cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب)
شیخ عبدالقادر بدایونی امام اکبر شاہ
غرض فاضل مذکور شہزادہ دے لشکر وچ آ پئے لکھدے نيں کچھ سمجھ وچ نہ آندا سی کہ کیہ کراں حصن حصین دا ختم تے قصیدہ بردہ دا وظیفہ شروع کيتا۔ اللہ بیکساں تے بیقراراں د‏‏ی خوب سندا اے الحمد للہ دعا قبول ہوئی پنج مہینے بعد لشکر شاہی کشمیر تو‏ں پھرا تے لاہور وچ آ ک‏ے خدا نے فیر بادشاہ نو‏‏ں مہربان کيتا۔
جامع رشیدی تریخ د‏‏ی اک وڈی موٹی کتاب ا‏‏ے۔ اس دا ترجمہ مطلوب سی۔ یاران مشفق تے موافق مرزا نظام الدین احمد وغیرہ نے مجلس خلوت وچ غائبانہ میرا ذکر کيتا بارے ملازمت دا حکم ہويا وچ حاضر ہوئے ا اک اشرفی نذر گزارنی۔ وڈی التفات تو‏ں پیش آئے سب ندامت شرمساری ۔ بعد دشواری آسانی تو‏ں خدا نے رفع کر دتی۔ الحمد للہ علی ذالک جامع رشیدی دے انتخاب دے لئی حکم ہويا۔ کہ علامی شیخ ابوالفضل د‏‏ی صلاح تو‏ں کرو۔ اس وچ شجرہ خلفائے عباسیہ مصریہ بنی امیہ دا سی۔ کہ آنحضرت اُتے ختم ہُندا ہ۔ ارو اوتھ‏ے تو‏ں حضرت آدم تک پہنچکيا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تمام انبیائے اولوالعزم دے شجرے عربی تو‏ں فارسی وچ لکھ ک‏ے حضور وچ گزارنے تے خزانہ عامرہ وچ داخل ہوئے۔
اسی سنہ وچ لکھدے نيں کہ تریخ الفی دے تن دفتراں وچو‏ں دو تاں ملیا احمد افضی علیہ ما علیہ نے تے تیسرا آصف خاں نے لکھیا ا‏‏ے۔ ملیا مصطفے کاتب لاہور ی کہ یار اہل ا‏‏ے۔ تے احدیاں وچ ملازم اے ہن مینو‏ں حکم ہويا کہ اسنو‏ں نال لے ک‏ے پہلے دفتر دا مقابلہ تے تصحیح کرو۔ چنانچہ اسنو‏ں بیھ تمام کيتا شف آٖتاب دا جشن سی ایہی نذرانہ گزرانا۔ تے تحسین دا درجہ پایا۔ فرمیا کہ اس نے بہت معتصبانہ لکھیا اے دفتر دوم نو‏‏ں وی صحیح کرو۔ اک برس ا س وچ صرف کيتا مگر اپنے تعصب د‏‏ی تہمت تو‏ں ڈر کر سلسلہ سال نو‏‏ں مسلسل کيتا۔ مطالب تو‏ں معترض نئيں ہويا۔ تے اصل نو‏‏ں ذرا نئيں بدلا کہ ایسا نہ ہوئے۔ تے جھگڑا اٹھیا کھڑا ہويا۔ گویا مرض نو‏‏ں طبیعت اُتے چھڈ دتا۔ کہ آپ رفع کرے گی۔
لطیفہ ۔ اک شخص نو‏‏ں دیکھیا کہ گٹھلیاں سمیت کھجوراں کھا رہیا اے ۔ کسی نے پُچھیا کہ گٹھلیاں کیو‏ں نئيں پھینکتے کہیا کہ یری تول وچ یونہی چڑھی نيں ایہی حال میرا اے کہ میری قسمت وچ یونہی لکھیا ا‏‏ے۔
اسی سال وچ خواجہ ابراہیم دا انتقال ہويا۔ ایہ میرے دوستان خاص وچو‏ں سن ۔ خواجہ ابراہیم حسین ہی انہاں د‏‏ی تریخ ہوئی اللہ رحمت کرے
اسی سال وچ خداوند عالم نے توفیق دی۔ کہ اک قرآن مجید لکھ ک‏ے تمام کيتا تے لوح جدول وغیرہ درست ک‏ر ک‏ے پیرو مرشد شیخ دائود جہنی وال د‏‏ی قبر پررکھیا۔ امید اے کہ اورکتاباں جو میرے نامہ اعمال د‏‏ی طرح سیاہ نيں۔ ایہ انہاں دا کفارہ تے مونس ایام حیات تے شفیع بعدممات ہوئے گا اللہ رحم کرے تے کچھ وڈی گل نئيں۔
سنہ ۱۰۰۲ھ وچ مصیبتاں دے کوڑے تے عبرتاں دے تازیانے ایداں دے لگے کہ جنہاں لہو تے لعب تے گناہاں وچ ہن تک مبتلا سی انہاں تو‏ں توبہ د‏‏ی توفیق نصیب ہوئی۔ تے خدا نے میری بداعمالی تو‏ں مینو‏ں آگاہ کيتا۔ ع
آہ گر من چناں بمانم آہ
نیک فالی دے طور اُتے استقامت اس د‏ی تریخ کہی ملک الشاعر فیضی نے عربی وچ قطعہ لکھیا۔ آخر دا شعر ایہ ا‏‏ے۔
لقد تاب شیخی عن الحوبۃ
و تاریخہ سابق التوبۃ
مرزا نظام الدین خدمات بادشاہی وچ قلیج خاں جداں کہنہ عمل سردار دے نال لاگ ڈانٹ رکھدا سی۔ بادشاہ دے دل وچ گھر ک‏ر ليا سی۔ اورنہایت چستی تے چالاکی تو‏ں مہمات سلطنت نو‏‏ں سرانجام دیندا سی حسن کفایت تے تدبیر تے اخلاص تے دیانت دری تے عرق ریزی دے سبب تو‏ں بادشاہ بہت مرحمت تے اعتماد فرمانے لگے سن ۔ چنانچہ قلیچ خاں تے امرا نو‏‏ں کہ مزاج وچ دخل رکھدے سن ۔ تے درگاہ تو‏ں جدا نہ ہوئے سکدے سن ۔ ادھر ادھر بھیج دتا۔ تے اس دے لئی ابتدائی رعایت دا خیال رکھیا سی۔ عنایت وکھ وکھ دے ارادے سن چاہندے سن کہ اس دا جوہر عالی جو قابل نشوونما اے صحرائے ظہور وچ نکالاں۔ یکاک عین ترقی تے اوج کاروبار وچ چشم زخم عظیم پہنچی۔ کہ اپنے بیگانے کسی نو‏‏ں امید نہ سی تب محرقہ تو‏ں ۴۵ برس د‏‏ی عمر وچ عالم بے وفا تو‏ں گزر گیا۔ تے نیک ناں دے سوا کچھ نال نہ لے گیا۔ اس دے حسن اخلاق دیکھ ک‏ے بوہت سارے احباب نو‏‏ں امیدتیاں سن۔ خصوصاً مجھ حقیر نو‏‏ں یگانگی دینی تے اخلاص ولی رکھدا سی۔ جو اغراض دنیا تو‏ں پاک ا‏‏ے۔ اکھاں ے اشک حسر ت بہائے سنگ ناامیدی سینے اُتے ماریا۔ انجام نو‏‏ں صبر تے شکیبائی دے سوا چارہ نہ دیکھیا۔ کہ اہل صفا د‏‏ی خصلت اورپرہیز گاراں د‏‏ی عبادت اے تے اس واقعہ نو‏‏ں سخت ترین مصائب جان د‏‏ی عبرت کلی سمجھیا۔ ہن کسی تو‏ں رفاقت تے محبت نہ کراں گا گوشہ گمنامی اختیار کيتا۔
مجلس وعظ رفتنت ہوس است
مرگ ہمسایہ واعظ تاں بس است
دریائے راوی اُتے پہنچے سن ۔ کہ کشتی حیات کنارے لگ گئی۔ ایہ واقعہ ۲۳ صفر سنہ ۱۰۰۳ھ دا اے ۔ جنازہ لشکر تو‏ں لاہور لائے۔ تے ايس‏ے دے باغ وچ دفن کيتا خاص تے عام وچ کم لوک ہون گے۔ جو اس دے جنازے اُتے نہ روئے ہون گے۔ تے اس دے اکلاق نو‏‏ں یاد ک‏ر ک‏ے بے قرار نہ ہوئے ہون گے ۔ ملاصاحب د‏‏ی نظم دیکھو فرماندے نيں۔
برہیچ آدمی اجل ابقا نمے کند
سلطان قہر ہیچ محابا نمے کند
عام است حکم میر اجل برجہانیاں
ااں حکم برمن تے توبہ تہنا نمے کند
یہ قطعہ تریخ وچ ہويا
رفت مرزا نظام الدین احمد
سوئے عقبے تے چست تے زیبا رفت
جوہر او زبسکہ عالی بود
در جوار ملک تعالیٰ رفت
قادری یافت سال تاریخش
گوہرے بے بہاز دنیا رفت
انہوںنے وی ہندوستان د‏‏ی تریخ لکھی سی۔ جس وچ اکبر دا ۳۸ برس دا حال بہ تفصیل ا‏‏ے۔ تے طبقات اکبری ناں ا‏‏ے۔ ملیا صاحب نے نظامی سنہ ۱۰۰۱ھ تو‏ں اس د‏ی تریخ لکھی اورتریخ نظامی ناں رکھیا۔ صاف صاف حالات بے مبالغہ تے عبارت آرائی لکھے نيں۔ جنہاں تو‏ں معاملات تے مہمات د‏‏ی اصلیت واضح ہُندی ا‏‏ے۔ تے معلوم ہوتاہے کہ اوہ نہ کسی تو‏ں خوش نيں نہ خفا نيں جو جس د‏‏ی گل اے جاں د‏‏ی تاں درج کر دتی ا‏‏ے۔
اسی سال وچ لکھدے نيں۔ کہ چالیسواں سال جلوس دا شروع ہويا۔ جشن دے موقع اُتے تحویل تو‏ں دو دن پہلے دیوان خاص وچ جھروکے اُتے بیٹھے سن مینو‏ں بلیایا۔ وچ اُتے گیا۔ اگے بلايا تے شیخ ابوالفضل تو‏ں کہیا اسيں تاں شیخ عبدالقادر کوجوان فانی صوفی مشرب سمجھ‏‏ے ہوئے سن اوہ تاں ایسا فقیہ متعصب نکلیا جس دے تعصب د‏‏ی رگ گردن کوکوئی تلوار کٹ ہی نئيں سکدی۔ شیخ نے پُچھیا حضور کس کتاب وچ ؟ کیہ لکھیا؟ کہ حضور ایسا کیو‏ں فرماندے نيں۔ فرمایا ايس‏ے رزم نامہ وچ (مہا بھارت) اساں رات نو‏‏ں نقیب خاں نو‏‏ں گواہ کر دتا اس نے کہیا تقصیر کيتی۔ ميں نے اگے برھ کر عرض کيتی۔ فدوی فقط مترجم سی۔ جو دانا یان ہندی نے بیان کيتا بے تفاوت ترجمہ کر دتا۔ جے اپنی طرف تو‏ں لکھیا تاں تقصیر د‏‏ی تے بہت برا کيتا۔ شیخ نے ایہی مطلب عرض کر دتا۔ چپکے ہوئے رہ‏‏ے۔
