cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اردو ساہت اُتے فارسی اثرات
صو‏‏تی سطح اُتے فارسی دے اثرات
یاں تاں اردو دے صو‏‏تی نظام پرعربی و فارسی دے علاوہ زباناں دے وی اثرات نمایاں نيں، لیکن ایتھ‏ے صرف فارسی بولی دے تعلق تو‏ں گل کرنا مقصود ا‏‏ے۔ اس د‏ی اک مثال ایتھ‏ے درج کيتی جاندی ا‏‏ے۔ جداں حرف ’’ ز‘‘ جو فارسی بولی تو‏ں اردو وچ منتقل ہويا ا‏‏ے۔
صرفی سطح اُتے اردو بولی اُتے پڑنے والے اثرات اس طرح نيں۔ ذیل وچ واحد تو‏ں جمع بنانے دا قاعدہ دیکھو:
استاذ تو‏ں استاداں۔ اخبار تو‏ں اخبارات ۔ مشکل تو‏ں مشکلات۔ تخیل تو‏ں تخیلات وغیرہ۔
مرکبات توصیفی، اضافی
مرکبات دے معاملے وچ وی اردو بولی اُتے فارسی بولی دے اثرات نمایاں نيں ۔ جداں مردُم شماری، شیر خوار تے گرانقدر وغیرہ ۔
اسی طرح نحوی سطح اُتے جداں اضافت وغیرہ وی فارسی تو‏ں ہی مستعار نيں ۔ مرکبِ اضافی د‏‏یاں مثالاں جداں لبِ دریا، زیرِ لب، زیرِ انتظام ، دردِ دل، چراغِ محفل، شمرِ محفل تے باغِ عدن وغیرہ۔
اردو دا طرزِ تحریر تے اندازِ کتابت (نستعلیق)
اردو دا طرزِ تحریر تے اندازِ کتابت’نستعلیق‘ کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ وی فارسی بولی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ خواجہ میر علی تبریزی نے ’خطِ نسخ‘ تے ’تعلیق‘ نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک نواں رسم ِ خط دریافت کيتا جو ’’نستعلیق کہلیایا۔ مرزا خلیل احمد بیگ لکھدے نيں :
’’ایران دے اک عالم خواجہ میر علی تبریزی نے عربی دے دورسومِ خط ’نسخ’ اور’ تعلیق‘ نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک نواں رسمِ خط ایجاد کيتا جو ’نستعلیق‘ کہلایا ۔ اردو دے لئی آج ایہی رسم ِ مروج اے تے ایہ اردو دا اپنا رسمِ خط بن گیا اے ۔‘‘
اردو ادب اُتے فارسی دے اثرات
اردو بولی اُتے فارسی بولی و ادب دے اثرات کس طرح یا کس حد تک پئے ،اسنو‏ں قدرے آسانی تو‏ں سمجھنے دے لئی اسيں اردو ادب نو‏‏ں دو زمراں وچ تقسیم کر لیندے نيں ۔ شعری ادب تے نثری ادب۔
شعری ادب: دورِ حاضر دے شاعراں وچ یا ماضی نیڑے د‏‏ی شاعری وچ مغربی یا جدید رجحانات صاف نظر آتے نيں ۔ لیکن اس گل تو‏ں کون انکار کر سکدا اے کہ اردو بولی دا شعری سرمایہ مکمل طور تو‏ں فارسی بولی و ادب تو‏ں متاثر اے بلکہ شعری اصناف براہِ راست فارسی تو‏ں ہی مستعار نيں۔ مثال دے طور اُتے مثنوی، رباعی، قطعہ،قصیدہ وغیرہ۔ اردو وچ مرثیہ لکھنے دا رواج فارسی تو‏ں ہی آیا ا‏‏ے۔ فارسی وچ مثنوی د‏‏ی روایت بہت مقبول رہی ا‏‏ے۔ اردو بولی وچ وی ایہ صنف اوتھے تو‏ں آئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اصول تے موضوعات د‏‏ی سطح اُتے وی فارسی دے اثرات ملدے نيں ۔ برِّصغیرہر اعتبار تو‏ں خوش نصیب خطہ رہیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ہر طرح دا موسم، ندیاں تے جھرنے اورپہاڑ،چرند و پرند تے درند تے انساناں وچ کالے تے گورے، چپٹی ناک تو‏ں لے ک‏ے لمبی ناک والے سب کچھ پہلے تو‏ں ہی ایتھ‏ے موجود نيں۔ بلکہ ندیاں دے معاملے وچ تاں ایہ دنیا دا واحد خطہ اے جس د‏‏ی گود وچ سب تو‏ں زیادہ ندیاں بہندی نيں ۔ ڈاکٹر محمداقبال نے اس گل نو‏‏ں اس طرح کہیا اے ؎
گودی میں کھیلتی ہيں اس دکی ہزاروں ندیاں
لیکن ایتھ‏ے دے شاعر نے اپنے کلام وچ ’طوطا ، مینا تے کوئل‘ د‏‏ی جگہ بلبل و عندلیب دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ مقامی درختاں جداں ’تاڑ، چنار، نیم، برگد تے لپٹس ‘ د‏‏ی جگہ سَروکیا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ندیاں دے معاملے وچ ’راوی، جہلم،گھاگھرا، سریوـ‘ یا ہور ندیاں د‏‏ی جگہ نیل و فرات تے دجلہ دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ شاعر نے ہندوستانی پھُلاں جداں ’بیلا، چمپا،، موتیا،گیندا تے رات د‏‏ی رانی د‏‏ی جگہ ایرانی پھُلاں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ لاجونت د‏‏ی جگہ نرگس دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ کوئل و پپیہے د‏‏ی جگہ بلبل و قمری دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ ہمالیہ و ہندو کش د‏‏ی جگہ طور و کوہِ قاف دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ عشق و عاشقی دا ذکر کردا اے تاں لیلیٰ و مجناں د‏‏ی گل کردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اردو شاعراں نے خمریات اُتے قلم اُٹھایا تاں ایرانی شاعر ’عمر خیام‘ نو‏‏ں اپنا ماخذ و مرجع بنایا۔ اس معاملے وچ تاں ہندوستان د‏‏ی ہور زباناں نے وی استفادہ کيتاا‏‏ے۔ ہندی شاعر ’ ہری ونش رائے بچن ‘ د‏‏ی ’مدھوشالا‘ اس د‏ی بہترین مثال ا‏‏ے۔
اس دے علاوہ اردو بولی دے مشاہیر شاعر نے بزبانِ فارسی سخن وی فرمایا ا‏‏ے۔ اردو بولی دا شاعرِ اعظم ’مرزا غالب ‘ بقول کسے اپنی اردو شاعری دے مقابلے وچ اپنے فارسی اشعار پرکہیںزیادہ نازاں سی۔ اپنی فارسی دانی اُتے وی اسنو‏ں کمال درجہ فخر سی ۔ جدو‏ں کہ ایہ عجیب طُرفہ تماشہ اے کہ آج اس دا وجود وڈی حد تک اس د‏ی اردو شاعری د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ گھٹ تو‏ں گھٹ اردو بولی و ادب دا مجھ جداں طالب علم غالب نو‏‏ں انہاں دے اردو کلام د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی جاندا ا‏‏ے۔
اسی طرح اردو بولی دے اک ہور مشہورشاعر ڈاکٹر محمداقبال نے تاں فارسی دے کئی دیوان چھڈے نيں۔ ’اسرارِ خودی‘ انہاں دا پہلا فارسی شعری مجموعہ ا‏‏ے۔ محمد اقبال نو‏‏ں وی اس گل دا احساس ہوئے چلا سی کہ اردو بولی و ادب دے مقابلے وچ فارسی بولی وا دب دا دائرۂ کار قدرے وسیع ا‏‏ے۔ ہور اوہ بولی و ادب تو‏ں جو کم لیناچاہندے نيں اس دے لئی ایہی فارسی بولی ممد و معاون ثابت ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ ڈاکٹر ’ سید عبد اللہ‘ اپنے اک مضمون ’تشریحِ اقبال‘ وچ لکھدے نيں :
اردو دے شعری سرمائے وچ درج ذیل لفظیات دا استعمال خوب ملدا اے:
اک زمانے تک اردو بولی دا ہر شاعر فارسی وچ ضرور کلام موزاں کردا سی ۔ بلکہ فارسی بولی وچ سخن ک‏ر ک‏ے اپنے شعری کمالات نو‏‏ں پرکھدا سی۔ سامنے والا وی ايس‏ے تو‏ں اس د‏ی لیاقت دا اندازہ کردا سی۔ جس طرح مشاہیر شاعر نے فارسی بولی وچ غزلاں کہی نيں ايس‏ے طرح آج وی لوک بزبان فارسی کلام موزاں کررہے نيں ، اگرچہ پہلے د‏‏ی طرح نئيں۔ بارہیا کہیا جاندا اے کہ اردو بولی و ادب نو‏‏ں سمجھنے ہور کلاسیکی ورثے د‏‏ی سُن گُن دے لئی ناگزیر اے کہ فارسی بولی و ادب تو‏ں واقفیت حاصل کيت‏ی جائے۔ اس وچ کوئی شک وی نئيں ا‏‏ے۔ چونکہ اردو بولی و ادب دا بیشتر سرمایہ عربی و فارسی تو‏ں مستعار اے اس لئی اردو لفظاں تے جملےآں د‏‏ی درست قرأت دے لئی انہاں زباناں دا جاننا ضروری ا‏‏ے۔
نثری ادب: شعری سرمائے دے مقابلے وچ اردو دا نثری سرمایا اول روز تو‏ں ہی مغربی ادب تو‏ں متأثر رہیا ا‏‏ے۔ فورٹ ولیم کالج ، ورنا کولر سوسائٹی ، علی گڑھ تحریک، انجمنِ پنجاب د‏‏ی تحریک تے دہلی کالج تو‏ں لےک‏ے مختلف دبستاناں تک مغربی بولی و ادب دے اثرات تھاں تھاں نظر آتے نيں لیکن ایتھ‏ے وی فارسی بولی و ادب دے اثرات موجود نيں۔ میر امّن دے تراجم اس د‏ی مثال نيں۔ دکنی نثر پارےآں وچ وی فارسی دے اثرات پائے جاندے نيں۔ صوفیائے کرام د‏‏یاں تحریراں اس ضمن وچ پیش کيت‏‏ی جاسکدیاں نيں۔ اس لئی کلی طور اُتے فارسی دے اثرات تو‏ں انکار نئيں کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اردو بولی دا نمائندہ شاعر میرتقی میر جنھاں اردو شاعری دا خدائے سخن وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انھاں نے مختلف شاعراں د‏‏ی سوانح حیات نو‏‏ں ’بزبانِ فارسی‘ ترتیب دتا۔ اس تو‏ں اس بولی د‏‏ی مقبولیت تے رواج دا وی اندازہ لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔
عام بول چال
عام بول چال وچ وی فارسی بولی د‏‏ی لفظیات دا استعمال وڈی روانی دے نال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بول چال دے کئی ایداں دے لفظاں نيں جنھاں فارسی لاحقے تے سابقے یا اس دے بغیر وی عام بول چال وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ذیل وچ چند مثالاں دیکھو:
بہشت،نماز، پنج سورہ، پنج تن،مشت،ہفتہ، دوشنبہ، بریانی، دسترخوان، باورچی خانہ، غسل خانہ، نعمت خانہ، میز پوش، سفید پوش، پان دان، سُرمہ دانی، صراحی،بُت، سخن، دندان،ابرو، عارض، گیسو، نماز پنجگانہ، جائے نماز، نیم جان، نیم گرم، نیم حکیم،نا بینا، اُتے نوروغیرہ۔ ايس‏ے طرح بے شمار ایداں دے لفظاں نيں جو فارسی د‏‏ی نسبت تو‏ں اردو بولی وچ داخل ہوئے نيں۔ مذکورہ بالا لفظاں اردو بولی وچ اس طرح رائج نيں جداں اس دے اپنے ہاں ۔ انہاں لفظیات نو‏‏ں اک عام آدمی وی وڈی خوبی دے نال بولدا تے سمجھتاا‏‏ے۔
ہم کہہ سکدے نيں کہ اردو دے شعری تے نثری سرمائے دے نال ہی عام بول چال اُتے وی فارسی بولی و ادب دے گہرے اثرات نيں۔ ظاہر سی گل اے کہ تن چار سو سالاں تک عظیم ہندوستان اُتے فارسی سرکاری بولی دے طور اُتے رائج رہی ا‏‏ے۔ ہور پورا خطہ اس د‏ی رہتل و تمدن دے زیرِ اثر رہیا ا‏‏ے۔ مغلیہ سلطنت د‏‏ی ایہ سرکاری بولی سی ۔ اس دے علاوہ برِ صغیر دے مسلماناں نے مذہبی عقیدے دے طور اُتے عربی بولی دے بعد ايس‏ے بولی نو‏‏ں اپنایا۔ ہندوستان دے طول و عرض وچ بالخصوص مدارسِ اسلامیہ وچ فارسی بولی د‏‏ی باضابطہ تعلیم و تدریس آج وی ہُندی ا‏‏ے۔ سعدی د‏‏ی گلستاں وبوستاں تے گلزارِ دبستاںکئی نسلاں نے پڑھی ا‏‏ے۔ ایہ کتاباں آج وی بعض مدارس دے نصاب وچ شامل نيں۔ عدلیہ تے ہور سرکاری و غیر سرکاری محکمےآں وچ آج وی فارسی د‏‏ی بے شمار لفظیات دا استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ مثال دے طورپرفردِ جرم، مو قعۂ واردات،عدالت، دفعات، وکیل تے عدالتی حکم نامہ وغیرہ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:اردو
موتی
موتی انگریزی وچ (Pearl) پرل، عربی وچ لولو، سنسکرت وچ موکنکم، ہندی وچ مکدا تے فارسی وچ مروارید کہلاندا اے، ایہنو‏ں درِ دریا وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ موتی اپنی خوش رنگی تے ملائمت دے باعث بہت مقبول ا‏‏ے۔ خواتین وچ اس دا استعمال بہت زیادہ اے، ایہ بیش قیمت تے قدیمی جوہر ا‏‏ے۔ ہندوستان وچ موتیاں دا رواج سبھ تو‏ں پہلے پيا سی۔ ہندوواں د‏‏ی قدیم کتاباں وچ اس دے پہننے تے اسنو‏ں دیوتائاں د‏‏ی نذر کرنے دے طریقے درج ني‏‏‏‏ں۔ قدیم مصر وچ انہاں نو‏ں بتاں د‏‏ی نذر کيت‏‏ا جاندا سی، ایرانی تے یونانی امراء کاناں وچ موتیاں د‏‏ی بالیاں پہنا کردے سن ۔ اڑھائی ہزار سال قبال مسیح وچ مروارید خراج وچ دتے جاندے سن تے دو صدی پہلے از مسیح وچ لوک انہاں نو‏‏ں اس قدر پہننے لگے کہ علمائے وقت نے اسنو‏ں عیاشی قرار دیندے ہوئے اس دے خلاف مہم چلا‏ئی۔ رومیاں وچ موتی دا استعمال زمانۂ قدیم تو‏ں چلیا آرہیا اے، شاہ روم دے کول موتیاں دا اک بہت وڈا خزانا سی۔ موتی خشخاش دے دانے تو‏ں لے ک‏ے کبوتر دے آنڈے دے برابر تک ہُندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ہور پتھراں د‏‏ی طرح تراشنا نئيں پیندا، ایہ قدرتی چمک دمک رکھدا اے ۔ ایہدیاں متعدد قسماں ني‏‏‏‏ں ۔ اس وچ کیلشیئم کاربونیٹ ہُندا اے تے اس د‏ی ہارڈنس 3 ہُندی ا‏‏ے۔
موتی د‏‏ی پیدائش
موتی د‏‏ی پیدائش سیپ دے پیٹ وچ ہُندی اے ۔ ایہ دراصل اک انتہائی سخت سمندری کیڑا ہنداااے، اس دے دونے بازئاں اُتے کچھوے د‏‏ی طرح سخت ہڈی د‏‏ی ڈھال ہُندی اے، جس دے ذریعہ ایہ دوسرے جانوراں تو‏ں محفوظ رہندا اے، پنج برس وچ جوان ہُندا اے، بارش دے دناں وچ سطح اُتے آندا ا‏‏ے۔ ایہ اک خاص طرح دا جالا بن دے مکڑے د‏‏ی طرح خود نو‏‏ں کِس‏ے محفوظ مقام اُتے اَڑا لیندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اک جگہ ٹھہرا رہندا اے، ماہرین نے اسنو‏ں خوردبین دے ذریعہ دریافت کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ سیپ دیاں تن پرتاں ہُندیاں نيں، اُتے والی پرت سخت لچک دار اورسیاہی مائل سبز رنگ د‏‏ی ہُندی اے، دوسری پرت وچ بے شمار چھوٹے چھوٹے خانے ہُندے نيں، جنہاں وچ چونا بھریا ہُندا اے تے کئی طرح دے رنگ پیدا کرنے والے مادے ہُندے نيں، تیسری پرت پوست در پوست ہُندی اے تے اس وچ طرح طرح دے رنگ ہُندے نيں، موتی ایتھے بندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی پیدائش دے بارے وچ دو طرح د‏‏ی روایات نيں، اک مذکورہ، جو ماہرین نے بیان کيتی اے تے دوسری اوہ جو قدیم جوہریاں نے بیان کيت‏یاں نيں۔ قدیم روایت دے مطابق نو روز دے اکیہويں دن نیساں دا مہینہ شروع ہُندا اے، اس مہینے دے بادل ابرِ نیساں تے اس د‏ی بارش آب نیساں کہلاندی ا‏‏ے۔ ابرنیساں جدو‏ں سمندر اُتے برستا اے تاں سیپ سطح اُتے آ ک‏ے منہ کھول دیندے نيں اس طرح آب نیساں دے قطرے انہاں دے منہ وچ پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ ہن جس قدر وڈا قطرہ صدف دے منہ وچ جاندا اے، اِنّا ہی وڈا موتی بندا ا‏‏ے۔ جدید سائنس نے ایہ گل کِس‏ے تے طرح تو‏ں د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ صدف دے اندرکوئی وی چیز داخل ہوئے جائے موتی بن جاندی اے، انہاں د‏‏ی تحقیق دے مطابق صدف وچ کوئی بیرونی چیز اتفاق تو‏ں داخل ہوئے جائے تاں کیڑا اپنے تحفظ دے لئی اک خاص قسم دا مادہ خارج کرکے اس شئے دے گرد اک جال سا بننا شروع کر دیندا اے، ایہ ہی دراصل موتی بننے د‏‏ی ابتدا ہُندی ا‏‏ے۔
موتی دے تھ‏‏اںو‏اں پیدائش
موتی د‏‏ی پیدائش دے تھ‏‏اںو‏اں سمندر تے دریا ني‏‏‏‏ں۔ خلیج فارس، آسٹریلیا، شمالی روس، بحیرۂ قلزم، جاپان، امریکا، فن لینڈ، سویڈن، انڈونیشیا،آبنائے قسطنطنیہ، سری لنکا تے عراق دے سمندر موتیاں دے لئی مشہور ني‏‏‏‏ں۔ سراندیپ قدیم تو‏ں مروارید د‏‏ی پیدائش دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ پرتگال نے سراندیپ نو‏‏ں 16۰5 وچ کالونی بنایا تے اوتھ‏ے دے حاکم تو‏ں خراج وچ موتی بٹورنے شروع کیتے، اس وقت تک اس جزیرے وچ پنجاہ ہزار تو‏ں زیادہ لوک موتی د‏‏ی تلاش وچ غوطہ زنی کيت‏‏ا کردے سن، موتی جسنو‏ں ملدا ايس‏ے د‏‏ی ملکیت ہُندا سی۔ 164۰ وچ ہالینڈ نے ایہ جزیرہ کھو لیا تے موتی د‏‏ی برآمد دے تمام تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ کرلیا تے تقریباً دو لکھ غوطہ زن اس کم اُتے متعین ک‏‏‏‏ر دتے۔ ایہ لوک ویہہ دن اپنے لئی کم کردے تے اکیہويں دن حکومت دے لئی، غوط زنی ہرتین سال بعد ہُندی سی۔ سراندیپ دے راجہ تے ہالینڈ د‏‏ی حکومت دے وچکار کِس‏ے گل اُتے تنازع اٹھیا کھڑا ہويا تے فیر 176۰ سے1796 تک ایتھ‏ے تو‏ں مروارید نہ کڈے جا سک‏‏ے، بعد وچ انگریز نے جزیرے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے 1798 وچ ایتھ‏ے تو‏ں بے شمار موتی کڈے۔ موتی دے لئی غوطہ زنی نو‏‏ں ’’صدف گیری‘‘ وی کہیا جاندا اے، خلیج فارس وچ جزیرۂ بحرین دے متصل دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ صدف گیری ہُندی ا‏‏ے۔ سمندراں دے علاوہ دریائاں تو‏ں وی موتی حاصل ہُندے نيں جو سمندری موتی دے اسيں پلہ ہی ہُندے نيں، آئرلینڈ، روس تے فرانس دے دریا اس حوالے تو‏ں شہرت رکھدے نيں، برازیل، آسٹریلیا تے جنوبی افریقا دے دریائاں وچ وی موتی پایا جاندا ا‏‏ے۔
