cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلطنت عثمانیہ دا دور تبدیلی
سلیمان دے جانشین
سلیم دا انتقال 1574 وچ ہويا، تے اس دے بعد اس دے بیٹے مراد III (سلطنت: 1574-1515) نے انہاں د‏‏ی جگہ لئی۔ اس حکمران دے نال نال اس دے دو جانشین محمود III (حکومت: 1595–1603) تے احمد اول (دور: 1603–1617) وڈی سیاسی تبدیلیاں دے زیر اثر رہ‏‏ے۔ انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م گل حرم د‏‏ی اہمیت وچ اضافہ سی۔ جدو‏ں کہ سلطان حورم د‏‏ی طاقت سلیمان دے نال انہاں دے ذا‏تی تعلقات اُتے مبنی سی ، اس وقت د‏‏ی شہنشاہ د‏‏ی ازواج نے اپنی طاقت حرم دے ادارہ جاندی ڈھانچے تو‏ں کھچ لی سی ، جس نے سلطان د‏‏ی والدہ والدہ سلطان دے ہتھو‏ں وچ زبردست طاقت رکھی سی۔ اس دا تعلق براہ راست وراثت دے نظام وچ رونما ہونے والی تبدیلیاں تو‏ں سی ، جس دے تحت شہزادے انتظامیہ سنبھالنے دے لئی ہن صوبےآں دا سفر نئيں کردے سن ، بلکہ استنبول وچ حرم وچ رہ‏‏ے۔ مرات سوم دے زمانے دے بعد تو‏ں ، سلطان ٹاپکاپی محل دے مرد حصے وچ سوندے نئيں ، بلکہ حرم وچ نويں بیڈروم وچ ٹھہرے۔ سیاسی زندگی وچ خواتین دے بڑھدے ہوئے کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس دور نو‏‏ں کدی کدی خواتین د‏‏ی سلطنت وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
بحران تے موافقت
thumb|300x300px| استنبول وچ [[سلطان احمد مسجد|نیلی مسجد ، احمد اول (1603–1617) دے دور وچ تعمیر کيتی گئی۔ ]] صدی دے اختتام اُتے عثمانی حکومت نو‏‏ں شدید فوجی تے معاشی بحران دا سامنا کرنا پيا۔ 1593 وچ ہیبس برگ بادشاہت تو‏ں ایہ جنگ شروع ہوئی ، اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں اناطولیہ نو‏‏ں وی کئی جلال بغاوتاں دا سامنا کرنا پيا سی ، جس وچ دیہاتاں تے قصبےآں نو‏‏ں پرتن دے لئی صوبائی رہنماواں دے تحت پنڈ وچ پرت مار کرنے والے گروہ اکٹھے ہوئے سن ۔ صفوی شاہ عباس نے 1603 وچ عثمانیہ تے صفویاں د‏‏ی اک نويں جنگ شروع د‏‏ی ، جس نے پچھلی دہائیاں وچ تمام گمشدہ علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کیتا۔ اس طرح عثمانیاں نے اک ہی وقت وچ تن محاذاں اُتے لڑی ، اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں 1585 د‏‏ی کرنسی د‏‏ی قدر وچ کمی تو‏ں معیشت ہن وی ٹھیک ہوئے رہی سی۔ انہاں چیلنجاں دا کامیابی تو‏ں جواب دینے دے لئی ، انہاں نے سلطنت دے ڈھانچے وچ باغی قوتاں دا باہمی تعاون کرنے د‏‏ی اک جدید حکمت عملی اپنائی۔ جلال لشکر اناطولیائی ڈاکواں اُتے مشتمل سن جسنو‏ں سیکبین کہیا جاندا سی ، سابق کسان جو صدی دے موڑ دے سخت معاشی ماحول وچ متبادل زندگی د‏‏ی تلاش وچ سن ۔ جدو‏ں موقع ملیا تاں ایہ لوک عثمانی فوج وچ بطور کرایہ دار خدمات انجام دے ک‏ے تنخواہ تے حیثیت حاصل کرنے دے خواہشمند سن ۔ ایداں دے لوکاں نو‏‏ں عثمانی فوج وچ بطور مسکین بھرتی کرکے ، انہاں د‏‏ی توانائی نو‏‏ں ڈکيت‏ی تو‏ں بازیافت کیتا گیا تے سلطنت دے بیرونی دشمناں دے خلاف استعمال کیتا گیا۔ انہاں نو‏‏ں پرسکو‏ن کرنے دے لئی جلال رہنماواں نے کدی کدائيں صوبائی انتظامیہ وچ عہدے حاصل کیتے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں اناطولیہ وچ انتشار ختم ہوئے گیا ، لیکن اس اُتے قابو پانا آسان ہوگیا۔ 1609 وچ گرینڈ ویزیر کجوجو مرات پاشا۔ اناطولیہ نو‏‏ں فوج دے نال عبور کیتا ، جتھ‏ے وی پھانسی دینے والےآں دے گروہاں نو‏‏ں اوہ ملدے ہی ہلاک کردتے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پھانسی دینے والےآں د‏‏ی زیادہ تر سرگرمیاں ختم ہوگئياں۔
شاہ عنایت قادری
جیون
آپ دے وڈیکیاں دا تعلق لاہور نال ہے جو پشت در پشت اتھے آباد سن۔ اوہ ذات دے آرائیں سن، جو کاشتکاری اتے باغبانی نال جڑی قوم ہے ۔ حضرت شاہ عنایت قادری دے پرکھے  لاہور دے علاقہ مزنگ وچّ اک وڈے رقبے تے کھیتی باڑی کردے سن۔ کھیتی باڑی اوہناں دا مکھ معاشی ذریعہ سی۔
سلطنت عثمانیہ دا دور تبدیلی
بحران تے موافقت
ہیبسبرگ تے صفویاں دے نال جنگاں بالآخر رک گئياں۔ محمد سوم نے 1596 وچ میزیکریٹس د‏‏ی جنگ وچ حبسبرگ اُتے فتح تک عثمانی فوج د‏‏ی ذا‏تی طور اُتے رہنمائی د‏‏ی ، تے عثمانیاں نے ایگر تے ویلیکا کنیزا دے ہنگری دے قلعےآں اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن آخر کار کسی وی فریق نے فیصلہ کن فتح حاصل نئيں کيت‏‏ی تے جنگ 1606 وچ امن وٹوراک وچ اختتام پزیر ہوگئی۔ صفویاں دے نال جنگ 1618 تک جاری رہی۔
شاہ عنایت قادری
جیون
شاہ عنایت نے مڈھلی تعلیم قصور وچّ حاصل کیتی اتے اس دے بعد لاہور پہنچ کے حضرت شاہ محمد رضا قادری الشتاری لاہوری دے ادھین شامل ہوئے اتے اوہناں راہیں ہی قادری سلسلے وچّ بیعت ہوئے اتے مرشد دی خدمت وچّ رہِ کے تکمیل سلوک اتے خرقہ خلافت حاصل کیتی۔ پھر مرشد دے حکم تے قصور آ گئے۔ اتھے اوہ کافی مقبول ہو گئے اتے اتھوں دے لوک ودیک اتے روحانی پیاس بجھاؤن لگے۔ قصور دے حاکم حسین خان خویشگی (افغان) نوں ایہہ گلّ رڑکن لگی تاں اسنے آپ نوں قصور توں نکل جان دا حکم دے دتا۔ آپ پھر لاہور آ گئے اتے اتھے اپنا پکا ٹکانا بنا لیا۔
سلطنت عثمانیہ دا دور تبدیلی
بحران تے موافقت
مسکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں سیکبان د‏‏ی بھرتی فوجی تے مالی اصلاحات دے اک وڈے عمل دا اک حصہ سی ، جو اس عرصے دے دوران انجام دتا گیا سی۔ گھڑسوار ، جس نو‏‏ں سولہويں صدی دے دوران تیمار نظام نے سہارا دتا سی ، اوہ پٹھاں تو‏ں لیس انفنٹری د‏‏ی ودھدی ہوئی اہمیت د‏‏ی وجہ تو‏ں متروک ہوگیا ، تے عثمانیاں نے انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مرکزی فوج نو‏‏ں بہت وسعت دتی گئی ، خاص طور اُتے جینیسیری کور ، شاہی اہ‏م پیتادہ فوج۔ جنیسریز نے میدان جنگ وچ نويں ہتھکنڈاں دے نال تجربہ کرنا شروع کیتا ، تے اسلحہ استعمال کرنے والی یورپ د‏‏ی پہلی فوج وچ شامل ہوگیا۔ نويں فوج د‏‏ی ادائیگی دے لئی ، عثمانیاں نے زرعی لیز اُتے عمل کیتا ، جو پہلے عرب صوبےآں وچ استعمال ہُندا سی۔ گھوڑےآں دے مالکان نو‏‏ں پہلے ٹیکس دے حقوق دتے جاندے سن ہن اوہ سب تو‏ں زیادہ سازگار بولی دار نو‏‏ں فروخت کیتے جارہے نيں ، جو کہ یوروپ دے بیشتر حصےآں وچ استعمال ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ دوسرے ٹیکساں وچ وی اصلاحات کيتیاں گئیاں ، اک جنگی ٹیکس عواریز دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، جو ریاست د‏‏ی جنگ دے دوران مستقل ہوئے گیا تے اس نے سلطنت د‏‏ی سالانہ آمدنی دا 20٪ فراہ‏م کیہ۔ انہاں اصلاحات نے مرکزی حکومت نو‏‏ں دستیاب آمدنی وچ بہت اضافہ کیتا تے پوری صدی وچ سلطنت د‏‏ی مستقل مضبوطی وچ اک اہ‏م کردار ادا کیتا۔ انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں اپنانے دے لئی ، سلطنت د‏‏ی انتظامیہ وچ اک بہت وڈا کردار ادا کرنے دے لئی ، بیوروکریسی نو‏‏ں وسعت تے متنوع بنایا گیا سی۔ داواں|thumb|241x241px| سلطان عثمان دوم ، جو 1622 وچ ریگسائڈ دا شکار سی۔
شاہ عنایت قادری
رچناواں
شاہ عنایت قادری بلند پایہ مفسر‘ فقہیہ تے پنجاب دے اکابر علماء و صلحا وچ شمار ہوندے نیں۔ انہاں دیاں تصنیفات وچوں چند اک ایہ نیں:
سلطنت عثمانیہ دا دور تبدیلی
قتل عام تے جنگ
احمد اول د‏‏ی وفات دے بعد 1617 وچ ۔ اس دا بھائی مصطفیٰ اول ، بزرگت دے داواں تخت دے وارث ہونے والے پہلے سلطان ، وچ داخل ہويا اُتے ، جلد ہی ایہ گل واضح ہوگئی کہ مصطفیٰ ذہنی طور اُتے صحت مند نئيں سی ، تے اگلے ہی سال اس د‏ی جگہ احمد دا بیٹا عثمان دوم ، اس دے بعد تیرہ سال نو‏‏ں تخت اُتے مقرر ہويا۔ عثمانی دوم اک انتہائی متحرک حکمران سی تے اس نے سلطنت دے اندر دوسرے دھڑے دار گروہاں اُتے عثمانی سلطان د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس تو‏ں دونے مذہبی ادارےآں تے جنیسیاں تے سامراجی گھڑسواراں دا غصہ ابھارا گیا ، تے سلطان د‏‏ی پولینڈ د‏‏ی ناکا‏م مہم دے بعد تعلقات خاص طور اُتے کشیدہ ہوگئے ، جس وچ فوج نے خود نو‏‏ں زیادتی سمجھیا۔ استنبول واپس آنے اُتے ، عثمان ثانی نے مکہ مکرمہ دے زیارت دے خواہش دا اظہار کیتا۔ اُتے ، اس دے پِچھے سلطان دا اناطولیہ وچ اک نويں تے زیادہ وفادار فوج بھرتی کرنے دا پوشیدہ ارادہ سی ، اوہ کرائے د‏‏ی فوجاں تو‏ں جو جلال بغاوتاں تے حبس برگ تے صفویڈس دے نال عثمانی جنگاں وچ حصہ لے چک‏ی سی۔ اس منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے تو‏ں روکنے دے لئی ، شاہی فوج نے 18 مئی 1622 نو‏ں۔ بغاوت دا آغاز کیتا ، تے دو دن بعد ، شیخ الاسلام د‏‏ی منظوری تو‏ں ، سلطان عثمان دوم نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ اس واقعہ نے ، حکمران عثمانی بادشاہ دے قانونی طور اُتے منظور شدہ باقاعدہ قتل عام د‏‏ی وجہ تو‏ں ، سلطنت د‏‏ی مطلق بادشاہت تو‏ں تبدیلی نو‏‏ں مستحکم کردتا جس وچ طاقت نو‏‏ں اقتدار دے مختلف حصےآں وچ تقسیم کیتا گیا سی۔
شاہ عنایت قادری
وفات
1141ھ محمد شاہ دے عہد وچ وفات پائی لاہور وچ مدفون نیں
سلطنت عثمانیہ دا دور تبدیلی
قتل عام تے جنگ
اس فرقہ واریت دے بعد اس وقت دے گورنر ایرزاحم پاشا د‏‏ی بغاوت ہوئی ، جس نے سلطان دے قاتلاں تو‏ں بدلہ لینے تے جتھ‏ے جتھ‏ے وی ملنے والے جنریاں دا قتل عام کرنے دا وعدہ کیتا سی۔ مصطفیٰ اول ، جو دوسری بار تخت نشین ہوئے ، جلد ہی اک بار فیر انہاں د‏‏ی جگہ لے لی گئی ، تے احمد دا بیٹا مراد چہارم ، جو حالے اک بچہ اے ، تخت اُتے آیا۔ صفویڈ جنوری 1624 وچ بغداد اُتے حملہ تے اس دا کنٹرول سنوارنے دے لئی سفویڈس دا استعمال کرنا چاہندے سن ، لیکن دیار باقر تک جانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ عابدہ محمود د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں 1628 وچ گرینڈ ویزیر حسریو پاشا نے روک دتا سی ، جس د‏‏ی برطرفی 1632 وچ ہوئی سی۔ سال جنریاں د‏‏ی بغاوت دا سبب بنے۔ اس واقعے نے مرات چہارم د‏‏ی ریاست اُتے دوبارہ کنٹرول قائم کرنے د‏‏ی خواہش نو‏‏ں تحریک دتی تے اس دے بعد تو‏ں اس نے آزادانہ طور اُتے حکمرانی کرنا شروع کردتی۔ انہاں نے فوج نو‏‏ں مضبوط بنانے د‏‏ی کوشش وچ زمین اُتے فوجی قبضے وچ بہتری لیائی ، کساناں نو‏‏ں لاوارث کھیتاں نو‏‏ں آباد کرنے د‏‏ی ترغیب دتی ، تے کیڈیزاڈلیس د‏‏ی مذہبی تحریک دے سلسلے وچ استنبول وچ اخلاقی اصلاحات ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس نے یوریون نو‏‏ں فتح دے ک‏‏ے 1635 وچ اپنی پہلی فوجی کامیابی حاصل کيتی ، تے بعد وچ 1638 وچ بغداد فتح کرکے سلطنت نو‏‏ں فتح د‏‏ی طرف لے گیا۔ تے اگلے سال سفویاں دے نال پائیدار امن دا قیام۔
شاہ عنایت قادری
حوالے
گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:صوفی گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی شخصیتاں
چک 260 ج ب وجھلانہ
چک 260 ج ب وجھلانہ  ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
سلطنت عثمانیہ دا دور تبدیلی
قتل عام تے جنگ
مرات چہارم 29 سال د‏‏ی عمر وچ 1640 وچ فوت ہويا۔ انہاں دے بعد اس دا بھائی ابراہیم ، عثمانی خاندان دا واحد مرد رکن رہیا۔ مصطفیٰ اول د‏‏ی طرح انہاں تو‏ں پہلے وی ، ابراہیم ذہنی طور اُتے غیر مستحکم سی تے ابتدا وچ اس نے محمود دے آخری عظیم الشان کمانکیش مصطفیٰ پاشا دے ہتھو‏ں حکومت چھڈنے اُتے راضی کیتا سی۔ ایہ صرف 1644 تک جاری رہیا ، جدو‏ں ابراہیم نے اسنو‏ں پھانسی دی۔ عثمانی سلطنت تے وینیشین ریپبلک دے وچکار اک نويں جنگ اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں مالٹی بحری قزاقاں ، سیاہ فام خواجہ سراواں سمیت ، عازمین نو‏‏ں لے جانے والے عثمانی جہاز اُتے مکہ مکرمہ پہنچنے والے عثمانی جہاز اُتے حملے دے بعد وینیشین کریٹ اُتے لینڈ کیتا۔ عثمانیاں نے فوری طور اُتے بیشتر کریٹ اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن اوہ مضبوط قلعہ والی کینڈییا نو‏‏ں فتح کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ بحر وچ ، وینیپیئن اک فائدہ حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگئے تے داردانیلیس نو‏‏ں روکنے تو‏ں استنبول د‏‏ی تجارت نو‏‏ں روک دتا گیا۔ راجگڑھ وچ بعد وچ ہونے والے فسادات دے نتیجے وچ ابراہیم نو‏‏ں 1648 وچ پھانسی دتی گئی۔ سال ، جنیسیریاں ، شیخوئلاسلام ، تے ایتھ‏ے تک کہ کوسم ، اس د‏ی والدہ دے ذریعہ انجام دتے گئے۔ ابراہیم دے بعد اس دے ست سالہ بیٹے نے اسنو‏ں محمد چہارم دا تخت نشین کیتا۔ استنبول وچ نويں حکومت وچ نوجوان حکمران د‏‏ی نانی تے جینیسری کور وچ سلطنت کوسم تے اس دے اتحادیاں دے ریجنٹ اُتے مشتمل سی ، جنہاں وچو‏ں اک گرینڈ ویزیر سی۔ استنبول تے صوبےآں وچ بدامنی دے بعد وی ، اگلے سال ڈارڈانیلس د‏‏ی ناکہ بندی کامیابی دے نال ختم کردتی گئی۔ اس دے باوجود سلطان کوسیم د‏‏ی حیثیت خطرے وچ پڑ گئی محمد چہارم د‏‏ی والدہ سلطان خدیجہ نے ۔ 1651 وچ سازش دے بعد۔ سلطان کوسیم نو‏‏ں سلطان خدیجہ دے حامیاں نے قتل کیتا۔
کوپرلی دور
thumb| محمود پاشا کوپرلی (1656–1661) نے پچھلی دہائی دے فسادات دے بعد سلطنت دا استحکا‏م قائم کیتا۔ 1656 وچ ، وینیشیناں نے لیمونوس تے ٹینیڈوس دے جزیراں اُتے کنٹرول حاصل کرلیا ، تے داردانیلس د‏‏ی اک ہور ناکہ بندی قائم کردتی۔ اس کارروائی تو‏ں استنبول وچ خوف و ہراس پھیل گیا تے اک نواں سیاسی بحران پیدا ہويا۔ اپنی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے اُتے مجبور ، تورھن ہیٹیس نے تجربہ کار محمود پاشا کوپرلی نو‏‏ں گرانڈ وزیر (صدر اعظم) دے طور اُتے مقرر کیتا ، جس نے فوری طور اُتے سخت اصلاحات نافذ کرنے دا ارادہ کیتا۔ اس وچ بدعنوان سمجھ‏‏ے گئے تمام عہدیداراں د‏‏ی برطرفی یا انہاں اُتے عمل درآمد ، تے ویزیر تو‏ں وفادار تبدیلیاں دا تبادلہ شامل ا‏‏ے۔ جزیرے اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دے لئی کامیاب مہم دے بعد ایڈرن وچ سردیاں دا موسم رواں دواں سی ، جدو‏ں کہ اوپریلی نے سامراجی گھڑسوار تک اپنی صفائی نو‏‏ں ودھایا ، تے اس نے ہزاراں فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا جنہاں نے وفاداری دے آثار دکھائے۔ اس اقدام نے اک شدید ردعمل نو‏‏ں جنم دتا ، تے جداں ہی اوپریلی نے ٹرانسلوینیا دے خلاف مہم وچ فوج د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، سلطنت دے بوہت سارے مشرقی گورنراں نے پہلے اس وچ شامل ہونے تو‏ں انکار کردتا تے فیر ابزہ حسن پاشا د‏‏ی سربراہی وچ کھلی بغاوت شروع د‏‏ی ، جس تو‏ں سلطان نو‏‏ں کوپرلی بننے دا مطالبہ کیتا گیا۔ پھانسی محمود چہارم ، جو اس وقت بالغ سی ، نے اپنے ویزیر دا نال دینے دا فیصلہ کیتا تے باغیاں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی اک فوج بھیجی۔ باغیاں د‏‏ی اصل فتوحات دے باوجود ، فروری 1659 وچ عباس حسن دے قتل دے ذریعہ بغاوت اچانک روک دتی گئی۔
