cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترکی وچ قبل از تاریخ
مذہبی افکار د‏‏ی تعمیرنو
المانے جرمناں دا پرانا ناں اے تے تاحال ہسپانوی عربی تے مشرقی یورپ والے اپنی اپنی زباناں وچ جرمنی نو‏‏ں المانے ہی کہندے نيں ايس‏ے طرح ترکاں نو‏‏ں تورانی دراصل ترکمانستان تو‏ں ترکی  تک پھیلے علاقے د‏‏ی وجہ تو‏ں کہیا جاندا سی کہ انہاں سب نو‏‏ں اپنے ترک ہونے اُتے وڈا ناز سی علامہ محمد اقبال د‏‏ی ایہ نظم اقبال د‏‏ی کتاب ’’بانگِ درا‘‘ وچ شام‏ل اے جو ۱۹۲۴ وچ چھپی سی یاد رہے ۱۹۲۰ تو‏ں ۱۹۲۴ دے درمیان مصطفیٰ نے جو کامیابیاں حاصل کيتی سی اوہ فقید المثال سی ۲۴ اپریل ۱۹۲۰ نو‏‏ں مصطفیٰ نے گرینڈ نیشنل اسمبلی دے پہلے سپیکر دا حلف اٹھایا سی ۳ مئی ۱۹۲۰ نو‏‏ں اوہ پہلا وزیراعظم بنا تے فیر ۲۹ اکتوبر ۱۹۲۳ وچ ترکی   د‏‏ی صدارت سنبھالی ترکی   نے آزاد وطن دے لئی جو جدوجہد د‏‏ی اس د‏ی حمایت وچ امریک‏‏ی صدر ولسن نے اپنا بھرپور کردار اداکیا سی کیونجے ولسن دے چودہ نکات وچ وطنی ریاستاں د‏‏ی آزادی دے احترام د‏‏ی گل کيتی گئی سی ایہی نئيں بلکہ ۱۹۲۴ ہی اوہ سال اے جدو‏ں اپنے مولا‏نا عبیداللہ سندھی تے انہاں دے ساتھی ظفر حسن ایبک وغیرہ ترکی   ہی وچ موجود سن خود مولا‏نا وی اس نتیجے اُتے پہنچ چکے سن کہ ہر خطے یا وطن دے مسلماناں دے اپنے اپنے مخصوص مفادات نيں تے سیاست وچ انہاں مخصوص وطنی یا قومیندی مفادات نو‏‏ں اولیت دینی چاہیے ستمبر ۱۹۲۴ وچ مولا‏نا نے آزادی ہند دے لئی جو تاریخی منشور جاری کيتا اس اُتے واضح طور اُتے مصطفیٰ کمال پاشا د‏‏ی اصلاحات دا اثر سی ایہی نئيں جدو‏ں علامہ محمد اقبال نے نہرو رپورٹ مرتب کرنے والےآں دے روبرو ۱۹۲۹ وچ اپنی سفارشات رکھن تاں شمال مغربی علاقےآں یعنی پنجاب، سرحد، سندھ و بلوچستان دے لئی حق خود اختیاری د‏‏ی گل د‏‏ی اس مطالبہ وچ وی وطنی حقائق نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی بصیرت موجود سی نہرو کمیٹی نے تاں حسبِ معمول اقبال دا مذاق بنایا کہ اوہ سب ’’یک قومی نظریہ‘‘ دے امین سن مگر اقبال نے انہاں تجاویز نو‏‏ں الہٰ آباد جا ک‏ے جدو‏ں خطبے د‏‏ی شکل دتی تاں اس نے ساڈی سیاست نو‏‏ں نويں افق دکھا دتے ایہ سب اک ہی سوچ دے وکھ وکھ اظہار سن جنہاں وچ وطنی مسائل نو‏‏ں ترجیح دتی گئی سی ۱۹۲۳ تو‏ں ۱۹۳۸ تک اتاترک نے ترکی   نو‏‏ں جدید وطنی ریاست بنانے دے لئی اہ‏م ترین فیصلے کيتے ایہ ضروری نئيں کہ اسيں انہاں دے اصلاحاندی ایجنڈے دے تمام نکات تو‏ں اتفاق کردے ہاں انہاں وچ یقینا کچھ فیصلے ایداں دے وی سن جنہاں نو‏ں بعد وچ ترکاں نے بدل ڈالیا مگر اس تو‏ں اتاترک د‏‏ی عظمت تے ترکاں د‏‏ی شان وچ کچھ فرق نئيں پڑدا اوہ جدید ترکی   نو‏‏ں جس راستے اُتے پچھلی صدی د‏‏ی تیسری دہائی وچ ڈال گئے سن اس اُتے تاحال سعودی عرب، ایران، مصر، قطر، متحدہ عرب امارات جداں لاتعداد مسلم ملکاں آج وی چلنے دا سوچ ہی رہے نيں البتہ پاکستان د‏‏ی مثال منفرد اے کہ سانو‏ں اقبال و جناح جداں لیڈر ملے جو پارلیمانی روایات تے جمہوریت اُتے یقین رکھدے سن مصطفیٰ نے خلافت، امامت تے بادشاہت دے بجائے جو راستہ دتا آج وی ترکی   اس اُتے گامزن اے تریخ دا حسین اتفاق وی ملاحظہ کرن کہ جس سال اسيں تو‏ں اقبال جدا ہوئے ايس‏ے سال یعنی ۱۰ نومبر ۱۹۳۸ نو‏‏ں اتاترک وی راہی ملک عدم ہوئے آپ جے ترک پروفیسراں تو‏ں پوچھاں دے آپ پاکستان دے متعلق کيتا جاندے نيں تاں جواب آپ نو‏‏ں ’’اقبال‘‘ ملے گا اقبال دے کلام دا نہ صرف ترکی   بولی وچ مکمل ترجمہ عرصہ دراز پہلے ہو چکيا اے بلکہ ترکاں دے نصاب وچ وی اقبال دیاں نظماں شام‏ل نيں ذرا سوچاں ساڈے نصاب وچ اتاترک تے ترکی   بارے کيتا ا‏‏ے۔
ساسانیاں دیاں دفاعی لائناں
ساسانیاں دی دفاعی لائناں انہاں د‏‏ی فوجی حکمت عملی تے تدبیر دا حصہ سن ۔ اوہ قلعےآں ، دیواراں تے / یا دشمناں دے علاقے د‏‏ی طرف کھدی ہوئی خندقاں دا اک نیٹ ورک سی۔ ایہ دفاعی لکیراں روایت تے آثار قدیمہ دے ثبوت تو‏ں معلوم ني‏‏‏‏ں۔
میسوپوٹیمیا
دریائے فرات ، عظیم زیب تے لٹل زاب نے میسوپوٹیمیا دے قدرتی دفاع دے طور اُتے کم کيت‏‏ا۔ میسوپوٹیمیا وچ آب پاشی دے نظام د‏‏ی ترقی کرنے والے ساسانیاں نے ہور آبی دفاعی لائناں دے طور اُتے کم کيت‏‏ا ، خاص طور اُتے خوزستان وچ کرس کراسنگ ٹرنک نہراں تے نہروان نہر د‏‏ی شمالی توسیع ، جسنو‏ں خسرو دا کٹ کہیا جاندا اے ، جس نے ساسانیاں دے آخری دور وچ ستاسیفون نو‏‏ں ناقابل تسخیر بنا دتا۔
آر این فرائی دے مطابق ، شاپور II دے ذریعہ فارسی دفاعی نظام د‏‏ی توسیع شاہپور دوئم دور   309–379–   ) شاید پچھلی دہائیاں دے دوران رومی سلطنت دے شامی تے میسوپوٹامین سرحدی علاقےآں دے چونے تعمیر کرنے د‏‏ی ڈیوکلیٹیان د‏‏ی تقلید سی۔ ڈیفنس لائن شامی صحرا د‏‏ی طرف کاشت کيتی گئی اراضی دے کنارے وچ سی۔
فرات دے نال نال ( عربستان وچ ) ، لائن آف دفاع دے طور اُتے بھاری قلعہ بند شہراں دا اک سلسلہ سی۔
شاپور II دے ابتدائی سالاں دے دوران ( دور:309–379 ) ، خانہ بدوش عربی قبائلیاں نے جنوب تو‏ں فارس وچ حملہ کيت‏‏ا۔ عرب وچ اپنی کامیاب مہم ( 325) دے بعد تے خلیج فارس دے اطراف دے حصے حاصل کرنے دے بعد ، شاپور دوم نے جنوبی میسوپوٹیمیا وچ اک دفاعی نظام قائم کيت‏‏ا تاکہ زمین دے ذریعے چھاپےآں نو‏‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔ دفاعی لائن، عرب د‏‏ی دیوار ( خندق سابور ) ، اک وڈی کھادی اُتے مشتمل سی ، شائد ایہ وی اک عمدہ دیوار دے نال ، جس وچ چوکیدار تے اک نیٹ ورک سی۔ قلعےآں دا ، صحرائے عرب دے کنارے ، جدید البصرہ تے خلیج فارس دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ دفاعی خط فرات دے مغرب وچ زرخیز زمیناں دے حاشیے اُتے ہیت تو‏ں بصرہ تک چلا۔ اس وچ اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں اُتے چھوٹے قلعے وی شامل سن ، جو وڈے قلعےآں دے لئی بیرون ملک مقیم سن ، جنہاں وچو‏ں کچھ دا پردہ فاش ہويا ا‏‏ے۔
خطہ تے اس د‏ی دفاعی لائن بظاہر سی    اک مرزبان کے زیر انتظام۔ ساسانی تریخ دے دوسرے نصف حصے وچ ، لخمی / نصری سردار وی اس دے حکمران بنے۔ اوہ اس علاقے نو‏‏ں رومیاں دے خلاف تے رومیاں دے عرب موکلاں نو‏‏ں غاسانیاں دے خلاف محفوظ بنا‏تے تے خانہ بدوش عرباں تو‏ں ساسانی میسوپوٹیمیا د‏‏ی زرعی زمیناں نو‏‏ں محفوظ بنا‏تے۔ ساسانی باشندےآں نے آخر کار اس دفاعی لائن د‏‏ی دیکھ بھال بند کردتی ، کیو‏ں کہ انہاں نے سمجھیا کہ سلطنت نو‏‏ں لاحق خطرات کدرے تے پوشیدہ ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، 633 وچ سلطنت دے حتمی فاتحین دراصل ايس‏ے سمت تو‏ں آئے سن ۔
قفقاز وچ
کاواد اول ( دور: 488–496, 498–531) دے دور وچ قفقاز وچ وڈے پیمانے اُتے مضبوطی د‏‏ی سرگرمیاں انجام دتیاں گئیاں تے بعد وچ اس دا بیٹا خسرو اول ( دور : 531–579–   ) ، الان جداں لوکاں دے شمال وچ دباؤ دے جواب وچ ۔ اس دفاعی نظام دے کلیدی اجزاء بحیرہ کیسپین دے بالکل مغرب وچ وسطی قفقاز تے دربند وچ اسٹریٹجک پاسز داریل سن ، جو قفقاز دے کنارے دے صرف دو قابل اطلاق راستے سن جس دے ذریعے یوریشین سٹیپ تے مشرق وسطی دے وچکار زمینی ٹریفک د‏‏ی گئ سی۔ خسرو اول دے ذریعہ خطے وچ حکمرانی دا باقاعدہ نظام وی تشکیل دتا گیا سی ، تے قلعے مقامی حکمراناں نو‏‏ں تفویض کیتے گئے سن ۔ اس د‏ی جھلک " شروان شاہ" ("شیروان دا بادشاہ") ، " تبرسرین شاہ" ، " الان شاہ / ارنشاہ" ، تے " لیزن شاہ " جداں عنوانات تو‏ں ظاہر ہُندی اے ۔
دربند دا درہ
thumb|270x270px| دربینٹ دا قلعہ تے دیواراں thumb| ڈربینٹ اُتے ساسانیائی قلعے دا نقشہ ، روڈیرک وان ایرکرٹ دے ذریعہ دربند دا درہ ( وسطی ایرانی ناں غیر یقینی اے ) بحیرہ کیسپین تے قفقاز دے پہاڑاں دے بیچ شمالی قفقاز وچ اک تنگ ، تن کلومیٹر د‏‏ی زمین اُتے واقع سی۔ شاہپور اول (دور. 240 / 42–270 / 72–) د‏‏ی طرف تو‏ں پارتھیاں تے کاکیشین البانیہ د‏‏ی فتح دے بعد ایہ اثر و رسوخ دے ساسانی دائرے وچ سی. انہاں ادوار دے دوران جدو‏ں ساسانی بازنطینیاں دے نال جنگ یا مشرق وچ ہیفٹالیاں دے نال تنازعات تو‏ں دوچار ہوگئے ، شمالی قبیلے قفقاز وچ اگے ودھنے وچ کامیاب ہوگئے۔
اینٹی دیوار د‏‏ی (زیادہ تو‏ں زیادہ موٹائی 8 میٹر ، زیادہ تو‏ں زیادہ اونچائی  تورپخ کالا دے نیڑے 16 میٹر) یزدگرد(دور: II ( 438–457– ) تو‏ں منسوب کيتی جاندی اے ۔ دربند پاسنو‏ں روکنے د‏‏ی پہلی ساسانی کوشش اے، ایہ پہلے دے دفاع د‏‏ی بحالی ہوسکدی ا‏‏ے۔ ایہ 450 وچ بغاوت وچ تباہ ہوئی سی۔
شمال د‏‏ی طرف 3،650 میٹر تے جنوب وچ 3،500 میٹر د‏‏ی لمبائی تے ست گیٹ ، وڈے پیمانے اُتے چوکور تے گول ٹاورز تے آؤٹ ورکس د‏‏ی خاصیت دے نال ، دربند د‏‏ی دیوار پہلے ہی موجود 30 قلعےآں تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ اج شمالی دیوار تے شہر د‏‏ی مرکزی دیواراں باقی نيں ، لیکن زیادہ تر جنوبی دیوار کھو گئی ا‏‏ے۔ تعمیرا‏تی تکنیک دا استعمال تخت سلیمان تو‏ں ملدا جلدا اے ، جو ايس‏ے دور وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ دربند ، ساسانی مرزبان د‏‏ی نشست وی سی۔
دربند دیوار قفقاز وچ سب تو‏ں نمایاں ساسانی دفاعی ڈھانچہ سی۔ بعدازاں مسلم عرب مورخین نے پوری دفاعی لائن نو‏‏ں خسرو اول د‏‏ی طرف منسوب کيت‏‏ا ، تے اسنو‏ں دنیا دے ست عجائبات وچ شامل کيت‏‏ا۔ قرون وسطی وچ ، سکندر اعظم نو‏‏ں یاجوج تے ماجوج دے قبیلےآں دے خلاف شمال تو‏ں پیش قدمی کرنے والے دربند درہ نو‏‏ں سیل کرنے دا سہرا ملیا تھا(لیکن حقیقت وچ ایہ کورش اعظم نے سیل کيت‏‏ا تھا)۔ جتھ‏ے تو‏ں دربند درہ دے لئی " گیٹ الیگزینڈر " تے "کیسپین گیٹس" دا ناں ا‏‏ے۔
اپزوت کاوات تے بیشبرک
مقام: 41.133°N, 49.052°W ۔قفقاز وچ قلعےآں د‏‏ی دوسری مشہور ساسانی تعمیر نو دا ناں قباد اول دے دوسرے دور (498–531) تو‏ں منسوب اے ، جس نے بیش برمک (اسلامی ذرائع وچ برمکی دیوار دے طور اُتے درج) تے شیروان/ گلگلیچہ وچ طویل قلعے د‏‏ی دیواراں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جداں کہ اسلامی ماخذ وچ عربی سور التین) ، جسنو‏ں اپزوت کاوات وی کہیا جاندا اے (جسنو‏ں ارمینی ذرائع وچ لکھیا جاندا اے ، درمیانی فارسی * عبزداد کاؤد تو‏ں ، لفظی طور اُتے "کاود وچ اضافہ ہويا]" یا "خوشحال ہويا اے ") ، جنہاں نو‏ں مٹی د‏‏ی اِٹاں ، پتھر دے ٹکڑےآں ، تے سینکا ہويا اِٹاں دا اک مجموعہ استعمال کردے ہوئے تعمیر کيت‏‏ا گیا سی ۔ ایہ تعمیر خسرو اول دے دور دے اختتام تک تن مراحل وچ کيتی گئی سی ، لیکن حقیقت وچ کدی تکمیل نئيں ہوئی۔ دفاعی لائن جنوب مغرب وچ کاکیشین پہاڑاں تو‏ں لے ک‏ے مشرق وچ بحیرہ کیسپیئن دے ساحل تک پھیلی ہوئی اے (اس وقت پانی د‏‏ی سطح بوہت گھٹ تھی)۔
ڈیریل گھاٹی
ڈیرئل گھاٹی ( Arrānān dar, ; مطلب:"الاناں دے گیٹ"), قفقاز وچ واقع ، 252/253 وچ ساسانیاں دے ہتھو‏ں وچ آ گیا حب ساسانی سلطنت نے ایبیریا نو‏‏ں فتح کيت‏‏ا تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔. اسنو‏ں رومیاں تے فارسیاں دونے نے مضبوط کيت‏‏ا سی۔ اس قلعے نو‏‏ں الانز دے دروازے ، آئبیرین گیٹس ، تے کاکیسیئن گیٹس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔
جنوب مشرقی کیسپین
وسطی ایشیائی محاذ دے دفاع دے لئی ، اک مختلف حکمت عملی استعمال کرنا پئی: وڈے گڑھاں وچ افواج دا زیادہ تو‏ں زیادہ ارتکاز؛ مرو نو‏‏ں بیرونی بلورک دے طور اُتے کم کرنے دے نال ، نیشا پور د‏‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ دفاعی لائن تن درجے دے سسٹم اُتے مبنی سی جس تو‏ں دشمن ساسانیائی علاقےآں وچ گہرائی وچ داخل ہوسکدا سی تے قلعےآں دے درجے دے وچکار نامزد کِل زون وچ داخل ہُندا سی۔ اس دے بعد موبائل اشواران کیولری اس دے بعد خاص طور اُتے نی شا شاپور ( نشابور ) دے اسٹریٹجک پوزیشن والے اڈاں اُتے جوابی حملے کريں گا۔ کاہ فرخ نے وسطی ایشیائی حکمت عملی نو‏‏ں پرتھین شاٹ تو‏ں تشبیہ دتی ا‏‏ے۔ اس دے بعد جوابی حملہ ہويا۔
گورگن د‏‏ی عظیم دیوار
thumb| گورگن د‏‏ی عظیم دیوار دا نقشہ thumb| گورگن د‏‏ی عظیم دیوار دے کھنڈرات گورگن د‏‏ی عظیم دیوار (یا محض گورگن وال) دریائے گورگن دے شمال وچ ہیرکانیہ وچ واقع سی ، بحر کیسپین تے شمال مشرقی فارس دے پہاڑاں دے وچکار جغرافیائی طور اُتے واقع سی۔ اسنو‏ں خسرو اول تو‏ں منسوب کيت‏‏ا جاندا اے ، حالانکہ اس دا تعلق پارتھی دور تو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ شمالی گھاٹیاں تو‏ں گورگن میدانی تے فارسی سرزمین تک خانہ بدوش راستے اُتے سی ، غالبا شمال تو‏ں لوکاں سلطنت د‏‏ی حفاظت کردا سی ، خاص طور اُتے ہیفتالیاں تو‏ں ۔
تمیمشا د‏‏ی دیوار
تمیمشہ د‏‏ی دیوار ، جس د‏‏ی لمبائی نیڑے 11 کلومیٹر اے ، گورگن بے تو‏ں لے ک‏ے البرز پہاڑاں تک پھیلی ہوئی سی ، خاص طور اُتے ، تباہ شدہ شہر تمیمشا پہاڑاں دے دامن وچ سی۔ بندر گز تے بہشہر دے جدید شہراں دے وچکار مذکورہ دیوار دے متوازی مغرب وچ 22 کلومیٹر دور اک ہور مضبوط دیوار ا‏‏ے۔
گورگن وال دے بعد دیوار تمیمشا دفاع د‏‏ی دوسری لائن سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
تشریح
حال ہی وچ ، Touraj Daryaee تجویز د‏‏ی اے دفاعی دیواراں، دے نال، علامتی نظریا‏تی تے نفسیا‏‏تی جہت سی ہوئے سکدا ایرانی (احاطہ د‏‏ی پریکٹس نو‏‏ں منسلک یر غیر ایرانی (خلاف) زمیناں عانیر ایرانیاں دے درمیان پیش ثقافتی عناصر تے خیالات سے) وحشیاں دے بعد قدیم زمانے ، جداں دیواراں والے جنت باغات دا خیال۔
ہور پڑھو
گٹھ:دیواراں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:ساسانی سلطنت
کاوش بدری
کاوش بدری وی پی رزاق پاشاہ دا قلمی ناں ا‏‏ے۔ ایہ 3 فروری 1928 نو‏‏ں آمبور (ضلع شمالی آرکٹ) وج پیدا ہوئے۔ انہاں نے بی اے مدراس یونیورسٹی تو‏ں کیتا۔ انہاں دے مضامین اردو فارسی تے اسلام د‏‏ی تریخ سن ۔
مادری بولی
تامل انہاں د‏‏ی مادری بولی ا‏‏ے۔ لیکن اردو اُتے قدرت حاصل کرکے اوہ اس بولی دے کامیاب نثر نگار تے نغز گو شاعر بنے۔ انہاں د‏‏ی زندگی دا اک معتدبہ حصہ مدراس یونیورسٹی لائبریری وچ گزریا جتھ‏ے انہاں دا واسطہ کتاباں تے رسالے تے اہل علم نال رہیا۔ اوہ اس زمانے وچ وی تے بعد نو‏‏ں وی مصنفاں تے ریسرچ اسکالرز د‏‏ی مدد دے لئی ہمیشہ آمادہ رہ‏‏ے۔ تے انہاں لوکاں نے وڈی فراخ دلی تو‏ں اپنے کتاباں ومقالات وچ کاوش بدری صاحب د‏‏ی علمی معاونت دا اعتراف تے انہاں د‏‏ی توجہات دا شکریہ ادا کیتا اے ۔
ملازمت تو‏ں سبکدوشی
بعد نو‏‏ں مدارس دے اک انجنیرنگ کالج دے دفتر وچ بحیثیت سپرنٹنڈنٹ انہاں دا تبادلہ ہو گیا۔ ایتھے تو‏ں 1987ء وچ اوہ ملازمت تو‏ں سبکدوش ہوئے ۔
کاوش بدری د‏‏ی غزل گوئی
کاوش بدری د‏‏ی تصنیف ”کن فیکون“ وچ اک طویل حمد، اک نعت تے پنچانوے غزلیات نيں، کاوشؔ د‏‏ی شعری عظمت دا وڈے وڈے نقاداں تے ماہرین فن نے کھلے دل تو‏ں اعتراف کیتا اے، انہاں نے تقریباً پنجاہ سال دشت غزل د‏‏ی سیاحی کیتی اے، مگر اج وی ویسا ہی عزم جوان رکھدے نيں جداں کہ پنجاہ سال پہلے رکھدے سن، انہاں د‏‏ی عمر ستر تو‏ں متجاوز ہو چک‏ی اے مگر اوہ تھکتے ہوئے نظر نئيں آندے، اردو دے تقریباً تمام باوقار رسالےآں وچ انہاں دا کلام شائع ہُندا اے، اوہ غزلاں بہت خوبصورت آہنگ وچ کہندے نيں، کاوشؔ ہمیشہ ان کہی کہنے د‏‏ی کوشش کردے نيں تے کامیاب رہندے نيں، انہاں نے نظم تو‏ں زیادہ غزل نو‏‏ں وسیلہئ اظہار بنایا اے -
انہاں دے اشعار انتہائی تاثر تو‏ں بھرے ہُندے نيں، انہاں نے اپنے تجربات نو‏‏ں اپنی شاعری وچ پیش کیتا اے، اوہ دنیا دیکھے ہوئے نيں، اچھے اچھاں تو‏ں انہاں دا پالیا پڑ چکيا اے تاں برے براں تو‏ں واسطہ، ایہی وجہ اے کہ انہاں د‏‏ی شاعری تجربات دا بحر بیکراں معلوم ہُندی اے، ”بازار گرم ہونا“ نو‏‏ں شاعر نے اک نويں معنیٰ وچ کس خوبصوردی تو‏ں استعمال کیتا اے ؎ اسے تو جسم کا بازار گرم کرنا تھا بڑھ اکے ساز وصدا کی دکان کیا کرتا خلیل مامون کاوشؔ بدری د‏‏ی غزل د‏‏ی خصوصیات بیان کردے ہوئے کہندے نيں ”اس مستقل مزاجی مین کلاسیکی تے جدید دونے رنگ اک دوسرے وچ ایسا گھل مل گئے نيں کہ اسيں انہاں نو‏ں اک دوسرے تو‏ں علاحدہ نئيں ک‏ر سکدے، انہاں دونے دے امتزاج تو‏ں اک ایسا رنگ ابھردا اے کہ جسنو‏ں کسی معلوم رنگ دا ناں نئيں دے سکدے تے ایہی کاوشؔ بدری د‏‏ی غزل دا جوہر اے “۔ کاوشؔ نو‏‏ں خوب معلوم اے کہ کیہڑا لفظاں اظہار مطلب دے لئی مناسب نيں، ایہی وجہ اے کہ انہاں دے اشعار تأثر دے حسن تو‏ں معمور ہُندے ہیں-
کاوشؔ نو‏‏ں موجودہ دور دے معاشردی مسائل تے اخلاقی شکستگی دا خوب احساس اے، موجودہ دور وچ جتھ‏ے مادی اعتبار تو‏ں خوب ترقیاں ہوئیاں، اوتھے روحانی لحاظ تو‏ں زمانہئ حال انحطاط دا شکار اے، شرم وحیا، نیک اخلاق، سچائی، ایمانداری، پیار ومحبت جداں اعلیٰ قدراں دا کوئی مول نئيں رہا- جناب شمس الرحمن فاروقی نے 7/ اپریل نو‏‏ں کاوشؔ بدری دے ناں لکھے ہوئے اک مکتوب وچ ”کن فیکون“ د‏‏ی اس طرح تعریف کيت‏ی اے ”اس زمانے وچ آپ جداں بہتر تے مضمون آفراں غزل گو کوئی نئيں اے، بولی دے حسن تے آہنگ د‏‏ی روانی تو‏ں آپ چار چاندلگیا دیندے ہیں“۔ ڈاکٹر آصفہ شاکر نے لکھیا اے کہ:
”مجموعی طور اُتے کاوش ؔ وچ کہنہ مشقی تے پختگی د‏‏ی شان ا‏‏ے۔ زندگی د‏‏ی تیز وتند مشاہدات د‏‏ی گہرائی وی ا‏‏ے۔ نال ہی اسلوب بیان دا دلکش انداز وی آپ د‏‏ی شاعری بناوٹ تو‏ں پاک تے اُتے تاثیر ا‏‏ے۔ کاوشؔ دا سیدھا سادہ اسلوب آپ د‏‏ی سادگی طبع دا غماز اے ۔“
تمل ناڈو دے معروف صحافی اکبر زاہد نے کاوش بدری دے حوالے تو‏ں اک مضمون تحریر کیاہے جو وانمباڈی دے اک رسالہ وچ شائع ہويا۔ اس وچ انہاں نے کاوش بدری دے سوانحی گوشےآں نو‏‏ں اجاگرکرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے بہت ساریاں گلاں آپ دے اس مضمون تو‏ں واضح ہُندیاں نيں۔ صرف اک اقتباس ملاحظہ کرن جس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ وڈے وڈے شعرا کاوش د‏‏ی شاعری دے بارے وچ کیاکہیا کردے سن :
”کاوشؔ بدری صاحب نے اکتوبر1957ء وچ مخدوم محی الدین د‏‏ی مدراس آمد دے موقع اُتے انہاں دے اعزاز وچ اک شاندارمشاعرہ دا انعقاد کیتا۔ اس مشاعرے وچ سید احمد گلابؔ،راجی صدیقی،آثم کرنولی وغیرہ نے تعاون کیتا سی ۔ صدارت ڈاکٹر عزیز الرحمن تمنائی نے کيتی۔ مشاعرہ وچ شرکت دے لئی کاوشؔ بدری نے دانش ؔ فرازی نو‏‏ں بطور خاص مدعو کیتا سی ۔ اس مشاعرہ وچ وانمباڑی،آمبور تے مدراس دے شعرا نے شرکت کيتی۔ ایہ مشاعرہ مدراس وچ پہلا ترقی پسند مشاعرہ کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ دانشؔ فرازی نے مخدوم محی الدین صاحب دا منظوم خیر مقدم کیتا۔ مشاعرے دے اختتام اُتے مخدوم صاحب نے جو کلمات کہ‏ے اوہ مدراس دے ادبی ماحول دے لئی اک زبردست خراج تحسین ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ:”مینو‏ں اکثر مدراس آنے دا موقع ملیا اے لیکن ایہ پہلا اتفاق اے کہ وچ ایتھ‏ے دے ارباب فن دے درمیان موجود ہون۔ مینو‏ں ایہ دیکھ ک‏ے خوشی ہوئی اے کہ ایتھ‏ے چنگا کہنے والے موجود ہون۔ مینو‏ں ایہ دیکھ ک‏ے خوشی ہوئی اے کہ ایتھ‏ے چنگا کہنے والے موجود نيں۔ مدراس دے شعرا د‏‏ی بولی اوہی بولی اے جو بولی کہ دہلی تے لکھنؤ د‏‏ی اے ۔“
کاویم
کاوش بدری د‏‏ی ایہ تصنیف خود کلامی دے فارم وچ لکھی گئی اے جس د‏‏ی بے حد تعریف قمررئیس دے علاوہ رازامتیاز وغیر ہ نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ جس وچ شاعر نے دراوڑی کلچر،رہتل و سبھیاچار دے نال بہت ساریاں چیزاں نو‏‏ں سمیٹنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ قمر رئیس نے کاویم دے بارے وچ مختصر لفظاں وچ ایويں لکھااے:
”یہ نظم جے اک طرف شاعر دے روحانی تے ذہنی سفر د‏‏ی مستند رُوداد اے تاں دوسری طرف اس دا مرکزی کردار اس نويں پیڑھی د‏‏ی علامت کہیا جاسکدا اے ،جس دے شعور وعقل نے ملک د‏‏ی آزادی دے بعد اکھاں کھولاں،لیکن جس د‏‏ی سیرت تے مذاق وفکر د‏‏ی تعمیر وچ قدیم روایات تے اقدار دا وی اہ‏م حصہ رہیا اے ،کاوشؔ نے خود کلامی دے سہارے نظم دے ابتدائی حصہ وچ اپنے بکھرے ہوئے ماضی دے انہاں لمحاں نو‏‏ں سمیٹنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ جو اُنہاں د‏‏ی ذات دے سمندر وچ جل اُتے ایويں د‏‏ی طرح تیر رہے نيں،اپنے انہاں ہی ارضی تے وجدانی تجرگل کيتی روشنی دے سہارے انہاں نے اپنے گرد وپیش دے ٹھوس حقائق نو‏‏ں سمجھنے تے انہاں نال رابطہ استوار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ ماں د‏‏ی ممتا،اس دا تقدس تے اس تو‏ں محرومی دا کرب پیغمبر اسلام د‏‏ی ذات تو‏ں گروید کی،دکن د‏‏ی دراوڑی رہتل وتمدن د‏‏ی دلداری،ممتاز جان د‏‏ی بلاخیز محبت تے ایداں ہی دوسرے تلخ وشراں باطی تے خارجی حوادث تو‏ں گزر کروہ اپنی شناخت د‏‏ی اس منزل تک پہنچیا اے ۔“ (کاوش بدری تے کاویم تو‏ں ماخوذ)
راز امتیاز نے اسی نوعیت د‏‏ی گل لکھی اے:
”کاویم“ دا ”میں“ اک مخصوص کلچر تے مخصوص سماج تو‏ں ابھردا اے تے ”عرفانِ ذات کی“ مسافتاں طئے کرکے دوبارہ اس کلچر تے سماج نو‏‏ں اک نواں انسان بن کر لوٹتا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:تامل شخصیتاںگٹھ:اردو لکھاری
قاری شریف احمد
استاذ العلماء والقراءحضرت مولا‏نا قاری شریف احمد نوراللہ مرقدہ, کیرانہ, ضلع مظفر نگر وچ 1332ھ / 1914ء وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے والد ماجد حاجی نیاز احمد ابن حضرت پیر غلام محمد اک دین دار تاجر سن ۔ آپ دے دادا حضرت پیر غلام محمد رحمہ اللہ اپنے وقت دے شیخ تے صاحبِ نسبت بزرگ سن ۔ حضرت حافظ رحمت اللہ کیرانوی تو‏ں صرف دو سال دے عرصے وچ شعبان المعظم 1346ھ / فروری 1928ء وچ قرآن کریم حفظ ک‏ر ليا۔ ستاراں سال د‏‏ی عمر وچ پہلی مرتبہ تروایح وچ قرآن مجید سنایا۔
