cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اوپریٹنگ سسٹم
آپریٹنگ سسٹم د‏‏ی تریخ
ایس ایم / 360 ریلیز 15/16 وچ MFT-II د‏‏ی طرف تو‏ں تبدیل کرنے والے مڈ رینج سسٹم دے لئی ایم ایف ٹی۔ اس دا اک جانشین سی، OS / VS1، جو 1980 دے دہائی وچ بند کر دتا گیا سی۔
وڈے نظام دے لئی MVT. ایہ پی سی پی تے ایم ایف ٹی دے سب تو‏ں زیادہ طریقےآں وچ ايس‏ے طرح سی (زیادہ تو‏ں زیادہ پروگراماں نو‏‏ں دوبارہ دوبارہ مرتب کرنے دے بغیر تِناں وچ پورٹیبل کيتا جا سکدا اے )، لیکن اس وچ زیادہ جدید ترین میموری مینجمنٹ تے ٹائم شیئرنگ سہولیات، ٹی ایس او ا‏‏ے۔ موجودہ ز / او ایس سمیت ایم ایم ٹی دے کئی جانشین سن ۔
موجودہ نظام / 360 ماڈل دے لئی DOS / 360 موجودہ ز / VSE سمیت کئی جانشین سن ۔ ایہ OS / 360 تو‏ں نمایاں سی۔
آئی بی ایم نے سسٹم / 360 ماڈل 67 دے لئی اک ٹائم شیئرنگ سسٹم نو‏‏ں TSS / 360 وی تیار کيتا۔ اس نے اک بار ہارئر سسٹم نو‏‏ں ترقی دینے د‏‏ی اہمیت دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ انحصار کیا، اس نے سینکڑاں ڈویلپرز نو‏‏ں اس منصوبے اُتے کم کيتا۔ انہاں نے اک چمکدار، چھوٹی گڈی دے منصوبے دے نال ختم کر دتا جس نے بوٹ تک طویل عرصہ تک بوٹ ک‏ر ک‏ے طور اُتے اسنو‏ں حادثہ کيتا تے اسنو‏ں جاری کرنے دے بغیر اس منصوبے نو‏‏ں ختم کيتا۔ [7]
آئی بی ایم ایس / 360 تے ایس / 370 آرکیٹیکچرز دے لئی کئی آپریٹنگ سسٹم تیسرے فریقاں د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کيت‏یاں گئیاں سن جنہاں وچ مشیگن ٹرمینل سسٹم (ایم ٹی ایس) تے موسیقی / ایس پی
حوالے
آپریٹنگ سسٹم گٹھ:امریک‏‏ی ایجادات گٹھ:کمپیوٹر سائنس
واسن
واسن، سویٹزرلینڈ دے کینٹن اری دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 453 لوک وسدے نیں۔
شہیدی جوڑ میلہ
شہیدی جوڑ میلے دا آیوجن ہر سال دسمبر وچ سری گورو گوبند سنگھ جی دے چھوٹے صاحبزادیاں بابا زوراور سنگھ تے باب فتح سنگھ جی دی یاد وچّ 26 توں 28 دسمبر نوں پھتہگڑھ صاحب وکھے، پنجاب، بھارت وچّ لگدا ہے۔
موت
زوراور سنگھ اتے فتح سنگھ سرہند دے گورنر، وزیر خان نے قید کر لئے سن۔ اس نے اوہناں نوں خزانیاں اتے سکھالی زندگی دی پیش کش کیتی سی جے اوہ اسلام نوں قبول کر لین، پر اوہناں نے انکار کر دتا اتے سکھ دھرم وچ اپنی نہچا تے ڈٹے رہے۔ اوہ اک کندھ وچّ زندہ چن دتے گئے سن، پر کندھ ڈگّ پئی سی۔ 26 دسمبر 1705 نوں اوہ سرہند وکھے قتل کر دتا گیا سی۔ سرہند توں 5 کلومیٹر (3.1 میل) اتر ولّ گرودوارہ پھتہگڑھ صاحب، اس قتل گاہ دی نشانی ہے
حوالے
گٹھ:سخّ
روس جزیرہ
روس جزیرہ انٹارکٹکا دا اک جزیرہ اے۔
چک 483 ای بی
چک 483 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
اسلٹ
اسلٹ بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی اے۔ ایہ دکھنی امریک دی واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بلی ٹبر
دهستان چایپاسار شرقی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان پلدشت دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان پلدشت ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:‎ دهستان چایپاسار
انورز جزیرہ
انورز جزیرہ انٹارکٹکا دا اک جزیرہ اے۔
ارسٹفیلڈ
ارسٹفیلڈ، سویٹزرلینڈ دے کینٹن اری دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 3,778 لوک وسدے نیں۔
اینجل گرگٹ
اینجل گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
انٹیمینا گرگٹ
انٹیمینا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
گوشنن
گوشنن، سویٹزرلینڈ دے کینٹن اری دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 434 لوک وسدے نیں۔
عریشہ رازی
حوالے
گٹھ:جم 2002 گٹھ:کراچی دیاں اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پاکستانی اداکاراواں
دوپٹیانوالا گرگٹ
دوپٹیانوالا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
تمغہ بقا
تمغہ بقا پاکستان دے 28 مئی 1998 نوں چاغی۔ بلوچستان وج کیتے گے پہلے ایٹمی تماکے ی یاد وچ بنایا گیا ٹکہ اے، ایہ اوہناں لوکاں نوں دتا گیا جناں ایس کم وچ ہتھ ونڈایا۔
روہی کنڈیلا چؤا
روہی کنڈیلا چؤا روہی دا اک کنڈیلا چؤا اے۔ ایہ اتلے افریقہ تے لیندے ایشیاء دا واسی اے۔ ایہ 5۔5 توں 11 انچ لمان تے 10 توں 18 اونس جوکھ دا ہوندا اے۔
تمغہ بقا
بارلے جوڑ
گٹھ:پاکستان دے ٹکے
دیوا ،رومانیہ
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ دیوا شہر رومانیہ دا شہر اے تے رومانیہ دی ہنیدوارا کاؤنٹی دا راجگڑھ اے ۔
رباط کریم
رباط کریم ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ تہران دے شہرستان رباط کریم دا انتظامی مرکز اے ۔
دیوا ،رومانیہ
باہرلے جوڑ
گٹھ:رومانیہ دے شہر گٹھ:رومانیہ دے آباد تھاں
رباط کریم
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ تہران گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
دیوا ،رومانیہ
باہرلے جوڑ
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
انڈی پہاڑی بلی
انڈی پہاڑی بلی بلی ٹبر دی اک ماس کھانی بلی اے۔ ایہ دکھنی امریک دی واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:بلی ٹبر
دهستان گچلرات غربی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان پلدشت دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان پلدشت ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
صوبہ وراتسا
بلغاریہ براعظم یورپ چ بلقان دے علاقے چ واقع دیس اے اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔ بلغاریہ انتظامی طور اتے 28 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی طور اتے اوبلاست آکھیا جاندا اے ، چ ونڈیا ہویا اے ۔ بلغاریہ دے ہر صوبے دا ناں اس صوبے دے راجگڑھ دے ناں اتے اے ۔
صوبہ وراتسا بلغاریہ دے 28 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا صدرمقام وراتسا شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
بلغاریہ دا حکومتی ڈھانچا
ڈولا بینرجی
ڈولا بینرجی (بنگالی: ڈولا بینرجی؛ جم 2 جون 1980) اک بھارتی کھڈارن اے، جو تیر اندازی کھیڈ نال جڑی اے۔
شروع دا جیون
ڈولا بینرجی اشوک بینرجی اتے سوچ بینرجی دی دھی اے۔ اوہ کولکاتہ دے نیڑے بارنگر وچ پیدا ہوئی۔ اسنے بارنگر شہزادی میموریال گرلز ہائی سکول وچ پڑھائی کیتی۔ اٹھ سال دی عمر وچ، اوہ بارنگر تیر اندازی کلب وچ شامل ہو گئی سی۔ اس دا پہلا انترقومی مظاہرہ 1996 وچ سان ڈیاگو وچ یوتھ ورلڈ چیمپیئن شپ وچ سی۔
نجی زندگی
بینرجی دے چھوٹے بھرا راہل بینرجی وی اک تیرانداز اے۔ اوہ گلوکار شان اتے ساگرکا دی اک چچیر بھرا اے۔
حوالے
گٹھ:جم 1980 گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی کھڈاری عورتاں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی عورتاں
فرائینباخ
