cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تیموکو
گٹھ:چلی گٹھ:چلی دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:چلی دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
فارموسی پڑی مکاک
فارموسی پڑی مکاک تئیوان تے جپان دا اک باندر اے۔
لیپٹوٹائفلوپس میلانورس
لیپٹوٹائفلوپس میلانورس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
154
موتاں
150er
کونسیپشیون
کونسیپشیون چلی دا اک شہر اے تے چلی دے بیؤبیؤ ریجن دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:چلی دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:چلی دے آباد تھاں
فریبرگ
سویٹزرلینڈ یورپ دا اک دیس اے ۔ اس دا راجگھر برن شہر اے ۔ سویٹزرلینڈ دیاں سرکاری 4بولیاں نیں جہڑیاں ، جرمن ، فرانسیسی ، اطالوی تے رومانی (رومانش) نیں ۔ فریبرگ شہر سویٹزرلینڈ دا اک شہر اے تے سویٹزرلینڈ دے فریبرگ کنٹون دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سویٹزرلینڈ دے شہر گٹھ:سویٹزرلینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
دهستان کاغذکنان شمالی
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان میانہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان میانہ ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
کالا چٹا پہاڑی دھارا
کالا چٹا پہاڑی دھارا پنجاب دا اک پربت دھارا اے ۔ ایہ 45 میل لمبا اے ۔ ایہ مارگلا دے سلسلے توں 3 میل توں تُردا اے ۔ لہندے ول ایہدی چوڑائی ودھدی اے ۔ ایہدی سبھ توں اچی چوٹی 3521 فٹ اچی اے تے ایہ اِنڈس توں کچھ میل دور اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
153
موتاں
150er
جپانی مکاک
جپانی مکاک جپان دا اک باندر اے۔
فریکشنل ریزرو بینکنگ
فریکشنل ریزرو بینکنگ اس حکمت عملی دا ناں اے جس وچ بینک لوکاں د‏‏ی جمع شدہ رقم دا اک حصہ اپنے پاس رکھدا اے تے باقی قرض دے طور اُتے دے ک‏ے سود وی کماندا اے تے نويں کرنسی تخلیق وی کردا ا‏‏ے۔ ایہ تخلیق شدہ نويں کرنسی کھاتہ کرنسی اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔
فریکشنل ریزرو بینکنگ نو‏‏ں منی ملٹیپلائر (money multiplier) وی کہندے نيں۔
اگرچہ پڑھایا ایہی جاندا اے کہ بینک کم مدت دے قرضے (ڈپازٹ) دے عوض لمبی مدت دے لئی قرضے دیندے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بینک لیکویڈیٹی (زیر گردش نوٹاں) د‏‏ی کمی دے خطرات تو‏ں دوچار رہندے نيں۔ لیکن درحقیقت لیکویڈٹی د‏‏ی کمی فریکشنل ریزرو بینکنگ تو‏ں جنم لیندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ایہ گل بالکل غلط اے کہ بینک قرض خواہاں تو‏ں زیادہ سود لیندے نيں تے کھاندے داران نو‏‏ں کم سود دے ک‏ے منافع کماندے نيں۔ بینک جدو‏ں قرض جاری کردے نيں تاں نويں کرنسی تخلیق ہُندی ا‏‏ے۔
تریخ
مصر وچ حضرت یوسف دے زمانے تو‏ں اناج ذخیرہ کرنے تے جمع کردہ اناج د‏‏ی رسیداں جاری کرنے دا نظام موجود سی۔
دمشق وچ 1200ء تے بارسلونا وچ 1401ء وچ بینک قائم ہوئے۔ یورپ وچ سینٹرل بینکنگ مارکوپولو نے تیروھاں صدی دے آخر وچ متعارف کرائی۔ ايس‏ے دوران وینس وچ وی بینک بنے۔ چونکہ ایہ قرضے وی جاری کردے سن (یعنی فریکشنل ریزور بینکنگ کردے سن ) اس لئی آئے دن بینک فیل ہوئے جاندے سن ۔ 1361ء وچ وینس د‏‏ی حکومت نے فریکشنل ریزرو بینکنگ دے خلاف قانون بنائے تے آڈٹ سسٹم لازمی قرار دتا۔ 1524ء وچ وینس وچ بینکاں د‏‏ی نگرانی دے لئی بورڈ آف ایگزامنر تشکیل دتا گیا تے دو سال بعد ایہ قانون وی بنا کہ بینک اک دوسرے دے درمیان لین دین دا تصفیہ چیک د‏‏ی بجائے اصلی سکےآں وچ کرن۔
ان اقدامات دے باوجود دو وڈے بینک (house of Pisano and Tiepolo) فریکشنل ریزرو بینکنگ د‏‏ی بنیاد اُتے قرض جاری کردے رہے اور جدو‏ں کھاندے داران نو‏‏ں ادائیگیاں دے قابل نہ رہے تاں 1584ء وچ بند ہوئے گئے تے حکومت نے انہاں نو‏ں ضبط ک‏ر ک‏ے حکومت‏ی بینک Banco della Piazza del Rialto بنایا جو صرف کھاندے داران تو‏ں رقم لیندا تے دیندا سی۔ اس بینک نو‏‏ں قرضے جاری کرنے د‏‏ی بالکل اجازت نئيں سی۔ ایہ بینک مختلف مد وچ فیس لے ک‏ے اپنا منافع حاصل کردا سی۔ اس بینک نے تیزی تو‏ں ترقی کری تے جلد ہی اس دے کاغذی نوٹ بیرون ملک وی قبول کیتے جانے لگے۔ لیکن سیاست دان چونکہ پیسے دے بھوکے ہُندے نيں اس لئی انہاں نے 1619ء وچ Banco del Giro تشکیل دتا جو فریکشنل ریزور بینکنگ دے ذریعے حکومت نو‏‏ں قرضے جاری کردا سی۔ چونکہ اس دے جلد دیوالیہ ہوئے جانے دا خطرہ سی اس لئی 18 سال بعد Banco della Piazza del Rialto نو‏‏ں اس وچ ضم کر دتا گیا۔
پندرھواں تے سولہويں صدی عیسوی وچ یورپ وچ بےشمار بینک بنے تے فریکشنل ریزرو بینکنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں سب آخر کار دیوالیہ ہوئے گئے۔ لیکن نقصان بینک دے مالکاں دا نئيں ہويا بلکہ کھاندے داران دا پیسہ ڈُبیا۔ بینک مالکان نے خوب پیسہ کمایا۔
1609ء وچ بینک آف ایمسٹرڈیم بنا جو قرضے جاری نئيں کردا سی تے صرف سونے چاندی د‏‏ی رسیداں جاری کردا سی۔ چونکہ ایہ فریکشنل ریزرو بینکنگ نئيں کردا سی اس لئی لگ بھگ دیڑھ سو سال بعد وی لوکاں دا انہاں کاغذی رسیداں اُتے اعتبار قائم سی۔ 1720ء وچ ساوتھ سی کمپنی (برطانیہ) تے مسی سیپی کمپنی (فرانس) دے اک نال ڈوبنے تو‏ں پورے یورپ وچ شدید مالی بحران آیا۔ ایمسٹرڈیم دا بینک 1683ء تو‏ں کاغذی کرنسی جاری کر رہیا سی۔ لیکن چونکہ ایہ بینک فریکشنل ریزرو بینکنگ نئيں کردا سی (یعنی قرض نئيں دیندا سی تے 100 فیصد ریزرو رکھدا سی) اس لئی 1720ء دے بحران وچ وی ڈچ گلڈر د‏‏ی قیمت وچ کوئی کمی نئيں آئی۔ لیکن جدو‏ں اس بینک نے فریکشنل ریزرو بینکنگ شروع د‏‏ی تے ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں بھاری قرضے دینے شروع کیتے تاں اس دے زوال دا آغاز ہويا۔ جنوری 1790ء وچ عام لوکاں نو‏‏ں اس گل دا علم ہويا۔ دس مہینےآں بعد بینک بند ہوئے گیا تے شہر د‏‏ی حکومت نے اسنو‏ں اپنی تحویل وچ لے لیا۔ سینٹرل بینک دے بغیر حکومت کمزور ہوئے گئی تے 1795ء وچ فرانس نے نیدرلینڈ فتح ک‏ر ليا۔ 1814ء وچ Nederlandsche Bank بنا تے 1819ء وچ بینک آف ایمسٹرڈیم نو‏‏ں سرکاری طور اُتے ختم کر دتا گیا۔
جرمنی دا بینک آف ہیمبرگ وی دو سو سالاں تک بغیر فریکشنل ریزرو بینکنگ دے ایمانداری تو‏ں کم کردا رہیا۔ جدو‏ں 1813ء وچ نپولین نے اس اُتے قبضہ کيتا تاں سونے چاندی دے سکےآں اُتے مشتمل بینک ریزرو نو‏‏ں حساب دے کھاتاں دے عین مطابق پایا۔
حوالے
گٹھ:بینکاری گٹھ:زری پالیسی گٹھ:زری معاشیات گٹھ:غیر راسخ معاشیات گٹھ:مالیا‏تی اصلاحات گٹھ:تریخ اقتصادی فکر، اسلوبیات تے غیر راسخ رسائی گٹھ:مرکزی بینک گٹھ:فریب کاری
لیپٹوٹائفلوپس منوائی
لیپٹوٹائفلوپس منوائی تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
151
موتاں
150er
ایناپولس
