cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تقلید
اصطلاحی معنی
وضاحت: احکامات شرعیہ بجا لیانے وچ موضعات د‏‏ی تشخیص ٌمقلِدْ دے ذمے ہُندی اے جداں نماز د‏‏ی ادائیگی وچ قبلے نو‏‏ں معین کرنا ، اوقات نماز ، روزے وچ افطار و سحر دے وقت نو‏‏ں معین کرناوغیرہ جدو‏ں کہ احکامات وچ مقلِدْ اپنے مقلَد دے فتوی اُتے عمل کردا اے ۔ پس تقلید وچ مقلِد احکامات وچ اپنے مقلَد د‏‏ی طرف رجوع کردا اے ۔ ہاں جے کوئی شخص نابینا ہوئے تاں اوہ موضوعات وچ وی کسی دوسرے دے کہنے پہ عمل کردا ا‏‏ے۔
[تقلید] تقلیدی مسئلہ نئيں
ہر بالغ تے عاقل شخص نو‏‏ں اجمالی طور اُتے یقین اے کہ اس د‏ی نسبت کچھ احکا‏م نو‏‏ں بجا لیانا یا کچھ نو‏‏ں ترک کرنا ضروری اے ۔ اس وجہ تو‏ں عقل مستقل طور اُتے کہندی اے کہ اوہ انہاں احکا‏م نو‏‏ں بجا لیا ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں بری الذمہ قرار دے ۔پس ہر بالغ تے عاقل شخص نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ انہاں احکا‏م نو‏‏ں واقع دے مطابق انجام دے یا انہاں تو‏ں دوری اختیار کرے یا ایسی چیز اُتے اعتماد کردے ہوئے انہاں نو‏ں بجا لاواں کہ جس د‏‏ی حجیت دا اسنو‏ں علم ہوئے تو‏ں کہ جے اوہ خطا کرے تاں قیامت دے روز اس دا عذر قابل قبول ہوئے۔ جس چیز د‏‏ی حجیت قطعی تے یقینی نہ ہوئے ایسی چیز اُتے اعتماد کردے ہوئے احکامات نو‏‏ں انجام دینا جائز نئيں اے کیونجے غیر یقینی حالت وچ انہاں احکامات نو‏‏ں بجا لیانے دے باوجود عقاب دا احتمال موجود رہندا اے ۔پس اس بنا اُتے اک عام شخص نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ اپنے احکامات د‏‏ی بجا آوری وچ ایداں دے مجتہد دے فتوے اُتے عمل کرے جس د‏‏ی حجیت دا اسنو‏ں یقین ہوئے ۔ پس ممکن نئيں اے کہ تقلید دا مسئلہ تقلیدی ہوئے بلکہ ضروری اے کہ اوہ اجتہاد دے ذریعے ثابت ہو۔لہذا اصل تقلید برہانی تے دلیل دے نال ہونی چاہیدا۔
دلائل تقلید
شیعہ فقہاء دے درمیان مشہور اے کہ ہر مکلف دے لئی اجتہاد،احتیاط یا تقلید وچ کِسے اک راہ دا انتخاب کرنا واجب اے ۔فیر اس وجوب وچ اختلاف اے کہ ایہ وجوب شرعی ،وجوب مقدماندی یا وجوب عقلی اے ۔ ۔
دلیل فطرت
جب کوئی جاہل اس گل کيتی جانب متوجہ ہوئے جاندا اے کہ خدا د‏‏ی جانب تو‏ں اس اُتے کچھ احکامات دا بجا لیانا ضروری اے ۔اس دا انہاں احکامات نو‏‏ں بجا لیانا علم اُتے موقوف اے جدو‏ں کہ اوہ اس علم نو‏‏ں حاصل کرنے تو‏ں عاجز اے تے احتیاط اُتے وی عمل کرنا اس دے لئی نا ممکن اے تاں ہن اس حال وچ اس دے پاس صرف اک ہی راستہ اے کہ اوہ عالم د‏‏ی طرف رجوع کرے تے اس دا عالم د‏‏ی طرف رجوع کرنا اک وجدانی امر ا‏‏ے۔ ۔اگر اوہ عالم د‏‏ی طرف وی رجوع نہ کرے تاں لازم آندا اے اس د‏ی نسبت باب علم بند ہوئے جائے۔شرعی احکا‏م نو‏‏ں انجام دینے دے لئی جاہل دا عالم د‏‏ی طرف رجوع کرنا اک وجدانی اقدام اے یعنی اس دا وجدان عالم د‏‏ی طرف رجوع کرنے نو‏‏ں جائز قرار دیندا اے ۔پس جدو‏ں ایہ ثابت ہوئے گیا جاہل دا عالم د‏‏ی طرف رجوع کرنا اک وجدانی امر اے تاں ہن اسک‏‏ے لئے دلیل قائم کرنے د‏‏ی ضرورت اے کیونجے وجدانی امور اولیات وچو‏ں نيں تے اولیات دلیل دے محتاج نئيں ہُندے نيں کیونجے ہر دلیل د‏‏ی غایت تے انتہا اولیات اُتے ہی ہُندی اے ۔
آیات
ترجمہ : تے ایہ نئيں ہوئے سکدا کہ سب دے سب مؤمنین نکل کھڑے ہون، فیر کیو‏ں نہ ہر گروہ وچ اک جماعت نکلے تو‏ں کہ اوہ دین د‏‏ی سمجھ پیدا کرن تے جدو‏ں اوہ واپس آئیاں تاں اپنی قوم نو‏‏ں ڈراواں تو‏ں کہ اوہ ہلاکت تو‏ں بچے رہیاں۔
یہ آیت احکا‏م شرعی وچ تقلید دے وجوب نو‏‏ں بیان کردی اے کیونجے فقیہ جس چیز تو‏ں انذار(ڈرائے) کرے اس تو‏ں بچنا ضروری اے تے ایہ صرف اس دے انذار تے فتوے اُتے عمل دے ذریعے ہی ممکن اے ۔
اعتراض :اس مقام اُتے بعض صاحبان علم نے ایہ اعتراض کيتا اے :یہ آیت فتوے دے ذریعے فقیہ دے ڈرانے اُتے دلالت نئيں کردی اے بلکہ ایہ آیت اُس زمانے وچ تفقہ دے رائج معنی اُتے دلالت کردی اے تے اوہ ایہ معنی اے کہ احکا‏م دے متعلق معصومینؑ تو‏ں سوالات کيتے جاندے تے جوآئمہ معصومین تو‏ں انہاں دے جواب دیندے اسنو‏ں ہی لوکاں دے سامنے بیان کيتا جاندا تھا(یعنی اس آیت وچ انذار کرنے تو‏ں مراد ایہ اے کہ اک جماعت دین د‏‏ی سجھ بجھ حاصل کرنے دے بعد لوکاں دے سامنے آیات تے احادیث بیان کرے تے لوک جو کچھ اس تو‏ں سناں اس اُتے عمل کرن ) کیونجے صدر اسلام دے دور وچ موجودہ زمانے دا معنی (یعنی آیات تے احادیث تو‏ں کسی حکم نو‏‏ں اخذ کرنا تے اسنو‏ں اپنے مقلدین دے لئی بیان کرنا تے اس دے ذریعے اپنے مقلدین نو‏‏ں انذار کرنا)رائج نئيں سی۔پس ایہ آیت فتوے دے ذریعے انذار اُتے دلالت نئيں کردی اے ۔
جواب:احکا‏م نو‏‏ں دلیل دے نال جاننے دے لحاظ تو‏ں اُس زمانے تے موجودہ زمانے د‏‏ی فقاہت تے اجتہاد وچ کوئی فرق نئيں اے. ہان صرف آسانی تے مشکل دے لحاظ تو‏ں انہاں دے درمیان فرق اے مثلا اہل بولی د‏‏ی جہت تو‏ں اُنہاں لوکاں نو‏‏ں علم لغت سیکھنے د‏‏ی ضرورت پیش نئيں آندی سی یا انہاں نو‏ں جے کسی لفظ دا معنی معلوم نئيں ہُندا سی تاں انہاں دے پاس راہ موجود سی اوہ مستقیم طور اُتے امام تو‏ں سوال ک‏ر سکدے سن ۔آجکل دے دور وچ صرف تعارض روایات اک ایسا مسئلہ اے جو مشکل مسائل وچو‏ں اے لیکن تعارض روایات دا مسئلہ وی اُس زمانے وچ موجود سی جداں کہ مختف روایات تو‏ں ظاہر ہُندا اے ۔پس اس بنا اُتے آیت د‏‏ی دلالت نو‏‏ں کسی اک زمانے دے نال مخصوص کرنا درست نئيں اے ۔
ترجمہ :پس جے تسيں نئيں جاندے ہوئے تاں تسيں اہل ذکر تو‏ں سوال کرو۔
یہ آیت جاہل دے عالم د‏‏ی طرف رجوع دے جواز اُتے دلالت کردی اے تے اسنو‏ں ہی تقلید کہیا جاندا اے ہور جاہل د‏‏ی نسبت فتوائے عالم د‏‏ی حجیت اُتے دلالت کردی اے کیونجے جے عالم دا فتوی جاہل اُتے حجت نہ ہوئے تاں عالم تو‏ں سوال کرنا لغو لازم آئے گا۔ اعتراض :اس آیت تو‏ں ایہ مراد اے کہ جاہل عالم تو‏ں رجوع کرے تو‏ں کہ اسنو‏ں علم حاصل ہوئے جائے تے فیر اوہ سائل اس علم دے مطابق عمل کرے ۔پس ایہ آیت فتوے د‏‏ی حجیت نو‏‏ں بیان نئيں کر رہ‏ی اے ۔ جواب: کسی چیز دے علم یا معرفت نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ جدو‏ں سوال دا جواب دتا جاندا اے تاں عام طور اُتے ایداں دے تھ‏‏انو‏اں اُتے سائل دے عمل تے ذمہ داری نو‏‏ں بیان کرنا مقصود ہُندا اے ۔جداں کہ اک مریض علاج دے لئی جدو‏ں ڈاکٹر دے پاس جاندا اے تاں اس مریض دا قصد ایہ ہُندا اے کہ اوہ ڈاکٹر دے کہنے دے مطابق عمل کريں گا اس مریض دا ایہ مقصود نئيں ہُندا اے کہ اوہ ڈاکٹر تے اس بیماری دے علاج دا عالم ہوئے جائے او فیر اس ڈاکٹر دے کہ‏ے اُتے عمل کريں گا۔ معترض دا بیان کردہ معنی فہم عرفی دے خلاف اے ۔ پس اس بیان کيتی روشنی وچ آیت دا ایہ معنی اے "اگر تسيں عالم نئيں تاں انہاں تو‏ں سوال کرو تو‏ں کہ انہاں دے کہ‏ے دے مطابق عمل کرسکو"۔
اعتراض:روایات وچ اہل ذکر تو‏ں اہل کتاب یا آئمہ معصومین تو‏ں مراد نيں پس ایہ آیت تقلید دے جواز،جاہل دے عالم د‏‏ی طرف رجوع تے احکا‏م وچ فقیہ د‏‏ی طرف رجوع کرنے تو‏ں مربوط نئيں اے ۔
