cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سوانی تحفظ بل
پر ، کچھ مذہبی جماعتاں نے اس بل نو‏‏ں غیر اسلامی تے اجمالی طور اُتے غیر آئینی قرار دتا اے ، اُتے پاکستان د‏‏ی سپریم کورٹ نے اس بنیاد اُتے اس بل نو‏‏ں کالعدم قرار نئيں دتا اے کہ اوہ پاکستان دے آئین وچ اسلامی دفعات د‏‏ی خلاف ورزی کردی اے ، لہذا ایہ اج وی موجود ا‏‏ے۔ پاکستان دے صوبہ ، پنجاب نے سوانیاں دے لئی اک ہور بل منظور کيتا جس وچ ہور اصلاحات دا آغاز کيتا گیا جو غیر آئینی الزامات اُتے عدالتاں دے سامنے زیر التوا ا‏‏ے۔
2010 وچ وفاقی شرعی عدالت نے قرار دتا کہ اس بل وچ متعدد شقاں نو‏‏ں شریعت تو‏ں منسوب کيتا گیا سی تے انہاں نو‏‏ں ختم کردتا گیا سی۔ اس طرح ایہ شقاں کالعدم قرار دتیاں گئیاں۔
اثرات
1979 وچ فوجی حکمران ضیاء الحق دے ذریعہ نافذ کردہ حدود آرڈیننس ، بدکاری تے غیر ازدواجیجنسی تعلقات نو‏‏ں جرم قرار دتا۔ انہاں نے زیادتی دا نشانہ بننے والی لڑکی نو‏‏ں زنا دے الزام وچ قانونی چارہ جوئی دا ذمہ دار وی قرار دتا جے اوہ حملے وچ مرد گواہ پیش نئيں کرسکدیاں نيں۔ اُتے ، مفتی تقی عثمانی دے مطابق ، جو آرڈیننس د‏‏ی تشکیل وچ معاون سن :"اگر کوئی ایہ کہندا اے کہ اسنو‏ں قازاف (عصمت دری دا جھوٹھا الزام) د‏‏ی وجہ تو‏ں سزا دتی گئی سی تاں قذاف آرڈیننس ، شق نمبر۔ 3 ، چھُٹ نمبر 2 وچ واضح طور اُتے کہیا گیا اے کہ جے کوئی عصمت دری د‏‏ی شکایت دے نال قانونی حکا‏م تو‏ں رجوع کردا اے تاں ، اوہ چار گواہ پیش کرنے تو‏ں قاصر ہونے د‏‏ی صورت وچ اسنو‏ں سزا نئيں دتی جا سکدی۔ کوئی وی عدالت قانون اس طرح دے سزا دینے دے حق وچ نئيں ا‏‏ے۔"سوانیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق قومی کمیشن (این سی ایس ڈبلیو) د‏‏ی 2003 د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ "80 فیصد سوانیاں" نو‏‏ں قید وچ رکھیا گیا سی کیونجے "وہ عصمت دری دے الزام ثابت کرنے وچ ناکا‏م رہیاں سن تے اس دے نتیجے وچ اوہ زناکاری دے مرتکب ہوئے سن ۔"
قانونی ماہر مارٹن لو دے مطابق"بھانويں کسی عورت اُتے زنا دا الزام لگیا کر انہاں دے خلاف مقدمہ درج کرنا آسان سی ، لیکن زنا آرڈیننس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک عورت دے لئی زیر سماعت مقدمے د‏‏ی سماعت دے دوران ضمانت حاصل کرنا مشکل ہوگیا۔ اس تو‏ں وی بدتر گل ایہ اے کہ ، اصل طور اُتے ، ملزم سوانیاں د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں ٹرائل کورٹ نے ہی مجرم قرار دتا سی ، جسنو‏ں صرف وفاقی شریعت عدالت وچ اپیل اُتے بری کيتا گیا سی۔ تب تک انہاں نے بہت سال جیل وچ گزارے سن ، انہاں دے اہل خانہ نے انھاں بے دخل کردتا سی ، تے معاشرتی آزار بن چکے سن ۔"۔
تنازعہ
حکومت نے اس قانون سازی نو‏‏ں "تاریخی" قرار دتا اے تے کہیا اے کہ اوہ اسلام دے عقائد دے خلاف نئيں ا‏‏ے۔ (بل وچ زنا دے جرم وچ سنگسار کرنے دے حدود سزا نو‏‏ں ختم نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ ) لبرل سیاستداناں تے سوانیاں دے حقوق دے کارکناں نے انہاں اصلاحات دا بطور پیشرفت خیرمقدم کيتا اے - لیکن انہاں دا کہنا اے کہ ایہ عمل وی ناکافی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستانی پالیمان دے ایکٹ گٹھ:تریخ سوانیاں وچ 2006ء گٹھ:حکومت شوکت عزیز گٹھ:پاکستان وچ حقوق نسواں گٹھ:2006ء وچ پاکستان گٹھ:قانون وچ 2006ء گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
مولانا ڈاکٹر محمد اسماعیل
نام : ابو عبد الله محمد اسماعیل بن برہان الدین الروغانی
مولا‏نا محمد اسماعیل صاحب 4 جنوری 1964 ء نو‏‏ں علاقہ تالاش دیر پائین وچ پید اہوئے ،
علمی ماحول رکھنے والے گھرانے وچ پیدائش د‏‏ی وجہ تو‏ں علم دین د‏‏ی طرف رجحان غالب رہیا تے ایہی رجحان بالاتر علم دے حصول دا ذریعہ بنا ۔
پرائمری تعلیم پنڈ بانڈہ علاقہ تالاش وچ حاصل کيتی ، اس دے بعد گورنمنٹ ہائی سکول أوچ وچ داخلہ لیا تے روزانہ گھٹ تو‏ں گھٹ 18 کلو میٹر دا پیدل سفر کيتا کردے سن ۔
اس دوران والد محترم مولا‏نا برہان الدین صاحب دا رابطہ حضرت مولا‏نا سعید الدین صاحب دامت برکاتھم العالیه دے نال ہو ( جو اس وقت پنڈ شاہ آباد وچ امامت دے فرائض انجام دے رہے سن ) اپنا بیٹا انہاں دے حوالہ کيتا تاکہ اوہ اسنو‏ں علم دین سکھان ۔
کچھ ہی عرصہ بعد ایتھ‏ے تو‏ں بٹ خیلہ منتقل ہوئے تے 1980 ء وچ میٹرک دا امتحان گورنمنٹ ہائی سکول بٹ خیلہ تو‏ں پاس کيتا ۔ دینی تعلیم دے لئی والد محترم دا شوق بہت زیادہ سی ، اس لئی موصوف نو‏‏ں دارالعلوم حقانیہ اکوڑہ خٹک وچ داخلہ لینا پيا ۔
اک سال اوتھ‏ے گذارنے دے بعد شیخ القرآن حضرت مولا‏نا عنایت الرحمن رحمہ اللہ دے پاس دار العلوم رحمانیہ درگئی آئے ، جتھے اُتے حضرت مولا‏نا فدا محمد رحمہ اللہ تے حضرت مولا‏نا محمد اکبر خان صاحب دامت برکاتھم العالیہ تو‏ں شرف تلمذ حاصل کيتا اس دے بعد شیخ القرآن حضرت مولا‏نا گوہر رحمان رحمہ اللہ دے ہاں دار العلوم تفہیم القرآن مردان تشریف لیائے ، جتھے حضرت شیخ تے انہاں دے نال حضرت مولا‏نا بزر جمہر صاحب حق صاحب ) تے حضرت مولا‏نا عبد القدوس صاحب دامت برکاتھم العالیہ تو‏ں شرف تلمذ حاصل کيتا ۔ تے چار سال تک ایہ سلسلہ جاری رہیا ۔
1988 ء وچ جمیعت طلبہ عربی کل پاکستان دے منتظم اعلیٰ منتخب ہوئے تاں نال ہی تعلیمی سلسلہ وی آخری سال دے لئی لاہور منتقل کرنا پيا ۔ اوتھ‏ے مر کز علوم اسلامیہ لاہور وچ شیخ الحدیث حضرت مولا‏نا عبد المالک دامت برکاتھم العالیه تو‏ں شرف تلمذ حاصل کيتا تے دورہ حدیث د‏‏ی سعادت انہاں تو‏ں حاصل کيتی تے رابطة المدارس الاسلامیہ پاکستان تو‏ں شہادۃ العالمیہ د‏‏ی سند حاصل کيتی ۔
1990 ء وچ جمعیت طلبہ عربیہ تو‏ں فراغت دے بعد وا وچ پشاو‏ر آئے تے ایتھ‏ے جامعہ عربیہ حدیقة العلوم وچ تدریس دے فرائض انجام دینے شروع کيتے ، اس دے نال جمعیت اتحاد والعلماء صوبہ سرحد دے ناظم اعلیٰ د‏‏ی ذمہ داریاں وی حوالے کيتیاں گئیاں.
