cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابو الوفا بوزجانی
ریاضیات وچ خدمات
بوزجانی نو‏‏ں فلکیات تے ریاضی دے چند ائمہ وچ گنیا جاندا اے، انہاں د‏‏ی اس حوالے تو‏ں بہت قیمتی لکھتاں ني‏‏‏‏ں۔ ہندسہ وچ سب تو‏ں زیادہ شہرت پانے والے سائنسداناں وچ شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جبر وچ انہاں نے خوارزمی دے کم وچ ایداں دے اضافے کیتے جو جبر تے ہندسہ دے تعلق د‏‏ی بنیاد ني‏‏‏‏ں۔ اوہ پہلے سائنس دان سن جنہاں نے نسبی مثلث وضع کیتا تے اسنو‏ں ریاضی دے مسائل حل کرنے دے لئی استعمال کیتا۔ اس دے علاوہ انہاں دے بے شمار ریاضیا‏تی تے ہندسی تجربات تے دریافتاں ني‏‏‏‏ں۔
مشہور ہیئت داں ابو الوفا بوزجانی (1011ء ) نے ثابت کیتا کہ سورج وچ کشش اے تے چاند گردش کردا ا‏‏ے۔ اس نظریے دے تحت اس نے ایہ دریافت کیتا کہ زمین دے گرد چاند د‏‏ی گردش وچ سورج د‏‏ی کشش دے اثر تو‏ں خلل پڑدا اے تے اس وجہ تو‏ں دونے اطراف وچ زیادہ تو‏ں زیادہ اک ڈگری پندرہ منٹ دا فرق ہوئے جا تا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں علم ہیئت د‏‏ی اصطلاح وچ ایوکشن (Evection) یعنی چاند دا گھٹنا ودھنا کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس نظریے د‏‏ی تصدیق سولہويں صدی دے یورپ دے ہیئت داں ٹا ئیکو براہی نے ورگی۔
مثلثات - ٹرگنومیٹری
مثلثات دے حوالے تو‏ں انہاں د‏‏ی گراں قدر خدمات ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ جند اک مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
فنِ تصویر سازی وچ وی انہاں دا وڈا کردار ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں انہاں د‏‏ی کتاب “کتاب فی عمل المسطرہ والبرکار والکونیا” وڈی اہمیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ تصویر سازی تے اس دے لئی آلات دے استعمال دے خاص طریقے درج نيں.
تصنیفات
انہاں د‏‏ی قیمتی تے نفیس لکھتاں ایہ نيں : بوزجانی عرب تے مسلماناں دے سب تو‏ں مایہ ناز سائنس دان سن جنہاں دے تجربات تے لکھتاں دا سائنس د‏‏ی ترقی وچ وڈا اہ‏م کردار اے، خاص طور تو‏ں فلک، مثلثات تے اصولِ تصویر سازی وچ ، انہاں نے وڈے ہندسی تے جبری کلئی وضع کرکے تحلیلی ہندسہ د‏‏ی دریافت کيت‏ی راہ ہموار کيتی۔
حوالے
گٹھ:940 دے جم گٹھ:990 دی دہائی دیاں موتاں گٹھ:998 دیاں موتاں گٹھ:آل بویہ دے علما گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے ماہرین فلکیات گٹھ:اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی دان گٹھ:ایرانی سائنسدان گٹھ:تربت جام دیاں شخصیتاں گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:دسويں صدی دے ریاضی دان گٹھ:دسويں صدی دے ماہرین فلکیات گٹھ:عراقی سائنسدان گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ریاضی دان گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ماہرین فلکیات گٹھ:نیشاپوری ریاضی دان گٹھ:نیشاپوری شخصیتاں گٹھ:تعین قبلہ دے سائنسدان
جٹیاں لیکانوالا گرگٹ
جٹیاں لیکانوالا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
ناب
گٹھ:ڈینیوب دے سنگی دریا
انہوئی
گٹھ:چین گٹھ:چین دے صوبے
لڑاکا ہیلی کاپٹر
لڑاکا ہیلی کاپٹر اس فوجی ہیلیکاپٹر نوں کیندے نیں جیڑا دشمن نال لڑ سکے جنج ٹینکاں نوں تباہ کر سکے، فوجیاں تے حملہ تے ریڑار تے دوجیاں فوجی شیواں نوں برباد کرن دی خاصیت رکھدا ہوۓ۔ اے مشین گناں، توپاں، راکٹ، میزائل تے کدی کدی ہوائی مار کرن آلے میزائل چکدے نیں۔ اج کل دے لڑاکہ ہیلیکاپٹراں چ لیزر نال نشانہ لے کر دن رات مار کرن لئی میزائل لگے ہوندے نیں تے انفریریڈ سنسراں دے ہتھ نال اوہ گپ اندھیرے تے تووئیں چ وی لڑ سکدے نیں۔ کج لڑاکہ ہیلیکاپٹراں چ ریڑار وی لگے ہوندے نیں جیناں توں اوہ 10 کلومیٹر دوروں وی ٹینکاں تے میزائل مار سکدے نیں۔ لڑاکہ ہیلیکاپٹر زمینی فوج دے نال رل کے حملہ کرن چ مدد دیندے نیں تے فوجیاں نوں لڑائی لڑن چ ہتھ ریندے نیں۔ روسی انفراریڑ میزائلاں دے عام ہون توں لڑاکہ ہیلیکاپٹراں نوں مارگرانا وی تھوڑا سوکھا ہوگیا اے، اس لئی لڑاکہ ہیلیکاپٹراں نوں لڑاکہ جعاز ہوا توں بچاؤ دیندے نیں۔ اس توں علاوہ ہیلیکاپٹر زمین دے بلکل نال اڈدے نیں جس توں اوناں نوں دوروں ریڑار نئیں ویکھ سکدا مگر انفراریڑ میزائل فیر وی وار کرسکدے نیں۔ اس لئی جنج جنج ہیلیکاپٹراں نوں چنگا کیتا جاریا اے، ایناں دے انجناں توں توؤاں دے گرمی کٹ کیتی جارئی اے۔ حساب دے مطابق اک لڑاکہ ہیلیکاپٹر آپ مرن توں پہلاں اپنے توں 17 گنا زیادہ مولے دا نقصان کرے گا۔
پہلا لڑاکا ہیلی کاپٹر امریکی اے ایچ-1 کوبرا سی جیڑا ویتنام جنگ چ ورتیا گیا۔ اس توں بعد کئی دیساں نیں اپنے لڑاکہ ہیلیکاپٹر بناۓ نیں۔ سب توں بوتا مشہور لڑاکہ ہیلیکاپٹر امیکی اے ایچ-64 آپاشے اے۔ اینے 1991 دی عراق جنگ چ انت مچا دتی: 500 ٹینک، 300 بکتر بند گڈیاں تے کئی توپاں تے ریڑار آپاشے ہیلیکاپٹراں نے ماریاں۔ اس جنگ وچ ایدے کم دی وجہ توں اینوں کئی دیساں نیں خریدیا تے کئیاں نیں اپنے لڑاکہ ہیلیکاپٹر بنان ٹر پۓ۔
لڑاکا ہیلی کاپٹراں دی لسٹ
کج لڑاکہ ہیلیکاپٹر اے نیں:
حوالے
گٹھ: ہیلی کاپٹر
ہون دھمیال
ہون دھمیال ضلع اسلام آباد، پاکستان دا اک پنڈ اے۔ جیڑا یونین کونسل روات وچ ہے گا اے۔
مائلی سائرس
مائلی سائرس اک امریکی ایکٹرس، گانوالی تے گانے لکھنوالی اے۔
مائلی سائرس 23 نومبر 1992 نوں نیشول، ٹینیسی، امریکہ وچ جمی۔ اوہ 11 ورے دی سی جدوں اوہنے اک ٹی وی سیریز توں اپنے کم دا مڈھ رکھیا۔ اوہ فلماں وچ کم کرچکی اے تے اک کارٹون پچھے اواز دے چکی اے۔
پنجاب دی لوکدھارا تے پنجابی جیون
ڈاکٹر کرنجیت سنگھ دی لکھی گئی ایہہ کتاب پنجاب دے لوکاں دی رہنی-سہنی، آچار-وہار، کھان-پین،  ریتی-رواج  وغیرہ پنجابی جیون نوں تے پنجاب دی لوکدھارا نوں پیش کردی ہے۔ اس کتاب وچ پنجاب دی لوکدھارا تے پنجابی جیون نوں وکھ-وکھ پاٹھاں دے ادھار تے ونڈیا گیا ہے جویں دھرتی تے لوک ، سمجک یتھارتھ، 'لوک' دے سماجک جیون دا پرتیبمب، پنجابی لوکدھارا وچ ٹونا-دھرما تتّ، پنجابی لوکدھارا وچ سماجی-راجسی تتّ ۔ لکھاری نے ایہہ کتاب مرحوم مہیندر سنگھ رندھاوا دی یاد نوں نذر کیتی گئی ہے ۔
رچنا
