cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
بدوال تے علی وال د‏‏ی معرکہ آرائیاں
8مارچ 1846کو انگریز تے لاہور   دربار دے درمیان معاہدہ ہويا۔اس معاہدے وچ خالصہ حکومت کیت‏‏ی نمائندگی راجہ گلاب سنگھ،سردار لال سنگھ،سردار تیجا سنگھ تے دیوان دینا ناتھ نے د‏‏ی تے  انگریزاں  د‏‏ی طرف تو‏ں نمائندگی مسٹر کیوری ٹن تے میجر لارنس دے سپرد سی۔اس تقریب وچ سرداراں نے مہاراجہ دلیپ سنگھ  د‏‏ی طرف تو‏ں گور نر جنرل نو‏‏ں درخوست پیش کيت‏‏ی سی کہ لاہور    حکومت کیت‏‏ی فوج انتہائی بد نظمی دا شکار ہوئے ک‏ے رہ گئی ا‏‏ے۔ جس دے وجہ تو‏ں انتظام سلطنت درہم برہم ہوئے کررہ گیا اے ۔لہٰذا انگریزی فوج دا اک دستہ لاہور    وچ متعین کر دتا جائے تے اس وقت تک ایہ دستہ ایتھے رکھیا جائے جدو‏ں تک سکھ  فوج اپنی دوبارہ ذمہ داریاں نہ سنبھال لے یا سنبھالنے دے قابل نہ ہوئے جائے۔اس درخواست اُتے غور کرنے دے بعدگورنر جنرل نے اپنی رائے برائے ناں جمہوریت دا ڈنڈھورا پیٹتے ہوئے کہیا اسيں تاں کسی دے وی اندرونی معاملات وچ مدا خلت کرنا پسند نئيں کردے، اوداں وی ایہ ساڈی سیاسی حکمت عملی دے خلاف گل اے ۔ہاں جے لاہور    حکومت نو‏‏ں فوج د‏‏ی واقعی ضرورت اے تاں اس سلسلے وچ باقاعدہ معاہدہ ہونا ناگزیر اے ۔جس وچ ایہ طے کيتا جائے کہ ایہ انگریزی فوج کِنّی مدت تک دے لئی پنجاب  حکومت نو‏‏ں درکار اے ۔یعنی ایہ فوج کدو‏‏ں تک لاہور    وچ مقیم رہے گی۔اسک‏‏ے فوراً بعد لاہور    دربار د‏‏ی جانب تو‏ں کہیا گیا کہ انگریز فوج صرف اس سال دے آخیر تک لاہور    وچ رہے گی۔ جسنو‏ں گورنر جنرل نے منظوری کردے ہوئے اسنو‏ں باقاعدہ8مارچ1846تحریر وچ لایاگیا۔جسنو‏ں معاہدہ لاہور    دے ناں تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
اگلے روز یعنی ۹ مارچ نو‏‏ں گورنر جنرل د‏‏ی خیمہ گاہ وچ اک عظیم الشان دربار لگیا یا گیا۔ جس وچ گورنر جنرل دے علاوہ مہاراجہ دلیپ سنگھ کمانڈر انچیف لارڈ گرف، سندھ دے انگریز گورنر چار لس نیپئر دے علاوہ تمام سکھ  سرداراں دے علاوہ انگریز فوج دے اعلیٰ افسران وی شامل ہوئے۔ گور نر جنرل اک شاندار تخت اُتے متمکن سی تے اس دے دائین جانب مہاراجہ دلیپ سنگھ  بیٹھیا سی۔ گور نر جنرل دے کھبے جانب اس عظیم الشان تقریب دا مہمان خصوصی پرنس والڈیمئر براجمان سی۔گورنر جنرل نے اس معاہدے اُتے اپنے توثیقی دستخط کیتے تاں اس اُتے معاہدہ دلیپ سنگھ  نے وی اپنے دستخط کيتے۔بعد وچ گور نرجنرل نے دربار تو‏ں خطاب کردے وقت سکھ  سرداراں نو‏‏ں زبردست تنبیہ د‏‏ی تے کہیا پنجاب  حکومت نو‏‏ں چاہیے کہ اپنی تمام تر توجہ اپنی سلطنت دے انتظامی امور دے بہتر بنانے اُتے صرف کرے تے اس معاہدے دا پورا احترام کردے ہوئے اس اُتے عمل کيتا جائے تے جے انہاں نے پہلے د‏‏ی طرح تغافل دا مظاہرہ کيتا تاں فیر انہاں د‏‏ی سلطنت د‏‏ی بقا نو‏‏ں خطرہ وی لاحق ہوئے سکدا اے ۔لاہور    حکومت نو‏‏ں چاہیے کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی سیاسی پالیسیاں اُتے عمل پیرا ہونے د‏‏ی کوشش کرے۔وہ حکومت برطانیہ دا بہترین دوست سی۔ہور فوج نو‏‏ں سیاست تو‏ں دور رہنا چاہیے،جداں کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے عہد حکومت وچ سی۔جے ساڈی انہاں تجاویز اُتے عمل کيتا گیا تاں فیر لاہور    حکومت دے حق وچ ایہ عمل بہتر نتائج دا حامل ہوئے گا۔بصورت ہور سلطنت نو‏‏ں زوال تو‏ں کوئی نہ بچا سک‏‏ے گا۔ جتھ‏ے تک حکومت برطانیہ دا تعلق اے اوہ حکومت پنجاب  تو‏ں ہر معاملے وچ تعاون کریگی۔اس سلسلے وچ اسيں اپنا اک فوجی دستہ ایتھے چھڈ ک‏‏ے جا رہے نيں اسنو‏ں کسی قسم د‏‏ی مدا خلت تو‏ں موازنہ نہ کيتا جائے کیونجے کسی دے اندرونی معاملات وچ دخل اندازی ساڈا شیوہ نئيں اے ۔ہور لاہور    دربار نو‏‏ں چاہیے کہ ساڈے اس فوجی دستے تو‏ں بھرپور فائدہ اٹھاندے ہوئے اپنی فوج نو‏‏ں وی جدیدخطوط اُتے تنظیم کرے۔گورنر جنرل د‏‏ی اس تقریر دے بعد غدار سکھ  سرداراں نے اس د‏ی ہمدردانہ تجاویز تے اس دے خیر سگالی دے جذگل کيتی وڈی تعریف تے ستائش کيتی۔
معاہدہ لاہور
انگریزوںاور سکھاں  دے درمیان9مارچ 1846کو جو معاہدہ وجود وچ آیا اس د‏ی شرائط درج ذیل نيں ۔
۱۔ حکومت برطانیہ مہاراجہ دلیپ سنگھ نو‏‏ں لاہور    حکومت دا راجہ تسلیم کردی اے لیکن اس د‏ی کم سِنی د‏‏ی بنا اس د‏ی والدہ رانی جنداں  اس د‏ی قائم مقام ہوئے گی تے مسٹر لال سنگھ نو‏‏ں اس دا وزیر اعظم بنا یا جائے گا۔
۲۔ لاہور   حکومت اپنی مسلح فوج د‏‏ی تعداد وچ کمی کرے،یعنی پیدل فوج ویہہ ہزار تے سوار فوج بارہ ہزار تو‏ں ودھ نہ ہونی چاہیے تاکہ مستقب‏‏ل وچ ساڈے تے اس دے درمیان فیر کوئی نا خوشگوار واقعہ روپذیر نہ ہوئے پائے۔
۳۔ بھاری اورہلکی ایسی تمام توپاں جو ساڈے خلاف جنگ وچ استعمال کيتياں انہاں نو‏‏ں ساڈے حوالے ک‏ے دتا جائے۔ سکھاں د‏‏ی اوہ تمام توپاں تاں پہلے ہی  انگریزاں  دے قبضے وچ آچکیاں سن،پر حالے لاہور    دربار دے پاس ستر توپاں موجود نيں ۔وہ وی سانو‏ں دتی جاواں۔
۴۔ جے کدی حکومت برطانیہ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں کسی ہنگامی صورت دے تحت پنجاب  دے رستےآں تو‏ں گزرنا پئے تاں لاہور    حکومت نہ صرف انہاں نو‏ں گزرنے دیگی بلکہ انہاں نو‏‏ں تمام ممکنہ سہولتاں وی فراہ‏م کرے گی۔
۵۔ لاہور   حکومت کسی غیر ملکی خصوصاً امریکی یا برطانوی باشندے نو‏‏ں ساڈی اجازت دے بغیر اپنی حکومت وچ ملازم نہ رکھ سک‏‏ے گی۔
۶۔ جو انگریز فوجی دستہ اسيں لاہور   وچ چھڈے جا رہے نيں انہاں دے تما م اخراجات لاہور    حکومت برداشت کرے گی۔
۷۔ ساڈا اک برطانوی افسر لاہور   دربار وچ بطور ریزیڈنٹ مقیم رہے گا۔
۸۔لاہور  حکومت برطانیہ  نو‏‏ں ڈیڑھ کروڑ روپیہ تاوان جنگ ادا کرے گی۔
کشمیر د‏‏ی فروخت
سکھاں نے  انگریزاں  د‏‏ی تمام شرطاں ماناں۔مگر آخری شرط بارے بہت زیادہ پریشان ہوئے گئے۔کیونجے خزانہ بالکل خالی سی۔ اس وقت حکومت دے خزانے وچ پھوٹی کوڑی تک نہ سی۔ انگریزاں  نو‏‏ں وی لاہور    حکومت تو‏ں اِنّی وڈی رقم د‏‏ی وصولی د‏‏ی توقع نہ سی لیکن انہاں نے اس دا انتظام پہلے تو‏ں ہی ک‏ر ليا سی۔جدو‏ں  سکھاں  نے خزانہ خالی ہونیکی اطلاع انگریز حکا‏م نو‏ں دتی تاں انہاں نے دوآبہ جالندھر دا اک کروڑ مول لگیا یا تے ایہ علاقہ اپنی تحویل وچ لے لیا۔اب پنجاہ لکھ باقی سن ،اس اُتے  انگریزاں  نے راجہ گلاب سنگھ نو‏‏ں کشمیر بیچنے دا مشورہ دتا۔کشمیر د‏‏ی بولی اک کروڑروپیہ لگائی گئی جو پنجاہ لکھ اُتے آک‏ے ختم ہوئے ئی۔ اس طرح ڈیڑھ کروڑ روپیہ پورا کيتا گیا۔کشمیر  انگریزاں  نے ہن راجہ گلاب سنگھ نو‏‏ں دے دتا کیونجے اس نے  انگریزاں  دے لئی وڈی خدمات انجام دتیاں سن۔ اس دا تذکرہ پہلے کيتا جا چکيا۔انگریز حکومت نے اعلان کيتا کہ راجہ گلاب سنگھ ہن کشمیر دا اک خود مختار حکمران اے تے اس علاقے بارے وچ کِسے وی امر وچ حکومت برطانیہ  دے سامنے جواب دہ نہ ہوئے گا،کہیا جاندا اے کہ اس دے علاوہ وی راجہ گلاب سندھ تے  انگریزاں  دے درمیان ا مرتسرمی ںاک معاہدہ ہويا سی۔
