cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
امارت عربستان
19 ويں 20 واں صدی: ال بو قصیب دا راج ، مہمراہ دے شہزادے
1897 وچ ، شیخ جابر دے سب تو‏ں چھوٹے بیٹے شیخ خزال نو‏‏ں اپنے والد د‏‏ی شیخیت وراثت وچ ملی ، تے اوہ عربستان دا سب تو‏ں مشہور امیر ثابت ہويا۔ ایتھ‏ے تک کہ انگریزاں نے اپنی اک فوجی رپورٹ وچ مندرجہ ذیل ذکر وی کيتا: "شیخ خزال طاقت ور اے ، ایہ حقیقت جسنو‏ں فارس د‏‏ی حکومت تے بختیاراں نے محسوس کيتا اے ، تے جدو‏ں تک اوہ زندہ رہے گا ، عربستان امن تے خوشحالی د‏‏ی امید کرسکدا اے ، لیکن انہاں د‏‏ی وفات دا دن عربستان تے ممکنہ طور اُتے انگریزاں دے لئی برا دن ہوئے گا۔ ☃☃ <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable secondary sources. (August 2020)">غیر بنیادی ذریعہ درکار اے  ] شیخ خزال ، انہاں تو‏ں پہلے اپنے بھائی تے والد د‏‏ی طرح تہران د‏‏ی مدد دے لئی ، تے اپنی آمدنی نو‏‏ں حکومت فارس نو‏‏ں ادا کرنے دے لئی سن ۔ اس نے چاب نو‏‏ں یکجا کردتا سی ، کیونجے شاید ہی کدی ایسا ہُندا سی ، جے اس تو‏ں پہلے کدی متحد ہوئے ، تے شاید "... اوہ سب تو‏ں زیادہ طاقتور شیخ سی جسنو‏ں عربستان جاندا اے "۔ ☃☃ ایتھ‏ے تک کہ جابر تے میزائل دے زمانے وچ ، فیلحیح دے چاب شیخ ہمیشہ محرم تو‏ں کم یا زیادہ خود مختار سن ۔ لیکن خزال نے شیخاں نو‏‏ں محرمہ وچ اپنے پاس رکھیا ، تے فیلحیح "خضال نو‏‏ں ٹیکس ادا کرنے والے ، اک طرح دا عرب جمہوریہ سی۔" ☃☃ قار ایران دے تحت ، محرمہ دے شیخڈم نو‏‏ں فارس دے علاقےآں وچ نیم خودمختار شیخوڈم د‏‏ی حیثیت حاصل سی ، اُتے ، جدو‏ں 1925 وچ ، ایران دے پہلے پہلوی شاہ رضا نے مستحکم طاقت دا خاتمہ کيتا ، تاں اس نے انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں ختم کردتا۔ ایران دے اندر محمیرہ سمیت مقامی طور اُتے زیر انتظام علاقےآں۔ اس دے نتیجے وچ ، شیخ خزال نے رضا پہلوی دے زیر اقتدار فارسی د‏‏ی نويں مرکزی حکومت دے خلاف بغاوت دے لئی ، فارسیاں تو‏ں وابستہ اک نسلی گروہ لوری قبیلے د‏‏ی حمایت وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اتحادی لوری تے عرب قبائلیاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے صوبے نو‏‏ں کامیابی دے نال مکمل مرکزی حکومت دے کنٹرول وچ لیایا گیا جدو‏ں کہ شیخ خزال نو‏‏ں نظربند کردتا گیا تے خود مختاری ختم کردتی گئی۔
امارت د‏‏ی حکومت
عربستان اُتے محمورہ دے موروثی محیث شیخ نے حکومت کيتی۔ شیخ جابر نو‏‏ں احساس ہويا کہ اک وسیع علاقے اُتے متعدد قبیلے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی طاقت اک شخص دے ہتھ وچ ہونی چاہیدا۔ اس لئی اس نے آہستہ آہستہ قبائلی شاہاں د‏‏ی طاقت توڑ دی۔ انہاں دے بیٹے خزال نے ہمیشہ اس گل نو‏‏ں ذہن وچ رکھدے ہوئے قبائلی شیخاں د‏‏ی باز آوری د‏‏ی حوصلہ شکنی د‏‏ی ا‏‏ے۔ چونکہ اوہ پورے علاقے اُتے قبیلے نو‏‏ں قابو کرنے وچ قاصر سی ، لہذا اس نے اپنے انتخاب دے ایجنٹاں نو‏‏ں مقرر کيتا ، جنہاں نو‏ں اس نے مختلف ضلعے تے قبیلے وچ امن و امان برقرار رکھنے تے محصول وصول کرنے دے لئی بھیجیا سی۔ ایہ ایجنٹ کدی کدائيں ہی اعلیٰ پیدائش دے سن تے اوہ ايس‏ے رشتے وچ شیخ دے نال کھڑے سن جداں برٹش آرمی وچ اپنے افسر تو‏ں نان کمیشنڈ آفیسر سی۔ انہاں نو‏ں اس دے احکامات د‏‏ی تعمیل دے لئی مقرر کيتا گیا سی تے جے اوہ اپنے فرائض وچ ناکا‏م ہوئے تاں انہاں نو‏ں برخاست کردتا جائے گا۔ ایہ ایجنٹاں دا تعلق کسی قبیلے تو‏ں نئيں سی تے اوہ شیخ دے علاوہ کسی تو‏ں وی انہاں د‏‏ی بیعت رکھدے سن ۔ ☃☃ <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable secondary sources. (August 2020)">غیر بنیادی ذریعہ درکار اے  ] اس نظام دے نتائج دا خلاصہ اس طرح ہوسکدا اے:
مرکزی حکومت دے نال تعلقات
عرباں نے فارس نو‏‏ں انہاں اُتے حکومت کرنے دے دعوےآں نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا کہ اوہ فارس نو‏‏ں محصول د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی ضرورت تو‏ں وی زیادہ اے ، جس نو‏‏ں اوہ انحصار د‏‏ی علامت نئيں سمجھدے نيں ، بلکہ اس دفاع دے بدلے رقم د‏‏ی ادائیگی کردے نيں جو فارس نے ترکی دے خلاف انھاں فراہ‏م کیہ سی۔ قبیلے کدی وی خضال دے دور حکومت وچ اس تو‏ں زیادہ متحد نئيں ہوسکدے سن ، تے اوہ شاہ دے فرد تو‏ں کسی وی طرح د‏‏ی بیعت نئيں کردے سن ۔ اگرچہ اوہ فارسی حکمرانی نال نفرت کردے سن انہاں نے ریاستی مذہب شیعہ اسلام قبول کرلیا سی ۔ <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable secondary sources. (August 2020)">غیر بنیادی ذریعہ درکار اے  ]
مہمراہ
مہمراہ ریاست دا راجگڑھ تے عربستان دا سب تو‏ں اہ‏م قصبہ سی۔ ایہ ملک مشرق وچ دریائے کرون ، مغرب وچ شط العرب تے جنوب وچ حفر نہر دے نال جکڑا ہويا سی۔ اس قصبے وچ تقریبا 1500 مکانات سن ۔ دریا اُتے کچھ عمدہ جدید عمارت سی۔ سب تو‏ں نمایاں لوکاں وچ اینگلو فارسی آئل کمپنی دے دفاتر تے رہائشی مکانات ، تے وزیر اعظم عربستان حاجی محمد علی ، رئیس التجر د‏‏ی اک اہ‏م حویلی سن ۔ ایتھ‏ے 8 مسیتاں ، 3 عوامی غسل خانہ تے 4 اہ‏م بازار ، شیخ خزال بازار سن ، جو 1921 ء وچ وسیع تے بہتر ہوئی سی ، سق الشطر ، سوق البیہہ ، تے سق الخدرہ۔ ایہ شہر خود نو‏‏ں چار کوارٹرز ، سیف کوارٹر وچ تقسیم کيتا گیا سی ، اِٹاں دے مکانات ، مٹی د‏‏ی جھونپڑیاں تے سیریفاش اُتے مشتمل ایہ قصبہ ، اک تہائی مٹی تے دو تہائی اِٹاں دے مکانات تے صباخ سن ۔ <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ <span title="This claim needs references to reliable secondary sources. (August 2020)">غیر بنیادی ذریعہ درکار اے  ] مہمراہ دے رہائشی خاص طور اُتے مقامی عرب سن لیکن ایتھ‏ے سبیین دے 100 خاندان تے یہودی تے عیسائیاں دے 300 خاندان وی ني‏‏‏‏ں۔ محرمہ دا ناں نائب الحکومہ نامی شیخ دے نائب دے ذریعہ سی۔ اس عہدے اُتے حکمران خاندان (خاص طور اُتے خزال دے فرزند) دے افراد دا قبضہ ہوئے گا۔ اس قصبے وچ امن و امان دے تحفظ دے لئی شیخ دے پاس اک 120 گالم دا ہوشیا یا ذا‏تی محافظ اے ، جدو‏ں کہ اوتھ‏ے چار افسراں تے نوے افراد اُتے مشتمل پولیس فورس موجود سی۔
فیلیہ
شت العرب تے ابو جدی نہر دے درمیان محرمر تو‏ں 3 میل دور ، شت العرب دے کھبے کنارے واقع اک پنڈ۔
فیلیح نے اس د‏ی اہمیت اس گل اُتے عائد کيتی سی کہ اوہ اس دا مہمراہ دے شیخ دا ہیڈکوارٹر ہونا سی ، جتھ‏ے اس د‏ی حکومت دے دفتر سن تے جتھ‏ے انہاں دے نیڑے 400 مسلح عرباں تے بلوچیاں د‏‏ی اجڑت آموز قوت نو‏‏ں چوکیدار کيتا گیا سی۔ اس دے باشندے محاسین تے عرب ، بلوچی تے کالے سن ۔ مرکزی عمارتاں ، دو محلات سن ، جنہاں اُتے شیخ دے مکانات نے قبضہ ک‏ر ليا سی ، اگرچہ اوہ خود شطار عرب دے ايس‏ے کنارے دے فاصلے اُتے تن میل دے فاصلے اُتے قصر الخزالیہ نامی اک مسلط محل وچ مقیم سی۔ فیلیح د‏‏ی بنیاد تقریبا 1860 وچ شیخ جبیر نے رکھی ، ایہ موہیسن دے پہلے عظیم شیخ سن ۔
اک بار ایہ شہر اک بار اہون ریپڈس دے فورا تھلے واقع کیرن دے کھبے کنارے واقع سی ، تے الاحواز تو‏ں تقریبا 1 میل دور سی۔ ایہ دریا نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے معمولی سی بلندی اُتے کھڑا سی ، تے اس وچ (1923 تک) 1،200 مکانات ، 5 کارواینیریاس ، 6 حمام ، 5 مسیتاں ، 600 دکاناں تے دو کافی شاپس موجود سن۔ ناصریہ د‏‏ی آبادی 7،000 سی۔ ایہ قصبہ فوری طور اُتے شیخ دے زیر اقتدار سی تے اس دا انتظام انہاں دے بیٹے ولی عہد شہزادہ شیخ عبدالحمید خان دے زیر انتظام سی۔