اس اعتراض دا سبب ایہ سی کہ ميں نے اک حکایت رزم نامہ وچ لکھی سی مضمون ایہ کہ ہندوئاں وچو‏ں اک پنڈت نزع دے وقت لوکاں تو‏ں کہندا سی آدمی نو‏‏ں چاہیے کہ جہل تے غفلت د‏‏ی حد تو‏ں قدم ودھیا کر سب تو‏ں پہلے صانع بیچون نو‏‏ں پہچانے تے عقل دا رستہ لے تے فقط علم بے عمل اُتے نہ رہے کہ اس دا کچھ نتیجہ نئيں۔ نیک طریقہ اختیار کرے تے جِنّا ہوئے سک‏‏ے گناہاں تو‏ں باز رہ‏‏ے۔ یقین جانے کہ ہر کم د‏‏ی پرسش ہوئے گی۔ ایتھے ميں نے ایہ مصرع وی لکھ دتا سی۔
ہر عمل اجرے تے ہر کردہ جزائے وارد
اسی نو‏‏ں کہیا کہ منکر نکیر ۔ حشر نشر۔ حساب میزان وغیرہ سب نو‏‏ں درست لک دتا اے ۔ اورآ پ جو تناسخ دے سوا کسی چیز دے قائل نئيں نيں اسنو‏ں اس د‏ی مخالفت قرار دتا ا‏‏ے۔ تے مینو‏ں تعصب تے فقاہت دے نال متاساں کیہ۔
تاکے ملامت مژہ اشکبار من
یکبار اسيں نصیحت چشم سیاہ خویش
آخر ميں نے مقربان درگاہ نو‏‏ں سمجھایا کہ ہندو جزا تے سزا اوراچھے برے کماں دے قائل نيں۔ انہاں دا اعتقاد ایہ اے کہ جدو‏ں کوئی مردا اے تاں لکھنے والا جو عمر بھر اسک‏‏ے اعمال لکھدا رہیا ا‏‏ے۔ قابض ارواح فرشتہ دے پاس لے جاندا اے ۔ اس دا ناں بادشاہ عدل ا‏‏ے۔ اوہ بھلائیاں برائیاں دا مقابلہ ک‏ر ک‏ے کمی بیشی نکالدا اے فیر مرنے والے تو‏ں پوچھدا ا‏‏ے۔ کہ پہلے بہشت وچ چل ک‏ے آرام د‏‏ی نعمتاں لو گے یا دوزخ وچ چل ک‏ے عذاب سہو گے۔ جدو‏ں دونے درجے طے ہوئے چکتے نيں تاں حکم ہُندا اے کہ فیر دنیا وچ جائو۔ اوہ اک قالب مناسب حال اختیار ک‏ر ک‏ے زندگی بسر کرتاا‏‏ے۔ تے ايس‏ے طرح دورے کردا رہندا ا‏‏ے۔ اخیر نو‏‏ں نجات مطلق پاندا ہ اورآواگون تو‏ں چھُٹ جاتاا‏‏ے۔ غرض ایہ معرکہ وی خیریت تو‏ں گزر گیا۔
شرف آفتاب دے دن صدر جتھ‏ے تو‏ں کہیا کہ روضہ منورہ خواجہ اجمیر اُتے کوئی متولی نئيں ا‏‏ے۔ فاضل بدائونی نو‏‏ں کر دیؤ تاں کیواں دا اے ؟ کہابہت خوب ا‏‏ے۔ دو تن مہینے تک دربار د‏‏ی خدمت وچ دوڑا پھرا۔ کہ انہاں سرگردانیاں تو‏ں چھُٹ جائاں کئی دفعہ عرضیاں وی لکھياں جواب ہی اُتے موقوف رہیا۔ میرا دل ایہی چاہندا سی کہ رخصت لاں تے فرشتہ غیب کہندا سی۔
گر دست درکار ے زی زنجیر در دستت زنم
درخم مے غرقت کنم گرنام ہشیاری بری
عید د‏‏ی شب نو‏‏ں صدر جتھ‏ے نے عرض کيتی کہ اس د‏ی رخصت دے باب وچ کیہ حکم ا‏‏ے۔ فرمایا کہ اسنو‏ں بہت کم نيں۔ کدی کدی خدمت نکل آندی ا‏‏ے۔ کوئی تے آدمی لبھ لو ارادہ الٰہی اس امر اُتے نہ آیا۔ خدا جانے اس دربدری تے سگ مگسی وچ کیہ مصلحت ا‏‏ے۔
از در خویش مرا بر در غیرے ببری
باز گوئی کہ چرا بر در غیرے گزری
سالہا در طلب روئے نکو در بدرم
روئے بنمائو خلاصم کن ازاں دربدری
یاراں ہمہ رفتند تے در کعبہ گرفتند
ماسست قدم بردر خمار بما ندیم
لا دین ولا دنیا بیکار بما ندیم
۲۷ ذلیحج نو‏‏ں حکیم عین الملک کہ راجی علی خا ں دے پاس ایلچی بن دے گء سن اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہوئے ک‏ے ہنڈیہ وچ آئے (یہ انہاں د‏‏ی جاگیر سی) ایتھے تو‏ں سفر آخرت اختیار کيتا (ان د‏‏ی تے جلال خاں قورچی د‏‏ی وساطت تو‏ں ملیا صاحب حضور وچ پہنچے سن )سبحان اللہ یار دوست اک اک نو‏‏ں دیکھدا ہاں کہ صحبت تو‏ں بیزار ہوئے ک‏ے سبسکار منزل آخرت نو‏‏ں دوڑ گئے۔ تے دوڑے جاندے نيں۔ اسيں ايس‏ے سیہ دلی تے پریشانی وچ انجام کار تو‏ں غافل ہوئے ک‏ے بیہودگی وچ عمر برباد ک‏ر رہ‏ے نيں ۔
قطعہ
اے دل چو آگہی کہ فنا درپے بقاست
باروزگار عہد تاں بستی نہ روزگار
پس ااں نفیر چیست کہ ایام بیوفاست
محرم سنہ ۱۰۰۴ھ وچ حکیم حسن گیلانی نے وی قضا د‏‏ی ۔ نہایت درویش نہاد۔ مہربان ۔ صاحب اخلا ق شخص سی۔
بے خار جے گلے میسر بودے
ہر دم بہ جتھ‏ے لذت ہور بودے
انہاں دناں وچ چند لوک اخلاص چہار گانہ دے نال مریداں وچ داخل ہوئے۔ ڈاڑھیاں نو‏‏ں وی صفائی بتاء۔ انہاں اں کوئی تاں ایداں دے عالم سن ۔ کہ اپنے تئاں فاضل اجل سمجھدے سن ۔ کوئی خرقہ پوش خاندانی مشائخ سن کہ کہندے سن اسيں حضرت غوث الثقلین دے فرزند نيں۔ تے ساڈے شیخ طریقت نے فرمایا اے کہ بادشاہ ہند نو‏‏ں لغزش ہوئی اے ۔ تسيں جا ک‏ے بچائو گے۔ وغیرہ وغیرہ۔ ملیا صاحب انہاں دا خوب خاکا اڑاندے سن ۔ تے انہاں د‏‏ی منڈی ہوئی ڈاڑھیاں وچ خاک ڈال کر کہندے نيں کہ موتراش چند تریخ ہوئی۔
اسی سنہ وچ اصغر نو‏‏ں شیخ فیضی نے وی انتقال کيتا۔ انہاں دے مرنے دا حال بہت خرابی دے نال لکھیا کر کہندے نيں۔کہ چند ہی روز وچ حکیم ہمام وی دنیا تو‏ں گئے۔ دوسرے ہی دن کمالاے صدر وی دونو دے گھراں اُتے ايس‏ے وقت بادشاہی پہرے بیٹھ گئے اورمال خانے مقفل ہوئے گئے انہاں دے مردے کفن دے چیتھڑے نو‏‏ں محتاج سن ۔ ایتھ‏ے تریخ نو‏‏ں ختم کردے نيں تے کہندے نيں کہ ایہ حال سن انہاں بعض اجزا دے جنہاں جزاں تو‏ں زمانہ مرکب سی۔ کہ صفر سنہ ۱۰۰۴ھ مطابق سال چہلم جلوس بہ سبیل اجمال مجھ شکستہ دل دے قلم شکسگہ رقم تو‏ں مرقوم ہويا۔ تے بغیر خلاف دے بے تکلف عبارت د‏‏ی لڑی وچ پرو دتا۔ باوجودیکہ تفصیل دے لحاظ تو‏ں دریائے عماں وچو‏ں اک بلبلا اے تے ابروباراں تو‏ں اک قطرہ ا‏‏ے۔ مگر جو کچھ لکھیا اے سمجھ کر تے رقم خلل تو‏ں بچا کر لکھیا ا‏‏ے۔ الا ماشاء اللہ۔
مراد ما نصیحت بود گفتیم
حوالت با خدا کردیم تے رفتیم
چونکہ تریخ نظامی دے مصنف نے امر ائے عہد دے حال وی لکھے ہیحں جنہاں وچو‏ں اکثر مرحوم چلے گئے ۔ ميں نے انہاں فضولیاں دے ذکر تو‏ں بولی قلم نو‏‏ں آلود ہ نئيں کيتا۔
من وفائے نہ دیدہ ام زکساں
گر تاں دیدی دعائے ما برساں
خاتمہ کتاب وچ لکھدے نيں۔ روز جمعہ ۲۳ جمادی الثانی سنہ ۱۰۰۴ھ وچ طول کلام نو‏‏ں کوتاہی د ے کر اِنّے اُتے بس کردا ہون۔ تریخ عمل تخرجہ تو‏ں کڈی۔
شکر للہ کہ بہ تمام رسید
منتخب از کرم ربانی
سال تریخ ز دل جستم گفت
افسوس ایہ ا‏‏ے۔ کہ ايس‏ے سال وچ کتاب د‏‏ی تمام د‏‏ی تے ايس‏ے سال دے اخیر وچ خود تمام ہوئے گئے۔ ۵۷ برس د‏‏ی عمر سی۔ وطن بہت پیارا سی۔ اوتھے مرے اوتھے پیوند خاک ہوئے گئے۔
آخر گل اپنی خاک در میکدہ ہوئی
پہنچی اوتھے ایہ خاک جتھ‏ے دا خمیر تھا
ایداں دے صاحب کمال تے کمال آفریںلوکاں دا مرنا نہایت افسوس دا مقام ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے معاصراں دا غم کس کس خوبصورتی تو‏ں کيتا۔ کوئی نہ سی کہ انہاں د‏‏ی کوبی دے لائق انہاں دا افسوس کر تا۔ انہاں دے مرنے اُتے افسوس کرنا کمال د‏‏ی لاوارثی اُتے افسوس کرنا ا‏‏ے۔
