cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترک سلطنتاں تے ریاستاں دی تریخ
برائے ناں اتحاد (552-581)
مغرب نو‏‏ں بومین دے چھوٹے بھائی استیامی (552-75) تے اس دے بیٹے تردو ش (575-603) نو‏‏ں دتا گیا سی۔ اشٹامی نے سلطنت نو‏‏ں کیسپین تے آکسس تک توسیع دی۔ گوک ٹرک نے کسی نہ کسی طرح ٹیرم بیسن حاصل کيتا تے اس طرح سلک روڈ تجارت تے سوگڈین تاجر جو اس دا انتظام کردے سن ۔ بومین د‏‏ی بغاوت (552) دے سال وچ اس دا انتقال ہويا تے اس دے بعد اس دے تن بیٹے سن ۔ ایسک کاغان (552-53) نے مختصراigned راج کيتا۔ مکان خگن (3 553--)) بقیہ روران ، جو. .5 تک مزاحمت کردی رہی ، نے مشرق کٹاناں نو‏‏ں دھکیل دتا تے ینیسی کرغیز نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ اس دے بعد تسپر کاغان (572-81) سن ۔ تِناں بھائیاں نے مغربی وی (535-57) تے شمالی چاؤ (557-581) تو‏ں مال غنیمت تے خراج وصول کيتا جس وچ سالانہ 100،000 ریشم شامل سن ۔
مشرقی مغرب وچ تقسیم (581-603)
581 وچ سوئی خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی گئی تے چین نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنا شروع کيتا۔ چینیاں نے عام طور اُتے دوسرے گروہ دے خلاف اک گروہ د‏‏ی حمایت یا رشوت دے ک‏ے پِچھے ہٹنا شروع کيتا۔ تسپر ايس‏ے سال سوئی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ تِناں دعویدار سابقہ ​​تین حکمراناں دے بیٹے سن ۔ تسپر نے مکان دے بیٹے آپا کاغان دا انتخاب کيتا ، لیکن بزرگاں نے اسنو‏ں مسترد کردتا تے تسمار دے بیٹے امرک انلو (581) دا انتخاب کيتا۔ انو جلد ہی اسیک دے بیٹے اشبرا کاغان دے پاس گیا (581-87)۔ انلو اہمیت دا حامل ہوئے گیا تے آپا تے اشبارہ نے اس دا مقابلہ کيتا۔ 458 وچ اشبارہ نے آپا اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں مغرب دے بھائی تردو دے پاس لے گیا ، جس نے مغربی خگنات بننے والی حکمرانی اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ آپا تے تردوش نے فیر اشبارہ نو‏‏ں مشرق وچ پہنچایا۔ اس نے چینیاں دے سامنے عرض کيتا تے چینی مدد تو‏ں آپا نو‏‏ں مغرب وچ تردوش دے علاقے وچ لے گیا۔ 587 وچ آپا تے ایشبرا دونے فوت ہوگئے۔ گوکٹرک خانہ جنگی دیکھو۔ مشرق وچ ایشبرا دے بعد اس دا بھائی باگھا کاغان (587-88) سی جس دے بعد ایشبرا دا بیٹا تولن کاغان (588-99) سی۔ 587 وچ طلان نے سوئی نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنا چھڈ دتا تے دو سال بعد اسنو‏ں قتل کردتا گیا۔ تردوش مغرب تو‏ں چلا گیا تے مختصرا ترک سلطنت (599-603) نو‏‏ں دوبارہ مل گیا۔ چینیاں نے اپنے حریفاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، اس نے چین اُتے حملہ کيتا ، چینیاں نے کنوواں نو‏‏ں زہر دتا تے اوہ پِچھے ہٹنا پيا۔
آزادی (603-630)
603 تو‏ں مشرق تے مغرب یقینی طور اُتے تقسیم ہوگئے سن ۔ مشرق چین دے وسول د‏‏ی طرح یامی کاغان (603-09) گیا۔ انہاں نے چینی سبھیاچار د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے چینیاں نے اسنو‏ں ارڈوس ملک وچ اک مہذب مکان بنایا۔
جب سوئی خاندان دے اقتدار دا خاتمہ ہويا ، علیحدگی پسند چینی رہنما شیبی کاغان (609-19) دے واسال بننے اُتے راضی ہوگئے تے ترک طرز دے لقب دے نال نال خوگناٹ دے بھیڑیا دے سر بینرز۔ 615 وچ ، چینیاں نے اپنے سوگدیائی مشیر نو‏‏ں پھندے وچ پھنسایا تے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ اس نے خراج تحسین پیش کرنا چھڈ دتا تے مختصر طور اُتے شانسی وچ سوئی دے شہنشاہ یانگ دا محاصرہ کيتا۔
615 وچ شہنشاہ یانگ نے لی یوآن نو‏‏ں تفویض کيتا ، جو بعد وچ تانگ خاندان دا پہلا شہنشاہ بن جائے گا ، سوئی خاندان د‏‏ی شمالی سرحد د‏‏ی حفاظت دا ناممکن کم۔ 617 وچ ، جدو‏ں دسیاں ہزار ترک تائیوان پہنچے تاں انہاں نو‏ں دروازے کھلا تے شہر مشکوک طور اُتے پر امن پایا۔ گھات لگائے جانے دے خوف تو‏ں ترک ترک ہوئے گیا۔ لی یوان دا دھوکہ دہی کامیاب ہوچکيا سی تے اس نے جلد ہی ترک تو‏ں اپنی دوستی دے بدلے ترکاں نو‏‏ں "جنگی قیدیاں ، خواتین ، جنڈ تے ریشم" د‏‏ی پیش کش اُتے فائدہ اٹھایا۔ ترکاں نے انکار کردتا ، اس دے بجائے مطالبہ کيتا کہ لی یوآن "جنت دا بیٹا" بن جائے تے ترکی دا لقب تے بینر قبول کرن۔
شیبی دے چھوٹے بھائی چولو (619-20) نے صرف 18 ماہ تک حکمرانی کيت‏ی۔ اگلا بھائی ، الیگ کاغان (620-30) آخری آزاد حکمران سی۔ انہاں نے نويں تانگ خاندان (618-907) دے خلاف سالانہ چھاپے مارے۔ 626 وچ اوہ چانگآن دے دروازےآں اُتے پہنچیا۔ تانگ دا شہنشاہ تائزونگ ، جس نے حالے حالے اپنے باپ دا تختہ الٹا سی ، نے بھاری تاوان ادا کرنے دا انتخاب کيتا۔ تائزونگ نے انتظار کيتا تے اپنے گھڑسوار نو‏‏ں ودھیا دتا۔ 627-29 وچ غیر معمولی سردی نے وڈے پیمانے اُتے مویشیاں د‏‏ی اموات تے قحط پیدا کيتا۔ ٹیکس کم کرنے دے بجائے الیگ نے انہاں نو‏ں ودھایا۔ زیوانیٹو ، ایغور ، بائیگو تے الیگ دے کچھ لوکاں نے سرکشی د‏‏ی تے 629 وچ کیتن تے تائزونگ دے نال شامل ہوگئے۔ چین دے چھ فوجیاں نے 1200 کلومیٹر دے محاذ اُتے حملہ کيتا تے الیگ نو‏‏ں پھڑ لیا (630)۔ مشرقی ترکاں دے خلاف تانگ مہم دیکھو۔
پہلی خاقانیت (630-683) دے بعد
زیوینٹو دے خگنائٹ ژینزو خان (629-45) دے زوال دے بعد شمال دے بیشتر حصے اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ تائزونگ نے آشینہ نو‏‏ں ارڈوس لوپ دے اندر رہائش پذیر کردتا۔ 639 وچ ، اک آشنا دے قتل د‏‏ی کوشش دے بعد ، تائزونگ نے چین [ژیلبی خان]] (9 639--43) دے تحت دریائے پیلا تے گوبی دے درمیان چین تے زیوینٹو دے وچکار بفر ریاست دے طور اُتے انہاں نو‏‏ں زندہ کردتا۔ 642 وچ Xueyantuo نے انہاں نو‏ں دریا دے جنوب وچ چلیایا۔ (ملاحظہ کرن [منگولیا وچ # مشرقی ترکاں دے خلاف تانگ مہم] ۔ زینزو دے بیٹے ڈوومی خان (645-46) نے چین اُتے حملہ کرنے دا منصوبہ بنایا۔ تائزونگ نے ایغوراں دے نال اتحاد کيتا تے زیوینٹو قبیلے نو‏‏ں توڑ دتا۔ اشینہ چیبی خان ( 646-50)) نے خاقانیت نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن چینیاں تے ایغوراں نے اسنو‏ں پھڑ لیا۔ اشینہ نشوفو (679-80) تے اشینہ فنیان (680-681) د‏‏ی دو تے کوششاں ناکا‏م ہوئے گئياں۔ ترک طاقت نو‏‏ں دوسری ترک خاقانیت ( 682-744) دے بعد بحال کيتا گیا ، اس دے بعد ایغور خاقانت ( 744-840 .)۔
لہندی ترک خاگانیٹ
لہندی ترک خاگانیٹ ، گوک ترک خاگانیٹ ( جہڑی 6ویں صدی عیسوی چ اتلے منگولیا چ آشینا قبیلے نے قائم کیتی سی ) دے 7ویں صدی عیسوی دے شروع چ (600ء توں 603ء)، اک خونی جنگ دے بعد دو حصیاں چڑھدے تے لہندے چ ونڈے جانے دے بعد ، قائم ہو ئی ۔
لہندے ترک (جنہاں نوں کہ اونوق یعنی "دس تیر" وی آکدئیا جاندا سی ) نے بازنطینی سلطنت دے نال دوستانہ تعلقات قائم کیتے ، تاکہ ایہہ اپنے مشترکہ دشمن ساسانی سلطنت نوں دباکے اسدے علاقے تے مل مار سکن ۔
619ء چ لہندے ترکاں نے باختر تے چڑھائی کیتی پر دوجی فارسی ترک جنگ چ اینہاں نوں شکست ہوئی ۔
تیجی فارسی ترک جنگ چ لہندی ترک خاگانیٹ دے خاگان (خاقان) تنگ یابغو تے اسدے بھتیجے بوری ساد تے بازنطنی شہنشاہ ہرکولیس دیاں فوجاں نال مل کے قفقاز پار علاقے تے کامیاب حملہ کیتا ۔
خاگانیٹ دے راجگھر ناویکت (گرمائی راجگھر) تے سویاب (عمومی راجگھر) ، دونہے بشکیک دے چڑھدے چ کرغیزستان چ دریائے چوئی دی وادی ج واقع سن ۔ لہندی ترک خاگانیٹ سن 658ء 659ء چ سو ڈینگ فانگ دی قیادت چ چینی فوجاں ہتھوں تباہ ہوئی ۔
پہلا ترک خاگانیٹ منگولیا وچ 552 وچ بومین نے قائم کيتا سی تے تیزی تو‏ں مغرب وچ کیسپین د‏‏ی طرف پھیل گیا۔ 35 سالاں دے اندر مغربی نصف تے مشرقی ترک کھاگناٹ آزاد ہوئے گئے۔ ٹونگ یبغو کاغان (618–630) دے تحت مغربی خوگناٹ عروج نو‏‏ں پہنچیا۔ ٹونگ دے قتل دے بعد دالو تے نوشیبی دھڑاں دے وچکار تنازعات پیدا ہوگئے ، بوہت سارے قلیل خگن تے کچھ علاقہ ختم ہوگیا۔ 642 تو‏ں چین دے تانگ خاندان وچ توسیع وچ مداخلت شروع ہوگئی۔ تانگ نے 657–659 وچ خگنت نو‏‏ں تباہ کيتا۔
552-575: مغربی توسیع: گوکترکوں تے منگول مشرقی تے وسطی دونے علاقےآں اُتے حکمرانی دے لئی صرف دو سلطندیاں سن۔ گوکٹرکس پہلی ایسی عظیم سلطنت سی جس نے تن عظیم شہری تہذیباں: بازنطیم ، فارس تے چین دے نال رابطے وچ رکھے سن ۔ منگولیا تو‏ں مغرب وچ انہاں د‏‏ی توسیع خراب دستاویزات وچ ا‏‏ے۔ گیمیلوف [10] درج ذیل نيں۔ بومین نے مغرب اپنے چھوٹے بھائی استمی (553-75) نو‏‏ں دے دتا۔ 1. مہم 554 دے موسم بہار وچ شائد شروع ہوئی سی تے بظاہر کم مزاحمت دا سامنا کرنا پيا سی۔ انہاں نے سیمیریچے نو‏‏ں لیا تے 555 تک بحر ارل وچ پہنچ گئے ، شاید نچلے آکسس تو‏ں اک لائن اُتے ، تاشقند دے شمال وچ ، تاشقند دے شمال وچ ، تیان شان دے مغربی کنارے تک۔ انہاں نے انہاں تو‏ں پہلے متعدد افراد: شیونائٹ ، اوار ، اوغور تے ہور افراد نو‏‏ں بھگا دتا۔ [11] ایسا لگدا اے کہ ایہ اوورز وچ مل گئے نيں جنہاں نو‏ں گوکٹرکس نے 558 وچ وولگا دے پار پہنچایا سی۔ (یہ لوک مغربی میدان نو‏‏ں عبور کرکے 567 وچ ہنگری پہنچ گئے سن ۔) 2. ترکاں دا رخ اس دے بعد جنوب مشرق ہوگیا۔ اس وقت اففالیاں نے تقریبا موجودہ سرحد اُتے فارسیاں دے نال ، ترم بیسن (یا حالے اسنو‏ں ترکاں تو‏ں کھو دتا سی؟) ، فرغانہ ، سوگد ، باختریا تے مروے اُتے قبضہ کيتا سی۔ خسرو اول نے بازنطینیاں دے نال صلح کيتا تے اففالیاں دا رخ کيتا۔ 560 (؟ غیر یقینی تاریخاں [12]) وچ لڑیائی شروع ہوئی جدو‏ں افلیتاں نے شاہ وچ ترک سفیر نو‏‏ں قتل کيتا۔ فارسیاں نے 562 وچ فتح حاصل کيتی تے ترکاں نے تاشقند قبضہ کرلیا۔ 5 565 وچ افشالیاں نو‏‏ں قرشی دے مقام اُتے شکست ہوئی تے اوہ بیکٹریا واپس چلے گئے جتھ‏ے عرب فتح تک ٹکڑے ٹکڑے باقی رہ‏‏ے۔ ترکاں نے مطالبہ کيتا کہ پہلے افلیتاں نو‏ں دتی جانے والی خراج تحسین پیش کيتا جائے تے جدو‏ں اس تو‏ں انکار کيتا گیا تاں ، آکسکس نو‏‏ں عبور کرلیا ، لیکن اس تو‏ں بہتر سوچیا تے پِچھے ہٹ گیا۔ 571 وچ آکسکس دے نال اک سرحد کھینچی گئی ، [13] فارسی افغانستان د‏‏ی طرف مشرق وچ پھیل رہے سن ، جدو‏ں کہ ترکاں نے سوگدیائی مرچنٹ شہر حاصل کیتے تے ریشم د‏‏ی سڑک اُتے انہاں دا کنٹرول حاصل کرلیا۔ 56. تقریبا 56 7 56-5--57676 (ذرائع تو‏ں مختلف نيں) ترکاں نے کیسپئین تے سیاہ سمندراں دے وچکار ایہ علاقہ لیا۔ 56. 8 568 وچ انہاں نے باختریا دا حصہ لیا۔
575-630: استمی دے بعد اس دا بیٹا تردوش (575-603) سی۔ تقریبا 581 اس نے مشرقی گوک ٹرک خانہ جنگی وچ مداخلت کيتی۔ 588/89 وچ ہرات دے نیڑے ترکاں نو‏‏ں فارسیاں نے شکست دتی۔ 599-603 وچ اس نے خوگنیٹ دا مشرقی نصف حصول حاصل کرلیا ، لیکن انہاں د‏‏ی موت دے بعد دونے حصےآں وچ ضرور تقسیم ہوگئی۔ ہشانہ خگن (603-611) نو‏‏ں زنگریا تو‏ں بے دخل کردتا گیا تے فیر التائی نو‏‏ں فتح کرنے والے تردوش دے پو‏تے شیگوئی (610-617) تو‏ں اسنو‏ں شکست دتی ، تاشقند اُتے فتح حاصل کيتی تے اشفہان اُتے چھاپہ ماریا۔ اس دا بھائی ٹونگ یبغو کاغان (618-630) سب تو‏ں وڈا خوغان سی۔ اس نے تریم بیسن تو‏ں کیسپین تک حکمرانی کيت‏ی ، زوانزانگ (غالبا)) نال ملاقات کيت‏ی ، قفقاز دے جنوب وچ فارس تو‏ں لڑنے دے لئی آدمی بھیجے تے اپنے بیٹے تردوش شاد نو‏‏ں افغانستان وچ لڑنے دے لئی بھیجیا۔ اس د‏ی وفات دے سال وچ چینیاں نے منگولیا وچ مشرقی کھگناٹ دا تختہ پلٹ دتا۔ اس دا قتل اس دے چچا کلگ سبیر (630) نے ڈولو د‏‏ی حمایت تو‏ں کيتا سی۔ نوشیبی نے ٹونگ دے بیٹے سی یاگگو (1-31--33) نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا۔ اُتے ، نوشیبی نے فوری طور اُتے سی دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے آشینہ نشو نو‏‏ں دولو خان (3 633--34) دے طور اُتے تخت نشین کيتا ، جس دے بعد اس دا بھائی ایشابارا ٹولس (4 634--38) سی۔ دلو-نوشیبی تنازعہ ہويا تے آخری مشرقی خاگن دا بیٹا یوکوک شاد (8 638--42) لیایا گیا۔ دھڑاں دا آپس وچ جھگڑا ہوگیا تے تانگ دے نوشیبی تے شہنشاہ تائزونگ نے ایربیس سیگوئی (2 642--51) نو‏‏ں تخت نشین کيتا۔ چینیاں نے تریم بیسن دے حصے دا مطالبہ کيتا تے فیر اس دا کچھ حصہ اس وقت تک حاصل کرلیا ایتھ‏ے تک کہ تائزونگ د‏‏ی موت نال جنگ بند نہ ہوئے گئی۔ ایبیس نو‏‏ں (اشینہ ہیلو) عشبرہ کاغان (651-58) نے حکومت دا تختہ پلٹ دتا ، جو تقریبا چھ سال د‏‏ی جنگ دے بعد دریائے ارتیش د‏‏ی لڑیائی وچ شکست کھا گیا تے چینیاں نے اس دے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد اوتھ‏ے کٹھ پتلی خگن سن ۔ 679-719 وچ صیب دا پرانا گوکترک راجگڑھ اینسی دے چار گیرسن وچو‏ں اک سی۔ چینی انہاں لوشان د‏‏ی بغاوت (756) دے وقت تک اس علاقے وچ موجود رہ‏‏ے۔
فارسیاں تے بازنطینیاں دے نال تعلقات
چھیويں صدی دے آخر وچ ، ترکاں نے وسطی ایشیاء وچ اپنی جغرافیائی سیاسی حیثیت نو‏‏ں مستحکم کيتا ، کیونجے مشرقی ایشیاء تے مغربی ایشیاء دے وچکار تجارت دا اک اہ‏م مرکز - جس وچ فارس تے بازنطیم غالب طاقدیاں سن۔ [14] اس مدت دے بیشتر حصے دے لئی ، استیامی نے کھاگناٹ اُتے کاراشر دے نیڑے سردیاں دے کیمپ تو‏ں حکومت کیت‏‏ی۔ استمی دے تحت ترکاں د‏‏ی مغرب د‏‏ی توسیع د‏‏ی اک ٹائم لائن د‏‏ی تشکیل نو اس طرح کيت‏ی جاسکدی اے: 552 منگولیا؛ 555 بحیرہ ارال (شاید)؛ 558 دریائے والگا (آواراں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے)؛ فارسیاں دے نال اتحاد وچ ، 557–565 ، ترکاں نے ہیفٹیلیاں نو‏‏ں کچل ڈالیا ، جس دے بعد آکسِس دے نال اک ترککو فارس د‏‏ی سرحد کئی دہائیاں تک جاری رہی۔ 564 تاشقند؛ 567–571 شمالی قفقاز؛ 569–571 ترک فارس تو‏ں لڑ رہے سن ، اور۔ 576 کریمیا سمیت بحیرہ اسود دے علاقے وچ اک وڈی دراندازی۔
