cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
سید قطب عصر حاضر وچ موجود تمام معاشراں نو‏‏ں جاہلیت تو‏ں تعبیر کردے نيں تے یورپى معاشراں نو‏‏ں ماڈرن جاہلیت دے عروج تو‏ں تعبیر کردے نيں ایتھے تو‏ں ا نکے افکار دا گذشتہ اسلام پسند مفکرن دے نظریات تو‏ں اساسى فرق سامنے آندا اے کہ جو یورپ دی برتر ى تے ترقى یافتہ رہتل نو‏‏ں قبول کردے سن _ سید قطب نے کلمات ترقی تے پسماندگى  دی از سر نوتعریف دی تے ترقى دے لئی جدید معیار تے ضابطاں تو‏ں آگاہ کيتا_
سید قطب اس گل اُتے تاکید کردے سن کہ ترقى یافتہ معاشرہ تے ہ معاشرہ نئيں اے کہ جو مادى ایجادات وچ سب تو‏ں بلند ہوئے بلکہ اوہ معاشرہ ترقى یافتہ اے کہ جو اخلاقى برترى نو‏‏ں آشکار کرے ،وہ معاشرہ جو علم تے فن وچ عروج اُتے اے لیکن اخلاقیات وچ پست اے اوہ اک پسماندہ معاشرہ اے جدو‏ں کہ اوہ معاشرہ جو کہ اخلاقیات وچ سب تو‏ں بلند اے اگرچہ علم تے مادى ایجادات وچ پِچھے اے اوہ ترقى یافتہ معاشرہ اے _(۱)
امام خمینى (رہ) دی تحریک اسلامى اصول پسند رحجان دا عروج شمار ہوتى اے کہ اسلامى جمہوریہ ایران دی تشکیل دی صورت وچ امام دی دا میابى تو‏ں متاثر ہوئے کرپورى دنیا وچ اسلامى تحریکاں نے قوت پکڑلی_ امام خمینى دا تفکراورنظریہ در حقیقت جداگانہ تشخص تے جدیدیت دا امتزاج سی جدو‏ں کہ اسلامى بیدارى دی تحریک دے گذشتہ قائدین مثلا سید جمال ترقى تے جدت دے در پے سن تے بعض جداگانہ اسلامى تشخص اُتے زور دیندے سن ،امام
۱) سید قطب، معالم فى الطریق، دارالمشرق، بیروت ، قاہرہ ، ۱۹۸، ص ۱۱٦، ۱۱٧، ٦۱_ ٦۰ دو رہیافت متفاوت، درجریان بازگشت بہ اسلام در جہان عرب _ ترجمہ دکتر سید احمد موثقى ، فصلنامہ علوم سیاسى ش ۱۲، ص ۲٧۴_
۳۰۰ خمینى (رہ) جسطرح کہ جداگانہ اسلامى تشخص نو‏‏ں زندہ کرنے دے در پے سن جدیدیت تے ترقى بھى انکى بحث تے گفتگو وچ اک خاص مقام دی حامل تھی_ ایسى ترقى کہ جو اسلامى تشخص دی حد بندى وچ تعریف ہوتى ہو_ امام دا سیاسى نظریہ صرف اسلامى قالب تے صورت وچ پیش کيتا گیا سی اسى وجہ تو‏ں عالم اسلام وچ اسلام پسند تنظیماں تے تحریکاں وچ امام خمینى نے اک خاص مقام تے ممتاز حیثیت پائی_(۱)
ایران وچ امام خمینى دی رہبرى وچ اسلامى انقلاب عالم اسلام وچ بہت سى اسلامى تحریکاں دے وجود وچ آنے تے بعض دی تقویت دا باعث بنا_
قوم پرستی، نیشنلزم تے لائیسزم دے زوال تو‏ں دنیائے اسلام وچ اسلام پسنداں نو‏‏ں قوت ودھانے دا موقع ملا_ اسلامى انقلاب تے امام خمینى (رہ) دے افکار نے بھى انہاں نو‏ں بہت متاثر کيتا ،عرب دنیا وچ اسلامى بیدارى دی تحریک دے قائدین وچ سیدقطب دے افکار کسى حد تک امام (رہ) دے نظریات دے نیڑے سن _ آیت اللہ خمینى (رہ) تے سیدقطب دونے دی نظر وچ تمام مسائل دا حل اسلام دی فہم تے سمجھبوجھماں تھا_ تے دونے دنیا نو‏‏ں تقابل دی صورت وچ یعنى ہم اور وہ کى صورت وچ ملاحظہ کردے سن _ آیت اللہ خمینی(رہ) نے اس تقابل دے دونے کنارےآں نو‏‏ں مستکبر اور  مستضعف تو‏ں تعبیر کيتا جدو‏ں کہ سید قطب نے انہاں نو‏ں جاہلیت تے اسلام تو‏ں تعبیر کيتا_ دونے نے دنیا دے اوہ تھ‏‏اںو‏اں جتھے اسلامى نظام حکومت موجود نئيں اے ( اسيں ایتھ‏ے ایہ بھى وادھا کرن گے کہ اوہ جگہ جتھے دینى طور تے اطوار رائج نئيں اے ) اوہ جاہلیت تے استکبار دا مقام اے _(۲)
امام تے سید قطب جداں مفکرین دی نظر وچ اسلام دین بھى اے تے حکومت بھى ،لہذا مغرب دی اقدار تے رویّے اسلامى اقدار تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نئيں ہوسکدے_
۱) بابى سعید، ہراس بنیادین، ص ۱۰۵، ۱۰۹ ہور:
JohnL. Esposito ، The Iranian Revolution: Its Global ، Miami: Florida ، International University Press ، pp. ۱۲-۱۳
۲) فرہنگ رجالی، پدیدہ جہانى شدن وضعیت بشرى تے تمدن اطلاعاندی، ترجمہ عبدالحسین آذرنگ نشر آگاہ ، ۱۳۸۰، ص ٦۹_
۳۰۱ ۲_ ایران وچ اسلامى بیداری
ایران د‏‏ی تریخ وچ آخرى دوصدیاں سیاسی، اقتصادی، معاشرتى تے دینى سطح اُتے مختلف تغیرات تے تبدیلیاں دی بناپر_اہ‏م ادوار وچو‏ں شمار ہوتى نيں ایہ دور کہ جسنو‏ں  تریخ معاصر ایران دے عنوان تو‏ں شہرت حاصل ہوئی ایران وچ قاجاریہ سلسلہ حکومت دے آغاز تو‏ں شروع ہويا_
ایسى حالت وچ جدو‏ں کہ قاجار خاندان مملکت ایران اُتے پرانے رسم تے رواج دے تحت بغیر لوکاں دی رائے تے شراکت دے اپنى آخرى قبایلى حکومت نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ لگے ہوئے سن دنیا دے اک اورکو نے وچ فرانس دا عظیم انقلاب آچکيا تھاااور اوہ لوک نويں افکار تے نظام تو‏ں لوکاں نو‏‏ں متعارف کروا رہے سن ،جسکى سب تو‏ں اہ‏م خصوصیت سیاسى طاقت دی مرکزیت اک فرد دی آمرانہ حکومت دے نظام تو‏ں ہٹاندے ہوئے جمہوریت تے ڈیموکریسى دی صورت وچ لیانا تھا_
اس حساس دور وچ قاجارى اک دھائی تک تخت تے تاج اُتے قبضہ کرنے دی کشمکش دے بعد بھى کوئی نواں نظام سامنے نہ لاسک‏‏ے بلکہ انہاں نے اسى انداز تو‏ں اپنى مرضى تے ارادہ نو‏‏ں انہاں حالات اُتے مسلط کيتا تے حکومتى عہدےآں نو‏‏ں اپنے افراد وچ تقسیم کردتا تے حکومت اسى طرح بادشاہى نظام وچ آمرانہ بنیاداں اُتے جارى رہی_(۱) اقتصادى حوالے تو‏ں حکومت سابقہ ادوار دی مانند سب تو‏ں بڑى حیثیت دی مالک تھى ،لوکاں دی اقتصادى تے معاشرتى زندگى دی باگ دوڑ حکومت دے پاس تھى اوردر آمدات دے ذخائر وچ بادشاہ لا محدود حقوق دا مالک سی اسى طرح اسک‏‏ے زیر حکومت سرزمین دے افراد دی جان تے مال سب عملى طور اُتے اسکى مرضى تے منشاکے تحت سن _(۲)
ایران یورپ تو‏ں اگرچہ دور سی جو طاقتور ملکاں دی رقابتاں دا مرکز سی لیکن انگریزاں دے ما تحت ہندوستان دی ہمسایگى دی وجہ تو‏ں تے ایہ کہ ایران ہندوستان اُتے تسلط دے لئی بہترین تزویرى محل وقوع دا حامل
۱) ویلم فلور، جستارہایى از تریخ اجتماعى ایران در عصر قاجار، ترجمہ ابوالقاسم سرى تہران، توس، ج ۲ ، ص ۲۰_
۲) احمد سیف، اقتصاد ایران در قرن نوزدہم ، تہران ، نشر چشمہ ۱۳٧۳، ص ۴۹_
۳۰۲ تھا (وہ ہندوستان جودنیا وچ انگلستان دی سیاست ، اقتصاد تے طاقت دا سرچشمہ سی) فتح على شاہ قاجار دے زمانہ تو‏ں ایکدم استعمارى ملکاں دی توجہ دا مرکزبن گیا_ ہور ملکاں تو‏ں ایران دے خارجہ تعلقات دے سلسلے وچ نہ چاہندے ہوئے بھى کسى طرح تو‏ں روس، فرانس تے انگلستان بھى داخل ہوگئے اورایرانى حکومت تے معاشرتى نظام وچ کمزوریاں دے باعث انہاں ملکاں تو‏ں روابط غیر متوازن ہوگئے کہ جس دا نتیجہ استعمارى معاہداں نو‏‏ں مسلط کرنا تے مملکت ایران دے شمال تے مشرق وچ اہ‏م علاقےآں دا اس تو‏ں جدا ہونے دی صورت وچ نکلیا_
قاجارى حکومت دے اوائل وچ ایرانى معاشرہ وچ مذہبى قوتاں بالخصوص مراجع تقلید دا ہمیشہ دے لئی مذہبى قائدین دے عنوان تو‏ں سامنے آنے دے اسباب فراہ‏م ہوچکے سن ہور شیعہ علمى تے دینى مراکزماں اہ‏م تبدیلى رونما ہوچکى تھى ، ایہ تبدیلى مجتہدین دی محدثین اُتے فتح با لفظاں ہور اجتہادى تے اصولى روش دا حدیثى تے اخبارى روش اُتے غلبہ تھا(۱) اجتہادى مکت‏‏ب نو‏‏ں زندہ کرنے دے لئی وحید بہبہانى دی کوششاں دی اہمیت ایہ تھى کہ انہاں نے ایداں دے شاگرداں دی تربیت دی کہ جنہاں نے ا سلامى بیدارى دی تحریک وچ اہ‏م کردار ادا کيتا_ مثلا دا شف الغطاء ملیا مہدى تے ملیا احمد نراقی_(۲)
