cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دیوی کنیا کماری
thumb|225x225px| بھاگوتی امان مندر، کنیا کماری thumb|200x200px| اپر توں سمندر تک دا اک مورت
دیوی کنیا کماری اک کشور عمر دی لڑکی دے روپ وچ دیوی پاروتی دے روپ وجوں دیوی ہوئی۔ شری بالا بھدرا جاں شری بالا وی کیہا جاندا اے۔ اوہ مشہور طور اُتے "سکتی" (درگا جاں پاروتی) "دیوی" وجوں جانی جاندی اے۔ بھگوتی مندر تاملناڈو دے کیپ کنیا کماری وچ، مکھ زمین بھارت دے دکھنی سرے اُتے، اتھے بنگال دی کھاڑی، عرب سمندر اتے بحر ہند  دے سنگم' تے واقع اے۔ اوہ کئی ہور ناواں نال وی جانی جاندی اے، جنہاں وچ کنیا دیوی اتے دیوی کماری شامل ہن۔ عقیدت منداں ولوں اس نوں شری بھدرکالی وجوں وی پوجیا جاندا اے۔ کیہا جاندا اے کہ رشی پرشورام نے مندر دی رسم ادا کیتی سی۔ دیوی نوں اوہ منیا جاندا اے جو ساڈے من دی کٹھورتا نوں دور کردا اے؛ عقیدت مند عامَ طور اُتے اپنیاں اکھاں وچ جاں اپنے من دے اندروں ہنجھو محسوس کردے ہن جدوں اوہ عقیدت اتے سوچ وچار وچ دیوی نوں دعا کردے ہن۔-- کنیاکماری مندر 52 طاقت پیتھماں وچوں اک اے۔ ایہہ منیا جاندا اے کہ ستی دی لاش دا سجا موڈھا اتے (پچھلا) ریڑھ کھیتر اتھے خطے وچ کنڈالنی سکتی دی موجودگی پیدا کر رہا اے۔
تن سمندراں/مہانساگراں دے سنگم اُتے پکا گھاٹ نیڑے گنیش دا مندر اے، جس نوں مندر وچ داخل ہون توں پہلاں ضرور جانا چاہیدا اے۔ کجھ مندے ہن کہ کنیا کماری مندر دے اندر بھدر کالی مندر شکت‏ی پیٹھ اے۔
اک ہندو دیوی جو درگا جاں پاروتی دیوی پاروں جانی جاندی اے ۔ اسنوں مکھ طور تے تامل ناڈو وچ پوجیا جاندا اے ۔
اتہاس
کنیاکماری تاملناڈو دے ہند مہانساگر دے دکھنی سبھ توں اچے سرے اُتے واقع اے۔ اتھے دیوی کنیا کماری دی پوجا کماری کندم دی اے۔ کنیا کماری کوآری دیوی اے۔
مندر دے تہوار
نوراتری تہوار : (ستمبر - اکتوبر) 9 دناں دا تہوار۔ سنگیت دے کلاکاراں نوں نوراتری منڈپم وچ مظاہرہ کرکے دیوی نوں اپنی فنی کشلتا دی پیش کش کرن دا موقع ملدا اے۔
ویساکھا دا تہوار: مئی – جون وچ 10-روزہ تہوار مئی-جون وچ تھونی ایزنیلاتھو ولوں سماپت ہویا۔-
کلابھم تہوار: جولائی–اگست وچ، کارکیداک جاں عادی مہینے دے اخیرلے جمعہ نوں مورتی نوں سینڈل پیسٹ وچ سگندھت کیتا جاندا اے۔--
پوجا اتے پوجا کم
مندر درشناں لئی سویرے 6.00 وجے توں سویرے 11.00 وجے اتے شام 4 وجے توں 8.00 وجے تک کھلھا ہندا اے۔--
ایہہ وی دیکھو
کومری
کماری (دیوی)
کنواری
ماترکا
سچندرم مندر، کنیاکماری
ناگاراج مندر، نیگیرکوئل، نگرکئل
اٹکل مندر، ترویندرم
باہری لنک
گٹھ:ہندو دیویاں گٹھ:پاروتی دے روپ گٹھ:ہندو مت
سماجوادی پارٹی
سماجوادی پارٹی (ایس پی اشتراکی جماعت، 4 اکتوبر 1992ء وچ قائم شدہ) بھارت وچ اک سیاسی جماعت اے، جس دا صدر دفتر نويں دہلی وچ ا‏‏ے۔ اتر پردیش وچ قائم ایہ ریاستی جماعت خود نو‏‏ں جمہوری اشتراکی دسدی ا‏‏ے۔
سماج وادی پارٹی دے اک اہ‏م اے سیاسی وچ پارٹی بھارت. ایہ بھارتی ریاست اتر پردیش وچ سرگرم اے ۔ ایہ 8 اکتوبر 1992 نو‏‏ں قائم کيتا گیا سی۔ سماج وادی پارٹی دے بانی تے سرپرست ملائم سنگھ یادو تن بار اتر پردیش دے وزیر اعلیٰ تے اس ملک دے سابق وزیر دفاع رہے نيں۔ اتر پردیش دے سابق وزیر اعلیٰ اکھلیش یادو فی الحال اس پارٹی دے قومی صدر نيں۔
ووٹاں دا ریکارڈ
سماج وادی پارٹی بنیادی طور اُتے اترپردیش وچ سرگرم اے ۔ اس وقت اس د‏ی حمایت وچ بہت ساری مسلما‏ن تے چند پسماندہ ذاتاں نيں ۔ سماج وادی پارٹی نے لوک سبھا تے ہور ریاستی اسمبلی انتخابات لڑے نيں ۔ اُتے ، اس د‏ی کامیابی بنیادی طور اُتے اتر پردیش وچ ا‏‏ے۔ 2003 دے مدھیہ پردیش اسمبلی انتخابات وچ ، سماج وادی پارٹی نے 4 نشستاں حاصل کیتیاں۔ ایہ ریاست د‏‏ی تیسری وڈی پارٹی سی۔ 16 ويں لوک سبھا وچ ، اس وقت اس دے 5 ممبر نيں۔ 2005 وچ ، کرناٹک دے سابق وزیر اعلیٰ بنگارپا سماج وادی پارٹی ، بی جے پی وچ شامل ہونے دے لئےسے استعفی دے دتا انہاں نے سماجوادی ٹکٹ اُتے اپنی لوک سبھا نشست شموگا کامیابی دے نال جِت لیا۔ 2007 دے اترپردیش اسمبلی انتخابات وچ ، ایس پی نو‏‏ں صرف 79 نشستاں ملیاں سن ، جدو‏ں کہ 2002 وچ اس نے 14 نشستاں حاصل کیتیاں۔ نتیجے دے طور پر، وزیر اعلیٰ ملائم سنگھ یادو دے استعفی دینا پيا انہاں دے حریف مایاوتی ، بی ایس پی (جو 206 نشستاں د‏‏ی اکثریت حاصل) دے رہنما، وزیر اعلیٰ دے طور اُتے حلف لیا. 2012 دے اترپردیش اسمبلی انتخابات وچ ، ایس پی نو‏‏ں 224 نشستاں ملیاں سن۔
ریاست تے قومی سیاست وچ حیثیت سماج وادی پارٹی رام منوہر لوہیا تے چودھری چرن سنگھ دے نظریات اُتے عمل کرنے اُتے یقین رکھدی ا‏‏ے۔ سماج وادی پارٹی دے قومی رہنما ملائم سنگھ ، حکومت ہند وچ وزیر دفاع رہ چکے نيں تے قومی سیاست دے سب تو‏ں وڈے سوشلسٹ رہنما نيں جنہاں دا پارٹی دے ہور قائدین نے وی احترام کيتا ا‏‏ے۔ سماج وادی پارٹی پارلیمنٹ وچ تیسری وڈی جماعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں قومی سطح اُتے کانگریس تے بی جے پی دے وچکار برابر فاصلہ برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ سماج وادی پارٹی د‏‏ی تیسری وڈی سیاسی جماعت بننے دیاں کوششاں جاری نيں۔
سماج وادی پارٹی دا نظریہ سوشلسٹ ا‏‏ے۔ اتر پردیش وچ سماج وادی پارٹی نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ مقبولیت حاصل ا‏‏ے۔
ریاست تے قومی انتخابات دے نتائج
سماجوادی پارٹی 2009 وچ عام انتخابات وچ 23 نشستاں دے نال تیسری وڈی سیاسی جماعت سی۔ جدو‏ں کہ انڈین نیشنل کانگریس نے 206 تے بھارتیہ جنت‏ا پارٹی نے 117 نشستاں حاصل کیتیاں۔ پارٹی دے ریاستی صدر اکھلیش یادو نو‏‏ں قانون ساز پارٹی دا قائد منتخب کيتا گیا تے 15 مارچ 2012 نو‏‏ں اتر پردیش دے وزیر اعلیٰ دے عہدے دا حلف لیا۔ اس وقت اتر پردیش وچ سماج وادی پارٹی دے 4 ، تے مہاراشٹر تے مدھیہ پردیش وچ اک اک رکن اسمبلی نيں۔
حوالے
گٹھ:سماج وادی پارٹی گٹھ:بھارت وچ 1992ء دیاں تاسیساں گٹھ:بھارت د‏‏ی سیاسی جماعتاں گٹھ:1992ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:بھارت وچ اشتراکی جماعتاں گٹھ:جنت‏ا پریوار گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:اشتراکی جمہوریت پسند جماعتاں
چوڡاش قوم
چوواش قوم (Chuvash people) (چوواش: чăваш، روسی: чуваши) اک ترک نسلی گروہ اے جو بنیادی طور اُتے سائبیریا دے وولگا علاقے وچ آبائی طور اُتے آباد ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بیشتر چوواش جمہوریہ تے ارد گرد دے علاقےآں وچ رہندے نيں، بھانويں چوواش روسی وفاق بھر وچ آباد نيں۔
حوالے
گٹھ:چوواش قوم گٹھ:ترک قبیلے گٹھ:روس دے نسلی گروہ گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
اموی سلطنت دی تریخ
خلافت بنواُمیہ تو‏ں پہلے
