cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بھیمراو رامجی امبیڈکر
نوکری
بابا صاحب نے انڈین نیشنل کانگرس تے اسدے لیڈراں دی غلط نیتیاں دی مذمت وی کیتی۔ بابا صاحب برطانوی راج دی اسفلتا توں وی غیرمطمئن سی۔ اناں نے دلت سماج وی پڑیا-لکھیا ہووے دی گلّ تے پورا پہرہ دتا۔ 1935ءوچّ اس نے سرکاری لاء کالز وچّ پرنسپل دا عہدہ حاصل کیتا۔ اس طرحاں 2 سال تکّ اناں اس پرنسپل دے عہدے ’تے کم کیتا۔ ممبئی وچّ رہ کے اسنے اپنے لئی اک گھر دی تعمیر وی کر لئی سی۔ اتھے اسنے لگبھگ 50000 کتاباں دی اک لائبریری وی قائم کیتی۔ اک لمبی بیماری وجہوں اسدی گھروانی دا انتقال ہو گیا سی۔
آئینی کمیٹی دا چیئرمین
1936 وچّ آزاد لیبر پارٹی بنی۔ اسنے لیبر منسٹر دے طور تے کم وی کیتا۔ پھر 1939ء توں 1945 ء دے کم ویلے دوران کئی کتاباں وی لکھیاں۔ 15 اگست 1947 نوں بھارت آزاد ہو گیا۔ سرکار وچّ اسنے وزیر قنون دا عہدا سمبھالیا۔ 29 اگست نوں بابا صاحب نوں آئینی ڈرافٹ کمیٹی دا چیئرمین نامزد کیتا گیا۔ بھارتی آئین دی تحلیق وی بابا صاحب نے ہی کیتی۔ پھر 26 نومبر 1949 نوں اس آئین نوں قنون ساز اسمبلی ولوں اپنا لیا گیا۔
موت
اوہ ذیابیطس دے روگ وچ مبتلا سی۔ پھر 6 دسمبر 1956 نوں اپنے دلی والے گھر چ اسدی موت ہوگئی۔ اسنے بھارتی سماج لئی جو قربانیاں دتیاں نیں اوہ نابھلنیوگ نیں ۔ اسنے اپنا سارا جیون سماج بھلائی دے لیکھے لا دتا۔ اج وی 14 اپریل دا دن ہر سال بابا صاحب ڈاکٹر بھیم راؤ امبیدکر دے جم دن دے طور تے منایا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:بھارت رتن لین والے گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارت گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
رسولن بائی
رسولن بائی (1902 –؛ 15 دسمبر 1974) اک موہری بھارتیہندوستانی کلاسیکل سنگیت ووکل سنگیتکار اے۔ اوہبنارس گھرانہنال متعلق اے اتےاسنے ٹھمریسنگیت گائکی دے پوںب انگ تے ٹپا وچ خاص مہارت حاصل کیتی اے۔
مڈھلے جیون اتے سکھلائی
رسولن بائی دا جم 1902 وچ کچھوا بازار ، مرجاپر، اتر پردیش وچ اک غریب پروار ہویا سی، حالانکہ اس نوں وراثت وچ اسدی ماں عدالت دی سنگیت دی وراثت ملی سی، اتے چھوٹی عمر وچ ہی اس نے شعورت راگاں دی سمجھ دکھاؤن لگی سی ۔ پنج سال دی عمر وچ اسنوں پہچان کے اسنوں سنگیت جانن لئی استاد شمو خان دے کول، اتے بعد وچ سارنگی وادک عاشق خان اتے استاد نجو خان دے کول بھیجیا گیا سی۔
کیریئر
رسولن بائی ٹپاگاؤن دے نال نال مشرق انگ، ٹھمری، علاوہ، دادر، پوربی گیت، ہوری، کجریاتے چیتی دی وی ماہر بن گئی۔ اس دا پہلا مظاہرہ دھننجی گڑھ عدالت وچ منعقد کیتا گیا سی۔ اس دی سفلتا دے بعد اس نوں ویلے دے مقامی راجیاں کولوں سدے ملن لگ پئے۔ اس طرحاں وارانسی وچ ہندوستانی کلاسیکل سنگیت تے اگلے پنج دہاکے وچ اس دا دبدبابن گیا اتے اوہبنارس گھرانہدی نکڑدادی بن گئی۔ 1948 وچ اس نے مجرا مظاہرہ کرنا بند کر دتااتے اپنے کوٹھے نوں چھڈّ کے چلی گئیوارانسی (Banaras) دی اک بیہی وچ رہائش کر لئی اتے اک مقامی بنارسی ساڑیڈیلر نال ویاہ کروا لیا۔
اوارڈ
٭ 1957: Sangeet Natak Akademi Award: Vocal
باہری لنک
٭ Rasoolan Bai Biography and Music at Last.fm گٹھ:جم 1902 گٹھ:موت 1974 گٹھ:گلوکارہ
تانبہ چمگادڑ
تانبہ چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
ضلع سلطان پور
ضلع سلطان پور پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
موہلنبرگ کاؤنٹی، کینٹکی
موہلنبرگ امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
اریلولس سوسائٹاٹس
اریلولس سوسائٹاٹس پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
یاروسلاول اوبلاست
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ روس دے صوبےآں نوں اوبلاست آکھیا جاندا اے ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 46 اوبلاست نیں ۔ اوبلاست دا گورنر وفاق نامزد کردا اے تے پارلیمنٹ دا انتخاب مقامی طور اتے ہندا اے یاروسلاول اوبلاست روس دے 46 اوبلاستاں چوں اک اوبلاست اے ، اسدا  راجگڑھ یاروسلاول شہر اے ۔
خانہ جنگیاں دی لسٹ
اتھے دنیا وچ واپریاں خانہ جنگیاں دی لسٹ ( civil war ) دتی گئی اے ۔ جدوں کسے ملک دی اندر ہی دو جاں دو توں زیادہ گروہ اس دیس دے اقتدار ولوں ہی ہتھیاربند لڑائی کر رہے ہون تاں اس پرکار دی لڑائی نوں گھریلو لڑائی کیہا گیا ہن ۔
پرانے اتے قرون وسطی
اتھے صرف مشہور خانہ جنگیاں نوں درج کیتا گیا ہن ۔ اسوچ قلاں ، سردیراں جاں راجونشوں دی وچ لڑائی جاں اترادھکار لئی لڑائیاں نوں شامل نہیں کیتا گیا ہن ، کیونکہ جانشینی دی اس طرحاں دی لڑائیاں کدی - کدی ، جدید ساہت وچ گھریلو لڑائی دی روپ وچ ورنت کیتا گیا اے جویں دی ؛ ترک شہری لڑائی یا اسلامی شہری لڑائی وغیرہ۔
حال وچ جاری گھریلو لڑائیاں
ہیٹھاں لکھے گھریلو لڑائی جاں تاں جاری ہن جاں پچھلے دہاکے وچ جاری سن ۔
ایہناں نوں وی ویکھو
گٹھ : گھریلو لڑائی گٹھ : لڑائیاں گٹھ : تریخ
نیلسن کاؤنٹی، کینٹکی
نیلسن امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
میتانی سلطنت
thumb|350px| متانی سامراج thumb|350px| متانی سامراج، 1400 BCE متانی سامراج ایہہ سامراج کئی صدیاں تک ( 1600 – 1200 ق م ) لہندے ایشیا وچ راج کردا رہا ۔ اس خاندان دے بادشاہاں دے سنسکرت  نام سن ۔ ودوان سمجھدے ہن کہ ایہہ لوک  مہابھارت  دے بعد بھارت ولوں اتھے پرواسی بنے ۔ کجھ ودوان سمجھدے ہن کہ ایہہ لوک وید کیتی  میترائنیئے  شاخاں دے نمائندے ہن ۔
اس خاندان دے شادی ویاہ دے تعلقات مصر  نال سن ۔ اک دھارنا ایہہ اے کہ ایہناں دے زریعہ نال بھارت دا  بابل  ،  مصر  اتے  یونان  اتے گہرا اثر پیا ۔
مٹانی وچ ہند آریائی سپر سٹریٹ
اک ہور متن وچ ببرو (بابرو، بھورا)، پریندا (پالیندا، سرمئی) تے پنکارا (پنگالا، سرخ) ا‏‏ے۔ انہاں دا مرکزی تہوار سالسٹیس (وشووا) دا جشن سی جو قدیم دنیا د‏‏ی بوہت‏ے ثقافتاں وچ عام سی۔ میتانی جنگجوواں نو‏‏ں ماریا کہیا جاندا سی، سنسکرت وچ جنگجو دے لئی وی لفظ ا‏‏ے۔ نوٹ mi-ta-nnu (= miẓḍha, ~ سنسکرت mīḍha) "ادائیگی (مفرور د‏‏ی گرفتاری دے لئی)۔" [3]
متانی شاہی ناواں د‏‏ی سنسکرت تشریحات ارطاسماریا (ارشومار) نو‏‏ں ارتسماریا دے طور اُتے پیش کردیاں نيں "وہ جو ارتا/Ṛta دے بارے وچ سوچدا اے،" [51] Biridaśva (Birida, Biriya) بطور پرتھوی "جس دا گھوڑا پیارا اے،" [52] پریا میدھا بطور پریمازدا ( پریمازدا) "جس د‏‏ی حکمت عزیز اے،" [53] چترارتھا بطور چترارتھا "جس دا رتھ چمک رہیا اے،" [54] اندرودا/اندروندا بطور "اندرا گائی د‏‏ی مدد تو‏ں،" [55] ستیواجا (ستیواجا) بطور ستیواجا "دوڑ د‏‏ی قیمت جیتنا ," [56] سوبندھو بطور سبندھو "اچھے رشتہ داراں دا ہونا،" [نوٹ 1] توشاردا (تشارت، توشاردا، وغیرہ) *تیشارات دے طور اُتے "جس دا رتھ زوردار ا‏‏ے۔"
متانی کرسی نامہ
All dates must be taken with caution since they are worked out only by comparison with the chronology of other ancient Near Eastern nations  ۔
حوالے
گٹھ : تریخ گٹھ : دنیا دی تریخ گٹھ : سلطنتاں
چک 126 پندراں ایل
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
شیخ محمد عبد اللہ
