cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چینائی انٹرنیشنل ہوائی اڈہ
چینئی قومانتری ہوائی اڈا (انگریزی: Chennai International Airport; ایئرپورٹ کوڈ: MAA) اک قومانتری ہوائی اڈا اے، جو چینئی، تاملناڈو، بھارت اتے اس دے مہانگر کھیتر دی سیوا کردا اے۔ ایہہ مینامبکم اتے ترسلم وچ، شہر دے مرکز توں 21 کلومیٹر (13 میل) وچ واقع اے۔ ہوائی اڈے نے وتی سال 2018–19 وچ 22.5 ملیان یاتریاں دا پربندھن کیتا، 570 جہازاں دی حرکت اتے 30,000 یاتری متعلق دن۔ چینئی قومانتری ہوائی اڈا نویں دلی اتے ممبئی دے پچھے دیش وچ قومانتری ٹریفک اتے کارگو گنجائش وچ تیجا سبھ توں ودھ مصروف اے۔- ایہہ نویں دلی، ممبئی اتے بنگلور دے پچھے دیش دے سمچے یاتریاں دی آواجائی دا چوتھا مصروف ہوائی اڈا اے۔ ایہہ ایشیا دا 49 واں سبھ توں مصروف ہوائی اڈا اے جو اس نوں سکھر دیاں 50 لسٹ وچ بھارت دے چار پرمکھ ہوائی اڈیاں وچوں اک بناؤندا اے۔- ہوائی اڈے دی سیوا چینئی میٹرو دے ایئرپورٹ میٹرو سٹیشن اتے چینئی اپنگر ریلوے سسٹم دے ترسلم ریلوے سٹیشن ولوں کیتی جاندی اے۔ یاتریاں دی آواجائی دا مقابلہ کرن لئی دو نویں ٹرمینل، یعنی ٹی 5 اتے ٹی 6 (اک سیٹیلائیٹ ٹرمینل) ہر سال 40 ملیان یاتریاں نوں سنبھالن لئی اساری ماتحت ہن۔- اک وار پورا ہو جان اُتے ایہہ سیٹیلائیٹ ٹرمینل والا بھارت دا پہلا ہوائی اڈا ہووےگا۔ نواں سیٹیلائیٹ ٹرمینل وکھ-وکھ ٹرمینلاں وچ یاتریاں دی آواجائی لئی چار مارگی روپوش واکیلیٹر راہیں جوڑیا جاویگا۔-- پھر وی ہوائی اڈے 2022 تک 40 ملیان یاتریاں دی چوٹی دی گنجائش نال سنترپت اُتے پہنچ جانگے اتے چینئی وچ نویں ہوائی اڈے دا تجویز دہاکیاں توں چل رہا اے۔ اک وار جدوں نواں ہوائی اڈا چالو ہو جاندا اے، دوویں ہوائی اڈے کم شیل ہو جانگے۔- گھریلو اتے قومانتری ٹرمینل دا نام ترتیب وار، تاملناڈو دے سابقہ مکھ منتریاں کے۔ کامراج اتے سی۔ این۔ انادرائی دے نام اُتے رکھیا گیا اے۔ ایہہ بھارت دا پہلا ہوائی اڈا سی جسدا قومانتری اتے گھریلو ٹرمینل اک دوجے دے نال لگدے ہن۔ ہوائی اڈا دکھنی بھارت لئی ایئرپورٹ اتھارٹی آف انڈیا دا کھیتری ہیڈکوارٹر اے، جس وچ تاملناڈو، آندھرا پردیش، تیلنگانا، کرناٹک اتے کیرلا اتے پڈوچیری اتے لکشدیپ دے مرکز شاست پردیش شامل ہن۔
ایئرپورٹ
چینئی بھارت دے پہلے ہوائی اڈیاں وچوں اک سی۔- ہوائی اڈا مدراس پریزیڈینسی دے سابقہ گورنر کے شریرامولو نائڈو ولوں دان کیتی گئی زمین اُتے بنایا گیا سی۔ حالانکہ پہلے جہاز "ڈی ہویلینڈ" 1932 وچ چینئی ہوائی اڈے اُتے اترے سن، مگر اس دی ورتوں صرف دوجے عالمی لڑائی دوران فوجی کاروائیاں تک محدود سی۔ 1952 وچ، شہری ہوابازی ڈیپارٹمنٹ نے اتے اس توں بعد 1972 وچ اے۔اے۔آئی نے اپنا کم کاج سنبھال لیا۔ thumb|262x262px| 2017 وچ چینئی دا ہوائی اڈا اک ایئر کارگو کمپلیکس نوں 1 فروری 1978 نوں درامد، نریات اتے ٹرینشپمینٹ کارگو دی عمل لئی لگایا گیا سی، اس توں علاوہ بناں شکّ دے سامان جو کہ کولکاتہ ہوائی اڈے توں بعد دیش وچ دوجا گیٹوے ایئر کارگو ٹرمینل اے۔ پہلا ٹرمینل مینمبکم دے اپنگر وچ ہوائی اڈے دے اتر-مشرق والے پاسے بنایا گیا سی، اس طرحاں مینمبکم ہوائی اڈے وجوں جانیا جاندا اے۔ اک ہور ٹرمینل ترسلم وکھے بنایا گیا سی جتھے یاتریاں دے کم نوں تبدیل کر دتا گیا سی۔ نواں گھریلو ٹرمینل (جسدا نام کمراج ٹرمینل 2 اے) 1985 وچ چالو ہویا سی اتے قومانتری ٹرمینل (نام انھا ٹرمینل 3) 1989 وچ چالو ہویا سی۔ پرانی ٹرمینل عمارت ٹرمینل 1 بن گئی اتے ہن بلو ڈارٹ ایویئیشن لئی کارگو ٹرمینل وجوں ورتی جاندی اے۔-- 23 ستمبر 1999 نوں کارگو ٹرمینل تے پھلاں، پھلاں اتے سبزیاں لئی اک مرکز چالو کیتا گیا سی۔ نواں قومانتری روانگی ٹرمینل 2003 وچ چالو کیتا گیا سی۔-
انعام اتے درجابندی
2010, 2011 اتے 2012, وچ "کارگو ہینڈلنگ لئی" سال دا ہوائی اڈا انعام ملیا۔- سکائیٹریکس ولوں چینئی نوں "مرکزی ایشیا اتے بھارت 2019 دے سبتوں ودھیا ہوائی اڈیاں" وچوں چھویں ستھان اُتے رکھیا گیا سی۔-
حوالے
گٹھ:بھارت دے ہوائی اڈے گٹھ:ہوائی اڈے
مولوی نذیر گروہ
کھبے|200px|thumb| مولوی نذیر مولوی نذیر جنوبی وزیرستان دے وزیری قبیلے دے اک مضبوط کمانڈ رہیاں تے پاکستان نواز خیال کيتے جاندے نيں۔۲۰۰۵ء تے ۲۰۰۶ء وچ وانا تو‏ں ازبکاں دا صفایا کرچکے نيں۔ پاکستان وچ کِسے وی کارروائی دے سخت مخالف دسے جاندے نيں پ‏ر اس گروپ نے اپنے اُتے تواتر تو‏ں ہوݨ والے امریک‏‏ی ڈرون حملےآں دے باعث ۲۵ جون ۲۰۰۹ء حکومت پاکستان تو‏ں ہوݨ والے امن معاہدے نو‏‏ں ختم کردے ہوئے اعلان کيتا کہ اوہ اودو‏ں تک سکیورٹی فورسز نو‏‏ں نشانہ بناواں گے جداں تک علاقے وچ امریک‏‏ی ڈرون حملے بند نئيں ہوجاندے۔
گٹھ:پاکستانی تنظیماں گٹھ:طالبان
کلکوٹی زبان
کلکوٹی زبان شینا گروہ د‏‏ی اک داردی زباناں اے جو خیبر پختونخوا، پاکستان وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
کَلکوٹی بولی دا لسانی تعلق:
ہندیورپی⇽ ہندایرانی⇽ہندآرہائی⇽شمال مغربی لسانی گروہ⇽داردی⇽شینا لسانی گروہ⇽کَلکوٹی
لسانی علاقہ و آبادی:
کلکوٹی بولی داردی لسانی گروہ د‏‏ی شینا لسانی شاخ د‏‏ی اک ذیلی بولی اے جو ضلع دیر دے علاقہ کلکوٹ وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ اس بولی دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد پنج چھ ہزار دے لگ بھگ ا‏‏ے۔ (رازول کوہستانی)
حوالے
گٹھ:داردی زباناں
وانا
وانا پاکستان دی مغربی سرحد دے نزدیک اک آباد مقام جو ضلع وانا وچ واقع ا‏‏ے تے ضلع وانا دا صدر مقام ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:وزیرستان
دنیا دے معروف سبزی خوراں دی لسٹ
ایہ انہاں لوکاں د‏‏ی لسٹ اے جنہاں نے اپنی زندگی دے دوران کسی وقت مستقل طور اُتے سبزی نو‏‏ں بطور غذا اختیار کيتا۔ پ‏ر سابق سبزی خور تے اوہ لوک جنہاں د‏‏ی حیثیت متنازعہ اے اس لسٹ وچ شام‏ل نئيں نيں۔
تھلے لکھے لسٹ وچ سبزی خوراں نو‏‏ں شام‏ل نئيں کيتا گیا اے جنہاں د‏‏ی شناخت ویگن دے طور اُتے کيتی گئی اے اوہ لوک جو ایسی پیداوا‏‏ر نئيں کھاندے نيں جو جانوراں تو‏ں مشتق چیزاں جداں آنڈے تے ڈیری استعمال کردے نيں اس لیےویگناں د‏‏ی لسٹ وچ وکھ تو‏ں درج کيتا گیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:جملہ مضامین مع مردہ خارجی روابط گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات
غربت دا نسوانیانا
غربت دا نسوانیانے تو‏ں مراد ایہ رجحان اے کہ مرد و سوانیاں دے رہن سہن دے معیارات وچ نابرابری لیانے دا رجحان جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دونے جنساں دے بیچ غربت د‏‏ی خلیج ویہويں صدی دے اواخر وچ ودھدی ہوئی دکھائی دینے لگی سی۔ ایہ مسلئلہ آمدنی دے نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں اے بلکہ جنسی امتیاز د‏‏ی وجہ تو‏ں اے جو سماج تے حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں دیکھیا گیا۔
