cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
اک شرمناک تے ناشناس رشتہ
زیاد جس د‏‏ی کنیت ابو مغیرہ سی اس د‏ی ماں دا ناں سمیہ سی، ابو المغیرہ (زیاد) د‏‏ی ماں ” سمیہ “ اک ایرانی دیہا‏تی کنيز سی ، مذکورہ دیہا‏تی بیمار ہوگیا تاں حرث بن کلدہ نامی اک ثقفی طبیب نو‏‏ں اپنے علاج دے لئی بلايا ، حرث دے علاج کرنے اُتے بیمار صحت یاب ہويا ، اس نے اس خدمت دے عوض وچ اپنی کنيز سمیہ نو‏‏ں اپنے معالج، طبیب نو‏‏ں پیش کيتا، سمیہ دے اس طبیب دے ذریعہ نفیع و نافع نامی دو بیٹے پیداہوئے ، اس دے بعد حرث نے سمیہ نو‏‏ں اپنے عبید نامی رومی غلام دے عقد وچ قرار دتا ، اس دوران ابوسفیان دا گزر طائف تو‏ں ہويا ، اس نے ناجائز کماں دے اک دلال ابو مریم سلولی تو‏ں درخواست کيتی کہ اپنا منہ کالا کرنے دے لئی اک عورت فراہ‏م کرے، اس نے سمیہ نو‏‏ں ابو سفیان د‏‏ی آغوش وچ قرار دتا ، سمیہ حاملہ ہوئی تے عبید د‏‏ی قانونی بیوی ہُندے ہوئے ۱ ھء وچ زیاد نو‏‏ں جنم دتا ، جدو‏ں رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے طائف نو‏‏ں اپنے محاصرہ وچ لیا تاں نفیع طائف تو‏ں فرار کرکے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے حضور پہنچیا تے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے اسنو‏ں آزاد کيتااور اس د‏ی کنیت ” ابوبکر “ رکھی ، اس طرح اسنو‏ں موالی الرسول (رسول دا آزاد کیہ ہویا) خطاب کردے سن تے نافع نو‏‏ں ابن الحرث (حرث دا بیٹا) تے زیاد نو‏‏ں ابن عبید (عبید دا بیٹا) کہندے سن ، جدو‏ں معاویہ نے زیاد نو‏‏ں اپنے رشتہ تو‏ں جوڑا تاں اسک‏‏ے بعد زیاد نو‏‏ں زیاد بن ابی سفیان کہنے لگے۔
زیاد دے ابوسفیان تو‏ں رشتہ جوڑنے د‏‏ی داستان تے ایہ کہ معاویہ نے زیاد کواپنے بھائی دا عنوان دے ک‏‏ے ابو سفیان تو‏ں نسبت دتی اے ، متواتر نقل ہويا اے تے مسلماناں دے بولی زد عام و خاص سی ، اس کم دے لئی معاویہ د‏‏ی سرزنش کيتی جاندی سی تے اس اُتے تنقید کيتی جاندی سی۔
زیاد دا شجرہ نسب ، سیف د‏‏ی روایت وچ :
سیف نے یہا ں اُتے وی ہمت بنھی اے تاکہ معاویہ تو‏ں اس تنقید دا ازالہ کرکے زیاد دے دامن تو‏ں اس شرمناک داغ نو‏‏ں چھڑا دے ، لہذا طبری نے جس روایت وچ ۲۳ ھء دے حوادث نقل کيتے
۱۔ تریخ کامل ابن اثیر ،حوادث ۴۴ھء دے ضمن وچ ، الاستیعاب ،ج ۱/ ۵۴۸ ۔ ۵۵۵ الاصابة ،ج ۱ ص ۵٦۳۔
۲٧۸ ہاں ، سیف اس روایت وچ طائفہ عنزہ دے اک مرد د‏‏ی شکایت بیان کردا اے کہ اس نے ابو موسی(۱) دے خلاف عمر دے پاس شکایت پہنچادی ۔ کہندا اے کہ مرد عنزی نے عمر تو‏ں کہیا ؛ اس نے اک کم اپنے کاتب زیاد بن ابو سفیان نو‏‏ں سونپیا(۲)
اس روایت وچ سیف د‏‏ی چابک دستی دا مقصد ایہ اے کہ اوہ کہنا چاہندا اے کہ زیاد ، پہلے از زمان معاویہ یعنی معاویہ دا زیاد نو‏‏ں اپنے نسب وچ شامل کرنے تو‏ں پہلے وی زیاد بن ابوسفیان دے ناں تو‏ں مشہور معروف سی ؟! کیونجے اس مرد عنزی نے عمر دے پاس ابوموسیٰ د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی سی تے عمر دے حضور وچ کہیا سی : ” زیاد بن ابی سفیان “ تے عمر نے کوئی اعتراض نئيں کيتا سی اس دے بعد وڈی چالاکی تے مہارت تو‏ں --(جو سیف د‏‏ی خصوصیت سی -- کہ کوئی متوجہ نہ ہوسک‏‏ے) زیا دکے عبید دے نال منسوب ہونے دا ايس‏ے روایت وچ علاج کيتا اے تے کہیا اے : عمر نے زیاد نو‏‏ں گرفتار کيتا تے اس تو‏ں پوچھ گچھ دے دورران پُچھیا : پہلا تحفہ جو تینو‏ں ملیا اسکو تسيں نے کِداں خرچ کيتا ؟ زیاد نے جواب وچ کہیا: ” پہلے اپنی ماں نو‏‏ں خرید کر
۱۔( ابو موسی اشعری دا ناں عبدالله بن قیس اے اس دے نسب دے بارے وچ اختلاف اے ، جدو‏ں اوہ مکہ آیا تاں اس نے سعید بنی عاص تو‏ں پیمان بنھیا اس دے بعد مکہ وچ اسلام قبول کيتا ، عمر نے مغیرہ نو‏‏ں معزول کرنے دے بعد اسنو‏ں بصرہ د‏‏ی گورنری سونپ دتی تے اوہ اس عہدہ اُتے خلافت عثمان تک باقی رہیا ، عثمان نے اسنو‏ں معزول کردتا ، کوفہ دے لوگو ں نے عثمان تو‏ں درخواست کيتی کہ ابو موسی نو‏‏ں انہاں دا حاکم مقرر کردے اس نے وی کوفہ والو ں د‏‏ی درخواست دے مطاق ابو موسی نو‏‏ں کوفہ کاگورنر مقرر کردتا ، تو‏ں کہ ابو موسی لوگو ں نو‏‏ں علی علیہ السلام د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں رکدا رہے ، لہذا علی نے اسنو‏ں معزول کيتا اسک‏‏ے بعد عراق دے لوگو ں د‏‏ی درخوا ست اُتے صفین دے قضیہ وچ اسنو‏ں حَکَم دے طور اُتے منتخب کیہ اوہ (ابو موسی اشعری) عمر و عاص د‏‏ی فریب کاری تو‏ں دھوکہ کھانے دے بعد مکہ چلا گیا او رآخر عمر تک اوتھے اُتے ساکن رہیا یہا ں تک ۴۲ ھء ھ یا ۴۴ ھء یا ۵۰ ئھ یا ۵۳ ھء وچ ( روایتو ں وچ اختلاف دے نال ) فوت ہويا، استیعاب، ج ۴/ ۱٧۳۔ ۱٧۴ ، الاصابہ، ابو موسی د‏‏ی تشریح وچ ۔
۲۔ و فوّض الی زیاد بن ابی سُفیان ۔
۲٧۹ آزاد کرایا فیر اپنے سوتیلے بھائی عبید نو‏‏ں خرید کر اسنو‏ں وی آزاد کرایا، سیف نے ایسی چالاکی تو‏ں معاویہ دے بارے وچ عام مسلماناں د‏‏ی اس گل اُتے تنقید دا ازالہ کيتاہے کہ اس نے کیو‏ں زیاد نو‏‏ں اپنے رشتہ تو‏ں جوڑا اے تے ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ زیاد ابوسفیان دا بیٹاتھا تے روایت نو‏‏ں وی عمر دے زمانے تو‏ں نقل کيتا اے تو‏ں کہ ایہ لوکاں دے دلاں وچ بہتر صورت وچ جگہ پیدا کرلے تے کسی قسم دا شک و شبہہ باقی نہ رہے ۔
اب اسيں سیف د‏‏ی روایت دا دوسرےآں د‏‏ی روایتاں تو‏ں موازنہ کرنے تو‏ں پہلے سیف د‏‏ی روایت کيتی سند دے بارے وچ بحث کردے نيں ۔
اس روایت کيتی سند وچ محمد ، طلحہ تے مہلب دا ناں آیا اے ، سیف د‏‏ی روایت کيتی سند وچ محمد تو‏ں مراد، محمد بن عبدا لله بن سواد بن نویرہ ا‏‏ے۔
تریخ طبری وچ سیف د‏‏ی تقریباً ۲۱٦ روایتاں اس راوی تو‏ں نقل کيتی گئیاں نيں اساں کسی تے کتاب وچ کثرت تو‏ں روایت کرنے والے اس راوی دا ناں و نشان نئيں پایا ، صرف اکمال وچ کہیا اے، سیف نے اس تو‏ں روایت کيتی اے اس جملہ تو‏ں واضح ہُندا اے کہ صاحب اکمال نے وی اس راوی دا ناں صرف سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند وچ پایا اے ۔
اور طلحہ دا ناں سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند وچ دو افراد وچ مشترک اے ، اک ابو سفیان ، طلحہ بن عبدالرحمان اے کہ اساں اس ناں نو‏‏ں رجال تے سند شناسی د‏‏یاں کتاباں وچ نئيں پایا ، دوسرا طلحہ بن الاعلم حنفی اے جو شہر ری دے اطراف وچ واقع جیان نامی پنڈ دا باشندہ سی ا ور معلوم نئيں اے کہ سیف دا ُمنظور نظر انہاں دو وچو‏ں کون اے ؟!