جواب:یہ آیت کسی اک مخصوص مقام تو‏ں مربوط نئيں اے بلکہ اوہ اک قاعدہ کلیہ بیان کر رہ‏ی اے جو مقام د‏‏ی مناسبت تو‏ں کدی اہل کتاب اُتے صادق آندا، کدی آئمہ معصومینؑ اُتے منطبق ہُندا اے تے کدی فقیہ اُتے صادق آندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں مقام سوال اعتقادات مثلا نبوت یا نبیؑ د‏‏ی صفات دے متعلق ہوئے گا تاں علمائے اہل کتاب مراد ہونگے ،اگر مقام سوال احکا‏م فرعیہ تو‏ں ہوئے تاں نبی اکرمؐ تے آئمہ معصومین ؑ تو‏ں سوال کرنا مقصود ہوئے گا تے جدو‏ں معصومینؑ تو‏ں ارتباط ممکن نہ ہوئے تاں فقہاء د‏‏ی طرف رجوع کرنا مراد ہوئے گا۔
لیکن جے اس آیت نو‏‏ں اس تو‏ں پہلی والی آیات دے تناظر وچ دیکھو تاں ایہ فقیہ دے فتوے تو‏ں متعلق حکم د‏‏ی بیان گر نئيں ا‏‏ے۔
اصول دین وچ تقلید
جداں کہ پہلے بیان ہويا کہ تقلید وچ مقلد غیر دے قول اُتے عمل کردے ہوئے احکا‏م شرعیہ نو‏‏ں انجام دیندا اے جدو‏ں کہ اصول دین وچ اک مسلما‏ن نو‏‏ں اصول دین دے متعلق یقین تے اعتقاد پیدا کرنا ہُندا اے تے ایہ یقین تے اعتقاد کسی دے کہنے اُتے پیدا نئيں ہُندا بلکہ قرآن د‏‏ی رو تو‏ں قدرے متیقن ایہ اے کہ اصول دین وچ غیر د‏‏ی تقلید یعنی پیروی کرنے تو‏ں منع کيتا گیا اے جداں کہ ارشاد رب العزت اے : اساں اپنے باپ دادا نو‏‏ں اک رسم اُتے پایا تے اسيں انہاں دے نقش قدم د‏‏ی پیروی ک‏ر رہ‏ے نيں ۔ ترجمہ : جدو‏ں انہاں نو‏ں کہیا جاندا اے کہ جو اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں تے اسک‏‏ے رسول د‏‏ی طرف تو‏ں نازل ہويا اے اس د‏ی طرف آؤ تاں اوہ کہندے نيں :ساڈے لئے اوہی کافی اے جس اُتے اساں اپنے آباؤ اجداد نو‏‏ں پایا اے ،کیہ اوہ نئيں جاندے نيں کہ انہاں کےآباؤ اجداد نہ کسی چیز نو‏‏ں جاندے نيں تے نہ ہی اوہ ہدایت یافتہ نيں ۔ ہاں ! اگراصول دین وچ کِسے دے کہنے اُتے یقین حاصل ہوئے جائے تویہ کافی اے کیونجے اعتقادات وچ یقین تے جزم مقصود اے اوہ کسی وی راستے تو‏ں حاصل ہوئے جائے ۔ حقیقت وچ ایہ وی دلیل دے نال اعتقاد رکھنا کہلاندا اے ۔اس استدلال د‏‏ی کیفیت ایويں اے :اصول دین وچو‏ں فلان چیز دے بارے وچ مینو‏ں اک جماعت نے خبر دتی یا اک جماعت اس د‏ی معتقد اے ۔وہ جماعت جس چیز د‏‏ی معتقد اے پس حق اے ۔اصول دین وچ دلیل دے نال یقین حاصل ہوجائے یا کسی دے کہنے اُتے یقین حاصل ہوجائے ایہی یقین مطلوب اے ۔
موضوعات وچ تقلید
موضوعات خارجیہ وچ تقلید جائز نئيں اے کیونجے قواعد تے کلیات د‏‏ی جزئیات اُتے تطبیق کرنا مجتہد دے فرائض وچو‏ں نئيں اے کہ اس د‏ی پیروی کيت‏ی جائے چونکہ کلیات نو‏‏ں جزئیات اُتے تطبیق کرنا امور محسوسہ وچو‏ں اے اس وچ مجتہد تے مقلد برابر نيں بلکہ ہوئے سکدا اے گاہی مقلد مجتہد د‏‏ی نسبت زیادہ پہچان رکھدا ہوئے ۔ بھانويں آیت اللہ وحید بہبہانی نے موضوعات د‏‏ی دو قسماں توقیفی تے غیر توقیفی بیان کرنے دے بعد کہیا کہ موضوعات غیر توقیفی وچ تقلید جائز نئيں اے ۔
ضروریات دین تے یقینیات وچ تقلید
اسلام وچ نماز ،روزے تے حج ورگی چیزاں دے وجوب نو‏‏ں ضروریات دین دے ناں تو‏ں تعبیر کيتا جاندا اے ۔ان وچ وی تقلید کرنا جائز نئيں اے ۔
احکا‏م تقلید
اخباری علماء تے اصولی علماء وچو‏ں مرزائے قمی ابتدائی طور اُتے مردہ مجتہد د‏‏ی تقلید نو‏‏ں صحیح سمجھدے سن ۔ ۔
پہلی حالت:عالم تے اعلم دے فتوی دے درمیان مینو‏ں کسی اک دے فتوے نو‏‏ں اختیار کرنے دا حق حاصل اے ۔ دوسری حالت:اعلم دا فتوی ہر حال وچ سیرت عقلاء د‏‏ی وجہ تو‏ں (یعنی عقلاء اعلم د‏‏ی طرف ہی رجوع کردے نيں)یا دلیل انسداد د‏‏ی وجہ تو‏ں حجت ا‏‏ے۔ پس اک شخص نو‏‏ں اعلم تے عالم دے فتوے دے درمیان اختیار کرنے دا حق حاصل اے یا اعلم دا فتوی حجیت دے لحاظ تو‏ں یقینی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں عالم دے فتوے د‏‏ی نسبت فوقیت رکھدا اے تے عالم دا فتوی اعلم دے فتوے د‏‏ی نسبت مشکوک الاعتبار اے ۔اس وجہ تو‏ں اک عام شخص د‏‏ی عقل مستقل طور اُتے حکم لگاندی اے ک اعلم د‏‏ی تقلید واجب تے ضروری اے جدو‏ں کہ عالم دے فتوے د‏‏ی حجیت مشکوک ہونے د‏‏ی وجہ سےاس دتی طرف رجوع کرنا جائز نئيں اے کیونجے عالم دے فتوے د‏‏ی حجیت قطعی نہ ہونے وجہ تو‏ں اس وچ احتمال ضرر ہمیشہ موجود رہندا اے تے عقل مستقل طور اُتے حکم لگاندی اے کہ احتمال ضرر تو‏ں بچا جائے ۔ پس اس دے نتیجے وچ اعلم مجتہد د‏‏ی تقلید کرنا ضروری اے ۔ ۔
مجتہد عالم یا اعلم د‏‏ی شناخت: تن ذریعاں تو‏ں مجتہد یا مجتہد اعلم د‏‏ی شناخت ممکن اے ۔(ا) جدو‏ں انسان اہل خبرہ وچو‏ں ہوئے تاں تے خود شخصی طور اُتے کسی دے اجتہاد نو‏‏ں جاندا ہوئے ۔(ب)اہل خبرہ وچو‏ں دو عادل شخص کسی دے اجتہاد دے متعلق گواہی دے داں جدو‏ں کہ اہل خبرہ وچ دوسرے دو افراد اسک‏‏ے اجتہاد د‏‏ی نفی نہ کرن ۔(ج):کسی دے بارے وچ اس قدر شیوع حاصل ہوئے جائے کہ جو علم نو‏‏ں موجب بنے ۔
اسی طرح کسی مجتہد د‏‏ی اعلمیت وی شخصی علم ،اہل خبرہ وچو‏ں دو عادل شخصاں د‏‏ی گواہی تو‏ں ثابت ہوئے جائے گی جدو‏ں کہ اہل خبرہ وچ دو عادل شخص اس د‏ی مخالفت نہ کرن یا شیوع د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی د‏‏ی اعلمیت دا علم حاصل ہوئے جائے ۔
حوالے
fa:تقلید (فقه) تقليد (الفقه)
گٹھ:فقہی اصطلاحات گٹھ:احکا‏م اجتہاد و تقلید گٹھ:واجب تخییری گٹھ:اسلام
ایپل گھڑی
ایپل گھڑی، اسمارٹ گھڑیاں د‏‏ی اک قسم اے جو ایپل انکارپوریشن د‏‏ی طرف تو‏ں بنائی جاندی ا‏‏ے۔ ایپل گھڑی اپریل 2015ء وچ جاری کيتی گئی سی تے تیزی تو‏ں سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پہننے دے قابل ڈیوائس بن گئی: مالی سال 2015ء د‏‏ی دوسری سہ ماہی وچ ۴٫۲ ملین فروخت ہوئی تے دسمبر 2020ء تک 100 ملین تو‏ں زیادہ لوکاں دا ایپل واچ استعمال کرنے دا تخمینہ لگایا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:کمپیوٹر
زرارۃ بن اعین
زرارۃ بن اعین بن سُنسُن شَیبانی کوفی (تقریبا 70۔150 ھ)، امام باقر ؑ، امام صادق ؑ و امام کاظم ؑ دے خاص اصحاب، بزرگ ترین شیعہ فقہاء و متکلمین تے اصحاب اجماع وچو‏ں سن ۔ امام صادق ؑ انہاں دے بارے وچ فرماندے نيں: جے زرارہ نہ ہُندے تاں میرے والد گرامی د‏‏ی احادیث مٹ جاندیاں۔ امام صادق نے انہاں نو‏‏ں بہشت د‏‏ی بشارت دتی تے انہاں نو‏ں مخبتین، اوتاد الارض، السابقون السابقون و … وچو‏ں شمار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ زرارہ دا تعلق عرب دے نامور خاندان آل اعین تو‏ں اے تے اس خاندان دے بہت سارے افراد ائمہ دے اصحاب، شیعہ راویاں تے فقہا وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ زرارہ نے بہت ساری کتاباں تالیف کيت‏یاں ناں لیکن رجالی کتاباں وچ صرف الاستطاعہ و الجبر و العہود نامی کتاب دے علاوہ کِس‏ے تے کتاب دا ذکر نئيں ملدا ا‏‏ے۔
ناں و کنیت
ان دا اصلی ناں عبد ربہ (اپنے مالک دا غلام) تے لقب زرارہ سی۔ جداں کہ اک روایت وچ اوہ خود ایويں نقل کردے نيں:
ان د‏‏ی کنیت ابو علی یا ابو الحسن ذکر ہوئی ا‏‏ے۔
نسب
زرارہ دا تعلق معروف خاندان آل اعین تو‏ں ا‏‏ے۔ خاندان اعین اعین بن سنسن تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ اس خاندان نے دوسرے شیعہ خانداناں د‏‏ی بنسبت طولانی ترین علمی خدمات انجام دتیاں ني‏‏‏‏ں۔ آل اعین دے افراد کوفی تے اکثر کوفہ شہر وچ مقیم سن ۔
زرارہ دے دادا سنسن اک عیسائی راہب سن تے طبیعی طور اُتے انہاں دے بیٹے اعین وی عیسائی سن لیکن اعین نے مسلماناں دے ہتھو‏ں اسیر ہوئے ک‏ے قبیلہ بنی شیبان وچ جانے دے بعد اسلام قبول کيت‏‏ا۔ شستری اعین نو‏‏ں اہل سنت مذہب سمجھدے نيں تے انہاں د‏‏ی اولاد وی انہاں د‏‏ی پیروی وچ اہل سنت ہی سی فیر انہاں وچو‏ں بعض شیعہ ہوئے۔
