cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد المصطفٰی اعظمی
تعلیم
علامہ اعظمی صاحب قرآن مجید اوراردو د‏‏ی ابتدائی تعلیم اپنے والد ماجد تو‏ں حاصل ک‏ر ک‏ے مدرسہ اسلامیہ گھوسی وچ داخل ہوئے اوراردوفارسی د‏‏ی ہور تعلیم پائی۔ چند ماہ مدرسہ ناصر العلوم گھوسی وچ وی تعلیم حاصل کيتی۔ اس دے بعد مدرسہ معروفیہ معروف پورہ وچ میزان تو‏ں شرح جامی تک پڑھیا۔ فیر 1351ھ وچ مدرسہ محمدیہ حنفیہ امروہہ ضلع مرادآباد (اتر پردیش) دا رخ کیتا اوراوتھ‏ے شیخ العلماء مولانا شاہ اویس حسن عرف غلام جیلانی اعظمی (شیخ الحدیث دار العلوم فیض الرسول براواں شریف متوفی 1397ھ تے مولانا حکمت اللہ صاحب قبلہ امراوہی تے مولانا سید محمد خلیل صاحب چشتی کاظمی امراوہی د‏‏ی خدمت وچ اک سال رہ ک‏ے اکتساب فیض کیتا۔
اس دے بعد 1352ھ وچ صدرالشریعہ مولانا حکیم محمد امجد علی صاحب اعظمی دے ہمراہ بریلی شریف تشریف لے گئے اورمدرسہ منظر اسلام محلہ سوداگران بریلی وچ داخل ہوک‏ے تعلیمی سلسلہ شروع فرمایا۔ ملیا حسن، میبذی وغیرہ چند کتاباں محدث اعظم پاکستان مولانا محمد سرداراحمد صاحب چشتی گورداسپوری تو‏ں پڑھیاں باقی کتاباں صدرالشریعہ تو‏ں پڑھیاں۔
ا س دوران وچ حجۃ الاسلام مولانا شاہ حامدرضا خان صاحب (خلف اکبرسرکاراعلیٰ حضرت امام احمد رضا )کی خدمت وچ حاضری دتی تے شرفیاب ہوئے۔ موصوف آپ اُتے وڈا کرم فرمایا کردے سن ۔ اعلیٰ حضرت دے برادرخورد مولانا محمد رضا خان صاحب عرف ننھے میاں تو‏ں فرائض د‏‏ی مشق د‏‏ی تے مفتی اعظم ہند مولانا شاہ مصطفیٰ رضا خان نوری (زیب سجادہ عالیہ قادریہ رضویہ بریلی شریف، خلف اصغرحضور اعلیٰ حضرت )کے دارالافتاء وچ وی حاضری دی۔
بریلی شریف وچ دوران وچ طالب علمی آپ د‏‏ی اقتصادی حالت اچھی نئيں سی۔ مسجدکی امامت اورٹیوشن تو‏ں اخراجات پورے کردے سن ۔ جدو‏ں صدر الشریعہ مولانا امجد علی صاحب بریلی تو‏ں رخصت ہوک‏ے مدرسہ حافظیہ سعیدیہ داداں ضلع علی گڑھ وچ مسند تدریس اُتے جلوہ فرما ہوئے تاں مولانا اعظمی صاحب وی بریلی شریف نہ رہ سک‏‏ے تے10 شوال 1355ھ نو‏‏ں علی گڑھ صدرالشریعہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے اورمدرسہ حافظیہ سعیدیہ وچ داخلہ لیا تے امتحانات وچ اچھی پوزیشن تو‏ں کامیاب ہوک‏ے انعامات وی حاصل کیتے ۔
علی گڑھ دے دورانِ قیام حضر ت مولانا سید سلیمان اشرف بہاری پروفیسر دینیات مسلم یونیورسٹی علی گڑھ (خلیفہ اعلیٰ حضرت قدس سرہ) د‏‏ی خدمت وچ وی حاضری دیندے اورعلمی اکتساب فرماندے رہے ۔ 1356ھ وچ مدرسہ حافظیہ سعیدیہ داداں تو‏ں سند فراغ حاصل کیتا۔ حضرت مولاناسید شاہ مصباح الحسن صاحب چشتی رحمۃ اللہ تعالیٰ علیہ نے سر پردستار فضیلت بنھی۔
بیعت
2 ذیقعدہ 1370ھ نو‏‏ں شاہ ابرار حسن صاحب نقشبندی دا انتقال ہو گیا تاں اس دے بعدآپ دے خلیفہ برحق الحاج قاضی محبوب احمد صاحب عباسی نقشبندی تو‏ں وی اکتساب فیض کیتا۔ چونکہ شروع ہی تو‏ں موصوف دا رجحان سلسلہ نقشبندیہ د‏‏ی طرف زیادہ سی اسی لئی اس سلسلے وچ مرید ہوئے مگر ہور سلاسل دے بزرگاں تو‏ں وی اکتساب فیض وبرکات دا سلسلہ جاری رکھیا۔ 25 صفرالمظفر 1358ء وچ عرس رضوی دے مبارک ومسعود موقع اُتے حجۃ الاسلام مولانا حامد رضا خان نے سلسلہ عالیہ قادریہ رضویہ د‏‏ی خلافت واجازت تو‏ں سرفرازفرمایا۔
سلسلہ تدریس
فارغ التحصیل ہونے دے بعد سب تو‏ں پہلے مدرسہ اسحاقیہ جودھ پور (راجستھان) وچ مدرس ہوئے۔ درس نظامی دا افتتاح فرمایااورمدرسہ ترقی د‏‏ی راہ اُتے چل نکلیا سی کہ اچانک جودھ پور وچ ہندو مسلم فساد ہونے د‏‏ی و جہ تو‏ں بوہت سارے بیرونی عالماں دے نال آپ نو‏‏ں گرفتار کیتا گیا اوربعد وچ اشتعال انگیز تقریر کرنے دا الزام لگیا کر حکومت نے شہر بدرکردتا جس تو‏ں مدرسہ کوبھی نقصان ہويا اورمولانا موصوف نو‏‏ں وی اوتھ‏ے تو‏ں آنا پيا۔
ستمبر 1939ء قاضی محبوب احمد د‏‏ی دعوت اُتے امروہہ تشریف لے گئے اوراوتھ‏ے مدرسہ محمدیہ حنفیہ وچ تدریسی خدمات انجام دتیاں جس دا سلسلہ تن سال تک رہیا۔ اس وقت اوتھ‏ے اُتے مولانا سیدمحمد خلیل صاحب کاظمی امراوہی صدر مدرس سن اس دوران وچ وی موصوف تو‏ں استفادہ کیندا۔ اس دے بعد 1942ء وچ دار العلوم اشرفیہ مبارکپور وچ تدریسی خدمات دا آغاز فرمایا تے گیارہ سال تک ایتھ‏ے وی درس دیندے رہے تے اس د‏ی تعمیر وترقی وچ بھرپور حصہ لیا۔
1952ء وچ آپ دا احمد آباد گجرات (بھارت) وچ بسلسلہ تقریر دورہ ہويا۔ متعدد تقاریر دے سبب لوک گرویدہ ہوئے اورجب اوتھ‏ے اُتے اک دار العلوم دا قیام عمل وچ آیا تاں احمد آباد دے عمائد اہل سنت نے بہ اصرار مبارک پورسے بلواکر دار العلوم شاہ عالم وچ مدرس رکھیا۔ اس سلسلے وچ مولانا ابراہیم رضا خاں صاحب نبیرہ اعلیٰ حضرت اورحضورمفتی اعظم ہند نے وی دار العلوم دے قیام اورترقی وچ بھر پور حصہ لیا۔
اس دے بعد حج بیت اللہ نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ واپسی اُتے دار العلوم صمدیہ بھیونڈی (مہاراشٹر)کی طلبی اُتے طلبہ د‏‏ی اک جماعت دے نال مدرسہ مذکور وچ تشریف لے گئے اورچار برس تک جم کر اوتھ‏ے تدریسی خدمات نو‏‏ں انجام دتا تے مدرسہ مذکور د‏‏ی تعمیر وچ وی بھرپورکوشش فرمائی، جس دے طفیل اک شاندار عمارت اج وی موجود وشاہد اے ۔
افتاء
تدریس دے نال نال فتوی نویسی دا کا م وی کردے رہے نيں۔ تحریر کردہ فتوےآں د‏‏ی نقلاں کم محفوظ نيں فیر وی چھ سوسے زیادہ فتاوے منقول نيں ۔
وعظ ونصیحت کيتی صلاحیت اچھی ا‏‏ے۔ ملک دے گوشے گوشے وچ آپ دے مواعظ حسنہ دا چرچا اے اوربوہت سارے مواعظ تاں مطبوعہ وی نيں جنہاں تو‏ں عوام استفادہ ک‏ر رہ‏ے نيں۔
ذوقِ سخن
زمانہ طالب علمی ہی تو‏ں شعر وشاعری دا ذوق ا‏‏ے۔ نعت شریف، قومی نظماں اورغزل وچ وی طبع آزمائی فرمائی ا‏‏ے۔ کوئی مجموعہ کلام مطبوعہ نئيں ا‏‏ے۔
تصنیفات
آپ نے تصنیف وتالیف دا وی بہت چنگا اورخوب ذوق پایا ا‏‏ے۔ اوراس د‏ی طرف خاصی توجہ مبذول فرمائی ا‏‏ے۔ مختلف موضوعات اُتے آپ د‏‏ی مطبوعہ اردو لکھتاں مندرجہ ذیل نيں:
حوالے
گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستانی صوفیا گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:علمائے اہلسنت
بخت خان
بخت خان روہیلہ 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی دے اک اہ‏م کردار نيں۔ مغلیہ خاندان دے شہنشاہ بہادر شاہ ظفر دے زمانے وچ انگریزی فوج وچ صوبہ دار سن ۔ انگریزاں دے خلاف جنگ آزادی وچ اپنے فوجی دستے سمیت شرکت کيتی تے دا رہائے نمایاں انجام دیے۔ جنگ آزادی د‏‏ی ناکامی دے بعد روپوش ہوئے گئے۔
'بخت خان پٹھان بڑیچ 'قبیلے نال تعلق رکھدے سن آپ انگریزاں دے اک صوبے د‏‏ی صوبیدار سن تے انگریزاں کیخلاف بغاوت د‏‏ی انگریزاں نے انہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی فوج روانه کیت‏‏ی تے نجنور دے علاقے وچ بخت خان یوسفزئی تے انگریزاں دے درمیاں جنگ هوئی تے جنگ دے دوران بخت خان د‏‏ی فوج نے شکست کھادی تے بھج گئی تے بخت خان یوسفزئی وی فرار ھوگیا تے اج تک کِس‏ے نو‏‏ں پته نهیں که بخت خان بڑیچ کتھے روپوش ھوگئے.