اور مہلب سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند وچ ، مہلب بن عقبہ اسد ی اے ، تریخ طبری وچ سیف نے اس تو‏ں ٦٧ حدیثاں روایت کيتی نيں سیف دے اس راوی دا وی رجال تے سند شناسی د‏‏یاں کتاباں وچ کوئی سراغ نئيں ملدا، ایہ رہیا سیف د‏‏ی اس روایت دا متن اوراس د‏ی سند د‏‏ی بحث ۔
۲۸۰ مغیرہ بن شعبہ دے زنا د‏‏ی داستان
ترکت الدین والاسلام لما بدت لک غدوة ذات النصیف
مغیرہ ! تسيں اوہی ہوئے ، جدو‏ں اک عورت نو‏‏ں اپنے سامنے دیکھیا ، تاں اپنے دل و دین نو‏‏ں ہتھ تو‏ں گنوادتا
حسان بن ثابت
سیف د‏‏ی روایت وچ مغیرہ دے زنا د‏‏ی داستان
طبری نے ۱٧ ئھ دے حوادث نو‏‏ں بیان کردے ہوئے سیف تو‏ں مغیرہ دے زنا د‏‏ی اک داستان نقل کيتا اے ، جس دا خلاصہ حسب ذیل اے :
” بعض لوکاں دے مغیرہ دے زنا کرنے اُتے شہادت دینے د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ مغیرہ تے ابو بکرة(۱)
۱۔ ابوبکرہ ، اس دا ناں نفیع بن مروح حبشی اے ، کہیا گیا اے اس دے باپ دا ناں حارث بن کلدہ بن عمرو بن علاج بن ابی سلمة بن عبد العزیز ب ں عوف بن قیس اے تے اوہ قبیلہ ثقیف تو‏ں اے ابی بکرہ د‏‏ی ما ں دا ناں سمیہ سی اوہ اک کنيز سی ، اوہ حارث دے غلامو ں وچو‏ں سی ،جب پیغمبر نے طائف نو‏‏ں محاصرہ کيتا ابوبکرة طائف تو‏ں نکل ک‏ے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا، رسول خدانے اسنو‏ں آزاد کيتا تے اسنو‏ں ابوبکرة د‏‏ی کنیت عطاکی اوہ پیغمبر دے آزاد کيتے ہوئے افراد وچو‏ں سی تے بصرہ وچ سکونت کردا سی ، جنگ جمل وچ شرکت کرنے تو‏ں پرہیز د‏‏ی تے ۵۱ ئھ وچ فوت ہويا۔
۲۸۱ کے دمیان رنجش سی ، ہور بصرہ وچ مغیرہ تے ابی بکرة دا کمرہ اک دوسرے دے آمنے سامنے سی ہر اک دے کمرے د‏‏ی کھڑکی اک دوسرے دے مقابلے وچ سی اک دن کچھ لوک ابی بکرة دے گھر وچ بیٹھے گفتگو وچ مشغول سن ، اچانک ہويا چلی تے کمرہ د‏‏ی کھڑکیاں کھل گئياں ، ابو بکرہ اپنی جگہ تو‏ں اٹھا تو‏ں کہ کھڑکی نو‏‏ں بند کرے اتفاق تو‏ں ہويا نے مغیرہ دے گھر د‏‏ی کھڑکیاں وی کھول دتیاں سن ابو بکرہ د‏‏ی نظر مغیرہ اُتے پئی کہ اوہ اک عورت دے دو پیر دے درمیان سی ، چندافراد جو اس دے پاس سن ، اس نے انہاں تو‏ں کہیا : اٹھئے تے دیکھئے ، اس دے بعد کہیا : گواہ رہنا ، انہاں نے کہیا : ایہ عورت کون اے ؟ ابوبکرہ نے کہیا: ایہ ام جمیل اے (یہ اک خادمہ سی جو مغیرہ تے تمام امراء و اشراف دے ایتھ‏ے رفت و آمد کردی تھی) انہاں نے کہیا؛ اساں اس دے بدن دا نچلاحصہ دیکھیا لیکن اس دا چہرہ پہچان نئيں سک‏‏ے (انما راینا اعجازاً و لاندری ما الوجه ) جدو‏ں عورت اپنی جگہ تو‏ں اٹھی تاں انہاں نے فیصلہ کيتا کہ زانی نو‏‏ں معین کرن (ثم انهم صمموا حین قامت )
اس دے بعد گواہی د‏‏ی کیفیت دے بارے وچ کہندا اے کہ مغیرہ نے عمر تو‏ں کہیا؛ اس کم دے بارے وچ غلاماں تو‏ں پوچھنا کہ مینو‏ں کس حالت وچ دیکھیا کیہ ميں انہاں د‏‏ی طرف رخ کيتے ہوئے سی یاپشت ؟ تے عورت نو‏‏ں کس حالت وچ دیکھیا تے کیہ اسنو‏ں پہچان لیا ؟ جے سانو‏ں سامنے تو‏ں دیکھیا تاں وچ اسنو‏ں بغیر دروازہ تے کھڑکی دے گھر وچ کِداں اپنے آپ نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی نظراں تو‏ں چھپا سکدا ؟
اور جے سانو‏ں پِچھے تو‏ں دیکھیا اے تاں کس شرعی جواز تو‏ں میرے گھر وچ نگاہ پائی جتھے وچ اپنے عیال دے نال سی ؟ خدا د‏‏ی قسم ! وچ ا پنی بیوی تو‏ں ہمبستر ہويا سی او رمیری بیوی ام جمیل تو‏ں شباہت رکھدی اے ۔
۲۸۲ اس دے بعد کہندا اے کہ ابوبکرہ(۱) و نافع نے کہیا کہ اسيں دونے نے مغیرہ تے اس عورت نو‏‏ں پِچھے تو‏ں دیکھیا اے تے شبل(۲) نے کہیا کہ انھاں سامنے تو‏ں دیکھیا اے تے زیاد نے انہاں د‏‏ی ورگی شہادت نئيں دتی لہذا عمر نے حکم دتا کہ انہاں تِناں گواہاں اُتے حد شرعی دے برابر کوڑے مارے جاواں تے مغیر ہ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا؛ خدا د‏‏ی قسم ! جے تیرے بارے وچ گواہی مکمل ہُندی تاں یقینا تینو‏ں سنگسار کردا،(۳) ایہ سی اس داستان وچ سیف د‏‏ی روایت ۔
بلاذری نے فتوح البلدان، ص ۳۵۲ ، وچ ماوردی نے کتاب الاحکا‏م، ص ۲۸۰ وچ ، یعقوبی نے اپنی تریخ ، ج ۲/ ۱۲۴ وچ تے طبری و ابن اثیر، نے ۱٧ ھ ئکے حوادث دے ضمن وچ تے انہاں دے علاوہ دوسرے لوکاں نے روایت کيتی اے :
۱۔ نافع بن حرث بن کلدہ ثقفی د‏‏ی ماں سمیہ ، حرث د‏‏ی کنيز سی تے حرث نے اعتراف کيتا اے کہ نافع اس دا بیٹا اے اوہ بصرہ دا رہنے والا سی تے پہلا شخص تھاجو بصرہ وچ اونٹھ پالیا سی۔ عمرابن خطاب نے بصرہ د‏‏ی زمیناں وچو‏ں دس جریب زمیناس دتی جاگیر قرار دتی سی ، استیعاب ج ۳/ ۵۱۲ ، اصابہ، ج۳/ ۵۱۴۔
۲۔ سبل بن معبد بن حارث بن عمرو بن علی بن اسلم بن احمسں بجلی احمسی اے اس گل اُتے اختلاف اے کہ اس نے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں درک کيتا اے یا نئيں تے اصحاب وچ شمار ہُندا اے یا نئيں ، یا ایہ کہ اس نے آنحضرت صلی الله علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں درک نئيں کيتا اے تے تابعین وچو‏ں اے اصابہ ،ج ۲/ ۱۵۹۔
۳۔ تریخ طبری ،ج ۳/ ۱٧۰ و ۱٧۱ ۔
۲۸۳ مغیرہ بن ہلال د‏‏ی ام جمیل بنت افقم بن محجن بن ابی عمرو بن شعبہ نامی اک عورت دے پاس رفت و آمد سی اس عورت دا شوہر قبیلہ ثقیف تو‏ں سی تے اس دا ناں حجاج بن عتیک سی (ایتھ‏ے تک بلاذری د‏‏ی عبارت اے ) ہن داستان د‏‏ی تفصیل ابی الفرج د‏‏ی اغانی تو‏ں نقل کيتی جاندی اے:
مؤرخین نے کہیا اے : جس عورت دے پاس مغیرہ جاتاتھا ، اوہ ابوبکرة د‏‏ی ہمسایہ سی کہندے نيں : اک دن ابوبکرة اپنے دو بھائیاں نافع و زیاد تے شبل بن معبد نامی اک اورشخص دے نال اپنے کمرہ وچ بیٹھیا سی ايس‏ے دوران ہويا د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے مد مقابل ہمسایہ دا دروازہ کھل گیا انہاں لوکاں د‏‏ی نظر اس ہمسایہ دے کمرہ اُتے پئی اچانک دیکھیا کہ مغیرہ اس عورت دے نال اپنا منہ کالا کرنے وچ مشغول اے ابوبکرةنے کہیا ؛ ایہ اک مصیبت اے جس تو‏ں دوچار ہوئے ہوئے تے اک تکلیف تواڈی گردناں اُتے پئی اے ، لہذا پوری دقت کے
۲۸۴ نال دیکھ لو ، سبھی نے دقت تو‏ں دیکھیا جتھے تک یقین کيتا ابوبکرة گھر تو‏ں باہر نکلااور بیٹھ گیا ایتھ‏ے تک مغیرہ گھر تو‏ں نکلیا ، ابوبکرة نے مغیرہ تو‏ں کہیا ؛ تیرا راز فاش ہوگیا(۱)
