cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب)
ابو الفیض فیضی فیاضی
آزاد نعت دے جرم د‏‏ی کیفیت وی سن چکے نيں لطف ایہ اے کہ باوجود اس دے بیان مذکور دے شاعر دے سلسلہ وچ آپ نے نشانی مہرکن دا حال لکھیا ا‏‏ے۔ فیر دینداری تے خوش اعتقادی تے حسن اخلاق وغیرہ دے اوصاف دے نال اس دے اشعار تو‏ں فیضی د‏‏ی مٹی خراب د‏‏ی ا‏‏ے۔ اک جگہ فرماندے نيں کہ فیضی نو‏‏ں جس قصیدہ اُتے بڑاناز اے اوہ ایہ اے ۔
شکر خدا کہ عشق بتا نست رہبرم
در ملت برہمن تے در دین آذرم
نشانی نے اس اُتے لکھیا اے
شکر خدا کہ پیرو دین پیغمبرم
حب رسول تے آل رسول است رہبرم
نشانی نے نل تے من اُتے وی کچھ اشعار لکھے سن باوجودیکہ حضرت کتاب مذکور نو‏‏ں خود پسند دا خلعت پہنا چکے سن مگر اس اُتے وی رہ نہ سک‏‏ے۔ نشانی نے جو خاکہ اڑایا سی ۔ آپ نے اس وچو‏ں پینتالیس شعر لکھ ہی دیے۔
مثنوی
چند زنی لاف کہ در ساحری
سا مریم سا مریم سامری
ہر نفس معجزہ عیسویست
در سخنم نادرہ روزگار
اہل سخن رامنم آموزگار
ہر نفسم پردہ جادو شکیب
ہر سخنم سحر ملائک فریب
خسرو ملک ہمہ دانی منم
عالم اقلیم معانی منم
جوہر ہر سلک سخند انیم
صیر فی نقد سخن رانیم
ااں منم امروز دراں داوری
شعلہ آتش بزباں آوری
دعویٰ ایجاد معانی مکن
شعلہ سرشتاز گہر ہائے پاک
لاف مزن نیست چو درکیسہ خاک
طبع تاں ہر چند در ہوش زد
یک سخن تازہ نشد گوش زد
آنچہ تاں گفتی دگراں گفتہ اند
در کہ تاں سفتی دگراں سفتہ اند
آب تے گلشن از دگراں خواستی
سقف منقش کہ دراں خانہ است
طبع تاں دارد روش باغباں
ساختہ باغے زنہال کساں
سبزہ آں باغ زراغ دگر
لخنچہ آں گرچہ رواں اُتے دراست
لیک ز خون جگر ہور است
بید کہ بے میوہ سرے بر کشید
ہرکس ازاں دانہ مشجر کشید
تازگی آں نہ زباران تست
از خوئے پیشانی یاران تست
چند پے نقد کساں سوختن
چشم بمال دگراں دوختن
جمع مکن نقد سخن پروراں
کیسہ لکن پرز زر دیگراں
شربت بیگانہ فراموش کن
آب زسر چشمہ خود نوش کن
گر خضری آب حیات تاں کو
ورشکری شاخ نبات تاں کو
نخل صفت سربفلک میبری
میوہ بجز خستہ نمے آوری
سر کہ بر چرخ بساید سرش
چاشنے میوہ نباشد برش
برسخن خویش تفاخر چراست
برمن دل خستہ تمسخر چراست
من جے از شرم نگویم سخن
حمل بہ بیدا نشے من مکن
نے چور طب سینہ پراز خستہ ام
ہمچو صدف اُتے درو لب بستہ ام
من جے از بند کشایم زباں
لب بکشانید زباں آوراں
طعنہ چو ابلیس بآدم مزن
حالت من در نگرودم مزن
سامریم من کہ بزور فساں
بعتے از سحر بر آرم براں
غلغلہ در زہرہ تے ماہ افگنم
نسخہ ہاروت بچاہ افگنم
ااں منم آں ساحر جادو مزاج
کز سخنم یافتہ جادو رواج
من کہ بجا دو سخنی شہرہ ام
ہم فلک تے اسيں مہ اوہ اسيں زہرہ ام
سامریاں درگرہ ہوئے من
بابلیاں درچہ جادوے من
دولت ااں کار بکم من است
از سخنم طرز سخن یادگیر
عارمکن دامن استاد گیر
ہر کہ باستاد ارادت برد
در دو جتھ‏ے گنج سعادت برد
یک سخن از نظم تاں نبود درست
گرچہ بروئے تاں نگوید کسے
عیب تاں پیش تاں نجوید کسے
لیک عقیب تاں ملامت گراں
برتورسانند کراں تو‏ں کراں
شعر ترا گریمبیاں آورند
عیب تاں یک یک بزبان آورند
شر ترا پیش تاں تحسین کنند
درپس تاں لعنت تے نفراں کنند
نے تاں بکس یارو نہ نو‏‏ں با تاں یار
عیب تاں برتو نشود آشکار
وہ کہ یکے یار نداری دریغ
مونس تے غم خوار نداری دریغ
وانچہ بجیب ت تے کشاید کہ چیست
مرکز ادوار سنہ ۱۰۰۴ھ وچ شیخ ابوالفضل لکھدے نيں۔ کہ انہاں دے کلام د‏‏ی تلاش تے ترتیب دے حالت وچ اک خاص بیاض نظر آئی کہ بہت شوریدہ لکھی ہوئی سی۔ معلوم ہويا کہ عالم بیماری وچ اکثر زیر قلم رہندی سی۔ اشعر نو‏‏ں دیکھیا تاں مراۃ القلوب (مرکز ادوار) دے وزن وچ سن ۔ پڑھی نہ جاندی سی۔ انہاں دے ہمنشیناں اورہمزباناں تو‏ں کہیا اوہ مل ک‏ے بیٹھے اورناامید ہوئے ک‏ے اٹھے ۔ آخر وچ متوجہ ہويا نور آگاہی تے دانش الٰہی تو‏ں پڑھ کر مطلب مطلب تے مضمون مضمون دے شعر وکھ وکھ کیتے۔ ارو ترتیب دے ک‏ے داستان داستان نويں سرخی دے تھلے لکھی۔ جس پریشاں نظم تے نثر تو‏ں سخن آشنا مصاحباں دا فکر ناامید ہوئے گیا سی اوہ مرتب ہوئے ک‏ے تیار ہوئے گئی جدو‏ں ميں نے اپنے بھتیجے ۱؎ نو‏‏ں زندگی جاوید دا مژدہ سنایا مجھ اُتے شادمانی اوراس اُتے حیرانی چھا گئی۔ باقی تن کتاباں دے وی کچھ اشعار تے بعض داستاناں لکھی سن۔ چنانچہ کچھ کچھ انہاں وچو‏ں اکبر نامہ وچ درج نيں ۔ ابوالفضل نے لکھیا اے کہ فارسی دا کل کلام نظم تے نثر پنجاہ ہزار بیت اندازہ وچ آیا ا‏‏ے۔ ترتیب دے وقت ایہ وی معلوم ہويا کہ پنجاہ ہزار اشعار اہل زمانہ د‏‏ی طبیعتاں تو‏ں بلند دیکھ ک‏ے خود دریا برد کر دتے سن بعض کتاباں وچ ا‏‏ے۔ کہ سنہ ۱۰۰۶ھ وچ اس د‏ی ترتیب تمام ہوئی۔
اول ز ثنائے بادشاہی گویم
ونگہ ز ستایش الٰہی گویم
ااں عقدہ معنی بقلم بکشایم
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
۱؎ شاعر دے اشعار اس دے فرزند معنوی ہُندے نيں ايس‏ے رشتہ تو‏ں انہاں نو‏ں اپنا بھتیجا کہیا اے ۔ تے جدو‏ں پریشان اشعار نو‏‏ں مرتب ک‏ر ک‏ے کتاب بنا دتا تاں اسنو‏ں زندگی جاوید حاصل ہوئے گئی۔
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
خواہی کہ چومن راہ ہدایٰ بشناسی
نشناختہ راہ راہ کجا بشناسی
ااں سجدہ ناقبول سودت ند ہد
اکبر بشناس تو‏ں خدا بشناسی
مہا بھارت دا ترجمہ بادشاہ نے دتا کہ نثر درست کر تے تے مناسب مقام اُتے نظم تو‏ں آرائش دو۔ دو پرب (فن) درست کیتے سن کہ اس تو‏ں زیادہ ضروری کم عنایت ہوئے گئے تے آرائش ناتمام رہی۔
بھاگوت ور اتھرون بید نو‏‏ں وی کہندے نيں۔ کہ فارسی وچ ترجمہ کيتا گیا مگر کتاب تو‏ں ثابت نئيں ایہ وی مشہور اے کہ فیضی عالم نوجوانی وچ بنارس پہنچیا تے کسی وڈے گنوان پنڈت د‏‏ی خدمت وچ ہندو بن دے رہیا۔ جدو‏ں تحصیل کر چکيا تاں رخصٹ دے وقت راز کھولیا تے عفو تقصیر چاہی اس نے افسوس کيتا۔ مگر اس د‏ی ذہانت اورقابلیت تو‏ں وڈا خوش سی۔ اس لئی عہد لیلیا کہ گاتیری دا منتر تے چاراں وید بھاشایا فارسی وچ نہ کرنا۔اس کہانی دا وی کتاب کتاب تو‏ں سراغ نئيں ملدا۔
