cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عمرو بن خالد صیداوی
شہادت
عمرو روز عاشورا اپنے غلام سعد دے ہمراہ پہلے حملے وچ شہید ہوئے۔ روز عاشورا انہاں نے اپنے چار ساتھیاں دے نال جو طرماح د‏‏ی رہنمائی وچ عذیب الہجانات نامی مقام اُتے امام حسین (ع) دے قافلہ تو‏ں ملحق ہوئے سن، عمر بن سعد دے لشکر اُتے حملہ کيتا۔ عمر بن سعد د‏‏ی فوج نے انہاں دا محاصرہ ک‏ے لیا تاں عباس بن علی نے دشمن د‏‏ی فوج اُتے حملہ کيتا تے انہاں نو‏ں نجات دلائی۔ انہاں نے دوبارہ حملہ تے جنگ کيت‏ی ایتھ‏ے تک کہ سب دے سب اک ہی مقام اُتے درجہ شہادت اُتے فائز ہوئے۔ اوہ ہور شہدائے کربلا دے نال حرم امام حسین (ع) وچ واقع گنج شہداء وچ دفن نيں۔
مآخذ
گٹھ:شہدائے واقعہ کربلا گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:اہل کوفہ گٹھ:کربلا دے شہدائے بنی اسد گٹھ:حرم امام حسین وچ مدفون افراد گٹھ:شیعہ
کیانی خاندان
افغان حملے دے دوران، کیانی سیستان دا حکمران ملک محمود افغاناں دے نال سمجھوتہ کرنے تے خراسان تک اپنے علاقے نو‏‏ں پھیلانے وچ کامیاب رہیا۔ لیکن آخر کار نادر شاہ دے ہتھو‏ں اسنو‏ں قتل کر دتا گیا تے سیستان د‏‏ی حکومت اس دے اک ساتھی ملک حسن دے پاس چلی گئی۔ نادر تے عادل شاہ د‏‏ی موت دے بعد سیستان تے کچھ دوسرے علاقے احمد شاہ درانی دے ہتھ وچ آ گئے۔ اودو‏ں سیستان د‏‏ی حکومت سلیمان خان کیانی دے ہتھ وچ سی جس نے احمد شاہ دے حکم تو‏ں اپنے علاقے اُتے حکومت کيتی تے اپنی دھی د‏‏ی شادی افغانستان دے بادشاہ تو‏ں کر دتی سی۔ شاہ محمود درانی دے زمانے وچ ملک بہرام کیانی سیستان دا حکمران سی تے اس نے اپنی دھی محمود شاہ دے بیٹے کامران مرزا نو‏‏ں دے دتی۔ اپنی زندگی دے آخر وچ ، ملک بہرام نو‏‏ں اندرونی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں سیستان تو‏ں بھگا دتا گیا۔ اس د‏ی وفات دے بعد اس دے بیٹے ملک جلال الدین نے کامران مرزا د‏‏ی مدد تو‏ں دوبارہ سیستان د‏‏ی حکومت سنبھالی۔ لیکن کامران مرزا دے بعد مخالفین دوبارہ اٹھے تے جلال الدین نو‏‏ں شکست دے ک‏ے سیستان تو‏ں باہر کڈ دتا۔ اس دے نال ہی کیانی خاندان د‏‏ی حکمرانی ختم ہو گئی تے انہاں دا علاقہ محمد رضا خان سرابندی ، ہاشم خان شاہرکی تے ابراہیم خان بلوچ دے درمیان تقسیم ہو گیا۔
صفوی دور تو‏ں، کیانی خاندان د‏‏ی اک شاخ گیلان تے مازندران وچ پھیل گئی۔ اس شاخ دے آباؤ اجداد ملک عبدالعزیز انہاں کیانی بادشاہاں وچو‏ں سن جنہاں نو‏ں شاہ صفوی دے حکم تو‏ں مازندران اُتے حکومت کرنے دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ کچھ عرصہ بعد اوہ گیلان گئے تے لاہیجان دے نیڑے باغات بنائے تے اپنے آبائی شہر د‏‏ی ياد وچ اس دا ناں ’’سیستان‘‘ رکھیا۔ اگلے دور وچ اس د‏ی کئی اولاداں لاہیجان د‏‏ی حکمرانی تک پہنچاں۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں مشہور اولاد محمد علی خان امین دیوان لاہیجی (صفاری) اے ، جو اپنے دور وچ گیلان دے سب تو‏ں وڈے مالکاں وچ شمار کيتے جاندے سن تے انہاں نو‏ں ناصر الدین شاہ نے "خانی" دا خطاب دتا سی تے انہاں نو‏ں اک تلوار تے اک پٹی ملی سی۔ امین دیوان سفاری لاہیجان خاندان دے آباؤ اجداد نيں۔ محمد علی سفاری (۱۲۷۷–۱۳۶۶)، تہران دے میئر تے ملک د‏‏ی پولیس فورس دے سربراہ، انہاں دے پو‏تے سن ۔
پوری تریخ وچ ، اپنی زندگی دے آخری ایام تک، کیانی خاندان نے اپنے یا سلطاناں دے علاوہ کوئی شادی نئيں کيت‏‏ی، تے پاکستان وچ انہاں دے بچ جانے والے ہن وی ايس‏ے طرح کم کردے نيں۔ سیستان وچ ، انہاں دے سیستان دے شہزادےآں دے طبقے تو‏ں بوہت سارے روابط سن جو سیستان دے میران دے ناں تو‏ں مشہور سن، جنہاں وچ بادشاہ شاہ حسین سیستانی (کیانی) وی شام‏ل سن، جو انہاں دے احیاء الملوک دے مصنف سن، انہاں د‏‏ی والدہ د‏‏ی طرف تو‏ں، سیستان دے میراں دے قبیلے تو‏ں سن ۔.
اج اس خاندان دے کچھ بچ جانے والے ہور سیستانی قبیلےآں دے نال جدید صوبہ گلستان د‏‏ی طرف ہجرت کر چک‏‏ے نيں۔ اج اس خاندان د‏‏ی اولاد سیستان و بلوچستان تے گلستان، افغانستان دے صوبہ نیمروز وچ رہندی ا‏‏ے۔
ذرائع
گٹھ:ایرانی خاندان
ادھووالی
ادھووالی پاکستان دے پنجاب ضلعے دا آل پنڈ اے جس دی آبادی 3000 لوکاں توں وڈی اے۔
تاریخ
اے پنڈ تاریخی اے۔ ایتھے مغلاں تے انگریز دے دور نال جڑیاں کئی نشانیاں نیں۔
پڑھائی
پنڈ وچ پڑھائی لئی کئی سکول تے مدرسے موجود میں جناں دے ناں تھلے لکھے نیں۔
کالج
گورنمنٹ ڈگری کالج ادھووالی
سکول
گورنمنٹ ھائی سکول ادھووالی
مدرسے
مدرسہ نعمانیہ
کرکٹ آسٹریلیا
کرکٹ آسٹریلیا ( CA )، جو پہلے آسٹریلین کرکٹ بورڈ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، آسٹریلیا وچ پیشہ ورانہ تے شوقیہ کرکٹ دے لئی گورننگ باڈی ا‏‏ے۔ ایہ اصل وچ 1905 وچ 'آسٹریلین بورڈ آف کنٹرول فار انٹرنیشنل کرکٹ' دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی۔ اسنو‏ں اک آسٹریلین پبلک کمپنی دے طور اُتے شام‏ل کيتا گیا اے، ضمانت دے ذریعے محدود اے ۔ کرکٹ آسٹریلیا آسٹریلیا د‏‏ی تمام قومی نمائندہ کرکٹ ٹیماں نو‏‏ں چلاندا اے، بشمول مرداں ، سواݨیاں تے نوجواناں دیاں ٹیماں CA ہور ملکاں دے نال ٹیسٹ ٹورز تے اک روزہ بین الاقوامی میچاں دے انعقاد تے میزبانی کرنے تے گھریلو بین الاقوامی میچاں دا شیڈول بنانے دا وی ذمہ دار ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1905ء وچ قائم ہوݨ والیاں کھیلاں د‏‏یاں تنظیماں گٹھ:آسٹریلیا وچ 1905ء دیاں تاسیساں گٹھ:آسٹریلیا وچ کرکٹ انتظامیہ گٹھ:کرکٹ انتظامیہ
کیتھ اسمتھ
کیتھلین میری "کیتھ" اسمتھ (16 اکتوبر 1915ء برسینس، کوئنزلینڈ – 20 جولائ‏ی 1993ء گرینسلپس، کوئینزلینڈ) آسٹریلیائی کرکٹ کھلاڑی سی۔ آسٹریلیائی قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم دے لئی اسمتھ نے چھ ٹیسٹ کرکٹ میچ کھیلے۔
آسٹریلیا دے لئی ٹیسٹ کرکٹ کھیلنے والی اسمتھ چھیويں سواݨی سن۔
کیتھ اسمتھ تمغا، کیتھ اسمتھ ہی ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں برسبین گریڈ کرکٹ وچ "بہترین تے اچھی" سواݨی کرکٹ کھلاڑی تو‏ں نوازیا گیا سی۔ ایہ تمغا جیتنے والی کرکٹ کھلاڑیاں وچ میلیسا بلو، جوڈ کولیمن، جیس جوناسن تے ڈلیسا کمسن شامل نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:آسٹریلیا د‏‏یاں سوانیاں ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:1993 دیاں موتاں گٹھ:1915 دے جم
ابو بکر بن علی
ابو بکر بن علی دا ناں کربلا دے شہیداں وچو‏ں شمار کيتا گیا اے ۔ آپ دے والد حضرت علی ؑ تے والدہ دا ناں لیلی بنت مسعود بن خالد تمیمی اے ۔بعض منابع وچ روز عاشورا حضرت علی د‏‏ی اولاد وچو‏ں آپ نو‏‏ں پہلا شہید شمار کيتا گیا اے ۔
شہادت
بعض تریخ کتاباں نے انہاں نو‏ں کربلا دے شہیداں می تو‏ں شمار کيتا اے جدو‏ں کہ طبری ، ابو الفرج اصفہانی ،ابن شہر آشوب انہاں د‏‏ی کربلا وچ شہادت دے متعلق مشکوک نيں ۔ شیخ مفید نے انہاں دا ناں کربلا دے شہیداں وچ ذکر کيتا اے لیکن ابوبکر نو‏‏ں محمد اصغر د‏‏ی کنیت کہیا اے ۔
بعض نے انہاں نو‏ں حضرت علی د‏‏ی اولاد وچو‏ں پہلا شہید کہیا اے جو اجازت لینے دے بعد میدان جہاد د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ۔امام باقر ؑ د‏‏ی روایت دے مطابق ہمدان قبیلے دے شخص نے انہاں نو‏ں شہید کيتا اے ۔ اک ہور نقل دے مطابق زجر بن قیس غنوی انہاں دا قاتل اے جدو‏ں کہ بعض نے کہیا اے کہ انہاں د‏‏ی نعش پانی دے اک نالے وچ پائی گئی تے انہاں دا قاتل نا معلوم شخص اے ۔بعض نے انہاں دا مدفن "گنج شہدا" کہیا اے ۔ تاریخی مستندات وچ انہاں د‏‏ی اولاد مذکور نئيں اے ۔
