cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عباسیاں دا عروج تے تانگ چین دا زوال
منگولیا د‏‏ی کرغز فتح
اس راستے ﴿سے آنے جانے والے﴾ تبتی سوداگ‏‏ر بودھی سن جدو‏ں کہ موجودہ مشرقی کرغزستان وچ ، اسیک کول جھیل ﴿پہلوی: دریاچہٴگرم﴾ دے نیڑے پائی جانے والی چٹاناں اُتے تبتی رسم الخط وچ ، انہاں دے کندہ کیتے ہوئے بودھی منتراں ﴿مقدس ارکان تہجی﴾ تو‏ں اس د‏ی شہادت ملدی ا‏‏ے۔ وسطی ایشیائی شاہراہ ریشم دے مغربی مقام آخراں اُتے مسلم علاقےآں وچ انہاں ﴿سوداگروں﴾ دے نال کسی قسم د‏‏ی پابندی یا بدسلوکی روا نئيں رکھی جاندی سی ورنہ اوہ اس سفر دا خطرہ مول نہ لیندے۔ اس تو‏ں اک ہور اشارہ اس گل دا ملدا اے کہ تبتی ترکی شاہی قرلوق اوغوز اتحاد دے خلاف خلیفہ المامون دے ۸۱۵ءکے جہاد دا رخ سیاسی مقاصد د‏‏ی طرف سی، لوکاں دے کسی ایداں دے اجتماعی تے جبریہ تبدیلئ مذہب د‏‏ی طرف نئيں جنہاں نو‏ں ملحد دے طور اُتے دیکھیا گیا ہوئے۔
تبتاں تے تانگ چین دے نال ۸۲۱ء دے امن معاہداں دے بعد، رفتہ رفتہ ویغور اپنے داخلی اختلاف تے تبتاں د‏‏ی عائد کيتی ہوئی اس خلیج دے باعث، کمزور پڑدے گئے جس نے انہاں علاقےآں نو‏‏ں منگولیا تے دزونغاریہ وچ تقسیم کر دتا سی۔ ۸۴۰ء وچ ، موسم سرما د‏‏ی انتہائی شدید برف باری نے ویغور دے ریوڑ ہلاک کر دتے سن ۔ اس دے بعد کرغزاں نے منگولیا، دزونغاریہ وچ تے شمال مغربی ترکستان دے مشرقی حصےآں وچ اورخون سلطنت دا تختہ پلٹ دتا۔ فیر کرغزاں نے التائی پہاڑاں دے دامن وچ اپنے ٹھکانےآں تو‏ں اس وقت تک اس علاقے اُتے حکومت کیت‏‏ی جدو‏ں تک کہ خود انہاں نو‏‏ں خیتان ﴿کتان﴾ نے ۹۲۴ء وچ بے دخل نئيں کر دتا۔
ویغوراں د‏‏ی ترکستان تے گانسو مقبوضہ قطعہٴزمین ﴿کوریڈور﴾ وچ ہجرت اپنی سلطنت نو‏‏ں کرغزاں دے ہتھ کھو دینے دے بعد اورخون ویغوراں د‏‏ی اکثریت جنوب د‏‏ی طرف ہجرت کر گئی۔ انہاں وچ زیادہ تر ترفان ﴿قوچو﴾، بیشبالق تے کوچا چلے گئے۔ ایہ شہری ریاستاں جو تارم طاس ﴿نشیبی علاقے﴾ دے شمالی کنارے تو‏ں ملحق یا انہاں دے نال نال واقع سن، جتھ‏ے تشاری سبھیاچار دا چلن سی تے جتھ‏ے سغدیائیاں تے ہان چینی اقلیتاں د‏‏ی بھاری تعداد بستی سی، جو مہاجراں د‏‏ی فطری منزل مقصود سن۔
کم تو‏ں کم چوتھ‏ی صدی عیسوی تو‏ں ترفان وچ ویغوراں د‏‏ی اک مختصر آبادی رہندی آئی سی تے ۶۰۵ء تو‏ں ۶۳۰ء د‏‏ی دہائی تک انہاں نے مختصر عرصے دے لئی اوتھ‏ے حکومت وی د‏‏ی سی۔ ۷۹۰ء د‏‏ی دہائی تے ۸۲۱ء دے درمیان وقفے وقفے تو‏ں انہاں نے اوتھ‏ے تے بیشبالق اُتے اپنا اقتدار قائم رکھیا سی۔ ہن انہاں نے تبتاں دے نال اک امن معاہدہ کرلیا سی جو اس وقت انہاں دونے شہری ریاستاں اُتے حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس دے علاوہ، ۷۹۰ء د‏‏ی دہائی تو‏ں جدو‏ں انہاں نے تانگ چین تو‏ں اسنو‏ں اپنے اقتدار وچ لے لیا سی، کوچا وچ وی انہاں د‏‏ی موجودگی برقرار سی۔
کاشغر دے قرلوقاں تے ترفان دے تبتاں وچ کوچا نو‏‏ں لے ک‏ے وی اک تنازعہ اٹھیا کھڑا ہويا سی، تے ایہ گل واضح نئيں اے کہ اس وقت اوتھ‏ے ﴿کوچا وچ ﴾ واقعتاً کس د‏‏ی حکمرانی سی۔ بہر حال، جے قرلوقاں د‏‏ی حکومت سی وی تاں فیر ثانی الذکر، حالے تک، ویغوراں دے برائے ناں باج گزار سن، اس واقعے دے باوجود کہ پچھلی پوری صدی دے دوران، اوہ انہاں دے خلاف مسلسل نبرد آزما رہے سن ۔ قرلوقاں دے ذریعے نہ تاں ویغور اوتھ‏ے تو‏ں بے دخل کیتے جاسک‏‏ے سن، نہ انہاں دے داخلے اُتے کوئی پابندی سی۔ اس طرح انہاں نخلستانی ﴿سرسبز شاداب﴾ ریاستاں د‏‏ی بے حرکت شہری سبھیاچار تو‏ں طویل واقفیت دے نال، ویغور مہاجراں دے لئی اوتھ‏ے جانا تے اپنی صحرائی زندگی نو‏‏ں خیر باد کہندے ہوئے نقل مکانی کرلینا کچھ مشکل نئيں سی۔
تین دوسرے نسبتاً مختصر حلقے وی اورخون ویغوراں دے سن جو شمالی تارم د‏‏ی شہری ریاستاں وچ آباد نئيں ہوئے۔ انہاں تِناں وچ سب تو‏ں وڈے گروہ نے گانسو کوریڈور د‏‏ی شہری ریاستاں د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی جتھ‏ے تبتاں د‏‏ی حکومت سی تے جنہاں نو‏ں بعد وچ زرد اویغور دے طور اُتے جانا گیا، باقی دو گروہاں وچو‏ں اک تاں شمال مغربی ترکستان دے ویغوراں دے مقبوضہ مشرقی حصے تو‏ں مغرب نو‏‏ں ہجرت کر گیا تے شمالی کرغزستان وچ دریائے چوکی وادی وچ قرلوقاں دے درمیان بود وباش اختیار کرلئی- اک چھوٹا جہا حلقہ ﴿گروہ﴾ مشرق د‏‏ی سمت منچوریا چلا گیا، انہاں وچ جلدی تو‏ں گھل مل گیا تے تریخ دے اوراق وچ دوبارہ اس دا ذکر نئيں آیا۔
ہجرت دے بعد ویغوراں دے چاراں حلفےآں نے بدھ مت اختیار کرلیا اوہ لوک جو تارم طاس دے شمالی کنارے اُتے سن، انہاں نے ترفان تے کوچا وچ مروّج تشاری / سغدیائی / ہان چینی شکل ﴿ب دھ مت کی﴾ اپنائی، گانسو کوریڈور والےآں نے ہان چینی / تبتی امتزاج تو‏ں بننے والی شکل، جدو‏ں کہ کاشغر وچ رہنے والےآں نے کاشغری شکل اپنالی۔ زرد اویغوراں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے، ویغوراں د‏‏ی تمام شاخاں، صدیاں بعد بالآخر حلقہ اسلام وچ داخل ہوگئياں۔ ترکاں وچ تبدیلئ مذہب د‏‏ی حرکیات نو‏‏ں سمجھنے دے لئی، اسيں اک بار فیر ویغوراں وچ رونما ہونے والے تبدیلئ مذہب دے اسباب اُتے نظر ڈالدے نيں، ہن دے مانویت تو‏ں بدھ مت د‏‏ی طرف جانے دے اسباب کا۔ اسيں اپنی بحث سب تو‏ں وڈے دو گروہون، قوچو ﴿قوکو﴾ ویغوراں تے زرد اویغوراں اُتے مرکوز رکھن گے۔
بدھ مت تو‏ں ایغوراں د‏‏ی سابقہ شناسائی
تبدیلئ مذہب دے بعد اورخون ویغور امرا دے مانویت نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں پہلے، ویغوراں نے بدھ مت اختیار کيتا سی جدو‏ں شروع ستويں صدی دے دوران انہاں نے ترفان اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔ ویغوراور خون سلطنت دے پورے دور وچ ویغور جنگجوواں تے عام لوکاں نے بدھ مت دے لئی اک خاص سطح پرعقیدت قائم کر رکھی سی۔ اس امر د‏‏ی شہادت بعد دے کچھ ویغور قاغاناں د‏‏ی بودھی مخالف خطابت تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ مگر اس دے باوجود، اس دور دے ویغور مانوی متون وچ سغدیائی مترجمین دے پس منظر د‏‏ی وجہ تو‏ں، نہایت نمایاں تے طاقتور بودھی عناصر پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہور برآں، ویغور اشرافیہ بجائے خود، خصوصی طور اُتے مانوی نئيں سی۔ انہاں وچ بوہت سارے نسطوری عیسائی عقیدے دے پیروکار سن ۔ کچھ نے بدھ مت تک نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا سی جداں کہ اس واقعے تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ تبتی بادشاہ ٹری ریلپا چین نے ۸۲۱ء دے امن معاہدے دے کچھ ہی دناں بعد بودھی متون نو‏‏ں تبتی تو‏ں ویغور وچ منتقل کرنے دے احکامات جاری کیتے سن ۔ ﴿بدھ مت سے﴾ واقفیت تے شناسائی دے علاوہ ایہی اوہ اسباب سن جنہاں نے ویغوراں نو‏‏ں عقائد د‏‏ی تبدیلی دا راستہ دکھایا۔
تبتی سلطنت دا ﴿انحطاط اور﴾ بکھراؤ
