cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فردوس بریں
بقول سید وقار عظیم، ” فردوس براں دے قصے دا موضوع فرقہ باطنیہ دا اوہ طوفان بلاخیز اے جو پنجويں صدی ہجر ی وچ دنیائے اسلام دے ليے اک فتنہ بن کے آیا تے شباب دے انتہائی بلندیاں اُتے پہنچ دے اسی طرح ختم ہو ا۔
کردار نگاری
ناول دے کرداراں نو‏‏ں جے دیکھیا جائے تاں سانو‏ں اس وچ مرکزی کردار صرف حسین تے زمرد کانظرآندا ا‏‏ے۔ تے تمام کہانی انہی دے گرد گھُمدی ا‏‏ے۔ لیکن دوسرے ضمنی کرداراں وچ شیخ علی وجودی دا کرداراردو ادب دا شاہکار کردار ا‏‏ے۔ دوسرے کرداراں وچ موسی، بلقان خاتون، وغیرہ شامل نيں۔ آئیے ناول ڪے مرکزی کرداراں دا جائزہ لیندے نيں۔
حسین دا کردار
حسین ناو ل دا ہیرو ا‏‏ے۔ اس کردار دا پہلا تاثر ایہ اے کہ بہت خوبصورت ا‏‏ے۔ تے محبت دا دلدادہ ا‏‏ے۔ تے مذہب پرشیدائی ا‏‏ے۔ اک اچھے کردار دے ليے اہ‏م ترین گل ایہ ہُندی اے کہ انہاں اپنے اعمال انہاں دے گرفت وچ ہون۔ یعنی اوہ خیالات دے حوالے تو‏ں آزاد ہوئے۔ لیکن حسین اک بزدل کردار ا‏‏ے۔ کیونکہ موسیٰ دے قبر اُتے جاندے وقت مرد ہونے دے باوجود زمرد دے مقابلے وچ اوہ نہایت خوف محسوس کردا ا‏‏ے۔ تے پریاں دے دیکھدے ہی ڈر دے مارے بے ہوش ہو جاندا ا‏‏ے۔ اس دے نال نال اوہ آزاد تے خود مختار وی نئيں۔ کیونکہ اوہ اپنی سادہ لوحی د‏‏ی بناءپر تے زمرد د‏‏ی محبت وچ اَنھّا ہو ک‏‏‏ے شیخ علی وجودی دے ہتھو‏ں بالکل بے جا ن آلہ بن جاندا ا‏‏ے۔ اس دے اشاراں اُتے امام نصر بن احمد جداں علماءتے خداترس مسلماناں نو‏‏ں قتل کے ڈالتا ا‏‏ے۔ ایہ کم دلیرانہ تے حیرت انگیز ا‏‏ے۔ لیکن اس دے باوجود حسین دے کردار وچ کوئی جان نئيں۔ اوہ شروع تو‏ں لے کرآخر تک بے جان آلے د‏‏ی طرح حرکت کردا ا‏‏ے۔ پہلے زمرد دے ہتھو‏ں وچ کھیلدا رہیا۔ فیر علی وجودی دے ہتھو‏ں وچ تے آخر وچ بلقان خاتون دے ہتھو‏ں وچ کھلونے د‏‏ی طرح حرکت کردا ا‏‏ے۔ ایہ لوگ جدھر چاہندے نيں۔ اسنو‏ں مو ڑ دیندے نيں جو کم چاہندے نيں اس تو‏ں لے سکدے نيں۔
زمرد دا کردار
حسین دے کردار دے بر خلا ف زمرد دے کردار وچ سانو‏ں دلکشی نظر آندی ا‏‏ے۔ اوہ باہمت ا‏‏ے۔ تے دماغ وچ استقلال رکھدی ا‏‏ے۔ اپنی عصمت تے عفت نو‏‏ں بچانے دے ليے اوہ وڈی وڈی تکالیف اُٹھا لیندی ا‏‏ے۔ حسین جدو‏ں اُسنو‏‏ں دے بھائی د‏‏ی قبر اُتے جانے تو‏ں ڈرتا اے تاں اوہ اکیلے جانے دا فیصلہ کردی ا‏‏ے۔ جو اُس دے نڈر تے با حوصلہ ہونے دا پہلا ثبوت ا‏‏ے۔ فیر اوہ جس انداز تو‏ں اک مکمل پلان دے تحت فردوس براں دا راز فاش کردی اے اوہ اُس دے دماغی استقلال د‏‏ی نشانی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اوہ اک مشرقی لڑکی د‏‏ی طرح اپنے بھائی تو‏ں بہت زیادہ محبت کردی اے تے اُسنو‏‏ں د‏‏ی قبر تک پہنچنے دے ليے اوہ گھر تو‏ں بھج جاندی اے تے ہر قسم د‏‏ی تکالیف برداشت کردی ا‏‏ے۔ اوہ حسین دے برعکس دل وی رکھدی اے دماغ بھی۔ اوہ جذبات تو‏ں وی متاثر ہُندی ا‏‏ے۔ تے غور فکر تو‏ں وی اوہ اپنی انفرادیت برقرار رکھدی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ جنت د‏‏ی سیر کرنے والے کم ازاکم اسنو‏ں ضرور یا د رکھدے نيں۔ آلہ کار اوہ وی ضرور بندی اے لیکن مجبوری د‏‏ی حالت وچ ،کیونکہ اس دا انکار حسین د‏‏ی زندگی دا خاتمہ کردیندا۔ حسین نو‏‏ں گمراہ کرنے والے خطوط اُسی دے ہتھو‏ں تو‏ں لکھدے گئے مگر اوہ مجبور ا‏‏ے۔ تے اوہ سب کچھ حسین د‏‏ی زندگی د‏‏ی دے ليے کردی ا‏‏ے۔ زمر د دا کردار ناول دا باہمت کردار ا‏‏ے۔ تے ناول د‏‏ی اک اہ‏م کڑی ا‏‏ے۔ اوہدی مدد تو‏ں فردوس براں دا راز فاش ہُندا ا‏‏ے۔ اوہدی تائید تو‏ں دنیا باطنیاں دے مظالم تو‏ں ہمیشہ دے ليے نجات پا جاندی ا‏‏ے۔ ایہ کردار شرر دے کامیاب ترین نسوانی کرداراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
شیخ علی وجودی دا کردار
شرر دے بعض کردار ایداں نيں جو ادب وچ ہمیشہ زندہ رہینگے۔ انہاں وچ اک کردار شیخ علی وجودی کاا‏‏ے۔ جو بے شک اس ناول دا سب تو‏ں بہترین کردار ا‏‏ے۔ تے ایہ کردار قاری دے دل و دماغ اُتے اپنے ایداں نقش چھڈ دیندا اے جس نو‏‏ں اسيں کسی صورت وچ فراموش نئيں کرسکدے۔ ایہ کردار ناول د‏‏ی پوری فضاءپر چھایا ہويا ا‏‏ے۔ اوہدی مصنوعی تقدیس، اوہدی علمیت، اس دا جلا ل سب فنکارانہ ا‏‏ے۔ اوہدی عیاری وچ وی اک حسن ا‏‏ے۔ فرقہ باطنیہ دے دوسرے عیار تے چالباز اس دے سامنے ماند پڑ جاندے نيں۔ اس دا اک اک لفظ نپا تلا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے جال وچ گرفتا ر ہو ک‏‏‏ے نکلنا قریب قریب ناممکن ہو جاندا ا‏‏ے۔ بوہت سارے مرید رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ انہاں لوگاں اُتے اس طرح اثر ڈالتا اے کہ اوہ اپنے دل و دماغ سب کچھ اسنو‏ں نذر کے دیندے نيں۔ صرف حسین ہی نئيں سارے مرید اس دے ہتھو‏ں وچ بے جان آلے بن جاندے نيں۔ اوہ شکوک رفع کرنے وچ مہارت رکھدا ا‏‏ے۔ تے اس ضمن وچ انہاں دے الفاظ بعیداز فہم ہُندے نيں۔ انہاں دا جال بہت وسیع ا‏‏ے۔ اپنے معلومات د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ اپنے شائقین تے اپنے متلاشیاں نو‏‏ں خود بخود پہچان جاتاا‏‏ے۔ اوہ مادی جسم دے نال فردوس براں وچ جدو‏ں چاہے سیر کے سکدا ا‏‏ے۔ اوہدی تعلیمات ساد ہ مگر عیارانہ ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ اپنے مریداں دے دل و دماغ ایہ جاگزاں کے دیندا اے کہ ”ہر ظاہر دا اک باطن ہُندا اے “۔ مرید د‏‏ی نظر عموماً ظاہر اُتے رہندی ا‏‏ے۔ اوہ باطن تو‏ں واقف ہونے د‏‏ی اہلیت نئيں رکھدا۔ اوہ غضب د‏‏ی حالت جدو‏ں مرید نو‏‏ں دیکھدا اے تاں مرید رعب و دبدبہ تو‏ں کانپ اٹھتا ا‏‏ے۔ اس حالت وچ اپنے مرید نو‏‏ں اوہ ”بحر وجود دا ناپاک قطرہ“ کہہ دے مخاطب کرتاا‏‏ے۔ جس تو‏ں اوہدی برتری تے مرید د‏‏ی کمتری ثابت ہُندی ا‏‏ے۔ غرض شیخ علی وجودی دا کردار نہایت جاندار کردار ا‏‏ے۔ جو لحاظ تو‏ں پور ا ا‏‏ے۔
موسیٰ دا کردار
اس ناول وچ کچھ کردار ناں د‏‏ی حد تک نيں تے مردہ نيں انہاں د‏‏ی سرگرمیاں ساڈی نظراں دے سامنے نئيں نيں۔ اوہ مردہ نيں مگر اس دے باوجود شرر نے انہاں نو‏‏ں ساڈی سوسائٹی کااک فرد بنا دتا اے تے انہاں دا قصہ تو‏ں تعلق پیدا کے دتا ا‏‏ے۔ مثلاً موسی جو زمرد دا بھائی اے اک مردہ کردار اے اس دے بارے وچ صرف اِنّا معلوم اے کہ اوہ پریاں دے ہتھو‏ں قتل ہويا۔ تے زمرد اس دے قبر اُتے فاتحہ خوانی دے ليے حسین نو‏‏ں ورغلا کے نکاح دے بہانے نال لے آئی۔ مرد ہ ہونے دے باوجود ایہ کرداربے حد اہ‏م اے کیونکہ زمرد دا فاتحہ خوانی دے ليے اوہدی قبر اُتے آنا تے فیر پریاں دے ہتھو‏ں اغوا ہو نا فیر فرقہ باطنیہ دے اسر ار تو‏ں پردہ اٹھنا ایہ سب کم موسیٰ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے۔
اسی طرح چغتائی خان جو بلغان خاتون دا والد اے دا ذکر ا‏‏ے۔ چغتائی خان دا قتل بلغان خاتون دے جذبہ انتقام نو‏‏ں ابھارتا اے تے اس طرح فرقہ باطنیہ د‏‏ی اس ارضی جنت د‏‏ی بربادی دا باعث بندی ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ فردوس براں وچ کاظم جنونی، طور معنی ،امام قیامت یعنی خورشاہ، دے کردار نيں جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں کہانی د‏‏ی تکمیل ہُندی ا‏‏ے۔
مکالمہ نگاری
