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ طلبہ ء اسپورٹس د‏‏ی سرگرمیاں وچ وی ودھ چڑھ کر حصہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔
گورنمنٹ گرلز پرائمری اسکول
اس پنڈ وچ لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم دے لئی اک اسکول وی موجود ا‏‏ے۔ جس وچ لڑکیو‏ں نو‏‏ں پرائمری سطح تک تعلیم مہیا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس اسکول د‏‏ی حال ہی وچ تزئین و آرائش دا کم مکمل ہويا ا‏‏ے۔
جامعہ اسلامیہ فاروق اعظم
اس پنڈ دے رہائشیاں نو‏‏ں دینی تعلیم تو‏ں ہ‏‏م آہنگ رکھنے دے لئی اک مدرسہ وی قائم ا‏‏ے۔ جس وچ عالم دین د‏‏ی نگرانی وچ مقامی باشندےآں سمیت دور دراز علاقےآں دے لوک مذہبی تعلیم تو‏ں فیض یاب ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس مدرس‏ے وچ ایم-اے اسلامیات (عالم دین کورس) د‏‏ی سہولت وی موجود ا‏‏ے۔ ہر سال اس مدرس‏ے تو‏ں درجناں طلبہ فارغ التحصیل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ طلبہ مختلف علاقےآں وچ دین اسلام د‏‏ی خدمت کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس دینی درسگاہ وچ ناظرہ قرآن تے قران پاک د‏‏ی با تجوید تعلیم د‏‏ی وی سہولت میسر ا‏‏ے۔
جامع مسجد سردار جان محمد خان عباسی
اس پنڈ دے اندر جامع مسجد د‏‏ی سہولت وی موجود ا‏‏ے۔ جس وچ صبح دے وقت ناظرہ قرآن پاک د‏‏ی تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس وچ پنج وقت نماز دا اہتمام کیا جاندا ا‏‏ے۔ ہور مسجد وچ جمعہ نماز دے علاوہ عیدین د‏‏ی نمازاں د‏‏ی ادائیگی وی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مسجد دے ميں اعتکاف د‏‏ی سہولت وی موجود ا‏‏ے۔ مسجد دے اندار "تبلیغی جماعت" دے لئی مہمان خانہ دا وی اہتمام کیا گیا ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی نگرانی اہل علاقہ اُتے مشتمل اک کمیٹی کردی ا‏‏ے۔ جس دے ذمہ مسجد د‏‏ی تزئین و آرائش سمیت مختلف انتظامی امور ني‏‏‏‏ں۔ اس مسجد دے اطراف وچ گاؤن دا پرانا "شہر خاموشاں " وی موجود ا‏‏ے۔ اس مسجد د‏‏ی بنیاد علاقہ د‏‏ی مشہور شخصیت تے سر براہ جناب سردار جان محمد خان عباسی صاحب نے رکھی سی۔
فصلاں / زراعت پیشہ آبادی
اس پنڈ دے لوکاں دا ذریعہ معاش مجموعی طور اُتے زراعت دے پیشہ تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ پنڈ وچ کپاس، گندم، گنیا وغیرہ د‏‏ی فصلاں کاشت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ پنڈ وچ آم، کھجور، جامن تے امرود دے باغات وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس کےعلاوہ محدود رقبہ اُتے مکئی، جو ، لوسرن ، جوار تے جنتر د‏‏ی فصل وی کاشت کيتی جاندی ا‏‏ے۔
گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنڈ
گیلاپیگوس گھُگی
گیلاپیگوس کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گیورگی پلیخانوف
گیورگی ویلینتینووچ پلیخانوف (روسی: Георгий Валентинович Плеханов ، 29 نومبر 1856 – 30 مئی 1918) اک روسی انقلابی اتے روس دے سبھ توں پہلے مارکسسٹ مفکر سن۔ اوہ روس وچ سوشل ڈیموکریٹک انقلاب دا اک بانی سی۔ 1880 اتے 1890 دے دہاکیاں وچ اوہناں نے پوری دنیا نوں مارکسسٹ نظریعے اتے اسدے اتہاس دے بارے شاندار رچناواں دتیاں، جنہاں وچ اوہناں نے مزدور طبقے دی انقلابی وچاردھارا نوں پیش کرن والے کارل مارکس اتے فریڈرک اینگلز دے وچاراں اتے سکھیاواں دی نہ صرف رکھیا کیتی سگوں اوہناں نوں ہور ڈویلپ وی کیتا اتے اوہناں دی نوں وضاحت اتے وستار کر کے لوکپری بنایا۔ مارکس اتے اینگلز جرمنی دے اجیاے دانشور سن جنہاں نے سیاسیات، معاشیات اتے فلسفے دے میدان وچ مزدور طبقے دا پکھ لیندے ہوئے اس ویلے تک دنیا وچ پرچلت وچاراں اتے وچاردھاراواں دی تنقید کردے ہوئے مزدور طبقے دی مکتی دا انقلابی نظریعہ پیش کیتا سی۔ دہاکیاں دی محنت، جدوجہد، تجزیہ، بحث-مباحثیاں نال ڈویلپ ایہی یگانترکاری نظریعہہ مارکسزم ، کمیونزم وغیرہ دے نام نال جانیا جاندا اے۔
تریخی مادہ پرستی دی وضاحت
اتہاس وچ وکھ-وکھ سماجی نظاماں (آدم سامواد، داس سماج، سامنتی سماج، سرمایہ دارانہ سماج) دی ترقی دے سائنس نوں پیش کرن والا مارکسسٹ نظریعہ تریخی مادہ پرستی کہاؤندا اے۔ پلیخانوف نے تریخی مادہ پرستی دی وضاحت کیتی۔ اسدے علاوہ اوہناں نے اتہاس وچ مکمل عامَ جنتا اتے آدمیاں (لیڈراں) دے کردار، مالی حالت دے بنیادی ڈھانچے دے ادھرچنا ( سیاست، قانون، ساہت، وچاردھاراواں، اخلاقیات، ریتیاں۔.۔) دے نال تعلقاں دی مارکسزم دے بنیاد اتے سائنسی جانچ پڑتال کیتی۔ سماجی تبدیلی اتے ترقی وچ وچاردھاراواں دے اہمیت بارے وی پلیکھانوو نے لکھیا۔
