cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خدیجہ مستور
ساہتی سفر
یہ اوہ دور اے جدو‏ں مسلم معاشرہ ہی نئيں بلکہ پورا ہندوستانی معاشرہ عورتاں نو‏‏ں کسی وی قسم د‏‏ی آزادی دینے دے حق وچ نئيں سی تے حالات اس قدر خراب سن کہ عورتاں نو‏‏ں واجبی سی تعلیم، اوہ وی گھر اُتے ہی دلا دینا وڈی گل سمجھی جاندی سی۔معاشرے وچ کوئی انہاں مجبور عورتاں د‏‏ی حالت اُتے غور نہ کردا تھا،جو مرد اساس معاشرے دے ظلم کاشکار سن تے طرح طرح د‏‏ی صعوبتاں اٹھا ک‏ے کسی صورت اپنی زندگی کٹ رہیاں سن،مگر ویہويں صدی وچ صورت حال وچ تبدیلی آئی اورچند روشن خیال گھراناں نے عورتاں د‏‏ی تعلیم د‏‏ی طرف توجہ دتا ۔محمدی بیگم نے عورتاں د‏‏ی ایسی گھٹن والی تے مظلوم زندگی اُتے چھوٹے چھوٹے ناول لکھے۔جنہاں وچ مرداں دے ظلم د‏‏ی داستان تے عورتاں دے صبرو ایثار د‏‏ی وڈی اچھی تصویراں پیش کيتياں۔فیر حیدرآباد دے نواب خاندان د‏‏ی اک تعلیم یافتہ خاتون صغرا ہمایو‏ں مرزانے ”مشیرِ نسواں“یا ”زہرا“نام دا اک ایساہی ناول لکھیا۔جس وچ جابجا عورتاں د‏‏ی پستی تے اس دے استحصال نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش ملدی اے تے انھاں انہاں د‏‏ی پستی دے اسباب دس دے انہاں وچ حوصلہ پیدا کرنے د‏‏ی فکر وی پیدا کردی ا‏‏ے۔
حیدرآباد تو‏ں وکھ ہٹ کر نذر سجّاد حیدر وغیرہ نے وی ايس‏ے طرح دے ناول لکھے۔اور عورتاں کوسماجی زندگی وچ اک ترقی یافتہ کردار اختیار کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ایہ ویہويں صدی د‏‏ی ابتداءسے لے ک‏ے1935 تک دا زمانہ اے جدو‏ں انہاں خواتین نے اپنیاں تحریراں تو‏ں عورتاں وچ اک نويں ذہنی بیداری پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔در اصل انھی کوششاں تو‏ں سماج تے خصوصاً اردو ادب وچ تانیثی ادبی فکر د‏‏ی ابتداءہُندی اے ۔جو اگے چل ک‏ے عصمت چغتائی،جمیلہ ہاشمی،صالحہ عابد حسین،رضیہ سجاد ظہیر،قرة العین حیدر،جیلانی بانو،آمنہ ابوالحسن، خدیجہ مستور، رضیہ فصیح احمد،بانو قدسیہ،الطاف فاطمہ، ساجدہ زیدی تے متعدد خواتین ناول نگاراں د‏‏ی شکل وچ ادبی منظر نامے وچ نظر آندیاں نيں۔
ابنیندرناتھ ٹیگور
ابنیندرناتھ ٹیگور (7 اگست 1871 – 5 دسمبر 1951) اک لکھاری اتے چترکار سن۔ اوہناں نے انڈین سوسائٹی آف اوریئینٹل آرٹ بنائی جہڑی کہ بھارتی کلا وچ سودیشی قیمتاں پیدا کرن لئی بنائی گئی سی۔ ایہہ بعد وچ بنگال سکول آف آرٹ دی قیام دا ادھار بنی جہڑا کہ بھارت دی جدید کلا دے ترقی لئی کم کردی سی۔
خدیجہ مستور
ساہتی سفر
ہندوستان د‏‏ی آزادی اپنے نال تقسیم دا کرب لے ک‏ے آئی۔پاکستان دا قیام عمل وچ آنے دے بعد ہندو پاک وچ فرقہ وارانہ فسادات ہوئے تے قتل و غارت گری دا اک طویل سلسلہ شروع ہوئے گیا۔ اس سانحے نے انسان دے خصوصاً ادیباں دے دلاں اُتے گہرے نقش چھڈے تے انھاں نے اس سانحے تو‏ں متعلق اپنے کرب نو‏‏ں اپنی تخلیقات وچ شامل کرنا شروع کيتا ۔صرف مرد افسانہ نگار یا شاعر ہی نئيں بلکہ خواتین افسانہ تے ناول نگاراں نے اسنو‏ں اپنی کہانیاں وچ قلم بند کرنا شروع کيتا۔عورت دا دل نازک تے حساس واقع ہواہے تے اوہ ایسی کرب ناک اذیت تو‏ں مرداں د‏‏ی نسبت زیادہ متاثر ہُندیاں نيں۔ایہی وجہ اے کہ خواتین افسانہ نگار تے ناول نگار اں د‏‏یاں تحریراں وچ ایہ واقعہ اپنی پوری جذباتیت دے نال قاری دے سامنے آندا اے ۔انھاں خواتین ناول نگاراں وچ اک اہ‏م ناں خدیجہ مستورکحالے ا‏‏ے۔
ابنیندرناتھ ٹیگور
اونندرناتھ اک لکھاری وی سن۔ اسنوں نوں اسدے لکھے بال ساہت لئی جانیا جاندا اے۔ جویں ابن ٹھاکر، راجکہنی، بدو انگلا، نالک وغیرہ بنگالی بال ساہت وچ ایہناں دی خاص تھاں اے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی لکھاری گٹھ:ہندی لکھاری گٹھ:بھارتی چترکار گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
خدیجہ مستور
ساہتی سفر
خدیجہ مستورکی ہ‏معصر خواتین ادیباواں نے جس دور وچ اپنا تخلیقی سفر شروع کیہ اوہ کئی اعتبار تو‏ں اہمیت دا حامل اے ۔جتھ‏ے اک طرف اوہ سیاسی تے معاشرتی طور اُتے ہنگامہ خیز زمانہ سی اوتھے دوسری طرف ايس‏ے دور وچ کئی فکری تے ادبی نظریات نے جنم لیا۔ ترقی پسند تحریک اس د‏ی اک مثال اے جس نے ادب نو‏‏ں زندگی تو‏ں نیڑے تر لیانے د‏‏ی کوشش کيتی۔1947 دے بعد چند سال انتہائی انتشار دے سن ۔اسی تہذیبی انتشار نے شاعراں ، ادیباں کوبھی ذہنی تے جذبات‏ی طور اُتے متاثر کيتا۔غالباً ایہی وجہ اے کہ اردو دے زیادہ تر ادیباں نے اس خون آلود آزادی دا خیر مقدم نئيں کيتا بلکہ اسنو‏ں اک عظیم انسانی ٹریجڈی دے روپ وچ سامنے لیانے د‏‏ی کوشش کيتی۔فیض د‏‏ی نظم’’ صبح آزادی‘‘،منٹو دے افسانے’’ ٹوبہ ٹیک سنگھ ‘‘اور’’ کھول دو‘‘، راجندر سنگھ بیدی دا افسانہ ’’لاجونتی‘‘،راما نند سجے دا ناول’’اور انسان مرگیا‘‘،اسی طرح د‏‏ی اک کوشش سی۔
اسی طرح خدیجہ مستور نے وی اس کریہہ منظر نو‏‏ں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا تے اسنو‏ں اپنے ناولاں وچ بیان کيتا۔خدیجہ مستور 11؍دسمبر 1927 بریلی وچ پیدا ہوئیاں۔ لیکن تقسیم ہند تو‏ں پہلے ہی انہاں دا خاندان لاہور منتقل ہوگیا سی۔ انہاں نے ناول وی لکھے تے افسانے بھی۔پہلا ناول” آنگن “ 1962 وچ تے دوسراناول ”زمین“ 1982 منظر عام اُتے آیا۔ انہاں نے اپنے ماحول د‏‏ی حقیقت پسندانہ تے معنی خیز عکاسی د‏‏ی اے ۔”آنگن“ دا بنیادی موضوع ہندوستانی معاشرے د‏‏ی گھریلو زندگی اُتے سیاسی اثرات نيں۔مصنفہ نے اک متوسط طبقے د‏‏ی عکاسی د‏‏ی اے جو ملکی سیاست د‏‏ی پرپےچ گتھیاں نو‏‏ں سلجھاندے ہوئے تباہی دے دہانے اُتے آن کھڑا ہويا اے ۔”آنگن“ دے مرد سےاست د‏‏ی خاطرگھر بار تو‏ں بے نیاز ہوئے گئے نيں ۔وہ سےاسی تحریکاں وچ جوش و خروش تو‏ں حصہ لیندے نيں۔اس دے علاوہ خانگی جھگڑے تے رشتے نا‏تے وچ انہاں دا ذکر وی اس ناول وچ ملدا ا‏‏ے۔
ناول”آنگن“ اک ایسی علامت نظر آندا اے جو اپنے اندر اس زمانے د‏‏ی بھر پور جد وجہد دے اثرات علامتی انداز وچ سمیٹے ہوئے اے ۔چچا کا”آنگن“ صرف گھریلو زندگی د‏‏ی عکاسی نئيں بلکہ پورے ہندوستانی معاشرے د‏‏ی عکاسی کردا اے ایہ اس دور د‏‏ی حالت نو‏‏ں بیان کردا اے جو دوسری جنگِ عظیم نال تعلق رکھدی سی۔ملک د‏‏ی سیاست نے گھریلو زندگی اُتے ایسا اثر ڈالاکہ خاندان دے خاندان سیاست د‏‏ی بھینٹ چڑھ گئے تے اک ہی گھر وچ رہنے والے افراد مختلف نظریات دے پابند ہوجانے دے باعث اک دوسرے تو‏ں دور ہوئے گئے۔
”آنگن“ د‏‏ی اہمیت اپنی جگہ مسلم اے لیکن”زمین“ قصہ گوئی، اسلوب تے سیاست دے حوالے تو‏ں مدغم فنی اظہار تخلیقی سطح اُتے خدیجہ مستور د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں مسلّم کردا اے ۔”زمین“اگرچہ ”آنگن“ دے مقابلے وچ کم اہمیت دا حامل اے ۔پر ”زمین“ وچ اخلاقی اقدار دے زوال دا المیہ بہتر انداز وچ بیان کيتا گیا اے ۔تکنےکےاعتبار تو‏ں بظاہر ایسا لگدا اے کہ منظر نگاری دے شیڈز زیادہ موثر طور اُتے نئيں بھرے جا سک‏‏ے۔ممکن اے کہ اس د‏ی وجہ ایہ وی ہوئے کہ خدیجہ مستور نو‏‏ں موت نے مہلت ہی نہ دی۔اس بحث تو‏ں قطع نظر ”زمین“ اک پوٹریٹ اے ۔جس دے نقوش سِدھے سادے مگر اپنی جگہ بھر پور معنویت دے حامل نيں۔