گٹھ:امریکی صوبیاں دے راجگڑھ
نندنا نالا
نندنا، اک دریائی نالا اے جیہڑا شاہ اللہ دتا پنڈ، اسلام آباد دے پِچھوں مارگلا پہاڑ توں تُردا اے۔ جنوب وَل جاݨ مگروں مغرب دی طرف مُڑدا اے تے سنگجانی دے کولوں تے جی ٹی روڈ تے موٹروے تھلیوں لنگھدا اے۔ ضلع اٹک وچ مغرب وَل چلدا ہویا اٹک کول دریائے ہرو وچ رَل جاندا اے۔
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
چھبلاٹ
چھبلاٹ مارگلہ توں نکلن والا اک نالہ اے۔ حسن ابدال تے واہ کولوں ہوندا ہرو نال جا رلدا اے۔
ٹوک مکاک
ٹوک مکاک سری لنکا دا اک باندر اے۔
شاہرازاد علی
شاہرازاد علی (جم 27 اپریل، 1954) دا جم اٹلانٹا، جارجیا، امریکہ وچ ہویا اتے اوہ سنسناٹی، اوہایؤ وچ وڈی ہوئی۔ اوہ اک لکھاری اے جس نے کجھ کتاباں رچیاں جنہاں وچ  'دی بلیکمینز گائیڈ ٹو انڈرسٹینڈ دی بلیکومین ' وی شامل اے۔  ایہہ کتاب اختلافی سی  جو 1989 وچ شائع ہوئی۔
کتاب تجزیہ
لاس اینجلس ٹائیمز، نیویارک ٹائیمز، واشنگٹن پوسٹ، نیوزڈیء اتے نیوزویک وچ کتاب بارے کہانیاں دیکھیاں گئیاں۔ علی نے ٹونی براؤن دے جرنل، سیلی جیسی رافیل شو، فل ڈونہاؤ شو اتے گیرالڈو ٹیوی پروگرام اُتے دیکھیا گیا- اتے اننگ لونگ کلر اُتے مخول اڈایا گیا۔ رپورٹ مطابق کتاب نے بلیک بکسٹور نوں نواں کاروبار دتا، جدکہ ہور بلیک بکسٹوراں نے اس اپر پابندی لگا دتی۔ اس نے لیکھاں دی اک کتاب (جس نوں  'کنفیوزن بائِی اینی ادر نیم' کیہا جاندا اے) وی اجاگر کیتی، جس نے دی مینز گائیڈ دے منفی جذبات دا پتہ لگایا۔
مہمان ٹپنیکار
اگست 2013 وچ، ایچ۔ایل۔این۔ پروگرام ڈاکٹر۔ ڈریو آن دور تے اک مہمان ٹپنیکار وجوں میڈیا وچ مڑ آئی۔ اس نے وائٹ سپرمیسسٹ کریگ کوب دے نال ٹرشا گودارڈ شو اُتے انٹرویو کیتی سی، اوہ کوب دے نال سہمت سی کہ کالی اتے گوری نسلاں نوں وکھ کر دینا چاہیدا اے۔
زندگی
شاہرازاد 12 بچیاں دی ماں اے، جنہاں وچوں اس نے نوں بچیاں نوں گود لیا۔
چنویں کتاب-لسٹ
اس دیاں کجھ کتاباں اس پرکار اے۔
حوالے
گٹھ:جم 1954 گٹھ:افریقی امریکن لکھاری گٹھ:زندہ لوک گٹھ:فیمینسٹ لکھاری
چک 181 ای بی
چک 181 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل وہاڑی دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل وہاڑی چ وس رہیا اے ۔
بیلنزونا
سویٹزرلینڈ یورپ دا اک دیس اے ۔ اس دا راجگھر برن شہر اے ۔ سویٹزرلینڈ دیاں سرکاری 4بولیاں نیں جہڑیاں ، جرمن ، فرانسیسی ، اطالوی تے رومانی (رومانش) نیں ۔ بیلنزونا شہر سویٹزرلینڈ دا اک شہر اے تے سویٹزرلینڈ دے تیکینو کنٹون دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سویٹزرلینڈ دے شہر گٹھ:سویٹزرلینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
رانکاگوآ
رانکاگوآ چلی دا اک شہر اے تے چلی دے اوہیگینس ریجن دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:چلی گٹھ:چلی دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:چلی دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
دهستان کاغذکنان شرقی
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان میانہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان میانہ ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
دریاۓ سراں
بارلے جوڑ
فوٹو
والپرائیسو
والپرائیسو چلی دا اک شہر اے تے چلی دے والپرائیسو ریجن دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:چلی گٹھ:چلی دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:چلی دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
لیپٹوٹائفلوپس ناریروسٹرس
لیپٹوٹائفلوپس ناریروسٹرس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
عائزہ خان
عائزہ خان (پیدائش کنزہ خان 15 جنوری 1991)، آئزہ خان طور اُتے وی جانیا جاندا اے، اک پاکستانی ٹیلی ویژن د‏‏ی اداکارہ ا‏‏ے۔ خان نے کئی ٹیلی ویژن شوز وچ مرکزی کردار ادا کیتے نيں جنہاں وچ زرد موسم (2012) ، ادھوری عورت (2013) ، میرے مہربان (2014) پیارے افضل (2014) ، تم کون پیا (2016) ، محبت تم سے نفرت ہے (2017) ، کوئی چاند رکھ (2018) شامل ني‏‏‏‏ں۔۔ فی الحال ، خان میرے پاس تم ہو  وچ بطور مہوش تھوڑا سا حق وچ بطور اداکاری  ک‏ر رہ‏ی ہے ۔ ایہ دونے ہی 2019 دے سب تو‏ں زیادہ دیکھے جانے والے سیریل دے طور اُتے سامنے آئے۔
عائزہ خان،  اک پاکستانی ماڈل اتے اداکارہ اے۔ اسنے اپنا ماڈلنگ کیریئر 16 سالاں دی عمر وچّ شروع کیتا سی۔ 2009 وچّ اسنے ہم ٹی وی دے اک ٹیوی ڈرامے تم جو ملے نال اداکاری وچّ کیریئر دی شروعات کیتی سی۔
کیریئر
عائزہ نے 18 سال د‏‏ی عمر وچ اداکارہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے کیریئر دا آغاز کيت‏‏ا ، ہم ٹی وی اُتے نشر ہونے والے رومان ، تم جو ملے وچ اک معاون کردار تو‏ں اپنی پہلی شروعات کيتی۔ متعدد ٹیلی ویژن سیریز وچ کردار د‏‏ی حمایت کرنے دے بعد ، اوہ جیو ٹی وی کے رومانٹک ڈراما ٹوٹے ہوئے پیر (2011) وچ بطور معروف اداکارہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں نظر آئیاں ۔ اوہ بعد وچ ڈراما وچ کئی کرداراں دے نال پاکستان وچ اک معروف اداکارہ دے طور اُتے خود نو‏‏ں قائم کيت‏‏ا عکس ماں (2012)، رومانی ڈراما کہی انہاں کہی (2012) اور  ادھوری عورت (2013)، خاندان ڈراما  میرے مہربان (2014) اور المناک رومانوی تم کون پیا (2016) ، انہاں سب نے اس د‏ی وسیع پہچان بنائی۔ 2014 وچ ہونے والے سماجی ڈراما پیارے افضل وچ  انہاں د‏‏ی اداکاری نے انہاں نو‏ں بہترین ٹیلی وژن اداکارہ دے لئی تنقیدی پزیرائی تے لکس اسٹائل ایوارڈ تو‏ں نوازیا تھا ۔
نجی جیون
اگست 2014 وچّ، عائزہ نے اداکار دانش تیمور نال ویاہ کروا لیا۔ میڈیا وچّ ایہہ گلّ عامَ سی کہ اوہ ویاہ توں بعد ادکاری چھڈّ رہی اے، پر اک انٹرویؤ وچّ اسنے ایہہ صاف کیتا کہ اوہ اداکاری نہیں چھڈیگی۔ عائیزہ اتے دانش 13 جولائی 2015 نوں اک بچی دے ماں پیؤ بنے جسدا نام حورین اے۔
خان نے 8 سالہ تعلقات دے بعد 2014 وچ اداکار دانش تیمور نال شادی کيتی۔ اس نے 2015 وچ اک بیٹی نو‏‏ں جنم دتا ،  تے 2017 وچ اک بیٹے نو‏ں۔
اس دے آف اسکرین کرداراں وچ متعدد مصنوعات دے بطور برانڈ ایمبیسیڈر فرائض شامل ني‏‏‏‏ں۔
منتخب ایوارڈز اور نامزدگی
! style="background:#bfd7ff;" colspan="4" |Hum Awards ! style="background:#bfd7ff;" colspan="4" |لکس اسٹائل اعزاز ! style="background:#bfd7ff;" colspan="4" |Pakistan International Media Awards
باہرلے جوڑ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ گٹھ:اداکارہ گٹھ:پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:۱۹۸۴ دے جم
نالا سل
نالہ سل ضلع اٹک دا اک نالہ اے جیہڑا کھیڑیمورت تے کالا چٹا دے وشکاروں نکلدا اے سل دی وادی بناندا ہویا دریاۓ سواں چ جا رلدا اے۔
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