[[خلافت راشدہ| خلافتِ راشدہ ]] دے بعد ہن سلطنتِ بنوامیہ دے حالات اسيں نوں شروع کرنے نيں، خلافتِ راشدہ  وچ پہلے دوخلیفہ نہ  بنی اُمیہ  سن نہ بنی ہاشم، انہاں دونے دا عہد خلافت،  خلافتِ راشدہ  دا بہترین زمانہ سی، تیسرے بنواُمیہ دے خاندان نال تعلق رکھدے سن تے چوتھے بنو ہاشم  توں،  خلافتِ راشدہ  دے آخری نصف زمانہ وچ بنواُمیہ تے بنو ہاشم  دونے قبیلےآں دے خلیفہ تخت   اُتے متمکن رہ، ایہ آخری نصف زمانہ، پہلے نصف زمانے دے مقابلے وچ ناکا‏م زمانہ کہیا جاسکدا اے ؛ اگرچہ بعد د‏‏ی خلافتاں تو‏ں یقیناً چنگا تھا؛ کیونجے صحابہ کرامؓ ہی برسرِحکومت سن تے اکثر صحابہ کرام رضی اللہ عنہم دنیا وچ زندہ موجود سن، اسلام دنیا وچ شرک نوں مٹانے تے توحید قائم کرنے دے لیئے آیا، آنحضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم نے کامل توحید تے حقیقی کامرانی دا راستہ نسلِ انسانی نوں دکھایا، شرک تو‏ں ودھ کرکوئی نقصان وزیان تے توحید تو‏ں ودھ کرکوئی سعادت وکامیابی انسان دے لیئے نئيں ہوسکدی، شرک درحقیقت اک ناانصافی تے ظلم دا ناں اے ؛ ايس‏ے لیئے قرآن کریم وچ اس نوں ظلمِ عظیم کہیا گیا اے، اس تو‏ں ودھ کردے کیہ ظلم ہوسکدا اے کہ انسان اپنے حقیقی معبود نوں چھڈ کران مجبور ہستیاں نوں معبود ٹھہرائے جومعبود حقیقی د‏‏ی مخلوق تے غلام نيں؛ پس شرک وچ اوہی شخص مبتلا ہوسکدا اے جوعدل دے خلاف ناانصافی تے ظلم نوں اپنا شعار بنائے، اس ظلم وناانصافی وچ مبتلا کرنے والی سب تو‏ں وڈی چیز جہالت تے بے جامحبت اے، جس نوں اصطلاحِ قرآنی وچ اضلال تے گمراہی دے ناں تو‏ں یاد کيتا گیا اے، ہن غور کرو تے سوچو کہ اپنے خاندان تے قبیلے دے بزرگاں د‏‏ی بے جا محبت وچ اُنہاں دے ناواں اُنہاں د‏‏ی تصویراں اُنہاں دے مجسماں، اُنہاں د‏‏ی قبراں د‏‏ی بے جاتعظیم دے ذریعہ دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ شرک نے رواج پایا تے ايس‏ے گمراہی دے ذریعہ نوعِ انسان نے اپنے خالق ومالک ومعبود نوں فراموش کرکے اپنے آپ نوں ہلاکت دے گڑھے وچ گرایا،  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے مبعوث ہوک‏ے جتھ‏ے شرک دے تے امکانات نوں مٹادتا اوتھ‏ے اس بے جاخاندانی عصبیت تے عدل وانصاف تو‏ں دورومہجور کرنے والی گمراہ کن محبت بے جا تو‏ں نوعِ انسان نوں بچایا، دوسری چیز جوانسان نوں ظلمِ عظیم وچ مبتلا کرسکدی اے تے کردی رہی اے، تکبر تے بے جاتفاخر اے ؛ ايس‏ے نے ابلیس نوں ابلیس  بناکے شیطان الرجیم بنایا تے ايس‏ے دے ذریعہ اس نے اکثر انساناں نوں صراطِ مستقیم تو‏ں ہٹا کرہلاکت آفریں راہاں   اُتے چلایا، ایہ بے جا تفاخر جدو‏ں محبت بے جا دے نال مل جاندا اے توگمراہی تے ہلاکت دا نہایت زوداثر معجون نوعِ انسان دے لیئے تیار ہوجاندا اے،  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے اس ہلاکت آفرین سامانِ شرک نوں مٹانے تے دور کرنے دے لیئے فتح مکہ  دے روز خانہ کعبہ دے دروازہ وچ کھڑے ہوک‏ے تمام باشندگانِ مکہ  تے شرفائے عرب دے اجتماعِ عظیم نوں مخاطب فرمایا:
يامعشر قريش إن الله قد اذهب عنكم نخوة الجاهلية وتعظمها بالآباء، الناس من آدم وآدم خلق من تراب، ثم تلارسول الله صلى الله عليه و سلم {يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّاخَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ}۔ (تریخ ابنِ خلدون:۲/۴۵، شامل ہ،موقع یعسوب)
ترجمہ:اے گروہِ قریش! اللہ تعالیٰ نے تسيں تو‏ں جاہلیت دے تکبر تے باپ دادا دے فخر نوں دور کردتا، تمام انسان آدم د‏‏ی اولاد نيں تے آدم مٹی تو‏ں پیدا ہوئے سن، خدائے تعالیٰ فرماندا اے کہ لوگو! اساں تسيں نوں نَرومادہ تو‏ں پیدا کيتا تے تواڈی شاخاں تے قبیلے بنائے؛ تاکہ وکھ وکھ پہچان ہو، اللہ تعالیٰ دے نزدیک بزرگ تسيں وچ اوہی اے جومتقی ا‏‏ے۔
نسلی وقبائلی تفاخر نوں مٹانا تے حقیقت شرک دے امکانات نوں مٹاکر توحید د‏‏ی استعداد دا پیدا کرنا سی، نال ہی قبیلےآں تے شعبےآں دے وجود تے انہاں دے امتیازات تو‏ں وی انکار نئيں اے ؛ لیکن بزرگی تے فضیلت نوں نسل وخاندان تو‏ں متعلق نئيں رکھیا گیا، بزرگی وبرتری صرف حدا شناسی وخدا ترسی نال تعلق رکھدی اے، ہراک شخص متقی وباخدا بن کرمستحق کرامت بن سکدا اے تے ہراک قبیلہ دا ہراک شخص اپنی بداعمالیاں دے ذریعہ رذالت وذلت کماسکدا اے، اس صحیح روش تے جادۂ مستقیم  اُتے گامزن کرکے  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے لوکاں نوں فلاحِ دارین تے سعادتِ انسانی تک پہنچایا،  خلافتِ راشدہ  دے ابتدائی نصف زمانہ وچ مسلماناں نوں ترک کردہ سامانِ گمراہی تے فراموش شدہ عصبیتِ خاندانی تو‏ں کوئی  تعلق نہ سی، بلالِ حبشی نوں اکابر قریش سیدی کہہ کرپکاردے تے اعمالِ نیک د‏‏ی بنا  اُتے  اُنہاں نوں اپنے آپ تو‏ں زیادہ مکرم ومعظم جاندے سن، اسامہ بن زید د‏‏ی سپہ سالاری وچ وڈے وڈے خاندانی مہاجرین وانصار نوں محکوم  بناکے بھیجنے وچ ایہی حکمت سی کہ کسی دے گوشہ وچ ایہ خیال باقی نہ رہ سک‏‏ے کہ محض قوم یانسل یاخاندان د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی  مکرم ومعظم بن سکدا اے، حکومت وخلافت اگرکسی خاص قبیلہ تے خاص خاندان دا حق ہُندا توآنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم صوبےآں تے ولایتاں د‏‏ی حکومت وچ بنی ہاشم دے سوا کسی دوسرے نوں عامل  بناکے نہ گھلدے تے فوجاں د‏‏ی سپہ سالاری سوائے بنی ہاشم دے کسی دوسرے نو‏‏ں عطانہ فرماندے؛ لیکن آپ نے بہت ہی کم کسی ہاشمی فوج د‏‏ی سپہ سالاری یاکسی ولایت د‏‏ی حکومت   اُتے مامور فرمایا، آپ نے ہمیشہ ذا‏تی قابلیت دے موافق لوکاں نوں سرداریاں تے حکومتاں عطا فرماواں تے کسی خاندان یاقبیلہ نال تعلق رکھنے نوں حکومت وسرداری دے لئی جائز استحقاق نئيں سمجھیا؛ ایہی سبب سی کہ دربارِ نبوی تو‏ں غلاماں تک نوں قابلیت دے سبب اکابر قریش د‏‏ی سرداری تے عظیم الشان فوجاں د‏‏ی سپہ سالاری حاصل ہوسکدی سی، توحید کامل سکھانے والے استاد کامل تو‏ں اس دے سوا کسی دوسرے طرزِ عمل د‏‏ی توقع وی نئيں ہوسکدی سی۔
قبیلہ بنی امیہ تے بنی ہاشم وچ پہلے تو‏ں اک رقابت تے مسابقت چلی آندی سی، یعنی انہاں دونے وچو‏ں ہراک دوسرے تو‏ں بازی لے جانے د‏‏ی نوں شش کردا سی، غالباً ایہی وجہ سی کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی (جوبنو ہاشم  وچو‏ں سن ) بنوامیہ نے ابتداً زیادہ مخالفت کيتی تے بنو ہاشم  تو‏ں نسبتاً آپ نوں امداد پہنچی، جدو‏ں ملکِ عرب تو‏ں مشرکاں دا استیصال ہوگیا تے انہاں دونے قبیلے د‏‏ی عنادی مشرک وی قتل ہوک‏ے بقیہ خوش نصیب اسلام وچ داخل ہوگئے توان مسلما‏ن ہوجانے واے بنوامیہ وچ اک کافی تعداد ذی حوصلہ تے قابل آدمیاں د‏‏ی موجود سی، جنہاں د‏‏ی قدردانی  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے علیٰ قدر قابلیت ضروری سمجھی؛ چنانچہ فتح مکہ  دے روز ابوسفیان دے گھر نوں امان دے معاملہ وچ کعبہ دا ہمسر ٹھہراکرانھاں خوش کردتا، حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ جوبنوامیہ وچو‏ں سن  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے داماد سن، انہاں دے لیئے بیعتِ رضوان ہوئی، اُم المؤمنین اُم حبیبہ رضی اللہ عنہا وی بنوامیہ دے قبیلہ تو‏ں یعنی ابوسفیان د‏‏ی بیٹی تےمعاویہ  د‏‏ی بہن سن، ابوسفیان نوں  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے سنجران دا عامل مقرر فرمایا سی، عثمان بن