فرائینباخ، سویٹزرلینڈ دے کینٹن شوائز دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 15,758 لوک وسدے نیں۔
الر
الر باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 147 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
چک 199 ای بی
چک 199 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
سیما چیان
thumb|230px|شجی پانڈلپی دا پہلا پنا thumb|230px|سیما چیان نے [[مہان اتہاسکار دے ریکارڈ(شجی) ناں دے چینی تریخی گرنتھ دی اساری کیتی]] سیما چیان اک چینی سی جینے چینی تریخ تے کتاباں لکھیاں۔
سیما چیان (اچارن[sɨ́mà tɕʰjǽn] ; ١٤٥ یا ١٣٥ -86 ق م ;), ہان راجٹبر دا اتہاسکار سی ۔ اسنوں چینی اتہاس لیکھن دا بابا آدم کہیا جاندا ہے اسنے مہان اتہاسکار دے ریکارڈ ناں دی تریخ لکھی اس وچ اس نے پیلا شہنشاہ توں لیکے بادشاہ وو تی تک دے ٢٠٠٠ سالاں دا اتہاس لکھا ہے ۔
سیما چیان  145 جاں 135 -86 ق م .) اک چینی اتہاسکار سی جو ہان راجٹبر نال تعہق رکھدا سی۔ اسنوں چینی اتہاسکاری دے پیؤ وجوں پچھانیا جاندا ہے جسنے  مہان اتہاسکار دے ریکارڈ ورگا مہان کم کیتا جس وچّ اسنے اتہاس نوں  جیونیاں دی لڑی دے روپ وچّ پیش کیتا۔ ایہہ چین دا پرچلت اتہاس ہے جو ہان دے بادشاہ وو دی حکومت دوران پیلا شہنشاہ اتے وار کرن تکّ دا دو ہزار سال توں ودھ سمیں دا اتہاس ہے۔ سیما درباری نجومی وجوں کم کردا سی جس نوں بعد وچّ اسدے ہم عصراں نے اسنوں اپنے یادگاری کماں لئی اک وڈا اتے مہان اتہاسکار بن دی صلاحَ دتی۔
سیما چیان مشہور چینی اتہاسکار ہے جس نے چینی تریخ دا مہان اتہاسکار دے ریکارڈ جاں شیجی ناں دااک تریخی گرنتھ لکھیا ہے جس وچّ اسنے پیلے بادشاہ توں لے کے اپنے ویلے تکّ دے  چینی اتہاس  دا بکھان کیتا ہے ۔ پیلے بادشاہ دے ویلے نوں چینی متھء - کتھاواں لگبھگّ 2600 ق م دے ویلے دا سمجھدیاں ہن ، یعنی قریب 2500 سالاں دی تاریخ اس گرنتھ وچّ الیکھت ہے ۔
مڈھلا جیون
سیما چیان دا جنم اتے پرورش لونگمین وچّ ہوئی جو ہن دے سمیں وچّ ہانچینگ ہے جتھے نجومی پروار وسدے ہن۔ اسدا پیؤ ، سیما تان، درباری نجومی سی اسدے نال ہی اسنے وکھ-وکھ موضوعاں اتے وی کم کیتا۔ اسدی مکھ ذمہ واری شاہی لائیبریری دا پربندھ کرنا اتے کلینڈر دا نواں گٹھن کرنا سی۔ اپنے پیؤ دی تیبر سکھلائی کارن،سیما نوں دس سال دی عمر وچّ ہی پرانیاں لکھتاں دی جانکاری سی۔ ویہہ سال دی عمر وچّ سیما چیان نے اپنے دیس دی یاترا مڈھوں-آکھر تکّ کیتی جتھے اوہ پرانیاں عمارتاں وچّ رکدا سی اتے پرانے رشی راجے نے ہنان دے پہاڑ کوائیجی اتے شن دی قبراں لئی منگ کیتی۔ ایہہ ہنان توں بناں وی کئی ہور جگھاں تے رکیا۔
نادیہ بولینگر
جولیٹ نادیہ بولینجر (16 ستمبر 1887 – 22 اکتوبر 1979) اک فرانسیسی سنگیتکار، کنڈکٹر اتے معلمہ سی۔ اوہ 20ویں صدی دے بہت سارے پرمکھ کمپوزراں اتے سنگیتکاراں نوں سکھلائی دین لئی مشہور ہے۔ اسنے کدے-کدے اک پیانو ماہر اتے آرگینسٹ وجوں وی کیتا۔ اسنے مغربی سنگیت دی دنیا نوں سنگیت دی اوہناں باریکیاں توں نوں واقف کرایا، جنہاں نوں پہلاں کدے سیانیا ہی نہیں گیا سی۔
اوہ اک سنگیت نال جڑے پروار توں سی اتے اسنے پیرس سنگیت یونیورسٹی وچّ اک طالبہ وجوں جلدی سنمان حاصل کر لئے سن۔ لیکن، اسنے ایہہ مندے ہوئے کہ اس کول اک سنگیتکار دے روپ وچّ کوئی خاص قابلیت نہیں سی، سنگیت لکھنا چھڈّ دتا اتے اک سنگیت استاد بن گئی۔ اس اہلیت وچّ، اسنے جوان سنگیتکاراں دیاں، خاص روپ نال امریکہ اتے ہور انگریزی بولن والے دیساں توں، کئی پیڑیاں نوں متاثر کیتا۔ نادیہ دے شاگرداں وچّ لیونارڈ برنسٹائن، آرون کاپلینڈ، کونسی جونس، ایسٹر پیاججولا، فلپ گلاس، جان الئٹ گارڈینر ورگے سنگیتکار شامل ہن۔ نادیا نے پیرس وچّ پڑائی پوری کرن دے بعد برطانیہ اتے امریکہ وچّ مشہور سنگیت ادارےآں ، جنہاں وچّ جولئٹ سکول، یہودی موئنوہن سکول، رائل کالج آف میوزک اتے رائل اکیڈمی آف میوزک ورگے وڈے ادارے وی شامل ہن، وچّ سنگیت دا مطالعہ کیتا، لیکن اپنے جیون دے وڈے حصے لئی اسدا پرمکھ آدھار اسدے پروار دا پیرس وچلا فلیٹ سی، جتھے اوہ 92 سال دی عمر وچّ اپنی موت تکّ اپنے کیریئر دے شروع توں ہی ستّ دہاکے سنگیت سکھان دا کم کردی رہی۔
اوہ پہلی عورت سی جسنے امریکہ اتے یورپ وچّ کئی پرمکھ آرکیسٹرا دا سنچالن کیتا، جنہاں وچّ بی بی سی سمفنی، بوسٹن سمفنی، حالے آرکیسٹرا اتے نیویارک فلہارمونک ورگے میوزک کانسرٹ وی شامل سن۔ اسنے کوپلینڈ اتے سٹراونسکی نال کماں سہت، کئی عالمی پریمیراں دا پربندھ کیتا۔
حوالے
گٹھ:فرانسیسی سنگیتکار گٹھ:فرانسیسی شخصیتاںگٹھ:فرانسیسی لوکگٹھ:فرانس
چک 196 گ ب
چک 196 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
واسلوئی
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ واسلوئی شہر رومانیہ دا شہر اے تے رومانیہ دی واسلوئی کاؤنٹی دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:رومانیہ دے شہر گٹھ:رومانیہ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
بادشاہ وو تی
thumb بادشاہ وو تی (١٥٦ ق م - ٢٩ مارچ ٨٧ ق م)  ہان شاہی خاندان  دا ستواں بادشاہ سی ۔ اس نے 41 ق م توں 87 ق م تکّ راج کیتا ۔ وو تی دے راج ویلے وچّ چین دیاں سرحداں بہت پھیلیاں اتے اوس نے اک طاقتور کانفیوسیائی راج دی اساری کیتی ۔ چین دے اتہاس وچّ اسنوں ہان خاندان دا سبتوں اتم راجا منیا جاندا ہے اتے چینی اتہاس دے عظیم حکمراناں وچّ اوس دی گنتی ہندی ہے ۔
ون - چئن سونا ویلے وچّ لہندے ہان راج ٹبر دی طاقت ختم ہو گئی ۔ 141 ق م وچّ بادشاہ وُو تی نے راج دی واگڈور سمبھالی ۔ اپنے راج ویلے وچّ وُو تی نے سپہ سالار وی چھنگ اتے ہوآن چھُو بئین نوں ہُناں دے حملہ نوں کچلنے لئی بھیجیا اتے لہندے ہان راج دا وستھار کیتا اتے ہان راجٹبر دے شمالی حصے دی معاشی اتے رہتلی ترقی نوں سنسچت کیتا ۔ بادشاہ وُو تی دے راج دے ویلے وچّ فوجی ابھیان بند ہو گیا اتے راج نے کھیتی باڑی دی زوردار ترقی اتے توجہ دتی گئی ، جسدے نال لہندے ہان راجٹبر دی معاشی ترقیی نے نواں زور پھڑیا ۔ وُو تی دے بعد بادشاہ جاؤ تی دے  راج ویلے وچّ  معاشی ترقی دی رفتار جاری رہی اتے لہندے ہان راجٹبر دی طاقت سکھر اتے پہنچی ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ
نارا قومی عجائب گھر
نارا نیشنل میوزیمجاپان وچ پرمکھ اُگھے قومی کلا عجائب-گھراں وچوں اک اے۔
جان-پچھان
نارا نیشنل میوزیم نارا وکھے واقع اے، جو 710 توں 784 تک جاپان دا راجگڑھ سی۔ کٹایاما ٹوکما (1854–1917) نے اصلی عمارت دی اساری کیتی، جو کہ میجی دور دے نمائندہ مغربی سٹائل دی اساری اے اتے جاپان وچ اک اہم تہذیبی جائداد نوں نامت کیتا گیا اے۔جنجو یوشیمرا (1908–1997) نے 1973 وچ اک پورک عمارت تیار کیتی۔
مجموعہ
میوزیم بودھ کلا دی اس دی کلیکشن لئی مشہور اے، جس وچ تصویراں، مورتی اتے ویہڑے دے لیکھ شامل ہن۔ نارا کھیتر وچ مندراں اتےہور دھارمکستھاناں نال متعلق کلا دا کم کردا اے۔ شوسونون کوش وچ رکھیاں گئیاں خاصیتاں ہر سال پتجھڑ وچ نمائش ہندیاں ہن۔
عجائب گھر دے مجموعہ وچ 12 ویں صدی دی ہیرول سکرول، 11 ویں جاں 12 ویں صدی دے منڈالا جڈو مانڈرا-زونڈرا اتے 9 ویں صدی دیبدھ یاکشی دی مورتی اے۔
اتہاس
thumb|نیو میوزیم عمارت thumb|بدھ مت کلا لائبریری نارا نیشنل میوزیم 1889 وچ امپیریئل نارا میوزیم دے روپ وچ قائم کیتا گیا سی۔ نارا نیشنل میوزیم نے 1895 وچ اپنی پہلی پردرشنی لگائی سی۔ 1874 وچ، نیم-سرکاری پربندھن دی نارا پردرشنی کمپنی اسے ویلے نارا گورنر پھوجی چھیہرو ولوں قائم کیتی گئی سی۔ میوزیم نوں نارا دے امپیریئل گھریلو میوزیم دا ناں دتا گیا سی۔ ایہہ 1952 توں اسدے موجودہ نام ولوں جانیا جاندا اے۔
ٹائیملائین
اج دے میوزیم دا ترقی اتے ترقی اک ترقی یافتہ عمل رہی اے:
اصلی میوزیم عمارت
اصل میوزیم بلڈنگ دی ڈزائین کاٹیاما ٹوکما ولوں کیتا گئا سی جو اپیرئل گھریلو ایجنسی دے آرکیٹیکٹ سن۔ ایہہ عمارت 1894 وچ مکمل کیتی گئی سی اتے ایہہ فرانسیسی رنیسنس سٹائل وچ بنی اے۔ خاص طور تے اپنے مغربی داخلے دے آلے دوآلے سجاوٹی شنگار لئی مشہور، ایہہ مدھ پوربی یورپیئن ڈھانچے دی اک اداہرن اے۔ 1969 وچ قومی سرکار نے اس پردرشنی ہال نوں اک اہم تہذیبی جائداد دا نام دتا۔
مشرقی اتے مغربی ونگ
جنزو یوشیمرا ولوں تیار کیتا گیا۔ویسٹ ونگ دی اساری 18 دسمبر 1970 نوں ہال اُتے شروع ہوئی اتے 31 مارچ 1972 نوں پورا کر لیا گیا۔ پوربی ونگ دا افتتاح اکتوبر 1997 وچ کیتا گیا اتے اپریل 1998 وچ کھولھیا گیا۔پوربی ونگ دی اک آرکیٹیکچرل سٹائل ویسٹ ونگ نال میل کھاندی اے۔
ہیٹھلے پدھر پاسوے
لوئر-لیول پاسوے مشرق اتے ویسٹ ونگاں نوں اصل میوزیم بلڈنگ اتے مکان دی دوکان اتے اک لاؤنج اتے ریسٹراں نال جوڑدا اے۔ دوہاں پاسیاں دے پردرشنی دے کیساں وچ پاس ہون وچ بدھی مورتی دی اساری بارے سمجھاؤن والے ماڈلاں اتے مورت شامل ہن۔ اس 150 میٹر لمبے کوریڈور وچ داخل ہون لئی یاتریاں نوں میوزیم داخلے دیاں ٹکٹاں دی ضرورت نہیں اے۔ ایہہ کھیتر اجائب گھر والیاں اتے عامَ جنتا لئی آرام اتے آرام دی جگہ دے روپ وچ کم کردا اے۔
بدھ کلا لائبریری
بدھ کلا لئی ریسرچ سینٹر بکّ، رپلیکا، ربی، فوٹواں اتے بدھی کلا نال متعلق کھوجاں اتے کھوج سامان دی اکتریکرن، ادارہ اتے سٹوریج لئی اپریل 1980 وچ قائم کیتی گئی سی۔ مرکز دی لائبریری اتے فوٹوگرافک پرالیکھ مئی 1989 توں جنتا لئی مکھ طور تے کھوجکاراں لئی اک سروت وجوں کھلھے ہن۔
باہری کڑیاں
گٹھ:جاپانی کلا دے عجائب گھر گٹھ:جاپان گٹھ:جاپان دی تریخ
بیلالانڈا گرگٹ
بیلالانڈا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
کاموف کا-50
کاموف کا-50 اک روسی اک سیٹ آلا حملہ کرن آلا ہیلیکاپٹر اے۔ اے 1980 دی دہائی چ ڈیزائن کیتا گیا سی تے اینوں روسی فوج نے 1995 چ پرتی کیتا۔ ایدی اک خاص گل ایدے اک پکھے اتے دوجا پکھا اے، اے کاموف دے کج دوجے ہیلیکاپٹراں چ وی اے۔ اس توں اے زیادہ وزن چک سکدا اے تے میزائلاں تے توپاں لئی مشکل نشانہ ہوندا اے۔ اینوں روسی فوج جسوسی کرن تے حملہ کرن لئی ورتدی اے۔
کسناخت
کسناخت، سویٹزرلینڈ دے کینٹن شوائز دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 12,401 لوک وسدے نیں۔
وورنٹز
وورنٹز باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 132 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
ایم آئی-28
ایم آئی-28 اک روسی ہر موسم چ اڈن آلا دو انجن تے سیٹاں آلا حملہ کرن تے ٹینک توڑ ہیلیکاپٹر اے۔ اے اک 30 ملیمیٹر دی توپ دے نال نال میزائل تے راکٹ لے کہ جاسکدا اے۔
دهستان آلان
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سردشت دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
وولراؤ
وولراؤ، سویٹزرلینڈ دے کینٹن شوائز دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 7,051 لوک وسدے نیں۔
زوسام
زوسام باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 60 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
دوسنگانوالا گرگٹ
دوسنگانوالا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
ایم آئی-24
ایم آئی-24 اک وڈا روسی گنشپ تے حملہ کرن آلا ہیلیکاپٹر اے۔ ایدے وچ پائلٹاں دے علاوہ 8 بندے وی بہ سکدے نیں۔ اے روس توں علاوہ چڑدے بلاک دے کئی دیساں نوں ویچیا گیا سی۔ اینوں افغانستان چ بوت ورتیا گیا تے اینوں مارن لئی سی آئی اے نیں طالیبان نوں سٹنگر دتا۔
حوالے
گٹھ:ہیلیکاپٹر
وولفہالدن
وولفہالدن، سویٹزرلینڈ دے کینٹن اپنزل بارلہ رہوڈز دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 1,720 لوک وسدے نیں۔
انگوری
انگوری پھلوالے بوٹیاں دے انگوری ٹبر دی اک جنس اے جیدے وچ 60 بوٹے نیں۔
شیراکامی سانچی
شیراکامی - سانچی، bajgl ہونشو، جاپان دے تاؤہوکُs کھیتر وچ اک یونیسکو دی ورلڈ ہیریٹیج سائیٹ اے۔ اس پہاڑی کھیتر وچ سئیبولڈ دی بیچ دا آخری کوآرا جنگل شامل اے جس نے اتری جاپان دے زیادہ تر حصے نوں کور کیتا۔ ایہہ کھیتر اکیتا اتے ایموری پریفیکچر دوناں وچ پھیلدا اے۔ پورے 1,300 مربع کلومیٹر (500 مربع میل) دے، 169.7169.7 مربع کلومیٹر (65.5 مربع میل) نوں ڈھکن والے ٹریکٹ نوں 1993 وچ ورلڈ ہیریٹیج سائیٹس دی لسٹ وچ شامل کیتا گیا سی۔ اس کھیتر وچ فاؤنڈر شامل ہن، جاپانی کالے رچھّ، جاپانی سیرو ، جاپانی مکاک اتے 87 پنچھیاں دیاں قسماں۔ شراکامی-سانچی جاپان دی عالمی وراثتی لسٹ وچ داخل کیتیاں گئیاں پہلیاں سائیٹاں وچوں اک سی، جس وچ یاکشیما، ہمجی کاسل اتے بودھ یادگار 1993 وچ ہوری-جیر دے کھیتر وچ سن۔ جنگلات پربندھن توں منظوری دی ضرورت اے۔
حوالے
گٹھ:جاپان وچ عالمی وراثت تھاں گٹھ:عالمی وراثت تھاں
لیخ
لیخ باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 264 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
شہرستان دماوند
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان دماوندایران دے صوبہ تہران دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز دماوند شہر اے۔
پار
پار باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 134 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
وفد جن
وفد جن جنات دے وفد نو‏‏ں کہندے نيں۔
جنات دے قرآن کریم سننے تے اس تو‏ں متأثر ہو ک‏ے ایمان لیانے تے فیر حق د‏‏ی علمبرداری کردے ہوئے اپنی قوم نو‏‏ں دعوت دینے دے واقعات دو جگہ بیان کیتے نيں۔ اک سورۃ الجنہاں وچ تے دوسری سورۃ احقاف آیات 29 تا 32 وچ نيں۔
پہلا واقعہ
بخاری تے مسلم نے عبداللہ بن عباس تو‏ں روایت کیتا اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اپنے چند صحابہ دے نال بازار عکاظ تشریف لے جا رہے سن کہ راستے وچ نخلہ دے مقام اُتے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے صبح د‏‏ی نماز پڑھائی۔ اس وقت جناں دا اک گروہ ادھر تو‏ں گزر رہیا سی ۔ تلاوت د‏‏ی آواز سن کر اوہ ٹھہر گیا تے غور تو‏ں قرآن سندا رہیا۔ شدید متأثر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلام لے آیا۔ لیکن اوہدی ملاقات آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں نئيں ہوئی۔ اوہ لوک اپنے طور اُتے ایمان لیائے تے فیر اپنی قوم وچ جا ک‏ے اس واقعہ دے حوالے تو‏ں انہاں نے ایمان د‏‏ی دعوت دتی۔ اکثر مفسرین دا خیال اے کہ ایہ واقعہ اس وقت پیش آیا اے جدو‏ں جنات نے محسوس کیتا کہ انہاں د‏‏ی بعض آزادیاں اُتے پابندیاں عائد کردتیاں گئیاں نيں۔ پہلے جنات دا معمول ایہ سی کہ اوہ آسمان د‏‏ی طرف پرواز کردے تے کوشش کردے سن کہ عالم بالا د‏‏ی خبراں معلوم کرن۔ فرشتےآں د‏‏ی باہ‏م گفتگو تو‏ں کسی گل کيتی خبر ہوجاندی تاں اوہ اضافاں دے نال کاہناں نو‏‏ں دسدے سن تے انہاں اطلاعات اُتے کاہناں دا کاروبار چلدا سی ۔ اچانک انہاں نو‏ں محسوس ہويا کہ ہر طرف فرشتےآں دے سخت پہرے لگ گئے نيں تے شہاباں د‏‏ی بارش ہو رہی ا‏‏ے۔ اوہ اُتے جانے د‏‏ی کوشش کردے نيں تاں فرشتےآں دے پہراں د‏‏ی وجہ تو‏ں اُتے جانے تو‏ں روک دتے جاندے نيں تے جے چوری چھپے کسی طرف تو‏ں نکلنے دا ارادہ کردے نيں تاں انہاں اُتے شہابیے برستے نيں۔ اس تو‏ں انھاں اندازہ ہويا کہ زمین وچ ایسا کوئی واقعہ پیش آیا اے یا آنے والا اے جس دے لئی ایہ سخت انتظامات کیتے گئے نيں۔ چنانچہ اوہدی تحقیق دے لئی زمین دے مشرق تے مغرب تے ہر طرف جنات دے وفود بھیجے گئے کہ اوہ حقیقت دا سراغ لگانے د‏‏ی کوشش کرن۔ اسی کوشش وچ اوہ مقامِ نخلہ اُتے وی پہنچے تے اوتھ‏ے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اپنے صحابہ کرام دے نال صبح د‏‏ی نماز جماعت تو‏ں ادا ک‏ر رہ‏ے سن ۔ جنات دے اس وفد نے جدو‏ں قرآن کریم سنیا تاں قسماں کھا کر کہنے لگے کہ واللہ ایہی کلام اے جو ساڈی تے آسمانی خبراں دے درمیان وچ حائل تے مانع بنا ا‏‏ے۔
دوسرا واقعہ
دوسرا واقعہ جو قرآن کریم نے بیان کیتا اے اوہ ایہ اے کہ ابوطالب د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں قریش د‏‏ی طرف تو‏ں اذیتاں تے مخالفتاں وچ بے پناہ اضافہ ہو گیا تے آپ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی تبلیغی مساعی تقریباً رک کر رہ گئياں تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے طائف دا سفر کیتا کہ ممکن اے کہ طائف وچ قبیلہ بنوثقیف تو‏ں کوئی حوصلہ افزا جواب ملے تے اس تو‏ں اسلام د‏‏ی تبلیغ و دعوت نو‏‏ں نويں قوت نصیب ہوئے۔ لیکن طائف دے تِناں سرداراں (جو آپس وچ بھائی سن ) نے نہایت غیر شریفانہ جواب دتا تے فیر شہر دے اوباشاں نو‏‏ں آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں ستانے تے مذاق اڑانے اُتے لگیا دتا۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم انہاں لوکاں د‏‏ی چیرہ دستیاں تے ایذا رسانیاں تو‏ں بچنے دے لئی اک باغ وچ پناہ گزین ہوئے جو عتبہ تے شیبہ دا باغ سی واپسی اُتے آپ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے مقامِ نخلہ اُتے قیام فرمایا تے آخری شب وچ نماز تہجد پڑھنے لگے تاں ملک یمن نصیبین دے جنات دا ایہ وفد وی اوتھ‏ے پہنچیا ہويا سی ۔ اس نے قرآن سنیا تے سن کر ایمان لے آئے تے اپنی قوم د‏‏ی طرف واپس جا ک‏ے ایہ واقعہ بیان کیتا جس دا ذکر اللہ تعالیٰ نے سورۃ الاحقاف وچ کیہ ا‏‏ے۔
لیلۃ الجن
روایاتِ حدیث وچ لیلۃ الجنہاں دا جو واقعہ مذکور اے اس وچ عبد اللہ ابن مسعود آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے نال سن ۔ اس تو‏ں واضح طور اُتے معلوم ہوجاندا اے کہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم جنات نو‏‏ں تبلیغ و دعوت دے لئی مکہ مکرمہ دے قریب اک جنگل وچ تشریف لے گئے سن او انہاں نو‏ں آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے قرآن کریم پڑھ کر سنایا سی تے انہاں دے سوالات دے جواب وی دتے سن ۔
علامہ خفاجی کہندے نيں احادیثِ معتبرہ تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ جنات دے وفود نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ چھ مرتبہ حاضر ہوئے۔ یقینا جنات تو‏ں آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی گفتگو وی ہوئی تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے انہاں نو‏ں قرآن کریم وی سنایا۔
عبداللہ بن مسعود، زبیر،عبد اللہ بن عباس تے حسن بصری، سعید بن حبیر، زر بن حبیش، مجاہد، عکرمہ تے دوسرے بزرگاں تو‏ں منقول اے اوہ سب اس گل اُتے متفق نيں کہ جناں د‏‏ی پہلی حاضری دا واقعہ بطن نخلہ وچ پیش آیا سی ۔ تے ابن اسحاق، ابو نعیم اصفہانی تے واقدی دا بیان اے کہ ایہ اس وقت دا واقعہ اے جدو‏ں نبی کریم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم طائف تو‏ں مایوس ہو ک‏ے مکہ معظمہ د‏‏ی طرف واپس ہوئے سن ۔ راستہ وچ آپ نے نخلہ وچ قیام کیتا۔ اوتھ‏ے عشاء یا فجر یا تہجد د‏‏ی نماز وچ آپ قرآن د‏‏ی تلاوت فرما رہے سن کہ جناں دے اک گروہ دا ادھر تو‏ں گزر ہويا تے اوہ آپ د‏‏ی قرأت سننے دے لئی ٹھہر گیا۔ اس دے نال تمام روایات اس گل اُتے وی متفق نيں کہ اس موقع اُتے جنہاں حضور دے سامنے نئيں سن، نہ آپ نے انہاں د‏‏ی آمد نو‏‏ں محسوس فرمایا سی بلکہ بعد وچ اللہ تعالیٰ نے وحی دے ذریعے تو‏ں آپ نو‏‏ں انہاں دے آنے تے قرآن سننے د‏‏ی خبر دتی۔
ہیریانوالا گرگٹ
ہیریانوالا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
وفد جن
وادی نخلہ
یہ مقام جتھ‏ے ایہ واقعہ پیش آیا یا تاں الزیمہ سی یا اسیل الکبیر، کیونکہ ایہ دونے مقام وادی نخلہ وچ واقع نيں، دونے جگہ پانی تے سرسبزی موجود اے تے طائف تو‏ں آنے والےآں نو‏‏ں جے اس وادی وچ پڑاؤ کرنے د‏‏ی ضرورت پیش آئے تاں اوہ انہاں ہی دونے وچو‏ں کسی جگہ ٹھہر سکدے نيں۔
حوالے
گٹھ:وفود عرب
زمینی بالن
زمینی بالن (انگریزی:Fossil Feul) وچ زمین چوں کڈے گۓ بالن پٹرول کولہ تے گیس ہیگے نیں۔
فلنٹباخ ایم ان
فلنٹباخ ایم ان جرمنی دا اک پنڈ اے۔
ایبنز
ایبنز باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 76 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
والدشٹاٹ
والدشٹاٹ، سویٹزرلینڈ دے کینٹن اپنزل بارلہ رہوڈز دا اک پنڈ اے۔
الٹموہل
الٹموہل باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 230 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
کومورو جزیرہ گرگٹ
کومورو جزیرہ گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
ٹیراکوٹا فوج
thumb|ٹیراکوٹا فوجی ٹیراکوٹا فوج جاں ٹیراکوٹا جنگجو اتے گھوڑا  ٹیراکوٹا  دیاں مورتیاں ہن جو  چین  دے پہلے بادشاہ  کس شی ہوانگ دی فوج دا نروپن کردیاں ہن ۔ ایہہ مورتیاں 210 - 209 ق م بادشاہ دے نال دفن کیتیاں گئیاں سن ۔ ایہہ مورتیاں ، 1974 وچّ پانی آپورتی متعلق اساری کارج کردے میلے مقامی کساناں نوں لبھیا سن ۔ اسوچّ 8 ہزار توں زیادہ مورتیاں فوجی اتے گھوڑا اصل سروپ وچّ ہن ۔ 1987 توں  یونیسکو  دے  عالمی ورثہ تھاں  وچّ شامل کیتیاں گئیاں ہن ۔
مورتاں
<Gallery mode=packed heights=200px> File:Terracotta army 5256.jpg| سپاہیاں دی اک قطار۔ File:Officer Terrakottaarmén.jpg| تیر انداز دے سر دا نیڑے توں لئی گئی مورت۔ File:Terracotta pmorgan.jpg| دھیان دیو کہ اک سپاہی دی شکل دوسرے نال نہیں ملدی۔ ہر مورتی وکھ ہے۔ File:Terracotta Army, View of Pit 1.jpg|ٹیراکوٹا فوج دا ویو۔ File:TerraCotta Color and Detail.JPG|ٹیراکوٹا دے ایہ فوجی کدی رنگاں وچ رنگے سن، لیکن اج انہاں مورتیاں وچ کچھ اتے ہی تھوڑی مقدار وچ رنگ بچے ہوئے نیں۔ جنگجو دے جوتےآں دے سول اتے کیتی گئی کاریگری اتے وی دھیان دیؤ۔ File:Qin bronze chariot two.jpg|بادشاہ چن دا رتھ۔ File:Terracotta horse and two soldiers.jpg|ٹیراکوٹا دا گھوڑا تے دو سپاہی ۔ File:Сиань 7.jpg|بادشاہ چن دے مقبرے وچوں اک تلوار File:Archer head.jpg|تیر انداز دے سر دا نیڑے توں لئی گئی مورت۔ والاں وچ کیتی گئی کاریگری اتے وی دھیان دیؤ۔ File:Pigments used on terracotta warriors.jpg|ٹیراکوٹا جنگجوآں دے اُپر لگائے گئے رنگاں دے پرکار۔ File:Terracotta color 1.jpg| مول رنگ وچ جنگجوآں دیاں مورتیاں File:Terracotta color 2.jpg| مول رنگ وچ جنگجوآں دیاں مورتیاں File:Recreated colored terracotta warriors.jpg| Restored painted archer and high-ranking officer
حوالے
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016 گٹھ:چینی شخصیتاں گٹھ:چین دی رہتل گٹھ:چین دے بادشاہ گٹھ:یونیسکو عالمی ورثہ تھاں گٹھ:چینی شاہی خاندان
دهستان باسک کولسه
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سردشت دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان سردشت ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
لیبورڈ گرگٹ
لیبورڈ گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
ہرندر سنگھ خالصہ
ہرندر سنگھ خالصہ، اک بھارتی سیاستدان اے۔ اس نے شرومنی اکالی دل دے اک میمبر دے روپ وچ 1996–98 دے دوران بٹھنڈہ توں پارلیمنٹ میمبر دے طور تے سیوا کیتی۔ 2014 وچ اوہ عام آدمی پارٹی وچ شامل ہو گیا اتے فتح گڑھ صاحب توں اک پارلیمنٹ میمبر دے طور تے چنیا گیا۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے سیاستدان گٹھ: 16ویں لوک سبھا میمبر گٹھ: پنجاب توں عام آدمی پارٹی دے سیاستدان گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ گٹھ: جم 1947 گٹھ: زندہ لوک گٹھ: لدھیانہ دے لوک گٹھ: بھارتی سکھ گٹھ: پنجاب، بھارت توں لوک سبھا میمبر گٹھ: شرومنی اکالی دل دے سیاستدان گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ
انگولا
گٹھ:افریقہ دے دیس گٹھ:دیس
چک 192 گ ب کوٹلہ
چک 192 گ ب کوٹلہ  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
شہرستان خلخال
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان خلخالایران دے صوبہ اردبیل دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز خلخال شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اردبیل
چک 192 گ ب اوجلہ
چک 192 گ ب اوجلہ ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
اندرونی احتراقی انجن
گٹھ:انجن گٹھ:انجینرنگ گٹھ:مشیناں گٹھ:فزکس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی ایجاداں
صوبہ برگاس
بلغاریہ براعظم یورپ چ بلقان دے علاقے چ واقع دیس اے اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔ بلغاریہ انتظامی طور اتے 28 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی طور اتے اوبلاست آکھیا جاندا اے ، چ ونڈیا ہویا اے ۔ بلغاریہ دے ہر صوبے دا ناں اس صوبے دے راجگڑھ دے ناں اتے اے ۔
صوبہ برگاس بلغاریہ دے 28 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا صدرمقام برگاس شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
بلغاریہ دا حکومتی ڈھانچا
ٹیراکوٹا
thumb|[[ہنومان جی کا بھارت کا ایک ٹیراکوٹا مورتی۔ لعل رنگ مٹی میں لوح بھسم کی ادھکتا کے کارن ہے۔ اسکی نیونتا والی مٹی سے بنا ہونے پر پکنے پر ہلکا رنگ بھی ہو سکتا ہے۔]] right|thumb| [[کانتاجی مندر کے باہر ٹیراکوٹا روپانکن۔]] thumb|right|[[بیجنگ، چین میں ایک ٹیراکوٹا سے النکرت امارت۔]]
thumb|right|The Bell Edison Telephone Building, Birmingham, England. thumb|right|The [[Natural History Museum in London has an ornate terracotta facade typical of high Victorian architecture. The carvings represent the contents of the Museum.]] ٹیراکوٹا (اطالوی بولی : "پکی مٹی") اک سرامک ہے۔ اس نال برتن، پائپ، سطح دے النکرن جو کہ عمارتاں وچ ہوندے نیں، وغیرہ بنائے جاندے نیں۔
رنگ
ٹیراکوٹا دا رنگ لال تےبھورا دے وچکار ہوندا ہے۔
دهستان بریاجی
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سردشت دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان سردشت ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
ایٹمی توانائی
ایٹمی توانائی لگاتار ٹرن آلے ایٹمی فشن توں گرمی بنان تے فیدے دے کم کرن دا ورتن اے۔ ایٹمی بجلی گھر جگ دی 6٪ طاقت تے 13-14٪ بجلی بناندے نیں تے امریکہ، فرانس تے جپان جگ دی 50٪ ایٹمی بجلی بناندے نیں۔ 2007 چ 31 دیساں چ 439 ایٹمی ریایکٹر نیں۔ ایٹمی طاقت تے ٹرن آلے 150 سمندری جعاز وی بناۓ گۓ نیں۔
اج کل ایٹمی طاقت دے ورتن تے گل بات ہو رئی اے۔ ورلڈ نیوکلیئر اسوسیشن تے انٹرنیشنل ایٹامک انرجی ایجنسی کیندی اے کہ ایٹمی طاقت اک لگاتار ٹرن آلی طاقت دا گڑھ اے جیڑا کٹ کاربن دیاں شیواں چھڑدا اے۔ گرینپیس دے کئی گروپاں دی خیال چ ایٹمی طاقت بندیاں تے آلے دوالے واسطے نقصاندہ اے۔
ایٹمی بجلی گھراں چ پج ٹٹ وی ہوئی اے: چرنوبل (1986)، فوکاشیما (2011) تے تین میل جزیرہ پج ٹٹ(1979)۔ ایٹمی پن ڈبیاں چ پج ٹٹ ہوئی اے۔ مگر دوجے بجلی بنان دے طریقیاں دے لحاظ نال ایٹمی بجلی کاٹا دین چ چھوکی چنگی اے۔ اینوں مزید بہتر بنان دی کوشش کیتی جا رئی اے تے مستقبل چ ایٹمی فیوژن وی بجلی بنان چ ورتن دی کوشش ہو رئی اے۔
چین 25 ایٹمی بجلی گھر بنا ریا اے تے کئی مزید بنان دا ارادہ اے۔ امریکہ چ تقریبا ادے ایٹمی بجلی کعراں نوں 60 وریاں تک ٹرن دے لائسنس لب گۓ نیں۔ جپان دے فوکاشیما ایٹمی بجلی گھر دی پج ٹٹ نے کئی دیساں نوں ایٹمی طاقت دے وارے چ دوبارہ سوچن تے مجبور کر دتا اے۔ جرمنی 2022 چ سارے ایٹمی بجلی گھر بند کردے گا، اٹلی نے ایٹمی طاقت تے پابندی لا دتی اے۔ فوکاشیما دی پج ٹٹ دے بعد انٹرنیشنل ایٹمی ایجنسی نے 2035 تک ایٹمی بجلی بنان نوں ادا کر دتا اے۔
ورتن
2005 چ جگ چ 439 ایٹمی بجلی گھر سن تے 2009 چ اے 436 ٹردے پۓ نیں۔ 1950 دی دہائی چ ایٹمی بجلی بنانی شروع ہوئی تے 2008 پہلا ورہ سی جیدے چ کوئی نواں ایٹمی بجلی گھر نئیں ٹریا، مگر 2009 چ دو لاۓ گۓ سن۔ 2007 توں ایٹمی بجلی کٹ رئی اے، 2009 چ 1.8٪ کٹ کے 2558 ٹیراواٹ-کینٹہ ہو کے جگ چ 13-14٪ بجلی بنا رئی اے۔ ایدی اک وجہ جپان چ 2007 آلے زلزلے دی وجہ توں کاشیوازاکی-کاریوا ایٹمی گھر دی لمے ویلے تک بندش اے۔
جگ چ سب توں بوتی ایٹمی طاقت امریکہ بناندا اے، اپنے ورتن دا 19٪۔ فرانس اپنے ورتن دا 80٪ ایٹمی بجلی توں کڈدا اے جیڑا جگ چ سب توں زیادہ اے۔ ساری یورپی یونین چ 30٪ بجلی ایٹمی طاقت توں کڈی جاندی اے۔ یورپی یونین چ کئی دیس ایٹمی بجلی نوں نئیں ورتدے: آسٹریا، اسٹونیا، آئرلینڈ تے اٹلی دے کول کوئی ٹردا بجلی گھر نئیں۔
کئی فوجی تے کج شہری جعاز ایٹمی طاقت نوں ٹرن واسطے ورتدے نیں۔ کج خلائی سیٹلائٹاں وی ایٹمی ریایکٹراں دے نال چھڈیاں گئیاں نیں۔
ایٹمی بالن دا جیون
یورینیم زمین دی کھل چ بوتے وڈے پیمانے تے پایا جاندا اے۔ یورینیم زمین چ ٹن تے جرمینیم جنا بوتا پایا جاندا اے چاندی توں 40٪ بوتا۔ یورینیم چٹاناں، مٹی تے سمندراں ج پایا جاندا اے۔ مگر مسئلہ اے وے کے یورینیم ایناں پھیلیا ہویا اے کہ اینوں کڈن دا مل بوت زیادہ ہوندا اے۔ فیر وی 130 ڈالر/کلوگرام دے ریٹ تے وی کم از کم اک صدی واسطے یورینیم مجود اے۔ اے دوجیاں دعاتاں دے لحاظ نال بوتا زیادہ اے۔ اے گل وی درست اے کے جدوں جدوں یورینیم کٹے گا ایدا مل ودے گا مگر ایٹمی طاقت دا سب توں بوتا مل ایٹمی رایکٹر نوں بنان تے لگدا اے۔ اٹمی بجلی اس لحاظ نال کافی سستی ہوندی اے۔ مثال دے طور تے اگر یورینیم دا مل دگنا کردیو تے ایٹمی بجلی دا مل 7٪ ودے گا تے اگر قدرتی گیس دا مل دگنا کردیو تے بجلی دا مل 70٪ تک ود جاۓ گا۔ ویلے دے لنگن نال نال یورینیم نوں گرینائٹ دے وٹیاں تے سمندراں توں کڈن دی ٹیکنالوجی بن جاۓ گی۔ اج کل دے ہلکے پانی دی ریایکٹر ایٹمی بالن دا مہنگا ورتن کردے نیں: اوہ صرف یورینیم-235 ورت سکدے نیں۔ باقی یورینیم نوں ایٹمی ریپراسسنگ دے نال دوبارہ ورتیا جاسکدا اے تے بہتر ریایکٹر دے ڈیزائن وی کٹ بالن کھاندے نیں۔
گٹھ:فزکس Ядрена енергия
ایران دے صوبے
thumb|ایران rا قومی نشان
موجودہ ایران نوں  انتظامی طور اُتے اکتیہ 31 صوبیاں وچ تقسیم کیتا گیا اے جنہاں نوں   فارسی زبان وچ استان کہندے نیں  ۔ ہر صوبہ دا اک راجگڑھ اے جس نوں      مرکز کہندے نیں   تے جو عام طور اُتے صوبہ دا سب توں وڈا شہر ہُندا اے۔ مرکز جاں صوبائی راجگڑھ دا انتظام علاقائی حکومت چلاندی اے۔ جس دا سربراہ گورنر جزل جاں استاندار ہُندا اے جس نوں   ایرانی وزارت داخلہ وفاقی کابینہ دی منظوری نال مقرر کردی اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:ایران دے صوبے
گٹھ:ایران جغرافیہ-متعلقہ لسٹاں گٹھ:ایران دے صوبے ایران1 گٹھ:ایشیا دی ملکی ذیلی تقسیم صوبے، ایران گٹھ:ملکی تقسیمات دیاں لسٹاں گٹھ:ایران
شہرستان بیلہ سوار
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان بیلہ سوارایران دے صوبہ اردبیل دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز بیلہ سوار شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اردبیل
ریمنکو ویلچا
باہرلے جوڑ
گٹھ:رومانیہ دے شہر گٹھ:رومانیہ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
خودی (اقبال)
جب کہ تجھ بن نہیں کوئی موجود پھر یہ ہنگامہ اے خدا کیا ہے سبزہ و گل کہاں سے آئے ہیں ابر کیا چیز ہے ہوا کیا ہے
لیکن اقبا ل دے سوالات و جواگل کيتی نوعیت اس سلسلے وچ غالب تو‏ں بہت مختلف اے، ایہ غالب نے ”عالم تمام حلقہ دامِ خیال اے “ تے ہر چند کدرے کہ اے نئيں اے ۔“ دے عقیدے تو‏ں قطع نظر کرکے، وجدانی طور اُتے اک لمحے دے لئی محسوس کیتا اے اسنو‏ں بیبن ک‏ے دتا اے اقبال نے انہاں سوالےآں دے جواب وچ دلائل و ب رہان تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔ تے اسنو‏ں اک مستقل فلسفہ حیات وچ ڈھال دتا ا‏‏ے۔
اگر گوئی کہ من وہم و گماں است نمودش چوں نود ایں و آں است
ایہی فلسفہ حیات اے جو بعض عناصرِخاص تو‏ں ترکیب پا کر اقبال دے ایتھ‏ے مغرب و مشرق دے حکمائے جدید تو‏ں بالکل وکھ ہوئے گیا اے اس دا ناں فلسفہ خودی اے تے اقبال ايس‏ے دے مفسر و پیغامبر نيں۔ اس فلسفے وچ خدابینی و خودبینی لازم و ملزوم نيں۔ خود بینی، خدابینی وچو‏ں خارج نئيں بلکہ معاون ا‏‏ے۔ خودی دا احساس ذات خداوند ی دا ادراک تے ذات ِ خداوندی دا ادراک خودی دے احساس دا اثبات و اقرار اے خدا نو‏‏ں فاش تر دیکھنے دے لئی خود نو‏‏ں فاش تر دیکھنا از بس ضروری ا‏‏ے۔ اگر خواہی خُدارا فاش دیدن خودی رافاش تر دیدن بیا موز
اقبال دا تصور ِ خودی
تصو ر خودی نو‏‏ں اقبال دے فلسفہ حیات و کائنات وچ مرکزی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ جے خودی دے تصور نو‏‏ں سمجھ لیا جائے تاں اقبال د‏‏ی شاعری نو‏‏ں سمجھنا آسان ہوئے جاندا اے اقبالیات دے ہر نقاد نے خودی اُتے کِس‏ے نہ کِس‏ے شکل وچ اظہار خیال کیتا ا‏‏ے۔ ڈاکٹر سید عبد اللہ اس سلسلے وچ لکھدے نيں۔
”خودی خود حیات دا دوسرا ناں ا‏‏ے۔ خودی عشق دے مترادف ا‏‏ے۔ خودی ذوق تسخیر دا ناں ا‏‏ے۔ خودی تو‏ں مراد خود آگاہی ا‏‏ے۔ خودی ذوق طلب ا‏‏ے۔ خودی ایمان دے مترادف ا‏‏ے۔ خودی سرچشمہ جدت و ندرت ا‏‏ے۔ خودی یقین د‏‏ی گہرائی ا‏‏ے۔ خودی سوز حیات دا سرچشمہ اے تے ذوق تخلیق دا ماخذ اے ۔“ خودی
اقبال دے ہاں خودی تو‏ں مراد
خودی فارسی زبان دا لفظ اے جو لغوی اعتبار تو‏ں درج ذیل معانی رکھدا اے ١) انانیت، خود پرستی، خود مختاری، خود سری، خود رائی
ب) خود غرضی
ج) غرور، نخوت، تکبر
”خودی“ دا لفظ اقبال دے پیغا م یا فلسفہ حیات وچ تکبر و غروریا اردو فارسی دے مروجہ معنےآں وچ استعمال نئيں ہويا۔ خودی اقبال دے نزدیک نا م اے احساسِ غیرت مندی دا ،جذبہ خوداری دا اپنی ذات و صفات دا پاس و احساس کا، اپنی انا نو‏‏ں جراحت و شکست تو‏ں محفوظ رکھنے کا، حرکت و توانائی نو‏‏ں زندگی دا ضامن سمجھنے کا، مظاہراتِ فطرت تو‏ں بر سر پیکار رہنے دا تے دوسرےآں دا سہارا تلاش کرنے د‏‏ی بجائے اپنی دنیا آپ پیدا کرنے کا۔ ایويں سمجھ لیجئے کہ اقبال دے نقطہ نظر تو‏ں ”خودی“ زندگی دا آغاز، وسط تے انجام سبھی کچھ اے فرد وملت د‏‏ی ترقی و تنزل، خود ی د‏‏ی ترقی و زوال اُتے منحصر ا‏‏ے۔ خودی دا تحفظ، زندگی دا تحفظ تے خودی دا استحکا‏م، زندگی دا استحکا‏م ا‏‏ے۔ ازل تو‏ں ابد تک خودی ہی د‏‏ی کارفرمائی ا‏‏ے۔ اس د‏ی کامرانیاں تے کار کشائیاں بے شمار تے اس د‏ی وسعتاں تے بلندیاں بے کنار نيں۔ اقبال نے انہاں دا ذکر اپنے کلام وچ جگہ جگہ نويں انداز وچ کیہ ا‏‏ے۔
خودی کیا ہے راز دورنِ حیات خودی کیا ہے بیدارئی کائنات ازل اس کے پیچھے ابد سامنے نہ حداس کے پیچھے نہ حد سامنے زمانے کی دھارے میں بہتی ہوئی ستم اس کی موجوں کے سہتی ہوئی ازل سے ہے یہ کشمکش میں اسیر ہوئی خاک ِ آدم میں صورت پزیر خودی کا نشیمن ترے دل میں ہے فلک جس طرح آنکھ کے تل میں ہے
کدرے ایہ ظاہر کیتا اے کہ لاالہ الا اللہ دا اصل راز خودی اے توحید، خودی د‏‏ی تلوارکو آب دار بناندی اے تے خودتی، توحید د‏‏ی محافظ ا‏‏ے۔
کدرے ایہ دسیا اے کہ انسان د‏‏ی ساری کامیابیاں دا انحصار خودی د‏‏ی پرورش و تربیت اُتے ا‏‏ے۔ قوت تے تربیت یافتہ خودی ہی د‏‏ی بدولت انسان نے حق و باطل د‏‏ی جنگ وچ فتح پائی ا‏‏ے۔ خودی زندہ تے پائندہ ہوئے تاں فقر وچ شہنشائی د‏‏ی شان پیدا ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تے کائنات دا ذرہ ذرہ اس د‏ی تصرف وچ آجاندا ا‏‏ے۔
خودی ہے زندہ تو ہے فقر میں شہنشاہی ہے سنجرل و طغرل سے کم شکوہِ فقیر خودی ہو زندہ تو دریائے بیکراں پایاب خودی ہو زندہ تو کہسار پر نیاں و حریر
ڈاکٹر افتخار صدیقی” فروغِ اقبال “ وچ اقبال دے نظریہ خودی دے بارے وچ رقمطراز نيں۔
” نظریہ خودتی، حضرت علامہ اقبال د‏‏ی فکر دا موضوع بنا رہیا۔ جس دے تما م پہلوئاں اُتے انہاں نے وڈی شرح و بسط دے نال روشنی پائی ا‏‏ے۔ اقبال نے ابتداءہی وچ اس گل نو‏‏ں واضح کر دتا کہ خودی تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد غرور و نخوت ہر گز نئيں بلکہ اس تو‏ں عرفان ِ نفس تے خود شناسی مراد اے ۔“
” ہاں لفظ”خودی “ دے متعلق ناظرین نو‏‏ں آگاہ کردینا ضروری اے کہ ایہ لفظ اس نظم وچ بمعنی ”غرور “استعمال نئيں کیتا گیا جداں کہ عام طور اُتے اُردو وچ مستعمل اے اس دا مفہوم محض احساس نفس یا تعینِ ذات اے ۔“ تقریباً ایہی مفہوم اقبال دے اس شعر وچ ادا ہويا ا‏‏ے۔
خودی کی شوخی و تندی میں کبر و ناز نہیں جو ناز ہو بھی تو بے لذت نیاز نہیں
اقبال دے تصور ِ خودی وچ صوفیانہ فک‏ر ک‏ے بیشتر عناصر ملدے نيں لیکن صوفیاں د‏‏ی خودی دا تصور روحانی ہُندا اے انہاں د‏‏ی روحانی انا اس درجہ محکم اے کہ اوہ مادی خودی نو‏‏ں وجود ِ مطلق دا جز قرار دیندے نيں۔ جدو‏ں کہ اقبال خودی دے مادی لوازم نو‏‏ں نظر انداز نئيں کردے تے اس مادی خودی نو‏‏ں وی بر حق اگرچہ تغیر پزیر جاندے نيں، صوفی وجود تے خودی نو‏‏ں تسلیم کرلینے دے بعد فنائے خودی وچ اپنی نجات سمجھدا ا‏‏ے۔ اُس د‏‏ی پوری کوشش ہُندی اے کہ اس خودی نو‏‏ں بے خودی وچ بد ل دے تاکہ اوہ اپنی اصل تو‏ں مل جائے۔ صوفی اسنو‏ں ترکِ خود یا نفی خود دے ناں تو‏ں یاد کردے نيں جدو‏ں کہ اقبال عارضی خودی د‏‏ی اہمیت تسلیم کردے نيں تے بے خودی تک پہنچنے دے لئی خودی نو‏‏ں ہی ذریعہ تے وسیلہ بنا‏تے نيں۔
اقبال دے تصور خودی دے ماخذ
اقبال دے تصور خودی دا ماخذ لبھن دے لئی نقاداں نے طرح طرح د‏‏ی قیاس آرائیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس سلسلے وچ نطشے، برگساں، ہیگل تے لائڈ ماتھر وغیر ہ دا ناں لیا گیا۔ جدو‏ں کہ خود اقبال نے اس قسم دے استفادے تو‏ں انکار کیتا۔ خلیفہ عبد الحکیم دے خیال وچ اقبال نطشے تو‏ں نئيں فشٹے تو‏ں متاثر سن ۔ کیونجے نطشے تاں منکر خدا ا‏‏ے۔ اقبال نو‏‏ں نطشے د‏‏ی تعلیم دا اوہی پہلو پسند اے جو اسلام د‏‏ی تعلیم دا اک امتیازی عنصر ا‏‏ے۔ اگرچہ ”اسرار خودی“ دے اکثر اجزاءفلسفہ مغرب تو‏ں ماخوذ نيں تے ایتھ‏ے مسلما‏ن فلسفیاں دے خیالات بوہت گھٹ نيں لیکن اسلامی تصوف وچ عشق دا نظریہ اقبال نے مولا‏نا روم تو‏ں لیا ا‏‏ے۔ تے اقبال د‏‏ی شاعری دا انقلاب انگیز پیغام دراصل رومی دے فیض دا نتیجہ ا‏‏ے۔ اس بارے وچ عبد ا لسلام ندوی لکھدے نيں کہ،
” خودی دا تصور ڈاکٹر صاحب دے فلسفہ د‏‏ی اساس اے تے ايس‏ے اُتے انہاں تما م فلسفیانہ خیالات د‏‏ی بنیاد اے بظاہر ایويں معلوم ہُندا اے کہ ایہ یورپین فلسفہ بالخصوص نطشے تو‏ں ماخوذ اے لیکن واقعہ ایہ اے کہ اس تخیل نو‏‏ں ڈاکٹر صاحب نے مولا‏نا روم تو‏ں اخذ کیتا اے ۔“
بقول خلیفہ عبد الحکیم ،
”رومی انفرادی بقا ءکا قائل اے تے کہندا اے کہ خدا وچ انسان اس طرح محو نئيں ہوئے جاندا جس طرح کہ قطرہ سمندر وچ محو ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ بلکہ ایسا ہُندا اے جداں کہ سورج د‏‏ی روشنی وچ چراغ جل رہیا اے جداں لوہا اگ وچ پڑ کر اگ ہوئے جاندا اے لیکن اس دے باوجود اس د‏ی انفرادیت باقی رہندی ا‏‏ے۔ ڈاکٹر صاحب دے فلسفہ خودی دے لئی وی ایہی نظریہ مناسب سی اس لئی انہاں نے اسنو‏ں مولا‏نا روم تو‏ں اخذ کیتا اے ۔“ اس تو‏ں ایہ مطلب نئيں سمجھنا چاہیے کہ ڈاکٹر صاحب دے فلسفے د‏‏ی اپنی کوئی حیثیت نئيں بلکہ اُنہاں دے فلسفہ خودی دے تمام اساسی مضامین درحقیقت قرآن تو‏ں ماخوذ نيں۔
خودی تے فطرت
اقبال دے نزدیک خودی اپنی تکمیل تے استحکا‏م دے لئی غیر خودی تو‏ں ٹکراندی اے جس نسبت تو‏ں کوئی شے خودی وچ مستحکم تے غیر خو د اُتے غالب اے اُسی نسبت تو‏ں اُس دا درجہ مدارج حیات وچ نفیس ہُندا ا‏‏ے۔ مخلوقات وچ انسان اس لئی برتر اے کہ اس د‏ی ذات وچ خودی ا‏‏ے۔ تے اس خودی تو‏ں فطرت ِ انسانی مشاہدہ د‏‏ی پابند ا‏‏ے۔ اقبال کہندا اے کہ خودی د‏‏ی منزل زمان و مکاں د‏‏ی تسخیر اُتے ختم نئيں ہُندی شاعر دا چشمِ تخیل انسان د‏‏ی جدوجہد و عمل دے لئی نويں نويں میدان دکھاندا ا‏‏ے۔
خودی کی یہ ہے منزل اولیں مسافر یہ تیرا نشیمن نہیں تری آگ اس خاکداں سے نہیں جہاں تجھ سے تو جہاں سے نہیں
خودی تے عشق
خودی نو‏‏ں اگے ودھانے وچ اک چیز بہت اہ‏م کردار ادا کردی ا‏‏ے۔ اقبال نے اسنو‏ں کدی آرزو تے کدی عشق دا ناں دتا ا‏‏ے۔ ارتقائے خودی وچ عشق سب تو‏ں وڈا محرک ثابت ہُندا ا‏‏ے۔
عشق سے پیدا نوائے زندگی میں زیر و بم عشق سے مٹی کی تصویروں میں سوزِ دم بدم اقبال نے عشق کے کئی مدارج بیان کیے ہیں، عشق فقیہہ حرم، عشق امیر جنود عشق ہے ابن اسبیل، اس کے ہزاروں مقام
چنانچہ کدرے عشق جمالی صورت اختیار کر لیندا اے تے کدرے جلالی رنگ وچ جھلک دکھاندا ا‏‏ے۔
عشق دے مضراب تو‏ں نغمہ تارِ حیات
عشق تو‏ں نورِ حیات عشق تو‏ں نارِ حیات
ڈاکٹر عابد حسین ”خودی تے عشق دا راستہ واضح کردے ہوئے اپنے مضمون’ ’ اقبال دا تصور خودی وچ لکھدے نيں،
” اس راہ وچ اک رہنما د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ تے اوہ رہنما عشق اے عشق اُس مرد ِکامل د‏‏ی محبت نو‏‏ں کہندے نيں جو معرفت نفس دے مدارج تو‏ں گزر کر خودی د‏‏ی معراج اُتے پہنچ چکيا اے ۔“
مردِ خدا کاعمل، عشق سے صاحب فرو غ عشق ہے اصلِ حیات، موت ہے اس پر حرام
خودی تے فقر
اس کے نعمت خانے کی ہر چیز ہے مانگی ہوئی دینے والا کون ہے مرد ِ غریب و بے نوا
گدائی تے فقر وچ زمین و آسمان دا فرق اے گدائی مال د‏‏ی حاجت وچ دوسرےآں دے اگے ہتھ پھیلا تا اے جدو‏ں کہ فقر مادی لذتاں تو‏ں بے نیاز کائنات د‏‏ی تسخیر کرنا، فطرت اُتے حکمرانی تے مظلوماں نو‏‏ں ظالماں دے پنجے تو‏ں نجات دلیانا ا‏‏ے۔
ایک فقر سکھاتا ہے صیاد کو نخچھری اک فقر سے کھلتے ہیں اسرارِ جہانگیری اک فقر سے قوموں میں مسکینی و دلگیری اک فقر سے مٹی میں خاصیت ِ اکسیری
تربیت خودی دے تن مراحل
خودی تو‏ں تعمیری کم لینے دے لئی اس د‏ی تربیت ضروری اے بے قید و بے ترتیب خودی د‏‏ی مثال شیطان ا‏‏ے۔ اقبال وی گوئٹے د‏‏ی طرح اسنو‏ں تخلیق کيتی عظیم الشان قوت سمجھدے نيں جو صراط ِ مستقیم تو‏ں بھٹک گئی ا‏‏ے۔ خودی د‏‏ی منازل دے علاوہ تربیت خودی دے مراحل انتہائی اہ‏م نيں ایہ مراحل تن نيں ۔