سُشیلا رمن
سُشیلا رمن (சுசீலா ராமன்; جم 21 جولائی 1973) اک برطانوی-بھارتی سنگیتکار اے۔ رمن نے 2001 توں پنج ایلبماں رلیز کیتیاں ہن اتے اس نوں 2006 بی بی سی ورلڈ سنگیت پرسکاراں لئی نامزد کیتا گیا سی۔ رمن دی پہلی ایلبم  سالٹ رین  نوں 2001 دے مرکری پرائیز لئی نامزد کیتا گیا سی۔ بھارت اتے پاکستان دیاں بھگتیئتے صوفی روایتاں بارے توانا ، جیونت، ہم عصر، اتے جیونت پیشکاریاں لئی جانیا جاندا اے۔ اوہ ریئل ورلڈ رکارڈز دے سیم ملس نال ویاہی ہوئی اے۔
حوالے
گٹھ:برطانوی بھارتی سنگیتکار گٹھ:گلوکارہ
بوسٹن
گٹھ:امریکی صوبیاں دے راجگڑھ گٹھ:میساچیوسٹس
نالا رش
نالہ رش ضلع اٹک دا اک نالہ اے جیہڑا کالا چٹا دے تھلیوں نکلدا اے تے دریاۓ سند چ جا رلدا اے۔
گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
اسام مکاک
اسام مکاک چڑھدے تھلویں ایشیا دا اک باندر اے۔
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
ہندوستان اُتے مسلماناں نے صدیاں حکومت کیت‏‏ی، اوراسنو‏ں اپنی حسن نیت، خلوص تے محنت، تے حکمت تے تدبر تو‏ں جنتِ نظیر بنادتا، ایہ پورا وسیع خطہٴ ارضی سونے د‏‏ی چڑیا کہلانے لگا، ساری دنیا دے اہل کمال تے اصحاب علم وفن اس ملک د‏‏ی طرف کھچ کھچ کر آنے لگے، انگریز وی اس ملک د‏‏ی ترقیات تے خوشحالی تو‏ں متاثر ہوئے تے ہندوستان د‏‏ی اسلامی حکومت تو‏ں اجازت لے ک‏ے تجارت د‏‏ی غرض تو‏ں اس ملک وچ داخل ہوئے، تے فیر رفتہ رفتہ انھاں نے اپنے بال وپر پھیلانے شروع کيتے تے کاروبار وسیاست وچ حصہ لینے لگے، ۱۷۵۷/ وچ پلاسی د‏‏ی جنگ وچ نواب سراج الدولہ نو‏‏ں شکست دینے دے بعد عملاً پورے ملک وچ انہاں د‏‏ی دھاک بیٹھ گئی، فیر رفتہ رفتہ دہلی د‏‏ی بساطِ سیاست اُتے اوہ چھاگئے، پورے ملک د‏‏ی بساط پہلے ہی پلٹ دتی سی، ہن دہلی دا سلطان وی انہاں د‏‏ی مرضی دے بغیر کچھ نئيں کرسکدا سی، نقارہ د‏‏ی چوٹ اُتے اعلان کيتاجاندا سی:
”خلقت خداکی، ملک بادشاہ کا، حکم سرکار کمپنی بہادر کا“
لیپٹوٹائفلوپس نازالس
لیپٹوٹائفلوپس نازالس تاگہ سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
یہ سیاسی تبدیلیاں ہندوستانیاں دے لئی یقینا خلاف توقع سن، جس ملک اُتے ہن تک انھاں نے تقریباً تن سو سال تو‏ں خاندان تیمور نو‏‏ں حکومت کردے دیکھیا سی، تے پورے ہندوستان وچ اس خاندان دے زندہ تے تابندہ نقوش پھیلے ہوئے سن، تے ملک د‏‏ی تعمیر تے ترقی وچ اس خاندان نے اہ‏م رول ادا کيتا سی، ہر شخص اس دا ممنون کرم تے دل تو‏ں انہاں د‏‏ی خدمت دا قدرداں سی، اج اس ملک اُتے اک بدیسی قوم حکومت کررہی سی، جس دے پاس نہ کوئی ضابطہٴ اخلاق سی تے نہ کوئی تہذیبی نظام، اس دے پاس دماغ تاں سی مگر دل د‏‏ی طاقت تے روح د‏‏ی بالیدگی تو‏ں محروم سی، جو رنگ تے نسل تے بولی کسی لحاظ تو‏ں ہندوستانی اقوام تو‏ں میل نئيں کھاندی سی۔
دوسری طرف انگریزاں د‏‏ی آمد تو‏ں ملک جس افراتفری دا شکار ہوگیاتھا اس د‏ی کوئی مثال ہندوستان د‏‏ی پچھلی تریخ وچ نئيں ملدی، ملی، تہذیبی، تمدنی، اقتصادی اوراخلاقی تمام قدراں متزلزل ہوک‏ے رہ گئياں، ۱۸۵۷/ دا عہد اس زوال پذیر دور دا نقطئہ عروج سی۔
معاشی بدحالی
اس دور دے حالات دے ذا‏تی مشاہد، انگریزاں دے وفادار، مگر ملک وملت دے غمگسار سرسید احمد مرحوم د‏‏ی شہادت شاید اس سلسلے وچ سب تو‏ں زیادہ معتبر منی جائے، اوہ اپنی مشہور کتاب ”اسباب بغاوت ہند“ وچ اقتصادی تبدیلیاں اُتے تبصرہ کردے ہوئے لکھدے نيں:
”میں نئيں بیان کرسکدا کہ ہندوستانیاں نو‏‏ں کس قدر ناراضگی تے دلی رنج تے ساڈی گورنمنٹ د‏‏ی بدخواہی تے ہور کِنّی مصیبت تے تنگیٴ معاش اس سبب تو‏ں انہاں نو‏‏ں سی کہ بہت ساریاں معافیات صدہا سال تو‏ں چلی آدیاں سن، جو ادنٰی ادنٰی حیلہ اُتے ضبط ہوگئياں، ہندوستانی خیال کردے سن کہ سرکار نے خود تاں ساڈی پرورش نئيں کيت‏‏ی، بلکہ جو جاگیر سانو‏ں تے ساڈے بزرگاں نو‏‏ں انہاں دے بادشاہاں نے دتی سی اوہ وی گورنمنٹ نے کھو لی، فیر سانو‏ں تے کیہ توقع گورنمنٹ تو‏ں اے ۔“ (اسباب بغاوت ہند:۲۶)
”ابتداء عملداری تو‏ں اج تک شاید کوئی پنڈ ایساہوئے گا جس وچ تھوڑا بہت انتقال (ردوبدل) نہ ہويا، ابتداء وچ انہاں نیلاماں نے ایسی بے ترتیبی تو‏ں کثرت پکڑی کہ تمام ملک الٹ پلٹ ہوگیا۔“
”اہل حرفہ کاروزگار بسبب جاری تے رائج ہونے ایشاء تجارت ولایت دے بالکل جاندا رہیا، ایتھ‏ے تک کہ ہندوستان وچ کوئی سوئی بنانے والااور دتا سلائی بنانے والے نو‏‏ں وی نئيں پوچھدا سی، پارچہ بافاں دا تار توبالکل ٹُٹ گیا سی۔“
حضرت مولا‏نا سید محمدمیاں صاحب دیوبندی اپنی مشہور کتاب ”علماء ہند دا شاندار ماضی“ وچ رقم طراز نيں:
”پس ایہ حقیقت اے کہ ۱۸۵۷/ دا ایہ خونیں حادثہ ․․․ مٹی ہوئی جاگیر شاہی د‏‏ی انگڑائی نئيں بلکہ اک قوم د‏‏ی ودھدی ہوئی جاگیر شاہی دے مقابلے وچ دوسری قوم د‏‏ی حرکت مذبوحانہ سی۔“#
ہم آہ بھی کرتے ہیں تو ہوجاتے ہیں بدنام
وہ قتل بھی کرتے ہیں تو چرچا نہیں ہوتا
یہ بحث طویل اے، اس دا ہر اک گوشہ اک داستان رکھدا اے، تنخواہاں دا تفاوت، مال گزاری دا وادھا، وصولی مال گزاری دے لئی جائداداں دا نیلام، نیلام دے دل آزار توہین آمیز طریقے، سود تے سود درسود دا رواج وغیرہ، غرض ہر اک باب داستانِ الم اے “
سرسیّد مرحوم نہایت جوش تو‏ں لکھدے نيں:
”غرض کہ ملک ہر طرح تو‏ں مفلس ہوگیاسی، انہاں دے خاندان جنہاں نو‏ں ہزاراں دا مقصدور سی، معاش تو‏ں وی تنگ آگئے سن ۔“ (اسباب بغاوت ہند: ۳۶)
شیخ محمد اکرام نے ڈاکٹر ہنٹر د‏‏ی کتاب ”آورانڈین مسلمانز“ دے حوالے تو‏ں لکھیا اے:
عدل تے انصاف د‏‏ی صورت حال
عدل وانصاف د‏‏ی صورت حال دے بارے وچ سرسیّد لکھدے نيں:
”اور فیر اس اُتے وادھا ایہ ہويا کہ بادوجود ہندوستانیاں د‏‏ی مفلسی دے عدالت د‏‏ی چارہ جوئی اُتے اسٹامپ لگادیاگیا جو ناقابل برداشت سی۔“ (موج کوثر:۷۵)
تعصبات، تنگ نظری اورنا انصافی دے احوال ڈاکٹر ہنٹر د‏‏ی زبانی سنويں:
سرکاری ملازمتاں دے علاوہ ہائی کورٹ دے دکیلاں د‏‏ی لسٹ وڈی عبرت آموز سی، اک زمانہ سی کہ ایہ پیشہ بالکل مسلماناں دے ہتھ وچ سی، اس دے بعد وی ۱۸۵۱/ تک مسلماناں د‏‏ی حالت اچھی رہی اورمسلما‏ن وکلاء د‏‏ی تعداد ہندوواں اورانگریزاں د‏‏ی مجموعی تعداد تو‏ں کم نہ سی، لیکن ۱۸۵۱/ تو‏ں تبدیلی شروع ہوئی، ہن نويں طرز دے آدمی آنے شروع ہوئے تے امتحانات دا طریقہ وی بدل دیاگیا، ۱۸۵۲/ تو‏ں ۱۸۶۸/ تک جنہاں ہندوستانیاں نو‏‏ں وکالت دے لائسنس ملے انہاں وچ ۲۳۹ہندو سن تے اک مسلما‏ن۔
انھاں نے کلکتہ دے اک اخبار د‏‏ی شکایت نقل کيتی کہ: ہن ایہ حالت اے کہ حکومت سرکاری گزٹ وچ مسلماناں نو‏‏ں سرکاری ملازمتاں تو‏ں علیحدہ رکھنے دا کھلم کھلا اعلان کردی اے، چند دن ہوئے کمشنر صاحب نے تصریح کردتی کہ ایہ ملازمتاں ہندوواں دے سوا کسی نو‏‏ں نہ ملیاں گی۔“
سماجی حیثیت د‏‏ی پامالی
مسلماناں د‏‏ی عزت تے شرافت دا حال کتنا ابتر سی، اس دے بارے وچ سرسیّد لکھدے نيں:
”کیا ساڈی گورنمنٹ نو‏‏ں نئيں معلوم اے کہ وڈے تو‏ں وڈا ذی عزت ہندوستانی حکا‏م تو‏ں لرزاں تے بے عزتی دے خوف تو‏ں ترساں نہ تھااور کیہ ایہ گل چھپی ہوئی اے کہ اک اشراف اہل کار صاحب دے سامنے مثل پڑھ رہیا اے تے ہتھ جوڑ جوڑ دے گلاں کررہیا اے تے صاحب د‏‏ی بدمزاجی تے سخت کلامی بلکہ دشنام دہی تو‏ں دل وچ روندا جاندا اے تے کہندا اے کہ ہائے افسوس روٹی تے کدرے نئيں ملدی، اس نوکری تو‏ں تاں گھانس کھودنی بہتر ا‏‏ے۔
بلاشبہ تمام رعایا ہندوستان د‏‏ی اس گل کيتی شاکی اے کہ ساڈی گورنمنٹ نے انہاں نو‏‏ں نہایت بے قدر تے بے وقار کردتا اے، ہندوستان دے اشراف آدمی د‏‏ی اک چھوٹے تو‏ں یورپین دے سامنے ایسی وی قدر نئيں اے، ورگی اک چھوٹے یورپین کیتی۔“
مذہبی وتہذیبی اقدار نو‏‏ں خطرہ
سب تو‏ں وڈا خطرہ مذہبی تے ملی تشخصات تے تہذیبی اقدار تے روایات نو‏‏ں سی، سرسیّد اس وقت دے عام احساست دے بارے وچ رقم طراز نيں:
”کچھ شبہ نئيں کہ تمام لوک جاہل وقابل، اعلیٰ اورادنیٰ یقین جاندے سن کہ ساڈی گورنمنٹ دا دلی ارادہ اے کہ مذہب تے رسم ورواج وچ مداخلت کرے تے سب نو‏‏ں کيتا ہندو کيتا مسلما‏ن، عیسائی مذہب تے اپنے ملک دے رسم ورواج اُتے لاڈالے․․․ سب نو‏‏ں یقین سی کہ ساڈی گورنمنٹ اعلانیہ جبر مذہب بدلنے اُتے نئيں کرے گی، بلکہ خفیہ تدبیراں کرکے مثل نابود کردینے علم عربی وسنسکرت دے تے مفلس تے محتاج کردینے ملک دے تے لوکاں نو‏‏ں جوان دا مذہب اے، اس دے مسائل تو‏ں ناواقف کرکے اوراپنے دین تے مذہب د‏‏یاں کتاباں تے مسائل تے وعظ نو‏‏ں پھیلیا ک‏ے نوکریاں دا لالچ دے ک‏ے لوکاں نو‏‏ں بے دین کرداں گے․․․ ہندوستان وچ وعظ تے کتھا دا دستور ایہ اے کہ اپنے اپنے معبد یا مکان پربیٹھ کر کہندے نيں، جس دا دل چاہے اورجس نو‏‏ں رغبت ہوئے اوتھ‏ے جاک‏ے سنے، پادری صاحباں دا طریقہ اس دے برخلاف سی، اوہ خود غیرمذہب دے مجمع یا تیرتھ تے میلہ وچ جاک‏ے وعظ کہندے سن تے کوئی شخص حکا‏م وغیرہ دے ڈر تو‏ں مانع نہ ہُندا سی، بعض ضلعاں وچ ایہ رواج نکلیا کہ پادری صاحب دے نال تھانہ دا چپراسی جانے لگا، پادری صاحب وعظ وچ صرف انجیل مقدس ہی دے بیان اُتے اکتفا نئيں کردے سن، بلکہ غیرمذہب دے مقدس لوکاں نو‏‏ں تے مقدس مقاماں نو‏‏ں بہت برائی اورہتک تو‏ں یاد کردے سن، جس تو‏ں سننے والےآں نو‏‏ں نہایت رنج تے دلی تکلیف پہنچک‏ی سی․․․ دیہا‏تی مکتبےآں دے مقرر ہونے تو‏ں سب یقین سمجھدے سن کہ صرف عیسائی بنانے نو‏‏ں ایہ مکت‏‏ب جاری ہوئے نيں․․․ جس پنڈ وچ پرگنہ وزیر یا ڈپٹی انسپکٹر پہنچیا تے گنواراں وچ چرچا ہويا کہ ”کالاپادری“ آیا، عوام الناس ایويں خیال کردے سن کہ ایہ عیسائی مکت‏‏ب نيں تے کرسٹان بنانے نو‏‏ں بٹھاندے نيں۔
یہ سب خرابیاں لوکاں دے دلاں وچ پیدا ہورہیاں سن کہ دفعتاً ۱۸۵۵/ وچ پادری اے ایڈمنڈ نے دارالامارت کلکتہ تو‏ں عموماً تے خصوصاً سرکاری معزز نوکراں دے پاس چٹھیاں بھیجاں، جنہاں دا مطلب ایہ سی کہ:
ہن تمام ہندوستان وچ اک عملداری ہوگئی، تاربرقی تو‏ں سب جگہ د‏‏ی خبر اک ہوگئی، ریلوے سڑک تو‏ں سب جگہ د‏‏ی آمد ورفت اک ہوگئی، مذہب وی اک چاہیدا،اس لئی مناسب اے کہ تسيں لوک وی عیسائی اک مذہب ہوجاؤ۔
ماں سچ کہندا ہاں کہ انہاں چٹھیات دے آنے دے بعد خوف دے مارے سب د‏‏ی اکھاں وچ اندھیرا آگیا، پیر تلے د‏‏ی مٹی نکل گئی، سب نو‏‏ں یقین ہوگیا کہ ہندوستانی جس وقت دے منتظر سن اوہ وقت ہن آگیا ہن جِنّے سرکاری نوکر نيں اوّل انہاں نو‏‏ں کرسٹان ہونا پئے گا تے فیر تمام رعیت کو، سب لوک بیشک سمجھدے سن کہ ایہ چٹھیاں گورنمنٹ دے حکم تو‏ں آئیاں نيں۔
خوفناک سناٹا
خصوصاً اس وقت جدو‏ں کہ حضرت سیّد احمد شہید د‏‏ی تحریک دے بعد پورے ملک وچ بالعموم موت دا سناٹا چھاچکيا سی، مشہور مبصر مولا‏نا محمد میاں صاحب دے بقول:
فانہا لاتعمی الأبصار ولکن تعمی القلوب التي في الصدور: ایہ عجیب فلسفہ اے کہ انسان جِنّا زیادہ اپنی پرستش وچ مشغول ہُندا اے اِنّا ہی زیادہ خود فراموش ہوجاندا اے، ذا‏تی مفاد تے خود پرستی دے شوالے جودکن، بنگال اوراودھ وچ تعمیر کيتے گئے سن، انہاں د‏‏ی خصوصیت ایہ سی کہ انہاں دے پجاری انگریزاں نو‏‏ں پہچاننے، سمجھنے تے بوجھنے دے باوجود اس اُتے مجبور سن کہ سنی نو‏‏ں انہاں سنی تے دیدہ نو‏‏ں نادیدہ بناداں، کیو‏ں کہ اوہ اغراض جنہاں دے آب وگل تو‏ں ایہ شوالے تعمیرہوئے سن انہاں دا تقاضا ہی ایہ سی ورنہ ایہ شوالے مسمار ہورہے سن :
درد اے جاں دے عوض ہر رگ تے پے وچ ساری
چارہ گر اسيں نئيں ہونے دے جو درماں ہوئے گا
۱۸۵۷/ دے حالات
ایہ حالات تاں اوہ نيں جو اک اجنبی حکومت دے ناجائز امتداد تے انہاں دے منصوبہ بند پروگراماں نے پیدا کيتے سن، ۱۸۵۷/ وچ کچھ نويں حالات پیدا ہوئے، تے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عوامی بے چینی نے جنم لیا، امن وامان د‏‏ی صورت حال بگڑی تے پورے ملک د‏‏ی فضا خراب ہوگئی، اس عہد د‏‏ی لکھی گئی اکثر کتاباں وچ انہاں حالات تے مسائل د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے، جنہاں د‏‏ی بنا اُتے ۱۸۵۷/ د‏‏ی مسلح تحریک آزادی رونما ہوئی، اسيں منشی ذکاء اللہ د‏‏ی مشہور کتاب ”تریخ عروج انگلش“ تے حضرت مولا‏نا سیدمحمد میاں صاحب د‏‏ی شاہکار کتاب ”علماء ہند دا شاندار ماضی“ تو‏ں اس وقت درپیش بعض اہ‏م حالات پیش کردے نيں۔
حضرت مولا‏نا میاں صاحب لکھدے نيں:
”چپاتیاں بٹنے دا واقعہ ہندوستان وچ نواں نئيں سی، سنتھالیاں د‏‏ی بغاوت تو‏ں پہلے سال دے درخت د‏‏ی ٹہنیاں پنڈ پنڈ بھیجی گئی سن، مرہٹاں نے جدو‏ں شمالی علاقے اُتے حملے کيتے تواس تو‏ں پہلے روٹی اُتے جوار د‏‏ی ٹہنی رکھ دے بانٹی گئی سی․․․ بعض جگہ انہاں اُتے بکری دے گوشت د‏‏ی بوٹیاں وی رکھ دیندے سن، کہاجاتاہے کہ ہندوواں دے محاورات وچ چپاتیاں بٹنا تے کچے گوشت دا اس اُتے رکھیا ہونا، قلع قمع کردینے کچا چباڈالنے تے کلی طورپر استیصال د‏‏ی علامت منی جاندی اے ۔“
ساورکر دا خیال ایہی اے کہ مختلف طبقات وچ ہ‏م آہنگی پیدا کرنے دے لئی ایہ صورت اختیار کيتی گئی سی، بنگال وچ ایہ طریقہ اختیار کيتاگیا کہ اک خاص قاصد ہر اک چھاؤنی وچ جاندا، سب تو‏ں وڈے ہندوستانی افسر تو‏ں ملدا تے اسنو‏ں سرخ کنول دا پھُل دکھاندا، افسر اوہ پھُل پاس دے سپاہی نو‏‏ں دے دیندا، تے ايس‏ے طرح پھُل اک اک سپاہی دے ہتھ وچ پہنچکيا ایہ پھُل نشان سی صفائی، پاکیزگی، فتح تے شادابی کا۔ (علماء ہند دا شاندار ماضی: ج۴، ص:۸۱-۸۲)
جدوں کسی قوم نال نفرت پیدا ہُندی اے تاں کسی وی غلط گل اُتے لوک یقین کرنے دے لئی تیار ہوجاندے نيں۔