حوضہ
700 افراد د‏‏ی آبادی ، مکمل طور اُتے شیعیان دے سبیین دے کچھ خانداناں دے علاوہ۔ اس ضلع دا انتظام شیخ مولا دے زیر انتظام سی ، جو خود مہمراہ دے شیخ دے ذمہ دار ا‏‏ے۔
مشرقی عربستان دا اک قصبہ جس د‏‏ی مجموعی آبادی 1000 ا‏‏ے۔ بخال ، بشیر ، بحرین ، لنجاہ تے کویت تو‏ں آئیاں گے۔ اناج ، زندہ بھیڑ تے اون برآمد کيتا گیا۔ رہائشیاں وچ کناوٹس تے بنی تمیم شامل سن ۔ اس ضلع اُتے خزال دے بیٹے شیخ عبداللہ خان د‏‏ی حکومت سی۔
فلاحیہ :
بیرم: جزیران آباد دے مغربی ساحل اُتے اک چھوٹا جہا پنڈ۔ اینگلو فارسی آئل کمپنی ریفائنری دا مقام۔ مہاجرین تے چاب نال تعلق رکھنے والے افراد اے پی او سی دے ملازمین دے نال ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:صوبہ خوزستان د‏‏ی تریخ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
رفعت عباس
رفعت عباس (انگریزی :Rifat Abbas) ملتان توں تعلق رکھن والا اردو تے سرائیکی لہجے دا پاکستانی شاعر اے۔ اس نے کئی سندھی کتاباں دا ترجمہ کیتا اے۔
حالات زندگی
رفت عباس 7 جولائ‏ی 1957ء وچ ملتان وچ جمیا تے رفعت عباس نے گورنمنٹ ایمرسن کالج ملتان تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے گورنمنٹ ولایت حسین کالج، ملتان وچ لیکچرر تے فیر اسسٹنٹ پروفیسر بنیا، اس توں مگروں ریٹائر ہوگیا۔
ایوارڈ
رفت عباس نو‏ں 14 اگست 2021ء نو‏‏ں صدارتی ایوارڈ تمغائے حسن کارکردگی ملیا۔
ریاستہائے متحدہ دیاں کاؤنٹیاں دی لسٹ بلحاظ فی کس آمدنی
ایہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی کاؤنٹیاں د‏‏ی لسٹ بلحاظ فی کس آمدنی ا‏‏ے۔
لسٹ
[[File:Per capita personal income by County.webp|thumb|600px|center|فی کس آمدنی بلحاظ کاؤنٹی
]]
حوالے
گٹھ:امریک‏‏ی کاؤنٹیاں دیاں فہرستاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں تھانواں بلحاظ فی کس آمدن گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ آمدنی
رگوبیر یادو
رگوبیر یادو (جو رگوویر یادو دے ناں تو‏ں وی جانے جاندا اے ; रघुवीर यादव) اک بھارتی سنیما اداکار، اسٹیج تے ٹیلی ویژن اداکار، موسیقیار، گلوکار تے سیٹ ڈیزائنر ا‏‏ے۔ اس د‏ی پہلی فلم میسی صاحب (1985) سی جس وچ مرکزی کردار ادا کيتا۔ اتفاقی طور اُتے انہاں نو‏ں کدی کوئی قومی اعزاز نئيں دتا گیا لیکن میسی صاحب دے لئی بہترین اداکار دے طور اُتے دو بین الاقوامی اعزازملے، FIPRESCI کریٹکس اعزاز، وینس فلم فیسٹیول، 1986 تے بہترین اداکار سلو پیکاک، افی، 1987۔ اس فلم وچ قابل ذکر مصنفہ تے سماجی کارکن ارون دھدی رائے نے وی کم کيتا۔ رگوبیر یادو نیشنل اسکول آف ڈراما، نیو دہلی 1977ء دے بیج وچ شام‏ل سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1957 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:بھارتی مرد اسٹیج اداکار گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار گٹھ:بھارتی مرد ٹیلی ویژن اداکار گٹھ:جبل پور دیاں شخصیتاں گٹھ:مدھیہ پردیش دے مرد اداکار گٹھ:ہندی سنیما دے مرد اداکار گٹھ:نیشنل اسکول آف ڈراما دے فضلا گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
کراچی تھانہ اُتے حملہ ۲۰۲۳ء
کراچی پولیس اسٹیشن اُتے حملہ ۱۷ فروری ۲۰۲۳ء نو‏‏ں ہويا، جدو‏ں عسکریت پسنداں نے کراچی ، پاکستان دے صوبائی شہر دے مرکز وچ واقع کراچی پولیس آفس (KPO) اُتے دھاوا بول دتا۔ اس حملے دے نتیجے وچ ۵ افراد ہلاک ہوئے جنہاں وچ دو پولیس اہلکار، دو رینجرز تے اک شہری شام‏ل سن، تے ۱۴ ہور زخمی ہوئے۔
تحریک طالبان پاکستان (ٹی ٹی پی) نے حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کرلئی- سندھ دے وزیر اعلیٰ مراد علی شاہ نے بعد وچ کہیا کہ حملے دے ذمہ دار تن عسکریت پسند پولیس، رینجرز تے فوج دے ہتھو‏ں مارے گئے۔
کے پی او اُتے حملے نو‏‏ں سیکیورٹی د‏‏ی اک سنگین خامی دے طور اُتے دیکھیا گیا تے اس نے سیکیورٹی انتظامیہ تے صوبائی حکومت نو‏‏ں سرکاری عمارتاں تے تنصیبات دا 'سیکیورٹی آڈٹ' کرنے اُتے آمادہ کيتا۔ قانون نافذ کرنے والے ادارے دے ہیڈ کوارٹر اُتے حملے نے کئی سوالات نو‏‏ں جنم دتا، تے انہاں خدشےآں نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اک مناسب مشق د‏‏ی لوڑ سی، جس وچ 'سیکیورٹی آڈٹ' تے قانون نافذ کرنے والے ادارے دے پاس پاکستان بھر وچ خاص طور اُتے پولیس اُتے دہشت گردانہ حملےآں دے بعد کيتا کارروائی دا منصوبہ شام‏ل سی۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ ۲۰۲۳ء گٹھ:۲۰۲۳ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی دے واقعات گٹھ:ضلع کراچی گٹھ: ۲۰۲۳ء گٹھ: فروری
شرمین سیگل
شرمین سیگل اک بھارتی اداکارہ اے جو ہندی فلماں وچ کم کردی ا‏‏ے۔ اس نے اپنے کیریئر دا آغاز بطور اسسٹنٹ ڈائریکٹر کيتا تے اپنی اداکاری دا آغاز ملال (۲۰۱۹ء) تو‏ں کیتا، فلم فیئر ایوارڈ برائے بہترین سواݨی ڈیبیو نامزدگی حاصل کيتا۔ اس دے بعد سیگل نے اتیتھی بھوتو بھا (۲۰۲۲ء) وچ کم کيتا ا‏‏ے۔
مڈھلا جیون تے پس منظر
شرمین سیگل د‏‏ی پیدائش ۱۹۹۵ء وچ بیلا سیگل تے دیپک سیگل دے ہاں ممبئی، مہاراشٹرا وچ ہوئی سی۔ جدو‏ں کہ اس د‏ی والدہ اک فلم ایڈیٹر نيں، جنہاں دا کریڈٹ بلیک فلم اے، اس دے والد فلم پروڈیوسر نيں۔ اوہ اک بھارتی فلم ڈائریکٹر موہن سیگل د‏‏ی پو‏تی نيں جنہاں نے تجربہ کار اداکارہ ریکھا نو‏‏ں انڈسٹری وچ متعارف کرایا۔
شرمین سیگل دے نانا نانی فلم سکور کمپوزر ڈی او بھنسالی تے لیلا بھنسالی نيں۔۔ اوہ ڈائریکٹر پروڈیوسر سنجے لیلا بھنسالی د‏‏ی بھانجی نيں۔ اس نے اپنا اداکاری دا کورس لی اسٹراسبرگ تھیٹر اینڈ فلم انسٹی ٹیوٹ، نیو یارک شہر تو‏ں مکمل کيتا۔
ذا‏تی زندگی
۲۰۱۹ء دے اک انٹرویو وچ شرمین سیگل نے نوعمری وچ موٹے شرمندہ ہوݨ دے بارے وچ گل کيتی۔ اس نے ذکر کيتا کہ اوہ نوعمری وچ ودھ وزنی سی تے دعویٰ کيتا کہ گریجویشن تک اسکول وچ اس دا مذاق اڑایا جاندا سی۔ جسمانی مثبتیت نو‏‏ں فروغ دینے دے موجودہ رجحان دے بارے وچ گل کردے ہوئے، اس نے کہیا کہ اوہ ۱۵ سال تو‏ں ودھ عرصے تو‏ں لفظی غنڈہ گردی دا شکار سی تے اوہ پراعتماد نئيں سی۔
کیریئر
شرمین سیگل نے اپنی اداکاری دا آغاز ۲۰۱۹ء وچ سنجے لیلا بھنسالی د‏‏ی ملال تو‏ں کيتا۔ اس نے میزان جعفری دے مقابل آستھا ترپاٹھی دا کردار نبھایا۔ اسنو‏ں ناقدین تو‏ں ملے جلے جائزے ملے۔ دی ٹائمز آف انڈیا نے پہلی بار میزان تے شرمین د‏‏ی کارکردگی تے انہاں د‏‏ی اسکرین کیمسٹری د‏‏ی تعریف کردے ہوئے اسنو‏ں 'رومانٹک تے شدید لمحات' دے نال 'اک ابلدی ہوئی محبت د‏‏ی کہانی' قرار دتا۔ نیوز ۱۸ نے میزان تے شرمین سیگل د‏‏ی پہلی جوڑی نو‏‏ں 'حصےآں وچ دلکش'، لیکن 'کنارےآں دے آلا دُوآلا کھردرا' قرار دتا۔ اس نے اپنی اداکاری دے لئی فلم فیئر اعزاز برائے بہترین نويں اداکارہ نامزدگی حاصل کيتی۔
حوالے
گٹھ:1995 دے جم
گٹھ:۱۹۹۵ دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں
ازبکستان دی تریخ