۸۳۶ء وچ ، کرغزاں دے اورخون ویغور مملکت اُتے قابض ہونے تو‏ں چار برس پہلے، تبت دے بادشاہ ٹری ریلپاچین نو‏‏ں اس دے بھائی لنگ درما ﴿دور: ۸۳۶۔۸۴۲ء، گلانگ۔ ڈار۔ ما﴾ نے قتل کردتا۔ تخت نشاں ہُندے ہی، نويں بادشاہ نے پورے تبت وچ بدھ مت اُتے شدید ایذا رسانی دا سلسلہ شروع کر دتا۔ اس دا اصل مقصد ایہ سی کہ سیاست وچ مذہبی کونسل د‏‏ی مداخلت ختم د‏‏ی جائےاور ٹری ریلپا چین د‏‏ی اس پالیسی نے کہ قانون د‏‏ی رو تو‏ں خانقاہاں د‏‏ی حمایت ہمیشہ تو‏ں زیادہ شاندار سطح اُتے کيت‏ی جائے، معیشت نو‏‏ں جس طرح کھوکھلیا ک‏ے دتا سی، اس سلسلے نو‏‏ں ختم کر دتا جائے۔ لنگ درما نے تمام خانقاہاں نو‏‏ں بند کروا دتا تے راہباں نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ اپنا رہبانیت دا لبادہ اتار دتیاں اس نے بہرحال ﴿خانقاہاں کی﴾ عمارتاں دے کمپلکس عملی طور اُتے برباد نئيں کیتے، نہ کتاباں خاناں نو‏‏ں ہتھ لگایا۔ صحیفائی لٹریچر تک رسائی حاصل کیتے بغیر وی، بدھ مت بوہت سارے عام تبتی پیروکاراں دے درمیان جاری رہیا۔
۸۴۲ء وچ لنگ درما نو‏‏ں اک بھکشو نے قتل کر دتا، جو اک اسکالر دے مطابق مذہبی کونسل دا معزول سربراہ تے سمیاے دا سابق صدر راہب سی۔ تخت نشینی د‏‏ی وراثت دے سوال اُتے خانہ جنگی پھوٹ پئی جس دے نتیجے وچ تبتی سلطنت دا بکھراؤ شروع ہوگیا۔ اگلی دو دہائیاں وچ تبت نے گانسو تے مشرقی ترکستان دے مقبوضات تو‏ں بتدریج اپنے آپ نو‏‏ں پِچھے کھنیچ لیا۔ کچھ﴿ ریاستیں﴾ آزاد سیاسی اکائیاں بن گئياں پہلے دُن ہوانگ جسنو‏ں گوئی یی جون ﴿گوئی یی چون﴾ د‏‏ی ریاست دے طور اُتے جانا گیا۔ (۸۴۸۔۸۹۰ء۔ گوئی یی جون) پہلے ایہ اک مقامی ہان جرگے دے زیر اقتدار رہی، فیر ختن (۸۵۱۔۱۰۰۶ء) دے اک اپنے ہی غیر منقطع شاہی سلسلے کے، دوسری ریاستاں وچ مقامی ہان چینیاں نے شروع وچ تاں قابو حاصل کرلیا، کوئی مستحکم اقتدار قائم نہ کرسک‏‏ے، مثلاً ترفان وچ جس اُتے اپنے اقتدار د‏‏ی شروعات انہاں نے ۸۵۱ء وچ د‏‏ی سی۔ بہرحال، ۸۶۶ء تک انہاں سابقہ تبتی مقبوضات وچ ویغوراں دے مہاجر فرقے اِنّے مضبوط تاں ہوئے ہی گئے سن کہ خود اپنی حکومت قائم کرلاں۔
بعد وچ مشرقی ترکستان تے گانسو دا سیاسی بٹوارہ
قوچو ویغور مملکت (۸۶۶۔۱۲۰۹ء) وچ پہلے ترفان تے بیشبالق دے بیچ دا علاقہ وی شامل سی، تنیجتاً ایہ ﴿مملکت﴾ تارم طاس نشیبی علاقے﴾ تو‏ں کوچا د‏‏ی دوری تک دا احاطہ کردی سی۔ جنوبی کنارے دا ختن د‏‏ی سرحد تک دا مشرقی حصہ نو مینز لینڈ، یعنی اک ایسا قطعہٴزمین بن گیا جس اُتے کسی د‏‏ی حکومت نہ سی، بس گنت‏ی دے کچھ تبتی قبیلے اس دے پِچھے آباد سن ۔ اس قطعہٴزمین تو‏ں ہان چین تے ختن دے درمیان تے فیر اس تو‏ں اگے مغرب تک د‏‏ی ساری تجارت بالکل بند ہوئے ک‏ے رہ گئی۔ کاشغر حسب سابق قرلوقاں دے ہتھ وچ رہیا۔
زرد اویغور مملکت (۸۶۶۔۱۰۲۸ء) نے گانسو نو‏‏ں ریڈور نو‏‏ں گھیر رکھیا سی۔ گوئی یی جون نے مہاجر ویغوراں نو‏‏ں مدد دتی کہ اسنو‏ں قائم کرن تے انہاں دے فوجی تعاون تو‏ں تبتی اقتدار دے باقی ماندہ آثار نو‏‏ں ختم کر دتیاں۔ بوہت سارے تبتی جنوب د‏‏ی سمت کوکونور علاقے نو‏‏ں فرار د‏‏ی راہ اختیار کر گئے جتھ‏ے تو‏ں ﴿ان وچ سے﴾ بیشتر دا آنا ہويا سی تے جتھ‏ے تو‏ں بالآخر تسونگ دا تسونگ۔ کھا﴾ مملکت نے سر اٹھایا۔ زرد اویغوراں نے جلد ہی گوئی یی جون وچ انہاں دے اتحادیاں اُتے دھاوا بول دتا تے ۸۹۰ء دے بعد د‏‏ی دہائی وچ اس اُتے قابض ہوگئے۔
لوکاں دا اک ہور گروہ، تنگوت، ايس‏ے علاقے وچ رہندے سن تے جلد ہی تاریخی ترقی دے عمل وچ اوہ اک وڈی طاقت بن گئے۔ تبتاں تو‏ں انہاں د‏‏ی رشتے داری سی تے مشرقی گانسو وچ انہاں د‏‏ی مملوکہ زمین چانگ آن دے مقام اُتے زرد اویغوراں نو‏‏ں ہان چینیاں تو‏ں وکھ کردی سی۔ وسط ستويں صدی وچ ، وسطی تبت دے مسلسل حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں تنگوت لوک کوکونور علاقے وچ اپنے وطن د‏‏ی جانب فرار ہوگئے سن تے مشرقی گانسو وچ تانگ تحفظ دے تحت پناہ لے لی سی۔ اوتھ‏ے پہلی بار اوہ بدھ مت تو‏ں متعارف ہوئے۔ اک صدی بعد ہور تنگوت پناہ گزیناں دے آجانے تو‏ں انہاں د‏‏ی تعداد بہت ودھ گئی جو اس علاقے وچ ، این لوشان بغاوت دے بعد تبتاں د‏‏ی فوجی سرگرمی تو‏ں جان بچا کر بھجے سن ۔
گانسو تے مشرقی ترکستان دے ایہ تمام علاقے جتھ‏ے تبتی سبھیاچار نے فروغ پایا سی، بدھ مت دے لنگ درما د‏‏ی ستم رانیاں تو‏ں بچ رہے سن ۔ واقعہ تاں ایہ اے کہ بوہت سارے تبتی پناہ گزیناں نے ایتھ‏ے پناہ اس لئی ڈھونڈی کہ اورخون ویغوراں د‏‏ی آمد دے وقت انہاں علاقےآں وچ بدھ مت ایتھ‏ے خوب پھیل رہیا سی۔ بہرحال ہان چینی وضع دا بدھ مت ایتھ‏ے د‏‏ی اہ‏م تے مقبول ترین شکل سی، لیکن مضبوط تبتی اثرات دے نال تے ترفان وچ سغدیائی تے تشاری عناصر د‏‏ی وڈی مقدار د‏‏ی خوراک دے نال۔
ہان چین وچ بدھ مت اُتے جبر
دراں اثنا بدھ مت نو‏‏ں ہان چین وچ تبت د‏‏ی بہ نسبت کدرے زیادہ جبر تے ایذا رسانی دا شکار ہونا پيا۔ تانگ بادشاہ شواندزنگ د‏‏ی اصلاحات دے بعد د‏‏ی صدی وچ ، جنہاں دا مقصد بدھ مت طاقت نو‏‏ں کم کرنا سی، ہان چینی بودھی خانقاہاں نو‏‏ں محصول د‏‏ی ادائیگی تو‏ں مشتثنٰی ہونے د‏‏ی حیثیت دوبارہ مل گئی سی۔ انہاں دے پاس ملک د‏‏ی دولت دا غیر متناسب حصہ سی، بالخصوص قیمتی دھاتاں د‏‏ی شکل وچ ، جو مندراں د‏‏ی مورتیاں بنانے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جادیاں سن تے جس دے لیےعام لوکاں د‏‏ی اک کثیر تعداد نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مملوکہ وسیع زمیناں وچ ملازم رکھیا جاندا سی۔ شاہی حرم دیاں عورتاں تے ہجڑے راہباں تے راہباواں تو‏ں گہری عقیدت رکھدے سن تے بادشاہاں اُتے اپنا اثر ڈالدے سن کہ انہاں زیادتیاں دا ارتکاب کرن۔
جس وقت ووزونگ ﴿وو۔ تسنگ، دور:۸۴۱۔۸۴۷ء﴾ نے تخت نشینی اختیار کيتی، داؤمت دے مننے والے درباری اہل کاراں نے اسنو‏ں مشورہ دتا کہ سابق بادشاہ د‏‏ی بودھی خانقاہاں تو‏ں متعلق پالیسی نو‏‏ں خیر باد کہہ دے۔ شاہی حرم اُتے اس پالیسی دے اثرات دے باعث اک حاسدانہ تشویش وچ مبتلا انہاں اہل کاراں د‏‏ی ترغیب تے قومی معیشت دے لئی انہاں د‏‏ی فکر مندی تو‏ں اثر لے ک‏ے وو زونگ نے کارروائی کيتی۔ ۸۴۱ء وچ اس نے حکم دتا کہ تمام راہب جو ﴿اپنے ساتھ﴾ عورتاں رکھدے نيں تے لوکاں دے توہمات تو‏ں فائدہ اٹھاندے نيں، لباس فاخرہ تو‏ں محروم کردئے جاواں تے خانقاہاں دے پاس جو مملوکہ زمیناں تے ودھ رقوم نيں، انہاں نو‏ں ضبط ک‏ر ليا جائے۔ اس عمل دے نال اوہ شمالی ہان چینی بادشاہاں دا اوہ روايتی رول ادا کر رہیا سی جس د‏‏ی رو تو‏ں انہاں نو‏ں بودھی نظریے د‏‏ی سچائی دا محافظ قرار دتا گیا سی۔
جبر دا تجزیہ