لیکھک مطابق لوکدھارا اجیہا ذہنی تے روحانی ورتارا ہے، جس وچوں سماجی جیون دی جھلک ویکھی جا سکدی ہے اتے اس لئی پنجابی لوکدھارا وچوں پنجابی جیون دی جو جھاکی پرتکھّ ہندی ہے اس نوں الیکن دا یتن کرن بارے آکھدا ہے۔ اس سبندھ وچ پہلے یتن وجوں سبھ توں پہلاں لوکدھارا دے سرجک نوں کسے اک پرپیکھ وچ رکھ کے ویکھدا ہویا، اس لئی پرکرتی-منکھرتی سبندھ نوں اپنا وداع بندو بناؤندا ہے۔ پرکرتی نوں اک ویاپک واستومکھ یتھارتھ دے روپ وچ گرہن کیتا گیا ہے اتے منکھی سماج نوں اس یتھارتھ دا اک ٹوٹا سویکاریا ہے ۔ پرکرتی اتے منکھ دا اک دونداتمک سنبندھ ہے۔ سماج وی کوئی ستھت ہوند نہی ۔ ایہہ گتی شیل ہوند ہے ۔ اس لئی سماجک یتھارتھ نرنتر پرورتن دا وشا ہے ۔ اس پرورتن دی اتہاسک پچھان ہو سکدی ہے جس نوں اتپادن پنالی اتے اتپادن دے سادھناں نال منکھ دے سبندھ نشچت کردے ہن ۔ ایہہ سبندھ ہی اس دی چنتن پنالی نوں وی نشچت کردے ہن ۔ ایہناں سبندھاں وچ تبدیلی منکھ دی سماجک ستھتی نوں، اس دی جیون جاچ نوں اتے اس دی چیتنا تے مانسکتا نوں پبھاوت کردی ہے ۔ منکھی سماج دا پہلا روپ (آدم سماج) اتپادن پرنالی، آرتھک پدھر اتے جیون دی پرستھتی کرن سانجھیوالتا تے سمانتا دا سماج ہے ۔ باقی سبھ سماجک روپ ورگاں وچ ونڈے ہوئے سماج ہن اتے نابرابری تے انکمائی  دولت نوں ہڑپنا ایہناں دی مول پرکرتی ہے ۔ آدم سماج دی لوکدھارا ٹونا چنتن نال سبندھت ہے اتے رسماں-رواجاں،رہ-ریتاں، وشواشاں تے سنسکاراں دے روپ وچ اس دے کجھ انش ہی پراپت ہن ۔ پنجاب دی لوکدھارا پرمکھ روپ وچ ورگ سماج دے جیون یتھارتھ نوں ہی پرتیبمب کردی ہے ۔ لوکدھارا دی پرکرتی ورگ-گتگ ہے ۔ پنجاب دیاں لوک-کہانیاں، لوکگیتاں، آدی توں ایہہ ستھتی روپمان ہندی ہے جس نوں کجھ اک مثالاں نال اس پستک وچ اجاگر کیتا گیا ہے  پنجاب دیاں سماجک اتے راجنیتک لہراں دی جو جھلک لوکدھارا دے جھروکھے وچوں پرتکھ ہندی دسدی ہے، اس توں اسیں اس نرنے ؛تے پجدے ہاں کہ لوکدھارا نیتی اتے راجنیتی توں اکا ہی وتریک نہیں ۔ بے انت لوک گیت، اکھان، محاورے اتے لوک-کہانیاں دا سبندھ سمیں دے راجسی جیون نال ہے، ایہہ گلّ وی اس پستک وچوں بھلی بھانت سپشٹ ہو جاندی ہے ۔
لوکدھارا دا سبندھ بھاویں آپمہارے چنتن تے بھاوَ-آویگ نال ہے پر پروکھ جاں پرتکھ ڈھنگ نال لوک-منک سماج دیاں واستوک شکتیاں توں پربھاوت ہوئے بناں نہی رہندا ۔ پربھاواں دی ونّ-سونتا بھاشاگت لوکدھارا نوں اک پرکار نال سرگراہی لوک-درشن دا ستھان پردان کردی ہے ۔ اپنے اس ادھیان وچ اسیں ویکھیا ہے کہ لوکدھارا کیول ساڈا پراتن ورثہ ہی نہیں، سمکالی 'لوک' دی سرجنا وی ہے ۔ لوکدھارا وچوں سانوں پنجاب دی پمپراگت سنسکرتی دے ہی درشن نہیں ہندے، پرکھیاں دیاں امنگاں تے ریجھاں دی جھلک ہی نہی ملدی، سگوں نال ہی ورتمان وچ وی ایہہ ساڈے لوکاں دیاں بھاوناواں دی آپمہاری ابھویکتی دا واہن بندی ہے اتے ایہناں سدھراں تے ریجھاں دی پورتی لئی سنگرام وچ سہائک بندی ہے ۔ لوکدھارا دی اس شکتی نوں سمجھن سمجھاؤن دا اک نمانا جیہا جتن اس ادھیان وچوں نظر آ جاندا ہے ۔
حوالے
گٹھ:کتاباںگٹھ:پنجابی کتاباںگٹھ:پنجابی رہتلگٹھ:پنجابی ساہتگٹھ:لوکدھارا
دریاۓ ریگن
ریگن باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 169 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
ہوائی جہاز
ہوائی جعاز ایسا جعاز اے جیہڑا انجن دے زور نال تیزی پھڑدا اے تے عام طور تے پراں دے اتے ہوا دے زور نال اڈدا اے۔ اے ہوا دا زور اپنے پراں دے خاض ڈیزائن نال ورتدا اے، جعاز دے پر دے اتوں دی ہوا پر دے تھلے دے لحاظ نال کٹ تیزی نال لنگدی اے جیدے توں تھلویں پاسے دی ہوا اتے زور لاندی اے تے جہاز اڈ سکدا اے۔
ہوائی جعازاں دے علاوہ راکٹ تے میزائل وی اڈدے نیں مگر اوہ صرف راکٹ انجن دے زور تے اڈدے نیں تے پراں نوں نئیں ورتدے اس واسطے اوناں نوں ہوائی جعاز نئیں سمجیا جاندا۔ ہوائی جعاز پہلی واری 1903 چ اڈیا تے اج کل انساناں نوں اک تھاں توں دوجی تھاں لیجان واسطے بوت وڈے پیمانے تے ورتیا جاندا اے۔ جنگاں ہوائی جہازاں نال لڑیاں جاندیاں نیں۔ جیڑا بندہ جہاز اڈاندا اے اونوں پائلٹ آخدے نیں۔ کج جہاز بغیر پائلٹ توں وی اڈدے نیں اوناں نوں ڈرون جہاز کیندے نیں جنج پریڈیٹر ڈرون۔
تریخ
انساناں دے اڈن دی تریخ بوت پرانی اے، مگر پہلا اپنے زور تے اڈن آلا جہاز دسمبر 1903 چ دو امریکی پراواں نیں بنا کے اڈایا۔ پہلی اڈان اس جہاز دی صرف 13 سکنٹ لمی سی۔ انسان اس توں پہلاں وی ہوا چ اڈ چکیا سی: گرم ہوا دے پکانیاں چ مگر جہاز انسان دی ٹیکنالوجی دا اک اہم تھم سی۔ دواں وڈیاں جنگاں چ ہوائی جہاز دی ٹیکنالوجی بوت اگے ودیاں۔ دوجی وڈی جنگ دے بعد ہوائی جہاز اپنے جیٹ دور چ آگۓ، اس دور چ جہاز جیٹ انجناں تے ٹردے سن۔ جیٹ دور تقریبا 1946 توں لے کے اج تک ٹر ریا اے۔
انجن دیاں قسماں
ہوائی جہاز دے انجن 5 قسماں دیں ہوندے نیں:
نکا گرگٹ
نکا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
کار
کار انجن تے پعیاں نال چلن والی گڈی اے جیہڑی لوکاں نوں اک تھاں توں دوجی تھاں لجاندی اے۔
شوارز لیبر
شوارز لیبر باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 76 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
مینگوسٹا ہیلیکاپٹر
مینگوسٹا اک لڑاکا ہیلیکاپٹر اے جینوں اٹلی دی کمپنی اگسٹا نے بنایا۔ اے پہلا لڑاکا ہیلیکاپٹر سی جیڑا کسے یورپ دے دیس نے بنایا ہوۓ۔ ترکی نے اس ہیلیکاپٹر نوں چنگا کر کے اپنے لئی خریدیا اے۔ پاکستان وی ترک ورژن نوں خریدن دا سوچ ریا اے۔
کلارشی ،مالدووا
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی  تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں  آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے  ۔
کلارشی شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع کلارشی دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
Călăraşi
سمندری جہاز
سمندری جہاز پاݨی وچ چلݨ والا جہاز اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:واٹر کرافٹ گٹھ:آوا جائی
دهستان گورک سردشت
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سردشت دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان سردشت ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
چک 193 گ ب جنوبی
193 گ ب جنوبی ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
صوبہ ودین
صوبہ ودین بلغاریہ دے 28 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا صدرمقام ودین شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
بلغاریہ دا حکومتی ڈھانچا
فرسیفر نکوسیائی
فرسیفر نکوسیائی گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
اوبوالڈن
اوبوالڈن سویٹزرلینڈ دا اک کینٹن اے۔
مرسن
مرسن صوبہ بحیرا روم دے کنڈے تے تہلویں ترکی دا اک وڈا شہر اے۔
شہرستان اردبیل
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان اردبیل ایران دے صوبہ اردبیل دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز اردبیل شہر اے۔
مرسن
گٹھ:ترکی
شہرستان اردبیل
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اردبیل
مرسن
Mersin
مالدووا
مالدووا چڑھدے یورپ دا اک دیس اے ۔ ایہدا راجگڑھ کشینیف اے ۔ ایہ 33851 مربع کلومیٹر رقبے اُتے پھیلیا ہویا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:یورپ دے دیس گٹھ:یورپ
پیٹر گرگٹ
پیٹر گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
گروس لیبر
گروس لیبر باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 85 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
لڑاکا ہیلی کاپٹر-10
لڑاکہ ہیلیکاپٹر-10 اک چینی لڑاکا ہیلکاپٹر اے۔ اینوں ٹینک توڑ مشناں لئی ڈیزائن کیتا گیا سی مگر اے ہوائی لڑائی وی لڑ سکدا اے۔ اینوں چانگے کمپنی بناندی اے۔
ایتراخ
ایتراخ باویریا جرمنی دا اک دریا اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
اے ایچ-2 روئیوالک