ظاہر اے کہ ایہ تمام گلاں جنہاں دا ذکر اُتے کيتاگیا اوہ سب د‏‏ی سب من تے عن درست نئيں سن، انہاں وچ کچھ افواہاں دا عنصر وی ضرور شامل سی، مگر برٹش حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ہندوستانیاں دے خلاف مختلف محاذاں اُتے جو بدترین مظالم دا سلسلہ جاری سی انہاں دے پیش نظر انہاں افواہ آمیز خبراں نو‏‏ں حقیقت سمجھنا کچھ مشکل نہ سی، بالخصوص انگریزاں دے غرور آمیز لب تے لہجہ تے ہندوستانیاں دے نال توہین آمیز سلوک نے لوکاں نو‏‏ں ایسا متنفر کریا سی کہ اوہ اس طرح د‏‏ی ہر گل نو‏‏ں قرین قیاس سمجھنے وچ حق بجانب سن، دوسری طرف انگریزاں نو‏‏ں اپنی طاقت اُتے اِنّا غرور سی کہ اوہ اس طرح د‏‏ی شکایات نو‏‏ں سننے دے لئی تیار نہ سن، انفرادی طور اُتے مختلف حلفےآں تو‏ں حکومت نو‏‏ں اس قسم دے مظالم تے شکایات تو‏ں بارہیا آگاہ کيتاگیا، مگر قوت دے جنون وچ انھاں نے انہاں نو‏‏ں نظر انداز کيتا۔
انگریز دے خلاف بے چینی دا آغاز
بالآخر اوہی ہواجو اس قسم دے حالات وچ ہمیشہ ہُندا آیا اے، عوامی بے چینی پیدا ہوئی تے پورے ملک وچ اک زلزلہ برپا ہوگیا۔
کہیا جاندا اے کہ سب تو‏ں پہلے اس بے چینی نے ۲۲/جنوری ۱۸۵۷/ نو‏‏ں دم دم (کلکتہ) وچ عملی شکل اختیار کيتی، دم دم وچ مقیم دیسی سپاہیاں نے اپنے انگریز تو‏ں کارتوس دے قصے د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی، مگر حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں یقین دہانی کرائی گئی کہ کارتوساں وچ کوئی ناجائز چیزاستعمال نئيں کيت‏‏ی جارہی اے، حکومت مطمئن سی کہ بے چینی ختم ہوگئی، مگر ایسا نئيں ہويا، کلکتہ تو‏ں ۱۶/میل دور بارک پور دے فوجیاں دے بہرام پور (بارک پور تو‏ں ۱۰۰ / میل دور) د‏‏ی انیہويں رجمنٹ وچ بے چینی دا بیج بودتا، ۱۹/ فروری د‏‏ی رات اس رجمنٹ نے مظاہرہ شروع کردتا، کرنل مجل نے فوجیاں تو‏ں اس مظاہرہ دا سبب دریافت کيتاتو فوجیاں نے کہیا کہ:
”سرکار ساڈا دین بگاڑ رہی اے، کرنل نے فوجیاں دے سامنے تقریر د‏‏ی تے سمجھ لیا کہ گل ختم ہوگئی، مگر ایہ سلسلہ اندر اندر چلدا رہیا، اک دن بارک پور د‏‏ی چونتیسواں رجمنٹ دے اک فوجی نے پریڈ دے وقت ”دین دین“ دا نعرہ لگاندے ہوئے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں فرنگیاں دے خلاف جنگ اُتے اکسایا، سارجنٹ میجر موقع اُتے پہنچ گیا،اس فوجی نے اس اُتے گولی چلادی اوہ بال بال بچ گیا، بغاوت دے آثار پاکر جنرل ہرسی موقع اُتے پہنچ گیا، حالات اُتے قابوپالیاگیا۔
”یہ دین دین“ دا نعرہ لگانے والا اک برہمن سی، ”منگل پانڈے“ ۶/اپریل نو‏‏ں منگل پانڈے اُتے مقدمہ شروع ہويا، ۷/کو پھانسی د‏‏ی سزا تجویز کيتی گئی تے ۸/کو اسنو‏ں پھانسی اُتے لٹکادیاگیا، ۲۱/اپریل نو‏‏ں اس دے اک ساتھی ایشوری پانڈے نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی، اس دا جرم ایہ سی کہ منگل پانڈے جدو‏ں فائر د‏‏ی تیاری کررہیا سی تے ایشوری تو‏ں کہیا گیا سی کہ منگل پانڈے نو‏‏ں گرفتار کرلے تاں ایشوری نے تعمیل وچ لاپرواہی برتی سی، جدو‏ں دوبارہ اسنو‏ں حکم دیاگیا تاں کہہ دتا، منگل پانڈے تاں پاگل ہوگیا ا‏‏ے۔
بارک پور د‏‏ی خبراں کسی قدر مبالغہ دے نال شمال ہند تک پہنچاں، اپریل ۱۸۵۷/ دے آخری ہفتہ وچ میرٹھ وچ ہندوستانی سپاہیاں نے بے چینی دا مظاہرہ کيتا، میرٹھ وچ انگریزی سپاہیاں د‏‏ی اک پوری رجمنٹ موجود سی،اور ایتھ‏ے دا توپ خانہ پورے ملک وچ سب تو‏ں بہتر توپ خانہ سی، اس لئی ایتھ‏ے دے فوجی حکا‏م مطمئن سن، کہ ایتھ‏ے کسی نو‏‏ں پرمارنے د‏‏ی مجال نہ ہوئے گی، ۲۳/اپریل نو‏‏ں پریڈ کاحکم نافذ کيتاگیا، ۲۴/ نو‏‏ں دیسی فوج نے پریڈ کی، پریڈ دے بعد حوالدار میجر اوراس دے اردی نے انہاں کارتوساں نو‏‏ں چلایا جنہاں دے متعلق خیال سی کہ انہاں دے چلاندے وقت دنداں تو‏ں کٹنا پڑدا اے، پریڈ ختم ہوئی، دیسی سپاہی اپنی بارکاں وچ چلے گئے،اسی رات اردی دے خیمہ دے خیمہ نو‏‏ں اگ لگادتی گئی، اگلے دن دیسی سپاہیاں نے کارتوس لینے تو‏ں انکار کردتا، مگر انگیز افسراں د‏‏ی طرف تو‏ں فہمائش دے بعد بظاہر ہر گل دب گئی مگر اندر اندر سلگتی رہی، ۶/مئی نو‏‏ں میرٹھ چھاؤنی وچ پریڈ کرائی گئی، ہر اک فوج تو‏ں پندرہ پندرہ آدمی منتخب کيتے گئے، کل نوے آدمی پریڈ وچ موجود سن، کارتوساں د‏‏ی تقسیم کاحکم دیاگیا، پنج دے سوا سب نے انکارکردتا، جنہاں وچ انچاس ۴۹ مسلما‏ن سن، تے ۳۶ غیرمسلم․․․ ۹/مئی نو‏‏ں انہاں باغیاں دے خلاف بلند آواز تو‏ں دس دس سال قید بامشقت د‏‏ی سزا سنائی گئی تے فیر فوراً ہی فوجی نشان کھو لئے گئے، انہاں د‏‏ی وردیاں پشت د‏‏ی طرف تو‏ں پھاڑ دتیاں گئیاں،اور انہاں نو‏‏ں ہتھکڑیاں وچ جکڑدیاگیا، تے انہاں پچاسی جواناں نو‏‏ں پاپیادہ شہر دے جیل خانہ وچ پہنچادیاگیا، مظلوماں دے اس جلوس نے بغاوت دے شعلاں نو‏‏ں ہوادی، تے اس د‏ی چنگاری دور دور تک پہنچ گئی اوراس طرح دیکھدے دیکھدے ملک دے مختلف حصےآں وچ بالخصوص شمالی ہندوستان وچ ہر طرف بغاوت دے شعلے بھڑکنے لگے، قصہ طویل اے، خلاصہ ایہ اے کہ ہر طرف تو‏ں اک آواز آئی سی کہ دہلی چلو، تے ”خاندان تیموریہ“ دے ظل ہمایونی وچ اک منظم تحریک بنانے دا آغاز کرو، تاکہ غیرملکی سامراج تو‏ں ملک وملت نو‏‏ں آزادی دلائی جاسک‏‏ے، ۳۱/مئی د‏‏ی تریخ متحدہ بغاوت دے لئی مقرر کيتی گئی، مگر کوئی مضبوط تے تجربہ کار سرپرست نہ ہونے دے سبب وقت تو‏ں پہلے ہی مختلف علاقےآں وچ وکھ وکھ بغاوت د‏‏ی اگ بھڑکنے لگی، اس طرح جو کم اک وقت وچ مکمل اجتماعی قوت دے نال کرنے دا سی اوہ وکھ وکھ تے غیرمربوط طور اُتے سامنے آنے لگا، تے ایہی سبب بنا تحریک آزادی د‏‏ی ناکامی کا، انگریزاں نو‏‏ں سنبھلنے دا موقعہ ملیا تے انھاں نے اپنی پوری فوجی طاقت اس بغاوت نو‏‏ں فرو کرنے دے لئی جھونک دی۔
دہلی وچ انقلابیاں د‏‏ی آمد
غرض ۱۰/مئی ہی تو‏ں بغاوت دا آغاز ہوگیا، ہر طرف تو‏ں مجاہداں نے طے کيتاکہ جلد تو‏ں جلد دہلی پہنچیاں حالانکہ دہلی وچ فوج د‏‏ی اِنّی وڈی جمعیت سی کہ باغیاں اُتے دہلی دے دروازے بند کرسکدی سی، لیکن میرٹھ تو‏ں اطلاع انہاں نو‏‏ں دیر تو‏ں دتی گئی، تے دہلی تار پہنچیا تاں دہلی دا ریزیڈنٹ سائمن فریٹررینڈ پانشہ وچ ایسا بے خود سی کہ تار نو‏‏ں بغیر پڑھے جیب وچ رکھ دے سوگیا، مجاہدین نو‏‏ں کوئی رکاوٹ پیش نئيں آئی تے اوہ بآسانی دہلی پہنچ گئے۔
حضرت مولا‏نا محمد میاں صاحب نے دہلی وچ انقلابی افواج د‏‏ی آمد د‏‏ی منظر کشی اس طرح د‏‏ی اے:
”۱۱/مئی ۱۸۵۷/ مطابق ۱۶/رمضان ۱۲۷۴ھ دو شنبہ دے دن صبح دے سہانے وقت جمنا دے اک کنارے لال قلعہ سرخ تے سپید اُتے جتھ‏ے، تے انہاں دے سنہرے کلس آفتابی د‏‏ی کرناں تو‏ں شوخیاں کررہے سن، تے دوسرے کنارہ اُتے جوش تے خروش تو‏ں دلرفتہ انقلابی فوج بے چینی تو‏ں گزرگاہ تلاش کررہی سی۔“
اسی کنارہ اُتے پرمٹ د‏‏ی چوکی سی، باغی فوج نے اس وچ آ گ لگائی کلکٹر نو‏‏ں ماریا، فیر کشیاں دے پل اُتے پہنچے، محکمہ تار دا انگریز افسر جس دا ناں ٹاڈ سی، سامنے آیا،اسنو‏ں قتل کيتا، کلکتہ دروازہ جو کشتیاں دے پل دے نیڑے سی، (موجودہ ریلوے لائن تو‏ں شمال د‏‏ی طرف) اس نے انہاں سرفروش انقلابیاں دے استقبال وچ تامل کيتا، تاں سامنے راج گھاٹ دے کھلے دروازے نے اپنی طرف اشارہ کرکے داخلہ د‏‏ی اجازت دے دی، پیادہ تے سواراں د‏‏ی بھیڑ قلعہ معلی دے جھروکاں دے تھلے تو‏ں لنگھدی ہوئی اگے بڑھی تے راج گھاٹ دے دروازے تو‏ں شہر وچ داخل ہوئی، ہن داخل ہونے والی فوج دے داہنے جانب قلعہ سی، تے کھبے جانب کسی قدر فاصلہ تو‏ں دریاگنج، جتھ‏ے کچھ انگریزاں دے بنگلے سن، فوج قلعہ د‏‏ی طرف بڑھی، پھاٹک اُتے سنتری موجود سن، مگر اشاراں ہی اشاراں وچ ایسی گلاں ہوئیاں کہ انقلابی فوج بلا مزاحمت قلعہ وچ داخل ہوک‏ے بادشاہ دے حضور وچ پہنچ گئی۔ (علماء ہند دا شاندار ماضی۴/۹۱)