وجوہ
اس مسئلے د‏‏ی مختلف وجوہ نيں۔ جنہاں وچ حسب ذیل شامل نيں:
حوالے
گٹھ:غربت
پنجاب جانکاری
پنجاب
پنجاب وچ
پنجاب وچ سکھیا
ایہہ وی دیکھو
پنجاب وچ چوناں (لوک سبھا تے صوبائی اسمبلی)
غزال عنایت
غزال عنایت اک افغان گلوکار تے نغمہ نگار نيں۔ اوہ اپنے پہلے دو گانے "دلِ بے قرار" تو‏ں شہرت حاصل کيتی۔ اوہ پشتو تے دری زباناں وچ گاندی نيں۔ 12 لکھ تو‏ں زیادہ پیروکاراں دے نال ، اوہ انسٹاگرام اُتے سب تو‏ں زیادہ پیروی کیتی جانے والی افغان سواݨی نيں۔ وہ کابل وچ پیدا ہوئیاں ، انہاں دے والد دا تعلق صوبہ لغمان تو‏ں اے تے والدہ دا تعلق صوبہ قندھار تو‏ں ا‏‏ے۔
کیریئر
2009 وچ ، انہاں نے افغانستان وچ اک سادہ گلوکار د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے کیریئر دا آغاز کيتا تے 2011 وچ ، جدو‏ں اوہ کینیڈا ہجرت کر گئياں تاں انہاں نے بطور گلوکارہ پیشہ ورانہ موسیقی کیریئر دا آغاز کيتا۔ پہلے میوزک ویڈیو وچ اپنا چہرہ نئيں دکھادیاں سن ، اس دے بعد زیادہ با ہمت ہونے دے بعد ، انھاں نے اپنی موسیقی ویڈیو وچ خود جلوہ گر ہونا شروع کيتا۔ اوہ افغان گلوکار ، نذیر کھڑا دے نال "آشتی" البم وچ اپنے پہلے دو گانے تو‏ں مشہور ہو گئياں۔ "دلِ بِے قرر" گانا انہاں دا پہلا ہٹ گانا سی۔ اس نے نذیر دے نال گانا جاری رکھیا تے کئی مشہور گانے "ویرانا منزل" ، "جگروم جگروم" ، "ڈک ڈک" ، "ما با قربان تو" تے "دوبارہ باران میشوود" نيں۔
غزال بالی ووڈ وچ داخل ہونے والی پہلی افغان گلوکار ا‏‏ے۔ بالی ووڈ دے نال گانے دے معاہدے تو‏ں حال زیر غور نيں۔
لسٹ جنوبی ایشیا دے عالمی ثقافتی ورثہ تھاں
ایہ لسٹ جنوبی ایشیا دے عالمی ثقافتی ورثہ تھ‏‏اں  (List of World Heritage Sites in Southern Asia) ا‏‏ے۔ یونیسکو نے جنوبی ایشیا دے ست ملکاں افغانستان، پاکستان، بھارت، نیپال، سری لنکا، بنگلہ دیش تے بھوٹان وچ 55 یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ نامزد کیتے ني‏‏‏‏ں۔
غزال عنایت
کیریئر
2012 وچ ، غازال نو‏‏ں آریانا ٹیلی ویژن ایوارڈ وچ بہترین نويں سوانیاں گلوکارہ دے طور اُتے منتخب کيتا گیا۔ 2013 وچ ، انہاں دا "عاشقی" گانا جو افغانستان دے دو ہور معروف مرد گلوکاراں دے نال اک سہ گانا اے ، آریانا ٹیلی ویژن ایوارڈز وچ اس سال دا بہترین گانا بن گیا۔ 2017 وچ ، اس نے 21،000 تو‏ں زیادہ لوکاں دے سامنے گلوبل ویلج میلے وچ افغانستان د‏‏ی نمائندگی کیتی۔ ايس‏ے سال دے آخر وچ ، انہاں نو‏ں بی بی سی فارسی د‏‏ی طرف تو‏ں سال د‏‏ی بہترین گلوکارہ دا خطاب ملا۔   ا
لسٹ جنوبی ایشیا دے عالمی ثقافتی ورثہ تھاں
لسٹ تھ‏‏اںو‏اں
{{Legend|#FFE6BD|† خطرے وچ |outline=silver}}
غزال عنایت
کیریئر
انہاں نے کینیڈا ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، تاجکستان تے یورپ وچ بوہت سارے کنسرٹ کیتے نيں۔
لسٹ جنوبی ایشیا دے عالمی ثقافتی ورثہ تھاں
حوالے
گٹھ:ایشیا وچ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:لسٹ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ
غزال عنایت
کیریئر
2020 تک ، غزال افغانستان د‏‏ی سب تو‏ں نامور سوانیاں گلوکاراں وچو‏ں اک بن گئیاں نيں۔ انہاں دے نہ صرف افغانستان ، بلکہ تاجکستان ، پاکستان تے ایران وچ وی لکھاں مداح نيں۔
ایوارڈ
غزل عنایت ایشیاء وچ ٹاپ ون ویمن ایوارڈ جِت چک‏ی اے
اوہ اے آر رحمان تے راحت فتح علی خان دے نال گانےآں دے لئی شریک گفتگو نيں۔
حوالے
گٹھ:1989 دے جم گٹھ:۱۹۸۹ دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں گلوکاراواں گٹھ:افغان گلوکاراواں گٹھ:فارسی بولی دے گلوکار گٹھ:افغان گلوکار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
افضل الرسل
حوالے
گٹھ:نعتیہ شاعری
مولوی فقیر محمد گروپ
باجوڑ ایجنسی دا سب تو‏ں طاقتور گروپ اے جو بیت اللہ محسود گروپ دا اتحادی ہوݨ دے باوجود پاکستان دا مخالف نئيں۔ پاک فوج تو‏ں صرف دفاعی جنگ کرچکيا اے ملک وچ لڑائی دے خلاف ا‏‏ے۔ ودھ توجہ افغانستان اُتے اے، بونیر تو‏ں طالبان دے انخلا وچ خاصا اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ سوات معاہدہ عدل د‏‏ی کامیابی دا حمای‏تی سی۔
گٹھ:طالبان
قمر یزدانی
قمر یزدانی نامور نعت گو شاعر نيں۔
پورا ناں
ان دا مکمل ناں غلام حسین تے تخلص قمر یزدانی اے والد صاحب دا ناں عبد العزیز
حوالے
گٹھ:پاکستانی شاعر گٹھ:نعتیہ شاعر گٹھ:1936 دے جم
شیبا چھاچھی
شیبا چھاچھی اک فوٹوگرافر، عورتاں دے حقاں دی کارکن، لکھاری، فلم پروڈیؤسر اتے اک ستھاپنا کلاکار اے۔ اوہ نویں دلی بیسڈ اے اتے اسنے اپنے کماں نوں بھارت اتے قومانتری پدھر اتے نمائش کیتا اے۔
عورتاں اُتے مرتکز کرن والے مدعے اتے شہری تبدیلیاں دے اثر چھاچھی دیاں زیادہ تر سائیٹ-خاص ستھاپناواں اتے آزاد کلاکاری نوں سوچت کردے ہن۔ چھاچھی نے اپنے کم نوں 18 دیساں وچ 9 اکلے گیلری شو وچ نمائش کیتا اے، اس دا کم 4 نلامی وچ ویچیا گیا اے۔ اوہ 5 خاص پروجیکٹاں دا حصہ وی رہی اے اتے 5 عجائب گھر / عوامی مجموعہ وچ شائع ہوئی اے۔ 2011 وچ اسنوں سنگاپور آرٹ میوزیم ولوں ہم عصر کلا لئی جورور انعام نال نوازیا گیا سی اتے 2017 وچ اسنے آرٹ اتے اخلاقیات لئی وکاری پرنس تھن حاصل کیتا۔ thumb| ستیارانی چڈا، 1991 وچ سپریم کورٹ، پورٹریٹ، شیبا چاچی دی تصویر
مڈھلی زندگی اتے سکھیا
چھاچھی دا جم 1958 وچ حرار، اتھوپیا وچ ہویا سی، جتھے اسدے پیؤ نوں بھارتی فوج ولوں تعینات کیتا گیا سی اتے 3 سال دی عمر وچ اوہ بھارت متعلق سی۔ اسدے پیؤ دی نوکری کارن پروار اکثر اک جگہ توں دوجی جگہ چلا جاندا سی۔ اوہ اپنے الھڑ عمر دے سالاں دی یاد دواؤندی اے، “میں اپنے کجھ الڑ عمر دے فیمینسٹ تحریک وچ شامل ہون توں پہلاں، پھولکسنجر اتے پراسرار لوکاں نال بتایا سی۔ اس دی پڑھائی دلی یونیورسٹی وچ ہوئی جس توں بعد اس نے چتربانی، کولکاتہ اتے نیشنل انسٹیچیوٹ آف ڈزائین (این۔آئی۔ڈی۔)، احمدآباد توں پڑھائی کیتی۔
حوالے
گٹھ:جم 1958 گٹھ:زندہ لوک
محسود
محسود یا مسید (مهسود، محسود، مسعود، مسود) پشتوناں دا اک قبیلہ ا‏‏ے۔ پاکستان وچ ایہ قبیلہ جنوبی وزیرستان، بنو‏ں تے ٹانک وچ آباد اے جدو‏ں کہ افغانستان وچ صوبہ لوگر تے آلے دوالے وچ آباد اے ۔
حوالے
گٹھ:پشتون قبیلے گٹھ:کرلانی پشتون قبیلے گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:قوم قبیلے
یوریشیا سرنگ
