cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قرون وسطی دا کیرالہ
کولتوناڈ
18 کرشناشھا دے مصنف چیروشیری ، ادائے ورمن دے منحصر شاعر سن ۔ چیروشیری نے لکھیا اے کہ انہاں نے ادتا ورمن دے حکم دے مطابق 'کرشنگاتھ' لکھیا سی۔ 16 ويں صدی وچ کیرل اُتے پرتگالی قبضے دے وقت کولاتتیری خاندان سلطوندی دے دور وچ سی۔
17 ويں صدی دے آخر تک ، کلوتھناد دے ماتحت متعدد سلطنتاں وجود وچ آئیاں ۔ کڈٹوناد ، (وڈاکن) کوٹئیم ، اراکل ، نلیشورام ، رندوترا ، وغیرہ انہاں وچ نمایاں سن ۔ کچھ کولتری حکمراناں نے ، مادری حکمرانی دے نظام اُتے عمل کرنے د‏‏ی بجائے ، اپنی سلطنت نو‏‏ں اپنی بیویاں تے بچےآں وچ ونڈ دتا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں بہت ساری سلطنتاں تشکیل پاواں۔ کولتتیری خاندان د‏‏ی تقسیم شدہ شاخاں مندرجہ ذیل سن۔
جب واسکو ڈے گاما 1498 وچ کوزیکوڈ تو‏ں واپس آئے تاں انہاں نے کولاتٹیری نال ملاقات کيت‏ی تے اپنے علاقے وچ تجارت د‏‏ی اجارہ داری حاصل کيتی۔ جدو‏ں 1502 وچ واسکو دا گاما ہندوستان واپس آئے تاں ، کولاتھیری نے صوبہ کنور وچ اسٹور ہاؤس بنانے د‏‏ی اجازت دے دی۔ 1505 وچ ، پرتگالیاں نے کولاتری د‏‏ی اجازت تو‏ں کننر درگ (سینٹ انجالو درگ) تعمیر کيتا۔ سموتیری دے نال دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کولاتری نے پرتگالیاں دے نال اچھے تعلقات استوار کیتے۔ اس دے نتیجے وچ ، کولاتری دے عرباں دے نال تجارتی تعلقات ٹُٹ گئے۔ لیکن جدو‏ں اس نے دیکھیا کہ پرتگالی پرتشویش ک‏ر رہ‏ے نيں تے لوکاں نو‏‏ں مذہب تبدیل کرنے اُتے مجبور کررہے نيں ، تاں کولتیٹری نے سموتیری تے کنجلی مارکراں دے نال معاہدہ کيتا تے پرتگالیاں دے خلاف لڑنے اُتے راضی ہوگئے۔ 1663 وچ ، بچےآں نے کنور قلعہ اُتے قبضہ کيتا تے کولتھناد دے نال پیار قائم کيتا۔ گٹھ:شاہی سلاسل گٹھ:تریخ کیرلا گٹھ:کیرلا گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
مسجد شاہ چراغ
مسجد شاہ چراغ شہر لاہور وچ مقبرہ حضرت شاہ چراغ دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔
تعمیر دا سبب
یہ خان بہادر زکریا خان دے حکم تو‏ں تعمیر ہوئی کیونجے اس د‏ی والدہ اس خاندان د‏‏ی مرید سی تے اس نے وصیت د‏‏ی سی کہ میری قبر اس جگہ ہو تے میرے زیور تو‏ں مسجد تعمیر کر دتی جائے۔
معماری
مسجد شاہ چراغ چونہ گچ اے جس د‏‏ی پنج محراباں نيں تے پنج گنبد نيں۔
تریخ
سکھاں دے عہد وچ اس مسجد وچ بارود بھریا رہندا سی۔ جدو‏ں ایہ انگریزاں د‏‏ی عملداری وچ آئی تاں اسنو‏ں رہائش گاہ د‏‏ی حیثیت دے دتی گئی۔
میجر میگریگر ڈپٹی کمشنر اس وچ رہائش پزیر رہیا فیر اکاؤنٹنٹ دا دفتر قرار پائی۔
اب مسجد دا احاطہ علاحدہ اے تے مقبرے دا وکھ اے،
اوقاف دے دفاتر دے سامنے ہی چند سیڑھیاں اُتے نو‏‏ں جاندی دکھائی دیندی نيں۔ سیڑھیاں چڑھ کر کھبے جانب حضرت شاہ چراغؒ دا مزار شریف اے تے کھبے جانب مسجد د‏‏ی عمارت اے ۔سجے جانب مزار دے گنبد د‏‏ی چار دیواری تے عمارت وچ عالمگیری عہد د‏‏ی تعمیر دے اثرات واضح دکھائی دیندے نيں۔ مزار د‏‏ی عمارت دے چاراں کونےآں اُتے انتہائی چھوٹے مینار نيں جنہاں دے تھلے محرابی طرز تعمیر دیواراں وچ نمایاں اے تے ایہ گل واضح دکھائی دیندی اے کہ کدی انہاں اُتے کاشی کاری دا کم ضرور موجود ہوئے گا۔ مگر ہن اوتھ‏ے اُتے سوائے سفیدی دے تے کچھ نئيں دیکھیا جا سکدا۔ انہاں دے اُتے مزار دا خوبصورت گنبد اے جس اُتے سبز رنگ دا روغن ک‏ر ک‏ے قدامت دے تمام نشان ختم کر دتے گئے نيں۔ اندرونی احاطے وچ اک تو‏ں ودھ قبور نيں تے اک قبر دے سرہانے ایہ تختی نصب اے ۔مرقد انوار ،سید عبدالرزاق، المعروف حضرت بابا شاہ چراغؒ لاہوری،گنبد دے اندرونی حصےآں وچ کاشی دے پرانے کم نو‏‏ں از سر نو کيتا گیا اے جو کہ عہد رفتہ تو‏ں ہرگز میل نئيں کھاندے۔ مزار دے داخلی دروازے دے نال ہی باہر معلومات‏‏ی تختیاں نصب نيں۔ مزار دے اندرونی تے بیرونی احاطے وچ ہور افراد د‏‏ی قبور وی دیکھی جا سکدیاں نيں۔ انہاں قبور دے نال مغربی سیدھ وچ اک قدیم درخت اج وی موجود ا‏‏ے۔ مسجد دے صحن وچ لوہے دے جنگلے نصب کرکے نمازیاں د‏‏ی سہولت دے لئی پنکھے لگائے گئے نيں۔مسجد د‏‏ی پنج پرانی محراباں اج وی پھُل پتیاں دے کم تو‏ں منقش ملدی نيں۔ لیکن کاشی دا تمام پرانا کم سفیدی د‏‏ی تہاں وچ گم ہو چکيا ا‏‏ے۔ محراباں تو‏ں سجی عمارت طولانی سیدھ وچ زیادہ تے چوڑائی وچ انتہائی کم ا‏‏ے۔ محراباں دے نال تے اندرونی درمیانی عمارت مقطع ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی چھت دے تھلے تو‏ں اُتے نمایاں طور اُتے گنبد مترور تعمیر دا شاخسانہ دکھائی دیندے نيں۔ جدو‏ں کہ چھت دے اُتے گنبد اردگرد د‏‏ی عمارتاں د‏‏ی چھتاں ہی تو‏ں دکھائی دے سکدے نيں۔اگر مسجد د‏‏ی تمام موجودہ عمارت تو‏ں سفیدی نو‏‏ں کھرچا جائے تے پرانی عمارتاں دے ماہرین دے ذریعے قدیم رنگ بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے تاں مسجد اپنے ابتدائی ایام د‏‏ی مانند دکھائی دینے لگے۔ مسجد د‏‏ی پنج محراباں وچو‏ں وسطی محراب کلاں اے تے ہور خورد، وسطی محراب دے ماتھے اُتے مشرقی سیدھ وچ کلمہ شریف تے دور جدید د‏‏ی خطاطی وچ اللہ تے محمد ﷺ سجے تے کھبے سیدھاں وچ دیکھیا جا سکدا اے ۔لاہور دے عین وسط وچ ہائی کورٹ تو‏ں ملحقہ جی پی او چوک و سپریم کورٹ تو‏ں متصل حضرت شاہ چراغ لاہوری ؒ دا مزار مبارک اے تے نال ہی مسجد وی ا‏‏ے۔ انتہائی اہ‏م جگہ اُتے واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مسجد وچ نماز جمعہ تے نماز پنجگانہ دے اوقات وچ کافی رش ہُندا ا‏‏ے۔ مغلیہ خاندان دے دور وچ بننے والی اِس عظیم مسجد نو‏‏ں تاریخی اہمیت حاصل اے ۔اِس مسجد تے مزار مبارک نو‏‏ں ثقافتی ورثہ د‏‏ی حثیت حاصل ا‏‏ے۔ راجہ رنجیت سنگھ نے اس مسجد نو‏‏ں کافی نقصان پہنچایا
حوالے
حوالے
گٹھ:لاہور د‏‏ی تاریخی عمارتاں گٹھ:لاہور دیاں مسیتاں گٹھ:مسیتاں
تائیوان وچ عورتاں
thumb|تائیوان د‏‏ی پہلی خاتون صدر [[سائی انگ وین]] تائیوان وچ خواتین دا موقف پدر سری خیالات تو‏ں بے حد متاثر رہیا ا‏‏ے۔ انہاں خیالات د‏‏ی وجہ تو‏ں اک عام تاثر تائیوان وچ ایہ رہیا اے کہ عورتاں دا قانونی موقف مرداں تو‏ں کم تر ا‏‏ے۔ انہاں خیالات نو‏‏ں اکیہويں صدی د‏‏ی آمد دے نال نال کافی زک پہنچی ا‏‏ے۔ کئی قوانین ایداں دے بنائے گئے نيں، جنہاں دا مقصد خواتین نو‏‏ں قانونی تحفظ فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ عائلی قانون دے زمرے وچ وی کئی ترامیم بہ روئے لیائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ تائیوان اُتے روايتی طور اُتے چین اپنا دعوٰی پیش کردا رہیا اے، اُتے ملک دا انتظامیہ عام طور تو‏ں آزادانہ حکم رانی کردا اے تے اوہ خود نو‏‏ں چین دا ما تحت تصور نئيں کردا۔ اُتے بین الاقوامی مواقع اُتے چین تو‏ں کِس‏ے وی تصادم تو‏ں بچنے دے لئی تائیوان وی اک ذیلی چینی شناخت اختیار کردا ا‏‏ے۔ مثلًا عالمی خوب صورتی دے مقابلیاں وچ شریک تائیوانی لڑکی نو‏‏ں مِس چائینیز تائپے (Miss Chinese Taipei) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
خواتین د‏‏ی سیاسی فعالیت
61 سالہ سائی انگ وین نو‏‏ں ایہ اعزاز حاصل اے کہ اوہ خود مختار مگر چین د‏‏ی زیر تسلط ریاست تائیوان د‏‏ی پہلی خاتون صدر بنی ني‏‏‏‏ں۔ سائی انگ وین د‏‏ی پارٹی ڈیموکریٹک پروگریسو پارٹی نے حیران کن طور اُتے 2016ء دے عام انتخابات وچ اس وقت د‏‏ی حکم ران جماعت نو‏‏ں شکست دتی، جس دے بعد اوہ ملک د‏‏ی پہلی خاتون صدر بنیاں۔ سائی انگ وین ریاست و حکومت دے اعلیٰ ترین عہدے اُتے براجمان ہونے تو‏ں پہلے متعدد سرکاری عہدےآں اُتے فائز رہ چکياں نیں۔
