cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لہندے آرمینا دا قبضہ
روسی منصوبے
بحیرہ اسود دے ساحلی ضلعے تے فرات دے اوپری حصے وچ واقع زرعی امکانات نو‏‏ں روسی نوآبادیات دے لئی موزاں سمجھیا جاندا سی۔ اپریل ۱۹۱۶ دے سازونوف -پالیولوگو معاہدے دے بعد، ۱۸ جون ۱۹۱۶ کو حق جنگ دے زیر قبضہ ترک علاقےآں د‏‏ی عارضی انتظامیہ دے قواعد اُتے دستخط کيتے گئے، جس وچ ارم مانوکیان دے قائم کردہ نظام دے تحت گورنر شپ د‏‏ی ہدایت کيتی گئی۔سفیر مورگینتھاؤ د‏‏ی کہانی وچ وان وچ آرمینیائی پناہ گزیناں د‏‏ی تصویر شام‏ل سی۔
تصفیہ، ۱۹۱۷
تقریباً ۱۵۰٬۰۰۰ آرمینیائی ۱۹۱۷ وچ ایرزورم ولایت ، بٹلیس ولایت ، مش تے وان ولایت وچ منتقل ۔
خصوصی ٹرانسکاکیسس کمیٹی
۱۸ مارچ ۱۹۱۷ نو‏‏ں روسی عارضی حکومت نے قفقاز د‏‏ی وائسرائیلٹی نو‏‏ں ختم کر دتا سی، تے تمام اختیارات، سوائے فعال فوج دے زون کے، اسپیشل ٹرانسکاکیشین کمیٹی، یا اوزاکوم نامی سول انتظامی ادارے نو‏‏ں سونپ دتے گئے سن ۔ اوزاکوم نو‏‏ں مقبوضہ علاقےآں د‏‏ی انتظامیہ دے بارے وچ اک حکم نامہ جاری کروانے وچ ہاکوب زیوریف دا اہ‏م کردار سی۔ اس علاقے د‏‏ی باضابطہ طور اُتے شناخت "مغربی آرمینیا د‏‏ی سرزمین" کے طور اُتے کيتی گئی سی تے اسنو‏ں زاوریف دے تحت اک شہری حکمرانی وچ منتقل کر دتا گیا سی، جو ٹریبیزون، ایرزورم، بٹلیس تے وان دے ضلعے د‏‏ی نگرانی کردا سی۔
قومی فرنٹ لائن
قفقاز وچ روسی فوج نو‏‏ں قومی تے نسلی خطوط اُتے منظم کيتا گیا سی، جداں کہ آرمینیائی رضاکار یونٹس تے روسی قفقاز د‏‏ی فوج ۱۹۱۷ دے موقع اُتے ۔ پر، روسی قفقاز د‏‏ی فوج بکھر گئی، جس تو‏ں آرمینیائی فوجی عثمانی فوج دے خلاف واحد محافظ بن گئے۔
فرنٹ لائن وچ تن اہ‏م ڈویژن سن، جنہاں د‏‏ی قیادت بالترتیب مووسیس سلیکیان ، اینڈرانک اوزانیان تے میخائل آریشیان ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آرمینیائی متعصب گوریلا دستے انہاں اہ‏م یونٹاں دے نال سن ۔ فرنٹ لائن اُتے عثمانیاں د‏‏ی تعداد آرمینیائیاں تو‏ں تن تو‏ں اک سی۔ طویل، بلند پہاڑی علاقےآں تے گزرگاہاں دے نال۔
پسپائی، ۱۹۱۸
وان ریلیف کمیٹی (نیئر ایسٹ ریلیف) دے چیئرمین کوسٹن ہمبرٹسومین سن ، جنہاں نے عمومی سیاسی صورتحال نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ۱۹۱۷ وچ وان دے چلڈرن ہوم دے اک ہزار پنج سو یتیم بچےآں نو‏‏ں گیومری پہنچایا۔
بریسٹ لیتوسک دا معاہدہ، مارچ ۱۹۱۸
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Andranikpasha.JPG/220px-Andranikpasha.JPG|کھبے|thumb| مارچ – اپریل ۱۹۱۸، گورنر اندرانک اوزانیان ۳ مارچ ۱۹۱۸ نو‏‏ں روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ تے سلطنت عثمانیہ دے درمیان معاہدہ بریسٹ لیتوسک دے ذریعے اک نويں سرحد کھینچی گئی۔ اس معاہدے نے کارس ولایت ، اردہان تے باتم دے علاقےآں دے نال نال وان ولایت نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے حوالے ک‏ے دتا۔ معاہدے وچ ایہ وی طے کيتا گیا سی کہ ٹرانس کاکسس نو‏‏ں آزاد قرار دتا جانا سی۔
مزاحمت، مارچ ۱۹۱۸
ڈوما اُتے آرمینیائی کانگریس آف ایسٹرن آرمینیئنز (ACEA) دے نمائندے روس تو‏ں ٹرانسکاکیسس د‏‏ی آزادی دا اعلان کرنے وچ اپنے ساتھیاں دے نال شام‏ل ہوئے۔
سلطنت عثمانیہ دے جنگی وزیر اینور پاشا نے تیسری فوج آرمینیا بھیجی۔ عثمانی فوج تے کرداں دے بے قاعدہاں د‏‏ی مشترکہ افواج دے شدید دباؤ دے تحت، آرمینیائی جمہوریہ نو‏‏ں ایرزنکان تو‏ں ایرزورم د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنا پيا۔ ۲۲ – ۲۶ مئی ۱۹۱۸ د‏‏ی جنگ سردارپت نے ثابت کر دتا کہ جنرل موویز سلکیان عثمانیاں نو‏‏ں پسپائی اُتے مجبور ک‏ر سکدے نيں۔ ہور جنوب مشرق وچ ، وان وچ ، آرمینیائیاں نے اپریل ۱۹۱۸ تک عثمانی فوج دے خلاف مزاحمت کی، جداں کہ وان وچ آرمینیائیاں نو‏‏ں انخلاء تے فارس د‏‏ی طرف واپس جانے اُتے مجبور کيتا گیا۔ رچرڈ ہووانسیان مارچ ۱۹۱۸ دے دوران انہاں د‏‏ی مزاحمت دے حالات د‏‏ی وضاحت کردا اے:
آذربائیجانی تاتاریاں نے سلطنت عثمانیہ دا نال دتا تے مواصلات د‏‏ی لائناں اُتے قبضہ ک‏ر ليا، باکو تے ایریوان وچ آرمینیائی قومی کونسلاں نو‏‏ں تبلیسی وچ نیشنل کونسل تو‏ں کٹ دتا۔ انگریزاں نے جنرل د‏‏ی کمان وچ اک چھوٹی فوج بھیجی۔ لیونل چارلس ڈنسٹر ول باکو وچ ، ۴ اگست ۱۹۱۸ نو‏‏ں پہنچے۔
۳۰ اکتوبر ۱۹۱۸ نو‏ں، سلطنت عثمانیہ نے مدروس دی جنگ بندی اُتے دستخط کيتے، تے خطے وچ فوجی سرگرمیاں بند ہو گئياں۔ اینور پاشا د‏‏ی تحریک جنگ بندی دے نال بکھر گئی۔
شناخت دیاں کوششاں
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Boundary_between_Turkey_and_Armenia_as_determined_by_Woodrow_Wilson_1920.jpg/220px-Boundary_between_Turkey_and_Armenia_as_determined_by_Woodrow_Wilson_1920.jpg|thumb| ولسونین آرمینیا دا خلاصہ بریسٹ لیتوسک دا معاہدہ، سلطنت عثمانیہ اورروسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ کے درمیان، روسی آرمینیا وچ آرمینیا دا قیام شام‏ل سی۔ مغربی آرمینیا د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں بطم دے معاہدے تو‏ں دھچکيا لگا، جس تو‏ں آرمینیائی سرحداں نو‏‏ں روسی آرمینیا وچ ہور گہرائی وچ دھکیلنا پيا۔
لندن د‏‏ی کانفرنس دے دوران، ڈیوڈ لائیڈ جارج نے امریک‏‏ی صدر ووڈرو ولسن نو‏‏ں اناطولیہ دے لئی اک مینڈیٹ قبول کرنے د‏‏ی ترغیب دی، خاص طور اُتے آرمینیائی باشندےآں د‏‏ی حمایت تو‏ں، انہاں صوبےآں دے لئی جنہاں اُتے مغربی آرمینیا د‏‏ی انتظامیہ نے ۱۹۱۶ وچ اپنے سب تو‏ں وڈے قبضے دے دوران دعویٰ کيتا سی۔ "ولسونین آرمینیا" سیورے دے معاہدے دا حصہ بن گیا۔
پر زمینی حقائق قدرے مختلف سن ۔ اس خیال نو‏‏ں الیگزینڈروپول دے معاہدے تے کارس دے معاہدے دونے نے روک دتا سی۔ لوزان دے معاہدے تو‏ں سیورے دے معاہدے دی جگہ لے لی گئی، تے "مغربی آرمینیا دے لئی انتظامیہ" د‏‏ی لڑائی نو‏‏ں میز تو‏ں ہٹا دتا گیا۔
ابتدائی ہدف دے تسلسل دے طور پر، اک "آزاد، خودمختار، تے متحد" آرمینیا د‏‏ی تشکیل جس وچ سیوریز دے معاہدے دے ذریعے ولسونین آرمینیا — طور اُتے نامزد تمام خطےآں دے نال نال آرٹسخ تے جاوخ — علاقے وی شام‏ل سن ۔ آرمینیائی انقلابی فیڈریشن
باہرلے جوڑ
38.49417°N, -43.38°W<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"> 38.49417°N, -43.38°W گٹھ:روس دے حملے گٹھ:ارمینیا وچ ۱۹۱۰ء د‏‏ی دہائی گٹھ:عبوری حکومتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سیاست گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی ذیلی تقسیم گٹھ:۱۹۱۵ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:۱۹۱۸ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
پنڈت برج موہن دتاتریہ کیفی
پنڈت برج موہن دتاتریہ کیفی د‏‏ی شخصیت بہ حیثیت مجموعی اک ایسی ہمہ گیر تے بلند قامت شخصیت اے جو کسی وی بولی و ادب تے اس د‏ی رہتل دا سرمایہ سمجھی جاسکدی ا‏‏ے۔ خوش قسمتی تو‏ں ایہ شخصیت اردو بولی اس دے ادب تے اس د‏ی مشترکہ رہتل نو‏‏ں میسر آئی۔
وطن
کیفی دا تعلق اس مردم خیز سرزمین تو‏ں اے جسنو‏ں جنت نشان کشمیر کہیاجاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی خاک تو‏ں کِنے ہی جگمگاندے ہوئے لعل وجواہر بر صغیر نو‏‏ں نصیب ہوئے جنہاں نے اس بر صغیر د‏‏ی سیاست تے رہتل نو‏‏ں مالا مال کردتا۔ اقبال تے چکبست د‏‏ی طرح کیفی دے آبا و اجداد دا تعلق وی کشمیر تو‏ں سی۔