اے ایچ-2 روئیوالک اک لڑاکا ہیلیکاپٹر اے جینوں دکھنی افریقہ دی کمپنی ڈینل نے بنایا۔ اے فرانس دے ہیلیکاپٹر پوما دے اتے بنایا گیا سی۔ ڈینل نے پوما چ پہلاں وی کم کیتا ہویا سی اس لئی اوناں نے اوسے توں لڑاکا ہیلیکاپٹر بنایا۔ اے ہیلکاپٹر افریقہ دے خراب حلات چ بوت کم مینٹینس دے نال اڈایا جاسکدا اے تے اے ہیلکاپٹر بوت شدید گرمی چ وی کم کردا اے۔
کنزاخ
کنزاخ باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 40 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
عبدالعزیز ابن سعود
عبدالعزیز ابن سعود (1953-1876) سعودی عرب دا اک بادشاہ سی۔
گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دے بادشاہ گٹھ:سعودی شخصیتاں
ہونڈراس
ہونڈراس وشکارلے امریکہ دا اک دیس اے۔ ایدے لیندے ول گویٹے مالا اے، لیندے دکھن ول ال سالواڈور اے، چڑھدے دکھن ول نکاراگوا اے، دکھن ول بحرالکاہل اے تے اتر ول کریبیئن اے۔ ایدی تھاں 	112,492 مربع کلومیٹر اے۔ تے ایدی لوک گنتی  8,249,574 اے۔ ایدر دی بولی ہسپانوی اے۔
دهستان گورک نعلین
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سردشت دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان سردشت ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
ولز دریا
ولز دریا باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 62.68 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
میوٹ گرگٹ
میوٹ گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
گائسا
گائسا باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 25 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
سعود بن عبدالعزیز
سعود بن عبدالعزیز (1969-1902) سعودی عرب دا اک بادشاہ سی۔
گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دے بادشاہ گٹھ:سعودی شخصیتاں
گینڈا گرگٹ
گینڈا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
ہوورکرافٹ
ہوورکرافٹ اک مشین اے جیہڑی کہ سامان یا سفر واسطے استعمال کیتی جاسکدی اے۔ ایہہ پانی، برف تے زمین تے وی ٹر سکدا اے۔ ہوورکرافٹ ہوا دے اُتے تیردا اے۔ ایہہ پانی یا زمین توں 10 سینٹی میٹر دی بلندی تے تردا اے۔ ایہنوں فوج وچ وی ورتیا جا رہیا اے۔ جگ دی سب توں وڈی غیر فوجی ہوورکرافٹ ایس آر این-4 سی اے 418 مسافر تے 60 گاڑیاں چک سکدی سی تے 111 کلومیٹر فی گھنٹے دی رفتار تے ٹُر سکدی سی۔
اورآءیسل
اورآءیسل نیدرلینڈز دا اک صوبہ اے۔ ایہ نیدرلینڈز دے چڑھدے وشکار ول اے۔ ایدی لوک گنتی 1,113,529 اے۔ تے ایدی تھاں 3.327 مربع کلومیٹر اے۔
چک 193 گ ب شمالی
193 گ ب شمالی ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
ہلکہ لڑاکہ ہیلکاپٹر
ہلکہ لڑاکہ ہیلکاپٹر بھارت دا اک ہلکہ لڑاکا ہیلیکاپٹر اے۔ اینوں کارگل دی لڑائی دے تجربے توں بعد بوت اچائی تے لڑن لئی بنایا گیا۔ ایدے وچ انفراریڈ سنسر، ہلکے گویلیاں توں بجاؤ تے دو انجن لگے ہوۓ نیں۔ اے ہیلکاپٹر 20،000 فٹ تک لڑ سکدا اے۔
چک 193 گ ب شمالی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
ہوپے
گٹھ:چین گٹھ:چین دے صوبے
ردرا ہیلیکاپٹر
ردرا ہیلیکاپٹر بھارت دا اک ہلکہ لڑاکا ہیلیکاپٹر اے۔ ردرا وچ انفراریڈ سنسر، ہوا چ مار کرن آلے میزائل، ٹینک توڑ میزائل تے 20 میلیمیٹر دی توپ لگی ہوئی اے۔ اے بھارت دی ہوائی فوج، سمندری فوج تے زمینی فوج ورتدے نیں۔ اس توں علاوہ اینوں کج دوجے دیساں نے وی خریدیا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ہیلیکاپٹر
الز
الز باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 65 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
تویوہون بادشاہت
تیہن راجیہ ( Tuyuhun Kingdom ) یا اژا ( 'Azha, پرانے ویلے وچّ  تبت  توں چڑھدے وکوکو نور  ناں دی  جھیل ( موجودہ ویلے وچّ  چنگہائی جھیل  ) دے علاقے وچّ  چلین پربتاں  اتے  پیلا دریا ( ہوانگہو ) دی اوپری وادی دے علاقےآں وچّ رہن والے شیانبیئی لوکاں  نال متعلق  خانہ بدوش  قبیلےآں ولون قایم کیتے اک راج دا نام سی ۔
تیجی صدی عیسوی وچّ شیانبیئی وفاق دے پتن دے بعد اوہناں دا خان  ( جسدا نام تؤہن ہی سی ) قوقو نور دے علاقے وچّ آ گیا اتے اسنے اپنا اک نواں راج بنا لیا ۔ اس راج دا تیزی نال ودھاء  ہویا اتے ایہہ اک طاقتور راج بناؤن وچّ سفل رہا جنھے پہلی وار  وچکار ایشیا  دے وڈے حصے نوں اک سیاسی وحدت وچّ بنھیا ۔  لیکن ستویں صدی وچّ تؤہن راج  چین  دے  تانگ راجٹبر اتے نویں اتے طاقتور  تبتی بادشاہت دے بادشاہ  سونگتسین گمپو  دی آپسی کھینچاتانی نال بہت دباء وچّ آیا ۔ تانگ راجٹبر نے ایہناں نوں ہراکے انھاننوں اپنے ماتحت ہون اتے مجبور کر لیا ۔ اس نال تؤہن کمزور پے گئے اتے تبتیاں نے اسدا فائدہ چککے کئی جھڑپاں دے بعد پورے تویوہون راج اتے قبضہ کرکے اسنوں ختم کر دتا ۔
حوالے
گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:تبت دی تریخ
ان
ان باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 517 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
فرسیفر ٹیمونی
فرسیفر ٹیمونی گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Furcifer rhinoceratus
صوبہ بلاگوئیوگراد
بلغاریہ براعظم یورپ چ بلقان دے علاقے چ واقع دیس اے اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔ بلغاریہ انتظامی طور اتے 28 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی طور اتے اوبلاست آکھیا جاندا اے ، چ ونڈیا ہویا اے ۔ بلغاریہ دے ہر صوبے دا ناں اس صوبے دے راجگڑھ دے ناں اتے اے ۔
صوبہ بلاگوئیوگراد بلغاریہ دے 28 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا صدرمقام بلاگوئیوگراد شہر اے ۔
فيصل بن عبدالعزیز
فيصل بن عبدالعزي (1953-1976) سعودی عرب دا اک بادشاہ سی۔
دهستان ملکاری
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سردشت دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان سردشت ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
ہوہنزولرن
ہوہنزولرن پرشیا جرمنی دا اک شاہی ٹبر سی جینے پیلے پرشیا تے فیر جرمنی تے راج کیتا۔ اے ٹبر یارویں صدی چ ٹریا تے 1918 نوں لڑائی دے انت تے راج چڈنا پیا۔
شہرستان شیمیرانت
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان شیمیرانتایران دے صوبہ تہران دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز شیمرنت شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ تہران
خالد بن عبد العزيز
خالد بن عبد العزيز (1982-1911) سعودی عرب دا اک بادشاہ سی۔
گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دے بادشاہ گٹھ:سعودی شخصیتاں
ٹرین
ریل گڈی یا قطار یا ٹرین ( انگريزی: Train ) اک پٹری اُتے چلݨ والی گڈی نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو اک یا ودھ ریلوے انجناں تے بہت سارے ڈباں اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔
آوا جائی ( Transport ) د‏‏ی اصطلاح وچ ریل گڈی یا ٹرین اک ایسی گڈی نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو پٹری دے ذریعہ مسافراں یا اشیاء نو‏‏ں اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ منتقل کرنے دے لئی استعمال ہو تی ہوئے۔ ٹرین انگريزی دا لفظ اے لیکن اردو وچ اس دے لئی عام طور اُتے ٹرین دا لفظ ہی استعمال کيتا جاندا اے تے بعض اوقات اسنو‏ں ریل گڈی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اکژ ٹریناں وچ انجن ٹرین دے اگلے حصہ وچ لگیا ہُندا اے تے اپنے پِچھے لگی ہوئی ٹرین نو‏‏ں کھینچدا ا‏‏ے۔ کچھ بہت تیز رفتار تے جدید ٹریناں وچ اگے تے پِچھے دونے طرف انجن لگے ہوئے ہُندے نيں، اگلا انجن ٹرین نو‏‏ں کھینچدا اے تے جداں کہ پچھلا انجن ٹرین نو‏‏ں دھکیلدا ا‏‏ے۔ بعض مال بردار ٹرین جنہاں اُتے بہت ودھ وزن لدتا ہُندا اے دو تو‏ں ودھ انجن وی لگے ہوئے ہُندے نيں۔
ملٹی پل یونٹ ٹرین (Multiple Unit Train) وچ انجن نئيں ہُندا بلکہ ہر ڈبے وچ ڈیزل یا بجلی د‏‏ی موٹراں لگی ہُندیاں نيں جو ٹرین نو‏‏ں چلاندی نيں۔ انہاں ٹریناں دے اگلے حصہ وچ صرف اک کیبن ہُندا اے جتھو‏ں ڈرائیور ٹرین کنٹرول کردا ا‏‏ے۔
ٹرین د‏‏ی بنیادی طور دو قسماں ہُندیاں نيں
حوالے
گٹھ:آوا جائی گٹھ:ریل گٹھ:ریلوے
گوسن
گوسن باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 78 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
چک 213 گ ب I
چک 213 گ ب (I)  ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
ٹراؤن
الر باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 153 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
فرسیفر ٹوزیٹا
فرسیفر ٹوزیٹا گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
لینگسٹن ہیوز
اوہ اس ویلے دے نویں ساہتی کلا روپ دے پہلے کھوجکاراں وچوں اک سی جسنوں جیز شاعری کیہا جاندا اے۔ ہیوج نوں نیویارک سٹی وچ ہارلیم ریناسینس دے نیتا وجوں جانیا جاندا اے اسنے ویلے بارے لکھیا کہ "نیگرو خوب چلدا سی"، جس نوں بعد وچ "جدوں ہارلیم خوب چلدا سی" دے روپ وچ واضع کیتا گیا سی۔
خاندان اتے بچپن
کئیاں افریکن امریکیاں وانگ، ہیوز دا اک جٹل خاندان سی۔ ہیوز دیاں دونوں پڑدادی غلام بنائیاں گئیاں افریکی امریکن سن اتے دوویں اپنے پڑدادے، کینٹکی وچ گورے غلام مالک سن۔ ہیوج دے مطابق، ایہناں وچوں اک انسان سی سیم کلے، ہینری کاؤنٹی دا اک سکوٹش امریکی وشکی ڈسٹلر اتے راجنیتا ہینری کلے دا اک رشتے دار سی شاید، دوسرا سی کلارک کاؤنٹی دا اک یہودی-امریکی غلاماں دا وپاری سیلاس کشینیبیری۔    ہیوج دی نانی میری پیٹرسن اپھریکن-امریکن، فرانسیسی، انگریزی اتے مول امریکی ونش دی سی۔ اوبرلین کالج وچ داخل ہون والیاں پہلیاں عورتاں وچوں اک، اسنے مشرت نسل دے ہی لیوس شریڈن لیری نال ویاہ کروایا سی۔ لیری بعد وچ 1859 وچ ہارپر دی پھیری تے جون براؤن دے چھاپے وچ شامل ہو گیا اتے اس ویلے ہوئے زخماں نال اسدی موت ہو گئی۔
1869 وچ بیواہ میری پیٹرسن لیری نے دوبارہ ویاہ کروا لیا، الیٹ وچ، اتے اسدا نواں پتی سیاسی طور تے سرگرم لونگسٹن پروار وچوں سی۔ اس دا ایہہ دوجا پتی افریقی-امریکن، یورو-امریکن اتے مول امریکی ونش دا چارلس ہینری لینگسٹن سی۔   اوہ اتے اس دے چھوٹے بھرا جوہن مرسر لینگنٹن نے خاتماواد دے کاج لئی کم کیتا اتے 1858 وچ اوہیؤ دے غلامی ورتکنیک سماج دی اگوائی کرن وچ مدد کیتی۔    بعد وچ چارلس لینگسٹن کینسس چلے گئے، جتھے اوہ افریقی امریکیاں لئی ووٹنگ دے اتے ہورناں حق لئی اتے معلم اتے کارکنّ دے طور تے سرگرم سی۔  چارلس اتے میری دی دھی کیرولین لینگنٹن ہیوج دی ماں سی۔ thumb|ہیوز 1902 وچ لینگسٹن ہیوز دا جم جوپلن، مسوری وچ ہویا سی، جو سکولی استاد کیری (کیرولین) مرسر لینگسٹن اتے جیمس ناتھنیئیل ہیوج (1871–1934) دا دوجا بچہ سی۔  لینگسٹن ہیوج مدھ مغربی چھوٹے قصبیاں دی اک لڑی وچ وڈا ہویا۔ ہیوج دے پیؤ نے اپنے پروار نوں چھڈّ دتا اتے بعد وچ کیری نوں طلاق دے دتا۔ اوہ امریکہ امریکہ وچ مستقل نسل واد توں بچن لئی کیوبا اتے پھر میکسیکو گیا۔
حوالے
گٹھ:جم 1902 گٹھ:موت 1967 گٹھ:20ویں صدی دے امریکی ناول کار گٹھ:افریقی امریکن ناول کار گٹھ:افریقی امریکن شاعر
شہرستان گرمی
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ اردبیل
فوکشانی
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ فوکشانی شہر رومانیہ دا شہر اے تے رومانیہ دی ورانچا کاؤنٹی دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:رومانیہ دے شہر گٹھ:رومانیہ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
دانیانوالا گرگٹ
دانیانوالا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
کنول مندر
ملاحظے
گٹھ:بھارت وچ مندر گٹھ:عبادت گاہاں
فہد بن عبدالعزیز
فہد بن عبدالعزیز (2005-1921) سعودی عرب دا اک بادشاہ سی۔
گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دے بادشاہ گٹھ:سعودی شخصیتاں
انز دریا
انز دریا باویریا جرمنی دا اک دریا اے جیڑا 254 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
گٹھ:جرمنی دے دریا گٹھ:یورپ دے دریا
دهستان شناتال
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سلماس دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان سلماس ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
تبتی بادشاہت
تبتی بادشاہت( تبتی بولی : བོད་, بوڈ ) 7ویں توں 9ویں صدی عیسوی تکّ چلن والا اک راج سی ۔ تبت -  ولوں قایم ایہہ سامراج  تبت دے پٹھار  توں کِتے زیادہ پھیلے علاقےآں اتے پھیلیا ہویا سی ۔ اپنے سکھر اتے لہندے وچّ موجودہ  افغانستان  ,  ازبکستان  ,  کشمیر  اتے  ہماچل پردیش  توں لے کے  بنگال  اتے چین  ینان  صوبے  دے کئی حصے اسدے ماتحت سن ۔ اس بادشاہت دی نیہ 618 عیسوی وچّ  سونگتسین گمپو  نے رکھی سی اتے راج نے تیزی نال  ژنگژنگ , تویوہون بادشاہت اتے کئی ہور ریاستاں نوں فتح کر لیا ۔   لنگدرما نوں اسدا آخری بادشاہ منیا جاندا ہے کیونکہ 841 عیسوی وچّ اوس دے قتل ہون دے بعد راج خانا جنگی دی لپیٹ وچّ آکے ختم ہو گیا حالانکہ تبتی راجےآں دا سلسلہ اسدے بعد وی جاری رہا ۔
حوالے
گٹھ:تبت دی تریخ گٹھ:تبت
گٹھ:چین دی تریخ
سسکتے لوگ
سسکدے لوک (1996ء) بھارتی مصنفہ اروندھتی رائے دا پہلا ناول ا‏‏ے۔ ایہ ناول جڑواں بچےآں دے واقعات اُتے محیط اے جنہاں د‏‏ی زندگیاں محبت دے انہاں قوانین نے برباد کر دتی نيں جو ایہ فیصلہ کردے نيں کہ کس نو‏‏ں کتنا تے کدو‏‏ں پیار کرنا چاہیے۔ کتاب وچ ایہ دسیا گیا اے کہ کِداں چھوٹی چھوٹی چیزاں انسان دے رویے تے زندگی اُتے اثر انداز ہُندے نيں۔ اس ناول نو‏‏ں 1997ء دا مین بکر پرائز ملیا سی ۔
سسکدے لوک مصنفہ د‏‏ی پہلی تصنیف اے تے 2017ء تک ایہ انہاں دا واحد ناول سی ۔ فیر 20 سال بعد انہاں نے دوسرا ناول دی منسٹری آف اٹموسٹ ہیپینیس لکھیا۔ سسکدے لوک دا مسودہ انہاں نے 1992ء وچ ہی لکھنا شروع کر دتا سی جس نو‏‏ں انہاں نے چار سال بعد 1996ء وچ مکمل کیتا تے اگلے سال اوہدی اشاعت ہوئی۔ اس کہانی د‏‏ی اہمیت اُتے سب تو‏ں پہلے پنکج مشرا د‏‏ی نظر پئی جنہاں نے اسنو‏ں تن برطانوی ناشرین نو‏‏ں بھیجیا۔ مصنفہ نو‏‏ں 500,000 پاؤنڈ اسٹرلنگ د‏‏ی پیشگی رقم ملی تے 21 ملکاں وچ کتاب دے حقوق فروخت کیتے گئے۔ 2013ء وچ اس ناول اُتے مبنی تلخیت نامی اک پاکستانی ٹی وی سلسلہ ایکسپریس انٹرٹینمینٹ د‏‏ی جانب تو‏ں نشر کیتا گیا۔