اب توانو‏‏ں معزول ہوناچاہیے مغیرہ چلا گیا تے فیر ظہر د‏‏ی نماز پڑھانے دے لئی آیا ابوبکرة نے اسنو‏ں نماز پڑھانے تو‏ں منع کيتا تے کہیا : جو کچھ تسيں نے کيتا اے اس دے پیش نظراب توانو‏‏ں ساڈا امام جماعت نئيں ہونا چاہیدا لوکاں نے کہیا: اسنو‏ں نماز پڑھنے دو ، اوہ گورنر اے ، لیکن توانو‏‏ں ساری روداد نو‏‏ں عمرکے پاس لکھنا چاہیدا اس دے بعد اس نے ایساہی کيتااور عمرکی طرف تو‏ں جواب آیا : کہ سب حاضر ہوجاواں ، مغیرہ جانے دے لئی تیار ہويا اس نے عقیلہ ناں د‏‏ی اک عرب نسل کنيز اک خادم دے ہمراہ ابو موسی دے لئی بھیجی ایہ کنيز تربیت یافتہ سن تے یمامہ دے اسیراں وچو‏ں سی تے خاندان بنی حنیفہ نال تعلق رکھدی سی تے اس دا وطن طائف سی ، مغیرہ عمر دے حضورپہنچیا عمر نے عدالدی کاروائی دے لئی جلسہ بلايا تے مغیرہ کوشاہد دے نال طلب کيتا ، ابوبکرة اگے ودھیا ، عمر نے ابو بکرة تو‏ں کہیا؛ کیہ تسيں نے مغیرہ کواس عورت د‏‏ی دونے راناں دے درمیان دیکھیا ؟ اس نے جواب وچ کہیا: ہاں والله گویا حالے حالے اس عورت د‏‏ی راناں اُتے پئے چھالاں
۱۔ مغیرہ دے زنا د‏‏ی داستان نو‏‏ں ابن جریر، ابن اثیر تے ابو الفداء نے ۱٧ ئھ دے وقائع دے ضمن وچ نقل کيتا اے ۔
۲۸۵ کے نشان دیکھ رہاہاں ، مغیرہ نے کہیا؛ عجب ! کيتا اِنّی دقت تو‏ں دیکھیا اے ؟ ابو بکرہ نے کہیا: ميں نے اس کم وچ کوتاہی نئيں کيت‏‏ی اے جس وچ خداوند تینو‏ں رسوا کرے عمر نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم وچ اس اُتے اکتفا نئيں کراں گا جدو‏ں تک کہ گواہی نئيں دو گے کہ تسيں نے مغیرہ نو‏‏ں اس حالت وچ دیکھیا اے کہ اوہ اس عورت دے اندر ایداں دے ڈال رہیا سی جداں سرمہ دانی دے اندر سلائی پائی جاندی اے اس نے کہیا جی ہاں ، ایہی گواہی دیندا ہاں عمر نے کہیا: جاؤ مغیرہ اک چوتھائی کھو بیٹھے ہوئے۔
ابو الفرج کہندا اے : بعض لوک کہندے نيں کہ ایہ گل کہنے والے علی علیہ السلام سن ، اس دے بعد عمر نے نافع نو‏‏ں طلب کيتا تے کہیا : تسيں کس چیز د‏‏ی شہادت دیندے ہو؟ نافع نے کہیا : اس کیفیت د‏‏ی شہادت دیندا ہاں جس د‏‏ی ابو بکرة نے شہادت دتی اے ، عمر نے کہیا: نئيں ، جدو‏ں تک اس طرح گواہی نئيں دو گے کہ تسيں نے دیکھیا کہ مغیرہ اس عورت دے اندر اس طرح ڈالے ہوائے سی جداں سرمہ دانی وچ سلائی پائی جاندی اے ، اس نے جواب وچ کہیا: جی ہاں اس دے اندر آخر تک ڈالے سی ، عمر نے کہیا : جاؤ مغیرہ نصف تسيں وچو‏ں گیا ، اس دے بعد تیسرے شاہد شبل بن معبد نو‏‏ں طلب کيتا ، شبل نے کہیا: وچ وی اپنے دو دوستاں دے مانند شہادت داں گا، عمر نے کہیا: جاؤ مغیرہ تن چوتھائی کھو بیٹے ہوئے ؟
راوی کہندا اے : جدو‏ں عدالدی کاروائی ایتھ‏ے تک پہنچی تاں ، مغیرہ مہاجرین دے پاس جاک‏ے اس قدر رویا کہ اوہ وی رو پئے تے امہات المؤمنین دے پاس جا ک‏ے وی ایسا ہی کيتا حتی کہ انہاں نے وی گرایہ کیہ ۔
۲۸٦ راوی نے کہیا: زیاد اس مجلس وچ حاضر نہ سی عمر نے کہیا ایہ تن گواہ اک طرف بیٹھ جاواں تے اہل مدینہ وچو‏ں کوئی انہاں دے پاس نہ بیٹھے ، تے زیاد دے آنے دا منتظر سی ، جدو‏ں زیاد آپہنچیا او رمسجد وچ بیٹھیا مہاجر و انصار دے بزرگ اس دے اردگرد جمع ہوئے ، مغیرہ کہتاہے اس دوران ميں نے اک مطلب آمادہ کيتا سی تو‏ں کہ کہاں ، لیکن جاں ہی عمر د‏‏ی نظر زیاد اُتے پئی تے دیکھیا کہ اوہ آرہیا اے تاں اس نے کہیا؛ وچ اک ایداں دے مرد نو‏‏ں دیکھ رہیا ہاں کہ خداوند عالم ہرگز اس د‏ی بولی تو‏ں مہاجرین وچو‏ں کسی نو‏‏ں ذلیل و خوار نئيں کريں گا(۱) ابو الفداء(۲) د‏‏ی روایت وچ آیا اے کہ عمر نے زیاد تو‏ں کہیا: وچ اک ایداں دے مرد نو‏‏ں دیکھ رہاں ہاں کہ امید کردا ہاں خداوند عالم اس دے ذریعہ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے اصحاب وچو‏ں کسی نو‏‏ں ذلیل نئيں کريں گا ۔
۱۔ ابن خلکان ج ۸/ ۲۰٦ کتاب وفیات الاعیان ، ” یزید بن مفرغ“ د‏‏ی تشریح وچ تے ایہ جملہ جو عمر نے زیاد تو‏ں کہیا؛ وچ اک مرد نو‏‏ں دیکھ رہیا ہاں کہ امید رکھدا ہاں خداوند عالم اس دے ذریعہ اصحاب رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم وچو‏ں کسی نو‏‏ں رسوا نئيں کريں گا یعقوبی نے اپنی تریخ ج ۲/ص ۱۲۴ وچ نقل کيتا اے ، کنزل العمال ج ۳/ ۸۸ حدیث ۱۲٦۸۲ او رمنتخب کنز ، ج ۲/ ۴۱۳ وچ ایويں آیا اے کہ عمر نے کہیا: وچ اک چالاک جوان نو‏‏ں دیکھ رہاہاں کہ انشاء اللہ حق دے علاوہ کسی تے چیزدے لئی گواہی نئيں دے گا ۔
۲۔ تریخ ابو الفداء ،ج ۱/ ۱٧۱۔
۳۔ ابو عثمان عبد الرحمان بن رمل بن عمرو بن عدی بن وھب بن ربیعہ بن سعد بن کعب بن خزیمہ بن کعب رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ اسلام لیایا تے جنگ قادسیہ تے دوسری جنگو ں وچ شرکت کيتی تے ۱۰۰ ئھ وچ ۱۳۰ سال تو‏ں زیادہ عمر وچ وفات پاگیا۔
۲۸٧ جب زیاد آیا (اک جوان جو ہتھ ہلا ہلیا ک‏ے ناز تو‏ں چل رہیا سی) عمر نےاس دتی طرف سر اٹھا ک‏ے کہیا؛ کيتا خبر لیائے ہوئے ئے فضلہ عقاب (ابو عثمان نہدی نے اس موقع اُتے عمر دے قیافہ د‏‏ی حالت نو‏‏ں ایسی خوفناک دسیا اے کہ جس دے بارے وچ عبد الکریم بن رشید کہناہے : نزدیک سی وچ ابوعثمان د‏‏ی فریاد تے دھمکی تو‏ں غش کرگر جاؤں) لہذا مغیرہ نے کہیا: اے زیاد! خدا دے لئی تینو‏ں یاد دہانی کراندا ہاں تے تینو‏ں قیامت دے میدان د‏‏ی یاد،دلاندا ہاں کہ خدا ، کتاب خدااور رسول خدا(صلی الله علیہ و آلہ وسلم) تے امیر المؤمنین نے میرے خون د‏‏ی حفاظت کيتی اے ، مگر ایہ کہ تسيں تجاوز کرکے ایسا کچھ بیان دیدو کہ جس نو‏‏ں تسيں نے نئيں دیکھیا اے ، پھرزیاد نے کہیا: یا امیر المؤمنین ! لیکن حقیقت مطلب میرے پاس اس صورت وچ نئيں ، جس صورت وچ د وسراں دے پاس اے ،ميں نے اک ناشائستہ مجلس دا نظارہ کيتا ، تے تیز تیز سانس لینے د‏‏ی آواز سن رہیا سی، ميں نے مغیرہ نو‏‏ں دیکھیا کہ اوہ اس عورت اُتے سوار سی ، پھرعمر نے کہیا: کیہ تسيں نے دیکھیا کہ مغیرہ سرمہ دانی وچ سلائی دے مانند اندر تے باہر کردا سی ؟
اس نے کہیا: نئيں ۔
ابو الفرج کہندا اے : بوہت سارے راویاں نے روایت کيتی اے کہ زیاد نے کہیا: ميں نے دیکھیا کہ مغیرہ نے عورت د‏‏ی دونون لتاں بلند د‏‏ی سن تے ميں نے اس دے خصیہ وی دیکھے کہ عورت د‏‏ی دونے راناں دے درمیان اگے پِچھے حرکت کررہے سن (۱)
اس نے کہیا: نئيں
۱۔ ابو عثمان عبد الرحمان بن رمل بن عمرو بن عدی بن وھب بن ربیعہ بن سعد بن کعب بن خزیمہ بن کعب رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ اسلام لیایا تے جنگ قادسیہ تے دوسری جنگاں وچ شرکت کيتی تے ۱۰۰ ئھ وچ ۱۳۰ سال تو‏ں زیادہ د‏‏ی عمر وچ فوت ہويا۔
۲۸۸ عمر نے کہیا: اللہ اکبر ، مغیرہ اٹھوا! تے انہاں تن افراد اُتے کوڑے مار و، مغیرہ اگے ودھیا تے ابوبکرة اُتے اسّی کوڑے مارے تے دوسرےآں اُتے وی تازیانے لگائے بعض لوکاں نے نقل کيتا اے کہ خود مغیرہ نے انہاں اُتے کوڑے نئيں مارے ، عمر نو‏‏ں زیاد دا بیان پسند آیا تے مغیرہ د‏‏ی سزا معاف د‏‏ی !
