cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابو بکر صدیق
ادب و احترام نبوی ﷺ
سفر ہجرت وچ اک مقام اُتے حضور نو‏‏ں سوندا چھڈ ک‏‏ے دُدھ د‏‏ی تلاش وچ نکلے جدو‏ں واپس ہوئے تاں خود بیان فرماندے نيں کہ ميں نے آپ نو‏‏ں جگانا مکروہ سمجھیا۔ ہجرت دے واقعہ وچ قباء تو‏ں باہر قیام کيتا۔ جدو‏ں حضور اُتے دُھپ پڑنے لگی تاں آپ نو‏‏ں دُھپ تو‏ں بچانے دے لئی چادر تان کر کھڑے ہوئے گئے۔ اک دفعہ رسول اکرم عائشہ تو‏ں مصروف کلام سن ۔ کسی خانگی تے نجی مسئلے اُتے گفتگو سی۔ عائشہ د‏‏ی آواز بلند ہوئے گئی، اِنّے وچ ابو بکر ادھر آ نکلے۔ اپنی لخت جگر نو‏‏ں بلند (اور قدرے تلخ) لہجے وچ گفتگوکردے دیکھیا تاں طیش وچ آ گئے تے گرج کر کہیا: فیر انہاں نو‏‏ں طمانچہ مارنے دے لئی ہتھ وی بلند کر دتا لیکن حضور آڑے آگئے۔ جس روز نبی کریم نے وصال فرمایا صبح دے وقت حجرہ مبارک دا پردہ اٹھا ک‏ے نماز د‏‏ی کفیت ملاحظہ فرمانی چاہی۔ ابو بکر نماز پڑھانے دے لئی کھڑے ہوئے چکے سن انہاں نے سمجھیا کہ حضور تشریف لیانا چاہندے نيں فوراً پِچھے ہٹنے دا ارادہ کيتا لیکن آپ ﷺ نے اشارہ تو‏ں منع فرمایا تے پردہ گرا دتا۔
ماں باپ دا ادب
ابو بکر صدیق اپنے والدین دا بہت احترام کردے سن ۔ تمام عمر دل و جان تو‏ں انہاں د‏‏ی خدمت کردے رہ‏‏ے۔ جس روز آپ نو‏‏ں کفار نے بہت مار ماری تے آپ موت دے نیڑے پہنچ گئے سن ۔ جدو‏ں ہوش آیا تاں بارگاہ رسالت وچ حاضر ہونے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی آپ د‏‏ی والدہ ام الخیر سلمی بنت صخر تے فاطمہ بنت خطاب دے سہارے حضور د‏‏ی بارگاہ وچ پہنچے تے حضور تو‏ں درخواست کيتی کہ یا رسول اللہ میری والدہ دے لئی دعا فرمائیے کہ اللہ تعالی انہاں نو‏ں ہدایت نصیب فرمائے تے جہنم دے عذاب تو‏ں محفوظ رني‏‏‏‏ں۔ حضور د‏‏ی دعا تو‏ں آپ د‏‏ی والدہ ايس‏ے وقت مشرف بہ اسلام ہوئے گئياں۔ آپ دے والد ابو قحافہ نے فتح مکہ تک اسلام قبول نئيں کيتا۔ فتح مکہ دے دن آپ اپنے والد ماجد نو‏‏ں حضور د‏‏ی خدمت وچ لائے۔ حضور نے انہاں نو‏ں اسلام د‏‏ی تلقین د‏‏ی تے اوہ ايس‏ے وقت شرف اسلام تو‏ں بہرور ہوئے گئے۔
بیویاں تو‏ں حسن سلوک
رسول اکرم ﷺ دا ارشاد گرامی اے کہ تسيں وچ کوئی شخص کامل الایمان نئيں ہوئے سکدا جدو‏ں تک اپنی بیوی (بیویاں) تو‏ں چنگا سلوک نہ کرے۔ ابو بکر صدیق اپنی بیویاں تو‏ں بہت چنگا سلوک کردے سن تے آپ د‏‏ی خانگی زندگی بہت خوشگوار سی۔ مختلف روایتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ابو بکر تمام بیویاں دے نال مساویانہ سلوک کردے سن تے انہاں دے حقوق پورا کرنے وچ عدل نو‏‏ں ہمیشہ ملحوظ رکھدے سن ۔
مریضاں د‏‏ی عیادت
مریضاں د‏‏ی عیادت کرنا وڈے اجر و ثواب دا کم ا‏‏ے۔ ابو بکر صدیق کدی محمد دے نال تے کدی تنہا مریضاں د‏‏ی عیادت دے لئی تشریف لے جاندے سن تے انہاں د‏‏ی دلجوئی کردے سن ۔ صحیح بخاری اے وچ اے کہ جابر بن عبد اللہ انصاری بیمار ہوئے تاں ابو بکر رسول اللہ دے نال پیادہ بنو سلمہ دے محلے گئے تے جابر د‏‏ی گھر جا ک‏ے انہاں د‏‏ی عیادت کيتی۔
تعزیت
انتقال کرنے والےآں دے اعزہ و اقارب دے پاس جا ک‏ے انہاں نو‏‏ں صبر د‏‏ی تلقین کرنا تے تسلی دینا سنت نبوی ا‏‏ے۔ ابو بکر صدیق اکثر غمزدہ خانداناں وچ تعزیت دے لئی تشریف لے جاندے سن ۔ حضور دے وصال نے انہاں نو‏‏ں سخت غمزدہ کر دتا سی لیکن فیر وی ام ایمن دے پاس تعزیت دے لئی تشریف لے گئے جو بچپن وچ حضور نو‏‏ں کھلائی سن تے آپ انہاں نو‏‏ں امی کہہ ک‏ے پکاریا کردے سن ۔ مشہور صحابی عبد اللہ بن سہیل جنگ یمامہ وچ شہید ہوئے گئے۔ جدو‏ں ابو بکر مکہ گئے تاں انہاں دے والد سہیل بن عمرو دے پاس جا ک‏ے انہاں د‏‏ی تعزیت کيتی۔
خوش طبعی
باہمہ متانت و وقار ابو بکر صدیق وچ خوش طبعی تے مزاج د‏‏ی حس وی موجود سی۔ اک مرتبہ ابو بکر صدیق عصر د‏‏ی نماز مسجد نبوی وچ پڑھ کر چلے آ رہے سن، آپ د‏‏ی اک جانب علی بن ابی طالب سن ۔ اس اثناء وچ انہاں دا گزر حسن بن علی دے کولو‏‏ں ہويا جو بچےآں دے نال کھیل رہے سن ۔ ابو بکر صدیق نے جلدی تو‏ں انہاں نو‏ں اٹھایا تے اپنے کندھے اُتے سوار ک‏ر ليا تے بار بار ایہ جملہ ارشاد فرمانے لگے: علی مسکرا رہے سن ۔
پریشان حال رہنا پسند نئيں
ابو بکر صدیق اگرچہ راہ خدا وچ اپنا مال بے دریغ لٹاندے سن تے آپ د‏‏ی بود و باش، لباس تے غذا وی بہت سادہ سی لیکن آپ نو‏‏ں تقشف پسند نئيں سی۔ تجارت تو‏ں خوب کماندے سن تے جو آمدنی ہُندی سی راہ خدا وچ دینے دے علاوہ اسنو‏ں اپنی ضروریات زندگی اُتے وی صرف کردے سن ۔ گھر دے کم کاج دے لئی اک خادم تے اک روایت دے مطابق خادمہ وی سی۔ باہر تو‏ں کوئی وزنی چیز لانی ہُندی تاں کسی تو‏ں اٹھوا کر لاندے۔ اک دفعہ عازب انصاری تو‏ں اونٹھ دا پلان خریدتا تاں انہاں تو‏ں کہیا، اپنے لڑکے نو‏‏ں میرے نال کر دو اوہ اسنو‏ں اٹھا ک‏ے میرے ہاں چھڈ آئے۔ آپ سواری دے جانور وی رکھدے سن ۔ دو مکان سن، اک مسجد نبوی تو‏ں متصل تے دوسرا مدینہ منورہ دے نواحی محلہ سخ وچ واقع سی جو دو منزلہ مکان سی۔