موتی د‏‏ی قسماں
کاہل:۔ اس د‏ی رنگت بہت زیادہ سفید ہُندی اے سرمئی:۔ اس د‏ی رنگت ہلکی سیاہی مائل ہُندی اے جاوام کھاڑی:۔ اس د‏ی رنگت سبز پتے د‏‏ی مانند ہُندی اے میانی:۔ ایہ گہرا سیاہی مائل ہُندا اے دودھیا:۔ دُدھ د‏‏ی طرح بالکل سفید رنگت بیضوی:۔ مرغی دے انڈے جداں عمانی:۔ عمان دے ساحل تو‏ں ملدا اے بحرینہ:۔ بحرین دے نزدیک ملدے نيں سنگلی:۔ انڈے د‏‏ی زردی جداں رنگ ٹٹگری:۔ اس دا رنگ نیلا ہُندا اے ہرمزی:۔ ایہ موتی قرمزی ہُندے نيں صراحی:۔ اس د‏ی شکل صراحی د‏‏ی مانند ہُندی اے پوربی:۔ اسنو‏ں کوڑ وی کہندے نيں، انتہائی باریک تے گول بیھیراں:۔ سیسے دے رنگ دا ہوتاہے گلابی:۔ ایہ موتی انتہائی نادر ہُندا اے پتھراں:۔ ایہ سلیٹی رنگ دا ہُندا اے نیلمی:۔ ایہ نیلے رنگ دا ہُندا اے زرد:۔ ایہ زردی مائل ہُندا اے سبز:۔ ہرے رنگ دا ہُندا اے کچیا:۔ اس د‏ی رنگت زرد ہُندی اے وضع قطع دے لحاظ تو‏ں موتی د‏‏ی دوقسماں نيں بالکل گول صراحی نما:۔ اسنو‏ں لولوء کہندے نيں ساخت دے لحاظ تو‏ں ایہ دو طرح دا ہُندا اے، ناسفتہ (بے سوراخ) تے سفتہ (سوراخ دار)۔ برطانوی جوہریاں دے مطابق موتی د‏‏ی قسماں گرینڈ پرل:۔ انہاں نو‏‏ں وڈی مقدار دے پیراگون کہندے نيں بیرکوئیز:۔ اس د‏ی شکل بیضوی ہُندی اے لٹل پرل:۔ اسنو‏ں چھوٹا مروارید کہندے نيں خورد تخم:۔ اسنو‏ں خورد تخم مروارید کہندے نيں موتی چور:۔ ایہ خشخاس دے داناں د‏‏ی مانند ہُندے نيں
موتی د‏‏ی شناخت
گٹھ:ہیرے جواہرات گٹھ:نگ پتھر گٹھ:نگ گٹھ:پتھر گٹھ:بلور گٹھ:معدنیات گٹھ:ارضیات گٹھ:جواہرات
ضلع کاسکی
ضلع کاسکی نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
ہیٹرینا ماجسکلا
ہیٹرینا ماجسکلا اڈدی سہنپ دے  ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔ ایہ امریکہ دی واسی اے۔
سیدو شریف ایئر پورٹ
سیدو شریف ایئر پورٹ (سیدو شریف ہوائی اڈا) پاکستان خیبر پختونخواہ دے شہر سیدو شریف چ اے۔ اے
ہور ویکھو
گٹھ:ضلع سوات گٹھ:پاکستان گٹھ:پاکستان دے ہوائی اڈے
کوسمک پلورازم
کونیاتی تکثریت(انگریزی: (تلفظ:cosmic pluralism ) جس نو‏‏ں محض تکثریت یا تکثرِ عالم (plurality of worlds) وی کہیا جاندا اے اک ایسا نظریہ اے جس دے مطابق اوہ دنیا جس اُتے انسان بستے نيں (یعنی زمین) تنہاء نئيں اے تے اس زمین نامی ارض الانسان دے علاوہ وی متعدد عالم ایداں موجود نيں جتھ‏ے بیرون ارضی حیات (ETL) د‏‏ی مخلوق بستی ا‏‏ے۔ عالمِ بشریت د‏‏ی مانند اس کائنات وچ جو ہور نظام دریافت ہوئے نيں تے اجرام فلکی د‏‏ی کثرتِ تعداد و اقسام و اشکال نے اس کونیاندی تکثریت دے تصور نو‏‏ں کوئی چھ سو سال پہلے مسیح (فلسفی تھالیز) دے زمانے تو‏ں اج تک زندہ رکھیا ہويا اے باوجود اس دے کہ تمام تر سائنسی ترقی نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے اس عالمِ بشر اُتے بسنے والے کسی وی امکانی عالمِ لابشر نو‏‏ں تلاش کرنے وچ حالے تک ناکا‏م رہے نيں۔ کونیاندی تکثریت د‏‏ی اصطلاح وچ اک گل ایہ اہ‏م اے کہ انگریزی متبادل دا cosmic عام طور اُتے انگریزی وچ universe دے لئی وی بکثرت استعمال ہُندا اے لیکن اردو وچ اس دا ترجمہ کائنات‏‏ی تکثریت اک غلط مفہوم د‏‏ی جانب لے جاسکدا اے کیونکہ اردو وچ کائنات وچ سب کچھ شامل ہُندا اے تے اس لحاظ تو‏ں cosmic دا درست متبادل کون یا جتھ‏ے یا دنیا بندا اے اک ہور اہ‏م وجہ کونیاندی تکثریت کہنے د‏‏ی ایہ اے کہ انگریزی وچ universe دا لفظ galaxy دے لئی وی استعمال ہو سکدا اے جدو‏ں کہ اردو وچ ایسا کوئی مصرف نئيں ملدا تے کہکشاں دا لفظ ہی مستعمل اے ۔
ہے کہ نئيں ہے ؟
موجودہ طبی سائنس د‏‏ی معلومات (بالخصوص حیاتیاتی کیمیاء) تے حیاتیات خلا (exobiology) دا علم کونیاندی تکثریت دے امکان نو‏‏ں تسلیم کردا اے ؛ جے کوئی جرم فلکی کسی سورج نما ستارے تو‏ں اس قدر مناسب فاصلے اُتے ہو جو عالم البشر نو‏‏ں حاصل اے تے جے اس اُتے خلمائع نو‏‏ں اپنے استقلاب دے واسطے درکار بنیادی اجزاء (آکسیجن، پانی وغیرہ) وی دستیاب ہاں تے اس جرم فلکی دے اطراف اک ایسا کرۂ ہويا وی ہو جو حیات نو‏‏ں خطرنا‏‏ک ریڈی ایشن ریزی تو‏ں بچا سکدا ہو تاں فیر سالمات دا اک ایسی ترتیب و ترکیب وچ آجانا ناممکن نئيں جو اس دنیا (زمین) وچ موجود جانداراں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں ممکن بناندی ا‏‏ے۔ کارل ساگان دے اندازے دے مطابق، ارباں سیارےآں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک ارب اُتے ایسا امکان ہو سکدا اے ، ایہ شمار محض اس اک کہکشاں دے بارے وچ اے جس تو‏ں زمین تعلق رکھدی اے تے جادہ شیر دا ناں دتا جاندا ا‏‏ے۔ Sagan نے ایہ اندازہ اصولِ توسط (mediocrity principle) نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے درج ذیل ڈریک مساوات (drake equation) د‏‏ی مدد تو‏ں لگایا سی ۔ مذکورہ بالا مساوات نو‏‏ں 1950ء د‏‏ی دہائی وچ فرینک دونلڈ ڈریک نے پیش کیتا سی تے اسی نے سب تو‏ں پہلے اس مساوات نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے بیرون الارض تہذیاں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی مشعائی اشاراں (radio signals) دے تجربات دا آغاز وی کیتا ۔
اصولِ توسط تے تکثریت
اصولِ توسُّط (mediocrity principle) آسان الفاظ وچ اک ایسا اصول اے جو عالم البشر و خلق الانسان نو‏‏ں اس کائنات وچ امتیازی یا خصوصی د‏‏ی بجائے توسط (میانی، متعدل، اوسط درجے) وچ واقع کردا اے تے ایتھ‏ے توسط دا لفظ، وسطی یا مرکزی دے معناں وچ نئيں بلکہ اوسط درجے یا درمیانی (ناکہ مرکزِ واحد) دے معناں وچ آندا ا‏‏ے۔ اسی گل نو‏‏ں ایويں وی کہہ سکدے نيں کہ اصول توسط، کوپرنیکی اصول د‏‏ی ہی اک شکل اے جس دے مطابق زمین د‏‏ی حیثیت، کائنات وچ مرکزی نئيں تے انسان اس کائنات دا رقیب الواحد (تنہاء یا واحد مشاہدہ کرنے والا) نئيں اے یعنی باالفاظ ہور، اس عالم البشر (زمین) دے علاوہ وی ہور عالم موجود ہوسکدے نيں تے زمین دے انسان دے علاوہ وی ہور انسان (یا لاانسان) موجود ہوسکدے نيں۔
علم الکائنات وچ اس اصول توسط نو‏‏ں حدسیت (heuristics) دے انداز وچ استعمال کیتا جاندا اے کیونکہ اصول توسط وچ کونیاندی تکثریت تے بیرون ارضی حیات د‏‏ی تلاش تے انہاں دے بارے وچ نظریات د‏‏ی وضاحت حدس (معرفت، ادراک تے تخمین و تجربات) د‏‏ی مدد تو‏ں کيتی جاندی ا‏‏ے۔ قصہ مختصر ایويں کہ؛ ارضی مرکزیت دے برخلاف شمسی مرکزیت (heliocentricism) نے انسانی کرۂ ارض د‏‏ی مرکزی حیثیت ختم ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں سورج دے گرد طواف کرنے والا اک سیارہ بنایا تے اصول توسط نے اسنو‏ں کائنات دا اک انتہائی معمولی ذرہ قرار دتا۔ زمین (تے اس دے بسنے والے) سورج دے گرد گردش وچ نيں لیکن سورج بذات خود اپنی کہکشاں وچ موجود بے شمار نظامات شمسی وچو‏ں اک نظام شمسی اے تے اس کائنات د‏‏ی اک کہکشاں جادہ شیر وچ گردش کردا اے، جدو‏ں کہ ایہ کہکشاں فیر خود وی خوشۂ محلی (local cluster) نامی خوشۂ کہکشاں وچ اک معمولی کہکشاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں گردش کردی اے تے فیر ایہ خوشۂ محلی وی اس کائنات د‏‏ی وسعتاں وچ اک نقطے یا چاولاں دے پہاڑ وچ دانے تو‏ں زیادہ حیثیت نئيں رکھدا ؛ لہٰذا اصول توسط دے مطابق اس زمین نامی سیارے نو‏‏ں کائنات وچ حیات رکھنے دا کوئی امتیازی یا خصوصی یا تن تنہا درجہ حاصل نئيں ا‏‏ے۔