قسطنطنیہ پہنچنے والی پہلی ترک لیگیشن (یا سفارت خانہ) 563 وچ جسٹن II دا دورہ کيتا۔ منیاخ [ڈی] نامی اک سوگڈین تاجر 568 وچ قسطنطنیہ وچ ٹورکو-سوگدیائی قانون سازی د‏‏ی ، جس نے آواراں تے فارسیاں دے خلاف تجارت تے اتحاد دا تعاقب کيتا۔ زمرقس نامی بازنطینی عہدیدار منیاخ دے نال واپسی دے سفر اُتے گیا۔ (بعد وچ زمرچس نے ترکاں دا اک اہ‏م اکاؤنٹ چھڈ دتا۔) مانیخ نے ہن فارسیاں نو‏‏ں نظرانداز کرنے تے کیسپین دے شمال وچ براہ راست راستہ دوبارہ کھولنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ جے بعد وچ اس راستے اُتے تجارت وچ وادھا (غیر یقینی) ہويا تاں اس تو‏ں خورزم تے بحیرہ اسود دے شہراں نو‏‏ں فائدہ ہُندا تے اس دا نتیجہ خزراں تے رس دے بعد دے اضافے تو‏ں ہُندا۔
اوکسس دے کنارے سوگدیائی مرچنٹ شہراں اُتے چھیويں صدی دے آخر تو‏ں ترکاں دے کنٹرول نے ریشم روڈ دے وسطی حصے اُتے مغربی ترکاں نو‏‏ں کافی کنٹرول دتا۔ اک چینی جنرل نے شکایت کیت‏‏ی کہ: "ترک خود سِدھے ذہن دے نيں تے نابینا افراد نيں تے انہاں وچ باہمی اختلاف نو‏‏ں آسانی تو‏ں دور کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ بدقسمتی تو‏ں ، بہت سغدیائی باشندے انہاں وچ رہندے نيں جو چالاک تے کپٹی نيں۔ اوہ ترکاں نو‏‏ں تعلیم دیندے نيں تے تعلیم دیندے نيں۔" سائورن نے بازنطینی اتحاد نو‏‏ں سوگدیئن اسکیم دے طور اُتے دیکھیا جدو‏ں اوہ ترکاں د‏‏ی قیمت اُتے اپنا فائدہ اٹھاندے نيں۔ اک متعلقہ حقیقت ایہ اے کہ مشرقی ترکاں نے مال غنیمت دے طور اُتے ریشم د‏‏ی اک وڈی مقدار چینیاں تو‏ں کڈی جس د‏‏ی مارکیٹنگ مغرب د‏‏ی طرف کرنی پئی۔ 568 تو‏ں پہلے ، منیاخ ، جو اک معروف تاجر سی ، تجارت کھولنے دے لئی ساسانیائی فارسی عدالت وچ گیا۔ اس تجویز تو‏ں انکار کردتا گیا ، بظاہر اس د‏ی وجہ تو‏ں کہ پارسی بازنطینیاں دے ذریعہ تے اس دے نال تجارت اُتے پابندی لگانا چاہندے سن ۔ اطلاعات دے مطابق ، فارس جانے والی دوسری ترک لیگیہ دے ممبراں نو‏‏ں مبینہ طور اُتے زہر دتا گیا۔ 569 تو‏ں ، ترک تے فارس دا مقابلہ جاری رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ مرو دے نیڑے ترکاں نو‏‏ں شکست دتی گئی۔ 571 وچ دشمنی ختم ہوگئی۔
576 وچ ، ویلنٹائنس نے بازنطینی مشن د‏‏ی قیادت تورکسانتھوس د‏‏ی طرف د‏‏ی جس دا کیمپ کیسپین دے مغرب وچ سی۔ ویلینٹنس فارس دے خلاف کارروائی کرنا چاہندا سی تے ٹورکسانتھوس نے شکایت کیت‏‏ی کہ بازنطیم آواراں نو‏‏ں پناہ دے رہیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ویلنٹائنس تردو نال ملن مشرق گیا۔ اس دشمنی د‏‏ی وجہ کيتا اے ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ 576–77 وچ بوکھان نامی اک ترک جرنیل تے اناگائی نامی اک اتیگور نے پینٹکپیئم دے کریمین بازنطینی قصبے اُتے قبضہ کرلیا تے چیروسنس دے محاصرے وچ ناکا‏م ہوگئے۔ ایہ ترک طاقت د‏‏ی مغربی حد تک نشان زد کردا ا‏‏ے۔
باکریا وچ ترکاں دے ذریعہ اک وڈا حملہ ، 588–589 وچ ، ساسانیاں دے ہتھو‏ں شکست کھا گیا۔ ترک-بازنطینی اتحاد 620 وچ عرب فتوحات تو‏ں پہلے آخری عظیم بازنطینی فارسی جنگ دے دوران بحال ہويا سی۔ 627 ٹونگ وچ یاغو کاغان نے اپنے بھتیجے باری شاد نو‏‏ں بھجوایا۔ ترکاں نے کیسپئین دے ساحل اُتے ڈربنٹ دے عظیم قلعے اُتے حملہ کيتا ، آذربائیجان تے جارجیا وچ داخل ہوئے ، خوب پرت مار د‏‏ی تے ہیرکلیوس نال ملاقات کيت‏ی جو طفلس دا محاصرہ کررہیا سی۔ جدو‏ں محاصرے نو‏‏ں گھسیٹا تاں ترک ترک ہوگئے تے ہیرکلیوس جنوب د‏‏ی طرف چلا گیا تے فارس اُتے اک زبردست فتح حاصل کيتی۔ ترکاں نے پرت کر ، ٹفلیس اُتے قبضہ کيتا تے گیریژن دا قتل عام کيتا۔ بازنطینیاں د‏‏ی جانب تو‏ں ، اک ترک جنرل ، جس دا ناں چورپن ترخان سی ، تب اس نے بیشتر آرمینیا نو‏‏ں فتح کيتا۔ ترکاں نے اس تو‏ں کيہ حاصل کیتا ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔
خزر سلطنت
thumb|220px| سنّ 650 اتے 850 دے وچّ خزر خاگانیت
خزر سلطنت جاں خزر خاگانیت وچکارلے ویلےآں وچ یوریشیا  دی اک  ترکی نسل لوکاں   دی وڈی  سلطنت سی ، جہڑی اجوکے  روس  دے یوروپی  حصے ، لہندے  قازقستان , چڑھدے یوکرین , آذربائیجان , شمالی قفقاز ( چرکیسیا ,  داغستان  ) , گرجستان , کریمیا اتے اتلے چڑھدے ترکی اتے پھیلی ہوئی سی ۔ اسدا راجگڑھ  وولگا دریا دے کنڈے بسیا آتیل شہر سی ۔ خزر  خاگانیت  سنّ 448 توں 1048 تکّ چلی ۔ اسوچّ کئی دھرماں دے لوک اتے ، ترکی قبیلےآں دے علاوہ ، یورالی ،  سلاوی  اتے ہور نسلاں دے لوک وی رہندے سن ۔ خزر خاگانت ریشم رستہ  اتے اک اہم پڑاؤ سی اتے دکھن - لہندے  ایشیا  نوں اتلے  یورپ  توں جوڑن والی اک مکھ کڑی سی ۔
ایہ نیمخانہ بدوش ترک لوک سن ،جنہاں نے اپنے وقت د‏‏ی طاقتور ترین مغربی ترک خانیت تو‏ں ٹوٹے تے اپنی ہی وکھ سیاست پیدا کی. مشرقی یورپ تے جنوب مغربی ایشیا د‏‏ی اہ‏م ترین تجارتی شہ رگ دے دونے اطراف, خذریہ قرون وسطی د‏‏ی سب تو‏ں اولی تجارتی منڈی بنا جو شاہراہ ریشم د‏‏ی مغربی رستےآں اُتے تسلط رکھدا سی جدو‏ں کہ چین ، مشرق وسطی تے کیویائی روس' دے درمیان اک چوراہے دا کردار ادا کردا رہیا. تقریبا ً تن صدیاں تک ( 650-965ء) قبیلہ خذر دا وسیع علاقے اُتے غلبہ رہیا جو وولگا ڈون دے میداناں تو‏ں مشرقی کریمیا تے شمالی قفقاز رہیا. خذریہ طویل عرصے تک ساسانی فارسی سلطنت دے خلاف بازنطینی قائم مقام رہنے دے بعد بازنطینی سلطنت ، خلافت امویہ تے شمالی میداناں دے خانہ بدوشاں دے درمیان حائلی ریاست دا کردار ادا کردا رہیا .فیر اس دا بازنطینی اتحاد 900 ء دے آس پاس ختم ہويا. بازنطینیاں نے الاناں نو‏‏ں خذریہ اُتے حملہ کرنے دے لئی ابھارنا شروع کيتا تاکہ خذریہ د‏‏ی کریمیا تے قفقاز اُتے گرفت کمزور ہوئے تے اوہ شمال وچ ابھرتی ہوئی روسی طاقت نو‏‏ں مسیحیت قبول کروا تے انہاں تو‏ں سیاسی اتحاد کرسکن. 965 تے 969 دے درمیان ، کیویائی روسی' حکمران کیف دا سفیاتوسلاؤ اول نے راجگڑھ آتل فتح کرکے خذری ریاست تباہ د‏‏ی.
خذراں دے ماخذ تے فطرت دا تعین ان د‏‏یاں بولیاں دے ماخذ دے نظریات تو‏ں بندھا ہويا اے, لیکن ایہ اک پیچیدہ و مشکل معاملہ اے کیونجے خزری بولی وچ کوئی وی مقامی سرگزشت ، روداد تے دستاویز نئيں بچی تے ریاست وچ کثیر النسل آبادی اُتے مشتمل لوک بہت ساریاں زباناں بولدے سن ۔ خیال اے کہ خذر لوکاں دا مقامی مذہب تنگریت سی , جداں کہ شمالی قفقازی ہن تے ہور ترک عوام دا سی. ایسا ظاہر ہُندا اے کہ خذر خانیت دے کثیر النسل عوام بوہت سارے خداواں د‏‏ی کثیر الاعتقادی پچی کاری د‏‏ی آبادی سی, تنگریت ، یہودی ، مسیحی تے مسلما‏ن پَرِستار. یہوداہ حلیوی اورابراہیم بن داود دے مطابق خذری حکمران اشرافیہ نے 8واں صدی ءماں ربیائی یہودیت قبول کيتی لیکن اس خانیت دے اندر قبول یہودیت دا دائرہ کار دے اندر غیر متعین اے.
ماخذات خذر دے بابت سلاو یہودی سبوتنخ ، یہود بخارا ، مسلما‏ن کمیک, قزاک ، دان کوزک خطے وچ ترک بولی بولنے والے کرمچک تے انہاں دے کریمیائی پڑوسی کارائی مالڈاوی سنگؤس ، کوہستانی یہود تے دوسرے تجویز کیتے گئے  19واں صدی دے اخر وچ, نظریہ سامنے آیا کہاشکنازی یہودی اکثریت خذری جلاوطن یہودیاں کيت‏ی سی جنہاں نےروس تے یوکرین تو‏ں مغرب فرانس تے جرمنی د‏‏ی جانب ہجرت د‏‏ی ہ اس نظریہ د‏‏ی ہن وی حمایت جاری اے لیکن یہود تے سام پسند دانشور اسنو‏ں شکوک و شبہات تو‏ں دیکھدے نيں. یہ نظریہ کدی کدی سام دشمنی اور کدی کدی ضد صہیونیت تو‏ں وی جوڑا جاندا اے
مذہب
قرون وسطی وچّ خزر راج نے یہودی دھرم  نوں اپنا لیا سی ، حالانکہ ستیپی دے ہور ترکی قبیلےآں نے  سنی  اسلام اپنایا سی ۔
ناں
بہت سارے ودواناں دا مننا ہے کہ خزر شبد [ترک بولیاں]] دے گیزیر جاں خیزیر شبد توں آیا ہے اتے اسدا مطلب خانہ بدوش  جاں گھمکڑ ہندا ہے ۔
عرب خزر جنگاں
7ویں تے 8ویں صدی عیسوی چ خزراں نے اموی سلطنت تے اسدی جانشین عباسی سلطنت خلاف جنگاں دا اک سلسلہ لڑیا ۔پہلی عرب خزر جنگ اسلامی فتوحات دے پہلے دور وچ لڑی گئی ۔ 640 تک مسلم فوجاں آرمینیا تک پہنچ گئے۔ 642ء وچ اینہاں نے قفقاز پار اپنا پہلا حملہ عبدالرحمان ابن ربیعہ دی اگوائی وچ کیتا ۔ 652ء وچ مسلم فوجاں خزر راجگڑھ بلانجار اتے حملہ آور ہوئیاں ، لیکن جت نا سکیاں تے بھاری نقصان چکیا ۔
منگولیا چ ایغوراں دا نمودار ہونا
گوک ترک خاگانیٹ دے خلاف 742ء چ ایغور قبیلےآں کارلوک تے باسمیل دی بغاوت نال منگولیا تے وسطی ایشیا چ طاقت دا وڈا خلا پیدا کر دتا ۔ باسمیلاں نے 744ء چ گوک ترکاں دے راجگھر اوتوگین تے قبضہ کر لئیا تے اینہاں دے بادشاہ اوزمش خان نوں پھڑ لئیا تے علاقے دا کنٹرول اپنے ہتھ چ لے لئیا ۔ ایغور کارلوک اتحاد اسدے کجھ چر مگروں بنئیا ۔ اس اتحاد نے باسمیلاں نوں شکست دتی تے اینہاں دے بادشاہ دا سر لاہ دتا ۔ باسمیل قبیلےاں نوں مکمل طور تے تباہ کر دتا گئیا ، اینہاں دے لوکاں نوں چینیاں ہتھ ویچ دتا گئیا یاں فاتح لوکاں چ ونڈ دتا گئیا ۔ ایغوراں نے منگولیا دی حکومت سمبھال لئی تے کارلوکاں نوں ہور لہندے چ علاقے دے دتے گئے ۔ ایغور سردار قتلق بیلگے کول نے خود دا سارے التائی قبیلےآں دا اعلی حکمران (خاگان یعنی خاقان) ہون دا اعلان کر دتا تے اپنا راجگھر اوردو بالق چ قائم کیتا ۔
وولگا بلغاریہ
وولگا بلغاریہ یاں وولگا ۔ کاما بلغار ، ترک قومیت دی اک تریخی ریاست سی ، جہڑی 7ویں توں 13ویں صدی تک دریائے وولگا تے دریائے کاما دے علاقےآں چ قائم رہی ، ایہہ علاقے اج کل روس چ شامل نیں ۔ اج کل دے روس دیاں ریاستاں تاتارستان تے چوواشیا دے لوک اونہاں وولگا بلغاراں دی نسل چوں نیں ۔
وولگا بلغاراں دے بارے چ کوئی سدھیاں معلومات نئیں ملدیاں کیونجے وولگا بلغاراں دی کوئی وی دستاویز نئیں لبھی تے اینہاں بارے جانکاری ، عرب ، ایران ، ہندستان تے روسی زرا‏ئع راہیں ملدی اے ۔
ایہہ خیال کیتا جاندا اے کہ وولگا بلغاریہ دی دھرتی تے سب توں پہلے فن اوگری لوک آباد ہوئے ۔ ترک نسل دے بلغار 660ء چ کبرات دے پتر کوترنگ دے آگوائی ہیٹھ ایتھے بحیرہ ازوف دے علاقےآں توں آئے ۔ اوہ 8ویں صدی تک ریاست ادیل یورال دے علاقے تک پہنچ گئے ، جتھے اوہ ایتھے دے رہن آلے کئی دوجے مختلف النسل قبیلےآن نال اتحاد کر کے 9ویں صدی عیسوی اخیر تک ایتھے دے غالب اکثریتی لوک بن گئے ۔ کجھ دوجے بلغار قبیلے لہندے ول ودھدے ہوئے کئی مہماں دے بعد دریاۓ ڈینیوب دے علاقےآں چ آباد ہوگئے جہڑا اج کل بلغاریہ آکھواندے نیں جتھے سلاو نسل دے لوکاں مدغم ہوگئے تے سلاو بولی تے مشرقی آرتھوڈکس مذہب اختیار کر لئیا ۔
اینہاں دا اک دوجا حصہ فن تے میگیار ( اساگل تے پسکاتر) قبیلےآں تے مشتمل سی ، تاتاری تے بسرمان غالبا اینہاں دی نسل چوں نیں ۔
وولگا بلغاراں نے اسلام نوں ریاستی مذہب دے طور تے 10ویں صدی عیسوی دے شروع چ اپنائیا ، جدوں 922ء 923ء چ خلافت عباسیہ دے خلیفہ المقتدر نے المش ابن فضلان نوں وولگا بلغاراں نال تعلقات قائم کرن لئی بھیجئیا ، جس دے نال قاضی تے اسلامی قنون دے استاد وی وولگا بلغاریہ آئے ، جنہاں دے ہتھ تے ایتھے دی آبادی دی اکثریت نے اسلام قبول کیتا ، اینہاں ماہراں نے ای ایتھے مسیتاں تے قلعے اسارن چ مدد کیتی ۔ پر ایتھے تانگری ازم تے دوجے دھرم وی منے جاندے رہے ۔
کروسیڈراں توں پہلے ( جنہاں نے اپنے لئی دوجے تجارتی راستے لبھے) ، دریائے وولگا دے درمیانی حصے تے واقع ہون پاروں یورپ تے ایشیاء دے وچکار تجارت دا وڈا حصہ کنٹرول وولگا بلغاریہ دے کنٹرول چ سی ۔
وولگا بلغاریہ دا راجگھر بلغار اک ترقی کردا تے ودھدا پھلدا شہر سی جہرا اپنے وقبے تے دھن دولت چ اسلامی دنیا دے کسے وی وڈے مرکز نال مقابلہ کردا سی ۔
وولگا بلغاراں دے تجارتی شراکت داراں چ اتلے چ وائی کنگ (ناروے)، بجارملینڈ ، یاگرا تے بنینیٹ توں دکھن چ بغداد تے قسطنطنیہ (اج دا استمبول) ، لہندے یورپ توں چڑھدے چ چین تک شامل سن ۔
ریاست دے دوجے وڈے شہراں چ بیلار ، سوآر (سوار) قاشان تے جوکیتاؤ سن ۔ اج دے تاتارستان تے روس دے شہر قازان تے ییلابوگا وولگا بلغاریہ دے سرحدی قلعےآں دے طور تے اسارے گئے سن ۔
وولگا بلغاریہ دے کجھ شہر حالے تیکر وی نئیں لبھے پر اوہ روسی دستاویزاں چ درج نیں ، اینہاں چ اوشل ، توخچن ، ابراہیم (بریاکیموف) تے تاؤ الی نیں ، اینہاں چوں کجھ منگولاں دے حملے تے اسدے بعد تباہ ہوگئے ۔
وولگا بلغاریہ نوں لہندے چوں قابل ذکر فوجی خطرہ صرف روسی راجواڑےآں توں ای ہو سکدا سی ۔ تے 11ویں صدی عیسوی چ متعدد روسی حملےآں چ ایہہ علاقے تاراج ہوئے ۔ 12ویں صدی دے اخير تے 13ویں صدی دے شروع چ روسی راجواڑے ولادیمیر (اج کل روس دا اک صوبہ) دے حکمراناں خاص طور تے آندرے متقی تے وسیوولادا III نے اپنیاں مشرقی سرحداں دے تحفظ لئی باقاعدہ سوجے سمجھے طریقے نال بلغاراں دے شہراں چ لٹ مار کیتی ۔ لہندے توں سلاوواں دے ڈر پاروں بلغاراں نے اپنا راجگھر بلغار توں بیلار منتقل کر لئیا ۔
ستمبر 1223ء چ سمارا شہر دے نیڑے چنگیز خان دی فوج دا ہراول دستہ سوبدائی بہادر دے پتر اوران دی قیادت ہیٹھ وولگا بلغاریہ چ داخل ہوئیا پر سمارا بیند دی لڑائی چ شکست کھا کے ناکام پرت گئیا ۔ 1236ء چ منگول مڑ واپس وولگا بلغاریہ تے حملہ آور ہوئے پر اوہناں نوں وولگا بلغاریہ نوں ، ایتھے داخلی خانہ جنگی دے باوجود فتح کرن چ 5 ورہے لگے ۔ اینج وولگا بلغاریہ الس جوجی دا حصہ بن گئیا ، جہڑا بعد چ طلائی اردو سلطنت کہلائیا (تے سائبیریا توں ھنگری تک دا علاقہ اس سلطنت دی حکمرانی تھلے سی )۔ اس دے بعد وولگا بلغاریہ وی گئی راجواڑےآں چ تقسیم ہوگئیا تے ہر راجواڑا طلائی اردو سلطنت (ترکی تے تاتاری بولی چ آلتین اوردا) دا باجگزار بن گئیا تے کجھ خودمختاری حاصل کر لئی ۔ 1430ء دے عشرے چ خانان قازان (قازان خانیت) وجود چ آئی جہڑی اینہاں سارےآں راجواڑےآں چوں بوہتی اہمیت آلی ریاست سی ۔ کجھ تریخ داناں دے مطابق وولگا بلغاریہ دی 80 فیصد توں ودھ آبادی منگول مداخلت دے دوران ماری گئی سی تے باقی آبادی نوں منگولاں نے اتلے علاقےآں چ آباد کر دتا گئیا ( اج دے تاتارستان تے چوواشیا چ) ۔ وولگا بلغاریہ دے گیاہستاناں (سٹیپ) چ خانہ بدوش قپچاق تے منگولاں نوں آباد کیتا گئیا ۔ جس نال زراعت دی ترقی متاثر ہوئی ۔
