cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جنگ آزادی 1857 دیاں وجوہات
دلی
مئی 11, تیسری کیویلری (گھوڑ سوار رسالہ)بٹالیئن اتھے پہنچی۔ سہنشاہ دے محل دے جھروکھے کول پہنچ کے اوہناں نے سہنشاہ نوں مہاراجہ مندیاں کہ اوہ ساڈی اگوائی کرے۔ بہادر شاہ ظفر نے اس موقعے کجھ نہی کیتا۔صرف اسنے اوہناں نوں عامَ فریادیاں وانگ ہی لیا۔ محل دے دوسرے اہل کار اس وچروہ وچ شامل ہو گئے۔ دن چڑدے ہی ودروہ پھیل گیا۔ چودھری دیا رام جو چندروال دے گزراں دا سردار سی نے اپنے سپاہ سلاراں نال چیف مجسٹریٹ تھیوپھلس میٹکالپھ دا گھر تباہ کر دتا۔ یورپیئن افسر تے اوہناں دے پروار، بھارتی عیسائی تے شہر دے دوکاندار مار دتے گئے۔ مارن والیاں وچوں کجھ سپاہی سن تے کجھ دنگئی۔مئی 11 نوں دلی دے پھلیگسٹاپھ ٹاور وچ بچے کھچے یورپیئن اکٹھے ہو گئے۔ بنگال نیٹو انپھیننٹری دیاں تن بٹالیئناں شہر دے لاگے ہی تینات سن۔کجھ نے بٹالیئن چھڈکے ودروہیاں دا ساتھ دین دا فیصلہ کر لیا۔ باقی بچیا نے ودروہیاں خلاف کاروائی کرن توں انکار کر دتا۔دپہروں بعد بھڑکی ہوئی ہنسا دی گونج کئی میلاں تک سنائی دین لگ پئی۔ ایہہ ڈر محسوس ہون لگا کہ ودروہیاں دے ہتھ اسلیکھانے نہ لگ جان، جنہاں کول پہلاں ہی ہتھیار تے گولہ بارود سی۔نوں بریٹیش آرڈینینس افسراں نے سپاہیاں تے گولیاں چلاؤنیاں شروع کیتیاں،جد کہ اوہناں دے اپنے گارڈ وی ایہناں گولیاں دی جد وچ سن۔ جدوں رکاوٹ نے کوئی فرق نہ پایا تاں اوہناں نے پورا اسلہ خانا ہی اڈا دتا۔نوں افسراں وچوں چھ بچ گئے۔ اسلہ خانے دے پھٹن نال آسے پاسے سڑکاں تے جاندے لوک وی مارے گئے۔ آسے پاسے دے گھر تے بلڈنگاں تباہ ہو گئیاں۔ ایہناں واقعے دی خبر نے آسے پاسے تینات سپاہیاں نے وی ودروہ دی حمایت کر دتی۔ودروہیاں نے اسلہ خانے وچوں کجھ ہتھیار تے گولہ بارود حاصل کر لیا سی۔ دو میل دلی توں باہر تک اوہناں نے بنھاں کسے رکاوٹ دے 3000 بیرل گن پاؤڈر وی قبضے وچ کر لیا سی۔ بہت سارے یورپیئن افسر تے سولیئن نے پھلیگسٹاپھ ٹاور وچ جو دلی دے اتر والے پاسے اے وچ پناہ لے لئی۔ پھلیگ ٹاور وچ ٹیلیگراپھ دا سسٹم سی جس ذریعے اوہناں نے واقعے دیاں خبراں ہور بریٹیش سٹیشناں تے بھیج دتیاں۔ جدوں اوہناں نوں ایہہ صاف ہو گیا کہ میرٹ توں کوئی وی مدد نہی آ رہی تاں اوہناں نے آپو اپنیاں موٹراں تے کرنال جان دا فیصلہ کیتا۔ جہڑے یورپیئن وڈے گروپ نالوں وچھڑ گئے سن تے جہڑے پھلیگسٹاپھ ٹاور نہی پہنچ سکے،اوہ پیدل ہی کرنال نوں تر پئے۔ رستے وچ پنڈ واسیاں نے کئیاں دی مدد کیتی تے کئی لٹ لئے گئے جاں مار دتے گئے۔
اگلے دن بہادر شاہ ظفر نے بڑے چر بعد عدالت لائی۔ اس عدالت وچ کئی جوشیلے تے بے لغام سپاہیاں نے شرکت کیتی۔ سہنشاہ دے وی کنّ کھڑے ہو گئے۔ واقعے دے رخ نے،سہنشاہ نے سپاہیاں دی گل دھیان نال سنی تے ودروہیاں دی مدد دا اعلان کر دتا۔ مئی16 نوں 50 یورپیئن محل وچوں گرفتار کیتے گئے تے اپنیاں لکن تھاواں توں پھڑیا گیا۔ سہنشاہ دے سپاہ سلاراں کئی یورپیئن نوں مار مکایا۔ محل دے احاطے وچ ہی درختاں دے جھنڈ وچ کئی یورپیئن مارے گئے۔
واقعے دی خبر نے دلی تے کئی ضلعیاں وچ گڑبڑ پیدا کر دتی۔بہوتیاں کیساں وچ بریٹیش آرمی تے سول ادھیکاریاں دا بھیڑا ورتاو ہی اسدا مکھ کارن سی۔ دلی دی ڈھاہ نوں کئی انگریز افسراں نے ٹیلیگراپھ راہیں جانیاں۔ کمپنی دے بہت عہدیداراں نوں اپنی جان دے لالے پے گئے۔ اوہ پریواراں تے نوکرا سمیت اپنے بچاو لئی ادھر ادھر بھٹکن لگے۔ دلی توں 160 میل دور آگرہ وچ 6000 توں زیادہ لڑن تو بے بس یورپیئن قلعے وچ وی ڈرے ہوئے سن۔ کئی سولیئن افسراں دے بھجن نال ودروہیاں دا حوصلہ ودھ گیا سی۔ کئی اجے وی اپنیاں پوسٹاں تے تعینات راے جدوں تک ایہہ صاف نہی ہو گیا کہ ہن کسے قانون انتظام تے انھا دا کنٹرول نہی رہا۔
ملٹری وچ رلواں ملواں ردعمل سی۔ کجھ افسراں نوں اپنے جواناں تے یعقین سی۔کجھ افسر ایہو جاے وی سن جنہاں نے بھارتی مول دے جواناں نوں نہتھے کرنا شروع کر دتا سی۔ بنارس تے الہٰ آباد وچ فوجیاں نوں نہتھے کرن دے کم نے مقامی اگّ نوں ہور بھڑکا دتا۔بھاویں ودروہ وڈے پیمانے تے پھیل رہا سی پر ودروہیاں وچ ایکتا دی گھاٹ سی۔ بہادر شاہ ظفر نے اپنے شہنشاہی تخت نوں دوبارہ سرجیت کر لیا سی پر اک گروپ ایسا وی سی جو چاہندا سِ کہ مراٹھا حکمران نوں وی تخت وچ حصہ ملے۔ اودھ والے چاہندے سن کہ اوہناں نوں وی اوہناں دے پروزاں وانگ نواباں والیاں طاقتاں مڑ دتیاں جان۔
مولانا فضل الحق خیرآبادی تے احمد دولہ شاہ ورگے مسلمان لیڈراں نے جہاد دا سدا دتا جو مسلماناں لئی مقدس مقام اے۔ خاص طور تے شلپکاراں دی جماعت اسدے حق وچ سی۔ مسلماناں دے اس ہوکے نے بریٹیش نوں سوعدہ لا دتا کہ اس سارے گھٹنا کرم پچھے مسلمان عامَ وڈی طاقت اے۔ بہادر شاہ نے اوہناں دے جہاد والے ہوکے دا خلاف کیتا۔اس سجھاء نوں اس دلیل نال ردّ کر دتا گیا کہ اس نال مذہبی دنگے بھڑک سکدے ہن۔ اودھ وچ سنی مسلمان نہی چہندے سن کہ شیعہ راج پھر آ جاوے اس لئی اوہ شیعہ دا ودروہ دوران کوئی وی سجھاء منن نوں تیار نہی سن۔ اسے ترھا کئی مسلمان آگوآں نے بریٹیش سامراج دی مدد وی کیتی آگا خان اوہناں وچوں اک سی جسدی ودروہ توں بعد برٹش نے پہلا ٹائیٹل بحال کرکے عزت کیتی۔ دلی وچ بھاویں ہندو بہو گنتی سی پر مسلماناں دی گنتی وی گولنیوگ سی۔ مقامی ودروہیاں دا چوتھا حصہ غازیاں دا سی جو اخیر تک لڑے۔ گوالیئر توں آیا غازیاں دا اک آتمگھاتی دستا وی سی جنہاں نے قسم کھادھی سی کہ ادوں تک کھانا ہی نہی کھانگے جنہاں چر بریٹیش نال جوجھ کے مر نہی جاندے۔
اتہاسکار گیوگ کے۔مطابق بریٹیش نال لڑائی ویلے ہندوستانی سپاہی نے بڑاس سرگرم حصہ پایا سی جس نال اوہ اپنی آزادی تے عزت گوا بیٹھے سن۔ خاص طور تے چلیاں والا تے پھروزشاہ دے لڑائی، بریٹیش نے جتے سن تے اننھا دا وشواش سی کہ لڑائی دوران ہندوستانی سپاہی اوہناں نال مل جانگے۔ اوہناں دی نانہہ نال سکھ ناراض سن۔ بعد وچ ایہناں نوں پنجاب وچ کمپنی ولوں کمائی والیاں سول نوکریاں نال نوازیا گیا سی۔ 1857, بنگال آرمی وچ 86000 فوجی سن جنہاں وچ 12000 یورپیئن سن، 16000 سکھ، تے 1500 گورکھا سن۔ تناں بھارتی آرمی دے ونگاں وچ کل 311000 مقامی فوجی سن تے 40160 یورپیئن فوجی سن تے 5362 افسر سن۔ 54ویں بنگال آرمی دے 75 ریگولر نیٹو انپھیننٹری ریجمینٹ نے ودروہ کیتا۔ اوہناں وچوں کجھ نے ہتھیار ہتھیا کے بھجن وچ کامیابی حاصل کیتی۔ کئیا نوں نہتھا کر دتا گیا، نظربند کر دتا گیا تاں کہ ودروہ نوں ٹھل پائی جا سکے۔
تختہ پلٹنا