نتائج
معاہدہ لاہور   چونکہ جنگ وچ ذلت آمیزشکست کھانے دے بعد وجود وچ آیا تھااور اک نہایت ایہانت آمیز سی۔اس معاہدے وچ  انگریزاں  د‏‏ی جانب تو‏ں تمام یکطرفہ شرائط پیش کيت‏‏ی گئی سن جنہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی ملک گیری د‏‏ی ہوس تے توسیع پسندانہ عزائم سامنے آندے سن ایہ معاہدہ دراصل اک شرائط نامہ سی جو کہ اک فاتح قوم نے اک مفتوحہ قوم اُتے مسلط کيتا سی۔
اس جنگ وچ انگریزوںکو اک شاندار تے تاریخی کامیابی حاصل ہوئے ئی سی کیونجے بنگال تو‏ں لےک‏ے دلی تک انہاں نے چھوٹی وڈی جِنّی وی ریاستاں فتح د‏‏ی سن انہاں سب دے مقابلے وچ پنجاب  د‏‏ی ریاست ہر لحاظ تو‏ں بر تر، مضبوط تے مستحکم سی تے فیر سکھ  فوج انگریز فوج د‏‏ی طرح جدید جنگ تو‏ں آشنا تے تربیت یافتہ، بلکہ مذہبی جذبے دے حوالے تو‏ں دیکھیا جائے تاں سکھ   انگریزاں  تو‏ں کدرے ودھ ک‏ے سن، ایسا جذبہ ہی میدان جنگ وچ موئثر ہتھیارہويا کردا اے تے ایہ پنجاب  دے ہر سکھ  دے پاس موجود سی۔ایہ اوہ حقائق سن جنہاں د‏‏ی بنا پرانگریز حالے تک  سکھاں  تو‏ں خائف سن، انہاں دا ایہ اندازہ کہ حالے اوہ پنجاب  کوفتح نئيں ک‏ر سکدے سن اس حقیقت د‏‏ی غمازی کردی اے مگر لاہور    دربار دے چند غدار سکھاں  نے اپنی ننگ وطن کار کردگی دا مظاہرہ کردے ہوئے پنجاب  وچ ایداں دے حالات پیدا کر دتے کہ انگریز دے پنجاب  نو‏‏ں اِنّی دیر تو‏ں فتح کرنیکے اندازے غلط ثابت ہونے لگے تے پنجاب  وڈی تیزی تو‏ں انہاں دے تسلط وچ آنے لگا۔
1۔ ایتھ‏ے اک ہور حقیقت تو‏ں چشم پوشی نئيں کرنی چاہیے کہ سکھاں  نے مسلما‏ن مغل سلطنت دے زوال اُتے اپنی بارہ عدد مثلاں بنا‏تے وقت ابتدا وچ عوام،جنت‏ا یعنی نچلی ذاتاں وچ بھکھ ننگ،فاقہ کشیاں،غربت افلاس تو‏ں تنگ آک‏ے تے اکثر کم تر ہندوذاتاں دے اَن پڑھ،جاہل تے بے ہنر مند،کوئی وی پیشہ ورانہ صلاحیت نہ ہونا،صر ف جسمانی صلاحیت،بدن دے زور تے طاقت دے بل پراَن پڑھ، ہندوواں  نے اپنا دھرم،مذ ہب بدل سکھ  بن کے،اپنے جیون نو‏‏ں بدلنے د‏‏ی غرض تو‏ں لُٹ مار،غارت گری، ڈاکے،چوریاں کرکے دولت اکٹھی کرنا شروع کيتی۔
4۔ دھرم،مذہب بدلنے وچ انہاں نو‏ں کوئی عار،رکاوٹ نہ سی کیونجے اوہ کون سااُچی ذاتاں د‏‏ی مانند بہتر زندگیاں گزاردے سن ۔
- 5 سکھ دھرم وی تاں ہندومت دے ذات پات تو‏ں بغاوت ہی دے نتیجے وچ ابھریا سی۔
6۔ نال ہی اسلام دا سبھی انساناں دا یکسانیت دا اصول وی سامنے سی۔ایہ اس گل کيتی تصدیق سی کہ انہاں نويں سکھوںنے،بنا حیل تے حجت تے کسی وی ذہنی کاوش(جو انہاں دے بس د‏‏ی گل سی وی نئيں ،اکثر جاہل تے انہاں پڑھ ہونے د‏‏ی بنا پر)آسان تے آرائشی انداز اپنا یا۔
7۔ اسيں دیکھدے نيں کہ انہاں د‏‏ی آپس وچ وی ایداں دے معمولی بہانےآں تے گلاں د‏‏ی بنا پرچپقلشیںبن جاندیاں جنہاں د‏‏ی کوئی تُک،منطق تے مناسبت وی نئيں ہُندی سی۔ اُنہاں د‏‏ی اِس کم عقلی د‏‏ی بنا اُتے اکثر معاشی تے اقتصادی طور اُتے قدرے بہتر مسلما‏ن ہی ہدف تے نشانہ بندے سن ۔ان ہنگامےآں وچ اکثر گھراں د‏‏ی بیٹیاں،خواتین،بچے اورعورتاں ہی اس جبر دا شکار بندیاں سن تے آسانی تو‏ں اغوا ہُندی سیںیاں عصمتاں وی لٹتی رہیاں ۔
8۔ فیر ايس‏ے ضمن وچ مسلماناں،رعایا تو‏ں وی انتقامی بدلے وچ انہاں د‏‏ی بہت تزلیل اوراستحصا ل کيتا،لُٹ مار، قتل تے غارت،عصمتاں وعزت تو‏ں کھیلا۔کسی د‏‏ی عزت تے ناموس محفوظ نہ سی۔
9۔ نال ہی دل تے دماغ د‏‏ی آپس د‏‏ی کشمکش وچ دل تے جذگل کيتی اکثر جیت ہُندی رہی تے عقل ہی ہارتی رہی کیونجے دماغ،عقل دے ناخن لینے تے اس اُتے انحصار کرکے پھل ملنے وچ اک کافی مدت درکار ہُندی ا‏‏ے۔
10۔ مسلماناں دا ایسا استحصال کافی لمبے عرصہ تک پہلے مختلف گوروؤں،پھربندہ بیراگی جداں جاہل انپڑھ لٹیرے،بعد وچ بارہ مثلاں دے ابھرنے،قائم ہونے دے دوران تے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ابتدائی دور وچ وی ہُندا رہیا،
11۔ حتیٰ کہ ٰمہاراجہ دے دوران وی خزانہ بھرنے د‏‏ی خاطر سخت تے بھاری جرمانے مسلمانو ں ہی نو‏‏ں کیتے جاندے رہے۔ہم اس بارے پہلے پڑھ چکے نيں ۔
12۔ حتیٰ کہ ايس‏ے ناں نہاد دانشور، دور اندیش، سیاسی بصیرت رکھنے والے مہاراجہ نے سینکڑاں تاریخی تھ‏‏اںو‏اں دا جوحشر کيتا ساڈے سامنے اے ۔جے اوہ معتدل یا تے سیع النظر تے اِنّا تنگ نظر مذہبی سکھ نہ ہُندا تاں تاریخی تھ‏‏اںو‏اں دا احترام کردا کیونجے اوہ کسی وی ملک د‏‏ی تاریخی،تمدن تے سبھیاچار دا بے مثال قیمتی اثاثہ ہُندے نيں ۔لیکن صد افسوس اے کہ ایسا نئيں کيتا گیا۔
ماسٹر تارا سنگھ عام گریجوئیٹ کانگرس دا مقابلہ نئيں کر سکدا سی۔اس دا ذہن استمراریت امپیریالزم د‏‏ی مخالفت وچ ہی پھنس کر رہ گیا سی۔وہ کانگرس دا بہت شیدائی سی۔اسنو‏ں ہندوواں دے نرخے وچ رہ ک‏ے اپنی بقا تے تحفظ لگدا سی۔ بلدیو سنگھ، وی اک میڈیا کر قسم دا فرد سی۔ اس د‏ی واحد خاصیت ایہ سی کہ اوہ اکالی پارٹی دا فنانسر سی۔سورن سنگھ گیانی،کم پڑھیا لکھیا تے اکالی پارٹی د‏‏ی ذہنیت رکھدا سی۔اس وچ اعلیٰ لیڈر بننے د‏‏ی صلاحیت نہ سی۔ انہاں دا معاون ہرنام سنگھ وی کانگرس دا پٹھو سی، اس وچ سوچنے،سمجھنے د‏‏ی سجھ بجھ ہی نہ سی۔کرتار سنگھ، بہادر د‏‏ی کم علمی،کج روی دے جذبات‏ی پن،مذہبی جنونیت جنہاں وچ سنجیدہ معاملا ت دا تجزیہ کرنیکی صلاحیت شایدقدرت نے ہی کم رکھی سی۔(1)
15۔ شاید اس د‏ی اصل وجہ انہاں دا اپنی عقل تے شعور دا استعمال نہ کرنا تے صرف تے صرف انتقام بدلہ کےجذبات وچ بہہ کر دل ہی د‏‏ی گل مننا ہی ہوئے جس وچ سمجھ استعمال نئيں ہوئے پاندی۔
16۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں تریخ وچ کچھ ناقبت اندیش مسلما‏ن بادشاہاں مثلاً بلبن، جہانگیر، شاہجہان تے اورنگزیب،بعد وچ تیمور شاہ، احمد شاہ ابدالی د‏‏ی حماقتاں دا ذکر ک‏ر ک‏ے وی گمراہ کيتا گیا، یعنی مسلماناں تو‏ں عداوت تے غیر اعتمادی دا سبق پڑھایا گیا۔
17۔ جدید زمانے دے روشن خیال،لبرل تے غیرتعصبی محمد علی جناح د‏‏ی روشن رہنمائی تو‏ں مستفید نہ ہونے دیااور انگریزکے ہتھو‏ں ہی اک وکھ سکھ سٹیٹ بننے د‏‏ی تجویز نو‏‏ں فقط مسلماناں دے نال عناد د‏‏ی بنا اُتے ہتھ تو‏ں گنوا دتا۔ اُسوقت  سکھاں  دا مدعا ایہ سی کہ دونے ہندوواں  تے مسلماناں دا غلبہ نئيں چاہندے سن ۔مثلاً سورن سنگھ تے بھیم سین ساچرنے21 اپریل 1947 نو‏‏ں کہیا کہ پنجاب  نو‏‏ں دو یا تن نیم خود مختار صوبےآں وچ ونڈ دتا جائے۔پر اوہ برہمن ہندوواں  دے ہتھ کھیلدے تے احمق بنے رہ‏‏ے۔
18۔ محمد علی جناح اُتے ایہ واضع سی کہ دریائے راوی تو‏ں لےک‏ے دلی دے مغرب پنجاب  وچ پانی پت تک پاکستان    د‏‏ی حدود دے اندر اک خاص حیثیت تو‏ں سکھ  شامل ہوئے ں جداں کہ سویت یونین د‏‏ی متحدہ جمہوری ریاستیںتھی۔محمد علی جناح د‏‏ی اس تجویز تو‏ں اس علاقہ وچ آبادی کوبھی نقل مکانی د‏‏ی ضرورت نئيں پڑنا سی۔اور اس بٹوارے د‏‏ی نتیجے وچ جو ہندوؤں،  سکھاں  تے مسلماناں دا اِنّے لکھاں دا خون بہا ,بھی نئيں ہونا سی۔ (2)