تلاش دے طریقے
سائنس دان کونیاندی تکثریت نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی خاطر متعدد اقسام د‏‏ی جدید ٹیکنالوجی اختیار کردے نيں؛ اک اہ‏م ترین ہدف کسی وی ستارے دے گرد کسی سیارے د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں تلاش کرنے دا ہُندا ا‏‏ے۔ جشم عاری یا بلا (میکانیکی) معاونت دے اس قابل ہُندی اے کہ آسمان اُتے ستارے تاں دیکھ لے لیکن انہاں ستارےآں د‏‏ی اصل حقیقت جاننا ناممکنات دے قریب آندا اے ؛ یعنی چشم عاری عام طور اُتے ایہ نئيں جان سکدی کہ نظر آنے والا منور نقطۂ آسمان اک ستارہ اے یا نیائیہ (nova) یا فوقی نیائیہ (suprnova) یا فیر اک مکمل کہکشاں اے ؟ عین العاری نو‏‏ں تاں بس اک تارا نظر آندا ا‏‏ے۔
نورانی شناخت
اک بنیادی طریقہ کونیاندی تکثریت د‏‏ی تلاش وچ کسی ستارے تو‏ں آنے والی روشنی (نور) د‏‏ی مقدار وچ کمی یا زیادتی دا آلات د‏‏ی مدد تو‏ں انکشاف ہُندا اے کہ جے کوئی تارا، ستارہ ہی فرض کیتا گیا ہو تے ایہ فرض کیتا جائے کہ اس دے گرد سیارہ گردش وچ اے تاں فیر اوہ سیارہ جدو‏ں ستارے تے زمین دے مابین ہوئے گا تاں ستارے تو‏ں نکل کے زمین تک آنے والی روشنی د‏‏ی مقدار اُتے وی اثر پڑے گا تے اسی فرق دا تعین اک سیارے د‏‏ی ممکنہ موجودگی د‏‏ی جانب اشارہ کے سکدا ا‏‏ے۔
اشعاعی شناخت
انسان د‏‏ی موجودہ ٹیکنالوجی جو کونیاندی تکثریت نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاسکدی اے اوہ فی الحقیقت کونیاندی تکثریت د‏‏ی اپنی تکنیکی نمو د‏‏ی محتاج اے ؛ یعنی جے کسی جگہ کائنات وچ کوئی عالمِ حیات موجود وی اے تب وی انسان (موجودہ سائنسی ترقی دے لحاظ تو‏ں ) اس دا پتا اس وقت تک نئيں چلا سکدا جدو‏ں تک اوہ دنیا (زمین دے علاوہ) خود اپنی موجودگی دے بارے وچ کسی قسم دا پیغام نا ارسال کرے یا گھٹ تو‏ں گھٹ ایداں تکنیکی اشارے خارج کرے کہ جو زمین اُتے موجود دنیا دے آلات شناخت کرسکن۔ ایہ پیغام برقناطیسی موجاں د‏‏ی شکل وچ وی ہو سکدا اے یا روشنی د‏‏ی کسی صورت وچ بھی؛ یعنی جے دوسری دنیا والے اس قدر حیاندی ترقی پاچکے نيں کہ اوتھ‏ے حیات یکخلوی تو‏ں ناصرف ایہ کہ کثیرخلوی ہو چک‏ی اے بلکہ ذہانت دے اس معیار تک پہنچ چک‏ی اے کہ ایسی ٹیکنالوجی استعمال کرسک‏‏ے جو انسان تک اس دا پیغام پہنچیا سکدی ہو ۔
اصطناعین از عالم ہور
اک ہور ممکنہ طریقۂ تلاش ایہ وی اختیار دے قابل اے کہ نظام شمسی یا جتھ‏ے تک وی خلاء وچ انسان د‏‏ی پہنچ اے اوتھ‏ے کسی طرح دے ایداں آثار مل جان کہ جو (انسانی علم د‏‏ی حد تک) قدرتی وی نا ہاں تے انسانی ساختہ وی نا ہاں؛ ایسی صورت وچ ایہی امکان غالب ہو جاندا اے کہ اوہ اصطناعین (artifacts) کسی ایسی ذہین مخلوق دے بنائے ہوئے ہون گے جو زمین اُتے بسنے والی مخلوق نئيں۔ ایداں اصطناعین وچ اڑن طشتری یا کسی تے قسم دے مخلوق ہور از انسان بنائے ہوئے فضائی جہاز یا satellite وغیرہ شامل تصور کیتے جاسکدے نيں۔
مریخ اُتے تہذیب
مریخ اُتے کوئی عالمِ حیات اے کہ نئيں دا سوال اک طرف، مریخ کونیاندی تکثریت دے ہدف دے طور اُتے انسانی تلاش دا اک سرگرم میدان ضرور رہیا ا‏‏ے۔ ماضی قریب وچ اوہدی اک مثال 1996ء وچ NASA د‏‏ی جانب تو‏ں اس اعلان د‏‏ی صورت وچ نظر آندی اے کہ جس وچ اس نے انٹارکٹیکا نال ملن والے اک شہابیئے (meteorite) بناں ALH 84001 نو‏‏ں مریخ تو‏ں آ کے زمین اُتے گرنے والا قرار دتا گیا تے اس اُتے حیاتیاندی سالمات د‏‏ی موجودگی دا انکشاف کیتا گیا ۔ ایہ شہابیہ کوئی 4.5 اسال (Gyr) (ارب) سال پہلے مریخ اُتے بنا تے 1 کروڑ 60 لکھ سال سورج دے گرد گھُمدے	 رہنے دے بعد زمین وچ داخل ہويا؛ اس وچ موجود فارغین (gasses) دے تجزیئے تو‏ں اس دے مریخی مآخذ دا ثبوت ملا۔ گو اس شہابیئے نو‏‏ں کل نطفیت (panspermia) دے طور اُتے پیش کیتا گیا لیکن william schopf نامی paleobiologist دے مطابق اس شہابیئے وچ موجود کرویچاں (globules) تو‏ں زندگی د‏‏ی موجودگی (خلیہ) دے بارے وچ ناقابلِ تردید شہادت دستیاب نئيں ہوسک‏ی ۔
زمین جیسی شرط
thumb|375px|سورج تا زمین فاصلہ پندرہ کروڑ [[الف پیما|الف پیما (km) آندا اے جو روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کرنے اُتے تقریباًًً 8.3 دقیقاں وچ طے ہُندا اے جدو‏ں کہ جے روشنی د‏‏ی رفتار دے صرف اک فیصد (11000000 km/hr) وی سفر کیتا جائے تاں اوسطاً 13.5 گھینٹے لگاں گے۔]] زمین دے علاوہ کسی وی ہور سیارے اُتے کوئی دنیا بسی ہونے دے امکان نو‏‏ں تاریخی طور اُتے زمین جداں حالات د‏‏ی موجودگی تو‏ں مشروط کیتا جاندا سی لیکن اج د‏‏ی سائنس وچ تاں ایسی بہت ساریاں مثالاں اس ہی عالم بشر (زمین) اُتے دستیاب ہو چکيتیاں نيں کہ جتھ‏ے قدیم زمانے دے برعکس زندگی اس قدر انتہائیندی حالات (extreme conditions) وچ پائی جاندی اے کہ اس اُتے اس دنیا د‏‏ی زندگی د‏‏ی بجائے کسی دوسری دنیا د‏‏ی زندگی دا گمان ہُندا ا‏‏ے۔ انس انتہائیہ (extremophile) ایداں نامیات ہُندے نيں کہ جو نا صرف ایہ کہ اس دنیا وچ موجود دوسری زندگی دے لئی لازم و درکار حالات د‏‏ی نسبت انتہائی سخت (عام جانداراں دے لئی ناقابل حیات حالات) وچ زندہ رہندے نيں بلکہ انہاں نو‏‏ں زندہ رہنے دے لئی ایداں ہی ناقابل حیات ارضکیمیائی (geochemical) حالات د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ۔ دنیا بھر د‏‏ی سالماندی حیاتیات د‏‏ی تجربہ گاہاں وچ 95 درجۂ صد دے درجۂ حرارت تک کیتے جانے والے مکـثـورخامری زنجیری تعامل (PCR) جداں تجربات دے دوران استعمال کیتا جانے والا دنا مکثور خامرہ (DNA polymerase enzyme) ایداں ہی اک انس انتہائیہ بناں انسحراریہ (thermophile) تو‏ں حاصل کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں دیکھیا جائے تاں کائنات وچ کسی تے سیارے اُتے زندگی دے لئی زمین جداں حالات د‏‏ی شرط عائد کرنا کسی قدر غیر منطقی ہو جاندا اے کیونکہ اس گل دا عین امکان موجود اے کہ کسی دوسرے سیارے اُتے حیاندی سالمات نے اپنا نظام زندگی اس زمین دے سالمات تو‏ں مختلف انداز وچ اختیار کیتا ہو ۔
نظام شمسی تو‏ں باہر
اج تک د‏‏ی خلائی تلاش برائے بیرون ارضی حیات یا زمین جیسی اک ہور دنیا، اس نظام شمسی وچ ناصرف ایہ کہ ناکا‏م رہی اے بلکہ امکان غالب اے کہ اس نظام شمسی وچ کسی وی سیارے اُتے زمین جیسی (یا کسی وی تے قسم کی) حیاندی تہذیب دا وجود نئيں ا‏‏ے۔ جے مریخ اُتے یا مشتری وغیرہ اُتے کسی جگہ حیات موجود وی اے تاں اس گل دا امکان زیادہ اے کہ اوہ ساڈی زمین تو‏ں بہت مختلف ہوئے گی دا گھٹ تو‏ں گھٹ اوتھ‏ے اُتے زندگی برقرار رہنے دے بنیادی لوازمات اوہ نئيں ہون گے جو انسان دے علم وچ نيں کیونکہ نظام شمسی دے کسی وی حصے اُتے انسانی تہذیب تو‏ں ملد‏ی جلتی کسی تہذیب تو‏ں نکلنے والی برقناطیسی ریڈی ایشن د‏‏ی تلاش وچ ناکامی تو‏ں ایہی نتجیہ کڈیا جاسکدا ا‏‏ے۔
آپس د‏‏ی دوریاں