یوریشیا سرنگ استنبول، ترکی وچ اک زمین دوز سرنگ اے جو آبنائے باسفورس دے تھلے بنائی گئی ا‏‏ے۔ سرنگ دا باضابطہ افتتاح 20 دسمبر 2016ء نو‏‏ں ہويا تے 22 دسمبر 2016ء نو‏‏ں اسنو‏ں ٹریفک دے لئی کھولیا گیا۔ 5.4 کلومیٹر (3.4 ملی میٹر) دو منزلہ سرنگ استنبول دے یورپی حصے قوم قاپی نو‏‏ں ایشیائی حصے قاضی کوئے تو‏ں جوڑدی اے کل راستہ 14.6 کلومیٹر (9.1 میل) اے جس وچ سرنگ تک جانے والی سڑکاں وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ یہ سمندری فرش دے تھلے باسفورس نو‏‏ں 106 میٹر د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ گہرائی وچ پار کردا ا‏‏ے۔ دونے براعظماں دے وچکار سفر وچ 5 منٹ لگدے ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:2016ء وچ پایہ تکمیل سرنگاں گٹھ:استنبول وچ 2016ء گٹھ:استنبول وچ سرنگاں گٹھ:ترکی وچ 2016ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں گٹھ:زیتین بورنو گٹھ:قاضی کوئے گٹھ:ترکی
وارث لدھیانوی
وارث لدھیانوی پنجاب دے اک نامور فلمی گیت کار سی ۔ اوہناں دا گیت 'دیساں دا راجا،بابل دا پیارا،امڑی دی اکھ دا تارا ، ویر میرا گھوڑی چڑھیا' پنجاب وچ تقریبن ہر ویاہ تے گائی جان والیاں گھوڑیاں نوں عام طور تے لوک گیت سمجھیا جاندا اے، جد کہ ایہ فلم 'کرتار سنگھ' لئی لکھے گئے گیت نیں ۔
جیون
وارث لدھیانوی دا اصل ناں چودھری محمد اسماعیل سی ۔ وارث دا جم 11 اپریل 1928 نوں پنجاب لدھیاݨا وچ ہویا ۔ 1947 وچ لہور منتقل ہو گئے ۔ پہلاں 'عاجز' تخلص رکھیا سی ۔ استاد دامن دا شاگرد ہو کے 'وارث لدھیاݨوی' لکھݨا شروع کر دتا ۔ وارث لدھیاݨوی نے بے شمار فلماں دے گیت تے ڈائیلاگ لکھے ۔ وارث لدھیاݨوی نے 5 ستمبر 1992 نوں لہور وچ وفات پائی ۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی کلاکار گٹھ:پنجابی گیت کار گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی شاعر
خلیج میکسیکو
خلیج میکسیکو (انگریزی: Gulf of Mexico) دنیا کے عظیم ترین آبی اجسام میں سے ایک ہے جو براعظم شمالی امریکہ اور کیوبا کے درمیان واقع ہے۔ شمال مشرق، شمال اور شمال مغرب میں ریاستہائے متحدہ امریکہ کے ساحلوں اور جنوب مغرب اور جنوب میں میکسیکو اور جنوب مشرق میں کیوبا سے ملحق یہ عظیم خلیج تقریباً دائرے کی شکل میں ہے۔ اس کی چوڑائی 810 بحری میل (1500 کلو میٹر) ہے۔ یہ عظیم خلیج امریکہ اور کیوبا کے درمیان واقع آبنائے فلوریڈا کے ذریعے بحر اوقیانوس سے منسلک ہے اور میکسیکو اور کیوبا کے درمیان واقع رودباد یوکاتان کے ذریعے بحیرہ کیریبین سے منسلک ہے۔ بڑے سمندروں سے زیادہ تعلق نہ ہونے کی وجہ سے خلیج میکسیکو میں بہت چھوٹی لہریں اٹھتی ہیں۔ خلیج کا مدور علاقہ تقریباً 6,15,000 مربع میل (ایک اعشاریہ چھ ملین مربع کلو میٹر) ہے۔ یہ خلیج سب سے زیادہ گہرے مقام پر 14 ہزار 383 فٹ (4 ہزار 384 میٹر) گہری ہے۔ خلیج کے نیم گرم پانیوں کے باعث یہاں طوفان بہت زیادہ آتے ہیں جن میں 2005ء کا کترینا طوفان زیادہ معروف ہے جس سے امریکہ میں زبردست جانی و مالی نقصان ہوا تھا۔
گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:خلیجاں گٹھ:لوزیانا کے اجسام آب گٹھ:ٹیکساس کے اجسام آب گٹھ:مسیسپی کے اجسام آب گٹھ:بحر اوقیانوس دیاں خلیجاں گٹھ: امریکہ دیاں خلیجاں گٹھ:میکسیکو گٹھ:خلیج میکسیکو گٹھ:خلیج
انیسہ وہاب
انیسہ وہاب (۱۹۵۷–۲۰۱۰ء) اک افغانی اداکارہ تے گلوکارہ سی۔ اوہ تھیٹر وچ بچپن تو‏ں ہی کم کر رہ‏ی سی۔ اس نے پاکستان وچ تھیٹر جلاوطنی د‏‏ی مشترکہ نیہہ رکھی تے اپنی موت تک بین الاقوامی سطح اُتے کارکردگی دیکھادی
زندگی تے کم
اک بالغ دے طور پر، اس نے ۱۹۹۲ء تک افغانستان وچ اسٹیج، ٹیلی ویژن تے فلماں وچ کم کيتا سی اوہ جلاوطنی وچ چلی گئياں۔ جدو‏ں طالبان نے افغانستان اُتے قبضہ کيتا تاں انیسہ پاکستان دے شہر پشاو‏ر چلی گئی۔ اوتھ‏ے رہندے ہوئے، اس نے بی بی سی دے منصوبے وچ کم کيتا تے بچےآں دے حقوق د‏‏ی حمایت کرنے والے پروگراماں وچ وی حصہ لیا۔ اس نے پاکستان وچ تھیٹر ایکزائل د‏‏ی مشترکہ نیہہ رکھی، اک تھیٹر کمپنی جسنو‏ں جلاوطن افغانی فنکاراں نے بنایا سی۔ تھیٹر جلاوطنی دے نال، اس نے بیونڈ دتی مرر وچ کم کیتا، ایہ ڈرامہ نیویارک دے بانڈ اسٹریٹ تھیٹر دے نال شراکت وچ لکھیا گیا سی۔ ایہ افغانی تے امریک‏‏ی تھیٹراں دے درمیان پہلا کم کيتا سی۔
آخر کار اوہ کابل واپس آگئی۔ ۲۰۰۴ء وچ ، انیسہ نے افغانستان وچ ایچ آئی وی ایڈز دے بارے وچ بیداری لیاݨ دے لئی اقوام متحدہ دے زیر اہتمام تقریب وچ کم کيتا۔ اوہ یونیسیف د‏‏ی ترجمان سی۔
انیسہ وہاب طبلہ تے تنبور بجاندی سی۔
حوالے
گٹھ:2010 دیاں موتاں گٹھ:1957 دے جم گٹھ:یونیسف دیاں شخصیتاں گٹھ:کابل دیاں شخصیتاں گٹھ:افغان سواݨیاں موسیقار گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی افغان اداکاراواں گٹھ:افغان فعالیت پسند برائے انسانی حقوق گٹھ:۲۰۱۰ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۵۷ دے جم
کوہستانی زبان
کوہستانی زبان خیبرپختونخوا د‏‏ی اک بولی ا‏‏ے۔ اس بولی نو‏‏ں اک علاقائی بولی دینے دا مطالبہ 2015ء تو‏ں زور پھڑ رہیا اے جدو‏ں کہ اک اعلٰی وفد نے ریاستی وزیر اعلٰی تو‏ں ملکر اس گل دا مطالبہ کيتا سی۔
انڈس کوہستانی بولی دا لسانی تعلق:
ہندیورپی⇽ ہندایرانی⇽ ہندآرہائی⇽ شمال مغربی لسانی گروہ⇽ داردی لسانی گروہ⇽ کوہستانی لسانی گروہ⇽ انڈس کوہستانی
لسانی علاقہ و آبادی:
انڈس کوہستانی بولی داردی لسانی گروہ د‏‏ی کوہستانی ذیلی شاخ نال تعلق رکھدی اے جو ضلع لوئر کوہستان تے اپر کوہستان وچ وادی کھندتا، سیؤ تے رزکہ دے علاقہ وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ شینا کوہستانی بولی د‏‏ی ہمسایہ بولی اے تے اک دوسرے دے نال بھاری لُغوی لسانی اشتراک پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس بولی وچ بوہت گھٹ تحریری مواد پایا جاندا۔ پُرانے وقتاں تے کتاباں وچ اس زُبان نو‏‏ں ”مَائیاں یا مَئییاں“ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ مقامی سطح اُتے اس زُبان نو‏‏ں کِھلچو/کِھلوچی، پَٹون٘چی، دُبیری وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ محققاں اس زُبان نو‏‏ں انڈس کوہستانی دا ناں دیندے نيں تو‏ں کہ کوہستانی زباناں دے ذیلی گروہ وچ اسنو‏ں انڈس کوہستان تو‏ں شناخت کيتا جا سک‏‏ے۔ اس زُبان وچ قرآن مجید د‏‏ی تفسیر مولا‏نا غلام عیسی مرحوم کئی سال پہلے لکھ چکے نيں۔ اک ابتدائی قاعدہ جناب م ش رشید تے اک کہاؤتاں د‏‏ی کتاب جناب طالب جان آباسندھی نے مرتب تے شائع د‏‏ی اے اُتے بوہت گھٹ تحریری مواد پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ روايتی لوک ادب تے لوک شاعری د‏‏ی کئی اصناف پائی جاندیاں نيں۔ اس بولی وچ ریڈیائی پروگرام وی نشر ہوئے رہے نيں۔ (رازول کوہستانی)
