cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڈسکا
ڈسکا ، پاکستان دے پنجاب صوبے دا اکّ شہر اے۔ ایہہ شہر ، سیالکوٹ ضلعے دیاں چار تحصیلاں وچوں اکّ ڈسکا تحصیل دا صدر مقام اے۔ آبادی پکھوں ایہہ پاکستان دا ۵۰واں سبھ توں وڈا اتے پنجاب دا ۹واں سبھ توں وڈا شہر اے۔
۱۷ویں-۱۹ویں صدی
ڈسکا دا قیام شاہ جہاں دی حکومت ویلے کیتی گئی سی، اتے مغل مالیا رکارڈاں دے مطابق، اسدا شروعاتی نام شاہ جہان آباد؉ رکھیا گیا سی۔ بعد وچ اسدا نام ڈسکا رکھیا گیا کیونکہ ایہہ سیالکوٹ، پسرور، گجراں والہ اتے وزیر آباد توں دس کوہ (دوری دی مغل اکائی) تے اے۔ ۱۸ویں صدی دے افغان درانی دے حملے دوران، ڈسکا برباد ہو گیا سی اتے اس دے وسنیک کوٹ ڈسکا دے نیڑلے کچے قلعے وچ پناہ لین لئی مجبور ہو گئے سن۔ ڈسکا نوں بعد وچ سکھ یگ دوران مڑ وسایا گیا۔ ۱۸۰۲ وچ رنجیت سنگھ نے ڈسکا اتے قبضہ کر لیا اتے سکھ راج دا حصہ بنا لیا۔
۲۰ویں صدی
۱۹۲۹ وچ، ڈسکا ہندو-سکھ دنگیاں دا اکھاڑا بن گیا سی جدوں اکالی سکھاں نے گردوارہ سنت ویارام سنگھ دا قبضہ لین دی کوشش کیتی سی۔ مقامی ہندو بھائیچارے نے دعوہ کیتا کہ ایہہ تھاں اکّ دھرم شالہ سی۔
اگست ۱۹۴۷ وچ، آسپاس دے کھیتراں توں ۵٬۰۰۰ پناہ گیر دو ہفتیاں لئی ڈسکا کیمپ وچ اکٹھے ہوئے اتے پاکستانی فوج اوہناں نوں بھارتی سرحد پار کروا کے گئی۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع سیال کوٹ
فولاد بلبل اوغلو
فولاد بلبل اوغلو( Polad Murtuza oğlu Məmmədov ؛ 4 فروری ، 1945 وچ پیدا ہويا) اک سوویت تے آزربائیجانی گلوکار ، اداکار ، سیاست دان ، تے سفارتکار ا‏‏ے۔ فولاد بلبل اوغلوسوویت یونین وچ جاز تو‏ں متاثرہ پاپ گاناں د‏‏ی تشکیل دے نال مشہور ہويا جس وچ روسی تے آزربائیجائی زبان وچ آذری لوک جذبات ني‏‏‏‏ں۔ اس نے اپنے ہی گانے وی گائے۔ انہاں دے تن گانے سونگ آف دتی ایئر بن گئے تے انہاں نو‏ں سوویت یونین وچ متعدد مشہور ایوارڈ ملے۔
1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، ترکی وچ اپنے پرانے گیت گل ای سحر (آؤ ، ارے صبح!) دے پال باک ماسٹر دے ذریعہ ترتیب دتے گئے اک نويں ورژن د‏‏ی بہت وڈی کامیابی دے باوجود تے روس وچ محفلاں فروخت کرنے دے باوجود ، بیلبلو نے سیاسی کیریئر دا آغاز کيت‏‏ا۔ اوہ آذربائیجان دے وزیر سبھیاچار بن گئے تے فی الحال اوہ روس وچ آذربائیجان دے سفیر نيں ۔
2017 وچ ، اوہ یونیسکو دے ڈائریکٹر جنرل دے عہدے دے امیدوار سن ۔ انہاں نے انتخاب دے پہلے دور وچ صرف 2 ووٹ حاصل کرنے دے بعد 10 اکتوبر نو‏‏ں اپنی امیدواریت واپس لے لی۔
سیرت
بلبل اوغلو 4 فروری 1945 نو‏‏ں آذربائیجان دے ایس ایس آر دے شہر باکو وچ پولاد مرتضیٰ اوغلو مامیدوف دے گھر پیدا ہوئے سن ۔ اس دے والد مرتضیٰ رضا اوغلو ممادوف (1897–1961) سن ، جنہاں نو‏ں صبریق بلبل (لطیف "نائٹینگل") دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، مشہور آزری اوپیرا گلوکار تے شوشہ کے رہنے والے سن ، جنہاں نے پولاد نو‏‏ں ابتدائی عمر تو‏ں ہی میوزک کلچر تو‏ں روشناس کيت‏‏ا۔ انہاں د‏‏ی باتومی وچ پیدا ہونے والی والدہ ایڈیلیڈا ممادوفا (نی گیسیمووا ، 1922–2015) ، جو اپنی موت تک بلبل میوزیم د‏‏ی ڈائریکٹر سن ، یریوان دے اک آذری تاجر دے بیٹے رضا قاسموف د‏‏ی بیٹی تے انہاں د‏‏ی اہلیہ کیتیوان جارجیائی نوبل ویزیرشویلی خاندان سن۔ پولاد نے اک میوزک اسکول وچ پیانو د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے فیر باڑو اکیڈمی آف میوزک وچ ، گارا گارائیو دے تحت کمپوزنگ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ 17 سال د‏‏ی عمر وچ اس نے متعدد گاناں د‏‏ی تالیف کيتی جو پیشہ ور افراد نے اپنے فن دے نال نال اپنے دوست مسلم مگومائیوف دے لئی وی گائے ۔ بلغلوغلو د‏‏ی گلوکاری دا ہنر وی ماگوماییف دے نال ماسکو دے سفر دے وقت ہی دریافت ہويا جتھ‏ے بلبل اوغلو نے آزربائیجائی زبان وچ اپنے گاناں نو‏‏ں ریکارڈ کيت‏‏ا۔
اپنے کیریئر وچ بلبل اوغلو، نے جدید موسیقی دے انداز نو‏‏ں قومی آذری موسیقی دے نال جوڑ دے سوویت یونین وچ اک نواں میوزک اسٹریم بنایا۔ انہاں نے پوری یو ایس ایس آر دا دورہ کيت‏‏ا تے پوری دنیا وچ پرفارم کيت‏‏ا۔ 1982 وچ ، بلبل اوغلوآذربائیجان ایس ایس آر دے قومی فنکار بن گئے۔ انہاں نے سوویت ٹیلی ویژن دے پروگرام تے سال دے تہوار سونگ آف دتی ایئر وچ حصہ لیا تے چار مواقع اُتے پہلا انعام جِتیا۔ انہاں دے گاناں نو‏‏ں ، دوسرےآں دے درمیان ، مسلم مگومائیوف ، جوزف کوبزون تے لیویز لشینکو نے پیش کيت‏‏ا ۔
1969 وچ ، بلبل اوغلو او یو ایس ایس آر یونین آف کمپوزر تے یو ایس ایس آر یونین آف سینماٹوگرافراں دا رکن بن گیا۔ انہاں نے ویہہ تو‏ں زیادہ فیچر فلماں وچ میوزک تیار کيت‏‏ا تے متعدد فلماں وچ انہاں دے مرکزی کردار سن ۔ دوسرےآں وچ ، اس نے روسی ہدایت کار ایڈورڈ سمولنی دے نال کم کيت‏‏ا۔ بلبلغلو دا ماسکو پرفارمرس اسکوائر وچ اک ستارہ اے ، جس دا افتتاح سن 2000 وچ ہويا سی۔ انہاں نے آذربایجان نیشنل اکیڈمی آف کلچر تو‏ں تریخ د‏‏ی آرٹ د‏‏ی ڈاکٹری حاصل کيتی تے آذربائیجان اسٹیٹ یونیورسٹی آف کلچر اینڈ آرٹس وچ اعزازی پروفیسر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔
پولاد بلبل اوغلو دا بیٹا ، تیمور پولاد اوغلو بلبل ، جو 1975 وچ پیدا ہويا سی ، ماسکو ریڈیو دے چائیکووسکی سمفنی آرکسٹرا وچ اک موسیقار تے روسی فیڈریشن دا میرٹیرس آرٹسٹ ا‏‏ے۔
2017 وچ پولاد بلبل اوغلو نے یونیسکو دے سربراہ دے لئی انتخاب لڑا ، لیکن اس دوڑ تو‏ں باہر ہوگئے۔
عوامی کیریئر
بلبل اوغلونے آذربائیجان دے ایس ایس آر اسٹیج انسمبل (1976 ء سے) تے آذربائیجان دے قومی فلہارمونک آرکسٹرا دا انتظام کئی سالاں (1987 سے) تک کيت‏‏ا ، تے 1988 وچ آذربائیجان ایس ایس آر دے وزیر سبھیاچار بن گئے۔ 1995 وچ اوہ آذربائیجان د‏‏ی قومی اسمبلی وچ شامل ہوئے۔
پریما کرن
گٹھ:Articles with hCards
کریئر
کرن نے اپنے فلمی کریئر دی شروعات ۱۹۸۵ دی مراٹھی فلم دھوم دھڑاکا نال کیتی سی۔ بعد وچ، اسنے دے داندن، ارسال کارتی، پاگلپن، ارجن دیوا، کنکو جھلے ویری اتے لگناچی وارت لنڈن دے گھر وچ مکھ کرداراں نبھائیاں۔ اس توں علاوہ مہیرچا اہیر، گدبد گھوٹالا، سوبھاگیاوتی سرپنچ اوہناں دیاں فلماں وچوں ہن۔
موت
پریما کرن دی موت ۱ مئی، ۲۰۲۲ نوں ممبئی وچ ۶۱ سال دی عمر وچ دل دا دورہ پین کارن ہوئی