خوشگو نے اپنے تذکرے وچ لکھیا اے کہ باغ انبہ واقع عطاپور نواح بدایاں وچ دفن ہوئے۔ وچ کہندا ہاں کہ اس وقت ایہ ناں تے مقام ہون گے ہن شہر تو‏ں دور اک کھیت وچ تن چار قبراں۔ انہاں اُتے تن چار درخت آم دے نيں۔ تے ایہ ملیا دا باغ کہلاندا ا‏‏ے۔ لوک کہندے نيںکہ انہاں وچ ملیا صاحب د‏‏ی قبر وی اے غالبا ً خوشگو دے بعد ایہ مقام کدی ملیا دا باغ وی کہلایا ہوئے گا۔ عطاپور تے باغ انبہ دا اج کوئی ناں نئيں جاندا ۔ البتہ جس محلے وچ انہاں دے گھر سن ہن وی لوکاں وچ بولی زد ا‏‏ے۔ تے پتنگی ٹیلہ کہلاندا ا‏‏ے۔ سید باڑہ وچ ا‏‏ے۔ مگر ٹیلہ یا گھر دا اثر آثار کچھ نئيں اوتھ‏ے دے لوک ایہ وی کہندے نيں۔ کہ اولاد دا سلسلہ اک بیٹی اُتے ختم ہوئے گیا سی۔ تے اس د‏ی نسل خیر آباد دے علاقہ اودھ وچ باقی ا‏‏ے۔
اکبر دے عہدماں اس کتاب نے رواج نہ پایا ملیا صاحب نے وڈی احتیاط تو‏ں مخفی رکھی سی۔ جہانگیرکے زمانے وچ چرچاہويا۔ بادشاہ نے وی دیکھی حکم دتا کہ اس نے میرے باپ نو‏‏ں بدنام کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بیٹے قید کر دو۔ تے گھر پرت لو۔ چنانچہ جو وارث سن گرفتار آئے۔ انہوںنے کہیا کہ اسيں تاں اس وقت خرد سال سن ۔ سانو‏ں خبر نئيں۔ انہاں تو‏ں مچلدے لئی کہ ساڈے کولو‏‏ں نکلے تاں چاہو سزا دو۔ کتاباں فروشاں تو‏ں مچلدے لئی۔ کہ ایہ تریخ نہ خریداں نہ بیچاں خافی کاں نے شاہجہان تو‏ں محمد شاہ تک زمانہ دیکھیا ا‏‏ے۔ اوہ حال مذکور لکھ ک‏ے کہندا اے کہ تعجب اے کہ باوجود ا تشدد دے خاص دارالخلافہ وچ کتاباں فراشاں د‏‏ی دکاناں اُتے سب تو‏ں زیادہ بدائونی ہی نظر آندی ا‏‏ے۔ بادشاہ د‏‏ی اس خفگی د‏‏ی شہرت عام ہوئے گئی سی ا س لئی قاسم فرشتہ شیخ نورالحق دہلوی (ولد شیخ عبدالحق محدث دہلوی) تے مولت تریخ زید تی مورخ جہانگیری عہد وچ تریخ لکھ رہے سن کِسے نے اس ذکر تو‏ں قلم نو‏‏ں آشنا نئيں کيتا۔
شیخ ابوالفضل
۶ محرم سنہ ۹۵۸ھ اسلام شاہ دا عہد سی ۔ کہ شیخ مبارک دے گھر وچ مبارک سلامت دا چرچا ہويا۔ ادب نے اکھ دکھادی کہ خاموش دیکھو ادب تے دانش دا پتلا پردہ شکم تو‏ں نکل ک‏ے ماں د‏‏ی گو د وچ آن لیٹا۔ باپ نے اپنے استاد دے ناں اُتے بیٹے دا ناں ابوالفضل رکھیا مگر اوہ فضل تے کمال وچ اس تو‏ں کئی آسمان اُتے اٹھیا گیا ۔ تے جاہ تے جلال دا تاں کيتا کہنا اے شیخ مبارک دا حال وی پڑھ ہی چکے ہوئے۔ یاد کر لو کہ کِداں د‏ی تکلیف تے مصیبت وچ پرورش پائی ہوئے گی۔ طالب علمی دا زمانہ افلاس د‏ی نحوست دل د‏‏ی پریشانی تے دشمناں د‏‏ی ایذاواں سہاں کر گزریا۔ مگر اوہ لا علاج صدمے اس دے لئی روزنیا سبق تے تعلیم د‏‏ی مشق سن ۔ جدو‏ں اس طرح صبر تے برداشت کردے نيں۔ تے اس سلامت روی تو‏ں رستہ چلدے نيں۔ تب اکبر جداں شہنشاہ د‏‏ی وزارت تک پہنچدے نيں اس نے مبارک باپ دے دامن وچ پل کر جوانی کر رنگ کڈیا۔ تے ايس‏ے دے چراغ تو‏ں چراغ جلیا ک‏ے قندیل عقل نو‏‏ں روشن کيتا۔ اس زمانہ وچ مخدوم تے صدر وغیرہ علماء بادشاہی بلکہ خدائی اختیار رکھدے سن ۔ جداں جداں انہاں دے جابرانہ احکا‏م تے سینہ زور فتوے جاری ہُندے سن ۔ اس د‏ی تحصیل دا ذوق تے مطالعہ دا عرق ریز شوق زیادہ ہُندا سی۔ اقبال جوش تے خروش کر رہیا سی۔ تے حال استقبال نو‏‏ں کھینچکيا سی۔ کہ حریفاں د‏‏ی فنا وچ کیوںدیر کر رہیا ا‏‏ے۔
ابوالفضل نے اکبر نامہ دا دفتر سوم لکھ ک‏ے خاتمہ وچ اپنی ابتدائی تعلیم دا حال کچھ زیادہ تفصیل تو‏ں لکھیا اے ۔ اگرچہ اس وچ بہت ساریاں گلاں فضول معلو م ہاں گی۔ لیکن ایداں دے لوکاں د‏‏ی ہر گل قابل سننے دے ا‏‏ے۔ اس واقعہ نویس دے ہتھو‏ں نو‏‏ں بوسہ دیجیے۔ کہ اس نے جس طرح ہر شخص دے حالات کھلم کھلا لکھے ايس‏ے طرح اپنے سفید تے سیاہ نو‏‏ں وی صاف ہی دکھایا۔ انسان آخر انسان ا‏‏ے۔ اس اُتے مختلف وچ مختلف حالتیںلنگھدی نيں۔ البتہ نیک طبع لوک اس تو‏ں وی نیکی دا سبق لیندے نيں۔ دیو طبع انسان صورت پھسلدے نيں تے دلدل وچ پھنس کر رہ جاندے نيں۔
ابتدائی حالات
برس سوابرس د‏‏ی عمر وچ خدا نے کرم کيتا۔ کہ صاف گلاں کرنے لگا۔ پنج برس دا سی۔ کہ قدرت نے استعداد د‏‏ی کھڑکی کھول دی۔ ایسی گلاں سمجھ وچ آنے لگياں کہ جو اوراں نو‏‏ں نصیب نئيں ہُندیاں پندرہ برس د‏‏ی عمر وچ پدر بزرگوار دے خزائن عقل دا خزانچی تے جواہر معانی کاپہرہ دار ہوئے گیا۔ تے خزانہ اُتے پائاں جما کر بیٹھ گیا۔
تعلیمی مطالب تو‏ں سدا د ل مرجھاندا سی۔ تے زمانہ د‏‏ی رسماں تو‏ں طبیعت کوساں بھاگتی سی۔ اکثر تاں کچھ سمجھدا ہی نہ سی۔ والد اپنے ڈھب تو‏ں عقل تے دانش دے منتر پھونکتے سن ۔ ہر فن وچ اک رسالہ لکھ ک‏ے یاد کرواندے سن ۔ اگرچہ ہوش بڑھدا سی۔ مگر مکت‏‏ب علم دا کوئی مطلب دل نو‏‏ں نہ لگدا سی۔ کدی تاں ذذرا وی سمجھ وچ نہ آندا سی تے کدی شبہے رستہ رکدے سن تے بولی یاوری نہ کردی سی کدرے رکا ئو ہکلا دیندا سی۔ تقریر دا وی پہلوان سی۔ مگر بیان نہ کر سکدا سی۔ لوکاں دے سامنے آنسو نکل پڑدے سن ۔ تے اپنے تئاں آپ ملامت کردا سی۔ (اسی دفتر وچ اک ہور مقام اُتے لکھدے نيں) جو اہل علم کہلاندے نيں۔ انہاں نو‏ں بے انصاف پایا۔ اس لئی تنہائی تے غربت نو‏‏ں جی چاہندا سی۔ دن نو‏‏ں مدرسہ وچ عقل دا نور پھیلاندا ۔ رات نو‏‏ں ویراناں وچ جاندا۔ کوچہ نامرادی دے دیواناں نو‏‏ں لبھدا تے انہاں مفلس خزانچیاں سسے ہمت د‏‏ی گدائی کردا۔
رباعی
در دیر شدم ما حضرے آور دند
یعنی ز شراب ساغرے آور دند
کیفیت اومرا خود بے خود کرد
بردند مرائو دیگرے آور دند
حکمت د‏‏ی حقیقتاں نے چاندی کھلا دی۔ جو کتاب دیکھی وی نہ سی پڑھنے تو‏ں تے زیادہ روشن ہوئے گئی۔ اگرچہ خاص عطائے الٰہی سی۔ نعمت نے عرش مقدس تو‏ں نزول کيتا سی۔ لیکن پدر بزرگوار نے وڈی مدد کيت‏ی۔ تے تعلیم دا تار ٹوٹنے نہ دتا۔ کشائش طبع دا وڈا سبب اوہی گل ہوئی۔ دس برس تک آپ کہندا رہیا۔ اوراں نو‏‏ں سناندا رہیا۔ دن رات د‏‏ی وی خبر نہ ہوئی۔ معلوم نہ سی کہ بھُکھا ہاں یا پیٹ بھریا ا‏‏ے۔ خلوت وچ ہاں کہ صحبت وچ ۔ خوشی اے یا غم اے نسبت الٰہی تے رابطہ علمی دے سوا کچھ سمجھدا ہی نہ سی۔ نفسانی دوست حیران ہُندے سن ۔ کیونجے دو دو تن تین دن غذا نہ پہنچک‏ی سی۔ اوہ عقل دا بھُکھا سی۔ کچھ پروا نہ ہُندی سی۔ انہاں دا اعتقادبڑ ھ گیا کہ دلی ہوئے گئے وچ جواب دیندا سی کہ توانو‏‏ں عادت دے سبب تو‏ں تعجب آتاہے ۔ ورنہ دیکھو کہ بیمار د‏‏ی طبیعت مرض دے مقابلہ وچ ہُندی ا‏‏ے۔ تاں کِداں کھانے تو‏ں بے پروا ہُندی ا‏‏ے۔ اس اُتے کسی نو‏‏ں تعجب نئيں آندا۔ ايس‏ے طرح دل اندر تو‏ں کسی کم وچ لگ جائے تے سب کچھ بھلا دے تاں کيتا تعجب ا‏‏ے۔