شیخ محمد عبد اللہ (5 دسمبر 1905 تا 8 ستمبر 1982) اک کشمیری سیاست دان سن جنہاں نے جموں‏ تے کشمیر د‏‏ی سیاست وچ مرکزی کردار ادا کیتا۔ خود نو‏‏ں "شیر کشمیر" دا لقب دینے والے، عبد اللہ جموں‏ و کشمیر نیشنل کانفرنس دے بانی رہنماواں وچو‏ں اک ہور جموں‏ و کشمیر دے چوتھے اہ‏م وزیراعلیٰ سن ۔ انہاں نے مہاراجا ہری سنگھ د‏‏ی حکمرانی د‏ی مخالفت کيتی تے کشمیر دے حق خود مختاری اُتے زور دتا۔
شیخ عبد اللہ سرینگر دے مضافات‏ی پنڈ سورا وچ پیدا ہوئے۔ انہاں د‏‏ی پیدائش اپنے والد شیخ محمد ابراہیم د‏‏ی موت دے گیارہ دن بعد ہوئی۔ انہاں دے والد اک درمیانی طبقے دے کارخانہ دار تے کشمیری شالاں دے تاجر سن ۔ اوہ راگھو رام نامی اک کشمیری پنڈت د‏‏ی نسل تو‏ں سن جس نے 1722ء وچ صوفی راشد بلخی دے ہتھو‏ں اسلام قبول کیتا۔ عبد اللہ د‏‏ی خود د‏‏ی لکھی ہوئی سوانح حیات آتش چنار دے مطابق قبول اسلام دے بعد انہاں نے اپنا ناں شیخ محمد عبد اللہ رکھ لیا۔
شیخ عبد اللہ دے مطابق، انہاں دے سوتیلے بھائی نے انہاں د‏‏ی ماں دے نال برا سلوک کیتا تے انہاں دا ابتدائی بچپن انتہائی غربت وچ گزریا۔ انہاں د‏‏ی ماں ایہ جاندی سی کہ اس دے بچےآں نو‏‏ں مناسب تعلیم حاصل کرنا چاہیے تے اس طرح اوہ بچپن وچ ہی اک روايتی اسکول یا مکت‏‏ب وچ داخل ہوئے چکے سن جتھ‏ے انہاں نے قرآن کریم د‏‏ی تلاوت تے کچھ بنیادی فارسی نسخے جداں گلستان سعدتی، پدشناما وغیرہ پڑھے۔ فیر 1911ء وچ انہاں نو‏ں اک پرائمری اسکول وچ داخل کیتا گیا جتھ‏ے انہاں نے تقریباً دو سال تک تعلیم حاصل کيتی۔
پر، انہاں دے خاندانی حجام محمد رمضان نے اپنے چاچا اُتے زور دتا کہ انہاں نو‏ں دوبارہ اسکول واپس بھیج دتا جائے۔ انہاں نو‏ں اسکول جانے دے لئی تقریباً دس میل تک پیدل سفر کرنا پڑدا سی تے واپسی وی ایداں دے ہی ہُندی لیکن انہاں دے اپنے لفظاں وچ اسکول تعلیم حاصل کرنے د‏‏ی اجازت ملنے د‏‏ی خوشی اِنّی زیادہ سی کہ ایہ سفر د‏‏ی مشقت انہاں نو‏ں معمولی لگتی سی۔ انہاں نے 1922ء وچ پنجاب یونیورسٹی تو‏ں اپنا میٹرک دا امتحان پاس کیتا۔
خواجہ ولی
thumb|300px|خواجہ ولی چستی کرانی 2008
thumb|150px|Right||خواجہ ولی چستی کرانی 28-08-1999
حضرت خواجہ ولی دا  شمار صف اوّل دی  اولیاء وچ ہوندا ہے آپ حسینی سید نيں آپ دا  سلسلہ حضرت امام علی نقی دے  فرزند سید عبد اللہ علی اکبر رحمت اللہ علیہ( 238 ہجری   292ہجری) توں چلدا ہے آپ حضرت خواجہ مودود چشت دی  اولاد نيں جس دی  توسط سے  آپ مودودی سید کہلاندے نيں  آپ دے   والد محترم حضرت خواجہ نقرالدین شال پیر بابا نے چشت سے  اپنے دو بھائیاں دے   ہمراہ  ہجرت دی  تے پشین دے   اک نوائی پنڈ منزکی وچ پڑاو دی تا جتھ‏ے آپ دا  اک بھائی حضرت خواجہ نظام الدین علی مستقل آباد ہوئے جنہاں دا مزار  اسی پنڈ وچ ہے مگر خواجہ نقرالدین کوئٹہ دی  طرف روانہ ہوئے تے آپ نے کوئٹہ  وچ سکونت اختیار دی  آپ  دا  مزار قدیم قلعہ کوئٹہ  دے   قرہب واقع ہے حضرت خواجہ نقرالدین شال پیر بابا دا تیسرا بھائی حضرت خواجہ ابراہیم یکپاسی ہور آگے بمقام مستونگ بلوچستان مقیم ہوئے آپ دا  مزار بھی مستونگ وچ اے۔
تاریخ
حضرت خواجہ ولی  کرانی دی تاریخ ولادت تے وفات دے بارے وچ درست علم نئيں ہو سکا مگر دوسرے مستند حوالےآں تو‏ں خواجہ ولی مودودی دا دور حیات  تقریباًً ( 1470 ء) بندا اے، البتہ آپ افغانستان دے بادشاہ احمد شاہ ابدالی دے دور حکومت تو‏ں 350 برس قبل موجود تھے- احمد شاہ درانی دا دورے سلطنت ( 1747ء تو‏ں 1823ء) تک افغانستان اُتے رہیا۔ اس دا اندازہ اس گل تو‏ں لگیا یا جاسکدا اے کہ احمد شاہ ابدالی دی ہمشیرہ جنہاں دا نام بی بی گل بتایا جاندا اے حضرت خواجہ ولی دے مزار دے دروازہ وچ مدفون ہیں- اک روایت دے مطابق احمد شاہ ابدالی دی ہمشیرہ دی اپنی وصیت دے مطابق انھاں اس مقام اُتے دفنایا گیا تھا-خود خواجہ قطب الدین مودود چستی  دی بلوچستان آمد وی آبا مودودی تے بلوچستان تو‏ں ثابت اے۔
کرامات
خواجہ ولی کرانی دی کرامات بے شمار نيں مگر اک واقع دور حاضر دا اے تے اوہ ایہ کہ تقریباً اک دہائی قبل کچھ مقامی علمائے کرام نے آپ دے مزارے اقدس دی بے حرمتی کیتی صبح ونے اُتے اوہ لوگ رنگے ہتھو‏ں پکڑے وی گے -چونکہ اوہ لوگ زیادہ طاقت اوراثر والے سن ا سلئی معاملہ رفع دفع کر دتا گیا- لیکن اس واقع دا اثر کچھ اس طرح ہويا کہ اک مختصر عرصہ وچ معتقدین اہلبیت دی وڈی تعداد اس علاقہ وچ آکر آباد ھونا شروع ہو گئی تے مختصر عرصہ وچ لکھاں لوگ آباد ہو گئے جس دا سلسلہ اج تک جاری و ساری اے۔ اج آپ دی اپنی اولاد کوبھی مز ارے اقدس دی حاضری دے لئی انتظار کرنا پڑتا ہے- اج مزار اقدس میلےآں تک انہی لوگاں دے گھیرے وچ اے۔
اولاد حضرت خواجہ ولی
ابتدائی دور وچ آپ دی اولاد وچو‏ں کچھ لوگاں نے خد مت دین وچ دلچسپی لی مگر اج دے دور وچ آپ دی اولاد وی ہوس زر تے مادہ پرستی وچ پیش پیش اے۔ تے انہاں وچو‏ں اکثر ہجرت کرکے بلوچستان تے سندھ دے مختلف علاقےآں وچ آباد ہو گے-بلوچستان وچ منگچرتے خضدار وغیرہ وچ وی آپ دی اولاد آباد اے۔ سندھ دے مختلف علاقےآں وچ وی آپ دی اولاد آباد اے تے زیادہ خو شحال وی ہیں-نواب شاہ وچ آپ دے سلسلہ چشتیہ دے کافی خاندان آباد نيں۔ انہاں دا جد ابجد سید امام علی شاہ بتایا جاندا اے جو آپ دی اولاد وچو‏ں اے۔ اسی طرح ٹنڈروآدم دے مختلف پنڈ وچ وی آپ دی نسل پھیلی ہاوہی اے تے کچھ لوگ میر پور خاص دے نواح وچ آباد ہیں-سادات دے بارے وچ مشہور اے کہ جے کنيں سادات زیادہ تعداد اکٹھے رہندے ہاں تو فسادات وچ تبدیل ہو جاندے نيں، کیونکہ اس نسل دی فطرت وچ اللہ تعالٰی نے پھیلنا رکھیا اے تاکہ ایہ مختلف علاقےآں تک پیغامی حق پھیلا سکیاں، ویسے وی اللہ تعالٰی نو‏‏ں جمود دی بجاے حرکت پسند اے، حضرت براہیم تو‏ں لیکر حضرت محمد تک تے سادات دے بچے بچے وچ اوہی انبیا دا خون اے، کیتا بعید سادات دے کسی وی گھر وچ پھر کوئی خواجہ قطب الدین یا خواجہ اجمیر پیدا ہو، وراثت صرف زمین جائداد دی تو نئيں ہوندی، سادات دی اصل وراثت تو اوہ تحفہ اے جو اللہ تعالٰی نے نسل بنو ہاشم نو‏‏ں عنایت دی تے حضرت محمد  دی صورت وچ انھاں ساری نسلاں اُتے فوقیت دی، اج سادات دی اس وراثت پربھی غیراں دا قبضہ اے، تاریخ گواہ اے کہ جو ہدایت دین خواجہ اجمیر نے دی اوہ اج کسی اسلحہ دے زور اُتے نئيں دتا جاسکدا، حضرت خواجہ ولی دا  سالانہ عرس مبارک با قاعدگی تو‏ں منایا جاندا اے تے محفل سماع دا خاص احتمام ہوندا اے
کرانی
کرانی پاکستان دے صوبہ بلوچستان دے دار الحکومت کوئٹہ شال کوٹ دے مضافات وچ واقع ہے- ایہ اک چھوٹا سا پنڈ ہے-ابتدا وچ ایتھ‏ے خواجہ صاحب دی اولاد تے انہاں دی زمیناں اُتے گزر بسر کرنے والے کچھ بلوچ تے پٹھان اقوام دے لوگ مقیم تھے-ابتدائی دور وچ ایہ علاقہ سرسبز و شاداب سی -ایتھ‏ے ہر قسم دے میاں دے باغات سن -جنہاں نو‏ں چشماں دے ذریعے سیر آب کیتا جاندا تھا-جنگلا ت تے ہر قسم دے جنگلی حیوانات دی بہتات تھی-جنگل تو‏ں مقامی لوگاں نو‏‏ں اپنی گھریلو ضرورت دی لکڑیاں حاصل کرنے دے لئی وی خواجہ صاحب دی اولاد تو‏ں اجازت نامے دی ضرورت پڑتی تھی- ابتدائی دور وچ بلوچ قبائل زیادہ تر خانہ بدوش سن تے انہاں دا گزر بسر مویشی بانی اُتے سی، ایہ لوگ سادات دی جاگیر وچ مویشی چراندے تے خیمہ نشینی دی زندگی بسر کردے سن، آہستہ آہستہ انہاں لوگاں نے اپنا ذریعہ معاش تبدیل کرنا شروع کر دتا، ہن ایہ لوگ پہاڑاں تو‏ں لکڑیاں کاٹ کر لاندے تے انہاں وچو‏ں کچھ لوگ غیر آباد زمیناں اُتے خیمہ زن ہو ک‏ے بیٹھ گے تے انہاں زمیناں نو‏‏ں آباد کرنا شروع کیتا تے آمدن دا کچھ حصہ مالکان نو‏‏ں بطور مالکانہ حقوق دے دینے لگے، چونکہ اُس دور وچ افرادی قوت دی کمی سی تے زمیناں وی بارانی سن، اس لئی سادات نو‏‏ں وی کوئی اعتراض نہ ہويا تے کچھ اس وچ سادات کرام دی جدی رحمدلی وی شامل سی، کچھ دھا یاں گزرنے دے بعد آباد کاراں نے اپنے زیر قبضہ اراضیات اُتے اپنے نصف ملکیت دا دعوا کیتا تے قابض ہو گئے، ادھر سادات دے اپنے اولاد وچ وی اضافہ ہوندا رہیا تے اراضی تقسیم در تقسیم ہوندا گیا تے باز خانداناں دے پاس اتنی زمین رہ گئی کہ انہاں دا گزارہ ہی مشکل ہو گیا تے اوہ لوگ اپنی اراضی فروخت کرکے دوسرے علاقےآں دی طرف ہجرت کر گئے، اس طرح غیر اقوام دا دخل علا قہ وچ ودھدا گیا تے سادات دی گرفت علاقہ اُتے کمزور پڑھدی گی، اس طرح اک وقت ایسا آیا کہ نو آمد لوگاں دے پنڈ دے پنڈ آباد ہو گئے تے ہر پنڈ دے لوگاں نے ہزاراں ایکڑ بنجر اراضی اپنے قبضے وچ کر لئی، اج سادات کرام صرف اپنے پنڈ تک محد ود ہو ک‏ے رہ گئے تے اکثر اپنی باقی ماندہ اراضی فروخت کرکے ہجرت اُتے مجبور ہو گئے نيں،