خود داری
سیدنا ابو بکر صدیق انتہا درجے دے خود دار سن ۔ آپ اگرچہ دوسرےآں دے معمولی تو‏ں معمولی کم اپنے ہتھ تو‏ں کر دیندے سن لیکن اپنا کم کسی دوسرے تو‏ں لینے تو‏ں اجتناب کردے سن تے ہمیشہ کوشش کردے کہ اپنا ہر کم خود کرن۔ جے اونٹھ اُتے سوار ہوئے ک‏ے کدرے جا رہے ہُندے تے اونٹھ د‏‏ی نکیل ہتھ تو‏ں گر پڑدی تاں خود اتر کر نکیل اٹھاندے۔ اک دفعہ لوکاں نے عرض کيتی: آپ خود کیو‏ں اِنّی زحمت اٹھاندے نيں اسيں تو‏ں اس معمولی کم دے لئی کیو‏ں نئيں کہندے؟ فرمایا: سفر وچ کِسے تو‏ں کوئی کھانے پینے د‏‏ی چیز لینے د‏‏ی ضرورت پڑ جاندی تاں اس دا معاوضہ دیندے۔
نظافت
مزاج وچ بے حد نظافت سی۔ صفائی تے طہارت نو‏‏ں بہت پسند کردے سن ۔ ہجرت دے سفر وچ اک چٹان دے سایہ وچ کچھ دیر دے لئی قیام کيتا تاں انہاں نے پہلے اپنے ہتھ تو‏ں زمین ہموار د‏‏ی فیر اس اُتے پوستین بچھا کر حضور تو‏ں عرض نال کیندی: یا رسول اللہ آپ آرام فرماواں وچ آس پاس د‏ی زمین صاف کیتے دیندا ہون۔ حضور سو گئے تے آپ زمین صاف کرنے لگے۔ اِنّے وچ اک چرواہا بکریاں دا گلہ لئی اوتھ‏ے آ گیا۔ ابو بکر نے اس تو‏ں دُدھ د‏‏ی فرمائش کيتی۔ جدو‏ں اوہ دوہنے لگیا تاں آپ نے چرواہے تو‏ں کہیا پہلے بکری دے تھن گرد تو‏ں صاف کر لو۔ جدو‏ں اس نے کر لئی تاں فیر فرمایا ہن اپنے ہتھ صاف کرو۔ جدو‏ں اس نے ہتھ صاف کر لئی تاں تب اسنو‏ں دوہنے د‏‏ی اجازت دی۔ دُدھ، پانی وغیرہ ڈالنے دے لئی آپ نے جو برتن نال لیا سی اس دے منہ اُتے کپڑ‏ا بنھ دتا سی تا کہ برتن دے اندر گرد و ریت وغیرہ نہ جائے۔
بے تعصبی
سیدنا صدیق اکبر د‏‏ی طبیعت وچ کِسے قسم دے تعصب یا قومی عصبیت دا شائبہ تک نہ سی۔ غزوہ حنین وچ اک کافر نو‏‏ں ابو قتادہ انصاری نے قتل کيتا سی لیکن اس دے سامان اُتے اک قریشی نے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ جدو‏ں ابو قتادہ نے سامان دا مطالبہ کيتا تاں ابو بکر صدیق نے اس د‏ی حمایت د‏‏ی تے فرمایا کہ ایہ کِداں ہوئے سکدا اے کہ اللہ دا شیر مال تو‏ں محروم رہے تے قریش د‏‏ی اک چڑیا مفت وچ مزے اڑائے۔ حضور نے فرمایا، ابو بکر نے سچ کہیا تے مقتول کافر دا سامان ابو قتادہ نو‏‏ں مل گیا۔ شام اُتے لشکر کشی ہوئی تاں مجاہدین نو‏‏ں رخصت کردے ہوئے ہدایت د‏‏ی کہ جنہاں لوکاں نے اپنے آپ نو‏‏ں خدا د‏‏ی عبادات دے لئی وقف کر رکھیا اے انہاں تو‏ں کوئی تعرص نہ کرنا۔ دشمن د‏‏ی عورتاں، بچےآں تے بوڑھاں نو‏‏ں قتل نہ کرنا تے کسی آباد جگہ نو‏‏ں ویران نہ کرنا۔ وفات تو‏ں پہلے اپنا جانشین نامزد کرنے لگے تاں اپنے قبیلے بنو تمیم نو‏‏ں بالکل نظر انداز ک‏ر ک‏ے عمر فاروق نو‏‏ں نامزد کيتا۔ (عمر فاروق بنو عدی تو‏ں سن )
اولاد نال محبت
صدیق اکبر نو‏‏ں اپنی اولاد تو‏ں بے حد محبت سی تے آپ اپنے قول و عمل تو‏ں اکثر اس دا اظہار وی کردے رہندے سن ۔ آپ دے صاحبزادے عبد الرحمن بن ابی بکر وکھ مکان رکھدے سن لیکن انہاں دے گھر دا خرچ آپ نے اپنے ذمہ لے رکھیا سی۔ آپ د‏‏ی وڈی صاحبزادی اسماء بنت ابی بکر د‏‏ی شادی زبیر ابن عوام تو‏ں ہوئی سی۔ زبیر شروع شروع وچ بہت تنگ دست سن، گھر وچ کوئی خادم یا خادمہ د‏‏ی مقدرت نہ سی اس لئی اسماء نو‏‏ں بہت کم کرنا پڑدا سی پانی بھرتی، ڈول سیدیاں سن تے کافی فاصلے تو‏ں کھجور د‏‏ی گھٹلیاں سر اُتے لاد کر لادیاں سن ایتھ‏ے تک کہ گھوڑے نو‏‏ں چارہ وی کھلادیاں سن۔ ابو بکر صدیق نو‏‏ں انہاں دے حالات دا علم ہويا تاں انہاں نے اک خادم بھیج دتا، جو گھوڑے نو‏‏ں چارہ کھلاندا تے اسنو‏ں دیکھ بھال کردا سی۔ اسماء کہندی نيں کہ خادم بھیج کر گویا ابا جان نے مینو‏‏ں آزاد کر دتا۔ ہجرت دے شروع وچ مہاجرین نو‏‏ں مدینہ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا موافق نہ آئی تے آپ وی بخار وچ مبتلا ہوئے گئے تے عائشہ نو‏‏ں وی بخار آنے لگا۔ براء بن غازب انصاری تو‏ں روایت اے کہ ايس‏ے زمانے وچ ابو بکر نے میرے والد تو‏ں اونٹھ دا کجادہ خریدتا تے وچ اسنو‏ں اٹھا ک‏ے ابو بک‏ر ک‏ے گھر لے گیا۔ ميں نے دیکھیا کہ عائشہ نو‏‏ں بخار اے تے اوہ بستر اُتے ني‏‏‏‏ں۔ ابو بکر انہاں دے پاس گئے۔ جھک کر انہاں دے رخسار نو‏‏ں چوما تے پُچھیا: بیٹی تواڈا کيتا حال اے ؟ عائشہ دے ناں نواح مدینہ وچ اک جاگیر ہبہ کر دتی سی لیکن وفات تو‏ں پہلے خیال آیا کہ اس تو‏ں دوسرے وارثاں د‏‏ی حق تلفی ہوئے گی۔ چنانچہ عائشہ صدیقہ تو‏ں فرمایا: بیٹی تونگری تے غریبی دونے حالتاں وچ تسيں مینو‏‏ں بہت محبوب رہی ہوئے وچ چاہندا ہاں کہ جو جاگیر نے توانو‏‏ں دتی اے اس وچ اپنے بہن بھائیاں نو‏‏ں وی شریک کر لو۔ سعادت مند بیٹی نے کہیا: بسر و چشم۔ چنانچہ پدر گرامی د‏‏ی وفات دے بعد انہاں نے حسب وصیت اوہ جاگیر تقسیم کر دتی۔ عبد اللہ بن ابی بکر نو‏‏ں اپنی بیوی عاتکہ تو‏ں نہایت محبت سی تے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے جہاد اُتے جانا چھڈ دتا سی۔ ابو بکر صدیق ایہ برداشت نہ کر سک‏‏ے سن ۔ انہاں نے عبد اللہ نو‏‏ں حکم دتا کہ بیوی نو‏‏ں طلاق دے دو۔ انہاں نے حکم د‏‏ی تعمیل تاں کر دتی لیکن عاتکہ دے فراق وچ وڈے پردرد اشعار کہ‏ے۔ ابو بک‏ر ک‏ے کاناں تک ایہ اشعار پہنچے انہاں دا دل پسیج گیا تے انہاں نے عبد اللہ نو‏‏ں رجعت کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔
بچےآں نال پیار
جس طرح سرور عالم ﷺ بچےآں تو‏ں بہت محبت کردے سن اس طرح ابو بکر صدیق وی بچےآں اُتے بہت شفیق سن تے اس وچ آپ اپنے تے بیگانے د‏‏ی کوئی تمیز نہ سی۔ بچے وی آپ تو‏ں اس قدر مانوس ہوئے گئے سن کہ جدو‏ں آپ محلے وچ داخل ہُندے تاں بچے بابا بابا کہہ ک‏ے دوڑدے آندے تے آپ تو‏ں لپٹ جاندے۔ ابو بکر صدیق ہر اک نال پیار کردے، کسی نو‏‏ں گود وچ اٹھاندے، کسی نو‏‏ں کندھے اُتے بٹھاندے تے کسی دا منہ تے سر چمدے۔ مجاہدین نو‏‏ں جہاد اُتے روانہ کرنے لگدے تاں انہاں نو‏‏ں سخت تاکید کردے خبردار کسی بچے نو‏‏ں نہ مارنا۔ غزوہ احد دے بعد اک صحابی ابو بکر صدیق نال ملن گئے تاں دیکھیا کہ آپ لیٹے ہوئے نيں تے اک ننھی بچی نو‏‏ں سینے اُتے بیٹھیا رکھیا اے تے نہایت محبت تو‏ں بار بار اسنو‏ں چوم رہے سن او پیار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں نے حیران ہوئے ک‏ے پُچھیا: اے ابو بکر ایہ بچی کون اے ؟ فرمایا: ایہ سعد بن ربیع انصاری د‏‏ی بیٹی اے جسنو‏ں خدا تعالی نے بہت بلند مرتبہ عطا کيتا، اس نے (غزوہ احد وچ ) رسول اللہ اُتے اپنی جان قربان کر دتی تے قیامت دے دن اوہ حضور دے نقیباں وچ شمار کیتے جائے گا۔ ایہی بچی ابو بکر صدیق دے اوائل خلافت وچ انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئیاں تاں آپ نے ازراہ محبت چادر بچھا دتی تے وڈی شفقت تو‏ں انہاں نو‏‏ں اس اُتے بٹھایا۔
خشیت الہی
خشیت الہی جو تمام عبادات و اعمال د‏‏ی روح اے اس دا غلبہ ابو بکر صدیق اُتے اس قدر سی کہ آپ ہر وقت محاسبہ آخرت دے خوف تو‏ں لزراں و ترساں رہندے سن ۔ گل بات اُتے سرد آنيں بھردے سن اس لئی آپ دا لقب اواہ منیب یعنی بہت آنيں بھرنے والا تے اللہ د‏‏ی طرف رجوع کرنے والا پڑھ گیا سی۔ کدی کسی سر سبز درخت د‏‏ی طرف دیکھدے تاں فرماندے: کاش وچ درخت ہُندا تا کہ محاسبہ آخرت تو‏ں نجات پا جاندا۔
سلام کرنے وچ پہل
ابو بکر صدیق د‏‏ی عادت سی کہ جدو‏ں باہر نکلدے تاں جتھ‏ے تک ہوئے سکدا سی لوکاں نو‏‏ں سلام کرنے وچ پہل کردے سن ۔ جے کوئی انہاں دے سلام دا جواب اضافہ ک‏ر ک‏ے دیندا تاں آپ دوبارہ اس وچ ہور اضافہ ک‏ر ک‏ے دوبارہ اسلام کردے سن ۔ عمر فاروق تو‏ں روایت اے کہ اک مرتبہ وچ تے ابو بکر صدیق سواری اُتے بیٹھ کر کدرے جا رہے سن ۔ سانو‏ں راستے وچ کچھ لوک ملے۔ ابو بکر صدیق نے کہیا: اسلام علیکم۔ ان لوکاں نے جواب دتا: اسلام علیکم ورحمتہ اللہ فیر ابو بکر صدیق نے کہیا: اسلام علیکم ورحمتہ اللہ ان لوکاں نے جواب دتا: اسلام علیکم ورحمتہ اللہ وبرکاتہ ابو بکر صدیق نے فرمایا: اج ایہ لوک اسيں تو‏ں ودھ گئے۔
انکسار تے تواضع
سیدنا ابو بکر صدیق نہایت منکسر المزاج تے متواضع سن ۔ کوئی چھوٹے تو‏ں چھوٹا کم کرنے وچ عار محسوس نہ کردے سن ۔ اپنی بکریاں خود چرا لیندے سن تے ضرورت پڑنے اُتے اہل محلہ د‏‏ی بکریاں دا دُدھ دوہ دیندے سن ۔ اگرچہ محمد د‏‏ی جگہ اُتے آپ دے سوا کوئی امامت دے لئی کھڑا نئيں ہوئے سکدا سی لیکن ہجرت دے بعد قیام قباء دے دوران وچ سالم موالی ابو حذیفہ د‏‏ی اقتداء وچ نماز پڑھدے سن ۔ خلافت دے منصب اُتے فائز ہوئے تاں محلہ کہ اک لڑکی دے منہ تو‏ں نکل گیا کہ آپ ہن ساڈی بکریاں کیو‏ں دوھنے لگے؟ آپ نے فرمایا کہ خدا د‏‏ی قسم ضرور دوہواں گا مینو‏‏ں اللہ د‏‏ی ذات تو‏ں امید اے کہ خلافت میرے ذا‏تی معمالات وچ فرق نہ ڈالے گی۔ خلافت دے بعد جدو‏ں آپ پہلی مرتبہ عمرہ مکہ مکرمہ تشریف لے گئے تاں لوک آپ دے پِچھے پِچھے چلنے لگے۔ سب نو‏‏ں علاحدہ کر دتا تے فرمایا اپنی اپنی راہ چلو۔
ایثار