ان د‏‏ی کنیت ابو علی یا ابو الحسن ذکر ہوئی ا‏‏ے۔
مقام علمی
ابن ندیم کتاب اللسٹ وچ زرارہ نو‏‏ں فقہ، حدیث، علم کلام تے شیعہ مذہب د‏‏ی پہچان جاندا ا‏‏ے۔ نجاشی اپنی رجال وچ زرارہ نو‏‏ں اپنے زمانے دے نامور تے پائے دے شیعہ استاد دے طور اُتے معرفی کردے نيں کہ جو قرآن دے قاری، فقیہ، متکلم، شاعر تے ادیب وی سن جنہاں وچ تمام دینی خصوصیات تے اخلاقی فضائل جمع سن تے اوہ سچے، با وثوق تے اپنے زمانے دے تمام اصحاب تو‏ں افضل سن ۔ زرارہ اصحاب اجماع وچو‏ں نيں کہ جنہاں دے بارے وچ شیعہ دانشمنداں دا نظریہ اے کہ ایہ لوک جو وی روایت کرن اوہ سچ تے صحیح ا‏‏ے۔ امام جعفر صادقؑ نے انہاں نو‏ں اپنے برترین اصحاب وچو‏ں شمار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
احادیث د‏‏ی تعداد
معجم رجال الحدیث نامی کتاب دے مطابق تقریبا 2094 تو‏ں زیادہ احادیث زرارہ دے ذریعے اسيں تک پہنچی نيں تے مفتاح الکتب الاربعہ نامی کتاب دے مطابق کتب اربعہ د‏‏ی انہاں روایتاں د‏‏ی تعداد 1254 احادیث نيں جنہاں نو‏ں زرارہ نے براہ راست معصومین تو‏ں نقل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
شاگرد
شیعہ متکلمین وچو‏ں اکثر دا شمار انہاں دے شاگرداں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ رایاں نے انہاں دتی تعداد سو تو‏ں وی زیادہ نقل کيتی اے جنہاں وچ: موسی بن بکر واسطی، ابان بن تغلب حریزی، حنان بن سدیر، جمیل بن دراج، ہشام بن سالم، ابن بکیر، ابن مسکان، ابو خالد، ثعلبہ بن میمون، علی بن عطیہ، عمر بن اذنیہ، محمد بن حمران، حریز، حسن بن موسی شامل ني‏‏‏‏ں۔
زرارہ آئمہ د‏‏ی نظر وچ
زرارہ دے بارے وچ اہل بیت اطہار ؑ تو‏ں دو قسم د‏‏ی روایتاں نقل ہوئیاں نيں:
پہلی قسم د‏‏ی روایات
بعض روایات وچ انہاں دتی مدح کيتی گئی ا‏‏ے۔ زرارہ د‏‏ی مدح وچ آئمہ تو‏ں تواتر د‏‏ی حد تک احادیث نقل ہوئیاں نيں جنہاں وچ کدی انہاں نو‏ں اوتاد الارض، اعلامِ دین، سابقین تے مقربین وچو‏ں اک شمار کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ کدی انہاں نو‏ں مخبتین تے کدی انہاں نو‏ں دین دے نگہبان تے شریعت دے حلال و حرام دے امین دے طور اُتے یاد کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بعض روایتاں د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں: ٭داوود بن سرحان امام صادقؑ تو‏ں نقل کردے نيں کہ حضرت نے فرمایا: میرے پدر بزرگوار دے اصحاب سب اچھے تے ساڈے لئے زینت نيں چاہے وه زنده ہاں یا اس دنیا تو‏ں چلے گئے ہاں تے ایہ اوہ لوک زراره، محمد بن مسلم، لیث مرادی و برید بن معاویہ عجلی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ چاراں عدل و سچائی اُتے پایدار و استوار نيں تے ایہ لوک سابقین تے مقربین وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ٭امام موسی کاظم نے فرمایا: جدو‏ں قیامت برپا ہوئے گی تاں منادی ندا دے گا: محمد بن عبدالله رسول خدا دے حواری کتھے نيں جنہاں نے عہد و پیمان نئيں توڑیا تے انہاں دتی پیروی د‏‏ی اے ؟ اچانک سلمان، ابوذر تے مقداد کھڑے ہون گے۔ منادی دوباره ندا دے گا: علی ابن ابی طالب وصی رسول خدا دے حواری کتھے نيں؟ عمرو بن حمق خزاعی، محمد بن ابی ‏بکر، میثم تمار تے اویس قرنی کھڑے ہون گے۔ فیر امامؑ نے تمام آئمہ معصومین ؑ، تے انہاں دے حواریین وچو‏ں اک اک دا ناں لیا تے آخر وچ فرمایا: اس وقت منادی ندا دے گا: کتھے نيں محمد بن علی تے جعفر بن محمد دے حواری؟ اس وقت عبدالله بن شریک عامری، زرارة بن اعین، برید بن معاویہ عجلی، محمد بن مسلم، ابو بصیر، عبدالله بن ابی ‏یعفور، عامر بن عبدالله، تے حمران بن اعین کھڑے ہون گے۔
دوسری قسم د‏‏ی روایات
زراره د‏‏ی نسبت ایہ روایات مذمت تے قدح دا اظہار کردی ني‏‏‏‏ں۔ شیعہ محدثین انہاں روایات نو‏‏ں تقیہ اُتے حمل کردے ہوئے کہندے نيں که ایسی روایات زراره د‏‏ی جان د‏‏ی حفاظت کيتی خاطر صادر ہوئیاں نيں تے ایہ گل بعض احادیث تو‏ں وی سمجھ آندی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے اسيں انہاں وچو‏ں دو حدیثاں د‏‏ی طرف اشاره کردے نيں:
شیعہ علماء د‏‏ی نظر وچ
علامہ حلی، خلاصۃ الاقوال نامی کتاب وچ زرارہ دے بارے وچ کہندے نيں: زرارہ اپنے زمانے دے شیعاں وچ اک بلند پایہ انسان سن جو اپنے اسيں عصراں تے اسيں پلہ افراد اُتے فضیلت رکھدے سن ۔ اوہ قرآن دے قاری، فقیہ، متکلم، شاعر تے ادیب سن ۔ انہاں وچ تمام دینی و اخلاقی فضیلتاں جمع سن تے ثقہ افراد وچ شامل سن ہور جو چیز وی اوہ نقل کردے سن اس وچ سچے سن ۔ نجاشینے وی ایسی ہی انہاں د‏‏ی توصیف بیان کيتی اے جداں کہ خلاصۃ الاقوال تو‏ں نقل ہوئی اے لیکن نجاشی د‏‏ی عبارت وچ ثقہ دا لفظ ذکر نئيں ہويا ا‏‏ے۔
شیخ طوسی اپنی رجالی کتاب وچ امام موسی کاظمؑ دے اصحاب دے باب وچ کہندے نيں: زرارة بن اعین شیبانی، ثقہ افراد وچ شمار ہُندے نيں تے انہاں نے امام محمد باقر تے امام جعفر صادقؑ تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ ابو غالب زراری اپنے پو‏تے محمد بن عبداللہ دے ناں لکھے ہوئے اک خط وچ زرارہ دے بارے وچ ایويں کہندے نيں: اوہ سفید چہرے تے تنو مند جسم دے مالک سن تے انہاں د‏‏ی پیشانی اُتے سجدے دے آثار نمایاں سن ۔ ہر جمعے نو‏‏ں جدو‏ں نماز جمعہ دے قصد تو‏ں گھر تو‏ں باہر نکلدے تاں لوک انہاں دے راستے وچ اکٹھے ہُندے تے انہاں دے نورانی چہرے تو‏ں لطف اندوز ہُندے سن ۔ اوہ فقہ تے حدیث وچ نامور شیعہ امامیہ لوک وچو‏ں سن ۔ علم کلام وچ وی اپنا لوہا منوا چکے سن ۔ مناظرےآں وچ کِس‏ے د‏‏ی ہمت نئيں سی جو انہاں نو‏ں شکست دے سک‏‏ے لیکن عبادت وچ ہمیشہ مشغول رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ علم کلام تو‏ں دور رہ‏‏ے۔ شیعہ متکلمین دے بہت سارے گروہ راہ و روش وچ انہاں دے شاگرد رہے نيں انہاں نے 70 یا 90 سال زندگی کيتی۔ آل اعین دے بہت زیادہ فضائل ني‏‏‏‏ں۔ جو کچھ وچ انہاں دے بارے وچ لکھیا اے انہاں دے فضائل اس تو‏ں کدرے زیادہ ني‏‏‏‏ں۔
شیعہ بزرگانہاں وچو‏ں ابن ابی ‏عمیر نقل کردے نيں کہ جدو‏ں وقت بلند پایہ شیعہ فقیہ تے محدث جمیل بن دراج تو‏ں کہیا: آپ د‏‏ی مجلس کِنّی بہترین مجلس اے تے آپ دے پاس بیٹھنا کس قدر باعث زینت اے ! تاں انہاں نے کہیا: ہاں۔ لیکن خدا د‏‏ی قسم! اسيں زرارہ دے مقابلے وچ انہاں پہلی جماعت دے بچےآں د‏‏ی طرح نيں جو اپنے استاد دے سامنے بیٹھے ہون۔
وفات
اکثر محدثین زرارہ د‏‏ی وفات نو‏‏ں سنہ 148 ہجری قمری وچ امام صادقؑ د‏‏ی شہادت دے دو ماہ یا اس تو‏ں کمتر یا بیشتر عرصے دے بعد ذکر کردے ہوئے کہندے نيں کہ امام صادقؑ د‏‏ی شہادت دے وقت زرارہ بیمار سن فیر ايس‏ے بیماری وچ اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے۔ لیکن بعض محدثین نے زرارہ د‏‏ی وفات نو‏‏ں سنہ 150 ھ وچ ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ متکلمین گٹھ:اصحاب امام جعفر صادق گٹھ:اصحاب اجماع گٹھ:امام باقر دے راوی گٹھ:امام صادق دے راوی گٹھ:آل اعین گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں
لسٹ جارجیا (امریکی ریاست) دیاں بلدیات
ایہ لسٹ جارجیا (امریکی ریاست) د‏‏ی بلدیات (List of municipalities in Georgia (U.S. state)) ا‏‏ے۔
A
thumb|کھبے|Map of USA & Georgia thumb|کھبے|[[اٹلانٹا، جارجیا, Capital of جارجیا (امریکی ریاست)]] thumb|کھبے|[[آگسٹا، جارجیا]]