ناول ”آنگن “ تے ”زمین“ فسادات دے موضوع اُتے لکھے گئے نيں تے انہاں دے کرداراں دا تعلق متوسط طبقے تو‏ں اے ۔لیکن انہاں د‏‏ی ذہنی سطح ،خیالات تے رویے اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔آنگن “کی عالیہ اگرچہ ”زمین“ د‏‏ی ساجدہ د‏‏ی طرح حساس اے ۔لیکن دونے دے رویے اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں ۔عالیہ وچ خود اعتمادی د‏‏ی کمی اے ۔وہ سب تو‏ں بہت کچھ کہنا چاہندی اے ۔لےکن جرأت د‏‏ی کمی تے لڑیائی جھگڑے دے خوف تو‏ں اوہ ایسا نئيں کر پاندی۔اسنو‏ں کسی خاص شخص نال محبت نئيں لیکن ا س دے ذہن وچ اک آئیڈیل دا تصور ا‏‏ے۔ آئیڈیل د‏‏ی خصوصیات اسنو‏ں جمیل،کیمپ دے ڈاکٹراور صفدر وچ نظر نئيں آندی تاں اوہ اکیلے زندگی گزارنے دا فیصلہ کر لیندی اے ۔جدو‏ں کہ”زمین“کی ساجدہ عالیہ دے بر خلاف اُتے اعتماد تے باہمت لڑکی ا‏‏ے۔ ہجرت دے بعد اسنو‏ں مالک دے گھر وچ پناہ لینی پڑدی اے تے اوہ اوتھ‏ے وی اپنی حیثیت منوالیندی اے ۔ہجرت دے بعد اوہ صلاح الدین تو‏ں بچھڑ جاندی اے ،اپنے تحفظ دے لئی اسنو‏ں ناظم نال شادی کرنی پئی ،لیکن عالیہ د‏‏ی طرح تنہائی اس دا مقدر نئيں بندی ۔اس دے نال ناظم تے اس دے بچے سن ۔
ناول وچ دوسری حقیقت ایہ سامنے آندی اے کہ قیام پاکستان دے ابتدائی برساں وچ جنہاں لوکاں نے ملک د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی یا مختلف اعلیٰ سرکاری عہدےآں اُتے فائز ہوئے انہاں وچو‏ں بیش تر افسران نے مہاجرین دے مسائل نو‏‏ں حل کرنے تے ملک د‏‏ی ترقی دے لئی سوچنے دے بجائے غیر قانونی طریقے تو‏ں اپنی حیثیت اورحقیقت نو‏‏ں بدلا۔ بعض مہاجرین ایداں دے سن جنھاں انہاں د‏‏ی حیثیت دے مطابق جائیداد نہ مل سکی تاں اوہ لوک صرف روحانی طور اُتے زخمی نئيں ہوئے بلکہ اوہ معاشی طور اُتے وی تنگ دستی تے فاقہ کشی دا شکار ہوئے۔ایہ پاکستانی معاشرے د‏‏ی بد نصیبی د‏‏ی ابتداسی۔
خدیجہ مستور دے دونے ناولاں وچ انہاں د‏‏ی ترقی پسندیت واضح طور اُتے محسوس ہُندی اے ۔انھاں نے سماجی زندگی دے مسائل د‏‏ی اچھی تے بہترین عکاسی د‏‏ی اے ۔وہ ناولاں د‏‏ی بنیاد مادی حقائق تے سماجی شعور اُتے قائم کردیاں نيں۔انہاں نے براہ ِراست زندگی تے اس دے مسائل دے بارے وچ غور و فکر ہی نئيں کيتا اے بلکہ انہاں نو‏‏ں افراد دے سماجی تناظر وچ پیش کيتا اے ۔ڈاکٹر احسن فاروقی خدیجہ مستور د‏‏ی ناول نویسی دے بارے وچ اپنے مضمون” آنگن اُتے اک نظر “وچ لکھدے نيں:
” ایہ اردوکی دوسری نا ول(پہلی امراو جان ادا )ہے جس نو‏‏ں ميں نے دوسری بار پڑھیا اورباربا ر پڑھااور پہلی بار تو‏ں زیادہ لطف اندوز ہويا ۔بات ایہ اے کہ ایہ ناول انہاں وچو‏ں اے جو فن دے صحیح مقام اُتے پہنچ گئی اے تے اس لئی اس وچ فن دا اوہ جادو اے جو سر چڑھ جاتاہے تے کدی نئيں اتردا ۔نہایت سادگی ،بے ساختگی نہایت سِدھے طریقے تے پورے فن کارانہ خلوص دے نال ایہ ناول نگاری دے اس صراط مستقیم اُتے چلی جاندی اے ،جو بال تو‏ں زیادہ باریک تے تلوار تو‏ں زیادہ تےز اے ۔اور جس اُتے چلدے چلدے ساڈے پرانے ناول نگار اخلاق تے نظریات دے جہنم وچ کٹ کر گر جانے تو‏ں نہ بچ سک‏‏ے۔ واقعیت د‏‏ی اوہ سیدھی راہ جوا خلاق زدگی د‏‏ی بنا پررسوا نو‏‏ں وی نہ مل سکی تے جدید نفسیا‏‏تی تحلیل د‏‏ی فکر وچ عصمت چغتائی دے ہتھ تو‏ں تے جدید فنی تجربے دے ما تحت قرةالعین دے ہتھ تو‏ں نکل گئی خدیجہ مستور دے سامنے صاف اے اوہ اس پرنہایت اطمینان تو‏ں چلدی نظر آندیاں نيں۔نہایت معمولی نقوش نو‏‏ں نہایت نزاکت دے نال وچ اوہ جین آسٹن دے شانہ بہ شانہ چلدی ہوئی نظر آندیاں نيں ۔“
اردو د‏‏ی ترقی پسند ناول نگار خدیجہ مستور نے اپنے منفرد انداز تو‏ں اس عہد دے ہور ناول نگاراں وچ اپنے لئی راستہ بنایا اے بظاہر انہاں دے ناول سِدھے سادے تے سپاٹ دکھادی دےتے نيں لیکن اوہ رمزیت تو‏ں اُتے نيں۔خدیجہ مستور نو‏‏ں اگرچہ شہرت انہاں دے ناول”آنگن“ د‏‏ی وجہ تو‏ں ملی اے لیکن ”زمین“ وی اپنے اسلوب طرز نگارش، مکالمہ نگاری تے جزیات نگاری دے حوالے تو‏ں بھر پور اے ۔انھاں نے کہانی د‏‏ی بنت تے کرداراں نو‏‏ں مخصوص پس منظر وچ ابھارنے دے لئی جتھ‏ے فن دے ہور لوازم تو‏ں کم لیا ،اوتھ‏ے بولی و اسلوب دا وی خاص خیال رکھیا۔
خدیجہ مستور د‏‏ی سادگی وچ پرکاری اے ۔انھاں نے ہور ناول نگاراں د‏‏ی طرح اپنے کرداراں نو‏‏ں پیش کرنے دے لئی مبالغے تو‏ں کم نئيں لیا بلکہ حقیقت نو‏‏ں پیش نظر رکھدے ہوئے کہانی دے مناظر ،مکالمے تے کرداراں دے عمل دے لئی ایسا اسلوب اختیار کيتا۔جس وچ قاری وی خدیجہ مستور دے نال سفر کردا اے ۔خدیجہ مستور دے دونے ناول اک ہی سلسلے د‏‏ی دو کڑیاں نيں۔اردو ناول نگاری د‏‏ی تریخ وچ خدیجہ مستور بحیثیت ناول نگار ہمیشہ زندہ رہیاں گی۔ان دے ناول اردو ادب وچ قابل قدروادھا د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔
کتاب لٹ
ناول
نکیاں کہانیاں
اعزازات
خدیجہ مستور نو‏‏ں انہاں دے ناول آنگن اُتے 1962ء وچ آدم جی ادبی انعام دتا گیا۔
وفات
خدیجہ مستور 26 جولائ‏ی 1982ء نو‏‏ں لندن وچ وفات پاگئياں۔ اوہ لاہور وچ گلبرگ دے قبرستان وچ آسودۂ خاک ہوئیاں۔
حوالے
گٹھ:اردو لکھاری گٹھ:اردو ساہت گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016 گٹھ:1927ء دے جم گٹھ:1982ءدیاں موتاں گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:پاکستانی لکھاری
چک 21-8آر
چک 21-8آر  ضلع خانیوال دی تصیل میانچنوں  دا اک پنڈ اے ۔
ڈسمارسٹ بوجا چوآ
ڈسمارسٹ بوجا چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
چک 21-8آر
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ تصیل میانچنوں چ وس رہیا اے  ۔
لینکالن کاؤنٹی،مسسسپی
گٹھ:مسسسپی دیاں کاؤنٹیاں
ضلع شہرنو
شہرنو تاجکستان دی اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دی اک انتظامی اکائی لوکراج ماتحتی ضلعےآں دے 13 ضلعےآں چوں اک اے ۔
ولادیمیر پریلوگ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
نیمروز
افغانستان دا اک صوبہ ۔ اس دا راجگھر شہر اے ۔
Nimroz
گومر بوجا چوآ
گومر بوجا چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
ضلع سانتاریم
پرتگال براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا جزیرہ نما ایبیریا چ واقع اے ۔ اسدا راجگھر لزبن شہر اے ۔ سیاسی تے انتظامی طور اتے پرتگال اک وحدت تے ڈی سینرالائیز ریاست اے تے اسدے باہرلے علاقے معادیرا تے ازوریس دا اپنا سیاسی تس انتظامی ڈھانچہ اے ۔
ضلع سانتاریم پرتگال دے 18 ضلعےآں چون اک ضلع اے اسدا صدرمقام سانتاریم شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پرتگال دے ضلعے گٹھ:پرتگال گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ
Santarém District
گراہم کاؤنی
گراہم امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع جرگہ تال
جرگہ تال تاجکستان دی اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دی اک انتظامی اکائی لوکراج ماتحتی ضلعےآں دے 13 ضلعےآں چوں اک اے ۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:لوکراج ماتحتی ضلعے
چک 12 گجیانی
چک 12 گجیانی ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی گجیانی دسٹریبیوٹری جاں گجیانی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال گجیانی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
سودیشی تحریک
سودیشی تحریک بھارت دی آزادی تحریک اتے بھارتی قوم پرستی دا حصہ سی۔ ایہہ اک معاشی پالیسی سی جس ماتحت بریٹیش راج دی طاقت گھٹ کرن دی کوشش کیتی گئی۔ اس وچ تھوڑی سفلتا وی ملی۔ سودیشی تحریک تحت بریٹیش پیداواراں دا بائیکاٹ کیتا گیا اتے اوہناں دی تھاں بھارتی پیداواراں دی ورتوں کیتی گئی۔ ایہہ تحریک بنگال وچ بہت زور تے سی۔ اسنوں بنگال وچ بندیماترم تحریک وی کیہا جاندا سی۔
