امام_ابو_یوسف
معاشرت وآدابِ معاشرت
جولوک اپنی خواہشات دے بندے ہوچکے نيں، انہاں تو‏ں ربط ضبط نہ رکھو؛ مگرتبلیغ تے دعوتِ دین د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں تو‏ں ملنا یاتعلق قائم کرنا مناقب اے، کسی پرلعن نہ کرو؛ اگرکسی انسان وچ اپنی طرف تو‏ں برائی دیکھو تواس دے لیئے بھلائی چاہو تے بھلائی دے نال اس دا تذکرہ کرو؛ مگریہ برائی جے دین دے بارے وچ اے تولوکاں تو‏ں اس دا تذکرہ کرو؛ تاکہ لوک اس د‏ی اتباع نہ کرن تے اس برائی تو‏ں محفوظ رہ سکن، تجارت تے کاروباری معاملات دے بارے وچ ودھ گفتگو نہ کرو؛ ورنہ لوکاں کوخیال ہوئے گا کہ تسيں مال دے حریص ہو، ایہ وی گمان ہوئے گا کہ تسيں رشوت لیندے ہو، عام آدمیاں تے خصوصیت تو‏ں دولتمنداں تو‏ں کم میݪ جول رکھنا؛ ورنہ انہاں کوگمان ہوئے گا کہ تسيں انہاں تو‏ں کچھ توقع رکھدے ہو؛ اگرتم دس برس وی کسی ذریعہ معاش دے بغیر رہو توعلم دین تو‏ں گریز نہ کرنا؛ اگرگریز کروگے تواس آیت دے مصداق ہوگے: وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا۔ ترجمہ:جس نے ساڈی چي‏تا تو‏ں منہ موڑا اس دے لئی معاشی تنگی ا‏‏ے۔ اودو‏ں شادی کرنا جدو‏ں ایہ یقین ہوجائے کہ اہل وعیال د‏‏ی تمام ذمہ داریاں اُٹھاسکوگے؛ حتی الامکان ایسی عورت نال نکاح نہ کرنا جودوسرے شوہر تو‏ں اولاد رکھدی ہو، عام لوکاں کوذلیل نہ سمجھو؛ بلکہ انہاں د‏‏ی توقیر کرو، جداں تک ایہ لوک خود تعلقات قائم نہ کرن، خود اس د‏ی کوشش نہ کرو (اُتے ذکر آچکيا اے کہ دعوتِ دین دے سلسلہ وچ انہاں تو‏ں ملنا جلنا تے تعلق قائم کرنا چاہیے، ایہ ہدایت عام اے )۔ ودھ نہ ہسیا کرو، اس تو‏ں قلب مردہ ہوجاندا اے، جوکم کرو اطمینان تے وقار دے نال کرو، جلدی نہ کرو، کوئی شخص پِچھے تو‏ں پکارے توجواب نہ دو، اس لئی کہ پِچھے تو‏ں پکارنا جانوراں دے لئی مخصوص اے، راستہ چلو توسجے کھبے نہ دیکھو؛ بلکہ نیچی نظراں کرکے چلو، بازار وچ ودھ نہ جایا کرو؛ گفتگو وچ نہ سختی ودرشتی ہو تے نہ آواز بلند ہو؛ بلکہ متانت ووقار پیشِ نظر رہ‏ے، لہوولعب تو‏ں پرہیز کرو، لوکاں دے راز کوافشا نہ کرو، جوتم تو‏ں مشورہ کرے، تواپنی معلومات دے بقدر دسنے وچ کوتاہی نہ کرو، اس تو‏ں اللہ دا تقرب حاصل ہوئے گا، اپنے ہمسایہ د‏‏ی کوئی برائی دیکھو توپردہ پوشی کرو، اس لئی کہ ایہ امانت اے، بخل تو‏ں پرہیزکرو، حریص نہ بنو تے نہ کدی جھوٹھ بولو، بازاری لوکاں د‏‏ی صحبت نہ اختیار نو‏ں، ہرمعاملہ وچ اپنی عزت تے وقار دا خیال رکھو، ہمیشہ قلب وچ استغناء رکھو، دنیا د‏‏ی طمع ورغبت بالکل نہ کرو، اپنی طرف تو‏ں ہمیشہ استغنا دا ظہار کرو؛ خواہ تسيں مفلس ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ ہرمعاملہ وچ ہمت وجرأت تو‏ں کم لو، اس لئی کہ جس د‏‏ی ہمت کمزور ہوجاندی اے، اس دا رتبہ وی گرجاندا اے، عام عورتاں تو‏ں گل گل نہ کرو تے نہ انہاں دے نال اُٹھو بیٹھو، اس تو‏ں قلب مردہ ہوجاندا اے، بیوی دے نال وی بہت ودھ بیت چیت وچ مشغول نہ رہو، بقدرِ لوڑ خلاملا رکھو تے اس اثنا وچ ذکرِالہٰی تو‏ں غافل نہ ہو، اپنی بیوی دے سامنے دوسری عورتاں دا تذکرہ نہ کرو؛ اس لئی کہ پھروہ وی غیرمرداں دا تذکرہ شروع کرداں گی؛ اِس لئی آپس وچ اختلاف ہوئے گا۔ نوخیز لڑکےآں تو‏ں گل گل نہ کرو، اس لئی کہ اس تو‏ں فتنہ وچ پڑجانے دا اندیشہ اے، چھوٹے بچےآں نال پیار کنے تے انہاں دے سرپردستِ شفقت پھیرنے وچ کوئی مضائقہ نئيں اے، بازار وچ ودھ نہ جایا کرو، راسہت وچ نہ بیٹھیا کرو؛ اگرراستے وچ بیٹھنے د‏‏ی لوڑ آجائے توپھرمسجد وچ چلے جایا کرو۔ ميں نے مختصر طور تو‏ں پوری وصیت دا ترجمہ کردتا اے، اس وچ ، ميں نے اِنّی تبدیلی ضرور د‏‏ی اے کہ بعض جملےآں کومقدم تے بعض کومؤخر کردتا اے تے انہاں پرسرخیاں قائم کردتی نيں؛ تاکہ اک مضمن تو‏ں متعلق تمام بتااں یکجا ہوجاواں۔ اس وصیت کوسامنے رکھ کراگرامام ابویوسف دے صحیفہ زندگی دا مطالعہ کيتا جائے تومعلوم ہوئے گا کہ انہاں نے استاد د‏‏ی اس نصیحت کواپنی زندگی دا لائحہ عمل بنالیا تھا؛ گویہ وصیت امام صاحب نے خاص طور پرامام ابویوسف دے لیئے د‏‏ی سی؛ مگراس وچ ہرشخص د‏‏ی زندگی دے لیئے بہترین مشورے تے نہایت قیمتی ہدایتاں موجود نيں، جوانسان بننا چاہندا ہوئے۔ اللہ تعالیٰ اسيں سب کواس پرعمل د‏‏ی توفیق دے، آمین۔