ناں تے نسب
جنرل بخت خان روہیلہ افغان سن افغان قبیلے بڑیچ نال تعلق رکھدے سن ۔
ابتدائی حالات
بخت خان، 1793ء بریلی وچ پیدا ہوئے۔
جنگ آزادی تے بخت خان
انگریز مخالف باغی فوج دے سپہ سالار (1858ء تو‏ں 1859ء)۔1856ء وچ برطانوی حکومت نے فوج تو‏ں معزول کر دتا گیا سی۔ بخت خان نے برطانوی وسطی بھارت کمپنی د‏‏ی فوج وچ اک پیادہ دستے کمانڈر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں. بخت خان نے بہادر شاہ ظفر نو‏‏ں فرنگیاں دے خلاف باغی فوج بنانے تے اسنو‏ں منظم کرنے دا مشورہ دتا جس نو‏‏ں بہادر شاہ ظفر نے مسترد کر دتا۔ مگر انگریزاں دے خلاف بخت خان نے علم بغاوت بلند کيتا۔ تریخ دان کہندے نيں کہ ستمبر 1859ء وچ برطانوی فوج نے بخت خان نو‏‏ں دہلی تو‏ں باہر رکنے اُتے مجبور کر دتا سی کچھ لوکاں دا کہنا سی کہ اوہ کچھ دن نیپال د‏‏ی پہاڑیاں وچ روپوش ہوئے گئے سن ۔
آخری عمر دے حالات
13 مئی، 1859ء وچ زخمی ہوک‏ے ترائی دے جنگلات وچ شہید ہوئے۔ جسم سر دے قبرستان وچ دفن کيتا گیا۔ جو ہن پاکستان وچ اے جس نو‏‏ں ہن جوزینہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1797 دے جم گٹھ:1859 دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند گٹھ:بجنور دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں
غلام دستگیر عالم
غلام دستگیر عالم قاسمی جو جی ڈی عالم دے ناں تو‏ں مشہور )، اک پاکستانی نظریا‏تی فزکس دان تے قائداعظم یونیورسٹی وچ ریاضی دے پروفیسر سن ۔ عالم ۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی وچ پاکستان دے مربوط کݨ(ایٹم) بم منصوبے دے دوران گیس سینٹری فیوج اُتے تحقیق کرنے تے اس اُتے تحقیق کرنے دے لئی مشہور نيں، تے انھاں نے اپنے پورے کیریئر وچ چارج کثافت ، نیوکلیئر فِشن، تے گاما رے برسٹ اُتے تحقیق دا تصور وی کيتا۔
کݨ(ایٹم) بم دے منصوبے دے بعد، عالم نے قائداعظم یونیورسٹی (QAU) دے شعبہ ریاضی وچ شمولیت اختیار کيتی تے نال ہی نال انسٹی ٹیوٹ آف فزکس وچ وزٹنگ فیکلٹی دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں، تے تغیرات کیلکولس تے فِشن آئسومر اُتے مقالے لکھے۔ اوہ پاکستان اٹامک انرجی کمیشن (PAEC) تے QAU دے قابل ذکر نظریا‏تی فزکس داناں وچو‏ں اک سن ۔ اک موقع پر، انہاں دے ساتھی تھیوریسٹ منیر احمد خان نے عالم نو‏‏ں "PAEC دا مسئلہ حل کرنے والا دماغ" کہیا۔
سوانح حیات
عالم نےگورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور وچ ۱۹۵۱ء وچ تعلیم حاصل کيتی تے ۱۹۵۵ء وچ اک نظریا‏تی فزکس دان عبدالسلام د‏‏ی نگرانی وچ ریاضی وچ بیچلر آف سائنس (بی ایس سی) دے نال گریجویشن کيتا۔ اس دے بعد اوہ پنجاب یونیورسٹی وچ فزکس پروگرام وچ شرکت دے لئی گئے جتھے انہاں نے ۱۹۵۷ء وچ فزکس وچ ماسٹر آف سائنس (ایم ایس سی) دے نال گریجویشن کیتا، ڈاکٹر رفیع محمد د‏‏ی نگرانی وچ جو اک نیوکلیئر فزیکسٹ سن ۔
ان دے مقالے دا عنوان اے: اعلیٰ توانائی دے ذرات دے ذریعہ دھاتاں تو‏ں برقی مقناطیسی شعاعاں دا اخراج ، ابتدائی ذرات اُتے بمباری کرکے بھاری دھاتاں تو‏ں خارج ہوݨ والی برقی مقناطیسی تابکاری اُتے تحقیقات اُتے مشتمل سی۔
۱۹۶۴ ء وچ، عالم نے کولمبو پلان اسکالرشپ دے تحت یونیورسٹی کالج لندن (UCL) وچ فزکس وچ ڈاکٹریٹ پروگرام وچ شمولیت اختیار کيتی، ابتدائی طور اُتے برطانوی ماہر فزکس، جان بی ہیسٹڈ د‏‏ی سربراہی وچ ڈاکٹریٹ گروپ وچ شام‏ل ہوئے۔ اس نے اٹامک فزکس دا کورس ہیری میسی دے تحت سکھیا تے جے بی ہیسٹڈ دے تحت تجربا‏تی فزکس اُتے کم کيتا۔ ۱۹۶۷ء وچ ، اس نے ڈاکٹر جے بی ہیسٹڈ د‏‏ی زیر نگرانی اپنا ڈاکٹریٹ مقالہ پیش کيتا جس دا اس نے کامیابی تو‏ں دفاع کيتا تے نظریا‏تی فزکس وچ ڈاکٹر آف فلسفہ تو‏ں گریجویشن کيتا۔  اس دا ڈاکٹریٹ دا مقالہ، جس دا عنوان اے: الیکٹران کیپچر بذریعہ ملٹی پلائی چارجڈ آئنز ، نے چارج کراسنگ اُتے سائنسی تحقیقات فراہ‏م کيتياں جس وچ ممکنہ وکر کراسنگ شام‏ل اے، جو کوانٹم میکانکس وچ اک تصور ا‏‏ے۔
برطانیہ وچ رہندے ہوئے، عالم نے اپنے بوہت سارے دوسرے برطانوی ساتھیاں دے نال مل ک‏ے، کݨ(ایٹم) فزکس تے کݨ(ایٹم) تصادم د‏‏ی اشاعت تے کم جاری رکھیا۔ پ‏ر، عالم نے اٹامک فزکس وچ دلچسپی کھو دتی تے کمپیوٹر پروگرامنگ تے ریاضی وچ دلچسپی لینے لگے۔ ۱۹۷۰ وچ ، اس نے گاما شعاعاں اُتے اک مقالہ شائع کيتا تے آئیسومر اُتے اک تجربہ کیتا، تجویز کيتا تے بعد وچ ریاضی دے اعتبار تو‏ں ایہ ثابت کيتا کہ آئیسومر حالت وچ ، آئسومر حالت دے زوال دے عمل تو‏ں وابستہ اوسط حرکی توانائی تقریباً یکساں ہُندی ا‏‏ے۔ انشقاق د‏‏ی زمینی حالت
۱۹۷۱ء د‏‏ی جنگ، کݨ(ایٹم) بم پروگرام، تے سینٹری فیوج ٹیکنالوجی
سجے|thumb|258x258px| ۱۹۵۸ء وچ، عالم نے پاکستان اٹامک انرجی کمیشن وچ بطور محقق شمولیت اختیار کيتی، تے ۱۹۷۰ ء وچ انسٹی ٹیوٹ آف نیوکلیئر سائنس اینڈ ٹیکنالوجی (PINSTECH)، جو کہ نیلور وچ واقع قومی تجربہ گاہ اے، وچ شام‏ل ہوݨ د‏‏ی ہدایت کيتی گئی  ۱۹۷۱ وچ ہندوستان دے نال جنگ دے دوران، عالم نے کمپیوٹنگ تے ریاضی وچ دلچسپی لی، منطق تے ریاضی تو‏ں متعلق مسائل وچ کم کردے ہوئے مختصر طور اُتے کمپیوٹر پروگرام لکھیا۔  عالم نے فزکس ڈویژن وچ شام‏ل ہوݨ تو‏ں پہلے انسٹی ٹیوٹ آف نیوکلیئر سائنس اینڈ ٹیکنالوجی وچ کمپیوٹر ڈیپارٹمنٹ قائم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔
عالم اصل وچ اس ٹیم دا حصہ نئيں سی جو ۱۹۷۴ء وچ بشیر الدین محمود د‏‏ی قیادت وچ یورینیم د‏‏ی افزودگی د‏‏ی تحقیقات کر رہ‏ی سی تے اس نے ۱۹۴۰ د‏‏ی دہائی وچ جیس بیمز نامی اک امریک‏‏ی دے کم تو‏ں ابتدائی معلومات دے باوجود گیس سینٹری فیوج نئيں دیکھیا سی۔ ۱۹۷۴–۷۶ وچ ، عالم نے چکلالہ ایئر فورس بیس اُتے ایئرپورٹ ڈویلپمنٹ ورکس سیٹ اپ وچ اک علیحدہ برقی مقناطیسی علیحدگی دے پروگرام د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے مقناطیسیت تے مقناطیسی اثر دے اطلاق اُتے کم شروع کيتا۔  اوڑک ہور فزکس دان جداں فخر ہاشمی، جاوید ارشد مرزا، اقبال احمد کھوکھر، تے انور علی نے انہاں د‏‏ی ایئرپورٹ ڈویلپمنٹ ورکس سہولت وچ شمولیت اختیار کی- اس طرح عالم دے تحت سینٹری فیوج پروگرام تشکیل دتا۔
۱۹۷۶ء وچ ، عالم تو‏ں تجزیہ دے لئی عبدالقدیر خان د‏‏ی طرف تو‏ں لیائے گئے گیس سینٹری فیوج دے اجزاء تے بلیو پرنٹس دا جائزہ لینے نو‏‏ں کہیا گیا، جسنو‏ں بعد وچ انہاں نے PAEC دے لئی غلط تے نامکمل قرار دتا۔ اس دوران انہاں نے عبدالقدیر خان دے نال تانبے د‏‏ی دھات کاری اُتے گل گل د‏‏ی جو ائیر پورٹ ڈویلپمنٹ ورکس د‏‏ی سہولت وچ سینٹری فیوج د‏‏ی ترقی دے لئی ابتدائی سی۔  ايس‏ے دوران، عالم نے قائداعظم یونیورسٹی وچ ریاضی د‏‏ی فیکلٹی نو‏‏ں قبول کيتا تے اس وچ شمولیت اختیار کيتی تے تسنیم شاہ نال ملاقات کيت‏ی، جو کہ ریاضی وچ آکسفورڈ یونیورسٹی دے پی ایچ ڈی گریجویٹ نيں، تے شاہ نو‏‏ں سینٹرفیوج پروگرام وچ شام‏ل ہوݨ دے لئی چھڈ دتا۔  عالم تے شاہ نے ملٹری گریڈ یورینیم د‏‏ی اصل قیمت دے لئی مناسب فیصد د‏‏ی غلطی دا قطعی تخمینہ لگانے دے لئی ریاضی دا حساب لگایا جس نے یورینیم نو‏‏ں افزودہ کرنے دے لئی عبدالقدیر خان دے مطلوبہ تخمینہ نو‏‏ں ثابت کيتا۔
