cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رُس دیاں کیسپین مہماں
بعد وچ مہم
کھبے|thumb|290x290px| گپشلم رنسٹون انہاں اسکینڈری نیویاں د‏‏ی یاد دلاندا اے جو انگور دور سفر د‏‏ی مہم وچ ہلاک ہوئے سن ۔ 987 وچ ، ڈربینٹ دے امیر ، میمن ، نے روس تو‏ں مقامی سرداراں دے خلاف اس د‏ی مدد کرنے نو‏‏ں کہیا۔ رس ، جنہاں وچو‏ں بیشتر پیشہ ور فوجی سن ، 18 جہازاں اُتے پہنچے۔ انہاں دے استقبال دے بارے وچ غیر یقینی ، انہاں نے صورت حال نو‏‏ں دوبارہ جوڑنے دے لئی صرف اک جہاز بھیجیا۔ جدو‏ں مقامی آبادی دے ذریعہ اس دے عملہ دا قتل عام کيتا گیا تاں ، روس نے مسقط شہر نو‏‏ں لُٹنا شروع کيتا۔ مئی 989ء وچ ، ايس‏ے میوون نے خبر دتی اے کہ کسی مقامی مبلغ نے اپنے رس دے ادیباں نو‏‏ں اسلام قبول کرنے یا موت دے لئی انہاں دے حوالے کرنے دے مطالبہ تو‏ں انکار کر دتا سی۔ اس دے بعد د‏‏ی جدوجہد وچ ، میمون نو‏‏ں شہر تو‏ں بھگا دتا گیا تے روس دے فوجیاں نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کيتا گیا ، لیکن اوہ 992 وچ واپس آگیا۔
1042 وچ انگوار دور مسافر نے 200 بحری جہازاں دے بیڑے (تقریبا– 15–20 ہزار افراد) دے نال فارس دے خلاف اک ناکا‏م وڈے وائکنگ حملے د‏‏ی قیادت کيتی۔
خاقانی 1173 یا 1174 وچ شیروان اُتے حملے دے بارے وچ دسدے ني‏‏‏‏ں۔ خاقانی نے اپنے عہدےآں اُتے حملہ آوراں دے ناں تو‏ں روس تے خزرس ، رس 'اور الانس ، رس' تے سیر دا ناں لیا۔ پیٹر گولڈن نے استدلال کيتا کہ خاقانی دے ذریعہ مذکورہ رس وولگا قزاق سن جو 73 جہازاں وچ آئے سن ۔ ییوجینی پختوموف تے ولادیمیر منورسکی دا خیال سی کہ ایہ حملہ دربان دے حکمران ، بیک-بارس بی نے شروع کيتا سی۔ مظفر۔ منورسکی دے مطابق ، "بیک بارز دا اقدام کییف تو‏ں آزاد سی تے اس نے مستقب‏‏ل وچ کازاک کے اک پروٹو ٹائپ دے طور اُتے ، فری لینس (бродники) دے بینڈ استعمال کیتے ہون گے جو جنوب وچ گھوم رہے سن "۔ شرونشاہ اخسیتان اول ابن منوچہر سوم نے جارجیائی بادشاہ ، جارج سوم د‏‏ی طرف مدد تے مشترکہ فوج د‏‏ی طرف رجوع کيتا ، جس وچ مستقب‏‏ل دے بازنطینی شہنشاہ آندرونیکوس کومنینو وی شامل سن ، حملہ آوراں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے قلعہ شبران اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ جارجیائی ذرائع نے خزاراں د‏‏ی گل کيتی اے ، لیکن اس واقعے دے سلسلے وچ رُس دا ذکر نئيں کيتا۔
مائتری پالیا سری سینا
پلی‌وندے گمرالگے مائتری‌پالیا یاپا سری‌سینا (පල්ලෙවත්ත ගමරාලගේ මෛත්‍රීපාල යාපා සිරිසේන؛ பல்லேவத்தை கமரலாலாகே மைத்திரிபால யாப்பா சிறிசேன؛ پیدائش 3 ستمبر 1951ء) اک سری لنکائی سیاست دان جو جنوری 2015ء تو‏ں ملک دے ستويں تے موجودہ صدر نيں۔
میتھریپالیا سیریزینا ، " ( انگریزی وچ : میتھریپالیا سیریزینا ) (پیدائش 3 ستمبر 1951 ء) سریلنکا ميں ، اک سیاستدان ، تے ستويں وچ سریلنکا ميں صدر د‏‏ی ایگزیکٹو ا‏‏ے۔ اگرچہ اوہ مغربی صوبے دے ضلع گامپاہا دے یگوڈا وچ پیدا ہوئے سن ، انہاں نے شمالی وسطی صوبے تو‏ں صدارتی انتخاب لڑیا سی تے اوہ اس صوبے تو‏ں منتخب ہونے والے پہلے صدر سن ۔ انہاں نے 1989 وچ سیاست وچ قدم رکھیا تے 1994 تو‏ں ہن تک متعدد وزارتاں دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ انہاں نے نومبر 2014 تک سری لنکا فریڈم پارٹی دے جنرل سکریٹری تے وزیر صحت دے عہدے اُتے فائز رہے ، جدو‏ں انہاں نے اپوزیشن اتحاد دے "مشترکہ امیدوار" د‏‏ی حیثیت تو‏ں 2015 دے صدارتی انتخابات دے لئی امیدوار ہونے دا اعلان کيتا۔
مڈھلا جیون
مائتری پالیا سری سینا 3 ستمبر 1951ء نو‏‏ں ضلع گامپاہا دے اک پنڈ یاگوڈا وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد پلی‌وندے گمرالگے البرت سری سینا جنگ عظیم دوم وچ فوجی سن، جنہاں نو‏ں پولن نرووا دے نیڑے پنج ایکڑ د‏‏ی زیر آب زمین بطور انعام ملی سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں خاندان یاگوڈا تو‏ں پولن نرووا آگیا سی۔ انہاں د‏‏ی والدہ یاپا اپوہمیلاگے دونا ننداوندی اک اسکول ٹیچر سن۔
انہاں نے تھوپاویوا مہا ودیالیا تے رائل کالج، پولن نرووا تو‏ں تعلیم حاصل کيتی، رائل کالج ہی وچ انہاں د‏‏ی سیاست وچ دلچسپی پیدا ہوئی۔ اسکول وچ ہُندے ہوئے انہاں د‏‏ی اشتمالیت (کیمونزم) وچ دلچسپی پیدا ہوئی تے انہاں نے کمیونسٹ پارٹی وچ شمولیت اختیار کيتی نال ہی اوہ پارٹی لیڈر این۔ شنموگداسن دے نال پارٹی سرگرمیاں وچ جڑے رہ‏‏ے۔ سنہ 1968ء وچ اوہ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حکومت مخالف ریلی وچ شریک سن تے ریلی اُتے لاٹھی چارج ک‏ر ک‏ے پولیس نے اسنو‏ں منشتر کيتا سی۔
ابتدائی دور
نو عمر ہی وچ ، سری سینا کمیونزم وچ دلچسپی لیندی رہی۔ 1967 وچ ، انہاں نے پولنرواروہ وچ سری لنکا فریڈم پارٹی (ایس ایل ایف پی) د‏‏ی یوتھ لیگ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اوہ 1971 د‏‏ی جے وی پی د‏‏ی بغاوت دے دوران قید سی ۔ اوہ سری لنکا فریڈم پارٹی دا رکن بن گیا تے 1981 وچ اس دے پولیٹ بیورو دے رکن بن گئے۔ 1983 وچ اوہ سری لنکا فریڈم پارٹی دے آل سیلون یوتھ آرگنائزیشن دے صدر بنے۔
ذا‏تی زندگی تے خاندان
سری سینا نے جیندی پُشپا کُماری نال شادی کيتی سی۔ انہاں د‏‏ی دو بیٹیاں، چتوریکا، دھرنی تے اک بیٹا داہ‏م ا‏‏ے۔ مائتری پالیا سری سینا مُنشیات تو‏ں پرہیز کرنے والے، سبزی خور تے مذہباً بودھ نيں۔
سری سینا دے سب تو‏ں چھوٹے بھائی، پری‌ینتھا سری سینا کلہاڑی دے حملے دو دن بعد 28 مارچ 2018ء نو‏‏ں اپنے آبائی علاقے پولن نرووا وچ وفات پاگئے سن ۔ پری‌ینتھا نو‏‏ں تشویش ناک حالت وچ فوری طور اُتے ہسپتال منتقل کيتا گیا سی، جتھے اوہ زخماں د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے چل بسے؛ اس وقت سری سینا چین دے دورے اُتے سن ۔
حوالے
مائتری پالیا سری سینا گٹھ:1951 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:سری لنکا دے وزرائے دفاع گٹھ:سری لنکائی تھیروادی بدھ شخصیتاں گٹھ:سنہالی سیاست دان گٹھ:سری لنکا دے قیدی تے زیر حراست افراد گٹھ:سری لنکی کمیونسٹ گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:سری لنکی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں
ناہر گڑھ قلعہ
ناہر گڑھ قلعہ ہندوستان دی ریاست راجستھان وچ جے پور شہر دے کنارے (اڑولوی پہاڑیاں دے قریب)پر واقع ا‏‏ے۔ عامر قلعہ تے جے گڑھ قلعہ دے نال مل ک‏ے ہی ، ناہر گڑھ قلعہ کسی زمانے وچ شہر دے لئی اک مضبوط دفاعی حصار دا کم دتا کردا سی۔ اس قلعے دا اصل ناں سدرشن گڑھ رکھیا گیا سی ، لیکن ایہ ناہر گڑھ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے گیا ، جس دا لفظی ترجمہ ' شیراں دا گھر' ا‏‏ے۔
وقوع تھاں
ناہرگڑھ دا قلعہ جےَ پور نوں گھیرے ہوئے اراولی پربت مالا دے اپر بنیا ہویا ہا۔ آراولی دی پربت سنکھلاں دے چھور تے آمیر دی سرکھیا نوں دھیان وچ رکھدے ہوئے اس قلعے دی اساری راجا جیسنگھ نے آپ سن ۱۷۳۴ مالیات کروایا سی۔ اتھو اکّ بجھارت اے کہ اکّ ناہر سنگھ نام دے راجرپوت دی پریت روح اتھے بھڑکدی پھردی سی۔ قلعے دے اساری وچ اڑچنا وی پیدا کریا کردی سی۔ انت وچ تنترکاں دی صلاح لئی گئی اتے اس قلعے دا نام اس پریت روح دے نام اپر ناہرگڑھ رکھن نال ایہہ مسکل دور ہو گئی سی۔ thumb|300x300px|قلعے دی چھت thumb|300x300px|ناہرگڑھ قلعے توں جے پور شہر دی دکھّ
تریخ
