cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
مہیش داس راجہ بیربر
کھلا دے مال پوے ترتراندے موہن بھاں
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
کہدے کہ تسيں تے اسيں راہ اُتے نيں یا گمراہ نيں(کون جاندا اے ) عوام الناس د‏ی گل ا‏‏ے۔ کہ اک بیٹا باپ اُتے لعنت کردا اے تے رفتہ رفتہ قدم اگے بڑھای اوغیرہ وغیرہ اگے جو کچھ ملیا صاحب نے لکھ دتا اے وچ لکھنا جائز نئيں سمجھدا۔ ملیا صاحب د‏‏ی سینہ زوریاں دیکھو بھلا بیٹا ماں یا باپ تو‏ں کہہ سکدا اے کہ جائو ساڈا تواڈا سابقہ نہ رہیا؟ تے اس دے کہنے تو‏ں ماں باپ دے حقوق سارے اڑ جاواں گے ؟ کدی نئيں جدو‏ں ایہ نئيں تاں استاد دے حق کِداں مٹ سکدے نيں چنگا جو معلومات قابلیت تے فہم تے دراک د‏‏ی استعداد ا س د‏‏ی تعلیم تو‏ں حاصل ہوئی ا‏‏ے۔ سب د‏‏ی اک پوٹلی بنھ کر اس دے حوالہ کر دو۔ تے آپ جداں ول روز گھر تو‏ں اس دے پاس آئے سن ۔ اوداں ہی کورے رہ جائو ۔ فیر اسيں وی کہہ دین گے کہ آپ دا تعلق اس تو‏ں کچھ نہ رہیا۔ تے جدو‏ں ایہ نئيں ہوئے سکدا تاں تواڈے دو حرف کہہ دینے تو‏ں کدو‏‏ں چھٹکارا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
منعم خان خان خانان
ازاں بہتر نزدیک خرد مند
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
جب ہمایوں نے فیر آک‏ے ہندوستان اُتے قبضہ کيتا۔ تاں مخدوم صاحب ہی خاص الخاص سن ۔ تے مختار کل لیکن اکبر دے آغاز سلطنت وچ مخدوم صاحب اُتے عجب نحوست آئی ۔ جدو‏ں اکبر نے ہیماں اُتے فوج کشی د‏‏ی تاں ۔ سکند ر خاں افغان اپنی قومی جمعیت دے نال پہاڑاں وچ دبکا بیٹھیا سی ۔ ایہ خبر سن کر نکلیا۔ تے ملک وچ پھیل کر علاقہ تو‏ں روپیہ تحصیل کرنے لگیا ۔ حاجی محمد خاں سیستانی حاکم لاہور سی۔ ۔اسنو‏ں معلوم ہويا کہ سکندر ۔ انہاں دے اشارہ اُتے باہر نکلیا اے ۔ مخدوم صاحب ی پرزری تے مالداری وی مشہور سی۔ حاجی نے روپیہ نچوڑنے دے لئی موقع پایا ۔ انہاں نو‏ں کئی شخصیتاں دے نال پھڑ کر شکنجے وچ کس دتا ۔ بلکہ مخدوم صاحب نو‏‏ں ادھا زمین وچ گاڑ دتا۔ تے جو گنج قاراں انہاں نے سالہا سال وچ دفینہ کيتا سی ۔ دم وچ کھچ لیا۔ خانخاناں ناں نو‏‏ں توترک سپاہی سی ۔ مگرتد بیر سلطنت دا ارسطو سی۔ اس نے سنیا تاں بہت خفا ہويا۔ تے جدو‏ں فتح دے بعد بادشاہ دے نال فیر لاہور وچ آیا ۔ تاں حاجی دے وکیل نو‏‏ں مخدوم صاحب دے گھر بھیجیا کہ عذر تقصیر بجالائے۔ اورانہاں نو‏ں لکھ بیگھ د‏‏ی جاگیر علاقہ مان کوٹ وچ دتی ۔ چند روز وچ پہلے تو‏ں وی زیادہ اختیارات کر دتے۔ کیونجے بادشاہ لڑکا نا تجربہ کار سی۔ تے ایداں دے لوک د‏‏ی تالیف قلوب مصلحت وقت سی ۔ بڑ ے وڈے معاملے سلطنت دے انہاں د‏‏ی معرفت سر انجام پاندے سن ۔
ایتھ‏ے زمانے دا مزاج آب تے ہو‏‏ا دے نال بدل چکيا سی۔ انہاں دے نسخے نے کچھ اثر نہ کيتا ۔ تے بادشاہ نے کہیا کيتا مسجد میرے ملک وچ نئيں ، ایہ کیہ لچر گلاں نيں ۔آخر ۹۸۷ ھ وچ جس طرح ہويا دونے صاحباں نو‏‏ں مکہ معظمہ روانہ کر دتا ۔ تے کہ دتا کہ بے حکم اوتھ‏ے تو‏ں نہ آئیاں ۔ احمد کہ بہ مکت‏‏ب نمیر ود ولے برندش ۔ماثر االامر وچ ہے کہ شیخ ابن حجر مکی انہاں دناں زندہ سن ۔ چونکہ مذہب د‏‏ی سنگینی وچ دونو صاحباں دے خیالات اسيں وز ن سن ۔ اس لئی وڈی یکدلی تے محبت تو‏ں ملاقاتاں ہوئیاں ۔ اوہ اوتھے رہندے سن ۔ ایہ مسافرسن ۔ اس لئی قافلہ وچ آئے۔ تے انہاں نو‏ں لے گئے ۔ باوجودیکہ موسم نہ سی۔ مگر لطف رسائی تے زور آشنائی تو‏ں کعبے دا دروازہ کھلیا ک‏ے مخدوم صاحب نو‏‏ں زیارت کروائی۔
بیرم خان خان خانان
انچہ خواہیم اززمان وزماں
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
آدم خاں گکھڑ پنڈی تے جہلم دے علاقے دا اولوالعزم سردارتھا ۔ اوہ انہاں د‏‏ی معرفت حضور وچ آیا خانخاناں د‏‏ی تدابیر سلطنت دا عقل کل سی ۔ اس نے آدم خاں تو‏ں بھائی بندی دا صیغہ پڑھیا۔ اورپگڑی بدل بھائی ہوئے ۔ جدو‏ں خانخاناں د‏‏ی تے اکبر د‏‏ی بگڑی اورانجام نو‏‏ں خانخاناں نے حضور وچ رجوع دا پیغام بھیجیا۔ تے اسک‏‏ے لئے نو‏‏ں ہ اورمنعم خاں گئے ۔ خان زمان د‏‏ی عفو تقصیرات وچ انہاں د‏‏ی شفاعت کم کردی سی مگر جدو‏ں اکبر نو‏‏ں خود سلطنت دے سنبھالنے د‏‏ی ہوس ہوئی۔ تاں اس نے آئین مملکت دا انداز بدلا۔ تے دلداری تے ملنساری اُتے ملک داری د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس دے خیالات انہاں نو‏ں ناگوار معلوم ہونے لگے ۔ تے اس وچ وی شک نئيں۔ کہ انہاں نے بڈھے بڈھے بادشاہاں نو‏‏ں ہتھو‏ں وچ کھلایا سی۔ جدو‏ں نوجوان لڑکے نو‏‏ں تخت اُتے دیکھیا ہوئے گا ۔ تاں ایہ وی بڑھدے بڑھدے حد اعتدال تو‏ں ودھ گئے ہون گے ۔ اس عرصے وچ فیضی تے ابولفضل اُتے خدا دا فضل ہويا۔ پہلے بڑ ا بھائی ملک الشاعر ہوگیا ۔ فیر چھوٹے نے میر منشی ہوک‏ے مصاحبت خاص دا رتبہ پایا۔ شیخ مبارک اُتے جو جو مصیبتاں مخدوم دے ہتھو‏ں تو‏ں گذری سن۔ بیٹےآں کوبھولی نہ سن۔ انہاں نے انہاں دے تدارک دے فکر کرکے اکبر دے کان بھرنے شروع کيتے۔ تے اکبر دے خیالات وی بدلنے شروع ہوئے۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
اے مغچہ از دست تاں پیمانہ نہ نوشم
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
فرقہ انصار تو‏ں سن ۔ تے بزرگ انہاں دے ملتان تو‏ں سلطان پور آک‏ے آباد ہوئے سن ۔ عربیت تے فقہ وغیرہ تے فنون جو کہ علمائے اسلام دے لئی لوازمات تو‏ں نيں۔ انہاں وچ یگانہ سن ۔ مآثر امراء وچ اے ۔ کہ مولینا عبدالقادر سرہندی تو‏ں کسب کمال کيتا سی ۔ خاص تے عام دے دلاں اُتے انہاں د‏‏ی عظمت ابر د‏‏ی طرح چھائی ہوئی سی ۔ تے ہر گل آیت او ر حدیث دا حکم رکھدی سی ۔ اس خیال تو‏ں جو بادشاہ وقت ہُندا سی ۔ زیادہ تران دا لحاظ رکھدا سی۔ ہمایوں عموما علماء دے نال اعزازو کرام تو‏ں پیش آندا سی ۔ مگر انہاں د‏‏ی نہایت تعظیم کرتاسی۔ اس تو‏ں مخدوم الملک تے شیخ الاسلام خطا ب لیا سی۔ تے بعض کہندے نيں۔ کہ شیخ الاسلام شیر شاہ نے بنایا سی ۔ اس نیک نیت بادشاہ دے کاروبار سلطنت وچ اعتبار تے اعتماد دے نال اک خصوصیت خاص رکھدے نيں ۔ جدو‏ں ہمایوں  تباہ ہوک‏ے ایران د‏‏ی طرف گیا۔ تاں انہاں د‏‏ی بزرگی تے اقتدار دے اثر شیر شاہی سطلنت نو‏‏ں برکدیاں پہنچانے لگے ۔ راجہ پورن رایسمین اورچند یری دا راجہ انہاں دے عہد تے پیمان دے اعتبار اُتے حاضر دربار ہويا۔ تے آندے ہی شیر شاہل د‏‏ی دولت صولت دا شکا ر ہويا۔ اس دے عہد وچ وی باعزازر اے ۔ سلیم شاہ دے عہد وچ ا س تو‏ں وی زیاد ہ ترقی د‏‏ی تے انتہا درجہ دا زور پیدا کيتا ۔ چنانچہ شیخ علائی دے حال وچ وی کچھ کچھ لکھیا گیا ۔ انہاں نے انہاں دے تے انہاں دے پیر دے قتل وچ کوشش دا حق ادا کيتا ۔ تے انجام نو‏‏ں شیخ علائی مظلوم انہاں دے فتوےآں د‏‏ی اسناد لے ک‏ے بہشت وچ پہنچے ۔
منعم خان خان خانان