مستدرک وچ حاکم د‏‏ی روایت وچ تے ذہبی د‏‏ی تلخیص وچ ایويں آیا اے کہ جدو‏ں مغیرہ نے نجات پائی ، تاں عمر نے تکبیر بلند د‏‏ی تے خوشحال ہويا تے تمام گواہاں اُتے تازیانے لگائے ، صرف زیاد اُتے تازیانہ نئيں لگائے(۱) تے فتوح البلدان وچ اے کہ شبل نے کہیا: کيتا سچائی دے شاہداں اُتے تازینے ماررہے ہوئے ؟ تے حد الٰہی نو‏‏ں حذف کررہے ہوئے ؟ جدو‏ں ابو بکرة نے کوڑ ے کھالئے تاں کہیا: شہادت دیندا ہاں کہ مغیرہ نے زنا کيتا اے ، عمر نے کہیا: اس اُتے دوبارہ کوڑے لگاؤ،حضرت علی علیہ السلام نے کہیا؛ جے ابوبکر ة د‏‏ی اس گل نو‏‏ں شہادت شمار کرکے حد جاری کرو گے تاں وچ وی تیرے دوست نو‏‏ں سنگسار کراں گا،اور کنزل العمال تے منتخب کنزماں تے یعقوبی نے اپنی تریخ وچ حضرت علی علیہ السلام دے نقطہ نظر دے بار ے وچ تقریباً ایہی مضمون نقل کيتا اے ۔
الاغانی تے شرح ابن ابی الحدید وچ کہیا گیا اے : ابوبکرہ نے تازیانے کھانے دے بعد کہیا: شہادت دیندا ہاں کہ مغیرہ نے ایسا ویسا کيتا اے ، عمر نے اسنو‏ں مارنا چاہیا ،حضرت علی علیہ السلام نے عمر تو‏ں کہیا؛ جے اسنو‏ں دوبارہ تازیانہ لگاناچاہندے ہوئے تاں اپنے دوست نو‏‏ں سنگسار کرو تے عمر نو‏‏ں اس دے فیصلہ تو‏ں روکیا ۔
اس دے بعد کہندا اے : عمر نے ابو بکرة نو‏‏ں اس د‏ی دتی گئی شہادت دے بارے وچ توبہ کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔
ابوبکرہ نے کہیا: کیہ ایہ تجویز اس لئی پیش کردے ہوئے کہ جے اسک‏‏ے بعد گواہ بنا تاں قبول کروگے ؟
اس نے کہیا: ہاں ،
کہیا: ہن وچ زندگی بھر دو آدمی دے بارے وچ گواہی نئيں داں گا۔
کہندا اے : جدو‏ں حد نو‏‏ں جاری کيتا گیا مغیرہ نے کہیا: اللہ اکبر ! شکر اس خدا دا جس نے تینو‏ں ذلیل و خوار کيتا ۔
عمر نے کہیا: خاموش رہ ، خدا اس جگہ نو‏‏ں خوار کرے جس جگہ انھاں نے تینو‏ں دیکھیا اے
کہندا اے : ابوبکرہ اپنی گل اُتے ڈٹا رہیا تے بارہیا کہندا تھا؛ خدا د‏‏ی قسم اس عورت د‏‏ی راناں نو‏‏ں کدی نئيں بھولاں گا۔
لہذا ن دوسرے دو آدمیاں نو‏‏ں توبہ کرایا گیا تے ا س دے بعد انہاں د‏‏ی شہادت قابل قبول ہوئی ۔ لیکن ابوبکرة نو‏‏ں جدو‏ں کسی شہادت دے لئی دعوت کردے سن تاں اوہ کہندا سی :
کسی دوسرے نو‏‏ں بلائیے کیونجے زیاد نے میری شہادت نو‏‏ں تباہ کرکے رکھ دتا اے ۔
ابن عبد البر نے ابی ابو بکرہ د‏‏ی تشریح وچ کہیا اے کہ اوہ اپنے نقطہ نظر اُتے باقی سی لیکن دوسرے دو آدمیاں نے توبہ کرلئی سی۔
اغانی تے شرح نہج البلاغہ وچ شعبی تو‏ں روایت نقل کيتی گئی اے کہ ا س نے کہیا: مغیرہ د‏‏ی طرف رقطاء نامی جس عورت تو‏ں ناجائز تعلقات د‏‏ی نسبت دتی گئی سی اس عورت دے پاس مغیرہ د‏‏ی کوفہ اُتے حکومت دے دوران رفت و آمد سی تے اوہ اس د‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کردا سی ۔
۲۹۰ ابو الفرج کہندا اے کہ اس قضیہ دے بعد ، اک سال عمر حج اُتے گئے، اتفاق تو‏ں رقطاء نو‏‏ں موسم حج دے دوران دیکھیا تے مغیرہ وی اوتھ‏ے اُتے سی ، عمر نے مغیرہ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا؛ کيتا اس عورت نو‏‏ں پہچاندے ہو؟
اس نے کہیا: جی ہاں ، ایہ ام کلثوم بنت علی علیہ السلام اے ۔
عمر نے اس تو‏ں کہیا؛ افسوس ہوئے تسيں اُتے ، میرے سامنے وی تجاھل عارفانہ تو‏ں کم لیندے ہوئے ؟ خدا د‏‏ی قسم مینو‏ں گمان نئيں اے کہ ابوبکرةنے تیر بارے وچ جھوٹھ کہیا ہوئے گا وچ جدو‏ں وی تینو‏ں دیکھدا ہاں ڈردا ہاں کہ کدرے آسمان تو‏ں مجھ اُتے پتھرنہ برس پئے۔
حسان بن ثابت نے مغیرہ د‏‏ی ہجو کردے ہوئے اس قضیہ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔
لو انہاں اللؤوم ینسب کان عبداً
قبیح الوجه اعور من ثقیف
ترکت الداں و الاسلام لما
بدت لک غدوة ذات النصیف
و راجعت الصبا و ذکرت لهواً
مع القینات فی العمر اللطیف
اگر پست فطرت تے کمینہ نو‏‏ں ڈھوٹدھو اک منحوس بد صورت قبیلہ ثقیف دا ،کانا (جس دتی اک اکھ خراب ہو) غلام ہوئے گا ۔
(مقصود مغیرہ اے جو قبیلہ ثقیف تو‏ں سی ور اک اکھ تو‏ں کانا سی) اک صبح نو‏‏ں جدو‏ں اک مقنہ پوش عورت نے تینو‏ں اپنا جلوہ دکھایا تاں اک دم تسيں نے اپنے دین او راسلام نو‏‏ں کھودتا تے جوانی دے زمانہ د‏‏ی طرف پلٹ گئے تے بہارِ جوانی وچ کنیزےآں دے نال شہوت رانی د‏‏ی یاداں نو‏‏ں تازہ کرنے لگے۔
۲۹۱ بلاذری نے فتوح البلدان ص ۲۸۸ اُتے روایت کيتی اے کہ خلیفہ عمر بن خطاب نے جدو‏ں اس واقعہ دے بعد دوبارہ کوفہ دا گورنر مقرر کرنا چاہیا تاں اس تو‏ں کہیا: جے فرمان روائی دا حکم تیرے ناں جاری ہوجائے ، تاں کيتا فیر وی ايس‏ے چیز د‏‏ی طرف پلٹ جاؤ گے جس د‏‏ی تجھ اُتے تہمت لگی اے ؟ اس نے کہیا: نئيں
ان تمام افراد وچ جنہاں نے مغیرہ دے زنا د‏‏ی طرف اشارہ کيتاہے ، حموی وی اے جس نے معجم البلدان د‏‏ی دوسری جلد دے صفحہ ۱٧۹ اُتے ذکرکیا اے (۱)
۱۔ ج ۲/ ۱٧۹
۲۹۲ چھان بین دا نتیجہ
روایت کيتی سند وچ محمد ، طلحہ تے مہلب دے ناں آئے نيں ، ” نسلِ زیاد د‏‏ی اصلاح “ دے موضوع اُتے سیف د‏‏ی روایت کيتی تحقیق دے دوران انہاں دو تن راویاں د‏‏ی چھان بین ہوئی ا‏‏ے۔
متن دے لحاظ تو‏ں :
سیف نے ایسا کہاہے ابو بکرة ، اس دے دو بھائی تے شبل مغیرہ دے گھر دے مد مقابل واقع کمرے وچ بیٹھے سن کہ ہويا چلی تے دونے گھراں د‏‏ی کھڑکیاں کھل گئياں تے انہاں نے مغیرہ نو‏‏ں دیکھیا کہ اپنے گھر وچ اک عورت تو‏ں مباشرماں مصروف اے تے ایہ عورت ام جمیل نامی اک خادمہ سی جو مغیرہ د‏‏ی خدمت گزاری کردی سی ، انہاں نے صرف دو سر دیکھے تے چہرے نئيں دیکھے، جدو‏ں اٹھے تاں فیصلہ کيتا ، مغیرہ نے عمر نو‏‏ں تجویز پیش کيت‏‏ی کہ ا ن تو‏ں پُچھو کہ انہاں نے اسنو‏ں کس حالت وچ دیکھیا اے سامنے تو‏ں یا پِچھے تو‏ں تے کس د‏‏ی اجازت تو‏ں اس دے گھر وچ نگاہ د‏‏ی اے جدو‏ں کہ دوسرے راویاں نے صراحت تو‏ں بیان کيتا اے کہ مغیرہ چوری چھپے ام جمیل دے گھر جاندا سی نہ ایہ کہ اوہ عورت ايس‏ے دے گھر آئی سی ، انہاں نے مغیرہ نو‏‏ں ام جمیل دے گھر وچ اپنا منہ کالا کردے دیکھیا سی تے کسی نے نئيں کہیا اے کہ ام جمیل مغیرہ د‏‏ی خادمہ سی مغیرہ گواہاں تو‏ں پو چھتاتھا تے اوہ مختلف جواب دیندے سن اس دے علاوہ دوسرے مطالب وی کہ‏ے گئے نيں لیکن چونکہ سیف مغیرہ دا دفاع کرنا چاہندا سی اس لئی انہاں ساری گلاں نو‏‏ں جھوٹھ ثابت کيتا اے تے طبری نے وی انھاں ا پنی تریخ وچ ثبت کيتا اے تے کچھ لوکاں نے تریخ طبری تو‏ں نقل کيتا اے تے ایہ داستان مشہور تے بولی زد عام و خاص ا‏‏ے۔
