کلام_امامیہ
پنجويں صدی ہجری
اوہ بزرگ شیعہ علمی شخصیتاں وچو‏ں نيں تے علم کلام وچ بےمثل تے استاد مسلّم سن ۔ خواجہ نصیر الدین طوسی اپنے درس وچ انہاں دا تذکرہ "صلوات اللہ علیہ" کہہ کر، کردے سن تے حاضرین تو‏ں مخاطب ہوکر کہندے: "کیف لا یصلی علی المرتضی"، مرتضی اُتے درود کیونکر نہ بھیجیا جائے گا؟ تے علامہ حلی نے انہاں دی تالیفات دے بارے وچ کہیا اے: ترجمہ: "تے انہاں دی کتب تو‏ں امامیہ نے انہاں دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے ساڈے زمانے (سنہ 693ہجری قمری) تک، استفادہ کیتا اے "۔ اوہ کہندے نيں کہ "سید مرتضی امامیہ دا ستون تے استاد نيں۔ ابوالعلاء معری نے سید مرتضی تو‏ں ملاقات دی تے انہاں دے نال متعارف ہوئے تو کہیا: "جے تساں انہاں دے پاس آندے تو تمام انساناں نو‏‏ں اک فرد وچ تے پوری زمین نو‏‏ں اک گھر وچ تے پورے زمانے نو‏‏ں اک ساعت وچ ، پاندے"۔ سید مرتضی علم و دانش دے شیدائی سن تے دینی تعلیمات و معارف دی کی ترویج وچ انتھک کوششاں کيتیاں تے چونکہ اوہ صاحب ثروت وی سن اس راستے وچ مؤثر اقدامات بجا لانے وچ کامیاب ہوئے؛ تے جداں کہ منقول اے انھاں نے اپنے شاگرداں دے لئے وظیفہ مقرر کیتا سی ۔ شیخ طوسی اپنے شاگرداں نو‏‏ں 12 دینار ماہانہ بطور وظیفہ دیندے سن تے قاضی عبدالعزیز براج 8 دینار۔۔۔ سید مرتضی دے اساتذہ وچ اہ‏م ترین شیعہ علماء وچو‏ں شیخ مفید تے ابو عبداللہ مرزبانی شامل سن تے انھاں نے اپنی کتب ـ بالخصوص امالی ـ وچ انہاں دو بزرگاں دا بار بار تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔ انہاں دے مکتب وچ عظیم علمی شخصیتاں نے تربیت پائی جنہاں وچ شیخ طوسی (متوفی سنہ 460ہجری قمری)، سلار (متوفی سنہ 448 ہجری قمری)، قاضی عبدالعزیز بن براج (متوفی سنہ 481ہجری قمری) ابو یعلی محمد بن حسن بن حمزہ جعفری (متوفی سنہ 463ہجری قمری) تے علامہ کراجکی (متوفی سنہ 449 ہجری قمری) شامل نيں۔ علم الہدی نے مختلف دینی علوم وچ متعدد عمدہ کتب تالیف کيتیاں نيں جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین کلامی تالیفات کچھ مندرجہ ذیل نيں: 1۔ [[الشافی فی الامامہ۔ ایہ کتاب انھاں نے قاضی عبدالجبار معتزلی دی کتاب المغنی دے جواب وچ لکھی ا‏‏ے۔ 2۔ انقاذ البشرمن القضاء والقدر۔ ایہ کتاب سنہ 1935 عیسوی وچ نجف تو‏ں تے سنہ 1350 ہجری شمسی وچ تہران تو‏ں شائع ہوئی۔ 3۔ تنزیہ الانبیاء۔ اس کتاب وچ انبیاء تے ائمہ علیہم السلام دی عصمت اُتے اٹھائے جانے والے شبہات و اعتراضات دا جواب دتا گیا ا‏‏ے۔ 4۔ الذخیرۃ فی اصول الدین۔ انہاں دی دوسری مشہور کتب وچ غرر الفوائد ودرر القلائد المعروف بہ الامالی شامل ا‏‏ے۔ ایہ کتاب کلامی مسائل وچ شیعہ آراء اُتے مشتمل اے تے ادب و شعر و لغت دے مصادر و مآخذ وچ وی شمار ہُندی ا‏‏ے۔ انھاں نے فقہ تے اصول فقہ وچ متعدد کتب لکھی نيں جنہاں وچ الانتصارفیما انفردت بہ الامامیہ تے الذریعۃ فی اصول الفقہ مشہور ترین نيں۔ اہ‏م ترین کلامی موضوعات ـ جو سید مرتضی دی تالیفات دا موضوع بنے نيں ـ عصمت و امامت، قضاء و قدر تے حدوث عالم نيں تے ینيں تو‏ں اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ انہاں دے زمانے وچ ایہ موضوعات بحث انگیز سن ۔ اوہ عقلی تے نقلی علوم دے مختلف فنون وچ صاحب رائے تے استاد سن ۔ آیت اللہ سید حسن صدر نے ذیل دے القاب تو‏ں انہاں دا تذکرہ کیتا اے:  ترجمہ: اوہ بہت علّامہ، فقہ، کلام، حکمت (= فلسفہ) تے ریاضیات دی تمام قسماں وچ اپنے عصر وچ یگانہ تے اپنے دہر وچ منفرد نيں؛ انہاں تمام علوم و فنون وچ بہت زیادہ لکھتاں دے مصنف تے سب وچ صاحب فن نيں۔ انہاں دی کتاباں وچ التعجب، الاستبصار، النصوص، معدن الجواہر، کنز الفوائد، رسالۃ تفضیل امیرالمؤمنین (علیہ السلام) شامل نيں؛ تے ایہ سب علامہ مجلسی دی کتاب بحار الانوار دے مصادر و مآخذ نيں۔ انہاں دی مشہور ترین کتاب کنز الفوائد اے جو گہرے کلامی مباحث اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اوہ مختلف اسلامی علوم و فنون وچ علمی جامعیت دے لحاظ تو‏ں نادرہ روزگار سن ؛ کلام، فقہ، حدیث، اصول فقہ، تفسیر، دعا تے آداب و عبادات گرانقدر کتب دے مؤلف نيں تے انہاں دی ایہ کتاباں دینی علوم دا مرجع (= Reference) نيں۔ کلام وچ انہاں دی کلامی تالیفات وچ اک وڈی کتاب اے جس دا موضوع اصول دین اے جس وچ توحید دا حصہ تے عدل دا کچھ حصہ، زیور طبع تو‏ں آراستہ ہويا ا‏‏ے۔ انہاں دی اک کلامی کتاب دا نام علم کلام اُتے انہاں دا لکھیا ہويا دیباچہ اے جس اُتے انھاں نے خود شرح لکھی اے تے اس دا نام ریاضۃ العقول رکھیا ا‏‏ے۔ انہاں دی دوسری کلامی تالیفات وچ امامت دے موضوع اُتے تلخیص الشافی، تمہید الاصول، الغیبہ تے الاقتصاد فی الاعتقاد شامل نيں۔