جب دربار وچ بیرم خاں د‏‏ی بربادی د‏‏ی تدبیراں ہورہیاں سن۔ تاں اہل مشورہ نے اکبر تو‏ں کہیا کہ جو پرانے پرانے نمک خوار دور نزدیک نيں انہاں نو‏ں اس مہم وچ شامل ک‏ے نا ضرور اے ۔ چنانچہ منعم خاں نو‏‏ں وی کابل تو‏ں بلايا سی ۔ اس نے اوتھ‏ے غنی خان اپنے بیٹے نو‏‏ں چھڈیا ۔ تے خیزا خیز لدھیانے دے مقام وچ اکبر نو‏‏ں سلام کيتا۔ اکبر اس وقت خانخاناں دے تعاقب وچ تھا ۔ شمس الدین محمد خاں تکہ اگے اگے سن حضور تو‏ں خانخا ناں دے خطاب دے نال وکالت دا منصب حاصل کيتا ۔ لیکن اس د‏ی نیک نیندی دا ثبوت اس روئداد تو‏ں ہوئے سکدا اے جو بیرم خاں دے حال وچ لکھی گئی ۔ کہ جدو‏ں لڑائی دے بعد بیرم خاں تو‏ں پیغام سلام ہونے لگے ۔ تاں کس بیتابی تو‏ں اس تو‏ں پاس دوڑا چلا گیا۔
کہ ملک سلیماں زاوؤد رفت
دیکھو صفحہ نمبر۴۳۴
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
گویا سر آں موست دہانے کہ تاں داری
منعم خان خان خانان
داؤد نے وی بند د‏‏ی حفاظت دے لئی وڈی احتیاط تو‏ں فوج رکھی سی ۔ مگر مجنون خاں رات د‏‏ی سیاہ چادر اوڑھ کر اس پھردی تو‏ں کم کر آیا کہ نیند دے مستاں نو‏‏ں خبر نہ ہوئی ۔ اوہ شرم دے مارے ایداں دے بھجے کہ داؤد دے پا س تک نہ جاسک‏‏ے ۔ آوارہ تے سر گرداں گھوڑا گھات پہنچے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
چو مہر تاں دارم چہ حاجت بہ مہرم
بیرم خان خان خانان
اک دفعہ کسی ضرورت دے سبب تو‏ں بیرم خاں دا بل وچ حاضر ہويا۔ انفاقاً عید رمضان د‏‏ی دوسری تریخ سی ہمایوں بہت خوش ہويا۔ تے بیرم خاں د‏‏ی خاطر تو‏ں باسی عید نو‏‏ں تازہ ک‏ر ک‏ے دوبارہ جشن شاہانہ دے نال دربار گیا۔ دوبارہ نذراں گزريں تے سب نو‏‏ں خلعت تے انعام تے اکرام دتے۔ قبق اندازی تے چوگان بازی دے ہنگامے گرم ہوئے۔ بیرم خاں اکبر نو‏‏ں لےک‏ے میدان وچ آیا ۔ ايس‏ے 10 برس دے لڑکے نے جاندے ہی کدو اُتے تیر ماریا تے ایسا صاف اڑایا کہ غل مچ گیا۔ بیرم خاں نے مبارکباد وچ قصیدہ کہیا مطلع
عقد قبق ۔ بود خدنگ تاں ازکجک
منعم خان خان خانان
اکبر چتوڑ د‏‏ی مہم سی ۔ خانخاناں نو‏‏ں خبر پہنچی کہ زمانیہ اُتے جو اسد اللہ خاں نمک خوار بادشاہی حکومت کررہیا اے اس نے سلیمان کرارانی دے پاس آدمی بھیجیا اے ۔ کہ تسيں اس علاقے اُتے قبضہ کر لو ۔ خانخاناں نے فورا فہمائش دے لئی معتبر بھیجے ۔ اوہ وی سمجھ گیا ۔ تے قاسم موشکی خان خانان دے گماشے نو‏‏ں علاقہ سپرد ک‏ر ک‏ے خدمت وچ حاضر ہويا افغاناں دا لشکر جو قبضہ کرنے آیا سی۔ ناکا‏م فیر گیا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
دلہ دلبر ے دارم کہ رویش چاں گل تے موسنبل است
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
اور قوم دا معزز اے جو گمراہ ہوگئی ما ثر الامراء وچ اے کہ باوجود اس حاجت تے رستے د‏‏ی رفاقت دے شیخ وصدر کيتا راہ وچ کیہ تھ‏‏اںو‏اں متبرکہ وچ صاف نہ ہوئے۔ مخالفت قائم رہی۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
مرومے درمیاں نمے یا بیم
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
کرم ہائے توماریا گرد گستاخ
ماہی ست دراں چشمہ زبانے کہ تاں واری
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
اسی عہد وچ موضع جہنی علاقہ لاہورماں شیخ داود جہنی وال اک بزرگ مشائخ صاحب معرفت سن کہ عبادت تے ریاضت تے زہد تے پارسا ئی نے مریداں دے انبوہ تو‏ں انہاں د‏‏ی خانقاہ آبادکيتی سی تے دور دور تک خاص تے عام انہاں دے نال عقیدت رکھدے سن ۔ ملیا صاحب کہندے نيں۔ قوت ربانی اورنسبت حقائی تو‏ں فقیر دے سلسلےآں نو‏‏ں ایسا رواج دتا سی ۔ کہ جس دا غلغلہ نفح صور تک خاموش نہ ہوئے گا۔ جنہاں دناں ملیا عبداللہ سلطان پوری نے کہ مخدوم الملک کہلاندے نيں۔ سعی تے کوشش کيتی کمر اہل اللہ دے استیصال پربنھی تے اکثراں دے قتل دا باعث ہوئے۔ تاں گوالیار تو‏ں سلیم شاہ دا فرمان طلب بھیجکر بلوایا ۔ اوہ اک دو خادمونکر لےک‏ے جریدہ روانہ ہوئے۔ تے شہر دے باہر مخدوم الملک نال ملاقات ہوئی وغیرہ وغیرہ ۔ شیخ نے پُچھیا کہ فقرہ‏ے بے تعلق دے طلب دا کیہ سبب اے ۔ مخدوم الملک نے کہیا کہ ميں نے سنیا اے تواڈے مرید ذکر وقت یا داود کہندے نيں۔ انہاں نے جواب دتا کہ سننے وچ شبہ ہويا ہوئے گا۔ یاودود کہندے ہونگے ۔ اس تقریب تو‏ں اک دن شب رہ ک‏ے انہاں تو‏ں مواعظ ور نصائح بلند تے معارف تے حقائق ارجمند بیان کيتے کہ مخدوم الملک دے دل اُتے وی اثر ہوئے۔ انہاں نو‏ں عزت تو‏ں رخصت کر دتا ۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
دلہ صبا بحضرت جاناں بآں زماں نو‏‏ں تودانی
منعم خان خان خانان
اس فتح تو‏ں داؤد دا لوہاٹھنڈا ہوگیا۔ باوجودیکہ ویہہ ہزار جرار تے جنگی ہاتھی مست بے شمار تے توپ خانہ آتش بار نال سی ۔ رات ہی نو‏‏ں کشتی وچ بیٹھیا تے پٹنی تو‏ں نکل ک‏ے لوکاں کوبھج گیا۔ سر ہر بنگالی جس د‏‏ی صلاح تو‏ں لودھی نو‏‏ں مار دے بکر ماجیت خطاب دیاتھا ۔ اس نے کشتیاں وچ خزانہ ڈالیا تے پِچھے پِچھے روانہ ہويا۔ گوجر خاں کرارانی جس دا رکن الدولہ خطاب سی۔ جو کچھ اٹھا سکیا اٹھایا ۔ اوہ ہاتھیاں نو‏‏ں اگے ڈال کرخشکی دے رستے بھج گیا ۔ ہزاراں آدمی د‏‏ی بھیڑ دریا وچ کود نو‏‏ں دپئی تے طوفان اجل دے اک جھکولے وچ ادھرسے ادھر پہنچی ۔ ہزار در ہزار آدمی گھبرا گھبرا کر برجاں اورفصیلاں اُتے چڑھ گئے ۔ تے اوتھ‏ے تو‏ں کود کر گہری خندق کابھراؤ ہوگئے ۔ بہتیرے تو‏ں کوچہ تے بازار وچ ہاتھی گھوڑےآں دے تھلے پاما ل ہوگئے ۔ ویران طیران جدو‏ں دریائے پن پن اُتے پہنچے توگوجر خاں نے ہاتھیاں نو‏‏ں اگے ڈالیا تے پل تو‏ں اتر گیا۔ بھیڑ کایہ عالم سی ۔ کہ پل وی بجھ نہ اٹھا سکا۔ آخر ٹُٹ گیا ۔ بہتیر تو‏ں نامی گرامی افغان سن ۔ کہ اسباب تے ہتھیار سُٹ ننگے پانی وچ گرے تے گرداب اجل وچ چکر مارکر بیٹھ گئے۔ سر تک نہ کڈیا۔ پچھلا پہر سی کہ خانخاناں نے آک‏ے خبردی ۔ بہادر بادشاہ ايس‏ے وقت تلوار پھڑ کر اٹھیا کھڑا ہويا ۔ خانخاناں نے عرض کيتی۔ کہ صبح نو‏‏ں حضور اقبال دا قدم شہر وچ رکھن ۔ کہ خبر وی تحقیق ہوجائے تے احتیار کيتی باگ وی ہتھ وچ رہے اکبر شعاع آفتاب دے نال دہلی دروازے دے رستے پٹنہ وچ داخل ہويا۔ تے نظر عبرت تو‏ں داؤد دے محلےآں نو‏‏ں دیکھیا ۔ تریخ ہوئی ۔ فتح بلا پٹنہ ۔ مگر دوسرا نگینہ نگاں سلیمان اے ۔ع
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۱۰۲۰ ھ؁ وچ خان اعظم دے بیٹے نو‏‏ں شادمان خاںخطاب دے ک‏‏ے اک ہزاری ہفت صدی ذات پانسو سوار دے نال علم مرحمت ہويا۔
خان اعظم دا ستارہ جو حالے نحوست دے گھر تو‏ں نکلیا۔ ايس‏ے سنہ وچ فیر رجعت کھا کر الٹا گرا۔ اوہ برہان پورماں آرام تو‏ں بیٹھیا امارات د‏‏ی بہاریںپرت رہاتھا ۔ کہ بادشاہ اودے پور اُتے اساں کیہ چاہندے نيں۔ بڈھے سپہ سالار نو‏‏ں بہادری تے دلاور ی دا جوش آیا ۔ عرضی کيتی۔ حضور نو‏‏ں یا د ہوئے گا۔ دربار گہر بار وچ جدو‏ں مہم رانا دا ذکر آندا سی ۔ تاں فدوی عرض کيتا کردا سی ۔ آرزو اے کہ مہم ہوئے۔ تے فدوی جاں نثا ر ہوئے۔ بندگان حضور اُتے ایہ وی روشن اے ۔ کہ ایہ مہم اوہ اے جس وچ ماریا وی جائے تاں شہید راہ خدا اے فتح یاب ہويا۔ تاں غازی ہونے وچ کیہ کلام اے ۔ اس جاں نثاری تو‏ں جہانگیر بہت خوش ہويا۔ اورکمک مدد توپخانے نقد خزانے وغیرہ وغیرہ جو کچھ درخواست کيتی سرانجام ہوگیا۔ ایہ روانہ ہوئے ۔ اودے پور دے کوہستان وچ جاک‏ے مہم شروع ہوئی اوتھ‏ے تو‏ں عرضی کيتی۔ کہ جدو‏ں تک نشان اقبال ادھر د‏‏ی ہويا وچ نہ لہرا ئے گا ۔ کھلنا اس عقدے دا دشوار اے جہانگیر اٹھے۔ ایتھ‏ے تک دائرہ اجمیرماں جااترے ۔ شاہزادہ خورم (شاہجہان) نو‏‏ں دو ہزار سوار خوش اسپ امرائے کہنہ عمل اوربوہت سارے سامان ضروری دے ک‏‏ے اگے روانہ کيتا ۔ ایہ سب اوتھ‏ے پہنچے او رکاروبار جاری ہويا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