بہادر شاہ جپھر نے سارے بھارت دا سہنشاہ ہون دا اعلان کر دتا۔کجھ اتہاس کاراں دا وچار اے کہ ایہہ اعلان سپاہیاں ولوں طاقت دے زور نال کرایا گیا سی تے اس اعلان-نامے تے دسخط اسدی مرضی دے الٹ سن۔ گواچی ہوئی طاقت دے باو جود اتری بھارت وچ دلی دے تخت دی بہت اہمیت سی۔ اتھے مغلاں نے صدیاں راج کیتا سی تے اوہ نام سارے بھارت لئی اک سوتردھار سی۔ سہنشاہ نے سول ادھیکاریاں،اہل کاراں تے عزت داراں نوں سونہ رسم ادا کروا دتی سی۔ بریٹیش حیران سن کہ عامَ لوک کسترھاں بہادر شاہ ظفر دی لڑائی نوں ہاں پکھی ہنگارا دے راے ہن۔ شہنشاہ نے اپنے نام دے سکے جاری کر دتے۔ ایہہ اک پرانے روایت سی کہ اپنی سہنشاہی دا لوہا منواؤن لئی راجے صدیاں توں استرھاں کردے آ راے سن۔ مسلمان قوم نے بہادر شاہ ظفر دی راجاشاہی منّ لئی سی۔ ایسے ایلاننامے نے پنجاب دے سکھاں نوں وکھرا اثر دتا۔ اوہ مغلاں نوں اپنا روائتی دشمن سمجھدے سن۔ اس لئی اوہناں نے ودورہ نالوں اپنے آپ نوں وکھ ہی رکھیا۔ اوہ نہی چاہندے سن کہ اوہ دوبارہ مغل جھنڈے دے حکومت دی پرجا بنن۔ اوہناں نے کئی جنگاں مغلاں نال لڑیاں ہوئیاں سن۔ ایہہ اوہناں دا دماغی ورتارا وی سی۔ اسدے الٹ بنگال سارے ویلے دوران ودروہ دے سنگ رہا۔
بغاوت دے شروعاتی دور وچ ودروہ نال جڑے جواناں نے کمپنی پھورساں تے فتح پا لئی سی تے اوہناں نوں پچھے دھککے کئی شہراں تے قبضہ کر لیا سی۔ کئی مشہور شہر اج دے ہریانہ،بہار، سینٹرل پرات، تے یونائیٹڈ صوبہ۔ جدوں یورپیئن ٹروپاں نے اپنی طاقت اکٹھی کرکے جوابی حملے شروع کیتے، ودروہی سپاہی بھمبلبھوسے ورگی حالت وچ سن۔ اسدا سبھتوں وڈا کارن مرکزی کمانڈ دی انہوند تے کنٹرول سسٹم سی۔بے شک اوہناں دے کجھ مرکزی کدرتی طور تے لیڈر ابھرکے اگے آئے جویں بخت خاں، جسنوں بعد وچ بہادر شاہ ظفر نے اپنے پتر مرزا مغل دی کمجور لیڈر نوں پچھے پاکے کمانڈر انّ چیف اعلان کیتا۔ بہتے حصیاں وچ ودورہیا نوں راجیاں تے راج کماراں دی لیڈرشپ لئی مجبور ہونا پیا۔ ایہناں وچوں کجھ لیڈر تاں سہرد تے پکے ارادے والے نشانے نال بجھے ہوئے سن پر بہوتیاں دا اپنا نجّ ہی بھارو سی۔ میرٹ دے آسے پاسے دے پنڈاں وچوں گرجر دی چڑھائی بریٹیش لئی سبھتوں وڈی للکار ثابت ہوئی۔ میرٹ دے لاگے پریکشتگڑھ وچ گرجراں نے چودھری کدم سنگھ نوں اپنا لیڈر اعلان کر دتا۔کمپنی دی پولیس نوں علاقے وچوں کڈھ دتا۔کدم سنگھ دی کمان وچ وکھو وکھرے اندازےآں مطابق 2000 توں لیکے10000 فوجیاں دی گنتی سی۔ بلند شہر تے بجنور وی گرجراں دے قبضے وچ آ گئے۔ ایہناں شہراں دا کنٹرول ولیداد خان، تے ماہو سنگھ سن۔سروت دسدے ہن کہ سارے گرجر پنڈ جہڑے میرٹ توں دلی تک پھیلے ہوئے سن نے ودروہ وچ حصہ لیا۔جالندھر دے کجھ جٹّ سپاہی وی ایہناں دے نال سن۔ اتنا کجھ ہون دے باو جود وی بریٹیش نے اس علاقے دا کنٹرول پھر حاصل کر لیا۔
انڈیا دی شاہی گزٹ وچ ایہہ درج اے کہ 1857 دی ساری بھارتی بغاوت دوران بلند شہر علاقے وچ، گرجر تے رنگڑ(مسلم راجپوت)سبھ توں ودھ گھاتک دشمن ثابت ہوئے۔
ریوڑی دا منیا پرمنیاں ودوان مفتی نزامدین نے بریٹیش فوج دے خلاف فتویٰ جاری کر دتا تے مقامی لوکاں نوں اپیل کیتی کہ اوہ راؤ تلا رام دی جی جان نال مدد کرن۔ نرنول (نسیبپر) وچ گھمسان دی جنگ ہوئی۔ نومبر 16,1857, راؤ تلا رام دی ہار ہوئی تے مفتی نزامدینن نوں گرفتار کر لیا گیا۔اسدے بھرا مفتی یکینودین تے عبدالر رحمٰن جسنوں نبی بخش وی کہندے سن نوں تزارا توں گرفتار کر لیا گیا۔ دلی لجاکے پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ نسیبپر وچ ہارن توں بعد راؤ تلا رام تے پران سکھ یادو رشیا چلے گئے۔ مقصد رشیا توں ہتھیار حاصل کرنا سی جو بریٹیش نال کریمین وار وچ الجھیا ہویا سی۔
دلی دی گھیرابندی
بریٹیش نے پلٹ وار کرن لئی پہلا اپنی سپیڈ بہت ہولی رکھی۔انگلینڈ توں فوج شپاں راہیں آ رہی سی۔ سمندر رستے آؤن نوں وقت لگنا سی۔بھاویں کجھ ریجمینٹ کریمینن وار توں پرشیا رستے آ چکیا سن۔ کجھ چین رستے رشیا دی بجائ انڈیا تور دتیاں گئیاں سن۔
یورپیئن فوجاں نوں جہڑیاں انڈیا وچ ہی سن نوں جتھیبند کرن لئی سما چاہیدا سی تاں کہ لڑائی وچ اتاریا جاوے۔ گھٹنا کرم دے مدے نظر میرٹ تے شملہ نوں چھڈّ دتا گیا۔ ایہناں نے ہولی رفتار نال دلی ول رخ کیتا تے لڑائی کیتا،کئیاں نوں مار دتا تے رستے وچ کتنے ہی بھارتیاں نوں سولی تے ٹنگ دتا گیا۔ بغاوت شروع ہون دے دو مہیننے بعد دو فوج ٹکڑیاں دا کرنال نیڑے میل ہو گیا۔ اس ساجھیں فوج وچ گورکھاں ینٹاں وی شامل سن جہڑیاں بنگال آرمی دے سروس پے رول تے سن تے ایہناں دا کنٹیکٹ نیپال دے راجا نال سی۔ بدلی کی سرائے وکھے ایہناں دا مقابلہ ودروہی فوج نال ہویا تے ودروہیاں نوں دلی ول دھک دتا گیا۔
جسطرحاں بے صبری نال ہور فورس دی اڈیک کیتی جا رہی سی، بھری ہوئی ٹرین آن پہنچی۔ ستمبر 7,گھیرابندی نے دلی دی دیوار توڑ دتی۔ ودروہیاں دیاں توپاں خاموش ہو گئیاں۔ ٹٹی دیوار اتے کشمیری گیٹ راہیں دلی تے دھاوا بول دتا گیا،ایہہ ستمبر 14 دی گھٹنا اے۔ حملہ آوراں نے شہر وچ اپنے پیر پکے کر لئے سن پر ایہدے لئی بہت موتاں ہوئیاں۔ مرن والیاں وچ جون نکولسن وی سی۔ بریٹیش کمانڈر اتنے نقصان لئی تیار نہی سی تے نہ ہی اسنوں اندیشہ سی کہ ودروہی اتنی ہمت نال مقابلہ کرنگے۔اوہ فوج نوں شہر وچوں کڈھن لئی وی تیار ہو گیا تاں کہ ہور نقصان توں بچیا جا سکے پر جونئر افسر اس لئی تیار نہی سن۔ اوہ اپنے کئی ساتھیاں دے مارے جان نال غصے نال لال سن تے لڑائی نوں نجی روپ وچ لے راے سن۔ اک ہفتے دی گلیاں دی لڑائی توں بعد بریٹیش لال قلعے تے پہنچن وچ کامیاب ہو گئے۔ بہادر شاہ ظفر استوں پہلاں ہی ہمایو دے مقبرے ول چلے گیا سی۔ بریٹیش نے شہر تے قبضہ کر لیا سی۔
ستمبر 20,1857 بہادر شاہ ظفر اتے اسدے پتراں نوں ہمایو دے مقبرے توں ولیئم ہڈسن ولوں گرفتار کر لیا گیا۔گھیرابندی پائی فوج دے ٹروپاں نے شہر دی لٹّ تے مار دھاڑ شروع کر دتی۔ یورپیئن تے اپنی فوج دی بربادی دے غصے وچ بہت وڈی گنتی وچ دلی نوسیاں نوں مار دتا گیا۔گلیاں وچ ہوئی لڑائی ویلے توپخانے دا منہ مسجد ول کیتا گیا سی۔ اسدے گوانڈھ وسدے لوکاں تے بمب ورسائے گئے۔ اتھے امیر مسلمان جو سارے بھارت وچ پھیلے ہوئے سن، انھا دے وی گھر سن۔ اوہ گھر، بہت ساریاں کلچر نال جڑیا کلا کرتاں، ساہتی کرتاں بمباں نال تباہ کر دتیاں گئیاں۔
اگلے دن بریٹیش افسر ولیئم ہڈسن نے بہادر شاہ ظفر دے پتر مرزا مغل،مرزا کھازیر سلطان اتے پوتا ابو بقر نوں اپنی نگرانی ہیٹھ دلی گیٹ کول گولیاں نال مار دتا گیا۔ اس جگہ نوں خونی دروازہ کہندے ہن۔ اس واردات نوں سنکے بہادر شاہ ظفر نے ڈونگھی چپّ دھار لئی۔