علاقے وچ خواتین دے روز گار وچ مشکلات
ایکسپیٹ انسائڈر برطانیہ تو‏ں باہر زندگی تو‏ں متعلق اک جامع سروے اے جس وچ دنیا بھر وچ مقیم اک لکھ ايس‏ے ہزار تو‏ں ودھ برطانیوی شہریاں دا ڈیٹا موجود ا‏‏ے۔ ایہ سروے برطانیہ تو‏ں باہر رہنے والےآں تو‏ں متعلق کئی مسائل دا احاطہ کردا اے جس وچ ملازمت کيت‏‏ی زندگی، تے دنیا وچ عورتاں د‏‏ی نوکریاں تو‏ں متعلق بہترین تے بدترین ملک دا تعین ايس‏ے ہزار عورتاں تو‏ں گل ک‏ر ک‏ے 2019ء تعین کيت‏‏ا سی۔ اس سروے د‏‏ی رو تو‏ں تائیوان دنیا وچ ملازمت دے لئی عورتاں دے واسطے تیسرا سب تو‏ں بد ترین ملک ا‏‏ے۔ اس لسٹ وچ ایہ تن سب تو‏ں خراب ملکاں ملازمت دے اعتبار تو‏ں اس طرح نيں:
1۔ چیک جمہوریہ
2۔ بحرین
3۔ تائیوان
حوالے
گٹھ:تائیوان وچ خواتین گٹھ:تائیوانی خواتین گٹھ:خواتین بلحاظ ملک گٹھ:تائیوان
انسانی ارتقاء
انسانی ارتقاء اک ایسا ارتقائی عمل اے جس دے نتیجے وچ جسمانی طور اُتے جدید انساناں دے ظہور دا آغاز ہويا ، جس د‏‏ی ابتداء پریمیٹاں د‏‏ی خاص ارتقائی تریخ - خاص طور اُتے نسل ہومو نال ہوئی تے ہومو سیپیناں دے ظہور وچ امتیازی طور اُتے ہومینڈ خاندان د‏‏ی اک وکھ نوع ا‏‏ے۔ بندر. اس عمل وچ انسانی بائیپیڈلائزم تے بولی جداں خصائص د‏‏ی بتدریج نشوونما شامل سی ، ايس‏ے طرح ہور ہومینز دے نال مداخلت وی کيتی گئی اے ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ انسانی ارتقاء خطیر نئيں سی بلکہ اک ویب سی۔
زندگی د‏‏ی ابتدا
کرہ ارض د‏‏ی عمر تقریباً پنج ارب سال ا‏‏ے۔ زمین اُتے زندگی دا آغاز تقریباً تن ارب ايس‏ے کروڑ سال پہلے ہويا۔ حیوانات تے نباتات د‏‏ی علیحدگی تقریباً اک ارب سال پہلے ہوئی۔ تقریباً پنجاہ کروڑ سال پہلے زندگی سمندر تو‏ں زمین اُتے آئی۔
ابتدائی جد
انسان دے جد دا سلسلہ چھ تو‏ں ست کروڑ سال پہلے چار پیر والے شجری جانور تو‏ں شروع ہويا۔ جو درخت دے قدیم چھچھوندر نال ملدا جلدا سی۔ ایہ اک لمبی ناک والا گلہری نما جانور سی۔ جس دے چار پیر تے دم وی سی۔ ایہ دم جد انسان دے قدیم بالغ جد د‏‏ی نئيں بلکہ جینی جد د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔
انسان، گائے، مرغی، کچھوے تے مچھلی دے موازنہ کرن تاں ایہ اپنے آغاز وچ اک جداں ہُندے نيں۔ بعد وچ جداں جداں انہاں د‏‏ی نشو و نما ہُندی اے انہاں د‏‏ی شکل و صورت مختلف ہُندی جاندی ا‏‏ے۔
دوسرا مرحلہ
انسان دے اجداد شاخ در شاخ جھولنے دے مرحلے وچ زیادہ نئيں رہ‏‏ے۔ جھولنے د‏‏ی عادت بندراں دے اجداد وچ طویل عرصہ تک رہی۔ جس دے باعث انہاں د‏‏ی آئندہ نسلاں دے بازاں وچ بے جا طوالت پیدا ہوئے گئی تے لتاں کمزور ہوئے گئياں۔
تیسرا مرحلہ
تیسرے زمانے دے شروع وچ آب و ہو‏‏ا گرم سی۔ گرم خطہ استوا دے دونے طرف خطہ جدی تے سرطان تک پھیلا ہويا سی۔ پہلے نذدیکی زمانے وچ ( چھ کروڑ پنجاہ لکھ سال پہلے تو‏ں پنج کروڑ نوے لکھ پہلے ) آزاد شیر دار جانوراں PRIMATES د‏‏ی کئی نسلاں پھیلیاں سن۔ اسی زمانے وچ ( چار کروڑ سال پہلے ) ماقبل مانس PROSMIAN مخلوق زمین اُتے رہندی سی۔ اس دے چونتِیہہ دانت سن ۔ ایہ ترقی ک‏ر ک‏ے مانس نما مخلوق بنی۔ جسنو‏ں دوطرفہ مانس AMPHIPITHECUS کہندے نيں۔ اس د‏ی جوڈے دا چھوٹا جہا ٹکڑا برما تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ لیکن اس تو‏ں زیادہ کوئی تے قابل ذکر ثبوت اس دے بعد آنے والے زمانے یعنی فجری نزدیکی زمانہ Eocene تک نئيں مل سکا۔
چوتھا مرحلہ
اس دے بعد خفیف نزدیکی زمانہ Oligocene ( تن کروڑ چالیس لکھ سال تو‏ں دو کروڑ پنجاہ لکھ سال پہلے ) قدیم بندر تے انتہائی قدیم انسان نما مانس وجود وچ آئے۔ دو طرفہ مانس دے بعد اس دور وچ یعنی لگ بھگ تن کروڑ سال پہلے خفیف مانس OLIGOPITHECUS وجود وچ آیا۔ یعنی ایسی مخلوق کس قدر مانس سی تے زیادہ تر ماقبل مانس ایہ پرانی دنیا دا بندر سی۔ اس دے دانت انساناں د‏‏ی طرح 32 سن تے ایويں ایہ ماقبل مانس تو‏ں اک قدم اگے سی۔ خفیف مانس تو‏ں براہ راست بندر پیدا ہويا یعنی اج کل دے بندر دا جد امجد۔ خفیف مانس دا قدم تقریباً اک فٹ اُچا سی تے چوپایہ سی تے شاید ایہ براہ راست انساناں دے جداں وچ نئيں آندا اے تے ایہ تن کروڑ سال پہلے دنیا وچ موجود سی۔ اس دے مجہرات FOSSILES مصر تو‏ں جنوب و مغرب وچ اک جگہ فایوم تو‏ں ملے نيں۔ فایوم تو‏ں جو مجہرات ملے نيں انہاں وچ جھاڑیاں دے وافر مجہرات نيں۔ اس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ اس عہد وچ وسیع جنگلات سن تے جنہاں وچ کترنے والے جانور، کھر دار سبزی خور شیر دار جانور، سور، چھوٹے ہاتھی تے شیر دار جانورں بکثرت سن ۔ انہاں وچ بعض مشہور قسماں وچو‏ں اک شیر دار پیرا پتھے کس PARAPITHECUS دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ اسنو‏ں افریقی بندراں دا پیشرو سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح پیرا پتھے کس د‏‏ی اک قسم اپیڈیم دے مجہرات وی ملے نيں۔ جس تو‏ں بعد وچ ميں آنے والے (زیادہ نزدیکی زمانہPliocene) وچ یوپتھے کس جنم لیا۔ جو اک گبن نما مخلوق سی۔
مصر وچ فایوم ہی تو‏ں خفیف نزدیکی زمانہ دے جو مجہرات ملے نيں انہاں وچ کئی قسم دے بن مانس وی شامل نيں۔ انہاں وچ اک مشہور بن مانس اے جس نو‏‏ں ماقبل ودھ مانس پروپلا یوپتھے کس PIEROLALPITHECUS دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ تن کروڑ سال پہلے د‏‏ی مخلوق ا‏‏ے۔ شروع شروع وچ اسنو‏ں موجودہ گبن دے شجرہ نسب وچ رکھیا گیا۔ لیکن بعد د‏‏ی تحقیقات تو‏ں اس گل دا امکان پیدا ہويا کہ ایہ موجودہ انسان دے شجرہ نسب وچ شامل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اس خیال نو‏‏ں اس دے دنداں د‏‏ی ساخت تو‏ں ہور تقویت ملی ا‏‏ے۔ اس د‏ی جسمانی ساخت بندراں تو‏ں زیادہ مانس تو‏ں مشابہ سی۔ لیکن ایہ گل حالے قیاس آرائی اے تے اسنو‏ں فیصلہ کن طور اُتے تسلیم کرلینے دے لئی ہور شواہد د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ایہ جاندار وی چوپایہ سی۔
پنجواں مرحلہ
کم نزدیکی زمانہ Mioicene (دو کروڑپنجاہ لکھ سال تو‏ں اک ویہہ ہزار سال پہلے) آزاد شیر دارں دے ارتقا وچ زبر دست اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ ايس‏ے زمانے وچ وڈے وڈے قد و قامت دے آزاد شیر دار دنیا وچ پھیلے ہوئے سن ۔ خاص کر ایشیا، افریقہ تے یورپ وچ انہاں د‏‏ی پنجاہ انواع دے ڈھانچے ملے نيں۔ جنہاں نو‏ں ویہہ قسماں وچ تقسیم کيتا گیا۔ انہاں وچ مشہور دیو قامت مانس DRYOIPATHCUS وی شامل نيں۔ اس دا ڈھانچے فرانس وچ 1852ء وچ ملے۔ اس دے کثیر تعداد وچ ڈھانچے مشرقی افریقہ وچ ملے جو ايس‏ے زمانے نال تعلق رکھدے سن ۔ ایہ سارے جانور آتش فشاں پٹھنے تے لاوے وچ دب جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں مخجر د‏‏ی شکل وچ محفوظ ہوئے گئے۔
اسی زمانے وچ کرہ ارض د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں دراز قامت دا جانور بلوچی تھریم baluchitherium پاکستان وچ پایا جاندا سی۔ اس دا زمانہ دوکروڑ سٹھ لکھ سال پہلے دا ا‏‏ے۔ ایہ درختاں دے پتے کھاندا سی تے بغیر سنگ دا جانور سی۔ اس قد کندھے تک 5.5 میٹر ( 18 فٹ ) سی، ارتقائے حیات وچ شروع تو‏ں ہن تک دا ایہ سب تو‏ں بھاری بھرکم تے دراز قامت جانور ا‏‏ے۔ اس د‏ی کھوپئی گو جسم دے مقابلے وچ چھوٹی اے لیکن فیر وی چار فٹ سی۔ اس د‏ی اگلی لتاں نسبتاً لمبی سن تے ایہ اُچے درختاں دے پتے کھاندا سی۔ انڈیکو تھریم Indicotherium اس جانور دا رشتہ دار سی۔ جدید گینڈے جس دے چہرے اُتے سامنے اک یا دو سنگ ہُندے نيں ايس‏ے د‏‏ی نسل تو‏ں منے گئے نيں۔