کرانی دا نام
بائاں|thumb|300px|(کرانی واقع [[بیجار شہر ایران) تےکرانی واقع کوئٹہ بلوچستان]] بائاں|thumb|300px|خوارزم 992ء تا 1041ء غزنوی سلطنت دا صوبہ تھا بمطابق گزٹیرز آف بلوچستان اس کا نام کرانی اس پنڈ دے  قریب واقع  اک کھادی دی  وجہ سے  ملیا ہے جس کو گران نایی یا کران تنگی کہندے نيں مگر ایہ اس لحاظ تو‏ں مستند نئيں اے کہ گزٹیر 1907ء وچ برطانیہ دور دی تحریر اے تے کرانی نو‏‏ں شال پیر بابا دے فرزند خواجہ ولی نے 1470ء دے لگ بگ آباد کیتا تھا تے اس دا نام وی اُسی وقت انہاں دے خاندان نے رکھیا سی، چونکہ خواجہ ولی دے اجد امجد مودود چشتی چشت ہرات وچ ولی بے بدل سن مودود چشتی کے دور حیات وچ چشت ہرات علاقہ خراسان دا حصہ سن تے خراسان دی سرحداں چشت تو‏ں ایران دے صوبے زنجان تے کردستان تک سن تے زنجان تے کردستان دے درمیان کرانی دے نام تو‏ں اک علاقہ مشہور اے تے ایہ گل وثوق تو‏ں کہیا جاسکدا اے کرانی کوئٹہ دا نام (کرانی واقع بیجار شہر ایران) دے نام پہ رکھیا گیا اے، تاریخی حوالے تو‏ں خراسان ایران دا اک اہ‏م تے قدیم صوبہ سی اس وچ اوہ پہلے اوہ تمام علاقہ شامل سی جو ہن شمال مغربی افغانستان اے۔ مشرق وچ بدخشاں تک پھیلا ہويا سی تے اوہدی شمالی سرحد دریائے جیحاں تے خوارزم سن ۔ نیشاپور، مرو، ہرات تے بلخ اس دے دار الحکومت رہے نيں۔ ہن اس دا صدر مقام مشہد اے۔ تے مشرقی خراسان مع شہر ہرات افغانستان دی حددود وچ شامل اے۔ نیشابور، ایران دا اک قدیم شہر صوبہ خراسان دا صدر مقام بہت پرانا تے تاریخی شہر اے۔ خوارزم شاہی سلطنت وسط ایشیا تے ایران دی اک سنی مسلم بادشاہت سی جو پہلے سلجوقی سلطنت دے ماتحت سی تے 11 واں صدی وچ آزاد ہو گئی تے 1220ء وچ منگولاں دی جارحیت تک قائم رہی۔ جس وقت خوارزم خاندان ابھرا اس وقت خلافت عباسیہ دا اقتدار زوال دے آخری کنارے اُتے سی سلطنت دے قیام دی حتمی تاریخ واضح نئيں۔ خوارزم 992ء تا 1041ء غزنوی سلطنت دا صوبہ سی تے خواجہ مودود چشتی دا تاریخ ولادت: 1038ء تے وفات: 1142ء ہے
علاقہ دشت و میان غنڈی تا شیخ ماندہ
غنڈی فارسی بولی دا لفظ اے اس دے معنی چھوٹی پہاڑی دے نيں ـ تے میان غنڈی دو پہاڑیاں دے درمیان دا علاقہ اے، ایہ علاقہ ہزار گنجی تو‏ں شروع ہوکر ہوائی گرونڈ دشت کمبیلان اُتے مشتمل سی جس دا رقبہ ہزاراں ایکڑ سی ـ ایہ علاقہ قیام پاکستان تو‏ں قبل انگریز حکومت نے ایرپورٹ دے لئی سادات تو‏ں جبراً لے لی تے اوتھ‏ے اُتے ایرپورٹ تعمیر دی قیام پاکستان دے بعد اس ایرپورٹ نو‏‏ں ترک کیتا گیا تے نواں ایرپورٹ بمقام سمنگلی ایربیس بنایا گیا مگر سادات دی زمین انکو واپس نہ کيتی گئی تے اس رقبہ اُتے بلوچ اقوام بزور طاقت قابض ہو گئے سادات مودودی چشتیہ دی جاگیر موضع شیخ ماندہ شروع ہوکر تیرہ سنگ میل واقع مستونگ روڈ تک پھیلا ہويا سی جس وچ میان غنڈی، ہزار گنجی، کوہ چلتن، موضع خشکابہ سادات، موضع شمو زائی ،شادین زائی، سردار کاریز، موضع خلی، گلزار، موضع کرانی، کرخسہ، بروری، شیخ ماندہ تا سمنگلی دے علاقے شامل سن تے اج وی ایہ ریکارڈ لینڈ ریونیو وچ موجود اے تے تحصیل کوئٹہ وچ زیرکار اے ـ سادات دی زیادہ اراضی بلوچ اقوام نے غصب دی جس دی موجودہ مثال موضع خشکابہ سادات وچ اج وی دیکھی جا سکدی اے جتھ‏ے بلوچستان دے نواباں سرداراں منسٹرز تو‏ں لیکر عام لینڈ مافیا تک سب قبضہ گری وچ مصروف نظر آندے نيں, بلکہ خود حکومت پاکستان نے وی نیو سبزی منڈی , نیو بس اڈا , نیو ٹرک اڈا , ہزار گنجی نیشنل پارک دے نام اُتے ہزاراں ایکڑ رقبہ غصب کیتا ـ 1223ھ بمطابق 1808ء دا اک سند جاری شدہ از خان آف قلات محراب خان جس وچ تحریر اے کہ آز حد تپہ سفیتک یعنی حد تیرہ میل تا حد کرخسہ بروری سادات دی ملکیت وچ دست اندازی تو‏ں اقوام ریسانی نو‏‏ں منع کیتا گیا اے ـ
کوہ چلتن
کوہ چلتن دا شمار بلوچستان دے سب تو‏ں اُچی چوٹیاں وچ ہوندا اے ـ ہزار گنجی تے کوہ چلتن دے پہاڑی علاقے اک دوسرے دے نال واقع نيں۔ جنگلی حیات دے لئی کوہ چلتن نو‏‏ں محفوظ کر دتا گیا اے ہزار گنج چلتن نیشنل پارک پاکستان دا اک خوبصورت نیشنل پارک اے کوہ چلتن دے نام دے بارے وچ کئی من گھڑت کہانیاں مشہور نيں مگر جو گل تاریخ تو‏ں ثابت اے اوہ ایہ کہ خواجہ قطب الدین مودود چشتی دے اولاد وچو‏ں انہاں دے تن نواساں نے چھ سو برس قبل چشت ہرات افغانستان تو‏ں سوئے بلوچستان ہجرت دی جنہاں وچاں اک بھائی خواجہ نظام الدین علی نے پشین منزکی وچ سکونت اختیار دی دوسرے بھائی خواجہ ابراہیم یکپاسی نے مستونگ بلوچستان دا رخ کیتا تے اوتھ‏ے سکونت اختیار دی تے تیسرے بھائی خواجہ نقرالدین شال پیر بابا نے کوئٹہ وچ سکونت اختیار دی خواجہ نقرالدین شال پیر بابا نو‏‏ں افغانستان دے بادشاہاں دی طرف تو‏ں وادی کوئٹہ دا مغربی حصہ دتا گیا خواجہ نقرالدین شال پیر بابا دے فرزند خواجہ ولی مودودی چستی کرانی دے مقام اُتے آباد ہوئے کرانی اسی جاگیر دے اندر واقع اے کوہ چلتن نو‏‏ں چلتن دا نام خواجہ نقرالدین شال پیر بابا دے دور وچ ملیا اس دے علاوہ میان غنڈی تے دشت نو‏‏ں وی اسی دور ایہ نام ملے کیونکہ ایہ وی خواجہ نقرالدین شال پیر بابا دے جاگیر دا حصّہ تھے چشت ہرات افغانستان وچ وی چلتن دے نام تو‏ں اک پہاڑ مشہور اے کیونکہ ایہ اولیاء چشت شریف تو‏ں ہجرت کرکے آئے سن تے چشت شریف وچ وی اسی نام تو‏ں بالکل اسی مشباہہت دی اک چوٹی موجود اے اس لئی سادات چشتیہ نے اپنے سابقہ وطن تے اجداد دی محبت وچ اس پہاڑ نو‏‏ں وی چلتن دا نام دتا چونکہ چشت تے کرانی دے موسم وی اک جداں نيں اس لئی دونے اسيں نام پہاڑاں دے درخت تے پودے وی اک جداں نيں ,
کلی گلزار
جب کوئٹہ اُتے انگریز دی گرفت مضبوط ہوئی تو انکو اک فوجی چھاونی دی اشد ضرورت محسوس ہوئی، اج جس مقام اسٹاف کالج کوئٹہ قائم اے، اوتھ‏ے اک قلعہ ہويا کردا سی، جو قلعہ درانی دے نام تو‏ں موسوم سی، جدو‏ں انگریز نے اس مقام نو‏‏ں چھاونی بنانے دے لئی منتخب کیتا تو ایہ قلعہ درانیاں سے خرید لیا، 1905 وچ کوئٹہ وچ ایشیا دی سب تو‏ں وڈی فوجی اکیڈمی اسٹاف کالج دا قیام ہويا تے درانیاں نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں بے دخل کیتا، چنانچہ غلام سرور خان درانی ولد سردار سعید خان درانی نے کرانی دے مقام اُتے سید محمد اشرف شاہ ولد سید محمد صادق شاہ کرانی تو‏ں وسیع خطہ اراضی کلی کرانی دے متصل خرید لیا تے اوتھ‏ے اُتے کلی گلزار دے نام تو‏ں اپنا پنڈ بسایا جو اج وی مجود اے، جس دا حوالہ لینڈ روینو ریکارڈ اُتے وچ موجود اے،
تعمیر مقبرہ