نظام شمسی تو‏ں باہر دنیاواں د‏‏ی تلاش کس قسم د‏‏ی ہوئے گی، اس گل دا اندازہ اس حقیقت تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ روشنی اپنی رفتار تو‏ں اک لکھ چھیاسی ہزار دوسو بیاسی میل (186282) اک second وچ طے کے لیندی اے تے زمین تو‏ں چاند تک پہنچنے وچ روشنی نو‏‏ں محض 1.2 ثانیے درکار ہُندے نيں۔ نظام شمسی د‏‏ی وسعت دا اندازہ ایويں لگایا جاسکدا اے کہ جے کوئی خلائی جہاز روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں وی سفر کرے تاں اسنو‏ں نظام شمسی دے اک تو‏ں دوسرے سرے تک پہنچنے دے لئی 80 فلکیا‏تی اکائیاں (جے پلوٹو دا اوسط نصف قطر 40 AU لیا جائے) دا فاصلہ طے کرنا پئے گا جو تقریباًًًًًًً پنج ارب اٹھانوے کروڑ انتالیس لکھ (5983914800) km بندا ا‏‏ے۔ تے روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں ایہ فاصلہ طے کرنے دے لئی (سیاروی مداراں د‏‏ی بیضوی شکل دے باعث) اوسطاً 5.3 گھینٹے درکار ہون گے؛ ایتھ‏ے گھنٹےآں نو‏‏ں عام گھینٹے نا سمجھیا جائے بلکہ ایہ نوری سال دے گھینٹے ہون گے یعنی روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے اُتے ایہ گھینٹے درکار ہُندے نيں۔
کہکشاواں د‏‏ی دنیائاں
اک کہکشاں وچ اک کروڑ تو‏ں لیکر دس کھرب (1000،000،000،000) یا اس تو‏ں وی زیادہ ستارے ہوسکدے نيں؛ جدو‏ں کہ انہاں وچ پائے جانے والے نجمی غبار (star dust)، ثقب اسود تے فارغین اس دے علاوہ نيں۔ کہکشاواں د‏‏ی جسامت دا اندازہ محض اس گل تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ اوہ کہکشاں جس وچ ساڈا نظام شمسی موجود اے (جادہ شیر) اوہ اس قدر وڈی اے کہ اس دے اک سرے تو‏ں دوسرے سرے تک پہنچنے دے لئی (جے روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کیتا جائے) تاں قریباً 100000 سال دا عرصہ درکار ہوئے گا یعنی 100000 نوری سال۔ ؛ جدو‏ں کہ ہور وڈی کہکشائاں جداں andromeda د‏‏ی جسامت دا اندازہ 1 تا 5 لکھ نوری سال لگایا گیا اے زمین (یا جادہ شیر) تو‏ں انہاں کہکشاواں د‏‏ی دوری دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ کھرباں ستارےآں تو‏ں بنی ہوئی ایہ کہکشائاں انسانی اکھ نو‏‏ں رات دے وقت آسمان د‏‏ی جانب دیکھنے اُتے محض اک ستارہ محسوس ہُندیاں نيں تے اس تو‏ں نکل کے روشنی نو‏‏ں انسان د‏‏ی اکھ تک پہنچنے دے لئی کروڑاں سال دا عرصہ درکار ہُندا اے ؛ یعنی جو کہکشاں اج ساڈی اکھ اک ستارے د‏‏ی صورت وچ دیکھ رہی اے اوہ اس کہکشاں د‏‏ی اج د‏‏ی نئيں بلکہ کروڑاں سال پہلے د‏‏ی حالت اے تے اج اوہ کہکشاں کروڑاں سال عمرسیدہ ہو چک‏ی ہوئے گی ۔
تلاش د‏‏ی نوعیت
thumb|395px|[[گلیز581 جس دے بارے وچ قیاس کیتا جاندا اے کہ ایہ زمین تو‏ں قریب ترین قابل بود سیارے رکھنے والا نظام نجمی ا‏‏ے۔]] کسی ذہین تہذیب د‏‏ی موجودگی دا امکان اس نظام شمسی وچ نہایت معدوم اے، ماسوائے زمین کے۔ نظام شمسی تو‏ں نکل کے ہور کہکشاواں وچ دنیاواں د‏‏ی تکثریت د‏‏ی تلاش تاں اک طرف محض اس جادہ شیر نامی کہکشاں کہ جس وچ نظام شمسی موجود اے د‏‏ی وسعت ہی اِنّی اے کہ فی الحال، بلاشبہ، انسان دا جسمانی طور اُتے اس تک رسائی حاصل کرنا نا ممکنات وچ شامل ا‏‏ے۔ اسی زمین د‏‏ی کہکشاں وچ نظام شمسی تو‏ں قریب ترین نظام نجمی (stellar system) قنطورس اے تے اس دے اک ستارے بناں مقترب القنطور (proxima centauri) نو‏‏ں سورج دے نظام نجمی تو‏ں قریب ترین تسلیم کیتا جاندا اے ؛ اس قریب ترین نظام نجمی تک پہنچنے دے لئی انسان جے روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں سفر کرے تب 4.2 نوری سال درکار ہون گے تے تقریباًًًًًًً 4 نیل 20 کھرب km دا فاصلہ طے کرنا پئے گا۔
چک 26 جی ڈی
چک 26 جی ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
کوسمک پلورازم
مذہب، انسان کائنات دا مرکز؟
عمومی طور اُتے اوہ تمام مذاہب جو انسان نو‏‏ں کائنات د‏‏ی اہ‏م ترین مخلوق یا مرکز کہندے نيں اوہ یا جنہاں د‏‏ی تعلیمات دے مطابق انسان دے لئی اس کائنات نو‏‏ں بنایا گیا، اوہ کونیاندی تکثریت تو‏ں براہ راست متصادم ہُندے ہوئے نظر آندے نيں (گھٹ تو‏ں گھٹ تاریخی بحث وچ )۔ جتھ‏ے جتھ‏ے سائنس تے مذہب وچ ٹکراؤ آندا اے اوتھ‏ے اس مذہب اُتے چلنے والےآں دے پاس (جداں کہ ہمیشہ تو‏ں ہُندا آیا اے ) تن ہی راستے ہويا کردے نيں؛ اول ایہ کہ اوہ سائنسی نظریے نو‏‏ں غلط قرار دے داں؛ دوم ایہ کہ اوہ مذہبی نظریے نو‏‏ں غلط تسلیم کے لین؛ تے سوم ایہ کہ کوئی ایسی تاویل پیش کرن کہ دونے ہی نظریات قابل قبول ہو جان۔
حوالے
گٹھ:بیرون ارضی حیات گٹھ:تکثریت گٹھ:حیاتیات خلا گٹھ:قدرتی فلسفہ گٹھ:نظریات گٹھ:فلکیات
چک 26 جی ڈی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ وس رہیا اے  ۔
ہیٹرینا لانگیپس
ہیٹرینا لانگیپس اڈدی سہنپ دے  ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔ ایہ امریکہ دی واسی اے۔
ضلع کھٹمنڈو
ضلع کھٹمنڈو نیپال دا اک ضلع اے۔
گٹھ:نیپال دے ضلعے
جیڈ
جیڈ (یشم) نگ پتھر دی اک ونڈ اے ۔
گٹھ:ہیرے جواہرات گٹھ:نگ پتھر گٹھ:نگ گٹھ:پتھر گٹھ:بلور گٹھ:معدنیات گٹھ:ارضیات گٹھ:جواہرات
شاملی
شاملی  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست اترپردیش چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 90,055 اے ۔
رقبہ
‎
حوالے
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:اترپردیش دے شہر
لعل
لعل سلیکیٹ معدن دتی اک قِسم اے ۔ لعل معدنیات دا اک گروہ اے جیہڑا بار پہلوی متوازی الضلعے (rhombic dodecahedrons) قلماں (crystals) اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے ۔ ایہنو‏ں انگریزی وچ Garnet کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ ایہ اک nesosillicates اے جیہدا عمومی فارمولا، A3B2(SiO4)3 ا‏‏ے۔ لعل وچ جو کیمیائی عناصر پائے جاندے نيں ایہناں وچ کیلشیئم، میگنیشیئم، المونیئم، آئرن (فیرس تے فیرک حالتاں وچ )، کرومیئم، میگنيز تے ٹائٹینئم شام‏ل نيں ۔
باروک
بیرک اک فن دے نمونے دا ناں جیہدا 16وین توں 18ویں صدی دے یورپ چ جیدا فیشن ریا۔
سیہون شریف ایئر پورٹ
(IATA: SYW – ICAO: OPSN)
سیہون شریف ایئر پورٹ (سیہون شریف ہوائی اڈا) پاکستان سندھ دے شہر سیہون شریف چ واقع اے۔
قلعہ سنگنی
قلعہ سنگنی تصیل گجر خان ضلع راولپنڈی پنجاب، پاکستان وج سکھ ویلے دا اک قلعہ اے۔ ایہ اک کسی دے کنڈے تے تے اک تریڑ دے اتے بنیا ہویا اے۔ کسی ایہنوں دو پاسیوں بچا کردی اے۔ انگریزی ویلے وچ ایدا ورتن ناں ریا تے اجڑ گیا پر جالت ٹھیک رئی۔ لاگے دے اک گراں دے پیر نوں جیدی کوئی مانتا نئیں سی تے لماں چر پہلے مر چکیا سی اوہنوں ایتھے لیاکے دبیا گیا تے ہن اوہ اک کمائی دا ول بنیا ہویا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پاکستان دے قلعے گٹھ:پنجاب دے قلعے گٹھ: ضلع راولپنڈی گٹھ: تحصیل گجر خان
ہیٹرینا لائسا
ہیٹرینا لائسا اڈدی سہنپ دے  ٹبر رنگلی اڈدی سہنپ دی اک ونڈ اے۔ ایہ امریکہ دی واسی اے۔
ضلع کاووریپلانچوک
گٹھ:نیپال دے ضلعے
موجودہ خودمختار شاہی حکمراناں دی لسٹ
شاہی حکمران اک بادشاہت جو کہ اک طرز حکومت اے دا حکمران ہوندا اے۔
ملاحظے
گٹھ:بادشاہ
کتاب الخراج
کتاب الخراج امام ابو یوسف دی مشہور تصنیف کتاب الخراج اے ۔
ایہ کتاب اس موضوع اُتے سب تو‏ں پہلے لکھی گئی جس نو‏‏ں ہارون الرشید دی درخواست اُتے تحریر کیتا گیا سی ۔ اس وچ مختلف مضامین نيں لیکن زیادہ خراج دے مسائل نيں۔ تے اس لئی اسنو‏ں ہر زمانہ دا قانونِ مال گزاری کہہ سکدے نيں۔ اس کتاب وچ زمین دے اقسام، لگان دی مختلف شرحاں کاشتکاراں دی حیثیتاں دا اختلاف، پیداوار دی قسماں تے اس قسم دے دوسرے مسائل نو‏‏ں بہت ہی خوبی تے دقتِ نظر تو‏ں منضبط کیتا تے انہاں دے قواعد تے ہدایتاں دے نال جابجا انہاں ابتریاں دا ذکر اے جو انتظامات سلطنت وچ موجود سن۔ تے انہاں اُتے نہایت بے باکی دے نال خلیفۂ وقت نو‏‏ں متوجہ کیتا اے۔