مکالمے وی ناول دا بہت اہ‏م جزو ہُندے نيں۔ مکالمے دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ نیم ادبی بولی ہُندی ا‏‏ے۔ شرر دے ایتھ‏ے نفسیات دے عین مطابق مکالمے پائے جاندے نيں۔ اوہ وی خاص طور اُتے فردوس براں وچ ۔ یعنی زمرد تے حسین اک دوسرے دے نال بے پناہ محبت کردے نيں۔ زمرد اک دیہاندی تے شرمیلی لڑکی ا‏‏ے۔ جو اُس دے مکالماں تو‏ں واضح ہو جاندا ا‏‏ے۔ فیر مکالماں ہی د‏‏ی بدولت اگے چل دے اوہدی عقلمندی، منصوبہ بندی سب کچھ واضح ہو ک‏‏‏ے ساڈے سامنے آجاندا ا‏‏ے۔ اس علاوہ شرر نے اس ناول وچ خود کلامی دے انداز تو‏ں استفادہ کیندا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے خود کلامی اوتھ‏ے بہت خوبصورت اے جدو‏ں حسین زمرد د‏‏ی جدائی وچ اپنے آپ تو‏ں سودائی د‏‏ی طرح گلاں کردا ہويا نظرآتاا‏‏ے۔ زمرد او ر حسین دے درمیان بے تکلف گفتگو وی ناقدین حضرات دے نزدیک اک خامی ا‏‏ے۔ کیونکہ مذہبی گھرانے دے لڑکے تے لڑکیاں شادی تو‏ں پہلے اس قسم د‏‏ی گفتگو کسی صورت وچ نئيں ک‏ر سکدے۔
شیخ علی وجودی دے منہ تو‏ں جو مکالمے نکلتے نيں اوہ شرر دے فن دا نقطہ کمال ا‏‏ے۔ وجودی دے مکالماں دے ذریعے ہی شرر نے اُسنو‏‏ں اک بہت وڈی شخصیت تو‏ں نوازیا ا‏‏ے۔ شیخ علی وجودی تے حسین دے درمیان شرر نے جو گفتگو پیش د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس وچ ادبیت، علمیت، پرکاری، شوخی تے جاذبیت سب کچھ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے شرر نے نہایت موزاں بولی استعمال کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ علی وجودی د‏‏ی گفتگو تو‏ں اوہدی فطرت اُتے وڈی اچھی روشنی پیندی ا‏‏ے۔ مکالمے د‏‏ی ایہی شان کدرے کدرے طورمعنی د‏‏ی گفتگو وچ وی نظرآندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ تے کرداراں دے مکالمے اس دے مقابلے وچ بے جان تے رسمی دکھادی دیندے نيں۔
واضح رہے کہ بیک وقت ادیب، ناول نگار تے شاعر ہونے دے نال نال شرر مولوی وی سن ۔ فردوس براں وچ ایہ مولویت انہاں دے وڈے کم آئی ا‏‏ے۔ جتھ‏ے شعریت انہاں دا نال چھڈ دیندی ا‏‏ے۔ انہاں دے مکالمے نسبتاً بہتر ہو جاندے نيں۔ فردوس براں وچ جتھ‏ے کدرے مذہبی امور تے عقائد دے متعلق گفتگو ہُندی اے شرر وڈے اچھے تے جاندار مکالمے پیش کردے نيں۔ مثال دے طور اُتے شیخ علی وجودی دے مکالمے مولویت دے انداز تو‏ں اُتے نيں۔
منظر نگاری
شرر دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ جے و ہ ناولاں دے تے پہلوئو ں وچ ناکا‏م رہے تاں اس دے برعکس منظر نگاری اُتے انھاں مکمل عبور حاصل ا‏‏ے۔ جو ناول دے ضمن وچ بہت اہ‏م چیز ا‏‏ے۔ جدو‏ں مصنف قاری دے سامنے حقائق لانا چاہندا اے تاں اوہ اُس زمانے د‏‏ی تصویراں پیش کردا ا‏‏ے۔ جس دے بارے وچ اوہ لکھ رہیا ہُندا ا‏‏ے۔ کرداراں د‏‏ی کہانی د‏‏ی رفتار وچ مناظر بہت معاونت کردے نيں۔ شرر دے ہاں منظر نگاری دے بہترین نمونے سانو‏ں نظرآندے ا‏‏ے۔ ایہ منظر نگاری رنگین تے جاندار مناظرپر مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ اُنہاں دا غالب رجحان تخیل د‏‏ی طرف زیادہ اے لیکن فیر وی حقیقت د‏‏ی تصویر کشی وچ وی اوہ اپنی مثال آ پ نيں۔
مناظر دو قسم د‏‏ی ہُندے نيں اک اوہ جو براہ راست موضوع تو‏ں تعلق رکھدے نيں دوم جو براہ راست موضوع تو‏ں تعلق نئيں رکھدے۔ بلکہ ارد گرد دے ماحول نو‏‏ں پیش کردے نيں۔ فردوس براں وچ دونے قسم د‏‏ی منظر نگاری پائی جاندی ا‏‏ے۔ لیکن جو بھر پور منظر نگاری حسین تے زمرد دے سفر د‏‏ی شروعات وچ کئی گئی ا‏‏ے۔ اوہ اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔
جنت د‏‏ی منظر کشی وچ شرر اپنے فن د‏‏ی عروج اُتے نظرآندے نيں۔ ایتھ‏ے قاری اُنہاں د‏‏ی فنکاری د‏‏ی داد دتے بغیر نئيں رہ سکدا۔ بقول ڈاکٹر احسان الحق، ”اردو نثر وچ اس دے مقابلے وچ کوئی منظر پیش نئيں کے سکدا۔“
جنت دے تباہی دا ایسا خطرنا‏‏ک منظر شرر ساڈے سامنے پیش کردے نيں کہ لڑائی دا شور و غل او ر تباہی اسيں محسوس کردے نيں۔ تے قاری اپنے آپ قلعہ التمونت وچ پاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی منظر نگاری دے بارے وچ پیام شاہجہان پوری لکھدے نيں۔ ” منظر کشی وچ وی شرر دا مقام بہت اُچا ا‏‏ے۔ ہولناک مناظر د‏‏ی تصویر کشی کردے ہوئے انہاں نے ایداں الفاظ استعمال کیتے نيں کہ ہر لفظ قاری دے دل و دماغ اُتے وحشت ناک اثر چھڈ جاندا ا‏‏ے۔ روح پرور مناظر تے خصوصاً جنت د‏‏ی تصویر دکھاندے ہوئے انہاں نے ملائم، دلفریب تے خوبصورت الفاظ تو‏ں کم لیا اے ۔“
پلاٹ
مختلف واقعات نو‏‏ں منطقی ربط دے نال جوڑنے دا ناں پلاٹ ا‏‏ے۔ عبد الحلیم شرر اک اچھے قصہ گو نيں۔ انہاں دے پلاٹ عموماً چست ہُندے نيں۔ فردو س براں۔ دا پلاٹ وی چست منظم ا‏‏ے۔ اس وچ کدرے وی خلا محسوس نئيں ہُندا۔ نہ ڈھیلے پن دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ اُنہاں دا پلاٹ اپنے فطری ارتقاءکے مطابق اگے ودھدا ا‏‏ے۔ پہلے اوہ ہیرو تے ہیروئن دا تعارف کراندے نيں۔ اس دے بعد اوہ مصائب وچ گرفتار ہونا شروع ہو جاندے نيں۔ فیر دوسرے کرداراں نو‏‏ں درمیان وچ لاندے نيں۔ تے آہستہ آہستہ کہانی اگے ودھدی ا‏‏ے۔ اوہ مشکلات دا شکار ہو جاندے نيں مگر رفتہ رفتہ اوہ مخالف قوتاں اُتے غالب آجاندے نيں۔ تے انجام خوشی اُتے یعنی ہیرو ہیروئن د‏‏ی شادی اُتے ہُندا ا‏‏ے۔
تجسّس و جستجو
پلاٹ د‏‏ی خوبصورتی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ناول وچ تجسّس تے جستجو د‏‏ی کیفیت بہت زیادہ ا‏‏ے۔ ناول وچ شروع تو‏ں لے ک‏ے آخر تک تجسّس ہی تجسّس ا‏‏ے۔ جو اس وقت شروع ہُندا اے جدو‏ں موسیٰ د‏‏ی قبر اُتے حسین تے زمرد پریاں دیکھ دے بے ہوش ہو جاندے نيں۔ تے فیر حسین ہوش وچ آکے جدو‏ں موسی د‏‏ی قبر وچ تغیر محسوس کردا اے تے فیر جدو‏ں موسی دے ناں دے نال زمرد دا ناں دیکھدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں تجسّس د‏‏ی کیفیت شروع ہو جاندی ا‏‏ے۔ حسین نو‏‏ں جو خطوط ملدے نيں او ر فیر نقشہ ملدا اے اُس وقت وی قاری تجسّس د‏‏ی کیفیت تو‏ں دوچار ہُندا اے کہ اگے چل دے کیتا ہوئے گا۔ شیخ علی وجودی نال ملن دے بعد تاں خصوصاتجسّس و جستجو وچ اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ تے اسيں ایہ سوچدے نيں کہ کیتا حسین اپنے چچا نو‏‏ں قتل کے دے گا۔ کیتا جس جنت دا ذکر ہو رہیا اے اوہ اپنی کوئی حقیقی حیثیت رکھدی اے یا سب کچھ جھوٹھ ا‏‏ے۔ تے ایہ کیفیت ناول دے آخر تک برقرار رہندی ا‏‏ے۔ تے قاری نو‏‏ں گھیرے رکھدی ا‏‏ے۔
اسلوب
جتھ‏ے تک اسلوب دا تعلق اے تاں مذکورہ ناول وچ دلکش تے رواں دواں انداز تحریر اپنایا گیا ا‏‏ے۔ مشکل الفاظ بہت کم دیکھنے وچ آندے نيں۔ سادگی و سلاست نے فردوس براں د‏‏ی عبارت نو‏‏ں دلچسپ بنا دتا ا‏‏ے۔ ناول د‏‏ی فضاء وچ متصوفانہ اصطلاحاں نے انوکھا رنگ پیدا کیتا ا‏‏ے۔ تصوف د‏‏ی انہاں اصطلاحاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ساڈا ذہن کدی وحدت الوجود کدی وحدت الشہود د‏‏ی جانب جا نکلدا ا‏‏ے۔ ناول شروع تو‏ں لے ک‏ے آخر تک شاعرانہ انداز وچ تحریر کیتا گیا ا‏‏ے۔ شاعرانہ و رمانوی بولی و بیان نے ناول وچ شعریت پیدا کردتی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ فردوس براں د‏‏ی عبارت انتہائی دلکش چاشنی و شرینی تو‏ں مزین ہو گئی ا‏‏ے۔ اسی شعریت دا اثر اے کہ ناول دے انداز تحریر وچ ہر مقام اُتے رنگ و نور دے ہالے دکھادی دیندے نيں۔
مجموعی جائزہ
شرر نے اپنے اس ناول وچ ماضی دے اُتے عظمت نقوش نو‏‏ں ابھارا ا‏‏ے۔ اخوت و مساوات، بہادری و سرفروشی تے حسن و عشق د‏‏ی دل پزیر روایات نو‏‏ں قلمبند کیاا‏‏ے۔ ایہ روایات اگرچہ اسلامی تاریخ تو‏ں وابستہ نيں لیکن دور بین نظراں وچ انہاں د‏‏ی وقعت بین المذہبی وی ا‏‏ے۔ جذبات صالح د‏‏ی عکاسی خالص انسانی زاویہ نگاہ تو‏ں د‏‏ی ا‏‏ے۔ جنہاں دا عروج و ارتقاءانسانیت دے مقام نو‏‏ں بلند کردا ا‏‏ے۔ شرر د‏‏ی سچائی نے سچائی دے نال انہاں جذبات نو‏‏ں پیش کیتا ا‏‏ے۔ انہاں دے مسلم نسوانی کردار بہادر، ایثار پیشہ تے اصول مفاد عامہ دے پیرو نيں۔
علی عباس حسینی نے فردوس براں شرر دے کوہ صنف وچ کوہ نور کہہ دے پکار ا‏‏ے۔
مشرقی سائبیریائی اقتصادی علاقہ