دلی دے ڈھہنن توں بعد جتی فوج ہور وی بھوتر گئی۔ استوں بعد آگرہ،پھر کانپور، لگتار جتاں نے اتر توں دکھن تک کمپنی دا راج مڑ توں پکے پیریں قائم ہو گیا۔
برطانوی راج
بریٹیش کالونیاں دے افسر جہڑے بھارتی جنآبادی ،فوجی تے سول نال متعلق سن نے اپنے آپ نوں نسچنت کرن ہتّ نویں اٹھی قائم طاقت اگے نقلچیاں وانگ جی حضوری شروع کر دتی۔ 1857 دے انت توں بعد بریٹیش نے پھر توں پیر پسارنے شروع کر دتے سن۔ لکھنؤ دا قبضہ مارچ1858 نوں حاصل ہویا۔ جولائی 8,1858 نوں اک سترقی وارتا سندھی تے دسخط کیتے گئے تے بغاوت جو اتنے زوردار طریقے نال اٹھی سی، اسدا انت ہو گیا۔ اخیرلے ودروہی جون20,1858 نوں گوالیئر دے سن جو ہار گئے۔ 1859 تک ودروہی لیڈر بخت خان تے نانا صاحبَ جاں تے مارے گئے سن جاں کتے دوڑ گئے۔
کانپور وچ بریٹیش ریکارڈ مطابق، ودروہیاں نے عورتاں،بچیاں، زخمی انگریزاں نوں مار دتا سی۔ ایہہ سارا کجھ بریٹیش دیاں اخباراں وچ چھپیا۔ بہت سارے انگریز فوجیاں نوں غصہ آیا تے اوہ بدلہ لین لئی اتاولے ہو اٹھے۔ سزا دے طور تے ودروہیاں نوں سولی چاڑیا گیا۔ توپاں دے مونہاں تے بنھکے اڈایا گیا۔
باغیاں نال جو ووہار کیتا گیا،اوہ کتے زیادہ سی پر اوہ پریس وچ نہی آ رہا سی۔ دلی ڈھہنن توں بعد ‘بمبے ٹیلیگراپھ’ وچ ودروہیاں دے ہوئے نقصان تے انانسانی ورتارے دی چٹھی چھپی۔ ایہو چٹھی پھر بریٹیش پریس وچ وی گئی جستوں انگلینڈ واسیاں نوں علم ہویا کہ بھارتی مول نواسیاں دا کتنا بھاری نقصان ہویا اے۔ …
دلی شہر دے اندر جدوں ساڈے ٹروپ داخل ہوئے جو وی شہری ملیا سنگیناں نال ونھ دتا گیا۔ تے نمبر اتنا وڈا اے کہ نندن یوگ اے۔کئی گھراں وچ چالی توں پنجاہ انسان لکے ہوئے سن تے ایہہ ودروہی وی نہی سن،ایہہ عامَ شہری سن،جو کجھ وی نہی جاندے سن۔ سگوں ساڈے نرم سبھا دے شاشن توں واقف سن، اوہناں نے جان بخشی دی داد فریاد کیتی پر انھا دے ہتھ نراشا ہی آئی۔
ایڈورڈ ویبارڈ،انھی سالا افسر اس بارے اپنا تجربہ ریکارڈ کرواؤندا اے؛
ایہہ تتھاں تے مشتمل قتل ہی سن…میں اپنیاں اکھاں نال بہت ہی خون خرابے والے مورت دیکھے ہن پر جہڑا میں اکھی کلھ دیکھیا،میں دعا کردا ہاں کہ ربّ ایسے پھر نہ دکھاوے۔ عورتاں ساریاں نوں چھڈّ دتا گیا پر اوہ چیکاں مار رہیاں سن جدوں اوہناں دیاں اکھاں ساہمنے اوہناں دے پتیاں تے پتراں نوں کوہیا جا رہا سی۔ ایہہ بہت ہی بھینکر مورت سی…ربّ جاندا اے کہ مینوں کوئی ترس نہی آیا پر جدو اک چٹی داڑی والے بڈھے نوں لیاندا گیا تے میریاں اکھاں ساہمنے گولی ماری گئی کوئی پتھر دل کتے کتے ہی ہووےگا جو میرے نالوں وکھرا سوچدا ہووےگا۔
کئی فوجی ٹرپاں نے اک پالسی بنائی ہوئی سی کہ کسے نوں وی بندی نہ بنایا جاوے۔ اک افسر،تھومس لوء، یاد کردا اے اک موقعے نوں جدوں اسدے ٹرپ نے 76 قیدیاں نوں پھڑیا ہویا سی۔ اوہ قتل عام کر کر کے تھکے ہوئے سن تے آرام کرنا چاہندے سن۔ بعد وچ اک کاہلی وچ کیتے مقدمے دے فیصلے مطابق سارے قیدیاں نوں اک لائنن وچ کھڑے کر لیا گیا۔ اک بریٹیش فوجی اوہناں دے کجھ گز دے فاصلے تے کھڑا ہو گیا۔ جیوں ہی فائر دا آرڈر سنیا۔اسنے گولیا چلا کے ساریاں نوں ڈھیری کر دتا۔ اس دھرتی توں اوہناں ساریاں دا نامو نشان مٹ گیا۔
بغاوت دے خاتمے توں بعد،نویں کما ول دھیان مرتکز کیتا گیا۔ اسلئی بھارتی سروت تے بھارتی جنآبادی دا معائنہ کیتا گیا۔ دا لاسٹ مغل کتاب دا لکھاری اتہاسکار ولیئم ڈالریمپل نے تتھاں دا معائنہ کیتا کہ دلی دے مسلمان جنآبادی تے اس گھٹنا کرم دا کی اثر اے؟اسنے ویکھیا کہ کارجکرنی تے معاشی کنٹرول مسلم تو نکلکے ہندو دے ہتھ چلا گیا سی،کیونکہ بریٹیش سوچدا سی بغاوت دے پچھے مسلم قوم دا ہتھ اے۔
برطانیہ وچ اثر
سزاواں دین دا طریقہ تے انھا دا گھناؤنا پن،جسطرحاں بریٹیش پھوز نے کیتا، اسنوں ٹھیک تے انصاف والا جانکے سلاہیا گیا۔ ایہہ پہلیاں رپورٹاں دا اثر سی، جنھا وچ ایہہ کیہا گیا سی کہ بریٹیش تے یورپیئن سولئنز تے مقامی کرسچئنز نوں کسترھاں ودروہیاں ولوں ماریا تے لٹیا گیا سی۔ 1857 دے سال نوں ریڈّ ایئر دا نام دتا گیا سی۔ لوکاں دا غصہ ابالے کھاندا سی۔ کرسٹوپھر ہربرٹ مطابق اس گل نوں اتنی وار دہرایا گیا کہ ایہہ بریٹیش تزربیاں وچ اک ٹیریبل بریک سی۔ ایہو جاے ماحول وچ قومی غصہ تے نراشا نال بریٹیش دیاں سبھ ودھیکیاں نوں مکمل منزوری مل رہی سی۔
ودروہیا ولوں یورپیئن عورتاں تے کڑیاں دے بلاتکار وی بریٹیش جنتا نوں اگّ لاؤنن والے سن۔ایہہ ودھا چڑھا کے وی میڈیا ولوں دسے جا راے سن تاں کہ بریٹیش دیاں ودھیکیاں تے پردہ پایا جا سکے۔ بریٹیش مڈیا نے بہت سارے اکھی دیکھے حوالے نال انگریز اؤرتا نال ہوئے بلاتکار، اخباراں وچ چھایا کیتے۔ ایہناں وچوں اک گھٹنا دا ذکر ‘دا ٹائم’ اخبار نے چھاپیا جس وچ کیہا گیا کہ 48 عورتاں تے کڑیاں جنہاں وچ 10 سال دی عمر والیاں کڑیاں وی شامل سن دا دلی وکھے ودروہیاں ولوں بلاتکار کیتا گیا۔کارل مارکس نے بعد وچ اسنوں پراپیگنڈا دسدیاں اسنوں غلط دسدیاں ردّ کیتا تے کیہا کہ ایہہ جسنے لکھیا اے اوہ بنگلور دا پادری اے، جو ایہناں واقعے توں بہت دور رہندا سی۔ اس لئی اسنے کوئی ثبوت وی مہئیہ نہی کیتا۔ انفرادی واقعے نے پبلک دا دھیان کھچیا تے پریس ولوں بڑے زور شور نال پیش کیتا جا رہا سی۔ اک ہور گھٹنا جنرل ویلر دی دھی مارگریٹ دی اے جسنوں دھکے نال کسے ودروہی نے اپنی رکھیل بنا لیا سی۔ مارگریٹ نے بلاتکاری نوں مار کے اپنے آپ نوں وی مار لیا۔ دوجا ورشن اس کہانی دا ایہہ اے کہ مارگریٹ ادوں ماری گئی جدوں مارگریٹ کرکے بلاتکاری اپنی بیوی نال اس معاملے بارے بحث رہا سی۔
مڑ اساری
بہادر شاہ ظفر تے ملٹری کمیشن ولوں دلی وچ دیش دھروہ دا مقدمہ چلایا گیا تے اسنوں رنگون جلاوطن کر دتا گیا جتھے 1862 وچ اسدی موت ہو گئی۔ ایہہ مغل شاہی گھرانے دا انت سی۔ 1877عیسوی نوں کوین وکٹوریا نے وزیراعظم بیننجامن دسرائلی دی صلاحَ نلا بھارت دی رانی دا خطاب لے لیا۔
بھارت وچوں بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی دا راج ختم ہو گیا۔ اگست 18,1858 نوں ‘گوورنمینٹ آف انڈیا ایکٹ 1858’ہوند وچ آیا۔جس مطابق ایسٹ انڈیا کمپنی نوں بھنگ کر دتا گیا تے اسطے راج کرن دی طاقت بریٹیش کراؤن نوں ٹرانسفر کر دتی گئی۔ اک نویں بریٹیش گورمنٹ ڈپارٹمینٹ، دا انڈیا اؤپھس دی اساری کیتی گئی تے اسنوں گورنینس آف انڈیا دے حوالے کر دتا گیا تے اسدا ہیڈّ سیکٹری آف سٹیٹ فار انڈیا نال نتھی کر دتا گیا۔اس عاشِ نال کہ ایہہ بوڈی ہی انڈین پالسی بنائےگی۔
گورنر-جنرل آف انڈیا نوں اک نواں ٹائٹل، ‘وائسرائے آف انڈیا’ مل گیا۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دیاں کجھ پرانے ٹیریٹریز، جویں سٹریٹ سیٹلمینٹس (Straits Settlements) ہن کالونیاں بن گئیاں جنہاں دا اپنا ہی اختیار کھیتر سی۔ انگریز کلونیکل کارجکرنی نے سدھار دے کجھ پروگرام الیک لئے۔ اوہناں وچوں ہی اک نوں عملی جامہ پہناؤندیاں،بھارت دی اچّ جاتی تے کلینن طبقہ، تے پرانے راے ریاستی اہل کاراں نوں سرکار دا انگ بناؤنن دا کم آرنبھیا تاں کہ مغربی دکھّ نوں بدلیا جا سکے۔ وائسرائے نے زمیناں قرقی دا ظالمانہ کم بند کروایا، مذہبی بھاوناواں نال چھیڑ چھاڑ کرن دی پالیسی بدلی تے بھارتیاں نوں سول ادھیکاریاں وچ شامل کرن دی ودھ اپنائی،بھاویں شروع وچ ماتہتی ہی دتی۔
سیاسی طور تے معائنہ کردیاں ایہہ وی محسوس کیتا گیا کہ راجا تے پرجا دا جہڑا نیتک رشتہ ہندا اے بھاویں دکھاوے دا ہی ہووے،اوہ تعلق دی انہوند کرکے ہی بغاوت نوں بہو گنتی دی ہمدردی ملی سی۔نتیجے وجوں بھارتیاں دا مقامی پدھر دا سرکار نال رابطہ قایم کیتا جاوے، پر ایہہ بہت ہی محدود ہووے۔ نویں وائیٹ کالر والی کلین بھارتی جماعت دی ہوند دسنیوگ ہو گئی۔ استوں بعد بمبے،کلکتا تے مدراس وچ ینیورسٹیاں دی قیام کیتی گئی تے انڈین یونیورسٹی ایکٹ بناکے لاگوُ کیتا گیا۔ استرھاں پرانے بھارت دیاں روائتی قدراں قیمتاں نوں سرجیت کرکے،اک نویں پروفیشنل مڈل کلاس دا سماجیکرن کیتا گیا پر ایہہ نویں بنتر اپنے آپ وچ آزاد نہی سی۔ اسدی ڈور کتے نہ کتے پرانی ستھاپتی نال ہی جڑی ہوئی سی۔ ایہہ تے انگریز دی اوہ چانکء پالیسی سی جس مطابق اسنے زہریلہ محاورہ بنا لیا سی کہ اسدے راج وچ سورج نہی ڈبدا۔ نومبر،1858 نوں وکٹوریا دا اعلان نامہ وی کجھ قانونی نقطے نگاہ توں اکھو پروکھے کرن والا نہی سی۔ کلونیکل نوں چلاؤن لئی ایسے قانون تا بناؤننے ہی پیندے ہن بھاویں قانون دے تھلے اگّ کسے دی وی ہووے، رجھدا اوہی جو کراؤن چاہندا۔ ‘انڈیا دی رعایا، ساڈی رعایا اے تے اوہناں نال اوہو سلوک کیتا جاوے جو ساڈی اپنی رعایا نال کیتا جاندا اے۔ نوکریا دا ادھار اہلیت،سکھیا،سہردتا تے کڑی محنت نوں پہل دتی جاوے، جو ساڈے نال سہرد تے میہنتی اے، اسدی ڈیوٹی ہی اتم اے۔ دیش واسیاں نال اکو جیہا وہار ہونا چاہیدا اے۔
کاغذی بھاوناواں دے دوران، لورڈ رپن جو 1880توں1885 تک انڈیا دا وائسرائے رہا، اسنے مقامی لوک سرکاراں نوں ہلاّ شیری دتی تے پکھپات والی پریکٹس نوں بند کرن ہتّ عدالتاں دے قانون Ilbert act راہیں لاگوُ کیتا۔ (ایہہ البرٹ ایکٹ کی اے؟ اسدا خلاصہ بعد وچ کیتا جاویگا،وکھرے ٹوپک نال، تاں کہ لڑی بھنگ نہ ہووے) پرتوں اوہ پالسی جہڑی اک موڑ تک ادار تے اگانھ-ودھو دسدی سی،اسدا خلاف شروع ہو گیا تے اگلے ہی پل ایہہ پچھانہ کھچو سی، کیونکہ اسنے اک نویں کلین جماعت پیدا کر دتی سی تے پرانے دقیانوسی گلاں تے دوبارہ موہر لا دتی سی۔ جے کوئی نواں سدھار کرن دی کوشش ہندی تاں اسنوں ایسائیمتّ نال جوڑ دتا جاندا۔ البیکٹ ایکٹ نے انگریز نفسیات وچ نراشا تے خلاف بھر دتا۔ اس ورودھابھاس دے مدے نظر 1886 توں سول سروس وچ بھارتیاں دی شمولیت لگبھگ بند کر دتی گئی۔
متاثر شبداولی
بھارت تے پاکستان وچ اسنوں ‘1857 دی آزادی دی پہلی لڑائی’جاں ‘بھارت دی پہلی آزادی دی لڑائی’ کیہا جاندا اے۔پر ریوولٹ آف 1857 وی کوئی انجانا نام نہی اے۔ بھارتی سیاسی لوک اسنوں انڈین میوٹنی جاں بھارتی بغاوت وی کہندے ہن۔ استرھاں کرکے اصل وچ اوہ اسدی ہوند نوں چھوٹا کرکے دیکھدے ہن تے استرھاں اوہناں دا رجواڑاشاہی سبھاء اجاگر ہویا دسدا اے۔ بہتے اس نام نال سہمت نہی ہن۔
انگلینڈ تے ہور کامن ویلتھ دیس اسنوں عامَ طور تے انڈین میوٹنی ہی کہندے ہن۔ پر کجھ ہور نام وی لئے جاندے ہن، جویں گریٹ انڈین میوٹنی، سپائے میوٹنی،سپائے ریبیلیئن، سپائے وار،گریٹ میوٹنی، ریبیلیئن اوپھ 1857, دا اپرائیزنگ،منہمدن ریبیلئن تے روولٹ آف 1857 ورگے نام وکھو وکھرے ریکارڈ وچ ملدے ہن۔
تریخی چھاپ
Adas نے 1971 وچ اسدی تریخی جیونی نوں چار مکھ حصےآں وچ ونڈکے وچارن دا اپرالا کیتا اے۔
v بھارتی قومی وچار
v مارکسسٹ معائنہ
v بغاوت دا روائتی پکھ
v بغاوت دے ابھار دی تیکھن کھوز
متحدہ بھارت کتے نہی دسدا سی۔ آپو اپنے سیاسی، سماجی، ریتی رواج تے مذہبی قوماں دا تجزیہ سی۔بغاوتیاں نوں کچلن لئی بھارتیاں دیاں دوسریاں دھراں/قوماں ہی کافی متاثر سن جویں مدراس آرمی،بمبے آرمی، تے سکھ ریجمینٹز۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دی اسی فیصد گنتی بھارتی سینکا دی ہی سی۔
بہتے بھارتی سپاہیاں دیاں ریزمیٹا جدوں بھنگ کر دتیا گئیاں تاں اوہ لڑن دی بجائ گھراں نوں چلے گئے۔
بہت سارے بغاوتیاں نے مغل حکومت دی واپسی نوں تسلیم نہی کیتا۔
دلی دے مہاراجے دا بغاوتیاں تے کوئی نگھر کنٹرول نہی سی۔
ودروہ زیاد تر اتری بھارت تے سینٹرل بھارت وچ ہی مرتکز رہا۔
بہت سارے چھوٹے ودروہ اتھے ہوئے جتھے بریٹیش دا کنٹرول نہی سی تے اوہ مقامی حاکما دے خلاف ہی سی۔ ایہہ مقامی راجپالیسی توں ہی راغب سی۔
ودروہ دھرم،نسل تے مقامی کارناں کرکے کھکھڑی کھکھڑی ہو گیا۔
دوسرے وچار دی نوئیئت وکھری اے۔ اوہ اپر درج کیتے کارناں نوں تسلیم کردیاں ایہہ کہندے ہن کہ ایہناں کارنا دے مدے نظر اسنوں بھارت دی آزادی دی لڑائی کہننا بیہتر اے۔
استرھاں دے کہنے نوں اوہ اس نظر توں ویکھدے ہن کہ—
بھاویں بغاوتیاں دے وکھ وکھ کئی کارن ہن جویں، سپاہیاں دا روس، بریٹیش دا ہتھ نفرت والا محسوس ہونا، ڈوکٹرائن آف لیپس آدی پر بہتے سپاہی جو ہمتی سن،اوہ دلی ول چل پئے تاں کہ مغل سامراج نوں مڑ سرجیت کیتا جاوے۔ جہڑا اوہناں واسطے اک راسٹری چنھ وجوں ویکھیا جا سکدا اے،اتھوں تک کہ روائتی ورتکنیک جماعت ہندو وی اس نال سہمت سن۔
ایہہ دور دراڈے تک پھیلیا ہویا اک وڈا ودروہ سی جویں؛ اودھ، بندیلکھنڈ،رہیلکھنڈ ورگے علاقے گنے جا سکدے ہن۔اسلئی ایہہ اک ملٹری ودروہ ہی نہی سی تے اک توں زیادہ جگہ پھیلیا ہویا سی۔
سپاہیاں دی بولی کسے چھوٹے راج نوں ہی آزاد کرواؤنن والی نہی سی لیکن اوہناں دی منشا پورے دیش نوں آزاد کرواؤنن دی سی۔ اکھریلا نشانہ دلی متھیا گیا۔ایہہ کیہا جاندا سی ‘خلق خدا کی،ملک بادشاہ کا، حکم صوبیدار سپاہی بہادر کا۔ غیرملکی نوں باہر کڈھن دا ادیش مقامی نہ رہکے قومی بھاوناواں دی ترزمانی کردا سی۔
150ویں برسی دے موقعے تے
بھارت سرکار نے 2007 نوں ‘بھارت دی آزادی دی پہلی لڑائی’ دی برسی منائی۔ بھارتی لکھاریاں دیاں لکھیاں ہوئیاں کئی کتاباں اس موقعے رلیز کیتیاں گئیاں۔ جنہاں وچوں کجھ استرھاں ہن—
Amresh Mishra`s ‘War of Civilizations’ a controversial history of the Rebellion of 1857
Anurag Kumar`s ‘Recalcitrance’، one of the few novels written in English by an Indian based on the events of 1857.