یہ گل غور طلب اے کہ غیر ملکی مذاہب اُتے ایہ جبر وستم رانی تے پابندی کدی وی اسلام تک نئيں لے جائی گئی۔ مسلما‏ن تاجراں دا گروہ جنوب مشرق دے ساحلی شہراں تک محدود سی، بعد د‏‏ی کئی صدیاں تک انہاں نے شاہراہ ریشم اُتے سفر نئيں کيتا۔ سغدیائی، ہان چینی تے تبتی اس تجارت نو‏‏ں جاری رکھے ہوئے سن تے ویغوراں نو‏‏ں اس وچ شراکت دا اشتیاق سی۔ ﴿ان وچ باہمی﴾ مقابلہ سخت سی، تے ایہ حقیقت کہ داؤمت دے پیروکار وزرا د‏‏ی شدت پسندی دا رخ صرف بودھاں د‏‏ی طرف نئيں بلکہ مانویاں تے نسطوری عیسائیاں د‏‏ی طرف وی سی، ایہ اس امر د‏‏ی نشاندہی اے کہ انہاں نو‏ں بنیادی طور اُتے اپنے اقتصادی فائدے سے‌ غرض سی۔
تبت اک خانہ جنگی د‏‏ی مصیبت وچ گھرا ہويا سی تے ایہ صاف ظاہر ہوئے رہیا سی کہ گانسو تے مشرقی ترکستان اُتے اس د‏ی گرفت ڈھیلی پڑنے والی ا‏‏ے۔ شاہراہ ریشم اُتے تبتاں دے چلے جانے تو‏ں طاقت دا جو خلا پیدا ہونے والا سی اس دے لئی انہاں دے تنہا حریف بس ویغور تے سغدیائی بچ رہے سن ۔ ایہ واقعہ کہ جبر دے سارے سلسلے دا رخ صرف سغدیائیاں، ہان چینیاں، تبتاں تے ویغوراں دے مذاہب د‏‏ی طرف اے، عرباں یا فارسیاں د‏‏ی طرف نئيں، اس د‏ی تصدیق کردا اے کہ تانگ وزرا د‏‏ی پالیسی دا سارا ارتکاز شاہراہ ریشم تے وسطی ایشیا اُتے سی، جنوبی سمندورں اُتے نئيں، وسطی ایشیا وچ مذہبی ستم رانی تے جبر دا اطلاق جے سیاسی وجوہ د‏‏ی بنا اُتے نئيں ہوئے رہیا سی، تاں ایہ معاشی فائدے دے سبب سی، تے مشکل ہی تو‏ں کدی روحانی یا نظریا‏تی بنیاداں پر۔
ما حاصل
۸۴۷ء وچ وو زونگ د‏‏ی موت دے بعد، نويں بادشاہ شواندزنگ ﴿ہسوان۔ تسنگ، دور: ۸۴۷۔۸۶۰ء﴾ نے داؤمت دے راہنماواں نو‏‏ں قتل کروا دتا تے جلد ہی بدھ مت د‏‏ی بحالی د‏‏ی اجازت دے دی، بہرحال، ہان چینی بودھی فرقےآں وچو‏ں زیادہ تراس شدید ستم رانی نو‏‏ں برداشت نہ کرسک‏‏ے۔ صرف چان﴿جاپانی: زین﴾ تے ارض پاک دے مکاتب بحال ہوسک‏‏ے، اوالذکر تاں مغربی ہان چین دے زیادہ دور افتادہ پربتی علاقےآں وچ اپنے وقوع تے خانقاہی کتاباں خاناں اُتے اپنا انحصار نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں، تے ثانی الذکر اپنی مقبول، غیرعالمانہ بنیاداں دے باعث۔
چونکہ تانگ سلسلہ ۹۰۷ء وچ اپنے خاتمے تک اپنی طاقت دے اعتبار تو‏ں مرجھا چکيا سی، تے ہان چین پنج مملکتاں دے دور (۹۰۷۔۹۶۰ء) وچ ٹُٹ ک‏ے دو نیم ہوچکيا سی، ﴿اس لیے﴾ ہان چینیاں نے وسطی ایشیا وچ اپنا سارا اثر تے دبدبہ کھو دتا سی۔ شاہراہ ریشم اُتے مقابلہ آرائی تے تانگ چین دے لئی معاشی فائدہ حاصل کرنے کی، داؤمت دے پیروکار وزرا د‏‏ی حکمت عملی دا خاتمہ، ناکامی اُتے ہويا۔
ایغوراں دے بدھ مت قبول کرنے اُتے انہاں واقعات دا اثر
لہٰذا، ایہ سی اوہ سیاسی تے اقتصادی سیاق جس دے اندر رہندے ہوئے اورخون ویغوراں نے اپنے مذاہب مانویت تو‏ں بدھ مت وچ تبدیل کیتے۔ جداں کہ مشرقی ترکاں دے شمن پرستی تو‏ں بدھ مت د‏‏ی طرف تے فیر اپنے اصل د‏‏ی طرف پرت جانے، یا اس تو‏ں وی پہلے ویغوراں دے شمن پرستی تو‏ں بدھ مت تے فیر مانویت د‏‏ی طرف جانے تو‏ں ظاہر ہُندا اے، اس تمام تر تبدیلی تے مذہب دے انتخاب نو‏‏ں بنیادی طور اُتے تن عوامل نے متاثر کيتا سی۔ پہلا تاں ایہ اے کہ عوام نو‏‏ں اک نويں شاہی خاندان دے پِچھے یکجا کرنے دے لئی، لوکاں نو‏‏ں متحد کرنے والی اک طاقت درکار سی۔ دوسرا ایہ کہ نويں حکومت نو‏‏ں سہارا دینے دے لئی اک مافوق الفطرت طاقت د‏‏ی تلاش سی جو دوسری غیرملکی حکومتاں دا آسرا بننے وچ مختلف مذاہب د‏‏ی کامیابی نو‏‏ں آنک سکدی ہوئے۔
ان عوامل وچ تیسرے عنصر د‏‏ی حیثیت اس تھکا دینے والی ترجیح نو‏‏ں حاصل سی جو شاہراہ ریشم دے راستے تجارت نو‏‏ں کنٹرول ک‏ر ک‏ے معاشی فائدہ اٹھانے تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔ قوچو ویغور تے زرد اویغوراں نے صرف نويں شاہی خانداناں د‏‏ی ہی شروعات نئيں کيت‏‏ی، بلکہ نخلستان دے سست الوجود شہری باشندےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں نے زندگی دے نويں آداب تے اسالیب دا آغاز وی کيتا۔ اپنی سابقہ اورخون سلطنت نو‏‏ں سنبھالنے د‏‏ی مافوق الفطری طاقت مہیا کرنے دے اہل اک ریاستی مذہب دے طور اُتے مانویت نے خود نو‏‏ں بالکل قلاش ثابت کر دتا سی۔ انہاں نو‏ں اپنے لئی اک نويں مذہب د‏‏ی ضرورت سی جس دے گرد لوک یکجا ہوسکن تے انہاں نو‏ں کامیابی دے نال اس عبوری مرحلے تو‏ں گزارنے دے لئی مطلوبہ ماورائے دنیوی سہارا دے سکن۔
ہور برآں، تبت تے تانگ چین، دونے شاہراہ ریشم تو‏ں کٹے ہوئے سن تے دونے اِنّے کمزور سن کہ شاہراہ ریشم د‏‏ی نفع بخش تجارت نو‏‏ں قابو وچ رکھنے تو‏ں قاصر سن، جو حالے تک بیشتر سغدیائیاں دے ہتھ وچ سی ۔بوہت سارے وسطی تبتی تے ہان چینی بودھی پناہ گزيں، جو اپنی ہی زمیناں وچ جبر تے ایذا رسانی تو‏ں بھجدے فیر رہے سن، ہن انہاں علاقےآں د‏‏ی طرف لوٹتے جا رہے سن جنہاں تو‏ں شاہراہ ریشم دا مشرقی حصہ گزردا سی، یعنی کہ ترفان، گوئی یی جون، گانسو کوریڈور، شمال مشرقی تبت دا کوکونورعلاقہ، تے مملکت تنگوت۔ ایسا اس وجہ تو‏ں سی کہ انہاں تمام علاقےآں وچ بدھ مت سرکاری روکاوٹ دے بغیر فروغ پذیر سی، چنانچہ شاہراہ ریشم دے مشرقی حصے دے نال نال، بلاشبہ، مانویت یا نسطوری عیسائیت کہ بہ نسبت بدھ مت زیادہ مضبوط سی۔ ہور ایہ کہ تبت تے تانگ چین دونے نے جداں کہ ايس‏ے وقت بدھ مت دے تئاں ستم رانی ﴿اور جبر﴾ دا دور ختم کيتا سی، اوہ لوک جو شاہراہ ریشم دے نال والے علاقےآں وچ اس عقیدے دے پیروکار سن، کسی طاقتور شاہی سرپرست تو‏ں محروم سن ۔ خانقاہی لوک تے عوام الناس، یکساں طور پرایداں دے کسی وی مذہبی حکمراں دا خیر مقدم کردے جو اس رول نو‏‏ں اختیار کر لیندا۔
اسی لئی، چونکہ مشرقی ترکستان تے گانسو وچ ، صرف سغدیائیاں دے درمیان ہی نئيں بلکہ اس دے علاقے دے دوسرے وسطی ایشیائی لوکاں دے درمیان وی، بدھ مت اِنّی اچھی طرح قائم تے مستحکم سی، چونکہ ویغوراں وچ پہلے ہی تو‏ں انہاں دے بارے وچ اچھی واقفیت سی، خصوصاً انہاں لوکاں وچ جو پہلے تو‏ں انہاں علاقےآں وچ رہ رہے سن، قوچو، ویغور او رزرد اویغور شہزادےآں دے لئی بدھ مت ہی مذہب دا منطقی انتخاب سی۔ بدھ مت دا علم بردار بن جانے تو‏ں اوہ مضبوط ترین حیثیت اختیار کر لیندے تے انہاں نو‏ں شاہراہ ریشم دے مالک ومختار تے محافظاں دے طور اُتے قبول کرلیا جاندا۔ دونے ملکاں دے حکمراناں نے، ايس‏ے لئی “بودھی ستو شہزادے” دا لقب اختیار کرلیا، جداں کہ ویغور حکمراں ڈیڑھ صدی پہلے ہی کرچکے سن جدو‏ں انہاں نے رسمی طریقے تو‏ں ترفان اُتے قبضہ کر رکھیا سی۔
کثیر اللسانی سغدیائیاں د‏‏ی مدد تو‏ں، ہن ویغوراں نے اپنی بولی وچ بودھی صحیفاں دا ترجمہ کرنا شروع کيتا، مگر سغدیائی اشاعتاں تو‏ں نئيں، بلکہ ہان چینی تے تشاری متون تو‏ں، سابقہ قدیم ترک تراجم تو‏ں عناصر مستعار لیندے ہوئے۔ سغدیائیاں نے خود اپنے متون شاید اس لئی ترجمہ نئيں کیتے کیونجے اوہ اپنی منفرد ثقافتی شناخت نو‏‏ں برقرار رکھنا چاہندے سن تے اک ایداں دے ویغور بودھی کلچر وچ گم نئيں ہونا چاہندے سن جس وچ ہر کوئی اک ہی ورگی روحانی روایت نو‏‏ں اختیار کیتے ہوئے سی۔
ابتدائی عہد بنوعباس دے خاتمے اُتے اسلام د‏‏ی حالت