۲۹۳ ابو محجنہاں د‏‏ی شراب خواری د‏‏ی داستان
ان کانوا شربوها مستحلّین لها انہاں یقتلوا و انہاں کانو شربوها وهم یؤمنون انها حرام انہاں یحدّوا
اگر انہاں نے شراب کوحلال جان ک‏ے پیتا اے تاں انہاں دا قتل واجب اے تے جے حرام جان ک‏ے پیتا اے تاں انہاں اُتے حد جاری کيت‏ی جائے گی
علی علیہ السلام
سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایت وچ ابو محجنہاں د‏‏ی داستان
ابو محجن ثقفی ، حبیب بن عمر بن ثقفی دا بیٹا اے ، جدو‏ں قبیلہ ثقیف نے اسلام قبول کيتا تاں اوہ وی مسلما‏ن ہويا ، اوہ شاعر تے اک دلاور مرد سی، دوران جاہلیت تے اسلام دونے زمانےآں وچ بہادر شمار ہوتاتھا ، اوہ ہمیشہ شراب پیندا سی ، خلیفہ عمر ابن خطاب نے اس اُتے شراب نوشی دے جرم وچ ست یا اٹھ بار حد جاریکيتی سی ۔
ابوا لفرج اصفہانی، ”الاغانی“ وچ کہندا اے :
ابو محجنہاں نو‏ں شراب پینے والےآں دے اک گروہ دے نال عمر ابن خطاب دے پاس لیایا گیا ،
۲۹۴ عمر نے اس تو‏ں کہیا: کیہ تسيں نے شراب پی اے جدو‏ں کہ خدا تے اسک‏‏ے رسول نے اسنو‏ں حرام قرار دتا اے ؟ اس نے جواب وچ کہیا؛ نہ خدا نے اسنو‏ں حرام کيتاہے تے نہ ہی اس دے رسول نے(۱) کیونجے خداوند عالم فرماندا اے :
<لَیسَ علیٰ الّذین آمنوا و عَمِلوٰ الصالحات جناح فیما طعموا اذا ما اتقوا و آمنوا و عملوا الصالحات >(۲)
یعنی جو لوک ایمان لیائے تے انہاں نے نیک اعمال کيتے انہاں دے لئی اس وچ کوئی حرج نئيں اے کہ جو کچھ کھا، پی چکے نيں جدو‏ں کہ اوہ متقی بن گئے تے ایمان لیائے تے نیک اعمال بجالائے“
عمر نے اپنے طرفداراں د‏‏ی طرف رخ کرکے کہیا؛ انہاں دے بارے وچ کیہ کہندے ہوئے ؟ ہر اک نے کچھ نہ کچھ کہیا، تاں عمر نے اک شخص نو‏‏ں علی (ع) دے پاس بھیجیا، تے اس سلسلہ وچ آپ تو‏ں مشورہ کيتا، علی علیہ السلام نے کہیا جے تواڈی مرادیہ ہیکہ اس آیت دے بارے وچ ایہ لوک کہندے نيں ، انکو مردار،خون تے سؤر دے گوشت نو‏‏ں وی حلال قرار دینا چاہیدا جدو‏ں انہاں نے ایہ جواب آنحضرت صلی الله علیہ و آلہ وسلم تو‏ں سنیا اسلئی خاموش ہوگئے ، اس دے بعد عمرنے، علی علیہ السلام تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: آپ دا نقطہ نظر کيتا اے ؟ علی علیہ السلام نے کہیا: میرا نظر ایہ یہ اے کہ جے شراب نو‏‏ں حلال جان ک‏ے پیاہے تاں اسنو‏ں قتل کيتا جاناچاہیدا تے جے اسنو‏ں حرام جان ک‏ے پیتا اے تاں انہاں اُتے حد جاری کرنی چاہیدا عمر نے اک جماعت تو‏ں پُچھیا تاں انہاں نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم اسيں اس دے حرام ہونے وچ کِسے قسم دا شک و شبہہ نئيں
۱۔ ماحرم اللہ و لارسولہ
۲۔ سورہ مائدہ/آیت ۹۳
۲۹۵ رکھدے سن تے جو کچھ اساں کہاوہ شرعی قانون تو‏ں فرار کےلئے سی تو‏ں کہ اسيں اُتے تازینے نہ لگياں ، عمر نے انہاں وچو‏ں اک اک اُتے حد جاری د‏‏ی تے ہر اک انہاں وچو‏ں حد کھانے دے بعد باہر چلا جاندا سی ، ایتھ‏ے تک ابو محجنہاں د‏‏ی باری آگئی جدو‏ں اس اُتے کوڑے پئے تاں ا سنے درج ذیل اشعار پڑھے(۱)
و لا یستطیع المرء صرف المقادر
صبرت فلم اجزع و لم اک کائعاً
لحادث دهر فی الحکومة جائر
و انّی لذو صبر و قد مات اخوندی
و لست عن الصهباء یوماً بصابر
رماها امیر المؤمنین بحتفها
فخلانّها یبکون حول المعاصر
” کیہ تسيں نے نئيں دیکھیا کہ زمانہ، جوان مرد نو‏‏ں لغزش تو‏ں دوچار کردا اے تے انسان تقدیر نو‏‏ں بدل نئيں سکدا ، ميں نے بردباری تو‏ں کم لیا ور بے صبری دا مظاہرہ نئيں کيتا تے زمانہ دے حوادث ، جو ہمیشہ حکومت دے ظلم تو‏ں رونما ہُندے نيں تو‏ں نئيں ڈریا،ماں باوجود اس دے کہ اپنے بھائیاں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھیا ہاں لیکن انہاں د‏‏ی جدائی د‏‏ی مصیبت وچ صبر کادامن نئيں چھڈیا اے لیکن شراب تو‏ں جدائی دا تحمل یااک دن دے لئی میرے لئے ناقابل برداشت اے امیر المؤمنین نے اسنو‏ں نابود کردتا اورشراب دے دلداد ہ شراب د‏‏ی مشین دے گرد اکھاں تو‏ں شوق دے آنسو بہارہے نيں “
۱۔ سیف نے اس داستان وچ وی تحریف د‏‏ی اے تے اشعار نو‏‏ں وی دوسرے د‏‏ی طرف نسبت دتی ا‏‏ے۔ طبری، وقائع، ۱۸ ج ۴ ص ۲۲۲۔
۲۹٦ عمر نے جدو‏ں ابو محجنہاں دا کلام سنیا، تاں کہیا جو کچھ تیرے دل وچ سی کہ جس تو‏ں اسيں بے خبر سن تسيں نے آشکار کردتا ، مینو‏ں تیر ی سزا نو‏‏ں یقینا شدید کرنی چاہیدا سی، چونکہ تسيں مئے نوشی اُتے اصرار کردے ہوئے ، علی علیہ السلام نے فرمایا: تسيں ایسا حق نئيں رکھدے ہوئے اورجائز نئيں اے کہ اک شخص نو‏‏ں بولی اُتے جاری کرنے دے جرم وچ سزادو جدو‏ں کہ اوہ جرم دا مرتکب نئيں ہوئے ا چونکہ کہ خداوند عالم شاعراں دے بارے وچ فرماتااے:
<إنَّهم یَقولوَن ما لا یفعلون >(۱)
وہ جو کم نئيں کردے نيں کہندے نيں ۔
عمر نے کہیا : خداوند عالم نے انہاں وچو‏ں اک جماعت نو‏‏ں مستثنی قرار دتا اے تے فرمایا <الاالذین آمنوا و عملوا الصالحات > ۲ جو لوک ایمان لیائے تے انہاں نے نیک اعمال کيتے) علی علیہ السلام نے فرمایا : کيتاتم انہاں شراب خواراں نو‏‏ں مؤمنین تو‏ں صالح تر جاندے ہو؟ یا ایہ کہ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا: ” بندہ ایمان د‏‏ی حالت وچ شراب نئيں پیندا اے “(۳)
اور الاصابہ وچ اے کہ ابو محجن عمر دے پاس گیا ، عمر نے گمان کيتا کہ ابو محجن نے شراب پی اے ، حکم دیاکہ اس دے منہ نو‏‏ں سونگھا جائے ، ابو محجن نے کہیا: تیرا کم اوہی تجسس اے جسنو‏ں منع کيتا گیاہے ، پس عمر نے اسنو‏ں چھوڑدتا ۔
طبری نے ۱۴ ھ دے وقائع بیان کردے ہوئے روایت کيتی اے : ايس‏ے سال عمر نے اپنے بیٹے اور
۱۔ سورہ الشعراء/آیت ۲۲٦۔
۲۔ سورہ الشعراء/آیت ۲۲٧۔
۲۹٧ اس دے دوستاں نو‏‏ں ابو محجن دے ہمراہ شراب پینے دے جرم وچ حد جاری کی(۱) تے ابن کثیر نے کہیا اے : اس سال ابو محجن ثقفی اُتے مئے نوشی دے جرم وچ ست بار حد جاری کيتی گئی(۲)