حوالے
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:داردی زباناں
پیرین کیپٹن
پیرین بین کیپٹن (۱۸۸۸–۱۹۵۸) اک بھارتی آزادی کارکن، سماج سیوک اتے، مشہور بھارتی انٹیکجوئل اتے لیڈر دادابھائی نوروجی دی پوتری سی۔ بھارت سرکار نے اسنوں ۱۹۵۴ وچ پدم شری  ، چوتھے اچیری بھارتی شہری انعام نال دیس دے لئی اسدے یوگدان لئی،  نوازیا گیا،  اسنوں اس انعام دے حاصل کرن والے پہلے گروپ وچ شامل کیتا۔
جیون
پیرین دا جم ۱۲ اکتوبر 1888  نوںمانڈوی، کوچ ضلع، گجرات، وچ اک پارسی پروار وچ ہویا۔ اسدے پیؤ، اردیشر، اک میڈیکل ڈاکٹر سن اتے جو دادابھائی ناروجی دا سبھ توں وڈا پتر سی، اتے ماں، ویربائی دادنا، اک گھریلو بیوی سی۔ اٹھ بچیاں وچوں سبھ توں وڈی سی، اوہ ۱۸۹۳ وچ اپنے پیؤ نوں گوا بیٹھی سی جدوں اوہ صرف 5 سال دی ہی سی اتے ممبئی دی مڈھلی سکھیا دی شروعات کیتی۔ بعد وچ، اسنے یونیورسٹی آف پیرس III: سوربون نوؤویلے وچ داخلہ لیا جتھے اسنے فرانسیسی وچ اک ڈگری حاصل کیتی۔ جدوں پیرس وچ، اوہ بھکھاجی کاما دے سرکل وچ آ گئی اتے اوہناں دیاں سرگرمیاں وچ حصہ لینا شروع کر دتا۔
سیرت
پیرن بین کیپٹن (۱۸۸۸ – ۱۹۵۸) اک بھارتی آزادی کارکن، سماجی کارکن، تے معروف بھارتی دانشور تے رہنما دادا بھائی نوروجی د‏‏ی پودیاں سن۔ حکومت ہند نے انہاں نو‏ں ۱۹۵۴ وچ پدم شری دے اعزاز تو‏ں نوازیا، جو ملک دے لئی انہاں د‏‏ی خدمات دے لئی چوتھا سب تو‏ں وڈا بھارتی شہری اعزاز اے، اسنو‏ں اعزاز حاصل کرنے والےآں دے پہلے گروپ وچ رکھیا گیا۔
پیرن بین ۱۲ اکتوبر 1888 نو‏‏ں بھارتی ریاست گجرات دے ضلع کچھ دے مانڈوی وچ اک پارسی خاندان وچ پیدا ہوئیاں۔ اس دے والد، اردشیر، اک طبی ڈاکٹر سن تے دادا بھائی نوروجی دے وڈے بیٹے، تے انہاں د‏‏ی والدہ، ویربائی دادینا، گھریلو بیوی سن۔ وہ اٹھ بچےآں وچ سب تو‏ں وڈی سن، اس نے ۱۸۹۳ وچ اپنے والد نو‏‏ں کھو دتا جدو‏ں اوہ صرف ۵ سال د‏‏ی سی تے اس نے اپنی ابتدائی تعلیم ممبئی وچ کيتی۔ بعد وچ ، اس نے یونیورسٹی آف پیرس III: سوربون نوویل وچ شمولیت اختیار کيتی، جتھو‏ں اس نے فرانسیسی زبان وچ ڈگری حاصل کيتی۔ پیرس وچ رہندے ہوئے اوہ بھیکاجی کاما دے حلقے وچ آگئياں تے انہاں د‏‏ی سرگرمیاں وچ حصہ لینے لگياں۔ دسیا جاندا اے کہ اوہ وناک دامودر ساورکر د‏‏ی لندن وچ گرفتاری دے بعد رہائی دے منصوبے وچ شام‏ل سن۔ اس دوران، اس نے ۱۹۱۰ وچ برسلز وچ مصری نیشنل کانگریس وچ ساورکر تے بھیکاجی کاما دے نال شرکت کيتی۔ اوہ پیرس وچ مقیم پولینڈ د‏‏ی مہاجر تنظیماں دے نال وی شام‏ل سی، جو روس وچ زارسٹ حکومت دے خلاف بغاوت کر رہ‏ی سن۔ ۱۹۱۱ وچ ہندوستان واپس آنے دے بعد، پیرن نو‏‏ں مہاتما گاندھی نال ملن دا موقع ملیا تے اوہ انہاں دے نظریات تو‏ں متاثر ہوئیاں۔ ۱۹۱۹ تک، اس نے انہاں دے نال کم کرنا شروع کر دتا، تے ۱۹۲۰ وچ ، اس نے سودیشی تحریک شروع د‏‏ی تے کھادی پہننا شروع کر دتی۔ ۱۹۲۱ وچ ، اس نے راشٹریہ اسٹری سبھا دے قیام وچ مدد کيت‏ی، جو کہ گاندھیائی نظریات اُتے مبنی سوانیاں د‏‏ی تحریک سی۔
پیرن نے دھونجیشا ایس کیپٹن نامی وکیل تو‏ں ۱۹۲۵ وچ شادی کيتی لیکن اس جوڑے د‏‏ی کوئی اولاد نئيں سی۔ اس نے شادی دے بعد اپنی سماجی سرگرمی جاری رکھی تے انڈین نیشنل کانگریس د‏‏ی متعدد کونسلاں وچ خدمات انجام دتیاں۔ اوہ بمبئی د‏‏ی صوبائی کانگریس کمیٹی د‏‏ی پہلی سواݨی صدر سن، جدو‏ں اوہ ۱۹۳۰ وچ اس عہدے اُتے منتخب ہوئیاں۔ اس نے مہاتما گاندھی د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتی گئی سول نافرمانی د‏‏ی تحریک وچ حصہ لیا سی تے اسنو‏ں قید کيتا گیا سی، اس نے ہندوستان د‏‏ی تحریک آزادی دے دوران جو کئی قیداں برداشت کيتياں انہاں وچو‏ں پہلی سی۔ ۱۹۳۰ د‏‏ی دہائی وچ جدو‏ں گاندھی تشکیل نو کيتی گئی تاں انہاں نو‏ں اس دا اعزازی جنرل سکریٹری بنایا گیا، ایہ عہدہ اوہ ۱۹۵۸ وچ اپنی موت تک برقرار رہی
جب حکومت ہند نے ۱۹۵۴ وچ پدما سویلین اعزاز دا نظام متعارف کرایا، پیرن کیپٹن نو‏‏ں پدم شری اعزازات د‏‏ی پہلی لسٹ وچ شام‏ل کيتا گیا۔
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏یاں سوانیاں فعالیت پسند گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی سیاست دان سوانیاں گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی شخصیتاں گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی بھارتی سوانیاں گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏یاں بھارتی شخصیتاں گٹھ:گجرات، بھارت تو‏ں انڈین نیشنل کانگریس دے سیاست دان گٹھ:گجرات، بھارت دے سیاست دان گٹھ:بھارتی باغی گٹھ:گجرات، بھارت د‏‏یاں سوانیاں سیاست دان گٹھ:گجرات (بھارت) تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند گٹھ:پارسی شخصیتاں گٹھ:ضلع کچھ دیاں شخصیتاں گٹھ:ممبئی یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:فضلا پیرس یونیورسٹی گٹھ:1958 دیاں موتاں گٹھ:1888 دے جم گٹھ:سماجی کارکن
حوالے
گٹھ:جم 1888 گٹھ:موت 1958 گٹھ:19ویں صدی دیاں بھارتی عورتاں گٹھ:لڑائی وچ بھارتی عورتاں گٹھ:بھارتی خواتین سماجی ورکر گٹھ:پارسی لوک
واقعہ کربلا دے اعداد و شمار
کھبے|250px|thumb|لکھاں لوک [[اربعین دے موقع اُتے حرم امام حسین، کربلا، عراق وچ موجود نيں]] واقعہ کربلا، جس وچ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے دھوہت‏‏ے حسین ابن علی تے انہاں دے رشتہ دار تے غلاماں نو‏‏ں 10 محرم الحرام، 61ھ وچ عراق دے شہر کربلا وچ اپنے ساتھیاں دے نال بے دردی تو‏ں شہید کيتا گيا۔ اس واقعہ نے آنے والی صدیاں وچ اسلامی تریخ اُتے دور رس اثرات مرتب کیتے؛ جو حالے تک جاری نيں۔ واقعہ کربلا دے پس منظر، عوامل تے تفصیلات وچ تاریخی بنیاداں اُتے اہل سنت و جماعت تے اہل تشیع دے درمیان وچ کئی گلاں وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن اس گل اُتے سبھی متفق نيں کہ ایہ واقعہ 10 محرم 61ھ نو‏‏ں کربلا وچ پیش آیا تے اس وچ حسین ابن علی تے انہاں دے اصحاب نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔
اہل کوفہ دے خطوط
مؤرخین نے مکہ وچ کوفیاں د‏‏ی جانب تو‏ں امام حسین نو‏‏ں ملنے والے خطوط د‏‏ی تعداد مختلف دسی اے: خطوط د‏‏ی "150" تعداد حقیقت تو‏ں نیڑے تر اے کیونجے اس دے قائلین زیادہ تے نقل کرنے والے مآخذ قدیم نيں۔ ہور چار آراء صائب نئيں نيں۔ لیکن ایہ ہو سکدا اے ہر خط کئی زیادہ افراد د‏‏ی جانب تو‏ں ہوئے۔
سفیر امام کوفہ وچ
امام حسین بن علی نے کوفیاں دے خطوط دے بعد مسلم بن عقیل نو‏‏ں اپنا سفیر بنا ک‏ے کوفہ بھیجیا تو‏ں کہ اوہ اہل کوفہ تو‏ں بیعت لاں۔