استاداں سلف د‏‏یاں کتاباں تو‏ں جو عمدہ مقام پسند آیا۔ اسنو‏ں لکھدے گئے سن ۔ اوہ اک عجیب گل دستہ نظم تے نثر دا شیشہ عطر دا مجموعہ سی۔ شیخ ابوالفضل نے ا س اُتے دیباچہ لکھیا سی۔ (دیکھو حال ابوالفضل)۔
انشائے فیضی سنہ ۱۰۳۵ھ وچ نور الدین محمد عبداللہ خلف حکیم عین الملک نے ترتیب دتی ا‏‏ے۔ اورلطیفہ فیاضی اس دا ناں رکھیا اے ۔ باب اول وچ عرض داشتاں نيں ۔ کہ اکثر سفارت دکن تو‏ں حضور بادشاہ وچ عر ض کيت‏یاں نيں ایہ عرضیاں وڈی غور طلب رپورٹاں نيں کہ رموز سلطنت اُتے مشتمل نيں۔ انہاں د‏‏ی چھوٹی چھوٹی گلاں سانو‏ں وڈے وڈے نکتے سکھاندی نيں۔ اول عجز تے انکسار دے انداز۔ تے مینو‏ں اس وچ جتانے دے قابل امر ایہ نيں کہ جدو‏ں اسيں ایشیا وچ نيں تے ساڈے آقا کمال شوق تو‏ں آداب تے تعظیم دے خریدار نيں تاں سانو‏ں اس تو‏ں فائدے اٹھانے وچ کیہ عذر اے آقا د‏‏ی خوشی وڈی گانبہا شے اے جدو‏ں قیمت وچ فقط چند لفظ یا فقرے خرچ ک‏ر ک‏ے ملے تے اسيں نہ لے سکن تاں اسيں تو‏ں زیادہ کم عقل یا کم نصیب کون ہوئے گا۔ ساتھی ہی ایہ اے کہ فقط اک خاکساری دا مضمون ا‏‏ے۔ جسنو‏ں اوہ انشا پرداز معنی آفراں کس کس طرح رنگ بدل ک‏ے پیش کر تو‏ں ا‏‏ے۔ اورمستعمل تے فرسودہ جنہاں نو‏ں کیواں دا خوش رنگ بنا بنا ک‏ے سامنے لاندا ہ۔ خدمت حضور تو‏ں جدائی دا رنج وی بہت ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کس کس خوبصورتی تو‏ں ادا کيتا ا‏‏ے۔ تے اس دے ضمن وچ ایہ وی کہ ایسی بااعتبار تے بااعزاز خدمت میری طبع مملکت وچ جس جس شہر تو‏ں گزریا اے اوتھ‏ے د‏‏ی روداد حاکم د‏‏ی کیفیت کارروائی جے ضروری اے تاں ماتحتاں د‏‏ی وی خدمت گزاری ملک دکن وچ پہنچے تاں سرزمین د‏‏ی کیفیت ملک د‏‏ی حالت ہر مقام وچ پیداوا‏‏ر پھُل پھل کيتا کیہ نيں۔ تے کِداں نيں۔ اہل صنعت دے صنائع علماء حکماء شاعر وغیرہ اہل کمال دے حالات انہاں د‏‏ی شاگردی دا سلسلہ کہ کن استاداں تک پہنچکيا اے ہر اک د‏‏ی لیاقت اخلا ق اطوار ہر اک اُتے اپنی رائے کہ کون پرانی لکیر دا فقیر ا‏‏ے۔ کون نويں روشنی تو‏ں اثر پذیر ا‏‏ے۔ تے کون انہاں وچو‏ں حضوری دربار دے قابل ا‏‏ے۔
بعض لنگر گاہاں اوتھ‏ے تو‏ں نیڑے نيں معلوم ہُندا اے کہ انہوںنے جاندے ہی سب طرف اپنے آدمی پھیلا دتے سن ۔ چنانچہ ہر عرضی وچ لکھدے نيں کہ میرا آدمی خبر لیایا۔ فلاں تریخ فرنگ دا جہاز اترا۔ فلاں فلا ں لوک روم ک نيں اوتھ‏ے دے حالات ایہ سب معلوم ہوئے۔ فلاں جہاز آیا۔ بندر عباس تو‏ں فلاں فلاں لوک سوار ہوئے۔ ایران دے فلاں فلاں لوک نيں۔ اوتھ‏ے دے ایہ حالات نيں۔ عبداللہ خاں ازبک بے ہرات اُتے لڑائی ہوئی۔ ایہ تفصیل ا‏‏ے۔ تے ایہ انجام اے ۔ آئندہ ایہ ارادہ اے شاہ عباس خاں ازبک تو‏ں ہرات اُتے لڑائی ہوئی۔ ایہ تفصیل ا‏‏ے۔ اوریہ انجام ہويا۔ آئندہ ایہ ارادہ اے شاہ عباس نے تحائف تیار کیتے نيں۔ فلاں شخص نو‏‏ں ایلچی قرار دتے کر حضور وچ بھیجے گا۔ اوتھ‏ے فلاں فلاں لوک عالم تے صاحب فضل تے کمال نيں۔
موارد الکلم نصائح تے مواعظ دیاں گلاں نيں ۔ کہ چھوٹے چھوٹے فقراں وچ لکھایاں نيں۔ اصل گل تاں ایہ اے کہ تفسیر مذکور لکھ ک‏ے طبیعت وچ زور بولی وچ قدرت ‘ کلام وچ روانی اورلفظاں د‏‏ی بہتات پیدا ہوئے گئی سی۔ کہ جس پہلو تو‏ں چاہندا سی مطلب ادا کر دیندا سی۔ اس لئی اوہی آیات تے احادیث تے کلام حکما دے مضامین نيں جنہاں نو‏ں بے نقط لفظاں وچ ادا کيتا ا‏‏ے۔ موارو الحکم سلک درد الحکم تاریخی ناں ا‏‏ے۔
اک خط وچ لکھدے نيں ابتدا وچ اک رسالہ غیر منقوط بادشاہ ظل اللہ دے ناں لکھیا اے ۔ ملاحظہ نو‏‏ں گھلدا ہون۔ مگر بازیچہ اطفال عرب اے کارنامہ صنادید ادب نئيں۔ آزاد۔ ایہ رسالہ ہن نئيں ملدا۔
۱؎ لاہور وچ اک محلہ سی مولا‏نا جمال الدین انہاں دناں ایتھ‏ے اک فاضل کامل سن ۔ ايس‏ے محلہ وچ رہندے سن ۔
۲؎ مولا‏نا کمال الدین خطاط شیرازی دے ناں انشا مذکور وچ اک خط لکھیا ا‏‏ے۔
۳؎ فیضی تقریظ د‏‏ی جگہ اپنی تحریر وچ توقیع لکھدے نيں۔
ان د‏‏ی تصنیفات د‏‏ی تعدادبعض کتاباں وچ ۱۰۱ لکھی اے مگر مینو‏ں اس شمار وچ کلا م ا‏‏ے۔
دربار د‏‏ی ایہ کیفیت سی۔ تے زمانہ دا اوہ حال سی۔ کہ شیخ فیضی پہنچے۔ فیر ملائے بدایونی تے نال ہی ابوالفضل وی داخل دربار ہوئے۔ انہاں سب د‏‏ی لیاقتاں اک ہی تعلیم دا دُدھ پی کر جوان ہوئیاں سن۔ تازے تازے علم طبیعتاں وچ جوان دے زور ذہن تیز فکر بلند‘ بادشاہ خود حمایت اُتے ۔ اورسب جوان نیڑے العمر ملیا صاحب دا حال دیکھو کہ سب تو‏ں پہلے نمبر اُتے انہاں د‏‏ی بہادری نے فتح پائی بڈھے بڈھے عالماں تو‏ں بولی بزبا ن تے کلہ بکلہ مقابلے ہونے لگے۔ تے پران فضیلتاں جو اناں د‏‏ی تقریراں تو‏ں اس طرح گرنی شروع ہوئیاں جداں درخت تو‏ں پکے پھل گردے نيں۔ بے خبر لوک شیخ مبارک فیضی تے ابوالفضل نو‏‏ں مخدوم صدر دے گرانے دا الزام دیندے نيں لیکن حق ایہ اے کہ انہاں دا کچھ قصور نہ سی۔ ہن زمانے دا مزاح پرانے بوجھاں دا متحمل نہ رہیا سی۔ انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں نہ گردے تاں خود بخود گر جاندے۔
ان باپ بیٹےآں نو‏‏ں جودہر ایہ تے بدمذہبی دے الزام دیندے نيں۔ ایہ وی تامل دا مقام اے مجتہد دا کم کيتا اے ؟ اصل مسئلہ د‏‏ی صورت حال مصلحت مقام ا‏‏ے۔ تے مناسب وقت دا دیکھنا۔ دیکھو! شریعت دے اکثر احکا‏م ایداں دے ملکاں دے لئی قرار دتے گئے نيں جتھ‏ے جمیعت کثیر اہل اسلام د‏‏ی سی۔ تے غیر مذہب دے لوک جمعیت قلیل اہل اسلام د‏‏ی ہوئے تے گزارہ کرنا انہاں لوکاں دے نال ہوئے۔ کہ جمعیت کثیر تے جم غفیر صاحب ملک تے صاحب شمشیر غیر قوم تے غیر مذاہب دے لوک ہون۔ تے ملک وی انہاں نو‏ں لوکاں نو‏‏ں ہوئے چنگا جاری کردے ہوئے کروبہت خوب سب دے سب شہید ہوئے جائو۔ مگر سمجھ لو۔ کہ ایہ شہید کِداں شہید ہون گے۔