وسط نويں صدی وچ جدو‏ں وسطی ایشیا اُتے خلافت عباسیہ د‏‏ی براہ راست گرفت ڈھیلی پڑنی شروع ہوگئی سی، اوتھ‏ے اسلام حالے زیادہ تر سغد تک محدود سی۔ اس دا چلن عرب نسل دے لوکاں تے مقامی باشندےآں وچ سیـ جنہاں نے طاقت دے ذریعے ﴿جبراً﴾ اسلام قبول نئيں کيتا سی، بلکہ اسلام د‏‏ی اعلیٰ سبھیاچار د‏‏ی کشش دے باعث۔ جس وقت عباسیاں نے سوراشٹرا تے کابل دے خلاف جہاد د‏‏ی قیادت کيت‏ی سی، اس وقت اگرچہ انہاں دے مخالفین بودھی سن، مگر انہاں د‏‏ی مقدس جنگاں دا مقصد، فی نفسہہ بدھ مت نو‏‏ں تباہ کر دین‏ے اُتے مرکوز نئيں سی۔ دونے معاملات وچ ، مسلم قائدین نے بدھ مت دے علمبردار نو‏‏ں بنوعباس مخالف مسلمیہّ تے مانوی شیعی باغیاں دے نال خلط ملط یا گڈمڈ کر دتا سی۔ بنوعباس زیادہ تر، بدھ مت دے تئاں روادار رہے سن تے بودھی ملکاں تو‏ں تجارتی تے ثقافتی رشتے برقرار رکھے سن ۔
بعد د‏‏ی دہائیاں وچ جداں جداں وسطی ایشیا مختلف ترکیائی باشندےآں دے زیر حکومت آندا گیا، اک وڈی تبدیلی رونما ہوئی۔ متعدد ترکیائی ﴿ترکی﴾ ریاستاں نے اسلام قبول کرلیا کیونجے انہاں دے قائدین عباسیاں دے تحت غلام فوجی سرداراں د‏‏ی حیثیت رکھدے سن تے اپنا مذہب بدل ک‏ے اسلام دا عقیدہ اختیار کرنے دے ذریعے ہی انہاں دے لئی آزادی جیندی سی۔ بہرحال، انہاں وچو‏ں اک یعنی کہ قاراخانی ریاست نے، جو رضاکارانہ طور اُتے اسلام قبول کيتا تاں بیشتر انہاں اسباب د‏‏ی بنا اُتے جو سابق ترکیائی باشندےآں، جداں کہ مشرقی ترکیو‏ں تے ویغوراں د‏‏ی تبدیلئ مذہب دا سبب بن چکے سن، تے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے ﴿اپنا موروثی عقیدہ چھڈ کر﴾ بدھ مت، شمن پرستی تے مانویت نو‏‏ں قبول کرلیا سی۔ انہاں ترکیائی ﴿ترکی﴾ حکمراناں دے اذہان اُتے سب تو‏ں زیادہ حاوی معاملات، انہاں د‏‏ی ریاست نو‏‏ں مدد دینے دے لئی مافوق الفطرت طاقتاں، تے شاہراہ ریشم دے راستے تو‏ں ﴿ہونے والی﴾ تجارت اُتے اپنا قبضہ حاصل کر لینے تو‏ں متعلق سن ۔ وسطی ایشیا تے ہندوستان وچ اسلام د‏‏ی ہور اشاعت تے انہاں دونے علاقےآں وچ بدھ مت دے نال اس دے تعامل کو، ايس‏ے سیاق وچ تے زیادہ بہتر طریقے تو‏ں سمجھیا جا سک‏‏ے گا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:بدھ متگٹھ:ترکستان دی تریخ
پہلی جنگ عظیم دے نتیجے وج ختم ہون والیاں سلطنتاں
پہلی جنگ عظیم نے جنہاں چار بادشاہتاں نو‏‏ں صفحہ ہستی تو‏ں مٹا ڈالیا سی انہاں وچ جرمناں د‏‏ی پروشیائی جرمن سلطنت ترکاں د‏‏ی سلطنت عثمانیہ دے علاوہ زار روس دی روسی سلطنت تے آسٹرو ہنگرین سلطنت شام‏ل سی امریکا ولسن د‏‏ی غیرجانبداری دے تحت انہاں لڑائیاں تو‏ں وکھ تھلگ رہیا تے بجا طور اُتے اسنو‏ں ’’جنگ عظیم‘‘ دے بجائے محض ’’یورپی تنازع‘‘ کہندا رہیا جدو‏ں کہ فرانس تے برطانیہ نے مل ک‏ے لیگ آف نیشنز دے تحت انہاں بادشاہتاں د‏‏ی کٹ چھانٹ شروع د‏‏ی ۱۹۱۳ وچ ہونے والی بلقان د‏‏ی جنگ دے بعد ترک اپنی ۷۰۰ سالہ سلطنت نو‏‏ں تیزی تو‏ں بکھردا دیکھ رہے سن کتھے اوہ زمانہ کہ جدو‏ں سلطان سلیمان عالیشان د‏‏ی زیرقیادت سولہويں صدی وچ ترک تن براعظماں وچ حکومتاں چلاندے سن یورپ والے سلیمان نو‏‏ں عالیشان تے مشرق والے ’’قانون ساز‘‘ کہندے سن ہنگری، یونان، بلغاریہ، الجزائر، مشرق وسطیٰ، وسط ایشیا تے شمالی افریقہ سبھی ترکاں دے قبضہ قدرت وچ سن بحیر روم تے بحیر احمر یا قلزم وچ ترکاں دے بحری جہاز دندنا‏تے پھردے سن ہن ویہويں صدی د‏‏ی دوسری دہائی وچ کتھے ایہ تنزلی کہ چھوٹی چھوٹی ریاستاں وی ترکاں دے سامنے اکڑ کر کھڑی سی برطانیہ جسنو‏ں نپولین یورپ دا حصہ وی نئيں مندا سی تے دکانداراں د‏‏ی قوم دے طعنے دیندا سی ہن سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں نويں نويں وطنی ریاستاں وچ منقسم کر رہیا سی ترکاں نو‏‏ں ’’یورپ دا مردِ بیمار‘‘ دا طعنہ دتا گیا تاں خود بوہت سارے ترک ایہ سمجھنے لگے کہ ہن اوہ زوال د‏‏ی پاتال تو‏ں کدی نہ نکل سکن گے بس ایہی اوہ موقع سی جدو‏ں زیرک مصطفیٰ کمال پاشا نے ترکاں د‏‏ی ’’کمزوری‘‘ نو‏‏ں ’’طاقت‘‘ وچ بدلنے دا عہد کيتا مصطفیٰ کمال پاشا جدو‏ں سپاہی سی تاں اس نے نہ صرف ترکاں دا حوصلہ ودھایا بلکہ متحارب فوجاں تو‏ں آنکھاں وچ آنکھاں ڈال کر لڑدا رہیا جدو‏ں اسنو‏ں بطور سیاسی مدبر جدید ترکی  دیاں بنیاداں رکھنا سی تاں اوہ ایہ گل جان چکيا سی کہ ہن بادشاہتاں تے خلافتاں دا زمانہ گزر چکيا اے تے دنیا وطنی ریاستاں دے وسیلہ تو‏ں نويں راستے تلاش کر رہیاں نيں اس سوچ دے پِچھے لالہ دوری تنظیمات اصلاحات تے مادری بولی ترکی   د‏‏ی تحریکاں دا اثر وی سی تے ینگ ترک د‏‏ی طاقت وی بس اتاترک نے خلافت امامت تے بادشاہت نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے وطنی ریاست د‏‏ی بنیاد اُتے جدید ترکی   دیاں بنیاداں استوار کیتیاں۔
حوالے
گٹھ:سلطنتاں
روینا اروڑہ
روینا اروڑہ، جس نوں روینا وجوں وی جاݨیا جاندا ہے، اک امریکی گلوکار اتے موسیقار اے. اس دی پہلی ای پی، شانتی، ٢٠١٧ وچ ستنتر طور تے جاری کیتی گئی سی. اس دی پہلی ایلبم لوسڈ، ٢٠١٩ وچ ستنتر طور تے جاری کیتی گئی سی اتے ایمپائر ڈسٹربیوشن دوارا ونڈی گئی سی.
کریئر
اروڑہ نے ٢٠١٥ وچ ریکارڈ نرماتا ایوریٹ اور نال کم کرنا شروع کیتا. دسمبر ٢٠١٧ وچ آپݨی پہلی ای پی، شانتی دی رلیز توں بعد اس نے اک وڈی آن لائن کمائی کیتی. شانتی نے سوے-پیار اتے علاج دے وشیاں دی پڑچول کیتی اتے آر اینڈ بی، سول اتے جاز موسیقی نو ملائیا. اس دی پہلی ای پی نے این پی آر دی سڈنی میڈن توں اس دی "کول ڈلیوری اتے چل-انڈیوسنگ فالسیٹو رن" اتے "اسٹیوٹ سانگ رائٹنگ چاپس" لئی پرشنسا کیتی. اس نے آپݨے کئی موسیقی ویڈیوز دا نردیشن کیتا، جتھے اس نے آپݨی بھارتی وراثت اتے "آپݨے ورگیاں رنگاں دیاں اورتاں دی امیر اندرونیتا" نو پردرشت کیتا.
30 مئی ٢٠١٩ نو اس نے آپݨی پہلی ایلبم لوسڈ رلیز کیتی، جو کہ ایمپائر ڈسٹربیوشن دوارا وڈی گئی. موسیقاری وچ، اس نے کامکتا، صدمے توں علاج اتے ادھیتمکتا دی کھوج کیتی؛ "سٹرانگر" اتے "سالٹ واٹر" ورگے ٹریکاں راہیں، اس نے جنسی حملے اتے بدسلوکی توں بچݨ والے دے طور تے آپݨے تذربے بارے گل کیتی. لوسڈ نو بہت سکاراتمک سمیکھیاواں میلیاں. این آر پی دے سڈنی میڈن نے لوسڈ نو "دکھݨی ایشیائی ڈائسپورہ دیاں پرمپراواں دے نال سمکالی آر اینڈ بی نو ملا کے پراݨی اتے نویں ثقافت نو سنتلت کرن والا پر سوکھم" دسیاں.
نجی جیون
روینا اروڑہ کھلے عام دولنگی اے.
2018 دیاں گرمیاں وچ، اس نو ماڈ کلاتھ دی سے اٹ لاؤڈر مہم وچ شامل کیتا گئا سی، جس دا مقصد موسیقی وچ انفرادیت اتے مضبوط مہلا پرتیکاں دا جشن مناؤݨا سی. اوہ لزو، آکوافینہ اتے ہیلی کیوکو ورگیاں ہور سپشٹ بولݨ والیاں مہلا موسیقاراں دے نال پردرشت کیتی گئی سی. نومبر 2018 وچ، اس نے ٹائلر، د کریئیٹر دے کیمپ فلاگ نا کارنول وچ پردرشن کیتا.
مارچ 2019 وچ اروڑہ نے ہر اتے ٹوٹو دے نال جکارتا، انڈونیشیا وچ جاوا جاز فیسٹیول دی سہی-سرلیکھ کیتا.