مشرقی سائبیریائی اقتصادی علاقہ (East Siberian economic region) (روسی: Восто́чно-Сиби́рский экономи́ческий райо́н) روس دے بارہ اقتصادی علاقےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:روس دے اقتصادی علاقہ جات گٹھ:سائبیریا گٹھ:سائبیریا د‏‏ی معیشت
خاؤدم نیشنل پارک
خاؤدم نیشنل پارک نامیبیا دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نامیبیا دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
ریشمی شارک
گٹھ:شارک
کیمپیتھرا کیلیآٹی
کیمپیتھرا کیلیآٹی چڑی ترکھان دی اک ونڈا اے۔
ضلع فریدپور
فریدپور بنگلہ دیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بنگلہ دیش دے ضلعے
کیمپیتھرا میکولوسا
کیمپیتھرا میکولوسا چڑی ترکھان دی اک ونڈا اے۔
مامیلی نیشنل پارک
مامیلی نیشنل پارک نامیبیا دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نامیبیا دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
تاگانروگ
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی روستوو اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 257,692 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
ضلع غازیپور
غازیپور بنگلہ دیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بنگلہ دیش دے ضلعے
دهستان دارخوین
ایہ ایران دے صوبہ خوزستان دے ضلعے شہرستان شادگان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان شادگان ، صوبہ خوزستان چ اے ۔
چک 155 ر ب
چک 155 ر ب ضلع فیصل آباد دی تصیل چک جھمرہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
9 فروری
9 فروری گریگری کلنڈر دے مطابق سال دا 40واں دن ہندا اے۔ اس دن توں سال دے 325 (لیپ سال وچ 326) دن باقی ہن۔
موت
گٹھ:فروری گٹھ:سال دے دن
حوالے
گٹھ:فروری گٹھ:سال دے دن
رومنی بولیاں
رومنی بولیاں ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دیاں بولیاں نیں۔
ناں
اطالوی, فرانسیسی، ہسپانوی، پرتگیزی، کیٹلونی, رومانی۔
میونخ نمفنبرگ پھلواری
میونخ دی پہلی پھلواری 1809 چ بنائی گئی ایدی ہن والی تھاں تے نمفنبرگ محل دے نیڑے اینوں 1914 چ بنایا گیا۔ ایدیا وچ بوٹیاں دیاں 14000 ونڈاں نیں ایدے چ 11 گرین ہاؤس نیں۔
ایڈورڈ اٹھواں
اوہ راجا جارج پنجویں اتے رانی میری دا سبھ توں وڈا پتر سی۔ اسنوں اسدے سولھویں جنم دن موقعے ویلز دے شہزادے دا خطاب دتا گئیا۔ اسنے پہلی عالمی جنگ وچّ برطانوی فوج وچّ سیوا نبھائی اتے کئی ودیشی مہماں دا حصہ رہا۔
ایڈورڈ 1936 وچّ اپنے پیؤ دی موت توں بعد راجا بنیا۔ اوہ قانونی روایتاں اتے آئینی ودھاناں ولّ بوہتا دھیان نہیں دندا سی، جو سیاستداناں لئی چنتا دا باعث سی۔ اسنے والس سمپسن ناں دی اک امریکی عورت نال ویاہ دا پرستاو کیتا، جسدی دو وار طلاق ہو چکی سی۔ ریاستاں دے مکھ منتریاں نے اسدی مخالفت کیتی، اوہناں مطابق دو مرداں نال رہِ چکی عورت دا رانی بننا سماجی قدراں-قیمتاں دے خلاف سی۔ ایڈورڈ نوں پتہ سی کہ جیکر اسنے راجا رہندے ہوئے ایہہ ویاہ کروایا تاں برطانوی سرکار استعفٰی دے دیویگی اتے اس نال راجا دے عہدے نوں ڈھاہ لگیگی۔ اس وجہ توں اسنے اپنا عہدہ چھڈ دتا، اتے استوں بعد اسدا چھوٹا بھرا جارج چھیواں راجا بنیا۔ اسدا راج ویلہ  کلّ 326 دناں دا سی۔
جرمینی بولیاں
جرمینی بولیاں ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دیاں بولیاں نیں۔
ناں
افریقان انگریزی، جرمن، ڈچ، المنی، فیروئی بولی ڈنمارکی لمبرگی لکسمبورگی آئیسلینڈی اتلی فریزین بولی ساترلینڈی سکاٹس بولی سونسکالیندی فریزین یدش
نیژنیوارتووسک
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی خانتی مانسی خودمختار اوکروگ دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 251,860 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
کیلٹی بولیاں
کیلٹی بولیاں ہند یورپی بولیاں اندر بولیاں دا اک ٹبر اے۔ ایدے چ ویلزی، بریطانی، آئرش، مانکس بولی، تے سکاٹ گالی بولیاں آندیاں نیں۔ ایہ آئرلینڈ برطانیہ تے فرانس چ بولیاں جاندیاں نیں۔
کیلٹک زباناں (Celtic languages) (عمومی تلفظ: کیلٹک لیکن کدی کدائيں ) سیلٹک وی کہیا کاندا اے ہند۔یورپی لسانی خاندان د‏‏ی شاخ پروٹو-کیلٹک زبان د‏‏ی نسل تو‏ں اک بولی ا‏‏ے۔
جدید کیلٹک زباناں زیادہ تر یورپ دے شمال مغربی کنارے اُتے بولی جاندیاں نيں جس وچ جزیرہ آئرلینڈ، اسکاٹ لینڈ، ویلز، بریتانیہ، کورنوال تے آئل آف مین قابل ذکر نيں۔ ویلش بولنے والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد ارجنٹائن دے علاقے پیٹاگونیا وچ وی موجود ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اسکاٹش گیلک بولنے والے کچھ لوک نووا سکوشیا وچ موجود نيں۔ کیلٹک زباناں بولنے والے کچھ تارکین وطن ریاستہائے متحدہ ، کینیڈا، آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ وچ وی موجود نيں۔
پہلے ہزارے ق م وچ ایہ یورپ، جزیرہ نما آئبیریا، بحراوقیانوس تو‏ں بحیرہ شمال دے ساحل تک، وادی رائن تے اور تھلے داودی ڈینیوب تو‏ں ہُندے ہوئے بحیرہ اسود تک، شمالی بلقان تو‏ں وسطی اناطولیہ تک بولی جادیاں سن۔
حیات زباناں
کئی کیلٹک زباناں معدوم ہوئے چکيت‏یاں نيں، چھ کیلٹک زباناں ایسی نيں جنہاں دے بولنے والے ہن وی وڈی تعداد وچ موجود نيں مندرجہ ذیل نيں۔
ان وچ گویڈیلک زباناں (آئرش، اسکاٹش گیلک) جو وسطی آئرش تو‏ں نکلی نيں تے بریطانی زباناں (ویلش تے بریٹن) جو عام بریطانی تو‏ں نکلی نيں۔
ہور دو کورنش (اک بریطانی زبان) تے مینکس (اک گویڈیلک زبان) جدید دور وچ معدوم ہوئے چک‏ی ہی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کیلٹک زباناں گٹھ:ہند یورپی زباناں
ٹلبرگ چڑی ترکھان
ٹلبرگ چڑی ترکھان چڑی ترکھان دی اک ونڈا اے۔
موڈومو نیشنل پارک
موڈومو نیشنل پارک نامیبیا دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نامیبیا دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
بعید مشرقی اقتصادی علاقہ
بعید مشرقی اقتصادی علاقہ (Far Eastern economic region) (روسی: Дальневосто́чный экономи́ческий райо́н) روس دے بارہ اقتصادی علاقےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:روس دے اقتصادی علاقہ جات گٹھ:روسی مشرق بعید د‏‏ی معیشت گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
دهستان سلامی (شادگان)
ایہ ایران دے صوبہ خوزستان دے ضلعے شہرستان شادگان دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
باہرلے جوڑ
fa:دهستان سلامی (شادگان)
سلاوی بولیاں
سلاوی بولیاں ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دیاں بولیاں نیں۔
ناں
روسی, یوکرینی,سلواک,چیک بولی,سلوون,کروٹ,سربی ,پولی۔
وولگا بلغاریہ
وولگا بلغاریہ یاں وولگا ۔ کاما بلغار ، ترک قومیت دی اک تریخی ریاست سی ، جہڑی 7ویں توں 13ویں صدی تک دریائے وولگا تے دریائے کاما دے علاقےآں چ قائم رہی ، ایہہ علاقے اج کل روس چ شامل نیں ۔ اج کل دے روس دیاں ریاستاں تاتارستان تے چوواشیا دے لوک اونہاں وولگا بلغاراں دی نسل چوں نیں ۔
مڈھ
وولگا بلغاراں دے بارے چ کوئی سدھیاں معلومات نئیں ملدیاں کیونجے وولگا بلغاراں دی کوئی وی دستاویز نئیں لبھی تے اینہاں بارے جانکاری ، عرب ، ایران ، ہندستان تے روسی زرا‏ئع راہیں ملدی اے ۔ ایہہ خیال کیتا جاندا اے کہ وولگا بلغاریہ دی دھرتی تے سب توں پہلے فن اوگری لوک آباد ہوئے ۔ ترک نسل دے بلغار 660ء چ کبرات دے پتر کوترنگ دے آگوائی ہیٹھ ایتھے بحیرہ ازوف دے علاقےآں توں آئے ۔ اوہ 8ویں صدی تک ریاست ادیل یورال دے علاقے تک پہنچ گئے ، جتھے اوہ ایتھے دے رہن آلے کئی دوجے مختلف النسل قبیلےآن نال اتحاد کر کے 9ویں صدی عیسوی اخیر تک ایتھے دے غالب اکثریتی لوک بن گئے ۔ کجھ دوجے بلغار قبیلے لہندے ول ودھدے ہوئے کئی مہماں دے بعد دریاۓ ڈینیوب دے علاقےآں چ آباد ہوگئے جہڑا اج کل بلغاریہ آکھواندے نیں جتھے سلاو نسل دے لوکاں مدغم ہوگئے تے سلاو بولی تے مشرقی آرتھوڈکس مذہب اختیار کر لئیا ۔