بھلا متقضائے وقت دے بموجب جدو‏ں احکا‏م نہ ہُندے تاں قرآن وچ آیتاں منسوخ کیو‏ں ہُندیاں ۔ جے ایہ نہ ہُندا تاں خدا کیو‏ں فرماندا۔
یمحو اللہ ما یشاء تے یثبت تے عندہ ام الکتاب
اکبر آخر ملک گیر تے ملک دار تجربہ کار بادشاہ سی۔ اوہ اپنے ملک د‏‏ی مصلحت نو‏‏ں خوب سمجھدا تھ۔ ايس‏ے واسطے جدو‏ں انہاں دے کسی فتوے نو‏‏ں خلاف مصلحت دیکھدا سی۔ تاں رکدا سی۔ تے شریعت د‏‏ی دلیل تو‏ں انہاں دا جواب چاہندا سی۔ علمائے مذکور پہلے عربی فقرے تے علمی لفظاں بول کر اسنو‏ں دبا لیندے سن ۔ ہن جے اوہ بے اصول یا خلاف مصلحت گفتگو کردے سن تاں ابو الفضل فیضی آیت یا حدیث تو‏ں کدی علمائے سلف دے فتوے تو‏ں کبی قیاس تو‏ں کدی دلیل تو‏ں انہاں نو‏ں توڑ دیندے سن ۔ تے چونکہ بادشاہ د‏‏ی رائے انہاں د‏‏ی تائید اُتے ہُندی سی علما دیکھدے رہ جاندے سن ۔
ملائے بدایونی تاں کسی دا لحاظ کرنے والے نئيں سن جس د‏‏ی گل بیجا سمجھدے نيں۔ مونچھ پھڑ کر کھچ لیندے نيں قاضی طوائیسی دے فتوئاں تو‏ں خفا ہوئے ک‏ے اک جگہ لکھدے نيں۔ کہ شیخ ابوالفضل د‏‏ی اوہ گل ٹھیک اے کہ جے امام اعظم در زمان مامے بود فقہے دیگرمے نوشت حریفاں دا تے بس نہ چلدا سی انہاں اُتے اوران دے باپ اُتے قدیم تو‏ں زباناں کھلی ہوئیاں سن۔ ہن وی رسوا کردے سن ۔ کہ انہوںنے بادشاہ نو‏‏ں بد مذہب بنا دتا۔ ملیا صاحب وی رشک منصبی تو‏ں لبریز بیٹھے سن ۔ اگرچہ مخدوم تے شیخ صدر دونے تو‏ں بیزا ر سن مگر انہاں دے معاملےآں وچ وی ایہ ہی حریفاں دے نال ہمداستان ہوئے جاندے سن ۔ ایہ گل تاں بپینڈو اے کہ باپ تے دونے بیٹے علوم عقلی تے نقلی وچ اعلیٰ درجے کمال اُتے پہنچے ہوئے سن ۔ شیخ مبارک د‏‏ی مہر فتوئاں اُتے لی جاندی سی۔ لڑکےآں د‏‏ی جوانی نے وی ایہ رتبہ انہاں نو‏ں دتا ہوئے لیکن جے کسی مسئلہ وچ ایہ علمائے وقت تو‏ں اختلاف کرن۔ تاں اک مجتہد د‏‏ی رائے دا دوسری رائے تو‏ں اختلاف ا‏‏ے۔ جو ہمیشہ عام چلا آندا ا‏‏ے۔ تے اس وقت وی عام سی مجتہد جے اپنے استنباط وچ خطا کرے تاں وی مستحق اک ثواب دا اے نہ ایہ کہ اس د‏ی تکفیر کيت‏ی جائے۔
البتہ انہاں د‏‏ی تصنیفات نو‏‏ں وی دیکھنا ضرور ا‏‏ے۔ شاید انہاں تو‏ں کچھ عقائد دا حال کھلے شیخ مبارک د‏‏ی کوئی تصنیف اس وقت ساڈے ہتھ وچ نئيں ا‏‏ے۔ لیکن ایہ تاں ثابت اے کہ اسنو‏ں سب مندے نيں۔ فیضی د‏‏ی تفسیر سواطع الہام تے موارد الکلام موجود ا‏‏ے۔ کدرے اہل فن دے اصول تو‏ں بال بھر نئيں سرکا۔ تمام آیات تے احادیث ارو بزرگاں دے کلمات تے طیبات دے مضامین نيں۔زبانی گلاں وچ ملیا صاحب جو چاہن کدرے مگر نفس مطالب وچ جدو‏ں نہ ہن کوئی دم نئيں مار سکدا سی ورنہ ظاہر اے کہ اوہ بیدینی تے بد نفسی اُتے آ جات تاں جو چاہندے لکھ جاندے انہاں نو‏ں ڈر کس دا سی۔
ابوالفضل دا کلام سبحان اللہ مطالب معرفت تے حکمت وچ اعلیٰ درجہ رفعت اُتے واقع ہويا ا‏‏ے۔ دل وچ کچھ ہُندا اے جبھی بولی تو‏ں نکلدا ا‏‏ے۔ ہانڈی وچ جو کچھ ہوتاہے اوہی ڈوئی وچ آندا ا‏‏ے۔ ایہ خیالات انہاں اُتے اس طرح کیو ں کر چھائے رہے سن ؟ انہاں د‏‏ی عبارتاں دا ایہ عالم اے کہ اک اک نقطہ معرفت تے حکمت دا دریا بغل وچ لئی بیٹھیا ا‏‏ے۔ تے ایہ نئيں ہُندا کہ جدو‏ں تک دل تے جان حال تے مقال سب ايس‏ے دے خیال اُتے وقف نہ کرے۔ جے انہاں تحریراں نو‏‏ں فقط خیالات شاعرانہ تے عبارت آرائی تے انشا پردازی کدرے تاں وی انہاں د‏‏ی جان اُتے ظلم ا‏‏ے۔ بھلا شعر تے سخن دے سامان وچ انہاں نو‏ں انہاں خیالات دے لینے دتی کیہ ضرورت سی؟ اوہ عالم خیال دے بادشاہ ملک سخن دے خدا سن ۔ جنہاں مضامین وچ چاہندے اپنے مطالب نو‏‏ں رنگ دیندے تے خلق تے عالم تو‏ں واہ واہ لے لیندے ۔
وڈا الزام انہاں اُتے ایہ اے کہ اکبرکو خاص مسلما‏ن نہ رہنے دتا۔ صلح کل تے ملنساری دے رنگ وچ رنگ دتا ۔ آپ دہریہ سن تے اسنو‏ں وی دہریہ کر دتا ۔ تن سو برس د‏‏ی گل اے ۔ کيتا خبر ا‏‏ے۔ انہوںنے اسنو‏ں رنگ دتا یا مطیع فرمان نوکر اپنے آقا دے مصالح ملدی ميں رنگے گئے ۔ جے انہاں نے ہی رنگا تاں اس رقل رنگ آمیز د‏‏ی تعریف نئيں ہوئے سکدی جو حریف کہ فتاویٰ شریعت دے بہانےآں تو‏ں ہر وقت قتل دے درپے رہندے سن ۔ انہاں تو‏ں جان وی بچائی تے فتح وی پائی۔
وہ کہندے نيں کہ دنیا وچ ہزاراں مذہب نيں۔ خدا دا خود کيتا مذہب ا‏‏ے۔ ظاہر اے کہ دنیا دے لحاظ تو‏ں اک مذہب نئيں۔ ورنہ اوہ کل عالم د‏‏ی پرورش کیو‏ں کردا؟ اپنے فیض نو‏‏ں عام کیو‏ں رکھدا تے سب نو‏‏ں ترقی کیو‏ں دیندا اک مذہب جو حق اے اوہی رکھدا۔ باقی سب فنا جدو‏ں ایہ گل نئيں اے تے اوہ رب العالمین اے تاں بادشاہ اس دا سایہ اے ۔ اس دا مذہب وی ہونا چاہیے اسنو‏ں واجب اے کہ جو درگاہ الہی تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سنبھالے سب مذہباں د‏‏ی پرورش تے حفاظت تے حمایت تے رعایت برابر کرے۔ اس طرح کہ گویا اوہی اس کامذہب اے تخلقوا باخلاق اللہ اکبر اس گل نو‏‏ں خوب سمجھیا ہويا سی۔ تے ایہ لوک سلطنت دے ہتھ سن سلطنت د‏‏ی بولی سن ۔ سلطنت دے دل تے جان سن ۔ انہاں دا مذہب کوئی کِداں قرار دے سکدا اے ۔ علمائے وقت د‏‏ی دست درازی جو اپنے مخالف مذہباں نو‏‏ں فنا تے برباد کیتے دیندی سی۔ جے ایہ اس دے روکنے وچ ساعی ہوئے تاں کيتا برا کيتا۔
در حیر کہ دشمنی کفر تے داں چراست
رسم عام ا‏‏ے۔ کہ اکثر تحریراں دے عنوان اُتے کوئی ناں پروردگا ر دا لکھدے نيں۔ بے شک اوتھ‏ے فقط اللہ اکبر لکھیا جاندا سی۔ مگر تسيں ہی خیال کرو فیضی تے ابوالفضل جو ارسطو تے افلاطون دے دماغ نو‏‏ں استخوان بے مغز سمجھاں۔ ممکن اے کہ اکبر نو‏‏ں خدا سمجھ‏‏ے ہون گے۔ خوش طبع رنگین خیال شاعر سن ۔ جتھ‏ے تے ہزاراں لطیفے سن ایہ وی اک لطیفہ سی۔ یاراں دے جلساں وچ بیٹھدے ہون گے تاں آپ قہقہے اڑاندے ہون گے ۔