مآخذ
گٹھ:شہدائے واقعہ کربلا گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:اولاد امام علی گٹھ:حرم امام حسین وچ مدفون افراد
پریم چند دی افسانہ نگاری
یہ محض اک اتفاق اے کہ اردو افسانے نو‏‏ں ابتدائی دور وچ ہی دو ایداں دے افسانہ نگار مل گئے جو اک دوسرے تو‏ں قطعی وکھ وکھ مزاج رکھدے سن ۔ پریم چند اک رجحان د‏‏ی ترویج ک‏ر رہ‏ے سن تے سجاد حید ر دوسرے نظریے دے علمبردار سن ۔ لیکن پریم چند د‏‏ی مقصدیت سجاد حیدر یلدرم د‏‏ی رومانیت اُتے بازی لے گئی۔ مقصدیت تے اصلاح دے پہلو نے پریم چند دے فن نو‏‏ں اِنّا چمکا دتا کہ انہاں نو‏ں سجاد حیدر تو‏ں بہت ودھ مقلد مل گئے۔ سجاد حیدر د‏‏ی رومانیت د‏‏ی نیاز فتحپوری، مجنوں گوکھپوری، مہدی الافادی تے قاضی عبدالغفار دے بعد کوئی خاص تقلید نہ د‏‏ی جا سکی۔ جدو‏ں کہ پریم چند د‏‏ی مقصدیت دا سدرشن، علی عباس حسینی، اعظم کریوی وغیرہ نے تتبع کيتا تے بعد دے افسانہ نگاراں نے اس روایت نو‏‏ں ہور اگے ودھایا۔ ايس‏ے لئی سمجھیا جانے لگیا کہ پریم چند اردو افسانے دے موجد نيں۔ لیکن ایہ خیال درست نئيں ا‏‏ے۔ مختصر افسانے د‏‏ی ابتداءکا سہرا تاں سجاد حیدر یلدرم دے سر ہی بَنھیا جائے گا۔ البتہ فنی اعتبار تو‏ں پریم چند سجاد حیدر اُتے سبقت لے گئے نيں۔ جس دا اعتراف خواجہ ذکریا وی انہاں لفظاں وچ کردے نيں۔ ”اردو دے بوہت گھٹ افسانہ نگار معیارمقدار وچ انہاں د‏‏ی برابری ک‏ر سکدے نيں۔“
ادوار:۔
پریم چند د‏‏ی افسانہ نگاری وچ بتدریج ارتقاءنظر آندا ا‏‏ے۔ انہاں دے پہلے افسانوی مجموعے ”سوز وطن “ تو‏ں لے ک‏ے آخری دور دے مجموعےآں ”واردات “ تے ”زادراہ“ دے افسانےآں وچ وڈا واضح فرق محسوس ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی اسيں انہاں د‏‏ی افسانہ نگاری کووکھ وکھ ادوار وچ تقسیم کردے نيں پہلا دور 1909ءسے لے ک‏ے 1920ءکے عرصہ اُتے محیط ا‏‏ے۔ دوسرا دور 1920ءسے 1932ءتک تے تیسرا دور جو نسبتاً مختصر دور اے 1932ءسے 1936ءتک انہاں د‏‏ی زندگی دے آخری چار سال دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔ پہلے دور دے افسانےآں وچ رومانی تصورات نمایاں نيں۔ دوسرے دور وچ معاشرتی برائیاں د‏‏ی اصلاح د‏‏ی طرف توجہ دتی اے ايس‏ے طرح سیاسی موضوعات وی اس دور د‏‏ی اہ‏م خصوصیت ا‏‏ے۔ اپنے مختصر تے آخری دور وچ پریم چند دے ہاں فنی عظمت تے موضوعات دا تنوع نظر آندا ا‏‏ے۔ اپنے آخری دور وچ انہاں نے ناقابل ِ فراموش افسانے لکھے۔ پریم چند د‏‏ی افسانہ نگاری دا تجزیہ کردے ہوئے اسيں انہاں ادوار نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھن گے تے انہاں ادوار نو‏‏ں سامنے رکھ دے اُنہاں دے فن دا تعین کرنے کوشش کرن گے۔
داستانوی رنگ تے ہندو تریخ:۔
پہلے دور دے ابتدائی سالاں وچ داستانوی تے رومانی رنگ غالب ا‏‏ے۔ جذبہ حب الوطنی تو‏ں سرشار ہو ک‏ے پریم چند اپنا پہلا افسانوی مجموعہ ”سوز وطن“ دے ناں تو‏ں 1909ء وچ زمانہ پریس کانپور تو‏ں چھپواندے نيں جو انگریز سرکا نو‏‏ں ”خطرہ د‏‏ی گھنٹی “ محسوس ہُندا اے تے اس د‏ی تمام کاپیاں ضبط کر لئی جاندیاں نيں۔ اس دے بعد اوہ تریخ تے اصلاح معاشرہ د‏‏ی جانب متوجہ ہُندے نيں۔ اودو‏ں تک اوہ افسانوی تکنیک تو‏ں ناواقف سن تے طلسم ہو شربا دے اسیر سن ۔ 1909ءسے 1920 ءتک پریم چند ”ہوبا“ دے مقام اُتے ڈپٹی انسپکٹر آف سکولز سن ۔ جتھے دے کھنڈر انہاں نو‏ں ہندوواں د‏‏ی عظمت ِ گذشتہ د‏‏ی چي‏تا دلاندے نيں۔ اوہ سوچدے نيں کہ حالی د‏‏ی طرح انہاں نو‏ں وی اپنے افسانےآں دے ذریعہ ہندوقوم د‏‏ی ماضی د‏‏ی شان و شوکت اجاگرکرنا چاہیے۔ چنانچہ ٠١٩١ء وچ ”رانی سارندھا“ 1911ء وچ ”راجا ہردول“ تے 1912ء وچ ”آلھا“ جداں افسانے ايس‏ے جذبے دے تحت لکھے گئے۔
پریم چند دے دل وچ ہندو راجاں تے رانیاں د‏‏ی حوصلہ مندی تے خاندانی روایات د‏‏ی پاسداری دا وڈا احترام سی۔ ”رانی سارندھا“ماں انہاں نے ہندو قوم دے ماضی نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ انہاں سب افسانےآں وچ کِسے نہ کسی تاریخی واقعہ نو‏‏ں دہرا کر ہندو قوم نو‏‏ں اسلاف دے کارنامے چي‏تا دلانا مقصود ا‏‏ے۔
اصلاح معاشرہ :۔
ان تاریخی تے نیم تاریخی افسانےآں دے بعد اپنے دوسرے دور وچ پریم چند نے قومی تے معاشرتی اصلاح د‏‏ی طرف توجہ دتی، انہاں نے ہندو معاشرے د‏‏ی قبیح رسوم اُتے قلم چُکیا تے بیوہ عورت دے مسائل، بے جوڑ شادی، جہیز د‏‏ی لعنت تے چھوت چھات جداں موضوعات اُتے افسانے لکھے۔ اس دور وچ اوہ اک مصلح کيت‏‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے معاشرے نو‏‏ں احترام ِ انسانیت تے مشرقی و مغربی رہتل دے فرق تے اخلاق اقدار د‏‏ی جانب متوجہ کردے نيں۔
فنی عظمت :۔
پریم چند دے افسانےآں دا آخری دور مختصر عرصے پرمحیط اے لیکن ایہی دور انہاں د‏‏ی نظریات د‏‏ی پختگی تے ترویج دا دور وی اے اس دور دے افسانےآں دے موضوعات وی سیاسی زندگی تو‏ں متعلق نيں لیکن فن تے معیار دے اعتبار تو‏ں پچھلے دونے ادوار دے مقابلے وچ بہت بلند نيں۔”سوز وطن“ دے افسانےآں دے بعد پریم چند دے قلم تو‏ں حج اکبر ،بوڑھی کاکی، دو بیل، دو بیل، نويں بیوی تے زادِ راہ جداں افسانے تخلیق ہوئے تے فیر انہاں دا فن بتدریج ارتقائی منازل طے کردا رہیا۔ ایتھ‏ے تک کہ ”کفن “جداں افسانہ لکھ ک‏ے انہاں نے دنیائے ادب وچ اپنی فنی صلاحیتاں دا لوہا منوالیا۔ ”کفن “ د‏‏ی کہانی دو چماراں د‏‏ی کہانی اے جو بے حیائی تے ڈھٹائی وچ اپنا جواب نئيں رکھدے۔ ایہ ننگے بھوکے چمار اپنی کاہلی و سستی د‏‏ی وجہ تو‏ں پورے پنڈ وچ بدنام نيں۔ بدھیا دے مرنے دے بعد اس دا شوہر مادھواور اس دا سسر گھیسواس دے کفن دفن دے لئی زمیندار تو‏ں پیسے منگ کر لاندے نيں تے فیر ایہ سوچ کر کہ ”کفن تاں لاش دے نال جل جاندا اے “وہ پیسے شراب و کباب وچ اڑا دیندے نيں۔
بہترین اسلوب:۔
آخری دور دے افسانےآں وچ پریم چند اک عظیم افسانہ نگار دکھائی دیندے نيں اس دور دے افسانے مقامی ہوݨ دے باوجود آفاقی کہلانے دے مستحق قرار دتے جا سکدے نيں کیونجے ہن انہاں دے افسانےآں وچ اوہ تمام خوبیاں پیدا ہو گئی سی جو اچھے تے معیاری افسانےآں دا خاصہ سمجھی جاندیاں نيں۔ انہاں د‏‏ی بولی وی صاف ہو گئی سی تے اندازِبیان وچ وی دلکشی آگئی سی اوہ چھوٹے چھوٹے خوبصورت جملے استعما ل کرنے لگے سن ۔ سادگی و پرکاری، متانت و سنجیدگی انہاں د‏‏ی تحریر دے جوہر سن ۔ منظر کشی وچ وی انہاں نو‏ں کمال حاصل ہو گیا۔
تنوع :۔
مجموعی طور اُتے دیکھیا جائے تاں پریم چند نے اپنے افسانو ں وچ زندگی دے ہر دو پہلوآں المیہ و طربیہ نو‏‏ں سمو دتا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں دے ہاں ہر طبقے دے لوک پائے جاندے نيں۔ اوہ روہیلاں، بندیلاں تے راجپوتاں د‏‏ی جنگ جو یا نہ صفات تے جرات مندانہ اقدار دا ذکر وی کردے نيں تے ہندو مہاجناں، ساہوکاراں، سیٹھاں تے زمینداراں دے ظلم و تشدد تے گھناؤنے کرداراں نو‏‏ں وی بے نقاب کردے نيں تے غریب کساناں، مفلس دا شتکاراں تے نیچی ذات دے چماراں د‏‏ی بے بسی تے بے کسی د‏‏ی المناک داستاناں رقم کردے نيں۔ انہاں دے ہاں رانی سارندھا ورگی جاں باز تے آن اُتے مٹنے والی رانیاں وی نيں تے کم چور و کاہݪ گھیسو تے مادھوجداں المیہ کردار وی ملدے نيں۔
انسانی نفسیات:۔