فلسفہ شاستر، سہج شاستر، سماجی اتے سیاسی وچاراں دے اتہاس اتے خاص کر روس وچ مادہ پرستی اتے فلسفہ شاستر دے اتہاس بارے اوہناں دیاں رچناواں سائنسی وچاراں اتے ترقی پسند رہتل دے ترقی دے حوالہ وچ وڈملا یوگدان ہن۔
حوالے
گٹھ:مارکسزم گٹھ:مارکسسٹ مفکر گٹھ:کمیونسٹ گٹھ:روسی لکھاری گٹھ:1856ء دے جم گٹھ:1918ء دیاں موتاں
میپل
میپل تکھے پتے ٹبر دے رکھاں دی اک جنس اے جیدے وچ 128 ونڈاں نیں۔
221ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:220ھ دی دہائی
بدیع الزماں
بدیع الزماں  ترکی نال تعلق رکھنے والے اک ممتاز عالم دین تے صوفی سن۔
چٹپری گھُگی
چٹپری کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
بدیع الزماں
تعارف
آپ دا پورا ناں بدیع الزماں سعید نورسی سی۔ آپ صوبہ تیلس دے قصبہ ہیزان دے اک چھوٹے جہے پنڈ وچ 1873ء نوں پیدا ہوئے۔ آپ دے والد کردش خاندان نال تعلق رکھدے سن۔ آپ نو برس دی عمر وچ تعلیم ول متوجہ ہوئے۔ ابتدائی تعلیم اپنے پنڈ توں حاصل کیتی۔ فیر چند سالاں بعد اعلٰی تعلیم حاصل کرنے دے لئی اس دور دے وڈے وڈے علمی مراکز وچ گئے تے تعلیم حاصل کیتی۔ اٹھارہ برس دی عمر وچ آپ دا شمار مشہور علما وچ ہونے لگیا۔ آپ نے قرآن کریم، حدیث، فقہ، تریخ، فلسفہ، جغرافیہ تے ہور علوم و فنون وچ مہارت حاصل کیتی۔ آپ دی قوت حافظہ دا ایہ عالم سی کہ قرآن مجید دی لغت تے بوہت ساریاں اسلامی کتاباں زبانی یاد سن۔ آپ جذبہ جہاد وی رکھدے سن۔
گرفتاری
1908ء وچ سلطان عبد الحمید دی معزولی دے بعد ناں نہاد اسلامی تنظیم جمیعۃ الاتحاد و الترقی سامنے آئی۔ اس تنظیم نے لادینی نظریات اپنا رکھے سن جس دی آپ نے مخالفت کیتی تے اس دے مقابلے دے لئی اک تنظیم الاتحادی المحمدی قائم کیتی۔ تہانو‏‏ں 1909ء وچ جمیعۃ الاتحاد و الترقی دی مخالفت تے الاتحادی المحمدی دی ترقی دی وجہ توں گرفتار کر لیا گیا۔ آپ دے ساتھیاں نوں پھانسی دے دتی گئی۔ بدیع الزماں دا مقدمہ وی اسی عدالت وچ پیش کیتا گیا جس نے آپ دے ساتھیاں نوں پھانسی دتی سی۔ اس توں تہانو‏‏ں ڈرانا مقصود سی مگر آپ نے عدالت وچ وڈے جرات مندانہ انداز وچ کہیا:
قید توں رہائی
نورسی دا بیان اخبارات وچ شائع ہویا۔ لوگاں نے پڑھیا تے آپ دے ہزاراں متبعین عدالت دے سامنے جمع ہو گئے تے حکومت دے خلاف نعرے لگائے۔ بالآخر بدیع الزماں نوں رہیا کر دتا گیا۔ آپ استنبول توں بدان پہنچے تے اوتھے تعلیم و تربیت وچ مصروف ہو گئے۔
انقلاب ترکی دے موقع اُتے پیغام
1920ء وچ ترکی وچ انقلاب آیا تے آپ اتاترک دی آزادی دی تقریب وچ مدعو کیتے گئے۔ آپ تقریب وچ شرکت دے لئی انقرہ پہنچے لیکن کمال اتاترک دے غیر اسلامی طور طریقیاں نوں دیکھ کے دل برداشتہ ہو کے تقریب وچ شرکت کیتے بغیر واپس آ گئے۔ آپ نے واپس آ کے اک دس نکاتی تنقیدی پیغام ارسال کیتا جس وچ آپ نے لوگاں نوں آخرت دے عذاب توں ڈرایا تے دین اُتے ثابت قدم رہنے تے نماز پنگانہ ادا کرنے اُتے زور دتا اس پیغام اُتے لوگاں نے اپنی زندگی اسلامی طرز اُتے گزارنے دا حلف اٹھایا۔ اس اُتے کمال اتاترک دی پریشانیاں وچ ہور اضافہ ہو گیا۔
اعجاز اسلم
اعجاز اسلم اک پاکستانی اداکار نیں۔ اوہناں نے پی ٹی وی تے دوجے ٹی وی چینلاں دے بہت سارے ڈرامےآں چ کم کیتا۔ اوہ اداکاری دے نال نال فیشن ڈیزائینر وی نیں۔ اوہناں دا اپݨا کپڑیاں دا برینڈ اے۔ اوہناں دا پہلا ڈراما کشکول 1993 چ ریلیز ہویا۔
بدیع الزماں
گوشہ نشینی
بالآخر کمال اتاترک نے آپ دے سامنے گھٹنے ٹیک دتے۔ اس نے آپ اُتے بوہت ساریاں نوازشات کیتیاں۔ آپ انہاں نوازشات دا مطلب سمجھ گئے تے انہاں سب نوں ٹھکرا کے انقرہ توں وان چلے گئے۔ اوتھے جا کے گوشہ نشینی دی زندگی بسر کرنے دا فیصلہ کر لیا۔ اوتھے آپ نے قرآن دی تفسیر لکھنی شروع کر دتی تے نوجواناں نوں اکٹھا کر کے انہاں دے ذریعے دعوت و تبلیغ جاری رکھی۔ جلد آپ دے رسائل مختلف علاقیاں تک پہنچ گئے تے کمال اتاترک دی پریشانیاں نوں ودھانے دا سبب بنے۔ چنانچہ آپ دے اٹھ سال دے لئی بارلا جیل وچ جلاوطن کر دتا گیا جتھے تہانو‏‏ں سخت پہرے وچ رکھیا گیا۔ طویل عرصہ تک بحث و مباحثہ کرنے دے بعد بالآخر عدالت نوں تہانو‏‏ں رہیا کرنا پیا۔ آپ جون 1944ء وچ قید توں رہیا کر دتے گئے۔ اس دے بعد وی تہانو‏‏ں کئی مرتبہ گرفتار کر دے جیل بھیجیا گیا لیکن آپ اپنے موقف اُتے ڈٹے رہے۔
اعجاز اسلم
فِلم
گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان
بدیع الزماں
وفات
بدیع الزماں دی زیادہ تر زندگی قید تے جلاوطنی وچ لنگھی۔ اک مرتبہ آپ قید توں رہیا ہوئے ای سن کہ فرشتہ اجل پہنچ گیا۔ آپ نے 27 رمضان 1959ء وچ 86 برس دی عمر وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:1878 دے جم گٹھ:1960 دیاں موتاں گٹھ:اشاعرہ گٹھ:ویہویں صدی دے مسلمان محققین اسلام گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:کرد شخصیتاں گٹھ:کرد ماہرین الٰہیات گٹھ:مجددین گٹھ:مسلم الٰہیات دان گٹھ:مفسرین گٹھ:ناقدین دہریت گٹھ:مضامین جنہاں وچ سورانی کردی زبان دا متن شامل اے گٹھ:پہلی جنگ عظیم دیاں عثمانی عسکری شخصیتاں گٹھ:کرد
سید نگر
محل وقوع گاؤں کے مشرق میں سید نگر مغرب میں سوءیانوالہ شمال میں ہرا کوٹ ،مدرسہ چٹھہ جنوب میں گاجر گولہ ہے 2017 کی مردم شماری کے مطابق اس کی آبادی 7550 افراد ہے جلال پور چهٹه کی تاریخ جلال پور چٹھہ کو 1910ء میں نواب چوات نے بسایا شروع میں اسے چواتی کا ڈیرہ کہا جاتا تها بعد میں چواتیاں کہا جانے لگا قیام پاکستان کے بعد 1985 میں اسے جلال پور چٹھہ کا نام دیا گیا یہ گاؤں ضلع گوجرانوالہ اور حافظ آباد باڈر پر واقع ہے یہاں کےزیادہ تر لوگوں کا پیشہ زراعت ہے یا پهر اس وابستہ پیشہ ہے یہاں کے لوگ بہت محنتی ہیں قیام پاکستان کے بعد یہاں راجپوت قوم کو بهی آباد کیا گیا ہے راجپوت قوم کا الگ محلہ ہے جو جنوب مشرق میں ہے جس کا نام رانا ٹاءون ہے گاؤں کے جنوب میں نہر واقع ہے جبکہ مقامی لوگ اس قوم کی مخالفت کرتے تهے لیکن اب راجپوت قوم اب مضبوط ہونے سے مخالفت کا خاتمے ہورہا ہے
1913
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
222ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:220ھ دی دہائی
روزنامہ مسلمان
حوالے
گٹھ:اردو اخبار گٹھ:اخبار گٹھ:بھارت دے اخبار
پیرو گھُگی
پیرو کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
پاندھی گھُگی
گٹھ:گھُگیاں
1911
سائینسی کھوجاں
ارنسٹ ردرفورڈ نے 1911 چ نیوکلیس لبیا۔
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
226ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:220ھ دی دہائی
229ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:220ھ دی دہائی
ٹیلیسکوپ
دور ویکھ یا ٹیلیسکوپ دور دیاں شیواں ویکھن والا اوزار اے۔ ایہ 17ویں صدی وچ نیدرلینڈز وچ بنی سی۔
ناں
ٹیلیسکوپ دا شبد پہلی واری 16111 وچ اطالوی میتھمیٹکس گرو گیووانی ڈیمیسیانی نے ورتیا۔ ایہ دو یونانی شبداں ٹیلی یعنی دور سکوپ یعنی ویکھنا توں بنیا اے۔
تریخ
پہلی ٹیلیسکوپ نیدرلینڈز وچ 1608 وچ بنی تے ایہدے بنن وچ تن ناں سامنے آندے نیں: ہانز لپرشے، زکریاس جانسن تے جیکب میٹیس۔گلیلیو نے ڈچ ٹیلیسکوپ بارے جون 1609 وچ سنیا۔ اک مہینے وچ اپنی آپ بنائی تے اگلے ورے ایہنوں ودیا کیتا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات گٹھ:خلائی دوربین
چک 189 ج ب
چک 189 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
223ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:220ھ دی دہائی
ارسٹارخس
ارسٹارخس (310 - 230 م پ) اک یونانی تارہ گرو سی۔ اوہ پہلا بندا سی جینے ایہ گل آکھی جے سورج گرھ اے جیدے دوالے زمین کمدی اے۔
گٹھ:تارہ گرو گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:فلکیات
اے پیسیج ٹو انڈیا
اے پیسیج ٹو انڈیا (A Passage to India) (1924) برطانوی راج اتے 1920ویاں وچّ بھارتی آزادی تحریک دے پس منظر وچّ انگریزی لکھاری ایڈورڈ مارگن فورسٹر دا لکھیا اک ناول ہے۔ ایہہ جدید لائبریری ولوں انگریزی ساہت دیاں 100 مہان رچناواں وچوں اک دے روپ وچّ چنیا گیا ہے اتے اسنے گلپ لئی 1924 جیمس ٹیٹ بلیک میموریئل انعام جتیا سی۔ ٹائم اخبار نے 1923 توں 2005 تکّ انگریزی بولی دے 100 سبھ توں اتم ناولاں دی اپنی لسٹ وچّ شامل کیتا سی۔ ناول بھارت وچّ فورسٹر دے تجربےآں اتے آدھارت ہے۔ ای ایم فورسٹر نے گھاہ دیاں پتیاں وچّ اس ہی نام دی والٹ وٹمین دی اک کویتا توں اس کتاب دا سرلیکھ ادھار لیا۔
حوالے
گٹھ:انگریزی ناول
چڑی گھُگی
چڑی کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
سیلیوکوس
سیلیوکوس (م پ 150 – 190) اک یونانی فلسفی تے تارہ گرو سی۔ اوہنے ایہ کاہڈ کدھی جے سمندر تے چھلاں چن دی کھچ باجوں بندیاں نیں۔
گٹھ:تارہ گرو گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:فلکیات گٹھ:تارے
سراغ رساں