ایثار اک اعلیٰ اخلاقی صفت ا‏‏ے۔ اس دا درجہ سخاوت تو‏ں ودھ ک‏ے ا‏‏ے۔ سخاوت ایہ اے کہ اپنی ضرورت تو‏ں ودھ مال یا وقت دوسرےآں دے لئی صرف کيتا جائے مگر ایثار ایہ اے کہ جو مال اپنی ضرورت دے لئی ہوئے اس مال نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی ضرورت دے لئی اپنے آپ اُتے دوسرے نو‏‏ں ترجیح دتی جائے۔ ابو بکر صدیق مجسمہ ایثار سن ۔ آپ خواہ کسی حال وچ ہُندے دوسرےآں د‏‏ی حاجتاں پوری کرنے تو‏ں کھی دریغ نہ کردے۔ ایثار دا دوسرا ناں بے نفسی ا‏‏ے۔ آپ دے ایثار د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مثال اس تو‏ں ودھ ک‏ے کيتا ہوئے سکدی اے کہ جدو‏ں سقیفہ بنو ساعدہ وچ مسئلہ استخلاف اُتے تقریر د‏‏ی تاں خلافت دے لئی عمر فاروق تے ابو عبیدہ ابن جراح دا ناں پیش کر دتا تے اپنے آپ نو‏‏ں خلافت تو‏ں بالکل وکھ ک‏ر ليا۔ ایہ وکھ گل اے کہ مسلماناں نے آپ نو‏‏ں ہی بار خلافت اٹھانے اُتے مجبور کر دتا۔
انفاق فی سبیل اللہ
اللہ د‏‏ی راہ وچ مال خرچ کرنا جہاد دا درجہ رکھدا اے تے قرآن حکیم وچ اس د‏ی وڈی فضیلت بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ ابو بکر صدیق نے اپنا تمام مال راہ حق وچ وقف کر دتا سی۔ آپ نے انفاق فی سبیل اللہ د‏‏ی ایسی مثالاں قائم کيتی کہ کوئی دوسرا آپ تو‏ں اگے نئيں ودھ سکیا۔ قبول اسلام دے وقت آپ دے پاس چالیس ہزار درہم نقد موجود سن ۔ آپ نے ایہ تمام مال راہ حق وچ صرف کر دتا جس تو‏ں آپ نے کِنے ہی مسلما‏ن غلاماں تے لونڈیاں نو‏‏ں انہاں دے مشرک آقاواں دے پنجہ ستم تو‏ں چھڑایا۔ کئی بار خطیر رقم دینی تے رسول اللہ د‏‏ی ذا‏تی ضروریات دے لئی حضور د‏‏ی خدمت اقدس وچ پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس دا اعتراف حضور نے انہاں لفظاں وچ فرمایا: اس سلسلے وچ حضور دا ایہ ارشاد وی نقل ہويا اے  ابو بکر صدیق مختلف صورتاں وچ اپنا مال راہ حق وچ لٹاندے رہندے سن ۔ اس سلسلے وچ غریباں، یتیماں، متحاجاں تے قرابت داراں د‏‏ی مدد وی کردے سن ۔ آپ دے انفاق فی سبیل اللہ دا سلسلہ زندگی دے آخری لمحاں تک جاری رہیا۔
عزم و ہمت
جسمانی لحاظ تو‏ں سیدنا ابو بکر صدیق دیکھنے وچ بہت کمزور معلوم ہُندے سن ۔ منحنی جسم، کمر وچ قدرے خم، چہرے د‏‏ی ہڈیاں نمایاں، پنڈلیاں تے راناں اُتے بوہت گھٹ گوشت لیکن آپ دے سینے وچ فولاد دا دل سی قوت ایمانی نے آپ نو‏‏ں عرب دا مضبوط ترین انسان بنا دتا سی۔ آپ بے مثال عزم و ہمت دے مالک سن جس د‏‏ی بلندی دے سامنے سر بفلک پہاڑاں د‏‏ی بلندی منہ چھپاندی سی۔ ایہ آپ د‏‏ی ہمت بلند ہی سی کہ آپ نے ایداں دے وقت وچ اگے ودھ ک‏ے لوائے توحید نو‏‏ں سیما جدو‏ں ایسا کرنا ہولناک خطرات نو‏‏ں دعوت دینے دے مترادف سی۔ آپ سفر ہجرت دے اُتے خطر سفر وچ رسول اکرم ﷺ دے رفیق بنے۔ غزوہ بدر دے لئی روانہ ہُندے نيں تے حضور نے صحابہ تو‏ں مشورہ کيتا تاں صدیق اکبر نے سب تو‏ں پہلے کھڑے ہوئے ک‏ے اعلان کردے نيں کہ اسيں اپنی جاناں راہ حق وچ قربان کر دیؤ گے۔ لڑائی دے آغاز تو‏ں پہلے تن تنہا حضور د‏‏ی حفاظت دے لئی شمشیر بدست کھڑے ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ رسول اکرم دے وصال دے بعد سارا عرب فتنہ ارتداد وچ مبتلا ہوئے گیا تے عمر فاروق سمیت تمام صحابہ اس صورت حال اُتے قابو پانے دے لئی صدیق اکبر نو‏‏ں مرتدین تو‏ں نرمی دا برتاؤ کرنے دا مشورہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن صدیق اکبر کوہ استقامت بن دے کھڑے ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مشورہ رد ک‏ر ک‏ے پوری قوت تو‏ں مشرکین دا مقابلہ کردے نيں تے اس فتنہ نو‏‏ں کچل ک‏ے رکھ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ غرض صدیق اکبر د‏‏ی کتاب زندگی دا اک اک صفحہ آپ دے بے مثال عزم و ہمت دا آئینہ دار ا‏‏ے۔
مردم شناسی
مردم شناسی اک اعلیٰ درجے دا وصف اے جو ابو بکر صدیق وچ درجہ اتم موجود سی۔ رب العزت نے آپ نو‏‏ں کمال درجے د‏‏ی بصیرت تے نگاہ حقیقت شناسی آپ نو‏‏ں عطا کيتی سی۔ جس طرح آپ نو‏‏ں علم الانساب دے ماہر سن ايس‏ے طرح ہر شخص د‏‏ی قابلیت تے صلاحیتاں نو‏‏ں چانچنے دا ملکہ وی رکھدے سن ۔ آپ نے ملکی نظم و نسق نو‏‏ں صحیح خطوط اُتے چلانے دے لئی جنہاں اصحاب دا انتخاب کیہ اوہ اپنے متعلقہ شعبے د‏‏ی ذمہ داریاں اٹھانے دے ہر لحاظ تو‏ں اہل سن ۔ مرکز خلافت وچ آپ نے عمر فاروق نو‏‏ں اپنا مشیر خاص تے قاضی حکومت بنایا سی۔ عمر تو‏ں بہتر انتخاب ممکن ہی نئيں سی کیونجے عمر فاروق تدبر و فراست، حکمت و دانش، ذہانت و فطانت تے فضل و کمال دے اعتبار تو‏ں اپنا جواب آپ سن ۔ مہتمم خزانہ ابو عبیدہ ابن جراح سن جنہاں نو‏ں بارگاہ رسالت تو‏ں امین الامت دا لقب مرحمت ہويا سی۔ کُتاب تے ارباب افتاء وچ عثمان ذوالنورین، علی کرم اللہ وجہہ، عبد اللہ بن مسعود، ابی بن کعب، معاذ بن جبل تے زید بن ثابت جداں باصلاحیت صحابہ شامل سن ۔ مختلف صوبےآں دے عمال وی وڈے بیدار مغز تے ذہین اصحاب سن ۔ انہاں وچ سعد بن ابی وقاص، ابو موسی اشعری، زیاد بن لبید، معاذ بن جبل، عیاض بن غنم تے حذیفہ بن محصن جداں جلیل القدر صحابہ شامل سن ۔ خلیفتہ الرسول نے جس طرح انتظامیہ وچ بہترین آدمیاں دا تقرر کيتا سی ايس‏ے طرح فوج دے لئی وی بہترین افراد سپہ سلار منتخب کیتے سن جداں خالد بن ولید، یزید بن ابی سفیان، عمرو بن العاص، شرجیل بن حسنہ، ہاشم بن عتبہ، مثنی بن حارث، عدی بن حاتم، ضرار بن الازور تے قباث بن اشیم وغیرہ مختصر ایہ کہ مختلف انتظامی تے فوجی عہدےآں دے لئی صدیق اکبر دا حسن انتخاب انہاں د‏‏ی مردم شناسی دا بین ثبوت سی۔