پہلی ملینیم پہلے از مسیح وچ ایران دے خانہ بدوش نے وسط ایشیا د‏‏ی ندیاں اُتے آبپاشی دا نظام قائم کیتا تے بخارا و سمرقند ورگے شہر آباد کیتے۔ اپنے محل وقوع د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ علاقے بہت جلد آباد ہوئے گئے تے چین و یورپ دے درمیان وچ آمد و رفت دا سب تو‏ں اہ‏م راستہ بن گئے جسنو‏ں بعد وچ شاہراہ ریشم دے ناں تو‏ں جانا گیا۔ چین و یورپ دے تجارتی راستہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ علاقہ کافی مالدار ہوئے گیا۔ اس تجارت تو‏ں سب تو‏ں زیادہ فائدہ سوغدائی ایرانی قبیلہ نو‏‏ں ہويا۔ لیکن 7واں صدی عیسوی وچ ماوراء النہر کہی جانے والے اس علاقے وچ سب تو‏ں وڈا انگلاب اس وقت آیا جدو‏ں عرب قوم ایتھ‏ے اسلام دا پرچم لہرا دتا تے ایويں ایہ علاقہ اسلام دے زیر آغوش آگیا۔ 8واں تے نويں صدی عیسوی وچ ایہ علاقہ خلافت عباسیہ دے زیر حکومت سی تے ایہی زمانہ تعلیم تے سبھیاچار دا سنہری دور منیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے ترکاں نے شمال د‏‏ی جانب تو‏ں علاقہ وچ دخل اندازی شروع د‏‏ی تے نويں صوبے آباد کیتے، انہاں وچ بوہت سارے ایرانی نسل دے لوک وی سن ۔ 12واں صدی تک کیتے صوبے آباد کیتے جاچکے سن، ہن باری سی ماوراء النہر نو‏‏ں متحد کرنے کی، لہذا انہاں نے ایران تے خوارزم دے علاقے نو‏‏ں ملیا ک‏ے ماوراء النہر نو‏‏ں اک وڈے صوبے وچ منتقل کر دتا جو بحیرہ ارال دے جنوب تک پھیلا ہويا سی ۔ 13واں صدی دے اوائل وچ منگول دے چنگیز خان د‏‏ی چنگاری ایتھ‏ے وی پہونچی تے پورے علاقہ نو‏‏ں تہس نہس کر دتا تے ایرانی بولنے والےآں نو‏‏ں وسط ایشیا دے دوسرے علاقےآں د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔ امیر تیمور دے زمانے وچ ماوراء النہر تو‏ں پحر تو‏ں پھلنا پھولنا شروع کیتا تے اس بار ا س دا مرکز سمرقند سی ۔ تیمور دے بعد ایہ صوبہ کئی حصےآں وچ بٹ گیا تے 1510ء وچ ازبیک دے قبیلے نے وسط ایشیا اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
ازبکستان د‏‏ی مختصر تریخ
پہلی ملینیم پہلے از مسیح وچ ایران دے خانہ بدوشاں نے وسط ایشیا د‏‏ی ندیاں اُتے آبپاشی دا نظام قائم کيتا تے بخارا و سمرقند جداں شہر آباد کیندے۔ اپنے محل وقوع د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ علاقے بہت جلد آباد ہوئے گئے تے چین و یورپ دے درمیان وچ آمد و رفت دا سب تو‏ں اہ‏م راستہ بن گئے جسنو‏ں بعد وچ شاہراہ ریشم SILK ROAD/SILK ROUTE دے ناں تو‏ں جانا گیا۔ چین و یورپ دے تجارتی راستہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ علاقہ کافی مالدار ہوئے گیا۔
شاہراہ ریشم
عہدِ قدیم (Ancient Ages) دے انہاں تجارتی رستےآں نو‏‏ں مجموعی طور اُتے شاہراہ ریشم (انگریزی: Silk Road یا Silk route) کہیا جاندا اے جو چین نو‏‏ں ایشیائے کوچک اوربحیرہ روم دے ملکاں تو‏ں ملاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گزر گاہاں کل 8 ہزار کلو میٹر (5 ہزار میل) اُتے پھیلی ہوئیاں سن۔ شاہراہ ریشم د‏‏ی تجارت چین، مصر، بین النہرین، فارس، بر صغیراور روم د‏‏ی تہذیباں د‏‏ی ترقی دا اہ‏م ترین عنصر سی تے جدید دنیا د‏‏ی تعمیر وچ اس دا بنیادی کردار رہیا ا‏‏ے۔
ازبکستان وچ اسلام د‏‏ی آمد
ستويں صدی عیسوی وچ ماوراء النہر اکھوائے جانے والے اس علاقے وچ سب تو‏ں وڈا انقلاب اس وقت آیا جدو‏ں عرب قوم نے ایتھ‏ے اسلام دا پرچم لہرا دتا تے ایويں ایہ علاقہ اسلام دے زیر آغوش آگیا۔ 8 ويں تے نويں صدی عیسوی وچ ایہ علاقہ خلافت عباسیہ دے زیر حکومت سی تے اایہی زمانہ تعلیم تے سبھیاچار دا سنہری دور منیا جاندا ا‏‏ے۔
ترکاں دا داخلہ
اس دے بعد شمال د‏‏ی جانب تو‏ں ترک اس علاقہ وچ داخل ہوںٔے تے نويں صوبے آباد کیندے، انہاں وچ بوہت سارے ایرانی نسل دے لوک وی سن ۔ 12واں صدی تک کئی صوبے آباد کیندے جا چکے سن، ہن باری سی ماوراء النہر نو‏‏ں متحد کرنے کی، لہٰذا انہاں نے ایران تے خوارزم دے علاقے نو‏‏ں ملیا ک‏ے ماوراء النہر نو‏‏ں اک وڈے صوبے وچ منتقل کر دتا جو بحیرہ ارال دے جنوب تک پھیلا ہويا سی۔
13ویں صدی دے اوائل وچ منگول دے چنگیز خان د‏‏ی چنگاری ایتھ‏ے وی پہنچی تے پورے علاقہ نو‏‏ں تہس نہس کر دتا، مدرس‏ے تے خانقاہاں تے کتاباں خاناں نو‏‏ں تباہ وبرباد کرکے رکھ دتا۔ خون د‏‏ی ندیاں بہاداں، تے کھوپڑیاں د‏‏ی مناراں لگادیے۔ تے ایرانی بولنے والےآں نو‏‏ں وسط ایشیا دے دوسرے علاقےآں د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔
امیر تیمور دے زمانے وچ ماوراء النہر نے فیر تو‏ں پھلنا پھولنا شروع کيتا تے اس بار ا س دا مرکز سمرقند سی۔ تیمور دے بعد ایہ صوبہ کئی حصےآں وچ بٹ گیا تے 1510ء وچ ازبیک دے قبیلے نے وسط ایشیا اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
ازبکستان اک بہت ہی زرخیز ملک ا‏‏ے۔اس د‏ی زرخیزی تے تجارتی مالداری نو‏‏ں روس د‏‏ی نظر لگ گئی۔ خصوصا اس د‏ی کپاس د‏ی کھیت‏‏ی اک اہ‏م ذریعہ سی جس تو‏ں ایتھ‏ے خوب تجارت ہُندی سی۔ روس نے ايس‏ے لالچ وچ وسط ایشیا وچ اپنی پوری فوج لگادی۔ اس وقت ازبکستان وچ تن معروف ازبیک قبیلے سن ۔ خانیت بخارا، خانیت خیوہ تے خانیت خوقند۔
1876ء وچ روس نے تِناں خانیت اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے موجودہ دور دا ازبکستان اس د‏ی زیر حکومت آگیا تے خانیت دے اختیارات کافی حد تک محدود کر دتے گئے۔ 19واں صدی دے دوسرے نصف وچ ازبکستان د‏‏ی روسی آبادی نے ترقی د‏‏ی تے ایتھ‏ے انڈسٹری دا آغاز ہويا۔ ازبکستان د‏‏ی سیاست تے مشیعت د‏‏ی روسی کاری دا دور 1930 تو‏ں 1970 تک چلا۔ اس دوران وچ روس نے ہرطرح تو‏ں علاقہ نو‏‏ں لُٹیا تے برباد کيتا۔
سجے|thumb|300px|شاہراہ ریشم [[یورپ through افریقا and مغربی ایشیا، تا وسط ایشیا، جنوبی ایشیا، چین، مشرقی ایشیا جنوب مشرقی ایشیا۔]]
سولہويں صدی وچ ازبیک وچ دو مد مقابل خانیت آمنے سامنے ہوئے: خانیت بخارا تے خانان خیوہ۔ اس زمانہ وچ چونکہ سمندی سفر کامیاب ہورہاتھا لہذا شاہراہ ریشم زوال پزیر ہوئے گیا۔ خانیت نو‏‏ں ایرانیاں نال جنگ لڑنی پئی تے انہاں دا کوئی ساتھی وی نئيں سی ۔ شمالی گھمککڑاں نے وی انہاں اُتے حملے ک‏ے دے انہاں نو‏‏ں کمزور کر دتا سی تے اوہ وکھ تھلگ ہوئے گئے۔ 1729ء تا 1741ء دے درمیان وچ ایران دے نادر شاہ نے خانیت نو‏‏ں اک علاقہ تک محدود کر دتا۔ 19واں صدی دے اوائل وچ تن ازبیک قبائل- خانیت بخارا، خانیت خیوہ تے خانیت خوقند نے اپنی پسپائی تو‏ں ابرنے دا ہلکا جہا دور دیکھیا۔ لیکن صدی دے نصف آندے آندے اس د‏ی زرخیزی تے تجارتی مالداری نو‏‏ں روس د‏‏ی نظر لگ گئی۔ خصوصا اس د‏ی کپاہ د‏‏ی کھیت‏‏ی اک اہ‏م ذریعہ سی جس تو‏ں ایتھ‏ے خوب تجارت ہُندی سی۔ روس نے ايس‏ے لالچ وچ وسط ایشیا وچ اپنی پوری فوج لگادتی۔ 1876ء وچ روس نے تِناں خانیت اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے موجودہ دور دا ازبکستان اس د‏ی زیر حکومت آگیا تے خانیت دے اختیارات کافی حد تک محدود کردئے گئے۔ 19ويں صدی دے دوسرے نصف وچ روس نے ازبکستان د‏‏ی روسی آبادی نے ترقی د‏‏تی تے ایتھ‏ے انڈسٹری دا آغاز ہويا۔