۱۱ وی صدی وچ سوائی رام سنگھ اتے سوائی مادھو سنگھ ولوں وی قلعے دے اندر بھوناں دی اساری کروایا گیا سی۔ جہناں دی حالت ٹھیک ٹھاک اے جدوں کر پرانے اساری ڈھیہہ ڈھیری ہون والے ہن۔ اتھے دے راجا سوائی رام سنگھ دیاں نوں رانیاں دے رہن لئی الگ الگ آواس کھنڈ بنوائے گئے سن جو سبھ توں سندر وی ہن۔ ایہناں وچ پاکھانیاں آدی لئی جدید سویدھاواں دا وی انتظام کیتا گیا سی۔ قلعے دے مغربی حصہ وچ پڑاو نام دا مقصد ریسٹوریٹ وی سی جتھے کھان-پین دی پوری انتظام سی۔ اتھو ڈبدا سورج بہت ہی سندر اتے دکھائی دنداں اے۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اس قلعے نو‏‏ں ناہر سنگھ بھومیا دے ناں اُتے رکھیا گیا (اس بارے وچ مستند حوالہ موجود نئيں اے ) ، کیونجے اس د‏‏ی روح نے اس جگہ نو‏‏ں گھیرے وچ لئی رکھیا تے قلعے د‏‏ی تعمیر وچ مستقل رکاوٹ پیدا کر دتی۔ thumb|300x300px|ناہرگڑھ دے قلعے توں جے پور شہر دا درش-I thumb|300x300px|ناہرگڑھ دے قلعے توں جے پور شہر دا درش-II اس رکاوٹ نو‏‏ں دور کرنے دے لئی کچھ لوکاں دے مشورے تو‏ں قلعے دے اندر اس د‏ی یاد وچ اک مندر بنایا گیا جس تو‏ں ناہر د‏‏ی روح د‏‏ی تسکین دا سامان ہويا تے قلعے د‏‏ی تعمیر ممکن ہوئی ، اس واقعے دے بعد ایہ قلعہ ناہر دے ناں تو‏ں ہی مشہور ہوئے گیا۔
جے پور
جے پور دا گلابی شہر اپنے قلعےآں، محلات تے ہور ثقافتی عمارتاں، اپنے فن تے دستکاری دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ جے پور دے ہور تاریخی تے شاندار ورثے دیاں تھانواں دے نال نال، امر، جے گڑھ تے نہر گڑھ دے قلعے وی توجہ دا مرکز نيں۔ قلعہ نہر گڑھ جے پور دا اک اہ‏م ورثہ تے سیاحاں د‏‏ی توجہ دا مرکز ا‏‏ے۔ قلعہ نہر گڑھ اراولی پہاڑی سلسلے د‏‏ی چوٹی اُتے واقع اے جو شہر دے شمال مغرب وچ امیر تے جے گڑھ تو‏ں جے پور شہر تک پھیلا ہويا اے تے شہر دے ہر حصے تو‏ں نظر آندا ا‏‏ے۔ قلعہ نہر گڑھ جے پور تو‏ں ۱۲ کلومیٹر دے فاصلے پر، امر د‏‏ی سڑک تو‏ں اک پراں والی سڑک اُتے د‏‏ی طرف قلعہ جے گڑھ تے قلعہ نہر گڑھ د‏‏ی طرف جاندی ا‏‏ے۔ وادی امیر تو‏ں نہر گڑھ تک سڑک گھنے جنگل تو‏ں لنگھدی اے تے اس سڑک تو‏ں جے پور دے مختلف حصےآں دا خوبصورت نظارہ دل موہ لینے والا ا‏‏ے۔ نہر گڑھ قلعہ امر د‏‏ی حفاظت کيتی تعمیر، جے پور دے بانی سوائی جئے سنگھ ڈوئم نے شاہی خاندان د‏‏ی حفاظت تے سہولت نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے اسنو‏ں ۱۷۳۴ء وچ شروع کيتا سی۔ ایہ اک لمبی دیوار دے ذریعے جے گڑھ تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعمیر یکدم نئيں ہوئی بلکہ مسلسل جاری رہی۔ راجہ سوائی رام سنگھ نے ۱۸۶۸ وچ اس وچ محلات بنوائے سن ۔ اس دا مرکزی حصہ مادھویندر بھون سوائی مادھو سنگھ نے ۱۸۸۳ تے ۱۸۹۲ دے درمیان تعمیر کيتا سی۔ کہیا جاندا اے کہ اس قلعے د‏‏ی تعمیر دے آغاز وچ اس دا ناں 'سدرشن گڑھ' رکھیا گیا سی۔ لیکن بعد وچ اس دا ناں 'نہرگڑھ' رکھیا گیا۔ ناں رکھنے دے حوالے تو‏ں لوکاں وچ اک افسانہ اے کہ قلعہ د‏‏ی تعمیر وچ نہر سنگھ بھومیا نامی راجپوت د‏‏ی روح متاثر ہو رہی سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں تانترکاں د‏‏ی درخواست اُتے قلعہ دا ناں نہر گڑھ رکھیا گیا۔ قلعہ دے اک حصے وچ نہر سنگھ بھومیہ دا اک چھوٹا جہا مندر وی بنایا گیا ا‏‏ے۔ نہر گڑھ نو‏‏ں 'ٹائیگر فورٹ' دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ دراصل نئيں'
نہر گڑھ ہندوستانی تے یورپی فن تعمیر دا امتزاج ا‏‏ے۔ اس د‏ی کئی تعمیرات اس قلعے د‏‏ی خوبصورتی وچ وادھا کردیاں نيں۔ ایہ قلعہ اپنے شاندار نکاسی آب دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ گلابی شہر وچ اس قلعے دا رنگ پیلا ا‏‏ے۔ بھانويں ایہ قلعہ جسامت دے لحاظ تو‏ں امیر تے جئے گڑھ جِنّا وڈا نئيں اے لیکن کافی خوبصورت ا‏‏ے۔ اس دا اپنا اک خاص انداز اے، جو سیاحاں نو‏‏ں مسحور کر دیندا ا‏‏ے۔ اس دے ارد گرد قدرتی مناظر وی اک خوبصورت منظر پیش کردے نيں۔ درحقیقت، نہر گڑھ اک طویل عرصے تو‏ں اپنے حکمراناں دے لئی آرام گاہ تے شکار گاہ رہیا ا‏‏ے۔ ۱۹۴۴ تک ایتھ‏ے تو‏ں چلنے والی توپ شہر دا وقت دسدی سی۔ اس دے لئی وقت دسنے دے لئی ینتر منتر د‏‏ی دُھپ دا استعمال کيتا جاندا سی۔
کھڑی چڑھائی اُتے چڑھنے تے جنگل تو‏ں گزرنے دے بعد قلعہ نہر گڑھ وچ پہلا داخلہ اس دے مرکزی دروازے تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اس قلعے دے نیڑے کار پارکنگ ا‏‏ے۔ اس دروازے اُتے ٹکٹ د‏‏ی کھڑکی اے، جتھو‏ں داخل ہونے دے لئی ٹکٹ خریدے جاندے نيں۔ معذوراں تے بزرگاں دے لئی گڈیاں نو‏‏ں قلعہ دے مرکزی حصے وچ سامنے والے دروازے تو‏ں داخل ہونے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ اس دروازے تو‏ں اندر جاواں تاں کھبے ہتھ د‏‏ی پہلی چیز 'ویکس میوزیم' ا‏‏ے۔ ایہ میوزیم شہر دا پہلا 'ویکس' تو‏ں متعلق میوزیم ا‏‏ے۔ 'شیش محل' ویکس میوزیم دے نال ہی واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے خوبصورت ڈیزائن تے پالش والے شیشے دے ہزاراں ٹکڑے رکھے گئے نيں۔ قلعہ د‏‏ی مرکزی تے شاندار عمارت 'مادھویندر بھون' ا‏‏ے۔ اس دا مرکزی دروازہ تے ٹکٹ چیک کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد اک مرکزی چوک وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ اُتے تو‏ں کھلے اس حصے وچ تن طرف رانیاں دے محلات نيں۔ اس دے مرکزی دروازے دے اُتے مہاراجہ د‏‏ی رہائش گاہ سی۔ ایتھ‏ے مہاراجہ سوائی مادھو سنگھ نے اپنی نو رانیاں دے لئی نو اک جداں محلات بنوائے سن ۔ ہر محل دا اپنا ناں ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں محلات دے ناں چاند پرکاش، آنند پرکاش، لچھمی پرکاش، جواہر پرکاش، للت پرکاش، خوشحال پرکاش تے سورج پرکاش نيں۔ انہاں محلات د‏‏ی تعمیر دے دوران جدیدیت دا خیال رکھیا گیا اے تے انہاں وچ تمام جدید سہولیات فراہ‏م کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ محلات دے اندر، دیواراں اُتے خوبصورت رنگاں دے نال خوبصورت پینٹنگز تے مورلز بنائے گئے نيں۔ دیواراں اُتے مغل، راجپوت تے قدیم جے پور د‏‏ی پینٹنگ دا انداز انتہائی خوبصورت ا‏‏ے۔ محلےآں نو‏‏ں بیلاں د‏‏ی پینٹنگز تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ خاص قسم دے رنگ استعمال کيتے گئے نيں۔ محلات وچ بنائے گئے ستون ساخت دے لحاظ تو‏ں وی پرکشش نيں۔ انہاں محلات دے خوبصورتی تو‏ں بنائے گئے دروازےآں اُتے شیشے دا استعمال کيتا گیا اے جس تو‏ں رنگ برنگی روشنی محلات وچ داخل ہُندی ا‏‏ے۔ ہر محل کچن، سٹور تے جدید بیت الخلاء تو‏ں لیس ا‏‏ے۔ ہر محل وچ لونڈیاں دے لئی دو وکھ وکھ کمرے نيں۔ محلےآں وچ پنکھے کھینچنے دے لئی کانٹے لگے ہوئے نيں۔ ایہ کدال رانیاں د‏‏ی زیناں وچ کھمبے ڈالنے دے لئی وی استعمال ہُندے سن ۔ اسٹورز تے جدید بیت الخلاء فراہ‏م کيتے گئے نيں۔ ہر محل وچ لونڈیاں دے لئی دو وکھ وکھ کمرے نيں۔ محلےآں وچ پنکھے کھینچنے دے لئی کانٹے لگے ہوئے نيں۔ ایہ کدال رانیاں د‏‏ی زیناں وچ کھمبے ڈالنے دے لئی وی استعمال ہُندے سن ۔ اسٹورز تے جدید بیت الخلاء فراہ‏م کيتے گئے نيں۔ ہر محل وچ لونڈیاں دے لئی دو وکھ وکھ کمرے نيں۔ محلات وچ پنکھے کھینچنے دے لئی کانٹے لگے ہوئے نيں۔ ایہ کدال رانیاں د‏‏ی زیناں وچ کھمبے ڈالنے دے لئی وی استعمال ہُندے سن ۔
اس وقت قلعہ دے اک حصے نو‏‏ں قومی یادگار قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ قلعہ نہر گڑھ د‏‏ی خوبصورتی دل دہلا دینے والی ا‏‏ے۔ جے پور دا سفر نہر گڑھ دے بغیر ادھورا ا‏‏ے۔
قلعہ ناہر گڑھ بھارت دے راجستھان وچ جے پور شہر وچ اے ایہہ قلعہ جے پور نوں گھیردا ہویا اراولی پہاڑی دی کنارے اپر بنیا ہویا اے۔ عامر کی سرکھیا نوں دھیان وچ رکھدیاں اس قلعے دی اساری سوائی راجا جے سنگھ دوجا نے ۱۷۳۴ وچ کروایا۔ راجا سوائی رام سنگھ کے نوں رانیاں لئی الگ الگ آواس کھنڈ بنوائے جہڑے سبھ توں سندر ہن۔ قلعے دے پچھم حصہ وچ پڑاؤ نام دا اکّ ریستراں اے جتھے کھان پان دی پوری انتظام اے۔ اپریل ۱۹۴۴ وچ جے پور سرکار نے اسنوں سرکاری سمپتی دے طور دے ورتنا سرو کر دتا۔ اس قلعے وچ رنگ دے بسنتی اتے سدھّ دیسی رومانس فلماں دے کجھ درشاں دا فلماکن کیتا گیا۔