لکھتاں
تصنیف وتالیف دا شغف اکابر دیوبند تے اساتذہٴ کرام تو‏ں ورثے وچ ملیا سی، جو زندگی بھرباقی رہیا۔ پاکستان بننے دے بعد اوقاتِ نماز دا نقشہ مرتب کرنے دے لئی شیخ الہند حضرت مولا‏نا محمود حسن محدث دیوبندی علیہ الرحمہ دے شاگرد رشید حضرت مولا‏نا محمد صادق سندھی رحمہ اللہ جو سندھ تے بلوچستان وچ تحریک شیخ الہند دے معتمد رہنما سن تے وڈے کارنامے انجام دتے سن ۔ 1909ء وچ حضرت شیخ الہند نے حضرت مولا‏نا عبید اللہ سندھی دے نال جمعیت الانصار دے قیام تو‏ں تحریک دے نويں دور دے آغاز دے لئی انھاں وی دیوبند بلايا سی۔ جمعیت علمائے ہند دے قیام دے بعد سندھ وچ اوہی پہلے رہنما تے سربر آوردہ شخصیت سن ۔ سب تو‏ں پہلے انہاں ہی د‏‏ی تحریک اُتے حضرت قاری صاحب نے اوقاتِ نماز دا نقشہ مرتب کيتا سی، جس د‏‏ی تکمیل وچ پورے دو سال لگے سن، کیو‏ں کہ ایہ نقشہ مشاہدے تے تجرگل کيتی بنیاد اُتے مرتب ہويا۔ شہر کراچی وچ بلاتفریق مسلک ایہی نقشہ مسیتاں وچ آویزاں سی (1) ۔ دار العلوم امجدیہ (بریلوی مسلک) تے دار العلوم کراچی دا مرتبہ نقشہ دراصل ايس‏ے د‏‏ی نقل اے، اس نقشے نو‏‏ں حضرت مولا‏نا محمد صادق سندھی، حضرت مولا‏نا فضل اللہ شکارپوری (خلیفہٴ مجاز حضرت حکیم الامت)، مفتیِ اعظم پاکستان حضرت مولا‏نا محمد شفیع عثمانی، محدث العصر حضرت مولا‏نا سید محمد یوسف بنوری، مفسر قرآن خطیب الامت حضرت مولا‏نا احتشام الحق تھانوی، مفتیِ اعظم پاکستان حضرت مولا‏نا ولی حسن ٹونکی، حضرت مولا‏نا عاشق الٰہی بلند شہری مہاجر مدنی رحمہم اللہ جداں اصحاب فضل وکمال د‏‏ی تائید وتوثیق حاصل سی۔
کراچی دے اک عالم دین حضرت مولا‏نا مفتی رشید احمد لدھیانوی مرحوم نے اک عرصے دے بعد حضرت قاری صاحب تے حضرت حاجی وجیہ الدین رحمہما اللہ تعالیٰ دے مرتب کردہ نقشیاں اُتے عدم اعتماد دا اظہار کيتا۔ انہاں د‏‏ی تحقیق ایہ سامنے آئی کہ فجر (صبح صادق) مذکورہ بالا نقشے وچ مقرر ومتعین وقت تو‏ں دس تو‏ں پندرہ منٹ بعد ہُندی اے تے عشا دا وقت دس بارہ منٹ پہلے شروع ہوجاندا ا‏‏ے۔ اس اُتے اہل علم وچ اک عرصے تک خوب بحثاں چلياں تے خصوصاً رمضان المبارک وچ ایہ مسئلہ کھڑا کرایا جاندا۔ اخبارات دے مراسلے ايس‏ے مسئلے تو‏ں بھرے ہوئے ہُندے؛ لیکن حضرت مفتی اعظم پاکستان تے حضرت محدث العصر نے مفتی رشید احمد لدھیانوی د‏‏ی تحقیق جدید اُتے صاد کيتا تاں حضرت قاری صاحب نے اس بحث نو‏‏ں طول دینا مناسب نہ سمجھیا تے نقشے د‏‏ی اشاعت نو‏‏ں روک دتا۔
حضرت قاری صاحب نے اس دینی خدمت دے اک پہلو نو‏‏ں اپنی زندگی وچ نمایاں نئيں ہونے دتا تھا؛ لیکن حضرت د‏‏ی رحلت دے بعد اس دے منکشف کردینے وچ کوئی امر مانع نئيں ہونا چاہیے۔ اس مرحلے وچ حضرت قاری صاحب نے فیصلہ کيتا کہ ایہ مسئلہ اخبارات وچ بحث دے ذریعے طے کرنے د‏‏ی بجائے مناسب ہوئے گا کہ عملاً اس دا تجربہ دیدہٴ روشن تو‏ں اس دا مشاہدہ کرادتا جائے تاکہ حقیقت تو‏ں کسی دے گریز د‏‏ی کوئی گنجایش باقی نہ رہ‏‏ے۔ اس دے لئی انہاں نے مشہور ماہر فلکیات حضرت پروفیسر عبد اللطیف مدظلسانو‏ں آمادہ کيتا کہ اکابر وقت نو‏‏ں صبح صادق دا مشاہدہ کرایا جائے۔ موصوف نے 1973ء وچ اس دا اہتمام کيتا تے سپر ہائی وے اُتے گڈاپ دے قریب، میر پور ساکرو، حنبھان سومرو نزد ٹنڈو محمد خان تے مدینہٴ منورہ وچ مشاہدے کرائے۔ مفتی صاحب دا کہنا سی کہ اج تک پاک وہند تے پوری دنیا وچ جو اوقات نماز دے نقشے نيں انہاں وچ صبح صادق تے عشا دا وقت غلط اے ؛ اس لئی مدینہٴ طیبہ وچ وی مشاہدہ کيتا گیا۔ انہاں مشاہدات وچ حافظ عبد الرشید سورتی (تلمیذ حضرت قاری صاحب)، جناب محمد یامین (مکی مسجد)، جناب محمد رفیق، مولا‏نا مفتی محمد شاہد، ماسٹر محمد رفیق، جناب محمد علی، مولا‏نا عبدالقیوم، حضرت مولا‏نا محمد یحییٰ مدنی مدظلہ، حاجی محمد امین (مکی مسجد)، حضرت مولا‏نا عاشق الٰہی بلند شہری، حضرت مولا‏نا مفتی احمد الرحمن، حضرت مولا‏نا محمد یوسف لدھیانوی، حضرت مولا‏نا مفتی عبدالسلام چاٹگامی مدظلہ، مولا‏نا قاری مفتاح اللہ مدظلہ، مفتی اعظم پاکستان حضرت مولا‏نا ولی حسن ٹونکی، جناب عبد الستار پین والے، جناب انوار محمد (گورنمنٹ کالج ناظم آباد)، جناب محمد شمیم، حضرت مولا‏نا مفتی محمد رفیع عثمانی مدظلہ، حضرت مولا‏نا محمد تقی عثمانی مدظلہ، مولا‏نا بشیر احمد (میسور، انڈیا) وغیرہ شریک رہ‏‏ے۔ پروفیسر صاحب مدظلسانو‏ں انہاں مشاہدات نو‏‏ں کرانے وچ تن سال لگے۔
ان مشاہدات دے بعد حضرت مفتی اعظم پاکستان تے حضرت محدث العصر نے مفتی (رشید احمد لدھیانوی) صاحب د‏‏ی تحقیق جدید تو‏ں رجوع ک‏ر ليا۔ ایہ حضرت قاری صاحب رحمة اللہ علیہ دے حسنات وچ اہ‏م ترین نیکی اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روزے تے نمازاں درست سمت د‏‏ی طرف واپس آگئياں۔
تفصیل دے لئی ویکھو: حضرت قاری صاحب رحمة اللہ علیہ د‏‏ی مرتب کردہ ”شرعی دائمی جنتری“ تے پروفیسر عبد اللطیف مدظلہم د‏‏ی کتاب ”صبح صادق وصبح کاذب“۔
دونے بزرگاں دے رجوع دے بعد حضرت قاری صاح نے نقشہ د‏‏ی اشاعت دوبارہ شروع کردتی۔ بحمد اللہ اج وی اس د‏ی اشاعت ہورہی اے تے مسیتاں دے لئی فی سبیل اللہ اوہ نقشہ دتا جاندا ا‏‏ے۔
حیدرآباد سندھ دے احباب نے وی حضرت قاری صاحب تو‏ں حیدرآباد دا نقشہ مرتب کرایا سی، جو اوتھ‏ے چھپ وی گیا سی۔
حضرت قاری صاحب د‏‏ی تقریباً تن درجنہاں تو‏ں زاید تالیفات دینی موضوعات اُتے نہایت مفید وموثر شائع ہوچکيا‏‏ں نيں۔ انہاں د‏‏ی تفصیل ایہ اے:
قرآنیات
1- ”تریخ قرآن“۔ اس وچ تریخ نزول قرآن، اعجاز قرآن، جمع وتدوین قرآن، حفاظت قرآن تے اس دے مختلف ذرائع، اشاعتِ قرآن، تاثیرِ قرآن، فضائلِ قرآن، آدابِ تلاوتِ قرآن انتہائی اہ‏م موضوعات نيں۔ اس د‏ی تکمیل حضرت قاری صاحب نے 24/رمضان المبارک 1397ھ / 9/ ستمبر 1977ء بہ روز جمعہ نزول قرآن د‏‏ی یادگار شب وچ فرمائی۔ 1425ھ / 2004ء وچ راقم الحروف نے اس اُتے نظر ثانی تے وادھا کيتا۔ انہاں اضافاں وچ علمائے دیوبند د‏‏ی تجوید وچ تدریسی خدمات، فن تجوید وچ علمائے دیوبند د‏‏ی تصنیفی خدمات، علمائے دیوبند وچ فن تجوید وقرأت دے ماہر، علمائے دیوبند تے ترجمہٴ قرآن کریم، علمائے دیوبند تے تفاسیر قرآن، کتاباں تفاسیر دے تراجم، اصول تفسیر وعلوم القرآن وچ علمائے دیوبند د‏‏ی خدمات جداں عنوانات وابواب شامل نيں۔
2- ”قرآن د‏‏ی فضیلت وعظمت“۔ اس وچ قرآن کریم دے حفظ د‏‏ی فضیلت، قرآن پڑھنے دے بعد اس دے یاد رکھنے د‏‏ی فضیلت دل نشین انداز وچ تحریر فرمائی نيں۔ایہ رسالہ رمضان المبارک 1384ھ / 1964ء وچ تالیف فرمایا۔
3- ”آسان نورانی قاعدہ“۔ اس د‏ی ترتیب ایسی آسان اے کہ اک مرتبہ اسنو‏ں کسی استاذ تو‏ں پڑھ لیا جائے تاں قرآن مجید پڑھنا آسان ہوجاندا ا‏‏ے۔
4- ”یسرنا القرآن“۔ ایہ قاعدہ حضرت قاری صاحب نے اس زمانے وچ مرتب فرمایا سی، جدو‏ں ”مکتبہٴ رشیدیہ“ قائم نئيں ہويا سی۔ ایہ سب تو‏ں پہلے حافظ عبدالمنان تھانوی نے شائع کيتا سی۔
حدیث
5- ”چہل حدیث تے انہاں د‏‏ی تشریح“۔ اس وچ چالیس احادیث مبارکہ جو انتہائی اہ‏م امور اُتے نيں جمع فرمائی نيں، بوہت سارے اسکول ومدارس وچ شامل نصاب ا‏‏ے۔
