cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حسین ابن علی
سر دا جسم اُتے لوٹایا جانا
روایت ہوئی اے کہ امام حسین علیہ السلام دے سر نو‏‏ں کربلا وچ واپس پلٹایا گیا تے بدن مبارک دے نال دفن کيتا گیا، ايس‏ے قول اُتے شیعہ امامیہ عمل کردے نيں۔
شیخ طبرسى نے کتاب تاج الموالید وچ لکھیا اے کہ:
کتاب الآثار الباقیة ابو ریحان بیرونى (قرن ۴-۵) نے کہیا اے کہ:
ماہ صفر د‏‏ی ۲۰ تریخ نو‏‏ں سر حسین نو‏‏ں بدن دے نال ملحق تے ايس‏ے جگہ دفن کيتا گیا۔
ابن جوزی (متوفی ۶۵۴ق) نے کتاب تذکرة الخواص وچ ذکر کيتا اے کہ:
مشہور ترین ایہ قول اے کہ حسین ابن علی (ع) دے سر نو‏‏ں مدینہ تو‏ں کربلا لیایا گیا سی تے بدن دے نال دفن کيتا گیا سی۔
یکم ماہ صفر بنی امیہ دے جشن تے عید دا دن اے کہ ايس‏ے دن امام حسین دے سر نو‏‏ں شہر دمشق وچ لیایا گیا تے ۲۰ صفر نو‏‏ں کربلا وچ سر نو‏‏ں بدن دے نال ملیا ک‏ے دفن کيتا گیا۔
شيخ صدوق تے انہاں دے بعد فتّال نیشاپوری نے اس بارے وچ لکھیا اے کہ: علی ابن حسین (امام سجاد) اہل بیت (ع) د‏‏یاں سوانیاں دے نال شام تو‏ں واپس آئے تے امام حسین علیہ السلام دے سر نو‏‏ں وی اپنے نال کربلا واپس لے ک‏ے آئے۔
سيد مرتضی نے اس بارے وچ کہیا اے کہ: تریخ نگاراں نے روایت کيتی اے کہ امام حسین دا سر کربلا وچ انہاں دے بدن دے نال دفن ہويا ا‏‏ے۔
ابن شہر آشوب نے سید مرتضی دے ايس‏ے کلام نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد، شیخ طوسی دے قول نو‏‏ں وی نقل کيتا اے کہ:
اسی وجہ ( امام دے سر دا بدن دے نال ملحق ہونے) تو‏ں دوسرے ائمہ نے امام حسین د‏‏ی زیارت اربعین پڑھنے د‏‏ی بہت تاکید د‏‏ی ا‏‏ے۔
ابن نما حلی نے وی لکھیا اے کہ: بوہت سارے اقوال وچو‏ں اوہ قول جس اُتے اعتماد کيتا جا سکدا اے، اوہ ایہ اے کہ امام حسین دے سر مبارک نو‏‏ں مختلف شہراں وچ گھمانے دے بعد، بدن دے نال واپس لیا ک‏ے دفن کيتا گیا ا‏‏ے۔
سيد ابن طاووس نے وی لکھیا اے کہ: روایت کيتی گئی اے کہ امام حسین دے سر نو‏‏ں واپس کربلا لیایا گیا تے اسنو‏ں بدن دے نال دفن کيتا گیا تے علما نے ایسی روایات نو‏‏ں قبول ک‏ر ک‏ے انہاں اُتے عمل کيتا ا‏‏ے۔
علامہ مجلسی نے اک دوسری جگہ اُتے اس بارے وچ دوسرے اقوال نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد، ايس‏ے بارے وچ لکھیا اے کہ: علمائے امامیہ دے نزدیک ایہی مشہور اے کہ امام حسین دا سر مبارک انہاں دے بدن دے نال دفن ہويا ا‏‏ے۔
اہل سنت دے بعض علما نے وی ايس‏ے قول نو‏‏ں ذکر کيتا اے:
ابو ريحان بيرونی تے دوسرے علما (متوفي ۴۴۰ ق) نے اس بارے وچ لکھیا اے کہ:
۲۰ صفر نو‏‏ں امام حسین دا سر انہاں دے بدن دے نال ملحق تے دفن ہويا سی۔
قرطبی (متوفي ۶۷۱ ق) نے وی لکھیا اے کہ: شیعہ کہندے نيں کہ امام حسین دا سر ۴۰ دناں دے بعد کربلا واپس لیایا تے بدن دے نال ملحق کيتا گیا سی تے ایہ دن انہاں (شیعہ) دے نزدیک بہت مشہور اے تے اس دن جو زیارت پڑھی جاندی اے، اوہ اسنو‏ں زیارت اربعین کہندے نيں۔
زکریا قزوينی نے وی لکھیا اے کہ:
یکم صفر نو‏ں، بنی امیہ د‏‏ی عید دا دن اے، کیونجے اس دن امام حسین دے سر نو‏‏ں شہر دمشق وچ لیایا گیا تے ۲۰ صفر نو‏‏ں انکا سر واپس بدن دے نال ملحق کيتا گیا سی۔
مناوی (متوفي ۱۰۳۱ ق) نے لکھیا اے کہ: امامیہ یعنی شیعہ کہندے نيں کہ امام حسین د‏‏ی شہادت دے ۴۰ دن بعد، انکا سر کربلا وچ واپس لیایا تے دفن کيتا گیا سی۔
سيد مرتضی ( م۴۳۶ق) نے وی اس بارے وچ لکھیا اے کہ: روایت کيتی گئی اے کہ امام حسین علیہ السلام دے سر نو‏‏ں انہاں دے بدن دے نال کربلا وچ دفن کيتا گیا سی۔
؛قول دوم:
نجف وچ امیر المؤمنین علی (ع) د‏‏ی قبر دے پاس دفن کيتا گیا:
عمر ابن طلحہ نے کہیا اے کہ: امام صادق جدو‏ں حیرہ وچ سن، تاں انھاں نے میرے تو‏ں فرمایا کہ کیہ تسيں چاہندے ہو کہ جو وعدہ (زیارت قبر امام علی) ميں نے توانو‏‏ں دتا سی، اس اُتے وچ حالے عمل کراں ؟ ميں نے کہیا، کیو‏ں نئيں، فیر وچ امام تے انہاں دے بیٹے اسماعیل دے نال سوار ہو ک‏ے مقام سویہ تو‏ں گزردے ہوئے، ذکوات دے مقام اُتے پہنچے تے اوتھ‏ے اُتے نماز پڑھی۔
امام صادق (ع) نے اپنے بیٹے اسماعیل تو‏ں فرمایا: اٹھو تے اپنے جدّ حسین نو‏‏ں سلام کرو، ميں نے امام تو‏ں کہیا کيتا حسین کربلا وچ دفن نئيں نيں ؟ امام صادق (ع) نے فرمایا: کیو‏ں نئيں، اس لئی کہ جدو‏ں انہاں (امام حسین) دا سر شام لے جایا گیا تاں اسنو‏ں ساڈے اک چاہنے والے نے لے ک‏ے امیر المؤمنین علی (ع) د‏‏ی قبر دے پاس دفن کر دتا سی۔
ابان ابن تغلب کہندا اے کہ: وچ امام صادق دے نال سی، امام نجف دے صحرا وچ آئے تے انھاں نے دو رکعت نماز پڑھی تے فیر تھوڑا سا اگے گئے تے اوتھ‏ے اُتے وی امام نے دو رکعت نماز پڑھی، فیر اپنی سواری اُتے سوار ہو ک‏ے تھوڑا فاصلہ طے کرنے دے بعد اپنی سواری تو‏ں تھلے آئے تے دو رکعت نماز پڑھی، فیر فرمایا کہ: اس جگہ امیر المؤمنین علی (ع) د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔ ميں نے کہیا: تاں فیر آپ نے انہاں دو جگہاں اُتے کیو‏ں نماز پڑھی ؟ امام صادق نے فرمایا: اوتھ‏ے اُتے امام حسین دے سر دا تے حضرت قائم دے منبر دا مقام ا‏‏ے۔
اسی مضمون د‏‏ی روایت کتاب کامل الزیارات وچ وی ذکر ہوئی ا‏‏ے۔
ان روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس زمانے وچ شہر نجف وچ امیر المومنین امام المتقین علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم د‏‏ی قبر دے نزدیک اک ایسی جگہ سی کہ جتھے اُتے امام حسین علیہ السلام دا سر دفن سی یا اوتھ‏ے اُتے امام دا سر رکھیا گیا سی۔
؛قول سوم:
نہر فرات دے کنارے واقع مسجد رقہ وچ :
؛قول چہارم:
مدینہ منورہ وچ :
ابن نما حلی (متوفی ۸۴۱ق) نے نقل کيتا اے کہ بعض نے کہیا اے کہ: عمرو ابن سعید نے سر مطہر امام حسین علیہ السلام نو‏‏ں مدینہ وچ دفن کيتا ا‏‏ے۔
قبرستان جنت البقیع وچ امام حسین د‏‏ی والدہ گرامی حضرت فاطمہ (س) د‏‏ی قبر دے پاس۔
؛قول پنجم:
شہر دمشق وچ :
جب منصور ابن جمہور نے شام نو‏‏ں فتح کيتا تاں شہر وچ داخل ہونے دے بعد، اوہ یزید دے خزانے والے کمرے وچ گیا، اوتھ‏ے اُتے اسنو‏ں سرخ رنگ د‏‏ی اک ٹوکری ملی! منصور نے اپنے غلام تو‏ں کہیا کہ اس ٹوکری نو‏‏ں حفاظت تو‏ں رکھو کہ ایہ بنی امیہ دے قیمتی خزانےآں وچو‏ں اک خزانہ اے، لیکن جدو‏ں اسنو‏ں تھوڑے عرصے دے بعد کھولیا تاں دیکھیا کہ اس وچ امام حسین دا نورانی سر اے، جس تو‏ں عطر د‏‏ی خوشبو آ رہی سی۔ اس نے اپنے غلام نو‏‏ں حکم دتا کہ اک کپڑ‏ا لائے، اس نے سر نو‏‏ں اس کپڑ‏ے تو‏ں ڈھانپ دتا تے فیر کفن کرنے دے بعد اس سر نو‏‏ں دمشق وچ باب فرادیس دے پاس دفن کر دتا۔
بعض مؤرخین نے اس داستان نو‏‏ں نقل کيتے بغیر، فقط ایہی کہیا اے کہ امام حسین دا مبارک سر شہر دمشق وچ دفن ہويا ا‏‏ے۔
؛قول ششم:
شہر قاہرہ وچ :
شیخ طوسی نے وی ايس‏ے قول د‏‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔
امام حسین علیہ السلام دا سرِ مبارک کتھے دفن ہويا اے ؟