باہری لنک
گٹھ:موت ۲۰۲۲ گٹھ:جم ۱۹۶۱ گٹھ:موت 2022 گٹھ:جم 1961
نہج البلاغہ غیر شیعہ مفکراں دی نگاہ وچ
نہج البلاغہ یقینی طور اُتے امیر المؤمنین دے کلام دا ایسا عظیم تے قابل قدر مجموعہ اے کہ اپنے پرائے سب ہی اس د‏ی عظمت تے بلندی تے علوِ معارف دا کلمہ پڑھدے ہوئے نظر آندے نيں لہذا اس مختصر تحریر وچ ايس‏ے مسئلہ نو‏‏ں پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔
اہمیت تے ضرورت تحقیق
نہج البلاغہ د‏‏ی عظمت تے رفعت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے یا بعض عناد پرست تے مغرض افراد یا نادان اس د‏ی عظمت تو‏ں ناواقفیت د‏‏ی بنا اُتے اس د‏ی عظمت تے رفعت تے اس دے کلام امیر المؤمنین ہونے تو‏ں انکار کردیندے نيں لہذا ضرورت پیش آئی کہ انہاں دا جواب دینے دے لئی تریخ دے صفحات تو‏ں چھان بین کرکے چند غیر شیعہ مفکرین دے اقوال تے افادات نو‏‏ں نہایت اختصار دے نال ایتھ‏ے پیش کيتا جائے۔
ہدف تحقیق
غیر شیعہ مفکرین د‏‏ی رائے معلوم کردے ہوئے نہج البلاغہ د‏‏ی عظمت تے اس دا کلام امیر المؤمنین ہونا ثابت کرنا ا‏‏ے۔
گورِس
گورس ( Գորիս) ارمینیا دے دکھن وچ سیونک صوبہ وچ، اک شہر اتے گورس دے شہری بھائیچارے دا مرکز اے۔ گورس (جاں وارارک) دی گھاٹی وچ واقع، ایہہ 254 اے  ارمینیائی راجگڑھ ییریون توں 67 کہ   صوبائی مرکز کپن توں کہ۔می۔ آبادی دے لحاظ نال گورس سیونک دا دوجا سبھ توں وڈا شہر اے۔ سال 2011 دی مردمشماری دے دوران، اسدی آبادی 20,591 سی، 2001 دی مردمشماری دے 23,261 دے گھٹ کے۔ حالانکہ، 2016 دے سرکاری اندازا دے مطابق، گورس دی آبادی 20,300 سی۔  گورس ارمینیائی اپوسٹولک چرچ دے سیونک دے ڈائیوسز دی سیٹ اے۔
نہج البلاغہ غیر شیعہ مفکراں دی نگاہ وچ
ساڈی روش تے طریقہ
اس تحقیق وچ ساڈی روش تے طریقہ کار ایہ اے کہ اساں پہلے ایتھ‏ے مفکرین دے بیان نقل کيتے نيں، فیر انہاں اُتے مختصر تنقید دے بعد جنہاں غیر شیعہ (سنی تے غیر مسلم) مفکرین نے اس د‏ی عظمت تے کلام امیر المؤمنین ہونے دا اعتراف کيتا اے انہاں دے اقوال تے اسماء نقل کيتے نيں فیر بحث دے آخر وچ نتیجہ اخذ کيتا ا‏‏ے۔
گورِس
2016 پربندھکی رقبے وچ، گورس بھائیچارے دے آلے-دوآلے شامل ہو گئے ہن اکنیر، باردزراون، ہرتاشین، کراہنج، کھنڈزورسک، نیرکن کھنڈزورسک، شرنکھ، ورشن، اتے ووروٹن۔
نہج البلاغہ غیر شیعہ مفکراں دی نگاہ وچ
نہج البلاغہ دے کلام امیر المؤمنین ہونے تو‏ں انکار کرنے والے علماء
جب اسيں تریخ دے آئینے وچ نہج البلاغہ دے بارے وچ علمائے اہل سنت دے تاثرات تے خیالات تے نظریات دا جائزہ لیندے نيں تاں اسيں دیکھدے نيں کہ نہج البلاغہ  د‏‏ی تالیف دے بعد تمام اہل سنت محققاں تے متفکرین تے علم شناس افراد اسنو‏ں متفقہ طور اُتے کلام  امیرالمؤمنین  ہی تسلیم کردے رہے نيں تے ڈھائی سو برس تک اس دے خلاف کوئی آواز اٹھدے ہوئے محسوس نئيں ہُندی بلکہ متعدد علمائے اہل سنت نے اپنے اپنے فہم تے فراست تے ذوق دے مطابق اس د‏ی شرحاں لکھایاں نيں جداں ابو الحسن علی بن ابی القاسم بیہقی متوفی ۵٦۵ ھ؁، امام فخر الدین ٦۰٦ ھ؁، ابن ابی الحدید متوفی ٦۵۵ ھ؁، علامہ سعد الدین تفتازانی وغیرہ۔
گورِس
ووکیبولری
اس دے اتہاس دوران، گورس کورس اتے گوریک دے طور تے جانیا گیا اے۔ حالانکہ، نام دی شروعات لئی کئی سپشٹیکرن ہن۔ ایہہ منیا جاندا اے کہ گوریس نام انڈو-یورپیئن پرلگنج شبد "گور" (چٹان)، "ایس" (ہونا) توں لیا گیا اے، مطلب گورس / کوریس مطلب چٹان والی جگہ اے۔ پرانے ویلے وچ قصبے دے اسے کھیتر وچ اک نواسی سی۔
نہج البلاغہ غیر شیعہ مفکراں دی نگاہ وچ
نہج البلاغہ دے کلام امیر المؤمنین ہونے تو‏ں انکار کرنے والے علماء
غالباً انہاں علمائے اہل سنت دے شروح وغیرہ لکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں نہج البلاغہ د‏‏ی اہل سنت معاشرے وچ کافی تشہیر ہوئی تے اس دے انہاں مضامین دے بارے وچ جو خلفائے ثلاثہ دے بارے وچ نيں چہ می گوئیاں شروع ہوگئياں تے اس د‏ی وجہ تو‏ں بعض علمائے اہل سنت نو‏‏ں اپنے اصول عقائد سنبھالنے دے لئی تے عوام نو‏‏ں تسلی دینے دے لئی حقائق تو‏ں آگاہ کرنے د‏‏ی بجائے نہج البلاغہ  دے بارے وچ شکوک تے شبہات تے رفتہ رفتہ انکار د‏‏ی ضرورت پئی۔ لہذا ذیل وچ بعض ایداں دے ہی علماء دا تذکرہ کيتا جارہیا اے:
گورِس
ووکیبولری
گوریس نام دے بہت سارے روپ سن: گورسٹا، کوریس، گورس، گوریک، گرو اتے گیریسی۔
نہج البلاغہ غیر شیعہ مفکراں دی نگاہ وچ
۱ ۔ ابن خلکان متوفی ٦۸۱ ھ؁
جن لوکاں نے نہج البلاغہ نو‏‏ں کلام  امیرالمؤمنین  مننے تو‏ں انکار کيتا اے انہاں د‏‏ی تعداد انگلیاں اُتے شمار کرنے دے قابل اے تے انہاں نے اپنے انکار دے لئی جنہاں دلیلاں دا سہارا لیا اے اوہ خانۂ عنکبوت تو‏ں وی زیادہ کمزور نيں۔ انہاں وچ سب تو‏ں پہلے ابن خلکان دا ناں نظر آندا اے، ایہ سید مرتضی علم الہدی دے حالات تحریر کردے ہوئے لکھدے نيں:
"قد اختلف الناس فی کتاب نهج البلاغه المجموعة من کلام علی بن ابی طالب هل هو جمعه اَواَخوه الرضی تے قد قیل: انّه لیس من کلام علی ابن ابی طالب  تے انّما الذی جمعه تے نسبه الیه هو الذی وضعه تے الله اعلم"
گورِس
پرانے اتہاس اتے مدھدور
thumb| پرانے کوریس دا بندوبست گورس دا کھیتر پتھر یگ توں بعد سیٹل ہو گیا اے۔ اتہاس وچ گورس دا ذکر پہلی وار یوآرٹیئن پیریئڈ ولوں کیتا گیا سی۔ رارتٹُ توں 131313 عیسیٰ سابق دے وچکار راج کرن والا ارارتو دا راجا رسا پہلا، اک کنڈ چھڈے، جتھے اسنے دسیا کہ اسدے ولوں جتے 23 دیساں وچوں، گورسٹا دیش اوہناں وچوں اک سی۔ سائنسدان مندے ہن کہ ایہہ اوہی گورس اے۔
نہج البلاغہ غیر شیعہ مفکراں دی نگاہ وچ
۱ ۔ ابن خلکان متوفی ٦۸۱ ھ؁
لوکاں وچ کتاب نہج البلاغہ دے بارے وچ جو  امیرالمؤمنین  علی بن ابیطالب‘ دے کلام دا مجموعہ اے، اختلاف اے کہ اوہ انہاں (یعنی سید مرتضی رح) دا جمع کردہ اے یا انہاں دے بھائی سید رضی دا تے بعض کہندے نيں کہ ایہ جناب امیر دا کلام ہی نئيں اے، بلکہ جسنو‏ں جامع سمجھیا جاندا اے، ايس‏ے د‏‏ی ایہ تصنیف ا‏‏ے۔ واللہ اعلم۔
گورِس
پرانے اتہاس اتے مدھدور
مدھ یگ دے ویلے، قصبے-بندوبست موجودہ گورس دے پوربی حصے وچ، گورس ندی دے کھبے کں onے تے واقع سی۔ ایہہ کورس بلایا اتے نال گیرو اتے Gorayk دے پنڈ دے اک اک کرکے ذکر کیتا گیا سی، پریورتن سٹیپھن Orbelian سیونک صوبے دے اس دے 13 صدی دے کم دا اتہاس اے۔
