cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کرنل محمد خان
تعلیم
1927ء وچ دسويں جماعت فرسٹ ڈویژن وچ پاس د‏ی تے رول آف آنر حاصل کيتا۔ اس ابتدائی تعلیم د‏‏ی پہلی منزل حاصل کرلینے دے بعد روايتی زمینداراں دے روايتی طرزِ زندگی نو‏‏ں تیاگتے ہوئے انہاں نے اعلیٰ تعلیم حاصل کرنے د‏‏ی ٹھانی جس دے لئی لاہور جانا پڑدا سی۔ ماں نے دوری تے جدائی برداشت کرلئی تے بیٹے دے شوق نو‏‏ں اپنی محبت اُتے اولٰی جانا تے انہاں نو‏ں بخوشی اجازت دے دی۔ کالج د‏‏ی زندگی وی اک عجیب دلچسپ تے انہاں د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں جِلا دینے والی زندگی سی۔ انہاں نو‏ں جنہاں لوکاں د‏‏ی شاگردی تے اسيں جلیسی میسر ہوئی۔ انہاں وچ نمایاں ھضرات ایم ڈی تاثیر، فیض احمد فیض، ن م راشد تے محمود نظامی (بعد وچ ڈائریکٹر ریڈیو پاکستان) سن تے فیر اسلامیہ کالج لاہور وچ اس دوران جو نابغۂ روزگار ہستیاں بطور پرنسپل تعینات رہیاں انہاں وچ قابلِ ذکر حضرات وچ علامہ عبداللہ یوسف علی، اک انگریز الیگزاندر تے کچھ بعد وچ ایم اے غنی رہ‏‏ے۔ محمد خان نے انہاں تمام حضرات کے۔علم تو‏ں استفادہ کيتا۔ ہاسٹل وچ محمود نظامی د‏‏ی شخصیت تو‏ں مسحور سن تاں کالج دے باہر دے حضرات وچ اُنہاں د‏‏ی مثالی شخصیت پطرس بخاری سن جنہاں نو‏ں اوہ اپنی تحریری زندگی دا مرشد گرداندے سن لیکن بعض ناقدین اُسنو‏‏ں انہاں د‏‏ی کسرِ نفسی گرداندے ہوئے ایہ کہنے وچ عار نئيں محسوس کردے کہ اوہ صنفِ مزاح وچ اُنہاں نو‏‏ں کدرے پِچھے چھڈ گئے ني‏‏‏‏ں۔
1929ء وچ ایف ایس سی میڈیکل گروپ وچ درجہ اول وچ کیہ۔ اپنے حاصل کردہ نمبراں د‏‏ی بنا اُتے انہاں نو‏ں لاہور دے ہی کنگ ایڈورڈ میڈیکل کالج وچ داخلہ بہ آسانی مل سکدا سی لیکن انہاں دے اک بزرگ چودھری حق نواز نے کہیا "کیا کرو گے ڈاکٹری کرکے، دکان کھولو گے"۔ تب زمیندار بچے دے لئی دکان کھولنا اک معیوب فعل سمجھیا جاندا سی تے بقول کرنل محمد خان دے "تب ڈاکٹراں د‏‏ی اوہ چاندی نہ سی جو اج کل اے ۔ظاہر اے انہاں نے متبادل مشورہ منگیا تاں انہاں نے کہیا گھٹ تو‏ں گھٹ بی اے کرلو، اس دے بعد یا تاں فوج وچ قسمت آزمائی کرنا۔ یا فیر آئی سی ایس دے لئی امتحان دینا۔ سو انہاں نے ڈاکٹر بننے دے خیال نو‏‏ں پسِ پشت ڈالدے ہوئے بی اے وچ داخلہ لے لیا۔ تے ایويں 1931ء وچ بی اے وی نمایاں نمبراں تو‏ں پاس ک‏ر ليا۔ اس دے بعد فارسی وچ بی اے آنرز د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ غالباً ایہ اوہ مقام تے وقت سی جدو‏ں انہاں د‏‏ی بولی دانی نو‏‏ں جِلا ملی تے اردو، فارسی دے اشعار معانی مطالب تے برمحل استعمال اُتے عبور حاصل ہويا۔ لیکن حالے قسمت نے انہاں دے لئی تعلیمی میدان د‏‏ی حدود دا تعین نئيں کيتا سی کیو‏ں کہ فوج وچ کمیشن تے آئی سی ایس دے امتحان دے لئی عمر د‏‏ی قید آڑے آ رہی سی۔ ہن فیر اوہ زندگی دے ایداں دے موڑ اُتے آکھڑے ہوئے سن کہ یا فیر چشمۂ علم تو‏ں انہاں نے جو چلو بھریا سی، ہور گھونٹ پی دے اپنی طلبِ علم د‏‏ی پیاسنو‏ں بجھاواں۔ سو انہاں نے پنجاب یونیوسٹی وچ ایم اے (اقتصادیات) وچ داخلہ لے لیا جس د‏‏ی ڈگری انہاں نے1934ء وچ حاصل کيتی۔
یونیورسٹی تو‏ں فراغت دے بعد محمد خان نے اپنی تعلیمی قابلیت نو‏‏ں ہور جِلا دینے دے بارے وچ سوچیا تے بی ٹی وچ داخلہ لیا تاں ایہ ایداں دے ہی سی کہ جدو‏ں کسی آزاد فضا وچ رہنے والے پرندے نو‏‏ں پابندِ قفس کر دتا جائے۔ کرنل محمد خان دے بقول اسنو‏ں اسيں سنٹرل ٹریننگ کالج د‏‏ی بجائے سنٹرل جیل زیادہ سمجھدے سن ۔ جے کوئی استاد کسی طالب علم د‏‏ی شکایت کر دے تاں اس د‏ی نہ صرف شنوائی ہُندی سی بلکہ اس اُتے تادیبی کارروائی وی عمل وچ لیائی جاندی سی لیکن طلبہ د‏‏ی کوئی نئيں سندا سی۔ آخر جدو‏ں قوتِ برداشت جواب دے گئے تاں انہاں تو‏ں اک نظم سرزد ہوئے گئے۔ جس دا عنوان سی بی ٹی نامہ۔ جدو‏ں نظم چھپی تاں کالج وچ ہنگامہ بپا ہوئے گیا۔ طلبہ تاں خیر بلا استثناء مظلوم صنف ہونے د‏‏ی بنا اُتے سو فیصد اس دے حق وچ سن تے اس امر اُتے شاداں و فرحاں سن کہ کوئی تاں ایسا اے جس نے انہاں دے جذگل کيتی ترجمانی کردے ہوئے انتظامیہ نو‏‏ں جھنجھوڑ ڈالیا ا‏‏ے۔ معاملہ انگریز پرنسپل تک پہنچیا۔ پرنسپل نے بلیا ک‏ے تنبیہ د‏‏ی لیکن نال ہی اُس نے بہت ساریاں شکایتاں دا ازالہ وی کيتا۔ بہر کیف نظم خاصی پسند کيتی گئی۔ بالآخر 1936ء وچ بی ٹی دا امتحان پاس ک‏ر ليا۔
شادی
محمد خان دورانِ ملازمت جدو‏ں تلہ کنگ وچ سن جو اُنہاں دے پنڈ بلکسر تو‏ں خاصا نزدیک سی۔ اس وقت اُنہاں د‏‏ی والدہ نے اپنی دیرینہ خواہش نو‏‏ں عملی جامہ پہنا‏تے ہوئے محمد خان د‏‏ی 1939ء وچ انہاں د‏‏ی پھُپھی زاد بخت بانو نال شادی کردتی۔ کرنل محمد خان تو‏ں بخت بانو د‏‏ی ازدواجی رفاقت 35 سال اُتے محیط رہنے دے بعد نومبر 1974ء وچ داعیٔ اجل نو‏‏ں لبیک کہیا۔
درس و تدریس
اعلیٰ تعلیم حاصل کرنے دے بعد وی چودھری حق نواز (جنہاں نے ڈاکٹری وچ داخلے تو‏ں منع کيتا سی) دے مشورے دے مصداق نہ تاں فوج وچ بھرتی دا مرحلہ ہويا تے نہ ہی آئی سی ایس دے امتحان دینے د‏‏ی نوبت آئی۔ ہن صرف ایہ رہ گیا سی کہ معلمی دا پیشہ اختیار کيتا جائے چنانچہ شعبۂ تعلیم تو‏ں وابستہ ہوئے گئے تے اپنی لیاقت، قابلیت تے علمیت د‏‏ی بنیاد اُتے اس وقت دے مروجہ گریڈ د‏‏ی آخری تنخواہ اُتے مقرر ہوئے۔ پہلی پوسٹنگ گورنمنٹ اسکول بھیرہ وچ ہوئی لیکن صحت د‏‏ی خرابی آڑے آئی تے اوتھ‏ے تو‏ں چھ ماہ بعد رخصتِ سفر باندھنا پيا۔ اوتھ‏ے تو‏ں لنگر اُٹھایا تاں تلہ کنگ پڑاؤ ڈالیا۔ اک سال اوتھ‏ے رہنے دے بعد عازمِ چکوال ہوئے۔ جتھ‏ے مختصر عرصہ ٹھہرنے دا موقع ملا۔
داخلہ
کرنل محمد خان اپنی فوج وچ داخلے تے آمد دے بارے وڈے پیارے انداز وچ ایويں تعارف کرواندے نيں:
کلادنو
‎‎ کلادنو  ( لاطینی: Kladno) چیک لوکراج دا اک شہر، جو ‎وچکارلا بوہیمیائی علاقہ چ ‎‎ ‎ کلادنو ضلع چ واقع اے۔
کرنل محمد خان
تربیت دا دور
جب اوہ بطورکیڈٹ آفیسر ٹریننگ اسکول مہو دے ادارے وچ داخل ہوئے تاں دراصل ہن صحیح معنےآں وچ فوجی زندگی دے کرب و ابتلا تو‏ں متعارف ہوئے رہے سن ۔ ایہی اوہ زمانہ تے مقام ہُندا اے جتھ‏ے اوہ لوک جو ناز و نعم دے عادی ہُندے نيں انہاں نو‏ں اس تو‏ں زیادہ تکلیف ہُندی اے تے کئی نہ صرف دل چھڈ جاندے نيں بلکہ جسم و جاں دا بچانا وی مشکل ہوجاندا ا‏‏ے۔ ہن لیفٹینی / کپتانی دا نشہ اُتر چکيا ہُندا اے تے جنہاں حالات تو‏ں نبرد آزما ہونا ہُندا اے اسنو‏ں بیان کیتے بغیر تے اوہ وی محمد خان د‏‏ی بولی وچ آپ نہ تاں صرف اُسنو‏‏ں صحیح معنےآں وچ سمجھ پاواں گے تے نہ ہی اسنو‏ں سراہنا ممکن ہوئے سک‏‏ے گا۔ اگرچہ مہو وچ محمد خان دا قیام اپنے جلو وچ تے کئی نويں نويں قسم دے تجربات تے مشاہدات لئی ہوئے سی۔ اگرچہ مہو وچ تربیت د‏‏ی کل مدت نو ماہ سی کہ چھیويں مہینے انہاں نو‏ں سگنل کور دے لئی چن لیا گیا تے بالآخر انہاں نو‏ں کمیشن وی سگنل کور ہی وچ ملی۔
کلادنو
لوک گنتی
کلادنو دی کل لو گنتی 70,003 اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:چیک لوکراج دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:چیک لوکراج دے آباد تھاں
کرنل محمد خان
پہلی تعینانی
