cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چانکیہ نیشنل لاء یونیورسٹی
اتہاس
ایہہ یونیورسٹی 15 اگست 2006 نوں اس دے اپ-کلپتی / پرو-چانسلر، پرو۔ ڈاکٹر۔ اے۔ لکشمیناتھ، سابقہ ڈین اتے رجسٹرار، اینئیلئیسئیار یونیورسٹی آف لاء، حیدرآباد۔ سی۔این۔ایل۔یو۔ دی قیام چانکیا نیشنل لاء یونیورسٹی ایکٹ، 2006 (بہار ایکٹ نمبر 2006 دے 2006) دے ماتحت کیتی گئی سی اتے یوجیسی ایکٹ، 1956 دی دھارا 2 (ایف) اتے 12 (بی) وچ شامل کیتا گیا سی۔
تعلیمی
سی۔این۔ایل۔یو۔ قانون وچ ایکیکرت انڈرگریجئیٹ ڈگری اتے پوسٹ گریجوئیٹ کھوج دیاں دوویں ڈگریاں دی پیش کش کردا اے۔
سی۔این۔ایل۔یو۔ لائبریری
لائبریری وچ 11000 توں ودھ کتاباں دا مجموعہ اے۔ لائبریری وچ 5 توں ودھ بھارتی اتے غیرملکی رسالیاں دی گاہکی اے۔ لائبریری لگبھگ 5 بھارتی اتے 1 غیرملکی رسالیاں دی گاہکی لیندی اے، اتے ویسٹلا، منوپترا، جسٹور دے اؤنلائین ڈاٹابیس دی گاہکی لیندی اے۔
سٹوڈینٹ بار کونسل
سٹوڈینٹ بار کونسل (ایس۔بی۔سی۔) اک ریگولیٹری ادارہ اے جو طالب علماں دیاں ساریاں سرگرمیاں دا تالمیل کردی اے۔ ایہہ "طالب علماں ولوں، طالب علماں ولوں اتے طالب علماں لئی" دے مقصد اُتے کم کردا اے۔ ایس۔بی۔سی۔ نے سرگرمی مشتمل کمیٹیاں بنائیاں ہن، جو لاء یونیورسٹی دے اندر طالب علماں دیاں سرگرمیاں نوں نیمت کردیاں ہن۔
اس ویلے سی۔این۔ایل۔یو۔ دیاں چار کمیٹیاں ہن، جو سٹوڈینٹ بار کونسل (ایس۔بی۔سی۔) دیاں سرگرمیاں دا تالمیل کردیاں ہن، جسدی اگوائی یونیورسٹی دے پردھان اتے اپ-پردھان اتے کمیٹیاں دے ہور میمبراں نال کیتی جاندی اے۔ کمیٹیاں ہن:
ہر سال طالب علم چوناں راہیں کمیٹیاں دا گٹھن کیتا جاندا اے۔
کئزنگ
سی۔این۔ایل۔یو۔ وچ طالب علم کوزنگ دے شوقین ہن۔ انٹر-کئزنگ مقابلہ ہر سمیسٹر وچ ہندا اے اتے ایس۔بی۔سی۔ ولوں منعقد کیتا جاندا اے۔
جیوتوا (سی۔این۔ایل۔یو۔ پھیسٹ)
جی۔وائی۔ٹی۔وی۔ٹی۔اے۔ نام دا سی۔این۔ایل۔یو سالانہ تہوار 14 توں 16 فروری نوں منعقد کیتا جا رہا اے۔ اس میلے وچ پورے بھارت دے کئی کالجاں دے طالب علم حصہ لے راے ہن۔ اس وچ تہذیبی، کھیڈاں اتے اکادمک پروگرام شامل ہن۔
بحث
یونیورسٹی وچ بحث دا لمبا سبھیاچار رہا اے اتے دیش دی سبھ توں مشہور بحثاں وچ حصہ لیا اے جس وچ این۔ایل۔ایس۔آئی۔یو۔ بنگلور بحث، مکرجی میموریال بحث، آدی شامل ہن۔ پوربی بھارت وچ بحث کرن والے سبھ توں وڈے پروگراماں وچوں اک ہون دی قیاس لگاؤندیاں ایہہ اپنی پارلیمانی بحث دا انعقاد وی کر رہی اے۔ سی۔این۔ایل۔یو۔ نے بہار وچ پہلا وڈا پدھری ماڈل یونائیٹڈ نیشنز پروگرام دا انعقاد وی کیتا۔
کھیڈاں
والیبال، باسکٹبال، فٹ بال، بیڈمنٹن اتے کرکٹ ورگیاں کھیڈ سہولتاں کیمپس وچ مہیا ہن۔
چانکیا پریمیئر لیگ
چانکیا پریمیئر لیگ (سی۔پی۔ایل۔) ہر سال انڈین پریمیئر لیگ دی طرز اُتے منعقد کیتی جاندی اے۔ طالب علماں اتے پھیکلٹی میمبراں نوں اک ٹیم دے مالک بنن دی آگیا اے؛ اوہ نلامی وچ کھڈاریاں لئی بولی لگاؤندے ہن۔
کاؤنٹر سٹرائیک ٹورنامینٹ
کاؤنٹر سٹرائیک ٹورنامینٹ وی ہر سال منڈیاں اتے کڑیاں دے نواس دے متعلق حالاں وچ کروائے جاندے ہن۔
سی۔این۔ایل۔یو۔ لیگل ایڈ سوسائٹی
ایہہ سوسائٹی قانونی مدد اتے جاگروکتا حاصل کرن لئی کم کردی اے۔ ایہہ سماج اصل وچ اوہناں لوکاں دی مدد کردا اے جہڑے معاشی طور تے پچھڑے ہوئے ہن اوہناں دے مقدمے وچ مدد کرکے۔ اس سوسائٹی ولوں لوکاں نوں اوہناں دے حقاں اتے فرضاں متعلق جاگروک کرن لئی پروگرام منعقد کیتے جاندے ہن۔ اسنے ‘بال سکھا’ اتے ‘امن’ ورگیاں اینجیؤز دے تعاون نال کم کیتا اے۔
سی۔این۔ایل۔یو۔ وچ ایکسیسنگ ایکسیس (آئی۔ڈی۔آئی۔اے۔) باب ولوں اک فنکشنل ودھ رہی وبھنتا اے، جو کم داخلہ امتحان سیئیلئیٹی لئی کمزور طالب علماں نوں سکھلائی دندی اے۔
حوالے
گٹھ:بھارت وچ تعلیم
لسٹ یورپی یونین ممبر دیس بلحاظ آبادی
ایہ لسٹ یوریشیائی دیس بلحاظ آبادی اے، جو کہ بنیادی طور اتے اقوام متحدہ  دے تخمینے  دی بنیاد اتے  اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی
مغربی ریاستہائے متحدہ
مغربی ریاستہائے متحدہ (Western United States) جسنو‏ں عام طور اُتے امریکی مغرب (American West)، بعید مغرب (Far West) یا صرف مغرب (the West) وی کہیا جاندا اے تو‏ں مراد روايتی طور اُتے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی مغربی ریاستاں اُتے مشتمل خطہ ا‏‏ے۔ کیونجے امریکاماں یورپی آبادکاری دے بعد مغرب د‏‏ی جانب توسیع ہوئی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی ریاستہائے متحدہ گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے شہراں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے علاقے گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے مردم شماری علاقہ جات
زپف دا قنون
"جڈا بوتا اک بول ورتیا جاندا اے (پاویں عام لوکاں وچ یا کسی خاص گروہ وچ) ایس گل دا بعوتا امکان اے جے اوہ بول چھوٹا ہوندا جائیگا یا چھوٹے اک جۓ مطلب آلے بولاں توں بدلیا جائیگا۔"
ماہر لسانیات زپف دا اے قنون اسی اپنے روز مرہ وچ استعمال کردے نیں اے قنون ساڈی اس انسانی عادت نوں ظاہر کردا اے کہ اسی تھوڑی توانائی استعمال کر کے اپنی گل دوجیاں تک پہنچاندے دینا چاندے نیں۔
راولپنڈی دے بجاۓ پنڈی کہہ دینے توں دوجا ساڈی گل سمجھ جاندا اے تے ساڈے آدھی توانائی وی بچ جاندی اے۔ قائداعظم مسلم لیگ دے بجاۓ ق لیگ آسان تے نکی اے۔ پوری بسم اللھ لکھنے دے بجاۓ 786 بہت ہی مناسب اے۔
(God be with you) دے بجاۓ (Goodbye) نکا تے مناسب اے۔ (United Nations Organisation) دے بجاۓ (UNO) توں وی کم چل جاندے اے۔
گٹھ:انجان
لسٹ دیس ممبردولت مشترکہ بلحاظ آبادی
ہور ویکھو
گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی
حوالے
گٹھ:ایشیا دےدیس گٹھ:لسٹاں گٹھ:یورپ دےدیس گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی
زیتونی
زیتونی ہرے رنگ دی اک ونڈ اے۔
ریشماں
ریشماں پنجابی دی گان والی اے۔ اوہ 1947 چ بیکانیر راجستھان ہندستان جمی تے ونڈ ویلے اپنے ٹبر نال پاکستان آگئی۔ پاکستان سرکار ولوں اونوں ستارہ امتیاز لبیا اے۔ اوہ ہندستان تے برطانیہ چ گا چکی اے۔ 3 نومبر 2013 نوں اوہدی موت گلے دے کینسر باہجوں ہوئی۔
ریشماں 1947 وچ بیکانیر، راجستھاں، برطانوی ہندستان وچ جمی۔ اوہدا پیو محمد مشتاق اونٹھاں دا بپاری سی۔ پاکستان بنن تے ایہ ٹبر پاکستان آگیا۔ ایتھے ایہ مزاراں تے گڈیاں وچ گاندی سی۔ اوہدی واز اوہنوں لہور لے آئی۔ پنجابی دے لوک گیتاں اوہنوں مانتا دتی۔
پچھوکڑ
ریشماں دا پچھوکڑ، گائکی نال جڑن دا سببّ تے موہرلی قطار دی گلوکارہ ہندیاں وی سبھ کجھ توں بے خبر رہنا دسّ دندا ہیکِ کجھ کلاکار اجیاے ہندے نے، جہڑے ‘خاص’ ہندیاں ‘عامَ’ بنے رہندے نے۔ پڑھنا-لکھناا ریشما حصے نہ آیا کیونکہ خاندانی ماحول ہی اجیہا سی پر پھیر وی جس طرحاں اس نے گیتاں نوں کنٹھ کیتا تے اوہ ریکارڈ ہندیاں جویں پوری دنیا وچ اس دی مشہوری ہوئی، الوکاری حصول اے۔ اک چینل تے ملاقات دوران ریشما نے دسیا سی، ‘‘پہلی وار جدوں اک اخبار وچ فوٹو چھپی تاں میں ڈر گئی کہ کتے ماپے تے برادری ایہہ نہ سوعدہ کہ میں کی چند چاڑھ دتی…پر پھیر ہولی-ہولی ریڈیو تے گاؤن دی کھلھ ہو گئی۔ برادری توں آلے-دوآلے دے علاقیاں وچ تے پھیر سرحداں توں پار گلاں ہون لگیاں۔ اس توں بعد غیرملکی دورے شروع ہو گئے…تے پتہ نہیں کویں لوک ریشما۔.ریشما کہہ وڈیاؤن لگ گئے۔’’
گیت