۱) آقا احمد کرمانشاہی، مرآت الاحوال جہانما، بہ تصحیح تے اہتمام على دوانى ، تہران ، مرکز اسناد انقلاب اسلامى ، ۱۳٧۵، ص ۱۱۰_
۳۰۳ متعدد تالیفات تے بنیادى امور جنہاں نو‏ں اسلامى بیدارى تے اصولى مکت‏‏ب دے فکرى مقدمات دی حیثیت حاصل تھى _ طے کرنے دے بعد عملى مرحلہ شروع ہويا اس زمانہ وچ شیعہ علماء نو‏‏ں  بیرونى استعمار  دے عنصر دا سامنا کرنا پيا_ علماء نے انہاں بیرونى تسلط پسنداں دے مد مقابل فقہى قانون نفى سبیل دا سہارا لیندے ہوئے محاذقائم کيتا_ اس فقہى قاناں دی اساس ایہ قرآنى آیت اے  لن یجعل اللہ للکافرین على المومنین سبیلاً(۱) ایہ آیت مسلماناں اُتے کفار دے تسلط دی نفى کر رہى اے _ جدید شیعہ انقلابى نظریہ وچ ایسى تعابیرکہ جو آرام تے سکو‏ن تے تسلیم تے پسپائی دی طرف دعوت دیتى سن انہاں نو‏ں ترک کردتا گیا تے انکى جگہ مبارزانہ تے انقلاب پسند جذبات نے لے لی_(۲)
فتحعلى شاہ قاجار دے زمانہ وچ ایران تے روس دے درمیان جنگاں وچ ایران دی شکست دے بعد روس دا ایران دے اک وسیع علاقہ اُتے قابض ہونے اُتے اصول پسند علماء دی طرف رد عمل دا اظہار تریخ معاصر ایران وچ اصولى علماء دی طرف تو‏ں پہلى عملى مد اخلت شمار ہوتى اے _
علماء نے روس دے ساتھجنگ کوجہاد دا عنوان دتا_ کہیا جاندا اے کہ ایران تے روس دے درمیان جنگاں تو‏ں پہلے بھى جہاد دے افکار ایرانى معاشرہ وچ موجود سن ایران دے ساتھدفاعى قرار داداں دے باوجود انگریزاں تے فرانسیسیاں دا ایران اُتے روس دے حملے دے دوران ایران دی حمایت نہ کرنا تے روس تو‏ں ایران دی شکست دے بعد حکومت قاجاریہ اس نتیجہ اُتے پہنچى کہ مسلماناں دی سرزمین تو‏ں روسى افواج نو‏‏ں دھکیلنے دے لئی علماء شیعہ دی مدد لئی بغیر چارہ نئيں اے ،میزرا عیسى فراہانى کہ جسنو‏ں قائم مقام اول دا لقب دیاگیا سی نے اس مسئلہ وچ فتوى حاصل کرنے دے لئی علماء دی حمایت تے تعاون حاصل کرنے دی ذمہ دارى اپنے کندھےآں اُتے لى ،کچھمدت دے بعد مقدس تھ‏‏اںو‏اں ا ور ایران دے دوسرے شہراں تو‏ں بوہت سارے فتاوى تے جہادى رسالے سامنے آنے لگے جو
۱) نساء ،آیت ۱۴۱_
۲) یداللہ ہنرى لطیف پور ، فرہنگ سیاسى شیعہ تے انقلاب اسلامی، تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامى ،ج ۲، ص ۱۰٧_
۳۰۴ سب روسى کفار دے مقابلے وچ جہاد دے وجوب اُتے تاکید کردے سن میرزا عیسى قائم مقام نے انہاں سب نو‏‏ں جمع کرنے دے بعد جہادیہ کے عنوان تو‏ں انکى اشاعت کی_(۱)
علماء شیعہ دی طرف تو‏ں فورى رد عمل بتارہیا سی کہ اصولى مکت‏‏ب دے علماء دا اسلامى بیدارى دے احساست نو‏‏ں زندہ کرنے وچ میلان تے سیاست وچ انکى مداخلت ہر روز بڑھرہى تھى ،گھٹ تو‏ں گھٹ ایران تے روس وچ جنگاں دے دوسرے دور تک فتحعلى شاہ دی مذہبى سیاست یعنى علماء حضرات دی حمایت تے تعاون دا حصول تے انہاں نو‏ں ایرانى معاشرے وچ کردار اداکرنے دی دعوت اس طبقے (علما) دے معاشرے وچ بھر پور مقام دا باعث بنی_(۲)
ایران تے روس وچ جنگاں دے پہلے دور وچ مذہبى قوتاں تو‏ں زیادہ تعاون حاصل نئيں کيتا گیا سی لیکن ایہ گل واضح ہوگئی تھى کہ ایہ مذہبى طبقہ مسلما‏ن مملکت دے دفاع وچ اہ‏م موثر کردار ادا کرسکدا اے _ البتہ فقط علماء دا کردار تے عمل مکمل دا میابى دی ضمانت نئيں سی بلکہ اس طبقہ دی سعى اس وقت نتیجہ خیز تھى کہ جدو‏ں جنگ دے حوالے تو‏ں تمام متعلقہ ادارے تے شعبے اپنى ذمہ داریاں اُتے درست عمل کردے _ ایران تے روس دی پہلى تے دوسرى جنگ دے درمیانى فاصلہ وچ کئی ایداں دے مسائل پیدا ہوئے کہ جنکى بناء اُتے اصولى علماء دوبارہ میدان جنگ وچ روسیاں دے مد مقابل آگئے_
گریبایدوف دا قتل جو کہ بظاہر لوکاں دے مذہبى رد عمل دا نتیجہ سی اورروس دے زیر تسلط سرزمیناں وچ شیعہ تے سنى علماء دے زیر قیادت اسى قیام دا تسلسل مثلا قاضى ملیا محمد دا شیعہ تے سنى اتحاد دے نعرے دے ساتھ۱۲۴۸ قمرى تک قیام تے شیخ شامل داغستانى دا ۱۲۹۲ قمرى تک دا قیام تے غیرہ ایہ سب در حقیقت وہى اسلامى بیدارى دا ہى تسلسل تھا(۳)
۱) میرزا عیسى قائم مقام فراہانى ، احکا‏م الجہاد تے اسباب الرّشاد ،باسعى غلام حسین زرگرى ناد، تہران، قبعہ ،ص ٦_٧۵_
۲) حامد الگار،دین تے دولت در ایران، ترجمہ ابوالقاسم سرّی، تہران، توس، ج ۲ ، ص ۹٧_ ۸٧ _
۳) حسین آبادیان ، روایت ایرانى جنگہاى ایران تے روس ، تہران ، مرکز اسناد تے تریخ دیپلماسى ،ص ۱۱۰_
۳۰۵ ۱۳۴۳ قمرى وچ ایران وروس دے درمیان جنگاں دے اختتام تو‏ں لےک‏ے تنباکو دی تحریک تک دے درمیانى عرصہ وچ احیاء شدہ نظر تے فکر تے اسلامى بیدارى دی تحریک بظاہر سست تے ٹھہراؤ دا شکار ہوگئی _ لیکن انہاں سب دے باوجود ایرانى شیعاں دی اپنى شیعہ رہتل دے مفاہیم اورتعلمیات دے بارے وچ فہم وچ ٹھہراؤ نہ رہیا بلکہ اوہ روز بروز تغییر تے تبدیلى محسوس ک‏ر رہ‏ے سن _ اسکى سب تو‏ں بڑى مثال اصفہان وچ اس زمانہ دے سب تو‏ں وڈے عالم سید محمد باقر شفتى دی روز بروز محمد شاہ دی حکومت تو‏ں بڑھتى ہوتى مخالفت تھى انہاں نے زندگى دے آخرى لمحات تک محمد شاہ دی حکومت اُتے اعتماد نئيں کيتا تھا_مرکزى حکومت تو‏ں ایہ ٹکراؤ دسدا اے کہ اجتہادى مکت‏‏ب کسى صورت وچ بھى بادشاہت دے سامنے سر تسلیم خم کرنے دے لئی تیار نئيں اے _(۱)
اجتہاد ى مکت‏‏ب دے محور پرشیعہ عقائد دے ارتقا دا سفر بیدارى دی تحریک دی پیشرفت وچ بہت زیادہ اثرات دا حامل تھا_ اگرچہ ایران تے ورس دی جنگاں تو‏ں لےک‏ے تنباکو دی تحریک تک دے درمیانى عرصہ وچ اسيں دینى قوتاں وچ ٹھراؤ تے سکو‏ن دی کیفیت دا مشاہدہ کردے نيں لیکن ایہ ظاہرى کیفیت اے باطن وچ اصلاح طلب تے دینى فک‏ر ک‏ے احیاء دی ایہ تحریک آئندہ اقدامات دے لئی تیارى دے مراحل تو‏ں گزرہى تھی_ کیونجے اس تیارى دے بغیر اوہ بعد والے مسائل مثلا تنباکو دی تحریک تے مشروطیت پسندى اورہور مسائل وچ وسیع پیمانے اُتے سیاسى معاشرتى تے مذہبى یعنى تمام جوانب تو‏ں تحریک تے جوش تے خروش نئيں پیدا کرسکتى تھی_
اس درمیانى دور وچ اجتہادى مکت‏‏ب دے ٹھراؤ تے جمود دی اک وجہ اندرونى تے بیرونى مخالفین دا رد عمل بھى سی ایہ رد عمل صوفیت ، بابیت، شیخیت تے اخبارى رحجان جداں باطل تے فاسد مکاتب دی ترویج دی صورت وچ ظاہر ہويا ، انہاں سب مسائل تے تحریکاں دے پس پردہ استعمار بالخصوص انگریزاں دے خفیہ ہاتھاپنا دا م دکھا رہے سن ہور اجتہادى مکت‏‏ب دی ترقى دی راہ وچ اک ہور رکاوٹ لادینى تے الحادى افکار تے عقاید دی نشر تے اشاعت تھى با بلفظاں ہور سکولاریزم تے فرى میسن ( freemason ) دی وسیع پیمانہ اُتے ترویج تھی_
۱) اندیشہ دینى تے جنبش ضد ریم در ایران، تہران ،موسسہ مطالعات تریخ معاصر ایران ،ص ۴۵_