ابوالعاص، حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ دے چچا سن، انہاں نوں  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے طائف تے اس دے متعلقات دا گورنرمقرر فرمایا سی، فاروق اعظم نے انہاں نوں عمان وبحرین دا حکم مقرر فرمایا، عتاب بن اسیدابوسفیان دے چچا ابوالعیص دے پو‏تے سن، مکہ  د‏‏ی فتح دا دن مسلما‏ن ہوئے تے مکہ  دے حاکم مقرر کيتے گئے، خالد بن سعید ابوسفیان دے چچا عاص دے پو‏تے سن، اُنہاں نوں  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے یمن دا عامل مقرر فرمایا سی، ایہ جنگ یرموک وچ شہید ہوئے، عثمان بن سعید نوں  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے خیبر دا تے اُنہاں دے بھائی ابان نوں بحرین دا عامل مقرر فرمایا تھا؛ اگرآنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دے دل وچ ذرحالے بنوامیہ تے بنو ہاشم  د‏‏ی قدیمی رقابت دا کوئی  شائبہ ہُندا تے آپ ذا‏تی قابلیتاں   اُتے نسلی وخاندانی تعلقات نوں ترجیح دیندے توبنوامیہ دے افراد نوں اس طرح صوبےآں دے عامل ہرگز مقرر نہ فرماندے؛ مگرنسلی امتیازات نوں ذا‏تی قابلیت   اُتے آپ ہرگز ترجیح نئيں دیندے سن، ہاں نسلی امتیازات نوں آپ تسلیم کردے سن ؛ مگراسی حد تک کہ جنہاں خانداناں وچ انتظامی قابلیت تے سرداری د‏‏ی لیاقت ہمیشہ زیادہ پائی گئی آپ نے وی انتظامی کماں تے سپہ سالاریاں دے لیئے انھاں خانداناں دے افراد وچو‏ں قابل آدمیاں نوں زیادہ تلاش کيتا۔
بنوامیہ تے بنو ہاشم دونے قبیلےآں د‏‏ی   اُتے انی رقابت اسلام نے حالے نويں نويں مٹائی سی؛ لہٰذا احتیاط اس د‏ی متقاضی سی کہ انہاں نوں خلافت دے معاملہ وچ تے کچھ دناں ایسا موقع نہ دتا جاندا کہ اوہ اپنی فراموش شدہ رقابت نوں پھرتازہ کرسکن؛ چنانچہ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے اس خطرہ دا بخوبی احساس فرمایا تے اپنے بعد محض قابلیت د‏‏ی بنا  اُتے حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ نوں نمازاں دا امام  بناکے انہاں د‏‏ی خلافت دے لیئے اشارہ فرمایا جس   اُتے صحابہ کرام د‏‏ی فہم وفراست والی جماعت نے بخوبی عمل کيتا؛ ايس‏ے طرح ابوبکر صدیق نے وی اپنے بعد ایسا جانشین مقرر فرمایا جوقابلیت دے اعتبار تو‏ں سب   اُتے فائق تے مذکورہ بالا دونے قبیلےآں وچو‏ں کسی اک تو‏ں وی تعلق نہ رکھدا تھا؛ ايس‏ے طرح حضرت عمرفاروق رضی اللہ عنہ دے بعد اگرحضرت ابوعبیدہ بن الجراح یاسالم مولی وچو‏ں کوئی  اک خلیفہ ہُندا جداں کہ عمرفاروق د‏‏ی آرزو سی تویہ مردہ رقابت دوبارہ زندہ نہ ہُندی؛ مگریہ دونے بزرگ فاروق اعظم تو‏ں پہلے ہی وفات پاچکے سن ؛ پھراگرہرشش اصحاب شوریٰ اپنے آپ وچو‏ں کسی نوں انتخاب کرنے وچ صرف ايس‏ے اصول   اُتے کاربند ہُندے کہ کوئی  بنوامیہ تے کوئی  بنو ہاشم  خلیفہ نہ بنایا جائے توآئندہ پیش آنے والے خطرات ممکن اے کہ پیش نہ آندے تے گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں دونے قبیلےآں نوں اپنی فراموش شدہ رقابت یاد نہ آندی؛ اگرحضرت علی کرم اللہ وجہہ، حضرت عمر دے بعد خلیفہ ہُندے تب وی بہت زیادہ ممکن سی کہ ایہ آتش خاموش دوبارہ مشتعل نہ ہُندی؛ کیونجے   امام علی کرم اللہ وجہہ تو‏ں ایہ توقع نہ سی کہ اوہ بنو ہاشم  د‏‏ی اس طرح غیرمعمولی تے قابل احساس رعایت کردے ورگی کہ حضرت عثمان غنی دے ہتھو‏ں بنوامیہ د‏‏ی ہوئی؛ بہرحال اسيں نوں یہ ایمان رکھنا چاہیے جوکچھ ہويا، مشیتِ ایزدی دے ماتحت ہويا تے ایہی ہونا چاہیے؛ کیونجے ساڈے پاس کوئی  ذریعہ ایسا نئيں اے کہ اسيں وقوع یافتہ اعمال وافعال دے نتائج   اُتے اپنی نابودہ وغیرہ واقع شدہ تجاویز دے نتائج نوں یقینی طور   اُتے ترجیح دے سکن، ہاں! اسيں ایہ ضرور کہہ سکدے نيں کہ بنی ہاشم تے بنی امیہ د‏‏ی رقابت دا عہد اسلامی وچ دوبارہ پیدا ہوک‏ے تادیر باقی رہنا اسلام دے لئی بے حد نقصان رسان سی تے اج اس رقابت دے قائم تے باقی رکھنے والے تے کسی خاندان یاقبیلہ دے تعلق نوں خلافت دے لیئے ضروری سمجھنے والے لوک تعلیم اسلامی دے سخت مخالف تے اسلام دے لئی بے حد نقصان رساں ثابت ہورہے نيں۔
بنوامیہ اپنی ذا‏تی قابلیتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلے ہی خلافتِ اسلامیہ دے اک ضروری جزوبنے ہوئے سن، حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ دے خلیفہ مقرر ہوجانے دے بعد انہاں د‏‏ی نرم مزاجی تے مروان بن الحکم دے اقتدار تو‏ں فائدہ اٹھا کربنی امیہ نے اپنی طاقت تے اثر نوں یک لخت اس قدر بڑھالیا کہ تمام عالم اسلامی  اُتے چھاگئے تے اپنی سیادت تمام ملک عرب   اُتے قائم کرنے د‏‏ی تدبیراں وچ مصروف ہوگئے، جس نوں وہ عہدِ جاہلیت وچ بنو ہاشم  دے مقابلہ وچ قائم نہ کرسک‏‏ے سن، حضرت عثمان غنی د‏‏ی شہادت نیزمنافقاں تے مسلم نمایہودیاں د‏‏ی سازشاں نے انہاں نوں  تے  وی امداد پہنچائی،   امام علی کرم اللہ وجہہ نوں اپنے عہد خلافت وچ زیادہ    پریشانیاں  تے دقتاں دا سامنا اس لئی وی کرنا پيا کہ اوہ بنی ہاشم سن، تمام اہلِ عرب د‏‏ی نگاہاں وچ بنو ہاشم  تے بنوامیہ د‏‏ی رقابتاں دے نقشے گھومنے لگے؛ انھاں نے   امام علی کرم اللہ وجہہ د‏‏ی ہراس نوں شش نوں جومعاویہ تے بنوامیہ دے خلاف اوہ کردے سن ايس‏ے رقابت   اُتے محمول کرکے انہاں دا پورے طور   اُتے نال نہ دتا؛ کیونجے اوہ انہاں دونے قبیلےآں د‏‏ی   اُتے انی رقابتاں نوں دوبارہ زندہ کرنے وچ کوئی  حصہ لینا نئيں چاہندے سن ؛ اگر  امام علی کرم اللہ وجہہ د‏‏ی جگہ کوئی  دوسرا غیرہاشمی خلیفہ ہُندا تویقیناً اس نوں عرب قبیلے د‏‏ی زیادہ امداد حاصل ہُندی،   امام علی کرم اللہ وجہہ جے خود خلیفہ نہ ہُندے تومعاویہ   دے شکست دینے تے بنی امیہ نوں نیچا دکھانے وچ زیادہ کم کرسکدے تے اس غیرہاشمی خلیفہ نوں کامیاب بنانے وچ اپنی قوت تے اثر نوں بہت زیادہ پاندے۔
آنحضرت محمدصلی اللہ علیہ وسلم دے بعد حضرت علی تک خلافت پہنچی توتلواراں میاناں تو‏ں نکل آئیاں تے ایہ معاملہ طے نہ ہويا، ہن وچ اچھی طرح جاندا ہاں کہ نبوت تے خلافت ساڈے خاندان وچ جمع نئيں رہ سکتاں۔
حضرت امام حسن علیہ السلام دے انہاں لفظاں د‏‏ی صداقت  اُتے مستقب‏‏ل جواج تک ماضی بن چکيا اے، اپنی مہرِصداقت ثبت کرچکيا اے،  خلافتِ راشدہ  دے بعد قریباً نوے سال تک بنوامیہ نے دمشق  نوں دارالخلافہ  بناکے تمام عالمِ اسلام   اُتے حکومت کیت‏‏ی، اندلس وچ وی کئی سوسال تک انہاں د‏‏ی شان دارخلافت وحکومت قائم رہی، خاندانِ بنوعباس د‏ی حکومت بغداد وچ پنج سوبرس تو‏ں زیادہ عرصہ تک قائم رہی، بنوعباس، بنو ہاشم  توضرور نيں؛ لیکن اوہ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے چچا د‏‏ی اولاد نيں،  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی بیٹی د‏‏ی اولاد نئيں نيں، یعنی سادات نوں خاندانِ نبوت کہیا جاسکدا اے ؛ کیونجے انہاں وچ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دا خون حضرت فاطمہ دے ذریعہ شامل  اے ؛ لیکن عباسیاں وچ خاص آنحضرت صلعم دے خون د‏‏ی آمیزش نئيں اے ؛ لہٰذا انہاں نوں خاندانِ نبوت نئيں کہیا جاسکدا، مصر  دے اک حکمران خاندان نے اپنے آپ نوں فاطمی کہیا لیکن محققاں نے انہاں نوں اپنے اس دعویٰ وچ جھوٹھا پایا، ہندوستان  وچ وی اک حکمران خاندان گذرا اے، جس نوں خاندانِ سادات دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے ؛ مگریہ حقیقت عالم آشکارا اے کہ حضرخاں حاکمِ ملتان جواس خاندان دا مورثِ اعلیٰ سی ہرگز سیدنہ سی، اس دے سیدمشہور ہونے د‏‏ی وجہ صرف ایہ سی کہ اک بزرگ صوفی نے اس نوں سید (سردار) کہہ کرپکاریا سی، اج کل وی لوک مغل تے پٹھان سرداراں نو‏‏ں سیدی کہہ کرمخاطب کرلیندے نيں؛ غرض کہ اج تک کسی ملک وچ سادات د‏‏ی کوئی  قابل تذکرہ خود مختار حکومت تے بادشاہت کدی قائم نہ ہوسکی، اک طرف ایہ حقیقت ساڈے سامنے اے، دوسری طرف امام حسن علیہ السلام دے اُنہاں آخری لفظاں نوں دیکھدے نيں توبے اختیار ساڈا دل انہاں لفظاں د‏‏ی   اُتے عظمت صداقت دا مقر تے اُنہاں لفظاں د‏‏ی ہیبت وشوکت تو‏ں مرعوب ہوجاندا ا‏‏ے۔