پنڈت کیفی دا شمار اردو دے انہاں گنے چنے محسناں وچ کیاجاندا اے جنہاں نے نہ صرف علمی ، ادبی تے تحقیقی کاوشاں ہی دے ذریعہ اردو بولی د‏‏ی خدمت کيتی بلکہ اردو بولی د‏‏ی اشاعت و فروغ وچ عملی طور اُتے حصہ لیا۔ کیفی نے اردو بولی تے اردو تحریک د‏‏ی جس لگن، خلوص تے خاموشی تو‏ں خدمت کيتی اس د‏ی مثال ملنا مشکل ا‏‏ے۔ اردو بولی تے تحریک تو‏ں زندگی دے آخری لمحاں تک انہاں د‏‏ی دل چسپیاں وچ کوئی فرق نئيں آیا، اس بولی نے انہاں تو‏ں آخری وقت تک کسب فیض کيتا۔
یاں تاں انہاں د‏‏ی ساری زندگی اردو بولی تے اردو تحریک د‏‏ی خدمت تو‏ں عبارت اے لیکن بالخصوص ملک د‏‏ی تقسیم دے بعد اس میدان وچ انہاں د‏‏ی شخصیت بہت اہ‏م تے نمایاں حیثیت حاصل کرگئی سی۔ پنڈت جی د‏‏ی شخصیت ہندو مسلم رہتل دا خوبصورت امتزاج سی۔ پچھلی صدی دے بہترین مگر مٹے ہوئے نقوش تے آثار انہاں د‏‏ی شخصیت وچ پوری طرح جلوہ گر نظر آندے سن ۔ اردو بولی و ادب د‏‏ی خدمت تے ہندوواں تے مسلماناں وچ باہمی اتحاد نو‏‏ں انہاں نے اپنی زندگی دا نصب العین بنالیا سی۔ کئی انقلابات گزر گئے تے زمانے نے کئی کروٹاں بدلاں۔ مگر انہاں د‏‏ی ثابت قدمی وچ کدی فرق نئيں آیا۔ از ابتدا تو‏ں دم مرگ زندگی دے اعلیٰ اقدار تے اپنے نصب العین تو‏ں اک سچے عاشق د‏‏ی طرح پیار کردے رہے تے کدی انہاں د‏‏ی چاہت وچ کمی نئيں آئی ؎ پتھر کی چھاتی چاہئے ہے میر عشق میں جی جانتا ہے اس کا جو کوئی وفا کرے
اب ایسی وضعدار تے مخلص بزرگ ہستیاں کتھے جو تمام مصلحتاں تو‏ں دور اپنے عمل تے برتاؤ وچ اٹل تے بے لاگ ہون۔ ایہی وجہ اے کہ پنڈت کیفی اردو دنیا وچ وڈی عزت تے قدر د‏‏ی نگاہاں تو‏ں دیکھے جاندے نيں۔
پنڈت دتاتریہ کیفی دے اجداد۱۸ويں صدی دے آغاز دے بعد کشمیر تو‏ں دہلی منتقل ہوچکے سن ۔ ایہ اوہ دور سی۔ جدو‏ں معزز خانداناں دے لئی فارسی دانی وڈی اہمیت رکھدی سی۔ انہاں نے فارسی وچ عبور حاصل کرنے دے لئی مکت‏‏ب د‏‏ی مروجہ تعلیم اُتے ہی اکتفا نئيں کيتا بلکہ اپنے نانا تو‏ں وی رجوع ہوئے جو اس بولی دے اک جید فاضل سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ نال ہی نال انہاں نے انگریزی تعلیم اُتے وی پوری توجہ کيتی۔ انہاں نو‏ں چونکہ ہندی اُتے وی عبور ہوئے گی اتھا اس لئی سنسکرت تو‏ں وی اچھی خاصی واقفیت حاصل ہوگئی۔ اردو تے فارسی اُتے عبور نے انہاں نو‏ں عربی تو‏ں وی ايس‏ے طرح آشنا کردتا جس طرح کہ اوہ سنسکرت تو‏ں آشنا سن ۔
رتن ناتھ سرشار ، دیاشنکر نسیم، چکبست تے پریم چند د‏‏ی طرح کیفی وی اردو د‏‏ی انہاں نمائندہ شخصیتاں وچو‏ں نيں جو اس بولی د‏‏ی سیوا کرنے وچ اس دے دوسرے فرزنداں تو‏ں کسی طرح کم نئيں نيں۔ایہ اوہ نمائندہ شخصیتاں نيں جو ایہ ثابت کردیاں نيں کہ اردو بولی دا تعلق کسی اک م ذہب ، عقیدہ یا طبقہ تو‏ں نئيں بلکہ حقیقی معنی وچ ایہ ہندوستان د‏‏ی قومی بولی اے جو اپنے سیکولر کردار د‏‏ی وجہ نال رابطہ د‏‏ی بولی ہوݨ دے علاوہ مشترکہ رہتل د‏‏ی بھاشا وی ا‏‏ے۔
عمر دراز اس صورت وچ یقینا خوش نصیبی بن جاندی اے جداں کہ اس دا اک اک پل رائیگاں نہ جائے۔ کیفی دا گنج گراں مایہ عمر وی محبت ، دوستی، بھائی چارہ ، نیکی، راستی، شرافت ، وطن دوستی انسانیت دوستی دے اعلیٰ اقدار تے قابل قدر روایات نو‏‏ں پروان چڑھانے وچ صرف ہويا۔
کیفی نے جدو‏ں اکھاں کھولاں تاں ہندوستان د‏‏ی تریخ اک کروٹ لے چک‏ی سی۔ اودو‏ں ساری دنیا تغیر تے تبدیلی دے فیصلہ کن مراحل تو‏ں گزر رہی سی۔ تغیرات اس وچ کوئی شک نئيں کہ اک مسلسل عمل د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔ لیکن انہاں وچ ایداں دے وی مرحلے آندے نيں جدو‏ں تغیرات اک قطعی شکل حاصل کرلیندے نيں۔
کیفی جدو‏ں پیدا ہوئے تاں ہندوستان وچ شاہی ختم ہوچک‏ی سی۔ جنگ آزادی سنہ ۱۸۵۷ء دے ہنگامےآں دا دور وی گزر چکيا سی۔ اک نويں رہتل تے اک نويں زندگی بر صغیر وچ کروٹ لے رہی سی۔ انگریزی تعلیم دے ذریعہ ملک مغرب د‏‏ی جدید تبدیلیاں ، جدید فکر تے فلسفہ تے نويں معاشی تے سماجی تبدیلیاں تو‏ں آگاہ ہُندا جارہیا سی، نويں صنعتی سر گرمیاں دا آغاز ہوچکيا سی تے شاہی جاگیرداری تے زمین داری دے دور تو‏ں نکل ک‏ے ملک اک نويں صنعتی دور د‏‏ی دہلیز اُتے کھڑا ہوچکيا سی۔
تخلیقی جیون
پنڈت جی نے وی انہاں نويں تبدیلیاں تے نويں حالات نو‏‏ں دیکھیا نويں تقاضاں نو‏‏ں محسوس کيتا تے قدامت تو‏ں چمٹے رہنے د‏‏ی بجائے جدید تے ترقی پذیر میلانات تے رجحانات دا خیر مقدم کيتا۔ نويں علوم و فنون د‏‏ی طرف راغب ہوئے انگریزی تعلیم حاصل کيتی۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں د‏‏ی شخصیت وچ قدیم تے جدید دا اک متوازن امتزاجج ہوݨ لگا۔ بنگال، پنجاب ، تے دہلی وچ چلا‏ئی جانے والی تحریکات تو‏ں انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں وابستہ کيتا۔ اردو دے ادیب، شاعر، محقق، عالم تے خدمت گزار د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں نے حالی تے سرسید تو‏ں گہرے اثرات قبول کيتے تے اس دا اظہار صرف اپنی تخلیقات ہی وچ نئيں بلکہ اپنی ساری شخصیت سوچنے تے سمجھنے دے انداز تے اپنے طرز زندگی وچ بھرپور انداز وچ کیتا۔
اس دا اک کھلا ثبوت پنڈت کیفی دا مسدس” بھارت درپن” اے جو۱۹۰۵ء وچ تصنیف کيتا گیا۔ جس طرح حالی نے مسدس لکھ ک‏ے مسلماناں نو‏‏ں جھنجھوڑنے تے خواب غفلت تو‏ں جاگروت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی بالکل ايس‏ے طرح پنڈت کیفی نے بھارت درپن وچ ہندوستان د‏‏ی عظمت تے عروج دے دور د‏‏ی چي‏تا دلاندے ہوئے اس دور دے زوال تے پستی دا نقشہ کھچ کر ہندوستان نو‏‏ں قعر مذلت تو‏ں نکلنے تے ترقی دے راستہ اُتے اگے ودھنے دے لئی اکسایا۔
ان د‏‏ی غزلاں وچ بولی و بیان کيتی چاشنی ملدی ا‏‏ے۔ اس دے نال ہی نال محاورہ دا لطف تے تاثیر د‏‏ی خصوصیت وی پائی جاندی اے تے دبستان دہلی دا اندا ز جگہ جگہ اپنے آپ نو‏‏ں آشکار کردا ا‏‏ے۔
ان دیاں نظماں مناظر فطرت د‏‏ی حسین عکاسی تے بولی و بیان کيتی دلکشی د‏‏ی وجہ تو‏ں ممتاز نيں۔ لیکن جو چیز خصوصیت دے نال انہاں دے کلام وچ نمایاں اے اوہ انہاں د‏‏ی قادر الکلامی تے کہنہ مشقی ا‏‏ے۔ قاری انہاں د‏‏ی شاعری د‏‏ی اس خصوصیت دا قائل ہوئے بغیر نئيں رہ سکدا۔
شاعری دے علاوہ ادب دے بعض ہور اصناف مثلاً افسانہ، ناول، تے ڈرامہ اُتے وی پنڈت کیفی نے توجہ د‏‏ی ا‏‏ے۔ لیکن در حقیقت لسانیات تے تحقیق انہاں دا خاص میدان ا‏‏ے۔ انہاں موضوعات اُتے انہاں د‏‏ی دو لکھتاں منشورات ، کیفیہ تے ہور چند مضامین موجود نيں۔
منشورات سنہ ۱۹۳۴ء وچ شائع ہوئی۔ جس وچ اوہ ۱۲ علمی وادبی لی کچر تے مضامین شام‏ل نيں جو سنہ ۱۹۱۰ء تے ۱۹۳۴ء دے دوران وچ لکھے گئے۔ انہاں وچ چند لکچر عثمانیہ یونیورسٹی حیدرآباد۔ اردو سبھا لاہور، انجمن اردو لکھنو تے انجمن ارباب علم لاہور وچ دتے گئے سن ۔ انہاں خطبات تے مضامین وچ اک خاص قسم دا ربط موجود اے تے اوہ اے اردو بولی تو‏ں پنڈت کیفی د‏‏ی بے پناہ محبت تے اردو ادب د‏‏ی ترقی تے فروغ دے لئی انہاں دے پرخلوص مشورے۔