اس دے ‘لمبی جدائی’ تے ‘ہائِ او ربا نہینؤں لگدا دل میرا’، ‘وے میں چوری چوری’ تے ‘دمہ دم مست قلندر’ گیت چیتے آ راے نے۔ بلونت گارگی اک تھاں لکھدا اے، "ریشماں دا جدوں پہلا ریکارڈ ‘ہائے او ربا، نہیں لگدا دل میرا‘ 1969 وچ لنڈن راہیں ہندوستان آیا تاں سارے اگّ لگ گئی۔ ایہو جہی آواز جس وچ جنگلی قبیلے دا حسن تے دل نوں دھوہ پاؤن والی ہوک سی، کدے نہیں سی سنی کسے نے۔ اس وچ پنجاب دی روح گونجدی سی۔"
موت
ریشما کینسر دی بیماری نال بہت کمزور ہو گئی سی۔ انت 3 نومبر 2013 نوں دیوالی والے دن ریشما دی موت ہو گئی سی۔
پنجابی لوک سنگیت دی گل کریئے تاں ساڈے دل-او-دماغ وچ جؤندے جی دند کہانی بن جان والی دکھنی ایشیا دی لوک گلوکارہ ریشما دا ناں وی آؤندا اے، جسدی آواز نوں پورے عالمی نے مانتا دتی اے۔ اوہ تھار دے ریگستان دا مہکدا گلاب سی۔ اتری بھارت دے راج راجستھان دی راجگڑھ جے پور دے اتر پچھم وچ اک شہر اے بیکانیر۔ اتھوں اک سو چونتی کلومیٹر دور اے ٹبیاں والا رتنگڑھ، جو ضلع چرو دی تحصیل اے۔ رتنگڑھ توں تن میل دور پنڈ لوہا دے ونجارا پروار وچ 1947 وچ ریشما نے جم لیا سی۔ پیؤ حاجی محمد مشتاق ونجارا سی، جو اوٹھاں دے قافلے نال جاندا سی اتے پچھم دے علاقے ولوں اوٹھ، گھوڑے، گاواں، مجھاں لے کے واپس راجستھان پرط آؤندا سی۔ اوہ اجے اک مہینے دی ہی ہوئی سی کہ دیش نوں ونڈ دا سنتاپ ہنڈھاؤنا پے گیا۔ ونجاریاں دے اس قافلے نے اسلام دھرم قبول کرکے سندھ دی راجگڑھ کراچی (پاکستان) نوں اپنے رہن بسیرے وجوں چن لیا۔
ریشما نے کسے استاد کولوں موسیقی دی تعلیم حاصل نہیں سی کیتی اتے نہ ہی کسے گائکاں دے گھرانے وچ جم لیا سی۔ اسدا بچپن ہسدے کھیڈدے اتے درگاہاں نال انتاں دی عقیدت ہون کارن سندھ دیاں وکھ وکھ مزارعاں تے صوفیانہ کلام گاؤندیاں گزریا۔ اوہ خواجہ اجمیر شریف گئی، نجامدین اولیا گئی، داتا غریب نواج دے دربار گئی۔ دس سال دی سی جدوں ریڈیو اتے ٹیلیوژن پروڈیوسر سلیم گلانی نے اک عقیدت مند وجوں اسنوں پنڈ سیون وچ شہباز قلندر دی درگاہ تے لگے میلے وچ ‘دمہ دم مست قلندر’ قوالی گاؤندیاں سنیا۔ گلانی نے بالڑی دی کلا پچھانی، پرشنسا کیتی اتے اسنوں اپنا پتہ لکھ کے دندیاں کراچی ریڈیو سٹیشن آؤن دا سدا دے دتا۔
دو ورھیاں بعد قافلہ جدوں کراچی پجیا تاں ریشما، پروار سمیت اوہی پرچی لے کے ریڈیو سٹیشن پہنچ گئی۔ جدوں ریشما نوں گاؤن لئی کیہا گیا تاں اوہ جھک گئی، کیونکہ بند کمرے وچ بیٹھ کے گاؤن بارے تاں اسنے کدے سوچیا ہی نہیں سی۔ اس نوں سٹوڈیؤ وچ لجایا گیا، جتھے ہور کوئی نہیں سی۔ اتھے اسنے پہلی وار گیت گائے، جو ریکارڈ کر لئے گئے۔ اوہناں ریشما دی آواز وچ ریڈیو لئی جہڑا پہلا پرمپرک ادھیاتمک گیت ریکارڈ کیتا، اوہ سی ‘دمہ دم مست قلندر’ (1959)। ایہہ اوہی قوالی سی، جو سلیم گلانی ہراں اسدی آواز وچ پہلی وار مزار تے سنی سی۔ ریڈیو ڈائریکٹر سمیت اسدے سروتے وی اس بارے کجھ نہیں سن جاندے کہ اوہ کتھے رہِ رہی اے؟ گلانی نے وکھ وکھ اخباراں/رسالیاں وچ اسدی فوٹو والا اشتہار چھپوایا تاں کہ اس نوں مڑ ریڈیو تے پیش کیتا جا سکے۔ ریشما نے کافی عرصے بعد ملتان وکھے کسے پترکا وچ اپنے بارے اوہ تصویری اشتہار ویکھیا تاں اوہ ڈر گئی پر چھپن دا کارن پتہ لگن تے اس نے مڑ گلانی نال رابطہ کیتا۔ اےداں اسدے ریڈیو سنگر بنن دا راہ کھلھ گیا۔
ریشما دی آواز وچلی کشش نوں شہباز قلندر دی مزار توں پہلی وار کسے نے پچھانیا سی تے ریڈیو راہیں دنیا دے ساہمنے لیاندا سی، اس لئی اوہ ساری عمر اپنے فن نوں شہباز قلندر دی دعا دسدی رہی۔ اس نے اپنے دیش نوں اپنے دین دی علامت، اسلام تے گائکی نوں عبادت سویکاردیاں زندگی بھر نہ اپنا دپٹہ سر توں اترن دتا تے نہ کوئی لچر گانا گایا:
میرا دین ایمان وطن میرا، میری جند تے جان، وطن میرا۔
ریڈیو دی پیداوار سنگیت ڈریکٹر وزیر افضل اوہ شخصیت سی جسنے پہلی وار ریشما توں فلم ‘لکھا’ لئی گانے گوائے سن۔ اوہ 1948 وچ کراچی ریڈیو سٹیشن ہندے سن مگر 1968 وچ اوہناں نے سنیما دی دنیا نال ناطہ جوڑ لیا سی۔ لوک گلوکارہ ریشما نے پاکستانی پنجابی تے بھارتی ہندی فلماں لئی گاؤنا آرنبھیا تے وڈی گنتی وچ فلمی گانے گائے۔ مقبول پنجابی شاعر تے گلوکار منظور حسین جھلا دے لکھے گیت گا کے ریشما نے بطور گلوکارہ اپنی پچھان درج کرائی۔ اسدے لکھے معیاری گیت ‘وے میں چوری چوری تیرے نال لا لئیاں اکھاں وے’، ‘چنگا نہیوں کیتا دلا اکھیاں ملا کے’ تے ‘نہ دل دیندی بے دردی نوں نہ ہسّ ہسّ اکھیاں لاوندی کدے نہ پچھتاندی میں’ اپنے سراں وچ سجا کے تے وکھرے انداز وچ گا کے اوہ شہرت دی ٹیسی تے اپڑی۔
اکھیاں نوں رہن دے اکھیاں دے کول کول، چن پردیسیا بول بھاویں نہ بول
اکھیاں ملا کے چنا پاویں نہ جدائی وے
توں مل جاویں دکھ مکّ جاندے نے
جانی رات رہِ پؤ سانگا خدائی اے
مینوں عشقَ ہو گیا لوکو میں دنیا نویں وسائی یار بنا ہن میں نہیں جینا لوکیں کہن شدائی
ماہی اک واری شکل وکھا جا
1980ویاں وچ ریشما نوں اس گل دا پتہ لگا کہ اسنوں گلے دا کینسر اے۔ اوہ امریکہ وکھے اپنی گائن پیشکاری دے رہی سی کہ اس نوں خون دی الٹی آ گئی سی۔ وقت ہمیشہ اکو جیہا نہیں رہندا۔ خواجہ غلام فرید دا سرائکی زبان وچ کلام اے:
زی لینڈ
زی لینڈ نیدرلینڈز دا اک صوبہ اے۔ ایہ نیدرلینڈز دے لیندے دکھن وچ اے۔ ایدی لوک گنتی 380,186 اے۔ تے ایدی تھاں 1,788 مربع کلومیٹر اے۔
ریشماں
موت
علاج دوران پنج سال اوہ گا نہ سکی۔ محکم انی سی کہ کوما وچ جان ویلے تک گاؤندی رہی۔ ریڈیو پاکستان لئی مسٹر سولنگی ولوں جؤندے جی دند کہانی بن جان والیاں شخصیتاں نوں شردھانجلی دین لئی لڑیوار لائیو پروگرام کروائے گئے۔ اک پروگرام وچ ریشما نوں بلایا گیا۔ طبیعت کافی خراب ہون دے باو جود اس نے گاؤن دی اچھا پرگٹائی۔ سندھ واسیاں ولوں سولنگی صاحب نے جدوں اسدے موڈھیاں تے گرم شال پایا سی تاں اس نے مسکراؤندیاں کیہا سی کہ اس شال وچوں میرے اپنے گھر دی مہک آ رہی اے۔ اس پروگرام وچ اس نے ‘ہیرو’ فلم والا اپنی پسند دا تے لوکپری الونڈی گیت ‘لمبی جدائی’ ہی گایا سی۔ جدوں وی کینسر جہی نامراد بیماری توں کجھ راحتَ ملدی رہی، اوہ بنسری دی مٹھی تے دلاں وچ اتر جان والی ہوک نال اواضع آواز وچ پورا زور لا کے اوہ ایہہ گیت گاؤندی رہی:
زی لینڈ
گٹھ:نیدرلینڈز گٹھ:نیدرلینڈ دا جغرافیہ
ریشماں
موت
وچھڑے ابھی تو ہم کلھ پرسوں، جیؤنگی میں کیسے اس ہال میں برسوں موت نہ آئی تیری یاد کیوں آئی؟ ہائے لمبی جدائی …
اجیاے ہی کجھ ہور گیتاں راہیں جدوں وچھوڑے دی کسک اک برہن دی سوزبھری آواز بنکے ریشما دے مونہوں نکلدے تاں سروتے وی اسدے نال اک سر ہو جاندے:
آ سجنا رل کٹھیاں بہیئے تے وچھوڑیاں نوں اگّ لائیے منظور میاں غم دلاں وچ وسدے کتے وچھڑیاں نہ مر جائیے۔
کتے نین نہ جوڑیں میرے جیندیاں توڑی تینوں واسطہ خدا دا واگاں وطناں نوں موڑیں
بن تیرے پردیسی ڈھولا، میرا درد رہا نہ کوئی طعنے مارے رجّ شریکاں تے میں کندھاں لگ لگ روئی۔ سن چرخے دی مٹھی مٹھی گھوک ماہیا مینوں یاد آنودا
تک پتری والیا لیکھ میرے، میرے ہتھ وچ ڈنگیاں لیکاں نے میرے دل دا محرم آویگا یا حالے ہور اڈیکاں نے۔
ہائے او ربا نہیؤں لگدا دل میرا، سجنا باجھ ہویا ہنھیرا
ساڈے ول مکھڑا موڑ وے پیاریا ساڈے ول مکھڑا موڑ
اک تینوں منگیا ای ربّ کولوں کوئی ہور دعاواں منگیاں نئیں
ربا وے وچھوڑیاں دے غم نہیوں مکدے لیکھاں دیاں ہاریاں دے اتھرو نہیوں سکدے
ربا تیرا کی نیاں میں تیرے جگّ وچ رل گئی آں …
سانوں توں بھلا کے ماہی کتھے دل لا لیا
ریشما ریاض نالوں ودھیرے اندر دے سر نوں اہمیت دندی سی۔ اس ولوں پرویز مہدی نال ریڈیو لئی گائے یادگاری دوگانے اجیہی ونگی دے ہی سن:
گوریئے میں جانا پردیس۔
میں جانا تیرے نال،
میں ہویاں مجبور نی، جدوں دا تیتھوں دور نی وسّ نہ چلے، یاداں آؤن تیریاں۔