بوہتے دانشوران دے نیڑے وولگا بلغار عظیم خزاری سلطنت دی رعیت سن تے 9ویں صدی چ کسے ویلے اتحاد دا کم شروع ہوئیا تے بلغار شہر نوں راجگھر بنائیا گئیا ، جہڑا اج دے قازان شہر توں 160 کلومیٹر دکھن چ سی ۔ دانشوراں دی اکثریت شک چ اے کہ وولگا بلغاراں نے خزاراں توں آزادی خود حاصل کیتی یاں اودوں آزاد ہوئے جدوں 965ء چ کیویائی روس دے حکمران سویتو سلاو نے خزاں نوں تباہ کیتا ۔
عروج
اس علاقے دی آبادی دی وڈی گنتی ترک قبیلےآں نال تعلق رکھدی سی ، جنہاں چ بلغار ، سوآر ، بیلار ، برانجار تے کجھ برتا (ابن رستا دے مطابق) شامل سن ۔ اج دے چواش تے قازان تاتاری وولگا بلغاراں دی نسل چوں نیں ( کجھ تھوڑی بوہتی فن اوگریک لوک تے قپچاق ترک نسل دے رلے نال)۔
وولگا بلغاراں نے اسلام نوں ریاستی مذہب دے طور تے 10ویں صدی عیسوی دے شروع چ اپنائیا ، جدوں 922ء 923ء چ خلافت عباسیہ دے خلیفہ المقتدر نے المش ابن فضلان نوں وولگا بلغاراں نال تعلقات قائم کرن لئی بھیجئیا ، جس دے نال قاضی تے اسلامی قنون دے استاد وی وولگا بلغاریہ آئے ، جنہاں دے ہتھ تے ایتھے دی آبادی دی اکثریت نے اسلام قبول کیتا ، اینہاں ماہراں نے ای ایتھے مسیتاں تے قلعے اسارن چ مدد کیتی ۔ پر ایتھے تانگری ازم تے دوجے دھرم وی منے جاندے رہے ۔
کروسیڈراں توں پہلے ( جنہاں نے اپنے لئی دوجے تجارتی راستے لبھے) ، دریائے وولگا دے درمیانی حصے تے واقع ہون پاروں یورپ تے ایشیاء دے وچکار تجارت دا وڈا حصہ کنٹرول وولگا بلغاریہ دے کنٹرول چ سی ۔
وولگا بلغاریہ دا راجگھر بلغار اک ترقی کردا تے ودھدا پھلدا شہر سی جہرا اپنے وقبے تے دھن دولت چ اسلامی دنیا دے کسے وی وڈے مرکز نال مقابلہ کردا سی ۔
وولگا بلغاراں دے تجارتی شراکت داراں چ اتلے چ وائی کنگ (ناروے)، بجارملینڈ ، یاگرا تے بنینیٹ توں دکھن چ بغداد تے قسطنطنیہ (اج دا استمبول) ، لہندے یورپ توں چڑھدے چ چین تک شامل سن ۔
وولگا بلغاریہ دے کجھ شہر حالے تیکر وی نئیں لبھے پر اوہ روسی دستاویزاں چ درج نیں ، اینہاں چ اوشل ، توخچن ، ابراہیم (بریاکیموف) تے تاؤ الی نیں ، اینہاں چوں کجھ منگولاں دے حملے تے اسدے بعد تباہ ہوگئے ۔ وولگا بلغاریہ نوں لہندے چوں قابل ذکر فوجی خطرہ صرف روسی راجواڑےآں توں ای ہو سکدا سی ۔ تے 11ویں صدی عیسوی چ متعدد روسی حملےآں چ ایہہ علاقے تاراج ہوئے ۔ 12ویں صدی دے اخير تے 13ویں صدی دے شروع چ روسی راجواڑے ولادیمیر (اج کل روس دا اک صوبہ) دے حکمراناں خاص طور تے آندرے متقی تے وسیوولادا III نے اپنیاں مشرقی سرحداں دے تحفظ لئی باقاعدہ سوجے سمجھے طریقے نال بلغاراں دے شہراں چ لٹ مار کیتی ۔ لہندے توں سلاوواں دے ڈر پاروں بلغاراں نے اپنا راجگھر بلغار توں بیلار منتقل کر لئیا ۔
زوال
ستمبر 1223ء چ سمارا شہر دے نیڑے چنگیز خان دی فوج دا ہراول دستہ سوبدائی بہادر دے پتر اوران دی قیادت ہیٹھ وولگا بلغاریہ چ داخل ہوئیا پر سمارا بیند دی لڑائی چ شکست کھا کے ناکام پرت گئیا ۔ 1236ء چ منگول مڑ واپس وولگا بلغاریہ تے حملہ آور ہوئے پر اوہناں نوں وولگا بلغاریہ نوں ، ایتھے داخلی خانہ جنگی دے باوجود فتح کرن چ 5 ورہے لگے ۔ اینج وولگا بلغاریہ الس جوجی دا حصہ بن گئیا ، جہڑا بعد چ طلائی اردو سلطنت کہلائیا (تے سائبیریا توں ھنگری تک دا علاقہ اس سلطنت دی حکمرانی تھلے سی )۔ اس دے بعد وولگا بلغاریہ وی گئی راجواڑےآں چ تقسیم ہوگئیا تے ہر راجواڑا طلائی اردو سلطنت (ترکی تے تاتاری بولی چ آلتین اوردا) دا باجگزار بن گئیا تے کجھ خودمختاری حاصل کر لئی ۔ 1430ء دے عشرے چ خانان قازان (قازان خانیت) وجود چ آئی جہڑی اینہاں سارےآں راجواڑےآں چوں بوہتی اہمیت آلی ریاست سی ۔ کجھ تریخ داناں دے مطابق وولگا بلغاریہ دی 80 فیصد توں ودھ آبادی منگول مداخلت دے دوران ماری گئی سی تے باقی آبادی نوں منگولاں نے اتلے علاقےآں چ آباد کر دتا گئیا ( اج دے تاتارستان تے چوواشیا چ) ۔ وولگا بلغاریہ دے گیاہستاناں (سٹیپ) چ خانہ بدوش قپچاق تے منگولاں نوں آباد کیتا گئیا ۔ جس نال زراعت دی ترقی متاثر ہوئی ۔
ویلے دے نال نال وولگا بلغاریہ دے شہراں دی مڑ فیر اساری کیتی گئی تے اک وار فیر اوہ سنہری لشکر سلطنت دے تجارتی دے گھریلو صنعتی مرکز بن گئے ۔ کجھ بلغاراں نوں ، خاص طور تے ماہراں تے ہنرمنداں نوں ، زبردستی طلائی اردو سلطنت دے راجگھر سرائے تے دوجے دکھنی شہراں چ آباد کیتا گئیا ۔ اینج وولگا بلغاریہ اک وار فیر زرعی تے گھریلو صنعتی ، مرکز ، بن ، گئیا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ
موئن جو دڑو (فلم)
موئن جو دڑو اک بھارتی مہم جویانہ-رومانوی فلم اے جسنو‏ں اشوتوش گواریكر نے تحریر کیتا تے ہدایات دتی نيں۔  فلم نو‏‏ں سدھارتھ رائے کپور تے سونیندا گواریکر نے پروڈیوس کیتا اے، جدو‏ں کہ ریتیک روشن تے پوجا ہیگڑے نے مرکزی کردار نبھائے نيں۔
فلم 2016 برس پہلے مسیح وچ وادئ سندھ د‏‏ی رہتل دے اک تاریخی شہر موئن جو دڑو تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ ایہ اک ایداں شخص د‏‏ی کہانی اے جو اپنے ہی دشمن د‏‏ی بیٹی د‏‏ی محبت وچ گرفتار ہوجاندا ا‏‏ے۔ رومانوی داستان دے ذریعے موئن جو دڑو د‏‏ی سبھیاچار تے قدیم رہتل پیش کرنے دے لئی گواریکر نو‏‏ں اس فلم د‏‏ی تیاری وچ تن سال دا عرصہ لگیا، جس وچ انھاں نے آثار قدیمہ دے انہاں ماہرین د‏‏ی مدد لی جنہاں د‏‏ی زندگی وادیِ سندھ د‏‏ی رہتل اُتے تحقیق کردے ہوئے گزری ا‏‏ے۔  فلم د‏‏ی عکسبندی بھوج تے ممبئی وچ کيتی گئی، جدو‏ں کہ بعض مناظر جبل پور تے تھانے وچ فلمائے گئے۔
فلم د‏‏ی موسیقی تے گیتاں دا مجموعہ اے آر رحمان نے ترتیب دتا، جدو‏ں کہ گیتاں دے بول جاوید اختر نے لکھے۔ فلم، بھارت (جتھ‏ے دے فلم سازاں نے ایہ فلم بنائی) تے پاکستان (جتھ‏ے اس قدیم شہر دے آثار پائے جاندے نيں) دے یومِ آزادی د‏‏ی مناسبت تو‏ں 12 اگست 2016ء نو‏‏ں دنیا بھر وچ نمائش دے لئی پیش د‏‏ی گی۔
سنیماواں وچ عوام دے دیکھے جانے تو‏ں پہلے ہی، فلم نو‏‏ں سوئٹزرلینڈ دے 69واں لوکارنو دے بین الاقوامی فلم میلے دے لئی منتخب ہونے دا اعزاز حاصل ہوچکيا اے تے اسنو‏ں لوکارنو ایوارڈ د‏‏ی تقریب تو‏ں پہلے 13 اگست 2016ء نو‏‏ں دکھایا جائے گا۔
اداکار
ریتیک روشن بطور سرمن
پوجا ہیگڑے بطور چانی
کبیر بیدی بطور ماہ‏م
ارونودے سنگھ بطور مُنجا
سوہاسنی مولے
نتیش بھردواج بطور دُرجن
شراد کلکر بطور سُرجن
منیش چودھری بطور پروہت
نریندرا جھا
پیوش مشرا
دیگنت ہزاریکا
ہور ویکھو
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں تاریخی فلماں گٹھ:2016ء د‏‏ی فلماں گٹھ:آشوتوش گوواریکر د‏‏ی ہدایت کاری وچ بننے والی فلماں گٹھ:بھارتی تاریخی فلماں گٹھ:بھارتی فلماں گٹھ:پاکستان وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں گٹھ:تاریخی رومانوی فلماں گٹھ:جنوبی افریقا وچ عکس بند فلماں گٹھ:قدیم بھارت اُتے بنی فلماں گٹھ:وادیٔ سندھ د‏‏ی رہتل گٹھ:والٹ ڈزنی پکچرز فلماں گٹھ:ہندی بولی د‏‏ی فلماں گٹھ:مدھیہ پردیش وچ عکس بند فلماں گٹھ:گجرات، بھارت وچ عکس بند فلماں گٹھ:یو ٹی وی موشن پکچرز د‏‏ی فلماں گٹھ:فلماں گٹھ:وادی سندھ دی رہتل گٹھ:سندھ دی تریخ
یوکرین وچ تعلیم
thumb|250px|یوکرین [[یورپ وچ سب تو‏ں زیادہ تعداد وچ تعلیمی گریجویٹ تیار کردا ا‏‏ے۔]] یوکرین د‏‏ی شرح خواندگی 99.4 فی صد ا‏‏ے۔ یوکرین وچ 12 سالہ اسکولی پڑھائی ضروری ا‏‏ے۔
سابق ویرخوفنا رادا دے صدر (یوکرینی پارلیمان) وولودیمیر لیتوائن دے مطابق تعلیم دے شعبے وچ سرمایہ کاری یوکرین د‏‏ی کل گھریلو پیداوا‏‏ر (جی ڈی پی) دا نومبر 2009ء 6 فی صد رہی ا‏‏ے۔
.
یوکرینی تعلیمی نظام
یوکرین د‏‏ی تعلیم موضوعاتی نئيں بلکہ اے تصورات‏‏ی (Concept Based) ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ ایتھ‏ے بچےآں نو‏‏ں مضمون یاد نئيں کروا یا جاندا اے بلکہ اس مضمون دے اندر شامل اسباق، انہاں دے سیاق وسباق تے فلاسفی اُتے زور دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ نظامِ تعلیم وچ استاد دا مکمل زور صلاحیت بنانے (Skill Development) اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ یعنی اک سبق پڑھاندے وقت استاد لیکچر د‏‏ی بجائے مباحثے نو‏‏ں ترجیح دیندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں بچے وچ خود اعتمادتی، اپنی دلیل دے لئی لفظاں دے اتتخاب دا ڈھنگ کئی ایشیائی ملکاں تو‏ں بہتر ہُندا ا‏‏ے۔ طرز گفتگو تے مباحثاں دے دوران اک دوسرے د‏‏ی گل کٹ کر تے لوکاں دے جذبات نو‏‏ں ٹھیس پہنچائے بغیر اپنی گل منوانے تے دوسرےآں نو‏‏ں اپنا اسيں نوا بنانے دا سلیقہ ( Skills) پیدا کرنے د‏‏ی تربیت دتی جاندی اے تے اسنو‏ں وی تعلیم دے مقاصد وچ اک اہ‏م جزء دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔
10 فروری
حوالے
گٹھ:فروری گٹھ:سال دے دن
یوکرین وچ تعلیم
یوکرینی تعلیمی نظام
شہری فرائض اُتے توجہ: اس دے علاوہ اسکولاں تے کالجاں وچ بچےآں نو‏‏ں ایہ وی لازمًا پڑھایا جاندا اے کہ اک اچھے شہری دے حقوق کیہ نيں تے ذمہ داریاں کس کس قسم کيت‏یاں ناں۔ مثلاً ایہ کہ آپ حداں اس وقت ختم ہُندیاں نيں جتھ‏ے تو‏ں کہ تے لوکاں دے حقوق شروع ہوئے جاندے نيں۔ اس دے علاوہ آپ نو‏‏ں غور و فکر تے نقل مقام د‏‏ی آزادی وی حاصل اے لیکن ایہ یاد رہے کہ آپ ریاست دے قوانین دے وی تابع نيں۔ اس لئی آپ دوسرےآں دے راستے وچ حائل تے مزاحم وی نئيں بن سکدے۔ ریاست، ہمسایاں تے ہور ابنائے وطن دے حقوق دا وی خیال رکھنا ا‏‏ے۔ عوامی جگہون، اجتماع گاہون، تفریح گاہاں تے سیر گاہاں وچ کچرا نئيں پھینکا جا سکدا ا‏‏ے۔ ملکی مفاد دے خلاف نہ صرف خود کچھ اقدام نئيں کرنا چاہیے بلکہ مخالف ملک سرگرمیاں وچ ملوث افراد د‏‏ی مذموم سرگرمیاں دے متعلق اطلاعات فوراً انتظامیہ نو‏‏ں فراہ‏م ک‏ر ک‏ے اچھے شہری ہونے دا ثبوت دینا چاہیے۔ ايس‏ے طرح بین الاقوامی شہریت دا تصور اس گل دا متقاضی اے کہ اسيں اس دے بنیادی عوامل تو‏ں وی ساڈی آشنائی بنائے رکھن تے ایہ تعلیمات خاص طور اُتے ترقی یافتہ ملکاں وچ خواندگی دے نظام دا اک اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔ ایداں دے کئی اہ‏م نکات شہریاں نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے والے امور وچ شامل نيں، یوکرین د‏‏ی تعلیم وچ خاص مقام رکھدی نيں تے ملک د‏‏ی ترقی وچ معاون نيں۔
بین الاقوامی تعلقات تے لسانی علوم دا ادارہ (آوے روس)
بین الاقوامی تعلقات تے لسانی علوم دا ادارہ دا یوکرین-عربی ماورائے وطن ادارہ اے جسنو‏ں محنت کش انتظامیہ دے بین علاقائی اکیڈمی د‏‏ی طرف تو‏ں، عربی دانشور طبقے دے نمائندےآں دے گروپ د‏‏ی طرف تو‏ں تے یوکرین وچ عربی تاجراں د‏‏ی طرف تو‏ں 1 ستمبر 2003ء نو‏ں ميں قائم کیتا گیا ا‏‏ے۔ ادرارہ بارہويں صدی دے نامور فلسفی تے سیاح (ابن رشد) دے اعزاز وچ موسوم کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس ادارے نو‏‏ں کو ارسطو دے کماں د‏‏ی باقیات دے مبصر تے قدرتی سائنس، طب، لسانیات تے قانون دے علاقےآں وچ محقق اچھی طرح جاندے نيں۔
تربیت
محکمہ تعلیم د‏‏ی حکمت عملی اس ادارے دا اک اہ‏م عنصر اے جسنو‏ں تجربہ کار استاداں د‏‏ی تعلیمی خدمات دے ذریعے فراہ‏م ا‏‏ے۔ اس د‏ی کارکردگی دا خلاصہ اس طرح اے:* سیاسیات دا شعبہ۔* بین الاقوامی تعلقات تے بین الاقوامی میڈیا دا شعبہ۔* غیر ملکی معاشی سرگرمی دے انتظام دا شعبہ۔* عربی مطالعات‏ی شعبہ۔* اصول تے ترجمہ د‏‏ی ریاضت دا شعبہ۔* غیر ملکی زباناں د‏‏ی شعبہ۔* یوکرینی زبان تے ادب دا شعبہ۔* ادارے دے انتظامات دا شعبہ۔
یونیورسٹی توں پہلے کورساں د‏‏ی تعلیم
ادارے وچ یونیورسٹی توں پہلے کورساں د‏‏ی تعلیم وتربیت (پری یونیورسٹی کوسیز، ابتدائی شعبہ) بین الاقوامی ابتدائی انسٹی ٹیوٹ مندرجہ ذیل شعبےآں تو‏ں متعلق ماہرین دے لئی اولین یونیورسٹی تربیت فراہ‏م کردا اے:* معاشیات.* نفسیات.* ہیومینٹز (humanities)* انجینرنگ* طب تے حیاتیات.
حوالے
گٹھ:یوکرین وچ تعلیم گٹھ:یوکرین
ضلع گوپال گنج
گوپال گنج بنگلا دیش دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:بنگلہ دیش دے ضلعے
کیمپیتھرا نیوسا
کیمپیتھرا نیوسا چڑی ترکھان دی اک ونڈا اے۔
صوبہ انٹیورپ
انٹیورپ بیلجیم دا اک صوبہ اے۔
فرنزہٹرم برلن
فرنزہٹرم برلن جرمنی چ اک ٹی وی ٹاور اے اے 366 میٹر اچا اے تے اینوں 1969 چ بنایا گیا۔ اے جرمنی ج بنائی گئی سب تون اچی تھاں اے۔
11 فروری
حوالے
گٹھ:فروری گٹھ:سال دے دن
کیمپیتھرا کیرولی
کیمپیتھرا کیرولی چڑی ترکھان دی اک ونڈا اے۔
دھرتی چڑی ترکھان
دھرتی چڑی ترکھان چڑی ترکھان دی اک ونڈا اے۔
بورس پاسترناک
بورس لیانیدووچ پاسترناک Бори́с Леони́дович Пастерна́к (پیدائش: 10 فروری، 1890ء - وفات: 30 مئی، 1960ء) روس دا نوبل انعام یافتہ شاعر، ناول نگار تے مترجم ني‏‏‏‏ں۔
پیدائش و تعلیم
thumb| پاسترناک دے والد د‏‏ی بنائی ہوئی پینٹنگ بورس پاسترناک ماسکو، روسی سلطنت دے مہذب یہودی خاندان وچ 10 فروری, 1890ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ آپ دے والد "لیانید" ماسکو اسکول آف پینٹنگ وچ پروفیسر تے لیو ٹالسٹائی د‏‏یاں کتاباں دے مصور سن تے والدہ "روسا کافمان" کنسرٹ پیانوسٹ سن۔ پاسترناک دے والدین دا ماسکو دے مصنفاں، موسیقاراں، شاعراں تے ناول نگاراں دے ہاں مستقل آنا جانا سی جنہاں وچ مشہور روسی شاعر تے ڈراما نویس الکساندربلوک وی شامل سن جنہاں نے بعد وچ پاسترناک دے فن اُتے گہرے اثرات مرتب کیتے ۔ پاستر ناک د‏‏ی پہلی محبت نباتیات تے دوسری موسیقی سی۔ پاسترناک نے چھ سال موسیقی د‏‏ی تعلیم حاص کی ۔ 1909ء وچ پاسترناک موسیقی دا کیرئیر چھڈ ک‏‏ے ماسکو یونیورسٹی دے شعبۂ قانون وچ داخل ہوئے تے جلد قانون چھڈ ک‏‏ے فلسفہ وچ تبادلہ کرالیا۔ بورس پاستر ناک 1912ء وچ جرمنی چلے گئے تے ماربرگ یونیورسٹی وچ فلسفہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی ۔
ملازمت
پاستر ناک نے 1914ء تو‏ں 1917ء تک ماسکو د‏‏ی کیمیکل ورکس وچ کلرک دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔
تخلیقی دور
thumb| بورس پاستر ناک اپنے دوست شاعر[[ولادیمیرمایاکوفسکی دے نال ]] پاسترناک د‏‏ی زندگی دا راستہ پیچیدہ تے پرتضاد سی۔ انقلاب اکتوبر تو‏ں پہلے دے برساں وچ انہاں د‏‏ی شاعری انتہائی داخلیت پسندانی سی۔ انہاں د‏‏ی تخلیقات اُتے عظیم انقلاب اکتوبر نے وڈا گہرا اثر ڈالیا۔ حب الوطنی د‏‏ی جنگ دے برساں وچ بورس پاسترناک محاذِ جنگ اُتے گئے تے انھاں نے بہت ساریاں وطن دوستانہ نظماں لکھياں جنہاں وچ وطن نال محبت تے فاشزم نال نفرت رچی بسی ہوئی ا‏‏ے۔ پاسترناک نے جارجیائی شاعری دے تراجم کیتے۔ اس دے علاوہ شیکسپیئر دے ڈرامےآں دے تراجم وی کیتے ۔ نومبر 1957ء وچ "ڈاکٹر ذواگو" اٹلی تو‏ں شائع ہويا۔ پاسترناک نے اپنی آخری مکمل کتاب "جب موسم صاف ہُندا اے " 1959ء دے گرما وچ لکھی۔