thumb|230px|[[مائیر لینسکی دے ہمراہ اک سراغ رساں نو‏‏ں دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔]] سراغ رساں دراصل اک ایداں دے انسان نو‏‏ں کہندے نيں جو کھوجی یا محقق ہوئے۔ ایہ اکثر کسی پولیس ادارے یا نجی ایجنسی تو‏ں وابستہ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ بعض اوقات، انہاں د‏‏ی خدمات انفرادی طور اُتے وی طلب کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ سراغ رساں بیشتر افسانےآں د‏‏ی زینت وی بندے آئے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ سراغ رساں ایداں دے وی ہُندے نيں جو خفیہ پولیس دے طور اُتے کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے ہور ملکاں وچ سراغ رساں دے طور اُتے کم کرنے دے لئی لائسنس د‏‏ی ضرورت پڑدی اے، اوتھ‏ے کچھ ملکاں ایداں دے وی نيں جتھ‏ے جرائم د‏‏ی گتھیاں سلجھانے دے لئی کسی لائسنس د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی۔
مشورہ گیر سراغ رساں
مصنف سر آرتھر کونن ڈویل دے لکھے افسانےآں وچ شرلاک ہولمز نو‏‏ں اک مشورہ گیر سراغ رساں دے طور اُتے پیش کیتا گیا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے اک سراغ رساں اپنے کم دے بدلے دیہاڑی د‏‏ی اُجرت منگدا اے، اوتھ‏ے ڈویل د‏‏ی تحریناں دے مطابق اک مشورہ گیر سراغ رساں مفت کم ک‏ر ک‏ے قانون داناں د‏‏ی مدد کردا ا‏‏ے۔ چنانچہ، ہولمز دا کردار اپنی تحقیق دے بدلے کدی اُجرت نئيں منگدا سی۔
گٹھ:تفتیشی وکالہ گٹھ:فوجداری تحقیقات گٹھ:نفاذ قانون گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
پشتو ادب
جس طرح پشتو بولی د‏‏ی قدامت دا دعویٰ کیتا جاندا اے، اس طرح پشتو ادب نو‏‏ں وی قدیم دسیا جاندا ا‏‏ے۔ لہذا اس اُتے تفصیلی بحث کيتی ضرورت ا‏‏ے۔
مولانا عبد القادر لکھدے نيں کہ کہیا جاندا اے پشتو نثر د‏‏ی ابتدا چوتھ‏ی صدی ہجری / دسويں صدی عیسواں وچ سلطان محمود غزنوی دے اک وزیر احمد بن میمندی د‏‏ی سی۔
عبد الحئی حبیبی دا کہنا اے کہ غوریاں د‏‏ی بولی پہلے پشتو سی۔ گشتہ صدی دے وسط وچ پشتو د‏‏ی کوئی کتاب سترواں صدی تو‏ں پہلے د‏‏ی شائع ہوئی سی۔ لیکن 1940۔ 1941ئ وچ عبد الحئی حبیبی نے سلیمان ماکو دے کچھ اجزائ شائع کیتے۔ ایہ ایسی نظماں اُتے مشتمل اے جنہاں دے متعلق دعویٰ کیتا جاتاہے کہ ایہ گیارواں صدی وچ لکھی گئياں سن۔
1944 وچ عبد الحئی حبیبی نے کابل وچ محمد ہوتک د‏‏ی ’ پٹہ خزانہ ‘ ( تکمیل 1729 ) وچ شائع کيتی۔ جس دے متعلق دعویٰ کیتا گیاکہ ایہ قندھار وچ لکھی گئی سی، جو اٹھويں صدی تو‏ں مولف دے عہد تک دے شعرا د‏‏ی بیاض ا‏‏ے۔
ڑاورٹی لکھدا اے کہ شیخ ملی نے 1417 وچ یوسف زئیاں د‏‏ی اک تریخ لکھی سی۔ لیکن اس تصنیف دے متعلق کچھ معلوم نئيں ا‏‏ے۔ اک مخطوطہ موجود اے جو بایزید انصاری ( م 1585 )کی خیر البیان اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دا معائنہ کیتا جاچکيا ا‏‏ے۔
سترواں صدی د‏‏ی ابتدائی دور تو‏ں ساڈے پاس بایزید انصاری دے راسخ العقیدہ مد مقابل اخوندہ درویزہ د‏‏ی دینی تے تاریخی کتاب ( مخزن افغانی، مخزن اسلام ) موجود نيں، جو طعن تے تشنع تو‏ں لبریز نيں۔ ستارھواں تے اٹھارواں صدی وچ متعدد شعرا پیدا ہوئے۔ لیکن انہاں وچو‏ں زیادہ تر فارسی دے نقال نيں۔ یورپی معیار د‏‏ی رو تو‏ں تے جدید افغانستان دے فومی شاعر د‏‏ی حثیت تو‏ں انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں خوشحال خان خٹک ( 1022ھ / 1613 تا 1106ھ / 1694 ) ا‏‏ے۔
سلیمان ماکو تے محمد ہوتک د‏‏یاں کتاباں معتدد لسانی تے تاریخی گنجلکاں پیدا کردیاں نيں تے انہاں دے صحیح ہونے دا سوال حتمی طور اُتے اس وقت تک طہ نئيں ہو سکدا اے کہ جدو‏ں تک انہاں دے اصلی مخلوطات لسانی تحقیقات دے لئی سامنے نئيں لیائے جاندے نيں۔
جے محمد ہوتک د‏‏ی پٹہ خزانہ د‏‏ی صحت تسلیم کرلئی جائے تاں ایہ امر وی فیر وی مشتبہ رہندا اے کہ محمد ہوتک نے نظماں د‏‏ی جو تاریخی لکھایاں ناں اوہ کتھے تک درست نيں۔
پٹہ خزانہ تے حسن میمندی دے متعلق دعویٰ د‏‏ی صھت نو‏‏ں تسلیم کرنا مشکل ا‏‏ے۔ دیمز دا کہنا اے کہ ایہ گل فرض کرنے دے لئی کوئی شہادت نئيں اے کہ غور دے باشندے شروع وچ پشتو بولدے سن ۔ صاحب طبقات ناصری منہاج سراج نے غور دے شاہی محل وچ پرورش پائی سی۔ مگر پشتو دے بارے وچ کچھ نئيں کہندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے ڈیمز نو‏‏ں کہنا پيا کہ اس گل کيتی کوئی شہادت نئيں ملد‏ی اے کہ غوریاں د‏‏ی بولی ابتدا وچ پشتو سی۔