نہج البلاغہ غیر شیعہ مفکراں دی نگاہ وچ
ابن خلکان دے قول اُتے تنقیدی نظر
جب اسيں ابن خلکان دے قول دا نگاہِ غائر تو‏ں جائزہ لیندے نيں تاں سانو‏ں اس وچ چند قابل اعتراض گوشے نظر آندے نيں۔ مثلاً:
گورِس
پرانے اتہاس اتے مدھدور
12 ویں اتے 15 ویں صدی دے وچکار، سیونک اتے ارمینیا دے باقی تریخی علاقیاں دے نال ترتیب وار سیلجک، منگول، ایک کویونلو اتے کارا کوینلو حملے ہوئے۔
نہج البلاغہ غیر شیعہ مفکراں دی نگاہ وچ
ابن خلکان دے قول اُتے تنقیدی نظر
ہم ایتھ‏ے انہاں تو‏ں ایہ سوال کرنا چاہن گے کہ نہج البلاغہ دے بارے وچ ایہ اختلاف کرنے والے کون لوک نيں؟ کیونجے نہج البلاغہ  د‏‏ی جمع آوری دے بعد ڈھائی صدی تک اس دے خلاف کوئی آواز اس دے مرکز تالیف یعنی بغداد یا عراق دے کسی تے شہر تو‏ں بلند نئيں ہُندی، فیر آپ کن لوکاں دے اختلاف دا حوالہ دے رہے نيں؟
گورِس
فارسی نیم
16 صدی دے شروع وچ، Syunik دے اندر Erivan Beglarbegi دا حصہ بن گیا Safavid فارس ۔ نام دی موجودہ سپیلنگ دا ذکر سبھ توں پہلاں 1624 وچ، برسیگ ییریٹس ولوں لکھت وچ کیتا گیا سی۔ 17-18 صدی وچ شہزادےآں میلک ہسینینس نے اس کھیتر تے راج کیتا۔
نہج البلاغہ غیر شیعہ مفکراں دی نگاہ وچ
ابن خلکان دے قول اُتے تنقیدی نظر
ظاہر اے ابن خلکان مغربی جسے“اختلف الناس” دا ناں دے رہے نيں ایہ کسی اسلامی مرکز دے محققاں تے مفکرین نئيں نيں بلکہ مغربی مملکت جتھے بنو امیہ د‏‏ی سلطنت سی اوتھ‏ے دے عوام نيں جنہاں نو‏ں ایہ تک نئيں معلوم کہ ایہ کتاب سید رضی د‏‏ی اے یا سید مرتضی د‏‏ی ورنہ اوہ اختلف الناس د‏ی بجائےاختلف العلماء یا اختلف المحققون (یعنی علماء تے محققاں اختلاف کردے نيں) کہندے۔ جدو‏ں کہ انہاں دے ضمیر د‏‏ی آواز تاں خود انہاں د‏‏ی عبارت تو‏ں محسوس کيت‏ی جاسکدی اے کہ انہاں نے کہیا اے کہ لوک نہج البلاغہ جو  امیرالمؤمنین  دے کلام دا مجموعہ اے اس تو‏ں اختلاف کردے نيں یعنی جمع کرنے والا کوئی وی ہوئے لیکن کلام امیر المومنین ہی دا ا‏‏ے۔ لیکن اوہ اس حقیقت تو‏ں پردہ پوشی کردے ہوئے اپنے عوام د‏‏ی تسلی دے لئی اختلف الناس دا حوالہ دیدیندے نيں۔
گورِس
فارسی نیم
18 ویں صدی دی شروعات وچ، ایہہ علاقہ ڈیوڈ بیک ولوں سپھیوڈ پرسیا اتے حملہ آور اوٹومین ترکاں دے خلاف ارمینیائی مکتی مہم دا مرکز سی۔ 1750 وچ، ایہہ کھیتر نویں بنے کارابکھ کھاناٹے دا حصہ بن گیا۔
نہج البلاغہ غیر شیعہ مفکراں دی نگاہ وچ
ابن خلکان دے قول اُتے تنقیدی نظر
۲ ۔ دوسری گل ایہ کہ ایہ کلام سید رضی دا اے یا سید مرتضیٰ کا۔ ابن خلکان دا ایہ بیان کرنا تحقیق دے بلند معیار تو‏ں بالکل گرا ہويا اے تے صاحبان تحقیق دے لئی بالکل ناقابل قبول اے کیونجے علاوہ بر اس دے کہ اہل علم د‏‏ی اک وڈی جماعت اس امر اُتے متفق الرائے اے کہ ایہ کلام سید رضی د‏‏ی تالیف اے خود سید رضی نے اپنے مقدمے وچ اس د‏ی وضاحت وی کردتی اے کہ اوہ خود ہی اس دے مؤلف تے جمع کرنے والے نيں۔ ممکن اے کہ ابن خلکان نو‏‏ں ایہ اشتباہ اس لئی ہويا ہوئے کہ انہاں نے انہاں دے ناں وچ اشتباہ کيتا ہوئے کیونجے سید رضی اپنے دادا ابراہیم دے لقب مرتضی تو‏ں معروف سن ايس‏ے لئے اوہ لقب مرتضی د‏‏ی وجہ تو‏ں سید رضی دے بجائے انہاں دے بھائی سید مرتضی د‏‏ی تالیف سمجھ بیٹھے۔
گورِس
فارسی نیم
19 صدی دی شروعات، ارمینیا سیونک- پورنے کوریسیاں دے ویاہ، بہت سارے لوکاں دے حصے دا ستھان سمندر دی اک گلاتست سندھی، 24 اکتوبر 1813 اُتے دستخط ہون والا اتے ہیٹھلا کاجر ایران ہیٹھ 1804 روس13 دی ورودھو-فارسی دی لڑائی۔
روسی نیم
thumb| گورس وچ 19 ویں صدی دی اک عمارت روسی راج دے ماتحت، Goris دے شہر 1870 وچ قائم کیتا گیا سی دی قدر بنن لئی Zangezursky Uyezd, دے اندر Elisabethpol Governorate روسی سامراج دی سن 1876 وچ، "گانے دے پرانے قصبے نیڑے" سٹاریسٹکی صوبہ دے مکھی دی پہل قدمی اتے پرنس منوچر-بیکچر میلک ہسینیان دی سفارش اتے اک جرمن آرکیٹیکٹ ولوں تیار کیتی گئی مکھ شہر سکیم دے نال، نویں گورس دی اساری مکمل ہو گئی۔ 19 ویں صدی دے انت وچ، شہر دی معاشی اتے تہذیبی زندگی وچ بہت سدھار ہویا سی۔
مختصر آزادی (1918–21)
thumb| گورس دا عامَ مورت 1918 وچ ارمینیا گنراج دی قیام دے نال، گورس نوں نویں-قائم جمہوریہ دے زینجور گوار (زینگیزر کھیتر) دے اندر شامل کیتا گیا۔ حالانکہ، 1920 وچ ارمینیا دے پہلے جمہوریہ دے پتن توں بعد، 26 اپریل 1921 نوں ٹیٹیو وچ منعقد کیتی گئی دوجی پین-زینجوریئن سبھا نے دارلکیاج (وایوتس ززور)، زینگیجر اتے پہاڑی حصے دے سوے-شاست پردیساں دی آزادی دی اعلان کیتی آرٹسکھ، جمہوریہ دے پہاڑی آرمنیا ( لیرناہیسٹانی ہینراپیٹیون ) دے نام ہیٹھ، گورس دے نال اک اصل راجگڑھ دے شہر وجوں۔ حالانکہ، سوے-اعلان جمہوریہ دی اک چھوٹی جہی زندگی سی، جدوں لال-آرمی نے جون - جولائی 1921 دے دوران، کھیتر وچ وڈے فوجی تجربہ چلا ئے، اتر اتے مشرق توں سیونک اتے حملہ کیتا۔ بھیانک لڑائیاں دے نتیجے وجوں، جمہوریہ امیریا دا راجگڑھ نے 13 جولائی 1921 نوں زانگیزور دے پہاڑی کھیتر نوں سوویت ارمینیا دے حصے وجوں رکھن دے وعدے دی پالنا کردیاں، راجگڑھ توں وکھ کر لیا ۔
سوویت راج
سوویت راج دے ماتحت، گورس نے سوویت ارمینیا دے زینجور گوار دے کھیتری مرکز وجوں سیوا کیتی۔ 1930 وچ گورس رییون دی قیام نال، ایہہ شہر نویں-قائم ضلعے دا کھیتری مرکز بن گیا۔
1950 دے دہاکے دوران، شہر دی معیشت نوں اس کھیتر وچ بہت سارے ہائیڈرو الیکٹرک پاور پلانٹاں دے اساری نال ہلارا ملیا۔ کئی نویاں صنعتی فرماں کھولھیاں گئیاں، اتے بہت سارے جدید رہائشی ضلعے قائم کیتے گئے سن۔
1967 وچ، گورس سٹیٹ انسٹیچِ ۔ٹ آف پیڈاگوجی نوں ییریون وچ واقع ارمینیائی سٹیٹ پیڈوگوجیکل یونیورسٹی دی اک شاخاں دے طور تے کھولھیا گیا سی۔ 1970 وچ، گورس نوں ارمینیائی ایسئیسار دے جمہوریہ گورنیٹ دے شہر دا درجہ دتا گیا۔
آزادی توں بعد
thumb| گورس نے 2014 وچ ارمینیا دی آزادی توں بعد، 1995 دے آزاد ارمینیا دے پربندھکی سدھار دے مطابق، گورس نوں نویں بنے سیونک صوبہ وچ شامل کیتا گیا سی۔
2016 وچ کمیونٹی دے رلیویں دے نتیجے وجوں، گورس دی میونسپیلٹی نوں اس دے نیڑلے 9 پنڈاں نوں شامل کرن لئی وڈا کیتا گیا سی۔
نہج البلاغہ غیر شیعہ مفکراں دی نگاہ وچ
۲ ۔ علامہ ذہبی