اعزازات
بورس پاستر ناک د‏‏ی ادبی خدمات دے صلے وچ 1958ء وچ ادب دا نوبل انعام دتا گیا ۔
وفات
روس دے عظیم ناول نگار تے شاعر بورس پاسترناک پھیپھڑاں دے کینسر وچ مبتلا ہوئے ک‏ے 30 مئی 1960ء نو‏‏ں ماسکو، سوویت یونین وچ انتقال کر گئے ۔
حوالے
گٹھ:1890 دے جم گٹھ:1960 دیاں موتاں گٹھ:آرمینیائی بولی دے مترجمین گٹھ:اموات بسبب سرطان پھیپھڑا گٹھ:بنگالی بولی دے مترجمین گٹھ:ویہويں صدی دے انگریز ناول نگار گٹھ:ویہويں صدی دے روسی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے روسی مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے مترجمین گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنف گٹھ:دوسری جنگ عظیم دے شاعر گٹھ:روسی شاعر گٹھ:روسی شخصیتاں گٹھ:روسی شاعر گٹھ:روسی مترجمین گٹھ:روسی مرد افسانہ نگار گٹھ:روسی مرد ناول نگار گٹھ:روسی ناول نگار گٹھ:روسی نثر نگار گٹھ:روسی نقاد گٹھ:روسی نوبل انعام یافتہ گٹھ:روسی یہودی گٹھ:روسی ڈراما نگار گٹھ:سوویت یونین وچ سرطان تو‏ں اموات گٹھ:سوویندی افسانہ نگار گٹھ:سوویندی ناول نگار گٹھ:سویت یونین دے نوبل انعام یافتگان گٹھ:فرانسیسی بولی دے مترجمین گٹھ:ماسکو دے مصنف گٹھ:مسیحی شاعر گٹھ:نوبل انعام برائے ادب گٹھ:یہودی شاعر گٹھ:یہودی مصنف
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
لال سنگھ دل
لال سِنگھ دِل جی دی کَوْتا دی بُلندی دا پرچم بلند رہے گا۔ اَوہ سَرِیرَک تَور 'تے تے لوکاں کَولَوں وِچّھڑ گئے ہَن پر اَوہناں نے مرنا نہیں۔ اَوہناں دی کَوْتا اَوہناں نُوں زِندا رَکّھے گی۔ اَوہناں نے گَرِیبی نُوں آپݨے 'تے ہَنڈَایا پر اَوہ لِپّھے نہیں۔ میں اَوہناں دی کَوْتا، اَوہناں دے جِیون بسر وارے 'اِنڈِین اَیکسپریس' وِچّ لِکّھَیا۔ اَودَوں اَوہ چاہ دا کَھوکّھا چلاؤندے سن۔ اِکّ بِیما کمپنی نے میرے لَیکھ تَوں پَسِیج کہ اَوہناں نُوں اِکّ لَکّھ رُپَیآ کَرزا دَیݨ دی پیشکش کِیتی تاں کہ اَوہ وَدِھیا ہوٹل پا لَیݨ۔ اَوہناں نے نانہہ وِچّ سِر مار دِتّا۔ میں اَوہناں دے کول اَیتّھے سَمرالے آئی ہوئی ساں۔ پنجاب سرکار بزُرگاں نُوں مَمُولی سو جاں دو سو رُپَیا بُڈھاپا پَینشن دِندی ہے۔ جَد پَینشن لاؤݨ لئی اَوہناں کول بندے آئے تاں اَوہ سہج نال بولے: 'میں سرکار دا جُوٹھ نہیں کھاندا، میں نَکسَل باڑی دا شائر آں' اَوہناں دا سُپھݨا سی دیس وِچّ اِنکلاب کرن دا، جُگّ پرتاؤݨ دا۔ اَوہ پُورا نا ہَویا۔ میں سُپھݨے بارے پُچّھَیا تاں کہݨ لَگّے:
'نِرُوپما، جُگّ پرتاؤݨے سَؤکّھے نہیں، جُگّ پرتاؤݨ لئی ساڈے بَوہت سارے سُورجاں نُوں مرنا پئے گا'۔
سَمرالے (زِلھا لُدھیاݨے) دے جم پل اَیہہ شائر غیراں دی زمین نُوں 14 اگست والے دِیہاڑے اَلوِدا کہہ گئے۔ ماڑکُو سَرِیر والے اِس شائر دا آم لِکھارِیاں والا جِیون نہیں سی۔ اوہناں نُوں گَرِیبی نے وی جَھنبَیا سی اَتے نِیوِیں زات دا ہوݨ کر کہ پَکّھپات (تعصب) نے وی۔ اوہناں دے پِنڈ 'تے پُلسْی کہر وی ڈھایا گیا سی۔ گرِیبی وِچّ پِسدے لوکاں دے اِس شائر نُوں وِسارَیا نہیں جا سکدا۔ اَوہناں دے جیون دے دو پہلُو ہَن۔ اِکّ پہلو اوہناں دی وِچاردھارا 'تے راج نِیتی دا ہے۔ اوہناں دی سیاست اوہناں لوکاں لئی سی جِنہاں دی کوئی اَواز نہیں، جِنہاں دے ہِسّے نا اِی زمین آؤندی ہے 'تے نا اِی اَسمان آؤندا ہے، جِنہاں دی راج نِیتی وِچّ کوئی تھاں نہیں، تے پَلّے کُجّھ وی نہیں۔ اَوہ اَݨ-ہَوئے 'تے نِیآسرے (بے آسرا) لوک ہَن۔ اوہ پِنڈ وِچّ، سماج وِچّ اَتے دیس وِچّ ہاشئے 'تے دَھکّے ہوئے ہَن۔ اُس تَبکے لئی کِتے وی تھاں نَزر نہیں آ رہی۔ اَیہہ تھاں اَودَوں وی نہیں سی جَدَوں لال جی ہَئوکّا دَیݨ ٹُرے سن 'تے نا اِی اَجّ ہے جدَوں اوہ ساڈے وِچّ نہیں۔ پر اوہناں نے اُس تَبکے نُوں اَواز دِتّی، اِکّ بَجّھوِیں سیاست دِتّی۔ دُوجا پہلُو اوہناں دے کَوِی ہَوݨ دا سی۔ اوہ لُکّے ہَوئے شائر نہیں سن۔ بھاوَیں اوہناں دی سیاست دے وَیلے والا جَلو (ہتھیاربند) لنگھ گیا ہے پر پنجابی کَوْتا وِچّ اوہناں دی لہر (تحریک) دی تُوتی بولدی ہے جِہدے سِر 'تے اوہ وَڈّے شائر ہَن۔ شائر وَجَوں اَوہناں دا اَستھان راج نِیتَک (سیاسی) سِیہاݨ تَوں وَڈّا ہے۔
اَجّ دا جُگّ مِدّھَیاں دَبَیاں لئی نِرادری (بے اَدبی) دا جُگّ ہے۔ اَجّ دا سارا ڈھانچا ننگا ہو گیا ہے۔ کَلھ نالَوں اَجّ لال جی دے تَبکے کول وَدَھیرے اَؤکڑاں ہَن۔ اِس سماج دے اندر باہر تلخی ہے۔ اَیہہ تَبکا دُھوں دے کَوڑے گُھٹّ پی رَیہا ہے۔ 'بسنت دی گرج' ویلے وی اَیہہ تَبکا اَیہی ہَوݨی ہَنڈآ رَیہا سی۔ لال جی ماسٹر لَگّݨ لئی کورس کرن لَگّے پر سَمَیں دے تَھپَیڑَیاں نے اَونہاں نُوں ماسٹری کرن نا دِتّی۔ اُنج اوہناں دے بُلھاں تے کَوْتا آ گئی سی، اَوہ آپݨے لوکاں دے کٹَھور (سنگ دل) 'تے کرُور یَتھارْتھ (ہَکِیکت) نُوں کوِیتا وِچّ لِیاؤݨ لگّے سن۔ اوہناں کول زندگی دا سچ وی سی اَتے شبداں دی سچّ وی سی۔ جے اوہ کوِی سن تاں اوہناں کول سَنوَیدنا (اَیہساس) وی سی۔ پر نال وِدرَوہیِاں (باگِیاں) والی ضدّ وی سی۔ اَودَوں ہی بھارت دی سیاست وچّ نَکسلواڑی دا دخل ہُندا ہے۔ نکسلواڑی دا اُدیش (مَکسد)، نِرادری (بے اِزتی/بے ادبی) دے جُگ نُوں پرتاؤݨا سی۔ ہاشِیاگَرستاں (ہاشئے 'تے دَھکّے ہَوئے لَوکاں) دے ہتّھاں وچّ دیس دی واگ ڈور سنبھالنی سی۔ ‘جو لڑنا نہیں جاݨدے، جو لڑنا نہیں چاؤہندے اَوہ غلام بݨا لئے جاندے ہَن۔’ والے بیان دا لال جی نُوں چھیتی علم ہو گیا سی۔ لال جی وی اُس لہر (تحریک) دا نعرہ پرچنڈ (بلند) کرن ٹُر پئے سن۔ ضلع لدھیانہ وچّ بَلدَیو سنگھ سَنگَھول، اَمر سنگھ اَچّروال، بابو رام بَیراگی 'تے ہور نَکسلواڑِی دی بغاوت نُوں جتّھے بند کرن لگے ہوئے سن۔ اَیہہ اوہناں دے آڑی (بَیلی) سن۔ اَیہناں نُوں لہر (تحریک) وِچّوں لوکاں دے مُکتی سَنگرام (مُکت کرن والی جنگ) دا راہ دسیا۔
1968 وِچّ چھپار دے میلے ‘تے نکسلِیاں نے کُھلھی سٹیج تَوں پنجاب وِچّ بغاوت کرن دا اعلان کیتا سی۔ چار پوکٹاں تے قبضے دی نِیتی گھڑی سی۔ چکمائی داس والے ماسکَو تَوں پَرتےغدری بابے بُوجّھا سنگھ دی تقریر سُݨ کہ لال ہُریں موت نوں ماسی کَہݨ ٹُر پئے سن۔ بِھیکھی-سماؤ، قلعہ حکیماں ‘تے ہاجی پُر دِیاں زمِیناں اَتے بِرلا فارم 'تے قبضے کرن لئی کھاڑکُو گھول کرن لئی ڈِیوٹِیاں ونَڈِیاں گئیاں۔ لُدھیاݨے 'تے رَوپّڑ دے کامرَیڈاں نے بِرلا فارم 'تے جھنڈے گڈّنے سن۔ فارم دے مزدُوراں نُوں اوہناں دِیاں مَنگاں دے بہانے قبضے لئی تیار کرنا سی۔ دَونواں ضلعیاں دے جنہاں کامریڈاں نے اَوتھوں دی کمانڈ سمبھالی، اوہناں وچّ لال جی وی سن۔ اُنج سُݨن 'چ آیا، اَیہناں دا آگوُ (لیڈر) دَئیا سنگھ اِیماندار اَتے قربانی والا بندا سی۔ ہڑتال دوران ہی پولیس دے جبر دا قہر ڈھیہہ گیا۔ سبھّ تَوں پہلاں اَیہدا شکار ہویا سلابت پُر کَھیڑی والا ماسٹر ہَردَیو سنگھ۔، اَوہدے اُتے پولیس دا جب اَینا کروئل (زالم) قسم دا سی ۔ اَیہناں کامرَیڈاں نے چمکَور صاحب دے اَوس تھاݨَیدار نُوں سَودّھن (سُدھارن) دی سوچ لئی جِس نے ماسٹر تے اُس دے ساتِھیاں دا پَوٹّا-پَوٹّا بھنَیا سی۔ 30 اپریل 1969 نُوں اَیہہ ایکشن تھاݨیدار نُوں 'عقل دَیݨ' اَتے ہتھیار لُٹݨ دے منشے نال کِیتا گیا۔