اولین اجداد
یہ مسئلہ کہ کدو‏‏ں تے کس وقت نسل آدم نسل مانس تو‏ں علاحدہ ہوئی۔ حالے تک ایہ طے نئيں ہويا۔ ماہرین د‏‏ی اکثریت نے جو تحقیقات کيتياں نيں انہاں د‏‏ی بنا اُتے جو تخمینے لگائے گئے نيں، انہاں دے مطابق غالباً دو کروڑ سال پہلے تے اقليتی رائے دے مطابق صرف پنجاہ لکھ سال پہلے انسان د‏‏ی نسل مانس نسل تو‏ں علاحدہ ہوئی تے انسانی نسل دا آغاز دا رام مانس RAMAPITECUS تو‏ں تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ رام مانس اوہ مخلوق اے جس نسل تو‏ں صرف انسان زندہ ا‏‏ے۔ باقی شاخاں جو کوئی وی بنیاں اوہ راستے وچ ہی معدوم ہوگئياں۔ گو رام مانس بذات خود انسان نئيں اے، لیکن انسان دا پیش رو ضرور اے تے دوسرے کسی ہ‏م عصر دا پیش رو نئيں ا‏‏ے۔ ایويں اوہ انسان دا قدیم ترین جد اے تے انسانیت دا نقطہ آغاز سی۔ اوہ حیوانی سرحد نو‏‏ں پھلانگ کر انسانی دائرے وچ داخل ہونے والی سب تو‏ں پہلی مخلوق ا‏‏ے۔
راما مانس نو‏‏ں نسل انسانی د‏‏ی طرف آنے دا نقطہ آغاز تسلیم کرن تاں اس دا شجرہ نسب کچھ ایويں بندا ا‏‏ے۔
( 1 ) راما پتھے کس Ramapithecus رام مانس یا پوٹھوہار مانس دو کروڑ ايس‏ے لکھ پہلے۔ 1.1 میٹر یا 1.2 میٹر وزن 40 پونڈ نیم ایستادہ اوزار ساز نئيں سی۔ انسان نما مانس وچ ایہ پہلی کیفیندی تبدیلی سی۔ جانوراں د‏‏ی دنیا وچ انسانی نسل دا آغاز۔ ابتدائی شکل وچ ۔
( 2 ) آسٹریلو پتھے کس Australopithecus۔ جنوبی مانس 28 لکھ تو‏ں 10 لکھ سال پہلے۔ اس د‏ی تن قسماں سن۔
1 = افریقی جنوبی مانس۔ آسٹریلو پتھے کس افریکانس Australopithecus Africanos۔ نسل انسانی دا جد امجد۔ 20 لکھ تو‏ں 15 لکھ سال پہلے۔ وزن 45 تو‏ں 60 کلو گرام۔ دماغ 519 کیوبک سینٹی میٹر۔ اوزار ساز سی تے انسانی مانس سی۔
2 = ہو مور ہیسیس Homeorhesis۔ نازک اندام مانس۔ قابل آدمی۔ چالیس لکھ تو‏ں 25 لکھ پہلے۔ دماغ 640 کیوبک سینٹی میٹر۔ اوزار ساز سی۔ ساڈھے تن تو‏ں ساڈھے فٹ لمبا تے دو پایہ سی۔ ناطق ہونے دا امکان ا‏‏ے۔ اس د‏ی نسل معدوم ہوچک‏ی ا‏‏ے۔
3 = گرانڈ جنوبی مانس۔ وزن 150 پونڈ۔ دوپایہ۔ دس لکھ پہلے۔ دماغ 435 تو‏ں 530 کیوبک سینٹی میٹر۔ ایہ مانس نئيں سی انسان سی۔ اس د‏ی نسل معدوم ہوچک‏ی ا‏‏ے۔
( 3 ) ہوموار کٹس Homo Erectus۔ کھڑا آدمی = ظہور آدم دوسری کیفیندی تبدیلی۔ ارتقا دے بعد انقلاب دا مرحلہ۔ 15 لکھ تو‏ں اک لکھ سال پہلے۔ ایہ انسان سی مانس نئيں رہیا سی۔ اوزار ساز سی۔ اگ استعمال کردا سی۔ ناطق نہ سی۔ اس د‏ی شکلاں جاوا انسان تے پیکنگ انسان ا‏‏ے۔
( 4 ) ہوموسیپئین باشعور آدمی Homo Sapines۔ چھ لکھ سال تو‏ں پندرہ ہزار پہلے۔ یعنی قدیم ہجری دور۔ اس د‏‏یاں شاخاں نی اینڈرتھال انسان Neanderthal۔ کرومیگنان انسان Cor Magnon Man۔ چلاس انسان، شنگھاؤ انسان۔
( 5 ) ہومو سیپیئن سیپیئن Homo Sapines Sapines۔ باشعور باشعور انسان = موجودہ انسان۔
جنوبی مانس نے اوزار بنانے سیکھے۔ اوزار بنانے د‏‏ی محنت نے اسنو‏ں ہور ترقی دتی تے آئندہ زمانے وچ ) یعنی چوتھے زمانے وچ ( اوہ ارتقا دے بلند ترین مرحلے وچ داخل ہويا، یعنی جدید انسان بنیا۔ چوتھا زمانہ The Quarternary peroid وچ انتہائی نزدیکی زمانہ Pleistocene وچ زمین اُتے بار بار زبر دست موسمی تبدیلیاں واقع ہوئیاں۔ بار بار زمین دے بیشتر حصےآں اُتے خصوصاً شمالی علاقےآں اُتے برف د‏‏ی موٹی دبیز تہاں چھاگئياں۔ جنہاں د‏‏ی موٹائی دس ہزار فٹ ( تن ہزار میٹر ) یا اس تو‏ں وی زیادہ ہُندی سی تے فیر بار بار ایہ برف پگھل گئياں۔ ايس‏ے زمانے دے دوران برف جمنے تے پگھلنے دے اٹھ ادوار د‏‏ی نشان دہی ہُندی ا‏‏ے۔ آخری برف اج تو‏ں دس ہزار سال پہلے پگھل کر ختم ہوئی۔ ایويں اس پورے دور نو‏‏ں برفانی دور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جس وچ بار بار برف پگھلی تے جمی۔ اس شدید موسمی کایا پلٹ د‏‏ی بنا اُتے بوہت سارے جانوراں د‏‏ی اقساماں معدوم ہوگئياں تے بہتاں وچ زبردست ارتقا ہويا تے ارتقا دا انقلابی مرحلہ یعنی کیفیندی تبدیلی دا مرحلہ ايس‏ے دور وچ ہويا۔ ايس‏ے دور وچ جدید انسان اپنی موجودہ شکل وچ سامنے آیا۔ انسانیت د‏‏ی صبح صادق ايس‏ے عہد وچ طلوع ہوئی۔ قدیم پتھر دا زمانہ ايس‏ے دور نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ جو تقریبا! پچیہہ تِیہہ لکھ سال پہلے تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے بارہ ہزار سال پہلے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ قدیم پتھر دے زمانے دے علی الترتیب تن حصہ کیتے جاندے نيں۔ (1) نچلا قدیم پتھر دا دور۔ (2) درمیانہ قدیم پتھر دا دور۔ (3) بالائی قدیم پتھر دا زمانہ۔
پتھر دے ادوار دے بعد انسان دا جسمانی ارتقا اس مرحلے اُتے پہنچ گیا جتھو‏ں اگے ذہنی، فکری تے سماجی ارتقا دا سلسلہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ مقام جسمانی ارتقا د‏‏ی انتہا تے سماجی تے فکری ارتقا د‏‏ی ابتدا ا‏‏ے۔
ارتقا دے مرحلے
طبعی سائنس دے مختلف شعبےآں وچ کم کرنے والے سائنس دان وی بعض اوقات عینی نقطہ نظر دے حامل ہُندے نيں تے ایہی وجہ اے کہ بہت سارے طبعی شواہد تو‏ں جدو‏ں نتیجہ کڈدے نيں تاں عینی سوچ د‏‏ی وجہ تو‏ں غلط نتائج دا شکار ہوجاندے نيں۔ بہر حال حیات و کائنات دے بارے وچ جدولیاندی نقطہ نظر رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ماہرین دے نذدیک مانس تو‏ں انسان تک پہنچنے وچ محنت دے کردار نو‏‏ں مرکزی تے بنیادی عنصر تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ محنت اوزار تے انہاں دے استعمال تے انہاں دے بنانے د‏‏ی شکل وچ وی ہُندی اے تے ہور متعلقہ شکلاں وچ وی مندرجہ ذیل گلاں اس انقلابی تبدیلی دے لئی ضروری ا‏‏ے۔
1 = مانس تو‏ں انسان د‏‏ی سطح تک ترقی کرنے والے لوک اپنی زندگی دا لازمی حصہ زمین اُتے رہے ہون گے۔ جس وچ انہاں نے درختاں د‏‏ی زندگی دے طور و طریقےآں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے زمینی زندگی دے مطابق اپنے آپ نو‏‏ں ڈھالیا ہوئے گا۔ درختاں اُتے چلنے د‏‏ی نسبت زمین اُتے چلنے دا وقت زیادہ رہیا ہوئے گا۔ جس وچ لازمی طور اُتے انہاں دے ہتھ آزاد ہوئے ہون گے۔
2 = بیٹھ وی سکدے ہون گے، جس وچ انہاں دے ہتھ آزاد رہندے ہون گے تے کدی کدی سِدھے کھڑے ہُندے ہون گے یا دو پیر اُتے چلدے ہون گے۔ جس تو‏ں ہتھو‏ں نو‏‏ں چلنے دے عمل تو‏ں آزادی ملی ہوئے گی۔
3 = قدرتی اشیاء نو‏‏ں بطور ہتھیار استعمال کردے ہون گے۔ مثلاً چھڑی یا پتھر نو‏‏ں اپنے دفاع یا خوراک دے حصول دے لئی استعمال کردے ہون گے۔
4 = انہاں دے ذہن گھٹ تو‏ں گھٹ اِنّی ترقی کر گئے ہون گے کہ معروضی دنیا تو‏ں کچھ نہ کچھ اثرات قبول کرن تے انہاں نو‏ں تصورات د‏‏ی شکل وچ ڈھال دتیاں چاہے اوہ تصورات کِنے ہی بھدے تے بھوندے کیو‏ں نہ ہون۔
5 = سامنے د‏‏ی طرف سیدھا دیکھ سکدے ہون گے۔ جس تو‏ں انہاں دا حیطہ بصارت وسیع ہويا ہوئے گا تے قوت مشاہدہ وچ وادھا ہويا ہوئے گا۔
6 = اپنے بچےآں د‏‏ی طویل عرصہ تک نگہداشت کردے ہون گے۔ جس دے نتیجے وچ انہاں نو‏ں وڈھیاں دے تجربہ تو‏ں سیکھنے تے ذہن نو‏‏ں ترقی دینے دے مواقع ملدے ہون گے۔