ابن خلکان نے نہج البلاغہ دے کلام  امیرالمؤمنین  ہونے دے بارے وچ شکوک تے شبہات ایجاد کرنے والے اپنے بیان دے ذریعے دوسرےآں دے لئی میدان ہموار کردتا تے میدان مناظرہ دے پہلواناں نو‏‏ں ایہ گُر سکھا دتا کہ اوہ نہج البلاغہ  دے کلام  امیرالمؤمنین  ہونے تو‏ں انکار کردتیاں لہذا اک صدی دے بعد ذہبی نے کتاب میزان الاعتدال وچ انہاں د‏‏ی آرزو نو‏‏ں جامہ تکمیل پہنا‏تے ہوئے سید شریف مرتضی دے حالات وچ تحریر کيتا اے کہ:
گورِس
جغرافیہ اتے جلوایو
thumb|300x300px| گوریج زینجور پہاڑ نال گھری ہوئی اے گورس،گورس ندی دی وادی وچ واقع اے، جس نوں واراک ندی وی کیہا جاندا اے۔ گھاٹی زینجور پہاڑ نال گھری ہوئی اے۔ قصبے دی اوسطاً اچائی سمندری تل توں 1,385 میٹر اے۔ آلے دوآلے دے پہاڑ اوہناں دے مدھیگی گپھا-گھراں لئی مشہور ہن جو شہر دے دکھنی اتے پوربی حصیاں وچ نرم چٹان توں بنے ہوئے ہن۔ گورس وائیلڈ لائیپھ سینکچوری شہر دے دکھن-مشرق اُتے سیل پدھر توں 1400 اتے 2800 میٹر دے وچکار دی اچائی' تے واقع اے، جسدا کھیترپھل 18.5 اے۔ کلومیٹر۔ کاکشیئن گرایج، رو ہرن اتے بھورے رچھّ اس پوتر استھان وچ زکریوگ جانوراں وچوں اک ہن۔
حوالے
گٹھ:آرمینیاگٹھ:آرمینیا دے شہر
نہج البلاغہ غیر شیعہ مفکراں دی نگاہ وچ
۲ ۔ علامہ ذہبی
فیر تحریر کردے نيں:
" من طالع کتابه نهج البلاغه جزم بانّه مکذوبٌ علیٰ امیر المؤمنین ففیه السَّب الصریح بل حَط علی السیدین ابی بکر تے عمر تے فیه التناقض تے الاشیاء الرکیکة تے العبارات فنم بعد هم له معرفة بنفس القرشیّین تے بنفس غیرهم ممن بعدهم حزم بان اکثره باطلٌ"
"جو شخص انہاں د‏‏ی کتاب نہج البلاغہ دا مطالعہ کرے اسنو‏ں معلوم ہوجائے گا کہ  امیرالمؤمنین  علیہ السلام د‏‏ی طرف اس د‏ی نسبت بالکل جھوٹھ اے کیونجے اس وچ کھلی سب تے شتم تے ساڈے دونے سرداراں ابوبکر تے عمر د‏‏ی تنقیص اے، تے تناقص عبارات دے علاوہ اوہ رکیک چیزاں نيں جنہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے اک ایسا شخص جو قرشی صحابہ تے انہاں دے علاوہ تے دوسرے متاخرین دے نفوس اُتے اطلاع رکھدا اے ایہ قطعی فیصلہ کرسکدا اے کہ اس دا اکثر حصہ باطل اُتے مشتمل اے "۔
ذہبی دے قول اُتے تنقیدی نظر
ذہبی دے قول دے مطالعہ کرنے والے حضرات بآسانی انہاں دے قول دے ضعف تے ناتوانی نو‏‏ں محسوس کرسکدے نيں مثلاً
۱ ۔ انہاں دا کہنا اے کہ جو شخص وی نہج البلاغہ دا مطالعہ کريں گا اسنو‏ں یقین ہوجائے گا کہ اوہ  امیرالمؤمنین  دا کلام نئيں ا‏‏ے۔
ان دے اس جملہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ گویا انہاں تو‏ں پہلے تن سو سال تو‏ں ودھ عرصہ تک کسی نے نہج البلاغہ دا مطالعہ ہی نئيں کيتا تے اوہ گمنامی دا شکار رہی اے حالانکہ انہاں تو‏ں پہلے اہل سنت دے متعدد بزرگ تے مایۂ ناز علماء اس د‏ی شرحاں لکھ چکے سن تے انہاں دے نزدیک ایہ گل بالکل واضح تے مسلم الثبوت سی کہ یقیناً ایہ  امیرالمؤمنین  علیہ السلام ہی دا کلام اے تے سید رضی ہی نے اسنو‏ں جمع کيتا ا‏‏ے۔
۲ ۔ جدو‏ں ایہ گل طے شدہ سی کہ نہج البلاغہ  امیرالمؤمنین  علیہ السلام ہی دا کلام اے تے سید مرتضیٰ اس دے جمع کرنے والے وی نئيں نيں بلکہ انہاں دے بھائی سید رضی نے اسنو‏ں جمع کيتا اے تاں فیر ذہبی نے اس دے کلام  امیرالمؤمنین  ہونے تو‏ں انکار کیو‏ں کيتا اے ؟
جب اسيں انہاں دے بیان اُتے نظر ڈالدے نيں تاں اس وچ اوہ دلیل نظر نئيں آندی جو اک محقق تے منصف مزاج صاحب قلم نو‏‏ں پیش کرنا چاہیے مثلاً انہاں نو‏ں اپنے انکار دے ثبوت وچ حضرت علی علیہ السلام دا مسلم الثبوت کلام پیش کرنا چاہیے سی تاکہ لوک سید رضی تے حضرت علی علیہ السلام دے کلام وچ موازنہ کرکے سمجھ جاندے کہ ایہ سید رضی دا کلام اے یا حضرت علی ؑ دا یا فیر انہاں نو‏ں سید رضی دے معاصر علماء تے افاضل دے اوہ بیانات پیش کرنے چاہن سن جو انہاں نے سید اُتے بطور تنقید پیش کيتے ہُندے لیکن انہاں دے دامن انکار وچ کوئی معقول شئ موجود نئيں جسنو‏ں بطور دلیل پیش کردیندے لہذا انہاں نے اپنے انکار د‏‏ی عمارت د‏‏ی بنیاد صرف دو چیزاں اُتے قائم کيتی اے پہلی ایہ کہ اس وچ ساڈے دو سرداراں اُتے سب تے شتم موجود اے تے دوسرے ایہ کہ اس وچ رکیک عبارتاں موجود نيں۔
جتھے تک نہج البلاغہ وچ سب تے شتم دا تعلق اے تاں اس وچ چند چیزاں قابل غور نيں مثلاً پہلی گل تاں ایہ اے کہ کیہ کسی شخص د‏‏ی زندگی د‏‏ی واقعی شرح حال بیان کرنا سب تے شتم دے مترادف اے ؟ اس دا تاں ایہ مطلب اے کہ فیر کوئی مؤرخ کسی د‏‏ی زندگی دے تاریک پہلو دا کوئی تذکرہ ہی نہ کرے۔ جدو‏ں کہ حقیقت ایہ اے کہ حضرت علی علیہ السلام نے وی خوف نہ کرنے والے دیانتدار سیرت نگار د‏‏ی طرح مختلف افراد د‏‏ی شرح زندگانی بیان کرکے سیرت نگاری دا مقدس فریضہ انجام دتا ا‏‏ے۔ جس خطبہ وچ انہاں دے سرداراں د‏‏ی خصوصیات د‏‏ی عکاسی کيتی گئی اے تے ایہی انہاں دے لئی نہج البلاغہ  دے کلام  امیرالمؤمنین  ہونے تو‏ں انکار دا سبب بنا اے اوہ خطبہ شقشقیہ اے، حالانکہ اس خطبہ د‏‏ی بنیاد اُتے کل نہج البلاغہ  دے کلام  امیرالمؤمنین  تو‏ں انکار کرنا وی مناسب نئيں سی جدو‏ں کہ اس خطبہ دا تواتر دے نال کلام امیر المومنین ہونا وی ثابت اے تے تمام شیعہ تے سنی محققاں نے اسنو‏ں قطعی طور اُتے کلام امیر المومنین تسلیم کيتا ا‏‏ے۔
خطبہ شقشقیہ د‏‏ی اسناد: مندرجہ ذیل بزرگ علماء نے اسنو‏ں کلام امیرالمؤمنین  تسلیم کيتا:
۱ ۔ ابن ابی الحدید
۲ ۔ ابن اثیر جزری متوفی ٦۰٦ ھ؁، نہایہ فی غریب الحدیث
۳ ۔ سبط ابن جوزی، کتاب تذکرہ الخواص الامّہ
۴ ۔ علاء الدولہ سمنانی، کتاب عروۃ الوثقی
اگر علامہ ذہبی دے اس استدلال نو‏‏ں مان لیا جائے کہ کیونجے اس وچ انہاں دے سرداراں د‏‏ی تنقیص تے مذمت کيتی گئی اے لہذا ایہ کلام امیرالمؤمنین  نئيں اے تے ايس‏ے بنیاد اُتے اس دا انکار کردتا جائے تاں ایہ بالکل ایسا ہی اے کہ قرآن نازل ہونے دے چند صدی بعد کوئی مشرکین دا طبقہ قرآن دے کلام الٰہی ہونے تو‏ں صرف اس لئی انکار کردے کہ اس وچ انہاں دے الہہ د‏‏ی تنقیص تے مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح قرآن کریم د‏‏ی بعض آیات وچ بعض اصحاب د‏‏ی تنقیص کيتی گئی اے تاں کيتا اس بنا اُتے انہاں دے کلام الٰہی ہونے تو‏ں انکار کردینا مناسب اے ؟ ايس‏ے طرح کتاباں تریخ تے حدیث اس گل کيتی گواہی دے رہیاں نيں کہ بعض صحابہ نے بعض صحابہ د‏‏ی مذمت کيتی اے تاں کیہ تسيں انہاں دے کلام دے بارے وچ وی ایہی کدرے گے کہ ایہ انہاں دا کلام نئيں اے ؟!
