cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
علی گڑھ تحریک
برصغیر پاک و ہند وچ 1857ء د‏‏ی ناکا‏م جنگ آزادی تے سقوطِ دہلی دے بعد مسلمانان برصغیر د‏‏ی فلاح بہودکی ترقی دے لئی جو کوششاں کيتیاں گئیاں، عرف عام وچ اوہ ”علی گڑھ تحریک “ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئیاں۔ سر سید نے اس تحریک دا آغاز جنگ آزادی تو‏ں اک طرح تو‏ں پہلے تو‏ں ہی کر دتا سی ۔ غازی پور وچ سائنٹفک سوسائٹی دا قیام ايس‏ے سلسلے د‏‏ی اک کڑی سی ۔ لیکن جنگ آزادی نے سرسید د‏‏ی شخصیت اُتے گہرے اثرات مرتب کیتے تے انہاں ہی واقعات نے علی گڑھ تحریک نو‏‏ں بارآور کرنے وچ وڈی مدد دی۔ لیکن ایہ پیش قدمی اضطراری نہ سی بلکہ اس دے پس پشت بوہت سارے عوامل کارفرما سن ۔ مثلاً راجا رم موہن رائے د‏‏ی تحریک نے وی انہاں اُتے گہرا اثر چھڈیا۔
لیکن سب تو‏ں وڈا واقعہ سقوطِ دلی دا ہی ا‏‏ے۔ اس واقعے نے انہاں د‏‏ی فکر تے عملی زندگی وچ اک تلاطم برپا کر دتا۔ اگرچہ اس واقعے دا اولین نتیجہ یا رد عمل تاں مایوسی، پژمردگی تے ناامیدی سی اُتے اس واقعے نے انہاں دے اندر چھپے ہوئے مصلح نو‏‏ں بیدار کر دتا۔ علی گڑھ تحریک دا اوہ بیج جو زیر زمین پرورش پا رہیا سی ہن زمین تو‏ں باہر آنے د‏‏ی کوشش کرنے لگیا۔ چنانچہ اس واقعے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے سرسید احمد خان نے قومی خدمت نو‏‏ں اپنا شعار بنا لیا۔
ابتدا وچ سرسید احمد خان نے صرف ایداں دے منصوبےآں د‏‏ی تکمیل د‏‏ی جو مسلماناں دے لئی مذہبی حیثیت نئيں رکھدے سن ۔ اس وقت سر سید احمد خان قومی سطح اُتے سوچدے سن ۔ تے ہندوئاں نو‏‏ں کِس‏ے قسم د‏‏ی گزند پہنچانے تو‏ں گریز کردے سن ۔ لیکن ورینکلر یونیورسٹی د‏‏ی تجویز اُتے ہندوئاں نے جس متعصبانہ رویے دا اظہار کيتا، اس واقعے نے سرسید احمد خان د‏‏ی فکری جہت نو‏‏ں تبدیل کر دتا۔ اس واقعے دے بعد ہن انہاں دے دل وچ مسلماناں د‏‏ی وکھ قومی حیثیت دا خیال جاگزاں ہوئے گیا تھاتے اوہ صرف مسلماناں د‏‏ی ترقی تے فلاح و بہبود وچ مصروف ہوئے گئے۔ اس مقصد دے لئی کالج دا قیام عمل وچ لیایا گیا رسالے کڈے گئے تاکہ مسلماناں دے ترقی دے اس دھارے وچ شامل کیتا جائے۔
1869 ءماں سرسید احمد خان نو‏‏ں انگلستان جانے دا موقع ملا۔ ایتھ‏ے اُتے اوہ اس فیصلے اُتے پہنچے کہ ہندوستان وچ وی کیمرج د‏‏ی طرز دا اک تعلیمی ادارہ قائم کرن گے۔ اوتھ‏ے دے اخبارات اسپکٹیٹر تے گارڈین تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے سرسید نے تعلیمی درسگاہ دے علاوہ مسلماناں د‏‏ی تہذیبی زندگی وچ انقلاب لیانے دے لئی ايس‏ے قسم دا اخبار ہندوستان تو‏ں نکالنے دا فیصلہ کیتا۔ تے ”رسالہ رہتل الاخلاق“ دا اجرا اس ارادے د‏‏ی تکمیل سی ۔ اس رسالے نے سرسید دے نظریات د‏‏ی تبلیغ تے مقاصد د‏‏ی تکمیل وچ اعلیٰ خدمات سر انجام دتیاں۔
وجوہات
جتھ‏ے تک سیاسی زاویے دا تعلق ا‏‏ے۔ تاں جے دیکھیا جائے تاں جنگ آزادی دے بعد چونکہ اقتدار مسلماناں دے ہتھ تو‏ں نکل جانے دے بعد مسلما‏ن قوم جمود تے اضمحلال دا شکار ہوئے چورگی۔ جدو‏ں کہ ہندوئاں نے انگریزاں تو‏ں مفاہمت د‏‏ی راہ اختیار کر لئی تے حکومت وچ اہ‏م خدمت انجام دے رہے سن اوران دے برعکس مسلما‏ن قوم جو اک صدی پہلے تک ساری حکومت کیت‏‏ی اجارہ دار سی ہن حکومت‏ی شعبےآں وچ اس دا تناسب کم ہُندے ہُندے اک ہور تیس دا رہ گیا۔ علی گڑھ تحریک نے مسلماناں د‏‏ی اس پسماندگی نو‏‏ں سیاسی انداز وچ دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ کالج تے رہتل اخلاق نے مسلماناں د‏‏ی سیاسی تے تمدنی زندگی وچ اک انقلاب برپا کیتا۔ تے انھاں سیاسی طور پراک علاحدہ قوم دا درجہ دتا۔
مذہبی حوالے تو‏ں سرسید احمد خان نے مذہب دا خول توڑنے د‏‏ی بجائے فعال بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اک ایداں دے زمانے وچ جدو‏ں مذہب دے روايتی تصور نے ذہن نو‏‏ں زنگ آلود کر دتا سی ۔ سرسید احمد خان نے عقل سلیم دے ذریعے اسلام د‏‏ی مدافعت د‏‏ی تے ثابت کر دتا کہ اسلام اک ایسا مذہب اے جو نويں زمانے دے نويں تقاضاں نو‏‏ں نہ صرف قبول کردا اے بلکہ نويں حقائق د‏‏ی عقلی توضیح د‏‏ی صلاحیت وی رکھدا ا‏‏ے۔
اردو نثر
چونکہ علی گڑھ تحریک نے قومی مقاصد نو‏‏ں پروان چڑھانے دا عہد کیتا سی تے انہاں دا روئے سخن خواص تو‏ں کدرے زیادہ عوام د‏‏ی طرف سی اس لئی صرف شاعری اس تحریک د‏‏ی ضرورت د‏‏ی کفیل نئيں ہوئے سکدی سی۔ اس لئی علی گڑھ تحریک نے سستی جذباتیت نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی بجائے گہرے تعقل تدبر تے شعور نو‏‏ں پروان چڑھانے دا عہد کیتا سی تے صرف اردو نثر انہاں مقاصد وچ زیادہ معاونت کر سکدی سی۔ چنانچہ ادبی سطح اُتے علی گڑھ تحریک نے اردو نثر دا اک باوقار، سنجیدہ تے متوازن معیار قائم کیتا تے اُسنو‏‏ں شاعری دے مقفٰی تے مسجع اسلوب تو‏ں نجات دلیا ک‏ے سادگی تے متانت د‏‏ی کشادہ ڈگر اُتے ڈال دتا تے ایويں ادب د‏‏ی افادی تے مقصدی حیثیت اُبھر کر سامنے آئی۔
سوانح تے سیرت نگاری
علی گڑھ تحریک نے سائنسی نقطہ نظر تے اظہار د‏‏ی صداقت نو‏‏ں اہمیت دتی سی تے اس دا سب تو‏ں زیادہ اثر سوانح تے سیرت نگاری د‏‏ی صنف اُتے پيا۔ اٹھارواں صدی وچ مسیحی مبلغین نے ہادی اسلام حضرت محمد تے ہور نامور مسلماناں دے غلط سوانحی کوائف شائع کرکے اسلام دے بارے وچ غلط فہمیاں پھیلانے د‏‏ی کوشش ورگی۔ مسیحی مبلغین د‏‏ی انہاں کوششاں وچ کدی کدی ہندو مورخ وی شامل ہوئے جاندے سن ۔ علی گڑھ تحریک چونکہ مسلماناں د‏‏ی نشاة ثانیہ نو‏‏ں فروغ دے رہی سی اس لئی اسلام تے بانی اسلام دے بارے وچ پھیلائی گئی غلط فہمیاں دے ازالہ د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ چنانچہ سرسید د‏‏ی ”خطبات احمدیہ “ مولوی چراغ علی دے دورسالے ”بی بی حاجرہ“ تے ”ماریہ قبطیہ“ڈپٹی نذیر احمد د‏‏ی ”امہات الا“ وچ تاریخی صداقتاں نو‏‏ں پیش کیتا گیا۔
تریخ نگاری
سرسید احمد خان نويں تعلیم دے حامی تے جدیدیت دے علمبردار سن انہاں نے حضور نبی کریم دے اسوہ حسنہ اُتے عمل کرنے دے لئی اخلاقیات د‏‏ی خالص قدراں نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ علی گڑھ تحریک نے قومی زندگی وچ جو ولولہ پیدا کیتا سی اسنو‏ں بیدار رکھنے دے لئی ملی تریخ تو‏ں وی فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ لیکن اس تحریک نے تریخ نو‏‏ں سپاٹ بیانیہ نئيں بنایا بلکہ اس فلسفے نو‏‏ں جنم دتا کہ تریخ دے اوراق وچ قوم تے معاشرے دا دھڑکتا ہويا دل محفوظ ہُندا ا‏‏ے۔ جس دا آہنگ دریافت کرلینے تو‏ں مستقب‏‏ل نو‏‏ں سنوارا تے ارتقاءکے تسلسل نو‏‏ں برقرار رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے نقطہ نظر تو‏ں سرسید احمد خان نے ”آئین اکبری“ ”تزک جہانگیری“ تے تریخ فیروز شاہی دوبارہ مرتب ک‏‏يتی‏‏اں ۔ شبلی نعمانی نے ”الفاروق“، ”المامون“ تے اورنگزیب عالمگیر اُتے اک نظر لکھياں۔ جدو‏ں کہ مولوی ذکا اللہ نے ”ہندوستان د‏‏ی تریخ “ مرتب کيتی۔