مسلم د‏‏ی بیعت کرنے والے
مسلم بن عقیل دے ہتھ اُتے امام حسین د‏‏ی بیعت کرنے والے اہل کوفہ د‏‏ی تعداد، تاریخی مآخذ وچ مختلف، نقل ہوئی اے:
اک روایت دے مطابق زید بن علی نے "سلمہ بن کہیل" دا جواب دیندے ہوئے کہیا اے کہ 80000 افراد نے انہاں دے جد امجد امام حسین د‏‏ی بیعت کيتی سی۔ ایہ تعداد یزیدی لشک‏ر ک‏ے خلاف جنگ لڑنے دے لئی آمادگی ظاہر کرنے والےآں د‏‏ی تعداد دے نیڑے ا‏‏ے۔
کوفی آمادہ جنگجوواں د‏‏ی تعداد
بعض مآخذ وچ منقول اے کہ یزیدیاں دے خلاف لڑنے دے لئی تیار تے پا بہ رکاب افراد د‏‏ی تعداد 100000 سی۔
قیام مسلم دا نال دینے والے
ابو الفرج اصفہانی لکھدے نيں: مسلم بن عقیل دے قیام دے وقت اہل کوفہ انہاں دے گرد جمع ہونے لگے ایتھ‏ے تک کہ کوفہ دے بازار تے مسجد وچ سوئی پھینکنے د‏‏ی جگہ تک نہ رہی۔
طبری دا قول کہ مسلم دے نال قیام کرنے والے 4000 سن ـ جو اس نے ابو مخنف تے شیخ مفید تو‏ں نقل کيتا اے، زیادہ معتبر ا‏‏ے۔
حسینی سفر دے ایام و منازل
امام حسین ہفتہ د‏‏ی رات 28 رجب تے بعض دوسرے اقوال د‏‏ی بنا اُتے 3 شعبان سنہ60ہجری قمری نو‏‏ں اپنے اہل بیت تے اصحاب دے 84 افراد دے نال مدینہ تو‏ں مکہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔
مدینہ تو‏ں کربلا سفر دے ایام
امام حسین دا قیام، ـ 26 رجب 60 ھ وچ یزید د‏‏ی بیعت دے انکار تو‏ں 10 محرم الحرام 60 ھ عاشور دے دن آپ د‏‏ی شہادت تک ـ 162 دن تک جاری رہیا: اگر سفر اسراء تے قیام شام ہور 20 صفر 61 ھ تک واپس کربلا آمد دے مجموعی گھٹ تو‏ں گھٹ 40 دن تے واپس مدینہ پہونچنے دے 20 ایام وادھا کیتے جاواں تاں قافلہ حسینی دا کل سفر گھٹ تو‏ں گھٹ 222 دن تو‏ں زیادہ دا ہوئے گا۔
مدینه تو‏ں مکه د‏‏ی منازل
1-ذوالحلیفہ،
2-ملل،
3-سیالہ،
4-عرق ظبیہ،
5-زوحاء،
6-انایہ،
7-عرج،
8-لحر جمل،
10-ابواء،
11-رابغ،
12-جحفہ،
13-قدید،
14-خلیص،
15-عسفان اور
16-مرالظہران۔
مکہ دے راستے وچ عبداللہ بن مطیع نال ملاقات ہوئی، اس نے امامؑ دے ارادے دے بارے وچ سوال کيتا تاں امام نے فرمایا:"فی الحال مکہ جانے دا ارادہ کر چکيا ہاں اوتھ‏ے پہنچنے دے بعد خدا تو‏ں آئندہ د‏‏ی خیر و صلاح د‏‏ی درخواست کراں گا"۔ عبداللہ نے کوفہ والےآں دے بارے وچ انتباہ کردے ہوئے امامؑ تو‏ں مکہ ہی وچ رہنے د‏‏ی درخواست کيتی۔
امام حسینؑ 5 دن بعد یعنی 3 شعبان سنہ 60 ہجری قمری نو‏‏ں مکہ پہنچ گئے۔ اورامام حسین 3 شعبان تو‏ں 8 ذوالحجہ تک یعنی چار مہینے تو‏ں زیادہ مکہ وچ قیام پذیر رہ‏‏ے۔
مکہ تو‏ں کوفہ منازل د‏‏ی تعداد
امام حسین نے مکہ تو‏ں کوفہ تک 18 منزلاں طے کیتیاں۔ مکہ تو‏ں کربلا منزل بہ منزل د‏‏ی تفصیل بہت ساریاں کتاباں وچ موجود ا‏‏ے۔ جو 18 تو‏ں 40 منازل تک دے اختلاف نو‏‏ں پیش کردیاں نيں۔
مکہ مکرمہ تو‏ں احرام حج توڑ کر عمرہ انجام دتا تے 8 ذوالحجہ 60 ھ وچ مکہ تو‏ں امام علیہ السلام د‏‏ی روانگی ہوئی۔
1-بستان بنی عامر،
2-تنعیم (یمن وچ یزیدی کارگزار بحیر بن ریسان حمیری د‏‏ی طرف تو‏ں شام د‏‏ی طرف بھیجے ہوئے صفایا دے منتخب جنگی غنائم دے قافلے نو‏‏ں اپنی تحویل وچ لیا)،
3-صفاح (امام(علیہ السلام) د‏‏ی فرزدق شاعر نال ملاقات)،
4-ذات العرق (امام (علیہ السلام) د‏‏ی بشر بن غالب ہور عون بن عبد اللہ بن جعفر نال ملاقات)،
5-وادی عقیق،
6-غمرہ،
7-ام خرمان،
8-سلح،
9-افیعیہ،
10-معدن فزان،
11-عمق،
13-مغیثہ ماوان،
14-نقرہ،
15-حاجز (امام (علیہ السلام) نے ایتھے تو‏ں قیس بن مسہر نو‏‏ں کوفہ روانہ کیا)،
16-سمیراء،
17-توز،
18-اجفر ( ایتھ‏ے امام علیہ السلام دا سامنا عبد اللہ بن مطیع عدوی نال ہويا جس نے امام علیہ السلام نو‏‏ں واپسی دا مشورہ دتا)،
19-خزیمیہ،
20-زرود ( اس مقام اُتے 9 ذی الحجہ، زہیر بن قین دا قافلہ، قافلۂ حسینی تو‏ں جا ملیا تے مسلم تے عروہ د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر د‏‏ی ملی،
21-ثعلبیہ،
22-بطان،
23-شقوق،
24-زبالہ ( اس منزل اُتے امام علیہ السلام نو‏‏ں قیس بن مسہر د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر موصول ہوئی تے نافع بن ہلال سمیت چند افراد دا قافلہ، حسینی قافلے وچ شام‏ل ہويا)،
25-بطن العقبہ (امام (علیہ السلام) د‏‏ی عمرو بن لوزان نال ملاقات تے عمرو دا آپ (علیہ السلام) نو‏‏ں واپسی دا مشورہ)
26-عمیہ،
27-واقصہ،
28-شراف،
30-جبل ذی حم (امام عالی مقام علیہ السلام دا حُر دے لشکرّ تو‏ں سامنا ہويا)
31-بیضہ ( اس مقام پرامام (علیہ السلام) نے اپنے اصحاب تے حر نو‏‏ں مشہور خطبہ دتا)،
32-مسیجد،
33-حمام،
34-مغیثہ،
35-ام قرون،
36-عذیب (کوفہ دا راستہ عذیب تو‏ں قادسیہ تے حیرہ د‏‏ی جانب سی۔ لیکن امام (علیہ السلام) نے راستہ بدل دتا تے کربلا د‏‏ی طرف گئے)
37-قصر بنی مقاتل (امام (علیہ السلام) د‏‏ی عبید اللہ بن حرّ جعفی نال ملاقات ابن حر نے امام (علیہ السلام) د‏‏ی طرف تو‏ں نصرت د‏‏ی دعوت رد کردتی)
38-قطقطانہ،
کربلائے معلی یعنی (وادی طَفّ) آخری منزل سی۔
اصحاب امام حسین د‏‏ی تعداد
'''مفصل مضمون: امام حسین دے اصحاب
افسوسناک امر اے کہ امام حسین دے اصحاب دے صحیح اعداد و شمار دے تعین دے لئی کوئی وی راستہ موجود نئيں اے تے پہلے درجے دے ثبوت و شواہد ـ یعنی چشم دید گواہاں نے اصحاب امام حسین د‏‏ی تعداد دے بارے وچ مختلف روایات بیان کيتی نيں؛ ہور تریخ و حدیث دے مآخذ وچ اصحاب دے ناواں دے ثبت و ضبط کرنے وچ وی کسی جانے پہچانے قاعدے تے ضابطے نو‏‏ں بروئے کار نئيں لیایا گیا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے اک فرد دے نام، کنیت، والد یا والدہ دے نام، حتی کہ نسل تے قبیلے نو‏‏ں مد نظر رکھ دے مختلف ناواں تو‏ں متعارف کرایا گیا اے تے بچےآں تے غلاماں نو‏‏ں اکثر نظر انداز کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ سیدالشہداء دے اصحاب د‏‏ی تعداد وی تمام مراحل وچ یکساں نئيں سی۔
مدینہ تو‏ں ہجرت دے وقت تعداد
بوہت سارے مآخذ نے اس مرحلے وچ امام دے ساتھیاں د‏‏ی تعداد دا ذکر نئيں کيتا ا‏‏ے۔
اکلوت‏ی روایت جو تعداد دسدی اے شیخ صدوق نے امام صادق تو‏ں نقل کيتی ا‏‏ے۔ جس دے مطابق مدینہ تو‏ں ہجرت دے وقت امام دے نال روانہ ہونے والے افراد د‏‏ی تعداد 19 سی جنہاں وچ اہل خانہ تے اصحاب شام‏ل سن ۔ غلاماں د‏‏ی تعداد اس وچ شام‏ل نئيں ا‏‏ے۔
مکہ تو‏ں کوفہ روانگی دے وقت تعداد
البتہ انہاں مآخذ نے لکھیا اے کہ امام دے تمام ساتھیاں د‏‏ی تعداد اِنّی سی، انہاں وچ سوانیاں تے بچے تے افراد خاندان تے اصحاب، سب شام‏ل سن ۔ ان وچ کِسے نے غلاماں د‏‏ی تعداد نئيں دسی۔
کربلا وچ قافلہ حسینی د‏‏ی نفری
اس سلسلے وچ وی مؤرخین دے اقوال مختلف نيں؛ جداں:
مندرجہ بالا تے ہور روایات تو‏ں مجموعی طور اُتے ایہی نتیجہ کڈیا جا سکدا اے کہ بنو ہاشم دے جواناں تے غلاماں ہور بچےآں دے علاوہ امام حسین دے ساتھیاں د‏‏ی تعداد 70 تو‏ں 90 تک سی۔
یوم عاشور اصحاب د‏‏ی تعداد
بہرصورت 72 افراد والی روایت چونکہ قدیم تے معتبر کتاباں وچ نقل ہوئی اے تے اس دے راوی وی زیادہ نيں زیادہ قابل اعتماد تے قابل قبول ا‏‏ے۔ انہاں وچ وی بظاہر بنو ہاشم دے جواناں، غلاماں تے بچےآں نو‏‏ں شمار نئيں کيتا گیا۔
لشکراں د‏‏ی تعداد تے نفری
اس سلسلے وچ قابل اعتماد روایت شیخ طوسی د‏‏ی اے جس وچ لشکر یزید د‏‏ی تعداد 30000 بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔
دشمن دے مقتولین د‏‏ی تعداد
شیخ صدوق (وفات 381 ھ) تے انہاں ہی د‏‏ی پیروی کردے ہوئے محمد بن فتال نیشابوری (وفات 508 ھ) لکھدے نيں کہ امام حسین دے بعض ساتھیاں نے یزیدی لشک‏ر ک‏ے متعدد افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا سی:
ان اعداد و شمار دے مطابق امام حسین دے چند اصحاب دے ہتھو‏ں دشمن دے 225 یا 226 افراد ہلاک ہوئے نيں۔
شہدائے کربلا د‏‏ی تعداد
'''اصل مضمون: لسٹ شہدائے کربلا
بعض مؤرخین نے شہدائے کربلا د‏‏ی صحیح لسٹ پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے، لیکن تحقیقی مآخذ محدود ہونے دے سبب، حقیقی تے صحیح اعداد و شمار پیش کرنے وچ کامیاب نئيں ہو سک‏‏ے۔
کل شہداء
پر اوہ روایات جو دلالت کردیاں نيں کہ شہدائے کربلا د‏‏ی تعداد 72 اے، قدیم مآخذ وچ نقل ہوئیاں نيں تے زیادہ شہرت رکھدی نيں۔
بنو ہاشم
شہدائے کربلا وچ بنو ہاشم دے شہداء دے بارے وچ کافی مختلف روایات نيں جو انہاں د‏‏ی تعداد 9 تو‏ں 30 تک دسدی ا‏‏ے۔
ہور روایات وی نيں جنہاں وچ ایہ تعداد 9 تو‏ں 30 تک دسی گئی ا‏‏ے۔
تمام متعلقہ روایات نو‏‏ں مد نظر رکھیا جائے تاں جو روایات، بنو ہاشم دے شہداء د‏‏ی تعداد 17 دسدی نيں، زیادہ قابل قبول لگتی نيں کیونجے ایہ روایات قدیم تے کثیر وی نيں تے فیر ایہ تعداد ائمہ علیہم السلام تو‏ں منقولہ روایات وچ وی بیان ہوئی ا‏‏ے۔
شہداء د‏‏ی ماواں
شہدائے کربلا وچو‏ں 8 شہیداں د‏‏ی ماواں کربلا وچ سن جنہاں د‏‏ی اکھاں دے سامنے انہاں دے لخت جگر مظلومانہ شہید کیتے گئے:
ہور بعض روایات دے مطابق علی اکبر د‏‏ی والدہ لیلی بنت ابی مرّہ بن عروہ بن مسعود ثقفی، وی کربلا وچ سن لیکن کربلا وچ انہاں د‏‏ی موجودگی ثابت نئيں ا‏‏ے۔
قیدی بنا ک‏ے شہید کیتے گئے
امام حسین دے اصحاب و انصار وچو‏ں 2 افراد ابتدا وچ یزیدی لشک‏ر ک‏ے ہتھو‏ں اسیر ہوئے تے بعد وچ شہید ہوئے:
امام حسین دے بعد شہادت پانے والے
امام حسین دے چاراصحاب آپ د‏‏ی شہادت دے بعد جان بحق ہو گئے:
اپنے باپ دے سامنے شہید ہونے والے
امام حسین دے کئی اصحاب اپنے باپ دے سامنے شہید ہوئے:
حسینی فوج دا بلحاظ قبیلے ڈھانچہ
اک محقق نے 113 شہداء د‏‏ی لسٹ تیار کيتی اے جنہاں دا تعلق بنو ہاشم تے دوسرے قبیلے تو‏ں اے:
جسم اُتے گھوڑے دوڑانے والے افراد
کچھ مآخذ وچ صرف امام حسین دے بدن شریف اُتے گھوڑے دوڑائے جانے دا ذکر اے لیکن اس گھٹیا تے بزدلانہ فعل وچ شریک افراد دا ناں نئيں لیا گیا۔ البتہ اکثر مآخذ نے انہاں د‏‏ی تعداد 10 بیان کيتی ا‏‏ے۔
جسم اُتے لگنے والے زخم
مؤرخین نے سید الشہداء دے بدن اُتے لگنے والے زخماں د‏‏ی تعداد وی بیان کيتی اے تے انہاں دے درمیان وچ اس سلسلے وچ اختلاف اے:
لگدا اے کہ جسم مطہر نو‏‏ں لگنے والے زخماں د‏‏ی تعداد 100 تو‏ں ودھ سی۔ جو روایات ظاہر کردیاں نيں کہ آپ نو‏‏ں اس قدر تیر لگے سن کہ آپ دا جسم مطہر تیراں وچ چھپا ہويا سی، ايس‏ے رائے د‏‏ی تائید کردیاں نيں۔
کربلا وچ آنے والے گھرانے
بعض معاصر قلمکاراں نے لکھیا اے کہ کربلا وچ اہل بیت دے علاوہ تن شہداء دے گھرانے (اہل و عیال) وی نال سن :
اس موضوع دے تفصیلی جائزے تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ مسلم بن عوسجہ دے گھرانے د‏‏ی کربلا آمد دا کوئی تاریخی حوالہ موجود نئيں اے گو کہ بعض مآخذ وچ اے کہ انہاں د‏‏ی اک کنيز عاشور دے دن کربلا وچ موجود سی۔
کربلا دے شہید صحابہ کرام
اصحاب سید الشہداء وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے کئی صحابہ وی سن : فضیل بن زبیر دے مطابق امام حسین دے رکاب وچ شہادت پانے والے افراد وچ صحابہ رسول اکرم د‏‏ی تعداد 6، تے مسعودی دے بقول 4 تھی تے ایہ افراد امام حسین دے اصحاب و انصار وچو‏ں سن تے عاشورہ دے دن کربلا وچ شہید ہوئے۔ بعض معاصر مؤرخین و محققاں نے صحابہ د‏‏ی تعداد 5 بیان کيتی اے: یعنی:
قلم کیتے گئے سر
یزیدی لشک‏ر ک‏ے ہتھو‏ں شہدائے کربلا دے جسماں تو‏ں جدا کیتے جانے والے سراں دے تعداد دے بارے وچ وی مؤرخین دا موقف یکساں نئيں اے:
مندرجہ بالا اقوال وچ ، پہلا قول اپنے قدیم راویاں دے پیش نظر زیادہ معتبر اے: تاں قلم شدہ سراں د‏‏ی تعداد 72 سی۔
شہدائے کربلا دے سراں د‏‏ی تقسیم
شہداء دے سرہائے مبارک نو‏‏ں لشکر یزید وچ شام‏ل قبیلے وچ ـ ذیل د‏‏ی ترتیب تو‏ں ـ تقسیم کيتا گیا:
یہ سب شہداء دے سراں نو‏‏ں غنیمت! دے طور لیندے سن تو‏ں کہ انہاں نو‏ں ابن زیاد نو‏‏ں پیش کرکے انعام پاواں۔
شہید ہونے والے موالی (غلام)
فضیل بن زبیر کہندے نيں کہ امام حسین دے 3 موالی۔ کربلا وچ شہید ہوئے، لیکن ابن سعد تے طبری دے مطابق انہاں د‏‏ی تعداد 2 سی۔ فضیل نے لکھیا اے کہ حمزہ بن عبدالمطلب دا اک غلام وی شہدائے کربلا وچ شام‏ل سی۔
ابن شہر آشوب اس سلسلے وچ لکھدے نيں: کہ کربلا وچ امام حسین دے 10 تے امیرالمؤمنین دے 2 موالی شہید ہوئے۔
سماوی دے مطابق شہید ہونے والے موالی د‏‏ی تعداد 15 سی۔
زخمی ہونے والے اصحاب
الف ـ اکلوندے زخمی جو میدان جنگ تو‏ں زندہ بچ نکلے، مؤرخین دے مطابق اوہ حسن بن حسن بن علی (حسن مُثَنّٰی) سن ۔
ب ـ اوہ زخمی جو بعد وچ شہید ہو گئے:
مرد
قمقام تے جلا العیون وچ اے کہ کربلا وچ امام زین العابدین، امام محمد باقر، حسن مثنی، مرقع ابن قمامہ اسدی تے عقبہ ابن سمعان غلام جناب بی بی رباب دے علاہ کوئی مرد باقی نہ رہیا سی۔ لیکن تریخ دے قدیم مآخذ د‏‏ی ورق گردانی تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ واقعہ عاشورہ دے پسماندگان (زندہ بچ جانے والےآں) وچ کئی ہور مرد وی سن جو حسب ذیل 17 افراد نيں:
سوانیاں
ابن سعد دے مطابق، اہل بیت علیہم السلام د‏‏ی 6 سوانیاں، قاضی نعمان مغربی دے مطابق 4 سوانیاں، تے ابو الفرج اصفہانی دے مطابق 3 سوانیاں یزید دے لشک‏ر ک‏ے ہتھو‏ں اسیر ہوئیاں؛ جنہاں دے ناں تھلے لکھے نيں:
امام حسین بن علی د‏‏ی بیٹیاں:
ہور سوانیاں:
تین ہور سوانیاں وی اہل بیت وچ سن۔
سواݨی جو شہید ہوئیاں
کربلا وچ اک سواݨی وی امام حسین دے رکاب وچ شہید ہوئیاں۔ اس سواݨی دا ناں ام وہب سی تے اوہ شہید کربلا وَہْب بن وَہْب د‏‏ی والدہ تے عبداللہ بن عمیر کلبی د‏‏ی زوجہ سن۔ اس دے علاوہ دو تے سوانیاں دا ذکر وی ملدا ا‏‏ے۔