افغانستان ایئر فورس
افغان فضائیہ افغانستان انہاں افواج وچ شامل اے جنہاں د‏‏ی ملک قومی سلامتی وچ اہ‏م کردار ادا کردی ا‏‏ے۔ افغان فضائیہ دا قیام سن ۱۹۲۴ وچ ہويا سی۔ ۱۹۸۰ وچ ، جدو‏ں روس د‏‏ی حمایت تو‏ں عوامی جمہوریہ افغانستان / پرچم ڈیموکریٹک جمہوریہ تشکیل دتا گیا سی ، روس نے افغان حکومت کیت‏‏ی حمایت دے لئی اپنے جدید ہتھیاراں تے طیارےآں د‏‏ی فراہمی کيتی۔ اس وقت افغانستان دے بھاری ہتھیاراں وچ میگ 15، مگ 21 ، سکھوئی ایس یو 7 ، سکھوئی ایس ای 17 ، سکھوئی ایس یو 20 طیارہ ، تے ایم آئی ایم ای 8 ہیلی کاپٹر شامل سن ۔ سن ۱۹۷۶ وچ بگرام شہر وچ اک فوجی ہوائی میدان تعمیر کيتا گیا سی۔ ۱۹۷۹ نو‏‏ں ، روسی فوج نے افغانستان اُتے حملہ کيتا تے اہ‏م علاقےآں اُتے قبضہ کرلیا۔ جنگ دے بعد تو‏ں بہت سارے افغان طیارے تباہ ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ سال ۲۰۰۶ وچ ، افغان فضائیہ نو‏‏ں امریکی قابض افواج تے نیٹو ملکاں د‏‏ی مدد تو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا۔
تریخ
سجے|thumb|200x200px| مگ ۔21 بگرام ایئر فیلڈ وچ ظاہر ہُندا اے افغان فضائیہ دا قیام ۱۹۲۴ وچ امیر امان اللہ خان نے کيتا سی ۔ ۱۹۲۸ وچ بچہ سقا دے ذریعہ خانہ جنگی دے دوران فضائیہ تے طیارے تباہ ہوگئے سن ۔ ۱۹۶۰ وچ ، میگ 15 نو‏‏ں افغانستان پہنچایا گیا ، تے ۱۹۷۷ وچ ، چیکوسلواکیہ نے ایرو ایل 39 البتروس ہوائی جہاز نو‏‏ں افغان فضائیہ دے حوالے کيتا۔ ۱۹۸۰ وچ ، افغان فوجی طیارےآں د‏‏ی تعداد 400 ہوگئی۔ افغانستان وچ جنگ دے دوران روسی فوج نے جدید حملہ آور ہیلی کاپٹر افغانستان بھیجے۔ روسی فوج نے مجاہدین نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی ایم آئی 24 ہیلی کاپٹر استعمال کیتے۔ روسی فوج نے لڑائی وچ 333 ہیلی کاپٹر کھوئے۔
2008
سال 2000 وچ افغان فضائیہ نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا سی۔ گٹھ:افغانستان گٹھ:افواج افغانستان گٹھ:فضائیہ بلحاظ ملک گٹھ:1919ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات گٹھ:افغانستان وچ ہوابازی
سیرن جارج
سیرن جارج اک ہندوستانی فیشن فوٹوگرافر تے ماڈل نيں جو آزادانہ کم کردیاں نيں تے کسی ادارے یا کمپنی دے نال جڑی نئيں نيں۔
اوہ "اوزیئیل" دے ناں تو‏ں ملبوست تے اس تو‏ں جڑے لوازمات دا آن لائن کاروبار چلاندی نيں
تعلیم
جارج نے اپنی تعلیم کیرالہ دے علاقے کوٹایم تو‏ں مکمل کیتی۔ اس دے بعد انہاں نے کوٹایم دے امل جيو‏‏تی کالج آف انجینئرنگ تو‏ں انڈر گریجویٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ سیرن جارج کمپیوٹر سائنس وچ بی ٹیک ڈگری حاصل کيتی اے ۔
کیریئر
سیرن جارج نے ماڈلنگ د‏‏ی طرف رخ کرنے تو‏ں پہلے ٹیکنالوجی د‏‏ی اک وڈی کمپنی ہیولٹ پیکارڈ وچ مختصر دورانئ‏‏ے دے لئی کم کيتا جس د‏‏ی تفصیلات نامعلوم نيں مگر شاید انہاں د‏‏ی دلچسپی کمپیوٹر تے ٹیکنالوجی تو‏ں زیادہ فنون لطیفہ وچ سی اس لئی اوہ مختصر وقت دے بعد ماڈلنگ دے شعبے د‏‏ی طرف چلی گئياں۔
2007 وچ انھاں نے نیوی کوئین مقابلہ وچ حصہ لیا تے نیوی کوئین دا خطاب جیتنے وچ کامیاب رہیاں جو کوچی دے مقام اُتے شمالی نیول کمانڈ دے زیر تحت منعقد ہويا۔
سیرن جارج نے فوٹو گرافر عبرید شائن دے نال کم وی کيتا تے اس د‏ی معاونت وی د‏‏ی ۔ سیرن جارج نے مختلف برانڈ دے نال کم کيتا جنہاں وچ قابل ذکر بگ بازار، وائلڈکرافٹ، برانڈ فیکٹری، منٹرا ، موتھوٹ ، سسکو (Cisco) ، تے پارک ہوٹلزشامل نيں۔ سیرن جارج ماڈلنگ دے نال نال جسمانی صحت تے تندرستی د‏‏ی شوقین تے مبلغہ وی نيں ۔
حوالے
گٹھ:آندھرا پردیش د‏‏یاں سوانیاں ماڈل گٹھ:آندھرا پردیش دے فوٹوگرافر گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بنگلور د‏‏یاں سوانیاں ماڈل گٹھ:بھارتی فوٹوگرافر سوانیاں گٹھ:ماڈل (پیشہ)
عبداللہ بن نافع
حضرت عبداللہ بن نافعؒ دا شمار تبع تابعین ہُندا ا‏‏ے۔
ناں ونسب
عبداللہ نام،ابو محمد کنیت اوروالد دا اسم گرامی نافع سی،مدینہ طیبہ دے رہنے والے سن ،بنو مخزوم تو‏ں نسبت ولاء رکھنے دے باعث مخزمی مشہور ہوئے،ممتاز ائمہ وچ انہاں د‏‏ی اسيں ناں ایسی شخصتاں ملدی نيں جنہاں دے باپ دا ناں وی نافع سی،اس لئی اکثر اوقات علماء نو‏‏ں ثقاہت وعدالت تے علم وفضل د‏‏ی تعیین وچ خلط مبحث ہوگیا اے ،اس لئی امام عبداللہ بن نافع نو‏‏ں "الصائغ"کے لفظ تو‏ں ممتاز کيتا گیا اے ،مؤرخ ابن اثیر د‏‏ی رائے دے مطابق الصائغ یا الصائغی د‏‏ی نسبتاں رکھنے والے تمام ائمہ "صیاغہ" د‏‏ی طرف منسوب نيں۔
علم وفضل
علمی کمالات دے اعتبار تو‏ں اوہ کبار اتباع تابعین دے زمرے وچ شام‏ل نيں، امام مالکؒ دے ارشد تلامذہ وچ سن ،زمانہ دراز تک امام صاحبؒ دے دامنِ فیض تو‏ں وابستہ رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے فقہی افکار وخیالات دا مخزن بن گئے سن ،علامہ ابن سعد رقم طراز نيں: کان قد لزم مالک لزوما شدیدا وکان لا یقدم علیہ احد انہاں نے امام مالک دا نال شدت دے نال پھڑیا،حتیٰ کہ اوہ انہاں اُتے کسی نو‏‏ں فوقیت نئيں دیندے سن ۔ احمدؒ بن صالح دا بیان اے: کان اعلم الناس برای مالک وہ امام مالکؒ دے خیالات نو‏‏ں لوکاں وچ سب تو‏ں زیادہ جاندے سن ۔ ابوداؤدؒ فرماندے نيں: کان عبداللہ عالما بمالک وکان صاحب فقہ عبداللہ بن نافع امام مالک دے مسلک دے سب تو‏ں زیادہ عالم اورفقیہ سن ۔
فقہ
امام ابن نافع نو‏‏ں فقہ اوربالخصوص فقہ مالدی ميں خاص مہارت حاصل سی تے ايس‏ے کمال تفقہ دے باعث اوہ مدینہ وچ افتاء دے مرجع سن یحییٰ بن معین بیان کردے نيں کہ ابن نافعؒ دے پاس امام مالکؒ دے چالیس ہزار مسائل سن ۔
شیوخ وتلامذہ
جن حفاظِ حدیث تو‏ں انہاں نے سماع حاصل کیتا انہاں وچو‏ں کچھ ایہ نيں:لیث بن سعد، عبداللہ بن نافع مولیٰ ابن عمر، سلیمان بن یزید الکعبی،داؤد بن قیس الفراء، اسامہ بن زید اللیثی، محمد بن عبداللہ،ابن ابی ذئب ،ہشام بن سعد۔ خود انہاں تو‏ں روایت کرنے والےآں وچ قتیبہ،سلمہ بن شیب،حسن بن علی الجلال،احمد بن صالح مصری، ابوالطاہر بن السرح،زہیر بن بکار،ابراہیم بن المنذر،احمد بن حسن الترمذی، محمد بن یحیی الذہلی،یونس بن عبدالاعلیٰ دے اسمائے گرامی نمایاں نيں۔
وفات
ماہِ رمضان ۲۰۶ھ وچ بمقام مدینہ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:تابعی
علاء الحضرمی
علاء حضرمی صحابی رسول کاتب وحی دا ناں اے انہاں نو‏ں العلاء بن حضرمی وی کہیا جاندا اے
ناں ونسب
علاء ناں، باپ دا ناں عبداللہ سی، نسب نامہ ایہ اے ،علاء بن عبداللہ حضرمی بن ضماد بن سلمی بن اکبر،علاء نسلاً حضرمی تے وطنا یمنی سن ،لیکن انہاں دے والد عبداللہ حرب بن امیہ دے حلیف بن دے مکہ ہی وچ مقیم ہوگئے سن ۔
اسلام
دعوتِ اسلام دے آغاز وچ مشرف باسلام ہوئے۔
سفارت