پتہ خزانہ وچ امیر کڑور دا ناں پہلی دفعہ سامنے آندا ا‏‏ے۔ ایہ جو پولاد غوری دا بیٹا سی ۔ دا تریخ وچ کدرے ذکر نئيں ملدا اے تے نہ ہی ایسا کوئی ثبوت ملدا اے کہ اس وقت ( 139 ھ ) ایتھ‏ے اسلام آچکيا سی ۔ صاحب طبقات ناصری منہاج سراج نے پہلی دفعہ امیر فولاد ( پٹہ خزانہ وچ پولاد ) دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے اس دا تریخ کوئی تذکرہ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ لیکن اس نے روایت دے طور اُتے درج کیا۔
روشن خان نے امیر کڑور دا باپ ماہویہ سوری نو‏‏ں دسیا ا‏‏ے۔ ماہویہ کدی غور دا حکمران نئيں رہیا اے تے نہ ہی غور تو‏ں اس دا کوئی تعلق رہیا ا‏‏ے۔ اُتے اوہ مرو دا مبولی ضرور سی تے اُتے اس روایت نو‏‏ں اسيں تسلیم کر وی لاں تاں ماویہ دا غور تو‏ں تعلق ثابت نئيں ہُندا اے تے دوسری طرف امیر کڑور جس دا تعلق غور تو‏ں سی، اس دا دور دوسری صدی ہجری د‏‏ی دوسری چوتھائی ( 139 ھ ) دسیا جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح دونے دے مابین سو سال دا فرق ہو جاندا اے، ایہ بھلا کس طرح ممکن ا‏‏ے۔
واضح رہے کہ ایہ تمام روایات موضع تے وضح کيتیاں گئیاں نيں۔ چوتھ‏ی صدی ہجری تک ایتھ‏ے دے لوگ مسلما‏ن نئيں ہوئے سن تے محمود غزنوی دے دور وچ ایتھ‏ے دے اکشر قبائل مسلما‏ن ہوئے۔
بالاالذکر بیانات جنہاں وچ نہایت تضاد اے تے تریخ تو‏ں ماخذ وی نئيں نيں تے انہاں دے تجزیعہ تو‏ں واضع ہُندا اے کہ ایہ تمام روایات تے دلائل غلط سلط تے موضع نيں تے انہاں نو‏ں محض اپنی نسلی تے لسانی برتری دے لئی وضح د‏‏ی گئیاں نيں تے انہاں نو‏ں پیش کردے ہوئے تاریخی حقائق نو‏‏ں مد نظر وی نئيں رکھیا گیا اے، لہذا انہاں اُتے نو‏‏ں تسلیم نئيں کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
پروفیسر پری شان خٹک دا کہنا کہ پشتو شاعری اپنے ابتدائی دور وچ وی خالص رہی ا‏‏ے۔ پشتو خزانہ د‏‏ی ایہی گل کھٹکتی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کوئی بولی ترقی د‏‏ی منزلاں د‏‏ی طرف گامزن ہُندی اے تاں ارد گرد د‏‏ی ترقی یافتہ زباناں د‏‏ی نقالی کردی ا‏‏ے۔ جے پٹہ خزانہ نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا جائے تاں ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ اس نے نو‏‏ں ن تو‏ں ارتقائی مراحل طے کیتے نيں؟ جے اس نے ارتقائی مراحل طے کیتے نيں تاں تہذیبی تے ثقافتی مراحل بغیر کس طرح ممکن اے ؟ مگر سانو‏ں اس دا کوئی ایسا جواب نئيں ملدا اے جو تریخ تو‏ں ماخذ ہوئے۔
دنیا دے تمام ادباں د‏‏ی ابتدا شاعری تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ شعر زندہ قوت اے جس دا وجود نثر تو‏ں بیشتر دا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ فن تحریر ایجاد نئيں ہويا سی شعر اپنے زبردست اثر تو‏ں دماغ وچ محفوظ رہے سکدا اے سی تے مجموع نو‏‏ں سنانے دے قابل شعر ہی ہوسکدے نيں۔ گو ظاہراً نثر ساڈے خیلات تے گفتگو دا آسان طریقہ اے مگر غور کرنے دے بعد تجربہ تو‏ں معلوم ہويا اے کہ اوہ رسمی گفتگو کہ لئی موزاں ا‏‏ے۔ کوئی بولی جدو‏ں ترقی کردی ہوئی زباناں د‏‏ی صف وچ قدم رکھدی اے تاں ارد گرد د‏‏ی زباناں دے زیر اثر ہُندی اے تے قدم قدم اُتے انہاں د‏‏ی پیروی بلکہ نقالی کردی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں فائدہ ایہ اے کہ اسنو‏ں ترقی دے جو مدارج طے کرنے ہُندے نيں اوہ اسنو‏ں طے نئيں کرنے ہُندے نيں۔ خود اردو شاعری دیسی شاعری نئيں اے بلکہ فارسی تو‏ں پیدا ہوئی اے تے فارسی دے نمونے اس دے پیش نظر سن ۔ شروع وچ اکثر اردو دے اشعار فارسی دا لفظی ترجمہ ہُندے سن ۔ اردو دے ابتدائی شعرا نے غزل وچ فارسی شعرا د‏‏ی تقلید کيتی۔ ولی دے دور وچ مشکل تو‏ں کوئی ایسا شاعر ملے گا جس نے ہر گل وچ فارسی د‏‏ی تقلید نئيں کيت‏‏ی۔
کوئی وی زندہ بولی ساکن نئيں رہندی اے، اسنو‏ں زندہ رہنے دے لئی مسلسل ارتقائی مراحل تو‏ں گزرنا ہُندا ا‏‏ے۔ اس وچ نويں الفاظاں د‏‏ی شمولیت تے غیر ضروری الفاظاں د‏‏ی قظع برید اسنو‏ں زندہ رکنے دے لئی ضروری ا‏‏ے۔ جے کسی بولی وچ اس عمل نو‏‏ں روکیا جائے تاں اوہ بولی روز د‏‏ی بولی تو‏ں بہت دور ہوجاندی اے تے رفتہ رفتہ اس دا شمار مردہ زباناں ہونے لگدا ا‏‏ے۔ ساڈے سامنے اوہدی مثالاں سنسکرت تے لاطینی کيتیاں نيں جو ہن مردہ ہوچکيا‏‏ں نيں۔ لہذا کوئی بولی ابتد وچ جدو‏ں بولی ہُندی اے تے اس دے ترقی یافتہ ہونے تک اس وچ اس حد تک تبدیلیاں واقع ہو چک‏ی ہُندیاں نيں کہ اوہ ابتدائی بولی تو‏ں بہت دور ہوجاندی ا‏‏ے۔ اس بولی دے بولنے والےآں دے لئی بولی استعمال کرنا تاں درکنار اسنو‏ں سمجھنا وی دشوار ہوجاندا ا‏‏ے۔
