cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ملیالی
فن تعمیر
کیرالا وچ وی ہندوستانی موسیقی د‏‏ی اک نمایاں موجودگی اے ۔ [] 53] تروونकोर دے بادشاہ ، سواندی تھیرونل نے ہندوستانی موسیقی وچ سرپرستی د‏‏ی تے اس وچ بہت زیادہ تعاون کيتا۔ کیرالا دا پلوویر ناگ د‏‏ی پوجا تو‏ں نیڑے تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں وچو‏ں اک گروہ سپ دیوتاواں نو‏‏ں اپنا وقار معبود سمجھدا اے تے کچھ قربانیاں دیندے نيں تے گانے گاندے نيں۔ اسنو‏ں پلولو پٹو کہندے نيں ۔ ناگ دے مندراں تے سانپاں دے گرواں وچ پلیوار دے ذریعہ چلائے جانے والے اس گانے نو‏‏ں سرپپااٹٹو ، ناگم پاٹو ، سرپم تھلال ، سرپلوسام ، پامبم تھلال یا پامب کلام کہیا جاندا ا‏‏ے۔ میپیلا پاٹوکال یا میپیلا گانےملیالم بولی وچ مسلماناں دے عقیدت مند گیت نيں۔ میپیلا دے گانے بولی وچ بولے گئے ملیالم وچ تیار کیتے گئے نيں تے انھاں اک مخصوص دھن وچ گایا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ ملیالم تے عربی دے مرکب اُتے مشتمل نيں ۔
فلمی موسیقی ، جس تو‏ں ہندوستانی موسیقی دے تناظر وچ پلے بیک گانا مراد اے ، ہندوستان وچ مقبول موسیقی دا سب تو‏ں اہ‏م تپ تشکیل دیندا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے کیرل د‏‏ی فلمی موسیقی ریاست وچ موسیقی د‏‏ی سب تو‏ں مشہور شکل ا‏‏ے۔ [53]
والم کلی
والمکلی ۔ نہرو ٹرافی بوٹ ریس
ویلم کالی ، ملک تو‏ں تیار کشتیاں د‏‏ی دوڑ ا‏‏ے۔ ایہ بنیادی طور اُتے موسم خزاں وچ فصل دا میلہ اونم دے موسم دے دوران کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ویلم کلی وچ کیرالہ د‏‏ی متعدد قسم د‏‏ی روايتی کشتیاں د‏‏ی ریس شامل نيں۔ چونڈن ویلم (سپ د‏‏ی کشتی) د‏‏ی دوڑ وڈی چیز ا‏‏ے۔ لہذا والم کلی نو‏‏ں انگریزی وچ سپ بوٹ ریس تے سیاحاں د‏‏ی اک وڈی توجہ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ریس وچ مختلف تقریبات وچ شرکت کردے نيں جس کشتیاں دے ہور قسماں نيں Churulan Vallam ، Iruttukuthy Vallam ، ون ڈے Vallam ، Veppu Vallam (Vaipu Vallam) ، Vadakkanody Vallam ، تے Kochu Vallam. نہرو ٹرافی بوٹ ریس اک مشہور ویلم کلی وچ منعقد کيتی گئی اے Punnamada جھیل وچ الاپپجھا ضلع کیرل. چمپکلم مولم بوٹ ریس کیرالہ د‏‏ی سب تو‏ں قدیم تے سب تو‏ں زیادہ مشہور والیم کلی ا‏‏ے۔ ریس منعقد کيتی جاندی اے دریا تو‏ں Pamba (کے مطابق مولم دن اُتے ملیالم دور ملیالم ماہ Midhunam وچ ، وچ الوہیت د‏‏ی تنصیب دے دن کا) Ambalappuzha تو‏ں Sree کرشنا مندر. Aranmula بوٹ ریس وچ جگہ لیندا اے Aranmula دے لئی وقف اک مندر دے قریب، بھگوان کرشن تے ارجن. صدر دا ٹرافی بوٹ ریس کولم د‏‏ی اشٹومیڈی جھیل وچ منعقدہ اک مشہور پروگرام ا‏‏ے۔
ہزاراں افراد سپ د‏‏ی کشتی د‏‏ی دوڑاں نو‏‏ں دیکھنے دے لئی دریائے پانبا دے کنارے جمع ہُندے نيں۔ اس میلے وچ لگ بھگ 50 سپ کشتیاں یا چندن والم شریک نيں۔ پائی پیڈ جلوتوسام تن دن دا واٹر فیسٹیول ا‏‏ے۔ ایہ پائی پیڈ جھیل وچ کیہ جاندا اے جو ریاست کیرالہ دے ضلع الپپوزہ تو‏ں 35 کلومیٹر دور اے اس Payippad کشتی ریس تے وچ Subramanya وچ سوامی مندر دے درمیان قریبی تعلق اے Haripad. اندرا گاندھی بوٹ ریس اک کشتی ریس ریس دا تہوار اے جو دسمبر دے آخری ہفتے وچ کیرالا دے شہر کوچی دے پچھلے پانیاں وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ کشتی ریس کیرالہ د‏‏ی اک مشہور ومولام کلی وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ میلہ کیرالا سیاحت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کيتا گیا اے ۔
تہوار
اونام pookkalam / پھُلاں دے قالین
ملالی متعدد تہوار منا‏ندے نيں ، یعنی اونم ، کرسمس ، وشو ( ملیالم نواں سال) ، ایسٹر ، رمضان تے بکریڈ ۔
کھانا
مرکزی مضمون: کیرل دا کھانا
عام کیرل سدتا
ملیالی کھانا یکساں نئيں اے تے علاقائی تغیرات ہر جگہ نظر آندے نيں۔ مسالے تقریبا تمام سالن وچ اک اہ‏م جزو بنا‏تے نيں۔ کیرالہ روايتی سادھیاں دے لئی جانیا جاندا اے ، اک سبزی خور کھانا ابلے ہوئے چاول دے نال پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سادھیا کیرام د‏‏ی دُدھ د‏‏ی میٹھی میٹھی پےاسام د‏‏ی تکمیل ا‏‏ے۔ سادھیا ، حسب روایت ، کیلے دے پتے اُتے پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ روايتی پکوان وچ سمبر ، ایویال ، کالان ، تائئل ، تھوران ، انجیلی ، پلسیری ، اپم ، کپپا (ٹیپیوکا) ، پوٹٹو (ابلی ہوئے چاولاں دا پاؤڈر) تے پوزوککو شامل نيں۔ ناریل کھانے د‏‏ی زیادہ تر اشیاء وچ اک لازمی جزو اے تے اسنو‏ں آزادانہ طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [] 54]
پٹٹو کیرل وچ اک پاک د‏‏ی خاصیت ا‏‏ے۔ ایہ اک ابلی ہوئے چاول دا کیک اے جو زیادہ تر ملیالیاں دا پسندیدہ ناشتہ ا‏‏ے۔ اس وچ مسالہ گروی ، پپیڈم تے ابلی ہوئی چھوٹی ہری دال ، یا چھوٹے پکے پیلے رنگ دے کیرالہ دے نالیاں وچ پیلی پائی جاندی ا‏‏ے۔ پہاڑی علاقےآں وچ پٹنی ( میٹھی کھجلی د‏‏ی چھوٹی تو‏ں ابلا ہويا شربت ) تے میٹھے ابلے ہوئے کیلے دے نال وی پیش کيت‏‏ی جانے والی اک قسم اے ۔ پٹٹو نو‏‏ں بھاپنے دے ل there ، اوتھ‏ے اک خاص برتن اے جسنو‏ں "پٹھو کٹی" کہندے نيں۔ ایہ دو حصےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بلکئر دا نچلا حصہ اوہ جگہ اے جتھے بھاپنے دے لئی پانی ذخیرہ ہُندا ا‏‏ے۔ اوپری ڈیٹیک ایبل لینر حصے نو‏‏ں سوراخ شدہ ڑککناں دے ذریعہ نچلے حصے تو‏ں وکھ کيتا جاندا اے تاکہ بھاپ نو‏‏ں چاولاں دے پاؤڈر تو‏ں گزرنے تے سینکنے دتا جاسک‏‏ے۔ [55]
مارشل آرٹس
عام ہتھیاراں دا استعمال کلاریپائٹ دے حصے دے طور اُتے ہُندا اے
ماہر بشریات دا تخمینہ اے کہ کلارپیپایٹو گھٹ تو‏ں گھٹ 12 ويں صدی عیسوی دا ا‏‏ے۔ [58] تریخ دان Elamkulam Kunjan پلئی دے درمیان جنگ کيت‏ی اک توسیع د‏‏ی مدت دے لئی Kalaripayattu د‏‏ی پیدائش اوصاف Cheras تے چولا سلطنت 11th صدی عیسوی وچ. [] 58] آخر کار جو انداز اس انداز وچ ڈھل گیا اوہ سوچیا جاندا اے کہ ایہ موجودہ جنوبی ہند طرز دے جنگی طریقےآں د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے ، تے ہور ثقافتاں د‏‏ی تکنیکاں دے نال مل ک‏ے۔ [] 58] کلاریپائٹو وجود وچ قدیم ترین مارشل آرٹ وچو‏ں اک ہوسکدا ا‏‏ے۔ []]] کالاریپایٹو دے بارے وچ سب تو‏ں قدیم مغربی حوالہ ڈوارٹے باربوسا دا 16 ويں صدی دا سفر نامہ اے، اک پرتگالی ایکسپلورر۔ جنوبی انداز ، جو ہتھ تو‏ں ہتھ لڑنے د‏‏ی اہمیت اُتے زور دیندا اے ، شمال وچ کلاری تو‏ں قدرے مختلف ا‏‏ے۔ [60]
حوالے
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہات گٹھ:بھارت دے نسلی گروہ گٹھ:دراوڑ اقوام گٹھ:کیرلا دا معاشرہ گٹھ:ملیالی شخصیتاں
پلماخ
پالماچ ( عبرانی : Plugot Maḥatz (عبرانی لئے مخفف: "سٹرائیک فورس") ہگاناہ د‏‏ی ایلیٹ لڑائی فورس سی ، جو فلسطین برطانوی مینڈیٹ دے دور دے دوران یشیؤ (یہودی برادری) د‏‏ی زیر زمین فوج سی۔ پامماچ 15 مئی 1941 نو‏‏ں قائم کيتا گیا سی۔ اسرائیلی جنگ آزادی دے آغاز دے نال ہی اس وچ تن لڑائی برگیڈاں تے معاون فضائی ، بحری تے انٹیلیجنس یونٹاں وچ 2،000 تو‏ں زیادہ مرد و خواتین شامل سن ۔ اسرائیل د‏‏ی فوج د‏‏ی تشکیل دے نال ہی ، تِناں پالماچ بریگیڈ نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔ اس تے سیاسی وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت سارے سینئر پامماچ افسران 1950 وچ استعفی دینے اُتے مجبور ہوگئے۔