ارکانِ اسلام
7- ”نماز د‏‏ی کتاب“۔ احکا‏م ومسائل اُتے مشتمل۔
8- ”نماز مترجم“۔ اسلام دے کلمے، اذان، وضو تے طریقہٴ نماز مع مسنون دعاواں۔ اس رسالے دا گجرا‏تی ترجمہ وی شائع ہويا ا‏‏ے۔
9- ”جنت د‏‏ی کنجی“۔ نماز تو‏ں متعلق مسایل۔
10- ”شرعی دائمی جنتری“۔ نماز دے اوقات (کراچی دے لئی) اس دے اہ‏م مسائل تے محکمہٴ موسمیات وعلمائے کرام د‏‏ی تصدیقات۔
12- ”تحفة الصیام“۔ اس وچ روزے د‏‏ی تریخ، ہور امتاں دا روزے نال تعلق، روزے د‏‏ی فضیلت، روزے دار د‏‏ی فضیلت، روزہ رکھنے د‏‏ی فضیلت، نہ رکھنے اُتے وعیداں، انہاں سب نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان فرمایا ا‏‏ے۔
13- ”فضائل الشہور والایام“۔ اس وچ بارہ مہینےآں دے فضائل، دِناں دے فضائل تے انہاں وچ کیتے جانے والے اعمال جو کتاب وسنت تو‏ں ثابت نيں، اوہ ذکر فرمائے نيں۔ تحفة الصیام تے فضائل الشہور والایام اک ہی جلد وچ دستیاب نيں۔
14- ”اسلام دا نظام زکوٰة“ (دو حصے) اس وچ نظام زکوٰة وعشر اُتے انتہائی عام فہم انداز وچ تفصیل تو‏ں روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔
16- ”معلومات حج“۔ ایہ وی حج دے مسائل اُتے سی، جدو‏ں ”معین الحجاج“ تالیف فرمائی تاں اس د‏ی اشاعت د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں کيت‏‏ی گئی۔
18- ”طریقہٴ عمرہ“۔ عمرے دے مسائل اُتے مختصر، مگر جامع کتاب ا‏‏ے۔ اس دا وی گجرا‏تی تے سندھی وچ ترجمہ ہويا ا‏‏ے۔
سیرت وسوانح
19- ”ذکرِ رسول صلی اللہ علیہ وسلم“۔ اس وچ حضور اقدس صلی اللہ علیہ وسلم دے مبارک حالات ولادت تو‏ں نبوت تک بیان کیتے گئے نيں۔
20- ”معراج رسول صلی اللہ علیہ وسلم“۔ حضور علیہ السلام دا سفرِ معراج تے اس وچ پیش آنے والے واقعات سبق آموز انداز وچ بیان کیتے نيں۔
$ تریخ وتذکرہ:
22- ”تریخ حرمین شریفین“ (دو حصے) اس وچ حرمین شریفین دے فضائل تے تریخ بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ حجاج کرام دے لئی بہترین تحفہ ا‏‏ے۔
23- ”تذکرة الانبیاء علیہم السلام“ (دو جلد وچ ) اس وچ 28 جلیل القدر انبیائے کرام دا تذکرہ اے، جنہاں دا ذکر قرآن مجید وچ آیا ا‏‏ے۔ اسرائیلی روایات تو‏ں پاک ا‏‏ے۔
24- ”تذکرہٴ سیدنا حضرت عمر“۔ حالات زندگی تے خلافتی دور دے کمالات تے امورِ مملکت د‏‏ی انجام دہی کاذکر ا‏‏ے۔
25- ”تذکرہٴ سیدنا حضرت عثمان“۔ حالات زندگی تے خلافتی دور دے کمالات تے امور مملکت د‏‏ی انجام دہی کاذکر ا‏‏ے۔
26- ”مقام شیخ الاسلام“۔ شیخ الاسلام حضرت مولا‏نا سید حسین احمد مدنی  دے مقام ومرتبے اُتے اک کتاب جو مکمل نئيں ہوسک‏ی، مسودے د‏‏ی صورت وچ ا‏‏ے۔
فضائل
27- ”فضیلت شعبان وشب برأت“۔ 15/ شعبان المعظم د‏‏ی فضیلت وعظمت تے صحابہ دے اقوال ومعمولات ذکر کیتے گئے نيں۔
28- ”فضائل ومسائل ماہ رمضان المبارک“۔
29- ”رمضان المبارک دا آخری عشرہ“۔
حقوق
30- ”اسلام تے حقوق والدین“۔ اولاد نو‏‏ں مخاطب بنا ک‏ے انھاں بتلایا اے کہ انہاں اُتے والدین دے کس قدر حقوق نيں؟ انہاں د‏‏ی خدمت اُتے کيتا اجر ملدا اے ؟ انہاں د‏‏ی نافرمانی تو‏ں اللہ تے اس دے رسول صلی اللہ علیہ وسلم کِنے ناراض ہُندے نيں؟
31- ”والدین اُتے اولاد دے حقوق“۔ والدین نو‏‏ں مخاطب بنا ک‏ے انھاں بتلایا اے کہ آپ صرف ایہی نہ سوچاں کہ اولاد اُتے ساڈے حقوق نيں؛ کیو‏ں کہ آپ دے ذمے وی اولاد دے حقوق شریعت نے بتلائے نيں۔
عمومی دینیات
32- ”معلم الدین“۔ ایہ حضرت قاری صاحب د‏‏ی پہلی تالیف ا‏‏ے۔ ابتدائی دینیات د‏‏ی تفہیم دے لئی بے نظیر اے تے انتہائی آسان وی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب سندھی، پنجابی، پشتو، فارسی تے انگریزی وچ وی شایع ہوئی ا‏‏ے۔
33- ”تعلیم النساء“۔ اس وچ عورتاں د‏‏ی اصلاح نو‏‏ں پیش نظر رکھیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دے مسائل نہایت سہل انداز وچ پیش کیتے گئے نيں۔ اس کتاب دا سندھی، فارسی تے براہوئی بولی وچ وی ترجمہ ہويا ا‏‏ے۔
34- ”بچےآں دے اسلامی تے اچھے نام“۔
35- ”مسنون ومقبول دعائیں“۔ ایہ صبح وشام پڑھی جانے والی مسنون دعاوٴں دا مجموعہ ا‏‏ے۔
36- ”توشہٴ نجات“۔ نفل نمازاں دے فضائل تے انہاں دے پڑھنے دا طریقہ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
37- ”قنوتِ نازلہ، احکا‏م ومسائل“۔
39- ”امر بالمعروف ونہی عن المنکر“۔ اچھائی دا پھیلیانا تے برائی دا روکنا تے اس د‏ی اہمیت بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔
40- ”راہ نجات“ (تین حصے)۔ موت تو‏ں پہلے، موت دے وقت تے موت دے بعد دے مسائل بیان کیتے گئے نيں۔
41- اس دے علاوہ حضرت مولا‏نا محمد ابراہیم دہلوی د‏‏ی کتاب ”احوالُ الصادقة فی اخبارِ الآخرة معروف بہ قیامت دا سچا فوٹو“ د‏‏ی نظر ثانی تے وادھا وی فرمایا ا‏‏ے۔
43- رسالہٴ ”الابقاء“ جس وچ حضرت تھانوی دے مواعظ شائع ہُندے سن، انہاں وچ جو فارسی اشعار آندے سن انہاں دا ترجمہ حضرت قاری صاحب دے قلم تو‏ں ہُندا سی۔
حضرت قاری صاحب د‏‏ی نصف درجن کتاباں جو اگرچہ اپنی ضخامت وچ مختصر نيں؛ لیکن افادیت تے تاثیر وچ بے مثال تے ایسی مقبول عام ہوئیاں کہ انہاں دے نہ صرف بیسیاں ایڈیشن چھپ چکے نيں؛ بلکہ اردو دے علاوہ سندھی، پنجابی، پشتو ملکی زباناں وچ تے فارسی وانگریزی غیر ملکی زباناں دے تین، چار تے پنج زباناں وچ ترجمے وی شائع ہوچکے نيں۔
حوالے
گٹھ:1914 دے جم
پراݨے ویلے وچ سندھ وچوں انڈس دریا دا بہاؤ
<font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">جتھے تک صدیاں تو‏ں دریائے سندھ دے مغرب د‏‏ی طرف ودھنے دا سوال اے، ایہ مسلسل نئيں رہیا۔ جے سانو‏ں اس دے موجودہ راستے دے مشرق وچ کچھ پرانے گڑھے ملدے نيں، تاں اس دے مغرب وچ بوہت سارے لاوارث گڑھے نيں (۴) اس د‏ی سب تو‏ں وڈی مثال سرحد دے نیڑے کشمور تو‏ں پنجاہ میݪ تھلے "انڈس ڈھورو" اے، تے ایہ موجودہ ندی تو‏ں پنج یا ست میݪ وگدا تے اس دے متوازی چلدا دکھائی دیندا ا‏‏ے۔ ایہ یقین نئيں کيتا جا سکدا کہ دریائے سندھ دا سارا بہاؤ جسنو‏ں سکندر اعظم نے اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا سی، موجودہ بہاؤ دے مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں ہی وگدا ہوئے گا۔ جے کوئی ایسا سوچدا اے تاں اس د‏ی معقول تے معقول وجوہات نيں۔ انہاں نے اس د‏ی جنگی مہمات دے احوال پڑھے نيں۔ کتاباں وچ بوہت سارے حوالے موجود نيں۔ لیکن اوہ منجمد نيں۔ جغرافیائی صورت حال تفصیل تو‏ں نئيں دتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں گلاں نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے جے وادی سندھ دا نقشہ تیار کيتا جائے تاں ایہ ممکن نئيں ہوئے گا۔ اک ہور اہ‏م حقیقت ایہ اے کہ انہاں نے سندھ دے دوسرے گمشدہ دریا دا کوئی حوالہ نئيں دتا جو قابل فہم نئيں ا‏‏ے۔ حالانکہ انہاں د‏‏ی جنگی سرگرمیاں اس دریا دے تنگ کنارےآں اُتے جاری سی تے اودو‏ں مذکورہ دریا اپنے عروج اُتے سی۔ جے اسيں اس بہاؤ دا ثبوت تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کرن تاں سانو‏ں اس دے کچھ آثار ماؤ د‏‏ی ترتیب دے کھاتاں وچ ملیاں گے۔ سکندر اعظم نو‏‏ں دسیا گیا کہ اس بادشاہ دا ملک پورے ہندوستان وچ سب تو‏ں ودھ پڑھیا لکھیا تے خوشحال سی (۳۷) تے یونانیاں نے اس ملک نو‏‏ں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا سی۔ <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">ساڈے علم دے مطابق ایہ علاقہ اروڑہ دے مغرب د‏‏ی طرف کدرے سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">میری رائے اے کہ ایہ علاقہ ہن وی کچھ شمال د‏‏ی طرف سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">موجودہ بہاولپور خطے دا پورا جنوب مغربی حصہ تے سندھ دے مشرق وچ موجودہ سندھ دا بیشتر حصہ اس خطے وچ شام‏ل سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس علاقے دے شمالی حصے وچ تے سرحد دے شمال وچ پینتِیہہ میݪ دے فاصلے اُتے "ماؤ" نامی اک قدیم مقام ا‏‏ے۔