شہداء د‏‏ی تدفین
ابن زیاد دے لشک‏ر ک‏ے سالار عمر بن سعد نے 11 محرم دے دن اپنے مرداں د‏‏ی شناخت د‏‏ی تے انہاں نو‏ں جمع ک‏ر ک‏ے دفن کیااور کوفہ چلا گیا۔
شہداء د‏‏ی میتاں تے امام حسین دا مقدس بدن بے کفن پيا رہیا۔ قبیلہ بنو اسد دا اک گروہ نو‏‏ں جو کہ کربلا دے نزدیک غاضریہ دے رہائشی سن خبر ملی کہ اموی حکومت دے کارندےآں امام حسین نو‏‏ں ساتھیاں سمیت قتل کر دتا ا‏‏ے۔ اوہ 13 محرم نو‏‏ں کربلا آئے تے انہاں نے شہداء دے بے سر لاشاں د‏‏ی شناخت د‏‏ی تے جمع ک‏ر ک‏ے انہاں اُتے نماز پڑھی تے امام حسین نو‏‏ں ايس‏ے جگہ جتھے اج قبر اے دفن کيتا تے انہاں دے بیٹے علی اکبر امام د‏‏ی پیر جانب تے باقی سب نو‏‏ں سوائے 5 افراد دے مولا د‏‏ی پائندی دے پاس وڈی اجتماعی قبر کھود کر اکٹھا دفن کر دتا۔ حبیب ابن مظاہر تے حر ابن یزید ریاحی تے حضرت عباس علمدار نو‏‏ں علیحدہ علیحدہ دفن کيتا۔ تے عون و محمد د‏‏ی قبراں کافی فاصلے اُتے بناواں۔
سفر اسیری د‏‏یاں منزلاں
کوفہ تو‏ں شام تک د‏‏ی انہاں منزلاں د‏‏ی تعداد 14 سی جو اہل بیت علیہم السلام نے اسیری د‏‏ی حالت وچ طے کیتیاں۔
اسراء د‏‏ی رہائی تے وطن واپسی
بی بی زینب عالیہ سلام اللہ علیہا دے زیر قیادت، اسراء نے مدینہ واپسی دا سفر کيتا۔ رہائی دے بعد سفر شام تو‏ں کربلا تے کربلا تو‏ں مدینہ د‏‏ی منازل تھلے لکھے نيں۔
کربلا تو‏ں مدینہ
باہرلے جوڑ
گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:اعداد و شمار گٹھ:اہل بیت گٹھ:سانحۂ کربلا گٹھ:شیعہ ائمہ گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد گٹھ:شیعہ علما گٹھ:شیعہ مقدس تھ‏‏انو‏اں گٹھ:شہداء صحابہ گٹھ:مقتولین کربلا
پنجابی سبھیاچار دا مڈھ
سبھیاچار دیئاں تنّ دھارناواں
1)	پنجابی سبھیاچار دی کوئی بھوگولک حدبندی نہیں ہونی چاہیدی۔ ایہہ گلوبل سبھیاچار ہے۔ 2)	جس مطابق پنجابی سبھیاچار 22 ضلعیاں دا سبھیاچار ہے۔ 3)	دلی تو اٹک تکّ پنجابی سبھیاچار منیا جاندا ہے پنجابی سبھیاچار دی اتہاسک روپ ریکھا تے اس وچّ آؤن والے پرورتن۔
پنجابی سبھیاچار دے مڈھ وچّ چار ودواناں دے وچار
پنجابی سبھیاچار دے مڈھ بارے گربخش سنگھ پھرینک، روندر سنگھ روی،بھپندر سنگھ خیرااتےونجارا بیدی دے وچار ہیٹھ لکھے ہن۔
بھپندر سنگھ خیرا دی دھارنا
بھپندر سنگھ خیرا دی دھارنا پنجابی سبھیاچار دی ستھاپنا پہلی صدی عیسیٰ پوروَ توں لے کے پہلی صدی تکّ منی جاندی ہے۔ ہن آہرشکّ دے آؤن دا سماں اسدے وچکار دا ہے۔ اتھے ہی سبھیاچار دا آرنبھ ہندا ہے۔ جدوں ایہہ لوک اتھے آؤندے ہن تاں وشیش طرحاں دا سبھیاچار پیدا ہندا ہے۔ کسانی سبھیاچار دے نال-نال ...... سبھیاچار پیدا ہندا ہے۔ پنجابی سبھیاچار نوں سرجن لئی گھٹو گھٹّ چھ نے یوگدان پایا ہے۔ نسلاں جہڑیاں اگوں نوں اپ نسلا وچّ ونڈیاں پروارا دیاں بھاشاواں وکھ-وکھ پنج بھاشائی دیاں پریوار بھارتی یورپی، سیمٹک، آسٹرو ایسیئینٹک، دراوڑ اتے بھارتی تبت پریوار ہن۔ ایہہ نسلاں دا خون وی سانجھا ہویا تے سبھیاچار وی۔ ایہہ ورتارا کوئی پنج سال پہلا شروع ہویا ہن تکّ چالو ہے بھارتی سبھیاچار، پنجابی سبھیاچار دا ہی پرتیبمب ہے کیونکہ پنجاب دی دھرتی اپر ہی ایہہ سنیوکت سبھیاچار سرجیا گیا، جسنوں اج کل بھارتی سبھیاچار وی آکھیا جا سکدا ہے۔ آریہ لوکاں دی آمد بھارتی سبھیاچار وی آکھیا جا سکدا ہے۔ آریہ لوکاں دی آمد توں بعد نشدھ لوکاں دا سبھیاچار بری طرحاں لتاڑیا گیا۔ جہڑے پنجاب وچّ اس سمیں وسدے سن پر ہولی-ہولی آریہ لوکاں نے نشدھ سبھیاچار دے بہت سارے لچھن دھارن کیتے۔ اسدا پرمکھ کارن ایہہ سی کہ آریہ لوک مول وچّ چرواہے سن۔ اوہ کھیتی دی پرمپرا بارے بہتے جانو نہیں سن۔ اسدے الٹ نشدھ لوک کھیتی کردے سن توں اوہ کھیتی دے دھندے توں بھلی بھانت واقف سن۔ بھوگولک حالتاں نوں مکھ رکھدے ہوئے عاریاں لوکاں وی کھیتی دا دھندا اپناؤنا پیا۔ اس کرکے اوہناں نے نشدھ لوکاں دیاں کھیتی نال سبندھت رسماں، ریتا، ودھیاں اتے پرمپراواں نوں جیو دا تیؤ اپنا لیا۔ اس صدقہ منڈا بھاشاوا دی بہت ساری شبداولی سنسکرت وچ پرویش کر گئی۔ اسدے الٹ دراوڑ لوکاں نال آریہ لوکاں دا بہت ملاپ نہ ودھیا۔ پنجاب دے کسانی مول سبھیاچار نے بانیا سبھیاچار اتے کجھ انش تاں ضرور گرہن کیتے پر اپنے مول روپ نوں بنائی رکھیا۔ اس توں بعد ستھیئن قبیلے آئے۔ انھاں دا سبندھ پنجاب دے لوک سبھیاچار نال ہویا۔ اس دولی پرکریا نال جتھے ایہہ قبیلے پنجاب دے آدی واسیا نال خون اتے سبھیاچار دے پکھوں رچ مچ گئے۔ اتھے بانیا سبھیاچار توں وی مکت ہو گئے۔ ستھیئن کبیلیا دی پنجاب وچّ چڑت اتے گپت راجیا توں مکتی دے کئی پراتتوّ ثبوت ملدے ہن۔ لدھیانے پاس سنیت نانمی کھیہہ دی خدائی توں بہت سارے پراتتو ثبوت حاصل ہوئے ہن۔ ایہہ نگر کوئی 15ای. دا ہے۔ ایہہ مہامبھارت دی لڑائی سمیں وی ہسدا وسدا نگر سی۔ اسدا انت الاؤالدین کھلجی دے ہملیا دوران ہویا۔ اس توں بعد ایہہ نگر ہسدا وسدا نہ رہا۔
ونجارا بیدی دی دھارنا
ونجارا بیدی دی دھارنا انوسار پنجابی سبھیاچار دا مڈھ ویدک اتے پوروَ ویدک سمیں وچّ ہو جاندا ہے۔ کیونکہ ایہہ سبھیاچار پنجاب دے وچّ ہی پھیلیا۔ بھاشا باتاں، رسائن وچ اسنوں کیکلے دیش وی کیہا جاندا ہے۔ جدوں بھارت ماتا نوں پنجاب وچّ لے کے جا اتھوں دے لوک دھارمک رہُ ریتا بارے اویسلے ہن۔ اتھوں دیاں عورتاں مرداں نال ہسّ-ہسّ کے گلاں کردیاں ہن۔ بھاشا وگیانک ادھٔین دے ادھار تے جا جو وی یاتری اتھے آؤندے ہن اوہ اس پنجاب دے خطے دا ورنن کردے ہن۔ اس ورنن وچوں کردے ہن۔ اس ورنن وچوں پنجاب بارے جانکاری مل سکدی ہے۔ رگوید دی ستھاپنا وی پنجاب دی دھرتی تے ہوئی۔ اسدے ادھار تے ہی لوک کہندے ہن۔
روندر سنگھ روی دی دھارنا