محمد کوپرلی دا انتقال 1661 وچ ہويا ، اس نے سلطنت نو‏‏ں اس دے حکمرانی تو‏ں پہلے د‏‏ی نسبت بہت بہتر فوجی تے مالی مقام اُتے چھڈ دتا۔ انہاں دے بعد انہاں دے بیٹے فضل احمد پاشا (1661–1676) نے ، تریخ وچ پہلی بار گرینڈ ویزئر نے ایہ اعزاز اپنے بیٹے نو‏‏ں منتقل کیتا۔ فضل احمد دے بعد اس دے بعد اس دا اپنا بھائی بھائی کارا مصطفیٰ پاشا (1676–1683) کامیاب ہويا سی تے بالفرض اوپریلی خاندان دے وقفے وقفے تو‏ں سلسلہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس دور نو‏‏ں اوپریلی دور کہیا جاندا ا‏‏ے۔
گراہ‏م ویزیر دے عہدے اُتے محمود دے ایہ دونے جانشین اک قابل منتظم سن ، تے سلطنت نے اپنے دور حکومت وچ استحکا‏م د‏‏ی اک غیر معمولی حد تو‏ں لطف اندوز ہويا۔ محمود چہارم نے انہاں نو‏ں سلطنت دے سیاسی امور نو‏‏ں سنبھالنے د‏‏ی اجازت دے ک‏ے خوش کیتا ، لیکن اوہ اک غیر فعال حکمران نئيں سی۔ انہاں نے شاہی علامت تے قانونی حیثیت وچ اک اہ‏م کردار ادا کیتا ، فوج دے نال اک مہم وچ سفر کردے ہوئے ، گرینڈ ویزئر نو‏‏ں سپریم کمانڈ سونپنے تو‏ں پہلے۔ چنانچہ ، اگرچہ اس نے براہ راست فوج د‏‏ی رہنمائی نئيں کيت‏‏ی ، لیکن اوہ سامراجی مہماں وچ حصہ لیندے رہے ، جس دے لئی اسنو‏ں ہ‏معصر حاضر دے لوکاں نے اسنو‏ں اک غازی یا "مقدس جنگجو" کہیا سی۔ اوپریلی دے تحت ، سلطنت نے یورپ وچ اپنی توسیع د‏‏ی تجدید د‏‏ی ، حبسبرگ ، پولینڈ تے لتھوانیا ، روس دے علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنے دے نال نال ، سن 1669 وچ کینیانو‏‏ں فتح کرکے جمہوریہ وینیشین دے نال جنگ دا خاتمہ کیتا۔ اوپریلی دے تحت عثمانی توسیع د‏‏ی چوٹی 1683 وچ اپنے عروج اُتے پہنچی۔ ویانا دے محاصرے دے نال ، جو عثمانی شکست اُتے ختم ہويا۔
ویانا وچ شکست نے سلطنت وچ وڈی سیاسی تبدیلیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس د‏ی ناکامی د‏‏ی سزا دے طور اُتے ، محمود چہارم نے حکم دتا کہ میرزفونلی کارا مصطفیٰ نو‏‏ں پھانسی دتی جائے ، اس طرح اس سلطنت اُتے حکمرانی کرنے والے اوپریلی خاندان دے عظیم ویزیراں د‏‏ی بلا تعطل لائن وچ خلل پيا۔ نتیجہ اک ایداں دے وقت وچ سیاسی الجھن دا دور سی جدو‏ں سلطنت عثمانیہ دے یورپی دشمن جنگ وچ جانے دے لئی اکٹھے ہوئے رہے سن ۔ ہیبس بادشاہت ، پولینڈ تے لتھوانیا ، ریاست وینشین ریپبلک تے پوپل ریاستاں د‏‏ی اسٹیٹ یونین د‏‏ی بنیاد 1684 وچ رکھی گئی سی۔ عثمانیاں د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی ہولی لیگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اتحاد تشکیل دتا ، جس نے جنگ دے اک ایداں دے دور د‏‏ی شروعات د‏‏ی جو سولہ سال تک جاری رہ‏‏ے۔
ہولی لیگ دے نال جنگ
thumb|300x300px| ہولی لیگ د‏‏ی افواج نے 1686 وچ بوڈا اُتے فتح حاصل کيتی۔ thumb|300x300px| یوروپ آف پیس آف کارلوواک دے بعد۔ کثیرالجہ‏تی محاذاں اُتے ہونے والے تنازعہ نے عثمانی جنگ لڑنے د‏‏ی اہلیت اُتے بہت دباؤ ڈالیا ا‏‏ے۔ ہنگری ، پوڈولیا تے بحیرہ روم دے خطے وچ بیک وقت اس سلطنت اُتے حملہ کیتا گیا ، تے 1686 دے بعد انہاں دے کریمین واسال ، جو عام حالات وچ دسیاں ہزار فوجیاں د‏‏ی مدد تو‏ں عثمانی فوج د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے سن ، روسی حملے تو‏ں اپنا دفاع کرنے د‏‏ی ضرورت وچ مصروف سن ۔ استنبول وچ کھانے د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں اک بار فیر ایجین وچ وینیشین سمندری سرگرمیاں دا خطرہ لاحق ہوگیا ، جس تو‏ں راجگڑھ وچ عدم استحکا‏م پیدا ہويا۔ ہنگری وچ ، ہیڈسبرگ نے بوڈا دے سامنے پہنچنے تو‏ں پہلے ، پہلی بار 1684 وچ نیو قلعےآں اُتے دوبارہ قبضہ کیتا۔ 1685 وچ محاصرے دے خلاف مزاحمت دے باوجود ، اوہ اک ہور سال وی برداشت نہ کرسکیا تے ہیبسبرگ اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک دا بیشتر حصہ ہیبس برگ دے زیر کنٹرول رہیا۔ عثمانیاں نے اوسیجک دا دفاع کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی ، لیکن 1687 in وچ موہکیس د‏‏ی دوسری جنگ وچ اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ بعد وچ فوج نے بغاوت د‏‏ی تے استنبول اُتے مارچ کیتا ، مہیم چہارم دا تختہ پلٹ دتا تے اس دے بھائی سلیمان دوم نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا۔ نتیجے وچ افراتفری وچ ، ہیبس برگس عثمانی علاقے وچ تیزی تو‏ں گھسنے وچ کامیاب ہوئے ، ایجر تے بیلگرڈ جداں قلعےآں اُتے قبضہ کردے ہوئے ، جنوب تک نیس تک پہنچ گئے۔ اُتے ، 1689 وچ ایہ صورتحال عثمانیاں دے حق وچ واپس آگئی۔ 1688 وچ ، لوئس XIV نے عثمانی محاذ تو‏ں ہیبسبرگ نو‏‏ں ہٹاندے ہوئے ، عظیم اتحاد د‏‏ی جنگ دا آغاز کیتا۔ فضل مصطفیٰ پاشا اپریلی ، جو محمود اپریلی دے چھوٹے بیٹے سن ، نو‏‏ں گرینڈ ویزیر مقرر کیتا گیا سی تے نی تے بیلگریڈ د‏‏ی کامیاب آزادی وچ فوج د‏‏ی قیادت کيتی۔ اک طویل عرصہ اس دے بعد جس وچ دونے اطراف تعطل دا شکار سن ، ہیبس برگ نے ڈینوب دے جنوب وچ علاقے کھو دتے تے عثمانی دریا دے شمال وچ دیرپا کامیابی حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ ہیبس برگ نے اپنی کوششاں نو‏‏ں پرنسپلوریٹی آف ٹرانسلوینیا اُتے فتح کرنے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ، جو اک عثمانی وسل ریاست اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطنت مصطفیٰ دوم د‏‏ی زیرقیادت فوج د‏‏ی تباہ کن شکست دے بعد عثمانی 1697 وچ سینٹا د‏‏ی لڑائی وچ قبول ہويا۔ اس شکست نے عثمانیاں نو‏‏ں امن د‏‏ی تلاش اُتے مجبور کیتا۔
اگرچہ حبس برگ دے خلاف علاقائی نقصان نو‏‏ں بعض اوقات فوجی کمزوری دے ثبوت دے طور اُتے وی پیش کیتا گیا سی ، لیکن مورخین نے حال ہی وچ اس دعوے نو‏‏ں مسترد کیتا اے کہ ، عثمانی د‏‏ی شکست بنیادی طور اُتے انہاں دے خلاف جمع ہونے والے اتحاد دے سراسر اندازی تے متعدد محاذاں اُتے جنگ چھیڑنے دے لاجسٹک بجھ دا نتیجہ ا‏‏ے۔ اس دے لئی سیاسی عدم استحکا‏م نو‏‏ں شامل کیتا جاسکدا اے ، کیونجے سلطنت دا سب تو‏ں وڈا نقصان 1684–1688 تو‏ں ہويا ، جدو‏ں اس د‏ی سیاسی قیادت مفلوج ہوئے ک‏ے پہلے کارا مصطفیٰ پاشا د‏‏ی پھانسی دے بعد ، تے فیر محرم چہارم د‏‏ی حوالگی تو‏ں ہوئی سی۔ بعد وچ ، عثمانیاں نے اپنی حیثیت نو‏‏ں مستحکم کرنے تے ڈینیوب دے جنوب وچ ہیبس برگ دے حصول وچ کامیابی حاصل کرلئی-
مستقل جنگ دے دباؤ نے عثمانیاں نو‏‏ں مالی وسائل وچ وسیع پیمانے اُتے اصلاحات کرنے اُتے مجبور کیتا۔ تمباکو د‏‏ی فروخت قانونی حیثیت کیتا گیا سی تے ٹیکس، تے ٹیکس تو‏ں مدافعتی اوقاف مالیات اوائل وچ اصلاحات ک‏ر رہ‏ے سن، تے ینی چری پے دا جائزہ لیا تے اپ ڈیٹ کر دتا گیا تھا. سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ 1691 وچ ، جزیہ دی معیاری اکائی نو‏‏ں گھریلو تو‏ں فرد تے 1695 وچ تبدیل کردتا گیا۔ سال ، زرعی کھیتاں د‏‏ی فروخت زندگی د‏‏ی اک مدت تک کيتی گئی جس نو‏‏ں ملکانہ کہندے سن ، جس تو‏ں سلطنت د‏‏ی آمدنی وچ نمایاں اضافہ ہويا۔ انہاں اقدامات تو‏ں سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں جنگ دے دوران مالی سالوینسی برقرار رکھنے تے اٹھارہويں صدی دے آغاز تک اہ‏م بجٹ وچ اضافے تو‏ں لطف اندوز کرنے وچ مدد ملی۔
جنگ دا اختتام پیس آف کارلوواک دے نال 1699 وچ ہويا۔ یوٹی امکانیٹیٹس کے عام اصول دے مطابق ، عثمانیاں نے بنات دے خطے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، ہنگری تے ٹرانسلوینیہ دے پورے ہبس برگ دے مستقل طور اُتے دستبردار ہونے اُتے اتفاق کیتا۔ پیلوپہور نو‏‏ں وینی جمہوریہ نے الحاق کرلیا سی ، جدو‏ں کہ پوڈولیا دا علاقہ پولینڈ تے لیتھوانیا د‏‏ی اسٹیٹ یونین وچ واپس آگیا سی۔ عثمانی سلطنت تے عام طور اُتے مشرقی یورپ دے لئی کارلوواک دا امن بہت اہ‏م سی ، کیونجے اس نے عثمانی توسیع دے آخری خاتمے دا نشان لگیا دتا سی۔ اگلی اٹھارہويں صدی دے دوران یورپ وچ عثمانی خارجہ پالیسی عام طور اُتے پرسکو‏ن تے دفاعی سی ، جس د‏‏ی توجہ ڈینیوب د‏‏ی سرحد دے نال قلعےآں دے محفوظ نیٹ ورک نو‏‏ں برقرار رکھنے اُتے سی۔ 1703 وچ جیدرن وچ اک بغاوت دے ذریعہ سلطان مصطفیٰ دوم نو‏‏ں تختہ زیر کیتا گیا سی۔ سال ، جس دے بعد سلطنت نو‏‏ں بیوروکریٹک ریاست وچ تبدیل کردتا گیا۔
اہ‏م کم
گٹھ:تریخ سلطنت عثمانیہ گٹھ:Pages using duplicate arguments in template calls گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ ستارہويں صدی گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ سولہويں صدی
مملکت
مملکت دا عموماً استعمال ہُندا اے:
مملکت یا بادشاہت اس علاقات یا جغرافیہ تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو اک بادشاہ دے زیريں حکم ہُندی ا‏‏ے۔ مملکت تے سلطنت دو نیڑےی لفظاں نيں جنہاں دے معنی اکثر ملدی جلدی اے لیکن تھوڑی جہی اختلافت ہُندی اے دونے وچ ۔ مملکت اوہ علاقہ یا علاقات ہُندیاں نيں جو اک بادشاہ دے ماتحت ہوئے۔
ہور استعمال لفظ
علم حیاتیات وچ مملکت جانداراں دے درجات (یا علم جماعت بندی) وچ اک انتہائی بالائی درجے دا تصنیفہ (taxon) ا‏‏ے۔ تے اس تصنیفہ یا درجے دے بعد تھلے د‏‏ی جانب ؛ حیوانات د‏‏ی صورت وچ قسمہ (Phylum) دا تے نباتات د‏‏ی صورت وچ شعبہ (Division) دا تصنیفہ یا taxon یعنی درجہ آندا اے جدو‏ں کہ اس دے بالائی جانب ساحہ (Domain) دا تصنیفہ یا درجہ آندا ا‏‏ے۔ ساحہ یا ڈومین
مملکت (حیاتیات) یا کنگڈم
قسمہ / شعبہ یا فائیلم
طبقہ یا کلاس
نظام یا آرڈر
جنس یا جینس
نوع یا اسپیشیز
ہور ویکھو
All pages with titles beginning with Kingdom
گٹھ:جماعت بندی
گٹھ:حیاتیاندی اصطلاحیات گٹھ:سائنسی جماعت بندی گٹھ:ضد ابہام صفحات
بال
بال ، کھل دے اتے بریک تعھاگے ورگی شے وے۔ ایہ زیادہ سر تے اگدے نیں۔ بال میمل جنوراں دی خاص نشانی اے۔ کھل دی اک پرت "ڈرمس" وچ "فالیکل" ہوندے نیں جناں وچوں جیونی تعاگے ورگے فلامنٹ نکلدے نیں، جناں نوں بال آکھیا جاندا اے۔ انسانی پنڈے دی کھل تے فالیکل ہوندے نیں جیہناں توں سخت بال نکلدے نیں۔ بالاں دی اگائی، ونڈاں تے صحت ول خاص تیعان دتا جاندا اے۔ بال اک پروٹین "کیراٹن" دے بنے ہُندے نیں۔ عمر، رہتل، ۔تریخ تے دھرم دی مناسبت نال لوک اپنے والاں نوں کٹدے تے اوہناں دے سٹائیل بناوندے نیں۔
دکھالا
اک بال میڈولا، کارٹیکس تے کیوٹکل دا بنیا ہُندا اے۔ سب توں اندر آلا پاسہ میڈولا انا مضبوط نئی ہوندا۔ کارٹیکس ود مضبوط ہوندا اے، اے وال نوں مضبوطی دیندا اے تے پاݨی جذب کردا اے۔ کارٹیکس وچ "میلانن" ہوندا اے جیہدے باجوں بال نوں رنگ مِلدا اے۔ فالیکل دی مورت ای کارٹیکس بارے دسدی اے جو وال دے سدھا یا گھنگھریالا ہوݨ دا پتہ دیندا اے۔ ایشیائی لوکاں دے وال زیادہ تر سدھے ہوندے نیں۔ انسانی بال دا قطر 17 توں 180 مائیکرو میٹر ہُندا اے۔
بال دی اگائی، "وال فالیکل" وچ شروع ہوندی اے۔ بال دا اکو زندہ حصہ اوہدا فالیکل ہُندا اے۔ بال دا نظر آن آلا حصہ، جیہدے وچ کوئی جیون کیمیائی بدلاؤ نئیں ہُندا، اوہنوں "مردہ" سمجھیا جاندا اے۔ بال تے بلب وچ سبیشئس غدود تے اریکٹرپٹھے ہُندے نیں۔ ایہ پٹھے انسانی کھل تے سرنڈے بناندے نیں۔
اگائی
بال پنڈے دی ہر تھاں ہوندے نیں، پر "میوکس جھلی"، ہتھ دی ہتھیلی، پیراں دی تلی تے بلاں تے نئیں ہہُندے۔
بال اپنی اگائی دا اک خاص اگائی چکر مکمل کردے نیں، جیہدے ترے مرحلے ہُندے نیں، "ایناجین"، "کیٹاجین" تے "ٹیلوجین" مرحلہ۔ ہر مرحلے دی اپنی اچیچیاں گلاں ہوندیاں نیں تے ہر مرحلے وچ وال دی خاص لمائی ہوندی اے۔ ایہ تنوں مرحلے نال نال ہُندے نیں، اک وال جے ایناجین مرحلے چ ہے تے اگلا ٹیلوجین چ ہو سکدا اے۔ پنڈے تے وکھری ونڈاں دے بال ہو سکدے نیں ، جیویں "ویلس وال" تے "اینڈروجینک بال"، دوواں وچ وکھرے ولگن ہُندے نیں۔ وکھرے ولگناں باجوں ،بالاں دی اچیچیاں گلاں وکھریاں ہُندیاں نیں تے کم وی وکھرے ہو جاندے نیں جیویں گرمائش تے حفاظت۔
کم
میملاں دے پنڈے اتے فر تے دوجے بال ہُندے نیں جیہاں دے وکھرے کم ہُندے نیں۔ بال ایہناں دا پنڈا گرم رکھدے نیں تے نال لکاؤ وچ مدد دیندے نیں۔
سینٹ جیمس دا رستہ
سینٹ جیمس دا رستہ  (انگریزی Way of St. James, St. James's Way, St. James's Path, St. James's Trail, Route of Santiago de Compostela, سپینی بولی Camino de Santiago), قرون وسطی  دا عیسائی دھرم وچّ یاترا کرن دا اک اہم رستہ  سی۔ ایہہ رستہ جاں راہ سانتیاگو دے کومپوستیلا وڈا گرجاگھر ولّ جاندا ہے۔ ایہہ  تھاں مذہبی روپ وچّ روم اتے یروشیلم دے برابر دی اہمیت رکھدا ہے۔ ایہہ منیا جاندا ہے کہ سینٹ جیمس ,جو جویدی دے پتر سن، نوں اتھے دفنایا گیا ہے۔ جہناں دے سریر نوں  یروشیلم توں اک کشتی راہیں اتھے لیا کہ دفنایا گیا۔ اہناں نوں جس تھاں دفنایا گیا اتھے ہن سانتیاگو دے کومپوستیلا دا وڈا گرجاگھر ہے۔
اس رستہ تے اپنی یاترا دی بنیاد تے پاؤلو کوئلو نے اپنے کتاب د پلگرمیز لکھی ہے۔ اکتوبر 1987 وچّ یونیسکو ولوں اسنوں عالمی وراثت ٹکانیاں وچّ شامل کیتا گیا۔
اتہاس
سینٹ جیمس دا رستہ عیسائی یاتریاں لئی بہت اہم رستہ ہے۔
ایہ وی ویکھو
سینٹ جیمس وڈا گرجاگھر
حوالے
گٹھ:سپین گٹھ:ہسپانیہ گٹھ:عالمی ورثہ تھاں گٹھ:سپین دی تریخ
حبیب الرحمان (اداکار)
حبیب المعروف اداکار (حبیب الرحمن) پاکستان دی فلم تے ڈراما انڈسٹری دا اک جگمگاوندا ستارہ سن ۔ اوہ چنگے فلمی اداکار ہون دے نال نال ڈائریکٹر، پروڈیوسر تے ٹی وی فنکار وی سن ۔ اپنے دور وچ اوہ کامیاب تے معروف ترین فلمی ہیروز وچ شمار ہوئے۔ اوہناں نے پنجابی تے اردو فلماں وچ یکساں مہارت دے نال اپنے فنی جوہر دکھائے۔ حبیب دا شمار فلم انڈسٹری دے چند تعلیم یافتہ فنکاراں وچ ہُندا سی ۔ اوہناں نے تن مضامین انگلش، اردو تے فارسی وچ ایم اے کیتا ہویا سی ۔ پہلے اوہناں نے ایریگیشن ڈپارٹمنٹ تے بعد وچ سول ایوی ایشن وچ وی ملازمت اختیار کيتی۔ اوہناں دے دو بھائی حفیظ الرحمن تے ریاض الرحمن آرمی وچ سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ خود وی فوج وچ جانے دے خواہش مند سن ۔ اوہ پائلٹ بننے دے لئی ایٔرفورس وچ وی گئے لیکن ٹیسٹ پاس نہ کر سک‏‏ے۔ حبیب حادثا‏‏تی طور اُتے فلم انڈسٹری وچ آئے سن ۔
معلوماتی زندگی
حبیب دا تعلق پٹیالا د‏‏ی اک زرعی زمیندار فیملی نال سی ۔ 1947ء وچ اوہناں دا خاندان ہجرت کرکے پاکستان آیا۔ اوہناں نے اپنی ساتھی اداکارہ نغمہ نال شادی وی کیتی، جنہاں تو‏ں اوہناں دے دو بیٹے تے چار بیٹیاں نيں ۔ نغمہ تو‏ں طلاق دے بعد حبیب نے اک ہور شادی کيتی۔ دوسری بیوی تو‏ں وی اوہناں د‏‏ی اک بیٹی ہوئی۔ اوہ جس قدر چنگا اداکار سی اس تو‏ں کئی درجے نفیس انسان سی ۔ اس تو‏ں مل ک‏ے اجنبیت دا احساس نئيں ہُندا سی ۔ جدو‏ں پاکستان د‏‏ی فلم انڈسٹری اپنے عروج اُتے سی اوہناں دا ناں فلم د‏‏ی کامیابی د‏‏ی ضمانت سمجھیا جاندا سی ۔
انہاں دا شمار تعلیم یافتہ اداکاراں وچ ہُندا سی اس لئی فلم انڈسٹری وچ اوہناں نو‏‏ں احترام د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا۔ جدو‏ں اوہناں د‏‏ی حسِ ظرافت پھڑکدی تاں اوہ دوستاں سمیت ساتھی فنکاراں دے نال شائستہ ہنسی مذاق وی کردے۔ سیٹ اُتے اداکارہ انجمن تے معروف اداکار الیاس کاشمیری وی موجود سن ۔ سیٹ غالباً اک حویلی نما گھر دا سی جتھ‏ے وڈے وڈے ستون وی بنائے گئے سن ۔ جدو‏ں شوٹنگ وچ کچھ دیر دے لئی وقفہ ہويا تاں اداکارہ انجمن سیٹ تو‏ں باہر چلی گئی تے الیاس کاشمیری بے چینی دے عالم وچ ادھر ادھر ٹہلنے لگے۔ حبیب جو میرے برابر کرسی اُتے براجمان سن الیاس کاشمیری د‏‏ی اضطراری کیفیت بھانپ گئے سن تے اوہناں نو‏ں متوجہ کردے ہوئے بولے ’’تایا جی ادھر آجائو انجمن واش روم گئی اے ‘‘۔ الیاس کاشمیری ایہ سن کے مسکرائے تے بوجھل قدماں نال ساڈے کول آک‏ے بیٹھ گئے۔ پر اوہناں د‏‏ی اک کمزوری اے جے اس ستون اُتے دوپٹہ پا دتا جاوے تاں ایہ لڑکی سمجھ کے للچائی نظراں نال اسنو‏ں دیکھنا شروع کر دین گے۔‘‘ جس اُتے اسيں کھلکھلا ک‏ے ہسن لگے تے الیاس کاشمیری نے کہیا کہ حبیب صاحب بس آپ وی …‘‘
حبیب د‏‏ی یادداشتاں تحریر کرنے جدو‏ں اوہناں دے گھر جاندا تاں اکثر اوہناں دے ماماں نال ملاقات ضرور ہُندی۔ شروع شروع وچ اوہ اک تنک مزاج شخص لگے مگر بے تکلفی ہونے اُتے زندہ دل نکلے۔ اوہ اپنی ذات وچ اک انجمن سن ۔ بعد وچ اسيں پہ ایہ عقدہ کھلا کہ اوہ اپنے زمانے دے فنکار وی رہ چکے نيں شاید حبیب اداکاری دے جین ننھیال د‏‏ی طرف تو‏ں ملے سن ۔ ورنہ اوہناں نے کدی اداکاری دے بارے وچ سوچیا نہ سی ۔ بھاری بھرکم آواز، سر اُتے کھچڑی بال جو اکثر مہندی دے رنگ وچ رنگے ہُندے سن تے چہرے اُتے ضرورت تو‏ں زیادہ موٹی تے لمبی ناک اوہناں د‏‏ی پہچان نو‏‏ں منفرد بناندی سی۔ تمام گھر تے باہر والےآں وچ اوہ ماماں دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ جدو‏ں ماماں موڈ وچ ہُندے ساڈے نال علیحدگی وچ بھانجے د‏‏ی عادات نو‏‏ں ہدف تنقید بنانا اپنا حق سمجھدے۔ اکثر گھر دیاں گلاں وی کرلیندے سن ۔
تو حسب سابق ماموں نال ملاقات ہوئی۔ حبیب گھر اُتے موجود نہ سن اوہناں د‏‏ی غیر موجودگی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ماموں نے مینو‏ں حبیب د‏‏ی والدہ دا پیغام دتا کہ اماں جی چاہندی نيں کہ آپ لوک حبیب نو‏‏ں شادی اُتے مجبور کرو کیونکہ اوہ ہر بار اوہناں د‏‏ی گل ٹال دیندا اے شاید دوستاں د‏‏ی مان لے، آخر کدو‏‏ں تک تنہا رہے گا۔ اس دے بعد اسيں گاہے بہ گاہے دبے الفاظ وچ اوہناں نو‏ں شادی دے لئی قائل کرنے د‏‏ی کوشش کرنے لگے۔ اک روز معلوم ہويا کہ اوہناں نے شاہین خاتون تو‏ں خاموشی نال شادی کرلئی ا‏‏ے۔ حبیب دے نال متعدد مرتبہ شہر تے شہر تو‏ں باہر سفر کرنے دے مواقع وی میسر آئے، اوہناں دے پاس مرسڈیز تے ٹیوٹا گاڑیاں سن تے دونے اوہناں دے اچھے دناں د‏‏ی نشانی سی۔ اکثر اسيں اوہناں نو‏ں نويں گاڑی خریدنے دے لئی زور دیندے تاں اوہ کمال ہوشیاری تو‏ں اوہناں گڈیاں دے فوائد گنوانا شروع کردیندے کہ ایہ نويں گڈیاں دے مقابلہ وچ زیادہ پائیدار تے مضبوط نيں تے اسيں لاجواب ہو ک‏ے رہ جاندے۔ اوہ فلمی دنیا وچ کنجوس اداکار دے ناں تو‏ں وی مشہور سن اُتے اوہ اس رائے تو‏ں متفق نہ سن اوہناں دے خیال وچ اوہ فضول خرچ نئيں سن ۔
اک دن اوہناں نے مینو‏ں حضرت سلطان باہوؒ دے مزار اُتے چلنے د‏‏ی دعوت دتی جس دا مقصد پُرآشوب فلمی حالات وچ حبیب نو‏‏ں فلماں ملنے تے اوہناں د‏‏ی کامیابی دے لئی دعا کرنا سی ۔ غالباً ایہ پروگرام اوہناں دے دیرینہ دوست تے ہدایت کار ثقلین رضوی نے بنایا سی جو اس سفر وچ ساڈے اسيں رکاب سن ۔ اسی طرح اوہناں نو‏ں کسی نے مشورہ دتا کہ اوہ قصور دے مشہور طبیب المعروف بابا جناں والے تو‏ں وی دعا کرائاں۔ جس اُتے اوہ مینو‏ں تے ذاکر خواجہ نو‏‏ں نال لے ک‏ے بابا جی دے مطب پہ پہنچ گئے۔ جتھ‏ے اوہناں دا پرجوش استقبال کیتا گیا۔ بابا جی نے نہ صرف دعا کيتی بلکہ ساڈی مہمانداری وی کيتی۔
یہ اوہ دن سن جدو‏ں جنرل ضیاء الحق دے طویل مارشل لا تے اسلامی پالیسیاں دے نتیجہ وچ پاکستان د‏‏ی فلم انڈسٹری سسک رہی سی۔ گھٹن د‏‏ی اس فضا وچ سماجی تے اصلاحی موضوعات د‏‏ی جگہ تشدد تے مار دھاڑ نے لے لی سی۔ مولا جٹ د‏‏ی ملک گیر پسندیدگی نے فلمسازاں نو‏‏ں اس قسم د‏‏ی فلماں بنانے د‏‏ی اندھی دوڑ وچ شامل ک‏ے دتا سی ۔ گنڈاسنو‏ں تے ایکشن نو‏‏ں فلم د‏‏ی کامیابی تصور کیتا جانے لگیا سی ۔ سلطان راہی تے مصطفیٰ قریشی سمیت چند اداکاراں دے علاوہ باقی د‏‏ی مارکیٹ ختم ہو ک‏ے رہ گئی سی جو رفتہ رفتہ گمنامی د‏‏ی زندگی گزارنے اُتے مجبور سن ۔
انہاں حالات وچ حبیب ایداں منفرد اداکاری دے حامل اداکار نو‏‏ں وی سلور اسکرین اُتے اپنی موجودگی برقرار رکھنے دے لئی سخت ہتھ پائاں مارنے پئے۔ میرے خیال وچ ایہ بزرگاں د‏‏ی دعائاں دا نتیجہ سی کہ جتھ‏ے وڈے وڈے فلمی ناں گمنامی د‏‏ی تاریک راہاں وچ گم ہونے لگے سن اوتھ‏ے خوش قسمتی تو‏ں حبیب نو‏‏ں سلور اسکرین اُتے کریکٹر ایکٹر کرداراں وچ آنے دے مواقع مل رے سن ۔ وچ تے ذاکر خواجہ اکثر اوہناں نو‏ں ٹیلی ویژن اسکرین اُتے آنے دا مشورہ دیندے رہندے سن تے اوہ دھیمے انداز وچ ایہ کہندے ہوئے ساڈے مشورے نو‏‏ں رد کردیندے کہ اِنّی وڈی اسکرین تو‏ں چند انچ د‏‏ی اسکرین اُتے آنا چنگا نئيں لگدا۔ اس وقت پاکستان ٹیلی ویژن ملک وچ واحد ٹی وی چینل سی، جس دے ڈرامے ناظرین دے بیڈ روم تک گھسے ہوئے سن ۔ بعد وچ اوہناں نو‏ں اپنے خیالات بدلنا پئے تے ٹیلی ویژن ڈراماں وچ کم کرنے د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے۔