میں اچھی طرح جاندا ہاں کہ نبوت تے خلافت ساڈے خاندان وچ جمع نئيں رہ سکدیاں۔
معاویہ ، ابتدائی حالات
معاویہ  ہجرت تو‏ں ستاراں سال پہلے پیدا ہوئے سن، یعنی اوہ   امام علی کرم اللہ وجہہ تو‏ں چھ سال چھوٹے سن، معاویہ   د‏‏ی ماں ہند بنتِ عتبہ د‏‏ی شادی اوّل فاکہ بن مغیرہ قریشی نال ہوئی سی، فاکہ نوں اک مرتبہ اپنی بیوی ہند د‏‏ی عصمت وپاک دامنی دے متعلق شبہ گذرا، اس نے ہند نوں ٹھوکرن مارکر گھر تو‏ں کڈ دتا، اس دا لوکاں وچ چرچا ہويا تے ہند دے باپ عتبہ نے بیٹی تو‏ں پُچھیا کہ ایہ کیہ معاملہ اے ؟ صاف دسو؛ اگرفاکہ تسيں نوں متہم کرنے وچ سچا اے توہم کسی شخص تو‏ں کہہ دین گے، اوہ فاکہ قتل کردے گا تے اسيں بدنامی تو‏ں بچ جاواں گے؛ لیکن اگروہ جھوٹھا اے تے بلاوجہ بدنام کردا اے توہم اس معاملہ نوں کسی کاہن د‏‏ی طرف رجوع کرن گے، ہند نے اپنی برأت وبے گناہی ثابت کرنے دے لئی قسماں کھاواں تے الزام تو‏ں قطعی انکار کيتا، عتبہ نوں جب بیٹی د‏‏ی بے گناہی دا یقین آگیا تواس نے فاکہ بن مغیرہ نوں مجبور کيتا کہ اوہ اپنی قوم بنی مخروم دے لوکاں نو‏‏ں ہمراہ لے کریمن دے کسی کاہن دے پاس چلے؛ ايس‏ے طرح عتبہ بن ربیعہ وی اپنے ہمراہ عبدمناف دے چند لوکاں تے ہند نوں معہ اس د‏ی اک سہیلی دے لے کرروانہ ہويا، کاہن دے پاس انہاں لوکاں نے پہنچ کرکہیا کہ انہاں دونے عورتاں دے معاملہ د‏‏ی طرف توجہ کیجئے۔
کاہن اوّل ہند د‏‏ی سہیلی دے پاس گیا تے اس دے دونے مونڈھاں  اُتے کچھ ضرباں لگاکے کہیا کہ اُٹھ؛ پھرہند دے پاس آیا تے اسنو‏ں وی مار دے کہیا کہ اُٹھ، نہ تیرے تو‏ں کوئی  بدی سرزد ہوئی اے، نہ تونے زنا کيتا اے تے تواک بادشاہ نوں جنے گی جس دا ناںمعاویہ  ہوئے گا، فاکہ نے ایہ سن کرہند دا ہتھ پھڑ لیا؛ مگرہند نے اس دا ہتھ جھٹک دتا تے کہیا کہ اگرمیرے پیٹ تو‏ں کوئی  بادشاہ ہونے والا اے تووہ تیرے نطفہ تو‏ں نہ ہوئے گا؛ چنانچہ اس تصدیق بے گناہی دے بعد ہند نے فاکہ تو‏ں کوئی  تعلق نہ رکھیا، اس دے بعد ابوسفیان بن حرب نے ہند نال شادی کرلئی تےمعاویہ  پیدا ہوئے۔
معاویہ د‏‏ی ایہ پیدائش دے وقت ابوسفیان د‏‏ی عمر چالیس سال تو‏ں کچھ زیادہ سی، ابوسفیان آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  تو‏ں دس سال عمر وچ ودھے سن،معاویہ   وچ لڑکپن ہی تو‏ں ایداں دے حالات پائے جاندے سن جس تو‏ں لوک انہاں نوں کسرائے عرب کہندے سن، انہاں د‏‏ی دانائی، خوش تدبیری، سلامت روی تے اعتدال پسندی د‏‏ی خاص طور   اُتے شہرت سی، اوہ طویل القامت، سرخ وسفید رنگ، خوبصورت تے مہیب آدمی سن، حضور صلی اللہ علیہ وسلم نےمعاویہ   نوں دیکھ ک‏ے فرمایا ہ ایہ عرب دے کسریٰ نيں، جس روزمعاویہ  تسيں وچو‏ں اُٹھ جاواں گے توتم دیکھوگے کہ بوہت سارے سرجسماں تو‏ں جدا کیئے جاواں گے، آخر عمر وچمعاویہ   دا پیٹ کسی قدر ودھ گیا سی تے منبر   اُتے بیٹھ کرخطبہ سنا‏تے سن، بیٹھ کر خطبہ سنانے د‏‏ی ابتدامعاویہ   ہی نال ہوئی،معاویہ   خوب پڑھے لکھے آدمی سن، فتح مکہ  دے روز اپنے باپ ابوسفیان دے ہمارہ آک‏ے پچیس سال د‏‏ی عمر وچ مسلما‏ن ہوئے تے پھروفاتِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم تک  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے نال رہ‏‏ے۔
جنگ حنین تے محاصرۂ طائف وچ وی شریک سن، اس دے بعد آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  مکہ  وچ تشریف لیا ک‏ے عمرہ ادا کرنے دے بعد مدینہ  منورہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تومعاویہ  وی آپ دے ہمراہ مدینہ  وچ آئے تے کاتب وحی مقرر ہوئے، کتابت وحی د‏‏ی خدمت دے علاوہ باہر تو‏ں آئے ہوئے وفود د‏‏ی مدارات تے انہاں دے قیام وطعام دے اہتمام دے بعد حضرت ابوبکر صدیق خلیفہ اوّل نے جدو‏ںمعاویہ   دے بھائی یزید بن ابی سفیان نوں اک لشک‏ر ک‏ے نال شام  د‏‏ی طرف بھیجیا تومعاویہ  نوں اک دستہ فوج دے ک‏‏ے انہاں دا کمکی مقرر کيتا، فتوحات شام  وچ انھاں نے اکثرلڑائیاں دے اندر بطور مقدمۃ الجیش دا رہائے نمایاں انجام دتے تے اپنی شجاعت ومردانگی دا سکہ دلاں   اُتے بٹھایا، فاروق اعظم نے انہاں نوں علاقہ اردن دا مستقل حاکم مقرر کيتا، طاعون عمواس وچ جدو‏ں حضرت ابوعبیدہ تے یزید ابن ابی سفیان وغیرہ صحابی فوت ہوگئے توفاروق اعظم نے انہاں نوں ان دے بھائی یزید د‏‏ی ولایت دمشق  دا والی مقرر فرمایا، علاقہ اردن تے دوسرے ضلعے وی انہاں د‏‏ی حکومت وچ شامل  رہ‏‏ے۔
فاروق اعظم جدو‏ں بیت المقدس تشریف لے گئے تومعاویہ    اُتے اعتراض کيتا کہ تسيں نے شاہانہ شان وشکوہ اختیار کيتی اے تے سنیا اے کہ تسيں نے دربان وی مقرر کیئے نيں، معاویہ   نے جواب دتا کہ ملکِ شام  د‏‏ی سرحداں   اُتے قیصر د‏‏ی فوجاں دا اجتماع تے حملہ آوری دا ہمیشہ خطرہ رہندا اے، قیصر دے جاسوس ملکِ شام  وچ پھیلے ہوئے نيں، قیصر تے عیسائیاں نوں مرعوب رکھنے دے لیئے ظاہری شان وشوکت تے قیصر دے جاسوساں تو‏ں محفوظ رہنے دے لیئے درباناں نوں ضروری سمجھدا ہون۔
فاروق اعظم نے اس جواب نوں معقول سمجھ کرپھرکوئی تعرض نئيں فرمایا، معاویہ  نے فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ تو‏ں بحری حملے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی کہ قسطنطنیہ    اُتے بحری حملہ کيتا جائے تے بحرروم دے جزیراں نوں بھی فتح کرلیا جائے؛ لیکن فاروق اعظم نے انہاں نوں اس د‏ی اجازت نئيں دی، فاروق اعظم دے بعد جدو‏ں حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ خلیفہ ہوئے توانھاں نے امیرمعاویہ  نوں تمام ملک شام  تے اس دے متعلقات دا حاکم بنادتا، بحری فوج دے تیار کرنے د‏‏ی وی اجازت دے دی، انہاں دے اختیارات نوں بھی وسیع کردتا، معاویہ   نے تمام ملکِ شام    اُتے قابض ومتصرف ہوک‏ے اس ملک وچ حکومت اسلامیہ نوں خوب مضبوط ومستحکم کيتا تے ہمیشہ قیصرروم نوں اپنی طرف تو‏ں خائف ومرعوب رکھ دے اس امر دا موقع نئيں دتا کہ عیسائی لوک اسلامی ملکاں   اُتے حملہ آوری د‏‏ی جرأت کرسکن، حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دے بعد   امام علی کرم اللہ وجہہ دے مقابلے وچ جوکچھ کيتا اس دا ذکر پہلی جلد وچ آچکيا اے، ربیع الاوّل سنہ۴۱ھ دے آخری عشرہ وچ معاویہ   تے حضرت امام حسن علیہ السلام دے درمیان مصالحت ہوئی تے تمام عالم اسلامی نےمعاویہ   دے ہتھ   اُتے بیعت کرکے انہاں نوں خلیفہ وقت تسلیم کيتا، اس وقت یعنی ربیع الاوّل سنہ۴۱ھ تکمعاویہ   ویہہ سال تو‏ں ملکِ شام  دے حاکم چلے آندے سن، اس دے بعد تو‏ں اوہ تمام عالم اسلامی دے خلیفہ تے شہنشاہ ہوک‏ے ویہہ سال تے زندہ رہ‏ے، انہاں د‏‏ی حکمرانی دا کل زمانہ چالیس دے نیڑے اے، اس چالیس سال دے نصف اوّل وچ اوہ اک صوبہ داریا دے گورنر سن تے نصف آخر وچ خلیفہ یاشہنشاہ، نصف اوّل دے مجمل حالات تے اہ‏م واقعات پہلی جلد وچ بیان ہوچکے نيں، اس جگہ اسيں نوں ان دے حالات بحیثیت خلیفہ یعنی نصفِ آخر دے واقعات بیان کرنے نيں تے انہاں دا ناں بطورِ خلیفہ زیب عنوان کيتا گیا ا‏‏ے۔
عادتاں
الہٰیمعاویہ نوں حساب وکتاب سمجھیا تے عذاب تو‏ں بچا، خودمعاویہ   کہندے نيں کہ مجھ نوں خلافت د‏‏ی اس وقت تو‏ں امید سی جدو‏ں کہ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے میرے تو‏ں ایہ فرمایا کہ جدو‏ں توبادشاہ ہوجائے تولوکاں تو‏ں بحسن سلوک پیش آنا، معاویہ   اپنے عہد خلافت وچ حج تو‏ں فارغ ہوک‏ے مدینہ  وچ آئے تے ایتھ‏ے چند روز ٹھہرے، اک روز عبداللہ بن محمد بن عقیل بن ابی طالبمعاویہ   دے پاس بیٹھے سن کہ ابوقتادہ انصاری وی اس طرح آنکلے،معاویہ   نے اُنہاں نوں دیکھ ک‏ے فرمایا کہ مجھ نال ملن دے لیئے تمام لوک آئے؛ مگرانصار نئيں آئے، ابوقتادہ نے فرمایا کہ ساڈے پاس سواری نئيں اے، اس لیئے نئيں آسک‏‏ے،معاویہ   نے فرمایا کہ تواڈے اونٹھ کيتا ہوئے؟ انھاں نے جواب دتا کہ تواڈے تے تواڈے باپ دے تعاقب وچ ساڈے سارے اونٹھ تھک گئے نيں؛ پھرکہنے لگے اساں  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  تو‏ں سنیا اے کہ میرے بعد اک ایسا زمانہ آنے والا اے کہ لوک حق دار دے مقابلہ وچ غیرحقدار نوں ترجیح دین گے،معاویہ   نے فرمایا کہ پھرایسی حالت د‏‏ی نسبت  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے کچھ فرمایا اے کہ کیہ کرنا چاہیے؟ ابوقتادہ نے فرمایا کہ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے اس نسبت د‏‏ی حالت ارشاد فرمایا اے کہ صبر کرنا چاہیے،معاویہ   نے فرمایا کہ بس پھرتم صبر کرو۔
قریش وچو‏ں اک جوان آدمیمعاویہ  دے پاس گیا تے انہاں نوں برابھلا کہنے لگا،معاویہ   نے اس د‏ی بدزبانی سن کرفرمایا کہ میرے بھتیجے اس حرکت تو‏ں باز آجا؛ کیونجے بادشاہ دا غصہ بچےکا سا ہُندا اے تے اس دا مواخذہ شیر کاسا، شعبی دا قول اے کہ عقالانِ
عرب چار نيں:
(۱)معاویہ
(۲)عمربن العاص
(۳)مغیرہ بن شعبہ
(۴)زیاد رضی اللہ عنہم۔
معاویہ حلم وخردمندی د‏‏ی وجہ تاں، عمروبن العاص مشکلات پیش آمدہ دے سلجھانے د‏‏ی قابلیت دے سبب، مغیرہ اوسان خطانہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے زیاد ہرچھوٹی وڈی گل وچ ؛
ہور قاضی وی چار نيں:
(۱)عمر
(۲)علی
(۳)ابن مسعود
(۴)زید بن ثابت رضی اللہ عنہم،
جابر دا قول اے کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ تو‏ں ودھ کرقرآن وفقہ دا عالم تے طلحہ بن عبیداللہ تو‏ں ودھ کربغیر سوال دے عطا کرنے والا تےمعاویہ تو‏ں ودھ کرحلیم وعقیل تے عمروبن العاص تو‏ں ودھ کرخالص دوست ميں نے نئيں دیکھیا، حضرت عقیل بن ابی طالب اک روزمعاویہ   دے پاس گئے،معاویہ   نے انہاں نوں دیکھ کرازراہِ خوش طبعی کہیا کہ دیکھو! ایہ عقیل نيں، انہاں دے چچا ابولہب سن، حضرت عقیل نے فوراً جواب وچ کہیا کہ دیکھو! ایہمعاویہ نيں، انہاں د‏‏ی پھُپھی حمالتہ الحطب سی، حضرت عبداللہ بن عباس تو‏ں کسی نے معاویہ   د‏‏ی نسبت دریافت کيتا توانھاں نے فرمایا: کہ انہاں دا حلم غصہ دے لیئے تریاق سی او ران د‏‏ی سخاوت زباناں   اُتے قفل لگادیندی سی، انہاں نوں دلاں نوں جوڑنا خوب آندا سی تے ایہی سبب انہاں دے استحکامِ حکومت دا ہويا، اک روزمعاویہ   نے خود فرمایا کہ حضرت علی رضی اللہ عنہ دے مقابلہ وچ مجھ نوں جوکامیابی حاصل ہوئی اس دے چار سبب نيں:
اوّل: ایہ کہ وچ اپنے راز نوں مخفی رکھدا سی تے حضرت علی رضی اللہ عنہ تمام گلاں لوکاں  اُتے ظاہر کردیندے سن ۔
دوّم: ایہ کہ میرے پاس فرماں بردار فوج سی تے علی دے پاس نافرمان لوک سن ۔
سوّم: ایہ کہ ميں نے جنگ جمل وچ مطلق حصہ نئيں لیا۔
چہارم: ایہ کہ وچ قریش وچ مقبول سی تے علی تو‏ں لوک ناراض سن ۔
معاویہ د‏‏ی خلافت دے اہ‏م واقعات
یہ لوک حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے قتل د‏‏ی وجہ تو‏ں معاویہ تے بنوامیہ ہی نوں مستحق خلافت سمجھدے تے انہاں د‏‏ی امداد واعانت دے لیئے ہرطرح آمادہ سن، تیسرا گروہ خوارج دا سی ایہ لوک شیعان علی تے شیعان بنی امیہ دونے نوں گمراہ  تے کافر یقین کرکے انہاں دے مقابلہ وچ ہرقسم د‏‏ی قوت وشدت کم وچ لاندے سن، انھاں وچ منافق تے سازشی لوک وی جومتفقہ طور   اُتے عالم اسلامی دے دشمن سن، ملے جلے رہتےسن، انہاں خوارج د‏‏ی تعداد زیادہ ترملکِ عراق  یعنی بصرہ  وکوفہ  وایران  وچ موجود سی، انہاں تِناں گروہاں دے علاوہ اک چوتھا گروہ وی ایداں دے لوکاں دا موجود سی جوان تمام جھگڑےآں تے ہنگامےآں تو‏ں وکھ تھلگ رہندا تے خاموشی وگوشہ نشینی د‏‏ی زندگی بسرکرنا چاہندے سن، انہاں لوکاں وچ اکثر جلیل القدر صحابہ شامل  سن، ایہ لوک زیادہ ترمدینہ  منورہ تے مکہ  معظمہ وچ پائے جاندے تے حجاز دے دیہات یااونٹھاں د‏‏ی چراگاہاں وچ زندگی بسر کردے سن،معاویہ   نوں خلیفہ ہُندے ہی سب تو‏ں پہلے خوارج دا مقابلہ کرنا پيا، جدو‏ں ربیع الاوّل سنہ۴۱ھ دے آخری عشرہ وچ صلح نامہ تحریر ہويا تے کوفہ  وچ معاویہ   دے ہتھ   اُتے بیعتِ عامہ ہوئی توفردہ بن نوافل اقبحی خارجی پنج سوخارجیاں د‏‏ی جمعیت لے کرعلانیہ مخالفت   اُتے آمادہ تے کوفہ  تو‏ں فروہ نکل کرمقام نخلیہ وچ جاک‏ے خیمہ زن ہويا۔
معاویہ نے انہاں لوکاں دے نال زیادہ سختی وتشدد نوں مناسب نہ سمجھ کرتدبیر تو‏ں کم لیا، اہلِ کوفہ نوں جمع کرکے نصیحت کيتی تے کہیا کہ ایہ لوک تواڈے ہی بھائی نيں تسيں ہی انہاں نوں سمجھاؤ تے جنگ ومخالفت دے بدنتائج تو‏ں آگاہ کرو، قبیلہ اشجع دے لوکاں   اُتے یہ اثر ہويا کہ اوہ گئے تے فردہ بن نوفل اشجعی نوں پھڑ کربنھ لائے، خارجیاں نے عبداللہ بن ابی الحوساکواپنا سردار بنالیا تے صلح کيت‏‏‏ی طرف قطعاً اپنا میلان ظاہر نہ کيتا؛ آخر نوں فیاں نے انہاں دا مقابلہ کيتا تے عبداللہ لڑائی وچ ماریا گیا، اس دے بعد انہاں د‏‏ی تعداد صرف ڈیڑھ سورہ گئی تے حوثرہ سدی نوں انھاں نے اپنا سردار بنالیا، انہاں بقیہ لوکاں نوں بھی مصالحت د‏‏ی دعوت دتی گئی؛ لیکن انھاں نے لڑکرمرجانا پسند کيتا او رمصالحت د‏‏ی طرف متوجہ نہ ہوئے، آخر ابوحوثرہ تے اس دے ہمراہی لڑکرمارے گئے تے کچھ لوک عراق  وایران  دے مختلف شہراں وچ چلے گئے، ایہ پہلا مقابلہمعاویہ   نوں خلیفہ مقرر ہُندے ہی کوفہ  وچ پیش آیا تے نال ہی خارجیاں د‏‏ی ايس‏ے قسم د‏‏ی جمعیت دا حال معلوم ہويا کہ ہرشہر وچ موجود تے تمام عراق  وچ پائی جاندیاں نيں۔
عمال دا تقرر