عقد الفرید وچ باب ” اعیان و اشراف “ وچ جنہاں اُتے حد جاری کيتی گئی اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں مشہور وی ہوئے نيں دے بارے وچ کہاہے ؛ من جملہ انہاں وچ ابو محجن ثقفی سی تے اوہ شراب پینے دا انتہائی شوقین سی، سعد بن ابی وقاص نے اس سبب تو‏ں چند بار اس اُتے حد جاریکيتی سی ۔
اس دے علاوہ الاصابہ تے الاغانی وچ آیاہے کہ ابو محجن ” شموس“ نامی اک عورت اُتے فریفتہ ہوگیا سی ، اس نال ملن دے لئی اس نے ہر بہانہ تو‏ں کم لیا لیکن کامیاب نہ ہويا ، آخر کار اک معمار دا شاگرد بن گیا جو اس عورت دے اک ہمسایہ د‏‏ی دیوار تعمیر کررہیا سی تے اس طرح اس گھر د‏‏ی کھڑکی تو‏ں اپنی محبوبہ نو‏‏ں دیکھنے وچ کامیاب ہويا تے ا س سلسلہ وچ ایہ اشعار کہ‏ے:
و لقد نظرت الی الشموس و دونها
حرج من الرحمن غیر قلیل
قد کنت احسبنی دا غنی واجد
و رد المدینة عن زراعة فول
” ميں نے شموس دے چہرہ اُتے ٹکٹکی لگائی، جدو‏ں کہ وچ خداکی نہی تو‏ں آگاہ سی ، جدو‏ں ميں مدینہ وچ آیا تاں ا سک‏‏ے جمال اُتے نظر ڈالے ہوئے سی، خود نو‏‏ں اک دولتمند کسان تصور کردا سی کہ جسنو‏ں باقلہ تے مٹرکی کھیت‏‏ی
۱۔ تریخ طبری ،ج ۴/ ۱۵۲۔
۲۔ البدایة و النہایة، ج ٧/ ۴۸۔
۲۹۸ کرنے د‏‏ی ا حتیاج نئيں(۱)
اس عورت دے شوہر نے عمر دے پاس اس د‏ی شکایت کیت‏‏ی ، عمر نے ابو محجنہاں نو‏ں ”حضوضی“(۲) نامی جگہ اُتے جلا وطن کيتا تے ابن جھراء نصری نامی اک شخص نو‏‏ں اک دوسرے آدمی دے نال اس دے ہمراہ بھیجیا ، تے حکم دیدتا کہ ابومحجنہاں نو‏ں تلوار اپنے نال اٹھانے د‏‏ی اجازت نہ داں ۔
ابو محجن نے تلوار نو‏‏ں اک تھیلی وچ اوراس دے غلاف نو‏‏ں اک دوسری تھیلی وچ رکھیا جس وچ آٹا سی ، جدو‏ں ساحل دے نزدیک پہنچیا ، ابو محجن نے اک بھیڑ خرید کر ابن جہراء تو‏ں کہیا؛ آؤذرا کھانا کھاندے نيں ، تے خود تیزی دے نال اٹھیا کر تھیلی دے پاس گیا ، تے ايس‏ے بہانے تلوار نو‏‏ں تھیلی تو‏ں کڈ ک‏ے ہتھ وچ لے لی ، ابن جہراء نے جدو‏ں ابو محجنہاں نو‏ں تلوار ہتھ وچ لئے دیکھیا، تاں باہرنکل ک‏ے بھج گیا ایتھ‏ے تک اونٹھ اُتے سوار ہوک‏ے واپس عمر دے پاس آگیا اوراسےساری رپورٹ پیش کيت‏‏ی۔
الاصابہ تے استیعاب وچ ایويں بیان ہويا اے کہ اس واقعہ دے بعد ابو محجن سعد بن وقاص دے پاس گیا ، اتفاقاً ایہ زمانہ ایران نال جنگ یعنی جنگ قادسیہ دا سی ، محمد بن سعد ابن ابی وقاص تو‏ں روایت کيتی گئی اے کہ اس نے کہیا: جنگ قادسیہ وچ ا بو محجنہاں نو‏ں سعد دے پاس لیایا گیا جدو‏ں کہ اوہ شراب پی کرمست سی ، سعد نے حکم دتا کہ اسنو‏ں زنجیر وچ بنھیا جائے ، اس دن سعد بدن اُتے اک زخم لگ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں میدان وچ نئيں آیا تے خالد بن عرفطہ نو‏‏ں سوار فوجیاں دا کمانڈر مقرر کيتا تے اپنے لئے اک ایسی
۱۔ الاغانی ج ۱۹/ ۱۳۸۔
کفیٰ حزناً انہاں تَردِی الخیل بالقنا
و اترک مشدوداً علیّ وثاقیاً
ترجمہ: اس تو‏ں ودھ ک‏ے کيتا مصیبت ہوسکدی اے کہ سوار نیزےآں نو‏‏ں ہتھ وچ لئے رفت وآمد کررہے نيں او ر میرے ہتھ پیر زنجیر وچ بنھ کر اک جگہ رکھ دتا اے ۔
سعد خودبھی انہاں حملےآں دا مشاہدہ کررہیا تھااور کہندا سی : اس گھوڑے د‏‏ی اچھل کود میرے گھوڑے (بلقاء) د‏‏ی ورگی اے لیکن نیزہ مارنا ابو محجنہاں د‏‏ی نیزہ بازی ورگی اے البتہ اوہ زنجیراں وچ بنھیا ہويا اے جدو‏ں دشمں نے شکست کھادی تاں ابو محجن واپس آیا تے اپنے پیراں وچ دوبارہ زنجیر باند ھ لی ، خصفہ د‏‏ی بیٹے نے اس قضیہ نو‏‏ں سعد تک پہونچایا تاں سعد نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم وچ اج ایداں دے مرد اُتے حد جاری نئيں کراں گا کہ خداوند عالم نے اس دے ہتھو‏ں مسلماناں نو‏‏ں ایسی نعمت عطا کيتی اے ، اس دے بعد ابو محجنہاں نو‏ں آزاد کردتا گیا ، ابو محجن نے کہیا: جنہاں دناں مجھ اُتے حد جاری کيتی جاندی سی وچ شراب پیندا سی ، تے خود نو‏‏ں حد دے ذریعہ پاک کردا سی، لیکن تسيں نے میرے تو‏ں حد اٹھالی ، توخدا د‏‏ی قسم وچ ہرگز شراب نئيں پیئواں گا۔
۳۰۰ ابوالفرج نے ابی محجنہاں د‏‏ی تشریح وچ اغانی تو‏ں تے سیف د‏‏ی ايس‏ے روایت نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کيتا اے -۔
ابن حجر الاصابہ وچ کہندا اے : ابن فتحون نے ابن عبد البر د‏‏ی اس گل اُتے تنقید د‏‏ی اے کہ ابو محجن دے بارے وچ کہندا ” اوہ ہمیشہ شراب وچ غرق رہندا سی “ تے کہیا اے کہ ایہی بیان حد جاری کرنے دے لئی کافی سی اس تو‏ں بیشتر سزاوار نہ سی کہ اسک‏‏ے بارے وچ کوئی تے گل کہندا تے بہتر ایہ سی کہ اس دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت نو‏‏ں نقل کردے اس دے بعد اس نے خود ہی سیف د‏‏ی روایت نو‏‏ں جسنو‏ں اساں نقل کيتا اے ، نقل کيتا اس دے بعد اصابہ دا مؤلف کہندا اے : سیف ضعیف اے تے جس روایت نو‏‏ں اساں نقل کيتا اے زیادہ معتبر تے مشہور اے (۱)
۱۔ الاصابہ ج ۴/ ۱۵٧۔
۳۰۱ ثابت ہوجائے کہ اس نے شراب پی لی اے لیکن خداوند عالم نے ابو محجنہاں نو‏ں توفیق عطا کيتی کہ اس نے مخلصانہ طور اُتے توبہ د‏‏ی تے پھرکدی شراب نئيں پی
مسعودی نے مروج الذہب(۱) وچ سیف د‏‏ی روایت نو‏‏ں سند دے بغیر نقل کيتا اے ساڈی نظر وچ اسنو‏ں تریخ طبری تو‏ں نقل کيتا گیا اے کیو‏ں کہ مسعودی نے اپنی کتاب دے مقدمہ وچ جتھے اُتے مؤرخین د‏‏ی تفصیلات بیان کردا اے تے تریخ دے معتبر مصادر دا ناں لیندا اے طبری د‏‏ی ،کافی تجلیل کردا اے ، جدو‏ں کہ اوتھ‏ے اُتے نہ سیف دا ناں لیا اے تے نہ اس د‏ی تالیفات دا ذکر کيتا اے ایہ سی سیف د‏‏ی روایت دا متن تے جنہاں نے اسنو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔
سیف د‏‏ی روایت کيتی سند د‏‏ی چھان بین
” زیاد د‏‏ی نسل د‏‏ی اصلاح “ دے باب وچ سیف دے دوراوی یعنی محمد و طلحہ د‏‏ی تحقیق د‏‏ی اے لیکن زیاد سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند وچ زیاد، زیاد بن سرجس احمری اے تے اس جعلی راوی دا سیف دے دوسرے راویاں دے مانند علم رجال تے سند شناسی د‏‏ی کسی تے کتاباں وچ کدرے ناں و نشان نئيں پایا جاندا
ہے باوجودیکہ سند نمبر ۵۳ وچ ذکر کيتی گئی روایت سیف د‏‏ی کچھ روایتاں طبری وچ درج نيں لیکن ،
۱۔مروج الذھب ج ۲/ ۴۲۲۔ ۴۲۴۔
۳۰۲ ابن محراق ، نہ اوہ خود معلوم اے تے نہ اس دا بیٹا اورنہ ہی ” قبیلہ طی دا اوہ مرد ، کہ جس تو‏ں ایہ گمنام باپ دا بیٹا روایت کردا اے ۔