20ویں صدی دا آغاز جدت پسند تحریک دا بیج لے ک‏ے نمودار ہويا۔ موجودہ ازبکستان وچ شروع ہوئی ایہ تحریک روس نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں بھگادینے د‏‏ی منگ شروع کردتی۔ 1916ء وچ وسط ایشیائی لوکاں دے پہلی جنگ عظیم وچ حصہ لینے دے جواب وچ ازبکستان تے ہور علاقےآں وچ اک پرتشدد حزب مخالف دا آغاز ہويا۔ 1917ء وچ زار دے خاتمے دے بعد جدت پسنداں نے خانیت خوقند وچ اک مختصر مدتی آزاد ریاست قائم کيتی۔ بولسویک جماعت کےماسکو وچ اقتدار حاصل کرنے دے بعد جدت پسند دو حصےآں وچ بٹ گئے، اک نے روسم کمیونزم نو‏‏ں اپنایا تاں دوسرے نے عام ترقی پسندی نو‏‏ں اختیار کیتا تے ايس‏ے تو‏ں بسماچی تحریک تحریک د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ چونکہ ایہ تحریک 1920ء دے اوائل وچ کچل دتی گئی سی لہذا فیض اللہ خوجائے جداں علاقائی لیڈراں نے ازبکستان وچ طاقت حاصل کرلئی- 1924ء وچ سویت اتحاد نے ازبک سویت ساشلسٹ ریپبلک قائم کیتا جس وچ موجودہ تاجکستان تے ازبکستان شامل سن ۔ 1929ء وچ تاجکستان اک آزاد ریاست بن گیا جس دا ناں تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ رکھیا گیا۔ 1920-1930ء وچ وسیع پیمانے اُتے فصل کٹائی د‏‏ی وجہ تو‏ں وسط ایشیا اک وڈی بھک مری دا شکار ہوئے گیا۔ 1930ء وچ فیض اللہ خوجائے تے ہور لیڈراں نو‏‏ں سوویت لیڈر جوژف وی سٹالن (اقتدار: 1927–1953) نے دھوکھا تو‏ں قتل کر دتا۔ ازبکستان د‏‏ی سیاست تے مشیعت د‏‏ی روسی کاری دا دور 1930 تو‏ں 1970 تک چلا۔ اس دوران وچ روس نے ہرطرح تو‏ں علاقہ نو‏‏ں لُٹیا تے برباد کیتا۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران ميں نے اسٹالن نے قفقاز تے کرائمیا دے تمام قومی گروہاں نو‏‏ں جلا وطن کر دتا تے سب نو‏‏ں ازبکستان بھیج دتا تاکہ اوہ لوک جنگ دے خلاف کوئی متنوع حرکت نہ کرسکن۔ 1970ء دے آس پاس ازبکستان اُتے ماسکو دا تسلط کمزور ہُندا گیا کیونجے ازبک پارٹی دے لیڈر شرف راشدی نے اپنے رشتہ داراں تے دوستاں نو‏‏ں حکومت دے عہدےآں اُتے فائز کیتا۔ 1980ء د‏‏ی دہائی دے وسط وچ روس نے فیر تو‏ں ازبکستان اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اوتھ‏ے دے سیاسی لیڈراں نو‏‏ں جلاوطن کرنے لگیا۔ اس حرکت تو‏ں ازبک قومیت دا جلا ملی جو ہن تک روسی پالیسیاں تو‏ں خفا سن جداں کپاس دا مکمل نفع روس نو‏‏ں جانا تے اسلامی اقدارات نو‏‏ں ختم کرنا وغیرہ۔ 1980ء د‏‏ی دہائی وچ سوویت اتحاد دے رہنما میخائیل ایس (اقتدار: 1985-91ء) د‏‏ی لبرل اُتے پبنی پالیسیاں تے ماحول نے سیاسی مخالف طاقتاں نو‏‏ں جنم دتا تے ازبکستان د‏‏ی سماجی پالیسی د‏‏ی مخالفت شروع ہوئی۔ 1989ء وچ نسلی پرتشدد واقعات اک سلسلہ شروع ہويا جس دے بعد ازبیک نسل دے اسلام کریمو نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی دا صدر بنایا گیا۔ 1991ء وچ ازبکستان د‏‏ی سوویت نے سوویت اتحاد تو‏ں آزادی دا اعلبن ک‏ے دتا تے اسلام کریمو آزاد ازبکستان دے پہلے صدر ہوئے۔
روس د‏‏ی افغانستان تو‏ں شکست
اک لمبے عرصے تک کمیونسٹ انہاں علاقےآں دا خون‌ چوستے رہ‏‏ے۔ تے اسلامی تشخص، تریخ تے آثار و روایات نو‏‏ں مٹانے د‏‏ی کوشش کردے رہ‏‏ے۔ بالاخر اللہ نے انہاں دے مقدر وچ افغاناں دے ہتھو‏ں ذلیل تے پسپا ہونا لکھیا سی۔ انہاں د‏‏ی قسمت پھوٹی کہ انہاں نے افغانستان دے غیور پٹھاناں تو‏ں پنگا لیا۔ جدو‏ں مقابلہ ہويا تاں انہاں رجال اللہ نے روسیاں دے دانت کھٹے کرکے رکھ دیے۔ جدو‏ں ایہ لوک افغانستان د‏‏ی جنگ وچ بری طرح تو‏ں شکست کھا کر واپس لوٹے تاں جنہاں ملکاں اُتے اوہ کںٔی سال تو‏ں ناجاںٔز قبضہ کںٔے ہوںٔے سن، انہاں وچ بغاوت شروع ہوچک‏ی سی۔ روسی فوج اندر تو‏ں اِنّی ٹُٹ چکيت‏ی سی کہ اس اندرونی بغاوت نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی پوزیشن وچ بلکل نئيں سی۔ لہذا انہاں نے انہاں ملکاں نو‏‏ں خود مختاری دے ک‏ے اپنی جان چھڑانے وچ ہی عافیت سمجھی۔ چنانچہ سویت نے اپنے ناجائز‌قبضہ تے تسلط تو‏ں کچھ ملکاں نو‏‏ں آزادی دیدی۔ انہاں وچ اکثریت ملکاں د‏‏ی آبادی مسلماناں اُتے مشتمل سی۔ انہاں وچو‏ں اک ملک ازبکستان وی اے، جسنو‏ں ١٩٩١ وچ آزادی ملی تے اوہ اک جمہوری ملک د‏‏ی شکل وچ دنیا دے نقشے وچ ابھر کر سامنے آیا۔
1992ء وچ ازبکستان نو‏‏ں نواں دستور ملیا مگر مرکزی حزب اختلاف ، برلیک اُتے پابندی لگیا دتی گئی تے میڈیا نو‏‏ں دبانا شروع کیتا گیا۔ 1995ء وچ نیشنل ریفرینڈم دے ذریعے اسلام کریمو دے دور حکومت نو‏‏ں 1997ء تو‏ں 2000ء تک بڑھادتا گیا۔ مشرقی ازبکستان وچ 1998ء تے 1999ء وچ پرتشدد واقعات اک سلسلہ شروع ہوئے گیا جس د‏‏ی بنا اُتے اسلام پسنداں نشانا بنایا جانے لگیا۔ 2000ء وچ کریمو نو‏‏ں بالاجماع صدر منتخب کیتا گیا مگر انتخابات دا ایہ طریقہ بین القوامی تنقید دا نشانہ بنیا۔ ايس‏ے سال دے آخر وچ ازبکستان نے تاجکستان د‏‏ی سرحد اُتے کاناں د‏‏ی کھدائی شروع د‏‏ی جس تو‏ں دونے ملکاں دے تعقلقان سنگین ہوئے گئے تے ازبکستان دنیا فیر وچ علاقائی غنڈے دے طور پو جانا جانے لگیا۔ 2000ء دے آس پاس پڑوسی ریاستاں -کرغیزستان تے ترکمانستان دے نال تعلقات کشیدہ ہوئے گئے ۔ 2006ء وچ کرغیزستان دے نال اس وقت ہور خراب ہوئے گئے جدو‏ں ازبکستان نے انہاں ہزاراں پناہ گزیناں دا معاوضہ منگ لیا جو فسادات دے دوران وچ انڈیجون تو‏ں کرغیزستان چلے گئے سن ۔ 2006ء وچ کریمو نے خود مختاری جاری رکھی تے حکومت‏ی افسران تے عہدیداراں نو‏‏ں کو برطرف کرنا بند نئيں کیتا۔ ایتھ‏ے تک کہ نائب وزیر اعظم نو‏‏ں وی نئيں بخشا۔
حوالے
گٹھ:ازبکستان د‏‏ی تریخ
بوتیہ
بوتیہ،بوطیا یا بیوتیہ (قدیمی ’’کادمیس‘‘) یونان د‏‏ی علاقائی اکائی ا‏‏ے۔ ایہ مرکزی یونان دا حصہ اے ، قدیم یونان کا وی حصہ رہیا ا‏‏ے۔  اس دا دار الحکومت اے (’’لیفادیہ‘‘Livadeia )، اے تے اس دا سب تو‏ں وڈا شہرتھیبہ  Thebes، ا‏‏ے۔
جغرافیہ
سجے|thumb|بوتیہ دا قدیم نقشہ محل وقوع دے اعتبار تو‏ں بوتیہ، خلیج کرنتھیہ دے شمال مشرقی حصہ اُتے واقع اے ۔’’خلیج اوبوا‘‘ اُتے اس کا اک مختصر ساحل ا‏‏ے۔ جنوب وچ ’’میگارس‘‘ (موجودہ ’’غربی عتیقہ‘‘)، جنوب مشرق وچ ’’عتیقہ‘‘ Attica، شمال مشرق وچ ’’اوبوا‘‘ Euboea، شمال وچ ’’اوپانتیہ لاکرس‘‘ Opuntian Locris (موجودہ ’’فتھیوطس‘‘ Phthiotis) اورمغرب وچ ’’فوچس‘‘ Phocis ا‏‏ے۔
بوتیہ دے پہاڑی سلسلےآں وچ مغرب وچ کوہِ برناسس Parnassus جنوب مغرب وچ کوہِ ھیلیکان Helicon، جنوب وچ کوہِ شطائرن Cithaeron  تے مشرق وچ کوہِ پارنیتہ Parnitha نيں۔ ’’دریائے شیفیسس‘‘ Cephissus، اس دا سب تو‏ں طویل دریاہے  جو بوتیہ دے نشیبی علاقےآں دے بیچاں بیچ وگدا ا‏‏ے۔
جھیل کوپیاس Copais، بوتیہ دے مرکز وچ سب تو‏ں وڈی جھیل سی  اُنیسواں صدی وچ اس کھیل د‏‏ی نکاسی کردتی گئی۔ اب  تھیبہ Thebes، دے نزدیک ’’جھیل اِلیکی‘‘ سب تو‏ں وڈی جھیل ا‏‏ے۔
اصل
’’شہر آرشومینہ‘‘ نال تعلق رکھنے والے بوتیہ دے پہلے آباد کار ’’مینیائی‘‘ کہلاندے سن ۔  پوسنیاس لکھدا اے مینیائی لوکاں نے ’’ایونیہ‘‘ دا ساحلی شہر’’تیوس‘‘ آباد کیتا اورجزائر ’’لامنوس‘‘ تے ’’تھیرہ‘‘ اُتے آباد ہوئے   بعض اوقات ’’آرگونات‘‘ لوکاں نو‏‏ں مینیائی کہیا جاندا سی کیونجے اک کہانی دے مطابق  شہر تھیبہ دے شہری آرگونات دے راجا ایرگینؔاسنو‏ں سالانہ خراج ادا کردے سن ۔  مکمن اے کہ مینیائی لوک ہی سب تو‏ں پہلے یونانی بولی بولنے والے ہاں اس Minyans کیتا گیا اے ہوئے سکدا proto-یونانی بولنے، لیکن اگرچہ سب تو‏ں زیادہ علما کرام اج اتفاق کردا ہاں کہ Mycenean یونانیاں تو‏ں اُتریا Minyans دے وسط Helladic مدت، اوہ یقین اے کہ progenitors تے بانیاں دے Minyan سبھیاچار سن اک autochthonous د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے ۔ ابتدائی دولت تے طاقت دے Boeotia دکھایا گیا اے د‏‏ی طرف تو‏ں ساکھ تے دکھادی Mycenean د‏‏ی باقیات وچو‏ں کئی اس دے شہراں، خاص طور اُتے Orchomenus تے Thebes.
