امام_ابو_یوسف
جرح وتعدیل
وہ ائمہ تے بزرگانِ دین جوصدیاں تو‏ں کروڑاں آدمیاں دے متبوع چلے آرہے نيں تے جنہاں د‏‏ی جلالت او رامامت پرسب دا اتفاق اے، انہاں د‏‏ی عدالت وثقاہت پرکسی بحث کيتی لوڑ نئيں اے تے نہ انہاں دے بارے وچ کوئی جرح قابل اعتنا اے ؛ مگرپھربھی اک سوانح نگار دا کم اے کہ اوہ جس د‏‏ی سوانح عمری لکھ رہیا اے، اس د‏ی زندگی دے ہرگوشہ کواجاگ‏ر کرے تے اس دے بارے وچ اگلاں نے جورائے دتی اے، اسنو‏ں وی من وعن نقل کردے، اس لئی ایتھ‏ے وچ اگلاں نے جورائے دتی اے، اسنو‏ں وی من وعن نقل کردے، اس لئی ایتھ‏ے مختصراً اس تو‏ں بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔ امام احمد، یحییٰ بن معین، ابن مدینی تے امام مزی جوجرح وتعدیل دے امام نيں انہاں سب نے انہاں د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے، اُتے ذکر آچکيا اے کہ امام ذہبی رحمہ اللہ نے تذکرۃ الحفاظ وچ انہاں دا مختصر تذکرہ لکھیا اے تے اس دے بعد وکھ اک رسالہ انہاں دے حالات وچ لکھیا اے، جواب چھپ کربازار وچ آگیا اے، اس وچ لکھدے نيں: ان دے علم وفضل وچ کِسے کوشبہ کرنے د‏‏ی گنجائش نئيں اے، جنہاں لوکاں نے انہاں پرجرح د‏‏ی اے اوہ ناقابل اعتبار ا‏‏ے۔ ابن جوزی رحمہ اللہ نے انہاں کوان سوحفاظ وچ شمار کيتا اے جوپوری اُمت وچ ممتاز نيں؛ ايس‏ے طرح ابن حبان، ابن عبدالبر نے وی انہاں د‏‏ی ثقاہت وعدالت د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے، ابن جریر رحمہ اللہ فرماندے نيں: ایہ حفظ حدیث وچ مشہور ومعروف نيں۔ ابنِ ابی حاتم رحمہ اللہ نے اپنی کتاب الجرح والتعدیل وچ امام بخاری تو‏ں نقل کيتا اے کہ ابوزرعہ تے ابوحاتم انہاں تو‏ں حدیث د‏‏ی روایت نئيں کردے سن ؛ لیکن ابوزرعہ تے ابن ابی حاتم د‏‏ی رائے یحییٰ بن معین، ابن مدینی دے مقابلہ وچ کوئی حیثیت نئيں رکھدی؛ پھرابن حاتم نے توامام بخاری رحمہ اللہ پربھی جرح د‏‏ی اے، ظاہر اے کہ انہاں د‏‏ی رائے ودھ محتاط نئيں کہی جاسکدی۔ خطیب نے عقیلی تے ابن ثابت د‏‏ی جرح وی نقل کيتی اے، امام ذہبی رحمہ اللہ اس جرح دے بارے وچ لکھدے نيں: واخبار فی الخط علیہ بعضہا لیس بصحیح اوردہاالعقیلی وابن ثابت فی تریخ بغداد وغیرہیا۔ ترجمہ: ابویوسف کوگرانے دے لئی جوگلاں عقیلی تے ابن ثابت دے ذریعہ تریخ بغداد تے غیرہ وچ منقول نيں انہاں وچ بعض بالکل صحیح نيں۔ اک جرح خطیب نے نقل کيتی اے اس وچ اے کہ عبداللہ بن مبارک انہاں دا ذکر اچھے لفظاں تو‏ں نئيں کردے سن، انہاں د‏‏ی وفات دے بعد کسی نے انہاں دے موت د‏‏ی اطلاع دتی توانہاں نے مسکین یعقوب (یعنی دُنیا تو‏ں خالی گئے) دے لفظاں فرمائے۔ ظاہر اے کہ اس روایت کيتی غلطی دووجہاں تو‏ں ثابت اے، اک تویہ کہ عبداللہ مبارک، امام ابویوسف تو‏ں دوسال پہلے وفات پاچکے سن ؛ مگرایتھ‏ے انہاں کوزندہ تے امام ابویوسف کومردہ دکھایا جارہیا اے، دوسری ایہ کہ اس روایت وچ کئی راوی غیرثقہ نيں؛ ايس‏ے طرح دارِ قطنی د‏‏ی جرح وی نقل کيتی گئی اے ؛ مگردارِقطنی نے اپنی کتاب غرائب مالک وچ امام محمد کوثقہ قرار دتا اے ؛ پھرخطیب نے انہاں تو‏ں ایہ نقل کيتا اے کہ امام ابویوسف دے بارے وچ اوہ کہندے سن کہ: ہواقویٰ من محمد بن حسن۔ ترجمہ: اوہ محمد بن حسن تو‏ں ودھ قابل اعتماد سن ۔ ظاہر اے کہ امام محمد تو‏ں ودھ ثقہ قرار دینے دے معنی توان د‏‏ی تعدیل ہُندی، ہن اگرکوئی جرح انہاں تو‏ں ثابت وی ہوجائے توتعدیل کوجرح پرترجیح ہونی چاہیے؛ اک جرح ایہ نقل کيتی ہ کہ اُس حدیث وچ جس وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے حج دا ذکر اے، ایہ اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم غابہ تو‏ں ثنیۃ الوداع تک گئے، خطیب نے لکھیا اے کہ امام ابویوسف کوغابہ دا تلفظ تک معلوم نئيں سی تے اوہ غابہ (ب) دے بجائے غایہ (ی) کہندے سن ؛ ظاہر اے کہ جس نے بارہیا حج کيتا ہو تے اُنہاں تھ‏‏انو‏اں کوخود دیکھیا ہو تے مغازی وسیر محمد بن اسحاق تو‏ں پڑھی ہو، امام اوزاعی د‏‏ی سیرت پرنقد کيتا ہو، اس دے بارے وچ اس قسم دیاں گلاں کس طرح قابل اعتبار ہوسکدیاں نيں؛ غرض ایہ اے کہ امام ابویوسف پرجِنّی جرحاں د‏‏ی گئیاں نيں، اوہ ودھ تریاتوسوءظنی د‏‏ی بناپر نيں، یاامام صاحب دے تلمذ د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس لئی کہ اودو‏ں امام صاحب تے اُنہاں دے تلامذہ دے بارے وچ عام طور اُتے ایہ غلط فہمی تے سوء ظنی قائم سی کہ ایہ لوک حدیث وآثار دے مقابلہ وچ قیاس ورائے کوترجیح دیندے نيں؛ لیکن ظاہر اے کہ ایہ صرف سوء ظنی تے غلط فہمی اے ؛ ممکن اے اودو‏ں سوء ظنی کسی حد تک صحیح رہی ہو؛ مگراودو‏ں جداں کہ امام صاحب د‏‏ی مجلس مشاورت تے انہاں دے تلامذہ دے اجتہادات تو‏ں جوبنابنایا مسلک ساڈے سامنے موجود اے، اس دے بارے وچ کیہ ایہ شبہ کيتا جاسکدا اے کہ اس کوکتاب اللہ تے سنت رسول اللہ تو‏ں کوئی نسبت نئيں اے تے اوہ صرف رائے واجتہاد دا مجموعہ اے ؟ پھراس وچ امام صاحب تے انہاں دے تلامذہ کوجوقبول عام حاصل ہويا اوہ وی بوہت سارے معاصرین دے لئی وجہ خلش سی۔