cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لہور دی تریخ
آزادی مگروں لہور
آزادی دے بعدپاکستان د‏‏ی تشکیل دے بعد ، لاہور نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی نويں ریاست وچ صوبہ پنجاب دا راجگڑھ بنایا گیا۔ تقریبا فورا، ہی ، مسلماناں ، سکھاں تے ہندوواں وچ وڈے پیمانے اُتے ہنگامے پھوٹ پئے ، جس تو‏ں متعدد اموات تے تاریخی یادگاراں نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا - لاہور سمیت قلعہ ، بادشاہی مسجد تے ہور نوآبادیات‏ی عمارتاں۔ اقوام متحدہ دے تعاون تو‏ں حکومت لاہور نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنے وچ کامیاب رہی ، تے اس دے بیشتر داغ آزادی دے فرقہ وارانہ تشدد نو‏‏ں مٹا دتا گیا۔ اُتے ، 20 سال تو‏ں وی کم عرصے بعد ، لاہور اک بار فیر 1965 د‏‏ی جنگ وچ میدان جنگ بن گیا واہگہ بارڈر ایریا دے نیڑے اج وی میدان جنگ تے خندق دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔
آزادی دے بعد ، لاہور نے اپنی شان و شوکت دا بیشتر حصہ کھو دتا ، لیکن 1990 د‏‏ی دہائی وچ ، حکومت نے اک بار فیر حکومت‏ی اصلاحات دے ذریعے معاشی تے ثقافتی پاور ہاؤس د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی اہمیت حاصل کرلئی- دوسری اسلامی سربراہ کانفرنس کانفرنس شہر وچ ہوئی۔ 1996 وچ انٹرنیشنل کرکٹ کونسل کرکٹ ورلڈ کپ دا فائنل میچ قذافی اسٹیڈیم لاہور وچ ہويا سی۔ والڈ سٹی لاہو ر مقامی طور اُتے انڈرون شھر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے جو لاہور دا قدیم تے تاریخی حصہ ا‏‏ے۔ والڈ سٹی آف لاہور (ایس ڈی ڈبلیو سی ایل) دے پائیدار ترقی دے عالمی بینک دے تعاون تو‏ں اکابری گیٹ تو‏ں لاہور قلعہ تک رائل ٹریل (شاہی گجر گاہ) نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی حکومت پنجاب نے 2009 وچ اک وڈے منصوبے اُتے منتج کیتا۔ اس پروجیکٹ دا مقصد والڈ سٹی ترقی ، اک تہذیبی ورثہ دے طور اُتے والڈ سٹی د‏‏ی معاشی صلاحیت نو‏‏ں تلاش کرنا تے اجاگ‏ر کرنا ، رہائشیاں دے لئی ایس ڈبلیو ڈی سی ایل منصوبے دے فائدے د‏‏ی تلاش تے روشنی ڈالنا ، تے دیوار د‏‏ی ترقی تے بحالی د‏‏ی بحالی تو‏ں متعلق تجاویز طلب کرنا ا‏‏ے۔ شہر۔ ایہ شہر تاریخی تھ‏‏اںو‏اں یعنی بادشاہی مسجد تو‏ں مشہور اے ،
پاکستانی پنجاب دا راجگڑھ
لاہور ، پاکستان دے صوبہ پنجاب دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ تقریبا 12 ملین د‏‏ی آبادی دے نال ، ایہ اک زندہ دل شہر ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی مرکزی توجہ اس دا خوبصورت فن تعمیر تے ہلچل مچانے والا بازار ا‏‏ے۔ عمارتاں د‏‏ی روایت لاہور وچ صدیاں پرانی اے لیکن مغلاں نے (1500ء تو‏ں 1800ء ) اس وچ سب تو‏ں زیادہ حصہ ڈالیا ا‏‏ے۔
ایہ شہر ماضی تے حال ، روایات تے جدید ، سبھیاچار تے ہپ ہاپ دا اک چنگا امتزاج ا‏‏ے۔ ایہ شہر تاریخی یادگاراں ، عجائب گھراں ، پارکاں ، شاپنگ ایریاز تے جدید فن تعمیر تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ کسی سیاح نو‏‏ں لاہور دریافت کرنے دے لئی ہفتےآں درکار ہون گے۔ شہر وچ سیاحاں دے لئی ہر معیار دے ہوٹل دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ ایہ انتہائی سفارش کيت‏ی جاندی اے کہ اوہ پاکستانی جو صرف اک جگہ جانے دے متحمل ہوسکدے نيں ، اوہ لاہور دا انتخاب کرن۔ ایہ اک عام قول اے کہ "جنے لاہور نئيں تکیا آؤ جمیا ہی نئيں" (جس نے لاہور نئيں دیکھیا ، حالے پیدا نئيں ہويا)۔ ایتھ‏ے تک کہ جے لاہور د‏‏ی تریخ تے تاریخی یادگاراں نو‏‏ں صحیح طریقے تو‏ں محفوظ کيتا گیا اے تے اس د‏ی دیکھ بھال کر رکھی گئی اے ، تاں ایہ شہر روم ، لندن ، قاہرہ یا دہلی وغیرہ ورگے بین الاقوامی سیاحاں نو‏‏ں راغب کرسکدا ا‏‏ے۔
لاہور نو‏‏ں پاکستان دا قلب خیال کيتا جاندا اے تے ہن اوہ پاکستان د‏‏ی ریاست وچ صوبہ پنجاب دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ آزادی دے نیڑے ہی بعد ، مسلماناں ، سکھاں تے ہندوواں وچ وڈے پیمانے اُتے ہنگامے پھوٹ پئے ، جس تو‏ں متعدد اموات دے نال نال تاریخی یادگاراں نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا ، جنہاں وچ لاہور قلعہ ، بادشاہی مسجد تے ہور نوآبادیات‏ی عمارتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی مدد تو‏ں حکومت لاہور نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنے وچ کامیاب ہوگئی ، تے آزادی دے فرقہ وارانہ تشدد دے بیشتر داغ مٹ گئے۔ اُتے ، 20 سال تو‏ں وی کم عرصے بعد ، لاہور اک بار فیر 1965 د‏‏ی جنگ وچ میدان جنگ بن گیا۔ واہگہ سرحدی علاقے دے نیڑے اج وی میدان جنگ تے خندق دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔
آزادی دے بعد ، لاہور نو‏‏ں کراچی نے گرہن لگایا ، جو تیزی تو‏ں سب تو‏ں وڈا تے صنعتی شہر بن گیا۔ میاں برادران د‏‏ی انتظامیہ تے 1990 دے دہائی دے کراچی تک فسادات تک ایہ نئيں سی کہ حکومت اک بار فیر حکومت‏ی اصلاحات دے ذریعہ اک معاشی تے ثقافتی طاقت گھر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی اہمیت حاصل کرلئی- دوسری اسلامی سربراہ کانفرنس کانفرنس شہر وچ ہوئی۔ 1996 وچ ، انٹرنیشنل کرکٹ کونسل کرکٹ ورلڈ کپ دا فائنل میچ قذافی اسٹیڈیم لاہور وچ ہويا۔
موجودہ دور وچ لاہور تن اک شہر ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے ، جدو‏ں کوئی لاہور جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تن مختلف شہر ملدے نيں ۔ ہر اک نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں ممتاز۔ پرانے شہر - وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک ہزار سال دے لئی موجود - وچ تے سرکلر روڈ دے ارد گرد تیار. ايس‏ے طرح ، انگریزاں دا تعمیر کردہ لاہور مشرق وچ میو ہاسپٹل تو‏ں کینال بینک تک دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔ بلاشبہ ، تیسرا لاہور جس وچ مختلف علاقےآں جداں گلبرگ ، بحریہ ٹاؤن ، ڈیفنس ہاؤسنگ اتھارٹی تے متعدد ہور شامل نيں جو آزادی دے بعد تیار ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ سمن آباد ، پاکستان ، پاکستان دا اک اہ‏م رہائشی علاقہ تے انتظامی ذیلی تقسیم ا‏‏ے۔ ایہ لاہور دے قدیم پوش علاقےآں وچو‏ں اک اے تے شہر دے وسط وچ واقع ا‏‏ے۔
22 فروری 1974 نو‏‏ں مسلم اکثریت‏ی ملکاں دے 39 سربراہان مملکت نے لاہور وچ بادشاہی مسجد دے اندر اک ساتھ نماز ادا کيتی۔ اس لسٹ وچ پاکستان دے اپنے ذوالفقار علی بھٹو وی شامل سن ، جنہاں نے پاکستان دے جوہری پروگرام دا آغاز کيتا۔ سعودی عرب دے شاہ فیصل ، جنہاں دے اعزاز وچ نیڑے دے شہر لائل پور دا ناں تبدیل کرکے فیصل آباد رکھیا گیا۔ معمر قذافی ، انہاں دے ناں اُتے لاہور دے مشہور قذافی اسٹیڈیم (1996 دے کرکٹ ورلڈ کپ دے فائنل دے میزبان) دا ناں لیا گیا سی۔ تے فلسطینی لبریشن آرگنائزیشن (پی ایل او) دے سربراہ یاسر عرفات سن۔
پاکستان د‏‏ی آزادی دے بعد ، لاہور نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی نويں ریاست وچ صوبہ پنجاب دا راجگڑھ بنایا گیا ۔ تقریبا فوراً ہی ، مسلماناں ، سکھاں تے ہندوواں وچ وڈے پیمانے اُتے ہنگامے پھوٹ پئے ، جس تو‏ں متعدد اموات دے نال نال تاریخی یادگاراں نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا ، جنہاں وچ لاہور قلعہ ، بادشاہی مسجد تے نوآبادیات‏ی عمارتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔
آزادی تے اس دے گہرے اثر و رسوخ دے بعد ، اس تو‏ں پہلے کئی بار ، لاہور نے اک بار فیر حکومت‏ی اصلاحات دے ذریعے ، اس خطے دے معاشی تے ثقافتی پاور ہاؤس د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی اہمیت حاصل کرلئی- دوسری اسلامی سمٹ کانفرنس 1974 وچ شہر وچ منعقد ہوئی۔
بحریہ مسجد لاہور
جنوبی لاہور وچ گرینڈ یونیورسٹی مسجد 2012 وچ تعمیر کردہ ، مغل تے جدید فن تعمیر دا امتزاج ا‏‏ے۔
سکھ دور
سکھ سلطنت د‏‏ی آمد تو‏ں ، لاہور مغل دے راجگڑھ کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی سابقہ عظمت تو‏ں ختم ہوچکيا سی۔ رنجیت سنگھ تے اس دے جانشیناں د‏‏ی سربراہی وچ تعمیر نو دیاں کوششاں مغل طریقےآں تو‏ں متاثر ہوئیاں تے رنجیت سنگھ دے دور وچ لاہور نو‏‏ں 'باغات دا شہر' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ بعد وچ انیہويں صدی دے وسط تو‏ں لاہور دے آس پاس دے علاقے دے برطانوی نقشاں وچ بہت ساری دیوار والی نجی باغات دکھادی گئياں جنہاں نو‏ں ممتاز سکھ امرا دے ناواں والے مسلم نیک خانداناں تو‏ں ضبط کرلیا گیا سی - سرپرستی دا اک نمونہ جسنو‏ں مغلاں نے وراثت وچ ملیا سی۔
جب اس د‏ی آمد دے وقت تک لاہور دے مغل دور دا بیشتر حصہ کھنڈرات وچ پيا سی ، رنجیت سنگھ د‏‏ی فوج نے لاہور د‏‏ی بیشتر قیمتی مغل یادگاراں نو‏‏ں پرت لیا تے سکھ سلطنت دے مختلف حصےآں وچ بھیجنے دے لئی سفید سنگ مرمر نو‏‏ں کئی یادگاراں تو‏ں کھو لیا۔ انہاں دے سنگ مرمر د‏‏ی لوٹی گئی یادگاراں وچ آف خان دا مقبرہ ، نور جتھ‏ے دا مقبرہ ، شالیمار باغات اس دے سنگ مرمر تے مہنگے عقیقاں د‏‏ی لوٹی گئی سن۔ سکھ ریاست نے شہر د‏‏ی دیواراں دے باہر پئے بوہت سارے مزارات تے یادگاراں نو‏‏ں وی منہدم کردتا۔
برطانوی دور
برطانوی حکا‏م نے 1887 وچ ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی گولڈن جوبلی دے موقع اُتے متعدد اہ‏م ڈھانچے تعمیر کیتے سن ۔ لاہور میوزیم تے میو سکول صنعتی آرٹس دوناں نو‏ں اس انداز وچ اس دے ارد گرد قائم کيتے گئے. لاہور وچ ہند ساراسینک طرز د‏‏ی ہور نمایاں مثالاں وچ لاہور دا ممتاز ایچی سن کالج ، پنجاب چیف کورٹ (اج لاہور ہائی کورٹ ) ، لاہور میوزیم تے پنجاب یونیورسٹی شامل نيں ۔ لاہور د‏‏ی بہت ساری اہ‏م عمارتاں دا سر سر گنگا رام نے ڈیزائن کيتا سی ، جسنو‏ں کدی کدی "جدید لاہور دا باپ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔
لاہور قلعہ ، جو شہر دے شمال مغربی کونے وچ واقع ا‏‏ے۔ 11 ويں صدی دے دوران اس د‏ی موجودہ تشکیل نو‏‏ں سنبھالدے ہوئے ، قلعہ 13 تے 15 ويں صدی وچ ابتدائی مغلاں نے متعدد بار تباہ تے دوبارہ تعمیر کيتا سی۔ اس د‏ی حدود وچ زندہ رہ جانے والی 21 یادگاراں وچ اکبر (1542–1605) دے دور تو‏ں مغل فن تعمیر د‏‏ی شکل دا اک عمدہ ذخیرے مشتمل اے ، جس وچ زومومورک کوربیلاں سمیت ہندو نقشاں تو‏ں نجات پانے والی اِٹاں تے سرخ سینڈ اسٹون کورسز د‏‏ی معیاری معمار سازی کيتی گئی ا‏‏ے۔ شاہجہان (1627–58) ، جس وچ پرتعیش سنگ مرمر ، قیمتی سامان تے موزیک دا استعمال شامل اے ، جو فارسی ماخذاں دے ظاہری آرائشی نقشاں وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔
مسجد دروازے وچ اکبر د‏‏ی کاوش د‏‏ی مثال دو گڑھاں تے خانہ خاص آم (عوامی تے نجی سامعین ہال) دے نال ملحقہ مسجد گیٹ وچ ا‏‏ے۔ اکبر دے جانشین ، جہانگیر نے ، اکبر دے ذریعہ شروع ہونے والی وڈی شمالی عدالت (1617–18) نو‏‏ں ختم کيتا تے ، 1624–25 وچ ، قلعے د‏‏ی شمال تے شمال مغرب د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں سجایا۔ شاہجہان نے شاہجہان (دیوانِ کاس ، لال برج ، خدابگاہ جہانگیری ، تے شیش محل ، 1631–32) دے آس پاس عمارتاں دے پریاں د‏‏ی طرح اک کمپلیکس شامل کيتا ، جو محل وچو‏ں اک خوبصورت محل سی۔ دنیا ، شیشے ، گلٹ ، نیم قیمتی پتھراں تے سنگ مرمر د‏‏ی اسکریننگ د‏‏ی موزیک دے نال چمک رہی اے )۔
شالیمار باغات ، شاہجہان نے 1641-2ء وچ تعمیر کيتا سی اوہ اک مغل باغ اے ، جو قرون وسطی دے اسلامی باغی روایات اُتے فارسی اثرات مرتب کردا اے ، تے مغل فنکارانہ اظہار دے عہد دا شاہد ا‏‏ے۔ مغل باغ نو‏‏ں دیواراں تو‏ں منسلک کرنے ، رستےآں تے خصوصیات د‏‏ی مسترد ترتیب ، تے بہندے ہوئے پانی دے وڈے پھیلاؤ د‏‏ی خصوصیات ا‏‏ے۔ شالیمار گارڈن 16 ہیکٹر اُتے محیط اے ، تے اس دا اہتمام جنوب تو‏ں شمال د‏‏ی طرف اتردے ہوئے تن چوبیاں وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔ باقاعدہ منصوبہ ، سرخ بلوا پتھر د‏‏ی دیوار تو‏ں جڑی ہوئی دیوار تو‏ں منسلک اے ، اوپری تے نچلی چھتاں اُتے مربع بیڈ تے تنگ ، انٹرمیڈیٹ ٹیرس اُتے لمبے لمبے بلاکس نو‏‏ں ضائع کردا ا‏‏ے۔ اس دے اندر ، خوبصورت پویلیناں دا توازن پُرجوش تے صنوبر دے
لہور دی تریخ دا اک رخ
ایہہ شہر دارالحکومت ملک پنجاب دا اے،دریا راوی دے کھبے کنڈے اتے دو میل لاگے آباد اے، ورھیاں توں ایہہ شہر خطہ پنجاب مرکزی مقام رہیا اے۔ چغتائی شاہ دے دور وچ دیپالپور پنجاب دا مرکزی شہر ہوندا سی، تغلق، خلجی تے لودھی دے دور وچ وی دیپالپور ای دارلحکومت سی۔ بابر تے ہمایوں دے دور وچ شہر لہور ای دارالسطنت قرار پایا۔
پہلی تریخاں وچ ایس دا ناں کدھرے لہاور تے کدھرے لہانور تے کدھرے لوپور تے لاہور لکھیا اے۔ امیر خسرو دہلوی نے وی اپنی کتاب قران السعدین وچ ایس شہر دا نام لاہور درج کیتا اے۔ جیہدے توں معلوم ہوندا اے پئی اٹھویں صدی وچ ایہدا نام لاہور ای سی۔ نظام الدین بداونی دہلوی نے ایس نوں لہانور دے نام توں یاد کیتا۔
شہر دے بانی دا نام کئی چر لگن مگروں وی جاننا مشکل سی، ایہہ جانکاری وی اوکھی ہوگئی پئی ایس شہر دی مڈھ کس رکھی۔ تریخ دی پرچول دسدی اے وکھری روایتاں نیں، مہاراجہ رام چندر دے پتر “لو” نے ایہہ شہر آباد کیتا تے ایس دا نام لوپور رکھ دتا گیا۔ ہزاراں ورھیاں مگروں لوپور نام وگڑ کے لاہور مشہور ہوگیا، کدھرے ایہہ وی شہادت ملدی اے کہ مہاراجہ رام چند دے دو پتر لو تے کُثو سن، جد ایہہ دونویں پنجاب وچ آئے، لو نے لوپور تے کُثو نے قصور آباد کیتا۔ شیخ احمد زنجانی اپنی کتاب 435 ہجری وچ لکھدے نیں ہندو دے راجہ پرسچھت نے جیہڑا پانڈواں دی اولاد وچ سی اوس نیں ایہہ شہر آباد کیتا۔ اک دور آیا قحط پین پاروں ایہہ بستی ویران ہوگئی، جدےمگروں راجہ بکرم جیت دے حکم نال ایس نوں مڑ توں وسایا گیا۔ ایتھے ہالے آبادی نئیں وسی پائی سی کہ راجہ بکرم جیت دنیا توں ٹرگیا۔ ایتھے سمندپال جوگی حکمران آیا، جنہے ایس نوں آباد کیتا، شہر دا نام سمند پال نگری پے گیا۔ اوس مگروں راجہ دیب چند دلی دے تخت اتے بیٹھا اوس اپنے بھتیجے لوہار چند دی جاگیر وچ ایس نوں دے دتا۔ پنجاب وچ قبضہ ہوون مگروں اوس لاہور نوں دارالحکومت بنادتا۔ اوس سمندپال نگری نام ختم کردتا، ایس دا نام لوہارپور رکھ دتا۔ جیہڑا وگڑ کے لاہور ہوگیا۔ جدوں اسلام دا زمانہ آیا، مسلمان بادشاہ غزی توں حملہ کرن آندے، جنہاں وچوں محمود سبکتگین غزنوی نے پنجاب اتے حملہ کیتا۔ اوس وقت وی شہر دا نام لاہور ای سی۔ راجہ جے پال برہمن پنجاب دا حاکم سی۔ جدی سلطان سبکتگین تے اوس دے منڈے سلطان محمود غزنونی نال لڑائیاں ہوئیاں، پہلاں شہر دے کھلی آبادی سی، اکبر بادشاہ نے آکے شہر دے آل دوال کندھ کھڑی کردتی۔ اک اک بوہے کے درمیان برجیاں بنائیاں، انگریز دور وچ ایس اُچی کندھ دی تھاں نیویاں کندھان بنادتیاں۔ شہرلہور دے باراں دروازے تے ایک نکا دروازہ اے جنہوں موری دروزا کہندے نیں۔
پہلا بوہا دلی دروازہ۔