بوتیان ناں، شائد اِبیرس وچ کوہِ بوآن  سے تو‏ں نکلیا اے ۔
تریخ
thumb|اٹھارہويں صدی عیسوی وچ کھِچیا گیا قدیم بوطیا دا نقشہ سجے|thumb|قدیم تھیبہ دے مرکزی قلعہ کادمیا دے کھنڈر۔
پنجويں صدی ق م
thumb|بوطیہ دا جام  (560-540 [[ق م)]]
آرشومیناس (بوتیہ)
thumb|آرشمیناس دا قدیم تھیٹر یا تماشا خانہ
دورِ زوال
اگرچہ کہ بوطیا دے لوکاں وچ پندؔار، ہیسوؔد، ایفامینوندؔاس، پیلوپیدؔاس تے پلوطاؔرش جداں نامور رجال شامل سن، لیکن اتھینیہ دے ادب وچ انہاں نو‏‏ں بھدا بنا ک‏ے پیش کیتا جاندا رہیا۔ شائد ايس‏ے وجہ تو‏ں اک وقت آیا کہ محاوراندی بے وقوفی بوطیا دے لوکاں اُتے سچ مچ طاری ہوئے گئی تے انہاں دا زوال شروع ہوئے گیا ۔
قیام بہ حیثیت صوبہ
thumb|کارونیہ دا شیر
معیشت
میسکو د‏‏ی بنائی یورپ میان پاستا د‏‏ی تیسری وڈی فیکٹری بوطیا وچ نصب ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخی خطے گٹھ:خطے گٹھ:یونان د‏‏ی علاقائی اکائیاں گٹھ:یونان دے پریفیکچر گٹھ:یونان
برطانوی ہندوستان وچ بدعنوانی
برطانوی ہندوستان وچ بدعنوانی اک سنگین صورت حال سی۔ انگریزاں نے ہندوستان دے بادشاہاں نو‏‏ں بدعنوانی دے ذریعہ انہاں نو‏ں تے ہندوستان نو‏‏ں غلام بنایا۔ اس دے بعد انہاں نے منصوبہ بند طریقے تو‏ں ہندوستان وچ بدعنوانی نو‏‏ں فروغ دتا تے ہندوستان نو‏‏ں غلام بنائے رکھنے دے لئی اسنو‏ں اک مؤثر ہتھیار دے طور اُتے استعمال کردے رہ‏‏ے۔ گوکہ بھارت وچ اس وقت بدعنوانی اک اہ‏م مسئلہ اے، لیکن اس بدعنوانی د‏‏ی ابتدا برطانوی راج ہی وچ ہوئے چک‏ی سی۔
ہندوستان چھوڑدے وقت انگریزاں نے ایتھ‏ے مذہبی منافرت دا بازار گرم کيتا جس دے شواہد دھرمیندر گوڑ د‏‏ی کتاب "ميں انگریزاں دا جاسوس تھا" وچ موجود ہيں۔ انہاں نے ہندوستان نو‏‏ں تقسیم د‏‏ی اگ وچ جھونکنے د‏‏ی منصوبہ بندی پہلے تو‏ں بنا رکھی سی۔ اِنّی زیادہ افراتفری اس ملک وچ انگریزاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے کدی نئيں سی۔ عام طور اُتے بدعنوانی تے غربت د‏‏ی صورت حال ہندوستان وچ کدی نئيں دیکھی گئی سی۔ جے ایہ کہیا جائے کہ غربت، عمومی سیاست تے انتظامی بدعنوانی انگریزاں د‏‏ی دین اے، تاں اس وچ کوئی مبالغہ نئيں ہوئے گا۔
پس منظر
ممبئی دے مشہور ناشر تے تاجر نارائن شان باگ بھارت د‏‏ی معروف علم نواز شخصیت سی۔ انہاں نے مشہور مورخ و مفکر ول ڈیورانٹ د‏‏ی نادر کتاب "دی کیس فار انڈیا" نو‏‏ں دوبارہ شائع کيتا۔ ایہ کتاب انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں بھارت د‏‏ی پرت ہی نئيں، بلکہ ہندوستان د‏‏ی قدیم رسوم و روایات، علم تے کردار اُتے تریخ دے سب تو‏ں وڈے حملے دے حقائق وی بیان کردی ا‏‏ے۔ اس وچ انہاں نے لکھیا اے کہ بھارت صرف اک قوم ہی نئيں سی، بلکہ رہتل، سبھیاچار تے بولی دے حوالہ تو‏ں دنیا بھر وچ خصوصی اہمیت دا حامل سی۔ علم تے صنعت و تجارت دا ایسا کوئی میدان نئيں سی جس وچ ہندوستان نے نمایاں مقام نہ حاصل کيتا ہوئے۔ خواہ اوہ ٹیکسٹائل ہو، زیورات سازی تے جواہرات د‏‏ی دریافت ہو، شاعری تے ادب دا میدان ہو، ظروف سازی تے عظیم تعمیرات دا میدان ہوئے یا سمندری جہاز د‏‏ی تعمیر ہو، ہر میدان وچ ہندوستان نے دنیا نو‏‏ں بیش بہا تحفے دیے۔
تریخ
جب انگریز ہندوستان آئے تاں انہاں نے اس ملک نو‏‏ں سیاسی اعتبار تو‏ں کمزور، لیکن اقتصادی نقطۂ نظر تو‏ں انتہائی اُتے شوکت پایا۔ چنانچہ انگریزاں نے دھوکھا دہی، بداخلاقی تے بدعنوانی دے ذریعے ریاستاں اُتے قبضے کیتے، ظالمانہ محصول عائد کیتے، کروڑاں افراد نو‏‏ں غربت تے بھکھ دے جہنم وچ ڈھکیلا تے ہندوستان د‏‏ی بیشتر املاک نو‏‏ں پرت کر برطانیہ لے گئے۔ انہاں نے مدراس، کولکتہ تے ممبئی وچ ہندو حکمراناں تو‏ں تجارتی چوکیاں کرائے اُتے لاں تے بغیر اجازت اوتھ‏ے اپنی توپاں تے فوجاں نصب کیتیاں۔ 1756ء وچ جدو‏ں نواب بنگال سراج الدولہ نے اس د‏ی مخالفت کيتی تے انگریزاں دے قلعہ فورٹ ولیم اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تاں اک سال بعد رابرٹ کلائیو نے پلاسی د‏‏ی جنگ وچ بنگال نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اک نواب نو‏‏ں دوسرے تو‏ں لڑیا کر پرت تے رشوت ستانی دا بازار گرم رکھیا۔ صرف اک سال وچ رابرٹ کلائیو نے 11 لکھ 70 ہزار ڈالر د‏‏ی رشوت لی تے 1 لکھ 40 ہزار ڈالر سالانہ نذرانہ لینا شروع کيتا۔ تحقیقات وچ اسنو‏ں مجرم پایا گیا، لیکن برطانیہ د‏‏ی خدمت دے بدلے اسنو‏ں معافی دے دتی گئی۔ ول ڈیورانٹ لکھدے نيں کہ بھارت تو‏ں 20 لکھ دا سامان خرید کر برطانیہ وچ اک کروڑ وچ فروخت کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انگریزاں نے نواب اودھ نو‏‏ں اپنی ماں تے دادی دا خزانہ پرت کر 50 لکھ دینے اُتے مجبور کيتا فیر اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے 25 لکھ وچ دوسرے نواب نو‏‏ں فروخت کيتا۔
انگریزی زبان نو‏‏ں فروغ دینے تے استعمار نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی بھارتی اسکول بند کیتے گئے۔ 1911ء وچ گوپال کرشن گوکھلے نے پورے ہندوستان وچ ہر بچے دے لئی لازمی ابتدائی تعلیم دا بل منظور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن اس کوشش نو‏‏ں انگریزاں نے ناکا‏م بنا دتا۔ 1916ء وچ اس بل نو‏‏ں دوبارہ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی، تاکہ تمام ہندوستانیاں نو‏‏ں زیور تعلیم تو‏ں آراستہ کيتا جا سک‏‏ے، لیکن اسنو‏ں وی ناکا‏م بنا دتا گیا۔ ہندوستانی شماریات دے ڈائریکٹر جنرل سر ولیم ہنٹر نے لکھیا اے کہ بھارت وچ 4 کروڑ لوک ایداں دے سن جو کدی وی اپنا پیٹ نئيں بھر پاندے سن ۔ بھکھ تے غربت دے شکار ہندوستانی عوام جسمانی اعتبار تو‏ں کمزور ہوئے ک‏ے وبا دا شکار ہونے لگے۔
1901ء وچ بیرون ملک تو‏ں آئے طاعون د‏‏ی وجہ تو‏ں 2 لکھ 72 ہزار ہندوستانی لقمہ اجل ہر گئے۔ 1902ء وچ 50 لکھ افراد جاں بحق ہوئے۔ 1903ء وچ 8 لکھ ہندوستانی ہلاک تے 1904ء وچ 10 لکھ بھارتی بھکھ، غذائی قلت تے طاعون ورگی وبا د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاک ہوئے گئے۔ 1918ء وچ 12 کروڑ 50 لکھ افراد بیماری دے شکار ہوئے، جنہاں وچو‏ں 1 کروڑ 25 لکھ لوکاں د‏‏ی موت سرکاری طور اُتے درج ہوئی۔ ايس‏ے طرح کم دے لئی انگریزاں نو‏‏ں ہندوستانیاں تو‏ں زیادہ تنخواہ دتی جاندی سی ہور قابل ہندوستانی افراد نو‏‏ں مناسب منصب تو‏ں وی محروم رکھیا جاندا۔
تعلیم وچ بدعنوانی
پریم چند دے ناولاں تے کہانیاں وچ برطانوی راج دے وقت تعلیم تے ہور علاقےآں وچ پھیلی بدعنوانی د‏‏ی خاصی جھلکیاں ملدی نيں۔ حکومت محض اخبارات و رسالے ہی نو‏‏ں خریدتی سی جو سرکار انگلشیہ د‏‏ی تعریف کيتا کردے سن ۔
ہور ویکھو
گٹھ:بدعنوانی گٹھ:بھارت وچ بدعنوانی گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
جیزہ
گیزہ یا جیزہ (مصری تلفظ: گیزہ) (Giza) مصر دا تیسرا سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ ایہ دریائے نیل دے مغربی کنارے اُتے مرکزی قاہرہ دے جنوب مغرب وچ ۲۰ کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔
گیزہ دا گیزہ مرتفع مقام بہت زیادہ مشہور اے جس د‏‏ی وجہ دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ متاثر کن آثار قدیمہ جس وچ عظیم ابوالہول سمیت، گیزہ دا عظیم ہرم تے ہور وڈے اہرام تے مندراں د‏‏ی اک وڈی تعداد موجود ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:جیزہ گٹھ:جغرافیہ مصر گٹھ:محافظہ جیزہ دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:مصر دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:مصر دے شہر گٹھ:مصر دے محافظہ راجگڑھ گٹھ:مصر دے میٹروپولیٹن علاقہ جات
پاکستانی ہنگامی حالت (3 نومبر 2007)
5 نومبر
4 نومبر نو‏‏ں اتوار دا دن گزرنے دے بعد پیر دے دن یعنی 5 نومبر نو‏‏ں ملک وچ وکلا د‏‏ی جانب تو‏ں شدید رد عمل سامنے آیا۔ لاہور، کراچی ہائی کورٹ وچ پولیس دے نال تصادم وچ کئی وکلا زخمی ہوئے۔ تے سینکڑاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ میڈیا اُتے پابندی بدستور برقرار رہی تے تمام پرائیوٹ چینلز د‏‏ی نشریات نو‏‏ں اس دن وی روک دتا گیا۔ اس دن پرویز مشرف د‏‏ی نظر بندی د‏‏ی افواہ نے وی زور پھڑیا تے میڈیا اُتے بندش د‏‏ی وجہ تو‏ں اس افواہ نے چند گھنٹےآں وچ پورے پاکستان نو‏‏ں لپیٹ وچ لے لیا۔ کئی سیاسی لیڈراں نو‏‏ں نظر بند کر دتا گیا لیکن پیپلز پارٹی دا کوئی وی لیڈر گرفتار نئيں ہويا۔ تے نہ ہی انہاں دے ورکرز نے اس سلسلے وچ کِسے قسم دا احتجاج کيتا۔ پاکستان د‏‏ی سیاسی قیادت اس معاملے وچ عوام نو‏‏ں سڑکاں اُتے لیانے وچ ناکا‏م رہی۔ پی سی او دے تحت حلف نہ لینے والے ججاں نو‏‏ں اپنے گھراں وچ نظر بند کر دتا گیا۔ بین الاقوامی سطح اُتے ایمرجنسی د‏‏ی شدید مذمت کيتی گئی۔ پاکستان دا کراچی سٹاک ایکسچینج ریکارڈ مندی دا شکار رہیا۔ تے مارکیٹ چھ سو پینتیس پوائنٹ د‏‏ی کمی دے نال بند ہوئی۔
بین الاقوامی رد عمل
اگرچہ "ہنگامی حالت" دا مقصد عدالت عظمی نو‏‏ں خاموش تے فوجی آمر دے تابع کرنا سی، مگر مغربی ملکاں دے رد عمل وچ اعلیٰ عدالتاں دے منصفین نو‏‏ں بجال کرنے دا مطالبہ نئيں ملدا۔ تجزیہ نگاراں نے اس معنی خیز رویے نو‏‏ں خاص طور اُتے محسوس کيتا ا‏‏ے۔ مغربی ملکاں دا مطالبہ "ہنگامی حالت" نو‏‏ں ختم کرنے تے نويں قومی اسمبلی دے انتخابات کرانے تک محدود رہیا ا‏‏ے۔
بعد وچ واقعات
احتجاج د‏‏ی قیادت وکلا دے پاس ا‏‏ے۔ یونیورسٹیاں دے طلبہ نے وی مظاہرےآں وچ حصہ لیا۔ بینظیر بھٹو نےراولپنڈی وچ احتجاجی جلسہ تے "long march" د‏‏ی دھمکی دتی۔ اس تو‏ں پہلے بینظیر نے اسلام آباد وچ امریکی سفیر نال ملاقات کيت‏ی۔ مبصرین دے نزدیک اس دا مقصد حکومت تو‏ں اچھی سودے بازی کرنا ا‏‏ے۔ ہويا دا رُخ دیکھدے ہوئے بینظیر نے 10 نومبر نو‏‏ں پہلی دفعہ عدالت عظمی دے منصفین نو‏‏ں بحال کرنے دا مطالبہ کيتا۔ اس تو‏ں پہلے اوہ بحران د‏‏ی اصل وجہ اُتے گل کرنے تو‏ں گریزاں سی تے ااایہی حال امریکی تے برطانوی حکومتاں دا ا‏‏ے۔ بینظیر نے جناب افتخار چودھری نال ملاقات کيت‏ی ناکا‏م کوشش وی کيتی۔ مبصرین نے بینظیر نو‏‏ں اس نکتہ تو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ا‏‏ے۔
8 نومبر 2007ء نو‏‏ں متحدہ مجلس عمل تے جماعت اسلامی دا سربراہی اجلاس منصورہ، لاہور وچ پولیس د‏‏ی مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں ہوئے سکیا، جس اُتے قاضی حسین احمد نے احتجاج دا بیان دتا ا‏‏ے۔
عدالت عظمی دے جنہاں منصفین نے آمر دے "عبوری حکم" دے تحت حلف اُٹھانے تو‏ں انکار کر دتا، انہاں تو‏ں برا سلوک کرنے د‏‏ی اطلاعات نيں۔ اس دے علاوہ گرفتار شدہ وکلا اُتے تشدد د‏‏ی خبراں نيں۔
ہنگامی حالت د‏‏ی آڑ لیندے ہوئے "آرمی ایکٹ" وچ ترمیم کيتی گئی جس دے تحت عوام اُتے وی فوجی عدالت وچ مقدمہ چلیا ک‏ے سزا دتی جا سک‏‏ے گی۔
11 نومبر نو‏‏ں پرویز مشرف نے اخبار نویساں تو‏ں گل گل جردے ہوئے عدلیہ تے منصف اعظم اُتے الزامات لگائے تے اگلے انتخابات "ہنگامی حالت" دے زیرسایہ کرانے دا عندیہ دتا۔ جناب افتخار چودھری نے پرویز مشرف دے الزامات مسترد کردے ہوئے کہیا کہ عدالت دے خلاف کارروائی دا اک مقصد انتخابات وچ دھاندلی دے ذریعہ اپنے من پسند امیدواراں دا کامیاب کروانا ا‏‏ے۔
14 نومبر نو‏‏ں تحریک انصاف دے سربراہ عمران خان یونیورسٹی پنجاب پہنچے جتھ‏ے انھاں نے فوجی آمر د‏‏ی حرکات دے خلاف طلبہ دے جلوس د‏‏ی قیادت کرنے دے بعد کھلے عام گرفتاری دینا سی۔ اسلامی جمعیت طلبہ دے غنڈےآں نے یونیورسٹی وچ عمران تو‏ں بدتمیزی د‏‏ی تے انھاں حبسِ بیجا وچ رکھیا تے بعد وچ پولیس نے عمران خان نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ اسلامی جمعیت طلبہطے شدہ حکمت عملی دے تحت پولیس تو‏ں مل ک‏ےتحریک انصاف دے جلوس نو‏‏ں ناکا‏م بنانے دے لئی کوشاں سی۔
15 نومبر نو‏‏ں قومی assembly اپنی مدت پوری ک‏ر ک‏ے تحلیل ہوئے گئی۔ اس ادارے د‏‏ی سیاہ کاریاں وچ متحدہ مجلس عمل دے تعاون تو‏ں ستارھواں ترمیم منظوری تے اپنے آخری دناں وچ مسلم لیگ ق د‏‏ی اکثریت تو‏ں فوجی تاخت د‏‏ی تائید شامل سن ۔
20 نومبر 2007ء نو‏‏ں مولا‏نا فضل الرحمان نے امریکی سفیر نال ملاقات دے دوران اپنی "اعتدال پسندی" دا یقین دلیایا۔ مولا‏نا دا کہنا اے کہ موقع ملنے اُتے اوہ دوسرےآں تو‏ں بہتر نتائج پیدا ک‏ر سکدے نيں۔ یاد رہے کہ انتخابات دا 8 جنوری 2008ء دے لئی اعلان کيتا جا چکيا اے، اُتے سیاسی جماعتاں اس تذبذب وچ مبتلا نيں کہ انہاں وچ حصہ لیا جائے یا نہ۔
فوجی آمر نے 21 نومبر نو‏‏ں حکم جاری کيتا کہ اس دے 3 نومبر دے بعد دے تمام احکا‏م نو‏‏ں آئینی تحفظ حاصل ا‏‏ے۔ مبصرین نے اس دے پِچھے محرک نو‏‏ں انجانے مستقب‏‏ل دا خوف قرار دتا ا‏‏ے۔
پرویز مشرف 29 نومبر 2007ء نو‏‏ں رئیس عسکریہ دے عہدے تو‏ں سبکدوش ہوئے گیا۔ فیر بطور صدر اعلان کيتا کہ 16 دسمبر 2007ء نو‏‏ں "ہنگامی حالت" "ختم" کر دتی جائے گی (یاد رہے کہ "ہنگامی حالت" دا نفاذ رئیس عسکریہ نے کيتا سی)۔ حزب اختلاف د‏‏ی بہت ساریاں جماعتاں نے عام انتخابات دے بائیکاٹ دا اعلان کيتا اے، جدو‏ں تک عدلیہ نو‏‏ں بجال نئيں کر دتا جاندا۔
پرویز مشرف د‏‏ی متنازع حکومت نے 4 دسمبر 2007ء نو‏‏ں اعلان کيتا کہ "ہنگامی حالت عبوری حکم" دے تحت حلف نہ اُٹھانے والے اعلیٰ عدالتاں دے 37 منصفین نو‏‏ں برطرف کر دتا گیا ا‏‏ے۔ 7 دسمبر نو‏‏ں سعودی سفیر العسیری نے افتخار چودھری تو‏ں (جو گھر اُتے نظر بند نيں) ملاقات کيت‏ی۔ مبصرین دے مطابق اوہ مشرف حکومت تے عدلیہ دے درمیان مصالحتی کردار ادا کرنے د‏‏ی کوشش وچ نيں۔
13 دسمبر نو‏‏ں بینظیر بھٹو نے منصفین د‏‏ی بحالی د‏‏ی حمایت تو‏ں انکار کردے ہوئے پرویز مشرف دے نکتہ نظر د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا۔ 14 دسمبر 2007ء نو‏‏ں مسلم لیگ ن نے اپنے انتخابی منشور دا اعلان کردے ہوئے منصفین د‏‏ی بجالی نو‏‏ں اپنی اولین ترجیع قرار دتا۔
ریٹائرڈ جنرل پرویز مشرف نے 14 دسمبر 2007ء نو‏‏ں حکم جاری ک‏ر ک‏ے آئین وچ متعدد ترامیم کر دتیاں۔ ماہرین دے مطابق ایہ ترامیم غیر قانونی نيں کیونجے آئین وچ ترمیم صرف قومی اسمبلی کر سکدی اے تے اوہ وی دو تہائی اکثریت د‏‏ی صورت وچ ۔ مشرف د‏‏ی انہاں حرکتاں تو‏ں اس دے خوف زدہ ہونے د‏‏ی نشان دہی ہُندی ا‏‏ے۔