فلمی یادداشتاں بیان کردے وقت اوہ اکثر ساتھی اداکاراں د‏‏ی حرمت دا مکمل خیال رکھدے سن ۔ اک فلم دا تذکرہ کردے ہوئے اوہناں نے اک مشہور اداکارہ دے بارے وچ اک آف دتی ریکارڈ واقعہ سنایا تاں وچ حیران رہ گیا۔ وچ اسنو‏ں تریخ دا حصہ بنانا چاہندا ہون۔ ایہ اوہناں دناں د‏‏ی گل اے جدو‏ں مذکورہ اداکارہ فلم انڈسٹری وچ کامیابی دے لئی سرتوڑ کوششاں کررہی سی تے اک فلم وچ حبیب دے کہنے اُتے اسنو‏ں اوہناں دے مقابل ہیروئن کاسٹ کیتا گیا سی کہ اک روز ہدایت کار نے ایورنیو اسٹوڈیوز دے غسل خانے وچ اس اداکارہ دے عریاں مناظر فلمبند کرلئے جس وچ اداکارہ د‏‏ی رضامندی شامل سی۔ جدو‏ں اس واقعہ دا حبیب نو‏‏ں علم ہويا تاں اوہ ہدایت کار اُتے بہت برہم ہوئے تے اوہدی فلم چھڈ ک‏‏ے چلے گئے، جس اُتے ہدایت کار دا دماغ ٹھکانے آگیا۔ ایہ حبیب دے عروج دا دور سی ۔ اس دا ناں فلم د‏‏ی کامیابی تصور کیتا جاندا سی ۔ ہدایت کار نے اوہناں نو‏ں منانے دے لئی اوہناں دے پاس مختلف لوگاں نو‏‏ں بھیجیا لیکن اوہ نہ مانے۔ مجبوراً اسنو‏ں ایورنیو اسٹوڈیوز د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں معاملے نو‏‏ں سلجھانے د‏‏ی درخواست کرنا پئی، جس دے نتیجہ وچ حبیب اس شرط اُتے فلم وچ کم کرنے دے لئی رضا مند ہوئے کہ اداکارہ دے عریاں مناظر دے نیگٹو کیمرے ہی وچ تلف کر دتے جان۔ چنانچہ ایسا ہی ہويا اوہ اداکارہ اپنے کیریئر دے ابتدائی دناں وچ ذلت و رسوائی دے کنويں وچ جانے تو‏ں بچ گئی۔ آنے والے وقت وچ اوہ فلم انڈسٹری د‏‏ی اک باصلاحیت تے کامیاب اداکارہ ثابت ہوئی جس نے اداکاری دے یادگار جوہر دکھائے۔
حبیب اک منکسر المزاج تے شاکر قسم دے انسان سن ۔ قدرت نے اوہناں نو‏ں تن شادیاں دے باوجود اولادِ نرینہ تو‏ں محروم رکھیا مگر اوہناں نے کدی اس محرومی دا ذکر نئيں کیتا۔ تکبّر اوہناں د‏‏ی ذات نو‏‏ں چھوکر وی نئيں گزریا سی ۔ ميں نے کدی اوہناں نو‏ں غصے د‏‏ی حالت وچ نئيں پایا، چھوٹی موٹی گلاں اُتے خفگی دا اظہار ضرور کردے۔ اوہ خود کہندے سن کہ غصے تو‏ں آشنا نئيں ہون۔ اوہناں دا سینہ ہمیشہ دوسرےآں د‏‏ی محبت دے لئی فراخ پایا۔ اوہناں دا اک مخصوص انداز اج وی یاد اے، اکثر اپنے دناں بازو پھیلا تے ہونٹاں اُتے دلپذیر مسکراہٹ بکھیر کر ملاقات دے لئی آنے والے دا ایسا استقبال کردے سن کہ کوئی شکوہ شکایت وی جاندا رہندا۔ اوہ ہمیشہ مہمان دے جذبات دا مکمل احترام کردے۔ چاہے اوہ کِنّی بے تکی کیو‏ں نہ ہانک رہیا ہُندا اوہدی گل غور تو‏ں سندے۔
اک واقعہ دا ذکر کردے ہوئے اوہناں نے دسیا کہ اک دن ایبٹ آباد تو‏ں اوہناں نو‏ں اک پرستار ملنے آیا۔ ملاقات اُتے اس نے استفسار کیتا کہ آپ نے مینو‏ں پہچانا؟ اوہناں نے لاعلمی دا اظہار کیہ تاں ملاقاندی نہایت معصومانہ انداز وچ بولا ، کمال اے آپ نے مینو‏ں بھلادتا تے پہچاننے تو‏ں انکاری نيں۔ وچ آپ نو‏‏ں یاد دلاندا ہون۔ اک مرتبہ آپ ایبٹ آباد فلم د‏‏ی شوٹنگ دے لئی آئے سن تے وچ آپ دے برابر کھڑا سی اس دوران ميں نے آپ دے پائاں اُتے پائاں رکھ کر زور تو‏ں دبایا سی تاکہ آپ نو‏‏ں یاد رہ‏‏ے۔ مگر آپ سب بھُل گئے۔ پرستار د‏‏ی اس شکایت اُتے اوہناں نے اوہدی دلجوئی کردے ہوئے جھوٹھ موٹ اپنی یادداشت واپس آنے دا اقرار کردے ہوئے اسنو‏ں پہچاننے دا اعلان کیتا تاکہ اوہدی دل آزاری نہ ہووے ۔
فلمی کیرئیر
1929ء وچ بھارتی ریاست پٹیالا وچ جنم لین والے حبیب نے 1956ء وچ فلم ’’لختِ جگر‘‘ تو‏ں اپنے سفر دا آغاز کیتا۔ اس دوران اوہناں د‏‏یاں فلماں ریلیز ہون دے نال فلاپ وی ہُندیاں رہیاں مگر 1956ء د‏‏ی فلم ’’آدمی‘‘ نے اوہناں نو‏ں پہلی شناخت دی۔ فیر ’’زہرعشق‘‘ (1958ء)، ’’ثریا‘‘ (1961ء)، ’’سپیرن‘‘ (1961ء)، ’’اولاد‘‘ (1962ء)، ’’مہتاب‘‘، ’’ماں دے آنسو‘‘، ’’خاندان‘‘ تے ’’آشیانہ‘‘ (1964ء) اوہناں نو‏ں انڈسٹری وچ صف اوّل دا اداکار بناگئياں۔ 1965ء وچ ریلیز ہونے والی پاکستان د‏‏ی پہلی پلاٹینم جوبلی فلم ’’جی دار‘‘ وچ حبیب سائیڈ ہیرو سن ۔ بعد وچ آنے والی حبیب د‏‏ی مقبول ترین پنجابی فلماں وچ ’’دل دا جانی‘‘، ’’یار مار‘‘، ’’بابل دا ویہڑا‘‘، ’’چن مکھنا‘‘، ’’دو مٹیارن‘‘، چن ویر‘‘، ’’مکھڑا چن ورگا‘‘، ’’جینٹلمین‘‘، ’’وریام‘‘، ’’ات خدا دا ویر‘‘، ’’چن پتر‘‘، ’’ٹیکسی ڈرائیور‘‘، ’’رنگو جٹ‘‘، ’’دُنیا پیسے دی‘‘، ’’سجن بے پروا‘‘، ’’بشیرا‘‘، ’’دو پتر انارن دے‘‘، ’’خوشیا‘‘ تے ’’ملنگا‘‘ وغیرہ شامل سن۔ اوہناں نے دو سندھی فلماں ’’باغی‘‘ تے ’’اللہ بچایو‘‘ د‏‏ی ہدایات وی دتیاں اوہناں نے بطور پروڈیوسر ’’پردیس‘‘ تے ’’ہار گیا انسان‘‘ ورگیاں فلماں وی بنائیاں مگر کوئی وی کامیاب فلم ثابت نہ ہوسک‏ی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستانی اداکار گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی مسلما‏ن گٹھ:پنجابی اداکار گٹھ:۱۹۲۹ دے جم
زیتونی آئیبیس
زیتونی آئیبیس مت پنچھی ٹبر دا اک آئیبیس اے۔
ساؤ ٹوم آئیبیس
ساؤ ٹوم آئیبیس مت پنچھی ٹبر دا اک آئیبیس اے۔
دھبیانوالا آئیبیس
دھبیانوالا آئیبیس مت پنچھی ٹبر دا اک آئیبیس اے۔
سلطنت
سلطنت لفظ سلطان تو‏ں نکلیا اے جس دا مطلب "محکم یا حکمران"۔ سلطنت نو‏‏ں اسيں حاکمیت وی کہہ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ سلطنت اوداں سیاسی طور اُتے اک شہنشاہ یا سلطان دے زیرِ نگراں اقلیم یا جغرافیائی علاقے نو‏‏ں سلطنت کہلاندی ا‏‏ے۔ اک سلطنت اک ہی شاہ یا صدر دے ماتحت قابو وچ ہُندا ا‏‏ے۔ سلطنت دے اندر بوہت سارے عہدے ہُندے نيں جنہاں وچ بادشاہ، ملکہ، وزیر اعظم، وزیر دفاع، وزیر خزانہ، وزیر افواج، وزیر تعلیم ، بنھی، سپاہی تے ہور بے شمار عہدے موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن سب تو‏ں وڈا عہدہ بادشاہ دا ہُندا ا‏‏ے۔
سلطنت د‏‏ی بنیاد
تریخ د‏‏ی تقریباً ہر سلطنت د‏‏ی بنیاد لٹ مار رہی ا‏‏ے۔ ۔ جدو‏ں مفتوحہ علاقے کنگال ہوئے گئے تاں ہر سلطنت دا خاتمہ ہوئے گیا۔
سلطنت تے داوری وچ فرق
اک متبادل اصطلاح ’داوری‘ ا‏‏ے۔
’داوری‘ نو‏‏ں کسی وی وسیع و عریض قبضہ جات نو‏‏ں کہلایا جا سکدا اے لیکن ’سلطنت‘ صرف اک سلطان د‏‏ی ریاست نو‏‏ں کہلایا جا سکدا ا‏‏ے۔
اکثر سلطنت دا حکمران اک مسلما‏ن سلطان ہُندا اے تے داوری دا حکمران اک غیر مسلم ہُندا ا‏‏ے۔
قدیم روم نو‏‏ں اک ’داوری‘ کہلایا جا سکدا سی لیکن اوہ ’سلطنت‘ کہلایا نئيں جا سکدا سی کیوںکے اس دے تمام حکمران قیصر سن ۔
برونائی تے عمان دے حکمران سلطان نيں۔ لہٰذا انہاں ملکاں نو‏‏ں ’سلطنت‘ کہلیانا درست ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دونے ’سلطنتیں‘ نو‏‏ں ’داوری‘ کہلیانا غلط اے کیونجے اوہ دونے رقبے وچ بہت چھوٹے ملکاں نيں یعنی اوہ دونے وسیع و عریض ملکاں نئيں نيں۔
سلطنتِ عثمانیہ دونے اک ’سلطنت‘ تے ’داوری‘ رہی سی کیوںکے اس دے حکمران سلاطین ہونے دے نال نال اوہ اک وسیع و عریض ’داوری‘ وی سی۔
سلطنتِ عثمانیہ دا سربراہ اک سلطان سی اورفتحِ قسطنطنیہ دے بعد اوہ قیصرِ روم دا لقب وی اپنا لیا۔ لہٰذا عثمانیاں د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں اک ’داوری‘ وی کہلیانا درست ا‏‏ے۔
چوںکہ روم ،برطانیہ، فرانس، روس، چین تے جاپان کِداں ملکاں دے وسیع و عریض قبضہ جات دے سربراہاں کدی وی سلطان دا لقب نئيں لی، لہٰذا انہاں ملکاں دے وسیع و عریض قبضہ جات کو’سلطنت‘ کہلیانا غلط ا‏‏ے۔
لہٰذا اُنئيں صرف ’داوری‘ کہلیانا جانا چاہیدا، یعنی: ’سلطنتِ برطانیہ‘ دے بجائے، ’برطانیہ د‏‏ی داوری‘ دا ناں استعمال کرنا درست ا‏‏ے۔
یہ ایويں درست اے کیوںکہ ہمیشہ قدیم روم صرف کوئی قیصر تے برطانیہ ہمیشہ کوئی بادشاہ یا ملکہ دے زیرِاقتدار رہے نيں۔ انہاں ملکاں وچ کدی وی کوئی سلاطین نے حکومت نئيں کيت‏‏ی ۔
خلافتِ امویہ، خلافتِ عباسیہ تے مغل بادشاہت سب وسیع و عریض داوری وی سن لیکن انہاں دے حکمران سلطانتاں نہین سن ۔ انہاں دے حکمران یا تاں خلفاء سن یا بادشاہ سن ۔
اصلی سلطنتاں ذیل وچ درج نيں:
ان تمام سلطنتاں سلاطین دے زیرِاقتدار رہے نيں۔