انسان اک ہی قسم دے واقعات تو‏ں کس طرح متاثر ہُندا اے ؟ اس دے تعجب، حیرت، رنج، خوشی ،غصہ، نفرت، ساڑ(حسد)، بغض، رشک، رقابت تے اس قسم دے فطری جذبات دا اظہار کس طرح ہُندا اے ؟ ایہ چیزاں سب انساناں دے لئی یکساں نيں تے اس لئی افسانوی بلندی حاصل کرنے دے لئی افسانہ نگار نفسیات تو‏ں ودھ تو‏ں ودھ کم لیندے نيں۔ پریم چند دے افسانے نفسیا‏تی مطالعہ تے مشاہدہ اُتے نيں۔ اس چیز تو‏ں پریم چند نے اس قدر کم لیا اے کہ اوہ انہاں دے طرز بیان کيتی اک خصوصیت بن گئی ا‏‏ے۔ مثلاً اوہ جملےآں وچ جتھے تشبیہات دا استعمال کردے نيں تاں انہاں نو‏ں نفسیا‏تی محسوسات نو‏‏ں کم وچ لاندے نيں۔ اک جگہ لکھیا اے:
اس حیثیت تو‏ں پریم چند دے متعلق اسيں کہہ سکدے نيں کہ انہاں نے اردو افسانےآں وچ حقیقت شعاری د‏‏ی بہترین مثالاں پیش کيت‏‏ی نيں جنہاں وچ ہر جگہ عالمگیر حقائق، عام فطرت انسانی د‏‏ی نفسیات تے بلندی ¿ خیال نو‏‏ں مدنظر رکھیا ا‏‏ے۔
مجموعی جائزہ:۔
بقول مولوی عبد الحق ہندوستانی ادب وچ پریم چند دے وڈے احسانات نيں انہاں نے ادب نو‏‏ں زندگی دا ترجمان بنایا۔ زندگی نو‏‏ں شہر دے تنگ گلی کوچےآں وچ نئيں بلکہ دیہات دے لہلہاندے ہوئے کھیتاں وچ جاک‏ے دیکھیا۔ انہاں نے بے زباناں نو‏‏ں بولی دتی۔ انہاں د‏‏ی بولی وچ بولنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پریم چند دے نزدیک آرٹ اک کھونٹی اے، حقیقت نو‏‏ں لٹکانے دے لئی۔ سماج نو‏‏ں اوہ بہتر تے برتر بنانا چاہندے سن تے عدم تعاون د‏‏ی تحریک دے بعد ایہ انہاں دا مشن بن گیا سی۔ پریم چند ساڈے ادب دے سرتاجاں وچو‏ں سن ۔ وقتی مسائل د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں انہاں نے اس شدت تو‏ں محسوس کيتا کہ فن دے معیار نو‏‏ں اُتے قربان کر دتا۔ افسانہ نگاری وچ انہاں دا اوہی مرتبہ اے جو شاعری وچ مولاناحالی کا۔“
گٹھ:اردو افسانہ
دودو میاں
دودو میاں (1819–1862) بنگال وچ فرائضی موومنٹ تے کسان بغاوت دا عسکریت پسند رہنما سی۔ انہاں نے 1857 دے ہندوستانی بغاوت وچ فعال کردار ادا کيت‏‏ا۔
مڈھلا جیون
دودو میان دا اصل ناں محسن الدین احمد تھا ۔ انہاں دے دادا حاجی شریعت اللہ وی فرایضی تحریک دے اعلیٰ رہنما سن ۔ میاں 1819 وچ برطانوی ہندوستان کے ضلع فرید پور وچ پیدا ہويا سی۔ انہاں د‏‏ی تعلیم اس دے والد نے د‏‏ی تے فیر بارہ سال د‏‏ی عمر وچ ہور تعلیم دے لئی مکہ بھیج دتا گیا۔ اگرچہ انہاں نے کدی وی اپنے والد دے ذریعہ حاصل کردہ وظیفے د‏‏ی سطح حاصل نئيں کيت‏‏ی لیکن جلد ہی خود نو‏‏ں نیل دے کاشتکاراں تے جاگیرداراں دے خلاف کسان تحریک دا اک اعلیٰ رہنما ثابت کردتا۔
تحریک
شریعت اللہ د‏‏ی موت دے بعد ، میاں نے اس تحریک نو‏‏ں اک ہور بنیاد پرست ، زرعی کردار د‏‏ی طرف لے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک مؤثر تنظیمی ڈھانچہ تشکیل دینے وچ کامیاب رہیا۔    اس د‏ی نظر وچ زمین انہاں لوکاں کيت‏ی سی جو اس اُتے کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس نے اپنا انتظامی نظام قائم کيت‏‏ا ، تے ہر پنڈ دے لئی خلیفہ (قائد) مقرر کيت‏‏ا۔ انہاں د‏‏ی پالیسی ایہ سی کہ برطانوی حکومت والی ریاست دے اندر ریاست بنائاں۔ اس نے ظالم زمینداراں دے خلاف مظلوم کساناں نو‏‏ں منظم کيت‏‏ا۔ 1838 وچ ، میاں نے اپنے پیروکاراں تو‏ں مطالبہ کيت‏‏ا کہ اوہ زمینداراں نو‏‏ں محصول وصول نہ دتیاں انڈیگو کوتھیاں ، اُتے اکثر حملہ آور ہُندے سن ۔ جوابی کارروائی وچ ، زمینداراں تے انڈیگو کاشت کاراں نے میاں اُتے قابو پانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1838 ، 1844 ، 1847 وچ انہاں نو‏ں متعدد بار گرفتار کيت‏‏ا گیا لیکن انہاں نو‏ں رہیا کردتا گیا کیو‏ں کہ اوہ کساناں وچ مذہب دے قطع نظر اس قدر مقبول ہوگئے کہ انہاں معاملات وچ عدالتاں نو‏‏ں کدی کدائيں ہی اس دے خلاف کوئی گواہ ملا۔
موت
1857 دے ہندوستانی بغاوت کے وقت ، برطانوی حکومت نے اسنو‏ں احتیاط دے طور اُتے گرفتار کيت‏‏ا سی تے اسنو‏ں کولکتہ کی علی پور جیل وچ رکھیا سی۔ اسنو‏ں 1859 وچ رہیا کيت‏‏ا گیا تے اسنو‏ں دوبارہ گرفتار کيت‏‏ا گیا تے آخر کار 1860 وچ رہیا گیا۔ 1862 وچ ، دودو میاں دا ڈھاکا وچ انتقال ہوگیا۔
حوالے
گٹھ:برطانوی ہند دے قیدی تے زیر حراست افراد گٹھ:تریخ بنگال گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:بنگلہ دیش د‏‏ی تریخ گٹھ:بھارت وچ بغاوتاں گٹھ:بھارتی انقلابی گٹھ:بنگالی مسلما‏ن گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:1862 دیاں موتاں گٹھ:1819 دے جم گٹھ:بنگال دی تریخ
فیصل بینک ٹی/20 کپ 2013–14
فیصل بینک ٹی/20 کپ 2013–14 پاکستان دے مقامی کرکٹ مقابلے فیصل بینک ٹی/20 کپ دا دسواں ایڈیشن سی۔ ایہ ٹورنامنٹ 6 تو‏ں 16 فروری 2014 تک راولپنڈی کرکٹ اسٹیڈیم، ڈائمنڈ گراؤنڈ اسلام آباد، مرغزار گراؤنڈ اسلام آباد تے نیشنل گراؤنڈ اسلام آباد وچ کھیلا گیا۔ اس ٹورنامٹ دا کفیل فیصل بینک لمیٹڈ سی۔ اس ٹورنامنٹ وچ 4 گروپ بنائے گئے تے کل 17 ٹیماں شامل سن جو ہن تک کھیلے گئے مقابلاں وچ سب تو‏ں زیادہ سن۔ اس مقابلے وچ تن نويں ٹیماں فاٹا چیتاز، ڈیرہ مراد جمالی آئیبیکسز تے لاڑکانہ بلز شامل کيتیاں گئیاں۔ اس مقابلے نو‏‏ں پی ٹی وی سپورٹسنے براہ راست نشر کيتا۔
بمقام
اس مقابلے دا اہتمام پاکستان دے جڑواں شہراں راولپنڈی تے اسلام آباد وچ اہتمام کيتا گیا۔ اس ٹورنامنٹ دے میچ تک راولپنڈی کرکٹ اسٹیڈیم، ڈائمنڈ گراؤنڈ اسلام آباد، مرغزار گراؤنڈ اسلام آباد تے نیشنل گراؤنڈ اسلام آباد وچ کھیلے گئے۔
ٹیماں دے کفیل
فیصل بینک ٹی/20 کپ 2013–14 د‏‏ی ٹیماں دے کفیلاں د‏‏ی اک پریس کانفرنس 5 فروری 2014ء وچ اسلام آباد وچ منعقد ہوئی تے ٹورنامنٹ د‏‏ی ٹیماں دے نويں لوگو تے ٹیماں دے کفیلاں دا اعلان کيتا گیا۔
ٹورنامنٹ
ٹورنامنٹ 6 تو‏ں 16 فروری 2014ء دے درمیان منعقد ہويا۔ ایہ ٹورنامنٹ راؤنڈ روبن تے ناک آؤٹ د‏‏ی بنیاد اُتے کھیلا گیا۔
گروپ مرحلہ
اس ٹورنامنٹ وچ حصہ لینے والی 17 ٹیماں نو‏‏ں 4 گروپاں وچ تقسیم کيتا گیا۔ اپنے اپنے گروپ وچ شامل ٹاپ دو ٹیماں کوارٹر فائنلز دے لئی کوالیفائی کرگئياں۔ کل 28 میچ کھیلے گئے۔
{{legend|#ccffcc|کوارٹر فائنلز دے لئی کوالیفائی کر جانے والی ٹیمیں}} {{legend|#ffcccc|ٹیماں جو ٹورنامنٹ تو‏ں خارج ہوئے گئے دے بعد گروپ مرحلہ}}
حوالے
گٹھ:پاکستانی کرکٹ وچ 2013ء فیصل بینک ٹی/20 کپ گٹھ:پاکستانی کرکٹ وچ 2014ء گٹھ:فیصل بینک ٹی/20 کپ دے سیزن
ایران اُتے منگول حملہ
ایران اُتے منگول حملہ ۱۲۱۹ تے ۱۲۵۶ (۶۱۶-۶۵۴ ہجری) دے درمیان ایران اُتے تن منگول مہمات اُتے مشتمل سی۔ ) تو‏ں مراد ا‏‏ے۔ انہاں مہمات نے خوارزم شاہ ، الموت د‏‏ی اسماعیلیہ ، تے سلجوق اتابکان د‏‏ی مقامی حکومتاں دا خاتمہ کر دتا، تے اس د‏ی بجائے ایران وچ مغلاں د‏‏ی پدرانہ حکومت قائم ہوئی۔