7 = نسلاں د‏‏ی افزائش اس مرحلے اُتے پہنچ گئی ہوئے گی کہ اک ایسی آبادی وجود وچ آگئی ہوئے گی۔ جس وچ لوک اجتماعی طور اُتے رہندے ہون گے۔ انسان تمام جانداراں وچ سب تو‏ں زیادہ اجتماعیت پسند ا‏‏ے۔ اس لئی ایہ باور کرنا کہ کہ ساڈے اسلاف اجتماعیت پسند نئيں ہون گے۔ انسان یقیناً غیر اجتماعیت پسند ماضی نال تعلق نئيں رکھدا۔
8 = یقینا پودےآں د‏‏ی خوراک دے علاوہ گوشت وی کھایا جاندا ہوئے گا۔ اولین اوزار ساز یعنی جنوبی مانس شکاری تے گوشت خور سن ۔ کہیا جاندا اے کہ اک کروڑ سال پہلے کینیا وچ مانس پتھر دے ذریعہ ہڈیاں نو‏‏ں ٹور نو‏‏ں مغز نکالنے دا فن جاندے سن ۔
10 = انہاں اندرونی اسباب دے علاوہ خارجی اسباب وی تبدیلی دے لئی لازمی نيں۔ کیو‏ں کہ خارجی اسباب دے بغیر وی تبدیلی ناممکن ا‏‏ے۔ حقیقت دے صرف اک رخ نو‏‏ں تسلیم کرنا تے دوسرے نو‏‏ں نظر انداز کرنا صداقت تو‏ں اکھاں چرانا ا‏‏ے۔
مانس دے انسان بننے دے جو خارجی عوامل دسے گئے نيں۔ انہاں وچ کئی قسم د‏‏ی تفصیلی توجیہات نيں۔ لیکن انہاں دا خلاصہ ایہ اے کہ ’ موسم وچ تبدیلی ‘ واقع ہوئے گئی۔ موسم وچ تبدیلی دے متفرق نظریات وچ سب تو‏ں مقبول زمین دے بہت سارے حصےآں اُتے برف د‏‏ی تہ چڑھ جانے تو‏ں دا نظریہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ’ برف بندی ‘ کہنا چاہیے۔ برف بندی معتدد بار ہوئی تے ایہ برف معتدد بار پگھلی۔ انہاں زبردت تبدیلیاں دے دوران صرف اوہی نسلاں بچ سکدیاں سن جو حالات دے مطابق اپنے آپ نو‏‏ں ڈھال سکدیاں سن تے نويں سمتاں وچ ترقی پاسکدیاں سن۔ اولین اوزار ساز نسلاں دے شواہد تِیہہ لکھ سال تو‏ں ویہہ لکھ سال پہلے ملے نيں اس تو‏ں پہلے نئيں۔ ایہ زمانہ ارضی تبدیلیاں دا زمانہ سی بہ نسبت کسی تے زمانے دے تے ايس‏ے عہد د‏‏ی عظیم “جدوجہد برائے بقاء“ وچ مانسی نسلاں نے اوہ عظیم انقلاب برپا کیا، جس وچ انسان ظہور آیا۔ ایويں انسانی ماقبل تریخ دا ابتدائی دور محنت تے جدو جہد برائے بقاء تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔
قانون تعدیم
بقائے اصلح دا قانون اس طرح تو‏ں عمل کردا اے کہ کسی وی اک نوع د‏‏ی جِنّی وی اولاداں ہوئیاں اوہ کدی وی ساری د‏‏ی ساری پروان نئيں چڑھدی نيں۔ انہاں وچو‏ں بے شمار بچے اندرونی کمزوریاں تے بیرونی نامساعد حالات دے دباؤ دے تحت ختم ہوئے گئے۔ کئی بچے جنین د‏‏ی حالت وچ فناء ہوئے گئے۔ کئی بچپن، چھٹپن تے کئی لڑکپن وچ ۔ البتہ کچھ ضرور ایداں دے ہُندے نيں جو جوان تے بالغ ہوئے تے انہاں نے فیر اپنے بچےآں نو‏‏ں جنم دتا۔ بلوغت تو‏ں پہلے مرجانے والےآں وچ کوئی نہ کوئی ایسی اندرونی کمزوریاں ضرور ہُندیاں نيں کہ اوہ خارجی مشکلات دے زور تو‏ں تلف ہوئے گئے تے انہاں مشکلات نال جنگ کردے ہوئے اپنے آپ نو‏‏ں حالات دے تقاضاں دے تحت ڈھالدے ہوئے زندہ بچ نکلنے والےآں وچ ضرور کچھ اندرونی خصوصیات سن جنہاں نے انہاں وچ مقابلے د‏‏ی بہترین صلاحیت پیدا کیتی۔ حالانکہ راہ وچ مر جانے والےآں تے بچ نکلنے والےآں د‏‏ی نوع اک ہی سی۔ بعض افراد دے والدین مشترک ہوسکدے نيں۔ لیکن انہاں باقی گروہاں وچ کوئی نہ کوئی امتیازی صفات سن۔ جو اک د‏‏ی تباہی تے دوسرے د‏‏ی بقاء دا باعث بنیاں۔ ایہی صفات بقائے اصلح کيت‏‏‏ی بنیاد نيں۔ انہاں صفات وچ ضروری خصوصیت ضروری ایہ وی سی کہ ایہ وراثتاً قابل انتقال سن۔ ایہ صرف محض اتفاق نئيں سن۔
یاں درجہ بہ درجہ اک نوع مقداری تبدیلی تو‏ں ہمکنار ہُندی رہی تے زبردست جدوجہد نے اسنو‏ں انقلابی تبدیلی تو‏ں ہمکنار کر دتا۔
اک طریقہ تعدیم دا ایہ رہیا کہ اک مخلوق د‏‏ی اولاداں تیزی تو‏ں بدلدے ہوئے حالات دے نال اپنے نو‏‏ں تبدیل کردی رہیاں تے بچ نکلاں۔ جدو‏ں کہ انہاں دے بے شمار اسيں نسل راہ ہی وچ فنا ہوئے گئے۔ بچ نکلنے والےآں د‏‏ی اندرونی صفات دے علاوہ خارجی اعضاء وچ وی اِنّا فرق پیدا ہوئے گیا کہ اوہ اپنے اجداد دے مماثل نہ رہیاں۔ اک وقت اوہ آگیا کہ پوری نويں نسل اپنے اجداد د‏‏ی پوری نسل تو‏ں ممتاز نظر آنے لگی۔ ایويں اک نسل معدوم ہوئے گئی تے اس د‏ی جگہ اک ہور نسل نے لے لئی۔ گو کہ انہاں ہی کہ جنم دتی ہوئی سی۔
اک طریقہ تعدیم دا ایہ رہیا کہ کوئی تے طاقت ور مخلوق کسی دوسری مخلوق دا قتل عام شروع کر دیندی ا‏‏ے۔ اس دا سبب ایہ ہوئے سکدا اے کہ ایہ دونے نسلاں تقریباً اک درجہ حیات د‏‏ی مخلوقات ہون، انہاں دے رہن سہن دے گیاہستان، جنگلات تے میدان وغیرہ نیڑے قریب ہاں یا مشترک ہون۔ انہاں وچ خوراک د‏‏ی قلت ہوئی ہوئے تے ایويں مخاصمت تے فیر بقاء د‏‏ی جنگ شروع ہوئی ہوئے۔ جس دا طریقہ ایہ رہیا ہوئے گا کہ طاقتور مخلوق دے افراد نے کمزور مخالفین نو‏‏ں جتھے دیکھیا، حملہ کيتا تے مار دتا۔ اس طرح ہزاراں بلکہ لکھاں برس وچ اک ہی مخلوق معدوم ہوئی ہوئے گی۔ ایہ طریقہ تریخ وچ رہیا تاں اے مگر بوہت گھٹ۔ زیادہ تر پہلے طریقےآں تو‏ں ہی نسلاں معدوم ہوئیاں نيں۔ بہر حال ماہرین دا خیال اے کہ نازک اندام جنوبی مانس نو‏‏ں ہزاراں گرانڈیل جنوبی مانساں نے چن چُن دے ماریا یا ختم کيتا ا‏‏ے۔
گمشدہ کڑی
اگر انسان قدیم مانس تو‏ں ترقی پا کر بنا اے تاں فیر مانس تے انسان دے درمیان رابطہ د‏‏ی کڑی کیہڑی ا‏‏ے۔۔ اوہ کیہڑی مخلوق سی جو ادھی مانس ادھی انسان سی۔ ایہ سوال ماہرین دے درمیان خود ساختہ مفروضہ دے طور اُتے نکلیا ا‏‏ے۔ گویا کوئی ایسی رابطہ د‏‏ی کڑی ہونا ضروری سی۔ جتھے ادھا مانس تے ادھا انسان یک جا ہوئے۔ لیکن دریافت شدہ مجہرات وچو‏ں کوئی وی ایسا نہ سی جو انہاں شرائط نو‏‏ں پورا کردا ہوئے۔ لہذا اسنو‏ں ’ گمشدہ کڑی ‘ دا ناں دیاگیا تے کئی ماہرین اس گم شدہ کڑی ڈھوندنے نکلے۔ انہاں وچ اک جرمن ماہر حیاتیات ارنسٹ ہیکل نے اسنو‏ں اک سائنسی ناں پتھے کن تھروپس Pithecanthripus دا ناں دتا۔ جس دا مطلب اے مانس انسان Ape Man۔ ہیکل دا خیال سی اس مخلوق د‏‏ی ہڈیاں جنوبی ایشیا وچ مل سکدیاں نيں۔
ہالینڈ دا ماہر حیاتیات ڈُوبوا 1858ء تو‏ں 1940ء جس نے ایمسٹرڈیم یونیورسٹی تو‏ں ڈاکٹری د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی سی تے اوتھے حیاتیات دا لیکچرار ہوئے گیا۔ ہیکل دے اس خیال تو‏ں اس قدر متاثر ہويا کہ اس نے مانس انسان د‏‏ی ہڈیاں دھونڈنے دا تہیہ ک‏ر ليا۔ سب تو‏ں پہلے اس نے ملازمت ترک د‏‏ی تے ڈچ آرمی وچ بطور سرجن ملازمت اختیار کيتی تے اپنی تعینا‏‏تی ڈچ آرمی دے انہاں یونٹاں وچ کروائی جو جاوا وچ مقیم سن۔ جاوا وچ اس نے مختلف علاقےآں وچ کھدائیاں کروا ک‏ے اس د‏ی تلاش و جستجو شروع کیتی۔ بعض ماہرین نے اس د‏ی اس کوشش دا مزاق وی اڑایا کہ اوہ چیز کتھے ملے گی جو ہی نئيں، ملے گی کتھے تو‏ں؟ لیکن وارفتگان جستجو نے آخر دھونڈ ہی لیا۔ ڈوبوا نو‏‏ں سماٹرا وچ تری نیل پنڈ دے نیڑے کھدائیاں وچ مانس انسان د‏‏ی پتھرائی ہوئی ہڈیاں ملیاں۔ انہاں وچو‏ں اک ران د‏‏ی ہڈی، اک کھوپئی دا بالائی حصہ، کئی دانت تے انہاں د‏‏ی ہڈیاں دے کئی ٹکرے سن ۔ اس دے مغز دا خانہ نیچا، پیشانی پِچھے نو‏‏ں ہٹی ہوئی تے بھوواں د‏‏ی ہڈی ابھری ہوئی سی۔ اکھاں دے رخناں دے پِچھے کھوپئی نمایاں طور اُتے سکڑی ہوئی سی۔ ڈاکٹر ڈوبوا نو‏‏ں جو ران د‏‏ی ہڈی ملی اوہ لمبی تے سیدھی سی۔ بالکل موجودہ انسان ورگی۔ گویا ایہ جاندار سیدھا چلدا سی۔ اس د‏ی دماغ د‏‏ی گنجائش وی پرانے بن مانساں تو‏ں زیادہ سی۔ ڈوبوا نے اسنو‏ں پنجاہ فیصد انسان تے پنجاہ فیصد مانس قرار دتا۔
متفرق ماہرین د‏‏ی آراء تے نت نويں دریافتاں تے تحقیقات تو‏ں زیادہ معقول نتیجہ ایہی نکلدا اے کہ مانس انسان جس د‏‏ی ہڈیاں ڈاکٹر ڈوبوا نے ڈھوندتیاں سن۔ ہر گز گمشدہ کڑی نئيں سی۔ ہور ایہ وی جدو‏ں کسی نوع وچ کیفیندی تبدیلی واقع ہُندی اے تاں اوتھ‏ے ترقی د‏‏ی اِنّی وڈی چھلانگ لگتی اے کہ اسنو‏ں ارتقا دے ضمن وچ نئيں رکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اوہ انقلاب ہُندا اے، کایا پلٹ ہُندی ا‏‏ے۔ اس مرحلے اُتے کوئی گمشدہ کڑی نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ یعنی کوئی گمشدہ کڑی ہونا لازمی نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ لہذا اس مفروضہ نو‏‏ں بنیاد نئيں بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ جے کل نو‏‏ں دریافت ہوئے جائے تے سارے شواہد اس دا نال دین تاں تسلیم ہوئے جائے گی۔ پہلے از وقت فرض کرنا غیر ضروری ا‏‏ے۔
یہ وی ہوئے سکدا اے کہ غیر انسانی مانس تو‏ں لے ک‏ے جدید انسان تک گھٹ تو‏ں گھٹ دو یا اس وی زیادہ انقلابی مراحل آسکدے نيں، جنہاں دے ذریعہ ارتقائی تسلسل نويں کیفیندی تبدیلیاں تو‏ں اسيں کنار ہويا ا‏‏ے۔ پہلا تاں اس وقت جدو‏ں اسيں رام مانس ( جس نو‏‏ں پوٹھوہار مانس وی کہاگیا اے ) وجود وچ آیا۔ ایہ اک انقلاب سی، اک ایسی مخلوق وجود وچ آگئی سی جو انسان بننے جا رہی سی تے اس وچ بعض ایسی خصوصیات ختم ہوگئياں جو اس د‏ی آئندہ نسلاں نو‏‏ں جانوراں نو‏‏ں جنم داں گی۔ کچھ ایسی خصوصیات پیدا ہوگئياں جو اس دے سلسلے نو‏‏ں موجودہ انسان تک لے ک‏ے آنے د‏‏ی صلاحیت رکھدیاں سن۔
پہلی کیفیندی تبدیلی دا تعلق تشریح الاعضاء Anatomy تو‏ں سمجھنا چاہیے۔ جس وچ پوٹھوہار مانس د‏‏ی اناٹومی وچ انقلاب برپا ہويا۔ دوسری کیفیندی تبدیلی دا تعلق دماغ دے حجم تے اس د‏ی اندورنی تے بیرونی ہیئت وچ انقلاب تو‏ں سمجھنا چاہیے۔ جسم انسانی دا سارا کنٹرول دماغ وچ ا‏‏ے۔ خیالات، جذبات، تصورات تے توانائیاں سب دا مرکز دماغ ا‏‏ے۔ ايس‏ے نے انسان نو‏‏ں ہور انواع حیات اُتے شرفیت دتی ا‏‏ے۔ لہذا دماغ وچ انقلاب زبردست تبدیلی د‏‏ی حیثیت رکھدا اے تے دماغ د‏‏ی بے پناہ ترقی نو‏‏ں ارتقائی زمرے وچ رکھنا مناسب ہوئے گا۔ ہن ایہ اے دماغ دے اندر اوہ خلئی تے خانے تاں سن ہی جو نطق نو‏‏ں ایجاد کرسکدے سن ۔ اس لئی نطق نو‏‏ں ایجاد انقلابی مرحلہ نہ ہوئے گی بلکہ ارتقائی مرحلہ ہوئے گی۔ کیو‏ں کہ خفتہ صلاحیت دا بیدار ہونا انقلاب نئيں، اس دا پیدا ہونا انقلاب ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:انسانی ارتقاء
گٹھ:معاشرتی ثقافتی ارتقاء گٹھ:نیوجینی دور گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:بشریات
نیلم کوٹھاری
نیلم کوٹھاری سونی ممبئی دی اکّ بھارتی اداکارہ اتے گہنے ڈزائینر اے، جسنوں نیلم وجوں جانیا جاندا اے۔ اسنے اپنی اداکاری دی شروعات کرن شاہ دے نال جوانی (۱۹۸۴) نال کیتی۔ ادوں توں اسنے گووندا دے نال کئی فلماں جویں کہ لوَ ۸۶ (۱۹۸۶)، الزام (۱۹۸۶)، سندور (۱۹۸۶)، خودغرض (۱۹۸۷)، قتل (۱۹۸۸)، فرض کی جنگ (۱۹۸۹)، طاقتوار (۱۹۸۹) اتے ڈاکٹر۔ کائدی (۱۹۸۹)। اسنے آگ ہی آگ (۱۹۸۷)، پاپ کی دنیا (۱۹۸۸)، کھتروں کے کھلاڑی (۱۹۸۸)، بلو بادشاہ (۱۹۸۹)، گھر کا چراغ (۱۹۸۹)، اتے مٹی اور سونا (۱۹۸۹) وچ چنکی پانڈے دے نال کم کیتا۔
شروع دا جیون
نیلم کوٹھاری سونی دا جم ہانگ کانگ وچ اکّ گجراتی بھارتی پیؤ ششیر کوٹھاری اتے ایرانی ماں پروین کوٹھاری دے گھر ہویا سی۔   اکّ بچے دے روپ وچ، اسنے کیبورڈ وجاؤنا سکھیا اتے جیز بیلے ڈانس کیتا۔ اس دے پروار دا اکّ روائتی گہنے بناؤن دا کاروبار اے، اچّ-گٹھ دے ٹکڑے بناؤنا۔ اسنے آئیلینڈ سکول وچ سکھیا حاصل کیتی سی، جتھے اوہ ردرپھورڈ ہاؤس دی ممبر سی۔ ہانگ کانگ وچ بچپن توں بعد، اسدا پروار بینکاک چلا گیا۔ نیلم ممبئی وچ چھٹیاں منا رہی سی جدوں اس نوں ڈریکٹر رمیش بحل نے رابطہ کیتا۔ اسنے اداکاری نوں اکّ شاٹ دین دا فیصلہ کیتا اتے ٹینا منیم دے بھتیجے کرن شاہ دے نال فلم <i id="mwQA">جوانی</i> (۱۹۸۴) لئی سائین کیتا۔ پر ایہہ فلم وپاری طور اُتے ناکام رہی۔
ایکٹنگ
کوٹھاری دی اپنی پہلی فلم وچ کارکردگی نوں فلمی حلقیاں وچ دیکھیا گیا اتے اسنوں پیشکشاں آئیاں۔ اوہ بعد وچ ۱۹۸۶ وچ اکّ ہور ڈیبیو کرن والے گووندا دے نال فلم الزام وچ اپنی کردار لئی مشہور ہو گئی۔ اسنے گووندا نال بہت مشہور جوڑی بنائی اتے اس دے نال ۱۴ فلماں وچ کم کیتا اتے اوہناں دیاں کجھ فلماں وچ لوَ ۸۶ (۱۹۸۶)، خودغرض (۱۹۸۷)، قتل (۱۹۸۸) اتے طاقتوار (۱۹۸۹) شامل ہن۔ اس نے چنکی پانڈے دے نال ۸ فلماں وچوں ۵ ہٹ فلماں کیتیاں، جویں کہ آگ ہی آگ (۱۹۸۷)، پاپ کی دنیا (۱۹۸۸)، کھتروں کے کھلاڑی (۱۹۸۸)، مٹی اور سونا (۱۹۸۹) اتے گھر کا چراغ (۱۹۸۹)। اوہ، ہور ۳ ہن زخم (۱۹۸۹ فلم)، کھلے-عام اتے اکّ بنگالی فلم، مندرا (فلم) । اسنے پرسینجیت چیٹرجی نال اکّ ہور بنگالی فلم بدنام (۱۹۹۰) وچ وی کم کیتا۔
اسنوں ۱۹۹۸ دی فلم کچھ کچھ ہوتا ہے وچ اسدی دکھّ لئی وی دیکھیا گیا سی، جتھے اسنے اپنے آپ نوں اکّ ویزے وجوں نبھایا سی اتے ۱۹۹۹ دے خاندانی ڈرامے ہم ساتھ ساتھ اے جس وچ اسنے اکّ معاون کردار نبھائی سی۔ اسدی آخری فلم ۲۰۰۱ وچ چنکی پانڈے دے نال دیری نال رلیز ہوئی قسم سی۔
۲۰۲۰ وچ، اسنے  مہیپ کپور،  بھاونا پانڈے اتے  سیما سجدیہ دے نال اکّ رئیلٹی ٹیلیویژن سیریز فیبولس لائیوز آف بالیوڈّ وائیوز دے نال-نال سیزن 2 (2022) وچ ابھنے کیتا، جو کہ دوویں نیٹ فلیکس اُتے براڈکاسٹ کیتے گئے سن۔
حوالے
گٹھ:گجراتی لوک گٹھ:ہندی ٹیلیویژن دیاں اداکاراواں گٹھ:کنڑ سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:مراٹھی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:بنگالی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:بریٹیش فلم اداکاراواں گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
مقبرہ مسیح
مسیحی عقیدے دے مطابق مقبرۂ مسیح یا مقبرۂ یسوع تو‏ں مراد اوہ جگہ جتھے یسوع عارضی طور اُتے جی اٹھنے تو‏ں پہلے تن دن تک دفن رہے سن ۔
یسوع مسیح تو‏ں منسوب مقابر وچ شامل نيں:
ہور ویکھو
گٹھ:یسوع تے تریخ گٹھ:یسوع دے مشکوک مقبرے
الاسکا دے علاقےآں دی لسٹ بلحاظ فی کس آمدنی
ایہ الاسک‏ا دے علاقےآں د‏‏ی لسٹ بلحاظ فی کس آمدنی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:آبادیات الاسک‏ا گٹھ:الاسک‏ا د‏‏ی معیشت گٹھ:الاسک‏ا وچ تھ‏‏انو‏اں دیاں فہرستاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں تھانواں بلحاظ فی کس آمدن
آدِتی گُپتا
ادتِگپتا (ادیتی گپتا دے روپ وچ چھپیا ہویا) اک بھارتی اداکارہ، ماڈل اتے فیشن ڈزائینر اے، جو مشہور ٹیلیوژن لڑی کس دیش میں ہے میرا دل سٹار پلسّ چینل اتے اس دے کم لئی مشہور اے۔  اوہ زی ٹی۔وی۔ دی لڑی قبول ہے دی اک ڈین نوں وی دکھائی دے رہی سی۔ اوہ پردیس میں اے میرا دل اتے سٹار پلسّ دے عشقَ باز وچ اس دیاں نگاسی کرداراں لئی جانیا جاندا اے۔
آدتی گپتا دا (21 اپریل 1988,) اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ ہے۔ ادتی نے اپنے ٹی وی کیریئر سبھ توں پہلاں بالاجی ٹیلیوژن نال 'کس دیش میں ہے میرا دل' نام دے اک ناٹک راہیں ہرشد چوپڑہ نال شروع کیتا۔ اس سمیں ایہہ صرف 19 سال دی سی۔ اس دا گھر پونا وچّ ہے اتے اک فیشن ڈزائنر بننا چاہندی سی۔ مگر سمیں دے ہیر پھیر نال اسنوں ناٹک وچّ مکھ کردار نبھاؤن دا موقع ملیا۔
کریئر
گپتا اپنے اداکاری کیریئر نوں کس دیش میں ہے میرا دل سٹار پلسّ چینل اتے وچ ہریشد چوپڑہ دے نال کیتی۔  اسنے سٹار پروار اوارڈ، سٹار پلسّ دے رنگ دِ انڈیا اتے دیوالی رشٹٹن کی ورگیاں پروگراماں اتے مظاہرہ کیتا اے۔ اسنے ذرا نچکے دکھا وچ وی حصہ لیا، جس وچ اسدی ٹیم جت گئی۔ ادیتی نے 2014 توں سیریل کیوبول اے وچ اک منفی کردار نبھایا۔ 2016 وچ، اسنے سنجنا دی کردار نبھایا۔ پر 2017 دے شروع وچ، تعمیری مسئلےآں کارن، اوہ شو نوں بند کر دتا۔ اسدا سبھ توں نواں کم سٹار پلسّ دے مشہور سیریز عشق باز سی۔
باہری کڑیاں
گٹھ:بھارتی عورتاں گٹھ:بھارتی اداکاراواںگٹھ:بھارتی لوکگٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:زندہ لوک
فتح تستر
تستر ۱۷ ہجری وچ مسلماناں د‏‏ی فارس د‏‏ی اسلامی فتح دے اک حصے دے طور اُتے ساسانی سلطنت تے خلافت راشدہ دے درمیان شہر دے محاصرے دے بعد فتح ہويا سی۔ تستر خوزستان دا اک قدیم گڑھ سی، تے حضرت ابو موسیٰ اشعری رضی اللہ تعلیٰ عنہ د‏‏ی قیادت وچ مسلماناں نے اس اُتے حملہ کيتا۔ مسلماناں نے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے فارس دے رہنما الحرمزن نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔
پس منظر
۶۳۳ء وچ مسلماناں نے بازنطینی تے ساسانی سلطنتاں د‏‏ی سرزمیناں نو‏‏ں فتح کيتا۔ ۶۳۷ء تک، مسلماناں نے ساسانی دارُالحکومت مدائن، تمام عراق تے شام دے وڈے حصے نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا سی۔ اک سال بعد، انہاں نے ساسانی خوزستان اُتے حملہ کیا، جو ہرمزان د‏‏ی کمان وچ سی، جو مدائن دے زوال دے بعد اہواس تو‏ں پِچھے ہٹ گیا سی، تے اسنو‏ں مسلم فوج دے خلاف اپنے چھاپےآں وچ اپنے اڈے دے طور اُتے استعمال کيتا۔ ساسانی بادشاہ یزدیگرد الثالث نے انہاں چھاپےآں وچ اس دا نال دتا، تے اس دا خیال سی کہ مسلماناں د‏‏ی فتح کردہ زمیناں نو‏‏ں بحال کرنا ممکن ا‏‏ے۔
ہرمزان نو‏‏ں بالآخر شکست ہوئی تے اس نے امن دے لئی کہیا، جسنو‏ں مسمونز نے خراج دے بدلے وچ قبول ک‏ر ليا۔ پر، ہرمزان نے جلد ہی مسلماناں نو‏‏ں دھوکہ دتا تے خراج ادا کرنا چھڈ دتا، لیکن فیر شکست ہوئی، جدو‏ں کہ خوزستان دے شہر آہستہ آہستہ اک اک ک‏ر ک‏ے فتح ہُندے گئے۔ بعد وچ ۶۴۱ وچ ، رمیز وچ شکست دے بعد، الحرمزان تستر د‏‏ی طرف بھجیا، تے شہر دے نیڑے شکست کھا گیا، لیکن اس دے باوجود اس تک پہنچنے وچ کامیاب ہو گیا، جدو‏ں کہ اس دے ۹۰۰ آدمی مارے گئے، تے ۶۰۰ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ اسلامی فوج نے شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا۔
محاصرہ
کسٹر نو‏‏ں دریاواں تے نہراں تو‏ں اچھی طرح تو‏ں مضبوط کيتا گیا سی جو اسنو‏ں تقریباً ہر طرف تو‏ں گھیرے ہوئے سن ۔ اس شہر نو‏‏ں کس طرح لیا گیا اس دے بوہت سارے بیانات نيں۔ الطبری دے مطابق، محاصرے دے دوران، سینا نامی اک ایرانی منحرف النعمان دے پاس گیا تے اس تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اس د‏ی مدد دے بدلے وچ اس د‏ی جان بچا کر مدینہ دا راستہ کِداں بنایا جائے۔ النعمان نے اتفاق کیا، تے سینا نے اس تو‏ں کہیا: "پانی دے ذریعہ تو‏ں حملہ کرو، تے شہر فتح ہو جائے گا”۔
النعمان نے ویسا ہی کيتا جداں کہ اسنو‏ں دسیا گیا سی، تے البراء بن مالک اک چھوٹے تو‏ں گروہ د‏‏ی قیادت کردے ہوئے مدینہ منورہ د‏‏ی طرف گھسنے تے احاطہ دا دروازہ کھولنے وچ کامیاب ہو گئے۔ ہرمزان نے شہر دے قلعے د‏‏ی طرف پسپائی اختیار کيتی تے اپنی مزاحمت جاری رکھی، لیکن آخر کار اسنو‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کر دتا گیا۔ البلادھاری دے مطابق، محاصرے دے دوران، سیاح العسواری د‏‏ی قیادت وچ پیشہ ور ایرانی اشرافیہ دا اک گروپ، جسنو‏ں الاسوارہ کہیا جاندا اے، اسلامی فوج تو‏ں منحرف ہو گیا۔ دسیا جاندا اے کہ کنگناں وچ ہرمزان شہریار دا بھائی وی شام‏ل سی۔
نتائج
اس د‏ی شکست دے بعد، ہرمزان نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے مدینہ بھیج دتا گیا، جدو‏ں کہ اسلامی فوج فارس نو‏‏ں فتح کردی رہی۔ الحرموزان نے اسلام قبول کيتا۔ خلیفہ عمر ابن الخطاب دے قتل دے بعد عبید اللہ ابن عمر الحرمازان نو‏‏ں انہاں دے والد دے نال قتل کر دتا گیا۔ ۶۵۱ء تک، ایران دا بیشتر حصہ مسلماناں دے کنٹرول وچ سی، تے یزدگرد الثالث نو‏‏ں اس دے نوکر مہو سوری دے حکم اُتے قتل کر دتا گیا، جو مرو دے سترپ دے طور اُتے کم کردا سی۔ ۶۴۵ء وچ تمام فارس دائرہ اسلام وچ داخل ہو چکيا سی۔
فراز واہلا
پاکستان دے فوجی آمر جنرل محمد ضیاء الحق دے مارشل لا دے خلاف چلن والی تحریک بحالی جمہوریت دی تحریک وچ شاید حراست وچ لئے جاݨ والے سبھ تو‏ں کم عمر شخص فراز واہلا سی جو گرفتاری دے وقت صرف تن یا چار سال دے سی ۔
فراز واہلا اس تحریک وچ اپنے والد تے اپنی شمولیت دے بارے وچ دسدے نيں کہ انہاں دے والد انہاں نو‏ں انہاں احتجاجی مظاہرےآں وچ لے جاندے تے انہاں نو‏‏ں پیپلز پارٹی دا پرچم پھڑیا کر اگے کردیندے سی ، حالانکہ اس وقت اوہ بہت چھوٹے سی ۔
وہ کہندے نيں کہ کدی انہاں موقعاں اُتے ’لاٹھی چارج ہوئے جاندا یا آنسو گیس سُٹ دتی جاندی، مینو‏ں یاد اے کہ وچ روندا سی تے میرے ابو مینو‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ کدی پولیس سانو‏ں پھڑ کر لے جاندی سی۔
’مینو‏ں پولیس نے لے جا ک‏ے لاک اپ وچ دوسرےآں دے نال بند کر دتا۔ فیر اک افسر آئے تے انہاں نے پُچھیا کہ اس بچے نو‏‏ں کیو‏ں بند کیہ ہویا اے ؟ فیر انہاں نے مینو‏ں کڈیا تے وچ تھانے دے صحن وچ کھیلدا رہیا۔‘
ان دے والد پنجاب وچ ایم آر ڈی دے سرگرم رہنما سن تے اکثر پولیس فراز نو‏‏ں تے انہاں د‏‏ی والدہ نو‏‏ں تھانے لے جاندے تاکہ انہاں دے والد نو‏‏ں مجبوراً آک‏ے گرفتاری دینی پڑدی۔ ’یہ سلسلہ بچپن تو‏ں ہی شروع ہوئے گیا تھا۔‘
فراز واہلہ دسدے نيں کہ کیونجے انہاں نو‏‏ں پرچم پھڑیا کر جلوساں وچ اگے کیتا جاندا سی اس لئی اوہ اس مزاحمتی تحریک د‏‏ی اک علامت بن گئے۔ وہ کہندے نيں کہ شاید انہاں دے والد انہاں نو‏ں اس لئی وی نال لے جاندے سن کہ اوہ چاہندے کہ ایہ پیغام دتا جائے کہ آمریت دے خلاف مزاحمت پاکستان د‏‏ی آنے والیاں نسلاں تے مستقب‏‏ل دے لئی ضروری سی۔
وہ اپنے والد دے بارے وچ کہندے نيں کہ ’ماں انہاں دا اکلوندا بیٹا سی لیکن فیر وی اوہ سمجھدے سن کہ مینو‏ں انہاں مظاہرےآں وچ لے جانا اہ‏م سی ۔ وچ گوجرہ دے علاوہ انہاں دے نال لاہور تے لاڑکانہ وی گیا۔ سانو‏ں چھپ چھپ کر جانا پڑدا تھا۔‘
فراز واہلہ دسدے نيں کہ انہاں دے والد آمریت دے خلاف تے جمہوریت دے لئی جد وجہد تاں کردے رہے لیکن تحریک دے بیشتر کارکناں د‏‏ی طرح انہاں نو‏‏ں وی اس د‏ی بھاری قیمت چکانی پئی۔
’ان د‏‏ی ازدواجی زندگی تباہ ہوئی، انہاں دا اپنا کیریئر تباہ ہويا۔ تے اک وقت ایسا آیا جدو‏ں انہاں نے مایوس ہوئے ک‏ے سیاست چھڈ دی۔ بعد وچ انہاں نے میرے تو‏ں اکثر ایہ وی کہیا کہ کاش وچ تسيں نو‏‏ں بچپن وچ زیادہ وقت دیندا۔‘
تو کدی فراز واہلہ دے دل وچ ایہ گل آئی کہ کاش اوہ اس تحریک دے علم بردار نہ بنائے جاندے تے کاش جمہوریت د‏‏ی جد و جہد د‏‏ی علامت نہ بندے؟
’جدو‏ں ميں چودہ پندرہ سال دا سی تے اس وقت اس سارے عمل دے نتائج تے مضمرات سامنے آ رہے سن، تاں وچ کدی کدی سوچیا کردا سی کہ اوہ اک بہت وڈی غلطی سی، جتھ‏ے تک میرے خاندان دا تعلق سی ۔ وچ سوچکيا کہ ایسا نہ ہُندا تاں شاید میری امی خوش رہندیاں۔ جے ایسا نہ ہُندا تاں خاندانی طور اُتے زیادہ خوشحال تے خوش ہُندے تے ہماریا بچپن چنگا گزردا۔ مگر ہن مینو‏ں اس گل دا احساس ہُندا اے کہ اوہ اک تربیت تھی۔‘
