ستگھرا
میر چاکر رند
بہت سارے لوک تے لکھیار ستگھرے نُوں بلوچ سردار میر چاکر اعظم خاں رند نال جوڑدے نیں۔ (28-29) بہت سارے لوکاں توں لکھیا پڑھن تے سنن نوں وی ملدا ہے کہ ستگھرا دا نینہہ پتھر میر چاکر ہوراں رکھیا۔ (30-31) میر چاکر نے ایہہ علاقہ سبھ توں پہلاں اُساریا تے وسایا جدکہ سانوں دوجے پاسے ایہہ وی لکھیا ملدا ہے کہ چاکر نے پرانے ستگھرے دے نیڑے نویں ستگھرے دی بنیاد رکھی(32) تے اوتھے محلات تے قلعے اُسارے۔(33-35) ایس توں ایہہ دس پیندی ہے کہ چاکر توں پہلاں وی ستگھرا آباد سی۔ آکھیا جاندا ہے کہ میر چاکر خاں رند ایتھے اپنے نال ست خانداناں/ قبیلیاں نال آکے وسوں کیتی تے ہر قبیلے واسطے اِک قلعہ اساریا ایس طرح ست قلعے اسارے گئے جس پاروں ایس علاقے نوں ستگھرا آکھدے نیں۔(36-39) ایہہ وی لکھیا ملدا ہے کہ پہلاں اوس پنڈ دا ناں ستھرا ایس لئی سی کہ مڈھلی وسوں ویلے ایتھے بلوچ قوم دے ست گھر سن پر ایہہ پتا نہیں کہ ایہہ گھر کس کس قبیلے دے سن۔ (40) دوسری طرف ایس دے اُلٹ ایہہ لکھیا ملدا ہے کہ میر چاکر بلوچستان توں دربدر ہوون توں بعد کئی قبیلیاں نال ملتان دے علاقے وچ آباد ہوگیا سی۔(41) ایس طرح ایہناں گلاں بارے وی پک نہیں کہ میر چاکر جدوں پنجاب یا ستگھرا آیا تے اوس نال کنے قبیلے سن۔ اِک تھاں لکھیا گیا ہے کہ چاکر ایتھے ستگھرا دے علاقے وچ اِک سو خانداناں/قبیلیاں نال آیا تے آن کے وسوں کیتی تے اپنے نال آئے اِک سو خانداناں نوں وی آباد کیتا اوہناں لئی وکھرے وکھرے گھر بنائے گئے ایس طرح شروع وچ ایتھے اِک سو گھر بنے جس پاروں ایس دا ناں صد گھرا (اِک سوگھر) پے گیا تاں فیر ایہہ ویلے دے نال نال ایہہ صد گھرا توں ست گھرا ہوگیا۔ (42-43) جدکہ دوجے پاسے ایہہ لکھیا ملدا ہے کہ ہزاراں بلوچیاں دے قتل توں بعد لشاری قبیلے نوں ہار ہوئی تے اوہ گجرات (کاٹھیاواڑ) ول چلے گئے جدکہ خان اعظم میر چاکر خاں رند نوں وی ایس رت بھری زمین توں نفرت ہوگئی تے اوہ ہزاراں لڑاکیاں تے صف شکن بہادراں دے جتھے نال پنجاب نوں اپنا وطن بناون دی نیت کرکے بلوچستان توں ٹریا۔(44) ایتھے ایہہ روایت وی اپنا وزن نہیں رکھدی کیوں جے ایہہ واضح نہیں کہ چاکر نال پنجاب آون والے کِنے گروہ / قبیلے یا خاندان سن تے نہ ہی کسے نوں کوئی ثبوت ملیا ہر لکھیار سنی سنائی گل کردا ہے۔ اِک وڈی روایت جو سبھ توں زیادہ لکھی پڑھن نوں تے سنن نوں وی ملدی ہے اوہ ایہہ کہ بلوچ سردار میر چاکر دے اٹھاراں پتر سن جیہناں وچوں ستگھرا پہنچن تیک ست زندہ بچے تے باقی پچھلیاں لڑائیاں وچ مارے گئے تے فیر ایہناں ست پتراں واسطے اِک نواں علاقہ آباد کیتا جس دا ناں ستگھرا رکھیا گیا۔(45-47) ایہہ گل بات بہت سارے لکھاریاں کیتی ہے پر ایہہ روایت وی ایس وجہوں واضح نہیں کہ کوئی وی لکھیار یا گل بات کرن والا چاکر دے پتراں دے ناں وی نہیں جاندا تے نہ ہی ایس گل دی کدھرے کوئی وضاحت کیتی جاندی ہے کجھ لکھاریاں چاکر دے پتراں دا ناں لکھ کے وی ستگھرا دی گل بات کیتی ہے جے اوہ روایت لکھی جاوے تاں پچھلی روایت اپنا وجود ونجا بہندی ہے لکھیاراں لکھیا ہے کہ میر چاکر اپنے دو پتراں میر شہداد تے میر اللہ داد دے نال سلطان شاہ محمود ابن سلطان فیروز شاہ ابن سلطان حسنین لنگاہ دے دور وچ ملتان وارد ہویا۔