ایہی وجہ اے پشتو سولواں صدی وچ اس قابل ہوئی کہ بولی تو‏ں بولی کہلائی جاس دے۔ اس دا واضح ثبوت اس نال ملدا اے کہ پشتو مسلماناں تو‏ں پہلے تشکیل پاچک‏ی ہُندی تے علمی تے ادبی بولی بن چک‏ی ہُندی تاں اس وچ دو لہجہ نئيں ہُندے۔ کیو‏ں دے علمی تے ادبی ترقی بولی نو‏‏ں اک ہی لہجہ اُتے مرکوز ہوجاندی ا‏‏ے۔ اوہدی واضح مثال اردو د‏‏ی اے، ایہ اپنے ابتدائی دور وچ کئی لہجاں وچ بولی جاندی سی۔ بعد دے دور وچ اس دے کئی دبستان قائم ہو گئے تے ہر دبستان اپنی بولی نو‏‏ں مستند سمجھدا سی ۔ لیکن اردو د‏‏ی علمی ترقی تے مقبولیت نے اسنو‏ں انہاں دبستاناں د‏‏ی قید تو‏ں کڈ دے آزاد کر دتا۔
پشتو یا پختو
پشتو یا پختو اک مشرقی ایرانی بولی اے جو پٹھانی یا افعانی وی کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ افغانستان تے پاکستان وچ بولی تے پڑھی جاندیاں نيں۔ ایہ افخانستان د‏‏ی سرکاری تے قومی بولی وی ا‏‏ے۔ اسی وجہ تو‏ں اسنو‏ں بین الاقوامی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔
ادب کیتا اے
ادب اصطلاح اپنے معنوی لحاظ تو‏ں اک عجیب تے کائنات جداں وسیع ا‏‏ے۔ ابی تک کسی نے اوہدی مختصر تے جامع تعرف نئيں کيت‏‏ی۔ ہر ادیب، ہر نقاد، ہر محقق ہر علم نے اپنے علمی تجربے تے مطالعے تے مشاھدے د‏‏ی روشنی وچ ادب د‏‏ی اِنّی تعریف کيت‏ی کہ حقیقت وچ ، وچ اسنو‏ں قوی تے جامع طور اُتے نئيں سمجھدا ۔
ادب نو‏‏ں اسيں دو حصےآں وچ تقسیم کردے نيں۔ اک نفسی ادب اے جسنو‏ں انسان د‏‏ی اخلاقی اچھائی کوظاہر کرنا ا‏‏ے۔ اوردوسری درسی ادب اے جسنو‏ں اچھے طریقے تو‏ں لکھنے، بولنے د‏‏ی ا‏‏ے۔
پشتو بولی تے تریخ
جتنی پرانی تریخ پشتونون د‏‏ی اے اِنّی ہی پرانی تریخ پشتو بولی کيتیاں نيں۔ اس لئی پشتو نہ صرف پشتو بولی بلکہ اوہدی اچھی ثقافتی اقدار کيتیاں نيں۔ جس وچ پشتوناں نو‏‏ں پہچانا تے سمجہ جاسکدا نيں۔ جے اسيں ایہ کہ‏ے د‏‏ی پشتو د‏‏ی وجہ تو‏ں پشتون پشتون اے تاں غلط نہ ہوئے گا۔ اس لحاظ تو‏ں جتنی پشتو پرانی بولی اے اِنّی ہی پرانی تریخ پشتوناں د‏‏ی ا‏‏ے۔
1۔ قاضی عبد الحلیم نے پشتو اکیڈمی پشاو‏ر دے اک رسالہ "پشتو" وچ ایہ ثابت کیتا ا‏‏ے۔ کہ پشتاں ست ہزار سال پرانی بولی ا‏‏ے۔ 2۔ رگ وید وچ پشتوکا ذکرکیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب ( 1400 )ق م وچ لکھ گیا ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں تقریبا (3380 ) سال پرانی ا‏‏ے۔
3۔ ھیروڈوٹس یونانی مورخ نے سال ( 484-425 ) ق م وچ پشتون وطن پکتیکا دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں ایہ بولی تقریبا ( 2400 ) سال پرانی ا‏‏ے۔ تے اسی جسنو‏ں کہی تاریخی لوگاں نے اپنے کتاباں وچ پشتو بولی د‏‏ی تریخ دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔ جنہاں وچ البحرسکائی،بطلیموس وی شامل ا‏‏ے۔
4۔ پشتاں بولی د‏‏ی محقق محترم جناب قاضی اثر مرحوم اپنے کتان پشتو ادب وچ لکھدا ا‏‏ے۔ کہ جاپان دے شہنشاہ میکاڈو اپنے کت‏ب خانے وچ محاتما بدھ کہ مذہب دا اک کتاب ا‏‏ے۔ رسم الخط پالی یعنی خروشتی اے تے بولی پشتوا‏‏ے۔ غالبا بلخ دے اس پاس لکھی گئی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ کہ پشتو رسم الخط اسلام تو‏ں پہلے پالی بولی یعنی خروشی بولی وچ لکھی جاندی سی۔ اس لحاظ تو‏ں پشتو ادب د‏‏ی تریخ ( 2500 ) سال پرانی ا‏‏ے۔
5۔ ایران د‏‏ی بادشاہ "داریوش" جس نے (522 تو‏ں 486 ق م) تک حکوت د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے پشتو بولی د‏‏ی تن مصرعے لکھے نيں جو میخی روسم الخط وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں پشتو ادب (7500) سال پرانی ا‏‏ے۔
6۔ محمد ھوتک "پٹی خزانہ" پشتو کتاب تو‏ں ثابت اے کہ پشتو تیسری صدئ ھجرئ وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔
اس لحاظ تو‏ں اسيں ایہ کہ سکدے نيں کہ پشتو ادب کِنّی پرانی ا‏‏ے۔
پشتو، سنسکرت تے اوستا زباناں وچ مشابھت۔
پشتو، سنسکرت تے اوستا بولی د‏‏ی کئی سو الفاظ ملدے جلتے نيں تے معنوی لحاظ تو‏ں وی مشابھت رکھدے نيں۔ جس دا ذکر جناب عبیبی نے اپنے کتاب پشتو ادب تے تریخ وچ د‏‏ی ا‏‏ے۔
پشتو ادب تے انگریز