تشیع دا الزام وی انہاں نو‏ں لگاندے نيں۔ لیکن جنہاں اتاں تو‏ں لوکاں نے انہاں نو‏ں شیعہ سمجھیا۔ اوہ غور طلب نيں۔ شیخ مبارک دے حال وچ تسيں سن چکے ہوئے۔ اس دے دامن اُتے ایہ داغ لگایا گیا سی۔ بیرم خاں دے حال وچ تسيں پڑھ چکے ہوئے ۔ کہ ہمایو‏ں تو‏ں وی بخارائی تے ماورا لانہری سردار اس مذہب د‏‏ی بابت شکایت کردے سن ۔ اکبر نے باپ دیاں اکھاں دیکھی سن۔ تے ساری داستاناں سنی سن۔ خود دیکھ رہیا سی کہ شیعہ اہل علم یا اہل قلم نيں۔ تاں اعلیٰ درجہ کمال اُتے نيں ۔ جنگی یا ملکی خدمتاں سپرد ہُندیاں نيں تاں جاناں توڑ کر عرق ریزی کردے نيں۔ کیونجے جاندے نيں کہ چاراں طرف حریف تاک لگائے کھڑے نيں۔ فیضی تے فضل جدو‏ں دربار وچ آئے ہون گے ۔ تاں تے وی شیعہ دربار وچ موجود سن ۔ اس حالت وچ کچھ اس سبب تو‏ں کہ انہاں نے خود علمائے اہل سنت دے ہتھ تو‏ں دکھ اٹھائے سن ۔ تے انہوںنے امرائے درباار تو‏ں وار آئندہ دے خطرےآں وچ ایہ اورشیعہ تحریک سن ۔ انہوںنے انہاں نو‏ں غنیمت سمجھیا ہوئے گا۔ انہوںنے انہاں نو‏ں۔ اس دے علاوہ ایہ کتاب دے کیڑے تے علم تے فن دے پتلے تے حکیم ہمام حکیم ابو الفتح‘ میر فتح اللہ شیرازی وغیرہ وغیرہ علوم تے فنون دے دریا د‏‏ی مچھلیاں سن۔ جنس نو‏‏ں جنس نے ربط دتا ہوئے گا۔ ایہ امر وچ اک دوسرے د‏‏ی تائید کردے ہون گے۔ ابوالفضل دے خطوط اس دے انشائاں وچ دیکھو۔ فیضی دے خطوط اس دے رقعات وچ پڑھو۔ جو تحریراں انہاں دے ناں نيں دل د‏‏ی محبتاں کن کن لفظاں تے عبارتاں وچ ٹپکتی نيں۔ حکیم ابو الفتح تے میر فتح اللہ شیرازی مر گئے تاں فیضی نے انہاں دے مرثیے کہ‏ے۔ اووہ کہ‏ے کہ سبحان اللہ تے صل علی۔ ابوالفضل نے اکبر نامے یا مراسلات وچ جتھ‏ے انہاں دے مرنے دا ذکر لکھیا ۔ عبارت د‏‏ی سطاں انبوہ ماتم نظر آندا ا‏‏ے۔ کسی جلسہ وچ شیعہ سنی دا مباحثہ ہُندا سی تاں ظاہر ہُندا سی کہ شیعہ اس زمانہ وچ دب دب کر بولدے سن ۔ ایہ دونے بھائی شیعاں د‏‏ی تقریر نو‏‏ں قوت دیندے سن اسنو‏ں خواہ خلق تے مروت د‏‏ی پاسداری کہو خواہ مسافر پروری کہوئے۔ خواہ دل دا میلان سمجھ کرشیعہ کہوئے۔ تے وڈی گل تاں اوہی اے کہ اکبر نو‏‏ں خود اس گل دا خیال سی کہ ایہ فرقہ کم اے تے کمزور ا‏‏ے۔ ایسا نہ ہوئے کہ زور آوراں دے ہتھ تو‏ں کوئی نقصان اٹھائے۔ تے حق ایہ اے کہ شیخ مبارک دا حال دیکھو۔ اوہ خود اس تہمت وچ گرفتا رسن ۔ اکبر دے ابتدائی سلطنت وچ کئی شیعہ قتل ہوئے تے فتوےآں دے نال قتل ہوئے انہاں دے عہد وچ جو قتل ہوئے انہاں د‏‏ی تجویز وچ ایہ بادشاہ د‏‏ی رائے د‏‏ی تائید کردے رہے اس وچ خواہ کوئی شیعہ سمجھ‏‏ے خواہ سنی کہ‏ے ۔ خواہ دہریہ کہ‏ے خواہ لا مذہب سمجھ‏‏ے ۔ مرزا جان جاناں مظہر دا اک شعر جدمر حوم د‏‏ی زبانی سی۔ دیوان وچ نئيں دیکھیا۔ کيتا مزے تو‏ں حسن اعتقاد ظاہر کردے نيں۔
ہاں تاں سنی اُتے علی دا صدق دل تو‏ں ہاں غلام
خواہ ایرانی کہو تسيں خواہ تورانی مینو‏ں
مذہب دے معاملے وچ میرا اک خیال اے خدا جانے احباب نو‏‏ں پسند آئے یا نہ آئے۔ ذرا خیال ک‏ر ک‏ے دیکھو۔ اسلام اک خدا اک پیغمبر اک شیعہ تے سنی دا اختلاف اک منصب خلافت اُتے ا‏‏ے۔ جس دے واقعہ نو‏‏ں اج تو‏ں کم کم ۱۳ سو برس گزر چکے نيں۔ اوہ اک حق سی۔ کہ سنی بھائی کہندے نيں۔ جنہاں نے لیا حق لیا شیعہ بھائی کہندے نيں کہ نئيں حق اوراں دا سی۔ تے انہاں دا نہ سی۔ جے پوچھاں کہ انہوںنے اپنا حق آ پ کیو‏ں نہ لیا؟ تاں ایہی جواب دین گے کہ صبر کيتا۔ تے سکوت کيتا۔ تسيں لینے والےآں تو‏ں لے ک‏ے اس وقت دلوا سکدے ہو؟ نئيں لینے والے موجود نيں ؟ نئيں طرفین وچو‏ں کوئی نئيں اے ؟ نئيں چنگا جدو‏ں ایہ صورت اے تاں اج ۱۳ سو برس بعد اس معاملہ نو‏‏ں اس قدر طو ل دینا کہ قوم مین اک فساد عظیم کھڑا ہوئے جائے چار آدمی بیٹھے ہاں تاں صحبت دا مزہ جاندا رہ‏‏ے۔ کم چلدے ہاں تاں بند ہوئے جاواں۔ دوستیاں ہاں تاں دشمنی ہوئے جائے۔ دنیا جو مزرعۃ الاخرۃ اے اس دا وقت کارہائے مفید تو‏ں ہٹ کر جھگڑے وچ جا الجھے ۔ قوم د‏‏ی اتحادی قوت ٹُٹ ک‏ے چند درچند گلے پڑ جاواں۔ ایہ کیہ ضرور اے بہت خوب تسيں ہی حق اُتے سہی لیکن انہوںنے سکوت تے صبر کيتا پس جے انہاں ک ہوئے تاں تسيں وی صبر تے سکوت ہی کرو۔ زبانی بدگوئی تے بدکلامی کرنی تے بھٹیاریاں د‏‏ی طرح لڑنا کيتا عقل اے ؟ تے کیہ انسانیت اے ؟ کيتا رہتل اے ؟ تے کیہ حسن خلق اے ؟
۱۳ سو برس دے معاملے د‏‏ی گل اک بھائی دے سامنے اس طرح کہہ دینی کہ جس تو‏ں اس دا دل آزردہ ہوئے بلکہ جل ک‏ے خاک ہوئے جائے۔ اس وچ خوبی کيتا اے میرے دوستو اول تاں اک ذرا سی گل سی خدا جانے کن کن لوکاں دے خوش طبع تے کن کن سہباں تو‏ں تلواراں درمیان وچ آ ک‏ے لکھاں خون بہہ گئے۔ خیراب اوہ خون خنک ہوئے گئے۔ زمانہ د‏‏ی گردش نے پہاڑاں خاک تے جنگلاں مٹی انہاں اُتے ڈال دتی انہاں جھگڑےآں د‏‏ی ہڈیاں اکھیر کر تفرقہ نو‏‏ں تازہ کرنا تے اپنایت وچ فرق ڈالنا کيتا ضرور اے ۔ تے دیکھو۔ اس تفرقہ نو‏‏ں تسيں زبانی گلاں مت سمجھو۔ ایہ اوہ نازک معاملہ اے کہ جنہاں دے حق دے لئی تسيں اج جھگڑے کھڑے کردے ہوئے۔ اوہ خودسکوت کر گئے۔ تقدیری گل اے اسلام دے اقبال نو‏‏ں اک صدمہ پہنچنا سی۔ سو نصیب ہويا فرقہ دا تفرقہ ہوئے گیا۔ اک دے دو ٹکڑے ہوئے گئے پورا زور سی تے دیکھو تسيں ۱۳ سو برس دے حق دے لئی اج جھگڑدے ہو؟نہیںسمجھدے کہ انہاں جھگڑےآں دے تازہ کرنے وچ تواڈی تھوڑی جمعیت تے مسکین فرقہ وچ ہزاراں حقداراں دے حق برباد ہوئے جاندے نيں۔ بنے ہوئے دا م بگڑ جاندے نيں۔ روزگار جاندے نيں۔ روٹیاں تو‏ں محتاج ہوئے جاندے نيں۔ آئندہ نسلاں لیاقت تے علم تے فضل تو‏ں محروم رہ جاندیاں نيں۔ میرے شیعہ بھائی اس دا جواب ضرور دین گے۔ کہ جوش محبت وچ مخالفاں دے لئی صرف بدزبان تو‏ں نکل جاندے نيں اس دے جواب وچ فقط اِنّی گل دا سمجھنا کافی اے ۔ کہ عجب جوش محبت اے ۔ جو دو لفظاں مین ٹھنڈا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تے عجب دل اے جو مصلحت نو‏‏ں نئيں سمجھدا۔ ساڈے مقتدائاں نے جو گل نہ کيتی۔ اسيں کرن۔ تے قوم وچ فساد دا منارہ قائم کرن۔ ایہ کیہ اطاعت تے پیروی ا‏‏ے۔