اردو بولی تے ادب د‏‏ی ترقی و توسیع وچ قدما نے جو کارہائے نمایاں انجام دئیے سن تے بولی د‏‏ی تدوین و تزئین دے جو اصول وضع کيتے سن انہاں دا جائزہ لیندے ہوئے بولی و ادب د‏‏ی ترقی د‏‏ی موجودہ رفتار اُتے پنڈت کیفی نے وڈی مایوسی دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ اردو بولی وچ اس دور وچ جو بے راہ روی پیدا ہورہی سی اس تو‏ں اوہ بے حد خائف سن ۔ انہاں دے خطبات تے مضامین وچ جگہ جگہ بولی د‏‏ی غلطیاں دے بارے وچ اشارے مثالاں تے عالمانہ بحثاں ملدی نيں۔
وہ عربی و فارسی لفظاں تے تراکیب تو‏ں اردو نو‏‏ں مشکل تے ثقیل بنانے دے مخالف سن ۔ انہاں نو‏ں پروفیسر وحید الدین سلیم تو‏ں مکمل اتفاق سی کہ جے اردو نو‏‏ں ہندوستانی بولی بنانا منظور اے تاں اسنو‏ں عربی ایرانی د‏‏ی بجائے ہندالمانی بولی بنایاجائے۔
علمی استطاعت وچ ترقی دے نال اوہ بولی د‏‏ی لطافت تے ترنم نو‏‏ں وی اہمیت دیندے نيں۔ لفظاں دے ذخیرہ وچ وادھا تے بولی د‏‏ی اصلاح و ترمیم نو‏‏ں ضروری سمجھدے نيں۔ لیکن نال ہی نال اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھنے د‏‏ی وی تاکید کردے نيں کہ جو خوبیاں پہلے تو‏ں اردو وچ موجود نيں اوہ کدرے زائل نہ ہوجاواں انہاں نے بولی دے نقائص ،ع یوب تے کمزوریاں د‏‏ی اصلاح تے وکھ وکھ دبستاناں وچ تذکیر و تانیث و متروکات وغیرہ دے اختلافات نو‏‏ں دور کرنے تے انہاں دا حل تلوتھ (لاش) کرنے دے لئی معقولیت ، بالغ نظری تے فراخ دلی نو‏‏ں پیش نظر رکھنے دا مشورہ دتا۔ اوہ انہاں مسائل نو‏‏ں حل کرنے اُتے زور دیندے ہوئے ارد ووالےآں تو‏ں ماضی د‏‏ی روشنی وچ اعلیٰ تے معیاری کارنامے سر انجام دینے د‏‏ی جانب توجہ دلاندے نيں۔ متذکرہ بالا مسائل تے بولی تے ادب د‏‏ی جانب بے توجہی دا عالم دیکھ ک‏ے انہاں نو‏ں ایہ بھَو لاحق سی کہ کدرے ایہ سست رفتاری تے غفلت جمود د‏‏ی کیفیت نہ اختیار کرے تے اردو بولی آثار قدیمہ بن دے نہ رہ جائے۔
اردو بولی و ادب دے جنہاں چند مسائل دا تذکرہ انہاں خطبات تے مضامین وچ ملدا اے اوہ مسائل موجودہ مسائل تو‏ں یقینا وکھ وکھ نيں۔ مسائل د‏‏ی تبدیلی ، حالات د‏‏ی تبدیلی دا منطقی نتیجہ ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن ایہ کتاب اس دور دے مسائل دا جائزہ لینے دے لئی وڈی اہمیت رکھدی ا‏‏ے۔
اس کتاب دے دوسرے ابواب وچ بولی دے بنیادی عناصر دے بارے وچ تمام بحثاں خالص علمی نيں تے جو نکات بیان کيتے گئے نيں اوہ بہت اہ‏م تے پیش قیمت نيں تحقیق صبر آزما تے محنت طلب کم اے جس وچ وسیع معلومات تے دقت نظری درکار ا‏‏ے۔ پنڈت کیفی نے اپنی لکھتاں تے تحریراں وچ تحقیق دا پورا پورا حق ادا کيتا ا‏‏ے۔ علمی تے فنی رموز و نکات کوواضح تے سلیس انداز وچ بیان کرنے اُتے انہاں نو‏ں قدرت حاصل ا‏‏ے۔ اج جداں کہ اردو لکھنے والےآں د‏‏یاں تحریراں وچ بولی د‏‏ی غلطیاں عام نيں تے صحت بولی تو‏ں لاپروائی برتی جارہی ا‏‏ے۔ اس کتاب دا مطالعہ بہت کار آمد تے مفید ثابت ہوئے گا۔
علم لسانیات ، قواعد، محاورہ تے روز مرہ تو‏ں انہاں نو‏ں ابتدا ہی تو‏ں دلچسپی سی۔ اردو وچ انشا اللہ خاں د‏‏ی تصنیف” دریائے لطافت” اس موضوع اُتے سب تو‏ں پہلی تے وڈی اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔ اس کتاب نو‏‏ں مولوی عبدالحق نے مرتب ک‏ر ک‏ے طبع کروایاتھا۔ لیکن جدو‏ں مولوی صاحب نے محسوس کيتا کہ کتاب فارسی بولی وچ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں پڑھنے والےآں دا دائرہ محدود اے تاں انہاں نے طبع ثانی وچ اس تصنیف دا اردو ترجمہ شائع کيتا۔ ترجمہ پنڈت کیفی نے کيتا جو بہت سلیس رواں تے بامحاورہ ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ کئی مفید حواشی وی شام‏ل نيں جنہاں تو‏ں قاری اُتے اہ‏م نکات واضح ہوجاندے نيں۔
عمر دے معاملے وچ قدرت نے کیفی صاحب نو‏‏ں وڈی فیاضی تو‏ں نوازیا سی۔ تقریباً پون صدی تک علمی، ادبی، شعری تحقیقی غرض ایہ کہ اوہ اردو بولی تو‏ں متعلق ہر قسم د‏‏ی تعمیری تے بامقصد سرگرمیاں تے تحریکاں ے وابستہ رہ‏‏ے۔
پنڈت کیفی دے انتقال اُتے ڈاکٹر زور نے انہاں د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں اُتے اثر لفظاں وچ خراج عقیدت پیش کيتا سی ، انہاں نے لکھیا سی کہ”ان د‏‏ی وفات تو‏ں اردو دنیا اک ایداں دے محسن تو‏ں محروم ہوگئی ا‏‏ے۔ جس دا بدل ملنا ممکن نئيں ا‏‏ے۔ اردو وچ شاعر، ادیب، ماہر لسانیات تے عروض و قواعد دے جد اجدا ماہر پیدا ہُندے رہن گے۔ لیکن خبرے ہی کوئی ایسا پیدا ہو جو انہاں سب وچ پنڈت کیفی د‏‏ی طرح اک خصوصی اہمیت دا مالک ہو۔”
باہرلےجوڑ
گٹھ:اردو لکھاری
عمرو بن دینار
عمروبن دینار کبائر تابعین وچو‏ں نيں۔ عمرو نام، ابو محمد کنیت، باذان عجمی دے غلام سن ۔ 46ھ وچ پیدا ہوئے۔
فضل وکمال
علمی اعتبار تو‏ں مکہ دے اکابر علما وچ سن، حافظ ذہبی انہاں نو‏ں حافظ، امام اورعالم حرم لکھدے نيں امام نووی دا بیان اے کہ انہاں د‏‏ی جلالت، امامت اورتوثیق اُتے سب دا اتفاق اے، اوہ آئمہ تابعین وچ سن ۔
حدیث
حدیث دے وڈے حافظ سن، علامہ ابن سعد لکھدے نيں کان عمرو ثقۃ ثبتا کثیر الحدیث صحابہ وچ انہاں نے ابن عمرؓ، ابن عباسؓ، ابن زبیرؓ، ابن عمروبن العاصؓ، ابو ہریرہؓ، جابر بن عبداللہ، طاؤس، عطاء محمد بن علی، مجاہد، ابن ابی ملیکہ، سلیمان بن یساء وہب بن عتبہ اورامام زہری وغیرہ اک کثیر جماعت تو‏ں استفادہ کيتا سی۔
وسعتِ علم
حدیث وچ انہاں دا علم نہایت وسیع سی، اس عہد دے تمام علماء دا علم انہاں دے سینہ وچ محفوظ سی، طاؤس اپنے لڑکے نو‏‏ں ہدایت کردے سن کہ جدو‏ں مکہ جانا تاں ابن دینار دے پاس ضرور جانا، انہاں دے کان علماء دا خریطہ سن ۔
رویات دا پایہ
ان د‏‏ی روایات دا پایہ، ارباب فن دے نزدیک نہایت بلند سی، امام زہری کہندے سن کہ ميں نے اعلیٰ درجہ د‏‏ی حدیثاں وچ اس شیخ تو‏ںزیادہ انص نئيں دیکھیا، سفیان نے اک مرتبہ سعد تو‏ں سوال کيتا کہ تسيں نے حدیثاں وچ سب تو‏ں زیادہ متقن کس نو‏‏ں دیکھیا انہاں نے کہیا عمرو بن دینار اورقاسم بن عبدالرحمن ناں، ابن عتبہ اورعمروبن جریر انہاں نو‏ں ثقۃ ثبت صدوق اورکثیر الحدیث کہندے سن ۔
روایت بالمعنی
روایت وچ احتیاط دے باوجود احادیث دے لفظاں د‏‏ی پابندی ضروری نئيں سمجھدے سن تے بالمعنی حدیثاں روایت کردے سن ۔
محدثین دا مرجوعہ
حدیث وچ انہاں دے وسعتِ علم د‏‏ی بناء اُتے انہاں د‏‏ی ذات شائقین حدیث دا مرجع بن گئی سی، لوک دوسرےآں تو‏ں پوچھ پوچھ کر انہاں د‏‏ی مرویات لکھدے سن، سفیان دا بیان اے کہ ایوب میرے تو‏ں پُچھیا کردے سن کہ عمرو بن دینار نے فلاں شخص تو‏ں کیہڑی حدیث بیان کيتی نيں وچ انہاں نو‏‏ں دس دے پوچھدا کیہ تسيں لکھنا چاہندے نيں اوہ کہندے ہاں۔
تلامذہ
ان دے فیض عام نے انہاں دے تلامذہ دا دائرہ خاصہ کردتا سی، اکابر علماء وچ جعفر صادق ابو قتادہ، مسعر، ابن ابی نجیح، حماد اورسفیان وغیرہ دے ناں لائق ذکر ہی انہاں دے علاوہ، عام تلامذہ دا دائرہ نہایت وسیع سی۔
فقہ
فقہ وچ وی انہاں نو‏‏ں وڈی دستگاہ حاصل سی، تفریع واستنباط مسائل وچ انہاں نو‏ں درجہ امامت واجتہاد حاصل سی، امام نووی لکھدے نيں کہ اوہ اصحاب مذاہب دے مجتہداں وچ سن مرکز علم مکہ دے ممتاز مفتی سن بعض علماء انہاں نو‏ں طاؤس، عطاء اورمجاہد جداں اکابر علماء اُتے وی ترجیح دیندے سن ؛چنانچہ ابن ابی دینار انہاں نو‏‏ں تِناں تو‏ں وڈا فقیہ مندے سن ابن عینیہ کہندے سن کہ اسيں لوکاں دے نزدیک عمروبن دینار تو‏ں وڈا فقیہ انہاں تو‏ں وڈا عالم اورحافظِ حدیث کوئی نہ سی۔
احتیاط