2007 نوں رٹائرڈ سنیئر بریٹیش دا اک گروپ جس وچ فوجی تے سولیئن دوویں سن، کجھ ایسے وی سن جو اس لڑائی وچ مارے گئے سن،انھا دی پیڑھی دے ورس، انڈیا آئے۔ اوہناں نے لکھنؤ دی اوہ جگہ جتھے گھیرابندی کیتی گئی سی، نوں ویکھن دا اپرالا کیتا۔ اوہناں دی اس کوشش بارے مقامی لوکاں نوں پتہ لگ گیا۔ اوہناں نے اسدا خلاف کیتا۔ ایہہ خلاف بھارتی جنتا پارٹی دے جھنڈے تھلے ہو رہا سی۔ انگریز گروپ نوں روک دتا گیا۔اس روک دے باو جود، سر مارک ہیولوک نے خلاف کرن والے تے پولیس والیاں دے وچوں دی دھکے نال راہ بنا کے اپنے پوروز، جنرل ہینری ہیولوک دی قبر تک پہنچ کیتی تے نتمستک ہویا۔ ایہہ اے اوہ جذبات جو ہر انسان، بھاویں اوہ کسے وی دیش دا ہووے، کسے وی قوم دا ہووے برابر ہندا اے۔ ہر انسان دی بھاوناتمک سانجھ ہندی اے، لوڑ صرف پچھانن تے سانجھ پیدا کرن دی اے۔ ایہہ ہو سکدا اے، ایہہ کسے وی دھرم،جات، سیاسی وکھرینوے توں اپر دی گل اے۔ اسنوں سمجھن سمجھان لئی ہی ساڈے کول سمجھ اے۔ آؤ اس غدر صدی تے اسیں کجھ ایسا ہی سنیہے دا پنر جم کر سکیئے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:برصغیر گٹھ:بھارت دی تریخگٹھ:پاکستان دی تریخ
بابا وجید
بابا وجید (جنم 1718 ای. ) اِک پنجابی صُوفی کوَی سی۔ بابا وجید پرسِدّھ پنجابی صُوفیاں سَن٘تا- بابا فرید، شاہ حسِین، سُلطان باہو، علی حیدر، فرد فقِیر، غُلام فرید وغیرہ وِچّ اہم تھاں رکھدے ہَن۔
بابا وجید سولویں، ستارویں صدی دا صُوفی سنت کوَی ہویاں اُوہ بَھگتی لہر دا وِشواسی تے اِک نِدھڑک کوَی سی، بابا وجید پرسِدّھ پنجابی صُوفیاں سَن٘تا- بابا فرید، شاہ حسِین، سُلطان باہو، علی حیدر، فرد فقِیر، غُلام فرید آدی وِچّ مہتّوپُورن ستھان رکھدے ہَن۔
جنم
ابو وجید دا پُورا نام ابو بایزید تیفور بن اِسائل بِستامی سی ایہناں دا جنم 777 ای. نوں عیسیٰ اِبن آدم دے گھر ہویا جو بِستام دے رہن والے سی۔ آپ دے دادا آتش پرست سن تے والد بِستام دے مہان بزُرگا وِچوں گِنے جاندے ہَن۔ وجید جی دا ناں بایزید بِستامی لِکھن کرکے دو وکّھرے-وکّھرے ناں ہون دا بُھلیکھا پَے جاندا ہے۔ وجید جی دا جنم (قابل) بِستامی ستھان ‘چ ہون کرکے ایہناں نوں بایزید بِستامی کیہا جاندا ہے۔
جیون
بابا وجید خاں پٹھان سن۔ آپ پہلا فوج وِچّ رہے پھِر سادھ سنگت وِچّ آ کے اُپرام چِت ہو کے تیاگی بن گئے اوہ چنگا ٹھاٹھ باٹھ دا جیون بصر کردے سن۔ پرسِدّھ کھوجی ڈاکٹر. موہن سنگھ نے بابا وجید جی دا سماں 1550 ای. توں 1650 ای. مِتھیا ہے۔ اُس نے وجید جی نوں جالندھر دا جمّپل دسّیا اَتے ایہہ وی آکھیا ہے کہ اوہناں نے صُوفیاں دے ‘روسنیئے` دولے دی بُنیاد رکّھی۔ بھائی کاہن سنگھ نابھہ نے وجید جی دا سماں 16 وی صدی دے مدّھ دا دسّیا ہے اوہناں انوسار بایجید اِک مہاتما سادُھو سی جو بسوام (مُلک پھارِس) وِچّ رہندا سی۔ ایہہ پہلا پکّا مُسلمان سی پر پِچھو ویدانتیاں دی سنگت اپنا لئی۔ ایہناں دے چیلے ‘روسنی` کراؤدے ہَن۔ میلاں بخش کشتہ ایہناں نوں قابل دے جمّے منّدے تے کہندے ہَن کہ ایہہ اُتھے کِسے ہِندُوستانی سادُھو دی سنگت کرکے سنسار توں اُپرام ہو گئے تے متھرا آں کے بھارتی دھرماں دا ادِھَٔین کرن لگے۔ پنجابی ساہت دے اِتہاس وِچّ اِک روایت ایہہ وی سُنیندی ہے کہ ایہہ سیّد ہاشمشاہ دے ماما سن۔ اِس پرکار آپ دے جنم بارے وِدواناں وِچّ متبھید پائے جاندے ہَن۔ سبھّ نے جنم دا سماں وکھّرا-وکھّرا دسّیا ہے۔ بابا وجید جی دی کویتا نوں ہاس-حصص دی دھارا وِچّ گِنیا جاندا ہے۔ سنسار دی کانی ونڈ نوں رب دی کھیڈ کرکے درسایا ہے پر اِس نوں اجیہے وِیَنگ بھرے ڈھنگ نال بیانیا گیا ہے کہ بدو-بدی نِمھی جِہی ہاسی مُنہ تے آں جاندی ہے ۔
سِکّھیا
راما کرشن لاجونتی اپنی پُستک ‘پنجابی صُوفی پوئٹس` دی بُھومِکا وِچّ کہندی ہے کہ وجید جی نے بھارت آ کے سِدّھ دے اپنے گورو پاسو رُوحانی سِکّھیا پراپت کِیتی سی۔ اِس توں عِلاوہ آپ نے بھارت وِچّ رہِ کے انیکاں یوگ سنبندھی کِرِیاواں حَاصل کِیتِیاں آپ نے مُول رُوپ وِچّ توحید (فنا) دا سِدھانت ستھاپت کِیتا جو مگرو آ کے صُوفی مت دا کیندری دھورا بنیا آپ سنت دادُو دیال دے چیلے بنے۔
رچنا
وجید جی دی رچنا پنجابی تے ہندی دوہاں بھاساواں وِچّ ہی مِلدی ہے۔ ہندی وِچّ 150 دے لگبھگ اڑِلّ مِلدے ہَن۔ آپ دی رچنا نوں ہندی وِچّ ارِلّ کیہا جاندا ہے۔ پنجابی وِچّ چؤتُکے پداں والی رچنا نوں سلوک کیہا جاندا رِہا ہے۔ جِنہاں دے انت وِچّ “وجیدا کَون صاحِب نوں آکھے ایؤں نہی انو کرے۔” پنجابی وِچّ وجید جی دے سلوک عامَ لوکا دی جوان تے چڑھے ہوئے ہَن۔ پیارا سنگھ پدم نے وجید دی رچنا دا ویروا اِس پرکار دِتّا ہے ٭ 2 شبد (راگ تِلنگ کافی، راگ بِلاول) ٭ 40 سلوک ٭ 33 توتیئے ٭ 1 ماجھ ٭ نِشاندائک سُوچی دی وستُو ٭ 1 دوہر ٭ 150 اڑِلّ پرو. پیارا سنگھ پدم نے اپنی پُستک ‘بابا پھجید` وِچّ 135 اڑِلّ وی شامل کِیتے ہَن، اِس توں عِلاوہ رچِت 14 گرنتھ وی دسّے ہَن جِنہاں وِچّ اُتپتیناما، گرجناما، پریم نامہ تے گُننام مالا آدی آؤتندے ہَن وجید جی دِیاں ساتھیاں وی مِلدیا ہَن جِنہاں نوں رجب علی نے اِک تھاں اِکّٹھا کِیتا۔ وجید نے ہندی وِچّ 14 پُستکا لِکھیاں۔ وجید دی کویتا دی سُر اَتے مُحاورہ مدّھکالی ادھیاتمکتا والا ہی ہے۔ پر تاں وی ایہہ اجیہی ادھیاتمکتا ہے جہڑی سماجک سمسّیاواں بارے سُچیت درِشٹی دی سُوچک ہے۔
اوہناں دے جیون نال جُڑی اِک گھٹنا
بابا وجید اِک دِن سِکار گئے تاں اِک گربھ وتی ہرنی ایہناں دے تیر نال گھائل ہو کے دم توڑ گئی تے اُسدے پینتٹ وِچوں نِکلے بچّے جو تڑپھ-تڑپھ کے دم توڑ گئے۔ وجید اُتّے اِس دا ڈانڈھا اثر ہویا اَتے اوہ اپنا تیر کمان توڑ کے تے باقی سبھ کُجھ چھڈ چھڈاکے فقیر ہو گئے، جِتھے اوہ پہلا بلوان جودھے پٹھان سن، اُتھے ہُن بے-ہتھیار ہو کے بالکُل نِمانے نِتانے جِہے ہو گئے۔
صُوفی انوبھوَ
صُوفی انوبھوَ توں بھاوَ وجید جی دا ادھیاتمک انوبھوَ جاں رہسّوادی انوبھوَ ہے۔ ایہہ کاوَ انوبھوَ وی ہے کیونکہ اوہ کوَی ولوں وی بُھومِکا نِبھاؤدے ہَن۔ ایہہ انوبھوَ اوہناں دا جیون انوبھوَ کیہا جاں سکدا ہے کیونکہ اوہ جیودے وسدے رسدے سماج وِچّ وِچردے لوکا نوں پریردے اُپدیش دے سن۔ اِس لئی اوہناں دا انوبھوَ سدا چارک انوبھوَ وی ہو نِبڑدا ہے۔ صُوفی مت وِچّ پریم بَھگتی دا سنکلپ لیاندا گیا ہے، بغداد کیندر جس وِچّ مہاسِبی، جُنید تے الگجالی جِہے پرسِدّھ صُوفی ہوئے، صُوفی مت وِچّ دارشنِکتا نوں پروِشٹ کرن والا کیندر منّیا جاندا ہے۔ مہاسِبی انوسار جِؤندے ہی مر جانا صُوفی مت دا سار ہے۔ بیاجید بِستامی دا سبندھ وی اِس کیندر نال ہے۔ اوہناں نے صُوفی مت نوں ‘فنا` دا سِدھّانت دِتّا۔ پرو. موہن سنگھ جی دا کتھن ہے “رہسّواد دے اِسلاَمی رُوپ نوں صُوفی مت کہندے ہَن” ابو بیجید بِستاسی توں اِک واری پُچّھیا گیا کہ توساں صُوفی مت اندر اِتنی اُچّی پدوی کِویں پراپت کِیتی تاں اوہناں نے اُتّر دِتّا، “میں اپنے آپ نوں اُسے طرحاں اِک پاسے سُٹّ دِتّا جِویں سدھّ اپنی کُنج نوں لاہ کے سُٹّ دِندا ہے۔ تد میں اپنے آپ تے وِچار کِیتا تے مینوں پتہ لگّ گیا کہ میں اوہ ارتھات پرماتما ہاں۔” وجید جی دی پریما بَھگتی کئی رُوپاں وِچّ پرگٹ ہوئی ہے جِویں- وجیدا جی انوبھوَی صُوفی کوَی ہَن جِنہاں نے ربّ نال ابھیدتا پراپت کرن لئی عِشقَ دا راہ پھڑیا۔ صُوفی مت وِکھ غُصّے نوں سارے عیباں دی جڑ منّیاں گیا ہے نِمرتا صُوفی فِقیراں دا اِک وڈّا گُن ہے۔ صُوفی کاوَ وِچّ سماجک کانی ونڈ پرائے در تے بیٹھنا، سہِنسیلتا، شرنی، کرم-کانڈاں دا ورودھ، کام، کوردھ، لوبھ، موہ ہنکار دے وسّ نہ ہونا آدی انیکا نیتِک مانتاوا نوں اپناؤنا لئی پریرنا دِندا ہے اُس دی رچنا دا پردھان وِشا سماج دی کانی ونڈ ہے۔