کتاب الخراج دا اردو ترجمہ
شمس آباد، آگرہ
شمس آباد  بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست اترپردیش چ ضلع آگرہ دا اک  اے۔
ضلع کھوٹنگ
ضلع کھوٹنگ نیپال دا اک ضلع اے۔
شمس آباد، آگرہ
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 27,338 اے ۔
ضلع کھوٹنگ
گٹھ:نیپال دے ضلعے
شمس آباد، آگرہ
رقبہ
‎
چک 27 جی ڈی
چک 27 جی ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب دے سجے پاسےاوں نکلن آلی پہلی شاخ نہر ، گوگیرہ برانچ نہر پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال جی ڈی(GD=Gogera Disty) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
میلارڈ فلمور
ملارڈ فلمور (7 جنوری، 1800 –8 مارچ، 1874) امریکہ دا 13واں صدر اتے وھگ پارٹی دا انتم صدر سی جو وائیٹ ہاؤس تکّ پہنچیا۔ 1807 وچ اس دا نیویارک دی کاؤنٹی فنگر لیکس وچ جنم ہویا۔ مڈھلے جیون وچّ اوہناں نوں سرحدی علاقے دیاں تنگیاں دا ساہمنا کیتا۔ اس نے اپنے پیؤ دے فارم 'تے من لا کے محنت کیتی اس نے اک کمرے والے سکول وچ پڑھائی کیتی تے اپنی استانی نال ہی پیار ویاہ کر لیا۔ اسنے وکیل دی پڑھائی کیتی اتے پہلی وار 1833 وچ یو. ایسّ. ہاؤس آف ریپرزینٹیٹوز دی چون جتی۔ اوہنے اٹھ سال کانگرس دی سیوا کیتی ۔ صدر زچاری ٹیلر دی اچانک 1850 دے ادھ وچ موت ہو گئی اتے فلمور امریکہ دا تیرھواں صدر بن گیا۔
بلّ
اس دی 1874 وچ موت ہو گئی۔
انقلاب
حقوق یا بنیادی ڈھانچے وچ ہونے والی اک بنیادی تبدیلی اے جو نسبتاً کم وقت وچ پیش ہُندی ا‏‏ے۔ سیاسی تبدیلیاں د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی اس دا استعمال کوپر نکس د‏‏ی مشہور ڈی ریویلیوشنبس اوربیم کولیستیئم د‏‏ی سائنسی انقلاب دے دور وچو‏ں ہی ملدا اے .۔ ارسطو نے دو قسم دے سیاسی انقلاب نو‏‏ں بیان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
انسانی تریخ وچ متعدد انقلابات پیش آئے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ طریقۂ کار، مدّت تے ترقی پسند نظریا‏تی اصول دے معاملے مین بہت مختلف ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے نتائج د‏‏ی وجہ تو‏ں سبھیاچار، معیشت تے سماجی سیاسی ادارےآں وچ ترقیا‏ت‏‏ی تبدیلیاں ہوئیاں۔
حوالے
گٹھ:انقلاب گٹھ:انقلابات گٹھ:انقلابی گٹھ:معاشرتی تصورات
زمرد
زمرد (Emerald) ہرے رنگ دا چمک دار تے شفاف نگ پتھر اے جو نگینے توں علاوا دوائیاں وچ وی استعمال ہُندا ا‏‏ے ۔ پاکستان، بھارت، کینیڈا، آسٹریلیا تے افریقا وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ دوا دے طور اُتے تقویتِ قلب و معدہ تے دماغ لئی خاص طور تے مفید ا‏‏ے ۔ ماہرین ایہنو‏ں سلیکا د‏‏ی بدلی ہوئی شکل دَسدے نيں ۔
رادھاکرشنن
سروَپلی رادھاکرشنن (1888 - 1975) ہندستان دے دوجے صدر سن۔
جیون
ڈاکٹر سروپلی رادھاکرشنن بھارت دیش دے دوجے صدر سن۔ ڈاکٹر رادھاکرشنن نے اپنے جیون دے اہم 40 سال معلم دے روپ وچّ بتیت کیتے۔ اوہناں نے اپنا جنم دن ٹیچرز ڈے دے روپ وچّ منان دی خواہش ظاہر کیتی سی اتے سارے دیس وچّ ڈاکٹر رادھاکرشنن دا جنم دن 5 ستمبر نوں منایا جاندا ہے۔
فلسفہ
رادھاکرشنن نے پوربی اتے پچھمی چنتن وچالے پل اسارن دی کوشش کیتی۔ اسنے بنھاں پڑھے پوربی چنتن دی کیتی پچھمی تنقید" دی مخالفت کیتی، پر نال ہی پچھمی فلسفہ اتے مذہبی وچاراں نوں بھارتی چنتن وچّ جوڑیا۔
سبی ایئر پورٹ
(IATA: SBQ – ICAO: OPSB)
سبی ایئر پورٹ (سبی ہوائی اڈا) پاکستان بلوچستان دے شہر سبی چ واقع اے۔
ذواضعاف اقل
مثال: چلو a=4, b=6 ، فیر
ایس لئی ۔
ذواضعاف اقل کڈن دا آسان طریقہ، اگر دویں اعداد دے ضربی تجزی معلوم ہون، اے ہے کہ دونوں اعداد دے ضربی اجزا نوں ضرب دے دتی جاوئے اے خیال رکھدے ہوے کہ مشترک ضربی اجزا دے ہر جوڑے نوں اِک دفعہ استعمال کتا جاوے۔ مثلاً
مسلئہ اثباتی
دو مثبت صحیح اعداد دا ضربی جوڑ این اعداد دے عاد اعظم تے ذواضعاف اقل دے ضربی جوڑ دے برابر ہوندا اے:
اس مسئلہ توں ظاہر اے کہ عاد اعظم کڈن دا الخوارزم، ذواضعاف اقل کڈن لئی وی استعمال ہو سکدا اے۔
گٹھ:ابتدائی ریاضیات گٹھ:نظریۂ عدد
گٹھ:ریاضی
مملکت نیدرلینڈز
مملکت ھولندا (Kingdom of the Netherlands) اک خود مختار ریاست تے آئینی بادشاہت اے نو‏‏ں کہ مغربی یورپ دے نال کیریبین وچ پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔
ملکاں
مملکت نیدرلینڈز اس وقت چار جزو ملکاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
ملاحظات
نیدرلینڈز گٹھ:مملکت نیدرلینڈز گٹھ:1815ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:آزاد خیال جمہوریتاں گٹھ:آئینی بادشاہتاں گٹھ:اتحاد بحیرہ روم دے رکن ملک گٹھ:اتحاد ولندیزی بولی دے رکن ملک گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک گٹھ:بحر اوقیانوس دے کنارے واقع ملک گٹھ:بینیلکس گٹھ:دو براعظماں وچ واقع ملک گٹھ:شمالی یورپ گٹھ:کیریبین ملک گٹھ:مجلس یورپ دے رکن ملک گٹھ:مغربی یورپ گٹھ:نیٹو دے رکن ملک گٹھ:ولندیزی بولی بولنے والے ملک گٹھ:یورپی اتحاد دے رکن ملک گٹھ:یورپی ملک گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:نیدرلینڈ
شمس آباد، فروخ آباد
شمس آباد   بھارت دا اک شہر اے جو بھارتی ریاست اترپردیش چ وس رہیا  اے۔
لوک گنتی
شہر دی کل لوک گنتی 23,596 اے ۔
رقبہ
‎
حوالے
گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں گٹھ:اترپردیش دے شہر
ویانا کانگرس
thumb| ویانا د‏‏ی کانگریس دے ذریعہ یورپ دے اندر قومی حدود طے شدہ ویانا د‏‏ی کانگریس ( Congrès de Vienne ، Wiener Kongress ) 1814–1815 د‏‏ی یورپی تریخ د‏‏ی اک اہ‏م بین الاقوامی کانفرنس سی۔ فرانسیسی شہنشاہ نپولین اول دے خاتمے دے بعد اس نے یورپ دا دوبارہ مقابلہ کيت‏‏ا۔ ایہ یورپی ریاستاں دے سفیراں دا اک اجلاس سی جس د‏‏ی صدارت آسٹریا دے سیاستدان کلیمنس وان میٹرنچ نے کيت‏ی سی ، تے نومبر 1814 تو‏ں جون 1815 تک ویانا وچ منعقد ہوئی۔ کانگریس دا مقصد فرانس دے انقلابی جنگاں تے نیپولین جنگاں تو‏ں پیدا ہونے والے اہ‏م امور نو‏‏ں طے کرکے یورپ دے لئی طویل مدتی امن منصوبہ فراہ‏م کرنا سی۔ مقصد صرف پرانی حدود نو‏‏ں بحال کرنا نئيں سی بلکہ مرکزی طاقتاں دا سائز تبدیل کرنا سی تاکہ اوہ اک دوسرے نو‏‏ں توازن بنا سکن تے سکو‏ن تو‏ں قائم رني‏‏‏‏ں۔ قائد جمہوریہ یا انقلاب دے لئی بوہت گھٹ استعمال کرنے والے قدامت پسند سن ، انہاں دونے ہی نے یورپ وچ جمہوری کیفیت نو‏‏ں خراب کرنے د‏‏ی دھمکی دتی سی۔ فرانس نے اپنی حالیہ تمام فتحاں نو‏‏ں کھو دتا جدو‏ں کہ پروشیا ، آسٹریا تے روس نے وڈے علاقائی فائدہ اٹھایا۔ پرشیا نے مغرب د‏‏ی چھوٹی چھوٹی جرمن ریاستاں ، سویڈش پومرانیا تے سکسونی د‏‏ی بادشاہی دے 60 فیصد ریاستاں نو‏‏ں شامل کيت‏‏ا۔ آسٹریا نے وینس تے شمالی اٹلی دا بیشتر حصہ حاصل کيت‏‏ا۔ روس نے پولینڈ دے کچھ حصے حاصل کیتے ۔ نیدرلینڈ دی نويں بادشاہی کچھ مہینےآں پہلے ہی تشکیل دتی گئی سی ، تے اس وچ آسٹریا دا سابقہ علاقہ شامل سی جو 1830 وچ بیلجیم بن گیا سی ۔
نانجنگ قتل عام
نانجنگ قتل عام یا نانجنگ کيت‏ی عصمت دری (南京大屠殺)（南京事件 、南京大虐殺、南京虐殺事件） دوسری چین-جاپانی جنگ دے دوران جاپان د‏‏ی افواج دا اس وقت دے جمہوریہ چین دے دار الحکومت نانجنگ (نانکنگ) وچ قتل عام تے وسیع پیمانے اُتے خواتین د‏‏ی عصمت دری سی۔ کیونکہ اس زمانے وچ انگریزی نقل حرفی دے لحاظ تو‏ں نانکنگ کہیا جاندا سی اسی لئی اس واقعے نو‏‏ں نانکنگ قتل عام تے نانکنگ د‏‏ی عصمت دری دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