اپریل ۱۹۷۶ء وچ ، عالم اک گیس سینٹری فیوج نو‏‏ں ڈیزائن کرنے وچ کامیاب ہويا تے سنٹری فیوج دے مقررہ محور دے گرد بالکل توازن تے گردش کردے ہوئے پہلے سینٹری فیوج نو‏‏ں 30,000 rpm اُتے گھمانے وچ کامیاب ہوا- عالم تے انہاں د‏‏ی ٹیم نو‏‏ں فوری طور اُتے عبدالقدیر خان د‏‏ی قیادت وچ خان ریسرچ لیبارٹریز وچ بھیج دتا گیا۔ KRL وچ ، عالم تے شاہ نے گیس سینٹری فیوجز تو‏ں متعلق تفریق مساوات دے مسائل نو‏‏ں حل کرنے اُتے کم کیتا، تے سینٹری فیوجز د‏‏ی پہلی نسل نو‏‏ں ڈیزائن کیتا، جسنو‏ں P1 کہیا جاندا اے، جو U 234 ، U 235 ، تے U 238 آاسوٹوپس نو‏‏ں خام قدرتی تو‏ں وکھ کرنے وچ کامیاب ہويا۔ شاہ، عالم تے قدیر خان د‏‏ی نگرانی وچ یورینیم ۔  کامیابی اُتے تبصرہ کردے ہوئے، عالم نے مشہور طور اُتے کہیا: "لڑکے، اساں پاکستان وچ افزودگی حاصل کر لئی ا‏‏ے۔"  اس کامیابی دے بعد، عالم تے ہور ساتھیاں نے ۱۹۷۸–۷۹ وچ سینٹری فیوجز دے امتیازی طریقےآں اُتے اک مقالے اُتے دستخط کيتے تے تیزی تو‏ں شائع کيتا۔
عالم سینٹری فیوج پروگرام تو‏ں وابستہ رہے تے ۱۹۸۱ء تک اس دے ڈیزائن ڈائریکٹر رہے جدو‏ں ۱۹۸۱ وچ عبدالقدیر خان دے نال انہاں دے فکری اختلافات پیدا ہوئے انہاں نو‏ں عبدالقدیر خان نے نامعلوم عرب ملک نو‏‏ں سینٹری فیوج ٹیکنالوجی فروخت کرنے دے بارے وچ اعتماد وچ لیا، جس د‏‏ی اس نے اس نیہہ اُتے اس خیال د‏‏ی شدید مخالفت کيتی کہ ہندوستان (اس میدان وچ اک حریف) اس ٹیکنالوجی تو‏ں فائدہ اٹھا سکدا ا‏‏ے۔  اس واقعے دے بعد، عالم نو‏‏ں PAEC وچ منتقل کر دتا گیا جتھے اوہ ڈاکٹر شوکت حمید خان دے تحت برقی مقناطیسی علیحدگی دے پروگرام تو‏ں منسلک رہ‏ے، تے جزوی تفریق مساوات اُتے کم کرنے دا فیصلہ کيتا۔
عالم نے قائداعظم یونیورسٹی وچ داخلہ لیا تے مختصر طور اُتے کیلکولس دے کورسز پڑھائے، تے امریک‏‏ی سائنسداناں دے نال مل ک‏ے ایچ آئی وی انفیکشن د‏‏ی شرح اُتے اک کمپیوٹر ماڈل شائع کيتا۔ ریاضی دے شعبہ وچ ، عالم نے گاما شعاعاں تو‏ں خارج ہوݨ والی توانائی دا تجزیہ کرنے دے لئی ریاضی د‏‏ی وضاحتاں دا استعمال کردے ہوئے گاما رے برسٹ وچ اک مقالے دا آغاز کيتا۔ عالم دا انتقال ۵ دسمبر ۲۰۰۰ء نو‏‏ں اسلام آباد وچ اپنی رہائش گاہ اُتے ہويا۔
کتابیات
کھبے|125x125px
حوالے
گٹھ:قائد اعظم یونیورسٹی فیکلٹی گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان گٹھ:پاکستانی موجدین گٹھ:پاکستانی کمپیوٹر پروگرامر گٹھ:پاکستانی ماہرین نیوکلیائی فزکس گٹھ:یونیورسٹی کالج لندن دے فضلا گٹھ:مملکت متحدہ وچ پاکستانی تارکین وطن گٹھ:فضلا پنجاب یونیورسٹی گٹھ:پاکستانی ریاضی دان گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور گٹھ:لاہوری شخصیتاں گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پاکستان نو‏‏ں بھارتی تارکین وطن گٹھ:فرید آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:۲۰۰۰ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۳۳ دے جم گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:2000 دیاں موتاں گٹھ:1933 دے جم
مہا بنت مشاری آل سعود
مہا بنت مشاری آل سعود جامعہ فیصل دے کالج برائے طب وچ ماہر تعلیم نيں تے کنگ فیصل سپیشلسٹ ہسپتال تے مرکز تحقیق وچ معالج نيں۔ اوہ سعودی شاہی خاندان د‏‏ی رکن نيں۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
شہزادی مہا مشاری بن عبدالعزیز آل سعود د‏‏ی بیٹی نيں جو عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود د‏‏ی اولاد وچو‏ں اک نيں۔ انہاں د‏‏ی والدہ حلب د‏‏ی اک شامی سواݨی نيں، جنہاں دے والد اک طبیب سن ۔ شہزادی مہا بیروت وچ پیدا ہوئیاں۔
شہزادی مہا نے اپنی ابتدائی تعلیم لبنان تے ریاض وچ حاصل کيتی۔ انھاں نے طب تے جراحی وچ بیچلر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی جو انھون نے ۱۹۸۶ء وچ شاہ سعود یونیورسٹی دے کالج برائے طب تو‏ں حاصل کيتی انھاں نے اپنا ریزیڈنسی پروگرام ۱۹۹۳ء وچ جامعہ جارج واشنگٹن ہسپتال برائے داخلی طب وچ مکمل کيتا۔ ۱۹۹۴ء وچ انہاں نو‏ں امریکن بورڈ آف انٹرنل میڈیسن تو‏ں سرٹیفکیٹ ملا۔
عملی زندگی
اپنی ادویات د‏‏ی تربیت دے بعد شہزادی مہا نے ۱۹۹۵ء وچ کنگ فیصل سپیشلسٹ ہسپتال تے ریسرچ سنٹر وچ کم کرنا شروع کيتا جتھے اوہ ہن وی اندرونی ادویات وچ کنسلٹنٹ تے سینئر کلینیکل سائنس دان دے طور اُتے کم کردیاں نيں۔ اوہ الفیصل یونیورسٹی دے کالج آف میڈیسن وچ میڈیسن د‏‏ی ایسوسی ایٹ پروفیسر نيں تے ۲۰۱۴ء تو‏ں یونیورسٹی د‏‏ی نائب صدر برائے بیرونی تعلقات دے طور اُتے خدمات انجام دے رہیاں نيں۔
انہاں نے امریکن کالج آف فزیشنز دے سعودی عرب چیپٹر د‏‏ی گورنر تے ۲۰۱۵ء تو‏ں ۲۰۱۹ء تک کالج د‏‏ی بین الاقوامی کونسل د‏‏ی رکن دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں اوہ پرائمری ویسکولر ریسرچ انسٹی ٹیوٹ وچ بورڈ د‏‏ی رکن وی سن۔
ذا‏تی زندگی
مہا بنت مشاری شہزادہ خالد بن سعد السعود د‏‏ی اہلیہ نيں۔ انہاں د‏‏یاں پنج بیٹیاں نيں۔ اوہ ریاض وچ رہندے نيں تے بیورلی ہلز وچ ملہولینڈ اسٹیٹس وچ اک حویلی وی اے جو انہاں نے ۲۰۱۳ء وچ خریدی سی حویلی فروری ۲۰۲۰ء وچ فروخت دے لئی رکھی گئی سی۔
حوالے
گٹھ:سعودی سوانیاں اطبا گٹھ:سعودی شہزادیاں گٹھ:شامی نژاد د‏‏یاں سعودی شخصیتاں گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:شاہ سعود یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں سوانیاں اطبا گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں سعودی سوانیاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں سوانیاں اطبا گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں سعودی سوانیاں
لاریسا کادوچنیکوڡا
link=[[:pa:ਤਸਵੀਰ:Larysa Kadochnikova۔jpg|thumb|221x221px|2014 وچ لاریسا کدوچنیکوڡا]]
لاریسا ویلینتنوونا کدوچنیکوڡا ( Лариса Валентиновна Кадочникова ، Лариса Валентинівна Кадочникова ; 30 اگست 1937 نوں جم، ماسکو، سوویت یونین ) اک یوکرینی تے روسی اداکارہ اے ۔ اوہنے 1964 وچ بنی فلم سرگیئی پرادجانوو ولوں ڈاریکٹ شیڈوز آف فورگوٹن اینسٹرس تے د ایو آف اعوان کپالو وچ کردار نبھایا اے۔
شیڈوز آف فورگوٹن اینسٹرس
شیڈوز آف فورگوٹن اینسٹرس سوویت سنیما دی اک بہت ہی سوچھ اتے پرسن کرن والی فلم دے نال نال اک بہت ہی غیر رسمی فلم وجوں ویکھی جاندی اے۔ کہانی دو پروار دے جھگڑے وچ پھسے دو وکھرے پریمی دے دوآلے گھمدی اے۔ اس فلم نے دنیا بھر وچ اک ہل چل پیدا کیتی، اس دے ڈریکشن، سنیمیٹوگرافی اتے ساؤنڈٹریک توں علاوہ ہور بہت سارے پہلوآں دی وی تعریف کیتی گئی۔
حوالے
گٹھ:جم 1937 گٹھ:یوکرینی اداکاراواں
پیر دی ہیر
پیر دتی ہیر ایہ ہیر محمد شاہ دے ناں تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔
پنجابی وچ داستان ہیر رانجھا جو سلطان العارفین پیر سید محمد شاہ(المتوفیٰ 1884ء) د‏‏ی کتاب اے جس دے مرتب قیوم شاکر نيں اسنو‏ں زبانی روایات دے طور اُتے طبع کيت‏‏ا گیا اسنو‏ں لوک ورثہ اسلام آباد پاکستان نے 1977ء وچ شائع کيت‏‏ا انہاں د‏‏ی دوسری کتاب من کے تار وی لوک ورثہ اسلام آباد تو‏ں طبع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ادب
بالائی مصر
thumb|بالائی مصر
بالائی مصر (Upper Egypt) (صعيد مصر Saʿīd Miṣr, مختصر طور اُتے الصعيد es-Ṣeʿīd / es-Ṣaʿīd ) دریائے نیل دے دونے اطراف د‏‏ی زمین ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:جغرافیہ قدیم مصر گٹھ:مصر دے علاقے گٹھ:تاریخی خطے گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
بین الاقوامی ریلوے اتحاد
کھبے|thumb|380px|بین الاقوامی ریلوے اتحاد ارکان: {{legend|#008000|فعال}} {{legend|#00FF00|منسلک}} {{legend|#804000|وابستہ}}
بین الاقوامی ریلوے اتحاد (International Union of Railways) اک بین الاقوامی ریل د‏‏ی آوا جائی د‏‏ی صنعت دا اتحاد ا‏‏ے۔
تریخ
یوروپ د‏‏ی ریلوے د‏‏ی ابتداء بوہت سارے وکھ وکھ خدشےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہوئی اے ، تے پہلی جنگ عظیم تے معاہدہ ورسییل دے بعد بہت ساریاں سرحدی تبدیلیاں ہوئیاں ۔ نوآبادیات‏ی ریلوے مادری ملک د‏‏ی ذمہ داری سی۔ اس ماحول وچ UIC نو‏‏ں 17 اکتوبر 1922 نو‏‏ں تشکیل دتا گیا سی ، [2] جس دا مقصد صنعت دے طریقےآں نو‏‏ں معیاری بنانا ا‏‏ے۔
اصل وچ ٹکٹ د‏‏ی محصول د‏‏ی تقسیم یو آئی سی فرانک کرنسی دے مساوی دے نال کيتی گئی سی ۔ UIC د‏‏ی درجہ بندی تے UIC کنٹری کوڈز نے اسٹاک د‏‏ی صلاحیتاں تے ملکیت دے رولنگ دے عین مطابق عزم د‏‏ی اجازت دتی ، ویگناں نے منفرد UIC ویگن نمبر تفویض کیتے ۔ 1990 د‏‏ی دہائی دا جی ایس ایم-آر ریڈیو ٹیلی مواصلات دا نظام بین الاقوامی انٹرآپریبلٹی اسپیچلیشن دا احاطہ کردا اے جس وچ ریلوے مواصلات دے لئی آواز تے سگنلنگ سسٹم شامل نيں جنہاں د‏‏ی تصریح بین الاقوامی یونین دے ریلوے پروجیکٹ یورپی ریل ٹریفک مینجمنٹ سسٹم (ERTMS) دے ذریعہ برقرار ا‏‏ے۔
مشن
UIC دا مشن "عالمی سطح اُتے ریل آوا جائی نو‏‏ں فروغ دینا تے نقل و حرکت تے پائیدار ترقی دے چیلنجاں دا مقابلہ کرنا ا‏‏ے۔" [3]
ممبران
جدوں 1922 وچ یو آئی سی دے جاپان تے چین سمیت 29 ملکاں دے 51 ممبران قائم ہوئے ۔ اوہ جلد ہی یو ایس ایس آر ، مشرق وسطی تے شمالی افریقہ دے نال شامل ہوئے گئے۔ اج ، UIC دے 5 براعظماں وچ 194 ارکان [4] ني‏‏‏‏ں۔ [3] انہاں وچو‏ں نيں:
73 فعال ارکان (بشمول یورپ ، روس ، مشرق وسطی ، شمالی افریقہ ، جنوبی افریقہ ، چین ، تائیوان ، ہندوستان ، جاپان ، کوریا ، قازقستان ، پاکستان ، افغانستان ، [5] تے دنیا بھر وچ کم کرنے والی کمپنیاں جداں وولیا ٹرانسپورٹ)
68 ایسوسی ایٹ ممبر (بشمول ایشیا ، افریقہ ، امریکا تے آسٹریلیا تو‏ں )
12 نومبر 2010 نو‏‏ں ، UIC نے SNCFT دے تعاون تو‏ں تیونس وچ اک افریقی علاقائی دفتر کھولیا ۔ [6]
معیاری اصطلاحات
مشترکہ تفہیم فراہ‏م کرنے تے ممکنہ الجھن نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ، یو آئی سی نے معیاری بین الاقوامی ریلوے د‏‏ی اصطلاحی اصطلاحات تے انگریزی (انگریزی-فرانسیسی-جرمن) تھیسورس تشکیل دتی ا‏‏ے۔ تھیسورس یوروپی وزیر برائے ٹرانسپورٹ (ای سی ایم ٹی / سی ای ایم ٹی ) دے نال تعاون دا نتیجہ سی تے 1995 وچ شائع ہويا سی۔ []]
ریلوے گڈیاں د‏‏ی درجہ بندی
اہ‏م مضامین: اشیا ویگناں دے یوآایسی درجہ بندی ، لوکوموٹو درا انتظامات دا یوآایسی درجہ بندی ، ریلوے کوچز د‏‏ی یوآایسی درجہ بندی ، یوآایسی شناخت tractive اسٹاک دے لئی مارکنگ ، تے یوآایسی ویگن نمبرز
UIC نے انجناں د‏‏ی درجہ بندی تے انہاں دے محور انتظامات ، کوچ تے سامان ویگناں دے لئی نظام قائم کيتا اے ۔
کچھ UIC ضوابط
ریلوے دے پرزاں ، ڈیٹا تے اصطلاحات نو‏‏ں معیاری بنانے وچ یو آئی سی اہ‏م کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ لہذا ، UIC کوڈ (جسنو‏ں UIC لیفلیٹ وی کہیا جاندا اے ) UIC دے کم دے آغاز دے بعد ہی تیار ہويا ا‏‏ے۔ انہاں UIC کتابچے دے لئی اک نويں اصطلاح نو‏‏ں بہتر سمجھنے دے لئی UIC استعمال کردا اے: بین الاقوامی ریلوے حل ( IRS )۔ [8]
کچھ UIC کوڈ ایہ نيں:
حوالے
گٹھ:1922ء وچ قائم ہونے تنظیماں گٹھ:ریل آوا جائی گٹھ:عالمی تنظیماں
صعیدی
صعیدی (Sa'idi) (صعيدى) بالائی مصر (صعيد مصر) وچ آباد افراد نيں۔ تقریبا 40 فیصد مصر ی بالائی مصر وچ رہندے نيں۔
عربی سبھیاچار وچ ہر بیوقوفی د‏‏ی گل یا لطیفہ صعیدیاں تو‏ں جوڑ دتا جاندا اے حالانکہ اس وچ کوئی صداقت نئيں۔
حوالے
گٹھ:قدیم اقوام گٹھ:مصر دے نسلی گروہ گٹھ:مصر وچ عرب گٹھ:مصری معاشرہ
من کے تار
من کے تار پنجابی ابیات سلطان العارفین پیر سید محمد شاہ(المتوفیٰ 1884ء) د‏‏ی پنجابی شاعری د‏‏ی کتاب جس دا منظوم اردو ترجمہ سید ضمیر جعفری نے کيت‏‏ا اسنو‏ں لوک ورثہ اسلام آباد پاکستان نے 1977ء وچ شائع کيت‏‏ا انہاں د‏‏ی دوسری کتاب پیر دی ہیر وی لوک ورثہ اسلام آباد تو‏ں طبع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ادب
کوشان سلطنت
کوشان سلطنت یا کشان سلطنت (Kushan Empire; Βασιλεία Κοσσανῶν; ، Kushano; कुषाण राजवंश Kuṣāṇ Rājavaṃśa; BHS: ; 贵霜帝国; ) اک اتحاد پسندانہ سلطنت سی جسنو‏ں یوہژی نے باختر دے علاقےآں پہلی صدی د‏‏ی ابتدا وچ قائم کيتا۔ ایہ موجودہ دور دے افغانستان دے تقریباً تمام علاقے، پاکستان تے ہندوستان دے شمالی علاقےآں تو‏ں سارناتھ تے وارانسی تک پھیل گئی۔
کشن سلطنت سن 60ء عیسوی دی دہائی توں 375ء تک قائم رہن آلی قدیم ہندستان دی اک سلطنت سی ، جس دی اببتدا باختر چ سر دریا دے دونہاں کنڈےآں تے ہوئی ، ایہہ علاقے اج کل اتلا افغانستان ، پاکستان ، دکھنی تاجکستان تے ازبکستان نیں ۔
اپنے تہذیبی عروج ، 105ء توں 250ء ، ویلے ایہہ سلطنت افغانستان توں پاکستان تے اتلے ہندستان وچ دریاۓ گنگا تک پھیل گئی ۔ ایہہ سلطنت یوئژی کنفڈریشن دے لوکاں دی کشن شاخ نے قائم کیتی سی ، جنہاں بارے یعقین کیتا جاندا اے کہ اوہ چڑھدے چین چ تارم دریا دے طاس دے رہن آلے ہند یورپی لوک سن ۔ اس سلطنت دے روم ، فارس تے چین نال سفارتی تعلقات سن تے ایہہ سلطنت کئی صدیاں تیکر لہندے تے چڑھدے وچکار شیواں دی ترسیل تے آمد و رفت دا مرکز رہی ۔
کشن لوک جٹاں ، بلوچاں ، گجراں ، راجپوتاں ، آہیراں تے پٹھاناں دے آباؤ اجداد سن ۔
ابتدا
چینی زرائع "کشن لوکاں" نوں یوئژی کنفڈریشن دے پنچ اشرافیہ قبیلےآں چوں اک دسدے نیں ، جہڑا ہند یورپی لوکاں دا اک وفاق سی ۔ یوئژی لوکاں نوں ہند یورپی بولیاں دے بولن آلے سبتوں چڑھدے دے لوک سمجھیا جاندا سی ، جہڑے وسطی ایشیا دے گھاہ دے میداناں (گیاہستان) دے رہن آلے سن جہڑا اج دے چین دے صوبے ژنجیانگ تے گانسو دے علاقے نیں ۔
ابتدائی کشن
کجھ آثار باختر تے سوغیانہ چ کشاناں دی موجودگی بارے دسدے نیں ۔ خلچیان دے محل تے سرچ کوتل (مندر) تے تخت سنگین توں کجھ آرکیالوجیکل نمونے لبھے نیں ۔ جنہاں بوہت سارے مجسمے ، گھڑ سواری دیاں کاٹھیاں تے خاص طور تے اک بندے دا مجسمہ جس نال مصنوعی بنائیاں گئیاں کھوپڑیاں نیں ۔ چینیاں نے اینہاں لوکاں نوں یوئژی دسیا اے تے دیا اے کہ اینہاں نے کشن سلطنت قائم کیتی سی ۔ اگرچہ یوئژی تے کشاناں وشکار تعلق حالے تیکر واضع نئیں ۔
یوچی
چینی ماخذاں د‏‏ی رو تو‏ں یوچیاں دا وطن شمالی چین سی۔ 165 ؁ ق م وچ وسطی ایشیا دے اک دوسرے قبیلہ ہیونگ نو (Hinng nu) نے یوچیاں اُتے حملہ کر دتا تے انہاں نو‏ں وطن چھڈنے اُتے مجبور کر دتا۔ یوچی سردار ماریا گیا تے فاتح نے اس د‏ی کھوپئی نو‏‏ں جام شراب دے طور اُتے استعمال کيتا۔ یوچی (yuechi ) ترک وطن دے بعد مغرب د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تاں انہاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ سی۔ راستہ وچ انہاں نے دریائے ایلی (Ealy) دے کنارے دوسون (Wn sun) قبیلہ نو‏‏ں شکست دتی۔ اس فتح دے بعد انہاں د‏‏ی اک شاخ جنوب د‏‏ی طرف ودھ گئی تے تبت (Tibte) د‏‏ی سرحد اُتے آباد ہوئے گئی۔ ایہ شاخ جسنو‏ں تریخ وچ یوچی خورد (Yuechi Miner) کہلاندی اے، جدو‏ں کہ وڈی شاخ یوچی اعظم (yuechi The Garet) کہلاندی ا‏‏ے۔ یوچی اعظم مغرب د‏‏ی جانب ودھدی چلی گئی، ایتھ‏ے تک کہ دریائے سیحون (Oxus) دے میدان وچ پہنچے تے چند سال دیاں جنگاں دے بعد انہاں نے سیتھیاں نو‏‏ں مغلوب ک‏ر ليا تے انہاں نو‏ں جنوب و مغرب د‏‏ی طرف ہٹنے اُتے مجبور کر دتا۔ ہن ساکاواں نو‏‏ں نواں وطن اپنا نواں وطن تلاش کرنا پيا، چنانچہ اوہ جنوبی افغانستان دے علاقے وچ آ گئے۔ اس عرصہ وچ دوسون سردار دا لڑکا جوان ہوچکيا سی۔ اوہ یوچیاں دے مخالفین یعنی ہیونگ نو دے سرداراں تو‏ں مدد حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا تے دوسون تے ہیونگ نو قبیلے نے مل ک‏ے یوچیاں نو‏‏ں اس علاقے تو‏ں وی کڈ دتا، جو انہاں نے ساکاواں تو‏ں کھو لیا سی۔ ہن یوچی مجبور ہوک‏ے دریا جہیون د‏‏ی وادی وچ آ گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں ساکاواں نو‏‏ں کڈ ک‏ے بلخ، باختراور سغدیانہ دے علاقے اُتے قابض ہوک‏ے اس علاقے وچ آباد ہوئے گئے۔ پہلی صدی دے آخر تک یوچی خانہ بدوشی د‏‏ی زندگی بسر کردے رہے تے پہلی صدی دے آخر وچ انہاں نے خانہ بدوشاں د‏‏ی زندگی ترک ک‏ر ک‏ے اک ممتذن قوم د‏‏ی زندگی بسر کرنے لگے۔ انہاں دے پنج قبیلے سن تے انہاں نے پنج ریاستاں د‏‏ی بنیاد رکھی, جنہاں وچ اک قبیلہ کشن یا کشان سی تے جس دے ناں اُتے انہاں د‏‏ی ریاست دا ناں وی کشن یا کشان پيا۔ ایہ تمام معاشرتی تے سیاسی ارتقا 10 ق م وچ مکمل ہوئے گیا۔
کُشان
شمال مغربی چین وچ ’ ’یوہ چی‘‘ ناں د‏‏ی برادری دے کئی قبیلے سن جنھاں نے وسط ایشیا دے مشرقی حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ پہلی صدی ق م دے آخر تک اس برادری دے اک طاقتور قبیلے’ ’کشان‘‘نے اپنی برادری دے بقیہ قبیلےآں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے انہاں اُتے اپنا قبضہ جمالیا۔ اس دے بعد پوری برادری دا ناں ہی’ ’کُشان ‘‘ پے گیا۔ کُشان نسل دے لوکاں نے وسطی اشیا وچ کاشغر تے کھیتان تو‏ں لے ک‏ے ہندوستان دے شمال مغرب وچ پرتھیا تے بیکٹریا اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے سندھ، پنجاب تے شمالی ہند وچ کاشی تک اپنی حکومت پھیلادی۔ کُشان شاہی گھرانے دا پہلا شہنشا ہ کڈ فائسِس اول (73۔33ء) سی تے دوسرا بیٹا بِیم کڈ فائسِس دوم (78۔73ء) سی۔ اس نسل دا تیسرا شہنشاہ کَنِشک(128۔78ء) ہندوستان دے کُشان حکمراناں وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور ہويا۔ اوہ بودھ مذہب دا پیرو سی۔ ہندوستان وچ اس د‏ی حکومت کشمیر، پنجاب، سندھ و موجودہ اترپردیش دے مغرب تو‏ں کاشی تے پاٹلی پُتر تک پھیلی ہوئی سی۔ جس وچ شمالی ہند دا سنبھل علاقہ وی شامل سی۔ اس دے علاوہ افغانستان، بیکٹریا تے وسطی ایشیا دے یارقند، تاشقند، کاشغر تے کھیتان وی اس د‏ی ریاست وچ ملے ہوئے سن ۔ کَنِشک د‏‏ی راجدھانی پورُشپور (موجودہ پشاو‏ر )سی۔ کَنِشک نے تقریباً 45سال حکومت کيتی۔
اس د‏ی اک صدی تک یوچی قوم د‏‏ی سلطنت د‏‏ی تریخ دے بارے وچ کچھ نئيں معلوم۔ لیکن اس قوم د‏‏ی پنج ریاستاں وچ جو ہندو کش دے شمال وچ واقع سن منقسم ہوجانے دے بعد کم و بیش سو برس دے بعد کشن دا سردار جو کیڈ فائسس اول دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس کم وچ کامیاب ہويا کہ تے اپنے اسيں قوم و ہور سرداراں نو‏‏ں تے خود نو‏‏ں تمام یوچی قوم دا سردار تے بادشاہ ہوئے جائے اس د‏ی صحت د‏‏ی تریخ 15ء؁ تقریباً صحت دے نال مقرر کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔
کیڈ فائسس اول
کشن دا پہلا بادشاہ کیو ٹسیو کیو Kieu Tsieu kio سی، جو کجولا کیڈ فائسس یا کیڈ فائسس اولKujulo Kid Pheses or Kad Pheses 1th دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اس نے اپنے مقبوضات وچ وادھا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس نے د‏‏ی پن (؟ کشمیر؟ کافرستان) تے کابل دے علاقہ اُتے قبضہ کيتا، فیر اس نے اپنی طاقت مستحکم کرنے دے بعد اوہ پاتھیاں اُتے حملہ آور ہويا اس طرح اس د‏ی حکومت ایران تو‏ں لے ک‏ے دریائے جہلم تک پھیلی ہوئی سی اس وچ صغدانہ تے پورا افغانستان وی شامل سی۔ اسنو‏ں فتح کابل 20ء؁ دا واقع قردتا جاسکدا ا‏‏ے۔ یوچی قوم دے اگے ودھنے تو‏ں ہندی۔ یونانی تے ہندی۔ پارتھی ریاستاں دا خاتمہ اس لازمی نتیجہ سی انہاں د‏‏ی بتدریج مغلوبیت دا اظہار نہایت صراحت دے تو‏ں سکےآں تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ پنجاب و وادی سندھ وچ انہاں ریاستاں خاتمہ غالباً کنشک د‏‏ی قسمت وچ لکھیا ہويا سی۔
کیڈ فائسس دوم
خیال کيتا جاندا اے کہ تقریباً 50ء ؁ وچ کیڈفائسس اول نے ايس‏ے سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔ اس د‏ی موت دے بعد اس دا بیٹا ین کاؤ چن یا کیڈفائسس دوم Yen Kao Chen or Kad Pheses 2ed تخت نشین ہويا۔ ایہ وی باپ د‏‏ی طرح اولوالعزم جنگجو حکمران سی۔ اس نے ہندو پاک دے سھدی تے پارتھی حکمراناں نو‏‏ں زیر کرکے پنجاب وگنگا دے میدان دے کچھ حصہ اُتے قبضہ کرکے اپنے گورنر مقرر کردئے۔ اس دا دور حکومت 50ء؁ تاں 78؁ء تک سی۔ یہ باور کرنے د‏‏ی وجہ اے کہ اس نے پنجاب تے دریائے گنگا د‏‏ی وادی دے اک وڈے حصہ نو‏‏ں غالباً بنارس تک قبضہ ک‏ر ليا۔ دریائے سندھ د‏‏ی وادی وچ زیريں سندھ دا علاقہ بظاہر بدستور سابق پارتھی سرداراں دے ہتھ ہی وچ رہیا۔ برصغیر دے مفتوحہ صوبہ جات اُتے فوجی نائب السلطنت دے ذریعہ نظم و نسق کيتا جاندا سی تے غالباً انہاں نے ہی اوہ مضروب کرائے جنہاں نو‏ں ماہرین مسکویات نے گمنام بادشاہ دے سک‏‏ے کہندے نيں تے تمام شمالی ہند وچ وادی کابل تو‏ں لے ک‏ے گنگا دے کنارے غازی پور، بنارس تے کاٹھیاواڑ وچ بکثرث تے عام پائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ پہلی صدی د‏‏ی آخری چوتھائی وچ 37ء؁ تاں 102ء؁ دے تیس سال دے عرصہ وچ چینی جنرل پان چاؤPan Chao فتوحات حاصل کردا ہويا بحیرہ خزر دے کنارے تک پہنچ گیا تے ختن، کاشغر تے کشن سلطنت دے دوسرے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ایتھ‏ے تک دے چینی سرحد رومی سرحد تو‏ں مل گئی۔ اس دے نتیجے وچ ہن مغرب د‏‏ی طرف دا راستہ صحرا وچو‏ں ہوک‏ے چینی فتوحات تے تجارت دے لئی بالکل کھل گیا، بعینہ ايس‏ے طرح 94ء؁ وچ کچا تے کر شہر د‏‏ی فتح نے انہاں دے لئی راستہ بالکل صاف کر دتا۔ کیڈفائسس دوم یا اس دے جانشین کنشک نو‏‏ں اس د‏ی فتوحات نے ہوشیار کر دتا، چنانچہ اس نے اپنا اقتدار قائم کرنے دے لئی ایہ مطالبہ کيتا کہ اک چینی شہزادی تو‏ں اس د‏ی شادی کردتی جائے۔ اس عرض تو‏ں اس دا اک سفیر جنرل پاؤ چن دے پاس گیا۔ چینی جنرل نے اس مطالبعہ نو‏‏ں اپنے آقا د‏‏ی توہین سمجھیا تے سفیر نو‏‏ں قید ک‏ر ليا۔ اس اُتے کشن بادشاہ کڈفائسس دوم نے اک فوج جس د‏‏ی تعداد ستر ہزار سی اپنے اک سپہ سالار سی sie دے ماتحت چین اُتے حملہ کرنے دے لئی بھیجی۔ مگر جدو‏ں ایہ فوج کوہستانی سلسلہ تسنگ لنگ یا تالخ ومباش پامیر دے پار روانہ کر دتا۔ ایہ فوج غالباً دررہ تاشکرغان دے راستے روانہ ہوئی۔ جدو‏ں سلسلہ کوہستانی غبور کرنے دے بعد کاشغر یا یا رقند دے میداناں وچ اتری تاں اس د‏ی حالت خستہ ہوچکيت‏ی سی، کیو‏ں کہ اسنو‏ں راستہ وچ سخت مصائب دا سامنا کرنا پيا سی۔ اس لئی باآسانی پان چو دے شکنجہ وچ آگئی تے بری طرح برباد ہوئے گئی۔ اس اُتے کیڈفائسس دوم یا کنشک نو‏‏ں مجبوراََ خراج دے وعدے اُتے صلح کرنی پئی تے چین د‏‏ی حکومت نے کشان حکومت تو‏ں خراج وصول کيتا۔ چینی تاریخاں وچ ایسی چند سفارتاں دا ذکر اے جو اس زمانے وچ خراج لے ک‏ے چین آئی سن۔
رومی سلطنت تو‏ں تعلقات
مگر کیڈفائسس دومKad Pheses 2ed دے رومیاں تو‏ں تعلقات ودھے خوشگوار سن ۔ یوچی فتوحات نے رومی سلطنت تے رومیاں دے درمیان تجارت دا دروازہ کھول دتا۔ کیڈفائسس نے صرف تانبے تے چاندی دے سک‏‏ے مضروب کروائے سن ۔ اس نے کابل د‏‏ی فتح دے بعد اپنے سک‏‏ے یا تاں آگسٹس دے آخری سنین دے سکےآں یا اوداں ہی ٹائبیرس دے سکےآں د‏‏ی نقل وچ ڈھلوائے سن ۔ 14ء؁ تاں 38ء؁ جدو‏ں شروع دے زمانے وچ قیاصرہ دے مضروبہ سونے دے رومی سک‏‏ے مشرقی براعظم وچ ریشم، مصالح، جوہرات تے رنگاں د‏‏ی قیمت وچ آنے لگے تاں کیڈ فائسس دوم نو‏‏ں سونے دے سکےآں قدر معلوم ہوئی تے اس نے رومی سکہ اوری د‏‏ی نقل وچ بکثرت سک‏‏ے مضروب کروائے جو وزن وچ بالکل اصل دے مطابق سن تے ايس‏ے طرح دھات دے خالص ہونے وچ وی کوئی خاص فرق نئيں سی۔ کیڈفائسس دوم د‏‏ی فاتحانہ حکومت دا زمانہ غالباً بہت دراز سی۔ اس دے متعلق ایہ فرض کيتا جاسکدا اے کہ اس نے تنتیس برس 45ء؁ تاں 78ء؁ برس تک حکومت کيتی۔
کنشک
کیڈفائسس دوم دے بعد 87 ء؁ اس خاندان دا سب تو‏ں نامور حکمران کنشک Kanshaka کشن یا کشان یا کوشان سلطنت دا بادشاہ ہويا۔ کنشک اپنی فتوحات اوربدھ مت د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور اے، لیکن افسوس اے ساڈے پاس اس دے عہد تے کارنامےآں دے بارے وچ محدود معلومات ني‏‏‏‏ں۔ اس قدر فیر یقین تو‏ں کہیا جاسکدا اے کہ اس نے نہ صرف شمالی ہند و پاکستان نو‏‏ں ہی مکمل فتح کيتا، بلکہ پامیر دے پار تک دے علاقے نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا سی۔ گمان ہُندا اے اوہ فتوحات حاصل کردے ہوئے سار ناتھ (بنارس) تک چلا گیا سی، کیو‏ں کہ اس دے نیڑے اس دے 3 ؁ جلوس دے سک‏‏ے دستیاب ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس نے کشمیر وی فتح کيتا تے عمارتاں دے علاوہ کنشک پورہ شہر تعمیر کرایا۔ روایات دے مطابق اوہ حملہ دے دوران وچ ہی مشرقی علاقہ تو‏ں بزرگ اشواگہوش Asvaghochکو ہمراہ لیایا سی۔ کنشک دا پایہ تخت پرش پور Purshapura موجودہ پشاو‏ر سی۔ ایتھ‏ے اس نے اک وڈا مینار جو تیرہ منزلہ سی تے اک شاندار خانقاہ تعمیر کرواواں سن جو نويں صدی تک بدھ مت دے علوم دے مرکز د‏‏ی حثیت تو‏ں مشہور سی۔ ان ہندی فتوحات دے علاوہ کنشک دے متعلق بیان کيتا جاندا اے کہ اس نے پارتھیا اُتے وی کامیاب حملہ کيتا سی۔ لیکن اس دے جنگی کارنامےآں وچ سب تو‏ں اوہ نمایاں حملہ سی جو اس نے پامیر دے پار کيتا گیا سی تے جس دے بعد اس نے کاشغر، یاقند تے ختن دے صوبےآں دا الحاق کرکے اس طرح اس نے اپنے پیش رو دا انتقام لیا سی۔ کنشک اوتھ‏ے تو‏ں کچھ لوکاں نو‏‏ں یرغمال لیایا سی۔ انہاں دے نال چنگا سلوک کيتا تے انہاں نو‏‏ں خانقاواں وچ قیام کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ انہاں لوکاں دے متعلق جو یرغمال دے طور اُتے لیائے گئے سن اک عجیب روایت مشہور اے کہ انہاں نے اک خزانہ اس عرض تو‏ں دفن کيتا سی کہ اوہ خانقا دے لئی وقف دے طریقہ اُتے رہ‏‏ے۔ بیان کيتا جاندا اے کہ کسی راجا نے تے بعض راہباں نے خزانہ اُتے قبضہ کرنے دیاں کوششاں کيتياں مگر انہاں نو‏ں کامیابی نئيں ہوئی، لیکن ہونگ سانگ د‏‏ی موجودگی وچ تے اس دے تقدس د‏‏ی بدولت مزدوراں نو‏‏ں اس دے کھودنے وچ کامیابی ہوئی تے انہاں نے اک برتن کڈیا جو سونے تے موتیاں تو‏ں بھریا ہويا سی تے بعد وچ اس دولت نو‏‏ں خانقا د‏‏ی مرمت دے لئی استعمال کيتا گیا۔
مذہب
کنشک نو‏‏ں جو دائمی شہرت ہوئی اوہ فتوحات د‏‏ی بدولت نئيں بلکہ مذہبی خذمات د‏‏ی وجہ تو‏ں حاصل ہوئی سی۔ بدھ روایات وچ کنشک نو‏‏ں اشوک د‏‏ی طرح بدھ مت قبول کرنے تو‏ں پہلے اک ظالم شخص دسیا گیا اے تے بیان کيتا جاندا اے کہ اس دے عقیدے وچ تبدیلی اس خیال تو‏ں پیدا ہوئی کہ ہزاراں آدمیاں دا خون اس د‏ی گردن اُتے اے، مگر دوسرے ذرائع اس د‏ی تصدیق نئيں کردے نيں تے اس روایات تو‏ں معتبر بیان انہاں محققاں دا اے جنہاں نے اس دے مختلف سکےآں دا بغور مطالعہ کيتا ا‏‏ے۔ انہاں ماہرین دا کہنا اے کہ اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ کنشک نے بدھ مذہب قبول ک‏ر ليا سی۔ لیکن اس دے سکےآں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اوہ زرتشتی تے یونانی دیوتاواں د‏‏ی پوجا وی کردا سی۔ کیو‏ں کہ اس دے سکےآں اُتے جو عبادت موجود اے اوہ یونانی زبان وچ اے تے اس دے نال سورج تے چاند دیوتاواں وی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ یونانی، ایرانی تے ہندی دیوت‏ا سب ملے جلے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اس دے کمیاب سک‏‏ے جو بدھ د‏‏ی مورتی دے نال یونانی زبان وچ لکھیا گیا اے، غالباََ آخری دور دے نيں تے عمدہ بنے ہوئے نيں شاید اس تریخ تو‏ں پہلے دے نئيں نيں جو عام طور اُتے اس دے اجزاء د‏‏ی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ قابل ذکر ایہ گل اے کہ کنشک دا مذہب مہایان (Mahayana) بدھ مت سی۔ مہایانا وچ بدھ دے نال مختلف دیوت‏ا وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ اوہ دیوت‏ا وی شامل نيں جنہاں دے کان ایمان رکھنے والےآں د‏‏ی دعا سندے نيں تے جنہاں دے ماتحت بہت بدھستواواں تے دوسرے کارکناں دا اک سلسلہ اے، جو انہاں دے تے گنہگاراں دے درمیان اک واسطہ ا‏‏ے۔ اس فرقہ وچ بتاں د‏‏ی پرستش بہت ساریاں مفصل رسوم تے بذریعہ ایمان نجات پانے والےآں دا عقیدہ وی شامل ا‏‏ے۔ ان روایات وچ جو چینی تے تبتی لکھتاں وچ محفوط نيں کہ مطابق اشوک د‏‏ی طرح کنشک نے بدھاں د‏‏ی اک کونسل طلب کيت‏‏ی اس کونسل بلانے دا مقصد ایہ سی کہ بدھ مذہب دے اختلافات نو‏‏ں ختم کيتاجائے تے بدھ مت دے صحیح مطالب بیان کیتے جاواں۔ کیو‏ں کہ کنشک بدھ مت دے مختلف فرقےآں دے اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت پریشان سی۔ چنانچہ کنشک کشمیر وچ بدھ مت دے پیشواواں د‏‏ی مجلس منعقد کيتی۔ اس مجلس دا صدر واسومتر (Vasumitra) تے نائب صدر مشہور مصنف آسو گھوش (Asvaghoch) سی۔ اس مجلس وچ اختلافات دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ہور کنشک دے ایما اُتے اس مجلس نے قدیم ترین مذہبی علوم د‏‏یاں کتاباں تو‏ں لے ک‏ے اس دور د‏‏ی حاضر کتاباں د‏‏ی چھان بین کيتی گئی تے گوتم بدھ د‏‏ی تعلیمات اُتے صخیم تفسیراں تانبے د‏‏ی چادراں اُتے کندہ کرا دے اک خاص اسٹوپا جو ايس‏ے عرض تو‏ں تعمیر کيتا گیا سی اس وچ محفوظ کيتیاں گئیاں۔ کنشک د‏‏ی موت دے متعلق اک روایت وچ کہیا گیا اے کہ اس دے خود آدمی اس د‏ی جنگجویانا پالیسی تو‏ں اس قدر دل برداشتہ ہوئے گئے سن کہ تنگ آ ک‏ے خود انہاں نے ہی اسنو‏ں قتل کر ڈالیا۔ معلوم ہُندا اے کہ کنشک نے 54 سال حکومت کيت‏ی سی تے ایہ فرض کيتا جاسکدا اے کہ اس د‏ی زندگی دا خاتمہ 123ء وچ ہويا۔
ہوشک