سودیشی تحریک دی شروعات ہندوستان دے گورنر جنرل، لارڈ کرزن ولوں 1905 بنگال دی ونڈ نال ہوئی سی۔ ایہہ گاندھی تحریک توں پہلاں کافی حد تک کامیاب رہا۔ اس تحریک دی شروعات اربندو گھوش، بال گنگادھر تلک، بپن چندر پال، وی۔او۔چدمبرم پلائی اتے لالا لاجپت رائے نے کیتی سی۔ مہاتما گاندھی نے اس تحریک اتے بہت زور دتا اتے اسنوں آزادی دی روح کیہا سی۔
حوالے
گٹھ:تحریکاں گٹھ:ہندستان دی تریخ
آل سعود
آل سعود سعودی عرب دا شاہی ٹبر اے ۔ نویں دیس سعودی عرب دا مڈھ 1932ء چ پئی پر جزیرہ نما عرب چ آل سعود دا اثر تے رسوخ کجھ صدیان پہلے شروع ہوگیا سی ۔ مملکت دے بانی عبدالعزیز ابن عبدالرحمن آل سعود توں پہلے ایہہ ٹبر نجد چ حکمران سی تے کئی موقعےآں اتے سلطنت عثمانیہ تے مکہ دے آل راشد نال اینہاں ہویا جس چ انگریزاں نے اینہاں نوں ترکی دی خلافت دے خلاف ورتیا ۔ آل سعود تن وار حکومتاں حاصل کرن چ کامیاب ہوئے جنہاں چ پالی سعودی ریاست ، دوجی سعودی ریاست تے اک دا سعودی عرب شامل نیں ۔
موجودہ سعودی ٹبر تقریبا 25 ہزار ارکاں اتے مشتمل اے جنہاں چ شہزادےآں دی گنتی 200 توں ودھ اے ۔ ٹبر دا موجودہ سربراہ سعودی عرب دا بادشاہ عبداللہ بن عبدالعزیز اے ۔
سعودی مملکت دے بانی عبدالعزیز ابن سعود دی اولاد ای سعودی عرب دا بادشاہ یاں ولی عہد بن سکدی اے ۔
آل سعود دے سربراہ
پہلی سعودی ریاست
عبداللہ بن سعود
دوجی سعودی ریاست
سعودی عرب
ربن ٹراپ
حوالے
گٹھ:1893 دے جم گٹھ:1946 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے جرمن سیاست دان گٹھ:پھانسی لگیائے گئے لوک گٹھ:جرمن پروٹسٹنٹ گٹھ:جرمن سفارتکار گٹھ:جرمن شخصیتاں گٹھ:جرمنی دے سفیر برائے مملکت متحدہ گٹھ:جرمنی دے وزرائے خارجہ گٹھ:دوسری جنگ عظیم دے سیاسی رہنما گٹھ:صوبہ رائن دیاں شخصیتاں گٹھ:فوجی شخصیتاں
علم کلام
علم کلام علوم اسلامی دی اک نہایت اہ‏م شاخ ا‏‏ے۔ ایہ علم عقل دی روشنی وچ اسلام دے بنیادی عقائد توحید،عدل، نبوت،قیامت و غیرہ دی وضاحت ، اثبات تے انہاں عقائد اُتے ہونے والے اعتراضات تے شبہات دا جواب دیندا اے ۔اس علم وچ توحید تے اسدے متعلقہ مسائل اُتے خصوصی توجہ دتی گئی اے ۔اس علم دے متخصص نو‏‏ں متکلم کہندے نيں ۔علم کلام دے مختلف ادوار وچ معتزلہ، اشاعرہ تے شیعہ متکلمین تے ماتریدیہ گروہاں دے نام قابل ذکر نيں۔
تعریف
لغوی اعتبار تو‏ں کلام "ک ل م" تو‏ں لیا گیا اے ہور کلم دو معنی دے لئی آندا اے 1:با معنی گل اُتے دلالت کردا اے ۔2:زخم اُتے دلالت کردا اے ۔
علوم اسلامی وچ اک مخصوص علم دے لئی اسنو‏ں کلمے نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے علم کلام کہیا جاندا اے ۔علم کلام دی تعریف وچ مختلف تعریفاں بیان کیتیاں گئیاں نيں مثلا:
وجہ تسمیہ
«کلام» عربی بولی دا کلمہ سخن تے گفتار دے منا وچ اے ۔بعض معتقد نيں کہ اسنو‏ں علم کلام کہنے دا سبب:
علم کلام نو‏‏ں اصول دین وی کہندے نيں کیونکہ اس دے اہ‏م ترین اہداف وچو‏ں اصول دین دا اثبات تے انہاں نو‏ں بیان کرنا اے ۔
تاریخچہ تے سبب پیدائش
مختلف عوامل نو‏‏ں کلامی تے عقیدتی ابحاث نو‏‏ں اس علم دا نقطۂ آغاز قرار دتا جا سکدا اے جنہاں وچو‏ں کچھ داخلی تے کچھ خارجی عوامل سن جو دوسرے مذاہب تو‏ں میل جول دی وجہ تو‏ں پیش ہوئے ۔
عصر پیغمبر(ص)
مسلما‏ن رسول اللہ دے زمانے وچ اپنے عقیدتی تے کلامی مسائل نو‏‏ں خود رسول اللہ تو‏ں یا دور دے علاقےآں وچ انہاں دے نمائندےآں تو‏ں مل کر حل کر لیندے سن ۔ہور حالے اس زمانے وچ اک اسلامی معاشرہ معرض وجود وچ نئيں آیا سی لہذا بعد دے زماناں وچ پیش آنے والے مسائل دی طرح دے کلامی تے عقیدتی مسائل اس وقت موجود نئيں سن ۔ اگرچہ قرآن وچ بعض کلامی مسائل ،مناظرات تے رسول اکرم دے استدلالات قرآن وچ بیان ہوئے نيں جو آپ نے مشرکین دے سامنے بیان کيتے لیکن ایہ اس معنا وچ نئيں اے کہ کہیا جائے کہ اس زمانے وچ علم کلام اک منسجم تے مرتب شدہ علم دی صورت وچ موجود سی ۔
عصر خلفا
اس زمانے دا رسول اللہ دے زمانے تو‏ں ایہ فرق سی کہ رسول اللہ دی عدم موجودگی دی وجہ تو‏ں اسلام دے اندر داخلی طور اُتے کچھ عقیدتی مسائل پیدا ہوگئے ۔ انہاں وچو‏ں اکثر جزئی مسائل سن جو غیر مسلماں دے نال رہن سہن دی وجہ تو‏ں پیش آئے تے خود مسلماناں دے درمیان وی ابحاث و مختلف مسائل نے جگہ لینی شروع کر دتی تے آہستہ آہستہ روز بروز انہاں دی تعداد وچ اضافہ ہونے لگیا ۔انہاں وچو‏ں اہ‏م ترین مسئلہ رسول خدا دی جانشینی دا سی ۔ گویا رسول اللہ دے وصال دے بعد پہلا کلامی اختلاف پیغمبر دی جانشینی دا سی ۔چھیويں صدی ہجری دا تاریخ دان تے فرق اسلام دا عالم شہرستانی(۴۷۹ ـ ۵۴۸ق.) رسول اللہ دے وصال دے بعد مسلماناں وچ پہلا اختلاف اسی جانشینی پیغمبر نو‏‏ں ہی سمجھدا اے، ہرچند اوہ اسنو‏ں اک سیاسی اختلاف ہی سمجھدا اے لیکن اس دا حل کلامی استدلالاں تو‏ں بے نیاز نئيں سی ۔بعد دے سالاں تو‏ں لے ک‏ے دوسری صدی ہجری دے اوائل تک سیاسی تے اجتماعی مسائل پیش آنے دی وجہ تو‏ں مختلف مسائل پیش آندے رہے جنہاں نے مسلماناں دے اذہان تے توجہات نو‏‏ں اپنی جانب مشغول رکھیا ۔ انہاں وچو‏ں اکثر مسائل وجوب نصب امام ، صفات امام، قضا و قدر، ایمان تے حدوث قرآن جداں مسائل سن جو پیغمبر اقدس دے زمانے وچ موجود نئيں سن ۔
خلیفۂ دوم دے زمانے دی مسلم فتوحات مسلماناں دی مباحث عقلی و فلسفی تو‏ں آشنائی دے عوامل وچو‏ں اے ۔مسلما‏ن دوسری اقوام تو‏ں میل جول دی وجہ تو‏ں انہاں دی عقلی و فلسفی میراث تو‏ں آشنا ہوئے تے اس میل جول دی وجہ تو‏ں اپنے معارف دین تے مفاہیم نو‏‏ں اندے سامنے تبیین تے وضاحت کرنے وچ مجبور ہوئے ۔
اموی دور
کہندے نيں کہ بنی امیہ نے اجتماعی تے مذہبی محفلاں وچ اپنے آپ نو‏‏ں لوگاں دی تنقید تے اپنی کارکردگی نو‏‏ں جانچ تو‏ں بچانے دی خاطر لوگاں دی توجہات نو‏‏ں انہاں کیطرف تو‏ں ہٹا کر دوسرے موضوعات جداں انسان تے خدا دا رابطہ وغیرہ، وچ مشغول رکھنے دی کوشش کيتی ۔
مسلماناں دے کلامی مکاتب فکر
مسلماناں دے درمیان کلامی تے فلسفی بحثاں دے زمانے دے آغاز وچ ہی انہاں دے درمیان بوہت سارے کلامی مکاتب فکر پیدا ہو گئے ۔انہاں وچو‏ں بعض مکاتب فکر دے پیروکاراں دی تعداد کثیر تعداد وچ موجود سی ۔اس لحاظ تو‏ں اشعری مکتب فکر پہلے نمبر اُتے سی ۔اہل سنت دے فقہی مذاہب حنفی،مالکی،حنبلی تے شافعی نيں جو کسی وی کلامی مذہب اختیار کرنے وچ مختار نيں ۔ شیعہ اکثر مکتب امامی دے پیروکار نيں۔ طول تاریخ وچ کلامی ابحاث وچ زیادہ مؤثر رہنے والے مکاتب فکر درج ذیل نيں :
امامیہ
کلامی مذاہب وچو‏ں کلام امامیہ دے مکتب نے اپنے دینی معارف دے اثبات و دفاع تے تبیین و وضاحت وچ اہل بیت تے اندے شاگرداں دی روش نو‏‏ں اختیار کیتا اے تے ایہ مکتب اعتقادی مسائل وچ عقل تے نقل اُتے اعتماد دی زیادہ تاکید کردا اے ۔کلام امامیہ معتزلہ ، اشاعره تے ماتریدیہ دے مقابلے وچ اے جس دا دوسرے مذاہب تو‏ں عمدہ فرق امامت تو‏ں مربوط مسائل وچ اے ۔
شیعہ علم کلام آئمہ طاہرین دے زمانے وچ عقلی تے نقلی رنگ رکھدا سی ۔ان دے بعد شیعہ متکلمین وچ نصوص، عقل‌، خرد فلسفی دی طرف رجحان پیدا ہو گیا اے کہ جو خود غیبت کبری دے آغاز تو‏ں کلام شیعہ وچ تحول نو‏‏ں بیان کردا اے ۔شیخ صدوق، شیخ مفید تے خواجہ نصیر الدین طوسی ترتیب وار نصوص تے عقل و خرد فلسفی دی طرف رجحان دے بانیاں تے برجستہ ترین شخصیتاں وچو‏ں نيں ۔
معتزلہ