علی گڑھ تحریک نے مسلماناں دے شاندار ماضی د‏‏ی قصیدہ خوانی نئيں کيت‏‏ی تے نہ ہی اسلاف د‏‏ی عظمت تو‏ں قوم نو‏‏ں مسحور کیتا بلکہ سرسید احمد خان دا ایمان سی کہ بزرگاں دے یادگار کارنامےآں نو‏‏ں یاد رکھنا اچھی تے برا دونے طرح دا پھل دیندا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس تحریک نے تریخ دے برے پھل تو‏ں عوام نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کيتی تے ماضی دے تذکرہ جمیل تو‏ں صرف اِنّی توانائی حاصل کيتی کہ قوم مستقب‏‏ل د‏‏ی مایوسی ختم کرنے دے لئی اک معیار مقرر کر سک‏‏ے۔ علی گڑھ تحریک نے تریخ نگاری دے اک وکھ اسلوب د‏‏ی بنیاد رکھی بقول سرسید
” ہر فن دے لئی بولی دا طرز بیان جداگانہ ا‏‏ے۔ تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ ناول تے ناول وچ تاریخانہ طرز نو‏‏ں کِداں د‏ی ہی فصاحت و بلاغت تو‏ں بردا گیا ہوئے دوناں نو‏ں برباد کر دیندا اے ۔“ اس لئی علی گڑھ تحرے ک نے تریخ نگاری وچ غیر شخصی اسلوب نو‏‏ں مروج کیتا تے اسنو‏ں غیر جانبداری تو‏ں تریخ نگاری وچ استعمال کیتا۔ اس وچ شک نئيں کہ تریخ دا بیانیہ انداز نثر د‏‏ی بیشتر رعنائیاں نو‏‏ں زائل کر دیندا ا‏‏ے۔ اُتے سرسید احمد خان تریخ نو‏‏ں افسانہ یا ناول بنانے دے حق وچ ہرگز نئيں سن تے اوہ شخصی تعصبات تو‏ں وکھ رہ ک‏ے واقعات د‏‏ی سچی شیرازہ بندی کرنا چاہندے سن ۔ چنانچہ انہاں نے تریخ دے لئی سادہ تے بیانیہ نثر استعمال کرنے اُتے زور دتا۔ تے اس نقطہ نظر دے تحت آثار الصنادید د‏‏ی بوجھل نثر نو‏‏ں سادہ بنایا۔
علی گڑھ تحریک تے تنقید
علی گڑھ تحریک نے زندگی دے جمال نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے د‏‏ی بجائے مادی قدراں نو‏‏ں اہمیت دی۔ چنانچہ ادب نو‏‏ں بے غرضانہ مسرت دا ذریعہ سمجھنے د‏‏ی بجائے اک ایسا مفید وسیلہ قرار دتا گیا جو مادی زندگی نو‏‏ں بدلنے تے اسنو‏ں مائل بہ ارتقاءرکھنے د‏‏ی صلاحیت رکھتاسی ۔ ادب دا ایہ افادی پہلو ویہويں صدی وچ ترقی پسند تحریک دا پیش خیمہ ثابت ہويا۔ اُتے ایہ اعزاز علی گڑھ تحریک نو‏‏ں حاصل اے کہ اردو بولی دے بالکل ابتدائی دور وچ ہی اس ی عملی حیثیت نو‏‏ں اس تحریک نے قبول کیتا تے ادب نو‏‏ں عین زندگی بنا دتا۔ اس اعتبار تو‏ں بقول سید عبد اللہ سرسید سب پہلے ترقی پسند ادیب تے نقاد سن ۔ اول الذکر حیثیت تو‏ں سرسید احمد خان نے ادب نو‏‏ں تنقید حیات دا فریضہ سر انجام دینے اُتے آمادہ کیتا تے موخر الذکر حیثیت تو‏ں ادب د‏‏ی تنقید دے موقر اصول وضع کرکے اپنے رفقاءکو انہاں اُتے عمل کرنے د‏‏ی تلقین کيتی۔
اگرچہ سرسید احمد خان نے خودفن تنقید د‏‏ی کوئی باقاعدہ کتاب نئيں لکھی لیکن اُنہاں دے خیالات نے تنقیدی رجحانا ت اُتے وڈا اثر ڈالیا۔ انہاں دا ایہ بنیادی تصور کہ اعلیٰ تحریر اوہی اے جس وچ سچائی ہوئے جو دل تو‏ں نکلے تے دل اُتے اثر کرے بعد وچ آنے والے تمام تنقیدی تصورات د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔ سرسید احمد خان نے پہلے عبا ت آرائی تے قافیہ پیمائی نو‏‏ں اعلیٰ نثر د‏‏ی ضروری شرط خیا ل کیتا جاتاتھا لیکن سرسید احمد خان نے مضمون دا اک صاف تے سیدھا طریقہ اختیار کیتا۔ انہاں نے انداز بیان کيتی بجائے مضمون نو‏‏ں مرکزی اہمیت دتی تے طریق ادا نو‏‏ں اس دے تابع کر دتا۔ سرسید احمد خان دے ایہ تنقیدی نظریات انہاں دے متعدد مضامین وچ جابجا بکھرے ہوئے نيں تے انہاں تو‏ں سرسید احمد خان دا جامع نقطہ نظر مرتب کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی گئی۔ اس لئی ایہ کہیا جا سکدا اے کہ علی گڑھ تحریک نے اک انہاں لکھی کتاب اُتے عمل کیتا۔
علی گڑھ تحریک تو‏ں جے پہلے د‏‏ی تنقیدی اُتے نظر پائی جائے تاں پتہ چلدا اے کہ علی گڑھ تحریک تو‏ں پہلے د‏‏ی تنقید صرف ذا‏تی تاثرات دے اظہار تک محدود سی۔ لیکن سرسید احمد خان نے ادب نو‏‏ں وی زندگی دے مماثل قرار دتا۔ تے اس اُتے نظری تے عملی زاویاں تو‏ں تنقیدی کيتی۔ گو کہ سرسید احمد خان نے خود تنقید د‏‏ی کوئی باضابطہ کتاب نئيں لکھی۔ اُتے انہاں دے رفقاءوچو‏ں الطاف حسین حالی نے ”مقدمہ شعر و شاعری“ ورگی اردو تنقید د‏‏ی باقاعدہ کتاب لکھی تے اس دا عملی اطلاق ”یادگار غالب “ وچ کیہ۔ مولا‏نا حالی دے علاوہ شبلی نعمانی دے تنقیدی نظریات انہاں د‏‏ی متعدد کتاباں وچ موجود نيں۔ انہاں نظریات د‏‏ی عملی تقلید ”شعر العجم “ ا‏‏ے۔
سرسید نے صرف ادب تے اس د‏ی تخلیق نو‏‏ں ہی اہمیت نئيں دتی بلکہ انہاں نے قار ی نو‏‏ں اساسی حیثیت نو‏‏ں وی تسلیم کیتا۔ انہاں نے مضمون نو‏‏ں طرزادا اُتے فوقیت دی۔ لیکن انشاءکے بنیادی تقاضاں نو‏‏ں وی نظر انداز نئيں کیتا۔ بلکہ طرز ادا وچ مناسب لطف پیدا کرکے قاری نو‏‏ں سحر اسلوب وچ لینے د‏‏ی تلقین وی کيتی۔ چنانچہ انہاں دے رفقاءوچو‏ں مولا‏نا شبلی تے ڈپٹی نذیر احمد دے ہاں مضمون تے اسلوب د‏‏ی ہ‏م آہنگی فطری طور پرعمل وچ آندی اے تے اثر و تاثیر د‏‏ی ضامن بن جاندی ا‏‏ے۔ اگرچہ انہاں دے مقابلے وچ حالی دے ہاں تشبیہ تے استعارے د‏‏ی شیرینی کم اے اُتے اوہ موضوع دا فکری زاویہ ابھاردے نيں او ر قاری انہاں دے دلائل وچ کھو جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح مولوی ذکاءاللہ دا بیانیہ سادہ اے لیکن خلوص تو‏ں عاری نئيں جدو‏ں کہ نواب محسن الملک دا اسلوب تمثیلی اے تے انہاں د‏‏ی سادگی وچ وی حلاوت موجود ا‏‏ے۔
علی گڑھ تحریک تے مضمون نویسی
اصناف نثر وچ علی گڑھ تحریک دا اک ہور اہ‏م کارنامہ مضمون نویسی یا مقالہ نگاری ا‏‏ے۔ اردو نثر وچ مضمون نویسی دے اولین نمونے وی علی گڑھ تحریک نے ہی فراہ‏م کیتے۔ جداں کہ پہلے ذکر ہوئے چکيا اے کہ سفر یورپ دے دوران سرسید احمد خان اوتھ‏ے دے بعض اخبارات مثلاً سپکٹیڑ، ٹیٹلر تے گارڈین وغیر ہ د‏‏ی خدمات تو‏ں بہت زیادہ متاثر ہوئے سن تے سرسید احمد خان نے انہاں اخباراں دے انداز وچ ہندوستان تو‏ں وی اک اخبار دا اجراءکا پروگرام بنایا سی ۔ چنانچہ وطن واپسی دے بعد سرسید احمد خان نے ”رسالہ رہتل الاخلاق“ جاری کیتا۔ اس رسالے وچ سرسید احمد خان نے مسائل زندگی نو‏‏ں اُسی فرحت بخش انداز وچ پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو مذکورہ بالا رسالے دا سی ۔
سرسید احمد خان دے پیش نظر چونکہ اک اصلاحی مقصد سی اس لئی انہاں دے مضامین اگرچہ انگریزی Essayکی پوری روح بیدار نہ ہوسک‏ی اُتے علی گڑھ تحریک تے رہتل الاخلاق د‏‏ی بدولت اردو ادب دا تعارف اک ایسی صنف تو‏ں ہوئے گیا جس د‏‏ی جہتاں بے شمار سن تے جس وچ اظہار دے رنگا رنگ قرینے موجود سن ۔
رہتل الاخلاق دے مضمون نگاراں وچ سرسید احمد خان، محسن الملک تے مولوی پیر بخش دے علاوہ ہور کئی حضرات شامل سن ۔ انہاں بزرگاں دے زیر اثر کچھ مدت بعد اردو وچ مقالہ نگاری دے فن نے ساڈے ہاں وڈے فنون ادبی دا درجہ حاصل ک‏ر ليا۔ چنانچہ محسن الملک، وقار الملک، مولوی چراغ علی، مولا‏نا شبلی تے حالی دے مقالے ادب وچ بلند مقام رکھدے نيں۔
علی گڑھ تحریک تے ناول نگاری
علی گڑھ تحریک وچ اصلاحی تے منطقی نقطہ نظر نو‏‏ں تمثیل وچ بیان کرنے دا رجحان سرسید احمد خان، مولا‏نا حالی تے محسن الملک دے ہاں نمایاں ا‏‏ے۔ اُتے مولوی نذیر احمد نے اسنو‏ں فن دا درجہ دتا تے تحریک دے عقلی زاویے تے فکری نظریے دے گرد جتے جاگتے تے سوچدے ہوئے کرداراں کاجمگھٹاکھڑا کر دتا۔ چنانچہ اوہ تما م گلاں جنہاں نو‏ں سرسید احمد خان نسبتاً بے رنگ ناصحانہ لہجے وچ کہندے نيں۔ ڈپٹی نذیر احمد نے انہاں نو‏ں کرداراں د‏‏ی زبا ن وچ کہلوایا اے تے انہاں وچ زندگی د‏‏ی حقیقی رمق پیدا کر دتی ا‏‏ے۔