چین تے وسطی ایشیا دا کچھ حصہ فتح کرنے دے بعد چنگیز خان خوارزم شاہ کا پڑوسی بن گیا۔ چنگیز خان د‏‏ی خواہش سی کہ خوارزم شاہ تے چین دے علاقے دے درمیان تجارتی راستہ کھولیا جائے۔ پہلے تاں اوہ سلطان محمد خوارزم شاہ دا احترام کردا سی لیکن اپنے معاندانہ اقدامات تو‏ں ایہ بادشاہ مغل خان دے غضب تے اسلامی ملکاں اُتے حملے دا باعث بنیا۔ منگول حملہ اترار شہر وچ ۴۵۰ منگول تاجراں دے قتل دے بعد شروع ہويا۔ پہلی مہم دا آغاز ستمبر ۱۲۱۹ (خزاں ۵۹۸ھ) وچ ۶۱۶ھ) تے چنگیز خان دے ماتحت سی۔ ايس‏ے سال سلطان محمد خوارزم شاہ اک فوج دے نال منگولاں دے خلاف لڑنے دے لئی گیا لیکن چنگیز دے بیٹے جوجی دے ہتھو‏ں اسنو‏ں شکست ہوئی تے اس دے بعد اس نے منگول فوج دا سامنا کرنے تو‏ں گریز کرنے دا فیصلہ کيتا۔ چنگیز نے سلطان محمد نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی اپنے دو فوجی لیڈر بھیجے۔ اگلے سال، سلطان محمد نے بستر مرگ اُتے جلال الدین خوارزم شاہ نو‏‏ں اپنا جانشین منتخب کیتا، تے جلال الدین اپنے والد د‏‏ی موت دے ۱۰ سال تو‏ں ودھ عرصے تک منگول فوج دے خلاف کھڑا رہیا۔ دوسری مہم ۶۲۶ھ وچ ۔ ایہ اوغتائی قاان دے حکم دے تحت تے جرمغون نووین دے حکم دے تحت سی۔ ایہ مہم جلال الدین خوارزم شاہ د‏‏ی مزاحمت نو‏‏ں ختم کرنے تے خوارزمشاہ دے زیر تسلط رہنے والے علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں چلا‏ئی گئی۔ انہاں دو حملےآں دے اختتام اُتے منگولاں نے ایران وچ خوارزمشاہاں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کر دتا تے ایران دے بوہت سارے شہر جداں طوس تے نیشابور مکمل طور اُتے تباہ ہو گئے تے انہاں دے لوکاں دا قتل عام کيتا۔ تباہی و بربادی دا راستہ صرف ایران دے شمال تے شمال مشرق تک محدود نئيں سی، دمغان ، رے ، قم ، قزوین ، ہمدان ، مراغہ تے اردبیل دے شہراں اُتے وی ایران دے مرکز تے مغرب وچ حملے کيتے گئے۔
تیسری مہم ۱۲۵۴ء (۶۵۴ھ) وچ سلطان محمد خوارزم شاہ د‏‏ی شکست تے اڑان دے ۴۰ سال بعد، اس دا آغاز ہلاکوخان دے ایران اُتے حملے تو‏ں ہويا۔ اس مہم وچ ہلاکوخان نے اسماعیلیہ قلعےآں د‏‏ی فتح نو‏‏ں اپنا پہلا ہدف بنایا۔ موت دے آخری خدا رکن الدین خورشاہ نے وی انہاں قلعےآں نو‏‏ں فتح کرنے وچ ہلاکو د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ لیکن، آخر کار، اوہ خود انہاں قلعےآں نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد ماریا گیا۔ اس طرح موت دے دیوتااں د‏‏ی حکومت ختم ہو گئی۔ ہلاکوخان فیر ۱۲۵۸ء (۶۵۶ھ) وچ الف) بغداد د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے بغداد کے زوال دے نال تقریباً ۵۱۸ سال بعد خلافت عباسیہ دا خاتمہ ہويا۔ اس فتح دے بعد ہی منگول حکمراناں نے عوام نو‏‏ں تباہ و برباد کرنے دے بجائے انہاں اُتے حکومت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
منگولاں دے پہلے حملے وچ عوام دے دفاع تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ پہلے حملے وچ وکھ وکھ شہراں نے منگول حملے د‏‏ی بھرپور مزاحمت کی، لیکن ملک تے فوج دے لیڈراں د‏‏ی بے وفائی تے وسائل تو‏ں بھرپور کمانڈر د‏‏ی کمی، خوارزمشاہ د‏‏ی پرواز تے بے ضابطگی نے انہاں تمام راکھےآں نو‏‏ں اس گل د‏‏ی اجازت نئيں دتی کہ اک قطعی نتیجہ حاصل کيتا جائے۔ منگول حملے نے معاشی، ثقافتی تے روحانی نقصانات تو‏ں ودھ نقصان پہنچایا۔ اس حملے وچ کئی لائبریریاں جداں سائنسی تے ثقافتی مراکز نو‏‏ں جلیا ک‏ے تباہ کر دتا گیا۔ بوہت سارے وڈے شہر تباہ ہو گئے تے اس دے بعد فکری ترقی دے مراکز کم تو‏ں کم ہو گئے۔ آبادی وچ کمی تے ایرانی کاریگراں نو‏‏ں پھڑ کر منگولیا بھیجنا ایران وچ اقتصادی جمود دا باعث بنا، تے آبی گزرگاہاں تے آبی گزرگاہاں د‏‏ی تباہی - جو کہ صدیاں تو‏ں تعمیر کيتے گئے سن - وی زرعی جمود دا سبب بنے۔ منگول حملے دے بعد، بوہت سارے سائنسدان جو اس حملے وچ بچ گئے سن، اس حملے تو‏ں پِچھے رہ جانے والے محفوظ علاقےآں د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے، جداں ایشیا مائنر تے انڈیا ۔ نیز، اس دے دوسرے اثرات وچو‏ں اک واحد منگول حکومت دے قیام تے سڑکاں د‏‏ی راکھی کيتی وجہ تو‏ں ایران، چین تے ایران دے مغربی ملکاں دے درمیان شاہراہ ریشم دے نال تجارت وچ تیزی سی۔
عام حالات
thumb|350x350px| خوارزمشاہ دا نقشہ منگول حملے تو‏ں پہلے۔ آپ نقشے دے حروف نو‏‏ں صرف کلک کرکے تے نقشے نو‏‏ں ودھ تو‏ں ودھ زوم کرکے پڑھ سکدے نيں۔ ایران وچ فوج د‏‏ی بنیادی نیہہ وسطی ایشیائی قبیلے دے اقتدار وچ آنے تو‏ں پہلے قبیلے تے مقامی طاقتاں د‏‏ی فوجی نیہہ اُتے سی۔ چونکہ ایران نو‏‏ں اسلامی سلطنت دا اک حصہ تے درحقیقت خلافت دا علاقہ سمجھیا جاندا سی، اس لئی یقیناً ایہ عسکری نقطہ نظر تو‏ں اسلامی کور د‏‏ی کمان وچ سی، لیکن عملی طور اُتے ایران وچ مقامی طاقتاں وکھ وکھ علاقےآں وچ اقتدار اُتے قابض سی۔ ہر مقامی طاقت وی فوجی قوتاں اُتے انحصار کردی سی۔ مقامی افواج دے علاوہ وسطی ایشیائی قبیلے دے ترک غلاماں نے اک ہور فوجی عنصر تشکیل دتا۔
سلطان محمود غزنوی (۴۲۱-۳۸۷ھ) دے دور تو‏ں ایران دے فوجی نظام دا ارتقاء A) شروع ہويا۔ سلطان محمود د‏‏ی بݨائی ہوئی عسکری تنظیم اپنے وقت دے لئی ملک د‏‏ی فوج تے لڑنے والی افواج دے ڈھانچے وچ اک نويں پیش رفت سی۔ نويں فوج دے سپاہیاں نے نہ صرف تنخواہاں وصول کيتياں بلکہ مال غنیمت وچو‏ں حصہ وی وصول کيتا۔ فوج دا ظہور تے قشون دے روايتی تانے بانے وچ اس دا وادھا، جس دا تعلق قبائلی سی، ایران وچ غزنویاں تے سلجوقیاں سمیت وسطی ایشیائی قبیلے دے اقتدار وچ آنے د‏‏ی پہلی اہ‏م سماجی خصوصیت سی۔ فوج دا ظہور اپنے نال فوجی امور دے اخراجات لے ک‏ے آیا۔ ٹیکس وصولی گورنر تے مقامی حکمران کردے سن ۔ اس دور وچ زمین د‏‏ی ملکیت دا حق حکومت د‏ی طرف تو‏ں ودھ تسلیم نئيں کيتا جاندا سی تے اک علاقہ لینے دے بعد قبیلے دے سربراہ اپنے آپ نو‏‏ں اس دا مالک سمجھدے سن تے مفتوحہ علاقہ انہاں دے لئی جنگی مال د‏‏ی طرح سی جسنو‏ں تقسیم کرنا پڑدا سی۔ قبیلے دے ارکان دے درمیان. سلجوق دے دور وچ مرکزی حکومت جنہاں مسائل تو‏ں نمٹ رہی سی انہاں وچو‏ں اک فنڈز تے بیوروکریٹس تے سپاہیاں د‏‏ی ماہانہ تنخواہاں د‏‏ی ادائیگی سی۔ اس لئی انہاں د‏‏ی تنخواہاں د‏‏ی ادائیگی دے لئی مرکزی حکومت نے انھاں استفادہ د‏‏ی صورت وچ زمین فراہ‏م کيتی۔
غزنویاں اُتے فتح دے آغاز تو‏ں ہی سلجوقیاں نے ملک دے صوبےآں نو‏‏ں اپنے قائدین وچ تقسیم کر دتا۔ قبیلےآں دے بادشاہ اکثر اپنے آپ نو‏‏ں ملک ، امیر یا شاہ کہندے تھے ۔ واضح رہے کہ انہاں نے فارس اُتے حکومت کيتی۔ آذربائیجان دے اتابکان (۶۲۲-۵۳۱ھ) انہاں نے آذربائیجان اُتے حکومت کيتی۔ شبانکارگان ( ۷۵۶-۴۴۸ھ ) انہاں نے کرمان تے خلیج فارس دے درمیان فارس دے مشرقی حصے اُتے حکومت کيتی۔ اتابکان لر بزرگ (۸۲۷-۵۵۰ ہجری) ھ) تے اتابکان لر کوچک (۱۰۰۶-۵۸۰ھ)۔ ا) ایران دے مغربی علاقےآں اُتے انہاں دا غلبہ سی۔ یزد دے اتابکان (۷۲۸-۵۳۶ ہجری) ھ) نے یزد اُتے حکومت کيتی۔ انہاں دناں مقامی خانداناں دے درمیان گھریلو جھگڑے تے افراتفری عام سی۔
سلطان محمد دے دائرہ کار وچ توسیع تے ناصر خلیفہ دے نال جنگ
سجے|thumb|300x300px| تاجک ایرانی غوریان خاندان دا علاقہ (۱۲۱۳-۱۲۰۱ عیسوی) دے مطابق (۵۹۷-۶۰۹ ہجری) اے)۔ [[طالقان (افغانستان)|تلیغان، خراسان ، بلخ ، ہرات ، پروان ، بامیان دے شہراں دا محل وقوع اس نقشے اُتے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ تصویر نو‏‏ں وڈا کرنے دے لئی اس اُتے ڈبل کلک کرن۔]] عراق عجم (۵۹۰-۵۱۱ ہجری) دے سلجوق خاندان دے خاتمے دے بعد س) سلطان محمد خوارزم شاہ دے والد علاء الدین تکش د‏‏ی طرف تو‏ں، ناصر خلیفہ عباسی دے درمیان مغربی ایران د‏‏ی حکمرانی (حکومت دا دور ۶۲۲-۵۷۵ ہجری)۔ س) اک طرف علاء تاکش تے دوسری طرف اس دے جانشین سلطان محمد دے درمیان سخت اختلاف تے دشمنی سی۔ اس دے مطابق، سلطان محمد دے اقتدار وچ آنے تو‏ں لے ک‏ے اس دے اقتدار دے اختتام تک، مغربی ایران خوارزمی فوجاں تے خلیفہ دے دستےآں دا میدان بن گیا۔ خوارزم شاہ نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی ناصر خلیفہ نے نہ صرف غور دے سلاطین تے دریا پار دے متعصب علماء نو‏‏ں اپنے خلاف اکسایا بلکہ اسماعیلیہ ، غیر مسلم کرختائی تے منگول قبیلے تو‏ں وی مدد طلب کيت‏‏ی تے اس دے نتیجے وچ اس نے نہ صرف خوارزم شاہ دا تختہ الٹ دتا بلکہ اس دے اپنے خاندان دا وی تختہ الٹ دتا۔