ابتدائی ایام وچ خواجہ صاحب دے  مزار دی  عمارت پختہ نئيں تھی 1970ء سے  قبل سادات کرانی نے مزار دے   گرد پختہ چار دیواری تے دروازہ تعمیر کروایا܂ اس دے  بعد 1973ء وچ اُس وقت دے   صدر پاکستان جناب شہید  ذو الفقار علی بھٹو نے مزار دی  تعمیر دے لئی رقم فراہ‏م دی  جس سے  یہ عمارت پختہ بنائی گئی تے  2006 وچ اس دی  ہور توسیع دی  گئی،
موجودہ تعمیر
2008 ء  ، وچ آبادی دی  لپیٹ وچ آنے دے  بعد مزار اقدس تے سادات کرانی دے  چھ سو سال قدیم قبرستان کو بے حرمتی دا خطرہ  درپیش ہويا  اس لئی حکومت بلوچستان نے  مزار اقدس مع سارے قبرستان دے  گرد  دسمبر 2008 ء  ، وچ اک اُچی چار دیواری  تعمیر کروایا وزیر اعلٰی بلوچستان  جناب نواب محمد اسلم ریسانی نے اس دے  لئی پنجاہ لکھ رو پیہ دے  گرانٹ دی منظوری دی  جناب نواب محمد اسلم ریسانی دے  والد محترم جناب نواب غوث بخش ریسانی (مرحوم)  نے ہر مشکل وقت وچ  سادات کرانی دا  اپنے بیٹےآں تے سائیاں دے  ہمراہ  نال دتا، مزار اقدس تے سادات دے   قبرستان دے   گرد اُچی چار دیواری کی تعمیر وچ خواجہ ولی کرانی دے  اک مرید خاص  جناب میر حاجی علی مدد جتک (وزیر خوراک بلوچستان) نے خاص کردار ادا دی تا تے یہ منصوبہ  میر حاجی علی مدد جتک دے  کوششاں سے  ہی ممکن ہويا،
تاریخ چشتیہ
سلسلہ چشتیہ دی مودودی شاخ دے بانی تے جد ابجد خواجہ قطب الدین مودود چشتی نيں، خواجہ نقرالدین شال پیر بابا خواجہ قطب الدین مودود چشتی دے پسری اولاد نيں،تے کرانی دے سادات خواجہ نقرالدین شال پیر بابا دی اولاد نيں، جو تقریباًً چھ سو سال قبل منزکی پشین چھڈ دے کوئٹہ آ گئے سن، اُنکا بیٹھا خواجہ ولی مودودی چستی کرانی وچ آباد ہويا، آپ دے اولاد نے پہلی افغان جنگ وچ کچھ خدمات انجام داں، اُس وقت مبارک شاہ نامی اُنکا معتبر سی، سادات کرانی دے عمائدین لیوی سروس تو‏ں وظائف حاصل کردے سن، سید لطف ﷲ شاہ جو خواجہ نقر الدین المعروف شال پیر بابا تو‏ں ستويں پشت وچ گزرے نيں تے انہاں دا مختصر شجرہ کچھ ایويں اے، سید لطف ﷲ شاہ بن سید صادق شاہ بن سید اسمٰعیل شاہ بن سید قاسم شاہ بن سید میر شہداد بن سید خواجہ ولی کرانی بن سید نقر الدین،سید لطف ﷲ شاہ میر نصیر خان اوّل خان آف قلات دے ہمراہ اک مہم اُتے ایران گئے تے واپسی اُتے تحصیل کوئٹہ وچ چشمہ شیخ ماندہ تے کاریز صادق اُتے انہاں نو‏ں مالیہ معاف زمیناں دی گئياں تے بمقام ڈھاڈر وچ دو انگشت پانی وی دتا گیا، موخر الذ کر ہن خاندان دے دوسرے شاخ دے پاس اے، خان نصیر خان خان آف قلات دا دورے حکومت 1749ء تو‏ں 1794ء تک سی،
دور اول
منگول سردار  چنگیز خان  کا اصل نام تموجن تھا    (پیدائش 1162ء تے وفات1227ء) 1220ء وچ افغانستان اُتے تاتاری یلغار ہويا تے اسی حملے دے  دوران گھو لگھولا دے   مقام اُتے منگول حکمران چنگیز خان  دا  بیٹا قتل ہويا ، یہ خبر سن کر چنگیز خان غضب ناک ہو گیا تے اسنے یہ فرمان  جاری دی تا کہ اس علاقہ دے  ہر جاندار کو ختم کر دو، اس فرمان دے   ملتے ہی فوج نے ایسا قتل عام شروع دی تا کہ انساناں دے   نال کتے  بلیاں تے چوہاں کو بھی نہ بخشا، 1221ء وچ یہ جنگ وسط افغانستان سے  شمال دی  جانب ہرات  منتقل ہوئی، تاتاری فوج دے  راستے وچ کوئی بھی آندا وہ قتل ہو جاندا،  یہ دور سید خواجہ رکن الدین مودودی چستی (B1150 D1237 ) کاسی،  اسی دور وچ تاتاریاں دا  فتنہ اپنے عروج اُتے تھا خواجہ رکن الدین حسین  رحمت اللہ علیہ  نے اپنے والد محترم کو خواب وچ دیکھیا جو ان سے فرما رہے تھے کہ تاتاریاں کا لشکر پہنچ رہیا ہے  علاقہ بدری دی  بشارت پاندے ہی  آپ علاقہ غور دی  طرف روانہ ہو گئے تے اپنے دونے صاحب زاداں خواجہ محی الدین علی رحمت اللہ علیہ تے شیخ الاسلام قدودین خواجہ محمد رحمت اللہ علیہ کو  ست لیا، اس طرح منازل طے کردے ہوئے علاقہ ساغر پہنچے تے چھ ماہ اوتھ‏ے قیام دی تا چھ ماہ دے  بعد جب خواجہ رکن الدین رحمت اللہ علیہ واپس  مزارات  متبرکہ چشت شریف پہنچے تو پایا کہ اکثر عزیزو اقارب تاتاری فوج دے  ہتھو‏ں شہید ہو چکے تھے تے جو بچ گئے تھے وہ نہایت پریشان حال سن، آپ نے سب کو یکجا دی تا تے تسلی دی، منقول ہے لشکر کفار جب بھی مزارات مبارکہ دے  پاس سے  لنگھدی تو ان وچ سے  اکثر خواجہ رکن الدین رحمت اللہ علیہ  دے   ہتھو‏ں اسلام لاندے اس طرح ہزاراں  فو جی مشرف بہ اسلام ہوئے تے یہ سلسلہ جاری رہیا، منقول ہے کہ اک وقت ایسا بھی آیا کہ وحشی ظالم تاتاری بھی خواجہ گان چشت دے  گھوڑےآں دے   سماں پہ بھُوسا دیندے ہوئے پائے گئے،
دور دوہم
سید خواجہ قطب دین محمد  ابن خواجہ محمد مودودی چستی ( B1205 D1288)  چنگیز خان دے   پوندے ہلاکو خان  (پیدائش 1217   وفات1265)  دے   ہمعصر تھے چنگیز خان   دے  بعد اس دے  لڑکےآں تے حواریاں وچ سے بہت ساراں نے اسلام  قبول دی تا تے خواجہ قطب دین محمد  ابن خواجہ محمد  رحمت اللہ علیہ دے  ارادت منداں وچ شامل ہو گئے تے خواجہ صاحب دے   پند ونسائح نے ان کے عقید ے کو پختہ دی تا،  حضرت خواجہ قطب دین محمد ابن خواجہ محمد  رحمت اللہ علیہ دے  ہمعصر چنگیز خان  دے   پوندے  ہلاکو خان سن، 1221ء وچ تاتاری یلغار دے  وقت خواجہ قطب الدین ابن خواجہ محمد  رحمت اللہ علیہ دے   عزیز تے مریدین چشت دے علاقہ سے  ہجرت کر دے   دوسرے علاقےآں غور غزنی تے خراسان  چلے گئے تھے تاتاری حاکم وقت نے اک حکم نامہ جاری دی تا کہ جو شخص خواجہ صاحب دے   علاقہ وچ واپس آجاوے تے ان دی حمایت کرے تو اوہدی مزاحمت نہ دی  جائے، چنانچہ غور غزنی تے خراسان دی  طرف سے  بہت سارے لوگ واپس چشت آ گئے آپ نے خطوط لکھ کر سب کو واپس بلیایا سب کو تسلی دی اس طرح سب امن و خوشی سے  رہنے لگے، سید محمد بن مبارک (میرخورد) سیرالاولیاء وچ لکھدے نيں میرئے والد محترم دی عمرئے عزیز سلطان المشائخ دی نظر مرحمت و شفقت وچ گزری ـ اس بنا اُتے کہ اوہ خانوادہ چشت وچ خواجہ قطب الدین چشتی تو‏ں عقیدت رکھدے تھے وہ دو مرتبہ چشت وی گئے ـ دوسری مرتبہ جدو‏ں اوہ چشت گئے تے خواجہ قطب الدین چشتی دی خدمت وچ پہنچے تو کچھ دن اوتھ‏ے ٹھہر کر اس مبارک خانوادے دی خدمت بجا لیائے، خواجہ قطب الدین نو‏‏ں ایہ معلوم ہو گیا کہ ایہ سید محض خواجگانے چشت دی زیارت دے کیتے آندا اے، تو آپ نے انہاں نو‏‏ں اپنی خلافت تو‏ں سر فراز کیتا تے خرقہ خلافت تے اجازت نامے تو‏ں اپنے نشان مبارک تو‏ں نوازا تے اک کمیت مغل گھوڑا، جو آپ دی سواری لے لئی خاص سی انہاں نو‏‏ں عطا فرمایاتے نصیت فرمائی کہ ہمیشہ باوضو رہو تے کھانا تنہا مت کھاو پھر آپ نو‏‏ں نہایت اعزاز دے نال رخصت کیتا سیراولیاء وچ میر خورد ہور لکھدے نيں کہ میرے والد محتم فرماندے سن کہ وچ اس سال جدو‏ں چشت تو‏ں لوٹا اس گھوڑے اُتے سوار سی جو خواجہ قطب الدین نے مینو‏ں دتا سی، اس گھوڑے اُتے خواجہ قطب الدین دے پائے مبارک دے ایڑاں دے نشان پڑے ہوۓسن، اس سال کافر تاتاریاں دا لشکر سلطان علاء الدین خلجی دے فاتح لشکر تو‏ں شکست کھا کر دہلی تو‏ں تیتر بیتر ہوکر ہزار تے دو ہزار دی ٹولیاں وچ واپس ہو رہیا سی، اس لش کرکے کچھ لوگ خراسان دے راستے مین کئی مرتبہ مینو‏ں ملے، انھاں نے چاہیا کہ میرا گھڑا تے کپڑاں دا بقچہ دی جس وچ خواجہ بزرگوار دا عطا کیتا ہويا خرقہ سی میرے تو‏ں کھو لاں لیکن جدو‏ں اوہ خواجہ بزرگوار کے ایڑاں دے داغاں نو‏‏ں دیکھدے تو گھوڑے دے سم چھومنے لگتے تے کہندے تساں خواجہ قطب الدینؒ دی برکت تو‏ں خیریت تو‏ں گھر پہنچوگے تے اپنے والد دی خدمت کروگے.