اہل سنت مسلماناں دا اک کلامی مکتب اے جو نقل دے مقابلے وچ اصالت عقل دی شہرت رکھدا اے ۔اہل سنت متکلمین وچو‏ں معتزلہ امامیہ دے نزدیک تر نيں ۔ معتزلہ معتقد سن کہ عقل نظری نو‏‏ں وحی دے طریق تو‏ں حاصل ہونے والے احکم دے مقابلے وچ حاکم ہونا چاہئے ۔اس اصل دے ثمرات اندے نظام فکری تے دینی عقائد وچ دیکھنے نو‏‏ں ملدے نيں ۔ اس اصل نے توحید تے عدل الہی وچ انہاں نو‏ں مخصوص نہج فکر بخشا تے اس جہت تو‏ں انہاں نے انہاں دینی متون وچ تاویل دا سہارا لینا شروع کیتا جنہاں نو‏ں اوہ عقل دے نال سازگار نئيں پاندے سن ۔مثلا اندے دینی متون وچ پروردگار دی اکھاں تو‏ں دیکھنے دی تصریح دے باوجود انہاں نے اسکا انکار کیتا تے تاویل دا سہارا لیا ؛کیونکہ اندے نزدیک عقلی لحاظ تو‏ں مکان تے سمت دے بغیر دیکھنا ممکن نئيں اے تے خدا مکان تے جہت تو‏ں منزّا اے لہذا اوہدی رویت اس دنیا تے آخرت وچ ممکن نئيں اے ۔ اہل سنت دے مورد اتفاق عقائد وچو‏ں بعض عقائد وچ معتزلہ دا کھلم کھلا تضاد دیکھنے نو‏‏ں ملدا اے ۔
اسلام دے گروہاں وچو‏ں معتزلہ نو‏‏ں اوہ پہلا گروہ سمجھیا جاندا اے کہ جنہاں نے دینی تعلیمات دی سب تو‏ں پہلے استدلال تے تحلیلی عقلی دے نال اثبات تے تبیین دی کوشش کيتی ۔
اشاعره
اہل سنت دے کلامی گروہاں وچو‏ں ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (۲۶۰-۳۲۴ه‍.ق) دا گروہ اشعری یا اشاعرہ کہلاندا اے ۔ ابو الحسن اشعری خود پہلے معتزلی سی ۔ معتزلہ تے اہل حدیث دی درمیانی راہ دی جستجو وچ اشعری گروہ معرض وجود وچ آیا جس دا بانی ابو الحسن اشعری سی ۔اسدے نتیجے وچ ابوالحسن اشعری نے اہل حدیث دی آراء نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی اک طرح دی عقلی وضاحت بیان کيتی ۔اگرچہ اوہ اہل حدیث مکتب دے مطابق اندے اساسی اعتراضات نو‏‏ں رفع کرنے وچ کامیاب نئيں ہو سکا ۔
موجودہ زمانے وچ اہل سنت دی اکثریت کلامی مسائل وچ اشعری مکتب دی پابند نيں ۔ اندے معروف ترین علما وچو‏ں قاضی ابوبکر باقلانی، عبدالقاہر بغدادی، امام الحرمین جوینی، ابوحامد غزالی، فخر رازی، عضد الدین ایجی تے سعد الدین تفتازانی دے نام لیے جا سکدے نيں تے انہاں دی اہ‏م ترین کتاباں وچ : الشامل فی اصول الدین جوینی، شرح المواقف سید شریف جرجانی، شرح المقاصد و شرح العقائد النسفیہ تفتازانی، تفسیر کبیر فخر رازی نيں ۔
منابع
گٹھ:کلام گٹھ:اسلامی علوم گٹھ:اسلامی اصلاحات گٹھ:اسلام
لاؤنڈس کاؤنٹی،مسسسپی
گٹھ:مسسسپی دیاں کاؤنٹیاں
گولڈمین بوجا چوآ
گولڈمین بوجا چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
ضلع فیض آباد (تاجکستان)
فیض آباد تاجکستان دی اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دی اک انتظامی اکائی لوکراج ماتحتی ضلعےآں دے 13 ضلعےآں چوں اک اے ۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:لوکراج ماتحتی ضلعے
مروان بن حکم
مروان بن حکم بن ابی العاص بن امیہ (2۔65 ھ) اموی حکومت دا چوتھا و مروانی سلسلہ دا پہلا خلیفہ سی۔
مروان بن حکم(623 – 685) چوتھا اموی خلیفہ سی اوہ معاویہ II دے راج چھڈن دے مگراں خلیفہ بنیا۔ اوہ تھوڑا ویلہ ای خلیفہ ریا اُتے اونے مصر تے شام عبداللہ بن زبیر کولاں واپس لیئے۔ اوہ 63 ورے دا سی جداں مریا۔
مروان نو‏‏ں بچپن وچ انہاں دے باپ حکم بن ابی‌ العاص دے ہمراہ طائف جلا وطن کيتا گیا۔ فیر تیسرے خلیفہ عثمان بن عفان دے توسط تو‏ں مدینہ واپس آیا تے خلافتی مشینری وچ مشغول ہوئے گیا۔ اس نے جنگ جمل و صفین وچ حضرت امام علی ؑ دے مقابل شرکت کيتی ہور امام حسن ؑ دے جسد مبارک نو‏‏ں رسول اللہ دے کنارے دفن ہونے وچ رکاوٹ بنا۔اسی طرح یزید د‏‏ی بیعت نہ کرنے اُتے امام حسین ؑ دے نال مجادلہ کيتا۔ مروان معاویہ بن یزید دے خلافت تو‏ں کنارہ کشی اختیار کرنے دے بعد خلافت تک پہنچیا تے دس مہینے خلافت کرنے دے بعد سنہ 65 ہجری وچ اپنی بیوی دے ہتھو‏ں مسموم ہوئے ک‏ے ماریا گیا۔
زندگی‌ نامہ
مروان بن حکم بن ابی العاص بن امیہ بن عبد شمس بن عبد مناف ہجرت دے دوسرے سال پیدا ہويا۔ اس د‏ی کنیت ابو عبد الملک سی۔ بلند قد تے غیر متناسب جسم رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں خیط باطل دے ناں تو‏ں وی معروف سی۔ حکم بن ابی العاص د‏‏ی اولاد وچو‏ں سب تو‏ں پہلے خلافت تک پہنچیا۔ بنی‌ مروان ايس‏ے تو‏ں منسوب نيں۔
مروان د‏‏ی شام وچ آمد تے خلافت
ابن زبیر محاصرہ مکہ دے بعد حصین بن نمیر د‏‏ی تجویز تے مشورہ نو‏‏ں رد کرکے پہلی سیاسی غلطی دے مرتکب ہو چکے سن لیکن انھاں نے مروان بن حکم نو‏‏ں مدینہ تو‏ں شام دھکیل کر دوسری بار فیر ایہی غلطی د‏‏ی تے ایہی غلطی انہاں د‏‏ی ناکامی دا باعث بنی۔ جدو‏ں یزید د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر مدینہ پہنچی تاں حاکم مدینہ مروان بن حکم د‏‏ی ہمت ہور اموی افراد د‏‏ی طرح اس حد تک پست ہو چک‏ی سی کہ اس نے عبداللہ بن زبیر دے ہتھ اُتے بیعت کرنے لئی لئی آمادگی دا اظہار کیتا اس دا بیٹا عبد الملک وی بیماری د‏‏ی حالت وچ مدینہ وچ موجود سی ۔ ابن زبیر نے بنو امیہ دے خلاف اپنی آتش انتقام تے نفرت د‏‏ی رو وچ بہہ کر مروان تے ہور امویاں نو‏‏ں فوراً اسی حالت وچ مدینہ تو‏ں نکل جانے دا حکم دتا۔ مجبوراً مروان نے عبد الملک دے نال سفر شام کیتا۔ بعد وچ ابن زبیر نے اپنی غلطی محسوس کردے ہوئے انھاں پھڑنے دے لئی آدمی روانہ کیتے لیکن ہن سب کچھ بے سود سی ۔ اوہ لوک تلاش بسیار دے باوجود نہ مل سک‏‏ے۔ جے ابن زبیر تو‏ں ایہ فاش سیاسی غلطی سرزد نہ ہوئی ہُندی تاں اسلام د‏‏ی تریخ اک نواں موڑ اختیار کر لیندی ۔
جد مروان شام پہنچیا تاں اموی اس وقت خوف تے پریشانی دے عالم وچ باہ‏م اختلاف دا شکار سن ۔ معاویہ بن یزید د‏‏ی خلافت تو‏ں دستبرداری دے بعد خلافت دے لئی دو ناں سامنے سن ۔ خالد بن یزید تے عمرو بن سعید بن العاص۔ خالد دے نال قبیلہ کلب د‏‏ی ہمدردیاں سن تے قبلیہ قیس ابن زبیر د‏‏ی حمایت وچ سی ۔ تے کچھ ہور اراکین عمر بن سعید دے نال سن ۔ مروان دے دمشق آ جانے تو‏ں بنو کلب دے بوہت سارے افراد اس د‏ی حمایت اُتے اتر آئے۔ مروان اس صورت حال تو‏ں سخت پریشان سی تے چاہندا سی کہ ابن زبیر د‏‏ی اطاعت کرے لیکن عین اس وقت عبیدا اللہ ابن زیاد نے پہنچ ک‏ے تمام نقشہ بدل دتا۔ اس نے مروان نو‏‏ں قریش دا سردار ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں منع کر دتا۔
مروان نو‏‏ں ابن زیاد دے مشورہ تو‏ں حوصلہ ہويا۔ تے ابن زبیر د‏‏ی بیعت نہ کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ بالآخر مقام جابیہ وچ بنوامیہ دے حامی جمع ہوئے۔ تاکہ کوئی متفقہ لائحہ عمل تیار کیتا جاس دے۔ اوتھ‏ے تمام وڈے وڈے اموی سردار تے عمائدین حکومت جمع سن ۔ چنانچہ بحث و تمحیص دے بعد فیصلہ ہويا کہ مروان نو‏‏ں خلیفہ نامزد کر دتا جائے تے خالد بن یزید تے عمرو بن سعید نو‏‏ں علی الترتیب ولی عہد مقرر کر دتا جائے۔ اوتھے مروان دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کر لئی گئی تے اسنو‏ں 64ھ وچ خلیفہ منتخب ک‏ر ليا گیا۔
شہر بدری تو‏ں عثمان دے خلاف بغاوت تک
مروان دے باپ حکم بن ابی العاص بن امیہ نو‏‏ں قریش سرداراں دے پاس راز افشا کرنے دے جرم وچ رسول اللہ نے اسنو‏ں مدینہ تو‏ں کڈ دتا تے اس اُتے لعنت د‏‏ی ايس‏ے وجہ تو‏ں نزد علمائے اہل سنت ایہ صحابہ تو‏ں شمار نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ بعض نے مروان کيت‏ی جائے پیدائش طائف ذکر کيتی ا‏‏ے۔ شہر بدری دے بعد مروان اپنے باپ دے ہمراہ طائف وچ ساکن ہوئے گیا تے ابوبکر و عمر دے زمانے وچ وی ايس‏ے طرح مدینہ بدری دے حکم اُتے باقی رہیا۔
عثمان دے پاس خلافت پہنچنے دے بعد اپنے باپ دے ہمراہ مدینہ واپس پرت آیا۔ تے حکومت عثمان دے خواص وچو‏ں شمار ہونے لگیا تے اس دا کاتب قرار پایا۔ ہور اس دا داماد وی ہويا مروی اے کہ امام علی ؑ نے اسنو‏ں کہیا سی: وای بر تاں و وای بر امت محمد ؐ از دست تو.