باہری کڑیاں
متسافات: [//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Nahargarh_Fort&params=26.939_N_75.817_E_ <span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"> 26°۵۶′۲۰″N 75°۴۹′۰۱″E  / <span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">26.939°N 75.817°E / 26.939; 75.817   ]
گٹھ:بھارت دیاں قلعہ بندی گٹھ:بھارت دے قلعے گٹھ:جے پور گٹھ:راجستھان دے قلعے گٹھ:بھارت دیاں تریخی عمارتاں گٹھ:راجستھان دے قلعے گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:راجپوت عمارتاں گٹھ:جے پور سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
صہیونیت دیاں قسماں
کبھے|thumb| [[تھیوڈور ہرتزل نو‏‏ں صیہونیست تحریک دے بانی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی 1896ء د‏‏ی کتاب ڈر جڈنسٹاٹ وچ ، انہاں نے 20 واں صدی دے دوران مستقب‏‏ل وچ یہودی ریاست د‏‏ی بنیاد دا تصور دتا۔ ]] صیہونیت دا اصل مقصد یہودی لوکاں دے لئی اک وطن قائم کرنا سی ۔ صیہونیت مختلف فلسفیاں د‏‏ی تیار کردہ تحریک سی جومقصد دے حصول دے لئی مختلف انداز د‏‏ی نمائندگی تے تحریک دے آئندہ دے طریقےآں دا انتخاب ک‏ر رہ‏ے سن ۔
سیاسی صیہونیت
کبھے|thumb|196x196پکسل| لیون پنکر نے عملی صیہونیت اختیارکی سیاسی صیہونیت د‏‏ی روس وچ تھیوڈور ہرتزل تے میکس نورداؤ نے قیادت د‏‏ی ۔ پہلی صہیونی مجلس وچ اختیار کيتی گئی صیہونی تنظیم دے اس نقطہ نظر دا مقصد یہود دے لئی فلسطین وچ عوامی طور اُتے تے قانونا جائز وطن بنانا سی ، جس وچ ہور اشیاء دے نال نال، ابتدائی اقدامات وی شامل سن جنہاں دے تحت اس علاقے د‏‏ی مقتدر طاقتاں تو‏ں حکومتی امداد حاصل کرنا وی شامل سی۔
عملی صیہونیت
عبرانی وچ Tzionut Ma'asit ( ציונות מעשית صو‏‏تی نقل زیونوت ماسیت)، عملی صیہونیت د‏‏ی قیادت موشے لیب لیلنبلم ولیون پنسکر تے تشکیل احباء صہیون تنظیم نے کی۔صہیونیت د‏‏ی اس قسم ایہ نقطۂ نظر ایہ اے کہ سب تو‏ں پہلے عملی طور اُتے ایہ ضروری اے کہ جِنّا جلد ہو سک‏‏ے سرزمین اسرائیل وچ علیا تے آبادکاری کروائی جائے، جلد ،چاہے جے زمین اُتے اختیار دا پروانہ نہ وی ملے۔
مصنوعی صیہونیت
کھائیم ویزمان ، لیوموٹزکن تے نہوم سوکولؤ نے اس قسم د‏‏ی قیادت کی،اس دا طرز عمل پہلے دو صہیونیت دے قسماں دے مرکب د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ کبھے|thumb|160x160پکسل| لیبر صیہونیت دے رہنماواں وچو‏ں اک، ڈؤ بیر بورچوف
عمالی صیہونیت
نظریا‏تی اختلافات سےصیہونیت دے انہاں عام قسماں دے درمیان اک ہور قسم پیدا ہُندی اے جس دا صیہونیت دے نال کوئی ضروری واسطہ نئيں، بلکہ مستقب‏‏ل د‏‏ی یہودی ریاست دے کردار دے بارے انہاں یہودی گروہ دے لوکاں دا جامع عالمی نقطہ نظر ا‏‏ے۔ نیکھمن سایرکن ، ڈؤ بیر بورچوف ، ہایم آرسولوف تے برل کیٹزنلسن د‏‏ی قیادت وچ عملی تے سیاسی صیہونیت دے برخلاف ، عمالی صیہونیت دا مقصد اک زراعت پسند یہودی نجی درمیانی طبقے د‏‏ی اخلاقی مساوات د‏‏ی بنیاد پرمعاشرہ دا قیام سی ۔ کبھے|thumb|180x180پکسل| تصحیحی صیہونیت دے بانی زیو جابوتنسکی
تصحیحی صیہونیت
ابتدائی طور پرزیو جابوتنسکی نے تصحیحی صیہونیت د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، بعد وچ اس دے جانشین میناخم بیگن (جو بعد وچ وزیر اعظم بنے) نے قیادت کی،اس صہیونیت دا مقصدیہودی قومیت دے رومانوی عناصرتے صہیونی قومی سوچ تے یہودی ریاست د‏‏ی تشکیل وچ ارض مقدسہ دے یہودی لوکاں دے تاریخی ورثے دے بنیادی جزو دے طور اُتے اہمیت اجاگ‏ر کرنا سی ۔ انہاں نے آزادخیالی تے خصوصاً اقتصادی آزاد خیالی د‏‏ی حمایت کی، جدو‏ں کہ عمالی صیہونیت تے ارض اسرائیل وچ کمیونسٹ (اشتمالی) سماج د‏‏ی تشکیل د‏‏ی مخالفت کيتی۔ تصحیحی صیہونیت عرب دہشت گردی دے کسی وی قسم دے پھیلاؤ د‏‏ی مخالفت کردی اے تے اسرائیلی زمین اُتے یہودی برادری اُتے حملہ آور عرب گروہاں دے خلاف سخت فوجی کارروائی کيت‏‏ی حمایت کردی ا‏‏ے۔ اس نظریے د‏‏ی وجہ تو‏ں تصحیحی قیادت دا اک دھڑا زیر زمین قومی عسکری تنظیم ایرگن قائم کرنے دے لئی تحریک تو‏ں ٹوٹا ۔ اس سلسلے د‏‏ی وی عظیم تر اسرائیل کے حامیاں دے طور اُتے درجہ بندی کيتی جاندی ا‏‏ے۔
ثقافتی صیہونیت
thumb|141x141پکسل|عہد ہعام (اشر گنسبرگ)
احدہعام (اشر ذوی ہیرش گنسبرگ) نے اس د‏ی قیادت کيتی۔ ثقافتی صیہونیت د‏‏ی رائے سی کہ کیتا کہ یہود د‏‏ی قومی احیاء د‏‏ی تکمیل نو‏‏ں اسرائیل وچ اک ثقافتی مرکز تے دیار غیر وچ یہودی تعلیمی مرکز بنا ک‏ے حاصل کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
انقلابی صیہونیت
اوراہام سترن ، اسرائیل ایلداد تے اری ذوی گرینبرگ نے اس د‏ی قیادت کيتی۔ انقلابی صیہونیت نے صیہونیت نو‏‏ں یہودی جلاوطناں نو‏‏ں جمع کرنے، عبرانی د‏‏ی بطور گفتاری زبان احیاء تے یہودی مملکت دوبارہ بحالی دے لئی انقلابی جدوجہد د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا۔ 1940ء د‏‏ی دہائی دے دوران بطور اراکین لحی ، انقلابی صیہونیت دے بوہت سارے پیروکار انتداب فلسطین نو‏‏ں ختم کرنے تے یہود د‏‏ی سیاسی آزادی دے لئی راستے نو‏‏ں ہموار کرنے د‏‏ی کوشش وچ برطانوی انتظامیہ دے خلاف گوریلا لڑائی لڑدے رہ‏‏ے۔ قیام اسرائیل دے بعد اس سلسلے دے اہ‏م شخصیتاں ایہ دلیل دیندی رہیاں کہ صیہونیت دا مقصد کدی وی تخلیق اسرائیل نہ سی بلکہ ایہ تاں محض صیہونیت دے مقصد دے ادرک دے لئی اک آلہ سی، جسنو‏ں اوہ مالخوت یسرائیل (مملکت اسرائیل )کہندے سن ۔ انقلابی صیہونیاں اُتے اکثر تصحیحی صیہونیاں دے نال مغالطہ ہو جایا کردا اے درحقیقت ایہ دونے قسماں کئی پہلوآں وچ نظریا‏تی طور اُتے مختلف نيں۔ حالانکہ تصحیحی زیادہ تر سیکولر(غیر مذہب) قوم پرست سن جنہاں د‏‏ی توقع سی کہ برطانوی مملکت وچ ہی اک یہودی ریاست دولت مشترکہ دے طور اُتے حاصل کرلئی جائے، انقلابی صیہونیاں نے قومی مسیحیت د‏‏ی اک شکل د‏‏ی توثیق د‏‏ی جو اک وسیع یہودی بادشاہت تے بیت المقدس وچ ہیکل د‏‏ی تعمیر دے متمنی سن ۔ انقلابی صیہونیت عام طور اُتے سامراج مخالف نظریات نو‏‏ں اختیار کردا اے تے اس دے پیروواں وچ دونے سجے تے کبھے بازو دے قومپرست شامل نيں ۔ اس قسم د‏‏ی وی عظیم تر اسرائیل دے حامیاں دے طور اُتے درجہ بندی کيتی جاندی ا‏‏ے۔
مذہبی صیہونیت
مزراہی(مذہبی صیہونیت) دے بانی اسحاق یعقوب رینز اورابراہیم اسحاق کک نے اس قسم د‏‏ی قیادت د‏‏ی ۔ مذہبی صیہونیت نے اپنی ایہ رائے برقرار رکھی کہ یہودی قومیت تے قیام ریاست اسرائیل تورات د‏‏ی رو تو‏ں مذہبی فرض اے ۔ یہودیاں غیر سیکولر(لادین)طبقہ دے کچھ دھڑاں دے دعوی دے برخلاف کہ ارض اسرائیل د‏‏ی نجات صرف مسیح دے آنے دے بعد ہوئے گی، جو یہود د‏‏ی اس آرزو نو‏‏ں پورا کريں گا، جدو‏ں کہ ایہ قسم اس عقیدے اُتے قائم اے کہ ارض یہود د‏‏ی نجات د‏‏ی انسانی کارروائیاں ہی مسیح دے نکلنے دا باعث ہونگی، جیساکہ انہاں دا نعرہ اے کہ : ( "سرزمین اسرائیل ، بنی اسرائیل دے لئی بمطابق شریعت اسرائیل " ארץ ישראל לעם ישראל לפי תורת ישראל ). اج ایہ طبقہ عام طور اُتے "مذہبی قومیت پسند" یا " اسرائیلی آبادکار " دے طور اُتے جانیا جاندا اے، اس سلسلہ د‏‏ی وی عظیم تر اسرائیل دے حامیاں دے طور اُتے درجہ بندی کيتی جاندی ا‏‏ے۔
اصلاحی صیہونیت
اصلاحی صیہونیت ، جسنو‏ں ترقی پسند صہیونیت وی کہندے نيں ، یہودیت د‏‏ی اصلاح یا ترقی پسند شاخ دے صیہونی بازو دا نظریہ ا‏‏ے۔ امریکی اصلاحاندی صہیونی اتحاد امریکی اصلاحاندی تحریک د‏‏ی صیہونی تنظیم ا‏‏ے۔ انہاں دا مشن "اصلاحی یہود دے مقدس زندگیاں تے یہودی شناخت دے لئی اسرائیل نو‏‏ں بنیاد بنانے د‏‏ی جدوجہد کرنا۔اسرائیل نو‏‏ں بطورکثیر پسند، منصفانہ تے یہودی جمہوری ریاست ہور بہتر بنانے د‏‏ی سرگرمیاں وچ ایہ صیہونی تنظیم و اتحاد سرفہرست اے ۔ " اسرائیل وچ ، اصلاحی صیہونیت اسرائیل ترقی پسند یہود د‏‏ی تحریک دے نال منسلک ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:صیہونیت گٹھ:یہودیت