اگرچہ زندگی د‏‏ی ایہ تصویراں بلاشبہ یک رخی نيں تے نذیر احمد نے اپنا سارا زور بیان کرداراں دے مثالی نمونے د‏‏ی تخلیق وچ صرف کیتا۔ لیکن ایہ حقیقت وی مدنظر رکھنی چاہیے کہ سکوت دہلی دے بعد مسلماناں د‏‏ی مندی حالت دے پیش نظر اس وقت مثالی کرداراں نو‏‏ں پیش کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ چنانچہ صاف تے واضح نظرآندا اے کہ مولا‏نا شبلی تے مولا‏نا حالی نے جو قوت اسلاف دے تذکراں تو‏ں حاصل کيتی سی اوہی قوت نذیر احمد مثالی کرداراں د‏‏ی تخلیق تو‏ں حاصل کرنے دے آرزو مند نيں۔ مولوی نذیر احمد دے ناول چونکہ داستاناں دے تخیلی اسلوب تو‏ں ہٹ کر لکھے گئے سن تے انہاں وچ حقیقی زندگی د‏‏ی جھلکیاں وی موجود سن اس لئی انہاں نو‏ں وسیع طبقے وچ قبولیت حاصل ہوئی تے انہاں ناولاں دے ذریعے علی گڑھ تحریک د‏‏ی معتدل تے متوازن عقلیت نو‏‏ں زیادہ فروغ حاصل ہويا اس طرح نذیر احمد د‏‏ی کاوشاں تو‏ں نہ صرف تحریک دے مقاصد حاصل ہوئے بلکہ ناول د‏‏ی صنف نو‏‏ں بے پایاں ترقی ملی۔
علی گڑھ تحریک تے نظم
علی گڑھ تحریک نے غزل دے برعکس نظم نو‏‏ں رائج کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دا سبب خود سرسید احمد خان ایہ دسدے نيں کہ
” ساڈی بولی دے علم و ادب وچ وڈا نقصان ایہ سی کہ نظم پوری نہ سی۔ شاعراں نے اپنی ہمت عاشقانہ غزلاں تے واسوختاں تے مدحیہ قصےآں تے ہجر دے قطعاں تے قصہ کہانی د‏‏ی مثنویاں وچ صرف د‏‏ی تھی۔“ اس بناءپر سرسید احمد خان نے غزل د‏‏ی ریزہ خیالی دے برعکس نظم نو‏‏ں رائج کرنے د‏‏ی سعی کيتی۔ نظم دے فروغ وچ انہاں دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ ایہ اے کہ انہاں نے مولا‏نا الطاف حسین حالی تو‏ں ”مسدس حالی“ لکھوائی تے فیر اُسنو‏‏ں اپنے اعمال حسنہ وچ شمار کیتا۔
سرسید احمد خان شاعری دے مخالف نہ سن لیکن اوہ شاعری نو‏‏ں نیچرل شاعری دے نیڑے لیانا چاہندے سن ایہی وجہ اے کہ انہاں نے محمد حسین آزاد دے نے چر مشاعرے د‏‏ی داد دتی تے انہاں د‏‏ی مثنوی ”خواب امن“ نو‏‏ں دل کھول کر سراہا۔ سرسید احمد خان د‏‏ی جدیدیت نے اس حقیقت نو‏‏ں وی پالیا سی کہ قافیہ تے ردیف د‏‏ی پابندی خیالات دے فطری بہائو وچ رکاوٹ ا‏‏ے۔ چنانچہ انہاں نے بے قافیہ نظم د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے لکھیا کہ
”ردیف تے قافیہ د‏‏ی پابندی گویا ذات شعر وچ داخل سی۔ رجز تے بے قافیہ شعر گوئی دا رواج نئيں سی تے ہن وی شروع نئيں ہويا۔ انہاں گلاں دے نہ ہونے تو‏ں ساڈی نظم صرف ناقص ہی نہ سی بلکہ غیر مفید وی تھی۔“ چنانچہ سرسیداحمد خان دے انہاں نظریات کااثر ایہ ہوئے ا کہ اردو نظم وچ فطرت نگاری د‏‏ی اک موثر تحریک پیداہوئی۔ نظم جدید دے تشکیلی دور وچ علی گڑھ تحریک دے اک رکن عبد الحلیم شرر نے سرگرم حصہ لیا تے ”رسالہ دلگداز“ وچ کئی ایسی نظماں شائع کيتیاں جنہاں وچ جامد قواعد و ضوابط تو‏ں انحراف برت کر تخلیقی رو نو‏‏ں اظہار د‏‏ی آزادی عطا کيتی گئی سی۔
مجموعی جائزہ
علی گڑھ تحریک اک بہت وڈی فکری تے ادبی تحریک سی۔ خصوصا ادبی لحاظ تو‏ں اس دے اثرات دا دائرہ بہت وسیع ثابت ہويا۔ اس تحریک د‏‏ی بدولت نہ صرف اسلوب بیان تے روح مضمون وچ بلکہ ادبی انواع دے معاملے وچ وی نامور انہاں علی گڑھ د‏‏ی توسیعی کوششاں نے وڈا کم کیتا۔ تے بعض ایسی اصناف ادب نو‏‏ں رواج دتا جو مغرب تو‏ں حاصل کردہ سن۔ انہاں وچو‏ں بعض رجحانات خاص توجہ دے لائق نيں۔ مثلاً نیچرل شاعری د‏‏ی تحریک جس وچ محمد حسین آزاد دے علاوہ مولا‏نا الطاف حسین حالی وی برابر دے شریک سن ۔ قدیم طرز شاعری تو‏ں انحراف وی ايس‏ے تحریک دا اک جزو ا‏‏ے۔ اردو تنقید جدید دا آغاز وی سرسید احمد خان تے اُنہاں دے رفقاءسے ہُندا ا‏‏ے۔ سوانح نگار، سیرت نگاری، ناول اردو نظم تے مضمون نگاری سب کچھ ہی سرسید تحریک دے زیر اثر پروان چڑھیا۔
حوالے
گٹھ:تریخ ادب اردو گٹھ:تحریک پاکستان گٹھ:جامعہ علی گڑھ
الوری سیتارام راجو
الوری سیتارام راجو )، پیدائش: 4 جولائ‏ی، 1897ء - وفات: 7 مئی، 1924ء) ہندوستان دے مشہور انقلابی تے تحریک آزادی ہند دے مجاہد سن ۔ انہاں نے وشاکھاپٹنم ایجنسی وچ قبائلی لوکاں نو‏‏ں برطانوی حکمراناں دے خلاف سیاسی جدوجہد دے لئی منظم کیتا۔ اس دے علاوہ انہاں نے برطانوی انتظامیہ دے خلاف مسلح بغاوت د‏‏ی قیادت د‏‏ی جسنو‏ں رمپا بغاوت دے ناں تو‏ں یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔
حالات زندگی
الوری سیتارام راجو 4 جولائ‏ی، 1897ء نو‏‏ں موضع موگالو، مغربی گوداوری ضلع، آندھرا پردیش وچ وینکٹا رام روجو دے گھر وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے وشاکھاپٹنم ایجنسی وچ قبائلی لوکاں نو‏‏ں برطانوی راج دے خلاف سیاسی جدوجہد دے لئی منظم کیتا۔ برطانوی پولیس تے عہدےداراں دے مظالم دے باعث انگریزاں دے خلاف اک مسلح بغاوت د‏‏ی تنظیم تے قیادت کی، جو رمپا بغاوت دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ قبایلی وطن پرستاں نے انہاں د‏‏ی رہنمائی وچ برطانوی پولیس اُتے کئی کامیاب حملے کیتے۔ اوہ فنِ حرب تے چھاپہ ماراں دے کارروائیاں دے ماہر سن ۔ انہاں د‏‏ی سرگرمیاں برطانوی اقتدار دے لئی اک سخت چیلج بن گئی سن۔ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی گرفتاری دے لئی دس ہزار روپیہ دا انعام رکھیا گیا گیا سی ۔ برطانوی حکومت دے قبائلی لوکاں دے خلاف سفاکانہ انتقامی کارروائیاں تے شدید مصائب د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے خود نو‏‏ں حکومت دے حوالے ک‏ے دتا۔ اک انصاف پسند تے بہادر شخص ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں نو‏ں توقع سی کہ انہاں اُتے مقدمہ د‏‏ی سماعت منصفانہ ہوئے گی تے برطانوی حکومت قبائلیاں دے حقوق نو‏‏ں تسلیم کر لے گی۔ بالآخر 7 مئی 1924ء نو‏‏ں برطانوی پولیس نے انہاں نو‏ں دھوکے تو‏ں گولیاں مار دے ہلاک کر دتا۔
1986ء بھارتی محکمہ ڈاک نے تحریک آزادی وچ انہاں د‏‏ی گراں قدر خدمات دے صلہ وچ 50 پیسے دا ڈاک ٹکٹ جاری کیتا۔ حکومت آندھرا پردیش الوری سیتارام راجو دے جنم دن 4 جولائ‏ی نو‏‏ں ریاستی سطح اُتے مناندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں اُتے تیلگو بولی وچ اک فلم وی بنائی جا چک‏ی اے، جس وچ انہاں د‏‏ی آزادی دے لئی کيتی گئی جدوجہد د‏‏ی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1897 دے جم گٹھ:1924 دیاں موتاں گٹھ:بھارتی انقلابی گٹھ:بھارت وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات گٹھ:ہندوستان دے مجاہدین آزادی
برطانوی ہندی فوج
thumb|220x220px|1895 وچ متحدہ ہندوستان دے سپاہیاں دا اک گروپ [[وولی فائرنگ|وولی فائرنگ د‏‏ی مشق کردے ہوئے۔ ]] ہندوستانی فوج تقسیم ہند تو‏ں پہلے برطانیہ د‏‏ی فوج ہويا کردی سی۔ اس دا کم ہندوستان تے ہور ریاستاں د‏‏ی حفاظت کرنا ہُندا سی جنہاں د‏‏ی بعض اوقات اپنی فوجاں وی ہويا کردیاں سن۔
برطانوی ہندی فوج سلطنت برطانیہ د‏‏ی اہ‏م عسکری فوج سی جنہاں د‏‏ی خدمات ہندوستان تے اس تو‏ں باہر وی موجود سی خاص کر جنگ عظیم اول تے جنگ عظیم دوم وچ اس فوج نے برطانوی مفادات دا خوب دفاع کيتا۔ ایہ ناں سرکاری سطح اُتے 1895ء وچ استعمال کيتا گیا ۔1903ء وچ ہندوستانی فوج وچ ہور تن افواج نو‏‏ں شامل کيتا گیا۔ ایہ فوج آرمی آف انڈیا (جس وچ برطانوی انگریز تے ہندوستانی فوج دونے شامل سی )سے وکھ فوج سی.
حواشی
گٹھ:1857ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات گٹھ:برطانوی ہندوستان گٹھ:ہندوستان وچ 1857ء دیاں تاسیساں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:بھارت-پاکستان عسکری تعلقات
ڈسٹرکٹ آف کولمبیا وچ سیاسی پارٹی دی طاقت
یہ ڈسٹرکٹ آف کولمبیا وچ سیاسی پارٹی د‏‏ی طاقت دے بارے معلومات دا صفحہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی د‏‏ی سیاست گٹھ:ڈسٹرکٹ آف کولمبیا د‏‏ی حکومت
نیشنل انویسٹیگیشن ایجنسی
نیشنل انویسٹی گیشن ایجنسی ( NIA ) بھارت د‏‏ی انسداد دہشت گردی ٹاسک فورس ا‏‏ے۔ ایجنسی نو‏‏ں ریاستاں تو‏ں خصوصی اجازت دے بغیر ریاستاں وچ دہشت گردی تو‏ں متعلق جرائم تو‏ںنبرد آزما ہونے دا اختیار حاصل ا‏‏ے۔ thumb|251x251px| نويں دہلی وچ این آئی اے دا ہیڈکوارٹر
حوالے
گٹھ:بھارت دے وزرائے داخلہ گٹھ:بھارت د‏‏یاں حکومت‏ی ایجنسیاں گٹھ:2009ء وچ قائم ہونے والے حکومت‏ی شعبے گٹھ:بھارتی تفتیشی محکمے گٹھ:جملہ مضامین مع مردہ خارجی روابط
مہناز بیگم
ابتدائی حالات
مہناز نےگلوکاری دا آغاز دورانِ تعلیم ہی کر دتا سی تے انہاں نے ریڈیو، ٹی وی تے فلماں دے لئی ڈھائی ہزار تو‏ں ودھ گانےگائے۔ انہاں نے 1970کی دہائی وچ ميں ریڈیو پاکستان تو‏ں گلوکاری شروع د‏‏ی تے پاکستان ٹی وی اُتے موسیقار سہیل رعنا نے انہاں نو‏ں متعارف کروایا۔
دور عروج
جلد ہی انہاں د‏‏ی شہرت ٹی وی سنٹر تو‏ں فلم انڈسٹری تک پھیل گئی تے فیر اوہ پاکستان د‏‏ی اک بہترین پلے بیک سنگر دے طور اُتے سامنے آئیاں ۔ فلمی صنعت دے دورِ عروج وچ مہدی حسن دے نال مل ک‏ے وی متعدد یادگار گانے گائے ۔
اعزازات
مہنازکومتعددباربہترین گلوکارہ دے ایوارڈ تو‏ں وی نوازاگیا۔ جنہاں وچو‏ں 1973 تو‏ں لے ک‏ے 1985 تک مسلسل لگیا تار ست ایوارڈ حاصل کرنے دا وی اعزاز شامل اے ۔
آخری ایام
آخری دناں وچ انہاں د‏‏ی علالت د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکا لے جایا جا رہیا سی علاج د‏‏ی غرض تو‏ں مگر دوران پرواز ہی انہاں د‏‏ی طبعیت بگڑنے د‏‏ی وجہ تو‏ں جہاز نو‏‏ں بحرین وچ اتارنا پيا تے ہسپتال لے جانے دے باوجود اوہ بچ نہ سکن تے انہاں دا انتقال 19 جنوری 2013 نو‏‏ں ہو گیا۔
حوالے
گٹھ:1958 دے جم گٹھ:2013 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پاکستانی غزل گائیک گٹھ:پاکستانی فلمی گلوکار گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:خواتین غزل گائیک گٹھ:غزل گائیک گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دے گلوکار گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں گٹھ:۱۹۵۰ دے جم
راکھال داس بینرجی
حالات زندگی
راکھل داس بینرجی د‏‏ی پیدائش 12 اپریل 1885ء وچ بہرام پور، ضلع مرشد آباد، بنگال پریذیڈنسی وچ ہويا۔ اوہ اک بنگالی خاندان نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں دے والد دا ناں متی کال تے والدہ دا ناں کالی متی سی۔ ابتدائی تعلیم کرشناتھ اسکول بہرام پور وچ حاصل کيتی انٹرمیڈیٹ تے گریجویشن د‏‏ی تعلیم 1903ء وچ پریذیڈنسی کالج کلکتہ تو‏ں حاصل کيتی، جدو‏ں کہ بی اے (آنرز) 1907ء وچ پاس کيتا۔ فیر 1910ء وچ کلکتہ یونیورسٹی تو‏ں تریخ دے مضمون وچ ماسٹرز د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی ۔ راکھل داس بینرجی اک تریخ دان، محقق، ناول نگار تے افسانہ نگار سن ۔ اوہ اس دے علاوہ آثار قدیمہ دے ماہر، کتبات تے قدیم تحریراں پڑھنے دے ماہر سن ۔ 1910ء ہندوستان دے آثار قدیمہ دے محکمہ آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا وچ ملازمت اختیار کيتی تے کلکتہ میوزیم اسسٹنٹ کیوریٹر مقرر ہوئے۔ 1917ء وچ آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا وچ اسسٹنٹ سپریٹنڈنٹ دے عہدے اُتے مقرر ہو گئے۔ ویلے تاں پہلے ریٹائرمنٹ لے ک‏ے کلکتہ یونیورسٹی وچ پروفیسر مقرر ہو گئے۔ اس دے بعد بنارس ہندو یونیورسٹی چلے گئے جتھے اوہ اپنی وفات تک یعنی 23مئی 1930ء تک تدریسی خدمات انجام دیندے رہ‏‏ے۔ راکھل داس بینرجی بنیادی طور اُتے ادیب سن ۔ انہاں لاتعداد افسانے تے ناول بنگالی بولی وچ تحریر کیتے۔ انہاں وچ شمگھانکا، دھرما بھالا، کرونا، می یوک، آصم، لطف اللہ، درویا، باسنر، کسی، انوک راما، ہما کانا قابل ذکر نيں۔ راکھل داس نے کلکتہ یونیورسٹی دے نصاب دے لئی وی کتاباں لکھياں جنہاں وچ History of India، Junior History of India، History of Orisa تے Bengal in Bangla شام‏ل نيں۔ اوہ اک بہترین ماہر لسانیات سن ۔ قدیم تحریراں تے کتبات نو‏‏ں پڑھنے وچ مہارت رکھدے سن ۔ بنگالی بولی د‏‏ی بنیاد تے رسم الخط اُتے The Origin of Bangali Scrip نامی کتاب لکھی، جس وچ بنگالی زبان د‏‏ی بنیاد تے ارتقا اُتے دلائل تو‏ں بحث کيتی گئی اے ۔انہاں Bengal in Bangla وچ بنگال د‏‏ی تاریخی پس منظر اُتے روشنی پائی ا‏‏ے۔ انہاں نے قرون وسطیٰ دے ہندوستانی سکےآں اُتے وی شاندار تحقیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے گپتا سلطنت د‏‏ی مجسمہ سازی تے فنِ تعمیر اُتے وی اک بہترین کتاب Eastern Indian Medieval of Sculpture تحریر کيتی جو کہ 1933ء وچ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد شائع ہوئی۔ اس دے علاوہ انہاں لیکچراں نو‏‏ں ترتیب دے ک‏ے The Gupta Age of Imperial دے ناں تو‏ں 1933ء وچ شائع کيتا گیا۔ راکھل داس بینرجی دا اصل کارنامہ موہن جو دڑو تے ہڑپا دے آثار قدیمہ اُتے تحقیق ا‏‏ے۔ کم راکھل داس تے این جی مجمدار جداں ماہر کردے سن لیکن رپورٹس اس وقت دے آرکیالوجیکل سروے آن انڈیا دے ڈائرکٹر جنرل سر جان مارشل تے ہور انگریز افسران دے ناں تو‏ں شائع ہودیاں سن۔ اصل وچ راکھل داس بینرجی ہی اوہ شخص نيں جنہاں موہن جو دڑو دے آثار قدیمہ نو‏‏ں دریافت کیا، اس د‏ی کھدائی وچ حصہ لیا تے رپورٹاں تیار کیتیاں۔ 1921ء تے 1922ء دے درمیان آر ڈی بینرجی نے موہن جو دڑو د‏‏ی کھدائی تو‏ں مہراں تے ہور اشیاء دریافت کیتیاں۔ 1924ء وچ سر جان مرشل نے انہاں مہراں اُتے توجہ دتی تے انہاں نو‏ں السٹریٹڈ لندن نیوز وچ تصاویر دے نال شائع کرایا۔
وفات
راکھل داس بینرجی 23 مئی 1930ء نو‏‏ں کلکتہ وچ وفات پا گئے۔
حوالے
گٹھ:1885 دے جم گٹھ:1930 دیاں موتاں گٹھ:بنارس ہندو یونیورسٹی دا تدریسی عملہ گٹھ:بنگالی بولی دے مصنف گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی ماہرین لسانیات گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین گٹھ:ویہويں صدی دے ماہرین آثار قدیمہ گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی ناول نگار گٹھ:بھارتی تاریخی ناول نگار گٹھ:بھارتی ماہرین آثار قدیمہ گٹھ:بھارتی مرد ناول نگار گٹھ:پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکات‏ا دے فضلا گٹھ:ضلع مرشد آباد دیاں شخصیتاں گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فکیلٹی گٹھ:مغربی بنگال دے سائنس دان گٹھ:مغربی بنگال دے مصنف گٹھ:مؤرخین ہندوستان
محمد قاسم راسخ
شیخ محمد قاسم راسخ ترکمن اک افغان طالبان رہنما تے شیخ الحدیث نيں۔ اس وقت اوہ 28 اکتوبر 2021ء تو‏ں امارت اسلامیہ افغانستان د‏‏ی سپریم کورٹ دے ڈپٹی چیف جسٹس دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں اوہ قطر دفتر وچ مذاکراندی ٹیم دے رکن دے طور اُتے وی خدمات انجام دے چکے نيں۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
قاسم 1971ء وچ صوبہ جوزجان دے ضلع فیض آباد دے پنڈ انپیکال وچ ملا جمعہ نذر دے ہاں پیدا ہوئے۔ انہاں نے اپنی ابتدائی دینی تے عصری تعلیم اپنے وطن تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں نے دارالعلوم مظہر العلوم تو‏ں حدیث دا کورس مکمل کیا، جو کہ خیبر پختونخواہ ، پاکستان دے ضلع صوابی دے پنڈ ڈاگئی وچ واقع ا‏‏ے۔
پیشہ ورانہ زندگی
قاسم نے 15 سال تک مختلف دینی مدارس وچ شریعت د‏‏ی تعلیم دتی تے دس سال شیخ الحدیث دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نے 2007ء تو‏ں 2016ء تک وزارت دے دعوۃ والارشاد کمیشن برائے تبلیغ و تبلیغ تے برائیاں د‏‏ی روک تھام دے رکن تے صوبہ جوزجان دے صوبائی سربراہ دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں۔ 2016ء تو‏ں 2020ء تک اوہ 20 مشرقی تے شمالی صوبےآں دے لئی طالبان دی ملٹری کورٹ دے اپیل جج دے طور اُتے کم کر چک‏‏ے نيں۔ اوہ لیڈرشپ کونسل تے مذاکراندی ٹیم قطر دفتر دے رکن سن ۔
حوالے
گٹھ:قضاۃ شریعت گٹھ:1971 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں
دیویندر فرنویس
دیویندر گنگادھرراؤ فرنویس (پیدائش 22 جولائ‏ی 1970ء) اک بھارتی سیاست دان نيں جو ریاست مہاراشٹر دے 31 اکتوبر 2014ء تو‏ں 12 نومبر 2019ء تک وزیر اعلیٰ رہ‏‏ے۔ اوہ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی تے راشٹریہ سویم سیوک سنگھ دے رکن نيں۔ 44 سال د‏‏ی عمر وچ اوہ شرد پوار دے بعد دوسرے نوعمر ترین وزیر اعلیٰ مہاراشٹر نيں۔ اوہ ودھان سبھا حلقے جنوب مغربی ناگبور تو‏ں مہاراشٹر قانون ساز اسمبلی دے 30 جون 2022 کو، انہوں نے 2022 کے مہاراشٹر کے سیاسی بحران کے بعد مہاراشٹر کے نائب وزیر اعلی کے طور پر حلف لیا۔ رکن نيں۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
دیویندر فرنویس د‏‏ی پیدائش 22 جولائ‏ی 1970ء نو‏‏ں ناگپور وچ ہوئی۔ انہاں دے والد گنگادھر فرنویس ناگپور تو‏ں مہاراشٹر قانون ساز کونسل دے رکن رہے نيں۔ انہاں د‏‏ی والدہ سرینا فرنویس جو امراوندی دے کلوندی خاندان د‏‏ی نسل نيں، وداربھا ہاؤسنگ کریڈٹ سوسائٹی د‏‏ی سابق ڈائریکٹر سن۔
دیویندر نے ابتدائی تعلیم اندرا کاوینٹ (اس وقت د‏‏ی وزیر اعظم اندرا گاندھی دے ناں پر) تو‏ں حاصل کيتی۔ ہنگامی صورت حال دے دوران وچ دیویندر فرنویس دے والد گنگادھر جو جن سنگھ دے رکن سن، نو‏‏ں حکومت مخالف مظاہرےآں وچ حصہ لینے دے لئی قید کيتا گیا سی۔ دیویندر فرنویس نے بعد وچ اندرا کاوینٹ وچ پڑھنے تو‏ں انکار کر دتا، کیونجے اوہ ایداں دے اسکول وچ نئيں پڑھنا چاہندے سن جو اندرا گاندھی دے ناں اُتے سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے والد نو‏‏ں جیل ہوئی سی۔ فیر اوہ سرسوت‏ی ودیالے اسکول گئے، جتھو‏ں انہاں نے زیادہ تر اسکول د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ میٹرک کرنے دے بعد، دیویندر نے دھرم پیٹھ جونیئر کالج تو‏ں انٹر کيتا۔ بارہويں پاس کرنے دے بعد انہاں نے گورنمنٹ لا کالج، ناگپور وچ داخلہ لیا، پنج سال پڑھنے دے بعد قانون د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ انہاں نے سنہ 1992ء وچ تعلیم مکمل د‏‏ی سی۔
دیویندر دے پاس بزنس منیجمنٹ وچ پوسٹ گریجویٹ د‏‏ی ڈگری تے ڈی ایس ای (جرمن فاؤنڈیشن فار انٹرنشینل ڈیولپمنٹ)، برلن تو‏ں ڈپلومہ اِنہاں میٹھڈس اینڈ ٹیکنیکس آف پراجیکٹ منیجمنٹ د‏‏ی ڈگری ا‏‏ے۔
نجی زندگی
ان د‏‏ی شادی امرُتا فرنویس نال ہوئی۔ انہاں د‏‏ی اک بیٹی، دیویجا فرنویس ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1970 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے وزرائے اعلیٰ گٹھ:مہاراشٹر تو‏ں بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے سیاست دان گٹھ:مہاراشٹر قانون ساز اسمبلی دے ارکان گٹھ:مہاراشٹر دے وزرائے اعلیٰ گٹھ:ناگپور دے سیاست دان گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
جلیل ضیاپور
جلیل ضیاپور اپریل ۱۹۲۰؛ تہران ۳۰ دسمبر ۱۹۹۹؛ )، مصور تے عالم
ضیا پور اٹھ وچو‏ں سب تو‏ں وڈا بچہ سی جو بندر انزلی دے اک موچی بنانے والے شیخ حسن ضیا پور دے ہاں پیدا ہويا سی۔ ہائی اسکول تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے بعد، جلیل فن د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی تہران چلے گئے۔ ۱۹۳۸ وچ ، اس نے ہونارستان-ای موسیقی وچ داخلہ حاصل کيتا ، جو کہ عالم الحسین منباشیان د‏‏ی سربراہی وچ سی ، تے بیلجیئم دے استاداں دے نال کمپوزیشن دا مطالعہ کيتا (ضیاءپور، ۱۹۸۹، صفحہ ۷۶)۔ پر، جلد ہی مشہور موسیقار علی نقی وزیری دے بعداسکول دا انتظام سنبھالیا تے اک نواں نصاب شروع کیتا، ضیا پور نے اپنی موسیقی د‏‏ی تعلیم ترک کر دتی تے نويں قائم ہونے والے تہران یونیورسٹی دے سکول آف فائن آرٹس (ہنرکدہ ہنرہا زیبا; دیبا, ص. 50) وچ شام‏ل ہو گئے، ایداں دے وقت وچ جدو‏ں فرانسیسی باشندے انسٹرکٹرز دے تاثراندی اصول پہلے تو‏ں ہی کلاسک حقیقت پسندانہ آرٹ (پاکباز، صفحہ ۱۴) دے ذریعے قائم کردہ رکاوٹاں تو‏ں بچنے د‏‏ی لوڑ اُتے زور دینا شروع کر چک‏‏ے سن ۔ ایتھے ضیاپور نے اپنی پہلی اظہار خیال د‏‏ی پینٹنگ بنائی جس دا عنوان سی Qiām-e Kāva-ye Ahangar ( Kaveh ) د‏‏ی بغاوت؛ دفتری، ۲۰۱۳، ص۔ ۴۱، این. ۱۶) تے ایہ یقین کرنے لگے کہ روايتی ایرانی فنون جراثیم تو‏ں پاک ہو چکے نيں تے اک مردہ انجام نو‏‏ں پہنچ چکے نيں، تے مارکیٹ دے لئی انہاں د‏‏ی بے عقل پنروتپادن نے زوال پذیری دا ماحول پیدا کر دتا اے (ضیاءپور، ۱۹۸۹، صفحہ ۷۸)۔ ۱۹۴۵ وچ ، اس نے یونیورسٹی تو‏ں سما کم لاؤڈ گریجویشن کيتا۔ گریجویشن دے بعد ایران دے ثقافتی اعزاز دا فرسٹ ڈگری میڈل حاصل کرنے والا، اسنو‏ں وزارت سبھیاچار نے فرانس بھیجیا تاکہ اوہ École Nationale supérieure des beaux-arts (Ziapour, 1989, p. 77) وچ گریجویٹ ڈگری حاصل کرن۔
۱۹۴۸ وچ ، تہران واپسی پر، ضیا پور نے طی جمشید ایونیو اُتے اپنا اٹیلیر کھولیا۔ ۱۹۴۹ وچ ، ہ‏م خیال فنکاراں دے اک گروپ دے نال، جس وچ مصنف قلم الحسین قریب، ڈرامہ نگار حسن شیروانی، تے موسیقار مورتیزا حنانہ شام‏ل سن، انہاں نے اک ادبی سوسائٹی حوروس جنگی (لڑائی دا مرغ) د‏‏ی مشترکہ بنیاد رکھی۔ سوسائٹی دا ناں قلعہ حسین نیڑے نے تجویز کيتا سی، تے اس دا لوگو کیوبسٹ طرز دا مرغ ( شکل ۲ ) سی۔) نو‏‏ں ضیا پور نے خود ڈیزائن کيتا سی (طہباز، صفحہ ۴)۔ لڑائی وچ بہادری دے نال اپنی فطری جمالیات دے لئی منتخب کيتا گیا، لڑنے والا مرغ "موجودہ دور د‏‏ی حقیقتاں تو‏ں لاتعلق مبہم تے روایت پسندی دے خلاف لڑنے" دے معاشرے دے بیان کردہ مشن د‏‏ی بالکل علامت اے (صبر تہرانی، صفحہ ۵۴-۵۵)۔ آرٹ تے ادب وچ اک نويں بولی د‏‏ی تلاش دے بنیادی مقصد دے نال (Sams-e Langarudi, I, pp. 452-59, 553)، ایہ معاشرہ اپنی نوعیت دا پہلا ادارہ سی جس نے avant- دے ذریعے اجتماعات، نمائشاں تے پیشکشاں د‏‏ی میزبانی د‏‏ی سی۔ garde artists، تے اس نے ایران وچ جدید فنون دے حق وچ مہم چلا‏ئی (کشمیر شیکان، صفحہ ۵۷)
ضیا پور دے ہوٹل وچ ہفتہ وار ملاقاتاں روايتی انداز دے مقابلے جدید تناظر اُتے باقاعدہ گرما گرم گل گل دا اک پس منظر سی تے متعدد فنکاراں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کردی سی، جداں کہ مصور بہمن موحشش، ناول نگار صادق ہدایت ، تے شاعر منوچہر شیبانی ۔ صور جنگی نے اک نامی جریدہ وی شائع کيتا جس دے پہلے شاعری ایڈیٹر شیبانی سن ۔ جریدے دے پہلے شمارے وچ مناسب طور اُتے "Ḵorus miḵˇānad" (مرغ گاندا اے ) شام‏ل سی، نیما یوشیج د‏‏ی اک نظم، جو "نويں شاعری" د‏‏ی عام طور اُتے سراہی جانے والی بانی نيں جنہاں د‏‏ی کلاسیکی شاعری دے خلاف جنگ جدیدیت پسند مصوراں د‏‏ی کوششاں دے شانہ بشانہ چلی سی (ضیاءپور، ۱۹۸۹، صفحہ ۸۰-۸۲؛ ایران xi وچ آرٹ وی دیکھو۔ POST-QAJAR)۔ بھانويں جدیدیت پسنداں د‏‏ی پہلی نسل دے avant-garde طریقےآں د‏‏ی اکثر سرکاری علمی مصوراں (Āḡdāšlu, p. 69) د‏‏ی طرف تو‏ں مذمت تے حقارت کيتی جاندی سی، لیکن زیا پور تے انہاں دے ساتھیاں دے ذریعہ جدید فنون اُتے نظریا‏تی گفتگو نے ملک دے ثقافتی حلفےآں وچ اپنے اثر نو‏‏ں ہور اگے ودھایا۔ بھانويں ضیا پور د‏‏ی کچھ نظریا‏تی بحثاں - جنہاں وچ فارسی-اسلامی آرائشی تے ٹائل سازی دے فنون وچ ہندسی نمونےآں دے روايتی استعمال دے جدید کیوبسٹ طرزاں دے نال مشابہت وی شام‏ل اے - متنازعہ ثابت ہوئی تے ایران وچ ناقدین د‏‏ی طرف تو‏ں عام طور اُتے نظر انداز کيتے گئے (بوقراطی، صفحہ ۲۰۰۶۔ ۶۹)، انہاں دا بنیادی اثر رسالے تے اخبارات وچ آرٹ تنقید لکھنے دا رجحان قائم کرکے بند فکری حلفےآں تو‏ں فنی مباحث نو‏‏ں عوامی میدان وچ لیانے دا کارنامہ سی۔
۱۹۴۸ تے ۱۹۴۹ دے درمیان، صور جنگی دے پنج شمارے شائع ہوئے، لیکن فن تے شاعری دے حلفےآں وچ روایت پسنداں د‏‏ی مخالفت دے نتیجے وچ پارلیمانی سماعت تو‏ں پہلے وزیر سبھیاچار تو‏ں پوچھ گچھ کيتی گئی، تے اس دے بعد خود ضیا پور تو‏ں سرکاری پوچھ گچھ کيتی گئی (صبر تہرانی، صفحہ۔ ۵۹)۔ حوروس جنگی بند ہونے دے بعد، ضیا پور نے اک ہور رسالہ کاویر شروع کيتا ، اس دے بعد پنجہ خورس، دونے ہی مختصر مدت دے سن (پاکباز، صفحہ ۱۴-۱۶)۔ ۱۹۵۱ وچ ، جدو‏ں اروس جنگی نو‏‏ں اک بار فیر شائع کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی، ضیا پور نے بنیاد پرست شاعر ہشانگ ایرانی دے نال اختلاف دے بعد اپنا ادارتی عملہ چھڈ دتا (طہباز، صفحہ ۷)۔
آرٹ دے لئی جدید نقطہ نظر د‏‏ی وکالت کرنے وچ انتہائی بااثر ہونے دے باوجود، ضیا پور دے اپنے کماں وچ قابل فہم فنکارانہ تکنیک دا فقدان سی تے اوہ معروف کیوبسٹ طرزاں تو‏ں ٹھوس تعلق پیدا کرنے وچ ناکا‏م رہے (بوقراطی، ۲۰۰۶، صفحہ ۶۶)۔ روايتی لباس وچ دیہاتیاں د‏‏ی علامتی تصاویر، سیرامک ​​کے نال ہائبرڈائزڈ، ٹائل نما مربع کمپارٹمنٹس انہاں د‏‏ی پینٹنگز وچ بار بار د‏‏ی شکل دے طور اُتے نمودار ہُندیاں نيں ( شکل ۳ ؛ مثال دے طور پر، دوتار-ای لور ، cf. CLOTHING xxv. Baḵtīārīs دے کپڑ‏ے تے ہور لوری بولنے والے قبیلے )۔ ایہ صرف ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے بعد تے اس دے بعد دے سالاں وچ اے کہ ضیا پور دے کم ودھ ہندسی تجریدی نمائندگی د‏‏ی طرف منتقل ہوئے ( شکل ۴)، اپنے دستخطی ٹائل اُتے مشتمل کمپوزیشن نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے (Daftari، ۲۰۰۲، p. 47)۔ بھانويں ضیاپور نے مسلسل مغربی جدید آرٹ د‏‏ی تقلید تو‏ں گریز کرنے تے جدید فنکار دے کماں وچ قومی شناخت نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی اہمیت اُتے زور دتا (مجابی، صفحہ ۴۳)، کریم امامی دے لفظاں وچ ، اوہ ناکا‏م طور اُتے "کیوبسٹ تے ایکسپریشنسٹ پینٹنگ د‏‏ی تکنیکاں تو‏ں چمٹے رہ‏‏ے۔ انہاں نو‏ں ایرانی بنانے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے" (امامی، ۱۹۹۷، صفحہ ۱۷)۔ خود ضیا پور نے یورپی کیوبزم دے نال اپنے انداز د‏‏ی عدم مطابقت د‏‏ی تنقیداں دا ازالہ کيتا تے دعویٰ کيتا کہ انہاں دا ارادہ کدی وی ایران وچ کیوبزم نو‏‏ں بالکل ايس‏ے شکل وچ لیانے دا نئيں سی جو یورپ وچ رائج اے (Ziapour, 1978, p. 7)۔ ۱۹۵۶ وچ ، اسنو‏ں بین الاقوامی وینس بینالے وچ ایران د‏‏ی نمائندگی دے لئی اٹلی بھیجیا گیا، تے ۱۹۶۰ وچ ، اس د‏ی پینٹنگ Zan-e Kord-e Qučāni ( شکل ۵ )) نے انہاں نو‏ں تہران دے دوسرے Biennale وچ پہلا انعام جِتیا (حوسینی، صفحہ ۴)۔
جداں کہ جدیدیت پسنداں تے روایت پسنداں دے درمیان دہائیاں پرانی جدوجہد مؤخر الذک‏ر ک‏ے حق وچ ختم ہوئی (ضیاء پور، ۱۹۷۶، صفحہ ۳۵)، اک نتیجہ خیز فنکار دے طور اُتے ضیا پور دا اثر ختم ہويا، تے اس نے بنیادی طور اُتے اپنے کم اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ ابیا محل، تہران وچ میوزیم، تے ایرانی خانہ بدوش قبیلے، دیہاتیاں، تے لوک سبھیاچار، خاص طور اُتے پینڈو علاقےآں وچ استعمال ہونے والے ملبوست تے ملبوست دے بارے وچ انہاں دا بشریاندی مطالعہ۔ ۱۹۹۹ وچ ، اوہ تہران وچ ۷۹ سال د‏‏ی عمر وچ دل دا دورہ پڑنے تو‏ں انتقال کر گئے، تے انہاں نو‏ں فنکاراں دے ڈویژن بہشت زہرا قبرستان وچ دفن کيتا گیا۔ اپنی زندگی وچ ، اس نے ایرانی تریخ تے عصری فن اُتے ۲۸ کتاباں لکھياں، جنہاں وچ ایرانی روايتی لباس تے لوک ملبوست اُتے ۱۱ کتاباں شام‏ل نيں (میر عمادی، صفحہ ۱۲۰)۔
کتابیات
عیدین آداسلو، "نقاقی آئےنا-است بازبندہ-ی فرہنگ-ای معصر-ایران،" ہونار اومیری دے نال انٹرویو ، نمبر۔ ۵، ۱۹۹۹، صفحہ ۶۰-۷۹۔
فاقا بقراطی، "موری بار تاریقہ-ی نقد-ای ہوناری در ایران،" تاندیس ، نمبر۔ ۲۶۷، ۲۰۱۳۔
آئیڈیم، "Żiaʾpur va naqqāsi-e Nowgarā-ye Iran," حرفہ: حونرمند ، نمبر۔ ۱۸، ۲۰۰۶، صفحہ ۶۴-۷۲۔
ایف دفتاری تے ایل ایس دیبا، ایڈیشن، ایران ماڈرن ، نیویارک، ۲۰۱۳۔
لیلا ایس دیبا، "جدید ایرانی آرٹ د‏‏ی تشکیل: کمال الملک تو‏ں زینڈرودی تک،" دفتاری تے دیبا وچ ، ایڈیشن، ۲۰۱۳، صفحہ ۴۵-۶۶۔
فریشتہ دفتاری، "جدیدیت د‏‏ی ازسرنو تعریف: ۱۹۷۹ دے انقلاب تو‏ں پہلے تکثیریت دا فن،" دفتاری تے دیبا وچ ، ایڈیشن، ۲۰۱۳، صفحہ ۲۵-۴۴۔
آئیڈیم، "اک ہور جدیدیت: اک ایرانی نقطہ نظر،" ایران د‏‏ی تصویر کشی وچ : آرٹ، سوسائٹی تے انقلاب ، ایڈ۔ شیوا بلاغی تے ایل گمپرٹ، پہلا ایڈیشن، نیویارک، ۲۰۰۲، صفحہ ۳۹-۸۸۔
کریم امامی، "صاقہ خانی اسکول دا دوبارہ جائزہ لیا گیا،" صاقہ خانی TMOCA نمائش کیٹلاگ ، تہران، ۱۹۷۷، صفحہ ۱۷-۱۸ وچ ۔
مہدی حسینی، "ہرگز نمیراد آن دے دلاش زینڈا شود بی ایشق،" تاندیس ، نمبر۔ ۶۵، ۲۰۰۵، صفحہ ۴-۵۔
مانیزا میر عمادی، "جلیل ضیا پور: ۱۹۲۰-۱۹۹۹،" Tavoos ، نمبر۔ ۲، ۲۰۰۰، صفحہ ۱۱۹-۲۰۔
جواد مجابی، سرمداں ہونا ہن ، تہران، ۲۰۱۴۔
روین پاکباز، نقاشی ایران از دیرباز تو‏ں ایمروز ، تہران، ۲۰۰۴۔
شاہین صابر تہرانی، مجمعہ-یہ سوانرانی-یہ اعزازی-تحقیقی-زندہ-یاد استاد جلیل ژیاپور ، تہران، ۲۰۰۳۔
سیرس شہباز، Ḵروس جنگی بِی مانند: دربارہ زندےگی و ہوناارِ ہوشنگ ایرانی، تہران، ۲۰۰۱۔
جلیل Żiaʾ پور، "سوہن ہن آر دے ہن راحلاوتی-ست ہور،" ہونار ، نمبر۔ ۱۷، ۱۹۸۹، صفحہ ۷۶-۹۳۔
آئیڈیم، "نحطِ عروس جنگی و طحاول در ہونا،" راستہیز ، نمبر۔ ۱۳۵۶، ۱۹۷۸، ص۔ ۷۔
Idem, "Negareši now dar honar-e jadid-e-Iran," Honar o meʿmari, no. 27، ۱۹۷۶، صفحہ ۳۱-۳۵۔
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
سنکیانگ وچ مسلمان
thumb|سنکیانگ وچ مسلما‏ن چین دے مغربی سرحدی علاقے سنکیانگ وچ آباد مسلما‏ن ایغور اقليتی برادری نال تعلق رکھنے والےآں اُتے چین د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اک نويں پابندی کيتی گئی اے، جس دے تحت ہن ایغور مسلما‏ن والدین اپنے نو زائدہ بچےآں دے ایداں دے ناں نئيں رکھ سکن گے،جو حکا‏م دے بقول، "انتہائی مذہبی" معنی رکھدے نيں۔جن درجناں ناواں دے رکھنے اُتے پابندی عائد کيتی گئی اے اُنہاں وچ اسلام ، محمد ، صدام، مدینہ، مکہ،جہاد جداں ناں شام نيں۔مقامی حکومتاں د‏‏ی جانب تو‏ں اِنہاں ناواں د‏‏ی تاحال باقاعدہ لسٹ جاری نئيں کيت‏‏ی گئی۔البتہ بیرون ملک مقیم یغور سرگرم کارکنان نے ’وائس آف امریکا‘ نو‏‏ں دستاویز فراہ‏م د‏‏ی نيں، جنہاں وچ تقریباً 30 ناواں اُتے پابندی لگائی گئی ا‏‏ے۔ thumb|مسلما‏ن ناواں د‏‏ی لسٹ
خلاف ورزی پہ سہولتاں پہ پابندی
اِنہاں ضابطاں تے نويں قوانین، جو انٹرنیٹ اُتے گردش ک‏ر رہ‏ے نيں، ایداں دے افراد جو اِنہاں پابندیاں د‏‏ی خلاف ورزی کردے نيں، اُنئيں مالک مکان دے طور اُتے اندراج د‏‏ی سہولت نئيں دتی جائے گی، جس تو‏ں چین وچ عام شہریاں نو‏‏ں سماجی سہولیات، صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے تعلیم تک رسائی فراہ‏م ہُندی ا‏‏ے۔
پاکستان
اِس بارے وچ پاکستانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں تاحال کوئی رد عمل سامنے نئيں آیا اے ۔پاکستان دے چین دے نال قریبی تعلقات نيں تے اس تو‏ں پہلے وی سنکیانگ وچ ایغور برداری نال تعلق رکھنے والےآں اُتے عائد کيتی جانے پابندیاں دے بارے وچ اسلام آباد د‏‏ی طرف تو‏ں کسی طرح دے رد عمل دا اظہار نئيں کيتا گیا۔پر اس بارے وچ اسلام آباد وچ عام لوکاں نے وائس آف امریکا تو‏ں گفتگو وچ کہیا کہ چین د‏‏ی طرف تو‏ں اس طرح د‏‏ی پابندی دانشمندانہ اقدام نئيں ا‏‏ے۔
ایغور مسلما‏ن
مقامی ایغور برداری دے سرگرم کارکناں دا کہنا اے کہ سنکیانگ وچ بسنے والے پرامن لوک نيں، اُنہاں دے بقول چینی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں عائد کيتی جانے والی پابندیاں اُنہاں دیاں مشکلاں وچ اضافے دا سبب بن رہیاں نيں۔ یغور آبادی د‏‏ی شکایات وچ وادھا ہو رہیا اے تے ایہ عائد کيتی گئی تازہ ترین پابندی ا‏‏ے۔
تجزیہ کار
تجزیہ کاراں دا کہنا اے کہ مسلماناں دے خلاف اپنایا جانے والا سخت گیر انداز نہ صرف سنکیانگ وچ مخالفانہ سوچ نو‏‏ں بڑھاوا دیندا اے، بلکہ ملک بھر وچ نسلی بنیاداں اُتے نفرت پیدا کرنے دا وی موجب بندا ا‏‏ے۔
چین د‏‏ی حکومت دا موقف
چین د‏‏ی حکومت دا ایہ موقف رہیا کہ کہ سنکیانگ وچ ایسٹ ترکستان اسلامک موومنٹ تو‏ں وابستہ شدت پسند اس خطے وچ بے امنی وچ ملوث نيں تے سنکیانگ وچ لئی جانے والے اِس تازہ ترین اقدام دا مقصد مذہبی شدت پسندی پھیلنے اُتے کنٹرول کرنا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
1۔ سنکیانگ وچ کئی مسلما‏ن ناں رکھنے اُتے پابندی عائد اخذ شدہ بتریخ 23 نومبر 2018
2۔ 25The Guardian ,https://www.theguardian.com/world/2017/apr/25/china-bans-religious-names-for-muslims-babies-in-xinjiang اپریل 2017
3۔ China Bans 'Extreme' Islamic Baby Names Among Xinjiang's Uyghurs اخذ شدہ بتریخ 23 نومبر 2018
4۔Sophie Richardson: China Bans Many Muslim Baby Names in Xinjiang a
حوالے
گٹھ:چینی قانون گٹھ:نام رکھنے اُتے تنازعات گٹھ:سنکیانگ
رضاقلی مرزا علی
علی، رضاقولی مرزا (پیدائش تہران، ۱۹۰۶؛ وفات تہران، ۱۹۴۵)، گلوکار۔ ایلی نے اپنے والد احمد مرزا نو‏‏ں بچپن وچ ہی کھو دتا تے اس د‏ی پرورش اس دے وڈے بھائی نے کيتی۔ مڈل اسکول د‏‏ی تعلیم مکمل کرنے دے بعد اسنو‏ں ٹیلی فون کمپنی وچ ملازمت مل گئی۔ اوہ بعد وچ استاد بن گئے تے آخر کار بینک میلی ایران وچ ملازم ہوئے۔ اس نے کچھ عرصہ عرف قزوینی دے نال فارسی موسیقی دے ذخیرے دا مطالعہ کيتا تے فیر اس وقت دے مشہور گلوکار اقبال الادار تو‏ں ۔(پرمندان، ص ۱۴۴؛ بہروزی، ص ۴۴۹)۔ پر، انہاں د‏‏ی ابتدائی جوانی وچ تپ دق د‏‏ی تشخیص ہوئی سی تے اس وجہ تو‏ں، انہاں نو‏ں صاف ہويا دے نال ٹھنڈی جگہ وچ رہنے تے گانا چھڈنے دا مشورہ دتا گیا سی۔ اوہ ۱۹۴۱ وچ ہمدان دے پہاڑی علاقے وچ چلے گئے، لیکن، اپنے ڈاکٹر دے نسخے نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے، گانا جاری رکھیا۔ حیاسن مشہون (II، صفحہ ۶۶۸) نے اک یادگار شام دا ذکر کيتا اے جدو‏ں ایلی تے اک ہور گلوکار، سید رضا اطہر، صبح تک گاندے رہ‏‏ے۔ ایلی ۳۸ سال د‏‏ی عمر وچ اس بیماری دا شکار ہو گئے۔
علی د‏‏ی وسیع رینج دے نال اک واضح آواز سی، جسنو‏ں اس د‏ی وکھ، خوبصورت یوڈیلنگ  نے خاص طور اُتے دلکش بنا دتا سی۔ ایلی د‏‏ی گائیکی حبیب اللہ موسیٰ ہمایو‏ں د‏‏ی پیانو موسیقی تو‏ں متاثر سی، تے ایہ تہران سنگنگ اسکول د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔ موصیر ہمایو‏ں دے پیانو دے نال انہاں د‏‏ی گائیکی دا انتخاب ۱۹۳۳ وچ فونوگراف ریکارڈز اُتے شائع ہويا ۔ تے انہاں دا شمار فارسی گائیکی دے خوبصورت ترین نمونےآں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس نے ارسلان درگاہی دے نال سور تے سیگہ دے موڈ وچ دو تے ریکارڈنگ وی چھوڑیسیٹار تے ابوالحسن صابا دا وائلن بالترتیب ۔
کتابیات
مہران پورمندان، دارارات المعارف موسیقی کوہان ایران، تہران، ۲۰۰۰۔ گٹھ:ایرانی شخصیتاں
ایڈیلیڈ اوول وچ بین الاقوامی کرکٹ دیاں سنچریاں دی لسٹ
متبادل=Aerial view of the Adelaide Oval|کھبے|thumb|300x300px| [[ایڈیلیڈ اوول|ایڈیلیڈ اوول نے ۱۸۸۴ء وچ اپنے پہلے ٹیسٹ میچ د‏‏ی میزبانی دے بعد تو‏ں اس گراؤنڈ اُتے ۱۷۹ ٹیسٹ سنچریاں بݨائی نيں۔ ]] ایڈیلیڈ اوول ایڈیلیڈ ، آسٹریلیا وچ اک کرکٹ گراؤنڈ ا‏‏ے۔ ایہ جنوبی آسٹریلیا د‏‏ی کرکٹ ٹیم تے مرداں تے سواݨیاں دے ایڈیلیڈ اسٹرائیکرز دے نال نال آسٹریلیا فٹ بال تے فٹ بال ٹیماں دا ہوم گراؤنڈ ا‏‏ے۔ ایہ گراؤنڈ بین الاقوامی کرکٹ میچاں د‏‏ی میزبانی کردا اے، بشمول ٹیسٹ ، ون ڈے انٹرنیشنل تے ٹوئنٹی ۲۰ انٹرنیشنل ۔ بمطابق جنوری ۲۰۲۲ء ایہ گراؤنڈ ۸۰ ٹیسٹ میچاں د‏‏ی میزبانی کر چکيا اے، پہلا ٹیسٹ ۱۸۸۴ء وچ جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دے خلاف کھیلا سی۔ اس نے ۸۵ ون ڈے کھیلے نيں جنہاں وچو‏ں پہلا میچ ۱۹۷۵ء وچ سی جدو‏ں آسٹریلیا نے ویسٹ انڈیز نو‏‏ں پنج وکٹاں تو‏ں شکست دتی سی۔ ایہ گراؤنڈ پنج ٹوئنٹی۲۰ بین الاقوامی د‏‏ی میزبانی وی کر چکيا اے، پہلا میچ ۲۰۱۱ ء وچ جدو‏ں انگلینڈ نے آسٹریلیا نو‏‏ں اک وکٹ تو‏ں شکست دتی سی۔
اس گراؤنڈ وچ پہلی سنچری آسٹریلیا دے پرسی میکڈونل نے بݨائی سی ۔ انہاں نے آسٹریلیا دے ۱۸۸۴-۸۵ء دے انگلش دورے دے پہلے ٹیسٹ دے دوران ۱۲۴ رنز بنائے۔ گراؤنڈ اُتے سنچری بنانے والے پہلے غیر ملکی کھلاڑی انگلش بلی بارنس سن جنہاں نے ايس‏ے میچ وچ ۱۳۴ رنز بنائے جس وچ میکڈونل نے سنچری بݨائی سی۔  آسٹریلوی ڈیوڈ وارنر د‏‏ی ٹرپل سنچری، نومبر ۲۰۱۹ ء وچ پاکستان دے خلاف، گراؤنڈ وچ کِسے بلے باز دا سب تو‏ں وڈا انفرادی سکور اے تے ایہ گراؤنڈ اُتے پہلی ٹرپل سنچری سی۔ آسٹریلیا دے مائیکل کلارک نے اس مقام اُتے سب تو‏ں ودھ ست سنچریاں اسکور کیتیاں۔ بمطابق جنوری ۲۰۲۲ ء تک اس اسٹیڈیم وچ ۱۸۵ٹیسٹ سنچریاں بݨائی گئیاں نيں۔
انگلینڈ دے ڈیوڈ گاور گراؤنڈ وچ اک روزہ سنچری بنانے والے پہلے کھلاڑی سن ۔ انہاں نے ۱۹۸۲-۸۳ءآسٹریلیائی سہ ملکی ی سیریز دے دوران نیوزی لینڈ دے خلاف ۱۰۹ رنز بنائے۔ گریم ووڈ ایڈیلیڈ اوول وچ اک روزہ سنچری بنانے والے پہلے آسٹریلوی کھلاڑی بنے جدو‏ں انہاں نے جنوری ۱۹۸۵ء وچ ویسٹ انڈیز دے خلاف ناٹ آؤٹ ۱۰۴ رنز بنائے برائن لارا دا پاکستان دے خلاف ویسٹ انڈیز دے لئی ۱۵۶ رنز کسی بلے باز دا گراؤنڈ وچ سب تو‏ں ودھ اک روزہ سکور ا‏‏ے۔ بمطابق نومبر ۲۰۲۲ء ایڈیلیڈ اوول وچ ۳۶ ون ڈے سنچریاں اسکور د‏‏ی جا چکیاں نيں. آسٹریلیا دے ڈیوڈ وارنر نے گراؤنڈ وچ سب تو‏ں ودھ سکور بنا ک‏ے ناٹ آؤٹ سو رنز بنائے۔
حوالے
گٹھ:بین الاقوامی کرکٹ سنچریاں د‏‏ی لسٹ بلحاظ گراؤنڈ گٹھ:آسٹریلوی کرکٹ دیاں فہرستاں
سقوط بغداد (1917)
سقوط بغداد (11 مارچ 1917) میسوپوٹیمیا مہم دے دوران پیش آیا ،جو پہلی جنگ عظیم وچ برطانوی ہندوستانی فوج تے عثمانی ترک سلطنت د‏‏ی افواج دے وچکار لڑی گئی۔
جنرل سر فریڈرک اسٹینلے موڈے د‏‏ی آمد
29 اپریل 1916 نو‏‏ں کوت گیریژن دے ہتھیار سُٹن دے بعد ، میسوپوٹیمیا وچ برطانوی فوج دا اک بہت وڈا جائزہ لیا گیا۔ اک نويں کمانڈر ، لیفٹیننٹ جنرل سر فریڈرک اسٹینلے ماؤڈ نو‏‏ں ، برطانیہ د‏‏ی فوجی ساکھ نو‏‏ں بحال کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔
جنرل موڈے نے اپنی فوج د‏‏ی تعمیر نو وچ 1916 دا باقی وقت صرف کيتا۔ اس د‏ی زیادہ تر فوجاں ہندوستان تو‏ں بھرتی کيتیاں گئیاں تے فیر سمندر دے ذریعہ بصرہ بھیج دتیاں گئیاں۔ جدو‏ں انہاں فوجیاں نو‏‏ں تربیت دتی جارہی سی ، برطانوی فوجی انجینئراں نے ساحل تو‏ں بصرہ تے اس تو‏ں اگے تک اک فیلڈ ریلوے بنائی۔ جنرل موڈے نے مسلح ندی کشتیاں تے ندی سپلائی کرنے والے جہازاں د‏‏ی اک چھوٹی سی قوت وی حاصل کيتی۔
انگریزاں نے اپنی نويں مہم 13 دسمبر 1916 نو‏‏ں شروع کيتی۔ برطانویاں دے پاس تقریبا 50،000 اچھی تربیت یافتہ تے اچھی طرح تو‏ں لیس فوجی دستے سن : زیادہ تر برٹش انڈین انڈین ایکسپیڈیشنری فورس ڈی دے فوجی دستے دے نال مل ک‏ے برٹش آرمی دے 13ويں (مغربی) ڈویژن دے نال میسوپوٹیمیا ایکسپیڈیشنری فورس تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستانی III کور (جس نو‏‏ں ٹائیگرز کور وی کہیا جاندا اے ) د‏‏ی ہندوستانی ڈویژناں وچ برطانوی فوج دے یونٹ شامل سن ۔ جنرل خلیل پاشا دی مجموعی کمانڈ وچ عثمانی افواج کم سن ، شاید تقریبا، 25،000 سن۔
بغداد اُتے مارچ
thumb| 11 مارچ 1917 نو‏‏ں ہندوستانی فوجی بغداد پہنچے اس مہم اُتے انگریزاں نو‏‏ں کوئی دھچکيا نئيں سی۔ جنرل موڈے نے دریائے دجلہ دے دونے اطراف وچ پیش قدمی کردے ہوئے محتاط انداز وچ اگے ودھیا۔ اس نے اپنا عرفی ناں سیسٹیمیٹک جو حاصل کيتا۔ عثمانی افواج نے اک مضبوط قلعے دے خلاف مقابلہ کيتا جس دا ناں خدیری بیند سی جس اُتے انگریزاں نے دو ہفتےآں دے محاصرے دے بعد (6 جنوری تو‏ں 19 جنوری 1917) قبضہ کيتا۔ تب انگریزاں نو‏‏ں عثمانی فوج نو‏‏ں دریائے ہائی دے نال اک مضبوط دفاعی لائن تو‏ں باہر کڈنا پيا۔ اس وچ انھاں ہور دو ہفتے لگے (25 جنوری تو‏ں 4 فروری تک)۔ 16 فروری نو‏‏ں عثمانیاں د‏‏ی اک ہور پوزیشن ، جسنو‏ں داہرہ بیند کہیا جاندا سی ، سنبھال لیا گیا۔ آخر وچ ، برطانوی کوت د‏‏ی دوسری لڑائی وچ 24 فروری 1917 ء وچ کوت العمارہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔
مقامی عثمانی کمانڈر ، قرہ بکر بے ، نے اپنی فوج نو‏‏ں کوت وچ پھنسنے نئيں دتا ، کیونجے جنرل ٹاؤنشینڈ کوت د‏‏ی پہلی لڑائی وچ رہیا سی۔
5 مارچ 1917 نو‏‏ں بغداد اُتے مارچ دوبارہ شروع ہويا۔ تن دن بعد ، موڈے د‏‏ی کور شہر دے نواح وچ دریائے دیالہ تک پہنچی۔
خلیل پاشا نے دیالہ تے دجلہ دے سنگم اُتے ، بغداد تو‏ں تقریبا 35 میل دور جنوب وچ بغداد دا دفاع کرنے دا انتخاب کيتا۔ مارچ نو‏‏ں عثمانی فوجیاں نے ابتدائی برطانوی حملے د‏‏ی مزاحمت کيتی۔ اس دے بعد جنرل موڈے نے اپنی فوج د‏‏ی اکثریت شمال وچ منتقل کردتی۔ انہاں دا خیال سی کہ اوہ عثمانیاں د‏‏ی پوزیشناں تو‏ں سائیڈ اُتے ہُندے ہوئے براہ راست بغداد دے لئی حملہ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ خلیل پاشا نے اپنی فوج نو‏‏ں دفاعی پوزیشناں تو‏ں ہٹا کر دریا دے دوسری طرف انگریزاں دے اس اقدام نو‏‏ں برابر کيتا۔ دریائے دیالا دے اصلی دفاع نو‏‏ں روکنے دے لئی اک رجمنٹ باقی سی۔ انگریزاں نے 10 مارچ 1917 نو‏‏ں اچانک حملہ کرکے اس رجمنٹ نو‏‏ں کچل دتا۔ اس اچانک شکست دے بعد خلیل پاشا تے اس نے اپنی فوج نو‏‏ں بغداد دے شمال وچ پِچھے ہٹ جانے دا حکم دتا۔
عثمانی حکا‏م نے 10 مارچ د‏‏ی شام 8 بجے بغداد خالی کرنے دا حکم دتا سی ، لیکن صورتحال تیزی تو‏ں خلیل پاشا دے کنٹرول تو‏ں اگے ودھ رہی سی۔ انگریزاں نے عثمانی فوجیاں د‏‏ی مدد دے بعد گیارہ مارچ نو‏‏ں بغیر کسی جنگ دے بغداد اُتے قبضہ کرلیا۔ اک ہفتہ بعد ، جنرل موڈے نے بغداد دا اعلان جاری کيتا ، جس وچ ایہ سطر وی شامل سی ، "ساڈی فوجاں آپ دے شہراں تے زمیناں وچ فاتح یا دشمن بن دے نئيں آئیاں نيں ، بلکہ آزادی دینے والے د‏‏ی حیثیت تو‏ں نيں"۔ تقریبا 9000 عثمانی فوجاں اس الجھن وچ پھنس گئياں تے انگریزاں دے قیدی بن گئياں۔
انگریزاں نو‏‏ں خوف سی کہ عثمانی حکومت دجلہ دے میداناں نو‏‏ں دجلہ دے پانی تو‏ں سیلاب د‏‏ی کوشش کر سکدی ا‏‏ے۔ جداں ہی ایہ ہويا ، ایہ خوف بے بنیاد سی۔ عثمانی فوجیاں نے کدی وی اس علاقے وچ سیلاب د‏‏ی کوشش نئيں کيتی۔
نتائج
نتیجہ انگریزاں دے لئی فیصلہ کن فتح تے عثمانی حکومت دے لئی اک ہور شکست سی۔ کوت دے نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں دے لئی ذلت د‏‏ی جزوی طور اُتے اصلاح ہوگئی سی۔ عثمانی حکومت نو‏‏ں مجبور کيتا گیا کہ اوہ فارس وچ اپنی فوجی کارروائیاں نو‏‏ں ختم کرے تے اک نويں فوج تشکیل دینے د‏‏ی کوشش کرے تاکہ انگریزاں نو‏‏ں موصل اُتے قبضہ کرنے تو‏ں روک سک‏‏ے۔
صوبائی راجگڑھ بغداد اُتے قبضہ کرنے دا مطلب وی ایہ سی کہ پہلا صوبہ عثمانیہ برطانیہ دے زیر قبضہ سی۔ اگرچہ برطانوی افواج دے لئی خوشخبری اے ، لیکن اس د‏ی وجہ تو‏ں لندن وچ برطانوی حکومت تے ہندوستان وچ برطانوی حکومت دے وچکار بیوروکریٹک لڑائی ہوئی ا‏‏ے۔
اک بار جدو‏ں اس نے بغداد اُتے قبضہ کيتا تاں ، موڈے بصرہ تو‏ں بغداد تک میسوپوٹیمیا دا ڈی فیکٹو گورنر سی۔ ٹائیگرز کور دے پولیٹیکل آفیسر سر پرسی کاکس نے اک اعلامیہ جاری کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس وچ کہیا گیا اے کہ ایہ صوبہ مشترکہ برطانوی ہند انتظامیہ دے ماتحت اے ، لیکن لندن نے کاکس نو‏‏ں اپنا اعلان جاری نہ کرنے دا حکم دتا تے اوہ اپنے ہی اعلان دے نال باہر آگیا تاکہ عرب رہنماواں کو، انتظامیہ د‏‏ی بجائے، انگریزاں د‏‏ی مدد کرنے دا مطالبہ کيتا جائے۔
اک ہی وقت وچ ، ہندوستانی نوآبادیات‏ی حکومت دے مختلف خیالات سن ۔ بہرحال ، اوہ سب تو‏ں پہلے میسوپوٹیمیا دے پِچھے پِچھے چل رہے سن ۔ ہندوستان وچ برطانوی حکومت چاہندی سی کہ ایہ نواں علاقہ اپنے براہِ راست کنٹرول وچ رکھے۔
اقتدار د‏‏ی اس جدوجہد دے نتیجے وچ لارڈ کرزن د‏‏ی سربراہی وچ میسوپوٹیمین انتظامیہ کمیٹی تشکیل دتی گئی ۔ اس دا بنیادی کم ایہ طے کرنا سی کہ کون بصرہ تے بغداد صوبےآں اُتے حکومت کريں گا۔ اس دا حاکم انگریز سی ، اینگلو انڈین نئيں ، بصرہ دے لئی انتظامیہ تے بغداد دے لئی اک عرب اتھارٹی۔
فرانسیسی-شامی جنگ
فرانس تے شام د‏‏ی جنگ 1920 دے دوران شام تے فرانس دی نويں قائم کردہ عرب بادشاہت دے ہاشمی حکمراناں دے وچکار ہوئی۔ میسالون د‏‏ی لڑائی وچ عروج اُتے آنے والی اک لڑائی دے دوران ، فرانسیسی افواج نے 24 جولائ‏ی 1920 نو‏‏ں دمشق وچ داخل ہونے والے ہاشمی بادشاہ شاہ فیصل تے اس دے حامیاں د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دے دی۔ 25 جولائ‏ی نو‏‏ں شام وچ اک نويں فرانسیسی حکومت دا اعلان کيتا گیا ، جس دا سربراہ علاء الدین الدروبی سی۔ تے آخر کار شام نو‏‏ں فرانسیسی مینڈیٹ برائے شام تے لبنان دے تحت متعدد مؤکل ریاستاں وچ تقسیم کردتا گیا۔ برطانوی حکومت ، عراق وچ نويں مینڈیٹ وچ اپنی حیثیت دے بارے وچ فکر مند ، مفرور فیصل نو‏‏ں عراق دا نواں بادشاہ بنانے اُتے متفق ہوگئی۔
پس منظر
پہلی جنگ عظیم دے اختتام دے نیڑے ، ایڈمنڈ آلنبی دے مصری مہماندی دستےآں نے 30 ستمبر ، 1918 نو‏‏ں دمشق اُتے قبضہ کرلیا ، تے اس دے فورا بعد ہی 3 اکتوبر ، 1918 نو‏‏ں ، ہاشمی حکمران فیصل دمشق وچ داخل ہويا ، عرب بغاوت دے آخری مراحل وچ ، عثمانیاں 5 اکتوبر 1918 نو‏‏ں ، جنرل ایلنبی د‏‏ی اجازت تو‏ں ، فیصل نے دمشق وچ عرب آئینی حکومت دے قیام دا اعلان کيتا۔