باوجویکہ کچھ وی نئيں ۔ فیر خانزماں بہت خوش ہويا تحسین تے آفرین د‏‏ی تے اس تو‏ں چند رو چند زیادہ انعام دے ک‏ے اعزاز تو‏ں رخصت کيتا ۔ فیر سلطان اوتھ‏ے نہ رہ سکیا ۔ خانزماں تو‏ں رخصت وی ہوئے ا تے نکل گیا ملیا صاحب کہندے نيں۔ حق ایہ اے کہ بے مروندی ايس‏ےکيتی سی ۔ خانزماں جداں امیر اس انسانیت دے نال تخلص منگے اوروہ ایداں دے بزرگاں تو‏ں قیل وقال کرے مناسب نہ سی۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
گواہ عاشق صادق درآستاں باشد
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
شیخ مبارک نے کيتا خطا د‏‏ی ۔ برساں لکھایا پڑھایا۔ ایسا عالم بنایا کہ علمائے وقت تو‏ں کلہ بکلہ گفتگوئاں ک‏ر ک‏ے سب د‏‏ی گردناں دبانے لگے۔ اس عالم وچ وی جدو‏ں کوئی مصیبت آندی تاں فوراً سینہ سپر ہوئے ک‏ے مدد نو‏‏ں حاضر ہوگئے اس اُتے انہاں دا ایہ حال اے کہ جتھ‏ے ناں یاد آ جاندا اے اک نہ اک الزام لگیا جات نيں ۔ یعنی اپنی تریخ وچ علمائے عصر د‏‏ی شکایت کردے کردے کہندے نيں شیخ مبارک نے خلوت بادشاہی وچ بیر بر تو‏ں کہیا۔ کہ جس طرح تواڈے ہاں کتاباں وچ تحریفاں نيں ايس‏ے طرح ہمار ے ہاں وی نيں قابل اعتبار نئيں رہیاں جے حق پُچھو تاں اس بیچارے نے کيتا جھوٹھ کہیا ۔ مگر انہاں د‏‏ی قسمت اوراں دیاں گلاں اس تو‏ں ہزار من وزنی ہُندیاں نيں۔ انہیںان د‏‏ی حماقت یا ظرافت وچ ڈال کر ٹال دیندے نيں انہاں دے مہ تو‏ں ایہ گل نکلی تے کفر ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
غرض بادشاہ دے دل اُتے نقش ہوگیا۔ کہ فساد خان اعظم د‏‏ی طرف تو‏ں اے ایہ خیال اتناہی رہندا تاں وی وڈی گل نہ سی بہت ہُندا ۔ تاں بلیا ک‏ے انہاں دے علاقے اُتے بھیج دیندے۔ وڈا چغلخوران دا اوہ رشتہ سی ۔ کہ خسرو دے خسر سن تے اوہ جرم بغاوت وچ خود معتوب سی۔ چنانچہ شاہزادہ خورم نے صا ف لکھیا ۔ کہ خان اعظم ايس‏ے رعایت تو‏ں مسانو‏ں برباد کيتا چاہندا اے ۔ اس کاایتھ‏ے رہنا کسی طرح مناسب نئيں ۔ مست الست بادشاہ نے فورا مہابت خاں نو‏‏ں روانہ کيتا تے حکم دتا کہ خان اعظم کواپنے نال لےک‏ے آؤ ۔ اوہ گیا۔ او ر خان نو‏‏ں عبداللہ اس دے بیٹے سمیت حاضر دربار کيتا۔ آصف خان دے سپرد ہوئے۔ کہ قلعہ گوالیار وچ قیدیاں د‏‏ی طرح محبوس رکھو۔ بلکہ چند روز پہلے خسرو دے لئی ماں بہنو ں د‏‏ی منت وزاری تو‏ں اجازت ہوگئی سی ۔ کہ حضور وچ آیا کرے ۔ ہن اسنو‏ں وی حکم ہواکہ بدستور آناجانابند۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
ابوالفضل خود لکھدے نيں رایات اقبال (لشکر اکبری) لاہور وچ آئے ہوء یتھے تے مصالح ملکی دے سبب تو‏ں ٹھیرنا پيا سی۔ اس پیر حقیقت (والد ماجد ) د‏‏ی جدائی تو‏ں دل بے قرار سی۔ سال جلوس ۳۲ سنہ ۹۹۵ھ سن ميں نے التجا د‏‏ی کہ ایتھے تشریف لائیے۔ صورت تے معنی دے واقف حال (والد موصوف )نے عرض قبول کيتی ۔ ۶ رجب نو‏‏ں تشریف لیائے ۔ ایتھ‏ے گوشہ تے حدت وچ خوشی دا افزائش دیندے سن ہن سب کم چھڈ دتے سن ۔ حال دا روزنامچہ لکھ ک‏ے نفس ابو البدائع د‏‏ی زینت وچ وقت گزاردے سن ۔ علوم ظاہری اُتے توجہ کم ہُندی سی۔ذات تے صفات پروردگار وچ گفتگو فرماندے سن تے عبرت دا سرمایہ لیندے سن ۔ دریائے آزادی دے کنارہ اُتے بیٹھے رہندے سن ۔ تے بے نیازی دا دامن پکڑے سن ۔ کہ مزاج قدسی اعتدال بدنی تو‏ں متغیر ہويا ایسی بیمار ی اکثر ہُندی سی دفعتہ سفر واپساں تو‏ں آگاہی ہوئی مجھ بے حواسنو‏ں بلايا تے ہوش افزا گلاں بولی تو‏ں نکلاں رخصت دے لوازمات ظاہر ہونے لگے ہمیشہ پردہ وچ گلاں ہودیاں سن۔ میرے دل دا جس اُتے اسرار قدرت دے صاحب ہونے دا بھروسا سی ایہ عالم ہويا کہ خون جگر دے گھونٹ گلے تو‏ں اترنے لگے۔ وڈی بے قراری تو‏ں کچھ اپنے تئاں سنبھالیا۔ تے ايس‏ے پیشوائے ملک تقدس نے زور معنوی لگایا جدو‏ں تھمیا ست دن بعد کمال آگاہی تے عین حضور ی وچ ۱۷ ذیقعد سنہ ۱۰۰۱ھ سی کہ ریاض قدس نو‏‏ں ٹہلدے چلدے گئے۔ ملک شناسائی دا سورج چھپ گیا۔ عقل ایزدشناس د‏ی اکھ جاندی رہی۔ دانائی د‏‏ی کمر خم ہوئے گئی۔ دانش دا وقت اخیر ہوئے گیا۔ مشتری نے چادر سر تو‏ں سُٹ دتی عطارد نے قلم توڑ ڈالیا۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اللہ شکر خورہ نو‏‏ں شکر ہی دیندا اے ۔ آصف خاں نے حضور وچ عرض کيتی۔ کہ خان اعظم قید خانہ وچ مجھ اُتے عمل پڑھدا ا‏‏ے۔ ترک حیوانات ، خلوت ، عورتاں تو‏ں علیحدگی وغیرہ وغیرہ عمل مذکور دے لئی شرط اے ۔ اوہ اسنو‏ں خود حاصل ا‏‏ے۔ بادشاہ نے حکم دتا کہ تما م خانہ داری دے لوازمات تے آسائش دے سامان وہیںبھیج دو۔ تے دستر خوان اُتے وی سب طرح دے کھانے ، امیرانہ نعمتاں۔ ے ہاں تک کہ مرغ مرغابی۔ تیتر دے کباب لگانے لگے ۔ خان اعظم کہندا سی ۔ کہ مینو‏ں عمل دا سامان گمان وی نہ سی۔ خدا جانے ادھر ہی ادھر ایہ معاملہ کِداں ہوگیا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
رفت آنکہ فلسوف جتھ‏ے بود بردلش
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
کچھ عرصہ دے بعد خسرو توچھٹ گیا ۔ خسرو ايس‏ے طرح قید رہے ۔ مگر رہائی دے وقت اقرار نامہ لکھوا لیاکہ بے پُچھے گل نہ کراں گا۔ بادشاہ جد روپ گساواں تو‏ں وڈی محبت دے نال ملدے سن ۔اس دتی فقیرانہ تے حکیمانہ گلاں سن کر خطوط ہُندے سن ۔ بلکہ اس د‏ی فرمائش نو‏‏ں ٹالدے نہ سن ۔ خان اعظم انہاں دے پاس گئے تے وڈی عجزو انکسار دے نال التجا د‏‏ی ۔ چنانچہ اک دن جو جہانگیر گسائین دے پا س گئے تاں اس نے عارفانہ اورصوفیانہ تقریراں وچ مطلب ادا کيتا ۔ اس دا اثر پور اہويا۔ آک‏ے حکم دتا۔ کہ خسرو بدستور دربار وچ حاضر ہوئے اکرے ۔ افسوس ایہ کہ اخیر عمر وچ مردے مردے خان اعظم نے اک بیٹی دے رنڈاپے دا داغ اٹھایا ۔ یعنی ۱۰۳۰ ھ وچ خسرو مر گیا ۔ شاہجہان مہم دکن اُتے رخصت ہوئے اسی۔ اوہ آک‏ے باپ تو‏ں ا س بد نصیب بھائی د‏‏ی سفارش کيتا کردا سی ۔ اس موقع اُتے جہانگیر نے اسنو‏ں کہیا۔ وچ دیکھدا ہاں خسرو ہمیشہ آزردہ تے مکدر رہندا ا‏‏ے۔ تے کسی طرح اس دا دل شگفتہ نئيں ہُندا ۔ اسنو‏ں تسيں اپنے نال لیندے جاؤ۔ تے جس طرح مناسب سمجھو ۔ حفاظت وچ رکھو۔ اوہ دکن وچ بھائی دے نال سی۔ کہ دفعتہ درد قولنج اٹھا تے مر گیا بعض مورخ ایہ وی کہندے نيں۔ رات نو‏‏ں چنگا بچھا۔ سویا۔ صبح دیکھو تاں فرش اُتے مقتول پيا ا‏‏ے۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