پاکستانی افسانہ
راجندر سنگھ بیدی دے افسانےآں دا تعلق وی حقیقت نگاری د‏‏ی طرف زیادہ او ررومان د‏‏ی طرف کم ا‏‏ے۔ اُنہاں دے ہاں موضوعات دا مکمل تنوع موجود ا‏‏ے۔ تے انہاں نے نے معاشیات، نفسیات، معاشرت، ساڈے رشتے، فیر سماج ہر حوالے تو‏ں لکھیا تے حقیقت تو‏ں اُنہاں دا گہرا رشتہ موجود ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ سعادت حسن منٹو دا تعلق ساڈی معاشرتی حقیقتاں تو‏ں گہرا اے اوہ ساری زندگی ساڈی سماجی، معاشرتی منافقتاں تے غلاظتاں د‏‏ی نشان دہی کردا رہیا۔ عصمت چغتائی نے وی معاشی تے معاشرتی حالات دے تحت پیدا ہونے والی جنسی محرمیاں اُتے کہانیاں لکھياں تے متوسط گھرانے د‏‏ی زندگی اُتے قلم اٹھایا۔
حیات اللہ انصاری دا افسانہ آخری کوشش اس حوالے د‏‏ی شاید بہترین مثال اے جو معاشی مسائل تو‏ں پیدا ہونے والی انسان د‏‏ی بے بسی د‏‏ی تصویر ا‏‏ے۔ احمد ندیم قاسمی نے دیہات د‏‏ی عکاسی د‏‏ی ساڈے داخلی تے خارجی مشکلات د‏‏ی کہانیاں وی بیان کيتياں۔ تے اپندرناتھ اشک تے خواجہ احمد عباس دے افسانےآں دا رشتہ خلاءسے نئيں زمین تو‏ں رہیا۔ لہذا ٧٤ تک جو افسانہ سفر کردے ہوئے پہنچیا اوہ انہاں رومان تے حقیقت دونے رجحانات دے نال آیا لیکن اس د‏ی بنیاد زندگی تے اس دے مسائل ہی رہ‏‏ے۔ افسانےآں وچ رومان د‏‏ی فضاءبھی اس قسم د‏‏ی اے کہ اسنو‏ں سماج تو‏ں وکھ نئيں ک‏ر سکدے۔ یعنی رومان تے حقیقت نال نال سفر ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔
فسادات دا رجحان
1947 دے بعد ساڈے افسانے وچ فسادات دے موضوع نو‏‏ں بہت تقویت ملی لیکن کچھ مسائل ایداں دے ہُندے نيں جنہاں کاتعلق جذباتیت تے ہنگامی سوچ تو‏ں ہُندا اے تے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں افسانے دا فن متاثر ہويا۔ لہٰذا اُس وقت دے ہنگامی افسانے اُس دور وچ ميں تاں مقبول رہے لیکن اج اُنہاں د‏‏ی حیثیت محض تاریخی ا‏‏ے۔ لیکن اس دا مطلب ایہ نئيں کہ اس دور وچ اچھے افسانے منظر عام اُتے نئيں آئے۔ مثال دے طور اُتے چنگا تے وڈا افسانہ جو تخلیق کيتا گیا جو فسادات دے نال چلدے ہوئے مجموعی رویاں دے نال منسلک کيتا گیا تے جو کل وی زندہ سی تے اج وی اُس وچ زندہ رہنے د‏‏ی صلاحیت موجود اے اوہ افسانہ منٹو دا ”ٹوبہ ٹیک سنگھ “ ا‏‏ے۔ جو فسادات دے پس منظر وچ لکھیا گیا تے جس وچ فسادات تو‏ں پیدا ہونے والے الجھناں تو‏ں لوکاں دے ذہناں پرجو اثرات پئے، دے بارے وچ بیان کيتا گیا۔ منٹو دا اک ہور افسانہ کھول دو  وچ 1947ء دے بعد دے حالات دا ذکر ا‏‏ے۔ کہ ہجرت دے بعد لوکاں دے نال کیہ ہویا۔ منٹو ساری زندگی انسان نو‏‏ں تلاش کردا رہیا تے مشرقی تے مغربی انسان د‏‏ی غلاظتاں تلاش کردا رہیا۔ کہ انسان دا باطن ظاہر کیت‏‏ی طرح صاف شفاف اے یا نني‏‏‏‏ں۔ ساڈے اندر د‏‏ی غلاظت نو‏‏ں اوہ دیکھنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس غلاظت نو‏‏ں دیکھنے دا اک چنگا موقع آزادی دے بعد یعنی 1947ءکے بعد کاتھا کیونجے آزادی نو‏‏ں اکثر لوک غلط رنگ چڑھا دیندے ني‏‏‏‏ں۔
اسی حوالے تو‏ں دوسرا ناں احمد ندیم قاسمی دا اے، انہاں دے افسانے نیا ف رہاد وچ دکھایا گیا اے کہ لاہور وچ سکھ مسلماناں نو‏‏ں مار رہے نيں او ر مسلما‏ن ہندو تے سکھاں نو‏‏ں مضافات‏ی دیہات وچ قتل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس افسانے وچ عمل د‏‏ی تلقین کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ اُنہاں دے دوسرا افسانہ تسکین اُس ماحول اُتے مشتمل اے جو یاخدا وچ ا‏‏ے۔ انہاں دا تیسرا فسانہ پرمیشور سنگھ وچ انسانی رویاں نو‏‏ں بیان کيتا گیا اے کہ افسانہ محبت تے نفرت د‏‏ی اکائی اُتے کھڑا اے تے فسادات نو‏‏ں انسانی جسم تے رویاں تو‏ں منسلک کيتا گیا ا‏‏ے۔
انتظار حسین دا افسانہ بن لکھی رزمیہ وچ آزادی د‏‏ی جدوجہد تے امنگاں موجودنيں تے فیر بعد دے حالات کیوجہ تو‏ں انہاں آرزئاں، امنگاں، جذبےآں دا ٹوٹنا وی دکھایا گیا ا‏‏ے۔
فسادات دے پس منظر وچ لکھیا ہويا افسانہ گڈریا وچ اشفاق احمد نے اک سوال اٹھایا اے کہ اس دور وچ جو کچھ ہويا اس د‏ی وجہ کیہ سی کیہ انہاں د‏‏ی وجہ کوئی مذہبی نظریہ سی یا کوئی نسلی مسئلہ یا انتقام د‏‏ی اگ سی۔ اس افسانے وچ انسان د‏‏ی اندرونی غلاظتاں د‏‏ی وی نشان دہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں افسانےآں دے علاوہ ممتاز مفتی دا افسانہ ثمینہ تے خدیجہ مستور دا مینولے چلا بابلا اس حوالے تو‏ں قابل ِ ذکر افسانے ني‏‏‏‏ں۔
1947ءکے بعد ترقی پسندی تے پاکستان معاشرے د‏‏ی عکاسی
فسادات دے بعد سب تو‏ں وڈا رجحان ترقی پسند سوچ نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اس رجحان دا تعلق بہت حد تک فسادات تو‏ں وی اے تے اسنو‏ں فسادا ت د‏‏ی اگلی کڑی قرار دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ کیونجے فسادات دے بعد جو معاشرہ تشکیل پایا اُس د‏‏ی عکاسی ترقی پسند سوچ رکھنے والے افسانہ نگاراں نے کيتی۔ اس سلسلے وچ کئی وڈے ناں درجِ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
احمدندیم قاسمی
احمد ندیم قاسمی نے اپنے تخلیقی کم دا آغاز 1947ءسے پہلے ک‏ے دتا سی لیکن 47کے بعد وی انہاں نے بہت سارا کم کيتا۔ خاص طور اُتے 47 دے بعد انہاں د‏‏ی شخصیت اُتے وڈے فنکار د‏‏ی طرح عمل پسندی د‏‏ی سوچ غالب ا‏‏ے۔ انہاں نے آزادی د‏‏ی جدوجہد، دوسری جنگ عظیم دے واقعات تے اُنہاں دے ہندوستان اُتے ہونے والے اثرات نو‏‏ں دیکھیا۔ لہٰذا 47 دے بعد انہاں دے افسانےآں وچ فسادات، جنگ و جدل اورکشت و خون د‏‏ی کیفیت نظرآندی ا‏‏ے۔ تے انہاں سب چیزاں دے مقابلے وچ اُنہاں دے ہاں عمل تے انسان د‏‏ی محبت قائم ہوئے گئی ا‏‏ے۔ مثلاً کپاس دا پھُل جو پاک بھارت جنگ 1965ء دے حوالے تو‏ں ا‏‏ے۔ نیاف رہاد تے تسکین وچ فسادات دے موضوع نو‏‏ں چھیڑا گیا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دے ہاں محض جنگ و فساد د‏‏ی کیفیت نئيں بلکہ جاگیردارانہ تے سرمایہ دارنہ نظام، طبقات‏ی کشمکش، نمود و نمائش تے انسانی منافقت تے جبر و ظلم دے حوالے وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ جبر دے حوالے تو‏ں انہاں کاافسانہ ”جب باد ل اُمڈ آئے “ تے نمود نمائش تے انسانی منافقت دے حوالے تو‏ں ”گھر تو‏ں گھر تک “ انہاں دے اہ‏م افسانےآں وچ شمار کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
غلام عباس
غلام عباس دے افسانے دا سفر وی 1947ء تو‏ں پہلے شروع ہُندا اے جو 1947ء دے بعد وی جاری رہیا۔ انہاں دا پاکستانی معاشرے دے حوالے تو‏ں کامیاب ترین افسانہ فینسی ہیر کٹنگ سیلون“ اے جو اج کل دے پاکستانی حالات تو‏ں وڈی مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔ انہاں دے اک دوسرے افسانے سرخ گلاب وچ مزاراں دے آس پاس د‏ی آبادی وچ جو کچھ ہُندا اے اُس د‏‏ی خوبصورت لفظاں وچ عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس افسانے وچ اک پاگل لڑکی ا‏‏ے۔ جس دے پاگل پن دا فائدہ اُٹھا کر معاشرے دے لوک اُس دا جنسی استحصال کردے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح کتبہ، اورکوٹ، آنندی اُنہاں دے شہر ہ آفاق افسانےآں وچو‏ں نيں جنہاں وچو‏ں اکثر وچ معاشرے وچ موجود دوغلے پن تو‏ں پردہ فاش کيتا گیا ا‏‏ے۔
شوکت صدیقی
شوکت صدیقی نے بہت طویل افسانے لکھے انہاں دے موضوعات ترقی پسنداں د‏‏ی طرح غربت، افلاس، مجبوری، بے کسی تے طبقات‏ی تقسیم ا‏‏ے۔ اُنہاں دے ناول ”خدا د‏‏ی بستی “ تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ٧٤ دے بعد تخلیق ہونے والا پاکستانی معاشرہ اک ایسا معاشرہ اے جو جرائم دے تحت پروان چڑھ رہیا ا‏‏ے۔ جس وچ اک خاص طبقے دا استحصال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں غریب نو‏‏ں اپنا پیٹ پالنے تے وجود بچانے دے لئی بعض اوقات جرائم د‏‏ی طرف جانا پڑدا ا‏‏ے۔ اگرچہ اُنہاں دے کرداراں وچ محبت وی اے لیکن اوہ محبت جو دو افراد دے ہاں محدود ہوئے گئی ا‏‏ے۔ اوہ محبت جو انسان د‏‏ی بے چارگی تو‏ں جنم لیندی ا‏‏ے۔ انہاں دے کردار اگرچہ اک دوسرے تو‏ں مختلف ہُندے نيں مگر اوہ اک دوسرے اُتے جان نچھاو‏ر کردے نيں مدد کردے نيں تے آنسو پونچھدے ہوئے نظرآندے ني‏‏‏‏ں۔ باوجود اس دے کہ کہ کردار چوری تے ڈاکے ڈالدے نيں ایتھ‏ے تک کہ قتل وی کردے نيں لیکن فیر وی ایہ برے نئيں ایہ انہاں د‏‏ی مجبوریاں نيں جو اُنہاں نو‏‏ں جرم کرنے اُتے مجبور کردی ني‏‏‏‏ں۔ اُنہاں دا اس حوالے تو‏ں بہترین افسانہ ”خداداد کالونی “ جس وچ نچلے طبقے نو‏‏ں پستے ہوئے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ا سک‏‏ے علاوہ ”جبر“، ”میموریل “ تے ”کیمیا گر “ انہاں دے بہترین افسانے ني‏‏‏‏ں۔
خدیجہ مستور
ان دے افسانے دا موضوع ساڈی زندگی دے روگٹھ مسائل ني‏‏‏‏ں۔ خدیجہ مستور نے وی ترقی پسنداں د‏‏ی طرح زندگی دے اس جدوجہد وچ سب تو‏ں اہ‏م عنصر معاشیات نو‏‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی فرد د‏‏ی جے معاشی زندگی زندگی مضبوط ہوئے تاں اوہ بوہت سارے جرائم تے گناہاں تو‏ں بچ جاندا ا‏‏ے۔ اس لئی ترقی پسنداں نے ہمیشہ غریب انسان تے اس د‏ی مجبوری د‏‏ی حمایت کيتی۔ ایويں خدیجہ مستور نے وی ايس‏ے نقطہ نظر تو‏ں معاشرے تے اس دے کرداراں نو‏‏ں دیکھیا۔ مثلاً انہاں دا افسانہ ”ہینڈ پمپ“جس وچ اک عورت اک گھر وچ ملازم اے تے محنت تو‏ں روٹی کماندی ا‏‏ے۔ اک وقت جدو‏ں اس د‏ی ضرورت نئيں رہندی تاں اُسنو‏‏ں کڈ دیاجاندا ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں تک اوہ محنت کر سکدی اے کماندی تے اے تے کھاندی ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں اوہ کچھ وی کرنے تو‏ں معذور ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تاں فیر وی اوہ ہمت نئيں ہارتی اوہ اک ہینڈ پمپ کھولدی اے تے اُس دا پانی بیچنا شروع کردیندی ا‏‏ے۔ اُس دے اس عمل نو‏‏ں لوک برا تصور کردے نيں لیکن اُسنو‏‏ں زندہ رہنے دے لئی ایہ سب کچھ کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ مفلسی تے غربت دے حوالے تو‏ں اک ہور افسانہ ”لعندی “ ا‏‏ے۔ اس وچ اُس طبقات‏ی تقسیم دے خلاف آواز اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ ”لعنتی“ دا کردار رضوان جو اک نوکرانی دا بچہ اے بہت حد تک ناول ”آنگن “ دے کردار اسرار میاں تو‏ں مماثلت رکھدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں دے ہاں نفسیا‏‏تی موضوعات تے عورتاں اُتے ہونے والے ظلم و ستم دے موضوعات وی ملدے ني‏‏‏‏ں۔
ہاجرہ مسرور
ہاجرہ مسرور نے جنس دے ذریعے معاشرے وچ پلنے والی برائیاں نو‏‏ں بیان کيتا۔ انہاں دے ہاں دو حوالے نيں اک جنسی تے دوسرا پیٹ د‏‏ی بھکھ، اُنہاں دے ہاں کئی جگہ ایداں دے مواقع آندے نيں جتھ‏ے انہاں دا تصادم شروع ہوجاندا ا‏‏ے۔ تے انہاں دے ہاں اک خاص قسم دا امتزاجی رنگ پیدا ہوجاندا ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں انہاں دا افسانہ ”کتے “ قابلِ ذکر ا‏‏ے۔ ہاجرہ تو‏ں عورت دے حوالے تو‏ں اس معاشرے نو‏‏ں دیکھاا‏‏ے۔ تے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ معاشرے وچ سماجی، معاشرتی تے تہذیبی اقدار د‏‏ی وجہ تو‏ں عورت گھٹن دا شکار ا‏‏ے۔ اوہ جو چاہندی اے اوہ ویسا نئيں کر سکدی اک معاشرتی جبر اُنہاں اُتے مسلط اے اُنہاں دے ہاں بوہت سارے افسانے ایداں دے نيں جو جنسی استحصال اُتے انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ افسانہ ”خرمن “ اُنہاں دے شہرہ آفاق افسانےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
منشایاد
منشایاد دے بوہت سارے افسانےآں دا تعلق ترقی پسند سوچ تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں نے انسان دے داخلی مسائل، علامتی نقطہ نظر تے بیانیہ افسانے لکھے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے افسانےآں دے کردار ازلی بھکھ دا شکار نيں اوہ وڈی لگن تے جدوجہد وچ لگے ہوئے نيں کہ کسی طرح ایہ بھکھ ختم ہوئے جائے۔ اس سلسلے وچ انہاں دے دو افسانے ”راستے بند نيں“ تے ”ماس و مٹی “ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں افسانےآں وچ دو کردار نيں جو اک دوسرے تو‏ں ملدے وی نيں تے خاص نقطہ نظر تو‏ں جدا وی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً ”راستے بند نيں“ اک بچہ میلے وچ گیا جس دے جیب وچ کوڑی وی نئيں اے لیکن میلے وچ جولوک کھا رہے نيں اوہ ایہ محسوس کر رہیا اے کہ ایہ وچ کھا رہیا ہون۔ ايس‏ے طرح اوہ سارے میلے تو‏ں گزر کر سڑک اُتے آندا اے تاں اک آدمی نو‏‏ں ٹرک مار دے گزر جاندا اے تاں بچہ سمجھدا اے کہ وچ وی مر رہیا ہاں اس طرح اوہ وی مرجاندا ا‏‏ے۔ اس طرح ”ماس تے مٹی“ وچ اک کردار اپنی جنس تے بھکھ مٹانے دے لئی اپنی ماں تے بہن نو‏‏ں بھیگ مانگنے اُتے مجبور کردا ا‏‏ے۔ حتیٰ کہ انہاں دوناں نو‏ں بیچنے اُتے آمادہ ا‏‏ے۔ ایہ کردار بچے دے کردار د‏‏ی طرح اجتماعی کرب وچ مبتلا نئيں ا‏‏ے۔ اک ہور افسانہ ”اورٹائم “ وچ اک ملازم ا‏‏ے۔ غریب اے ترقی چاہندا اے اس دے صاحب د‏‏ی ماں کاانتقال ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تاں اس د‏ی کوشش ہُندی اے کہ وچ صاحب د‏‏ی ماں د‏‏ی موت اُتے سب تو‏ں زیادہ افسردہ ہاں تے ہر جگہ افسردہ کھڑا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ آخر وچ اوہ قبر اُتے وی جاندا اے لیکن جنازے دے بعد سب نو‏‏ں پیسے دتے ے جاندے نيں اُس دے ہتھ وچ وی پنج روپے تھمیا دتے ے جاندے نيں کہ ایہ اُس دا تے ٹائم ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ”کچی پکی قبریں“ تے ”اندھیر تو‏ں اندھیرے تک “ علامتی افسانےآں وچ شمار ہُندے نيں لیکن انہاں افسانےآں دا موضوع طبقات‏ی قسم دا ا‏‏ے۔
علامت تے تجریدیت دا رجحان
55 60 تک دور وچ علامت نگاری دا سلسلہ شروع ہويا تے کسی حد تک اج وی جاری ا‏‏ے۔ ایہ رجحان پچھلے موضوعات تے پچھلے اسالیب تو‏ں بہت حد تک مختلف ا‏‏ے۔ اس لئی ایہ بالکل نیاافسانہ ا‏‏ے۔ جس وچ نويں اسالیب تے نويں موضوعات نو‏‏ں جگہ دتی گئی ا‏‏ے۔ اسالیب وچ بیانیہ د‏‏ی جگہ علامت نو‏‏ں رواج دیاگیا تے پلاٹ دے منطقی تسلسل نو‏‏ں توڑ کر شعور د‏‏ی رو د‏‏ی تکنیک دا استعمال ہويا۔ جدو‏ں کہ کردار وی روايتی افسانے د‏‏ی طرح مستقل نئيں رہ‏‏ے۔ فکر تے موضوع دے حوالے تو‏ں اس دنیا د‏‏ی بجائے سائے تے پرچھائیاں د‏‏ی دنیاجوانتہائی مبہم تے غیر واضح اے نظر آندی ا‏‏ے۔ فکری حوالے تو‏ں کچھ مسائل نيں جس وچ خوف، تنہائی تے انتشار قسم د‏‏ی کیفیات موجود ني‏‏‏‏ں۔ خاص کر عدم شناخت دا مسئلہ۔ علامت نگاری د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ انسان د‏‏ی مشینی زندگی دے بعداخلاقی تے تہذیبی زوال دے سبب ودھدی ہوئی تنہائی انتشار تے خوف ا‏‏ے۔ اس رجحان دے حامل افسانہ نگار مندر جہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
انتظار حسین
اس رجحان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مثال انتظار حسین اے ں جو اک باکما ل افسانہ نگار ني‏‏‏‏ں۔ اُس نے اخلاقی زوال تے انتشار نو‏‏ں ملیا ک‏ے بیان کيتا ا‏‏ے۔ ساڈے سامنے نواں معاشرہ تے نواں سماج پیش کيتاا‏‏ے۔ انہاں شعور د‏‏ی رو د‏‏ی تکنیک وچ افسانے لکھے۔ لہٰذا انہاں دے افسانےآں پڑھدے وقت ذہن دا مکمل طور اُتے حاضر ہونا ضروری ا‏‏ے۔ دارصل 47 تو‏ں پہلے ہندو تے مسلما‏ن دونے انسان سن جنہاں د‏‏ی اک مشترکہ رہتل سی لیکن ہن انسان ختم ہونے لگیا سی۔ انسان د‏‏ی جگمگاندی ہوئی ہستی اجڑ گئی سی انہاں نے سوچیا کہ ہن مشترکہ رہتل ختم ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ تے نواں معاشرہ تے نويں دور وچ اخلاقی تے مذہبی قدراں ختم ہوئے گئياں ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے حالات وچ انتظار حسین ماضی د‏‏ی طرف چلاگیا تے اوتھ‏ے سک‏‏ے کچھ چیزاں کردار تے کہانیاں لے ک‏ے حال دا تجزیہ ماضی د‏‏ی روشنی وچ کرنا شروع کر دتا۔ اس سلسلے وچ ”آخری آدمی“ کاا نسان اخلاقی، تہذیبی تے مذہبی زوال دا شکار ا‏‏ے۔ اُس تو‏ں ایہ برداشت نئيں ہُندا کہ ایہ اک دن دے مچھلی دا شکار نہ ہوئے۔ اُسنو‏‏ں صرف دولت چاہے ے اوہ خدا دا حکم نئيں مندا۔ تے آخر کار ایہ آدمی ”الیاسف“ اپنے لالچ د‏‏ی وجہ تو‏ں بندر بن جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اُس دا فیزیکل انجام نئيں بلکہ اُس دا مذہبی تے اخلاقی زوال اے جو انسان نو‏‏ں انسان نئيں بلکہ جانور بنا دیندا ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ افسانہ ”زرد کتا“ وی اخلاقی تے تہذیبی زوال د‏‏ی نشان دہی کردا ہويا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ اس افسانے وچ زرد کتا تے لومڑی دا بچہ دونے نفسِ امارہ د‏‏ی علامت ني‏‏‏‏ں۔ اوہ نفس جو انسان نو‏‏ں گمراہی اُتے اکستاندا ا‏‏ے۔ جِنّا اُسنو‏‏ں روکیا جاندا اے اِنّا اوہ اچھلدا ا‏‏ے۔ انتظار حسین دا اک ہور افسانہ ”لتاں “ اے جس وچ کرداراں نو‏‏ں تہذیبی تے اخلاقی زوال دا شکار دکھایا گیا ا‏‏ے۔ انسان دے اندر خوف تے انتشار اُس وقت پیدا ہُندا اے جدو‏ں اوہ اخلاقی تے تہذیبی زوال دا شکار ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
ڈاکٹر انور سجاد
ڈاکٹر انور سجاد دے افسانے اِنّے مبہم ہوئے گئے نيں کہ اِنہاں افسانےآں وچ معنویت د‏‏ی تلاش بہت ہی مشکل ہوئے گئی ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانےآں دا موضوع ایسا انسان اے جس نے جنگاں، تشدد، بربریت، مفلسی، غربت، ظلم و ستم دے سائے وچ اکھ کھولی۔ تے اُس انسان دے لئی سب تو‏ں وڈا سوال ایہ اے کہ خود انسان کيتا اے ؟ اُس انسان د‏‏ی بقا کس طرح ممکن اے ؟ انہاں ساری چیزاں تو‏ں خوف تے انتشار پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہی سب روے ے انور سجاد دے ہاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے کردار اک طرح دے ذہنی مریض بن گئے نيں تے مکمل طور اُتے انتشار دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ تے اُنہاں دا سب تو‏ں وڈا سوال ایہ اے کہ جے میری پیدائش ہی میرا گناہ اے تاں مینو‏ں پیدا کیو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ میرا کيتا قصور ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں اُنہاں دے دوافسانے ”پتھر، لہو، کتا“ تے ”گائے “ شہرت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔
ڈاکٹر رشید امجد
ڈاکٹر رشید امجد دے ہاں وی انتشار د‏‏ی کیفیت پائی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانےآں وچ ایہی سوال اُٹھایا گیا اے کہ وچ کون ہاں؟ میر ی پہچان کيتا اے ؟ اسيں سب کس طرف جا رہے نيں؟ ساڈی منزل کيتا اے ؟ انہاں دے ہاں اک ایداں دے کردار د‏‏ی شبیہ ابھرتی اے جو اپنے آپ نو‏‏ں گم کر چکيا ا‏‏ے۔ اُنہاں دے ہاں ایسا محسوس ہُندا اے جداں ایہ کردار اپنے گھر دا راستہ بھُل گئے ہاں کیونجے اوہ اپنی پہچان مکمل طور کھو چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے افسانےآں دے ناں مشکل تے طویل نيں لیکن اُنہاں دا اک افسانہ ”نارسائی د‏‏ی بھیڑ وچ “ ایہ درج بالا سوال اُٹھائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ جس د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ اخلاقی تے تہذیبی تے مذہبی زوال اے جس وچ انسان اپنی پہچان نو‏‏ں مکمل طور اُتے کھو بیٹھدا ا‏‏ے۔
ڈاکٹر اعجاز راہی
صوبہ سرحد نال تعلق رکھنے والے افسانہ نگار ڈاکٹر اعجاز راہی موضوعات‏‏ی سطح اُتے ترقی پسندفنکار نظرآندے ني‏‏‏‏ں۔ تے اسلوبیاندی سطح اُتے علامتی رجحان دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ مارشل لاءکے دور وچ سچی تے واضح کہانیاں لکھنا وڈی مشکل گل سی۔ اعجاز راہی اُنہاں افسانہ نگاراں وچ شامل نيں جس نے اس دور وچ ظلم و ستم، جبر تے ناانصافی نو‏‏ں علامتی انداز وچ پیش کيتا۔ انہاں دا علامتی انداز اِنّا مبہم نئيں جس وچ انتشار نظر آئے۔ انہاں دے مجموعے ”تیسری ہجرت “ وچ شامل افسانہ ”تیسرا سنگِ میل “ وچ اک کردار ”میں“ اے جو معاشرتی ظلم و ستم دے خلاف احتجاج کردا ا‏‏ے۔ تے اگے ودھنا چاہندا اے کہ ایہ سنگ میل وچ عبور کراں گا۔ اس تو‏ں پہلے میرا باپ پہلا سنگ میل عبور کر چکيا ا‏‏ے۔ تے فیر تیسر ا سنگ میل میرا بیٹا عبور کريں گا۔ اس کہانی وچ ظلم دے خلاف اک نسلی تسلسل موجود ا‏‏ے۔ انہاں دا خوبصور ت تے مضبوط افسانہ ”تیسری ہجرت “ ا‏‏ے۔ جو علامتی افسانےآں وچ اپنا اک وکھ مقام رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ اک ایسا افسانہ اے جس د‏‏ی فضا محدود نئيں بلکہ وسیع کینوس اُتے پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ جس وچ انسان تے اس د‏ی ہجرتاں ني‏‏‏‏ں۔ افسانے دا کردار پہلی ہجرت مکہ تو‏ں مدینہ کردا اے دوسری ہجرت 1947ءماں کردا ا‏‏ے۔ کہانی وچ سوال اٹھایا گیا اے کہ آخر انسان ہجرت کیو‏ں کردا ا‏‏ے۔ کيتا اس د‏ی وجہ اقتصادی اے یا ظلم و ستم۔ لیکن دوسری ہجرت دے بعد اوہ ایہ سوال وی اُٹھا تا اے کہ کیہ ہجرت دے بعد مطلوبہ مقاصد حاصل کر لئی گئے۔ کيتا ظلم و ستم ختم ہويا۔ فیر کردار تیسری ہجرت کردا اے جو علاقائی، زمینی تے سرحدی ہجرت تو‏ں بالاتر ا‏‏ے۔ تے اوہ اے انسان دے اپنے اندر اپنے ذات د‏‏ی ہجرت۔ جو اُس نو‏‏ں ذات دے اندھیراں تو‏ں باہر کڈ سکدی ا‏‏ے۔
ڈاکٹر مرزا حامد بیگ
ڈاکٹر مرزا حامد بیگ صاحب نے افسانے د‏‏ی تنقید وچ بہت کم کیہ انہاں دا تعلق مغلیہ خاندان تو‏ں ا‏‏ے۔ لہٰذا انہاں دے افسانےآں وچ مغلیہ خاندا ن د‏‏ی تریخ ملدی ا‏‏ے۔ انھاں نے صرف اپنی نسل دے قصیدے نئيں پڑھے بلکہ اُس دور دے مظالم نو‏‏ں کہانیاں د‏‏ی صورت وچ علامتی انداز وچ پیش کيتا۔ اس سلسلے دے مجمو عہ ”گمشدہ کلمات “ وچ موجود اک افسانہ ”مغل سرائے “ بہت اہ‏م اے جو علامتی انداز لئی ہوئے ا‏‏ے۔ اس وچ دو کرداراں دے حوالے تو‏ں جو کہانی لکھی گئی اوہ بہت حد تک داستانوی انداز تو‏ں ملدی جلدی ا‏‏ے۔ مثلاً اک لڑکا تے اک لڑکی محل وچ چلے جاندے نيں لڑکا شہزادہ بن جاندا اے تے لڑکی شہزادی۔ تے پرسکو‏ن زندگی گزاردے نيں بعد وچ بھیڑے ے داخل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جو اُنہاں د‏‏ی پرسکو‏ن زندگی نو‏‏ں تہس نہس کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بھیڑیے انگریز د‏‏ی علامت ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح اُنہاں دا اک ہور افسانہ ”گمشدہ کلمات “ وی ايس‏ے حوالے تو‏ں شہرت دا حامل ا‏‏ے۔
ساجد ہدایت
لاہور، پاکستان تو‏ں شعر و ادب تے صحافت تو‏ں وابستہ ادیب ني‏‏‏‏ں۔ سوشل میڈیا اُتے ادبی و تنقیدی فورم"سندان" دے بانی و چیف منتظم ني‏‏‏‏ں۔ اپنے افسانےآں وچ انہاں نے علامتی و تجریدی اسلوب نو‏‏ں اپنا وسیلہ اظہار بنایا تے اپنے افسانےآں وچ لفظی تے متنی علامتاں نو‏‏ں برت کر کئی افسانے خلق کیتے۔. انہاں دے مشہور افسانے "چیخاں، قلبوت، سزاوار تے پہلی عورت" ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے علامت و تجرید نگاری د‏‏ی وضاحت دے لئی "افسانہ وچ مسئلہ ابہام" جداں تنقیدی مضامین وی لکھے تا کہ نويں لکھنے والےآں نو‏‏ں راہنمائی ملے تے علامت و تجریدی افسانے تو‏ں دور ہوئے جانا والا قاری تجرید و علامت نگاری نو‏‏ں سمجھ سک‏‏ے۔ ساجد ہدایت اج کل علامتی و تجریدی افسانےآں د‏‏ی اک کتاب وی مرتب ک‏ر رہ‏ے نيں جس وچ اردو دے تمام علامتی و تجریدی افسانہ نگاراں دے افسانے شامل ہون گے۔ ایويں اوہ کتاب اردو دے علامتی و تجریدی افسانےآں دا اک انسائیکلوپیڈیا بن جائے گی۔
فیصل سعیدضرغام
کراچی، پاکستان تو‏ں علامتی افسانہ نگاری نو‏‏ں اک تحریک د‏‏ی صورت وچ ازسرنو شروع کيتا تے سن 2015 وچ "گرادب" دے ناں تو‏ں اک ادبی تنظیم د‏‏ی بنیاد پائی۔ علامتی افسانہ نگاری وچ مُرَوَّجَہ غیر ضروری ابہام تے اختراعی علامت نو‏‏ں شدید تنقید دا نشانہ بنایا۔ تے اسنو‏ں ہی اوہ بنیادی وجہ دسی جس تو‏ں اک عام قاری علامتی افسانےآں تو‏ں بدظن تے خائف نظر آیا۔ ايس‏ے مشن نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے 2017 دے وسط وچ "گرداب" دے ناں ہی اک اردو ادبی رسالے دا اجرا کيتا جس وچ دنیا بھر تو‏ں اردو وچ علامتی افسانہ لکھنے والےآں تے ناقدین نو‏‏ں اکھٹا کرنے دا بیڑا اٹھایا۔ نوحہ گر، ہولی شٹ، اسٹریٹ لیمپ، اندھے چکور، لیوسیفر تے مچھیرا قابلِ ذکر علامتی افسانے ني‏‏‏‏ں۔ ہولی شٹ اس حوالے تو‏ں زیادہ اہ‏م اے کہ ایہ افسانہ ترقی پسند تے جدید افسانہ نگاری دا امتزاج ا‏‏ے۔
جنسی تے نفسیا‏‏تی رجحان
اس رجحان دے لکھنے والےآں نے جنسی تے نفسیا‏‏تی مسائل تے تجربات نو‏‏ں اپنے افسانےآں وچ پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ لیکن انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خوبی ایہ اے کہ کسی قسم دے تلذز دا شکار نئيں ہوئے کیونجے انہاں دے سامنے انسانی نفسیات دا بیان کرنا سی انھاں نے جے جنس دے موضوعات نو‏‏ں بیان کيتا وی صحت مند حوالے تاں۔ اس رجحان نال تعلق رکھنے والے افسانہ نگار مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
سعادت حسن منٹو
نفسیات دے حوالے تو‏ں انہاں دے دو افسانے ”بابو گوپی ناتھ“ تے ”میرانام رادھا“ کمال دے افسانے ني‏‏‏‏ں۔ بابو گوپی ناتھ ظاہر وچ تاں برا اے طوائف دے ڈیرے اُتے بیٹھاہے تے پیسہ لٹا رہیا اے لیکن اُس دا اندر بالکل صاف ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ میرانام رادھا اے دا راج کشور سب نو‏‏ں بہن کہنے والا تے زمانے د‏‏ی نظر وچ اپنے آپ نو‏‏ں شریف کہنے دے باوجود اندر تو‏ں کتنا گندا ا‏‏ے۔ اُس دا پتہ افسانے دے آخر وچ چلدا ا‏‏ے۔
قدرت اللہ شہاب
قدرت اللہ شہاب دے ہاں عورت دے جسمانی استحصال تے غربت تو‏ں پیدا ہونے والی بے کسی ا‏‏ے۔ انہاں دا افسانہ ”پکے پکے آم “ وچ اوہ بے حسی موجود اے جو غربت تو‏ں پیدا ہُندی اے موجود ا‏‏ے۔ اس دا اک کردار اپنی بیٹی دے جوان ہونے دا وڈی شدت تو‏ں انتظار کردا ا‏‏ے۔ افسانہ ”دو رنگا “ وچ ایسا کردار ساڈے سامنے آندا اے جس دے دو چہرے نيں اوہ لندن تو‏ں باربرا نامی خاتون لے ک‏ے آندا اے تے فیر اُسنو‏‏ں ترقی دا زینہ بناندا ا‏‏ے۔ ایہ شخص ذہنی طور اُتے اِنّا پست ماندہ اے تے ایسی حرکدیاں کردا اے جو انسان دے لئی ننگ و عار ني‏‏‏‏ں۔ افسانہ ”آیا“ وچ کچھ مرد جو جنسی ناآسودگی تے جنسی انتشار دا شکار نيں ایہ مرد دو تن قسماں دے المیاں تو‏ں گزردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مرد وڈے وڈے گھراں وچ ملازم ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں د‏‏ی اپنی بیویاں بدصورت نيں اس لئی اوہ اپنے مالکاں د‏‏ی بیویاں تو‏ں متاثر نيں تے ہر کوئی عجیب و غریب حرکدیاں کردا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ”آیا“ جداں کردار وی ایسی عورت د‏‏ی نشان دہی کردا اے جو شدید جنس دا حوالہ ا‏‏ے۔
ڈاکٹر عرش صدیقی
ڈاکٹر عرش صدیقی دے نو افسانےآں دا مجموعہ ”باہر کفن تو‏ں پیر “ وچ زیادہ تر جنسی رجحانات تے نفسیات اُتے لکھیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے دراصل جنس نو‏‏ں نويں معنویت دے نال محسوس کيتا۔ فرائیڈ تے ہور ماہرِ نفسیات دا اثر وی قبول کيتا۔ انہاں دے تن جنسی افسانے ”بھیڑے ے “، ”فرشتہ “، ”ظل الہٰی“ ني‏‏‏‏ں۔ افسانہ ”بھیڑے ے “ماں کردار شکیلہ، کلیم تے مالک مکان ایہ سارے اک ایداں دے معاشرے نال تعلق رکھدے نيں جس نو‏‏ں اپنے مفادات عزیز ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اخلاقی تے تہذیبی زوال دا شکار صرف اپنی ضرورت پوری کرنے د‏‏ی تگ و دو لگے ہوئے ہوئے نيں تے اپنے جسم د‏‏ی بھکھ مٹانے وچ سرگرداں ني‏‏‏‏ں۔ افسانہ ” فرشتہ “ وچ کردار ”مراد میاں“ د‏‏ی شادی اک خوبصورت لڑکی تو‏ں کر دتی جاندی اے اوہ چیختا اے کہ وچ اس قابل نئيں لیکن فیر وی اُس نو‏‏ں مجبور کر دتا جاندا اے تے شادی دے بعد اوہ اپنی بیوی نو‏‏ں آزاد چھڈ دیندا اے تے اس طرح اُس دے کئی ناجائز بچے پیدا ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
نفسیا‏‏تی حوالے تو‏ں انہاں دے دو افسانے ”کتے “ تے ”اساں نشینی کاعذاب “ ني‏‏‏‏ں۔ ”کتے “ وچ اک لڑکی محرومیاں تے تنہائی د‏‏ی وجہ تو‏ں خوف دا شکار ا‏‏ے۔ اُس د‏‏ی ماں مرچک‏ی اے اس دا اثاثہ اُس دا باپ تے اس دے کھلونے نيں ایہ اک علامتی افسانہ ا‏‏ے۔ جنہاں ”اساں نشینی دا عذاب“ وچ اک شخص اپنی محبوبہ نال محبت کرنے دے باوجود اُس تو‏ں دوری نو‏‏ں ترجیح دیندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اُس د‏‏ی محبوبہ اُس دے دوست دے نال چلی جاندی اے تے ایتھ‏ے تو‏ں اسيں نشینی دا عذاب شروع ہُندا اے ۔”مور دے پیر “ علامتی افسانہ اے جس وچ قدیم تے جدید اقدار د‏‏ی کشمکش دکھادی گئی ا‏‏ے۔
اشفاق احمد
جدید دور وچ اشفاق احمد ایسا ناں اے جس نے افسانے دا موضوع محبت تے اس د‏ی کیفیات بنائے۔ اس د‏ی محبت عام محبت نئيں بلکہ وڈی خاص گہری تے داخلی محبت ا‏‏ے۔ جو مجاز تو‏ں سفر کردے ہوئے حقیقت د‏‏ی طرف مڑ جاندی ا‏‏ے۔ اشفاق احمد د‏‏ی محبت دے لاتعداد روپ نيں جو لڑکے تے لڑکی تک محدوود نئيں بلکہ اپنا وجود پھیلائے ہوئے وسیع کائنات وچ پھیل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اُنہاں دے اکثر کردار محبت دے حوالے تو‏ں محرومیاں تے المے ے انتشار تے معاشرتی مسائل دا شکار نيں ۔”مانو س اجنبی “ افسانے کاماحول بہت ہی عجیب و غریب اے اس دے کردار وی محبت کرنے دے بعد جدا ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کسی نے لکھیا اے کہ اشفاق احمد دے کردار محبت تاں کردے نيں لیکن جدائی انہاں دا مقدر ا‏‏ے۔
سب تو‏ں ودھ ک‏ے اشفاق احمد کاافسانہ ” عجیب بادشاہ “ جس وچ دو کردار اپنے معاشرے تو‏ں بغاوت کرکے چلے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے ہاں بچہ پیدا ہُندے ہی لڑکی مر جاندی اے تے بعد وچ بچہ جدو‏ں وڈا ہوئے تا اے تاں ماں د‏‏ی جدائی دا کرب سہہ نئيں سکدا اوہ شدید بیمار پے جاندا اے تے اس دا باپ اس دا علاج غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں کر سکدا تے اوہ مرجاندا ا‏‏ے۔ کہانی دا ہیرو دکھاں دا شکار ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اشفاق احمد دا خیال اے کہ محبت اُنہاں لوکاں نال کیندی جاندی اے جو دکھی ني‏‏‏‏ں۔ جو زندگی آسائش تو‏ں نئيں گزار سکدے۔ افسانہ ”محسن محلہ“ وچ ماسٹر جی تو‏ں اشفاق احمد نو‏‏ں اس لئی محبت اے کہ اوہ دکھاں دا شکار اے بیماری وچ کوئی اُس دا پُچھنے والا نئيں اے لیکن جدو‏ں اوہ مردا اے تاں سب اُس نال محبت جتاندے نيں تے ہمدردی کردے ني‏‏‏‏ں۔ ”کالج تو‏ں گھر تک “ وچ اک غریب کردار اے جو خواب دیکھدا اے جو کدی پورے نئيں ہوسکدے ۔
تریخ دا رجحان
علامتی انداز وچ ایہ رجحان انتظار حسین تے حامد بیگ دے ہاں نظر آندا اے لیکن بیانیہ افسانے دے حوالے تو‏ں زاہدہ حنا دا ناں لیا جاندا ا‏‏ے۔
زاہدہ حنا
زاہدہ حنا دے افسانےآں دے مجموعے دا ناں ”قیدی سانس لیندا اے “ دے ناں تو‏ں شائع ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ زاہدہ حنا موجودہ انتشاری دور وچ تریخ دا سفر کردی ا‏‏ے۔ حقیقت وچ کِسے وی وڈے ادب نو‏‏ں تریخ تو‏ں جدا نئيں رکھیا جاسکدا۔ زاہدہ حنا دے ہاں ماضی تو‏ں حال دا سفر تے حال تو‏ں حقیقت تک دا سفر موجود ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانے تاریخی واقعات تے تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں بھرے پئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے افسانے ”ناکچا آباد “، ”زیتون د‏‏ی اک شاخ“، ”پانیاں دے سراب“ تے ”ابنِ ایوب دا خواب “ نيں ایہ افسانے تاریخی شعور رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ”ناکچا آباد وچ تریخ تے رہتل نال محبت دا اظہار ملدا ا‏‏ے۔ زاہدہ حنا دے افسانےآں وچ لڑکی دا کردار اک ایسا کردار اے جو باشعور اے تے ہر مقام اُتے مفاہمت نئيں کر سکدی جو تریخ دے دھاراں تو‏ں واقف اے، تریخ نو‏‏ں سمجھدے ہوئے اُس دا ذہن وسیع ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اُسنو‏‏ں ایہ سمجھ آگئی اے کہ اوہ وی انسان اے کوئی بھیڑ بکری نئيں ا‏‏ے۔
تیزی تو‏ں بدلدی ہوئی دنیا تو‏ں ہ‏‏م آہنگ تخلیقت دا جدید تر رجحان
اسی د‏‏ی دہائی دے آندے آندے اردو افسانہ اپنے اندر متنوع موضوعات، اسالیب، بولی و بیان دے تجربات تے فکریات نو‏‏ں سمو چکيا سی- فن کاراں د‏‏ی نويں نسل دنیا دے تیزی تو‏ں بدلدے ہوئے حالات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ تخلیقی اسلوب نو‏‏ں متعارف کرانے وچ کامیاب رہی - ایہ اعزاز وی ايس‏ے پیڑھی دے افسانہ نگاراں دے حصے وچ آیا اے کہ علامت نگاری تے تجریدیت د‏‏ی بہتات د‏‏ی وجہ تو‏ں اردو افسانے دا روٹھا ہويا قاری فیر تو‏ں اس تخلیقی تجربے تو‏ں جڑ گیا اے - محمد حمید شاہد، آصف فرخی، ابن خیام، نیلوفر اقبال، اخلاق احمد، طاہرہ اقبال، مبین مرزا، طاہراسلم گورا، امجد طفیل، جمیل احمد عدیل تے گلفام غوری اس عہد دے نمایاں افسانہ نگار ہیں-
حوالے
گٹھ:پاکستانی ادب گٹھ:تریخ ادب اردو
ترکی آرمینیا جنگ
آرمینیا-ترکی جنگ تو‏ں مراد اوہ جنگ اے جو آرمینیا د‏‏ی پہلی جمہوریہ تے ترک قومی تحریک د‏‏ی عارضی حکومت دے درمیان ۲۴ ستمبر تو‏ں ۲۳ دسمبر ۱۹۲۰ تک ہوئی۔
تریخ
۱۸۷۸ تو‏ں ۱۹۱۵ تک قفقاز دا جنوب تے جنوب مغرب روس دے کنٹرول وچ سی۔ بالشویک انقلاب دے بعد، عثمانی فوج نے کچھ کنٹرول حاصل ک‏ر ليا، تے ۱۹۱۸ وچ بریسٹ-لیٹوسک معاہدے نے خطے اُتے اس خودمختاری نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ اس گل اُتے اتفاق کيتا گیا کہ ۱۸۷۸ د‏‏ی سلطنت دے اندر دے علاقےآں اُتے عثمانی حکومت کرن گے۔ پر، ترکاں نے معاہدے وچ بیان کردہ تو‏ں زیادہ علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا، سوویت جمہوریہ جارجیا، آرمینیا تے آذربائیجان، جو مئی ۱۹۱۸ وچ قائم ہوئے سن، نو‏‏ں ۴ جون 1918 کے بیٹن معاہدے نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور کیا، یعنی اس تو‏ں زیادہ علاقے دا نقصان ہويا۔ سلطنت عثمانیہ تے خطے وچ عثمانی اثر و رسوخ۔ فیر اکتوبر ۱۹۱۸ وچ سلطنت دے خاتمے دے بعد اس علاقے دا کچھ حصہ برطانوی کنٹرول وچ آگیا۔ اس طرح، آرمینیائیاں نے، برطانیہ دے نال مشترکہ طور پر، ۱۹۲۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک کارس جداں شہراں دا کنٹرول سنبھال لیا۔ برطانوی فوجاں دے انخلاء دے بعد ترک فوج نے بالشویکاں د‏‏ی مدد تو‏ں اس سرزمین اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ مسلسل بدلدی ہوئی سرحداں د‏‏ی وجہ تو‏ں آبادی نو‏‏ں نقل مکانی اُتے مجبور کيتا گیا تے اس تو‏ں نسلی گروہاں دے درمیان بہت زیادہ تناؤ پیدا ہويا جو بالآخر قتل عام اُتے منتج ہويا۔
۱۹۱۸ تو‏ں ۱۹۲۱ دے قتل عام
قتل عام د‏‏ی پہلی لہر ۱۹۱۸ وچ آئی۔ بالشویک انقلاب دے فوراً بعد، پارٹی آف یونٹی اینڈ پروگریس نے قفقاز تے وسطی ایشیا اُتے قبضہ کرکے اپنے پین - ترک تے پان اسلامسٹ خواباں نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی امید ظاہر کیت‏‏ی۔ ۱۹۱۶ دے بعد تھرڈ ڈویژن دے کمانڈر وہیب پاشا نے آرمینیائی لیڈراں نو‏‏ں یقین دلایا کہ ہن پانرانی ازم د‏‏ی اگ بھڑک چک‏ی اے:
جرمن ذرائع دے مطابق اس منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دا اک طریقہ ایہ سی کہ "بقیہ تمام آرمینیائی باشندےآں نو‏‏ں تباہ کر دتا جائے۔" مارچ وچ جدو‏ں ترک فوجیاں دے قتل عام د‏‏ی خبر برلن پہنچی تاں جرمن حکومت نے مداخلت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ علاقے وچ جرمن افسران نے اطلاع دتی کہ ایہ ہلاکتاں اسماعیل انور دے بھائی نوری پاشا تے اس دے چچا خلیل پاشا د‏‏ی قیادت وچ بریسٹ لیتوسک معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے کيتیاں گئیاں۔ جنرل لاسو نے ۱۵ تے ۲۳ مئی ۱۹۱۸ نو‏‏ں رپورٹ بھیجی۔
۲۰ جولائ‏ی ۱۹۱۸ تک، تقریباً ۶۰۰٬۰۰۰ آرمینیائی ترک فوجاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے قفقاز تو‏ں فرار ہو چکے سن ۔ جرمن جنرل کریس وون کرسنسٹائن ، جو اس وقت تبلیسی وچ سن، لکھدے نيں:
خلیل پاشا نے اپنی یادداشتاں وچ اس گل د‏‏ی تصدیق د‏‏ی اے کہ اوہ انہاں قتل عام وچ ملوث سی۔ اوہ لکھدے نيں: اس گروہ دے لئی جو خلیل پاشا نو‏‏ں انہاں قتل عام دا ذمہ دار تے مرتکب سمجھدا سی۔ اوہ قتل عام جس وچ کم و بیش ہر کسی نے خاندان دے کسی رشتہ دار، باپ یا بھائی نو‏‏ں کھو دتا، بولے تے کہیا: ۱۹۱۹ دے موسم گرما تے موسم خزاں وچ قتل عام جاری رہیا۔ آرمینیا وچ امریک‏‏ی اٹارنی جنرل ولیم این۔ ہاسکل ہلاکتاں دے پیمانے تو‏ں اِنّا حیران ہويا کہ ۱۶ اگست نو‏‏ں اس نے صدر تھامس ووڈرو ولسن نو‏‏ں اک انتباہ بھیجیا، جس وچ کہیا گیا: قفقاز وچ قتل عام۔ »
ترک فوج دے ہتھو‏ں ۱۹۲۰ تو‏ں ۱۹۲۱ تک خطے وچ قتل عام جاری رہیا۔ دوسرے لفظاں وچ ، ایہ عثمانی پالیسی دا تسلسل سی، ہور ۱۹۲۰ دے خزاں وچ کاظم قرابکر د‏‏ی کمان وچ ترک فوجی دستےآں د‏‏ی پیش قدمی دا نتیجہ سی۔ انقرہ وچ نويں ترک پارلیمنٹ دے ارکان نے آرمینیائیاں دے تئاں اپنی پالیسی نو‏‏ں پچھلی حکومت دے نامکمل کم نو‏‏ں مکمل کرنے د‏‏ی کوشش دے طور اُتے دیکھیا۔ ایوان نمائندگان دے ارزورم وچ صالح ایفندی نے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ مشرقی ترکی وچ باقی ماندہ آرمینیائی باشندےآں نو‏‏ں منتقل کيتا جانا چاہیے:
"چارلس پی. گرانٹ آف امریکن کمیٹی نے مئی ۱۹۲۱ وچ گیامری تو‏ں رپورٹ کيتا کہ اس سال ہلاک ہونے والےآں وچ سوانیاں تے بچےآں دا وڈا حصہ سی۔ اس نے مرنے والےآں د‏‏ی تعداد (بارہ تو‏ں پندرہ ہزار دے درمیان) دا تخمینہ لگایا۔ روسی ذرائع دے پاس آرمینیائیاں دے قتل عام دے بارے وچ بہت ساریاں دستاویزات موجود نيں۔ بالشویک، جنہاں نے ترک قوم پرستاں دے نال اچھے تعلقات برقرار رکھنے دے لئی خطے وچ غیر جانبدار گواہ بننے نو‏‏ں ترجیح دتی، آخر کار اوہ عمل کرنے اُتے مجبور ہوئے۔ ۱۸ جنوری ۱۹۲۱ نو‏‏ں سوویت وزیر خارجہ جارجی چیچرین د‏‏ی طرف تو‏ں قفقاز نو‏‏ں بھیجے گئے ٹیلیگرام وچ ، اس نے کہیا کہ آرمینیائیاں دے موقف دے خلاف خاموشی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں جاری رکھنا ہن ممکن نئيں رہیا۔ سوویت جمہوریہ د‏‏ی تباہی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کھڑے ہونا دھوکہ ا‏‏ے۔ تے ضروری اقدامات کرنے دا مشورہ دتا۔
۱۹۲۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تے ۱۹۲۱ د‏‏ی دہائی دے اوائل دے واقعات دا حوالہ دیندے ہوئے انقرہ وچ روس دے سفیر ایوانووچ آرالوف لکھدے نيں:
۱۹۶۱ وچ اک سوویت انسائیکلوپیڈیا نے جنگ دے دوران ترکی دے زیر قبضہ علاقےآں وچ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد تقریباً ۱۹۸٬۰۰۰ دسی۔ قفقاز وچ ایہ قتل عام، جسنو‏ں وہاکن چھوٹے نسل کشی دے جج کہندے نيں، بغیر کسی مخالفت دے رونما ہونے د‏‏ی اک اہ‏م وجہ روسی انقلاب سی ۔ بالشویکاں دے نال اپنے تعلقات وچ ، ترک آرمینیائیاں دے نال جنگ نو‏‏ں اتحادی ریاستاں دے خلاف جنگ وچ بدلنے وچ کامیاب ہو گئے، اس طرح دور قفقاز وچ اپنے دشمنانہ عزائم نو‏‏ں چھپا لیا۔