متن روایت سیف د‏‏ی چھان بین:
جو کچھ اساں لکھیا اس تو‏ں معلوم ہويا کہ سیف د‏‏ی روایت تے محمد بن سعد د‏‏ی روایت وچ کس حد تک فرق اے ، ابومحجن سعد د‏‏ی بیوی تو‏ں کہندا اے : جے ميں قتل ہويا تاں تسيں لو گ میرے تو‏ں مطمئن ہوجاؤ گے تے ایہ خود اس د‏ی دلیل اے کہ سعد د‏‏ی بیوی اس امر تو‏ں مطلع سی کہ اس دا شوہر ابو محجنہاں تو‏ں کتنا رنجیدہ خاطر سی ، اس دے علاوہ ابو محجنہاں دا دائم الخمر ہونا، شراب نوشی دے جرم وچ چند بار تازیانہ کھانا، شموس نامی انصار ایہ عورت دے گھرماں بری نظر تو‏ں جھانکنا تے اسک‏‏ے بعد ” خضوضی“ دے لئی جلا وطن ہونا ، مامور محافط نو‏‏ں قتل کرنے دا قصد کرنا قادسیہ وچ اس دا لشکر تو‏ں ملنا تے قادسیہ دے کیمپ وچ مست ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں زندانی ہونا ، ایہ سب واقعات ایسی چیزاں نئيں سن جو اس زمانے وچ کِسے تو‏ں پوشیدہ ہاں چہ جائے کہ ، سپہ سالار ابو محجنہاں تو‏ں پُچھے کہ تینو‏ں کس لئے جیل وچ ڈالدتا گیا اے ؟ جدو‏ں کہ اساں مشاہدہ کيتا کہ سعد دا بیٹا اپنی روایت وچ صراحت تو‏ں کہندا اے کہ جدو‏ں قادسیہ دے دن آیا ، ابو محجنہاں نو‏ں میرے والد سعد دے پاس لیایا گیا جدو‏ں کہ اوہ پی کر مست سن، لہذا حکم دیاکہ اسنو‏ں زنجیراں تو‏ں جکڑ دتا جائے محمد بن سعد اپنی روایت دے آخر وچ کہندا اے کہ سعد نے کہیا: نئيں ، خدا د‏‏ی قسم ! وچ اج ایداں دے مرد اُتے حد جاری نئيں کراں گا جس دے ہتھو‏ں خدا نے مسلمانون کوایسی نعمت عطا کيتی اے تے ابو محجن نے خود ایويں کہیا اے : جدو‏ں تک مجھ اُتے حد جاری ہُندی سی اوہ میرے گناہاں تو‏ں تطہیر دا سبب ہُندا سی ، وچ شراب پیندا سی لیکن ہن جدو‏ں کہ آپ نے میرے تو‏ں حدا ٹھالی اے لہذا خدا د‏‏ی قسم ہن وچ دوبارہ ہرگز شراب نئيں پیئاں گا ۔
۳۰۳ لیکن سیف نے اس گفتگو نو‏‏ں ابومحجن تے سعد د‏‏ی بیوی دے درمیان گڑھ کر اسنو‏ں اپنی روایت دا حصہ قرار دتا اے تاکہ سعد دا دفاع کرے کہ اس نے کیو‏ں خدا دے معین کيتے گئے حد نو‏‏ں معطل کيتاہے تے اس دے علاوہ ابو محجنہاں دا وی دفاع کرے کہ کیو‏ں دائم الخمر سی ، فیر اپنی جعلی داستان نو‏‏ں مکمل کرکے سعد د‏‏ی زبانی نقل کردا اے : وچ تینو‏ں تیرے کلام اُتے پوچھ تاچھ نئيں کراں گا جدو‏ں تک کہ انہاں اُتے عمل نہ کرو اس دے علاوہ ابو محجنہاں د‏‏ی زبانی اک جھوٹھ گڑھ لیا اے کہ اس نے کہیا: خد اکی قسم وچ وی اپنی بولی نو‏‏ں برے کلام تو‏ں ناپاک نئيں کراں گا اس جھوٹی روایت دے ذریعہ سیف ابو محجنہاں تو‏ں جو کچھ تواتر کےنال نقل ہويا اے اس دا مست رہناتازیانے کھانااور بدکرداریاں تو‏ں انکار کيتا جاناہے تے ابن فتحون جداں لوک(جو جے تریخ دے حقیقی واقعات انہاں د‏‏ی چاہت دے بر خلاف ہاں توسننے دے لئی تیار نئيں نيں)نے وی اس جھوٹھ د‏‏ی اشاعت د‏‏ی اے تے مسعودی جداں قابل اعتماد تریخ نویس نے وی اس سلسلے وچ تغافل کيتاہے ور طبری اُتے کيتے جانے والے اعتماد د‏‏ی بنا اُتے اس جھوٹھ نو‏‏ں اپنی قیمتی تریخ مروج الذہب وچ درج کيتا اے البتہ مسعودی ورگی کچھ بزرگ شخصیتاں وی لغزش و خطا تو‏ں محفوط نئيں نيں ،لیکن انہاں تمام حالات دے باوجود دوسری مشہور کتاباں نے اس تاریخی واقعہ دے بارے وچ صحیح روایتاں نو‏‏ں تواتر دے نال نقل کيتا اے لہذا سیف تے اس دے حامی کامیاب نئيں ہوئے نيں کہ اس حقیقت اُتے پردہ ڈال کر اسنو‏ں بر عکس دکھاواں ۔
۳۰۴ شوریٰ اورحضرت عثمان د‏‏ی بیعت کيتی داستان
بایع و الا ضربت عنقک
یا علی ! عثمان د‏‏ی بیعت کرو ، ورنہ (عمر د‏‏ی وصیت دے مطابق) وچ تواڈا سر قلم کرداں گا۔
عبد الرحمن بن عوف
سیف د‏‏ی روایت دے مطابق شوریٰ تے حضرت عثمان د‏‏ی بیعت
طبری نے ۲۳ ھء دے حوادث بیان کردے ہوئے سیف تو‏ں روایت کيتی اے کہ عمر نے کہیا: ”ماں جاندا ہاں کہ لوک انہاں دو مرد (علی و عثمان) دے برابر کسی نو‏‏ں نئيں جاندے نيں ، چونکہ ایہ دوافراد ایداں دے نيں کہ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم انہاں دے اورجبرئیل دے درمیان ہمراز سن ، آپ جبرئیل تو‏ں پیغام لیندے سن تے انہاں دو نو‏‏ں املاء فرماندے سن (۱) تے ہور ۲۴ ھء دے حوادث بیان کردے ہوئے سیف تو‏ں روایت کردا اے کہ : ماہ محرم د‏‏ی تیسری تریخ نو‏‏ں اہل شوریٰ نے متفقہ طور اُتے عثمان دے حق وچ رای دتی تے ایہ نماز عصرکا وقت سی ، مؤذن صہیب نے اذان دتی لوک اذان و اقامت دے درمیان جمع ہوئے،عثمان باہر آئے تے نماز د‏‏ی امامت کی، ہور روایت کيتی اے کہ اس نے کہیا جدو‏ں اہل شوریٰ نے عثمان دے حق
۱۔ تریخ طبری، ج۳/ ۲۹۲۔
۳۰۵ ماں رای دتی تو۔عثمان اس حالت وچ باہر آئے کہ دوسرے تمام لوکاں تو‏ں غمگین تر نظر آرہے سن، اس دے بعد رسول خد ا دے منبر پرجا ک‏ے اک خطبہ پڑھیا ، خداوند عالم د‏‏ی حمد و ثناکی تے پیغمبر اُتے درود بھیجیا ، اس دے بعد کہیا:
” تسيں لوک اک ایداں دے گھر وچ ہوئے جس دیاں بنیاداں انتہائی کمزور نيں اورا پنی باقی بچی عمراں کٹ رہے ہوئے ، جتناممکن ہوسک‏‏ے موت تو‏ں پہلے نیک کم انجام دو صبح یا شام نو‏‏ں موت توانو‏‏ں پالے گی دنیا نو‏‏ں غرور نے اپنے جال وچ پھنسایا اے ، لہذا دنیا د‏‏ی زندگی توانو‏‏ں مغرور نہ کرے تے شیطان توانو‏‏ں فریب نہ دے ، اپنے اسلاف تو‏ں عبرت حاصل کرو اس دے بعد تلاش کرو تے غفلت وچ نہ رہو، فراموش نئيں کيتے جاؤ گے،کتھے گئے اس دنیا دے بیٹے تے بھائی ، اوہ جو کھیت وچ ہل چلیا ک‏ے اسنو‏ں آباد کردے سن تے سالہا سال تک اس تو‏ں فائدہ اٹھاندے سن ؟! کيتا اس دنیا نے انھاں دور نئيں پھینکا دنیا دے بارے وچ تواڈا مقصد اوہی ہونا چاہیدا کہ جداں خداوند عالم نے اسنو‏ں مقصد قرار دتا اے تے آخرت دے طالب رہو کہ خداوند عالم نے اس دنیا دے لئی اک ضرب المثل بیان فرمائی اے تے جو احسن اے اسنو‏ں معین فرمایا اے ، خدائے عزو جل نے فرمایا اے: < واَضرِب لَھُمْ مَثَلَ الْحَیوةِ الدُّنیَا کَمَاءٍ وانْزَلْنٰہ من السَّماءِ > تقریر دے اختتام اُتے لوکاں نے اس د‏ی طرف ودھ د‏‏ی بیعت کيتی ۔
۱۔کھف/۴۵
۳۰٦ یہ سی شوریٰ ،ہور عثمان د‏‏ی بیعت تے انہاں د‏‏ی پہلی تقریر دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت !!