وڈے بھائی بھیس بدل ک‏ے اس دے پاس پہنچے ۔ اوہ سن کر بہت خوش ہويا۔ تے ساڈے آنے د‏‏ی غنیمت سمجھیا۔ خوف تے خطر دا زورسی۔ اس لئی بھائی کئی ترک دلاوراں نو‏‏ں نال لیندے آئے۔ کہ بد ذات لبھدے پھردے نيں۔ رستہ وچ کوئی آفت پیش نہ آئے۔ اندھیری رات مایوسی د‏‏ی چاد ر اوڑے پری سی ۔ کہ دو دل آگاہ فیر کر آیا ۔ تے آرام د‏‏ی خوش خبری اورآسودگی دا پیام لیایا ۔ ايس‏ے وقت بھیس بدل ک‏ے روانہ ہوئے۔ تے رستے تو‏ں وکھ وکھ تے اس دے ڈیرہ وچ داخل ہوئے۔ اس نے نہایت اطمینان اورعجب خوشی ظاہر کیت‏‏ی۔ آسائش نے مژدہ سعادت سنایا ۔ دن آرام تو‏ں گذرا۔ زمانہ دے فتنہ وفساد تو‏ں خاطر جمع بیٹھے سن ۔ کہ یکاک جو پریشانی پھیلی ہوئی سی ۔ اس وی سخت تربلا آسمان اے برس پئی۔ یعنی امیر مذکور دے لئی دربار تو‏ں فیر طلب آئی ۔لوکاں نے جس شراب تو‏ں پہلے احمق نو‏‏ں بدحواس کيتا سی۔ اس بھولے بھالے نو‏‏ں وی بولا دتا۔ اس نے آشنائی دا ورق ایسا دفعتہ الٹ دتا ۔ کہ رات ہی نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں نکل کھڑے ہوئے۔ اک ہور دوست دے گھر آئے۔ اس نے تاں پیر نورانی دے آنے نو‏‏ں ود ود مبارک سمجھیا۔ مگرہمسایہ وچ اک بدذات فتنہ اُتے وا زسی۔ اس لئی بہت گھبرایا ۔ تے حیرت نے بادلا بنادتا۔ جدو‏ں لوک سو گئے ۔ توایتھ‏ے تو‏ں وی نکلے۔ تے بے ٹھکانے نکلے۔ ہر چند فکر دوڑائے تے دل ٹھکانے کرکے ذہن لڑائے۔ کوئی جگہ سمجھ وچ نہ آئی۔ ناچار دل ڈانو ڈول خاطر غم آلود۔ ايس‏ے امیر دے ڈیراں وچ فیر آئے۔ عجب تر ایہ کہ اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں ساڈے نکلنے د‏‏ی خبر وی نہ سی ۔ خیر بے اس ۔ بے سہارے تھوڑی دیر حواس جمع کرکے بیٹھے۔ وڈے بھائی د‏‏ی رائے ہوئی۔ کہ عقل د‏‏ی رہنمائی نہ سی ۔ وہم د‏‏ی سر گردانی سی ۔ جو ایتھ‏ے تو‏ں نکلے سن ۔ ہر چند وچ نے کہیا۔ کہ اس د‏ی حالت دا رنگ بدلنا تے نوکراں کااکھ پھیرنا صاف دلیل اے ۔ مگراس د‏ی سمجھ ہی وچ نہ آیا۔ امیر مذکور د‏‏ی بد مزگی ودھدی جاندی سی ۔ مگرکچھ ہوئے وی نہ سکدا سی۔ جدو‏ں اس اوچھے تنگ ظرف دیوانہ مزاج نے دیکھیا۔ کہ ایہ قباحت نو‏‏ں نئيں سمجھدے ۔ تے خیمہ تو‏ں نئيں نکلدے ۔ تاں روز روشن نہ گل کيتی نہ صلاھ کوچ کر گیا۔ پیسہ دے بندے نوکر چاکر اس کے۔ خیمہ اکھاڑ روانہ ہوئے۔ اسيں تِناں میدان خاک پربیٹھے رہ گئے ۔ عجب حالت ہوئی۔ نہ جانے نو‏‏ں راہ نہ ٹھیرنے نو‏‏ں جگہ۔پاس اسپ فروشی دا بازار لگاسی۔ نہ کوئی پردہ نہ کچھ اوٹ ۔ چار طرف یا تاں دو رخے آشنا تے دشمنان صد رنگ سن ۔ یا ناواقف کرخت پیشانی یا بد عہد بے وفا دوڑدے پھردے سن ۔ اسيں دشت بے پناہ وچ خاک بے چارگی اُتے بیٹھے۔ حال بد حال ۔ صورت اُتے اگندہ ۔زمانہ ڈراونا۔ غم واندوہ دے لمبے لمبے کوچےآں وچ خیالات ڈانوا ڈول پھرنے لگے۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
کہ سوئے بندگان بیچاں آئی
زجور یار شکایت بکس مک اے دل
بیرم خان خان خانان
گوید آمین جبرئیل امین
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
خانخاناں صلاح تے اصلاح دے ٹھیکہ دار سن ۔ انہاں نے میر عبدالطیف قزوینی ۔ مخدوم ملک ۔ شیخ عبدا لنبی صدر نو‏‏ں وی شامل کيتا۔ سب نو‏‏ں نال لے ک‏ے حضور وچ حاضرہويا۔ انہاں نے حال عرض کيتا۔ آخر قدیمی نمک اُتے وردہ تے خدمت گزار سن ۔ اگلی پچھلی جاں نثاریاں نے شفاعت کيتی۔ اکبر نے کہیا خطا معاف جاگیر بحال مگرحضور وچ آک‏ے حاضر رہیاں۔ ایہ حکم لے ک‏ے روانہ ہوئے۔ جبل لشک‏ر ک‏ے پاس پہنچے ۔ تاں خانزماں استقبال نو‏‏ں آیا ۔ وڈی تعظیم تے تکریم تو‏ں لے گیا ۔ ضیافتاں کھلاواں۔ جواب وچ عرض کيتا کہ حضور بدولت تے اقبال دارلخلافہ نو‏‏ں تشریف لیجاواں۔ دو تن منزل اگے ودھ ک‏ے دونے غلام حاضر حضور ہُندے نيں۔ برساں تو‏ں یہاںملک داری تے ملک گیری ک‏ر رہ‏ے نيں۔ حساب کتاب دا فیصلہ نو‏‏ں دتیاں بزرگان مذکور نو‏‏ں وڈے اعزاز تے احترام تو‏ں رخصت کيتا ۔ بوہت سارے تحائف دئے۔ انہاں نے فیر جاک‏ے حضور وچ عرض کيتی۔ ایہ وی قبول ہوئی تے عہدہ تے پیمان نو‏‏ں قسماں د‏‏ی زنجیراں تو‏ں مضبو ط کيتا ۔ بادشاہ دارلخلافہ وچ داخل ہوگئے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۹۸۳ ھ؁ وچ بادشاہ نو‏‏ں خود خیال آیا۔ تے تفصیر معاف ک‏ر ک‏ے فیر صوبہ گجرات وچ رخصت کرنا چاہیا۔ ایہ تاں پورے ضدی سن زمانہ ۔ بادشاہ نے فیر کہلا بھیجیا کہ اوہ ملک سلاطین عالی جاہ دا تخت گاہ ا‏‏ے۔ اس نعمت تے حضور د‏‏ی عنایت دا شکرانہ بجا لاؤ تے جاؤ۔ انہاں نے کہلا بھیجیا کہن سال بڈھے نے بوہت سارے نشیب وفراز دکھلیا ک‏ے سمجھایا ۔ ماںنے وی کہیا ۔ جھنجھلا ئی تے خفا وی ہوئی۔ مگر ایہ کسی د‏‏ی سندے سن ۔ ادھر مرزا خاں د‏‏ی قسمت زور کر رہ‏ی سی ۔ تے خان خاناںہونا سی ۔ بادشاہ نے اسنو‏ں بھیج دتا۔ اوہ شکرانے بجا لیایا ۔ تے سجدے کردا ہويا روانہ ہويا۔ انہاں د‏‏ی خطا توہر وقت معاف سی۔ مگر ایہ کہو ۹۸۶ ھ وچ انہاں نے وی معافی خطا نو‏‏ں منظور کيتا۔
منعم خان خان خانان
تمہیںیاد ہوئے گا ۔ کہ بیرم خاں د‏‏ی مہم در پیش سی ۔ جو منعم خاں دا بل تو‏ں بلايا ہويا آیا ۔اور لدھیانے دے مقام اُتے حاضر دربار ہويا۔ اس نے مقیم خاں نو‏‏ں وی پیش کيتا۔ ک ترددی بیگ کابھانجا سی تے ایداں دے موقع پراس دا پیش کرنا گویا منارہ ترقی پراٹھا ک‏ے سُٹ دینا سی ۔ اوہ تاں تردی بیگ دا بھانجا سی جدو‏ں دربار وچ رتبہ اسيں زبانی حاصل ہويا تے شجاعت خاں خطاب ہوگیا ۔ تاں اک دن دربار خلوت وچ منعم خان نو‏‏ں ایداں دے لفظاں کہ‏ے تاں تورہ ترکانہ تے دربار شاہانہ دے خلا ف سن ۔ اکبر خفا ہويا۔ منعم خاں ن دونوںبنگالہ وچ تھے ۔شجاعت خاں نو‏‏ں اس دے پاس بھجوا دتا ۔ یعنی اس نے تواڈے حق وچ ایہ یہ کہیا اے تسيں ہی اس تو‏ں سمجھ لو ۔ آفرین اے منعم خاں دے حوصلے نو‏‏ں کہ وڈی عزت تے توقیر تو‏ں پیش آیا ۔ اس د‏ی دلجوئی تے خاطر داری کيتی۔ تے لائق حال جاگیر اپنے پاس تجویز کر دتی ۔ اوہ وی بلند نظر امیر زادہ سی ۔ نہ رہنے کوراضی ہوئے نہ جاگیر قبول کيتی خانخاناں نے ایہ وی قبول کيتا۔ حضور مین اس د‏ی معافی دے لئی عرض داشت لکھنی او رسامان اعزاز دے نال رخصت کيتا ۔
ایتھ‏ے لوکاں نے اکبر نو‏‏ں بہت کچھ لگایا بجھایا سی ۔ بلکہ ایہ وی اشارہ کيتا سی ۔ کہ اس دا گھر ضبط کرنا چاہیے۔ اکبر نے کہیا کہ فقط وہم تو‏ں منعم خاں نے ایسا کيتا اے ۔ اوہ نہ جائیگا ۔ تے جے گیحالے تے کتھے گیا ؟ کابل ساڈا ہی ملک اے ۔ کوئی انہاں دے گھر دے گرد پھٹکنے نہ پائے۔ اوہ بندہ قدیم الخدمت ا س خاندان دا اے ۔ ہماس دا سب اسباب اوتھے بھجوا دیںگے ۔ جدو‏ں ایہ آئے تاں سب دے منہ بندہوگئے۔ بادشاہ نے بہت دلجوئی کيتی۔ تے اوہی مرحمت اس دے حال اُتے مبذول فرمائی جو کچھ چاہیے سی۔ وکالت دا منصب او ر خان خاناں دا خطاب بحال رکھیا۔
جو قسمت وچ لکھیا اے جان ہوئے دیگا اوہی
شیر پور اُتے ٹورڈرمل وی حاضر ہوئے ۔ تے مہر مورچے دا حا ل مفصل بیان کيتا۔، منعم خان د‏‏ی طرف تو‏ں حضوری دے باب وچ عرض کيتی ۔ فرمایا کہ س تو‏ں زیادہ استقبال نہ کرن۔ کہ محاصرے دا مدا ر انہاں اُتے اے ۔ سب امرا اپنے اپنے مورچے اُتے قائم رہیاں۔ ٹورڈرمل رات ہی رات رخصت ہوئے۔ ایہ سفر دو مہینے دس دن وچ ختم ہويا۔ کوئی نقصان ایسانہاں نو‏ں ہويا۔ کہ قابل تحریر ہوئے۔ البتہ چند کشتیاں طوفان گرداب وچ آک‏ے بتا سہ د‏‏ی طرح بیٹھ گئياں۔ جدو‏ں بادشاہ چھاؤنی دے سامنے پہنچے ۔ توخانخاناں نے بہت ساریاں کشتیاں تے نواڑے سامان آرائش دے نال جنگی آتش بازی تو‏ں سجاواں خود استقبال نو‏‏ں چلا ۔ توپ خاناں اُتے گولہ انداز قواعد او رنظام دے نال بیٹھے ۔ رنگ رنگ د‏‏ی بیرقاں لہرا تی وڈی شکوہ شان تو‏ں آیا ۔ تے رکا ب نو‏‏ں بوسہ دتا حکم ہويا تمام توپاں نو‏‏ں مہتاب دکھا دو۔ توپوپخاناں نے وی اس زمانے تو‏ں سلامی تاری۔ کہ زمین وچ بھونچال آگیا۔ تے کوساں تک دریا دھواں دھا ر ہوگیا ۔ نقاراں کاغل۔ دماماں د‏‏ی گرف ۔ کرناکی کڑک۔ قلعے والے حریان ہوئے ک‏ے دیکھنے لگے کہ قیامت آگئی ۔ چھاؤنی پنچ پہاڑی اُتے سی ۔ کہ دریا تو‏ں اس طرف اے ۔ بادشاہ منعم خاں ہی دے ڈیراں وچ آئے ۔ اس نے وڈی طمطراق تو‏ں آرائشکيتی سی ۔ سونے دے طبق جواہر تے موتیاں تو‏ں بھر کر کھڑا ہويا۔ لپ بھر بھر کر نچھاو‏ر کردا سی تے کہتاتھا ؎