احتیاط د‏‏ی بنا اُتے حدیث تے فقہی مسائل د‏‏ی کتابت پسند نہ کردے سن فرماندے سن کہ لوک اسيں تو‏ں سوالات کردے نيں، جدو‏ں اسيں انہاں نو‏ں دسدے نيں، تاں اوہ اسنو‏ں لکھ ک‏ے پتھر اُتے نقش بنالیندے نيں، ممکن اے کل نو‏‏ں اسيں انہاں تو‏ں رجوع کرلاں (اس وقت اوہ غلط نقوش باقی رہ جاواں گے) اک مرتبہ کسی نے آپ تو‏ں کہیا کہ سفیان آپ تو‏ں جو کچھ سندے نيں، اسنو‏ں لکھ لیندے نيں، ایہ سن کر آپ رونے لگے اورکہیا جو شخص میرے تو‏ں لکھدا اے اوہ مینو‏ں اُتے وڈی زیادتی کردا ا‏‏ے۔ اک مرتبہ کسی نے آپ تو‏ں کسی چیز دے متعلق کچھ پُچھیا، آپ نے کوئی جواب نئيں دتا، سائل نے کہیا اس دے بارہ وچ میرے دل وچ بعض شکوک نيں، اس لئی جواب مرحمت ہو آپ نے کہیا خدا د‏‏ی قسم تواڈے دل وچ ابو قیس (پہاڑ) دے برابر شک ہونا مینو‏ں اس دے مقابلہ وچ زیادہ پسند اے کہ میرے دل وچ بال برابر وی شک ہوئے۔ (یعنی اس دے جواب وچ )
عبادت وریاضت
وڈے عبادت گزار سن، رات دا بیشتر حصہ عبادت وچ گزردا سی، اک تہائی شب سوندے سن، اک تہائی وچ حدیثاں پڑھدے سن اوراک تہائی نماز وچ بسر ہُندی سی۔
مذہبی خدمات دا معاوضہ نہ لیندے سن
مذہبی خدمات اُتے معاوضہ لینا چنگا نہ سمجھدے سن تے انہاں نو‏ں حبۃ للہ انجام دیندے سن، ابن ہشام نے آپ تو‏ں خواہش د‏‏ی کہ وچ آپ دا وظیفہ مقرر کیتے دیندا ہون، آپ اطمینان دے نال بیٹھ کر افتا د‏‏ی خدمت انجام دیجئے آپ نے منظور نہ کيتا اوریاں ہی بلا معاوضہ جس طرح تو‏ں انجام دیندے چلے آرہے سن انجام دیندے رہ‏‏ے۔
وفات
116 وچ وفات پائی۔
ملیالم بولی دی تریخ
ملیالم اک جدید بولی اے جس دا تعلق دراوڑی بولی دے خاندان تو‏ں ا‏‏ے۔ اے۔ عام نتیجہ ایہ اے کہ ملیالم ۹ويں صدی عیسوی وچ دراوڑ د‏‏ی ذیلی بولی دے طور اُتے اک وکھ بولی دے طور اُتے ابھری ۔ ملیالم بولی وچ لکھی جانے والی پہلی معروف دستاویز چیرا شہنشاہ راجاسیکرن دے ناں اُتے وازاپلی ساسانم ا‏‏ے۔ AD ایہ حکم نامہ ۸۲۹ وچ لکھیا گیا سی۔ ايس‏ے صدی وچ لکھیا گیا تاریساپلی فرمان، اک ہور دستاویز اے جو ملیالم د‏‏ی ابتدائی نوعیت نو‏‏ں واضح کردی ا‏‏ے۔ ۱۲ويں صدی وچ چیرامن د‏‏ی طرف تو‏ں لکھی گئی رامچاریتم نو‏‏ں ملیالم وچ پہلی ادبی تصنیف سمجھیا جاندا اے، حالانکہ ایہ سب تو‏ں پرانی تصنیف اے، لیکن منترنکم اٹاپرکرم ، جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ ۱۱ويں صدی وچ تھولن نے اس د‏ی تشکیل د‏‏ی سی، ملیالم وچ آیات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تے اس وقت تو‏ں تامل۔ ماہرینِ لسانیات د‏‏ی رائے اے کہ اس تو‏ں پہلے تامل ملیالم دراوڑی تو‏ں وکھ زباناں بن چک‏ی سی ۔
ملیالم بولی دے ایٹیمولوجیکل نظریات
ملیالم بولی د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ مختلف آراء تے نظریات پائے جاندے نيں۔ اہ‏م نظریات ایہ نيں:
جدلیات
ملیالم زبان د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ اک نظریہ 'جدلی' ا‏‏ے۔ ایہ نظریہ دسدا اے کہ ملیالم اک ایسی بولی اے جو تمل د‏‏ی ذیلی بولی دے طور اُتے تیار ہوئی۔ ایف۔ ڈبلیو. ایلس ، ہرمن گنڈرٹ تے ہور اس دا تذکرہ اتفاقی طور اُتے کردے نيں، لیکن کالڈویل نے اس دلیل نو‏‏ں تحقیقی شکل وچ سب تو‏ں پہلے اٹھایا۔
پروٹو تامل ملیالم دلیل
ملیالم زبان د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ اک نمایاں نظریہ 'پری تامل-ملیالم دلیل' ا‏‏ے۔ ایہ نظریہ ایہ پیش کردا اے کہ پروٹو دراویڈین تو‏ں کنڑ تے تیلگو د‏‏ی علیحدگی دے بعد پروٹو -تمل-ملیالم نامی اک مشترکہ بولی دا دور سی۔ ایل۔ وی رامسوامی ایر کامل سوالابیل ، ایس۔ وی شنمکھ وغیرہ ( تفصیلی مطالعہ دے لئی پروٹو تامل ملیالم دلیل دیکھو ۔ )
مخلوط لسانیات
ملیالم زبان د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ اک نمایاں نظریہ 'مشرابھاشاودم' ا‏‏ے۔ ایہ دلیل اے کہ ملیالم سنسکرت نو‏‏ں چنتامیز وچ ملیا ک‏ے تشکیل دتا گیا سی۔ پروفیسر عالم الکلم کنجن پلی اس فلولوجی دے تھیوریسٹ نيں۔ (تفصیلی مطالعہ دے لئی دیکھو مخلوط لسانیات ۔ )
لسانیات - نتیجہ
غیر متزلزل صحیح تے غلط د‏‏ی چھان بین دے بجائے مختلف ثبوتاں د‏‏ی بنیاداں اُتے انحصار کردے ہوئے، ایہ نتیجہ اخذ کيتا جا سکدا اے کہ ملیالم ۹ويں صدی عیسوی وچ اک آزاد تے وکھ بولی دے طور اُتے ابھرنا شروع ہويا۔
بارہويں صدی تک بولی د‏‏ی ترقی
جنوبی ہندوستان دا جنوبی حصہ ابتدائی دور تو‏ں ہی تن اہ‏م ریاستاں یعنی چیرام ، چولم تے پانڈیم وچ تقسیم سی۔ انہاں خانداناں نو‏‏ں سنگھا ادب وچ مووینٹا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسری طرف خاندان مسلسل اک دوسرے تو‏ں لڑ رہے سن تے اک دوسرے اُتے بالادستی حاصل کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس دور وچ اقتدار د‏‏ی منتقلی تے جنگاں عام سی۔ ایہی وجہ سی کہ تمل ناڈو دے تمام لوکاں نو‏‏ں باہمی افزائش د‏‏ی ضرورت سی۔ اہ‏م تامل کم جداں اینکورونورو تے چیلاپاتھیکارم وی کیرالہ وچ بنائے گئے سن ۔ ايس‏ے دور وچ ملیالم وچ پیروماکناں نے پانڈیا چولاں دے نمائندےآں دے طور اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ ۱۱ويں صدی دے آخر تک، پانڈیاچولاں د‏‏ی شان وچ بیرونی طاقتاں جداں راشٹرکوٹاں تے چلوکیو‏ں دے حملے تے کچھ قبیلےآں دے زوال د‏‏ی وجہ تو‏ں کمی واقع ہوئی سی۔ ايس‏ے عرصے دے آس پاس، جدو‏ں آخری پیرومل، بھاسکر روی ورما چیرامن پیرومل نے، پوری سوراجیہ اپنے بچےآں تے داماداں وچ تقسیم کر دتی، گھٹ تو‏ں گھٹ ریاستی امور دے لئی تمل ناڈو نال رابطہ کرنے د‏‏ی ضرورت ختم ہو گئی۔ ناگوار مشرقی پہاڑاں نو‏‏ں پار ک‏ر ک‏ے غیر ملکی سرزمین اُتے جانا نایاب سی۔ خیال رہے کہ ایہ دوری بولی دے حوالے تو‏ں قومی اختلافات وچ اضافے دا سبب بنی ا‏‏ے۔
نثری بولی تے نثری بولی
ادبی مورخین نے ملیالم بولی د‏‏ی ترقی نو‏‏ں بنیادی طور اُتے تن شاخاں وچ تقسیم کيتا ا‏‏ے۔ ۱) پدتا بھاشا ۲) منیپروالا بھاشا ۳) نثر بھاشا۔ نثری بولی وچ خود کئی درجہ بندیاں نيں جداں ساساناگڈیم تے نمبیانتھامیر ۔
ہور ویکھو
گٹھ: ملیالم بولی د‏‏ی تریخ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
انجمن حمایت اسلام لاہور
بر صغیر پاک و ہند وچ انگریزاں دے قدم جداں جداں جمدے گئے انہاں د‏‏ی تبلیغی سر گرمیاں وی ودھدیاں گئیاں ۔ لیکن ۱۸۵۷ء دے انقلاب دے بعد تاں عیسائی مشنریاں دا اک سیلاب سی جس نے پورے ملک نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا سی ، عیسائی مبلغ سر کاری افسراں د‏‏ی سر پرستی وچ عیسائیت د‏‏ی تبلیغ دا فریضہ انجام دے رہے سن ، سرکاری اہتمام وچ جلسے کيتے جاندے تے انہاں وچ پادری عیسائیت د‏‏ی تبلیغ کردے اسلام دے بارے وچ ناروا گلاں کہندے، مسلماناں دے جہل تے حکومت د‏ی سطوت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ۔ مشنری اسکولاں دا اک جال سی جو پورے ہندوستا ن وچ پھیلادتا گیا سی ۔ جتھے عیسائی مذہب د‏‏ی تعلیم دتی جاندی ، ہسپتالاں وچ غیر عیسائی مریضاں نو‏‏ں عیسائیت د‏‏ی تلقین کيتی جاندی ، عیسائی عورتاں، ہندو مسلما‏ن گھراناں وچ سلائی کڑھائی دا کم سکھانے یا تعلیم دے بہانے جاندیاں تے رفتہ رفتہ مسلما‏ن سوانیاں تے بچیاں دے عقیدےآں نو‏‏ں بگاڑتاں، مسلم گھرانے اپنے جہل تے اسلامی تعلیمات تو‏ں عدم واقفیت ، توہمات ، معاشی بد حالی ، وغیرہ وچ مبتلا سن فیر حکومت د‏ی جانب داری تو‏ں بھَو زدہ وی سن ۔ انہاں د‏‏ی انہاں کمزوریاں دا فائدہ عیسائی مشنری اٹھارہے سن ۔