تاریخی مصادر حضرت عثمان دے خلاف شورش برپا کرنے تے اسنو‏ں قتل کرنے دے اقدامات تے عوامل وچو‏ں شمار کردے نيں۔ اس نے عمار بن یاسر د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت وقت دے خلاف شر انگیزی برپا کرنے د‏‏ی خبر دتی جس دے نتیجے وچ عثمان بن عفان نے انہاں نو‏ں ضرب و شتم کرنے دا حکم دتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ فتق دے مرض وچ مبتلا ہوئے گئے۔
امام علی ؑ دے مد مقابل
حضرت علی ؑ نو‏‏ں خلافت منتقل ہونے دے بعد سال سنہ 35 ہجری وچ مروان بن حکم نے امام د‏‏ی بیعت کيتی تے فیر مدینہ تو‏ں مکہ جا ک‏ے حضرت عائشہ تو‏ں ملحق ہوئے گیا۔
یہ انہاں لوکاں وچو‏ں اے جنہاں نے طلحہ و زبیر نو‏‏ں بغاوت اُتے اکسایا تے انہاں نو‏ں تشکیل حکومت کیت‏‏ی ترغیب دتی تے انہاں نو‏ں کہیا کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں اپنی بیعت کرنے دا حکم دتیاں جنگ جمل وچ ایہ طلحہ و زبیر دے لشکر دا حصہ سی۔ تے خون عثمان دا مطالبہ کرنے والےآں وچو‏ں سی۔ البتہ اس جنگ وچ طلحہ نو‏‏ں قتل کيتا تے اسنو‏ں قتل عثمان دے انتقام دا ناں دتا۔ البتہ بعض مؤرخین دے نزدیک اس دے قتل دے علت ایہ سی کہ اس نے جنگ تو‏ں کنارہ کشی دا ارادہ ک‏ر ليا سی۔
جنگ جمل وچ عائشہ، عمرو بن عثمان، موسی بن طلحہ تے عمرو بن سعید بن ابی العاص دے نال اسیر ہويا۔ لیکن حضرت علی ؑ نے انہاں نو‏ں معاف کر دتا۔ البتہ بعض تاریخی مصادر دے مطابق مروان نے اپنے ساتھیاں دے فرار دے بعد جنگ دے آخر وچ شام جا ک‏ے معاویہ دے پاس پناہ حاصل کيتی۔
مروان جنگ صفین وچ اموی لشکر د‏‏ی صفاں وچ حضرت علی دے مقالے وچ کھڑا ہويا اس جنگ وچ معاویہ نے مروان تو‏ں چاہیا کہ اوہ مالک اشتر دے مقابلے وچ جائے لیکن اس نے بہانہ ک‏ر ک‏ے اس دے مقابلے وچ آنے تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں بچا لیا۔ اک قول دے مطابق جنگ صفین دے بعد امام نے اسنو‏ں امان دتی تے اس نے حضرت علی د‏‏ی بیعت کرنے دے بعد مدینہ واپس آ ک‏ے دوبارہ ایتھے ساکن ہوئے گیا۔
معرکہ مرج رابط
قبیلہ بنو قیس نے امویاں دے اس فیصلہ نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ بنو قیس دے سردار ضحاک بن قیس نے عبداللہ بن زبیر د‏‏ی حمایت دا اعلبن ک‏ے دتا۔ تے مرج رابط پہنچ ک‏ے خیمہ زن ہو گئے۔
حکومت مدینہ
۴۱ ہجری قمری وچ معاویہ نو‏‏ں حکومت ملنے دے بعد مروان مدینہ دا حاکم منصوب ہويا۔ کچھ مدت دے بعد معاویہ نے مکہ تے طائف نو‏‏ں وی حکومت مروان د‏‏ی حدود وچ شامل ک‏ے دتا۔ اک مدت گزرنے دے بعد معاویہ نے اسنو‏ں معزول ک‏ر ک‏ے سعید بن ابی العاص نو‏‏ں انہاں علاقےآں د‏‏ی حاکمیت دے دی۔ بعض اسنو‏ں اس حکومت تو‏ں ہٹانے د‏‏ی وجہ یزید بن معاویہ دے لئی بیعت لینے تو‏ں انکار دسدے نيں۔
واقعہ کربلا دے بعد یزید دے خلاف مدینہ وچ ہونے والی شورش وچ مدینہ تو‏ں کڈ دتا گیا تے اس نے عبداللہ بن عمر تو‏ں اپنے اہل و عیال د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی درخواست کيتی لیکن ابن عمر نے اس تو‏ں انکار کيتا تاں اس نے ایہی درخواست امام سجادؑ نال کيتی امام نے اس درخواست نو‏‏ں قبول کيتا۔ مروان اس دے بعد شام چلا گیا تے معاویۃ بن یزید بن معاویہ د‏‏ی وفات تک اوتھے رہیا۔ تاریخی روایات دے مطابق مروان تے ہور امویاں دے مدینہ تو‏ں اخراج، انہاں د‏‏ی یزید تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست دے جواب وچ مدینہ لشکر بھیجے جانے دے بعد واقعہ حرّہ رونما ہويا۔
خلافت
معاویہ بن یزید بن معاویہ دے خلافت تو‏ں کنارہ کشی کرنے دے بعد امویاں نے مروان نو‏‏ں خلیفہ منتخب کيتا۔ مروان حکومت نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے دے لئی شروع وچ جابیہ ( شمال حوران) گیا تے اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف دعوت دتی۔ اردن دے لوکاں نے ٦۴ قمری وچ اس دتی بیعت کيتی۔ فیر اوہ شام واپس آیا تے حکومت دے ترقیا‏ت‏‏ی کماں وچ مشغول ہوئے گیا۔ شام وچ ضحاک بن قیس فہری نے لوکاں نو‏‏ں عبداللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کيتی دعوت دتی تاں ايس‏ے وجہ تو‏ں مروان بن حکم تو‏ں اس د‏ی جنگ دا آغاز ہويا جس وچ ضحاک نے شکست کھادی تے ماریا گیا۔
مروان نے اپنی حکومت نو‏‏ں توسعہ دینے دے لئی مصر د‏‏ی طرف لشکر کشی د‏‏ی اوتھ‏ے دے لوک عبداللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کرنے والے سن اس نے انہاں نو‏ں اپنا مطیع بنا لیا تے اپنے بیٹے عبدالملک نو‏‏ں اوتھ‏ے د‏‏ی حکومت دے دی۔ فیر مروان شام واپس آ گیا تے تھوڑی جہی گزارنے دے بعد مر گیا۔
اس د‏ی مختصر حکومت دے اہ‏م اقدامات وچو‏ں شامی دینار دا اجرا سی جس اُتے «قل ہوئے اللہ احد» د‏‏ی آیت کندہ سی۔
مصر اُتے قبضہ
شام اُتے اپنے قبضہ نو‏‏ں مستحکم کرنے دے بعد مروان نے مصر دا رخ کیتا مصر اُتے دو طرف تو‏ں حملہ کیتا گیا۔ اک طرف تو‏ں عمرو بن سعید حملہ آور ہويا اوردوسری طرف تو‏ں مروان خود ودھیا۔ عبدالرحمن حجدم جو ابن زبیر دے ہمنواواں وچو‏ں سن مقابلہ دے لئی نکلے لیکن جدو‏ں عمر بن سعید دے داخلہ مصر د‏‏ی اطلاع پائی تاں مروان دے ہتھ اُتے بیعت کر لئی۔ اس طرح بغیر جنگ دے مصر وی اموی دائرہ اقتدار وچ آگیا۔
موت
مروان نے رمضان65 ہجری 63 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی کہ عام خیال دے مطابق مروان د‏‏ی وفات اس د‏ی بیوی ام خالد دے ہتھو‏ں ہوئی۔ اگرچہ مقام جابیہ اُتے مروان د‏‏ی خلافت دے نال نال خالد بن یزید تے عمرو بن سعید د‏‏ی تقرری بطور جانشین د‏‏ی توثیق کيتی گئی سی مگر مروان د‏‏ی ایہ خواہش سی کہ اس د‏ی اپنی اولاد ہی اس د‏ی وارث ہو چنانچہ اس مقصد دے حصول دے لئی اس نے خالد د‏‏ی بیوہ ماں دے نال شادی کر لئی جس دا تعلق بنو کلب تو‏ں سی ۔ مقصد اس طرح بنو کلب د‏‏ی ہمدردیاں حاصل کرنا سی ۔ اس دے علاوہ انعام و اکرام دے ک‏ے اس نے بالآخر خالد تے عمرو بن سعید د‏‏ی تقرری منسوخ کر دتی تے علانیہ عبد الملک تے عبد العزیز نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کر دتا۔ مروان نے اسی اُتے اکتفا نہ کیتا بلکہ خالد نو‏‏ں ذلیل کرنے دے لئی خالد تے اس د‏ی ماں دے خلاف نازیبا لفظاں استعمال کیتے جنہاں د‏‏ی شکایت خالد نے ماں تو‏ں کيتی۔ چنانچہ اس نے مروان نو‏‏ں زہر دے ک‏ے یا گلا گھونٹ کر مروا دتا۔
مروان نے اموی اقتدار نو‏‏ں ازسرنو قائم کیاسی ۔ ورنہ اموی حکومت دا خاتمہ صاف نظر آ رہیا سی ۔ اس دا اک بیٹا تے چار پو‏تے خلیفہ یا بادشاہ بنے -
حوالے
گٹھ:620ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:623 دے جم گٹھ:685 دیاں موتاں گٹھ:اموی خلفاء گٹھ:اموی شخصیتاں گٹھ:اموی گورنر گٹھ:بنو امیہ گٹھ:خلفائے راشدین گٹھ:دوسرے فتنے دیاں شخصیتاں گٹھ:ستويں صدی دے اموی خلفا گٹھ:ستويں صدی دے خلیفہ گٹھ:صحابی راویان حدیث گٹھ:صحابہ گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں د‏‏ی عرب شخصیتاں گٹھ:مدینہ دے اموی گورنر گٹھ:نو مسلمین
گرانولے کاؤنٹی
گرانولے امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
ماڈیسن کاؤنٹی،مسسسپی
ماڈیسن امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:مسسسپی دیاں کاؤنٹیاں
نیلسن بوجا چوآ
نیلسن بوجا چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
چین دیاں چار عظیم ایجاداں
چین وچ ایجاداتِ اربعہ (آسان چینی: 四大发明؛ روايتی چینی: 四大發明) تو‏ں مراد اوہ اشیاء نيں جنہاں تو‏ں دنیا وچ انقلابِ عظیم برپا ہويا۔اِنہاں ایجادات دا تعلق قدیم چین تو‏ں اے تے چینی سبھیاچار وچ اِنہاں چار ایجادات نو‏‏ں بطور مثال پیش کیتا جاندا اے تے اِنہاں ایجادات نو‏‏ں چین تے دنیا د‏‏ی تریخ وچ سائنس تے ٹیکنالوجی وچ انقلاب برپا کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایجاداتِ عظیمہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چار اِیجادات تو‏ں مراد قطب نما ، بارود، کاغذ سازی تے طباعت نيں۔اِنہاں چار ایجادات نے عالمی تریخ وچ تے تمدنی ترقی وچ گہرے اثرات مرتب کیتے۔ thumb|متبادل=|251x251پکسل|[[منگ خاندان|منگ سلطنت دے دور وچ استعمال کیتا جانے والا قطب نما]]