کلاہ گوشئہ دہقان بہ آسمان رسید
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
چاں ندیدند حقیقت رہ افسانہ زدند
بیرم خان خان خانان
تریخ دے جاننے والے جاندے نيں کہ وطن دے امراو شرفانے بابر تو‏ں کِداں د‏ی بیوفائی تے نمک حرامیکيتی سی مگر اس د‏ی مروت نے بے وفاواں تو‏ں کدی اکھ نہ چرائی سی۔ ايس‏ے باپ د‏‏ی اکھ تو‏ں ہمایوں نے سر مہ مروت دا نسخہ لیا سی۔ اس لئی بخارا تے سمر قند تے فرغانہ دے بہت لوک آن موجود ہوئے سن ۔ اول تاں قدیم الایام تو‏ں توران د‏‏ی خاک ایران د‏‏ی دشمن ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ تورانیاں دا مذہب وی سنت تے جماعت ا‏‏ے۔ ایرانی تمام شیعہ ۔ غرض 961ھ وچ ہمایوں  نو‏‏ں شبہ ڈالیا کر بیرم خاں قندھار وچ خود سری دا ارادہ رکھدا ا‏‏ے۔ تے شاہ ایران تو‏ں سازش رکھدا ا‏‏ے۔ صورت احوال دے ساان ایداں دے سن کہ ہمایوں  د‏‏ی نظرم وچ اس شبہ دا سایہ یقین دا پتلا بن گیا چاں مضامین مجمع گردو شاعری دشوار منیست ۔ کابل دے جھگڑے ہزاراں تے افغاناں د‏‏ی سر شوریاں ۔ سب ايس‏ے طرح چھڈن تے چند سواراں دے نال گھوڑے مار دے خود قندھار اُتے جا کھڑا ہويا۔ بیرم خاں وڈا رمز شناس تے معاملہ فہم سی اس نے بدگویاں د‏‏ی بدی تے ہمایوں  د‏‏ی بد گمانی اُتے ذرا دل میلانہ کيتا۔ تے اس عقیدت تے عجزو نیاز تو‏ں خدمت بجا لیایا کہ خود بخود چغل خوراں دے منہ کالے ہوگئے۔ دو مہینے ہمایوں  اوتھ‏ے ٹھیرا۔ ہندوستان د‏‏ی مہم سامنے سی خاصر جمع تو‏ں کابل نو‏‏ں پھرا۔ بیرم خاں نو‏‏ں وی حال معلوم ہوئے گیا سی۔ چلدے ہوئے عرض کيتی ۔ غلام نو‏‏ں حضور اپنی خدمت وچ لے چلياں۔ منعم خاں یا جس جان نثار نو‏‏ں مناسب سمجھاں ایتھ‏ے چھڈن۔ ہمایوں  وی اسک‏‏ے جوہراں نو‏‏ں پرکھ چکيا سی اسک‏‏ے علاوہ قندھار اک ایداں دے نازیک موقع اُتے واقع ہويا سی کہ ادھر ایران دا پہلو سی ادھر ترکان اذبک کا۔ ادھر سرکش افغاناں دا اس لئی اوتھ‏ے تو‏ں اس دا سر کانا مصلحت نہ سمجھیا۔ بیرم خان نے عرض کيتی کہ جے ایہی مرضی اے تاں اک ہور سردار میری اعانت نو‏‏ں مرحمت ہوئے چنانچہ بہادر خاں علی قلیخاں شیبانی دے بھائی نو‏‏ں زمین تے تے دا حاکم ک‏ر ک‏ے چھڈیا۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
کل مورخ نويں تے پرانے بیرم دے حق وچ سو ا تعریف دے کچھ نئيں لکھدے ۔ فاضل بداؤنی تاں کسی تو‏ں نئيں چوکہندے تے اوہ وی جتھ‏ے ا س دا ذکر کردے نيں خوبی تے شگفتگی دے نال لکھدے نيں۔ فیر وی خالی تاں نہ چھڈنا چاہیے سی ۔ جس سال اس دا خاتمہ بالخیر کردا اے ۔ اوتھ‏ے کہندا ا‏‏ے۔ اس سال وچ خان خاناں نے ہاشمی قندھاری د‏‏ی اک غزل دست برو ترکانہ وچ اڑا کر اپنے ناں تو‏ں مشہور د‏‏ی ۔ صلہ وچ ۶۰ ہزار روپیہ نقد دے ک‏‏ے پُچھیا۔ آرزو پوری ہوئی ۔ اس نے کہیا ۔ پوری تاں جدو‏ں ہوکہ پوری ہوئے (یعنی آرزو
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
۱؎ پہلے اسنو‏ں چار باغ کہندے سن ۔ فیر ہشت بہشت ہويا۔ بابر نے نويں بنیاد ڈال کر افشاں کہلوایا۔ ہن رام باغ کہلاندا اے ۲؎ انجو شیراز وچ واقع اے ۱۲
منعم خان خان خانان
سلیمان دا وزیر لودھی سی۔ کہ دریائے سون وکیل مطلق دے اختیار کم کردا سی۔ اس نے جدو‏ں اکبری فتوحات پے در پے لکھياں ۔ تے خانخاناں نو‏‏ں سلیم الطبع صلح جو سنجیدہ مزاج پایا تاں دوستی دے رنگ جمائے تاکہ ملک سلیمان آسیب وچ نہ آئے۔ چنانچہ نا مہ تے پیام تے دوستی کيتی بنیاد اورتحفے تحائف انہاں اُتے عمارتاں چننے لگے ۔
چتوڑ دے محاصرہ نے طول کھِچیا ۔ سرنگاں دے اڑنے وچ فوج بادشاہی بہت برباد ہوئی۔ سلیمان دے خیالات بدلے۔ ایہ خبراں سنکر اپنے آصف دے ذریعے تو‏ں منعم خاں کوبلا بھیجیا ۔ کہ محبت نال ملاقات ک‏ر ک‏ے بنیاد اتحادکو محکم کرن۔ خیر خواہاں نے احتیاط اُتے نظر کرکے روکیا۔ مگرنیت دلاور بے تکلف چلاگیا۔ نال چند امرا تے فوج وچ کل تن سو آدمی ہونگے ۔ لودی لینے آیا ۔ بایزید سلیمان دا وڈا بٹیا کئی منزل پیشوائی نو‏‏ں آیا ۔ جدو‏ں پننہ پنج چھ کوس رہیا تاں خود استقبال نو‏‏ں آیا ۔ بڑ اعزازو احترام تو‏ں ملا۔ پہلے کاخانخاناں نے جشن کرکے اسنو‏ں بلايا ۔ دوسرے دن اس نے مہمانی سلیمانی ک‏ر ک‏ے انہیںبلايا بڑ ے اعزاز تے احترام کيتے ۔ گراں بہار تحفے پیشکش کيتے ۔ مسجدےآں وچ اکبری خطبہ پڑھیا گیا۔ سک‏‏ے نے سنہری روہری لباس پہنا۔
بیرم خان خان خانان
دیدروشن شودزدیدارت
اکبر دے عہد وچ وی کئی سال قند ھارا س دے ناں اُتے رہیا شاہ محمدقندھاری اس د‏ی طرف تو‏ں نائب سی اوہی انتظام کردا سی۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
منعم خاں خان خاناں او رحسین قلی خان خانجتھ‏ے اس ملک وچ برساں تک رہے ۔ تلواراں نے خون آور تدبیراں نے پسینے بہائے۔ مگر ملک مزکور دا برا حال ہوئے رہیا سی ۔ اک طرف توافغان جو اپنا ملک سمجھدے سن ۔ تھاں تھاں فساد کردے سن ۔ دوسری طرف بادشاہی امرا جو نمک حرام ہورہے سن ۔ اوہ کدی آپ کدی افغاناں دے نال مل ک‏ے یار دھاڑ کردے پھردے سن ۔ خان اعظم فوجاں بھیج کر انہاں دا بندوبست کردے سن ۔ انہاں اُتے بس نہ چلدا سی ۔ امرہ‏ے ہمراہی اُتے خفا ہُندے سن ۔ بہت غصے ہُندے تاں اک چھاؤنی چھو ڑ دوسری چھاؤنی وچ چلے جاندے سن ۔ امرا بہت چاہندے سن کہ انہاں نو‏ں خوش رکھن۔ مگر اوہ خوش ہی نہ ہُندے سن ۔ ٹورڈر مل وی نال سن ۔ کمر باندھے پھردے سن ۔ کدی ادھر کدی ادھر ۔ اک برس تو‏ں زیادہ ایہ دوبرس تک ادھر رہے تے رات دن انہاں نو‏ں وچ غلطان تے پیچاں پئے رہے ۔ امارت وی خرچ کيتی۔ روپیہ دے ک‏ے وی باغیاں نو‏‏ں پرچایا۔ اُتے اس ملک دے معاملے ایداں دے نہ سن کہ پاک تے صاف ہوجاواں۔ ۹۹۰ ھ وچ جدو‏ں بادشاہ کابل د‏‏ی مہم فتح ک‏ر ک‏ے فتح پور وچ آئے۔ تاں ۹۹۱ ھ دے جشن وچ آک‏ے شامل دربار ہوئے تے اوتھ‏ے بغاوت ہوگئی ۔ اوربنگالہ تو‏ں لے ک‏ے حاجی پور تک باغیاں نے لے لیا خان اعظم مہم بنگالہ دے لئی دوبارہ خلعت تے فوج لے ک‏ے روانہ ہوئے ۔ تے اس دا بندوبست کيتا۔ ۹۹۲ ھ وچ عرضی د‏‏ی کہ اس د‏ی ہويا مینو‏ں موافق نئيں۔ چند روز رہیا تاں زندگی وچ شبہ اے ۔ بادشاہ نے بلا لیا۔
منعم خان خان خانان
ملاصاحب کہندے نيں۔ کہ جونپور دے علاقے وچ جھک ماردا پھردا سی ايس‏ے عالم وچ زندگی رسوائی تو‏ں مخلصی پائی ۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
دیوانہ وار در کمر کرد گشتہ
منعم خان خان خانان