دور سو ہمہ
ہزارہ جات دا اصل وطن ہزارستان ہے جو افغانستان دے   وسطٰی علاقہ اُتے مشتمل اے، ہزارہ جات اپنے آپ کو منگول فوج دے   اک ہزار سائیاں کی نسل بتاندے نيں سادات مودودیہ چشتیہ دے  نال  اس قوم دا  اک واسطہ چنگیز خان دے   دور وچ ثابت ہوندا اے، دوسرا واسطہ ہلاکو خان دے   دور کااے، جو اواُتے تفصیل سے  بیان ہو چکے نيں تے تیسرا واسطہ دور حاضر دا ہے جو افغانستان اُتے روسی جارحیت دے  وقت سے  شروع ہويا تے مہاجرین دی  صورت وچ کثیر تعداد وچ لوگ پاکستان منتقل ہوئے  ان مہاجرین وچ ہزارہ جات دا  طبقہ خواجہ ولی مودودی چستی کرانی دے  جاگیر وچ بمقام کرانی کوئٹہ آباد ہوئے تے اج بھی دوسرے علاقےآں مقابلے زیادہ عافیت  سے نيں، خواجہ ولی مودودی چستی کرانی دے   اجداد دے   طفیل یہ قوم ماضی وچ مشرف بہ اسلام ہوئی حال وچ بھی انکو خواجہ گان چشت دے   دامن وچ پنا ملی،
ہزارہ ٹاون
خواجہ ولی کرانی دی جاگیر موضع شیخ ماندہ تپہ بلیلی تحصیل کوئٹہ تو‏ں میان غنڈی حد مستونگ تک پھیلا ہويا سی، سابقہ چھ سوبرس تو‏ں ایہ جاگیر خواجہ ولی دے اولاد دی ملکیت رہی اے، ہزارہ ٹاؤن اسی جاگیر دے وسطی حصہ مین بمقام کرانی واقع اے، ہزارہ ٹاون اک لور مڈل کلاس آبادی اے، موجودہ 2009 ء تک اوہدی آبادی اک لکھ افراد تو‏ں تجاوز کر چک‏ی اے جنہاں دی اکثریت افغان ہزاراں اُتے مشتمل اے، اوہدی بنیاد 1982 ء مین حاجی علی احمد نامی شخص نے رکھی جس نے ایہ اراضی مودودی چستی سید گھرانے تو‏ں خریدی تے ایتھ‏ے اُتے پلاٹ تے مکانات بنائے، بوہت سارے ہزارہ قوم دے افراد جو افغانستان تو‏ں ہجرت کرکے کوئٹہ آئے ایتھ‏ے آ دے آباد ہو گئے، جس دی وجہ کم قیمت زمین تے مناسب سکیورٹی سی ہزارہ ٹاؤن نو بلا کس اُتے مشتمل اے تے تمام گھر تقریباًً نیم پختہ ہین ایتھ‏ے رہنے والے تقریباًً  افغانی فارسی بولی بولتے نيں تے انہاں دا تعلق شیعہ مسلک سے  ہے   یہ افغانستان دے  و سطی علاقےآں سے تعلق رکھدے نيں، یہ کمیونٹی اک اقلیت ہے کوئٹہ شہر وچ زیادہ آبا دی پشتون سنی مسلک سے  تعلق رکھدی اے، ایتھ‏ے رہنے والے زیادہ تر ہزارہ لوگ  1996 وچ افغانستان سے  ہجرت کرکے پاکستان آئے جس کی وجہ طالبان دے  مظالم سن،  ابتدا وچ یہ لوگ مساجد وچ ٹھر ے تے اس دے   بعد یہ ان ہزارہ خانداناں دے   پاس منتقل ہوئے جو پہلے سے  اوتھ‏ے آباد تھے ، جس کی وجہ سے  یہ لوگ پناہ گزین دی مپاں وچ جا نے سے  بچ گئے، کچھ ہزارہ افغان جو ایران جانا چاہندے نيں وہ ہزارہ ٹاؤن  کو بطور رسد گاہ استعمال کردے نيں تے ایتھ‏ے دے  مقامی لوگاں دی  مدد لیندے نيں، ہزار ٹاؤن وچ رہنے والے زیادہ تر لوگاں دے   رشتہ دار آسٹریلیا  یورپ دی نڈا تے امریکا وچ رہیا ہش پزیر نيں تے اوتھ‏ے سے دا فی سرمایہ بھیجدے نيں،  زیادہ تر ہزارہ لوگ کو ہلے دی  دا نو وچ کم کر تے نيں ان وچ سے  کچھ تو ٹھیکا دار نيں مگر زیادہ تر مزدور نيں باقی آبادی چھوٹے موٹے دا روبار  دکانداری تے دہاڑی پیشہ افراد اُتے مشتمل اے،
ہور اُردو مضامین
(sectionUrdu اُردو مضامین)
گٹھ:افغان صوفی اولیا گٹھ:چشتی شخصیتاں گٹھ:صوفی سنت
ہار چمگادڑ
ہار چمگادڑ پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
چٹ پتھری بطخ
گٹھ:بطخاں گٹھ:پاکستان دے پنچھی
ضلع شاراوستی
ضلع شاراوستی پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
نکولس کاؤنٹی، کینٹکی
نکولس امریکی صوبے کینٹکی دی اک کاؤنٹی اے۔
ورونژ اوبلاست
روس اک وفاق اے تے 1 مارچ 2008ء توں اسدیاں 83 وفاقی اکائیاں نیں ۔ 1993ء چ اسدے وفاقی علاقےآں دی گنتی 89 سی ، پر 2008ء چ ایہہ گھٹ کے 83 ہوگئی ، اسدی وجہ مختلف علاقآں نوں ملا کے نویں علاقے بنانا اے ۔ روس دے صوبےآں نوں اوبلاست آکھیا جاندا اے ، اس ویلے روس دیاں 83 وفاقی اکائیاں چوں 46 اوبلاست نیں ۔ اوبلاست دا گورنر وفاق نامزد کردا اے تے پارلیمنٹ دا انتخاب مقامی طور اتے ہندا اے ورونژ اوبلاست روس دے 46 اوبلاستاں چوں اک اوبلاست اے ، اسدا  راجگڑھ ورونژ شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
Voronezh Oblast
بلھے شاہ
بلھے شاہ( 1680 -1758) اک مشہور صوفی سنت اتے پنجابی دے وڈے شاعر سن۔ پنجابی صوفی شاعری دے چار میناراں - بابا فرید، شاہ حسین، سلطان باہو اتے بلھے شاہ- وچّ گنیا جاندا ااے۔ اوہناں دا اصلی نام "عبداللہ شاہ" سی  ۔ اوہناں دیاں لکھیاں کافیاں اج وی  دونہاں پنجاباں (چڑھدے تے لہندے پنجاب وچّ بڑے شوق نال گائیاں تے سنیاں جاندیاں  نیں۔
صوفی شاعر سائیں بلھے شاہ نے صوفی متّ نوں سکھراں اُتے پہنچایا سی۔ صوفیانہ انداز وچ اوہناں نے الف وچوں ﷲ دے دیدار کرکے ﷲ تعالی اُتے اٹٹ یعقین پیدا کیتا۔ اوہناں مطابق دنیا دے سارے رنگ پھکے اتے اترنیوگ ہن، پر ﷲ نال پریم دا رنگ کدے نہیں اتردا۔ اوہناں نے الف وچوں روحانیت دا حصول کیتا۔ اوہناں نوں دوجے اکھر عین اتے غین دی لوڑ ہی نہیں پئی۔ بلھے شاہ لکھدے ہن کہ ﷲ نوں دل وچ وسا کے کھوٹے دل دی صفائی کیتی جا سکدی اے۔ اوہناں نے ساری کائنات نوں الف توں ﷲ دے بھابیکار سمجھائے۔ الف وچوں اوہناں ربی عشقَ حاصل کیتا اتے لکھیا، 'الف ﷲ نال رتا دل میرا'۔ اوہناں دے الف وچوں ہی اوہناں دی روحانیت شروع ہو جاندی اے۔
حضرت بابا بلھے شاہ رحمت اللہ علیہ
پر اوہناں دا اوس ویلے دے سب توں اُچے علمی مرکز قصور وچ جاکے اوس ویلے دے وڈھے استاد حافظ غلام مرتضی دے مدرسے وچ علم حاصل کرن توں لگدا ہے جو اوہناں دی لیاقت پاروں پنڈ والیاں یاں کسے نے اوہناں نوں ایس راہ پایا تے اوہ شہر دے اُچے مدرسے تائیں اپڑ گئے۔
اوہناں اوس ویلے دے سلیبس موجب قرآن ، حدیث ، فقہ، منطق وچ ڈوہنگا علم حاصل کیتا۔ اوہناں دے کجھ دیر اپنے استاد دے مدرسے وچ پڑھاون توں وی پتہ لگدا ہے جو مذہب تے ہور ظاہری علم اوہناں اپنی مٹھ وچ کر لئے ہون گے تے اوہ اپنے جماعتیاں توں اگے ہوون گے جو اوہناں نوں پڑھاون لئی آکھیا گیا۔پر ایہہ گل یاد رکھن والی ہے جو اوہ اپنے ویلے دے اُچی پدھر دے عالم بن چکے سن جنہاں نوں مذہب توں وکھ منطق وغیرہ دی وی ڈوہنگی پچھان سی۔ ایس رتبے تے جا کے بلھے شاہ ورگے لائق فائق بندے سوکھ نال فارسی دے عالم بن جاندے سن تے سرکارے دربارے رتبہ پا لیندے سن۔ پر بلھے شاہ نال انج نہیں ہویا۔
مدرسے دے عمل نے اوہناں دی تسلی نہ کیتی تے اوہ اُکھڑ گئے تے کہندے ہن جو کجھ دیر مجذوب رہے ۔ جیہدا مطلب ایہہ ہے جو اوہناں نوں سکھے علم راہیں اپنے مڈھلے انسانی مسئلیاں دا حل نہ لبھا تے اوہ مدرسے دی سکھائی شرعی پدھر دی حیاتی نوں چھڈ کے مست ملنگ ہو گئے تے تھاں تھاں تے پھردے پھراندے رہے۔کہاوت ہے جو اوہناں ویلیاں وچ ہی اوہ گورداسپور ول نکل گئے تے اوہناں اک واری جوش وچ کہہ دتا میں اللہ  تے شریعت دے رکھوالے اوہناں نوں پھڑ کے دربار فاضلیہ دے شیخ فاضل الدین کول لے گئے جنہاں دا اوس ویلے اوتھے فتوی چلدا سی۔ اوہناں بلھے شاہ نوں بچاون لئی کہیا جو ایہہ ٹھیک کہندا اے ایہہ اجے الھا اے تے آکھیا جو ایہنوں شاہ عنایت کول جاکے پک کے آوے۔
