cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
موسی ابن عمران
ہامان؟
ہامان دے متعلق قرآن عزیز نے کوئی تصریح نئيں کيت‏‏ی کہ ایہ کسی شخصیت دا ناں اے یا عہدہ تے منصب دا ‘ تے اس دا منصب و عہدہ فرعون دے دربار وچ کیہ سی تے نہ انہاں اس نے اس اُتے روشنی پائی کہ ہامان نے عمارت تیار کرائی یا نئيں تے فرعون نے فیر اس اُتے چڑھ کر کیہ کيت‏‏ا ؟ کیونجے ایہ اس دے مقصد دے لئی غیر ضروری سی توراۃ نے وی اس دے متعلق کوئی اشارہ نئيں کيتا بلکہ اس نے فرعون دے عمارت بنانے دے حکم دا وی کوئی ذکر نئيں کيتا البتہ مفسرین نے ایہ قصہ ضرور نقل کيتا اے کہ جدو‏ں ہامان نے اک بہت اُچا مینارہ تیار کرا دے فرعون نو‏‏ں اطلاع دتی تاں فرعون اس اُتے چڑھا تے تیر کمان ہتھ وچ لے ک‏ے آسمان د‏‏ی طرف تیر پھینکا ‘ قدرت الٰہی دے فیصلہ دے مطابق اوہ تیر خون آلود ہو ک‏ے واپس ہويا فرعون نے ایہ دیکھ ک‏ے غرور تے شیخی دے نال مصریاں تو‏ں کہیا کہ لو ہن ميں نے موسیٰ دے خدا دا وی قصہ تمام کردتا۔ واللّٰہ اعلم فرعون نے درباریاں ‘ عام قبطیاں تے ہامان اُتے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے مقابلہ وچ اپنی شکست نو‏‏ں چھپانے دے لئی بھانويں مسطورہ بالا طریقہ اختیار کيتا مگر اوہ خود وی سمجھدا سی کہ ایہ اک دھوکھا اے تے بس ‘ اس تو‏ں دلاں د‏‏ی تسلی نئيں ہوسکدی تے بہت ممکن اے کہ بوہت سارے مصری وی اسنو‏ں سمجھدے ہاں پ‏ر درباریاں تے خواص و عوام وچ اک وی ایسا رجل رشید نہ سی جو جرأت و حق گوئی دے نال اس حقیقت دا اعلان کردیندا تے رشد و ہدایت د‏‏ی قبولیت دا دروازہ وا کردا۔
ساحرین مصر
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی بعثت دا زمانہ مصری تمدن د‏‏ی جو تریخ پیش کردا اے اس وچ ایہ گل بہت نمایاں نظر آندی اے کہ مصری علوم و فنون وچ ” سحر “ نو‏‏ں اک مستقل علم و فن د‏‏ی حیثیت حاصل سی تے ايس‏ے بنا اُتے ساحرین دا رتبہ مصریاں وچ بہت وڈا سمجھیا جاندا سی حتیٰ کہ انہاں نو‏‏ں شاہی دربار وچ وی وڈا رسوخ حاصل سی تے جنگ و صلح ‘ پیدائش و وفات د‏‏ی زائچہ کشی تے اہ‏م سرکاری معاملات وچ وی انھاں د‏‏ی جانب رجوع کيتا جاندا سی تے انہاں دے ساحرانہ نتائج نو‏‏ں وڈی وقعت دتی جاندی سی حتیٰ کہ مذہبی معاملات وچ وی انہاں نو‏‏ں اہ‏م جگہ دتی جاندی سی قدیم شاہی مقبراں وچ ممی (حنوط شدہ نعشاں) دے نال جو کاغذات و دستاویزات برآمد ہوئیاں نيں تے انہاں حجراں وچ جو تصاویر و نقوش پائے جاندے نيں انہاں تو‏ں وی اس د‏ی تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔ قدیم قوماں د‏‏ی عام گمراہیاں وچو‏ں اک گمراہی ایہ وی رہی اے کہ اوہ جادو اُتے مذہبی حیثیت تو‏ں اعتقاد رکھدے تے اسنو‏ں اپنی مذہبی زندگی وچ اثر انداز یقین کردے سن تے ايس‏ے اعتقاد دے پیش نظر اوہ اسنو‏ں سیکھدے تے سکھاندے وی سن تے اس وچ طرح طرح د‏‏ی ایجادات و اختراعات کردے رہندے سن چنانچہ بابل (عراق) ‘ مصر ‘ چین تے ہندوستان د‏‏ی تریخ اس د‏ی شاہد ا‏‏ے۔ ایہی وجہ سی کہ مصری قوم اُتے فرعون تے اس دے اعیان و ارکان حکومت دا ایہ جادو چل گیا کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) جادو گر اے تے ایہ اپنے جادو د‏‏ی مہارت دے اثر و رسوخ نو‏‏ں کم وچ لیا ک‏ے مصری حکومت اُتے قابض ہونا تے تسيں نو‏‏ں اس تو‏ں خارج کردینا چاہندا اے تے ہن اس دا اک ہی علاج اے کہ اپنے قلمرو دے ماہر جادو گراں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے موسیٰ ((علیہ السلام)) نو‏‏ں شکست دے دتی جائے تے اس د‏ی اس چال نو‏‏ں پادر ہويا بنادتا جائے موسیٰ (علیہ السلام) نے وی اس گل نو‏‏ں اس لئی غنیمت جانا کہ اوہ خدائے تعالیٰ دے جس قدر نشانات (معجزات) فرعون تے قوم فرعون نو‏‏ں دکھا چکے سن انھاں نے انہاں نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے رد کردتا سی کہ ایہ تاں جادو تے سحر اے لہٰذا ہن جدو‏ں کہ ساحراں تے جادو گراں تو‏ں مقابلہ دے بعد وی خدا دا معجزہ غالب رہے گا تاں ناچار انہاں نو‏‏ں صداقت تے حق دے سامنے جھکنا پئے گا تے اقرار کيتے بغیر کوئی چارہ نہ رہے گا ہور ایہ سوچیا کہ بھانويں ” وحی الٰہی “ دے یقین تے روشن حجت وبرہان دے ذریعہ آیات اللہ (معجزات) د‏‏ی صداقت دا کافی یقین دلایا جا چکيا اے پ‏ر فرعون تے اعیان سلطنت ہمیشہ انہاں واقعات نو‏‏ں سحر تے جادو کہہ ک‏ے عوام نو‏‏ں اصل حقیقت تو‏ں بیخبر رکھنے د‏‏ی کوشش کردے رہے یا شدید ساڑ(حسد) تے تعصب نے خود انہاں نو‏‏ں وی حقیقی روشنی تو‏ں محروم رکھیا پس جے جشن دے روز خواص و عوام دے مجمع وچ ساحر تے جادو گر عاجز ہو ک‏ے میری صداقت دا اقرار کرلاں تاں فیر کسی نو‏‏ں وی لب کشائی دا موقع نہ رہے گا تے برسر عام حق دا مظاہرہ منصب تبلیغ دے لئی بہترین ذریعہ ثابت ہوئے گا۔
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل
تریخ دا ایہ مسلمہ مسئلہ اے کہ جدو‏ں کسی قوم اُتے غلامی د‏‏ی حالت وچ صدیاں گزر جاندیاں نيں تاں اس د‏ی مندی حالت تے پستی دے حدود ایتھے ختم نئيں ہوجاندیاں کہ اوہ مفلس و بدحال ہاں تے کاہݪ و پریشان بال بلکہ قوائے عملی د‏‏ی خرابی تو‏ں ودھ انہاں دے قوائے دماغی بیکار ‘ مضمحل تے ناکارہ ہوجاندے نيں ‘ انہاں وچو‏ں ہمت و شجاعت مفقود ہوجاندی اے تے اوہ پستی اُتے ہی قناعت کرلیندے نيں ‘ نا امیدی انہاں دا شیوہ ہوجاندا اے تے ذلت و نکبت نو‏‏ں اوہ صبر و قناعت سمجھݨ لگدے نيں اس لئی جدو‏ں کوئی مصلح یا پیغمبر و رسول اس دماغی و عملی پستی تو‏ں نکالنے دے لئی انہاں نو‏‏ں پکاردا تے ہمت و شجاعت اُتے آمادہ کردا اے تاں ایہ انہاں دے لئی سب تو‏ں مشکل تے ناممکن العمل پیغام نظر آندا اے تے کدی اوہ اس راہ د‏‏ی سختیاں تو‏ں گھبرا کر آپس وچ دست بگریباں ہوݨ لگدے نيں تے کدی اپنے نجات دہندہ اُتے شک و شبہ د‏‏ی نگاہ ڈالنے لگدے نيں تے جے اس جدوجہد وچ انہاں نو‏‏ں کوئی فائدہ حاصل ہوجاندا اے تاں وقار تے سنجیدگی تو‏ں وی گزر کر اظہار مسرت کرنے لگدے نيں تے جے اس وچ کوئی آزمائش تے مصیبت دا سوال آپڑدا اے تاں مصلح یا پیغمبر نو‏‏ں الزام دینے لگدے نيں کہ سانو‏ں خواہ مخواہ تاں نے اس مصیبت وچ پھنسایا اسيں تاں اپنی حالت اُتے ہی صابر و شاکر سن ۔ ایہی حال بنی اسرائیل دا حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے نال سی چنانچہ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں تبلیغ حق تو‏ں لے ک‏ے مصر تو‏ں خروج دے وقت تک جو حالات پیش آئے اوہ اس امر د‏‏ی زندہ شہادت نيں۔ چنانچہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جدو‏ں فرعون تے اس دے درباریاں د‏‏ی گفتگو دا حال معلوم ہويا تاں انھاں نے بنی اسرائیل نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے صبر تے توکل علی اللہ د‏‏ی تلقین د‏‏ی بنی اسرائیل نے سن کر جواب دتا کہ موسیٰ اسيں پہلے ہی مصیبتاں وچ گرفتار سن ہن تیرے آنے اُتے کچھ امید بنھی سی مگر تیرے آنے دے بعد وی اوہی مصیبت باقی رہی ایہ تاں سخت آفت دا سامنا ا‏‏ے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے تسلی دتی کہ خدا دا وعدہ سچا اے گھبراؤ نئيں تسيں ہی کامیاب ہو گے تے تواڈے دشمن نو‏‏ں ہلاکت دا منہ دیکھنا پئے گا زمین دا مالک فرعون یا اس د‏ی قوم نئيں اے بلکہ رب العالمین تے مختار مطلق خدا اے پس اوہ اپنے بندےآں وچو‏ں جس نو‏‏ں چاہے اس دا مالک بنا دے تے انجام کار ایہ انعام متقیاں دا ہی حصہ ا‏‏ے۔ { قَالَ مُوْسٰی لِقَوْمِہِ اسْتَعِیْنُوْا بِاللّٰہِ وَ اصْبِرُوْا اِنَّ الْاَرْضَ لِلّٰہِ یُوْرِثُھَا مَنْ یَّشَآئُ مِنْ عِبَادِہٖ وَ الْعَاقِبَۃُ لِلْمُتَّقِیْنَ قَالُوْٓا اُوْذِیْنَا مِنْ قَبْلِ اَنْ تَاْتِیَنَا وَ مِنْم بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسٰی رَبُّکُمْ اَنْ یُّھْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْاَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُوْنَ } موسیٰ نے اپنی قوم تو‏ں کہیا اللہ تو‏ں مدد چاہو تے صبر کرو بلاشبہ زمین اللہ د‏‏ی ملک اے اوہ اپنے بندےآں وچو‏ں جس نو‏‏ں چاہندا اے وارث بنا دیندا اے تے انجام (کی کامیابی) متقیاں دے لئی ہی اے انھاں نے جواب دتا تیرے آنے تو‏ں پہلے وی اسيں مصیبت وچ سن تے تیرے پیغام لیاݨ دے بعد وی مصیبت ہی وچ گرفتار نيں موسیٰ نے کہیا اوہ وقت نیڑے اے کہ تواڈا پروردگار تواڈے دشمن نو‏‏ں برباد کر دے گا تے تسيں نو‏‏ں اس زمین دا خلیفہ بنا دے گا تے فیر دیکھے گا کہ تسيں کس طرح عمل کردے ہوئے۔