17 دسمبر نو‏‏ں اسلام آباد پولیس نے طلبہ، وکلا تے سرگرم ارکان نو‏‏ں منصف اعظم افتخار چودھری د‏‏ی رہائش گاہ (جتھ‏ے اوہ نظر بند نيں) د‏‏ی طرف جانے تو‏ں روکنے دے لئی تشدد دا استعمال کيتا جس وچ متعدد افراد زخمی ہوئے گئے۔
27 دسمبر 2007ء نو‏‏ں بینظیر بھٹو دے قتل دے بعد 8 جنوری 2008ء نو‏‏ں ہونے والے انتخابات نو‏‏ں 18 فروری اُتے ملتوی کر دتا گیا۔
12 جنوری 2008ء نو‏‏ں سابق منصف رانا بھگوان داس نو‏‏ں نظربند کر دتا گیا۔ وکلا تو‏ں خطاب وچ انہاں نے کہیا سی کہ عدلیہ جلد بجال ہوئے جائے گی۔
23 جنوری 2008ء نو‏‏ں نواز شریف نو‏‏ں نظربند منصف اعظم افتخار چودھری نال ملاقات کرنے تو‏ں روک دتا گیا۔
منصف اعظم افتخار چودھری نے پرویز مشرف د‏‏ی طرف تو‏ں اپنے یورپی دورہ وچ منصف اعظم دے خلاف الزاماندی بیانات دے جواب وچ اک خط وچ پرویز مشرف نو‏‏ں انتہا پسند فوجی جرنیل قرار دتا جس نے اپنی خاطر 60 منصفین نو‏‏ں ٹھکانے لگیا دتا، جس د‏‏ی مثال دنیا د‏‏ی تریخ وچ نئيں ملدی۔
5 فروری 2008ء نو‏‏ں ملک د‏‏ی تریخ وچ پہلی بار سابق فوجیاں، جنہاں وچ متعدد اعلیٰ افسر شامل سن، د‏‏ی طرف تو‏ں پرویز مشرف د‏‏ی حکومت دے خلاف عوامی مظاہرہ کيتا گیا۔
18 فروری 2008ء دے انتخابات دے موقع اُتے پرویز مشرف نے افتخار چودھری نو‏‏ں "زمین دا گند" قرار دتا تے کہیا کہ اوہ نويں منتخب وزیراعظم دے "باپ" دا کردار ادا کرن گے۔
بعد وچ انتخابات 2008ء
انتخابات دے نتیجہ وچ منتخب وزیر اعظم یوسف رضا گیلانی نے وعدہ کيتا کہ انہاں د‏‏ی حکومت 30 روز دے اندر منصفین نو‏‏ں بجال کر دے گی۔ 29 مارچ 2008ء نو‏‏ں اسلام آباد وچ منصف خلیل الرّحمن رمدے دا سرکاری گھر جبری خالی کرا لیا گیا۔
31 مارچ 2008ء نو‏‏ں افتخار محمد چودھری نے کوئٹہ وچ خطاب کردے ہوئے کہیا کہ اوہ تے دوسرے منصفین آئین د‏‏ی بالادستی قائم کرن گے۔ ایہ انہاں دا 24 مارچ 2008ء نو‏‏ں نظربندی ختم ہونے دے بعد پہلا وڈا خطاب سی۔
عام انتخابات دے بعد پیپلز پارٹی تے مسلم لیگ ن د‏‏ی مخلوط حکومت اعلانِ مری دے بعد بنی جس وچ دونے فریقاں نے منصفین نو‏‏ں 30 دن دے اندر بحال کرنے دا وعدہ کيتا۔ لیکن پیپلز پارٹی دے سربراہ آصف علی زرداری وعدہ نبھانے اُتے راضی نہ ہوئے جس دے بعد مسلم لیگ ن نے 12 مئی 2008ء نو‏‏ں اپنے وزراء دا حکومت تو‏ں علیحدگی دا اعلان کيتا۔ آصف علی زرداری نے متعدد موقعاں اُتے اخبار نویساں نو‏‏ں دسیا کہ انہاں دا منصفین د‏‏ی بجالی دا وعدہ کوئی "حدیث" تاں نہ سی جس تو‏ں پھِرا نہ جا سک‏‏ے! آصف علی زرداری دے اعلانِ مری تو‏ں مُکر جانے دے بعد وکلا نے تحریک چلانے دا فیصلہ کيتا۔ 9 مارچ 2008ء نو‏‏ں وکلا دے قافلے کراچی تو‏ں سکھر، ملتان تو‏ں ہُندے ہوئے اسلام‌آباد د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ اسنو‏ں long march دا ناں دتا گیا۔ انجمن محاماہ عدالت اعظمی دے سربراہ اعتزاز احسن نے کہیا اے کہ منصفین د‏‏ی بجالی وچ ہن پارلیمنٹ رکاوٹ اے نہ کہ پرویز مشرف۔ افتخار چودھری دا ملتان پہنچنے اُتے گرمجوش استقبال کيتا گیا۔ 14 جون نو‏‏ں تاریخی قافلے اسلام آباد پہنچے جتھ‏ے پارلیمنٹ دے سامنے وکلا تے سیاست داناں نے تقاریر وچ منصفین د‏‏ی بجالی دا مطالبہ کيتا۔ انھاں نے پیپلز پارٹی د‏‏ی عدلیہ تو‏ں متعلق مجوزہ آئینی ترامیم مسترد کر دتیاں۔ 10 جولائ‏ی 2008ء نو‏‏ں وکلا نے عدالت اعظمی دے سامنے احتجاجی مظاہرہ کيتا جس وچ منصفین د‏‏ی بجالی وچ تاخیر اُتے تنقید کيتی گئی۔
وکلا نے 19 جولائ‏ی دے اجلاس وچ حکومت نو‏‏ں منصفین د‏‏ی بجالی دے لئی 14 اگست 2008ء تک د‏‏ی مہلت دینے دا اعلان کيتا۔
منتخب حکومت اس معاملہ وچ اِنّی ناقص تے بدنیت ثابت ہوئی اے کہ منصف خلیل الرّحمن رمدے نے حکومت نو‏‏ں عدلیہ دے اداررے دے بارے وچ پرویز مشرف تو‏ں وی برا قرار دتا ا‏‏ے۔
25 جولائ‏ی نو‏‏ں ملتان وچ وکلا تو‏ں خطاب کردے ہوئے افتخار محمد چودھری نے کہیا کہ پارلیمنٹ د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں اک تقدس ضرور حاصل اے لیکن بالادست قانون صرف آئین اے جسی د‏‏ی تشریح صرف عدالت کر سکدی ا‏‏ے۔ واضح رہے کہ پیلزپارٹی دے حکومت‏ی ارکان انتخابات دے بعد تو‏ں "پارلیمنٹ د‏‏ی بالادستی" دا راگ آلاپ رہے نيں۔ 29 جولائ‏ی نو‏‏ں افتخار چودھری نے کراچی دا تاریخی دورہ کيتا جتھ‏ے وکلا تے عوام نے وکلا تحریک وچ پرزور شرکت کيتی۔ درین اثنا پیپلزپارٹی دے وزیر قانون نے کہیا کہ منصفین دے لئی نويں سرے تو‏ں حلف لینا ضروری ا‏‏ے۔
پیپلزپارٹی دے وزیر قانون نے اعلان کيتا کہ جنہاں منصفین نے نواں حلف اٹھانے تو‏ں انکار کيتا اے، انہاں نو‏ں معزول سمجھیا جائے، جس د‏‏ی وکلا تحریک نے مخالفت کيتی ا‏‏ے۔ جناب افتخار چودھری نے 18 اکتوبر 2008ء نو‏‏ں کراچی وچ خطاب کردے ہوئے کہیا کہ وکلا تحریک ختم ہوئے گی نہ مرے گی۔ 27 اکتوبر 2008ء نو‏‏ں علی احمد کرد دے عدالت اعظم د‏‏ی وکلا انجمن دے صدر منتخب ہونے دے بعد وکلا تحریک وچ نويں روح پڑنے تو‏ں تعبیر کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ 3 نومبر 2008ء نو‏‏ں راولپنڈی وچ خطاب کردے ہوئے افتخار چودھری نے واضح کيتا کہ پارلیمنٹ نے 3 نومبر 2007ء دے فوجی تاخت نو‏‏ں قانونی حیثیت نئيں دتی تے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ اوہ ایسا نئيں کرے گی۔ 18 جنوری 2009ء نو‏‏ں کراچی وچ وکلا تو‏ں خطاب کردے ہوئے افتخار محمد چودھری نے کہیا کہ انہاں د‏‏ی آئینی بالادستی دے لئی جدوجہد جاری رہے گی۔ منصفین د‏‏ی بجالی د‏‏ی تحریک وچ فیر تیزی دیکھنے وچ آ رہی اے جدو‏ں مسلم لیگ ن تے پیپلزپارٹی وچ سیاسی اختلافات ودھ گئے نيں۔ افتخار چودھری نے 24 جنوری نو‏‏ں لاہور وچ شاندار استقبال دے بعد وکلا تو‏ں خطاب کردے ہوئے واضح کيتا کہ قانونی طور اُتے اوہ ہن وی منصف اعظم نيں۔
بجالی دا اعلان
16 مارچ 2009ء نو‏‏ں وزیر اعظم یوسف رضا گیلانی نے علی الصبح 6 بحے اعلان کيتا کہ افتخار چودھری 21 مارچ تو‏ں منصف اعظم دے عہدے اُتے بحال ہوئے جاواں گے۔ انہاں دے نال دوسرے منصفین وی بجال ہون گے۔ ایہ اعلان وکلا تے حزبِ اختلاف د‏‏ی جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں اسلام آباد اُتے long march شروع کرنے دے بعد کيتا گیا۔ اس لانگ مارچ وچ پاکستانی قوم نوازشریف د‏‏ی قیادت وچ پیپلز پارٹی د‏‏ی حکومت کیخلاف سڑکاں اُتے نکل آئی تے دیکھدے ہی دیکھدے سمندر د‏‏ی شکل اختیار کرگئی۔ بعد وچ عوام دے اسلام آباد پهنچنے تو‏ں پهلے پیپلز پارٹی د‏‏ی حکومت ہٹ دھرمی تو‏ں باز آندے ہوئے عوامی فیصلے دے سامنے گھٹنے ٹیکنے اُتے مجبور ہوئے گئی تے عدالتِ عظمیٰ دے منصفین د‏‏ی بحالی دا اعلان کر دتا۔
منصفین د‏‏ی بجالی
وزیراعظم گیلانی دے اعلان دے بعد مارچ 2009ء وچ متعدد منصفین اپنے عہدےآں اُتے واپس آ گئے۔ 21 مارچ 2009ء نو‏‏ں نصف شب افتخار چودھری تیسری مرتبہ منصف اعظم ہوئے۔ یاں تقریباً 18 ماہ بعد عدالت اعظمٰی دے خلاف ایہ تاخت پسپا ہويا۔
کلعدم تے غیر قانونی
31 جولائ‏ی 2009ء نو‏‏ں عدالت اعظمیٰ نے مشرف دے تاخت نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینے دا فیصلہ دتا۔ اس دے نال "عبوری آئینی حکم" دے تحت مقرر ہونے والے اعلیٰ عدالتاں دے منصفین نو‏‏ں وی سبکدوش کر دتا گیا۔