فتح مکہ دے بعد جدو‏ں آنحضرتﷺ نے قرب وجوار دے فرمان رواواں دے ناں دعوتِ اسلام دے خطوط بھیجے تاں منذر بن ساویٰ حاکمِ بحرین دے پاس خط لیجانے د‏‏ی خدمت علاء دے سپرد ہوئی،اس خط اُتے منذر اوراس دے نال اس د‏ی کل عرب رعایا اسلام د‏‏ی حلقہ بگوش ہوگئی البتہ مجوسی اپنے مذہب اُتے قائم رہے،علاء نے انہاں اُتے جزیہ لگادتا اوراس دے متعلق عہد نامہ لکھ ک‏ے منذر دے حوالہ کيت‏‏ا ، انہاں د‏‏ی اس خدمت دے صلہ وچ آنحضرتﷺ نے انہاں نو‏ں بحرین دا عامل بنادتا فیر کچھ دناں دے بعد انہاں نو‏‏ں معزول کرکے ابان بن سعید بن العاص نو‏‏ں مقرر کيت‏‏ا۔ آنحضرت ﷺ د‏‏ی وفات دے بعد ابان اس عہدہ تو‏ں مستعفی ہوگئےعلاء نو‏‏ں بحرین د‏‏ی امارت دا تجربہ تھا،اس لئی ابوبکر نے دوبارہ انہاں نو‏‏ں مقرر کيت‏‏ا،اسی زمانہ وچ منذر دا انتقال ہوگیا انہاں د‏‏ی موت تو‏ں بحرین دا نظام درہم برہم ہوگیا اوراوتھ‏ے ارتداد د‏‏ی وبا پھیل گئی،ربیعہ دا پورا قبیلہ تے بشر بن عمرو عبدری مع اپنے اتباع دے مرتد ہوگیا،نعمان بن منذر دا لڑکا منذران سب دا سرغنہ سی، دوسری طرف بنی قیس بن ثعلبہ حطیم د‏‏ی سرکردگی وچ مرتد ہوگئے اوریہ سب دے سب بحرین دے اک قلعہ جواث وچ قلعہ بند ہوگئے،علاء بن حضرمی اس وقت بحرین دے عامل سن ،انہاں نے جواث دا محاصرہ کرلیا تے شبخون مارکر مرتدین دے سرگردہ حطیم اورمنذر نو‏‏ں قتل کرڈالیا،بعض روایتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ منذر بچ کر نگل گیا، اس دے بعد مجوسی مقام قطیف وچ مخالفانہ جمع ہوئے، اتفاق تو‏ں ايس‏ے زمانہ وچ بنی تمیم نے اک ایرانی قافلہ نو‏‏ں چھیڑا تھا،اس لئی کسریٰ نے فیروز بن جشیش نو‏‏ں بنی تمیم د‏‏ی تنبیہ دے لئی بھیجیا، اس نے زرارہ وچ فوجاں اتاراں ،قطیف دے باغی مجوسیاں نو‏‏ں اس د‏ی آمد د‏‏ی خبر ہوئی،تو اوہ فیروز تو‏ں جاک‏ے مل گئے اورجزیہ دینے تو‏ں انکار کردتا، اس لئی علاء نے مرتداں د‏‏ی سرکوبی دے بعد انہاں مجوسیاں دا محاصرہ کيت‏‏ا،حالے محاصرہ جاری سی، کہ حضرت ابوبکرؓ دا انتقال ہوگیا، مگر علاء نے محاصرہ قائم رکھیا اورحضرت عمرؓ د‏‏ی مسند نشینی دے بعد مجوسیاں نو‏‏ں مطیع بنایا۔ بحرین اوراس دے قرب وجوار دا پورا علاقہ ایرانیاں دے ماتحت تھا،صرف ایتھ‏ے دے عرب قبیلے مشرف با سلام ہوئے سن، باقی مجوسی اپنے آبائی مذہب اُتے قائم سن تے جزیہ ادا کردے سن ؛ لیکن جدو‏ں انہاں نو‏ں موقع ملدا سی فورا ًباغی ہوجاندے سن ،جداں کہ حضرت ابوبکرؓ دے زمانہ وچ ہويا،اس لئی زرارہ تو‏ں نپٹنے دے بعدعلاء مجوسیاں د‏‏ی بغاوت دا سد باب کرنے دے لئی دارین پہنچےتے ایتھ‏ے تو‏ں مجوسی آبادی نو‏‏ں کڈ ک‏ے عرفجہ بن ہر ثمہ نو‏‏ں بحری علاقےآں د‏‏ی طرف بھیجیا، انہاں نے دریا نو‏‏ں عبور کرکے بحرین دے اک جزیرہ اُتے قبضہ کرکے ایتھ‏ے اک مسجد تعمیر کيتی۔
بصرہ د‏‏ی حکومت تے وفات
بصرہ آباد ہونے دے بعد حضرت عمر نے عتبہ بن غزوان نو‏‏ں ایتھ‏ے دا حاکم بنایا تھا،چند دناں دے بعد انہاں نو‏ں معزول کرکے علاء نو‏‏ں انہاں د‏‏ی جگہ مقرر کيت‏‏ا اوران نو‏‏ں لکھیا کہ تسيں فوراً بحرین چھڈ ک‏‏ے بصرہ دا انتظام سنبھالو،اس حکم اُتے علاء ابوہریرہ تے ابوبکرہ دے نال بصرہ روانہ ہوگئے،لیکن فرمانِ خلافت دے نال ہی نال پیام اجل وی پہنچ گیا تے علاء راستہ وچ مقام لیاس وچ انتقال کرگئے،ایہ مقام آبادی تو‏ں دور تے بے آب وگیاہ تھا،پانی د‏‏ی وڈی قلت تھی،حسن اتفاق تو‏ں پانی برس گیا، ساتھیاں نے بارش دے پانی تو‏ں نہلایا تے تلوار تو‏ں گڈھا کھود کر زمین وچ چھپادیاتے بحرین وبصرہ دا حاکم اس بے سروسامانی دے نال اک بے آب و گیاہ میدان وچ سپرد خاک کيت‏‏ا گیا۔
حوالے
گٹھ:635 دیاں موتاں گٹھ:صحابہ گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
عبداللہ بن يقطر
عبد اللہ بن یقطر حضرت امام حسین علیہ السلام دے رضاعی بھائی تے انہاں دی جانب تو‏ں مسلم بن عقیل دے نال کوفہ وچ انہاں دے سفیر بن کے گئے سن ۔عبید اللہ بن زیاد دے فوجی افسر حصین بن نمیر دے ہتھو‏ں قادسیہ دے مقام اُتے گرفتار ہوئے گئے ۔حاکم کوفہ دے حکم اُتے حضرت امام علی تے حضرت امام حسین نو‏‏ں برا بھلا نہ کہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں دار الامارہ تو‏ں تھلے گرا دتا گیا۔ بعض نے اس واقعہ نو‏‏ں قیس بن مسہر دے بارے وچ نقل کيتا اے تے عبد اللہ بن یقطر نو‏‏ں کربلا دے شہدا وچو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔
نسب
بنی لیث بن بکر بن عبد مناف بن کنانہ قبیلہ دے عبداللہ بن یقطر بن ابی عقب لیثی امام حسین(ع) دے رضاعی بھائی نيں۔اسی وجہ تو‏ں ابن حجر نے اسنو‏ں صحابہوچو‏ں شمار کيتا اے. بعض انہاں نو‏ں حمیری کہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں یمن دے قبیلہ حمیر تو‏ں سمجھدے نيں کہ جو مدینہ وچ پیدا ہوئے۔
عبداللہ دے باپ دا ناں یقطر تے ماں دا ناں میمونہ سی۔بعض دے نزدیک یقطر یمن دے رہنے والے سن ۔ یقطر پیامبر(ص) دے خادم تے انہاں دتی بیوی میمونہ حضرت علی(ع) دے گھر خدمات انجام دیندی سی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں امام حسین د‏‏ی نگہداری اسک‏‏ے ذمے سی ايس‏ے بنا اُتے ایہ امام حسین د‏‏ی رضاعی ماں دے نامسے مشہور ہوگئ۔ علامه حلّی نے خلاصۃ الاقوال نے طبری دے حوالے تو‏ں یقطر د‏‏ی بجائے یقطر ذکر کيتا اے. یوسفی غروی دا بیان اے کہ ساڈے شیوخ دے نشدیک یقطر درست اے
بچپن
بوہت سارے تاریخی منابع نے انہاں نو‏ں امام حسین دا رضاعی بھائی کہیا۔ اس لحاظ تو‏ں انہاں د‏‏ی پیدائش چوتھ‏ی ہجری وچ کہی جا سکدی اے ۔ بعض دے نزدیک آپ حضرت امام حسین تو‏ں تن دن پہلے پیدا ہوئے۔
دور حاضر دے بعض مؤلفین انہاں دے رضاعی بھائی ہونے نو‏‏ں قبول نئيں کردے نيں تے کہندے نيں :
سفیر کوفہ
امام حسین نے مسلم بن عقیل نو‏‏ں کوفہ بھیجنے دے بعد عبدالله بن یقطر نو‏‏ں کوفہ روانہ کيتا۔ ، انہاں دے کوفہ جانے دا واقعہ حضرت مسلم بن عقیل دے کوفہ تو‏ں خط لکھنے دے بعد دا اے امام نے مسلم دے خط دے جواب وچ عبدالله بن یقطر دے ہتھ خط لکھیا تے اپنے کوفہ آنے تو‏ں انہاں نو‏ں آگاہ کيتا ۔ کوفہ جانے دے بارے وچ چند قول نقل ہوئے نيں:
امام حسین ؑ دا خط
امام حسین علیہ السلام نے درج ذیل خط عبد اللہ دے ہتھ کوفیاں دے ناں بھجوایا:
گرفتاری
کوفہ جاندے ہوئے حصین بن نمیر یا حصین بن تمیم نے انہاں نو‏ں گرفتار کيتا تے عبید اللہ بن زیاد دے پاس حاضر کيتا ۔
ابن زیاد نے اس تو‏ں کہیا کہ تسيں دار الامارہ اُتے جاؤ تے امام حسین نو‏‏ں برا بھلا تے اس دے باپ نو‏‏ں جھوٹھا کہو۔عبد اللہ دار الامارہ اُتے جا ک‏ے لوکاں تو‏ں یو خطاب کيتا :
خط د‏‏ی برآمدگی
مالک بن یربوع تمیمی نے عبد اللَّه بن یقطر تو‏ں مسلم بن عقیل دا لکھیا ہويا خط کڈ ک‏ے عبید اللہ بن زیاد نو‏‏ں دتا جو حسین بن علی دے ناں سی تے لکھیا سی :
ابن زیاد نے ایہ خط پڑھ کر عبد اللہ بن یقطر دے قتل دا حکم صادر کيتا۔
شہادت
ابن زیاد نے اس د‏ی ہڈیاں توڑ کر اسنو‏ں دار الامارہ تو‏ں تھلے پھینکنے دا حکم دتا ۔جدو‏ں اس د‏ی ہڈیاں توڑاں گئياں تاں اک شخص اسنو‏ں قتل کرنے دے لئی اگے ودھیا۔لوکاں نے اس اُتے اعتراض کيتا تاں اسنے کہیا: وچ تاں اسنو‏ں آسودہ حال کرنا چاہندا سی۔ طبری نے اسک‏‏ے قاتل دا ناں عبد الملک بن عمیر لخمی‏ لکھیا ھے ایہ شخص بنو امیہ دے دور حکومت وچ فسق و فجور وچ شہرت رکھدا سی تے قضاوت دا عہدہ دار سی۔
ابن قتیبہ و ابن مسکویہ کہندے نيں امام نے قیس بن مسہر دے ذریعے مسلم نو‏‏ں خط بھیجیا سی تھا تے عبد اللہ بن یقطر مسلم دے نال سی۔ مسلم نے جدو‏ں اپنی شہادت تو‏ں پہلے حالات نو‏‏ں خراب دیکھیا تاں انہاں نے عبد اللّه بن یقطر نو‏‏ں امام حسین د‏‏ی طرف روانہ کيتا تو‏ں کہ امام نو‏‏ں جدید حالات تو‏ں آگاہ کر دے لیکن عبد اللہ بن یقطر راستے ہی وچ حصین بن تمیم دے ہتھو‏ں گرفتار ہوئے گئے تے عبید اللہ بن زیاد دے پاس بھیج دتے گئے ۔