کہندے نیں جو شاہ عنایت ایس گل توں رنج ہو گئے تے اوہناں بلھے شاہ ہوراں نال ملنا جلناں بند کر دتا۔ کہندے نیں جو بلھے شاہ ہوریں گوالیار گئے تے شطاری بزرگ قطب الدین نے سفنے وچ اوہناں نوں کہیا جو نال ہی راگی تان سین دی قبر دی بیری دے ڈھائی پتے کھاون۔ اوہناں ایہو ای کیتا تے اوہناں اتے راگ دا چانن ہو گیا۔ پھیر ایہہ وی کہیا جاندا اے جو اوہ اک ناچی مرادی بےگم دے ڈیرے تے جا کے ناچ سکھدے رہے۔ تے اک دن قوالاں نال ناچی دے بھیس وچ نچدے نچدے اپنے مرشد دے سامنے آئے تے مرشد نوں منا لیا۔
ایہناں کہانیاں وچ کناں اک سچ ہے ایہدے بارے کجھ کہیا نہیں جا سکدا۔وچار جوگ گل ایہہ ہے جو شاہ عنائت اینے جانی جان سن تے اوہ اپنے اینے نیڑے دے بندے بارے کسے دی چغلی وچ کیویں آگئے؟ اوس ویلے دی اتھل پتھل نوں ویکھ کے ایہہ ہو سکدا ہے جو دوہاں وچ کسے سیاسی گل تے پاڑ پے گیا ہووے۔ وچار دھارا دے استادیاں گرو تے شاگرد یاں چیلے وچ ایس طراں دا پاڑ پے جانا کوئی انہونی گل نہیں۔
دو عقل والے بندیاں وچ کسے مڈھلی گل توں وکھریاں ہو جانا عام ہندا آیا ہے ۔پھیر ایہہ وی ہے جو نویں لہو تے پرانے لہووچ وی فرق ہندا ہے ۔ اک ہی وچاردھارا وچ نویں جگے بندے بہتے ترکھے وگدے نیں جدوں پرانے بندے ٹھنڈے سبھا والے ہو چکے ہندے نیں ۔ ایس لئی ہو سکدا ہے جو بلھے شاہ تے شاہ عنائت ہوراں وچکار ایس طرحاں دا پاڑ پیا ہووے۔ کہیا جاندا ہے جو شاہ عنایت ہوراں لہور دے حاکماں نال کوئی
اوہناں دی حیاتی بارے لکھن والے ایہہ نہیں دسدے جو اوہناں شاعری کدوں لکھنی شروع کیتی پر اوہناں دی شاعری دا رنگ دسدا ہے جو ایہہ اوہناں شریعت دے راہ نوں ردن توں مگروں شروع کیتی ۔ ایہدے اشارے تھاں تھاں تے ملدے ہن علموں بس کریں او یار اک نقطے وچ گل مکدی ہے تے ہور کئی کافیاں ایس پکھ تے اوہناں کہیاں۔سگوں لگدا ہے جو اوہناں دی شاعری سچے ڈھلے (organized) مذہب دی نفی دے عمل وچوں جمی۔
وہناں ویلیاں وچ بلھے دی پدھر دے عالماں دا پنجابی وچ شاعری لکھنا تے ایس نالوں وی اوکھا سی جناں اج پنجاب (پاکستانی) وچ ہے۔ جد کھٹی وٹی انگریزی اردو وچ ہندی ہے تے پنجابی وچ کون لکھے؟ ایسے لئے عالماں فاضلاں چوں ڈھائی ٹوٹکو چھڈ کے کوئی پنجابی نہیں لکھدا۔ بلھے شاہ دے ویلے ایہہ ہور وی اوکھا ہووے گا کیوں جے اودوں تے ہر سرکار دربار دی زبان فارسی سی تے عاماں لوکاں دی زبان دے حق وچ کوئی وچار دھارا وی نہیں سی۔ ایس لئی پنجابی وچ لکھن دا متا پکاونا ظاہر کردا ہے جو اوہ لوکائی نال جڑت لوڑدے سن۔
ایہہ کہیا جا سکدا ہے جو بلھے شاہ ہوراں دا پنجابی وچ لکھنا نویں وچار دھارا نوں مننا سی۔ سچے ڈھلے مذہب دے کسی آگو نے پنجابی وچ وچار نہیں سرجے جیویں صوفیاں نے کیتا۔ اک دوجے پکھ توں ویکھئے تے اوس ویلے پنجابی لکھنا سوکھا وی وی سی کیوں جو عام پنجابی خلقت پنجابی ہی پڑھدی سی۔ پر پھیر وی بلھے شاہ ورگے وڈھے عالماں دا پنجابی لکھنا چالو ویہار دے سوجھواناں توں وکھ ہوکے لوکاں نال جڑنا سی۔
بلھے شاہ ہوریں 1758 وچ گذر گئے تے آکھیا جاندا ہے جو شہر دے مولویاں نے اوہناں دا جنازہ پڑھاون توں انکار کر دتا۔
بلھے شاہ دے ویلے پنجاب وچ اتھل پتھل توں بنا کجھ ہے نہیں سی۔ ایہو جیہے ویلے جدوں چالونظام دیاں چولاں ہل گیا ں ہو ن ، ہیٹھلی اُتے ہو رہی ہووے ، بلھے شاہ ورگے سچے وچاراں دے بندے نوں زندگی دے مڈھلیاں مسئلیاں دا حل سوکھا لبھ سکدا ہی نہیں۔پنجابی دا سب توں وڈھا ادب سولہویں تے ستارھویں صدی وچ سرجیا ہی ایس لئی گیا جو اوہ اتھل پتھل دا ویلا سی۔ زندگی دا ہر پکھ نویں تفسیر منگدا سی تے بلھے شاہ تے وارث شاہ نے ایہو کرن دا جتن کیتا۔ اوہناں دی شاعری نوں چھڑے تصوف دے سچیاں وچ میچن والے اوہناں دے وچاراں دا تت مانن توں عاجز نیں۔
جم تے ناں
بلھے شاہ دا جم لاہور ضلعے دے اک پنڈ پنڈوکی وکھے 1680. وچّ سید سخی محمد درویش دے گھر ہویا۔ بلھے شاہ دا اصل نام عبداللہ سی اتے پچھو اسنوں سائیں بلھے شاہ، بابا بلھے شاہ جاں صرف بلھا کہہ کے سدیا جاندا اے (‘نافع-ال سالکین’ مطابق اس دا اصل نام ‘عبداللہ شاہ’ سی) اپنے اصل نام ولّ بلھے نے اپنے کلام وچّ وی کئی  اشارے دتے نیں ۔ چالیسوی گنڈھ دے انت اپر ایہہ ایوں کہندا  اے:- “ہن ان ﷲ آکھ کے تم کرو دعائیں، پیاں ہی سبھ ہو گیا ‘عبداللہ’ ناہیں۔” ستارویں صدی دے اس مہان شاعردا جنم اج دے پاکستان دے پنجاب دے ،ضلع لاہور دے مشہورنگر قصور دے پانڈوکے ناں دے پنڈ وچّ ہویا۔ اک روایت ایہہ وی ہے کہ اس دا جنم ریاست بہاولپور دے مشہور پنڈ اچّ گیلانیاں وچّ ہویا۔ اوہ اجے چھ مہینے دا ہی سی کہ اس دے ماں-پیؤاچّ گیلانیاں توں پہلاں ملکوال تے پھر اتھے کجھ دن ٹھہر کے پانڈوکے ضلع لاہور آ گئے۔ اوہ سید پروار نال تعلق رکھدا سی۔
مولٰی بخش کشتہ دے کتھن مطابق بلھے شاہ دے والد سخی محمد درویش اچّ شریف گیلانیاں جیلانی(بہاول پور) دے رہن والے سن۔ اک روایت مطابق بلھے شاہ دی پیدائش اچّ گیلانیاں(جیلانیاں) وچّ ہوئی۔”
مکتبہ فکر
حضرت بابا ُبلھے شاہ پنجابی دے اک مشہورشاعرسن. اوہناں دا تعلق قادریہ مکتبہ فکر تے شطاریہ  مکتبہ فکر نال سی. شاہ عنایت بلھے شاہ دے مرشد سن۔ بلھے شاہ نوں اپنے ٹبر وچوں اپنی بھین نال بڑا پیار سی۔
جم پل
بلھے شاہ ہوریں  1680وچ اُچ شریف وچ سید سخی محمد درویش دے گھر پیدا ہوئے تے اوہناں  دا ناں عبداللہ شاہ رکھیا گیا. اوہناں دے پیو اُچ شریف چھڈ کے ملک وال ضلع ساہیوال وچ کجھ سال رہے تے پھیر پنڈ پانڈو ضلع لاہور دی مسیت دی امامت کر لئی تے نیانیاں نوں پڑھاون لگ پئے۔ نکی عمر وچ باقی پینڈو منڈیاں وانگ ڈنگر چار دے رہے ۔ پنڈ وچ امام کمی ہندا ہے تے ظاہر ہے جو بلھے شاہ نے ایان پن وچ کمی منڈے دے طور تے لوکائی دیاں دکھاں نوں بہت کولوں ویکھیا ہووے گا۔
مڈھلی پڑھائی
بلھے شاہ نے مڈھلی سکھیا دوجے بالکاں وانگ اپنے پیؤ سید سخی محمد درویش پاسوں حاصل کیتی۔وارث شاہ دے وانگ بلھے نوں وی گھر والیاں دا سکھ نصیب نہ ہویا۔ بلھے شاہ بالپنے توں ہی ربّ دا پیارا بھگت اتے کرنی بھرپور تے اچّ نظریے والا بندہ سی۔ بلھے شاہ نے شاہ عنایت قادری نوں اپنا گورو دھارن کیتا۔ صرف اس دی بھین نے اسنوں صحیح معنےآں وچّ سمجھیا۔ اوہ وی بلھے وانگ پکی صوفی سی۔ اوہ ساری عمر کنواری رہی۔
اعلیٰ پڑھائی
اوہناں دا اوس ویلے دے سب توں اُچے علمی مرکز قصور وچ جاکے اوس ویلے دے وڈھے استاد حافظ غلام مرتضی دے مدرسے وچ علم حاصل کرن توں لگدا ہے جو اوہناں دی لیاقت پاروں پنڈ والیاں یاں کسے نے اوہناں نوں ایس راہ پایا تے اوہ شہر دے اُچے مدرسے تائیں اپڑ گئے۔
اوہناں اوس ویلے دے سلیبس موجب قرآن ، حدیث ، فقہ، منطق وچ ڈوہنگا علم حاصل کیتا۔ اوہناں دے کجھ دیر اپنے استاد دے مدرسے وچ پڑھاون توں وی پتہ لگدا ہے جو مذہب تے ہور ظاہری علم اوہناں اپنی مٹھ وچ کر لئے ہون گے تے اوہ اپنے جماعتیاں توں اگے ہوون گے جو اوہناں نوں پڑھاون لئی آکھیا گیا۔پر ایہہ گل یاد رکھن والی ہے جو اوہ اپنے ویلے دے اُچی پدھر دے عالم بن چکے سن جنہاں نوں مذہب توں وکھ منطق وغیرہ دی وی ڈوہنگی پچھان سی۔ ایس رتبے تے جا کے بلھے شاہ ورگے لائق فائق بندے سوکھ نال فارسی دے عالم بن جاندے سن تے سرکارے دربارے رتبہ پا لیندے سن۔ پر بلھے شاہ نال انج نہیں ہویا۔
ارائیں مرشد شاہ عنایت
مدرسے دے عمل نے اوہناں دی تسلی نہ کیتی تے اوہ اُکھڑ گئے تے کہندے ہن جو کجھ دیر مجذوب رہے ۔ جیہدا مطلب ایہہ ہے جو اوہناں نوں سکھے علم راہیں اپنے مڈھلے انسانی مسئلیاں دا حل نہ لبھا تے اوہ مدرسے دی سکھائی شرعی پدھر دی حیاتی نوں چھڈ کے مست ملنگ ہو گئے تے تھاں تھاں تے پھردے پھراندے رہے۔کہاوت ہے جو اوہناں ویلیاں وچ ہی اوہ گورداسپورول نکل گئے تے اوہناں اک واری جوش وچ کہہ دتا میں اللہ  تے شریعت دے رکھوالے اوہناں نوں پھڑ کے دربار فاضلیہ دے شیخ فاضل الدین کول لے گئے جنہاں دا اوس ویلے اوتھے فتوی چلدا سی۔ اوہناں بلھے شاہ نوں بچاون لئی کہیا جو ایہہ ٹھیک کہندا اے ایہہ اجے الھا اے تے آکھیا جو ایہنوں شاہ عنایت کول جاکے پک کے آوے۔
کہاوت موجب جدوں بلھے شاہ اپنے ہوون والے مرشد شاہ عنایت نوں پہلی واری ملن گئے تے اوہ گنڈھیاں دی پنیری لا رہے سن ۔ شاہ عنایت ہوراں پچھیا بئی کیس کم لئی آئے او؟ تے بلھے شاہ ہوراں آکھیا جو میں رب نوں پاؤنا چاہناں ہاں ۔ شاہ عنایت ہوراں گنڈھیاں دی پنیری لاؤندیاں لاؤندیاں آکھیا بلھیا رب دا کیہہ پاؤنا،ایدھروں پٹنا تے اودھر لاؤنا ایہہ کہاوت بڑی مشہور ہے تے بلھے شاہ ہوراں دی حیاتی بارے لکھن والیاں وچوں گھٹو گھٹ ہر اک نے لکھی ہے۔جاپدا ایہہ ہے جو ایہہ بلھے شاہ ہوراں بارے اک لوک کتھا ہے جیہدا مطلب ہے جو رب بندیاں توں باہر دی شے نہیں سگوں اوہ اوہناں دے اندر ہی ہے۔ اوس دے پاون دا مطلب اپنے اندر دیاں طاقتاں نوں اک پاسیوں ہٹا کے دوجے پاسے لاونا ہے۔
شاہ عنایت ہوریں گنڈھیا دی بوائی کردے سن کہ نہیں سن ایس بارے کسے نے کجھ نہیں لکھیا۔ لگدا تے ایہہ ہے جو جدوں بلھے شاہ ہوریں شاہ عنائت نوں ملے اوہ عالماں والی زندگی گذاردے سن۔ اوہناں اوس ویلے دیاں بڑیاں مشہور کتاباں لکھیاں جہناں وچ ، کندالدقائق، شرح وقایہ، جواہر خمسہ، مجموعہ سلطانی دیاں شرحاں، دستورالعمل، اصلاح العمل، لطائف غیبیہ تے ارشاد الطالبین دے ناں شامل نیں ۔ اہناں کتابا دی لسٹ تے ہو ر تذکریاں نوں ویکھ کے لگدا ایہہ ہے جو اوہ اوس ویلے علمی رجھاں پاروں واہی بیجی نہیں کردے ہوون گے۔ گنڈھیاں دی گل شاہ عنایت ہوراں نال ایس واسطے جوڑی گئی جو اوہ ارائیں ذات دے سن تے گنڈھے ارائیاں دی چھیڑ نیں (جیویں : رائیں گنڈھے کھائیں تے پہوکاں کوڑیاں) ۔گنڈھیاں دی بوائی کوئی بری گل نہیں پر لگدا ایہو ہے جو شاہ عنائیت ہوریں اودوں گنڈھیاں دی بوائی نہیں کردے ہوون گے۔
بلھے شاہ ہوراں دیاں بھیناں تے بھرجائیاں دے ارائیں نوں مرشد من لین دے قصے تے شعر وی شک شبے والے لگدے نیں پر ایس لوک کہاوت وچ وی لوک مت لکی ہوئی اے۔ ایس کہاوت وچ لوک مت ایہہ کیہہ رہی اے جو سچ دا راہ اپنی میں نوں مارن نال لبھدا ہے تے وڈھی ذات دے ہندیاں نکی ذات دے بندے نوں مرشد من لینا اپنی میں نوں مارن لئی ضروری اے۔جیڑا ذکر ایدھروں پٹن تے اودھر لوان والی کہاوت وچ آیا اے اوہدے وچ اک ذات دے مان نوں وی پٹنا اے ۔ ایہہ پٹ کے کسے ہور شے دا بوٹا لایا جا سکدا اے۔ میرے خیال وچ بلھے شاہ ہوراں دا شاہ عنایت ہوراں دے ساہمنے نچدیاں آون دا معاملہ وی کجھ اجیہا ہی ہے۔
ایہہ گل تے ٹھکویں لگدی ہے جو کسے گل اتوں شاہ عنایت تے بلھے شاہ ہوراں وچکار پاڑ پے گیا سی۔ کئیاں ایہہ لکھیا ہے جو ایس پاڑ دی وجہ ایہہ سی بئی شاہ عنایت ہوراں دے بھتیجے جوائی تے مرید مولوی ظہور محمد ہوریں بلھے شاہ نوں ملن قصور گئے۔ بلھے شاہ ہوریں اپنے استاد غلام مرتضی دی دھی دے ویاہ دیاں ارنبھاں وچ پھسے ہوئے سن تے کنی رات تائیں پروہنے دی سیوا کرن اپڑ نہ سکے۔ مولوی ظہور صاحب نے شاہ عنایت ہوراں نوں شکایت کیتی جو بلھے شاہ ہوراں اوہناں ول بے دھیانی ایس لئی کیتی جو ارائیں سن۔ کہندے نیں جو شاہ عنایت ایس گل توں رنج ہو گئے تے اوہناں بلھے شاہ ہوراں نال ملنا جلناں بند کر دتا۔ کہندے نیں جو بلھے شاہ ہوریں گوالیار گئے تے شطاری بزرگ قطب الدین نے سفنے وچ اوہناں نوں کہیا جو نال ہی راگی تان سین دی قبر دی بیری دے ڈھائی پتے کھاون۔ اوہناں ایہو ای کیتا تے اوہناں اتے راگ دا چانن ہو گیا۔ پھیر ایہہ وی کہیا جاندا اے جو اوہ اک ناچی مرادی بےگم دے ڈیرے تے جا کے ناچ سکھدے رہے۔ تے اک دن قوالاں نال ناچی دے بھیس وچ نچدے نچدے اپنے مرشد دے سامنے آئے تے مرشد نوں منا لیا۔
روحانی علم
مڈھلی تعلیم حاصل کرن پچھوں قصور آ گئے۔ کرتا ‘نافع-ال سالکین’ مطابق بلھے نے غلام مرتضی دے چرنا ں وچّ بہہ کے سکھیا حاصل کیتی۔ مولوی صاحب بہت وڈے فارسی عربی دے عالم سن۔ آپ نے شیخ سعدی  دی “گلستان “ دا پنجابی وچّ ترجمہ کیتا سی۔ ظاہری علم سکھن توں پچھوں روحانی علم دی بھکھ چمکی، جوانی وچّ پیر دھریا تے کجھ مججوب ہو گئے۔ ربی پیار وچّ لین رہن لگے۔
“ مولٰی بخش کشتہ مطابق قصور پچھوں اوہ اک وار پھردے پھراندے بٹالا(گورداس پور) پہنچے۔ منصور وانجھوں مونہو نکلیاں ‘میں اﷲ ہاں’(منصور نے کیہا سی اللہک)۔”
لوک بلھے نوں دربار فاضلاں دے موڈھی شیخ فاضل الدین کول لے گئے۔ اوہناں فرمایاں، ایہہ سچ کہندا ہے، کہ ایہہ ‘الھہا’(مطلب کچا،الھڑ) ہے؛ ایسنوں آکھو شاہ عنایت کول جا تے پکّ آوے۔
گورو
بلھے شاہ ودیا پراپتی پچھوں مرشد جاں گورو دی بھال شروع کیتی۔ پربھو دی تالاش وچّ اوہ لاہور پجیا۔ اس دے اتھوں دے پرسدھ پیر عنایت شاہ نوں مرشد دھارن کیتا، جو کہ جات دا آرائیں تے اس سمیں دے چنگے ودواناں تے لیکھکاں وچوں گنیا جاندا سی۔ عنایت شاہ ‘حضرت رضا شاہ شطاری دے مرید سن۔ اپنے وڈا تپ تے زہد کیتا سی اتے کرنی والے پیر سن۔ عنایت شاہ پہلاں قصور رہندا سی۔ پر اتھے نواب نال ان بن ہو جان اتے قصور چھڈّ کے لاہور آ وسیا۔ مرشد دی پراپتی پچھوں پیر عنایت شاہ قادری دی پریم-بھگتی وچّ بلھا مست ملنگ ہو کے گاؤن نچن لگّ پیا۔
پیر نے ربّ دی پراپتی لئی اسنوں ایہناں شبداں وچّ سکھیا دتی:- بلھیا! ربّ دا کی پاؤنا، ایدھروں پٹنا تے ادھر لاؤنا۔ بلھے شاہ نے اپنے مرشد وچّ بہت یعقین رکھدا سی۔ اپنے کلیان دی دارو اسے نوں مندا سی۔ اوہ اپنی شعری رچنا وچّ تھاں-تھاں عنایت دا ذکر کردا اے:- “بلھے شاہ دی سنو حقایت، ہادی پکڑیا ہوگ ہدایت۔ میرا مرشد شاہ عنایت، اوہ لنگھائ پار۔” ہن بلھے شاہ مست فقیر بن چکا سی۔ اسنوں دنیاں جاں دنیاں دے لوکاں، ساکاں سنبندھیاں جاں اپنے بھائیچارے دے طعنے-میہنیاں دی وی کوئی چنتا نہیں سی۔ بلھا اک سید گھرانے نال سنبندھ رکھدا سی اسنے ارائیں جات دے درویش نوں اپنا گورو دھار لیا سی، جس کارن اس دے ساک انگاں وچّ چرچہ چھڑ پئی اتے جد بلھا اپنے پنڈ ماپیاں نوں ملن گیا تاں اس دیاں چاچیا ں تائیاں تے بھیناں- بھراجائیاں اس دے ادالے آ جڑیاں تے برا بھلا کہن لگیاں کہ اسنے کلّ نوں سید ہو کے لیکاں لائیاں نیں۔ بلھے شاہ اک کافی وچّ اس گلّ ولّ اشارہ کردا اے۔ “بلھے نوں سمجھن آئیاں، بھیناں تے بھرجائیاں، آل نبی اولاد علی دی، بلھیا توں کیوں لیکاں لائیاں؟ منّ لے بلھیا ساڈا کہنا، چھڈّ دے پلہ رائیاں۔” پر بلھا اپنی منزل تے پجّ چکا سی۔ اسنوں ہن نہ شہرت دی پرواہ سی تے نہ ہی ناموشی دا فکر۔ اسنوں ہن سید ہون دا وی کوئی مان نہیں سی، اسنوں تاں ارائیں دا مرید ہون دا وڈا فخر سی۔ “جہڑا سانوں سید آکھے، دوزخ ملن سائیاں، جہڑا سانوں ارائیں آکھے،بہشتی پینگھاں پائیاں۔ جے توں لوڑیں باغ بہاراں، بلھیا، طالب ہو جا ‘رائیاں’۔”
مرشد دا ملاپ
بلھے نے زنانے کپڑے پائے ہوئے سن، پیری گھنگھرو بدھے ہوئے سن اوہ کلیجہ دھوہ لین والی لے وچّ کافی گا رہا سی- “آؤ سئیؤ۔ رل دیو نی ودھائی میں ور پایا راجھاں ماہی۔”
بلھے شاہ نال جڑی کرامت
ایس زمانے وچ اوہناں دے نال اک کرامت وی جڑی ہوئی ہے جیہدے مطابق اوہ ڈنگر چاردیاں سوں گئے تے اوہناں دا مال جیون خان دی پیلی وچ وڑ گیا۔جیوں خان الاہمہ دین آیا تے اوہنے ویکھیا جو ستے ہوئے بلھے شاہ اتے سپ چھاں کیتی پہرہ دے رہیا اے ۔ جد اوہ لوکاں نوں لے کے سپ مارن آیا تے سپ ٹبھ گیا ہویا سی۔ جد بلھے شاہ دے پیو نے کہیا جو توں جیون خان دی فصل اجاڑ دتی ہے تے بلھے شاہ آکھیا نہیں فصل تے پہلاں نالوں وی ودھ ہے۔ سب نے جا کے ویکھیا تے اوہ حیران ہوئے جو سچی مچی فصل پہلاں نالوں وی ودھیرے چنگی سی۔
ایہہ کرامت ہوئی یاں نہیں پر اک پتہ ضرور لگدا ہے جو بلھے شاہ کسے نہ کسے وجہ توں سر کڈھواں منڈا سی۔ جے ایہہ نہ ہندا تے اوہ عام پینڈو منڈیاں وانگوں اوتھے ہی کسی نکے موٹے کم وچ لگ جاندا یاں کسے ہور پنڈ دی مسیت دا امام ہوجاندا تے پیو وانگوں مسیت دی سیپی کر لیندا۔
مراد بیگم والا قصہ
مراد بیگم والا قصہ وی کوئی پکا پیڈھا نہیں دسدا۔ ایہہ ہے جو بلھے شاہ ہوراں دے مرن توں چار سال پہلاں اک پٹھانی مراد بیگم (میر منوں دی سوانی) 1753-1754 وچ لہور دی صوبیدارنی بنی سی۔ ایہہ وی سچ دسدا ہے جو قصور دے پٹھان حاکم بڑے سوڑے دماغ دے سن تے لہور نال ویہردے وی رہندے سن۔ قصور دا حاکم حسن خان خویشگی جنگ وچ جنگی ہاتھی تے چڑھ کے وی اپنا مولوی شہباز خان نال بٹھاوندا سی ۔
حسن خان خویشگی شاہ عنایت ہوراں نوں وی قصوروں کڈھ کے لاہور ول دھک چکیا سی۔ تاریخ توں ایہہ وی پتہ لگدا ہے جو بلھے شاہ ہوراں تے روک لاون لئی مولوی محی الدین قصوری نے قوالی دے خلاف فتوی دتا سی تے بلھے شاہ ہوراں نوں تنگ کیتا جاندا سی۔مولوی قصوری صاحب نے پچھتا کے فتوی واپس لے لیا سی پر بلھے شاہ دے خلاف قصور دے حاکم کوئی نہ کوئی چال چلدے رہندے سن۔
ایس لئی ایہہ ہو سکدا ہے جو قصور دے حاکماں نے بلھے شاہ ہوراں نوں قصوروں مولویاں دے کہن تے کڈھ دتا ہووے تے لاہور دی صوبیدار نی مرادی بیگم نے اوہناں نوں لہور وچ یاں اپنے محل وچ رہن دتا ہووے۔ مرادی بیگم دی قصور دے پٹھاناں نال وی لڑائی سی تے لہور دے دوجے حاکم وی اوہنوں کڈھن دے جتن کردے رہندے سن ۔ ظاہر گل اے جو اوہ دھڑلے دی زنانی سی جیس کر کے اوہنوں اوس ویلے صوبیدار بنایا گیا۔اوس ویلے دے سوڑے دماغاں دے مولوی اوہدے خلاف وی تے فتوی دیندے رہندے ہوون گے ۔ ایس لئی اوہ آپ وی پھسی ہوئی ہووے گی تے بلھے شاہ ہوراں ورگے سوجھواناں دی قدر کردی ہوے گی یاں لوکاں دا دل جتن لئی وی بلھے شاہ جیہے لوک پیاریاں نوں نیڑے رکھن دے جتن کردی ہووے گی ۔ ایس لئی جے بلھے شاہ ہوریں کسے مرادی بیگم دے ڈیرے تے سر لکاون گئے ہوون گے تے اوہ لہور دی صوبیدارنی ہو سکدی اے۔مرادی بیگم نوں اک سال وچ ہی عہدے توں لاہ دتا گیا سی ۔
بلھے شاہ دا ویلہ
بلھے شاہ دے ویلے پنجاب وچ اتھل پتھل توں بنا کجھ ہے نہیں سی۔ ایہو جیہے ویلے جدوں چالونظام دیاں چولاں ہل گیا ں ہو ن ، ہیٹھلی اُتے ہو رہی ہووے ، بلھے شاہ ورگے سچے وچاراں دے بندے نوں زندگی دے مڈھلیاں مسئلیاں دا حل سوکھا لبھ سکدا ہی نہیں۔پنجابی دا سب توں وڈھا ادب سولہویں تے ستارھویں صدی وچ سرجیا ہی ایس لئی گیا جو اوہ اتھل پتھل دا ویلا سی۔ زندگی دا ہر پکھ نویں تفسیر منگدا سی تے بلھے شاہ تے وارث شاہ نے ایہو کرن دا جتن کیتا۔ اوہناں دی شاعری نوں چھڑے تصوف دے سچیاں وچ میچن والے اوہناں دے وچاراں دا تت مانن توں عاجز نیں۔
بلھے شاہ دے کلام وچ اونہاں دے ویلے دے سیاسی حلات وی اپنا رنگ وکھاندے نیں۔ اورنگزیب دے مرن مگروں مغلاں دے راج تے بدیڑا ویلہ آندا وے۔ دلی سرکار ماڑی ہون مگروں ہر پاسے لڑائیاں تے چگڑے ہندے پئے نیں۔ گل اخیر کے پنجاب چ بے تفاقی پے گئی تے فساد شروع ھو گئے۔ ایس ساری گل دی خبر اوس ویلے دے جرنیل فوجی نادر شاہ وں وی ھو گئی۔ تے اوہدے منہ چ پانی آگیا۔ آخر کار نادر شاہ نے 1739ءچ دلّی اُتے حملہ کردِتاتے بڑا خون خرابا کیتا۔ ھجے لوکی ایس گل نوں نہ بھلے سی کہ 1761ءچ نادر شاہ دے جانشیں احمد شاہ ابدالی  نیں پنجاب اُتے حملہ کر دِتا تے پہلے توں ودھ ظلم ثے خون خرابہ کیتا۔ احمد شاہ ابدالی دے ظلم نیں دلّی نوں اُجاڑ کے رکھ دتا۔ سارا نظام تباہ ھو گیا تے خانہ جنگی دی صورت حال پیدا ھو گئی۔
یس موقعے تے بلھے شاہ آکھدے نیں:
"در کھلا حشر عذاب دا برا حال ھویا پنجاب دا"
شاعری دا مڈھ
اوہناں دی حیاتی بارے لکھن والے ایہہ نہیں دسدے جو اوہناں شاعری کدوں لکھنی شروع کیتی پر اوہناں دی شاعری دا رنگ دسدا ہے جو ایہہ اوہناں شریعت دے راہ نوں ردن توں مگروں شروع کیتی ۔ ایہدے اشارے تھاں تھاں تے ملدے ہن علموں بس کریں او یار اک نقطے وچ گل مکدی ہے تے ہور کئی کافیاں ایس پکھ تے اوہناں کہیاں۔سگوں لگدا ہے جو اوہناں دی شاعری سچے ڈھلے (organized) مذہب دی نفی دے عمل وچوں جمی۔
ا وہناں ویلیاں وچ بلھے دی پدھر دے عالماں دا پنجابی وچ شاعری لکھنا تے ایس نالوں وی اوکھا سی جناں اج پنجاب (پاکستانی) وچ ہے۔ جد کھٹی وٹی انگریزی اردو  وچ ہندی ہے تے پنجابی وچ کون لکھے؟ ایسے لئے عالماں فاضلاں چوں ڈھائی ٹوٹکو چھڈ کے کوئی پنجابی نہیں لکھدا۔ بلھے شاہ دے ویلے ایہہ ہور وی اوکھا ہووے گا کیوں جے اودوں تے ہر سرکار دربار دی زبان فارسی سی تے عاماں لوکاں دی زبان دے حق وچ کوئی وچار دھارا وی نہیں سی۔ ایس لئی پنجابی وچ لکھن دا متا پکاونا ظاہر کردا ہے جو اوہ لوکائی نال جڑت لوڑدے سن۔
ایہہ کہیا جا سکدا ہے جو بلھے شاہ ہوراں دا پنجابی وچ لکھنا نویں وچار دھارا نوں مننا سی۔ سچے ڈھلے مذہب دے کسی آگو نے پنجابی وچ وچار نہیں سرجے جیویں صوفیاں نے کیتا۔ اک دوجے پکھ توں ویکھئے تے اوس ویلے پنجابی لکھنا سوکھا وی وی سی کیوں جو عام پنجابی خلقت پنجابی ہی پڑھدی سی۔ پر پھیر وی بلھے شاہ ورگے وڈھے عالماں دا پنجابی لکھنا چالو ویہار دے سوجھواناں توں وکھ ہوکے لوکاں نال جڑنا سی۔
بلھے شاہ دے ہم ویلہ
بلھے شاہ دے ہم ویلہ شاعرسلطان باہو، وارث شاہ، شاہ شرف، حامد شاہ، اتے علی حیدر ملتانی وغیرہ سن۔