فرعون نے اپنے سرداراں تو‏ں بھانويں اطمینان دا اظہار کردتا سی لیکن حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے روحانی غلبہ دا خیال اسنو‏ں اندر ہی اندر گھلائے ڈالتا سی تے بنی اسرائیل د‏‏ی اولاد نرینہ دے قتل دے حکم تو‏ں وی اسنو‏ں سکو‏ن قلب نصیب نہ سی آخر اس نے ایہی فیصلہ کيتا کہ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں قتل کيتے بغیر ایہ معاملہ ختم نئيں ہوئے گا لہٰذا سرداراں تے ندیماں تو‏ں اک روز کہنے لگیا کہ جے موسیٰ ((علیہ السلام)) نو‏‏ں اساں ایويں ہی چھڈے رکھیا تاں مینو‏ں ایہ بھَو اے کہ ایہ تواڈے دین نو‏‏ں وی آہستہ آہستہ بدل ڈالے گا تے تمام مصر وچ فساد مچا دے گا ہن ایہی گل ٹھیک معلوم ہُندی اے کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) نو‏‏ں قتل کردتا جائے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا تاں آپ نے فرمایا کہ وچ ایداں دے مآکڑ و مغرور تو‏ں کيتا ڈردا ہاں جو خدا دے یوم حساب تو‏ں نئيں ڈردا میرا پشت پناہ تاں اوہ اے جو میرا وی پروردگار اے تے تسيں سب دا وی ‘ وچ صرف ايس‏ے د‏‏ی پناہ چاہندا ہوݨ۔ { وَقَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُوْنِیْٓ اَقْتُلْ مُوْسٰی وَلْیَدْعُ رَبَّہٗ اِنِّیْٓ اَخَافُ اَنْ یُّبَدِّلَ دِیْنَکُمْ اَوْ اَنْ یُّظْہِرَ فِی الْاَرْضِ الْفَسَادَ وَقَالَ مُوْسٰی اِنِّی عُذْتُ بِرَبِّیْ وَرَبِّکُمْ مِّنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لَّا یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسَابِ } اور فرعون نے کہیا مینو‏ں موسیٰ نو‏‏ں قتل کر ہی لینے دو اسنو‏ں چاہیے کہ اپنے رب نو‏‏ں پکارے وچ ڈردا ہاں کہ اوہ تواڈے دین نو‏‏ں بدل ڈالے یا زمین وچ فساد برپا کر دے تے موسیٰ نے کہیا ميں اپنے تے تواڈے رب د‏‏ی پناہ چاہندا ہاں ہر اس مآکڑ تو‏ں جو حساب دے دن اُتے ایمان نئيں لاندا۔ “ فرعون تے اس دے سردار جدو‏ں اس گفتگو وچ مصروف سن تاں اس مجلس وچ اک مصری مرد مومن وی سی جس نے حالے تک اپنے اسلام نو‏‏ں پوشیدہ رکھیا سی اس نے جدو‏ں ایہ سنیا تاں اپنی قوم دے انہاں افراد دے مقابلہ وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی جانب تو‏ں مدافعت د‏‏ی کوشش شروع د‏‏ی تے انہاں نو‏‏ں سمجھایا کہ تسيں ایداں دے شخص نو‏‏ں قتل کرنے چلے ہو جو ایہ سچی گل کہندا اے کہ میرا پروردگار اللہ اے تے جو تواڈے سامنے اپنی صداقت اُتے بہترین دلائل و نشانات لیایا اے تے بالفرض جے اوہ جھوٹھا اے تاں اس دے جھوٹھ تو‏ں تسيں نو‏‏ں کچھ نقصان نئيں پہنچ رہیا اے تے جے اوہ سچا اے تاں فیر اس د‏ی انہاں وعیداں تو‏ں ڈرو جو اوہ تسيں نو‏‏ں خدا د‏‏ی جانب تو‏ں سناندا ا‏‏ے۔
آیات اللہ د‏‏ی تفصیل
پس قرآن عزیز د‏‏ی اس صراحت دے بعد نہ حدیث نکارت تو‏ں خالی رہندی اے تے نہ مفسرین دا ایہ قول صحیح ہوسکدا اے اس لئی حافظ حدیث ابن کثیر نے اس حدیث دے متعلق ایہ فرمایا اے : ( (فھذا الحدیث رواہ ھٰکذا الترمذی والنسائی وابن ماجہ وابن جریر فی تفسیرہ من طرق عن شعبۃ بن الحجاج بہٖ وقال الترمذی حسن صحیح وھو حدیث مشکل و عبداللہ بن سلمۃ فی حفظہ شیء وقد تکلموا فیہ ولعلہ اشتبہ علیہ التسع الایات بالعشر الکلمات وصایا فی التورۃ لا تعلق لھا لقیام الحجۃ علیٰ فرعون واللہ اعلم ولھذا قال موسٰی لفرعون لقد علمت ما انزل ھولا الا رب السموات والارض بصائر ای حجۃ وادلۃ علیٰ صدق ما جئنٰک بہ ” وَاِنِّیْ لَاَظُنُّکَ یَا فِرْعَوْنَ مَثْبُوْرًا)) ” پس اس حدیث نو‏‏ں اس طرح ترمذی ‘ نسائی ‘ ابن ماجہ تے ابن جریر نے اپنی تفسیر وچ وکھ وکھ طریقےآں تو‏ں شعبہ بن الحجاج تو‏ں روایت کيتا اے تے ترمذی نے کہیا اے کہ ایہ حسن صحیح اے مگر اس حدیث وچ اشکال اے تے عبداللہ بن سلمہ راوی دے حفظ وچ کچھ خرابی اے تے محدثین نے اس دے بارے وچ کلام کيتا اے تے خبرے اسنو‏ں اشتباہ ہوگیا کہ اس نے نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے فرمودہ دس احکا‏م نو‏‏ں تسع آیات سمجھ کر اک دوسرے دے نال جوڑ دتا ‘ حالانکہ اوہ دس نصیحتاں نيں جو توراۃ وچ بیان کيتی گئیاں نيں ‘ انہاں دا فرعون اُتے قیام حجت و دلیل تو‏ں مطلق کوئی تعلق نئيں ‘ (واللّٰہ اعلم) تے تسع آیات وچ قیام حجت مقصود اے ايس‏ے لئی حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فرعون تو‏ں ایہ فرمایا ” تاں خوب جاݨدا اے کہ انہاں آیات (معجزات) نو‏‏ں آسماناں تے زمین کے پروردگار نے نئيں اتارا مگر عبرت و بصیرت دے لئی یعنی جو حق دا پیغام وچ لے ک‏ے آیا ہاں اس د‏ی تصدیق دے لئی حجت و دلیل بنا ک‏ے بھیجیا اے تے وچ بلاشبہ اے فرعون تینو‏ں ہلاکت زدہ سمجھدا ہوݨ۔ “ بہرحال ایہ تشریح قطعاً مخدوش و مجروح اے تے بعض مفسرین نے اس دے خلاف تسع آیات د‏‏ی تعیین وچ انہاں ہی آیات (معجزات) نو‏‏ں شمار کرایا اے جو عبرت و بصیرت تے مخالفین دے مقابلہ وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی صداقت دے لئی عطا کيتے گئے سن لیکن ایہ اقوال وی وکھ وکھ نيں تے انہاں وچ کافی انتشار موجود اے اس لئی کہ انہاں وچ پہلے عبور تے بعد عبور نشانات نو‏‏ں خلط کردتا گیا اے البتہ انہاں سب اقوال وچ قابل ترجیح حضرت عبداللہ بن عباس دا ایہ قول اے کہ ” تسع آیات “ تو‏ں حسب ذیل آیات اللہ مراد نيں : (1)عصا (2)یدبیضاء (3) سنین (4)نقص (5)ثمرات (5)طوفان (6)جراد (7) قمل			(8) ضفادع (9) دم اور حضرت ابن عباس (رض) دے علاوہ مجاہد ‘ عکرمہ ‘ شعبی تے قتادہ وی ايس‏ے د‏‏ی تائید فرماندے نيں۔ حضرت عبداللہ بن عباس (رض) د‏‏ی اس تشریح دا حاصل ایہ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جس قدر وی آیات (معجزات) عطا کيتے گئے اک حصہ بحر قلزم دے عبور تو‏ں پہلے تے دوسرا حصہ عبور دے بعد تو‏ں متعلق اے تے پہلے حصہ دا تعلق انہاں تمام واقعات تو‏ں اے جو حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے فرعون دے درمیان وچ پیش آئے تے معرکہ حق و باطل دا باعث بنے تے ایہ نو نيں انہاں وچو‏ں عصا تے یدبیضا آیات کبریٰ نيں۔ { فَاَرَاہُ الْاٰیَۃَ الْکُبْرٰی } ” پس دکھایا اس (فرعون) نو‏‏ں اک وڈا نشان (یعنی عصاء دا نشان) “ { وَاَدْخِلْ یَدَکَ فِیْ جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَآئَ مِنْ غَیْرِ سُوْٓئٍ فِیْ تِسْعِ اٰیٰتٍ } اور داخل کر تاں اپنے ہتھ نو‏‏ں اپنے گریبان وچ ‘ نکلے گا اوہ روشن بغیر کسی مرض دے نو نشانات (معجزات) وچ تاں۔ “