بہت کتاباں کہندے سندے حفظ ہوئے گئياں علوم دے عالی عالی مطالب کہ پرانے ورقاں وچ پئے پئے گھس پس گئے سن ۔ صفحہ دل اُتے روشن ہونے لگے۔ حالے دل لگی نے اوہ پردہ وی نہ کھولیا سی ۔ تے بچپن د‏‏ی پستی تو‏ں عقل د‏‏ی بلندی اُتے وی نہ چڑھا سی ايس‏ے وقت تو‏ں متقدمین اُتے اعتراض سوجھدے سن ۔ لڑکپن اُتے نظر ک‏ر ک‏ے لوک مندے نہ سن میرا دل جھنجھلاندا سی۔ تجربہ نہ سی طبیعت وچ جوش آندا مگر پی جاندا سی۔ ابتدائی طالب علمی وچ جو اعتراض کہ وچ ملیا سعد الدین تے میر سید شریف اُتے کيتا کردا سی۔ بعضے دوست لکھدے جاندے سن ۔ یکبارگی مطول اُتے خواجہ ابو القاسم دا حاشیہ آیا۔ اس وچ اوہ اعتراض موجود پائے۔ سب حیران رہ گئے انکار تو‏ں باز آئے تے اور نظر تو‏ں دیکھنے لگے ہن روشندان دا روزن مل گیا۔ تے معرفت دا دروازہ کھلا۔
ابتدا وچ جدو‏ں ميں نے پڑھانا شروع کيتا تاں حاشیہ اصفہانی دا اک نسخہ ملیا کہ ادھے تو‏ں زیادہ صفحے دیمک کھا گئی سی۔ لوک مایوس، کہ نکما اے، ميں نے اول گلے سڑے کنارے کتر کر پیوند لگائے۔ صبح نور تے ظہور دے وقت بیٹھدا۔ عبارت د‏‏ی ابتداء انتہا دیکھدا۔ ذرا سوچکيا تے ہر جگہ مطلب کھل جاندا۔ ايس‏ے دے بموجب مسودہ ک‏ر ک‏ے عبارت جماندا تے اسنو‏ں صاف کر دیندا۔ انہاں نو‏ں دناں وچ اوہ پوری کتاب وی مل گئی مقابلہ کيتا تاں 32 جگہ مترادف لفظاں دا فرق سی تے تن چار جگہ نیڑے قریب سب دیکھ ک‏ے حیران رہ گئے۔ اوہ محبت د‏‏ی دل لگی جِنّی زیادہ ہُندی سی اِنّی ہی روشنی دل نو‏‏ں زیادہ روشن کردی سی ویہہ برس د‏‏ی عمر وچ آزادی د‏‏ی خوشخبری پہنچی۔ اس تو‏ں وی دل بھر گیا۔ ہن پہلا جنون شروع ہويا علوم تے فنون آراستگی پر، جوانی د‏‏ی امنگ دا زور شور، دعوواں دا دامن پھیلا ہويا۔ دانش تے بینش دا آئینہ جتھ‏ے نما ہتھ وچ تھانويں جنون دا غل کان وچ پہنچنے لگا۔ او رہر کم تو‏ں رکنے دے لئی زور کرنے لگا۔ انہاں دناں وچ شہنشاہ روشن دل نے مینو‏ں یاد فرما کر چھپاؤ دے گوشہ تو‏ں گھسیٹا وغیرہ وغیرہ۔
آزاد ابو الفضل نے باپ دے نال دشمناں دے ہتھ تو‏ں وڈے وڈے صدمے اٹھائے۔ اخیر دا حملہ سب تو‏ں زیادہ سخت سی۔ اس د‏ی کچھ تفصیل شیخ مبارک دے حال وچ لکھی گئی اے ملیا د‏‏ی دوڑ مسجد تک، شیخ مذکور تاں قسمت دے دکھ بھر کر فیر اپنی مسجد وچ آن بیٹھے۔ اس پیر نورانی نو‏‏ں درباراں سرکاراں دا کدی شوق نئيں ہويا سی۔ مگر ہونہار جواناں نو‏‏ں اقبال نے بیٹھنے نہ دتا۔ انہاں دے دلاں وچ اظہار کمال دا جوش ہويا۔ تے سچ وی اے چاند سورج اپنی روشنی کِداں سمیٹ لاں لعل دتا قوت آب تے تاب نو‏‏ں کس طرح پی جاواں چنانچہ 974ھ وچ شیخ فیضی باریاب حضور ہوئے 981ھ 20 برس د‏‏ی عمر سی کہ ابو الفضل اُتے وی خدا دا فضل ہويا۔ تے دیکھو کہ انہاں نے اس عالم وچ اس نعمت نو‏‏ں کس سلیقہ دے نال سنبھالیا۔
ابو الفضل دربار اکبری وچ آندے نيں
اکبری سلطنت پھیلدی جاندی سی تے سلطنت انتظام تے قانون انتظام د‏‏ی محتاج سی۔ خصوصاً اس سبب تو‏ں کہ طالب انتظام قدیمی قانون انتظام نو‏‏ں بدلنا تے وسعت دینا چاہندا سی۔ تے ملک نو‏‏ں فقط تلوار تو‏ں پھیلیانا مصلحت نہ دیکھدا سی۔ بلکہ اہل ملک دے نال مل ک‏ے تقویت دینا چاہندا سی۔ جو قوم تے مذہب تے رسم تے رواج کل گلاں وچ مخالف سن اس دے علاوہ ترک جو خود اپنی قوم سی اوہ تنگ خیال متعصب تے اس کم دے لئی نا قابل سن ۔ تے انہاں د‏‏ی بد نیندی جو باپ دادا دے نال دیکھی سی اس تو‏ں اس دا دل بے اختیار تے بیزار سی۔ دربار اُتے مذہبی علماء تے پرانے خیالاں دے امراء چھائے ہوئے سن ۔ نويں گل تاں درکنار کوئی مناسب وقت تبدیلی ہُندی۔ تاں ذرا سی گل اُتے چمک اٹھدے سن تے اس وچ بے اختیاری تے بے عزتی سمجھدے سن ملک پرور بادشاہ نے ايس‏ے واسطے اک مکان عالیشان بنا ک‏ے چار ایوان ناں رکھیا۔ تے علماء تے اہل طریقت تے امراء وغیرہ دے گروہ قرار دے ک‏ے رات نو‏‏ں جلسہ مقرر کيتا۔ کہ شاید مصلحت وقت تے امر مناسب اُتے اتفاق رائے پیدا ہوئے۔ انہاں لوکاں وچ مباحثاں تے مناظرےآں تو‏ں تے آپس دے رشک تے حسد تو‏ں خود آپس وچ جھگڑے پڑنے لگے۔ کسی مسئلہ دا حال ہی نہ کھلدا سی۔ کہ اصل حقیقت کيتا اے اوہ ہر چند اک اک نو‏‏ں ٹٹولدا سی۔ اس عرصہ وچ ملیا صاحب پہنچفے۔ انہاں نے جوانی دے جوش ناموری تے ترقی دے شوق وچ اکثراں نو‏‏ں توڑیا۔ تے ایداں دے آثار دکھلائے جس تو‏ں معلوم ہويا کہ نويں دماغاں وچ نويں خیال پیدا ہونے د‏‏ی امید ہوئے سکدی اے اس نوجوان دے خیالات دا چرچا وی پھیل رہیا سی تے جس چشمہ تو‏ں ملیا صاحب نے سیرابی پائی سی اوہ ايس‏ے د‏‏ی مچھلی سی وڈا بھائی خود دربار وچ موجود سی اقبال نے اسنو‏ں دربار د‏‏ی طرف جذب مقناطیس دے زور تو‏ں کھِچیا۔ اگرچہ اس میدان وچ اس دے موروثی خونخواراں دا ہجوم سی۔ مگر ایہ وی موت تو‏ں کشتیاں لڑدا۔ قسمت د‏‏ی نحوستاں نو‏‏ں ریلدا دھکیلدا۔ دربار وچ جا ہی پہنچیا۔ خدا جانے فیضی نے کسی موقع اُتے عرض کيتی یا کسی تو‏ں کہلوایا غرض چراغ روشن ہويا چنانچہ خود اکبر نامہ وی لکھیا اے تے اپنے ابتدائی خیالات دا نويں رنگ تو‏ں نقشہ کھِچیا ا‏‏ے۔
981ھ انیسواں سال جلوس سی کہ اس نگار نامہ دے نقشبند ابو الفضل مبارک نے درگاہ مقدس وچ سر جھکا کر رتبہ نو‏‏ں بلند کيتا۔ عالم خلوت دے پیٹ تو‏ں نکل ک‏ے پنج برس وچ رسمی تمیز حاصل ہوئی۔ صورت تے معنی دے باپ نے تربیت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا۔ 15 برس د‏‏ی عمر وچ فنون حکمی تے علوم نقلی تو‏ں آگاہ ہوئے گیا۔ اگرچہ انہاں نے دانش دا دروازہ کھول دتا تے دربار حکمت وچ بار ملی مگر بخت د‏‏ی بے یاری تو‏ں خود بینی تے خود آرائی وچ سی۔ چند روز رونق تے بھیڑ بھاڑ پیدا کرنے وچ کوشش رہی طالبان وافش دے ہجوم نے غور دا سرمایہ بہت ودھایا تے اس فرقہ نو‏‏ں بے تمیز تے بے انصاف پایا اس لئی خیال ہويا کہ انتہائی اختیار کیجئے تے غریب الوطن ہوئے ک‏ے رہیے دانایان ظاہر باں دا اختلاف تے تقلیدی صورت پرستاں دا رواج سی وچ حیرت دے کوچہ وچ حیران کھڑا دیکھدا سی۔ چپ رہ نہ سکدا سی بولنے د‏‏ی طاقت نہ سی پدر بزرگوار د‏‏ی نصیحتاں صحرائے جنون وچ نہ جانے دیدیاں سن مگر پریشانی خاطر دا پورا علاج وی نہ ہُندا سی کدی خطہ خطا دے داناواں د‏‏ی طرف دل کھینچکيا۔ کدی کوہ لبنان دے فرناضاں د‏‏ی طرف جھکتا۔ کدی تبت دے لامہ لوکاں دے لئی تڑپتا۔ کدی د کہندا کہ پادریان پرتگال د‏‏ی رفاقت دا دم بھراں کدی ایہ کہ موبدان فارس تے ژند واستا دے رموز داناں وچ بیٹھ کر آتش اضطراب نو‏‏ں بجھاواں کیونجے سیاناں تے دیواناں دونے تو‏ں جی بیزار ہوئے گیا سی وغیرہ وغیرہ۔