اس دے علاوہ علامہ ذہبی نے جو ایہ کہیا اے کہ اس وچ رکیک عبارتاں موجود نيں اس سلسلہ وچ ہن اسيں انہاں علماء تے افاضل دے افادات پیش ک‏ر رہ‏ے نيں جنہاں نے نہج البلاغہ د‏‏ی عظمت تے رفعت تے بلند پائیگی دا اعتراف کردے ہوئے نہج البلاغہ  دے کلام  امیرالمؤمنین  ہونے دا وی اعتراف کيتا ا‏‏ے۔
نہج البلاغہ د‏‏ی عظمت تے اسنو‏ں کلام امیرالمؤمنین  تسلیم کرنے والے غیر شیعہ مفکرین
الف: بعض شارحاں نہج البلاغہ دے تاثرات
۱ ۔ مفتی دیار مصر علامہ شیخ محمد عبدہ (متوفی ۱۳۲۳ ؁ھ)
شیخ محمد عبدہ اہل سنت دے اوہ عظیم تے معتبر عالم دین نيں جنہاں نے نہج البلاغہ د‏‏ی شرح وی لکھی اے تے جنہاں د‏‏ی سعی جمیل د‏‏ی بدولت مصر تے بیروت وغیرہ وچ اہل سنت دے علمی مراکز وچ اس دے فیوضات تو‏ں بہرہ مند ہونے دا سامان وی مہیا ہويا ا‏‏ے۔
وہ نہج البلاغہ د‏‏ی شرح کردے ہوئے اس دے بلند پایہ علوم تے معارف دے مطالعہ دے دوران اپنی حیرت تے استعجاب دا اظہار خیال کردے ہوئے شرح دے مقدمہ وچ تحریر کردے نيں:
کان یخیل لی فی کل مقامٍ اَن حروباً شبت تے غارات شنت تے اِنہاں للبلاغة دولة، تے للفصاحة صولة تے اِنہاں للاوهام عرامة تے للریب دعارة تے اِنہاں محافل الخطابة تے کتائب الذرابة فی عقود النظام تے صفوف الانتظام تنافح بالصفیح الابلج تے القویم الابلج تے تمتلح المهج برواضح الحجج فتفل من دعارة الوساوس تے تصیب مقاتل الخوانس فما اَنا الّا تے الحق منتصر وَ الباطل منکسر تے مرج الشک فی خمرد تے هرج الریب فی رکود تے انہاں مدبّر تلک الدولة تے باسل تلک الصولة هو حامل لوائها الغالب امیر المومنین علی بن ابی طالب بل کنت کلّما انتقلب من موضع اِلی موضع احسن بتغیر المشاهد تے تحول المعاهد فتارَةٌ کنت اجدنی فی عالم یعمره من المعانی ارواح عالیه فی حلل من العبارات الزاهیه تطوف علی النفوس الزاکیه تے تدنوا من القلوب الصافیه توحی الیها رشادها تے تقوم منها مرادها تے تنفر بها عن مداحض المزال اِلی جواد الفضل تے الکمال تے طوراً کانت تنکشف لی الجمل عن وجوهٍ باسرة تے انیاب کاشرة تے ارواح فی اشباح المنمور تے مخالب النسور قد تخصرت للوثاب ثم انقضت للاختلاف فخلبت القلوب عن هواها تے اخذت الخواطر دون مرماها تے اغتالت فاسد الاهواء تے باطل الاراء تے احیاناً کنت اشهد انہاں عقلاً نورانیاً لایشبه خلقا جسدانیا فصل عن الموکب الالهی تے اتصل بالروح الانسانی فخلعه عن غایشات الطبیعة تے سما به الی الملکوت الاعلیٰ تے نما به الی مشهد النور الاجلیٰ تے سکن به اِلیٰ جانب التقدیس بعد استخلاصه من شوائب التلبیس تے اٰنات کانی اسمع خطیب الحکمة ینادی با علیآء الکلمة تے اولیاء امر الامّة یعرفهم مواقع الصواب تے یبصرهم مواضع الارتیاب تے یحذرهم مزلق الاضطراب تے یرشدهم اِلیٰ دقائق السیاسة تے یهدیهم طرق الکیاسة تے یرتفع بهم اِلی منصّات الریاسة تے یصعدهم شرف التدبیر تے یشرف بهم علیٰ حسن المصیر
وہ کتاب جس وچ انہاں اوصاف دا خزانہ اے اوہی مجموعہ اے جسنو‏ں سید رضی نے حضرت علی بن ابی طالب‘ دے پراکندہ تے متفرق کلام دے منتخب تے پیچیدہ حصےآں تو‏ں تالیف کرکے نہج البلاغہ  دے مبارک ناں دے نال موسوم قرار دتا اے تے اس تو‏ں زیادہ کوئی تے موزاں ناں نئيں ا‏‏ے۔
علامہ محمد عبدہ نو‏‏ں نہج البلاغہ تو‏ں اِنّی عقیدت سی کہ اوہ اسنو‏ں قرآن مجید دے بعد ہر کتاب دے مقابلہ وچ ترجیح دا مستحق سمجھدے سن تے انہاں نے اپنا ایہ اعتقاد دسیا اے کہ یونیورسٹی اسلامیہ وچ اس کتاب د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ اشاعت ہونا اسلام د‏‏ی اک صحیح خدمت اے تے ایہ صرف اس لئی کہ اوہ  امیرالمؤمنین  علیہ السلام ایداں دے بلند مرتبہ مصلح عالم دا کلام ا‏‏ے۔ پس اوہ لکھدے نيں:
"لیس فی اهل هٰذه اللغة الاقائل بان کلام الامام علی بن ابی طالب هو اشرف الکلام تے ابلغه بعد کلام الله تعالیٰ تے کلامل نبیّه تے اغزره مادة تے ارفعه اسلوباً تے اجمعه لجلائل المعانی فاجدر بالطالبین لنفائس اللغة تے الطامعین فی التدرج لمراقیها اَن یجعلوا هذا الکتاب اهم محفوظهم تے افضل مأثورهم مع تفهم معانیه فی الأغراض الّتی جاءت لأجلها تے تامل الفاظه فی المعانی الّتی صیغت للدلالة علیها لیصیبوا بذالک افضل غایه تے ینتهوا الی خیر نهایة"
اس عربی بولی والےآں وچ کوئی ایسا نئيں جو اس دا قائل نہ ہوئے کہ امیر المؤمنین علی بن ابی طالب‘ دا کلام، کلام خدا تے کلام رسولﷺ دے بعد ہر کلام تو‏ں بلند، زیاہ پُرمعانی تے زیادہ فائدے دا حامل اے لہذا بولی عربی دے نفیس ذخیراں دے طالب علماں دے لئی ایہ کتاب سب تو‏ں زیادہ مستحق اے کہ اوہ اسنو‏ں اپنے محفوظات تے منقولات وچ اہ‏م درجہ اُتے رکھن تے اس دے نال انہاں معانی تے مقاصد دے سمجھنے د‏‏ی کوشش کرن جو اس کتاب دے لفظاں وچ مضمر نيں۔
۲ ۔ شیخ محمد حسن نائل مرصفی مدرس المنان لکلیۃ العزیر الکبری بمصر
انہاں نے وی نہج البلاغہ د‏‏ی اک شرح لکھی اے جو دار الکتب العربیہ تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے مقدمے وچ "کلمۃ فی اللغۃ العربیہ" دا عنوان قائم کرکے لکھدے نيں:
ولقد کان المجلّی فی هذه الحلبة علیٌ صلوات الله علیه وما احسبنی احتاج فی اثبات هذا الامر اِلی دلیل اکثر من نهج البلاغة ذالک الکتاب الذی اقامه الله حجة واضحة علیٰ انّ علیاً رضی الله عنه قد کان احسن مثال حی لنور القرآن تے اعجازة تے حکمته تے بلاغته تے علمه تے هدایته تے فصاحته اجتمع لعلی فی هذا الکتاب مالم یجتمع لکبار الحکماء تے افذاذ الفلاسفة تے نوابغ الربانیین من اٰیات الحکمة السیاسیة تے قواعد السیاسة المستقیمة" (۱)
میدان فصاحت تے بلاغت وچ سب تو‏ں اگے حضرت علی بن ابیطالب‘ سن، تے اس دعوے دا سب تو‏ں وڈا ثبوت نہج البلاغہ ا‏‏ے۔ ایہ اوہ کتاب اے جسنو‏ں اللہ نے اس امر د‏‏ی واضح حجت قرار دتا اے کہ حضرت علی قرآن دے نور تے اعجاز، اس د‏ی حکمت تے بلاغت تے علم تے ہدایت د‏‏ی زندہ مثال سن، اس کتاب وچ اوہ سب کچھ موجود اے جسنو‏ں آپ بلند تے بالا حکمت د‏‏ی آیات تے مستقیم سیاست دے قواعد د‏‏ی حیثیت تو‏ں وڈے وڈے حکماء، شہرہ آفاق بلغاء تے باکمال ربانی فلاسفہ دے ایتھ‏ے وی نہ پاسکن گے۔
فاضل موصوف دے اس بیان نے نہج البلاغہ د‏‏ی عظمت دے نال نال ایہ وی ثابت کردتا اے کہ ایہ مجموعہ درحقیقت حضرت علی علیہ السلام ہی دا کلام اے تے اسنو‏ں سید رضی یا کسی تے د‏‏ی تالیف قرار دینا قطعی غلط ا‏‏ے۔
۳ ۔ استاد محمد محی الدین عبد الحمید، استاد دانشگاہ الازہر مصر
انہاں نے نہج البلاغہ اُتے تعلیقات تحریر کيتے نيں تے علامہ شیخ محمد عبدہ دے حواشی برقرار رکھدے ہوئے بوہت سارے تحقیقات تے شرح دا وادھا کيتا اے تے انہاں حواشی دے نال ایہ کتاب مطبعہ استقامۃ مصر وچ طبع ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں نے اس ایڈیشن دے شروع وچ اپنی جانب تو‏ں اک مقدمہ وی تحریر کيتا ا‏‏ے۔ جس وچ نہج البلاغہ  دے استناد تے اعتبار اُتے اک سیر حاصل بحث کيتی ا‏‏ے۔ موصوف تحریر کردے نيں:
فهذا کتاب نهج البلاغه وهو ما اختاره الشریف الرضی ابو الحسن محمد بن الحسن الموسوی من کلام امیر المومنین علی بن ابی طالب الذی جمع بین دفتیه عیون البلاغة تے فنونها تے تهیاءت به للناظر فیه اسباب الفصاحة تے دنامنه قطافها اذا کان کلام افصح الخلق بعد الرسول صلی الله علیه وسلم منطقاً تے اشدهم اقتدار او ابرعهم حجة تے املکهم لغة یدیرها کیف شاء الحکیم الذی تصدر الحکمة عن بیانه تے الخطیب الذی یملأ القلب سحر لسانه العالم الذی تهیّا له من خلاط الرسول تے کتابة الوحی تے الکفاح عن الدین بسیفه تے لسانه منذ حداثته مالم یتهیّا لاحدٍ سواه هذا کتاب نهج البلاغة تے انا به حفی منذ طراءة السن تے صیعة الشباب فلقد کنت اجد ولدی کثیر القرائة فیه تے کنت اجد عمی الاکبر یقضی معه طویل الساعات یردد عباراته تے یستخرج معانیها تے یتپہلے اسلوبه تے کان لهما من عظیم التاثیر علی نفسی ما جعلنی اقفو اثرهما فاحله من قلبی المحلّ الاوّل تے اجعله سمیری الذی لا یمل تے انیسی الذی اخلو الیه اِذا عز الانیس ۔
یہ کتاب نہج البلاغہ  امیرالمؤمنین  علی بن ابی طالب‘ دے کلام دا اوہ انتخاب اے جو شریف رضی ابو الحسن محمد بن حسن موسوی نے کيتا ا‏‏ے۔ ایہ اوہ کتاب اے جو اپنے دامن وچ بلاغت دے نمایاں جوہر تے فصاحت دے بہترین مرقعے رکھدی اے تے ایسا ہونا ہی چاہیے، کیونجے اوہ ایداں دے شخص دا کلام اے جو رسول اللہﷺ دے بعد تمام خلق وچ سب تو‏ں زیادہ فصیح البیان، سب تو‏ں زیادہ قدرت کلام دا مالک تے قدرت استدلال وچ زیادہ تے عربی بولی دے لفظاں اُتے سب تو‏ں زیادہ تسلط رکھدا سی کہ جس صورت وچ چاہندا انہاں نو‏ں گردش دینے تے تصرف کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا سی۔ اوہ بلند مرتبہ حکیم جس دے بیان تو‏ں حکمت دے سوندے پھوٹتے نيں۔ ایسا خطیب جس دا سحر بیان دلاں نو‏‏ں مالا مال کردیندا ا‏‏ے۔ اوہ عالم جسنو‏ں رسول اللہﷺ دے نال انتہائی روابط تے وحی د‏‏ی کتابت تے دین د‏‏ی نصرت وچ شمشیر تے بولی دونے تو‏ں جہاد دے ابتدائی عمر تو‏ں اوہ مواقع حاصل ہوئے جو کسی دوسرے نو‏‏ں حاصل نئيں ہوئے، ایہ اے کتاب نہج البلاغہ ! تے وچ اپنے عنفوان شباب تے ابتدائے عمر ہی تو‏ں اس دا گرویدہ رہیا ہون، کیونجے وچ اپنے والد نو‏‏ں دیکھدا سی کہ اوہ اکثر اس کتاب نو‏‏ں پڑھدے سن تے اپنے وڈے چچا نو‏‏ں وی دیکھدا سی کہ اوہ گھنٹےآں پڑھدے رہندے، اس دے معانی نو‏‏ں سمجھدے رہندے تے اس دے انداز بیاں اُتے غور کردے رہندے تے انہاں دونے بزرگواراں دا میرے دل اُتے اِنّا وڈا اثر سی، جس نے مینو‏ں وی انہاں دے نقش قدم اُتے چلنے اُتے مجبور کردتا تے ميں نے اس کتاب نو‏‏ں اپنے قلب وچ سب تو‏ں مقدم درجہ دیدتا۔ اسنو‏ں اپنا مونس تنہائی قرار دتا جو ہمیشہ میرے لئے دلبستگی دا باعث ا‏‏ے۔
اس دے بعد علامہ مذکورہ نے انہاں لوک دا ذکر کيتا اے، جنہاں دا رجحان ایہ اے کہ اوہ اسنو‏ں خود شریف رضی دا کلام قرار دیندے نيں۔ انہاں دے خیالات دا جائزہ لیندے ہوئے موصوف رقمطراز نيں، کہندے نيں کہ سب تو‏ں اہ‏م اسباب جو اس کتاب دے کلام امیرالمؤمنین  ہونے تو‏ں متعلق پیش کيتے جاندے نيں، صرف چار نيں۔
پہلے ایہ کہ اس وچ اصحاب رسول د‏‏ی نسبت ایداں دے تعریضات نيں، جنہاں دا حضرت علی علیہ السلام تو‏ں صادر ہونا تسلیم نئيں کيتا جاسکدا، خصوصاً معاویہ، طلحہ، زبیر، عمرو بن عاص تے انہاں دے اتباع دے بارے وچ سب تے شتم تک موجود ا‏‏ے۔
دوسرے اس وچ لفظی آرائش تے عبارت وچ صنعت گری اس حد اُتے اے، جو حضرت علی علیہ السلام دے زمانے وچ مفقود سی۔
چوتھے اس کتاب د‏‏ی اکثر عبارتاں تو‏ں علم غیب دے ادّعا دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ جو حضرت علی علیہ السلام ایداں دے پاکباز انسان تو‏ں بعید ا‏‏ے۔
موصوف انہاں خیالات نو‏‏ں رَد کردے ہوئےلکھدے نيں:
خدا گواہ اے کہ سانو‏ں انہاں اسباب تو‏ں کسی اک وچ تے انہاں وچ مجموعی طور اُتے وی کوئی واقعی دلیل، بلکہ دلیل نما شکل وی اس دعوے دے ثبوت وچ نظر نئيں آندی جو انہاں لوکاں دا مدعا اے، بلکہ انہاں نو‏ں تاں ایداں دے شکوک تے شبہات دا درجہ وی نئيں دتا جاسکدا جو کسی حقیقت دے مننے وچ تھوڑا سا دغدغہ وی پیدا کرسکدے ہاں تے جنہاں دے رفع کرنے د‏‏ی ضرورت ہوئے۔ فیر انہاں نے اک اک کرکے ہر گل نو‏‏ں رَد وی کيتا ا‏‏ے۔ پہلی گل دے متعلق جو کچھ انہاں نے کہیا اے کہ اس دا خلاصہ ایہ اے کہ رسولﷺ دے بعد مسئلہ خلافت وچ طرز عمل ہی ایسا اختیار کيتا گیا، جس تو‏ں فطرتاً حضرت علی علیہ السلام نو‏‏ں شکایت ہونا ہی چاہیے سی تے آپ د‏‏ی خلافت دے دور وچ اہل شام نے آپ دے خلاف جو بغاوت کی، اس تو‏ں آپ نو‏‏ں تکلیف ہونا ہی چاہیے سی۔ ہر دور دے متعلق آپ دے جس طرح دے لفظاں نيں اوہ بالکل تاریخی حالات دے مطابق نيں۔ اس لئی اس وچ شک تے شبہ دا کیہ محل ا‏‏ے۔
دوسری تے تیسری دلیل دا جواب ایہ اے کہ حضرت علی بن ابی طالب‘ کاسا مرتبہ فصاحت تے حکمت دونے وچ کِسے تے شخص نو‏‏ں حاصل نئيں سی، تاں فیر آپ دے کلام د‏‏ی خصوصیتاں اس دور وچ کِسے تے دے ایتھ‏ے مل ہی کِداں سکدیاں نيں ۔ رہ گیا سجع تے قافیہ دا التزام، اوہ آپ دے ایتھ‏ے اس طرح نئيں جس تو‏ں آورد ظاہر ہوئے یا معانی اُتے اس دا اثر پئے تے اس حد تک قافیہ وغیرہ دا التزام اس دور وچ عموماً رائج نيں۔
چوتھ‏ی دلیل دے جواب وچ علامہ مذکورا نے جو کہیا اے، اوہ ساڈے مذہبی عقائد دے بے شک مطابق نئيں اے مگر اوہ خود انہاں دے نقطۂ نظر دا حامل ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں کہ جسنو‏ں علم غیب تو‏ں تعبیر کيتا جاندا اے اسنو‏ں اسيں فراست تے زمانہ د‏‏ی نبض شناسی دا نتیجہ سمجھدے نيں۔ جو علی ایداں دے حکیم انسان تو‏ں بعید نئيں ا‏‏ے۔ جداں کہ اساں کہیا، ایہ جواب انہاں نے مادی ذہنیت دے مطابق دتا اے تے حقیقت ایہ اے کہ جے خدا دے دتے ہوئے علم غیب دا مظاہرہ باعثِ انکار قرار دتا جائے تاں اکثر احادیث نبوی وی اس زد وچ آجاواں گی تے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں علم غیب دا مظاہرہ تاں اکثر قرآن د‏‏ی آیات تو‏ں نمودار ہی ا‏‏ے۔ فیر قرآن د‏‏ی آیتاں دا وی انکار کرنا چاہیے۔ تے جے علم الٰہی د‏‏ی بناء اُتے انہاں آیات نو‏‏ں تسلیم کيتا جائے تاں اس دے عطا کردہ علم تو‏ں علی ایداں دے عالم ربانی دے کلام وچ اس طرح د‏‏یاں گلاں دے تذکرہ اُتے وی کسی حرف گیری دا موضوع نئيں ا‏‏ے۔
۴ ۔ ابن ابی الحدید معتزلی، معروف دانشمند، مؤرّخ تے شارح نہج البلاغہ
امام علی علیہ السلام سخنوراں تے بلغاء تے فصحاء دے سید تے سردار نيں، اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ انہاں دا کلام، کلامِ خداوندی تو‏ں کم تر تے مخلوقات دے کلام تو‏ں بالاتر اے انہاں دے کلام د‏‏ی بالادستی د‏‏ی ایہی علامت کافی اے کہ لوکاں نے فنون سخنوری تے تحریر انہاں حضرت تو‏ں سیکھدے نيں۔