ریشما نے اپنے دل دی آواز پنجابی، اردو، ہندی، سندھی، ڈوگری، پہاڑی، راجستھانی اتے پشتو گیتاں راہیں اوہناں تک پچائی۔ مٹی نال جڑی اسدی آواز وچوں مٹی دی خوشبو آؤندی۔ اوہ اردو گیت/غزلاں دا گائن کردی تاں احساس دی گرمی نال بھرپور اسدی بلند آواز کناں وچ مشری گھولدی:
آشیانے کی بات کرتے ہو، دل جلانے کی بات کرتے ہو
ریشما، بلونت گارگی نوں دلی وکھے ملی سی۔ اسدے لکھے تے دیش بھر وچ صلاحے گئے دورفلسفہ دے چرچت ناٹک ‘سانجھا چلھا’دا ٹائیٹل گیت ‘شکر ربا سانجھا چلھا بلیا’ ریشما نے ہی گایا سی۔ ‘وے میں چوری چوری تیرے نال لا لئیاں اکھاں وے’ نظیر علی ولوں کمپوز کیتا ریشما دا ریڈیو گیت سی۔ 1990 وچ بنی بھارتی ہندی فلم ‘لیکن’ لئی لتا منگیشکر نے گلزار دا لکھیا گیت ‘یارا صلی صلی برہا کی رات کا جلنا’ گایا، جو ریشما ولوں گائے اس گیت دی دھن توں متاثر سی۔ اسے پرکار ریشما دے گائے ‘اکھیاں نوں رہن دے ۔.۔’ گیت توں متاثر ہو کے راج کپور نے ہندی فلم بوبی لئی لتا منگیشکر دی آواز وچ گیت گوایا سی ‘اکھیؤں کو رہنے دے اکھیؤں کے آس پاس’ جو بہت ہی مقبول ہویا سی۔ 2004 وچ ککو کوہلی ولوں ڈائریکٹ کیتی بالیوڈّ فلم ‘وو تیرا نام تھا’ لئی ریشما نے ‘عاشقاں دی گلی وچ مقام دے گیا، جان جان قہقے میری جان لے گیا’ گیت گایا۔
اک لائیو پروگرام وچ استاد غلام حیدر نے پنج-ستّ ہزار لوکاں دے اکٹھ والے اک پروگرام دا واقعہ سناؤندیاں دسیا سی کہ اوپن ایئر تھئیٹر وچلی سٹیج تے ریشما نے اک وار گانا گایا سی، ‘کاہنوں کیتا پیار کاہنوں دل ہاریا’۔ اس ایہہ گیت اےداں گایا سی جویں لوک نیند توں بے زار ہندے ہن۔ اسدے گیت ختم کرن تے لوکاں اسنوں اس قدر پیار دتا کہ تاڑیاں نال پنڈال گونج اٹھیا سی۔ اک وار ریشما ٹی۔وی۔ دے لائیو پروگرام ‘میری پسند’ لئی ریکارڈنگ کراؤن گئی تاں سنچالک مقصود توصیف نے ریشما نوں اپنی پسندیدہ گلوکارا دسدیاں کیہا کہ اس دی آواز لئی جنہاں جنگلاں، ویرانیاں، چٹاناں، دریاواں اتے پہاڑاں دی ضرورت اے، اوہ تمام چیزاں اسدے وطن وچ موجود ہن۔ راجستھان دے روپ وچ بھارت ہمیشہ ریشما دے اندر رہا۔ اس دی ہمیشہ ایہہ پربل اچھا رہی کہ دوواں دیساں وچ رابطہ بنیا رہنا چاہیدا اے، محبت پلدی رہنی چاہیدی اے کیونکہ جہڑی گھڑی پیار نال لنگھدی اے، اوہو چنگی ہندی اے:
بکولئیشائر ‘مختصر سی زندگی پیار کرنے کے لیئے۔ وقت لاتے ہیں کہاں سے لوگ نفرت کے لیئے۔’ بھارتیاں اس نوں خوب پیار دتا تے کدے ایہہ نہ سمجھیا کہ اوہ پاکستانی اے۔ اک وار اوہ بمبئی آئی تاں دلیپ کمار جی دے گھر وی گئی۔ اوہناں اس نوں سبھاش گھئی جی نال ملایا۔ اس پھیری دوران اس دی آواز وچ سبھاش گھئی دی فلم ‘ہیرو' (1983) لئی محبوب سٹوڈیؤ وچ گیت ریکارڈ کیتا گیا ‘لمبی جدائی’، جو اسدا یادگاری گیت بنیا۔ پہلاں اسنے سٹوڈیؤ جان توں اصلاحیت پرگٹاؤندیاں دلیپ صاحب دے گھر رکارڈنگ کرن دا انتظام کرن لئی بینتی کیتی سی مگر پھر بڑے خفیہ طریقے نال ایہہ کم سمپنّ ہویا سی۔
اک وار اوہ اپنا پروگرام دین پاکستان توں روس گئی سی۔ اک دن سویرے اٹھ کے روس دے گلیاں-بازار ویکھن تر پئی تے اوہ راہ بھلّ گئی۔ اس نوں سمجھ نہ آوے، کی کرے۔ انگریزی وی نہیں سی آؤندی۔ سارے پاسے گورے ہی گورے لوک دس راے سن۔ اچانک ساہمنے گھڑیاں دی دوکان وچ بیٹھے اک سردار جی دس گئے۔ اوہ اوہناں نوں اےداں ملی جویں اپنے پیؤ مل گئے ہون کیونکہ اسدے پیؤ جی وی پگّ بنھدے سن۔ اوہ بھجی بھجی اوہناں کول گئی۔ سردار جی نے پچھیا، “پتر کی گل اے؟” اس دسیا کہ اوہ سڑکاں ویکھدی ویکھدی اپنا رستہ بھلّ گئی اے۔ اس کول بس اپنے کمرے دی چابی اے۔ سردار جی نے آپے سبھ کجھ پتہ کیتا تے اس نوں اسدے ٹکانے تے چھڈّ کے آئے۔ راہ جاندیاں گلاں گلاں وچ جدوں اس نے سردار جی نوں اپنا ناں دسیا تاں اوہناں کیہا اوہو جہڑی پنجابی گیت گاؤندی اے ‘لمبی جدائی’۔سردار جی دے بچن سن کے ریشما نے کیہا، “میتھوں تہاڈی جدائی جھلی نہیں گئی تے میں تہانوں ملن روس آ گئی۔”
اپنے پروگراماں وچ اوہ اکثر کہندی کہ جتھے سردار جی نہ ہون اسنوں اوہ مہفل ادھوری لگدی اے۔ اس نوں سارے سردار اپنے بھرا جاپدے کیونکہ دیش-ودیش گھمدیاں نہ اسدا اپنا لباس بدلیا تے نہ سرداراں دا۔ اوہ سبھ ولیاں دے درباراں وچ جاندی رہی۔ گرو گھراں وچ جاندی رہی۔ امرتسر پھیری دوران اسنے شبد گایا، ‘متر پیارے نوں ہال مریدا دا کہنا۔.۔’ ای۔ٹی۔سی۔ پنجابی چینل والیاں اسدی آواز وچ ایہہ شبد ریکارڈ کیتا۔
27 نومبر 1996 نوں اوس ویلے دے وزیر پنجاب ہرنیک سنگھ گھڑوناں ولوں انڈو-پاک سنگیت سمیلن کروایا گیا سی جس وچ ریشما سمیت چڑھدے اتے لیہندے پنجاب دے کئی گائک-گائکاواں نے حصہ لیا سی۔ اوہ سریندر کور اتے ہور مقبول گائکاں نوں مل کے بڑی خوش ہوئی سی۔
راجستھان سرکار دے سدے تے 2003 وچ جدوں ریشما پہلی واری جے پور میلے وچ آئی سی تاں ونجاریاں دی سفر دی پیڑ نوں پرگٹاؤندا اک راجستھانی لوک-گیت ‘کیسریا بالم پدھارو مہارے دیس’ گا کے اپنی جم زمین دے واسیاں دے دلاں وچ اتر گئی سی۔ بھارت دے سابقہ میمبر پارلیمینٹ، ہائی کمیشنر اتے جودھپور دے مہاراجہ گز سنگھ امید سنگھ محل وچلی اپنی رہائش وکھے ریشما نوں اپنے جم دن تے 13 جنوری نوں بلاؤندے سن۔ 1947 توں بعد جنوری 2006 وچ سدا-اے-سرحد ناں والی لاہور-امرتسر بسّ جدوں پہلی وار بھارت آئی سی تاں پاکستانی شہری وجوں ریشما اپنے پروار دے چھ میمبراں سمیت اس بسّ دی مسافر سی۔
بھارت وچ سری متی اندرا گاندھی اتے سری اندر کمار گجرال صاحب نے سدا دے کے اس نوں نوازیا گیا تاں ادھر جنرل ضیاع ال حق توں لے کے پرویز مشرف تک دیاں سرکاراں ولوں اس نوں ماناعزاز اتے مدد ملدی رہی۔ 2005 وچ اس نوں پاکستان دا تیجا سروؤچّ شہری اعزاز ‘ستارہ-اے-امتیاز’ جس وچ پنجاہ ہزار دی نقد راشی سی، حاصل کرن دا مان حاصل ہویا۔۔۔ اس نوں صدر ولوں ‘فخر-اے-پاکستان’ اتے ‘لیجینڈ آف پاکستان’ انعام نال وی نوازیا گیا۔
کینسر دی بیماری نے اک وار پھیر سر چکیا۔ علاج دوران اوہ بہت کمزور ہو گئی۔ لاہور دے اچھراں محلے دی وسنیک ریشما نوں 6 اپریل، 2013 نوں ڈاکٹر’ز ہسپتال داخل کروایا گیا۔ میں اوہنیں دنیں اپنی پاکستان پھیری دوران اوہدے گھر دے این کولوں لنگھی مگر نہ ٹالے جا سکن والے رجھیویں کارن میں اس کول نہ جا سکی۔ اس گل دا مینوں ہمیشہ ملال راے گا۔ 3 اکتوبر نوں اوہ اجیہی بے ہوشی دی حالت وچ چلی گئی کہ مڑ ہوش نہ آئی۔ پورے مہینے بعد دیوالی والے دن 3 نومبر، 2013 دی سویر نوں لاہور دے اک ہسپتال وچ 67 سالا ریشما فوت ہو گئی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:جم 1947
ساؤتھ ایشیئن یونیورسٹی
ساؤتھ ایشیئن یونیورسٹی (انگریزی: South Asian University) دکھنی ایشیئن کھیتری ساتھی کامے سنگھ (سارک) دے اٹھ میمبری راجاں ولوں سپانسر کیتی اک قومانتری یونیورسٹی اے۔ ایہہ اٹھ دیش ہن - افغانستان، بنگلہ دیش، بھوٹان، بھارت، مالدیو، نیپال، پاکستان اتے سری لنکا۔ دکھنی ایشیئن یونیورسٹی نے سال 2010 وچ، بھارت دے اکبر بھون وکھے اک امستقل کیمپس وچ طالب علماں نوں داخلہ دینا شروع کیتا سی۔ اس دا مستقل کیمپس اندرا گاندھی نیشنل اوپن یونیورسٹی (اگنو) دے اگے، دکھنی دلی، بھارت دے میدان گڑھی وکھے ہووےگا۔ یونیورسٹی دا پہلا تعلیمی سیشن اگست 2010 وچ معیشت اتے کمپیوٹر سائنس وچ، دو پوسٹ-گریجوئیٹ اکادمک پروگراماں نال شروع ہویا سی۔ SAU نے گنت، بائیوٹیکنالوجی، کمپیوٹر سائنس، ترقی مطلب شاستر، قومانتری تعلقات، قانون اتے سماجیات وچ ماسٹر اتے ایمپھل / پیئیچڈی پروگراماں دی پیش کش کیتی۔ 8 دیساں دے ودیش منتریاں ولوں دستخط کیتے انتر-سرکاری سمجھوتے مطابق سارک دے سارے میمبر دیساں ولوں یونیورسٹی دیاں ڈگریاں نوں مانتا دتی گئی اے۔
دکھنی ایشیئن یونیورسٹی سارے اٹھ سارک دیساں دے طالب علماں نوں مکھ طور تے آکرشت کردی اے، حالانکہ دوجے مہاندیپاں دے طالب علم وی اس وچ شامل ہندے ہن۔ طالب علماں دے داخلے لئی اک دیش کوٹا نظام اے۔ ہر سال SAU سارے 8 دیساں دے ملٹیپل سینٹراں تے داخلہ ٹیسٹ کراؤندا اے۔
یونیورسٹی دے بانی پردھان جی۔کے۔چڈھا دی 1 مارچ 2014 نوں موت ہو گئی سی۔ ساؤتھ ایشیئن یونیورسٹی وچ داخل ہون توں پہلاں پہلاں سی ای او وجوں جدوں کہ ایسیویو اک پروجیکٹ پڑائ اُتے سی اتے بعد وچ صدر دے روپ وچ، اوہ بھارت دے وزیر اعظم دے معاشی صلاح کار سن۔ جواہر لال نہرو یونیورسٹی، نویں دلی دے اپ کلپتی وجوں وی اوہناں دا کارجدور رہا۔
3 نومبر 2014 نوں، ڈاکٹر شاعری شرما
نے یونیورسٹی دے پردھان وجوں عہدہ سمبھالیا۔
اکادمک مقصد
دکھنی ایشیئن یونیورسٹی دا فتویٰ، جویں کہ سارک میمبر دیساں دے سمجھوتے وچ مقرر کیتا گیا اے جس تحت یونیورسٹی دی ایہہ دھارنا کیتی گئی اے، کہ اس یونیورسٹی وچ پیش کیتے جان والے مطالعہ پروگراماں دی چون کرنی چاہیدی اے:
پروگرام پیش کیتے گئے
اک کھوج-مرتکز یونیورسٹی ہون دے کارن، SAU حال وچ کھوج اتے پوسٹ گریجوئیٹ پروگراماں دی پیش کش کردا اے۔ موجودہ ویلے وچ یونیورسٹی ہیٹھ دتے کھیتراں وچ پورن-ویلے دی کھوج اتے ماسٹرز پروگرام پیش کردا اے:
کھوج کارجپالیسی
گریجوئیٹ سکول اتے انڈر گریجوئیٹ کالج توں علاوہ، SAU دا مقصد پھیکلٹی اتے کھوج ودواناں درمیان کھوج نوں مُتحرک کرنا اے۔ سارک دیساں لئی سانجھے ہتّ والے کھیتراں وچ کھوج کرن لئی انتر-انشاسنی کھوج مرکزاں (آئی۔آر۔سی۔) دی سکیم اے۔ ساؤتھ ایشیئن سٹڈیز دے اک انسٹیچیوٹ دی اک پھلیگشپ رسرچ پروگرام وجوں سکیم بنائی گئی اے۔
یونیورسٹی لوگو
ساؤتھ ایشیئن یونیورسٹی دا لوگو سارک دے اٹھ دیساں نوں درساؤندا اے۔ لوگو دا مڈھلا روپ اشٹگونک اے، ہر پاسیو دیش نوں درساؤندا اے۔ اٹھبھوج، جدوں ڈزائن دے نظریہ وچ ورتیا جاندا اے تاں سنکھیاتمک "8" وچ بدل جاندا اے، جو کہ اک وزوئل معنےآں وچ اننت (∞) نوں وی درساؤندا اے۔ سنکھیاتمک "8" جاں اننت پرتیک پھر اک ترقی یافتہ روپانتر نوں پیش کرن لئی اپنے آپ نوں ڈھکدا اے جو سارے دکھنی ایشیا وچ وکھ وکھ حوالےآں اتے ویاکھیاواں وچ موجود اے۔
پرو۔ جی کے چڈھا لائبریری
پرو۔ جی۔کے۔ چڈھا لائبریری دی قیام طالب علماں اتے دکھنی ایشیائی یونیورسٹی دے سٹاف دی اکادمک اتے کھوج لوڑ نوں پورا کرن لئی کیتی گئی سی۔ مکھ لائبریری کل 4500 طبقہ فٹ دے کھیتر وچ پھیلی اے۔ لائبریری سوموار توں ایتوار سویرے 9 وجے توں 12:00 وجے تک چلدی اے۔ اترکت ریڈنگ روم میجانائین پھلور تے مہیا ہن اتے 8 ویں منزل چووی گھنٹے کھلھدے ہن۔ لائبریری وچ کتاباں، رسالیاں، سیڈی / ڈیویڈی، فلماں آدی دا بھنڈار اے جو وکھو وکھرے موضوعاں نوں کور کردا اے۔ اتھے لگبھگ 14000 کتاباں دیاں کتاباں، 400 ای-کتاباں، 76000e-جرنلز، 11 پرنٹ جرنلز، 16 ڈاٹابیس، 21 سیڈی / ڈیویڈیز، اخباراں، میگزیناں اتے اینسائیکلوپیڈیا ہن۔ لائبریری سمن نوں ڈسکوری سروس اتے کوہا نوں آئیئیلئیس وجوں ورت رہی اے۔ الیکٹرونک سروت EZproxy ولوں دنیا دے کتے وی اپبھوگتاواں لئی پہنچیوگ ہن۔ ٹی۔اے۔ دے طور اُتے یونیورسٹی دے گرانٹس کمیشن آف انڈیا دے لائبریری دی ای-سروت تک پہنچ اے مطلب آکسفورڈ یونیورسٹی پریس، سپرنجر، ٹیلر اینڈ پھرانسس، میتھسکینیٹ، آئیئیسائیڈی، ورلڈ ای بکّ لائبریری، ساؤتھ ایشیا آرکائیو اتے جے-گیٹ۔ لائبریری پریس-ریڈرس اخبار اتے رسالے دے ڈیٹابیس نوں وی حاصل کردی اے۔
مانتا اتے پچھان
دکھنی ایشیئن یونیورسٹی دیاں ڈگریاں سارک دے میمبر دیساں ولوں مانتا حاصل ہن، اک سمجھوتے مطابق یونیورسٹی دی قیام ویلے 8 سارک دیساں دے ودیش منتریاں ولوں دستخط کیتے گئے سن۔
سمجھوتے دے آرٹیکل 7 وچ لکھیا اے: ایہہ سمجھوتہ یونیورسٹی ولوں سارے سارک میمبر راجاں وچ اوہناں دیاں متعلق قومی یونیورسٹیاں / ادارےآں ولوں جاری کیتیاں ڈگریاں اتے سرٹیفکیٹ دے برابر یونیورسٹی ولوں حاصل کیتیاں ڈگریاں اتے سرٹیفکیٹ دی آپسی مانتا دی سہولت دیویگا۔
سود خور کیپیٹلزم
جس زمانے وچ اجارہ داری (monopoly) نئيں ہويا کردی سی اس وقت بین الاقوامی معاشی تعلقات تجارتی اشیاء د‏‏ی برآمد اُتے منحصر ہويا کردے سن ۔
اج مونوپولی دے زمانے وچ کاغذی دولت (capital) د‏‏ی ایکسپورٹ تجارتی اشیاء د‏‏ی ایکسپورٹ اُتے حاوی ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
ایکسپورٹ آف کیپیٹل د‏‏ی تریخ
نوٹ، چیک، ڈرافٹ، بل، پے آڈر، سرٹیفیکٹ، ٹیلی گرافک ٹرانسفر وغیرہ چھاپ کر دولت تخلیق تے ایکسپورٹ کرنے د‏‏ی ابتدا برطانیہ د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی نےکيتی سی جس د‏‏ی پشت اُتے بینک آف انگلینڈ سی۔ اس د‏ی دیکھیا دیکھی فرانس تے جرمنی نے وی ایہی روش اختیار کيتی۔ لیکن آخری جیت متحدہ امریکا د‏‏ی ہوئی۔ اکیہويں صدی وچ چین تیزی تو‏ں امریکا دا حریف بندا جا رہیا ا‏‏ے۔
ان اعداد تے شمار نو‏‏ں دیکھ ک‏ے صاف اندازہ ہوئے جاندا اے کہ سونے چاندی دے سکےآں اُتے مشتمل ہارڈ کرنسی کیو‏ں زبردستی ختم کيتی گئی تے اس د‏ی جگہ کاغذی کرنسی کیو‏ں رائج کيتی گئی۔
ایکسپورٹ آف کیپیٹل
1899ء وچ مملکت برطانیہ اپنی برآمدات تو‏ں جِنّا منافع حاصل کردی سی اس دا پنج گنیامنافع کاغذی دولت (کیپیٹل) ایکسپورٹ ک‏ر ک‏ے کماندی سی۔ ايس‏ے طرح 1968ء وچ متحدہ امریکا اپنی برآمدات تو‏ں ہونے والے منافع دا 6 گنیازیادہ منافع کیپیٹل ایکسپورٹ ک‏ر ک‏ے کما رہیا سی۔
مراعات
1960ء تک کاغذی دولت د‏‏ی برآمد دا لگ بھگ 60 فیصد حصہ "مالی امداد" دے طور اُتے دتا گیا جدو‏ں کہ باقی 40 فیصد قرض سی۔ اس دے باوجود سود خور ملکاں نے تیسری دنیا تو‏ں اس رقم تو‏ں کدرے زیادہ سود وصول کيتا جو انہاں نے بطور قرض تے امداد دتی سی۔ مثال دے طور اُتے 1950 تو‏ں 1968 دے درمیان وچ قرض تے امداد دے ناں اُتے لاطینی امریکا نو‏‏ں 12 ارب ڈالر دتے گئے لیکن ايس‏ے دوران وچ انہاں ہی ملکاں تو‏ں 20 ارب ڈالر وصول کیتے گئے۔ قرض تے امداد دتی جانے والی رقم نوٹ چھاپ کر دتی گئی سی لیکن وصول ہونے والی رقم لاطینی امریکا دے لوکاں د‏‏ی محنت مشقت د‏‏ی کمائی تو‏ں حاصل ہوئی سی۔
اسی طرح مشرق وسطیٰ نو‏‏ں 2 ارب ڈالر دتے گئے جدو‏ں کہ 12.5 ارب ڈالر وصول ہوئے۔ قرض دیندے وقت ایہ شرائط وی عائد کيتی جاندیاں نيں کہ اس رقم تو‏ں مال صرف اسيں تو‏ں ہی خریدتا جائے گا تے ساڈی قیمت پر۔
بالا دستی
قرض دینے والا ملک قرض لینے والے ملک اُتے شرائط عائد ک‏ر ک‏ے اس د‏ی حکومت اُتے بالا دستی حاصل کر لیندا ا‏‏ے۔ قرض لینے والے ملک د‏‏ی پولیس تے فوج اُتے ہن سود خور ملک دا راج ہُندا ا‏‏ے۔
طفیلی کیڑے
اس طرح اک نواں سود خور طبقہ تیزی تو‏ں ترقی کر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ اوہ لوک نيں جو معاشرے دے لئی کوئی خدمت انجام نئيں دیندے، بس اپنے خادم ملکاں تے نو آبادیاں د‏‏ی محنت اُتے زندہ رہندے نيں۔ Hence the extraordinary growth of a class, or rather, of a stratum of rentiers, i.e.، people who live by 'clipping coupons' [in the sense of collecting interest payments on bonds]، who take no part in any enterprise whatever, whose profession is idleness. The export of capital, one of the most essential economic bases of imperialism, still more completely isolates the rentiers from production and sets the seal of parasitism on the whole country that lives by exploiting the labour of several overseas countries and colonies.