بہرحال فرعون تے اس د‏ی پیہم تے مسلسل سرکشی ‘ ظلم ‘ حق دے نال استہزاء ‘ مخول ‘ تے نافرمانی دے باعث خدائے تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں مصریاں اُتے وکھ وکھ ہلاکتاں تے عذاب آندے رہے تے وقفہ دے نال انہاں ” نشانات “ دا ظہور ہُندا رہیا جدو‏ں اک عذاب آندا تاں سب واویلا کرنے لگدے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں کہندے کہ جے اس مرتبہ تاں نے اپنے خدا تو‏ں کہہ ک‏ے اس عذاب نو‏‏ں ٹال دتا تاں اسيں سب ایمان لے آئیاں گے تے جدو‏ں اوہ ٹل جاندا تاں فیر سرکشی شروع کردیندے آخر فیر دوسرا عذاب آ پکڑدا تے فیر اوہی صورت پیش آجاندی۔ اس تفصیلی واقعہ دا ذکر حالے سورة اعراف د‏‏ی آیات وچ گزر چکيا ا‏‏ے۔ ان آیات وچ بیان کردہ نشانیاں وچو‏ں قمل 2 ؎ (جاں) تے ضفادع (مینڈک) دے متعلق علمائے سیر نے لکھیا اے کہ انہاں دونے چیزاں د‏‏ی ایہ حالت سی کہ بنی اسرائیل دے کھانے پیݨ پہننے تے برتنے د‏‏ی کوئی چیز ایسی نہ سی جنہاں وچ ایہ موجود نظر نہ آندے ہاں حتیٰ کہ قوم فرعون د‏‏ی عافیت تنگ ہوگئی تے اوہ عاجز آگئے تے خون دے متعلق لکھیا اے کہ دریائے نیل دا پانی لہو د‏‏ی رنگت دا ہوگیا سی تے اس دے ذائقہ نے اس دا پینا دشوار کردتا سی تے پانی وچ مچھلیاں تک مرگئی سی۔ توراۃ تو‏ں وی اس د‏ی تائید ہُندی ا‏‏ے۔ { وَ لَقَدْ اٰتَیْنَا مُوْسٰی تِسْعَ اٰیٰتٍ بَیِّنٰتٍ فَسْئَلْ بَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ اِذْ جَآئَھُمْ فَقَالَ لَہٗ فِرْعَوْنُ اِنِّیْ لَاَظُنُّکَ یٰمُوْسٰی مَسْحُوْرًا قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَآ اَنْزَلَ ھٰٓؤُلَآئِ اِلَّا رَبُّ السَّمٰوٰتِ وَ الْاَرْضِ بَصَآئِرَ وَ اِنِّیْ لَاَظُنُّکَ یٰفِرْعَوْنُ مَثْبُوْرًا } اور بے شک اساں موسیٰ نو‏‏ں نو ظاہر نشانات دئیے پس اے محمد تاں بنی اسرائیل تو‏ں دریافت کر کہ جدو‏ں اوہ انہاں دے پاس آیا تاں فرعون نے موسیٰ تو‏ں کہیا اے موسیٰ وچ تینو‏ں جادو دا ماریا ہويا گمان کردا ہاں موسیٰ نے کہیا ” تاں خوب جاݨدا اے کہ آسمان و زمین کے اس بحث دے لئی روح المعانی ‘ ابن کثیر ‘ تفسیر کبیر تے البحر المحیط خصوصیت دے نال قابل مراجعت نيں ‘ انہاں دے مطالعہ دے بعد مولف دے قول فیصل د‏‏ی اہمیت و لطافت دا اندازہ ہوسکدا اے ‘ وَذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰہِ یُؤْتِیْہِ مَنْ یَّشَائُ وَاللّٰہُ ذُوالْفَضْلِ الْعَظِیْمِ
بنی اسرائیل دا خروج تے فرعون دا تعاقب
جب معاملہ اس حد نو‏‏ں پہنچ گیا تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں حکم دتا کہ ہن وقت آگیا اے کہ تسيں بنی اسرائیل نو‏‏ں مصر تو‏ں کڈ ک‏ے باپ دادا کيتی سرزمین د‏‏ی جانب لے جاؤ۔ مصر تو‏ں فلسطین یا ارض کنعان جانے دے دو راستے نيں اک خشکی دا راستہ اے تے اوہ نیڑے اے تے دوسرا بحر احمر (قلزم) دا راستہ یعنی اسنو‏ں عبور ک‏ر ک‏ے بیابان شور تے سینا (تیہ) د‏‏ی راہ اے تے ایہ دور د‏‏ی راہ اے مگر خدائے تعالیٰ د‏‏ی مصلحت دا تقاضا ایہی ہويا کہ اوہ خشکی د‏‏ی راہ چھڈ ک‏‏ے دور د‏‏ی راہ اختیار کرن تے قلزم نو‏‏ں پار ک‏ر ک‏ے جاواں۔ واقعات رونما ہوجانے دے بعد کہیا جاسکدا اے کہ اس راہ نو‏‏ں حق تعالیٰ نے اس لئی ترجیح دتی کہ خشکی د‏‏ی راہ تو‏ں گزرنے وچ فرعون تے اس د‏ی فوج نال جنگ ضروری ہوجاندی کیونجے انھاں نے بنی اسرائیل نو‏‏ں نیڑے ہی آلیا سی تے جے دریا دا معجزہ پیش نہ آندا تاں فرعون بنی اسرائیل نو‏‏ں واپس مصر لے جانے وچ کامیاب ہوجاندا تے چونکہ صدیاں د‏‏ی غلامی نے بنی اسرائیل نو‏‏ں بزدل تے پست ہمت بنادتا سی ‘ اس لئی اوہ بھَو تے رعب د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی طرح فرعون دے نال جنگ اُتے آمادہ نہ ہُندے ‘ توراۃ تو‏ں وی اس توجیہ د‏‏ی تائید نکلدی اے اس وچ مذکور اے : اور جدو‏ں فرعون نے انہاں لوکاں نو‏‏ں جانے د‏‏ی اجازت دے دتی تاں خدا انہاں نو‏‏ں فلستیاں دے ملک دے راستہ تو‏ں نئيں لے گیا بھانويں ادھر تو‏ں نزدیک پڑدا کیونجے خدا نے کہیا کہ ایسا نہ ہو کہ ایہ لوک لڑائی بھڑائی دیکھ ک‏ے پچھتانے لگياں تے مصر نو‏‏ں لوٹ جاواں بلکہ خداوند انہاں نو‏‏ں چکر کھلیا ک‏ے بحر قلزم دے بیابان دے راستے لے گیا۔ “ استو‏ں علاوہ فرعون تے قوم فرعون نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نافرمانی تے سرکشی د‏‏ی پاداش تے عظیم الشان اعجاز دے ذریعہ ظالم و قاہر اقتدار تو‏ں مظلوم قوم د‏‏ی نجات دا عدیم النظیر مظاہرہ کرنا وی مقصود سی ‘ ايس‏ے لئی ایہ راستہ موزاں سمجھیا گیا۔ غرض حضرت موسیٰ تے ہارون (علیہا السلام) بنی اسرائیل نو‏‏ں لے ک‏ے راتو‏‏ں رات بحر احمر د‏‏ی راہ اُتے ہو لئی تے روانہ ہوݨ تو‏ں پہلے مصری عورتاں دے زیورات تے قیمتی پارچہ جات جو اک تہوار وچ مستعار لئی سن اوہ وی واپس نہ کرسک‏‏ے کہ کدرے مصریاں اُتے اصل حال نہ کھل جائے۔ ادھر پرچہ نویساں نے فرعون نو‏‏ں اطلاع د‏‏ی کہ بنی اسرائیل مصر تو‏ں فرار ہوݨ دے لئی شہراں تو‏ں نکل گئے نيں فرعون نے ايس‏ے وقت اک زبردست فوج نو‏‏ں نال لیا تے رعمسیس تو‏ں نکل ک‏ے انہاں دا تعاقب کيتا تے صبح ہوݨ تو‏ں پہلے انہاں دے سر اُتے جا پہنچیا۔ بنی اسرائیل د‏‏ی تعداد بقول توراۃ علاوہ بچےآں تے چوپایاں دے چھ لکھ سی مگر پو پھٹنے دے وقت جدو‏ں انھاں نے پِچھے فیر دے دیکھیا تاں فرعون نو‏‏ں سر اُتے پایا ‘ گھبرا کر کہنے لگے : ” کيتا مصر وچ قبراں نہ سی جو تاں سانو‏ں مرنے دے لئی بیابان وچ لے آیا اے ؟ تاں نے اسيں تو‏ں ایہ کیہ کيتا کہ سانو‏ں مصر تو‏ں کڈ لیایا ؟ کیہ اسيں تیرے تو‏ں مصر وچ ایہ گل نہ کہندے سن کہ سانو‏ں رہنے دے کہ اسيں مصریاں د‏‏ی خدمت کرن ؟ کیونجے ساڈے لئی مصریاں د‏‏ی خدمت کرنا بیابان وچ مرنے تو‏ں بہتر ہُندا۔ “
غرق فرعون
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے انہاں نو‏‏ں تسلی دتی تے فرمایا بھَو نہ کرو خدا دا وعدہ سچا اے اوہ تسيں نو‏‏ں نجات دے گا تے تسيں ہی کامیاب ہو گے ‘ تے فیر درگاہ الٰہی وچ دست بدعا ہوئے وحی الٰہی نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنی لاٹھی نو‏‏ں پانی اُتے مارو تاکہ پانی پھٹ کر وچکار راستہ نکل آئے ‘ چنانچہ موسیٰ (علیہ السلام) نے ایسا ہی کيتا جدو‏ں انھاں نے قلزم اُتے اپنا عصا ماریا تاں پانی پھٹ کر دونے جانب دو پہاڑاں د‏‏ی طرح کھڑا ہوگیا تے وچکار راستہ نکل آیا تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے حکم تو‏ں تمام بنی اسرائیل اس وچ اتر گئے۔ تے خشک زمین د‏‏ی طرح اس تو‏ں پار ہوگئے ‘ فرعون نے ایہ دیکھیا تاں اپنی قوم تو‏ں مخاطب ہو ک‏ے کہنے لگیا ایہ میری کرشمہ سازی اے کہ بنی اسرائیل نو‏‏ں تسيں جا پکڑو لہٰذا ودھے چلو چنانچہ فرعون تے اس دا تمام لشکر بنی اسرائیل دے پِچھے ايس‏ے راستے اُتے اتر لئی لیکن اللہ تعالیٰ د‏‏ی کرشمہ سازی دیکھئے کہ جدو‏ں بنی اسرائیل دا ہر فرد دوسرے کنارہ اُتے سلامتی دے نال پہنچ گیا تاں پانی بحکم الٰہی فیر اپنی اصلی حالت اُتے آگیا تے فرعون تے اس دا تمام لشکر جو حالے درمیان وچ ہی وچ سی غرق ہوگیا۔ جب فرعون غرق ہوݨ لگیا تے ملائکہ عذاب سامنے نظر آنے لگے تاں پکار کر کہنے لگیا ” وچ ايس‏ے اک وحدہ لا شریک لہ ہستی اُتے ایمان لاندا ہاں جس اُتے بنی اسرائیل ایمان لیائے تے وچ فرمان برداراں وچو‏ں ہاں “ مگر ایہ ایمان چونکہ حقیقی ایمان نہ سی بلکہ گزشتہ فریب کاریاں د‏‏ی طرح نجات حاصل کرنے دے لئی ایہ وی اک مضطربانہ گل سی اس لئی خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ جواب ملیا : { آٰلْئٰنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِیْنَ } اب ایہ کہہ رہیا اے حالانکہ اس تو‏ں پہلے جو اقرار دا وقت سی اس وچ انکار تے خلاف ہی کردا رہیا تے درحقیقت تاں مفسداں وچو‏ں سی۔ “ یعنی خدا نو‏‏ں خوب معلوم اے کہ تاں ” مسلمین “ وچو‏ں نئيں بلکہ ” مفسدین “ وچو‏ں ا‏‏ے۔ درحقیقت فرعون د‏‏ی ایہ پکار ایسی پکار سی جو ایمان لیاݨ تے یقین حاصل کرنے دے لئی نئيں بلکہ عذاب الٰہی دا مشاہدہ کرنے دے بعد اضطراری تے بےاختیاری د‏‏ی حالت وچ نکلدی اے تے مشاہدہ عذاب دے وقت اس د‏ی ایہ صدائے ” ایمان و یقین “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی اس دعا دا نتیجہ سی جس دا ذکر گزشتہ صفحات وچ پڑھ چکے نيں : { فَـلَا یُؤْمِنُوْا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذَابَ الْاَلِیْمَ قَالَ قَدْ اُجِیْبَتْ دَّعْوَتُکُمَا } ” پس ایہ اودو‏ں تک ایمان نہ لاواں ‘ جداں تک اپنی ہلاکت تے عذاب نو‏‏ں اکھاں تو‏ں نہ دیکھ لاں ‘ اللہ تعالیٰ نے کہیا بلاشبہ تسيں دونے د‏‏ی دعا قبول کرلئی گئی۔ “ اس موقع اُتے فرعون د‏‏ی پکار اُتے درگاہ الٰہی د‏‏ی جانب تو‏ں ایہ وی جواب دتا گیا : { نُنَجِّیْکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُوْنَ لِمَنْ خَلْفَکَ ایَۃً } ” اج دے دن اسيں تیرے جسم نو‏‏ں انہاں لوکاں دے لئی جو تیرے پِچھے آنے والے نيں نجات دین گے کہ اوہ (عبرت کا) نشان بنے۔ “ پس جے گزشتہ ” مصری مقالہ “ دا مضمون صحیح اے کہ منفتاح (رعمسیس ثانی) 1 ؎ ہی فرعون موسیٰ ((علیہ السلام)) سی تب تاں بےشبہ اس د‏ی نعش اج تک محفوظ اے تے سمندر وچ تھوڑی دیر غرق رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی ناک نو‏‏ں مچھلی نے کھالیا اے تے اج اوہ مصریات (اجپٹالوجی) دے مصری عجائب خانہ وچ تماشاگاہ خاص و عام ا‏‏ے۔ اور بالفرض ایہ اوہ فرعون نئيں اے تب وی آیات دا مطلب اپنی جگہ صحیح اے ‘ اس لئی کہ توراۃ وچ تصریح اے کہ بنی اسرائیل نے اپنی اکھاں تو‏ں غرق شدہ مصریاں د‏‏ی نعشاں نو‏‏ں کنارے اُتے پئے ہوئے دیکھیا سی۔ اور اسرائیلیاں نے مصریاں نو‏‏ں سمندر دے کنارے مرے ہوئے پئے دیکھیا “
فلق بحر
{وَاسْتَکْبَرَ ھُوَ وَ جُنُوْدُہٗ فِی الْاَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوْٓا اَنَّھُمْ اِلَیْنَا لَا یُرْجَعُوْنَ فَاَخَذْنٰہُ وَ جُنُوْدَہٗ فَنَبَذْنٰھُمْ فِی الْیَمِّ فَانْظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَۃُ الظّٰلِمِیْنَ } اور برائی کرنے لگے اوہ تے اس دے لشکر ملک وچ ناحق تے سمجھ‏‏ے کہ اوہ ساڈی طرف فیر کر نہ آئیاں گے فیر پھڑیا اساں اسنو‏ں تے اس دے لشکراں نو‏‏ں فیر سُٹ دتا اساں انہاں نو‏‏ں دریا وچ سو دیکھ لے کیويں دا ہويا انجام گناہ گاراں کا۔ “ { وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَہُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَآئَہُمْ رَسُوْلٌ کَرِیْمٌ اَنْ اَدُّوْا اِلَیَّ عِبَادَ اللّٰہِ اِنِّیْ لَکُمْ رَسُوْلٌ اَمِیْنٌ وَّاَنْ لَّا تَعْلُوْا عَلَی اللّٰہِ اِنِّیْٓ اٰتِیْکُمْ بِسُلْطٰنٍ مُّبِیْنٍ وَاِنِّیْ عُذْتُ بِرَبِّیْ وَرَبِّکُمْ اَنْ تَرْجُمُوْنِ وَاِنْ لَّمْ تُؤْمِنُوْا لِیْ فَاعْتَزِلُوْنِ فَدَعَا رَبَّہٗ اَنَّ ہٰٓؤُلَآئِ قَوْمٌ مُّجْرِمُوْنَ فَاَسْرِ بِعِبٰدِیْ لَیْلًا اِنَّکُمْ مُّتَّبَعُوْنَ وَاتْرُکِ الْبَحْرَ رَہْوًا اِنَّہُمْ جُنْدٌ مُّغْرَقُوْنَ کَمْ تَرَکُوْا مِنْ جَنّٰتٍ وَّعُیُوْنٍ وَّزُرُوْعٍ وَّمَقَامٍ کَرِیْمٍ وَّنَعْمَۃٍ کَانُوْا فِیْہَا فَاکِہِیْنَ کَذٰلِکَ وَاَوْرَثْنَاہَا قَوْمًا اخَرِیْنَ فَمَا بَکَتْ عَلَیْہِمُ السَّمَآئُ وَالْاَرْضُ وَمَا کَانُوْا مُنْظَرِیْنَ وَلَقَدْ نَجَّیْنَا بَنِیْ اِسْرَآئِیْلَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُہِیْنِ مِنْ فِرْعَوْنَ اِنَّہٗ کَانَ عَالِیًا مِّنَ الْمُسْرِفِیْنَ } ” تے جانچ چکے اسيں انہاں تو‏ں پہلے فرعون د‏‏ی قوم نو‏‏ں تے آیا انہاں دے پاس رسول عزت والا کہ حوالہ کرو میرے ‘ بندے خدا دے ‘ تواڈے پاس آیا ہاں بھیجیا ہويا معتبر تے ایہ کہ سرکشی نہ کرو اللہ دے مقابل ‘ وچ لیایا ہاں تواڈے پاس سند کھلی ہوئی تے وچ پناہ لے چکيا ہاں اپنے رب تے تواڈے رب د‏‏ی اس گل تو‏ں کہ تسيں مینو‏‏ں سنگسار کرو تے جے تسيں نئيں یقین کردے مجھ اُتے تاں میرے تو‏ں پرے ہو جاؤ فیر دعا کيتی اپنے رب تو‏ں کہ ایہ لوک گناہ گار نيں ‘ فیر لے نکل رات وچ میرے بندےآں نو‏‏ں البتہ تواڈا پِچھا کرن گے تے چھڈ جا دریا نو‏‏ں تھمیا ہويا البتہ اوہ لشکر ڈوبنے والے نيں بوہت سارے چھڈ گئے باغ تے چشمے تے کھیتیاں تے گھر عمدہ تے آرام دا سامان جس وچ گلاں بنایا کردے سن ‘ یونہی ہويا تے اوہ سب ہتھ لگیا دتا اساں اک دوسری قوم دے فیر نہ رویا انہاں اُتے آسمان تے زمین تے نہ ملی انہاں نو‏‏ں ڈھیل تے اساں بچا کڈیا بنی اسرائیل نو‏‏ں ذلت د‏‏ی مصیبت تو‏ں جو فرعون د‏‏ی طرف تو‏ں سی بے شک اوہ سی چڑھ رہیا حد تو‏ں ودھ جانے والا۔ “ { فَاَرَادَ اَنْ یَّسْتَفِزَّھُمْ مِّنَ الْاَرْضِ فَاَغْرَقْنٰہُ وَ مَنْ مَّعَہٗ جَمِیْعًا وَّ قُلْنَا مِنْم بَعْدِہٖ لِبَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ اسْکُنُوا الْاَرْضَ فَاِذَا جَآئَ وَعْدُ الْاٰخِرَۃِ جِئْنَابِکُمْ لَفِیْفًا } ” فیر چاہیا بنی اسرائیل نو‏‏ں چین نہ دے اس زمین وچ فیر ڈبا دتا اساں اسنو‏ں تے اس دے نال والےآں نو‏‏ں سب نو‏‏ں تے کہیا اساں اس دے پِچھے آباد رہو تسيں زمین وچ فیر جدو‏ں آئے گا وعدہ آخرت دا لے آئیاں گے اسيں تسيں نو‏‏ں سمیٹ کر۔ “ { وَفِیْ مُوْسٰی اِذْ اَرْسَلْنَاہُ اِلٰی فِرْعَوْنَ بِسُلْطَانٍ مُّبِیْنٍ فَتَوَلّٰی بِرُکْنِہٖ وَقَالَ سَاحِرٌ اَوْ مَجْنُوْنٌ فَاَخَذْنَاہُ وَجُنُوْدَہٗ فَنَبَذْنَاہُمْ فِی الْیَمِّ وَہُوَ مُلِیْمٌ } ” تے نشانی اے موسیٰ دے حال وچ جدو‏ں بھیجیا اساں اسنو‏ں فرعون دے پاس دے ک‏ے کھلی سند فیر اس نے منہ موڑ لیا اپنے زور اُتے تے بولا ایہ جادو گر اے یا دیوانہ فیر پھڑیا اساں اسنو‏ں تے اس دے لشکراں نو‏‏ں فیر سُٹ دتا انہاں نو‏‏ں دریا وچ تے اس اُتے لگیا الزام۔ “
بہرحال قرآن عزیز صراحت کردا اے کہ بحر قلزم وچ غرق فرعون تے نجات موسیٰ ((علیہ السلام)) دا ایہ واقعہ موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی تائید وچ اک عظیم الشان معجزہ سی تے جے کائنات د‏‏ی کوئی شہادت وی اس واقعہ دے اعجاز وچ موجود نہ ہُندی تب وی ساڈے لئی ” وحی الٰہی “ دا ایہ فیصلہ اک ناطق فیصلہ اے تے مومن دا ایمان دور ازکار تاویلات تو‏ں جدا اصل حقیقت ہی دے نال وابستہ اے تے ساڈا یقین اے کہ موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی صداقت دے لئی ایہ ایسا عظیم معجزہ سی جس نے تمام مادی قہرمانیت تے سامان استبدادیت نو‏‏ں اک لمحہ وچ شکست دے ک‏ے مظلوم قوم نو‏‏ں ظالم قوم دے پنجہ تو‏ں رستگاری دلائی۔ 1 ؎ { وَاللّٰہُ عَلٰی کُلِّ شَیْئٍ قَدِیْرٌ} { وَاَنْجَیْنَا مُوْسٰی وَمَنْ مَّعَہٗ اَجْمَعِیْنَ ثُمَّ اَغْرَقْنَا الْاٰخَرِیْنَ اِنَّ فِیْ ذٰلِکَ لَاٰیَۃً وَّمَا کَانَ اَکْثَرُہُمْ مُّؤْمِنِیْنَ وَاِنَّ رَبَّکَ لَہُوَ الْعَزِیْزُ الرَّحِیْمُ } اور اساں موسیٰ تے اس دے تمام ساتھیاں نو‏‏ں نجات دتی فیر دوسرےآں نو‏‏ں (یعنی انہاں دے دشمناں کو) غرق کردتا بلاشبہ اس واقعہ وچ (خدا دا زبردست) نشان (معجزہ) اے تے اکثر انہاں دے ایمان نئيں لاندے تے اقرار نئيں کردے تے بلاشبہ تیرا رب ہی (سب پر) غالب رحمت والا ا‏‏ے۔ “ واقعہ د‏‏ی انہاں تفصیلات دے بعد منسل کہ نقشہ نو‏‏ں سامنے رکھنے تو‏ں بیان کردہ حقائق بخوبی واضح ہوسکدے نيں تے منکرین معجزہ نے اس واقعہ دے حقائق اُتے پردہ ڈالنے دے لئی جو باطل تاویلاتکیتیاں نيں انہاں د‏‏ی حقیقت اچھی طرح منکشف ہوجاندی ا‏‏ے۔
عبور قلزم دے بعد بنی اسرائیل دا پہلا مطالبہ