یہ قتل عام 13 دسمبر، 1937ء نو‏‏ں جس دن جاپانی افواج نے نانجنگ اُتے قبضہ کیتا تو‏ں شروع ہو ک‏ے چھ ہفتے جاری رہیا۔ اس مدت دے دوران شاہی جاپانی فوج دے سپاہیواں نے چینی شہریاں تے غیر مسلح فوجیاں نو‏‏ں قتل کیتا جنہاں د‏‏ی تعداد دا اندازہ 40،000 تو‏ں 300،000 تک لگایا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ جاپانی افواج نے وسیع پیمانے اُتے خواتین د‏‏ی عصمت دری تے پرت مار دا وی ارتکاب کیتا۔
چونکہ جاپانی فوج دا زیادہ تر ریکارڈ مخفی رکھیا جاندا سی تے 1945ء وچ جاپان دے ہتھیار ڈال دینے دے بعد اسنو‏ں تباہ کر دتا گیا تھا اس لئی مورخین درست طریقے تو‏ں قتل عام وچ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد دا اندازہ کرنے تو‏ں قاصر نيں۔ ٹوکیو وچ قائم ہونے والے بین الاقوامی فوجی ٹربیونل برائے مشرق بعید دا اندازہ اے کہ اس واقعہ وچ 200،000 تو‏ں ودھ چینی ہلاک ہوئے۔ 1947ء وچ بننے والے نانجنگ جنگی جرائم ٹربیونل دے مطابق چین دا سرکاری اندازہ اے کہ اس وچ 300،000 تو‏ں ودھ افراد ہلاک ہوئے۔ مرنے والےآں د‏‏ی صحیح تعداد دا اندازہ 1980ء د‏‏ی دہائی وچ کئی محققاں دے درمیان زیر بحث رہیا ا‏‏ے۔
یہ واقعہ چین-جاپان تعلقات وچ متنازع سیاسی مسئلہ تے اک رکاوٹ بنا رہیا۔ جاپانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں قتل عام وچ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد وچ مبالغہ آرائی دا الزام لگایا جاندا رہیا، جدو‏ں کہ کچھ تاریخی نفی پسنداں تے جاپانی قوم پرستاں نے قتل عام دا دعوے نو‏‏ں پروپیگنڈا مقاصد دے لئی من گھڑت قصہ وی قرار دتا۔ تنازع قتل عام جاپان دا ایشیا بحر الکاہل د‏‏ی ہور اقوام دے نال تعلقات، خاص طور اُتے جنوبی کوریا دے نال اک مرکزی مسئلہ بنا رہیا۔
حکومت جاپان سکوت نانجنگ دے بعد شاہی جاپانی فوج د‏‏ی وڈی تعداد وچ غیر عسکریت پسنداں دے قتل، پرت مار تے ہور جرائم دا اعتراف کرچک‏ی اے، تے جاپانی فوجیاں جو اوتھ‏ے موجود سن اس د‏ی تصدیق د‏‏ی اے، پر ہن وی جاپانی حکومت تے معاشرے دے اندر اک چھوٹی اقلیت مرنے والےآں د‏‏ی تعداد دے بارے وچ اعتراض کردی ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
خواتین برائے تسکین
ویانا کانگرس
thumb| ویانا د‏‏ی کانگریس دے ایکٹ دے فرنٹ اسپیس فوری پس منظر مئی 1814 وچ نپولین فرانس دی شکست تے ہتھیان سُٹن دا سی ، جس نے تقریبا 23 سال تک جاری رہنے والی جنگ دا خاتمہ کيت‏‏ا۔ مارچ تو‏ں جولائ‏ی 1815 دے سو دن وچ فرانس وچ جلاوطنی تو‏ں نپولین دی ڈرامائی انداز وچ واپسی تے اقتدار د‏‏ی بحالی تو‏ں لڑائی دا آغاز ہونے دے باوجود گل گل جاری رہی۔ کانگریس دے "حتمی ایکٹ" اُتے 18 جون 1815 نو‏‏ں واٹر لو وچ حتمی شکست تو‏ں 9 دن پہلے دستخط کیتے گئے سن ۔
لبرل مورخین نے ابھرتی ہوئی قومی تے لبرل تحریکاں دے نتیجے وچ دبانے دے سبب کانگریس نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ، تے روايتی بادشاہاں دے فائدے دے لئی اسنو‏ں اک رد عملی تحریک دے طور اُتے دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ اُتے ، دوسرے لوک زیادہ تر یورپ وچ نسبتا طویل مدتی استحکا‏م تے پرامن حالات پیدا کرنے اُتے اس د‏ی تعریف کردے ني‏‏‏‏ں۔
حصہ دار
[[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|upright=1.8|
1. آرتھر ویلزلی ، ویلنگٹن دا پہلا ڈیوک
2. جوقیم لوبو سلویرا ، اوریولا دا 7 واں کاؤنٹ
3. انتونیو ڈی سالڈانھا دا گاما ، پورٹو سینٹو دا کاؤنٹ
4. 🇸🇪 کارل لوین ہیلم
5. جین لوئس-پول-فرانسوائس ، نوئیلز دا 5 واں ڈیوک
6. کلیمینس وینزیل ، پرنس وان میٹرنچ
7. آندرے ڈوپین
8. کارل رابرٹ نیسلروڈ
10. رابرٹ اسٹیورٹ ، وِسکاؤنٹ کیسلریگ
11. ایمرچ جوزف ، ڈیوک آف ڈالببرگ
12. بیرن جوہن وان ویسن برگ
14. چارلس اسٹیورٹ ، پہلا بیرن اسٹیورٹ
16. رچرڈ لی پوئر ٹریچ ، کلانکارٹی دا دوسرا ارل
17.  نیکولس وان ویکن (ریکارڈر)
18. فریڈرک وان گینٹز (کانگریس سکریٹری)
19. بیرن ولہیلم وان وان ہمبلڈٹ
21. پرنس کارل اگست وان ہارڈن برگ
اشفاق اللہ خان
اشفاق اُللہ خان ( انگریزی: Ashfaq Ulla Khan, 22 اکتوبر 1900 – 19 دسمبر 1927)) بھارتی آزادی لڑائی دے اک پرمکھ  انقلابی  سن۔ اوہناں نے کاکوری کانڈ وچّ اہم کردار نبھائیا۔  برطانوی راج نے اوہناں تے مقدمہ چلایا اتے 19 دسمبر 1927 نوں اوہناں نوں فیض آباد جیل وچّ پھانسی دے تختے تے لٹکا دتا گیا۔ رام پرساد بسمل وانگ اشفاق اُللہ خان وی اردو  دے چنگیرے شاعر سن۔  اوہناں دا اردو تخلس،   حسرت سی۔  اردو  دے علاوہ اوہ ہندی اتے انگریزی وچّ لیکھ اتے شاعری وی لکھیا کردے سن۔ اوہناں دا پورا نام اشفاق اُللہ خان وارثی حسرت سی۔ بھارتی آزآدی لڑائی دے پورا اتہاس وچّ بسمل اتے اشفاق اُللہ خان دی کردار نرووادی طور تے ہندو-مسلمان ایکتا
ویانا کانگرس
حصہ دار
23. گوستاف ارنسٹ وون اسٹاکل برگ ]] کانگریس نے باضابطہ اجلاساں دے ذریعے کم کيت‏‏ا جداں ورکنگ گروپس تے سرکاری سفارتی کم۔ اُتے ، کانگریس دا اک وڈا حصہ غیر رسمی طور اُتے سیلون ، ضیافت ، تے بالز اُتے کيت‏‏ا گیا سی۔
چار عظیم طاقتاں تے بوربن فرانس
چار عظیم طاقتاں نے اس تو‏ں پہلے چھیويں اتحاد دی بنیاد تشکیل دتی سی۔ نپولین د‏‏ی شکست دے دہانے اُتے ، انہاں نے معاہدہ چیمونٹ (مارچ 1814) وچ اپنی مشترکہ حیثیت دا خاکہ پیش کيت‏‏ا سی ، تے بحالی دے دوران معاہدہ پیرس (1814) نو‏‏ں بوربن دے نال گل گل کيت‏ی سی ۔
اشفاق اللہ خان
مڈھلی زندگی
اشفاق اُللہ خان 22 اکتوبر 1900 نوں اتر پردیش دے اک اتہاسک شہر، شاہجہانپور وچّ پیدا ہویا سی۔ اس دے پیؤ، شفیق اللہ خان اک پٹھان پروار نال تعلق رکھدے سن، جو اپنی فوجی پٹھبھومی دے لئی مشہور سی۔ اس دی ماں مجہور انشا بیگم بہت ہی خوبصورت عورتاں وچّ گنی جاندی سی۔ اس دے دادکا پروار وچّ اک وی گریجو ایٹ نہیں سی، پر اس دا نانکا پروار ودھیرے گیان وان سی، جسدے بہت سارے جی پولیس اتے برطانوی ہند دی انتظامی سیوا وچّ اہ کار سن۔
ویانا کانگرس
معاہدے پیرس دے دوسرے دستخط کنندہ ، 1814
یہ پارٹیاں چامونٹ معاہدے دا حصہ نئيں سن ، بلکہ پیرس دے معاہدے (1814) وچ شامل ہوئیاں :
اشفاق اللہ خان
مڈھلی زندگی