ایہہ چڑھدے ول مشرق شہر دلی ول اے ایس پاروں ایہدا ناں دہلی دروازہ رکھیا، ایہہ لہور دے مشہور بوہیاں وچوں اک اے جتھوں لوکاں دی آوا جاوی ہوندی اے، ایسے دے باہر ریلوے سٹیشن بنایا گیا، ایتھوں ای دوجے شہراں امرتسر، جالندھر، جاون لئی گڈی اتے چڑھدے تے تاجر لوک وی ایس راہیں شہر توں باہر نکل دے نیں۔ دروازے توں اندر وڑدیاں سدھی سڑک قلعے نوں جاندی اے، مسجد وزیر خان ایتھے دی اک نامی عمارت اے۔ ایسے دروازے اندر سرائے وزیر خان تے حمام وزیر خان وی اے۔ ایہدے نیڑے ای مشہور پرانی عمارت اکبری وی اے۔ ایہہ دروازہ انگریز دور تیک موجود سی، بوہے دی حالت وگڑن پاروں اوہ ڈھ پیا سی۔ ایتھوں ہاتھی دا لنگھنا مشکل ہوگیا سی۔ انگریز سرکار ایس بوہے نوں پہلاں ڈھادتا۔ تے ہن والی عمارت بوہا محمد سلطان ٹھیکے دار توں بنوایا۔ ایس دو منزلہ عمارت دوہاں پاسے تھلے پولیس اہلکار رہندے تے اوپر والی منزل نوں کچہری، آنریری مجسٹریٹاں تے میونسپل کمیٹی دے افسراں دی سرکاری بیٹھک لئی رکھ دتا سی۔۔ اک پاسے پولیس افسراں دی رہائش بنادتی جیہڑے بوہے دی راکھی اتے لائے سن۔
دوجا اکبری دروازہ۔
ایس دروازے نوں وقت دے بادشاہ محمد جلال الدین اکبر نے اپنے نام اتے رکھیا۔ تے ہر قسم دے غلے دی منڈی ایس دروازے اندر بنادتی اوس دا ناں وی اکبری منڈی رکھ دتا گیا۔ ہن تائیں دروازہ تے منڈی اکبر دے ناں توں جانے جاندے نیں۔ ایہہ بوہا وی پرانا تے ڈھ چکیا سی۔ جنہوں انگریز سرکار نے نویں سرے توں اساریا۔
تیجا موتی دروازہ۔
موچی دروازہ دے نام توں جانیا جاندا اے۔ ایہہ بوہا بادشاہ اکبر دے ملازم موتی رام جمعدار دے نام اتے رکھیا گیا سی۔ اوہ ساری حیاتی ایس بوہے دی راکھی کردا رہیا۔ ایس نوں موتی دروازہ آکھیا جاندا رہیا، سکھ دور وچ ایس نوں موچی دا ناں دے دتا گیا۔ دروازے دے چڑھدے پاسے کسے دا مزار اے دسیا جاندا اے پئی کسے شہید جوان دا سر دفن کیتا گیا۔
چوتھا شاہ عالمی دروازہ۔
شاہ عالم بادشاہ اورنگ زیب عالمگیر دے پتر دا نام سی، دروازے دا پہلاں کجھ ہور ناں سی، جدوں بادشاہ لہور آیا تے اوس دی یادگار دے طور اتے ایس نوں شاہ عالمی کہوایا گیا۔ فیر ایسے ناں توں مشہور ہوگیا۔ ایس دروازے نوں وی انگریز سرکار دے دور وچ نویں سرے توں اساریا گیا۔
پنجواں لُہاری دروازہ۔
ایس دا اصل نام لاہور دروازہ اے وگڑن مگروں ایس نوں لُہاری یاں لوہاری دروازہ کہن لگ پئے۔ ایس نوں خاص لہور دا بوہا تصور کرنا چاہیدا اے، مسلماناں لئی ایس دی وڈی اہمیت اے۔ جد سلطان محمود غزنوی نے چاہیا کہ راجہ جے پال بن انگ پال نوں لہور توں کڈھ دیوے۔ تے پنجاب دا علاقہ اپنے ماتحت کرن لئی حملہ کردتا، راجہ جے پال آپ نوں شہر وچ محصور کرکے لڑائی کیتی، فیر اوہ ایتھوں نس گیا، محمود نے شہر نوں آگ لادتی تے لوکاں دا قتل عام کیتا۔ جیہدے مگروں ایہہ شہر ویران تے برباد ہوگیا۔ لوکاں وچوں کجھ قتل ہوئے کجھ نس گئے۔ چند ورھیاں مگروں ملک ایاز پنجاب دا بندوبست سانبھیا اوس شہر نوں مڑ توں وسایا۔ سبھ توں پہلاں ایس محلے وچ لوک آکے وسے۔ جنہوں لاہوری منڈی آکھیا جاندا اے۔ ایس بوہے دی حالت وی ماڑی سی، انگریز سرکار دروازے نوں نویں سرے توں بنایا۔
ستواں بھاٹی دروازہ۔
ایہہ دروازہ بھاٹ دی قوم نال منسوب اے، جیہڑی ملک ایاز دے آون مگروں ایتھے آباد ہوئی۔ اوہ کئی ورھیاں تیک ایتھے وسدے رہے۔ ہن ایتھے کوئی بھاٹ نئیں وسدا فیر وی دروازے دا ناں نئیں بدلیا۔ کہندے نیں اوس قوم ایس شرط اتے ایتھے وسن دی ہامی بھری سی پئی ایس دا نام اوہناں دی قوم اتے رکھیا جاوے۔ ملک ایاز اوس نوں من لیا سی۔ ایس بوہے نوں وی انگریز سرکار دے دور وچ اساریا گیا۔
اٹھواں ٹیکسالی دروازہ۔
شہر لہور دی لہندے ول دی کندھ اتے نرا ایہو دروازہ اے، جنہوں ٹیکسالی کہندے نیں۔ شاہی دور وچ ایس دروازے اندر اک وڈا میدان ہوندا سی جیہدے نیڑے اک عالی شان مکان سی، جتھے سکے بندے سن، ایس ٹیکسال پاروں دروازے دا ناں ٹیکسالی کہوایا گیا۔ انگریز دور وچ ایتھے کجھ نئیں بچیا، اک ٹیکسالی مسیت رہ گئی اے۔ جیہدے اتے کانسی دا ستھرا کم کیتا گیا سی۔
نوواں روشنائی دروازہ۔
ایہہ بوہا بادشاہی مسیت تے قلعہ لہور وچکار اے۔ مسیت تے قلعہ دے ملازماں دی آوی جاوی لئی بادشاہ دے حکم اتے دروازے دے اندر میدان وچ روز چانن روشنی کیتی جاندی سی جیہدے پاروں ایس بوہے دا ناں روشنائی دروازہ رکھیا گیا۔ ہن تائیں ایس دا ایہو نام اے۔ ایہہ اصل وچ قلعے دا دروازہ وی اے۔
دسواں مستی دروازہ۔
ایہہ دروازہ وی اک شاہی ملازم دے نام اتے مشہور ہوگیا۔ جیہدا نام مستی بلوچ سی، اوہ بادشاہ دے حکم اتے شہر دی راکھی کردا سی۔ اوس دی نیکوکاری تے خدمت نوں ویکھ دیاں دروازہ اوس دے نام لادتا۔ ایس دروازے نوں انگریز سرکار دے حکم اتے ڈھا دتا گیا، ہن ایتھے اک لنگھن والا پھاٹک رہ گیا اے۔
یارواں کشمیر دروازہ۔
ایہہ بوہا کشمیریاں دے نانویں لایا گیا۔ ایہدا اک کارن ایہہ وی سی کہ ایس دا مونہہ کشمیر ول اے۔ جیویں دہلی دروازے دا مونہہ دلی ول اے۔ ایہہ وی خیال کیتا جاندا اے جیویں بھاٹ قوم دے وسن پاروں بھاٹی دروازہ بن گیا، ایویں ای ہوسکدا کشمیری ایتھے وسے ہوون تاں اوہناں کشمیری دروازہ ناں رکھ دتا ہووے۔ ایس بوہے دی حالت وی ماڑی ہون پاروں انگریز سکار اینوں مڑ توں اساریا۔
بارواں خضری دروازہ۔ شیرانوالا
بوہت پہلاں راوی دریا شہر دے نیڑے لنگھدا سی، خاص کر ایس دروازے کولوں۔ اک بزرگ خواجہ خضر نوں دریاواں نال نسبت دسی جاندی اے تے ایہو خیال کیتا جاندا اے پئی ایس نوں وی خضری دروازہ کہیا جاندا اے۔ ہن لوکیں ایس نوں شیراں والا گیٹ کہندے نیں۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دور وچ ہمیش شیراں دے پنجرے ایس دروازے وچ رکھے جاندے سن۔ انگریز دور وچ اوہ پنجرے ایتھوں چکوا دتے گئے سن۔ ایس دے باوجود ایہدا نام شیرانوالہ دروازہ ای رہیا۔
تیرواں ذکی دروازہ ، یکی گیٹ۔
ایہہ دروازہ پیر ذکی شہید دے نام اتے مشہور ہویا۔ جنہاں دے سر دی قبراں ایس گیٹ دے اندر تے دھڑ باہر دفن نیں۔ دونویں قبراں موجود نیں۔ مغلیہ دور وچ ایہہ بزرگ ایس گیٹ دا محافظ سن۔ جدوں شہر اتے حملہ ہویا شہری مارے گئے ذکی پیر بڑی دلیری نال مقابلہ کیتا۔ تے شہیدہوگئے۔ اوہناں دا سر دھڑ توں وکھ ہوگیا۔ اوہ فیر وی دشمن نال لڑدے رہے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دور وچ شہر دی کندھ تے دروازیاں دی مرمت ہوندی رہندی سی۔ انگریز دور وچ شہر دے باہر چارچفیرے باغ بنایاگیا، اورنگزیب عالمگیر دے دور وچ ایس شہر دا زوال شروع ہوگیا، سکھاں نیں لُٹ مارکرے ایس نوں برباد کردتا۔ شہر لہور نے مختلف زمانیاں تے شاہی دوراں وچ بڑے صدمے تے قتلام ویکھے۔
لہور اتے پہلا حملہ
اسلامی سلطنت شروع ہوندیاں ای پہلا صدمہ لہور شہر اتے سلطان محمود غزنوی دے حملے دی صورت آیا۔ اُس نے راجہ جے پال بن اننگپال بن جیپال برہمن والی لاہور 413 ہجری وچ کیتا، ایس حملے دا کارن ایہہ بنیا کہ جدوں راجہ قنوج، محمود دے حملیاں توں تنگ آگیا تاں اوس دی اطاعت قبول لئی۔ تے اسلام دا مطیع بنے رہن دا حلف چالیا۔ ایس گل توں سارے ہندوستان دے راجے ناخوش سن خاص کر راجہ کالنجربوہت زیادہ ناراض ہوگیا اوس آکھیا راجہ قنوج نے مسلمان دی اطاعت کیوں قبول کیتی۔ جد محمود ہندوستان چھڈ کے گیا، راجہ قنوج کلا رہ گیا اوس ویلے راجہ کالنجر تے ہور راجیاں دی فوج قنوج اتے چڑھ دوڑی۔ راجہ قنوج نے تیز رفتار خبری غزنی گھلیا، بادشاہ نوں اپنی حمایت لئی سدلیا۔ بادشاہ اپنے نال بلوچ یلغر لے ایا، اوس دے ہندوستان وڑن تیکر راجہ قنوج جنگ وچ ماریا جاچکیا سی۔ ایہہ گل سن کے محمود نوں ڈاھڈا غصہ آیا، تے راجہ کالنجر دے علاقے وچ داخل ہوکے کئی پنڈاں وچ لٹ مار کیتی بستیاں اجاڑ چھڈیاں، اوس دا ارادہ سی پئی راجہ کالنجر نوں سخت سزا دیوے گا پر پچھوں غزنی توں قاصد آکے کوئی اجیہی خبر سنائی کہ بادشاہ نوں پرت کے جانا پے گیا۔ اوس اپنی مہم ادھ وچ چھڈنی پئی۔ جدوں اوہ لہور اپڑیا ایتھے راجہ جیپال جیہڑا کے محمود دے خراج گزاراں وچوں سی اوس وی محمود خلاف راجہ کالنجر دی مدد لئی فوج گھلی سی۔ بادشاہ جد راجہ توں جواب طلب کیتا تاں اوہ کوئی جواب نہ دے سکیا، اوس نوں پک ہوگیا کہ بادشاہ غصہ کرگیا تے اوس نوں مار چھڈے گا۔ اوس محمود خلاف جنگ دا میدان لالیا۔ بادشاہ دی فوج نے دو حملیاں وچ سی راجہ نوں نسن اتے مجبور کردتا۔ راجہ ہارن مگروں شہر وچ وڑ گیا، کجھ دیہاڑے کندھاں پچھوں لڑن دے جتن کردا رہیا، فیر اوتھوں لکدے لکاندے فوج سمیت نس گیا۔ بادشاہ اپنی جت دے نشے وچ سی اوس دا خیال سی رعایا اوس دا بھرواں سواگت کرے گی، پر شہریاں دروازے بند کردتے، بادشاہ نوں غصہ آگیا،اوس فیر توں فوج دی چڑھائی دا حکم دے دتا، ہن فوج دی شہریاں نال جنگ شروع ہوگئی۔ شہر کجھ دیہاڑ ای لڑسکے فیر اوہناں تنگ آکے دروازے کھول دتے، جدے مگروں فوج نے لٹ مار تے قتلام شروع کردتا۔ گھراں نوں ساڑیا تے ہزاراں بندے ماردتے۔ باقی جان بچاکے نس گئے۔ ایہہ سوہنا شہر دو دیہاڑ وچ کھنڈر بن گیا۔ محمود ایس کم توں وہیلا ہوکے غزنی ٹرگیا، شہر لہور کجھ ورھیاں تیک ویران ای رہیا۔ جدوں ملک ایاز بادشاہ دے حکم اتے پنجاب دا حاکم بنیا تاں اوس نیں شہر نوں مڑتوں وسایا ایہہ شہر کجھ چر وچ ای عالم فاضلاں دا مرکز بن گیا۔ شیخ علی گنج بخش ہجویری ورگے عالم فاضل والی لوک غزنی تے غور غیرملکاں توں آکے ایتھے وس گئے۔
لہور اتے دوجا حملہ
لہور اتے دوجا صدمہ خسروملک دے عہد وچ آیا، ایہہ بادشاہ غزنوی خاندان دا اخیرلا بادشاہ سی، غوری خاندان نے جدوں ایس خاندان نوں غزنی توں کڈھیا تے خسرو شاہ ملک دے پیو نے پنجاب وچ اپنی سرکار قائم کرلئی، اوہ مرگیا تاں خسرو ملک تخت اتے بیٹھ گیا، پنجاب توں تھانیسر تیک اوس دا راج سی۔ سلطان شہاب الدین غوری نے بوہوں واری غزنی توں آکے ایتھے حملے کیتے، خسروملک ڈاھڈی دلیری نال اپنے علاقے دی راکھی کردا رہیا۔ حملہ آور دے پنجے توں رعایا نوں بچاندا رہیا۔ اخیرلے حملے وچ مخالف فوج شہر دا گھیرا کرلیا، خسروملک ایسے گھیرے وچ شہر دے اندر رہ کے لڑدا رہیا۔ فیر مجبور ہوکے اوس سلطان دی اطاعت کرلئی، سلطان اگے پیش ہویا اوس خسروملک نوں قید کردتا۔ غوری دی فوج شہر وچ وڑ کے رجھ کے لُٹ مار کتیی لوکاں دا قتلام کیتا۔ شامیں امان دی منادی کراچھڈی۔ اوس دیہاڑ غوری سلطنت دا ہندوستان وچ پہلا تے غزنوی راج دا اخیرلا دیہاڑ سی۔ اوہ اپنے خاتمے نوں اپڑگئی۔ لہور اتے تیجا حملہ تاج الدین یلدوز بادشاہ کیچ مکران، سندھ ملتان توں ہوندا لہور اپڑیا، اوس دا ذکر کجھ ایہہ وے کہ جدوں سلطان شہاب الدین غوری نے ہندوستان نوں فتح کرن مگروں دلی دا تخت اپنے غلام قطب الدین ایبک حوالے کردتا، تاج الدین یلدوز اک دوجے غلام نوں کیچ و مکران سوران سندھ دی سلطنت دے دتی۔ تاج الدین یلدوز آس لائی سی پئی دلی دی سلطنت اوس نوں ملے گی، ایس ونڈ اتے اوہ خوش نئیں سی۔ شہاب الدین دے مرن مگروں پہلاں اوس غزنی اتے ہلہ بولیا اوتھے قبضہ کرکے پنجاب آیا، سلطان قطب الدین توں اقتدار لین لئی لہور اپڑیا۔ ایتھے مقابلے وچ اوس نوں شکست ہوئی تاں اوہ دلی ٹرگیا، تاج الدین نے ڈاھڈی بے رحمی نال شہر لہور وچ قتلام کیتا، وڈی آبادی پہلاں توں ای اپنا مال لے کے شہروں نکل گئی سی۔ اوس نوں ایتھے لٹ مار دا بوہتا موقع نہ ملیا۔ ایس دوران قطب الدین ایبک دلی توں اک خونی لشکر نال آیا راہ وچ تاج الدین دی فوج نوں پھڑلیا اوہناں نوں شکست ہوئی تاں اوہ پرت کے غزنی ول نس گئے۔ قطب الدین ایبک غزنی تک اوس دا پچھا کیتا، غزنی توں مکران گیا، اوتھوں واپسی تے لہور ٹھر گیا۔ ایتھے لہور دی رعایا نوں ول پیسہ دے کے خوش کیتا۔ رعایا نے سلطان لکھ بخش خطاب دتا۔ ایتھے چوگان کھیڈدیاں گھوڑے توں ڈگ کے مرگیا۔ اوہدا مزار وی لہوری دروازے دے باہر اے۔ اوہدے مگروں سلطان شمس الدین التمش دلی دا تخت سانبھیا، تاج الدین نوں مڑ دلی دے تخت دی لالچ آئی۔ مکران توں ملتان آکے قبضہ کیتا اوتھوں لہور اپڑیا۔ شہر نوں رجھ کےلٹیا، اوہناں دناں سلطان شمس الدین التمش دکھن دی مہم وچ لگیا سی، تاج الدین نوں راہ وچ کوئی مزاحمت نہ ہوئی اوس پنجاب نوں دل کھول کےلٹیا۔ اوہ دلی تیک جااپڑیا،ایس دوران سلطان اپنی فوج لے کے دلی آیا فوجاں دی لڑائی ہوئی تاج الدین نوں فیر شکست ہوئی اوہ ملتان نس گیا، نظام الملک ابو سعید نے ملتان تیک اوس دا پچھا کیتا۔ اوہ اوتھوں نس کے سکھر دے قلعے وچ جاکے لُک گیا۔ وزیر نے قلعے دا گھیرا کیتا، جدے توں تنگ آکے تاج الدین کشتی وچ بیٹھ کے اوتھوں نسن اتے مجبور ہوگیا۔ ایہہ وی وزیر دی سازش سی جیہڑی ملاحاواں نال رل کے بنائی گئی سی، اوہناں دریا وچ کشتی نوں ڈوب دتا جیہدے کارن تاج الدین اپنے سنگیاں سنے ڈب کے مرگیا۔
لہور اتے چوتھا حملہ
ایہہ صدمہ سلطان جلال الدین فیروز شاہ خلجی دے ویلے آیا، اوس دور وچ مغلیہ لشکر تیمور نام دے اک امیر دے حکم اتے چغتائی خان حاکم لہور آیا، اوہناں دناں پنجاب وچ سوکھا قحط پیا سی، دشمن دی لٹ مار نے سارے خطے نوں اجاڑ کے رکھ دتا سی۔ ہزاراں پنڈ قصبے ویران پئے سن ، لہور شہر وچ وی ہنیر پیا سی۔ اپنی جان دے خوف توں لوکیں شہرچھڈ کے جارہے سن۔ سلطان شمس الدین التمش اوہناں دناں گجرات دی مہم وچ سی۔ جدے کارن اوہ پنجاب دی کوئی امداد نہ کرسکیا۔ دشمن نے رجھ کے ملک نوں لٹیا۔ جدوں شاہ نوں گجرات توں وہیل ملی تاں اوس دریائے ستلج اپڑ کے دشمن نال لڑائی کیتی، تاتاری فوج اوتھوں نسن اتے مجبور ہوگئی، تیمور فوج دا افسر پھڑیاگیا۔ کجھ چر قید وچ رہیا مڑ مسلمان ہوکے قید توں رہائی مل گئی۔ اوس نوں بادشاہ دے امیراں وچ شریک کرلیاگیا۔ ایس جنگ مگروں سلطان نے پنجاب دی بستیاں جیہڑیاں ویران تے اجڑگئیاں سن، اوہناں نوں مڑ توں وسایا، لہور دے وسنیکاں نوں مڑ توں بلاکے ایتھے وسایا۔ تاتاریاں توں جو کجھ لٹ مار وچ لبھیا سی اوہ رعایا وچ ونڈ دتا گیا۔ سرحد اتے وڈی فوج لادتی تے اجیہا بندوبست کیتا کہ اوس دے حیاتی وچ دشمن لہندے ولوں ہندوستان اتے حملہ آور نہ ہوسکے۔ لہور اتے پنجواں حملہ پنجواں صدمہ سلطان محمد تغلق دے دور وچ آیا، بے شمار تاتاری فوج لہندے ولوں پنجاب وچ داخل ہوگئی۔ ایہدے دوران دیپالپور تے لہور دونویں شہر اجڑ گئے۔ پنجاب دے حاکماں بوہت کوشش کیتی کہ دشمن پنجاب توں نکل جائے۔ پر ایسراں نہ ہوسکیا اخیر سبھ نس کے دلی چلے گئے۔ مڑ تاتاریاں تسلی نال پورے ملک نوں لٹیا۔ شاہ دلی کول ڈھیر فوج سی پر اوہ کجھ نہ کرسکیا، اوس نوں ڈھیر ساری رقم جان چھڑان لئی دشمن نوں دینی پئی جیہدے مگروں اوہ سالم اپنے ملک ٹرگیا۔ جدوں تاتاری لشکر ملک توں نکل گیا۔ بادشاہ پنجاب وچ آیا رعایا دا وسا بناون دی کوشش کیتی، ملتان دے حاکم بہرام دی دھون لادتی اوس تے الزام سی اوس نے تاتاریاں نوں پنجاب آون دا اشارہ دتا سی۔
لہور اتے اٹھواں حملہ
خواجہ عبید خان دی تقرری مگروں جد بادشاہ کابل گیا تاں سکھی فوجاں فیر تھاں تھاں پھرن لگ پئیاں۔ چونکہ صوبہ لہور دے کول فوج بوہت گھٹ سی، خواجہ عبید بادشاہ نوں درخاست کیتی کہ سانوں کجھ فوج دے دتی جاوے۔ بادشاہ نے کابل توں اک امیر نورالدین خان نوں فوج نال لہور گھل دتا۔ جد اوہ سردار چناب توں اتریا چڑت سنگھ سکر چکیہ سکھاں دا وڈا لشکر لے اوس دے مقابلے وچ آگیا، جدوں ایہہ خبر لہور اپڑی خواجہ عبید خان اپنی فوج دے نال نورالدین خان دی مدد نوں پہنچ گیا۔ تے جنگ وچ ہار دا مونہہ ویکھیا۔ نورالدین خان تے نس کے جموں اپڑگیا۔ خواجہ عبید خان وچ ای ماریا گیا۔ اوہدے مرن مگروں کابلی مل نائب صوبہ نے ایتھوں دا بندوبست اپنے ہتھ لے لیا۔ اک وار فیر سکھاں دی فوجاں آکے لہور نوں گھیر لیا۔