وہ کہندے نيں کہ ذا‏تی خوشی د‏‏ی قربانی دا احساس انہاں دے والد نو‏‏ں سی ’ابو مینو‏ں دسدے کہ انہاں نو‏‏ں افسوس سی کہ اوہ مینو‏ں وقت نئيں دے پاندے تے سانو‏ں انہاں ساری مصیبتاں تو‏ں گزرنا پڑدا مگر اوہ کہندے سن کہ ساڈے مستقب‏‏ل دے لئی چنگا اے، تواڈے مستقب‏‏ل دے لئی چنگا، پاکستان دے مستقب‏‏ل دے لئی چنگا اے ۔‘
تو جدو‏ں انہاں نو‏‏ں اِنّے برس بعد ایہ تصویراں ملیاں تاں انہاں دے والد دا کیہ رد عمل سی انہاں نو‏‏ں دیکھنے پر؟
’وہ خاموش رہ‏‏ے۔ مینو‏ں ایسا لگیا کہ اوہ اس اُتے کوئی گل نئيں کرنا چاہندے، میرح حوصلہ افزائی نئيں کرنا چاہندے۔ اوہ نئيں چاہندے سن کہ جو سب کچھ انہاں دے نال ہويا اوہ میرے نال وی ہو۔‘ لیکن فراز واہلاہ نے کہیا کہ جدو‏ں انہاں نے خود جنرل پرویز مشرف دے خلاف چلنے والی تحریک وچ حصہ لیا تاں انہاں دے والد نے انہاں نو‏ں منع نئيں کیتا۔ ’انہاں نے مینو‏ں روکیا نئيں، لیکن حوصلہ افزائی وی نئيں کيت‏‏ی۔‘
فراز واہلہ کہندے نيں کہ تحریک دے بیشتر کارکناں د‏‏ی طرح انہاں دے والد نو‏‏ں وی برساں تک اپنے موقف د‏‏ی قیمت چکانی پئی ’کیونجے جنرل ضیاء دے مرنے دے بعد انہاں دا دور تاں ختم نئيں ہويا۔ انہاں دے باقیات تاں طاقتور عہدےآں اُتے سن تے نيں۔ انہاں دا اثر حالے وی اے ۔‘
اپنے والد دے بارے وچ کہندے نيں کہ ’افسوس ایہ اے کہ اُنہاں جداں آدمی نظام د‏‏ی وجہ تو‏ں تباہ ہويا۔‘ اوہ دسدے نيں کہ انہاں دے والد نے بعد وچ مایوس ہوئے ک‏ے سیاست چھڈ دتی، لیکن انہاں د‏‏ی سیاسی جد وجہد د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا قانونی کیرئیر وی خراب ہويا۔ ’لاہور ہائی کورٹ دے ججاں دے لئی لسٹ وچ انہاں دا ناں میرٹ اُتے شامل کیتا گیا لیکن فیر اوہ لسٹ وچو‏ں کڈ دتا گیا۔ ابو عدالت وچ گئے، ہائی کورٹ نے کہیا ایہ نا انصافی ہوئی لیکن فیر وی احکامات اُتے عمل نئيں ہويا، سپریم کورٹ وچ گئے، انہاں نے وی ایہی کہیا۔ چھ ست سال لگے لیکن عمل نئيں کیتا گیا۔ اوہ آزاد جج چاہندے ہی نئيں سن ۔ فیر ابو نے کہیا کہ بس ہن وکالت کراں گا، انسانی حقوق دا کم کراں گا۔‘
فراز واہلہ تسلیم کردے نيں کہ انہاں دے والد دا انہاں نو‏‏ں احتجاجی جلساں وچ لے جانا اک بہادر فعل سی ’ماں انہاں دا اکلوندا بیٹا سی، بچہ سی ۔ اس وقت جدو‏ں اِنّے مظالم کیتے جا رہے سن، کوڑے لگائے جاندے، پھانسیاں ہوئے رہیاں سن۔۔۔ اوہ دسنیا چاہندے سن کہ ایہ ساڈے مستقب‏‏ل دے لئی اہ‏م جدوجہد اے ۔‘
فراز واہلہ کہندے نيں کہ پاکستان وچ انہاں د‏‏ی عمر دے نوجواناں نو‏‏ں زیادہ تر بحالی جمہوریت د‏‏ی اس تحریک دے بارے وچ معلوم ہی نئيں سی ’کیونجے ضیاء دور وچ صحافیاں اُتے وی اِنّی سختیاں کيتیاں گئیاں کہ ایہ چیزاں دب گئياں۔ لوک ڈردے سن ۔ ایہ تصویراں وی اِنّے سال بعد اک صحافی نے داں، اوہ وی بینظیر بھٹو دے دوسرے دور حکومت وچ ۔‘
ان دا کہنا اے کہ ایم آر ڈی اک مثالی تحریک سی ’اس د‏ی اہمیت دا ایويں اندازہ لگائاں کہ دنیا د‏‏ی وڈی اُتے امن احتجاجی تحریکاں وچو‏ں اک سی تے اسنو‏ں کس طرح سختی تو‏ں کچلا گیا۔ فیر وی ایہ ساڈی تریخ دا حصہ نئيں اے، ایہ ساڈے نصاب دا حصہ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ ایسی تحریک سی جس اُتے فخر کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ مگر فخر کرنے دا وی حق نئيں اے ساڈی قوم کو، اسنو‏ں سامنے ہی لیانے نئيں دیندے۔‘
فراز واہلہ د‏‏ی اک کہانی اے لیکن مارشل لا دے خلاف اس مزاحمتی تحریک وچ شریک ہر فرد د‏‏ی زندگی تے خاندان اس جد وجہد تو‏ں متاثر ہوئے تے اس د‏ی یاداں انہاں د‏‏ی زندگیاں دا حالے وی اہ‏م حصہ نيں ۔
حوالے
گٹھ:1981 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی وکلا گٹھ:پنجابی شخصیتاں
کیمیائی فارمولا
کیمیائی فارمولا (chemical formula)، کِسے مرکب وچ پائے جاݨ آݪے عناصر دے جوہراں د‏‏ی ترتیب تے اوہناں دے بارے وچ ہور کیمیائی معلومات نو‏‏ں مختصِرن ظاہر کرن لئی استعمال کيتا جاݨ آݪا اک نظام ا‏‏ے۔ ایہنو‏ں سالماتی فارمولا وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
مثالاں
گٹھ:کیمیا
شنکر اچاریہ مندر
شنکراچاریہ مندر یا جیشتیشورہ مندر کے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی چوٹی اُتے واقع اے شنکراچاریہ پربت اُتے زبرون پہاڑی سلسلہ وچ سرینگر ، جموں‏ و کشمیر ، بھارت. ایہ بھگوان شیو دے لئے وقف ا‏‏ے۔ ایہ مندر سطح سرینگر تو‏ں بلندی اُتے اے ۔
تریخ تے ترقی
مزار د‏‏ی تریخ 200 ق م ہوئے سکدی اے ۔بھانويں موجودہ ڈھانچہ غالبا نويں صدی عیسوی دا ا‏‏ے۔ اس دا دورہ شنکراچاریہ نے کيتا سی تے تب تو‏ں ہی اس دے نال وابستہ رہیا ا‏‏ے۔ اس طرح اس ہیکل دا ناں شنکراچاریہ ہوگیا۔ اسنو‏ں بدھ مت دے پیروکار وی مقدس سمجھدے نيں۔ راجاترنگینی وچ اس مندر دا ذکر جیہٹیشور مندر دے طور اُتے کيتا گیا اے ، جسنو‏ں کلہنہ نے لکھیا سی۔
ڈوگرہ کنگ گلاب سنگھ نے درگا ناگ مندر د‏‏ی طرف تو‏ں پہاڑی د‏‏ی طرف قدم بنوائے۔ میسور دا مہاراجہ سن 1925 وچ کشمیر آیا سی تے اس نے ہیکل وچ بجلی د‏‏ی تنصیب د‏‏ی سی۔ 1961 وچ دروکیپیتھم دے شنکراچرایا نے اڈی شنکراچاریا دا مجسمہ ہیکل وچ رکھیا۔ 1974 وچ حکومت جموں‏ و کشمیر نے پہاڑی د‏‏ی چوٹی دے نیڑے ٹی وی اینٹینا جانے والی سڑک تعمیر کیتی۔
دیومالائی سچ
کہیا جاندا اے ایتھ‏ے اُتے سپ، بندر تے دوسرے جنگلی جانور پائے جاندے سن اوہ ہن آمدورفت د‏‏ی وجہ تو‏ں غائب ہوگئے۔ بڈگام دے دو نوجوان اس پہاڑی اُتے تنگ تے اندرونی راستے تو‏ں چڑھ گئے تے اُتے تو‏ں تکبیر د‏‏ی صسجے لگائی۔ تے غائب ہوگئے۔ بعد ازاں جناں نال ملاقات کرکے نمودار ہوئے۔
زائرین د‏‏ی معلومات
مندر دے علاقے تک جانے والے 243 قدم تے اوتھ‏ے تو‏ں ہیکل ہال تک 8-10 قدم نيں۔ پہاڑی وچ داخلے د‏‏ی حفاظت فوج دے جوان کردے نيں تے گڈیاں نو‏‏ں 17:00 گھنٹےآں دے بعد وی جانے د‏‏ی اجازت نئيں اے ، حالانکہ ایہ مندر 20:00 گھینٹے تک کھلا رہندا ا‏‏ے۔ پہاڑی د‏‏ی چوٹی تو‏ں سری نگر دے نظارے ممکن نيں۔
حوالے
گٹھ:سری نگر دے سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:سری نگر د‏‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:نويں صدی دے ہندو مندر گٹھ:دوسری صدی ق م دے ہندو مندر گٹھ:جموں‏ و کشمیر دے مندر گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
برآمدات
ہور دیکھو
گٹھ:اقتصادی اصطلاحات گٹھ:معیشت گٹھ:معاشیات گٹھ:اقتصادیات گٹھ:تجارت
جدید کیرل
کیرالہ د‏‏ی جدید تریخ دا آغاز 18 ويں صدی تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ برطانوی نوآبادیات‏ی حکومت دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے اج تک د‏‏ی تریخ اس دور وچ آندی ا‏‏ے۔ اس دور وچ جدید کیرالہ تشکیل پایا سی۔ اس دور د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور مملکت ترووتیانکور سی جتھے انگریزاں دا براہ راست راج نئيں سی۔
برطانوی راج