پلاٹ
یہ کہانی ضلع کوٹایم، کیرلا، بھارت دے آییمینیم د‏‏ی اے تے 1969ء ، جدو‏ں جڑواں راحیل تے استھافین ست برس دے سن تے 1993ء، جدو‏ں اوہ دونے فیر تو‏ں ملے کےدرمیاں گردش کردی رہندی ا‏‏ے۔ جہیز د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں امو د‏‏ی شادی نئيں ہو پارہی اے لہذا اوہ اپنے جھٹ خفا باپ، پپاچی تے مظلوم ماں، مماچی نو‏‏ں چھڈنے دا ارادہ کرلیندی ا‏‏ے۔ اوہ والدین نو‏‏ں کلکتہ وچ دور د‏‏ی آنٹی دے ایتھ‏ے گرمی د‏‏ی تعطیلات گزارنے دے لئی جانے دینے اُتے راضی کرلیندی ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے تو‏ں اسنو‏ں آییمینیم لُٹنا نہ پئے، اس لئی اوہ اوتھے اک آدمی نال شادی کرلیندی اے لیکن بعد وچ اسنو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس دا شوہر شرابی اے تے اسنو‏ں جسمانی اذیتاں دیندا اے تے اپنے باسنو‏ں جسمانی دھندے دے لئی بھیجنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ اسی دوران وچ اوہ راحیل تے استھافین نو‏‏ں جنم دیندی اے، فیر اپنے شوہر نو‏‏ں خیر آباد کہ کر اپنے والدین تے بھائیاں دے نال رہنے دے لئی آییمینیم پرت آندی ا‏‏ے۔ اس دے بھائی دا ناں چکو ا‏‏ے۔ چکو پپاچی د‏‏ی موت دے بعد انگلستان د‏‏ی اک عورت مارگریٹ نو‏‏ں طلاق دے ک‏‏ے گھر آجاندا ا‏‏ے۔
آییمینیم دا ایہ خاندان کئی نسلاں پرمحیط اے جس وچ پپاچی د‏‏ی ہمشیرہ، ناوومی آپی، جس نو‏‏ں بےبی کوچمما وی کہندے نيں، رہندی ا‏‏ے۔ نوجوانی وچ ہی بےبی کوچمما نو‏‏ں اک آئرش پادری (مولیگن) تو‏ں محبت ہوجاندی ا‏‏ے۔ پادری د‏‏ی قربت حاصل کرنے دے لئی بےبی کوچمما خاندان والےآں د‏‏ی مخالفت دے باوجود مذہب کاتھولک کلیسیا نو‏‏ں اپنا لیندی ا‏‏ے۔ تبدیلی مذہب دے کچھ ہی دناں دے بعد اس اُتے انکشاف ہُندا اے کہ اس دا محبوب اس تو‏ں قریب نئيں ا‏‏ے۔ اس دے والد اسنو‏ں تبدیلی مذہب تو‏ں بچاکر ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا بھیج دیندے نيں۔ لیکن فادر مولیگن دے لئی اس دا پیار بے انتہا خالص ہُندا اے اسی لئی اوہ پوری زندگی شادی نہ کرنے دا فیصلہ کرلیندی اے تے ایويں اپنی زندگی تلخ بنا لیندی ا‏‏ے۔ پوری ناول وچ اسنو‏ں دوسرےآں د‏‏ی بدقسمتی تو‏ں خوشی ہُندی اے اپنی زندگی د‏‏ی طرح دوسرےآں زندگیاں وچ تلخی پیدا دے لئی کوشاں رہندی اے ۔وہ حقائق نو‏‏ں جوڑ توڑ کر مصیبتاں کھڑی کردی رہندی ا‏‏ے۔
ایستھا
ایستھا ایستھاپن یاکا نو‏‏ں مخفف اے، اوہ اک سنجیدہ تے ذہین لڑکا ا‏‏ے۔ راحیل نو‏‏ں جڑواں بھائی ا‏‏ے۔
ویلوتھا
ویلوتھا اک اچھوت سی ۔ کافی ذہین سی تے آئی خاندان دے اچار دے کارخانے وچ کمھار سی ۔ ملیالم زبان وچ اس دے ناں دا مطلب ہُندا اے سفید۔ اوہ آییمینیم اپنے والد د‏‏ی مددکرنے آیا تھاتے مارکس وادی تحریک دا اک فعال کارکن بن گیا۔
چکو
چکو ایستھا تے راحیل دا ماماں اے تے امو تو‏ں چال سال وڈا ا‏‏ے۔ اپنے آکسفورڈ تعلیم دے آکری سال اوہ مارگریٹ نال ملدا اے تے اس نال شادی کرلیندا ا‏‏ے۔
بےبی کوچما
بےبی کوچمما جڑواں بہن بھائی د‏‏ی وڈی بوا ا‏‏ے۔ اوہ جوان تاں اے مگر اس دا وزن کافی زیادہ ا‏‏ے۔ اوہدی گردن اُتے اک تل ا‏‏ے۔ اوہ ہمیشہ احساس برتری وچ مبتلا رہندی اے کیونکہ اوہ امریک‏‏ا تو‏ں پرت کر آئی سی۔ اس نے پادری نال پیار سی جو کافی معنےآں وچ اہ‏م سی ۔
حوالے
گٹھ:بھارتی انگریزی بولی دے ناول گٹھ:1997ء دے ناول گٹھ:ناول
بھارت وچ شیعیت
بھارت وچ مسلمان افغانستان، ایران تے بحر ہند دے راستے داخل ہوئے۔ آنے والیاں نوں  دو بنیادی چیلنج درپیش سن۔ اول ایہ کہ اقلیت ہونے دے سبب مقامی ہندو اکثریت دے درمیان اپنا تشخص کداں قائم رکھن دوم ایہ کہ خود مسلم سماج دے اندر سماجی، سیاسی، نسلی تے فرقہ وارانہ تضادات نوں   کداں قابو وچ رکھن۔
تریخ
ہندوستان وچ شیعہ اسلام دی تریخ نوں مختلف ادوار وچ تقسیم کیتا جاسکدا اے۔
ابتدائی دور
شیعہ اسلام دا برصغیر نال تعلق اسلام دے اوائل وچ ای پیدا ہو گیا سی۔ چنانچہ اسلامی تریخ وچ امیر المومنین علی ابن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم دی اجازت نال حارث بن مرہ عبدی  656  ء  ( 36 ہجری)  یا658  ء    ( 38 ہجری) دے آخر وچ آنا تے فوجی کامیابیاں دی بدولت مکران قندابیل تے قیقان دے علاقاں تک چلے جانا، ہور 662ء  ( 42 ہجری ) وچ انہاں دا قتل مذکور اے ۔ اسلام  دے ابتدائی سالاں وچ  عراق  تے ایران شیعہ نشین علاقے بن چکے سن، جدونکہ حجاز تے شام وچ کعب الاحبار دے طرز فکر نوں   رواج مل چکیا سی۔ 680ء   وچ یزید  ابن معاویہ لعین دی بیعت توں انکار کرنے دے بعد امام حسین نے تن مہینے مکہ  وچ ٹھہر کے  مصر توں آذربائیجان تے شام توں یمن تک پھیلی امت مسلمہ تک اپنا پیغام پہنچایا تے صرف کوفہ دے لوکاں نے ای تساں   دا نال دینے دی ہامی بھری۔ اگرچہ بعد وچ  باقی  تمام شہراں دے یزید  دی جبری بیعت نوں   قبول کرنے دے بعد خود نوں   اکیلا پا کے اکثر کوفہ والے خوفزدہ ہو گئے لیکن کربلا کےشہداء وچ اہل بیت دے شہداء  دے بعد سب توں زیادہ تعداد کوفہ دے لوگاں دی  ای سی۔ کربلا دے بعد ایران تے عراق دا علاقہ ہمیشہ بنی امیہ دی بادشاہت دے خلاف انقلاب دا مرکز بنا رہیا، توابین تے انہاں دے بعد  مختار نے"  یا لَثاراتِ الحسین" (اے خون حسین دا انتقام لینے والیو!)دے نعرے نوں   مرکزی خیال بنا کے بنی امیہ دے خلاف قیام کیتا ۔ 736ء وچ امام حسین دے پوتے زید بن علی نے بنی امیہ دے خلاف قیام کیتا تے کوفہ نوں   ای اپنا مرکز بنایا تے اوتھے چار سال دے لئی حکومت وی قائم کیتی۔ انہاں دے پیروکار زیدی کہلائے تے  ایتھے توں زیدی شیعہ تے اثنا عشری شیعاں دا راستہ جدا ہویا۔  740ء   وچ بنی امیہ دے ہتھوں  زیدی حکومت نوں   شکست ہوئی تے کچھ مزید شیعہ ایران تے وادئ سندھ ول  ہجرت کر گئے۔ 743ء  وچ بنی عبّاس نے ایران دے صوبے خراسان توں اک مرتبہ فیر  "  یا لَثاراتِ الحسین" دا نعرہ لایا تے ابو مسلم خراسانی  نامی ایرانی شیعہ دی قیادت وچ ایران تے عراق دے شیعاں   تے عجمی سنیاں دا لشکر بنا کے 750ء  وچ بنی امیہ دی بادشاہت دا خاتمہ کر دتا۔ بنی عبّاس  نے اقتدار اہل بیت دے ناں اُتے حاصل کیتا سی  لیکن اوہ  اپنی خاندانی بادشاہت نوں   برقرار کرنا چاہندے  سن۔    اپنی مراد پوری ہو جانے دے بعد دوسرے عبّاسی خلیفہ  منصور نے 755ء  وچ ابو مسلم خراسانی نوں   قتل کر کے اس دی لاش  دریائے دجلہ وچ بہا دتی۔768ء وچ 'امام جعفر صادق نوں   زہر توں قتل کیتا  گیا تے شیعاں وچ اک تے گروہ، اسماعیلیہ، نمودار ہویا۔ عباسی دور وچ ای سنی مکتب فکر دا باقاعدہ ظہور ہویا۔
جدوں نویں تے دسواں صدی عیسوی وچ ہندوستان وچ مبلغین تے صوفیاں دی آمد دا سلسلہ ودھنا شروع ہویا تد تک سنیاں دے چار فقہی مکاتب ( حنفی، حنبلی، مالکی، شافعی ) تشکیل پا چکے سن تے اہلِ تشیع تن شاخاں ( زیدی، اثنا عشری، اسماعیلی) وچ بٹ چکے سن۔ شیعاں وچ چھیویں امام جعفر صادق دے مرتب کردہ فقہ جعفریہ دے اثنا عشری پیروکار زیادہ سن۔ نویں صدی عیسوی دے آخر(893ء )    وچ یمن دے شمال وچ زیدی شیعاں دی حکومت قائم ہوئی جو مختلف نشیب و فراز توں گذرتے ہوئے 1962ء  وچ گیارہ سو سال   بعد اک فوجی بغاوت دے نتیجے وچ ختم ہوئی۔   اس حکومت دے ہُندے ہوئے زیدی شیعاں دی  وادئ سندھ ول ہجرت رک گئی۔