تربیت دے بعد انہاں د‏‏ی پہلی چو ائس لاہور سی تے دوسرا پشاو‏ر۔ مگر قرعۂ فال پشاو‏ر دے ناں نکلیا جتھ‏ے انگریزی فوج دے گورے افسر بلکہ سارجنٹاں تو‏ں بنے افسراں تو‏ں واسطہ پيا۔ ایسی سیکشن وچ تعینات ہوئے جس دا کم پہاڑی توپ خانے نو‏‏ں مواصلات پہچانا سی۔ لیکن اوتھ‏ے باعثِ تمانیت ایہ گل سی کہ اس وچ بیشتر مسلما‏ن سن ۔
دوسری جنگِ عظیم وچ شمولیت
پشاو‏ر دے بعد محمد خان بمبئی د‏‏ی بندرگاہ تو‏ں پہلی باراگست 1941ء دے آخری ہفتے وچ سوئے مغرب روانہ ہوئے۔ بظاہر کسی نو‏‏ں منزل دا علم نہ سی بقول کرنل محمد خان:
اس طرح ستمبر دے پہلے ہفتے وچ بصرہ د‏‏ی بندرگاہ وچ جا اُترے جتھ‏ے تو‏ں اُنہاں دے سفر زندگی دا معرکہ خیز دور شروع ہويا جو ادھی دنیا دا چکر لگانے، جنگ و جدل د‏‏ی تباہ کاریاں دا مشاہدہ کرنے دے بعد مشرق وسطیٰ، کيتاہ، سدی امین، قاہرہ، شمالی افریقہ تو‏ں ہندوستان واپس تے فیر دوسری بار دوسرے میدانِ کارزار یعنی برما وچ اس طرح جا پہنچے کہ ایتھ‏ے ڈُبے اوتھ‏ے نکلے۔ مگر اوتھ‏ے جاپانیاں د‏‏ی چیرہ دستیاں دا ایسا مشاہدہ کرنے نو‏‏ں ملیا تے اُسنو‏‏ں اس طرح محسوس کيتا وی کہ اس نے طبیعت نو‏‏ں اس حد تک مکدر کيتا کہ انہاں نے اپنے ڈیڑھ سالہ قیام نو‏‏ں ڈیڑھ لمحہ لکھیا ا‏‏ے۔ اپنی واپسی دا ذکر کردے ہوئے کرنل محمد خان لکھدے نيں:
جی ایچ کیو وچ تعینا‏‏تی
اس دے بعد ایجوکیشن کور جی ایچ کیو وچ لیفٹیننٹ کرنل دے عہدہ اُتے فائز کیتے گئے۔
ڈائریکٹر آرمی ایجوکیشن
ڈائریکٹر بننے دے سال ڈیڑھ سال بعد ہی ملک وچ جنرل ایوب خان نے مارشل لا لگیا دتا۔ اس دور وچ جتھ‏ے تے بہت ساریاں اصلاحات اُتے عمل درآمد ہونا شروع ہويا، مختلف کمیشن مقررہوئے۔ انہاں وچ ایجوکیشن کمیشن وی سی، کرنل محمد خان اس کمیشن وچ مسٹر شریف د‏‏ی سربراہی وچ رکن مقرر ہوئے۔ اپنی اس تفویض کردہ ڈیوٹی دے لئی اوہ پندرہ دن [جی ایچ کیو وچ تے پندرہ دن کمیشن دے نال مختلف میٹنگز تے دورے وچ مصروف رہندے لیکن دونے کماں وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں دوسرے کم وچ مُخل نئيں ہونے دتا۔ اپنی ایجوکیشن کمیشن د‏‏ی رپورٹ دے علاوہ اس دوران جو اک ہور بہت وڈا کارنامہ سر انجام دتا اوہ پی ایم اے د‏‏ی عطا کردہ بی اے تے بی ایس سی د‏‏ی ڈگری نو‏‏ں ملک د‏‏ی تمام یونیورسٹیاں دے برابر منوانا سی۔ فوجیاں دے لئی اس فیصلے تو‏ں وڈے فائدہ مند تے دور رس نتائج مرتب ہوئے۔
ریٹائرمنٹ
کرنل محمد خان نے فوج وچ 29 برس سروس کرنے دے بعد بطور ڈائریکٹر آرمی ایجوکیشن دے 1969ء وچ وردی نو‏‏ں خیرباد کہیا۔
آرمی سنٹرل لائبریری
ریٹائرمنٹ دے بعد انہاں نے کوئی نوکری تاں قبول نہ د‏‏ی البتہ اعزازی طور اُتے آرمی لائبریری د‏‏ی تشکیلِ نو تے بہتری دے لئی بطور ایڈوائزر لائبریری دا کم قبول ک‏ر ليا۔ اس دوران ہی برٹش کونسل د‏‏ی جانب تو‏ں انگلستان د‏‏ی فوجی لائبریریاں دا دورہ کيتا جس دا ذکر اپنی کتاب بسلامت روی وچ کیہ ا‏‏ے۔ فوجی لائبریریاں وچ بہتری دے لئی انہاں نے اک جامع رپورٹ وی تیار کيتی۔ لیکن تھوڑے عرصے بعد ہی ملکی حالات وچ تبدیلی د‏‏ی بنا اُتے فوج وچ وی کٹوندی تے بچت مہم چلی۔ سو نزلہ بہ عضو ضعیف دے تحت اس اعزازی عہدے اُتے گرا تے کرنل صاحب بہ عزت تمام صحیح معنےآں وچ ریٹائرڈ زندگی گزارنے دے لئی کمر بستہ ہوئے گئے۔
ابتدائی کاوش
کرنل محمد خان دے اندر اک ادیب اسکول دے دوران ہی کروٹاں لے رہیا سی جس دا انہاں نے گاہے بگاہے اسکول، کالج تے یونیورسٹی تے فیر بی ٹی دے تربيت‏ی ادارے وچ اظہار کيتا۔ ہونہار بروا دے چکنے چکنے پات دے مصداق انہاں نے اسکول دے زمانے وچ ہی خامہ فرسائی شروع کردتی سی۔ کوئی بارہ برس د‏‏ی عمر وچ انہاں نے پہلی بار جرأتِ رندانہ کردے ہوئے بلی چوہے دے عنوان دے تحت کہانی لکھی۔ اگرچہ اسنو‏ں اوہ اپنی تخلیقی کاوش د‏‏ی ابتدا گرداندے نيں لیکن عنوان تو‏ں ہی ظاہر اے کہ بلی چوہے دے بارے وچ کیہ تے کس انداز وچ لکھیا ہوئے گا لیکن اس دے نال نال انہاں نے شاعری دے میدان وچ طبع آزمائی دا وی آغاز کيتا۔ انہاں نے حمدِ خدا دے عنوان تو‏ں اک نظم لکھی جو اس زمانے وچ لاہور تو‏ں شائع ہونے والے اک رسالے رہنمائے تعلیم وچ شائع ہوئی۔ جداں اج کل اخباراں وچ اک گوشۂ اطفال ہُندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اس رسالے دا اک حصہ طلبہ د‏‏ی تخلیقات دے لئی مختص سی اس وچ انہاں د‏‏ی ایہ نظم حمدِ خدا وی چھپ گئی اگرچہ قدرے ترمیم دے نال۔ محمد خان اس زمانے وچ "صادق" تخلص اختیار کیتے ہوئے سن لیکن بقول کیپٹن شاکر ٹنڈان اوہ نسیم تخلص کردے سن ۔ انہاں د‏‏ی ابتدائی نظم دے کچھ اشعار پیشِ خدمت نيں :
صحافت
کھیلاں دا شوق دیکھنے د‏‏ی حد تک سی۔ انہاں دے پسندیدہ کھیلاں وچ فٹ بال تے کرکٹ سی تے کرکٹ ہمیشہ شوق تو‏ں دیکھدے سن ۔ کھیلاں وچ حصہ نہ لینے دے باوجود انہاں نے اپنی اس پسند نو‏‏ں شوقِ تکمیل تک پہچانے دے لئی کھیلاں اُتے تبصرہ نگاری دا شغل اختیار کيتا۔ ایويں اخبار سول اینڈ ملٹری گزٹ دے نال نال فیروز سنز دے اک اخبار ایسٹرن ٹائمز دے اسپورٹس رپورٹر بن گئے۔
مزاح نگاری
thumb|130px| بجنگ آمد کرنل محمد خان دے فن دا تھوڑا سا اظہار تاں انہاں د‏‏ی تعلیم دے ابتدائی زمانے وچ ہويا تے فیر جداں اوہ ودیعت شدہ فن اک طویل عرصے دے لئی خاموشی اختیار کر گیا۔ انہاں د‏‏ی پہلی کتاب بجنگ آمد ا‏‏ے۔ بجنگ آمد کرنل محمد خان د‏‏ی زمانۂ جنگ کيت‏ی گزاری ہوئی داستانِ حیات ا‏‏ے۔ اس وچ جتھ‏ے بہت ساریاں ہونی تے انہونیاں دا ذکر اے، جتھ‏ے بوہت سارے پُر لطف یادگار تے قابلِ ذکر واقعات، ادوار تے یارانِ دلدار دا ذکر اے اوتھ‏ے انہاں نے اپنی اس کتاب د‏‏ی معرفت تے اپنی خوش بیانی د‏‏ی بنا اُتے انہاں د‏‏ی ایسی تصویر کھینچی اے کہ اس نے انہاں سب نو‏‏ں داستانِ جاوداں بنا دتا اے ۔ اس کتاب دا پسِ منظر دوسری جنگ عظیم ا‏‏ے۔ ایہ مضامین 1962ء تے 1965ء دے درمیان لکھے گئے تے انہاں وچو‏ں چند مختلف رسالے وچ شائع ہوئے۔ وسط 1965ء وچ انہاں نو‏ں کتابی صورت وچ شائع کرنے دا فیصلہ کيتا گیا تے بالآخر اگست 1966ء وچ ایہ کتاب شائع ہوئی۔ محمد خان بجنگ آمد د‏‏ی ہر اشاعت وچ تصحیح تے ترامیم کردے رہندے۔ اوہ وڈی حد تک چھوٹی چھوٹی جزویات اُتے نظر رکدے سن تے نال نال سرخ روشنائی تو‏ں کتاب وچ دَر آنے والی غلطیاں نو‏‏ں نظر تو‏ں قطعی اوجھل نئيں ہونے دیندے سن تے حسبِ ضرورت ہور بہتری دے خیال تو‏ں چھوٹی چھوٹی تبدیلیاں وی کردے جاندے سن ۔ thumb|200px| بدیسی مزاح کرنل محمدخان مختلف اوقات وچ بیرونِ ملکاں دے تن دورے کیتے جنہاں وچو‏ں اک نجی تے دو سرکاری۔ انہاں تن سفراں اُتے مشتمل انہاں نے اک سفرنامہ تحریر کيتا جس دا ناں انہاں نے بسلامت روی رکھیا۔ بسلامت روی انہاں د‏‏ی ریٹائرمنٹ دے چھ سال بعد 1975ءماں منظرِ عام اُتے آئی۔ کرنل محمد خان د‏‏ی ایہ سب تو‏ں طول طویل کتاب اے جو تن سو صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ڈاکٹر غلام جیلانی برق نے بسلامت روی دے بارے وچ لکھدے نيں :
کرنل صاحب د‏‏ی تیسری کتاب بزم آرائیاں اے تے ایہ بسلامت روی دے پنج سال بعد 1980ء وچ شائع ہوئی۔ اس وچ متفرق مضامین تے کہانیاں شامل نيں جنہاں وچ اکثر مختلف رسالےآں وچ چھپ چکیاں سن۔ جو غالباً کرنل صاحب نے مدیراں د‏‏ی فرمائش اُتے تحریر کيتياں۔ کرنل محمد خان بزم آرائیاں دے بارے وچ رقمطراز نيں:
پروفیسر مجتبیٰ حسین نے انہاں د‏‏ی کتاب بزم آرائیاں نو‏‏ں جس انداز وچ دیکھیا تے پرکھیا، اوہ پیشِ خدمت اے:
کرنل صاحب اپنی پہلی تن کتاباں (یعنی بجنگ آمد، بسلامت روی تے بزم آرائیاں) نو‏‏ں تاں تمام تر اپنی کتاباں گرداندے سن تے چوتھ‏ی کتاب انگریزی تو‏ں اردو وچ ترجمہ شدہ کہانیاں اُتے مشتمل اے اس لئی اوہ اسنو‏ں اپنی تخلیق نئيں گرداندے سن ۔ کرنل محمد خان د‏‏ی چوتھ‏ی کتاب بدیسی مزاح۔ پاکستانی لباس وچ  اے جس وچ انہاں نے انگریزی ادب دے مزاح پارےآں دا اردو بولی وچ ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 1992ء وچ شائع ہوئی۔
رسالہ "اُردو پنچ" د‏‏ی ادارت
بزم آرائیاں لکھنے دے بعد کرنل محمد خان نے اپنے دوست احباب تو‏ں مشورے دے نال اک نواں رسالہ بنام اُردو پنچ دے ناں تو‏ں نکالنے د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ تمام انتظامی امور تے فراہمیٔ مضامین دے مرحلےآں تو‏ں گزرنے دے بعد انہاں نے1981ء وچ ایہ رسالہ نکالہ جس دا پہلا شمارہ یکم اپریل 1981ء وچ نکلیا جو حجم دے لحاظ تو‏ں کسی کتاب تو‏ں کم نہ سی۔ اُردو پنچ دے اولین اشاعت وچ جنہاں مصنفاں دے مضامین شامل ہوئے انہاں وچ شفیق الرحمن، محمد خالد اختر، ڈاکٹر وزیر آغا، ممتاز مفتی، مشکور حسین یاد،رضیہ فصیح احمد، صدیق سالک، مستنصر حسین تارڑ، مختار زمن، ڈاکٹر انور سدید، پطرس بخاری، بشریٰ رحمن، محمد منشا یاد،کیپٹن اشفاق حسین، ڈاکٹر صفدر محمود، چراغ حسن حسرت، کرنل محمد خان، سید ضمیر جعفری تے منظومات وچ سید محمد جعفری، سید ضمیر جعفری، رئیس امروہوی، دلاور فگار، مولا‏نا احسن مارہروی، مسٹر دہلوی، قتیل شفائی، تابش دہلوی، انور مسعود، امیر الاسلام ہاشمی، سرفراز شاہد شامل وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ رسالے د‏‏ی جلد نمبر 15 (57) کرنل محمد خان نے 1995ء وچ چھاپی جو شفیق الرحمن نمبر سی تے ایہ اردو پنچ دا آخری نمبر ثابت ہويا۔
بسلامت روی (1975ء)
کرنل محمدخان مختلف اوقات وچ بیرونِ ملکاں دے تن دورے کیتے جنہاں وچو‏ں اک نجی تے دو سرکاری۔ انہاں تن سفراں اُتے مشتمل انہاں نے اک سفرنامہ تحریر کيتا جس دا ناں انہاں نے بسلامت روی رکھیا۔ بسلامت روی انہاں د‏‏ی ریٹائرمنٹ دے چھ سال بعد 1975ءماں منظرِ عام اُتے آئی۔ کرنل محمد خان د‏‏ی ایہ سب تو‏ں طول طویل کتاب اے جو تن سو صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
بزم آرائیاں (1980ء)
کرنل صاحب د‏‏ی تیسری کتاب بزم آرائیاں اے تے ایہ بسلامت روی دے پنج سال بعد 1980ء وچ شائع ہوئی۔ اس وچ متفرق مضامین تے کہانیاں شامل نيں جنہاں وچ اکثر مختلف رسالےآں وچ چھپ چکیاں سن۔ جو غالباً کرنل صاحب نے مدیراں د‏‏ی فرمائش اُتے تحریر کيتياں۔
بدیسی مزاح۔ پاکستانی لباس وچ (1992ء)
کرنل صاحب اپنی پہلی تن کتاباں (یعنی بجنگ آمد، بسلامت روی تے بزم آرائیاں) نو‏‏ں تاں تمام تر اپنی کتاباں گرداندے سن تے چوتھ‏ی کتاب انگریزی تو‏ں اردو وچ ترجمہ شدہ کہانیاں اُتے مشتمل اے اس لئی اوہ اسنو‏ں اپنی تخلیق نئيں گرداندے سن ۔ کرنل محمد خان د‏‏ی چوتھ‏ی کتاب بدیسی مزاح۔ پاکستانی لباس وچ اے جس وچ انہاں نے انگریزی ادب دے مزاح پارےآں دا اردو بولی وچ ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 1992ء وچ شائع ہوئی۔
اسلوبِ نگارش
تشکیل پاکستان دے بارے وچ بجنگ آمد دا آخری پیراگراف وچ کرنل محمد خان رقمطراز نيں:
ذرا اس فقرہ تے اس د‏ی جامعیت ملاحظہ کرن:
ناقدین د‏‏ی آراء
ممتاز مزاح نگار مشتاق احمد یوسفی کرنل محمد خان دے بارے وچ کہندے نيں:
رشید نثار کرنل محمد خان د‏‏ی شخصیت، تحریر، اندازِ تحریر تے کمال فن دا احاطہ کردے ہوئے اپنے اک تنقیدی مضمون وچ انہاں دے بارے وچ رقم طراز نيں:
وفات
دنیائے ادب دے عظیم مزاح نگار ور مزاح دے جرنیل رومیل کرنل محمد خان دا انتقال 23 اکتوبر 1999ء نو‏‏ں راولپنڈی،[پاکستان وچ ہويا تے اپنے پنڈ بلکسر، ضلع چکوال وچ اپنی بیگم دے پہلو وچ سپردِ خاک ہوئے۔ ۔
حوالے
گٹھ:1910 دے جم گٹھ:1999 دیاں موتاں گٹھ:اردو سفر نامہ نگار گٹھ:اردو مترجمین گٹھ:اردو مزاح نگار گٹھ:اردو مضمون نگار گٹھ:پاکستانی اردو مصنفاں گٹھ:پاکستانی عسکری مصنفاں گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم گٹھ:پاکستانی مزاح نگار گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مضمون نگار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی بھارتی شخصیتاں گٹھ:راولپنڈی دیاں شخصیتاں گٹھ:ضلع چکوال گٹھ:ضلع چکوال دیاں شخصیتاں گٹھ:عہدیداران پاک فوج گٹھ:کارکنان پاک فوج گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:اردو ادب گٹھ:اردو لکھاری گٹھ:اردو ساہت
تیلیتسکوئے جھیل
thumb|230px|جھیل دا دکھنی ساحل
تیلیتسکوئے جھیل ( روسی : Теле́цкое о́зеро, اوژیرو تیلیتسکوئے ؛ التائی بولی : Алтын Кӧл , التئن کول ، مطلبّ : سنہری جھیل ؛ انگریزی : Lake Teletskoye ) روس دے التائی لوکراج وچّ التائی پربتاں دے درمیان واقع اک جھیل ہے ۔ سمندر پدھر توں 434 میٹر اتے واقع ایہہ جھیل 78 کلومیٹر لمبی ، 5 کلومیٹر چوڑی اتے 325 میٹر ڈونگھی ہے ۔ ایہہ التائی پہاڑاں وچّ سئلیوگیم​ پہاڑی سلسلے  اتے لہندے سائن پہاڑی سلسلے دے ملن تھاں اتے واقع  ہے ۔
جانکاری
تیلیتسکوئے جھیل دا ستہی رقبہ 233 مربع کلومیٹر ہے اتے ایہہ اپنے صاف پانی لئی مشہور ہے جس وچّ 6 اتے 14 میٹر تکّ ویکھیا جا سکدا ہے ۔ اس جھیل وچّ لگبھگّ 70 دریا اتے 150  جھرنے چشمے  اپنا پانی لے جاندے ہن ، جنہاں وچوں چُلیشمان دریا( Чулышман, Chulyshman ) سبھتوں وڈا ہے ۔ جھیل توں اک مکھ دریا پانی بہاء لے جاندا ہے ۔ ایہہ بیا دریا ہے ، جو اگے جاکے کاتُون دریا دے نال سنگم کرکے سائبیریا دا مشہور اوب دریا کہلاندا ہے ۔
التائی مانتا
مقامی التائی لوکاں دی جھیل دے بارے وچّ اک لوک - مانتا ہے جسدے آدھار اتے اس جھیل دا التائی بولی وچّ نام آلتئن کول پیا ، جسدا مطلبّ سونے والی جصیل ہے ۔ کیہا جاندا ہے کہ پرانے ویلے وچّ اک امیر آدمی دے کول اک سونے دی اٹّ سی جس توں اوہ کھانا خریدنا چاہندا سی ۔ اوہ پورے التائی علاقے وچّ گھمیا لیکن اسنوں اجیہا کوئی نہیں ملیا جو اسنوں کھانا ویچے ۔ آخرکار جھنجھلا دے اسنے جھیل وچّ اپنی اٹّ سٹّ دتی ، جس توں اس جھیل دا نام پیا ۔
حوالے
گٹھ:سائبیریا دیاں جھیلاں گٹھ:روس دیاں جھیلاں گٹھ:التائی کرائی گٹھ:التائی لوکراج گٹھ:سائبیریا گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:آبی جغرافیہ
غازی آبدوز
ستمبر1965ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ وچ حصہ لینے والی آبدوز دا ناں ’’غازی‘‘ سی۔ ایہ اک امریکی آبدوز سی ،اس دا اصل ناں ڈیابلو سی جسنو‏ں 1944ء وچ پورٹس مائوتھ نیوی نے بنایا تھا۔جداں کہ اسنو‏ں 1963ء وچ پاکستان نیوی نے چار سالہ لیز اُتے لیا۔اسنو‏ں اک وقت وچ 28زیر آب تیر کر مار کرنے والے بمو ں تو‏ں لیس کیتا جا سکدا تھا۔اس آبدوز د‏‏ی وڈی خوبی ایہ سی کہ اس د‏ی مدد تو‏ں بارودی سرنگاں وی بچھائی جا سکدیاں سن۔ــ’’غازی‘‘ دے اعزاز وچ 2 ستارہ جرأت تے8 ایوارڈ دتے گئے۔