کابلی مل نوں کہوا گھلیا کہ گائیاں ذبح کرن والے جنے قصائی نیں سانوں دے دیو یا فیر قتل کردیو۔ نئیں تاں اسیں شہر نوں لُٹ لواں گے۔ کابلی مل کجھ ڈھل مل وکھائی اخیر سکھاں جد دہلی دروزے نوں توڑ کے شہر وچ وڑن دا آہر کیتا تے شہر نوں لٹن لگے، تاں اوس ویلے کابلی مل سکھاں دی گل من لئی تے کجھ قصائیاں دے نک کن کٹ کے شہر توں باہر کڈھ دتا تے وڈی رقم دا نذرانہ دے کے سکھاں نوں شہر توں باہر کڈھیا۔ اجیہی خبراں سن کے احمد شاہ نوں فیر غصہ آیا، اوس دے آوندے ای سکھ انج جنگلاں نوں نکل گئے جیویں اوہ کدے پنجاب وچ آئے ای نئیں سن۔ چارچفیرے فوجاں لادتیاں۔ افغاناں نے سکھان دے ٹھکانے تے گھراں نوں لبھیا، پر اوہناں نوں کوئی سکھ نہ ملیا، بادشاہ پندراں دیہاڑ شہر وچ رہیا، اخیر واپس ٹرگیا۔ کابلی مل وی بادشاہ دے نال چناب تیک گیا بادشاہ دے شہر توں باہر پیر رکھ دے سار ای۔ سکھ فیر آگئے، نویں سرے توں لڑائی شروع ہوگئی۔ کابلی مل دا لہور آنا اک وار فیر اوکھا ہوگیا۔ تے اوہ نہ آسکیا۔ اوہدے پچھے مسمیان لہنا سنگھ ، گوجر سنگھ تے سوبھا سنگھ تن سردار لہور تے چڑھ دوڑے۔ اوہناں شہریاں نال قول لیتا کہ اوہناں نوں لٹیا نئیں جاوے گا، تے شہر دا دروازہ کھول دتا جاوے، جدے تے دروازے کھولے گئے پر اوہناں سکھ سرداراں انھے واہ قتل وغارت کیتی، شہر نوں لٹن مگروں تناں سرداراں شہر نوں تن حصیاں وچ آپس چ ونڈ لیا۔ تے اوہناں دے حاکم بن بیٹھے۔
سکھ حاکماں لہور دی رعایا اتے ڈاھڈا ظلم کیتا۔ لمے چر تیک اوہ ایتھے حاکم بنے رہے، اوہناں دے دور وچ وی لہور دا اک حصہ آباد سی تے دو اجاڑ سن۔ کجھ آبادیاں اگ لگن مگروں سڑ کے سواہ بن چکیاں سن۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ دا زمانہ آیا تاں جیویں شہر لہور دے بخت ہرے ہوگئے ایتھے آبادی وی ہون لگی، لوکیں آکے ون لگ پئے، وڈی وڈی حویلیاں امیر طبقے بنانی شروع کردتیاں۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ وی شہر نوں وسان لئی ودھ کے کوشش کیتی۔ دُہرے دروزے بنائے، خندقاں کھدوائیاں، دھول کٹ بنایا، شہر دی کندھ دی مرمت کرائی۔ جیہڑے محلے اجڑ گئے سن اوہناں وچ لوکاں نوں لیا کے وسایا۔ مہاراجہ دی موت مگروں اک وار فیر شہر نوں صدمے ملے۔ حالات مڑ توں وگڑ گئے۔ سکھی فوج نے آپ ای لہور نوں نقصان پہنچایا۔ جیہڑے دیہاڑ مہاراجہ شیرسنگھ لاہور اتے حاکم بناکے گھلیا گیا۔ شاماں پین اتے دہلی دروزے توں فوج سنے وڑیا، نال ای سکھاں شہر نوں لٹنا شروع کردتا۔ جتھے جوتیاں وکدیاں سن، اوس بازار نوں اگ لادتی۔ اٹھ دیہاڑ تیک سکھاں نیں منشیاں نوں لٹیا۔ ایس دا کارن ایہہ سی پئی منشی دفتر وچ نوکر ہوکے ساڈی تنخواہاں وچ کاٹ قصور کردے سن۔ چنگے بھلے عزدار منشی جیہڑے سرکار تے فوج دے ملازم سن لٹے گئے، ایس توں اڈ مولوی ملا وی غارت ہوئے۔ کیوں جے ایہہ منشیاں نوں پڑھاندے سن۔ سکھ فوج کوچا کوچا منشیاں تے مولویاں نوں گھراں وچ لبھدی تے لٹ دی رہی۔
دوجے صدمہ
مہاراجہ شیر سنگھ دے قتل ویلے سکھاں دی فوج جد راجہ ہیرا سنگھ دے نال قلعے دا گھیراو کرن لئی داخل ہویا۔ اوہ وی قلعے تک بازاراں نوں لٹ دے گئے۔ رعایا نے کوچے تے بازار بند کرلئے۔ جیہدے مگروں فوج دے ہتھ کجھ نہ آیا۔ جدوں قلعہ فتح ہویا تے سردارسندہاں والیہ ماریا گیا۔ فوج قلعے وچ داخل ہوگئی۔ تے اپنے ای مالک راجہ دے خزانے اتے ہتھ صاف کیتا، لکھاں روپے دا پشمینہ، جواہرات، سونے تے تانبے دے برتن نقدی تے دوجا مال لٹ لیا۔ جیہڑے دیہاڑ راجہ ہیرا سنگھ لہور توں جموں نس گیا۔ سکھاں نے اوس دا پچھا کرکے اوس نوں قتل کردتا۔ اوہدے سامان وچ جواہرات، قیمتی مال اشرفیاں جنہوں نوں ہاتھیاں اتے لدیا سی اوہ سبھ وی لٹ لیا۔
انارکلی، لہور توں باہر شہر
شہروں باہر پہلی آبادی انگریز دور وچ ایہو لہور پنجاب دا دارالحکومت قرار پایا بلکہ دہلی وی ایس صوبے دی عمل داری وچ آگیا۔ سکھاں دے دور مگروں جد انگریز پنجاب دے مالک بنے تاں سبھ توں پہلاں انارکلی دے مقام اتے فوجی چھاونی بنائی گئی۔ بوہت ساری پکی بارکاں تے کوٹھیاں بناکے فوجیاں نوں اوہناں وچ رکھیا گیا۔ اک پختہ بازار صدر بازار انارکلی دے نام اتے بناکے آباد کیتا گیا۔ ایہہ اک لما بازار سی جیہڑا لوہاری گیٹ توں ونتورہ صاحب دے پرانے بازار تیک اک میل دا ہووے گا۔ بازار دے دوہاں پاسے مشرق مغرب دکاناں بنائیاں تے اوہناں دے اتے بیٹھن لئی تھاواں سن۔ بازار دے دوہاں پاسے کئی محلے وی آباد ہوگئے۔ کوٹھیاں، سرکاری مکان تے عجائب گاہ وی تعمیر کیتی گئی۔ ایس بازار دی آبادی مسلسل ودھ دی گئی۔ انارکلی لہور شہر توں باہر اک دوجا شہر آباد ہوگیا۔ وڈے سوداگراں دی کوٹھیاں تے تاجراں دی دکاناں کھلی رہندیاں سن۔ ایتھے لکھاں روپے دا وپار ہوندا سی۔ فوج دی چھاونی وی ایتھوں چک لئی گئِی ایس دے باوجود شہر دے کول ہون پاروں ایہدی آبادی ودھ دی رہی۔
دوجی آبادی چھاونی میاں میر دی سی، جیہڑی انگریز سرکار دے دور وچ بنائی گئی۔ ایس دا کارن ایہہ سی کے انارکلی دا میدان فوج لئی کافی نئیں سی جنہاں نوں شہر توں کجھ دور تھاں دے دتی گئی۔ میاں میر دے میدان وچ چھاونی بنادتی گئی۔ ایتھے وی اک وڈا شاندار بازار تعمیر کیتا گیا، جدھا نام صدر بازار میاں میر رکھیا گیا۔ فوج دے رہن لئی لکھاں روپے لاکے شاندار بارکاں تے کوٹھیاں بنائیاں گئیاں ۔ ایہہ چھاونی کوساں اتے مشتمل سی۔ ایتھے بڑے سوہنے بنگلے بنائے گئے جیہناں نوں دیکھ کے دل خوش ہوجاندا اے۔
انارکلی توں میاں میر دی چھاونی تیک دوجے پاسے مزنگ ،گڑھی شاہو تے قلعہ گجر سنگھ دے چارچفیرے کوٹھیاں تے باغیچے تعمیر کرائے گئے۔ جیہدے بعد باہر دے شہر دی آبادی کوساں تیک وکھائی دین لگ پئی۔ شہر لہور دی ترقی دا اصل کارن محکمہ ریل بنیا۔ ریلوے دے افسراں لئی بے شمار کوٹھیاں تے ایس دے نال ای عالیشان ریلوے سٹیشن بنایا گیا۔ لہور ورگا ریلوے سٹیشن کدھرے نئیں سی۔
لہور دی دہلی دروزے دے باہر ہر دروزے توں ودھ رونق تے آبادی ہوندی اے۔ جیہدی بنیاد محمد سلطان ٹھیکے دار مرحوم رکھی۔ اوس چوکھی رقم خرچ کرکے اک شاندار تے وڈی سراں بنائی جیہدے وچ ہزاراں مسافر آکے بسیرا کرسکدے سن۔ ایتھے آرام کردے سرائے دے باہر شمال ول اک پکا جدید بازار جس نوں لنڈا بازار کہندے نیں۔ آباد اے جیہدے کارن ایس سرائے دی زینت ودھ جاندی ای۔ بازار دے دوہاں پاسے دکاناں بنوائیاں تے ہر دکان اگے ورانڈے تعمیر کیتے گئے، ایس سرائے تے بازار نال ریلوے سٹیشن ملدا۔ ہر وقت ایس سرائے تے بازار وچ رونق رہندی۔ خریدوفروخت دا بازار وی گرم رہندا۔
شاہ عالمی دروزے دے باہر دیوان رتن چند دی سراں تے تلاب بنایا گیا سی۔ ہر قسم دے اناج ، گھیو تے تیل دی منڈی ایتھے لگدی اے ایتھے دور دور توں وپاری تے سوداگر آکے رہندے تے مال ویچدے نیں۔ تالاب ہر ویلے پانی نال بھریا رہندا اے۔ شہر توں نہاون لئی ہزاراں بندے تے زنانیاں ایتھے آوندیاں نیں۔
شہر دے مدرسے
سکھاں دی دور وچ کوئی سرکاری مدرسہ لہور وچ نئیں سی۔ نرے عالماں دے مدرسے ہوندے سن۔ وڈا مدرسہ خلیفہ غلام رسول تے غلام اللہ دا موراں طوایف دی مسیت وچ جاری سی، جیہدے وچ ہزاراں مسلمان تعلیم لیندے سن۔ مدرسے وچ فارسی، عربی صرف ونحو،منطق، معانی حدیث تفسیر دی تعلیم دتی جاندی سی۔ مدرسہ چلاون والے عالم دا آدر پورے پنجاب دے لوکیں کردے سن۔ دوجا مدرسہ مسجد نورالایمان والی وچ سی، جتھے مولوی جان محمد پڑھاندے سن۔ تیجا مدرسہ مسجد خراسیان وچ تے چوتھا مدرسہ فقیر عزیزالدین تے نورالدین مرحوم دے فقیر خانے وچ جاری سی۔ ایہہ چاروں مدرسے بوہت مشہور سن۔ ہر مسیت وچ کوئی نہ کوئی عالم بالاں نوں پڑھاندا سی۔ مسلمانوں نوں سبھ توں پہلاں قرآن پڑھایا جاندا فیر فارسی دی کتاباں دا علم دتا جاندا، سرکار انگریز نے سرکاری مدرسیاں وچ پائے جاون والے نقص دور کرکے تعلیم نوں بہتر بناون دا آہر کیتا۔ گورنمنٹ کالج ایک اجیہا مدرسہ جاری ہویا جیہدے وچ ہزاراں پڑھیار پڑھن لئی آندے۔ ایس کالج دی درجناں شاخاں شہر دے کئی علاقیاں وچ بنادتیاں گئیاں۔ گورنمنٹ کالج وچ مذہبی تعلیم نئیں دتی جاندی سی۔ اوتھے دوجے مضمون پڑھائے جاندے سن۔ ایس پاروں ہندو مسلمان سکھ سبھے ایتھے پڑھدے سن۔
کتاب فروشی دی تجارت
سکھاں دے ویلے چھاپے دی کوئی کتاب ہندوستان توں پنجاب نئیں آوندی سی، قلمی کتاباں کاتب لوکیں لکھ کے ویچدے سن۔ شہر دے وچ وزیر خان دی مسیت دے لاگے دکاندار کتاباں دا کاروبار کردے سن۔ ایتھے جلد بندی دا کم وی ہوندا۔ کتاب فروشی دا وڈا کارخانہ میاں محمد بخش صحاف دا سی۔ جیہدے کول 25 توں ودھ کاتب ملازم سن جیہڑے کتاباں لکھ دے سن۔ اوہدے کارخانے کی کتاباں پورے پنجاب وچ جاندیاں ایس دے نال ایران تے خراسان تیک دے سوداگر ایتھوں خرید کے لے جاندے سن۔ ہن اوہ کارخانہ ختم ہوگیا، محمد بخش صحاف دا پتر مولوی فضل الدین سرکاری ڈائریکٹری پریس وچ سپرنٹنڈنٹ دے عہدے اتے ملازم ہوگیا سی۔ شہر وچ کتاباں دا وڈا تاجر چراغ الدین ای رہ گیا سی۔ جیہدی دکان وچ ہزاراں روپے دی کتاباں دی تجارت ہوندی۔ اوہ ہر مہینے لکھنو توں وی کتاباں منگواندا۔ اوس دا اپنا پریس وی سی، جتھے کتاباں چھپ دیاں سن۔ جیہدا ناں وکٹوریا پریس سی۔ فقیراللہ دی دکان وچ دینی کتاباں ملدیاں نیں، جتھے مسلماناں دا رش لگیا ہوندا اے۔ الہی بخش وی کتاب فروشاں وچ وڈا نام اے ایہہ تنوں کتاب فروش شہر وچ مشہور نیں۔ اینہاں دی کتاباں پشاور،ملتان، ڈیرہ غازی خان، ڈیرہ اسماعیل خان، دور دے علاقیاں تیک جاندیاں۔ ایس توں علاوہ کریم بخش، ملک ہیرا تے محی الدین گلاب سنگھ وی کتاباں دی تجارت کردے سن۔ چنگی تے معتبر کتاباں لہور وچ گھٹ چھپ دیاں سن، ایہہ لکھنو دہلی تے بمبئی توں لیا کے ویچی جاندیاں نیں۔
لہور دے چھاپے خانے
شہر وچ ہن بوہت سارے چھاپے خانے پرنٹنگ پریس نیں، سکھاں دے ویلے کوئی چھاپہ دا نام وی نئیں جان دا سی، سبھے کتاباں قلمی تاجر لکھ کے ویچ دے سن، وڈا تاجر محمد بخش صحاف سی، اوہدے کول کتاب لکھن والے کاتب وڈی گنتی وچ ہوندے سن۔ ہزاراں روپے دی تجارت ہوندی سی۔ نکے سوداگر وی ہوندے سن۔ جدوں انگریز دا زمانہ آیا سبھ توں پہلاں 1850 وچ کوہ نور پرچہ منشی ہرسک رائے نے جاری کیتا۔ ایسے نام توں اک ہفتہ وار وی چھپنا شروع ہوگیا۔ ایس اخبار دے نال اک رسالہ قانونی گنج شاہی گان وی مہینے وچ دو واری چھپ دا سی۔ منشی محمد عظیم نے پنجابی دا پرچہ کڈھیا، اک ہفتہ وار پرچہ جیہدا نام پنجابی اخبار نکل دا سی۔ مطبع انجمن نکل دا جیہدا سرپرست ڈبلیو ڈاکٹر لیٹنر صاحب بہادر سن، اخبار دا ایڈیٹر مولوی فقیر محمد اک لائق شخص سی۔ مطبع متربلاس دا مالک پنڈت بال مکند اک ان پڑھ سی، اوہدے منڈے ہوشیار سن، اوہ اک اخبار چوتھے روز کڈھ دے سن اوہدا نام اخبار عام سی، اوس نوں پیسہ اخبار کہندے سن۔ ایس اخبار دے مضمون بڑے ودھیا تے چنگے ہوندے سن، جیہدے نال لوکاں نوں فیدا اپڑدا سی۔ سیفی پریس توں اخبار رہبر ہند نکل دا سی۔ ایس دا مالک سید نادر علی شاہ سی۔ اک اخبار لہور پنچ نکل دا۔ دہلی پنچ دا مالک فضل الدین سی۔ اینہاں توں اڈ ہور رسالے وی چھپ دے سن، جیہدے وچ حافظ صحت وتکمیل الحکمت، نوین لاہور وکٹوریا پریس توں چھپ دا سی۔ ایس نوں منشی عزیزالدین نے قائم کیتا سی۔ منشی چراغدین اوس دے بھرا ایہدا ذمہ سانبھ لیا۔ مصطفائی پریس جیہدا مالک امیرالدین ککے زئی سی اوہدا کم بڑا چل دا۔ اوہدے مرن مگروں اوس دا بھانجا ہیرا نے کم سانبھ لیا۔ قانونی لاہور پریس جتھے قنونی کتاباں چھپ دیاں سن۔ اک پندراں دیہاڑ رسالہ مخزن القوانین جاری ہوندا۔ ایہدا مالک پنڈت سورج بہان سی۔
ڈائریکٹر صاحب بہادر پرنٹنگ پریس توں پڈھیاراں دی کتاباں چھپ دیاں سن۔ اک سرکاری گورنمنٹ گزٹ فارسی نکل دا سی۔ انگریزی پنجاب گزٹ وی چھپ دا سی۔ ایس دے نال ای سول ملٹری گزٹ وی شائع ہوندا سی۔ جیہدے وچ سرکار ، لوکاں تے دوجے وپار دیاں خبراں پڑھن نوں مل دیاں سن۔
مینارِ پاکستان
نويں تعمیر شدہ آزادی چوک انٹرچینج دے بالکل سجے طرف تے اقبال پارک دے وسط وچ ، مینار پاکستان دے ناں تو‏ں اک لمبی یادگار مینار کھڑا اے ، جسنو‏ں پاکستان دا ایفل ٹاور وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس یادگار د‏‏ی تعمیر لاہور قرارداد د‏‏ی یاد وچ کيتی گئی سی ، جسنو‏ں ايس‏ے جگہ اُتے مسلم لیگ نے 24 مارچ 1940 نو‏‏ں منظور کيتا سی ، جس وچ برصغیر دے مسلماناں دے لئی وکھ ریاست دے قیام دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ اس عمارت دا ہر حصہ اس مخصوص واقعہ د‏‏ی تریخ تے پاکستان دے لئی مسلما‏ن د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی خود بیان ا‏‏ے۔
اس خوبصورت یادگار دا ڈیزائن تے نگرانی نصرالدین مراد خان تے عبد الرحمن نے د‏‏ی سی۔ ایہ سنگ بنیاد 23 مارچ 1960 نو‏‏ں رکھی گئی سی تے اسنو‏ں مکمل ہونے وچ اٹھ سال لگے سن ۔ مینار مغل تے جدید فن تعمیر دے امتزاج د‏‏ی عکاسی کردا اے تے ایہ تحریک پاکستان د‏‏ی روح دا نمائندہ ا‏‏ے۔ ساخت د‏‏ی مجموعی اونچائی تقریبا 60 میٹر ا‏‏ے۔ ڈھانچے دا پلیٹ فارم اک پنج لمبی ستارہ د‏‏ی شکل اختیار کردا اے ، جو ہلال دے سائز دے تالاب وچ بند ہُندا ا‏‏ے۔ مینار د‏‏ی بنیاد تقریبا اٹھائی گئی ا‏‏ے۔ زمین تو‏ں 4 میٹر تے شکل د‏‏ی طرح اک مجسمہ دار ، پھُل بناندا ا‏‏ے۔ اس مقام تو‏ں اگے ، جدو‏ں ایہ عروج اُتے ہُندا اے تاں ایہ اس وچ جکڑا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ پتھر تے سنگ مرمر تو‏ں بنی دیواراں تے فرش دے نال پربلت کنکریٹ تو‏ں تعمیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ویہہ وچ چار پلیٹ فارم شامل ني‏‏‏‏ں۔ نچلا حصہ غیر ٹیکسلا پتھر دا بنیا ہویا اے جو آزادی دے ابتدائی سخت دناں تے عاجز آغاز د‏‏ی نشاندہی کردا اے ، دوسرا حصہ ہتھوڑے جہے ملبوس پتھراں تو‏ں بنیا ہویا اے جدو‏ں کہ تیسرا تے بالائی حصہ زیادہ تر ہموار مرسل تو‏ں بنیا ہویا اے جس د‏‏ی کامیابی د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے پاکستان تحریک تے ملک د‏‏ی بتدریج ترقی تے خوشحالی۔ مینار دے چاراں طرف اڈے تے چاراں طرف ماربل دے دس تختے رکھے گئے نيں جنہاں وچ اللہ دے 99 ناں لکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ہور تحریراں وچ قائداعظم د‏‏ی تقریر ، قومی ترانہ تے اردو تے بنگالی بولی وچ اقبال د‏‏ی آیتاں دے اقتباست شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ مینار د‏‏ی دیواراں تے مرکزی دروازے اُتے وی مختلف قرآنی آیات لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ مینار د‏‏ی چوٹی د‏‏ی طرف جاندے ہوئے ، 324 سیڑھیاں تے اک لفٹ ني‏‏‏‏ں۔ پہلی بالکنی 30 فٹ اُچی تے دوسرا 50 فٹ اُتے ا‏‏ے۔ البتہ، عمارت دے اُتے تو‏ں خودکشی د‏‏ی شرح وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں مینار د‏‏ی چوٹی عام لوکاں دے لئی بند ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ ، قرآنی آیات دے شلالیھ دے نال مینار تو‏ں کچھ فاصلے اُتے تقریبا 12 12 فٹ اونچائی دا اک وکھ ’چبوترہ‘ وی تعمیر کيتا گیا ا‏‏ے۔
بادشاہی مسجد