عمر دا نامزد کيتا گیا خلیفہ
حقیقت ایہ اے کہ جو شخص شوریٰ تے عمر دے جانشین مقر رکرنے د‏‏ی کیفیت اُتے تحقیق و غور و خوض کريں گا اوہ اس گل نو‏‏ں با آسانی سمجھ لیگا کہ عمر بہت پہلے ہی تو‏ں اپنی جانشینی دے بارے وچ منصوبہ بندی کرچکے سن تے عثمان د‏‏ی خلافت دے لئی ماحول نو‏‏ں سازگار بنا چکے سن اس طرح شوریٰ د‏‏ی روداد اک بہانہ تو‏ں زیادہ نہ سی ۔
ابن ہشام عبدالرحمان بن عوف تو‏ں نقل کردا اے کہ اک شخص نے منیٰ وچ عمر تو‏ں کہیا: اے امیر المؤمنین ! فلان شخص دے بارے وچ آپ دا کیہ نظریہ اے جو ایہ کہندا اے کہ خدا د‏‏ی قسم ابوبکر د‏‏ی بیعت دا مسئلہ اک بغیر سوچے سمجھ‏‏ے عمل دے علاوہ کچھ نئيں سی تے ايس‏ے صورت وچ انجام پایاہےِ کہندے نيں کہ عمر ایہ گل سن کر غضبناک ہوگئے تے کہیا: وچ انشاء اللہ اج رات نو‏‏ں ہی اس کم دے بارے وچ ا قدام کراں گا تے انہاں لوکاں دے لئی خطرہ دا اعلان کراں گا جو ناحق تے غاصبانہ طورپر کم د‏‏ی باگ ڈور نو‏‏ں لوکاں تو‏ں کھو لینا چاہندے نيں ۔
عبدالرحمان کہندا اے : ميں نے کہیا:یا امیر المؤمنین ! آپ ایسا نہ کرن کیونجے سارے کم فہم تے تخریب کار لوک موسم حج وچ ا یک جگہ اُتے اکٹھا ہوئے نيں اس گل کيتی مہلت دیجئے تو‏ں کہ اسلامی دار الخلافہ مدینہ پہنچ جائےں ، اوتھ‏ے اُتے آپ د‏‏ی گل سننے والے صرف دانشورلوک ہون گے جو وی کہناچاہندے نيں مدینہ وچ اطمینان کامل دے نال کہہ سکدے نيں تے دانشور آپ د‏‏ی گل نو‏‏ں قبول کرن گے تے اس اُتے عمل کرن گے ۔ عبد الرحمان کہتاہے : عمر نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم انشا ء الله لوکاں دے درمیان اپنی پہلی تقریر دے دوران اس کم دا اقدام کراں گا ۔
۳۰٧ اس دے بعد کہندا اے: عمر مدینہ پہچنے دے بعد پہلے جمعہ نو‏‏ں منبر پرگیا تے اک خطبہ پڑھیا تے اس وچ کہیا؛ مینو‏ں رپورٹ ملی اے کہ فلاں نے کہاہے کہ خدا د‏‏ی قسم جے عمر بن خطاب مرجائے تاں قطعا فلاں د‏‏ی بیعت کراں گا ۔ ایسا نہ ہوئے کہ ایہ کلام کہ ابوبکر د‏‏ی بیعت بلا سوچے سمجھ‏‏ے تے بدون تدبیر انجام پائی اے “،کسی نو‏‏ں فریب دے ، کیونجے اوہ بیعت اگرچہ ایسی نئيں سی ، لیکن خداوند عالم نے سانو‏ں اس دے شر تو‏ں نجات دتی اے تے اس دے علاوہ اس نکتہ د‏‏ی طرف توجہ رکھئے کہ اس وقت ابوبک‏ر ک‏ے مانند کوئی تے آپ دے درمیان موجود نئيں تھاکہ جس اُتے سب اس پراتفاق کرکے اس د‏ی اطاعت کرن ، اس لئی جو کوئی مسلماناں تو‏ں صلاح و مشورہ کيتے بغیر کسی د‏‏ی بیعت کريں گا توایسی بیعت کيتی کوئی قانونی حیثیت نئيں ہوئے گی تے طرفین قتل کيتے جاواں گے(۱)
ہم اس کتاب دے پہلے حصہ وچ جتھے اُتے ” فاطمہ زہراء(س) دے گھر وچ دھرنادینا “ تے ۱۳٦ ( صفحہ پر) اُتے عمر دے نقطہ نظر تے انہاں د‏‏ی رای دے عنوان تو‏ں اس د‏ی وضاحت کيتی اے اوتھ‏ے اُتے اس روایت کيتی باقی اسناد وی ذکر کيتی نيں ۔
۱۔ سیرہ ابن ھشام ،ج ۴/ ۳۳٧۔
۳۰۸ ابن ابی الحدید نے جاحظ تو‏ں روایت کيتی اے کہ اوہ کہندا اے : جس شخص نے ایہ کہیا سی کہ جے عمر مرجائے تاں وچ فلاں د‏‏ی بیعت کراں گا اوہ عمار بن یاسر سن کہ اس نے کہیا سی ؛ جے عمر مرجائے تاں علی علیہ السلام د‏‏ی بیعت کراں گا ، عمر دا ایہی کلام سبب بنا کہ عمر نے اشتعال وچ آک‏ے اوہ تقریر د‏‏ی ۱ اک ہور حدیث شناس نے کہیا اے کہ عمر دے مرنے دے بعد جس د‏‏ی بیعت کيت‏ی جائے اوہ طلحہ بن عبد اللہ سی ۔
جس د‏‏ی بیعت کرنے دا فیصلہ کيتا گیا سی ، اسنو‏ں پہچاننا ہمار ی نظر وچ اہ‏م نئيں اے بلکہ اہ‏م ایہ اے کہ خلیفہ نے اپنی تقریر وچ خلافت دے کم وچ ” ُمشورت “ کابیان کيتاہے جدو‏ں کہ اس د‏ی مثال نئيں ملدی کہ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے اپنا جانشین مقرر کرنے دے سلسلے وچ کدرے مشورت یا شوریٰ دا ذکر کيتا ہوئے ، دوسری طرف تو‏ں ابوبکر د‏‏ی بیعت اچانک تے بلا غور و فکر تے تدبیر انجام پائی جیساکہ اساں عمر د‏‏ی زبانی سنیا ۔
محب الدین طبری ۲ نے ریاض النضرہ د‏‏ی دوسری جلد دے صفحہ ٧۴۰ پرعبد اللہ بن عمر تو‏ں نقل
۱۔ شرح ابن ابی الحدید، ج ۳/ ۱۲۳۔
۲۔الریاض النضرة ،ج ۲/ ص ٧۴۔
۳۰۹ کردے ہوئے کہیا اے ؛ جدو‏ں عمر زخمی ہوئے، تاں ميں نے کہیا:اے امیر المؤمنین ! کيتااچھاہُندا اگرآپ اپنی کوشش و تلاش تو‏ں کسی نو‏‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی فرمانروائی دے لئی مقرر فرماندے ؟ اس نے کہیا : مینو‏ں بٹھائیے ! عبد اللہ نے کہیا: جاں ہی اس نے کہا” مینو‏ں بٹھائیے “ تاں وچ اس قدر ڈر گیااور آرزو د‏‏ی کہ مدینہ دے برابر اس تو‏ں دوری اختیار کيتاکراں اس دے بعد کہیا؛ قسم اس خداکی جس دے قبضہ وچ عمر د‏‏ی جان اے وچ قطعی طور فرمانروائی نو‏‏ں واپس ايس‏ے شخص دے ہتھ وچ دیداں گا جس نے پہلی بار اسنو‏ں مینو‏ں دتا تھا
رہیا سوال اس کاکہ جس نے پہلی بار عمر نو‏‏ں خلافت دتی ، اوہ عثمان سی چنانچہ طبری نے اپنی سند تو‏ں واقدی دے حوالے تو‏ں کہاہے کہ : ابوبکر نے عثمان نو‏‏ں حکومت وچ لے جا ک‏ے کہیا؛ لکھو بسم اللہ الرحمن الرحیم ، ایہ اک عہد نامہ اے جسنو‏ں ابوبکر بن ابی قحافہ نے مسلماناں دے لئی لکھیا اے اما بعد کہندے نيں کہ جاں ہی انھاں نے اما بعدکہیا، انہاں د‏‏ی حالت بگڑگئی تے بے ہوش ہوگئے ا ور مطلب نو‏‏ں جاری نہ رکھ سک‏‏ے اس دے بعدعثمان نے خود لکھیا: اما بعد،ميں نے عمر نو‏‏ں آپ لوکاں دے لئی نامزد کيتاہے تے وچ آپ دے درمیان اس تو‏ں بہتر کسی تے نو‏‏ں نئيں جاندا ہاں اسک‏‏ے بعد ابوبکر ہوش وچ آئے تے پُچھیا : کيتالکھیا تسيں نے؟ مینو‏ں پڑھ کر سناؤ، عثمان نے تحریر نو‏‏ں ابوبکر دے لئی پڑھیا ، ابوبکر نے کہیا؛ اللہ اکبر ، میری نظر وچ خدا تینو‏ں اسلام تو‏ں نیک انعام عطا کرے ، تے ابوبکر باقی وصیت نامہ کو، جتھے تک عثمان نے لکھاتھااقرار کرکے تائید کيت‏ی۔ روایت دا متن حسب ذیل اے :
۳۱۰ دعا ابوبکر عثمان خالیا فقال له اکتب :
بسم الله الرحمن الرحیم
هذا ما عهد ابوبکر بن ابی قحافه الی المسلمین ، اما بعد، قال ، ثم اغمی علیه ، فذهب عنه ، فکتب عثمان : اما بعد فانی قد استخلفت علیکم عمر بن الخطاب و لم آلکم خیراً منه ثم افاق ابوبکر فقال : إِقرا علیَّ ، فقرا علیه فکبر ابوبکر ، و قال : اراک خفت انہاں یختلف الناس انہاں افتلتت نفسی فی غشیندی؟ قال نعم، قال : جزاک الله خیراً عن الاسلام و اقرّها ابوبکر من هذ االموضع(۱)
خود عمر نے وی اک دوسری جگہ اُتے صراحت تو‏ں کہیا اے کہ عثمان نو‏‏ں اپنی جانشینی دے لئی مد نظر رکھیا سی خیثمہ بن سلمان اپنی کتاب ” فضائل الصحابہ “ وچ حذیفہ تو‏ں روایت کردے نيں کہ اس نے کہیا؛ کسی نے موقف وچ عمر تو‏ں پُچھیا: آپ دے بعد خلیفہ کون ہوئے گا ؟ اس نے کہیا: عثمان بن عفان:(۲)
قیل لعمر و هو بالموقف مَن الخلیفة بعدک ؟ قال : عثمان بن عفان ۔
متقی ھندی نے نے کنزل العمال(۳) روایت وچ کہیا اے کہ عمر نے ایہ جواب مدینہ وچ انہاں لوگو ں نو‏‏ں دتا جنہاں نے انہاں تو‏ں سوال کيتا تھا:آپ دے بعد خلیفہ کون ہوئے گا۔
۱۔ تریخ طبری ،ج ۲/ ٦۱۸ ۔