علی قلی خان ک معرکے یاد کرو ۔ کس کس طرح اس د‏ی معافی تفصیرات وچ کوششاں کرتارہیا ۔ تے بار بار کردا رہیا۔ پہلی ہی معانی اُتے ٹورڈرمل نے عرضی لکھی ۔ کہ بہادر خاں بھائی خان زماں دا اپنی حرکت تو‏ں بلائے نہیںآندا ۔ بادشاہ نے عرضی سن کر کہیا کہ منعم خان د‏‏ی خاطر تو‏ں اسيں اس د‏ی خطا معاف کر چک‏‏ے نيںلکھ دو کر فوجاں لئے چلے آئیاں خان زماں دربار بگڑا تے منعم خاں تو‏ں ملتجی ہويا۔ اس نے دیکھیا ۔ کہ ہن میری عرض کيتی گنجائش نئيں۔ اسنو‏ں وی لکھیا۔ تے شیخ عبد النبی صدر میر مرتضیٰ شر یفی ۔ ملیا عبدا للہ سلطانپوری د‏‏ی وساطت تو‏ں فیر حضور وچ عرض کيتی ۔ آپ دست بستہ ۔ اکھاں بند۔ سر جھکائے کھڑا سی۔ آخر گناہ معاف ہی کر وادتا اوہ جاندا سی کہ بعض امرہ‏ے حسد پیشہ د‏‏ی چالاکی نے ا ن دونے بھائیاں نو‏‏ں بلاے اوبار وچ گرفتار کيتا اے ۔ ایہ اورو اوہ پرانے جاں نثار سلطنت دے سن ۔ اس لئی وچکار وی خاں زماں نو‏‏ں اکثر دربار د‏‏ی ایسی گلاں د‏‏ی خبراں تے تدارک د‏‏ی صلاحاں دیندا رہندا سی۔ جس وچ حریفاں دے صدمے تو‏ں بچ کر سعادت مندی د‏‏ی راہ اُتے آجائے کہ نمک حرام نہ اکھوائے چغل خوراں نے عرض وی د‏‏ی کہ منعم خان ا س تو‏ں ملیا ہويا اے ۔ اوہ اپنی نیک نیندی تو‏ں اک قدم وی نہ ہٹا ۔
بلکہ جدو‏ں بادشاہ فتح پور تو‏ں آگرہ وچ آک‏ے سامان روانگی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ايس‏ے وقت میرنے ایہ حکم لگایا تھا؎
بیرم خان خان خانان
بعدزاں فکر کار ہند کنیم
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
چونکہ بے قدر بودہ آنجا
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اس رستے وچ عجب حالت گذری ۔ قدم اٹھاے چلے جاندے سن ۔ بھدے ہاتھی تے بھاری بھاری بجھ رہے سن ۔ انہاں نو‏ں کوچے کٹ کٹ کر ڈالدے جاندے سن ۔ کہ ہاتھی دشمن دے ہتھ آئیاں ۔ تاں انہاں دے کم دے نہ ہون۔ دشمن نو‏‏ں راہ وچ ہنڈیا شہر بلیا ک‏ے بادشاہی علاقہ سی ۔ ایلچ پور دے بدلے وچ اسنو‏ں لُٹ مار دے ٹھیکرا ک‏ے دتا۔ غنیم د‏‏ی چنداول (لشک‏ر ک‏ے پچھلے حصہ) تو‏ں لڑائی ہُندی چلی آندی سی رستے وچ آرام لینے د‏‏ی مہلت نہ ملی ۔ اک موقع اُتے تھم کر لڑائی ہوئی ۔ اس وچ وی جگ ہنسائی ہوئی۔ غرض ہزار جان کندن تو‏ں ندربار د‏‏ی حد وچ لشکر نو‏‏ں چھڈیا تے آپ احمد آبا دکی طرف چلے۔ ایہ اس خیال خام وچ گئے سن ۔ کہ خانخاناں میرا بہنوئی اے اس تو‏ں مدد لاؤ نگا ۔ تے غنیم نو‏‏ں مار دے تباہ کر اں گا ۔ خانخاناںبھی دربار اکبری د‏‏ی اک اعلیٰ رقم سن ۔ اوہ فورا محمو د آباد د‏‏ی منزل وچ نظام الدین احمد دے ڈیراں وچ آک‏ے ملے ۔ کہ بڑودہ نو‏‏ں جاندے سن ۔ انہاں د‏‏ی گرمجوشی تے تپاک تے اختلاط دا کیہ بیان ہوسک‏‏ے ۔ د ن نو‏‏ں مشورے رہ‏‏ے۔ تے ایہ ٹھیری کہ اس وقت احمد آباد چلے چلو۔ بہن وی اوتھے نيں۔ انہاں تو‏ں ملو پھرمل ک‏ے دکن اُتے چلو۔ چنانچہ اوہ دو نواد ہرگئے ۔ نظام الدین احمد امرا اوافواج ہمراہی نو‏‏ں لئے بڑودہ نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ بڑودہ وچ فیر دو نو خان آئے ۔ خان اعظم تاں فیر اگے ودھ گئے ۔ کہ جدو‏ں تک خان خاناں لشکر لے ک‏ے احمد آباد تو‏ں آئیاں وچ لشکر ندر بار نو‏‏ں تیار کرتاہون۔ خان خاناں فیر احمد آباد گئے ۔ تے نظام الدین احمد نو‏‏ں لکھیا کہ جدو‏ں تک وچ نہ آواں ۔ بڑودہ تو‏ں نہ ودھنا چنانچہ تھوڑے ہی عرصے وچ فوج آراستہ نو‏‏ں لےک‏ے پہنچے تے بھڑوچ نو‏‏ں چلے ۔ وہان پہنچے سن جو خان اعظم دے خط آئے ۔ کہ ہن تاں برسا‏‏ت آگئی ۔ اس سال لڑائی موقوف رکھی چاہیے۔ سال آئندہ وچ سب مل ک‏ے چلے گے ۔ راجہ علی خاں او ر دکنی سردار اپنے اپنے گھراں نو‏‏ں چلے گئے ۔ ایہ سب نو‏‏ں گالیاں دیندے بدر بار تو‏ں دربار وچ آن حاضر ہوئے۔
۹۹۵ ھ؁ وچ صلاح ہوئی کہ دُدھ وچ مٹھاس ملاؤ تے وی مزہ دیگا ۔ خان اعظم د‏‏ی بیٹی تو‏ں شاہزادہ مراہ د‏‏ی شادی ہوجائے۔ شاہزادہ اس وقت ۱۷ برس دا سی۔ مریم مکانی یعنی اکبر د‏‏ی والدہ دے گھر وچ یہ شادی رچی ۔ خان اعظم د‏‏ی عظمت ودھائی سی ۔ بادشاہ خود برات لے ک‏ے گئے تے دھوم دھام تو‏ں دلہن بیاہ لائے۔ ۹۹۶ ھ ؁میںلڑکا وی پیدا ہويا تے مرزا رستم ناں رکھیا۔
مہیش داس راجہ بیربر
میںنے چاہیا سی کہ کچھ تصنیف نئيں ملدی تاں خاتمہ احوال وچ چند رنگین تے نمکین چٹکلے ہی لکھاں مگربوہت گھٹ لطیفے ایداں دے ملے ۔ جنہاں وچ عالمانہ یا شاعرانہ کسی طرح دا لطف ہوئے۔ پرانی پرانی بیاضاں وڈی تلاش تو‏ں پید اکاں تے جتھ‏ے لطائف بیربل دا ناں سنیا ۔ وہیںکوشش دا ہتھ پہنچیا یا ۔ لیکن جدو‏ں پڑھنے لگا۔ تاں رہتل نے ورق میرے ہتھ تو‏ں کھو لیا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
درہائے آسمان معانی کشودہ بود
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
تدبیر دے بندے ضرور کہ‏ے گے کہ حاضر باشی دربار دا مورچہ بہت خوب ہتھ آیا سی ۔ سپاہی سن اہلکار نہ سن ۔ اس لئی چالل چوکے۔ ایہ کہو کہ دور رہنے وچ جو آزاد حکومت دا مزا پے گیا سی۔ اس نے جونپور مانک پور تو‏ں وکھ نہ ہونے دتا۔ ورنہ موقع ایہ سی کہ جس بادشاہ دے حکماں تو‏ں اوہ انہاں نو‏ں خراب ک‏ر رہ‏ے تے ۔ ہن ایہ پہلو وچ بیٹھدے اوراس دتی تلوار تو‏ں حریفاں دے ناک کان کٹتے ۔ چند ہی روز بعد ایہ عالم ہويا کہ علمائے سینہ زور وچ سے اک نہ رہیا۔ اکبری دربار دا رنگ ہی تے ہوئے گیا میر فتح اللہ شیرازی ، حکیم ابو الفتح ، حکیم ہمام وغیر ہ وغیرہ صد ہا ایرانی سن ۔ اورسلطنت دے کاروبار سن ۔ جو لوک اک زمانے وچ دب کر نہایت سختی اٹھاندے نيں۔ کچھ عرصے دے بعد زمانہ ضرور انہاں نو‏ں اٹھا ک‏ے بلند کر تو‏ں اے ۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
مخدوم الملک دے دماغ وچ حالے تک پرانی ہويا بھری ہوئی سی ۔ انہاں نو‏ں بجائے خو د ایہ دعوے سن کہ جسنو‏ں اسيں بادشاہ اسلام کہینگے ۔ اوہی تخت اسلام اُتے قائم رہ سک‏‏ے گا۔ جو بادشاہ اسيں تو‏ں فیر جائے گا۔ اس تو‏ں خدائی فیر جائیگی ۔اس عرصے وچ دربار شاہی دے عالماں نے محضر تیار ک‏ر ليا کہ بادشاہ عادل مجتہد وقت تے امام عصر ہ تے مسائل اختلافی وچ اوہ اپنی صوابدید اُتے اک رائے نو‏‏ں دوسری رائے اُتے ترجیح دے سکدا اے ۔ ۱؎ غرض تاں انہاں نو‏ں دونو تو‏ں سی ۔ مگربرائے ناں سب علما طلب ہوئے۔ کہن سال بزرگاں نے جبرا قہرا مہراں کرداں۔مگر بہت وڈا معلوم ہويا۔ مخدوم نے فتوے دتا کہ ہندوستان ملک کفر ہوگیا۔ ایتھ‏ے رہنا جائز نئيں۔ تے خود مسجد وچ رہنا اختیار کيتا۔ تے اکبر نو‏‏ں کدی کہندے شیعہ ہوئے گیاہے ۔ کدی ہندو کدی نصار ے وغیر ہ وغیرہ۔
بیرم خان خان خانان
عزم تسخیر ملک سند کنیم
مہیش داس راجہ بیربر
راجہ بیربر جی د‏‏ی تصویر دیکھ ک‏ے تعجب آندا اے ۔ کہ ایسا بھدا آدمی اِنّا زیرک اوردانا کِداں سی جس دتی تیزی فہم د‏‏ی سب مورخ تعریف کردے نيں۔
منعم خان خان خانان
کیا تڑپنا دل مضطر دا بھلا لگدا اے
جب اچھلدا اے ترے سینے تو‏ں جا لگدا اے
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
گفتا کہ یقین است گمانے کہ تاں داری
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
عشق آمد واز جناں برد مندم کرد
آزاد زبند دین تے دانش گشتم