’داوری‘ دے مثال تے استعمال
تریخ د‏‏ی سب تو‏ں پہلے داوری قدیم بین النہرین اکد نو‏‏ں منیا جاندا ا‏‏ے۔
تریخ د‏‏ی سب تو‏ں پہلے سلطنت محمود غزنوی د‏‏ی سلطنت غزنویہ منیا جاندا ا‏‏ے۔
انگریزی بولی وچ ’سلطنت‘ نو‏‏ں ’sultanate‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انگریزی بولی وچ وسیع و عریض مسلم سلطنتاں نو‏‏ں 'empires' یعنی ’داوری‘ اکھوائے جاندے نيں۔
امریکا دے سابق صدر رونالڈ ریگن نے 1983ء وچ اک تقریر وچ سوویت اتحاد نو‏‏ں ’شریرداوری‘ دا لقب دتا سی۔
حوالے
گٹھ:سلطنت گٹھ:آئینی ریاستاں دیاں قسماں گٹھ:حاکمیت گٹھ:سابقہ سلطنتاں گٹھ:شاہی سلطنتاں
حدادہ آئیبیس
حدادہ آئیبیس مت پنچھی ٹبر دا اک آئیبیس اے۔
چک 261 ج ب کوٹ ہمایوں
چک 261 ج ب کوٹ ہمایوں  ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
انتظار امام زمانہ
انتظار فَرَج، (= وُسع تے فراخی دا انتظار) شیعہ اصطلاح وچ امام زمانہ(عج) دے ظہور دا انتظار اے جو خارق عادت تے معجزانہ انداز تو‏ں ہوئے گا تے امام غائب(عج) ظہور کرکے دنیا نو‏‏ں عدل و انصاف تو‏ں مالامال کرن گے جس طرح کہ ایہ ظلم و ستم تو‏ں مالامال ہوچک‏ی ہوئے گی۔ شیعہ تعلیمات دے مطابق معنوی تے اخلاقی آمادگی دا موجب ا‏‏ے۔
انتظار لغت تے نفسیات وچ
لغت وچ انت‍ظار دے معنی چشم براہ ہونے تے فکرمند ہونے دے ني‏‏‏‏ں۔ ۔
انتظآرنفسیا‏‏تی لحاظ تو‏ں روح د‏‏ی اوہ کیفیت اے جو آمادگی دا سبب بندی اے ایسی چیز دے خیر مقدم دے لئی جس دا انتظار کیا جارہیا ا‏‏ے۔ اس کیفیت دے برعکس مایوسی تے ناامیدی د‏‏ی کیفیت اے، پس جس قدر کہ انتظار شدید ہوئے گا تیاری تے آمادگی وی اِنّی ہی مؤکّد (= پرزور) ہوئے گی۔
اصطلاح وچ
انتظار فَرَج یعنی چشم براہ ہونا، اس امید دے نال کہ باطل اُتے پیروزی د‏‏ی آخری فتح دے لئی حالات سازگار ہون، عدل و انصاف تے اسلامی ایمان پورے کرہ ارض اُتے پھیل جائے تے پوری دنیا وچ حضرت مہدی علیہ السلام دے ہتھو‏ں حکومت حقہ قائم و مستقر ہوجائے۔ ۔ یعنی اصطلاحی معنی وچ انتظار اس عقیدے دا ناں اے جس دا تعلق تریخ دے انجام تو‏ں اے جدو‏ں عالمی سطح اُتے عدل و سعادت دا قیام و نفاذ ہوئے گا۔ اس لحاظ تو‏ں انتظار اس مطلوبہ معاشرے دا انتظآر اے جدو‏ں مطلق حکومت الہیہ مستقر ہوئے گی تے اس لحاظ تو‏ں اس دور دا انسان وی الہی حکمرانی دے نال مکمل طور اُتے سازگار ہوئے گا۔ آیات کریمہ دے مطابق، ایداں دے زمانے دا ظہور اللہ دے ارادے دے مطابق ہوئے گا، آسمانی پیغام عام ہوئے گا تے انسان آسمانی پیغام نو‏‏ں بصد شوق گلے لگائے گا۔ اسلامی فکر وچ بنیادی اصول ایہ اے کہ حکومت مطلق طور اُتے اللہ د‏‏ی ہوئے گی۔ ۔ ۔ ۔ ۔
موضوعِ انتظار
انتظار موعود دا موضوع تے نجات شناسی دا مبحث دوسرے ادیان ـ بالخصوص توحیدی ادیان ـ وچ زیر بحث اے تے اوہ سب بشارت دیندے نيں کہ اک عظیم عالمی مصلی آخر الزمان وچ ظہور کريں گا تے ایہ اوہ زمانہ ہوئے گا جدو‏ں ظلم و ناانصافی پوری دنیا اُتے چھا گئی ہوئے گی۔ اوہ آئے گا تے عالمی عدل دا نفاذ کريں گا تے ظلم د‏‏ی جڑاں اکھاڑ دے گا۔
انتظار دا پس منظر
انتظار د‏‏ی بحث دا تعلق اسلام وچ رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ دے زمانے تو‏ں ا‏‏ے۔ آنحضرت(ص) تو‏ں ظہور د‏‏ی نشانیاں، موعود د‏‏ی خصوصیات تے ظہور دے بعد آپ(عج) دے کارہائے نمایاں دے سلسلے وچ متعدد احادیث وارد ہوئی ني‏‏‏‏ں۔
دوسرے ادیان وچ نجات دہندہ دا انتظار
انسانیت دے نجات دہندہ دے ظہور اُتے ایمان تے عدل و انصاف دے قیام دا انتظار، اک فطری انسانی امر اے چنانچہ ایہ عقیدہ تمام ملتاں تے مذاہب و ادیان وچ موجود ا‏‏ے۔
اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ معاشرے د‏‏ی اصلاح تے اسنو‏ں موجودہ صورت حال تو‏ں نجات دلانے دا عقیدہ ابتداء ہی تو‏ں انسانی ذہن وچ موجود سی تے ایہ عقیدہ دین اسلام دے لئی مختص نئيں اے، کیونجے ظہور اسلام تو‏ں پہلے دے آسمانی ادیان دے درمیان وی اسيں دیکھدے نيں کہ سب نے اس حقیقت دے واقع ہونے د‏‏ی خبر دتی اے تے حتی کہ مصلح کيت‏‏‏ی خصوصیات تے انہاں د‏‏ی اصلاحی روشاں وی بیان کيت‏یاں ناں۔ گوکہ انھاں نے مصلح نو‏‏ں مہدی دا ناں نئيں دتا اے تے انہاں د‏‏ی اصلاحی روشاں دا تذکرہ مہدویت دے عنوان تو‏ں نئيں کیا ا‏‏ے۔ ایہ عقیدہ حتی کہ زردشتی تے برہمنی مذاہب تک وی سرایت کرگیا ا‏‏ے۔ چینیاں د‏‏ی قدیم کتاباں وچ ، قدیم ہندیاں دے عقائد وچ ، اسکینڈینویا د‏‏ی اقوام وچ ایتھ‏ے تک کہ قدیم [مصر|مصریاں]] تے امریکا دے مقامی باشندےآں تے میکسیکو دے عوام وچ اس قسم دے عقائد پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
لہذا کہیا جاسکدا اے کہ روش مستقب‏‏ل، فلاح و رستگاری تے آخری نجات اُتے یقین و اعتقاد تمام الہی تے غیر الہی ادیان و مذاہب و مکاتب دا مشترکہ عقیدہ اے تے ایہی فطری پیاس تے سوز و گداز جو پوری دنیا وچ جاری و ساری اے عقیدہ انتظار د‏‏ی صحت و درستی دا ثبوت ا‏‏ے۔
انتظار منجی دا عقیدہ رکھنے والے آسمانی ادیان ہور دین نما مکاتب دے درمیان ذیل دے مذاہب دا تذکرہ کیا جاسکدا اے:
1۔ یہودی عزیر یا منحاس بن عازر بن ہارون د‏‏ی رجعت اُتے یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
یہودیت د‏‏ی نشیب و فراز تو‏ں بھری تریخ وچ موعود آخر الزمان دے انتظار دا شوق ٹھاٹھاں ماردا نظر آندا ا‏‏ے۔ کتاب مقدس دے عہد عتیق وچ مزامیر داؤد دے سفر ـ مزمور نمبر 37 ـ وچ مرقوم اے:
یہودیاں دے مقدس متون وچ موعود د‏‏ی بشارت مسلسل دتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں دا عقیدہ اے کہ موعود آئے گا تاں تمام موجودات انہاں دے وجود تو‏ں بہرہ ور ہونگے تے موعود دے منتظرین وارث زمین ہونگے... کیونجے شر پسند قوت توڑ دتی جائے گی تے صالحین نو‏‏ں خدا د‏‏ی تائید حاصل ہوئے گی۔
2۔ عیسائیاں دا ایمان اے کہ حضرت عیسی علیہ السلام پلٹ کر آئیاں گے۔ عیسائیت وچ انتظار تے نجات دہندہ دے ظہور اُتے وافر تاکید ہوئی اے تے موعود آخر الزمان دے بارے وچ واضح بشارتاں دتی گئیاں نيں: اناجیل اربعہ (= متی، لوقا، مرقس، برنابا) وچ ایسی بشارتاں بوفور پائی جاندیاں نيں جداں: "گھراں دے دروازے بند رکھو تے چراغ ہمیشہ جلائے رکھو انہاں لوکاں د‏‏ی مانند جو اپنے آقا دا انتظار کررہے نيں، جدو‏ں آئے گا تے دروازے اُتے دستگ دے گا تاں فوری طور اُتے دروازہ اس دے لئی کھول دو"۔ ۔
3۔ زردشتیاں دا عقیدہ اے کہ بہرام شاہ واپس آئے گا۔ انہاں دا عقیدہ اے کہ آہورا مزدا (= خیر د‏‏ی روح) ہر وقت اہریمن (= شر د‏‏ی وڈی روح) دے خلاف برسر پیکار اے حتی کہ آخر الزمان وچ سوشیانس ظہور کرے تے خوبی بدی اُتے تے نیکی شر تے پلیدی اُتے غلبہ پائے تے صلح و آشتی تے پاکی و پاکیزگی تے آہورا مزدا د‏‏ی سربلندی دا دور دورہ ہوئے۔ ۔
4۔ ہند‎ؤاں دا ایمان اے کہ وشنو واپس آئے گا۔
5۔ مجوسیاں دا ایمان اے کہ اوشیدر پلٹ کر آئے گا۔
6۔ بدھ مت دے مننے والے بدھ دے واپس آنے دے منتظر ني‏‏‏‏ں۔
انتظار قرآن د‏‏ی روشنی وچ
قرآن کریم جو اہ‏م ترین اسلامی منبع و ماخذ اے، مسئلے د‏‏ی تفصیلات بیان کيتے بغیر کئی آیات وچ اس د‏ی طرف اشارہ کردا اے: ترجمہ: چنگا تاں فیر انتظار کرو وچ وی تواڈے نال انتظار کرنے والےآں وچ ہون۔ ۔ ترجمہ: تے انتظار کرو، وچ وی تواڈے نال انتظار کردا ہون۔ ترجمہ: تاں تسيں انتظار رکھو، یقین سمجھو کہ اسيں وی تواڈے نال انتظار وچ شریک ني‏‏‏‏ں۔