۳۰٦ اس دور وچ دینى قوتاں دی اک ذمہ دارى  قاعدہ نفى سبیل دی بناء اُتے استعمار نال جنگ تے فرقہ سازى دا مقابلہ کرنا تھا_ کیونجے استعمارى پالیسیاں نے شیعاں دے درمیان تفرقہ تے انتشارڈالنے کیلے فرقہ سازى دی مہم شروع کردى تھى مثلا صوفى مسلک شیخ احمد احسایى دے شاگرد سید دا ظم رشتى دے ذریعے شیخى فرقہ دا بنانا تے سید دا ظم رشتى دے شاگرد على محمد باب دے ذریعے فرقہ بابیہ دا بنایا جایا اسى استعمارى اہداف دی تکمیل تھى _ ایہ فرقہ بابیہ وقت گزرنے دے ساتھساتھدو شاخاں ازلیہ ( یحیى صبح ازل دے پیروکاراں ) تے بہائیہ ( میرزا حسین على بہاء دے پیروکاراں ) وچ تقسیم ہويا روسى استعمار نے ازلیہ تے انگلستان دے استعمار نے بہائیہ دی حمایت دی تے انہاں فرقےآں نو‏‏ں اپنے آغوش وچ پرورش دى تے ا نکى نشر تے اشاعت دا انتظام کيتا_(۱)
اگرچہ حاجى میرزا آقاسى دی صدارت دے دور وچ صوفیاں دے امور دی طرف جھکاؤ نظر آیااورمحمد شاہ قاجار نے بھى اس اُتے اپنى رضامندى دکھادی تھى _ لیکن میرزا تقى خان امیر کبیر دی صدارت دے دور وچ صوفى تے درویش مسلک عناصر نو‏‏ں حکومت تے سلطنت تو‏ں مربوط محافل تے ادارےآں تو‏ں کڈ دتا گیا تے بدعات تے خرافات دا قلع قمع کيتا گیا_ گوشہ نشینى تے خانقاہاں دی رسم ختم کردى گئی_ ہور مذہبى بانفوذ شخصیتاں مثلا میرزا ابوالقاسم جو کہ امام جمعہ سن ،کى سفارش قبول کرنے تو‏ں پرہیز کيتا گیا اوہ (امیر کبیر) فقط اس گل اُتے تاکید کردے سن کہ علماء دین دینى تے شرعى امور وچ قوت تے طاقت تو‏ں فعالیت انجام دتیاں تے دین نو‏‏ں کمزور پڑنے دا موقع نہ داں لیکن اس سیاست دے ساتھساتھوہ اس گل دا بھى خیال رکھدے سن کہ استعمار دی فرقہ سازى تے انہاں نو‏ں نشر تے اشاعت دینے والى سیاست دی بھى روک تھام کرن ، اس حوالے تو‏ں سب تو‏ں واضح مثال فتنہ بابیہ دے مقابلے وچ انکا علماء دی حمایت کرنا_ قضاوت دے امور وچ بھى انھاں نے شرعى تے عرفى قوانین دی ترکیب تے امتزاج دے لئی اقدامات انجام دے تے اقلیتاں دے حقوق تے انکى دینى آزادى دے حوالے تو‏ں بھى خاص توجہ کی(۲)
۱) موسى نجفى تے موسى فقیہ حقالی، تریخ تحولات سیاسى ایران، بررسى مؤلفہ ہاى دین ، حاکمیت ، مدنیت تے تکوین دولت _ ملت در گستاراں ہویت ملى ایران ، تہران، موسسہ مطالعات تریخ معاصر ایران ،ص ۱۱۹_۱۱۸_
۲) دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج ۱۰، ذیل امیر کبیر ( على اکبر ولایندی) _
۳۰٧ مجموعى طور اُتے امیرکبیر دی علماء دے کردار نو‏‏ں محدود کرنے والى مذہبى پالیسى نے اسلامى بیدارى دی تحریک دی اعانت دی _ انہاں نے دینى میداناں وچ آگاہى تے مختلف امور دے علمى تے عقلانى پہلو نو‏‏ں ترجیح دتی، توہمات تے خرافات دا مقابلہ کيتا دربارى ملاواں دی فعالیت نو‏‏ں کم کيتا، آئمہ جمعہ ،نظام العلماء تے سلطان الذاکرین جداں القاب والے علماء دین دے اختیارات نو‏‏ں کم کیہ انہاں تمام امور دے ساتھانہاں نے نادانستہ طور اُتے بتدریج اسلامى بیدارى دی تحریک دی حمایت کی_جدو‏ں کہ میرزا آقا خان نورى دی صدارت دے دور وچ معاملہ الٹ ہوگیا دربارى ملاواں تے حکومت دی حامى تے باعتماد مذہبى قوتاں نو‏‏ں فعالیت دا زیادہ موقعہ ملیا تے بعض علماء دی نظر مساعدت لینے دے لئی حکومتى وظیفہ بھى مقرر کيتا گیا_(۱)
میزرا حسین خان سپہسالار دے دور وچ بھى دینى ادارےآں نو‏‏ں کمزور کيتا گیا اسکى مغرب زدہ اصلاحات تے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں امتیازى حیثیت دینا علماء دی مخالفت تے اعتراض دا باعث قرار پایا، سپہسالارکى اصلاحات لیانے دی اک روش ایہ تھى کہ ناصر الدین شاہ نو‏‏ں فرنگیاں دے ملک دی طرف سفر دی ترغیب دى جائے تو‏ں کہ اوہ مغربى ترقى دا مشاہدہ کرے_ چونکہ سپہسالار دی مطلوبہ اصلاحات واضح طور اُتے مغربى زندگى دے قوانین تے اصولاں دی تقلید اُتے مبنى سن تے بوہت سارے امور وچ تاں ایہ اصلاحات اسلامى قوانین تے شریعت دی مخالف بھى سن اس لئی دینى حلقے اسک‏‏ے مخالف ہوگئے_
اس مخالفت دی دوسرى وجہ انگریزاں نو‏‏ں رویٹر دا اختیار عطا کيتا جانا تھا_ علماء دین بالخصوص ملیا على کنى دی نظر دے مطابق حکومت دی جانب تو‏ں اغیار نو‏‏ں رعایتاں تے اختیارات دینے تو‏ں انکى ایران وچ زیادہ تو‏ں زیادہ مداخلت دا راستہ ہموار ہوجاندا تھا_(۲) ناصر الدین شاہ تے سپہسالار دے فرنگستان تو‏ں واپسى تو‏ں پہلے ایہ اعتراضات سامنے آئے تاں انہاں نے بادشاہ تو‏ں خط دے ذریعے مطالبہ کيتا کہ سپہسالار نو‏‏ں ایران نہ لائے_ یہ
۱) حامد الگار ، سابقہ حوالہ ،ص ۲۳٦_
۲) حسین آبادیان، اندیشہ دینى ضد ریم در ایران ، ص ۵۰_ ۴۹_
۳۰۸ خطوط بادشاہ نو‏‏ں رشت وچ موصول ہوئے ناصر الدین شاہ نے مجبوراً سپہسالار نو‏‏ں صدارت تو‏ں معزول کيتا تے گیلان دا حاکم مقرر کيتا تے اسک‏‏ے بغیر تہران وچ داخل ہويا(۱) کیونجے علماء نے بادشاہ نو‏‏ں خبردار کيتا سی کہ سپہسالار نو‏‏ں معزول نہ کرنے دی صورت وچ اوہ سب ایران تو‏ں چلے جاواں گے_ بادشاہ نے ایہ مطالبہ تسلیم کردے ہوئے تہران وچ داخل ہونے دے بعد ملیا على کنى دی زیارت دے لئی حاضر ہويا تے مراتب احترام بجالایا تو‏ں کہ علماء دی ناراضگى کم ہوئے ،حاج ملیا على کنى دا سپہسالار تو‏ں طرز عمل قاجاریہ دور وچ دینى ادارےآں تے شیعہ علماء دی قاجارى حکومت دے اراکین تو‏ں طرز عمل دی تنباکو دی تحریک تو‏ں پہلے دی واضح ترین مثال تھى(۲)
سپہسالار دے حوالے تو‏ں علماء دے سخت طرز عمل دی اک وجہ ایہ بھى تھى کہ سپہسالار عدلیہ دے وزیر دے عنوان تو‏ں ایہ کوشش کر رہیا سی کہ شرعى قاضى تے مرجع دے عہدےآں اُتے مجتھداں دے انتخاب دا اختیار حکومت دے پاس ہو(۳) ملیا على کنى دی قیادت وچ دینى قوتاں دے حکومت تو‏ں مسلسل ٹکراؤ دی وجہ تو‏ں آخر دا ر ویٹر دی رعایت تے اختیار کولغو کردتا گیا_(۴)
۲) محسن بہشتى سرشت، نقش علماء در سیاست از مشروطہ تو‏ں ا نقراض قاجار، تہران ، پوہشکدہ امام خمینى تے انقلاب اسلامی، ص ۸۱_ ٧٧_
۴) موسى نجفى ، تعامل دیانت تے سیاست در ایران، موسسہ مطالعات تریخ معاصر ایران ص ۱۰۰_ ۸۹ ،ابراہیم تیمورى ، عصر بى خیرى با تریخ امتیازات در ایران، تہران، ج جہاد ، ص ۱۱۲_ ۱۰۸_
۳۰۹ ماں رہندے ہوئے اپنے جدت اُتے مبنى اہداف نو‏‏ں پیش کرے اوہ عقائد تے فکرى بنیاداں دے حوالے تو‏ں مغربى مادى مکاتب دا معتقد سی _ جے اوہ انہاں نو‏‏ں پنہان رکھدا سی تاں ایہ سب مصلحت اندیشى دی بناء اُتے سی چونکہ اس دے ایہ عقائد تے اہداف ظاہر ہونے دی صورت وچ اوہ مسلما‏ن معاشرہ تو‏ں دھتکار دتا جاندا _
بعض لوکاں نے ملکم خان دے متضاد اقوال تے کردار دی بناء اُتے اسنو‏ں دورو تے منافق تو‏ں تعبیر کيتاہے_ تے اوہ اسکى موقع پرستى تے خودغرضى جیسى خصلتاں دی مذمت کردے نيں _ میرزا ملکم خان ایران وچ سب تو‏ں پہلا فرى میسن سی جس نے اس ادارہ نو‏‏ں تشکیل دتا(۲) لا تارى دے اختیارات عطا کرنے والے مسئلہ وچ ملکم خان دی مالى تے سیاسى خیانت تے رسوائی اپنے عروج نو‏‏ں پہنچى ،اس زمانہ وچ بعض کم فہم لوک انہاں تمام دلائل دے باوجود اسک‏‏ے دعوےآں دا فریب کھائے ہوئے سن لیکن حاج ملیا علىاس دا اصل چہرہ پہچان چکے سن لہذا انہاں نے ناصر الدین شاہ نو‏‏ں اپنے اک خط وچ ملکم دے فرى میسن ہونے تے اس دے عقائد دے خطرات تو‏ں آگاہ کردے ہوئے اسک‏‏ے اوتھ‏ے تو‏ں کڈے جانے اُتے زور دتا(۱)
۱۳۰٦ قمرى وچ ناصرالدین شاہ نے فرنگ دی طر ف اپنے تیسرے سفر دے ضمن وچ سگر یٹ تے تمباکو کی
۱) حجت اللہ اصیل، زندگى تے اندیشہ اى میرزا ملکم خان ناظم الدولہ، تہران ، ص ۸۳ _ ۸۲ _
۲) محمد مددپور، سیر تفکر معاصر، تجدد تے دین زدایى در اندیشہ میرزا ملکم خان ناظم الدولة ، تہران ، ص ۳٧ _ ۳۳_
۳) موسى نجفی، سابقہ ماخذ،ص ۱۰۴ _ ۱۰۰_
۳۱۰ صنعت دے اندرونى تے بیرونى معاملات دے حقوق اک انگریز کمپنى نو‏‏ں عطا کردیے البتہ اس قرار داد اُتے دستخط ۱۳۰۸ قمرى تے ۱۸۹۰ عیسوى وچ ہوئے _چونکہ اس قرارداد دی رو تو‏ں ہزاراں کساناں ، مزدوراں تے تاجراں دے مفادات تے ایران دا اقتصاد اغیار تو‏ں وابستہ ہوئے گیا سی اس لئی ایہ نقصان دہ ترین قرار داداں وچو‏ں شمار ہوتى تھی_ ہور اس قرارداد دے ضمن وچ علماء دے مقام اورکردار نو‏‏ں ملحوظ خاطر نہ رکھیا گیا تھا_
لیکن کچھعرصہ ہى نہ گذرا سی کہ شیعہ علماء تے تجار نے متحد ہوئے ک‏ے اس قرار داد دی مخالفت وچ قیام کيتا_ علماء نے اس لئی قیام کيتا کہ انہاں دے تجزیہ دے مطابق ایہ قرارداد اک غیر ملک دے اسلامى مملکت دے اک حصہ اُتے تسلط تے قبضہ دا وسیلہ تھى تے اس تو‏ں دینى اہداف تے اسلامى معاشرہ دا دینى تشخص خطرہ وچ پڑرہاتھا جدو‏ں کہ تاجراں دی مخالفت دی وجہ انہاں دے اقتصادى مفادات نو‏‏ں بہت وڈا ضرر پہنچ رہیا سی لذا ایہ سب مخالفت وچ اٹھکھڑے ہوئے_ انگریزاں دا ایران وچ اک بڑى تعداد دے ساتھداخل ہونا تے انہاں دے افعال تے کردار تے اقدامات دا لوکاں دے عقائد تے رہتل دے منافى ہونے دی وجہ تو‏ں اس کمپنى دی مخالفت روز بروز بڑھتى گى تے بتدریج علماء دی قیادت وچ اک بہت وڈے احتجاج دی شکل اختیار کر گئی_(۱)
بیدارى دی اس تحریک وچ علماء شیعہ تے دینى قوتاں نو‏‏ں اک تاریخى موقعہ ملاندا کہ ثابت کرن کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں ساتھملیا ک‏ے اندرونى آمریت تے بیرونى استعمار اُتے غلبہ پا سکدے وچ تے میرزا شیرازى دے تنباکو دی حرمت اُتے تاریخى فتوى تو‏ں واقعا ایسا ہى ہويا اورعلماء نو‏‏ں دونے ہى اہداف حاصل ہوگئے ،حکومت نے اس وسیع احتجاجى تحریک دے سامنے پسپائی اختیار دی تے اس قراداد نو‏‏ں ختم کرنے دا اعلان کردتا_ ملیا محمدعلى ھید جى دے رسالہ دخانیہ کى تحریر دے مطابق میرزا شیرازى دے حکم دی پہلے نصف روز تک اک لاکھکا پیاں دی تقسیم نے ایرانیاں تے غیر ملکاں نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا_ ھیدجى تحریر کردے نيں کہ ایتھ‏ے تک کہ ناصرالدین شاہ دی بیگمات تے نوکراں نے سگریٹ تے تنباکو استعمال کرنا چھوڑدتا، کوئی بھى کسى سڑک اُتے تنباکو استعمال کردا ہويا یا خرید
۱) حسین آبادیاں ، سابقہ ماخذ، ص ۸۰ _ ٧۱_
۳۱۱ و فروخت کردا ہويا نئيں دیکھیا گیا بلکہ مشہور سی کہ عیسائیاں تے یہودیاں نے بھى اس حرمت شرعى دا خیال رکھیا(۱)
اہ‏م نکتہ ایتھ‏ے ایہ اے کہ علماء تے لوکاں دے باہمى جوش تے خروش اُتے مشتمل اس تحریک دا روح رواں نظریہ ایہ سی کہ موجودہ حکا‏م دی حکومت دے کچھحد تک جواز دی شرط ایہ اے کہ اوہ مملکت ایران دی تمام زمینى سر حداں تے لوکاں دے دینى عقائد تے نظریات دی نگہبان ہو، ا س چیز نے شیعہ سیاسى نظریہ دی اساسنو‏ں تشکیل دے دتا سی تے اس نظریہ دے مطابق سلاطین تے بادشاہاں دی حکومت تے طاقت اصل وچ غیر شرعى تے ناجائز اے سوائے اس دے کہ اوہ نظم تے ضبط اُتے کنٹرول کرے_
دوسرا نکتہ ایہ سی کہ اس دور وچ شیعہ مسلک لوکاں دے اتحاد تے فکرى یکجہتى وچ اک اہ‏م عنصر دی صورت وچ ابھریا_ اس تحریک تو‏ں یقینا ثابت ہوئے چکيا سی کہ قاجارى بادشاہ ہن بھرپور انداز تو‏ں حکومت چلانے دی طاقت نئيں رکھدا تے کسى صورت وچ بھى بادشاہ دی حکومت تے طاقت وچ عنوان الوہیت موجود نئيں اے ،آخرى نکتہ ایہ اے کہ اس بڑى آزمائشے دی گھڑیاں وچ لوکاں نو‏‏ں بیدار کرنے تو‏ں مراجع تے مجتہدین دی سیاسى اہمیت ثابت ہوچکى تھى تے اس مسئلہ دے بعد نجف وچ مقیم ایرانى مجتہدین تے مراجع ، مشروطہ دی تحریک دے دوران تے اسک‏‏ے بعد زیادہ اطمینان دے ساتھلوکاں دی سیاسى قیادت تے رہبرى وچ اپنا سیاسى کردار ادا کردے رہے لہذا ایہ تنباکو دی تحریک اس مشروطیت دی تحریک دے لئی اک پیش خیمہ تھى کہ جو تقریباً پندرہ سال دے بعد وجود وچ آئی(۲) _
۱) محمد على ھیدجی، رسالہ دخانیہ ،على اکبرولایتى دی سعى تو‏ں ، تہران ، ص ۵۳، ۵۲_
۲) حسین آبادیان، سابقہ ماخذ، ص ۱۹۲ _ ۱۸۹_
۳) سیدعباس رضوى  سیدجمال الدین فرزند حوزہ سید جمال، جمال حوزہ ، با سعى مصنفاں مجلہ حوزہ قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ص ۲۲۹ _ ۲۲۵_
انکى بیدارى گر تحریک دا اہ‏م ترین نظریہ اسلامى یکجہتى دا نظریہ سی اوہ کوئی شک تے تردید نئيں رکھدے سن کہ مسلماناں دے درمیان سب تو‏ں مستحکم تعلق دینى تعلق اے (۲) لہذا انکى سب تو‏ں اہ‏م فعالیت ایہ تھى کہ انہاں نے اسلامى معاشراں تے مسلماناں نو‏‏ں جداگانہ تشخص بخشا_ انہاں دے نعرے اسلام دی طرف پلٹنا ، قرآن دی طر ف پلٹنا یا  سلف صالح دی سنت دا احیاء کرنا ایہ سب مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے نويں تشخص تو‏ں روشناس کروانے دے لئی تھا_ اوہ مسلماناں دی یکجہتى دا محور قرآن نو‏‏ں سمجھدے سن _ عروة الوثقى وچ لکھدے وچ کہ میرى آرزو ایہ اے کہ سب مسلماناں دا سلطان قرآن ہوئے تے انکى وحدت تے یکجہتى دا مرکز ایمان ہو_(۳)
سیدجمال تمام مسلماناں دی یکجہتى دے نظریہ دے ساتھساتھایران دے حالات تے اوتھ‏ے بیدارى دی ضرورت اُتے خاص توجہ رکھدے سن _ میرزا شیرازى دی طرف انکا خط، قاجارى حاکماں دی بے دینى تے اغیار دے اقتصادى تسلط دے خطرات دے خلاف انکى تقریراں دا اسلامى بیدارى وچ بہت زیادہ کردار اے _(۴)
سیدجمال اک طویل مدت تک مسلماناں وچ احتجاجى روح پھونکنے دے وجہ تو‏ں تحریک مشروطیت وچ بہت سا حصہ رکھدے سن _ نے اعلانیہ ایران دے صدراعظم تے بادشاہ تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اصلاح، آزادی
۱) سابقہ ماخذ، ص ۲۴۰ _ ۲۳۵_
۲) غلام حسین زرگرى ناد '' دا وشى در اندیشہ ہاى سیاسى سیدجمال الدین اسدآبادى ، اندیشہ ہا تے مبارزات، با سعى غلامحسین زرگرى تے رضا رئیس طوسی، تہران، ص ۳۵_
۳) حامد اسگار، سابقہ ماخذ، ص ۲۹۵_
۴) سابقہ ماخذ، ص ۳۰۲_
۳۱۳ عدالت تے قانون نو‏‏ں مد نظر رکھن کہ ایہ چیز انکى ایران تو‏ں ملک بدرى دا موجب بنی_ اوہ بوہت سارے دوسرے حریت پسنداں تو‏ں بھى خط تے کتابت تے رابطہ رکھدے سن تے انکى آمریت دے خلاف قیام کرنے اُتے حوصلہ افزائی کردے سن (۱) _
مظفرالدین شاہ قاجار جدو‏ں بادشاہ بنا( ۱۳۱۳قمری) تاں اس وقت تنباکو دی حرمت دے فتوى دے بعد بظاہر حکومت دے علماء تو‏ں تعلقات بہتر ہورہے سن _ لیکن حکومت دی طرف تو‏ں بلجیم ناد (ناز)کو ایرانى کسٹم دے ادارہ دا سربراہ مقرر کرنے تے اسک‏‏ے ایرانى تے غیر ملکى تجار دے وچکار جانبدارانہ سلوک تے عیسائی تجار نو‏‏ں نوازنے دا عمل ایرانى علما تے تجار دے اعتراض دا باعث قرار پایا_ تہران وچ مجتہد تفرشی، آیت اللہ میرزا ابوالقاسم طباطبایى تے ہور شخصیتاں نے پروگرام بنایا کہ امین السلطان نو‏‏ں بر طرف کيتا جائے جو اغیار نو‏‏ں مسلماناں دے امور اُتے مسلط کرنے دا سبب سی بتدریج شیخ فضل اللہ نورى بھى مخالفین دی صفوف وچ داخل ہوگئے_ نجف وچ سکونت پذیر ایرانى علماء دے اک گروہ کہ جنہاں وچ ملیا محمد دا ظم خراسانى جیسى علمى شخصیتاں شامل سن نے خطوط گھلدے ہوئے اس مسئلہ اُتے اپنا اعتراض پیش کيتا_(۲) بالاخر ۱۲۲۱ قمرى جمادى الثانى وچ انہاں نے میرزا على اصغر خان اتابک امین اسلطان دے مرتدہونے دا اعلان کيتا(۳) آخر دا ر بادشاہ نو‏‏ں مجبور ہونا پيا کہ اوہ امین السلطان نو‏‏ں برطرف کردے ہوئے اسکى جگہ عین الدولہ نو‏‏ں مقرر کرے_
بتدریج علماء دین دی خود بادشاہ مظفر الدین شاہ تو‏ں بھى مخالفت شروع ہوگئی اس مخالفت دے بنیادى اسباب غیر ملکاں تو‏ں قرضےآں دا حصول، فرنگیاں دے ملک دے اُتے تعیش سفر، اغیار دا بڑھدا ہويا اثر تے رسوخ، ملکى صنعتاں دا زوال تے اس قسم دے ہور مسائل سن _(۴)
۱) مقصود فراستخواہسید جمال الدین تے نواندیشى دینی ، تریخ تے فرہنگ معاصر، سال پنجم شمارہ ۳،۴_ص ۲۱۲ _ ۲۰۱_
۲) احمد کسروی، سابقہ ماخذ ، ج ۱ ، ص ۳۱_ ۲۹_
۳) ہاشم محیط مافى ، مقدمات مشروطیت ، مجید تفرشى تے جواد جان خدا دی سعى تو‏ں ، تہران ص ٧۴_
۳۱۴ لیکن دینى طبقے دی پیدا کردہ بیدارى دی لہراں انہاں مسائل تو‏ں کدرے زیادہ تے سعت تو‏ں پھیل رہى سن اس زمانہ وچ بیدارى دے مراحل واضح طور اُتے ارتقاء دے مقام نو‏‏ں پار اے سن _
مشروطہ دی تحریک وچ بیدارى تے آگاہى دا اک وسیلہ اس تحریک دی موافقت یا مخالفت وچ شایع ہونے والے جریدے تے رسالے سن _ ایہ جریدے تے رسالے علماء تے اصولى مکت‏‏ب تو‏ں وابستہ دانشوراں دی سعى تو‏ں سامنے آرہے سن تے انکا بنیادى ہدف ایہ سی کہ لوک اس تحریک دے تمام پہلوآں تو‏ں آشناہاں او راس تحریک دے اسلامى احکا‏م تو‏ں مطابقت تے تضادکو اچھى طرح جان لاں(۱)
اس دور وچ اسلامى بیدارى دی تحریک تے دینى مکت‏‏ب دے لئی اک اہ‏م مسئلہ فکرى اورعملى میدان زندگى وچ مغرب پسندى دی لہرکا سامنا تھا_ ایرانیاں دے مغربى دنیا تو‏ں مختلف شعبےآں مثلا تجارت ، سیاحت ،تعلیم تے غیرہ وچ بڑھدے ہوئے تعلقات تے جدید مغربى کلچر دے حامل انسٹیٹیوٹس دا قائم ہونا تے جدید مغربى شہریت دے ضوابط دا رائج ہونا البتہ ایہ ضوابط مغربى شہریت دے ظاہرى تے اور نمایشى پرت تو‏ں لئی گئے سن ، انہاں تو‏ں دینى نظریات دے احیاء دی تحریک نو‏‏ں ودھنے وچ دشواریاں پیش آنا شروع ہوئے ئاں تے ساتھساتھعلماء دی آراء تے افکار وچ تناقص تے تضاد نے بھى انہاں دشواریاں نو‏‏ں دو چند کردتا_
محمد على شاہ دی آمریت دے دور وچ نجف وچ سکونت پذیرعلماء جو ایران دے سیاسى دباؤ تے گھٹن تو‏ں دور سن، نے ایرانى علماء دی نسبت زیادہ آسانى تو‏ں مشروطہ دی تحریک تے حریت پسندى کوجارى رکھاانہاں نے محمد على شاہ دی آمرانہ حکومت دے حتمى خاتمہ اورکافر روسى سپاہیاں دے ایران تو‏ں نکلنے اُتے زور دتا(۱)
نجف دے تن بزرگ علماء (تہرانی، خراسانى تے مازندرانی) نے اپنے اک خط وچ عثمانى حکومت سے
۱) مزیدمعلومات دے لئی رجوع فرماواں _ غلام حسین زرگرى ناد، رسالے مشروطیت، تہران_حسین آبادیان، مبانى نظرى حکومت مشروطہ تے مشروعة، تہران ، ص ۲۴۳_۱۳۲_
۲) عبدالہادى حائرى ، سابقہ ماخذ، ص ۱۰۹_
۳۱۵ ایران وچ محمد على شاہ دی حکومت دے خاتمہ تے روسیاں دے اخراج دے لئی مدد مانگى اس زمانہ وچ عثمانى حکومت اسلامى وحد ت دے نظریہ دی حامى تھی_ البتہ ایہ نکتہ قابل ذکر اے کہ سنى خلیفہ تو‏ں مدد مانگنے دی ضرورت اس زمانہ دے تقاضاں تے مشکلات دی بناپر محسوس ہوئی ایران دے اندر بھى محمد على شاہ تے روسى افواج دے خلاف تحریک شروع تھى _نجف دے بزرگ علماء اپنے مقلدین دے ہمراہ ایران دی طرف جہاد دے لئی روانہ ہونے والے سن _ کہ تحریک مشروطہ دی دا میابى ، اصفہان تے گیلان تو‏ں افواج دا تہران وچ داخل ہونا تے محمد على شاہ دے فرار تے روسى سفارت خانہ وچ پناہ لینے تو‏ں ایہ پروگرام ملتوى ہوگیا_(۱)
دوسرے دور دی قومى پارلمینٹ نے اقتصادى امور دی بہترى دے لئی مورگن شاسٹراور ہور چار امریکى مشیراں دا تقرر کيتا_ اوہ ایران آئے تے انہاں نے مالى شعبہ نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لیا_ روس تے انگلینڈنے شدت دے ساتھانکى مخالفت دی روس نے ابتداء وچ تاں زبانى کلامى فیر ٧ ذى الحجہ ۱۳۳۹ نو‏‏ں تحریرى طور اُتے ایران نو‏‏ں الٹى میٹم دتا کہ شاسٹر نو‏‏ں کڈ دتا جائے فیر اسک‏‏ے بعد فوراً ہى ایران دے بعض شمالى علاقےآں اُتے قبضہ کرلیا_ تبریز وچ ثقةالاسلام تبریزى نو‏‏ں پھانسى دی، مشہد وچ امام رضا (ع) دے حرم اُتے گولہ بارى دی تے لوکاں نو‏‏ں محصور کرلیا_
سپیکر پارلیمنٹ نے نجف وچ موجود آخوند خراسانى اورہور علماء دی طرف ٹیلى گراف گھلدے ہوئے انہاں تو‏ں در خواست دی کہ اوہ اسلامى ذمہ دارى دے حوالے تو‏ں اقدام کرن اس درخواست دے جواب وچ علماء نجف نے ایران دی خودمختارى دے دفاع دے لئی اقدامات انجام دتے انہاں نے درسى کلاساں دی تعطیل کردے ہوئے جہاد دا اعلان کيتا تے لوکاں نو‏‏ں دا ظمین وچ جمع ہونے دی دعوت دى تو‏ں کہ ایران دی طرف روانہ کيتا جائے، اسى طرح قبیلے دے سرداراں تو‏ں بھى مذاکرات ہوئے کہ اوہ اپنے مسلح لشکراں سمیت روس دے خلاف جہاد
۱) سابقہ ماخذ ص ۱۱٧_۱۱۰_
۳۱٦ ماں شرکت کرن تے انہاں نے بھى قبول کيتا _ لیکن روانگى تو‏ں اک روز پہلے آخوندخراسانى دی وفات تو‏ں ایہ پروگرام التواء دا شکار ہوگیا _
کچھمدت دے بعد آیت اللہ عبداللہ مازندرانى دی قیادت وچ ایہ پروگرام دوبارہ شروع ہويا تیرہ مجتھدین تے علماء دی منتخب انجمن تشکیل پائی تے اس انجمن دی روحانى صدارت (آخوند خراسانى دے فرزند) آقا میرزا مہدى آیت اللہ زادہ خراسانى دے کندھےآں اُتے رکھى گئی بوہت سارے جہادى فتاوى صادر ہوئے تے مجتہدین نے ملت ایران نو‏‏ں متحد ہوک‏ے دشمن تو‏ں مقابلہ کرنے اُتے زور دتا_ تے ایران دے سرکارى عہدیداراں نو‏‏ں متعدد ٹیلى گراف بھى بھیجے گئے _
علماء کرام اغیار دی یلغارکو ایران دی خود مختارى تے سالمیت دے لئی بہت وڈا خطرہ سمجھدے سن اس دینى طبقے دی تحریک وچ میرزا محمد تقى شیرازى ، سید اسماعیل صدر تے شیخ الشریعہ اصفہانى بھى دا ظمین وچ علماء دے اجتماع تو‏ں پیوست ہوگئے ،اگرچہ کہ اوہ مشروطہ حکومت دے زیادہ حامى نئيں سن لیکن ایرانى حکومت نے اس مسئلہ دے نتائج نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے علماء دی ایران دی طرف جہاد دے عنوان تو‏ں روانگى دی مخالفت دی تے اس منتخب انجمن تو‏ں تقاضا کيتا کہ لوکاں نو‏‏ں انہاں دے شہراں دی طرف لُٹیا دتا جائے تے جہاد دا پروگرام ملتوى کردتا جائے علماء بھى دا ظمین وچ تن ماہ دے اجتماع دے بعد نجف تے کربلا دی طرف پرت گئے تے ایہ تحریک بغیر کسى عملى نتیجے دے ختم ہوگئی_(۱)
لیکن اس تحریک تو‏ں واضح ہويا کہ شیعہ مرجعیت اک طاقتور سیاسى طاقت وچ تبدیلى ہوچکى اے تے قلیل مدت وچ عوامى گروہاں کوتیار کرسکتى اے اوریہ مسئلہ شیعاں دے شعور تے آگاہى وچ ترقى نو‏‏ں ظاہر کرتاہے تے بیدارى تے احیاء دی تحریکاں دے وچکار انہاں دے نفوذ کوواضح کرتاہے_