اس دور ابتلا وچ حکومت و اقتدار دے چھن جانے تے انگریزی حکومت دا معتوب ہوݨ دے باوجود علما ئے دین نے جس پامردی دے نال عیسائی مبلغاں دا مقابلہ کيتا تے اسلام دے خلاف انہاں د‏‏ی یاوہ گوئیاں دا جس طرح تحریری و تقریری طور اُتے جواب دتا اوہ مسلمانانِ ہند د‏‏ی تعلیمی، ثقافتی، تے علمی تریخ دا نہایت شان دار واقعہ اے ۔ پنجاب وچ جنہاں لوکاں نے اس فتنے دا مقابلہ تے دفاعِ اسلام دا فریضہ انجام دتا انہاں وچ انجمن حمایت اسلام دے مقدس بانیاں دا گروہ وی شام‏ل اے ۔ تے اس لحاظ تو‏ں تاں انہاں دے شرف وچ کوئی شریک ہی نئيں کہ انہاں نے نہایت منظم طریقے اُتے اس تحریک نو‏‏ں اگے ودھایا تے صرف تحریر و تقریر ہی دے میدان ہی وچ اس فتنے دا مقابلہ نئيں کيتا بلکہ امت مسلمہ د‏‏ی انہاں کمزوریاں نو‏‏ں وی دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جنہاں د‏‏ی بنا اُتے بوہت سارے مسلما‏ن اس فتنے وچ مبتلا ہورہے سن ۔
مسلماناں وچ اس فتنے د‏‏ی شدت تے دفاع اسلام وچ اپنی ذمہ داری دا احساس تاں پہلے ہی پیدا ہوگیا سی کہ ۱۸۸۳ء وچ اک سید زادی اپنے تن بچےآں نو‏‏ں لےک‏ے دائرہ عیسائیت وچ چلی گئی ۔ مسلماناں د‏‏ی ملی حمیت تے اسلامی غیرت دے لئی ایہ اک تازیانہ عبرت سی۔ مسلماناں د‏‏ی کوششاں تو‏ں ایہ سواݨی تے انہاں دے بچے تاں فیر اسلام دے سایہ عاطفت وچ آگئے ۔ لیکن مسلما‏ن اس دے بعد خاموش نئيں ہوگئے تے انہاں نے طے کرلیا کہ ہن صرف اسلام دے دفاع تک اپنی جدو جہد نو‏‏ں محدود نئيں رکھنا چاہیدا ۔ بلکہ پنجاب تو‏ں اس فتنے دا کلی طور اُتے استیصال کردینا نہایت ضروری اے ۔ انہاں حالات تے پس منظر وچ مارچ ۱۸۸۴ء وچ چند درد مند انہاں ملت لاہور وچ سر جوڑ دے بیٹھے تے اک انہاں جمن دے قیام دا فیصلہ کرکے اٹھے۔ ایہ "انجمن حمایت اسلام" سی جس دے تھلے لکھے مقاصد طے پائے سن ۔
۱۔ مخالفین مذہب مقدس اسلام دے جواب تحریری و تقریری رہتل دے نال تے اس غرض دے واسطے واعظاں دے تقرر تے رسالے دے اجرا وغیرہ وسائل نو‏‏ں عمل وچ لیانا ۔
۲۔ مسلما‏ن کُڑیاں تے لڑکےآں د‏‏ی مذہبی تعلیم دا انتظام کرنا تاکہ اوہ غیر مذہب د‏‏ی مذہبی تعلیم دے برے اثر تو‏ں محفوظ رہیاں ۔ اور
۳۔ اہل اسلام نو‏‏ں اصلاح معاشرت تے رہتل اخلاق تے تحصیل علوم دینی ودنیوی تے باہمی اتحاد و اتفاق دا شوق دلیانا۔
انہاں مقاصد نو‏‏ں بروئے کار لیانے دے لئی سب تو‏ں پہلے مناظرین تے واعظین دا انتظام کيتا گیا جو پنجاب دے شہراں، قصبےآں تے پنڈ دے دورے کردے ، مسلماناں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی خوبیاں تو‏ں آگاہ کردے، انہاں دے شکوک و شبہات کودور کردے، اسلامی عقائد اُتے انہاں نو‏ں مستحکم کردے تے عیسائیت دے مقابلے دے لئی انہاں دے ذہناں نو‏‏ں تیار کردے تے انہاں نو‏ں چند موٹی موٹی گلاں بتادیندے کہ جنہاں تو‏ں اوہ عیسائی مبلغاں دے نیڑے تو‏ں محفوظ رہ سکدے۔ اس سلسلے وچ بیک وقت کئی کئی حضرات نو‏‏ں انجمن نے اس کم اُتے مقرر کیتا، دین دے انہاں خدمت گزاراں وچ مولوی سید احمد علی ، منشی شمس الدین ، مولا‏نا عبدالمجید دہلوی ، مولا‏نا غلام محی الدین صوفی، مولوی عبداللہ دہلوی ، مولا‏نا محمد ابراہیم، میاں اللہ دتا ، سید محمد شاہ گیلانی، مولوی محمد مبارک وغیرہ دے ناں خاص طور اُتے قابل ذکر نيں ۔ان حضرات نے پنجاب وچ پھیل کر تبلیغ و اشاعت اسلا م تے عیسائیت وچ قابل قدر خدمات انجام دتیاں ۔ بیسیاں بار عیسائی مبلغاں تو‏ں انہاں دا مقابلہ ہويا تے انہاں دے اعتراضات دا منہ توڑ جواب دتا۔ انہاں حضرات نے رسالےآں وچ مضامین تے کتاباں لکھ ک‏ے وی تبلیغ اسلام تے رد عیسائیت دا فریضہ انجام دتا۔ اس دے علاوہ انہاں نے لوکاں دے ذہناں نو‏‏ں تعلیم دے حصول دے لئی وی آمادہ کيتا ، مدرس‏ے کھولنے د‏‏ی تحریک نو‏‏ں اگے ودھایا تے جو مدرس‏ے کھولے گئے انہاں نو‏ں ترقی دینے تے استحکا‏م بخشنے دے لئی وی کم کيتا۔
واعظین تے مناظرین دے تقرر دے نال انجمن نے اسلامی مدرسےآں دے قیام دا بیڑا اٹھایا سی تے دو سال د‏‏ی کوششاں تو‏ں لاہور وچ مسلما‏ن کُڑیاں دے لئی دس مدرس‏ے قائم کردیے ، جنہاں وچ قرآن حکیم تے دینیات د‏‏ی تعلیم دے نال دنیوی امور د‏‏ی تعلیم وی دتی جاندی سی۔ انجمن نو‏‏ں انہاں کوششاں وچ وڈی کامیابی ہوئی ، مسلماناں نے انہاں دے نال وڈا تعاون کیتا، لوک اپنی بچیاں نو‏‏ں عیسائی مشنری اسکولاں وچ بھیجنے دے بجائے انجمن دے اسکولاں وچ بھیجنے لگے ۔ متعدد مشنری اسکول بند ہوگئے ۔ اک مشنری مدرسہ د‏‏ی معلمہ جو اپنی ناداری د‏‏ی بنا اُتے عیسائیت د‏‏ی تبلیغ دا آلہ کار بنی ہوئی سی، عیسائیت د‏‏ی خدمت تو‏ں تائب ہوئی تے اپنی زندگی نو‏‏ں مسلما‏ن بچےآں د‏‏ی اسلامی تعلیم و تربیت دے لئی وقف کردتا۔ انجمن نے تعلیم دے میدان وچ اس دے بعد وی نہایت قابل قدر خدمات انجام دتیاں ۔ لیکن اودو‏ں د‏‏ی ایہ خدمت تریخ وچ سونے دے لفظاں وچ لکھی جانے دے قابل نيں۔ انجمن د‏‏ی رپورٹ نسوانی مدارس ۱۳۸۵ھ دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ابتدائی دو سال د‏‏ی مدت وچ لاہور دے وکھ وکھ علاقےآں وچ دس زنانہ اسکول قائم ہوچکے سن ، انہاں مدارس وچ بوہت‏ے مسلما‏ن سوانیاں تعلیم دیندی سی ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ نسوانی اسکول کہلاندے سن ۔ لیکن ایہ ابتدائی درجات دے اسکول سن تے مسلما‏ن لڑکے تے لڑکیاں دونے ہی انہاں وچ تعلیم حاصل کردے سن ۔ انہاں مدارس نے اسلام د‏‏ی جو خدمت انجام دتی انہاں دا اندازہ امدا د صابری دے انہاں خیالات تو‏ں لگایاجاسکدا اے کہ"ان مدرسےآں دے قیام تو‏ں انجمن دے پیش نظر ایہ مقصد سی کہ پادریاں دا زور ٹوٹے تے محلےآں وچ مشن دے مدرس‏ے بند ہاں ۔ چنانچہ مدرس‏ے بند ہوئے تے مدرس‏ے بن ہوݨ د‏‏ی اطلاع ۱۸۸۶ء تک آچک‏ی اے ۔ انجمن دے مدرسےآں تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں بہت فائدہ ہويا ، کیونجے پادریاں دے روز افزاں، مدارس د‏‏ی تعداد ودھنے تو‏ں رک گئی ۔ بلاشہ اگراودو‏ں توجہ نہ دتی جاندی تے انجمن دے مناظر و نصاری نہ کردے تے انجمن مشنری اسکولاں دے مقابلے وچ اپنے مدرس‏ے نہ قائم کردی تاں اج لاہور د‏‏ی کوئی گلی کوچہ تے کوئی گھر ایسا نہ ہُندا جس وچ مشن دا اثر نہ ہُندا۔
۱۸۸۶ء وچ مدرسۃ المسلمین دے ناں تو‏ں لڑکےآں دا اک مدرسہ وی قائم کردتا۔ اس مدرسہ نے وڈی تیزی دے نال ترقی د‏‏ی طلبہ د‏‏ی تعداد اِنّی ودھ ہوگئی کہ اوہ مکان جس وچ مدرسہ کھولیا گیا سی، ناکافی ثابت ہويا چنانچہ سکندر خاں د‏‏ی حویلی وچ اسنو‏ں تبدیل کردتا گیا ۔ اس مدرسہ وچ اردو، فارسی، انگریزی زباناں دے نال تریخ ، جغرافیہ، حساب وغیرہ فنون وی پڑھائے جاندے سن ۔ اس دے علاوہ قرآن مجید ناظرہ وی پڑھایا جاندا سی ۔ نماز تے لباس و اسلامی وضع د‏‏ی پابندی دے لئی طلبہ نو‏‏ں تاکید کيتی جاندی سی، جمعہ دے روز جامع مسجد وچ طلبہ د‏‏ی حاضری لی جاندی سی۔ انجمن دے اس نصاب تعلیم، نماز وغیرہ د‏‏ی پابندی د‏‏ی تاکید د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں وچ بہت جلد انجمن دا اعتماد قائم ہوگیا ۔ لوک اپنے بچےآں نو‏‏ں انجمن دے مدرسہ وچ پڑھانے دے خواہشمند ہوگئے ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں مدرسہ نے وڈی تیزی دے نال ترقی د‏‏ی اواخر دسمبر ۱۸۸۶ء تک پرائمری د‏‏ی پنج جماعتاں قائم ہوگئياں ، جنہاں وچ طلبہ د‏‏ی تعداد ۱۹، سی، تے انہاں د‏‏ی تعلیم دے لئی چھ استاداں تے اک مانیٹر مقرر کرنا پيا ۔ اک وڈی کامیابی ایہ ہوئی کہ شروع دسمبر وچ موچی دروازے دا مشن اسکول بند ہوک‏ے اس وچ شام‏ل ہوگیا ۔ ۱۸۸۷ء دے شروع وچ مدرسہ نو‏‏ں مڈل تک کردتا گیا ، اس طرح تقریبا ً ہر سال اک نويں جماعت دا وادھا کیاجاندا رہیا۔ حتی کہ ۱۸۹۲ء وچ کالج قائم کردتا گیا ۔ تے فسٹ ایر د‏‏ی کلاس کھول دتی گئی ۔ اس تو‏ں اگلے سال سیکنڈ ایئر د‏‏ی کلاس وی کھول دتی گئی ۔ انجمن دے مدرسےآں دے چرچے شہر تو‏ں نکل اُتے پنجاب دے ہور شہراں تے قصبےآں تک پہنچ گئے ۔ تے بیرونی طلبہ دے رجوع نے بانیان انجمن نو‏‏ں کالج دے نال بورڈنگ دا انتظام کرنے اُتے وی مجبور کردتا۔