میرے باکمال دوستو۔ ميں نے خود دیکھیا تے اکثر دیکھیا کہ بے لیاقت شیطان جدو‏ں حریف د‏‏ی لیاقت اپنی طاقت تو‏ں باہر دیکھدے نيں۔ تاں اپنا جبھا ودھانے نو‏‏ں مذہب دا جھگڑا وچکار ڈال دیندے نيں۔ کیونجے اس وچ فقط دشمنی ہی نئيں ہُندی بلکہ ایسا ہی بالیاقت حریف ہوئے۔ اس د‏ی جمعیت ٹُٹ جاندی ا‏‏ے۔ تے انہاں شیطاناں د‏‏ی جمعیت ودھ جاندی ا‏‏ے۔ دنیا وچ ایداں دے نافہم بے خبر بہت نيں۔ ہ گل تاں نئيں سمجھدے مذہب دا ناں آیا تے آپے تو‏ں باہر ہوئے گئے۔ بھلا دنیا دے معاملات وچ مذہب دا کیہ کم؟
ہم سب اک ہی منزل مقصود دے مسافر نيں۔ اتفاقا گزرگاہ دنیا وچ یکجا ہوئے گئے نيں۔ رستہ دا نال اے بنا بنایا کارواں چلا جاندا اے ۔ اتفاق تے ملنساری دے نال چلو گے مل جل ک‏ے چلو گے۔ اک دوسرے دا بجھ اٹھاندے چلو گے۔ ہمدردی تو‏ں کم بٹاندے چلو گے۔ تاں ہنسے کھیلدے رستہ کٹ جائے گا۔ جے ایسا نہ کرو گے تے انہاں جھگڑالوئاں دے جھگڑے تو‏ں تسيں وی پیدا کرو گے۔ تاں نقصان اتھائو گے۔ آپ وی تکلیف پائو گے۔ ساتھیاں نو‏‏ں وی تکلیف دو گے جو مزہ د‏‏ی زندگی خدا نے دتی اے بدمزہ ہوئے جائے گی۔
مذہب دے معاملہ وچ انگریزاں نے خوب قاعدہ رکھیا ا‏‏ے۔ انہاں وچ وی دو فرقے نيں۔ تے انہاں وچ سخت مخالفت اے ‘ پرٹسٹنٹ تے رومن کیتھولک دو دوست بلکہ دو بھائی بلکہ کدی میاں بیوی دے مذہب وی وکھ وکھ ہُندے نيں اوہ اک گھر وچ رہندے نيں۔ اوراک میز اُتے کھانا کھاندے نيں۔ ہنسنیا بولنا رہنا سہنا سب اک جگہ مذہب دا ذکر وی نئيں ایتوار نو‏‏ں اپنی اپنی کتاباں اٹھاواں تے اک ہی بگھی وچ سوار ہوئے ۔ گلاں چلتاں کردے چلے جاندے نيں اک کاگرجا رستہ وچ آیا۔ اوتھ‏ے اتر پيا۔ دوسرا بگھی وچ بیٹھیا اپنے گرجا نو‏‏ں چلا گیا۔ گرجا ہوئے چکيا اوہ بگھی وچ سوار ہوئے ک‏ے آیا۔ رفیق دے گرجا اُتے آیا اسنو‏ں سوار کيتا تے گھرپہونچے۔ اس نے اپنی کتاب اپنی میز اُتے رکھ د‏تی اس نے اپنی میز پر۔ فیر اوہی ہنسنیا بولنا کاروبار اس دا ذکر وی نئيں۔ کہ تسيں کتھے گئے سن ۔ تے اوتھ‏ے کیو‏ں نہ گئے سن جتھ‏ے اسيں گئے سن ۔
آزاد کتھے سی ۔ تے کتھے آن پيا کجا ابوالفضل دا حال کجا سنی شیعہ دا جھگڑا۔ لاحول ولا قوۃ الا باللہ ملیا صاحب د‏‏ی برکت نے آخر تینو‏ں وی لپیٹ لیا۔
اصل گل ایہ اے کہ ابوالفضل تے ملیا صاحب نال دربار وچ آئے۔ دوناں نو‏ں برابر خدمتاں تے عہد ے ملے۔ ایہ بیستی دے عہد نو‏‏ں خاطر وچ نہ لائے۔ سپاہیانہ عہدہ نو‏‏ں اپنے علم تے فضل دے لئی ہتک سمجھیا۔ اس لئی اختیار نہ کيتا۔ اس نے شکرانہ بندگانہ دے نال منظور کيتا۔ بادشاہ نو‏‏ں انکار ناگوار معلوم ہويا۔ ملیا صاحب نے پرواہ نہ د‏‏ی مباحثاں د‏‏ی فتح یابی تے اپنے ترجمے دے کاغذاں نو‏‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے خوش ہُندے رہ‏‏ے۔ شیخ بیچارہ اپنی بے وسیلہ حالت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے سمجھ گیا۔ تے بچپن بلکہ دو پشت تو‏ں جو مکروہات سہنے د‏‏ی مشق ہوئے رہی سی اسنو‏ں ایتھ‏ے وی کم وچ نہ لیایا۔ انجام ایہ ہويا۔ کہ اوہ کدرے دا کدرے نکل گیا۔ ملیا صاحب دیکھدے رہ گئے اوہ دونے بھائی خدمت گزاری د‏‏ی برکت تو‏ں مصاحب خاص ہوئے ک‏ے سلطنت د‏‏ی بولی ہوئے گئے۔ ایہ مسجدےآں وچ تقریراں کردے پھرے گھر وچ بیٹھ کر برھیاں د‏‏ی طرح نو‏‏ں ستے کٹتے رہے بس اصلی سبب انہاں تحریراں دا اوہی رنج اسيں سبقی تے اوہی رشک اسيں مکتبی سی۔ کہ سیاہی بن دے سفید کاغذ اُتے ٹپکتا سی تے بے اختیار گردا سی۔ اک کتاب دے پڑھنے والے اک سبق دے یاد کرنے والے تسيں وزارت د‏‏ی مسند پائو ۔ مشیر شہنشاہ بن جائو۔ اورہم اوہی ملیا نے دے ملانے۔
ذرا تصور ک‏ر ک‏ے دیکھو۔ مثلاً ملیا صاحب انہاں دے ہاں گئے۔ تے اوہ راجہ مان سنگھ دیوان ٹوڈر مل وغیرہ اراکین سلطنت تو‏ں مصلحت اورمشورہ وچ مصروف نيں۔ انہاں د‏‏ی دعحالے قبول نہ ہُندی ہوئے گی۔ انہاں دا دربار لگیا ہُندا ہوئے گا۔ انہاں دے اوتھ‏ے تک رسائی وی مشکل ہُندی ہوئے گی۔ اوہ جس وقت حکیم ابوالفتح حکیم ہمام‘ میر فتح اللہ شیرازی تو‏ں بیٹھے گلاں کردے ہون گے۔ اوہ تمام رکن دربار انہاں نو‏ں انہاں مسنداں اُتے جگہ وی نہ ملدی ہوئے گی۔ جے انہاں دے نال ایہ مباحثہ علمی وچ دخل دیندے ہون گے تاں انہاں دا کلام وقعت تے وقار نہ پاندا ہوئے گا۔ ایہ زور دیندے ہون گے۔ تے آخر انہاں دے گھر دے شاگرد سن ۔ دونے بھائی ايس‏ے طرح ہنس کر ٹال دیندے ہون گے جس طرح اک عالی رتبہ خلیفہ اپنے مدرسہ دے طالب علم نو‏‏ں گلاں گلاں وچ اڑا دیندا ا‏‏ے۔ ایہی گلاں دتا سلائی بن دے انہاں دے سینہ نو‏‏ں سلگاندی ہاں گی تے ہر وقت غصہ دے چراغ وچ بتی اکساندی ہاں گی۔ جس دے دھوئيں تو‏ں کتاب دے کاغذ سیاہ نيں۔ اورایہی سبب اے کہ انہوںنے فیضی نو‏‏ں اکثر جگہ ستم ظریف دے القاب تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔
میرے دوستو ۔ انہاں د‏‏ی بہناں تے بھائیاں د‏‏ی شادیاں امرا تے سلاطین دے خانداناں وچ ہونے لگياں انتہا ایہ کہ خود بادشاہ وی انہاں دے گھر اُتے چلا آندا سی۔ ملیا صاحب نو‏‏ں ایہ گل کتھے نصیب سی۔
اخلاق تے عادات