احمد شاہ قاجار دے زمانہ حکومت وچ ایرانى معاشرہ نو‏‏ں اک کمزور حکومت تے بد امنى دے حالات دا سامنا سی اس غیر مناسب صورت حال وچ اصلاحى تے بیدارى دی تحریک بھى جمود دا شکار ہوگئی _ تے ایہ تحریک جسکى بناء پر
۳۱٧ آئندہ سالاں وچ رضا خان دی قیادت وچ تشکیل پانے والى آمرانہ حکومت تو‏ں بچاجا سکدا سی اک مستحکم حکومت دے قیام تے امن تے امان دی صورت حال نو‏‏ں درست کرنے دے گرماگرم موضوع دے تھلے دب گئی_(۱)
البتہ اس دور وچ بالخصوص پہلوى حکومت دی تشکیل دے نیڑے ترین سالاں وچ بہت سى اسلامى رنگ تے روپ دی حامل تحریکاں تے گروہ وجود وچ آئے لیکن ایہ بھى اک مرکزى مستحکم حکومت تے امن تے امان دی ضرورت دے مسئلہ دے پیش نظر ختم ہوگئياں ، انہاں تحریکاں دے دا میاب نہ ہونے دی دوسرى وجہ شیعہ مکت‏‏ب دے بانفوذ علماء تے دینى مراجع دی انہاں تحریکاں نو‏‏ں سرپرستى دا حاصل نہ ہونا تھى ہور ایہ تحریکاں اک مخصوص اسلامى فکر دی حامل سن کہ جنکى بناء اُتے دینى مراجع تے مراکز انکى حمایت نئيں کرسکدے سن _
اس دے علاوہ ایہ گروہ تے تحریکاں وقت دی قلت دی وجہ تو‏ں اپنى تحریک تے اس دے صحیح مقاصد تو‏ں آگاہ نہ کرسکن جسکى وجہ تو‏ں ایہ زیادہ عرصہ نہ چل سکن تے غیرملکى استعمار نے بھى انہاں نو‏ں ناتوان کرنے وچ براہ راست کردار ادا کيتا کیونجے بعض تحریکاں مثلا تحریک جنوب غیر ملکیو‏ں دی ایران وچ موجودگى تے تجاوز دے خلاف تھی_
میرزا کوچک خان جنگلى دی قیادت وچ تحریک جنگل انہاں حالات وچ وجود وچ آئی کہ سرزمین ایران دا گوشہ گوشہ اغیار دے تسلط تو‏ں ایران نو‏‏ں آزاد کرنے تے بدامنى دی صورت حال نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی انقلابات لیانے دے لئی تیار سی _ میرزا کوچک خان نے تہران وچ تنظیم اتحاد اسلام نال رابطہ کرنے تے انہاں تو‏ں بحث تے مناظرہ کرنے دے بعد اس ہدف نو‏‏ں پانے دے لئی اک تحریک شروع دی کہ جدو‏ں کوئی حکومت اپنى مملکت نو‏‏ں اغیار تے دشمناں دے تسلط تو‏ں آزاد نہ کرسک‏‏ے تاں ملت دا فرض اے کہ اپنے وطن نو‏‏ں نجات دے _
انہاں نے ایران دے شمالى جنگلاں تو‏ں قیام دا آغاز کيتا تے ایہ قیام شوال ۱۳۳۳ قمرى تو‏ں لےک‏ے ربیع الثانى ۱۳۴۰ قمرى تک جارى رہیا _ انہاں نے اپنى سیاسى دا وش دا آغاز مذہبى تے روحانى طبقے دی ہمراہى وچ کیہ ، انقلاب مشروطہ دے دوران تے انہاں دے بعد دے حالات وچ اوہ آمریت دے ساتھجنگ کردے رہے_ پہلى جنگ عظیم دے دو ران اوہ گیلان دی طرف چلے گئے اور انجمن اتحاد اسلام دے عنوان تو‏ں اک مخفى تنظیم نو‏‏ں تشکیل
۱) علیرضا ملایى توانى ، مشروطہ تے جمہومرى ، ریشہ ہاى نابسامانى نظم دوکراتیک در ایران، تہران،گستاراں ۱۳۸۱، ص ۱٧۵_ ۱٦۲_
۳۱۸ دتا تے بتدریج مجاہدین نو‏‏ں اپنى ساتھشامل کيتا _ چند سال دے مقابلہ تے جنگ دے بعد اس تنظیم نو‏‏ں بعض واقعات وچ ہزیمت دا سامنا ہويا بالخصوص سرخ بغاوت دے واقعہ وچ آخر دا ر وثوق الدولة دی حکومت، انگلستان تے روس دے باہمى مشترک حملہ تو‏ں جنگل دی اس تحریک نو‏‏ں شکست ہوئی_(۱)
پہلوى حکومت دی تشکیل دے قر یب ترین دور وچ ہور اسلامى عناوین دی تحریکاں وچو‏ں تبریز وچ شیخ محمد خیابانى دا قیام قابل ذکر اے _ ایہ قیام در اصل ۱۹۱۹ عیسوى وچ وثوق الدولة دی حکومت دی انگلستان تو‏ں قرار داد دا رد عمل تھا_ البتہ اسى دوران ملک دے ہور مناطق وچ تے بھى احتجاجى قیام سامنے آئے کہ جو قرار داد دے مخالف تحریکاں دے عنوان تو‏ں معروف ہوئے _(۲) اس قرا داد دے مطابق ایران دے عسکرى امور ، اقتصادى امور ، ذرائع ابلاغ دے امور تے ہور انتظامى امور انگلستان دے کنٹرول وچ آگئے سن _
۱) نہضت جنگل بہ روایت اسناد وزارت امورخارجہ ، رقیہ سادات عظیمى دی سعى تو‏ں ،تہران، دفتر مطالعات سیاسى تے بین الملل ، ۱۳٧٧، ص ۱۸_۱۵ ( مقدمہ )_
۲) داریوش رحمانیان، چالش جمہورى وسلطنت در ایران ، زوال قاجار روى دا ر آمدن رضا شاہ ، تہران، نشر مرکز، ۱۳٧۹، ص ۴۲_
۳) على اصغر شمیم ، ایران در دورہ سلطنت قاجار، تہران ، علمى ، ج ۲ ص ٦۰۳_ ۵۹۹ ،محمد جواد شیخ الاسلامی، سیماى احمد شاہ قاجار ، ج ۲ ، تہران ، ص ۱۰۸_۹۰_
۳۱۹ اعتراضات ودھنے دی وجہ تو‏ں وثوق الدولة نے استعفى دے دتا _ لیکن خیابانى دی تحریک بھى بعد والى حکومت دے ذریعے دبادى گئی تے خیابانى دے قتل ہونے دے ساتھہى ایہ تحریک ختم ہوگئی _(۱)
اہ‏م نکتہ ایہ اے کہ خیابانى تے جنگلى دی تحریک نو‏‏ں اسلامى بیدارى دے منظر تو‏ں محور تجزیہ قرار نئيں دتا جاسکدا کیونجے انہاں دے اسلامى افکار تے اصول پسند علماء دے نظریات وچ اساسى فرق سی، اصول پسند علماء دی اہ‏م خصوصیات ایہ تھى کہ اوہ دین تے سیاست دے امتزاج اُتے یقین رکھدے سن جدو‏ں کہ انہاں تحریکاں وچ دین دے سیاست تو‏ں جدا ہونے پرزور دتا گیا تھا_ لیکن امور مسلمین اُتے کفار تے اغیار دے تسلط دی مخالفت وچ ایہ باہمى تے مشابہہ نظریات رکھدے سن _ تے ایہ موضوع بعد وچ استعمار دی مخالف تحریکاں تے تنظیماں وچ اہ‏م تاثیر دا حامل سی _
ہور واقعات وچو‏ں کہ جنہاں وچ شیعہ علماء نے رد عمل دا اظہار کيتا تے محاذ تشکیل دتا تے اُس موضوع دے خلاف آراء تے نظریات دا اظہار کيتا _ اوہ رضا خان دا جمہوریت پسند پروگرام سی _ ایہ پروگرام سال ۱۳۰۳ شمسى وچ اس وقت سامنے آیا کہ جدو‏ں سلسلہ قاجار دا نظام حاکمیت مکمل طور اُتے اپنى حیثیت کھو بیٹھیا سی تے ایران دے ہمسایہ ملک ترکى وچ جمہورى نظام دا اعلان ہوچکيا تھا_ ایران وچ اس پروگرام دے پیش ہونے تے بالخصوص ترکى تو‏ں متاثر ہونے نے علماء نو‏‏ں تشویش وچ مبتلا کردتا کیونجے اوہ اس اعلان جمہوریت نو‏‏ں اندا ترک دے اسلام مخالف پروگراماں تو‏ں مربوط سمجھدے سن _(۲)
جمہوریت دے مخالفین وچو‏ں اک آیت اللہ سید حسن مدرس سن کہ جو قومى پارلمنٹ دے رکن بھى سن _(۳) جناب مدرس حقیقى جمہوریت دے مخالف نئيں سن ایہ گل اوہ کئی بار معترضین دے اعتراض تے تنقید کے
۲) سلسلہ پہلوى تے نیروہاى مذہبى بہ روایت تریخ کمبریج ،ترجمہ عباس مخبر، تہران، ج۳ ، ص ۲۲_ ۲۱، علیرضا ملایى توانی، سابقہ ماخذ ، ص ۳۳۵_
۳۲۰ جواب وچ کہہ چکے سن _ اوہ کہیا کردے سن کہ ایہ جمہوریت جو اسيں پرمسلط کرنا چاہندے نيں ایہ ملت تے قوم دی مرضى اُتے استوار نئيں اے بلکہ انگریز سانو‏ں اسنو‏ں قبول کرنے اُتے مجبور ک‏ر رہ‏ے نيں تو‏ں کہ اوہ اپنے تو‏ں وابستہ تے سو فیصد اپنى حامى حکومت نو‏‏ں ایران وچ تشکیل دے سکن _ جے انہاں جمہوریت پسنداں دی طرف تو‏ں نامزد شخص اک ملت پسند تے حریت پسند فرد ہوئے تاں وچ ضرور اسکى ہمراہى کراں گا_(۱)
حقیقت بھى یہى اے کہ رضا خان دا جمہورى پروگرام کسى بھى طرح تو‏ں عوامى حکومت دے نظریہ نال تعلق نئيں رکھدا سی _ بلکہ اہل فکر تے سیاست دے اک گروہ دی اک کوشش تھى کہ انہى قوانین تے اداراتى نظام دے دائرہ دا ر وچ ہى رہندے ہوئے مصالحانہ انداز تو‏ں حکومت نو‏‏ں تبدیل کيتا جائے تو‏ں کہ اک طاقتور مرکزى حکومت تشکیل پاسک‏‏ے _ گرزتے ہوئے وقت نے انہاں دے جمہورى نظام دے دعوى نو‏‏ں جھوٹھا ثابت کردتا _(۲)
