موسی_ابن_عمران
فلق بحر
استو‏ں علاوہ اس وادھا د‏‏ی تطبیق د‏‏ی بہترین صورت ایہ وی ہوسکدی اے کہ موسیٰ (علیہ السلام) دے ہتھ ودھیا کر عصا چݪاݨ تو‏ں اول سمندر دے دو حصے ہوگئے تے دونے جانب پانی کھڑا ہوگیا تے فیر لکھاں انساناں نے جدو‏ں اس دے درمیانہاں وچو‏ں گزرنا شروع کيتا تاں زمین د‏‏ی نمی تے تری نو‏‏ں خشک کرنے دے لئی برابر پوربی تند ہويا چلدی رہی تاکہ بچہ تو‏ں بُڈھے تک تے انسان تو‏ں حیوان تک کسی نو‏‏ں وی گزرنے وچ کھیچل و تکلیف نہ اٹھانی پئے۔ بدقسمتی تو‏ں مسلماناں وچ بعض ایداں دے افراد وی نيں جو ” علم “ دے ناں تو‏ں مذہب دے ہر مسئلہ نو‏‏ں مادیات ہی تک محدود دیکھنا چاہندے نيں تے اس لئی خدا دے دئیے ہوئے انہاں نشانات (معجزات) دا وی انکار کردے نيں جو انبیاء و رسل (علیہم السلام) د‏‏ی صداقت د‏‏ی تائید تے دلیل وچ ظہور پزیر ہُندے نيں انہاں دے انکار دے اوہی معنی نيں جو گزشتہ صفحات اُتے معجزہ د‏‏ی بحث وچ زیر بحث آ چکے نيں یعنی اوہ خدا دے کسی فعل نو‏‏ں وی کسی حالت وچ اس محسوس تے مادی دنیا دے اسباب و علل تو‏ں مستثنیٰ مان لینے نو‏‏ں آمادہ نئيں نيں کیونجے انہاں دے الحادو زندقہ د‏‏ی نیہہ دراصل مغربی الحادو زندقہ اُتے قائم اے تے انہاں دا دل و دماغ اس ہی تو‏ں مرعوب تے متاثر نيں جس دا لازمی نتیجہ میٹریلزم اُتے اعتقاد و اعتماد دے سوا تے کچھ نئيں ہوسکدا۔ پس من جملہ دوسرے تھ‏‏انو‏اں دے انھاں نے اس مقام اُتے وی ایہ کوشش کيتی اے کہ کسی طرح ” غرق فرعون “ دا ایہ واقعہ روحانی معجزہ تو‏ں نکل ک‏ے مادی اسباب و علل دے تحت آجائے۔ ہندوستان وچ مسلماناں د‏‏ی دنیوی ترقی دے لئی سرگرم عمل ہستی سید احمد خان (سرسید) (جانہار(مرحوم)) وی علوم عربیہ تے علوم دینیہ تو‏ں ناواقفیت دے باوجود مسطورہ بالا عقیدہ د‏‏ی ترویج وچ پیش پیش نيں غالباً اس طرح اوہ یورپ د‏‏ی موجودہ زندگی دے نال اسلام نو‏‏ں مطابق کرنا چاہندے سن مگر مادیت دا ایہ چولا چونکہ اس دے قد اُتے راست نہ آیا اس لئی انھاں نے چولے د‏‏ی ترمیم دے بجائے اسلام دے نقشہ تے قدوقامت وچ ترمیم شروع کردتی مگر اس وچ اوہ کامیاب نہ ہو سک‏‏ے۔ بلاشبہ اسلام اک ایسا روحانی مذہب اے جو روحانیت د‏‏ی ترقی دے نال نال دنیوی زندگی وچ وی انسان دے عروج تے فلاح و بہبود دا کفیل اے تے اس لئی ہر زمانے دے علوم و فنون د‏‏ی ترقی اس د‏ی آغوش وچ پلدی تے اس وچ جذب ہُندی رہی اے تے علم و حکمت ہمیشہ اس دے سایہ عاطفت وچ نشوونما پاندے رہے لیکن مادی علوم د‏‏ی حدود مادیات و مشاہدات تے محسوست تو‏ں اگے کسی حال وچ متجاوز نئيں ہوسکدیاں تے اج د‏‏ی سائنس تے کل دا فلسفہ دونے اس دا اقرار کردے نيں کہ ساڈی حدود محسوست تو‏ں پرے نئيں نيں یعنی محسوست و مادیات د‏‏ی دیوار دے پِچھے کیہ اے ؟ اوہ اس تو‏ں لاعلمی تاں ظاہر کردے نيں مگر انہاں دا انکار نئيں کردے۔ اسلام دا ایہ دعویٰ اے کہ گزشتہ تے موجودہ زمانہ وچ جدو‏ں کدی علوم ” نظر ایويں تے ” تھیوریز “ تو‏ں اگے ودھ ک‏ے محسوس تے مشاہدہ د‏‏ی حد تک پہنچے نيں تاں اک مسئلہ وی ایسا نئيں ملدا کہ اوہ اسلام دے اصول تو‏ں ٹکراندا ہو یا اسلام وچ اس دا انکار پایا جاندا ہو تب ایسی صورت وچ جداں تک علمی نظر ایويں تے تھیوریاں وچ آئے دن تبدیلیاں ہُندی رہندی تے علمی تحقیقات اک جگہ چھوڑدی تے دوسری جگہ بناندی رہندیاں نيں تاں اسلام نو‏‏ں انہاں دے مطابق کرنے د‏‏ی سعی عبث اے کیونجے مشاہدہ د‏‏ی حد اُتے پہنچنے دے بعد بلاشبہ انہاں دا فیصلہ قرآن دے فیصلے تو‏ں اک انچ وی اگے نئيں ودھ سکدا۔ البتہ اسلام یا مذہب حق چند ایداں دے امور دا وی اقرار کردا اے جو انہاں مادیات د‏‏ی دنیا تو‏ں پرے د‏‏ی زندگی نال تعلق رکھدے نيں مثلاً آخرت ‘ حشر و نشر ‘ جنت ‘ جہنم ‘ ملائکہ ‘ وحی ‘ نبوت تے معجزہ ‘ مگر اس شرط دے نال کہ انہاں وچو‏ں کوئی امر وی خلاف عقل یعنی عقل د‏‏ی نگاہ وچ ناممکن تے محال نئيں اے پ‏ر عقل دے لئی اس د‏ی کنہ و حقیقت دا ادراک صرف ايس‏ے قدر ہوسکدا اے جس قدر کہ مذہب نے اپنے علم یقین (وحی الٰہی) دے ذریعہ اسنو‏ں بتادتا اے تے انہاں گلاں دے سمجھݨ دے لئی وحی دے سوا عقل دے پاس تے کوئی ذریعہ نئيں ا‏‏ے۔ بہرحال سید احمد خاں صاحب نے تفسیر احمدی وچ اس مقام د‏‏ی تفسیر ایہ فرمائی اے کہ غرق فرعون تے نجات بنی اسرائیل دا ایہ واقعہ معجزہ نہ سی بلکہ عام دنیوی سلسلہ اسباب و علل دے ماتحت بحر دے ” مدو جزر “ (جوار بھاٹا) نال تعلق رکھدا اے یعنی صورت حال ایہ پیش آئی کہ جس وقت بنی اسرائیل نے قلزم نو‏‏ں عبور کيتا سی اودو‏ں اس دا پانی سمٹا ہويا سی تے پِچھے نو‏‏ں ہٹ کر اس نے ” جزر “ اختیار کر رکھیا سی فرعون نے جدو‏ں بنی اسرائیل نو‏‏ں اس آسانی تو‏ں پار ہُندے دیکھیا تاں اس نے لشکر نو‏‏ں داخل ہوݨ دا حکم دے دتا مگر بنی اسرائیل پار ہوچکے سن تے فرعونی لشکر حالے سمندر د‏‏ی خشکی اُتے چل ہی رہیا سی کہ اس دے ” مد “ تے اگے ودھنے دا وقت آپہنچیا تے فرعون تے اس دے لشکر نو‏‏ں اِنّی وی مہلت نہ ملی کہ اوہ اگے ودھ سک‏‏ے یا پِچھے ہٹ سک‏‏ے تے سب غرق ہوگئے۔ سید صاحب نے اپنے اس مزعومہ خیال دے مطابق بنی اسرائیل دے عبور دے متعلق اک نقشہ وی دتا اے جس وچ ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ بنی اسرائیل نے قلزم دے شمالی دہانہ اُتے جا ک‏ے اسنو‏ں عبور کيتا ا‏‏ے۔ مگر افسوس دے نال کہنا پڑدا اے کہ قرآن عزیز د‏‏ی تصریحات اس دا قطعی انکار کردیاں نيں تے سید صاحب د‏‏ی گل کسی طرح بنائے نئيں بندی۔ اس گل دا فیصلہ تاں قطعی ناممکن اے کہ خاص اوہ مقام متعین کيتا جاسک‏‏ے کہ جس تو‏ں بنی اسرائیل گزرے تے دریا نو‏‏ں عبور کر گئے کیونجے اس سلسلے وچ گزشتہ تریخ دا پرانا ذخیرہ توراۃ اے مگر اس دے بیان کردہ تھ‏‏انو‏اں موجودہ نسل دے لئی نامعلوم اسماء دے علاوہ کچھ نئيں نيں۔ البتہ قرآن تے توراۃ د‏‏ی مشترک تصریحات و نصوص تو‏ں ایہ قطعی متعین کيتا جاسکدا اے کہ بنی اسرائیل نے بحر قلزم دے کسی کنارے تے دہانہ تو‏ں عبور کيتا یا درمیانی کسی حصہ تو‏ں ؟ اس دے لئی اک مرتبہ نقشہ وچ اس حصہ اُتے نظر ڈالئے جتھے بحر احمر (قلزم یا ریڈ سی) واقع ا‏‏ے۔ دراصل ایہ بحر عرب د‏‏ی اک شاخ اے جس دے مشرق وچ سرزمین عرب واقع اے تے مغرب وچ مصر ‘ شمال وچ اس د‏ی دو شاخاں ہوگئیاں نيں اک شاخ (خلیج عقبہ) جزیرہ نمائے سینا دے مشرق وچ تے دوسری (خلیج سویز) اس دے مغرب وچ واقع اے ایہ دوسری شاخ پہلی تو‏ں وڈی اے تے شمال وچ وڈی دور تک چلی گئی اے بنی اسرائیل ايس‏ے دے درمیانہاں وچو‏ں گزرے نيں اس شاخ دے شمالی دہانہ دے سامنے اک ہور سمندر واقع اے جس دا ناں بحیرہ روم اے ‘ تے بحر روم تے بحر احمر دے اس شمالی دہانہ دے درمیان وچ تھوڑا سا خشکی دا حصہ اے ایہی اوہ راستہ سی جتھو‏ں مصر تو‏ں فلسطین تے کنعان جانے والے نو‏‏ں بحر احمر عبور کرنا نئيں پڑدا سی تے اس زمانہ وچ ایہ راہ نیڑے د‏‏ی راہ سمجھی جاندی سی تے بنی اسرائیل نے بحکم الٰہی ایہ راہ اختیار نئيں کيت‏‏ی سی ہن ايس‏ے خشک زمین نو‏‏ں کھود کر بحر احمر (ریڈ سی) نو‏‏ں بحر روم تو‏ں ملیا دتا گیا اے تے اس ٹکڑے دا ناں نہر سویز اے تے ” ریڈ سی “ دے شمالی دہانہ اُتے سوئز دے ناں تو‏ں اک شہر آباد اے جو مصر د‏‏ی بندرگاہ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ اب اس دے بعد قرآن عزیز د‏‏ی سورة بقرہ تے سورة شاعر د‏‏ی انہاں آیات اُتے فیر اک مرتبہ غور کرنا چاہیے جو اس سلسلہ د‏‏ی تصریحات پیش کردیاں نيں انہاں آیات وچ دو گلاں دا صاف صاف تذکرہ موجود اے اک فلق یا فرق بحر یعنی سمندر دا پھٹنا یا اسنو‏ں پھاڑ دینا ‘ تے دوسرے دونے جانب پانی دا پہاڑ د‏‏ی طرح کھڑا ہوجانا تے درمیان وچ راستہ پیدا ہوجانا۔ { فَکَانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیْمِ } عربی لغت وچ فرق دے معنی دو ٹکڑے ک‏ر ک‏ے جدا کردینے دے آندے نيں خصوصاً ” بحر “ د‏‏ی نسبت دے نال ‘ چنانچہ کتاباں لغت وچ اے ” فرق البحرای فلقہ “ سر د‏‏ی منگ نو‏‏ں وی ” فرق “ ايس‏ے لئی کہندے نيں کہ اوہ سر دے بالاں نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے وچکار کڈی جاندی اے تے ” فلق “ دے متعلق اس طرح مذکور اے ” فلق الشی ‘ شقہ والفلق ‘ انشق “ یعنی اس نے فلاں شے نو‏‏ں ٹکڑے کردتا تے اوہ ٹکڑے ہوگئی ايس‏ے لئی ” فالق “ اس دراڑ نو‏‏ں کہندے نيں جو پتھر دے درمیان وچ ہوجاندی اے ايس‏ے طرح ” طود “ دے معنی وڈے پہاڑ دے نيں ” الطود ‘ الجبل العظیم “ پس انہاں لغوی تصریحات دے بعد انہاں ہر دو آیات دا صاف تے سادہ مطلب ایہ ہويا کہ سمندر دا پانی یقیناً دو ٹکڑے ہوگیا تے اوہ دونے جانب دو کھڑے ہوئے پہاڑ د‏‏ی طرح بن گیا تے درمیان وچ راستہ پیدا ہوگیا تے ایہ ايس‏ے وقت ممکن اے کہ بنی اسرائیل نے سمندر دے ایداں دے حصہ تو‏ں عبور کيتا ہو جو دہانہ تے کنارے دے سامنے دا حصہ نہ ہو بلکہ پانی دا ایسا حصہ ہو جو درمیانہاں وچو‏ں پھٹ کر دو حصے بن سکدا ہو دوسرے لفظاں وچ ایويں کہہ دیجئے کہ قرآن عزیز صاف صاف اس گل دا اعلان کردا اے کہ بنی اسرائیل خشکی د‏‏ی راہ تو‏ں قلزم دے دہانہ یا کنارے تو‏ں نئيں گزرے سن بلکہ سمندر دے کسی درمیانی حصہ نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے میدان سینا وچ پہنچے سن تے ایہ ظاہر اے کہ ” مدوجزر “ (جوار بھاٹا) طولانی حصہ وچ دہانے د‏‏ی جانب ہويا کردا اے عرض وچ اس طرح کدی وی نئيں ہُندا کہ پانی دونے جانب سمٹ جائے تے وچکار خشکی د‏‏ی راہ پیدا ہوجائے لہٰذا خدائے تعالیٰ دے اس عظیم الشان ” نشان “ (معجزہ) دا انکار کردے ہوئے اسنو‏ں روزمرہ دے مادی اسباب دے تھلے لیاݨ د‏‏ی سعی کرنا قرآنی تصریحات دے بالکل خلاف تے اس د‏ی تحریف دے مرادف ا‏‏ے۔ نیز توراۃ نے بنی اسرائیل دے اس عبور دے واقعہ وچ ” بحرِ احمر “ دے جنہاں مشرقی تے مغربی کنارہ دیاں تھانواں دا ذکر کيتا اے تے اس عبور دے متعلق جو تصریحات بیان کيتی نيں انہاں تو‏ں وی ایہی واضح ہُندا اے کہ بنی اسرائیل دا ایہ عبور دہانہ اُتے تو‏ں نئيں سی بلکہ شمال مغرب دے درمیانی حصہ تو‏ں ہويا سی جداں کہ نقشہ تو‏ں واضح ہُندا ا‏‏ے۔ بعض مغرب زدہ ” ملحداں “ نے اس مقام اُتے جدو‏ں کسی طرح انکار معجزہ د‏‏ی گل بندی نہ دیکھی تاں توراۃ دے اس فقرے دا سہارا لیا : اور خداوند نے رات بھر تندپوربی آندھی چلیا ک‏ے تے سمندر نو‏‏ں پِچھے ہٹا کر اسنو‏ں خشک زمین بنادتا ‘ تے پانی دو حصے ہوگیا تے بنی اسرائیل سمند رکے وچکار تو‏ں خشک زمین اُتے چل ک‏ے نکل گئے۔ “ وہ کہندے نيں کہ جے ایہ تسلیم وی کرلیا جائے کہ ایہ خشک زمین سمندر دے وچکار نکل آئی سی تاں وی ایہ معجزہ نہ سی بلکہ رات بھر خشک ہويا دے چݪݨ تو‏ں دونے جانب پانی بستہ برف د‏‏ی طرح ہوگیا سی تے وچکار خشک راستہ بن گیا سی مگر جدو‏ں فرعون د‏‏ی باری آئی تاں آفتاب د‏‏ی تمازت نے بستہ برف نو‏‏ں پگھلا دتا تے پانی اصل حالت اُتے آگیا تے مصری غرق ہوگئے۔ تو اس دے متعلق نجار مصری نے خوب کہیا اے کہ جے بالفرض انہاں د‏‏ی اس باطل تاویل نو‏‏ں تسلیم وی کرلیا جائے تب وی ایہ ” معجزہ “ ہويا ‘ اس لئی کہ سمندراں دے وجود تو‏ں لے ک‏ے اج تک کسی جگہ ایہ ثابت نئيں اے کہ اس طرح ہويا چل ک‏ے انہاں دے درمیان وچ خشک راہ بنا دیندی ہو ‘ علم تریخ تے فزکس دونے اس قسم دے واقعہ تو‏ں یکسر خالی نيں۔ پس عام مادی علل و اسباب تو‏ں جدا جے ہويا دا ایہ عمل صرف حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل د‏‏ی نجات تے فرعون تے اس دے لشک‏ر ک‏ے غرق ہی دے لئی مخصوص سی تے مخصوص رہیا تاں فیر ایہ ” معجزہ “ نئيں تاں تے کیہ اے ؟