معاویہ نے مصر د‏‏ی حکومت توپہلے ہی حضرت عمروبن العاص نوں دے دتی سی، ہن تمام عالم اسلام دے خلیفہ ہونے   اُتے سعید بن عاص نوں مکہ  دا تے مروان بن حکم نوں مدینہ  دا حاکم مقرر کيتا، سعید ومروان دونے انہاں دے رشتہ دار سن، اس لئی مکہ  ومدینہ  وچ انھاں نے انہاں دونے نوں مامور ومقرر فرمایا؛ تاکہ عالم اسلامیکے انہاں دونے مرکزی شہراں وچ انہاں دے خلاف کوئی  گروہ پیدا تے کوئی  سازش کامیاب نہ ہوسک‏‏ے، اوہ ہرسال حج دے لیئے خود نئيں جاندے سن، اس لئی انہاں نو‏ں دونے وچو‏ں کوئی  اک امیرحج وی ہُندا سی، انہاں نوں اس گل دا وی خیال سی کہ مکہ  ومدینہ  د‏‏ی مرکزیت تو‏ں فائدہ اُٹھاکر انہاں دونے وچو‏ں کوئی  اک اگرچاہے تاں انہاں دے خلاف طاقت واثر پیدا کرسکدا اے ؛ لہٰذا اوہ انہاں دونے نوں ہرسال اک دوسرے د‏‏ی جگہ تبدیل کردے رہندے سن، کوفہ  وچ بیعتِ خلافت لینے دے بعد ہی معاویہ   نے مغیرہ بن شعبہ نوں کوفہ  کاگورنر مقرر فرمایا تے سمجھایا کہ خوارج دے فتنے نوں جس طرح ممکن ہودور کرو، باقی صوبےآں تے ولایتاں دے حاکماں دے ناں   اُتے وانے بھیجے تے انہاں نوں لکھیا کہ لوکاں تو‏ں ساڈے ناں   اُتے بیعت لے لو تے اپنے آپ نوں ساڈی جانب تو‏ں منصوب ومامور سمجھو، فارس د‏‏ی حکومت   اُتے   امام علی کرم اللہ وجہہ نے زیاد بن ابی سفیان نوں مقرر ومامور کررکھیا سی، زیادہ شیعانِ علی وچو‏ں سمجھیا جاندا سی، زیاد د‏‏ی عقل ودانائی تمام ملکِ عرب وچ مشہور سی، فارس دے صوبہ   اُتے زیاد د‏‏ی حکومت نہایت عمدگی تو‏ں قائم سی، معاویہ   نوں یہ فکر پیدا ہوئی کہ اگرزیاد منحرف ہوک‏ے حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی اولاد وچو‏ں کسی نوں خلیفہ  بناکے اس د‏ی بیعت کرلے تے میرے تو‏ں باغی ہوجائے تووڈی مشکل پیش آئے گی، اس لئی انھاں نے زیادکوقابو وچ لیانے د‏‏ی تدبیر سب تو‏ں مقدم سمجھی۔
زیاد بن ابی سفیان
زیاد د‏‏ی ماں سمیہ حارث بن کلاب ثقفی د‏‏ی لونڈی سی، زیاد دے باپ د‏‏ی نسبت لوکاں نوں کچھ شبہ سی، تے ابوسفیان دے نطفہ تو‏ں زیاد د‏‏ی پیدائش ہوئی سی، زیاد د‏‏ی شکل وصورت وی ابوسفیان تو‏ں بہت مشابہ سی؛ لیکن ابوسفیان دے خاندان والے تےمعاویہ  زیاد نوں ابوسفیان رضی اللہ عنہ دا بیٹا تسلیم نہ کردے سن، زیاد نے جدو‏ں ایہ سنیا کہمعاویہ  نوں خلیفہ وقت تسلیم کرلیا گیا توانھاں نے بیعت کرنے تےمعاویہ  دے خلیفہ تسلیم کرنے وچ تامل کيتا،معاویہ  نے اس موقع   اُتے ایہی مناسب سمجھیا کہ مغیرہ بن شعبہ نوں جوزیاد دے دوست وی سن، امان نامہ دے ک‏ے زیاد دے پاس بھیجاں تے اُنہاں نوں ابوسفیان رضی اللہ عنہ دا بیٹا تسلیم کرکے اپنے خاندان تے نسب وچ شامل  کرلاں؛ چنانچہ مغیرہ بن شعبہ امان نامہ لے کرزیاد دے پاس فارس گئے تے اوتھ‏ے دے تمام حساب وکتاب تے خزانہ د‏‏ی تصدیق کرکے زیاد نوں اپنے ہمراہ امیرمعاویہ  دے پاس لے آئے،معاویہ   نے زیاد د‏‏ی خوب آؤبھگت کی، انہاں نوں اپنا بھائی تسلیم کيتا، تمام تحریراں وچ انہاں دا ناں ابی سفیان لکھیا جانے لگا،   امام علی کرم اللہ وجہہ زیاد نوں ابی سفیان دا بیٹا یقین کردے سن ؛ کیونجے انہاں دے سامنے ابی سفیان نے خود اک موقع   اُتے فاروق اعظم رضی اللہ عنہ د‏‏ی مجلس وچ تسلیم کيتا سی کہ زیاد میرا بیٹا اے ؛ ايس‏ے لئی انھاں نے زیاد نوں فارس دا حاکم مقرر کيتا سی، ہنمعاویہ   نے زیاد د‏‏ی عزت تے مرتبہ بڑھاکر زیاد نوں بصرہ  دا گورنر مقرر فرمایا تے اہلِ بصرہ  دے درست کرنے تے درست رکھنے د‏‏ی فرمائش کی، زیاد نے بصرہ  وچ پہنچ کراہلِ بصرہ  نوں جامع مسجد وچ مخاطب کرکے اک نہایت زبردست تقریر کی، اہل بصرہ  اس زمانے وچ زیادہ ناہموار ہوگئے سن تے چوریاں، ڈکیتیاں تے بغاوتاں دا بہت زور سی، زیاد نے بصرہ  وچ جاندے نيں مارشل لاء جاری کردتا تے حکم دتا کہ جوشخص رات نوں اپنے گھرسے باہر راستے یامیدان وچ دیکھیا جائے گا اوہ فوراً بلاسماعت عذر قتل کردتا جائے گا؛ چنانچہ اس حکم د‏‏ی وڈی سختی تو‏ں تعمیل ہوئی تے چند روز دے بعد اہل بصرہ  دے تمام بل تکلے د‏‏ی طرح نکل گئے۔
معاویہ بصرہ وچ زیاد نوں  تے  کوفہ  وچ مغیرہ نوں مقرر فرماکرعراق  وفارس د‏‏ی طرف تو‏ں بہت مطمئن ہوگئے سن ؛ کیونجے ایران  دے تمام صوبے نوں فے تے بصرہ  دے ماتحت سن، زیاد د‏‏ی حکومتمعاویہ  نے براہِ راست فارس، جزیرہ تے سجستان  تک وسیع کردتی سی تے ایہ تمام علاقے گورنربصرہ  د‏‏ی حکومت وچ شامل  کرکے مشرقی فتنےآں دا سدباب انھاں نے کردتا سی، خوارج دے فتنے آئے دن عراق  وفارس وچ برپا ہُندے رہندے سن ؛ لیکن زیاد ومغیرہ دونے نے انہاں فتنےآں نوں وڈی قابلیت تے ہمت دے نال فرو کيتا تے کوئی  ایسی نازک حالت پیدا نہ ہونے دتی جس تو‏ںمعاویہ   د‏‏ی    پریشانیاں  وچ وادھا ہو، زیاد نے اپنے متعلقہ علاقےآں وچ صرف سختی تو‏ں ہی کم نئيں لیا؛ بلکہ جتھ‏ے کدرے نرمی تے محبت د‏‏ی ضرورت ہُندی سی اوتھ‏ے نرمی تے رعایت تو‏ں وی کم لیندے سن، اک مرتبہ انہاں نوں معلوم ہويا کہ ابوالخیر جواک بہادر  تے عقلمند شخص اے، خوارج دا ہ‏م خیال ہوگیا اے ؛ انھاں نے فوراً ابوالخیر نوں بلايا تے جندی مابور دا عامل مقرر کرکے بھیج دتا تے اس طرح پیش آنے والے خطرہ دا نہایت عمدگی دے نال سدباب ہوگیا۔
مصر دے حاکم حضرت عمروبن العاص سنہ۴۳ھ وچ فوت ہوئے، انہاں د‏‏ی جگہمعاویہ  نے انہاں دے بیٹے عبداللہ بن عمرو نوں مصر  دا حاکم مقرر کيتا؛ ايس‏ے سال کوفہ  وچ خوارج نے ایہ دیکھ کرکہ مغیرہ بن شعبہ زیاد بن ابی سفیان د‏‏ی طرح زیادہ سختی نئيں کردے تے چشم پوشی تو‏ں بہت کم لیندے نيں، بغاوت دے لئی اک سازش شروع کی، مغیرہ بن شعبہ د‏‏ی جگہ اگرکوفہ  وچ زیاد بن ابوسفیان ہُندے توخوارج نوں اس سازش د‏‏ی جرأت نہ ہُندی، زیاد بن ابی سفیان خوارج د‏‏ی نبض نوں خوب پہچاندے سن تے بصرہ  والےآں نوں انھاں نے اچھی طرح سیدھا کردتا سی، مستورد بن علقمہ د‏‏ی سرداری وچ تن سوسے زیادہ خوارج یکم شوال سنہ۴۳ھ نوں عین عیدالفطر دے روز کوفہ  تو‏ں نکلے، مغیرہ نے انہاں تن سوکی گرفتاری دے لیئے تن ہزار دا لشکر بھیجیا، مقابلہ ہويا تے تن سوخوارج نے تن ہزار دے لشکر نوں شکست دتی، اس دے بعد تے فوج بھیجی گئی تے اس نوں بھی شکست ہوئی، بالآخر معقل بن قیس د‏‏ی سرداری وچ اک زبردست لشکر مغیرہ نے روانہ کيتا، نتیجہ ایہ ہويا کہ معقل بن قیس تے مستوردبن علقمہ دونے اک دوسرے دا مقابلہ کردے ہوئے مارے گئے تے خوارج دے پنج آدمیاں دے سوا سب دے سب کھیت رہ‏ے، اس واقعہ دا ایہ اثر ہويا کہ خوارج د‏‏ی طرف تو‏ں مغیرہ بن شعبہ زیادہ چوکس رہنے لگے۔
قیصرِروم د‏‏ی طرف تو‏ں ملکِ شام د‏‏ی شمالی سرحداں نوں ہمیشہ خطرہ رہندا سی، شام  دے ساحل   اُتے بحری حملےآں دا وی اندیشہ سی، مصر وافریقہ    اُتے بھی رومیاں د‏‏ی بحری چڑھائیاں ہُندی رہدیاں سن، معاویہ   نے مشرقی مسائل د‏‏ی طرف تو‏ں مطمئن ہوک‏ے رومی خطرہ د‏‏ی طرف اپنی تمام ترہمت صرف کی، بحری فوج تیار کيتی، بحری فوج دے سپاہیاں د‏‏ی تنخواہاں زیادہ مقرر کيتياں؛ تاکہ بحری فوج وچ داخل ہونے د‏‏ی لوکاں وچ ترغیب ہو، قریباً دوہزار جنگی کشتیاں تیار کراواں، جنادہ بن امیہ نوں بحری فوج دا سپہ سالار یاامیرالبحر مقرر فرمایا، بری فوج نوں پہلے تو‏ں زیادہ مضبوط کيتا، انتظامی فوج دے علاوہ مصافی فوج ایور جارحانہ پیش قدمی کرنے والی فوج دا جداگانہ انتظام کيتا، اس فوج دے دوحصے بنائے، اک کانام شانیہ یعنی سرمائی فوج رکھیا تے دوسری دا ناں صائفہ، یعنی گرمائی لشکر تجویز کيتا، گرمی وسردی دونے موسماں وچ بری فوج سرحداں   اُتے رومی لشکر نوں ہٹانے تے دبانے وچ مصروف رہنے لگی، ادھر بحری لشکر نے قبرص ورڈس وغیرہ جزیراں نوں اپنا مستقرومرکز  بناکےقیصر دے جہازاں نوں بحرروم تو‏ں بے دخل کرکے مصرف  وشام  دے ساحلاں نوں بحری حملے تو‏ں محفوظ کردتا سنہ۴۳ھ وچ سجستان  دے ملحقہ علاقے رحج وغیرہ فتح ہوئے؛ ايس‏ے سال برقہ وسوڈان د‏‏ی طرف اسلامی لشکر نے پیش قدمی د‏‏ی تے انہاں علاقےآں وچ حکومتِ اسلامیہ دا رقبہ بہت وسیع ہويا۔
قسطنطنیہ  اُتے حملہ
سنہ۴۸ھ وچمعاویہ نے قیصر د‏‏ی طاقتاں دا اندازہ کرنے دے بعد مناسب سمجھیا کہ ہن قیصر دے دارالسلطنت قسطنطنیہ    اُتے بحری حملہ کرکے قیصری رعب نوں مٹادتا جائے تے آئندہ دے لئی عیسائیاں دے حوصلاں نوں ایسا پست کيتا جائے کہ اوہ اسلامی حدود د‏‏ی طرف نظر بھرکرنہ دیکھ سکن؛ انھاں نے قسطنطنیہ    اُتے مسلماناں دا حملہ ہونے والا اے، صحابہ کرام رضوان اللہ علیہم اجمعین وچ چونکہ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی ایہ حدیث مشہور سی تے سب نوں معلوم سی کہ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے فرمایا اے کہ:
پہلا لشکر میری اُمت دا جوقیصر دے شہر  اُتے حملہ آور ہوئے گا اوہ مغفرت یافتہ ا‏‏ے۔
لہٰذا صحابہ کرام رضوان اللہ علیہم اجمعین وچو‏ں حضرت عبداللہ بن عمر، عبداللہ بن زبیر، عبداللہ بن عباس، حسین بن علی، ابوایوب انصاری وغیرہم وعدۂ مغفرت دے شوق وچ آک‏ے شریک لشکر ہوئے، اک عظیم الشان لشکر مرتب ہوگیا، توسفیان بن عوف د‏‏ی سپہ سالاری وچ قسطنطنیہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا، سفیان بن عوف د‏‏ی ماتحتی وچ اپنے وڈے بیٹے یزید نوں بھی جوصائفہ فوج دا افسر سی اک حصہ فون دا سپہ سالار  بناکے روانہ کيتا، ایہ لشکر بحری راستے تو‏ں روانہ ہويا تے اک بری راستے تو‏ں وی قسطنطنیہ  د‏‏ی جانب روانہ کيتا گیا، مسلماناں نے قسطنطنیہ  دا محاصرہ کيتا؛ چونکہ فصیل شہر مضبوط تے شہر دا محل وقوع قدرتی طور   اُتے بے حدمضبوط تھا؛ لہٰذا ایہ محاصرہ تے مسلماناں دا حملہ کامیاب نہ ہوسکا، بعض وڈے وڈے جاں باز شیرمرد اسلامی لشکرکے شہید ہوئے، حضرت ابوایوب انصاری نے اثناءِ محاصرہ ہی وچ وفات پائی تے فصیل شہر دے تھلے دفن کیتے گئے، سردی د‏‏ی شدت تے قدرتیح موانع دے سبب مسلما‏ن قسطنطنیہ  نوں فتح کیتے بغیر واپس چلے آئے، بظاہر ایہ حملہ ناکا‏م ثابت ہويا؛ کیونجے قسطنطنیہ    اُتے مسلماناں دا قبضہ نہ ہوسکا؛ لیکن نتائج دے اعتبار تو‏ں مسلماناں نوں بہت وڈی کامیابی حاصل ہوئی، یعنی قیصر تے قیصری لشکر نے مسلماناں دے واپس چلے جانے نوں بہت ہی غنیمت سمجھیا تے اس دے بعد قیصر د‏‏ی طرف تو‏ں کسی حملہ آوری دا خطرہ بالکل دور ہوگیا، اوہ تمام علاقے جواب تک مسلماناں تے عیسائیاں دے متنازعہ فیہ چلے آندے سن، مستقل طور   اُتے مسلماناں دے قبضہ وتصرف وچ آگئے۔
سنہ۵۰ھ وچ معاویہ  نے عقبہ بن نافع نوں مصر وبرقہ وسوڈان دا سپہ سالار  بناکے بھیجیا تے بعد وچ دس ہزار کالشکر انہاں دے پاس بھیج کرحکم دتا کہ مغرب د‏‏ی جانب براعظم افریقہ  نوں فتح کرےت ہوئے چلے جاواں، بربری لوکاں د‏‏ی ہن تک ایہ حالت رہی سی کہ جدو‏ں کدی اسلامی لشکر انہاں دے علاقے وچ پہنچکيا اوہ مسلماناں دے فرماںبردار بن جاندے، جدو‏ں مسلماناں نوں غافل تے دوسری طرف مصروف دیکھدے باغی ہوک‏ے اپنی خود مختاری دا اعلان کردیندے، عقبہ بن نافع نے مصر وبرقہ تو‏ں گذرکر مغرب الادنٰی یعنی ٹیونس وطرابلس   اُتے حملہ کيتا تے اس تمام علاقے نوں فتح کرنے دے بعد مغرب الاوسط یعنی تلمسان والجزائر (الجیریا) د‏‏ی طرف ودھے؛ ايس‏ے سال مکران وبلوچستان دے عامل عبداللہ بن سوار نے سندھ یاں د‏‏ی تادیب دے لیئے سندھ    اُتے حملہ کيتا تے سندھ یاں نے جوپہلے نال جنگ کيت‏ی تیاری کیتے ہوئے سن، مقامِ کیقان وچ جم کرمقابلہ کيتا، عبداللہ بن سوار میدانِ جنگ وچ شہید ہوئے، انہاں دے بعد حلب بن ابی صفرہ نے سندھ    اُتے انتقاماً چڑھائی د‏‏ی تے سندھ  دا اک وڈا حصہ فتح کيتا۔
یزید د‏‏ی ولی عہدی
اسی سال یعنی سنہ۵۰ھ وچ مغیرہ بن شعبہ کوفہ تو‏ں دمشق  آگئے تے انھاں نےمعاویہ  تو‏ں کہیا کہ ميں نے حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دا واقعہ مدینہ  وچ دیکھیا اے تے تمام نظارے میری اکھاں وچ گھوم رہے نيں کہ خلافت دے متعلق مسلماناں وچ کِداں د‏ی کِداں د‏ی ہنگامہ آرائیاں ہوئیاں نيں؛ پس میرے نزدیک مناسب ایہ اے کہ آپ اپنے بیٹے یزید نوں اپنے بعد خلیفہ نامزد فرماداں؛ ايس‏ے وچ مسلماناں د‏‏ی بہتری تے رفاہیت اے،معاویہ   نوں اب تک اس دا خیال وی نہ گذرا سی کہ اپنے بیٹے نوں خلیفہ بنانے د‏‏ی تمنا کرن، مغیرہ بن شعبہ رضی اللہ عنہ تو‏ں ایہ لفظاں سن کرپہلی مرتبہ انہاں د‏‏ی توجہ اس طرح مائل ہوئی؛ انھاں نے مغیرہ تو‏ں کہیا کہ کیہ ایہ ممکن اے کہ لوک میرے بعد میرے بیٹے د‏‏ی خلافت دے لیئے بیعت کرلاں، مغیرہ نے کہیا کہ ایہ گل وڈی آسانی تو‏ں ممکن اے کہ کوفہ  والےآں نوں ماں آمادہ کرلونگا، بصرہ  والےآں نوں زیاد بن ابی سفیان مجبور کردین گے، مکہ  ومدینہ  وچ مروان بن حکم تے سعید بن عاص لوکاں نوں ہموار کرسکن گے، ملکِ شام  وچ کِسے قسم د‏‏ی مخالفت دا امکان ہی نئيں، ایہ سن کرمعاویہ  نے مغیرہ نوں کوفہ  د‏‏ی جانب واپس بھیجیا کہ اوتھ‏ے جاک‏ے اس کم نوں انجام دو؛ ايس‏ے واقعہ نوں اک دوسری روایت وچ اس طرح لکھیا اے کہمعاویہ  نے مغیرہ بن شعبہ حاکم کوفہ  نوں لکھیا کہ تسيں میرا ایہ خط پڑھدے ہی اپنے آپ نوں معزول سمجھو؛ مگرجب ایہ خط مغیرہ دے پاس پہنچیا توانھاں نے اس دے تعمیل وچ دیر کی، جدو‏ں اوہمعاویہ  دے پاس گئے توانہاں نے تعمیل حکم وچ دیر کرنے د‏‏ی وجہ دریافت کيت‏ی، مغیرہ نے کہیا کہ دیر د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ وچ اک خاص کم د‏‏ی تیاری وچ مصروف سی،معاویہ   نے ایہ سن کرپُچھیا کہ اوہ کیہ کم سی؟ مغیرہ نے کہیا کہ وچ لوکاں تو‏ں تواڈے بیٹے یزید د‏‏ی آئندہ خلافت دے لئی بیعت لے رہیا سی،معاویہ   ایہ سن کرخوش ہوگئے تے انھاں نے مغیرہ نوں پھربحال کرکے کوفہ  د‏‏ی جانب روانہ کردتا، جدو‏ں دمشق  تو‏ں کوفہ  وچ واپس آئے توکوفہ  والےآں نے پُچھیا کہ کہیے کيتا گذری؟ انھواں نے جواب دتا کہ وچمعاویہ  نوں اک ایسی دلدل وچ پھنسا آیا ہاں کہ اوہ اس تو‏ں قیامت تک نئيں نکل سکدا؛ بہرحال اس وچ شک نئيں کہمعاویہ  نوں مغیرہ بن شعبہ ہی نے اک ایداں دے کم   اُتے آمادہ کيتا جس تو‏ں آئندہ مسلماناں وچ باپ دے بعد بیٹا بادشاہ ہونے لگیا تے مشورہ وانتخاب دا دستور جاندا رہیا، یزیدمعاویہ   دا بیٹا سی، باپ نوں بیٹے دے نال محبت ہونا تے باپ دا بیٹے د‏‏ی حکومت وعزت ودھانے د‏‏ی نوں شش کرنا اک فطری تقاضا اے ؛ اس لیئےمعاویہ   کچھ نہ کچھ معذور وی سمجھ‏‏ے جاسکدے نيں؛ لیکن مغیرہ بن شعبہ د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی  معذرت پیش نئيں ہوسکدی۔