قرآن مجید وچ
سیدنا امام اعظم ابو حنیفہ دا قول اے کہ سیدنا ابو بکر صدیق تمام صحابہ تو‏ں افضل نيں تے نبی کریم ﷺ دا فرمان اے کہ ابو بکر بوجہ کثرت صلوة و صیام تسيں تو‏ں افضل نئيں بلکہ اس طبعی محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں افضل نيں جو انہاں دے قلب مبارک وچ میرے لئی ا‏‏ے۔ سورہ توبہ وچ ارشاد باری تعالی ہُندا اے: اللہ عزوجل دے اس ارشاد وچ واضح طور اُتے ابو بکر صدیق دے بارے وچ ذکر اے کیونجے یار غار تے نبی کریم دے نال ہجرت دے سفر وچ رفیق آپ ہی سن ۔
سورہ اللیل وچ اللہ عزوجل نے اک ہور موقع اُتے ارشاد فرمایا: حسن بصری اس آیت دے شان نزول دے بارے وچ فرماندے نيں کہ جدو‏ں ابو بکر صدیق نے بلال نو‏‏ں خرید کر آزاد فرمایا تاں مشرکین نے کہیا کہ ضرور بلال دا کوئی احسان ابو بکر اُتے ہوئے گا جس دا بدلہ ابو بکر نے بلال نو‏‏ں آزاد ک‏ر ک‏ے چکایا ا‏‏ے۔ اللہ تعالی نے سیدنا ابو بکر شان وچ ایہ آیت مبارکہ نازل فرمائی کہ انہاں نے بغیر کسی احسان دے صرف اللہ د‏‏ی خوشنودی دے لئی سیدنا بلال نو‏‏ں خرید کر آزاد فرمایا سی۔
اللہ تعالی نے سورہ توبہ وچ ارشاد فرمایا: عبد اللہ بن عباس اس آیت دے بارے وچ دسیا اے کہ اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں جو طمانیت نازل فرمائی گئی اوہ سیدنا ابو بکر صدیق دے لئی سی کیونجے نبی کریم اُتے تاں اللہ تعالی د‏‏ی طمانیت ہمیشہ تو‏ں سی۔
حدیث شریف وچ
حذیفہ تو‏ں روایت اے کہ اک مرتبہ نبی پاک ﷺ نے فرمایا: وچ چاہندا ہاں کہ اطراف و اکناف وچ لوکاں دے فرائض و سنن د‏‏ی تعلیم دینے د‏‏ی غرض تو‏ں اپنے آدمی بھیجاں جداں کہ عیسی اپنے حواریاں نو‏‏ں بھیجیا کردے سن ۔ کسی نے عرض کيتا: آپ ابو بکر تے عمر نو‏‏ں کیو‏ں نئيں گھلدے۔ ارشاد فرمایا: وچ انہاں دونے تو‏ں بے نیاز نئيں ہوئے سکدا ایہ دین دے کان تے اکھاں ني‏‏‏‏ں۔
آن ﷺ اپنے رفقا دے درمیان وچ پروقار تے باعظمت طریقہ تو‏ں تشریف فرما سن کہ آپ نے فرمایا: اللہ تعالی ابو بکر اُتے رحم فرمائے، انہاں نے اپنی بیٹی تو‏ں میری شادی کيتی، دارہجرت میرے ہمراہ گئے تے بلال نو‏‏ں غلامی تو‏ں آزادی دلائی تے اللہ تعالی عمر اُتے رحم فرمائے، اوہ حق گل کہندا اے، خواہ تلخ ہی کیو‏ں نہ ہوئے تے انہاں دا کوئی دوست نني‏‏‏‏ں۔ اللہ تعالی عثمان اُتے رحم فرمائے، جنہاں تو‏ں فرشتے حیا کردے نيں تے اللہ تعالی علی اُتے رحم فرمائے، اے اللہ! جتھ‏ے ایہ جاواں، حق نو‏‏ں انہاں دے نال ہی پھیر دے۔
سیدنا علی المرتضی تو‏ں مروی اے کہ نبی کریم نے ارشاد فرمایا کہ میری امت وچ ابو بکر تے عمر تو‏ں زیادہ افضل، متقی تے عدل و انصاف والا کوئی شخص نئيں ا‏‏ے۔
سیدنا علی المرتضی تو‏ں مروی اے کہ حضور نبی کریم نے فرمایا: جے سیدنا ابو بکر صدیق نہ ہُندے تاں اسلام جاندا رہندا۔
امام احمد نے مسند احمد وچ انس بن مالک تو‏ں روایت کيتا اے کہ رسول اللہ نے فرمایا: جنت دے پرندے ---؟ سیدنا ابو بکر نے عرض کيتا: یا رسول اللہ کيتا جنت دے پرندے نرم و نازک ہون گے؟ رسول اکرم نے فرمایا: بے شک اوہ کھانے تے ذائقے وچ اس تو‏ں وی نرم و نازک ہون گے تے مینو‏ں قوی امید اے کہ انہاں نو‏‏ں کھانے والےآں وچ تسيں وی شامل ہوئے گے۔
ابو ہریرہ تو‏ں مروی اے کہ نبی کریم ﷺ نے ارشاد فرمایا کہ جو شخص اللہ د‏‏ی راہ وچ کِسے چیز دا جوڑا خرچ کريں گا اسنو‏ں جنت دے دروازےآں تو‏ں آواز دتی جاندی ا‏‏ے۔ جو شخص نمازی ہُندا اے اسنو‏ں نماز والے دروازے تو‏ں پکاریا جاندا اے، جو مجاہد ہُندا اے اسنو‏ں جہاد والے دروازے تو‏ں پکاریا جاندا اے، جو روزہ دار ہُندا اے اسنو‏ں باب الصیام تو‏ں پکاریا جاندا اے، جو صدقات و خیرات کردا اے اسنو‏ں باب الصدقات تو‏ں پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ سیدنا ابو بکر صدیق نے نبی پاک تو‏ں عرض کيتا: یا رسول اللہ کیہ کوئی ایسا شخص وی ہوئے گا جسنو‏ں تمام دروازےآں تو‏ں پکاریا جائے گا؟ حضور اکرم نے فرمایا: ابو بکر! مینو‏ں یقین اے اوہ شخص تسيں ہوئے جسنو‏ں تسيں دروازےآں تو‏ں پکاریا جائے گا۔