1994 ء وچ حضرت مولا‏نا عبد الرحیم چترالی رحمہ اللہ دے حکم اُتے متحدہ عرب امارات تشریف لے گئے تے نو سال اوتھ‏ے رہے 2003 ء وچ اوتھ‏ے تو‏ں واپس تشریف لیائے ۔ ايس‏ے سال ایتھ‏ے اُتے وفیسر عرفان احمد صاحب د‏‏ی تجویز کردہ فہم قرآن و سنت کلاساں دا سلسلہ شروع سی ۔ مولا‏نا صاحب نے اس کم وچ بہت زیادہ دلچسپی لی تے اپنے تمام دوسری مصروفیات نو‏‏ں بالائے طاق رکھ دے فہم قرآن دے اس پروگرام نو‏‏ں اپنے ذمے لیا تے اس وچ اک نويں روح پھونک دتی ۔ اج الحمد اللہ ایہ سلسلہ اک طویل تے کار آمد ذریعہ دعوت بن چکيا اے ۔
مولا‏نا صاحب حیات آباد پشاو‏ر وچ عوام الناس دے دینی علوم د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنائی گئی تفہیم دین اکیڈمی دے بانی تے ڈائر یکٹر نيں ، پشاو‏ر یونیورسٹی تو‏ں ایم اے عربی کیہ ہویا اے تے قرطبہ یونیورسٹی تو‏ں ایم فل کيتا اے انہاں دے ایم فل مقالہ بعنوان ” فلسفه احکا‏م میراث ‘ ‘ چپ کر قارئین دے ہتھ د‏‏ی زینت بن چکيا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ایہ پہلی تصنیف سی جو منظر عام پرآئی ۔ مولا‏نا صاحب نے پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری اگست 2021 نو‏‏ں قرطبہ یونیورسٹی تو‏ں ہی مکمل د‏‏ی ۔
مولا‏نا محمد اسماعیل صاحب سوشل میڈیا خصوصا فیس بک تے یوٹیوب اُتے دین اسلام د‏‏ی ترویج و تبلیغ دے لئی موثر تے پروفیشنل انداز دے کم کررہے نيں جو کہ عوامی حلقو ں وچ کافی مقبول اے تے لوک اسنو‏ں قبول کررہے نيں۔ مولا‏نا محمد اسماعیل صاحب دے بیانات د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ اوہ اتحاد امت دے دروس تو‏ں بھرپور تے فرقہ واریت تے مسلک پرستی د‏‏ی بو تو‏ں پاک ہُندی اے ۔ مولا‏نا صاحب نے ہمیشہ اختلافی مسائل وچ اعتدال د‏‏ی راہ اپنائی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لوگو ں دے دلاں وچ انہاں دے لئی بہت جلد مقبولیت پیدا ہوئی چاہے کسی وی جماعت یا فرقہ نال تعلق رکھدے ہوئے۔
مولا‏نا محمد اسماعیل صاحب دے فیس بک پیج دا لنک ایہ اے :
https://www.facebook.com/MaulanaIsmailOfficial گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
نوشین احتشام
نوشین احتشام (پیدائش 14 ستمبر 1958) سابقہ ​​ٹینس کھلاڑی جنہاں دا تعلق پاکستان تو‏ں ا‏‏ے۔
پس منظر
نوشین احتشام 14 ستمبر 1958 نو‏‏ں ٹینس کھلاڑی خواجہ افتخار احمد دے گھر پیدا ہوئیاں۔ انہاں دا بیٹا اعصام الحق قریشی وی اک مشہور ٹینس کھلاڑی اے تے کئی مقابلےآں وچ پاکستان د‏‏ی نمائندگی کر چکيا ا‏‏ے۔ انہاں دے بھتیجے سمیر افتخار نے جونیئر سطح اُتے انٹرنیشنل ٹینس کھیلی اے جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی بھانجی آشنا سہیل نے فیڈ کپ تے ساؤتھ ایشین گیمز وچ حصہ لیا ا‏‏ے۔
قومی
نوشین احتشام دس سال تک پاکستان د‏‏ی صف اول د‏‏ی کھلاڑی رہیاں نيں۔ انھاں نے 2000 وچ ایہ اعزاز جِتیا سی۔
کیریئر
نوشین احتشام 1997 وچ فیڈ کپ وچ حصہ لینے والی پہلی ٹیم دا حصہ سن جتھے اوہ پلیئنگ کپتان سن نوشین احتشام نے شام تے پیسیفک اوشیانیا دے ڈبلز ربڑ وچ ندا وسیم دے نال شراکت د‏‏ی دوناں نو‏ں دو سیٹاں وچ شکست دا سامنا کرنا پيا۔ 1999 دے گروپ میچاں وچ انہاں نے مریم رحیم دے نال ڈبلز وچ شراکت د‏‏ی تے ترکمنستان ، شام تے فجی دے خلاف کامیابی حاصل کيتی۔ سنگاپور دے خلاف پلے آف وچ انھاں نے حلیمہ رحیم دے نال شراکت وچ ڈبلز ربڑ نو‏‏ں 2-1 تو‏ں جِتیا لیکن اوہ سنگلز نو‏‏ں 0-2 تو‏ں ہار گئياں فیر انہاں د‏‏ی جگہ شاہدہ چشتی نو‏‏ں بطور کپتان تعینات کیاگیا۔
حوالے
گٹھ:1958 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سوانیاں ٹینس کھلاڑی گٹھ:پنجاب، پاکستان د‏‏یاں سوانیاں کھلاڑی
پنجابی ساہت دی اتہاسکاری دی اہمیت
پنجابی ساہت دی اتہاسکاری دا اغاز باوا بدھ سنگھ دوارا رچت پستک ‘ہنس چوگ’ (1913) توں منیا جاندا ہے۔ اس وچّ اتے حوالہ دین دے نال-نال اپنے ولوں اس دی کال ونڈ کرن دی کوشش وی کیتی ہے۔
ساہت دا اتہاس لکھن دی لوڑ سنبندھی بحث وی بہت سمیں توں چلی آ رہی ہے۔ کجھ ودوان ساہت دا اتہاس لکھن دی لوڑ توں انکاری ہن۔ Rene Wellek اتے Austin Wamen نے W.P. Ker اتے T.S Eilot دے وچاراں نوں ادھار بناؤندیاں ساہت نوں ورتمان دی وستو منیا ہے۔
ڈاکٹر. تیجونت سنگھ گلّ دے انوسار، ساہت دی اتہاسکاری دا منتوَ کسے ساہت دے ادبھو، وکاس، گن تے مہتو نوں اتہاسک پرپیکھ وچّ پیش کرنا ہے۔
ڈاکٹر. جسوندر سنگھ انوسار، ساہت دا اتہاس سہج تتھّ مولک ویروا نہیں ہندا۔ صرف کال کرمک جانکاری دا نام وی ساہت دا اتہاس نہیں ہے۔ ایہہ تاں سہج ساہت دی اتہاسکاری دیاں مڈھلیاں لوڑاں ہن۔ ساہت دی اتہاسکاری یگ چیتنا دے سانجھے پیٹرن، وچاردھارک پہنچ کے بدلویں پیمانے، سامئک تے سدیویں سروکاراں دے ترک سوہج سنچار دے سموہک مہاندرے، روپاکارک ولکھنتاواں اتے ساہتکتا دے اتہاس ساکھیپ پرتیماناں نوں سمجھن سمجھاؤن دا عمل ہے۔
پریبھاشا وچّ یگ چیتنا دے سانجھے پیٹرن توں بھاوَ ہے کہ جدوں ساہت رچیا جاوے، چاہے کسے وی ودھا وچّ ہووے، سانجھے روپ دی تلاش کیتی جاندی ہے۔ کالونڈ کردے سمیں یگ چیتنا دے سانجھے پیٹرناں دی ونڈ ہندی ہے۔
وچاردھارک پہنچ دے بدلویں پیمانیاں توں بھاوَ ہے کہ سمیں-سمیں تے وچاردھاراں بدل دی رہندی ہے۔ اداہرن دے طور تے 1990 توں پہلاں دا ساہت منوبھاوک سمسیاں توں بھرپور سی، 1990 توں بعد ایہہ راجسی تے سماجک ہو گیا۔
ساہت دی اتہاسکاری دے پرکارج
1.	تتھا دا اکتریکرن :- ساہت دی اتہاسکاری کردے سمیں پہلاں کم سمگری دے اکتریکرن دا ہندا ہے۔ اتہاسکار اپنے وشے دے انوسار ساہتک رچناواں اتے رچنکاراں دی چون کردا ہے اتے اوہناں بارے ہر پرکار دی جانکاری اکٹھی کردا ہے۔ پستکالے جا کے وی جانکاری اکتر کردا ہے۔ اپنے وشے نال سنبندھت ساری جانکاری اکٹھی کرن توں بعد ہی ساہت اتہاسکاری لکھن دی پرکریا آرنبھ ہندی ہے
۔ 2.	تتھّ وشلیشن اتے پرمانکتا :-
سمگری دے اکتریکرن توں بعد اگلا پڑائ ساہت دے وشلیشن اتے ساہت رچناواں دی پرمانکتا نال سنبندھت ہندا ہے۔ سمچے ساہت نوں اسدے گنا، لچھناں دے ادھار تے نشچت ترتیب ادھین رکھیا جاندا ہے۔ ہریک لیکھک نال سنبندھت رچناواں اکٹھیاں کیتیاں جاندیاں ہن۔
3.	نرنترتا :-
ساہت ہمیشہ نرنترتا دا دھارنی ہندا ہے۔ ایہہ کدی وی کھڑوت دی اوستھا وچّ نہیں رہندا۔ ساہت اتہاس لکھن سمیں ساہتک وکاس دی نرنترتا نوں سمجھنا ضروری ہندا ہے۔ کوئی وی ساہت پرمپرا اس وچلی نرنترتا کارن ہی ہوند گرہن کردی ہے اتے جاری رہندی ہے۔ اس لئی ساہت وچّ واپرن والیاں تبدیلیاں دے باو جود اسدے کجھ ستھائی لچھن وی ہندے ہن جنہاں دی پرکھ کرکے کسے ساہتک پرمپراں دے نکھڑویں سروپ نوں پچھانیا اتے ستھاپت کیتا جا سکدا ہے۔
4.	روپگت تبدیلی دی پرکریا :-
ساہت اتہاس لکھن سمیں ساہت وچّ واپرن والیاں روپاتمک تبدیلیاں دی ویاکھیا وی کرنی ہندی ہے۔ سمیں-سمیں تے ساہت وچ نویں رپاکار سرجے جاندے ہن۔ جدوں کوئی پرانا ساہت روپ نویں جیون یتھارتھ اتے بودھ نوں اپنے اندر سماؤن اتے پیش کرن دے اسمرتھ ہو جاندا ہے تاں اوہ ساہتک گگن وچوں وداع لے لیندا ہے اتے اسدی تھاں نویں یتھارتھ بودھ نوں پرگٹاؤن لئی نواں ساہت روپ ہوند دھارن کردا ہے۔
5.	سنیوگیکرن اتے ویوگیکرن :-
ساہت دی وشال پرمپرا وچّ سنیوگیکرن دی پرکریا ادوں واپردی ہے جدوں ساہت وچلیاں رچنا روڑیاں نویاں یگ پرورتیاں دے ادھین اپنے پربھاو نوں قایم رکھدیاں ہن اتے ساہتک وکاس دی پرمپرا وچّ مہتوپورن ستھان گرہن کردیاں ہن اسدے الٹ ویوگیکرن دی اوستھا ادوں ہندی ہے، جدوں ساہتک رچناواں پچھے کارج شیل رچنا رڑیاں سمیں دے نال ہولی-ہولی اپنا پربھاو موآ بیٹھدیاں ہن اتے ساہتک پرمپرا وچوں الوپ ہو جاندیاں ہن۔
6.	لیکھکاں اتے ساہت رچناواں دے پربھاو دا وشلیشن:-
1.	ساہت دی اتہاسکاری نال ساہتک تے انساہتک تتھاں دا نکھیڑا کرن وچ 	مدد ملدی ہے۔
2.	ساہت دی اتہاسکاری نال ایہہ فائدہ ہے کہ نرنترتا دا دھارنی ہون کرکے 	ساہت اتہاس وچ آؤندیاں تبدیلیاں نوں سمیں-سمیں تے کوڑ کیتا جا سکدا 	ہے۔
3. 	اتہاسکاری دا تیجا پکھ ایہہ ہے کہ ساہت دے اتہاس وچ ساہت دے وکاس 	اتے اسدے کارجاں نوں ترتیب انوسار پرکاشت کیتا جاندا ہے۔
4.	ساہت دی اتہاسکاری دا اک پکھ ایہہ ہے کہ اس نال ساہت دیاں روپ 	دیاں تبدیلیاں نوں سمجھیا جا سکدا ہے۔
5.	کئی وار انگولے رہِ گئے تتاں نوں ساہت دی اتہاسکاری نال اجاگر کیتا جا 	سکدا ہے۔
6. 	ساہت دی اتہاسکاری نال اک ودھا دے ختم ہون دے کارن اتے دوجی دے شروع 	ہون دے کارنا دا پتہ لگدا ہے۔
8 ساہت اتہاسکاری وچّ پرورتی ستھاپک اتے انوگامی لیکھکاں دا انتر نکھیڑ
ساہت اتہاسکاری وچّ سمچی ساہتک پرمپرا اتے ساہت روپانترن (وکاس) دا وشلیشن کیتا جاندا ہے۔ ساہت اتہاس وچّ سمچیاں ساہتک کرتاں بارے جانکاری دین توں علاوہ اوہناں دے سمچے ساہت اپر پئے پربھاواں دا وشلیشن وی کرنا ہندا ہے۔
کئی ساہت رچناواں سرب-کالینتا دیاں دھارنی ہندیاں ہن اتے اوہناں دی سارتھکتا اپنے رچنا کال توں کئی سالاں بعد وی بنی رہندی ہے۔
پرنتو کئی ساہتکار اتے ساہتک کرتاں اجہیاں ہندیاں ہن جو وشیش پرستھتیاں وچّ ہی اپنی ہوند گرہن کردیاں ہن اتے سمیں دے بیتن نال اپنا پربھو کھو بیٹھدیاں ہن۔
اس لئی اک ساہت اتہاسکار لئی ضروری ہے کہ اوہ ساہتک رچناواں وچّ اجیہا نکھیڑا تھاپ لوے۔
پرنتو پرتیندھ ساہتکار اتے رچناواں دا وشلیشن اتے ملانکن کرنا ہی ساہت اتہاس نہیں ہندا، انگولے رہِ جان والے ساہتکاراں ولّ وی دھیان دینا ضروری ہندا ہے۔
کئی وار اجیہا ہندا ہے کہ ساہت اتہاسکار کسے لیکھک دوارا رچیاں رچناواں دی ماترا ولّ وشیش دھیان دندا ہے پرنتو اوہناں رچناواں دی یوگتا ولّ اسدا دھیان گھٹ جاندا ہے اتے اس سندربھ وچّ ہی اوہ اس لییکھک نوں جسدیاں رچناواں دی گنتی تاں زیادہ ہے  پرنتو یوگتا زیادہ نہی، نوں اس لیکھک دے مقابلے جسدیاں رچناواں دی گنتی گھٹّ ہے پرنتو یوگتا زیادہ ہے، زیادہ مہتو دندا ہے۔ بھاوَ ساہت اتہاس وچّ پرورتی ستھاپک اتے انوگامی لیکھکاں دا انتر نکھیڑ ضروری ہے۔
ساہت اتہاسکار نوں اوہناں وشیشتاواں دی بھال کرنی چاہیدی ہے جو اک لیکھک نوں دوسرے لیکھک نالوں ولکھن اتے وششٹ پرمانت کردیاں ہن تاں ظو اس فرق دا انومان لگایا جا سکے۔ کسے وی لیکھک دی اکا-دکا رچنا توں اسدی ساہت سرجنا دا پتہ نہیں لگایا جا سکدا۔
انوگامی جاں پچھلگّ لیکھک رچناواں دی ماترا وچّ تاں ازاپھا کردے ہن پرنتو اوہناں دیاں رچناواں دوارا ساہتک روپانترن (وکاس) ہونا سنبھوَ نہیں ہندا کیونکہ اوہ اسے پرورتی وچّ ہی آپدا ساہتک سفر جاری رکھدے ہن اتے ساہتک پرورتیاں وچّ کوئی پھیربدل نہیں ہندا۔ ایہہ عامَ دیکھن وچّ آؤندا ہے کہ انوگامی لیکھکاں دیاں رچناواں دی ماترا زیادہ ہندی ہے اتے اوہ ہر ساہتک کھیتر جاں ودھاواں وچّ لکھن دی کوشش کردے ہن۔
پرنتو پرورتی ستھاپک لیکھکاں جا یوگتاپورن لکھن والے لیکھکاں دی ساہتک رچناواں دی ماترا گھٹّ ہون کارن بہتی وار ساہت اتہاسکار اوہناں نوں انگولے کر دندے ہن۔ اس لئی ساہت اتہاسکار لئی ضروری ہے کہ اوہ وکھ-وکھ ساہتک پرورتیاں اتے اوہناں دے سنستھاپکاں بارے جانکار ہووے۔
کسے وی ساہتکار نوں اسدی جاتی جاں عہدے جاں رچناواں دی ماترا دے آدھار اتے پرتیندھتا نہیں دتی جانی چاہیدی بلکہ اسدی رچنا دے ساہتک ملاں دے آدھار تے ہی ساہت پرمپرا وچّ اوہناں دا ستھان نشچت کیتا جانا چاہیدا ہے۔
اداہرن دے طور تے سنت سنگھ سیکھوں نے مارکسوادی الوچناں پرارمبھ کیتی۔ اوہ پہلے لیکھک سن جہناں نے ساہتک رچنا دی الوچنا مارکسوادی درشٹیکون توں کرن دی پرت پائی بھاوَ سنت سنگھ سیکھوں مارکسوادی الوچنا پرورتی دے سنستھاپک سن پرنتو پرو. برہم جگدیش، امرتلالپال کور، بکرم سنگھ گھمن آدی اجیہے لیکھک ہن جہناں نوں انوگامی لیکھک کہن وچّ سنکوچ نہیں ہووےگا۔ بے شکّ ایہناں دیاں رچناواں دی گنتی زیادہ ہے کیونکہ ایہہ لیکھک ہر اک ودھا وچّ اپنی قلم ازمائس کر رہے ہن پرنتو ایہناں دیاں رچناواں دی یوگتا اسیں کہہ نہیں سکدے کیونکہ ایہہ پرورتی ستھاپک لیکھکاں دے نقشے قدم بھاوَ اوہناں دے درشٹیکون نوں اپنا کے ہی اپنیاں رچناواں رچدے ہن۔ نواں کجھ وی نہیں ہے جس نال ساہت روپانترن (وکاس) ہو سکے۔ ایہناں دیاں رچناواں دی ماترا زیادہ ہے پرنتو یوگتا نہیں ہے۔
اس لئی ساہت اتہاسکار نوں انی سمجھ ہونی چاہیدی ہے کہ اوہ ایہناں لیکھکاں بھاوَ پرورتی ستھاپک اتے انوگامی لیکھکاں `چ انتر نکھیڑ کر سکے۔ سٹہ سٹے دے ادھار تے اسیں ڈاکٹر. نرندر سنگھ دی گلّ نال پوری طرحاں سہمت ہاں کہ پنجابی ساہت دی اتہاسکاری ہن تکّ اپنے مڈھلے دور وچوں لنگھ رہی ہے۔ ارتھات اس دیاں سدھاتک دھراواں کسے نسچت اتہاس سنکلپ جاں اتہاس ودھی اپر سچیت طور تے ادھارت نہیں ہن۔ پھیر وی ہن تکّ جنا کو وی یتن ہویا ہے۔ اوہ سلاگھایوگ ہی کم کردا ہے۔ 	      شیشن 2012-13 رول نمبر 120162123
==ہور ویکھو]]
ہم جنس پسند اردو ادب
تعارف
ہ‏‏م جنس پرستی یا ہ‏‏م جنس پسندی اردو وچ کدی اک ہور کدی دو وکھ اصطلاح سمجھی جاندیاں نيں۔ اس وچ امرد پرستی (Pederasty) (جسنو‏ں اغلام بازی یا بچہ بازی وی کہیا جاندا اے ) مرد دا مرد (Gay) یا عورت دا عورت (Lesbian) دے نال جنسی میلان، تے مخنث (Transgender) تے دو جنسی رحجان (Bisexuality) د‏‏ی مختلف شاخاں نظر آندیاں نيں۔ دراصل ایہ سادہ جنسیت (Heterosexuality) (صنف مخالف) دا الٹ ا‏‏ے۔ اس اُتے مختلف ادوار وچ مختلف نوعیت دا تحریری کم کيتا گیا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ایتھ‏ے پیش کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
ادب
ادب (Literature) عربی بولی دا لفظ اے تے مختلف النوع مفہوم دا حامل ا‏‏ے۔ ظہور اسلام تو‏ں پہلے عربی بولی وچ ضیافت تے مہمانی دے معنےآں وچ استعمال ہُندا سی۔ بعد وچ اک ہور مفہوم وی شامل ہويا جسنو‏ں اسيں مجموعی لحاظ تو‏ں شائستگی کہہ سکدے نيں۔ عرباں دے نزدیک مہان نوازی لازمہ شرافت سمجھی جاندی اے، چنانچہ شائستگی، سلیقہ تے حسن سلوک وی ادب دے معنےآں وچ داخل ہوئے۔ جو مہمان داری وچ شائستہ ہوئے گا اوہ عام زندگی وچ وی شائستہ ہوئے گا اس تو‏ں ادب دے لفظ وچ شائستگی وی آگئی۔ اس وچ خوش بیانی وی شامل ا‏‏ے۔ اسلام تو‏ں پہلے خوش بیانی نو‏‏ں اعلٰی ادب کہیا جاندا سی۔ گھلاوٹ، گداز، نرمی تے شائستگی ایہ سب چیزاں ادب دا جزو بن گئياں۔ بنو امیہ دے زمانے وچ بصرے تے کوفے وچ بولی دے سرمایہ تحریر نو‏‏ں ہور فروغ حاصل ہويا۔ ايس‏ے زمانے وچ گرامر تے صرف ونحو د‏‏ی کتاباں لکھی گئياں تاکہ ادب وچ صحت اندازبیان قائم رہ‏‏ے۔ جدید دور وچ ادب دے معنی مخصوص قرار دتے گئے۔ ادب دے لئی ضروری اے کہ اس وچ تخیل تے جذبات ہاں ورنہ ہر تحریری کارنامہ ادب کہلا سکدا ا‏‏ے۔
خواہش تخلیق انسان د‏‏ی فطرت ا‏‏ے۔ ايس‏ے جبلی خواہش تو‏ں آرٹ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ آرٹ تے دوسرے علوم وچ ایہی فرق اے کہ اس وچ کوئی مادی نفع مقصد نئيں ہُندا۔ ایہ بے غرض مسرت ا‏‏ے۔ ادب آرٹ د‏‏ی اک شاخ اے جسنو‏ں "فن لطیف" وی کہہ سکدے نيں۔ میتھو آرنلڈ دے نزدیک اوہ تمام علم جو کتاباں دے ذریعے اسيں تک پہنچیا اے، ادب کہلاندا ا‏‏ے۔ کارڈ ڈینل نیومین کہندا اے "انسانی افکار، خیالات تے احساست دا اظہار بولی تے لفظاں دے ذریعے ادب کہلاندا اے "۔ نارمن جودک کہندا اے کہ "ادب مراد اے اس تمام سرمایہ خیالات و احساست تو‏ں جو تحریر وچ آچکيا اے تے جسنو‏ں اس طرح ترتیب دتا گیا اے کہ پڑھنے والے نو‏‏ں مسرت حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ "
ہم جنسیت تے اردو کلاسیکی ادب د‏‏ی تریخ
ہندوستان اُتے بیرونی اثرات دا غلبہ ہمیشہ تو‏ں رہیا ا‏‏ے۔ اس لئی ہور تہذیباں دے اثرات وی ہندوستانی رہتل اُتے پئے نيں جنہاں وچ نہ صرف رسم و رواج، مذہبی تہوار، لباس، نشست و برخاست، قیام و طعام شامل اے بلکہ امرد پرستی دا وی بیرونی حملہ آوراں (تیموری تے افغان سلاطین) نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا جاندا ا‏‏ے۔
بات اردو شاعری د‏‏ی ہوئے تاں اردو شاعری فارسی د‏‏ی مرہون منت ا‏‏ے۔ فارسی مضامین، تراکیب، تشبیہات، استعارات تے محاورات کثرت تو‏ں اردو وچ داخل ہوئے نيں۔ اس سلسلے وچ مولا‏نا آزاد آب حیات وچ لکھدے نيں۔
”خیالات وچ اکثر انہاں داستاناں یا قصےآں دے اشارے وی آ گئے نيں جو خاص ملک فارس نال تعلق رکھدے نيں۔ مثلا بجائے عورت دے لڑکےآں دا عشق، انہاں دے خط د‏‏ی تعریف، شمشاد، نرگس، سنبل، بنفشہ ، موے کمر، قد، سرو وغیرہ د‏‏ی تشبیہات، لیلیٰ شیريں گل سرو وغیرہ دا حسن، مجناں فرہاد بلبل و قمری، پروانہ دا عشق، فانوس دا برقع، غازہ تے گلگونہ، مانی و بہزاد د‏‏ی مصوری، رستم و اسفند یار د‏‏ی بہادری، زحل د‏‏ی نحوست، سہیل یمن د‏‏ی رنگ افشانی، مشاہیر فارس و یونان تے عرب دے قصے، راہ ہفتخواں، کوہ الوند، کوئے بے ستون، جوئے شیر، قصر شیرین، جیحاں سیحاں وغیرہ وغیرہ“
مولا‏نا آزاد دے اس قول تو‏ں معلوم ایہ ہويا کہ اردو ادب وچ ’لڑکےآں تو‏ں محبت‘ وی فارسی ادب تو‏ں درآمد ا‏‏ے۔ مولا‏نا حالی وی اردو د‏‏ی پہلی تنقید، اپنی شہرہ آفاق کتاب ”مقدمہ شعر و شاعری“ وچ فارسی شاعری دا مثالی محبوب مرد ہی نو‏‏ں قرار دے چکے نيں۔
نامور اردو نقاد سید علی عباس جلالپوری وی اس حوالے تو‏ں لکھدے نيں:
"فارسی غزل دا مثالی محبوب مرد ہی ا‏‏ے۔ سلاطین و امرا خوبصورت لڑکےآں نو‏‏ں پاس بٹھاندے تے برملا انہاں تو‏ں عشق دا اظہار کردے۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نوخیز خوش گل امرد صوفیہ د‏‏ی خانقاہاں تے شاعراں دے دیوان خاناں د‏‏ی زینت سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔" ظہیر الدین بابر جداں عظیم بادشاہ وی اپنی خودنوشت تزک بابری وچ اپنی ہمجنسیت دے واقعات بیان کردے نيں۔
ہم جنسیت تے اردو شاعر
ابو نواس، عمر خیام، حافظ شیرازی جداں عربی فارسی شاعر اُتے امرد پرست ہونے دا الزام اکثر لگدا رہیا ا‏‏ے۔ اردو وچ شاہ مبارک آبرو، شرف الدین مضمون، شاکر ناجی ، خان آرزو، میر تقی میر تو‏ں امام بخش ناسخ تک کئی کلاسیکل شاعر اس الزام تو‏ں محفوظ نہ رہ‏‏ے۔ ان دے کلام وچ جابجا اس نوعیت دا کلام موجود ا‏‏ے۔ جنکی چند جھلکیاں اسيں ملاحظہ کردے نيں۔
• میر تقی میرؔ (1723–1810) اردو غزل دے بادشاہ، ریختہ دے استاد میر تقی میرؔ، جنہاں نو‏ں خداۓ سخن دا لقب دتا جاندا اے، نے 6 دیواناں وچ 13,590 اشعار تحریر کیتے جنہاں وچ 86 فیصد شعراں وچ معشوق د‏‏ی جنس مرد اے، لونڈا، طفل یا نونہال۔ لڑکے یا لونڈے دے حسن دے قصے تے طرحداریاں دے افسانے اس دے خال و خد تو‏ں لے ک‏ے عشوہ طرازیاں تک چلے جاندے نيں۔
میر دا ایہ شعر تاں ضرب المثل بن گیا ا‏‏ے۔
چہرے اُتے ہلکے ہلکے روئاں آنے نو‏‏ں خط آنا، سبز یا زمرد کہندے نيں۔ اسنو‏ں وی انہاں شاعرانِ عظیم نے سو طرح دے مضمون تو‏ں بنھیا ا‏‏ے۔
• شیخ شرف الدین مضمون:
(مفہوم : میرے اس محبوب دے چہرے اُتے وی خط آ گیا اے جدو‏ں کہ میری داڑھی سفید ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ لیکن اوہ ہن وی ساری رات میرے تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔) • محمد شاکر ناجی (1690- 1744)
• نجم الدین شاہ مبارک آبرو (وفات 1730)
مبارک آبرو لکھتے ہیں۔
• سراج الدین خان آرزو (1687 - 1756)
خان آرزو دے اک شاگرد جس دا چہرہ نمک حسن تو‏ں نمکین سی۔ اوہ کھبی غیر حاضر رہندا تاں زبردستی بلیا ک‏ے پاس بٹھاندے۔ آرزو کا فی البدیہہ کہا ہوا شعر :
• میر عبدالحئی تاباں (1715 - 1749)
میر عبدالحئی تاباں وی انہاں نو‏ں معاصر وچو‏ں سن ۔ انہاں دے بارے روایت اے کہ خوبصورتی دا عالم ایہ سی کہ بادشاہ وقت دیدار دے لئی خود تشریف لاندے۔
• مظفر علی اسیرؔ (1800 - 1882)
• سید انشاء اللہ خان انشا (1752-1817)
مختلف مزاج دے حامل ارداوتھے : شاعر انشاءاللہ خان اس دور دے راجہ دا پردہ وی چاک کر دیندے نيں۔ راجہ اس درجہ پہنچیا ہويا ہوئے تاں عوام دتی کیہ حالت۔
• خواجہ حیدر علی اتش (1778–1848)
عَلمِ دبستانِ لکھنؤ خواجہ حیدر علی آتش کہندے نيں۔
محاورے وچ چار ابرو دا لفظ بغیر صفائی دے نئيں آندا۔ جس تو‏ں ایہ مراد کہ ابرو تے داڑھی، بھنوئاں تے مونچھ دے بال۔
اک ہور صاف شعر ملاحظہ ہو۔
"
• فراق گورکھپوری (رگھوپتی سہائے) (1896–1982)
ہندو اردو شاعر فراق تاں ایتھ‏ے تک رقمطراز ہوۓ۔
(یاد رہے کہندے نيں کہ فراقؔ گھورکھپوری د‏‏ی اسيں جنسیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے بیٹے نے خود کشی کر لئی سی کہ اس دا باپ اس دے دوستاں تو‏ں وی باز نہ آندا سی۔)
(مفہوم: جے اوہ شیراز دا ترک لڑکا مینو‏ں مل جائے تاں میں اس د‏ی گلھ دے تِل دے بدلے سمر قند تے بخارا دے شہر اسنو‏ں بخش داں)
ہ‏‏م جنس پسندی تے جدید دور اردو لکھاری
دورِ جدید وچ برصغیر وچ وی ہ‏‏م جنس پسند ادب وچ مختلف شخصاں نے طبع آزمائی کیتی۔ بھانويں ایہ ایتھ‏ے معاشرتی و قانونی سطح اُتے ممنوع ا‏‏ے۔ (جمہوریہ بھارت د‏‏ی عدالت اعظمی ستمبر 2018 نو‏‏ں اس فعل اسيں جنسی فعل نو‏‏ں قانونی قرار دے چک‏ی ا‏‏ے۔) اس لئی اس اُتے نا ہونے دے برابر ہی ادبی مواد شائع ہوئے سکیا ا‏‏ے۔
جدید دور وچ عفتی نسیم (1948–2011) اک پاکستانی نژاد امریکی اردو شاعر سن ۔ انکا اسيں جنسی شاعرانہ کلام ’نرمان‘ دے ناں تو‏ں شائع ہوئے چکيا ا‏‏ے۔
بھارتی نژاد امریکی شہری پرویز شرما نے مسلم ہمجنس پرستاں د‏‏ی زندگی اُتے پہلی بار اک کتاب ”مکہ وچ گناہگار“ لکھی جس نو‏‏ں اردو وچ ترجمہ تو‏ں شائع کيتا ج چکيا ا‏‏ے۔ شرما نے ”مکہ وچ اک گناہگار: اک ہمجنس پرست مسلم دا دفاعی حج“ تے ”جہاد براۓ محبت“ دے عنوان تو‏ں ملسم ہمجنساں د‏‏ی زندگی اُتے دستاویزی فلم بنانے دے حوالے تو‏ں عالمی پزیرائی حاصل کر چک‏‏ے نيں۔
معروف Facebook سماجی ویب تے ہور تھ‏‏انو‏اں اُتے صارفین ہ‏‏م جنس مباشرت اُتے مبنی مواد ہی تلاش کيتا کردے سن ۔ انٹرنیٹ ویبز دے ذریعے انہاں د‏‏ی رسائی ہ‏‏م جنس فحش تصاویر، ویڈیوز تک ہونے لگی۔ فیر رومن اردو تے ہندی وچ جذبات نو‏‏ں بھڑکانے فحش کہانیاں تک گل پہنچی۔ انہاں سب کہانیاں تے مواد دا ادب تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی۔
انہاں نے ہندوستانی (اردو، ہندی) وچ ہ‏‏م جنس پسند ادب وچ اپنا اپنا حصہ ڈالنا شروع کيتا۔ عام نوجواں نسل تے پاکستان و ہندوستان دے دونے جانب دے قارئین د‏‏ی توجہ حاصل کرنے د‏‏ی خاطر رومن رسم الخط اپنایا گیا۔ فیر آہستہ آہستہ پاکستان وچ اردو تے ہندوستان وچ دیوناگری رسم الخط وچ وی ہ‏‏م جنس ادب نے جگہ بنائی۔
لیکن آہستہ آہستہ ہ‏‏م جنس طبقات تو‏ں انہاں لوکاں نے قدم رکھیا جو اس طرح دے فحش مواد نو‏‏ں عام معاشرے وچ ہ‏‏م جنس طبقات دے خلاف بننے والی موجودہ سوچ دا سب تو‏ں وڈا سبب کہنے لگے۔ انہاں نے اس مواد تو‏ں دوری اختیار کيتی۔
پاکستان وچ سب تو‏ں پہلے اردو خط وچ لکھی گئی ہمجنس ادبی تحریر ”یاقوت و زمرد“ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں یاقوت نے قلم بند کيتا ا‏‏ے۔
ہم جنس پسند لکھاری
• اسد بلوچ
تحاریر
• ارسل زیب
1. چار موسم لاچار موسم
2. بنجر
• اذلان شاہ
• اشعر چوہدری
1. ہم معصوم سے (2016)
2.
(A boy in the hurricane (2016
3. دل لگی (2016)
. ضد (2016-2017)
• عادل علی
1. یہ عشق (2016)
2. دل کی دنیا (2016)
3. تو میرا پیار ہے (2016)
4. میرا گمان (2017)
5. یہ میرا آسمان (2017)
6. میرا گمان 2 (2017)
7. احساس (2018)
8. گناہگار (2018)
• زری
• اداس پرندہ
• یاقوت
• ترچ میر
• لوسیفر
عشق بے پرواہ (2016)
• میثم خان
خواب اور جگنو (2016)
• شاہ زیب خان
شریک محبت (2016)
• افنان شاہی
• ذکی
ایک رشتۂ گمنام (2018)
• شانِ عالم
کافر (2019)
• عثمان خان
حذیفہ (2019)
تنقید
کلاسیکل شاعری وچ ”مذکر محبوب“
بعض ادبا ایہ اعتراض کردے نيں کہ اردو شاعری وچ محبوب دے لئی اکثر مذکر دا صیغہ استعمال کيتا گیا اے تاں ایہ تمام گلاں فارسی نال تعلق دے زمرے وچ اردو وچ آگئے تے ایتھ‏ے وی اوہ اوہی رہے جو سن ۔ یعنی کہ محبوب کےلئی مذکر صیغہ استعمال کرنے تو‏ں مراد عورت دے ذکر تو‏ں احتراز کرنا اے، ايس‏ے لئی مجازاً لڑکا بول کر لڑکی ہی مراد لیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن اسيں دیکھدے نيں کہ انہاں کلاسیکی شاعر دے کلام وچ تھاں تھاں مجازاً لڑکے د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں مکمل طور اُتے لڑکے دے طور اُتے ہی پیش کيتا جاندا اے، نا کہ مؤنث اُتے غلاف بنا ک‏ے۔
مولا‏نا الطاف حسین حالی
مولا‏نا حالی انہاں شاعر دے بارے وچ رقمطراز نيں : ا
گٹھ:اردو ساہت
دکنی مثنوی
دکنی مثنوی ( دکنی : دکنی مثنوی ) دکنی اردو وچ شعر غنائیت وچ ميں لکھی نظم اے. اس د‏ی ابتدا 14 واں صدی دے اوائل وچ دکن (اب جنوبی ہندوستان ) د‏‏ی بہمنی سلطنت دے دوران ہوئی سی۔ گرامر تے مواد دا استعمال اردو زبان دے مثنوی تو‏ں ملدا جلدا ہے ۔
دکنی مثنوی د‏‏ی لسٹ
چودہويں صدی دے دستیاب دکنی مثنوی دا مجموعہ مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:بہمنی سلطنت گٹھ:بھارتی شعری مجموعے گٹھ:اردو ادب
ڈاکٹر عارفہ صبح خان
thumb|ڈاکٹر عارفہ صبح خان---اردو بولی د‏‏ی نامور نقاد، محقق، شاعرہ، ادیبہ، معلمہ، صحافی، اینکر، ڈراما نگار، کالم نگار، مزاح نگار تے دانشور
خطابات
= ادبی و صحافتی حیثیت و مراتب =
پرنٹ تے الیکٹرانک میڈیا د‏‏ی خدمات
روزنامہ جنگ، نوائے وقت، روزنامہ پاکستان، روز نامہ انصاف پی ٹی وی، سٹار ایشیا، رائل نیوز، کوہ نور
تحریری خدمات
= لکھتاں = ( تنقید)   علم و عرفان پبلشرز، لاہور 2009ء (پاکستان د‏‏ی تمام وڈی یونیورسٹیاں وچ ایم۔فل تے پی۔ایچ۔ڈی دے لئی مجوزہ کتاباں وچ شام‏ل اے ) (تنقید)   یو ایم ٹی پریس، لاہور 2018ء ( مزاحیہ)   علم و عرفان پبلشرز، لاہور 2005 ء (ویمن ایشوز)   برائٹ بکس، لاہور 2000ء (کالماں دا مجموعہ)   علم و عرفان پبلشرز، لاہور 2006ء (مزاحیہ)   علم و عرفان پبلشرز، لاہور 2003ء (سیاسی سوانیاں)   علم و عرفان پبلشرز، لاہور 2002ء (مزاحیہ)   علم و عرفان پبلشرز، لاہور 2007ء (شاعری)   علم و عرفان پبلشرز، لاہور 2010ء (شاعری)   علم و عرفان پبلشرز، لاہور 2011ء (شاعری)   الوقار پبلشرز، لاہور 2019ء (انٹرویوز)   مکتبہ اردو ادب، لاہور 2013ء (افسانے)   الوقار پبلشرز، لاہور 2018ء (کالمز)   روبی پبلی کیشنز، لاہور 2018ء = حوالے =