اس مسجد دا فن تعمیر اسلامی ، ہندوستانی ، فارسی تے وسطی ایشیائی ڈیزائن دا مرکب اے تے ایہ جامع مسجد (دہلی) د‏‏ی طرح اے ، جسنو‏ں شہنشاہ اورنگ زیب نے وی تعمیر کيتا ا‏‏ے۔ مسجد دے اندرونی حصے وچ اسٹکو ٹریزا (منبتکاری) وچ بھرپور زیور اے تے پینلنگ نو‏‏ں سنگ مرمر دے نال ، اک فرسکو ٹچ دے نال داخل کيتا گیا اے جدو‏ں کہ بیرونی حصے وچ پتھر دے نقش و نگار تے سنگ مرمر دے جڑنا سرخ رنگ دے پتھر اُتے سجا ہويا ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی اسکائی لائن نو‏‏ں خوبصورت آرائش زدہ مرلن تو‏ں آراستہ کيتا گیا اے جس وچ ماربل دا استر لگیا ہويا اے ، جو مسجد د‏‏ی خوبصورتی وچ ہور اضافہ کردا ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی مختلف خصوصیات مثلا the صحن ، سائیڈ گلیاں ، چار میناراں ، نماز خیمےآں وغیرہ نو‏‏ں سن 1673 تو‏ں پہلے مغل عہد د‏‏ی مسجد تعمیرا‏تی ترقی د‏‏ی تریخ دے نال نقش کيتا گیا ا‏‏ے۔ بادشاہی مسجد د‏‏ی دیواراں بھٹیاں تو‏ں جڑی ہوئی اِٹاں تو‏ں تعمیر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ کنک‏ر ک‏ے نال رکھی
مسیتاں دا نماز خیمہ بہت گہرا گھاٹاں اُتے سوار امیر کندہ خاناں دے ذریعہ ست حصےآں وچ تقسیم ا‏‏ے۔ اس چیمبر تے اس دے پوڈیم د‏‏ی طرف جانے والے اقدامات کثیر رنگ دے سنگ مرمر وچ رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ست حصےآں وچو‏ں تن وچ سنگ مرمر اُتے دوہری گنبد مکمل ہوئے نيں جدو‏ں کہ باقی حصےآں وچ گھریلو گنبد نيں جس دے اندرونی حصribے وچ مرکزی پسلی اے تے اُتے اک فلیٹ چھت ا‏‏ے۔ اس ڈھانچے نو‏‏ں اس طرح ڈھانچہ دتا گیا اے کہ انہاں وچو‏ں کسی وی ٹوکری وچ اذان د‏‏ی آواز پوری آواز وچ بغیر کسی آواز دے یمپلیفائر دے سنی جاسکدی ا‏‏ے۔
مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی سکھ د‏‏ی حکمرانی دے دوران ، مسجد دے صحن نو‏‏ں مستحکم دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی تے اس دے چاراں طرف حجریاں نو‏‏ں فوجیاں نے قبضہ کرلیا سی۔ اس مسجد نو‏‏ں سپاہی انفنٹری دے لئی اک مشق گراؤنڈ دے طور اُتے وی استعمال کيتا جاندا سی۔ ايس‏ے دور وچ ، لاہور نو‏‏ں اک اعتدال پسند زلزلہ آیا جس نے ماربل دے نازک برجاں نو‏‏ں ہر مینار د‏‏ی چوٹی اُتے گرادتا۔
1846 وچ انگریزاں نے لہور دا کنٹرول سنبھالنے دے بعد ، اس مسجد نو‏‏ں حالے وی فوجی چوکی دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی۔ اُتے ، 1852 وچ ایہ مسجد د‏‏ی بحالی د‏‏ی ہدایت دے لئی انگریزاں دے ذریعہ بادشاہی مسجد اتھارٹی دے حوالے کردتی گئی تے بعدازاں مسلماناں نو‏‏ں عبادت دے ل. واپس کردتا گیا۔ مسجد د‏‏ی مرمت تے بحالی دا کم سن 1960 تک جاری رہیا۔
مسجد وچ داخلہ مفت اے تے ایہ سیاحاں تے مذہبی زائرین دے لئی طلوع آفتاب تو‏ں غروب آفتاب تک کھلا رہندا ا‏‏ے۔ تمام مذاہب دے لوکاں نو‏‏ں مسجد وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت اے ، اُتے ، صرف معمولی لباس زیب تن کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ مسجد دے اندر شارٹس ، بغیر آستین وغیرہ د‏‏ی ممانعت ا‏‏ے۔ مسجد دے علاقے وچ جوندے د‏‏ی وی اجازت نئيں ا‏‏ے۔
مزار اقبال
ہزارہ باغ وچ شاہی بادشاہی مسبوی دے علاوہ برصغیر دے عظیم شاعر ، فلسفی تے مفکر ، ڈاکٹر علامہ محمد اقبال د‏‏ی آرام گاہ وی ا‏‏ے۔ مزار د‏‏ی تاریخی اہمیت دے علاوہ ، ایہ تعمیرا‏تی نقطہ نظر تو‏ں وی اہ‏م ا‏‏ے۔ اک افغانی معمار نواب زین یار جنگ بہادر دے ذریعہ ڈیزائن کيتا گیا ایہ مقبرہ افغانی تے مورش فن تعمیر دا مرکب ا‏‏ے۔ مزار سرخ رنگ دے بلے پتھر تو‏ں بنایا گیا اے تے ایہ اک سادہ لیکن متاثر کن ڈھانچہ ا‏‏ے۔ آئتاکار د‏‏ی شکل والی مقبرے دے دو داخلی راستے نيں ، اک مشرقی تے دوسرا مغربی جانب۔ دونے داخلی راستے سنگ مرمر تو‏ں جڑے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ قبر خوبصورت سفید سنگ مرمر تو‏ں بنی اے جسنو‏ں افغانستان نے بطور تحفہ پیش کيتا سی۔ قبرستان لیپیس لازولی (اک گہرا نیلا نیم قیمتی پتھر) تو‏ں بنیا ہویا اے جس وچ قرآنی آیات خطاطی وچ کندہ ني‏‏‏‏ں۔ دیواراں دے اندر ، اقبال دے فارسی زبور دے چھ دو جوڑے ، زبور اججم نقش و نگار اُتے نقش و نگار ني‏‏‏‏ں۔ مزر دے باہر استعمال ہونے والا سرخ پتھر راجپوتانہ ، ہندوستان تو‏ں لیایا گیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، باہر ، اک چھوٹا جہا حالے تک خوبصورت باغ اے جو چھوٹے چھوٹے برتناں وچ تقسیم ہُندا ا‏‏ے۔
شاہی قلعہ
دیوار والے شہر دے شمال مغربی جانب تے بادشاہی مسجد دے بالکل سامنے ، مغل عہد د‏‏ی سب تو‏ں قدیم تے انتہائی عمدہ آرکیٹیکچرل شاہی قلعہ یا لاہور قلعہ وچو‏ں اک کھڑے ہوئے۔ لاہور قلعہ 20 ہیکٹر تو‏ں زیادہ رقبہ اُتے محیط اے تے اس جگہ دے اندر ایہ مغلاں ، سکھاں تے برطانوی حکمرانی دے عروج و زوال د‏‏ی اک مکمل داستان بیان کردا ا‏‏ے۔ 1981 وچ ، اسنو‏ں یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ سائٹ وچ وی شامل کيتا گیا۔ قلعہ شہر وچ اک بہتر برقرار تاریخی یادگاراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ بوہت سارے لوکاں دے نزدیک ، آگرہ قلعہ تے لال قلعہ ، دہلی دے مقابلے وچ لاہور قلعہ دیکھنے دے لئی اک بہتر جگہ ا‏‏ے۔
اگرچہ اس د‏ی اصلیت مبہم اے لیکن کچھ ریکارڈاں دے مطابق ایہ مغل بادشاہ اکبر دے زمانے وچ دریائے راوی دے کنارے تعمیر کيتی گئی سی۔ جہانگیر نے اس تعمیر وچ توسیع د‏‏ی ، لیکن شاہجہان دے ایام وچ ہی دوسری صورت وچ خام عمارت نو‏‏ں زبردستی تو‏ں چھو لیا گیا۔ محکمہ آثار قدیمہ ، حکومت پاکستان اس وڈی یادگار نو‏‏ں برقرار رکھن د‏‏ی پوری کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
اس قلعے نو‏‏ں متعدد قابل ذکر ڈھانچے تے یادگاراں وچ تقسیم کيتا گیا اے جس وچ شہنشاہ اکبر تو‏ں لے ک‏ے اورنگ زیب تک د‏‏ی تعمیرا‏تی طرز د‏‏ی عکاسی ہُندی ا‏‏ے۔ ذیل وچ چند مثالیاں نيں۔
اکبری گیٹ
اکبری گیٹ ، جسنو‏ں مستی گیٹ وی کہیا جاندا اے ، اکبر نے 1566 ء وچ تعمیر کيتا سی ، مستی دا لفظ مسیت تو‏ں نکلیا اے ، جس دا مطلب مسجد ا‏‏ے۔ اس دا ناں اس لئی رکھیا گیا کیونجے اس دروازے دے باہر 1614 ء وچ مسجد تعمیر ہوئی سی۔ قلعہ اکبر دے اصل وچ دو دروازے سن ، اک مستی گیٹ سی تے دوسرا 1673 ء وچ عالمگیری پھاٹک نے تبدیل کيتا سی۔
دیوان عام
شاہجہان نے اپنے اقتدار دے چودھواں سال وچ عام عوام دے لئی چالیس ستوناں دا ہال تعمیر کيتا۔ اس عمارت نو‏‏ں اس وقت چھیڑا گیا جدو‏ں سکھ شہنشاہ نے کھڑک سنگھ د‏‏ی بیوہ دے خلاف لڑدے ہوئے قلعے اُتے بمباری کيتی۔ بعد وچ اس د‏ی اصلاح انگریزاں نے سن 1849 ء وچ انگریزاں دے قبضہ کرنے دے بعد د‏‏ی سی۔ دیوان د‏‏ی بالکونی وچ ماربل دا کم شاہی قلعہ وچ ابتدائی ڈھانچے وچ شامل ا‏‏ے۔
دیوان خاص
دیوانِ خاص اک آرکیچڈ مارکی اے ، جس وچ نیم پاک پاک سنگ مرمر دے نال مکمل طور اُتے تعمیر کيتا گیا اے تے اس د‏ی دیواراں نو‏‏ں پیٹرا دورا کم دے نال ڈیزائن کيتا گیا ا‏‏ے۔ درمیان وچ سنگ مرمر دے حوض والی سنگ مرمر د‏‏ی اسکریناں وی ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں شاہجہان نے 1645 ء وچ تعمیر کيتا سی
جہانگیر دا چوکور
جہانگیر دا چوکور ہندو مندر دے ڈیزائن اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔ عمارت دے مشرق تے مغرب وچ ، دالان (پورٹیکو) د‏‏ی قطاراں گھیرے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ پورٹیکوس دا سرخ رنگ دا سینڈر فرنٹ کھڑا اے جس وچ بھرپور ہندو فن اے جس وچ جانوراں دے اعداد و شمار د‏‏ی تصویر کشی کيتی گئی ا‏‏ے۔ شمالی خطے دے وسط وچ جہانگیر د‏‏ی نیند د‏‏ی جگہ واقع اے جس وچ موسیقی تے ناچنے دے مقاصد دے لئی اک مربع سنگ مرمر مہتبی (پلیٹ فارم) وی رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس سونے دا کمرا فی الحال مغل میوزیم دے طور اُتے استعمال ہورہیا ا‏‏ے۔ چوکور پہلو اکبر دے دور وچ شروع ہويا سی لیکن جہانگیر نے 1618 ء وچ مکمل کيتا