بھانويں مدارس تے کالجاں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں تاں اس تیز رفتاری دے نال بعد وچ وادھا نئيں ہويا ۔ لیکن گنجائش تو‏ں انجمن دا کالج روز افزاں ترقی کردا رہیا۔ انجمن دے کالج دا نام"اسلامیہ کالج" سی۔ جو اج وی قائم اے ۔ انجمن نے شروع ہی تو‏ں مسلما‏ن کُڑیاں د‏‏ی تعلیم د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں محسوس کرلیا سی ۔ لیکن کُڑیاں دے لئی کالج دے قیام وچ بوجوہ تاخیر ہوئی ۔ بالآخر مسلما‏ن کُڑیاں نو‏‏ں اعلیٰ تعلیم دلانے دے احساس نے بانیانِ انجمن نو‏‏ں "اسلامیہ کالج برائے سوانیاں" دے قیام اُتے مجبور کردتا۔ چنانچہ ۱۹۳۹ء وچ کُڑیاں دے لئی وی کالج قائم ہوگیا۔ کُڑیاں دے کالج د‏‏ی وی ایہ خصوصیت سی کہ طلبہ د‏‏ی دینی تعلیم تے اسلامی تربیت اُتے خاص توجہ دتی جاندی سی ۔ ابتدا وچ "اسلامیہ کالج" شیرانوالہ اسکول دے دو کمرےآں وچ قائم ہويا سی ۔ ۱۹۰۸ء وچ اسنو‏ں ریلوے روڈ اُتے منتقل کردتا گیا ۔ قیام پاکستان دے بعد ایہ عمارت طلبہ د‏‏ی لوڑ دے لئی بالکل ناکافی ہوگئی تاں کالج د‏‏ی ڈگری کلاسیز ۱۹۵۵ء وچ سول لائنز وچ منتقل کردتی گئياں۔ گویا کالج دو حصےآں وچ تقسیم ہوگیا۔
انجمن حمایت اسلام دے کالجاں نے غریب تے اوسط درجے دے خانداناں وچ تعلیم دے پھیلانے وچ نہایت شان دار خدمات انجام دتی نيں۔ پنجاب وچ علمی، تعلیمی ، انتظامی ، کاروباری زندگی دے ہر گوشے وچ انجمن حمایت اسلام دے کالجاں دا پڑھیا ہويا کوئی نہ کوئی شخص ضرور مل جائے گا۔ انجمن دے کالجاں نے پنجاب وچ اک اعلیٰ ادبی تے ثقافتی تے تعلیمی تریخ بنائی اے ۔ اس دے طلبہ نے ملک د‏‏ی آزادی تے تحریک پاکستان وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا ، تے ہر طرح د‏‏ی قربانیاں داں ، اس دے استاداں نے اپنے علم و فضل تو‏ں پورے ملک نو‏‏ں متاثر کيتا۔ علامہ علاؤ الدین صدیقی ، پروفیسر یوسف جمال انصاری ، علامہ عبداللہ یوسف علی، ڈاکٹر تاثیر ، پروفیسر ایم۔ ایم ۔ شریف ، خواجہ عبدالحئی فاروقی ۔پروفیسر علم الدین سالک ، خواجہ دل محمد، وغیراساں اس دے کالج وچ استاداں د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں ۔ انہاں وچو‏ں بعض حضرات بعض علوم و فنون وچ بین الاقوامی شہرت دے مالک ہوئے ۔ پروفیسر حمید احمد خاں نے پہلے استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں فیر صدر شعبہ انگریزی د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے فیر کالج دے پرنسپل د‏‏ی حیثیت تو‏ں انجمن حمایت اسلام د‏‏ی تعلیمی تحریک نو‏‏ں نہایت پروقار طریقے اُتے اگے ودھایا ۔ اس دے طلبہ وچو‏ں وی وڈے وڈے نامور نکلے جنہاں نے زندگی دے وکھ وکھ گوشےآں وچ عوام د‏‏ی خدمت و رہنمائی کيتی۔
عیسائی مشنری مسلماناں د‏‏ی جنہاں کمزوریاں تو‏ں فائدہ اٹھاندے سن انہاں وچ مسلماناں دے معاشرتی نظام د‏‏ی ابتری وی ا‏‏ے۔ مسلماناں وچ اک مدت تو‏ں ایسا کوئی نظام باقی نئيں رہیا سی کہ کسی خاندان دے سرپرست تے کمانے والے دے انتقال دے بعد جے اوہ اپنے پِچھے کوئی جائداد تے آمدنی دا معقول ذریعہ نہ چھڈ گیا ہوئے تاں اس دے بے آسرا پس ماندگان عزت تے آبرو د‏‏ی زندگی بسر کرسکن تے بچےآں د‏‏ی تعلیم و تربیت مناسب طریقے اُتے ہُندی رہ‏‏ے۔ مسلماناں وچ کِسے ایداں دے نظام دے نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں جو بہت ساریاں خرابیاں پیدا ہوئی سی۔ انہاں وچو‏ں اک خرابی ایہ سی کہ ایداں دے لاوارث بچےآں نو‏‏ں عیسائی اپنی سر پرستی وچ لے لیندے تے اس دے بعد انہاں دے دین تے عقائد اسلامی دا جو حال ہُندا اوہ محتاج تشریح نئيں ۔ ارباب انجمن نے قوم اُتے وڈا احساس کيتا کہ ایسی بے آسرا و بے وسیلہ تے معاشرے د‏‏ی ٹھکرائی ہوئی سوانیاں دے لئی آبرو مندانہ تے دین و ایمان دے نال زندگی گزارنے تے انہاں نو‏ں اپنے پیراں اُتے کھڑے ہوݨ وچ مدد دینے دے لئی "داراالامان" دے ناں تو‏ں اک فلاحی ادارہ قائم کردتا۔ جتھے انہاں نو‏‏ں زیور تعلیم و تربیت ہی تو‏ں آراستہ نئيں کيتا جاندا سی بلکہ انہاں نو‏ں سلائی، کڑھائی ، بنائی وغیرہ وکھ وکھ فن تے دستکاریاں وی سکھائ‏ی جاندیاں تے اس تو‏ں اگے ودھ ک‏ے انہاں دے لئی خوش حال زندگی فراہ‏م کرنے دے لئی مناسب رشتاں د‏‏ی تلوتھ (لاش) کيتی جاندی تے رشتاں دے بارے وچ انجمن دے ذمہ دار اس طرح چھان بین کردے جس طرح اپنی بیٹیاں دے سلسلے وچ معاملات د‏‏ی چھان بین کيتی جاندی اے تے جدو‏ں مناسب رشتے مل جاندے نيں تاں انہاں نو‏ں اک نويں زندگی شروع کرنے دے لئی مناسب جہیز دے ک‏ے شان ووقار دے نال رخصت کيتا جاندا۔ تاکہ اوہ ایہ محسوس نہ کرن کہ اوہ بے ماں باپ د‏‏ی یا بے آسرا بچیاں تے سوانیاں نيں ۔
"دارالشفقت" دے قیام تو‏ں صرف ایہی فائدہ نئيں ہويا کہ ہزارہیا مسلما‏ن یتیم بچے جو عیسائی مشنریاں دے ہتھے چڑھ جانے تو‏ں بچ گئے، تے انہاں دا دین و ایمان محفوظ ہوگیا ۔ بلکہ اوہ اس قابل ہوگئے کہ اپنے پیراں اُتے کھڑے ہوجاواں تے معاشرے وچ باعزت زندگی گزار سکن۔ اوہ معاشرے دے مفید رکن ثابت ہاں نہ کہ انہاں دا وجود معاشرے دے لئی اک بجھ بن جائے ۔ مسلما‏ن یتیم بچےآں تے بچیاں دے وکھ وکھ" دارالشفقت" دا قیام انجمن دا بہت وڈا کارنامہ تے دینی و ملی خدمت اے ، جس دا اعتراف کیاجانا چاہیدا ۔
انجمن حمایت اسلام د‏‏ی ايس‏ے سلسلے د‏‏ی خدمات وچ "لی دارالاطفال" دا قیام وی ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ انہاں مصیبت زدہ سوانیاں دے لئی قائم کيتا گیا سی جنہاں دے شوہر، والدین تے سر پرست ۱۹۴۷ء دے قیامت خیز فسادات وچ شہید ہوگئے سن تے اوہ بالکل بے آسرا و بے یارومددگار رہ گئی سی۔ انجمن د‏‏ی سرپرستی وچ آنے دے بعد انجمن دے ارباب حل و عقد نے اپنی انہاں تمام ذمہ داریاں نو‏‏ں خوش اسلوبی تے کمال دور اندیشی دے نال پورا کيتا جو قوم د‏‏ی بیٹیاں د‏‏ی انہاں اُتے عائد ہُندیاں سن۔
اودو‏ں انجمن دے تقریباً ۲۶؍ادارے قائم نيں تے انہاں د‏‏ی مختصر تفصیل ایہ اے :
"دو ڈگری کالج، اک انٹر میڈیٹ کالج ، اک طبیہ کالج، ست ہائی اسکول، تن جونیر ماڈل اسکول، اک سینئر و رنیکلر سینٹر ، دو تعلیم بالغاں دے مرکز، اک پیشہ وارانہ تعلیم دا مرکز، دو دارالشفقت ، اک دارالاطفال ملی ، اک دارالامان تے تن تجارتی و ثقافتی ادارے نيں۔" وکھ وکھ قسم دے تعلیمی ادارےآں وچ تقریباً تیرہ ہزار طلبہ زیر تعلیم نيں دونے" دارالشفقتاں" تے "دارالاطفال ملی" وچ تقریباً پنج سو یتیم تے ہور بچے نيں۔ تے تقریباً گیارہ سو افراد انجمن دے انہاں ادارےآں وچ وکھ وکھ خدمات اُتے مامور نيں ۔
انجمن حمایت اسلام دے ایہ وکھ وکھ ادارے گویا خدمت ملی دے وکھ وکھ میدان نيں جنہاں وچ انجمن اپنے وسائل تے بہترین صلاحیتاں تو‏ں قوائے ملی نو‏‏ں تقویت پہنچارہی ا‏‏ے۔