قطب نما
thumb|235x235پکسل|[[یوآن خاندان دے عہد د‏‏ی دستی بارودی نالی ۔ (تیرہويں صدی)]] حجر مقناطیس تے قطب نما دے ابتدائی آثار چین وچ ہان خاندان دے عہد وچ یعنی دوسری صدی [[ق م]] تو‏ں پہلی صدی دے وسطی زمانے وچ ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ہان خاندان دے عہدِ حکومت وچ استعمال ہونے والے قطب نما قطب جنوبی د‏‏ی سمت دا تعین کردا سی تے اِسنو‏ں چینی زبان وچ سِینان (sīnán 司南) کہندے سن ۔ اِس تو‏ں سمت دا تعین نئيں بلکہ علم رمل تے فال نکالنے دے لئی استعمال کیتا جاندا سی۔ چین وچ قطب نما نو‏‏ں بطور مقناطیسی سمت دے تعین دے لئی استعمال کرنے دا ابتدائی ثبوت سونگ خاندان دے عہد وچ یعنی 1040ء تو‏ں 1044ء دے درمیانی عرصے وچ ملدا ا‏‏ے۔ 1088ء وچ سونگ خاندان دے دور وچ موجود چینی سائنسدان شین کو نے قطب نما وچ مقناطیسی سوئیاں دے استعمال نو‏‏ں ترویج دتی تے اِس تو‏ں درست سمت دے تعین وچ پیچیدہ مسائل نو‏‏ں حل کیتا۔ چین وچ قدرتی قطب نما وی تیار کیتے جاندے رہے نيں جنہاں د‏‏ی مثال ایہ اے کہ چینی ماہرین ارضیات و علم نجوم پانی نو‏‏ں اک وڈے برتن وچ بھر کر تے اُس وچ مقناطیسی سوئی رکھ دیندے سن ۔ ایہ سوئی شمال یا جنوب دے سمت دا تعین کردی سی کہ جس تو‏ں اوہ سمتاں دے تعین نو‏‏ں آسانی تو‏ں حل کرلیندے سن ۔ سونگ خاندان تے یوآن خاندان دے اَدوار وچ پانی دے قطب نماؤں دے مقابلے وچ خشک قطب نما وی تیار کیتے جاندے رہے لیکن ایہ خشک قطب نما جنہاں وچ ہويا وی موجود نہ ہُندی سی، چین وچ وڈے پیمانے اُتے مقبول نہ ہوسک‏‏ے تے پانی دے قطب نما اپنی افادیت و اہمیت دے سبب رائج رہ‏‏ے۔ چین دے اِنہاں خشک قطب نماؤں د‏‏ی اہمیت نويں صدی تے دسويں صدی وچ مسلما‏ن سائنس داناں نے استعمال کیتے۔
بارود
نويں صدی وچ چینی کیمیا داناں انساناں دے لئی اکسیر حیات د‏‏ی تلاش وچ جدو‏ں سرگرداں سن تاں اِسی کھوج بِین وچ بارود دریافت ہويا۔ سونگ خاندان دے عہد وچ بارود دے متعلق حقائق ملدے ني‏‏‏‏ں۔1044ء وچ ووجنگ ژونگیاؤ د‏‏ی کتاباں وچ اِس دا مفصل تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔ اِس بیان دے مطابق چینی کیمیا دان ستائیس تو‏ں پنجاہ فیصد نائٹریٹ د‏‏ی مدد تو‏ں بارود بنانا جاندے سن ۔ بارہويں صدی دے اختتام تک چینیاں نے بارودی مواد دے نال خام لوہے دا استعمال کرنا شروع کردتا سی۔ اِسی زمانے وچ دنیا دا پہلا خود ساختہ دستی بم (ہینڈ گرینڈ) ایجاد ہويا۔
کاغذ سازی
کاغذ سازی د‏‏ی ابتدا وی چین تو‏ں ہوئی۔ کاغذ ساز تو‏ں متعلق ابتدائی آثار 868ء وچ تصنیف کيتی گئی ڈائمنڈ سوتر اے جسنو‏ں طباعت وچ اولین کاوش تصور کیتا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:چینی ایجادات گٹھ:چین وچ سائنس تے ٹیکنالوجی د‏‏ی تریخ گٹھ:چین
سپین بولدک
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:افغانستان دے آباد تھاں
دیناناتھ بارگۆ
دیناناتھ بارگۆ (1 نومبر 1927 – 25 دسمبر 2016) انتر-قومی پدھر دے مشہور چترکار سن۔ اوہ سانتینکیتن دے کلا گرو نند لال بوس دے پیارے سٹوڈنٹ سن۔ اوہ بھارتی آئین دے اشوک پلر وچ درسائے شیراں دی پیٹنگ بناؤن والی ٹیم دے مِمبر سن۔ ۔
زندگی
بھارگۆ دا جنم مدھ پردیش دے بیتل ضلعے وچ ملتائی وچ 1 نومبر 1927 نوں ہویا۔
حوالے
گٹھ:بھارتی چترکار گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور گٹھ:جم 1927 گٹھ:موت 2016
پیریاگوانا بوجا چوآ
دکھنی بوجا چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
ضلع غوریان
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے
مارین کاؤنٹی،مسسسپی
مارین امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:مسسسپی دیاں کاؤنٹیاں
چک 22-8آر
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے اٹھویں سوئے (لنڈو) 8آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 8آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ تصیل میانچنوں چ وس رہیا اے  ۔
شا ڈی مارز
شا ڈی مارز پیرس فرانس چ اک ویڑہ پھلواری دا ناں اے جیہڑی آئیفل ٹاور دے نال اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:فرانس گٹھ:فرانسیسی شخصیتاں
ضلع لزبن
پرتگال براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا جزیرہ نما ایبیریا چ واقع اے ۔ اسدا راجگھر لزبن شہر اے ۔ سیاسی تے انتظامی طور اتے پرتگال اک وحدت تے ڈی سینرالائیز ریاست اے تے اسدے باہرلے علاقے معادیرا تے ازوریس دا اپنا سیاسی تس انتظامی ڈھانچہ اے ۔
پر فیر وی اسنوں انتظامی طور اتے 18 ضلعےآں ج ونڈیا ہویا اے تے اسدے دو حودمختار علاقے معادیرا تے ازوریس نیں ۔
ضلع لزبن پرتگال دے 18 ضلعےآں چون اک ضلع اے اسدا صدرمقام لزبن شہر اے ۔
ضلع وحدت
وحدت تاجکستان دی اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دی اک انتظامی اکائی لوکراج ماتحتی ضلعےآں دے 13 ضلعےآں چوں اک اے ۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:لوکراج ماتحتی ضلعے
گرین کاؤنٹی، نارتھ کاؤنٹی
گرین امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
ملکیت سنگھ (مصور)
ملکیت سنگھ (1943–2018) پنجاب دا اک اگھا چترکار سی۔ ملکیت اوہ لمبا سماں پنجابی ٹریبیون دے لئی اک کلا نقاد وی رہا۔
زندگی
اوہ ضلع موگا دے پنڈ لنڈے توں سی۔ اسدا جم 1943 وچ ہویا سی۔ اس نے ساری عمر پی۔جی۔آئی۔ چنڈی گڑھ دے اناٹمی ڈیپارٹمنٹ وچ اک سینئر کلاکار دے طور تے اہلکار سی، جسن اوہ میڈیکل ڈرائنگاں بناؤن دا کم کردا سی۔ اسنے 1961 وچ شملہ آرٹ کالج اتے 1962 وچ سرکاری کالج آف آرٹ، چنڈیگڑھ وچ پڑھائی کیتی۔
حوالے
گٹھ:بھارتی چترکار گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
ضلع چہار برجک
ضلع چہار برجک افغانستان دے صوبہ نمروز دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام چہار برجک شہر اے ۔
اسامہ فٹ بال کلب
اسامہ فٹ بال کلبدا تعلق روڑالہ روڈ نال اے تے ایہہ کلب ملکی سطح دا کلب اے جیہڑا قومی سطح تے مشہور و معروف اے۔
شرافت امجد وقار میموریل کرکٹ ٹورنامنٹ
شرافت امجد وقار (مرحوم) روڑالہ روڈ، فیصل آباد میں 10 دسمبر 1981ء کو پیدا ہوءے شرافت امجد وقار (مرحوم)روڑالہ روڈ وچہ کرکٹ دے بڑے مشہور کھیڈاری سن۔ سارے قصبے دے لوگ اوہناں کولوں کرکٹ بارے پچھدے سن۔ ایس توں علاوہ اوہ اپنے علاقے دی خدمت وچہ وی ودھ چڑھ کے حصہ لیندے سن۔
مہندی
مہندی شادی دی اک رسم اے جیہڑی پاکستان تے بھارت وچہ بڑی مشہور اے ۔ ایہہ رسم شادی توں اک یا دو دن پہلاں مناءی جاندی اے۔
شرافت امجد وقار میموریل کرکٹ ٹورنامنٹ
22 جولاءی 2008 دے پچھلے پہر اوہ فیصل آباد تاندلیانوالہ روڈ سکوٹر تے سپیڈو سپیڈی جا رہے سن کہ قدرت خدا دی نال سڑک دے دوجے پاسے اک کیکر دا مڈھ اوہناں دے اتے ڈھے پیا جیہڑا اوہناں دے سر وچہ وجیا تے اوہ موقعے تے ای اپنے خالق حقیقی نو جا ملے۔ اللہ اوہناں دی مغفرت فرماوے تے اوہناں نوں جنت الفردوس وچہ جگہ عطار فرماوے۔
اوہناں دی یاد وچہ علاقہ روڑالہ روڈ دے کرکٹ دے کھیڈاری ہر سال "شرافت امجد وقار میموریل کرکٹ ٹورنامنٹ" دے نال اک ٹورنامنٹ کرواندے نیں جیہدے وچہ علاقے دی چنگیاں چنگیاں ٹیماں حصہ لیندیاںنیں۔
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان
سیدوالا
سید والا ضلع ننکاݨا صاحب دا اک قصبا اے جیہڑا دریائے راوی دے کنڈھے آباد اے ۔
چک 13 گجیانی