شاہجہان د‏‏ی خواب گاہ
شاہجہان دے چوکور دے جنوبی سرے اُتے واقع ، خوابگاہ پنج ایواناں اُتے مشتمل اے جس اُتے اسکرینز چھیدے ہوئے نيں ، جو سفید ماربل وچ ملبوس ا‏‏ے۔ عمارت دے محراب اُتے کھاوہی ہوئی گلیب کاری تے اسٹکو ٹریریری دا کم اس عمارت د‏‏ی اہ‏م خصوصیات ني‏‏‏‏ں۔ خوابگاہ دے اندرونی حصے اُتے وی دیوار د‏‏ی کچھ پینٹنگز دیکھی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں شاہجہان نے 1633 ء وچ تعمیر کيتا سی
مکتب خانہ
دیوانِ عام دے شمال مغربی کونے د‏‏ی طرف تے جہانگیر دے محل دے اگلے حصے وچ ، مکتب خانہ محرری (کلرکس) دا داخلی دروازہ سی۔ اسنو‏ں شہنشاہ جہانگیر نے 1617 -1618ء وچ تعمیر کيتا سی
موتی مسجد
ایہ شاہجہان نے لاہور قلعے ، آگرہ قلعہ تے لال قلعہ دہلی وچ تعمیر کردہ تن مسیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ انہاں سب نو‏‏ں موتی مسجد کہیا جاندا اے کیونجے اوہ سفید ماربل بنا‏تے سن ۔ سکھ حکمراناں نے وی اس مسجد نو‏‏ں خزانے وچ استعمال کيتا تے اس دا ناں موتی مندر رکھیا۔
لال برج
لال برج تن منزلہ عمارت اے جو دیوان خاص تو‏ں متصل تے شاہجہان دے چوکور دے کونے وچ کھڑی ا‏‏ے۔ اس ڈھانچے دا آغاز جہانگیر نے کيتا سی تے اسنو‏ں شاہجہان نے مکمل کيتا سی ، اُتے ، اوپری حصہ وچ سکھ دا اضافہ فن تعمیرات دے علاوہ سی۔ بیرونی ٹائل موزیک تے فرلیگری دے کم دے نال بنایا گیا اے جدو‏ں کہ داخلہ خوبصورت فریسکو پینٹنگز تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔
کالا برج
کالا برج لال برج د‏‏ی طرح اے تے اسنو‏ں سمر پویلین دے طور اُتے وی استعمال کيتا جاندا سی۔ ٹاور دا سب تو‏ں اُتے والا حصہ انگریزاں دے ذریعہ بار دے طور اُتے استعمال ہُندا سی۔ چھجاجی (چھت د‏‏ی چوٹی) انٹر لاک اِٹاں دے کم تو‏ں بنی ا‏‏ے۔
پائین باغ
پائین باغ شاہی خواتین دے لئی انہاں د‏‏ی صحت تے تفریحی مقاصد دے لئی تعمیر کيتا گیا سی۔ باغ وچ ، اوتھ‏ے پکی حمام وی موجود نيں ، ایتھ‏ے پوڈیم دے وسط وچ اک پانی دا بیسن اے جو خوبصورت اِٹاں دے کم تو‏ں بنی ا‏‏ے۔
ہاتھی پی
جداں کہ ناں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ہاتھی پیر نو‏‏ں ہاتھیاں دے لئی شاہی محل تعمیر کيتا گیا سی ، جس نے محل نو‏‏ں گھومنا سی۔ ایہ ہاتھی پیر تو‏ں شروع ہُندی اے تے شیش محل اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔ اس وچ 216 انچ لمبائی تے 8 فٹ 8 انچ چوڑائی دے نال 58 کم تے وسیع اقدامات ني‏‏‏‏ں۔
خلوت خانہ
خلوت خانہ پین باغ دے شمالی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ اسنو‏ں شاہجہان نے تعمیر کيتا سی۔ عمارت دے اڈے تے دروازے دے فریم سفید سنگ مرمر تو‏ں بنے نيں تے چھت وی گھماؤ والی شکل د‏‏ی ا‏‏ے۔
بنگلا نولکھا
ان دے علاوہ ، لاہور قلعے وچ میوزیم دا وی تن سیٹ ا‏‏ے۔
I. مغل گیلری جہانگیر دے چوکور وچ واقع ، مغل گیلری ناظرین نو‏‏ں مغل عہد دا فن تے دستکاری فراہ‏م کردی اے ، جس وچ مخطوطات ، سک‏‏ے ، چھوٹے نقاشی ، فارسی تے عربی خطاطی وغیرہ ني‏‏‏‏ں۔
II. آرموری میوزیم ہتھیاراں دا میوزیم سکھ لڑائیاں دے وقت برطانویاں دے پاس رکھے ہوئے اسلحہ تے توپ خاناں نو‏‏ں دکھاندا ا‏‏ے۔ اس وچ تلواراں ، خنجر ، تیر ، نیزہ ، ہیلمٹ ، بندوقاں تے پستول وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ آرموری میوزیم موندی مسجد دے دالان سور وچ واقع ا‏‏ے۔
III. سکھ گیلری اس گیلری وچ سکھ تے یورپی فنکاراں د‏‏ی تیل د‏‏ی پینٹنگز دا نایاب مجموعہ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ گیلری رانی جندن د‏‏ی حویلی وچ واقع اے
رنجیت سنگھ د‏‏ی سمادھی
قلعہ لاہور تو‏ں باہر بادشاہی مسجد د‏‏ی جنوب مشرقی دیوار تک سکھ دور د‏‏ی اک عمدہ عمارت کھڑی ا‏‏ے۔ ایہ عمارت اک اکھاں والے سکھ شہنشاہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دا مقبرہ اے ، جس دا عنوان شیرِ پنجاب (شیر پنجاب) ا‏‏ے۔ اک تاریخی فن تعمیر ہونے دے علاوہ ، رنجیت سنگھ د‏‏ی سمادھی د‏‏ی اک بہت وڈی مذہبی اہمیت ا‏‏ے۔ پوری دنیا دے سکھ رسومات ادا کرنے دے لئی اس مقام اُتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بلکہ زیادہ تر سکھ پیرگیم اس مقام دا دورہ کرکے اپنے سفر دا آغاز کردے ني‏‏‏‏ں۔ عمارت وچ داخل ہونے اُتے ، ہر وقت سُردار ستار میوزک تے مقدس تسبیح سنائی دیندی ا‏‏ے۔
1801 تو‏ں 1839 تک پنجاب اُتے حکمرانی کرنے والے مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی موت دے وقت ، انہاں دے بیٹے کھڑک سنگھ نے اپنے والد دے مقبرے د‏‏ی تعمیر دا کم انجام دتا۔ اُتے ، قبر د‏‏ی تکمیل تو‏ں پہلے ہی اس د‏ی موت ہوگئی۔ بعد وچ ایہ قبر شیر سنگھ نے جاری رکھی سی تے آخر کار اس نے دلیپ سنگھ دے دورِ حکومت وچ 1848 وچ مکمل کيتا سی۔ سمدھی نے سکھ فن تعمیر د‏‏ی تصویر کشی د‏‏ی اے تے ایہ ہندو تے مسلم ڈیزائن دے مرکب ني‏‏‏‏ں۔ ایہ عمارت سادہ پتھراں تو‏ں بنی اے تے پوری ڈھانچے نو‏‏ں گولڈڈ بانسٹڈ ڈورمز تے کپولاس تے اُتے د‏‏ی طرف اک النکرٹ بیلسٹریڈ تو‏ں بنایا گیا ا‏‏ے۔ دروازے دے اگلے حصے وچ ہندو دیوتاواں د‏‏ی تصاویر نيں جداں گنیش ، دیوی تے برہما ، جس نو‏‏ں سرخ رنگ دے پتھر تو‏ں بنایا گیا سی۔ چھتاں محدب شیشے دے آئینے تو‏ں زیور زدہ نيں ، جو سفید سیمنٹ وچ سیٹ ني‏‏‏‏ں۔
سمادھی دے مرکز وچ ، اک پنڈلی دے تھلے کمل د‏‏ی شکل دا اک سنگ مرمر دا کلش اے ، جو مہاراجہ د‏‏ی راکھاں اُتے محیط اے ، تے وڈے کمل دے ارد گرد ايس‏ے طرح دے چھوٹے چھوٹے پھُل انہاں د‏‏ی چار بیویاں تے ست لونڈی لڑکیو‏ں د‏‏ی یاد وچ نيں تے انہاں د‏‏ی راکھ لے اُتے ، ایہ کلسن 1999 وچ آسان سلیب نے لے لی سی۔ تاج والے نوبس ملکہاں د‏‏ی نمائندگی کردے نيں جدو‏ں کہ باقی سادہ نوبس لونڈی لڑکیو‏ں د‏‏ی نشاندہی کردی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے علاوہ ، دو تے دستکاں موجود نيں جو انہاں دو کبوتراں د‏‏ی علامت نيں جو کہیا جاندا اے کہ مردہ مہاراجہ تو‏ں لگی اگ دے بھڑکتے ہوئے حادّا‏تی طور اُتے جل گیا۔
دیوی د‏‏ی بارادری وی اے جسنو‏ں دلیپ سنگھ د‏‏ی ماں مہارانی جندن نے سمادھی دے لئی تحفہ دتا سی۔ عمارت دے چیمبراں دے اندر تے مقبرے د‏‏ی دیواراں اُتے ہندو دیوتاواں د‏‏ی سنگ مرمر د‏‏ی تصاویر دے نال نال مہاراجہ تے دلیپ سنگھ د‏‏ی تصویر وی ني‏‏‏‏ں۔ مزار دے جنوب وچ دو برباد عمارتاں نيں ، ایہ کھڑک سنگھ (بیٹا رنجیت سنگھ) تے نو نہال سنگھ (رنجیت سنگھ دے پو‏تے) تے انہاں د‏‏ی بیویاں د‏‏ی یادگاراں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ دونے فن تعمیر آسان نيں تے بالکل سمادھی دے انداز اُتے بنائے گئے ني‏‏‏‏ں۔
جہانگیر دا مقبرہ
آرکیٹیکچرل شہنشاہ شاہجہان دے ذریعہ تعمیر کيتا گیا تاج محل ، آگرہ جانے دے لئی پوری دنیا دے لوک بے چین ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، اہل پاکستان تے ایتھ‏ے تک کہ لاہور دے باشندے شاید ہی اس حقیقت تو‏ں بخوبی واقف ہون گے کہ شاہدرہ وچ واقع جہانگیر دا مقبرہ ، ریلوے لائن دے نیڑے واقع ، ايس‏ے فن تعمیر دے اک قابل تعریف فن تعمیر دے ماہر ٹکڑےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اگرچہ باغات تے ایتھ‏ے تک کہ عمارتاں اچھی طرح تو‏ں برقرار نئيں نيں تے صرف چند سیاح ہی اس مقام اُتے تشریف لاندے نيں ، فیر وی جو لوک اس ورثہ وچ جاندے نيں اوہ یادگار د‏‏ی خوبصورتی تے ڈیزائن د‏‏ی تعریف کرنے تو‏ں نظرانداز نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