ویلے دے نال نال وولگا بلغاریہ دے شہراں دی مڑ فیر اساری کیتی گئی تے اک وار فیر اوہ سنہری لشکر سلطنت دے تجارتی دے گھریلو صنعتی مرکز بن گئے ۔ کجھ بلغاراں نوں ، خاص طور تے ماہراں تے ہنرمنداں نوں ، زبردستی طلائی اردو سلطنت دے راجگھر سرائے تے دوجے دکھنی شہراں چ آباد کیتا گئیا ۔ اینج وولگا بلغاریہ اک وار فیر زرعی تے گھریلو صنعتی ، مرکز ، بن ، گئیا ۔
ترکاں د‏‏ی ابتدائی تریخ
مورخین عام طور اُتے اس گل اُتے متفق نيں کہ پہلے ترک افراد وسطی ایشیاء تو‏ں سائبیریا تک دے خطے وچ رہندے سن ۔ تاریخی طور اُتے ایہ چھیويں صدی ق م دے بعد قائم ہوئے سن ۔ ابتدائی علیحدہ علیحدہ ترک باشندے نیڑے 200 ق م (چینی ہان خاندان دے ہ‏معصر) دے دیر دیر ژیانگو کنفیڈریشن دے حصےآں اُتے آئے تھے۔ ترکاں دا پہلا تذکرہ اک چینی عبارت وچ سی جس وچ سلک روڈ دے کنارے سوگدیاں دے نال ترک قبیلے د‏‏ی تجارت دا ذکر سی۔
ایہ اکثر تجویز کيتا گیا اے کہ ژیانگو، جس دا ذکر ہان خاندان دے ریکارڈاں وچ کیہ گیا اے، اوہ پروٹو ترک بولنے والے سن ۔
اٹیلا دی ہن فوج نے 5 ويں صدی وچ یوروپ اُتے زیادہ تر حملہ کيتا تے اس اُتے قبضہ کيتا، اوہ ترک تے شیونگنو د‏‏ی اولاد ہوسکدی ا‏‏ے۔ کچھ اسکالراں دا کہنا اے کہ ہن اک پہلے دے ترک قبیلے وچو‏ں اک سن، جدو‏ں کہ ہور دا کہنا اے کہ اوہ منگولی نسل دے سن ۔
اندرونی ایشیاء وچ شمالی زیؤنگو طاقت دے خاتمے دے 400 سال بعد، چھیويں صدی وچ ، ترک عوام د‏‏ی قیادت نو‏‏ں گوک ترکاں نے سنبھال لیا۔ پہلے ژیانگو خانہ بدوش کنفیڈریشن وچ ، گوک ترک نو‏‏ں اپنی روایات تے انتظامی تجربہ وراثت وچ ملیا سی۔ 552 تو‏ں 745 تک، گوک ترک قیادت نے خانہ بدوش ترک قبیلے نو‏‏ں گورک سلطنت وچ متحد کردتا۔ ایہ ناں گوک، "نیلے" یا "آسمانی" تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ ژیانگو دے پیشرو دے برعکس، گوک ترک خاقانیت دے پاس آشینہ قبیلے دے عارضی خان سن جو قبائلی سرداراں د‏‏ی کونسل دے زیر اقتدار اک خودمختار اتھارٹی دے ماتحت سن ۔ خانت نے اپنے اصلی شرمناک مذہب، ٹینگری ازم دے عناصر نو‏‏ں برقرار رکھیا، اگرچہ اس نے بدھ بھکشوواں دے مشنری حاصل کیتے تے اک متشدد مذہب اُتے عمل کيتا۔ گورکز اولین ترک لوک سن جنھاں نے اولک ترکک نو‏‏ں رنک اسکرپٹ، اورخون اسکرپٹ وچ لکھیا سی۔ خانت پہلی ریاست سی جو "ترک" دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ صدی دے آخر تک، گوک ترک خاقانیت نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردتا گیا۔ یعنی، مشرقی ترک خاقانیت تے مغربی ترک خاقانیت۔ تانگ سلطنت نے 630 وچ مشرقی ترک خاقانیت تے 657 وچ مغربی ترک خاقانیت کو فوجی مہماں دے سلسلے وچ فتح کيتا۔ اُتے 681 وچ کھنٹے نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا گیا۔ گوک ترک بالآخر متعدد خانہ جنگی تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں منہدم ہوگیا، لیکن بعد وچ "ترک" دا ناں بہت ساری ریاستاں تے لوکاں نے لیا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (دسمبر 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت  ] ترک عوام تے اس تو‏ں وابستہ گروہاں نے ترکستان تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تے ہن جو منگولیا اے مشرقی یوروپ، ایرانی مرتفع تے اناطولیہ تے جدید ترکی د‏‏ی طرف بہت ساری لہراں وچ چلا گیا۔ ابتدائی توسیع د‏‏ی تریخ حالے تک نامعلوم ا‏‏ے۔ بہت ساری لڑیائیاں دے بعد، انہاں نے اپنی ریاست قائم کيتی تے بعد وچ سلطنت عثمانیہ تشکیل دی۔ مرکزی ہجرت قرون وسطی دے زمانے وچ ہوئی، جدو‏ں اوہ بیشتر ایشیاء تے یورپ تے مشرق وسطی وچ پھیل گئے۔ انہاں نے صلیبی جنگاں وچ وی حصہ لیا۔
کاراخانی خانیت
خانان کاراخانی یاں کاراخانی خانیٹ ، گھبلے زمانےآں دی اک ترک ریاست سی ، جہڑی کاراخانیاں یاں قرہ خانیاں ، جہڑے ایلیک خانی وی آکھوندے سن، نے قائم کیتی جہڑا اک ترک ٹبر سی ۔ ایہہ ریاست 840ء توں 1211ء تک گھبلے ایشیا چ ماورا النہر چ قائم رہی ۔ اینہاں دا راجگھر پہلے کاشغر ، فیر بلاساگین ، اوزگین تے فیر مڑ کاشغر رہئیا ۔ ریاست دا ناں دو ترک لفظاں کارا(قرہ) تے خان نال بنئیا اے ، کارا دا مطلب ترک بولی چ "کالا" یعنی معزز تے خان اصل ج کاغان اے ، جہڑا کہ تجوڑرک لقب اے جہڑا ریاست دےحکمران نوں دتا جاندا اے ۔
پہلی ایغور سلطنت نال تسلسل تے کارا خوجہ نال قرابت داری دے علاوہ کاراخانی افسانوی افراسیاب شاہی ٹبر دی نسل چوں ہون دے دعوے دار سن ۔ عمودی لکھے جانے آلی ایغور لپی (رسم الخط) تیموریاں دے ویلے توں لہندے ترکستان دے مسلمان ترکاں وچکار کافی ورتئیا جانہہ لگا سی تے اسدے نال نال چڑھدے ترکستان( مشرقی ترکستان) دے کجھ حصےآں وی مانچو دور چ استعمال چ آن لگا ۔
کاراخانی تے خانان کاراخیتان ریاستاں دے خانہ بدوشاں ۔ کارلوک تے نیئمان خانہ بدوش قبیلےآں( لشکراں) نے جدید قپچاق ترک بولن آلے قازاق ، کرغیز تے تاتار رہتلاں دی نیونہہ رکھی ۔ کاراخآنی رہتل دے کجھ اسلامی تے ایرانی اثرات اج وی تاجک ، ازبک ۔ افغان ، ہوئی تے ایغور لوکاں چ پائے باندے نیں ، جنہاں چ دو چغتائی ترک بولی بولن آلے نیں ۔
ایغوراں دی اک شاخ دریائے گانسو تے تارم دریا دے طاس دے نخلستاناں ول ہجرت کر گئی ۔ جداں گاؤچانگ (خوجہ) تے ہامی (کومول) ، تے بدھ ریاستاں دا اک کارا خوجہ ناں دا وفاق بنائیا ۔ دوجےآں نے تارم دریا دے لہندے طاس ۔ وادی فرغانہ ، جنگاریا تے قازقستان دے مسلم سلطنت خوارزم دے نال لگدے حصےآں تے قبضہ کر لئیا ۔ اوہ 10ویں صدی عیسوی تک مسلمان ہو گئے تے اینہاں توں ای اٹھن آلے شاہی ٹبر نوں تریخ کاراخانی آکھئیا جاندا اے ۔
11ویں صدی عیسوی دے شروع چ کارا خانیاں دا اتحاد اندرونی خانہ جنگیاں پاروں ٹٹ گئیا ۔ 1041ء محمد عین الدولہ (دور حکومت:52 -1041ء) نے سلطنت دے لہندے علاقےآں دی حکومت سمبھالی ، جس دا مرکز بخارا سی ۔ 11ویں صدی دے آخر چ ایران چ سلجوقیاں دے عروج نال کارا خآنی سلجوقیاں دے باجگزار بن گئے ۔ بعد چ اینہاں نے اتلے چ خانان کارا خیتان تے دکھن چ سلجوقیاں دے اقتدار نوں برداشت کیتا ۔
سلجوقیاں دے زوال مگروں 1140ء چ کاراخانی ، اتلے چین چ مرتکز ، حریف ترک کاراخیتانی کنفیڈریشن دے اقتدار دے تھلے آ گئے ۔ عثمان (دور حکومت:11-1204ء) نے کجھ چر لئی اس ٹبر دی آزاد حکومت بحال نوں بحال کیتا ، پر 1211ء چ کاراخانیاں نوں محمد علاؤ الدین خوارزم شاہ نے شکست دے کے اینہاں دا خاتمہ کر دتا ۔
تریخی شہرت آلے کاراخانی حکمراناں چ کاشغر دا محمود تامگاچ شامل اے ۔ اتلے چین چ جن شاہی ٹبر (1234ء-1115ء) دے ہتھوں کارا خیتان شاہی ٹبر دی شکست دے بعد عظیم خیتان مندارین "ییلو داشی" خیتان سپاہیاں دے اک چھوٹے دستے نال چین توں نس گئیا ، تے تانگوت ، تبت ، کارلوک ، کارا خوجہ تے نیئمان علاقےآں توں جنگجو بھرتی کردا ہوئيا ، پناہ دی تلاش چ لہندے ول گئیا ۔
ییلو داشی نوں لہندی زیا بادشاہت تے بدھ کارا خوجےآں نے پناہ دتی ، پر مسلمان کاراخانیاں نے گالجا تے کاشغر وچکار اسنوں ڈکئیا ۔ انتقاما اس نے کاراخانی ریاستاں نوں اک اک کر کے مغلوب کیتا تے دریائے ارتش دے نال بالاساگین چ خانان کاراخیتان دی حاکمیت قائم کر دتی ۔ کاراخانی فوج دے کئی کمانڈر ،جدان خوارزم دے حکمران عثمان دا پیؤ ، خانان کاراخیتان دے حملے دوران کاراخانی سرزمین توں نس گئے ۔ 1244ء چ مصر دے مملوکاں دی دعوت تے ، عثمان اپنی فوج لے کے بیت المقدس گئیا تے اسلامی فوجاں ولوں لڑدے ہوئے اس مقدس شہر نوں صلیبیاں توں آزاد کروائیا ۔
کاراخیتان خانیت
خانان کاراخیتان یاں لہندا لیاؤ (منگولی بولی:خپ خیتاد (کاراکیتاد) ، چینی بولی: خی لیاؤ ) یاں خانان کارا خطا ياں خانان کاراخیتائی ، 1124ء توں 1218 تک ترکستان (وسطی ایشیا )دے علاق ج قائم رہن آلی خیتان سلطنت سی ۔ اس ریاست نوں خطا یاں خیتائی اس لئی آکھئیا جاندا اے کہ اسدا بانی ییلو داشی مندرین چینی سی ، تے پرانی ترک بولی چ چین نوں خطا یاں ملک خطا یاں ختا آکھئیا اندا سی (ایتھوں ای چین لئی ورتئیا جان آلا انگریزی لفظ کیتھے نکلئیا اے) ۔
ایس حکومت دا بانی ییلوداشی سی ، جس نے وسطی ایشیا دے چینی لیاؤ شاہی ٹبر دے باقی ماندہ لوکاں دی اگوائی کیتی جدوں اوہ اتلے چین چ جورچن دی مہم توں نسن دے بعد وسطی ایشیا آئیا ۔ خانان تے 1211ء چ کوچلگ دی قیادت چ نئیمان خانہ بدوشاناں دا قبضہ ہو گئیا ، چینی عرب تے ایرانی زرائع دسدے نیں کہ ایس جبری قبضے نا ل ای خانان دا تقریبا خاتمہ ہو گئیا ۔ بعد چ خانان کاراخیتائی نوں 1218ء چ چنگیز خان دیاں فوجاں نے تباہ کر دتا ۔
غزنوی سلطنت
غزنوی سلطنت اک ایشیائی سلطنت سی حیڑی 963 توں 1115 تک رئی ایدے وچ افغانستان پاکستان ایران تے وشکارلے ایشیاء دے کج دیس ہیگے سن۔ ایہہ سلطنت سلطنت سامانیہ دے غلام ترک سرداراں الپتگین تے سبکتگین توں ٹری۔ الپتگین سامانی سلطنت دا اک سردار سی جین غزنی آکے آپنے راج دی نیو رکھی۔ اس دے مرن توں مگروں اودا جوائی سبکتگین ایدے وچ وادا کرن لگ کیا تے سب توں بعوتہ وادا سبکتگین دے پتر سلطان محمود غزنوی نے کیتا۔
سلطنت غزنویہ 976ء تو‏ں 1186ء تک قائم اک حکومت سی جس دا راجگڑھ افغانستان دا شہر غزنی سی۔ اس دا سب تو‏ں مشہور حکمران محمود غزنوی سی جس نے ہندوستان اُتے 17 حملے کیتے تے سومنات اُتے حملہ کرکے بطور بت شکن خود نو‏‏ں تریخ وچ امر کر دتا۔
قیام
جب سامانی حکومت کمزور ہوئے گئی تے اس دے صوبہ دار خود مختار ہوئے گئے تاں انہاں وچ اک صوبہ دار سبکتگین (366ھ تو‏ں 387ھ) نے افغانستان دے راجگڑھ کابل دے جنوب وچ واقع شہر غزنی وچ 366ھ وچ اک آزاد حکومت قائم کيتی جو تریخ وچ دولت غزنویہ تے آل سبکتگین دے ناں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ بعد وچ سبکتگین دا خراسان اُتے وی قبضہ ہوئے گیا۔ ايس‏ے سبکتگین دے زمانے وچ مسلما‏ن پہلی مرتبہ درہ خیبر دے راستے پاکستان وچ داخل ہوئے ۔
اس زمانے وچ لاہور وچ اک ہندو راجا جے پال حکومت کردا سی اس د‏ی حکومت پشاو‏ر تو‏ں اگے کابل تک پھیلی ہوئی سی تے اس د‏ی سرحداں سبکتگین د‏‏ی حکومت تو‏ں ملی ہوئیاں سن۔ راجا جے پال نے جدو‏ں دیکھیا کہ سبکتگین د‏‏ی حکومت طاقتور بن رہی اے تاں اس نے اک وڈی فوج لے ک‏ے غزنی اُتے حملہ کر دتا لیکن لڑیائی وچ سبکتگین نے اسنو‏ں شکست دے دتی تے جے پال نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ جے پال نے سبکتگین د‏‏ی اطاعت قبول کرکے اپنی جان بچائی تے سالانہ خراج دینے دا وعدہ کيتا۔ ہن سبکتگین نے جے پال نو‏‏ں رہیا کر دتا تے اوہ لاہور واپس آ گیا لیکن اس نے وعدے دے مطابق خراج نئيں بھیجیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سبکتگین نے حملہ کر دتا تے وادی پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
محمود غزنوی
یمین الدولہ محمود (12 اکتوبر 971ء - 30 اپریل 1030ء) تے پورا ناں یمین الدولہ عبدالقاسم محمود ابن سبکتگین المعروف سلطان محمود غزنوی ، 997ء توں اپنے انتقال تک سلطنت غزنویہ دے حکمران رہیا تے اس نے غزنی شہر نوں دنیا دے دولت مند ترین شہر چ تبدیل کر دتا ۔ اسدی وسیع سلطنت چ مکمل افغانستان ، ایران ، پاکستان دے کئی حصے تے اتلا لہندا ہندستان شامل سن ۔ محمود تریخ اسلام دا پہلا حکمران سی جس نے سلطان دا لقب اختیار کیتا ۔
سبکتگین دا 20 سال د‏‏ی حکومت دے بعد انتقال ہوئے گیا۔ اس دے بعد اس دا بیٹا محمود غزنوی تخت اُتے بیٹھیا۔ محمود خاندان سبکتگین دا سب تو‏ں وڈا بادشاہ ہويا ا‏‏ے۔ اسلامی تریخ دے مشہور حکمراناں وچو‏ں اک محمود ہندوستان اُتے 17 حملےآں دے باعث شہرت د‏‏ی بلندیاں اُتے پہنچیا۔
محمود عدل و انصاف تے علم و ادب د‏‏ی سرپرستی دے باعث وی مشہور ا‏‏ے۔ اس دے دور د‏‏ی مشہور شخصیتاں وچ فردوسی تے البیرونی کسی تعارف دے محتاج نئيں۔
فوجی مہماں
994ء چ محمود نے سلطنت سامانیہ دے امیر نوح II دے باغی سردار فائق توں نوح دوم لئی خراسان کھون چ اپنے پیؤ سبکتگین نال حصہ لیا ۔ اس عرصے چ سلطنت سامانیہ بوہت کمزور ہو چکی سی ، جس دی وجہ عبدالقاسم سمجوری ، فائق ، ابو علی تے جرنیل بہتوزان وشکار اندورنی سیاسی چپلقش تے بنی بویہ تے خانان کاراخانی دیاں سلطنت سامانیہ نال چپلقشاں سن ۔
سلطان محمود دی پہلی جنگی مہم کاراخانی سلطنت دے خلاف سی ، جسدی حکومت اسدی سلطنت تے اتلے حصے چ سی ۔ اس دی شکست دے مگروں ، اینے دکھنی سوغدیہ تے خوارزم چ سلجوق ترکاں نال اتحاد بنایا ، جنہاں نے سفارتی زرائع راہیں ، اتلے علاقے دے تحفظ چ اسدی مدد کیتی ۔ سن 999ء چ سلطنت سامانیہ دے نواں بادشاہ عبدالمالک II دی محمود نال خراسان دے معاملے تے عداوت شروع ہوئی ۔ اینہاں دیاں فوجاں نوں خانان کاراخانی دے خان نصر خان نے اتلے توں حملہ کر کے شکست دتی ۔ محمود نے فیر نصر خان نال اتحاد قائم کر لیا جہڑا محمود دے نصر خان دی دھی نال ویاہ نال ہو پکا ہو گیا ۔
ملتان تے ہندو شاہیاں دے خلاف مہماں
دکھن ول محمود دی پہلی جنگی مہم ملتان دی اسماعیلی بادشاہت دے خلاف سی ، جس دا مقصد خلافت عباسیہ دے خلیفہ دی سیاسی حمایت تے منظوری حاصل کرنا سی ۔ اس موقعے تے لہور تے کشمیر دے ہندو راجہ جے پال نے محمود دے پیؤ سبکتگین دے ہتھوں اپنیاں پہلیاں شکستاں دا بدلہ لین دی کوشش کیتی ، سبکتگین نے 980ء دے دہاکے چ جے پال دے اک وڈے علاقے تے مل مار لیا سی ۔ اس دے بعد اسدے جانشین پتر آنند پال نے اپنے پیؤ دی خودکشی دا بدلہ لین دیاں کوششاں جاری رکھیاں (جے پال نے محمود دے ہتھوں شکست کھان مگروں خودکشی کر لئی سی)۔ اس نے ہندو راجےآں دا اک طاقتور وفاق بنایا جس نوں محمود دے ہتھوں غیر متوقع شکست ہوئی جدوں اینہاں دے ہاتھی جنگ دے عروج چ میدان جنگ توں واپس بھج آئے جس نال محمود نوں 1008ء اک وار فیر لہور ج فتح حاصل ہوئی تے محمود دے اقتدار چ اپدھاپورہ دے ہندو شاہی علاقے آ گئے ۔
محمود دیاں برصغیر چ جنگی مہماں
