خراسان_دی_تریخ
قدیم خراسان، سرزمینِ ایران تے توران
قدیم ایران وچ ایہ چار حصّوں شمال، جنوب، مشرق تے مغرب وچ تقسیم کیتا گیا سی تے خراسان وچ تمام مشرقی علاقے تے سیستان دا علاقہ شامل سی۔ اسلامی دور دے آغاز وچ ماوراء النہر (دریائے جیحون تے دریائے سیحون دا درمیانی علاقہ) وی خراسان وچ شمار ہُندا سی۔ ایہ ریاست چین دی سرحد پامیر تے کوہِ ہندوکش تک پھیلی ہوئی سی لیکن رفتہ رفتہ خراسان دی حدود سمٹتی چلی گئاں، ایتھے تک کہ دریائے جیحون دے باہر دا علاقہ اس وچ شامل نہ رہیا۔ عرب مسلماناں دے ایران اُتے قبضہ دے بعد خراسان دے چار حصّے سن۔ اس دے چار وڈے شہر یعنی نیشاپور، مرو، ہرات تے بلخ ہر حصّہ دے مرکز سن۔ جدو‏‏ں خراسان دی تریخ دی بات دی جائے تو ساناں جان لینا چاہیے کہ ایہ ایران دی اندرونی حدود تک محدود نئی‏‏ں سی بلکہ افغانستان تے ترکمانستان دے وڈے علاقے وی اس وچ شامل سن۔ بلحاظ زمانہ وی قدیم ایران دی تریخ اُتے نظر دوڑائی جائے تو اس دور وچ خراسان ہور وسعت رکھدا سی تے تاجیکستان و ازبکستان دے بعض علاقے وی اس دا حصّہ سن۔جدو‏‏ں آریائی خراسان دے راستے ایران وچ داخل ہوئے تو ایہ تن گروہاں مادی، پارسی تے پارتی وچ تقسیم ہو گئے۔ ماد شمال مغرب دی جانب، پارس جنوبی تے جنوب مغربی ایران وچ قیام پزیر ہوئے جدونکہ پارت خراسان وچ ای رہے۔ ابتدا وچ ماد خاندان نے سیاسی طاقت دے حصول دے لئی ’’ماد‘‘ سلسلے نوں اپنی بنیاد بنایا تے پارسیاں نے ہخامنشی سلسلے دی بنیاد رکھی۔ اس سلطنت دا ۲۲۹ سال بعد اسکندر مقدونی دے ہاتھاں خاتمہ ہویا تے کچھ ای عرصہ دے بعد اغیار دی تے غیر ایرانی حکومتاں ’’سلوکیان‘‘ نے مکمل ایران اُتے تسلط حاصل کر لیا۔ سلوکیان دے خلاف پہلی مخالفت دی تحریک دا آغاز خراسان یعنی پارت خاندان دی جائے سکونت توں ہویا۔ پارت خاندان نے تقریباً ڈھائی ہزار سال پہلے مسیح وچ دو بھائیاں ارشک تے تیرداد دی سربراہی وچ خراسان توں اپنی تحریک دا آغاز کیتا تے رفتہ رفتہ سلوکیاں نوں ایران توں باہر کر دتا لیکن جدو‏‏ں ایران دی مغربی سرحداں اُتے رومی فوجیاں نے لشکرکشی دی تو اشکانی حکومت اس دا نشانہ بنی۔ حکومت دا سیاسی مرکز وی بین النہرین وچ منتقل کر دتا گیا تے اس فوج دے سپہ سالار جنگ کرنے اُتے مجبور ہو گئے۔خراسان ہر لحاظ توں پارت حکومت دے لئی ایران دا اہم ترین صوبہ سی تے ساسانیاں دے عہدِ حکومت وچ ایران دے اہم ترین تے سب توں وڈے ثقافتی و تمدنی مرکز دی حیثیت اختیار کر گیا۔ اس عہد وچ ایران دا سرکاری مذہب زرتشتی سی تے ساسانی سلطنت وچ کئی آتشکدے روشن سن۔ انہاں وچ اہم، مقدس تے معتبر ترین ایہ تن آتشکدے سن۔ اک ’’آذر فرنبغ‘‘ سی جس دی اگ فقط مذہبی پیشوا دے لئی مخصوص سی۔ ’’آذر گشسب‘‘ بادشاہاں تے سپہ سالاراں دے لئی تے ’’آذر برزین مہر‘‘ کساناں دے لئی مخصوص سن۔آذر برزین مہر خراسان وچ واقع سی تے ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ نیشاپور دے شمال مغرب وچ ’’ایوند‘‘ دا آتشکدہ اسی دی باقیات وچوں اے۔ بعض لوگاں دا خیال اے کہ زرتشت مذہب چھٹی صدی پہلے مسیح وچ پہلے خراسان وچ پھیلیا تے بعدازاں ہور تھاں تک پہنچا۔شاہ قباد (خسرو انوشیروان دا باپ) دے دورِ حکومت وچ پنجوی‏‏ں صدی عیسوی دے دوسرے نصف وچ طبقاندی ناانصافی تے نچلے طبقے دے عوام اُتے شدید دباؤ تے مصائب و آلام دا دور سی۔ اسی عہد وچ ’’مزدک‘‘ دا ظہور ہویا۔ خراسان اپنے گرد و نواح دے اہم علاقاں وچ انقلابی نظام دے فروغ دا باعث بن گیا۔ ساسانیاں دے زوال تے ایران وچ اسلام دی آمد دے بعد وی خراسان وچ مزدکیان دا اثرورسوخ باقی سی۔ اگرچہ مزدک دی جائے پیدائش دے بارہ وچ زیادہ معلومات نئی‏‏ں ملتاں لیکن بعض لوگاں دا خیال اے کہ اس دا تعلق نیشاپور توں سی۔ساسانی دورِ حکومت وچ خراسان دے دور دراز دے علاقاں مثلاً بلخ تے تخارستان وچ بودائی مذہب دے پیروکاراں دی وڈی تعداد موجود سی۔ چین تے ہندوستان دی سرحداں اُتے، ایران دی سرحد تے شاہراہ ریشم اُتے خراسان دے واقع ہونے دی وجہ توں انہاں ملکاں دے نال تہذیبی تعلقات دے تبادلے دی وجہ توں دوناں دی ثقافتاں اک دوسرے دے اثرات قبول کیتے بغیر نہ رہ سکاں۔ اسی بنا اُتے بدھ ازم دے رسم و رواج دے اثرات ایران دے مشرقی تے شمال مشرقی علاقاں وچ نظر آندے نیں۔ خراسان دا سرحد اُتے واقع ہونے دا اک تے وی نقصانتھا، وسطتی ایشیا وچ مقیم نیم بدو اقوام نے اپنی آبادی دی زیادتی تے زندگی دے وسائل دی کمی دی وجہ توں وسیع تر زمیناں تے وسائل دی تلاش وچ کئی بار خراسان اُتے چڑھائی دی تے اس علاقہ دے عوام دی زندگیاں نوں بری طرح متاثر کیتا۔ انہاں دی لشکر کشی وچ اس حد تک اضافہ ہو گیا کہ ساسانی بادشاہ ایران دی شمال مشرق سرحد دے کئی علاقاں دے گرد کندھِ چین دی مانند دفاعی حصار بنانے اُتے مجبور ہو گیا تا کہ ایہ علاقہ تے اس دے رہائشی اس نیم بدو قوم دے شر توں محفوظ رہ سکاں۔کندھِ چین وانگ ایہ کندھ وی زمانے دے حوادث دے ہاتھاں محفوظ نہ رہ سکی تے رفتہ رفتہ منہدم ہو گئی۔ ایہ کندھ وسطی ایشیا دے حملاں دا سدِ باب نہ کر پائی۔ ایہ یورش تمام اسلامی ادوار وچ وی جاری رہی۔ ایران و خراسان دی سرحداں اُتے انہاں دے سائے منڈلاندے رہے۔ ایہی وجہ اے کہ ایرانی ادب دی قدیم داستاناں وچ خراسان نوں ایران تے توران دی درمیانی سرحد کہیا گیا اے۔