فیضی د‏‏ی تصنیفات تو‏ں اوراس دے انہاں حالات تو‏ں جو تے مصنفاں تے مورخوںنے لکھے نيں معلوم ہُندا اے کہ شگفتہ مزاج‘ خوش طبع‘ خندہ جباں شخص ہوئے گا۔ ہمیشہ ہنستا بولدا رہندا ہوئے گا۔ شوخی تے ظرافت اس دے کلام اُتے پھُل برسات‏ی ہاں گی۔ اورفکر تے ترد د غم تے غصہ نو‏‏ں کم پاس آنے دیندی ہوئے گی۔ ایہ گل ابوالفضل د‏‏ی وضع تو‏ں کچھ فرق رکھدی ا‏‏ے۔ انہاں اُتے متانت تے وقات چھائے ہوئے نيں۔ تسيں غور تو‏ں خیال کرو انہاں دے اشعار کِداں شگفتہ نيں خطوط تے رقعاں نو‏‏ں دیکھو ایسا معلوم ہُندا اے جداں بے تکلف بیٹھے ہنستے نيں تے لکھدے جاندے نيں انہاں وچ تھاں تھاں لطیفے تے چٹکلے چھوڑدے جاندے نيںملا صاحب نے وی کئی جگہ لکھیا اے کہ اک جلسے وچ فلاں شخص تو‏ں تے میرے تو‏ں فلاں مسئلے اُتے گفتگو ہوئی ۔ اس نے ایہ کہیا کہ ميں نے ایہ کہیا شیخ فیضی وی موجود سی۔ ستم ظریفی د‏‏ی عادت ہی ا‏‏ے۔ ایہ وی اس دے نال ہمداستاں سی۔ آزاد سچ اے ميں نے وی اکثر جلاں دے حال وچ خیال کيتا۔ کہ بیشک فیضی ہنسی ہنسی وچ سب کچھ کہہ جاندے سن اورسخت گل نو‏‏ں ہنسی وچ ٹال دیندے سن ۔
ملا صاحب اس وصف اُتے وی تھاں تھاں خاک ڈالدے نيں۔ چنانچہ اک جگہ فرماندے نيںکہ ستم ظریفی اس د‏ی روش قدیمی سی۔ گرمئے مجلس اورہمزبانی دے لئی دوستاں دے اجتماع دا دل تے جان تو‏ں طلب گار سی۔ مگر سر کچلے ہوئے تے دل بجھے ہوئے رکھدا تھا۔مصرعہ
یار ما ااں دار دو آں ہور ہم!
شیخ فیضی سخی تے مہما ںنواز تھ آپ دا دیوان خانہ علماء شاعر تے اہل کمال دے لئی ہوٹل سی۔ اپنے بیگانے دوست دشمن سب دے لئی دروازہ کھلا تے دستر خوان بچھا سی ۔ جو اہل کمال آندے تھ ایہ انہیںاپنے گھر وچ اتاردے سن خود وی بہت سلوک کردے سن حضور وچ پیش کردے سن خدمتیںدلواندے سن یا جو قسمت دا ہُندا سی انعام تے اکرام مل جاندا سی۔ عرفی وی جدو‏ں آئے سن تاں پہلے انہاں دے گھر وچ مہمان رہے سن عہد مذکور د‏‏یاں کتاباں تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ حسن اخلاق لطب طبع شگفتگی مزاج ہروقت فضل تے کمال دے گلدستےآں تو‏ں انہاں دا دیوان خانہ سجائے رکھدی سی۔ نال اس دے آسائش تے آرام دے سامان وی ایداں دے آراستہ کیتے سن کہ گھڑی بھر د‏‏ی جگہ خواہ مخواہ پہر بھر بیٹھنے نو‏‏ں دل چاا‏‏ے۔ ملیا یعقوب صیرفی کشمیری (جنہوںنے انہاں د‏‏ی تفسیر بے نقط اُتے عربی وچ تقریظ لکھی اے )جب کشمیر چلے گئے تاں اوتھ‏ے تو‏ں ملیا صاحب نو‏‏ں کئی خط لکھے نيں۔ اک خط وچ بوہت سارے مضامین شوقیہ لکھدے نيں۔اور ایتھ‏ے د‏‏ی صحبتاں کویاد ک‏ر ک‏ے کہندے نيں ۔ نواب فیاضی دے خسخانہ فیض وچ دوپہر د‏‏ی گرمی وچ ستیل پائی دے فرش اُتے کہ ہوائے کشمیر تو‏ں وی سر د ا‏‏ے۔ جدو‏ں بیٹھو تے برفاب پیو تے انہاں دے نکات شریفہ تے مقالات لطیفہ سنو تاں امید اے کہ مجھ اسیر محبت تے حرمان نو‏‏ں وی یاد کرو۔
اے بزم وصل حاضر غائبان را دست گیر
ز آنکہ دست حاضراں از غائباں کوتاہ نیست
غزل
نقل عرض داشت فیضی بنام اکبر جو خاندیس نے لکھی!
ذرہ ہیچ تر از ہیچ فیضی اولاً روئے ارادت بجانب آں قبلہ مراد کہ ظاہر تے باطنش نظر گاہ خداوند یست آوردہ ادائے سجدات اخلاص مینما ید۔ بوصوے روحانی کہ دل را بچشمہ سار صدق تے صفا برونست تے ازغبار ریو در یا شستن نہ بآئین سالوسان صومعہ ظلمت کہ چند قطرہ آب رابر دست تے روے ریزندو دل را بہزار کدورت تے تیر گئے نفسانی بیا میزند تے ااں را پا د‏‏ی ناں نہند۔ ثانیاً دعائے دعام عمرر تے دولت تے زازیاد عمر دل زندہ تے باطن بیدار قصد میکند کہ زندگئے حقیقی ہمانست تے پاکان آلہی باں زندہ اندوفنار ابگرد سرا پردہ عزتش راہ نیست تے از دولت اسيں دوام آگاہی مراد میدارد ۔ الحمد للہ کہ ہر دو عمر تے زندگانی تے ہر دو لت تے کامرانی بہ آنحضرت حاصل است ۔ اگرچہ امثال ااں دعا ہا از مثل ااں نامراداں از ادب دور مینما ید زیرا کہ برگزیدہ کہ تن تے جان اشرفش پرورش یافتہ نظر خدائی است تے آسمان تے ستارہ راکہ بکار سازی تے میگرد انند تے نقد ہیچ مقصودے نیست کہ در دامن دولت او نہ بستہ اند وہمگی بار عال تے عالمیاں بردوش ہمت او نہادند بدائے مشتے خال تہیدست چہ احتیاج دارد اندا بندہ بیچارہ چکند کہ منصب بندگی دعا ست دانایان ہر ملت سر بر زمین نیاز می نہیند تے پروردگار ازاں سجد ہابے نیاز است جے بندہا عمر جاودانی بیا دبندو تمامی عمر دریک سجدہ بگذار انند حق سجود او بجانیا وردہ باشندہ بندہ در قصیدہ توحید گفتہ۔
سر بہ زمین درت برون تے برداشتن
نے بطریقت درست نے بہ حقیقت روا
و در غزلے میگوید
در سجدہ کہ سر نہ زتن میشود جدا
در ملت وفا گنہش ناں کردہ اند
یارب بسیل حادثہ طوفاں رسیدہ باد
بتخانہ کہ خانقہش ناں کردہ اند
زہے شرمند گئے بندہ کہ ناں سجدہ بدرگاہ اومے برم اما امید میدارم ک یک سجدہ بے سرہم درراہ آنحضرت ابجا آورم الحاصل بعد وچ جتھ‏ے جتھ‏ے نیاز تے عالم عالم مدح تے ثنا عرصہ داشت منیماید۔
وقتے کہ بے سعادتی گریباں گیر بندہ شدہ ازدرکاہ عالی محروم ساخت ایام برسا‏‏ت بود درراہ بار انہائے فراواں گل دلائے بے نہایت بود آہستہ آہستہ ااں راہ طے شدہ بوااسطہ نفس راست گردن چار وار الاح شکست تے ریخت در شہر ہائے بزرگ تے دوسہ روز توقف درکار بود ۔ دیگراز کاروبار حکا‏م تے گیرددار عتمال ملکاں محروسہ کہ در اثنائے راہ بودند مبصرانہ تے بے غرضانہ ملاحظہ کردہ نظارہ کناں گزشت بعضے را مجمل عرض داشت مینماید۔
بلوچے کہ بفوجداری مقرر شدہ نزدیک بہ تنگے کوہ درمیاں لدھیانہ تے سرہند چسپیدہ است دزدانے کہ از کوہ فردومے آیند دزدی دخاں چیزے مے برند۔ بادہم حق نذرے مید ہند۔ درآں حدود راہرواں رابسویش میکشند ۔ حافظ رخنہ باوجود آں ہمہ پیر یہادست تے پائے میزند تے درحداداامیندے ہست بذات خود امانت تے دیانت دار تے بااغہار بغایت دلکشا ساختہ میوہ باغہائے اونان تے جسغراتست یک روز ہمراہ بندہ پیادہ بسیار گشت تے گفت پیادہ مے گردم تو‏ں بدانند کہ حالے تک پیرو خزف نشدہ ام تے در خدمت تقصیر۔ نیکنم اہل ہند ز تے آسودہ ورعایا خوش وقت اندودعائے بندگان حضرت میکند۔