جناب مدرس نے رضاخان دے جمہورى پروگرا م دی مخالفت وچ علماء نو‏‏ں ابھار نے وچ بھى کردار ادا کيتاانہاں نے ایران دی معاصر تریخ دے اس دورانیہ وچ اک قوى سیاسى مجتہد دے مقام پراپنا کردار کوبنھایا_ علماء نے بھى قم وچ اس پروگرام دی مخالفت وچ احتجاجى مظاہرے تشکیل دیے_ بالاخرہ نوبت یہانتک پہنچى کہ خود رضاخان نے بھى علما ء دے دامن دا سہارا لیا تو‏ں کہ اس جمہورى پروگرام اُتے ہونے والے اعتراضات تے احتجاج نو‏‏ں ختم کيتا جاسک‏‏ے_
رضا خان اپنى حکومت دے پہلے دور وچ ایہ چاہندا سی کہ اپنے زمانہ دے علماء بالخصوص علماء نجف دی مدد تو‏ں اپنے مقاصد نو‏‏ں پورا کرے _ اوہ اس دورانیہ وچ بظاہر دین دی طرفدارى دے عنوان تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں پیش کيتا کردا تھا_(۳)
۱) حسین مکی، تریخ بیست سالہ ایران ، تہران، علمى ۱۳٧۴، ص ۴۹۵_
۲) علیرضا ملایى توانی، سابقہ ماخذ ، ص ۳۵۸_ ۳۴۵_
۳) عبدالہادى حائری، سابقہ ماخذ ، ص ۱۹۲_ ۱۸٧_
۳۲۱ اس ترتیب تو‏ں جمہوریت پسند تحریک مذہبى قوتاں دی واضح مخالفت تے پارلمینٹ دی قلیل سى حزب اختلاف دی ثابت قدمى تو‏ں شکست تو‏ں ہمکنار ہوئی _(۱)
مدرس نے پارلمنٹ دے پنجويں انتخابات دی روش اُتے بھى اعتراض کيتا انہاں نے انتخابات وچ دھاندلى دی بناپررضاخان دی جھوٹى جمہوریت پسندى نو‏‏ں بے نقاب کيتا _ مدرس نے کم نظیر ثابت قدمى تے مقابلہ دے ساتھاس شدید دباؤ دے دور وچ اسلامى بیدارى دے چراغ نو‏‏ں سنبھالے رکھیا _
پہلوى دور دے پہلے مرحلے ( ۱۳۲۰_ ۱۳۰۴ ) شمسى کواسلامى رہتل تے دینى ادارےآں دے ساتھشدید دشمنى دے دور تو‏ں تعبیر کيتا جاسکدا اے _ رضا شاہ دی آمریت کومستحکم انداز تو‏ں تشکیل دینے والے اسباب وچو‏ں اک سبب مشروطیت پسندى دی تحریک تو‏ں علماء دا دل اچاٹ ہونا تے رضا شاہ دا اپنى حیثیت نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی مذہبى مراسم وچ مسلسل شرکت کردے ہوئے دوسرےآں نو‏‏ں گمراہ کرنا سی در حقیقت اس حوالے تو‏ں اسک‏‏ے دوغلے پن تے منافقت نے اہ‏م کردار ادا کيتا _(۲) انہاں سب دشواریاں دے باوجود اسلامى بیدارى دی تحریک اسى طرح اگے قدم بڑھاتى رہى _
پہلوى دور وچ اک اہ‏م واقعہ آیت اللہ شیخ عبدالکریم حائرى دی کوشش تو‏ں قم دے حوزہ علمیہ دی تشکیل سی انہاں نے مشروطیت پسندى دی تحریک وچ خود نو‏‏ں غیر جانبدار رکھیا تے سیاسى محاذاں تو‏ں دور رہے _ انکى دا وشاں دا عمدہ ترین نتیجہ قم وچ حوزہ علمیہ دی تشکیل تے تھ‏‏اںو‏اں مقدسہ تے حوزہ علمیہ نجف اشرف تو‏ں مرجعیت دے مرکز نو‏‏ں اس حوزہ وچ منتقل کرنا سی کہ جس دے ایرانى معاشرہ تے لوکاں پربہت زیادہ اثرات پئے(۳) کچھعرصہ بعد ہى اس حوزہ نے کمیونسٹ نظریات تے رضا شاہ دے دین مخالف اقدامات دے ساتھمقابلہ کرنے وچ شہرت پایى تے دینى تے شرعى مسائل وچ لوکاں دے سوالات تے ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دا خلا اُتے کردتا مشروطیت
۱) علیرضا ملایى توانی، مجلس شوراى ملى تے تحلیم دیکتا تورى رضا شاہ تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامى ، تہران ، ص ۱۲۹_۱۱۹_
۳) حمید بصیرت منش، علماء تے ریم رضاشاہ، تہران، موسسہ چاپ تے نشر عروج ،ص ۲۳٦ _ ۲۳۵_
۳۲۲ کے مسائل تے علما دے انقلاب دے مرکز تو‏ں دور ہونے دی بنا اُتے اس قسم دے حوزہ دی تشکیل نو‏‏ں اک ناگزیر امر بنا دتا تھا(۱) حوزہ علمیہ قم دی تشکیل تے استحکا‏م وچ آیت اللہ حائرى دی سیاسى احتیاط بہت تاثیر رکھتى تھى _ انہاں نے حوزہ دے استحکا‏م تو‏ں پہلے سیاسى حوالے تو‏ں افراط تے تفریط وچ پڑنے تو‏ں مکمل طور اُتے پرہیز کيتا_
آیت اللہ حائرى دینى ادارےآں دے جہاد دی اک تیسرى صورت نو‏‏ں وجود وچ لیائے تے اوہ ایہ تھى کہ مغربى رہتل دی مہلک تے بڑھتى ہوئی لہراں دے مد مقابل حوزہ دی طرف تو‏ں صحیح شیعى رہتل دے احیاء دی تحریک دی بنیاد رکھى _
اگر انہاں تو‏ں پہلے علماء سیاسى تے انقلابى محاذپر استعمار اورآمریت دا مقابلہ ک‏ر رہ‏ے سن تاں آیت اللہ حائرى نے لائیسزم دے خلاف تیسرى محاذیر توجہ دی تے اسنو‏ں دین دے مقابلے وچ اساسى محاذ شمار کردے ہوئےاس دا مقابلہ کيتا_ البتہ آیت اللہ حائرى دی طرف تو‏ں دینى رہتل نو‏‏ں مستحکم کرنے دی دا وشاں نے آئندہ دور تک دورس اثرات چھڈے کہ جنہاں دی بناء اُتے بالآخرہ دینى نظریے نے سیکولرزم اُتے برترى حاصل کرلى تے اسنو‏ں شکست دتی_(۲)
رضاشاہ دے زمانہ وچ اک ہور روشن فکر تے مجاہد عالم آیت اللہ محمد تقى بافقى سن _ انہاں نے ۲۹ اسفند ۱۳۰٦ شمسى وچ نوروز دی رسوم دی ادائیگى دے موقعہ اُتے کہ جدو‏ں کچھدربارى بے حجاب خواتین حضرت معصومہ قم دے حرم وچ داخل ہوئیاں شدید مخالفت دی جسکى بناء اُتے انہاں نو‏ں گرفتار کيتا گیا تے کچھعرصہ بعد شہر بدر کردتا گیا_(۳) انہاں اعتراضات نے لوکاں تے اخبارات وچ رد عمل پیدا کيتا_ تے دین مخالف سیاست دے مقابلے وچ مجاہد علماء دے جھاد نو‏‏ں زندہ تے فعال رکھیا_
۱) حاج شیخ عبدالکریم حائرى (مؤسس حوزہ علمیہ قم،عمادالدین فیاضى دی سعى تاں، تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ٦٦ _ ٦۲_ تریخ شفاہى انقلاب اسلامى (تریخ حوزہ علمیہ قم، ج ۱، غلامرضا کرباسچی، تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۲٧ _ ۲٦_
۲) موسى نجفى تے موسى فقیہ حقانی، سابقہ ماخذ، ص ۴۲٧ _ ۴۲۴_
۳۲۳ رضا شاہ دی دین مخالف سیاسى حرکات دے مقابلے وچ اک اہ‏م رد عمل ۱۳۰٦ شمسى وچ آیت اللہ نوراللہ اصفہانى دی قیادت دی شکل وچ سامنے آیا جناب نوراللہ نے ۱۳۰٦ شمسى وچ علماء ، پیشہ ور حضرات ،انجمناں ، تاجر حضرات تے مذہبى طبقہ اُتے مشتمل اک تنظیم اتحاد اسلامى اصفہان دی تشکیل دى اس تنظیم دا ہدف پہلوى حکومت دی مذہبی، اقتصادى تے ثقافتى پالیسیاں دا مقابلہ کرنا تھا_(۱)
۱۳۰٦ شمسى دا قیام بظاہر نظام وظیفہ کے قانون دے خلاف سی کہ جسکى رو تو‏ں دینى طالب علماں دے لئی نظام وظیفہ دے عنوان تو‏ں سول تے ملٹرى سروس(۲) کرنا لازمى تھا_ لیکن حقیقت وچ ایہ قیام رضاشاہ دی غیرمذہبى سیاست دے خلاف سی اسى قیام دے سلسلے وچ اصفہان دے علماء تے طالب علماں نے ۲۱ شہریور ۱۳۰٦ شمسى وچ قم دی طرف ہجرت دی کہ ایہ قیام ۴ دى ۱۳۰٦ شمسى (۱۰۵ روز) تک جارى رہیا ،آیت اللہ حائرى نے مہاجرین دا استقبال کيتا تے انکى خاطر تواضع کردے ہوئے انہاں دے نظریات تے اہداف دی نشر تے اشاعت دے تمام وسائل تے ذرائع فراہ‏م کیتے_
حکومت نے علماء دے مطالبات نو‏‏ں تسلیم کرلیا لیکن علماء نے اسکى موافقت نو‏‏ں حکومت دی طرف تو‏ں رسمى بل دی تیارى تے پارلیمنٹ وچ اسکى منظورى اُتے موقوف کردتا ،آخر دا ر مخبر السلطنة ، رئیس الوزرا، تے تیمور تاش مہاجرین
۱) حمید بصیرت منش، سابقہ ماخذ، َص۲۹۴_
۲) ایہ نظام ہن بھى دنیا دے بوہت سارے ملکاں وچ رائج اے جس دے تحت ملک دے ہر شہرى اُتے لازم اے کہ اوہ شناختى دا رڈ لینے تے بعض دوسرے شہرى حقوق تو‏ں بہرہ مند ہونے دے لئی اک یا دو سال گورنمنٹ یا فوج دے کسى بھى شعبے وچ ٹریننگ دے بعد خدمات سر انجام دے_(مصحح)
۳) مرجعیت در عرصہ اجتماع تے سیاست ، محمد حسین منظور الاجداد دی سعى تو‏ں ، تہران ، ص ۲۲۵_ ۳۲۰_