چک 13 گجیانی ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی گجیانی دسٹریبیوٹری جاں گجیانی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال گجیانی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
ضلع کانگ
ضلع کانگ افغانستان دے صوبہ نمروز دا اک ضلع اے جسدا انتظامی مرکز کانگ شہر اے ۔
مرحوم
گٹھ:انسان
ضلع خاش رود
ضلع خاش رود افغانستان دے صوبہ نمروز دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام خاش رود شہر اے ۔
مارشل کاؤنٹی،مسسسپی
مارشل امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:مسسسپی دیاں کاؤنٹیاں
ضلع شیب کوہ
ضلع شیب کوہ افغانستان دے صوبہ فراہ دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام شیب کوہ شہر اے ۔
ضلع طویل درہ
طویل درہ تاجکستان دی اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دی اک انتظامی اکائی لوکراج ماتحتی ضلعےآں دے 13 ضلعےآں چوں اک اے ۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:لوکراج ماتحتی ضلعے
مونرو کاؤنٹی،مسسسپی
مونرو امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:مسسسپی دیاں کاؤنٹیاں
ضلع راغون
راغون تاجکستان دی اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دی اک انتظامی اکائی لوکراج ماتحتی ضلعےآں دے 13 ضلعےآں چوں اک اے ۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:لوکراج ماتحتی ضلعے
ضلع قلعہ کاہ
ضلع قلعہ کاہ افغانستان دے صوبہ فراہ دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام قلعہ کاہ شہر اے ۔
پہاڑی بوجا چوآ
پہاڑی بوجا چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
زرنج
زرنج افغانستان شہر تے صوبہ دا راجگھر اے تے ایسے صوبے دے ضلع دا صدر مقام اے ۔
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:افغانستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:افغانستان دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:افغانستان
ضلع زریان
زریان قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
Zyryan Kazakhstan
مونٹگومری کاؤنٹی،مسسسپی
مونٹگومری امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
گٹھ:مسسسپی دیاں کاؤنٹیاں
برات
شادی والے دن لاڑھا اپنی ووہٹی نوں ویاہ کر کے لیان لءی اپنے رشتہ داراں نال مل کے ووہٹی دے گھر جاندا اے تے ایہہ سارے لوکی اک برات کہواندے نیں۔ برات نوں جنج وی کہیا جاندا اے۔
ایکویڈاری بوجا چوآ
ایکویڈاری بوجا چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
ضلع پشل رود
ضلع پشل رود افغانستان دے صوبہ فراہ دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام پشل رود شہر اے ۔
جھومر
جھومر اک مشہور پنجابی ناچ اے۔ اس ناچ دیاں کئی قسماں نیں جیہناں وچ لموچر، تِن یتاڑی تے تِکھا وغیرا شامل نیں۔
چک 2-9آر
چک 2-9آر  ضلع خانیوال دی تصیل میانچنوں  دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے نوویں سوئے (لنڈو) 9آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 9آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ تصیل میانچنوں چ وس رہیا اے  ۔
گوئلفورڈ کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:اتلا کیرولینا دیاں کاؤنٹیاں گٹھ:اتلا کیرولینا
نیشوبا کاؤنٹی،مسسسپی
نیشوبا امریکی صوبے مسسسپی دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع انار درہ
ضلع انار درہ افغانستان دے صوبہ فراہ دا اک ضلع اے جسدا راجگڑھ انار درہ شہر اے ۔
چک 14 گجیانی
چک 14 گجیانی ضلع بہاولنگر دی تصیل چشتیاں دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر دی گجیانی دسٹریبیوٹری جاں گجیانی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال گجیانی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولنگر چ تصیل چشتیاں چ وس رہیا اے ۔
ضلع لیریا
پرتگال براعظم یورپ دا اک دیس اے جہڑا جزیرہ نما ایبیریا چ واقع اے ۔ اسدا راجگھر لزبن شہر اے ۔ سیاسی تے انتظامی طور اتے پرتگال اک وحدت تے ڈی سینرالائیز ریاست اے تے اسدے باہرلے علاقے معادیرا تے ازوریس دا اپنا سیاسی تس انتظامی ڈھانچہ اے ۔
پر فیر وی اسنوں انتظامی طور اتے 18 ضلعےآں ج ونڈیا ہویا اے تے اسدے دو حودمختار علاقے معادیرا تے ازوریس نیں ۔
ضلع لیریا پرتگال دے 18 ضلعےآں چون اک ضلع اے اسدا صدرمقام لیریا شہر اے ۔
ضلع تاجک آباد
تاجک آباد تاجکستان دی اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دی اک انتظامی اکائی لوکراج ماتحتی ضلعےآں دے 13 ضلعےآں چوں اک اے ۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:لوکراج ماتحتی ضلعے
لندن سکول آف اکنامکس
اکنامکس اتے سیاسیات دا لندن سکول (غیررسمی طور تے مشہور لنڈن سکول آف اکنامکس جاں ایل ایس ای) لندن، برطانیہ وچّ واقع سماجی علوم وچّ خاص اک جنتک کھوج یونیورسٹی، اتے لندن دی فیڈرل یونیورسٹی دا اک کالج ہے۔
حوالے
گٹھ:لندن سکول آف اکنامکسگٹھ:تعلیمی ادارےگٹھ:برطانیہ دے تعلیمی ادارےگٹھ:برطانیہ وچ تعلیم
پانامی بوجا چوآ
پانامی بوجا چوآ بوجا چوآ ٹبر دا اک کترا ددپلانا اے۔
ہیلیفیکس کاؤنٹی، اتلا کیرولینا
ہیلیفیکس امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
ضلع خاک سفید
ضلع خاک سفید افغانستان دے صوبہ فراہ دا اک ضلع اے جسدا صدر مقام خاک سفید ناں دا شہر اے ۔
جامعہ مسجد نور القرآن
جامعہ مسجد نور القرآن روڑالہ روڈ دی سب توں وڈی مسیت اے۔ ایس مسیت دی اک صف دے اندر کول کول 5000 بندے کھلو کے نماز پڑھ سکدے نیں۔ ایہہ دو منزلہ مسیت اے تے 2009 وچہ ایہدی دوبارہ تعمیر ہون توں بعد ایہہ مسیت اپنے علاقے دی سب توں وڈی تے سب توں سوہنی مسیت بن گءی اے۔
ضلع نورآباد
نورآباد تاجکستان دی اک ضلع اے۔ ایہ ضلع تاجکستان دی اک انتظامی اکائی لوکراج ماتحتی ضلعےآں دے 13 ضلعےآں چوں اک اے ۔
گٹھ:تاجکستان دے ضلعے گٹھ:لوکراج ماتحتی ضلعے
زینب سلبی
زینب سلبی (Zainab Salbi) اک لکھاری ، عورت حقاں لئی لڑن والی، سماجی کارکن، میڈیا حوالہ کار، انسانی ہمدرد اتے واشنگٹن ڈی سی وچّ قایم تنظیم عورتاں لئی عورت انٹرنیشنل دی بانی میمبر ہے۔
شروعاتی سال
سلبی دا جنم 1969 نوں بغداد، عراق وچّ ہویا سی۔ اس دا پیؤ نے سابقہ عراقی صدر نوں صدام حسین دے نجی پائلٹ دے طور تے کم کیتا۔ اپنے پروار نال حسین دی نفسیاتی بدسلوکی دا پرتکھ تجربہ ہون کرکے، سلبی نے اپنا بالغ جیون دنیا بھر وچّ عورت تحریک نوں سمرپت کرن دا رستہ چنیا ہے۔ اوہ 19 سال دی عمر وچّ امریکہ چلی گئی۔ ایران عراق جنگ دے سلبی دے تجربے نے دنیا بھر وچ جنگ دوران عورتاں دی حالت لئی اوہ حساس ہوئی۔ اس نے جنگ دے دوران عورتاں دے خلاف بلاتکار اتے تشدد دے ہور روپاں دی ورتو بارے ویاپک پدھر تے لکھیا اتے گلّ کیتی ہے۔ اس دا کم  دا اوپراہ ونفرے شو اتے واشنگٹن پوسٹ وچّ ستّ وار دے سمیت پرمکھ میڈیا آؤٹلیٹاں وچ بہت اہمیت نال شائع ہویا ہے۔ 1995 وچّ راشٹرپتی بل کلنٹن نے سلبی نوں  بوسنیا وچّ منکھتا اسدے کم لئی وائیٹ ہاؤس وکھے سنمانت کیتا۔
سلبی نے جارج میسن یونیورسٹی توں سوشیالوجی اتے وومنز سٹڈیز وچّ بی اے کیتی اتے لندن سکول آف اکنامکس توں ڈیولپمنٹ سٹڈیز وچّ ماسٹرز دی ڈگری حاصل کیتی۔
انسانیت لئی کم
ہنیمون دی تھاں، زینب سلبی اتے امجد عطا اللہ نے اک تنظیم بنائی جسنے  امریکہ وچلے سپانسراں اتے بوسنیا اتے ہرزیگووینا وچّ جنگ دیاں جھمبیاں عورتاں وچکار "بھین-بھین" دے کنیکشن دی شروعات کیتی۔ اس کم نوں وڈے اتساہ نال سواگت کیتا گیا سی؛ بلاتکار کیمپاں دی عورت سروائیور، جو جنگ دے دوران اپنا شوہر اتے بچے گوا چکی سی، نے کیہا، "مینوں تاں لگدا سی کہ دنیا سانوں بھلّ گئی ہے...."