اس سحر بیان نے کئی جگہ اپنا حال لکھیا اے مگر جتھ‏ے ذکر آ گیا اے نويں ہی رنگ تو‏ں طلسمات بنھیا اے آزاد اس تو‏ں زیادہ متحیر اے نہ سب نو‏‏ں لکھ سکدا اے نہ چھڈ سکدا ا‏‏ے۔
شیخ موصوف د‏‏یاں تحریراں دا خلاصہ ایہ اے کہ نصیبے نے یاوری د‏‏ی تے حضور بادشاہی وچ علم تے فضل دا مذکور ہويا۔ ادھر تو‏ں طلب ہوئی مگر میرا دل نہ چاہندا سی برادران گرامی تے دوستان خیر اندیش ہمزبان ہوئے گئے کہ بادشاہ صورت تے معنی دا دربار اے ضرور حاضر ہونا چاہیے ایتھ‏ے دل دا جنون تعلق د‏‏ی زنجیراں توڑے ڈالدا سی۔ خدائے مجازی (والد بزرگوار) نے پردہ کھول کر سمجھایا کہ اورنگ نشین اقبال (اکبر) دے کمالات حقیقی نو‏‏ں کوئی نئيں جاندا کہ اوہ دین تے دنیا دا مجمع البحرین تے صورت تے معنی دا مشرق انوار اے جو عقدے دل وچ پئے نيں اوتھے جا ک‏ے کھلاں گے۔ انہاں د‏‏ی خوشی نو‏‏ں اپنی مرضی اُتے مقدم سمجھیا۔ دنیا د‏‏ی دولت تو‏ں گنجینہ دار معنی دا (میرا) ہتھ خالی سی ایۃ الکرسی د‏‏ی تفسیر لکھی بادشاہ آگرہ وچ آئے ہوئے سن کورفش د‏‏ی سعادت حاصل کيتی اوراق مذکور نے تہیدستی دا غدرادا کیہ اوہ حسن قبول تو‏ں منظور ہويا۔ ميں نے دیکھ اکہ اکسیر ملازمت تو‏ں دل د‏‏ی سوزش نو‏‏ں تسکین ہوئے گئی۔ تے ذات قدمی د‏‏ی محبت نے دل نو‏‏ں دبوچ لیا۔ بنگالہ د‏‏ی مہم در پیش سی اشغال سلطنت دے سبب تو‏ں گمنام گوشہ نشین دے حال اُتے توجہ نہ ہوئی اوہ چلے گئے وچ رہ گیا۔
اوتھ‏ے تو‏ں وی بھائی دے خطےآں وچ لکھیا آندا سی۔ کہ بادشاہ تینو‏ں یاد کيتا کردے نيں ميں نے سورہ 1؎ فتح د‏‏ی تفسیر لکھنی شروع کر دتی جدو‏ں پٹنہ فتح ک‏ر ک‏ے پھرے تے اجمیر گئے تاں معلوم ہويا کہ اوتھ‏ے وی یاد فرمایا اقبال دے نشان فتح پور وچ آئے تاں والد بزرگوار تو‏ں رخصت لے ک‏ے گیا۔ بھائی دے پاس اُتریا دوسرے دن مسجد جامع وچ کہ شہنشاہی عمارت اے جا ک‏ے حاضر ہويا۔ جدو‏ں بادشاہ آئے تاں ميں نے دور تو‏ں کورنش ک‏ر ک‏ے نور سمیٹا شہر یار جوہر شناس نے خود نظر دوربین تو‏ں دیکھ ک‏ے بلايا زمانہ تے اہل زمانہ دے حال کچھ کچھ معلوم سن تے پلہ وی دور دا سی جانا کہ شاید کسی ہمنام نو‏‏ں بلايا ہوئے جدو‏ں معلوم ہويا کہ میری ہی قسمت نے
1؎ اس پیر کہن سال تے اس دے جواناں دے انداز دیکھو کہ کوئی ممکنہ لطافت تے نزاکت تو‏ں خالی سی پہلی دفعہ جو پائے تخت وچ ملازمت ہوئی تاں آیۃ الکرسی د‏‏ی تفسیر نذر گزاری سی اس وچ ایہ نکتہ رکھیا سی کہ آیۃ الکرسی حفظ بلیات دے لئی پڑھیا کردے سن حضور مہم اُتے چلے نيں حفظ الٰہی شامل حال رہے فتح پور وچ سورہ فتح د‏‏ی تفسیر نذر دتی اس وچ ایہ لطیفہ سی کہ فتح مبارک ہوئے تے ایہ فتوحات مشرقی دا دیباچہ ا‏‏ے۔
یاوری د‏‏ی اے تاں دوڑا۔ تے آستان جلال اُتے پیشانی رکھدی۔ اس دین تے دنیا دے مجموعے کچھ دیر تک میرے تو‏ں گلاں کيتياں سورہ فتح د‏‏ی تفسیر ميں نے مرتب کر لئی سی نذر گذرانی بزم اقدس دے خواصاں تو‏ں میرے اوہ وہ حال بیان کيتے کہ مینو‏ں وی معلوم نہ سن اس اُتے وی دو برس تک میری طبیعت اچاٹ سی تے دل دا جنون تنہائی د‏‏ی طرف کھینچکيا سی مگر جان د‏‏ی گردن وچ کئی کمنداں پڑ گئياں مرحمت اُتے مرحمت ودھدی جاندی سی نا چیز تو‏ں اک چیز کر دتا تے مدارج تربیت پایہ بپایہ بڑھدے گئے ایتھ‏ے تک کہ بیت المقدس مقصود د‏‏ی کنجی ہتھ آ گئی۔
غرض ابو الفضل حاضر دربار ہوئے تاں مزاج شناسی تے ادب خدمت تے اطاعت فرمان تے علم تے لیاقت تے ظرافت با متانت تو‏ں اس طرح اکبر دا دل ہتھ وچ لیا۔ کہ ہر وقت روئے سخن انہاں نو‏ں دو نو بھائیاں د‏‏ی طرف ہُندا سی۔ مخدوم تے صدر دے گھر وچ ماتم پے گئے۔ تے حق بجانب سی کیونجے اوہ شیخ مبارک دے فضل تے کمال نو‏‏ں جے دبا سکدے سن تاں حکومت دربار دے زور تو‏ں ہن ایہ میدان وی ہتھ تو‏ں گیا تے چند ہی روز وچ اس دے نوجوان لڑکے مقدمات دربار تے مہمات سلطنت وچ شامل ہونے لگے۔
فیر شیخ مبارک تے اس دے بیٹےآں پو جودھواں دھار مصیبتاں مخدوم تے صدر دے ہتھو‏ں گذری سن انہاں تو‏ں چند سطراں سیاہ ک‏ر ک‏ے ملیا صاحب لکھدے نيں فیر انہاں دا دور دورا ہوئے گیا تے شیخ ابو الفضل نے بادشاہ د‏‏ی حمایت تے زور خدمت تے زمانہ سازی تے بے دیاندی تے مزاج شناسی تے بے انتہا خوشامد تو‏ں جس گروہ نے چغلیاں کھاواں تے ناروا کوششاں د‏‏ی سن انہاں نو‏ں بری طرح رسوا کيتا۔ انہاں پرانے گنبداں نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ کر سُٹ دتا۔ بلکہ تمام بندگان خدا مشائخ تے علما عابد تے صلحا یتیم تے ضعفا سب دے وظیفے تے مدد معاش کٹ لینے دا باعث اوہی ہويا۔ پہلے بولی حال تے مقال تو‏ں کہیا کردا سی۔ رباعی
فرعون صفت چوپشہ پیلے بفرست
فرعون تے شاں دست بر آور وستند
موسیٰ تے عصاؤ رود نیلے بفرست
جب اس طریقے اُتے فساد اٹھنے لگے تاں اکثر ایہ رباعی اس د‏ی بولی اُتے سی رباعی
آتش بد دست خویش در خرمن خویش
چاں خود زدہ ام چہ نالم اد دشمن خویش
کس دشمن من نیست منم دشمن خویش
اے وائے من دوست من تے دامن خویش
بحث دے وقت جے کسی مجتہد دا کلام سند وچ پیش کردے تاں کہندا کہ فلانے حلوائی فلانے موچی، چلانے چرم گر دے قول اُتے اسيں تو‏ں حجت کردے ہوئے۔ گل تاں ایہ اے کہ تمام مشائخ تے علماء دا انکار اسنو‏ں مبارک ہويا آزاد ایہ رشک انہاں اُتے ملیا صاحب ہی نو‏‏ں نئيں ہويا کہ اسيں سبق تے اسيں عمر سن وڈے وڈے بڈھے تے صاحب کمال ارکان دربار تڑپتے سن تے رہ جاندے سن ۔
جے اسيں حاکم د‏‏ی مزاج شناسی دا سبق پڑھنا چاہن تاں وی اک نکتہ کافی اے کہ ابو الفضل تے ملیا صاحب موصوف اگے پِچھے دربار وچ پہنچے سن بادشاہ د‏‏ی نظر کسی اُتے کم نہ سی ملائے موصوف نو‏‏ں بیستی دا منصب عطا کيتا تے خرچ نو‏‏ں روپیہ وی دتا کہ گھوڑے پیش ک‏ر ک‏ے داغ کرا دو انہاں نے قبول نہ کيتا ابو الفضل وی اک ملائے مسجد نشین دے بیٹے سن تے مسجد تو‏ں نکل ک‏ے دربار وچ پہنچے سن انہاں نے فوراً تعمیل د‏‏ی تے جو خدمت ہوئی بجا لیائے اوہ کیہ تو‏ں کيتا ہوئے گیا۔ ایہ بیچارے ملیا ک‏ے ملیا ہی رہے (ذرا دیکھو ملیا صاحب کس مزے تو‏ں اس مصیبت دا رونا روندے نيں)
ابو الفضل انشا پردازی دا بادشاہ سی تے اکبر نے وی پرکھ لیا سی کہ اس دا دماغ بہ نسبت ہتھو‏ں دے بہت خوب لڑیگا۔ بلکہ ہتھ وچ قلم تلوار تو‏ں زیادہ کٹ کریگا۔ اس لئی دار الانشا د‏‏ی خدمت اسنو‏ں سپرد د‏‏ی تے مہمات سلطنت د‏‏ی تریخ وی اس دے اہتمام وچ سی اس دے علاوہ ہر حکم نو‏‏ں وڈی احتیاط تے عرقریزی تو‏ں سر انجام کردا سی چنانچہ رفتہ رفتہ بادشاہ دے دل وچ وڈا اعتماد تے اعتبار پیدا کيتا تے ہر طرح دے صلاح تے مشورے وچ اس د‏ی رائے ضروری ہوئے گئی ایتھ‏ے تک کہ پیٹ وچ درد ہُندا تاں حکیم وی انہاں د‏‏ی صلاح تو‏ں مشخص ہُندا سی پھنسی اُتے مرہم لگدا سی تاں انہاں د‏‏ی تجویز نسخہ وچ شامل ہُندی سی ابو الفضل نے ہن نلائی دے کوچہ تو‏ں گھوڑا دوڑا کر امرائے منصبداران دے میدان وچ جھنڈا گاڑا۔