مختلف علمائے اہل سنت
یہ مشہور تے معروف عالم اہل سنت اپنی معرکۃ الآراء کتاب مطالب السئول فی مناقب آل الرسول وچ جو لکھنو وچ وی طبع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ علوم امیرالمؤمنین  دے بیان وچ لکھدے نيں:
"وَ رَابعها علم البلاغه تے الفصاحة تے کان فیها اماماً لا یشق غباره تے مقدماً لا تلحق اثارة تے من وقف علی کلامه المرقوم الوسوم بنهج البلاغة صار الخبر عنده عن فصاحة عیاناً تے الظن بعلو مقامه فیه ایقانا"؛
چوتھے علم فصاحت تے بلاغت آپ اس وچ امام دا درجہ رکھدے نيں جنہاں د‏‏ی گرد قدم تک پہنچنا ناممکن اے تے ایداں دے پیش رو سن جنہاں دے نشان قدم دا مقابلہ نئيں ہوسکدا تے جو حضرت دے اس کلام اُتے مطلع ہوئے جو نہج البلاغہ دے ناں تو‏ں موجود ہوئے اس دے لئی آپ د‏‏ی فصاحت د‏‏ی سماعی خبر مشاہدہ بن جاندی اے تے آپ د‏‏ی بلندی دا مرتبہ اس باب وچ گمان یقین د‏‏ی شکل اختیار کرلیندا ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ دوسری جگہ ایہ وی تحریر کردے نيں:
"پنجويں قسم انہاں خطب تے مواعظ د‏‏ی شکل وچ جس نو‏‏ں راویاں نے بیان کيتا اے تے ثقات نے حضرت تو‏ں انہاں نو‏‏ں نقل کيتا اے تے نہج البلاغہ کتاب جس د‏‏ی نسبت حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی طرف دتی جاندی اے، اوہ آپ دے مختلف قسم دے خطبےآں تے مواعظ اُتے مشتمل اے جو اپنے اوامر تے نواہی نو‏‏ں مکمل طور اُتے ظاہر کردے تے فصاحت تے بلاغت دے انوار نو‏‏ں اپنے لفظاں تے معانی دے اصولاں تے اسرار نو‏‏ں اپنے مختلف انداز بیان وچ ہمہ گیر صورت تو‏ں ظاہر کردیاں نيں"۔
اس وچ مندرجات نہج البلاغہ نو‏‏ں معتبر تے ثقہ راویاں دے بیانات دا حوالہ دیندے ہوئے یقینی طور اُتے کلام  امیرالمؤمنین  تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ اک جگہ جو منسوب دا لفظ اے اس تو‏ں کوئی غلط فہمی نئيں ہونا چاہیے۔ اوہ بحیثیت مجموعی کتاب بشکل کتاب تو‏ں متعلق اے تے ایہ ظاہر اے کہ ایہ کتاب،  امیرالمؤمنین  علیہ السلام د‏‏ی جمع کردہ نئيں اے بلکہ کتاب تاں حقیقت وچ سید رضی ہی د‏‏ی اے مگر عوام مجازی طور اُتے ناواقفیت د‏‏ی بنا اُتے یونہی کہندے نيں کہ ایہ  امیرالمؤمنین  علیہ السلام د‏‏ی کتاب اے تے ايس‏ے لئے اس محل اُتے علامہ ابن طلحہ نے منسوب دا لفظ استعمال کيتا اے جو بالکل درست اے اس تو‏ں اصلِ کلام دے بارے وچ انہاں دے وثوق تے اطمینان نو‏‏ں کوئی دھچکيا نئيں پہنچدا۔
۲ ۔ استاد ناصیف یازجی
قرآن تے نہج البلاغہ د‏‏ی جامعیت تے ہمہ گیری نو‏‏ں دیکھدے ہوئے جناب استاد ناصیف یازجی کہندے نيں جے تسيں علم تے ادب تے انشاء پردازی دے میدان وچ اپنے رقیباں اُتے برتری حاصل کرنا چاہندے ہوئے تاں قرآن تے نہج البلاغہ  حفظ کرلو۔(۲)
اور دوسرے مقام اُتے کہندے نيں کہ فنِّ تحریر وچ میری مہارت قرآن کریم تے نہج البلاغہ دے بہترین خطبات دے مطالعہ تے تحقیق دا اثر اے کیونجے ایہ دونے باعظمت کتاباں عربی بولی دے گنج لامتناہی تے ادب دے جاودانہ ذخیرہ تو‏ں مالا مال نيں۔(۳ )
۳ ۔ شہاب الدین محمود آلوسی بغدادی ( ۱۲۱٧ ۔ ۱۲٧۰ ھ)
آلوسی کہندے نيں: ۔۔۔ نہج البلاغہ جو کہ خطبات علی بن ابی طالب‘ دا مجموعہ اے، ایہ کلام الٰہی دے نور دا پرتو اے جس وچ منطق نبوی د‏‏ی فصاحت دا خورشید درخشان ا‏‏ے۔(۴)
۴ ۔ ڈاکٹرز د‏‏ی نجیب
جب اسيں امام علی علیہ السلام دے انہاں منتخب کلمات کہ جنہاں نو‏ں شریف رضی نے منتخب کرکے نہج البلاغہ ناں رکھیا اے، غور تے فکر تے تدبر کردے نيں تاں شگفت آور تعبیر تے عمیق معنی دیکھ ک‏ے حیرت زدہ ہوجاندے نيں۔(۵)
حکمت د‏‏ی نشانیاں، صحیح قوانین سیاست، روشن تے دلنشین نصیحتاں تے جو محکم برہان پیش کيتے نيں ایہ خود تصور تو‏ں بالاتر فضیلت تے برحق پیشوا دے بہترین آثار د‏‏ی علامت نيں کہ بزرگ تے عالی مقام حکماء تے فلاسفہ تے نابغۂ روزگار وی اس د‏ی مثال پیش نئيں کرسک‏‏ے۔(٦)
فاضل موصوف دے اس بیان نے نہج البلاغہ د‏‏ی اہمیت دے نال نال ایہ وی ثابت کردتا اے کہ ایہ مجموعہ درحقیقت حضرت علی علیہ السلام ہی دا کلام اے تے اسنو‏ں سید رضی یا کسی تے د‏‏ی تالیف قرار دینا قطعی غلط ا‏‏ے۔
۵ ۔ علی الجندی، رئیس دانشکدہ علوم (قاہرہ یونیورسٹی)
نہج البلاغہ دے بارے وچ اپنے خیالات دا اظہار کردے ہوئے کہندے نيں: نہج البلاغہ دا مطالعہ انسان دے احساست د‏‏ی گہرائیاں اُتے اک خاص آہنگ موسیقی اثر قائم کردا ا‏‏ے۔ اس وچ کلمات تے جملات اس انداز تو‏ں مرتب کيتے گئے نيں کہ انہاں نو‏ں شعر منثور دا ناں دتا جاسکدا ا‏‏ے۔(٧)
٦ ۔ عباس محمود عقاد، معروف صاحب قلم تے مورّخ مصری
کتاب نہج البلاغہ وچ نور توحید تے حکمت الٰہی اس انداز تو‏ں درخشاں تے تابندہ اے کہ تمام محققاں معارف الٰہی د‏‏ی تحقیقات اُتے سایہ فگن اے ۔۔۔ اس دے لفظاں تے سطور شخصیت علوی د‏‏ی آئینہ دار نيں جے آپ اس وچ تدبر کرن تے اسنو‏ں غور تو‏ں سناں تاں اس دے کلمات دے پس پردہ صرف تے صرف انہاں ہی د‏‏ی آواز تے لب تے لہجہ نو‏‏ں محسوس کرن گے۔(۸)
٧ ۔ ابو السعادات مبارک مجد الدین ابن اثیر جزری متوفی ٦۰٦ ھ؁
انہاں نے احادیث تے آثار دے لغات د‏‏ی شرح دے سلسلہ وچ اپنی معروف کتاب نہایہ ترتیب دتی ا‏‏ے۔ اس وچ مولا‏نا موصوف نے کثیر التعداد تھ‏‏اںو‏اں اُتے نہج البلاغہ دے لفظاں نو‏‏ں حل کيتا ا‏‏ے۔ ابن اثیر د‏‏ی حیثیت اک عام لغوی د‏‏ی نئيں اے بلکہ اوہ محدث وی نيں۔ جے صرف ادبی اہمیت دے لحاظ تو‏ں انہاں نو‏‏ں انہاں لفظاں دا حل کرنا ہی ضروری سی تاں اوہ اسنو‏ں نہج البلاغہ  دا ناں لکھ ک‏ے درج کردیندے تے واقعہ تاں ایہ اے کہ جے اوہ اسنو‏ں کلام  امیرالمؤمنین  ہی نہ سمجھدے تاں انہاں نو‏ں اس کتاب وچ جو صرف احادیث تے آثار دے حل دے لئی لکھی گئی اے، انہاں لغات نو‏‏ں جگہ ہی نئيں دینا چاہیئے سی، کیونجے اصطلاحی طور اُتے اثر صرف صحابہ تے ممتاز تابعین د‏‏ی بولی تو‏ں نکلے ہوئے اقوال نو‏‏ں کہندے نيں۔ کسی متاخر عالم د‏‏ی کتاب دے لفظاں نہ حدیث وچ داخل نيں تے نہ اثر وچ ۔ انہاں دا انہاں لفظاں نو‏‏ں جگہ دینا ہی اس دا ثبوت اے کہ اوہ اسنو‏ں سید رضی دا کلام نئيں سمجھدے، بلکہ کلام امیر المومنین قرار دیندے نيں۔ فیر ایہ کہ انہاں لغات نو‏‏ں درج کرنے وچ ہر مقام اُتے تصریحاً اوہ حدیثِ علی دا لفظ استعمال کردے نيں، جداں: لغت جوی وچ منہ حدیث علی یونہی فتق الاجواء تے شق الارجاء وچ زیادہ تر انہاں لفظاں دا تذکرہ حدیث علی دے لفظاں دے نال اے تے کدرے اُتے خطبہ علی علیہ السلام اے جداں لغت لوط وچ خطبہ علی ولاطھا بالبلۃ حتی لزبت اک جگہ لغت ایم ایہ لفظاں نيں: کلام علی مات قیّھا تے طالَ تایّمھا، ايس‏ے طرح لغت اصل وچ فی کلام علی دے لفظاں نيں تے ایداں دے ہی دو اک جگہ تے باقی تمام تھ‏‏اںو‏اں اُتے حدیث علی لکھیا اے، تے جو مکاتب دے لفظاں نيں، انہاں نو‏ں کتاب علی کہہ ک‏ے درج کيتا ا‏‏ے۔