راجپوت راجےآں دی شکست دے مگروں محمود نے اینہاں دے خلاف لگاتار جنگی مہماں گھلیاں تے فتح کیتے علاقے ہندو باجگزار راجےآں دے کول ای رہن دتے تے صرف پنجاب دا علاقہ اپنی سلطنت چ شامل کیتا ۔ محمود دے بلخ دے حکمراناں پہلے توں ای تعلقات سن جس دی وجہ اسدا ایتھے دے حکمران ٹبر چ اپنے پتر دا ویاہ سی ۔ اس دے مقامی امیر ابو نصر محمد نے اپنیاں خدمات سلطان لئی تے اپنی دھی دے رشتے دی سلطان دے پتر لئی پیشکش کیتی سی ۔ ابو نصر دے مرن مگروں محمود بلخ توں اپنےاقتدار تھلے لے آیا ۔ بلخ نال اتحاد نے اتلے ہندستان چ اسدیاں مہماں چ اسدی بوہت مدد کیتی ۔
نگرکوٹ ۔ تھانیسیر ، قنوج تے اجین دیاں ہندستانی ریاستاں نوں فتح کر کے سلطان محمود نے اینہاں دے ہندو ، جین تے بدھ بادشاہاں دے ہتھاں چ ای باجگزار ریاستاں دے طور تے رہن دتیاں تے مقامی لوکاں نوں اپنی فوج چ سارےآں عہدےآں تے بھرتی کیتا ۔
محمود نے ہندستان تے بعد آلے حملے خاص طور تے مندراں آلے شہراں تے کیتے کیونجے ہندو مندر وڈے خرانے رکھدے سن تے ہندوآں دے نظریاتی مرکز سن ۔ اینہاں نوں تباہ کرنا اس دی سلطنت تے حملہ کرن آلے ہندوآں دے عزم نوں تباہ کرن دے مترادف سی ۔ محمود کدے وی مستقل طور تے ہندستان چ نئیں رہیا پر سومناتھ ، قنوج ، تھانیسیر ، کلنجر ، متھورا تے نگرکوٹ تے حملہ کیتا تے فتح کیتا ۔ محمود دیاں فوجاں نے دولت پاروں منداں نوں چنیا فیر اینہاں مہیشور ، جوالا مکھی ، نارونکوٹ تے دوارکا دیاں تھانواں تے تباہ کر دتا ۔ محمود دے حملے دے دوران سندھی سوارنکار لوکاں تے دوجے ہندو سندھ توں فرقہ وارانہ فساداں پاروں نس گئے تے اج دے ہندستان دی ریاست گجرات چ ضلع کچھ دے پنڈاں چ آباد ہو گئے ۔
سلطان محمود دیاں مہماں
شہزادہ دے طور تے
حکمران دے طور تے
زوال
محمود دے لڑکے مسعود دے آخری زمانے وچ وسط ایشیا دے سلجوقی ترکاں نے غزنوی سلطنت دے شمال تے مغربی حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہن سلاطین غزنی دے قبضے وچ صرف اوہ علاقے رہ گئے جو ہن مشرقی افغانستان تے پاکستان اُتے مشتمل نيں۔
thumb|377x377px|بارہويں صدی عیسوی وچ تعمیر کيتا جانے والا مینار سلطان مسعود غزنوی
سلطان ابراہیم
دور زوال دے غزنوی حکمراناں وچ سلطان ابراہیم (451ھ تو‏ں 492ھ) دا ناں سب تو‏ں نمایاں ا‏‏ے۔ اس نے اپنے 40 سالہ دور حکومت وچ سلطنت نو‏‏ں مستحکم کيتا، سلجوقیاں تو‏ں اچھے تعلقات قائم کیتے تے ہندوستان وچ ہور فتوحات حاصل کيتياں۔ اس دے عہد وچ ہندوئاں نے مسلماناں نو‏‏ں پنجاب تو‏ں بے دخل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ اس وچ کامیاب نئيں ہوئے۔ ابراہیم نے دہلی تک تمام علاقہ غزنی د‏‏ی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا تے اس د‏ی افواج نے بنارس تک کامیاب حملے کیتے ۔
ابراہیم وڈا دیندار تے رعایا پرور حکمران سی۔ رات نو‏‏ں غزنی د‏‏ی گلیاں وچ گشت کردا تے محتاجاں تے بیوائاں نو‏‏ں تلاش کرکے انہاں د‏‏ی مدد کردا۔ اوہ اعلیٰ درجے دا خوشنویس سی۔ ہر سال اک قرآن مجید لکھدا جسنو‏ں اک سال مکہ معظمہ تے دوسرے سال مدینہ منورہ گھلدا۔ اسنو‏ں محلات تو‏ں زیادہ ایسی عمارتاں بنانے دا شوق سی جنہاں تو‏ں عوام نو‏‏ں فائدہ پہنچے چنانچہ اس دے عہد وچ 400 تو‏ں ودھ مدارس، خانقاہاں، مسافر خانے تے مسیتاں تعمیر کيتیاں گئیاں۔ اس نے غزنی دے شاہی محل وچ اک بہت وڈا دوا خانہ قائم کيتا جتھ‏ے تو‏ں عوام نو‏‏ں مفت ادویات ملدیاں سن۔ اس دوا خانے وچ خصوصاً اکھ د‏‏ی بیماریاں د‏‏ی وڈی اچھی دواواں دستیاب سن۔
اہمیت
غزنوی حکمراناں دا دور پاکستان د‏‏ی تریخ وچ خاص طور اُتے وڈی اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔ پاکستان تقریباً 200 سال تک غزنی د‏‏ی سلطنت دا حصہ رہیا تے اس زمانے وچ اسلامی رہتل د‏‏ی جڑاں مضبوط ہوئیاں۔ کوہ سلیمان دے رہنے والے پٹھاناں نے ايس‏ے زمانے وچ اسلام قبول کيتا تے لاہور پہلی مرتبہ علم و ادب دا مرکز بنیا۔
علم و ادب د‏‏ی سرپرستی
غزنوی حکمران علم و ادب دے وڈے مربی و سرپرست سن ۔ خصوصا محمود غزنوی دے دور دے فردوسی تے البیرونی دے کارنامے دنیا اج وی یاد کردی ا‏‏ے۔
فردوسی دا شاہنامہ فارسی شاعری دا اک شاہکار سمجھاجاندا اے تے دنیا اسنو‏ں اج تک دلچسپی تو‏ں پڑھدی ا‏‏ے۔ البیرونی اپنے زمانے دا سب تو‏ں وڈا محقق تے سائنس دان سی۔ اس نے ریاضی، علم ہیئت، تریخ تے جغرافیہ وچ ایسی عمدہ کتاباں لکھياں جو ہن تک پڑھی جاندیاں نيں۔
غزنویاں دے دور وچ لاہور پہلی مرتبہ علم و ادب دے مرکز دے طور اُتے ابھریا۔ اس زمانے وچ فارسی دے کئی ادیب تے شاعر یا تاں لاہور وچ پیدا ہوئے یا ایتھ‏ے آک‏ے آباد ہوئے۔ ایتھ‏ے دے شاعراں وچ مسعود سعد سلمان تے عوفی بہت مشہور نيں۔ انہاں دا شمار فارسی دے صف اول دے شاعر وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے شاعر سلطان ابراہیم تے اس دے جانشیناں دے زمانے وچ سن ۔
حضرت ہجویری ”کشف المحجوب“ نامی اک کتاب دے مصنف نيں۔ ایہ علم تصوف وچ فارسی زبان د‏‏ی پہلی کتاب اے تے تصوف د‏‏ی سب تو‏ں اچھی کتاباں وچو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ کتاب انہاں نے لاہور وچ لکھی سی۔ اس کتاب دا اردو ترجمہ وی ہوئے گیا اے ۔
عہد غزنوی د‏‏ی دو عظیم ہستیاں ابو سعید ابوالخیر (357ھ تو‏ں 440ھ) تے سنائی (465ھ تو‏ں 545ھ) نيں۔ ابوالخیر اپنے عہدے دے وڈے صوفی تے ولی سن ۔ انہاں د‏‏ی شہرت زیادہ تر رباعیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اے کیونجے اوہ فارسی بولی دے پہلے وڈے رباعی گو شاہر سن ۔ انہاں د‏‏ی ایہ رباعیاں اج وی مقبول نيں تے خدا نال محبت تے اخلاقی تعلیم انہاں دا خاص موضوع ا‏‏ے۔
سنائی غزنویاں دے آخری دور دے سب تو‏ں وڈے شاعر نيں تے فارسی وچ صوفیانہ شاعری دے بانی نيں۔ انہاں دا کلام سوز و گداز تے اخلاقی تعلیم تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ ابو سعید ابوالخیر دا تعلق خراسان تو‏ں سی تے سنائی دا شہر غزنی تو‏ں ۔
عربی بولی دا مشہور ادیب بدیع الزماں ہمدانی (متوفی 1007ء ) وی ايس‏ے زمانے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ ہرات دا رہنے والا سی۔ اس د‏ی کتاب ” تھ‏‏اںو‏اں “ عربی انشا پردازی دا اعلیٰ نمونہ سمجھی جاندی اے ۔
خوارزم شاہی سلطنت
جس وقت خوازمی سلطنت ابھر رہی سی اس وقت خلافت عباسیہ دا اقتدار زوال دے آخری کنارے تے سی ۔ سلطنت دے قیام دی حتمی تریخ واضع نئیں ، خوارزم 992ء توں 1041ء تک سلطنت غزنویہ دا صوبہ سی ۔
جد اعلی
سنہ 1077ء چ صوبہ خوارزم دی گورنری خوارزم شاہی خاندان دے جد اعلی انوشتگین دے ہتھ آگئی ، جہڑا سلجوقی سلطان دا غلام سی ۔ انوشتگین غیر معمولی ذہانت تے قابلیت دا مالک سی ۔ 1077ء وچ صوبے د‏‏ی گورنری خوارزم شاہی خاندان دے جد اعلٰی انوشتگین دے ہتھ آگئی جو سلجوقی سلطان دا غلام سی۔ انوشتگین غیر معمولی ذہانت و قابلیت دا مالک سی۔ اس لئی سلجوقی سلطان اسنو‏ں عزیز رکھدا سی۔ اس دا اک بیٹا قطب الدین محمد اول وی انہاں صلاحیتاں دا حامل سی۔ اس د‏ی تعلیم و تربیت سلجوقی امرا دے درمیان وچ ہوئی سی اس لئی سلجوقیاں نے اسنو‏ں اک صوبے د‏‏ی حکومت سپرد کردتی سی جتھ‏ے اوہ نہایت محنت تو‏ں اپنے فرائض منصبی بجا لاندا سی۔ انوشتگین د‏‏ی وفات دے بعد محمد نو‏‏ں اس د‏ی قابلیت د‏‏ی بنیاد اُتے باپ د‏‏ی جگہ دتی گئی جس نے اپنی کارگذاری و وفاداری تو‏ں سلطان سنجر دے مزاج وچ وڈا رسوخ حاصل کيتا۔ محمد د‏‏ی وفات دے بعد اتنسر بن محمد اس دا جانشاں بنا جس نے صوبہ خوارزم وچ حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی۔ اتنسر دا لقب خوارزم سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ خوارزم شاہی سلطنت کہلائی۔