دسویں صدی عیسوی وچ ایران تے عراق وچ اثناء عشری شیعہ  خاندان آل بویہ  (934ء –1062ء )تے مصر، شام تے حجاز  وچ  اسماعیلی شیعہ فاطمیاں ( 909ء –1171ء )دی حکومت قائم ہوئی  ۔  ایویں حضرت علی ابن ابی طالب دے دور حکومت  دے بعد پہلی مرتبہ شیعاں نوں  اجتماعی تے علمی فعالیت دے لئی آزاد فضا میسر آئی ۔ آل بویہ دی حکومت کم و بیش سو سال تک قائم رہی تے اس دوران بو علی سینا ، فارابی، البیرونی  تے ابن الہیثم  ورگے سائنس دان تے فلسفی پیدا  ہوئے۔  اس دوران اثنا عشری  شیعہ مسلک نوں    ایران تے عراق جدونکہ اسماعیلی شیعہ مسلک نوں   شام تے مصر  تے وادئ سندھ  وچ فروغ ملیا۔ بو علی  سینا نے اپنیاں معروف کتاباں " الشفاء" تے "القانون"  تے  درجناں مقالے اسی دوران  لکھے۔شیخ صدوق نےشیعہ مسلک دی اہم   کتب تصنیف کیتیاں جنہاں وچ بنیادی عقائد دی کتاب "رسالہ اعتقادیہ" سرفہرست اے ۔بو علی سینا نے اپنی کتب وچ شیعہ عقیدۂ امامت دے فلسفے نوں   وی واضح کیتا۔ ابن الہیثم دی "کتاب المناظر"وی آل بویہ دی علم پروری دا اک پھل اے، جس دی پہلی اشاعت دے ہزار سال مکمل ہونے اُتے 2015 ء نوں    اقوام متحدہ نے روشنی اُتے تحقیق دا سال قرار دتا سی ۔    اسی عرصے وچ اسماعیلی شیعہ  مبلغین ملتان تک پھیل گئے چنانچہ دسویں صدی دے وسط وچ اوتھے اسماعیلی قرامطہ حکومت قائم ہوئی جو مصر دی فاطمی حکومت نال ملحق سی۔   مصر وچ فاطمیاں نے  جامعہ الزہرا  دے ناں توں اسلامی دنیا دی پہلی یونیورسٹی قائم کیتی جس نوں   اج کل جامعہ الازہر کہیا جاندا اے۔ انہی دو شیعہ حکومتاں دے  ادوار وچ عزاداری  تے تعزیہ دے جلوساں نوں   فروغ حاصل ہویا۔
گیارہواں صدی دے شروع وچ محمود غزنوی  نے ایران اُتے حملہ کر دے رے نوں  آل بویہ توں چھین لیا  تے شیعاں دا قتل عام کیتا۔ اس دوران بوہت توں شیعہ وادئ سندھ ول ہجرت دے گئے۔  محمود غزنوی نے   شیعہ سائنس داناں نوں   زبردستی اپنے لشکر دا حصہ بنایا چنانچہ البیرونی نے زمین دا قطر ماپنے دے لئی شروع کیتی گئی تحقیق نوں   پوٹھوہار دے قصبے پنڈ دادن خان دے قریب مقام اُتے پایۂ تکمیل تک پہنچایا جدونکہ  اوہ بادشاہ محمود  غزنوی دی حملہ آور فوج وچ طبیب دے طور اُتے  شامل کیتے گئے سن۔انہاں حملیاں دے دوران البیرونی نےمعروف "کتاب الہند" وی لکھی۔   محمود غزنوی دے دو حملیاں وچ ملتان توں سیہون تک پھیلی قرامطہ حکومت ختم ہو گئی ۔ انہاں حملیاں وچ ملتان دی اسماعیلی آبادی دا قتلِ عام ہویا۔ قرامطہ حکمران ابوفتح داؤد نوں   قیدی بنایا گیا۔ ملتان دے شہریاں توں لگ بھگ دو کروڑ دینار تاوان وصول کیتا گیا تے بچے کچھے اسماعیلی بالائی پنجاب تے زیریں سندھ دے مختلف علاقیاں وچ پناہ لینے اُتے مجبور ہوئے۔ محمود غزنوی نے ہندوستان اُتے ستاراں حملے کیتے جنہاں وچ سونا ، ہیرے تے ہور قیمتی سرمایہ لُٹیا تاکہ افغاناں نوں   خرید کے لشکر بنا سکے۔   دوسری طرف 1060ء    وچ سلجوقیاں نے عراق اُتے حملہ کر کے آل بویہ دی حکومت دا مکمل خاتمہ کر دتا تے شیعاں دا قتل عام ہویا ۔  گیارہواں صدی عیسوی  دے آخری سالاں وچ ای معروف  ایرانی سنی عالم امام غزالی نے  "تہافۃ الفلاسفۃ" نامی کتاب  لکھی تے عقلی و تجربی علوم  دے کفر دا فتویٰ دتا  جس دے نتیجے وچ آنے والی کئی صدیاں تک  سائنس دان   تے فلسفی قتل ہُندے رہے۔ فلسفے دے اٹھائے گئے  بنیادی سوالات اُتے تحقیق نہ کرنے دی بدولت سائنسی ترقی دے دروازے بند ہو گئے۔  محمود غزنوی دے بعد قرامطہ حکومت پھر مختصر عرصے دے لئی قائم ہوئی پر بارہویں صدی وچ شہاب الدین غوری نے اس دا مستقل خاتمہ کر دتا تے بعد ازاں صوبہ ملتان دلی سلطنت دا حصہ بن گیا۔گیارہواں صدی عیسوی وچ ای مصر تے شام دی فاطمی سلطنت داخلی شکست و ریخت  زوال دا شکار ہو گئی سی تے اسماعیلی  وی اہل سنت وانگ متعدد فرقیاں وچ بٹ گئے سن۔  اس دوران موقع غنیمت جان کے یورپ توں فلسطین اُتے  صلیبی حملیاں دا آغاز ہو گیا تے دوسری طرف ترکاں نے شام اُتے حملے شروع کیتے۔  بالاخر  بارہویں صدی عیسوی وچ صلاح الدین ایوبی نامی اک سنی وزیر نے اس حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ صلاح الدین ایوبی نے عباسی خلافت دے نال الحاق دا اعلان کیتا تے  داخلی استحکام پیدا کرنے دے بعد صلیبی حملہ آوراں نوں   شکست دتی۔ البتہ ایتھوں مصر تے شام دے شیعاں  توں امتیازی سلوک دے طویل سلسلے دا آغاز ہو گیا  جو ترکاں دی خلافت عثمانیہ دے زوال تک جاری رہیا۔ اس دے نتیجے وچ  شیعہ لبنان تے شام دے پہاڑی علاقیاں وچ پناہ لینے اُتے مجبور ہوئے تے کچھ ہجرت کر دے ہندوستان چلے آ ئے۔
تیرہواں صدی عیسوی وچ  اسلامی دنیا اُتے چنگیز خان دے حملیاں دے نتیجے وچ کچھ شیعہ وادئ سندھ ول تے کچھ  ایران وچ شہراں توں دور قائم اسماعیلی قلعیاں وچ چلے گئے۔ اوتھے انہاں نے  چنگیز دے خلاف تے کامیاب مزاحمت کیتی البتہ چنگیز دے بیٹے ہلاکو خان نے اسماعیلی مزاحمت نوں  شکست توں دوچار کیتا۔ منگول وی محمود غزنوی  تے غوری وانگ لٹیرے سن۔ ماضی وچ  منگولاں نے  چین دی فتح دے بعد اوتھے دے  سائنس داناں دے علم توں  بوہت فائدہ اٹھایا سی اس لئی انہاں نے شیعہ علما نوں    قتل کرنے دی بجائے یرغمال بنا لیا۔ انہاں علما وچ  خواجہ نصیر الدین طوسی  (1201ء –1274ء)سب توں اہم سن۔ انہاں نے منگولاں وچ اثر و رسوخ پیدا کر کے  اک وڈی رصد گاہ تے کتب خانہ تعمیر کرایا۔ انہاں نے جغرافیہ، فلسفہ، فلکیات ، منطق، اخلاق تے ریاضی اُتے بیش قیمت کتاباں لکھیاں۔   خواجہ نصیر الدین طوسی دی  وجہ توں ای شیعہ تہذیب دے آثار مکمل تباہی توں بچ گئے۔  تساں   دی علمی عظمت توں متاثر ہو کے ہلاکو خان دے بیٹے احمد تکودار نے اسلام قبول کر لیا۔  افغانستان تے پاکستان وچ مقیم ہزارہ شیعہ انہاں منگول شیعاں دی نسل توں نیں   ۔  تساں   دے شاگرد علامہ حلی نے شیعہ فقہ وچ انقلابی نظریات پیش کیتے۔ انہاں دے دور وچ ایران تے عراق وچ شیعیت نوں   مزید فروغ ملیا، اس پھیلاؤ نوں   روکنے دے لئی معروف سلفی عالم شیخ ابن تیمیہ نے شیعاں دے خلاف اک  کتاب "منہاج السنۃ "لکھی۔
چودہویں صدی عیسوی وچ  سید علی ہمدانی تے  شمس الدین عراقی تے انہاں دے پیروکاراں نے کشمیر وچ قدم رکھیا تے مقامی ہندو آبادی وچ اثنا عشری شیعہ اسلام دی تبلیغ شروع کیتی۔  1528ء   وچ بلتستان تے کشمیر وچ چک سلطنت قائم ہوئی جس نے ہزاراں ہندوآں نوں  شیعہ اسلام وچ داخل کیتا۔ایہ لوک نوربخشی صوفی سلسلے دے پیروکار سن،  انہاں وچوں اکثر  بعد وچ اصولی شیعہ بن گئے۔  اک ترک جنگجو سردار مرزا حیدر دگلت نے پندرہ سو چالیس وچ کشمیر اُتے حملہ کیتا تے شیعہ مسلماناں دا قتلِ عام کیتا۔ مرزا دگلت دی واپسی دے بعد چک خاندان دا اقتدار فیر توں بحال ہو گیا۔ 1586ء  وچ مغلاں دے ہتھوں  چک سلطنت دے زوال دے بعد کشمیریاں نوں   سنی کرنے دی مہم چلائی گئی جس دی وجہ توں اج شمالی علاقہ جات  وچ  صرف کارگل ،  بلتستان تے گلگت ای اوہ علاقے نیں   جتھے شیعہ اکثریت اے۔
مغلیہ دور
