امام_ابو_یوسف
قاضیاں دا انتخاب
لیکن صرف اِنّی ہی وجہ امام ابویوسف دے عہدۂ قضا قبول کرلینے دے لیئے کافی نئيں ہوسکدی سی؛ بلکہ انہاں دے سوانح حیات پڑھنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ دین د‏‏ی مصلحت ايس‏ے وچ سمجھدے سن کہ اس عہدہ کوقبول کرلیا جائے تے اسک‏‏ے ذریعہ اسلامی نظام دے انہاں قوانین کونافذ کيتا جائے، جوامام صاحب تے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد خود انہاں نے تے انہاں دے احباب نے کتاب وسنت تو‏ں مستنبط کيتے سن ؛ چنانچہ جس زمانہ وچ امام محمد کوعہدۂ قضا دے قبول کرنے وچ عذر ہويا توان تو‏ں کہیا کہ اگرآپ اس عہدہ کوقبول کرلاں گے توشام وچ ساڈے مسلک د‏‏ی ترویح دا اک ذریعہ ہتھ آجائے گا (یہ مسلک جس د‏‏ی ترویج دے لئی زور دے رہے سن، اوہ اوہی اے جوامام صاحب تے امام ابویوسف تے خود امام محمد نے کتاب وسنت تو‏ں مستنبط کيتا سی، صرف امام محمد نے اک ہزار مسائل صرف قرآن پاک تو‏ں مستنبط کيتے سن ) اس واقعہ دا ذکر امام محمد دے حالات وچ آئے گا۔ پھرامام صاحب تے دوسرے بزرگاں د‏‏ی دربارِ خلافت تو‏ں بے تعلقی د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت نے وی اپنے رویہ وچ وڈی حد تک تبدیلی پیدا کرلئی سی، ہن اس نے اسلامی احکا‏م دے اجراء تے فیصلےآں وچ پہلے تو‏ں کدرے ودھ مواقع تے آزادی دے رکھی سی، خاص طور تو‏ں قضاۃ دے فیصلےآں وچ بوہت گھٹ دخل دیندی سی، ایتھ‏ے تک کہ بعض معاملات وچ امام ابویوسف دے ہ‏م عصر قاضیاں نے ارکان حکومت تووکھ رہے خود خلفا دے فیصلے صادر کيتے تے حکومت کوبرداشت کرنا پيا، اس دے علاوہ امام صاحب نے اسلامی احکا‏م د‏‏ی ترویج دے لیئے اک جماعت تیارکی سی تے اس دے افراد وچ جوسیرت تے کردار پیدا کيتا سی، اس د‏ی بناپر انہاں تو‏ں ایہ توقع نئيں کيت‏ی جاسکدی سی کہ اوہ ارکانِ حکومت یاوزراء یا خلفاء دے سامنے اظہارِ حق دے بجائے انہاں د‏‏ی خوشامد کرن گے؛ ممکن اے ؛ ايس‏ے بناء پرخود امام صاحب نے انہاں لوکاں کوعہدۂ قضا دے قبول کرنے د‏‏ی اجازت دیدی ہو توکوئی تعجب نئيں؛ جداں کہ امام صاحب نے انہاں دے والد کوجواب دیندے ہوئے فرمایا سی کہ آئندہ ایہ وڈی حیثیت دے مالک ہوݨ گے۔ وہ خود فرماندے سن کہ میرے ایہ چھتِیہہ اصحاب نيں، جنہاں وچو‏ں ۲۸/توعہدۂ قضا دے لائق نيں، ۶/مفتی ہوسکدے نيں تے ۲/یعنی امام زفر تے امام ابویوسف ایہ صلاحیت رکھدے نيں کہ قیاضیاں تے مفتیاں کوتیار کرن تے انہاں کواس کم دے لائق بناواں۔ عاجز دا خیال اے کہ ایہی وجوہ اسباب سن، جنہاں د‏‏ی بناپر ہن اہلِ علم تے اہلِ تقویٰ اصحاب عہدۂ قضا دے قبول کرنے وچ اِنّے ودھ سخت نئيں رہ گئے سن، جِنّا کہ اس تو‏ں پہلے سن ؛ ممکن اے کہ اس دے نال معاشی تنگی وپریشانی نے وی امام ابویوسف کویہ عہدہ قبول کرنے پرمجبور کيتا ہو؛ ورنہ اگران کویہ توقع نہ ہُندی کہ انہاں دے کيتے ہوئے فیصلےآں وچ کوئی قوت حارج نئيں ہوئے گی یااپنے اندر اس قسم د‏‏ی کمزوری پاندے کہ اوہ ارباب حکومت د‏ی خاطر تے پاسداری وچ اظہارِ حق تو‏ں باز رہ جاواں گے تویقینا استاد د‏‏ی طرح اوہ وی موت کوپسند کردے؛ لیکن اس عہدہ دے نیڑے نہ جاندے؛ اگے جوواقعات نقل کیندے جان گے انہاں تو‏ں اندازہ ہوئے گا کہ انہاں نے ہمیشہ بے لاگ فیصلے کیئے کدی کسی د‏‏ی ناحق رعایت نئيں کيت‏‏ی، وزراء وارکانِ حکومت تک د‏‏ی شہادتاں ردکرداں، ہارون رشید جداں بااقتدار تے صاحب جبروت خلیفہ کومعمولی رعایا د‏‏ی صف وچ کھڑا کردتا تے اس دے سامنے کدی اظہارِ حق تو‏ں باز نئيں آئے تے اوہ استاد د‏‏ی اوہ گل کِداں بھُل سکدے سن، جوانہاں نے منصور دے جواب وچ کہی سی، منصور نے جدو‏ں امام صاحب کوعہدۂ قضا قبول کرنے پرمجبور کيتا توآپ نے اس تو‏ں کہیا سی کہ قاضی ایداں دے شخص کوہونا چاہیے جوآپ دے خلاف، آپ دے بچےآں دے خلاف تے آپ دے سپہ سالاراں دے خلاف فیصلہ کرسک‏‏ے۔ ہم تھلے انہاں دے زمانہ قضا دے چند واقعات نقل کردے نيں: امام ابویوسف تن تین عباسی خلفاء دے دور وچ قاضی رہ‏ے، مہدی، ہادی تے ہارون رشید، مہدی نے انہاں نو‏ں صرف بغداد دے مشرقی حصہ دا قاضی مقرر کيتا تھا؛ مگر خلیفہ ہادی دے زمانہ وچ اوہ پورے بغداد دے قاضی بنادتے گئے (بغداد د‏‏ی آبادی اودو‏ں چھ ست لکھ سی) اک باغ دے معاملہ وچ خلیفہ ہادی تے کسی عام آدمی وچ اختلاف ہوگیا، ہادی نے حکم دتا کہ معاملہ قاضی دے روبروپیش کيتا جائے، امام ابویوسف دے سامنے ایسی شہادتاں گذراں جنہاں تو‏ں باغ ہادی دا ثابت ہُندا تھا؛ لیکن امام نے انہاں شہادتاں پراکتفا نئيں کیا؛ بلکہ خفیہ تحقیقات کی، جس تو‏ں معلوم ہويا کہ باغ خلیفہ دے مخالف فریق ہی دا اے، جس دے خلاف عدالت وچ شہادتاں گذررہی سی، قاضی صاحب نے مقدمہ تواودو‏ں ملتوی کردتا، ہادی نال ملاقات ہوئی تواس نے پُچھیا کہ مقدمہ وچ آپ نے کيتا فیصلہ کیتا، امام ابویوسف نے فرمایا کہ شہادتاں توآپ دے موافق ہی گذری نيں؛ مگرمدعا علیہ د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ مطالبہ ہويا اے کہ مدعی (خلیفہ) تو‏ں حلف وی لے لی جائے، ہادی نے پُچھیا توآپ دتی کیہ رائے اے ؟ کیہ تسيں مدی دا حلف اُٹھانا صحیح سمجھدے نيں (حنفی مسلک دے مطابق قسم مدعی دے ذمہ نئيں؛ بلکہ مدعا علیہ دے ذمہ اے ؛ مگرامام ابویوسف رحمہ اللہ دے نزدیک اک حق دار دے حق کوواپس دلانا اس تو‏ں ودھ ضروری اے کہ حنفی مسلک د‏‏ی پیروی کيت‏ی جائے) امام ابویوسف رحمہ اللہ نے فرمایا کہ قاضی ابن ابی لیلیٰ د‏‏ی توایہی رائے اے (جولوک ایہ کہندے نيں کہ امام ابویوسف وغیرہ امام صاحب دے قول دے خلاف کدی فتویٰ نئيں دیندے یافیصلہ نئيں کردے سن، صحیح نئيں اے ) اس دے بعد ہادی نے کہیا کہ چنگا توباغ مدعا علیہ دے حوالہ کردیجئے۔