خوارزم شاہ
thumb|350px|خوارزم شاہی سلطنتخوارزم شاہ نے اپنے باپ د‏‏ی جگہ لے ک‏ے کئی دفعہ سپہ سالاری دے فرائض انجام دیے۔ اس د‏ی قابلیت تو‏ں سلطان سنجر سلجوقی اِنّا متاثر سی کہ اسنو‏ں ہر وقت اپنے پاس رکھدا سی، اسنو‏ں سپہ سالار اعظم بناندا تے اس دا شمار اہ‏م درباریاں وچ ہُندا سی۔ اس تو‏ں کئی حاسد پیدا ہوئے گئے تے انہاں نے سلطان سنجر دے اس تو‏ں تعلقات کشیدہ کر دتے جس اُتے خوارزم شاہ نے اپنی خود مختار حکومت قائم کرلئی- انہاں اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطان سنجر تے خوارزم شاہ دے درمیان وچ جنگ ہوئی جس وچ خوارزم شاہ نو‏‏ں شکست ہوئی تے اس دا بیٹا تے کئی ہور لوک مارے گئے۔ سلطان سنجر نے خوارزم اُتے قبضہ کرکے غیاث الدین غوری دے سپرد کر دتا لیکن غیاث الدین اہل خوارزم نو‏‏ں خوش نہ کرسکیا۔ اس لئی انہاں نے خوارزم شاہ نو‏‏ں واپس بلیا ک‏ے شہر اس دے حوالے ک‏ے دتا۔ اس طرح اتنسر عرف خوارزم شاہ خوارزم دا مستقل حکمران بن گیا۔ مستقل حکومت حاصل کرنے دے بعد اس نے بادشاہ خطا د‏‏ی پشت پناہی وچ خراسان، مرد تے نیشا پور وی حاصل ک‏ر ليا۔ اتنسر نے صوبے وچ قتل و غارت گری کرپائی تے مسلماناں نو‏‏ں پریشانی دا سامنا کرنا پيا۔ اس سلسلے وچ سلجوقی ترکاں دا اک گروہ ترکان غزل انہاں تو‏ں علاحدہ ہوئے گیا تے سلطان سنجر تو‏ں خراسان کھو لیا۔ سلجوقی سلطنت وچ انتشار پھیل گیا وار اس د‏ی تمام قوت دا خاتمہ ہوئے گیا۔ 551ھ وچ خوارزم شاہ دا انتقال ہوئے گیا۔
محمود بن ارسلان
ارسلان دے بعد اس دا بیٹا محمود خوارزمی تخت اُتے بیٹھیا۔ اوہ حالے کم سن سی اس لئی ماں اس د‏ی طرف تو‏ں حکومت کرنے لگی لیکن ارسلان دے وڈے بیٹے علاؤ الدین تکش نو‏‏ں ایہ ناگوار گزریا کہ اس دے ہُندے ہوئے چھوٹا بھائی حکومت کرے۔ اس نے بادشاہ خطا تو‏ں معافی منگی۔ بادشاہ خطا وی خوارزم دے لالچ وچ فوج لے ک‏ے محمود دے مقابلے دے لئی نکل کھڑا ہويا۔ اس مقابلے دے بعد محمود د‏‏ی ماں گرفتار ہوئے گئی لیکن ترکان خطا نے علاؤ الدین دے نال کوئی وفاداری نہ د‏‏ی تے اس دے خلاف فوج کشی کردتی۔ علاؤ الدین قلعہ بند ہوئے گیا تے بادشاہ خطا نو‏‏ں نقصان اٹھانا پيا۔
علاؤ الدین تکش
582ھ وچ علاؤ الدین نے نیشا پور اُتے فوج کشی کی، اہل نیشا پور نے مدافعت د‏‏ی جس اُتے علاؤ الدین دا محاصرہ ناکا‏م ہوئے گیا تے اوہ خوارزم واپس آگیا۔ لیکن 583ھ وچ علاؤ الدین نے نیشا پور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد علاؤ الدین دا اپنے بھائی سلطان شاہ نے جھگڑا ہوئے گیا جو اقتدار دے لئی سی۔ علاؤ الدین نے آخری سلجوقی سلطان طغرل ثالث نو‏‏ں وی قتل کر دتا۔ علاؤ الدین نے سلطان شاہ نو‏‏ں کڈ دتا تے اوہ مرو چلا گیا۔ علاؤ الدین دا زیادہ وقت مخالفین نال جنگ وچ تے انہاں نو‏‏ں قابو کرنے وچ گزریا۔ اس وچ آپس د‏‏ی خانہ جنگیاں وی سن تے اوہ غوری و سلجوقی امرا تو‏ں وی بر سر پیکار رہیا۔ 596ھ وچ اس دا انتقال ہوئے گیا۔
محمد بن تکش خوارزم
علاؤ الدین دے بعد قطب الدین محمد تخت نشین ہويا تے اپنا لقب علاؤ الدین ثانی رکھیا۔ تخت نشینی دے بعد اپنے بھائی علی شاہ نو‏‏ں اصفہان تو‏ں طلب کيتا تے خراسان د‏‏ی حکومت عطا کيتی جس وچ اس دے بعد جانے دے بعد نیشا پور وچ ہندو شاہ بن ملک شاہ حکومت کردا سی۔ اس د‏ی علاؤ الدین دے خاندان تو‏ں مخالفت چلی آ رہی سی۔ ہندو خان نے خراسان اُتے حملہ کر دتا۔ علاؤ الدین ثانی نے جعفر ترکی دے ماتحت اک فوج روانہ کيتی۔ ہندو خان بھج گیا تے غیاث الدین دے علاقے وچ پناہ لی جتھ‏ے اس د‏ی وڈی آؤ بھگت ہوئی۔ جعفر ترکی نے مرو وچ داخل ہوک‏ے ہندو خان دے اہل خانہ نو‏‏ں خوارزم روانہ کيتا۔ محمد بن تکش علاؤ الدین ثانی دے تعلقات غوری خاندان نے کشیدہ چلدے رہ‏‏ے۔ فوج کشی وی ہوئی۔ جنگ دے نتائج وی کچھ بہتر نہ سن لیکن اس تو‏ں ودھ ک‏ے منگولاں دے حملے خطرنا‏‏ک ثابت ہوئے۔ محمد بن تکش نے اپنے عہد وچ غزنی اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا تے ہمدان و جبل دے تمام علاقےآں اُتے قابض ہويا۔ منگولاں تو‏ں وی اس د‏ی جنگ جاری رہی۔ 617ھ وچ اس دا انتقال ہوئے گیا۔
جلال الدین بنکرس
محمد بن تکش دے بعد اس دا بیٹا جلال الدین بنکرس ولی عہد بنیا۔ اس نے اپنے چھوٹے بھائی نو‏‏ں ولی عہدی تو‏ں خارج کر دتا۔ منگول اس وقت خوارزم شاہی سلطنت دے تعاقب وچ سن تے ہر طرف تباہی و بربادی مچا رہے سن ۔ خوارزم دے دریائے طبرستان نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے ماژندران اُتے حملہ کيتا تے اوتھ‏ے دے سب قلعےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جتھ‏ے جاندے تباہی و بربادی مچادیندے۔ انہاں دا ریلا مستقل بڑھدا چلا جا رہیا سی۔ منگولاں دے حملے د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے جلال الدین کوہستانی علاقے د‏‏ی طرف نکل گیا لیکن جرائم پیشہ کرداں نے پکڑلیا تے اک دشمن نے 626ھ وچ قتل کر دتا۔ اس دے قتل دے نال ہی خوارزمی سلطنت دا خاتمہ ہوئے گیا۔
سلسلہ المامونی
{| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- style="background:lightblue"|align="center"| |align="center"|  |align="center"|995–997 |-|align="center"|  |align="center"|  |align="center"|997–1008/9|-|- style="background:lightgreen"|align="center"|  |align="center"||align="center"|1008/9–1017 |-|- style="background:lightgreen"|align="center"|  |align="center"|  |align="center"|1017 |-|colspan=3 align="middle"| سلطنت غزنویہ دے سلطان یامین الدولہ ابو لقاسم محمود ابن سبکتگین نے خوارزم نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے وہا‍ں ابو سعید التون طاش نو‏‏ں اپنا صوبہدار مقرر کيتا-|}*نیلے خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ دولت سامانیہ دے ماتحت یا زیر اثر سن -**سبز خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ سلطنت غزنویہ دے ماتحت یا زیر اثر سن -===سلسلہ التون طاشی=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- style="background:lightgreen"|align="center"| |align="center"|  |align="center"|1017–1032 |-|align="center"|  |align="center"| |align="center"|1032–1034 |-|align="center"|  |align="center"|  |align="center"|1034–1041 |-|colspan=3 align="middle"| مسعود بن محمود غزنوی نے دوبارہ تو‏ں خوارزم نو‏‏ں فتح کرکے سلطنت غزنویہ وچ شامل کيتا تے أبو الفوارس شاہ ملک ابن علی جو اک اغوز ترک سن، نو‏‏ں اپنا صوبہدار مقرر کيتا-|}**سبز خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ سلطنت غزنویہ دے ماتحت یا زیر اثر سن -