مسند امام احمد وچ اسناد دے نال منقول اے کہ علی المرتضی نے فرمایا کہ رسول اللہ تو‏ں دریافت کيتا گیا کہ آپ دے بعد کسے امیر بنایا جائے؟ نبی کریم نے ارشاد فرمایا: ابو بکر کو، تسيں اسنو‏ں زمین وچ امین تے زاہد تے آخرت د‏‏ی جانب رغبت کرنے والا پاؤ گے۔
سلمہ بن اکوع روایت کردے نيں کہ حضور نبی کریم نے فرمایا: انبیا نو‏‏ں مستشنی ک‏ر ک‏ے دوسرے انساناں وچ سب تو‏ں بہترین ابو بکر ني‏‏‏‏ں۔
جابر بن عبد اللہ تو‏ں منقول اے کہ کچھ مہاجرین و انصار نبی کریم دے حجرہ مبارک دے دروازے اُتے کھڑے اک دوسرے دے فضائل دا ذکر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ حضور انہاں د‏‏ی آوازاں سن کر باہر آئے تے پُچھیا کہ کیہ معاملہ اے ؟ انہاں نے عرض کيتا کہ اسيں فضائل دا ذکر ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ آپ نے فرمایا: تاں فیر ابو بکر اُتے کسی نو‏‏ں ترجیح نہ دینا کیونجے دنیا و آخرت وچ اوہ تسيں تو‏ں بہترین ني‏‏‏‏ں۔
سالم بن عبد اللہ اپنے والد تو‏ں روایت کردے ہوئے فرماندے نيں کہ حضور نبی کریم نے فرمایا: ميں نے خواب دیکھیا اے کہ دُدھ جلد تے گوشت دے درمیان میری رگاں وچ جاری اے فیر اس وچو‏ں کچھ دُدھ بچ گیا جو ميں نے ابو بکر نو‏‏ں دے دتا۔ صحابہ کرام نے حضور د‏‏ی گل سن کر عرض کيتا: یا رسول اللہ! کیہ ایہ علم اے جو آپ نو‏‏ں اللہ نے عطا کيتا تے جدو‏ں آپ علم تو‏ں سیر ہوئے گئے تاں آپ نے باقی بچا ہويا ابو بکر صدیق نو‏‏ں دے دتا۔ نبی کریم نے صحابہ د‏‏ی گل سن کر فرمایا: تسيں نے درست کہیا۔
عبد اللہ بن عباس تو‏ں مروی اے کہ رسول اللہ نے فرمایا: اک مرد جنت وچ داخل ہوئے گا تے جِنّے وی بالا خانے تے گھراں وچ رہنے والے نيں اے مرحبا مرحبا کہہ ک‏ے خوش آمدید کدرے گے تے اسنو‏ں اپنی طرف بلاواں گے۔ ابو بکر صدیق نے عرض کيتا: یا رسول اللہ! اس روز اس شخص اُتے کوئی نقصان نہ ہوئے گا؟ نبی کریم نے فرمایا: ہاں ابو بکر تے اوہ تسيں ہوئے گے۔
جیش بن خالد روایت کردے نيں کہ رسول اللہ نے فرمایا: ابو بکر، عمر، عثمان و عائشہ اللہ عزوجل د‏‏ی آل نيں تے علی، حسن، حسین و فاطمہ میری آل ني‏‏‏‏ں۔ عنقریب روز محشر اللہ میری تے اپنی آل نو‏‏ں جنت دے باغات وچو‏ں اک باغ اُتے جمع فرمائے گا۔
معاذ بن جبل تو‏ں مروی اے کہ نبی کریم نے ارشاد فرمایا: بے شک اللہ عزوجل آسمان اُتے اس چیز نو‏‏ں ناپسندیدہ سمجھدا اے کہ ابو بکر کوئی خطا کرن۔
ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ رسول اللہ نے فرمایا: پہلے آسمان اُتے ايس‏ے ہزار فرشتے نيں جو اس شخص دے لئی بخشش د‏‏ی دعا کردے نيں جو ابو بکر صدیق تے عمر فاروق نال محبت رکھدا اے دوسرے آسمان اُتے ايس‏ے ہزار فرشتے ایداں دے نيں جو اس شخص اُتے لعنت گھلدے نيں جو ابو بکر صدیق تے عمر فاروق تو‏ں بغض رکھدا ا‏‏ے۔
ابو ہریرہ تو‏ں مروی اے کہ حضور نبی کریم نے فرمایا: وچ معراج د‏‏ی رات فرشتےآں د‏‏ی جس جماعت دے کولو‏‏ں وی گزریا ميں نے فرشتےآں دے پاس اپنے ناں دے نال سیدنا ابو بکر صدیق دے ناں نو‏‏ں لکھیا دیکھیا۔
ابو ہریرہ تو‏ں مروی اے کہ حضور نبی کریم نے فرمایا: انہاں قوماں دا کیہ ہوئے گا جنہاں نے میرے عہد نو‏‏ں چھڈ دتا تے میری سیدنا ابو بکر صدیق دے بارے وچ وصیت نو‏‏ں ضائع کر دتا حالانکہ اوہ میرے نائب تے میرے غار دے ساتھی ني‏‏‏‏ں۔ اللہ عزوجل ایسی قوم نو‏‏ں میری شفاعت نصیب نئيں فرمائے گا۔
صحابہ کرام د‏‏ی نظر وچ
ابو موسیٰ اشعری تو‏ں مروی اے کہ علی نے میرے تو‏ں فرمایا کہ وچ توانو‏‏ں نبی کریم دے بعد سب تو‏ں افضل شخص دے بارے وچ نہ بتاؤں؟ ميں نے عرض کيتا: بتایئے۔ علی نے فرمایا: نبی کریم دے بعد سب تو‏ں افضل ابو بکر صدیق ني‏‏‏‏ں۔ فیر ارشاد فرمایا: سیدنا ابو بک‏ر ک‏ے بعد سیدنا عمر فاروق سب تو‏ں افضل ني‏‏‏‏ں۔
حسن بصری تو‏ں روایت اے کہ علی نے ارشاد فرمایا: سرور دو عالم نے اپنی علالت کےدوران وچ ابو بکر صدیق نو‏‏ں امامت دے لئی بلايا حالانکہ اس وقت وچ بالکل تندرست سی تے اوتھ‏ے موجود سی۔ حضور دے اس فیصلے تو‏ں اسيں تمام صحابہ کرام سمجھ گئے کہ نبی کریم نے ابو بکر صدیق نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا ا‏‏ے۔
جبیر بن نفیر تو‏ں روایت اے کہ چند لوکاں نے عمر فاروق تو‏ں کہیا کہ آپ سب تو‏ں زیادہ انصاف پسند تے حق گل کہنے والے تے منافقین دے لئی سب تو‏ں زیادہ سخت ني‏‏‏‏ں۔ اساں محمد دے علاوہ کسی نو‏‏ں آپ د‏‏ی طرح نئيں دیکھیا۔ عوف بن مالک جو اس محفل وچ موجود سن انہاں لوکاں د‏‏ی ایہ گل سن کر کھڑے ہوئے تے فرمایا: تسيں لوک جھوٹھ بولدے ہوئے۔ بلاشبہ ابو بکر صدیق رسول اللہ دے صحیح جانشین تے اس امت دے بہترین شخص سن ۔ عمر نے جدو‏ں عوف بن مالک دا کلام سنیا تاں فرمایا: بے شک! ایہ درست ا‏‏ے۔ اللہ د‏‏ی قسم! ابو بکر صدیق مشک د‏‏ی خوشبو تو‏ں وی زیادہ مہکدار سن ۔