پنجاب وچّ کِسے وی تھاݨیدا ر اُتّے نَکسلِیاں دا ایہہ پہلا حملہ ہی اَسَپھل (بے پھل/ناکامیاب) ہو گیا سی۔ تارہ سنگھ چلاکی، لال سنگھ دل سَݨے جِنہاں 10 جَݨیاں نے اِس حملے وچّ حصہ لیا سی اَوہ پنجاب وچّ چَرچت (مشہور) ہو گئے سن۔ بھاوَیں اَمبرسرِیا لَکھوِندَر سنگھ تھاݨے اندر پُلسیاں دے قابو آ گیا سی، دَیا سنگھ جُھوٹّھے پولیس مقابلے دا شکار ہو گیا سی۔ تارہ سنگھ چلاکی نے بَھرا گُوآ لَیا سی 'تے آپ ہُشیارپور ضلعے دی کمانڈ سنبھال لئی سی۔ پر لال سنگھ دل باقیاں وانگ پولیس دے اَڑِکّے آ گیا سن۔ دیس دی پولیس اوہناں انگریزاں دی وارث ہے جَہڑے بَیگانَیاں 'تے دو سو سال راج کردے رہے ہَن۔ اوہناں اِنّا لمّا راج کرن لئی ہر حربہ ورتَیا۔ پولیس نُوں 'کُھلھاں' دَیݨِیاں تاں اوہناں دی لوڑ سی۔ 15 اگست 1947 تَوں بعد اَیہناں 'کُھلھاں' دی لوڑ اوہناں دے وارث بھارتی حاکماں نُوں وی رہی ہے۔ ایہہ 'کُھلھاں لال جی 'تے وَرتِیاں گئیاں۔ لال جی نُوں جُگ پرتاؤݨ دے دَوش وچّ ‘بندے دا پتّ’ بݨایا گیا۔ پولیس جدَوں کِسے نُوں ‘بندے دا پُتّ’ بݨاؤندی ہے اوہدے اَرْتھ (مَتلب) گدرِیاں نُوں پَتَے جاں کِرتِیاں نُوں جاں نوجوان بھارت سبّھا والَیاں نُوں جاں لال پارٹی والیاں نُوں جاں نکسلِیاں نُوں۔ بُوجّھا سنگھ، درشن دُسانجھ ... توں لَے کہ لال سنگھ جی تکّ سارے ایہہ ارتھ (مَتلب) سمجھا سکدے سن جاں اوہناں دے جِیُوندے ساتھی۔
اک پاسے پولیس انکلاب پسنداں 'تے قہر ورتا رہی سی۔ پنجاب دی اَݨَکھ بابا بُوجّھا سنگھ، بابا ہَری سنگھ مرگِند، دَیا سنگھ آدی (وَغَیرا) دے سِر وَڈھے جا رہے سن۔ دُوجے پاسے چمکَور صاحب دے تھاݨے 'تے حملے نُوں لے کے جتھے بندی 'چ دُپَھاڑ پے گئی سی۔ اَجہیاں حالتاں وچّ غریب گھراں تَوں اُٹّھے مُنڈے تارہ سنگھ چلاکی ورگے نَوَیں کَھیتراں وچّ ڈٹے ہوئے سن۔ اوہ نَوِیں بھرتی وی کر رہے سن تے بندوق دا مورچہ وی سمبھالیا ہویا سی۔ پر لال سنگھ جی اُتے پولیس قہر نے دہشت پا دِتّی سی، اوہ اِس دہشت دے مارے یُو.پی. ٹُر گئے سن۔ اَیتھے اوہناں نے ڈِھڈّ نُوں جُھلکا دَیݨ لئی بہت سارِیاں گھالناواں گھالِیاں۔ اوہ ایہناں دِناں وچّ پنجاب دے نقشے تَوں گواچ ہی ہو گئے سن۔
اوہناں دی زندگی دا سیاست والا پَنّا اُڈ-پُڈّ گیا۔ پر اوہناں کول کَوِیتا دی شَکتی سی۔ اوہناں دی کویتا آپݨا لوہا منوا چُکی سی۔ پر اک گم نام کوِی دے نال اوہناں دی کوِیتا وی دفن ہو گئی سی۔ اَمرجِیت چَندن ہَوراں نے 'ستلج دی ہوا' راہِیں پنجاب دے لوکاں نوں اِس شاعر دے جیؤندے ہوݨ بارے دَسَیا۔ دل نے پہلی وار اوہناں لوکاں نوں شبداں دے سنسار (جَگ) وچّ لیاندا، جہڑے اݨ ہَوئے تے نِیاسرے (بے آسرا) سن۔ جِنہاں دا کوئی نہیں سی۔ چاہے اوہ کُڑَیلی پِنڈ دِیاں واسݨاں سن، وَیسواواں (بَزارُو سَواݨِیاں) سن، مَیل کڈھݨ والے سن، بَھگتݨی مِیرا سی، چاہے چَھجّ ویچݨ والے سن جاں گدِھیلے سن۔ اوہ وار-وار پِیڑَت (مُسِیبت زدا) عورتاں نُوں آپݨی قلم دی مار ہیٹھ لیاؤندے۔ اوہناں دے آپݨے کول وی عورت نہیں سی۔ اوہناں دے اندر عورت لئی تڑپ سی۔ اوہناں نُوں ساری عمر عورت دا 'مُکّھ' ویکھݨا نصیب نہ ہویا۔
عورت دے ساتھ لئی اَتے سَوَیہ ماݨ نے اوہنوں مسلمان بݨن لئی مجبور کر دِتّا۔ اوہ مسلمان کی بݨیا اوہدے یار اَمرجِیت چَندن نے اوہدی موت دا لِکھتی اعلان کر دِتّا۔ اوہ لال سنگھ دل تَوں محمد بشریٰ تاں بݨ گیا پر اوہنوں نہ عورت ملی نہ آدر(اِزّت)-ماݨ۔ اسلام دھارن کرنا اوہناں دا زات پات پارَوں تشدد پرتی (بارے) وِدرَوہ (بغاوت) سی پر اِس دیس وچّ سبھّ تھاں زات پات بندے نُوں ماردی ہے۔ اُس نوں سمرالے دی مزدور بستی دا لالُو ہی بݨائی رکھیا گیا۔ اوہ ایہہ بُھلّ گیا سی کہ اِس دیس وچّ دھرم تاں ہے ہی نہیں صرف زاتاں ہی نَیں۔ بندہ سِکّھ ہو جاوے جاں مسلمان کی فرق پَیندا ہے۔ اوہ ہِندُو سنسکرتی (کلچر) دا بَھنّیا ہی رہے گا۔ ایہناں دھرماں دے گرنتھ (کتاباں) ضرور وکھرے ہن، پچھاݨ چِنھ (شناختی نِشانِیاں) ضرور وکھرے ہن، پر اندر سارَیاں دا سانجھا ہے۔ اوہ غریب نوں لالُو ہی بݨائی رکھݨا چاہؤندے ہن۔ اوہناں نُوں زیادہ غصہ 'آپݨیا' تے سی جہڑے اوہناں دے سنگی ساتھی سن، اوہناں دے لَیکَھک (لِکھارِی) بھرا سن۔ پنجابی ساہِت (ادب) دے وڈے-وڈے ودوان سن۔
کدے اوہناں نُوں گالھاں کڈھدے پُلسیئے دِسّݨ لگّ پَیندے 'تے کَدے ُکُجھ ہور۔ پولیس تشدد، یُو.پی دی روپوشی، سماج دی مار اَتے نشَیاں نے اوہناں نُوں کُجھ توں کُجھ بݨا دتا سی۔ اوہناں دی جدَوں پنجاب واپسی ہوئی اَودَوں پولیس دا ڈر نہیں سی۔ سرکار کدوں دی عامَ معافی دے چُکی سی پر اوہ مانسک (ذہنی) طور تے اُکھڑے ہَوئے سن۔ اوہ آپنی جمّݨ بھوئیں 'تے تاں آ گئے سن پر قبراں مسِیتاں ہی اوہناں نُوں کِھچّی َرکھِدیاں سن۔ اوہ کوئی کم کرن دے سمرتھّ (جوگ) نہیں رہے سن۔ نکسلی بغاوت نے راجنیتک (سیاسی) فرنٹ تَوں بعد ساہِتک (ادبی) پدھر 'تے جیہڑی دخل اندازی کیتی سی، اُس وچّ دل جی دا اہم رول سی۔ پر اَودوں اوہ گزارے لئی دُوجَیاں دے وسّ پے گئے سن۔ اوہناں دے نال دے ساتھی جاں تاں سَیٹَ ہو چُکے سن جاں لڑائی دے فرنٹاں 'تے سن۔ ایہہ اݨ-جِتّی لَنکا دے 'رام' 'تے ہاراں دے جھمبے ہوئے آپ پتہ نہیں کیہڑے-کیہڑے فرنٹاں 'تے لڑ رہے سن۔ اوہناں لال سنگھ جی دی کی مدد کرنی سی۔ لال جی کیہڑے اوہناں دے راہ دے پاندھی رہے سن۔ سَیٹ ہویاں نال اوہناں دا کرُورا نہیں ملنا سی۔ اوہناں دی جماعت بدل گئی سی پر اوہ اوہناں دی پرانی کویتا دے سرُور 'چ وڈیائی ضرور کردے۔ اوہ اَدّھ پَچَدّھا ہلّ گیا سی۔ کئی طرحاں دے کمل گھوٹدا۔ اَوہناں دِیاں ٹِپنِیاں (کومینٹس) نُوں رَہَسّ مئی (بھیدبھریاں)، بھیدبھرِیاں اَتے ادِھیاتم وادی (رُوہانی) بنا کے پیش کیتا جان لگا سی۔ اوہ کُجھ لوکاں لئی اَبُجّھ ہو گئے سن۔ رہَسّ (بَھیت) بن گئے سن۔ ساڈی بنگا (نواں شہر) دی اک سنستھا (سنگت) نے وڈی راشی (مِکدار) والے دو پُرْسکار (اَیوارڈ) ِدِتّے۔ پہلے پرسکار (ایوارڈ) ' تے اوہناں دے بول سن-
'میں جس لہر (تحریک) دا شاعر آں۔ اُس لہر نے دبّے مِدّھیاں نُوں اک شکتی دتی۔ اک سُپنا دتا۔ اواز دتی۔ کویتا دتی۔ اسیں کامیاب نہیں ہوئے۔ ہور سورج اُگّݨ گے، ہَنیرا مِٹُوگا۔ روشنی ضرور ہَوئوُ'
اک ہفتے بعد دُوجا پرسکار (ایوارڈ) دِتا گیا۔ اَوہناں دے بول سن-
' نکسل واڑی دی گھٹنا اک سازش سی۔ تکڑَیاں ولوں غریب گھراں دے مُنڈے مرواؤن دی گہری سازش۔ وِگیان 'تے ادھیاتم واد (رُوہانِیّت) دے رہسّ (بَھیت) نُوں کامریڈ سمجھ نہیں سکے'۔
1990وَیاں تَوں بعد سَووِیت سَنگھ (یونین) دے ڈھیہہ ڈھیری ہو جاݨ نال سیاست تے ساہِت (ادب) وچّ الٹ-پلٹ ہو گیا سی۔ پر اوہناں دی کویتا دی پُچھ گِچھّ ودّھ گئی سی۔ اوہ سچ مُچّ پنجابی ساہِت (ادب) د اِک وڈے کوی (شائر) سن اَتے ہَن۔ اوہناں نُوں زندگی وچّ سیٹ کرن دے جتن کیتے جاݨ لگّے۔ اوہناں دے پُراݨے ساتھی وی نِترے، نَوَیں شردھالُو (اَکِیدت مند) وی اَگے آئے، دَلِت لہر دے حامیاں نے وی ہاء دا نعرہ ماریا۔ پر اوہ آپݨی جیون جانچے جیوے۔ اوہناں دی یاری لال پری (شراب دا مارکا) نال سی۔ چَھجّ ویچݨ والے، مَیل کڈھݨ والے، بٹّھل ویچݨ والے، چوہے مارن والے، کچُھو پھڑن والے…. وغیرا دے گھر اوہناں دے سن۔ اوہ ہی اوہناں دی کویتا دے پاتر سن۔ اوہ ایہناں کمّی-کمیناں دے مانسک برتانت (زَیہنی ہالت) نُوں آپݨی کویتا وچّ پیش کرن لگّے۔
نکسلی اندولن (تحریک) دے بَوہتے کوی مُنہہ زور سن۔ دل جی دی کویتا وچّ اوہناں دی کویتا وانگ بھامبڑ نہیں دِسدے سن، انگیارے نہیں دسدے سن۔ پر اوہناں دی کویتا وچّ سیک بڑا سی تے اج وی ہے۔ اوہناں دی کویتا اوہناں دے سمکالِیاں وانگ چکاچوندھ نہیں کردی، سنواد (ڈائیلاگ) رچاؤندی ہے۔ اوہناں دی کویتا وچّ سہج ہے۔ اوہ اتہاسک چیتنا (تریخ شعور) دا چنتن شِیل یتھارتھ وادی (ہَکِیکت پسند) کوی ہے۔
سہجتا تے دھیمے پن کارن اوہ ودّھ مار کردے ہَن۔ اِس مدّھم سُر والے، گہرے 'تے چُپّ جہے کوِی نے آپݨی کوِیتا دا لوہا منوا لیا سی۔ اوہناں دی مَنَوت ہَوݨ لگّ پئی سی۔ بالکل پَھکّر پیراں فقیراں وانگ اوہناں دی کوِیتا/جِیونی دِیاں کتاباں چھپِیاں۔ دِوجِیاں بھاشاواں وِچّ اَنُوواد (اُلَتّھے/ترجمے) کیتے جاݨ لگّے۔اوہناں نُوں پہلے دَلِت سَنوَیدنا (اَیہساس) والے شاعر وَجوں پیش کیتا جاݨ لگّا۔ 'کِتے مِل وے ماہی' فلم بݨی۔ اوہناں دے سنمان (اَیزاز) ہوݨ لگّے۔ پیسے دھیلے دی مدد کیتی جاݨ لگّی۔ اوہ سرُور وِچّ رہݨ لگّے۔ کدے اوہ کامریڈاں نوں اُچّ دے پیر سددے، کدے جھئیاں لےلے پَیندے۔ اوہ اوہناں اُتّے بڑِیاں تلخ ٹِپݨِیاں (کومینٹس) کردے۔
اوہ عمر بھر عورت دی چَھوہ نُوں ترسدے رہے۔ زات پات دے تشدد دی ٹِیس وی اوناں دے اندر سی۔ اِسے کرکے اوہناں نے سماجک طور تے بےدخل کیتے دلِتاں اَتے عورتاں دے اسَیہہ (جَیہڑے سہے نا جا سکّن) درد نُوں کوِیتا راہِیں زبان دِتّی۔ اوہ رُلَیا کُھلَیا ریَہا۔ کارݨ اوہ چِنتَک (مفکر) نہیں سی۔ جے اوہ چنتک ہُندا تےآپݨے دور دے کوِیاں نالَوں چار قدم اگّے ہُندا۔ سیاست وِچّ اوہناں دا ناں ہُندا۔ پر ایہہ ہوݨا نہیں سی۔ اوہناں نُوں کرانتی کاری (اِنکالابی) دور دے وڈّے کوِی (شائر) وَجَوں ہی مانتا مِلݨی چاہِیدی ہے۔ اوہناں نُوں مَلّومَلّی دلِت چیتنا (شئوُر) دے شاعر وجَوں پرچارَیا جا ریَہا ہے۔ نکسلواڑی دی گھٹنا تَوں پہلاں انترراشٹری (کَومانتری/بین القوامی) پدّھر 'تے راجنِیتَک (سیاسی) منَچ (پلیٹ فورم) سُنّا سی۔ اس سُنے پَن کارݨ ہی ساہِت (ادب) وِچّ پریَوگ وادی (تجربانہ) لہر (تحریک) دا زور سی۔ نکسلی بغاوت نے اِس دور دِیاں ونگاراں نُوں قبُولَیا اَتے ساہِت (ادب) دے کَھیتّر وِچّ ہَل چلّ مچائی ۔اِس ہِل چلّ مچاؤن وِچّ دل جی دا مہتو (اہمیت) دا پُورن رَول ہے۔ جُجھاروادی ساہِت (ادب) نُوں اوہناں دی دَوہری دَیݨ ہے۔ اِک تاں دل جی ہُریں دھارا دا مُنہہ مَتّھا بݨایا، دُوجا سماج دے کَٹّے-وَڈّھے طبقے نُوں ساہِت (ادب) وِچّ لِیاندا۔ اوہناں دی دی اِس دَیݨ کارݨ، اَوہ ہمیشہ چَیتَیاں ‘چ رَیہݨ گے۔
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ
نامب-ناؤکلفٹ نیشنل پارک
نامب-ناؤکلفٹ نیشنل پارک نامیبیا دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نامیبیا دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
Namib-Skelettküste-Nationalpark
ضلع جمال پور
جمالپور بنگلہ دیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:بنگلہ دیش دے ضلعے
دہستان رازمجین
ایہ ایران دے صوبہ زنجان دے ضلعے شہرستان ابہر دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان ابہر ، صوبہ زنجان چ اے ۔
سائینسی پھلواری برلن
سائینسی پھلواری (جرمن:Botanischer Garten und Botanisches Museum Berlin-Dahlem) برلن جرمنی چ اک پھلواری اے اے دنیا دیاں وڈیاں پھلواریاں چوں اک اے اے 43 ہیکٹر تے پھیلی ہوئی اے تے ایدے چ بوٹیاں دیاں 22000 ونڈاں نیں۔ اے پھلواری 1897 تے 1910 دے وشکار بنائی گئی۔ اجکل اے پھلواری فری یونورسٹی برلن دا اک انگ اے۔ پھلواری نال اک میوزیم تے لائیبریری وی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی وچ تعلیم
چک 156 ر ب
چک 156 ر ب ضلع فیصل آباد دی تصیل چک جھمرہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل چک جھمرہ چ وس رہیا اے ۔
یوشکار اولا
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی ماری ال دا شہر تے راجگڑھ اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 248,688اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
12 فروری
حوالے
گٹھ:فروری گٹھ:سال دے دن
براتسک
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی ارکتسک اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 246,348 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
سکیلیٹن کوسٹ نیشنل پارک
سکیلیٹن کوسٹ نیشنل پارک نامیبیا دا اک نیشنل پارک اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نامیبیا دے نیشنل پارک گٹھ:افریقہ دے نیشنل پارک
جرمیلا کراتوخویلووا
جرمیلا کراتوخوِیلووٛا چیکوسلواکیہ دی اک کھڈاری سی جینے 400 میٹر دوڑ تے 800 میٹر دوڑ وچ تیز نسن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
گربچن سنگھ بھلر
گربچن سنگھ بھلر (جم 18 مارچ 1937 ) پنجابی دے نامور کہانی کار اے۔ اسنے شاعری، سفرنامہ، ترجمہ، صحافت، ریکھا-چتر، تنقید(تنقید)، بال ساہت وغیرہ کئی میداناں وچّ ساہت رچنا کیتی اے۔ اس دے کہانی-مجموعے اگنی-کلسی نوں سال 2005 وچّ ساہت اکادمی، دلی دا انعام مل چکیا اے۔
زندگی
گربچن سنگھ بھلر دا جم بٹھنڈہ ضلعے دے پنڈ پتھو وکھے 18 مارچ 1937 نوں ہویا۔ اس نے مڈھلی سکھیا اپنے پنڈ دے پرائمری سکول توں حاصل کیتی۔ اسدے پیؤ ش ہزورا سنگھ ساہتی رچیاں والے فوجی سن۔ گھر وچ چھوٹی جہی لائبریری سی، ویلے دے ساہتی رسالے وی گھر آؤندے سن۔ اتھوں ہی بھلر نوں لکھن دی چیٹک لگی۔ اسدی پہلی شائع (شائع) ہوئی رچنا اک شاعری سی، جو 1956 وچ پریتلڑی رسالے وچ چھپی۔ اچیری تعلیم حاصل کرن مگروں بھلر سکول ٹیچر لگّ گیا۔ پر ٹیچر یونین دیاں سرگرمیاں وچّ ودھ-چڑھ کے حصہ لین کارن دس کو سال بعد اس نوں ایہہ نوکری چھڈنی پے گئی۔ پھر اوہ دلی وچّ سوویت سفارت خانے وچّ کم کرن لگے۔ بعد وچّ اوہ پنجابی ٹربیون دا اڈیٹر وی رہا۔ ہن اوہ کل وقتی طور تے ساہتی سرگرمیاں نوں سمرپت اے۔