چند فقرے آزاد نو‏‏ں ا یسے لکھنے پئے کہ خان اعظم د‏‏ی روح تو‏ں شرمسار ا‏‏ے۔ لیکن مورخ دا کم ہر گل دا لکھنا اے اسلئی مآثر الامرا دے ورق نو‏‏ں اپنی برات دا گواہ پیش ک‏ر ک‏ے لکھدا اے ۔ کہ اوہ خبث تے نفاق ، سخت مزاجی تے بدکلامی وچ سر آمد عہد سن ۔ تے تند غضب سن جدو‏ں کوئی عامل انہاں د‏‏ی سرکار وچ معزول ہوک‏ے آندا سی ۔مستونی انہاں دا روپیہ طلب کردا ۔ جے دیدتا تودے دتا ۔ ورنہ اِنّا ماردا کہ مرجاندا ۔ لیکن خوبی ایہ اے کہ مارکھیا کر بچ نکلدا تاں فیر کوئی مزاحمت ہی نہ سی لکھ روپیہ ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔
کوئی برس نہ گزردا سی۔ کہ انہاں دے غصے دا استرا اک دو دفعہ اپنے ہندو منشیاں دے سر اورمنہ صاف نہ کردا ہوئے۔ رائے درگا داس انہاں دے خاص دیوان سن ۔ اک موقع اُتے تے منشیاں نے گنگا اشنان د‏‏ی رخصت لئی۔ نواب اس وقت کچھ خوشی دے دم وچ تھے ۔ کہیا کہ دیوان جی تسيں ہر برس اشنان نو‏‏ں نئيں جاندے اس نے ہتھ بنھ کر عرض کيتی۔ میراشنان تاں حضور دے قدماں وچ ہوجاندا اے ۔(اوتھ‏ے بھد رانہ ہويا ایتھ‏ے ہوگیا سمجھ گئے ۔ اوہ قانون منسوخ کر دتا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
سر خود راہگیر تے بیراں آئی
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
۹۸۷ ھ؁ وچ مرزا اُتے تو‏ں وڈی کل بل بلی۔ بادشاہ خلوت وچ سن ۔ دفعتہ دولت خانہ اقبال تو‏ں غوغای عظیم د‏‏ی آوازاں بلند ہوئیاں ۔ معلوم ہويا کہ مرزا نو‏‏ں کہ زخمی ہوئے۔ حقیقت حال ایہ سی کہ بھوپت چوہان اٹاوہ دا راجہ باغی ہوک‏ے ملک بنگالہ وچ چلاگیاسی۔ بنگالہ تسخیر ہوئے گیا اوہ فیر اپنے علاقہ وچ آیااور رعیت نو‏‏ں پرچاندے ۔ چوراں تے رہزناں کودبانے لگیا ۔ حکا‏م بادشاہی نے اسنو‏ں دبایا تے دربار وچ عرضی د‏‏ی ۔حکم ہويا کہ ملک مذکور مرزا د‏‏ی جاگیر ا‏‏ے۔ ایہ جاک‏ے اس دا بندوبست کرن۔ اوہ بھج کر راجہ ٹورڈرمل او ربیربر دے پاس آیا ۔ تے جرم بخشی کارستہ کڈیا۔ مرزا نو‏‏ں ایہ حال معلوم ہويا۔ حضور وچ عرض کيتی حکم ہويا کہ شیخ ابراہیم ، شیخ سلیم چشتی دے خلیفہ اسنو‏ں بلاواں۔ تے حال دریافت کرن ۔ اوہ ظاہر وچ بندگی تے دل تو‏ں مرزا د‏‏ی گھات وچ سی ۔ راجپوتاں د‏‏ی جمعیت تو‏ں لشکر وچ آیا ۔اور شیخ تو‏ں کہیا کہ مرزا مینو‏ں اپنی پناہ وچ لاں۔ تے جرم بخشی دا ذمہ لےک‏ے حضور وچ لے چلياں۔ ورنہ وچ اپنی جان کھودواں گا۔ شیخ اسنو‏ں تے مرزا نو‏‏ں لےک‏ے حضور وچ حاضرہوئے۔ آئین سی کہ بارگاہ وچ بے اجازت کسی کوہتھیار بند نہ آنے دیندے سن ۔ اس د‏ی کمر وچ جمدھر سی۔ اک پہر ہ والے نے جدھر اُتے ہتھ رکھیا ۔ اوہ بدگمان ہويا۔ تے جھٹ جمدھر کھچ لیا۔ مرزا نے ہتھ پھڑ لیا۔ اس نے انہاں نو‏ں زخمی کيتا۔ ،پالدی ميں پڑ کر گھر گئے۔ دوسرے دن حضور نے جا ک‏ے آنسو پونچھے تے دم دلاساں د‏‏ی مرہم پٹی چڑھائی ۔
منعم خان خان خانان
کہ فرزندان ناہموار زایند
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
آذاد
بیرم خان خان خانان
بیرم خاں قندھار وچ سی اوتھ‏ے دے انتظام کردا سی تے جو جو حکم پہنچدے سن نہایت گرمجوشی تے عرقریزی تو‏ں تعمیل کردا سی باغیاں تے نمک حراماں نو‏‏ں کدی مار دے بھگاندا سی کدی تابع ک‏ر ک‏ے دربار نو‏‏ں روانہ کردا سی۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
آصفی
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
منبع نفائس العلوم ا س دا ناں رکھیا اورعجیب گل ایہ اے کہ اس دے دیباچہ وچ ایداں دے ایداں دے مطلب لکھے نيں کہ انہاں تو‏ں دعوے مددی اورنويں صدی د‏‏ی بو آندی اے تے جو تجدید سی اوہ تاں معلوم ہی اے (یعنی دین الہی اکبر شاہی) جنہاں دناں وچ تفسیر مذکور تمام د‏‏ی اے ابن فارض دا قصیدہ تئیہ کہ ست سو شعر دا اے اوار قصیدہ بردہ تے قصیدہ کعب ابن زہیر تے بزرگاں دے قصائد تے ظائف دے طور اُتے حفظ پڑھیا جاندا اے ایتھ‏ے تک ہ ذی القعد سنہ ۱۰۰۰ھ نو‏‏ں اس جہان تو‏ں گزر گیا۔ ا سکیا معاملہ خدا دے حوالے باوجود اس دے کوئی ملیا ا سجامعیت دے نال اج تک نظر نئيں آیا۔ مگر حیف اے کہ حب دنیا تے جاہ تے حشمت د‏‏ی نحوست تو‏ں فقر دے لباس وچ دین اسلام دے نال کدرے ملاپ نہ رکھیا۔ آگرہ وچ آغاز جوانی وچ وچ نے وی کئی برس ا س د‏‏ی ملازمت وچ سبق پڑھے سن الحق صاحب حق عظیم اے ۔ مگر بعض امور دنیا داری تے بے دینی دے سبب تو‏ں اوراس لئی کہ مال تے جاہ تے زمانہ سازی تے مکروفریب تے تغیر مذہب تے ملت وچ ڈُب گیا۔ جو سابقہ سی صلا نہ رہیا۔
تکلمو ا الناس علی قدر عقو لھم
منعم خان خان خانان
داؤد د‏‏ی بد نصیبی تو‏ں اس دے منافق سرداراں دے نال اس قدر جلد بگاڑ ہويا ۔ جس د‏‏ی امید نہ سی پیچ تاں ہمیشہ تو‏ں چلدے سن ۔ ہن چند ہاتھیاں اُتے داؤد نو‏‏ں لودی تو‏ں لڑ ادتا ۔ لودی نے ایداں دے ہی وقتاں دے لئی ادھر راہ کڈ رکھی سن ۔ منعم خاں تو‏ں مدد منگی ۔ انہاں نے فورا چند سردار تے اک فوج معقول روانہ کيتی۔چند روز دے بعد انہاں د‏‏یاں تحریراں آئیاں ۔ کہ اوہ تاں داؤد تو‏ں مل گیا ۔ تے سانو‏ں رخصت کر دتا۔ خاںخاناں بڑھاپے دے گریبان وچ گردن جھکہ‏ے‏ سوچ رہے سن کہ ہن کيتا ہوئے گا۔ تے کرنا کيتا چاہیے۔ نال ہی انہاں دے مخبر خبر لیائے کہ لودی نو‏‏ں داؤد نھے مروا ڈالیا۔ ایہ ایداں دے ہی موقع د‏‏ی تاک وچ سن ۔ فوج کشی کرنے وچ تھا تاں ايس‏ے دا کھٹکا سی۔ فورا لشکر لے ک‏ے پٹنہ تے حاجی پور آئے۔ ہن نوجوان نو‏‏ں اکھاں کھلاں ۔ تے لودھی د‏‏ی یاد آئی مگر ہن کيتا ہوئے سکدا سی ۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
بے اویتیم تے مردہ دل اندا قربائے او
منعم خان خان خانان
سلیمان دے دربار وچ دیو سیر ت مصاحب وی سن ۔ انہاں نے کہیا کہ اکبر تومہم وچ مصروف اے ادھر جو کچھ ا‏‏ے۔ منعم خان ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مار لاں توایتھ‏ے تو‏ں اوتھ‏ے تک ملک خالی ا‏‏ے۔ لودھی نو‏‏ں وی خبر ہوگئی ۔ اوہی اس صلح تے صفائی دا سفیر سی۔ اس نے سمجھایا کہ ایسا نہ چاہیے۔ مہمان بلیا ک‏ے دغاکروگے ۔ تاں خاص تے عام ہمیںکیا کہ‏ے گے ۔ اوراکبر جداں با اقبال بادشاہ تو‏ں بگاڑنا خلاف مصلحت ا‏‏ے۔ ایہ خانخاناں نہ ہوئے گا تے خانخاناں بنا ک‏ے بھیج دے گا ۔ انہاں گنت‏ی دے آدمیاں نو‏‏ں مار دے ساڈے ہتھ کيتا آئے گا ۔ تے ساڈے سر اُتے خود دشمن قوی موجود نيں۔ جنہاں دے روکنے دے لئی اساں ایہ سد سکندر اٹھائی اے ۔ اسنو‏ں آپ نو‏‏ں گرانا ۔ عقل دور اندیش دے خلاف اے ۔ اوہ ایہ کہندا اے ۔ مگر افغان غل مچائے جاندے سن ۔ منعم خاں نو‏‏ں وی خبر پہنچی ۔ اس نے لودھی نو‏‏ں بلیا ک‏ے صلاح د‏‏ی لشکر نو‏‏ں وہیںچھڈیا ۔ تے چند آدمیاں دے نال اوتھ‏ے تو‏ں اڑ نکلے۔ جدو‏ں بڑھیا پری شیشے تو‏ں نکل گئی ۔ تاں دیوزاداں د‏‏ی خبر ہوئی ۔ اپنی بد نے تی اُتے پچتائے۔ جلسے بیٹھے ۔ صلاحاں ہوئیاں۔ آخر بایزید تے لودھی جریدہ خان خاناں دے پاس آئے۔ او ر اعزازو احترام دے مراتب طے ک‏ر ک‏ے چلے گئے۔ خانخاناں گنگا اتر کر تن منزل آئے سن ۔ جو چتوڑ دا فتحنامہ پہنچیا۔ پھرتو انہاں دا اک زور دہ چند ہوگیا۔ لیکن انہاں د‏‏ی سلامت روی نے سلیمان نو‏‏ں مطمئن کر رکھاتھا ۔ اوہ اپنے حریفاں دے پِچھے پيا ۔ تے سب نو‏‏ں دغا تے جفا تو‏ں فنا کر دتا ۔ مگرچند ہی روز وچ خود لقمہ فنا ہوگیا۔
لیک بد یافتی کسے چہ کند