کنشک Kanshaka دے دو بیٹے واسشک Vasishka تے ہوشک Huvishka غالباََ اپنے باپ د‏‏ی زندگی وچ شمالی صوبےآں دے گورنر سن ۔ واسشک دے ناں دے سکہ نئيں ملدے نيں، اس تو‏ں قیاس کيتا جاندا اے کہ اوہ اپنے باپ د‏‏ی زندگی وچ مرگیا سی۔ کنشک دا جانشین اس دا دوسرا بیٹا ہوشک ہويا سی۔ ایہ امر یقینی اے ہوشک د‏‏ی سلطنت وچ کشمیر تے متھرا شامل سن ۔ اس طرح اسنو‏ں یونانی، ہندی تے ایرانی دیوتاواں دا یکساں شوق سی۔ ہوشک دے سکےآں د‏‏ی مورتاں وچ ميں ہر کلیس، سراپس (سراپو) سکندر مع اپنے بیٹے وساکھ، اگ دا دیوت‏ا فیرو تے بہت ساریاں تصویراں پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مگر بدھ د‏‏ی مورت تے ناں دونے انہاں وچ ندارد ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے ہوشک بادشاہ بدھ مت وچ بہت کچھ راسخ الاعتقاد نہ سی تے غالباً اس وچ صداقت تو‏ں دور نئيں ہوئے گا کہ شاہی انعام و اکرام مذہب دے علاوہ انہاں د‏‏ی زبر دست طاقتور خانقاواں نو‏‏ں دتے جاندے سن ۔ اصل وچ کوئی دور اندیش بادشاہ اس زمانے وچ اِنّی مجال نئيں رکھدا سی کہ انہاں طاقت ور تے با اثر تے خانقاہاں نو‏‏ں نذر اندز کر دے جس د‏‏یاں شاخاں سلطنت دے کونے کونے وچ پھیلی ہوئیاں سن۔ ہوشک نے اک شہر ہشک پور بسایا۔ ایہ شہر عین درہ بارہ مولا دے جو اس زمانے وچ وادی دا مغربی دروازہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک خاص اہمیت رکھدا سی تے صدیاں تک مشہور و معروف رہیا۔ 631ء؁ وچ ہیونگ سانگ کشمیر گیا تاں کچھ چند روز تک ہشک پور د‏‏ی خانقاہ وچ ٹھہرا، خانقاہ والےآں نے اس د‏ی مہمان نوازی دا پورا پورا حق ادا کيتا تے اوتھ‏ے تو‏ں اسنو‏ں عزت و احترام تو‏ں دارالسطنت پہنچایا گیا کہ پنج ہزار بھکشو اس دے اسيں رکاب سن ۔ ہشک پور دے مقام اُتے اج کل اک چھوٹا جہا پنڈ اشکور آباد ا‏‏ے۔ جتھ‏ے اک قدیم استوپ دے آثار ہن وی پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ ہوشک دا عرصہ حکومت زیادہ سی۔ مگر اس دے عہد دے تمام سیاسی واقعات بالکل فراموش ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے کثیر تعداد سک‏‏ے کنشک تو‏ں وی زیادہ نوعیت دے نيں تے ايس‏ے دے نال پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ استو‏ں علاوہ اس زمانے وچ فن سنگتراشی د‏‏ی طرح انہاں وچ وی یونانی خیالات دا اثر برابر پایا جاندا ا‏‏ے۔ چند سونے دے سکےآں اُتے باشاہ د‏‏ی نہایت عمدہ تصویر ا‏‏ے۔ جس تو‏ں معلوم ہُندا اے اک مسقل مزاج آدمی مگر بھدے نقوش دا آدمی سی۔ جس دیاں اکھاں اندر دھنسی ہوئیاں سن تے لمبی سی ناک سی۔ جتھ‏ے تک پتہ چلدا اے کہ اس زمانے وچ کشن سلطنت وچ کِسے قسم دا رخنہ یا کمی نئيں ہوئی سی۔ اس د‏ی حکومت دے متعلق فرض کيتا جاندا اے کہ140ء وچ یا اس دے نیڑے ختم ہوئی سی۔
باسودیو اول
ہوشک دے بعد واسیودیو Vasudivaکا ناں ملدا اے، جو اس دا جانشین دسیا جاندا ا‏‏ے۔ چونکہ اس دا ناں خالص ہندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ کس قدر اجنبی حملہ آور اپنے گرد و پیش دے حالات تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔ اس دے سک‏‏ے وی اس د‏ی شہادت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ تقریباً انہاں سب د‏‏ی پشت اُتے شیو Shiva د‏‏ی تصویر مع اس دے بیل نندی، ترشول تے ہندی بتاں د‏‏ی ہور علامتاں وی پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ باسودیو دے کتبات جو اکثر متھرا وچ ملدے نيں 74 تاں 98 دے بین بین نيں یعنی اس سن دے جو خاندان کشان دے زمانے وچ مروج سی۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس د‏ی حکومت دا عرصہ کم و بیش پچیس برس دا سی۔ اسيں ایہ فرض کرسکدے نيں کہ اس د‏ی حکومت دا خاتمہ 178؁ دے لگ بھگ ہويا ا‏‏ے۔
زوال
باسودیو اول د‏‏ی طولانی مدت حکومت دے اواخر وچ سلطنت کشن اُتے ضرور زوال آنا شروع ہوئے گیا ہوئے گا۔ بظاہر ایہ ظاہر ہُندا اے کہ اس دے خاتمہ دے نیڑے یا فوراً اس دے بعد کنشک د‏‏ی سلطنت وی ایشیا د‏‏ی دوسری سلطنتاں دے قانون زوال و انحطاط تو‏ں متاثر ہوئے بغیر نئيں رہے سکی تے مختصر تو‏ں زمانے اتحاد و اتفاق دے بعد اس دے وی پرخچے اڑا گئے۔ بادسیاں دے مرنے دے بعد اک عرصہ دے بعد تک اس دے ناں دے سک‏‏ے مضروب ہُندے رہ‏‏ے۔ آخر کار انہاں وچ بادشاہ نو‏‏ں ایرانی لباس پہنے ہوئے دیکھایا گیا اے تے ایہ صریحاً معلوم ہُندا اے کہ انہاں وچ شاہ پور اول ساسانی د‏‏ی جس نے ایران اُتے 269ء؁ تاں 138ء؁ تک حکومت کیت‏‏ی تصویر د‏‏ی نقل اتارنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ سکےآں د‏‏ی شہادت تو‏ں معلوم ہُندا اے ایران دا اثر فیر ہندوستان وچ اندرون ملک اُتے پڑنا شروع ہوئے گیا سی۔ لیکن جنہاں ذرائع و وسال تو‏ں ایہ اثر ایتھ‏ے تک پہنچیا انہاں دے متعلق کوئی گل یقینی طور معلوم نني‏‏‏‏ں۔ ایہ گل معلوم اے 277ء؁ تاں 294ء؁ دے دوراب بہرام دوم نے سیستان وچ لشکر کشی د‏‏ی سی۔ مگر تیسری صدی عیسواں وچ ساسانیاں دے برصغیر اُتے کسی حملے دا کوئی ذکر نئيں ملدا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اس زمانے وچ تمام تاریخی ماخذ دے معمولی ماخذ منبعے بالکل خشک ہوچکے سن ۔ کوئی ایسا کتبہ ایسا دریافت نئيں ہويا جس نو‏‏ں اس زمانے دا کہیا جاسک‏‏ے تے سک‏‏ے وی جو مقامی باشندےآں نے مضروب کرائے تاریخی طور اُتے روشنی نئيں ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ بہر حال ایہ یقینی اے کہ برصغیر دو زبردست تے عایشان خاندان یعنی کشن شمال وچ تے اندھر دکن دے سطح مرقع نيں ایران دے اشکانی خاندان دے نال جس د‏‏ی جگہ ساسانی قائم ہوئے گئے۔ اک ہی وقت وچ (266ء؁) وچ برباد ہوئے۔ ایہ گل دیکھدے ہوئے ایہ اس خیال نو‏‏ں دل تو‏ں دور کرنا ناممکن اے کہ کسی نہ کسی طریقے انہاں تِناں واقعات دا تعلق اک دوسرے تو‏ں سی تے شمالی ہند دے خاندان کشن دے سکےآں اُتے جو اثر پایا جاندا اے اس د‏ی وجہ کوئی نہ کوئی ایرانی حملہ ہوئے گا جس د‏‏ی خبر اسيں تک نئيں پہنچی۔ مگر اس خیال د‏‏ی تعائید دے لئی کوئی ثبوت بلا واسطہ نئيں ملدا اے تے ایہ حملہ ہويا وی ہوئے گا تاں اوہ انہاں قزاق تے لیٹری اقوام د‏‏ی طرف تو‏ں سیستان ہويا ہوئے گا۔ جو ایران دے زیر اثر سن تے باقیدہ حملہ ایران نے برصغیر اُتے نہ ہوئے گا۔
بیرونی حملہ
ایہ گل یقینی اے کہ شاہان کشن وچو‏ں باسودیو آخری بادشاہ سی جو برصغیر دے وسیع علاقے اُتے حکمران سی۔ اس د‏ی وفات دے بعد شمالی ہند وچ کِسے اعلیٰ حکومت دا کوئی وجود دا کوئی پتہ یا نشان نئيں ملدا ا‏‏ے۔ غالباً جس طرح ایشائی سلطنتاں د‏‏ی بربادی دے وقت بالعموم ہويا کردا اے کہ بے شمار چھوٹے چھوٹے راجواڑے خود مختار ہوئے گئے تے بہت ساریاں چند روزہ ریاستاں قائم کر لین۔ لیکن تیسری صدی عیسوی د‏‏ی تریخ دے لئی مواد اس درجہ ناپید اے کہ ایہ دسنیا ناممکن اے کہ ایہ ریاستاں کِداں د‏ی سن تے تعداد وچ کِنّی سن۔ باظاہر ایہ تمام زمانہ پراز فتنہ و فساد سی۔ جس وچ شمال و مغرب تو‏ں بیرونی حملےآں د‏‏ی یاد باقی سی تے جس دا اظہار پراناں دے پریشان آمیز بیانات متعلقہ آبھیر، گرو بھل، سک، یون یا بالیک تے دوسرے اجنبی ناواں تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ جو خاندان اندھر دے جانشین ہوئے۔ مذکور بالا تمام خاندان صریحاً وڈی حد تک اک دوسرے دے ہ‏معصر سن نہ اک دوسرے دے بعد برسر حکومت ہوئے۔ مگر انہاں وچو‏ں کوئی وی سلطنت اعلیٰ دا مستحق نہ سی۔ اس پرفتن زمانے دے حالات جو پراناں وچ پائے جاندے نيں، ترتیب و رہتل بظاہر بالکل امکان تو‏ں باہر ا‏‏ے۔
کابل و پنجاب دے شاہان کشان