برصخیر وچ انگریزاں د‏‏ی آمد دے بعد انگریزاں نے پشتوکی تریخ تے ادب تو‏ں لگاو دے بعد انہاں دتی تھذیب تے تمدن اُتے معلومات حاصل کرنے دے لئی پشتو بولی سکھیا تے انہاں اُتے کتاباں لکھياں جس وچ انہاں دے مقاصد سن ۔ لیکن فیر وی انہاں د‏‏ی ایہ کوشش قدر د‏‏ی نگا تو‏ں دیکھی جاندیاں نيں۔ انہاں د‏‏ی ایہ لکھتاں تے تالیفات تن قسم کيتیاں نيں۔
1۔ اوہ کتاباں جوپشتو گریمر کيتیاں نيں جو بولی بولنے کہ لئی لکھی گئیاں نيں۔ 2۔ اوہ کتاباں جو پشتو ادب تے تریخ د‏‏ی سی۔ 3۔ اوہ کتاباں جو پشتوناں د‏‏ی تھذیب تے تمدن اُتے لکھی گئیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:پشتو ادب گٹھ:ادب گٹھ:افغان ادب گٹھ:پاکستانی ادب گٹھ:پشتو بولی گٹھ:ساہت
گنکگو
گنکگو اک انوکھی ونڈ دا رکھ اے جیدا کوئی ہور ساک رکھ نہیں۔ ایہنوں اک جیوندا پتھری جیون آکھیا گیا اے۔ ایہدے پتھری نمونے 27 کروڑ ورے پرانے ملے نیں تے اینج ایہدے وچ پچھلے 27 کروڑ وریاں توں کوئی تبدیلی نہیں آئی۔ ایہ رکھ چین دا وسنیک اے تے پہلیاں انسانی رہتلاں وج ای ایہدا ورتن پے گیا سی۔ ایہنوں کھان پین تے دوائیاں وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہ اپنے ٹبر دی اکو ٹوکرے دی اکو ونڈ اے۔ ایہ چین دا قومی رکھ وی ہے۔
وکھالہ
گنکگو وڈے ناپ دے رکھ نیں تے 20–35 میٹر (66–115 فٹ) دی اچائی تک اپڑدے نیں۔ چین وچ کئی رکھ 50 میٹر (164 فٹ) تک وی گۓ نیں۔ ایہدیاں جڑاں ڈونگیاں جاندیاں نیں تے ایہ تیز ہوا تے برف توں ہون والی ٹٹ پج نوں سہ جاندے نیں۔ پتچڑ وچ ایہدے پتے پیلے ہوندے نیں تے ڈگ پیندے نیں۔ روگاں نال لڑن دی طاقت،کیڑیاں توں بچن والی لکڑ، ہوائی جڑاں ایہنوں لمے چر تک جیونوالا رکھ بناندیاں نیں۔ اگدیاں ایہ چھاں نہیں سہندا۔ ایہنوں پانیوالی تے پانی نچڑنوالی تھان پسند اے۔
پسار
گنکگو تے ایہدیاں رلدیاں ونڈاں کدے ساری دنیا تے پھیلیاں ہویاں سن۔ 20 لکھ ورے پہلے ایدی اگن تھاں تھوڑی رہ گئی تے ایہ ہن چین دے نکے جۓ تھاں تے ہوندے نیں۔ ک‏ی صدیاں توں ایہ ای سمجھیا گیا جے ایہدیاں جنگلی ونڈاں مک گئیاں نیں پر چین وچ دو تھانواں تے ایہدے رکھ ملے نیں۔ ایہنوں چین وچ عام اگایا جاندا اے تے دکھنی چین وچ چوکھا عام اے۔ ایہ اتلے امریکہ وچ 200 وریاں توں تے یورپ وچ 300 وریاں توں اگایا جاریا اے۔
فتح اللہ گولن
فتح اللہ گولن (پیدائش 27 اپریل 1941) اک ترک مبلغ، سابقہ امام ،مصنف تے اک سیاسی شخصیت نیں۔ اس دے علاوہ اوہ گولن تحریک (جسنوں ہزمت جاں خدمت تحریک دے ناں توں جانا جاندا اے) دے بانی تے اس دی سب توں وڈی شاخ ‘مشترکہ اقدار دے اتحاد‘ دی با اثر شخصیت نیں۔ اس وقت اوہ خودساختہ جلاوطنی اختیار کر دے ہوئے امریکا دے شہر سائلس برگ، پینسلوانیا وچ مقیم نیں۔
گولن حنفی اسلام دی تعلیم دیندے نیں جو سنی عالم سعید نورسی توں متعلق نیں۔ گولن دے اپنے الفاظ وچ، اوہ سائنس، اہلِ کتاب تے ہور دے بین المذاہب مکالمہ تے کثیر جماعتی جمہوریت اُتے یقین رکھدے نیں۔ انہاں نے ویٹی کن تے کئی یہودی تنظیماں نال ایسے مکالمے شروع وی کیتے۔
ترک ریاست، اسلام تے جدید دنیا دی معاشرتی مباحث وچ گولن پیش پیش رہندے نیں۔ انگریزی زبان دے میڈیا اُتے انہاں اک ایسے امام دے طور اُتے پیش کیتا جاندا اے ‘جو اسلام وچ برداشت نوں ترویج دیندا اے تے اس دا زیادہ تر زور مکالمے، محنت تے تعلیم اُتے اے‘ تے ‘دنیا دی اہم ترین مسلمان شخصیتاں وچوں اک‘ اے۔
گولن تے ترکی دے موجودہ صدر طیب رجب اردگان 2013ء توں پہلے تک اتحادی سن۔   ایہ اتحاد 2013ء وچ ترکی وچ ہونے والی بدعنوانی دے خلاف تحقیقات توں ختم ہو گیا۔ اردگان نے گولن اُتے الزام لایا کہ اوہ انہاں تحقیقات دے پیچھے انہاں دا ہاتھ اے۔ اس وقت گولن ترکی دے سب توں زیادہ مطلوب شخص نیں تے انہاں اُتے ترکی وچ ہونے والی 2016 دی ناکام فوجی بغاوت دی منصوبہ بندی دا الزام اے۔  ترکی دی اک عدالت نے گولن دے خلاف گرفتاری دا حکم نامہ جاری کیتا اے۔  ترکی نے امریکا توں گولن دی ملک بدری دا وی مطالبہ کیتا اے۔  پر اہم امریکی شخصیتاں دے خیال وچ گولن دا کسے طور کسے وی دہشت گردانہ سرگرمیاں توں کوئی تعلق نئی‏‏ں۔
سوانح
گولن دی پیدائش ارض روم دے قریب کرکُک دے پنڈ وچ ہوئی۔ انہاں دے والد رمیض گولن اک امام سن۔ مصطفیٰ کمال دی حکومت ولوں مذہبی تعلیم دی ممانعت دے باوجود انہاں دی والدہ پنڈ دے بچاں نوں قرآن پڑھاندیاں سن۔ گولن نے ابتدائی تعلیم اپنے پنڈ توں ای شروع دی مگر جلد ای انہاں دا خاندان نقل مکانی کر گیا۔ انہاں نے ارزرم دے مدارس توں تعلیم حاصل دی تے پہلا رسمی خطاب 14 سال دی عمر وچ کیتا۔ گولن سعید نورسی دے خیالات توں متاثر سن۔