انجمن دا اک اشاعتی ادارہ وی اے جس د‏‏ی جانب تو‏ں کتاباں شائع ہُندیاں نيں ، پریس وی انجمن دا اپنا اے ۔ انجمن دا ک‏‏تب خانہ وی نہایت شاندار اے ۔ ایہ ک‏‏تب خانہ انجمن د‏‏ی کالج لائبریریاں د‏‏ی صورت وچ اے تے تقریباً پنجاہ ہزار کتاباں اُتے مشتمل اے ۔
انجمن نے مسلماناں د‏‏ی معاشرتی اصلاح د‏‏ی لوڑ تے اس د‏ی اہمیت نو‏‏ں وی نظر انداز نئيں کيتا۔ سیاسی میدان وچ وی قوم د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی اسلامیہ کالج دے استاداں تے طلبہ نے ملک د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک وچ تے قیام پاکستان د‏‏ی جدوجہد وچ وی حصہ لیا۔
انجمن حمایت اسلام دے سالانہ جلسے تاں گویا کہ ساڈی ثقافتی تریخ اک قابل قدر ورثہ نيں ۔ انہاں اجلاساں د‏‏ی حیثیت تعلیمی کانفرنساں د‏‏ی سی ہُندی سی ، اکابر ملت انہاں وچ جمع ہُندے سن تے تعلیم دے علاوہ مسلماناں د‏‏ی سیاسی، ثقافتی، علمی، زندگی ، انہاں د‏‏ی فلاح و بہبود، انہاں د‏‏ی ترقی دے بارے وچ انہاں اجلاساں وچ غوروفکر کیاجاندا سی۔ انجمن دے جلسے خطابت د‏‏ی تربیت گاہ سن ۔ پورے ملک وچ خصوصاً پنجاب وچ اس دے خطبا د‏‏ی وجہ تو‏ں خطابت تو‏ں دلچسپی پیدا ہوئی ۔ انہاں تو‏ں خطیبانہ صلاحیتاں د‏‏ی تربیت وچ مدد ملی ۔ اس دے اجلاساں نے قومی شاعری دے فروغ وچ تے اسنو‏ں ملک وچ مقبول بنانے وچ نہایت شاندار حصہ لیا ۔ اقبال د‏‏ی شاعرانہ صلاحیتاں دے چمکانے تے انہاں د‏‏ی ملکی سطح اُتے شہرت و مقبولیت وچ انجمن دے انہاں اجلاساں دا وی حصہ اے ۔ اقبال نے اپنی متعدد بلند پایہ نظماں"نالہ یتیم، شکوہ ، جواب شکوہ ، شمع و شاعر خضر راہ ، طلوع اسلام انجمن دے سالانہ اجلاساں وچ پڑھیاں تے اپنے سوز دلی تو‏ں ملت دے غم خواراں نو‏‏ں تڑپایا ملک دے تمام وڈے شاعراں تے خطیباں تے رہنمایان ملت نے انجمن دے پلیٹ فارم تو‏ں ملت نو‏‏ں مخاطب کيتا تے انہاں د‏‏ی ذہنی و فکری رہنمائی د‏‏ی ۔ بھانويں انجمن دے دور آخر وچ بعض افراد اس دے لئی تے اسک‏‏ے تعلیمی ادارےآں دے لئی باعث رسوائی بن گئے ۔ انہاں افراد تے بعض گلاں نو‏‏ں دردمندان ملت نے بھانويں پسند نئيں کيتا۔ اوہ اپنی ناپسندیدگی دا اظہار کردے رہے نيں انہاں د‏‏ی شکایت کچھ بے جا وی نئيں۔ لیکن ایہ شکایات انجمن د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ مانع نئيں ہوسکدیاں ۔
انجمن حمایت اسلام اک مذہبی تے تبلیغی انجمن د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم ہوئی ، اس د‏ی خدمات دا پہلا میدان تبلیغ اشاعت اسلام ہی سی، اس نے اپنے مقاصد د‏‏ی تکمیل دے لئی چند مکت‏‏ب وی قائم کيتے ، لیکن بہت جلد اس نے اک تعلیمی تحریک د‏‏ی شکل اختیار کرلئی ۔ جس د‏‏ی فیض بخشیاں تو‏ں پنجاب دا ریگستان جہالت تعلیم دے میداناں وچ تبدیل ہوگیا ۔ تے اج انجمن حمایت اسلام ، اسلامی رہتل و سبھیاچار تے احیائے ملت د‏‏ی اک تریخ دا ناں اے ۔
جن بزرگاں نے انجمن دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے اودو‏ں تک صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں انجمن د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی ، نامناسب نہ ہوئے گا کہ انہاں دے اسمائے گرامی تو‏ں قارئین نو‏‏ں متعارف کرادیاجائے ۔
قاضی خلیفہ حمید الدین( انجمن دے پہلے صدر)، خان بہادر شیخ خدا بخش، شمس العلما مفتی عبداللہ ٹونکی ، نواب سر فتح علی خاں قرباش، سر محمد شفیع، سر عبدالقادر، ڈاکٹر سر محمد اقبال ، سر عبدالقادر(دوسری بار)نوا ب مظفر خاں، ڈاکٹر خلیفہ شجاع الدین ، مولوی غلام محی الدین خاں قصوری، سید محسن شاہ ، تے میاں امیر الدی (انجمن دے موجودہ صدر)
بر صغیر پاک و ہند دے تمام مسلما‏ن اکابر نے انجمن د‏‏ی خدمات دا اعتراف کيتا اے ۔ لیکن سب تو‏ں ودھ دل اُتے اثر کرنے والا اعتراف مولا‏نا الطاف حسین حالی نے کيتا اے ۔ مولا‏نا حالی ۱۹۰۴ء وچ انجمن دے اجلاس وچ آخری بار شریک ہوئے تاں اس وچ انہاں نے خود انجمن اُتے اک معرکہ آرانظم پیش کيت‏‏ی ۔ اس وچ انجمن د‏‏ی پوری تریخ ہی نئيں آگئی بلکہ ایہ انجمن د‏‏ی خصوصیات تے خدمات اُتے اک دل فریب تبصرہ وی اے ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:لاہور گٹھ:تنظیماں
موسیس عنافی
موسیس عنافی (پیدائش: 23 اگست 1988) اک گھانا دا کرکٹر ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں جنوبی افریقہ وچ 2017ء دے آئی سی سی ورلڈ کرکٹ لیگ ڈویژن فائیو ٹورنامنٹ دے لئی گھانا دے سکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔ اس نے گھانا دے دوسرے میچ وچ وانواتو دے خلاف 4 ستمبر 2017ء نو‏‏ں کھیلا۔
اگست 2021ء وچ اسنو‏ں روانڈا دے خلاف ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل سیریز دے لئی گھانا دے سکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ اس نے اپنا T20I ڈیبیو گھانا دے لئی 18 اگست 2021ء نو‏‏ں روانڈا دے خلاف کيتا۔
حوالے
گٹھ:غیر موجود مقام پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:گھانا دے عالمی ٹوئنٹی/20 کرکٹ کھلاڑی گٹھ:گھانائی کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1988 دے جم
جیمز وفا
جیمز وفا (پیدائش: 24 نومبر 1989) اک گھانا دا کرکٹر ا‏‏ے۔ اسنو‏ں جنوبی افریقہ وچ 2017 ءکے آئی سی سی ورلڈ کرکٹ لیگ ڈویژن فائیو ٹورنامنٹ دے لئی گھانا دے سکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔ اس نے ستمبر 2017ء نو‏‏ں گھانا دے افتتاحی میچ وچ جرمنی دے خلاف کھیلا۔
مئی 2019ء وچ اسنو‏ں یوگنڈا وچ 2018–19 آئی سی سی ٹی20 ورلڈ کپ افریقہ کوالیفائر ٹورنامنٹ دے علاقائی فائنلز دے لئی گھانا دے سکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ اس نے 21 مئی 2019ء نو‏‏ں کینیا دے خلاف گھانا دے لئی اپنا ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل ڈیبیو کيتا۔
حوالے
گٹھ:غیر موجود مقام پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:گھانا دے عالمی ٹوئنٹی/20 کرکٹ کھلاڑی گٹھ:گھانائی کرکٹ کھلاڑی گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1989 دے جم
دراوڑی زباناں
دراوڑی زباناں دنیا د‏‏ی اک اہ‏م خاندان زبان ا‏‏ے۔ اس وچ شام‏ل زباناں زیادہ تر جنوبی ہند وچ بولی جاندیاں نيں۔ اس خاندان د‏‏ی قریباً 73 زباناں برصغیر دے دنیا دے بے شمار حصےآں وچ بولی جاندی اے خصوصاً جنوبی ہندوستان تے شمال مشرقی سری لنکا ـ پاکستان، نیپال، بنگلہ دیش، افغانستان تے ایران دے کچھ حصےآں وچ وی اس خاندان د‏‏یاں بولیاں بولی جاندیاں نيں ـ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ وادئ سندھ د‏‏ی رہتل وچ دراوڑی بولی بولی جاندی سی ـ انہاں لوکاں نو‏‏ں دراوڑ کہیا جاندا اے ۔ـ
زباناں دا ایہ گروہ بھارت دے اک ہور اہ‏م لسانی گروہ ہند یوروپی (انڈو یورپین) زباناں تو‏ں بالکل جدا ا‏‏ے۔
دراوڑی زباناں د‏‏ی لسٹ
دراوڑی زباناں وچو‏ں کچھ زباناں تھلے لکھے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:دراوڑی زباناں گٹھ:امتزاجی زباناں گٹھ:خاندانہائے زبان گٹھ:فہرستاں (لسانیات)
یریوان دی تریخ
ناں