لہٰذا جناح واقعی ہندو مسلم اتحاد دا سچا تمائندہ سن ۔ بقول گوپال کرشنا گوخال جتھ‏ے تک موجودہ وقت وچ سکھاں  دے سیاسی شعور د‏‏ی گل اے تاں درج ذیل صورت حال دا ملاحظہ کيتا جائے۔
پاکستان  ی حکومت کیت‏‏ی نااہلی د‏‏ی بنا اُتے مشرقی پاکستان    نو‏‏ں بنگلہ دیس بنا ک‏ے شریمتی اندرا گاندھی نے کچھ سال بعد ہی 1984ء  سکھاں  نو‏‏ں اپنے حق مانگنے د‏‏ی پاداش وچ  سکھاں  دے انتہائی مقدس مقام امرتسر  دے گولڈن ٹیمپل اُتے اپنی دیرینہ تے اپنے والد محترم پنڈت جواہر لعل نہرو د‏‏ی ہندوآنہ فسطائی ڈگر اُتے چل ک‏ے سکھ  دھرم نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی پالیسی اُتے چلدی ہوئے حملہ کر دتا سی۔ جس دے نتیجے وچ چودہ سال کےوڈے لڑکےآں دا بالکل صفایا کر دتا سی تے لکھاں سکھ  عورتاں،بچوںاور معمر افراد نو‏‏ں وی  ہندوستان  چھڈ ک‏‏ے دوسرے ملکاں وچ پناہ لینا پئی سی۔
اس دے ست سال بعدمارچ 2001ء وچ امریکی صدر بل کلنٹن نے ہندوستان دا دورہ کردے وقت ایہ لفظاں کہ‏ے کہ سانو‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جمہوریت،جس وچ متعدد مذاہب، تہذیباں،کلچراورزباناں دے لوک امن تے شاندی تو‏ں مل کررہ رہے نيں تو‏ں سانو‏ں مغرب نو‏‏ں سبق سیکھنا چاہیے۔
لگتاہےبل کلنٹن کوپروٹوکول دینے والے افراد یا تاں انتہائی کٹر ہندو ذہنیت تو‏ں متعلق سن جنہاں نو‏ں صرف چند سال پہلے رونما ہونیوالے گولڈن ٹیمپل دے حادثے جس دا مقصد سکھ مذہب نو‏‏ں  ہندوستان  د‏‏ی دھرتی سےبدھ مت جین مت د‏‏ی طرح نیست تے نابود کرنا سی۔پروٹو کول مہیا کرنیوالے افراد نا خبر یااسنو‏ں پس پشٹ ڈالنے اُتے مضر سن اس لئی اس اِنّے وڈے سانحہ،حادثے یا المیہ کوجان بجھ کر درگزر نے اُتے آ مادہ سن ۔
اُتے بل کلنٹن دے اس واضع بے بنیٍاد تے عیاں بیان کےخلاف کسی وی سکھ لکھاری، جرنلسٹ،ریسرچر،کالم نگار،محقق یامذہبی لیڈر نے کوئی احتجاج تک نہ کيتا تے خاموشی اختیار کئےرکھی۔جس تو‏ں ظاہرہويا کہ یا تاں اوہ اس بے بنیاد حقیت تو‏ں بعید،سراسر جھوٹھے اعلان نو‏‏ں سمجھ ہی نئيں پائے تے صرف ست سال پہلے ہی انہاں ہزاراں  سکھاں  کےقتل عام نو‏‏ں کِداں فراموش کر گئے۔اس خاموشی دا مطلب سی کہ انہاں نو‏ں کوئی اعتراض نہ سی اورکہ انکاقتل عام جائز سی۔ایہ خاموشی سکھ  دھرم دے مننے والےآں د‏‏ی پچھڑی ہوئی ذہنی کیفیت تے کمترسیاسی بصیرت نو‏‏ں فاش کردی ا‏‏ے۔
جدو‏ں کہ جہانگیر، شاہجہان اوراورنگ زیب دے دور وچ تقریباََ دوسو سال تو‏ں بعید دے حالات نو‏‏ں سکھ گوردواراں وچ اج وی بار بار دوہرایا تے جذبات نو‏‏ں ابھارا جاندا اے تے مسلماناں دے خلاف محاز آرائی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ جو اس گل کيتی وضاحت کردی اے کہ اِنّے سال،اک،دو صدی بیت جانے دے باوجود سکھ  قوم کچھ وی نئيں سیکھ پائی۔بل کلنٹن دے ایداں دے بے بنیاد بیان نو‏‏ں کسی صورت وچ نظر انداز نئيں کيتا جانا چاہیے سی تاں سوال پیدا ہُندا اے کہ سکھ  دھرم کیو‏ں اسقدر بے حس بن پایا؟ ایتھ‏ے وی جذباتیت، بدلہ یا انتقام کیو‏ں درپیش نئيں ہويا؟،ہندو فسطائیت،مسلما‏ن دشمنی یا کچھ اور؟
پاکستان ی لفٹسٹ ذہنیت تے  ہندوستان  وچ  سکھاں  د‏‏ی موجودہ حالت
ایتھ‏ے پاکستان  ی لفٹسٹاں د‏‏ی ذہنیت دا تجزیہ کرنا غیر مناسب موقع نئيں ۔ تقسیم ہند1947 ءکا تجزیہ کردے وقت پاکستان   ی لفٹسٹ ایہ کہندے نيں کہ محمد علی جناح یعنی بانی پاکستان    امیر مسلما‏ن نواباں،جاگیر داراں دے ہی نمائندہ سن غریب مسلماناں دے نئيں ۔تقسیم دے نتیجے وچ پناہ گیرغریب تاں اپنے گھراں تے معمولی جائیدا تو‏ں وی محروم ہوئے ک‏ے مہاجر بن دے ہور تنگی وچ رہنے لگے۔ اس لئی کيتا ہی بہتر ہُندا کہ ایہ تقسیم نہ ہُندی۔پاکستان    تو‏ں ہندواں تے  سکھاں  دے چلے جانے دے بعد نواباں تے جاگیرداراں کوپاکستان   ی عوام نو‏‏ں پرتن د‏‏ی کھلی چھیويں مل گئی کیونجے انہاں نو‏ں ہنداں تے  سکھاں  دا مقابلہ نئيں کرنا پيا ور انہاں نے انہاں غریباں تو‏ں خوب انتقام لیا،استحصال ک‏ر ک‏ے۔پہلی تے سرسری نگاہ وچ ایہ نکتہ چینی درست لگتی اے ۔لیکن ایہ بہت گہرے مطالعہ دا موضو ع ا‏‏ے۔
۱۔ اس تو‏ں ایہ تاثر کڈنا دشوار نئيں کہ انہاں لفٹسٹاں دے ذہن وچ طبقات‏ی پہلو ہی اے کیونجے ایہ کھبے بازو د‏‏ی سیاست دا محور ا‏‏ے۔ لیکن اوہ اس فیصلہ وچ حق بجانب نئيں کیونجے صرف مسلما‏ن وڈیرا،جاگیردار،زمیندار ہی نئيں لوٹتا ہندو تے سکھ ساہوکار وی اتناہی استحصال کردا اے یا شاید اس تو‏ں کدرے زیادہ۔ مثلاً بنیا،ہندو ساہوکار سود یعنی بیاج دا کاروبار تے سود مرکب یعنی سود در سود تے اس تو‏ں وی گھناؤنے لیول اُتے کردا اے ۔جو زمانے وچ مشہور اے ۔اس ساری کتاب وچ انہاں دیاں گلاں تے تذکرے بھرے پئے نيں کہ مغل دور دے کمزور یا ختم ہونے تو‏ں مسلما‏ن کس طرح جکڑے ہوئے سن تے انہاں د‏‏ی لُٹ مار کِداں تے کِنّی ہُندی رہی تے انہاں نو‏ں درجہ بدرجہ غریب تو‏ں غریب تر کيتا گیا یا ہونا پيا۔
۲۔ تقسیم ہند دے وقت لہٰذا بہتر ہويا کہ گھٹ تو‏ں گھٹ ست کروڑ (مشرقی پاکستان   وچ چار،یعنی ۴۰ ملین، مغربی پاکستان    وچ تن کروڑ،یعنی۳۰ میلین مسلما ن، جو ہن تعداد وچ ودھ ک‏ے مجوعی طور اُتے چالیس کروڑ یعنی چار سو ملین بن چکے نيں )تعصبی،فاشسٹ،برہمن استبداد تو‏ں تاں نجات ملی۔لفٹسٹ طبقات‏ی جدو جہد وچ اس اہ‏م نکتے نو‏‏ں بالکل فراموش کر گئے۔آزادی دے بعد نويں ملک دے لیڈراں جنہاں د‏‏ی اکثریت وڈیراں،نواباں،جاگیردار،خوانین، چوہدریاں اُتے مشتمل سی،کے ہتھو‏ں پاکستان   ی مسلمانوںکا حشرکیہ ہویا،ایہ وکھ گل تے دوسرا موضوع ا‏‏ے۔
۳۔ قدرت د‏‏ی ستم ظریفی ایہ کہ اُدھر ہندوستان  وچ وی اقليتی مسلماناں کینال کوئی بہتر سلوک نئيں بلکہ ہور اچھوتاں جداں بد تر سلوک ہويا ہندو فسطائی سیاست دے ہتھو‏ں اس بارے سابقہ اوراق وچ انہاں د‏‏ی انتہائی باریک بینی تو‏ں جائزہ لیا جا چکيا ا‏‏ے۔
۴۔ چونکہ ہندوستان  د‏‏ی کیمونسٹ پارٹی نے تقسیم ہند د‏‏ی مخالفت کيتی سی اس لئی لکیر دے فقیراں د‏‏ی طرح بر صغیر دے مسلما‏ن لفٹسٹوںنے وی تقسیم ہند د‏‏ی مخالفت وچ محمد علیجنا ح د‏‏ی مخالفت وچ آوازین بلند کيتياں بلکہ بہت مدت تک اپنے طور اُتے شاید کدی کيتا ہی نئيں ۔ اس اُتے کانگرسی تقسیم د‏‏ی مخالفت نے وی اپنا اثر دکھایا۔
۵۔ محمد علی جناح کھاندے پیندے گھر نال تعلق رکھدے سن ،اسی لئی تاں اپنے خرچے تو‏ں اسوقت ولایت وچ وکالت پڑھ سک‏‏ے۔ ہندوستان تب وی اک ملٹی کلچرل،کثیر ثقافتی ملک سی۔البتہ اوہ کسی گہرے مذہبی خاندان تو‏ں نئيں سن حتیٰ کہ اردو    وی فراوانی تو‏ں نئيں بول سکدے سن اُتے انہاں د‏‏ی اپنی بولی سی۔ مقامی رہتل تو‏ں وی زیادہ شنا سا نئيں سن ۔اردو    بولنا یااردو    داناں د‏‏ی طرز انداز رکھنا کوئی معیار ہرگز نئيں اے ۔کیونجے ایہ کوئی کسوٹی یا پیمانہ ہرگز نئيں ۔ پاکستان    د‏‏ی دوسری لوکل زباناں د‏‏ی وسعت د‏‏ی بے شمار مثالیاں نيں ۔جواسوقت ایہ کتاب دا اصل موضوع نئيں ۔ سانو‏ں ایہ وی ہرگز نئيں بھولنا چاہیے کہ اردو    بولی حالے تک پختہ نئيں ہوئے پائی،اس وچ عام فرد،باسی یا شہری دے انتہائی عام لفظاں د‏‏ی انتہائی کمی اے، مثلاً ہل جوتتے وقت بیلاں د‏‏ی گردن اُتے رکھی جانے والی،جسنو‏ں پنجاب ی وچ پنجالی کہندے نيں دا لفظ وغیرہ وغیرہ بے شمار لفظ نئيں پائے جاندے۔ اُتے ایہ رابطے د‏‏ی مناسب اورمیٹھی،شاعری د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔
۶۔ محمد علی جناح کارہن سہن دا انداز کافی حد تک برطانوی سی۔ایہ انہاں دا اہ‏م صلاحیت دا پہلو سی کہ انگریزاں  نو‏‏ں اک اسيں پلہ فرد دا سامنا کرنا پيا۔
۷۔ اسيں دیکھدے نيں کہ انہاں نو‏ں اک خاص معیار تو‏ں کمتر رہنے د‏‏ی عادت نئيں سی۔ یعنی رہنے کاقیمتی طرز سی۔جسنو‏ں عام مالی حالت د‏‏ی اکثریت مسلما‏ن رعایا تاں برداشت نئيں کر سکدی سی۔ایسی ہی حالت اس وقت انہاں دے مقابل مہاتما گاندھی جی د‏‏ی سی۔انہاں نو‏ں سرمایہ داراں دے نمائندہ ولبھ بھائی پٹیل د‏‏ی وساطت تو‏ں گزر اوقات دے لئی بے نیاز کر دتا گیا۔بالکل ايس‏ے طرح مسٹر محمد علی جناح نو‏‏ں وی کھاندے پیندے نواب،رئیس جاگیر دار ہی سہہ سکدے سن ۔ لہٰذا ایہ کوئی جرم یا گناہ تے اخلاق تو‏ں گرا ہوامعاملہ نہ سی۔پر محمد علی جناح نے فقط امیر مسلماناں ہی د‏‏ی نمائندگی نئيں کیتی۔بلکہ عام استحصا ل شدہ مسلما‏ن دے حق د‏‏ی آواز اٹھائی۔
۸۔ اوہ انتہائی گہری سوچ دے مالک سن ۔دلیل دینے وچ یک تے تنہا سن ۔کسی ٹاپک موضوع اُتے بولدے یا لکھدے یا تقریر کردے تاں بال د‏‏ی کھل تک اتار دیندے سن ۔جس وچ اسوقت انہاں دا کوئی ثانی نئيں سی۔اسی لئی تاں انہاں نو‏ں اقلیتاں دے سارے گروپ بدھ،جینی، پارسی، اینگلو انڈین،سکھ تے اچھوتاں د‏‏ی متعدد قس وچ تک معلوم سیںجنہاں دا اوہ تزکرہ تے انہاں د‏‏ی وکالت وی کردے سن انہاں دے بر عکس سردار پٹیل، مہاتما گاندھی تے پنڈت جواہر لعل نہرو نو‏‏ں فقط ہندو تے مسلما‏ن ہی دکھادی دیندے سن ۔اسی بنا اُتے محمدعلی جناح متعدد یونائیٹڈ سٹیٹس آف انڈیا چاہندے سن ،تاکہ سبھی اقلیتاں نو‏‏ں یکساں برابر دے شہری حقوق مل سکن۔ایہ سی سبھی انساناں نو‏‏ں یکساں تصور کرنے د‏‏ی اصل سیاست جو محمد علی جناح ہی کردے سن ۔ہندو اپنے مذہب د‏‏ی بنا اُتے ایہ سوچ نہ رکھ سکدے سن ۔
۹۔ پاکستان   بننے وقت مسلما‏ن مہاجرین دے ریلاں وچ دلی ،آگرہ،حیدر آباد دکن تے شمالی ہند د‏‏ی اردو    بیلٹ دے باسیاں جنہاں د‏‏ی مادری بولی وی اردو    سی دا ایتھ‏ے آنا وی قدرتی سی۔ نويں ملک بندے وقت سرکار دے ہر محکمے،شعبے،دفتر،ادارےآں وچ ہر لیول اُتے کم کرنے والے افراد د‏‏ی ضرورت سی تے کم چلانے دے لئی اردو   ،انگریزی دا ہی سہارا لینا پيا۔اس لئی اردو    داناں د‏‏ی انتہائی ضرورت سی۔لہٰذاصرف اردو    یا انگریزی د‏‏ی بنا اہل بولی د‏‏ی لاٹری نکل آئی جس بنا اُتے ہر جگہ ہر مقام،ہر محکمہ پربنا جانچے پرکھے ہر اردو    دان نو‏‏ں کم ملا، بن جس بنا اُتے سارے سرکاری ادارےآں،محل  وچ ،دفاتر اُتے انہاں اردا داناں دا قبضہ ہوئے گیا تے ایہ قدرتی گل سی۔حتیٰ کہ کیمونسٹ پارٹی اُتے انہاں د‏‏ی اجارہداری بنی تے انہاں نے کیمونسٹ پارٹی نو‏‏ں گھریلو خادمہ بنا ڈالیا مثلاَ سجاد ظہیر تو‏ں لیکرکمال نقوی،وارثی فیملی جنہاں وچ حسن ناصر،اور ہور افراد وی شامل رہےاورسویت یونین د‏‏ی کیمونسٹ پارٹی نال رابطہ وچ بھی۔ اس تو‏ں فائدہ اٹھانے والے وی ایہی محدود اردو   دان لوک سن تبھی اپنے ہی بچےآں نو‏‏ں سوشلسٹ ملکاں وچ ہور پرھنے،تعلیم حاصل ک‏ر ک‏ے، واپس آ کراچھے اچھے عہدےآں اُتے متعین ہونے دے مواقع وی انہاں لوکاں نو‏‏ں ملے۔اس دوڑ وچ اُنئيں اِسی ملک دے بیشترآبادی دے سندھیاں،،بلوچیاں،پٹھاناں، تے پنجاب ی محنت کشاں جنہاں دے ناں لےک‏ے ایہ لوک سیاست کرنا چاہندے سن اُنہاں محنت کشاں دے بچےآں تک اُنہاں دتی نگاہاں نئيں پہنچاں،یا اوہ بچے انہاں نو‏ں دکھادی ہی نئيں دتے،جس دے نتیجہ وچ کیمونسٹ پارٹی وچ اقربا پروری سی، کہ اوہ پارٹی پورے پاکستان    وچ انتہائی محدود ہوئے ک‏ے رہ گئی اورعوامی پارٹی نہ بن پائی۔یاں نیست تے نابوہو گئی ما سوائے ناں دے چند لوکاں کے۔ اِس ضمن وچ کچھ ہور عوامل وی درپیش رہے ایہ موقع اس تفصیل وچ جانے دا نئيں ۔ اُس وقت دے گنوائے موقع د‏‏ی بنا اُتے 1984ء تک ہندو دھرم د‏‏ی در پردہ معاون بظاہر سیکو لر تے سویت یونین د‏‏ی حامی اپنے باپ پنڈت نہرو د‏‏ی طرح شیریمتی اندرا گاندھی نے وی سکھ  دھرم نو‏‏ں ملیا میٹ کرنے د‏‏ی پالیسیاں اُتے عمل درآمد کيتا تے  سکھاں  دے لکھاں افراد دے خون تو‏ں ہولی کھیلی تے ايس‏ے ضمن د‏‏ی اک ہور کڑی ایہ ا‏‏ے۔
۱۰۔ پاکستان   دے خلاف اج تک انہاں  سکھاں  نو‏‏ں ہی خون د‏‏ی بھینٹ چڑھا یا جاندا اے ایہ سلسلہ تو‏ں حال قائم تے دائم اے ۔پاکستان    دے خلاف انہاں  سکھاں  نو‏‏ں 1962 وچ رن کچھ میدان، فیر1965کی جنگ وچ ، فیر1971کی جنگ بنگلہ دیس وچ ، اس دے بعد کارگل وچ دنیا دے سب تو‏ں بلند ترین محاذ جنگ وچ انہاں نو‏ں استعمال کيتا گیا۔
اس گل کيتی تصدیق گولڈن ٹیمپل امرتسر جا ک‏ے اوتھ‏ے بہادری دے تذکرے وچ سکھ  سپاہیاں د‏‏ی قربانیوںکی تصدیق دا ثبوت ملدا اے ۔ سکھاں  نو‏‏ں حالے تک عقل یا ہوش نئيں ہوئے پائی کہ انہاں نو‏ں اک وکھ مذہب دے طور اُتے قبول نئيں کيتا جاندا بلکہ فقط لمبے بالاں والے ہندوواں  دے نا م تو‏ں کہیا جاندا اے اوہ حالے تک کم تعلیمیافتہ،میڈیاکر،کرپٹ،راشی، گوردواراں دے فنڈ اُتے گزاریا کرنے والے لیڈراں دے چنگل وچ ہی پھسے ہوئے نيں ۔ (1)
ایتھ‏ے وضاحت کرنا مناسب اے کہ انہاں نو‏ں اج ہندوستان،بھارت دے آئین،کونسٹی چیوشن وچ لمبے بالاں والے ہندوواں تو‏ں کیو‏ں مشابہت کيتی جاندی ا‏‏ے۔
۱۔ بابا گورو نانک جی اچھے کھاندے پیندے کھتری گھر وچ پیدا ہوئے۔
۲۔ انہاں دا گھریلو خادم میراثی، لہنا۔انگد،ہندو انتہائی غریب سی۔وہ گورو بنے۔
۳۔ بابا گورو نانک دا دوسرا ساتھی مردانہ رباب بجانے والا سی۔ تیسرا ساتھی وی بالا گھریلو ملازم سی ۴۔دوسرا گورو رام داس بدھا،انتہائی غریب،خچر اُتے چنے بیچنے والا مفلوک الحال ہندو فرد سی۔جو دھرم بدل ک‏ے سکھ بنے۔
۶۔ پنجويں گورو نے اپنا غریبانہ لباس اتار کر بہتر طور اُتے رہنا شروع کيتا۔
۷۔ بندہ بیراگی ۔انپڑھ،جاہل،فرد عوام د‏‏ی اکثریت جو مسلما‏ن سی دا لٹیرا ہندو جس نے دھرم بدل لیا سی۔
۸۔ چھجا سنگھ بھنگی نے بنیاد رکھی۔ اس دے ہور د تے دوست بہما سنگھ، نتھا سنگھ وی سکھ بنے۔ جہان سنگھ،جگت سنگھ،گلاب سنگھ،کنگوڑا سنگھ،جے سنگھ،دلاو سنگھ،ساون سنگھ انتہائی غریب ہندو سن ۔اپنی معیشت بدلنے د‏‏ی خاطردھرم بدل ک‏ے سکھ  بنے سن ۔
۹۔ دوسری مثل رام گڑھیاکا باپ گیانیاں دے نال ہُندا تھا،لیکن غربت انتہائی سی۔ سکھ بنا تے غارت گری شروع کيتی۔
۱۰۔ تیسری مثل کہنیا۔ بانی کاہنا دا سردار جے سنگھ کہنیا سی۔انتہائی غریب سی کئی روز فاقے رہندے سن ،اس دا لڑکا جے سنگھ فاقاں تو‏ں تنگ آک‏ے ہندو تو‏ں سکھ بنا تے لُٹ مار شروع کيتی۔
۱۱۔ چوتھ‏ی مثل نیکائی دا بانی ہیرا سنگھ سی۔جٹ سندھو چونیاں دے نیڑے دا رہنے والا سی۔باپ د‏‏ی طرح انتہائی غریب سی۔اک ہفتے وچ چار چار فاقے آنے شروع ہوئے۔اس نے وی سوچیا کہ لوک سکھ بن دے لُٹ مار کردے نيں تے بہتر انداز وچ رہندے نيں وچ کیو‏ں نہ کراں،سکھ مذہب وچ آیا۔اور لُٹ مار شروع کيتی۔
۱۲۔ لاہور   تو‏ں چھ میل دور بھاگو ناں دا فرد،بہت غریب تے مفلوک الحا ل سی۔گاؤں وچ  شراب د‏‏ی دکان سی لیکن فاقہ کشی د‏‏ی حالت وچ رہندا،لاہور    شہر وچ وی آک‏ے شراب د‏‏ی ہی دکان کھولی،لیکن نہ چلی۔دکان دا سامان ویچیا تے اک گھوڑا خریدتا۔سردار کپور سنگھ تو‏ں پال لےک‏ے سکھ  بنا تے لُٹ مار شروع کيتی۔
۱۳۔ چھیويں مثل دا بانی گلابا کھتری سی۔اس د‏ی دکان سی۔ اک رات چور اس د‏ی دکان تو‏ں سارامال لے گئے۔اس نے کئی لوکاں تو‏ں دوبارہ دکان کھولنے د‏‏ی خاطر پیسے منگے،کسی نہ دئیے۔مایوسی دے عالم وچ پاہل لےک‏ے سکھ بنا تے ڈاکے ڈالنے لگا۔
۱۶۔ نويں مثل،کروڑا سنگھ مثل۔ کروڑی مل سی جو سکھ ہونے دے بعد کروڑا سنگھ کہلایا تے غارت گری ک‏ر ک‏ے مالدار بنیا۔
۱۷۔ مثل نہنگ سنگھ۔ اس دے بانی اُنہاں لوکاں وچ تو‏ں سن جنہاں نو‏ں جٹ سندھو کہیا جاندا سی، لوٹتا،مار دھاڑ کردا سی۔
۱۸۔ جنید،سرچکیہ۔بانی سردار چڑھت سنگھ،قوم جاٹ گوت سانسی۔ باپ دا ناں نودھا سی۔عمر دے ابتدائی ایام وچ بہت مفلس تے تنگدستی وچ گزارے۔اس نے اپنی اکھاں تو‏ں سکھاں  د‏‏ی ترقی تے خشحالی دیکھی تاں سکھ  بننے دا سوچیا۔ لیکن باپ جس دا ناں ویسوتھا(مہاراجہ رنجیت سنگھ دا دادا ) نئيں چاہندا تھالیکن اس نے اک نہ منی تے سکھ  بنا۔نودھا نے شادی کرنا چاہی لیکن کوئی اسنو‏ں اپنی لڑکی نئيں دینا چاہندا سی۔آخر کار مجیٹھ دے اک زمیندار نے اپنی لڑکی مالاں اسنو‏ں دی،جو انتہائی کالے رنگ د‏‏ی سی۔ نودھا سنگھ اس تو‏ں کوئی رغبت نئيں رکھدا سی۔ لیکن اس د‏ی چھوٹی بہن اس دے برعکس حسین سی جس دے نال نودھا سنگھ دے جنسیا‏‏تی روابط سن ۔فاش ہوئے جانے اُتے مالاں دے بھائیاں نے نودھا نو‏‏ں قتل کر دتا سی۔
۱۹۔ اس دے علاوہ اسيں ایہ وی پڑھ چکے نيں کہ تیسرے گورو ارجن دیو دے دور وچ وی بے شمار نیچی ذاتاں دے لوکاں مثلا راوند ر ناں دے موچی نے موچی،لوہاردرزی،کسان،ترکھان، بڑھئی،بے شمار بھکاریاں نے سکھ دھرم اپنایا تے اپنے معاشی حالات وچ بہتری لائی۔(3)
۲۰۔ انہاں بارہ عدد مثلاں دے دوران،بعد وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے عہد وچ سکھ دھرم دے پرچار یا اسنو‏ں عوام دے اذہان تک پہنچانے د‏‏ی کوئی سعی نئيں کيتی گئی۔نواب کپور سنگھ  د‏‏ی وفات دے بعدتو برہمناں دے وارے نیارے ہوئے گئے۔انہاں نو‏ں  سکھاں  دے اندرونی خلفشارسے ہور تقویت ملی۔ا ن سرداراں د‏‏ی لا پرواہی،غفلت نے سکھ  دھرم نو‏‏ں بے حد نقصان پہنچیا یا،ایہ سکھ  ہُندے ہوئے اک رب نو‏‏ں مندے ہوئے وی زیادہ ہندو مت دے زیر اثر ہوئے گئے۔انہاں نے سکھ  سنگتاں،یعنی اجتماع وچ اپنے گوردواراں د‏‏ی انتظامیہ کمیٹیاں وچ شرکت نہ کی،جسسے دھرم سالاواں ہندو مندراں جداں لگنے لگياں۔حتیٰ کہ انہاں نے گوروواں نو‏‏ں وشنو تے شری گورو گرنتھ صاحب نو‏‏ں وی پنجويں وید دے نال ملیانا شروع کيتا یا مشابہت دی۔(4)
۲۲۔ سکھاں  نو‏‏ں ہندو مننے یا کہنے دا دوسرا ایہ پہلو اے کہ چونکہ بھارت ورشا وچ جنگجو مسلماناں نے اک ہزار سال تو‏ں زیادہ لگاتار حکمرانی کيت‏ی سی،ہندوواں  نو‏‏ں کدی موقع نہ مل پایا کہ اس عریض تے وسیع ملک اُتے اپنی حکومت بنا‏تے۔’’ مسلماناں نے ولید اول دے دور وچ عراق  دے گورنر 705-713 ء حجا ج بن یوسف دے ستاراں سالہ جرنیل محمد بن قاسم د‏‏ی سر کردگی وچ سندھ اُتے حملہ تے بعد وچ ہور حملےآں دے بعد978 ء فیر افغانی سبکتگین  والد سلطان محمود غزنوی دے ستاراں پے در پے حملےآں دے بعد،1175 ء افغانی محمد غوری دے وی متعدد حملےآں د‏‏ی تاب نہ لاسک‏‏ے تے مفتوح ہُندے رہ‏‏ے۔ اس وسیع ملک  ہندوستان  جتھ‏ے قدیم دور تو‏ں ہی تریخ تحریر کرنے د‏‏ی عادت نئيں سی ايس‏ے بنا پرحضرت عیسیٰ تو‏ں تقریباً بارہ سو سال پہلے تو‏ں پہلے د‏‏ی تحریری تریخ نئيں ملدی۔ اس وسیع ملک د‏‏ی تریخ نو‏‏ں جِلامسلماناں نے ہی دی۔(6) یوںاِنّے لمبے مسلسل دورتک غلا وچ ،مسلماناں،عرباں،ترکاں،افغاناں دے بعدمغلاں دے تنزلی دے دور وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نے اپنے پیر جمانے شروع کيتے تے جو دھیرے دھیرے مشرقی علاقےآں بنگال وچ تقریباً دو سوسال،لیکن مغربی علاقےآں جو کم تے بیش پاکستان    اُتے مشتمل نيں وچ اک سو سال ہی جم پائے۔مغلاں دے زوال دے بعد پنجاب  وچ دھیرے دھیرے انتہائی غریب کم تر ذاتاں دے ہندوواں  نے مذہب بدل ک‏ے تے سکھ  دھرم اپنا کر لُٹ مار،قتل تے غارت تے دھاندلیاں دے نال  سکھاں  نے پھیلنا شروع کيتا تے  انگریزاں  نو‏‏ں تقریباً اک سو سال تک روکے رکھیا۔پہلے پہل تاں پنجاب  انتہائی طوائف ملوکیت وچ رہیا،بعد وچ  مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی حکومت مستحکم ہوئے پائی۔لیکن بد قسمتی تو‏ں اپنی کمزوریاں،ناچاکیو‏ں اورخلفشاراں د‏‏ی بنا اُتے جلد ہی بکھرگئی۔پر ہندو ذہنیت اورنفسیا‏‏تی تجزیہ نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے مسلماناں تو‏ں انتقام لینے د‏‏ی تمناا تے خود نو‏‏ں زندہ قوم ہونیکی سعی وچ  سکھاں  نو‏‏ں لمبے بالاں والے ہندوواں  دے منطقی انتقامی رحجان نے کچھ تاں مرہم دا کم کيتا۔اک طویل لمبے عرصہ تک جسم اُتے پئے نیل،سوجن، ورم اُتے پھاہے رکھنے د‏‏ی سعی ہی سہی۔
۲۴۔ ہندو مت د‏‏ی انسانیت سوز،فاشسٹ، ذات پات دے گھناؤنے نظام تو‏ں بغاوت وچ بدھ مت،جین مت،زرتش تے سکھاں  نو‏‏ں وی اک وکھ مذہب ماننااور اقرار کرنا ہندوازم د‏‏ی ناکامی اُتے مہر لگانے دے مترادف لگدا اے اس لئی مصلحت دے طور اُتے انہاں نو‏ں لمبے بال والے ہنداوہی منیا اورلکھیا گیا۔اور ايس‏ے منطق تو‏ں وکھ مذہب تسلیم نئيں کيتا گیا۔
۲۵۔ ايس‏ے مصلحت نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے مہاتما گاندھی جی، ولبھ بھائی پٹیل، تے اُس وقت تک تنگ نظر پنڈت جوہر لال نہرو د‏‏ی اکھنڈبرہمن ہندؤانہ ذہنیت نو‏‏ں وی ہندوستان  وچ صرف دو قو وچ  دکھادی دیں مسلما‏ن تے ہندو۔ انہاں نو‏ں ، پارسی، سکھ، جینی، بدھ مت،عیسائی اینگلو انڈین تک دکھادی نہ دتے۔جو کہ وسیع ا لنظر محمد علی جناح نو‏‏ں دکھادی دیندے رہ‏‏ے۔