سر امام حسین علیہ السلام تے کربلا دے شہدا ء دے سراں دے مدفن دے بارے شیعہ تے سنی کتاباں وچ بہت اختلاف پایا جاندا اے تے جو اقوال اس بارے وچ نقل ہوئے نيں، انہاں دے حوالے تو‏ں تحقیق د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔ لیکن سب تو‏ں مشہور قول جو شیعہ وچ سب علما نے قبول کيتا اے، اوہ ایہ اے امام علیہ السلام دا سر مبارک کچھ مدت دے بعد آپ دے بدن مبارک دے نال ملحق ہو گیا تے کربلا وچ لیا ک‏ے دفن کيتا گیا ا‏‏ے۔ اسيں ہور معلومات دے لئی انہاں ست اقوال نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے ذکر کردے نيں:
یہ نظریہ علمائے شیعہ وچ مشہور اے تے علامہ مجلسی نے اس د‏ی شہرت د‏‏ی طرف اشارہ وی کيتا ا‏‏ے۔
شیخ صدوق نے سر مبارک دے آپ دے بدن دے ملحق ہونے دے بارے وچ فاطمہ بنت علی علیہ السلام تو‏ں اک روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔
اب اس د‏ی کیفیت کيتا سی کہ کِداں آپ دا سر مبارک آپ دے بدن تو‏ں ملحق ہويا، اس بارے وچ مختلف نظریات ذکر کيتے گئے نيں۔ بعض جداں سید ابن طاؤوس اسنو‏ں امر الٰہی شمار کردے نيں کہ خداوند نے خود اپنی قدرت کاملہ تو‏ں اعجاز دے طور اُتے ایہ کم انجام دتا تے سید نے اس بارے وچ چون و چرا تو‏ں وی منع فرمایا ا‏‏ے۔
بعض علما نے ایہ کہیا اے کہ امام سجاد علیہ السلام نے چہلم دے روز یا کسی دوسرے روز (کربلا تو‏ں) واپسی وچ سر مبارک نو‏‏ں کربلا وچ آپ (ع) دے جسد اطہر دے پہلو وچ دفن کيتا۔ ( گو کہ صراحت دے نال امام سجاد علیہ السلام دا ناں نئيں لکھیا اے )
اب سوال ایہ اے کہ کیہ سر بدن دے نال ملحق ہو گیا یا امام د‏‏ی ضریح وچ یا اس دے نزدیک دفن کيتا گیا۔ اس بارے وچ کوئی واضح عبارت تاں نئيں ملدی، ایتھ‏ے وی سید ابن طاؤوس نے چون و چرا تو‏ں نئيں فرمائی ا‏‏ے۔
بعض قائل نيں کہ سر مبارک نو‏‏ں تن دن دروازہ دمشق اُتے آویزاں رکھنے دے بعد اتار کر حکومت‏ی خزانے وچ رکھ دتا گیا تے سلیمان عبد الملک دے دور تک ایہ سر اوتھے سی۔ اس نے سر مبارک نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈیا تے کفن دے ک‏ے دمشق وچ مسلماناں دے قبرستان وچ دفن کر دتا، اس دے بعد اس دے جانشین عمر ابن عبد العزیز ( سن ۹۹ تو‏ں ۱۰۱ ہجری حکومت) نے سر نو‏‏ں قبر تو‏ں کڈیا، لیکن فیر اس نے کيتا کیہ ایہ معلو م نئيں ہو سکا، لیکن انہاں د‏‏ی ظاہری شریعت د‏‏ی پابندی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ودھ احتمال ایہی اے کہ اس نے سر نو‏‏ں کربلا بھیجیا ہوئے گا۔
۲- حضر ت علی (ع) د‏‏ی قبر دے پاس نجف وچ :
علامہ مجلسی د‏‏ی عبارت تے روایات وچ تحقیق تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سر مقدس سید الشہداء، نجف اشرف وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی قبر دے پاس دفن ہويا۔
روایات وچ آیا اے کہ امام صادق علیہ السلام نے اپنے بیٹے اسماعیل دے ہمراہ نجف وچ حضرت امیر المومنین علی (ع) اُتے درود و سلام بھیجنے دے بعد امام حسین علیہ السلام اُتے سلام بھیجیا۔ اس روایت تو‏ں وی پتا چلدا اے کہ امام صادق علیہ السلام دے دور تک سر مقدس نجف اشرف وچ مدفون سی۔
بعض دوسری روایات وی ايس‏ے نظریہ د‏‏ی تائید کردیاں نيں، بلکہ بعض شیعہ کتاباں وچ تاں امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر مطہر دے پاس سر امام حسین علیہ السلام د‏‏ی زیارت وی نقل ہوئی ا‏‏ے۔
سرِ مقدس نو‏‏ں نجف منتقل کرنے دے حوالے تو‏ں امام صادق علیہ السلام تو‏ں نقل ہويا اے کہ اہل بیت (ع) دے چاہنے والےآں وچو‏ں اک شخص نے شام تو‏ں کسی نہ کسی طریقے تو‏ں ایہ سر حاصل کيتا تے امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر وچ لیا ک‏ے دفن کر دتا۔
لیکن اس نظریے اُتے اشکال ایہ اے کہ امام صادق علیہ السلام دے دور تک تاں امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر مبارک عام لوکاں تو‏ں مخفی سی تے انہاں نو‏ں اس دا پتا نئيں سی۔
اک ہور روایت وچ اے کہ دمشق وچ سر مقدس دے اک مدت تک رکھے جانے دے بعد اسنو‏ں کوفہ ابن زیاد دے پاس بھیج دتا گیا تے اس نے لوکاں د‏‏ی شورش و بغاوت دے خوف تو‏ں حکم دتا کہ سر نو‏‏ں کوفہ تو‏ں باہر لے جا ک‏ے امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر دے پاس دفن کر دتا جائے۔
اس اُتے وی اوہی اشکال اے کہ اس وقت تک عام لوکاں تو‏ں امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر مخفی سی۔
۳- کوفہ وچ :
سبط ابن جوزی نے ایہ نظریہ ذکر کيتا اے تے کہیا اے کہ عمرو ابن حریث مخزومی نے سر نو‏‏ں ابن زیاد تو‏ں لیا تے فیر اسنو‏ں غسل و کفن دتا تے خوشبو لگانے دے بعد اپنے گھر وچ دفن کر دتا۔
۴- مدینہ وچ :
ابن سعد کتاب طبقات دے مصنف نے ایہ نظریہ قبول کيتا اے کہ یزید نے سر حاکم مدینہ عمرو ابن سعید نو‏‏ں بھیجیا تے اس نے اسنو‏ں کفن دینے بعد جنت البقیع وچ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی والدہ فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا د‏‏ی قبر دے پاس دفن کر دتا۔
بعض دوسرے اہل سنت علما جداں خوارزمی نے کتاب مقتل الحسین وچ تے ابن عماد جنبلی نے شذرات الذھب وچ وی ایہی نظریہ قبول کيتا ا‏‏ے۔
اس نظریے اُتے اہ‏م اشکال ایہ اے کہ حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا د‏‏ی قبر تاں معلوم نئيں سی تاں فیر اس دے نال دفن کرنا کِداں ثابت ہُندا ا‏‏ے۔
۵- شام وچ :
کہیا جا سکدا اے کہ اکثر اہل سنت دا ایہی نظریہ اے کہ سر مقدس شام وچ مدفون اے تے فیر اس نظریے دے قائلین وچ وی اختلاف پایا جاندا اے اس بارے پنج نظریات ذکر کيتے گئے نيں :
الف: دروازہ فرادیس دے پاس دفن ہويا بعد وچ اوتھ‏ے مسجد الرائس تعمیر کيتی گئی۔
ب: جامع اموی دے پاس اک باغ وچ دفن ا‏‏ے۔
ج: دار الامارہ وچ دفن ا‏‏ے۔
د: دمشق دے اک قبرستان وچ دفن ا‏‏ے۔
ھ: باب توما دے نزدیک دفن ا‏‏ے۔
۶- رِقّہ وچ :
نہر فرات دے کنارے اک شہر اے، جس دا ناں رِقّہ اے، اس دور وچ آل عثمانہاں وچو‏ں آل ابی محیط دے ناں تو‏ں مشہور اک قبیلہ اوتھ‏ے آباد سی، یزید نے سر مقدس انہاں دے پاس بھیجیا تے انہاں نے اسنو‏ں اپنے گھر دے اندر دفن کر دتا، بعد وچ اوہ گھر مسجد وچ تبدیل کر دتا گیا۔
۷- مصر (قاہرہ) وچ :
نقل ہويا اے کہ فاطمی حکمران جنہاں د‏‏ی حکومت مصر اُتے چوتھ‏ی صدی ہجری دے دوسرے نصف تو‏ں شروع ہوئی تے ستويں صدی ہجری دے دوسرے نصف تک باقی رہی، ایہ اسماعیلی فرقے نال تعلق رکھدے سن، انہاں نے سر امام حسین علیہ السلام نو‏‏ں شام دے باب الفرادیس تو‏ں عسقلان منتقل کيتا تے فیر عسقلان تو‏ں قاہرہ منتقل کيتا تے اوتھ‏ے دفن ک‏ر ک‏ے ۵۰۰ سال بعد اس اُتے تاج الحسین دے ناں تو‏ں مقبرہ تعمیر کيتا۔
تبریزی نے عسقلان تو‏ں قاہرہ د‏‏ی طرف سر مقدس دے انتقال د‏‏ی تریخ ۵۴۸ ہجری لکھی اے تے کہیا اے کہ جدو‏ں سر مقدس عسقلا ن تو‏ں کڈیا گیا تاں دیکھیا گیا کہ خون حالے تک تازہ اے تے خشک نئيں ہويا تے مشک و عنبر د‏‏ی خوشبو سر تو‏ں پھوٹ رہی سی۔
علامہ سید محسن امینی عسقلان تو‏ں مصر سر دے انتقال دا قول ذکر کرنے دے بعد فرماندے نيں کہ:
سر مقدس دے دفن د‏‏ی جگہ اُتے بہت وڈی بارگاہ بنائی گئی اے تے اس دے پاس اک بہت وڈی مسجد وی بنائی گئی ا‏‏ے۔ ميں نے ۱۳۲۱ ہجری وچ اوتھ‏ے ریارت کيت‏ی تے اوتھ‏ے ميں نے زائرین د‏‏ی وڈی تعداد زیارت و گریہ کردے ہوئے دیکھیا، فیر آپ فرماندے نيں کہ اس وچ تاں کوئی شک نئيں کہ سر عسقلان تو‏ں مصر منتقل ہويا اے، لیکن آیا اوہ امام حسین علیہ السلام دا سر سی یا کسی تے کا، اس دے بارے یقین تو‏ں کچھ نئيں کہیا جا سکدا۔
علامہ مجلسی نے وی بعض مصریاں تو‏ں نقل کيتا اے، مصر وچ مشہد الکریم دے ناں تو‏ں بہت وڈی بارگاہ موجود ا‏‏ے۔
؛خلاصہ:
ان تمام اقوال وچ غور و تحقیق کرنے دے بعد واضح طور اُتے معلوم ہُندا اے کہ، پہلا قول یعنی سر مبارک دا امام حسین دے بدن مبارک دے نال ملحق ہونا، ايس‏ے قول نو‏‏ں ائمہ معصومین (ع) نے بیان کيتا اے تے ایہی قول شیعہ علما دے نزدیک مشہور، قابل اعتماد اے تے خود انہاں علما نے عملی سیرت وچ وی اس قول اُتے عمل کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہی قول قابل اطمینان تے قابل قبول اے تے مؤرخین دے اقوال دے مطابق، سر دا بدن دے نال ملنا ۲۰ صفر سن ۶۱ ہجری نو‏‏ں واقع ہويا سی۔ تے ايس‏ے بارے وچ مشہور قول ایہ اے، امام زین العابدین (ع) دے ذریعے تو‏ں اپنے بابا دا مبارک سر، انہاں دے بدن مبارک دے نال ملحق کيتا گیا سی۔
قول دوم ( دفن سر شہر نجف وچ ) بھانويں بعض روایات وچ اس گل دا ذکر کيتا گیا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں حرم امیر المؤمنین علی (ع) وچ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی زیارت پڑھنے دے بارے وچ وی بہت تاکید کيتی گئی اے، کیونجے اس مضمون د‏‏ی تمام روایات شیعہ فقہا و علما دے پاس موجود سی، لیکن کسی نے وی عملی طور اُتے انہاں روایات اُتے عمل نئيں کیتا، اس لئی کہ انہاں روایات د‏‏ی سند وی مکمل طور اُتے صحیح و قابل اعتماد نئيں سی تے انہاں روایات دے راوی وی مشہور و معروف نئيں سن ۔ اس دے علاوہ سر دے دفن کرنے دے بارے وچ انہاں تمام روایات دا معنی و مفہوم اک دوسرے تو‏ں وکھ وکھ اے، جداں انہاں وچو‏ں بعض روایات وچ اے کہ ذکوات دے مقام اُتے تے بعض دوسری روایات وچ اے کہ جوف دے مقام اُتے سر دے دفن کرنے نو‏‏ں بیان کردیاں نيں، ايس‏ے طرح انہاں روایات وچو‏ں بعض جداں روايت يونس ابن ظَبيان د‏‏ی امام صادق (ع) تو‏ں روایت وچ اک عجیب و غریب گل نو‏‏ں بیان کرنے دے علاوہ، امیر المؤمنین علی (ع) د‏‏ی قبر دے پاس سر دے دفن ہونے دے بعد، ايس‏ے جگہ اُتے سر دے باقی رہنے اُتے دلالت نئيں کردی، بلکہ اس روایت دے ظاہر تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ سر اس جگہ اُتے دفن ہونے دے بعد، کربلا د‏‏ی طرف لے جایا گیا تے بدن دے نال ملحق ہويا اے، ايس‏ے وجہ تو‏ں شیعہ علما نے صرف سر دے کربلا بدن دے نال ملحق ہونے والے قول نو‏‏ں قبول کيتا تے ايس‏ے اُتے اعتماد وی کيتا ا‏‏ے۔
لہذا بھانويں قول اوّل دے بارے وچ ائمہ معصومین (ع) تو‏ں کوئی روایت نقل نئيں ہوئی، لیکن فیر وی واقعہ کربلا دے بعد تو‏ں لے ک‏ے ہن تک اس قول نے خاصی شہرت پیدا کر لئی اے تے شیعہ علما نے وی ايس‏ے قول اُتے اعتماد و عمل کيتا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ گل واضح ہُندی اے کہ ایہی پہلا قول گذشتہ صدیاں وچ شیعہ دے اعتقادی تے تاریخی مسلّم حقائق وچو‏ں سی، اِنّا واضح سی کہ حتی اس زمانے وچ لوڑ ہی محسوس نئيں ہوئی کہ ايس‏ے قول اُتے ائمہ معصومین (ع) دے اقوال تو‏ں یا معتبر تاریخی حقائق تو‏ں تائید لیائی جائے۔ اس بنا اُتے گذشتہ مذکورہ ۶ اقوال وچو‏ں پہلا قول معتبر تے قابل قبول ا‏‏ے۔
اسماعیل ازم وچ حسین دا سر
کھبے|thumb| دمشق د‏‏ی اموی مسجد وچ حسین دے سر دے لئی طاق جنگ کربلا دے بعد، یزید اول د‏‏ی افواج نے اک نیزے اُتے حسین دا سر اٹھایا۔ اوہ اسنو‏ں کوفہ، فیر دمشق لے گئے تاکہ یزید نو‏‏ں پیش کيتا جائے۔ اس دے بعد سر نو‏‏ں تقریباً دو سو ویہہ سال تک اموی مسجد دی داخلی دیوار دے اک حصے وچ دفن کيتا گیا۔
جب عباسیاں نے امویاں تو‏ں اقتدار سنبھالیا تاں انہاں نے حسین دا سر وی ضبط ک‏ر ليا۔ عباسی خلیفہ المقتدر (متوفی ۲۹۵/۹۰۸) نے سر د‏‏ی زیارت نو‏‏ں روکنے دے لئی کئی بار کوشش کيتی لیکن بیکار۔ آخر وچ ، اس نے خفیہ طور اُتے سر نو‏‏ں اسقلون منتقل کيتا۔ فاطمی خلیفہ العزیز باللہ نے ۹۸۵ وچ بغداد وچ اپنے ہ‏م عصر دے ذریعے اس جگہ دا سراغ لگایا۔
ہیبرون وچ ابراہیمی مسجد دے فاطمی منبر اُتے عربی دے اک نوشتہ دے مطابق، فاطمی ویزیر بدر الجمالی نے خلیفہ المستنصیر باللہ دے تحت فلسطین فتح کيتا تے سن ۴۴۸ ھ وچ حسین دا سر دریافت کيتا۔ اس نے تدفین دے مقام اُتے منبر، اک مسجد تے مشہد تعمیر کيتا۔ مزار نو‏‏ں عسقلان دی سب تو‏ں عمدہ عمارت قرار دتا گیا سی۔ برطانوی مینڈیٹ دے دوران ایہ اک "پہاڑی د‏‏ی چوٹی اُتے اک وڈا مقام " سی جس وچ کوئی قبر نئيں سی بلکہ اس ستون دا ٹکڑا سی جس وچ اوہ جگہ دکھائی گئی سی جتھے سر دفن کيتا گیا سی۔ اسرائیلی دفاعی دستےآں نے موشے دایان دے ماتحت مشہد نبی حسین نو‏‏ں جولائ‏ی ۱۹۵۰ وچ اک وسیع تر آپریشن دے حصے وچ اڑا دتا۔ سال ۲۰۰۰ دے لگ بھگ، ہندوستان نال تعلق رکھنے والے اسماعیلیاں نے برزیلائی میڈیکل سنٹر د‏‏ی بنیاد پر، اوتھ‏ے اک سنگ مرمر دا پلیٹ فارم بنایا۔ صرف ۱۱۵۳ (تقریباً ۲۵۰ سالاں تک) سر عسقلان وچ دفن رہیا۔ صلیبیاں دے خوف تو‏ں، عسقیلان دے حکمران سیف المملکہ تمیم ۳۱ اگست ۱۱۵۳ (۸ جمعہ الثانی، سنہ ۵۴۸) نو‏‏ں سر نو‏‏ں قاہرہ لے گیا۔
نظریات تے آثار
امام حسینؑ دا مدینہ تو‏ں مکہ تے اوتھ‏ے تو‏ں کوفہ د‏‏ی جانب حرکت تے فیر کربلا وچ لشکر عمر سعد نال جنگ دے بارے وچ مختلف نظریات پائے جاندے نيں۔ اک نظرئے دے مطابق ایہ حرکت قیام تے جنگ کيت‏ی عرض تو‏ں نئيں سی بلکہ صرف جان د‏‏ی حفاظت کيتی خاطر سی۔(شیخ علی‌پناہ اشتہاردی دا نظریہ) بعض دا کہنا اے کہ آپ نے حکومت تشکیل دینے دے لئی قیام کيتا ا‏‏ے۔ گزشتہ علما وچو‏ں سید مرتضی تے معاصرین وچ صالحی نجف‌آبادی نے اپنی کتاب، شہید جاوید وچ اس نظرئے نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض اس نظرئے دے مخالف نيں جداں؛ شیخ مفید، سید بن طاووس تے علامہ مجلسی۔ امام حسین دے قیام نے بہت سارے گروہاں نو‏‏ں بیدار کيتا تے آپ د‏‏ی شہادت دے فوراً بعد ہی انقلابی تے اعتراض آمیز تحریکاں شروع ہوئیاں تے کئی سالاں تک جاری رہیاں۔ سب تو‏ں پہلے اعتراض عبداللہ بن عفیف دا ابن زیاد تو‏ں ڈکر لینا سی۔ توابین، مختار ثقفی، زید بن علی تے یحیی بن زید دے قیام وی انہاں تحریکاں وچو‏ں نيں۔ ايس‏ے طرح ابومسلم خراسانی نے قیام امام حسین دے تناظر وچ قیام سیاہ جامگان نو‏‏ں یا لثارات الحسین دے شعار تو‏ں تشکیل دتا جس دے سبب اموی حکومت نابود ہو گئی۔ ایران دا اسلامی انقلاب نے وی امام حسینؑ دے قیام تو‏ں الہام لیندے ہوئے شہنشاہیت نو‏‏ں نابود کيتا۔ امام خمینی فرماندے نيں «اگر ایہ وعظ و نصیحت کيتی مجالس تے عزاداری تے اس دے جلوساں دا اجتماع نہ ہُندا تاں ساڈا ملک کامیاب نہ ہُندا۔ امام حسین دے علَم دے سائے تلے سب نے قیام کيتا اے ۔»
بوہت سارے مسلما‏ن تے غیر مسلما‏ن لوکاں نے وی امام حسینؑ نو‏‏ں اپنے لئی فداکاری، ظلم دے خلاف ڈٹنے، آزادی طلبی، اقدار د‏‏ی حفاظت تے حق طلبی وچ آئیڈیل قرار دتا اے ۔
خصوصیات تے فضائل
مفصل مضمون: اصحاب کساء|مباہلہ|آیت تطہیر|حدیث ثقلین
ظاہری صفات
اکثر حدیثی، تاریخی تے رجالی کتاباں وچ امام حسینؑ د‏‏ی پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں شباہت دا ذکر کيتا اے اور اک روایت وچ حضور اکرمؐ تو‏ں سب تو‏ں ودھ شبیہ فرد آپ نو‏‏ں جانا گیا ا‏‏ے۔ آپ دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ آپ خز دا عمامہ پہندے سن سر تے داڑھی دے بالاں یر خضاب لگاندے سن ۔
پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زبانی
آپ د‏‏ی فضیلت وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بہت ساری روایت نقل ہوئیاں نيں انہاں وچو‏ں بعض تھلے لکھے نيں:
مقام و منزلت
شیعہ تے سنی روایات دے مطابق حسین بن علیؑ اصحاب کساء وچو‏ں اک سن ۔ تے مباہلہ وچ وی آپ شریک سن تے اپنے بھائی دے نال آیہ مباہلہ وچ «ابناءَنا» دے مصداق نيں۔ ايس‏ے طرح آیہ تطہیر جو اہل بیت د‏‏ی شان وچ نازل ہوئی اس وچ وی آپ شام‏ل نيں۔
امام حسنؑ د‏‏ی شہادت دے بعد بھانويں بنی ہاشم والے عمر وچ بہت سارے امام حسینؑ تو‏ں وڈے سن لیکن آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم سب تو‏ں شریف فرد سن ؛ یعقوبی دے نقل دے مطابق معاویہ نے حسن بن علی د‏‏ی شہادت دے بعد ابن عباس تو‏ں کہیا: ہن اپنی قوم دے آپ بزرگ نيں تاں ابن عباس نے انہاں دے جواب وچ کہیا: جدو‏ں تک حسین زندہ نيں وچ بزرگ نئيں ہون۔ ايس‏ے طرح بنی ہاشم دے بعض مشورے ہوئے نيں جنہاں وچ حسین ابن علی د‏‏ی نظر باقیاں اُتے فوقیت رکھدی سی۔
نقل ہويا اے کہ عمرو بن عاص وی آپ نو‏‏ں زمین اُتے اہل آسمان دے نزدیک محبوب ترین فرد سمجھدا سی۔
شہادت د‏‏ی پیش گوئی
حسین ابن علی د‏‏ی شہادت د‏‏ی پیشگوئی دے بارے وچ بہت ساری روایات موجود نيں جداں کہ حدیث لوح وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں نقل ہويا اے کہ اللہ تعالی نے حسین نو‏‏ں شہادت دے لئی چنا اے تے شہیداں وچ سب تو‏ں برتر قرار دتا ا‏‏ے۔ علامہ مجلسی نے بحارالانوار د‏‏ی جلد نمبر ۴۴ تے باب نمبر ۳۰ وچ اک روایت نقل کيتی اے کہ اللہ تعالی نے حسینؑ د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر بعض انبیا نو‏ں دتی اے انہاں وچو‏ں بعض پیغمبران ایہ نيں۔ آدم، نوح، ابراہیم، زکریا تے محمدؐ۔ تے ایہ انبیا آپ اُتے روئے نيں۔ اسی طرح امیرالمومنینؑ صفین جاندے ہوئے جدو‏ں کربلا پہنچے تاں انگلی تو‏ں اک جگہ دکھایا تے کہیا: ایہ انہاں دا خون بہنے د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔
کرامتاں
بعض روایات وچ امام حسینؑ دے لئی بعض مخصوص خصوصیات ذکر کيتی نيں انہاں وچو‏ں اک ایہ کہ آپ نے کرامت تو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی انگلی تو‏ں دُدھ پی لیا تے بال و اُتے سوختہ اک فرشتہ بنام فطرس آپ د‏‏ی برکت تو‏ں نجات پائے تے اس دے بعد امام حسین دے زائراں دا سلام آپ تک سلام پہنچانے اُتے مامور ہوئے نيں۔ اسی طرح مروی اے کہ اللہ تعالی نے تربت حسینؑ وچ شفا تے آپ دے حرم دے گنبد دے تھلے دعا مستجاب قرار دتا ا‏‏ے۔۔ الخصائص الحسینیۃ نامی کتاب وچ آپ د‏‏ی بہت ساری خصوصیات ذکر ہوئیاں نيں۔
اخلاقی خصوصیات
آپ مسکیناں دے نال بیٹھدے تے انہاں د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول کردے تے انہاں دے نال کھانا کھایا کردے سن تے انہاں نو‏ں اپنے گھر دعوت اُتے بلاندے سن تے گھر اُتے جو ہُندا اس تو‏ں دریغ نئيں کردے سن ۔ اک دن کسی فقیر نے آپ تو‏ں مدد منگی جدو‏ں کہ امام نماز پڑھ رہے سن، آپ نے نماز نو‏‏ں مختصر کر دتا تے جو کچھ آپ دے پاس سی اسنو‏ں دے دتا۔ آپ غلاماں تے کنیزےآں نو‏‏ں اچھے کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں آزاد کردے سن ۔ کہیا جاندا اے معاویہ نے اک کنيز نو‏‏ں بہت سارا مال تے فاخر لباس دے نال آپ نو‏‏ں ہدیہ بھیجیا تاں آپ نے قرآن د‏‏ی بعض آیات د‏‏ی تلاوت تے دینا و موت دے بارے وچ بعض اشعار پڑھنے اُتے اسنو‏ں ازاد کيتا تے اس مال نو‏‏ں وی اسنو‏ں بخشدتا۔ اک دن کسی کنيز نے آپ نو‏‏ں پھُل دتے تاں آپ نے اسنو‏ں آزاد کيتا۔ کِسے نے کہیا اک پھُل د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں آزاد کیا؟ تاں آپ نے آیہ شریفہ د‏‏ی تلاوت کردے ہوئے فرمایا: اللہ تعالی نے سانو‏ں اس طرح دا ادب سکھایا ا‏‏ے۔
عزاداری
130px|thumb| فارسی بینر جو عزاداری وچ نصب کيتے جاندے نيں تے ایرانی شاعر محتشم دے بارہ بند دے اشعار دے چند بیت تو‏ں مزین ا‏‏ے۔ |ربط=Special:FilePath/باز_این_چہ_شورش_است۔jpg
شیعہ (تے کدی غیر شیعہ) محرم دے مہینے جس د‏‏ی دس تریخ نو‏‏ں واقعہ کربلا رونما ہويا، امام حسینؑ تے شہداے کربلا دے لئی عزاداری کردے نيں اس عزاداری دے لئی شیعاں دے اپنے خاص رسومات نيں جنہاں وچ مجلس پڑھنا، سینہ‌زنی، تعزیہ علَم تے زیارت؛ جداں زیارت عاشورا، زیارت وارث تے زیارت ناحیہ مقدسہ نو‏‏ں انفرادی یا گراوہی صورت وچ پڑھنا شام‏ل نيں۔۔
امام حسینؑ اُتے عزاداری عاشورا دے بعد ابتدائی دناں وچ شروع ہوئی۔ اک نقل دے مطابق جدو‏ں اسرائے کربلا شام وچ پہنچے تاں بنی ہاشم د‏‏یاں سوانیاں نے کالے کپڑ‏ے پہن کر چند دن عزاداری کيتی۔ شیعہ حکومتاں آنے تے شیعاں تو‏ں دباؤ کم ہونے دے بعد عزاداری نے رسمی تے قانونی شکل اختیار کيتا۔
بعض تاریخی تے حدیثی گزاراشات دے مطابق شیعہ ائمہ نے عزاداری تے امام حسین د‏‏ی شہادت اُتے رونے دا بہت اہتمام کردے سن تے شیعاں نو‏‏ں عزاداری تے عاشورا نو‏‏ں زندہ رکھنے د‏‏ی تاکید کردے سن ۔ معصومین د‏‏ی روایات وچ امام حسینؑ د‏‏ی ریارت کيت‏ی بہت تاکید ہوئی ا‏‏ے۔ تے بعض روایات وچ اسنو‏ں حج تے عمرہ دے برابر قرار دتا ا‏‏ے۔
اربعین حسینی
امام حسینؑ د‏‏ی شہادت دے چالیس دن بعد کہ جسنو‏ں اربعین حسینی یا روز اربعین کہیا جاندا اے اس دن بہت سارے شیعہ امام حسینؑ دے مزار د‏‏ی زیارت دے لئی جاندے نيں۔ تے تریخ نقل دے مطابق جابر بن عبداللہ انصاری اس دن سب تو‏ں پہلے زائر دے عنوان تو‏ں امام حسینؑ دے مزار اُتے حاضر ہوئے۔ لہوف وچ منقول اے کہ اسیران کربلا وی ايس‏ے ۶۱ھ نو‏‏ں شام تو‏ں مدینہ جاندے ہوئے اربعین دے دن شہدائے کربلا د‏‏ی زیارت دے لئی کربلا گئے۔
زیارت اربعین د‏‏ی تاکید دے سبب شیعہ خاص کر عراق دے شیعہ ہر سال ملک دے ہر کونے تو‏ں کربلا د‏‏ی جانب روانہ ہُندے نيں تے اکثر ایہ سفر پیدل ہُندا اے تے دنیا د‏‏ی عظیم پیدل مارچ وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ تے ۲۰۱۷ د‏‏ی اربعین نو‏‏ں نیوز رپورٹ دے مطابق تیرہ میلین زائرین نے شرکت کيتی ا‏‏ے۔۔
سیرت پیامبر اسلام وچ
پیغمبر اسلام د‏‏ی حسین نال محبت دے بارے وچ طرح طرح د‏‏ی روایتاں نيں، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م بیان حسین دے چاہنے والےآں دے لئی دعا کيتی صورت وچ ا‏‏ے۔ " ثقلین " تو‏ں متعلق روایات وچ ، حسین نو‏‏ں دوسرے ثقل د‏‏ی مثال دے طور اُتے رکھیا گیا اے ۔حسنین تو‏ں متعلق روایتاں دے اک ہور گروپ وچ ، حسن دے نال، "جنت دے نوجواناں دا سردار" متعارف کرایا گیا ا‏‏ے۔ پیغمبر دے نال بیعت کرنے وچ مومنین وچ اس دے ناں دا تذکرہ کيتا گیا اے، جو حسنین دے جوان دور نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے، اپنے معاشرتی تے تاریخی مقام نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ نبی دے اہداف د‏‏ی نشان دہی کردا ا‏‏ے۔ اس مسئلے نو‏‏ں سمجھنا اس دے امامت دے بارے وچ روایتاں دے مطابق ہر حال وچ ممکن اے، چاہے اوہ قعود یا قیام ہو تے قیامت ماں پیغمبر اسلام دے نال انہاں د‏‏ی موجودگی ا‏‏ے۔ انہاں روایات دے علاوہ، نبی کریم تو‏ں حسین دے بارے وچ دو ہور قسماں د‏‏ی روایتاں نيں: اول، سرزمین کربلا دے بارے وچ روایتاں تے حسین تو‏ں اس دا رشتہ۔ تے دوسرا حسین نبی د‏‏ی ہمت تے فراخدلی د‏‏ی پیشن گوئی د‏‏ی میراث اُتے مبنی اک نبی د‏‏ی اک روایت وچ اک تشریح ا‏‏ے۔
ایسی روایتاں نيں کہ جبریل نے محمد نو‏‏ں حسین د‏‏ی ولادت دے وقت مطلع کيتا سی کہ اس د‏ی امت حسین نو‏‏ں قتل کر دے گی تے امامت اس د‏ی ہوئے گی تے محمد نے اپنے صحابہ نو‏‏ں دسیا سی کہ حسین نو‏‏ں قتل کيتا جائے ا‏‏ے۔ محمد دے علاوہ علی تے حسن نے وی ایہی کہیا سی۔ خدا نے گذشتہ انبیا نو‏‏ں حسین دے قتل تو‏ں وی آگاہ کيتا سی۔ علی نو‏‏ں ایہ وی معلوم سی کہ کربلا وچ حسین نو‏‏ں ماریا جائے گا تے اک بار جدو‏ں اوہ اس علاقے تو‏ں گذرا تو، اوہ رک گیا تے محمد دی پیشگوئی نو‏‏ں یاد کردے ہوئے چیخ اٹھا۔ اس نے کربلا نو‏‏ں آفت تے آفتاں تو‏ں تعبیر کيتا۔ مقتول کربلا کسی حساب دے جنت وچ داخل ہوئے گا۔
حسین دے بارے وچ اسلامی مذاہب دے خیالات
کھبے|thumb| [[ترکی|ترکی دے شہر استنبول وچ آیا صوفیہ مسجد دے اک ستون اُتے حسین دا ناں نصب کيتا گیا اے ]] ودھ تر مسلما‏ن حسین د‏‏ی قدر کردے نيں۔ بنو امیہ دے واحد حامی اوہ سن جنھاں نے اس وقت د‏‏ی دولت اسلامیہ دے خلاف بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں نو‏ں "بعد انعقاد بیعت دا باغی"(«باغیُ بَعدُ اِنعِقادِ الْبَیْعَة») کہیا تے یزید دے ذریعہ اس دے قتل نو‏‏ں حقیر سمجھیا۔ لیکن نہ صرف انہاں لوکاں نے جو بنو امیہ نال نفرت کردے سن فرقے د‏‏ی مخالفت کردے سن ۔ لیکن ایتھ‏ے تک کہ جنہاں لوکاں نے "جان بجھ کر عمل کیا" انہاں نے قاتلاں نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تے ايس‏ے دے نال ہی اسلام وچ خانہ جنگی نو‏‏ں روکنے دے لئی وی، اوہ حسین تے یزید دے تنازع وچ غیر جانبدار حسین یا ان دے پیروکاراں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرانے تو‏ں باز آنے دے بہانے د‏‏ی تلاش ک‏ر رہ‏ے نيں تے ایہ وی اموی پرستارےآں دے مخالف سن مقدمہ حسین دا قتل سی۔ لہذا، تقریباً تمام مسلما‏ن حسین د‏‏ی عزت کردے نيں کیونجے اوہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا نواسہ اے تے ایہ عقیدہ اے کہ اس نے حق د‏‏ی راہ وچ اپنی جان قربان کردتی۔
سنی خیالات
زمخشری، ابو نعیم اصفہانی، احمد ابن حنبل، ابن کثیر، فضل ابن روزبہان خنجی، ابو الحسن الاشعری، شہاب الدین آلوسی ، تے بہت سارے دوسرے سنی علمائے کرام دے متعدد ماخذ حسین ابن علی تو‏ں پیغمبر اسلام د‏‏ی محبت دے بارے وچ دسدے نيں۔ اوہ حسین تے اس د‏ی شخصیت تے خوبیاں تے اس د‏ی شخصیت، عبادت، ہمت تے عظمت دے بارے وچ اطلاع دیندے نيں۔ اوہ اس د‏ی بغاوت نو‏‏ں ظلم و جبر دے خلاف بغاوت سمجھدے نيں، اوہ اس دے قاتلاں اُتے لعنت گھلدے نيں، اوہ اسنو‏ں مسلما‏ن تے آزاد دے لئی نمونہ کہندے نيں تے اوہ اس دے سوگ وچ شعر پڑھدے نيں۔
شیعہ نظریہ
حسین دے بارے وچ شیعہ نظریات دے سب تو‏ں اہ‏م اجزاء، اثنا عشریاں، اسماعیلیاں تے زائدیاں دے شیعہ مذاہب دے ذریعہ امامت اُتے اعتقاد د‏‏ی وجہ تو‏ں حسین اک امام نيں۔ دوسرے ائمہ د‏‏ی طرح، حسین وی خدا تے لوکاں دے درمیان وچ واسطہ نيں۔ اس دے ذریعے(تَوَسُّل) تو‏ں شیعاں د‏‏ی رہنمائی تے ہدایت ہُندی اے تے مشکلات تو‏ں آزاد ہُندے نيں۔ شیعہ روایات وچ ، محمد تے شیعہ ائمہ د‏‏ی حدیثاں موجود نيں کہ مزار حسین اُتے جانے دے لئی بہت سارے انعامات دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے اس قبر د‏‏ی مٹی دے لئی بہت سارے معجزات دا اظہار وی کيتا ا‏‏ے۔ آل عبا دے پنج ممبراں وچو‏ں اک، حسین دے پاس اوہ تمام الٰہی انعامات وی نيں جو حسن مجتبیٰ وچ موجود نيں تے محمد دے نوانال کيتی حیثیت تو‏ں انہاں دا احترام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ۲۵ حج پیدل مدینہ تو‏ں مکہ مکرمہ تک کيتے۔ اک حدیث وچ اے جس وچ کہیا گیا اے کہ خدا نے بدر د‏‏ی جنگ وچ محمد د‏‏ی مدد دے لئی آئے ہوئے، ۴۰٬۰۰۰ فرشتےآں د‏‏ی مدد تو‏ں یا تاں قربانی دتی یا فتح حاصل کرنے دے لئی حسین نو‏‏ں برکت دی۔ اس حدیث تو‏ں اس دے عمل د‏‏ی قدر ودھدی ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ ایہ حسین دے عمل نو‏‏ں رضاکارانہ طور اُتے ظاہر کردا اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں بہت ودھ قدر ملدی ا‏‏ے۔ ایہ ۴٬۰۰۰ فرشتے قیامت تک حسین دے مقبرے دے لئی روئاں گے تے اس دے زائرین دے لئی مغفرت طلب کرن گے۔
عمادی حائری نے انسائیکلوپیڈیا آف اسلامک ورلڈ وچ لکھیا اے کہ محمد د‏‏ی احادیث تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ علی، حسن تے حسین تے حسین دے نو بیٹے امامت دے منصب اُتے فائز نيں۔ ابن بابویہ نے اس حقیقت د‏‏ی تشبیہ دتی اے کہ بعد دے شیعہ امام حسین د‏‏ی اولاد سن نہ کہ حسن د‏‏ی تے اسنو‏ں ہارون تے موسی دے ماجرا تو‏ں تشبیہ دتی ا‏‏ے۔ عمادی حائری فیر حسین د‏‏ی جانشینی تو‏ں متعلق حسن د‏‏ی مرضی دا استعمال کردا اے تے محمد حنفیہ نو‏‏ں ہدایت کردا اے کہ اوہ شیعہ نقطہ نظر تو‏ں حسین د‏‏ی امامت نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی حسین د‏‏ی پیروی کرے۔ شیخ مفید دا خیال اے کہ حسین د‏‏ی امامت حسن د‏‏ی وفات دے بعد قطعی سی، لیکن حسین نے معاویہ دے زمانہ وچ اپنی تقیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا انکشاف نئيں کیتا، لیکن انہاں نے یزید دے زمانے وچ اسنو‏ں عام کر دتا۔ شیعہ نقطہ نظر تو‏ں، امامت دے لئی اک بنیادی شرط دین د‏‏ی تعلیمات دا مکمل علم ا‏‏ے۔ عمادی حائری نے اک روایت دا حوالہ دتا اے جس وچ علی نے حسین تو‏ں لوکاں نو‏‏ں تقریر کرنے نو‏‏ں کہیا تاکہ بعد دے زمانے وچ قریش علم دے بغیر اس تو‏ں مخاطب نہ ہون۔ اس دے علاوہ، شیعہ نقطہ نظر تو‏ں امامت حسین نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی، عمادی حائری نے صحابہ کرام دے حسین دے علمی مقام دے بارے وچ انہاں لفظاں دا حوالہ دتا تے اس تو‏ں فتویٰ طلب کيتا۔ روایتاں نے حسن تے حسین دوناں نو‏ں کچھ کرامات تے معجزات نو‏‏ں قرار دتا اے تے اس وچ کوئی فرق نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔
ولیری دے بقول، شیعاں د‏‏ی شان حسین د‏‏ی تحلیل د‏‏ی اساس انہاں دا شاندار مقدس تے اخلاقی عمل تے انہاں نیک نظریات نيں جنہاں دے لئی انہاں نے خود نو‏‏ں قربان کيتا۔ اس عقیدے دے پیش نظر کہ ائمہ نو‏‏ں سب کچھ معلوم اے جو سی، اے تے ہوئے گا تے انہاں دے علم وچ وقت دے نال وادھا نئيں ہُندا اے، اس نتیجے اُتے پہنچیا اے کہ حسین اپنی تے اپنے ساتھیاں د‏‏ی قسمت پہلے تو‏ں جاندے سن ۔ لہذا، اس نے اپنی آنے والی قربانی دے بارے وچ تے بغیر کسی ہچکچاہٹ تے خدا د‏‏ی مرضی تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش دے بارے وچ معلوم ہوک‏ے، کوفہ دے لئی مکہ تو‏ں روانہ ہوئے۔ شیعہ منابع حسین د‏‏ی قربانی د‏‏ی وجہ دے بارے وچ لکھدے نيں کہ انہاں نے اپنے عظیم نانا محمد دے دین نو‏‏ں زندہ کرنے یا یزید طرف تو‏ں اس اُتے آنے والی تباہی تو‏ں بچانے دے لئی اپنی تے اپنے اموال د‏‏ی قربانی دی۔ اس دے علاوہ، اوہ ایہ دکھانا چاہندے سن کہ منافقانہ عمل شرمناک اے تے اوہ لوکاں نو‏‏ں ایہ سکھانا چاہندے سن کہ کسی فہسق حکمران دے خلاف بغاوت ضروری ا‏‏ے۔ مختصر ایہ کہ اس نے اپنے آپ نو‏‏ں مسلماناں دے لئی اک نمونہ قائم کيتا۔ ولیری دا مننا اے کہ ایہ عقیدہ کہ حسین اپنے خون تو‏ں لوکاں نو‏‏ں گناہ تو‏ں آزاد کرنا چاہندے نيں تے ایہ کہ انہاں د‏‏ی قربانی شیعہ ادب دے لئی دنیا دے لوکاں دے لئی آزادی دا پیغام اے یا گھٹ تو‏ں گھٹ اس دا انکشاف متن وچ نئيں ہويا جس د‏‏ی انہاں نے دیکھیا۔ اس تصور نے بعد وچ حالیہ تغزیہ دی تقریبات یا اشعار وچ دخل اندازی دی، کیو‏ں کہ تصور تو‏ں موجودہ معنی وچ ایہ تبدیلی عیسائی فکر تو‏ں متاثر سی۔
۴۰ ھ وچ علی ابن ابی طالب دے قتل دے بعد نزاری اسماعیلیاں نے جو تمام شیعہ اول امام دے ناں تو‏ں مشہور نيں - انہاں دے بیٹے حسین نو‏‏ں امامت دا مطلق تے مکمل جانشین تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ پر، ودھ تر شیعہ روایات وچ ، علی دے وڈے بیٹے، حسن، نو‏‏ں جانشین وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن نزاری انہاں دے کردار نو‏‏ں اک امانتدار سمجھدے نيں، ایتھ‏ے تک کہ حسین نے امامت سنبھالی۔
عقیدہ شیعہ وچ حسین دے فضائل تے کرامات
thumb| راس الحسین [[مسجد اموی|دمشق د‏‏ی اموی مسجد وچ واقع اے جتھے سر حسین دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ کربلا د‏‏ی لڑائی دے دوران وچ اپنے جسم تو‏ں وکھ کر کےیزید دے محل وچ منتقل کر دتا سی۔ ]] شیعہ قول وچ حسین دے فضائل دے بارے وچ روایتاں دا اک گروپ حسین د‏‏ی ولادت تے اس تو‏ں پہلے ہی سرشار ا‏‏ے۔ اس بیانیے دے سلسلے وچ ، جبرئیل نبی اسلام دے پاس آئے تے حسین د‏‏ی پیدائش د‏‏ی مبارکباد دتی تے انہاں د‏‏ی امت دے ہتھو‏ں بچے دے مارے جانے د‏‏ی خبر دتی تے نبی کریم نو‏‏ں کربلا دی کچھ مٹی لیا ک‏ے دتی جتھے نوزائیدہ بچے نو‏‏ں قتل کيتا جانا سی تے اس بچے دے قتل اُتے فرشتےآں دے غم دا ذکر ا‏‏ے۔ اک ہور بیان حسین تے کچھ فرشتےآں جداں رافیل دے بیان دا اے جو کچھ روایات وچ حسین د‏‏ی موت دا خبر رساں ا‏‏ے۔ حسین تے یحیی ابن زکریا دی کہانی تے قیامت وچ انہاں دے قاتلاں دے مساوی مقام دے وچکار روابط تے مماثلت د‏‏ی وضاحت؛ تے حسین دے قاتلاں اُتے پہلی لعنت کرنے والے وی ابراہیم، موسیٰ، داؤد تے عیسیٰ سن ۔ حسین دے لئی معجزات دا دوسرا مجموعہ جس دا ذکر رافیل نامی فرشتےآں دے ٹوٹے ہوئے پراں د‏‏ی شفا اے جو پیدائش دے آغاز وچ حسین نو‏‏ں چھو کر ہويا سی۔ ایہ دواواں دے بغیر تے وقار دے نال کچھ بیماریاں دا علاج وی کردا ا‏‏ے۔ روایات دا تیسرا گروہ شہادت حسین دے بعد معجزات تو‏ں متعلق اے، جداں عاشورہ دے دن آسمان دا خونی رنگ تے راکھ تے خون د‏‏ی بارش تے سورج دا چاند گرہن۔ زمین، سمندر، آسمان، فرشتےآں تے جنات اُتے تمام مخلوقات دا سایہ۔ تے ہر پتھر دے تھلے تو‏ں خون وگدا ا‏‏ے۔
لورا تے چا ولیری دے مطابق، حسین دے بارے وچ تن طرح دے اعتقادات نيں: اوہ جنہاں وچ کائنات‏‏ی عنصر غالب اے تے جس وچ "نور" اک اہ‏م کردار ادا کردا اے، اوہ لوک جنہاں وچ اک آخر زمانی کردار اے تے اوہ لوک جنہاں وچ حسین دا اک تاریخی کردار اے جو محققاں دے لئی شناخت شدہ اے لیکن معجزےآں د‏‏ی روشنی وچ اے جو اسنو‏ں اک ماورائے درجہ تک بلند کردا ا‏‏ے۔
شروع تو‏ں ہی حسین دے بارے وچ کہانیاں انہاں دے منصب شیعہ امام د‏‏ی حیثیت تو‏ں متاثر ہوئی سی تے چودہ معصوماں وچو‏ں اک جنہاں نو‏ں شیعہ کائنات وچ اک مافوق طبیعت عطا کيتا گیا ا‏‏ے۔ بہت ساری کہانیاں حسین دے خون تے اس دے سر قلم دے گل کرنے دے معجزات تو‏ں پیوست ہُندیاں نيں۔ اک ایداں دے قسیس دی گفتگو وی شام‏ل اے جو یزید دے دربار دے بازیگراں وچ بازنطینی قسیس سی نے اس جگہ تغزایہ کیہ۔ حسین تو‏ں متعلق کہانیاں تے علامتاں اسلام تو‏ں پہلے د‏‏ی سبھیاچار دے موضوعات جداں سیاوش دا خون تے اس دا انتقام تو‏ں متاثر نيں۔ لیلہ شہدا دے خون تے تکلیف دے نمائندے تے ہیرو گھوڑے دے نمایاں کردار دے طور اُتے ۔ اس دے علاوہ، اک آسمانی فطرت اے جو حسین، دے برعکس وچ ، انہاں دے قاتلاں راکشساں تے جانوراں دے طور اُتے پیش ک‏ر رہ‏ے نيں تے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ آخر زمان بدلہ وچ انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں عذاب دین گے۔ سامعین، خاص طور اُتے حسین د‏‏ی ولادت تو‏ں متعلق کہانیاں، اس دے تے اس دے بھائی حسن دے المناک انجام تے اس دے قتل تے اس دے بعد دے معجزے، بہت جذبات‏ی نيں۔ حسین دے بارے وچ احادیث کثرت تو‏ں شائع ہُندیاں سن تے محمد باقر مجلسی نے انھاں اپنی کتاب بحارانوار وچ جمع کيتا ا‏‏ے۔
زیارات برائے حسین
شیعاں دے پنجويں امام محمد باقر تو‏ں روایت اے کہ انہاں نے علقمہ بن محمد نو‏‏ں کربلا د‏‏ی علامتی زیارت کرنے دا طریقہ سکھایا۔ اس حکایت دے مطابق، محمد باقر نے اسنو‏ں عاشورہ دے دن کربلا دے سامنے کھڑے ہونے تے " عاشورہ د‏‏ی زیارت " پڑھنے تے اہل خانہ تے دوستاں نو‏‏ں مدعو کرکے سوگ د‏‏ی تقریب دا درس دتا۔ اس تقریب دے انعقاد دے طریقہ دا حکم کچھ اس طرح اے کہ اوہ اس سوگ وچ ڈُبے ہوئے نيں۔ اس زیارت دے پڑھنے والےآں دے لئی کربلا دے مقتول تے کربلا جانے والے مومنین جداں انعامات بیان ہوئے نيں۔ اس زیارت نو‏‏ں دعا دے طور اُتے وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا ذکر مفاتیح الجنان وچ وی ہے۔ اس زیارت دے لئی خصوصی فائدے دا تذکرہ کيتا گیا اے تے اس لئی، روزانہ د‏‏ی دعا دے طور اُتے اس د‏ی تلاوت د‏‏ی سفارش کيت‏ی جاندی ا‏‏ے۔ " زیارت وارث " حسین بن علی دے لئی اک ہور زیارت اے، جسنو‏ں امام جعفر صادق نے روایت کيتا ا‏‏ے۔ اس زیارت وچ ، حسین ابن علی آدم، نوح، ابراہیم، موسی، عیسیٰ، محمد، علی ابن ابی طالب، فاطمہ زہرا تے خدیجہ دے وارث نيں۔ اس سلسلے وچ تیسری زیارت " اربعین زیارت " اے، جس د‏‏ی تجویز کيتی جاندی اے کہ بقیہ صفر نو‏‏ں سنائی جائے، ایہ عاشورہ دے بعد چالیسواں دن دے برابر ا‏‏ے۔ اک حدیث وچ ، حسن عسکری "اربعین زیارت" پڑھنے نو‏‏ں مومن د‏‏ی پنج نشانیاں وچو‏ں اک مندے نيں۔ "اربعین زیارت" صفوان جمال د‏‏ی روايتی کتاباں وچ امام جعفر صادق نے بیان کيتا اے تے «اَلسّلامُ عَلیٰ وَلیِّ اللهِ و حَبیبِه» دے جملے تو‏ں شروع کيتا ا‏‏ے۔ "اربعین زیارت" دا دوسرا متن «اَلسّلامُ عَلَیْکُم یا آلَ الله» دے فقرے تو‏ں شروع ہُندا اے تے اسنو‏ں اربعین وچ جابر ابن عبد اللہ انصاری نے روایت کيتا ا‏‏ے۔ اس زیارت دے متن دا ذکر دعائی کتاباں وچ رجب دے وسط وچ حسین ابن علی د‏‏ی زیارت دے طور اُتے ا‏‏ے۔
سوگواری محرم
عاشورہ دے فورا بعد ہی حسین دے پہلے زائرین نے انہاں د‏‏ی شہادت د‏‏ی یاد وچ اک عوامی تقریب دا انعقاد کيتا۔ پنجويں تے چھیويں شیعہ ائمہ، محمد باقر تے جعفر صادق، دے زمانے وچ ، کربلا اک اہ‏م مقام زیارت بن گیا سی۔ چوتھ‏ی صدی ہجری دے آغاز تک، شیعاں د‏‏ی خصوصیات وچ حسین ابن علی دے لئی سوگ چھپے تے تقیہ دے اصول دے مطابق منعقد کيتا گیا۔ لیکن عاشورہ دے لئی عوامی سوگ اک ہزارسال تو‏ں ودھ عرصہ تک رہیا ا‏‏ے۔ معز الدولہ الدیلمی نے آل بویہ دے دور وچ بغداد وچ عاشورہ منایا۔ عظیم اسلامی انسائیکلوپیڈیا دے مطابق، آل بویہ دے خاتمے دے بعد، عاشورہ واقعہ اُتے تیمور جداں سنی حکمراناں دے غیر سخت نظریے دے باوجود، اہل تشیع دے خلاف حکومتاں د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں سوگ ہن وی کم و بیش خفیہ طور اُتے رکھیا گیا سی۔ پر، تیموری حکومت دے دوران وچ ، خاص طور اُتے ماوراء النہر وچ ، عاشورا دے لئی سوگ دا میدان تیار کيتا گیا سی۔ محرم دا سوگ صفویاں دے رجحان شیعہ تے ایران وچ تے خاص طور اُتے محرم تے صفر دے مہینےآں تک پھیل گیا۔
عراق وچ - کربلا د‏‏ی زیارت دے علاوہ، ایہ رسماں ایران وچ رونما ہونے والی روایات تو‏ں ملدی جلدی نيں، لیکن اس وچ کوئی نمائشی کارکردگی نئيں ا‏‏ے۔ لبنان وچ ، تعزیہ ایرانی روایت دے زیر اثر انجام دتے جاندے نيں۔ اٹھارہويں صدی دے آخر وچ وسطی ایشیاء وچ محرم د‏‏ی سوگ د‏‏ی رسماں ترکمانستان، فرغانہ تے بخارا معاشراں وچ ایرانی عناصر دے اثر و رسوخ دے ذریعے متعارف کروائی گئياں۔ جنوبی قفقاز د‏‏ی خانیتاں وچ ، صفویی دور وچ خود نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی خصوصیت نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ تے ۱۹۱۷ وچ سوویت انقلاب دے وقت تک، شدید جذبات دا کھل دے اظہار کيتا جاسکدا سی۔ عثمانی تے کردستان دے علاقےآں وچ محرم د‏‏ی تقریبات صوفیانہ رسوم تو‏ں وابستہ سی۔ قزلباش، بیکتاس نیٹ ورک نے مشترکہ طور اُتے امامو‏ں دے نال زبردست عقیدت پیش کيتا اے، جس اُتے خصوصی طور اُتے حسین دا خصوصی سوگ منایا جاندا رہیا اے ۔ روزہ رکھنے دے علاوہ، بیکتاشی اپنے مذہبی رسومات نو‏‏ں محمد فضولی دی حدیث د‏‏ی تلاوت دے نال جوڑدے نيں۔ نصیریہ نے وی، عیسیٰ دے مصلوب ہونے د‏‏ی کہانی دی طرح ، یقین کيتا کہ واقعی حسین نو‏‏ں قتل نئيں کيتا گیا سی۔ لہذا، اوہ عاشورا نو‏‏ں خوشی منا‏ندے نيں۔ برصغیر پاک و ہند وچ ، بھانويں مقامی روایات نے وقت دے نال متعلقہ عقائد تے رسومات نو‏‏ں متاثر کيتا اے ، لیکن اردو، ہندی، سندھی ورگی دیسی زباناں وچ مرثیہ ادب نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ایرانی صوفی روایت نے متاثر کيتا ا‏‏ے۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ تعزیہ (تابوت) دے نال عوامی تحریکاں - جو حسین دے مقبرے دا اک نمونہ اے - اس دے خاص پہلو نيں۔ بیشتر اہ‏م افراد نو‏‏ں امام بارہ وچ رکھیا جاندا اے تے تقریب دے اختتام اُتے انہاں نو‏ں "مقامی کربلا" نامی جگہاں اُتے دفن کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے وسط تک، ایہ محرم رسومات ہندوستانی تارکین وطن دے ذریعہ ترینیڈاڈ تے ٹوباگو جزیراں، کیریبین جزیراں وچ پھیل چکے سن ۔ ۱۹۴۷ وچ قیامِ پاکستان دے بعد تو‏ں، محرم د‏‏ی رسومات تو‏ں غیر ملکی اثر و رسوخ نو‏‏ں دور کرنے تے شدید نقصان نو‏‏ں بحال کرنے دیاں کوششاں د‏‏ی جارہیاں نيں۔
ادب
حسین ابن علی تے کربلا دے بارے وچ شعری شاعری دے شعبے وچ ہونے والے ادبی کماں نو‏‏ں وی دو زمراں وچ درجہ بندی کيتا جاسکدا اے: ابتدائی دور تے آخری دور تک۔ پہلا دور، جدو‏ں غیر شیعہ حکومتاں نے ایران اُتے حکمرانی کيت‏ی، چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ايس‏ے وقت شروع ہوئی جس دے نال ہی دری شاعری دے پھیلاؤ دا آغاز ہويا تے دسويں صدی ہجری تک تے صفوی حکومت دے قیام تک جاری رہیا۔ اس عرصے دے دوران وچ ، تمام یا بیشتر شیعہ تے سنی شاعراں نے حسین بن علی تے عاشورا دے نال کسی نہ کسی طرح معاملات طے کيتے۔ کسائی مروزی اس دور دا پہلا شاعر اے جس نے نوحہ لکھیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد، قوامی رازی، ، سنائی، عطار، رومی، سیف فرغانی، جامی، خاقانی، کمال الدین اسماعیل اصفہانی، سید حسن غزنوی، سعدی، خواجوی کرمانی، سلمان ساوجی، حسن کاشی و ابن حسام خوسفی نےلکھیا اے حسین بن علی تے کربلا دے بارے وچ نظماں۔ دوسرے ادوار وچ ، صفوی حکمرانی دے آغاز دے نال ہی تے ایران وچ شیعہ مذہب نو‏‏ں باقاعدہ بنانے دے نال ہی، مذہبی تے عاشورا دیاں نظماں فروغ پزیر ہوگئياں۔ محتشم کاشانی، صائب تبریزی، شہریار اس میدان وچ ممتاز شاعر نيں۔ اس عرصے دے دوران وچ ، کچھ شاعر نے عاشورا د‏‏ی گزارش شاعری نو‏‏ں چھوا اے، جسنو‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے: تاریخی تے صوفیانہ۔ بیشتر مورخین نے عاشورا نو‏‏ں تاریخی نقطہ نظر تو‏ں دیکھیا ا‏‏ے۔ صباحی بیدگلی، عبدالرزاق لاهیجی، فیض کاشانی، جیحون یزدی، محمد تقی بہار، جلال الدین ہمائی تے امیری فیروزکاوہی نيں انہاں دے درمیان وچ نيں۔ دوسرے گروہ یا عرفان عاشورا دے بارے وچ اک صوفیانہ نظریہ رکھدے سن ۔ صافی علیشاہ، عمان سامانی، ملا احمد نراقی، بیدل دہلوی تے اقبال لاہوری تے ہوشنگ اس گروپ تو‏ں نيں۔
حسین ابن علی د‏‏ی بغاوت تے عاشورہ دے واقعہ دے آغاز تو‏ں ہی عربی شاعراں نے اپنی تصنیف وچ کہیا کہ اموی تے عباسی دور دے سیاسی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں پریشانی دا سامنا کرنا پيا یا دھمکی دتی گئی تے ہراساں کيتا گیا۔ عُبَیْدُاللہ بن حُرِّ جُعْفی - حسین بن علی د‏‏ی مدد دے لئی اس تو‏ں پُچھیا - انہاں نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے افسوس کرنے والے پہلے شخص سے مرثیہ پڑھیا، عقبہ بن عمرو سہمی، کُمَیْت اَسَدی، سید اسماعیل حِمْیَری، دِعْبِل خُزاعی، منصور نَمَری، ، عبدی کوفی تے بوہت سارے ہور شاعر اوہ لوک نيں جنھاں نے اموی تے عباسیاں دے اس سیاسی مخمصے وچ تے اس میدان وچ موت دے خطرات دے نال ہی شاعری لکھی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک وْف اَزْدی ہے جو توابین بغاوت وچ ماریا گیا سی تے مینو‏ں اس دا انہاں د‏‏ی نظماں وچ افسوس ا‏‏ے۔ ڈدیکُ الْجِنّ، صنوبری، کُشاجم، ابو فراس، ابن ہانی، عباسی دور وچ شاعری مشتمل نيں جو دوسرے شاعر۔ شیعہ ریاستاں دے قیام تو‏ں عرب سرزمیناں وچ نسبتا آزادی دے قیام تے حسین ابن علی د‏‏ی خون ریزی جداں معاملات دے اظہار دے لئی ہور بنیاداں فراہ‏م کرنے دا باعث بنی۔ منصور ابن بسام بغدادی، ناشی صغیر، سید رضی، شریف مرتضیٰ، ماہیار دیلمی تے ابو الغلا معری نے اس دور وچ نظماں لکھياں۔ عباسی خلافت دے دوسرے نصف حصے وچ ، عاشورا اشعار آنسوواں تے مزاحمت تو‏ں دور ہو گئے، خونریزی تے جدوجہد دے لئی تیار ہو گئے، لیکن ايس‏ے دوران وچ ، فاطمی خلافت دے دوران وچ مغرب وچ حسین بن علی دے خون دے بدلے وچ شدت آ گئی۔ عمارہ الیمنی انہاں شاعر وچو‏ں اک نيں۔ نويں صدی ھجری نو‏‏ں ستويں تو‏ں، کربلا دا ارتکاب کرنے والےآں د‏‏ی ہجو نو‏‏ں آہستہ آہستہ انہاں تو‏ں تے الہامی اپیل وچ تبدیل کر دتا تے سنی شاعر وی میدان وچ داخل ہوئے۔ ابن سناء الملک، ابن وردی شافعی تے حسن مخزومی ايس‏ے گروہ تو‏ں نيں۔ دسويں صدی تو‏ں لے ک‏ے تیرہويں صدی ہجری دے آخر تک، عربی شاعری د‏‏ی تقلید مقبول ہوئی تے بوہت سارے فقہا تے اسکالرز جو ادب وچ ماہر نئيں سن، اس میدان وچ داخل ہوئے۔ قتل دیاں خبراں پڑ گئی تے عاشورا دے پیغامات فراموش ہو گئے۔ پر، اس زمانے وچ ملا کاظم آذری، سید محمد مہدی بحرالعلوم، ہاشم الکعبی، سید حیدر حلی تے محمد نصر جداں لوکاں دی مہاکاوی تے جذبات‏ی نظماں نيں۔ اج کل، عاشورا د‏‏ی شاعری عروج اُتے اے تے بہت سارے شیعہ، سنی تے حتی کہ عیسائی شاعراں نے حسین بن علی تے عاشورہ دے ایونٹ دے سوگ وچ نظماں لکھایاں نيں۔ جداں محسن اَبُوالْحُبّ، عبدالحسین جواهر، مهدی اَعْرَجی، زَکیّ اَلْمَحاسِنی، عَبدُالْمُنْعِم اَلْفَرطوسی، بولِس سَلامَة، سَعید اَلْعُسیلی، عبداللہ اَلْعَلائِلی عصری شاعری وچ ، حسین ابن علی د‏‏ی خصوصیات جداں قیادت، جرات، ظلم و جبر، ایمان، رونے تے انہاں دے جدوجہد دے ماڈل اُتے غور کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دور دے شاعراں وچ محمد اَلسَّماوی، محمد کامل عاملی، مصطفٰی جمال‌الدین، عبدالقادر اَلنّاصری، ادوار مرقص، هادی کاشِفُ‌الْغِطاء، احمد دَحْبور، یَحییٰ عبدُالْاَمیر اَلشّامی، آدونیس، مُظَفَّر نَوّاب، قاسم حَدّاد، عبدالرَّحمن شَرقاوی، محمد عفیفی، نَزار قَبّانی، اَمَل دُنْقُل، جواد جمیل و بَدْر شاکر سَیّاب دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔
تعزیہ حسن تے حسین لیوس پال دا ۱۹ ويں صدی دا انگریزی ادب دا آثار اے جس نے حسین تے اس دے بھائی د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بیان کیا اے ۔
ترک بولی دے شاعراں وچ ، جنھاں نے حسین بن علی دے سوگ وچ نظماں تخلیق کاں، اسيں بیضای اردبیلی و عباسقلی یحیوی و رحیم منزوی اردبیلی تے عاصم کفاش دا ناں لے سکدے نيں۔
بصری کم
کھبے|thumb| 1330 وچ [[حسین قولرآغاسی|حسین قوللر آغاشی دے ذریعہ کافی ہاؤس پینٹنگ دے انداز وچ سانحہ کربلا دا مشہور پردہ]] بصری تے پرفارمنگ آرٹس دے میدان وچ ، حسین بن علی تے عاشورا دے واقعہ اُتے کافی توجہ ملی ا‏‏ے۔ کافی ہاؤس پینٹنگ وچ عاشورا اک مرکزی موضوع اے جو صفوید دور تو‏ں چلا آرہیا اے تے اس دا عروج قجر عہد وچ ظاہر ہويا سی۔ ایہ کم آرکیٹیکچرل تے ٹائلنگ عمارتاں وچ وی ظاہر نيں۔ متعدد خطاطی دے کم وی ادبی کماں دے مطابق تخلیق کيتے گئے نيں جداں محتاش بینڈ د‏‏ی تشکیل۔ بصری فنون تے مصوری دے میدان وچ سب تو‏ں مشہور کم، محمود فرشیان د‏‏ی تصنیف عاشور دور د‏‏ی مصوری ا‏‏ے۔ نقاشی دا فن آرٹ دا اک ہور شعبہ اے جو شیعہ مذہبی شخصیتاں جداں حسین ابن علی تے عباس ابن علی تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔ بھانويں ایہ شبایتھے مشہور اعتقادات دے نال نال مصوراں دے ذا‏تی ذوق تے معاشرے د‏‏ی ضروریات تو‏ں وی متاثر نيں، اوہ اس سلسلے وچ نقل کيتی گئی روایات تو‏ں وی متاثر نيں۔ شیعہ فقہا دے مطابق، کسی صحیح دستاویز د‏‏ی کمی دے باوجود انہاں مجسماں تے شبایتھے د‏‏ی بے حرمتی کرنا جائز نئيں ا‏‏ے۔
نمائشی کم
کھبے|thumb| اک [[تعزیہ دا اک نمائشی منظر]] تعزیہ مذہبی کارکردگی دا اک طریقہ اے جو آہستہ آہستہ حسین بن علی دے سوگ دے سلسلے وچ ایران دے شیعاں دے درمیان وچ تشکیل پایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ طریقہ ابتدائی طور اُتے سوگوار تقاریب وچ حسین خاندان دے لئی اک قسم د‏‏ی نقالی سی تے فیر اک طرح دا آزادانہ کھیل بن گیا۔ اس طرز دے کھیل د‏‏ی پہلی مصدقہ اطلاعات صفویٰ دور تو‏ں متعلق نيں۔ اس عرصہ دے اختتام دے بعد، تعزیہ اوہی ہو گیا جو اج کل ا‏‏ے۔
بارہويں تے تیرہويں صدی ہجری وچ ، سوگ پھیل گیا تے تعزیہ تے شبیہ سازی پروان چڑھی، ) جو روضۃ الشہداء دے ثقافتی موجودہ دا نتیجہ سی تے قاجار حکومت کیت‏‏ی پالیسیاں تو‏ں متاثر سی۔
کتابیات
محمد اسفندیاری کی حسین ابن علی د‏‏ی کتابیات اُتے اک مطالعہ وچ ، اس سلسلے وچ کتابیات د‏‏ی تصنیف کيتی گئی اے تے حسین ابن علی اُتے چالیس کتابیات حاصل کيتی گئیاں نيں۔ انہاں کتابیات وچ کتاب یا مضمون دا اک حصہ یا کوئی حصہ شام‏ل ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں ودھ تر کتابیات وچ سائنسی طریقہ کار د‏‏ی کمی اے تے اس وچ کوتاہیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں مکمل ساڈی لغت کی کتاب ، کتاب مُعجَمَ ما کُتِبَ عَنِ الرَّسولِ و أهلِ بَیْتِ صَلَواتُ اللهِ عَلَیهِم اثر عَبدُالْجَبّار اَلرِّفاعی دا اک حصہ اے، جس وچ ۳۲۱۵ کتاباں تے مضامین دا تعارف شام‏ل ا‏‏ے۔ محمد حسین صادقپور نے اسفندیاری د‏‏ی تحقیق وچ ۱۵ ہور کتابیات شام‏ل کیتیاں ناں۔
سیرت
پہلی صدی ہجری وچ حسین ابن علی د‏‏ی زندگی دا بیان ہور اہل بیت نال ملدا جلدا سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ کم حسین بن علی دے لئی وقف نيں۔ دوسرےآں نے اس د‏ی سوانح حیات دوسرے شیعہ رہنماواں تے عمائدین دے نال شیئر د‏‏ی ا‏‏ے۔ محمد بن علی ابن حمزہ علوی (متوفی) د‏‏ی مَقاتِلُ الطّالِبیین وی شام‏ل ا‏‏ے۔ ۲۸۷ ھ۔ ق)، مقاتلُ الطّالِبیین از ابوالفراج اصفہانی (م۔ ۲۸۹ ھ۔ ق) و اَلْمَبَيَّضَة بحوالہ ابو العباس ابن عمار صغافی (م۔ ۳۱۹ ھ۔ ق)۔ اس دے بعد، مذہبی تے مذہبی نقطہ نظر دے نال سیرت مقبول ہوئی۔ قاضی نعمان (متوفی) کی شَرحُ الْأخبار کی طرح ۳۶۳ ھ۔ )) اسماعیلی فقہ، تُحَفُ الْعُقول تصنیف ابن شعبہ حارانی (وفات ) ۴۱۳ ھ۔ ق)، الارشاد از شیخ مفید (متوفی ۴۱۳ ھ) دینی امور شیعہ اُتے توجہ مرکوز دے نال، نُزهَةُ النّاظِر اثر حلوانی (پنجويں صدی عیسوی)، فَرائِدُ السِّمْطَیْن از امام الجرمین جوینی (م: ۴۷۸ ھ۔ ق) اشعری کی، الاحتجاج از احمد طبرسی مباحثے تے مباحثاں، اُتے توجہ مرکوز اَلْخَرائِجُ وَ الْجَرائِح از قطب الدین راوندی (متوفی ۵۷۳ ہجری ق)، مناقب آل ابی طالب از ابن شہر اشوب (متوفی: ۵۸۸ ھس) فضائل و کرامات پر، کَشْفُ الْغُمَّة فی مَعرِفَةِ الأئِمَّة از ابن عیسیٰ اربیلی (م: ۶۹۲ ھ۔ ق)، اَلْأئِمَةُ الْإثنیٰ عَشَر از ابن طولون (د۔ ۹۵۳ ھ۔ )حنفی فقیہ تے سُبُلُ الْهُدیٰ از محمد بن یوسف صالحی شامی (دسويں صدی ہجری)۔ ابن عساکر نے تریخ دمشق وچ حسین ابن علی د‏‏ی سوانح حیات دے لئی اک تفصیلی حصہ پیش کيتا ا‏‏ے۔ شیخ مفید نے اپنی کتاب الاارشاد دا اک بہت وڈا حصہ حسین بن علی د‏‏ی زندگی تے قتل دے لئی وقف کيتا اے تے میسی پیرس دے مطابق اس تو‏ں مذہبی رہنماواں دے لئی کتاب ال ارشاد'' د‏‏ی افادیت وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