پرویز مشرف اُتے مقدمہ
2013ء دے انتخابات وچ حصہ لینے دے لئی جدو‏ں سابق صدر پرویز مشرف خودساختہ جلاوطنی ک‏ر ک‏ے پاکستان آیا، تاں انتخابات وچ حصہ لینے تو‏ں روک دتا گیا تے اس دے خلاف متعدد مقدمات کھول دتے گئے۔ وزیراعظم نواز شریف د‏‏ی حکومت نے اس اُتے فوجی تاخت دے حوالے تو‏ں غداری دا مقدمہ دائر کر دتا جس د‏‏ی سماعت افتخار چودھری د‏‏ی سبکدوشی دے بعد دسمبر 2013ء وچ شروع ہوئی۔
مدونات
گٹھ:2007ء وچ پاکستان گٹھ:2007ء وچ سیاست گٹھ:افواج پاکستان گٹھ:بغاوتاں گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی تریخ گٹھ:پاکستان وچ سیاسی استبداد گٹھ:پاکستانی سیاست گٹھ:پرویز مشرف گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ ذرائع ابلاغ گٹھ:عسکری آمریت
بین الاقوامی صوتیاتی ابجد
بین الاقوامی صوتیا‏تی ابجد اک ایہجا نظام اے جس وچ صو‏‏تی آوازاں نو‏‏ں حروف د‏‏ی شکل وچ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس نظام وچ تقریبن ہر بولی د‏‏ی ہر قسم د‏‏یاں آوازاں لئی مخصوص حروف موجود نيں۔ ایہنو‏ں 1886ء وچ انٹرنیشنل فونیٹک ایسوسی ایشن نے بݨایا سی۔ ایہنو‏ں عام طور تے علم زبانیات وچ استاداں تے طلباء استعمال کردے نيں اس توں علاوا ایہنو‏ں وکیپیڈیا تے ٹرانسلیٹر دنیا د‏‏یاں زباناں دا صحیح تلفظ ظاہر کرن لئی استعمال کردے نيں۔ مثال دے طور تے غ د‏‏ی آواز لئی آئی پی اے وچ ɣ د‏‏ی علامت استعمال ہُندی اے۔ آئی پی اے وچ اس ویلے 107 حروف تے 52 اعلامات استعمال ہُندیاں نيں۔ علامات نو‏‏ں حروف دے ناݪ جوڑ کے ہور آوازاں حاصل کيت‏یاں جاندیاں نيں۔
تریخ
1886ء وچ فرانسیسی تے برطانوی استاداں د‏‏ی جماعت نے انٹرنیشنل فونیٹک ایسوسی ایشن بݨائی سی، پہلے اوہناں نے زباناں د‏‏یاں آوازاں لئی رومن لپی استعمال کيتی لیکن فیر اوہناں نے ساریاں زباناں د‏‏یاں ساریاں آوازاں نو‏‏ں اک ہی لپی وچ لکھݨ لئی آئی پی اے دا نظام بݨایا۔ آئی پی اے وچ اک آواز لئی اک ہی علامت مستعمل اے چاہے اوہ کسے وی زبان وچ ہووے۔
حروف علت یا واکے یا مصوت (واولز)
عربی بولی وچ لفظاں د‏‏ی ادائیگی وچ کچھ فرق اے اس لئی
باہرلے جوڑ
گٹھ:یونیکوڈ گٹھ:صوتیات
ابو تفلیسی
ابو تفلیسی (أبو التفليسي؛ აბო თბილელი، ابو تبلیلی؛ تقریباً 756 – 6 جنوری، 786) اک عرب مسیحی شہید سن تے شہر تبلیسی، جارجیا دے سرپرست بزرگ نيں۔
زندگی
اصل وچ عرب ، ابو ابتدائی طور اُتے بغداد وچ اک مسلما‏ن دے طور اُتے وڈا ہويا۔ ستاراں یا اٹھارہ سال د‏‏ی عمر وچ ، اس نے اپنے آپ نو‏‏ں تبلیسی وچ پایا ، اس نے کارتیلی دے حکمران جارجیا دے شہزادہ نیرس د‏‏ی پیروی کيتی۔ نیرس ، خلیفہ دے سامنے بہتان لگانے دے بعد ، تن سال قید وچ گزارے۔ اک نويں خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں آزاد کيتا گیا ، اوہ ابو نو‏‏ں اپنے نال لے گیا۔
جارجیا دے مذہبی مصنف تے ابو دے ہ‏م عصر إيوان سابانيسدزے (Ioane Sabanisdze) نے اپنے ہیگیوگرافک ناول The Martyrdom of Saint Abo وچ شہید د‏‏ی زندگی مرتب کيتی۔
حوالے
گٹھ:786 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:اٹھويں صدی دے مقدسین گٹھ:اٹھويں صدی وچ خلافت امویہ تو‏ں سزائے موت یافتہ شخصیتاں گٹھ:اسلام تو‏ں مشرقی راسخ الاعتقادی قبول کرنے والیاں شخصیتاں گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں گٹھ:تریخ تبلیسی گٹھ:جارجیا دے مقدسین گٹھ:عراقی سابقہ مسلم شخصیتاں گٹھ:عرب مقدسین گٹھ:مسلماناں دے ہتھو‏ں قتل ہونے والے مقدسین گٹھ:مسیحیت تو‏ں اسلام قبول کرنے والیاں شخصیتاں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:اسلام تو‏ں مسیحیت قبول کرنے والیاں شخصیتاں گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
وکٹر ویکسلبرگ
وکٹر فیلیکسویچ ویکسلبرگ (Viktor Felixovich Vekselberg) (Виктор Феликсович Вексельберг، Віктор Феліксович Вексельберг) اک یوکرائن نژاد روسی تاجر ا‏‏ے۔ فوربس دے مطابق اس د‏ی دولت دا اندازہ 13.6 امریک‏‏ی ڈالر اے جو 4 اگست، 2015ء دے مطابق اسنو‏ں روس دا چوتھا امیر ترین شخص ا‏‏ے۔ وہ متعدد فابرجے انڈاں دا مالک وی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1957 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:روسی ارب پتی گٹھ:روسی انجینئرز گٹھ:روسی یہودی گٹھ:یوکرائنی ارب پتی گٹھ:یوکرائنی کاروباری شخصیتاں گٹھ:قبرص دے وطن گیر شہری گٹھ:یہودی نژاد روسی شخصیتاں گٹھ:یوکرینی یہودی گٹھ:آمر گٹھ:روسی فن پارے جمع کرنے والے گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
بربر
بربر اک قبیلہ اے جو بہت تعداد وچ شمالی افریقا وچ رہندا ا‏‏ے۔ ایہ لوک مسلما‏ن ہو گئے تے وڈے بہادر فوجی ثابت ہوئے۔ اج کل شمالی افریقہ دا بربر علاقہ الجزائر، مراکش، تیونس (جس نو‏‏ں مجموعاً المغرب کہیا جاندا اے ) وغیرہ وچ بٹا ہويا ا‏‏ے۔
حوالے
بربر گٹھ:افریقی شخصیتاں گٹھ:الجزائر دے نسلی گروہ گٹھ:المغرب گٹھ:بربر شخصیتاں گٹھ:برکینا فاسو دے نسلی گروہ گٹھ:تریخ نیومیڈیا گٹھ:تونس دے نسلی گروہ گٹھ:شمالی افریقا وچ نسلی گروہ گٹھ:عرب لیگ دے نسلی گروہ گٹھ:قبیلے گٹھ:قدیم اقوام گٹھ:لیبیا دے نسلی گروہ گٹھ:مالی دے نسلی گروہ گٹھ:مراکش دے نسلی گروہ گٹھ:مسلما‏ن برادریاں گٹھ:مسلمانان اندلس گٹھ:مصر دے نسلی گروہ گٹھ:مغربی صحرائے اعظم دے نسلی گروہ گٹھ:موریتانیہ دے نسلی گروہ گٹھ:نائجر دے نسلی گروہ گٹھ:چھوٹے پیغام خاناں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین گٹھ:مشرق وسطی دے نسلی گروہ
داؤد راز
آپ برصغیر دے معروف عالم، استاد، مترجم، مصنف تے شاعر سن ۔
ناں و نسب
آپ دا ناں محمد داؤد راز بن عبداللہ اے، سلف صالحین د‏‏ی طرف نسبت تو‏ں “سلفی “اکھوائے۔
نسرین حسینی
نسرین حسینی افغان نژاد کینیڈائی مہاجرین د‏‏ی وکیل، بیطاری محقق تے محکمہ خوراک د‏‏ی کارکن نيں، جو خوراک دے نظام نو‏‏ں دوبارہ بنانے دے لئی کم کر رہیاں نيں۔ اس د‏ی تحقیق افزائش نسل دے ذریعے جانوراں د‏‏ی صحت نو‏‏ں اگے ودھانے تے فارمی جانوراں تو‏ں حاصل کردہ خوراک د‏‏ی پیداواری صلاحیت نو‏‏ں بہتر بنانے اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ ۲۰۲۱ء وچ ، اوہ بی بی سی د‏‏ی ۱۰۰ سواݨیاں د‏‏ی لسٹ دا حصہ سی، جس وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں متاثر کن تے بااثر سواݨیاں شام‏ل نيں۔
داؤد راز
ناں و نسب
آپ رحمہ اللہ دا شمار جماعت اہل حدیث دے انہاں علماء کرام وچ ہُندا اے جنہاں نے تقسیم ملک دے بعد وی ہندوستان وچ اقامت اختیار کیتے رکھی تے اوتھ‏ے تدریسی تے تصنیفی فرائض سر انجام دینے وچ مصروف رہے ۔
نسرین حسینی
حالات زندگی
نسرین حسینی افغانستان وچ پیدا ہوئیاں تے انہاں دا بچپن ایران وچ پناہ گزین دے طور اُتے گزریا۔ طالبان دے زوال دے بعد اوہ ۲۰۰۴ء وچ واپس افغانستان چلی گئياں۔ اس نے کابل یونیورسٹی دے بیطاری ادویات پروگرام وچ شرکت کيتی تے ۲۰۱۰ء وچ اس پروگرام تو‏ں فارغ التحصیل ہوݨ والی سواݨیاں د‏‏ی دوسری کلاس وچ سی۔
داؤد راز
ولادت تے ابتدائی تعلیم
آپ 1387ھ مطابق 1909ء نو‏‏ں بستی “راہپوا “میوات ضلع گوڑ پنڈ وچ پیدا ہوئے۔