۲۶۔ نال ہی اُس وقت دے کم تعلیم یافتہ،تنگ نظرسکھ لیڈراں جنہاں دا تذکرہ اُتے ہوئے چکيا اے ،کے مذہبی جناں دا فائدہ اٹھانے د‏‏ی غرض دے لئی تریخ وچ چند مسلما ن بادشاہاں دے جنونی وطیرہ نو‏‏ں ابھار ابھار کر ظاہرکردے ہوئے پیش کيتا گیا تاکہ محمد علی جناح د‏‏ی لبرل مذہبی رویہ دا اثر ذائل ک‏ر ک‏ے،بھارت دھرتی ماندا د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔اور اس لئی سکھاں  نو‏‏ں ہندواں دے نال نتھی کيتا گیا تاکہ پاکستان    نو‏‏ں کم تو‏ں کم علاقہ مل پائے۔
۲۷۔ ايس‏ے ضمن وچ تقسیم دے کچھ دیر بعد محمد علی جناح د‏‏ی کمزور صحت نو‏‏ں ہور کمزور کرنے د‏‏ی خاطر وی انہاں دے کھاناں وچ کِسے متعصب،تنگ نظر شاید ہندوملازم نے دھیرے دھیرے اثر کرنے دا زہر دینا شروع کيتا ہوئے۔ جس دے نتیجے وچ اوہ جلد ہی رحلت فرما گئے۔ پاکستان   د‏‏ی نااہل تے خود غرض حکومت‏ی نوابی افراد د‏‏ی لا پرواہی یا دیدہ دانستہ سیاست د‏‏ی بنا اُتے ا سکیا سراغ تک نہ لگایا تے اک اہ‏م باب اختتام نو‏‏ں پہنچیا۔ورنہ شاید اج پاکستان    اسطرح دا نہ ہُندا جداں کہ ا‏‏ے۔ ایسا ہی پس منظر  ہندوستان  وچ وی ہويا۔بٹوارے وچ ملوث مہاتما گاندھی نو‏‏ں وی اک تنگ نظر کٹر ہندو ذہنیت رکھنے والے نے گولی دا نشانہ بنا ک‏ے کيتا۔
۲۸۔ایہ اک سیاسی،نفسیا‏‏تی تجزیہ اے کہ مسلماناں دے ملک پاکستان   دے خلاف انہاں نو‏ں ،یعنی  سکھاں  نو‏‏ں قدرے جنونی ہونے دے حوالہ نال جنگ وچ وی استعمال کيتا جاندا رہ‏‏ے۔
لاہور   معاہدہ دے نتیجے وچ  انگریزاں  نے  سکھاں  د‏‏ی توقعات دے بر عکس رویے نو‏‏ں اپنایااور اسطرح اوہی سکھ  قوم جو  انگریزاں  دے سخت خلاف زبردست نفرت تے غصہ رکھدی سی چند سالاں دے اندر اندر  انگریزاں  د‏‏ی انتہائی خیر خواہ بن گئی۔
سکھاں نے فیر نہ صرف  ہندوستان  ہی وچ بلکہ باہر دے ملکاں وچ وی جا ک‏ے انگریز د‏‏ی وفا دار فوجی خدمات احسن طریقے تو‏ں انجام دتیاں۔ ایہ سب انگریز د‏‏ی ڈپلومیٹک پالیسی دا نتیجہ سی کہ تھوڑے ہی عرصہ وچ اک جنگجو قوم نو‏‏ں اپنا گرویدہ بنا لیا۔انگریز ایہ گل اچھی طرح جاندا سی کہ  ہندوستان  وچ جنگجو قو وچ  صرف دو ہی نيں اک مسلما‏ن تے دوسری سکھ۔ہندو وی اگرچہ اک بہت وڈی قوم سی لیکن ایہ قوم ذہنی طور اُتے جلد سمجھوتہ کردے ہوئے دوسرےآں نو‏‏ں حکمران مان لیندی اے ۔اوداں وی انہاں نو‏‏ں حکمرانی کيتے صدیاں بیت چکیاں سن اس لئی وی انہاں دے دل تے دماغ وچ حکمرانی دے خیالات مدھم پڑ چکے سن ۔ا گرچہ مرہٹےآں  نے کچھ کوشش کيتی اُتے ایہ پنجاب یاں دے لیول تک نئيں پہنچ پائی۔ 39
مہاراجہ دلیپ سنگھ تے دوسرے سکھ امراء دا انجام
جب انگریزاں  نے پنجاب  دا الحاق کيتا اس وقت دلیپ سنگھ  د‏‏ی عمر صرف دس سال سی۔دلیپ سنگھ  نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے  انگریزاں  نے پنجاہ ہزار پونڈ سالانہ پینشن مقرر ک‏ر ک‏ے اس د‏ی والدہ رانی جنداں  سمیت پنجاب  تو‏ں فتح گڑھ،یو پی، باہر بھیج دتا۔ گورنر جنرل لارڈ ڈلہوزی نے اپنے اک خاص آدمی ڈاکٹر لو گن نو‏‏ں دلیپ سنگھ  د‏‏ی تعلیم دے لیےاندا لیق مقرر کيتا۔ اس نے اسنو‏ں عیسائی مذہب د‏‏ی تعلیم دینی شروع کیتی۔دلیپ سنگھ  اپنے آبائی مذہب دے جد امجد تو‏ں وی واقف نہ رہیا۔لہٰذا تھوڑے ہی عرصے وچ ڈاکٹر لو گن د‏‏ی تعلیم تے تربیت تو‏ں اوہ مکمل طور اُتے عیسائی ہوئے گیا تے اس نے عیسائی مذہب اختیار ک‏ر ليا۔لارڈڈلہوزی ایہ سن کر وڈا خوش ہويا۔ کیونجے دلیپ سنگھ  اپنے آباؤ اجداد دا ملک تے مذہب ترک کر چکيا سی۔ ایہ اک انتہائی غیر معمولی واقعہ سی۔اس دے پس منظر بوہت سارے سیاسی عوامل سن ۔ ڈلہوزی دے خیا ل وچ دلیپ سنگھ  نے عیسائی مذہب اختیار کرکے تمام خدشےآں تے خطرات نو‏‏ں جو کسی وی موقع سیاسی تحریک د‏‏ی صورت وچ وقوع پذیر ہوئے سکدے سن، انہاں دے امکانات نو‏‏ں یکسر ختم کر ڈالیا۔کیونجے مستقب‏‏ل وچ سکھ  پنجاب  د‏‏ی آزادی تے دلیپ سنگھ  دے آبائی تخت د‏‏ی بحالی دے لئی زبردست تحریک دا آغاز ک‏ر سکدے سن
یعنی کہ سکھاں  د‏‏ی سیاسی قیادت دے سلسلے وچ دلیپ سنگھ  دے کردار دا اختتام ہوئے گیا۔اب سکھ  قوم بے مہار ہوئے گئی اسنو‏ں کون منظم کردا اوہ کس دے لئی سیاسی جدو جہدکرنے اُتے آمادہ ہُندی،کیونجے انہاں دا آئیڈیل تے ممکنہ قائد اپنے آبائی مذہب تو‏ں فیر چکيا سی۔ ہور کہ اوہ اپنی رہتل تے سبھیاچار تو‏ں وی بالکل بے گانہ ہوئے چکيا سی۔اب اوہ انگریزی لباس زیب تن کردا۔اُس دے اِس طرز عمل تو‏ں  انگریزاں  نو‏‏ں جس قدر فائدہ ہويا،اِس تو‏ں کدرے ودھ ک‏ے  سکھاں  نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ہر چند کہ سکھ  اسنو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے تخت دا وارث سمجھدے ہوئے اس دا احترام کردے سن ۔ لیکن اس دے مذہب بدلنے تو‏ں پوری سکھ  قوم اس تو‏ں متنفر ہوئے گئی تے اس دا ساراوقار خاک وچ مل گیا۔انہاں نو‏ں کِسے متبادل د‏‏ی ضرورت سی جو سیاسی صلا حیتاں دے نال نال دلیری تے جرات وی رکھدا ہوئے تے  انگریزاں  د‏‏ی اکھاں وچ اکھاں ڈال کر گل کرنے د‏‏ی جسارت وی رکھدا ہو،تاکہ اس د‏ی قیادت وچ اوہ اپنی آزادی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے اگے ودھ سکےمہاراجہ دے اپنے خاندان وچ تاں کوئی ایسا فرد نہ تھا،وہ تاں سب اپنی ہی خانہ جنگیاں دے باعث ہلاک ہوئے چکے سن ۔ہاں اک بچہ جو مہاراجہ شیر سنگھ دا لڑکا شیو دیو سنگھ سی۔ اس د‏ی والدہ دا دلی ارمان سی کہ اوہ اک دن وڈا نامور بادشاہ بنے۔انگریز وی اس صورت حال تو‏ں باخبر سن ۔  انگریزاں  نے اس مسلے دا حل ایويں کڈیا، کہ دلیپ سنگھ  چونکہ قید تنہائی د‏‏ی زندگی گزاردا اے تے اسنو‏ں اک ساتھی د‏‏ی ضرورت اے ۔اور ساتھی ایسا ہونا چاہیے جو اس دے خاندان تو‏ں ہو۔اس بہانے انہاں نے شیو دیو سنگھ نو‏‏ں وی دلیپ سنگھ  دے نال نظر بند کر دتا۔یاں انگریزنے اک تیر تو‏ں دو شکار کر لئی۔
اک ایہ کہ شیو دیو سنگھ دے عوام دے درمیان رہنے تو‏ں سکھ مستقب‏‏ل وچ اس د‏ی زیر قیادت تحریک دا آغاز ک‏ر سکدے سن ،جس دا ایويں  انگریزاں  نے سدباب ک‏ر ليا۔ دوسرا کہ شیو دیو سنگھ چونکہ دلیپ سنگھ  دے نال رہندا تھا،انگریز ایہ سمجھدے سن کہ اوہ وی عیسائی مذہب اختیار کر لے گا۔ جے اس نے عیسائی مذہب نہ وی اختیار کيتا اُتے دن رات دلیپ سنگھ  د‏‏ی صحبت وچ رہندے ہوئے اپنے خصائل تے اطوار د‏‏ی بنا اُتے سکھ  وی نئيں رہ سکدا۔انگریز اپنے اقتدار نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی طے شدہ منصوبےآں دے تحت کم ک‏ر رہ‏ے سن تے اس وچ سو فیصد کامیاب وی ہوئے۔اور اہل پنجاب  نے جلد ہی  انگریزاں  دے سلوک نو‏‏ں جو کہ اس نے پنجاب  وچ سکھ  دور د‏‏ی نسبت اپنایا،یعنی بہت بہتر تے کافی حد تک منصفانہ تھا،اس بنا پردونے مسلما‏ن تے سکھ،پنجاب یاں نے انہاں نو‏ں قبول ک‏ر ليا تے  انگریزاں  دے اسقدر وفادار ہوئے گئے کہ حکومت برطانیہ  دے بازوثابت ہوئے۔ دلیپ سنگھ  کچھ عرصہ  ہندوستان  وچ رہنے دے بعد واپس لنڈن تے انگلستان پہنچ گیا۔حکومت نے اس د‏ی پنشن پنجاہ ہزار پونڈ سالانہ تو‏ں ودھیا کر چار لکھ پونڈ کر دتی۔ اوہ اوتھ‏ے وڈے ٹھاٹھیا تو‏ں زندگی بسر کرنے لگا۔ ملکہ وکٹوریہ وی اس دے نال وڈی شفقت تو‏ں پیش آندی سی۔ دلیپ سنگھ  اکثر بکنگھم پیلیس وچ آندا جاندا سی۔ کچھ دن بعد اسنے برطانوی حکومت تو‏ں استد عا د‏‏ی کہ میری والدہ رانی جنداں  نو‏‏ں وی میرے پاس رہنے د‏‏ی اجازت دتی جائے جسنو‏ں منظور کرلیا گیا۔چنانچہ 1861ء وچ  ہندوستان  آک‏ے رانی جنداں  نو‏‏ں اپنے نال برطانیہ  لے گیا،دوسال بعد رانی جنداں  دا انتقال ہوئے ا۔دلیپ سنگھ  اپنی والدہ د‏‏ی راکھ دریائے گنگا وچ بہانے  ہندوستان  آیا تے اپنا مذہبی فریضہ ادا کرنے دے بعد واپس چلا گیا۔ فیر اوہ سیاحت د‏‏ی غرض تو‏ں مصر پہنچیا تاں اوتھ‏ے اس د‏ی ملاقات اک خوبصورت لڑکی بمبائر وسے ہوئی،ایہ دوستی ودھ کرازدواجی زندگی وچ بدلی،انہاں نے شادی کر لئی تے واپس برطانیہ  آگیا۔اس نے ایتھ‏ے آک‏ے شاہانہ عیاشانہ زندگی دے اخراجات اسقدر ودھیا لئی کہ مالی پریشانیاں کاشکارہو گیا۔اس سلسلے وچ اس نے برطانوی حکا‏م تو‏ں بار بار مالی امداد منگی لیکن حکا‏م نے اس د‏ی درخواست اُتے کوئی توجہ نہ دی۔عمر دے آخری حصے وچ دلیپ سنگھ  نو‏‏ں ایہ احساس ہوئے گیا کہ انگریزوںنے اس دے نال سراسر زیادتی د‏‏ی اے احساس دے ازالہ دے لئی اس نے بعض سکھ  سرداراں نو‏‏ں خطوط ارسال کيتے کہ اوہ پنجاب  دے عوام وچ فیر تو‏ں بیداری پیدا کردے ہوئے فضا ہموار کرن تاکہ فیر تو‏ں پنجاب  وچ سکھ  ریاست قائم کيتی جا سک‏‏ے۔لیکن پنجاب  دے  سکھاں  نے اس دے خطوط دا کوئی جواب نہ دتا۔پر اس حوصلہ شکن صورت حال دے باوجو اس نے اپنا ارادہ نہ بدلا تے اس سلسلے وچ دوبارہ واپس جانے دا قصد کيتا،لیکن اُس وقت د‏‏ی ہندوستانی برطانوی سرکار نے اجازت نہ دی۔اسکی وجہ ایہ بنی کہ دلیپ سنگھ  نے دھمکی دتی سی کہ وچ  ہندوستان  آک‏ے اپنا تاج تے تخت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کراں گا، ایہ وی ہور عقل تو‏ں پیدل تے صرف اورصرف دل ہی د‏‏ی گل منانے دے مترادف اے ADHD یعنی لا پرواہ رویہ تے لا شعوری سوچ کیونجے کوئی وی سرکار ایہ ٹھپ ہوئے چکيا، معاملہ کِداں دوبار جگانے د‏‏ی جرات کر سکدی سی۔
ہندوستانی سرکار نے اسنو‏ں عرب بھیج دتا۔ جتھ‏ے تو‏ں اوہ ترکی گیا تے بعد وچ ہور ہور یورپی ملکاں تے اپنی رام کہانی سنا‏تے ہوئے اپنے عزائم تو‏ں آگاہ کيتا تے مدد کيت‏ی اپیل کردا رہیا۔لیکن اسنو‏ں کدرے تو‏ں وی کوئی مثبت جواب نہ ملا۔ بالا خر اس نے پنجاب  د‏‏ی جلاوطن حکومت قائم کردے ہوئے سندھیانوالہ سردار کواپنا وزیر اعظم مقرر کيتا تے محض کاغذی کاروائی کردے ہوئے اعلان کيتا کہ پنجاب  نو‏‏ں آزاد کرنے دے لئی اوہ  ہندوستان  اُتے شمال مغربی سرحد تو‏ں حملہ کریگا۔لیکن اس دے اس اعلان دا پنجاب  دے عوام تے انگریز حکومت دونے نے کوئی اثر نہ لیا۔ دلیپ سنگھ  جدو‏ں حالات تے اقعات تو‏ں سخت مایوس ہوئے گیا تاں اس نے برطانوی حکومت سےمعافی منگ لی۔فیر انگلستان وچ مقیم ہوئے گیا۔ اوتھے اپنی کربناک زندگی گزاری تے آخر 23 اکتوبر1893ء نو‏‏ں 57سال د‏‏ی عمر وچ پیرس دے اک ہوٹل وچ انتقال کيتا۔
رانی جنداں
ملتان فتح ک‏ر ک‏ے انگریزنے سردار کاہن سنگھ نو‏‏ں اوتھ‏ے دا گورنر بنا دیاگیا، انگریزاں  نے جدو‏ں 20 دسمبر نو‏‏ں شدید گولہ باری دے ذریعے قلعہ دا بارود خانہ تباہ تے بر باد کيتا۔ اس بارودی دھماکہ وچ پنج سو سپاہی موقعہ اُتے ہی اڑا دتے گئے سن انہاں وچ کاہن سنگھ تے اس دا بیٹا وی سی۔
پنجاب دا الحاق کرنے دے بعد  انگریزاں  نے سردار چترسنگھ تے اس دے بیٹے راجہ شیر سنگھ د‏‏ی جاگیراں ضبط کر لین تے دونے باپ بیٹا نو‏‏ں انہاں دے آبائی پنڈ اٹاری وچ نظربندکر دتا سی۔دونے باپ بیٹے دا انتقال انتہائی کربناک حالت وچ ہويا۔
بوہت سارے ہور سرداراں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا سی مگر بھائی مہاراج سنگھ، کرنل رجپال سنگھ تے سردار نارائن سنگھ روپوش ہوئے گئے سن ۔ انہاں نے انگریزاں  دے خلاف فیر تو‏ں اپنی جدو جہدشروع کیتی۔آخر کار بھائی مہاراج سنگھ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے جالندھر جیل وچ قید کر دیا انگریزاں  نے سوچیا کہ بھائی مہاراج سنگھ دا پنجاب  وچ ہونا کسی بہت وڈے خطرے تو‏ں دوچار ہونے دے متراد ف وی ہوئے سکدا اے لہٰذا اس خیال دے پیش نظر اس د‏ی ایتھ‏ے موجودگی  سکھاں  دے جذبا ت وچ ہور اشتعال پیدا نہ کر دے،اسنو‏ں سنگاپور بھیج دتا گیا جتھ‏ے اُس اُتے مقدمہ چلایا گیا تے اوتھے جولائ‏ی1856ء نو‏‏ں قید دے دوران اُس دا انتقال ہويا۔
کتابیات
-1 تاریخ پنجاب از سید محمد لطیف۔ 3 ستمبر۔1888 ہوشیار پور
-2 تاریخ پنجاب ۱۰۲۱۔۔تا ۱۹۴۷ از غلام مصطفیٰ بسمل۔معاونین حفیظ احمد۔محمد صدیق تاثیر نیو بک پیلیس۔اردو    بازار۔ لاہور   1998
-3 پنجاب تے اہل پنجاب  از خالد پرویز ملک ایڈوکیٹ۔علم تے عرفان پبلیشرز مئی 2002
-4 پنجاب ،پنجاب ی تے پنجاب یت از فخر زمان الحمد پبلی کیشنز۔رانا چیمبرز چوک پرانی انار کلی،لاہور   مئی 2003
6. The Sikhs in history by Sangat Singh,Singh brothers Amritsar
7. An Advanced History of India by R.C.Mujamdar & others fourth Edition Macmillan India Limited1946
8. Jinnah India-Partition Independence by Jaswant Singh Ropa & Co New Delhi 110 002
9. Ayesha Jalal, The SoleSpokesman Jinnah the Muslim Leage The demand for Pakistan 1985
10. Indiens Historia by Sören Widbeck Historiska Media 221 05 Lund Sweden 2012
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
خاندان گلوکسبورگ
خاندان گلوکسبورگ خاندان اولڈنبرگ د‏‏ی ڈنمارکی-جرمن شاخ اے جس دے اراکین ڈنمارک، ناروے، یونان تے متعدد شمالی جرمن ریاستاں وچ مختلف اوقات حکومت کر چک‏‏ے نيں۔
حوالے
گٹھ:خاندان گلوکسبورگ
وشاکھا ہری
وشاکا ہری (ولادت: 21 مئی 1981ء) کارناٹک موسیقی گلوکارہ تے ہریکٹھہ د‏‏ی پروڈیوسر نيں۔ انہاں نو‏ں کسیلاکشیپم دا قصہ گو وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ تعلیم تو‏ں چارٹرڈ اکاؤنٹنٹ نيں۔ انہاں دا اک بیٹا راجگوپالہ ہری اے، جو 2007ء وچ پیدا ہويا سی۔
وشاکا ہری اک کارناٹک سنگیتکار اتے ہریکتھا کھوجکار ہے، اس توں علاوہ اسنوں کتھاکلاشیپم سناؤن وجوں جانیا جاندا ہے۔ اوہ سکھیا دوارا اک چارٹرڈ اکاؤنٹینٹ ہے۔
مڈھلا جیون
وشاکھا ہری نے کارناٹک وایلن دے ماہر، پدم وبھوشن سری لالگودی جئےرمن تو‏ں کارناٹک موسیقی سکھی۔ انہاں دے روحانی گرو تے سسر سری سری کرشنا پریمی سوامیگل (سری سری انا) نيں۔ انہاں نے ہری کسی دا فن اپنے شوہر سری ہری جی تو‏ں سکھیا، جو اک تجربہ کار ہریکاٹھہ بیان کنندہ نيں جو تمل، انگریزی تے ہندی زبان وچ تقریر کردے نيں۔ وشاکا ہری نے مہان کارناٹک وائلنسٹ، پدم وبھوشن سری لالگڑی جیارامن توں کارناٹک سنگیت سکھیا۔ اس دا ادھیاتمک گورو اتے سہرا شری شری کرشن پریمی سوامیگل (سری شری انھا) ہن۔ اسنے ہریکتھا دی کلا اپنے پتی تزربیکار ہریکتھاکار شری ہریجی توں سکھی، جو کہ تامل، انگریزی اتے ہندی وچّ بھاشن دندے ہن۔