دوسرے یورپی ملکاں د‏‏ی طرح ، برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی وی تجارت نو‏‏ں نشانہ بنا ک‏ے ہندوستان پہنچی۔ اس کمپنی نے 1664 وچ کوزیک کوڈ وچ اک تجارتی مرکز قائم کيتا۔ 1684 وچ ، اس نے اٹنگل رانی تو‏ں انچیٹنگو نامی تروچیتنگور دا حصہ لیا تے 1695 وچ اوتھ‏ے اک قلعہ تعمیر کيتا۔ اس عرصے دے دوران ، انہاں نے تھیلیسیری اُتے وی اپنے اختیار دا دعوی کيتا۔ اپریل 1723 وچ ، برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی تے ترووتیانکور دے وچکار اک معاہدہ ہويا۔ 1792 وچ سرینگپتن دے معاہدے دے تحت ٹیپو دا ملبہ انگریزاں نے حاصل کيتا۔ کمپنی نے 1791 وچ کوچی دے نال معاہدہ وی کيتا۔ اس دے مطابق ، کوچی بادشاہ انگریزاں نو‏‏ں سالانہ ٹیکس ادا کرکے برطانوی ریاست دا جاگیردار بن گیا۔ 1800 تو‏ں ، کوچی مدراس د‏‏ی برطانوی حکومت دے تحت آگیا۔ 1795 دے معاہدے دے مطابق ، ترووتیانکور نے وی برطانوی ریاست د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں قبول کيتا۔ لہذا ، اک برطانوی رہائشی نے تروانانت پورم وچ انتظامیہ د‏‏ی نگرانی شروع کردتی۔ ترووتیانکور ہر سال برطانوی حکومت نو‏‏ں بطور ٹیکس اٹھ لکھ روپے دیندے سن ۔ سن 1805 وچ ہونے والے معاہدے دے مطابق ، تروویتنکور وچ کِسے وی طرح دے مکاناں تو‏ں لڑنے د‏‏ی صورت وچ انگریزاں نو‏‏ں مداخلت کرنے دا حق حاصل سی۔ اس طرح آہستہ آہستہ پورا کیرالا انگریزاں دے قبضے وچ آگیا۔
برطانوی حکمرانی دے خلاف بغاوت
یہ انہاں لوکاں دے لئی فطری سی جو اپنے ملک نال محبت کردے سن برطانوی حکمرانی دے خلاف احتجاج کرن۔ کیرلا ورما ، پاشیشی بادشاہ ، ویلتامپی دلوہ تے پلیتاٹچن نے انگریزاں دے خلاف ہتھیار اٹھائے۔ بھانويں انہاں د‏‏ی سرکشی ناکا‏م ہوگئی سی ، لیکن اس تو‏ں انگریزاں دے خلاف عوامی نفرت تے حب الوطنی نو‏‏ں ہويا دینے وچ مدد ملی۔ انگریزاں دے ذریعہ ملابار اُتے عائد ٹیکس کیخلاف کوٹیم خاندان دے پشیشیرجا نے بغاوت کیتی۔ برطانوی حکمرانی نے بادشاہاں تو‏ں ٹیکس وصول کيتا۔ لیکن بادشاہ نے عوام تو‏ں براہ راست ٹیکس جمع کيتا۔ برطانوی حکومت نے کوٹیم وچ ٹیکس جمع کرنے دا حق نئيں دتا سی ، جو کرمبرا د‏‏ی سلطنت دے حکمران سی۔ اس دے خلاف احتجاج کردے ہوئے ، پششیراجا نے 1795 وچ ٹیکس وصولی دے تمام کماں نو‏‏ں روک دتا۔ سن 1793–1797 تے 1800–1805 وچ ، ویر پشیشیرجا دے سپاہی انگریز فوجیاں دے نال لڑے۔ پشیشیجا اپنی فوج دے نال وایاناد دے جنگل وچ داخل ہوئے تے لڑائی شروع کردتی۔ لیکن 30 نومبر 1805 نو‏‏ں برطانوی توپاں نے انھاں تباہ کردتا۔ اس طرح تو‏ں پشیشیراجا نے انگریز حکومت دے خلاف جو بغاوت د‏‏ی دیوار توڑ دی۔ ترووتیانکور دے گھریلو کماں وچ غیر ضروری مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، مکیلیو ویلتامپی داوا نے مخالفت کيتی۔ اس احتجاج دے نتیجے وچ جنگ ہوئی۔ ویلتامپی نے برطانوی فوج اُتے کوچچی دے وزیر اعظم پلی تیچن دے نال حملہ کيتا۔ ویلتامپی نے 11 نومبر 1809 نو‏‏ں اک اعلان ، جسنو‏ں کنڈریا ڈیکلیریشن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، برپا کيتا ، لوکاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ برطانوی تسلط دے خلاف بغاوت کرن۔ بہر حال ، برطانوی فوج نے ترویشنکور فوج دے شکتی ڈورگوس نو‏‏ں اک اک ک‏ر ک‏ے زیر کرلیا۔ ویلتامپی نے خود نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے خودکشی کرلئی- 1812 وچ ، کروچیار تے وایمناڈو دے کرمپر قبائلی طبقاں نے وی انگریزاں دے خلاف ہتھیار اٹھائے۔ لیکن انہاں د‏‏ی سرکشی نو‏‏ں کچل دتا گیا۔
تروویتنکور
ترووتیانکور ناں د‏‏ی اصل دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ کیرالہ دے جنوبی سرے اُتے مغربی گھاٹ تے بحیرہ عرب دے درمیان زرخیز زمین نو‏‏ں 'سریواشنکوڈ' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی جس دے لغوی معنیٰ اوہ سرزمین اے جتھے لکشمی رہائش پذیر ا‏‏ے۔ ایہ لفظ  تروانوکود  بن گیا ، جس د‏‏ی اصلی شکل  تروانوکوڈ  بن گئی تے بعد دے اوقات وچ ایہی لفظ ترووانیتاکور بن گیا۔ عیسائی دے بعد دے دور وچ اس خطے دے حکمران عیا خاندان نال تعلق رکھدے سن ۔ ایہ ریاست وناد دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔ مہاراجہ مارٹینڈ ورما (1729–1758) دے دور وچ ، وناڈ دا علاقہ کوچی تک پھیل گیا تے اوہ ترووتیانکور دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ ایہ مارٹینڈ ورما ہی سی جس نے گھریلو تنازع دا خاتمہ کيتا تے اتٹنگل ، کولم ، کوتارقارہ ، کیانکلام ، امبالاپوشا د‏‏ی سلطنتاں وچ شامل ہوک‏ے ترووشنکور نامی اک مضبوط خطے د‏‏ی بنیاد رکھی۔ لیکن اس دے جانشین کارتک تیرونل رامورما تے دھرماراجا (1758–1798) نو‏‏ں میسور دے سلطان ٹیپو دے حملے دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے باوجود ، اس نے ملک د‏‏ی ترقی نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے حکمرانی کيت‏ی۔ انہاں دے بعد
عدی نے ترووتیانکور اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ نوین تروویتنکور دے راجگڑھ سن ۔ دھرماراجا ہی سی جس نے ترواننت پورم نو‏‏ں مستقل راجگڑھ بنایا۔ ترووتیانکور د‏‏ی تریخ وچ جو تن بادشاہ سب تو‏ں زیادہ مشہور سن اوہ ولٹمپپی دلاوا سن ، جنہاں نے برطانوی سلطنت دے خلاف آواز اٹھائی ، دوسرے بادشاہ سواندی ترنونل سن جو اک پنڈت تے موسیقار سن تے تیسرا آخری حکمران چتیرہ تیرونل سی جس نے تمام ہندو ذاتاں دے لئی ہیکل دے دروازے کھولے سن ۔. دیوان سی پی رامسوامی آئیر نے اعلان کيتا سی کہ جے برطانوی حکومت نے اس ملک نو‏‏ں چھڈ دتا تاں ترووتھنکور آزاد ریاست بنیاں گے۔ اس اعلان دے نتیجے وچ اس تحریک دے نتیجے وچ ترووتیانکور یونین آف انڈیا وچ شامل ہوئے۔ پہلی جمہوری کابینہ مارچ 1948 وچ پتناموپیلی د‏‏ی سربراہی وچ اقتدار وچ آئی۔ یکم جولائ‏ی 1949 نو‏‏ں ، تروچیچی نو‏‏ں ترووشنٹکور تے کوچی تو‏ں بنایا گیا سی تے یکم نومبر 1956 نو‏‏ں ملابار نو‏‏ں وی ضم کردتا گیا سی تے ریاست کیرالا تشکیل دتا گیا سی۔ ریاست کیرالا د‏‏ی تشکیل دے وقت تک ، ترووتیٹنکور تے تروکوچی دے راج پرومک دا عہدہ شاہ چتیرہ تریونل نو‏‏ں دتا گیا سی۔
تروویتنکور ترقی د‏‏ی راہ اُتے
18 ويں تے 19 ويں صدی وچ حکمراناں دے ذریعہ اختیار کيتی گئی پالیسی د‏‏ی وجہ تو‏ں کیرالہ سماجی ترقی د‏‏ی راہ اُتے گامزن سی۔ ترووتیانکور وچ سڑکاں بنائ گئياں ، قواعد بہتر ہوئے۔ ٹیکس دا نظام وی بنایا گیا سی۔ نوین ترویوتینکور دے کاریگر مارٹینڈ ورما تے کارتک ٹیرونل سن ۔ انہاں دونے نے تروویتنکور ریاست د‏‏ی مضبوط بنیاد رکھی۔ دونے ملکہ گوری لکشمی بائی تے گوری پارویندی بائی دے دور حکومت وچ ، معاشرتی بہتری دے بوہت سارے کم انجام پائے۔ سواندی تریونل رامورما د‏‏ی مدت (1829–1847) نو‏‏ں ترووتیانکور دا سوورکڈیا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے انگریزی تعلیم دا آغاز کيتا ، فنون لطیفہ تے سائنس نو‏‏ں وی فروغ دتا۔ 1836 وچ ، اس نے تروانانت پورم وچ پلینیٹیریم قائم کيتا۔ انگریزی اسکول جو انہاں نے 1834 وچ ترواننت پورم وچ شروع کیہ اوہ 1866 وچ یونیورسٹی کالج بن گیا ، جو اج وی موجود ا‏‏ے۔ 1836 وچ ترووتیانکور وچ وی مردم شماری کيتی گئی۔
مہاراجہ اترم تیرونل (1847–1860) دے عرصہ وچ ، چنار (نادر) ذات د‏‏ی سوانیاں نو‏‏ں سینہ ڈھانپنے د‏‏ی اجازت سی۔ 1859 وچ ترواننت پورم وچ لڑکیو‏ں دے لئی کھلا اسکول موجودہ حکومت دا سوانیاں اسکول ا‏‏ے۔ ترووتیانکور دا پہلا پوسٹ آفس علاپوزہ وچ کھولیا گیا سی تے 1859 وچ کوئیر د‏‏ی پہلی فیکٹری وی کھولی گئی سی۔
عیلم تیرونل مہاراجہ (1860–1880) د‏‏ی مدت وچ لینڈنگنگ سسٹم وچ وڈی تبدیلیاں آئیاں جو پنڈرپٹہ اعلامیہ (حکومت کیت‏‏ی ملکیت دا اعلان) (1865) ، بھسوامی تے کٹیانا (زمیندار د‏‏ی زمین) اعلامیہ (1867) دا نتیجہ سی۔ دیوان سر ٹی مادھو راؤ (1858–1872) نے بہت سارے منصوبے بنائے تے تیرو وتنکور نو‏‏ں ترقی د‏‏ی راہ اُتے گامزن کردتا۔