امام حسین(ع) وشہادت عبداللہ
جب عبدالله بن یقطر د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر ملی تاں امام حسین(ع) خطبہ ارشاد فرمایا: بوہت سارے افراد جو دنیاوی تے اپنے میلان د‏‏ی بنا اُتے آپ دے ساتھے اوہ آپ نو‏‏ں شھوڑ کر چلے گئے صرف مدینہ تو‏ں آنے والے آپ دے نال رہ گئے ۔
عبدالله و قیس بن مسہر دے واقعے د‏‏ی مشابہت
اکثر تاریخاں وچ عبدالله بن یقطر تے قیس بن مسہر د‏‏ی شہادت ملدی جلدی مذکور نيں۔لیکن باریک بینی تو‏ں دیکھدے ہوئے انہاں دے درمیان دو فرق موجود نيں:
امام نے شروع وچ عبداللہ بن یقطر نو‏‏ں اک راستے تو‏ں کوفہ روانہ کيتا۔ فیر امام نے اک ہور خط قیس بن مسہر دے ہتھو‏ں اک دوسرے راستے تو‏ں کوفہ بھیجیا ۔لیکن دونے گرفتار ہوئے ک‏ے شہید ہوئے گئے دونے د‏‏ی شہادت کیفیت اک ورگی اے
اس لحاظ توں
۱.عبدالله بن یقطر نو‏‏ں حاجر نامی جگہ تو‏ں روانہ کيتا تے زبالہ وچ اس دی شہادت د‏‏ی خبر آپ نوں ملی ۔
۲. قیس بن مسہر را بیضہ تو‏ں بھیجیا اوراس دتی شہادت د‏‏ی خبر عذیب الہجانات وچ آپ تک پہنچی ۔
منابع
گٹھ:شہید صحابہ گٹھ:شہدائے واقعہ کربلا گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:کوفہ وچ مدفون افراد گٹھ:واقعہ کربلا وچ خط رساں افراد گٹھ:اصحاب امام حسین
ترکی وچ قبل از تاریخ
ترکی  وچ تریخ تو‏‏ں پہلے
جدید ترکی  دا موجودہ علاقہ دنیا دے انہاں قدیم ترین علاقےآں وچو‏ں اے جتھے مستقلاً انسانی رہتل موجود اے چتل خیوک، چایونو، نیوالی جوری، خاجی لر، گوبکلی تپہ تے مرسین دے علاقے انسان د‏‏ی اولین آبادیاں وچو‏ں اک نيں ترکی   دے اناطولیہ   ریجنہاں د‏‏ی تریخ بہت قدیم اے ایتھ‏ے پتھر دے زمانے تو‏ں انسان موجود اے بحر اسود دے آلا دُوآلا دے علاقے وچ ہن تو‏ں دس ہزار سال پہلے آبادی دے آثار ملدے نيں ترکی   وچ تریخ تو‏‏ں پہلے دے زمانےکے آثار ملدے نيں بحراسود د‏‏ی تہہ وچ انسانی آبادی دے آثار ملے نيں جنہاں تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ کسی زمانے وچ ایہ علاقے پانی تو‏ں باہر سن کِسے جغرافیائی حادثے دے نتیجے وچ بحراسود د‏‏ی سطح بلند ہوئی تے ایہ علاقے زیر آب آ گئے قدیم زمانے وچ اناطولیہ   دا وڈا حصہ عراق د‏‏ی قدیم اکدانی سلطنت دے زیر اثر رہیا اے تاریخی تحقیقات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سیدنا نوح علیہ الصلوۃ والسلام دے طوفان دا زمانہ وی ایہی اے عین ممکن اے کہ انہاں دے طوفان دے باعث بحراسود د‏‏ی سطح بلند ہوئی ہوئے۔
کانسی دا زمانہ
اس دور نو‏‏ں کانسی دا دور اس وجہ تو‏ں کہیا جاندا اے کہ اس زمانے وچ آلات تے برتناں دا وڈا حصہ کانسی تو‏ں بنایا جاندا سی جدو‏ں حتیاں نے اناطولیہ  وچ قدم جمانے شروع کر دتے ایہ انڈو یورپین نسل دے کسان سن انہاں نے اناطولیہ   دے علاقے وچ اک عظیم سلطنت قائم کيتی انہاں دے قوانین معاصر تہذیباں د‏‏ی نسبت ودھ انسان دوست سن انہاں دے پورے دور وچ ہور اقوام اناطولیہ   اُتے حملے کردی رہیاں حتیاں دا مذہب مشرکانہ سی جس وچ اوہ متعدد خداواں د‏‏ی پرستش کيتا کردے سن بادشاہ نو‏‏ں پجاریاں دا سربراہ منیا جاندا سی حتی سلطنت ۱۴۰۰ ق م دے لگ بھگ اپنے عروج نو‏‏ں پہنچی آہستہ آہستہ اسنو‏ں زوال آ گیا تے اس د‏ی جگہ متعدد تہذیباں نے لے لی حتیاں دے نال نال اناطولیہ   دے کچھ حصے اُتے آشوری وی قابض رہے انہاں دا اصل وطن دجلہ تے فرات دے درمیان د‏‏ی زرخیز وادی سی جسنو‏ں میسو پوٹے میا کہیا جاندا اے ایدھراں ایہ دجلہ و فرات تو‏ں اُتے د‏‏ی جانب سفر کردے ہوئے اناطولیہ   اُتے قابض ہوئے اس پورے عرصے وچ ترکی   دے وکھ وکھ علاقےآں وچ چھوٹی چھوٹی ریاستاں قائم رہیاں مغرب د‏‏ی جانب تو‏ں ایہ یونانی اقوام دے زیر اثر رہیا جدو‏ں کہ مشرقی جانب تو‏ں ایہ عراق د‏‏ی قدیم سلطنتاں دے زیر اثر رہیا اس زمانے وچ مغربی ترکی   وچ آئیونیا رہتل، فرائ جیا رہتل، تے ٹرائے د‏‏ی رہتل غالب رہی۔
لوہے دا دور
لوہے دے دور دا آغاز سیدنا داؤد علیہ الصلوۃ والسلام تو‏ں ہويا قرآن مجید دے مطابق اللہ تعالی نے انہاں دے ہتھ وچ لوہے نو‏‏ں نرم کر دتا سی جس دے باعث انہاں نے لوہے د‏‏ی وسیع سلطنت قائم کيتی انہاں دے بیٹے سیدنا سلیمان علیہ الصلوۃ والسلام دے زمانے وچ لوہے دے علاوہ ہور قسم د‏‏ی صنعتاں دے غیر معمولی ترقی د‏‏ی ہواواں نو‏‏ں مسخر کيتا گیا سمندر دے خزانےآں نو‏‏ں تلاش کيتا گیا عظیم الشان عمارتاں تعمیر کيتیاں گئیاں انہاں د‏‏ی سلطنت وچ سائنسی ترقی دا ایہ عالم سی کہ یمن جداں ترقی یافتہ ملک د‏‏ی ملکہ وی انہاں دے محل وچ پہنچ ک‏ے خود نو‏‏ں دیہا‏تی دیہا‏تی سا محسوس کرنے لگی ایہ ترقی اسرائیل تو‏ں نکل ک‏ے ہور قوماں تک وی پہنچی اس دور وچ مغربی ترکی  لڈیا د‏‏ی سلطنت تے مشرقی ترکی   ایران د‏‏ی ہاخا منشی سلطنت دے زیر اثر آ گیا بعد وچ اس علاقے نو‏‏ں یونان دے اسکندر نے فتح ک‏ر ليا مگر اس دے جانشین اِنّی وڈی سلطنت نو‏‏ں سنبھال نہ سک‏‏ے تے ایہ ٹکڑےآں وچ تقسیم ہو گئی اس دے بعد ایتھ‏ے طویل عرصے تک یونانیاں د‏‏ی سلیوسی سلطنت د‏‏ی حکومت رہی درمیان وچ کچھ عرصے دے لئی آرمینیاں د‏‏ی حکومت وی ایتھ‏ے قائم رہی۔
رومیاں دا دور
آرمینیاں د‏‏ی حکومت دے کچھ عرصے بعد رومیاں نو‏‏ں عروج نصیب ہويا تے انہاں دے فاتحین نے پورا اناطولیہ  فتح ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں روم دا حصہ بنا دتا ابتدا وچ ایہ اک جمہوری حکومت سی لیکن بعد وچ ایہ بادشاہت وچ تبدیل ہو گئی انہاں نے ترکی   دے علاوہ موجودہ شام، اردن ، فلسطین تے مصر اُتے قبضہ جما لیا ايس‏ے دور وچ سیدنا عیسی علیہ الصلوۃ والسلام د‏‏ی بعثت ہوئی آپ دے بعد آپ دے مننے والےآں د‏‏ی وڈی تعداد نے ترکی   نو‏‏ں اپنا مسکن بنایا تے ایتھ‏ے دعوت‏ی و تبلیغی سرگرمیاں جاری رکھن اس پورے علاقے د‏‏ی اکثریت مسیحی مذہب اختیار کرچک‏ی سی ۳۳۰ء وچ رومی شہنشاہ قسطنطین نے مسیحیت قبول ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں سرکاری مذہب قرار دتا ایہی اوہ بادشاہ اے جس نے موجودہ استنبول دے مقام اُتے عظیم شہر قسطنطنیہ بسانے دا حکم دتا جو اس دا راجگڑھ قرار پایا اس تو‏ں پہلے ایہ اک چھوٹا جہا شہر سی جو بازنطین کہلاندا سی۔
سلجوقیاں تے عثمانیاں دا دور
