وقت_دا_سفر
بلیک ہول
یہ تجویز اکثر حالات وچ حر حرکی دے دوسرے قانون د‏‏ی خلاف ورزی تو‏ں بچاندی معلوم ہوئی، اُتے ایہ اک مہلک خرابی وی سی، جے اک بلیک ہول د‏‏ی انٹروپی اے تاں اس دا درجہ حرارت وی ہونا چاہیے ، مگر اک مخصوص درجہ حرارت والا جسم ضرور اک خاص شرح تو‏ں شعاعاں دا اخراج کرے گا، ایہ اک عام تجربے د‏‏ی گل اے کہ جے سلاخ نو‏‏ں اگ وچ گرم کيتا جائے تاں اوہ سرخ ہوئے ک‏ے دہکنے لگے گی تے اس وچو‏ں شعاعی اخراج ہوئے گا، مگر اجسام تاں کم درجہ حرارت اُتے وی شعاعی اخراج کردے نيں، صرف مقدار کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اُتے توجہ نئيں دتی جاندی، ایہ شعاعی اخراج اس لئی ضروری اے تاکہ دوسرے قانون د‏‏ی خلاف ورزی تو‏ں بچا جا سک‏‏ے ، چنانچہ بلیک ہول تو‏ں وی شعاعی اخراج ہوئے گا، مگر بلیک ہول اپنی تعریف دے لحاظ تو‏ں ہی ایداں دے اجسام نيں جنہاں تو‏ں کِسے چیز دا اخراج نئيں ہونا چاہیے ، اس لئی معلوم ہويا کہ بلیک ہول دے واقعاندی افق دے رقبے نو‏‏ں اس د‏ی انٹروپی نئيں سمجھیا جا سکدا، ١٩٧٢ء وچ برنڈن کارٹر (Brandon Carter) تے اک امریکی رفیقِ کار جم بارڈین (Jim Bardeen) دے نال مل ک‏ے ميں نے اک مقالہ لکھیا جس وچ اساں نشاندہی د‏‏ی کہ انٹروپی تے واقعاندی افق دے درمیان بہت ساریاں مماثلتاں دے باوجود بظاہر اک تباہ کن مشکل وی اے ، مینو‏ں اعتراف اے کہ اوہ مقالہ لکھنے د‏‏ی اک وجہ بیکن سٹائن اُتے میرا غصہ وی سی جس نے میرے خیال وچ واقعاندی افق دے رقبے وچ اضافے د‏‏ی میری دریافت نو‏‏ں غلط استعمال کيتا سی، بہرحال آخر وچ معلوم ہويا کہ اوہی بنیادی طور اُتے درست سی تے اوہ وی کچھ اس انداز تو‏ں جس د‏‏ی اسنو‏ں وی توقع نئيں سی، ستمبر ١٩٧٣ء وچ جدو‏ں ميں ما سکو دے دورے اُتے سی تاں ميں نے دو مشہور سوویت ماہرین یاکوف زیلڈ وچ (Yakov Zeldovich) تے الیگزینڈر سٹاروبنسکی (Alexander Starobinsky) دے نال بلیک ہول اُتے گفتگو ہوئی، انہاں نے مینو‏ں قائل ک‏ر ليا کہ کوانٹم میکینکس دے اصولِ غیر یقینی دے مطابق گردش کرنے والے بلیک ہول نو‏‏ں پارٹیکلز تخلیق تے خارج کرنے چاہئاں، مینو‏ں انہاں دے استدلال اُتے طبیعاندی بنیاداں اُتے تاں یقین آگیا مگر اخراج دے اعداد تے شمار دا ریاضیا‏تی طریقہ پسند نئيں آیا، چنانچہ ميں نے اک بہتر ریاضیا‏تی طریقہ وضع کرنے دا عزم کيتا جسنو‏ں نومبر ١٩٧٣ء دے اواخر وچ ميں نے آکسفورڈ دے اک غیر رسمی سیمینار وچ پیش کيتا، اس وقت ميں نے ایہ حساب نئيں لگایا سی کہ جس تو‏ں معلوم کيتا جا سک‏‏ے کہ درحقیقت کتنا اخراج ہوئے گا، وچ صرف شعاعی اخراج دریافت کرنے د‏‏ی توقع کر رہیا سی جو زیلڈ وچ تے سٹاروبنسکی د‏‏ی پیشین گوئی دے مطابق گردش کرنے والے بلیک ہول تو‏ں ہُندا اے ، بہرحال جدو‏ں ميں نے حساب لگایا تاں مینو‏ں حیرت تے غصے دے نال ایہ معلوم ہويا کہ گردش نہ کرنے والے بلیک ہول نو‏‏ں وی اک یکساں شرح تو‏ں ذرات تخلیق تے خارج کرنے چاہئاں، پہلے ميں نے سوچیا کہ ایہ اخراج نشاندہی کردا اے کہ میرے استعمال کردہ اندازےآں وچو‏ں کوئی درست نئيں سی، وچ خوف زدہ سی کہ جے بیکن سٹائن نو‏‏ں اس بارے وچ معلوم ہوئے گیا تاں اوہ اسنو‏ں بلیک ہول ناکارگی یا انٹروپی دے بارے وچ اپنے خیال نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی اک ہور دلیل دے طور اُتے استعمال کرے گا جسنو‏ں وچ ہن وی نا پسند کردا ہون، اُتے ميں نے اس بارے وچ جِنّا سوچیا مینو‏ں لگیا کہ اوہ اندازے ٹھیک ہی سن ، مگر جس نے مینو‏ں اخرج دے حقیقی ہونے دا قائل کر دتا اوہ ایہ گل سی کہ خارج ہونے والے پارٹیکلز د‏‏ی طیف (spectrum) ویسی ہی سی جداں کہ کسی دہکتے ہوئے جسم تو‏ں خارج ہونے والی طیف تے ایہ کہ اک بلیک ہول ٹھیک ايس‏ے شرح تو‏ں پارٹیکلز خارج کر رہیا سی جس تو‏ں دوسرے قانون د‏‏ی خلاف ورزی نہ ہوئے سک‏‏ے ، اس دے بعد تو‏ں اعداد تے شمار کئی مختلف شکلاں وچ دوسرے لوکاں نے دہرایا تے سب تصدیق کردے نيں کہ اک بلیک ہول نو‏‏ں ايس‏ے طرح پارٹیکلز تے شعاعاں دا اخراج کرنا چاہیے جداں کہ اوہ اک دہکتا ہويا جسم ہوئے جس دا درجہ حرارت بلیک ہول د‏‏ی کمیت اُتے منحصر ہوئے یعنی کمیت جِنّی زیادہ ہوئے درجہ حرارت اِنّا ہی کم ہوئے۔