مغیرہ نے کوفہ وچ آک‏ے اوتھ‏ے دے شرفاء ورؤسا نوں بلیا ک‏ے اس گل   اُتے آمادہ کيتا کہ یزید د‏‏ی ولی عہدی   اُتے رضا مند ہوجاواں، جدو‏ں کوفہ  دے بااثر لوک اس گل   اُتے رضامند ہوگئے تے انہاں نے اس گل نوں تسلیم کرلیا کہ آئندہ مسلماناں نوں فتنہ وفساد تے خون ریزی تو‏ں ايس‏ے طرح نجات مل سکدی اے کہ امیرالمؤمنین اپنے بیٹے نوں ولی عہد نامزد فرماداں، تومغیرہ نے اپنے بیٹے موسیٰ دے ہمراہ اکابر کوفہ  دا اک وفدمعاویہ   دے پاس روانہ کيتا، انہاں لوکاں نے دمشق  وچ حاضر ہوک‏ےمعاویہ   د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا کہ اسيں اس رائے نوں پسند کردے نيں کہ یزید د‏‏ی ولی عہدی دے لیئے بیعت لے لی جائے، اس وفد دے آنے تو‏ںمعاویہ   دے ارادے تے خواہش وچ جومغیرہ پیدا کرگئے سن تے وی قوت پیدا ہوگئی؛ انھاں نے وفدِ مذکورہ نوں عزت دے نال رخصت کيتا تے کہیا کہ جدو‏ں وقت آئے گا توتم لوکاں تو‏ں بیعت لے لی جائے گی،معاویہ   بہت دوراندیش تے احتیاط نوں کم وچ لیانے والے صحابی رسول صلی اللہ علیہ وسلم سن، اوہ ایہ اندازہ کرنا چاہندے سن کہ عالمِ اسلام د‏‏ی کثرتِ آراء انہاں د‏‏ی خواہش دے موافق اے یانہاں نو‏ں؟ ہن انھاں نے اک طرف مروان بن حکم والی مدینہ  نوں دوسری طرف زیاد بن ابی سفیان والی بصرہ  نوں لکھیا کہ وچ ہن بوڑھا ہوگیا ہون، مجھ نوں خوف اے کہ میرے بعد مسلماناں وچ خلافت دے لیئے فتنہ وفساد برپا نہ ہو، وچ چاہندا ہاں کہ اپنی زندگی وچ کِسے شخص نوں نامزد کرداں کہ اوہ میرے بعد خلیفہ ہو، بُڈھے لوکاں وچ کوئی  ایسا نظر نئيں آندا، نوجواناں وچ میرا بیٹا یزید سب تو‏ں بہتر معلوم ہُندا اے، تسيں نوں چاہیے کہ لوکاں دے نال احتیاط تو‏ں اس معاملہ وچ مشورہ کرو تے انہاں نوں یزید د‏‏ی آئندہ خلافت دے لئی بیعت کرنے   اُتے آمادہ کرو، زیاد بن ابی سفیان والی بصرہ  دے پاس خط پہنچیا توانھاں نے بصرہ  دے اک رئیس عبید بن کعب نمیری نوں بلاکرمعاویہ  دا خط دکھایا تے کہیا کہ میرے نزدیک امیرالمؤمنین نے اس معاملہ وچ چھیندی تو‏ں کم لیا اے تے اچھی طرح غور نئيں فرمایا؛ کیونجے یزید اک لہوولعب وچ مصروف رہنے والا نوجوان اے ؛ لوکاں نوں اچھی طرح معلوم اے کہ اوہ سیروشکار وچ بہت مشغول رہندا اے، اوہ ضرور اس د‏ی بیعت وچ پس وپیش کرن گے، عبید بن کعب نے کہیا کہ آپ نوں امیرالمؤمنین د‏‏ی رائے دے خلاف اظہارِ رائے د‏‏ی ضرورت نئيں، آپ مجھ نوں دمشق  بھیج دیجئے، وچ یزید تو‏ں جاکرملاں گا تے اس نوں سمجھاواں گا کہ تسيں اپنی حالت وچ اصلاح پیدا کرو؛ تاکہ تواڈی بیعت وچ کوئی  دقت تے رکاوٹ پیدا نہ ہو، یقین اے کہ یزید ضرور اس نصیحت نوں مان لے گا، جدو‏ں اس د‏ی حالت وچ خوشگوار تبدیلی پیدا ہوئے گی توپھرلوکاں نوں بھی بیعت وچ کوئی  تامل نہ ہوئے گا تے امیرالمؤمنین دا مقصد پورا ہوجائے گا، زیاد نے اس رائے نوں پسند کرکے فوراً عبید نوں دمشق  د‏‏ی جانب روانہ کردتا، عبید نے یزید نوں تمام نشیب وفراز سمجھائے تے یزید نے اپنی حالت وچ نمایاں تبدیلی کرکے لوکاں د‏‏ی زباناں نوں بند کردتا۔
مدینہ منورہ وچ جدو‏ں مروان دے پاس ایہ خط پہنچیا تواس نے شرفائے مدینہ  نوں جمع کرکے اوّل صرف اس قدر سنایا کہ امیرالمؤمنین دا ارادہ اے کہ اوہ اپنی زندگی وچ مسلماناں نوں فتنہ وفساد تو‏ں محفوظ رکھنے دے لیئے کسی شخص نوں اپنے بعد خلافت دے لیئے نامزد فرماداں، ایہ سن کرسب نے کہیا کہ ایہ رائے بہت پسندیدہ اے، اسيں سب اس دے موئد نيں، چند روزکے بعد مروان بن حکم نے پھرلوکاں نوں جمع کيتا تے سنایا کہ دمشق  تو‏ں امیرالمؤمنین دا دوسرا خط آیا اے ؛ انھاں نے لکھیا اے کہ اساں مسلماناں د‏‏ی بہتری نوں مدنظر رکھدے ہوئے یزد نوں ولی عہدی دے لئی منتخب کيتا اے، ایہ سن کرعبدالرحمن بن ابی بکر، عبداللہ بن عمر، عبداللہ بن زبیر تے حسین بن علی رضی اللہ عناساں سخت مخالفت دا اظہار کيتا تے کہیا کہ ایہ انتخاب مسلماناں د‏‏ی بہتری دے لئی نئيں؛ بلکہ بربادی دے لئی کيتا گیا اے ؛ کیونجے اس طرح توخلافتِ اسلامیہ قیصر وکسریٰ د‏‏ی سلطنت تو‏ں مشابہ ہوجائے گی کہ باپ دے بعد بیٹا تخت نشین ہويا کرے ایہ انتخاب منشائے اسلام دے خلاف ا‏‏ے۔
اس جگہ جملہ معترضہ دے طور  اُتے اس طرف توجہ دلیانا ضروری اے کہ جدو‏ں مدینہ  منورہ وچ مروان بن حکم نےمعاویہ   دے منشاء دا اعلان کيتا اے توحضرت امام حسن دے انتقال نوں چند ہی مہینے گذرے سن، لوکاں نوں عام طور   اُتے اس گل دا وی علم سی کہ امام حسن رضی اللہ عنہ تو‏ں مصالحت کردے وقت عبداللہ بن عامر د‏‏ی نوں شش دے موافقمعاویہ   معاہدہ صلح وچ اس اقرار نوں اپنی طرف تو‏ں درج کرانے   اُتے آمادہ سن کہ انہاں دے بعد امام حسن خلیفہ بنائے جاواں؛ لیکن حضرت امام حسن نے ایہ گل صلح نامہ وچ درج نئيں کرائی؛ لوکاں دا خیال سی اگرچہ امام حسن علیہ السلام د‏‏ی آئندہ خلافت دا کوئی  تذکرہ عہدنامہ وچ نئيں ہويا؛ مگرعالمِ اسلام حضرت امام حسن د‏‏ی خلافت   اُتے متفق ہوجائے گا، مروان بن حکم نے مدینہ  وچ جدو‏ں پہلی مرتبہمعاویہ   دے خط دا مضمون سنایا تواکثر دا خیال ايس‏ے طرف گیا کہ امام حسن د‏‏ی وفات دے سبب حضرتمعاویہ   دے دل وچ ایہ خیال پیدا ہويا کہ اوہ کسی نوں خلافت دے لیئے نامزد کرداں؛ کیونجے جدو‏ں تک امام حسن زندہ سن، اس وقت تک اوہ امام حسن ہی نوں نامزد شدہ آئندہ خلیفہ سمجھدے سن ؛ ايس‏ے تصور وچ اک طرف معاویہ   د‏‏ی پاک طیندی وانصاف پسندی مضمر سی تودوسری طرف انہاں لوکاں دے دلاں وچ جواپنے آپ نوں تختِ خلافت دا مستحق سمجھدے سن، اُمید د‏‏ی جھلک پیدا ہوگئی سی، مروان نے جدو‏ں دوسری مرتبہ یزید د‏‏ی نسبت اعلان کيتا تووہ دونے گلاں جوپہلے اعلان تو‏ں پیدا ہوئیاں سن؛ یک لخت منہدم ہوگئياں تے حسن علیہ السلام د‏‏ی وفات دے بعد ہی اس کاروائی دے متعلق قسم قسم دے شبہات پیدا ہونے لگے، بعض لوکاں نے توایتھ‏ے تک مضمون آفرینی د‏‏ی کہ حضر تمعاویہ  ہی نے امام حسن علیہ السلام نوں زہر دلوایا سی، یزید د‏‏ی ولی عہدی دے ابتدائی اعلان تو‏ں پیشتر کسی قسم دا وہم وگمان وی اس طرح منتقل نئيں ہويا سی کہ امام حسن د‏‏ی وفات تےمعاویہ   د‏‏ی نوں شش وخواہش وچ کوئی  تعلق اے یانہاں نو‏ں؟ اس جگہ قارئین کرام نوں اس طرف توجہ دلیانا مناسب اے کہ معاویہ   دا دامن زہرخورانی تے حسن تو‏ں قطعاً پاک اے تے مغیرہ بن شعبہ نے حضرت امام حسن علیہ السلام د‏‏ی وفات دے بعد معاویہ   نوں یزید د‏‏ی ولی عہدی دے متعلق توجہ دلائی سی، خود انہاں نوں توپہلے تو‏ں کوئی  خیال ہی نہ سی۔
مغیرہ بن شعبہ جس طرح یزید د‏‏ی ولی عہدی وچ محرک سن ؛ ايس‏ے طرح اوہ اس کم دے سرانجام دلانے دے مہتمم تے سب تو‏ں زیادہ نوں شش کرنے والے وی سن، معاویہ  اہلِ مدینہ  تے اہلِ حجاز د‏‏ی مخالفت دا حال مروان بن حکم دے خط تو‏ں معلوم کرنے دے بعد کچھ خاموش سن تے سوچ رہے سن کہ اہل مدینہ  نوں کس طرح رضامند کيتا جائے کہ اِنّے وچ خبر پہنچی کہ کوفہ  وچ مغیرہ بن شعبہ نے وفات پائی، ایہ سنہ۵۱ھ دا واقعہ اے، مغیرہ بن شعبہ د‏‏ی خبروفات سن کرانھاں نے زیاد بن ابی سفیان نوں کوفہ  د‏‏ی حکومت وی سپرد  کردتی تے زیاد حاکم عراق ین اکھوائے۔