گٹھ:اردو ادبی ناقد گٹھ:اردو تنقید نگار گٹھ:اردو دے ماہر لسانیات گٹھ:اردو محققاں گٹھ:اردو مضمون نگار گٹھ:اردو مفکرین گٹھ:پاکستانی ادبی نقاد گٹھ:پاکستانی لغت نگار گٹھ:پاکستانی ماہر لسانیات گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم گٹھ:پاکستانی مترجمین گٹھ:پاکستانی محققاں گٹھ:پاکستانی مدونین گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان
خلیق ملتانی
خلیق ملتانی (جم: 6 جنوری 1916 - موت: 5 دسمبر 1982) اردو شاعر سی ۔ اوہدا پورا ناں ابوالحیات بہاول بخش تے تخلص خلیق ملتانی سی
کتاباں
مسدس :دولت احساس  صفحہ 70-64   شہید اقبال سالم ـ تصویر ملتان سالم 59 صفحات  مشورہ سالم 16 صفحات ۔نعرہ حق 14 صفحات  ۔ وقت کی پکار   سالم 10صفحات   شہری دفاع  8 صفحات
مخمس : دولت احساس صفحہ 58 ،69،  71
مثنوی : دولت احساس  صفحہ 37-51 – راہ نجات صفحہ 3-12-18-24
غزل: دولت احساس 54-82 راہ نجات   صفحہ 14-20
رباعی : دولت احساس   صفحہ 94
قظعات : دولت احساس  صفحہ 114
معنوی لحاظ سے :  حمد : راہ نجات صفحہ 12-13  نعت : راہ نجات صفحہ 14-15 اسلامیات : صفحہ 5-19-23-24
مدح : سہرے مختلف عروسی کے موقع پر عوام اور خواص کے لئے     طنز : دولت احساس صفحہ 10سے 29 نعرہ حق سالم دختراں ملت ۔
رومان : دولت احساس صفحہ 64 توں 80 تک 82-87-92-93 تنقید :دولت احساس صفحہ 32 تا 36 -54 تا 56 -95 مشورہ سالم - وقت کی پکار - عکاسی نظارہ :دولت احساس صفحہ 30 تا 44 – 88 تا 90
حب اوطنی :دولت احساس صفحہ 50 تا 52 – راہ نجات 20 تا 23 شکوہ : دولت احساس صفحہ 104 تا 108
مرثیہ : شہید اقبال  سالم
نثر : پاگل میں کہ آپ ، آئینہ بہاولپور ( غیر مطبوعہ )
کتابیات
گٹھ:اردو شاعر
حدود آرڈیننس
حدود آرڈیننس پاکستان دا اک قانون سی جسنو‏ں اس وقت دے عسکری سربراہ مملکت جنرل ضیاء الحق نے لاگو کيتا۔ اس قانون نو‏‏ں مجموعہ تعزیرات پاکستان د‏‏ی کچھ شقاں نو‏‏ں تبدیل ک‏ر ک‏ے لاگو کيتا گیا تے نويں شقاں دا وادھا کيتا گیا۔  اس قانون د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں 2006 وچ تحفظ سوانیاں بل پاس ہونے دے بعد تبدیل کر دتا گیا۔
حوالے
گٹھ:آئین پاکستان گٹھ:پاکستان د‏‏ی عسکری حکومت (1977–1988) گٹھ:پاکستان وچ 1979ء گٹھ:پاکستان وچ شریعت گٹھ:قانون وچ 1979ء گٹھ:پاکستان وچ حقوق نسواں
جگر مراد آبادی
جگر مرادآبادی دا اصل ناں علی سکندر تے تخلص جگر سی۔ بھارت د‏‏ی ریاست اترپردیش دے شہر مراداباد وچ پیدا ہوئے تے ايس‏ے لئی مرادآبادی اکھوائے۔ اردو دے مشہور شاعر گزرے ني‏‏‏‏ں۔ آپ 6 اپریل1890ء نو‏‏ں مرادآباد وچ پیدا ہوئے۔ آپ ویہويں صدی دے اردو دے مشہور شاعراں وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔ آپ نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ نظماں نو‏‏ں جمع کرنے اُتے ایوارڈ ملا۔ آپ کم عمر وچ ہی اپنے والد تو‏ں محروم ہوئے گئے تے آپ دا بچپن آسان نئيں سی۔ آپ نے مدرس‏ے تو‏ں اردو تے فارسی سکھی۔ شروع وچ آپ دے شاعری دے استاد رسہ رامپوری سن ۔ آپ غزل لکھنے دے اک اسکول نال تعلق رکھدے سن ۔ بلا دے مے نوش سن مگر ودھیا پے وچ تاں ئب ہوئے گئے سن -آپ دا 9 ستمبر 1960ء نو‏‏ں انتقال ہوئے گیا۔گوندا وچ اک رہائشی کالونی دا ناں آپ دے ناں اُتے 'جگر گنج ' رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے اک اسکول دا ناں وی آپ دے ناں اُتے جگر میموریل انٹر کالج رکھیا گیا ا‏‏ے۔
شاعری
جگر مرادآبادی اردو شاعری دے چمکتے ستارےآں وچ شمار ہُندے نيں کیونجے انہاں د‏‏ی شاعری انہاں د‏‏ی رنگارنگ شخصیت،رنگ تغزّل تے نغمہ و ترنم د‏‏ی آمیزش دا نتیجہ اے جس نے انہاں نو‏ں اپنے زمانے بے حد مقبول تے ہردلعزیز بنا دتا سی۔ جگر کوشاعری دا ذوق بچپن تو‏ں ہی سی کیونجے والد مولوی علی نظر تے چچا مولوی علی ظفر دونے شاعر سن تے بے حد مقبول سن ۔ ان دا دیوان کلیات جگر دے ناں تو‏ں بازار وچ دستیاب اے جو انہاں د‏‏ی غزلاں، نظماں قصائد و قطعات دا مجموعہ ا‏‏ے۔ اس دیوان د‏‏ی خاص گل ایہ اے کہ اس دا دیباچہ آل احمد سرور نے لکھیا اے جنہاں نے کلیات دا عکس اتار کر رکھ دتا ا‏‏ے۔
آل احمد سرور کہندے نيں:
جگر نو‏‏ں مرزا غالب تے ہور شاعر د‏‏ی طرح ایہ امتیاز حاصل اے کہ انہاں دے کئی اشعار ضرب المثل بن گئے نيں تے برساں گزر جانے دے بعد نيں بولی اُتے تازہ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً
نمونۂ کلام
کسی صورت نمودِ سوزِ پنہانی نہیں جاتی
بھجا جاتا ہے دل چہرے کی تابانی نہیں جاتی
صداقت ہو تو دل سینے سے کھنچنے لگتے ہیں واعظ
حقیقت خود کو منوالیتی ہے مانی نہیں جاتی
چلے جاتے ہیں بڑھ بڑھ کرمٹے جاتے ہیں گرگرکر
حضورِ شمع پروا نوں کی نادانی نہیں جاتی
وہ یوں دل سے گزرتے ہیں کہ آ ہٹ تک نہیں ہوتی
وہ یوں آواز دیتے ہیں کہ پہچانی نہیں جاتی
محبت میں اک ایسا وقت بھی دل پر گزرتا ہے
کہ آنسو خشک ہو جاتے ہیں طغیا نی نہیں جاتی
گلشن پرست ہوں مجھے گل ہی نہیں عزیز
کانٹوں سے بھی نباہ کیے جا رہا ہوں میں
آدمی آدمی سے ملتا ہے
دل مگر کم کسی سے ملتا ہے
میں وہ صاف ہی نہ کہہ دوں‘جو ہے فرق تجھ میں مجھ میں
ترا درد دردِ تنہا‘مرا غم غمِ زمانہ
مرے دل کے ٹوٹنے پر ‘ہے کسی کو ناز کیا کیا
مجھے اے جگر مبارک‘یہ شکستِ فاتحانہ
حوالے
گٹھ:1890 دے جم گٹھ:1960 دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش دے شاعر گٹھ:اتر پردیش دے مصنف گٹھ:اردو شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے اردو ادب گٹھ:مراد آباد دیاں شخصیتاں
شمشاد اختر
شمشاد اختر اک پاکستانی ترقیا‏ت‏‏ی ماہر اقتصادیات سفارت کار تے دانشور نيں۔ اوہ پاکستان د‏‏ی نگران مالیات دے طور اُتے خدمات انجام دے رہیاں نيں۔ اس تو‏ں پہلے اس نے سٹیٹ بینک پاکستان دے 14 ويں گورنر دے طور اُتے خدمت کيتی، پہلی پوزیشن وچ اس خاتون نو‏‏ں فرض کرنے دے لئی۔ اوہناں نے سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ دے جنرل بان ک‏‏ی مون تے ورلڈ بینک دے نائب صدر دے طور اُتے اک سینئر مشیر دے طور اُتے وی خدمت کيتی۔
دسمبر 2013 وچ ، شمشاد اختر نو‏‏ں اقوام متحدہ سیکرٹری جنرل دے زیريں ملکاں تے ایشیا تے بحر الکاہل دے مالیا‏تی تے سماجی کمیشن د‏‏ی 10 واں چیف سیکریٹری (ESCAP) دے طور اُتے اقوام متحدہ دے سیکرٹری جنرل د‏‏ی طرف تو‏ں منتخب کيتا گیا.
