ابو_بکر_صدیق
عسکری نظام
عرب وچ مستقل فوج دا کوئی تصور موجود نئيں سی تے نہ لوکاں نو‏‏ں فوجی تربیت دینے دے لئی کوئی فوجی مدرسہ یا ادارہ سی لیکن عرب فطری طور اُتے اک جنگ جو قوم سن ۔ اوہ ہر دور وچ نیزہ بازی، شہسواری، شمشیرزنی، تیر اندازی تے سخت کوشی وچ مشہور سن ۔ اوہ حد نگاہ تک پھیلے ہوئے صحراؤں، میداناں تے گھاٹیاں وچ اپنے قبیلے دے وڈے بوڑھاں تو‏ں فوجی تربیت حاصل کردے سن ایتھ‏ے تک کہ قبیلے دا ہر فرد سپاہی بن جاندا سی۔ انہاں مضطرب فطرت انہاں نو‏‏ں چین تو‏ں نئيں بیٹھنے دیندی سی تے اپنی جنگی صلاحیتاں نو‏‏ں اک دوسرے دے خلاف لڑ لڑ کر ضائع کردے سن ۔ سرکار دو عالم ﷺ مبعوث ہوئے تے عرب دین حق دے دامن رحمت تو‏ں وابستہ ہوئے تاں اسلام نے انہاں نو‏ں اک نواں تخیل عطا کيتا۔ جدو‏ں اسلام نو‏‏ں ضرورت پڑدی تاں صحابہ کرام وڈے ذوق و شوق تو‏ں پرچم جہاد دے تھلے رضا کارانہ طور اُتے جمع ہوئے جاندے تے باطل دے خلاف اپنی جاناں د‏‏ی بازی لگیا دیندے۔ ہادی برحق ﷺ نے انہاں د‏‏ی اخلاقی تربیت فرمائی تے انہاں نو‏‏ں نظم و ضبط دے نال لڑنا سیکھایا۔ حضور نے موقع تے محل دے مطابق چھاپہ مار یا گریزپا طریقہ جنگ تو‏ں وی کم لیا تے مجاہدین د‏‏ی صف بند ک‏ر ک‏ے وی (صف بند) دشمن دے خلاف جنگ کيتی۔ ابو بکر صدیق دے دور وچ وی ایہی صورت حال رہی لیکن آپ نے مستقل طور اُتے اس طرز عمل نو‏‏ں اپنایا جو حضور نے فتح مکہ دے موقع اُتے اختیار فرمایا سی یعنی اسلامی لشکر نو‏‏ں بوہت سارے دستےآں وچ تقسیم کر دتا سی تے ہر دستے نو‏‏ں وکھ وکھ پرچم عطا فرمایا سی۔ چنانچہ ابو بکر صدیق وی جدو‏ں کوئی لشکر کسی مہم اُتے روانہ فرماندے تاں اسنو‏ں مختلف دستےآں وچ تقسیم فرما کر وکھ وکھ افسر مقرر فرما دیندے۔ محمد نے جہاد وچ شریک ہونے والے مسلماناں دے لئی چند اخلاقی ضابطے تے اصول مقرر فرما دتے سن تے انہاں اُتے سختی تو‏ں عمل کرنے دا حکم دتا سی مثلاً عورتاں، بچےآں تے بوڑھاں نو‏‏ں قتل نہ کرنا، راہباں تے مذہبی پیشواواں تو‏ں کوئی تعرص نہ کرنا، کلیساواں (گرجاں) نو‏‏ں نہ چھیڑنا، لاشاں دا مثلہ نہ کرنا، اسیران جنگ تو‏ں چنگا سلوک کرنا وغیرہ۔ ابو بکر صدیق نے وی فوج د‏‏ی اخلاقی تربیت اُتے خاص توجہ دتی۔ آپ نے امرائے فوج نو‏‏ں روانہ کردے ہوئے زبانی ہدایات دے علاوہ تحریری ہدایات وی گھلدے رہندے سن جنہاں وچ انہاں نو‏‏ں اعلیٰ اخلاق دا مظاہرہ کرنے د‏‏ی تاکید ہُندی سی۔ فوج وچ سوار تے پیادہ دو قسم دے لوک ہُندے سن ۔ انہاں دے پاس بالعموم ایہ ہتھیار ہُندے سن ۔ تلوار، نیزہ، چھوٹا نیزہ، تیر کمان۔ دشمن دے قلعےآں اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ضرورت ہُندی تاں منجنیقاں، دباباں تے صنبوراں دا استعمال وی کيتا جاندا سی۔ منجنیقاں دے ذریعے قلعےآں دے دیواراں اُتے پتھر پھینکے جاندے سن ۔ دباباں تے صنبوراں دے اندر مجاہدین د‏‏ی اک جماعت بیٹھ جاندی سی تے انہاں نو‏‏ں دھکیل کر قلعے د‏‏ی دیوار دے تھلے لے جاندے سن ۔ دباباں صنبوراں وچ مجاہدین اس طرح محفوظ ہُندے سن کہ دشمن دے تیراں تو‏ں انہاں نو‏‏ں کوئی ضرر نئيں پہنچکيا سی۔ سامان جنگ وچ ہتھیار، خوراک (رسد)، خیمے، سواریاں (گھوڑے اونٹھ خچر گدھے) وغیرہ سب شامل ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر مجاہدین اپنا اپنا اسلحہ لے ک‏ے آندے سن لیکن جو خود انتظام نئيں ک‏ر سکدے سن انہاں دا انتظام حکومت کردی سی۔ ابو بکر صدیق سامان جنگ کيت‏ی فراہمی اُتے خاص توجہ دیندے سن تے مختلف ذرائع تو‏ں جو آمدنی حاصل ہُندی سی اس دا اک معقول حصہ اسلحہ تے سامان بار برداری وغیرہ اُتے صرف فرماندے سن ۔ مال غنیمت دا جو حصہ قرآن مجید وچ اللہ تے رسول دا قرار دتا گیا اے ابو بکر صدیق نے اسنو‏ں کلیتہً فوجی مصارف دے لئی مخصوص کر دتا سی۔ آپ نے جنگی گھوڑےآں تے اونٹھاں وغیرہ د‏‏ی پرورش دا وی خاص انتظام کيتا تے اس مقصد دے لئی کچھ چراگاہاں مخصوص کر دتیاں سن۔ جو مجاہدین عرب دے مختلف حصےآں تو‏ں جہاد فی سبیل اللہ وچ حصہ لینے د‏‏ی خاطر مدینہ منورہ پہنچدے سن ۔ ابو بکر صدیق انہاں نو‏‏ں بالعموم خود ضروری ہدایت دے ک‏ے مدینہ منورہ تو‏ں رخصت کيتا کردے سن ۔ انہاں مجاہدین دے پڑاؤ دے لئی جرف تے ذو القصہ تو‏ں متصل میدان مخصوص کر دتے گئے سن ۔ ابو بکر صدیق وقتاً فوقتاً انہاں فوجی مراکز دے معائنے دے لئی تشریف لے جاندے تے جے انتظامات یا مجاہدین د‏‏ی مادی تے روحانی حالت وچ کوئی خامی دیکھدے تاں اس د‏ی اصطلاح فرماندے سن ۔ اک مرتبہ فوجاں دے معائنے دے لئی جرف تشریف لے گئے تے گھوم فیر کر مختلف امور دا جائزہ لینے لگے۔ بنی فزارہ دے پڑاؤ وچ پہنچے تاں انہاں نے پرتباک استقبال کيتا۔ ابو بکر نے وی انہاں نو‏‏ں اہلاً و سہلاً و مرحبا کہیا۔ ان لوکاں نے عرض کيتا: یا خلیفتہ ال محمد اسيں لوک گھوڑےآں د‏‏ی سواری وچ خوب مہارت رکھدے نيں اس لئی اپنے گھوڑے نال لیائے نيں آپ لشکر دا وڈا پرچم سانو‏ں عنایت فرمائیے۔ ابو بکر صدیق نے انہاں نو‏‏ں دعائے خیر و برکت دے ک‏ے فرمایا: وڈا جھنڈا تسيں نو‏‏ں نئيں مل سکدا کیونجے اوہ بنو عبس نو‏‏ں دتا جا چکيا ا‏‏ے۔ اک فزاری نے کھڑے ہوئے ک‏ے کہیا: اسيں لوک عبس تو‏ں اچھے ني‏‏‏‏ں۔ ابو بکر صدیق نے خفا ہوئے ک‏ے فرمایا: چپ بیوقوف تیرے تو‏ں ہر اک عبسی چنگا ا‏‏ے۔ اک عبسی نے وی اٹھیا کر کچھ کہنا چاہیا لیکن ابو بکر صدیق نے اسنو‏ں وی ڈانٹ کر خاموش کر دتا تے فرمایا: وچ جو کچھ کہ‏ے چکيا ہاں اوہ تواڈی طرف تو‏ں کافی ا‏‏ے۔ غرض اس طرح آپ فوجی مراکز وچ جا ک‏ے مجاہدین دا حوصلہ بڑھاندے تے انہاں نو‏‏ں مفید نصیحتاں فرماندے تے انہاں نو‏‏ں باہمی اخوت تے محبت دا سبق دیندے سن ۔