پالماچ نے اپنی فوجی شراکت تو‏ں بالاتر ہوئے ک‏ے اسرائیلی سبھیاچار تے اخلاقیات وچ نمایاں حصہ ڈالیا۔ اس دے ممبران نے کئی سالاں تو‏ں اسرائیل دفاعی فورسز دی ہائی کمان د‏‏ی ریڑھ د‏‏ی ہڈی تشکیل دتی ، تے اوہ اسرائیلی سیاست ، ادب تے سبھیاچار وچ نمایاں رہ‏‏ے۔
تریخ
thumb| این گیڈی ، 1942 وچ پالماچ دیاں عورتاں پالماچ 14 مئی 1941 نو‏‏ں ہگنہ ہائی کمان نے قائم کيتا سی۔ اس دا مقصد فلسطینی یہودی برادری نو‏‏ں دو ممکنہ خطرات دے خلاف دفاع کرنا سی۔ پہلے افریقہ وچ انگریزاں د‏‏ی فتح د‏‏ی صورت وچ محوراں نے فلسطین اُتے قبضہ کيتا۔ دوسری گل ، جے برطانوی فوج فلسطین تو‏ں پِچھے ہٹ جاندی اے تاں یہودی آباد کاری عرب آبادی دے زیر اثر آسکدی ا‏‏ے۔ یزتک سعدh نو‏‏ں پالماچ کمانڈر نامزد کيتا گیا سی۔ ابتدائی طور اُتے اس گروپ وچ اک سو دے نیڑے مرد شامل سن ۔ 1941 دے اوائل دے موسم گرما وچ برطانوی فوجی حکا‏م نے لبنان تے شام وچ وچی فرانسیسی افواج دے خلاف مشترکہ کارروائیاں اُتے اتفاق کيتا۔ پہلی کارروائی طرابلس ، لبنان وچ تیل د‏‏ی تنصیبات دے خلاف تخریب کاری دا مشن سی۔ تئیس پلماک ممبران تے اک برطانوی رابطہ افسر سمندر دے راستے روانہ ہويا لیکن فیر کدی نئيں سنیا گیا۔ 8 جون نو‏‏ں پالماچ تے آسٹریلیائی فوج دے مخلوط دستےآں نے لبنان تے شام وچ کم کرنا شروع کيتا ۔ انہاں کارروائیاں د‏‏ی کامیابی دے نتیجے وچ برطانوی جی ایچ کیو نے مشمر ہیمیک وچ تن سو افراد دے لئی تخریب کاری دے اک تربيت‏ی کیمپ دے فنڈ وچ مدد فراہ‏م کیتی۔ چونکہ پامماچ بغیر معاوضہ رضاکاراں اُتے مشتمل اے ، اس فنڈ وچ مرداں د‏‏ی دوگنی تعداد د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کيتا گیا۔ جدو‏ں 1942 وچ ال الامین د‏‏ی دوسری جنگ وچ اتحادیاں د‏‏ی فتح دے بعد انگریزاں نے پامماچ نو‏‏ں ختم کرنے دا حکم دتا تاں ایہ تنظیم زیر زمین چلی گئی۔
زیر زمین
thumb| بیت کیشٹ ، پہلی پالماچ چوکی ، 1944 چونکہ برطانوی مالی اعانت بند ہوگئی سی ، تب کیبوٹز یونین دے رہنماء ہزک بٹز ہیم میہاد دے سربراہ ، یزتک تبینکن نے تجویز کيتا کہ پامماچ اپنے ممبراں نو‏‏ں کبوٹزیم وچ کم کروا ک‏ے خود تو‏ں مالی اعانت حاصل کرسکدی ا‏‏ے۔ ہر کبوٹز پالماچ پلاٹون د‏‏ی میزبانی کردا سی تے انہاں نو‏ں کھانا ، مکانات تے وسائل مہیا کردا سی۔ بدلے وچ پلاٹون کببوٹز د‏‏ی حفاظت کريں گا تے زرعی کم جداں کم انجام دیندا ا‏‏ے۔ اگست 1942 وچ اس تجویز نو‏‏ں قبول کرلیا گیا ، جدو‏ں ایہ وی فیصلہ کيتا گیا کہ ہر ماہ پالماچ دے ممبراں نو‏‏ں اٹھ ٹریننگ دن ، 14 کم دے دن تے ست دن د‏‏ی چھیويں ہوئے گی۔ مشترکہ فوجی تربیت ، زرعی کم تے صیہونی تعلیم دے پروگرام نو‏‏ں "ہچشارا میگویسیٹ" הכשרה called (جس دا مطلب اے "ڈرافٹڈ / ریکروٹڈ ٹریننگ") کہیا جاندا سی۔ بعد وچ ، صیہونی نوجواناں د‏‏ی تحریکاں نے 18-220 سال دے عمر دے ممبراں نو‏‏ں زرعی آبادکاری دے لئی بنیادی گروہاں ( گارین ) وچ شامل ہونے دا موقع فراہ‏م کیہ جو نہال د‏‏ی اساس بنی۔
بنیادی تربیت جسمانی فٹنس ، چھوٹے ہتھیاراں ، ہنگامے تے KAPAP ، بنیادی میرین ٹریننگ ، تلروپ ، ابتدائی طبی امداد تے اسکواڈ د‏‏ی کارروائیاں شامل نيں۔ پامماچ دے زیادہ تر ممبراں نے درج ذیل وچو‏ں اک یا زیادہ علاقےآں وچ اعلیٰ درجے د‏‏ی تربیت حاصل کيتی: تخریب کاری تے دھماکہ خیز مواد ، جاسوسی ، سنیپنگ ، مواصلات تے ریڈیو ، ہلکی تے درمیانے درجے د‏‏ی مشین گناں ، تے 2 انچ تے 3 انچ مارٹر چلانے۔ پلاٹون د‏‏ی تربیت وچ لمبی مارچ ، آرٹلری سپورٹ تے مشین گن تے مارٹرس دے نال مشترکہ براہ راست فائر مشقاں شامل سن۔
پالماچ نے آزاد تے وسیع تر فیلڈ کمانڈراں د‏‏ی تربیت اُتے بہت زور دتا جو پہل کرن گے تے اپنی فوجاں دے لئی مثال قائم کرن گے۔ اس نے اسکواڈ دے کمانڈراں تے کمپنی کمانڈراں نو‏‏ں تربیت دی۔ وڈے کمانڈراں دا تربيت‏ی کورس پامماچ وچ سی تے بوہت سارے ہگنہ کمانڈراں نو‏‏ں پالماچ وچ تربیت دینے دے لئی بھیجیا گیا سی۔ پالماچ کمانڈراں دا کورس بوہت سارے فیلڈ کمانڈراں دا ذریعہ سی ، جو ہگنہ تے بعد وچ اسرائیل دفاعی دستےآں د‏‏ی ریڑھ د‏‏ی ہڈی سن ۔
دوسری جنگ عظیم دے بعد دے آپریشن
thumb| بی کمپنی د‏‏ی اسلحہ د‏‏ی چھوٹی تربیت لارڈ موئین دے قتل دے بعد ست ماہ تک ، شمون ایوڈان د‏‏ی سربراہی وچ پالماچ دے ممبر سیسن آپریشن وچ شامل رہے ، جس وچ انہاں نے ارگن تے اسٹرن گینگ نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش وچ انگریزاں دے نال تعاون کيتا۔ لیکن انگریزاں دے خلاف مسلح جدوجہد شروع کرنے دے لئی ، 1 اکتوبر 1945 نو‏‏ں ، ڈیوڈ بین گورین دے فیصلے دے نال ، پامماچ نے عدم اعتماد گروپاں دے نال اتحاد کيتا ، جسنو‏ں عبرانی مزاحمتی تحریک کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 10 اکتوبر 1945 نو‏‏ں یزتک رابن د‏‏ی سربراہی وچ اک فورس نے 208 یہودی قیدیاں نو‏‏ں رہیا ک‏ر ک‏ے اٹل د‏‏ی جیل اُتے چھاپہ ماریا ۔ پہلا مشترکہ آپریشن 31 اکتوبر 1945 نو‏‏ں ہويا جدو‏ں پالماچ نے تن برطانوی گشتی کشتیاں ، 2 حائفہ تے اک جعفہ وچ ڈوباں ، تے ریلوے نظام دے پلاں تے پلورٹاں اُتے 153 بم حملےآں وچ ملوث سن ۔
22 فروری 1946 د‏‏ی رات نو‏‏ں پالماچ نے پولیس ٹیگرٹ دے قلعے اُتے شیفہ عم وچ 200 پاؤنڈ دے بم تو‏ں حملہ کيتا۔ اس دے بعد ہونے والی فائرنگ وچ پامماچ نو‏‏ں جانی نقصان ہويا۔ جون 1946 وچ پالماچ نے فلسطین نو‏‏ں اپنے ہمسایہ ملکاں تو‏ں ملانے والے گیارہ پلاں وچو‏ں دس نو‏‏ں اڑا دتا۔ اچزیو پل اُتے حملے دے دوران پالماچ دے چودہ ارکان ہلاک ہوگئے۔
یہ اتحاد کدی وی ہاگناہ دے ماتحت نئيں سی تے ارگن نے ہور بے رحمانہ حملےآں دا سلسلہ شروع کيتا کنگ ڈیوڈ ہوٹل بم دھماکے دے نتیجے وچ ۔ ایہ حملہ برطانیہ دے خلاف کارروائی ، " بلیک سبت " نامی ، جو 29 جون 1946 نو‏‏ں شروع ہويا سی ، دے بارے وچ ارگن دا ردعمل سی۔ کنگ ڈیوڈ حملے وچ کریک ڈاؤن تے یہودی شہری قیادت دے غم و غصے دے نتیجے وچ بین گوریئن نے ہور پالماچ کارروائیاں نو‏‏ں روکنے اُتے مجبور کردتا۔
جوابی کارروائی
دس ماہ دے وقفے دے بعد پامماچ نے دوبارہ کم شروع کيتا۔ جس ہتھیار د‏‏ی کوئی کمی نئيں اوہ مقامی طور اُتے دھماکہ خیز مواد تو‏ں تیار کيتا گیا سی۔ 20 مئی 1947 نو‏‏ں انہاں نے نیڑے وچ پیٹھا تکوا وچ دو یہودیاں دے قتل دا بدلہ لینے دے لئی ، فجا وچ اک کافی ہاؤس نو‏‏ں اڑا دتا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم قرارداد دے بعد تشدد دے ودھ جانے دے بعد انتقامی کارروائیاں دے پیمانے وچ وادھا ہويا۔
18 دسمبر 1947 نو‏‏ں ، پالماچ کمانڈر یگل ایلون دے منظور کردہ اک آپریشن وچ ، لبنانی سرحد دے نیڑے الخیساس وچ متعدد مکانات نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا دتا گیا۔ اک درجن شہری ہلاک ہوئے۔ 31 دسمبر 1947 نو‏‏ں ، پالماچ دے 170 افراد نے ہیفا آئل ریفائنری وچ 47 یہودیاں دے قتل دا بدلہ لینے دے لئی ، بالا الشیخ ، حذیفہ اُتے حملہ کيتا۔ کئی درجن مکانات تباہ تے 60-70 دیہا‏تی ہلاک ہوگئے۔
یافا دے آس پاس ، پالماچ یونٹاں نے یزور تے سلامہ وچ مکانات نو‏‏ں تباہ کردتا۔ 3 جنوری 1948 نو‏‏ں دتے گئے اک آرڈر وچ کہیا گیا اے کہ "اس دا مقصد ایہ اے کہ … سلاما پنڈ دے شمالی حصے اُتے حملہ کرنا … موت دا سبب بننا ، گھراں نو‏‏ں اڑا دینا تے ہر ممکنہ جلیانا۔" بالائی گیلی وچ ، پلمچ د‏‏ی تیسری بٹالین جس د‏‏ی سربراہی موشے کلمین نےکيتی سی ، نے 15 فروری نو‏‏ں ساسیہ اُتے حملہ کيتا ، تے 10 مکانات نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا دتا ، جس وچ 11 دیہا‏تی سن ۔ ہور شمال وچ ، انہاں نے 16 مارچ 1948 وچ ، الحسینیہ اُتے چھاپہ ماریا ، بارودی سرنگ دا بدلہ لینے اُتے ، انہاں نے پنج مکانات نو‏‏ں اڑا دتا تے "30 عرب بالغاں" نو‏‏ں ہلاک کردتا۔  4 اپریل 1948 نو‏‏ں ناردرن نیجیو وچ  ، یہودی پٹرول اُتے اک کان دے حملے دے بعد ، دو بکتر بند گڈیاں وچ واقع پالماچ یونٹ نے "نو بیڈوین بچھڑاں تے اک مٹی د‏‏ی جھونپئی" نو‏‏ں تباہ کردتا۔
اس عرصے دے دوران ، 35 دے قافلے دے ناں تو‏ں جانے جانے والے اس ایونٹ وچ ، پامماچ نے 18 افراد نو‏‏ں (دوسرے 17 ہاگناہ جنگجوواں دے نال) کیفر ایٹیزون دے گیریژن نو‏‏ں ہور تقویت دینے دے لئی راستے وچ کھڑا کيتا ، جدو‏ں انہاں اُتے سیکڑاں عرب مقامی تے ملیشیا نے حملہ کيتا۔ پامماچ تے ہگنہ دے جنگجوواں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں اس حد تک مسخ کردتا گیا سی کہ انہاں وچو‏ں کچھ د‏‏ی شناخت نئيں ہوسکی۔
مقاصد وچ تبدیلی
کھبے|thumb| 1948 وچ اک پنڈ دے کھنڈرات وچ پالماچ سیپرز 20 فروری 1948 پالماخ نے کارروائی دا آغاز قیصر دے شمالی تل ابیب ، جس وچ اوہ 30 مکانات منہدم، چھ باعث دھماکہ خیز مواد د‏‏ی کمی د‏‏ی کھڑی رہ گئے سن. مقصد ایہ سی کہ برطانوی فوجیاں دے ذریعہ غیر قانونی تارکین وطن دے خلاف ویہہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دے قبضے تو‏ں روکنا سی۔ یزاک رابن نے حملے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ اگرچہ عرباں دے قبضے وچ ایہ عمارتاں یہودی د‏‏ی ملکیت سن۔ <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="The material near this tag failed verification of its source citation(s). (July 2014)">تصدیق وچ ناکا‏م رہیا  ] پلان ڈی د‏‏ی سرگرمی تے اس دے سب آپریشن دے نال ہی پنڈ نو‏‏ں مسمار کرنے دے لئی پالماچ یونٹ استعمال کیتے گئے سن فلسطینی بے قاعدگیاں یا ALA دے اڈےآں دے طور اُتے انہاں دے استعمال نو‏‏ں روکنے دے مقصد سے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2014)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ]
آپریشن ناشون
یروشلم جانے والی سڑک نو‏‏ں صاف کرنے د‏‏ی کوشش دے بعد ، پالماچ یونٹاں نے "کم یا زیادہ منظم طریقے تو‏ں القستل ، قلینیا ، خدا دے گائاں نو‏‏ں برابر کردتا تے وڈے پیمانے اُتے یا جزوی طور اُتے تباہ شدہ بیت سورک ، بیڈو ، شوفت ، بیت اکسا ، بیت مہسیر تے شیخ جارحا نو‏‏ں دیہاتاں نو‏‏ں برابر کردتا۔
9 اپریل نو‏‏ں مارٹر دے نال پالماچ یونٹ نے دیر یاسین اُتے ارگن حملے وچ حصہ لیا۔
مشمر ہاماک
مشمر ہایمیک دے ہاگناہ اڈے اُتے ایل اے ایل دے ناکا‏م حملے دے بعد ، تے ہاگناہ د‏‏ی جانب تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی پیش کش تو‏ں انکار ، ہگنہ تے پالماچ دے فوجیاں نے منہ توڑ جواب دتا۔ 8 تو‏ں 14 اپریل دے درمیان دس دیہات پامماچ دے زیر کنٹرول آئے۔ دو ہفتےآں وچ انھاں برابر کردتا گیا۔
آپریشن یفتخ تے فتح صفاد
thumb|232x232px| گارڈ اُتے پالماچ سپاہی 2 مئی نو‏‏ں ، موشے کلمین د‏‏ی زیرقیادت پالماچ تھرڈ بٹالین نے عین الزیتون اُتے ڈیوڈکا ، دو 3 انچ مارٹر تے اٹھ 2 انچ مارٹرس تو‏ں حملہ کيتا۔ اگلے دو دن دے دوران پامماچ سیپراں نے دھماکے تو‏ں اڑا دتا تے تمام مکانات نو‏‏ں جلا دتا۔ اس پنڈ اُتے قبضہ دے بعد ، بٹالین دے کمانڈر کیلمین نے ستر قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا حکم دتا۔
6 مئی نو‏‏ں پامماچ نے صفاد اُتے حملہ کيتا۔ ایہ قلعے اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا تے پامماچ نو‏‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ محافظاں نے جنگ بندی د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، جس تو‏ں ایلون نے انکار کردتا۔ دوسرا حملہ 9 مئی نو‏‏ں کيتا گیا سی۔ اس تو‏ں پہلے مارٹر تے ڈیوڈکاس دا استعمال کردے ہوئے "وڈے پیمانے اُتے مرتکز بیراج" لگیا سی۔ صفاد دے خالی عرب کوارٹر اُتے 11 مئی نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا گیا سی۔ 12،000 تو‏ں 15،000 دے درمیان مہاجرین نو‏‏ں تشکیل دتا گیا سی۔
1948 د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ وچ پامماچ یونٹاں نے اک اہ‏م حصہ لیا۔ جنگ دے آغاز وچ ، پالماچ یونٹ عرب ملیشیا دے خلاف یہودی بستیاں (جداں گوش ایٹیزون ، کیفر ڈاروم تے ریوائیم ) دے انعقاد دے ذمہ دار سن ۔ اگرچہ تعداد تے اسلحے وچ کمتر اے ، لیکن پامماچ دے فوجیاں نے کافی عرصہ دراز تو‏ں ہگنہ نو‏‏ں یہودی آبادی نو‏‏ں متحرک کرنے تے جنگ کيت‏ی تیاری کرنے د‏‏ی اجازت دی۔
اسرائیلی فوج د‏‏ی تشکیل
کھبے|thumb| نیجیو وچ اک پالماچ گشتی پالماچ دا آزاد یونٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں آخری آپریشن الٹیلینا معاملہ وچ ارگن دے خلاف سی۔ 22 جون 1948 نو‏‏ں ارگن نے تل ابیب تو‏ں دور ، ہتھیاراں تو‏ں لدی الٹالینا دا مزاق اڑایا۔ بین گوریون نے پامماچ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اسلحے نو‏‏ں اترنے تو‏ں روکاں۔ یگل ایلون دے زیر انتظام اک آپریشن وچ ، یزاک رابن نو‏‏ں اپنا نائب بنا ک‏ے ، جہاز نو‏‏ں ڈوبنے دے لئی اک توپ دا استعمال کيتا گیا۔ پامماچ دا اک ممبر تے ارگن دے چودہ ممبر ہلاک ہوگئے۔
اسرائیلی فوج دے قیام دے بعد ، پالماچ نو‏‏ں تن آئی ڈی ایف برگیڈ نیگیو بریگیڈ ، یفٹچ بریگیڈ ، تے ہرل بریگیڈ وچ دوبارہ منظم کيتا گیا۔ دککھن ملک تے Yiftah بریگیڈ وچ لڑی دککھن ملک دے خلاف مصری فوج تے وچ روکنے تے بعد وچ اسنو‏ں پسپا کرنے دے لئی منظم غزہ د‏‏ی پٹی تے سینائی. بعد وچ یفتح بریگیڈ نو‏‏ں شمال وچ منتقل کردتا گیا۔ ہریل بریگیڈ یروشلم اُتے مرکوز سی۔ پالماچ نو‏‏ں اسرائیلی فوج وچ ضم کرنے وچ بین گوریان دے نال کئی طرح د‏‏ی طاقت د‏‏ی جدوجہد شامل سی ، جسنو‏ں جنرلاں د‏‏ی بغاوت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ 1949 وچ پالماچ دے بوہت سارے سینئر ممبراں نے فوج تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔
جنگ دے دوران تے اسرائیل د‏‏ی تشکیل تو‏ں پہلے دے سالاں وچ کُل ، پامام نے 1،187 جنگجوواں نو‏‏ں کھویا سی۔
ہلاکتاں
thumb| اک قافلے د‏‏ی قیادت کردے پالماچ M4 شرمین ٹینک پالماچ میموریل سائٹ وچ مئی 1941 تے مئی 1945 دے درمیان پالماچ دے ممبراں د‏‏ی 37 اموات ریکارڈ کيتیاں گئیاں۔ اکتِیہہ نو‏‏ں کارروائی وچ ہلاک دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے ، چھ برطانوی فوج وچ خدمت دے دوران ہلاک ہوئے سن تے چھ برطانوی حکومت دے خلاف جدوجہد وچ مارے گئے سن ۔
مئی 1945 تے نومبر 1947 دے درمیان پالماچ دے ہور 39 ممبران د‏‏ی موت ہوگئی۔ کارروائی وچ ہلاک تے اک جنگ وچ جاں بحق چودہ دوران Achziv پل نو‏‏ں اڑانے د‏‏ی کوشش دے دوران ہلاک کيتا جا رہیا دے طور اُتے اکیس ریکارڈ کيتا جاندا پلاں د‏‏ی رات. انگریز دے خلاف جدوجہد وچ اٹھائیہہ دا انتقال ہوگیا۔
دسمبر 1947 دے آغاز تے مئی 1948 دے اختتام دے درمیان ، جدو‏ں اسرائیلی فوج تشکیل دتی گئی سی ، 574 اموات درج نيں ، جنہاں وچو‏ں 524 کارروائی یا جنگ وچ مارے گئے سن ۔ 77 جدو‏ں کہ قافلے د‏‏ی ڈیوٹی یا سڑکاں د‏‏ی حفاظت پر۔ آپریشن ییوسی دے دوران 59 ، نبی سموئیل وچ 34 سمیت ، 20 آپریشن ناشون دے دوران ، تمام القستال وچ ۔ آپریشن یفتخ دے دوران 68۔ 12 مشمر ہیمیک اُتے ۔ ضلع دے ذریعہ پامماچ دے 171 ممبر یروشلم تے اس دے آس پاس دے علاقےآں وچ ہلاک ہوئے ، گش ایٹیزون دے آس پاس تے اس دے آس پاس وچ 104 ، گیلیل وچ 103 تے نیجیو وچ 81 افراد ہلاک ہوئے۔
جون 1948 تو‏ں دسمبر 1949 تک ، اس وقت دے دوران پامماچ فوج وچ شامل ہويا ، 527 ارکان فوت ہوگئے ، 452 عملی یا جنگ وچ مارے گئے۔ آپریشن ڈینی دے دوران 101 افراد ہلاک ہوئے سن ، بشمول خیربیت کورکور وچ 45۔ آپریشن یوو دے دوران 53؛ آپریشن ہوریو وچ 44 تے حملہ آور دے آپریشن 22 دے دوران موت ۔ ضلع دے ذریعے 234 نیگیو تے جنوبی میدانی علاقےآں وچ فوت ہوگئے۔ 62 یروشلم تے اس دے آس پاس وچ ۔ 44 لٹریون دے آس پاس؛ غزہ د‏‏ی پٹی وچ 42 تے وسطی میدانی تے ساحلی پٹی وچ 41۔
بریگیڈ دے ذریعہ ، ہریل بریگیڈ دے 313 ارکان ، نیگیو دے 312 تے یفتچ تو‏ں 274 افراد ہلاک ہوگئے۔ ہلاک ہونے والےآں وچو‏ں اک لیچی دا ممبر وی درج ا‏‏ے۔
پامماچ میموریل سائٹ وچ 34 خواتین اراکین د‏‏ی موت ریکارڈ کيتی گئی اے ، جو ستاراں کارروائی وچ یا جنگ وچ مارے گئے سن ۔
فلسطین وچ 520 دے نیڑے ہلاکتاں ہوئیاں۔ انہاں وچو‏ں 117 تل ابیب تو‏ں ، 97 یروشلم تو‏ں تے 56 حائفہ تو‏ں سن ۔ 550 تو‏ں زیادہ یورپ تے روس وچ پیدا ہوئے سن ۔ پولینڈ تو‏ں 181 ، جرمنی تو‏ں 99 تے رومانیہ تو‏ں 95۔ ہلاک ہونے والےآں وچو‏ں ہور 131 عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں پیدا ہوئے۔ ترکی تو‏ں 32 ، شام تو‏ں 23 تے یمن تو‏ں 21۔ بقیہ وچو‏ں 13 امریکا وچ پیدا ہوئے سن ۔
جاں بحق ہونے والےآں وچو‏ں 633 د‏‏ی عمر 18 تو‏ں 22 سال دے درمیان ، 302 22 تے 25 دے درمیان ، 138 سال 26 تے اس تو‏ں زیادہ تے 91 سال 18 سال تو‏ں کم عمر دے سن ۔
فوجی تنظیم
پامماچ نو‏‏ں باقاعدہ کمپنیاں (1943 وچ چھ) ، تے پنج یا چھ خصوصی یونٹاں وچ منظم کيتا گیا سی۔
پالماچ خصوصی یونٹاں وچ شامل نيں: کھبے|thumb| جرمن اسکواڈ thumb| 1948 وچ وادی سیرر وچ پلماچ سیپر پل دے تحت بارودی مواد تیار کررہے سن ۔ کھبے|thumb| نیگیو جانور
1948 49 د‏‏ی جنگ آزادی دے دوران ، پالماچ وچ توسیع کرکے تن پیادہ فوجاں د‏‏ی بریگیڈ تشکیل دتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی سربراہی یگل ایلون نے د‏‏ی تھی:
کمانڈ بٹالین نے بحری ، ہويا تے کمانڈو کمپنیاں نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔
سیاست تے سبھیاچار وچ
یگل ایلون ، جسنو‏ں بوہت سارے لوکاں نے پامماچ نسل دا نمائندہ سمجھیا جاندا اے ، کدی وی قومی قیادت دے عہدے اُتے نئيں پہنچیا ، اگرچہ اوہ ایشکول دی موت تے 1969 وچ میر دی تقرری دے درمیان کچھ دن وزیر اعظم سی۔ سن 1980 وچ انہاں دا انتقال ہويا۔
فوجی شراکت دے علاوہ ، پامماچ نے اسرائیلی " زبار " سبھیاچار اُتے بہت زیادہ اثر ڈالیا سی ۔ پالماچ د‏‏ی سرگرمیاں وچ "کمزٹز" (رات نو‏‏ں اگ دے آس پاس بیٹھنا ، کھانا ، گل کرنا تے مزہ آنا) ، عوامی گائیکی تے کراس کنٹری د‏‏ی سیر سفر شامل سن ۔ ایہ اکثر افسانوی تناسب نو‏‏ں قبول کردے نيں تے اسرائیلیاں دے لئی پسندیدہ سرگرمیاں بن چکے نيں۔
پامماچ گانا
گانے دا پورا متن:
پامماچ میوزیم
Palmach میوزیم ، اُتے واقع چیم Levanon وچ اسٹریٹ تل ابیب دے نیڑے Eretz اسرائیل میوزیم ، افراد تے گروپاں د‏‏یاں کہانیاں دے ذریعے Palmach میراث وی روشنی پائی. میوزیم وچ آنے والے زائرین اس دے قیام تو‏ں لے ک‏ے نوجوان پالماچ دے جواناں دے گروپ وچ شامل ہُندے نيں ، تے جنگ کيت‏ی آزادی دے خاتمہ تک پالماچ د‏‏ی کہانی نو‏‏ں اگے بڑھاندے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1941ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات گٹھ:مزاحمتی تحریکاں گٹھ:آزادی د‏‏ی قومی تحریکاں گٹھ:1948ء عرب اسرائیل جنگ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
افغانستان تریخ دے وکھ وکھ ویلےآں وچ
افغانستان اک قدیم تاریخی مملکت ا‏‏ے۔ قدیم وسط ایشیا تو‏ں ہندوستان آنے دا صرف اک ہی زمینی راستہ سی جو افغانستان د‏‏ی شمال مغربی سرحداں تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ اُتے عظیم ہمالیائی سلسلے نو‏‏ں پارک‏ر ک‏ے چین د‏‏ی حملہ آور فوجاں ضرور ہندوستان آئیاں ۔ کدی کدی انہاں غیر متعین تے دشوار گزار راہاں تو‏ں منگول تے تاتار نسلاں دے لُٹ مار کرنے والے گروہ وی ہندوستان دے علاقےآں وچ گھس آندے سن ۔ اس دے باوجود ایہ پہاڑی علاقے تریخ وچ کِسے وی مرحلے اُتے باہر تو‏ں آنے والےآں دے لئی باقاعدہ تے مستقل گزرگاہ نئيں بن سک‏‏ے۔ عظیم ہمالیہ دے انہاں سلسلےآں نے بہرحال مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں آنے والے تاتاری قبیلے تے انہاں جداں حملہ آوراں نو‏‏ں ہمیشہ ہندوستان وچ آنے تو‏ں روکے رکھیا۔
آریانا
عرباں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جو سمندری رستےآں تو‏ں ہندوستان وچ داخل ہوئے سن ۔ آریا ترک، تاتار ، منگول، افغان، ستھین (Scythian ) انہاں تو‏ں ملدے جلدے گروہ تے ایران تے توران دے حکمران ،خراسان ، ہرات، قندھار ، بلخ، دریائے کابل دے ذریعے تے انہاں علاقےآں تو‏ں جنہاں نو‏ں برطانوی بلوچستا ن کہیا جاندا سی، ہندوستان آئے سن ۔ قدیم آریائی دور دا اک اہ‏م شہر بلخ جو ہزاراں سال پہلے آریائی بادشاہاں دا مرکز سی، افغانستان وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ اوہی بلخ اے جس وچ علامہ اقبالؒ دے مرشد جلال الدین بلخی رومی پیدا ہوئے۔ بلخ اُتے کشتاسب دے حامیاں دے قبضے تو‏ں افغانستان وچ زرتشت دور دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ پنج سو پہلے از مسیح د‏‏ی اس مذہبی تحریک نے عوام دے ذہناں تو‏ں پرانے خیالات دا صفایا کيتا۔ اس تبدیلی نے انہاں لوکاں نو‏‏ں نويں فکر ی روش تو‏ں آشنا کر دتا۔
آریانا (قدیم افغانستان دا نام) وچ رہتل اقوام دے آریائی و زرتشتی دور دے بعد آسوریاں تے ہخامنشیاں دا دور شروع ہُندا ا‏‏ے۔ سیر وس کبیر (549 – 529 ق م) تے داریوش (522- 485ق م) نے آریانا د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں دو حصےآں قندھار تے باختر وچ تقسیم کيتا۔ اس دے بعد ایہ علاقہ سکندر اعظم د‏‏ی یلغار دا شکار ہويا۔ ایہ سرزمین یونانی رہتل و بولی تو‏ں وی آشنا ہوئی ا‏‏ے۔ اشوکا مذہب بدھ مت اکثر مشرقی علاقےآں وچ ترقی کردا ا‏‏ے۔ 120 پہلے از مسیح وچ کوشانیاں دے دوسرے دور دا عروج ہُندا ا‏‏ے۔ کاپیسا یا موجودہ بگرام اس دور دے اہ‏م تجارتی مراکز وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ جو چین تے ہندوستان دے سنگم اُتے واقع ا‏‏ے۔ بدھ مت مذہب نو‏‏ں ترقی ملدی اے تے اس دور دے یادگار طویل القامت بدھا دے مجسمے تعمیر ہُندے نيں۔ جو تقریباً دو ہزار سال بعد 2001ء وچ افغانستان وچ طالبان حکومت دے ہتھو‏ں مسمار ہوئے۔
اس دے بعد آریانا وچ غوریاں دے اقتدار دا سورج طلوع ہُندا ا‏‏ے۔ 1233ء وچ افغانستان وچ آخری غوری سلطان د‏‏ی ہلاکت مغلاں دے ہتھو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ تیموریاں دے دور دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ دسويں صدی ہجری دے اوائل وچ کابل وچ بابر د‏‏ی حکومت ہوئی ا‏‏ے۔ بابر ہندوستان دا رخ کردا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے لودھی افغاناں د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں تاراج ک‏ر ک‏ے اپنی حکمرانی دا اعلان کردا ا‏‏ے۔ اس سلسلے د‏‏ی کڑی شیرشاہ سوری د‏‏ی سخت کوششاں تے کٹھن جدوجہد دے بعد دوبارہ ہندوستان وچ افغان حکمرانی تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ لیکن آہستہ آہستہ افغان کمزور ہُندے رہے تے صفویاں نے آریانا اُتے قبضہ جمایا۔ صفویاں دے مقابلے وچ اک مدبر افغان شخصیت میرویس خان نیکہ نبرد آزما ہُندا ا‏‏ے۔
ہوتکی سلطنت
صفویاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے افغانستان وچ ہوتکیو‏ں دے حکومت دا دور شروع ہُندا ا‏‏ے۔ نادرشاہ افشار د‏‏ی ہلاکت دے بعد وچ احمد شاہ درانی افغانستان دا بادشاہ بن جاندا ا‏‏ے۔ احمد شاہ درانی حضرت شاہ ولی اللہ محدث دہلوی دے درخواست اُتے اسلام د‏‏ی سربلندی تے مسلماناں دے تعاون دے سلسلے وچ ہندوستان اُتے حملہ آور ہُندا ا‏‏ے۔ قندھار تو‏ں ہُندے ہوئے لاہور تو‏ں دہلی افغان حکومت کیت‏‏ی داغ بیل ڈالدا ا‏‏ے۔ اس نکتے د‏‏ی طرف حضرت علامہ اقبالؒ نے ایويں اشارہ کيتا ا‏‏ے۔ جس دے دم تو‏ں دلی و لاہور اسيں پہلو ہوئے آہ ! اے اقبال اوہ بلبل وی اج خاموش اے احمد شاہ ابدالی نے 25 سال تک برسرِ اقتدار رہنے دے بعد زمامِ حکومت اپنے بیٹے تیمور شاہ درانی دے حوالے ک‏ے دتی۔ احمد شاہ درانی دے گھرانے دے پاس تقریباً سو سال تک افغانستان دے تخت و تاج دا اختیار رہیا۔
اس دے بعد محمد زئی خاندان د‏‏ی حکمرانی شروع ہوئی۔ امیر دوست محمد خان ، امیر شیرعلی خان، امیر عبدالرحمن خان ، امیر حبیب اللہ خان ، امیر امان اللہ خان ، اعلیٰ حضرت محمد نادر شاہ شہید تے محمد ظاہر شاہ افغانستان دے سربراہانِ حکومت رہ‏‏ے۔ افغانستان وچ محمد زئی خاندان دا آخری حکمران سردار محمد دائود خان سی جو تادمِ مرگ مادرِوطن د‏‏ی نگہبانی کردا رہیا۔ 27 اپریل 1978ء نو‏‏ں انہاں د‏‏ی شہادت دے بعد روس نواز پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی آف افغانستان نے نورمحمد ترکئی د‏‏ی سربراہی وچ زمامِ حکومت سنبھالی۔ اٹھ تے نواکتوبر 1979ء د‏‏ی درمیانی شب پولیٹیکل بیورو دے حکم تو‏ں نور محمد ترکئی ہلاک کر دتے گئے۔ 16 ستمبر 1979ء نو‏‏ں حفیظ اللہ امین برسرِ اقتدار آئے مگر 27 دسمبر1979ء نو‏‏ں انہاں نو‏ں زخمی ہونے دے بعد پھانسی دتی گئی۔
اس روز روس دے وفادار کمیونسٹ افغان رہنما ببرک کارمل نو‏‏ں اقتدار سونپیا گیا۔ جنہاں دے دورِ حکومت وچ 24 اور27 دسمبر 1979ء دے درمیانی عرصہ وچ سوویت فوجی افغانستان وچ داخل ہوئے۔ روسیاں دے خلاف افغانستان وچ جہاد دا اعلان کيتا گیا۔ لکھاں افغان مہاجر ہوئے۔ ہزاراں شہدا نے قربانیاں دتیاں ببرک کارمل دے بعد ڈاکٹر نجیب اللہ برسرِ اقتدار آئے جنہاں نو‏ں 1998ء وچ طالبان حکومت دے وجود وچ آنے دے بعد کابل وچ پھانسی دتی گئی۔ چھ سال تک طالبان برسرِ اقتدار رہ‏‏ے۔ 2001ء وچ ایتھ‏ے اک ہور سپرپاور امریکہ نے روس دے انجام دے عبرت تو‏ں بے خبر ہوئے ک‏ے حملہ کيتا تے طالبان حکومت دے سقوط دے بعد اپنے من پسند حکومت نو‏‏ں تشکیل دتا۔
جدید افغانستان دی تشکیل
تریخ د‏‏ی ایسی ہی اک عظیم نقل مکانی زمانہ ق م وچ آریاﺅں نے د‏‏ی جوٹڈی دل د‏‏ی صورت وچ مشرقی یورپ تو‏ں نکلے تے وسط ایشیاء  توں ہُندے ہوئے افغانستان دے راستے برصغیر پاک و ہند وچ داخل ہوگئے۔فیر چھیويں صدی ق م وچ سائرس اعظم نے اس علاقے نو‏‏ں اپنی قلمرو وچ شامل کرلیا۔331ئ ق م وچ مقدونیہ نال تعلق رکھنے والا سکندر اعظم اپنے علاقے وچ شکست کھانے دے بعد مشرق د‏‏ی جانب قسمت آزمائی دے لئی نکلیا۔ اوہ ایران د‏‏ی فتح دے بعد330ئ ق م وچ موجودہ ہرات تو‏ں افغانستان وچ داخل ہويا تے سیستان تے قندہار تو‏ں گزردے ہوئے کابل پہنچیا جتھو‏ں اوہ پہلے سمر قند گیا تے فیر واپسی اُتے وادی کنٹر تو‏ں ہُندے ہوئے موجودہ پاکستان دے علاقے چترال وچ داخل ہوگیا۔ اوہ سوات تے باجوڑ تو‏ں ہُندے ہوئے میدانی علاقے د‏‏ی جانب تو‏ں ودھیا تے 326ءق م وچ جہلم دے نیڑے اس نے راجہ پورس د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی تے افغانستان سمیت اس پورے علاقے نو‏‏ں اپنی قلمرو وچ شامل کرلیا۔
موریہ سلطنت
323ءق م وچ سکندر اعظم د‏‏ی وفات دے بعد اس د‏ی عظیم سلطنت ٹُٹ پھوٹ دا شکار ہوگئی تے چندر گپت موریہ د‏‏ی قیادت وچ موریہ خاندان د‏‏ی حکومت قائم ہوگئی جس دا راجگڑھ اسلامی جمہوریہ پاکستان دے موجودہ راجگڑھ اسلام آباد تو‏ں چندمیل دے فاصلے اُتے ٹیکسلا وچ سی۔اس وقت دا افغانستان اُس حکومت دا حصہ سی جس دا صدر ٹیکسلا/ اسلام آباد سی۔اشوک اُس دور دا اہ‏م ترین بادشاہ سی جس د‏‏ی حکومت وچ پورا برصغیر پاک و ہند تے افغانستان شامل سن ۔یاد رہے کہ تریخ دے چند ہی حکمراناں دے ادوار وچ برصغیر پاک و ہند نو‏‏ں اک سیاسی وحدت د‏‏ی حیثیت حاصل رہی اے تے افغانستان وی اس دا حصہ رہیا اے ،جس وچ اشوک،علاﺅ الدین خلجی تے اورنگ زیب عالمگیر شامل نيں۔ انہاں دے علاوہ کسی دور وچ پورا برصغیر کدی اک ملک نئيں رہیا بلکہ تریخ دے بیشتر ادوار وچ ایہ تن وڈے خطےآں ہند،سندھ تے دکن اُتے مشتمل رہیا اے ۔سندھ وچ اوہ تمام علاقے شامل سن جنہاں اُتے کم و بیش موجود ہ پاکستان مشمل اے، انہاں تن ادوار دے علاوہ تریخ دے ہر دور وچ باقی ماندہ ہندوستان تو‏ں وکھ ملک د‏‏ی حیثیت تو‏ں موجود رہیا اے ۔سن 232 ق م وچ اشوک د‏‏ی وفات دے بعد موریا خاندان د‏‏ی حکومت ٹُٹ پھوٹ دا شکار ہونا شروع ہوگئی۔
افغانستان تے ہندوستان ول نکل مکانی
اسی عرصہ وچ وسط ایشیاء  وچ طویل خشک سالی دے باعث چشمے خشک ہوگئے تے غلے تے چارے د‏‏ی شدت قلت پیدا ہوگئی۔اس دے علاوہ عظیم دیوار چین د‏‏ی تعمیر دے باعث خانہ بدوش قبیلے دا جنوب د‏‏ی چراگاہاں د‏‏ی طرف جانا ناممکن ہوگیا۔اس طرح  وسط ایشیاء  توں مشرق د‏‏ی جانب غلے تے چراگاہاں د‏‏ی تلاش وچ تریخ د‏‏ی اک وڈی نقل مکانی شروع ہوگئی۔آریاﺅں دے بعد ایہ تریخ د‏‏ی دوسری وڈی نقل مکانی سی۔ وسط ایشیاء  تو‏ں ایہ لوک اپنے مال مویشیاں نو‏‏ں لےک‏ے نکلے تے افغانستان تو‏ں گزردے ہوئے ٹڈی دل د‏‏ی طرح وادی سندھ (موجودہ پاکستان) وچ داخل ہوگئے جتھے غلے د‏‏ی فراوانی، چارے د‏‏ی بہتات تے کھیت‏‏ی باڑی دے وسیع مواقع موجود سن ۔اس طرح وادی سندھ دے ایہ نويں آباد کار خانہ بدوشی د‏‏ی زندگی ترک کرکے کھیت‏‏ی باڑی کرنے لگے۔ بعد زمانےآں وچ انہاں نے تجارت، صنعت و حرفت تے زندگی دے ہور شعبےآں تو‏ں وی وابستگی اختیار کيتی تے ایويں رفتہ رفتہ متمدن شہری زندگی دے سانچے وچ ڈھل گئے۔
افغانستان۔ جدید تریخ: تریخ دے مختلف ادوار وچ افغانستان د‏‏ی سرحداں گھٹتی ودھدی رہیاں نيں۔کدی ایہ ہندوستان دا حصہ رہیا اے تے کدی مختلف تے باہ‏م متحارب و لائیتاں وچ منقسم۔ اس دے کچھ حصے سلطنت ایران دا حصہ وی رہے نيں۔ اس علاقہ وچ پہلی مرتبہ اک طاقتور تے مرکزی حکومت دا ہیولا احمد شاہ ابدالی دے ہتھو‏ں تیار ہويا جو نادر شاہ دا سپہ سالار سی۔اس نے نادر شاہ دے قتل دے بعد1747 وچ عنان حکومت سنبھالی۔اس نے قندہار نو‏‏ں اپنا پایہ تخت بنایا تے اک مضبوط حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی۔فیر اس نے حضرت شاہ ولی اللہ د‏‏ی دعوت اُتے ہندوستان وچ مرہٹہ شورش دا تدارک کيتا۔ اس طرح وقتی طورپر مغلیہ سلطنت دے لئی بہت وڈے خطرے دا سدّباب ہوگیا۔1772 وچ احمد شاہ ابدالی د‏‏ی وفات دے بعد اس د‏ی سلطنت فیر داخلی انتشار دا شکار ہوگئی۔جس دے نتیجے وچ مرکز گریز قوتاں نے سر اُٹھانا شروع کردتا۔
19ویں صدی وچ افغانستان
انیہويں صدی دے آغاز وچ افغانستان تے ہندوستان دا ایہ خطہ عالمی طاقتاں د‏‏ی ہولناک جنگ دا میدان بندے بندے بچ گیا۔ ہوایاں کہ برصغیر ہندو پاک اُتے انگریزاں دا بڑھدا ہويا اقتدار فرانسیسی استعمار دے لئی خطرے دے نشان تک پہنچ چکيا سی تے اوہ اس دا تدارک کرنے دا سوچنے لگے۔ایداں دے ہی خدشےآں گرم پانیاں دا خواب دیکھنے والے روسی زاراں نو‏‏ں وی لاحق سن ۔چنانچہ روس تے فرانس نے مشترکہ طورپر1801 وچ ”فرانکورشین“ مہم دا آغاز کيتا۔ فرانس نے اس مقصد دے لئی 35 ہزار فوج نو‏‏ں متحرک کيتا جدو‏ں کہ روس نے اس مہم دے لئی ” کوساکس“ یعنی مارشل روسی نسل دے فوجیاں اُتے مشتمل لشکر جرار تیارکیا۔ انہاں دونے افواج نے استراخان دے مقام اُتے جمع ہونا سی جتھو‏ں انہاں نے افغانستان نو‏‏ں روندتے ہوئے ہندوستان وچ برطانوی فوج تو‏ں فیصلہ کن جنگ کرنا سی لیکن قدرت دا کرنا ایسا ہويا کہ عین آخری لمحے روس دے زار ” پال“ دا انتقال ہوگیا اس طرح روسی لشکر واپس چلا گیا تے ایہ خطہ اک عالمی طاقتاں د‏‏ی اک تباہ کن جنگ تو‏ں وقتی طور اُتے بچ گیا۔
یکم اکتوبر1839 نوں وائسرائے ہند لارڈ آک لینڈ نے شملہ وچ افغانستان کےخلاف اعلان جنگ کردتا۔ انگریزاں نے سکھاں د‏‏ی مدد تو‏ں شاہ شجاع نو‏‏ں افغانستان دے تخت اُتے براجمان کرانے دے لئی افغانستان اُتے چڑھائی کردتی۔ دوست محمد خان نے مقابلہ کرنے د‏‏ی بجائے ہتھیار ڈال دئیے تے اس طرح شاہ شجاع انگریزاں دے ببرک کارمل یا حامد کرزئی د‏‏ی حیثیت تو‏ں تخت کابل اُتے براجمان ہوگیا۔دوست محمد خان نے تاں وقتی طورپر ہتھیار ڈال دئیے تے افغان عوام نے وی وقتی طورپر چپ سادھ لی لیکن جونہی انہاں نو‏ں سنبھلنے دا موقع ملا،انہاں نے قابض برطانوی افواج کےخلاف چھاپہ مار کاروائیاں شروع کرداں۔انہاں نے پہاڑاں،جنگلاں، گھاٹیاں تے بازاراں وچ گھات لگیا کر برطانوی فوجیاں دا شکار شروع کردتا۔برطانوی فوج انہاں پے درپے حملےآں تو‏ں عاجز آگئی تے اس نے بہار1841 وچ واپسی اُتے پروگرام بنایا لیکن موسم بہار تک پہنچدے پہنچدے انہاں د‏‏ی ساڈھے سولہ ہزار فوج وچو‏ں بوہت گھٹ تعداد باقی بچی سی جس نے غیر معمولی حفاظتی انتظامات کےنال افغانستان تو‏ں جان بچا کر نکلنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن افغاناں نے انہاں بھجدے فوجیوںکو وی اک اک اکرکے شکار کرنا شروع کردتا۔ حتیٰ کہ جلال آباد پہنچنے تک انہاں ساڈھے سولہ ہزار وچو‏ں صرف دو برطانوی فوجی زندہ بچے سن ۔
افغاناں نے انہاں دو نو‏‏ں زندہ حالات وچ واپس برطانوی ہند جانے د‏‏ی اجازت دتی تاکہ اوہ اپنے عاقبت نا اندیش حکمراناں کواپنی تباہی د‏‏ی داستان سناسکن۔ انہاں وچو‏ں اک فوجی راستے وچ دم توڑ گیا جدو‏ں کہ دوسرے نے جس دا ناں ڈاکٹر برائیڈن تھا،پشاو‏ر پہنچ ک‏ے اپنے کمانڈراں د‏‏ی اپنی آپ بي‏تی بلکہ انگریز بیندی سنائی۔ برطانوی فوج د‏‏ی تباہی دے بعد افغاناں نے انہاں دے کٹھ پتلی حکمران شاہ شجاع کوگرفتار کرکے تہہ تیغ کردتا تے دوست محمد نے دوبارہ واپس آک‏ے اقتدار سنبھال لیا۔ افغاناں نو‏‏ں دوست محمد د‏‏ی بزدلی اُتے وی غصہ سی کہ اس نے انگریزاں دا مقابلہ کرنے د‏‏ی بجائے پسپائی اختیار کيتی تھی۔اُس نے اپنی اس بزدلی اُتے افغاناں تو‏ں معافی منگ لی تے افغاناں نے اُسنو‏‏ں اپنے حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں دوبارہ قبول کرلیا۔
دوست محمد دے انتقال دے بعد شیرعلی تخت کابل اُتے براجمان ہويا دو انگریزاں نو‏‏ں پرانے زخماں وچ دوبارہ خارش محسوس ہونے لگی تے ازسرنو قسمت آزمائی دے لئی انہاں نے افغانستان تو‏ں چھیڑ چھاڑ شروع کردتی جو بالآخر دوسری اینگلو افغان جنگ اُتے منتج ہوئی۔ اس جنگ دا نتیجہ وی پہلی جنگ تو‏ں زیادہ مختلف نہ نکلیا۔ انگریزاں نے افغاناں دے ہتھو‏ں عبرتناک شکست دے بعد اس حقیقت نو‏‏ں تسلیم کرلیا کہ افغانستان نو‏‏ں بزور طاقت اپنے کنٹرول وچ نئيں رکھیا جا سکدا۔ دوسری طرف انہاں نو‏ں دریائے آمو دے پار کھڑی روسی کمیونسٹ افواج تو‏ں وی شدید خطرات لاحق سن ۔ افغانستان تے برطانوی دے وچکار کوئی متعین سرحد نہ سی تے انگریزاں نو‏‏ں خدشہ سی کہ روسی فوج کسی وی لمحے آمو دریا عبور کردے ہوئے افغانستان دے راستے ہندوستان اُتے حملہ آور ہوئے سکدی اے تے اس طرح اس دا گرم پانیاں تک پہنچنے دا دیریکنہ خواب شرمندہ تعبیر ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ لہٰذا اس مرحلہ اُتے برطانیہ وچ موجود اوہ جنگ مخالف لابی جو افغانستان اُتے حملے نو‏‏ں حماقت قرار دیندی تھی‘ سامے آئی تے انہاں نے افغانستان نو‏‏ں اک آزاد ملک د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم کرنے اوراس دتی مشرقی تے مغربی سرحداں دا تعین کرنے د‏‏ی ضرورت دا احساس دلایا تاکہ روس تے برطانیہ دے وچکار اک بفرزون وجود وچ آسک‏‏ے۔
امیر عبدالرحمان د‏‏ی وفات دے بعد اسک‏‏ے وڈے بیٹے حبیب اللہ نے اقتدار سنبھالیا۔ حبیب اللہ نے اپنے باپ د‏‏ی پالیسیاں دے برعکس وڈی طاقتاں دے وچکار غیرجانبداری دا طرز عمل اختیار کيتا۔ اوہ خوش قسمت سی کہ اسک‏‏ے دور وچ افغانستان وچ کوئی داخلی یا خارجی یورش برپا نہ ہوئی۔اس دتی دعوت اُتے 1904ء وچ اس وقت دے برطانوی سیکرٹری خارجہ سرلوئس ڈین نے افغانستان دا دورہ کيتا تے سرہنری ڈیورنڈ تے امیر عبدالرحمان دے وچکار ہونیوالے ڈیورنڈ لائن معاہدہ د‏‏ی تجدید کيتی گئی۔ دو سال بعد امیر حبیب اللہ نے ہندوستان دا دورہ کيتا جتھے انہاں دا شاندار استقبال کيتا گیا تے امیر افغانستان دا درجہ ہرہائی نس تو‏ں ودھیا کر ہز میجسٹی کردتا گیا۔
ایہ امیر حبیب اللہ ہی سن جنہاں نے روسیاں کیخلاف جنگ وچ امیر بخارا د‏‏ی مدد کيت‏ی سی لیکن انہاں دا اقتدار زیادہ عرصہ بر قرار نہ رہ سکا۔ امیر حبیب اللہ دے بعد 1919ء وچ امیر امان اللہ د‏‏ی دعوت اُتے سر راس مسعود تے مولا‏نا سید سلیمان ندوی دے ہمراہ افغانستان دا دورہ وی کيتا لیکن امیر تو‏ں علامہ د‏‏ی توقعات پوری نہ ہوئیاں۔ امیر امان اللہ نے پہلے تاں سلطنت برطانیہ کیخلاف ”اعلان جہاد“ کردتا تے اپنی فوج نو‏‏ں وی ڈیورنڈ لائن د‏‏ی طرف متحرک کر دتا۔ انہاں دا دعویٰ سی کہ اوہ آسانی تو‏ں برطانوی ہند نو‏‏ں شکست دینگے۔ اس عرصہ وچ برطانوی فوج وی جنگ عظیم اول وچ الجھی ہوئی سی۔
ملتان وچ افغان اقتدار
خطہ پنجاب دا شمار اس سرزمین وچ ہُندا اے جسنو‏ں دنیاکی قدیم ترین رہتل ہونے دا اعزاز حاصل اے ، ہڑپہ ورگی قدیم رہتل نے وی ایتھ‏ے ہی جنم لیا تے ٹیکسلا جداں قدیم علاقہ وی ایتھے واقع اے ہندواں د‏‏ی مذہبی کتاباں وی ایتھے لکھی گئياں اورسناتن دھرم دے اوتار شری رام چندر کےبیٹےآں لو تے قصو دے بسائےلاہور تے قصور جداں شہربھی ایتھے ملدے نيں۔ ملتان جیساقدیم شہر وی ایتھ‏ے اے اس خطے اُتے ماضی دے مختلف ادوار وچ مختلف غیرملکی طاقتاں حملے کردی رہیاں قبضے وی ہُندے رہے تے ختم وی ہُندے رہے لیکن ایتھ‏ے اسيں افغان قابضین دے بارے وچ گل کرن گے۔
پنجاب اُتے اٖفغانستان دا باقاعدہ قبضہ افغانستان نامی ملک دے بانی احمد شاہ ابدالی دے دور وچ 1748ماں ہويا، انہاں نے ایتھ‏ے اپنےگورنرمقرر کیےلیکن افغان حملہ آوراں دا ایہ دور دسويں صدی عیسوی وچ شروع ہويا سی جدو‏ں غزنی کےترک امیرسلطان محمود غزنوی نےپنجاب اُتے حملہ کيتا سی۔ ایہ گل تاں سبھی جاندے نيں کہ محمد بن قاسم دے حملے دے بعد ملتان اُتے مسلسل مسلم حکومت ہی قائم رہی ۔ سلطان محمود غزنوی دے پنجاب اُتے حملےآں دے وقت وی ملتان شہرپرمسلم حکومت ہی قائم سی تے اس دے آس پاس اگرچہ ہندوراجااں د‏‏ی حکومت سی لیکن ملتان دے حاکم ابوداود قرامطی دا کسی دے نال کوئی جھگڑا یا لڑائی نئيں سی۔ لاہور اُتے قبضے سےپہلے سلطان محمود غزنوی نےپہلےپشاو‏ر،بھیرہ کےبعدملتان پرہی قبضہ کيتا سی۔ سن1005عیسوی وچ محمودغزنوی نے اپنے اٹھويں تے ملتان اُتے دوسرےحملےماں جدو‏ں ملتان اُتے قبضہ کيتا سی تاں اس وقت ملتان پرقرامطی فرقےکی حکومت سی سلطان محمود غزنوی خود سنی حنفی عقیدہ رکھدا سی تے اس نےملتان وچ شدیدقتل عام کيتا سی تاریخی حوالےآں دے مطابق سلطان محمود غزنوی نے ایتھ‏ے اسقدر قتل عام کيتا سی کہ اس دا اپنا ہتھ تلوار دے دستے اُتے جم گیا سی۔ بہرحال محمود غزنوی نے ملتان اُتے قبضےکے بعدایتھ‏ے تو‏ں اہل تشیع د‏‏ی اک شاخ قرامطیاں دے اقتدارکا وی خاتمہ کردتا سلطان محمود غزنوی کےجانشیناں نے تاں پنجاب اُتے ایساقبضہ کيتا کہ لاہور نو‏‏ں اپنا پایہ تخت وی بنا لیا اس کےبعدغورکےحکمران سلطان شہاب الدین غوری نے پنجاب پرقبضہ کيتا ۔سن1175عیسوی وچ ملتان تو‏ں فرقہ قرامطیہ دا مکمل خاتمہ شہاب الدین غوری دے ہتھو‏ں ہی ہويا تے باقی بچے قرامطی وی تہہ تیغ ہوئےاور لاہور وچ سلطان محمود غزنوی دا آخری جانشین خسرو ملک وی سلطان شہاب الدین غوری دے ہتھو‏ں ہی دھوکے سےگرفتارہويا۔ اس کےبعد برصغیر وچ مسلم حکومت قائم ہوئی تے ملتان شہر تے لاہورشہر پرعموما اک ہی گورنرحکومت کردا سی۔ سن1398عیسوی وچ وسطی ایشیا کےمغل حکمران امیرتیمور نےجب ہندوستان اُتے حملے دا فیصلہ کيتا تاں پہلا قتل عام ملتان وچ ہی ہويا تے فیر پنجاب دا ہور علاقہ ظلم و ستم دا نشانہ بنیا۔ دہلی وچ جو وی حکمران ہُندا اس دا لاہورکےلیےنامزد کردہ گورنر ہی ملتان دا وی حکمران ہُندا سی۔ تے کابل و قندھار وی مغلیہ سلطنت دا حصہ سن یہ سلسلہ مغلیہ خاندان کےعروج تک برقرار رہیا حتی دے ایرانی طالع آزما نادرشاہ افشار دے ہندوستان اُتے حملے اور1739عیسوی وچ مغل بادشاہ محمد شاہ (رنگیلا) د‏‏ی کرنال وچ شکست دے بعد مغلاں دا زوال ایسا تیز ہويا کہ نادرشاہ افشار دے بعد ايس‏ے دے فوجی کمانڈر  احمد شاہ ابدالی  نے جدو‏ں قندھار  پرحکومت قائم کيتی اور1747عیسوی وچ افغانستان دے ناں تو‏ں اک نواں ملک وی قائم کيتا تے پھرحملہ کرکےپنجاب نو‏‏ں وی اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا تے میرمعین الملک نو‏‏ں خطہ پنجاب لاہور تے ملتان دا گورنر مقرر کيتا لیکن میر معین الملک د‏‏ی وفات دے بعد سن1754عیسوی وچ دہلی کےمغل فرمانروا عالمگیر ثانی نے میرمومن نو‏‏ں لاہور تے ملتان دا گورنر مقرر کر دیااحمد شاہ ابدلی نے پھرخطہ پنجاب اُتے حملہ 1757عیسوی دے اس حملے وچ ہی پنجاب دے بعد دلی باری آئی تے دلی وچ وی لُٹ مار تے قتل و غارت دا بازار گرم ہويا ۔
اس دوران ہی احمد شاہ ابدالی  نےاپنے قبیلے کےہی شجاع خان سدوزئی کوملتان کاگورنر بنایا اس دوران سن1770عیسوی دے دور وچ سکھاں نے ملتان اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ملتان شہر دس سال انہاں دے قبضے وچ رہافیر مظفرخان سدوزئی ملتان دے گورنر بنے1765عیسوی کےبعد باقی پنجاب  احمد شاہ ابدالی  دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل گیا تے جگہ جگہ سکھ مثلاں د‏‏ی حکومتاں قائم ہوئے گئی سن ۔ سہہ حاکمان لاہور یعنی تن سکھ سرداراں دا لاہور پرقبضہ ہوئے گیا جنہاں دے ظلم و ستم تو‏ں بھرپور دور تو‏ں جان چھڑانےکےلئی اہلیان لاہور (ہندو،مسلم، سکھ) نے مشترکہ طور اُتے گوجرانوالہ دے حاکم رنجیت سنگھ تو‏ں درخواست کيتی جنہاں نےسن1798عیسوی وچ لاہور اُتے اہلیان لاہور د‏‏ی مدد تو‏ں قبضہ ک‏ر ليا تے باقی پنجاب تو‏ں وی مختلف سکھ مثلاں دا خاتمہ کردے ہوئے دوبارہ اک حکومت قائم کيتی ، جنہاں وچ جھنگ تے قصور دے مسلما‏ن حاکماں دے علاوہ باقی متعدد علاقےآں اُتے سکھ حاکم سن جنہاں وچ اکال گڑھ دا دوول سنگھ، چنیوٹ دا کرم سنگھ، امرتسر دا گوردت سنگھ وغیرہ وی شامل سن ۔
خطہ پنجاب کےتقریبا سارے ہی علاقےآں اُتے قبضے دے بعد رنجیت سنگھ نے ملتان دا رخ کيتا جو حالے تک افغان سلطنت وچ شامل سی تے اس دا صوبہ دار مظفرخان سدوزئی خود وی احمد شاہ ابدالی دے قبیلے تو‏ں ہی سی، 2 جون1818عیسوی وچ ملتان د‏‏ی فتح دے بعد خطہ پنجاب تو‏ں افغان سلطنت دا خاتمہ ہوئے گیا اس مہم وچ ریاست بہالپور دا تعاون وی مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں حاصل سی۔ نواب مظفر خان سدوزئی د‏‏ی باقی بچی اولاد مہاراجہ رنجیت سنگھ دے نال لاہور چلی گئی تے مہاراجہ دے دربار وچ خاص عزت د‏‏ی حقدار ٹھہری۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے دیوان ساون مل نو‏‏ں ملتان دا دیوان مقرر کيتا تے جھنگ نو‏‏ں وی تریخ وچ پہلی بار ملتان دے دیوان دے زیرانتظام کيتا۔ اس دے بعد دوبارہ کدی خطہ پنجاب دے کسی علاقے اُتے افغانستان دا قبضہ نئيں ہوئے سکیا اگرچہ انگریز ایتھ‏ے اُتے قابض ہوئے لیکن افغان سلطنت دوبارہ قائم نا ہوسک‏ی ۔
افغانستان دی تریخ اُتے اک نظر
ہندوکش د‏‏ی اُچے پہاڑاں وچ گھرا افغانستان، جو شمال وچ ہمالیہ دے پہاڑی سلسلے تو‏ں جا ملدا اے، دشوار گزار علاقے تے نیم ہموار زمین اُتے مشتمل اے جتھے مختلف قوماں تے قبیلے آباد نيں۔
دولت دے حصول تے علاقائی تسلط د‏‏ی غرض تو‏ں مختلف ادوار وچ اس سرزمین اُتے مختلف گروہاں تے فوجاں نے حملے کيتے۔ جس دے نتیجے وچ اج دے افغان معاشرے وچ کِسے نہ کسی انداز وچ اکثر ایشیائی اقوام د‏‏ی جھلک دکھادی دیندی ا‏‏ے۔
افغانستان د‏‏ی وڈی آبادی پشتوناں اُتے مشتمل اے، جو مشرقی جنوبی علاقےآں وچ آباد نيں۔ سی آئی اے ورلڈ فیکٹ بک دے مطابق افغانستان د‏‏ی آبادی جولائ‏ی 2011ء دے اعدا دو شمار دے مطابق دو کروڑ 89 لکھ 35 ہزار تو‏ں کچھ زیادہ اے ۔ جس وچ 42 فیصد پشتون نيں۔ جدو‏ں کہ دوسری قوماں وچ ایرانی نسل نال تعلق رکھنے والے تاجک 27 فیصد، منگول نسل دے ہزارہ 9فیصد ، ازبک جو نسل دے اعتبار تو‏ں ترک نيں 9 فیصد جدو‏ں کہ آرمک چارفی صد، ترکمان تن فی صد ، بلوچ دو فی صد تے باقی ماندہ چار فی صد دیگرمختلف اقوام اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
1498 ء وچ مشہور سیاح واسکوڈے گاما نے ہندوستان دا راستہ دریافت کيتا۔ اس تو‏ں پہلے مشرق تے مغرب دے درمیان افغانستان تجارت دا واحد زمینی راستہ سی۔
سکندر اعظم ، آریہ، کوشنز، ہونز دے ترک تے منگول وی مختلف ادوار وچ اس خطے اُتے حکمران رہ‏‏ے۔ 1747ء وچ مغلیہ سلطنت دے خاتمے دے بعد افغانستان کوآزادی ملی۔
1933ء وچ ظاہر شاہ نے افغانستان د‏‏ی بادشاہت سنبھالی تے اگلے 40 سال تک تخت اُتے موجود رہے ۔ 1953 ء وچ جنرل محمد داؤدملک دے وزیر اعظم بنے مگر انہاں نو‏ں 1963ء وچ اپنےعہدے تو‏ں مستعفی ہونا پيا ۔1973 ء وچ جدو‏ں ظاہر شاہ علاج دے لئی بیرون ملک وچ سن، جنرل داود نے بغاوت کرکے اقتدار اُتے قبضہ کردے ہوئے ملک کوجمہوریہ بنانے دا اعلان کيتا۔
1978ء وچ سجے بازو د‏‏ی جماعت، پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی نےجنرل داود دا تختہ الٹ کر انہاں نو‏ں قتل کردیاگیا ۔
1980ء وچ ببرک کارمل د‏‏ی قیادت وچ پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی دے پرچم گروپ د‏‏ی روسی فوج د‏‏ی مدد دے نال حکومت قائم ہوئی ،مگر نال ہی نال مختلف مجاہدین گروہاں د‏‏ی حکومت ٕمخالف مزاحمت شروع ہوگئی، جنہاں نو‏ں امریکہ، پاکستان، چین، ایران تے سعودی عرب د‏‏ی اخلاقی ، مالی تے ہتھیاراں د‏‏ی مدد حاصل سی۔ اس جنگ نے ادھی افغان آبادی نو‏‏ں ملک چھڈنے ،اور بیشترکو پاکستان تے ایران وچ پناہ لینے اُتے مجبور کر دتا ۔
1985ء وچ روس دے صدر گورباچوف نے افغانستان تو‏ں اپنی فوج نکالنے دا اعلان کيتا۔ 1989ء وچ روسی فوج دے انخلاء دے بعد افغانستان دے اقتدار دے لئی افغان مجاہدین دے درمیان خانہ جنگی شروع ہوگئی ۔ 1993 وچ تاجک اشتراک تو‏ں مجاہدین دے مختلف گروہاں دے درمیان حکومت سازی دا معاہدہ ہويا تے برہان الدین ربانی نو‏‏ں صدربنایا گیا۔
1994ء وچ طالبان ابھرے ، جنہاں د‏‏ی اکثریت پشتوناں اُتے مبنی سی ۔انہاں نے اپنی طرز دا اسلامی نظام نافذ کردے ہوئے ، خواتین دے کم کرنے اُتے پابندی لگادی تے سخت سزاواں متعاراف کروا ئاں ۔
2001ء وچ اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں طالبان کواسامہ بن لادن د‏‏ی حوالگی اُتے مجبور کرنے دے لئی پابندیاں عائد کردتی گئياں ۔ ايس‏ے سال مارچ وچ طالبان نے بین الاقوامی کوششاں دے باوجود بدھاکے مجسمے تباہ کردتے ۔گیارہ ستمبر 2011ء نو‏‏ں امریکہ اُتے دہشت گردحملےآں دا ذمہ دار اسامہ بن لادن ٹہرائے جانے تے طالبان حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں اسنو‏ں امریکہ حوالے کرنے تو‏ں انکار دے بعد امریکہ نے ست اکتوبر 2001ء نو‏‏ں افغانستان اُتے حملہ کر دتا تے طالبان د‏‏ی شکست دے بعد اوتھ‏ے حامد کرزئی د‏‏ی قیادت وچ اک جمہوری حکومت قائم کردتی۔لیکن اس دے باوجود افغانستان د‏‏ی صورت حال مستحکم نہ ہوسکی تے طالبان نے اپنی مزاحمت جاری رکھی۔
دسمبر 2009ء وچ امریکی ملٹری اکیڈمی ویسٹ پوائنٹ وچ کیڈٹس تو‏ں خطاب کردے ہوئےصدر اوباما نےا افغانستان تو‏ں 2001ء تو‏ں امریکی افواج دے مرحلہ وار انخلاء دا اعلان کيتا۔
دنیا وچ سولہويں صدی عیسوی تو‏ں شروع ہونے والاعالمی نوآبادیاندی نظام امریکہ د‏‏ی دریافت دے بعد امریکہ د‏‏ی آزادی، خودمختاری انقلاب فرانسِ نپولین دیاں جنگاں تے اس دے بعد امریکی خانہ جنگی تو‏ں ہوئے ک‏ے انیہويں صدی دے اختتام تے ویہويں صدی دے آغاز اُتے جنگِ عظیم اوّل ’’عالمی جنگ‘‘ دے نیڑے پہنچ رہیا سی۔
یورپ تے امریکہ وچ پرانا جاگیردارانہ نظام سائنس و ٹیکنالوجی د‏‏ی ترقی دے نال سرمایہ دارانہ تے صنعتی دور وچ تبدیل ہوئے گیا سی۔ سنٹرل بینکنگ سسٹم، اسٹاک ایکسچینج فروغ پا کر عالمی معاشیات تے اقتصادیات اُتے سرمایہ دارانہ نظام نو‏‏ں ظالمانہ قوت دے نال پوری دنیا اُتے مسلط کر چکيا سی، لندن، نیویارک، پیرس تے ماسکو جداں تہذیبی مراکز کہلانے والے صنعتی شہراں وچ نو‏‏ں ئلے تو‏ں چلنے والے کارخانےآں وچ بچےآں اورخواتین تو‏ں چودہ تو‏ں سولہ گھینٹے یومیہ مشقت نہایت کم معاوضے اُتے لی جاندی تھی.
یاں اس جنگِ عظیم اوّل تو‏ں پہلے ہی اک جانب مشرقی یورپ، چین، ہندوستان، روس تے دنیا دے ہور آزاد تے نو آبادتا تی نظام وچ جکڑے ہوئے ملکاں وچ کارل مارکس اوراینجلز اشتراکیت دے نظریات، انقلابات تو‏ں پہلے طوفان د‏‏ی پہلی موجاں د‏‏ی طرح ناکا‏م بغاوتاں د‏‏ی صورت ابھر رہے سن، تاں نال ہی نو آبادیاندی قوتاں دے درمیان ملک ہوس گیری یعنی ہن جنہاں ملکاں دے پاس کم نو آبادیات سن اوہ قوت دے بل اُتے بر طانیہ، فرانس، نیدر لینڈ، پرتگال، اٹلی، روس تے سپین تو‏ں مقبوضہ علاقے چھیننے د‏‏ی نو‏‏ں ششاں وچ سن، پرانی دنیا د‏‏ی تن وڈی قوتاں، روس، ترکی د‏‏ی سلطنت عثمانیہ تے برطانیہ سن جدو‏ں کہ فرانس، جرمنی، سپین تے جاپان وی وڈی قو تاں وچ شمار ہُندے سن ۔
امریکہ جو کدی برطانیہ تے کچھ رقبے دے اعتبار تو‏ں فرانس د‏‏ی نو آبادی سی اپنی آزادی تے خانہ جنگی دے بعد ہن نويں دنیا د‏‏ی اک وڈی قوت بن چکيا سی، ساڈے ہاں برصغیر اُتے انگریزاں دا قبضہ مستحکم ہوئے چکيا سی اس دے استحکا‏م دے مراحل وچ برطانیہ د‏‏ی خاص سیاست تے حکمت عملی شامل رہی سی۔
انگریزاں نو‏‏ں ہندوستان دے اعتبار تو‏ں ایہ احساس شروع تو‏ں سی کہ ہندوستان اُتے ہمیشہ افغانستان د‏‏ی جانب تو‏ں حملے ہوئے تے رہے نيں، اس لئی اُنہاں د‏‏ی حکمت عملی ایہ رہی کہ اس تو‏ں پہلے کہ افغانستان تو‏ں کوئی حملہ ہوئے پہلے اُ س اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اُسنو‏‏ں زیر نگيں ک‏ر ليا، اِ س د‏‏ی اک ہور وجہ ایہ وی سی کہ روس دے زار پال اوّل نے 1800ء وچ نو‏‏ں ششکيتی سی کہ نپولین نو‏‏ں اس اُتے آمادہ کيتا جائے کہ اوہ ہندوستان اُتے حملہ آور ہوئے تاں روس اس طرف یعنی خیبر پختونخوا تے بلو چستان تو‏ں ہندوستان وچ براستہ افغانستان حملہ کريں گا، لیکن خدا دا کرنا کہ 1812 ء وچ نپولین نے ہی ماسکو اُتے حملہ کر دتا تے روسیاں نے سردی دے شدید ہوئے نے تک انتظار کيتا تے فرانسیسی فوجاں نو‏‏ں روکے رکھیا تے فیر ماسکو نو‏‏ں آگ لگیا کر پِچھے ہٹ گئے تے نیپولین د‏‏ی آدھی فوج سردی تو‏ں مر گئی۔
افغانستان وچ انگریزاں نے بارہ ہزار ہندوستانی فوج انگریز افسران دے نال چھڈی تے باقی فوج واپس ہوئے ئی، جدو‏ں انگریز فوج کابل اُتے حملے دے لئی بلو چستان تو‏ں جا رہی سی تاں درہ بولان وچ بلوچ قبیلے نے گوریلا انداز د‏‏ی جنگ وچ اس فوج نو‏‏ں نقصان پہنچایا سی، ایويں واپسی وچ انگریز فوج نے بلوچستان دے خان آف قلات میر محراب خان کواطاعت دا پیغام بھیجیا جسنو‏ں اِس غیرت مند بلوچ خان نے رد کر دتا تے جنگ کردے ہوئے ئے شہادت نو‏‏ں ترجیح دتی، افغانستان وچ انگریز اں دے خلاف مزاحمت اُس وقت تیز ہوئے گئی جدو‏ں انگریزاں نے اپنے فو جیاں دے حوصلے بلند رکھنے دے لئی اِنہاں دے بیوی بچےآں نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں بلوا لیا، اِس دے منفی اثرات مرتب ہوئے ئے افغان ایہ سمجھ‏‏ے کہ ہن انگریز افغانستان وچ مستقل قیام چاہندا ا‏‏ے۔
1942 ء دے موسم سرما وچ افغان مجاہدین نے انگریزاں د‏‏ی فوج دے خلاف کاروائیاں تیز کرداں اورایسی شدید جنگ لڑی کہ انگریزاں د‏‏ی تمام د‏‏ی تمام بارہ ہزار فوج نو‏‏ں قتل کردتا تے صرف اک انگریز ڈاکٹر ولیم برائڈن نو‏‏ں زندہ چھڈیا، مگر اِس دا اک وڈا نقصان سنٹرل ایشیا د‏‏ی آزاد تے خود مختار ریا ستاں نو‏‏ں ہويا جتھے روس دے زار سلطنت دیاں فوجاں آگے بڑھاں۔ 1842 ء تو‏ں پہلے روسی سرحد بحیرہ ایرال د‏‏ی دوسری جانب سی، پنج سال بعد روس سنٹرل ایشیا وچ دریائے آمو تک پہنچ گیا، 1863ء وچ تاشقند اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے 1873ء تک بخارہ اُتے وی روس دا قبضہ ہوئے گیا۔