کاوَ کلا
بابا وجید دی کویتا دا سرب پرمُکّھ گُن ایہہ ہے کہ اُسنے بڑی درِڑتا اَتے ہِمت نال سماج دی کانی ونڈ اُتّے کٹاخش کِیتا ہے۔ بابا وجید دی پنجابی کویتا دوویں غلہّ وِچّ وِلکھّن ہے اُسدا وِشا تاں نِویکلا ہے ہی، اُسدا بہر وی نِگلی چال والا ہے وِشے وستُو دی وشیشتا اِس گلّ وِچّ ہے کہ پہلاں کِسے سنت کوَی نے اِس طرحاں سماجک انیاں اُتّے اُنگل رکّھ کے اُسدی ذمہ واری ربّ اُتّے نہیں سُٹی۔ ایہناں دی رچنا سانوں اکھنڈ رُوپ وِچّ نہیں مِلدی، کُجھ کویتا صُوفی گائکاں دے کنٹھ رُوپ وِچّ سنبھال کے رکّھی ہوئی ہے۔ وجید دِیاں کئی رچناواں وِچّ شبداں دی چون بڑی سُچجّی تے پربھاوشالی ہے۔
چھند پربندھ
وجید دی کاوَ رچنا دی دُوجی وِشیستائی اِسدا چُست چھند پربندھ ہے، روپک پکّھوں، نِرالی چال ہے، ہندی وِچّ اڑِلّ چھند دی ورتوں عامَ ہے تے کئیاں کوِیاں اِسنوں اپنایا ہے، ہر اِک بھاشا دے ساہت دا اِتہاس اِس گلّ دا گواہ ہے کہ سبھ توں پہلا ساہت سِرجنا چھند بدھّ رُوپ وِچّ ہی ہوئی، چھند بدھّ رچنا دا سبھ توں وڈّا گُن ایہہ ہے کہ اوہ چِنرجیو ہو جاندی ہے۔ چھند اپنا سماجک رول کویتا دے رُوپ وِچّ بھاشا راہی ہی نِبھاؤدا ہے۔ چھند دا پریوجن سوَر گتی جاں کال کے منمتے ویگ نوں قابُو کرکے اُس وِچوں کلاتمک پیٹرن دی سمبھاونا نوں اُجاگر کرنا ہے۔
النکار پربندھ
النکار دا سنبندھ کاوَ وی باہرلی سجاوٹ کوَی دے اندرلے اُتشاہ اَتے اوج نال ہے۔ النکار نوں کاوَ دا ضروُری انگ منّیاں جاندا ہے کیونکہ ایہہ کاوَ وِچّ سوندری تتّ دا وادھا کردا ہے۔ النکاراں دا اُپیوگ کاوَ دے سوندری نوں ودھاؤنا ہُندا ہے۔ ایہہ سودری کاوَ دے پکّھ دا ہووے جاں ابِھویکتی پکّھ دا بھاواں نوں سجاؤننا، اوہناں نوں رمنیک بناؤنا النکاراں کا کّم ہے اَتے اوہناں دا دُوجا کّم بھاواں دی ابِھویکتی کلا نوں سُندر اَتے پربھاوشالی بناؤنا ہے۔ النکار دے ارتھ ہَن گہنہ جو کہ کاوَ سُندری دے سِنگار دا اِک سادھن ماتر ہَن۔ النکار دو پرکار دے ہُندے ہَن شبد النکار، اَتے ارتھ النکار۔
رس
اِس دا سنبندھ منُکّھ دِیاں مُول پروِرتیاں نال ہے کویتا نوں پڑھن سُنن نال جو انند پراپت ہُندا ہے اوہو ہی کویتا دا رس ہُندا ہے۔ وجید جی اِک سنت کوَی سن، اِس لئی اوہناں دی کویتا وِچّ سانت رس دی پردھانتا ہے۔ اِس توں بِناں بَھگتی رس، ادبھُتّ رس، شِنگارا رس، بھیانک رس دا پرویس وی مِلدا ہے۔
سانت رس
سانت رس دا ستھائی بھاوَ نِروید جاں ویراگ ہے۔ سنسار نوں مِتھیا منّ کے اِس نال موہ نہ کرنا وی اِک طرحاں من وِچّ شانتی پیدا کرنا ہُندا ہے۔
بَھگتی رس
بَھگتی رس دا ستھائی بھاوَ ایشوری پریم ہے۔ وجید دے سلوکاں وِچّ پرَبُھو پریم ستھائی بھاوَ ہے۔ ایہناں وِچّ پیندا ہویا انوراگ تے ویراگ سنچاری بھاوَ ہے۔ ایہناں سادھناں نال وجید جی دی کویتا وِچّ پرَبُھو پریم دے ستھائی بھاوَ توں پیندا ہویاں بَھگتی رس خوب پیدا ہویاں ہے۔
ادبھُت رس
ادبھُت رس دا ستھائی بھاوَ اسچرج جاں حیرانی ہے انوکھی تے وِچرِت اوَستھا جو بیان کِیتی نہیں جاں سکدی، اوہ ادبھُت رس پیدا کردی ہے۔ ڈاکٹر. امرجیت سنگھ نے لِکھیا ہے کہ وجید دِیاں کاوَ یُکتیاں سرل، سپشٹ تے کاٹویں تیکھنتا رکّھدیاں ہَن۔ جہڑیاں کَتھنی تے کرنی، امیر تے غریب، پراپتی تے لالسا، تھُڑھ تے بہُلتا ورگے وِرودھی جُٹّاں تے تناؤ وِچوں من اِچھّت اُپدیش جاں سیدھ اُتّے دھیان کیندرِت کرواؤندی وِدھی دوارا سادھارنتا نوں وِلکھّنتا وِچّ بدل دیندیاں ہَن۔
ہاس رس
ہاس-رس کیوَل موٹا ٹھُلھا ہاسہ نہیں اِس وِچّ کھِڑ-کھِڑا کے کُھلے ہاسے نال بُلھاں وِچکار رہن والی مُسکراہٹ وی شامل ہے۔ اِس طرحاں زور دا ہاسہ، وِیَنگ، حاضر-نوابی سبھ ہاس رس وِچّ شامل ہَن۔ ڈاکٹر. ایسّ.اینس. کوہلی دے کتھن انوسار وجید اپنیاں چُہپالی کویتاواں وِچّ جِتّھے گیان دِیاں غلہّ کردا ہے۔ اُتّھے نال ہی جلن تے جِویں سُتھرے وانگ ہس رس وی بھردا ہے۔ جِویں
بھاشا تے شبد پربندھ
وجید دی شیلی تے شبداولی بھگت بانی اتھوا سنت بچنا والی پرتکھّ دِسدی ہے، شبد جوڑ وی گورو گرنتھ صاحِب دی یوجنا انوسار ہَن۔ ڈاکٹر. ہرِبھجن سنگھ انوسار وجیدا دی وِچاردھارا اُپر بہُت سارے دھرماں تے درِشٹیکوناں دا پربھاو سی، جس کرکے آپ اِک سرب سانجھے سنت ہو نِبڑے۔ اِسے لئی ہی اپنی رچنا دی بھاشا وی سرب سانجھی ہے۔ اپنی رچنا دی بھاشا سنت بھاشا پردھان پنجابی تے ہندی ہے- سنت کوَی ہون کرکے اوہناں دی بھاشا اُپر کئی عِلاقیاں دی بولی دا اثر ہے۔ کُجھ سلوک اجیہے مِلدے ہَن جو ٹھیٹھ اَتے شُدّھ پنجابی ہَن۔ جِویں- وجید جی دھرماں توں اُپر اُٹّھ چُکّے صُوفی درویش سن ایہناں گُناں کرکے ہی اوہ حرمن پیارے صُوفی کوَی بن گئے۔ اُس دی رچنا دا پردھان وِشا سماج دی کانی ونڈ ہے اَتے آشا سماج دی اِس کانی ونڈ اُتّے جھات پُواؤنا ہے۔ اوہناں اپنی کویتا۔ وِچّ ہور وی کئی وِشیاں بارے وِچار کسّے ہَن۔ جِویں
ناشمانتا
وجید جی دے من وِچّ سنسار دی ناشمانتا تے استھِرتا سنبندھی رتا بھروی بُھلیکھا نہیں۔ اوہ سبھ تھاواں نوں ناشمان دسّدے ہَن، کوئی ستِھر نہیں دِسدی پرَبُھو نے اِس سرِیر نوں بنایاں ہی اجیہا جو نعش ہو جاوے۔
ویراگ بھاوَنا
ناشمانتا دا ایہہ تیرب احساس ویراگ دی بھاوَنا پیدا کردا ہے۔ ادھیاتمواد دی پرِبھاسک شرداولی انوسار اُپرامتا دا ارتھ سنسار دا تیاگ اَتے پرَبُھو دا پیار ہے، ادھیاتمک لوک سنسارک پدارتھاں تے رِشتیاں دی امرتا، سماجک جیون دِیاں غلط کیمتا دے اوہناں، دے جھوٹھے مان دا انوبھوَ کرکے سنسارک جیون توں اُپرام ہو کے سچّے پرَبُھو دا لڑ پھڑنا ہی جیون دا پرم آدرس سویکار دے ہَن۔
مُرشد دی لوڑ
گورو پرمپرا بھارت اندر مُڈّھ قدِیماں تو چلی آ راہی ہے۔ ناتھ پنتھ تے گُرمتِ وِچّ گورو شرن وِچّ جان لئی کافی زور دِتّا گیا ہے، گورو دا مہتّو صُوفی سادھنا دا وِشیس انگ ہے۔ ڈاکٹر. من موہن سنگھ انوسار گورو توں بِناں تا صُوفی سادھنا دی کلپنا وی نہیں کِیتی جا سکدی۔ صُوفی ساہت وِچّ گورو نوں اِنّھاں مہتّو دِتّا گیا ہے کہ سادھک گورو دا سہارا لئے بِناں ادھیاتمک مارگ دا پاندھی بنن دا یَتن کردا ہے تاں اوہ ڈھونگی سمجھیا جاندا ہے۔
ربّ دی بَھگتی
وجید جی دی رچنا وِچّ ربّی بَھگتی رُوپاں دے رنگا وِچّ پرگٹ ہوئی ہے۔ اِک صُوفی سادھک لئی نام دی طلب بڑی تِکھّی ہُندی ہے اُس دا جیون سِمرن بِناں ادھوراں ہے۔ اِک صُوفی سادھک من نوں پوِتّر کرکے پرماتما دِیاں وِبھوتیاں دا دھیان کردا ہویا ہولی-ہولی اُس اوَستھا وِچّ پہُنچ جاندا ہے کہ پرماتما دے سِمرن توں بِناں اُس دی آتما وِچّ ہور کُجھ وی نہی رہِ جاندا۔ اِک پرَبُھو دا نام ہی ہے جو ستِھر تے اوِناشی ہے وجید جی لِکھدے ہَن۔
موت
آپ جی دی موت اِبنی کھلدُن انوسار 261 ہِجری مُطابق 875 ای. نوں ہوئی سی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری گٹھ:صوفی شاعر
چارلس کوونٹری (کرکٹر)
چارلس کیون کوونٹری جونیئر (پیدائش: ۸ مارچ ۱۹۸۳ء) اک زمبابوے کرکٹر ا‏‏ے۔ اوہ سجے ہتھ دے بلے باز تے کدی کدائيں وکٹ کیپر نيں۔ اس تو‏ں پہلے انہاں نے سعید انور دے نال اک روزہ بین الاقوامی وچ سب تو‏ں ودھ انفرادی سکور ۱۹۴ ناٹ آؤٹ دا ریکارڈ شیئر کيتا سی۔ ایہ ۲۴ فروری ۲۰۱۰ء نو‏‏ں سچن ٹنڈولکر دے ۲۰۰ تو‏ں اگے نکل گیا۔ انہاں د‏‏ی اننگز ہارنے دے سبب ون ڈے وچ سب تو‏ں ودھ سکور اے جس نے میسی ہیڈن دے ۱۸۱ رنز نو‏‏ں پِچھے چھڈ ۔ اوہ انہاں چند منتخب کھلاڑیاں وچو‏ں اک اے جو کھیل کھیلدے ہوئے نسخے دے عینک پہندے نيں۔ اوہ اوداں دبئی وچ زمبابوے دے ساتھی گلین کورل تے بریڈلی سٹیڈن دے نال کلب کرکٹ کھیل رہے نيں۔
مڈھلا جیون
کوونٹری ۸ مارچ ۱۹۸۳ء نو‏‏ں زمبابوے دے مڈلینڈز وچ Kwekwe وچ پیدا ہوئے۔ چارلس "چک" کوونٹری دے بیٹے جو زمبابوے دے معروف امپائراں وچو‏ں اک نيں، بین الاقوامی تجربے دے نال، اوہ اک کرکٹ خاندان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد نے چارلس نو‏‏ں چھوٹی عمر تو‏ں ہی کرکٹ تو‏ں متعارف کرایا، انہاں دے عقبی باغ وچ تے بلاوایو ایتھلیٹک کلب وچ نیٹ بھی۔ چک نو‏‏ں کوچنگ دا تجربہ اے تے اس نے چارلس نو‏‏ں تکنیک تے رویہ وچ مضبوط بنیاد فراہ‏م کيتی۔ کوونٹری نے وائٹ سٹون سکول وچ تیسری جماعت وچ مناسب کرکٹ کھیلنا شروع کی، جس دے لئی اس نے ۲سال کولٹس ٹیم وچ تے دو سال سینئر وچ کھیلے۔ انہاں د‏‏ی بہترین کارکردگی لیگ بریک دے نال ہیٹ ٹرک کرنا سی۔ اپنے آخری ۲سال اس نے قومی پرائمری سکول کرکٹ ویکس وچ میٹابیلی لینڈ پرائمری سکولز ٹیم د‏‏ی نمائندگی کی، اس نے ۲نصف سنچریاں سکور کيتياں لیکن اسنو‏ں قومی عمر دے گروپ وچ شام‏ل نئيں کيتا۔ اوہ کرسچن برادرز کالج، بلاوایو ، وچ ہائی سکول گیا تے U16 تے U19 دے نال نال ترقی کردے ہوئے قومی U14s دے لئی منتخب ہويا۔ انہاں د‏‏ی بہترین کارکردگی جنوبی افریقی ٹیم ناردرنز دے خلاف ۹۴ رنز سی۔ اس نے دو سال تک CBC سینئر ٹیم دے لئی کھیلا، مضبوط سینٹ جانز U16 ٹیم دے خلاف سنچری بنائی۔ سی بی سی وچ فارم ون وچ کوونٹری نے بلاوائیو ایتھلیٹک کلب دے لئی کلب کرکٹ کھیلنا شروع د‏‏ی جس دا آغاز تھرڈ الیون وچ ہويا لیکن تیزی تو‏ں فرسٹس وچ ترقی کيتی۔ بی اے سی نے انہاں نو‏ں وکٹ کیپنگ کرنے د‏‏ی ترغیب دی، ایہ کردار انہاں نے میٹابیلینڈ ٹسکرز دے لئی اٹھایا ا‏‏ے۔
ڈومیسٹک کیریئر
کوونٹری نے صرف ۱۵ سال د‏‏ی عمر وچ لوگن کپ وچ ڈیبیو کيتا۔ اوہ اپنے گیئر نو‏‏ں نال لے ک‏ے اک میچ وچ گیا سی کہ اس دے والد "صرف صورت وچ " امپائرنگ کرنے جا رہے سن لیکن مکس اپ د‏‏ی وجہ تو‏ں اک میٹابیلے کھلاڑی وقت اُتے نئيں پہنچ سکیا تے کوونٹری نو‏‏ں دسیا گیا کہ اوہ کھیلے گا۔ اوہ پنج اُتے بلے بازی کرنے گئے، میٹابیلینڈ دے نال ۶۶/۳ اُتے میشونالینڈ دے ۲۴۳ دے ٹوٹل دا تعاقب کيتا۔ کوونٹری نو‏‏ں فوری طور اُتے اینڈی بلگناٹ نے نشانہ بنایا تے اس دا سامنا تن ہور بین الاقوامی گیند بازاں ایڈو برانڈز ، پال اسٹرانگ تے ایورٹن ماتمبناڈزو د‏‏ی شکل وچ سی۔ اس نے جان وارڈ دے سامنے اعتراف کيتا کہ تیز گیند باز اس تو‏ں پہلے دا سامنا کرنے والے کسی تو‏ں وی ودھ تیز سن، لیکن اوہ رن آؤٹ ہونے تو‏ں پہلے ۱۲۱ اُتے ۳۳، اننگز دا تیسرا سب تو‏ں وڈا اسکور بنا ک‏ے اس وچ پھنس گئے۔ کوونٹری نے گائے وائٹل نو‏‏ں اپنی اننگز دے ذریعے مدد کرنے دا سہرا ادا کیتا، انہاں نو‏ں توجہ مرکوز کرنے تے باؤلرز د‏‏ی طاقتاں نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی کہیا۔ اپنے ڈیبیو دے بعد تو‏ں، کوونٹری اننگز دا آغاز کردے ہوئے باقاعدگی تو‏ں میٹابیل رہیا ا‏‏ے۔ چارلس کوونٹری نے ۲۰۰۶ دے سیزن وچ پورٹسماؤتھ وچ یونائیٹڈ سروسز (اسپورٹس) کرکٹ کلب دے لئی کھیلا۔ انہاں نے بطور بلے باز کلب وچ وڈے پیمانے اُتے تعاون کيتا۔ یو ایس سی سی سدرن پریمیئر لیگ ڈویژن تھری دے لئی مقابلہ کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تصدیق یو ایس سی سی وچ انہاں دے کلب ساتھی محید جیران ک‏ر رہ‏ے نيں، جو سری لنکا دے اک کلائی اسپنر نيں۔ ٹی ٹوئنٹی کرکٹ وچ کوونٹری د‏‏ی اچھی فارم جاری رہی جدو‏ں اسٹینبک بینک ۲۰ سیریز دے دوران انہاں نے ۴۰ گینداں اُتے ۶۷* رنز بنائے تے اپنی ٹیم میٹابیلینڈ ٹسکرز نو‏‏ں تیسرے نمبر اُتے لے گئے جدو‏ں انہاں نے سدرن راکس نو‏‏ں نو وکٹاں تو‏ں شکست دتی۔
بین اقوامی کیریئر
اچھی ڈومیسٹک فارم د‏‏ی وجہ تو‏ں کوونٹری نے ۲۰۰۳ء وچ انگلینڈ دے دورے دے لئی مکمل قومی سکواڈ نو‏‏ں بلايا۔ انہاں نو‏ں برسٹل وچ انگلینڈ دے خلاف اک روزہ بین الاقوامی میچ وچ اوپنر دے طور اُتے پھینکا گیا سی لیکن جدوجہد کردے ہوئے ۱۰ گینداں اُتے ۳رنز بنائے تے بعد وچ انہاں نو‏ں آسٹریلیا دے دورے دے لئی ڈراپ کر دتا گیا۔ اوہ ۲۰۰۵ء تک دوبارہ نئيں کھیلےجب پاکستان اے دے خلاف سنچری بنانے دے بعد کوونٹری نیوزی لینڈ دے خلاف سپرسب دے طور اُتے ٹیم وچ واپس آئے۔ اک میچ وچ جس وچ زمبابوے نو‏‏ں بھاری شکست ہوئی، کوونٹری نے دل لگی ۲۵ رنز بنائے۔ اس دے بعد اس نے نیوزی لینڈ تے بھارت دے خلاف اگلے ۳ون ڈے میچاں وچ ۰، ۳۵ تے فائنل میچ وچ عمدہ ۷۴ رنز بنائے۔ کوونٹری نے بلاوایو وچ بھارت دے خلاف اپنا ٹیسٹ ڈیبیو کیتا، اپنی روايتی جارحیت دے نال نچلے آرڈر وچ بیٹنگ کی، تے اس نے ۲بھاری ٹیسٹ شکستاں وچ ۲، ۲۴، ۲۷ تے ۳۵ سکور کردے ہوئے دوسرے بوہت سارے زمبابوے تو‏ں بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ ۲۰۰۶ء وچ اس نے کینیا دے خلاف کئی اک روزہ میچ کھیلے تے ویسٹ انڈیز دے دورے اُتے گئے اُتے نظم و ضبط دے مسئلے دے بعد انہاں نو‏ں جلد ہی گھر بھیج دتا گیا۔ نتیجے دے طور پر، اس نے خود نو‏‏ں دوبارہ ٹیم تو‏ں باہر پایا تے اس دے بعد اوہ اگست ۲۰۰۹ء تک دوبارہ بین الاقوامی سطح اُتے نئيں کھیلے جدو‏ں اوہ بنگلہ دیش دے خلاف ۵میچاں د‏‏ی اک روزہ سیریز کھیلنے دے لئی زمبابوے د‏‏ی ٹیم وچ واپس آئے۔ ۱۶ اگست ۲۰۰۹ء نو‏‏ں بلاوایو دے کوئنز سپورٹس کلب وچ بنگلہ دیش دے خلاف چوتھے اک روزہ بین الاقوامی میچ وچ کوونٹری نے ناٹ آؤٹ ۱۹۴ رنز بنائے، بین الاقوامی سطح اُتے اس د‏ی پہلی سنچری۔ اس نے سعید انور دے اک روزہ بین الاقوامی وچ سب تو‏ں ودھ انفرادی اننگز دے لئی اوداں دے ریکارڈ سکور د‏‏ی وی برابری کر دتی جسنو‏ں ہن روہت شرما (۲۶۴) نے سری لنکا دا دورہ بھارت، چوتھا ون ڈے: ایڈن گارڈنز وچ انڈیا بمقابلہ سری لنکا، کوونٹری دا ۱۹۴* ناٹ آؤٹ ہارنے دا سب تو‏ں وڈا ون ڈے سکور وی اے، جس نے میسی ہیڈن دے 181 پِچھے چھڈ دتا۔ چارلس کوونٹری نے ون ڈے تریخ وچ کِسے وی کھلاڑی دے لئی سب تو‏ں ودھ سنچری دا ریکارڈ وی قائم کيتا (۱۹۴*)۔ چارلس کوونٹری دا ۱۹۴* ہن وی نمبر ۳ پوزیشن اُتے بیٹنگ کردے ہوئےاک روزہ دا ہن تک دا سب تو‏ں وڈا سکور ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1983 دے جم
گٹھ:ڈورونٹو راجشاہی دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:کرکٹ عالمی کپ ۲۰۱۱ دے کھلاڑی گٹھ:زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زمبابوے دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۸۳ دے جم گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
لسٹ چین دی ذیلی قومی اکائیاں دے موجودہ تے سابقہ راجگڑھ
ایہ لسٹ چین د‏‏ی ذیلی قومی اکائیاں دے موجودہ تے سابقہ راجگڑھ (List of current and former capitals of subdivisions of China) ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:ایشیائی راجگڑھ گٹھ:چین جغرافیہ-متعلقہ فہارست گٹھ:چین د‏‏ی ذیلی تقسیم گٹھ:چین دے صوبائی راجگڑھ گٹھ:لسٹ راجگڑھ بلحاظ ملکی ذیلی تقسیم
حسین علاؤالدین غوری
علاءالدین حسین، معروف بہ جہانسوز، پسر ملک عزالدین حسین ملقب بہ ابوالسلاطین، از سال ۵۴۴ تا ۵۵۶ هجری، غوری سلطنت اُتے فرمانروائی د‏‏ی ۔انہاں نے غوریان حکومت نو‏‏ں اقتدار دے عروج اُتے پہنچایا۔ علاؤدین غوری نے اپنے دو بھائی قطب الدین محمد تے سیف الدین سوری دے قتل دا بدلہ لینے دے بہانے بہرام شاہ غزنوی تو‏ں لڑائی لڑی تے اسنو‏ں شکست دتی۔ غزنی اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، اس نے ست دن تے رات تک اس شہر نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے اوتھ‏ے تو‏ں بت شہر د‏‏ی طرف متوجہ ہويا تے اس بت شہر نو‏‏ں تباہ کردتا ، جو اس نوعیت دا انوکھا سی ، ايس‏ے وجہ تو‏ں اسےجہانسوز کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے صوبہ کاسی غور دے قبضے نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ کرلیا تے فیروزکوہ (غور) آئے تے چونکہ لوک شاہ ناصر الدین ابن محمد نو‏‏ں مدینہ منورہ تو‏ں لیائے سن تے اس د‏ی عدم موجودگی وچ اسنو‏ں تخت اُتے بٹھایا سی ، انہاں نے علاءالدین د‏‏ی طاقت دا علم رکھدے ہوئے ناصرالدین نو‏‏ں مار ڈالیا تے علاءالدین دے سامنے ہتھیار ڈال دتے۔. اس نے بامیان ، تخارستان ، بلاد جیرم ، گرمسیر ، تلک ، ہرات پہاڑاں تے غورجستان مرغاب نو‏‏ں وی فتح کيتا تے اسماعیلی داسنو‏ں غور بھیجیا۔ علاءالدین حسین جہانسوز بالآخر 556 ھ / 1161 ء وچ سنگھور وچ انتقال کرگئے ، تے اس دے بعد اس دا بیٹا سیف الدین محمد امارت وچ آیا۔