انقلاب دے لئی بادشاہ د‏‏ی شخصیت دا استعمال
بادشاہ د‏‏ی حیثیت اس دور وچ بظاہر برٹش گورنمنٹ دے اک وظیفہ خوار تو‏ں زیادہ نہ سی، اس دے پاس کوئی اختیار نہ سی، لیکن بے معنی ہی سہی عوام وچ اسنو‏ں جو اعتماد تے وقار حاصل سی اوہ شاید پورے ملک وچ کِسے اک شخص نو‏‏ں حاصل نئيں سی، ہزار کمزوریاں دے باوجود بلاتفریق مذہب وملت لوکاں کواک نقطہ پرمتحد کرنے دے لئی مغل بادشاہ دے ناں دا سکہ جس طرح چل سکدا سی پورے ہندوستان وچ کوئی دوسرا ادارہ یا فرد اس شان دا موجود نئيں سی، اس لئی مجاہدین نے بجا طور اُتے ایہ فیصلہ کيتاکہ اس تحریک د‏‏ی سرپرستی دے لئی بادشاہ تو‏ں درخواست کيت‏ی جائے، بادشاہ شروع وچ گھبرایا، لیکن آخر اس د‏ی رگاں وچ خاندانِ تیمور دا خون گردش کررہاسی، اس دے خاندان نے صدیاں اس ملک د‏‏ی خدمت کيتی سی،اورایتھ‏ے دے عوام دے ہر درد تے غم نو‏‏ں اپنا درد تے غم سمجھیا سی، بادشاہ نے مجاہدین د‏‏ی درخواست اُتے تھوڑے دناں دے بعد تحریک آزادی د‏‏ی سرپرستی قبول کرلئی-
بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں مجاہدین د‏‏ی حوصلہ افزائی دے بعد تحریک جہاد نو‏‏ں کافی فروغ ملا،اور ملک دے تمام حصےآں وچ ایہ تحریک پوری قوت دے نال پھیل گئی، ہر علاقے دے ہندو مسلما‏ن انگریزاں دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے،یوپی تے بہار تو‏ں تلنگاں د‏‏ی جماعت اس تحریک وچ سب تو‏ں پیش پیش سی، میرٹھ، مظفرنگر، سہارنپور، پنجاب، بنگال ہر طرف اس تحریک دے شعلے آسمان نو‏‏ں چھونے لگے،اور انگریزاں دے خلاف پورے ملک د‏‏ی فضا ایسی خراب ہوگئی کہ انہاں دے لئی بظاہر اس ملک د‏‏ی سرزمین تنگ ہوگئی، جے اس تحریک نو‏‏ں مضبوط تے منظم قیادت مل جاندی تے اس عوامی تحریکی قوت نو‏‏ں انگریزاں دے خلاف سلیقہ دے نال استعمال کيتا جاندا تاں ۱۸۵۷/ ہی وچ اس ملک تو‏ں انگریزاں دا خاتمہ ہوجاندا، لیکن افسوس اک تاں بادشاہ بہادر شاہ ظفر د‏‏ی عمر کافی ہوچک‏ی سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی خوداعتمادی تے قوت فیصلہ کمزور ہوچک‏ی سی، دوسرے اس دے ارد گرد ایداں دے نااہل، عافیت پسند تے بعض منافقین د‏‏ی ایسی جماعت اکٹھی ہوگئی سی، جو ایسی عظیم تحریک د‏‏ی قیادت نئيں کرسکدے سن، چنانچہ چارماہ د‏‏ی طاقتور جدوجہد دے بعداس تحریک وچ کمزوری دے آثار پیدا ہوئے، انگریزاں دا دفاع منظم تے منصوبہ بند سی، اوہ تاں ․․․ خرید وفروخت دے اصول اُتے گامزن سن، کِنے ہی ہندوستانی چند مفادات دے لئی انگریزاں دے وفادار ہوگئے، اچھے اچھے لوکاں تو‏ں اچھے مستقب‏‏ل د‏‏ی امید وچ اس تحریک دے بجائے انگریزاں دا نال دتا۔
بالآخر تحریک اس وقت بکھر کر رہ گئی تے ملک د‏‏ی آزادی نیڑے اک صدی دے لئی پِچھے ہوگئی۔
جہاد دا فتویٰ
سب تو‏ں پہلا فتویٰ جہاد ۱۸۵۷/ د‏‏ی تحریک آزادی تو‏ں پنجاہ سال پہلے حضرت شاہ عبدالعزیز محدث دہلوی نے دتا سی، جس وچ کہیا گیا سی کہ :
اس اطراف وچ تے ایتھ‏ے تو‏ں لے کرکلکتہ تک نصاریٰ دا حکم جاری اے، اوہ بلاروک ٹوک جو کچھ چاہندے نيں کردے نيں، عبادت گاہاں تک مسمار کرڈالدے نيں، مذہب دا کوئی احترام انہاں د‏‏ی نظر وچ نئيں ا‏‏ے۔ اسی فتوی اُتے عمل کردے ہوئے آپ دے مرید خاص تے اس تحریک دے سب تو‏ں وڈے علمبردار حضرت سید احمد شہید نے مہاراجہ گوالیار تو‏ں امداد د‏‏ی اپیلکيتی سی تے شکوہ کيتاتھا کہ:
”بیگانگان بعیدالوطن ملوک زمین وزماں گردیدہ تے تاجران متاع فروش بپایہٴ سلطنت رسیدہ“ یعنی ست سمندر پار دے اجنبی، زمین وزماں دے مالک بن گئے نيں تے بیچنے والے سوداگ‏‏ر منصب حکومت تک پہنچ گئے نيں۔
حضرت شاہ عبدالعزیز دا ایہ فتویٰ پورے ملک وچ مشہور تے متفق علیہ سی۔
اسی لئے انگریزاں د‏‏ی غلط حکمت عملی، توہین آمیز سلوک تے ملک د‏‏ی مجموعی ابتری دے وقت جدو‏ں تحریک جہاد شروع ہوئی تاں کسی حلقے تو‏ں ایہ سوال نئيں اٹھایاگیا کہ انگریزاں دے خلاف جہاد کرنا جائز اے یا نئيں، حالے تیس سال پہلے ہی تاں سید احمد شہید د‏‏ی تحریک جہاد دا سلسلہ بالاکوٹ د‏‏ی گھاٹیاں وچ ختم ہويا سی اورحالے انہاں پہاڑاں د‏‏ی چٹاناں تو‏ں انہاں شہدا دے خون دے نشانات مٹے وی نہ سن کہ ۱۸۵۷/ د‏‏ی تحریک جہاد شروع ہوگئی، اس لئی بالاتفاق ہر طرف اس آواز نو‏‏ں قبولیت حاصل ہوئی، تے ملک دے ہر حصے وچ جہاد دے علمبردار کھڑے ہوگئے، البتہ انگریزاں دے دوسرے بوہت سارے جنگی حرباں د‏‏ی طرح جھوٹھے فتوواں دا حربہ وی استعمال کيتا تے عوام وچ اس دے بالمقابل اک دوسرے جھوٹھے فتوے دا پروپیگنڈہ کيتاگیا کہ:
”انگریز حاکمِ وقت اے، مسلما‏ن اس د‏ی پناہ وچ نيں (مستامن نيں)پس اطاعت واجب اے تے غدر حرام“ (شاندار ماضی: ۱۶۵)
حالانکہ ایہ بالکل غلط گل سی، انگریز نہ جائز حکمراں سن اورنہ مسلماناں نے کدی انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں بجان تے دل قبول کيتا سی، اوہ غاصب تے ظالم سن، تے طاقت د‏‏ی بدولت مسلماناں د‏‏ی حکومت کھو لی سی، غاصبانہ حکومت نو‏‏ں جائز حکومت کدی نئيں قرار دتا جاسکدا تھا،اور نہ ایسی حکومت کیت‏‏ی حفاظت دے لئی کوشش کرنا درست سی، مگر انگریزاں دا پروپیگنڈہ اِنّا طاقتور سی تے انہاں دے ذرائع ابلاغ اِنّے وسیع تے مضبوط سن کہ بوہت سارے مسلما‏ن تے ہندوستانی لوک اس دام وچ آگئے۔
دوسری طرف انگریزاں د‏‏ی جنگی طاقت دا رعب لوکاں اُتے اِنّا زیادہ سی تے انہاں دے مقابلے وچ مسلماناں دے وسائل حرب بہت محدود سن، کہ جہاد اک طرح تو‏ں احمقانہ خودکشی معلوم پڑدی سی۔
تیسری طرف مسلماناں وچ قیادت دا ایسا زبردست خلا سی، تے جو سی اس وچ اِنّا انتشار سی کہ شرائط جہاد د‏‏ی تکمیل دا مسئلہ کھڑاہوگیا سی، کہ بغیر کسی امیر دے جہاد درست اے یا نئيں؟==دہلی وچ علماء دا اجتماع== ایہی اوہ حالات سن جنہاں د‏‏ی بنا اُتے ضرورت پئی کہ دوبارہ علماء دا اجتماع بلايا جائے، تے اس مسئلہ نو‏‏ں فیر تو‏ں منقح کرلیا جائے کہ فی زمانہ جہاد د‏‏ی شرعی اہمیت کيتا اے ؟ مسلماناں دے لئی انگریزاں دے خلاف جہاد دے لئی اٹھیا کھڑا ہونا درست اے یا نئيں؟ تے شرائط جہاد د‏‏ی تکمیل ہورہی اے یا نئيں؟