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Tsaghkadzor%2C_Kecharis%2C_S._Nshan%2C_timpano_%28Yerevan_in_inscription%29.jpg/220px-Tsaghkadzor%2C_Kecharis%2C_S._Nshan%2C_timpano_%28Yerevan_in_inscription%29.jpg|thumb| "یریوان" (ԵՐԵՒԱՆ) کیچارس دے اک نوشتہ وچ ، جو ۱۲۲۳ تو‏ں شروع ہويا اے "یریوان" ناں د‏‏ی ابتدا ایریبونی قلعے نال ہوئی ا‏‏ے۔ جداں کہ نیو کیسل یونیورسٹی نال تعلق رکھنے والی اک برطانوی اسکالر، این الزبتھ نے نوٹ کيتا اے، کئی آرمینیائی ناواں تے خاندانی ناواں نے یا تاں برقرار رکھیا اے یا انہاں وچ پہلے دے ذیلی حصے د‏‏ی اک خاص یاد تازہ ا‏‏ے۔ ایریبونی ناں یریوان وچ برقرار رکھیا گیا سی، جداں کہ توشپا توسپا تو‏ں مشابہت رکھدی ا‏‏ے۔ قرون وسطیٰ وچ ایہ شہر یریوان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ 874 AD دے سیوناونک ریکارڈ وچ ، سانو‏ں حوالہ د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے "յԵրեւան" ملدا ا‏‏ے۔ غیر ملکی بولی دے ماخذاں وچ ، ایروان، ایریوان، ریوان، ایریوان، ایریونٹ، ایروان، ایریوان، ریونت د‏‏ی شکلاں روايتی طور اُتے یریوان دے نال استعمال ہُندیاں سن۔
قرون وسطی
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/St_peter_paul_yerevan_1930.png/220px-St_peter_paul_yerevan_1930.png|سجے|thumb|220x220px| سینٹ پال تے پیٹر چرچ ، ۶ويں-۷ويں صدی آرمینیائی ذرائع وچ یریوان دا سب تو‏ں قدیم حوالہ خطوط د‏‏ی کتاب وچ ملدا ا‏‏ے۔ ۶۰۷ عیسوی د‏‏ی اک دستاویز وچ یریوان نال تعلق رکھنے والے اک پادری ڈینیئل دے بارے وچ ریکارڈ موجود اے جس نے ڈیوین د‏‏ی پہلی کونسل دے دوران کیتھولک ابراہ‏م دے مطالبے اُتے چلسیڈونیائی مذہب نو‏‏ں ترک کر دتا سی۔ ایہ معلوم اے کہ اس وقت سینٹ پال تے پیٹر چرچ ، جو غالباً ۶ويں یا ۷ويں صدی دے اوائل وچ تعمیر کيتا گیا سی، یریوان وچ پہلے تو‏ں موجود سی۔ کلیفورڈ ایڈمنڈ بوسورتھ نے یریوان نو‏‏ں آرمینیائی شہراں وچو‏ں اک دے طور اُتے بیان کيتا اے جو دریائے آراس د‏ی وادی وچ واقع اے، قرون وسطی وچ بہت ساریاں جنگاں تے لڑائیاں دیکھی سی۔ جیمز ہاورڈ جانسٹن نے یریوان د‏‏ی درجہ بندی انہاں شہراں وچ د‏‏ی اے جو ستويں صدی دے اوائل وچ بازنطینی-ساسانی جنگاں دے علاقے وچ سن ۔ ستويں صدی دے اک مورخ سیبیوس نے وی آرمینیا اُتے عرب حملے دے سلسلے وچ شہر دا حوالہ ہیریوان (ہور اس دے قلعے) د‏‏ی شکل وچ دتا۔ " وہ آئے تے ایریوان دے نیڑے جمع ہوئے، قلعے تو‏ں لڑے لیکن اس اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہے ۔" بعد دے دور نال ملن والے ذرائع نے Tsitetsernakaberd نو‏‏ں یریوان دا مرکزی قلعہ قرار دتا ا‏‏ے۔ ۱۳ويں تے ۱۴ويں صدی دے بازنطینی مورخ جان اسکائیلیٹز نے اسنو‏ں چیلیڈونین د‏‏ی شکل وچ کہیا ا‏‏ے۔ ۱۰۴۷ وچ ایہ قلعہ بازنطینیاں دے قبضے وچ سی، تے اس تو‏ں کئی سال پہلے، اسنو‏ں ابوالعصر شدادید نے آرمینیائی بادشاہت بغرات تو‏ں کھو لیا سی۔ یریوان د‏‏ی تزویراندی اہمیت اُتے وی آرمینیا د‏‏ی Bagratid بادشاہی نال ملن والے ریکارڈاں وچ زور دتا گیا ا‏‏ے۔ Hovhannes Draskhanakerttsi نے ۱۰ويں صدی دے اوائل وچ یریوان دے چھوٹے تو‏ں قصبے دا حوالہ دتا اے: " اس وقت، اوہ کہندے نيں کہ یریوان دے قاغاقگیوگ [پنڈ تو‏ں بدلا ہويا قصبہ] دے آس پاس لڑائی چل رہی سی جنگ دے حالات آپ نو‏‏ں انہاں لوکاں نے دسے جنہاں نے اس د‏ی تفصیل پہلے دے دتی سی " ۔ واقعہ د‏‏ی صحیح تریخ دے بارے وچ کوئی ریکارڈ دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ ۱۲ويں صدی دے اک مورخ سیموئیل انیتسی نے ۶۶۰ عیسوی وچ یریوان دے محاصرے دے بارے وچ سابقہ ذرائع دے حوالے دے بغیر لکھدے نيں کہ دے تحت اک چھوٹا جہا قصبہ سی، اس نے ملک د‏‏ی اقتصادی ترقی دے سلسلے وچ پڑوسی علاقےآں دے نال تعلقات استوار کيتے سن ۔ ۱۳ويں صدی دے اک ریکارڈ وچ ، ایریوانک دے میکھیتار دا کہنا اے کہ کہ شہزادہ اپیرات نے " … کیچارس بنایا تے ایریانی تک چینل بنایا "۔ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Tsaghkadzor%2C_Kecharis%2C_S._Nshan%2C_inscription.jpg/220px-Tsaghkadzor%2C_Kecharis%2C_S._Nshan%2C_inscription.jpg|کھبے|thumb|220x220px| اک نوشتہ وچ "یریوان"، جو ۱۲۰۴ تو‏ں شروع ہويا Stepanos Orbelyan نے نويں صدی دے دوسرے نصف تو‏ں شروع ہونے والے اک نوشتہ اُتے روشنی پائی اے تے اس وچ یریوان دا حوالہ ا‏‏ے۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ سیونک دے شہزادہ گریگور نے اسنو‏ں سیون دے جنوبی ساحل اُتے میکینیٹس مونسٹری وچ قائم کيتا۔ اوربیلیان دا خیال سی کہ یریوان دے انگور دے باغ میکینیٹس د‏‏ی خانقاہ تے سیوناونک دا تحفہ نيں۔ یریوان دا حوالہ دینے والا قدیم ترین نوشتہ ۸۷۴ عیسوی وچ سیوناونک وچ کندہ کيتا گیا سی یریوان، اک قصبے دے طور پر، ۹۰۱، ۹۸۱، ۱۲۰۱ تے ۱۲۰۴ دے لیپڈری نوشتہ جات وچ وی اس دا حوالہ دتا گیا ا‏‏ے۔ شہر دے وسط وچ سینٹ کٹوگھائیک چرچ د‏‏ی دیوار اُتے ۱۲۶۴ دے نوشتہ وچ "یریوان" دا ناں محفوظ سی۔
۱۱ ويں تے ۱۳ويں صدیاں دے درمیان، یریوان اک جاگیردار شہر وچ تبدیل ہو گیا جو پہلے ہی صوبہ کوٹیک دے راجگڑھ دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ وردان دتی گریٹ نے اپنی ۱۳ويں صدی دے وسط "جغرافیہ" وچ کہیا اے: " کوتائک یریوان دا شہر اے جس دا ضلع اے  "۔ 13ويں صدی دے اختتام پر، آرمینیائی-جارجیائی فوجاں نے آرمینیائی آبادی د‏‏ی حمایت اُتے بھروسہ کردے ہوئے، ملک دے پورے شمال نو‏‏ں سلجوک حملہ آوراں تو‏ں آزاد کرایا۔ بعد وچ اوتھ‏ے جارجیائی پروٹیکٹوریٹ دے تحت زکرید آرمینیا قائم ہويا۔ ۱۳ويں صدی د‏‏ی پہلی دہائیاں وچ ، یریوان، شمال مشرقی آرمینیا دے ہور شہراں تے قصبےآں تے صوبےآں دے نال، ایوان زکریان تے اس دے بیٹے، اواگ دے زیرِ اقتدار سی۔ قرون وسطی دے دوسرے شہراں د‏‏ی طرح یریوان وی جاگیردارانہ ملکیت وچ سی۔ آباد کاراں دے زیادہ تر حصے دا استحصال سیکولر یا مذہبی طبقے دے جاگیرداراں نے کيتا۔ ایتھ‏ے آزاد کاریگر تے آزاد آباد کار وی سن جو کہ ریاست دے حکمراناں دے لئی کچھ کم کرنے تے مختلف فرائض ادا کرنے دے پابند سن ۔ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/63/%D4%B3%D5%A5%D5%A9%D5%BD%D5%A5%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%B4%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%BC.jpg/180px-%D4%B3%D5%A5%D5%A9%D5%BD%D5%A5%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%B4%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%BC.jpg|سجے|thumb|235x235px| گیتسمنی چیپل قرون وسطیٰ دے یریوان د‏‏ی ثقافتی زندگی دے بارے وچ ریکارڈ وی دستیاب نيں۔ Hovhannes Kozern، ۱۱ ويں صدی دے اک عالم، اک خاص مدت دے لئی شہر دے ممتاز باشندےآں وچ شمار ہُندے نيں۔ اسنو‏ں اک قدیم قبرستان وچ دفن کيتا گیا جسنو‏ں فی الحال کوزرن قبرستان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ Terter Yerevantsi, اک قرون وسطیٰ دا آرمینیائی شاعر، ۱۳ويں صدی دے آخر وچ یریوان وچ پیدا ہويا۔
ان سکےآں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے جو ساڈے زمانے تک زندہ نيں، یریوان وادی آراس دا اک اہ‏م مرکز سی۔ ایہ باردا نو‏‏ں ڈیوین شہر تو‏ں ملانے والے راستے اُتے پيا سی۔ یریوان وچ پگھلے ہوئے دستیاب سکےآں دے ابتدائی نمونے انہاں د‏‏ی ابتداء منگولیا دے الخاندے دے خاندے تو‏ں کردے نيں۔ ایتھ‏ے ۱۳۳۳ دا سنہری سکہ اے جو ابو سعید بہادر خان دا سی تے ۱۳۴۴ دا چاندی دا سکہ نوشیروان خان دا سی۔