یعقوب بدخشی کروری سی نیسر خدمت فوجداری تے عمل داری سی نیسرو پرگنات ہردو باجبی میتواند کردو متعہد ا یمنٹے راہ میتواند شد جرات تے تردد بواقعی از دست او مے آید۔
قاسم کردرئے پانی پت نویسندہ قدیمی سربراہ است از راستی تے دیانت از ممتازاں تاں اند بود۔ شائستہ آن ست کہ درگاہ آسماں جاہ بودہ بخدمت کلی سرفراز باشہ۔ رعایائے آنجا گفتہ کہ حکم عالی بردہ عشر شذہ امید دارم کہ عمل براں نماید بموجب وعدہ کہ بایشاں کردہ بود عرض داشت مینماید۔
حکیم ععین الملک نقش دہلی وارد تے در خدمت روضہ مقدسہ تے تھ‏‏اںو‏اں پیران دہلی تے خدمت فقرا تے حسن سلوک بمردم تقصیر نمیکند تے گوجران راہزن حاضر میبا شندو متعہد بندہ اندکہ ذردی نشود پسرش عبداللہ جوان رشید است ہموارہ در خدمت بادشاہی مے باشد۔ استاد یوسف مردود عہد در دہلی ست ریش رادر طنبور سفید کردہ بودا کناں لبش از ریش تے ستش از ناخن سفید تر شدہ نیک محمد چوبانی مرد گار آمدنی است تے مستعد بزود خدمت است نمک رابحلالی میخورو شایستہ توجہ عالی است۔
چاں بدارالسلطنت فتحپور رسید اول بآستاں بوسی دولتخانہ سرفراز شدہ برائے سلامتی حضرت دعا کرداز حقیقت شہر چہ نویسد عمارت گلاں ہمہ داخل زماں شدہ دیوار ہائے سنگین ایستادہ باتشخانہاد خانہار ا بعضے ازدورو بعضے از نزدیک نظارہ کردہ عبرت گرفت خصوصاً از خانہ میر فتح اللہ شیرازی کہ بآبستین نہصد سال ماورایام تے ازادہ بود دبدبہ آلہی بود کہ بحضرت کرامت فرسودہ بودند بآتشخانہائے حکیم ابوالفتح ہور رسد اوہم یگانہ آفاق بودازاں تعریف چہ بالا ترا کناں وجود برادر گامیش غنیمت است شایستہ مجلس اشرف است سکنہ مواضع فتح پور تے پرگنات آں حدود مثل شیخ ابراہمی مردے میطلبند شیخ بایزید پسر شیخ احمد در قبیلہ خود براستی تے دستی ذات تے اکثر صفات انسانی نظیر ندارد تے لائق ااں خدمت است ۔ نیک تے بد آنحدود میانہ تے بہ اندک کس کار بسیار میتواندکرد ازنیکہ دیگرے بیاید باوتفاوت بسیار است تے خویشان اوہم انتظام صییانبد موجب معموری شہر است تے مستعد تراست دور وز در فتح پور بابہائے سینہ خراش چاہ درماندہ بود۔
باد دے از آب نگاہ رندہ تر
آب دے از باد گوا رندہ تر
از درودیوار شہر شوق مے بار دودرہیا چشم انتظار کشادہ تے دیوار ہابہ تعظیم مووام عالی ایستادہ امید کہ مجداً بفرقدوم حضرت کامیاب گرددداطوار شاہ قیخاں تے سلوک او بغایت پسندیدہ است شہر را برفاہیت نگاہ میدارد مہتر خاں بندہ با اخاص بادشاہ ست وجود او دراں شہر لازم است از احوال فقراو مساکین شہر خبر میگیرد ااں دو کس ا ز تردد نظام الدین احمد بسیارمے گفتند کہ متمردان مواس راکہ مالگزاری نمے کردند قلعہائے مضبوط تے جاہائے قلب تے اشتہ تنبیہ کرد۔ الحق از اصیلاں خانہ زاد کہ ور پایہ سریر والا تربیت یافتہ اندبغایت رشید است سی سال است کہ بخدمات اقدام مینما یدوروز بروز کار او در بیش است تے در اخلاص تے دیانت تے کاروانی وبیملا حظگی از مردم ممتاز است لائق آں شدہ کہ ہموار بردرگاہ عالی بودہ برامور مالی تے ملکی مطلع باشد تے در نظر دیانت اوخان خانان تے مرد احدی برابر است۔
چاں بدھو لپور رسید سراء دیداز سنگ بغایت رفیع کہ صادق خاں ساختہ تے متصل آں حمام گرمے میباشدد باغے دلکشا مشتملبر عارات تے دلکش پسرش رشید آنجا لود آں معمورہ را خواب نگاہ داشتہ تے برسرراہ بسیارے از بند ہائے خدا فیض مے برندو آسائش مے یابند۔
سیر قلعہ گوالیار ہور کردہ شد میر مرتضیٰ نذر خاں پسر خدادند خاں کہ جوہر رشد از تے پیداست پیش از بندہ یک روزہ رسیدہ بودند ویکے ازاحد یاں اززا ودھ نو‏‏ں چانیدہ آوردہ بودد بجا گیر جدید ہئیر جمیعتے واشتند میر مرتضیٰ مرکار آمدنی ست تے تجربہ کارست
درقلعہ نردرکشنداس یباشد تے درا منیت راہ آنچہ از دست ا تے مے آید بجامے آرد انا کاراز اندازہ اوست میر مصطفے بامتمروان نواحی سربسرہست۔
تعریف ولایت مالوہ بہ کدام قلم نگار د آبہائے رواں دید کہ در ہر قدمے ازاں بایستے گزشت از ہمہ سو چشمہائے دلکشاچاں دلہائے پاکاں میجو شید ازاں رباعی کہ گفتہ بود بیاد آمد رباعی
زاہد بشگفت تے گل تاں پذ مردہ حالے تک
شد بادرواں تاں پائے افسردہ حالے تک
از تابش آفتاب در سینہ سنگ
صد چشمہ بجو شید تاں افسردہ حالے تک
زمینش ہمہ صالح زراعت بعضے ازاں قبیل کہ نیشکر بے آنکہ آب تے ہند میشودو سیراب سجدے کہ درپنج گزی آب برمے آید ہزار شکر کہ بطنطنہ مخدوم عالی تے موکب اقبال شاہزادہ عالمیاں نزدیک رسیدہ کہ روح بناندی در قالب ااں گل زمین کہ گلشن مراد تے گلزار عزتست درآید حق سبحانہ تعالٰ قدوم ایشاں را برکل ااں ملکاں کہ برسمت قطب جنوبی واقع شدہ مبارک گرداندو ایشاں رادر نور آفتاب دولت آنحضرت چاں قطب ثابت تے پایدار دارد۔
سرونج شہریست کہ حکم بندر دارد تے بلند خاں خواجہ سرا در ویرانی تے تقصیر نمے کند تے خانہائے کہ خویشان شہابخان تے منصبدارا ں تے سائر مردم بتدریج ساختہ بودند چو بہائے تے اکندہ فروختہ تے درودیوار اسيں شکستہ اگرچہ از پیری دت تے پایش میلرز دو عنقریب است کہ دیوار گلبن بدنش از اسيں ریز داما ولش ہمچناں سنگین است۔
در سجاد لپور خواجہ امین خویش وزیر خاں برعایا سلوک کوب کردہ تے تقاوی تے ادہ تے پرگنہ معمور ساختہ تے ہمہ چیز خود میر سد کارخانہائے پارچہ بانی ترتیب دادہ کہ چیرہ تے فوطہ برائے حضرت مے بافند تے دکان کاردانی واکردہ از دست خیلی خدمت تے سربراہی مے آید جے خدمت سرونج بعہدہ او باشد شہر معمور میشور قابل توجہ تے تعمیر است
رایق تے فائق اجین بلکہ تمامی مالوہ محب علی اسب از دست اوکار مے آیدابراہیم قلی پسر اسمعیل خاں باجمعیت دراجین بو قاضی بابا مردے خوب ست۔ باغچہ نیشکرے دارد کہ قابل تعریف است درہیچ جابااں لطافت نیشکر خوب نمے شود۔
