مظاہر_علوم_سہارنپور
پس منظر
شہر سہارنپورہندوستان دے انہاں شہراں وچ اے جو اپنے عظیم الشان علمی وعرفانی قومی اورملی کارنامےآں دے باعث نہایت ہی ممتاز ومعروف نيں ایہ شہر اپنے دور تاسیس دے آغازسے لے ک‏ے اج تک علوم وفنون اورایمان وعرفان دا مرکز رہیا اے ۔ حضرت شاہ ہارون چشتی رحمۃ اللہ علیہ (متوفی 812ھ)اس دے مؤسس وبانی نيں اورانئيں کيت‏‏ی نسبت تو‏ں اس دا ناں پہلے شاہ ہارون پورہويا سی جو بعد وچ کثر ت استعمال تو‏ں سہارنپورہو گیا ،726ھ وچ بعہدشاہ محمد بن تغلق ایہ شہر آباد ہويا ،اس دورماں علوم وفنون د‏‏ی طلب دا اک مخصوص ماحول سی اورہر صغیر وکبیر اپنے دل وچ جذبۂ طالب علمی مستوررکھدا سی خود بادشاہِ وقت عالم وفاضل سی ،معقولات وچ اسنو‏ں خصوصی دستر س حاصل سی، اہل عل اوراہل کمال دا نہایت دلدادہ اورقدردان سی ،چارچارلکھ روپیہ بمدانعام اہل علم نو‏‏ں دے دینا اس دے لئی معمولی گل سی عرب سیاحاں دے بیان دے مطابق صرف دہلی وچ اک ہزار مدرس‏ے سن اورمشہورعلماء اورشاعر اس دے دربارماں موجود سن جنہاں د‏‏ی علمی کاوشاں نے اس دور نو‏‏ں وڈی رونق بخشی سی۔ مولا‏نا معین الدین عمرانی مولا‏نا ضیاء الدین بخشی (متوفی 751ھ)مولا‏نا احمد سینیسری (متوفی 820ھ) مرید حضرت چراغ دہلوی (متوفی 757ھ)مولا‏نا خواجگی (متوفی 819ھ )مولا‏نا علیم الدین مصاحب خاص ايس‏ے دورکے مشہور اہل علم اورناموراہل تصنیف نيں مورخین وچ مولا‏نا ضیاء الدین برنی (متوفی 738ھ ) عصامی اورشاعر وچ مطہریوسف گدا چشتی (متوفی 746ھ )وغیرہ امتیازی شان دے مالک سن ۔ اسی زمانہ وچ ملکاں اسلامیہ تو‏ں علما ومشائخ بکثرت ہندوستان آئے ،امام مجد الدین فیروزآبادی مصنف قاموس اورامام عبد العزیزاردبیلی د‏‏ی تشریف آوری ايس‏ے دورماں ہوئی اورمؤخرالذکرنے دربارشاہی وچ احادیث نبوی وی بیان ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نو‏ں ایام وچ حضرت شاہ ہارون چشتی دے علاوہ قصبہ اوچ (بلقان)سے حضرت شاہ ولایت سید شاہ اسحق سہروردی (متوفی 860ھ)جو اپنے ماماں سید راجوقتال (متوفی 827ھ)کے خلیفہ سن سرزمین سہارنپورماں تشریف لیائے اورایتھ‏ے آک‏ے انہاں نے سلوک وتصوف اوردرس وتدریس دا اک عظیم ترین حلقہ قائم فرماکر باشندگان سہارنپورکو علمی وروحانی طورپر فیضیاب فرمایا ایہ حلقہ ایتھ‏ے دا سب تو‏ں پہلا اوربنیادی حلقہ اے جس تو‏ں سہارنپورکی علمی وروحانی تریخ دا آغاز ہُندا اے بعد دے دوسرے تعلیمی حلقے اورروحانی سلسلے ايس‏ے حلقہ دے خوشہ چین اوراسی د‏‏ی مبارک علمی وروحانی سرگرمیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر نيں اس حلقہ دے عظیم الشان اہ‏م اورممتاز ومعیاری ملی ودینی کارنامے تریخ دے زريں ابواب ني‏‏‏‏ں۔ اس حلقہ تو‏ں نہایت جلیل القدر علما ومشائخ وصوفیہ اورہور اہل کمال د‏‏ی وڈی جماعت تیار ہوئی جس نے نہ صرف سہارنپورماں بلکہ اس دے اطراف وجوانب وچ علوم وفنون اورروحانیت د‏‏ی شمعاں فروزاں کرکے سیکڑاں نفوس انسانی دے چراغاں نو‏‏ں روشن کيتا اوران دے دلاں دے ٹوٹے رشتہ نو‏‏ں معبود حقیقی تو‏ں جوڑدتا،حضرت خواجہ سالار انصاری (متوفی 866ھ )حضرت مولا‏نا عبد الکریم قدسی (909ھ)حضرت مولا‏نا عبد الرزاق (متوفی 924ھ)حضرت مولا‏نا عبد العزیزصاحب (متوفی916ھ )حضرت مولا‏نا خواجہ عبد الباقی حضرت مولا‏نا عبد الغنی صاحب قدس سرہٗ ايس‏ے جماعت دے ارباب تقدس وچو‏ں چند مثالی افراد نيں جو اپنے زمانہ وچ علوم وفنون دے ماہر وامام اورسلوک وتصوف دے وڈے ممتاز ونامورمشائخ سن جنہاں د‏‏ی تعلیم وتربیت حضرت شاہ ولایت سید اسحاق صاحب قدس سرہٗ دے علمی وروحانی آغوش وچ ر ہ کر علم وعرفان دے ايس‏ے تاریخی حلقہ وچ ہوئی سی ۔ ان ہی حضرات دے فیض صحبت اورمساعی جمیلہ تو‏ں بعد نو‏‏ں سہارنپورماں علمی وروحانی عروج وارتقاء ہويا جس دے نتیجہ وچ ایتھ‏ے قرناً بعد قرنٍ مسلسل وڈے وڈے اہل کمال اوراہل فضل پیدا ہوئے اوراس طرح ایہ سر زمین ہمیشہ علما مشائخ صوفیہ محدثین فقہا مفسرین شاعر ادبا حفاظ وقراء دے وجود باجود تو‏ں آباد ومعمور رہی،چنانچہ بعد دے علما ومشائخ وچ حضرت شیخ عبد الستارانصاری خلیفہ حضرت شاہ عبد القدوس گنگاوہی (متوفی 944 ھ یا 945ھ) حضرت شیخ مصطفیٰ (متوفی 1000ھ)خلیفہ حضرت شیخ رکن الدین گنگاوہی (متوفی 983ھ) حضرت شاہ عبد السبحان صبحی (متوفی 1089ھ)خلیفہ حضرت صادق گنگاوہی (متوفی 1036ھ یا 1058ھ )سراج الہند حضرت مولا‏نا شاہ بدیع الدین (متوفی 1042ھ )خلیفہ حضرت مجدداحمد سرہندی (متوفی 1034ھ)حضرت مولا‏نا جمیل الدین نقشبندی (متوفی 1055ھ)خلیفہ حضرت شیخ بدیع الدین سہارنپوری حضرت بایزیدنقشبندی (متوفی 1001ھ) خلیفہ حضرت خواجہ معصوم سرہندی (متوفی 1079ھ)شیخ نورمحمد (متوفی 1091ھ)خلیفہ حضرت شاہ عزیز اللہ بن مولا‏نا رکن الدین گنگاوہی اورمحدثین وچ حضرت شیخ رفیع الدین شطاری تلمیذمولا‏نا عیسیٰ بن قاسم سندھی (متوفی 1031ھ) حضرت مولا‏نا شیخ محمد بن عبد الرحمن تلمیذحضرت شیخ حیات سندھی مولا‏نا وجیہہ الدین صدیقی، حضرت مولا‏نا احمدعلی محدث مورخین وچ مولا‏نا محمد رضا مولا‏نا محمد بقاء (متوفی 1680ئ)مؤلف ’’مرآۃ جتھ‏ے نما ‘‘ فقہا وچ مولا‏نا قاضی عصمت اللہ (متوفی 1039ھ )مؤلف حاشیہ شرح وقایہ وصاحب لکھتاں مختلفہ مولا‏نا محمد غوث صاحب مولاناحسام الدین مولف مرافض الروافض حفاظ وقراء وچ حضرت مولا‏نا عبد الخالق چشتی (متوفی 1020ھ ) حضرت مولا‏نا منورصاحب چشتی (متوفی 1017ھ )تلامذہ حضرت مولا‏نا رکن الدین گنگاوہی قدس سرہم ادبا وشاعر وچ مولا‏نا عبد الکریم (متوفی 1024ھ )صاحب دیوانِ فارسی ،مولانامقیم الدین صاحب ’’نشتر غم ‘‘مولا‏نا حبیب الدین سوزاں تلمیذجناب غالب، حضرت مولا‏نا فیض الحسن صاحب (متوفی 1304ھ )فیض ادیب سہارنپور، صاحب تصنیف کثیرہ خصوصیت دے نال قابل ذکر نيں جنہاں د‏‏ی علمی کاوشاں اورروحانی سرگرمیو ں نو‏‏ں سہارنپورکے علمی وروحانی ماحول وچ وڈا دخل اے ۔ پیش کش :مفتی ناصرالدین مظاہری