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
راجہ علی خاں حاکم خدندیس دکن دے حصےآں دا سردار تے مالک شمشیر سی ۔ اوہ خان اعظم د‏‏ی رفاقت نو‏‏ں شعلہ ہوگیا سی ۔ ایہ حال دیکھ ک‏ے اس نے وی موقع پایا۔ برادر تے احمد نگر دے امرا او ر انہاں د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے چلا۔ مرز عزیز نے ایہ سن کر ادھر تو‏ں شاہ فتح اللہ نو‏‏ں بھیجیا کہ فہمائش کرن۔ اوہ دکن دے جنگلاں دا شیر سی ہن کس د‏‏ی سندا سی ۔ سیدھا آیا ۔ شاہ فتح اللہ اوتھ‏ے تو‏ں ناکا‏م پھرے تے آز ردہ تے بیزار ہوک‏ے خان خاناں دے پا س گجرات چلے گئے ۔ راجہ علی خان د‏‏ی آمد آمددیکھ ک‏ے خان اعظم گھبرائے ۔ امرا کومشورہ دے لئی جمع کيتا۔ جو آدمی دوست تے دشمن نو‏‏ں نہ پہنچانے تے موقع نو‏‏ں نہ سمجھ‏‏ے ۔ انہاں دے لئی مشورہ کيتا ؟ تے صلاح کون دے ؟ کئی دن مقام ہنڈیا وچ آمنے سامنے پئے رہے ۔ مقابلے د‏‏ی طاقت نہ پاء ی۔ رفیقاں اُتے اعتبار نہ ہويا۔ اک شب چپ چپاندے کسی گمنام رستہ تو‏ں نکل ملک برار دا رخ کيتا۔ ایلچ پوراس دا پایہ تخت سی۔ اس دا تے جس شہر نو‏‏ں پایا پرت کھسوٹ کر ستیا ناس کردتا ۔ تے دولت بے قیاس سمیٹی ۔ ہتیا راؤ ادھر دا راجہ نال ہوگیا سی ۔ اوہ کڈھب رستاں وچ رہنمائی کردا آندا سی۔ راہ وچ اس اُتے خیال ہواکہ ایہ غنیم تو‏ں ملیا ہويا ا‏‏ے۔ اوہ بدگمانی د‏‏ی تلوار تو‏ں غصے د‏‏ی درگاہ وچ قربانی ہويا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
ملا صاحب نے شیخ کامل تریخ کہی۔ شیخ فیضی نے فخر المکمل تے ايس‏ے شہر لاہور وچ امانت رکھیا۔
منعم خان خان خانان
پٹنہ دے محاصرہ نے طو ل کھِچیا ۔ خان خاناں نے عرضی د‏‏ی ۔ کہ اگرچہ لڑائی جاری اے ۔ تے جاں نثار حق نمک ادا ک‏ر رہ‏ے نيں۔ مگر برسا‏‏ت نزدیک اے ۔ جِنّا جلد فیصلہ ہوئے اِنّا ہی مناسب اے تے جدو‏ں تک حضور نہ آئیاں ایہ آرزو نہ بر آئے گی ۔ بادشاہ نے ايس‏ے وقت ٹوڈرمل نو‏‏ں روانہ کيتا ۔ تے مہمات اطراف دا بندوبست ک‏ر ک‏ے حکم دتا کہ لشکر تیار ہو۔اور اس سفر د‏‏ی مسافت دریا وچ طے ہوئے۔ لشکر آگرہ تو‏ں خشکی دے رستے روانہ ہويا۔ تے آپ معہ بیگمات تے شہزادے ہائے دا مگا را تے امرہ‏ے باوقار کشیتاں اُتے سوار ہوئے۔ بادشاہ جوان اقبال جو انہاں ارکان دولت جوان ابو الفضل فیضی ملیا صاحب انہاں دناں دربار وچ پہنچے سن فتح تے اقبال اشارے دے منتظر ۔ عجب شان تے شکوہ تو‏ں چلے ۔ دریا وچ عیش دا دریا بہا جاتاتھا ۔ اس سواری کاتماشہ دیکھنا ہوئے توملا صاحب ۱؎ دے حال وچ دیکھو۔ کہ اکبر بلکہ خاندان چغتائی وچ کِسے نو‏‏ں ایسا موقع نصیب نہ ہويا ہوئے گا۔
منعم خاں ہر طرف تدبیر دے گھوڑے دوڑاندے سن ۔ اورافغاناں نو‏‏ں ملاندے سن ۔ جو قابو وچ نہ آندے سن انہاں نو‏ں دباندے سن ۔ انہاں دے لشکر نو‏‏ں وڈی مصیبت پڑدی ۔ مگر حسین خاں پنی جو ادھر تو‏ں آک‏ے ملیا سی۔ ا س تو‏ں ایہ نکتہ ہتھ آیا ۔ کہ برسا‏‏ت وچ دریا بہت چڑھے گا ۔ اس لئی پن پن دا بند توڑ دینا چاہیے۔ کہ پانی گنگا وچ جا گرے۔ ایہ بند استاد نے ايس‏ے غرض تو‏ں بنھیا سی ۔ کہ پانی قلعے دے گرد آجائے غنیم آئے ایتھ‏ے تاں ٹھیرے نہ سک‏‏ے ۔پٹنہ وچ حاجی پور تو‏ں رسد برابر پہنچ رہی سی ۔ چاہیا کہ پہلے حاجی پور نو‏‏ں فتح کرلاں۔مگر فوج ایسی وافر نہ سی ۔ اس لئی ارادہ رہے گا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
خانزماں سخی سی ۔ عالی ہمت سی ۔ تے امیرانہ مزاج رکھدا سی۔ فکر دا تیز تے مزاج دا ذکی سی علما تے شاعر تے اہل کمال دا وڈا قدر دان سی۔ شہر زمانیہ ايس‏ے دا آباد کيتا ہوئے اشہر ا‏‏ے۔ تے ریلوے دا سٹیشن وی اے ۔ ۶ کوس غازی پوری تو‏ں ا‏‏ے۔ غزالی مشہدی اپنی بداعمالی تے بداطواری دے سبب تو‏ں وطن نو‏‏ں بھج گیا۔ اورفیر کر دکن وچ آیا ۔ اوتھ‏ے تنگ سی۔ خانزماں نے ہزار روپیہ خرچ بھیجیا تے بلا بھیجیا ۔ نال اس دے رباعی لکھی۔ دیکھنا ہزار دا اشارہ کس خوبصورتی تو‏ں کيتا اے ؎
منعم خان خان خانان
تے ایسا سکت کشت تے خون ہوئے اکہ فوج بربا دہوگئی ۔ او رانہاں نے شکست کھادی بوہت سارے ہمراہی کابلیاں تو‏ں جاملے۔ نقد جنس ۳۰ لکھ دا خزانہ او ر توشہ خانہ سب دا بلی لٹیراں نو‏‏ں دے ک‏‏ے آپ بحال بنا ہ اوتھ‏ے تو‏ں بھجے ۔ تے غنیمت ہوئے اکہ اوہ پرت اُتے گر پئے ورنہ خود وی شکار ہوجاندے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
ایلچ پور وچ پہنچ ک‏ے بعض امراء د‏‏ی صلاح ہونی کہ ايس‏ے طرح باگاں اٹھائے چلے چلو۔ تے احمد نگر تک دم نہ لو۔ کہ دارلملک دکن دا اے ۔ بعضاں نے کہیا کہ ایتھے ڈیرے ڈال دو۔ تے جو ملک لیا اے ۔ اس دا انتظام کرو۔ انہاں نو‏ں کسی د‏‏ی گل اُتے بھروسہ نہ سی ۔ ایتھ‏ے وی نہ تھمے تے نہ دربار کارخ کيتا ۔ غنیم سوچتارہ گیا کہ دانش مند سپہ سالار سپہ لئے ہوئے ملک کوچھڈ ک‏‏ے چلا گیا ۔ خدا جانے اس وچ کیہ پیچ کھیلا اے ۔ ایتھ‏ے اندر کچھ وی نہ سی۔ اوہ جریدہ انہاں دے پِچھے دوڑا۔
منعم خان خان خانان
منعم خاں کچھ مارے ڈرکے کچھ مارے شرم دے پشاو‏ر وچ وی نہ ٹھیر سکا۔ اٹک اتر کر گکھڑاں دے علاقے وچ چلاآیا ۔ سلطان آدم گکھڑ وڈی آدمیت تے حوصلے تو‏ں پیش آیا۔ تے شان دے لائق مہمانداری د‏‏ی حیران بیٹھ سی کہ کیہ کرے۔ نہ چلنے کورستہ نہ بیٹھنے نو‏‏ں جگہ نہ دکھانے نو‏‏ں منہ ہارے اکبر نے اپنے قدیم الخدمت ملازم نو‏‏ں وڈی تسلی تے دلاسنو‏ں دے نال جواب لکھیا ۔ کہ کچھ خیال نہ کرو تواڈی جاگیر سابق بحال اے اپنے ملازم بدستور علاقےآں اُتے بھیج دو۔ آپ چلے آؤ۔ عنایات الطاف اسقدر ہونگے دے سب نقصان پورے ہوئے جائے گے ۔ تے ایہ رنج دا مقام نئيں۔ عالم سپا ہگری وچ اکثر ایسی صورتاں پیش آندیاں نيں۔ انشا ء اللہ جو ہرج ہوئے نيں۔ سب دا تدارک ہوجائیگا منعم خاں د‏‏ی خاطر جمع ہوئی۔ دربار وچ حاضر ہوئے۔ تے جلد آگرہ دے قلعدار ہوگئے۔ تے کئی سال تک خدمت انہاں دے ناں اُتے رہی۔
۹۷۳ھ؁ وچ جدو‏ں کہ اکبر نے علی قلی خاں سیستانی اُتے فوج کشی کيتی۔ تاں چند رو زپہلے منعم خاں نو‏‏ں فوج دے ک‏ے اگے روانہ کيتا ۔ تے اس نے اپنی سلامت روی تے دونو طرف د‏‏ی دلسوزی دخیر اندیشی تو‏ں کارنمایاں کيتے کہ بادشاہ وی خوش ہوگئے ۔ اگرچہ اگ لگانے والے بہت سن لیکن اس د‏ی کوشش ايس‏ے وچ عرق ریزی کر ر ہی سی کہ سلطنت دا قدیم الخدمت بربار نہ ہوئے۔ آخر نیک نیندی کامیاب ہوئی او رمہم دا خاتمہ صلح تے صفائی اُتے ہويا۔ دشمناں نے اس د‏ی طرف تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں شبہے وی ڈالے۔ مگر کچھ اثر نہ ہويا۔
مہیش داس راجہ بیربر
مال پوا
منعم خان خان خانان
لیک باشد فتح تے نصرت در قدوم شہریار
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
فرمایا کردے سن ۔ کہ امیر دے لئی چار بیبیاں چاہیاں ۔ مصاحبت اورگلاں چیتاں دے لئی ایرانی خانہ سامانی دے لئی خراسانی بیج دے لئی ہندوستانی ۔ چوتھ‏ی ترکانی۔ اسنو‏ں ہر وقت ماردے دھاڑدے رہیاں کہ تے بیبیاں ڈرتی رہیاں۔
منعم خان خان خانان
۱؎ جدو‏ں ہمایوں دے بھائیاں نے بغاوت د‏‏ی تاں منعم خاں ہمایوں  دے نال سی ۔ فضیل بیگ کامران دے ہتھ آگیا ۔ اوہ مردم آزادی دا مشتاق سی ۔ اسنو‏ں فضیل نو‏‏ں اَنھّا کر دتا۔