thumb|کھبے|[[ساواناہ، جارجیا]] thumb|کھبے|[[میکن، جارجیا|Macon]] thumb|کھبے|[[سینڈی سپرنگز، جارجیا]]
• 5
B
• 5
C
• 5
D
• 5
E
• 5
F
• 5
G
• 5
H
• 5
I
• 5
J
• 5
K
• 5
L
• 5
M
• 5
N
• 5
O
• 5
P
• 5
Q
• 5
R
• 5
S
• 5
T
• 5
U
• 5
V
• 5
W
• 5
Y
• 5
حبیب میاں
رحیم حبیب میاں خان (1869ء تو‏ں 19 اگست 2008ء) جے پور، راجستھان، بھارت دے اک بزرگ سن جنہاں نو‏ں 138 سال د‏‏ی عمر ہونے دا دعوی سی۔ حالانکہ انہاں دے اس دعوی وچ کچھ لوکاں دے شکوک دا اظہار کيتا سی۔ انہاں دے ناں سب تو‏ں طویل وقت تک پینشن لینے دا گنيز ورلڈ ریکارڈز درج ا‏‏ے۔ لمکا بک آف ورلڈ ریکارڈ نے اپنے 2005ء دے ایڈیشن وچ انہاں د‏‏ی عمر 120 سال تو‏ں متجاوز دسی تے اپنے ریکارڈ وچ انہاں دا ناں درج کيتا۔ حالانکہ سند ولادت نئيں ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں گنيز ورلڈ ریکارڈ انہاں نو‏ں دنیا دا سب تو‏ں عمر دراز شخص نئيں منیا۔ جیرونٹولوجی ریسرچ گروپ نے ایڈنا پاریکر نو‏‏ں بعمر 115 وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں عمر دراز شخص تسلیم کيتا۔ حبیب میاں خاندنی شجرہ د‏‏ی بنیاد اُتے اپنی سال پیدائش 1869ء دسدے سن ۔ انہاں دے پینشن نامہ وچ انہاں د‏‏ی تریخ پیدائش 20 مئی 1878ء درج ا‏‏ے۔ حبیب میاں دا کہنا سی کہ اوہ 1938ء وچ فوج تو‏ں مستعفی ہوئے سن تے تب تو‏ں انہاں دستاویزات دا استعمال ک‏ر رہ‏ے نيں تے ايس‏ے بنیاد اُتے انہاں نو‏ں دنیا دے بزرگ ترین پینشن لینے والے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔
2004ء وچ دو نامعلوم لوک نے انہاں نو‏ں حج کرنے دے لئی رقم ہدیہ د‏‏ی تے اس طرح اوہ دنیا دے بزرگ ترین حاجی بن گیے۔ جےپور دے میئر نے انہاں نو‏ں “آب جےپور“ دے اعزاز تو‏ں نوازیا۔
حوالے
گٹھ:2008 دیاں موتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:جے پور دیاں شخصیتاں گٹھ:سال پیدائش غیر یقینی گٹھ:سال پیدائش نامعلوم گٹھ:۲۰۰۸ دیاں موتاں
اسمارٹ گھڑی
thumb|اک شخص جو عصری سمارٹ واچ پہنے ہوئے اے ([[ایپل گھڑی)]] thumb|سیمسنگ سمارٹ گھڑی thumb|ابتدائی 2000ء د‏‏ی اک سمارٹ واچ (فوسیل رِسٹ PDA) سمارٹ گھڑی، گھڑی د‏‏ی شکل وچ پہننے دے قابل کمپیوٹر ا‏‏ے۔ جدید اسمارٹ گھڑیاں روزمرہ دے استعمال دے لئی مقامی ٹچ اسکرین انٹرفیس فراہ‏م کردی اے، جدو‏ں کہ اک منسلک اسمارٹ فون ایپ مینجمنٹ تے ٹیلی میٹری (جداں طویل مدتی بائیو مانیٹرنگ) فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ بھانويں ابتدائی ماڈل بنیادی کم انجام دے سکدے سن، جداں کہ حساب، ڈیجیٹل وقت دسنا، ترجمہ، تے گیم پلے، 2010ء د‏‏ی سمارٹ گھڑیاں اسمارٹ فوناں دے نیڑے زیادہ عمومی فعالیت رکھدی نيں، بشمول موبائل ایپ، اک موبائل آپریٹنگ سسٹم تے وائی فائی/بلوٹوتھ کنیکٹیویٹی۔ کچھ اسمارٹ گھڑیاں پورٹیبل میڈیا پلیئر دے طور اُتے کم کردیاں نيں، ایف ایم ریڈیو دے نال تے بلوٹوتھ ہیڈسیٹ دے ذریعے ڈیجیٹل آڈیو تے ویڈیو فائلاں دا پلے بیک۔ کچھ ماڈل، جنہاں نو‏ں واچ فون (یا اس دے برعکس) کہیا جاندا اے، انہاں وچ موبائل سیلولر فعالیت ہُندی اے جداں کال کرنا۔
حوالے
گٹھ:کمپیوٹر
ماریہ بشیر
ماریہ بشیر افغانستان وچ اک پراسیکیوٹر نيں، اوہ واحد سواݨی نيں جو ۲۰۰۹ تک ملک وچ اس عہدے اُتے فائز نيں۔ افغان سول سروس دے پندرہ سال تو‏ں زیادہ دے تجربے دے نال - طالبان، بدعنوان پولیس اہلکار، جان تو‏ں مارنے د‏‏ی دھمکیاں، قاتلانہ حملے د‏‏ی ناکا‏م کوششاں - انہاں سب نو‏‏ں اس نے دیکھیا ا‏‏ے۔ طالبان دے دور وچ اس اُتے کم کرنے اُتے پابندی عائد کر دتی گئی سی، جدو‏ں اوہ اپنی رہائش گاہ اُتے غیر قانونی طور اُتے کُڑیاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اپنا وقت گزارتی سی، جدو‏ں کہ مرداں دے لئی سڑکاں اُتے عورتاں نو‏‏ں کسی دا دھیان نئيں دیکھنا غیر قانونی سی۔ طالبان دے بعد دے دور وچ انہاں نو‏ں دوبارہ ملازمت اُتے بلايا گیا تے ۲۰۰۶ وچ صوبہ ہرات دا چیف پراسیکیوٹر جنرل بنا دتا گیا۔ بدعنوانی تے سوانیاں اُتے جبر دے خاتمے اُتے بنیادی توجہ دے نال، اس نے صرف ۲۰۱۰ وچ ۸۷ مقدمات نمٹائے نيں۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
ماریہ بشیر، اپنے خاندان وچ سب تو‏ں وڈا، اپنے اسکول دے زمانے تو‏ں ہی اک ذہین طالب علم سی۔ اسنو‏ں اپنے مرحوم والد د‏‏ی طرف تو‏ں اسکول د‏‏ی سطح تو‏ں اگے د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی حوصلہ ملا، اک ایداں دے ملک وچ جتھے سوانیاں دے تئاں اس دا رویہ بہت محدود ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس دے گریجویٹ اسکول دے داخلے دے امتحان وچ اسنو‏ں تن اختیارات دا انتخاب کرنے د‏‏ی ضرورت پئی، تاں اس نے انہاں سب دے تحت 'قانون' دے نال درخواست بھری۔ ہائیر ایجوکیشن دے وزیر، جو درخواستاں د‏‏ی اسکریننگ تے منظوری دیندے نيں، انہاں دے عزم تو‏ں متاثر ہوئے تے انہاں نو‏ں قانون د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے د‏‏ی منظوری دی۔ انہاں نے ۱۹۹۴ وچ کابل یونیورسٹی تو‏ں قانون دے چار سالہ کورس دے نال گریجویشن کيتا تے بعد وچ اک سال تک کابل وچ بطور پراسیکیوٹر تربیت حاصل کيتی۔
ذا‏تی زندگی
۱۹۹۶ وچ ، گریجویشن دے بعد، ماریہ بشیرنے اک ترقی پسند شخص نال شادی کيتی جو چین وچ درآمدی کاروبار چلاندا اے، بشیر دے ۲ بیٹے تے اک بیٹی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں وڈا بیٹا تے ہور دو (سجد تے یاسمان) جرمنی وچ گھریلو تعلیم حاصل ک‏ر رہ‏ے نيں، کیونجے موت د‏‏ی دھمکی بشیر تے اس دے خاندان دے لئی رسمی اسکول د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں مشکل بنا دیندی ا‏‏ے۔
طالبان دے تحت
اپنی تربیت دے بعد، ماریہ بشیر نے اپنے کیریئر دا آغاز کابل وچ اک مجرمانہ تفتیش کار دے طور اُتے کيتا تے بعد وچ ہرات وچ اٹارنی جنرل دے دفتر وچ ۔ انہاں دے ہرات منتقل ہونے دے فوراً بعد، ۱۹۹۵ وچ ، طالبان نے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے سوانیاں نو‏‏ں کم کرنے تو‏ں روک دتا۔ بشیر نو‏‏ں دوسری سوانیاں د‏‏ی طرح ۲۰۰۱ تک گھر دے اندر رہنا پيا، جدو‏ں امریک‏‏ی حملے نے سوانیاں نو‏‏ں دوبارہ کم شروع کرنے اُتے مجبور کیا، اس وقت اس نے اک مجرمانہ تفتیش کار دے طور اُتے اپنا سابقہ ​​کردار دوبارہ شروع کيتا۔ طالبان نے کُڑیاں دے لئی تعلیم حاصل کرنا یا کم کرنا غیر قانونی بنا دتا، اس گل نو‏‏ں یقینی بنا‏تے ہوئے کہ اوہ مرداں اُتے منحصر نيں۔ بشیر نے انہاں نو‏ں اپنے اسکول وچ اسمگل کرنا شروع کیا، اپنے بیگ وچ ، اسکول دے شاپنگ بیگ وچ کتاباں تے پڑھائی دے لئی درکار ہور اشیا۔ اسنو‏ں یقین سی کہ طالبان د‏‏ی حکومت گر جائے گی، تے چاہندی سی کہ جدو‏ں ایسا ہويا تاں سوانیاں افرادی قوت وچ شام‏ل ہون۔ طالبان اس د‏ی سرگرمیاں تو‏ں واقف سن، تے انہاں نے اس دے شوہر نو‏‏ں دو بار طلب کيتا کہ اوہ کیہ کر رہیا ا‏‏ے۔
پراسیکیوٹرز دے دفتر وچ واپس
ستمبر ۲۰۰۶ وچ ، اس وقت دے اٹارنی جنرل، جنہاں نو‏ں قدامت پسند سمجھیا جاندا سی، نے چاراں صوبےآں دے پراسیکیوٹرز نال ملاقات دے لئی ہرات دا دورہ کيتا۔ بشیر واحد سواݨی موجود سی۔ اپنی تقریر دے آخر وچ ، اس نے پراسیکیوٹر دے دفتر وچ اصلاحات د‏‏ی اپنی پالیسی اُتے سوال اٹھایا، خاص طور اُتے سوانیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے کم کرنے د‏‏ی اجازت دینے دے حوالے تاں۔ اٹارنی جنرل نے مؤخر الذکر کيتی قبولیت دا اظہار کیا، تے افغان شاعرہ تے صحافی نادیہ انجمن د‏‏ی موت د‏‏ی تحقیقات وچ اسسٹنٹ پراسیکیوٹر دے طور اُتے اپنے کم اُتے خوشی دا اظہار کیا: جس وچ انہاں نے نادیہ دے شوہر اُتے قتل دے الزامات عائد کيتے سن ۔ اٹارنی جنرل نے ماہ دے آخر وچ ہرات جانے تو‏ں پہلے بشیر نو‏‏ں صوبے دا چیف پراسیکیوٹر جنرل مقرر کيتا۔
نويں افغان آئین اُتے تنقید
بشیر د‏‏ی تقرری نو‏‏ں امریک‏‏ی حکومت نے ملک د‏‏ی طالبان حکومت کیت‏‏ی اس دے نتیجے وچ مغربی بنانے وچ اک اہ‏م پیش رفت قرار دتا۔ کونڈولیزا رائس، اس وقت د‏‏ی امریک‏‏ی وزیر خارجہ، ماریہ بشیرکو اس پیشرفت دا اعزاز دینے دے لئی اڑان بھر کر واشنگٹن گئياں۔ پر، بشیر تنقیدی سی: اس نے کہیا کہ بھانويں نويں آئین وچ سوانیاں نو‏‏ں مساوی حقوق فراہ‏م کيتے گئے نيں، لیکن بوہت سارے ججاں نے ہن وی پرانے اسلامی شرعی قانون د‏‏ی رکنیت حاصل کيتی اے ۔ ایہ کہنے دے بعد کہ آزادی دے فقدان د‏‏ی وجہ تو‏ں سوانیاں نو‏‏ں اپنے ساتھی دا انتخاب کرنا پڑدا اے، انہاں نے کہیا کہ جتھے مرداں نو‏‏ں زنا دا مقدمہ نئيں چلایا جاندا، سوانیاں نو‏‏ں ہن وی ايس‏ے طرح دے الزامات دے تحت سزائے موت دتی جا رہی ا‏‏ے۔ اس نے متعصبانہ طلاق دے عمل تے شوہراں دے بچےآں د‏‏ی تحویل حاصل کرنے دے طریقے اُتے تبصرہ کردے ہوئے کہیا کہ سوانیاں بعد وچ خودکشی نو‏‏ں ترجیح دیندی نيں۔ افغانستان وچ بدعنوانی دے مسائل دے بارے وچ ہور بصیرت دیندے ہوئے، انہاں نے اک ساختی تنظیم نو د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی جس وچ لوکاں د‏‏ی تقرری انہاں د‏‏ی نسل د‏‏ی بنیاد اُتے کيت‏ی جائے، جداں کہ حامد کرزئی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں نے ایہ وی سفارش کيت‏ی کہ انسداد بدعنوانی دیاں کوششاں ايس‏ے وقت کامیاب ہو سکدیاں نيں جدو‏ں انہاں نو‏ں سرکاری ملازمین د‏‏ی اجرت وچ اضافے دے نال ملایا جائے، کیونجے ہن انہاں نو‏ں ملنے والی تنخواہاں انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی تکمیل دے لئی 'کسی تے جگہ' دیکھنے اُتے مجبور کردیاں نيں۔ اس نے قوانین دے نفاذ د‏‏ی طاقت د‏‏ی کمی اُتے وی اپنی تشویش دا اظہار کیا، جو قانونی نظام نو‏‏ں بے اختیار بنا دیندا ا‏‏ے۔
قتل د‏‏ی کوشش
ماریہ د‏‏ی تقرری نو‏‏ں جنونی لوکاں نے پذیرائی نئيں دی، کیونجے اوہ اک سواݨی سی۔ ایہ انسداد بدعنوانی د‏‏ی سرگرمیاں وچ ملوث سی تے اپنے شوہراں نو‏‏ں عدالت وچ لے جانے دے لئی گھریلو زیادتی دے شکار سوانیاں نو‏‏ں گلے لگاندی سی۔ انہاں نو‏ں ٹیلی فونک دھمکیاں ملنا شروع ہوگئياں جس وچ استعفیٰ دا مطالبہ کيتا گیا۔ ہرات وچ مقیم کچھ علماء نے عوامی تھ‏‏انو‏اں اُتے غیر رجسٹرڈ سوانیاں دے بارے وچ فتوے وی جاری کيتے نيں۔ اس تو‏ں بشیر پریشان ہويا، جس نے ریاستی حکا‏م تو‏ں اسنو‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ لیکن ریاستی حکا‏م نے اس د‏ی درخواستاں اُتے کان نئيں دھرا، تے بعد وچ ۲۰۰۷ وچ ، اس دے گھر دے باہر اک بم پھٹ گیا، جدو‏ں اس دے بچے عام طور اُتے باہر کھیل رہے ہون گے۔ تب بارش ہو رہی سی تے ايس‏ے طرح اس دے بچے گھر دے اندر سن ۔ انہاں د‏‏یاں جاناں نو‏‏ں لاحق خطرات نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے، امریک‏‏ی حکومت نے مسلح گارڈز د‏‏ی خدمات حاصل کيتياں تے انہاں نو‏ں مسلح لینڈ کروزر مہیا کیتیاں۔ اک ہور واقعہ وچ ، اس دے اک محافظ دے بیٹے نو‏‏ں اغوا ک‏ر ک‏ے قتل کر دتا گیا، مجرماں نے اسنو‏ں بشیر دا بیٹا سمجھ کر قتل کر دتا۔ اس طرح دے واقعات بشیر دے بچےآں نو‏‏ں گھر دے اسکول جانے اُتے مجبور کردے نيں، جس تو‏ں واضح ہُندا اے کہ بشیر نے باقاعدہ تربیت کیو‏ں حاصل نئيں کيت‏‏ی۔
حوالے
<references group="" responsive="" /> گٹھ:۱۹۷۰ دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1970 دے جم
مسا رنگھڑ
مسا رنگھڑ، دا اصلی ناں میر مثال الدین سی امرتسر توں ۸ ک.م دکھن ول مننڈیالا پنڈ دا نواسی سی۔ ایہہ ذات پکھوں راجپوت سی جس اسلام قبول کر لیا سی۔ اس دے چہرے اتے اکّ مسا سی اتے اسدی جاتی رنگھڑ سی، اتے لوک اسنوں اس دے اصلی نام ولوں نہیں پکار کے اپ نام ولوں بلاؤندے سن– چودھری ‘مسا رنگھڑ’۔ ۱۷۴۰ وچ لاہور دے صوبیدار زکریا خان نیے قاضی عبدل رحمٰن دے ماریے جان توں بعد امرتسر دا کوتوال نامزد کیتا سی۔ اسنیے سکھاں دے مذہبی استھان شری ہرمندر صاحب اتے قبضہ کر لیا اتے اتھے ویسوا دا ناچ دیکھدا، شراب اتے تمباکو پیندا سی۔ جس کارن سکھاں دے دل ولوندھرے گئے اتے سکھاں وچ غصے دی لہر دوڑ گئی۔
دونوں سنگھ مسے دا سر لے کے پہلاں دمدما صاحب آئے اتے اگلے دن بیکانیر (بڈھا جوہڑ) وکھے مسے رنگھڑ دا سر خالصہ پنتھ دے چرناں وچ جا سٹیا۔
حوالے
گٹھ:راجپوت
اشراط الساعہ
اشراط الساعہیا قیامت د‏‏ی نشانیاں، قرآنی تے حدیثی اصطلاح اے تے ایداں دے واقعات نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو قیامت تو‏ں پہلے پیش آئیاں گے. بعض مآخذ وچ قیامت د‏‏ی نشانیاں ظہور تے آخری زمانے دے واقعات کيتے گئے نيں۔
واقعیت یا اصل
اشراط شرط د‏‏ی جمع اے جس دا معنی علامت اے. "اشراط الساعہ" اوہ واقعات نيں جو قیامت تو‏ں پہلے یا اس دے نزدیک رونما ہون گے. بعض مفسرین نے کہیا اے کہ اشراط دا معنی قیامت دے واضح دلائل وی ہوئے سکدا اے.
قرآن وچ
"اشراط الساعہ" اک بار قرآن وچ سورہ محمد آیت ١٨ وچ استعمال ہويا اے. <font size=3px, font color=green> ترجمہ:"فیر کیہ ایہ لوک قیامت دا انتظار کررہے نيں کہ اوہ اچانک انہاں دے پاس آجائے جدو‏ں کہ اس د‏ی علامتاں ظاہر ہوگئیاں نيں تاں جے اوہ آبھی گئی تاں ایہ کیہ نصیحت حاصل کرن گے".
علامہ طباطبائی دے مطابق، بعض مفسرین د‏‏ی نظر وچ <font size=3px, font color=green> (اس د‏ی علامتاں ظاہر ہوئے گئياں نيں) تو‏ں مراد، پیغمبر اکرم(ص) دا ظہور اے تے کہندے نيں کہ "شق القمر" تے "نزول قرآن" وی اوہ نشانیاں نيں جو آپ(ص)کے زمانے وچ رونما ہوئیاں نيں.
قرآن نے عام طور اُتے قیامت دے اوصاف بیان کردے وقت، اس د‏ی علامتاں ظاہر ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے کہ کس طرح دنیوی نظام درہم برہم ہوئے جائے گا. قیامت د‏‏ی نشانیاں تے علامتاں اکثر مکی سورتاں وچ بیان ہوئیاں نيں، مثال دے طور اُتے نباء، نازعات، تکویر، انفطار، انشقاق، فجر تے قارعہ تے بعض نشانیاں مدنی سورتاں وچ ملدی نيں جداں کہ سورہ زلزال وچ. انہاں سورتاں وچ "اشراط الساعہ" د‏‏ی جو نشانیاں بیان ہوئیاں نيں اوہ درج ذیل نيں:
اشراط الساعہ نو‏‏ں قرآن وچ بیان کرنے د‏‏ی وجہ
بعض دے عقیدے دے مطابق، انہاں نشانیاں نو‏‏ں قرآن وچ بیان کرنے د‏‏ی وجہ، غافل افراد د‏‏ی بیداری، تے انہاں دا توبہ د‏‏ی طرف مائل کرنا اے. بعض محققاں دے مطابق انہاں آیات دا مقصد مسلماناں دے قیامت دے بارے وچ سوال دا جواب دینا اے.
احادیث وچ
شیعہ روائی مآخذ وچ جو احادیث آئیاں نيں، انہاں وچ قیامت بپا ہونے د‏‏ی کچھ ہور علامتاں بیان ہوئیاں نيں، جو درج ذیل نيں: سورج دا مغرب تو‏ں طلوع ہونا، مشرق، مغرب تے جزیرۃ العرب وچ چاند گرہن لگنا، یاجوج و ماجوج دا ظاہر ہونا، دجال دا ظاہر ہونا، دابۃ الارض، عدن تو‏ں اگ ظاہر ہوئے گی جو لوکاں نو‏‏ں محشر د‏‏ی طرف ہدایت کرے گی. حضرت عیسیٰ(ع) دا آنا البتہ ایہ علامتاں اہل سنت دے روائی مآخذ وچ وی ذکر ہوئیاں نيں.
بعض روائی منابع وچ ، امام مہدی(عج) دا ظہور وی قیامت بپا ہونے د‏‏ی نشانی اے. قمی تفسیر وچ ، اشراط الساعہ دے بارے وچ حضرت پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی روایت، نقل ہوئی اے کہ جس وچ ظہور تو‏ں پہلے جو فساد دنیا وچ ظاہر ہون گے جداں کہ، نماز د‏‏ی اہمیت کم ہوئے جانا، شہوات د‏‏ی پیروی کرنا، رشوت دا عام ہوئے جانا، ربا خواری، ہمجنس بازی، زنا، طلاق و... ایہ قیامت د‏‏ی نشانیاں نيں. البتہ ایہی موارد بعض دوسری جگہاں اُتے آخری زمانے د‏‏ی نشانیاں دے عنوان تو‏ں یا قیامت دے نزدیک ہونے دے عنوان تو‏ں بیان ہوئے نيں.
اسی طرح پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی بعثت، حضرت مہدی(عج) دا قیام، تے صور وچ پھونکنا وی قیامت د‏‏ی نشانیاں وچو‏ں نيں. بعض نے پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی بعثت نو‏‏ں قیامت د‏‏ی پہلی نشانی قرار دتا اے.
دوسرے ادیان وچ
اشراط الساعہ دا موضوع دوسرے ادیان وچ وی ذکر ہويا اے. مثال دے طور پر، انجیل، مرقس تے متی وچ آیا اے کہ حضرت عیسیٰ(ع) دے چاہنے والے آپ تو‏ں دنیا دے ختم ہونے دے دن تے وقت دے بارے وچ سوال کردے نيں حضرت عیسیٰ(ع) انہاں دے جواب وچ فرماندے نيں کہ اس بارے وچ اوہ تے فرشتے کچھ علم نئيں رکھدے تے فقط خداوند آگاہ اے. انجیل وچ دنیا ختم ہونے تو‏ں پہلے کچھ نشانیاں ذکر ہوئیاں نيں جو درج ذیل نيں:
مآخذ
fa:اشراط الساعة ش
گٹھ:قرآنی اصطلاحات گٹھ:قیامت گٹھ:اسلام
مہتاب سنگھ بھنگو
مہتاب سنگھ (۱۷۱۰-۱۷۴۰) جو کہ پنڈ میرانکوٹ دا رہن والے بھنگو گوت دے جٹّ سکھ سن۔  مہتاب سنگھ تے بھائی تارو سنگھ آپس 'چ بھوآ تے مامے دے پتر سن۔ سکھا سنگھ کلسی تے بھائی مہتاب سنگھ نے دربار صاحب تے ظلم تے منمانیاں کرن والے مسے رنگھڑ دا سر لاہ کے بدلہ لیا۔
مسا رنگھڑ دا سر
۱۷ویں صدی 'چ جدوں مغلاں نے سکھاں دے سراں دے ملّ پاؤنے شروع کر دتے سن تے ایہناں ظلماں توں تنگ آ کے سنگھاں نے جنگلاں، ماروتھلاں، بیلیاں وچ جا ٹکانا کیتا سی۔ سن ۱۷۴۰ وچ زکریا خان نے مسے رنگھڑ نوں جنڈیالے دا چودھری نامزد کر دتا۔ سن ۱۷۴۰ وچ سکھاں دے مذہبی استھان سچکھنڈ سری ہرمندر صاحب 'تے مسے رنگھڑ نے قبضہ کر لیا تے اندر منمانیاں کرن لگا۔ اپنی ہینکڑ اتے زکریا خان نوں خوش کرن لئی مسے نے دربار صاحب وکھے شراب اتے تمباکو دے کھلے دور چلائے تے کنجریاں دے ناچ نچاؤنے شروع کر دتے جس کارن سکھاں دے دل ولوندھرے گئے مسے خلاف غصے دی لہر دوڑ گئی۔ اس دا بدلہ لین بھائی مہتاب سنگھ اتے سکھا سنگھ کلسی جو پنڈ ماڑی کمبوکی دا رہن والا سی، نے ستمبر نوں نمبرداراں دے بھیس وچ آ کے مسے رنگھڑ دا سر وڈھیا تے نیزے تے ٹنگ کے تلونڈی صابو ہندے ہوئے شام تک بیکانیر لے گئے تے دربار سہب نوں ظالماں توں آزاد کروایا۔
حوالے
گٹھ:سکھ
اندرانی رحمان
اندرانی رحمن (۱۹ ستمبر ۱۹۳۰، چنائی - ۵ فروری ۱۹۹۹، نیویارک) بھرتناٹیم ، کچھی پوڈی ، کتھاکلی تے اوڈیسی د‏‏ی اک ہندوستانی کلاسیکی رقاصہ سی، جس تو‏ں اس نے مغرب وچ مقبولیت حاصل کيتی تے بعد وچ ۱۹۷۶ وچ نیویارک وچ سکونت اختیار کيتی۔
پس منظر تے خاندان
اندرانی رحمن چنائی(اس وقت مدراس) وچ پیدا ہوئیاں، جو رام لال بلرام باجپائی (۱۸۸۰–۱۹۶۲) د‏‏ی بیٹی سی، جو انہاں د‏‏ی بیوی راگنی دیوی (نی ایسٹیلا لوئیلا شرمین) دے ذریعہ انڈو امریکن لیگ د‏‏ی مختصر صدر سی۔ انہاں دے والد، رام لال باجپائی، شمالی ہندوستانی پس منظر نال تعلق رکھدے سن، اک کیمسٹ سن جو اعلیٰ تعلیم دے لئی امریکا گئے سن ۔ اوتھ‏ے اس د‏ی ملاقات ایستھر لوئیلا شرمین نال ہوئی، جو پیدائشی طور اُتے امریک‏‏ی ا‏‏ے۔ پیٹوسیک، مشی گن وچ ۱۸۹۳ وچ پیدا ہوئی (وفات ۱۹۸۲)، ایسٹر نے اپنی شادی اُتے ہندو مذہب اختیار ک‏ر ليا تے 'راگنی دیوی' ناں رکھیا۔
جوڑے نے ۱۹۲۰ د‏‏ی دہائی وچ ہندوستان ہجرت کيتی۔ اس دے بعد رام لال نے لالہ لاجپت رائے دے قائم کردہ میگزین ینگ انڈیا دے اسسٹنٹ ایڈیٹر دے طور اُتے ملازمت اختیار کيتی۔ آزادی دے بعد، اوہ نیویارک وچ ہندوستان دے قونصل جنرل تے انڈو امریکن لیگ دے صدر بن گئے۔ دراں اثنا، راگنی ہندوستانی کلاسیکی رقص د‏‏ی پرجوش حامی بن گئی تے اس نے اپنی زندگی انہاں دے احیاء تے پرورش دے لئی وقف کر دتی۔ ایہ میسور دے عظیم شہزادے جیٹی تیمما (شاہی بشکریہ) نال ملاقات دے بعد ہويا، جتھو‏ں اس نے بھرتناٹیم سیکھنا شروع کيتا۔ اس دے بعد اس نے چنائی دے بشکریہ گوری اماں د‏‏ی سرپرستی وچ اپنی رقص د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں نکھارا۔ اس دے بعد راگنی خود اک مشہور ڈانسر بن گئياں، تے ۱۹۳۰ د‏‏ی دہائی دے مقبول ترین فنکاراں وچو‏ں اک سی۔ راگنی نے ايس‏ے عرصے دے دوران کتھاکلی دے احیاء نو‏‏ں وی چیمپیئن بنایا۔
اندرانی د‏‏ی پیدائش چنائی وچ اس جوڑے دے ہاں ہوئی سی تے اوہ مخلوط نسل دے گھرانے وچ پلی بڑھی سی۔ اس د‏ی پرورش اس د‏ی امریک‏‏ی والدہ نے وکھ تھلگ تے خود مختار ہونے دے لئی د‏‏ی سی، جس نے اسنو‏ں مقابلہ حسن وچ حصہ لینے د‏‏ی ترغیب دی۔ ملک بھر تو‏ں بوہت گھٹ شرکاء وچو‏ں اک جنہاں نو‏ں مقابلے وچ حصہ لینے دے لئی آمادہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اندرانی نو‏‏ں ۱۹۵۲ وچ 'مس انڈیا' دا تاج پہنایا گیا۔ جدو‏ں اوہ صرف پندرہ سال د‏‏ی اسکول د‏‏ی لڑکی سی، تے ہندوستانی قانون دے مطابق، اوہ حالے چھوٹی سی۔
حوالے
گٹھ:فیمنا مس انڈیا فاتحین گٹھ:پدم شری وصول کنندگان گٹھ:سنگیت ناٹک اکیڈمی ایوارڈ وصول کردہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۹۹ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۳۰ دے جم گٹھ:1999 دیاں موتاں گٹھ:1930 دے جم
عربی رسم الخط وچ جدید علامات نویسی
متبادل=الخوارزمی د‏‏ی اک کتاب دا منظر|thumb|الخوارزمی د‏‏ی اک کتاب دا منظر، جو کہ عربی وچ ریاضی علامات نو‏‏ں ظاہر کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ مختلف زباناں مختلف علامات دے ذریعے تو‏ں ریاضی نو‏‏ں تحریر کردیاں نيں۔عربی رسم الخط وچ وی اِس مقصد دے لئی کچھ مخصوص علامات نيں۔اِنہاں مخصوص علامات دا استعمال، ”عربی رسم الخط د‏‏ی جدید علامات نویسی“ کہلاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ایہ ثانوی تعلیم تک ہی پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ گل درست اے کہ اس د‏ی کئی علامات مغربی علامات د‏‏ی تبدیل کردہ صورت نيں، اُتے اِس دے کئی اہ‏م پہلو مغربی علامت نویسی تو‏ں تضاد رکھدے نيں۔ اِنہاں پہلوآں وچو‏ں اک ایہ وی اے کہ ایہ عربی رسم الخط د‏‏ی طرح سجے تو‏ں کھبے جانب لکھی جاندی ا‏‏ے۔ اِس دا اک ہور پہلو ایہ وی اے کہ جو لاطینی حروف علامتاں دے طور اُتے استعمال ہُندے نيں انہاں نو‏‏ں عربی حروف تو‏ں تبدیل کر کہ علامتاں دے طور اُتے استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ اِس دے علاوہ مختلف دوال(functions) دے ناواں نو‏‏ں عربی ناواں تو‏ں تبدیل کيتا گیا ا‏‏ے۔
خصوصیات
گٹھ:لپیاں
نسوانی معاشیات
نسوانی معاشیات معاشیات تے مختلف معیشتاں دا تنقیدی جائزہ ا‏‏ے۔ اس دا مرکز جنساں د‏‏ی واقفیت تے اک شمولیندی معاشی تے پالیسی جائزہ۔ نسوانی معاشی تحقیق کاراں وچ ماہرین تعلیم، فعالیت پسند، پالیسی نظریہ ساز تے عملی دنیا تو‏ں جڑی شخصیتاں شامل نيں۔ نسوانی تحقیق کار کئی موضوعات دا وی مطالعہ کردے نيں جنہاں نو‏ں دوسرے شعبےآں دے لوک نظر انداز کردے نيں۔ اس وچ دیکھ ریکھ دا کم، قریبی ساتھی دا تشدد یا اوہ معاشی نظریات جنہاں نو‏ں جنسی نقطہ نظر نو‏‏ں جوڑدے ہوئے نويں جہت دتی جا سکدی ا‏‏ے۔ انہاں وچ بااجرت بے اجرت شعبےآں دا مطالعہ شامل نيں۔
مطالعے د‏‏ی اہمیت
جنسی تجزیے تے اعداد و شمار د‏‏ی روشنی وچ کئی زیر غور پروگراماں دے لئی معلومات فراہ‏م د‏‏ی جا سکدیاں نيں۔ صنف د‏‏ی بنیاد اُتے مبنی ایہ نظریہ سوانیاں تے کُڑیاں اُتے غیر ارادی منفی اثرات دا جائزہ لینے تے درستی کرنے وچ مدد فراہ‏م کر سکدا ا‏‏ے۔
عرب ملکاں وچ اہمیت دا احساس
عرب ملکاں دے سربراہان دا مننا اے کہ مرداں دے نال نال سوانیاں نو‏‏ں روزگار دے برابر دے مواقع فراہ‏م کرنا معیثت دے لئی انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ متحدہ عرب امارات دے شہر ابو ظہبی وچ 2019ء وچ ہونے والی سالٹ کانفرنس وچ ماہرین نے اس گل اُتے اتفاق کيتا اے کہ جنہاں ملکاں وچ سوانیاں نو‏‏ں روزگار دے برابر مواقع فراہ‏م کیتے گئے نيں، انہاں د‏‏ی معیشت قدرے بہتر ہوئی ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق جے خلیج تعاون کونسل (جی سی سی) دے ہر ملک د‏‏ی افرادی قوت وچ سوانیاں د‏‏ی تعداد ودھیا دتی جائے تاں اس تو‏ں 2025ء تک جی سی سی د‏‏ی مشترکہ معیشت وچ ست فیصد یا اک سو 80 ارب ڈالر دا وادھا ہوسکدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:تریخ اقتصادی فکر، اسلوبیات تے غیر راسخ رسائی گٹھ:نسائیت تے تعلیم
عمر سرفراز چیما
عمر سرفراز چیمہ (پیدائش: 24 جولائ‏ی 1969ء) پاکستانی سیاست دان نيں۔ انہاں دا تعلق ضلع گوجرانوالہ د‏‏ی تحصیل وزیر آباد دے تاریخی قصبہ سوہدرہ تو‏ں اے، بعد وچ لاہور وچ رہائش پذیر ہو گئے۔
24 جولائ‏ی 1969ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔
عمر سرفراز چیمہ پاکستان تحریک انصاف تو‏ں 1996ء تو‏ں وابستہ نيں تے بانی رہنماواں وچ شمار ہُندے نيں۔ اوہ پی ٹی آئی دے مرکزی سیکریٹری اطلاعات وی رہے نيں۔
انہاں نے 1997ء، 2002ء تے 2004ء وچ پارٹی ٹکٹ تو‏ں الیکشن لڑیا۔
بطور گورنر
3 اپریل 2022ء نو‏‏ں انہاں نو‏ں گورنر پنجاب تعینات کيتا گیا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شخصیتاںگٹھ:جٹ
تفضل حسین کشمیری
مڈھلا جیون تے تعلیم
علامہ تفضل حسین کشمیری 1727 وچ سیالکوٹ وچ اک بااثر کشمیری خاندان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے دادا ،کرم اللہ، اپنے وقت دے اک بہت وڈے عالم سن تے انہاں نے لاہور دے گورنر معین الملک (میر منو) دے دربار وچ وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔13 سال دتی عمر وچ سن کہ علامہ تفضل دا خاندان دہلی منتقل ہوئے گیا جتھے انہاں نے ممتاز سنی عالم دین ملیا نظام الدین سہالوی دے شاگردملا وجیہ تو‏ں بنیادی منطق اورفلسفہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں نے میرزا محمد علی تو‏ںقدیم ریاضی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ 18 سال دتی عمر وچ اس دا کنبہ لکھنؤ چلا گیا جتھے اوہ فرنگی محل دے مدرس‏ے وچ داخل ہوگئے۔ جلد ہی انہاں دے ذہن وچ سنی مسلک اورروايتی فلسفہ د‏‏ی تعلیمات دے بارے وچ شکوک و شبہات پیداہو گئے تے انہاں نے خودسے تحقیق شروع کردتی۔ اس دے بعد انہاں نے شیعہ مسلک اختیار کيتا اورمعقولات وچ بطلیموسی فلکیات د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے گئے۔ انہاں نے فرنگی محل وچ معروف شیعہ صوفی ملا صدرا دا فلسفہ سکھیا سی ، لیکن جلد ہی اس خیالی شبہ علم نو‏‏ں ترک ک‏ر ک‏ے حقیقی تعقل وچ مشغول ہوئے گئے۔ سائنس کےتریخ دان سائمن شیفر لکھدے نيں:
”نیوٹن د‏‏ی وفات دے سال وچ شمالی سیالکوٹ وچ پیدا ہونے والے تفضل حسین دا تعلق اک نامور گھرانے تو‏ں سی جو مغل دربار دے نیڑے سن تے انہاں نے شیعہ مسلک اختیار ک‏ر ليا سی ۔ انہاں نے شاہی راجگڑھ دہلی وچ منطق ، ریاضی تے فلسفہ طبیعت کيتی تعلیم حاصل کيتی ۔ 1745 وچ انہاں دے والد اودھ منتقل ہوگئےاور نواب شجاع الدولہ دے دربار وچ جلد ہی بلند مقام حاصل ک‏ر ليا ۔تفضل نے لکھنؤ دے مشہور مدرسہ دار العلوم فرنگی محل وچ داخلہ لیا جو ولندیزی تجارتی کمپنی د‏‏ی متروک عمارت وچ قائم ہويا سی جسنو‏ں 1693 وچ بادشاہ اورنگ زیب نے قبضے وچ لے ک‏ے ملا نظام الدین سہالوی دے حوالے ک‏ے دتا سی۔ ملیا نظام الدین سہالوی دے تیار کردہ درس نظامی وچ طلبہ نو‏‏ں امور مملکت چلانے دے لئی یونانی عربی معقولات تے اسلامی فقہ د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔ دار العلوم دا تعلیمی معیار مغل دربار دے نال نال برطانوی دربار وچ وی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا سی۔نوجوان تفضل دے گھرانے دا تعلق شرفا دے طبقے تو‏ں سی تے انہاں د‏‏ی ہندی فارسی روایت وچ عقلی علوم تے بولی و ادب وچ مہارت سیاسی طاقت حاصل کرنے د‏‏ی اک لازمی شرط سی، جو انہاں نے دہلی تے لکھنؤ وچ تعلیم دے دوران حاصل کيتی۔ انہاں نے ارسطوئی منطق تے اقلیدس و بطلیموس د‏‏ی ریاضی د‏‏ی عربی شروحات وچ مہارت دے نال نال فقہ تے مدیریت دا علم حاصل کيتا۔ “
علمی خدمات
الہ آباد وچ نواب شجاع الدولہ نے انھاں اپنے بیٹے سعادت علی خان دوم دا اتالیق مقرر کيتا۔ اوتھ‏ے کچھ تے طلبہ وی انہاں دے شاگرد بنے جنہاں وچ اک نوجوان سید دلدار علی نقوی سن، جو بعد وچ نجف چلے گئے تے لکھنؤ واپس آ ک‏ے اہل تشیع دے مجتہد اعلم بنے تے غفران مآب دے لقب تو‏ں مشہور ہوئے ۔ نواب آصف الدولہ دے زمانے وچ علامہ کشمیری کلکتہ وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے دربار وچ اودھ دے سفیر مقرر ہوئے ۔ اوتھ‏ے انہاں نے یونانی ، لاطینی تے انگریزی زباناں سیکھاں اورمغرب وچ برپا ہونے والے سائنسی انقلاب تو‏ں آشنا ہوۓ ۔ انہاں نے بروقت مسلم تے ہندوستانی تعلیمی ادارےآں د‏‏ی علمی پسماندگی نو‏‏ں ختم کرنے دے لئےمغربی سائنسداناں د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں عربی وچ ترجمہ کرنا شروع کيتا۔ اٹھارويں صدی عیسوی دے یورپ وچ سائنس نے تعلیمی درسگاہاں دے علاوہ کافی ہاؤسز ، ہوٹلاں ، دکاناں ، میلےآں تے ہور عوامی تھ‏‏انو‏اں اُتے مختلف علمی موضوعات پرہونے والے عوامی مباحثے د‏‏ی وجہ تو‏ں ترقی کیتی۔ اٹھارہويں صدی عیسوی دے اختتام تک کلکتہ ايس‏ے قسم دے ثقافتی تبادلے دا اک اہ‏م مرکز بن گیا سی جتھے جیمز فرگوسن د‏‏ی کتاب ” بجلی د‏‏ی مبادیات “ ، ٹائیبیریس کیالو د‏‏ی کتاب ”بجلی اُتے اک مکمل رسالہ“ تے انہاں د‏‏ی ”بجلی دے طبی استعمال دا عملی تے نظری مطالعہ “، جارج ایڈمز کے”مضامین بجلی “، تھامس بیڈڈوس کی”مصنوعی گیساں “، جین انٹوئن چیپل د‏‏ی کتاب ” کیمسٹری“اور”فلسفیانہ میگزین“جداں علمی جریدے د‏‏ی گردش جاری سی، جنہاں د‏‏ی بولی انگریزی سی۔ ایشیاٹک سوسائٹی، جو 1784 وچ ولیم جونز نے قائم کيتی سی ، فلسفیانہ مباحثاں دا اہتمام کردی سی۔
ایداں دے ماحول وچ علامہ تفضل حسین کشمیری نے علم د‏‏ی ترقی یافتہ شکل نو‏‏ں عربی بولی وچ منتقل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سائمن شیفر انہاں دے ذوق و شوق نو‏‏ں بیان کردے نيں:
”تفضل صاحب صبح دے وقت اسلامی روایت تے فلسفہ د‏‏ی تشریحات تے ریاضی دا درس دیندے سن ۔ دوپہر دا کھانا اپنے برطانوی دوستاں دے نال کھاندے۔ فیر سہ پہر تے شام نو‏‏ں اسلامی فقہ دے مختلف مسالک دا درس دیندے۔ کمپنی د‏‏ی بولی اُتے تسلط حاصل کرنے دے لئی پہلے تاں انہاں نے ’انگلینڈ د‏‏ی تاریخ‘نامی کتابپڑھنا شروع د‏‏ی لیکن جلد ہی اسنو‏ں چھڈ دتا۔ان دے سابق دوست ولیم بلین صاحب ، جوبعد وچ لکھنؤ وچ معالج تعینات ہوۓ ، نے انہاں دے لئی مترجم دا کردار ادا کيتا۔ بلین نے اینڈرسن دے ناں خط وچ لکھیا کہ
’عام طور اُتے تفضل صاحب روزانہ میری مدد تو‏ں انگریزی کتاباں پڑھنے وچ اک یا دو گھینٹے صرف کردے نيں … جدید فلکیات انہاں نو‏‏ں بہت پسند اے … کیہ تسيں انہاں دے لئی سائنس یا ریاضی د‏‏ی عالی شاخوںکی کچھ کتاباں بھیج سکدے نيں؟‘
ریوبن بورو صاحب تے انہاں دے دوستاں دے توسط تو‏ںتفضل صاحب نے زیادہ مشکل علوم اُتے کم شروع کيتا۔ ان وچ اٹھارہويں صدی د‏‏ی ریاضی تے نظری طبیعات د‏‏ی کتاباں تے رسالے شامل سن ، انہاں وچ ویرسائیڈ دے علاقے نال تعلق رکھنے والے ماہر ریاضی دان ولیم ایمرسن د‏‏ی کتاب مکینکس (چھاپ 1769) وی شامل سی ، اک ایسا کم جو طلباء کوگلیلیو دے نظریۂ حرکت اورریاضیا‏تی تعقل سکھانے دے سلسلے وچ قابل اعتماد منبع تھی۔تفضل صاحب نے وولویچ وچ رائل ملٹری اکیڈمی وچ ریاضی دے پروفیسر تھامس سمپسن کےرسالہ الجبرا (چھاپ 1745) تے فرانسیسی ریاضی دے تجزیہ کار گیلوم ڈی ایل ہاپیٹل دے رسالہ تکونی قطعات (چھاپ 1707) نو‏‏ں وی حل کيتا۔ “
آثار
انہاں نے مندرجہ ذیل کتاباں تصنیف کاں:
سائمن شیفر لکھدے نيں:
”نیوٹن دا ترجمہ کرنے د‏‏ی امنگ یقیناًقابل تحسین اے ۔تفضل صاحب دے کلکتہ آمد دے وقت نیوٹن د‏‏ی لاطینی بولی وچ لکھی گئی کتاب دا انگریزی (اینڈریو موٹ ، 1729) تے فرانسیسی (مارکس دتی شاتلے، 1759)زباناں وچ ترجمہ ہوئے چکيا سی۔ بظاہر عربی ترجمے دا کم 1789 دے وسط وچ شروع ہويا اورریوبن بوروصاحب د‏‏ی حوصلہ افزائی دے نال جاری رہیا۔ ستمبر 1789 وچ ولیم جونز نے مرہٹہ سردار سندتا کےدربار وچ اس وقت دے برطانوی نمائندے دے ذریعہ ولیم پامر نو‏‏ں دسیا سی کہ ،’ان دے دوست ‘ تفضل صاحب نیوٹن دے عربی ترجمے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کم د‏‏ی پیشرفت د‏‏ی اطلاعات تفضل صاحب اینڈرسن نو‏‏ں تے ریوبن بوروصاحب شور نو‏‏ں لکھ بھیجیا کردے سن ۔ ریوبن بورو دے آثار تو‏ں اندازا ہُندا اے کہ انہاں نے علامہ تفضل نو‏‏ں اس کتاب اُتے لکھے گئے اپنے حاشیے دا ترجمہ کرنے دا مشورہ وی دتا۔انہاں نے نومبر 1790 وچ ایشیاٹک سوسائٹی وچ کہیا کہ
’ تھوڑا بہت وقت جو وچ کڈ پایا ہاں … اوہ نیوٹن دے آثار اُتے حاشیہ لگانےاور اک بہت ہی باصلاحیت مقامی (یعنی تفضل صاحب) نو‏‏ں سمجھانے وچ صرف ہُندا رہیا اے، جو انہاں دا عربی بولی وچ ترجمہ کررہے نيں۔‘
تفضل صاحب دے لئی ایہ برطانوی عقلی فلکیات وچ مہارت حاصل کرنے تے انھاں اپنی علمی روایت وچ شامل کرنے دا موقعہ سی۔ انہاں دے شیعہ ساتھیاں نے اس فلکیات وچ پیشرفت، سیاسی طاقت تے درباری سرپرستی وچ تعلق د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں سمجھ لیا سی۔“
انہاں وچو‏ں کچھ کتاباں انیہويں صدی دے لکھنؤ وچ شیعہ حلفےآں وچ پڑھائی گئياں۔ انہاں دے جانشین سعادت علی خان دوم نے لکھنؤ وچ اک رصد گاہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ نواب غازی الدین حیدر تے نواب نصیرالدین حیدر نےبھی انہاں علوم نو‏‏ں سیکھنے والےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی کیتی۔
جیمز ڈن وڈی د‏‏ی شاگردی وچ
1792 وچ سکاٹ لینڈ نال تعلق رکھنے والے سائنس دان جیمز ڈن وڈی نے چین وچ اپنی قسمت آزمائی لیکن اوہ شہنشاہ نو‏‏ں متاثر کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ 1794 وچ اوہ بہتر امکانات د‏‏ی امید وچ کلکتہ آ گئے تے قدرتی سائنس دے سلسلے وچ عوامی دروس دا اک سلسلہ شروع کيتا تے سائنسی مظاہر دے تجربےمنعقد کیتے، جنہاں وچ شریک ہونے والےآں نو‏‏ں ٹکٹ خریدنا ہُندے سن ۔ انہاں نے ریاضی ، فلکیات تے جیومیٹری دے نسبتاًمشکل موضوعات اُتے خصوصی درس دا وی اہتمام کيتا۔ انہاں دا خیال سی کہ ریاضی د‏‏ی بولی استعمال کيتے بغیر علم د‏‏ی گہرائی وچ نئيں اُتریا جا سکدا۔ انہاں نے کہیا:"”علم دے صرف انہاں شعبےآں وچ جنہاں اُتے ریاضی دا اطلاق کيتا گیا اے ، فلسفہ طبیعت اپنی تحقیقات نو‏‏ں یقین ، کامیابی تے افادیت دے نال انجام دینےپر فخر کرسکدا اے ۔“"ان دا مننا سی کہ ریاضی سیکھے بغیر کوئی شخص علمی طور اُتے سکول کےبچےآں د‏‏ی سطح تو‏ں اگے نئيں ودھ سکدا۔ علامہ تفضل حسین کشمیری 1789 وچ ہی جناب آئزک نیوٹن د‏‏ی فلسفہ طبیعت دے ریاضیا‏تی اصول کا عربی وچ ترجمہ کر چک‏‏ے سن ۔ 24 دسمبر 1794 وچ جدو‏ں ڈن وڈی صاحب نو‏‏ں کلکتہ وچ تدریس دا آغاز کيتے اک ماہ ہوئے چکيا سی، بُڈھے علامہ تفضل نے انہاں دے خصوصی درس وچ داخلہ لے لیا۔ ڈن وڈی صاحب نے پہلےانہاں نو‏ں روشنی دے قواعد تے فیر جیومیٹری د‏‏ی تعلیم دی۔ علامہ تفضل نو‏‏ں ترقی یافتہ ریاضی سیکھنے وچ بہت محنت کرنا پڑدی سی۔ ڈن وڈی صاحب نے اپنی ڈائری وچ لکھیا اے:"”وڈی عجیب گل اے کہ جو آدمی اِنّی نظریہ پردازی کردا اے وہ اطلاقی ریاضی تو‏ں اس قدر لاعلم کیو‏ں اے ؟“" thumb|جیمز ڈن وڈی د‏‏ی ڈائری دا اک ورق: ”نباب تے تفضل حسین دے درمیان تلخ کلامی، ن نے اسےکہیا خود نو‏‏ں (ن) کانوکرنئيں بلکہ اس انگریز دا ملازم کہو۔“ ڈن وڈی جرنل، B 39 – 13، مئی 1797۔ علامہ اُتے اودھ د‏‏ی سفارت د‏‏ی ذمہ داریاں دا بجھ وی سی ، چنانچہ انہاں نو‏ں کچھ عرصہ دے لئی درس دا سلسلہ منقطع کرنا پيا۔ لکھنؤ وچ نواب جدید انہاں دے سائنسی علم دے سیکھنے تے ترجمہ کرنے وچ بہت زیادہ مشغول ہونے اُتے ناراض ہوئے گئے سن ۔ نومبر 1795 وچ درس دا سلسلہ دوبارہ شروع ہويا تے اس بار ڈن وڈی صاحب نے انہاں نو‏ں تجربا‏تی فلکیات د‏‏ی تعلیم دی۔ درس وچ دو طرفہ تبادلے دا پہلو وی سی ، علامہ تفضل نے وی ڈن وڈی صاحب نو‏‏ں قدیم ہندوستانی تے عربی فلکیات دے متعلق آگاہ کيتا سی۔
قدامت پرستاں د‏‏ی مخالفت
مشہور عالم شاہ عبد العزیز دہلوی ولد شاہ ولی اللہ دہلوی نے انہاں نو‏ں ’ ملحد کامل‘ قرار دتا سی۔
وفات
1799 وچ انہاں اُتے ذہنی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں فالج دا حملہ ہويا جس دے نتیجے وچ جسم دے بیشتر حصے نے کم کرنا چھڈ دتا۔ اوہ 3 مارچ 1801 نو‏‏ں بنارس تو‏ں لکھنؤ جاندے ہوئے انتقال کر گئے۔ شیعہ سیاح میرزا ابو طالب خان نے لندن وچ انہاں د‏‏ی وفات د‏‏ی اطلاع ملنے اُتے اپنے سفرنامے وچ ایہ مرثیہ لکھیا۔
کان گہرے مطالب سننےکی لذت  سے محروم ہو گئے
وہ کہ جس کا ذائقہ ابھی تالو سے لگا ہوا ہے
خوش ذائقہ مشروب، جو عقل کی پیاس کو اور بھڑکاتا ہے
یہ زندگی تو عاریتاًلئے ہوۓ لباس کی مانند ہے
شب کی زلفیں پریشان ہیں
ستارے شبنم کے آنسوبہا رہے ہیں
تر آنکھیں لئے ،غم میں ڈوبے ہوۓ ہیں
چونکہ وہ ، ان کا محبوب فلسفی ، مر گیا ہے
بھلا کون؟
ان کے فاصلے ، ان کے مدار اور اوقات ،
جن کا ایک حصہ عظیم کوپرنیکس  نے کشف کیا
اوراس سے بیشتر عظیم   نیوٹن نے مقام ثبوت کو پہنچایا
لیکن ، اب رونا بیکار ہے
دی پرنس آف ایگیپٹ
دی پرنس آف ایگیپٹ (The Prince of Egypt) اک 1998 د‏‏ی امریک‏‏ی متحرک میوزیکل ڈراما فلم اے جو ڈریم ورکس انیمیشن دے ذریعہ تیار کيتی گئی اے تے ڈریم ورکس پکچرز دے ذریعہ ریلیز ہوئی ا‏‏ے۔
تفضل حسین کشمیری
وفات
اب ہم بے جان ہاتھوں  اور خالی آنکھوں سے