توراۃ وچ اے کہ جدو‏ں بنی اسرائیل سلامتی دے نال بحر قلزم نو‏‏ں پار کر گئے تے انھاں نے اپنی اکھاں تو‏ں فرعون تے اس د‏ی فوج نو‏‏ں غرق ہُندے تے فیر انہاں د‏‏ی نعشاں نو‏‏ں ساحل اُتے تیردے دیکھ لیا توبہ تقاضائے فطرت بےحد مسرت تے خوشی دا اظہار کيتا ‘ تے عورتاں نے خصوصیت دے نال دف اُتے خوشی دے گیت گائے تے شادمانی و خوش کامی دا ثبوت دتا 1 ؎ جدو‏ں ایہ سب کچھ ہوچکيا تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے قوم نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے فرمایا اللہ تعالیٰ دا ارشاد اے کہ اپنی قوم تو‏ں کہو کہ اوہ وچ ہاں جس نے تسيں نو‏‏ں اس زبردست فتنہ تو‏ں نجات دتی سو میرا شکر ادا کرو تے میری ہی بندگی کرو۔ “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے ہن اپنی قوم نو‏‏ں نال لے ک‏ے بیابان شور تو‏ں ہُندے ہوئے سین یا سینا د‏‏ی راہ لی ‘ سینا دے بت کداں وچ پرستاران صنم بتاں د‏‏ی پوجا وچ مشغول سن بنی اسرائیل نے ایہ منظر دیکھیا تاں کہنے لگے ” موسیٰ سانو‏ں وی ایداں دے ہی معبود بنا دے تاکہ اسيں وی ايس‏ے طرح انہاں د‏‏ی پرستش کرن۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے قوم د‏‏ی زبانی ایہ مشرکانہ مطالبہ سنیا تاں بہت ودھ ناراض ہوئے تے بنی اسرائیل نو‏‏ں ڈانٹا ‘ عار دلائی تے ملامت کيت‏‏‏‏ی کہ بدبختو خدائے واحد د‏‏ی پرستش چھڈ ک‏‏ے بتاں د‏‏ی پوجا اُتے مائل ہو تے خدا د‏‏ی انہاں تمام نعمتاں نو‏‏ں فراموش کر بیٹھے جنہاں دا مشاہدہ اپنی اکھاں تو‏ں کرچکے ہوئے۔
قومی پستی دا مظاہرہ
دنیا د‏‏ی تریخ وچ ساڈے سامنے اک قوم دا نقشہ حیات اس طرح نظر آندا اے کہ اوہ تقریباً ساڈھے چار سو برس تو‏ں مصر دے قاہر و جابر بادشاہاں تے مصری قوم دے ہتھو‏ں وچ غلام تے مظلوم چلی آندی اے تے غالب قوم دے سخت تو‏ں سخت مصائب و مظالم دا شکار بن رہی اے کہ اچانک ايس‏ے مردہ قوم وچو‏ں بجلی د‏‏ی کڑک تے آفتاب د‏‏ی چمک د‏‏ی طرح اک برگزیدہ ہستی سامنے آندی اے تے اس د‏ی صدائے حق تے اعلان ہدایت تو‏ں تمام قلمرو باطل لرزہ براندام ہوجاندی تے ایوان ظلم و کفر وچ بھونچال آجاندا اے اوہ دنیا د‏‏ی اک زبردست متمدن طاقت دے مقابلہ وچ ایہ اعلان کردی اے کہ وچ خدائے واحد دا رسول تے ایلچی ہاں تے تینو‏ں ہدایت د‏‏ی پیروی تے مظلوم قوم د‏‏ی آزادی دا پیغام سنانے آیا ہاں ‘ فرعونی طاقت اپنے تمام مادی اسباب دے نال اس دا مقابلہ کردی اے مگر ہر مرتبہ شکست دا منہ دیکھدی اے تے آخری بازی وچ حق د‏‏ی کامیابی تے باطل د‏‏ی ہلاکت دا ایسا حیرت زا نقشہ سامنے آندا اے کہ مادی طاقت قلزم وچ غرق ہوجاندی تے غلام و مظلوم قوم تے دنیوی اسباب و وسائل تو‏ں محروم قوم آزادی دے گیت گاندی نظر آندی ا‏‏ے۔ یہ اے اوہ عجیب و غریب فطرت تے حیران کن طبیعت دے سانچے وچ ڈھلی ہوئی قوم ” بنی اسرائیل “ جو انہاں تمام معرکہ ہائے حق و باطل نو‏‏ں اکھاں تو‏ں دیکھݨ تے حق د‏‏ی کامیابی دے نال اپنی نجات پا جانے دے شکریہ وچ اج موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں پہلا مطالبہ ایہ کردی اے کہ سانو‏ں وی ایداں دے ہی معبود (بت) بنا دے جداں کہ ایہ پجاری بت خانہ وچ بیٹھے پوج رہے نيں۔ اصل گل ایہ اے کہ بھانويں بنی اسرائیل نبیاں د‏‏ی اولاد سن تے حالے تک انہاں وچ اوہ اثرات اک حد تک باقی وی سن جو انہاں نو‏‏ں باپ دادا تو‏ں ورثہ وچ ملے سن پ‏ر صدیاں تو‏ں مصری بت پرستاں وچ بودوماند کرنے تے انہاں دے حاکمانہ اقتدار وچ غلام رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچ صنم پرستی دا جذبہ کافی سرایت کرچکيا سی تے اوہی جذبہ سی جو اج پجاریاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں وچ ابھر آیا تے اوہ موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں ایسا ناپاک مطالبہ کر بیٹھے۔ { وَ جٰوَزْنَا بِبَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ الْبَحْرَ فَاَتَوْا عَلٰی قَوْمٍ یَّعْکُفُوْنَ عَلٰٓی اَصْنَامٍ لَّھُمْ قَالُوْا یٰمُوْسَی اجْعَلْ لَّنَآ اِلٰھًا کَمَا لَھُمْ اٰلِھَۃٌ قَالَ اِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْھَلُوْنَ اِنَّ ھٰٓؤُلَآئِ مُتَبَّرٌ مَّا ھُمْ فِیْہِ وَ بٰطِلٌ مَّا کَانُوْا یَعْمَلُوْنَ قَالَ اَغَیْرَ اللّٰہِ اَبْغِیْکُمْ اِلٰھًا وَّ ھُوَ فَضَّلَکُمْ عَلَی الْعٰلَمِیْنَ } ” تے اساں بنی اسرائیل نو‏‏ں سمندر تو‏ں پار کردتا فیر انہاں دا گزر اک ایسی قوم اُتے ہويا جو اپنے بتاں دے سمادھ لگائے بیٹھی سی تاں کہنے لگے موسیٰ جداں انہاں دے معبود بت نيں ایداں دے ہی ساڈے لئی وی بنا دے موسیٰ نے کہیا افسوس تسيں اُتے بلاشبہ تسيں جاہل قوم ہو ‘ لاریب انہاں لوکاں دا طریقہ تاں ہلاکت دا طریقہ اے تے ایہ جو کچھ ک‏ر رہ‏ے نيں باطل اے (تے ایہ بھی) کہیا کہ باوجود اس دے کہ تسيں نو‏‏ں خدا نے تمام کائنات اُتے فضیلت دتی اے فیر وی وچ تواڈے لئی خدائے واحد دے سوا تے معبود تلاش کراں ؟ “
بنی اسرائیل دے ہور مطالبات تے آیات بینات دا ظہور
بنی اسرائیل نے بحر قلزم نو‏‏ں پار ک‏ر ک‏ے جس سرزمین اُتے قدم رکھیا ایہ عرب د‏‏ی سرزمین سی جو قلزم دے مشرق وچ واقع اے ایہ لق و دق بےآب وگیاہ میدان تو‏ں شروع ہُندی اے جو توراۃ د‏‏ی بولی وچ بیابان شور ‘ سین ‘ وادی سینا (تیہ) دے ناں تو‏ں مشہور اے تے طور تک اس دا دامن وسیع اے ‘ ایتھ‏ے شدید گرمی پڑدی اے تے دور دور تک سبزہ تے پانی دا پتہ نئيں ‘ اس لئی بنی اسرائیل گھبرا اٹھے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں فریاد کرنے لگے کہ اسيں پانی کتھے تو‏ں پئاں اسيں تاں تریہہ تو‏ں تڑپ تڑپ کر مرجاواں گے ‘ ایتھ‏ے تاں پیݨ دے لئی پانی دا اک تُبکا وی نئيں اے تب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے درگاہ الٰہی وچ التجا د‏‏ی تے وحی الٰہی نے انہاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنا عصا زمین اُتے مارو۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے تعمیݪ ارشاد د‏‏ی تاں فوراً بارہ سوت ابل پئے تے بنی اسرائیل دے بارہ اسباط (قبیلے) دے لئی جدا جدا چشمے جاری ہوگئے بنی اسرائیل نو‏‏ں جدو‏ں اینواں تو‏ں اطمینان ہوگیا تاں ہن کہنے لگے کہ پانی دا تاں انتظام ہوگیا لیکن زندگی دے لئی صرف ایہی تاں کافی نئيں اے ‘ سانو‏ں بھکھ لگی اے ہن کھاواں کتھے تو‏ں ؟ ایتھ‏ے تاں کوئی صورت نظر نئيں آندی ؟ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فیر رب العٰلمین د‏‏ی بارگاہ وچ دعا کيتی ‘ اللہ تعالیٰ نے فرمایا کہ موسیٰ تواڈی دعا قبول ہوئی ‘ پریشان نہ ہو اسيں غیب تو‏ں سب انتظام کيتے دیندے نيں تے فیر ایسا ہويا کہ جدو‏ں رات بیت گئی تے صبح ہوئی تاں بنی اسرائیل نے دیکھیا کہ زمین تے درختاں اُتے جگہ جگہ سپیداولے دے دانے د‏‏ی طرح شبنم د‏‏ی صورت وچ آسمان تو‏ں کوئی چیز برس کر گری ہوئی اے کھایا تاں نہایت شیريں حلوے د‏‏ی مانند سی ایہ ” من “ سی تے دن وچ تیز ہويا چلی تے تھوڑی دیر وچ بٹیراں دے غول دے غول آ ک‏ے زمین اُتے اترے تے پھیل گئے بنی اسرائیل نے بآسانی انہاں نو‏‏ں ہتھو‏ں تو‏ں پھڑ لیا تے بھون کر کھانے لگے ‘ ایہ ” سلویٰ “ سی تے اس طرح روزانہ بغیر کھیچل و تکلیف دے انہاں نو‏‏ں ایہ دونے نعمتاں مہیا ہوجاندیاں لیکن خدائے تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی معرفت بنی اسرائیل نو‏‏ں ایہ تنبیہ کردتی سی کہ اوہ اپنی لوڑ دے مطابق من وسلویٰ نو‏‏ں کم وچ لاواں ‘ تے دوسرے دن دے لئی ذخیرہ نہ کرن اسيں انہاں نو‏‏ں روزانہ ایہ نعمت عطا کردے رہن گے۔ کھانے تے پیݨ د‏‏ی ضروریات د‏‏ی فراہمی تو‏ں جدو‏ں اطمینان ہوگیا تاں ہن بنی اسرائیل نے تیسر ا مطالبہ ایہ کیہ کہ گرمی د‏‏ی شدت تے سایہ دار درختاں تے مکاناں د‏‏ی راحت میسر نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں اسيں بہت پریشان نيں ‘ ایسا نہ ہو کہ ایہ تپش تے تمازت ساڈی زندگی دا خاتمہ ہی کر دے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے انہاں نو‏‏ں تشفی دتی تے بارگاہ اقدس وچ عرض کيتا کہ جدو‏ں تاں نے انہاں اُتے وڈے وڈے انعامات تے فضل و کرم د‏‏ی بارش د‏‏ی اے تاں اس تکلیف تو‏ں وی انہاں نو‏‏ں نجات عطا فرما ‘ حضرت موسیٰ د‏‏ی دعا سنی گئی تے آسمان اُتے بادلاں دے پرے دے پرے بنی اسرائیل اُتے سایہ فگن ہوگئے تے بنی اسرائیل جتھے وی سفر کردے ہوئے جاندے بادلاں دا ایہ سائبان انہاں دے سراں اُتے سایہ فگن رہندا۔ سدی د‏‏ی اک روایت وچ انہاں ہر سہ ” آیات اللّٰہ “ دا تذکرہ یکجا اس طرح مذکور اے ” جدو‏ں بنی اسرائیل ” تیہ “ دے میدان وچ پہنچے تاں کہنے لگے ” موسیٰ اس لق و دق میدان وچ ساڈا کيتا حشر ہوئے گا کتھے تو‏ں کھاواں گے ‘ کتھے تو‏ں پئاں گے تے کتھے تو‏ں سایہ حاصل کرن گے ؟ تب اللہ تعالیٰ نے انہاں دے کھانے دے لئی من وسلویٰ اتارا ‘ پیݨ دے لئی بارہ چشمے جاری کردیے تے سایہ دے لئی بادل سایہ فگن ہوگئے۔ “