سولہویں صدی عیسوی دا آغاز ایران وچ صفوی سلطنت(1501ء  –1736ء)  دے قیام توں ہویا ۔ صفوی اس زمانے دے باقی بادشاہاں وانگ ظالم حکمران سن۔اس سلطنت نے آل بویہ  دی حکومت تے فاطمی سلطنت دے برعکس شیعہ اسلام دے پھیلاؤ وچ سنی حکمراناں وانگ جبر دا سہارا لیا۔ اسی دوران ایران  دوبارہ شیعہ اکثریتی ملک وچ تبدیل ہو گیا۔ لبنان ، شام تے حجاز وچ سینکڑاں سالاں توں سنی بادشاہاں دے جبر دا شکار رہنے والے شیعہ علما  نوں   ایران ول ہجرت  دی دعوت دتی گئی  تے ایران دوبارہ علم و فلسفے دا مرکز بن گیا۔ ملا صدرا، میر داماد، شیخ بہائی، میر فندرسکی تے ملا محسن فیض کاشانی ورگے علما پیدا ہوئے تے امام غزالی دے فتوے دا اثر کم ہونے لگیا۔  البتہ اس وقت تک یورپ  نے امریکا دریافت کر لیا سی تے دولت دے بل بوتے اُتے افریقہ تے اسلامی دنیا اُتے قبضہ جما رہیا سی۔ایران عثمانی خلیفہ دے نال پے در پے جنگاں تے صفوی بادشاہاں دی فرقہ وارانہ ذہنیت دی بدولت  یورپ دے مقابلے دے لئی اسلامی دنیا دی کوئی مدد نہ کر سکیا۔ سولہویں صدی عیسوی وچ پنجاب وچ شیعہ اسلام تیزی توں پھیلیا۔ اس سلسلے وچ نمایاں ترین کردار ملتان دے  سید جمال الدین یوسف شاہ گردیزی تے اچ شریف دے سید جلال الدین حیدر نقوی دے  گدی نشیناں   تے جھنگ دے سید محب عالم شاہ جیونہ تے راجن پور دے سید محمد  راجو شاہ بخاری نے ادا کیتا۔ البتہ پنجاب وچ شیعہ  انگریزاں دی آمد تک  ہمیشہ حکومتی عتاب دا شکار رہے، جس دی شدت وچ کمی بیشی ہُندی رہی۔
بابر تے ہمایوں ایرانی صفوی بادشاہاں دے قریب ہونے دی وجہ توں شیعہ سنی تعصب توں پاک سن۔ "تزک بابری" وچ بابر نے اپنے ولی عہد ہمایوں دے لئی وصیت کیتی سی کہ : ۔
٭ تو مذہبی تعصب نوں  اپنے دل وچ ہرگز جگہ نہ دو تے لوگاں دے مذہبی جذبات تے مذہبی رسوم دا خیال رکھدے ہوئے تے رعایت دے بغیر سب لوگاں دے نال پورا انصاف کرنا۔
٭ شیعہ سنی اختلافات نوں  ہمیشہ نظر انداز کر دے رہو، کیونجے انہاں توں اسلام کمزور ہوجائے گا۔
شمالی ہند اُتے اورنگزیب عالمگیر دی حکومت دے زمانے وچ  وادئ کرم وچ افغانستان توں  طوری شیعہ قبائل دی آمد ہوئی جنہاں دی تبلیغ دی وجہ توں بوہت سارے مقامی  بنگش تے اورکزئی پختون شیعہ اسلام ول مائل ہوئے۔ بہادری تے سوجھ بوجھ دے اعتبار توں پختون شیعہ  وادئ سندھ دے شیعاں وچ سب توں اگے رہے نیں ۔  1717ء وچ بنگال وچ اک نومسلم شیعہ نواب مرشدقلی خان دی حکومت قائم ہوئی جس نے حاجی شفیع اصفہانی نامی شیعہ تاجر دے ہتھ تے اسلام قبول کیتا سی۔ اس دوران دہلی دی مغل حکومت کمزور ہو چکی سی لہٰذا بنگال دے نواب اگرچہ کہنے نوں   مغل سلطنت دے ماتحت سن لیکن امور حکومت نوں   چلانے وچ مکمل آزاد سن۔ مرشد قلی خان دے خاندان دی حکومت 1740ء وچ اک تے شیعہ نواب علی وردی خان افشار دے ہتھوں ختم ہوئی۔ افشار سلطنت دا خاتمہ 1757ء دی جنگ پلاسی وچ انگریزاں دے ہتھوں نواب سراج الدولہ دی شکست نال ہویا۔ اس دوران بنگال وچ شیعہ اسلام متعارف ہویا تے قیام پاکستان دے وقت مشرقی پاکستان دی تقریبا پنج فیصد آبادی اس مسلک نال تعلق رکھدی سی۔ بنگال وچ شیعہ سنی تعلقات مثالی رہے نیں  ، البتہ 2015ء وچ شیعاں اُتے بنگالی داعش نے دو حملے کیتے  -
شاہ ولی الله محدث دہلوی نے  شیعہ سنی نفرتاں نوں  کم کرنے دی کوشش کیتی سی مگر انہاں دے بیٹے شاہ عبد العزیز دہلوی نے 1790ء وچ شیعہ اعتقادات دے خلاف "تحفۃ اثنا عشریۃ"  نامی کتاب لکھی ۔اس طرح  برصغیر وچ شیعہ مخالف کتب لکھنے دے سلسلے دا آغاز ہویا جو اج تک جاری اے۔ اس دے جواب وچ شیعہ علما وچوں علامہ سید محمد قلی موسوی نے "الأجناد الإثنا عشريۃ المحمديۃ"،   آیت الله میر  سید حامد  حسین نے "عبقات الانوار فی امامۃ الائمۃ الاطہار" تے علامہ سید محمّد کمال دہلوی نے" نزھۃ اثنا عشریۃ" دے عنوان نال کتاباں لکھاں ۔ ریاست جھاجھڑ دے راجا نے علامہ سید  محمّد کمال دہلوی نوں    بطور طبیب علاج کروانے دے بہانے توں  بلوایا تے دھوکے نال زہر پلا  کے قتل کر دتا۔
تالپور سلطنت
1783ء  وچ سندھ وچ بلوچ شیعہ سردار میر فتح علی شاہ تالپور نے تالپور سلطنت کوقائم کیتا،  جس نے مرہٹاں تے سکھاں دے خلاف کامیابی توں سندھ دا دفاع کیتا۔ میر خاندان نے  متعدد مساجد تے امام بارگاہاں قائم کیتیاں۔  ایہ سلطنت 1843 ء   وچ انگریزاں دے  نال پے در پے جنگاں  دے  نتیجے وچ ختم ہو گئی ۔ البتہ خیرپور دے میر علی مراد انگریزاں دے نال معاہدہ کرنے دے نتیجے وچ اک چھوٹی سی ریاست بچانے وچ کامیاب ہو گئے جس نوں  1953ء  وچ باقی ریاستاں وانگپاکستان وچ ضم کر لیا گیا۔سندھ  وچ پختہ صوفی روایات دی وجہ توں شیعہ سنی تعلقات مثالی رہے نیں   ۔ شاہ عبد اللطیف بھٹائی تے سچل سرمست نے  عزاداری دے لئی مرثیے وی لکھے۔ اکیسواں صدی دے آغاز وچ سندھ وچ دیوبندی مدارس دی ودھدی ہوئی تعداد دی وجہ توں مذہبی دہشت گردی وچ اضافہ ہویا اے تے پیپلز پارٹی جیسی مضبوط جماعت وی کالعدم گروہاں توں تعاون کرنے نوں   ترجیح دے رہی اے۔
سلطنتِ اودھ
دہلی دی مغلیہ سلطنت  دی شکست و ریخت دے دوران  جو نیم آزاد تے خود مختار حکومتاں قائم ہوئاں انہاں وچوں اک ریاست اودھ (1722ء تا 1857ء)وی سی۔ اودھ دی ریاست وی سلطنت دہلی دی بالادستی تسلیم کردتی سی تے اس دے کئی حکمران مغل بادشاہ  دے عہدیدار سن۔ آصف الدولہ دے زمانے (1775ء تا 1797ء)  وچ ایران  و عراق توں اصولی شیعہ علما دی آمد ہوئی جنہاں نے لکھنؤ وچ علمی مرکز قائم کیتا۔ آصف الدولہ دے وزیرِ اعظم حسن رضا خان نے نہ صرف شیعہ علما دی خصوصی سرپرستی دی بلکہ عراق وچ نجف تے کربلا دی دیکھ بھال دے لئی وی اودھی خزانے توں لگ بھگ دس لکھ روپے سالانہ بجھوائے جانے لگے جدونکہ پنج لکھ دے صرفے توں دریائے فرات توں نہرِ ہندی نکلوائی گئی جس نے نجف تا کربلا دا علاقہ سرسبز کر دتا۔ 1818ء توں 1821ء دے دوران سید احمد بریلوی نے شمالی ہندوستان وچ مسلماناں دے عقائد دی تبدیلی دی مہم چلائی، اوہ لکھنؤ  تے اودھ وی گئے۔ اوہ انہاں مہمات دے دوران مقامی صوفی مسلک دے اہلسنت تےاہل تشیع دے عقائد اُتے تندوتیز تنقید کیتا کر دے سن ۔ جس اُتے سلطنت اودھ دی حکومت نے کوئی روک نہ لگائی۔ چنانچہ لکھنؤ وچ شیعہ مجتہد علامہ سید دلدار علی نقوی  نے انہاں توں   اک مناظرہ وی کیتا۔  اس قسم دے بین المسالک مکالمے مسلماناں دی تہذیبی زندگی دا خاصہ رہے نیں  ۔ اٹھارہ سو ستاون دی جنگ آزادی وچ انگریزاں دے خلاف مزاحمت کاحصہ بننے دی وجہ توں اس سلطنت دا خاتمہ ہو گیا ۔
سکھ دور
پنجاب وچ سکھاں دے پنجاہ سالہ دور (1799 ء  – 1849 ء  )ماں تمام مسلماناں بشمول شیعاں دے خلاف انتقامی کارروائیاں دی وجہ توں مجالس تے عزاداری دا سلسلہ وی متاثر ہویا  سی البتہ وقت دے نال نال اس انتقام دی شدت وچ کمی آندی گئی سی  جس دی اک وجہ شیعاں دی جانب توں عزاداری اُتے پابندی دی کوشش دے خلاف مزاحمت سی۔ اس زمانے وچ پیر سید لال شاہ ؒنے پنجاب بھر وچ  عزاداری دی بقا دے لئی جدوجہد دی ۔  اگے چل کر لاہور دے شیعہ  فقیر خاندان تے  جھنگ دے شاہ جیونہ  خاندان نے سکھ حکومت وچ اثر و رسوخ پیدا کر لیا۔
انگریز دور