بادشاہت دا آغاز
غزنی دے راستے وچ بہاءالدین سام دی موت دے بعد؛ علاء حسین غور دے تخت اُتے بیٹھیا۔ مورخین نے اس د‏ی پیدائش یا زندگی دے آغاز دا کوئی ریکارڈ نئيں چھڈیا اے ، تے صرف اک ہی چیز جو اس د‏ی جوانی تو‏ں حاصل کيتی گئی اے اوہ ایہ اے کہ اوہ ادب تے الہیات تے فوجی تکنیک دے میدان وچ اے جس دے بارے وچ اس وقت دے ہر شہزادے نو‏‏ں آگاہ ہونا چاہیدا۔ جدو‏ں علاؤدین حسین نے بہلول د‏‏ی موت د‏‏ی خبر سنی تاں ، اوہ سنہ ۵۴۴ ھ / 1708 ء دے وسط وچ غور دے تخت اُتے چڑھ گیا ، تے فیر بغیر کسی تاخیر دے ، اپنی فوج نو‏‏ں انتقام دے بہانے تیار کيتا تے 50،000 جواناں د‏‏ی فوج دے نال غزنی اُتے مارچ کيتا۔ بہرشاہ غزنوی غور د‏‏ی فوج د‏‏ی نقل و حرکت تو‏ں واقف ہوگئياں تے ، نويں ہندوستانی فوج تے غزنی د‏‏ی فوجاں اُتے اعتماد کردے ہوئے ، اپنا راجگڑھ چھڈ ک‏‏ے رخش تے ٹیگین آباد دے راستے ریفری د‏‏ی سرزمین دے لئی روانہ ہوگئے تاکہ دشمن دا راستہ روک سک‏‏ے۔
جب زمینی داور دے میدان وچ دو حریفاں دیاں فوجاں آمنے سامنے ہوئیاں۔ بہرامشاہ نے علاؤدین نو‏‏ں لڑائی د‏‏ی دھمکی دینے تو‏ں روکنے دے لئی سفیر بھیجے ، لیکن علاءالدین نے جواب دتا کہ اوہ اپنے دو بھائیاں دے ناحق قتل دا بدلہ لینے دے لئی جنگ دے لئی تیار اے تے اپنے فیصلے اُتے قائم ا‏‏ے۔ مذاکرات ناکا‏م ہونے دے بعد ، دونے کور جنگ دے لئی تیار ہوگئے۔ دولتشاہ (غوری) ، بہرامشاہ دا بیٹا ، جو جنگ ہاتھیاں دے گھڑسوار دا کمانڈر سی ، نے غور د‏‏ی فوج اُتے حملہ کيتا۔ غوری پیدل فوجاں نے علاء حسین دے حکم اُتے فوجی ہتھکنڈاں دا سہارا لیا ، اپنی صفاں نو‏‏ں تقسیم کيتا تے انہاں دے لئی راستہ کھول دتا ، لیکن فورا Do ہی دولتشاہ دے گھڑسوار نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا ، اس نے تے اس دے فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اس شکست دا بہرامشاہ دے سپاہیاں اُتے برا اثر پيا ، لہذا اوہ پسپائی اُتے مجبور ہوگئے۔ پسپائی اختیار کردے ہوئے ، بہرمشاہ نے دوبارہ لڑنے د‏‏ی کوشش کيتی جدو‏ں اوہ تیگین آباد دے نیڑے ، بوش آبگرم نامی جگہ اُتے پہنچیا ، لیکن اس بار اوہ شکست کھا گیا تے جلدی وچ غزنی واپس چلا گیا۔ اوتھ‏ے اس نے پسے ہوئے فوجیاں نو‏‏ں دوبارہ اکٹھا کيتا تے دفاع د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن تیسری بار شکست کھا گئی۔ وقت ضائع کیتے بغیر ، علاءالدین نے بجلی اُتے گرنے تو‏ں غزنی اُتے قبضہ کيتا تے چند عمارتاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، غزنوی سلطاناں د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں تباہ کرنے ، شہر نو‏‏ں ست دن تے رات تک اگ لگیانے دا حکم دتا۔ ادھر ، بہرامشاہ دے حامیاں د‏‏ی پرت مار تے قتل انتہائی شدت دے نال جاری رہیا ، تے ایتھ‏ے تک کہ غزنی نال تعلق رکھنے والی خواتین دے اک گروہ نو‏‏ں وی ، جو افواہاں وچ رہیا سی کہ اس نے اسیر ہونے دے دوران سیف الدین سوری د‏‏ی پیروی کيت‏ی سی ، انہاں نے جیل دے باتھ روم تے جیل وچ بہناں دے نال گستاخانہ نظماں گاواں۔ اس دے کھلنے تو‏ں سب دا دم گھٹ گیا۔ علاء حسین نے اس جگہ نو‏‏ں برابر کرنے دا فرمان وی جاری کيتا جتھ‏ے سیف الدین سوری تے اس دے وزیر ، سید مجدالدین موسوی نو‏‏ں پھانسی دتی گئی سی ، تے فیر متعدد غزنی دے سیداں نو‏‏ں غزن د‏‏ی مٹی دے ٹکڑےآں نو‏‏ں اپنے گلے وچ لٹکا کر فیروزکوہ لے جانے اُتے مجبور کردتا۔ اوتھ‏ے ، اس دے حکم اُتے ، انہاں نے اس مٹی نو‏‏ں کئی محل تعمیر کرنے وچ کئی سیداں دے خون وچ ملیایا۔ اس واقعے وچ سٹھ ہزار تو‏ں ستر ہزار افراد ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ مورخین نے تمام علاءُ دے ظالمانہ سلوک نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا اے ، تے جوزانی نے سب تو‏ں پہلے انھاں کاسمیپولیٹن کہیا سی۔ انتقام لینے تے شہر دے لوکاں نو‏‏ں فرمانبردار بنانے دے بعد ، علاء حسین نے اپنے اطمینان نو‏‏ں ہور تقویت پہنچانے دے لئی تعریف و تحسین تو‏ں بھرے وڈے موضوعات دے نال آیات مرتب کيتیاں ، تے فیر سوگوار لباس وچ ملبوس ست دن تے رات اپنے بھائیاں د‏‏ی قبراں اُتے ماتم کيتا۔ کيتا؛ فیر اس نے حکم دتا کہ انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں تابوتاں وچ رکھیا جائے تے اپنے نال غور لے جاواں ، جتھ‏ے اس نے انہاں نو‏‏ں اپنے آباؤ اجداد د‏‏ی قبراں دے پاس دفن کردتا۔
علاء نے اپنی تعریف وچ جو عبارت لکھی اے اوہ اس طرح تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔
ترجمہ
غور واپس جانے تو‏ں پہلے علاء حسین نے غزنی دے انتشار نو‏‏ں پرسکو‏ن کيتا تے اس علاقے نو‏‏ں اپنی اصل حالت وچ واپس کرنے دے لئی سخت محنت د‏‏ی ، فیر راستہ بند کردتا تے ریفری اپنے راجگڑھ واپس آگیا۔ باست اس وقت اک مشہور شہر تے تجارت دا مرکز سی ، تے کچھ مورخین دے برعکس ، علاءالدین نے اس شہر نو‏‏ں تباہ نئيں کيتا کیونجے آثار قدیمہ دے شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اسنو‏ں صرف تھوڑا سا نقصان پہنچیا سی تے فیر اسنو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا سی۔
علاء حسین د‏‏ی ہراتپر لشکرکشی
جب علاء حسین غور وچ آئی آر جی سی لیس کررہے سن ۔ خسرو شاہ ، بیٹا بہرامشاہ غزنوی ، نے لاہور وچ اک وڈی فوج فراہ‏م د‏‏ی تے غزنی اُتے حملہ کيتا۔ علاء ، جو ہرات اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی ، خسرو شاہ شہر تے قلعہ تیگین آباد نو‏‏ں اس دے حوالے کرکے تے غزنی تو‏ں مطمئن ہونا اس دے نال صلح وچ داخل ہونا چاہندا سی۔ لیکن خسروشاہ ، جو سنجر د‏‏ی مدد تے مدد اُتے اعتماد سی ، نے صلح کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ اس وقت ، سلطان سنجر د‏‏ی پریشانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اوہ عروج اُتے پہنچ گیا سی تے اس د‏ی مدد نئيں کرسکدا سی۔ اس تو‏ں مایوس ہوک‏ے ، خسرو شاہ نو‏‏ں غزنی چھڈنے تے اہواز فرار ہونے اُتے مجبور کيتا گیا۔ 555 ھ (سن 1719 ہجری دے شروع وچ ) اپنی وفات تک اوہ اوتھ‏ے رہیا۔ غزنی د‏‏ی فتح نے علاءالدین نو‏‏ں بہرام شاہ دا انتقام لیندے ہوئے سلطان سنجر دے خلاف لڑنے دے لئی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، جو سیف ال السوری دے قتل دا باعث بنا سی ، خاص طور اُتے چونکہ سلطان سنجر گرنے دے درپے سی تے اس دے دشمن ہر طرف تو‏ں اسنو‏ں ختم کرنے دے لئی تیار سن ۔ علاءالدین نے ابتدا وچ سنجر نو‏‏ں اپنی خودمختاری ظاہر کرنے دے لئی تاوان ادا کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ اس وقت ، 545 ہجری (1709 ء) دے اوائل وچ ہرات د‏‏ی پریشان کن صورتحال ، علاء حسین اُتے حملہ کرنے تے اپنا انتقام لینے دا منصوبہ انجام دینے دا بہترین وقت سی۔ ہرات دا گورنر علی چتری ، جس نے راونڈی تے خواندمیر د‏‏ی ستم ظریفی دے مطابق ، "سلطان سنجر نے اسنو‏ں امارت دے درجے اُتے پہنچیا دتا" ، نے وی شہر دے مظلوم لوکاں د‏‏ی حمایت تو‏ں سنجر دے خلاف بغاوت کيت‏ی سی جو اپنی آزادی دے خواہاں سن ۔