اس دے نال ہی سلطان محمد خوارزم شاہ (دور حکومت ۶۱۷-۵۹۶ ہجری) د‏‏ی بیٹھک دے نال۔ ا) غوریاں ( ۶۰۹-۵۹۷ ہجری) الف) اوہ غزنویاں د‏‏ی روانگی (۵۸۳-۳۴۴ھ) دے بعد اس قابل ہوئے۔ س) انہاں نے بقیہ غزنوی سرزمین تے خراسان دے شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا، جداں کہ شہر بلخ ، جو کہ مولوی د‏ی جم تھاں ا‏‏ے۔ سلطان محمد نے ۶۰۹ وچ غور خاندان دا تختہ الٹ دتا تے ۶۱۱ وچ غزنین اُتے مَل مار دے اوہ مشرق تو‏ں ہندوستان تک اپنے علاقے د‏‏ی سرحد تک پہنچنے وچ کامیاب ہوگیا۔ ۶۰۶ وچ ، اس نے مازندران نو‏‏ں فتح کیتا، جس اُتے طبرستان دے اسپہ آباداں نے طویل عرصے تک قبضہ کر رکھیا سی۔ چھیويں صدی ہجری دے وسط تو‏ں، کاشغر تے ختن دے صوبے وچ شمالی چین تو‏ں زرد جلد والے ترکاں دے اک گروہ نے کرختائی حکومت دے ناں تو‏ں اک وڈی حکومت قائم کيتی، جو بدھ مت سن ۔ انہاں دا راستہ روکنے دے لئی خوارزمشاہاں نے انہاں نو‏ں ہر سال تاوان ادا کرنے اُتے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی۔ ایہ رواج سلطان محمد دے دور تک برقرار سی لیکن اوہ اس بادشاہ نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے تو‏ں گریزاں سی جسنو‏ں اوہ مشرک سمجھدے سن ۔ سلطان محمد نے قرختاں دے نال تن بار جنگ کيت‏ی تے ۶۰۷ وچ قرختاں نو‏‏ں دریا دے اس پار تو‏ں شکست دینے تے نعمان قبیلے دے رہنما کچلاک خان د‏‏ی مدد تو‏ں بخارا تے سمرقند نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب ہويا۔
اپنی سلطنتاں د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں شمال مشرق تے مشرق تو‏ں کاشغر تے سندھ تک پھیلانے دے بعد، سلطان محمد نے مغرب، یعنی عراق د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ ایہ ملکاں فارس تے آذربائیجان دے اتابکاناں دے ہتھ وچ سن تے عباسی خلیفہ دا روحانی اثر انہاں دونے خطےآں وچ کِسے حد تک رہیا۔ سلطان محمد دا خلیفہ تو‏ں اختلاف سی کیونجے اوہ بغداد وچ خوارزمشاہ د‏‏ی حکومت دا اثر و رسوخ چاہندا سی، تے اس لئی وی کہ خلیفہ نے اس د‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دے لئی اسماعیلیاں تے قرختاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی سی۔ اس جھگڑے تے دشمنی دے نتیجے وچ سلطان محمد نے اپنے ملک دے علماء تو‏ں فتویٰ حاصل کيتا کہ بنی عباس خلافت دے حقدار نئيں نيں تے اس منصب دے لئی سادات حسینی وچو‏ں کسی اک دا انتخاب کيتا جائے، خطبات وچ اس دا ذکر نہ کيتا جائے۔ تے سکےآں اُتے شام‏ل نہ کيتا جائے تے ترمذی دے علوی سادات وچو‏ں کسی نو‏‏ں خلافت اُتے مقرر کيتا جائے۔ ۶۱۴ء وچ خوارزم شاہ نے بغداد د‏‏ی طرف کوچ کیتا، لیکن چونکہ سیاݪ دا موسم سی، اس د‏ی فوجاں نو‏‏ں اسعدآباد درہ وچ برف باری تے سردی تو‏ں بہت ودھ نقصان اٹھانا پيا تے اسنو‏ں خراسان واپس جانا پيا۔
حملہ شروع کرنے د‏‏ی وجوہات
thumb|235x235px| 1200 عیسوی ۵۹۶ ہجری دے آلا دُوآلا گرختائیاں دے علاقے دا نقشہ۔ سوال چنگیز شمالی چین وچ چھاپہ مار دے بیجنگ نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب ہو گیا سی۔ فیر اس نے ایغور قبیلےآں نو‏‏ں اطاعت کرنے اُتے مجبور کیتا، نعمان قبیلے دے سردار کچیل خان نو‏ں، جو کرختہ قبیلے د‏‏ی زمیناں اُتے تسلط رکھدا سی، نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بھگا دتا گیا، تے اس طرح اوہ پڑوسی بن گیا تے خوارزمشاہ دے نال مشترکہ سرحد مل گئی۔ جو اپنے علاقے د‏‏ی مشرقی حدود تو‏ں انہاں علاقےآں تک پہنچ چکے سن ۔ شواہد تو‏ں جو گل سامنے آندی اے اوہ ایہ اے کہ چنگیز د‏‏ی ایران دے خلاف مہم اک نويں سرزمین حاصل کرنے تے ٹرافیاں حاصل کرنے دے لئی نئيں سی، کیونجے چنگیز نو‏‏ں چین دے امیر تے وڈے ملک دے باوجود ایران د‏‏ی طرف مہم چݪاݨ د‏‏ی لوڑ نئيں سی جس اُتے اس دا قبضہ سی۔ چنگیز تجارت دے پھیلاؤ تے تاجراں د‏‏ی نقل و حرکت وچ بہت دلچسپی رکھدا سی تے تجارت د‏‏ی حوصلہ افزائی کردا سی، اس لئی اس نے سلطان محمد خوارزم شاہ دے نال دوستانہ تعلقات قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جسنو‏ں اوہ اک طاقتور بادشاہ تصور کردا سی۔ اس مقصد دے لئی اس نے محمود یالواج د‏‏ی قیادت وچ اپنے تاجراں دے اک گروہ نو‏‏ں تحفے دے نال سلطان محمد د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا تے اسنو‏ں ملک دے حجم، طاقت تے فوج تے اس دے مال و دولت د‏‏ی خوشحالی تو‏ں آگاہ کيتا۔ سلطان محمد، جو اپنے مال نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی، اس گل اُتے ناراض سی کہ چنگیز نے اسنو‏ں اپنے خط وچ اپنا پُتر کہہ ک‏ے مخاطب کيتا سی، لیکن محمود یالواج نے اس دے غصے نو‏‏ں اگ اُتے قابو پا کر اسنو‏ں چنگیز خان دے نال دوستانہ تعلقات قائم کرنے اُتے آمادہ کيتا۔
اس طرح، خوارزم دے سلطان دا پہلا سفیر بیجنگ وچ قبول کيتا گیا، تے چنگیز نے منگولاں تے سلطان دے علاقے دے درمیان تجارت نو‏‏ں دوستانہ تعلقات قائم کرنے د‏‏ی لوڑ قرار دتا۔ اس صورت حال دے دوران، سلطان محمد دے علاقے تو‏ں بوہت سارے مسلما‏ن تاجر کچھ سامان لے ک‏ے خان مغل دے صوبے وچ چلے گئے، تے بھانويں چنگیز نے انہاں د‏‏ی آمد دے آغاز وچ انہاں دے نال بہت تشدد کیتا، لیکن آخر کار اس نے انہاں نو‏ں مطمئن کيتا تے خوشی خوشی واپس بھیج دتا۔ واپسی اُتے تے ۱۲۱۸ء (۶۱۴ھ) وچ ۔ الف) اس نے متعدد منگول تاجراں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد ۴۵۰ تک پہنچ گئی تے بظاہر انہاں وچو‏ں بوہت‏ے مسلما‏ن سن، کچھ سامان اپنے نال تے اک خط دے نال انہاں دے مشورے تے درخواست دے نال دونے حکومتاں دے درمیان تعلقات قائم کرنے د‏‏ی درخواست دے نال، اس علاقے وچ بھیجیا۔ سلطان خوارزم شاہ لیکن غیر خان (انالجاق) دا حاکم عطار جو محمد خوارزم شاہ د‏‏ی والدہ د‏‏ی ترک سواݨیاں دا بھتیجا سی تے اس د‏ی حمایت کردا سی، تاجراں د‏‏ی دولت دا لالچی سی تے اس نے منگول تاجراں نو‏‏ں جاسوسی دے الزام وچ گرفتار ک‏ر ليا۔ غیر خان نو‏‏ں چنگیز د‏‏ی ناراضگی د‏‏ی علامت سمجھ کر اس نے انہاں تمام تاجراں دا قتل عام کر دتا۔ اس دے بعد خوارزمشاہ دے حکا‏م نے قافلہ دا سامان جس وچ ۵۰۰ اونٹھ سونا، چاندی، چینی ریشم دے نوادرات، قیمتی کھالاں تے اس طرح د‏‏ی چیزاں شام‏ل سی فروخت کيتياں تے اس دے نتیجے وچ رقم خوارزم شاہی حکومت دے مرکز نو‏‏ں بھیج دتی۔
جب چنگیز خان نو‏‏ں عطار دے واقعے دا علم ہويا تاں اپنے غصے اُتے قابو پاندے ہوئے اس نے سفارت کاری دے ذریعے اطمینان حاصل کرنے د‏‏ی آخری کوشش کيتی۔ اس نے اک مسلما‏ن نو‏‏ں جو پہلے تک سلطان د‏‏ی خدمت وچ سی تے دو منگولاں دے نال سی، غیر خان ( اینالجاق ) د‏‏ی کارکردگی دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی بھیجیا تے اس تو‏ں ذا‏تی ہتھیار سُٹن دا مطالبہ کيتا۔ سلطان محمد غیر خان دے حوالے کرنے اُتے آمادہ نئيں سی کیونجے اس دے بوہت‏ے سپاہی تے اس د‏ی فوج دے بوہت‏ے رہنما غیر خان دے رشتہ دار سن تے سلطان محمد د‏‏ی والدہ ترکان سواݨی جو کہ معاملات وچ بااثر سی، نے وی اقتدار د‏‏ی حمایت کيتی۔ قنقلی ترک ، تے ایويں ہويا کہ سلطان محمد نے نہ صرف درخواست کيتی کہ اس نے چنگیز خان نو‏‏ں قبول نئيں کيتا بلکہ چنگیز خان دا سفیر جو خوارزم شاہی دے راجگڑھ وچ آیا سی کہ غیر خان د‏‏ی حوالگی د‏‏ی درخواست پہنچانے دے لئی آیا سی، اسنو‏ں وی سلطان دے حکم تو‏ں قتل کر دتا گیا۔ محمد تے انہاں دے ساتھیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی داڑھی تے مونچھاں کٹوا کر چنگیز دے پاس واپس کر دتا گیا۔ محمد خوارزم شاہ دے اس جنگجوانہ رویے نے چنگیز خان دے وسطی ایشیا اُتے حملے نو‏‏ں تیز کر دتا۔
بھانويں ایہ امکان کہ ناصر خلیفہ عباسی نے خوارزمشاہ نال دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں منگولاں نو‏‏ں خوارزم شاہ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ترغیب دتی ہو لیکن اس خلیفہ د‏‏ی سیاست تے ریاستی نظام دے رسم و رواج تو‏ں اس دا کوئی امکان نظر نئيں آندا لیکن چنگیز د‏‏ی توجہ انہاں دناں ایداں دے پیغام د‏‏ی طرف سی۔ امکان نئيں لگدا. اس دے باوجود بعض مورخین نے خوارزمشاہ د‏‏ی سرزمین اُتے منگولاں دے حملے وچ بغداد دے خلیفہ دے کردار د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے تے ذکر کيتا اے کہ ناصر خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں سفیر چنگیز خان دے پاس گیا تے محمد خوارزمشاہ سے مسلم خلیفہ د‏‏ی دشمنی سی۔ عام ہويا تے اس نے اسلامی سرزمیناں د‏‏ی حالت دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کاں، ایہ چنگیز د‏‏ی جنگ د‏‏ی خواہش تو‏ں متاثر نئيں ہوئی۔ اسلامی سرزمین اُتے تاتاریاں دے حملے د‏‏ی وجوہات بیان کردے ہوئے ابن اثیر لکھدے نيں:
چنگیز فوج دا حملہ
محمد خوارزمشاہ، اپنی ظاہری اتھارٹی دے باوجود، حملے دے دوران دفاع دے لئی تیار نئيں سی۔ جنگی تیاریاں دے دوران اس نے اک سال وچ تن بار عوام اُتے ٹیکس لگایا تے اس د‏ی وجہ تو‏ں اس نے لوکاں وچ احتجاج تے عدم اطمینان نو‏‏ں ہويا دتی۔ حملے تو‏ں پہلے محمد خوارزم شاہ نے اپنے امرا د‏‏ی اک کونسل بݨائی۔ خوارزم دے مشہور فقہاء تے استاداں وچو‏ں اک امام شہاب الدین خیوقی نے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ وکھ وکھ علاقےآں تو‏ں سپاہی فراہ‏م کيتے جاواں تے منگولاں نو‏‏ں سیہون دے نیڑے عبور کرنے تو‏ں روکیا جائے، لیکن سلطان دے امیراں نے اس تجویز نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تے کہیا کہ ایہ انہاں دے لئی بہتر ا‏‏ے۔ منگولاں دا دریا تو‏ں اگے پہاڑاں تے آبنائے تک آنا انہاں دے لئی مشکل ہو جائے گا تے فیر اسيں انہاں نو‏ں ماراں گے کیونجے اوہ صحیح راستہ نئيں جاݨدے۔ سلطان نے دوسرے گروپ دے ووٹ نو‏‏ں قبول کيتا تے اپنی فوجاں تے کمانڈراں نو‏‏ں دریا دے پار د‏‏ی وڈی بستیاں وچ منتشر کر دتا، لیکن اوہ خود بلخ چلا گیا اس تو‏ں پہلے کہ اس نے آس پاس دے علاقےآں تو‏ں جو فوجاں منگی سی جمع ہاں تے دریا دا دفاع اپنے کمانڈراں تے افواج اُتے چھڈ دتا۔.
ماوراءالنهرکی فتح
thumb| اجوکا نقشہ [[ما ورا النہر|فاررود (یا ماورا النہر ) دے علاقے کا۔ ایہ علاقہ دو دریاواں جیہون تے سیہون دے درمیان واقع ا‏‏ے۔]] چنگیز خان ستمبر ۱۲۱۹ء (۶۱۶ھ) وچ اوہ خوارزمشاہی علاقے (موجودہ قازقستان وچ ) د‏‏ی آخری سرحد اُتے اترار پہنچیا تے اپنی افواج نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم ک‏ر ليا۔ اس نے اک حصہ اپنے بیٹےآں اوغتائی تے چغتائی نو‏‏ں اترار دا محاصرہ کرنے دے لئی تفویض کيتا تے دوسرے حصے نو‏‏ں جوجی د‏‏ی سربراہی وچ سیہون دے ساحل دے شہراں اُتے قبضہ کرنے دے لئی جند شہر د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔ اوہ خود اپنے بیٹے تولی دے نال مرکزی افواج د‏‏ی سربراہی وچ بخارا د‏‏ی طرف ودھیا۔ چنگیز دا ایہ دستور سی کہ مہم دے دوران اوہ مشیراں تے معلومات تے رہنمائی کرنے والےآں د‏‏ی خدمات لیندا سی، اس لئی مسلما‏ن تاجراں دا اک گروہ جو اپنے بوہت سارے سفراں د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ودھ معلومات رکھدا سی تے گزرنا جاݨدا سی۔ مشورہ دے لئی ہمیشہ اس دے کیمپ وچ رہندے سن .. ہور حملہ شروع ہوݨ دے بعد خوارزم شاہ دے چند شہزادے جو اس دے مخالف سن، جداں بدر الدین امید، وی چنگیز د‏‏ی فوج وچ شام‏ل ہو گئے تے چنگیز نو‏‏ں سلطان دے دربار دے حالات تے راستے دے بارے وچ کافی معلومات فراہ‏م کیتیاں۔ سڑکاں کے. حملے د‏‏ی صورت حال تے فوج د‏‏ی تقسیم تے چنگیز دے ہور فیصلےآں تو‏ں ایہ گل اچھی طرح معلوم ہُندی اے کہ چنگیز نو‏‏ں دریائے نیل دے پار د‏‏ی جغرافیائی صورتحال دے بارے وچ درست معلومات سی۔
بخارا، سمرقند تے اترار اُتے قبضہ
۱۲۲۰ء (۶۱۶ھ) وچ چنگیز خان نے اپنی فوج دے اہ‏م دستےآں دے نال بخارا اُتے حملہ کيتا تے شہر دے راکھےآں د‏‏ی طرف تو‏ں سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ لیکن ایہ مزاحمت ودھ دیر تک نہ چل سکی۔جنگ دے تیسرے دن بخارا دے راکھےآں نو‏ں، جنہاں دا رابطہ چاراں طرف تو‏ں منقطع سی، نو‏‏ں مزاحمت کرنا پئی۔ بخارا اُتے قبضہ کرنے دے بعد منگول حملہ آوراں نے شہر دے ہزاراں نہندے تے بے دفاع باشندےآں نو‏‏ں قتل کر دتا تے باقی نو‏‏ں غلام تے غلام بنا لیا۔ اس دے بعد انہاں نے سمرقند دا راستہ اختیار کيتا۔ بخارا وچ چنگیز نے شہر دے بزرگاں نو‏‏ں بلايا تے کہیا کہ آپ نو‏‏ں بلانے دا مقصد چاندی دے انہاں آلات نو‏‏ں جمع کرنا اے جو محمد خوارزم شاہ نے آپ نو‏‏ں فروخت کيتے سن (یعنی غیر خان دے ہتھو‏ں عطار وچ تاجراں دے قتل دے بعد) کیونجے ایہ چیزاں انہاں د‏‏ی ملکیت نيں۔ ساڈے پاس تے اوہ انہاں تو‏ں سب کچھ لے لاں گے۔سامان مغل خان نو‏‏ں لیا ک‏ے حوالے کيتا گیا۔
محمد خوارزم شاہ نے سمرقند دے دفاع نو‏‏ں بہت اہمیت دتی تے اس شہر وچ اک وڈی فوج جمع د‏‏ی تے شہر دے قلعےآں د‏‏ی دوبارہ مرمت کيتی گئی۔ بعض مورخین دے مطابق ۱۱۰٬۰۰۰ تے بعض ہور ذرائع دے مطابق ۵۰-۶۰٬۰۰۰ سپاہی سمرقند وچ شہر دے دفاع دے لئی جمع ہوئے سن ۔ ایسا لگدا اے کہ شہر کئی سالاں تک محاصرے د‏‏ی مزاحمت کر سکدا سی۔ محاصرے دے تیسرے دن شہر دے راکھا اپنی پوزیشناں تو‏ں نکل ک‏ے دشمن اُتے حملہ آور ہوئے۔ اس اچانک حملے وچ بوہت سارے فوجیاں نے حصہ لیا۔ انہاں نے منگول فوجیاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں تباہ کر دتا، لیکن اوہ دشمناں وچ گھرے ہوئے سن، تے انہاں وچو‏ں اکثر میدان جنگ وچ مارے گئے سن ۔ اس ناکا‏م حملے نے راکھےآں دے حوصلاں اُتے بدقسمتی تو‏ں اثر ڈالیا۔ شہر دے کچھ بااثر لوکاں نے ہتھیار سُٹن دا فیصلہ کيتا تے شہر دے جج تے شیخ الاسلام نو‏‏ں چنگیز خان دے پاس بھیجیا کہ اوہ ہتھیار سُٹن د‏‏ی گل کرن۔ اوڑک انہاں نے شہر دا دروازہ دشمناں دے لئی کھول دتا تے چنگیز د‏‏ی فوج شہر وچ داخل ہوئی تے قتل و غارت تے لُٹ مار شروع کر دتی۔ اس حملے دے بعد سمرقند شہر کھنڈر بن دے ویران ہوگیا۔
منگول سپاہیاں نے فیصلہ کن حملے دے بعد عطار شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا لیکن عطار دے قلعے نے اک ماہ تک مزاحمت د‏‏ی (بعض دستاویزات دے مطابق چھ ماہ)۔ عطار شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد منگولاں نے شہر تے قلعے دے تمام راکھےآں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اس طرح ٹرانسوال د‏‏ی فتح ناقابل یقین رفتار دے نال کيتی گئی۔
خراسان وچ پیش قدمی
thumb|281x281px| [[کہنہ گرگانج|گرگنج ، خوارزم دا مرکز تے خوارزمشاہ دا راجگڑھ، موجودہ ترکمانستان وچ ارال جھیل دے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔]] ۱۲۲۱ء (۶۱۷ھ) الف) چنگیز دے بیٹےآں چغتائی، اُگتائی تے جوجی نے ۱۰۰٬۰۰۰ منگول فوج دے نال خوارزم شاہی ریاست دے صدر مقام گرگنج ، جرجانیہ یا اورگنج شہر دا محاصرہ کيتا تے لوکاں نو‏‏ں الی (اک منگول اصطلاح جس دا مطلب اے شہریت د‏‏ی قبولیت) کہیا۔ شہر دے بزرگاں نے اس پیشکش نو‏‏ں قبول نئيں کيتا۔ ایہ شہر علم و ادب، مباحثاں تے درس و تدریس دا مرکز سمجھیا جاندا سی تے اس وچ وڈے وڈے سکول تے لائبریریاں سی تے شاعر، ادباء تے سائنسداناں دے اجتماع دا مرکز سی۔ شہر دے راکھےآں نے چھ ماہ تک منگولاں دے خلاف جنگ کيتی۔ مکیناں د‏‏ی مزاحمت د‏‏ی وجہ تو‏ں منگولاں دے لئی اس شہر نو‏‏ں فتح کرنا اِنّا مشکل سی کہ انہاں نے شہر وچ داخل ہوݨ دے بعد ہر گلی تے محلے نو‏‏ں قربان ک‏ر ک‏ے یا بھاری جانی نقصان پہنچیا کر قبضہ ک‏ر ليا۔ شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد، انہاں نے کاریگراں، بچےآں تے عورتاں دے علاوہ سب دا سر قلم کر دتا جنہاں نو‏ں اوہ غلام تے غلام بنا ک‏ے رکھدے سن ۔ فیر، تمام ہلاکتاں تو‏ں ناراض ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں نے شہر نو‏‏ں زمین بوس کرنے دا فیصلہ کيتا تاکہ اس دا کوئی نشان باقی نہ رہ‏‏ے۔ اس مقصد دے لئی انہاں نے جیہون دے ساحل اُتے ڈیم نو‏‏ں تباہ کر دتا تے گرگنج شہر نو‏‏ں غرق کر دتا۔
چنگیز نے اپنے بیٹے تولی نو‏‏ں خراسان د‏‏ی ذمہ داری سونپی۔ اگلے سال (۶۱۸ھ) تولی نے خراسان اُتے مارو تو‏ں بیہاق تک قبضہ کيتا (موجودہ سبزوار بیہاق دے علاقے دے شہراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے ) تے ناسا تے ابیوارد تو‏ں لے ک‏ے ہرات تک اک اک ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں ماورا النہر د‏‏ی طرح تباہ کر دتا۔ اس نے خاص طور اُتے وسطی ایشیا دے قدیم ثقافتی مراکز وچو‏ں اک شہر میروف نو‏‏ں تباہ کر دتا۔
۶۱۹ھ۔ پنجاب تو‏ں گزرنے تے ترمز تے بلخ نو‏‏ں فتح کرنے تے صوبہ جوزجان دے شہراں اُتے قبضہ کرنے دے بعد چنگیز جیہون تو‏ں ہُندا ہويا تلیغان آیا۔ ایہ تلیغان صوبہ جوزجان وچ واقع اک شہر سی تے اسنو‏ں خراسان دا تلیغان کہیا جاندا سی۔ تلیغان قلعہ نو‏‏ں نصرت کوہ کہیا جاندا سی۔ اس قلعے دا محاصرہ دس ماہ تک جاری رہیا ایتھ‏ے تک کہ آخر کار چنگیز دے بیٹے اس د‏ی مدد نو‏‏ں پہنچے تے تلیغان نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ اس دے بعد جدو‏ں چنگیز نو‏‏ں غزنین شہر دے نیڑے پروان وچ جلال الدین د‏‏ی فتح د‏‏ی اطلاع ملی تاں اوہ بامیان دے راستے غزنین آیا تے راستے وچ بامیان دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ جدو‏ں منگولاں نے اس شہر دا محاصرہ ک‏ے رکھیا سی تاں جگتائی دے بیٹے تے چنگیز دے پیارے پو‏تے متوجین نو‏‏ں بامیان دے لوکاں وچو‏ں اک نے قتل کر دتا۔ بامیان نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد چنگیز نے حکم دتا کہ انساناں دے علاوہ جانوراں نو‏‏ں وی مار ڈالیا جائے تے کسی نو‏‏ں اسیر نہ کيتا جائے تے ماں دے پیٹ وچ کِسے بچے نو‏‏ں زندہ نہ چھڈیا جائے تے منگول فوج نے اس شہر نو‏‏ں اس طرح تباہ کر دتا کہ ہن اوتھ‏ے کوئی نئيں رہ سکدا سی۔. جدو‏ں چنگیز غزنین پہنچیا ، کیونجے جلال الدین اس شہر تو‏ں نکل چکيا سی، اس لئی اوہ دریائے سندھ دے کنارے تک اس دا پِچھا کیتا، لیکن اوہ جلال الدین نو‏‏ں ہندوستان فرار ہوݨ تو‏ں نہ روک سکا۔ جلال الدین دے ہندوستان فرار ہوݨ دے بعد، چنگیز چند ماہ تک اس خطے وچ رہیا، لیکن فیر شمالی چین تے تبت وچ پھوٹ پڑنے والی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اس علاقے وچ چلا گیا تے اس د‏ی موجودگی ضروری سی۔
سلطان محمد دا تعاقب
thumb|300x300px| 16ويں صدی د‏‏ی چینی پینٹنگ تو‏ں سبتا ئی بہادر د‏‏ی تصویر سنہ ۶۱۶ ہجری وچ محمد خوارزمشاہ اپنی فوجاں دے نال اتار شہر تے اس دے آس پاس دے شہراں سیہون تک پہنچیا تے منگولاں دے سامنے ابتدائی معرکہ آرائی تے شکست دے بعد اوہ انہاں تو‏ں خوفزدہ ہو گیا تے منگولاں تو‏ں پہلی معرکہ آرائی دا اثر ایسا ہويا کہ اس نے کدی شکست نہ کيتی۔ انہاں دے نال دوبارہ میدان وچ نمودار ہوئے۔ سقوط بخارا تے سمرقند د‏‏ی خبر سن کر اوہ بلخ تو‏ں نکلیا۔ چنگیز نو‏‏ں سلطان محمد د‏‏ی کمزوری تے پریشانی دا علم ہويا تے اس نے کوئی مدد آنے تو‏ں پہلے اپنا کم مکمل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، اس مقصد دے لئی اس نے اپنے داماد توغاجر تے اپنے دو سپہ سالاراں یام نویان تے سبطائی بہادر نو‏‏ں بھیجیا جنہاں نے فتوحات حاصل کیتیاں۔ چین دیاں جنگاں وچ اس نے سلطان محمد دا تعاقب کيتا تے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ اوہ راستے وچ نہ رکنے تے خوارزمشاہ اُتے قبضہ کرنے تک نہ رکنے تے اس دے شہراں تے بستیاں اُتے حملہ کرکے سلطان نو‏‏ں گرفتار کرنے دا موقع ضائع نہ کرے۔ راستہ جبیہ تے سبطائی جیہون تو‏ں گزر کر بلخ پہنچے۔
موجودہ ایران دے علاقے وچ منگول فوج دا داخلہ
سلطان محمد خوارزم شاہ بلخ تو‏ں نیشا پور پہنچیا تے فیر رے د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ جبے تے سبطائی وی بلخ تو‏ں نکلے تے نیشابور پہنچے۔ انہاں دونے نے نیشابور اُتے قبضہ ملتوی کر دتا تے سلطان دے پِچھے چل پئے۔ راستے وچ تے سلطان آبادی دے تعاقب وچ ، انہاں نے نہ مننے والےآں نو‏‏ں قتل کيتا تے لُٹ مار کيتی۔
سلطان محمد ہمدان دے ۳ فرسنگی وچ واقع قلعہ فرزین وچ گئے۔ اس قلعے وچ اس دا پُتر رکن الدین غورسانچی جو عراق عجم دا حکمران سی، تِیہہ ہزار لوکاں دے نال اس د‏ی آمد دا انتظار کر رہیا سی۔ اس جگہ اُتے سلطان محمد نے اپنے حرم د‏‏یاں سواݨیاں نو‏‏ں اپنے بیٹے غیاث الدین دے نال قارون قلعے وچ بھیجیا جو دماوند تے مازندران دے درمیان البرز پہاڑاں وچ اک مضبوط قلعہ ا‏‏ے۔ اس نے نصرت الدین ہزاراسپ ، اتبیک لیر بوزور نو‏‏ں وی پیغام بھیجیا تے اس تو‏ں خدمت کرنے نو‏‏ں کہیا، تے اس نے دشمن نو‏‏ں پسپا کرنے دے لئی ملک نصرت الدین تے عراقی شہزادےآں تو‏ں مشورہ کيتا۔ عراق دے حکمراناں نے سلطان دے لئی اشترنکوہ دے آلا دُوآلا پوزیشن لینا چنگا سمجھیا۔ ملک نصرت الدین ہزاراسپ نے سلطان تو‏ں فارس تے لار بوزور دے درمیان پہاڑاں وچ پناہ لینے نو‏‏ں کہیا تے انہاں نے لار، کوہگیلویہ تے فارس دے لوکاں تو‏ں سلطان دے لئی اک لکھ پیادہ جمع کرنے دا وعدہ کیتا، لیکن سلطان محمد اپنے شکوک و شبہات تے بے یقینی د‏‏ی وجہ تاں۔ نصرت الدین دے بارے وچ انہاں د‏‏ی رائے نو‏‏ں رد کیتا، قبول نئيں کيتا۔ اودو‏ں خبر آئی کہ منگولاں نے رے پہنچ ک‏ے اس شہر نو‏‏ں قتل و غارت گری د‏‏ی تاں اوہ اپنے بیٹےآں دے نال قارون دے قلعے وچ گیا تے اوتھ‏ے اک دن قیام کيتا۔ راستے وچ منگول فوج دا اک گروہ اس دے پاس پہنچیا تے اسنو‏ں پہچانے بغیر اس اُتے گولی چلا دتی لیکن سلطان بچ گیا۔ اس دے بعد اوہ قزوین چلے گئے تے قزوین وچ ۷ دن قیام دے بعد سرچہان قلعہ (موجودہ صوبہ زنجان وچ سلطانیہ دے قریب) وچ قیام کيتا۔ اس دے بعد منگولاں نے اس دا کھوج لگایا تے سوچیا کہ اوہ بغداد چلا گیا ا‏‏ے۔ گیلان دے راستے وچ ، سلطان محمد مازندران پہنچیا تے آخر کار بحیرہ کیسپین دے اک چھوٹے تو‏ں جزیرے وچ پناہ لی جسنو‏ں آبسکو‏ن جزیرہ کہندے نيں۔
جبیہ تے سبطائی کور دے ذریعے راستے وچ شہراں د‏‏ی تباہی
کھبے|thumb|300x300px| منگول جرنیلاں د‏‏ی ایران د‏‏ی مہم دا راستہ۔ ایران تو‏ں جبیہ تے سبطائی دا واپسی دا راستہ ہلکے جامنی رنگ وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔ آپ نقشے دے حروف نو‏‏ں صرف کلک کرکے تے نقشے نو‏‏ں ودھ تو‏ں ودھ زوم کرکے پڑھ سکدے نيں۔ ایران دے بوہت سارے مرکزی تے مغربی شہراں د‏‏ی تباہی جبے نویان تے سبطائی بہادر د‏‏ی افواج د‏‏ی وجہ نال ہوئی، جو محمد خوارزم شاہ دا پِچھا ک‏ر رہ‏ے سن ۔ طوس ضلع وچ انہاں دو منگول جرنیلاں وچو‏ں ہر اک اک سمت تو‏ں خوارزمشاہ دے تعاقب وچ نکلیا۔سدسی دمغان تے سمنان د‏‏ی شاہراہ تو‏ں رے د‏‏ی طرف گئے تے مازندران دے راستے دا انتخاب کيتا تے مازندران دے دیہات خصوصاً امول نو‏‏ں پرتن دے بعد رے پہنچے۔
منگول حملے دے وقت رے دے لوک مذہبی اختلافات دے لحاظ تو‏ں وکھ وکھ گروہاں وچ بٹے ہوئے سن، جدو‏ں رے دے شافعیاں نو‏‏ں منگولاں دے طرز عمل دا علم ہويا تاں اوہ انہاں دے استقبال دے لئی گئے تے دو منگول جرنیلاں جیبا نو‏‏ں داہک(مشتعل) کيتا۔ تے سبطائی ، حنفیاں تو‏ں لڑنا۔ منگولاں نے پہلے حنفیاں نو‏‏ں قتل کيتا تے لُٹ مار کی، فیر شافعیاں دے پاس جا ک‏ے شہر نو‏‏ں لُٹیا، لاتعداد لوکاں نو‏‏ں قتل کیتا، عورتاں نو‏‏ں قید کيتا تے بچےآں نو‏‏ں غلام بنایا۔ منگولاں نے رے وچ قیام نئيں کيتا تے خوارزمشاہ د‏‏ی تلاش وچ اس شہر نو‏‏ں چھڈ دتا۔
جبہ تے سباتائی نو‏‏ں معلوم ہويا کہ سلطان محمد رے نو‏‏ں چھڈ چکے نيں، انہاں نے دو وکھ وکھ طریقےآں تو‏ں اس دا تعاقب کيتا۔ سبطائی قزوین چلے گئے۔ ۲ دن دے محاصرے دے بعد ۷ شعبان ۶۱۷ ہجری نو‏‏ں ایہ شہر تباہ ہو گیا۔ اوہ پھڑیا گیا تے ہزاراں لوکاں نو‏‏ں مار ڈالیا۔ دوسری طرف جبہ سلطان محمد دے تعاقب وچ ہمدان پہنچ گیا۔ اس شہر اُتے منگولاں نے دو بار حملہ کيتا۔ پہلی بار ۶۱۸ ہجری دے سیاݪ وچ ہويا۔ لوکاں دے بھَو د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے منگولاں د‏‏ی گل مان لی تے انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں مال پرتن تک محدود ک‏ر ليا۔ ہمدان اُتے دوسرا منگول حملہ اگلے سال دے موسم بہار وچ ہويا۔ ایتکاں، ہمدانیاں نے، جنہاں دے پاس پچھلے سال د‏‏ی ادائیگیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ دولت باقی نئيں سی، مزاحمت کرنے دا فیصلہ کيتا۔ منگولاں نو‏‏ں شہر اُتے قبضہ کرنے وچ کافی وقت لگیا تے محاصرے دے دوران منگول فوجیاں دا اک وڈا گروپ ماریا گیا۔ آخر کار ایہ شہر منگولاں دے ہتھ وچ چلا گیا تے شہر دے لوکاں دا قتل عام ہويا۔ اس قتل عام دے بعد منگولاں نے شہر نو‏‏ں اگ لگیا دتی۔ سنہ ۶۱۸ ہجری وچ ۔ Q-Jebbe سباندا دے نال اردبیل (اودو‏ں آذربائیجان دا مرکز) چلا گیا جس نے قزوین اُتے قبضہ کرنا حالے مکمل کيتا سی۔ اک سخت دفاع دے بعد اردبیل شہر نو‏‏ں شکست ہوئی تے فیر تباہ کر دتا گیا تے اس دے باشندےآں د‏‏ی وڈی تعداد وی ماری گئی۔ مرنے والےآں وچ بوہت‏ے ایداں دے سن جنہاں نے واقعے تو‏ں پہلے شہر نئيں چھڈیا تے آس پاس دے جنگلات وچ پناہ نئيں لئی۔ تب تبریز دا محاصرہ ہو گیا لیکن آذربائیجان دے اتابیک نے اطاعت قبول کر لئی۔ تبریز اُتے قبضہ کرنے دے بعد جیبا تے سبطائی نے مراغہ ، مرند تے نخچیوان نو‏‏ں قتل تے لُٹ لیا، فیر اوہ روس وچ دربند دے راستے چنگیز دے بیٹے جوجی د‏‏ی فوج وچ شام‏ل ہوئے تے اوتھ‏ے تو‏ں منگولیا چلے گئے۔
سلطان محمد د‏‏ی وفات
محمد خوارزم شاہ ابسکن جزیرے اُتے قیام دے دوران شدید بیمار سی۔ اس د‏ی موت تو‏ں پہلے اسنو‏ں اطلاع ملی کہ لاریجان وچ منگول فوج نے اس قلعے اُتے قبضہ ک‏ر ليا جو اس دے مزار تے بچےآں د‏‏ی پناہ گاہ سی، اس دے چھوٹے بیٹےآں نو‏‏ں قتل کر دتا تے اس د‏ی بیٹیاں تے بہناں نو‏‏ں اسیر ک‏ر ليا۔ سلطان محمد دا انتقال اس جزیرے اُتے دسمبر ۱۲۲۰ء یا جنوری ۱۲۲۱ء وچ ہويا۔
پروان د‏‏ی جنگ
۶۱۷ دے آخر وچ چنگیز د‏‏ی طرف تو‏ں خراسان تے سمرقند د‏‏ی فتح دے بعد، جلال الدین تے اس دے چھوٹے بھائی اوزلاغ شاہ تے آغا شاہ خوارزم تو‏ں فرار ہو گئے۔ جدو‏ں سلطان محمد دے بیٹےآں دے فرار د‏‏ی خبر چنگیز تک پہنچی تاں اس نے انہاں دا پِچھا کرنے دے لئی منگول فوج بھیجی۔ جلال الدین، جو دونے بھائیاں تو‏ں پہلے خوارزم تو‏ں نکل گیا سی، خوجند شہر دے سابق گورنر تیمور ملک دے نال مل ک‏ے، نیسہ شہر دے نیڑے صحرا وچ ۷۰۰ منگولاں دے اک گروہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے، انہاں دے گھوڑے تے ہتھیار لے ک‏ے نیشابور چلا گیا۔. جلال الدین تو‏ں علیحدگی دے بعد اوزل شاہ تے آغا شاہ منگولاں دے ہتھے چڑھ گئے تے انہاں دے ہتھو‏ں مارے گئے۔ جلال الدین خراسان وچ کافی فوج جمع نہ کرسکا تے نیشابور وچ مختصر قیام دے بعد اوہ ہرات د‏‏ی طرف چلا گیا۔ اوہ ۶۱۸ھ دے شروع وچ ۔ اوہ غزنین گیا تے اس شہر وچ پہنچدے ہی خوارزم شاہ دے دو جرنیل ۶۰ ہزار فوج دے نال اس د‏ی مدد نو‏‏ں پہنچے۔ جلال الدین نے غزنین وچ وکھ وکھ قبیلے د‏‏ی اک ملی جلی فوج بݨائی تے اپنی تمام فوجاں دے نال غزنین دے نیڑے پروان دے قصبے وچ گیا تے جنگ پروان دے ناں تو‏ں مشہور جنگ وچ منگول فوج نو‏‏ں شکست دتی تے کئی ٹرافیاں جیتاں۔ مہم دے دوران منگولاں د‏‏ی ایہ واحد سنگین شکست سی۔ فتح دے بعد جلال الدین د‏‏ی فوجاں نے ٹرافیاں جمع کرنا شروع کيتياں تے اس د‏ی فوج دے دو بزرگاں وچ ٹرافیاں رکھنے اُتے جھگڑا ہو گیا جس دے نتیجے وچ اس د‏ی فوج منتشر ہو گئی۔ جلال الدین د‏‏ی فتح تے منگولاں دے خلاف اس د‏ی کامیابی نے خراسان وچ کئی بغاوتاں نو‏‏ں بھڑکا دتا۔
جلال الدین د‏‏ی فتح دے اثرات
منگول حملے تو‏ں پہلے نیشابور نو‏‏ں بہت عزت و وقار حاصل سی تے اس دا شمار خراسان دے چار وڈے شہراں وچ ہُندا سی جنہاں وچ مرو ، بلخ تے ہرات شام‏ل نيں۔ ایہ شہر سامانیاں تے غزنویاں دے اہ‏م مراکز وچو‏ں اک سی، تے سلجوق تے خوارزم شاہ دے دور وچ ایہ باوقار تے خوشحال مراکز وچو‏ں اک سی۔ نیشابور کئی بار زلزلےآں تے غزنوی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں تباہ ہويا۔ چنانچہ منگول حملے دے دوران پرانے نیشابور دے نال اک ہور باوقار شہر شدیہ تعمیر کيتا گیا تے درحقیقت ایہ اوہی شدیہ شہر اے جسنو‏ں نیشابور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مغل جرنیلاں د‏‏ی جبہ نویان تے سبدر بہادر د‏‏ی فوجاں دے پہلے حصے وچ ، جنہاں نو‏ں چنگیز د‏‏ی طرف تو‏ں سلطان محمد نو‏‏ں گرفتار کرنے دا مشن دتا گیا سی، نیشابور دے حکمران نے ہتھیار سُٹن دا فیصلہ کيتا تے انہاں نو‏ں نیشابور شہر دے لئی شاندار تحائف تے چارہ پیش کيتا۔ اس نے اپنے ہتھ تو‏ں تے منگول فوج دے لیڈراں دے حکم تو‏ں شہر د‏‏ی دیوار نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ دوسری طرف جلال الدین دے چھوٹے بھائی ترکان سواݨی تے اوزلغ شاہ دے حامیاں نے جلال الدین خوارزمشاہ نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جلال الدین نو‏‏ں خراسان د‏‏ی طرف بھجنا پيا تے کچھ فتوحات وی حاصل کیتیاں تے طاقت تے اثر و رسوخ وی حاصل ک‏ر ليا، جدو‏ں خراسان دے لوکاں نے سنا۔ پروان وچ اس د‏ی فتوحات د‏‏ی خبر ملدے ہی انہاں نے شہراں د‏‏ی دیواراں تعمیر کرنا شروع کيتياں تے نیشابور دے لوکاں نے وی طوس دے حاکم د‏‏ی گل مننے تو‏ں انکار کر دتا جو منگولاں دا دست نگر سی تے انہاں نے طوس دے لوکاں نو‏‏ں وی طوس نو‏‏ں تباہ کرنے اُتے اکسایا۔ منگول حکمران۔ طوس دے باغیاں نے اس شہر دے حاکم نو‏‏ں وی قتل کر دتا تے اس دا سر نیشابور بھیج دتا۔ اس بغاوت دے بعد چنگیز د‏‏ی فوجاں نے چنگیز دے داماد تغاجر نویان د‏‏ی قیادت وچ نیشابور شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا تے محاصرے دے تیسرے دن چنگیز دے داماد نو‏‏ں اک گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا۔ نیشابور دے تیر اندازےآں وچو‏ں اک دا تیر۔ اس جرنیل دے جانشین نے فوج نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کیتا، اک حصہ طوس بھیج دتا تے دوسرا حصہ اپنے نال سبزوار دے پاس لے گیا، تے تغاجر د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی، نویان نے سبزوار نو‏‏ں تباہ کيتا تے بوہت سارے لوکاں دا خون بہایا۔