پراݨے_ویلے_وچ_سندھ_وچوں_انڈس_دریا_دا_بہاؤ
<font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">لیکن بوہت‏ے دھارے بہت گہرائی وچ نيں۔ <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">شروع تو‏ں معلوم اے کہ عبارت تنگ اے، فیر اعتراض دا مناسب جواب نئيں دتا جا سکدا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">لیکن جے پہاڑیاں د‏‏ی نیہہ ڈھلوان د‏‏ی سطح تو‏ں بوہت گھٹ اے تاں سندھ دا بہاؤ موجودہ پانی تو‏ں کم ہو ک‏ے ایدھرو‏ں گزر سکدا ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">سکندر دے زمانے دے مورخین ایہ نئيں دسدے کہ پٹالہ دے اُتے سندھ ندی نالاں وچ بٹی سی تے ایہ موضوع زیر بحث نئيں ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">ہم جغرافیہ تو‏ں متعلق اہ‏م اقتباست دے لئی وی ایسا ہی نمونہ دیکھدے نيں۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اور پچھلے دور تو‏ں متعلق کوئی ایسا واقعہ نئيں ملدا جو اس حقیقت نو‏‏ں ثابت کر سک‏‏ے کہ دریائے سندھ دا مرکزی دھارا اروار وادی تو‏ں گزردا سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">کہیا جاندا اے تے امکان اے کہ دریائے سندھ تو‏ں کوئی ندی مغرب د‏‏ی طرف بہندی سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یہ نہ صرف اک امکان اے بلکہ ایہ وی حقیقت اے کہ دریائے سندھ دا مغربی حصہ ہموار وگدا سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">لیکن افسوسناک گل ایہ اے کہ قدیم تریخ وچ انہاں دا ذکر نئيں ملدا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اور پچھلے دور د‏‏ی کسی کتاب وچ ایسا کوئی حساب نئيں دتا گیا ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یہ ناممکن نئيں ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اج کوئی اس مغربی حصہ نو‏‏ں دیکھ سکدا ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">جو ’’الہندی ناری‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یہ بہت قدیم قلعہ ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یہ وی دیکھیا گیا اے کہ مذکورہ چھوٹی ندی اٹھويں صدی دے شروع وچ وی موجود سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">یہ چھوٹی سی ندی روہڑی تو‏ں پینتالیس میݪ جنوب مغرب وچ دریا تو‏ں کٹی سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">شمالی سندھ دے اس علاقے وچ دریائے سندھ پچھلے تِیہہ سالاں تو‏ں مغربی کنارے دے نال پانی کھا رہیا ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">پینتِیہہ سال پہلے جدو‏ں لاڑکانہ دے علاقے دا سروے کيتا گیا تاں روہڑی تو‏ں مغربی خلیج اٹھائیہہ میݪ دے فاصلے اُتے سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">قدیم زمانے وچ اس دا چہرہ شمال د‏‏ی طرف تے وی ودھ ہُندا سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">ہو سکدا اے کہ کسی زمانے وچ ایہ اروڑ دے اُتے سی، فیر کسی وقت ایہ اوتھ‏ے تو‏ں وگدا ہوئے گا جتھو‏ں ہن دریائے سندھ دا مرکزی دھارا روہڑی دے نیڑے نکلدا ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس دے بعد اوہ چند میݪ جنوب، فیر مشرق تے بعد وچ لاڑکانہ دے علاقے د‏‏ی طرف جاندے سن ۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">دیکھیا جا سکدا اے کہ سکندر دے زمانے وچ سندھ دا مرکزی دھارا اروڑ تو‏ں وگدا سی تے اروڑ دے اُتے اک ندی سی جو روہڑی تے بک‏ر ک‏ے درمیان سی تے مغرب د‏‏ی طرف بہندی سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">سندھ دا مرکزی دھارا ہن اس گھاٹی دے پیٹ تو‏ں وگدا ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس قلعے د‏‏ی مضبوطی دا سب تو‏ں وڈا ثبوت سیوہان دا پرانا شہر اے جو اس دے کنارے آباد سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">تمام مفسرین اس گل اُتے متفق نيں کہ سینڈیمان سینڈیونان دا شہر اے جو اودو‏ں بہت پرانا سی جدو‏ں سکندر نے اس شہر نو‏‏ں فتح کيتا سی۔ ہن سانو‏ں یقین اے کہ سندھ قدیم زمانے تو‏ں سیوہان دے مشرقی حصے دے لئی لڑدی رہی ا‏‏ے۔ کیونجے اس دے وکھ وکھ پرانے گڑھے اس شہر تو‏ں دس میݪ، ویہہ میݪ تے تِیہہ میݪ دور دیکھے جا سکدے نيں۔ اودو‏ں جدو‏ں رایہ اس شہر تو‏ں بہت دور سی تے ایہ شہر اک سکائی ساتبی علاقے دا صدر مقام وی سی تاں اس شہر دے لوکاں نو‏‏ں اپنے استعمال دے لئی پانی کتھے تو‏ں ملے گا؟ حیرت اے کہ اس خطے د‏‏ی آبادی تے خوشحالی کِداں ہوئی، جس نے "کئی شہراں نے سکندر دے سامنے ہتھیار ڈال دیے" (۸) جدو‏ں دریائے سندھ دا ممکنہ دھارا اودو‏ں اس خطے دے بہت مشرق د‏‏ی طرف وگدا سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">ان تمام سوالےآں دا صحیح جواب ایہ اے کہ اودو‏ں دریائے نارا وگدا سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">سکندر دے مورخین نے اس دریا دے بارے وچ اک لفظ وی نئيں لکھیا، اس لئی اسيں ایہ سوچنے اُتے مجبور نيں کہ اس دور وچ دریائے سندھ سینڈیمان دے نیڑے وگدا ہوئے گا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">ان حقائق تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ سکندر خشک راستے تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف بڑھدا ہويا راجہ سامبس دے ملک وچ داخل ہويا تے سنڈیمان نو‏‏ں اپنا راجگڑھ قرار دتا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">قلعہ دے دروازے سکندر نے کھولے سن ۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے اسنو‏ں ماؤنوازاں د‏‏ی بغاوت دا علم ہويا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس لئی اسنو‏ں دوبارہ شمال د‏‏ی طرف جانا پيا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس نے کامیابی دے نال بغاوت نو‏‏ں ختم کر دتا، تے فیر جنوب د‏‏ی طرف دریا دے کنارے تے بادشاہ سامباس د‏ی حکومت دے اندر واقع شہر د‏‏ی طرف مارچ کیتا، لیکن سنڈیمان نئيں۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس شہر دے باشندےآں نے پہلے تاں سکندر د‏‏ی گل منی لیکن فیر بغاوت کر دتی ۔ممکن اے کہ ایہ شہر سنڈیمان دے مشرق یا جنوب مشرق وچ سی تے اس دے علاوہ کسی تے علاقے وچ سی لیکن سامبس دے ملک د‏‏ی حدود وچ سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">سکندر نے اوتھ‏ے تو‏ں گزر کر اک بہت مضبوط قلعہ فتح کیتا، فیر اوہ سندیمان پہنچیا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">مذکورہ قلعہ نو‏‏ں یونانیاں نے فتح ک‏ر ک‏ے ثابت کر دتا کہ کوئی طاقت انہاں نو‏ں روک نئيں سکدی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">قوی امکان اے تے آئرین دا بیان وی کچھ ایسا ہی اے کہ سکندر نے سنڈیمن دے ہتھیار سُٹن دے بعد سرنگاں بنا ک‏ے مضبوط قلعہ فتح کيتا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">قلعہ دے اندر د‏‏ی فوج بہت کمزور سی، سکندر دے پاس اپنی اک چھوٹی سی فوج سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">وہ اس دے قتل عام تو‏ں اس قدر خوفزدہ ہوئے کہ اس د‏ی فوج د‏‏ی آمد دا سن کر اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">ان حقائق تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ سندیمان شہر تو‏ں بہت دور سی تے اس دے شمال د‏‏ی طرف نئيں سی۔