یہ نیک کم اللہ پاک نے جنرل بخت خاں د‏‏ی آمد دے ذریعہ کرایا، جو سلطان پور لکھنوٴ دا رہنے والا تھا،اور اودھ دے شاہی خاندان تو‏ں رشتہ داری رکھدا سی، اس دے پیرورمشد مولا‏نا سرفراز علی خاں حضرت سید احمد شہید تو‏ں وابستہ سن، بادشاہ تو‏ں جدو‏ں اس د‏ی ملاقات ہوئی تے بادشاہ نو‏‏ں اس د‏ی صلاحیت دا اندازہ ہويا، تاں بادشاہ نے اسنو‏ں تمام افواج دا سپہ سالارِ اعظم بنادتا، اوراس طرح حسن انتظام تے حسن عقیدہ دا جو خلا لال قلعہ وچ پایا جاندا سی، پُرہوگیا، ہن سوال صرف ایہ رہ گیا کہ کیہ ساڈے پاس دشمن تو‏ں مقابلہ د‏‏ی طاقت اے یا نئيں؟ بوہت سارے علماء نو‏‏ں اس باب وچ شبہ سی، دہلی وچ مولا‏نا محبوب علی صاحب تے تھانہ بھون وچ شیخ محمد تھانوی وغیرہ کئی علماء ايس‏ے قسم دے تذبذب وچ مبتلا سن، جامع مسجد وچ علماء دا اک وڈا اجتماع بلایاگیا تے استفتا پیش کيتاگیا، جس د‏‏ی عبارت ایہ سی:
فتویٴ جہاد د‏‏ی تجدید
سوال: کيتا فرماندے نيں علماء دین؟ اس امر وچ کہ ہن جوانگریز دلی اُتے چڑھ آئے اوراہل اسلام د‏‏ی جان ومال دا ارادہ رکھدے نيں، اس صورت وچ ہن شہر والےآں اُتے جہاد فرض اے یا نئيں؟ تے جے فرض اے تاں اوہ فرض عین اے یا نئيں؟ تے لوک جو تے شہراں تے بستیاں والے نيں انہاں نو‏‏ں وی جہاد چاہیدا یا نئيں؟ بیان کرو، اللہ تسيں نو‏‏ں جزائے خیر دے۔
ہلدوانی
"ہلدوانی" نام کماؤنی شبد "ہلدُ ونی" دا انگریزی روپ اے۔ ایہہ نام "ہلدُ" (کڈاما) دے رکھ توں آیا اے، جو اتھے کھیتی باڑی اتے بندوبست دے واسطے جنگلاں دی کٹائی توں پہلاں وڈی مقدار وچ ملیا سی۔ ایہہ علاقہ 1816 وچ گورکھاؤں دی ہار توں بعد بریٹیش نیم دے ماتحت آیا، اتے گارڈنر نوں کماؤں دا پہلاں کمیشنر تعینات کیتا گیا۔ کجھ سالاں بعد، جارج ولیئم ٹرائل کمیشنر بنے، اتے کیہا جاندا اے کہ اوہ 1834 وچ ہلدوانی شہر دا قیام کیتا سی۔ 1882 وچ بریلی-نینیتال سڑک اتے 1884 وچ روہلکنڈ اینڈ کماؤن ریلوے ولوں بھوجیپورا-کاٹھگوڈام ریلوے لائن دی قیام نے اس شہر نوں اک وڈی منڈی اتے پھر کماؤں دے پہاڑی علاقیاں اتے انڈو-گنگٹک میداناں وچکار اک وپاری مرکز دے طور تے ترقی یافتہ کرن وچ مدد کیتی۔
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
فتویٴ جہاد د‏‏ی تجدید
جواب: درصورت مرقومہ فرض عین اے، تے اُتے تمام اس شہر دے لوکاں دے اوراستطاعت ضرور اے، اس د‏ی فرضیت دے واسطے چنانچہ ہن اس شہر والےآں نو‏‏ں طاقت مقابلہ تے لڑائی د‏‏ی اے بسبب کثرت اجتماع افواج دے تے مہیا تے موجود ہونے آلات حرب دے تاں فرض عین ہونے وچ کیہ شک رہیا تے اطراف واحوال دے لوکاں اُتے جو دورہیاں باوجود خبر دے فرض کفایہ نيں، ہاں جے اس شہر دے لوک باہر ہوجاواں مقابلے تو‏ں یا سستی کرن تے مقابلہ نہ کرن تاں اس صورت وچ انہاں اُتے وی فرض ہوجاویگا تے ايس‏ے طرح تے ايس‏ے ترتیب تو‏ں سارے اہل زمین اُتے شرقاً تے غرباً فرض عین ہوئے گا،اور جو عدو تے بستیاں اُتے ہجوم تے قتل وغارت دا ارادہ کرن تاں اس بستی والےآں اُتے وی فرض عین ہوجائے گا بشرط انہاں د‏‏ی طاقت کے۔(العبد المجیب احقر،نور جمال عفی عنہ)
ہلدوانی
ویہویں صدی دی شروعات تک، ہلدوانی بھابھر کھیتر دے مکھ دفتر دے نال کماؤں ڈویزن اتے نینیتال ضلعے دی سردیاں دا راجگڑھ وی بن گئیا سی۔ 2011 وچ 156,078 دی آبادی دے نال، ہلدوانی کماؤں کھیتر دا سبھ توں وڈا تے اتراکھنڈ دا تیسرا سبھ توں ودھ آبادی والا شہر اے۔ ہلدوانی شہری مجموعہ (اربن ایریا) وچ 232,095 لوک بسدے ہن اتے دیہرادون، ہردوار اتے رڑکی دے بعد ایہہ اتراکھنڈ وچ چوتھا سبھ توں ودھ آبادی والا شہری مجموعہ اے۔
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
اس فتویٰ اُتے درج ذیل علماء نے دستخط کيتے تے مہراں لگائیاں
(۱) سید محمد نذیرحسین (۲) رحمت اللہ (۳) مفتی محمد صدرالدین (۴) مفتی اکرام الدین معروف سید رحمت علی (۵) محمد ضیاء الدین (۶) عبدالقادر (۷) فقیر احمد سعید احمدی (۸) محمد میر خاں (پامیر محمد پامیرخان محمد) (۹) محمد عبدالکریم (۱۰) فقیر سکندر علی (۱۱) محمد کریم اللہ (۱۲) مولوی عبدالغنی (۱۳) خادم العلماء محمد عبدالغنی (۱۴) فریدالدین (۱۵) محمد سرفراز علی (۱۶) سید محبوب علی جعفری (۱۷) ابواحمد محمد حامی الدین (۱۸) سید احمد علی (۱۹) الٰہی بخش (۲۰) محمد مصطفیٰ خاں ولد حیدر شاہ نقشبندی (۲۱) محمد انصار علی (۲۲) مولوی سعید الدین (۲۳) حفیظ اللہ خان (۲۴) محمد نورالحق عفی عنہ (۲۵) سراج العلماء ضیاء الفقہاء مفتی عدالت عالیہ محمد رحمت علی خاں (۲۶) واللہ الغنی وانتم الفقراء (۲۷) حیدر علی (۲۸) سیف الرحمن (۲۹) سید عبدالحمید عفی اللہ عنہ (۳۰) یاسید حافظ (۳۲) محمد امداد علی عفی عنہ (۳۳) خادم شریف رسول الیقین قاضی القضاة محمد علی حسین۔ اس فتویٰ دا عکس جو سوتنتر دہلی تے نوائے آزادی وچ شائع ہويا ا‏‏ے۔
ہلدوانی
اتہاس
ایہہ کھیتر، جتھے کہ شہر واقع اے، تریخی طور اُتے کماؤں دے راج دا حصہ رہا اے۔ مغل اتہاسکاراں نے ذکر کیتا اے کہ 14 ویں صدی وچ اک مقامی حکمران علم چند، دلی سلطانے پدھرا، اتے بھابھ-ترائی دے علاقے نوں اس ویلے دے سلطان توں تحفے دے روپ وچ حاصل کیتا۔ بعد وچ، مغلاں نے پہاڑیاں اتے قبضہ کرن دی کوشش کیتی، پر کھیتر دے مشکل حالاتاں دے کارن اوہناں دے یتن ناکام ہو گئے۔
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
اس فتویٰ اُتے درج ذیل علماء نے دستخط کيتے تے مہراں لگائیاں
سوال وجواب دے پڑھنے تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ علماء دے سامنے اصل مسئلہ ایہ نئيں سی کہ انگریزاں تو‏ں جہاد جائز اے یا نئيں، بلکہ اصل مسئلہ ایہ سی کہ اسلام نے مشروعیت جہاد د‏‏ی جو شرطاں مقرر کيت‏یاں نيں اوہ پوری ہورہیاں نيں یا نئيں؟
ہلدوانی
اتہاس
ستارویں صدی دے ارمبھ وچ، ہلدوانی کھیتر بہت گھٹ آبادی والا سی۔ ایہہ اک جدی گوت دے لوکاں ولوں وسیا ہویا سی جس نوں بکس کیہا جاندا اے۔ دکھن وچ واقع ترائی علاقہ سنگھنے جنگلاں نال بھریا سی، جتھے مغل بادشاہ شکار کرن لئی آؤندے سن۔
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
غلط بیانی
بہت ہی افسوس دے نال ایہ کہنا پڑدا اے کہ سرسیّد احمد خان تے منشی ذکاء اللہ نے اس فتویٰ اوراس دے پس منظر د‏‏ی غلط ترجمانی د‏‏ی اے، علماء دے موقف نو‏‏ں مسخ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے تحریک جہاد تے مجاہدین د‏‏ی خلافِ واقعہ تصویر پیش کيت‏‏ی اے، سرسیّد صاحب د‏‏ی مشہور کتاب ”اسباب بغاوت ہند“ تو‏ں دو اقتباست پیش نيں:
ہلدوانی
قیام اتے 19 ویں صدی
1816 وچ بریٹیش نے گورکھیاں نوں ہرایا اتے سگولی دا معاہدہ ولوں کماؤں اتے قابض جت لیا، گارڈنر نوں کماؤں دے کمیشنر تعینات کیتا گیا۔ بعد وچ 1834 وچ جارج ولئم ٹرائیل نے کمیشنر دا عہدہ سنبھال لیا اتے ہلدُ ونی نوں ہلدوانی دے روپ وچ بدل دتا۔ حالانکہ بریٹیش رکارڈاں توں ایہہ اشارہ ملدا اے کہ ایہہ ستھان 1834 وچ پہاڑی لوکاں لئی اک مارکیٹ وجوں قائم کیتا گیا سی جو بھبھار (ہمالیائی تلہ) کھیتر دا دورہ کردے سن۔ شہر پہلاں موٹاہلدو وچ واقع سی، اتے اس ویلے صرف گھاہ گھراں ہی سن۔ 1850 دے بعد ہی اٹّ دے گھر بنائے جانے شروع ہو گئے، اتے شہر ہولی-ہولی موجودہ مارکیٹ اتے ریلوے سٹیشن ول شمال ول ودھایا۔ شہر دا پہلاں انگلش مڈل سکول 1831 وچ قائم کیتا گیا سی۔