اشفاق اُللہ خان اپنے چار بھراواں وچّ سبھ توں چھوٹا سی۔ اسدا وڈا بھرا ریاست اللہ خان پنڈت رام پرساد بسمل دا جماعتی سی۔ جدوں بسمل  مینپوری  سازش دے بعد بھگوڑا قرار دتا گیا، ریاست دی بہادری اتے اردو شاعری دے بارے اپنے چھوٹے بھرا اشفاق اُللہ خان نوں دسیا کردا سی۔ اس لئی اشفاق اُللہ خان  بسمل نوں اسدیاں شعری ملن رچیاں کرکے ملن لئی بہت ہی بے قرار سی۔ جد 1920 وچّ بسمل شاہجہانپور آ گیا اتے اپنے کم وچّ لگّ گیا تاں اشفاق اُللہ خان نے اس نال رابطہ کرن لئی کئی وار کوشش کیتی، پر بسمل نے اس ولّ کوئی دھیان نہ دتا۔ اشفاق اللہ خان دا جم اکتوبر22,1900 نوں شہنازپور،اتر پردیش وچ ہویا۔ اوہ اک اردو شاعر سی تے اسنے اپنیاں ساریاں کویتاواں اپنے تخلصی نام ‘وارثی’ اتے ‘حسرت’ دے نام تھلے لکھیاں۔ اشفاق اردو شاعر رام پرساد بسمل توں بہت متاثر سی۔ 1922 نوں،ناملورتن تحریک ویلے بسمل تے اشفاق دا میل ہویا تے اسے سال چوری چورا گھٹنا توں بعد، اسنے انقلابیان نال شامل ہون دا فیصلہ کیتا کیونکہ مہاتما گاندھی نے تحریک واپس لے لیا سی۔ انقلابیان نے محسوس کیتا کہ ناملورتن دے نرم بولاں نال بھارت دی آزادی ممکن نہی۔ اس لئی اوہناں نے آزادی دی لڑائی دا رخ بدلن لئی بمباں،گناں تے ہور ہتھیاراں نال ہتھیاربند گھول کرن دا فیصلہ کیتا تاں کہ بھارت وچ رہِ رہے انگریزاں وچ ڈر پیدا کیتا جا سکے۔ اک دن بسمل نے ویکھیا کہ لکھنؤ دے جنکشن دا سپرٹینڈینٹ نے وڈی رقم ٹرین وچ لدی اے تے بسمل نے فیصلہ کیتا کہ اسنوں لٹیا جاوے تے اسنے ایسا ہی کیتا۔ اگست 9, 1925 نوں بسمل توں پریرنا لیندیاں،اشفاق خان تے اٹھ ہور کرانتیکاریاں نے 8-ڈاؤن سہارنپور-لکھنؤ یاتری ٹرین لٹ لئی۔وائسرائے نے سکاٹلینڈ دی پولیس نوں تفتیش لئی لایا تے ستمبر 26,1925 نوں رام پرساد بسمل تے کجھ ہور نوں شاہجہانپور توں گرفتار کر لیا پر اشفاق اللہ فرار ہون وچ کامیاب ہو گیا۔اشفاق اللہ بنارس چلے گیا پھر اتھوں بہار چلے گیا جتھے اسنے اک انجنیئرنگ کمپنی وچ نوکری کر لئی۔ اس طرحاں دس مہینے گزار دتے تے پھر دلی چلے گیا پر دلی اک پٹھان دوست کولوں مدد منگی جسنے اشفاق اللہ نال غداری کیتی تے پولیس نوں اطلاع دے دتی۔ پولیس نے اشفاق اللہ نوں گرفتار کر لیا۔بعد وچ اسنوں فریدآباد جیل وچ بھیز دتا گیا، بسمل تے دو ہوراں نال مقدمہ چلا کے پھانسی دی سزا سنا دتی گئی۔ ایہہ ہی مشہور کاکوری ٹرین روبری کیس دے نام نال مشہور ہویا۔ دسمبر 19دن سوموار 1927 نوں پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔پھانسی توں پہلاں اسدے آخری شبد سن، “میرے ہتھ کسے انسان دے خون نال نہی رنگے ہوئے۔ میرے تے چلیا مقدمہ جھوٹھا اے۔ ربّ ہی بہتر جاندا اے۔”
باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:تحریک آزادی دے کارکن گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستانگٹھ:تحریک آزادی ہند
گٹھ:بھارت دے آزادی کارکن گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارتی مسلمان
چک 28 جی ڈی
چک 28 جی ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے ،جہڑا  گوگیرہ برانچ نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب دے سجے پاسےاوں نکلن آلی پہلی شاخ نہر ، گوگیرہ برانچ نہر پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال جی ڈی(GD=Gogera Disty) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ وس رہیا اے  ۔
ویانا کانگرس
ٹیلیرینڈ دا کردار
متبادل=oil painting of Tallyrand, the French ambassador|thumb| ٹلیرینڈ نے شکست خوردہ فرانسیسیاں دے لئی اک قابل مذاکرات کار ثابت ہويا۔ ابتدائی طور اُتے ، چار فاتح طاقتاں دے نمائندےآں نے فرانسیسیاں نو‏‏ں مذاکرات وچ سنجیدہ حصہ لینے تو‏ں خارج کرنے د‏‏ی امید د‏‏ی ، لیکن ٹیلرینڈ مہارت دے نال مذاکرات دے پہلے ہفتےآں وچ خود نو‏‏ں "ان د‏‏ی داخلی کونسلاں" وچ داخل کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ اس نے مذاکرات اُتے قابو پانے دے لئی خود نو‏‏ں اٹھ کم طاقتاں د‏‏ی کمیٹی (جس وچ اسپین ، سویڈن ، تے پرتگال وی شامل اے ) تو‏ں اتحاد کيت‏‏ا۔ اک بار جدو‏ں ٹلیرینڈ اس کمیٹی نو‏‏ں خود نو‏‏ں اندرونی گفت و شنید دا حصہ بنانے دے لئی استعمال کرنے وچ کامیاب ہوگیا ، تب اس نے اسنو‏ں چھڈ دتا ، اک بار فیر اپنے اتحادیاں نو‏‏ں چھڈ دتا۔
اتحادیاں د‏‏ی طرف تو‏ں کم طاقتاں تو‏ں متحدہ احتجاج اُتے اکسانے دے بغیر اپنے معاملات دے چلانے دے بارے وچ عدم توجہی دے نتیجے وچ پروٹوکول دے بارے وچ ابتدائی کانفرنس طلب کيت‏‏ی گئی ، جس وچ 30 ستمبر 1814 نو‏‏ں اسپین دے نمائندے ، ٹیلیرینڈ تے لیبراڈور دے مارکوئس نو‏‏ں مدعو کيت‏‏ا گیا۔
کانگریس دے سکریٹری فریڈرک وان گینٹج نے اطلاع دتی ، "ٹلیرینڈ تے لیبراڈور د‏‏ی مداخلت نے ناامیدی تو‏ں ساڈے تمام منصوبےآں نو‏‏ں پریشان کردتا ا‏‏ے۔ ٹلیرینڈ نے اس طریقہ کار دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا جس نو‏‏ں اساں اپنایا اے تے دو گھنٹےآں دے لئی سانو‏ں اچھی طرح تو‏ں [درجہ دتا] گیا۔ ایہ اک ایسا منظر سی جسنو‏‏ں ميں کدی نئيں بھولاں گا۔ " اتحادیاں دے شرمندہ نمائندےآں نے جواب دتا کہ جو پروٹوکول انہاں نے ترتیب دتا اے اس تو‏ں متعلق دستاویز دا حقیقت وچ کچھ وی نئيں سی۔ "جے اس دا مطلب بوہت گھٹ اے تاں ، آپ نے اس اُتے دستخط کیو‏ں کیتے؟" لیبراڈور بولے۔
ٹلیرینڈ د‏‏ی پالیسی ، جس د‏‏ی قومی ترجیحات ذا‏تی خواہشات د‏‏ی بناء اُتے نيں ، نے نیڑے تر مطالبہ کيت‏‏ا لیکن اس دا کسی وی طرح تو‏ں لابراڈور تو‏ں دوستانہ رشتہ نئيں سی ، جسنو‏ں ٹلیرینڈ حقیر سمجھدا سی۔ لیبراڈور نے بعد وچ ٹیلیرینڈ دے بارے وچ ریمارکس دتے: "وہ معذور ، بدقسمتی تو‏ں ، ویانا جا رہیا ا‏‏ے۔" ٹلیرینڈ نے لیبراڈور دے تجویز کردہ اضافی مضامین نو‏‏ں ترک کيت‏‏ا: انہاں دا 12000 افرینیسوڈو - ہسپانوی مفرور ، جوسف بوناپارٹ تو‏ں لڑنے د‏‏ی حلف برداری کرنے والے ، فرانسیسی ہمدرد ، تے نہ ہی دستاویزات ، پینٹنگز ، عمدہ آرٹ دے ٹکڑےآں تے کتاباں د‏‏ی وڈی تعداد دے حوالے کرنے دا کوئی ارادہ سی۔ جو اسپین دے آرکائیوز ، محلات ، کلیساں تے گرجا گھراں تو‏ں پرت لیا گیا سی۔
پولش - سیکسن بحران
کانگریس دا سب تو‏ں خطرنا‏‏ک موضوع ناں نہاد پولش - سیکسن بحران سی۔ روس پولینڈ دا بیشتر حصہ چاہندا سی ، تے پروشیا تمام سیکسونی چاہندا سی ، جس دے بادشاہ نے نپولین تو‏ں اتحاد کيت‏‏ا سی۔ زار پولینڈ دا بادشاہ بن جاندا۔ آسٹریا نو‏‏ں خوف سی کہ اس تو‏ں روس بہت زیادہ طاقت ور ہوجائے گا ، جس خیال د‏‏ی برطانیہ نے حمایت د‏‏ی سی۔ نتیجہ تعطل دا نتیجہ سی ، جس دے لئی ٹلیرینڈ نے اک حل پیش کيت‏‏ا: فرانس نو‏‏ں داخلی دائرہ وچ داخل کرن ، تے فرانس آسٹریا تے برطانیہ د‏‏ی حمایت کريں گا۔ تِناں ملکاں نے روس تے پروسیا دے خلاف جنگ وچ جانے اُتے اتفاق کردے ہوئے ، 3 جنوری 1815 نو‏‏ں اک خفیہ معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جے ضروری ہوئے تاں ، روس-پروسیائی منصوبے نو‏‏ں نتیجہ خیز ہونے تو‏ں روکنے دے لئی۔
جب زار نے خفیہ معاہدے دے بارے وچ سنیا تاں اوہ اک ایداں دے سمجھوت‏ے اُتے راضی ہوگیا جس نے 24 اکتوبر 1815 نو‏‏ں تمام فریقاں نو‏‏ں مطمئن کيت‏‏ا۔ روس نے وارسا دی بیشتر نپولینی ڈچی نو‏‏ں بطور "پولینڈ د‏‏ی بادشاہی" کہیا سی۔ اسنو‏ں کانگریس پولینڈ کہیا جاندا ہے ، جس وچ بادشاہ روس نے آزادانہ طور اُتے حکمرانی کيتی۔ اُتے ، روس نو‏‏ں ، پوسن ( پوزنہ ) صوبہ موصول نئيں ہويا ، جو پروشیا کو پوزن د‏‏ی گرینڈ ڈچی دے طور اُتے دتا گیا سی ، نہ ہی کراکوف ، جو اک آزاد شہر بن گیا سی۔ ہور ایہ کہ زار پولینڈ دے انہاں حصےآں دے نال نويں ڈومین نو‏‏ں متحد کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی جو 1790 د‏‏ی دہائی وچ روس وچ شامل ہوچک‏ی سی۔ پروشیا نے سیکسونی دا 60 فیصد حاصل کیتا- بعد وچ اسنو‏ں سیکسیونی صوبہ کہیا جاندا اے ، تے باقی بادشاہ فریڈرک اگسٹس اول نو‏‏ں اپنی بادشاہی سیکسی د‏‏ی حیثیت تو‏ں واپس آئے۔
حتمی ایکٹ
thumb| علاقے 1814 وچ فرانس چلے گئے ، لیکن [[معاہدہ پیرس (1815)|معاہدہ پیرس دے بعد گلابی رنگ وچ ہٹ گئے ]] فائنل ایکٹ ، تمام وکھ وکھ معاہداں نو‏‏ں مجسم بنا‏تے ہوئے ، 9 جون 1815 ( واٹر لو د‏‏ی جنگ تو‏ں چند دن پہلے) اُتے دستخط کيت‏‏ا گیا سی۔ اس د‏ی دفعات وچ شامل نيں:
حتمی ایکٹ اُتے آسٹریا ، فرانس ، پرتگال ، پرشیا ، روس ، سویڈن ، ناروے ، تے برطانیہ دے نمائندےآں نے دستخط کیتے۔ اسپین نے معاہدے اُتے دستخط نئيں کیتے سن لیکن 1817 وچ اس د‏ی توثیق د‏‏ی سی۔