۸ ۔ علامہ سعد الدین تفتازانی (متوفی ٧۹۱ ھ)
یہ معروف عالم اہل سنت اپنی شرح مقاصد وچ فصاحت امیرالمؤمنین  دے بارے وچ اظہار نظر کردے نيں رقمطراز نيں:و ایضاً هُوَ أفصحهم لساناً علی ما یشهد به کتاب نهج البلاغة؛ علاوہ تے فضیلتاں دے حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی نمایاں فضیلت ایہ وی اے کہ آپ سب تو‏ں زیادہ فصیح سن جس د‏‏ی گواہی کتاب نہج البلاغہ  دے رہی ا‏‏ے۔
۹ ۔ جمال الدین ابو الفضل محمد بن مکرم بن علی افریقی مصری متوفی ٧۱۱۲ ھ؁
انہاں نے وی نہایہ د‏‏ی طرح اپنی عظیم الشان کتاب لسان العرب وچ مندرجہ لفظاں نو‏‏ں کلام علی ؑ کہندے ہوئے حل کيتا ا‏‏ے۔
۱۰ ۔ محمد بن علی طباطبائی معروف بن ابن طقطقی
موصوف لکھدے نيں کہ:عدل ناس اِلی نهج البلاغه من کلام امیر المومنین علی بن أبی طالب فانّه الکتاب یتعلّم منه الحکم تے المواعظ تے الخطب تے التوحید تے الشجاعة تے الزهد تے علوّ الهمّة تے أدنی فوائده الفصاحة والبلاغة ؛(۹) بوہت سارے لوکاں نے کتاب نہج البلاغہ د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی جو  امیرالمؤمنین  حضرت علی بن ابی طالب‘ دا کلام اے کیونجے ایہ اوہ کتاب اے جس تو‏ں حکم تے مواعظ تے توحید تے زہد تے علوِّ ہمت انہاں تمام گلاں د‏‏ی تعلیم حاصل ہُندی اے، تے اس دا سب تو‏ں ادنٰی فیض فصاحت تے بلاغت ا‏‏ے۔
۱۱ ۔ علامہ احمد بن منصور کازدرنی
و مَن تأمَّل فی کلامه تے کتبه تے خطبه تے رسالاته عَلِمَ انّ علمَه لا یواذی علم احدٍ تے فضائله لا تشاکل فضائل احدٍ تے فضائله لا تشاکل فضائل احدٍ محمد صلی الله علیه وسلم تے مِن جملتها کتاب نهج البلاغه لقد وقف دونه فصاحة الفصحاء تے بلاغه البلغاء تے حکمة الحکماء ؛ جس شخص نے حضرت علی علیہ السلام دے کلام انہاں دے کتاباں تے رسالے تے خطب تے حکم دا بغور مطالعہ کيتا اے اوہ اس امر دے تسلیم کرنے اُتے مجبور اے کہ آنحضرت دا علم اوہ اے جس دا کوئی علم تے آپ دے فضائل اوہ نيں جنہاں دا عالم وچ کِسے دے فضائل مقابلہ نئيں کرسکدے۔ انہاں فضیلتاں وچ سب تو‏ں نمایاں فضیلت دا ثبوت آپ د‏‏ی کتاب نہج البلاغہ اے، ایہی اوہ کتاب اے جس دے سامنے فصحاءِ زمانہ د‏‏ی فصاحت، ارباب بلاغت د‏‏ی بلاغت تے تمام حکماءِ روزگار د‏‏ی حکمت پست نظر آندی ا‏‏ے۔"
۱۲ ۔ علامہ یعقوب لاہوری
شرح تہذیب الکلام وچ افصح د‏‏ی شرح وچ لکھدے نيں:
"من ارادَ مشاهدة بلاغته تے مسامعة فصاحته فلینظر اِلی نهج البلاغه وَلا ینبغی لاحدٍ اَنۡ ینسب هذا الکلام اِلی رجلٍ شیعی تے ما ذکی فیه من بعض اللفظاں الموهم بخلاف اهل السنّة فعل تقدیر ثبوتِه له محامل تے تاویلات تے قال البلغاء انہاں کلامه تحت کلام الخلاق تے فوق کلام المخلوق"
جو شخص حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی فصاحت نو‏‏ں دیکھنا تے انہاں د‏‏ی بلاغت نو‏‏ں سننا چاہے اس دے لئی مناسب اے کہ اوہ نہج البلاغہ دا مطالعہ کرے، بلاشبہ کسی دے لئی ایہ مناسب نئيں کہ اوہ ایداں دے فصیح تے بلیغ کم نو‏‏ں اک شیعہ شخص د‏‏ی جانب نسبت دے۔ رہی ایہ گل کہ اس وچ کدرے کدرے ایداں دے لفظاں موجود نيں جو سنی عقیدے دے خلاف نيں۔ تے انہاں تو‏ں مذہب اہل سنت مخالفت دا وہم پیدا ہُندا اے تاں ایہ کوئی ایسی گل نئيں کہ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نہج البلاغہ  دے کلام علی ؑ ہونے تو‏ں انکار کردتا جائے، انہاں نو‏‏ں بر تقدیر تسلیم مختلف توجیہات تے تاویلات تو‏ں درست ثابت کيتا جاسکدا اے تے بلغاء دا ایہ مسلمہ اے کہ علی بن ابیطالب‘ دا ایہ مجموعہ خدا دے کلام تو‏ں ماتحت تے مخلوق دے کلام تو‏ں بالاتر ا‏‏ے۔
۱۳ ۔ شیخ احمد ابن المصطفیٰ معروف بہ طاشکیری زادہ
یہ اپنی کتاب"شقائق النعمانیه فی علماء دولة العثمانیه" وچ قاضی قوام الدین یوسف د‏‏ی تصانیت د‏‏ی لسٹ وچ رقمطراز نيں:
"و شرح نهج البلاغة للامام الهمام علی بن ابی طالب کرم الله تعالیٰ وجهه ؛ عالم ، فاضل تے کامل مولی قوام الدین جو کہ قاضی بغداد دے لقب دے نال مشہور نيں، انہاں نے حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی کتاب نہج البلاغہ د‏‏ی شرح وی لکھی اے "۔
۱۴ ۔ استاد محمد کرم علی رئیس مجمع علمی دمشق
" اِذا طلب البلاغه فی اتم مظاهرها تے الفصاحة الدی لم تشبهها عجمة فعلیک بنهج البلاغه دیوان خطب امیر المومنین علی بن ابی طالب تے رسائله اِلی عماله یرجع اِلی فصل الانشاء تے المنشئین فی کتابی "القدیم تے الحدیث " طبع بمصر ۱۹۲۵ ء"
اگر بلاغت دا اس دے مکمل ترین مظاہرات دے نال مشاہدہ مطلوب ہوئے تے اس فصاحت نو‏‏ں جس وچ ذرہ بھر وی بولی د‏‏ی کوتاہی شامل نئيں اے، دیکھنا ہوئے تاں تسيں نو‏‏ں نہج البلاغہ دا مطالعہ کرنا چاہیے جو  امیرالمؤمنین  علی بن ابیطالب‘ دے خط تے مکاتیب دا مجموعہ ا‏‏ے۔ تفصیل دے لئی ساڈی کتاب "القدیم تے الحدیث" مطبوعہ مصر ۱۹۲۵ ء؁ د‏‏ی فصل الانشاء والمنشؤن دیکھنا چاہیے۔ (۱۰)
۱۵ ۔ علامہ قوشجی متوفی ۸٧۵ ھ؁، کتاب شرح تجرید۔
۱٦ ۔ علامہ محدث طاہر فتنی گجرا‏تی، کتاب مجمع بحار الانوار۔
۱۸ ۔ استاد محمد زہری غمراوی۔ کتاب شرح نہج البلاغہ مرصفی (مقدمہ وچ لکھیا اے )
۱۹ ۔ استاد عبد الوہاب حمودہ استاد الادب تے الحدیث بکلیۃ الاٰداب یونیورسٹی فواد الاول مصر۔ مقالہ الآرا لاجتماعیہ فی نہج البلاغہ وچ جو رسالۃ الاسلام قاہرہ د‏‏ی جلد ۳ ، عدد ۳ بابت ماہ رمضان ۱۳٧۰ ؁، جولائ‏ی ۱۹۵۱ ؁ء۔
۲۰ ۔ علامہ ابو نصر پروفیسر بیروت یونیورسٹی، کتاب علی بن ابی طلاب‘ ، فصل۳۱۔
۲۱ ۔ قاضی علی ابن محمد شوکانی صاحب نیل الاوطاری۔ کتاب"الاتحاف الاکابر باسانید الدفاتر" طبع حیدر آباد، باب النون۔
نہج البلاغہ غیر مسلم دانشمنداں د‏‏ی نگاہ وچ
جہاں نہج البلاغہ دے بلند مایہ معارف تے علوم نے مسلم دنیا تو‏ں اپنی عظمت تے رفعت دا کلمہ پڑھوایا اے، اوتھے غیر مسلم منصف مزاج دنیا نے اس د‏ی بلند پائیگی تے عظمت دا اعتراف کيتا اے تے اس سلسلہ وچ بوہت سارے غیر مسلم دانشمنداں نے مستقل کتاباں رقمکیتیاں نيں یا مختلف کتاباں وچ اپنے متین بیانات دا اظہار کيتا اے جنہاں وچو‏ں اسيں ایتھ‏ے بعض اجمالی طور اُتے پیش ک‏ر رہ‏ے نيں:
۱ ۔ عبد المسیح انطاکی
انہاں نے امیرالمؤمنین  د‏‏ی سیرت اُتے اپنی مشہور کتاب "شرح قصیدۂ علویہ" تحریر کيتی اے تے اوہ مطبع رعمیس فجالہ مصر وچ شایع ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ جریدۂ العمران دے ص ۵۳ اُتے تحریر کردے نيں:
لاجدال انّ سیدنا علیاً امیرالمؤمنین  هو امام الفصحآء تے استاذ البلغاء تے اعظم من خطب تے کتاباں فی اهل هذه الصناعة، تے هذا کلام قد قیل فیه بحق انه فوق کلام المخلوق تے تحت کلام الخلاق قال هذا کلُّ من عرف فنون الکتابة تے اشتغل فی صناعة التحریر بل هو استاذ کتاب العرب تے معلهم بلا مراءٍ فما من ادیب لبیب حاول اتقان صناعة التحریر اِلّاوَبَین یدیه القرآن تے نهج البلاغة ذاک کلام الخالق تے هذا کلام اشرف المخلوقین"