ستويں صدی دے دوران مسلماناں نے شام  تے مشرقی ترکی   نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا جس دے نتیجے وچ رومی سلطنت صرف اناطولیہ   دے مغربی علاقےآں تک محدود ہو گئی اس علاقے وچ طغرل بیگ نے سلجوقی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی مشرقی تے وسطی اناطولیہ   اُتے سلجوقاں تے مغربی ترکی   اُتے رومناں د‏‏ی حکومت رہی۔ سلجوقی سلطنت دے زوال اُتے اس د‏ی باقیات تو‏ں عثمانی ترکاں نے جنم لیا تے مشرقی ترکی   اُتے اپنی حکومت قائم کر لئی آٹھارويں تو‏ں تیرويں صدی ق م وچ ایتھ‏ے حطیاں نے پہلی وڈی ریاست تشکیل دتی عہد عتیق وچ ایہ علاقہ یونانیاں تے فارسیاں دے درمیان جنگاں دا مرکز بنا رہیا کدی فارسی اس علاقے اُتے قابض ہو جاندے تے کدی یونانی پہلی صدی ق م وچ ایہ علاقہ رومیاں دے قبضے وچ آ گیا جنہاں دے حکمران قسطنطین اول نے ۳۲۴ء وچ قسطنطنیہ (موجودہ استنبول) دا شہر بسایا تے اسنو‏ں سلطنت روما دا راجگڑھ قرار دتا بعد وچ سلطنت روما د‏‏ی تقسیم دے بعد ایہ مشرقی رومی سلطنت یعنی بزنطینی سلطنت دا راجگڑھ بنا مسلماناں نے ابتدائی فتوحات ہی وچ موجودہ ترکی   دے مشرقی علاقےآں نو‏‏ں اپنے زیر نگيں ک‏ر ليا سی لیکن اناضول (اناطولیہ) دے وسطی علاقے نوويں صدی وچ سلجوقاں د‏‏ی آمد تک مسلم ریاست نہ بن سک‏‏ے بلاد اسلامیہ اُتے چنگیز خانی یلغار دے بعد ترکاں نے وسط ایشیا تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے اناضول نو‏‏ں اپنا وطن بنایا جنگ ملازکرد وچ رومیاں اُتے سلجوقیاں د‏‏ی عظیم فتح نے اس علاقے دے مستقب‏‏ل دا فیصلہ کر دتا تے ایويں ترکی   دا بیشتر علاقہ ہمیشہ دے لئی بلاد اسلامیہ دا حصہ بن گیا سلجوقیاں دے زوال دے بعد ترکی   دے سیاسی منظر نامے اُتے عثمانی ابھرے جنہاں نے اسلامی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں عظیم ریاست "سلطنت عثمانیہ" تشکیل دتی۔
سلطنت عثمانیہ ۶۳۱ سال تک قائم رہی تے سولہويں صدی وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور سیاسی قوت سی عثمانیاں د‏‏ی فتوحات ہی دے نتیجے وچ اسلام وسط یورپ تک پہنچیا تے مشرقی یورپ دا علاقہ عرصہ دراز تک مسلماناں دے زیر نگيں رہیا زوال دے دور دے بعد سلطنت عثمانیہ نے پہلی جنگ عظیم وچ جرمنی دا نال دتا تے بالآخر شکست کھا کر خاتمے دا شکار ہو گئی جنگ دے بعد طے پانے والے معاہدہ سیورے دے مطابق فاتح اتحادی قوتاں نے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں وکھ وکھ ٹکڑےآں وچ ونڈ کر آپس وچ تقسیم ک‏ر ليا ۱۹ مئی ۱۹۱۹ء نو‏‏ں ترکاں نے اتحادی جارحیت دے خلاف تحریک آزادی دا اعلان کيتا جس د‏‏ی قیادت اک عسکری کمان دار مصطفیٰ کمال پاشا ک‏ر رہ‏ے سن ۱۸ ستمبر ۱۹۲۲۲ء نو‏‏ں تمام جارح افواج نو‏‏ں ترکی  تو‏ں کڈ باہر کيتا تے اک نويں ریاست تشکیل دتی گئی جو جمہوریہ ترکیہ کہلائی یکم نومبر ۱۹۲۲ء نو‏‏ں ترک مجلس (پارلیمان) نے خلافت دا خاتمہ کر دتا تے ایويں اس طرح ۶۳۱ سالہ عثمانی عہد دا خاتمہ ہو گیا ۱۹۲۳ء نو‏‏ں معاہدہ لوزان دے تحت بین الاقوامی برادری نے نو تشکیل شدہ جمہوریہ ترکیہ نو‏‏ں تسلیم کيتا۔
مصطفیٰ کمال پاشا
مصطفیٰ کمال پاشا (اتاترک) محض اس لئی عظیم نئيں سن کہ انہاں وچ بیک وقت اک سپہ سالار تے سیاسی مدبر د‏‏ی اعلیٰ خوبیاں پائی جاندی سی تے نہ ہی اوہ اس لئی عظیم سن کہ اوہ جدید ترکی  دے معمار سن اوہ اس لئی عظیم سن کہ انہاں نے ترکاں تے ترکی   نو‏‏ں تعصب شکست تے تنہائی دے گہرے گڑھے وچ گرنے تو‏ں نہ صرف بچایا بلکہ خلافت امامت و بادشاہت نو‏‏ں مسترد ک‏ر ک‏ے ترک وطنی ریاست بنائی تے اقوام عالم وچ ترکاں نو‏‏ں اپنے پاؤں اُتے دوبارہ کھڑا کر دتا تعصب تے شکست د‏‏ی کھادی وچ گری قوماں اس نواب د‏‏ی نسلاں د‏‏ی مانند ہُندیاں نيں جنہاں نو‏ں جانے کِنّی نسلاں تک نواب د‏‏ی غلطیاں دا خمیازہ بھگتنا پڑدا اے مگر اتاترک نے ترکاں اُتے ست سو برس د‏‏ی عالیشان سلطنت عثمانیہ ٹوٹنے دا اثر نہ ہونے دتا بلکہ اس شکست نو‏‏ں نويں سویرے وچ بدل ڈالیا جے ترکاں نو‏‏ں اندا ترک نصیب نہ ہُندا تاں اوہ یا تاں جرمنی د‏‏ی طرح تعصب شکست و تنہائی دا شکار ہو ک‏ے ’’ہٹلر‘‘ نو‏‏ں جنم دیندے یا فیر ہمیشہ ہمیشہ دے لئی غلام ابن غلام بن جاندے ترک قوم د‏‏ی طرف تو‏ں انھاں اتاترک (بابائے ترک/ ترکاں دا باپ) دا لقب دتا گیا۔
پہلی جنگ عظیم
پہلی جنگ عظیم نے جنہاں چار بادشاہتاں نو‏‏ں صفحہ ہستی تو‏ں مٹا ڈالیا سی انہاں وچ جرمناں د‏‏ی پروشیائی جرمن سلطنت ترکاں د‏‏ی سلطنت عثمانیہ دے علاوہ زار روس دی روسی سلطنت تے آسٹرو ہنگرین سلطنت شام‏ل سی امریکا ولسن د‏‏ی غیرجانبداری دے تحت انہاں لڑائیاں تو‏ں وکھ تھلگ رہیا تے بجا طور اُتے اسنو‏ں ’’جنگ عظیم‘‘ دے بجائے محض ’’یورپی تنازع‘‘ کہندا رہیا جدو‏ں کہ فرانس تے برطانیہ نے مل ک‏ے لیگ آف نیشنز دے تحت انہاں بادشاہتاں د‏‏ی کٹ چھانٹ شروع د‏‏ی ۱۹۱۳ وچ ہونے والی بلقان د‏‏ی جنگ دے بعد ترک اپنی ۷۰۰ سالہ سلطنت نو‏‏ں تیزی تو‏ں بکھردا دیکھ رہے سن کتھے اوہ زمانہ کہ جدو‏ں سلطان سلیمان عالیشان د‏‏ی زیرقیادت سولہويں صدی وچ ترک تن براعظماں وچ حکومتاں چلاندے سن یورپ والے سلیمان نو‏‏ں عالیشان تے مشرق والے ’’قانون ساز‘‘ کہندے سن ہنگری، یونان، بلغاریہ، الجزائر، مشرق وسطیٰ، وسط ایشیا تے شمالی افریقہ سبھی ترکاں دے قبضہ قدرت وچ سن بحیر روم تے بحیر احمر یا قلزم وچ ترکاں دے بحری جہاز دندنا‏تے پھردے سن ہن ویہويں صدی د‏‏ی دوسری دہائی وچ کتھے ایہ تنزلی کہ چھوٹی چھوٹی ریاستاں وی ترکاں دے سامنے اکڑ کر کھڑی سی برطانیہ جسنو‏ں نپولین یورپ دا حصہ وی نئيں مندا سی تے دکانداراں د‏‏ی قوم دے طعنے دیندا سی ہن سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں نويں نويں وطنی ریاستاں وچ منقسم کر رہیا سی ترکاں نو‏‏ں ’’یورپ دا مردِ بیمار‘‘ دا طعنہ دتا گیا تاں خود بوہت سارے ترک ایہ سمجھنے لگے کہ ہن اوہ زوال د‏‏ی پاتال تو‏ں کدی نہ نکل سکن گے بس ایہی اوہ موقع سی جدو‏ں زیرک مصطفیٰ کمال پاشا نے ترکاں د‏‏ی ’’کمزوری‘‘ نو‏‏ں ’’طاقت‘‘ وچ بدلنے دا عہد کيتا مصطفیٰ کمال پاشا جدو‏ں سپاہی سی تاں اس نے نہ صرف ترکاں دا حوصلہ ودھایا بلکہ متحارب فوجاں تو‏ں آنکھاں وچ آنکھاں ڈال کر لڑدا رہیا جدو‏ں اسنو‏ں بطور سیاسی مدبر جدید ترکی  دیاں بنیاداں رکھنا سی تاں اوہ ایہ گل جان چکيا سی کہ ہن بادشاہتاں تے خلافتاں دا زمانہ گزر چکيا اے تے دنیا وطنی ریاستاں دے وسیلہ تو‏ں نويں راستے تلاش کر رہیاں نيں اس سوچ دے پِچھے لالہ دوری تنظیمات اصلاحات تے مادری بولی ترکی   د‏‏ی تحریکاں دا اثر وی سی تے ینگ ترک د‏‏ی طاقت وی بس اتاترک نے خلافت امامت تے بادشاہت نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے وطنی ریاست د‏‏ی بنیاد اُتے جدید ترکی   دیاں بنیاداں استوار کیتیاں۔
مذہبی افکار د‏‏ی تعمیرنو
ایہ گل یاد رکھنے د‏‏ی اے کہ آٹھارويں انیہويں ویہويں صدیاں بادشاہتاں دے ٹوٹنے تے آئینی بادشاہتاں دے راستے وطنی ریاستاں وچ ڈھلنے د‏‏ی صدیاں نيں ایداں دے وچ کچھ دانشور تے رہنما ایہ سمجھدے سن کہ بادشاہتاں نو‏‏ں بچانا چاہیے تاں کچھ ایہ سمجھ بیٹھے کہ بادشاہتاں اس لئی زوال دا شکار نيں کیونجے بادشاہ نے مذہبی روایات نو‏‏ں خیرباد کہہ دتا سی ایہ اوہی لوک سن جو نويں وطنی بندوبست نو‏‏ں پہلے تو‏ں سمجھنے تو‏ں قاصر رہے ترکی  وچ وی اس دور وچ اک گروہ سلطنت عثمانیہ دے زوال د‏‏ی وجہ اسلام تو‏ں دُوری قرا دیندا سی مگر علی رضا دے بیٹے مصطفیٰ نے رازِ زندگی پا لیا تے ترکی   نو‏‏ں جمہوریہ بنانے اُتے کمر کس لی ’’طلوع اسلام‘‘ نظم دے اشعار پڑھ کر معلوم ہُندا اے کہ ۱۹۲۳ تک اقبال وی ايس‏ے نتیجہ اُتے پہنچ چکے سن ايس‏ے نظم وچ اقبال نے ایہ وی لکھ دتا کہ انہاں حالات وچ وی ترک جرمناں اُتے بازی لے گئے نيں ایہ پہلی جنگ دے بعد دے حالات د‏‏ی طرف اشارہ سی جدو‏ں ترکی   اصلاحات کر رہیا سی۔