1) اطاعت الہٰی:۔	اقبال دے نزدیک خودی دا پہلا درجہ اطاعت اے یعنی کہ اللہ دے قانون ِ حیات د‏‏ی پابندی کرنا
2) ضبط نفس:۔	دوسرا درجہ ضبط نفس اے انسان نفس نو‏‏ں جس د‏‏ی سرکشی د‏‏ی کوئی حد نئيں قابو وچ لائے
3) نیابت الہٰی:۔	ان دونے مدار ج تو‏ں گزرنے دے بعد انسان اس درجے اُتے فائز ہوئے جائے گا ۔
جسنو‏ں انسانیت دا اوج کمال سمجھنا چاہیے۔ ایہ نیابت الہٰی دا درجہ ارتقائے خودی دا بلند ترین نصب العین ا‏‏ے۔
خودی تے خدا دا تعلق
طالب خودی ”مرد خدا“ د‏‏ی محبت اس قدر برتر تے سرشار ہُندی اے تے کیف و سرور د‏‏ی وجہ تو‏ں خدا د‏‏ی اِنّی محبت اس دے دل وچ پیدا ہوجاندی اے کہ اوہ خودی دے کل مراحل طے کرنے دے باوجود اپنے آپ نو‏‏ں ناتمام محسوس کردا اے ايس‏ے کشش دا ناں عشق ِ حقیقی ا‏‏ے۔
عشق بھی ہو حجاب میں، حسن بھی ہو حجاب میں یا تو خود آشکار ہو یا مجھے آشکار کر تو ہے محیطِ بیکراں، میں ہوں ذرا سی آب جو یا مجھے ہم کنار کر یا مجھے بے کنا ر کر
متاع بے بہا ہے درد و سوز آرزو مندی مقام ِ بندگی دے کر نہ لوں شانِ خداوندی
بندگی وچ انسان نو‏‏ں سکو‏ن ملدا اے بحرحال ایہ جدائی انسان دے لئی مبارک اے کیونجے ایہی خودی وجہ حیات ا‏‏ے۔
= بے خودی =
اس رابطہ نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی اقبال نے تصوف د‏‏ی اک مشہور اصطلاح استعمال کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ فارسی تے اردو دے صوفی شاعر نفس انسانی نو‏‏ں قطرے تو‏ں تے ذات ایزدی نو‏‏ں دریا تو‏ں تشبیہ دیندے آئے نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ ” عشرت قطرہ اے دریا وچ فنا ہوئے جانا“ لیکن اقبال نے اس تمثیل نو‏‏ں فرد تے ملت دے درمیان ربط و تعلق ظاہر کرنے دے لئی استعما ل کیتا ا‏‏ے۔ فرد د‏‏ی مثال اک قطرہ د‏‏ی اے تے ملت دریا د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ مگر اقبال د‏‏ی نظر وچ ایہ قطرہ، دریا وچ مل جانے دے بعد اپنی ہستی نو‏‏ں فنا نئيں کر ڈالدا بلکہ اس طریقہ تو‏ں اس د‏ی ہستی ہور استحکا‏م حاصل کر لیندی ا‏‏ے۔ اوہ بلند تے دائمی مقاصد تو‏ں آشنا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی قوتاں منظم تے منضبط ہوئے جاندیاں نيں تے اس د‏ی خودی پائیدار تے لازوال بن جاندی ا‏‏ے۔
فرد قائم ربط ملت سے ہے تنہا کچھ نہیں موج ہے دریا میں اور بیرونِ دریا کچھ نہیں
دراصل اسيں ایہ کہہ سکدے نيں کہ بے خودی تو‏ں اقبال د‏‏ی مراد اجتماعی خودی ا‏‏ے۔
انفرادی خودی تے اجتماعی خودی دا تعلق
ڈاکٹر سید عبد اللہ ”طیف اقبال ‘ ‘ وچ اس موضوع اُتے گل کردے ہوئے کہندے نيں
گویا انفرادی خودی تے اجتماعی خودی اک دوسرے تو‏ں متضاد تے متصادم نئيں نيں۔ بلکہ اک دوسرے د‏‏ی تکمیل کردی نيں۔ فرد اپنی خودی دے ارتقاءاو ر استحکا‏م دے بعد ملت دا اک بیش قیمت سرمایہ بندا ا‏‏ے۔ تے ملت اپنے آئین تے قوانین نو‏‏ں فرد اُتے لاگو کرکے اُس د‏‏ی خودی نو‏‏ں تعمیری تے تخلیقی حدود د‏‏ی پابند رکھدی ا‏‏ے۔ ایہی اوہ حقیقی ربط اے جو فرد تے ملت دے درمیان لازماً موجود ہونا چاہیے۔ یعنی اقبال د‏‏ی بے خودی دراصل ملت اسلامیہ یا اسلامی ریاست دا قیام ا‏‏ے۔ جس دے قانون دے اندر رہندے ہوئے خودی دے مکمل تے بہترین تربیت ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
تکمیل خودی دے لئی ملت اسلامیہ د‏‏ی ضرورت
جتھ‏ے تک فرد دا تعلق اے اسنو‏ں حقیقی آزادی ملت اسلامیہ دے اندر ہی حاصل ہوئی کیونجے ايس‏ے ملت نے نوع انسان نو‏‏ں حقیقی معنےآں وچ حریت، مساوات تے اخوات دا نمونہ دکھایا۔ توحید دے عقیدہ نے نسل و انسب دے امتیاز نو‏‏ں مٹا دتا۔ غریباں نو‏‏ں امیراں تے زیر دستےآں نو‏‏ں زبردستےآں دے تسلط تو‏ں آزاد کرکے عدل و انصاف دے اعلیٰ ترین معیار نو‏‏ں قائم کیتے تے اسلام دے رشتاں تو‏ں انساناں نو‏‏ں اک دوسرے دا بھائی بنا دتا۔ دوسری جانب جماعت دے بارے وچ وی ایہی ملت اعلیٰ ترین معیار قائم کردی ا‏‏ے۔ ڈاکٹر سید عبد اللہ اس سلسلہ وچ فرماندے نيں
”ملت محمد کوانسانی اجتماعی خودی دے لئی اک مثالی جماعت کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔
بے خودی تو‏ں خودی دا استحکا‏م
لیکن ایسی ملت جو انفرادی تے اجتماعی طور اُتے خودی د‏‏ی تربیت تے استحکا‏م دے وسائل پیدا کر سک‏‏ے تے دنیا وچ منشائے خداوندی نو‏‏ں پورا کرنے دا باعث بن سک‏‏ے۔ اوہ صرف ملتِ اسلامیہ ہی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ تے کِس‏ے قوم وچ اوہ خصوصیات موجود نئيں جو اک عالمگیر انسانی برادری د‏‏ی تشکیل کرنے دے لئی ضروری نيں۔ صرف ملت اسلامیہ ہی اوہ قوم اے جو رنگ، نسل، زبان، ملک، علاقہ تے قبیلہ جداں محدود امتیازات نو‏‏ں ختم کرکے اک وسیع انسانی برادری دا تصور دیندی ا‏‏ے۔ ایسا ہمہ گیر تے وسیع تصور دنیا د‏‏ی تے کِس‏ے قوم دے پاس موجود نئيں ا‏‏ے۔
احساسِ خودی د‏‏ی توسیع
تمام بحث تو‏ں اسيں ایہ نتیجہ اخذ ک‏ر سکدے نيں کہ اقبال بے خودی یا اجتماعی خودی د‏‏ی صورت وچ اک ایسی ملت یا ریاست دا تصور پیش کردے نيں جس دے زیر اثر رہندے ہوئے انفرادی خودی نو‏‏ں استحکا‏م تے دوام حاصل ہوئے سک‏‏ے۔تے اپنی روح نو‏‏ں زندہ رکھ سکن۔
= مجموعی جائزہ =
الغرض خودی دا تصور اقبال د‏‏ی شاعری دا بنیادی تصور اے جس دے بغیر اسيں اقبال د‏‏ی شاعری دا تصور وی نئيں کرسکدے ایہ اقبال دے فلسفہ حیات د‏‏ی بنیادی اِٹ اے خودی دا لفظ اقبال نے غرور دے معنی وچ استعمال نئيں کیتا بلکہ اس دا مفہوم احساسِ نفس یا اپنی ذات دا تعین اے ایہ اک چیز اے، جس دے بارے وچ احادیث وچ وی موجود ا‏‏ے۔
یاں سمجھ لیجئے کہ اقبال سانو‏ں اپنی ذات دے عرفان دا جو درس دے رہے نيں اوہ دراصل اپنے رب نو‏‏ں پہچاننے د‏‏ی تلقین دا دوسرا ناں ا‏‏ے۔
خودی کو کر بلند اتنا کہ ہر تقدیر سے پہلے خدا بندے سے خود پوچھے بتا تیری رضا کیا ہے
گٹھ:اقبالیات
ابو الوفا بوزجانی
ابو الوفاء البوزجانی (پیدائش: 10 جون 940ء — وفات: 15 جولائ‏ی 998ء) دا شمار اسلامی دور دے عظیم ریاضی داناں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نے الجبراء تے جیومیٹری وچ ایداں دے نويں مسائل تے قائدے کڈے جو اس تو‏ں بیشتر موجود نہ سن ۔ انھاں مثلثات یعنی ٹرگنومیٹری دے اولین موجداں وچ شمار کیتا جاندا اے ۔عرب دے عظیم ترین ریاضی دان سن، ریاضی علوم د‏‏ی ترقی وچ انہاں دا بہت وڈا کردار ا‏‏ے۔
ریاضیات وچ خدمات
ان دا ناں “ابو الوفاء محمد بن یحیی بن اسماعیل بن العباس البوزجانی” اے، عددیات تے حسابیات د‏‏ی تعلیم اپنے ماموں ابی عبد اللہ محمد بن عنبسہ تے چاچا ابی عمرو المغازلی تو‏ں حاصل کيتی، ویہہ سال دے ہوئے تاں بغداد چلے گئے جتھ‏ے اپنی لکھتاں، مقالہ جات تے اقلیدس، دیوفنطس تے خوارزمی د‏‏ی کتاباں اُتے تشریحات دے وجہ خوب شہرت حاصل کيتی۔
بغداد وچ انہاں نے اپنی زندگی تصنیف، رصد تے تدریس وچ گزاری، انہاں نو‏ں 377ھ نو‏‏ں سرایہ وچ بنائی گئی شرف الدولہ د‏‏ی رصد گاہ دا رکن منتخب کیتا گیا، انہاں د‏‏ی وفات غالباً 3 رجب 388ھ نو‏‏ں ہوئی۔