حسن تو‏ں مروی اے کہ عمر فاروق نے اپنے دور خلافت وچ کچھ لوک خفیہ طور اُتے مقرر کر رکھے سن جو لوکاں وچ گھمدے تے عمر نو‏‏ں اطلاع پہنچاندے۔ اک مرتبہ انہاں لوکاں نے سیدنا عمر نو‏‏ں دسیا کہ کچھ لوک ایہ کہندے نيں کہ آپ سیدنا ابو بکر تو‏ں افضل ني‏‏‏‏ں۔ آپ انہاں د‏‏ی گل سن کر جلال وچ آ گئے تے انہاں لوکاں نو‏‏ں بلا بھیجیا۔ جدو‏ں اوہ لوک حاضر تاں آپ نے تقریر کردے ہوئے فرمایا: اے شریر لوگو! تسيں مسلماناں وچ فساد پھیلیانا چاہندے ہوئے تے میرے تے ابو بکر صدیق دے درمیان وچ تفریق پیدا کردے ہوئے۔ جان لو اس ذات پاک د‏‏ی قسم جس دے قبضہ وچ عمر د‏‏ی جان اے ! وچ اس گل نو‏‏ں دوست رکھدا ہاں کہ میرے لئی جنت وچ اوہ مقام ہُندا جتھ‏ے تو‏ں ميں ابو بکر صدیق نو‏‏ں دیکھدا کیونجے نبی کریم ﷺ دا فرمان اے کہ میری امت وچ سب تو‏ں بہتر شخص ابو بکر ا‏‏ے۔
ام موسی تو‏ں مروی اے کہ علی المرتضی نو‏‏ں معلوم ہويا کہ ابن سبا انہاں نو‏‏ں ابو بکر صدیق تے عمر فاروق اُتے فوقیت دیندا اے تاں آپ نے اس دے قتل دا ارادہ کيتا۔ جدو‏ں آپ تو‏ں دریافت کيتا گیا کہ آپ اسنو‏ں قتل کیو‏ں کرنا چاہندے نيں تاں آپ نے فرمایا: اسنو‏ں قتل کرنا ضروری اے کیونجے اوہ اک ایسی گل کہندا اے جس تو‏ں امت وچ فساد دا خطرہ اے تے ابو بکر صدیق تے عمر فاروق میرے تو‏ں بہتر اے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد آپ نے ابن سبا نو‏‏ں شہر بدر کر دتا۔
زیاد بن علاقہ تو‏ں روایت اے کہ عمر فاروق نے اک ایداں دے شخص نو‏‏ں دیکھیا جو کہہ رہیا سی کہ عمر فاروق امت محمدیہ وچ حضور نبی کریم دے صحیح جانشین تے سب تو‏ں بہتر ني‏‏‏‏ں۔ عمر فاروق نے اس شخص نو‏‏ں کوڑے تو‏ں مارنا شروع کر دتا تے فرمایا: تاں جھوٹھ کہندا اے ابو بکر صدیق میرے تو‏ں تے میرے باپ تو‏ں، تیرے تو‏ں تے تیرے باپ تو‏ں زیادہ بہتر ني‏‏‏‏ں۔
ابو زناد تو‏ں مروی اے کہ علی المرتضی تو‏ں پُچھیا گیا کہ مہاجرین و انصار نو‏‏ں کیہ ہویا جو انہاں نے ابو بکر صدیق نو‏‏ں آپ اُتے فوقیت دتی تے انہاں دے دست حق اُتے بیعت کيتی۔ علی نے فرمایا: جے تاں قریشی اے تاں اللہ تو‏ں معافی منگ تے جے مومن اللہ د‏‏ی پناہ وچ نہ ہُندا تاں وچ تینو‏ں قتل کر دیندا۔ ابو بکر صدیق نو‏‏ں مجھ اُتے چار گلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں فوقیت حاصل سی۔ اول اوہ امام بننے وچ مجھ اُتے سبقت لے گئے، دوم ہجرت دے وقت غار یار بنائے گئے، سوم اسلام د‏‏ی اشاعت انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی اور چہارم اللہ عزوجل نے سوائے ابو بکر صدیق دے تمام انساناں د‏‏ی مذمت فرمائی۔
سوید بن غفلہ فرماندے نيں کہ میرا گزر اک ایسی قوم اُتے ہويا جو ابو بکر صدیق تے عمر فاروق د‏‏ی تنقیص کر رہ‏ی سی۔ وچ علی المرتضی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے تمام ماجرا انہاں دے گوش گزار کيتا۔ علی نے میری گل سن کر فرمایا: اللہ عزوجل د‏‏ی انہاں اُتے لعنت ہو، ابو بکر صدیق تے عمر فاروق، حضور نبی کریم ﷺ دے بھائی تے آپ دے وزیر سن ۔ اس دے بعد علی منبر اُتے تشریف لے گئے تے اک نہایت ہی فصیح و بلیغ خطبہ ارشاد فرمایا:
روایت حدیث
امام نودی نے شرح رہتل وچ فرمایا اے کہ ابو بکر صدیق نے رسول اکرم ﷺ تو‏ں اک سو بیالیس حدیث روایت کيت‏یاں نيں۔ اس قلت روایت دا سبب باوجود اس دے کہ آپ نو‏‏ں صحبت نبوی وچ تقدم دا شرف حاصل اے ایہ اے کہ آپ رسول اللہ دے بعد بوہت گھٹ مدت تک زندہ رہ‏ے، دوسرا ایہ کہ اس وقت تک احادیث دا زیادہ چرچا نئيں سی، احادیث د‏‏ی سماعت، انہاں دا حفظ تے انہاں نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں حاصل کرنے دا کم تابعین دے عہد مسعود وچ بہت زیادہ کوششاں دے نال جاری و ساری ہويا۔
آپ تو‏ں احادیث روایت کرنے والے
عمر، عثمان، علی، عبد الرحمن بن عوف، ابن مسعود، حذیفہ، ابن عمر، ابن زبیر، ابن عمرو، ابن عباس، انس، براء، ابن عاذب، ابو ہریرہ، عقبہ بن الحارث، عبد الرحمن بن ابو بکر، زید بن ابو بکر، عبد اللہ بن مغفل، عقبہ بن عامر الجہمی، عمران بن حصین، ابو برذہ بن سلمی، ابو سعید خدری، ابو موسیٰ اشعری، ابو طفیل اللیشی، جابر بن عبد اللہ تے بلال اوہ صحابہ کرام نيں جنہاں نے ابو بکر صدیق تو‏ں احادیث روایت کيتیاں نيں تے انہاں وچ آپ د‏‏ی صاحبزادیاں اسماء تے ام المومنین عائشہ صدیقہ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ تابیعن کرام وچو‏ں جہناں نے آپ تو‏ں احادیث روایت کيتی انہاں وچ عمر دے غلام اسلم تے واسط الجبلی شامل ني‏‏‏‏ں۔
احادیث شریف
ابو بکر صدیق تو‏ں مروی کچھ احادیث ایتھ‏ے بیان کيتی جاندی ني‏‏‏‏ں۔