(48) ایس لکھت توں ایہہ دس پیندی ہے کہ چاکر ایتھے پنجاب دے علاقے وچ ست نہیں بلکہ دو پتراں نال آیا تے وسوں کیتی ایس طرح ست گھرے نال جڑی ست پتراں والی روایت کمزور پے جاندی ہے۔ ایہہ وی لکھیا ملدا ہے کہ ستگھرا نوں ستگھرا ایس واسطے کہندے نیں کہ میر چاکر نے ایتھے ست گھر، پنج اپنے پتراں (میر شہداد، میر اللہ داد، میر باگر خاں، میرنوح)، اِک اپنے واسطے تے اِک اپنی بہن بی بی بانڑی واسطے بنوائے ایس طرح ایتھے ست گھر اُسرے تے ایس تھاں دا ناں ست گھرا ہوگیا۔(49) چیتے رہوے ایس لکھت وچ چاکر دے پنج پتراں دی گل کرکے چار پتراں دا ناں دِتا گیا ہے۔ویسے سانوں وکھو وکھ لکھتاں وچ چاکر دے پتراں دے ناں (میر شہداد، میر شہک (اسحاق)، میر اللہ داد، میر شاھو، میر نوح، میر باقر(باگڑ) میر میرن (میراں) ملے نیں۔(50-53) ستگھرا کدوں کیویں تے کس طرح آباد ہویا؟ بلوچستان توں میرچاکر نال کنے لوگ، گروہ، قبیلے یا خاندان سن؟ ایہہ اوہ سوال نیں جیہڑے اسیں بہت سارے لوکاں نال کیتے تے بہت ساریاں کتاباں وی پھرولیاں پر سانوں کدھرے وی کوئی پکا ٹھوس ثبوت نہیں ملیا کدھرے نہ کدھرے اختلاف ضرور ہے کجھ روایتاں جو سانوں ملیاں اسیں لکھ رہے ہاں۔ بلوچستان وسدے بلوچی تے چاکر دے قبیلے دے لوک پنجاب وسدے بلوچیاں تے قبیلے دے لوکاں توں وکھری گل بات کردے نیں۔ بلوچستان بلوچی وچ چاکر بارے بہت ساریاں گلاں باتاں قصے کہانیاں سینہ بہ سینہ لوک روایتاں دی طرح کیتیاں جاندیاں نیں تے کجھ بلوچیاں کتاباں وچ لکھیاں پر اوہناں گل بات بلوچستان دی حدتک ٹھیک کیتی جدوں بلوچستان توں باہر نکلدے نیں گل نال گل نہیں جڑدی ایسے طرح ہی پنجاب دے لکھاریاں یا پنجاب دے بلوچی لکھاریاں یا بلوچیاں جدوں وی گل کیتی پنجاب دی حد تک ٹھیک ہے پنجاب توں باہر نکلدیاں ہی اوہناں دی گل بات وچ وی اختلاف آجاندا ہے۔ ایس اختلاف تے ابہام دی گل بات بہت سارے لوک کردے وی نیں تے لکھیا وی ملدا ہے (54-58) ست گھرے دا نینہہ پتھر رکھن تے ایس نوں وساون بارے بلوچ سردار میر چاکر اعظم خاں رند ہوراں نال جو وی روایتاں جوڑیاں جاندیاں نیں کہ ایس علاقے دا وساون ہار یا نینہہ پتھر رکھن والا میر چاکر ہے ایہناں ساریاں روایتاں دی اینشنٹ جیوگرافی آف انڈیا (1871ء)، منٹگمری ڈسٹرکٹ گزیٹیئر (1883-84ء)، امپیریل گزیٹیئر آف انڈیا تے مقامات داؤدی (1643ء) ورگیاں تردید کردیاں نیں۔ ایہناں وچ ستگھرا وسن دی گل بات زمانہ قبل از مسیح دی کیتی جاندی ہے ایہہ وی لکھیا ہے کہ ایہہ علاقہ نہ صرف حضرت عیسیٰ ؑ دی آمد توں پہلوں آباد سی بلکہ انڈوسبائینتھینز ویلے ، کشن ٹبر دی حکمرانی ویلے، زمانہ اسلام توں پہلاں تے میر چاکر توں وی پہلاں ستگھرا دا علاقہ آباد سی وسوں رکھدا سی۔ The Ancient Geography of India دا ایہہ پیرا گراف ویکھیا جاوے: