cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تریخ وہابیت
جمعیة الاخوان یا انجمن امر بالمعروف و نھی عن المنکر
ایہ خا نہ بدوش تے بدو جدو‏ں شھری ہوئے گئے تاں آہستہ آہستہ انکا ایہ عقیدہ ہوئے گیا کہ دین صرف وھی اے جو انھاں نے سکھیا اے ا ور اسک‏‏ے علاوہ سب گمراہی اے ايس‏ے بنا اُتے ایہ اپنے علاوہ حتی کہ نجد دے پرانے شھریاں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں بد گمانی د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدے سن ایتھ‏ے تک کہ ابن مسعود دے بارے وچ وی اچھے خیالات نئيں رکھدے سن انہاں کایہ نظریہ سی کہ عمامہ باندہنا سنت اے لیکن عقال(وہ ڈوری جو بعض عرب سرپر باندہندے نيں) لگانا بدعت اے تے بعض نے تاں غلو ک‏ر ک‏ے ایہ تک کہہ دتا کہ عقال کفار دا لباس اے لہٰذا جو عقال لگائے اس تو‏ں قطع تعلق کرلیا جائے ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۰۱. المختار من تریخ الجبرتی ص۱۰۱۲، ۱۰۱۳۔
شریف حسین د‏‏ی حکومت
۱۔ انگلینڈ تے فرانس د‏‏ی حکومتاں نے شریف حسین د‏‏ی بادشاہت نو‏‏ں تسلیم نہ کيتا بلکہ اک مدت دے بعد اس د‏ی حکومت نو‏‏ں فقط حجاز اُتے قابل قبول سمجھیا۔
۲۔ اس دے مد مقابل دشمن بہت قوی سی مثلاً ابن سعود جو اپنی تمام تر طاقت حجاز د‏‏ی حکومتچھیننے وچ صرف کررہیا سی، جدو‏ں کہ شریف اسنو‏ں کوئی اہمیت نئيں دے رہیا سی۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۲۲. تیرہويں صدی ہجری دے وہابی مورخ ومولف ۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
کتاب ”مدارج السنیة فی ردّ علی الوہابیة“ وی وہابیاں د‏‏ی ردّ وچ لکھی گئی اے جس نو‏‏ں عامر قادری معلم دار العلوم کراچی، نے تالیف کيتا اے (یہ کتاب عربی بولی وچ اردو ترجمہ دے نال چھپ چک‏ی اے )
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
۴۸۹. حافظ وھبہ صاحب اس جگہ کہندے نيں کہ اسيں بہت خوش نيں کہ اس زمانہ وچ بعض شیخ اپنے لڑکےآں نو‏‏ں تعلیم دے لئی بیروت تے اسکندریہ بھیجنے لگے نيں۔
رافضی کون لوک نيں؟
شیخ یوسف نبھانی، سُبکی دا قول نقل کردے ہوئے کہندے نيں کہ پیغمبر اکرمسے توسل تے استغاثہ کرنا تے آپ نو‏‏ں شفیع قرار دینا جائز بلکہ بھتر اے تے ایہ چیز ہر دیندار نو‏‏ں معلوم اے، تے انبیاء ومرسلین وی اس اُتے عمل کيتا کردے سن، تے ايس‏ے طرح سَلف صالح، علمائے کرام تے عوام الناس د‏ی وی یھی سیرت رہی ا‏‏ے۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳٦۳. مروج الذھب، ج۲ ص ۲۸۵، ۲۸٧،۳۳۲ھ د‏‏ی تالیف۔
ابن تیمیہ
اسی زمانہ وچ اسنو‏ں لوکاں نو‏‏ں مغلاں نال جنگ کرنے دے لئی آمادہ کرنے اُتے مامور کيتا گیا، جس د‏‏ی بناپر اوہ شام چلا گیا تے چند جنگاں وچ شرکت کيتی۔
تیل کڈن دا معاہدہ
ایہ فتویٰ صرف سپاہیاں نو‏‏ں گمراہ کرنے دے لئی صادر کيتا گیا سی۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۳٧. راحة الصدور ص ۳۹۴، غزنویاں تے سلجوقیاں دے زمانہ وچ شیعاں نو‏‏ں دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں عدالدی محکمہ وچ نئيں رکھیا جاندا سی تے انہاں نو‏‏ں آل بویہ د‏‏ی حکومت وچ کِسے عہدہ اُتے رکھنا گناہ سمجھیا جاندا سی، اس سلسلے وچ کتاب آل بویہ تے تریخ مذہبی قم وچ تفصیل دے نال واقعات موجود نيں۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
لیکن عثمانی مولفین نے اس واقعہ د‏‏ی تفصیل دوسرے طریقہ تو‏ں بیان کيتی اے، چنانچہ شیخ رسول کرکوکلی کہندے نيں کہ نادر شاہ افشار نے ”دشت مغان“ وچ اک بہت وڈی انجمن تشکیل دی، جس وچ شیعاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے اپنے نو‏‏ں شیعاں دا مدافع (دفاع کرنے والا) کہیا، لیکن کرد، داغستان، ساکنان کوہستان (کوہستان تو‏ں کيتا مراد اے ایہ معلوم نئيں ہوسکا) تے افغانستان  دے سبھی لوک اس تو‏ں ناراض سن، جس دے نتیجہ وچ اس نال جنگ کرنے دا فیصلہ کرلیا، تے اس گہم سان د‏‏ی لڑائی وچ جو نادر شاہ افشار  نال ہوئی نادر شاہ افشار  دے سپاہیاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے بہت نقصان ہويا، نادر شاہ افشار  نے فریقین دا دل رکھنے دے لئی مرقد ابوحنیفہ، علی مرتضی (ں) امام حسین (ں) امام موسیٰ کاظم (ں) دے لئی وڈے قیمتی ہدایا تے تحائف بھیجے، تے ایہ وی اعلان کيتا کہ اذان پنج مرتبہ کھی جائے، تے جملہ ”حی علی خیر العمل“اذان تو‏ں کڈ دتا جائے،ایساكُردیوںاور افغانیاں دا دل رکھنے دے لئی کيتا، تے اس نے عثمانی سلطان دے لئی بوہت سارے ہد ایا تے تحائف وی بھیجے۔
اس دے بعد کر کوکلی صاحب کہندے نيں کہ نادر شاہ افشار نے جنگ دے بعد اک بار فیر دشت دمغان وچ علماء نو‏‏ں جمع کيتا تاکہ انہاں وچ موجود اختلافات نو‏‏ں حل کيتا جاسک‏‏ے، جس دے نتیجے وچ بادشاہ د‏‏ی حقیقی طور اُتے بیعت تے اس د‏ی حمایت ہوئی۔
حجرے دے اُتے گنبد دے بارے وچ
۸۔ قبراں د‏‏ی زیارت دے لئی سفر کرنا حرام اے
تیل کڈن دا معاہدہ
گذشتہ سال شیعہ حاجیاں دے قافلے بعض وجوہات د‏‏ی بنا اُتے حج دے ایام دے بعد مکہ  پہونچے، تے مجبورا ً اگلے سال یعنی۱۱۴۴ھ دے حج دے زمانہ تک اوہ اوتھ‏ے رکے رہے تاکہ حج کرکے ہی واپس جاواں، (اس مدت وچ ) بعض عوام الناس نے ایہ واساں کیہ کہ شیعاں نے خانہ کعبہ  نو‏‏ں گندا کيتا اے لہٰذا انہاں اُتے حملہ کردتا تے عوام الناس دے حملہ د‏‏ی وجہ تو‏ں پولیس نے وی حملہ کيتا، تے سب نال وچ قاضی دے گھر اُتے پہونچے، فتنہ گراں د‏‏ی بھیڑ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے قاضی صاحب اپنے گھر تو‏ں فرار ہوگئے کہ کدرے ایہ بھیڑ مجھ اُتے وی حملہ نہ کردے، اس دے بعد اوتھ‏ے دے مفتی دے گھر اُتے پہونچے تے اسنو‏ں گھر تو‏ں باہر کڈ لیا ايس‏ے طرح دوسرے علماء نو‏‏ں انہاں دے گھراں تو‏ں کڈ ک‏ے وزیر دے پاس لے گئے تے اس تو‏ں درخواست کيتی کہ آپ فیصلہ کرن، جدو‏ں کہ ایہ وی معلوم نئيں سی کہ فیصلہ دا مد مقابل کون اے ؟مذکورہ وزیر نے ایہ حکم صادر کردتا کہ مذکورہ شیعاں نو‏‏ں مکہ  معظمہ تو‏ں باہر کڈ دتا جائے، تے اس دے بعد اس بازار وچ آئے، جتھے اُتے شیعہ  مقیم سن تے انہاں نو‏‏ں نکالنے تے انہاں دے گھراں نو‏‏ں ویران کرنے دا شور کرنے لگے، تے دوسرے روز امیر مکہ  دے پاس گئے تاکہ اوہ شیعاں دے بارے وچ مذکورہ وزیر دے حکم د‏‏ی تائید کرے، پہلے تاں امیر مکہ  نے اس کم تو‏ں پرہیز کيتا لیکن عوام الناس دے فتنہ وفساد دے ڈر تو‏ں مذکورہ حکم د‏‏ی تائید کردتی۔
اسی طرح سید دحلان، تریخ عصامی تو‏ں نقل کردے نيں کہ موصوف نے خود اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا اے کہ جس چیز تو‏ں خانہ کعبہ نو‏‏ں گندا کيتا گیا سی اوہ پاخانہ نئيں سی بلکہ اوہ دال دا سالن سی لیکن اس تو‏ں بدبو آرہی سی۔(٦٧۳)
سعود دا انتقال
امیر سعود گیارہ جمادی الاول۱۲۲۹ھ وچ مثانہ د‏‏ی بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں مرگیا، معلوم ہونا چاہیدا کہ سعود نے محمدبن عبد الوہاب تو‏ں دو سال درس پڑھیا سی تے علم تفسیر، فقہ تے حدیث وچ مھارتحاصل کرلئی سی تے اوہ بعض لوکاں نو‏‏ں درس وی دیندا سی۔(۵۹۰)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۱٧. المختار من تریخ الجبرتی، ص ٦٦٧، جبرتی نے شریف غالب دے ذریعہ وہابی مذہب قبول کرنے د‏‏ی وجھیںوڈی تفصیل تو‏ں لکھایاں نيں، (تریخ جبرتی ج۳ ص۱۱٦)
سعود دا انتقال
سعودکے مرنے دے بعد اس دے بیٹے عبد اللہ د‏‏ی بیعت دے لئی عرب دے تمام علاقےآں تو‏ں لوک آندے سن تے عبد اللہ دے ھاتھاں اُتے بیعت کررہے سن ا ور اپنی اطاعت گذاری دا اظھار کررہے سن، ايس‏ے اثنا وچ محمد علی پاشا جو مکہ وچ سن، وہابیاں تو‏ں مقابلہ دے لئی اک عظیم لشکرتیار کرلیا۔
طرفین وچ کئی جنگاں ہوئیاں، جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ دونے نے آپس وچ صلح کرلئی، لیکن چونکہ عثمانی سلطان تے محمد علی پاشا دا دلی ارادہ ایہ سی کہ وہابیاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں نیست ونابود کردتا جائے ادہر نجد تے حجاز  دے لوکاں نے مصر  وچ جاک‏ے امیر عبد اللہ د‏‏ی بدگوئیاں کرنا شروع کردتی، (اس وقت مصر  دے والی محمد علی پاشا سن )، ايس‏ے وجہ تو‏ں محمد علی پاشا نے ترکاں تے مصر یاں تے اہل مغرب(۵۹۱) ، شام(۵۹۲) تے عراق  دے لوکاں اُتے مشتمل اک عظیم لشکر آمادہ کيتا تے چونکہ اس دا بیٹا طوسون۱۲۳۱ھ وچ انتقال کرچکيا سی اس وجہ تو‏ں اس مرتبہ لشکر د‏‏ی سرداری اپنے دوسرے بیٹے ابراہیم پاشا (یا اک قول دے مطابق بیوی دے نال آیا ہويا دوسرے شوھر دا بیٹا ابراہیم پاشا) دے حوالہ کی، ابراہیم پاشا اس بھادر لشک‏ر ک‏ے نال مصر  تو‏ں روانہ ہويا، تے سب تو‏ں پہلے مدینہ منورہ کارخ کيتا تے اسنو‏ں مع قرب وجوار دے اپنے قبضہ وچ لے لیا، تے اس دے بعد ”آب حناکیہ“ دا رخ کيتا تے اوتھ‏ے اُتے قتل وغارت شروع کيتا۔
ابراہیم پاشا دا اس علاقہ وچ اس طرح رعب و دبدبہ سی کہ انہاں وچو‏ں بعض لوک اس د‏ی اطاعت دا اظھارکرنے لگے سن، تے انھاں نے اس دے نال مل ک‏ے جنگ کرنے دا وی اعلان کيتا، ابراہیم پاشانے ۱۲۳۲ھ دے شروع تک حناکیہ وچ قیام کيتا تے اس دے بعد نجد دے علاقہ ”رَجلہ“ اُتے حملہ کيتا۔ لیکن اس دے بعد امیر عبد اللہ نے اک عظیم لشکر تیار کيتا، تے جنہاں قبیلےآں نے ابراہیم پاشا د‏‏ی اطاعت قبول کرلئی سی انہاں د‏‏ی نابودی دے لئی حجاز  گیا لیکن جداں ہی مذکورہ قبیلےآں نے امیر عبد اللہ نو‏‏ں ایسا کردے دیکھیا تاں حناکیہ وچ جاک‏ے ابراہیم پاشا دے ایتھ‏ے پناہ لے لی۔(۵۹۳)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
ہم انشاء اللہ فرقہ اخوان د‏‏ی بحث دے ضمن وچ بیان کرےں گے کہ ایہ لوک سراں اُتے عقال (وہ ریسمان جو عرب اپنے سر اُتے چادر وغیرہ نو‏‏ں باندہنے دے لئی باندہندے نيں) باندہنے نو‏‏ں جائز نئيں جاندے، ايس‏ے طرح نويں ٹکنالوجی دے استعمال نو‏‏ں وی ممنوع قرار دیندے نيں جداں ٹیلی فون یا ٹیلی گراف وغیرہ۔
حجرے دے اُتے گنبد دے بارے وچ
چنانچہ ابن تیمیہ اک دوسری جگہ کہندے نيں:
کتابیات
التریخ القویم لمکة وبیت اللہ الکریم، طبع بیروت، ۱۳۸۵ھ۔
تیل کڈن دا معاہدہ
جب ایہ خبر ایران پہونچی تاں اس تو‏ں لوک بہت ناراض ہوئے تے سب لوک تعجب کرنے لگے۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۳۸. جولة فی ربوع شرق الادنٰی (مذکورہ مورخ دے سفر ناواں وچو‏ں اک سفر نامہ) ص ۱٦۱۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
۱۔ شیعہ عقیدہ دے مطابق قبرستان وچ نماز پڑھنا مکروہ اے لہٰذا مقبراں نو‏‏ں مسجد دے حکم وچ جاننا انہاں دے عقیدےآں دے مطابق نئيں اے، (جدو‏ں کہ اساں ابن تیمیہ  دے عقائد وچ اس گل نو‏‏ں بیان کيتا اے کہ امام مالک مقبراں وچ نماز نو‏‏ں جائز جاندے سن تے ابوحنیفہ تے دوسرے لوک قبرستان وچ نماز پڑھنے نو‏‏ں مکروہ جاندے سن )
تیل کڈن دا معاہدہ
ایہ گل قابل توجہ اے کہ ایہ فتویٰ کتنا غیر اصولی، بے بنیاد تے دینی تے انسانی لحاظ تو‏ں کس قدر دور سی عثمانی سپاہی اپنے علماء تے مفتیاں اُتے اعتقاد رکھدے سن ،لیکن جدو‏ں مقام عمل وچ آئے تاں فیر انہاں وچ خود اس فتوے اُتے عمل کرنے د‏‏ی طاقت نئيں سی یعنی جس وقت ایرانی لوکاں تے انہاں دے اہل خاندان نو‏‏ں دیکھیا تاں انہاں وچ کِسے وی ایسی چیز نو‏‏ں نہ پایا جس د‏‏ی بنا اُتے اس فتوے وچ اِنّا شدید ردّ عمل دکھایا گیا سی، جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ انھاں نے انہاں ایران یاں نو‏‏ں مرتد تے دین تو‏ں خارج شمار نئيں کيتا۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
۲۔ شیعہ حضرات جو مسجداں قبراں دے پاس بنا‏تے نيں اوہ مقبراں تو‏ں کچھ فاصلہ اُتے تے مقبراں تو‏ں جدا ہُندیاں نيں، اوہ مسجد راس الحسینںجس اُتے بعض حضرات خصوصاً صاحب فتح المجید، شدت تو‏ں اعتراضات کردے نيں مقبرہ تو‏ں بالکل جدا اے تے صرف مقبرہ دے اک در تو‏ں مسجد وچ وارد ہويا جاسکدا اے، یعنی نماز پڑھنے د‏‏ی جگہ جدا اے تے زیارت گاہ جدا اے، خلاصہ ایہ کہ جو مسجداں شیعاں نے مقبراں دے پاس بنائی نيں انہاں دا فاصلہ مسجد النبوی تے قبر پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے فاصلے تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦٦۲. کیونجے اس وقت ہندوستان پاکستان وکھ وکھ نئيں ہوئے سن تے ہندوستان وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ سی۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
ایہ گل تاریخی اعتبار تو‏ں مسلم اے کہ نادر شاہ افشار نے شیعہ  تے سنی دے درمیان اتحاد تے دوستی قائم کرنے دے لئی بہت کوشش کيتی، لیکن سلاطین عثمانی د‏‏ی دشمنی تے عناد اس قدر زیادہ سی (جداں کہ بعض نمونے بیان وی ہوئے نيں) کہ نادر شاہ افشار  د‏‏ی کوشش ثمر بخش نہ ہوسکی۔
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
اور انہاں دے بارے وچ کہیا اے : چونکہ تمام اسلامی فرقے توحید الوھیت تو‏ں جاہل نيں، ايس‏ے وجہ تو‏ں غیر خدا د‏‏ی عبادت کردے نيں، تے توحید تو‏ں صرف توحید ربوبیت نو‏‏ں پہچاندے نيں، تے توحید ربوبیت تو‏ں اس د‏ی مراد خدا د‏‏ی ربوبیت دا اقرار کرنا اے یعنی ایہ اقرار کرنا کہ تمام چیزاں دا خالق خداوندعالم اے ۔ اوہ ایہ کہندا اے کہ مشرکین وی ايس‏ے معنی نو‏‏ں اعتراف کردے نيں۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
۱۱۵٧ھ وچ جس وقت ایران دے بادشاہ نادر شاہ افشار  افشارنے عثمانی سپاہ اُتے غلبہ پانے دے بعد عراق  نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لے لیا،تواس نے اک عظیم الشان عالم دین نو‏‏ں اپنا خط دے ک‏ے امیر مسعود ،شریف مکہ  دے پاس بھیجیا، خط دا مضمون ایہ سی کہ عثمانی خلیفہ(٦۸۸) نے اس گل کيتی موافقت کردتی اے کہ مکہ  (مسجد الحرام) دے منبر تو‏ں ساڈے لئے دعا کيت‏ی جائے تے اوتھ‏ے اُتے ساڈے رسمی مذہب”جعفری“ نو‏‏ں مکہ  وچ آشکارکیا جائے، (یعنی تقیہ وغیرہ نہ کرنا پئے) تے ساڈے امام جماعت مذاہب اربعہ دے برابر کھڑے ہون۔ نادر شاہ افشار  نے اس خط وچ شریف مکہ  نو‏‏ں ڈرایا تے دہمکایا وی سی، شریف نو‏‏ں ایہ گل بری لگی تے مکہ  دے حالات خراب ہوگئے۔
ابن تیمیہ
ابن تیمیہ دے مخالف افراد کہندے نيں: اس نے مسلماناں دے اجماع دے خلاف اپنی آواز اٹھائی تے اوہ خداوندعالم دے دیدار تے اس دے لئی جھت وسمت دا قائل ہويا، ہور اولیاء اللہ د‏‏ی قبور د‏‏ی زیارت تو‏ں ممانعت کی، وغیرہ وغیرہ۔
تیل کڈن دا معاہدہ
شیخ حرّ عاملی دا مکہ معظمہ وچ اک واقعہ تے اس تو‏ں متعلق فریب کاری
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۴۹. الجواب الباہر ص ۱۴،۱۵، ۲۲،۲۵۔
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
اس موقع پرجلسہ وچ موجود تمام فقھاء نے گواہی دتی کہ ابن تیمیہ نے ۲۵ربیع الاول٧۰٧ھ نو‏‏ں اپنے اختیار تے اپنی مرضی تو‏ں مذکورہ مطالب دے علاوہ اپنے عقائد تو‏ں توبہ کرلئی اے ۔(۳٦)
کتابیات
نائب الصدر الشیرازی حاج: (ناصر الدین شاہ دے زمانہ دے مولف)
وہابیاں دے عقائد
اور جو لوک اس د‏ی اطاعت نو‏‏ں قبول کرلیندے سن انہاں دے لئی ضروری سی کہ دین خدا ورسول نو‏‏ں (جس طرح محمد بن عبد الوہاب کہندا سی)قبول کرنے وچ اس د‏ی بیعت کرن، تے جے کچھ لوک اس دے مقابلے وچ کھڑے ہُندے سن تاں انہاں نو‏‏ں قتل کردتا جاندا سی، تے انہاں دا تمام مال تقسیم کرلیا جاندا سی، ايس‏ے پروگرام دے تحت مشرقی احساء دے علاقہ وچ اک دیھات بنام ”فَصول“ دے تن سو لوکاں کوقتل کردتا گیا تے انہاں دے مال نو‏‏ں غنیمت وچ لے لیاگیا، ايس‏ے طرح احساء دے نیڑے ”غُرَیْمِیْل“ وچ وی یھیکارنامے انجام دئے۔(۲۸٧)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۳۹. عنوان المجد جلد اول ص ۱۴۲۔
رافضی کون لوک نيں؟
توسل تے استغاثہ دے بارے وچ نَبھانی دا نظریہ
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦٦٧. ملکوک المسلمین المعاصرون، جلد اول ص ۱۳٦ تو‏ں ۱۳۸ تک، اس کتاب وچ دونوںکے درمیان ہوئے معاہدہ د‏‏ی عبارت موجود ا‏‏ے۔
جمعیة الاخوان یا انجمن امر بالمعروف و نھی عن المنکر
انہاں وچو‏ں اکثرکا ایہ نظریہ تھاکہ جو شخص خانہ بدوشی تے بادیہ نشینی نو‏‏ں ترک نہ کرے اوہ چاہے جتنابڑامومن ہوئے اوہ مسلما‏ن نئيں اے ايس‏ے بناپر انھاں سلام نئيں کيتا کردے سن تے نہ انہاں دے سلام دا جواب دیندے سن تے انہاں دے ھاتھ دا ذبیحہ وی نئيں کہاندے سن ،کچھ لوکاں دا خیال سی کہ انہاں دے علما ء ابن سعود د‏‏ی چاپلوسی کردے نيں اس طرح انھاں نے کتمان حق کيتا اے لہٰذا اوہ خطا کار نيں ۔
شریف حسین د‏‏ی حکومت
۳۔ اک عربی حکومت بنانے دے سلسلے وچ اس نے عرب دے شیوخ تے امراء تو‏ں کسی طرح د‏‏ی کوئی گفتگو نئيں کيت‏‏ی سی تے خود ہی سب کچھ انجام دیدتا، تے ظاہر اے اس صورت وچ انہاں وچو‏ں کوئی وی اس د‏ی اطاعت نئيں کردا سی۔
تیل کڈن دا معاہدہ
مولف تریخ مکہ مذکورہ واقعہ نو‏‏ں ذکر کرنے دے بعد کہندے نيں کہ وچ (اس علاقہ کی) عوام الناس تو‏ں بہت ناراض ہاں کہ اوہ ایسا عقیدہ رکھدے نيں کہ شیعہ  عجم (ایران یاں) نے خانہ کعبہ  نو‏‏ں گندا کيتا جدو‏ں کہ اوہ اپنے حج نو‏‏ں مقبول سمجھدے نيں۔
رافضی کون لوک نيں؟
”اَللّٰهم كُنَّا نَتَوَسَّلُ اِلَیْكَ بِنَبِیِّنَا فَتُسْقِیْنَا، وَاِنَّا نَتَوَسَّلُ اِلَیْكَ بِعَمِّ نَبِیِّنَا فَاسْقِنَا “(۲۱۸)
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
اس دے بعد نادر شاہ افشار نے ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے سلطان محمد (تیموری خاندان دا حاکم) اُتے غلبہ حاصل کيتا تے اس تو‏ں خراج لینا طے کيتا، اس دے بعد ترکستان، افغانستان ، بلخ تے بخارے اُتے قبضہ کيتا، تے انہاں لوکاں نے عثمانی سلطان تو‏ں جو عہد وپیمان کيتا سی اسنو‏ں توڑوا ڈالیا، تے ایہ ظاہر کيتا کہ روم (یعنی حکومت عثمانی) اُتے بغداد  د‏‏ی طرف تو‏ں حملہ کرنے والا اے چند افراد نو‏‏ں احمد پاشا والی بغداد  دے پاس بھیجیا، تاکہ اسنو‏ں اطلاع دے، تے احمد پاشا نے اس لحاظ تو‏ں کہ اوہ اس دا مہم انہاں اے اس دے گذرنے تے اوتھ‏ے توقف کرنے د‏‏ی اجازت دیدی، اس وقت نادر شاہ افشار  نے کئی ہزار سپاہیاں نو‏‏ں کہانے پینے دا سامان لیانے دے لئی بھیجیا، تے اس طرح بغداد  دا محاصرہ کرلیا، خلاصہ ایہ کہ اس نے متعدد حملےآں دے بعد پورے عراق  اُتے قبضہ کرلیا، تے اس دے بعد عتبات عالیہ د‏‏ی زیارت کرنے دے لئی گیا تے حضرت علی  دے روضہ د‏‏ی مرمت تے گنبد اُتے سونے دے پانی تو‏ں زینت کرنے دا حکم دے دتا تے اس دے بعد کربلائے معلی پہونچا تے ایہ ظاہر کيتا کہ وچ تاں اہل سنت  نال تعلق رکھدا ہون، تے احمد پاشا نو‏‏ں خط لکھیا کہ کسی اہل سنت  عالم دین نو‏‏ں بھیج تاکہ شیعہ  علماء تو‏ں مناظرہ کرے، تے دونے فرقےآں دے درمیان موجود اختلافات ختم ہوجاواں، لہٰذا احمد پاشا نے عبد اللہ سویدی جو انہاں مسائل وچ مھارت رکھدے سن تے اس دے مورد اعتماد وی سن اس کم دے لئی انتخاب کيتا۔
حجرے دے اُتے گنبد دے بارے وچ
ابن تیمیہ دا کہنا اے کہ اس حدیث شریف دے پیش نظر”لاٰ تُشدُّ الرِّحَالُ اِلاّٰ اِلٰی ثَلاٰثَةِ مَسٰاجِدَ، اَلْمَسْجِدُ الْحَرَامُ وَمَسْجِدی هٰذَا وَالْمَسْجِدُ الاَقْصیٰ “(تین مسجدےآں د‏‏ی زیارت دے لئی سفرکرنا جائز اے : ۱۔ مسجد الحرام (خانہ کعبہ )،۲۔ میری ایہ مسجد ،اور ۳۔ مسجد اقصیٰ (بیت المقدس)اور دوسری مسیتاں یا انبیاء یا اولیاء اللہ تے صالحین د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت دے لئی سفر کرنا بدعت تے ناجائز اے )۔
تیل کڈن دا معاہدہ
سید دحلان لکھدے نيں :چاہے ایہ گل صحیح ہوئے یا نہ ہو، حقیقت ایہ اے کہ اسلام سب مسلماناں نو‏‏ں اگرچہ اعتقادی لحاظ تو‏ں اک دوسرے وچ اختلاف اے، لیکن سب نو‏‏ں اتحاد تے دوستی کيتی دعوت دیندا اے، تاکہ اک راستہ اُتے چلياں، اس دین مبین دے مننے والےآں نو‏‏ں ایہ گل زیبا نئيں دیندی کہ اپنے مخالفاں اُتے بعض وہم وخیال د‏‏ی بناپر تہم تاں لگاواں۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
شیخ عبد العزیز، جو مدرسہ پیشواے دعوت وہابی(یعنی محمد بن عبد الوہاب ) ریاض دے مدرس سن، اوہ کہندے نيں: کہ اہل بیت پیغمبر اوہ حضرات نيں جنہاں اُتے صدقہ حرام اے تے انہاں وچ سب تو‏ں افضل علی، فاطمہ، حسن تے حسینعلیهم السلامھاں ۔ تے اس دے بعد احمد بن حنبل د‏‏ی روایت نقل کردے نيں جس دا خلاصہ ایہ اے کہ ” پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی چاد ر اپنے اہل بیت :علی ،فاطمہ، حسن تے حسینعلیهم السلام اُتے اڑھائی تے اس آیت د‏‏ی تلاوت د‏‏ی :
۳۔ قبراں دے پاس مسجداں بنانا شیعاں تو‏ں مخصوص نئيں اے بلکہ مختلف فرقے قدیم زمانہ تو‏ں قبراں دے پاس مسجداں بنا‏تے آئے نيں، منجملہ ابن جوزی د‏‏ی تحریر دے مطابق (محرم۳۸٦ھ دے واقعات دے ضمن وچ ) اہل بصرہ نے ایہ دعویٰ کيتا کہ اک تازہ مردہ (ان دے عقیدے دے مطابق زُبیر بن العَوّام) نو‏‏ں قبر تو‏ں کڈیا تے اس دے بعد اسنو‏ں کفن پہنایا تے زمین وچ دفن کردتا، تے ابوالمِسک نے اس د‏ی قبر اُتے اک عمارت بنائی تے اسنو‏ں مسجد قرار دیدتا۔(۳٧۸) ايس‏ے طرح بصرہ وچ وی طلحہ (جو کہ جنگ جمل وچ قتل ہوئے) د‏‏ی قبر اُتے اک گنبد بنایااور اس دے پاس اک مسجد تے عبادتگاہ وی بنائی گئی۔(۳٧۹)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۱۸. تریخ المملکة العربیة السعودیہ جلد اول ص ۹۱۔
سید محمد سنوسی (شمالی آفریقہ وچ )
سید محمد نے پہلے سید احمد بن ادریس فاسی (شیخ قادریہ) تو‏ں اتفاق کيتا لیکن انہاں دے انتقال دے بعد اپنا اک نواں مذہب بنالیا، تے ۱۸۵۵ء وچ اپنے مرکز نو‏‏ں ”جغبوب“ وچ قرار دتا، آہستہ آہستہ ایہ شھر مبشرین اسلام دا سب وڈا مدرسہ بن گیا، تے سنوسیاں د‏‏ی تعداد (سٹھ ستر سال پہلے) تقریباً چالیس لکھ دسی جاندی سی، افریقی قبیلےآں وچ سنوسیاں دے اسلام پھیلانے دا طریقہ ایہ ہُندا سی کہ چھوٹے سیاہ فام غلامیں نو‏‏ں خریدکر اپنے مدرسہ وچ لے جاندے سن تے اوتھ‏ے اُتے انہاں د‏‏ی تعلیم وتربیت ہُندی سی، تے جدو‏ں اوہ کافی وڈے ہوجاندے سن تے تعلیم و تربیت حاصل کرلیا کردے سن تاں انہاں نو‏‏ں آزاد کردتا کردے سن تاکہ اپنے قبیلےآں وچ جاک‏ے لوکاں د‏‏ی ہدایت کرن، چنانچہ اس مدرسہ تو‏ں ہر سال سیکڑاں د‏‏ی تعداد وچ مبلغ نکلدے سن تے پورے افریقہ وچ سومالی سواحل تو‏ں لے ک‏ے سنگالی سواحل تک یعنی شمال تو‏ں غرب افریقہ تک ایہ لوک پھیل جایا کردے سن، تے اوتھ‏ے اُتے تبلیغی مشن نو‏‏ں اگے بڑھاندے سن ۔
کتابیات
کرکو کل لی: شیخ رسول، متوفی۱۲۴۰ھ۔
حجرے دے اُتے گنبد دے بارے وچ
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قبر مطھر د‏‏ی زیارت تے بوسہ لینے دے سلسلے وچ اک تے وضاحت
کتابیات
دوحة الوزراء، (اسلامبولی ترکی بولی وچ ) مترجم عربی نورس، طبع بیروت، مطبعہ کرم۔
تیل کڈن دا معاہدہ
اس گل وچ کوئی شک نئيں کہ جے عثمانی تے ازبک سپاہ تے عوام الناس ایران دے لوکاں نو‏‏ں نیڑے تو‏ں دیکھدے تاں اس دے برخلاف پاندے جو غلط پروپیگنڈے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے ذہناں وچ نقش سی۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
شیخ محمد بن عبد الوہاب دے سب تو‏ں وڈے مخالف اس دے بھائی شیخ سلیمان صاحب کتاب”الصواعق الالٰھیة فی الرد علی الوہابیة“ سن، چنانچہ شیخ سلیمان اپنے بھائی د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں ردّ کردے ہوئے کہندے نيں :یہ کم (جنہاں نو‏ں وہابی لوک شرک تے کفر دا باعث سمجھدے نيں) احمد ابن حنبل تے ائمہ اسلام دے زمانہ تو‏ں پہلے موجود سن، جدو‏ں کہ بعض لوک اس وقت وی انہاں دے منکر سن تے انہاں سب نو‏‏ں ائمہ اسلام نے سنیا لیکن کسی اک روایت وچ ایہ نئيں آیا اے کہ انھاں نے انہاں اعمال نو‏‏ں بجالانے والےآں نو‏‏ں مرتدّ یا کافر کہیا ہوئے یا انہاں تو‏ں جھاد کرنے دا حکم دتا ہو، یا مسلماناں دے ملک نو‏‏ں جس طرح تسيں کہندے ہوئے بلاد شرک یا دار ا لکفر کہیا ہو، ايس‏ے طرح ائمہ(۴۳۸) دے زمانہ کو(۸۰۰)سال د‏‏ی مدت گذر رہی اے، کسی وی عالم دین تو‏ں کوئی روایت نئيں اے کہ انہاں کمیں نو‏‏ں کفر تے شرک جاندا ہو،(۴۳۹)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۴۲. انہاں تحریراں وچ اگرچہ بعض غلطیاں وی نيں لیکن اس دے نال بوہت سارے دقیق تے باریک نکات وی ملدے نيں۔
۵۴۳. مسیر طالبی ص ۴۰۸، ۴۰۹۔
وہابیاں دے عقائد
۳۔ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں شفاعت طلب نہ کرے، اگرچہ خدا وندعالم نے آنحضرتاور دوسرے انبیاءعلیهم السلامکو شفاعت دا حق عطا کيتا اے لیکن سانو‏ں ا ن تو‏ں شفاعت طلب کرنے دا کوئی حق نئيں ا‏‏ے۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
جدّہ وچ (عثمانیاں د‏‏ی طرف سے) تُرک گورنر نے شریف مسعود تو‏ں درخواست کيتی کہ نادر شاہ افشار  دے نامہ بر نو‏‏ں اس دے پاس بھیج دے تاکہ اسنو‏ں قتل کردتا جائے، لیکن شریف نے ایہ کم نئيں کيتا، تے کہیا کہ وچ اسنو‏ں اپنے پاس رکھاں گا تے واقعہ د‏‏ی تفصیل دار الخلافہ (اسلامبول) لکھاں گا، تے جداں اوہ حکم دین گے ویسا ہی عمل کراں گا۔
شریف دے اس کم تو‏ں والی جدّہ راضی نئيں سی تے اس دا گمان ایہ سی کہ شاید شریف شیعہ مذہب د‏‏ی طرف رغبت رکھدا اے، تے جداں ہی شریف مسعود ،والی دے اس گمان تو‏ں باخبر ہوئے توالزامدور کرنے دے لئی حکم صادر کردتا کہ مسجد الحرام دے منبرسے شیعاں اُتے لعنت کيت‏ی جائے۔(٦۸۹)
نجف وچ نادر شاہ افشار دے حکم تو‏ں مسلماناں وچ اتحاد دے لئی اک عہد نامہ
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۵۰. الجواب الباہر ص ۱۴،۱۵، ۲۲،۲۵۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
لیکن ایہ کہنا کہ شیعاں نے سب تو‏ں پہلے قبراں پرمسجداں بنائی نيں، یعنی قبراں نو‏‏ں مسجد قرار دتا اے تاں اس سلسلہ وچ چند چیزاں د‏‏ی طرف اشارہ کرنا ضروری اے:
تیل کڈن دا معاہدہ
جب ۱۰۸٧ھ یا ۱۰۸۸ھ وچ شیخ محمد بن الحسن معروف بہ حرّ عاملی مکہ معظمہ پہونچے، تاں عثمانی تُرکاں نے بعض ایران یاں نو‏‏ں خانہ کعبہ  وچ گندگی پھیلانے دے جرم وچ قتل کردتا، چنانچہ شیخ حرّ عاملی، سیدموسیٰ (مکہ دے حسینی اشراف وچو‏ں) د‏‏ی پناہ وچ چلے گئے، تے سید موسیٰ نے انہاں نو‏‏ں کسی اپنے مورد اعتماد شخص دے نال یمن  بھجوادتا۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
اس سلسلہ وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی سیرت تے آنحضرت دا فرمان کہ آپ نے فرمایا کہ جو شخص اس حال وچ مرے کہ خدا دے علاوہ کسی نو‏‏ں خدا نہ جانے تاں ایسا شخص بہشت وچ داخل ہوئے گا۔(۳۱٦)
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۳۸. ابن بشر، جلد اول۱۲۱۸ھ سے۱۲۲۹ھ دے واقعات دے ضمن وچ ۔
رافضی کون لوک نيں؟
البتہ بعض علماء نے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قسم نو‏‏ں استثناء کيتا اے تے آپ د‏‏ی قسم نو‏‏ں جائز جانا اے، احمد ابن حنبل دے دو قولاں وچو‏ں اک قول یھی اے، ايس‏ے طرح احمد ابن حنبل دے بعض اصحاب نے وی ايس‏ے قول نو‏‏ں اختیار کيتا ا‏‏ے۔
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
یہ سی ابن حجر د‏‏ی گفتگو، لیکن ابن الوَردی کابیان اے کہ ابن تیمیہ نے مدتاں تک کسی معین مذہب دے مطابق فتویٰ نئيں دتا، بلکہ اس دا فتویٰ وھی ہُندا سی جودلیل تو‏ں اس اُتے ثابت ہوئے جاندا سی اس نے وھی گل کہہ دتی جس نو‏‏ں علمائے قدیم تے جدید سبھی نے اپنے دل وچ رکھیا لیکن اسنو‏ں بولی پرجاری کرنے تو‏ں اُتے ھیز کيتا، لیکن حب ابن تیمیہ  نے اس سلسلہ وچ اپنی بولی کھولی تاں اس وقت دے مصر  وشام دے علماء نے اس د‏ی مخالفت شروع کردتی،اور اس تو‏ں مناظرہ تے مقابلہ کرنے دے لئی کھڑے ہوگئے، لیکن اوہ بغیر کسی خوف وھراس دے ہر اوہ چیز جو اس دے اجتھاد دے مطابق ہُندی سی اسنو‏ں پیش کردیندا سی۔(۳٧)
کتابیات
راحة الصدور وآیة السرور فی تریخ آل سلجوق، طبع لِیڈن، (ھلینڈ)
امام الحرمین جُوَینی دا نظریہ
ابن تیمیہ اک دوسرے مقام اُتے اس طرح کہندا اے: جو کوئی شخص حضرت رسول اکرمکے مرنے دے بعد انہاں دے وجود نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زندگی دے جداں مانے، تاں اس نے بہت وڈی غلطی د‏‏ی اے،(۹۹)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦٦۸. تریخ المملکة العربیة السعودیہ ج۲ ص ۴٧٧، ۱۹۳۵ء وچ ظھران دے علاقہ وچ جدو‏ں ایہ دیکھ لیا گیا کہ تیل د‏‏ی مقدار بہت اے تے اسنو‏ں فروخت وی کيتا جاسکدا اے، تے اوتھ‏ے اُتے اک کنويں وچ تیل بہت ابلنے لگا، سعودی حکومت۱۹۳۸ء وچ تیل نکالنے وچ کامیابی حاصل ہوئی، تے اس دے اک سال بعد اس تیل د‏‏ی مقدار اک ملین ٹن تک پہونچ گئی، (تریخ نجد فیلبی ص ۳۸۹) ايس‏ے طرح فیلبی د‏‏ی تحریر (تریخ نجد  ص ۳۸۵) دے مطابق ۱۹۲۳ء وچ ابن سعود د‏‏ی ”کاکس“ (انگلینڈ دا مشہور ومعروف سیاستمدار) د‏‏ی سرپرستی وچ تیل نکالنے وچ تشویق ہوئی تاں اس نے مشرقی علاقےآں وچ تیل د‏‏ی تلاش دا کم مشرقی کمپنی دے حوالے کيتا جدو‏ں کہ کاکس اس گل اُتے ترجیح دیندا سی کہ ایہ کم انگلینڈ تے ایران  د‏‏ی حکومت دے حوالے کرے، لیکن بعض وجوہات د‏‏ی بناپر مذکورہ منصوبہ فیل ہوگیا۔
جمعیة الاخوان یا انجمن امر بالمعروف و نھی عن المنکر
ان دا ایہ عقیدہ وی سی کہ تمام شھری گمراہ نيں تے انہاں نال جنگ کرنا واجب اے تے ایہ با ت خدا د‏‏ی طرف تو‏ں انھاں ا لھام ہوئی اے اس لئی اوہ جنگ تو‏ں باز رہنے وچ کِسے د‏‏ی رائے نو‏‏ں خاطر وچ نہ لاندے سن ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦٦۹. عربی اعلان د‏‏ی عبارت ”ام القریٰ“ نامی اخبار مطبع مکہ بتریخ ۲۰ ذی الحجہ ۱۳٦۲ھ نمبر ۹۹۰، سال ۲۰ تو‏ں نقل کيتی گئی ا‏‏ے۔
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
۴۹۱. نجدیاں دا اپنے مخالفاں منجملہ عثمانیاں نال جنگ کيت‏ی تریخ تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ ایہ سب لوک ایمان تے عقیدے دے تحت جنگ نئيں کردے سن کیونجے بارہیا ایسا اتفاق ہويا اے کہ جدو‏ں لشکر والےآں نے دیکھیا کہ انہاں دا سردار کمزور پڑگیا تاں دشمن دے لشکر تو‏ں جاملدے سن، چنانچہ کتاب ”تریخ مکہ“ تے ”تریخ المملکة العربیة السعودیہ“ وچ ایداں دے بوہت سارے واقعات بیان کيتے گئے نيں۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اسی طرح وہابیاں د‏‏ی ردّ وچ لکھی گئی کتاباں وچ اک کتاب ”تھَكُّم المقلدین بمن ادّعی تجدید الدین“ تالیف محمد بن عبد الرحمن بن عفالق اے جس وچ وہابیاں د‏‏ی تمام گلاں دا جواب دتا گیا اے تے اس وچ علوم شرعی تے ادبی سوال کيتے گئے نيں۔ (زینی دحلان دے قول دے مطابق)
جمعیة الاخوان یا انجمن امر بالمعروف و نھی عن المنکر
ابن سعو د دا مقصد صرف ایہ سی کہ ایسی انجمن دے ذریعہ اک بے باک تے نڈر فوج تیار کيت‏ی جائے، لہٰذا ملک سعود نے انہاں دے لئی ہر قسم دے وسائل مھیا کيتے جداں مال و دولت، پہل، کھیت‏‏ی باڑی دے تمام وسائل ،اورآخر کار دین دا دفاع کرنے دے لئی جنگی سازو سامان وی انہاں دے حوالہ کردیاگیا، چنانچہ ”جمعیة الاخوان“ نے تمام قبیلے دے درمیا ن قتل غارت گری، رہزنی ،سگریٹ تے حقہ نوشی، تے آرام طلب زندگی نو‏‏ں حرام قرار دیدتا انہاں دا کل اہتمام اخروی زندگی دے لئی سی، اوہ لوک اپنے علاوہ دوسرے تمام اسلامی فرقےآں کومشرک تے بت پرست سمجھدے سن ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۲۳. تریخ المملکہ العربیة السعودیہ جلد اول ص ٧٧، ٧۸۔
ابن تیمیہ
۲۹۹ھ وچ اس نے غازان خان مغل دے مقابلہ وچ اک زبردست اقدام کيتا تے لوکاں نو‏‏ں مغل سپاہیاں تو‏ں (جو شام تک پہونچ چکے سن ) لڑنے دے لئی بہت زیادہ تحریک کيتا۔(۲٧)
تیل کڈن دا معاہدہ
ان شیعاں وچو‏ں بعض لوک طائف تے بعض لوک جدّہ چلے گئے تاکہ فتنہ وفساد خاموش ہوجائے، ادہر فتنہ وفساد پھیلانے والے سرغناں نو‏‏ں گرفتار کر لیاگیا، تے فیر شیعاں نو‏‏ں اجازت دتی گئی کہ اوہ مکہ وچ پرت آئیاں ۔
جمعیة الاخوان یا انجمن امر بالمعروف و نھی عن المنکر
یہ جماعت ابتدا ء وچ جس د‏‏ی کل تعداد(۵۰)افراد تو‏ں زیادہ نہ سی انھاں نے اپنا ناں ”جمعیة الاخوان“طے کيتا تے اپنا صدر دفتر کویت تو‏ں قسیم جانے والی سڑک اُتے (نجد دے اہ‏م علاقہ وچ )بنایا، تے آہستہ آہستہ انہاں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہونے لگیا ،اور دین دے ناں اُتے اک مکمل فوج تیار ہوئے گئی ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۵۴. ابن بشر جلد اول ص ۱٧۲۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
وہابی، ابن تیمیہ د‏‏ی پیروی کردے ہوئے کیونجے اوہ قرآن تے احادیث دے ظاہر اُتے عمل کردے نيں تے تاویل و تفسیر دے قائل نئيں نيں بعض آیات تے احادیث دے ظاہر تو‏ں تمسک کردے ہوئے خداوندعالم دے لئی جھت نو‏‏ں ثابت کردے نيں تے اسنو‏ں اعضاء وجوارح والا مندے نيں۔
تیل کڈن دا معاہدہ
اس دے بعد اپنی گل نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے کہندے نيں کہ جے اسيں عقل ومنطق تو‏ں کم لاں تے صحیح طریقہ تو‏ں غور وفکر کرن تاں اس نتیجہ اُتے پہونچ سکدے نيں کہ جے انہاں تہم تاں نو‏‏ں صحیح منیا جائے تاں اس طرح توھر سال ایرانی حجاج د‏‏ی تعداد دے برابر کعبہ  گندا ہوجانا چاہیدا سی، جدو‏ں کہ حقیقت تے واقعیت اس دے برخلاف اے لیکن کيتا کرن کہ دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی عقل وی کھوبیٹھدے نيں۔(٦٧۴)
کتابیات
کلیددار:
مسکویہ: احمد بن محمد بن یعقوب رازی اصفھانی، متوفی۴۲۱ھ۔
۵۔ مجموعة التوحید، محمد بن عبد الوہاب تے ہور علماء دے سولہ رسالے اُتے مشتمل، طبع قطر۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
اس وقت ملا باشی نے اک تقریر د‏‏ی تے سویدی د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے کہیا: ایہ علمائے اہل سنت دے فاضل علماء وچو‏ں نيں، تے نادر شاہ افشار  نے احمد پاشا تو‏ں ایہ چاہیا کہ انھیںہم ارے درمیان فیصلہ کرنے دے لئی بھیجے تے شاہ د‏‏ی طرف تو‏ں وکیل بنا یا گیا کہ جو وی اس اجتماع وچ طے پائے اس اُتے عمل کيتا جائے، کرکوکلی صاحب نے سویدی تو‏ں نقل کردے ہوئے علماء دے درمیان ہونے والی گفتگو د‏‏ی تفصیل وی بیان کيتی اے، چنانچہ اس گفتگو دا نتیجہ اس طرح بیان کردے نيں کہ اہل سنت  علماء نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ شیعہ  لوک، مسلما‏ن نيں، تے انہاں دا نفع ونقصان ساڈا نفع ونقصان اے، ایہ طے کرنے دے بعد سب لوک اپنی جگہ اُتے کھڑے ہوگئے تے اک دوسرے تو‏ں مصافحہ کرنے لگے تے ایہ کہندے جاندے سن : ”اہلاً باخی“(میرے بھائی خوش آمدید)۔
تیل کڈن دا معاہدہ
مندرجہ ذیل عثمانی مولف دے واقعہ تو‏ں ساڈی گل کيتی تائید ہُندی اے :
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
( اِنَّمَا یُرِیْدُ اللّٰهُ لِیُذْهب عَنْكُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبیت وَیُطَهِّرَكُمْ تَطْهِیْراً ) (۴۰۵)
کتابیات
العقیدة والشریعة فی الاسلام مترجمان عربی:ڈاکٹر محمد یوسف موسیٰ، ڈاکٹر حسن علی عبد القادر، عبد العزیز عبد الحق، طبع مصر ، دوسرا ایڈیشن۔
تیل کڈن دا معاہدہ
” ابو طالب یزدی دا طواف دے وقت سر چکرانے لگا، تے قے آنے لگی، تاں انھاں نے طواف کرنے والےآں دے راستہ وچ گندگی نہ پھیلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں اپنے دامن وچ لے لیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا لباس احرام گندہ ہوگیا“۔(٦٧۰)
حجرے دے اُتے گنبد دے بارے وچ
جناب سمہودی جنہاں اُتے تمام اہل سنت تے وہابی حضرات وی اعتماد کردے نيں، انھاں نے بوہت سارے ایداں دے موارد ذکر کيتے نيں کہ لوک آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر دے نزدیک جاندے سن تے قبر مطھر دے اُتے ھاتھ رکھدے سن، ایتھ‏ے تک کہ لوک (تبرک دے لئی) آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر د‏‏ی مٹی اٹھالیندے سن تے جدو‏ں تو‏ں جناب عائشہ دے حکم تو‏ں دیوار بنادتی گئی اس دے بعد وی لوک دیوار وچ موجود سوراخاں دے ذریعہ قبر مطھر د‏‏ی مٹی اٹھالیا کردے سن ۔(۱۲۱)
تیل کڈن دا معاہدہ
ایرانیاں نو‏‏ں حج تو‏ں روکنا
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۴۰. ایتھ‏ے اُتے ایہ کہناچاہیدا کہ ابن تیمیہ چونکہ شیعاں تو‏ں بہت دشمنی تے عناد رکھدا تھااسی وجہ اس نے اپنی کتاباں وچ شیعاں دے اصولی عقائد(حقیقی معنی وچ ) نو‏‏ں بیان کرنے دے بجائے ہر انہاں باطل عقائد تے کفر آور گلاں نو‏‏ں انہاں ملل ونحل د‏‏یاں کتاباں تو‏ں نقل کرکے جو مختلف فرقےآں د‏‏ی طرف تو‏ں لکھی گئی سن، تے شاید جنہاں دا اس وقت کوئی ناں ونشان وی باقی نہ ہو، (البتہ مذکورہ کتاباں دے بارے وچ وی اختلاف موجود اے ) انہاں نو‏‏ں شیعاں دے عقائد دا حصہ بنا ک‏ے ذکر کيتا اے، تے جے کسی نے اپنے شیخ یا پیر دے بارے وچ چاہے اوہ زندہ ہویا مردہ کسی وی طرح د‏‏ی غلوکی گل کھی تاں اسنو‏ں شیعاں دے عقائد وچ شمار کرلیا، (اس سلسلہ وچ منھاج السنة جلد اول دا پہلا حصہ تے جلد دوم دے آخری حصہ د‏‏ی طرف رجوع فرماواں)، جدو‏ں کہ حق وانصاف دا تقاضا ایہ سی کہ شیعاں دے عقائد نو‏‏ں انہاں د‏‏ی کلامی کتاباں منجملہ شرح تجرید عقائد ومنھاج الکرامة علامہ حلّی تو‏ں نقل کيتا جاندا، (جدو‏ں کہ ابن تیمیہ  نے منھاج الکرامة د‏‏ی رد کردے ہوئے شیعو ں اُتے حملےآں وچ کوئی کسر باقی نہ رکھی) چنانچہ جے انہاں کتاباں وچ اس طرح د‏‏ی کوئی گل یا غلو ہُندا توفیر اسنو‏ں ایہ حق سی کہ انہاں نو‏‏ں شیعہ  دے حساب وچ رکھدا۔
ابن تیمیہ دے عقائد
ہم اس حصہ وچ ابن تیمیہ دے انہاں عقائد نو‏‏ں مختصر طور اُتے بیان کرن گے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مختلف فرقےآں دے علماء اس دے مقابلہ دے لئی کھڑے ہوئے ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۱٦. حافظ وھبہ ص ۱٦٦ تاں۔
سعود دا انتقال
دونے طرف ميں لڑائی جھگڑے ہُندے سن تاں انہاں وچ اکثر نقصان امیر عبد اللہ دا ہُندا سی اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ ابراہیم پاشا دا لشکر تعداد دے لحاظ تو‏ں وی تے توپ تے ہور اسلحہ وغیرہ دے لحاظ تو‏ں وی امیر عبد اللہ دے لشکر تو‏ں طاقتور سی،(۵۹۴) ابراہیم پاشانے آہستہ آہستہ ”رَسّ“ نامی علاقہ تے ”عنیزہ تے ”خبرا“ شھراں اُتے وی قبضہ کرلیا، تے شھر ”شقراء“ نو‏‏ں وی صلح دے ذریعہ اپنے قبضہ وچ کرلیا سی ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵٦۱. ماضی النجف وحاضرہیا، جلد اول ص ۳۲٦۔
ابن تیمیہ
متاخرین وچ وی ابن تیمیہ دے طرفدار تے مخالفاں نے ابن تیمیہ  دے حالات زندگی وچ کتاباں لکھایاں نيں فارسی  بولی وچ ہن تک جو کتاباں اس دے بارے وچ لکھی گئیاں نيں ”کتابنامہ دانشوران“ وچ انہاں کتاباں نو‏‏ں شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲۵۵. جزیرة العرب فی القرن العشرین دے ص(۲۲۸)کا خلاصہ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۱۹. تریخ المملکة العربیة السعودیہ جلد اول ص ۹۲، جبرتی صاحب۱۲۲۰ھ دے واقعات بیان کردے ہوئے کہندے نيں کہ تقریباً ڈیڑھ سال تک وہابیاں نے مدینہ نو‏‏ں گھیر رکھیا سی تے شھر وچ کہانے پینے د‏‏ی چیزاں نو‏‏ں نئيں جانے دتا، چنانچہ مدینہ دے افراد مجبوراً انہاں دے سامنے تسلیم ہوگئے مدینہ اُتے وہابیاں دا قبضہ ہوگیا، تمباکو نوشی نو‏‏ں شھر وچ ممنوع قرار دیدتا، پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی گنبد دے علاوہ تمام گنبداں تے مقبراں نو‏‏ں مسمار کردتا، (تریخ جبرتی ج۳ ص ۹۱)
تیل کڈن دا معاہدہ
صاحب خلاصة الاثر اس واقعہ دے ضمن وچ اس طرح ذکر کردے نيں کہ ایہ بہت وڈی ذلت تے رسوائی اے، وچ ایہ تصور کرسکدا کہ جے کسی شخص نے اسلام د‏‏ی بُو یا عقل د‏‏ی بُو وی سونگھی ہوئے تاں اوہ ایسا برا کم کرسکتاا‏‏ے۔
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
عنی تاں حید تو‏ں اس د‏ی خالقیت دے قائل نيں (بلکہ سانو‏ں چاہیدا کہ توحید الوھیت یعنی اس د‏ی خالقیت دا اعتراف کيتے بغیر خدا د‏‏ی خدائی نو‏‏ں قبول کرن)
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۴۹. ابن الوردی ج۲ ص ۴۰٦، یھی مولف لکھدا اے کہ ابن تیمیہ دے جنازے وچ شرکت کرنے والے دولکھ مرد تے ۱۵ہزار عوردیاں سن۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۴۰. مفتاح الکرامة ج ٧ ص ٦۵۳۔
۵۵٧. ماضی النجف وحاضرہیا، جلد اول ص ۳۲۵، ایہ واقعہ کتاب ”غرائب الاثر“کے قلمی نسخہ تو‏ں نقل ہويا اے، کرکوکلی کہندا اے (دوحة الوزراء ص ۲۱۲) وہابیاں نے۱۲۱۴ھ وچ نجف اشرف اُتے حملہ کيتا لیکن قبیلہ خزاعل نے اس دا مقابلہ کيتا تے وہابیاں دے تن سو لوکاں نو‏‏ں قتل کردتا۔
کتابیات
سفر نامہ، طبع تھران، ۱۳۳۵ھ،ش۔
امام الحرمین جُوَینی دا نظریہ
٧۔ روضہ رسول دعا تے نماز د‏‏ی حرمت دے بارے وچ ابن تیمیہ دا نظریہ
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٧۹. نیل الاوطار جلد اول ص ۱۳٦۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦٧۰. جداں کہ مشہور ہوگیا کہ ابو طالب نے اپنے احرام دے کپڑےآں وچ قے نو‏‏ں لے لیا، لیکن ایہ گل بہت بعید دکھادی دیندی اے کیونجے ۱۲ذی الحجہ نو‏‏ں تمام حاجی لباس احرام نو‏‏ں کڈ دیندے نيں۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۸۰. موطاء ابن مالک ص ۱۱۲،۱۱۳۔ اس حدیث نو‏‏ں بخاری نے وی نقل کيتا اے ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦٧۱. ابوطالب یزدی دا واقعہ دوسری عالمی جنگ دے زمانہ دا واقعہ اے، اس موقع اُتے زندگی بسر کرنا بہت مشکل کم سی خصوصاً حج دے لئی سفر کرنا، اکثر اوہ ایرانی جو حج تو‏ں مشرف ہونا چاہندے سن کِنّی مشکلات دے بعد کویت پہونچدے سن تے اوتھ‏ے تو‏ں کسی ٹرک وغیرہ دے ذریعہ اوہ وی خطرنا‏‏ک رستےآں تو‏ں سعودیہ پہونچدے سن، مقصد ایہ اے کہ ابو طالب کِنّی مشکلات تے زحمات نو‏‏ں برداشت کرکے مکہ  معظمہ پہونچے تے انہاں دے لئی ایہ عجیب واقعہ پیش آیا۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۸۱. فتح المجید ص ۳٧۳۔
کتابیات
تریخ کربلا وحائر حسین ں، مترجم فارسی : صدر ھاشمی، طبع اصفھان۔
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
ابن تیمیہ د‏‏ی مغلاں تو‏ں دوسری ملاقات اس وقت ہوئی جدو‏ں مغل بیت المقدس دے قرب وجوار وچ تباہی تے غارت گری دے بعد دمشق  لوٹے، تاں انہاں دے ہمراہ بوہت سارے اسیر وی سن، اس موقع اُتے وی ابن تیمیہ  نے انہاں تو‏ں اسیراں د‏‏ی رہائی د‏‏ی درخواست کيتی، چنانچہ انہاں نو‏‏ں رہیا کردتا گیا۔(۳۰)
کتابیات
گلدزیھر:
امّ القری اخبار، طبع مکہ۔
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
اوہ گلاں جنہاں اُتے اعتراضات ہوئے
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۸۲. مسند احمد، جلد اول ص۴۱،۴۲، مسند عمر، وصحیح بخاری ج۲ ص ٧۹۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
۲۔ مسجد الحرام وچ ارکان اربعہ، مذاہب اربعہ دے امامیں تو‏ں مخصوص نيں، شیعہ مذہب نو‏‏ں وی کسی اک رکن وچ شریک کيتا جائے تے اس مذہب دا امام وی اوتھ‏ے نماز پڑھائے۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۴۸. ابن کثیر ج ۱۴ ص ۱۳٦۔
کتابیات
لوٹروپ استوڈارڈ: امریکن مستشرق۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
خدا اپنی مخلوق تو‏ں جس طرح وی چاہے نیڑے ہوسکدا اے جداں کہ ارشاد ہُندا اے:
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
خدا د‏‏ی قسم تواڈی گلاں دا نتیجہ ایہ ہوئے گا کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تمام امت احمد ابن حنبل دے زمانہ تو‏ں چاہے عالم ہاں یا عوام الناس، چاہے حاکم ہاں یا عام لوک، سب دے سب کافر تے مرتدّ نيں،( اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّا اِلَیْهِ رَاجِعُوْنَ ) ، شیخ سلیمان بہت افسوس کردے ہوئے کہندے نيں :” اللہ د‏‏ی پناہ“،!کیہ تسيں تو‏ں پہلے کسی نے دین اسلام نو‏‏ں نئيں سمجھیا سی،(۴۴۰)
سعود دا انتقال
خلاصہ ایہ کہ ابراہیم پاشا اگے بڑھدا رہیا تے نجد وحجاز  دے دوسرے علاقےآں اُتے قبضہ کردا رہیا، اس د‏ی پیشرفت تے ترقی قتل وغارت دے نال ہُندی تھی،آخر کارابراہیم پاشا نے امیر عبد اللہ دے دار السلطنت شھر ”درعیہ“ نو‏‏ں گھیر لیا، تے بوہت سارے حملے کرنے دے بعد اس شھر نو‏‏ں وی اپنے قبضے وچ لے لیا، تے امیر عبد اللہ د‏‏ی بہت ساریاں اہ‏م شخصیتاں نو‏‏ں توپ دے سامنے کھڑا کرکے انہاں اُتے توپ دے گولے چلا دئے، ایہ سب دیکھ ک‏ے امیر عبد اللہ نے وی اس دے سامنے ھتھیار ڈال دئے۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۱٧. تریخ مکہ دے مطابق شریف عون دے زمانہ وچ مسجد الحرام وچ کچھ تغیر تے تبدیلی وی دتی گئی منجملہ ایہ کہ اس تو‏ں پہلے تک عورتاں دے نماز پڑھنے دے لئی اک مخصوص جگہ سی تے اس حصے وچ اک دیوار سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عورتاں د‏‏ی نماز د‏‏ی جگہ وکھ ہوجاندی سی، لیکن۱۳۰۱ھ وچ شریف عون نے اس دیوار نو‏‏ں ختم کردتا۔
سعود دا انتقال
اور جداں ہی نجد فتح ہونے د‏‏ی ایہ خبر مصر  پہونچی تاں خوشیاں منانے د‏‏ی وجہ تو‏ں توپ دے تقریباً اک ہزار گولے داغے گئے، تے ست دن تک مصر  دے علاقےآں وچ چراغانی کيتی گئی۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۱۸. حافظ وھبہ صاحب کہندے نيں کہ (ص ۱٦۹، ۱٧۰) لیکن صلاح الدین مختار نے شریف حسین نو‏‏ں اک خود خواہ تے خود پسند انسان دسیا اے تے کہیا اے کہ جس وقت اسنو‏ں ”عقبہ“میں تبعید (جلا وطن) کيتا گیا وچ اس دے دیدار دے لئی گیا تے جدو‏ں ميں نے اس تو‏ں مصافحہ کيتا تاں اپنی وڈی وڈی اکھاں تو‏ں مینو‏ں گھور کر دیکھیا تے اشارہ کيتا کہ میرا ھاتھ چومو، لیکن ميں نے نہ چوما، موصوف عقبہ وچ موجود بندرگاہ دے منتظمین تے اوتھ‏ے اُتے موجود سپاہ دے سردار دے کمیں وچ مداخلت کيتا کردے سن تے اپنے بیٹے نو‏‏ں جو جدّہ وچ سی اس دے لئی فرمان گھلدے رہندے سن ۔ (ج ۲ ص ۲۹۵)
سعود دا انتقال
مصر وچ امیر عبد اللہ تے حضرت رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دا خزانہ
سید محمد سنوسی (شمالی آفریقہ وچ )
سید محمد تے اس دے جانشین افراد دا اصلی ہدف تے مقصد ایہ سی کہ جے اساں افریقہ وچ اسلام پھیلادتا تاں فیر انگریزاں دے نفوذ نو‏‏ں ختم کرسکدے نيں۔(٧٦۰)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اسی طرح وہابیاں د‏‏ی ردّ وچ لکھی جانے والی کتاباں وچو‏ں ”مصباح الانام وجلاء الظلّام“ تالیف سید علوی بن احمدبھی اے، بنابر نقل ابی حامد بن مَرزوق کتاب”التوسل بالنبی وجھلة الوہابیین“ھے۔
کتابیات
رشید رضا: سید۔
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
ابن تیمیہ ،مفسراں د‏‏ی طرح منبر تو‏ں گفتگو کردا تھااور اک گھنٹہ وچ قرآن وحدیث تے لغت تو‏ں اوہ مطالب بیان کردا سی کہ دوسرے لوک کئی گھنٹےآں وچ اوہ مطالب بیان کرنے تو‏ں عاجز سن، گویا ایہ تمام علوم اس دے سامنے ہُندے سن کہ جتھو‏ں وی بیان کرنا چاہے فوراً انہاں مطالب نو‏‏ں بیان کردیندا سی، ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دے طرفدار اس دے بارے وچ بہت غلو تو‏ں کم لیندے سن، تے خود (ابن تیمیہ ) وی اپنے اُتے رشک کردا سی تے خود پسند ہوگیا سی جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ ہور تمام علماء تو‏ں اپنے قدم اگے بڑھائے تے گمان کرلیا کہ اوہ مجتہد ہوگیا اے، چنانچہ قدیم وجدید تمام چھوٹے وڈے علماء اُتے اعتراضات کيتا کردا سی، ایتھ‏ے تک کہ اس نے عمر نو‏‏ں وی اک مسئلہ وچ خطاکار تے قصوروار ٹھھرایا، تے جدو‏ں ایہ خبر شیخ ابراہیم رَفّی دے پاس پہونچی تووہ بہت ناراض ہوئے تے اسنو‏ں برابھلا کہیا، لیکن جس وقت ابن تیمیہ  نو‏‏ں شیخ دے پاس حاضر کيتا گیا تاں اس نے معافی چاہی تے توبہ واستغفار کیتی۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۴۱. تریخ نجد ص ۹۹۔
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
ہم ايس‏ے کتاب وچ ایہ گل بیان کرن گے کہ ابن تیمیہ غیر خدا تو‏ں ہر قسم دا توسل تے استغاثہ، یا انبیاء واولیاء نو‏‏ں شفیع قرار دینا، ايس‏ے طرح قبور د‏‏ی زیارت تے اوتھ‏ے اُتے دعا کرنا، مثلاً ایہ کہنا ”یا محمد“
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
چنانچہ ایتھ‏ے اُتے چند نکات د‏‏ی طرف اشارہ کرنا مناسب اے:
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵٦٦. کتاب تریخ الوزرات العراق یہ تو‏ں اقتباس، اس کتاب د‏‏ی پہلی جلد وچ وکھ وکھ تھانواں اُتے اس طرح دے دوسرے واقعات تفصیل دے نال بیان کيتے گئے نيں، اسيں اپنے قارئین کرام نو‏‏ں یھاں اُتے ایہ بتاداں کہ ايس‏ے کتاب دے باب ہشتم وچ ” جمعیة الاخوان“ دے بارے وچ تفصیل بیان کيت‏ی جائے گی۔
وہابیاں دے عقائد
چنانچہ اک مسلما‏ن دے لئی ایہ کہنا جائز اے :”یَا اَللّٰهُ، شَفِّعْ لی مُحَمَّداً “ (اے خدامحمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں میرا شفیع قرار دے، لیکن ایہ کہنا جائز نئيں اے ”یَا مُحَمَّد اِشْفَعْ لی عِنْدَ اللّٰ ہ“ (اے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم خدا دے نزدیک ساڈی شفاعت کرن۔(۲۹۸)
تیل کڈن دا معاہدہ
اک دوسرا واقعہ
سید دحلان صاحب تریخ رضی تو‏ں نقل کردے نيں کہ مذکورہ واقعہ وچ جو کچھ وی ہويا اوہ سب کچھ متعصب بدمعاشاں تے عثمانی تُرکاں دا کم سی تے اہل مکہ اس کم تو‏ں راضی نئيں سن، تے عوام د‏‏ی یھی نادانی ہمیشہ تو‏ں مسلماناں دے درمیان اختلاف تے تفرقہ دا باعث بنی ا‏‏ے۔(٦٧۵)
رافضی کون لوک نيں؟
توسل دا ایہ مسئلہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زندگی وچ متعدد بار رونما ہويا اے چنانچہ نسائی تے ترمذی نے عثمان بن حُنیف تو‏ں روایت نقل کيتی اے کہ جدو‏ں اک نابینا شخص رسول اسلام (ص)کی خدمت وچ اپنی شفا دے لئی حاضر ہويا تاں رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اس نابینا نو‏‏ں حکم دتا کہ ایہ دعا پڑھو:
کتابیات
دجلہ وفرات: انگریزی کتاب دا (عربی) ترجمہ، بتوسط فواد جمیل، بنام فی بلاد الرافدین، طبع بغداد ، ۱۹٦۱ء۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
اس دے دوسرے دن وی مذکورہ جگہ اُتے جمع ہوئے تے اک جریدہ تیار کيتا گیاجس د‏‏ی لمبائی(٧)بالشت تو‏ں زیادہ سی تے اس دے دو حصےآں اُتے عہد نامہ لکھیا گیا، ملا باشی نے آقا حسن مفتی تو‏ں کہیا کہ کوئیایسا شخص اسنو‏ں پڑھے جو فارسی بولی جاندا ہوئے۔
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
جس وقت مغل دمشق تو‏ں باہر نکل آئے،اور امیر اَرجْوُاس اوتھ‏ے دا حاکم ہويا ،تو اس نے ابن تیمیہ  دے کہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مغلاں دے بنائے ہوئے شراب خاناں نو‏‏ں بند کرادتا، شراب نو‏‏ں زمین اُتے بھا دتا، تے شراب دے ظروف توڑڈالے۔(۳۱)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۵۵. ماضی النجف وحاضرہیا، جلد اول ص ۳۲۴، مولف نُزہة الغری کہندے نيں کہ وہابیاں نے نجف دے لوکاں اُتے پانی بند کردتا سی، (ص۵۳)
فیصل دا مصر تو‏ں فرار
امیر فیصل دا شمار آل سعود دے سب تو‏ں طاقتور بادشاہاں وچ ہُندا اے ،اور ايس‏ے نے فتنہ وفساد د‏‏ی اگ نو‏‏ں خاموش کيتا تے کئی سال تو‏ں پھیلے افرا تفری دے ماحول دا خاتمہ کرکے امن وامان قائم کيتا تے اپنی حکومت وچ وادھا کيتا، ۱۲٦۸ھ دے بعد اک بار فیر نجد دے مختلف علاقےآں وچ آشوب تے اختلاف برپا ہويا انہاں سب نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی فیصل نے بہت کوشش کيتی۔
کتابیات
مجلہ البلاد السعودیہ، طبع مکہ۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۸۳. منتقی الاخبار، تالیف ابن تیمیہ حنبلی (ابن تیمیہ  دے دادا) ہمراہ نیل الاوطار، شوکانی ج۴ ص ۱٦۱۔
کتابیات
البلاد اخبار طبع جدّہ۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
۳۔ ہر سال ایران د‏‏ی طرف تو‏ں امیر حج معین ہوئے جو مصر  تے شام دے طریقہ تو‏ں ایرانی  حجاج نو‏‏ں مکہ  پہونچائے تے عثمانی حکومت، ایرانی  امیر حاج دے نال مصر  تے شام دے امیر حاج جداں سلوک کرے۔
کتابیات
عکاظ اخبار طبع جدّہ۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۸۵. ابن عبد البر، کتاب استیعاب جلد اول ص ۲٧۴۔
کتابیات
مجلہ قافلة الزیت، طبع ظھران۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۸٦. مغازی واقدی جلد اول ص ۲۹۰،” اِذَا بَكَتْ صَفِیِّةُ یَبْكٰی، وَاِذَا نَشَجَتْ یَنْشَجْ“
کتابیات
مجلہ المنھل، طبع مکہ۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۸٧. استیعاب جلد اول ص۲۱۲۔
کتابیات
مجلہ یاد گار، طبع تھران۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۸۸. مسند احمد ابن حنبل ج۲ ص ۴۰، نُویری کہندے نيں کہ جدو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انصار نو‏‏ں اپنے شھیداں اُتے روندے دیکھیا تاں آپ نے وی گرایہ کیہ تے کہیا کہ جناب حمزہ اُتے کوئی رونے والی نئيں اے (نھایة الارب ج ۱٧ ص ۱۱۰)
کتابیات
الموطا طابع مصر ،۱۳۸٧ ھ۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۸۹. سیرة النبی ج ۳ ص ۵۰، تریخ طبری جلد ۳ ص ۱۴۲۵، حدیث ۱۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
صواعق الالٰھیہ دے علاوہ تے د وسری کتاباں محمد بن عبد الوہاب دے عقائد د‏‏ی ردّ وچ لکھی گئیاں نيں جنھاں نے محمد بن عبد الوہاب  دے عقائد نو‏‏ں اک اک کرکے نقل کيتا تے انہاں نو‏‏ں باقاعدہ دلیلاں دے نال ردّ کيتا اے، انہاں وچو‏ں صاحب اعیان الشیعہ  علامہ سید محسن حسینی عامِلی کیکتاب ”کشف الارتیاب فی اتباع محمد ابن عبد الوہاب“ اے، ایہ کتاب اپنی صنف وچ بہترین کتاب ا‏‏ے۔
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
۴۹۲. اس موضوع نو‏‏ں سمجھنے دے لئی شیخ محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ  د‏‏ی حالات زندگی د‏‏ی آخری بحث دی طرف رجوع فرماؤ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵٦۲. جلد ۵ ص ۵۱۲۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٦۸. وفاء الوفاء باخبار دار المصطفیٰ ج۴ ص۱۳٧۱ تو‏ں ۱۴۲۲تک۔
تیل کڈن دا معاہدہ
واقعہ اس طرح اے کہ خانہ کعبہ دے بعض خادمیں نے دیکھیا کہ کعبہ  شریف اک جگہ تو‏ں گندا ہوگیا اے تے ایہ خبر مشہور ہوگئی، تے اس دا ہر طرف چرچا ہونے لگا، چنانچہ مکہ  د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں شریف برکات تے شریف مکہ ، تے محمد میرزا قاضی مکہ  دے پاس گئے تے مذکورہ واقعہ دے بارے وچ گفتگو ہونے لگی، آخر کار انہاں دے ذہن وچ ایہ گل آئی کہ ایہ کم رافضیاں دا اے، تے ایہ طے کرلیاکہ جو لوک رافضی مشہور نيں انہاں نو‏‏ں قتل کردتا جائے، چنانچہ اس سلسلہ وچ فرمان صادر کردیاگیا۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۴۴. روضة الصفاء، ناصری ج ۹ ص ۳۸۱۔
وہابیاں دے عقائد
اس سلسلہ وچ شوکانی صاحب کہندے نيں کہ محمد بن عبد الوہاب دے پیروکار ھراس شخص نو‏‏ں کافر جاندے سن جو حکومت نجد  وچ نہ ہوئے یا اس حکومت دے حکا‏م د‏‏ی اطاعت نہ کردا ہو، اس دے بعد شوکانی صاحب کہندے نيں کہ سید محمد بن حسین المُراجل(جو کہ یمن  دے امیر حجاج نيں) نے میرے تو‏ں کہیا کہ وہابیاں دے کچھ گروہمینو‏ں تے یمن  دے حجاج نو‏‏ں کافر کہندے نيں تے ایہ وی کہندے نيں کہ تواڈا کوئی عذر قابل قبول نئيں اے مگر ایہ کہ امیر نجد  د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تاکہ اوہ دیکھے کہ تسيں کس طرح دے مسلما‏ن ہوئے۔(۲۸۸)
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
شعبان المعظم٧۲٦ھ وچ اک بار فیر علماء نے ابن تیمیہ د‏‏ی مخالفت شروع کردتی، کیونجے ابن تیمیہ  نے زیارت دے خلاف فتوی دتا سی۔(۳۸)
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
اور پیغمبراکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے صالحین د‏‏ی قبور دے نزدیک نماز پڑھنا ہور انہاں د‏‏ی قبور اُتے قربانی کرنا، ایہ سب کچھ توحید دے مخالف و منافی تے باعث شرک جاندا ا‏‏ے۔
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
تریخ مکہ تو‏ں جو گلاں نقل ہوئیاں نيں انہاں نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی تے موقع دے لحاظ تو‏ں یھی مناسب اے کہ سنی شیعہ  اتحاد دے لئی نادر شاہ افشار  دے اس عہد نامہ نو‏‏ں بیان کيتا جائے جو مذکورہ مقصد دے تحت نجف اشرف  وچ لکھیا گیا تے سنی شیعہ  علماء نے اس اُتے دستخط کيتے، اساں اس مطلب نو‏‏ں ”یادگار“ نامی مجلہ شمارہ(٦)سال چھارم تو‏ں نقل کيتا اے:
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
۲۔ کفر وشرک دے معنی وچ وسعت دینا
شریف حسین تے مسئلہ خلافت
شریف حسین نے ۱۳۴۲ھ تک تقریباً اپنی مرضی دے مطابق حکومت کیت‏‏ی تے اس مدت وچ اس دے دو بیٹےآں نے وی حکومت کیت‏‏ی، جنہاں وچو‏ں اک ملک فیصل جس نو‏‏ں عراق د‏‏ی حکومت ملی تے امیر عبد اللہ جس نو‏‏ں مشرقی اردن د‏‏ی حکومت اُتے مقرر کيتا گیا ۔(٦۳۹)
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
اس سلسلہ وچ آلوسی کاکہنا اے : وہابی انہاں احادیث د‏‏ی تصدیق کردے نيںجنہاں وچ خداوند عالم دے آسمانِ دنیا (آسمان اول) اُتے نازل ہونے دا تذکرہ اے، اوہ کہندے نيں کہ خداوندعالم عرش تو‏ں آسمان دنیا اُتے نازل ہُندا اے تے ایہ کہندا اے :هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ ؟کیہ کوئی استغفار کرنے والا اے کہ وچ اس دے استغفار نو‏‏ں قبول کراں۔
تیل کڈن دا معاہدہ
عثمانی بادشاہاں نے گذشتہ فتوے دے علاوہ وی ایران د‏‏ی دشمنی وچ دوسرے کارنامے انجام دتے نيں منجملہ ایہ کہ۱۰۴۲ھ وچ عثمانی بادشاہ نے ایران یاں نو‏‏ں حج تو‏ں روکنے دا حکم صادر کردتا۔(٦۸٦)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵٦۹. طبقات اعلام الشیعہ ،جلد اول دا دوسرا حصہ ص ۵۹۴۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
ہم دیکھدے نيں کہ جدو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے مُعاذ بن جَبَل نو‏‏ں یمن  وچ تبلیغ دے لئی بھیجیا تاکہ لوکاں نو‏‏ں خدا د‏‏ی طرف بلائےں تاں آپ نے انہاں تو‏ں تاکید د‏‏ی کہ خدا اُتے ایمان د‏‏ی حقیقت تے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رسالت دے اعتراف اُتے اکتفاء کرنا، پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انہاں تو‏ں کہیا: تسيں اس قوم دے پاس جارہے ہوئے جو اہل کتاب نيں، انہاں نو‏‏ں ایہ دسنیا کہ تسيں اُتے خداوندعالم نے روزانہ پنج وقت د‏‏ی نمازاں واجبکیتیاں نيں تے جے اوہ لوک قبول کردے نيں تاں فیر انہاں دے مالداراں تو‏ں کہنا کہ تسيں اُتے زکوٰة واجب اے تاکہ اوہ فقیراں وچ تقسیم کيت‏ی جائے۔
وہابیاں دے عقائد
اور جے کوئی شخص حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں شفاعت طلب کردا اے تاں ایسا شخص بالکل انہاں بت پرستاں د‏‏ی طرح اے جو بتاں تو‏ں شفاعت طلب کردے سن ۔(۲۹۹)
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
پہلا نکتہ ایہ کہ تریخ شیعہ وچ چاہے صفویہ زمانہ ہوئے یا ہور زمانہ، کوئی وی ایسا شیعہ  عالم نئيں مل پائے گا جس نے اسلامی فرقہ نال جنگ نو‏‏ں جھاد دا ناں دتا ہو، یا کسی اک اسلامی سر زمین نو‏‏ں دار الحرب دا ناں دتا ہو، یا اسلامی مذاہب دے پیروکاراں نو‏‏ں کافر کہیا ہوئے۔
تیل کڈن دا معاہدہ
”عثمانی سپاہیاں نے راستہ وچ اک اصفھانی کاروان اُتے حملہ کردیااور شیخ الاسلام دے فتوے دے مطابق انہاں دے مرداں نو‏‏ں قتل کردتا تے انہاں د‏‏ی علوی سادات تو‏ں تے شریف خانداناں نال تعلق رکھنے والی عورتاں نو‏‏ں اسیر کرلیا، لیکن مذکورہ فتوے دے برخلاف انہاں عورتاں نو‏‏ں بہت پاک تے دیندار پایا ایتھ‏ے تک کہ اوہ اپنی حفاظت دے سلسلہ وچ نامحرم اُتے نظر کرنے تو‏ں وی سخت پرہیز کردیاں سن، انہاں وچ نجابت تے شرافت د‏‏ی تمام نشانیاں واضح تے آشکار سن، انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں دیکھنے دے بعد اوہ شش وپنچ وچ پڑگئے کہ ایسی عورتاں نو‏‏ں کِداں اسیر کرن تے انہاں نو‏‏ں غلامی وچ کِداں لے لاں، آخر کار انہاں نو‏‏ں وڈے احترام دے نال کرمانشاہ وچ پہونچادتا، تے اوتھ‏ے د‏‏ی اک عظیم ہستی میرزا عبد الرحیم دے حوالے کردتا۔(٦۸۵)
کتابیات
مالک بن انس:پیشوا وبانی مذہب مالکی، متوفی۱٧۴ھ۔
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
اسی وجہ تو‏ں بوہت سارے لوکاں نے اس دا مقابلہ کيتا ایتھ‏ے تک کہ نیڑے سی اسنو‏ں قتل کردتیاں(۴۰)
حجرے دے اُتے گنبد دے بارے وچ
سمہودی انس بن مالک تو‏ں روایت کردے نيں کہ اک شخص جو قبر آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے ھاتھ رکھے ہوئے سی ميں نے اسنو‏ں منع کيتا، اس دے بعد بعض علماء دا قول نقل کردے نيں کہ جے صاحب قبر تو‏ں مصافحہ کرنے دے قصد تو‏ں قبر اُتے ھاتھ رکھیا جائے تاں کوئی حرج نئيں ا‏‏ے۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦٦۴. کشف الارتیاب ص ٦۱، ٦۲ ،۱۳۰۸ھ شمسی وچ سعودیہ تو‏ں ایران اک ھیئت آئی تے دونے ملکاں وچ سیاسی تعلقات برقرار ہوئے۔
ابن تیمیہ دے عقائد
۱۔ توحید ابن تیمیہ د‏‏ی نظر وچ