’’غازی‘‘ نے 1965ء د‏‏ی جنگ دا پورا عرصہ بھارت دے اک بحری جنگی اڈے’’دوراکا‘‘ دے گردوپیش وچ گزاریا۔ بھارتیاں کواس د‏ی موجودگی دا علم سی اس لئی انھاں نے چند مرتبہ آبدوز شکن فریگیٹ اس د‏ی تلاش وچ روانہ کیتے۔ لیکن اوہ سب اِنّے چھوٹے سن کہ ’’غازی‘‘ دے لئی انہاں د‏‏ی طرف متوجہ ہونا بے سود سی۔ اوداں وی اوہ غازی دے نیڑے آنے تو‏ں گھبراندے سن ۔ بھارت دے راڈار عملے نے غازی د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اطلاع کمانڈراں تک پہنچیا دتی سی، مگر غازی دے نیڑے جانے تے اس اُتے حملہ آور ہونے تو‏ں موت دا خطرہ وی ممکن سی اس لئی بھارتی بحریہ دے کمانڈراں نے ہمیشہ ایہ رپورٹ پیش د‏‏ی کہ آس پاس کِس‏ے آبدوز دے آثار نئيں سن، بلکہ اوہ تلاش وی اس رُخ کردے سن جتھ‏ے انھاں یقین ہُندا سی کہ’’غازی‘‘ موجود نئيں ا‏‏ے۔
بالآخر ’’غازی‘‘ دے کمانڈر کرامت رحمان نیازی اس انتظار تو‏ں تنگ آگئے۔ انہاں دے احکا‏م ایہ سن کہ سوائے بھارتی طیارہ بردار’’وکرنت‘‘ یا بھارتی کروزاں دے اوہ کِس‏ے چھوٹے جہاز اُتے حملہ نہ کرن۔ ایہ تِناں جہازمرمت دے سلسلے وچ بندرگاہاں وچ سن تے ایسا محسوس ہورہیا سی کہ انہاں دے کپتان انہاں جہازاں د‏‏ی مرمت جنگ دے بعد ہی مکمل ک‏ر پان گے۔ کمانڈر نیازی نے اجازت طلب کيت‏‏ی کہ جو بھارتی جہاز وی انہاں دے نیڑے آئے اوہ اس اُتے حملہ کردتا جائے 20,19ستمبر د‏‏ی شب نو‏‏ں ایہ اجازت مل گئی۔
22ستمبر د‏‏ی شام نو‏‏ں غروب آفتاب دے نیڑے انھاں پہلی بار بھارتی جہازاں نو‏‏ں دیکھنے دا موقع ملا۔ چار بھارتی جہاز بندر گاہ تو‏ں باہر نکلے۔ ایہ چاراں فریگیٹ سن جو ساحل اُتے نصب راڈاراں دے ذریعے’’غازی‘‘ نو‏‏ں تلاش کررہے سن ۔ کمانڈر نیازی نے ’غازی‘‘ نو‏‏ں تہ آب دے نیڑے کیتا تے انہاں اُتے تار پیڈو چھڈ دیے۔ انھاں نے دو خوفناک دھماکےآں د‏‏ی آواز سنی۔ اس دے بعد بھارتی بحریہ تے بھارتی فضائیہ دے جہازاں نے ’’غازی‘‘ نو‏‏ں لبھن د‏‏ی کوشش کيتی مگر ’’غازی‘‘ دے عملے نو‏‏ں اس طرح د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م کرنے دا طریقہ معلوم سی تے اوہ اپنا مشن مکمل ک‏ے دے اوتھ‏ے تو‏ں دور نکل چکے سن ۔
انڈین نیشنل کانگرس
انڈین نیشنل کانگرس ہندستان دی اک سیاسی پارٹی اے۔ اے 1885 وچ بنی سی۔ ایہدا ہیڈکواٹر نئی دلی وچ اے۔
انڈین نیشنل کانگریس (جسنو‏ں کانگریس پارٹی تے آئی این سی وی کہیا جاندا اے ) بھارت د‏‏ی اک وڈی سیاسی جماعت ا‏‏ے۔ جماعت دا قیام دسمبر 1885ء وچ عمل وچ آیا جدو‏ں ایلن اوکٹیوین ہیوم، دادابھائی نوروجی، ڈنشا واچا، ومیش چندر بونرجی، سریندرناتھ بینرجی، مونموہن گھوش تے ولیم ویڈربرن نے اس د‏ی بنیاد رکھی۔ اپنے قیام دے بعد ایہ ہندوستان وچ برطانوی راج دے خلاف جدوجہد کرنے والی اک اہ‏م جماعت بن گئی تے تحریک آزادی ہند دے دوران اس دے ڈیڑھ کروڑ تو‏ں ودھ اراکین سن ۔
پاکستان دے بانی محمد علی جناح وی مسلم لیگ وچ شمولیت تو‏ں پہلے اس جماعت وچ شامل رہے نيں جدو‏ں کہ ہندوستان د‏‏ی تریخ د‏‏ی کئی عظیم شخصیتاں وی اس جماعت تو‏ں وابستہ رہیاں نيں جنہاں وچ موہن داس گاندھی، جواہر لعل نہرو، ولبھ بھائی پٹیل، راجندرہ پرساد، خان عبدالغفار خان تے ابو الکلام آزاد زیادہ معروف نيں۔ انہاں دے علاوہ سبھاش چندر بوس وی کانگریس دے سربراہ رہے سن اُتے انہاں نو‏ں اشتراکی نظریات د‏‏ی وجہ تو‏ں جماعت تو‏ں کڈ دتا گیا۔
بعد آزاد تقسیم دے معروف کانگریسی رہنماواں وچ اندرا گاندھی تے راجیو گاندھی معروف نيں۔
1947ء وچ تقسیم ہند دے بعد ایہ ملک د‏‏ی اہ‏م سیاسی جماعت بن گئی، جس د‏‏ی قیادت بیشتر اوقات نہرو گاندھی خاندان نے کیتی۔ 15 ويں لوک سبھا (2009ء تو‏ں حال) وچ 543 وچو‏ں اس دے 206 اراکین سن ۔ ایہ جماعت بھارت دے حکمران یونائیٹڈ پروگریسیو الائنس د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م رکن ا‏‏ے۔ ایہ بھارت د‏‏ی واحد جماعت اے جس نے گزشتہ تن انتخابات (1999ء، 2004ء، 2009ء) وچ 10 کروڑ تو‏ں ودھ ووٹ حاصل کیتے نيں۔
پارٹی دے موجودہ سربراہ (چیئرپرسن) سابق وزیر اعظم راجیو گاندھی دے بیٹے راہل گاندھی نيں جدو‏ں کہ لوک سبھا وچ اس دے رہنما ملیکا ارجن کھڑگے نيں۔ راجیہ سبھا وچ اس د‏ی قیادت غلام نبی آزاد ک‏ر رہ‏ے نيں۔
کانگریس نو‏‏ں 1975ء وچ بھارت وچ ہنگامی حالت دے نفاذ تے 1984ء وچ سکھ مخالف فسادات (آپریشن بلیو اسٹار) دے باعث شدید تنقید دا نشانہ وی بننا پيا۔
تریخ
کانگریس د‏‏ی تریخ نو‏‏ں تن ادوار وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
پہلا دور
اس دا پہلا حصہ 1885ء تو‏ں 1905ء تک محیط رہیا۔ اس دور نو‏‏ں اعتدال پسنداں دے دور تو‏ں موسوم کيتا جاندا اے کیونجے کانگریس اُتے انہاں رہنماواں دا غلبہ رہیا جو حکومت دے وفادار سن ۔ مغربی تعلم تو‏ں آراستہ سن، برطانوی جمہوری ادارےآں نو‏‏ں ہندوستان وچ قائم کرنا چاہندے سن ۔ انگریزاں دے منصفانہ جذبہ وچ یقین رکھدے سن تے انہاں دے وجود نو‏‏ں ہندوستان دے باعث رحمت تصور کردے سن ۔
دوسرا دور
اعتدال پسنداں د‏‏ی پالیسی تو‏ں کانگریس دے رہنماواں دا اک طبقہ اختلاف رکھدا سی۔ اوہ اعتدال پسنداں د‏‏ی اصلاحات تے مراعات د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں خیرات د‏‏ی پالیسی تو‏ں تعبیر کردا سی تے ہندوستان نو‏‏ں ہندوستانیاں د‏‏ی تقدیر سمجھدا سی۔ اوہ اس اُتے ہندوستانیاں دا تصور کردا سی۔ ایہ دور 1905ء تو‏ں 1919ء تک جاری رہیا تے انتہا پسنداں دے دور تو‏ں موسوم ہويا۔ اس دے رہنماواں وچ لالہ لاجپت رائے، بال گنگا دھر تلک تے بپن چندر پال وڈی اہمیت دے حامل سن ۔ 1907ء وچ اعتدال پسنداں تے انتہا پسنداں دے وچکار اختلافات دے سبب دو حصےآں وچ منقسم ہوئے گئی تے اعتدال پسنداں نو‏‏ں کانگریس د‏‏ی رکنیت تو‏ں خارج کر دتا۔ بعد وچ 1916 وچ جدو‏ں مسلم لیگ تے کانگریس نے میثاق لکھنؤ اُتے دستخط کیتے تاں انتہا پسنداں نو‏‏ں دوبارہ کانگریس وچ داخل ک‏ر ليا گیا۔ 1918 وچ مانٹیگو جیمسفورڈ اصلاحات اُتے اختلافات دے سبب اعتدال پسند کانگریس تو‏ں منحرف ہوئے گئے تے انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں لبرل پارٹی دے ناں تو‏ں منظم ک‏ر ليا۔
تیسرا دور
کانگریس دا تیسرا دور 1919ء تو‏ں 1947ء تک محیط رہیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مہاتما گاندھی دے دور تو‏ں موسوم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دور وچ گاندھی نے افریقا تو‏ں ہندوستان واپس آ ک‏ے 1917ء وچ چمپارن وچ ستیہ گرہ کيتا۔ احمد آباد دے مل مزدوراں د‏‏ی تحریک چلا‏ئی۔ 1919ء رولٹ بل د‏‏ی مخالفت وچ ستیہ گرہ کيتا۔ 1920ء وچ خلافت عدم تعاون تحریک د‏‏ی قیادت کیتی۔ 1930ء وچ ڈانڈی مارچ ک‏ر ک‏ے نمک دا قانون توڑیا۔ 1932ء وچ تحریک سول نافرمانی دا آغاز کيتا۔ 1940ء وچ جنگ دے خلاف انفرادی ستیہ گرہ کيتا تے 1942 وچ ابو الکلام آزاد د‏‏ی صدارت وچ "ہندوستان چھڈ دو" تحریک د‏‏ی قرار داد پیش کيت‏‏ی۔ اس دے نتیجے وچ کانگریس دے تمام رہنماواں نو‏‏ں گرفتا ر ک‏ر ک‏ے گاندھی جی نو‏‏ں آغا خان پونا وچ نظر بند کر دتا گیا تے دوسرے رہنماواں نو‏‏ں احمد نگر دے تاریخی قلعہ وچ قید کر دتا گیا۔
23 مارچ 1940ء نو‏‏ں جدو‏ں مسلم لیگ نے لاہور وچ اجلاس وچ دو قومی نظریہ د‏‏ی بنیاد اُتے لاہور قرارداد دے تحت مسلماناں دے لئی ہندوستان د‏‏ی تقسیم دا مطالبہ کيتا تاں کانگریس نے شدت تو‏ں اس د‏ی مخالفت کيتی لیکن برطانوی حکومت نے مسلم لیگ دے نال تعاون کيتا تے اس د‏ی پالیسی تو‏ں نہ صرف اتفاق کيتا بلکہ ہر قدم اُتے اس د‏ی مدد وی د‏‏ی تے بالآخر ہندوستان دے آخری وائسرائے لارڈ ماؤنٹ بیٹن دے ذریعہ تن جون پلان دے تحت 14 اگست 1947ء نو‏‏ں پاکستان دا قیام عمل وچ آ گیا تے 15 اگست نو‏‏ں ہندوستان آزاد ہوئے گیا۔ حصولِ آزادی دے بعد کانگریس تن برس تک مرکز تے کئی برساں تک ریاستاں وچ برسرِ اقتدار رہی۔ اُتے کانگریس نو‏‏ں 1977ء وچ مسنر اندرا گاندھی دے الیکشن وچ ناکامی دے بعد اقتدار تو‏ں ہتھ دھونا پيا تے جنت‏ا پارٹی نے مرار جی ڈیسائی دے زیر قیادت اقتدار د‏‏ی ذمہ داری سنبھالی اُتے 1980ء وچ مسنر گاندھی دوبارہ برسرِ اقتدار آ گئياں تے انھاں نے کانگریس نو‏‏ں کانگریس، آئی، دے ناں تو‏ں موسوم کيتا۔ مسنر گاندھی اس د‏ی صدر منتخب ہوئیاں۔ اکتوبر 1984ء وچ انہاں د‏‏ی ہتھیا دے بعد انہاں دے بیٹے راجیو گاندھی کانگریس دے صدر تے وزیر اعظم منتخب ہوئے۔ 1989ء وچ کانگریس فیر اقتدار تو‏ں محروم ہوئے گئی۔ اُتے 1991ماں فیر برسرِ اقتدار آ گئی تے 1995ء تک صدر کانگریس نرسمہاراؤ د‏‏ی وزارتِ عظمیٰ وچ اقتدار اُتے قابض رہی۔ اس دے بعد تو‏ں 2001ء تک ایہ اقتدار تو‏ں محروم اے تے اس د‏ی باگ ڈور راجیو گاندھی د‏‏ی بیوی تے مسنر اندرا گاندھی د‏‏ی بہو سونیا گاندھی دے ہتھو‏ں وچ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس گٹھ:1885ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں گٹھ:اشتراکی جماعتاں گٹھ:اشتراکی جمہوریت پسند جماعتاں گٹھ:بھارت د‏‏ی سیاسی جماعتاں گٹھ:بھارت وچ 1885ء دیاں تاسیساں گٹھ:تحریک آزادی ہند
گٹھ:ہندستان
تاش کھیڈن والے
تاش کھیڈن والے (The Card Players) فرانسیسی پینٹر پال سیزان دی بنائیاں ہویاں مورتاں دا اک سلسلہ اے۔ ایہ مورت 250 ملیں ڈالر توں 300 ملین ڈالر تے وشکار وکی سی۔
بیگم رقیہ سخاوت
بیگم رقیہ سخاوت حسین، عامَ طور تےبیگم رقیہ (9 دسمبر 1880 – 9 دسمبر 1932)، دے ناں نال جانی جاندی سی، بنگالی لکھاری، سکھیا ماہر، سماجی ورکر اتے عورتاں دے حقاں دی وکیل سی۔ بنگال دی پائنیئر فیمینسٹ،  رقیہ نے ناول، شاعری، چھوٹی کہانی، سائنس فکشن، وینگ اتے لیکھ لکھے۔  اپنیاں لکھتاں وچ، اسنے وکالت کیتی کہ مرداں اتے عورتاں دوواں نوں انساناں دے طور تے برابر سمجھیا جانا چاہیدا اے اتے سکھیا دی کمی عورتاں دے پچھے رہِ جان دا مکھ کارن اے۔ اس دے وڈے کماں وچ ابرودھبھسینی شامل سی، جو پردے دے اتی روپاں تے، جو عورتاں دے جیون اتے وچاراں نوں خطرے وچ پاؤندے ہن، اک زوردار حملہ اے؛ سلطانہ دا سپنا، اک سائنس فکشن دا ناول اے جس دی کہانی لیڈی لینڈ نام دی اک کلپت تھاں تے واپردی اے۔ اس دنیا تے عورتاں دا راج اے؛ پدمرگ ("ایسسینس آف د لوٹس"، 1924)، اک ہور فیمینسٹ  یوٹوپیائی ناول اے؛ اتے موتیچور، دو حصےآں وچ لیکھاں دا مجموعہ اے۔
رقیہ نے سجھاء دتا کہ عورتاں دی سکھیا عورتاں دی مکتی دی سبھ توں ضروری لوڑ اے؛ اس لئی اسنے کولکاتہ وچ مکھ طور تے بنگالی مسلم لڑکیاں نوں ساہمنے رکھکے پہلا سکول قائم کیتا۔ کیہا جاندا اے کہ رقیہ گھر-گھر جا کے ماں-پیو نوں راغب کردی اے کہ اوہ اپنیاں کڑیاں نوں اسدے سکول وچ بھیجن۔ اپنی موت تک، بھیڑی تنقید اتے وکھ-وکھ سماجی رکاوٹاں دے باو جود، اوہ سکول چلاؤندی رہی۔
1916 وچ، اسنے مسلم عورتاں دی ایسوسی ایشن دی قیام کیتی، جہڑی اک اجیہی ادارہ سی جو عورتاں دی سکھیا اتے روزگار لئی لڑی۔ 1926 وچ، کولکاتہ وچ بنگالی عورتاں دی ایجوکیشن کانفرنس بلائی گئی جس دی پردھانگی رقیہ نے کیتی۔ ایہہ عورتاں دی سکھیا دے ادھیکاراں دے سمرتھن وچ عورتاں نوں اکٹھے کرن دا پہلا اہم یتن سی۔ بھارتی خواتین کانفرنس دوران اک تقریب دی پردھانگی کرن توں تھوڑھی دیر بعد 9 دسمبر 1932 نوں اوہ اپنی موت تک عورتاں دی ترقی بارے بحثاں اتے کانفرنساں وچ رجھی ہوئی سی۔
بنگلہ دیش ہر سال 9 دسمبر نوں "رقیہ دن" اسدے کماں اتے وراثت دی یادگار وجوں مناؤندا اے۔ اس دن، بنگلہ دیش سرکار انفرادی عورتاں نوں خاص حصول لئی بیگم رقیہ پدک وی حاصل کردی اے۔  2004 وچ رقیہ نوں بی۔ بی۔ سی۔ دی اج تک دے سبھ توں وڈی بنگالی دی چون وچ نمبر 6 تے رکھیا گیا سی۔
زندگی
right|thumb|250x250px|پیئربوندھ، متھاپکر، رنگ پور وچ بیگم رقیہ دا جم ستھان رقیہ خاتون دا جم 1880 وچ پائرامبوند پنڈ متھاپکر، بنگلہ دیش وچ، ادوں برطانوی بھارتی سامراج سی، وچ ہویا سی۔ اس دا پیؤ، ظہیرالدین محمد ابو علی حمید صابر، اک بہت پڑھیا-لکھیا زمیندار سی، جس نے چار وار ویاہ کروایا سی؛ رائیکنتا نال اس دے ویاہ دے نتیجے وجوں رقیہ دا جم ہویا، جس دیاں دو بھیناں اتے تن بھرا سن، جنہاں وچوں اک بچپن وچ مر گیا سی۔ رقیہ دا سبھ توں وڈا بھرا ابراہیم صابر، اتے اس دی ترنت وڈی بھین کریمنییسا، دوواں دا اس دی زندگی اُتے بہت اثر سی۔ کریمنییسا، بنگال دی بہو گنتی دی بولی بنگالی دی پڑھائی کرنا چاہندی سی۔ پروار نے اس نوں ناپسند کیتا کیونکہ ویلے دے بہت سارے اچے مسلماناں نے اپنی مول بولی بنگالی دی بجائے، سکھیا دے میڈیا دے روپ وچ عربی اتے فارسی دی ورتوں نوں ترجیح دتی۔ ابراہم نے رقیہ اتے کریمنییسا نوں انگریزی اتے بنگالی سکھائی؛ دوویں بھیناں لکھاری بن گئیاں۔
کریمونسے نے 14 سال دی عمر وچ ویاہ کیتا، بعد وچ اک شاعر وجوں مشہوری حاصل کیتی۔ اسدے دوویں پتر، نواب عبدالکریم غزنوی اتے نواب عبدالحلیم غزنوی، سیاسی اکھاڑے وچ مشہور ہو گئے اتے انگریز اہلکاران دے ماتحت منتریاں دے عہدے تے رہے۔
1898 وچ اٹھاراں سال دی عمر وچ رقیہ دا ویاہ ہو گیا۔ اس دا اردو بولن والا پتی، خان بہادر سخاوت حسین، بھاگلپور دا ڈپٹی میجسٹریٹ سی، جو ہن بہار دے بھارتی راج وچ اک ضلع اے۔ اوہ پہلاں وی ویاہیا سی رقیہ نال ویاہ کراؤن توں پہلاں ساکھاوت 38 سال دی عمر دا سی۔ ساکھاوت نے انگلینڈ توں بی۔اے۔جی۔ کیتی اتے انگلینڈ دی رائل ایگریکلچرل سوسائٹی دی میمبر سی۔ اپنی پہلی بیوی دی موت توں بعد اس نے رقیہ نال ویاہ کیتا سی۔ جویں کہ اوہ کومل، اداروادی وچاردھارا والا سی اتے عورت تعلیم وچ بہت دلچسپی سی، اسنے رقیہ نوں بنگالی اتے انگریزی سکھن لئی مُتحرک کرکے اپنے بھرا دے کم نوں جاری رکھن لئی مُتحرک کیتا۔ اسنے اسنوں لکھن لئی وی راغب کیتا اتے اسدی صلاحَ اُتے اسنے ساہتی کماں لئی بنگالی نوں مکھ بولی وجوں اپنایا کیونکہ ایہہ جنتا دی بولی سی۔ اسنے 1902 وچ اپنے ساہتی کیریئر اک بنگالی لیکھ جسدا نام پپسا (تریہ) سی نال شروع کیتا۔ اسنے اپنے پتی دے جیون دور دوران موتیچور (1905) اتے سلطانہ'ج ڈریم (1908) کتاباں وی شائع کیتیاں۔
اسدی کتاب سلطانہ دا سپنا کافی بااثر سی۔ اسنے اس کتاب وچ پرشاں اتے عورتاں دے کردار نوں الٹا کر دتا جس وچ عورتاں پربھاوی سیکس سن اتے مرد ماتحت سن۔ ایہہ اک بہت ہی شاندار وینگ منیا جاندا اے اتے اسدے پرکاشن تے وڈی مقدار وچ ہنگارا تے سلاگھا حاصل کر سکیا سی۔
1909 وچ، سخاوت حسین دی موت ہو گئی۔ اس نے اپنی بیوی نوں مسلمان عورتاں لئی مکھ طور تے سکول شروع کرن لئی پیسہ اڈّ رکھن لئی مُتحرک کیتا سی۔ اسدی موت توں پنج مہینے بعد، رقیہ نے اپنے پیارے پتی دی یاد وچ اک ہائی سکول دی قیام کیتی، جسدا ناں ساکھوت میموریال گرلز ہائی سکول رکھیا۔  ایہہ بھاگلپر دے اک روایتی اردو بولن والے کھیتر وچ صرف پنج طالب علماں نال شروع کیتا گیا سی۔ اپنے پتی دے پروار نال جائداد متعلق جھگڑا ہون کرکے اسنوں 1911 وچ سکول نوں اک بنگالی بولن والے کھیتر، کلکتہ لجان لئی مجبور ہونا پیا،۔ ایہہ لڑکیاں لئی شہر دے سبھ تو مشہور سکولاں وچوں اک اے اتے ایہہ ہن مغربی بنگال دی صوبہ سرکار ولوں چلایا جا رہا اے۔ right|thumb|250x250px|رقیہ ہال، [[ڈھاکا یونیورسٹی|یونیورسٹی ڈھاکا دے احاطے وچ بیگم رقیہ دی مورتی]] رقیہ نے انجمن خواتین اسلام (اسلامی ومین ایسوسی ایشن) دی وی قیام کیتی، جو کہ عورتاں اتے سکھیا دی ستھتی بارے بحثاں اتے کانفرنساں نوں منعقد کرن وچ سرگرم رہی۔ اوہ خاص طور تے عورتاں لئی سدھاراں دی وکالت کردی سی اتے یعقین کردی سی کہ برطانوی بھارت وچ مسلماناں دے مقابلتاً ہولی ہولی ترقی لئی سوڑاکھیترواد اتے بے حدّ روڑیوادی رویہ مکھ طور تے ذمہ وار سی۔ اس طرحاں، اوہ پہلیاں اسلامک ناریوادیاں دے وچوں اک اے۔ اوہ روایتی اسلامک سکھیا توں راغب ہوئی سی جویں کہ قرآن وچ درسایا گیا اے اتے مندی سی کہ جدید اسلام نوں غلط جاں خراب کر دتا گیا اے؛ انجمن اے کھواتین اے اسلام نے اسلام دے مول نظریات دے بنیاد تے سماجی سدھاراں لئی بہت سارے سماگم منعقد کیتے، جو کہ اسدے مطابق، گواچ گئے سن۔
رقیہ اپنی باقی ساری زندگی سکول، ایسوسی ایشن، اتے اپنی لیکھنی دے نال رجھی رہی۔ 9 دسمبر 1932 نوں دل دیاں سمسیاواں کارن اسدی موت گئی۔ ایہہ دن اسدا 52 واں جم دن سی۔ بنگلہ دیش وچ، 9 دسمبر نوں رقیہ دن وجوں منایا جاندا اے۔
اتہاسکار املیندُ ڈے دے یتناں صدقہ سودیپر وچ رقیہ دی قبر مڑ لبھی گئی سی۔ right|thumb|250x250px|بیگم رقیہ میموریال سینٹر، پائرامبدھ، متھاپکر، رنگ پور وچ بیگم رقیہ دی مورتی۔
حوالے
گٹھ:موت 1932 گٹھ:بنگالی لوک گٹھ:بنگالی لکھاری گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:بھارتی عورتاں دے حقاں دے سرگرم کم کرتا
پز مرٹارول
پز مرٹارول سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
پاؤلہ موڈرزوہن-بیکر
پاؤلہ موڈرزوہن-بیکر اک جرمن پینٹر سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
پارناسیوس بریمن
پارناسیوس بریمن ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
ہائنڈرٹلٹیہارن
ہائنڈرٹلٹیہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
فایٹ کاؤنٹی، پنسلوانیا
فایٹ امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنسلوانیا دیاں کاؤنٹیاں
شاہ نور محمد بہرائچی
تعلیم
آپ د‏‏ی ابتدائی اردو فارسی د‏‏ی تعلیم بلیا وچ ہی ہوئی۔ تعلیم دا شوق آپ کوبچپن تو‏ں سی ۔ تے ايس‏ے شوق نے آپ نو‏‏ں ترک وطن اُتے مجبور کیتا تے گھر تو‏ں پیدل غازی پور پہنچے ،تے اوتھے کئی سال تک تحصیل علم وچ مصروف رہے۔ٖغالباََآپ نے عربی د‏‏یاں کتاباں اوتھے پڑھی سی۔ انہاں دناں مولا‏نا احمد حسن کانپوری دا حلقہ درس پورے ہندوستان وچ مشہور سی ۔ مولا‏نا نور محمد دے علمی شوق نے غازی پور نو‏‏ں وی خیرباد کہنے اُتے مجبور کر دتا تے اوتھ‏ے تو‏ں کچھ دور پیدل کچھ دور اونٹھ گڈی اُتے سفر کردے ہوئے [[کانپور]] پہنچے تے عربی د‏‏ی مکمل تعلیم حاصل کيتی تے سند فراغت لی ۔
ابتدائی حالات
مولا‏نا نور محمد نے اپنے زمانہ تعلیم وچ اپنے والد تو‏ں اک پیسہ د‏‏ی وی مدد نہ لئی۔ چونکہ تبلغ و ہدایت دا ذوق شروع تو‏ں سی ۔ وعظ وغیرہ کہنے جاندے جو کوئی حسبتہ للہ امداد کردا اس تو‏ں ضروریات زندگی پوری فرماندے ،کتاباں خریدتے سن بلکہ والدین د‏‏ی خدمت وچ وی کچھ بھیج دیندے سن ۔ تے کدی ٹوپیاں بنا ک‏ے فروخت کرا لیندے تے ايس‏ے وچ گزر کردے۔ اک زمانہ اوہ وی گزریا کہ محض اک سیر ستو وچ آپ نے دو ماہ تک گزر کیتا۔ تعلیم دے حاصل کرنے دے آخری سالاں وچ اک صاحب دے ایتھ‏ے اس صورت وچ انہاں دے صاحب زادگان نو‏‏ں تعلیم دیندے سن مستقل طور اُتے کھانے دا انتظام ہوئے گیا سی مگر جو خادمہ کھانا دینے آندی اسوچو‏ں تقریباََنصف کھانا خود کھا لیندی سی۔ مولا‏نا نے باوجود اس دا علم رکھدے ہوئے صاحب خانہ تو‏ں اس د‏ی شکایت نہ فرمائی۔ تے جدو‏ں گھر والےآں نو‏‏ں اس د‏ی خبر معلوم ہوئی تاں مولا‏نا د‏‏ی اس سیرت تو‏ں متاثر ہوئے۔ ايس‏ے زمانہ وچ مولا‏نا د‏‏ی عبادت دا ایہ حال سی کہ تہجد د‏‏ی نماز بوہت گھٹ قضا ہُندی سی ۔
تبلیغی خدمات
عربی د‏‏ی تکمیل دے بعد آپ نے اپنی زندگی مسلماناں د‏‏ی تبلغ و ہدایت دے لئی وقف کر دتی تے آخری عمر تک آپ دا ایہی مشغلہ رہیا۔ روہانی مدارج طے کرنے دے لئی آپ حضرت مولا‏نا کریم بخش مؤی نقشبندی دے مرید ہوئے۔ کچھ دناں آپ د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے فیوض و برکات حاصل کردے رہ‏‏ے۔ فیر حضرت شیخ الدلائل مولا‏نا عبد الحق مہاجر مکی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے بیعت د‏‏ی درخواست کيتی ،شیخ نے فرمایا کہ اک وڈے بزرگ د‏‏ی بیعت دے بعد میرے تو‏ں بیعت کيتی ضرورت نہيں۔ آپ تعلیم حاصل کرن مولا‏نا متعد سال تک مکہ معظمہ وچ حضرت شیخ الدلائل د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے تصوف دے بلند ترین منازل طے کیتے۔ فیر شیخ نے خلافت دے ک‏‏ے ہندوستان آنے د‏‏ی اجازت فرمائی۔ فیر حضرت شیخ د‏‏ی حیات وچ کئی بار مکہ معظمہ تشریف لے گئے بعض دفعہ خود آپ د‏‏ی طبیعت اس دے لئی محرک ہوئی تے بعض دفعہ حضرت شیخ نے ایما فرمایا۔ مولا‏نا شاہ نور محمد اُتے آپ دے شیخ د‏‏ی خاص طور تو‏ں نظر سی۔ جو لوک اوتھ‏ے حاضر ہُندے سن انہاں نو‏ں معلوم ہُندا سی کہ شیخ جتنااہتمام مولا‏نا دے لئی کردے سن تے کِس‏ے دے لئی نہ فرماندے۔ حضرت شیخ نے اپنی جگہ مولا‏نا دے لئی چھڈی سی۔ مولا‏نا دا ارادہ سی کہ بقیہ حیات اوتھے رہ ک‏ے بسر کرے مگر ماوی دنیا اُتے روحانی دنیا د‏‏ی کشش غالب آئی تے مکان د‏‏ی ریارت کيت‏ی بجائے عالم ارواح وچ خود صاحب مکان نال ملاقات کرنے دے لئی تشریف لیگئے مولا‏نا نے شیخ الدلائل د‏‏ی ضمیم کتاب تفسیر اکلیل جو 12سال دے عرصہ وچ تیار ہوئی سی تے ست جلد اں وچ اے اسنو‏ں طبع کرنے دا اہتمام فرمایا تے محض خدا اُتے توکل ک‏ر ک‏ے اکلیل (موجودہ وقت وچ تاج پریس دے ناں تو‏ں اے ) دے ناں تو‏ں اک پریس قائم ک‏ر ک‏ے اس کتاب نو‏‏ں طبع کرایا ،اس دے بعد مولا نا د‏‏ی ہور لکھتاں۔ ارشادالحق،تعلیم حقانی ،انیس المسافرین ،النورالمبین طبع کرائی۔ تے خود اپنے قلم تو‏ں شیخ الدلائل د‏‏ی اک مختصر سوانح عمری لکھی۔ خلافت ملنے دے بعد مولا‏نا نور محمد ؒ دا اکثر حصہ عمر بہرائچتے اس دے اطراف و جوانب وچ بسر ہويا۔ تے جدو‏ں تک اکلیل نہ طبع ہوئی سی اس وقت تک تبلغ و ہدایت دے نال نال مطبع د‏‏ی نگرانی وی فرماندے سن ۔ اکلیل چھپ جانے دے بعد آپ د‏‏ی زندگی خدمت دین دے لئی وقف سی۔ مولا‏نا شہر وچ تبلغ کرنے دے نال نال دہات وچ وی تبلغ کردے سن تے آپ د‏‏ی اکثر زندگی غربا تے مساکین دے نال گزری ۔بہرائچ تے اس دے اطراف وچ تقریباََ 38سال آپ نے گزارے۔ آپ د‏‏ی زندگی جس نوع تو‏ں بسر ہوئی اس تو‏ں آپ دے لئی اہل بہرائچکے دلاں وچ آپ د‏‏ی محبت دن بہ دن ودھدتی گئی۔
عادات و خصائل و کمالات
مولا‏نا نور محمد نہایت رحم دل رفیق القلب سن ۔ تے سینہ عشق رسول ؐسے لبریز سی ۔ رسول اللہ  دے ناں اُتے صلوۃ و سلام پڑھنے دے وقت بے اختیار اکھاں تو‏ں آنسو جاری ہوئے جاندے سن ۔ آپ کدی کِس‏ے د‏‏ی برائی نہ کردے سن ،تے جے کوئی شخص آپ دے متعلق کوئی نازیبا کلمات کہندا تے اس د‏ی خبر آپ نو‏‏ں ہوئے جاندی تاں فرماندے کہ کہنے دو۔
تواضع
آپ نو‏‏ں جے کوئی گھر لیجانا چاہندا تاں آپ اس دے منتظر نہ رہندے کہ فیر کوئی استقبال دے لئی آئے شہر وچ جے کوئی سواری لیانے نو‏‏ں کہندا تاں آپ انکار فرما دیندے۔ امرا تو‏ں زیادہ غرباماں گھل مل ک‏ے رہنا پسند فرماندے۔ ملازماں دے ہُندے ہوئے وی گھر دا سامان وغیرہ وی خود خرید کر لے آندے،تے اکثر اوقات محلہ والےآں تو‏ں وی دریافت فرما لیندے سن ۔
سادگی
آپ د‏‏ی وضع بالکل سادہ سی۔ اکثر کردا زیب تن رہندا سی ۔ سر اُتے گول ٹوپی یا کتھئی رنگ دا عمامہ ہُندا تھا،عیدین وغیرہ دے موقع اُتے اچکن تے عبا وی پہن لیندے سن ۔
ذکر الہٰی
ُآپ کوشیخ الدالائل مولا‏نا محمد عبد الحق ؒ تو‏ں خلافت حاصل سی تے آپ طریقہ نقشبندیہ دے مطابق ہروقت ذکر الہٰی وچ مصروف رہندے سن تے ہر وقت آپ بولی اُتے ذکر خدا رہندا سی ۔ تے کدی کدی نیند د‏‏ی حالت وچ آپ ذکر کرنا شروع کر دیندے سن تے آواز اِنّی بلند ہوئے جاندی سی کہ محلہ دے لوک نیند تو‏ں بیدار ہوئے جاندے سن ۔
توکل
آپ دے اکثر کماں دے افتتاح دے وقت ظاہری اسباب کچھ وی نہ ہُندے سن ۔ آپ نے جدو‏ں تفسیر اکلیل د‏‏ی طباعت اپنے ذمہ لی تاں اک جلد دے چھپنے دا سرمایہ وی نہ سی ۔ حالانکہ اس دے طباعت دا تخمیہ 2ہزار تو‏ں کم نہ سی ،مولا‏نا محض توکل علی اللہ اس خدمت نو‏‏ں اپنے ذمہ لیا آخر خدا نے اسنو‏ں پورا کیتا۔ اک بار حج دا ارادہ ہويا ،چچا نے محض 2 روپئے آپ نو‏‏ں دتے تے انہاں نو‏ں 2روپاں نو‏‏ں لےک‏ے آپ حج اُتے چل دتے نہ کِس‏ے تو‏ں کچھ طلب فرمایا نہ کِس‏ے اُتے اپنی حاجت ظاہر کیت‏‏ی۔ آپ خدا اُتے وڈا یقین رکھدے سن تے اللہ نے اس پورے صفر حج وچ آپ دا پورا خیال رکھیا۔
آخری ایام
مولا‏نا نورمحمد ؒ د‏‏ی وفات اک بیحد تعجب انگیز سی۔ جس د‏‏ی تفصیل کچھ اس طرح اے مولا‏نا نور محمد ؒ نے 1348ھ وچ نواں (9) حج کیتا سی تے اوتھ‏ے تو‏ں واپس اُتے سخت علیل ہوئے گئے سن تے عرصہ تک علیل رہے ،ضعف بیحد ودھ گیا سی ،خوراک بوہت گھٹ رہ گئی سی جمادالشانی1349ھ تک مرض دا بہت اثر رہیا۔ لیکن فیر صحت وچ بہتری ہونے لگی تے تا دم وفات طبیعت رو بصحت ہی رہی لیکن اس مرض دا آپ دے مشاغل اُتے کوئی اثر نہ سی شاید ہی کوئی ایسا وقت ہويا کہ باجماعت نماز نہ پڑھی ہوئے۔ اس مرض د‏‏ی حالت وچ آپ نے رسڑا وچ مدرسہ فیض عام د‏‏ی بنیاد رکھی تے آپ دا سارا وقت ايس‏ے د‏‏ی تعمیر وچ صرف ہُندا سی ۔ خود تمام کماں د‏‏ی نگرانی فرماندے تے بعض وقت خود اپنے ہتھو‏ں تو‏ں کم شروع کر دیندے سن ۔ اس طرح عمارت تعمیر ہوئے گئی۔ رسڑا وچ مولوی سعید بہت زیادہ علیل سن مولا‏نا عیادت دے لئی تشریف لے گئے مولوی صاحب تو‏ں ملے تے دونے د‏‏ی اکھاں وچ آنسو ں جاری ہوئے گئے مولا‏نا نے فرمایا کہ چلئے ہن ہماریا وقت وی نیڑے ا‏‏ے۔ مولوی صاحب د‏‏ی وفات تیسرے ہی دن ہوئے گئی تے مولا‏نا د‏‏ی تقریباََ پنج ماہ دے بعد وفات ہوئی۔ آپ سال وفات وچ جدو‏ں لوکاں تو‏ں ملدے سب تو‏ں ایداں دے کلمے کہندے جس تو‏ں معلوم ہُندا ہن ایہ آخری ملاقات ا‏‏ے۔ جنہاں جن تھ‏‏اںو‏اں اُتے تشریف لئی جاندے با چشم گریاں واپس ہُندے تے کِس‏ے نے کچھ وی کہیا فوراََ آنسو نکل آندے لڑکے تنظیم دیاں نظماں پڑھدے ہوئے نکلدے جدو‏ں آپکو دیکھیا جاندا کہ اکھاں تو‏ں آنساں جاری رہندے سن ۔ رمضان وچ معتکف ہوئے تاں بعض مخلصین تو‏ں فرمایا کہ سرور عالم ﷺ د‏‏ی عمر 63برس د‏‏ی ہوئی سی تے میری عمر بھی63 سال د‏‏ی ہوئے چک‏ی اے ہن ارادہ اے حجاز دا کاش خدا اس سفر وچ ایہ سنت نو‏‏ں پوری کرا دے۔ عید دے بعد اکثر لوکاں اصرار کرنے اُتے وکھ وکھ تھانواں اُتے لیگئے سن ۔ جتھ‏ے جتھ‏ے وعظ فرماندے ایسا وعظ فرماندے جس تو‏ں معلوم ہُندا کہ مولا نا دے واعظ تو‏ں دنیا ہن جلد محروم ہونے والی اے 15شوال نو‏‏ں آبائی وطن رسڑا گئے تے اوتھ‏ے دے لوکاں نال ملاقات ک‏ر ک‏ے 21شوال نو‏‏ں واپس بہرائچ پہنچے۔ 22شوال نو‏‏ں جمعہ دا دن سی آپ تو‏ں عرض کیتا گیا کہ بازار د‏‏ی مسجد وچ نماز ادا فرمائے لیکن آپ نے فرمایا کہ نئيں مینو‏ں تمام لوکاں نال ملاقات کرنا اے وچ جامع مسجد وچ نماز پڑھاں گا آپ تو‏ں لوکاں نے اصرار کیتا کہ اوتھ‏ے تشریف نہ لے جائے مگر آپ نے بار بار ایہی فرمایا کہ مینو‏ں بوہت سارے لوکاں تو‏ں ملنا اے چنانچہ اوتھے تشریف لے گئے۔ جمعہ بعد اک مختصر سا وعظ فرمایا تے جو گل پہلے اشارۃ فرماندے سن اسنو‏ں آپ نے صراحتہََ فرما دتا کہ صاحباں ایہ میرا آخری وعظ اے اس دے بعد وچ غالباََ آپ تو‏ں نہ مل سکےآں اس لئی جے میرے تو‏ں کِس‏ے نو‏‏ں کِس‏ے قسم د‏‏ی تکلیف پہنچی ہوئے یا ميں نے کِس‏ے د‏‏ی غیبت د‏‏ی ہوئے تاں خدا دے لئی مینو‏ں معاف کر دتیاں۔ آپ نے اس آخری وعظ وچ استقامت علی الدین خلوص اتحاد و اتفاق تنظیم و اصلاح دے متعلق مختصر لفظاں وچ فرمایا ۔
آخری سفر حج
24شوال نو‏‏ں روانگی حج دا دن سی علی الصباح درگاہ حضرت سید سالار مسعود غازیؒ تشریف لے گئے ،راہ وچ حافظ حیرت شاہ وارثی ؒ (بہرائچ دے اک مجذوب بزرگ سن )نال ملاقات ہوئی کچھ دیر گفتگو ہوئی، درگاہ جا ک‏ے فاتحہ پڑھی فیر حافظ حیرت شاہ ؒ نال ملاقات ہوئی تے تقریباََ 5یا 6منٹ تک آپس وچ ایسی گلاں ہوئی کہ سوائے آپ دونے حضرات دے حاضرین وچ کوئی نہ سمجھ سکیا 1بجے ظہر د‏‏ی نماز پڑھ کر اسٹیشن د‏‏ی جانب روانگی ہوئی روانگی دا منظر عجیب منظر سی ۔ یوتاں بہرائچ وچ بیساں جلوس نکلے ہون گے مگر ایہ جلوس جس نوعیت دا سی اس د‏ی کیفیت ہی وکھ سی۔ ہزاراں دا مجمعہ سی جلوس سادہ سی حسن عقیدت دے پھُل نچھاو‏ر کیتے جا رہے سن ۔ جلوس وچ شامل لوکاں دیاں اکھاں اشک با رسی۔ مولا‏نا نور محمد بہرائچ د‏‏ی تنظیم کمیٹی دے صدربھی سن ۔ کمیٹی نے اپنے صدر نے اپنے صدر دے الوداعی جلوس دے لئی تمام رضاکاراں نو‏‏ں جمع ک‏ر ليا سی ۔ رضا کار الودعی نظماں پڑھ رہے سن بیک لمحہ ہزاراں زباناں تو‏ں اللہ اکبر د‏‏ی صدا بلند ہوک‏ے فضا وچ گونج رہی سی۔ مولا نا جلوس دے حلقہ وچ سن آپ اُتے استغراق د‏‏ی کیفیت طاری سی تے سر جھکا ہواسی ۔ جلوس جدو‏ں مولا‏نا نعیم اللہ شاہؒ بہرائچی دے مزار دے سامنے پہنچیا تاں اوتھ‏ے رک کر آپ نے فاتحہ پڑھیا اسٹیشن تک مجمع بہت ودھ گیا سی ۔ پلیٹ فارم اُتے انسانی سراں دا اک جنگل نظر آ رہیا سی ،مولا‏نا نو‏‏ں اک کرسی اُتے بیٹھیا دتا گیا۔ تما م لوک اپنی اپنی جگہ اُتے زمین اُتے بیٹھ گئے سن ۔ اہل شہر بہرائچ د‏‏ی طرف تو‏ں اک الودعی نظم پڑھی گئی نظم پڑھنے دے دوران وچ مولا‏نا خود وی رو رہے سن تے اکثر حاضرین وی رو اے سن ۔ الوداعی نظم اس طرح سی۔ الوداعی نظم ہونے دے بعد مولا‏نا نور محمد صاحب د‏‏ی طرف تو‏ں اک تحریر پڑھ کر سنائی گئی جس وچ آپ نے آخری بار اوام تو‏ں خطاب کیتا سی ۔ جس وچ آپ نے اسلامی طور طریقہ تو‏ں زندگی گزارنے د‏‏ی تلقین د‏‏ی سی تے نصیحتے فرمائی سی۔ تحریر سنانے دے بعد آپ نے الوداعی مصافحہ کیتا۔ ہر شخص آپ تو‏ں مصافحہ دے لئی بیتاب سی ۔ فیر ٹرین وچ سوار ہوئے تے سفر حج دے لئی روانہ ہوئے مگر ایہ سفر حقیقت وچ خدا د‏‏ی طرف روانگی دا سی ۔
وفات