انگریزاں ول توں بنگال وچ مغلاں دے شیعہ گورنر، سلطنت اودھ تے تالپور سلطنت دا خاتمہ شیعیت دے لئی وڈا دھچکا ثابت ہویا۔ علامہ  سید محمد باقر دہلوی سمیت متعدد شیعہ علما  1857 ء دی جنگ آزادی وچ کردار ادا کرنے دی وجہ توں توپاں دے اگے باندھ کر شہید کر دتے گئے۔  1849 ء  وچ سکھ سلطنت دے زوال وچ پنجاب دے مسلماناں نے انگریزاں دا نال دتا سی تے اس دے اٹھ سال بعد ہونے والی جنگ آزادی وچ وی پنجاب اُتے سکون رہیا سی۔  اس وجہ توں پنجاب وچ مسلماناں نوں  انگریز حکومت ول توں نوازا گیا ۔ اس طرح پنجاب وچ پہلی بار شیعاں نوں   حکومتی  مداخلت  توں نجات ملی تے انہاں نے آزادی توں اپنی رسومات بجا لانا شروع کیتیاں۔پنجاب بھر وچ متعدد امامبارگاہاں دا قیام عمل وچ آیا۔ اس دوران افغانستان توں نواب علی رضا خان قزلباش نے لاہور ول ہجرت دی تے  موچی دروازہ لاہور وچ علامہ سید ابو القاسم الحائری دی زیر سرپرستی اک شیعہ مدرسہ قائم کیتا۔اسی دوران لاہور وچ عزاداری نوں   عروج  ملیا۔ قزلباش خاندان نے پشاور وچ وی عزاداری نوں   فروغ دتا۔
انگریز دور وچ شیعہ سنی کشیدگی زیادہ تر زبانی حد تک ای رہی، نیز حکومت نے امن و امان دی غرض توں  غیر جانبداری دا رویہ اپنائےرکھا ۔ دونے فرقاں توں تعلق رکھنے والے مغربی تعلیم یافتہ سیاسی رہنماؤں نے وی اس مسئلے نوں  اپنی سیاست تے انا دا محور بنانے توں گریز کیتا۔ اس دور وچ کانگریس تے مسلم لیگ دے پلیٹ فارم توں سیاست داناں، عام لوگاں تے وڈے علما دی زیادہ توجہ انگریزی اقتدار دے خلاف وڈی لڑائی اُتے ای مرکوز رہی۔ البتہ انگریز دور وچ شمالی ہند وچ مدرسہ دیوبند دا قیام عمل وچ آیا جس نے شیعہ سنی اختلافات دی بنیاد اُتے  عام مسلماناں وچ کشیدگی  دا آغاز کیتا ۔ پنجاب دے قصبے قادیان وچ مرزا غلام احمد قادیانی نے نبوت ، مہدویت تے مسیح موعود ہونے دا دعوا کیتا۔لاہور دے  شیعہ عالم سید علی الحائری نے مرزا غلام احمد قادیانی کےدعاوی کےخلاف متعدد رسالے تصنیف کیتے۔   وادئ کرم دے شیعاں نے چالیس سال انگریزاں دے حملاں دے خلاف کامیاب مزاحمت دی البتہ 1893 ء  وچ افغانستان دے شاہ امیر عبد الرحمن  دی شیعہ نسل کشی دی مہم دی وجہ توں  ہندوستان توں الحاق کر لیا تے کرم ملیشیا دا قیام عمل وچ آیا۔ اسی دوران افغانستان دے کچھ ہزارہ شیعہ کوئٹہ آ گئے۔ انگریز دور وچ ای لکھنؤ وچ فسادات ہوئے جنہاں دے اثرات پورے ہندوستان وچ پھیل گئے۔ انہاں اہم واقعات دا تفصیلی ذکر اگے آئے گا۔
تحریک آزادی وچ شیعاں دا کردار
یوں تو تحریک آزادی وچ سبھی اہل تشیع نے حصہ لیا لیکن کچھ شخصیتاں ایسی نیں  جنہاں دے بغیر آزادی دی تریخ نامکمل رہتی اے۔ پاکستان دے بانی محمد علی جناح جنہاں قائد اعظم تے بابائے قوم دے لقب توں نوازا گیا،25 دسمبر 1876ء نوں   وزیر مینشن، کراچی، سندھ دے اسماعیلی شیعہ گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ بعد وچ تساں   نے اثنا عشری مکتب نوں   قبول کیتا   ۔ دوسری اہم ترین شخصیت راجا امیر حسن خان آف ریاست محمود آباد(جس دی آمدنی دا اندازہ انہاں دناں ماہانہ 40لاکھ روپیہ سی) دی بھر پور مالی مدد توں آل انڈیا مسلم لیگ دی بنیاد رکھی گئی۔ انہاں دی وفات دے بعد انہاں دے فرزند امیر احمد خان راجا بنے تے مسلم لیگ دے کم عمر ترین ممبر بنے۔ سن 1937ء وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے سالانہ لکھنؤ اجلاس اوربعدکی رابطہ عوام مہم دا خرچہ راجا صاحب نے اٹھایا۔ مسلم اسٹوڈنٹس فیڈریشن دی بنیاد رکھی تے اس دے صدر رہے نیز اسی فیڈریشن دی کاوشاں دی بدولت 1946ء دے انتخابات وچ مسلم لیگ دی بھاری اکثریت توں کامیاب ہوئی۔ مرزا ابوالحسن اصفہانی وی مسلم لیگ دے سرگرم رہنما سن۔ حبیب بینک والے سیٹھ محمد علی نے وی متعدد موقعاں اُتے تحریک آزادی دی مالی مدد دی 1948ء وچ نو زائیدہ ریاست دے ملازمین دی تنخواہاں ادا کرنے دے لئی 80 ملین روپے دا چیک محمد علی جناح نوں   دتا۔ پی آیٔ اے دی بنیاد رکھنے والے مرزا احمد اصفہانی ہو؛ مسلم کمرشل بینک دے بانی سر آدم جی؛ راجا غضنفر علی خان ؛ نواب فتح علی خان قزلباش؛ مولانا محمد علی جوہر تے مولانا شوکت علی تے چودھری رحمت علی تک شیعہ رہنماؤں دی اک طویل فہرست اے جنہاں نے آزادی وچ کلیدی کردار ادا کیتا۔ اسی طرح خواتین وچوں فاطمۂ جناح مادر ملت، ملکۂ اوَدھ، صغریٰ بیگم،لیڈی نصرت ہارون تے لاہور دے سیکریٹریٹ دی عمارت پرآزادی دا لہرانے والی شیر دل خاتون فاطمۂ صغریٰ دے اسما قابل ذکر نیں  ۔
شیعہ ثقافت اُتے تنقید وچ تیزی
وادئ سندھ وچ مسلمان عوام نوں  صرف اک قسم دی مذہبی ثقافت وچ ڈھالنے دی کوشش سب توں پہلے سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی نے دی ۔ 1818ء توں 1821ء دے دوران سید احمد بریلوی نے شمالی ہندوستان وچ مسلماناں دے عقائد دی تبدیلی دی مہم چلائی، اوتھے زیادہ کامیابی نہ ملی تو 1826ء وچ اوہ پختون علاقاں وچ سخت گیر مذہبی حکومت بنانے پہنچ گئے۔انہاں دو حضرات دا کردار اس خطے دی مذہبی تریخ وچ مرکزی حیثیت رکھتا اے، جس دا اثر اج وی بھارت دے صوباں اترپردیش،تے ہریانہ دے نال نال پاکستان دے پختون تے مہاجر اکثریت والے علاقاں وچ دیکھیا جا سکدا اے۔ انگریزاں نے مسلماناں وچ پائی جانے والی محرومیاں نوں   سکھاں دے خلاف استعمال کر نے دے لئی سید احمد بریلوی اورشاہ اسماعیل دہلوی نوں   اپنے زیر انتظام علاقاں وچ لشکر سازی دی مکمل آزادی دی  ۔ 1831 ء وچ سید احمد بریلوی تے انہاں دے ساتھیاں دی طالبانی  حکومت توں اکتائے ہوئے مسلماناں تے سکھاں دے اشتراک عمل دے نتیجے وچ بالاکوٹ دے مقام اُتے انہاں دے قتل دے بعد انہاں حضرات دی تحریک دا دوبارہ ظہور 30 مئی 1867ء وچ دار العلوم دیوبند دے قیام دی شکل وچ ہویا۔ بانی دار العلوم دیوبند مولانا رشیداحمد  گنگوہی نے فتویٰ دتا کہ :۔
پختون علاقاں وچ منظم شیعہ کشی
دیوبند مکتب دی اس سوچ کاپہلا نتیجہ افغانستان دے شاہ امیر عبد الرحمن ول توں 1891ء توں 1893ء تک دی جانے والی ہزارہ قبائل دی نسل کشی تے انکی جائداد دی پشتوناں وچ تقسیم اورانکو غلام اورلونڈیاں بناکر فروخت کرنے دا عمل سی جس  دے نتیجے وچ افغانستان دے ہزارہ قبیلے دی آبادی وچ 60فیصد تک کمی آ گئی ۔ امیر عبد الرحمن خان نے اپنی  حکومت دا نظام چلانے دے لئی ہندوستان توں دیوبندی علما منگوائے سن جنہاں نے شیعاں دے کافر ہونے تے انہاں دی جان و مال دے حلال ہونے دا فتویٰ دتا۔  ایہ جدید انسانی تریخ دی پہلی نسل کشی سی جس دے نتیجے وچ پنج لکھ انسان لقمۂ اجل بنے۔ اسی دوران وچ کچھ ہزارہ خاندان ہجرت کر دے   کوئٹہ وچ آ گئے جو انگریزاں دے قبضے وچ ہونے دی وجہ توں انہاں دے لئی پناہ گاہ ثابت ہویا۔  کرم ایجنسی دے شیعہ قبائل  افغان شاہ دی ایسی فرقہ وارانہ کارروائیاں دے خوف توں ہندوستان دی انگریز حکومت توں ملحق ہو گئے تے یوں فاٹا دا بندوبست عمل وچ آیا۔ ہندوستان وچ انگریزاں دے قنون دی مساوات  تے بہتر انتظامی  اقدامات دی بدولت  اس سوچ نوں  قتل عام دا دائرہ وادی سندھ تک پھیلانے دا موقع نہ مل سکیا۔ کرم ایجنسی دے بعد باقی قبائل نے وی انگریز حکومت دا حصہ بننے دا فیصلہ کیتا۔ اس تاریخی عمل جس کاآغاز شیعہ دشمنی توں ہویا، نے مستقبل وچ بننے والے ملک پاکستان دی شمال مغربی سرحد نوں   متعین کیتا۔ اس تریخ دا ای نتیجہ اے کہ ریاض بسرا توں لیکر ملک اسحاق تے داود بادینی تک جداں تربیت یافتہ قاتلاں نوں   قندھار دے دیوبندی علاقاں وچ پناہ ملتی رہی اے۔
لکھنؤ وچ اشتعال انگیزی
تفصیلی مضمون دے لئی ملاحظہ کرو: لکھنؤ دی عزاداری