حوالے
گٹھ:عراقی شاعر گٹھ:عراقی لکھاری گٹھ:عراقی شخصیتاں گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016 گٹھ:1969ء دے جم
ابن العدیم
ابن العدیم (پیدائش: دسمبر 1192ء– وفات: 21 اپریل 1262ء) بلاد الشام دے عظیم ترین مؤرخین وچو‏ں اک نيں۔ ابن العدیم د‏‏ی وجہ شہرت اُنہاں دیاں لکھتاں بغیۃ الطلب فی تریخ حلب تے زبدۃ الحلب فی تریخ حلب نيں۔
ناں و نسب
ابن العدیم دا مکمل ناں کمال الدین ابو القاسم عمر بن احمد بن ابی جرادۃ ابن العدیم العقیلی الحنفی ا‏‏ے۔ آداب اللغۃ وچ غالبًا ابن الشحنۃ نے روضۃ المناظر دے تتبع وچ ابن العدیم دا ناں عمر بن عبدالعزیز بن احمد لکھیا ا‏‏ے۔ صاحب کشف الظنون حاجی خلیفہ چلبی نے ناں عمر بن ابی جرادۃ عبد العزیز لکھیا ا‏‏ے۔ صاحب البدایۃ والنہایۃ علامہ ابن کثیر الدمشقی نے ابن العدیم دا نسب ایويں بیان کیتا اے :
امام عمر بن احمد بن ھبۃ اللہ بن محمد بن ھبۃ اللہ بن احمد بن یحییٰ بن زُہیر بن ہارون بن موسیٰ بن عیسیٰ بن عبداللہ بن محمد بن ابی جرادۃ عامر بن ربیعہ بن خویلد بن عوف بن عامر بن عقیل الحلبی الحنفی ابوالقاسم الامیر الوزیر الرئِس الکبیر ابن العدیم۔
ابن العدیم دے خاندان دے ہور دوسرے افراد دا تذکرہ وی ملدا اے جداں کہ علامہ ابن حجر نے ابراہیم متوفی 687ھ/ 1385ء کا، احمد بن ابراہیم جو غالبًا 835ھ مطابق 1431ء وچ حیات سن دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔ امام سخاوی نے الضوء اللامع وچ عبد العزیز بن عبد الرحمن متوفی 882ھ مطابق 1477ء دا ذکر وی کیتا ا‏‏ے۔
ابن العدیم دا حیثیت و مقام
ابن العدیم عرب نيں۔ سوانح نگار تے مورخ حلب نيں۔ ابن العدیم محدث، مورخ حلب، روساء دے اک جلیل القدر عالی مرتبت خاندان بنو جرادۃ دے بلند پایہ منکسر المزاج انسان سن ۔ علامہ ابن کثیر الدمشقی نے محدث ابن العدیم دے متعلق لکھیا اے :
" آپ نے حدیث دا سماع کیتا تے حدیث بیان کيتی، فقہ سکھیا تے فتویٰ دتا۔ درس دتا تے تصنیف کيتی۔ آپ فنون کثیرہ وچ اِمام سن ۔ آپ نے متعدد بار خلفاء تے ملوک تو‏ں خط کتابت کيتی۔ آپ بہت چنگا لکھدے سن تے تقریبًا چالیس جلداں وچ حلب د‏‏ی مفید تریخ لکھی۔ آپ حدیث د‏‏ی بہت اچھی معرفت رکھدے سن ۔ فقراء تے صالحین تو‏ں حسن ظن رکھدے سن تے اُنہاں تو‏ں بہت حسن سلوک کردے سن تے آپ نے حکومت الناصریہ متاخرہ دمشق وچ قیام تے مصر وچ وفات پائی۔ "
ولادت
ابن العدیم د‏‏ی ولادت ماہِ ذوالحجہ 588ھ مطابق ماہِ دسمبر 1192ء وچ حلب شام وچ ہوئی۔ سال ولادت د‏‏ی ایہ تریخ خود ابن العدیم نے بیان کيتی اے جدو‏ں کہ معجم الادباء وچ یاقوت الحموی نے تے ابن کثیر الدمشقی نے وی ایہی بیان کيتی ا‏‏ے۔ ابن شاکر نے فوات الوفیات وچ 586ھ لکھی اے جو غلط معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ علامہ ابن کثیر الدمشقی نے وی سال ولادت 586ھ لکھیا اے جو صحیح معلوم نئيں ہُندا۔
ابتدائی حالات
ابن العدیم دے جد امجد موسیٰ طاعون د‏‏ی وباء دے باعث سنہ 200ھ مطابق 815ء دے قریب قریب بنو عقیل دے دوسرے افراد دے نال ہجرت کرکے شام چلے آئے سن ۔ ایہ گل قابل تعجب اے کہ اِس خاندان نو‏‏ں بنو عدیم کیو‏ں کہیا جاندا اے ؟ اِس د‏‏ی وجہ کوئی مورخ یا سوانح نگار نئيں بتا سکیا تے نہ کوئی اِس د‏‏ی توجیہ کرسکیا ا‏‏ے۔
ابن العدیم اک حنفی قاضی دے فرزند سن تے ایہ عہدہ اُنہاں دے خاندان وچ موروثی طور اُتے چار پشت تو‏ں چلیا آ رہیا سی ۔
تحصیل علم
ابن العدیم نے اولًا اپنے آبائی شہر حلب وچ تعلیم حاصل کيتی، بعد وچ اوہ یروشلم چلے گئے جتھ‏ے اُنہاں دے والد دو بار یعنی 603ھ/ 1206ء-1207ء وچ تے 608ھ مطابق 1211ء- 1212ء وچ اپنے نال لے گئے سن ۔ پہلے سفر یروشلم وچ ابن العدیم د‏‏ی عمر 15 سال تے دوسرے سفر یروشلم وچ عمر 20 سال سی۔
608ھ مطابق 1212ء دے بعد اوہ دمشق، عراق تے حجاز وچ تحصیل علم دے واسطے سفر کردے رہے تے اِس دے بعد اوہ حلب دے مدرسہ شاد بخت وچ معلم مقرر ہوئے۔ بعد وچ اوہ قاضی دے عہدہ اُتے فائز ہوئے جس عہدے اُتے اُنہاں دا خاندان گزشتہ چار پشتاں تو‏ں فائز چلا آ رہیا سی ۔
سلاطین ایوبیہ تک رسائی تے ہلاکو خان دا طلب کرنا
ابن العدیم سلاطین ایوبیہ دے ادوارِ حکومت وچ وزارت اُتے فائز رہ‏‏ے۔ ایوبی سلطان الملک العزیز دے عہدِ حکومت 613ھ تا 634ھ مطابق 1216ء تا 1236ء وچ تے سلطان الملک الناصر دے عہدِ حکومت 634ھ تا 658ھ مطابق 1236ء تا 1260ء وچ وزیر دے عہدہ اُتے فائز سن ۔ اِنہاں دو سلاطین مذکورہ دے حکم تو‏ں کئی بار ابن العدیم بغداد تے قاہرہ وچ سفیر دے فرائض سر انجام دیندے رہ‏‏ے۔
تاتاری حکمران ہلاکو خان وی ابن العدیم د‏‏ی شخصیت تو‏ں متاثر ہوئے نہ رہ سکیا۔، جدو‏ں 9 صفر 658ھ مطابق 25 جنوری 1260ء نو‏‏ں تاتاریاں نے حلب شہر نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے تباہ و برباد کیتا تاں ابن العدیم سلطان الملک الناصر دے ہمراہ مصر چلے گئے، جدو‏ں کہ تاتاری حکمران ہلاکو خان نے اُنہاں نوں قاضی القضاۃ دے عہدے اُتے واپس شام طلب کیتا لیکن حکم د‏‏ی تعمیل تو‏ں پہلے ہی ابن العدیم جمادی الاول 660ھ مطابق اپریل 1262ء نو‏‏ں فوت ہو گئے۔
1260ء وچ اُنئيں منگولاں دے خلاف فوجی امداد د‏‏ی طلبی د‏‏ی خاطر مصر بھیجیا گیا سی ۔
وفات
ابن العدیم 71 سال 6 ماہ د‏‏ی عمر وچ بروز جمعۃ المبارک 29 جمادی الاول 660ھ مطابق 21 اپریل 1262ء نو‏‏ں قاہرہ وچ فوت ہوئے تے اُنئيں المقطم قاہرہ وچ دفن کیتا گیا۔ ا
لکھتاں
ابن العدیم دا شمار اُس وقت دے خوش نویساں وچ ہُندا سی اِس دا اندازہ اُنہاں مخطوطیاں تو‏ں لگایا جا سکدا اے جو ہن سینٹ پیٹرزبرگ روس وچ موجود نيں۔ یاقوت الحموی نے وی ابن العدیم د‏‏ی خوشنویسی دا تذکرہ خوب تفصیل وچ کیہ اے ۔ابن العدیم دا نثری کتاباں دے علاوہ نظم دا درک وی اُنئيں ممتاز علما وچ شمار کرنے اُتے مجبور کردا ا‏‏ے۔ ابن العدیم دا فرزند مجد الدین عبد الرحم متوفی 677ھ/ 1278ء وی اپنے عہد دے اکابر علما وچو‏ں سن ۔