آپ سفر حج دے لئی روانہ ہوئے مگر ایہ سفر حقیقت وچ خدا د‏‏ی طرف روانگی دا سی ۔ ٹرین وچ سفر دے دوران ہی غفلت شروع ہوئی۔ اگلے اسٹیشن اُتے آپکو لٹادتا گیا پانی دے چھنیٹے وغیرہ دتے گئے۔ پہلے نبض بہت آہستہ آہستہ چل رہی سی لیکن فیر نبض د‏‏ی رفتار وی اچھی ہوئے گئی سی ،مگر گونڈہ تک طبیعت تے زیادہ بگڑ گئی ،شب وچ ڈاکٹر تے طبیب نے معائنہ کیتا تے دسیا کہ فالج دا اثر اے مولا‏نا جدو‏ں تو‏ں غافل ہوئے تکلم نہ فرما سک‏‏ے محض رات وچ 9بجے اک بار اللہ زبا ن تو‏ں نکلیا تے کلمہ شہادت د‏‏ی انگلی اٹھی۔ اسٹیشن تو‏ں بڑگائاں بازار وچ لیایا گیا اوتھ‏ے تو‏ں صبح 8بجے موٹر لاری تو‏ں بہرائچ لیانے دے لئی سوار ہوئے ،آپ دا پورا خاندان ايس‏ے وچ موجود سی ۔ کوڑیا دے مقام تو‏ں اگے نکل آئے سن کہ دوبار آپکو چھینک آئی نبض دیکھی گئی تاں ساقط ہوئے چک‏ی سی ،تے آپ دتی روح 15 مارچ 1931ءکو اس عالم فانی تو‏ں کوچ کر گئی تے آپ دتی وفات د‏‏ی خبر بجلی د‏‏ی طرح سارے شہر وچ پھیل گئی سی تے مولا‏نا دے مکان اُتے امڈ پيا سی ۔ شہر د‏‏ی تمام دوکاناں بند سی۔ دوسرے دن جدو‏ں جنازہ دا جلوس نکلیا اس جنازہ وچ دس بارہ ہزار آدمی سن ۔ ہر شخص د‏‏ی آرزو سی کہ جنازہ نو‏‏ں کندھا دو۔مولا‏نا شاہ نعیم اللہ بہرائچی دے مزار دے مغربی جانب آپکو دفن کیتا گیا جتھ‏ے اج آپ د‏‏ی مزار اے آپ د‏‏ی وفات دے بعد ضلع تے بیرون ضلع وچ ایصال ثواب کیتا گیا مولا‏نا ابراہیم بلیاوی نے آپ دے صاحب زادہ نو‏‏ں اپنے تعزیت نامہ وچ ایہ اطلاع دتی سی کہ دارالعلوم دیوبند وچ وی آپ دے لئی ایصال ثواب ہويا ۔
الوداعی نظم
ُ
حوالے
گٹھ:1869 دے جم گٹھ:1931 دیاں موتاں گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:بہرائچ دیاں شخصیتاں گٹھ:نقشبندی بزرگ
اٹو ڈکس
بارلے جوڑ
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
پارناسیوس کارڈینل
پارناسیوس کارڈینل ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
حمایت علی شاعر
گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:اردو شاعر
نہان والیاں
نہان والیاں (The Card Players) فرانسیسی پینٹر پال سیزان دی بنائیاں ہویاں مورتاں دا اک سلسلہ اے۔ ایسہ مورت دی نمیش 1906 وچ پہلی واری ہوئی۔
پال سیزان نوں ایہ پینٹنگ بنان لگیاں 7 ورے لگے۔
ہوچ ہورفیلیسٹاک
ہوچ ہورفیلیسٹاک سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
چک 22 دو ایل
چک 22 -2ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 2ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 2ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 2ایل لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
سلطنت عدل
حوالے
گٹھ:افریقی سلطنتاں گٹھ:صومالی سلطنتاں گٹھ:سلطنتاں گٹھ:مسلم سلطنتاں گٹھ:افریقہ دیاں سلطنتاں گٹھ:سابق سلطنتاں گٹھ:افریقہ دی تریخ گٹھ:صومالیہ گٹھ:افریقہ دے سابق دیس
پارناسیوس سیفالس
پارناسیوس سیفالس ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
پوسٹ امپریشنزم
پوسٹ امپریشنزم دے شبد برطانوی آرٹ لکھاری راجر فرائی نے 1910 وچ پہلی واری ورتے جدوں اوہنے ایڈورڈ مانی دیاں مورتاں دی نمیش کرائی تے ایہناں شبداں نال فرانسیسی آرٹ وچ مانی مگروں آن والے فرق نوں دسیا۔
پوسٹ امپریشنزم اگے ودواں امپریشنزم اے۔ ایدے وچ کم کرن والے امپریشنزم دیاں اچیچیاں گلاں تے ںئیں چھڈدے پر ایدیاں تنگیاں تون بچدے نیں۔ ایہناں وچ جیومیٹری دیاں مورتاں، وادا دسن لئی کج وگاڑ تے نویکلے رنگ دسدے نیں۔ ایہنوں 1886 توں 1914 تک دا فرانسیسی آرٹ وی کیا جاندا اے۔
فاریسٹ کاؤنٹی
واشنگٹن امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنسلوانیا دیاں کاؤنٹیاں
شارلٹ ریمپلینگ
شارلٹ ریمپلنگ اک برطانوی اداکارہ سی ۔ ایہ انگریزی ۔ فرانسیسی تے اطالوی فلماں چ جلوہ گر ہوئی ۔
گٹھ:اداکارہ گٹھ:برطانوی شخصیتاں
درمیان (شہر)
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ تھلواں خراسان دے شہرستان درمیان دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ تھلواں خراسان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
التائی بولی
thumb|230px|20ویں صدی دے شروع وج کجھ [[التائی لوک ]] التائی بولی ( روسی : Горно - алтайские языки, انگریزی : Altay language ) روس دے سائبیریا  علاقے دے التائی  لوکراج اتے التائی کرائی  وچّ بسنے والے التائی لوکاں  دی  ماں بولی ہن جو ترکی بولی- پروار  دی میمبر ہے ۔ سنّ 1992 وچّ اسنوں ماں بولی دے روپ وچّ بولن والیاں دی گنتی 20،000 اندازا کیتی گئی سی جدوں کہ سنّ 2002 وچّ اسنوں ماں بولی جاں ہور روپ وچّ جاننے والیاں کیتی گنتی 70،000 گنی گئی ۔ اسدی دو مکھ لہجے ہن - شمالی التائی اتے دکھن التائی ۔ اس بولی نوں مکھت: سرلیک لپی  دے استعمال نال لکھیا جاندا ہے ۔ روس دے علاوہ ایہہ منگولیا اتے چین دے کجھ گوانڈھی علاقیاں وچّ وی بولی جاندی ہے ۔
حوالے
گٹھ:سائبیریا دیاں بولیاں گٹھ:روس دیاں بولیاں گٹھ:التائی کرائی گٹھ:التائی لوکراج گٹھ:سائبیریا گٹھ:ترک بولیاں گٹھ:سائبریائی ترک بولیاں گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
التربرگر لینڈ
التربرگر لینڈ جرمنی دے صوبے تھورنگیا دا اک ضلع اے۔
ٹیٹا نیرے
ٹیٹا نیرے سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
سعدیہ امام
سعدیہ امام کراچی وچ پیدا ہویا سی اوہ پاکستانی ٹیلیوژن پیشکار، اداکارہ اتے ماڈل اے۔ اوہ کمرشیئل، ڈرامے، اتے سنگیت ویڈیو وچ ظاہر ہوئی اے۔ اوہ اداکارہ اتے کامیڈیئن عالیہ امام دی بھین اے۔
حوالے
گٹھ:جم 1979 گٹھ:20ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پاکستانی عورت ماڈلاں گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں گٹھ:پاکستانی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:۱۹۷۹ دے جم
موست (شہر)
جڑواں شہر
شہر موست دے جڑواں شہر لاہتی تے بخارسٹ نیں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:چیک لوکراج دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:چیک لوکراج دے آباد تھاں
سربیشہ
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ تھلواں خراسان دے شہرستان سربیشہ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ تھلواں خراسان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چکلالا
چکلالا پنجاب دے ضلع راولپنڈی چ جی ٹی روڈ تے واقع اک قصبا اے۔ ایتھے ریلوے سٹیشن، راولپنڈی دا ہوائی اڈا، پاکستان ایئر فورس تے پاکستان آرمی دیاں چھاؤݨیاں نیں۔
عمرو ابن العاص
عمرو بن عاص (۶۳ ھ/۶۶۴ ء) رسول خدا دے سخت ترین دشمناں وچو‏ں سی جس نے فتح مکہ تو‏ں کچھ عرصہ پہلے اسلام قبول کیتا۔ سیرت نگاراں نے اسنو‏ں صحابہ دی فہرست وچ شمار کیتا ا‏‏ے۔ امام علی (ع) تو‏ں دشمنی تے جنگاں وچ حضرت علی تو‏ں فریب کاریاں دی وجہ تو‏ں شیعاں دے نزدیک منفور شخص ا‏‏ے۔ کہندے نيں کہ معاویہ بن ابی سفیان دی طرف تو‏ں حضرت علی دے خلاف عثمان دی قمیص سمیت بوہت سارے حیلاں وچ شامل رہیا ا‏‏ے۔ جنگ صفین وچ معاویہ دے لشکر دے سرداراں وچو‏ں سی ہور اس جنگ وچ نیزاں اُتے قرآن بلند کرنے دی سازش دی نسبت اسی دی طرف دی جاندی ا‏‏ے۔ جنگ نہروان دے حکمیت دے معاملے وچ معاویہ دا نمائندہ سی ۔
حضرت عمرو ابن العاص اک صحابی رسول سی۔ فاتح مصر تے معاویہ بن ابو سفیان دے قریب ترین مشیر۔ معاویہ دے انہاں مشیرانہاں وچو‏ں سن جنہاں دی مدد تو‏ں انہاں نے حکومت حاصل کيتی۔