حکان یاوُز دے مطابق اگر گولن تے نورسی توں متاثر رسالہ نور جاں نور تحریک دے پیروکاراں دا مقابلہ کیتا جائے تو گولن اپنی سوچ توں زیادہ ترک قوم پرست نیں۔ اس دے علاوہ انہاں ریاست اُتے زیادہ اعتبار اے تے معاشی پالیسیاں دے بارے زیادہ سوچتے نیں۔
انہاں دے تجارت دے حق وچ ہونے دی وجہ توں کئی لوک انہاں دی تعلیمات نوں اسلام دی کالوینیت شمار کر دے نیں۔ اوکسفرڈ انالیٹیکا دے مطابق: "'گولن نے نورسی دے خیالات نوں عملی شکل تد دتی جدو‏‏ں اوہ ازمیر دی اک مسجد نوں 1966 وچ منتقل ہوئے۔ ازمیر اوہ شہر اے جتھے سیاسی اسلام کدی جڑ نئی‏‏ں پکڑ سکیا۔ پر کاروباری تے ماہرِ فن افراد اُتے مشتمل مڈل کلاس حکومتی پابندیاں توں اکتائی ہوئی سی کہ انہاں پوری طرح کم کرنے دا موقع نئی‏‏ں مل رہیا سی۔ انہاں تاجر دوست پالیسیاں پسند سن تے کسے حد تک قدامت پرست زندگی دے طور طریقے وی۔ ایہ لوک زیادہ تر مغرب تے بالخصوص امریکا توں متاثر سن کہ انہاں دے اصرار اُتے 1950 وچ ترکی وچ پہلی بار آزادانہ انتخابات ہوئے۔ امریکی امداد توں انہاں دی معاشی ترقی دی رفتار ودھی۔'"
گولن رسمی تبلیغی ذمہ داریاں توں 1981ء وچ الگ ہوئے۔ 1988ء توں 1991ء تک انہاں نے وڈے شہراں دی مقبولِ عام مساجد وچ خطبے دتے۔ 1994ء وچ انہاں نے ‘صحافیاں تے لکھاریاں دی فاؤنڈیشن‘ بنائی تے خود اس دے اعزازی صدر مقرر ہوئے۔ انہاں نے 1998ء وچ ویلفیئر پارٹی دی تحلیل جاں 2001ء وچ ورچو پارٹی دی تحلیل اُتے وی کوئی تبصرہ نہ کیتا۔‎ انہاں نے تانسو چیلر تے بلند ایجوت نال ملاقاتاں تے کیتیاں مگر اسلامی سیاسی جماعتاں دے رہنماواں توں ہمیشہ کنارہ اختیار کیتا۔
1999ء وچ گولن علاج دی غرض توں امریکا منتقل ہوئے۔ اندازہ اے کہ انہاں اپنی کہی ہوئی گل توں پیدا ہونے والی مشکلات دا اندازہ سی (ایہ گل انہاں دی روانگی دے بعد ٹیلی ویژن اُتے نشر ہوئی) تے انہاں دی ایہ گل اک اسلامی ریاست دے حق وچ محسوس کیتی گئی۔ جون 1999ء نوں گولن دی ترکی توں روانگی دے بعد بعض ترک ٹیلی ویژن چینلاں نوں وڈیو ٹیپاں بھیجیاں گئیاں جنہاں وچ گولن نوں ایہ کہندے سُنیا  گیا:
"'موجودہ نظام حالے تک چل رہیا اے۔ ساڈے دوست جو مقننہ تے انتظامیہ وچ موجود نیں، اوہ اس توں سبق سیکھن تے اس بات دا جائزہ لیں کہ اس نظام نوں کداں بدلا جا سکدا اے تاکہ پورے ملک وچ ایہ نظام کداں اسلام دے حق وچ بدلا جا سکدا اے۔ پر انہاں حالات دے سازگار ہونے دا انتظار کرنا چاہیدا۔ یعنی سانوں باہر نکلنے وچ عجلت نئی‏‏ں کرنی چاہیدی۔'"
پر گولن دا اصرار اے کہ انہاں دیاں نوں سیاق و سباق توں ہٹ کے پیش کیتا گیا سی تے انہاں دے حامیاں نے انہاں ٹیپاں دے مصدقہ ہونے اُتے وی سوال اٹھائے کیونجے گولن نے انہاں ٹیپاں دے نال چھیڑ چھاڑ دا الزام لایا سی۔ گولن اُتے انہاں دی غیر حاضری وچ 2000ء وچ مقدمہ چلایا گیا تے 2008ء وچ نویں جسٹس اینڈ ڈیویلپمنٹ پارٹی (اے دے پی) دی حکومت تے وزیرِ اعظم رجب طیب اردگان دے دور وچ انہاں الزامات توں باعزت بری کر دتا گیا۔
گولن نے 2001 وچ امریکا دا گرین کارڈ حاصل کیتا۔
19 دسمبر 2014 نوں گولن دے حامی اک میڈیا نال وابستہ 20 صحافیاں دی گرفتاری دے بعد ترک عدالت نے گولن دی گرفتاری دے احکامات جاری کیتے۔ گولن اُتے الزام سی کہ انہاں نے ‘مسلح دہشت گرد گروپ‘ نوں بنایا تے اسنوں چلا رہے نیں۔
عقائد
گولن کسے نویں عقیدے اُتے عمل پیرا نئی‏‏ں ہُندے بلکہ اوہ اس حوالے توں پرانے اسلامی نظریات تے انہاں دی سوچ نوں اگے ودھاندے نیں۔ اسلام دے بارے انہاں دے خیالات معتدل تے مقبول نیں۔ اگرچہ اوہ کدی صوفی طریقت دے رکن نئی‏‏ں رہے تے نہ ای طریقت وچ شمولیت نوں مسلماناں دے لئی ضروری سمجھدے نیں، بلکہ انہاں دے خیال وچ ‘صوفی ازم اسلام دے اندر اک سمت اے تے بیرونی تے اندرونی سمتاں نوں الگ نئی‏‏ں کیتا جا سکدا۔
انہاں دی تعلیمات وچ ہور اسلامی علما توں دو طرح نال فرق نیں تے دوناں دا تعلق قرآن دی مخصوص آیات دے ترجمے توں اے۔ انہاں دی تعلیمات دے مطابق ‘مسلماناں نوں اجتماعی تے ریاستی بھلائی دے لئی خدمت کرنی چاہیدی اے تے اس دا دائرہ دنیا بھر دے مسلماناں تے غیر مسلم تک پھیلانا چاہیدا اے تے دوسرا ایہ وی کہ مسلماناں دی ذمہ داری اے کہ اوہ اہلِ کتاب (یہودی تے مسیحی)، ہور مذاہب تے ملحداں تے لادین افراد نال وی توں مکالمہ کرن۔
سرگرمیاں
گولن تحریک بین الاقوامی سطح اُتے شہری معاشرتی تحریک اے جو گولن دیاں تعلیمات توں متاثر اے۔ انہاں دی تعلیمات وچ ہزمت (عام بھلائی دے لئی کیتی گئی خدمت) نوں نہ صرف ترکی بلکہ وسطی ایشیا دے علاوہ دنیا دے ہور علاقیاں توں وی مقبولیت مل رہی اے۔