۳۲۴ ماں تفرقہ ڈالدے ہوئے تے اپنے وعدہ اُتے عمل کیتے بغیر اس قیام نو‏‏ں ختم کرنے وچ دا میاب ہوگئے اسى درمیان ناگہان آیت اللہ نور اصفہانى دی قم وچ وفات نے بھى اس قیام دے بے نتیجہ اختتام وچ کردار ادا کيتا _(۱) اگرچہ بظاہر ایہ دا وش بے نتیجہ محسوس ہوتى اے لیکن مختلف شہراں دے علماء تے طالب علماں دا قم وچ اجتماع تے انکا باہمى معلومات تے نظریات وچ تبادلہ خیال تے اس احتجاج دی خبراں دی نشر تے اشاعت تو‏ں مذہبى قوتاں نو‏‏ں ایہ امیدملى کہ اوہ آئندہ سالاں وچ بھى ایہ جہاد جارى رکھسکدے نيں ،حقیقت وچ اس قسم دی تحریکاں ایداں دے ہمت تے صبر دے پیدا ہونے دا باعث بنیاں جو آئندہ دور وچ وڈے انقلاب دا سبب بنا تھا_
رضا شاہ دی حکومت دا اک ہور اہ‏م واقعہ مسجد گوہر شاد دا قیام سی، ۱۳۱۴ وچ ایہ واقعہ وقوع پذیرہويا _ مشہد دے اک عالم آیت اللہ حسین قمى یورپى طرز دی سبک ٹوپیاں دے رواج اُتے اعتراض دے لئی تہران آئے تو‏ں کہ رضا شاہ تک اپنى شکایت پہنچاواں لیکن انہاں نو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے جیل وچ ڈال دتا گیا ،انکى گرفتارى دے رد عمل وچ مشہد دی مسجد گوہر شاد وچ احتجاجى اجتماع ہويا کہ جو پولیس دے ہتھو‏ں لوکاں دے قتل عام اُتے ختم ہويا ،ایہ حکومت پہلوى دے ہتھو‏ں ۱۵ خرداد ۱۳۴۳ تک سب تو‏ں وڈا قتل عام اے _ مشہور واعظ شیخ محمد تقى بہلول افغانستان دی طرف فرار ہوگئے تے آیت اللہ قمى نو‏‏ں عراق دی طرف ملک بدر کردتا گیا ،ہور علماء تے کچھمذہبى افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے جیل وچ ڈالیا گیا یا جلا وطن کردتا گیا(۳)
مجموعى طور اُتے ایرانى معاشرہ اُتے رضا شاہ دی حکومت دا غیر دینى طرز عمل لوکاں تے حکومت دے درمیان فاصلے تے مذہبى قوتاں وچ شدت پسندى دے رحجان دے ودھنے دا موجب بنااور مذہبى قوتاں دی فعالیت زیر زمین
۱) حاج شیخ عبدالکریم حائرى ، سابقہ ماخذ ، ص ۸۸_ ۸٧_
۲) حمید بصیرت منش، سابقہ ماخذ ، ص ۳۳۵_ ۳۳۳_
۳) سلسلہ پہلوى ونیروہاى مذہبى بہ روایت تریخ کمبریج ص ۲۸٦_ ۲۸۵ _
۳۲۵ چلے جانے تو‏ں بعد وچ آتش فشان دی صورت پیدا ہوئی(۱) نتیجہ ایہ نکلیا کہ انہاں اسلام مخالف سیاسى پالیسیاں نے اپنى مخالف قوت نو‏‏ں عوام وچ پھلنے پھُلن دے اسباب فراہ‏م کیتے تے تیسرے عشرے دے انقلابات دا پیش خیمہ ثابت ہوئے _
۲۵ شہریور ۱۳۲۰ وچ رضا شاہ دی آمریت نو‏‏ں شکست ہونے تے اسک‏‏ے ایران تو‏ں نکلنے دے بعدیکدم ظلم وآمریت دی زنجیر ٹُٹ گى تے ہور قوتاں دی مانند مذہبى تے دینى تفکر دی احیا گر قو تاں نے بھى خود نو‏‏ں رضا شاہ دی حکومت دے دباؤ تو‏ں آزاد پایا_ اس بہتر سیاسى فضا وچ مذہبى قوتاں نے غیر دینى تے زبردستى دی لاگو اقدار کوختم کرنے تے اسلامى دینى افکار دے احیاء اورلوکاں دی بیدارى دے محاذ اُتے دا م کرنا شروع کردتا ،اسى دوران حوزہ علمیہ قم نے لوکاں دی مذہبى راہنمائی دے لئی حوزہ دے تربیت شدہ اورجدید دینى فک‏ر ک‏ے حامل سب تو‏ں پہلے گروہ نو‏‏ں معاشرہ وچ بھیجیا تو‏ں کہ اک نويں زندگى دا آغاز ہوئے _
تیسرے عشرہ دے اوائل وچ مذہبى قوتاں دے جہاد دا محور مندرجہ ذیل موضوع سن : احمد کسروى دے نظریات دا مقابلہ ، خواتین دے حجاب دے لئی بھر پور کوشش ،کمیونیزم تو‏ں مقابلہ تے بہائیت تو‏ں مقابلہ انہاں وچو‏ں ہر اک ہدف دے لئی بہت زیادہ پروپینگنڈا کيتا گیا تے بہت سى کتاباں تالیف تے شایع ہوئیاں _ ہور مختلف رسالے بھى لکھے گئے کہ انہاں تالیفات وچ معروف رسالے حجابیہ تے امام خمینى دی کتاب کشف الاسرار تھى کہ جو حقیقت وچ حکیم زادہ دی تالیف اسرار ہزارسالہ اوراحمد کسروى دی تالیفات دے رد وچ تھی،ہور ایہ کتاب ولایت فقیہ دا اجمالى سانظام بھى پیش کرتى تھی_
سنن۱۳۲٧ شمسى تو‏ں مسئلہ فلسطین بھى اسلامى بیدارى دی محافل وچ داخل ہويا مذکورہ چاراہداف تک پہنچنے دے لئی تے بے دینى تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی تنظیماں ، انجمناں ، گروہ اورسیاسى جماعتاں بھى وجود وچ آئے_(۲)
۱) دانشنامہ جہان اسلام ، ج ۵ ، پہلوى دے ذیل وچ عصر پہلوى اوّل ،ص ٧_ ۸۴۳_
تیسرے عشرہ وچ دینى نظریات دے احیاء دی تحریک دا اہ‏م مرحلہ امام خمینى دا ظہور تے انکا مذہبى سیاست دے میدان وچ داخل ہونا سی _ انہاں نے ۱۳۲۳ شمسى وچ اپنا سب پہلا سیاسى مکتوب بیان جارى کيتا کہ اس وچ تحریر تھاکہ '' انبیاء الہى مکمل طور اُتے اللہ تعالى دی معرفت وچ غوطہ زن ہُندے ہوئے انساناں دی معاشرتى تے سیاسى حالت نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی قیام کردے سن انہاں دے برعکس اج دے مسلما‏ن فقط دنیاوى مفادات دے لئی قیام کردے نيں کہ جس دا نتیجہ اغیار دی غلامى اورانہاں دے حوارى مثلا رضا شاہ تے غیرہ دی حاکمیت دی صورت وچ نکلتاہے _(۲)
ہجرى شمسى دے تیسرے تے چوتھے عشرہ وچ اسلامى بیدارى دی اس تحریک دے ساتھدو ارکان دا ہور وادھا ہويا اوروہ دینى جریدے تے دینى رجحان دی حامل یونیورسٹى دے طلباء دی تنظیم تھى ،اگرچہ دینى جریدے گذشتہ عشراں وچ بھى دینى فعالیت انجام دیندے سن لیکن انہاں دو عشراں وچ کمیت تے کیفیت دے اعتبار تو‏ں انکى فعالیت وچ واضح طور اُتے وادھا ہويا _ اس دور دی دینى تحریراں وچ فعال حضرات دی نويں خصوصیت ایہ تھى کہ علماء دے علاوہ ملکى تے غیر ملکى تے یونیورسٹیاں دے تعلیم یافتہ حضرات بھى دینى موضوعات اُتے قلمى دا وشاں ک‏ر رہ‏ے سن تے جوان نسل نو‏‏ں اسلام تو‏ں آشنا کرنے دی سعى وچ مصروف سن ،مذہبى جریدے دے بعض مقالات جدید علوم دے ذریعے سائنس تے دین وچ مطابقت تے دینى مسائل دے جدید علوم دی روشنى وچ اثبات اُتے دا م ک‏ر رہ‏ے سن _
۱)روح اللہ حسینیان، بیست سال تکاپوى اسلام شیعى در ایران ، تہران مرکز اسناد انقلاب اسلامى ص ۹۸_ ۹۵_
۲) سلسلہ پہلوى ونیروہاى مذہبى بہ روایت تریخ کمبریج ،ص ۳۰۴، ۲۰۳_
۳۲٧ اس دور دے مذہبى رسالے تے جریدے وچو‏ں خرد ، سالنامہ تے ہفتہ نامہ نور دانش ، آیین اسلام ، پرچم اسلام ، دنیاى اسلام ، وظیفہ ، محقق ، تعلیمات اسلامى ، ستارہ اسلام ، نداى حق ، حیات مسلمین تے اسلام د‏‏ی تریخ دی طرف اشارہ کيتا جاسکدا اے _(۱)
اسلامى بیدارى دی تحریک دا اک شاہکار دور تیل کوقومیانے دی تحریک دا دور سی _ ایہ تیسرے عشرہ وچ استعمار دے خلاف اک اہ‏م ترین تحریک شمار ہوتى اے تیل نو‏‏ں قومیانے دی تحریک دے دوران دو فکرى رحجان قوم پرستى دی تحریک تے مذہبى تحریک متحد ہوگئياں دونے نے متحد ہوئے ک‏ے لوکاں دے حقوق دے دفاع اُتے مشتمل اقدامات تو‏ں بھر پورنتیجہ لیا_ اس دور وچ قوى تحریک دے قائد محمد مصدق تے مذہبى تحریک دے متفقہ قائد آیت اللہ سیدابوالقاسم دا شانى سن _
آیت اللہ دا شانى نے سالہا سال تو‏ں ایران تے عراق وچ انگلستان دے استعمارى تسلط دے خلاف جنگ دی تھى تے اس دور وچ بھى قاعدہ نفى سبیل  دی بناء اُتے انگلستان دے ایرن اُتے بالخصوص تیل دی صنعت اُتے تسلط دے خلاف کوشش دی ،لوکاں وچ انکى مقبولیت تے ایرانى معاشرے دے مذہبى ہونے دی بناء اُتے اوہ قادر ہوئے کہ مذہبى طبقے تے قوم پرست طبقے دے وچکار پل دا کردار ادا کردے ہوئے انہاں دوناں نو‏ں متحد کرداں _(۲)