1857 دی پہلی آزادی تحریک دے دوران، روللکھنڈ دے باغیاں ولوں تھوڑھے ویلے لئی ہلدوانی نوں ضبط کر لیا گیا سی۔ چھیتی ہی سر ہینری رامسے (کماؤن دے کمیشنر) ولوں مارشل لو اعلان کیتا گیا سی، اتے 1858 تک، اس کھیتر نوں باغیاں توں آزاد کیتا گیا سی۔ اوہ روہلس جنہاں نوں ہلدوانی اتے حملہ کرن دا الزام لایا گیا سی، اونا نوں نینیتال وچ پھانسی گڑھیرا وکھے انگریزاں ولوں پھانسی دتی گئی سی۔ رامسے ولوں ہی 1885 وچ نینیتال اتے کاٹھگودم سڑک نال جوڑیا گیا۔ 1883–84 وچ، بریلی اتے کاٹھگودم وچ ریلوے ٹریک پھیلاا گیا۔ پہلی گڈی 24 اپریل 1884 نوں لکھنؤ توں ہلدوانی پہنچی۔
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
غلط بیانی
دہلی وچ جو فتویٰ جہاد دا چھپا اوہ اک عمدہ دلیل جہاد د‏‏ی سمجھی جاندی اے، مگر ميں نے تحقیق تو‏ں سنیا اے اوراس دے اثبات اُتے بہت دلیلیاں نيں، کہ اوہ محض بے اصل اے، ميں نے سنیا اے کہ جدو‏ں فوج نمک حرام میرٹھ تو‏ں دہلی وچ گئی، تاں کسی نے جہاد دے باب وچ فتویٰ چاہیا، سب نے فتویٰ دتا کہ جہاد نئيں ہوسکدا، اگرچہ اس تو‏ں پہلے فتویٰ دتی ميں نے نقل نئيں دیکھی اے، مگر جدو‏ں کہ اوہ اصل فتویٰ معدوم اے، تاں وچ اس نقل نو‏‏ں نئيں کہہ سکدا کہ اوہ کتھے تک لائق اعتماد دے اے، مگر جدو‏ں بریلی د‏‏ی فوج دہلی وچ پہنچی تے دوبارہ فتویٰ ہويا، جو مشہور اے تے جس وچ جہاد کرنا واجب لکھیا اے، بلاشبہ اصل نئيں، چھاپنے والے اس فتویٰ دے نے جو اک مفسد تے نہایت قدیمی بدذات آدمی سی، جاہلاں دے بہکانے تے ورغلانے نو‏‏ں لوکاں دے ناں لکھ ک‏ے تے چھاپ کر اسنو‏ں رونق دتی سی، بلکہ اک آدھ مہر ایداں دے شخص د‏‏ی چھاپ دتی سی جو پہلے غدر مرچکيا سی، مگر مشہور اے کہ چند آدمیاں نے فوج باغی بریلی اوراس دے مفسد ہمراہیاں دے جبراور ظلم تو‏ں مہراں وی د‏‏ی سن۔“
ہلدوانی
20 ویں اتے 21 ویں صدی
1901 وچ، 6,624 دی آبادی دے نال، ہلدوانی، آگرہ اتے اودھ متحدہ صوبہ دے نینیتال ضلعے دے بھابھر کھیتر دا ہیڈکوآٹر سی اتے ایہہ کماؤں ڈویزن اتے نینیتال ضلعے دے اہلکاراں دا سردیاں دا مکھ دفتر بن گیا سی۔ اس ویلے دے آلے دوآلے شہر وچ بہت سارے بھوناں دی اساری کیتا گیا سی۔ آریہ سماج بھون دی اساری 1901 وچ، اتے سناتن دھرم سبھا دا بھون 1902 وچ بنایا گیا سی۔ 1909 وچ ہلدوانی دی میونسپلٹی نوں ردّ کر دتا گیا سی، اتے ہلدوانی نوں نوٹیپھائیڈ کھیتر اعلان کیتا گیا سی۔  شہر دا پہلا ہسپتال 1912 وچ کھولھیا گیا۔
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
غلط بیانی
”جب تک دہلی وچ بخت خاں نئيں آیا، جہاد دے فتویٰ دا چرچا شہر وچ بوہت گھٹ سی، مسیتاں وچ ممبراں اُتے جہاد دا وعظ کمتر ہوتاسی، دلی دے مولوی اوراکثر مسلما‏ن خاندان تیموریہ نو‏‏ں ایسا خولہ خبطہ جاندے سن کہ اوہ ناممکن سمجھدے سن کہ اس خاندان د‏‏ی بادشاہی ہندوستان وچ ہوئے مگر اس دے نال جاہل مسلماناں نو‏‏ں ایہ یقین سی کہ انگریزی سلطنت دے بدن وچ ایہ ایسا پھوڑا نکلاکہ اوہ جانبر نئيں ہوئے گی۔“
یہ کم لچے شہدے مسلماناں کاتھا کہ اوہ جہاد جہاد پکاردے پھردے سن، مگر جدو‏ں بخت خاں، جس دا ناں اہل شہر نے کم بخت خاں، رکھیا سی، دلی وچ آیا تاں اس نے ایہ فتویٰ لکھایا کہ مسلماناں اُتے جہاداس لئی فرض اے کہ جے کافراں د‏‏ی فتح ہوئے گی تاں اوہ انہاں دے بیوی بچےآں نو‏‏ں قتل کرڈالاں گے، اس نے جامع مسجد وچ مولویاں نو‏‏ں جمع کرکے جہاد دے فتوے اُتے دستخط ومہراں انہاں د‏‏ی کرالاں اورمفتی صدرالدین نے وی انہاں دے جبر تو‏ں اپنی جعلی مہر کردتی لیکن مولوی مجبوب علی تے خواجہ ضیاء الدین نے فتویٰ اُتے مہراں نئيں کيتياں،اور بے باکانہ کہہ دیاتھاکہ شرائط جہاد موافق مذہب اہل اسلام موجود نئيں۔
اس فتویٰ دا اثر ایہ سی کہ جاہل مسلماناں دا جوش مذہبی زیادہ ہوگیا، جنہاں مولویاں نے فتویٰ اُتے مہراں د‏‏ی سن، اوہ کدی پہاڑی اُتے انگریزاں تو‏ں لڑنے نئيں گئے، مولا‏نا نذیر حسین جو وہابیاں دے مقتدا تے پیشوا سن، انہاں دے گھر وچ اک میم چھپی بیٹھی سی اس فتویٰ اُتے کچھ مہراں اصلی تے کچھ جعلیاں سن، اک مولوی د‏‏ی مہر سی جو غدر تو‏ں پہلے قبر وچ سوچکيا سی۔
ہلدوانی
20 ویں اتے 21 ویں صدی
جدوں بھارت 1947 وچ بریٹیش راج توں آزاد ہو گیا، تاں ہلدوانی اک مدھ شہر سی اتے اسدی آبادی لگپگ 25000 سی۔ 1950 وچ شہر نوں بجلی حاصل کیتی گئی سی۔ بھارتی فوج دے ناغہ رجیمینٹ دی دوجی بٹالیئن نوں 11 فروری 1985 نوں ہلدوانی وچ قائم کیتا گیا سی۔ ہلدوانی نے اتراکھنڈ تحریک وچ وی اہم کردار نبھائی۔ ہلدوانی بازار توں 4 کلومیٹر دی دوری تے 'گورا پڑاو' ناں دا اک کھیتر اے۔ 19 ویں صدی دے مدھ وچ اتھے اک بریٹیش کیمپ سی، جسدے کارن اس کھیتر دا نام گورا-پڑاو رکھیا گیا سی۔
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
غلط بیانی
سرسید مرحوم تے مفتی ذکاء اللہ دونے دے درج بالا بیانات غلط تے خلاف واقعہ نيں، اصل واقعہ اوہی اے جو اُتے مذکور ہويا، حضرت مولا‏نا محمد میاں صاحب نے انہاں دونے حضرات دے بیانات دا احتساب کرکے انہاں نو‏‏ں غلط ثابت کيتاا‏‏ے۔
ہلدوانی
حالت اتے وستار
thumb|300px|ہلدوانی دے گولا پل توں گولا ندی اتے گولاپار کھیتر دا نظارہ ہلڈوانی اتراکھنڈ دے نینیتال ضلعے وچ گولا ندی دے سجے کنارے اتے 29.22° این 79.52° ای وچ واقع اے۔ جغرافیائی طور تے، ہلدوانی اک پیڑمونٹ گریڈ تے واقع اے، (جس نوں بھابھر کیہا جاندا اے) جتھے پہاڑ دیاں ندیاں زیر زمین ہوکے گنگا دے میدانی کھیتراں وچ دوبارہ ابھردیاں ہن۔ ہلدوانی دا بھابھار کھیتر رامنگر اتے ٹنکپر دے کھیتراں نال گھریا ہویا اے اتے اسدے اتر ول شوالک پہاڑیاں اتے دکھن ول ردرپر دا تارائی کھیتر اے۔ سمندر پدھر توں ہالدوانی دی اوسطاً اچائی 424 میٹر (1,391 فٹ) اے۔ بیورو آف انڈین سٹینڈرڈ دے مطابق، ہلڈوانی سیسمک زون 4 دے بھوچال کھیتر کے ماتحت آؤندا اے۔
1857 دی جنگ آزادی تے مسلم علماء
غلط بیانی
”اک طرف علماء دے فتویٰ تو‏ں مسلماناں وچ جذبہٴ حریت پیدا ہويا، تاں دوسری طرف پنڈتاں نے وی ہندوواں وچ انگریزاں دے خلاف نفرت دا ماحول بنایا، منشی ذکاء اللہ خان دا بیان اے:
ہلدوانی
حالت اتے وستار
ایہہ شہر 44.11 کلومیٹر (17.03 سکنٹ میل) دے کھیتر وچ پھیلیا ہویا اے، جس وچ میدانی اتے پہاڑی کھیتر دونو شامل ہن۔ ہلدوانی بھارتی سٹینڈرڈ ٹائم زون (یو ٹی سی -5: 30) وچ واقع اے۔ جدوں 1837 وچ ہلڈوانی دا قیام کیتا گئی سی، تاں زیادہ تر مڈھلیاں عمارتاں موٹا ہلدو دے آلے دوآلے سن۔ شہر نے ہولی ہولی موجودہ بازار اتے ریلوے سٹیشن ول اتری ول ودھایا۔ ترقی اتھارٹی دی انہوند کارن شہر اتے ماضی وچ بے ترتیب ترقی ہویا۔ 2000 دے دہاکے دے شروع وچ تنگ سڑکاں دے نال کئی کلونیاں قائم کیتیاں گئیاں سن، جس کارن شہر وچ آواجاہی کافی مشکل اے۔ سوچھ سرویکھن 2017 وچ 435 شہراں وچوں ہلدوانی نوں 557 دے کل سکور نال 395 واں نمبر حاصل ہویا۔