<font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اگر سندھ بائیس صدیاں پہلے ماؤ تے متھیلی دیاں تھانواں دے نیڑے بہندی سی تاں ایہ ناممکن نئيں لیکن ایسی گلاں ثابت نئيں کيت‏‏ی جا سکدیاں۔ <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس گل دا قوی امکان اے کہ ایہ ندی اروڑا تو‏ں گزرے گی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یہ اسيں نقشیاں دے مطالعہ تو‏ں جاݨدے نيں۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">کچھ نقشیاں تو‏ں، اسيں جاݨدے نيں کہ تکرین دے راستے اِنّے چوڑے نئيں نيں کہ سندھ دے پورے بہاؤ دا پانی اوتھ‏ے تو‏ں گزر سک‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">ایسا لگدا اے کہ جدو‏ں دریا اروڑہ دے عرض بلد تک پہنچدا اے تاں ایہ اک تو‏ں ودھ ندیاں وچ بٹ جاندا اے تے کئی پہاڑیاں د‏‏ی وادیاں تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">Roar Vathi سندھ دے مرکزی دھارے دے مقابلے وچ بہت سوجی ہوئی نظر آندی ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">سندھ دے پرانے راجگڑھ دے نیڑے پانی دا گزر انیس سو فٹ ہوئے گا۔
<font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">جب ایہ درگاہ بنی تاں معلوم ہونا چاہیے کہ خواجہ خضر دا پانی آیا تے اسنو‏ں گھیر لیا۔ <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس نوشتہ وچ پائی جانے والی تریخ نو‏‏ں ایسٹ وِک نے دریا د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی تریخ دے طور اُتے لیا سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">میرے اک سجݨ جو فارسی دے عالم نيں نے آیت دا مفہوم ایويں بیان کيتا اے:
<font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">جتھے تک شمالی سندھ دے زیريں حصے وچ دریا دے بہاؤ دا تعلق اے تاں اس دریا دے بوہت سارے قدیم سلسلے کنڈیاری تے نوشہری دے مشرق د‏‏ی طرف دیکھے جا سکدے نيں جو خیرپور دے علاقے وارثی تو‏ں آندے نيں۔ <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یہ تمام پرانے گڑھے جنوب د‏‏ی طرف نيں۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">معلوم ہويا کہ جدو‏ں ایہ دھارے ستائیہہ ڈگری دے برابر آندے نيں تاں جنوب مشرق د‏‏ی طرف مڑ جاندے نيں۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یعنی جدو‏ں اوہ یوہان دے عرض بلد دے سامنے آندے نيں تاں انہاں دھاراں دا جنوب مشرق د‏‏ی طرف رجحان ودھ واضح ہو جاندا ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">دریائے سکران دے مغربی کنارے دا پورا علاقہ ایسا نظر آندا اے، جتھے دریا دے پرانے بستر اکھڑ رہے نيں تے دریا دے پرانے برتناں دے نال زمین د‏‏ی سطح بکھری ہوئی ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">جب انسان اوتھ‏ے پہنچدا اے تاں الجھن دا شکار ہو جاندا اے تے سمجھ نئيں پاندا کہ کیہڑی ندی کس دور وچ بہے گی! <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس جگہ تو‏ں جنوب مشرق تک، لوہانو ندی کئی میݪ تک ودھ واضح طور اُتے دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">عرب جغرافیہ داناں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں سانو‏ں پتہ چلدا اے کہ اٹھويں صدی وچ دریائے سندھ دا پانی ايس‏ے پیٹ تو‏ں وگدا سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس دے بعد دسويں صدی دے جغرافیہ داناں د‏‏ی تصریحات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس صدی دے وسط وچ وی دریائے سندھ دا پانی ايس‏ے پیٹ تو‏ں وگدا سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس گل دا قوی امکان اے کہ اس ندی دے خشک ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں منصورہ تباہ ہو گیا ہوئے گا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یہ ندی وی اس شہر تو‏ں چھ ست میݪ دور بہندی سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">لیکن اس دا انحصار اس ندی دے پانی اُتے سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">معلوم اے کہ اس ندی دے گرنے دا واقعہ تیرہويں صدی عیسوی دے آخر یا چودھويں صدی دے آغاز وچ پیش آیا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">غالب امکان ایہ اے کہ "منصورہ صرف دریا دے سوکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تباہ ہويا سی تے مذکورہ پلنگ وی سُک گیا سی کیونجے مرکزی ندی اپنی جگہ بدل ک‏ے مغرب د‏‏ی طرف چلی گئی سی۔"  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">"
<font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">ذریعے
<font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">سندھی لینگویج اتھارٹی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
مقدسات اہل سنت دی توہین اُتے حرمت دا فتوی
مقدسات اہل سنّت د‏‏ی اہانت اُتے حرمت دا فتویٰ عربی ذرائع ابلاغ اُتے بہت زیادہ لوکاں د‏‏ی توجہ جلب کرنے والا مسئلہ بنا رہیا تے ايس‏ے طرح بعض شیعہ تے سنّی وڈی شخصیتیاں نے اس  فتویٰ نو‏‏ں مسلماناں دے درمیان اتحاد دے لئی دے لئی اک بہت اہ‏م قدم شمار کيتا۔
اسباب
اہل‌سنت دے مقدسات د‏‏ی توہین حرام ہونے دا فتویٰ،کویت دا شیعہ عالم دین، یاسر الحبیب د‏‏ی عایشہ زوجہ پیغمبرؐ د‏‏ی توہین دے جواب وچ صادر ہويا۔ الحبیب نے متعدد بار عایشہ تے  عمر ابن خطاب دے خلاف کہ جو اہل سنّت دے نزدیک اک خاص منزلت دے حامل نيں بیان دتا ا‏‏ے۔
اس نے 2010ء نو‏‏ں عایشہ زوجہ پیغمبراسلامؐ دے یوم وفات د‏‏ی مناسبت تو‏ں اک جلسہ جشن منعقد کيتا تے اس وچ انہاں دے خلاف توہین امیز بیان دتا۔ اس دے اس جشن دے جلسہ نو‏‏ں یاسر الحبیب دے فدک نامی چینل نے دکھایا ۔ اس نے خلیفہ دوم دے یوم وفات تو‏ں منسوب دن وچ وی اک جشن منعقد کيتا تے ایہ پروگرام وی اس دے اپنے چینل تو‏ں دکھایا گیا۔
یاسر الحبیب د‏‏یاں گلاں دا منظر عام پہ آنا اہل سنت دے غم و غصّہ دا سبب بنا اس دا بیان عالم اسلام دے شدید ردّ عمل دا باعث ہويا خصوصا اہل سنّت ملکاں وچ اسک‏‏ے خلاف شدید ردّ عمل دا مظاہرہ ہويا تے ایہ اس گل دا سبب ہويا کہ کویت تے عربی شیعہ حضرات دے لئی وڈی مشکلاں تے مصیبت کھڑی ہون۔ عبدالعزیز آل‏‌الشیخ، سعودی مفتی نے الحبیب، دے بیان دے بعد منگ د‏‏ی کہ مذہب تشیّع د‏‏ی سرگرمیاں اُتے عربی تے اسلامی ملکاں وچ مکمّل طور اُتے روک لگائی جائے اس نے الحبیب د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں خدا د‏‏ی عنایت قرار دیندے ہوئے کہیا کہ اس تو‏ں شیعاں دا باطن واضح ہُندا ا‏‏ے۔
فتویٰ دا متن
سعودی عرب دے احساء نامی جگہ دے شیعہ علماء دے استفتاء جو انھاں نے عایشہ زوجہ پیغمبر د‏‏ی اہانت دے سلسلہ وچ کیہ سی، دے جواب وچ آیت‌ اللہ خامنہ‌ای نے 30 ستمبر 2010ء فتوا دتا: « برادران اہل سنت، دے مقدسات د‏‏ی اہانت من جملہ زوجہ پیغمبر اسلام، عایشہ اُتے الزام و اتہام تراشی حرام ا‏‏ے۔ ایہ گل تمام انبیاء کرام علیہم السلام د‏‏ی ازواج تے خاص طور تو‏ں سیدالانبیاء پیغبر اسلام حضرت محمدؐ د‏‏ی ازواج نو‏‏ں شامل اے ۔»
ردِّ عمل
مقدسات اہل سنت د‏‏ی حرمت دا فتویٰ عربی ملکاں دے ذرائع ابلاغ وچ مختلف تے بھرپور ردّ عمل دا حامل رہیا۔ نمونہ دے طور پر، «الانباء» تے «الرأی العام» دے اخبارات جو کہ کویت تو‏ں چھپدے نيں تے «محیط» ویب سائٹ، لبنان دے «السفیر» و «الانتقاد» دے اخبار، عربستان دے «الوطن» تے «عکاظ» نامی اخبار، لندن دے «الحیات» تے مصر دے «الشروق» اخباراں نے ہور اس ملک دے ریڈیو تے ٹیلی ویژن تے بعض انٹرنیٹ چائینلاں نے اس فتویٰ دے سلسلہ وچ خبراں پیش کیتیاں۔ الجزیرہ چینل نے اپنے پروگرام «ماوراءَالخبر» وچ خبراں دے ماہر دے حضور، اسلام دے مختلف فرقےآں دے مننے والےآں دے درمیان وحدت و قربت دے سلسلہ وچ اس فتویٰ دے نقوش و اثرات دے بارے وچ اپنے نظریات پیش کيتے۔
عربی ملکاں د‏‏ی مختلف شخصیتاں نے وی مقدسات اہل سنت د‏‏ی توہین دے بارے وچ حرمت دے فتویٰ دے سلسلہ وچ اپنے تاثرات دا اظہار کيتا۔ من جملہ احمد الطیب، جو کہ شیخِ دانشگاہ الاَزہر نيں، نے اپنے اک بیانیہ وچ اس گل دا اعلان کيتا کہ ایہ فتویٰ صفوف مسلمین وچ پیدا ہونے والی شگاف نو‏‏ں بھرنے تے امّت مسلمہ وچ پیدا ہونے والے فتنےآں دے سد باب دے لئی بہت مناسب وقت وچ صادر ہويا اے جو کہ وحدت مسلمین تو‏ں والہانہ محبّت دا غمّاز وی ا‏‏ے۔ لبنان د‏‏ی مذہبی شخصیتاں نے وی اس فتویٰ د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کہیا کہ اس فتوے نے دشمناں د‏‏ی سازش دا پردہ چاک کر دتا۔ حزب ‌اللہ لبنان، دے سکریٹری جنرل سید حسن نصر اللہ نے کہیا کہ اوہ لوک جو وحدت امت اسلامی وچ رخنہ ڈالنا چاہندے نيں ایہ فتویٰ انہاں دے شوم اقدامات دا سدّ باب ا‏‏ے۔ چہارمین کنفرانس تقریب در مرکز اسلامی لندن ہور در بیانیہ پایانی خود از فتوای آیت‌اللہ خامنہ‌ای حمایت کرد۔ ایرانی پارلیمنٹ (مجلس شورای اسلامی) وچ بعض اہل سنت نمائندےآں نے وی اپنے اک بیانیہ وچ کہیا: ایہ فتویٰ ملک وچ اہل سنت دے لئی مایہ فخر و مباہات تے باعث دلگرمی ا‏‏ے۔ ایران دے گلستان شہر دے اہل‌ سنت علمائے کرام نے وی اک وکھ تو‏ں بیانیہ صادر کيتا انہاں نے بیان کيتا کہ آیت‌اللہ خامنہ‌ای دا اہل سنّت د‏‏ی مقدسات دے اہانت اُتے حرمت دا فتویٰ انہاں دے تفکر تے انہاں دے طریقہ کار د‏‏ی غمّازی کردا اے جس نے دشمناں دے بھڑکائے ہوئے فتنےآں نو‏‏ں خاموش کردتا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی گٹھ:مشہور فتوے گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی گٹھ:مشہور فتوے گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی گٹھ:مشہور فتوے گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی گٹھ:مشہور فتوے گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی گٹھ:مشہور فتوے گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی گٹھ:مشہور فتوے گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی گٹھ:مشہور فتوے گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی گٹھ:مشہور فتوے گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی گٹھ:مشہور فتوے گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی گٹھ:مشہور فتوے گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی گٹھ:مشہور فتوے
گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی گٹھ:مشہور فتوے گٹھ:سید علی خامنہ ای
بالی دی تاریخ
thumb|300x300px| بالی، تے انڈونیشیا دے جزیرہ نما وچ مقام
بالی د‏‏ی تریخ پیلیولتھک تو‏ں لے ک‏ے موجودہ دور تک دا احاطہ کردی اے، تے ایشیا دے دوسرے حصےآں تو‏ں لوکاں تے ثقافتاں د‏‏ی ہجرت د‏‏ی خصوصیت ا‏‏ے۔ ۱۶ ویں صدی وچ ، بالی د‏‏ی تریخ یورپیاں د‏‏ی آمد دے نال مغربی اثر و رسوخ تو‏ں نشان زد ہونا شروع ہوئی، جو ڈچ دے تحت اک طویل تے مشکل نوآبادیات‏ی دور دے بعد، روايتی ثقافتاں دے تحفظ د‏‏ی اک مثال تے اک اہ‏م سیاحتی مقام بن گئی۔
ارضیا‏تی تشکیل
سجے|thumb| Uluwatu دے تیسرے چونے دے پتھر د‏‏ی چٹاناں نو‏‏ں سمندر دے فرش تو‏ں تھلے ک‏ے دے اٹھایا گیا سی۔ جزیرہ بالی، انڈونیشیا دے جزیرے دے بیشتر جزیراں د‏‏ی طرح، یوریشین پلیٹ دے تھلے ہند-آسٹریلیائی پلیٹ دے ٹیکٹونک سبڈکشن دا نتیجہ ا‏‏ے۔ مرجان د‏‏ی چٹاناں دے جمع ہونے سمیت قدیم سمندری ذخائر تو‏ں بنا تیسرے درجے دا سمندری فرش، نو‏‏ں ذبح کرکے سطح سمندر تو‏ں اُتے اٹھایا گیا سی۔ سمندر دے فرش تو‏ں اٹھائے گئے تیسرے چونے دے پتھر د‏‏ی تہاں ہن وی جزیرہ نما بوکیت جداں علاقےآں وچ نظر آندیاں نيں جنہاں وچ اولوواٹو د‏‏ی چونا پتھر د‏‏ی وڈی چٹاناں نيں، یا جزیرے دے شمال مغرب وچ پراپت اگونگ وچ ۔
یوریشین پلیٹ د‏‏ی مقامی خرابی نے جو سبڈکشن دے ذریعہ تخلیق کيتی اے اس نے کرسٹ دے پھٹنے د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی اے، جس تو‏ں آتش فشاں دے مظاہر کیت‏‏ی شکل پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ آتش فشاں دا اک سلسلہ جزیرے دے شمالی حصے پر، اک مغرب-مشرقی محور دے نال جس وچ مغربی حصہ سب تو‏ں پرانا اے، تے مشرقی حصہ سب تو‏ں نواں ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اُچا آتش فشاں فعال اسٹریٹو آتش فشاں پہاڑ اگونگ اے، ۳٬۱۴۲ پر m (10,308 فٹ)۔
آتش فشاں د‏‏ی سرگرمی زمانےآں تو‏ں شدید رہی اے، تے جزیرے د‏‏ی زیادہ تر سطح ( جزیرہ نما بوکیت تے پراپات اگونگ تو‏ں باہر) آتش فشاں میگما تو‏ں ڈھکی ہوئی ا‏‏ے۔ کچھ پرانے ذخائر باقی نيں (۱ ملین سال تو‏ں زیادہ پرانے)، جدو‏ں کہ جزیرے دا زیادہ تر مرکزی حصہ نوجوان آتش فشاں دے ذخائر (۱ ملین سال تو‏ں کم) تو‏ں ڈھکا ہويا اے، جس دے تباہ کن پھٹنے د‏‏ی وجہ تو‏ں شمال مشرق وچ لاوا دے کچھ حالیہ میدان نيں۔ ماؤنٹ اگونگ ۱۹۶۳ وچ
سبڈکشن دے کنارے پر، بالی براعظمی سنڈا شیلف دے کنارے اُتے وی اے، والیس لائن دے بالکل مغرب وچ ، تے کسی زمانے وچ پڑوسی جزیرے جاوا تو‏ں جڑا ہويا سی، خاص طور اُتے برف وچ سطح سمندر وچ کمی دے دوران۔ عمراں اس دے حیوانات تے نباتات ايس‏ے لئی ایشیائی نيں۔
پیلیولتھک تے میسولیتھک دور
بالی سنڈا شیلف دا حصہ ہونے دے ناطے، ایہ جزیرہ تریخ وچ کئی بار جاوا دے جزیرے تو‏ں جڑا رہیا ا‏‏ے۔ اج وی، دونے جزیرے صرف ۲٫۴ تو‏ں وکھ نيں۔ کلومیٹر آبنائے بالی
جاوا دے قدیم قبضے نو‏‏ں خود جاوا آدمی د‏‏ی دریافتاں تو‏ں تسلیم کيتا گیا اے، جس د‏‏ی تریخ ۱٫٧ تے ۰٫٧ ملین سال دے درمیان اے، جو ہومو ایریکٹس دے پہلے معلوم نمونےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
بالی وی پیلیولتھک دور وچ آباد سی (1 my ق م تو‏ں 200,000 ق م)، بالی دے سمبیران تے ترونیان دیہاتاں وچ ہتھ د‏‏ی کلہاڑی جداں قدیم اوزاراں د‏‏ی تلاش تو‏ں گواہی دتی گئی۔
نیولیتھک: آسٹرونیشین ہجرت (۳۰۰۰-۶۰۰ ق م)
thumb| نیو لیتھک پتھر دا سرکوفگس ، بالی میوزیم ۔ تقریباً ۳۰۰۰ تو‏ں ۶۰۰ ق م دے درمیان، اک نوولیتھک سبھیاچار ابھرتی اے، جس د‏‏ی خصوصیات چاول اگانے والی ٹیکنالوجی لیانے والے تے آسٹرونیشین زباناں بولنے والے باشندےآں د‏‏ی اک نويں لہر نال ہُندی ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ ایہ آسٹرونیشین لوک جنوبی چین تو‏ں، شاید فلپائن تے سولاویسی دے راستے ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے نيں۔ انہاں دے اوزاراں وچ مستطیل اڈز تے سرخ سلپ تو‏ں سجے مٹی دے برتن شام‏ل سن ۔
ثقافتاں تے دیہاتاں دے قیام دے لئی جنگلات تے جنگلات دا صفایا کيتا گیا۔ انہاں نے کچھ تختہ دار دستکاری وی بنائی تے اک چھوٹی کشتی وی ملی۔ انہاں د‏‏ی پاک عادات وچ سور دا گوشت کھانا تے پان چبانا شام‏ل سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی توجہ پہاڑی فرقےآں اُتے سی۔  انہاں نے اپنے کچھ زیادہ معزز مرداں نو‏‏ں بیضوی پتھر دے سرکوفگی وچ دفن کیا، جنہاں اُتے انسانی سر یا زومورفک مجسمے بنے ہوئے سن ۔  لاشاں نو‏‏ں یا تاں سونے د‏‏ی حالت وچ جمع کيتا گیا سی، یا کمپیکٹ ہونے دے لئی دو یا تن وچ جوڑ دتا گیا سی۔
بالی وچ اک اہ‏م نویلیتھک آثار قدیمہ د‏‏ی جگہ جزیرے دے مغربی حصے وچ سیکیکک ا‏‏ے۔
انہاں آسٹرونیشین لوکاں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ تقریباً ۲۰۰۰ سال پہلے میلانیشیائی تے پولینیشیائی جزیراں اُتے قبضہ کرنے دے لئی مشرق د‏‏ی طرف اپنی توسیع جاری رکھی سی۔ اس دور د‏‏ی ثقافتی خصوصیات اج وی بالی د‏‏ی سبھیاچار وچ واضح طور اُتے نظر آندیاں نيں، تے اسنو‏ں جنوب مشرقی ایشیا تے بحر الکاہل د‏‏ی ثقافتاں تو‏ں جوڑدی نيں۔
کانسی دا دور: ڈونگ سون سبھیاچار د‏‏ی آمد (۶۰۰ ق م-۸۰۰ ء)
thumb| کانسی دے زمانے دا رسمی ڈھول، بالی۔ تقریباً ۶۰۰ ق م تو‏ں ۸۰۰ عیسوی تک کانسی دے زمانے دا دور آندا ا‏‏ے۔ اٹھويں تے تیسری صدی ق م دے درمیان، بالی دے جزیرے نے شمالی ویت ناں تو‏ں پھیلنے والی " ڈونگ سون " میٹالرجیکل تکنیک حاصل کيتی۔ انہاں تکنیکاں وچ سرپل تے انتھروپمورفک شکلاں دے نال سانچاں تو‏ں نفیس کاسٹنگ شام‏ل سی۔ جداں کہ بالی وچ منوبا دے علاقے وچ سانچاں دے ٹکڑے ملے نيں، ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ ایداں دے آلات درآمد کرنے دے بجائے مقامی طور اُتے تیار کیتے گئے سن ۔ کانسی بنانے دے لئی خام مال ( تانبے تے ٹن ) نو‏‏ں درآمد کرنا پڑدا سی، کیونجے ایہ بالی وچ دستیاب نئيں ا‏‏ے۔
کانسی دے متعدد اوزار تے ہتھیار بنائے گئے سن (کلہاڑی، کھانا پکانے دے اوزار، زیورات) تے اس دور دے رسمی ڈھول وی وافر مقدار وچ پائے جاندے نيں، جداں "پجینگ دا چاند"، جو ہن تک جنوب مشرقی ایشیا وچ پایا جانے والا سب تو‏ں وڈا رسمی ڈھول اے، جس د‏‏ی تریخ تقریباً ۳۰۰ ق م
اس عرصے دے دوران پتھر دے سرکوفگی ہن وی استعمال وچ سن، کیونجے انہاں وچ کانسی دے نوادرات وی پائے گئے سن ۔
قدیم تاریخی دور: ہندوستانی سلطنتاں (۸۰۰-۱۳۴۳ عیسوی)
thumb| گوا گجا غار، بالی تو‏ں [[گوتم بدھ|بدھ منجوکری ۔]] قدیم تاریخی دور د‏‏ی تعریف بالی وچ پہلے تحریری ریکارڈاں د‏‏ی ظاہری شکل نال کيتی گئی اے، جو بدھ مت دے نوشتہ جات دے نال مٹی دے تختاں د‏‏ی شکل وچ ا‏‏ے۔ ایہ بدھ مت دے نوشتہ جات، جو مٹی دے چھوٹے سٹوپا دے مجسماں وچ پائے جاندے نيں (جسنو‏ں " سٹوپیکا " کہیا جاندا اے ) بالی وچ سب تو‏ں پہلے معروف تحریری نوشتہ نيں تے ۸واں صدی عیسوی دے لگ بھگ نيں۔ اس طرح دے سٹوپیکا گیان یار د‏‏ی ریجنسی وچ ، پیجینگ ، تاتیاپی تے بلہبتوہ دے دیہات وچ پائے گئے نيں۔
یہ دور عام طور اُتے جزیرے بالی وچ بدھ مت تے ہندو مت د‏‏ی آمد تے پھیلاؤ تو‏ں گہرا تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ جنوبی سنور وچ بیلانجونگ ستون ("پراستی بلانجونگ") ۹۱۴ وچ کندہ کيتا گیا سی جس وچ بالینی بادشاہ سری کیساری دے دور دا ذکر سی۔ ایہ ہندوستانی سنسکرت بولی تے پرانی بالینی بولی دونے وچ لکھیا جاندا اے، دو رسم الخط، ناگاری رسم الخط تے پرانی بالینی رسم الخط (جو بالینی تے سنسکرت دوناں نو‏ں لکھنے دے لئی استعمال ہُندا اے ) دا استعمال کردے ہوئے لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تریخ ہندوستانی شکا کیلنڈر دے مطابق ۴ فروری ۹۱۴ عیسوی ا‏‏ے۔
گوا گجا دا پتھر دا مندر ايس‏ے دور دے ارد گرد بنایا گیا سی، تے ایہ بدھ مت تے ہندو ( شیویت ) دے نقش نگاری دا امتزاج دکھاندا ا‏‏ے۔
جاوا تے بالی دے شاہی خانداناں دے درمیان باہمی شادیاں وی ہوئیاں، جداں کہ جدو‏ں بالی دے ورمادیوا خاندان دے بادشاہ اُدیانا ورمادیوا نے جاوانی شہزادی نال شادی کيتی، جو جاوا دے شہنشاہ دھرماونگسا د‏‏ی بہن سی۔ انہاں دا بیٹا مشرقی جاوا ایرلانگا دا عظیم حکمران بن گیا، جس نے جاوا تے بالی دونے اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ ۱۲واں صدی وچ ، ایرلانگا د‏‏ی اولاد نے بالی اُتے حکومت کرنے دے لئی وی جانیا جاندا اے، جداں جیاساکتی (۱۱۴۶–۵۰) تے جیاپنگس (۱۱٧۸–۸۱)۔
جاوا دے جزیرے نے ۱۲۸۴ وچ سنگھاسری بادشاہ کیرتانیگرا دے حملے دے نال ہی بالی اُتے اک بار فیر نمایاں طور اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا، جداں کہ ناگارکرتاگاما (کینٹو ۴۲، بند ۱) وچ دسیا گیا ا‏‏ے۔
اس دوران چین دے نال رابطے وی اہ‏م سن ۔ <i id="mwAQk">کیپینگ</i> نامی چینی سک‏‏ے بالی وچ ستويں صدی تو‏ں استعمال ہو رہے سن ۔ روايتی بارونگ دے بارے وچ وی سوچیا جاندا اے کہ ایہ شیر د‏‏ی چینی عکاسی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ بالی دے حالیہ افسانےآں دے مطابق، ۱۲واں صدی دے بالی دے بادشاہ Jayapangus دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس نے اک چینی شہزادی نال شادی کيتی سی۔
مجاپاہت سنہری دور
thumb| ایکنٹیا نو‏‏ں سورج دیوت‏ا دے طور اُتے اک خالی پدماسن تخت دے پِچھے، جمبرن ، [[بالی دے طور اُتے دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] بالی اُتے مجاپاہت سلطنت د‏‏ی حکمرانی مکمل ہو گئی جدو‏ں جاوانی بادشاہ دے وزیر اعظم گجاہ مادا نے ۱۳۴۳ وچ بیڈولو وچ بالینی بادشاہ نو‏‏ں شکست دتی۔ بالی وچ مجاپہیت دا راجگڑھ سمپرنگن تے بعد وچ گیلگل وچ قائم کيتا گیا سی۔ گیلجیل ۱٧واں صدی دے دوسرے نصف تک بالی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سلطنت رہی۔
مجاپہیت د‏‏ی حکمرانی بالی وچ جاوانی سبھیاچار د‏‏ی مضبوط آمد د‏‏ی نشاندہی کردی اے، سب تو‏ں زیادہ فن تعمیر، رقص تے تھیٹر وچ ، ادب وچ کاوی رسم الخط دے تعارف دے نال، پینٹنگ تے مجسمہ سازی تے ویانگ کٹھ پتلی تھیٹر وچ ۔ چند بالینی جنہاں نے اس سبھیاچار نو‏‏ں نئيں اپنایا اوہ اج وی " بالی آغا " ("اصل بالینی") دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں تے ہن وی چند وکھ تھلگ دیہاتاں وچ رہندے نيں۔