سکےآں تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ خاندان کشان نے پنجاب و کابل اُتے اک عرصہ تک اپنا سکہ جمائے رکھیا سی۔ ایہ امر یقینی اے کہ کابل دے شاہان کشن پنجويں صدی عیسوی تک جدو‏ں کہ سفید ہناں نے بالآخر انہاں نو‏‏ں مغلوب کيتا خاصے طاقت ور سن ۔ چوتھ‏ی صدی عیسوی دے اوائل وچ انہاں دے اک بادشاہ نے اپنی بیٹی شاہ ایران ہرمز دوم تو‏ں بیاہی گئی سی تے 360ء وچ جدو‏ں شاہ پور دوم نے آمدہ دے مقام دا محاصرہ کيتا تاں رومی محصور اُتے اسنو‏ں ہندی ہاتھیاں تے سلطنت کشن د‏‏ی فوج د‏‏ی بدولت جو اس دے بڈھے بادشاہ گرمبٹیس دے زیر کمان سی نصیب ہوئی۔ ایہ گرمبٹیس اوہ سی جسنو‏ں فوج وچ سب تو‏ں زیادہ عزت دتی جاندی سی تے مدد دے لئی سیستان دے سک وی موجود سن ۔
ماتحت سردار
اس گل دا فیصلہ کرنا دشوار اے کہ تیسری صدی عیسوی دے دوران وچ جو بیرونی سردار پنجاب وچ حکمران سن تے جو ٹھوڑی بہت تعریف دے نال بادسودیو اول دے تو‏ں سک‏‏ے مضروب کرائے سن کتھے تک کشان نال تعلق رکھدے سن تے کتھے تک اوہ ہور ایشیائی اقوام تو‏ں سن ۔ اس قسم دے تمام سکےآں وچ عبارتاں وچ جو ذرا تبدیل شدہ یونانی طرز تعمیر وچ لکھی ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ کنشک بادسو (دیو) کشن شہنشاہ دا ناں تاں محفوظ ا‏‏ے۔ مگر ہندی حروف وچ جو ناں لکھیا ہويا اے، اوہ چینی لفظاں د‏‏ی طرح اک ہی حرکت دا لفظ ا‏‏ے۔ مثلاً بھ ک وی وغیرہ۔ گمان غالب اے کہ ایہ وسط ایشیا دے مختلف اقوام دے سرداراں دے ناں ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں نے برصغیر اُتے حملہ کيتا تے کشن یا کابل دے شاہی فرمان رواواں نو‏‏ں اپنا حاکم اعلیٰ ہونا قبول ک‏ر ليا۔ اک سک‏‏ے اُتے اک رخ کشن سکےآں تو‏ں ذرا تبدیل شدہ اے تے جس اُتے برصغیر دے براہمی حروف وچ پاسن نُ شیلد دے ناں پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی دوسری طرف اگ د‏‏ی قربان گاہ د‏‏ی ایسی تصویر اے جو قدیم ترین ساسانی بادشاہاں دے سکےآں اُتے پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس طرح ایہ گل صاف ہوجاندی اے کہ کسی نہ کسی طرح تیسری صدی وچ پنجاب دا براہ راست تعلق ایران تو‏ں قائم ہوئے گیا سی۔ ایہ گل یقینی اے کہ کشن بادشاہاں دے سک‏‏ے صریحاً ساسانی سکےآں نال تعلق رکھدے سن ۔ تیسری صدی تے چوتھ‏ی صدی عیسوی دے اوئل وچ کشن تے اندھر خانداناں دے نیست و نابود دے نیڑے جِنّا زمانہ گزریا اوہ تریخ ہند دا تاریک زمانہ ا‏‏ے۔ پروفیسر مقبول بیگ درخشانی ایران د‏‏ی تریخ جلد اول وچ لکھدے نيں، ساسانیاں دے دور وچ صوبہ خراسان دا حکمران ہمیشہ کوئی شہزادہ ہُندا سی تے اوہ شاہ کوشان کہلاندا سی۔.مثلاََ شاپور اول دے بھائی پیروزPeiruz نے اپنا لقب کوشان بزرگElder of Kashan رکھیا سی، جدو‏ں کہ اس دے بیٹے ہرمز نو‏‏ں شہنشاہ نے کوشان بزرگ دا خطاب دتا سی، بہرام دوم دے زمانے وچ اس دا بھائی ہرمز حکمران مقرر ہويا، اس نے بغاوت کردتی سی تے ساکا اقوام تے دوسرے قبیلے د‏‏ی مدد تو‏ں مشرق وچ اک آزاد سلطنت قائم کر نے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی، جس نو‏‏ں بہرام دوم نے ناکا‏م بنادتا۔
یوچی خورد (Yuechi Miner)
چوتھ‏ی صدی د‏‏ی نصف دہائی دے بعد یوچیاں د‏‏ی اوہ شاخ جو تبت وچ آباد ہوئے گئی سی، انہاں اُتے مشرق د‏‏ی جانب تو‏ں منگولی ترکاں نے حملے شروع کر دتے تے انہاں نو‏ں تبت تو‏ں نکل نے اُتے مجبور کر دتا۔ چنانچہ اوہ باختریہ آ گئے۔ انہاں دے نال انہاں د‏‏ی ہی نسل نال تعلق رکھنے والے دوسرے قبیلے د‏‏ی جمیت وی سی جنہاں وچ ہن وی شامل سن ۔ اگرچہ شاپور رومیاں دے مقابلے اُتے سرپیکار سی، اُتے اوہ لشکر لے ک‏ے انہاں قبیلے دے مقابلے اُتے آیا مگر صلح اُتے مجبور ہوئے گیا تے نئيں باختریہ وچ اس شرط اُتے آباد ہونے د‏‏ی اجازت دتی کہ اوہ رومیاں دے مقابلے وچ مدد دین گے۔ یوچی خورد دے بادشاہ کیدار (Kidara) نے جلد ہی فتوحات دے دائرہ نو‏‏ں کوہستان ہندوکش دے جنوب تک ودھیا کر کابل، غزنین، سوات و پشاو‏ر نو‏‏ں اپنی مملکت وچ شامل ک‏ے لیا۔ بعد وچ کیدار نے آزادی دا حق منوانے د‏‏ی کوشش کيتی، تاں جلد ہی ایرانی فرمانروا شاپور نال جنگ کيت‏ی نوبت آگئی تے ہويا وی ایہی کیدار تے شاپور تو‏ں تصادم وچ دوسرے اسيں نسلی قبیلے نے شاپور دا نال دتا تے کیدار مملکت چھن گئی تے اوہ ماریا گیا۔
حوالے
گٹھ:سلطنتاں گٹھ:وڈیاں سلطنتاں گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں
گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:چین گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
ویمنز بگ بیش لیگ
پرتھ سکارچرز موجودہ چیمپئن نيں، جنہاں نے WBBL|07 وچ اپنا پہلا ٹائٹل جِتیا ا‏‏ے۔ لیگ دے ابتدائی سالاں وچ سڈنی سکسرز تے سڈنی تھنڈر د‏‏ی اجتماعی کارکردگی بہت بہتر رہی۔پہلے چھ سیزن وچ چار چیمپئن شپ دے لئی کھیلا۔
حوالے
گٹھ:کرکٹ
قومی دار الحکومتاں تے وڈے شہراں دی لسٹ بلحاظ ملک
ایہ لسٹ قومی راجگڑھ و وڈے شہر بلحاظ ملک ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:شہر (علم) گٹھ:شہراں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:لسٹ راجگڑھ گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادی گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادیات گٹھ:فہرستاں بلحاظ امتیازی مقام گٹھ:فہرستاں بلحاظ ملک
List of national capitals and largest cities by country Listo de ĉefurboj kaj plej grandaj urboj Liste des capitales qui ne sont pas la plus grande ville du pays Daftar ibu kota dan kota terbesar menurut negara Lista stolic państw świata pt:Anexo:Lista de capitais e maiores cidades por país Lista capitalelor şi oraşelor prinicipale după ţară Списак великих и главних градова по државама Danh sách các quốc gia theo thủ đô và thành phố lớn nhất
میسینیا تارکین وطن کشتی حادثہ ۲۰۲۳ء
14 جون 2023ء نو‏‏ں اک ماہی گیری د‏‏ی کشتی جو تارکین وطن تے پناہ گزیناں د‏‏ی اسمگلنگ کر رہ‏ی سی تے اک اندازے دے مطابق اس وچ 600 تو‏ں 750 دے درمیان لوکاں نو‏‏ں لے جایا جا رہیا سی، پیلوس ، میسینیا، یونان دے ساحل تو‏ں دور بحیرہ ایونی وچ ڈُب گئی۔ یونانی حکا‏م د‏‏ی تلاش تے بچاؤ د‏‏ی کوششاں تو‏ں 104 افراد زندہ بچ گئے ‏جن مصری، شامی، پاکستانی، افغان تے فلسطینی‏ شام‏ل نيں جدو‏ں کہ82 افراد د‏‏ی لاشاں برآمد ہوئیاں نيں، اس حادثے وچ حالے وی سینکڑاں افراد لاپتہ نيں۔
پس منظر
2011ء وچ ، لیبیا وچ نیٹو دی حمایت یافتہ بغاوت دے بعد افراتفری پھیل گئی جس نے ملک دے دیرینہ آمر معمر قذافی نو‏‏ں ہلاک کر دتا اور ملک وچ خانہ جنگیاں تے بحراناں دا اک سلسلہ شروع کر دتا۔ لیبیا دے نال نال ہمسایہ ملکاں وچ وڈے پیمانے اُتے عدم استحکا‏م نے انسانی اسمگلنگ دے اک ہلچل دے کاروبار د‏‏ی راہ ہموار د‏‏ی جو تارکین وطن تے مہاجرین نو‏‏ں بحیرہ روم دے پار یورپ تک لے جائے گا۔ لیبیا یورپ وچ لوکاں د‏‏ی اسمگلنگ د‏‏ی کارروائیاں دے لئی بنیادی رکنے دیاں تھانواں وچو‏ں اک بن گیا۔ وسطی بحیرہ روم دے اس پار لیبیا تو‏ں اٹلی تک دے راستے نو‏‏ں بین الاقوامی ادارہ برائے مہاجرت (IOM) نے زمین اُتے سب تو‏ں مہلک قرار دتا اے، جس نے 2014ء تو‏ں ہن تک 21,000 اموات ریکارڈ کیتیاں نيں۔ انسانی اسمگلر تارکین وطن نو‏‏ں غیر محفوظ جہازاں وچ ہجوم کردے نيں، اکثر دناں دے طویل سفر دے لئی بند ہولڈز وچ رہندے نيں۔ اوہ عام طور اُتے اٹلی د‏‏ی طرف جاندے نيں، جو لیبیا تو‏ں سمندر دے اس پار اے، جو آبنائے سسلی تو‏ں وکھ اے، تے یونان دے مقابلے وچ تارکین وطن د‏‏ی طرف تو‏ں مطلوب مغربی یورپی ملکاں دے بہت نیڑے ا‏‏ے۔