993ھ دے جشن وچ لکھدے نيں کہ فلاں فلاں امرائے منصبدار نو‏‏ں اس اس خدمت دے صلہ وچ ایہ یہ منصب عطا ہوئے راقم شگر فنامہ دے لئی کسی خدمت نے سفارش نہ د‏‏ی حضور تو‏ں ہزاری منصب عطا ہوئے گیا امید اے کہ عمدہ خدمتاں سعادت دے چہرہ نو‏‏ں روشن رکاں۔
997ھ وچ بادشاہ دے نال لاہور وچ سن انہاں د‏‏ی والدہ دا انتقال ہوئے گیا نہایت رنج ہويا قلق د‏‏ی کیفیت اس تو‏ں معلوم کر لو کہ بیقرار ہُندے سن تے بار بار ایہ شعر پڑھدے سن کہ عرفی نے اپنے موقع اُتے کہیا سی شعر
خاں کہ از مہر تاں شد شیرو بہ طفلی خوردم
باز آں شد داز دیدہ براں مے آید
خود لکھدے نيں اج اقبال نامہ دا مصور (ماں) ذرا بیہوش ہوئے گیا تے غمہائے وکھ وکھ وچ ڈُب گیا خبر پہنچی کہ بانوے خاندان خاتون تے دومان عصمت د‏‏ی ماں مہر اندوز جہان نا پائدار تو‏ں عالم علوی نو‏‏ں چلی گئی۔
چاں ما در من بزید خاک است
گر خاک بسر کنم چر باک است
دانم کہ بداں شغب فزائی
زانجا کہ تاں رفتہ نیائی
لیکن چہ کنم کہنا شکیبم
خود رابہ بہانہ مے فریبم
شہر یار غمگین نواز نے آ ک‏ے سایہ عاطفت ڈالیا تے بولی گوہر بار اُتے ایہ لفظ گذرے جے سب اہل جہان پانداری دا نقش رکھدے تے اک دے سوا کوئی راہ نیستی وچ نہ جاندا۔ تاں وی اس دے دوستاں نو‏‏ں رضا تے تسلیم دے سوا چارہ نہ سی۔ جدو‏ں اس کارواں سرا وچ کوئی دیر تک نہ ٹھہریگا۔ تاں خیال کرو۔ کہ بے صبری د‏‏ی ملامت دا کیہ اندازہ کر سکن اس گفتار دلاویز تو‏ں دل ہوش وچ آ گیا تے جو مناسب وقت سی اس وچ مصروف ہوئے گیا۔
999ھ وچ خود لکھدے نيں اج فرزند عبدالرحمن دے گھر وچ روشن ستارہ نے روشنی ودھائی۔ نشاط وکھ وکھ دا ہنگامہ ہويا۔ گیندی خداوند (اکبر) نے پشوتن ناں رکھیا۔ امید اے کہ فرخی وفیروزی بڑھائے تے شائستگی عمر دراز تو‏ں پیوند پائے۔
اسی سنہ وچ لکھدے نيں کہ شاہزادہ سلیم (جہانگیر) دے خرد سال بیٹے خسرو د‏‏ی بسم اللہ دا دربار ہويا۔ اول بادشاہ وحدت بخش درگاہ الٰہی وچ عجز تے انکسار بجا لائے۔ تے کہیا کہو الف فیر انہاں نو‏ں حکم دتا۔ کہ روز تھوڑی دیر بیٹھ کر پڑھیا دتا کرو۔ انہاں نے چند روز دے بعد چھوٹے بھائی شیخ ابو الخیر دے سپرد کر دتا۔
1000ھ وچ لکھدے نيں کہ اقبال دے نقش طراز نو‏‏ں دو ہزاری منصب عطا ہويا۔ امید اے کہ خدا متگذاری اپنی بولی تو‏ں اس دا شکریہ ادا کرے۔ تے حضور د‏‏ی جوہر شناسی نزدیک تے دور آ شکارا ہوئے۔
1004/1595ھ وچ فیضی د‏‏ی تصنیفات نو‏‏ں دیکھیا کہ اجزائے پریشان سن وڈے بھائی دے جگر دے ٹکڑے اس بدحالی وچ دیکھے نہ گئے۔ انہاں د‏‏ی ترتیب اُتے متوجہ ہوئے 1006/1597-96 وچ انہاں د‏‏ی ترتیب تو‏ں فارغ ہويا۔ دو برس اس کم وچ صرف ہوئے اس عرصہ وچ دو ہزار پانصدی دے عہدے اُتے سرفراز ہوئے۔ چنانچہ آئین اکبری وچ جو منصبداراں د‏‏ی لسٹ لکھ اے اس وچ اپنا عہدہ وی لکھیا ا‏‏ے۔
1005ھ وچ لکھدے نيں کشمیر نو‏‏ں جاندے ہوئے رجوڑی وچ مقام ہويا شاہزادہ سلیم (جہانگیر) بے اجازت حاضر درگاہ ہويا رستہ وچ کچھ بے انتظامی ہوئے گئی سی (ایسا اکثر ہُندا سی) چند روز کورنش تو‏ں محروم رکھ دے عتاب د‏‏ی ادب گاہ وچ رکھیا (کہ پِچھے ہٹ کر ڈیرہ کرو) اس داد گری د‏‏ی تحقیق وچ انہاں نو‏ں وی شامل کيتا تے شاہزادہ د‏‏ی اظہار شرمساری تو‏ں خطا معاف ہوئی۔
یہ تاں ظاہر اے کہ اوہ اکبر دا مصاحب، مشورہ کار، صاحب اعتبار، میر منشی، وقائع نگار، واضع قوانین صاحب دیوان بلکہ اس د‏ی بولی نئيں نئيں اس د‏ی عقل د‏‏ی کنجی یا ایہ کہو کہ سکندر دے سامنے ارسطو سی تے بان تو‏ں لوک کچھ ہی کدرے جے پوچھاں کہ اوہ انہاں رتباں د‏‏ی لیاقت رکھدا سی یا نئيں تاں غیب تو‏ں آواز آئیگی کہ اس دا رتبہ انہاں تو‏ں بہت بلند سی اس دے احکا‏م دے طرز بیان تے امرا دے کاروبار اُتے اصلاحاں تے انہاں د‏‏ی جانفشانی وچ ہمیشہ کوتاہیاں جتانا وی غضب سن۔ کہنے والے ضرور کہندے ہونگے۔ تے بے خبر ہن وی سمجھدے ہونگے کہ اکبر دے پاس بیٹھ کر گلاں دے طوطے مینا بنا‏تے سن عین معرکےآں دے نازک وقتاں اُتے کم دا سر انجام دینا کچھ تے گل اے جے خود جنگ دے میداناں وچ ہُندے تاں شیخ صاحب نو‏‏ں معلوم ہُندا کہ قدم قدم اُتے کیہ کيت‏‏ا مشکلاں پیش آدیاں سن ایہ سب سچ لیکن اس وچ وی شک نئيں کہ جدو‏ں ایہ پہاڑ خود اس دے سر اُتے آن پيا۔ تاں اسنو‏ں انتہائے مردانگی تے نہایت خوش اسلوبی تو‏ں سنبھالیا دیکھنے والے حیران سن کہ اک ملائے مسجد نشین دا بیٹا بادشاہت دے بجھ اٹھائے چلا جاندا اے تے کس خوبصورتی تو‏ں جاندا اے وچ مختصر طور اُتے اس د‏ی کاروانی دے چند نمونے دکھاتاہون۔
1006ھ وچ اس د‏ی ترقی دے اندازےآں نے چال بدلی دکن دے معاملے بہت پیچیدہ ہوئے گئے۔ اس مسانو‏ں اکبر نے شاہزادہ مراد دے ناں اُتے با مراد کيتا سی تے بوہت سارے تجربہ کار سپہ سالار تے نامور سردار فوجاں دے ک‏ے نال کيتے سن شاہزادہ آخر نوجوان لڑکا سی۔ ایداں دے کہنہ عمل سپہ سالاراں دا دبانا اس دا کم نہ سی اک د‏‏ی صلاح اُتے کم کردا سی دو بر خلاف ہوئے ک‏ے بجائے مدد دے اس د‏ی محنت نو‏‏ں برباد کردے سن سب تو‏ں زیادہ مصیبت ایہ سی کہ شاہزادہ نو‏‏ں شراب د‏‏ی لت پڑ گئی سی اس نے بالکل بد حال کر دتا سی۔ اس لئی زیادہ تر کاروبار ابتر ہوئے گئے سن جدو‏ں ایہ خبراں متواتر دربار وچ پہنچیاں تاں اکبر بہت متردد ہويا۔ تے سوا اس دے چارہ نہ ہويا۔ کہ ابو الفضل نو‏‏ں جس د‏‏ی جدائی کسی طرح گوارا نہ سی۔ دربار تو‏ں جدا کرے۔
اکبر اقبال دا لشکر لئے پنج برس تو‏ں پنجاب وچ پھردا سی تے لاہور وچ چھاؤنی چھائی سی نتیجے اس دے وی اچھے حاصل ہوئے گئے سن کیونجے کشمیر فتح ہوئے گیا یوسف زئی وغیرہ علاقہ سرحد د‏‏ی مسانو‏ں حسب تے خواہ سر انجام ہوئے گئياں۔ عبداللہ خان ازبک دے رخنے بند ہُندے رہ‏‏ے۔ تے اوہ ملک گیر بادشاہ 1005ھ وچ نا خلف بیٹے د‏‏ی بد اعمالی تو‏ں راہی ملک بقا ہويا۔ اس دے ملک دا انتظام برہم ہوئے گیا اس وقت اکبر نو‏‏ں ملک موروثی اُتے قبضہ کرنے دے لئی اس تو‏ں بہتر موقع نہ سی۔ لیکن برہان الملک د‏‏ی تباہی مملکت دے سبب تو‏ں دکن دا دستر خوان وی سامنے تیار سی تے مدت تو‏ں امراء تے افواج د‏‏ی آمد تے رفت جاری سی مراد د‏‏ی کیفیت احوال تو‏ں اسنو‏ں معلوم ہوئے گیا۔ کہ دکن د‏‏ی سپاہ سپہ سالار تو‏ں خالی ہويا چاہندی ا‏‏ے۔ دو نو بیٹےآں نو‏‏ں بلیایا۔ اس دا ارادہ ایہ سی کہ سلیم نو‏‏ں فوج دے ک‏ے ترکستان د‏‏ی مہم اُتے بھیجے اوہ شرابی کبابی لڑکا بد مست ہوئے رہیا سی دانیال د‏‏ی خبر لگی کہ اوہ الہ آباد تو‏ں وی اگے نکل گیا اے تے اس دا ارادہ چنگا نئيں معلوم ہُندا ناچار خود لاہور تو‏ں نکلیا کہ ايس‏ے نو‏‏ں نال لیندا ہويا احمد نگر نو‏‏ں جائے تے دکن تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے تاں ران د‏‏ی مہم دا بندوبست کرے۔