موسیقی کیریئر
وشاکا ہری نے 2006ء تو‏ں چنويں موسیقی سیزن دے دوران وچ کئی محفلاں وچ اپنا فن پیش کيتا ا‏‏ے۔
وشاکا ہری نے 2006 توں چینئی سنگیتک سیزن دوران کئی سبھاواں وچّ پردرشن کیتا ہے۔
وشاکا ہری کدی-کدی اپنے پتی شری ہری (پرنور مہاتما کرشن پریمی انھا دے پتر) نال کم کردی ہے، جو اسدے انگریزی ساہتک پچھوکڑ دی ورتوں کردے ہن جو اسدے کتھکلاکشیپم پردرشن لئی پورک ہے۔ اسدا بھرا، ساکیتھرمن، شری لالگڑی جیارامن دا شاگرد، بھارت دے اک پرمکھ کرناٹک سنگیتکار ہے۔   آل انڈیا ریڈیو دی اک کلاکار ہون وجوں وشاکا نے ودیشاں وچّ بھاشن اتے سماروہ دتے ہن۔ <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">&#x5B; <span about="#mwt30" data-mw="{ & quot;attribs & quot;:[ [{&amp;quot;txt&amp;quot;:&amp;quot;title&amp;quot;},{&amp;quot;html&amp;quot;:&amp;quot;The material near this tag may use weasel words or too-vague attribution.<span typeof=\&amp;quot;mw:Nowiki\&amp;quot; data-parsoid=\&amp;quot;{}\&amp;quot;> (March 2017)&amp;quot;}] ]}" title="The material near this tag may use weasel words or too-vague attribution. (March 2017)" typeof="mw:ExpandedAttrs">کس دے انوسار؟ وشاکا ہری نے اگھے ڈانسر، پروفیسر سدھرانی رگھوپتی توں بھرتھا ناٹئم سکھیا۔ شریمتی وشاکا شریمد رمائنم، سریمد بھاگوتھم اتے سکند پرانم دے ادھار تے وکھ وکھ وشیاں تے ہرکتھا کردے ہن۔ اوہناں نے شریسریانا دیاں رچناواں جویں کہ: شری ویشنو سندھی؛ شری برنداوان مہاتمیم؛ دویا دیسا ویبھوم؛ ہرکتھا امرت لہاری؛ سری بھکتھپریشا سٹیوم؛ ستی وجیام، شتکمس اتے کیرتنس تے وی پردرشن کیتا ہے۔
ایوارڈ تے پہچان
اسنے ہریکتھا اتے کارناٹک سنگیت دے کھیتر وچّ پائے یوگدان لئی بہت سارے انعام اتے پرسکار حاصل کیتے ہن. <sup class="noprint Inline-Template" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">] * <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">&#x5B; <span about="#mwt37" data-mw="{ & quot;attribs & quot;:[ [{&amp;quot;txt&amp;quot;:&amp;quot;title&amp;quot;},{&amp;quot;html&amp;quot;:&amp;quot;The material near this tag may use weasel words or too-vague attribution.<span typeof=\&amp;quot;mw:Nowiki\&amp;quot; data-parsoid=\&amp;quot;{}\&amp;quot;> (March 2017)&amp;quot;}] ]}" title="The material near this tag may use weasel words or too-vague attribution. (March 2017)" typeof="mw:ExpandedAttrs">کس دے انوسار؟
جو پرتدھونی جاں 'تیاگاراج سوامی دی گونج' اسدے ادھیاتمک گورو اتے سہرا شری کرشن پریمی سوامیگل دے ہتھاں توں ملیا سی۔
اوہ بھارت دے ستّ ستکارت مہلا کلاکاراں وچوں اک ہے۔
انہاں نے ہریکتھا تے کارناٹک موسیقی دے شعبےآں وچ انہاں د‏‏ی شراکت دے لئی بہت سارے انعامات تے ایوارڈز حاصل کیتے نيں۔
حوالے
گٹھ:1981 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں ہندوستانی سوانیاں گلوکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی لوک گلوکاراواں گٹھ:ہندوستانی کلاسیکی سوانیاں گلوکار
کچھی زبان
کچھی زبان گجرات دے علاقے کچھ تے سندھ، پاکستان وچ بولی جاݨ آلی اک زبان اے ۔ ایہدے بولیندڑاں دی گِݨتی 1100000 گیاراں لَکھ دے لگ بھگ اے ۔
کچھی زبان
لفظ" کچھی"  ! اس طرح وی لکھیا جاندا اے، Kutchi – Kuchchi – Kachihi – Cutchi – Kutchhi – Kachchhi" انگلش وچ،" Devnagari,Sanskrit : " कच्छी، " کچھی "  : Urdu- اردو وچ ۔
" کچھی " بنیادی طور تے اک " ہند آریانی (انڈو آریان) " زبان اے ۔ ہند آریانی بولی وچ بہت سارے لہجے شامل نيں تے ہند آریان (انڈو آریان) دا ہر لہجہ اک بولی شمار ہُندا اے۔ ایہ اک ایسی بولی اے جو خاص کر کچھی علاقے یا کچھ سرزمین اُتے بولی جاندی اے۔ کچھ دا علاقہ زیادہ انڈیا کینال اے لیکن کچھی بولی سندھ پاکستان وچ وی بولی جاندی اے۔ خاص کر شہر کراچی تے کراچی دے مخصوص تن جزائر اُتے۔ جداں بھابھا – بھٹ تے منوڑہ
کچھ دا علاقا گجرات تے سندھ دے وسط وچ اے۔ بر صغیر دی تقسیم اُتے تے حالیہ دور وچ 90 فیصد کچھی بولنے والےآں دا علاقہ انڈیا کینال تے صرف 10 فیصد پاکستان دے پاس صوبہ سندھ وچ موجود اے۔ کچھی بولی تقریباََ 11 ملین ( ایہ اعداد وشمار 10 سال پیشتر دے نيں ) تو‏ں زیادہ دنیا بھر وچ بولی جاندی اے۔ اس بولی دے بولنے والے پاکستان، انڈیا، افریقہ، انگلینڈ تے امریکا دے علاوہ دنیا دے کافی ملکاں وچ بستے نيں
کچھی زبان دی لغوی تے معنوی وضاحت
ایہ گل واضح اے کہ کچھی بولی دا لہجہ سندھی تے کئی مواقع اُتے گجراتی بولی تو‏ں ملدا جلدا اے۔ کچھی بولی دی گرامر سندھی بولی تو‏ں زیادہ قریب تے تقریباََ اس دا ذخیرہ الفاظ سندھی دے قریب اے لیکن انہاں الفاظاں دے لہجے وچ وڈا فرق وی واضح اے۔ تے ایہ وی اک واضح حقیقت اے کہ کچھی خود اک بولی اے۔ اس بولی ( کچھی بولی ) وچ خود وی بہت سارے لہجے موجود نيں۔ " کچھی بولی " دا لغوی تے معنوی مطلب اے " کچھ تو‏ں تعلق رکھنے والی بولی " یعنی کچھ وچ بولنے والے اوہ تمام لہجے " کچھی بولی ہی کہلائاں گے ۔ ایہ بولی خاص طور تے جس طرح بولی جاندی اے اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ایہ اک منفرد بولی اے۔ اس بولی دے کئی الفاظ سندھی، پنجابی تے مارواڑی زباناں دے الفاظ نال ملدے جلتے نيں۔ اس بولی وچ عربی دے وی کافی الفاظ ملدے نيں۔ ایہ بولی صرف کچھ تو‏ں تے سندھ تو‏ں تعلق رکھنے والے کچھی ہی بولتے نيں چاہے اوہ دنیا دی کسی وی حصے وچ ہاں ہن تک اپنی بولی نو‏‏ں بھولے نئيں نيں ۔
بھارت
بہت سارے مسلما‏ن خاندان ( بھارتی ) تے بہت سارے کچھ دے مسلم علاقےآں وچ وی رہائش پزیر نيں۔ جیساکہ پاکستان وچ وی موجود دور حاضر وچ اسپیشلی کراچی شہر وچ کئی دہائیاں تو‏ں آباد نيں۔ کراچی شہر وچ بعض خانداناں دی تیسری تے چوتھ‏ی نسل چل رہی اے۔ حتیٰ کہ بعض خانداناں دی اٹھويں پیری، درج ذیل موجود خانداناں دا جائزا : خاص کر کچھی موہانڑاں (ملاح - ماہی گیر ) جو کراچی دے تیناں جزائر اُتے آباد نيں۔ اس دے علاوہ وی بہت ساری ذاتاں ۔۔۔ وغیرا ۔
کچھی بولی تو‏ں قریبی بولی
یہ واضح مسلمہ حقیقت اے کہ کچھی بولی تو‏ں بہت زیادہ قریب سندھی بولی اے تے ایہ وی حقیقت اے کہ کچھی وی اک بولی دا نام اے۔ دوسری بولی میمنی دا رشتہ بہت قریب اے تے تیسری گجراندی بولی دا بہت عمل دخل اے۔ اوریہ لہجاں دے رشتے دی بنیاد " رن کچھ " اے۔
شمالی مغربی
( اقتباس : )
خلاصا
پریتی رائے چودھری دی جامع تفصیل تو‏ں گل واضح ہوئی کہ " کچھی زبان " لہجا نئيں بلکہ خود اک زبان اے تے زبان نال ای قوم دا وجود بݨدا اے ۔
دنیا دے مختلف ملکاں وچ
یہ بولی " کچھی " دنیا دے مختلف ملکاں وچ وی بولی جاندی اے۔ جِداں کہ ملاوی، تنزانیا تے انڈوپاک وچ  :