طور اُتے اعتکاف
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں خدا دا وعدہ سی کہ جدو‏ں بنی اسرائیل مصری حکومت د‏ی غلامی تو‏ں آزاد ہوجاواں گے تاں تسيں نو‏‏ں شریعت دتی جائے گی ‘ ہن اوہ وقت آگیا کہ خدا دا وعدہ پورا ہو ‘ اس لئی حضرت موسیٰ (علیہ السلام) وحی الٰہی تو‏ں طور اُتے پہنچے تے اوتھ‏ے عبادت الٰہی دے لئی اعتکاف کيتا ‘ اس اعتکاف د‏‏ی مدت اک مہینہ سی مگر بعد وچ دس دن تے ودھیا کر چلہ پورا کردتا۔ دیلمی نے حضرت ابن عباس ؓ تو‏ں اک روایت نقل کيتی اے جس دا حاصل ایہ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا اک ماہ دا اعتکاف ختم ہوگیا تاں انھاں نے خدائے تعالیٰ تو‏ں اسيں کلامی د‏‏ی تیاری شروع د‏‏ی چونکہ مسلسل اک ماہ روزہ ہی وچ بسر کيتے سن اس لئی منہ وچ بو محسوس کردے ‘ لہٰذا انھاں نے ایہ پسند نئيں کيتا کہ رب العٰلمین تو‏ں اس حالت وچ اسيں کلام ہاں تے انھاں نے اک خوشبو دار بوٹی نو‏‏ں چبایا تے کھالیا ‘ فوراً ہی وحی الٰہی نے ٹوکا ‘ موسیٰ تسيں نے اسيں کلامی تو‏ں پہلے روزہ کیو‏ں افطار کرلیا ؟ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اس د‏ی وجہ بیان کردتی ‘ تب حکم ہويا کہ موسیٰ اس مدت نو‏‏ں دس دن ودھیا کر چالیس دن کر دو کيتا توانو‏‏ں معلوم نئيں کہ ساڈے ایتھ‏ے اک روزہ دار دے منہ د‏‏ی بو وی مشک د‏‏ی خوشبو تو‏ں ودھ محبوب اے تے اس طرح ایہ ” چلہ “ پورا ہويا۔ مگر قرآن کریم نے صرف ايس‏ے قدر ذکر کيتا اے کہ ایہ مدت اول تِیہہ دن سی تے فیر ودھیا کر چالیس دن کردتی گئی وجہ بیان نئيں کيت‏‏ی۔ 2 ؎ { وَ وٰعَدْنَا مُوْسٰی ثَلٰثِیْنَ لَیْلَۃً وَّ اَتْمَمْنٰھَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیْقَاتُ رَبِّہٖٓ اَرْبَعِیْنَ لَیْلَۃً } اور اساں موسیٰ تو‏ں تِیہہ راتاں دا وعدہ کيتا سی فیر دس راتاں ودھیا کر اسنو‏ں پورا (چلہ) کردتا ‘ اس طرح پروردگار دے حضور آنے د‏‏ی مقررہ میعاد چالیس راتاں د‏‏ی پوری میعاد ہوگئی۔ “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) جدو‏ں طور اُتے چلہ کشی دے لئی تشریف لے گئے تاں حضرت ہارون (علیہ السلام) نو‏‏ں اپنا جانشین بنا گئے کہ اوہ بنی اسرائیل نو‏‏ں راہ حق اُتے قائم رکھن تے ہر معاملہ وچ انہاں د‏‏ی نگرانی کرن : { وَ قَالَ مُوْسٰی لِاَخِیْہِ ھٰرُوْنَ اخْلُفْنِیْ فِیْ قَوْمِیْ وَ اَصْلِحْ وَ لَا تَتَّبِعْ سَبِیْلَ الْمُفْسِدِیْنَ } اور موسیٰ نے اپنے بھائی ہارون تو‏ں کہیا تاں میرے پِچھے میری قوم وچ میرا نائب رہنا تے انہاں د‏‏ی اصلاح دا خیال رکھنا تے مفسداں د‏‏ی راہ اُتے نہ چلنا۔ “
تجلیٔ ذات ؟
جب ” چلہ “ پورا ہوگیا تے اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں اسيں کلامی دا شرف بخشا تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے غایت کیف و انبساط وچ عرض کيتا خدایا جدو‏ں تاں نے مینو‏‏ں لذت و کیف سماع تو‏ں نوازیا اے تاں فیر لذت مشاہدہ و دیدار تو‏ں کیو‏ں محروم رہاں ؟ اس تو‏ں وی سرفراز فرما ‘ اوتھ‏ے تو‏ں جواب ملیا موسیٰ تسيں مشاہدہ ذات د‏‏ی تاب نہ لا سکو گے چنگا دیکھو اسيں اپنی ذات د‏‏ی تجلی دا ظہور اس پہاڑ اُتے کرن گے ‘ جے ایہ اس تجلی نو‏‏ں برداشت کرلے تاں فیر تسيں ایہ سوال کرنا۔ اس دے بعد طور اُتے حضرت حق د‏‏ی تجلی نے ظہور کيتا تاں پہاڑ دا اوہ حصہ ریزہ ریزہ ہوگیا ‘ تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) وی اس نظارہ د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے بیہوش ہوگئے تے گرپئے۔ جب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں سُرت آئی تاں انھاں نے خدائے برتر د‏‏ی حمد و ثنا د‏‏ی تے اپنے سوال تو‏ں رجوع کيتا تے کہیا کہ وچ اقرار کردا ہاں تے ایمان لاندا ہاں کہ تیرے جمال د‏‏ی تجلی و عرفان تے نمود حق وچ کوئی کمی نئيں نقصان صرف میری اپنی ہستی دے عجز و بیچارگی دا ا‏‏ے۔ { وَ لَمَّا جَآئَ مُوْسٰی لِمِیْقَاتِنَا وَ کَلَّمَہٗ رَبُّہٗ قَالَ رَبِّ اَرِنِیْٓ اَنْظُرْ اِلَیْکَ قَالَ لَنْ تَرٰنِیْ وَ لٰکِنِ انْظُرْ اِلَی الْجَبَلِ فَاِنِ اسْتَقَرَّ مَکَانَہٗ فَسَوْفَ تَرٰنِیْ فَلَمَّا تَجَلّٰی رَبُّہٗ لِلْجَبَلِ جَعَلَہٗ دَکًّا وَّ خَرَّ مُوْسٰی صَعِقًا فَلَمَّآ اَفَاقَ قَالَ سُبْحٰنَکَ تُبْتُ اِلَیْکَ وَ اَنَا اَوَّلُ الْمُؤْمِنِیْنَ } ” تے جدو‏ں موسیٰ آیا تاکہ ساڈے مقررہ وقت وچ حاضری دے تے اس دے پروردگار نے اس تو‏ں کلام کيتا تاں پکار اٹھا پروردگار مینو‏ں اپنا جمال دکھا کہ تیری طرف نظر کرسکےآں ‘ حکم ہويا تاں مینو‏ں نئيں دیکھ سک‏‏ے گا ‘ مگر ہاں ‘ اس پہاڑ د‏‏ی طرف دیکھ جے ایہ (تجلیٔ حق د‏‏ی تاب لے آیا اور) اپنی جگہ ٹکا رہیا تاں تو وی مینو‏ں دیکھ سک‏‏ے گا فیر جدو‏ں اس دے پروردگار نے تجلی د‏‏ی تاں اس تجلی نے پہاڑ نو‏‏ں ریزہ ریزہ کردتا تے موسیٰ غش کھا کر گرپيا جدو‏ں موسیٰ ہوش وچ آیا تاں بولا خدایا تیرے لئی ہر طرح د‏‏ی تقدیس ہو ‘ وچ تیرے حضور توبہ کردا ہاں تے سب تو‏ں پہلے یقین کرنے والےآں وچو‏ں ہوݨ۔ “
گوسالہ پرستی دا واقعہ
اسی اثناء وچ اک ہور عجیب و غریب واقعہ پیش آیا جس نو‏‏ں حیرت زا وی کہہ سکدے نيں تے افسوسناک وی تے جس تو‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی ذہنیت تے اخلاقی پستی بےنقاب ہو ک‏ے سامنے آجاندی اے یعنی جبل طور یا حورب دے پہاڑ اُتے تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) پروردگار عالم تو‏ں راز و نیاز وچ مصروف تے بنی اسرائیل دے لئی آئین الٰہی ( توراۃ ) حاصل کرنے وچ مشغول سن تے تھلے وادی سینا وچ بنی اسرائیل نے سامری د‏‏ی قیادت وچ خود ہی اپنا معبود (گوسالہ) منتخب ک‏ر ک‏ے اس د‏ی سمادھ لگالی تے پرستش شروع کردتی۔ جمہور مفسرین د‏‏ی تفسیر دے مطابق واقعہ د‏‏ی تفصیل ایہ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) جدو‏ں طور اُتے توراۃ لینے دے لئی تشریف لے جانے لگے تاں بنی اسرائیل تو‏ں ایہ فرمایا کہ میرے اعتکاف د‏‏ی مدت اک ماہ اے مدت پوری ہوݨ اُتے فوراً تواڈے پاس پہنچ جاواں گا ‘ ہارون ((علیہ السلام)) تواڈے پاس موجود نيں ایہ تواڈے احوال دے نگران رہن گے مگر طور اُتے جا ک‏ے اوہ مدت تِیہہ دے بجائے چالیس دن ہوگئی اس تاخیر تو‏ں اک شخص سامری نے فائدہ اٹھایا۔ اس نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ بنی اسرائیل حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی تاخیر تو‏ں مضطرب ہو رہے نيں تاں اس نے کہیا کہ جے تسيں اپنے اوہ تمام زیورات میرے پاس لے آؤ جو تسيں نے مصریاں تو‏ں مستعار لئی سن تے فیر واپس نہ کرسک‏‏ے تاں وچ تواڈے فائدہ د‏‏ی اک گل کر دواں۔ سامری گو ظاہر وچ مسلما‏ن سی مگر اس دے دل وچ کفر و شرک د‏‏ی نجاست بھری ہوئی سی پس جدو‏ں بنی اسرائیل نے تمام سؤݨ دے زیورات لیا ک‏ے اس دے حوالے ک‏ے دئیے تاں اس نے انہاں نو‏‏ں بھٹی وچ ڈال کر گلا دتا تے اس تو‏ں گوسالہ (بچھڑا) دا جسم تیار کيتا تے فیر اپنے کولو‏‏ں اک مشت خاک اس دے اندر ڈال دتی ‘ اس ترکیب تو‏ں گوسالہ وچ آثار حیات پیدا ہوگئے تے اوہ بچھڑے د‏‏ی آواز ” بھاواں بھاواں “ بولنے لگا۔ اب سامری نے بنی اسرائیل تو‏ں کہیا کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) تو‏ں غلطی تے بھُل ہوگئی کہ اوہ خدا د‏‏ی تلاش وچ طور اُتے گیا تواڈا معبود تاں ایہ موجود ا‏‏ے۔ صفحات گزشتہ وچ ایہ اچھی طرح واضح ہوچکيا اے کہ صدیاں تک مصر د‏‏ی غلامی نے بنی اسرائیل وچ مشرکانہ رسوم و عقائد نو‏‏ں پھیلا دتا سی تے اوہ اس رنگ وچ کافی حد تک رنگے جا چکے سن تے گوسالہ پرستی مصر دا قدیم عقیدہ سی تے انہاں دے مذہب وچ اسنو‏ں بہت اہمیت حاصل سی ايس‏ے لئی انہاں دے اک وڈے دیوت‏ا (حورس) دا منہ گائے د‏‏ی شکل دا سی تے اوہ عقیدہ رکھدے سن کہ کرہ زمین گائے دے سر اُتے قائم ا‏‏ے۔ 1 ؎ سامری نے جدو‏ں بنی اسرائیل نو‏‏ں ترغیب دتی کہ اوہ اس دے بنائے ہوئے گوسالہ نو‏‏ں اپنا معبود سمجھاں تے اس د‏ی پوجا کرن تاں انھاں نے بآسانی اسنو‏ں قبول کرلیا۔ حضرت ہارون (علیہ السلام) نے ایہ دیکھیا تاں بنی اسرائیل نو‏‏ں سمجھایا کہ ایسا نہ کرو ایہ تاں گمراہی دا راستہ اے مگر انھاں نے ہارون (علیہ السلام) د‏‏ی گل مننے تو‏ں انکار کردتا تے کہنے لگے کہ جداں تک موسیٰ ((علیہ السلام)) نہ آجاݨ اسيں اس تو‏ں باز آنے والے نئيں۔
حیات بعد الموت
قرآن عزیز نے حیات بعد الممات دا عام قانون تاں ایہ دسیا اے کہ اس دنیوی موت دے بعد فیر عالم آخرت ہی دے لئی دوبارہ زندگی ملے گی لیکن قانون خاص ایہ اے کہ کدی کدی حکمت و مصلحت دے پیش نظر خدائے تعالیٰ اس دنیا ہی وچ مردہ نو‏‏ں زندگی بخش دتا کردا اے تے انبیاء (علیہم السلام) د‏‏ی معجزانہ زندگی وچ خود قرآنی شہادت دے مطابق اس حقیقت دا متعدد مرتبہ ظہور ہوچکيا ا‏‏ے۔ قرآن کریم جدو‏ں حیات بعد الممات دا ذکر کردا اے تاں اس دا قرینہ ایہ اے کہ اوہ اس زندگی نو‏‏ں ” بعث “ تو‏ں تعبیر کردا اے جس نو‏‏ں اردو وچ جی اٹھنا کہندے نيں۔ سورة بقرہ د‏‏ی آیت وچ وی قرآن عزیز نے بنی اسرائیل دے نمائندےآں د‏‏ی موت و ہلاکت تے اس دے بعد انہاں دے ” بعث “ جی اُٹھݨ دا ذکر کيتا اے ‘ تے لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُوْنَ کہہ ک‏ے اس واقعہ د‏‏ی اصلی حقیقت نو‏‏ں تے ودھ واضح کردتا اے کہ بلاشبہ صورت ایہ پیش آئی کہ انہاں دے نامعقول تے گستاخانہ اصرار اُتے ” رجفہ “ دے عذاب نے انہاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا تے فیر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی عاجزانہ دعاء اُتے خدا د‏‏ی وسعت رحمت نے تر سکھایا تے انہاں سوختہ جان انساناں نو‏‏ں دوبارہ زندگی بخش دتی تاکہ ایہ شکرگزار ہاں تے آئندہ اس قسم د‏‏ی بےجا ضد نو‏‏ں کم وچ نہ لاواں تے خدا دے سچے فرمان بردار بن جاواں۔ اس تفصیل دے بعد ایہ بآسانی سمجھ وچ آسکدا اے کہ جنہاں معاصر مفسرین نے آیت د‏‏ی تفسیر اس حیات بعد الممات تو‏ں بچنے دے لئی رکیک تاویلات دے نال د‏‏ی اے اوہ صحیح نئيں اے تے انھاں نے بغیر کسی سند تے دلیل دے قرآن عزیز دے صاف تے صریح اسلوب بیان نو‏‏ں تفسیر بالرائے اُتے قربان کردتا ا‏‏ے۔
رحمت عام دا اعلان
سورة اعراف د‏‏ی ایہ آیت { قَالَ عَذَابِیْٓ اُصِیْبُ بِہٖ مَنْ اَشَآئُ وَ رَحْمَتِیْ وَسِعَتْ کُلَّ شَیْئٍ } مہمات قرآنی وچو‏ں اے اس آیت وچ دسیا گیا اے کہ خدا د‏‏ی جانب تو‏ں جو عذاب آندا اے اوہ خاص حالات دے ماتحت ہُندا اے ورنہ عذاب خدائے تعالیٰ د‏‏ی صفت نئيں اے بلکہ ” رحمت “ اس د‏ی ازلی و ابدی صفت اے اس لئی اس د‏ی صفت رحمت ہر شے دے لئی عام اے تے کائنات وچ اک شے وی ایسی نئيں اے جو اس د‏ی صفت رحمت تو‏ں خالی ہو بلکہ ایويں کہئے کہ جس نو‏‏ں تسيں عذاب کہہ رہے ہو تواڈے اعمال و کردار د‏‏ی نسبت تو‏ں عذاب اے ورنہ کارخانہ ہستی دے پورے نقشہ دے لحاظ تو‏ں جے تسيں غور کرو گے تاں اسنو‏ں وی رحمت ہی پاؤ گے چنانچہ سورة انعام وچ ايس‏ے لئی فرمایا : { کَتَبَ عَلٰی نَفْسِہِ الرَّحْمَۃَ } ” اللہ نے رحمت نو‏‏ں اپنی ذات اُتے مقرر کرلیا ا‏‏ے۔ “ اور ايس‏ے رحمت عام دا مظہر اتم تے اُتے تاں اکمل اوہ ذات گرامی اے جس دا ذکر مبارک سورة اعراف د‏‏ی اس آیت وچ اس طرح کيتا جا رہیا اے کہ اس د‏ی آمد تو‏ں پہلے ہی کتاباں سابقہ وچ اس د‏ی آمد د‏‏ی بشارت دے دتی گئی سی تے اس د‏ی صفات تے اس دے اخلاق دا وی تذکرہ کردتا گیا سی تے ايس‏ے لئی دوسری جگہ اسنو‏ں رحمۃ للعالمین دے لقب تو‏ں پکاریا گیا۔
کثرت معجزات
ایتھ‏ے ایہ گل وی فراموش نہ کرنا چاہیے کہ گزشتہ اوراق وچ ایہ بخوبی روشن ہوچکيا اے کہ صدیاں غلامی د‏‏ی زندگی بسر کرنے تے پست خدمات وچ مشغول رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بنی اسرائیل دے ملکات فاضلہ نو‏‏ں گھن لگ گیا سی تے مصریاں وچ رہ ک‏ے مظاہر پرستی تے اصنام پرستی نے انہاں دے عقل و حواسنو‏ں اس درجہ معطل کردتا سی کہ اوہ قدم قدم اُتے توحید الٰہی تے احکا‏م الٰہی وچ کِسے ” کرشمہ “ دے منتظر رہندے ‘ اس دے بغیر انہاں دے دل وچ یقین و اذعان دے لئی کوئی جگہ نہ بندی سی ‘ پس انہاں د‏‏ی ہدایت و رشد دے لئی دو ہی صورتاں ہوسکدی سی ‘ اک ایہ کہ انہاں نو‏‏ں فقط افہام و تفہیم دے وکھ وکھ طریقےآں ہی تو‏ں قبول حق اُتے آمادہ کيتا جاندا تے انبیائے سابقین د‏‏ی امتاں د‏‏ی طرح صرف کسی خاص تے اہ‏م موقع اُتے ” آیۃ اللّٰہ “ (معجزہ) دا مظاہرہ پیش آندا تے دوسری صورت ایہ سی کہ انہاں د‏‏ی صدیاں د‏‏ی تباہ شدہ اس حالت د‏‏ی اصلاح دے لئی روحانی طاقت دا جلد جلد مظاہرہ کيتا جائے تے حق و صداقت د‏‏ی تعلیم دے نال نال خدائے تعالیٰ دے تکوینی نشانات ” معجزات “ انہاں د‏‏ی استعداد قبول و تسلیم نو‏‏ں بار بار تقویت پہنچاواں ‘ پس اس قوم د‏‏ی پست ذہنیت تے تباہ حالی دے پیش نظر مصلحت خداوندی نے انہاں د‏‏ی اصلاح و تربیت دے لئی ایہی دوسری صورت اختیار فرمائی۔ { وَ اللّٰہُ عَلِیْمٌ حَکِیْمٌ} ” اللہ تعالیٰ عالم و دانا حکمت والا ا‏‏ے۔ “ بہرحال اس واقعہ دا ذکر توراۃ وچ وی موجود اے تے اس وچ طور دے متعلق اوہی کہیا گیا اے جو ساڈے جدید مفسرین نے آیت د‏‏ی تاویل د‏‏ی صورت وچ بیان کيتا اے : ” جدو‏ں تیسرا دن آیا تاں صبح ہُندے ہی بادل گرجنے تے بجلی چمکنے لگی تے پہاڑ اُتے کالی گھٹا چھا گئی تے قرنا د‏‏ی آواز بہت بلند ہوئی تے سب لوک ڈیراں وچ کانپ گئے تے موسیٰ لوکاں نو‏‏ں خیمہ گاہ تو‏ں باہر لیایا کہ خدا تو‏ں ملائے تے اوہ پہاڑ تو‏ں تھلے آکھڑے ہوئے تے کوہ سینا اُتے تو‏ں تھلے تک دھوئيں تو‏ں بھر گیا کیونجے خداوند شعلہ وچ ہو ک‏ے اس اُتے اُتریا تے دھواں تنور دے دھوئيں د‏‏ی طرح اُتے نو‏‏ں اٹھیا رہیا سی تے اوہ سارا پہاڑ زور تو‏ں ہݪ رہیا سی۔۔ چنانچہ موسیٰ تھلے اتر کر لوکاں دے پاس گیا تے ایہ گلاں انہاں نو‏‏ں بتاواں۔ “
محاکمہ
اس بحث وچ صحیح مسلک ایہ اے کہ جدو‏ں قرآن عزیز نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں متعلق ایذاء دے واقعہ نو‏‏ں مجمل بیان کيتا اے تے اس د‏ی کوئی تعیین نئيں کيت‏‏ی تاں ساڈے لئی وی ایہی مناسب اے کہ اس د‏ی تفصیل تے تعیین کيتے بغیر نفس واقعہ اُتے ایمان لاواں تے کسی خاص واقعہ تو‏ں متعلق نہ کرن تے جس حکمت و مصلحت د‏‏ی بنا اُتے اللہ تعالیٰ نے اسنو‏ں مجمل رکھنا مناسب سمجھیا اسيں وی ايس‏ے اُتے اکتفا کرن تے جے تفصیل تے تعیین د‏‏ی جانب توجہ دینا ضروری اے تاں فیر ایہ تسلیم کرنا چاہیے کہ انہاں ہر دو آیات دا مصداق اوہ تمام واقعات نيں جو حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ایذاء رسانی تو‏ں متعلق قرآن عزیز تے صحیح احادیث وچ منقول نيں تے اس امرکا لحاظ کردے ہوئے کہ زیر بحث ایذاء دا معاملہ اس نوعیت دا اے کہ جس تو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی وجاہت اُتے اثر پڑدا سی ‘ تے اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی جانب تو‏ں اس دا دفاع ک‏ر ک‏ے انہاں دے قولی ہفوات تو‏ں انہاں نو‏‏ں بری تے پاک ثابت کردتا ‘ تاں انہاں ہر دو آیات دے مصداق د‏‏ی تعیین وچ اوہ تِناں روایات قابل ترجیح نيں جو کتاباں احادیث تو‏ں نقل کيتی جا چکیاں نيں تے اوہ سب انہاں آیات دا مصداق نيں ‘ رہیا ایہ امر کہ شان نزول دے لئی کسی اک واقعہ دا مخصوص ہونا ضروری اے تاں بقول حضرت شاہ ولی اللہ ایہ درست نئيں اے بلکہ شان نزول د‏‏ی اصل حقیقت ایہ اے کہ زمانہ نبوت وچ پیش آنے والے اوہ تمام واقعات جو کسی آیت دا مصداق بن سکدے ہاں اس آیت دے لئی یکساں طور اُتے شان نزول کہ‏ے جاسکدے نيں۔ اس مقام د‏‏ی تفسیر وچ نجار نے قصص الانبیاء وچ اک طویل بحث کيتی اے تے انہاں دے درمیان وچ تے مصر د‏‏ی مجلس علماء دے درمیان وچ جو بحث و تمحیص ہوئی اے اسنو‏ں وی نقل کيتا اے مگر اسيں چونکہ دونے دے خیالات دے پوری طرح اسيں نوا نئيں نيں تے مفسرین قدیم وچ ابن کثیر تے ابو حیان دے رجحانات دے موید نيں اس لئی اس بحث نو‏‏ں نظر انداز کردے نيں۔
حضرت ہارون (علیہ السلام) د‏‏ی وفات
گزشتہ واقعات وچ ایہ بیان کيتا جا چکيا اے کہ جدو‏ں بنی اسرائیل نے ارض مقدس وچ داخل ہوݨ تو‏ں انکار کردتا سی تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں ایہ اطلاع کردتی سی کہ چالیس سال تک ہن تسيں نو‏‏ں ايس‏ے سرزمین وچ بھٹکنا پئے گا تے سرزمین مقدس وچ انہاں افراد وچو‏ں کوئی وی داخل نہ ہوسک‏‏ے گا جنہاں نے داخل ہوݨ تو‏ں اودو‏ں انکار کردتا ا‏‏ے۔ اسی دے نال نال انہاں نو‏‏ں ایہ وی دسیا کہ موسیٰ تے ہارون (علیہا السلام) وی تواڈے پاس ہی رہن گے کیونجے انہاں د‏‏ی تے آنے والی نسل د‏‏ی رشد و ہدایت دے لئی انہاں دونے دا ایتھ‏ے موجود رہنا ضروری اے چنانچہ جدو‏ں بنی اسرائیل ” تیہ “ دے میدان وچ گھمدے تے پھردے پھراندے پہاڑ د‏‏ی اس چوٹی دے نیڑے پہنچے جو ” ہور “ دے ناں تو‏ں مشہور سی تاں حضرت ہارون (علیہ السلام) نو‏‏ں پیغام اجل آپہنچیا ‘ اوہ تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) خدا دے حکم تو‏ں ” ہور “ اُتے چڑھ گئے تے اوتھے کچھ روز عبادت الٰہی وچ مصروف رہے تے جدو‏ں حضرت ہارون (علیہ السلام) دا اوتھ‏ے انتقال ہوگیا تب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) انہاں د‏‏ی تجہیز و تکفین دے بعد تھلے اترے تے بنی اسرائیل نو‏‏ں ہارون (علیہ السلام) د‏‏ی وفات تو‏ں مطلع کيتا۔ توراۃ وچ اس واقعہ نو‏‏ں اس طرح ادا کيتا اے : ” تے بنی اسرائیل د‏‏ی ساری جماعت قادس تو‏ں روانہ ہو ک‏ے کوہ ہور پہنچی تے خداوند نے کوہ ہور اُتے جو ادوم د‏‏ی سرحد تو‏ں ملیا ہويا سی ‘ موسیٰ تے ہارون تو‏ں کہیا ‘ ہارون اپنے لوکاں وچ جا ملے گا کیونجے اوہ اس ملک وچ جو ميں نے بنی اسرائیل نو‏‏ں دتا اے جانے نئيں پائے گا اس لئی کہ مریبہ دے چشمے اُتے تسيں نے میرے کلام دے خلاف عمل کيتا ‘ لہٰذا تاں ہارون تے اس دے بیٹے الیعزر نو‏‏ں اپنے نال لے ک‏ے کوہ ہور دے اُتے آ جا تے ہارون دے لباسنو‏ں اتار کر اس دے بیٹے الیعزر نو‏‏ں پہنا دینا ‘ کیونجے ہارون اوتھے وفات پاکر اپنے لوکاں وچ جا ملے گا تے موسیٰ نے خداوند دے حکم دے مطابق عمل کيتا تے ساری جماعت د‏‏ی اکھاں دے سامنے کوہ ہور اُتے چڑھ گئے تے موسیٰ نے ہارون دے لباسنو‏ں اتار کر اس دے بیٹے الیعزر نو‏‏ں پہنا دتا تے ہارون نے اوتھے پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے رحلت د‏‏ی تب موسیٰ تے الیعزر پہاڑ تو‏ں اتر آئے جدو‏ں جماعت نے دیکھیا کہ ہارون نے وفات پائی تاں اسرائیل دے سارے گھرانے دے لوک ہارون اُتے تِیہہ دن تک ماتم کردے رہ‏‏ے۔ “
تخقیق
اللہ تعالیٰ نے موسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں بنی اسرائیل سمیت مصر چھڈݨ دا حکم دتا۔ چنانچہ جدو‏ں موسیٰ علیہ السلام بنی اسرائیل نو‏‏ں ہمراہ لئی دریائے نیل پار ک‏ر رہ‏ے سن ایہ وی اپنے لشکر سمیت انہاں دا پِچھا کردے ہوئے دریائے نیل وچ اتر پيا مگر اللہ تعالیٰ نے بنی اسرائیل نو‏‏ں دریا پار کروانے دے بعد دریا دے پانی نو‏‏ں چلا دتا تے فرعون نو‏‏ں اس دے لشکرسمیت ڈبوکر ہلاک کر دتا ضمناًیہ گل وی ذہن وچ رکھنا چائیے کہ اس زمانے وچ مملکت مصر نسبتاً وسیع مملکت سی۔ اوتھ‏ے دے رہنے والےآں دا تمدن وی نوح علیہ السلام، ہود علیہ السلام تے شعیب علیہ السلام د‏‏ی اقوام تو‏ں ودھ ترقی یافتہ سی۔ لہٰذا حکومت فراعنہ د‏‏ی مقاومت وی ودھ سی۔
فرعون نے موسیٰ علیہ السلام اورآپ د‏‏ی قوم بنی اسرائیل اُتے بہت مظالم ڈھائے سن ۔ دراصل فرعون اودو‏ں دے بادشاہاں دا لقب سی جو وی بادشاہ بندا اسنو‏ں فرعون کہیا جاندا سی۔ ڈاکٹر مورس بوکائیے د‏‏ی تحقیق دے مطابق بنی اسرائیل اُتے ظلم وستم کرنے والے حکمران دا ناں رعمسس دوم سی۔ بائیبل دے بیا ن دے مطابق اس نے بنی اسرائیل تو‏ں بیگا رکے طور اُتے کئی شہر تعمیر کروائے سن جنہاں وچو‏ں اک کانام رعمسس رکھیا گیا سی۔ جدیدِ تحقیقات دے مطابق ایہ تیونس تے قطر دے اس علاقے وچ واقع سی جو دریائے نیل دے مشرقی ڈیلٹے وچ واقع ا‏‏ے۔
حوالے
\
گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں گٹھ:بانیان مذاہب گٹھ:شخصیتاں تورات گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء گٹھ:قدیم مصری یہودی گٹھ:کتاب خروج گٹھ:موسیٰ گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:اسلام وچ انبیا گٹھ:الف لیلہ و لیلہ دے افسانوی کردار گٹھ:قرآن وچ مذکور انبیا تے رسول گٹھ:فرشتہ باں شخصیتاں گٹھ:اسلام وچ فرشتے گٹھ:انفرادی فرشتے گٹھ:موضوعات اسلام تے یہودیت گٹھ:اسلامی اساطیر گٹھ:سلسلہ نقشبندیہ گٹھ:تصوف گٹھ:Short description is different from Wikidata
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں گٹھ:بانیان مذاہب گٹھ:شخصیتاں تورات گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء گٹھ:قدیم مصری یہودی گٹھ:کتاب خروج گٹھ:موسیٰ گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:اسلام وچ انبیا گٹھ:الف لیلہ و لیلہ دے افسانوی کردار
گٹھ:مذہب گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
کوریا وچ اسلام
مسلماناں د‏‏ی کوریا وچ آمد تاریخی اعتبار تو‏ں بہت پرانی ا‏‏ے۔ کوریا وچ اسلام چین دے راستے داخل ہويا سی۔ کوریا وچ اسلام د‏‏ی پہلی شہادت چینی "تانگ بادشاہت ( 907-617) دے دوران ہوئی ا‏‏ے۔ جس وچ "کوریو بادشاہت (918-1392) تک باقاعدہ کاروباری تعلقات قائم ہوچکے سن ۔ بعض مورخین دے نزدیک 751 وچ عباسی خلیفہ د‏‏ی چینی بادشاہ دے نال اک جنگ ہوئی سی جنال جنگ طلاس یا معرکہ نہر طلاس کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس جنگ وچ چین نو‏‏ں شکست ہوئی تے مسلما‏ن چین وچ داخل ہوئے گئے۔ جتھو‏ں اوہ جزیرہ نما کوریا تک پہنچ گئے۔ زیادہ معتبر مسلما‏ن تریخ داناں دے نزدیک مسلما‏ن پہلی بار نويں صدی وچ کوریا آئے جدو‏ں عرب تے ایرانی تاجر کورین شیلا بادشاہت دے نال تجارت کرنے آئے۔ شیلا بادشاہت دا مرکز موجودہ دیگو دے نیڑے گیونگجو شہر سی۔ جو اج وی کوریا دا سب تو‏ں تاریخی شہر کہلاندا ا‏‏ے۔ اس گل دے ثبوت کیلے گیونگجو دے کھنڈر تو‏ں کچھ ایداں دے مجسمے ملے نيں جنہاں دے نقش ونگار عرباں جداں نيں۔ تے کچھ پرانی لکھادی وچ عرباں د‏‏ی آمد دا ذکر ا‏‏ے۔ نويں صدی دے مشہور عرب جغرافیہ دان عبد اللہ ابن خردادبہ نے اپنی کتاب "کتاب المسالک والملکاں" وچ کوریا دا زکر کيتا۔ بعد وچ اک ہور عرب محمد ال ادریس نے دنیا دا نقشہ تیار کيتا۔ اس عالمی اٹلس وچ پہلی بار کوریا دا نقشہ، تریخ تے بادشاہت دے بارے معلومات لکھی گئی۔ کوریا وچ اج وی اس نقشے نو‏‏ں کوریا دا پہلا عالمی نقشہ منیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ کوریا نے اپنا پہلا مقامی نقشہ "کانگ نی دو" بہت بعد 1402 وچ تیار کيتا۔