روندر سنگھ روی دی دھارنائنسار پنجابی سبھیاچار دا مڈھ جدوں مدھ ایشیا پچھمی ایشیا توں ہو کے اتھے آؤندے ہن تے اتھے رہنا شروع کردے ہن۔ تاں پنجابی بھاشا اتے پنجابی سبھیاچار دی ستھاپنا ہندی ہے۔ پنجابی بھاشا نوں پوروَ ویدک بھاشا کیہا گیا ہے۔ ایہہ West ایشیا بھاشاواں دے مشرن نال ہوند وچّ آئی ہے تاں لوکاں دے جیون جانچ، قدراں قیمتاں وچّ وی مشرن ہو رہا ہے۔ بھارت دے وکھ-وکھ کھیتری سبھیاچارا دا ستنتر اتے ستھول وکاس آدھونک بھارتی بھاشاوا دے وکاس نال ہی جڑیا ہویا ہے۔ نوویں-دسویں صدی توں لگبھگ شروع ہوئی ایہہ پرکریا ہی آدھونک بھارتی بھاشاواں وچے ساہت سرجنا دے اتہاس دا وی آرنبھ ہے۔ مدھ قالین بھارت دے اس اتہاسک دور وچّ وچاردھارک سنگھرش دی وکاس پرکریا پرمکھ روپ وچّ ساہت، دھرم اتے راجنیتی اتے ہی ادھارت سی۔ چلی آ رہی پیداوار دی ایشیائی ودھی اپر ادھارت نیہہ اتے پرؤسار دی سامنتوادی سماجک آرتھک بنتر سبھیاچارک کھیتر وچے انا تنا مادھئم راہیں دی اپنا وچاردھارک، پینتڑا پرگٹ کردی سی۔ اس بنتر دا وچاردھارک روپ بھاوے پرانے سنسکاراں رسماں، رواجاں، وشواساں اتے جیون قیمتاں راہیں وی پرگٹ ہندا سی۔ پرنتو دھرم راجنیتی اتے ساہت اجیہے پرگٹا کے ادھک سرگرم، ستھول اتے پربھاوشالی مادھئم سن۔ مدھکالین پنجاب دے اتہاس دی سبھ توں ودھ مولکتا اتے ولکھنتا ‘مالوا` کیہا جاندا ہے۔ اس کھیتر دی بھوگولک حد-بندی سبھ توں پہلاں اک انگریزی ودوادن گریسارسن نے پنجابی دی سماجک آرتھک بنتر اپنی نیہہ دی پدھر تے املامک سامنتوادی تانشاہی والی سی اتھے اس ستھاپتی دے ورودھ وچّ پرؤسار دی پدھر اتے لوک ہتّ دی اسارو وچاردھارا ہی دھرم ساہت اتے راجنیتی وچّ بھارو رہی۔ گربانی اتے سکھ لہر اپنیاں اتہاسک سیماواں دے باو جود اس دور وچّ اجیہے انقلابی وچاردھارک سہاج دی سرجنا کر سکیاں۔ جس دے ساہمنے حاکم جماعتاں دی وچاردھارا بھارو دھر وجوں نہیں ابھر سکی۔ رنجیت سنگھ دوارا ستھاپت سامنتک راج پیداوار دی ایشیائی ودھی دے ارتھا وچّ ہی نے اپنے توں پہلا دے پنجاب دی نیہہ اتے پر سؤسار وچلے اپروکت اصل نوں بالکل الٹ دشا ولّ موڑ دتا۔ سامنتوادی، آرتھک، راجنیتک، سماجک اتے وچاردھارک بنتر دے ورودھ لمبے سنگھرش دے باو جود آرتھک رشتیاں وچّ تبدیلی نہ لیا سکن اتے آدرشوادی وشو درشٹیکون دی ولگن کارن سکھ لہر نے آخر رنجیت سنگھ دے راج دے روپ وچّ سامنتک راج دی ہی مڑ ستھاپنا کیتی۔ اس کارن آرتھک آسمانتا اتے جات پات جس اتے سکھ لہر دے بھرپور وچاردھارک حملہ کیتا سی۔ مڑ اپنے براہمنک روپ وچّ سکھ لہر دے اس دور دا فیصلہ کن حصہ بن گئی۔ پنجاب دے انگریزاں ادھین آ جان توں بعد اپروکت ستھتی اپنے نویں برجوا اسارو راہیں قایم رہی۔ پنجاب دی سامنتک سماجک آرتھک بنتر وکست سامراج دی مار نال کھیرو کھیرو ہو کے اپنی ہوند نوں برقرار رکھن لئی آرتھک، سیاسی، وچاردھارک اتے مانسک پکھوں اسدے ادھین ہو کے وہِ تری ستھانک سامنتر بنتر اتے اپنے اتہاسک وکاس دے سٹے وجوں پروڑ ہو کے اگلے برجوا پڑا وچّ داخل نہیں ہوئی۔ سگوں برطانوی سامراج اسدے وگٹھن دا ادھار بنیا۔ سامراج دے اپنے سبھا اتہاسک اصل اتے لوڑ نے اک پاسے چلی آ رہی ستھانک سامنتک بنتر نوں وگٹھت کیتا اتے دوسرے پاسے ستھانک برجوآجی نوں وی اساریا۔ برزوآ بن رہی پنجاب دی اسنتک جماعت دا برتا نویں سامراج ورودھ کوئی محاذ نہیں سی۔ پنجابی بھاشا دے وکاس دے تنّ مول سومے 1. سنسکرت، 2. فارسی 3. عربی ہن۔ اتھے دے سبھیاچار دے وی دے مول سروت بندے ہن۔ اک ویدک اتے دوجا پچھمی لوکاں دی سنسکرتی۔
گربخش سنگھ پھرینک دی دھارنا
گربخش سنگھ پھرینک دی دھارنا انوسار پنجابی سبھیاچار دا مڈھ پنجاب سبھیاچار دے نامکرن اتے بھوگولک خطے نوں اکے سمسیا وجوں پیش کرنا نہ صرف عجیب ہی لگیگا۔ سگوں کھٹکیگا وی اتے کسے گسیل ٹپنی نوں جنم دے وی سکدا ہے اج سانوں پتہ ہے کہ پنجاب لفظ سبھ توں پہلا کسنے ورتیا اتے اس توں بندا وشیشن پنجابی سبھ توں پہلاں کس نے ورتیا۔ سانوں ایہہ وی پتہ ہے کہ پراتن سنسکرت سومیا وچّ اک شبد ‘پنچند` وی سی۔ جہڑا پنجاب دا ہی پریائے واچی سی اتے اس خطے لئی ورتیا جاندی سی، جتھے شبد سپت سندھو سی۔ جہڑا سندھ اتے سرسوتی نوں ملا کے کجھ وڈیرے خطے دا سوچک سی ایہہ اج توں کجھ ہزار سال پہلا ورتیا جاندا سی۔ اس گلّ دا کوئی سنکیت نہیں ملدا کہ ایہہ شبد بھوگولک اکائی دا سوچک ہون دے نال-نال سبھیاچار دی گلّ کردے ہاں تاں ساڈا مطلب کس جن سموہ دے سبھیاچار توں ہندا ہے اتے اس جن سموہ دی اس ویلے دی ہوند دا بھوگولک چوکھٹا کی ہے۔ تاں نسچے ہی اسیں پنجابی سبھیاچار دی اس ویلے دی بھارت وچلی اکائی اتے اسدے بھوگولک چوکھٹے دا ہی نہ لوانگے۔ ساڈے وچار گوچر سبھیاچار اوہناں لوکاں دا سبھیاچار ہے۔ جہڑے اج دے بھارتی پنجاب دیاں بھوگولک حدا وچّ رہِ رہے ہن۔ جتھے تکّ اناں بھوگولک حدا دا آدھار بولی اتے سبھیاچار نہ ہو کے کوئی پکھپاتی وچار ہے اتے راجنیتک کانو نوں پیش کردا ہے۔ انا دی اچتتا اتے ہمیشہ ہی شنکا کیتا جا سکدا ہے اتے آس رکھی جا سکدی ہے کہ اس حدبندی توں باہر رکھ لئے گئے علاقے اپنے مول سبھیاچار اتے بھوگولک کھیتر وچّ آ شامل ہووگے۔ دھرماں، کومیئتاں اتے سبھیاچاراں دی انیکتاں والے کسے وی آزاد دیش وچّ قومی اتے قومیت دے سوال نوں قومی سبھیاچار اتے کومیئتاں دے سبھیاچاراں وچلے سبندھاں دے سوال نوں نجٹھن دے دو ہی طریقے ہو سکدے ہن۔ اک لوکتنتری طریقہ، جس وچّ ہر قومیت نوں اپنے سبھیاچار دا وکاس کرن دا موقع دتا جاندا ہے اتے انج کردیا دوجیاں کومیئتاں نوں وی اتے قومی سبھیاچار نوں وی اس دیاں اتی چنگیاں پراپتیاں نال امیر بنایا جاندا ہے جدوں کہ دوجے سبھیاچار دیاں پراپتیاں نال ایہہ اپنا خزانہ وی بھرپور کردی ہے۔ اس طرحاں ہوند وچّ آیا قومی سبھیاچار سمچی قوم دیاں لوکتنتری بھاوناواں اتے پراپتیاں دا پرتیبمب ہندا ہے۔ گربخش سنگھ پھرینک دے وچار انوسار اج پنجابی سبھیاچار دا بھوگولک چوکھٹا نسچت کردیا اسیں اج دیاں حالتاں نوں اکھوں اوہلے نہیں کر سکدے اتے ایہہ حالات اس نروے دی ادھار دلیل بندیاں ہن کہ اج دے بھارتی پنجاب نوں ہی پنجابی سبھیاچار دا بھوگولک چوکھٹا منیا جائے۔ انت وچ اسیں ایہہ کہہ سکدے ہاں کہ گربخش سنگھ پھرینک باقیاں ودواناں دے مقابلے وگیانک منیا گیا ہے۔ کیونکہ اسنے نامکرن بھوگول بارے گلّ کیتی ہے اتے نال دی نال سبھیاچار دے قومیت دی گلّ کیتی ہے۔ گربخش سنگھ انوسار سبھیاچار وگیانک ہے۔ اس توں پہلاں دیاں بھوگولک تبدیلیاں اتے باقی سماجک راجسی ورتارے پنجابی سبھیاچار دے اتھو تکّ پجن دے اتہاس دا انگ ہن۔ ایہہ اتہاس آدی کال توں شروع نہیں ہندا سگوں ادوں توں شروع ہندا ہے جدوں توں اج دے پنجابی سبھیاچار نے روپ دھارنا شروع کیتا ہے۔
گٹھ:رہتل گٹھ:پنجابی رہتل
بھگت پورن سنگھ
بھگت پورن سنگھ معذوراں لئی اک ادرے پنگلواڑے دا بانی سی ۔
جم تے بچپن
(1904 توں 1916)
سیوا دی گل کردیاں ہی بھائی گھنہئیا جی وانگ بھگت پورن سنگھ دا ناں آپ مہارے ہی بلھاں اتے آ جاندا اے۔ اوہناں دا جم ضلع لدھیانہ دی تحصیل کھنہ دے پنڈ راجیوال وکھے 4 جون، 1904 نوں اک سناتن دھرمی ہندو گھرانے وچ ماں مہتاب کور دی ککھوں ہویا۔ اوہناں دا پیؤ لالا شبو ملّ پنڈ دا شاہوکار سی جو سال دا 52 روپئے انکم ٹیکس اتے 200 روپئے زمین دا معاملہ دندا ہندا سی۔ اوہناں دا بچپن دا ناں رامجی داس سی۔ اوہناں دے جم ویلے گھر وچ چار مجھاں دودھ دندیا سن اتے گھر وچ اک رتھّ وی سی۔ پانی دا گھڑا، گھیؤ دی چاٹی، کھنڈ اتے شکر دیاں مٹیاں اکو تھاں کندھ نال رکھے رہندے سن۔ اوہناں دی ماں بھاویں پڑھی لکھی نہیں سی پر بہت سوجھ وان اتے مذہبی خیالاں والی سی۔