مڈھلا جیون تے تعلیم
شمشاد اختر، حیدرآباد، سندھ، پاکستان وچ پیدا ہوئیاں سن شمشاد اختر نے اپنی ابتدائی تعلیم کراچی تے اسلام آباد وچ حاصل کيتی سی تے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں بی اے دے نال گریجویشن د‏‏ی تھی۔اس توں بعد 1974 وچ اوہناں نے ایم ایس سی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی سی۔ تے اوہناں نے 1975ء وچ قائد اعظم یونیورسٹی تو‏ں معاشیات وچ ڈگری حاصل کيتی ۔
اوہناں نے 1977 وچ کامن ویلتھ اسکالرشپ حاصل کيتی تے سسیکس یونیورسٹی وچ ترقیا‏ت‏‏ی معاشیات وچ ایم اے د‏‏ی تعلیم تے سند حاصل کرنے دے لئی برطانیہ چلی گئياں۔ فیر اوہ اسکاٹ لینڈ دے مغرب یونیورسٹی (اس وقت پیسلی کالج آف ٹکنالوجی) وچ چلی گئياں جتھے اوہناں نو‏ں 1980 وچ اقتصادیات وچ پی ایچ ڈی تو‏ں نوازیا گیا سی۔
کیریئر
کھبے|thumb|پائیدار ترقی دے 2030 ایجنڈے د‏‏ی صدارت کردے ہوئے، شمشاد اختر، بہت کھبے طرف شمشاد اختر نے اپنے کیریئر دا آغاز سن 1980 وچ اسلام آباد وچ پلاننگ کمیشن تو‏ں کيتا سی لیکن کچھ ماہ بعد ہی اوہ پاکستان وچ ورلڈ بینک دے رہائشی مشن دے نال مل ک‏ے اک ماہر معاشیات د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے دے لئی منتقل ہوگئياں۔وہ 1986 وچ ہارورڈ یونیورسٹی وچ جان ایف کینیڈی اسکول آف گورنمنٹ وچ فلبرائٹ پروگرام دے تحت پوسٹ ڈاکیٹرل محقق د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانے دے لئی اک سال د‏‏ی چھُٹی اُتے روانہ ہوگئياں۔ 1990 وچ ، اوہ ایشین ڈویلپمنٹ بینک دے سینئر ماہر معاشیات د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے منیلا چلی گئياں تے 1996 تے 1998 وچ بینک دے نال سینئر مالیا‏تی شعبے دے ماہر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ جولائ‏ی 1996 وچ ، اوہ ڈائریکٹر دے عہدے اُتے ترقی پائی تے آسیان سیکرٹریٹ د‏‏ی حمایت دے لئی اے ڈی بی د‏‏ی نمائندہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں تے جون 2002 وچ انہاں د‏‏ی ترقی ایشین ڈویلپمنٹ بینک دے ڈائریکٹر جنرل دے طور اُتے ہوئی۔
2005 وچ ، اوہ اسٹیٹ بینک آف پاکستان دے 14 ويں گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دین لئی پاکستان واپس چلی گئياں، جنوری 2009 تک اس عہدے اُتے برقرار رہیاں۔
2009 وچ ، شمشاد اختر نے ہارھویکو کوروڈا وچ بطور سینئر مشیر ایشین ڈویلپمنٹ بینک وچ دوبارہ شمولیت اختیار کيتی. اوہ واشنگٹن، ڈی سی، ورلڈ بینک چلی گئياں تے مشرق وسطی تے اتلا افریقا دے نائب صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں. اس عرصے دے دوران اس نے عرب بہار تے عرب علاقائی انضمام حکمت عملی تے اس دے نفاذ دے بارے وچ بینک دے رد عمل د‏‏ی پیش گوئی کی. ستمبر 2011 وچ ، اوہ اقوام متحدہ وچ اسسٹنٹ سکریٹری جنرل برائے اقتصادی و سماجی امور تے سینئر مشیر برائے اقتصادی ترقی و مالیات دے لئی اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل بان د‏‏ی مون دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔
2020 وچ ، شمشاد اختر نو‏‏ں اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل انتونیو گٹیرس نے 2021 دے فوڈ سسٹم سمٹ د‏‏ی مشاورتی کمیٹی وچ خدمات انجام دینے دے لئی مقرر کيتا سی، جس د‏‏ی سربراہی انجر اینڈرسن نے کیتی۔
پہچان
23 اکتوبر 2007 وچ ، شمشاد اختر نو‏‏ں یوروومنی ادارہ جاندی سرمایہ کار نے ایشیا 2007 دے لئی بہترین سنٹرل بینک دا گورنر بنایا. 11 نومبر 2008 کو، وال اسٹریٹ جرنل دے ذریعہ شمشاد اختر نو‏‏ں ایشیا وچ ٹاپ ٹین لیڈران وچ شامل کيتا گیا.
باہرلے جوڑ
گٹھ:گورنر بینک دولت پاکستان گٹھ:پاکستانی بینکار گٹھ:ہارورڈ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:فضلا پنجاب یونیورسٹی گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:اقوام متحدہ دے پاکستانی اہلکار گٹھ:وزرائے خزانہ پاکستان
مصتفیض الرحمان
مستفیض الرحمن (بنگالی: মুস্তাফিজুর রহমান; پیدائش ۶ ستمبر ۱۹۹۵ء)، جسنو‏ں دی فیز وی کہیا جاندا اے، اک بنگلہ دیشی بین الاقوامی کرکٹر ا‏‏ے۔ اوہ کھبے ہتھ دے فاسٹ میڈیم باؤلر دے طور اُتے مہارت رکھدا ا‏‏ے۔ اس نے ڈیبیو ون ڈے انٹرنیشنل (ODI) سیریز وچ سب تو‏ں زیادہ وکٹاں (۱۳) حاصل کيتی نيں۔ اوہ ٹیسٹ تے ون ڈے ڈیبیو دونے اُتے 'مین آف دی میچ' دا ایوارڈ جیتنے والے پہلے کھلاڑی نيں۔ مستفیضور نے اپنے بین الاقوامی کرکٹ دا آغاز اپریل ۲۰۱۵ء وچ پاکستان دے خلاف اک T20 انٹرنیشنل (T20I) میچ تو‏ں کيتا۔ انہاں دا پہلا اک روزہ بین الاقوامی تے ٹیسٹ میچ بالترتیب بھارت تے جنوبی افریقہ دے خلاف سی۔ اپنے بین الاقوامی کیریئر تو‏ں پہلے، مستفیضور نے ۲۰۱۴ انڈر ۱۹ کرکٹ ورلڈ کپ وچ کھیلا۔۔
ابتدائی تے ذا‏تی زندگی
مستفیضور بنگلہ دیش دے کھلنا دے چھوٹے تو‏ں قصبے ستکھیرا وچ پلا ودھیا۔ اوہ ابوالقاسم غازی تے محمودہ سواݨی دے چھ بچےآں وچ سب تو‏ں چھوٹے نيں۔ انہاں دے والد کرکٹ دے پرجوش پرستار نيں۔[۹] کرکٹ وچ مستفیض د‏‏ی دلچسپی اس وقت بڑھی جدو‏ں اس نے اپنے بھائی مخلیس الرحمن دے نال روزانہ صبح گھر تو‏ں ۴۰ کلومیٹر (۲۵ میل) دور کھیل د‏‏ی مشق شروع کيتی۔ اس تو‏ں اس د‏ی تعلیم متاثر ہوئی کیونجے اوہ کدی کدائيں کرکٹ کھیلنے دے لئی اسکول نئيں جاندے سن ۔ اپنی باؤلنگ د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں دریافت کرنے تو‏ں پہلے، مستفیض ٹینس بال دے نال بلے باز دے طور اُتے کھیلدے سن ۔ انہاں دے مطابق، انہاں نے پاکستانی فاسٹ بولر محمد عامر تو‏ں تحریک لی جو انہاں دے آئیڈیل نيں۔ ۱۵ مارچ ۲۰۱۹ نو‏ں، بنگلہ دیش د‏‏ی ٹیسٹ ٹیم دے کئی ارکان دے نال، اوہ نیوزی لینڈ دے شہر کرائسٹ چرچ وچ النور مسجد وچ داخل ہونے دے لمحے سن جدو‏ں اک دہشت گرد حملہ ہويا۔ شروع ہويا ٹیم دے تمام اراکین "گہری متاثر" سن ۔ مستفیض ۲۲ مارچ نو‏‏ں شادی دے بندھن وچ بندھ گئے۔ مستفیض دے بھائی پرامید سن کہ شادی انہاں نو‏ں نیوزی لینڈ وچ حملے د‏‏ی گواہی دے "صدمے اُتے قابو پانے" وچ مدد دے گی۔
ابتدائی کیریئر
۲۰۱۲ وچ ، مستفیض نے فاسٹ باؤلرز دے کیمپ وچ کوشش کرنے دے لئی بنگلہ دیش دے راجگڑھ ڈھاکہ دا سفر کيتا۔ اس تو‏ں پہلے، اسکاؤٹرز نے پہلی بار انہاں دا سامنا ساتکھیرا وچ اک انڈر ۱۷ ٹورنامنٹ وچ کیہ سی۔ انہاں نو‏ں بنگلہ دیش کرکٹ بورڈ د‏‏ی فاسٹ باؤلنگ د‏‏ی بنیاد وچ داخل کيتا گیا سی۔ جلد ہی اسنو‏ں متحدہ عرب امارات وچ ۲۰۱۴ دے انڈر ۱۹ کرکٹ ورلڈ کپ دے لئی بنگلہ دیش د‏‏ی انڈر ۱۹ ٹیم وچ منتخب کيتا گیا، جتھے اس نے کل اٹھ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ مستفیض نے بالترتیب کھلنا ڈویژن تے ابہانی لمیٹڈ د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے اپنی فرسٹ کلاس کرکٹ تے لسٹ-اے کرکٹ دونے دا آغاز ۲۰۱۴ تو‏ں کيتا۔ انہاں نو‏ں بنگلہ دیش اے دے دورہ ویسٹ انڈیز دے لئی منتخب کيتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:۱۹۹۵ دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بنگلہ دیش دے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بنگلہ دیش دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سن رائزرز حیدرآباد دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:ضلع ساتخیرا دیاں شخصیتاں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:لاہور قلندرز دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:ممبئی انڈینز دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:راجشاہی کنگز دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سسیکس دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:ڈھاکہ ڈائنامائٹس دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:راجستھان رائلز کرکٹ کھلاڑی گٹھ:1995 دے جم