"دنیا دو حصےآں وچ تقسیم ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ اک طرف صرف چند سود خور ملکاں نيں۔ دوسری طرف بے شمار مقروض ملکاں نيں۔"
"طفیلی لیندا اے اُتے دیندا کچھ نئيں ا‏‏ے۔ لینے دینے وچ اوہ برابری نئيں کردا۔۔۔ اوہ مال دے بدلے مال نئيں دیندا۔ اوہ کرنسی دا تبادلہ کردا ا‏‏ے۔"
جب طفیلی اہنے میزبان تو‏ں زیادہ وڈا ہوئے جاندا اے تاں میزبان مر جاندا اے تے طفیلی نو‏‏ں نواں میزبان لبھنا پڑدا ا‏‏ے۔
استحصال
"تریخ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ کاغذی دولت (کیپیٹل) بدترین استحصال دے لئی استعمال ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ یورپ دے انڈیا، افریقہ تے جنوبی امریکا تو‏ں تعلقات اس د‏ی واضح مثالیاں نيں۔ کاغذی دولت بے شمار موقعاں اُتے دوسرے ملکاں د‏‏ی ساری دولت ہتھیانے، انہاں نو‏ں معاشی طور اُتے کمزور کرنے تے ذلیل کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی گئی۔ خطرہ اس وقت تے وی ودھ جاندا اے جدو‏ں بہت منظم لوک ایداں دے ملکاں دے لوکاں تو‏ں ملدے نيں جو کم تعلیم یافتہ تے کم ذہین ہون۔"
اقتباس
“China’s asset base today is roughly $60trln, on its way to $120trln sometime in 2020,”
“The US asset base is $90trln. They’ll pass us in 2yrs. When we were $60trln, China was $10trln.” the serfdom imposed by debt and interest is not merely financial servitude--it is political serfdom as well:
حوالے
گٹھ:استعماریت گٹھ:اقتصادی نظام گٹھ:بین الاقوامی معاشیات گٹھ:بینکاری گٹھ:دولت گٹھ:زر مبادلہ گٹھ:سرمایہ دارانہ نظام گٹھ:عالمی ادارے گٹھ:عالمی معیشت گٹھ:فریب کاری گٹھ:کرنسی گٹھ:مارکسی اصطلاحات گٹھ:مالیات
ممبئی وچ دہشت گردی دیاں کاروائیاں، 26 نومبر 2008ء
نومبر، 2008ء ممبئی، بھارت وچ دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں، دس کاروائیاں دا تسلسل اے جنہاں دا آغاز 26 نومبر، 2008ء نو‏‏ں بھارت دے معاشی راجگڑھ تے سب تو‏ں وڈے شہر ممبئی وچ ہويا تے 29 نومبر تک وی انہاں دہشت گرداں دا مکمل طور اُتے قلع قمع نئيں کيتا جاس دا۔ خبراں دے مطابق انہاں واقعات وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک سو پچیانوے (195) افراد بشمول بائیس غیر ملکیو‏ں دے جاں بحق ہونے د‏‏ی تصدیق ہوئی اے تے تن سو ستائیس (327) افراد زخمی ہوئے۔ دہشت گردی د‏‏ی اٹھ کاروائیاں ممبئی دے جنوبی حصے وچ ہوئیاں، جنہاں وچ ہجوم دے لحاظ تو‏ں مصروف ترین چھتر پتی شیواجی ٹرمینس نامی ریلوے اسٹیشن، دو فائیو اسٹار ہوٹل جنہاں وچ مشہور زمانہ اوبرائے ٹرائیڈینٹ تے ممبئی گیٹ وے دے نزدیک واقع تاج محل پیلیس اینڈ ٹاورز شامل نيں، لیوپولڈ کیفے جو سیاحت دے لئی اک معروف ریسٹورنٹ اے، کاما اسپتال، یہودیاں دے مرکز نریمان ہاؤس، میٹرو ایڈلبس مووی سیٹر تے پولیس ہیڈ کوارٹرز، جتھے پولیس دے تن کلیدی منصب دار بشمول انسداد دہشت گردی دے سربراہ، نو‏‏ں فائرنگ کرکے قتل کر دتا گیا جدو‏ں کہ دہشت گردی دا نواں واقعہ ولے پارلے وچ ہوائی اڈے دے نیڑے اک ٹیکسی وچ بم دھماکا سی۔ اُتے ہن تک ایہ تعین نئيں کيتا جاس دا اے ایہ دھماکا جنوبی ممبئی وچ جاری کاروائیاں دا تسلسل اے یا کوئی وکھ نوعیت دا واقعہ۔ انہاں کاروائیاں وچ تقریباً پنجاہ تو‏ں سٹھ دہشت گرد ملوث نيں۔
دور قدیم دے ست عجائبات
دنیا دے قدیم دانشوراں نے انسانی عقل د‏‏ی تخلیق کيتی لسٹ تیار کيتی سی جس وچ 7 عجائبات نو‏‏ں سرلسٹ رکھیا گیا سی۔ لیکن چونکہ ست وچو‏ں چھ عجائبات تقریباناپید ہوچکے نيں اس لئی ہن دور قدیم دے عجائبات تے دور جدید دے ست عجائبات عالم وکھ وکھ نيں۔ انہاں وچ صرف اہرام مصر دونے عجائبات عالم دے لسٹ وچ شامل ا‏‏ے۔ کیونجے ایہ اج وی تقریبا ا پنی اصل حالت وچ برقرار ا‏‏ے۔
ممبئی وچ دہشت گردی دیاں کاروائیاں، 26 نومبر 2008ء
اک غیر معروف تنظیم بنام دکن مجاہدین نے خبر رساں ادارےآں نو‏‏ں بذریعہ برقی خط مطلع کيتا اے کہ ایہ کارروائی دکن مجاہدین د‏‏ی تے اوہ اس د‏ی مکمل ذمہ داری قبول کردے نيں۔ برطانوی، امریکی تے یہودی افراد نو‏‏ں خاص طور اُتے نشانہ بنانے، مسلح افراد د‏‏ی تعداد، استعمال کردہ اسلحہ دیاں قسماں تے حملےآں د‏‏ی نوعیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ایہ قیاس آرائیاں د‏‏ی جارہیاں نيں کہ حملہ آوراں دا تعلق بھارت تو‏ں نئيں اے بلکہ ایہ کسی بیرونی اسلامی مجاہدین دے گروہ نال تعلق رکھدے نيں۔ بھارتی وزیر اعظم منموہن سنگھ نے قوم تو‏ں خطاب کردے ہوئے کہیا اے کہ ممبئی وچ انہاں دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں وچ بیرونی ہتھ ملوث اے کیونجے اس طرح د‏‏ی کارروائی بغیر کسی بیرونی امداد دے ممکن نئيں۔ 28 نومبر د‏‏ی صبح ممبئی پولیس نے دعوٰی کيتا اے کہ تاج محل اُتے حملہ کرنے والے تن دہشت گرداں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا تے اُنہاں نے ایہ اقرار کيتا اے کہ اُنہاں دا تعلق پاکستانی جہادی تنظیم لشکرطیبہ تو‏ں ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ممکنہ طور اُتے پاکستان تے بھارت دے سفارتی تعلقات اُتے بہت برا اثروڈے گا۔ اس تو‏ں پہلے بھارتی مجاہدین نے ستمبر، 2008ء وچ ممبئی وچ بم دھماکےآں د‏‏ی دھمکی دتی سی۔ کچھ خبر رساں ادارےآں دے مطابق اک دہشت گرد نے اوبرائے ہوٹل وچ خبر رساں ادارےآں دے نمائندےآں تو‏ں گل کردے ہوئے کہیا کہ انہاں دا مطالبہ اے کہ بھارت د‏‏ی جیلاں وچ مقید تمام مجاہدین نو‏‏ں رہیا کر دتا جائے، ايس‏ے شرط اُتے یرغمالیاں نو‏‏ں رہیا کيتا جائیگا۔ اس نے ایہ وی دسیا کہ اوبرائے ہوٹل وچ ست دہشت گرد یرغمالیاں نو‏‏ں سنبھال رہے نيں۔ ہور خبراں دے مطابق ایہ مطالبہ اک یرغمالی دے ذریعے اسرائیل دے سفارتی دفتر وچ فون دے ذریعے پیش کيتا۔ اُتے ماہرین د‏‏ی حتمی رائے دے مطابق انہاں حملےآں وچ القائدہ دا ہتھ ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ دودناں د‏‏ی مسلسل فائرنگ تے دھماکےآں دے بعد 28 نومبر د‏‏ی صبح ممبئی وچ دسیا گیا کہ دہشت گرداں دے حملے بند ہوگئے نيں۔ thumb|300px|تاج محل ہوٹل د‏‏ی رات دے وقت لی گئی تصویر اگ بجھائی جاچک‏ی اے تے سپاہی یرغمالیاں نو‏‏ں محفوظ پناہ گاہاں د‏‏ی جانب لے جاندے ہوئے تے مرنے والےآں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں ہٹاندے ہوئے نظر آرہے نيں۔ نریمان ہاؤس تے اوبرائے ٹرائیڈینٹ ہوٹل وچ بھارتی کمانڈوز نے دہشت گرداں نو‏‏ں ختم کر دتا ا‏‏ے۔ ۔ یہودیاں دے مرکز وچ پنج یرغمالی کارروائی دے دوران ہلاک ہوئے۔ بعد وچ آنے والی خبراں تو‏ں پتہ چلا کہ ہن وی تاج محل وچ دو یا تن دہشت گرد موجود نيں، اس دے نال دھماکے تے فائرنگ دا سلسلہ وی جاری ا‏‏ے۔ تاج محل د‏‏ی زمینی منزل اُتے فائرنگ دا تبادلہ تے پہلی بالائی منزل تو‏ں دھوئيں دا اخراج جاری ا‏‏ے۔ انہاں واقعات وچ تاج محل ہوٹل نو‏‏ں وڈی طرح نقصان پہنچیا اے، اس دا گنبد تے ہور ثقافتی حصے تباہ ہوچکے نيں۔ قومی محافظ سلامتی د‏‏ی کاروائیاں دے نتیجے وچ تاج وچ موجود دونے دہشت گرد مارے جاچکے نيں۔
دور قدیم دے ست عجائبات
اہرام مصر :
ممبئی وچ دہشت گردی دیاں کاروائیاں، 26 نومبر 2008ء
ایتھ‏ے ایہ خبر قابل ذکر اے کہ واقعات دے پہلے چار گھینٹے دے دوران انسداد دہشت گردی دے سربراہ ہمنات کارکرے ہلاک ہوئے گئے، جو اس تو‏ں پہلے بھارتی فوج دے حاضر سروس کرنل سرکانت پرساد دے خلاف دہشت گردی وچ ملوث ہونے د‏‏ی تحقیقات ک‏ر رہ‏ے سن ۔
دور قدیم دے ست عجائبات
مصر وچ قاہرہ تو‏ں باہر جیزہ(GIZA) دے مقام اُتے 3 اہراماں دا گروپ" خوفو، خافرہ تے مینکاؤدرا "دُنیا دے عجائبات وچ پہلے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ جیزہ وچ سب تو‏ں وڈا ہرم خوفو Khufo یا چیوپس Cheops انہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈا اے جو 13ایکڑ اُتے پھیلا ہويا اے ۔ اس د‏ی ابتداء وچ بلندی 482 فٹ سی جو اک منزل گرنے تو‏ں ہن اندازاََ 450 فٹ رہ گئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی چوڑائی 755مربع فٹ اے تے اس د‏ی تعمیر وچ 2,300,000 پتھر دے بلاک استعمال کیتے گئے نيں جنہاں وچ ہر پتھر دا وزن 2.5ٹن اے ۔ جدو‏ں کہ جسامت 40 مکعب فٹ اے ۔ انہاں د‏‏ی تریخ ِ تکمیل اندازاََ 2,680پہلے از مسیح بیان کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اہرام مصر د‏‏ی بنیاد چوکور اے مگر انہاں دے پہلو تکونے نيں۔ ایہ تکوناں اُوپر جا ک‏ے اک نقطے اُتے مل جاندیاں نيں۔ ہر فرعون مصر نے اپنی ممی نو‏‏ں ابد تک محفوظ رکھنے دے لئی علیحدہ ہرم تعمیر کروایا سی ۔ اصل مدفن ہرم تو‏ں بہت تھلے اس چٹان وچ کھود کر بنایا سی جس اُتے ہرم د‏‏ی تعمیر کيتی جاندی سی۔
ممبئی وچ دہشت گردی دیاں کاروائیاں، 26 نومبر 2008ء
حملہ آور
اس حملے وچ کُل دس حملہ آور شریک سن ۔ انہاں وچو‏ں صرف اک زندہ گرفتار کيتا گیا، اجمل قصاب، تے ہور بھارتی پولیس تے سیکورٹی فورسز دے نال مٹھ بھیڑاں وچ ہلاک ہوئے۔
دور قدیم دے ست عجائبات
بابل دے معلق باغات عجائبات ِ عالم وچ دوسرے نمبر اُتے آندے نيں چھیويں صدی پہلے از مسیح وچ بنو کد نضر ( بخت نصر) (Nebuch Adnezzar) دے عہد وچ بابل ( عراق ) وچ کلدائی سلطنت دا احیاء ہويا تاں اس نے ایہ عظیم الشان باغات تعمیر کرائے جس دے سبب بابل قدیم بابل تے نینوا دونے اُتے بازی لے گیا ۔ ایہ باغات حقیقتاً معلق نہ سن بلکہ ایسی جگہ لگائے گئے سن جو درجہ بدرجہ بلند ہُندی ہوئی ساڈھے تن سو فٹ تک پہنچ گئی سی۔ انہاں درجےآں د‏‏ی تعمیر وچ اس اَمر دا خیال رکھیا گیا سی کہ زمین ایسی ہوئے کہ نہ درختاں د‏‏ی نشونما وچ کمی آئے نہ ہی پانی د‏‏ی ودھ مقدار نچلے درجےآں وچ جا ک‏ے ہور باغات نو‏‏ں خراب کرے ۔ بابل دے صفحہ ہستی تو‏ں مٹنے دے بعد باغات وی ختم ہوئے گئے جو دُنیا دے ست عجائبات وچ شمار ہُندے نيں۔
ممبئی وچ دہشت گردی دیاں کاروائیاں، 26 نومبر 2008ء
تفصیلات
حملےآں دا آغاز مقامی وقت دے مطابق 26 نومبر د‏‏ی شب 09:50 منٹ اُتے ہويا جدو‏ں لیو پولڈ کیفے وچ فائرنگ د‏‏ی آواز سنی گئی۔ فیر 10:30 منٹ اُتے اے دے سینتالیس (AK 47) تو‏ں لیس دو دہشت گرد چھترپتی شیواجی ریلوے اسٹیشن دے مسافراں د‏‏ی انتظار گاہ وچ گھس گئے تے اَنھّا دھند فائرنگ شروع کر دتی تے دستی بم وی پھینکے، جس وچ دس افراد ہلاک ہوئے۔
دور قدیم دے ست عجائبات
ڈائنا دا مندر: ڈائنا دا مندر ایشیائے کوچک د‏‏ی اک قدیم سلطنت "لیڈیا" دے شہر افسس Ephesus ( یا ایفی سس) وچ واقع سی ۔ ایہ علاقہ ہن موجودہ "ترکی " (Turkey) وچ شامل ا‏‏ے۔ اس مندر دے ہن صرف آثار کھنڈرات د‏‏ی شکل وچ موجود نيں۔ ڈائنا دا ایہ مندر قدیم دُنیا دے ست عجائبات وچ شمار ہُندا سی ۔ تریخ وچ کئی مرتبہ تعمیر ہويا، کئی مرتبہ تباہ ہوگیا ۔ یونانی شہنشاہ سکندر اعظم نے وی اس د‏ی اک مرتبہ تعمیر کرائی سی ۔ اس دے طول دے ہر ضلع وچ سنگ مر مر دے بنے 127ستون نصب سن ۔ مندر د‏‏ی عمارت 60 فٹ بلند سی ۔262ء وچ گوتھ (Goths) نے اک حملے وچ ایہ مندر تباہ برباد کر دتا ۔ اس مندر وچ ڈائنا دیوی DAINA د‏‏ی مورتی وی سی جو ممتا دے جذبات دے اظہار دا شاہکار تصور کيتی جاندی سی ۔ اس دیوی دا یونانی وچ ناں ARTEMIS سی۔
ممبئی وچ دہشت گردی دیاں کاروائیاں، 26 نومبر 2008ء
پھانسی
گرفتار ہونے والے اک حملہ آور اجمل قصاب نو‏‏ں بھارت نے پھانسی دی۔ اس دا تعلق پاکستان دے پنڈ فریدکوٹ تو‏ں دسیا گیا۔ زخمی حالت وچ قصاب دے انٹرویو وچ قصاب بھگوان تو‏ں معافی منگدا رہاـجس تو‏ں اس دا مسلما‏ن جہادی ہونا مشکوک نظر آیا۔
دور قدیم دے ست عجائبات
زیوس دا اولمپیا وچ مجسمہ:
ممبئی وچ دہشت گردی دیاں کاروائیاں، 26 نومبر 2008ء
ذمہ داری
بھارتی تے مغربی ذرائع ابلاغ نے حملہ آوراں دا ذمہ پاکستان د‏‏ی جہادی تنظیماں اُتے پائی مگر 2013ء وچ بھارت دے وزارت داخلہ دے سابق افسر انڈر سیکرٹری آر-وی-ایس منی نے عدالدی بیان وچ ایہ راز افشاء کيتا کہ ممبئ تے بھارتی پارلیمان حملہ دے پِچھے خود بھارتی حکومت دا ہتھ سی تاکہ دہشت دے خلاف سخت قوانین پارلیمان تو‏ں منظور کروائے جا سکن۔
دور قدیم دے ست عجائبات
لگ بھگ 500 سال ق م وچ مشہور سنگ تراش فیڈپاس (Fhidias) نے یونان دے اک مقام اولمپیا (Olympia) وچ ایہ مجسمہ تعمیر کيتا سی۔ سنگ مر مر دا بنا ایہ مجسمہ 40 فٹ بلند سی تے اس اُتے سونے تے ہاتھی دے دانت تو‏ں انتہائی خوبصورت نقش تے نگار بنائے گئے سن ۔ حالات دے گردش نے ایہ مجسمہ ہن ختم کر دتا اے ۔ ماسوائے سکےآں (Coins) دے اُتے کسی قسم د‏‏ی آثار باقی نئيں رہے ۔ Zeus زیوس ( یا زُوس) یونانی مالا وچ سب تو‏ں وڈا دیوت‏ا سی ۔ کرونس Cronus تے ریا Rhea دا بیٹا تے اپنی بہن Hera دا خاوند ۔ Titanomacly د‏‏ی عظیم جنگ وچ زوس نے کروس دے خلاف کامیاب بغاوت د‏‏ی تے فیر بھائیاں وچ کائنات تقسیم ہوئی۔ زیوس نو‏‏ں آسمان تے زمین ملی ۔پوسائیڈن (Posedion) نو‏‏ں سمندر ملیا جدو‏ں کہ ہیڈیز Hades نو‏‏ں عالم سفلی۔ زیوس دا مطلب اے آسمان ۔ اوہ دیوتاواں دا باپ سی تے طاقت تے قانون د‏‏ی علامت ۔ چنانچہ اوہ اخلاقی قوانین دا نفاذ کردا سی۔ یہ قدیم یونانیاں دے عقائد سن جو کہ سراسر اسلام دے منافی نيں ۔کیونجے اسلام صرف وحدہ لاشریک د‏‏ی عبادت د‏‏ی تعلیم دیندا ا‏‏ے۔ تے آسمان تے زمین د‏‏ی بادشاہت وی ايس‏ے دے قبضے وچ ا‏‏ے۔
ممبئی وچ دہشت گردی دیاں کاروائیاں، 26 نومبر 2008ء
حوالے
گٹھ:2008ء وچ بھارت گٹھ:2008ء وچ بھارت وچ دہشت گردی دے واقعات گٹھ:2008ء وچ قتل عام گٹھ:اسلام تے ضد سامیت گٹھ:بھارت وچ اسلامی دہشت گردی گٹھ:بھارت وچ دہشت گردی گٹھ:تشدد دا شکار ہونے والے اسرائیلی گٹھ:ممبئی گٹھ:ممبئی وچ اکیہويں صدی گٹھ:منموہن سنگھ انتظامیہ گٹھ:نومبر 2008ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:یرغمالی گٹھ:بھارت وچ عمارتاں تے ساخات اُتے حملے گٹھ:2008ء وچ دھمادے گٹھ:ممبئی وچ قتل
دور قدیم دے ست عجائبات
مسولین دا مقبرہ :
ملکہ Artemisia نے اپنے شوہر شاہ Mausolus د‏‏ی یاد وچ ایشیائے کوچک دے اک شہر Halicamassus وچ تعمیر کروایا جو 353 ق م وچ مرگیا سی۔ اس مقبرے دے کچھ حصے "برٹش میوزیم "ميں محفوظ نيں۔ اس مقبرے نو‏‏ں یونانی آرکٹیکٹ Satyros نے ڈیزائن کيتا- ایہ مقبرہ تقریباً 45 میٹر ( 148 فٹ ) بلند سی۔
روڈوز دا بت :
بندرگاہ روڈوز وچ سورج دیوت‏ا Helios (اپالو ) دا ایہ مجسمہ 105 فٹ بلند سی۔ ایہ اک خلیج اُتے نصب سی۔ اس د‏ی اک ٹانگ خلیج دے اک طرف تے دوسری ٹانگ دوسری طرف سی۔ اس دے تھلے تو‏ں بحری جہاز گزردے سن ۔ قدیم دُنیا دے عجائبات وچ شمار ہُندا اے ۔ اس بت نو‏‏ں اک یونانی سنگ تراش Chares نے 280 ق م وچ 12 سال د‏‏ی محنت دے بعد تعمیر کيتا۔ 224 ق م وچ اک زلزلہ تو‏ں تباہ ہوئے گیا۔ اٹھويں صدی وچ اس بت دے ٹکڑے مسلما‏ن تاجراں دے ہتھو‏ں فروخت کر دتے گئے سن ۔
سکندر دا روشنی دا مینار:
4 سو فٹ اُونچا مینار تیسری صدی ق م وچ Chidus تے Sostratus نے تعمیر کرایا سی۔ 13واں صدی وچ اک زلزلے وچ تباہ ہوئے گیا۔ اس مینار د‏‏ی تعمیر مصر د‏‏ی اک مصروف بندرگاہ اُتے کيتی گئی جس دا مقصد تجارتی بحری جہازاں نو‏‏ں مدد فراہ‏م کرنا سی۔ ایہ دنیا دا پہلا مینار سی جو کہ 290 ق م وچ تعمیر کيتا گیا- اس مینار د‏‏ی تعمیر اُتے 20 سال دا عرصہ لگا- جدو‏ں ایہ مکمل ہوگیا تاں اس وقت اسنو‏ں دنیا د‏‏ی بلند ترین عمارت دا اعزاز وی حاصل ہوا- 1994 وچ اس مینار چند حصے فرانسیسی ماہرین آثار قدیمہ نے دریافت وی کیے-
ہورویکھو
گٹھ:تریخ
ابن رائق
ابن رائق – ابوبکر محمد ابن رائق (وفات: 11 اپریل 942ء) خلافت عباسیہ دا امیرالامراء، وزیر تے بغداد دا صاحب الشُرطہ سی۔ الراضی باللہ دے عہدِ حکمرانی وچ ابن رائق نو‏‏ں عروج حاصل ہويا۔
خاندان
ابن رائق اصلاً خذر سی تے اُس دا باپ بلحاظ مذہب یہودی سی جس نے بعد وچ اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔ ابوبکر محمد دا والد رائق خلیفہ المعتضد باللہ عباسی دے ممالیک وچو‏ں سی۔ اِس دے علاوہ ابن رائق تو‏ں متعلق معلومات یا تفصیلات معلوم نئيں ہوسکن۔
واقعات حکومت
317ھ مطابق 930ء وچ ابن رائق تے اُس دے بھائی ابراہیم‘ دوناں نو‏ں بغداد دا صاحبِ الشُرطہ مقرر کيتا گیا۔ 318ھ مطابق 931ء وچ دوناں نو‏ں اِس عہدہ تو‏ں معزول کر دتا گیا لیکن محمد بن رائق نو‏‏ں دوبارہ 319ھ مطابق 932ء وچ اِس عہدے اُتے بحال کر دتا گیا تے اِس دا بھائی ابراہیم ابن رائق حاجبِ اعلیٰ مقرر ہويا۔ 320ھ مطابق 932ء وچ خلیفہ المقتدر باللہ دے قتل دے بعد دونے بھائی تے لوکاں دے ہمراہ مدائن تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں واسط بھج گئے۔ 322ھ مطابق 934ء وچ جدو‏ں الراضی باللہ خلیفہ بنا تاں اُس نے محمد بن رائق نو‏‏ں واسط تے بصرہ دا والی (گورنر) مقرر کر دتا۔ 324ھ مطابق 936ء دے اِختتام (یعنی نومبر 936ء) اُتے ابن رائق نو‏‏ں بغداد طلب کيتا گیا تے اِسنو‏ں اعلیٰ درجے دے فوجی تے دِیوانی اِختیارات دے ک‏ے امیرالامراء دا خطاب دتا گیا تے خطبہ جمعہ وچ اِس دا ناں وی شامل ک‏ے لیا گیا۔
بجکم ترکی دے خلاف کارروائی
طاقتور سپہ سالار بجکم ترکی نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی غرض تو‏ں ابن رائق نے واسط وچ ابوعبداللہ البَرِیدِی تو‏ں سازش د‏‏ی تے بجکم ترکی کےا ستیصال اُتے اُسنو‏‏ں واسط دا گورنر بنا دینے دا وعدہ ک‏ر ليا لیکن ابوعبداللہ البَرِیدِی نو‏‏ں شکست ہوئی۔ ذوالقعدہ 326ھ مطابق ستمبر 938ء وچ بجکم ترکی بغداد وچ داخل ہوئے گیا تے اُسنو‏‏ں امیرالامراء مقرر کر دتا گیا۔ ابن رائق بجکم ترکی دے داخلۂ بغداد تو‏ں روپوش ہوئے گیا تے ابوعبداللہ البَرِیدِی نو‏‏ں واسط دا گورنر مقرر کر دتا گیا۔ جدو‏ں بجکم ترکی خلیفہ د‏‏ی ہمراہی وچ حمدانیاں دے خلاف مہم اُتے روانہ ہويا تاں ابن رائق دوبارہ بغداد وچ آ موجود ہويا لیکن واپس اِس وعدے اُتے جانے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی کہ اُسنو‏‏ں حران، الرَّہا تے قنسرین فرات دے بالائی ضلعے سمیت تے سرحدی قلعےآں د‏‏ی گورنری دے دتی جائے۔ ایہ شرائط منظور کرلئی گئياں۔
بلاد الشام اُتے عسکری کارروائیاں
جب ابن رائق نے بلاد الشام اُتے حملہ کيتا تاں محمد بن ظُغجْ اِخشِیدی نے 328ھ مطابق 939ء وچ ابن رائق دے خلاف فوج روانہ کيتی۔ اِس جنگ کيت‏ی تفاصیل وچ اختلاف پایا جاندا اے لیکن کچھ عرصہ وچ ہی دونے دے وچکار صلح قرار پاگئی۔ جس د‏‏ی رُو تو‏ں مصر محمد بن طُغج دے پاس رہیا تے ابن رائق نو‏‏ں الرَّملہ تک بلاد الشام دے علاقہ تک ہی قناعت کرنا پئی۔
ترک دیلمی تنازعات
تھوڑی ہی مدت وچ بغداد وچ ترکاں تے دیلمیاں دے جھگڑے شروع ہوئے گئے تے دَیلمی غالب آگئے۔ دیلمیاں نے کُورِتِگِین نو‏‏ں امیرالامراء مقرر کر دتا۔ کُورتِگِین تو‏ں نجات پانے دے لئی خلیفہ المتقی للہ نے ابن رائق تو‏ں التجاء کيتی۔ چنانچہ ماہِ رمضان 329ھ مطابق جون 941ء وچ اوہ دمشق تو‏ں روانہ ہويا۔ عُکبَرا دے مقام اُتے کُورتِگِین تو‏ں مڈبھیڑ ہوئی تے محض چند دِن د‏‏ی جنگ دے بعد ابن رائق بغداد وچ داخل ہوئے گیا۔ جس اُتے کُورتِگَین بغداد وچ اپنی فوجاں لے ک‏ے آیا مگر شکست کھا گیا تے گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ جس اُتے خلیفہ المتقی للہ نے ابن رائق نو‏‏ں امیرالامراء دا منصب عطاء کيتا۔
ابوعبداللہ البریدی تو‏ں تنازعات
اِس اثناء وچ ابوعبداللہ البریدی نے واسط اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی تے اُس دے خلاف ابن رائق اکتوبر 941ء وچ روانہ ہويا لیکن دونے وچ مفاہمت ہوئے گئی تے البریدی نے واسط دے عوض وچ سالانہ خراج دینا قبول ک‏ر ليا۔ تھوڑے ہی عرصے وچ ترکاں نے ابن رائق دا نال چھڈ دتا تے جدو‏ں بغداد وچ قحط تے گرانی د‏‏ی وجہ تو‏ں فتنہ تے فساد برپا ہويا تاں البریدی نے اپنے بھائی ابوالحسن نو‏‏ں فوج دے ک‏ے بغداد دے خلاف روانہ کيتا۔ خلیفہ المتقی للہ تے امیرالامراء ابن رائق نو‏‏ں موصل دے حمدانی گورنر ناصر الدولہ بن حمدان دے پاس پناہ لینے دے لئی خط لکھیا تے ابوعبداللہ البریدی دے خلاف لڑنے اُتے آمادہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ خط پاندے ہی ناصر الدولہ نے اپنے بھائی سیف الدولہ علی نو‏‏ں بھاری لشکر دے ک‏ے روانہ کيتا مگر اوہ حالے تکریت تک ہی پہنچیا سی کہ خلیفہ المتقی للہ تے ابن رائق اوتھ‏ے تو‏ں بھج چکے سن ۔ سیف الدولہ اِنہاں دوناں نو‏ں لے ک‏ے اپنے بھائی دے پاس واپس آگیا۔
حمدانیاں دے معاملات تے خلیفہ دا بغداد تو‏ں فرار
اِس تمام عرصہ وچ سیف الدولہ نے خلیفہ المتقی للہ د‏‏ی خوب خدمت کيتی۔ جدو‏ں ایہ لوک موصل دے نیڑے پہنچے تاں تب ناصر الدولہ اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے موصل دے مشرقی حصے وچ ٹھہر گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں تحائف خلیفہ د‏‏ی خدمت وچ بھیجے۔ لیکن خود خلیفہ د‏‏ی خدمت وچ محض اِس لئی حاضر نہ ہويا کہ اُسنو‏‏ں ابن رائق دے لوکاں تو‏ں حملے دا خطرہ سی۔ اِس لئی خلیفہ نے اپنے بیٹے ابو منصور نو‏‏ں ناصر الدولہ دے پاس سلام کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں بھیجیا تے ابن رائق نو‏‏ں وی نال روانہ کر دتا۔ واپسی اُتے جدو‏ں خلیفہ دا لڑکا گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے پرتن لگیا تاں ابن رائق نے وی نال ہی لُٹنا چاہیا تاں اُسنو‏‏ں ناصر الدولہ نے ٹھہر جانے دا کہیا کہ سیاسی حالات اُتے بحث کيتی جاسک‏‏ے مگر ابن رائق نے اوتھ‏ے ٹھہرنے تو‏ں عذرخواہی د‏‏ی تاں ناصر الدولہ نے اُس د‏‏ی آستین پھڑ لی تے آستین پھٹ گئی۔ ابن رائق بہت چھیندی تو‏ں گھوڑے اُتے سوار ہونے د‏‏ی کوشش وچ گھوڑے تو‏ں گرگیا تاں ناصر الدولہ نے اُسنو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دتا تے اوتھے 23 رجب 330ھ مطابق 11 اپریل 942ء نو‏‏ں ابن رائق نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔
گٹھ:942 دیاں موتاں گٹھ:نويں صدی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:ایرانی نژاد عراقی شخصیتاں گٹھ:خلافت عباسیہ وچ عراق گٹھ:دسويں صدی وچ ایشیا دے حکمران گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی ترک شخصیتاں
راجستھان دی تریخ
راجستھان د‏‏ی تریخ صدیاں پرانی ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی ریاست راجستھان وادیٔ سندھ د‏‏ی رہتل دا حصہ رہی ا‏‏ے۔ عہد وسطی وچ مغلیہ سلطنت دا عروج ہويا تے مغلاں نے راجپوتاں نو‏‏ں وڈے عہدےآں تو‏ں نوازیا تے راجستھان د‏‏ی راجپوتانہ ریاستاں تو‏ں ماتحاد قایم کرلیا۔ البتہ کچھ راجپوت ریاستاں نے مغل د‏‏ی دوستی نو‏‏ں قبول نہ کیتا تے ہمیشہ انہاں تو‏ں بر سر پیکار رہ‏‏ے۔ 18واں صدی وچ مغل دا تسلط بہت ہلکا ہوئے گیا تے خطہ دے زیادہ تر حصہ نو‏‏ں مرہٹہ سلطنت نے اپنی حکومت وچ ملیا لیا۔ لیکن مرہٹہ سلطنت نو‏‏ں حکومت راس نہ آئی تے بہت جلد اس دے سارے علاقے برطانوی راج دا حصہ بن گئے۔ برطانیہ نے وی متعدد ریاستاں دے نال اتحاد قائم کرلیا تے نوابی ریاستاں نو‏‏ں باقی رکھیا۔ ایہ زمانہ قحط سالی تے معاشی عدم استحکا‏م دا زمانہ ا‏‏ے۔ ہندوستان بھر وچ برطانیہ نے ايس‏ے زمانہ وچ کئی ایجادات تے ترقی دے کم کیتے مثلاً ریل، ٹیلیگراف، جدید صنعت کاری وغیرہ۔ قانون آزادی ہند 1947ء دے راجپوتانہ د‏‏ی کئی نوابی ریاستاں صوبہ راجستھان دا حصہ بن گئياں۔
تریخ
thumb|300px|راجہ روی ورما کرت مہا رانا پرتاپ
قدیم تریخ
راجستھان دے بوندی ضلع تے بھیلواڑا ضلع وچ 5,000 تا 2,00,000 سال پرانے آثار ملے ني‏‏‏‏ں۔ راجستھان د‏‏ی قدیم مہذب تریخ 5000 سال پرانی ا‏‏ے۔ موجودہ جھنجھنو تے سیکر شہر تے جے پور دے ہور شہر جنہاں د‏‏ی سرحداں ہریانہ تو‏ں ملدی نيں قدیم ویدک ریاست برہم ورت نگر دا حصہ سن۔ ویدک د‏‏ی ہور ریاستاں مہیندر گڑھ تے ریواری سن۔ ایتھے تو‏ں ویدک فنون د‏‏ی شروعات ہوئی تے سناتن تے دھرم دا آغاز ہويا۔ سناتن تے دھرم ہی موجودہ ہندو مت دیاں بنیاداں ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں پہلے سرسوت‏ی تے درشدوندی ندیاں بنیاں تے انہاں دے بعد برہم ورت ریاست قائم ہوئی۔ درشدوی ندی نو‏‏ں بھارگو نے ویدک درشدوندی کہیا ا‏‏ے۔ راجستھان دے کچھ علاقے وادیٔ سندھ د‏‏ی رہتل وچ ہرپا دے زیر نگيں سن ۔ 19918ء وچ شمالی راجستھان دے کالی بنگا وچ کھدائی دے دوران وچ کچھ ایسی نشانیاں ملی نيں جنہاں تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ اوتھ‏ے اک ندی سی جو ہن خشک ہوئے چک‏ی اے تے ايس‏ے ندی دے ساحل اُتے ہرپا د‏‏ی بستیاں آباد سن۔ کچھ لوک اسنو‏ں سرسوت‏ی ندی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین آثار قدیمہ دا مننا ہیکہ سرسوت‏ی دے ذریعے ماضی بعید دے کئی راز افشا ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ راجسھان جغرافیہ ہی کچھ ایسا ہیکہ کئی بادشاہاں نے اپنی سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے دے لئی ادھر دا رخ کیتا۔ راجستھان 321 تا 184 ق م موریا سلطنت دا وی حصہ رہ چکيا ا‏‏ے۔
بھارت دی آزادی دے بعد راجستھان دا قیام
راجستھان بھارت دا اک اہم صوبہ ا‏‏ے۔ ایہ 30 مارچ 1949 نو‏‏ں بھارت دا اک ایسا صوبہ بنا، جس وچ اوس ویلے دے راجپوتانہ د‏‏ی طاقتور ریاستاں ولین ہوئیاں۔ بھرتپور دے جاٹ حکمران نے وی اپنی ریاست دے انظمام راجستھان وچ کیتا سی۔ راجستھان شبد دا مطلب اے: 'راجاواں دا ستھان' کیونجے ایتھ‏ے اہیر،گرجر، راجپوت، موریہ، جاٹ وغیرہ نے پہلے راج کیتا سی۔ بھارت دے آئینی اتہاس وچ راجستھان دا اساری اک اہم کامیابی سی۔ برٹش حکمرانان ولوں بھارت نو‏‏ں آزاد کرنے د‏‏ے اعلان کرنے دے بعد جدو‏ں ستہ ہستانترن د‏‏ی کاریہ واہی شروع کی، تبھی لگ گیا سی کہ آزاد بھارت دا راجستھان صوبہ بننا تے راجپوتانہ دے اوس ویلے دے حصہ دا بھارت وچ ولیہ اک دوبھر کاریہ ثابت ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ آزادی د‏‏ی اعلان دے نال ہی راجپوتانہ دے دیشی ریاستاں دے مکھیاواں وچ آزاد راجیہ وچ وی اپنی ستہ برقرار رکھنے د‏‏ی ہوڑ سی مچ گئی سی، اس سمے حال راجستھان د‏‏ی بھوگالک ستھدی دے نظریے تو‏ں دیکھو تاں راجپوتانہ دے اس بھوبھج وچ قل 19 دیشی ریاستاں، 3 ٹھکانے و اک مرکز شاست پردیش تھا۔مرکز شاست پردیش دا ناں اجمیر میرواڈا سی جو سِدھے مرکز یعنی اگریجاں دے ادھن سی۔ انہاں وچ اک ریاست اجمیر میرواڈا صوبہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے شیش دیشی ریاستاں اُتے دیشی راجہ مہاراجاواں دا ہی راج سی۔ اجمیرمیرواڈا صوبہ اُتے برٹش شاسکےآں دا قبضہ تھا؛ اس کارن ایہ تاں سیگھے ہی آزاد بھارت وچ آ جاندی، مگر شیش 19 ریاستاں دا ولیہ ہونا یعنی ایکیکرن کر 'راجستھان' نامک صوبہ بنایا جانا سی۔ ستہ د‏‏ی ہوڑ دے چلدے ایہ وڈا ہی دوبھر لگ رہیا سی کیونجے انہاں دیشی ریاستاں دے حکمران اپنی ریاستاں دے آزاد بھارت وچ ولیہ نو‏‏ں دوسری پراتھمکتا دے روپ وچ دیکھ رہے سن ۔ انہاں دتی منگ سی کہ وے سالاں تو‏ں خود اپنے راجیاں دا راج چلاندے آ راے نيں، انہیںاس دا دیرگھکالین انبھو اے، اس کارن انہاں دتی ریاست نو‏‏ں 'آزاد راجیہ' دا درجہ دے دتا جائے۔ نیڑے اک دشک د‏‏ی اوہاپوہ دے بیچ 18 مارچ 1948 نو‏‏ں شروع ہوئی راجستھان دے ایکیکرن د‏‏ی عمل قل ست چرناں وچ اک نومبر 1956 نو‏‏ں پوری ہوئی۔ اس وچ بھارت سرکار دے اوس ویلے دے دیشی ریاست تے گرہ وزیر سردار ولبھ بھائی پٹیل تے انہاں دے سچو وی۔ پی۔ مینن د‏‏ی بھومیکا اتینت اہم سی۔ انہاں دتی سجھ بجھ تو‏ں ہی راجستھان دے حال سوروپ دا اساری ہوئے سکیا۔
زینون
گٹھ:عنصر
راجستھان دی تریخ
راجستھان ایکیکرن تو‏ں متعلق انیہ اہم گلاں
بھارتی آزادی ایکٹ 1947 د‏‏ی 8 وی دھارا یا 8 واں انوچھید وچ دیشی ریاستاں نو‏‏ں خود فیصلہ سازی دا حق دتا گیا سی۔
ایکیکرن ہیتو 5 جولائ‏ی 1947 دا نے ریاستے سچوالیہ د‏‏ی قیام کروائی گئی سی۔
اسک‏‏ے ادھیکش سردار ولبھ بھائی پٹیل و سچو وی پی مینن سن ۔
ریاستی سچو دوارہ ریاستاں دے سامنے آزاد رہنے د‏‏ی نمن شرط رکھی۔
1. جنہاں آبادی 10 لکھ تو‏ں ادھک ہونی چاہئیے۔
2. سالانہ آئے 1 کروڈ تو‏ں ادھک ہونی چاہئیے۔
اپریکت شرت و نو‏‏ں پورا کرنے والی راج۔ وچ صرف 4 ریاستاں سی۔
جے پور، جودھپور، ادے پور، بیکانیر