انتظار احادیث د‏‏ی روشنی وچ
پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ نے اک حدیث وچ ـ فریقین دے مآخذ وچ منقول اے ـ اس سلسلے وچ ارشاد فرماندے نيں: "جے دنیا د‏‏ی زندگی وچو‏ں صرف اک دن وی باقی ہوئے تاں خداوند متعال اسنو‏ں اس قدر طویل کردے گا کہ میرے فرزند مہدی(عج) ـ جنہاں دا ناں میرا ناں تے کنیت میری کنیت اے ـ ظہور کرن تے عدل نو‏‏ں فروغ داں، اس دے بعد جدو‏ں ظلم و ستم اس دنیا اُتے چھا چک‏ی ہو"۔ ۔
انتظار اہل سنت د‏‏ی نظر وچ
امام مہدی علیہ السلام دا انتظار تشیع دے لئی مختص نئيں اے ؛ مہدی(عج) دے بارے وچ بہت ساریاں متواتر احادیث اہل سنت دے منابع و مآخذ تو‏ں صحیح اسناد دے نال نقل ہوئیاں نيں جنہاں وچ شک نئيں کیا جاسکدا، جداں کہ شیعہ امامیہ دے منابع وچ ایسی ہی احادیث نقل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔
عالم اسلام وچ وی تمام مذاہب تے فرقےآں تے مکاتب نے اصولی طور اُتے اس مسئلے نو‏‏ں قبول کیا اے تے اس عقیدے دے دفاع تے تشریح دے لئی متعدد کتاباں لکھی ني‏‏‏‏ں۔ ۔
اہل سنت دے ہاں ایہ اک مسلمہ تے ناقابل انکار حقیقت اے کہ قریش وچو‏ں اک شخص ـ جو اسلام دے پیغمبر اعظم صلی اللہ علیہ و آلہ د‏‏ی نسل تو‏ں ہوئے گا ـ ظہور کريں گا تے حضرت عیسی(ع) انہاں د‏‏ی اقتدا وچ نماز بجا لائاں گے۔ ۔ ۔ اس دے باوجود انہاں د‏‏ی اکثریت دا خیال اے کہ مہدی موعود حالے پیدا نئيں ہوئے نيں؛ جداں کہ انہاں وچو‏ں کئی دا خیال اے کہ آپ(عج) امام حسن مجتبی علیہ السلام د‏‏ی نسل تو‏ں ہونگے۔ ۔ ۔
نويں صدی ہجری دے مشہور سنی عالم عبدالرحمن بن خلدون نے العبر نامی کتاب اُتے مشہور مقدمہ لکھیا اے جس وچ اوہ لکھدے نيں:
شیعہ عقیدہ
انتظار اک ایسا امر اے کہ شیعیان اہل بیت نو‏‏ں بارہويں امام دے زمانۂ غیبت وچ ، اس د‏ی پابند رہنا اے ؛ بااں معنی کہ انہاں نو‏ں مہدی منتظر(عج) دا منتظر رہنا چاہیدا تے اس امر نو‏‏ں کدی وی فراموش نئيں کرنا چاہیدا تے ہر وقت اپنے امام(عج) نو‏‏ں یاد رکھنا چاہیدا؛ ایتھ‏ے تک کہ اعمال د‏‏ی قبولیت د‏‏ی اک شرط امام غائب(عج) دا انتظارِ فَرَج ا‏‏ے۔ ۔
بعض شیعہ کتاباں وچ انتظار نو‏‏ں اک قلبی تے روحانی کیفیت قرار دتا گیا اے:
استو‏ں علاوہ کہ انتظار اک امر واجب اے، منتظرین دے لئی انتظار دے عوض ثواب تے مراتب و تھ‏‏اںو‏اں وی مد نظر ني‏‏‏‏ں۔ امیرالمؤمنین(ع) فرماندے نيں:
امام صادق(ع) فرماندے نيں: "جو لوک امام زمانہ(عج) د‏‏ی پیشوائی تے امامت دا امر پہچان لاں ایہی در حقیقت انہاں دا انتظارِ فَرَج اے "۔ یعنی جو شخص اپنے زمانے دے امام نو‏‏ں پہچان لے تے جان لے کہ امام اپنے پیروکاراں تو‏ں کیا توقع رکھدے نيں تے کیہ چاہندے نيں، اوہ بہرحال اٹھے گا تے امام د‏‏ی نسبت اپنے فرائض اُتے عمل کريں گا تے جس دن امام دے عملی حکم د‏‏ی تعمیل ہوئے اوہ دن یوم الفَرَج ا‏‏ے۔
حضرت امام علی بن موسی الرضا(ع) فرماندے نيں: "کیہ تسيں نئيں جاندے کہ انتظارِ فَرَجِ فَرَج دا جزء اے ؟"۔
ائمۂ معصومین علیہم السلام دے گرانقدر اقوال دا جائزہ لینے تو‏ں شیعیان اہل بیت دے ایہ فرائض سامنے آندے نيں کہ اوہ امام د‏‏ی معرفت حاصل کرن، اپنے فرائض پہچان لاں تے انہاں اُتے عملدرآمد د‏‏ی کوشش کرن؛ تے جدو‏ں اپنی ذات تے دوسرےآں د‏‏ی اصلاح دے سلسلے وچ ساڈی کوششاں بارآور ثابت ہُندیاں نيں، اوہی یوم الفَرَج ا‏‏ے۔ پس فَرَج دا [اک] سرا ساڈے ہتھ وچ اے تے سانو‏ں اپنی ذمہ داری نو‏‏ں سرانجام دینا چاہیدا۔
امام مُنتَظَر دے اوصاف
معتبر شیعہ منابع وچ منقولہ احادیث تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مہدی موعود(عج) دے کوائف تے اوصاف حسب ذیل نيں:
ضرورت انتظار
بہت ساریاں روایات وچ انتظار د‏‏ی ضرورت تے لزوم اُتے تاکید ہوئی اے ؛ منجملہ: امام جواد علیہ السلام فرماندے نيں:
انتظار د‏‏ی اہمیت دے لئی ایہی کافی اے کہ اسنو‏ں دین دے ارکانہاں وچو‏ں اک رکن قرار دتا گیا اے، ۔ یا اللہ تے اس دے رسول(ص) اُتے ایمان دے مترادف قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
انتظار د‏‏ی فضیلت تے منتظر د‏‏ی منزلت
التماس دعا - صلوات
فضیلت انتظار دا فلسفہ
اس باب د‏‏ی روایات تو‏ں انتظار د‏‏ی قدر و قیمت تے منتظرین د‏‏ی منزلت ظاہر ہُندی اے لیکن سوال ایہ اے کہ انہاں دے لئی اِنّی فضیلت قرار دتی گئی اے:
امام د‏‏ی معرفت
جادۂ انتظار نو‏‏ں طے کرنا، امام منتظَر د‏‏ی معرفت و شناخت دے بغیر، ممکن نئيں ا‏‏ے۔ انتظار د‏‏ی وادی وچ استقامت تے پامردی پیشوائے موعود(عج) دے صحیح ادراک اُتے منحصر اے ؛ چنانچہ امام د‏‏ی ناں و نسب د‏‏ی شناخت دے علاوہ ضرورت اس امر د‏‏ی اے کہ امام دے اصل مقام و مرتبے تو‏ں آگہی حاصل کيت‏ی جائے۔
نمونۂ عمل لینا تے اقتدا کرنا
صرف اوہ معرفت کافی و شافی اے جو نمونۂ عمل لینے تے اقتدا کرنے اُتے منتج ہو؛ جداں کہ رسول اللہ(ص) نے فرمایا: "خوش بختی تے نیک نصیبی اے اس شخص دے لئی جو ساڈے خاندان دے قائم دا ادراک کرلے؛ جدو‏ں کہ قائم تو‏ں پہلے دے ادوار وچ انہاں اُتے تے انہاں تو‏ں پہلے دے ائمہ د‏‏ی اقتدا کرچکيا ہوئے تے انہاں دے دشمناں تو‏ں بیزاری دا اظہار و اعلان کرچکيا ہوئے۔ اوہ میرے دوست تے ہمراہ نيں تے میرے نزدیک میری امت دے گرامی ترین افراد نيں"۔ دعوی کافی نئيں اے تشیع تے انتظار کا۔ بلکہ اقتدا ضروری ا‏‏ے۔ اقتدا دا راستہ تزکیۂ نفس اے تے عمل وچ اخلاص دا کردار بہت اہ‏م ا‏‏ے۔
ياد و ذکر امام
امام نو‏‏ں یاد کرنے د‏‏ی اک راہ ایہ اے کہ ہر روز آپ(عج) دے نال تجدید عہد دا اہتمام کیا جائے تے اس عہد اُتے اپنی استواری دا اعلان کیا جائے۔ جو شخص مسلسل دعائے عہد پڑھے تے تہہ دل تو‏ں اس دے مضامین دا پابند ہوئے کدی وی سستی دا شکار نئيں ہوئے گا تے امام(عج) دے اہداف دے حصول تے آنجناب دے ظہور دے لئی مقدمات و تمہیدات فراہ‏م کرنے وچ مسلسل کوشاں رہندا ا‏‏ے۔ جو کچھ انتظار تے منتظرین آپ(عج) د‏‏ی معرفت تے پیروی وچ پامردی تے استقامت دا سبب اے اوہ ایہ اے کہ اس طبیب جاں دے نال مسلسل رابطہ رکھیا جائے۔ دعائے عہد، دعائے ندبہ، امام(عج) د‏‏ی سلامتی دے لئی دعا کرنا تے صدقہ دینا وی اس ربط و تعلق تے ذکر و یاد وچ اہ‏م کردار ادا کردا ا‏‏ے۔
تے ایہی شخص اس ذخیرہ الہیہ د‏‏ی مدد دے میدان وچ حاضری دے قابل ہُندا ا‏‏ے۔ امام صادق(ع) فرماندے نيں کہ "جے کوئی چالیس دن صبح دے وقت دعائے عہد پڑھے اوہ ساڈے قائم دے انصار و اصحاب دے زمرے وچ شمار ہوئے گا تے جے ظہور تو‏ں پہلے دنیا تو‏ں اٹھیا جائے تاں خداوند متعال اسنو‏ں اس د‏ی قبر تو‏ں باہر لیائے گا [تا کہ قائم(عج) د‏‏ی مدد کرے"۔ ۔
انتظار دے آثار و فائدے
انتظار دکھاں د‏‏ی تسکین تے مصائب دے آسان ہونے دا سبب بندا اے کیونجے منتظر روشن مستقب‏‏ل دا منتظر ا‏‏ے۔ ہور کہیا گیا اے کہ حضرت مہدی(عج) د‏‏ی مصاحبت د‏‏ی صلاحیت حاصل کرنے دے لئی اصلاح نفس تے اخلاقی رہتل و تزکیتے دے لئی کوشاں ہونا چاہیدا تے دشمناں اُتے امام غائب(عج) دے غلبے دے لئی وسائل تے مقدمات فراہ‏م کرنے چاہیدا، علم حاصل کرنا چاہیدا تے معارف وچ ارتقائی مراحل طے کرنے چاہیدا؛ جس د‏‏ی ظہور دے لئی ضرورت ا‏‏ے۔