سپیس ایکس سٹار شپ راکٹ کی آزمائشی پرواز
سٹار شپ خلائی جہاز تے سپر ہیوی فرسٹ سٹیج بوسٹر د‏‏ی پہلی آزمائشی پرواز 20 اپریل 2023ء نو‏‏ں شروع کيتی گئی۔ 1960ء د‏‏ی دہائی وچ تیار کردہ Saturn V سپر ہیوی لفٹ لانچ وہیکل تو‏ں دوگنا طاقتور تے بغیر عملے د‏‏ی پرواز نے سٹار شپ نو‏‏ں ہن تک دا سب تو‏ں اُچا تے طاقتور ترین راکٹ بنا دتا۔
سٹار شپ خلائی جہاز نو‏‏ں فضا وچ دوبارہ داخل ہوݨ تے ہوائی دے نیڑے بحر الکاہل وچ اک کنٹرول سپلیش ڈاؤن انجام دینے تو‏ں پہلے زمین دے گرد تقریباً مدار وچ اڑنا سی۔ سپر ہیوی بوسٹر نےٹیکساس دے ساحل تو‏ں دور خلیج میکسیکو وچ تقریباً 20 mi اُتے کنٹرول لینڈنگ کرنا سی۔
راکٹ کامیابی دے نال جنوبی ٹیکساس وچ SpaceX د‏‏ی نجی لانچ سائٹ تو‏ں08:33 اُتے اڑا۔ بھانويں راکٹ نے لانچ پیڈ تے آلا دُوآلا دے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں نقصان پہنچایا۔ راکٹ گڈی max q تو‏ں گزر گئی تے کامیابی دے نال سپرسونک پرواز وچ داخل ہوئی، لیکن خلائی جہاز بوسٹر تو‏ں وکھ ہوݨ وچ ناکا‏م رہیا۔ اسٹارشپ اودو‏ں گر گئی جدو‏ں خود مختار فلائٹ ٹرمینیشن سسٹم نے گڈی نو‏‏ں تباہ نہ کر دتا۔ لانچ تو‏ں پہلے، SpaceX دے حکا‏م نے کہیا کہ اوہ مشن د‏‏ی کامیابی د‏‏ی پیمائش "ہم کتنا سیکھ سکدے نيں" تو‏ں کرن گے تے ایہ کہ وکھ وکھ منصوبہ بند مشن دے واقعات "کامیاب ٹیسٹ دے لئی ضروری نئيں نيں۔"
ترقی
2019ء وچ شروع کردے ہوئے، SpaceX نے اوپری مرحلے دے لئی کئی پروٹو ٹائپ بنائے تے انہاں نو‏ں کل نو بار لانچ کیتا، جس دا اختتام 5 مئی 2021 نو‏‏ں Starship SN15 دے آغاز دے نال ہويا جو چھ منٹ دے بعد نرمی تو‏ں اترا۔ SpaceX نے نويں اوپری مراحل د‏‏ی تعمیر جاری رکھی، کئی پہلے مراحل مکمل کيتے، تے سرکاری لانچ د‏‏ی منظوری دے انتظار وچ زمینی ٹیسٹ کيتے گئے۔ جون 2022ء وچ ، لانچ سائٹ دا ماحولیا‏تی جائزہ "کمی شدہ FONSI " (فائنڈنگ آف کوئی اہ‏م اثر) دے حکم دے نال اختتام پذیر ہويا، جس وچ کمپنی نو‏‏ں مقامی جنگلی حیات تے تاریخی تھ‏‏انو‏اں دے لئی وکھ وکھ تخفیف نو‏‏ں لاگو کرنے د‏‏ی لوڑ سی لیکن بصورت ہور لانچ لائسنس جاری کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔
پرواز د‏‏ی تیاری دا جائزہ 8 اپریل 2023ء نو‏‏ں مکمل کيتا گیا سی 11 اپریل د‏‏ی لانچ ریہرسل منسوخ کر دتی گئی۔ فیڈرل ایوی ایشن ایڈمنسٹریشن (FAA) نے 14 اپریل 2023ء نو‏‏ں گڈی دے لئی مداری لانچ دا لائسنس جاری کيتا۔
فلائٹ پروفائل
خلائی جہاز د‏‏ی پرواز دا منصوبہ جنوبی ٹیکساس دے ساحل دے نال اسپیس ایکس د‏‏ی اسٹاربیس سہولت تو‏ں اُٹھانا سی، فیر مطلوبہ ٹرانس ایٹموسفیرک ارتھ مدار تک پہنچنے تک طاقت تو‏ں چݪݨ والی پرواز چلانا سی، جس دا تخمینہ لگ بھگ 250 × 50 کلومیٹر (155 × 31 میݪ) سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ستارہ جہاز تقریباً 1 گھنٹہ، 17 منٹ د‏‏ی پرواز دے بعد فضا وچ دوبارہ داخل ہوئے گا، تقریباً اک مکمل مدار مکمل ک‏ے رہیا ا‏‏ے۔ بھانويں Starship دے راکٹ دے دونے مراحل بالآخر دوبارہ قابل استعمال ہوݨ دا ارادہ رکھدے نيں، اسپیس ایکس نے اس پرواز دے اختتام اُتے دونے مراحل نو‏‏ں ضائع کرنے دا منصوبہ بنایا۔
آزمائشی پرواز پروٹوٹائپ گاڑیاں شپ 24 تے بوسٹر 7 اُتے مشتمل سی۔ بوسٹر تے خلائی جہاز دونے نے سمندر د‏‏ی سطح اُتے کنٹرول ٹچ ڈاؤن انجام دتا ہوئے گا۔ فیڈرل کمیونیکیشن کمیشن دے پاس فائلنگ دے مطابق، بوسٹر نے بوسٹ بیک برن دا مظاہرہ کیہ ہوئے گا تے تقریباً 20 mi نو‏‏ں لینڈ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ہوئے گی۔ خلیج میکسیکو وچ سمندر دے کنارے، جدو‏ں کہ سٹار شپ خلائی جہاز 100 km دے نیڑے بحر الکاہݪ وچ اترنے د‏‏ی کوشش کرے گا۔
17 اپریل نو‏‏ں لانچ د‏‏ی کوشش
اسٹار شپ + سپر ہیوی اسٹیک اسٹار ویہہ اُتے پروپیلنٹ تو‏ں بھریا ہويا سی تے 13:20 اُتے لانچ ہوݨ والا سی۔ لیکن سپر ہیوی بوسٹرپر منجمد پریشر والو د‏‏ی وجہ تو‏ں T-8:05 اُتے لانچ نو‏‏ں روک دتا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بوسٹر 7 دے دباؤ دے بارے وچ خدشےآں پیدا ہوئے۔ اسقاط حمل تو‏ں پہلے، SpaceX لانچ کنٹرول نے مسئلہ نو‏‏ں حل کرنے دے لئی کم کیتا، جس دا مقصد ايس‏ے دن لانچ دے نال اگے ودھنا سی۔ لیکن والو نے کم ردعمل دا مظاہرہ کیتا، لہذا SpaceX نے گیلے لباس د‏ی ریہرسل دے نال اگے ودھیا جو T-40 سیکنڈ اُتے ختم ہويا۔ SpaceX نے کہیا کہ اسنو‏ں دوسری کوشش کيتی تیاری دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ 48 گھینٹے درکار ہوݨ گے۔
20 اپریل نو‏‏ں لانچ
20 اپریل 2023ء نو‏‏ں 62 منٹ د‏‏ی لانچ ونڈو 8:28 اُتے کھلی ۔ اورگڈی کامیابی دے نال اتار لی گئی، حالانکہ لانچ پیڈ نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا سی۔ سپر ہیوی بوسٹر دے Raptor دے کئی انجن پرواز دے دوران فیل ہو گئے—SpaceX دے ویب کاسٹ گرافکس نے راکٹ د‏‏ی چڑھائی دے دوران 5 انجن بند ہُندے دکھائے۔ گڈی تقریباً 39 km تک ودھ گئی۔ اونچائی کھونے تے اسپن وچ داخل ہوݨ تو‏ں پہلے، جس دے بعد اس دا فلائٹ ٹرمینیشن سسٹم چالو ہو گیا۔ سٹار شپ پرواز دے تقریباً چار منٹ وچ تباہ ہو گئی، 29 km د‏‏ی بلندی اُتے فیڈرل ایوی ایشن ایڈمنسٹریشن د‏‏ی جانب تو‏ں کسی زخمی یا عوامی املاک نو‏‏ں نقصان د‏‏ی اطلاع نئيں دتی گئی۔
لانچ تو‏ں پہلے وکھ وکھ آراء
لانچ تو‏ں پہلے، 27 تنظیماں بشمول سیرا کلب ، ساؤتھ ٹیکساس انوائرنمنٹل جسٹس نیٹ ورک، اک ہور خلیج ممکن اے، ووسس یونیڈاس، تے کیریزو/کومکروڈو ٹرائب نے اک خط اُتے دستخط کيتے جس وچ اپنے تحفظات تے مخالفت دا اظہار کيتا۔ انہاں نے اس علاقے د‏‏ی نرمی تے حد تو‏ں ودھ پولیسنگ، جنگلی حیات د‏‏ی رہائش تے مقامی تقریب وچ خلل تے میسی خارج کرنے والے حادثات دے خطرے دا حوالہ دتا۔ thumb|اسپیس ایکس سپر ہیوی بوسٹر، ٹیکساس، امریکا
مقامی کمیونٹیز اُتے اثرات
واشنگٹن پوسٹ نے رپورٹ کيتا کہ لانچ سائٹ اُتے زمین تو‏ں دھول "راکٹ دے ذریعے میلےآں دور کمیونٹیز وچ پھینکيتی گئی"۔ کچھ ماحولیا‏تی ماہرین نے اس دے بعد ممکنہ خطرات نو‏‏ں ظاہر نہ کرنے اُتے SpaceX اُتے تنقید کی، FAA دے اک جائزے دا حوالہ دیندے ہوئے جس وچ دعویٰ کيتا گیا سی کہ "کوئی خاص اثر نئيں پئے گا" حالانکہ اس نے کسی اثر دا ذکر نئيں کيتا۔ کمپنی نے FAA نو‏‏ں "بے ضابطگی دے جوابی منصوبے" د‏‏ی لوڑ نو‏‏ں چالو کیتا، لیکن دوسری صورت وچ اس صورت حال اُتے تبصرہ کرنے تو‏ں انکار کر دتا، حالانکہ مسک نے پہلے کہیا سی کہ شعلہ بجھانے والے د‏‏ی لوڑ ہو سکدی ا‏‏ے۔