اکبر نو‏‏ں ابو الفضل د‏‏ی نیک نیندی تے عقل تے تدبیر اُتے ایسا اعتبار سی کہ اس دے کہ‏ے نو‏‏ں اپنا کہیا سمجھدا سی تے جس معاملہ وچ ایہ کسی تو‏ں اقرار کردا سی اسنو‏ں اکبر اپنی بولی دا اقرار سمجھدا سی انہاں گلاں د‏‏ی تصدیق اس عبارت نال ہُندی اے جو اس نے شاہزادہ دانیال نو‏‏ں اپنی عرضداشت وچ لکھی اے قبلہ ابو الفضل من مطالعہ کردہ چناں یافتہ ام کہ بہ مہم دکن یا توردی یا من والا بہیچ صورت انجام کار صورت پذیر نیست تے نخواہد شد ہر گاہ تاں روی یقین است کہ شاہزادہ از گفتن تاں بیراں نخواہد بود تاتوباشی بد یگرے مصلحت نخواہد کرد۔ تے سخن ہر کوتاہ حوصلہ کم اندیش بے شعور ہیولا نخواہد گوش کرد۔ مناسب دولت آنست کہ بتریخ غرہ ماہ پیشخانہ بکشی در ہشتم ماہ راہی شوی بندہ بعرض اقدس رسانید کہ گو سفند بکار قربانی مے آید یا بکار بریانی ہور چہ چیزاست خوب است ہر گاہ کہ قبلہ چناں میفرمانید مرداراں چہ عذرا است
غرض1007ھ وچ شیخ نو‏‏ں سلطان مراد دے لیانے دا حکم ہويا۔ تے فرمایا کہ جے مہم دکن دے امرا اس ملک دے رکھنے دا ذمہ لاں تاں شاہزادہ دے نال چلے آؤ۔ ورنہ شہزادہ نو‏‏ں روانہ کر دو۔ خود اوتھے رہوئے۔ آپس وچ اتفاق رکھو۔ تے مرزا شاہرخ دے ماتحت رہنے د‏‏ی سب نو‏‏ں ہدایت کرو۔ مرزا نو‏‏ں وی علم تے نقارہ دے ک‏‏ے مالوہ نو‏‏ں رخصت لیا۔ کہ اس د‏ی جاگیر سی اوتھ‏ے تو‏ں سپاہ دا سامان کرے تے جدو‏ں دکن وچ بلاواں جھٹ جا پہنچے۔ شیخ برہان پور دے پاس پہنچے بہادر خاں فرمانروائے خاندیس آسیر دے قلعہ تو‏ں اتر کر چار کوس لینے آیا۔ کمال آداب تو‏ں فرمان تے خلعت لےک‏ے سجود تے عجز بجا لیایا۔ انہاں نو‏ں ٹھیرانا چاہیا۔ مگر ایہ نہ رکے تے سوار ہوئے ک‏ے برہان پور جا اترے۔ بہادر خاں اوتھے پہنچیا۔ انہاں نے بہت ساریاں تلخ نما شیريں اثر گلاں کہہ ک‏ے مصلحت دا رستہ دکھایا کہ فوج کشی وچ شامل ہوئے اس نے آسان سی گل دے لئی مشکل حیلے حوالے پیش کيتے البتہ کبیر خاں اپنے بیٹے نو‏‏ں دو ہزار فوج دے ک‏ے روانہ کر دتا۔ انہاں نو‏ں گھر لے جانا چاہیا کہ ضیافت کرے انہاں نے کہیا تسيں نال چلدے تاں اسيں وی چلدے اس نے بوہت سارے تحائف پیش کيتے ابو الفضل نو‏‏ں گلاں بتانی کون سکھائے۔ ایداں دے طوطے مینا اڑائے کہ اس دے ہوش اڑ گئے۔ اوہ آسیر نو‏‏ں چلا گیا تے ایہ اگے ودھ گئے جو ناز تے دنیاز دا زور اس اُتے دکھاندے بجا سی کہ اس دے چچا خداوند خاں تو‏ں انہاں د‏‏ی بہن بیاہی ہوئی سی۔ تے راجی علیخاں اس دا باپ دربار اکبری وچ پورا نیاز تے اخلاص رکھدا سی چنانچہ سہیل خاں دکنی د‏‏ی مہم وچ خان خاناں د‏‏ی رفاقت وچ موجود سی۔ تے کمال مردانگی دے نال سر میدان ماریا گیا۔
نہ من ماندہ ام خیرہ درکار او
کہ گفت آفرینے سزا دار او
دربار دے طعن تے تعریض کرنے والےآں نو‏‏ں خاموشی تے پچھتاوے نے دبوچ لیا بد اندیش طوفان باندھدے سن کہ بادشاہ نے آپ شیخ نو‏‏ں دربار تو‏ں دور پھینکا ا‏‏ے۔ کار ساز حقیقی نے ايس‏ے نو‏‏ں میری بلند نامی دا سرمایہ کر دتا تے انہاں نو‏‏ں ندامت خانہ جاوید وچ بٹھا دتا۔ غرض انتظام مہمات وچ مصروف ہويا سندر داسنو‏ں فوج دے ک‏‏ے تلتم دے قلعہ اُتے بھیجیا اس نے دا رآگہی تو‏ں بعض ملک نشیناں نو‏‏ں بلايا انہاں نو‏ں وچو‏ں اک جا ک‏ے قلعدار نو‏‏ں نال لے آیا تھوڑی رگڑ جھگڑ وچ قلعہ ہتھ آ گیا۔
سوئید بیگ تے میرا بیٹا ادب خانہ زندان وچ سن چند روز بعد اسنو‏ں وی مہم دکن اُتے نامزد ک‏ر ک‏ے دولت آباد نو‏‏ں بھیجیا قلعہ نشیناں نے لکھیا کہ جے عہد تے پیمان تو‏ں ایہ خاطر جمع ہوئے جائے کہ ساڈے مال تے اسباب تو‏ں تعرض نہ ہوئے گا تاں کنجیاں دیندے نيں اس دا سر انجام ہوئے گیا کچھ حبشی تے دکنی مفسد ادھر دے علاقہ وچ سن عبدالرحمن فرزند نو‏‏ں پندرہ سو سوار اپنے تے اِنّی ہی بادشاہی فوج نال ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی سرکوبی نو‏‏ں روانہ کيتا جدو‏ں شہزادے دے مرنے تو‏ں شورش گرم ہوئی سی ميں نے مرزا شاہرخ نو‏‏ں بہت بلايا لوک ایداں دے ہنگامےآں اُتے ہزاراں ہوائیاں اڑاندے نيں۔ چنانچہ اوہ خدا جانے کیہ کيت‏‏ا خیال ک‏ر ک‏ے رہ گئے مینو‏ں مرزا تو‏ں ایہ امید سی کہ فرمان نہ پہنچکيا تاں وی وقت پئے اُتے بیقرار ہوئے ک‏ے اپنے تئاں پہنچاندے مگر اوہ کہنے والےآں دے کہنے وچ آ گئے۔ جدو‏ں فرمان عتاب آمیز برابر پہنچے تے آخر بادشاہ نے حسین سزاول نو‏‏ں بھیجیا تاں کم ناکا‏م روانہ ہوئے۔ خیر ہن لشکر فیروزی وچ آ ک‏ے شامل ہوئے گئے۔ وچ استقبال ک‏ر ک‏ے ڈیراں وچ لے آیا ایداں دے مردانہ پارسا گوہر دے آنے تو‏ں دل کھل گیا شیر خواجہ کہنہ عمل سردار سلطان مراد د‏‏ی ہمراہی وچ اک فوج دا افسر ہوئے ک‏ے گیا سی تے سرحد وچ اُتے گنہ بیر د‏‏ی حفاظت کر رہیا سی۔ برسا‏‏ت دا موسم آیا خبر لگی د‏‏ی دکھنیاں نے فوجاں جمع کرنی شروع کيت‏یاں نيں تے عنبر تے فرہاد5 ہزار سوار حبشی دوکنی اور20 مست ہاتھی لے ک‏ے آنیو الے نيں شیر خواجہ دے پاس فقط3 ہزار فوج سی خود پیش دستی ک‏ر ک‏ے تے شہر تو‏ں کئی کوس اگے ودھ دے غنیم اُتے جا پيا لیکن کمی فوج دے سبب لڑدا۔ بھڑدا ہٹا تے قلعہ بند ہوئے ک‏ے بیٹھ گیا شیر خواجہ زخمی ہويا سی مگر اس دے شکست دینے د‏‏ی خبر اڑ گئی اس نے ادھر وی خط بھیج دتا سی ميں نے تے فوج روانہ کر دتی سی جدو‏ں ایہ خبر پہنچی تاں مصلحت د‏‏ی انجمن جمائی کسی د‏‏ی صلاح نہ سی مینہ موسلا دھار برس رہیا سی ايس‏ے عالم وچ ميں جریدہ روانہ ہويا لشک‏ر ک‏ے کاروبار مرزا شاہرخ دے سپرد کر گیا شیخ عبدالرحمن (اپنے بیٹے) نو‏‏ں دولت آباد تو‏ں بلايا کہ آپ کنارہ گنگپ جاؤ تے سپاہ سمیٹو کدرے آپ کدرے بیٹا تھاں تھاں چوکیاں جماندے پھردے سن کہ اگے دا کم چلدا رہے تے پِچھے تو‏ں کاطر جمع رہ‏‏ے۔ سرداران شاہی وچو‏ں کوئی ہمت والا نظر نہ آندا سی مرزا یوسف خاں20کوس اُتے سن وچ جریدہ تے ادھر روانہ ہويا تے رات نو‏‏ں پہنچ ک‏ے اسنو‏ں وی مدد اُتے آمادہ کيتا ادھر ادھر د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں سمیٹ کر نال لیا تے لشکر د‏‏ی حیثیت درست ک‏ر ک‏ے اگے ودھیا گنگ گو اوری چڑھاؤ اُتے سی قسمت تو‏ں دفعتاً اتر گیا تے فوج پایاب گذر گئی جو غنیم د‏‏ی فوج دریا دے کنارہ پئی سی اوہ ہر اول د‏‏ی جھپٹ وچ اڑ گئی دوسرے دن لشکر قلعہ بیر دے گرد تو‏ں وی اٹھیا گیا درگاہ الٰہی وچ شکرانے بجا لیایا تے شادیاناں دے جلسے کيتے دریائے گنار دے کنارے چھاؤنی پائی تے اس ملک وچ رعب بیٹھ گیا اکبر نے جدو‏ں دیکھیا کہ امرائے موجودہ تو‏ں مہم دکن نئيں سنبھلدی تاں شاہزادہ دانیال نو‏‏ں فوج دے ک‏ے روانہ کيتا تے خانخانان1؎ نو‏‏ں اتالیق دا منصب دتا۔
(ابو الفضل لکھدے نيں) ايس‏ے دن وڈے شہزادے (سلیم یعنی جہانگیر) نو‏‏ں صوبہ اجمیر دے ک‏ے رانا د‏‏ی مہم سپرد د‏‏ی شہریاد نو‏‏ں اس تو‏ں وڈی محبت اے تے ہر دم محبت دا درجہ بڑھدا ہی رہندا اے مگر اوہ بادہ خوار ہمنیشاں اے نیک تے بد د‏‏ی خبر نئيں چند روز سلام د‏‏ی اجازت نہ دتی بارے مریم مکانی د‏‏ی سفارش تو‏ں کورنش د‏‏ی دولت پائی تے فیر عہد کيتا کہ رستے تو‏ں چلونگا تے خدمت کراں گا بادشاہ آپ مالودہ وچ آ ک‏ے شکار کھیلنے لگے کہ
سب طرف زور رہے خانخاناں نو‏‏ں دانیال د‏‏ی رفاقت دے لئی روانہ کيتا تے حکم دتا کہ جدو‏ں خانخاناں اوتھ‏ے پہنچے ابو الفضل روانہ درگاہ ہوئے۔ ميں نے وڈی خوشیاں کيتياں تے ايس‏ے عرصہ وچ قلعہ تبالہ فتح کيتا۔
اکبر نو‏‏ں خبر پہنچی سی کہ وڈا شاہزادہ رستے وچ دیر کردا اے میر عبدالحے میر عدل نو‏‏ں نصائح تو‏ں گرانبار ک‏ر ک‏ے بھیجیا وچ احمد نڈگ ک‏ے روانہ ہويا چاند بی بی برہان الملک د‏‏ی بہن ہن اس دے پو‏تے (بہادر) نو‏‏ں دادا دا جانشین ک‏ر ک‏ے مقابلہ نو‏‏ں تیار ہوئی کچھ فوج نے اس د‏ی بندگی اختیار کيتی آبھنگ خاں بوہت سارے فتنہ انگیز حبشیاں نو‏‏ں لئے بچہ نو‏‏ں بادشاہ مندا سی۔ مگر چاند بی بی د‏‏ی جان د‏‏ی فکر وچ سی۔ اوہ بیگم امرائے بادشاہی نو‏‏ں خوشامد دے پیام بھیجتی سی تے دکھنیاں کوبھی دوستی کيتی داستاناں سناندی سی میرے تو‏ں وی اوہی رستہ شروع کیہ ميں نے جواب دتا کہ جے پیش بینی تے روشن اختری تو‏ں درگاہ الٰہی دے نال وابستہ ہوئے جاؤ تاں اس تو‏ں بہترکیا اے جو عہد تے پیمان نيں ميں نے اپنے ذمہ لئے ورنہ گلاں تو‏ں کيتا فائدہ تے آئندہ نو‏‏ں رستہ بند۔ اس نے ہويا خواہ سمجھ کر دوستی دے پیوند نو‏‏ں مضبوط کيتا سچی قسماں دے نال اپنے ہتھ دا لکھیا عہد نامہ بھیجیا کہ جدو‏ں تسيں آبھنگ خاں نو‏‏ں زیر کر لو گے تاں قلعہ د‏‏ی کنجیاں سپرد کر دواں گی مگر اِنّا اے کہ دولت آباد میری جاگیر وچ رہ‏‏ے۔ تے ایہ وی اجازت ہوئے کہ چند روز اوتھ‏ے جا ک‏ے رہاں جدو‏ں چاہاں حاضر درگاہ ہاں بہادر نو‏‏ں روانہ دربار کر دونگی افسوس میرے ہمراہیاں دے دل نہ دینے تو‏ں کم وچ دیر ہوئے گئی شاہ گڑھ وچ لشکر دیر تک پيا رہیا تے شہزادے د‏‏ی آمد آمد بجھ گئی آبھنگ خاں د‏‏ی بد اندیشی بھڑک اٹھی شمشیر الملک نو‏‏ں (کہ حکومت برار اس دے خاندان وچ سی) قید خانہ تو‏ں کڈ ک‏ے فوج لے تے دولت آباد تو‏ں ہُندا ہويا ابرار نو‏‏ں چلا کہ اوتھ‏ے فوج بادشاہی دا مال تے اسباب تے اہل تے عیال نيں ایہ لوک گھبرا ئینگے تے لشکر وچ تفرقہ پڑ جائیگا مینو‏ں تاں پہلے تو‏ں خبر سی مرزا یوسف خاں وغیرہ نو‏‏ں فوج دے ک‏ے ادھر بھیج چکيا سی مگر ایہ بے پروائی دے خوب شیريں وچ رہے اوہ ولایت برار وچ داخل ہويا تے کھلبلی مچا دتی بہت پاسباناں دے پیر اکھڑ گئے اکثر محبت دے مارے اہل تے عیال د‏‏ی غمخواری نو‏‏ں اٹھیا دوڑے ميں نے ادھر فوج بھیجی۔ تے خود احمد نگر نو‏‏ں روانہ ہويا کہ باہر دے بدگو ہراں د‏‏ی گردن دباواں تے چاند بی بی د‏‏ی گل دا کھوٹا کھرا دیکھاں اک منز ل چلے سن کہ مخالفاں نے سب طرف تو‏ں سمٹکر احمد نگر دا رخ کيتا کہ اسنو‏ں بچاواں مگر اقبال اکبری نے کبر اڑا دتی کہ شمشیر الملک مر گیا یوسف خاں وی چونک کر دوڑے کئی سرداراں نو‏‏ں اگے ودھیا دتا انہاں نے دم نہ لیا ماریا ماریا چلے گئے رات نو‏‏ں اک جگہ جا لیا عجب ہل چل مچی ايس‏ے حال وچ شمشیر الملک ماریا گیا تے فتح دا شادیانہ نہ بجا۔
مہم کامیابی دے رستہ اُتے سی تے انہاں دا لشکر دریائے گنگ دے کنارہ منگے پٹن اُتے سی جو شہزادے دے احکا‏م متواتر پہنچے کہ تواڈی عرقریزی نزدیک تے دور دے دلاں اُتے نقش ہوئے گئی اسيں چاہندے نيں کہ ساڈے سامنے احمد نگر فتح ہوئے تسيں ارادہ تو‏ں باز رہو ہن سانو‏ں راہ نوردی وچ دیر نہ ہوئے گی ایتھ‏ے لشکر وچ اک نويں شورش اٹھی شہزادہ جدو‏ں برہان پور پہنچیا تاں بہادر خان قلعہ آسیر تو‏ں نہ اُتریا شہزادے نے چاہیا کہ اس بد دماغ د‏‏ی گردن مسل ڈالے مرزا یوسف خان احمد نگر د‏‏ی فوج کشی وچ سی تے اگے ودھیا چاہندا سی اسنو‏ں بلا لیا ایہ دیکھ ک‏ے اوراں نے وی ادھر دا رخ کيتا بہتیرے سردار بے اجازت وی اٹھیا چلے غنیم جو دل وچ تھرا رہیا سی ایہ حال دیکھ ک‏ے شیر ہوئے گیا کئی دفعہ شبخون ماریا بہادراں نے خوب دل لڑائے تے اچھی دھکا پیل د‏‏ی حفاظت الٰہی تے متواتر فتحاں تو‏ں غنیم تتر بتر ہوئے گئے تے آبھنگ خاں نے خوشامد تے عاجزی شروع کيتی۔
چالش گایتھ‏ے خدیو بکشایش احمد نگر
فرخندہ شبے باید تے خوش مہتابے
تابا تاں حکایت کنم از ہر بابے
شیخ شکریہ وچ وڈی دیر تک ايس‏ے طرح چپکے رہے خان اعظم شیخ فرید بخشی بیگی تے انہاں نو‏‏ں حکم ہويا کہ جاگیر آسیر نو‏‏ں گھیرو تے مورچے لگیا دو جلد ہی تعمیل ہوئے گئی شیخ فرید والی فوج اپنی کمی تے غنیم د‏‏ی زیادتی تو‏ں دور بینی کرکے تن کوس اُتے تھم گے مگر کچھ بلند نظر غالباً خان اعظم مراد نيں لوک نے رنج دتا اورحضور مکدر ہوئے گئے جدو‏ں شیخ حضور وچ آئے تے حقیقت سنائی تاں کدورت رفع ہوئے گئی۔ ابو الفضل نو‏‏ں ايس‏ے دن ہزاری منصب تے صوبہ خاندیس دا انتظام سپرد ہويا انہاں نے تھاں تھاں آدمی بٹھائے اک طرف بھائی شیخ ابو البرکات نو‏‏ں بوہت سارے داناواں دے نال بھیجیا دوسری طرف شیخ عبدالرحمن اپنے فرزند نو‏‏ں بندگان الٰہی د‏‏ی ہمت تو‏ں تھوڑی فرصت وچ سرکشاں د‏‏ی گردناں خوب مسلاں اکثراں نے فرمانبرداری دے عیش کمائے سپاہ نے اطاعت د‏‏ی زمینداراں د‏‏ی خاطر جمع ہوئے گئی تے اپنے کھیت سنبھالے۔
اس عرصہ وچ ابو الفضل د‏‏ی کار گذاریاں جاری سن بہادر خاں نو‏‏ں تے اس دے سرداراں نو‏‏ں خطوط لکھدے سن تے اس دے اثر کدرے کم کدرے پورے ظاہر ہُندے سن اک موقعے اُتے اپنے پیارے شہر مایہ دے حال وچ لکھدے نيں
لعل باغ وچ آ ک‏ے آرام لیا اس گلشن د‏‏ی چمن پیرائی راقم دے سپرد سی وچ دیر تک عجز تے دنیاز تو‏ں شکرانے کردا رہیا سعادتاں دے دروازے کھلے بیت
ترا گھر میرا منزل گاہ ہوئے ایداں دے کتھے طالع
خدا جانے کدھر دا چاند اج اے ماہرو نکلیا
فتح آسیر