مندرودیدہ شد ویرانہ است عبرت افزا نربداپایاب بود شتران تے کارواں بااسباب گزشتہ اسمعیل قلی خاں نظر آقا یوز باشی رادرحد جاگیر خود نگاہداشتہ سابق نوکر خانخاناں بود مرویست لایق خدمات بادشاہی تے قابل ترقیات است دراں راہ قاصدان راجی علیخان ہمیشہ بامکتوبات می آمدند چاں بجاگیر او درآمد مردم مردم خوب منزل بمنزل میر سیدند تے رسوم تے آداب کہ میباشد بجامی آوردند کیفیت ملاقات او آں بود کہ معروض داشت۔ آوازہ فرقہ دم موکب جتھ‏ے نورد حضرت شاہزادہ عالمیان گوش ہوش اہل دربار رابارکردہ است راجی علی خان ہمیشہ میگوید سعادت ااں دیار است کہ شاہزادہ عالمیاں سایہ دولت تے اقبا ل برامی می گستر ندااں سایہ برسر من مستدام باد حقیقت خدمتگاری تے خیر خواہی من بر حضرت ایشاں روز بروز ظاہر خواہد شد تے نتائج خدمات قدیم تے جدید من بظہور خواہد پیوست تے موجب سرفرازی من پروردگار عالم پناہ خواہد شد حالادر ساختگی پیشکش است کہ باعرضہ داشت مبارک قدوم شاہزادہ عالمیان دریںدوسہ روز روانہ سازد تے جہیر لائق جہتہ دوصیہ برساختگی میکند کہ بندہ ہمراہ گرفتہ روانہ درگاہ معلے شودیکے راکہ ازدست برائے شاہزادہ بزرگ ادام اللہ اقبالہ آبخا بیارد۔ ویکے راکہ دختر پسر است بحضرت شاہزادہ عالمیان مدظلہ العالی درمالوہ حسب الحکم رساند جے بندگان حضرت ہور از رائے التفات در فرمانے کہ بحضرت شاہزادہ اصد ار فرمائید اشارت بہ قبول ایںمعنی فرمایند بندہ نواز یست مبادا حضرت شاہزادہ فرمایند کہ بما حکم نرسیدہ تے درفرمان جتھ‏ے مطاع قید نہ شدہ ملاحظہ ارد کہ بایںتقریب کہ از اختراعات واہمہ است توقفے واقع شود واجب بود معروج داشت۔
دو روز از رسیدن برہان پور گزشتہ بود ہ فرمان عالمیان مشتمل بر حکم رفتن بندہ پیش برہان نظام الملک شرف تے رودیافت نمیداند کہ بندہ چہ بیطالعی دارد کہ ازدرگاہ معلے روز بروز تر میشود روزگار انتقام ایام دوام ملازمت کہ درسی سال حاصل بود دراں چند روز میخواہد بکشد بغیر از صبر چارہ نیست امیدوار است کہ جے مہلدے نصیب باشد عنقریب مراجعت نمودہ بآستاں بوس عالی کہ متضمن سعادت جاودانی است کامیاب گردو دراں راہ ہر جادر ویشے شکستہ تے مجذوبے شنید تنہا تے پنہاں ملازمت کرد ہرگاہ التماس دعا برائے حضرت نمود اکثرے سانو‏ں گفتہ اندکہ آنحضرت راچہ احتیاج بدعائے ماست کار آں حضرت خدا ساختہ است بااں وجہ او محتاجیم تے فے الواقع امراز کدام آرزو ست کہ آنحضرت را بوجہ کمال حاصل نباشد شایہ عدالت آنحضرت بر مفارق عالم تے عالمیاں ابدی باد۔
برہان پور تے حوالے او اندک جائے ست بغایت تنگ اکثرے بوستان ہرجا قطع زمینے بودہ مزروع شدہ از میوہ انجیر خوب میشود تے خربزہ فرنگی اسيں بشاخ درخت بست بست وسی سی خﷺشہ جنبانست کم نیست تے قسماں کیلہ کہ میتواں خورد فراوانست خرپزہ ہندوستانی اسيں ہفتہ باشد کہ رسیدہ تے ہوائے اینجادر دے ماہ آلہی بہ طور ے گرم است کہ روز بجامہ یکتہی میاشد تے شبہا بقبا اندک احتیاج میشود۔ آبہا خیلے تغیر کردہ از نزدیک شدن ایام نوروز تے تصور دور بودن از درگاہ عالی باطن رابے آرام مے یابد اما ازانجا کہ پرتو عنایت آں حضرت بردوران تے نزدیکان چاں نور آفتاب عالم تاب یکساں مے تابد فے الجملہ خود را تسلی میدہدو بتقدیرات ایزدی تے رضائے شاہنشاہی خوش وقت ست حق تعالیٰ آں حضرت راعلے الدوام برحاضر تے غائب تے نیڑے تے بعید تے فقیر تے غنی سایہ گستر دارد۔
یارب سرخیل دا میاباں باشی
فرماں دہ آسماں خیاباں باشی
تا سایہ تے آفتاب باشند بہم
درسایہ آفتاب تاباں باشی
(۲) عرض داشت۔ مشتے خاک سرگرداں فیضی بجمیع ذرات تے جور ہزاراںہزار تسلیم تے سجود بتقدیم رسایندہ بمسامع والائے عاکفان عالی حضرت شاہنشاہی ظل الٰہی
شاہجہان پرور اقلیم بخش
تخت فرزاندہ ویہیم تے تخش
طلعت او آئینہ ذات حق
فکرت تے حجت اثبات حق
قوت کونین ببازوئے او
گنج دو عالم بتر از روئے او
زوچو جم تے جام نظر بہ کفش
اوچو سلیماں خرد آصفش
ہرچہ نہ از فکر بہ نزدش فساں
ہرچہ نہ از عقل بہ نزوش جناں
شیر شکارے کہ بہ بخت جواں
کردہ شکارے دل بے آہواں
شیر دل تے شیر کشن اوہ شیر گر
تیر رو زود رس تے دیر گیر
از ورق غیب سبق یافتہ
رتبہ ہمنامی حق یافتہ
شاہے کہ لوائے رفعتش دور زدند
در انجمنش ترانہ سور زدند
آں سب ک فروغ او جتھ‏ے رابگرفت
انجم بہ نظارہ عطسہ نور زدند
شاہے کہ وجود او کمال است کمال
اندیشہ بو صف او محال است محال
ہرچند کہ اس م تے جلال است جلال
ذاتش ہمہ مظہر جمال است جمال
ذرہ وار خاک کردار معروض میدارد ۔ ابتدائے عرض حال از تجلیات صبح صادق کہ زمان عشرت صبوحی کشاں خلوت خانہ نوروز ہنگام جوش تے خروش زمزمہ سازان جلوہ گاہ حضور است مے نماید سحر ہاچاں از خواب (ک در محروی غشی کہ بحالت بحراں عارض شود تے مرگ ناگہانی برابر میداند) سراسیمہ بر میخیزد بہ سفیدہ سحری کہ بہزاراں نور جلدہ گری میکند چشم حیرت مے کشاید بہ تصور آنکہ ااں آں سفیدہ صبح دولت تے بیاض سعادت است کہ آں حضرت در انتظار ظہور آں بادیدہ تے دل بیدار بدولت می نشینند بعد بعد وچ کہ خطوط شعاعے نیر عالمتاب از مشرق بمشرق می پیوندد تے از ہر خط مثل نور بدیدہ می کشندد پیغام سرور بہ دل مئی ساند کہ ااں ہماں سر رشتہ نور است کہ بآں حضرت رابطہ صوری تے معنوی دارد چاں طلوع آں نور اعظم تے نیر اکبر تمام تے کمال میشود دیدہ رابآں نور الانوار آب تے دل را باں رو ح الارواح تاب میدہدو دوام بقا تے سجدہ لقائے آنحضرت را بہزاراں دعا تے نیاز میخواہد تے ااں ذرہ راست درباب صبح صادق
خورشید در نور بدل بکشود است
بنگر بہ سفیدہ دم کہ پیشانی چرخ
در سجدہ خورشید غبار آلود است
بنگر بہ سفیدہ تازہ نہ گلشن ازو
گلچیناں را شگوفہ در دامن او
نے نے گردے زلشکر خورشید است
گردے کہ شود چسم جتھ‏ے روزن ازو
ہر صبح دل فیض طلب می باید
دریوزہ نور از دل شب می باید
ای ذرہ چرا بے سروپا می گردی
شد صبح جتھ‏ے روشنی از سربگذشت
زینبدہ سپہر زیب ہور بگرفت
خورشید کراں تو‏ں بکراں نور افگند
سر تو‏ں سر عالم ہمہ در زر بگرفت