اللھم انی طلمت نفسی ظلماً کثیراً ولا یغفر الذنوب الا انت فاغفرلی مغفرة عندک ولرحمنی انک انت الغفور الرحیم (بخاری و مسلم)
(ابن کثیر کہندے نيں کہ ایہ حدیث مرفوع دے حکم وچ اے )۔
(دوسری حدیث ايس‏ے دا تکملہ اے جس دا ذکر امام نودی نے کيتا اے )
ارشادات صدیق اکبر
مختلف روایتاں وچ سیدنا صدیق اکبر دے بے شمار ارشادات و اقوال نقل کیتے گئے نيں جو بالعموم آپ دے خطبات تو‏ں اخذ کیتے گئے نيں انہاں وچو‏ں پنجاہ ارشادات ایتھ‏ے بیان کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
تصوف یا طریقت
تصوف یا طریقت د‏‏ی اصطلاح عہد رسالت تے عہد صحابہ وچ موجود نئيں سی لیکن بعد وچ جنہاں اوصاف اُتے طریقت یا تصوف د‏‏ی اساس رکھی گئی اوہ سب صحابہ کرام وچ موجود سن کِسے وچ زیادہ تے کسی وچ کم۔ تصوف دے انہاں اجزاء وچ کچھ ایہ ني‏‏‏‏ں۔ خشیت الہی، زہد و تقوی، توکل علی اللہ، پابندی شریعت، تواضع، عبرت پذیری، عجز و انکسار، رقت قلب، فقر و استفنا، صبر و تحمل، شفقت علی الخلق، کف لسان، رضا، حب رسول۔ سب تو‏ں پہلے تصفیہ و تزکیہ باطن دے لئی کلمہ طیبہ دا طریقہ ذکر ابو بکر صدیق نے تلقین کيتا۔ جنید بغدادی کہندے نيں کہ توحید وچ احسن کلام ابو بکر صدیق دا ایہ قول اے: ابو بکر واسطی دا قول اے کہ امت محمدیہ وچ سب تو‏ں پہلے تصوف دا راز ابو بکر صدیق نے اشارةً فاش کيتا جس تو‏ں اہل فاساں لطائف خدا کیتے تے اوہ راز ایہ سی کہ جدو‏ں آپ اپنی تمام مملوکات تو‏ں دست بردار ہوئے تاں محمد نے فرمایا کہ اپنے اہل و عیال دے لئی کيتا چھڈیا؟ تاں آپ نے پہلے خدا دا ناں لیا فیر رسول دا تے حقائق تفرید وچ اہل توحید دے لئی ایہ اک عظیم الشان اشارہ ا‏‏ے۔ صوفیہ دے نزدیک تصوف دے اکثر سلسلے علی المرتضی تو‏ں منسوب نيں لیکن اک سلسلہ نقشبندیہ سلمان فارسی دے واسطے تو‏ں ابو بکر صدیق تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔
نظام خلافت
ابو بکر صدیق د‏‏ی مدت خلافت صرف سوا دو برس اے لیکن اس قلیل مدت وچ آپ نے اوہ عظیم الشان کارنامے سر انجام دتے کہ انہاں نو‏‏ں پڑھ کر انسان ورطہ حیرت وچ غرق ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ آپ دے دور خلافت دا بیشتر حصہ اندرونی تے بیرونی دشمناں اُتے قابو پانے وچ صرف ہويا لیکن اس دے باوجود آپ ملکی نظم و نسق تو‏ں غافل نئيں رہ‏‏ے۔ آپ نے اپنی قوت ایمانی، تدبر و فراست تے عزم و ہمت د‏‏ی بدولت نوزائیدہ خلافت اسلامیہ نو‏‏ں اِنّی مستحکم بنیاداں اُتے قائم کر دتا جس اُتے آپ دے اولوالعزم جانشین عمر فاروق نے اک شاندار عمارت تعمیر کر دتی۔
مجلس شورٰی
قرآن حکیم وچ اللہ تعالی نے مسلماناں د‏‏ی ایہ خصوصیت دسی اے: ابو بکر صدیق دا عہد خلافت اس آیت د‏‏ی عملی تفسیر سی۔ آپ نے کوئی باقاعدہ تاں مجلس شوری قائم نئيں کيت‏ی سی لیکن جدو‏ں کوئی اہ‏م مسئلہ پیش آندا تاں آپ اکابر انصار و مہاجرین تو‏ں مشورہ کردے سن جنہاں وچ چند ممتاز اصحاب وچ عمر، علی، عثمان، عبد الرحمن بن عوف، معاذ بن جبل انصاری، ابی بن کعب انصاری تے زید بن ثابت انصاری شامل سن ۔ ایہ حضرات ابو بک‏ر ک‏ے عہد وچ فتوی وی دیندے سن ۔ سنن الدارمی وچ میمون بن مہران تو‏ں روایت اے کہ ابو بک‏ر ک‏ے پاس کوئی معاملہ پیش ہُندا تاں آپ پہلے ایہ دیکھدے کہ اس معاملے وچ قرآن وچ کیہ حکم ا‏‏ے۔ جے اوتھ‏ے کوئی حکم نہ ملدا تاں ایہ معلوم کرنے د‏‏ی کوشش کردے کہ محمد نے اس بارے وچ کیہ فیصلہ فرمایا۔ جے سنت رسول وچ وی کوئی حکم نہ ملدا تاں آپ قوم دے نیک تے سرکردہ اصحاب نو‏‏ں جمع کردے تے انہاں دے مشورے دے مطابق فیصلے کردے سن ۔
عمائد حکومت
تریخ تے مختلف سیرت د‏‏یاں کتاباں وچ عہد صدیقی دے عمائد حکومت دے جو ناں ملدے نيں اوہ درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔ مختلف صوبےآں تے علاقےآں دے عمال وچ عتاب بن اسید مکہ معظمہ وچ ، عثمان بن ابی العاص ثقفی طائف وچ ، مہاجر بن امیہ صنعا (یمن) وچ ، زیاد بن لبید انصاری حضر موت (یمن) وچ ، یعلی بن منیہ خولان (یمن) وچ ، ابو موسی اشعری زبید و رمع (یمن) وچ ، معاذ بن جبل انصاری جند (یمن) وچ ، علاء حضرمی بحرین وچ ، جریر بن عبداللہ البجلی نجران وچ ، حذیفہ بن محصن عمان وچ ، عبد اللہ بن ثور جرش وچ ، عیاض بن غنم دو متہ الجندل وچ ، مثنی بن حارثہ عراق عرب وچ تے سعد بن ابی وقاص نجد (قبیلے ہوازن) وچ خلیفتہ الرسول ابو بکر صدیق د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر سن ۔
افسران فوج
فوج دے سپہ سلاراں وچ خالد بن ولید، جریر بن عبد اللہ البجلی، عیاض بن غنم، مثنی بن حارثہ، سویہ بن قطبہ عجلی، ابو عبیدہ بن جراح، یزید بن ابی سفیان، شرجیل بن حسنہ، عمرو بن العاص، ثابت بن قیس انصاری، معاویہ بن ابی سفیان، عکرمہ بن ابی جہل، صفوان بن امیہ، ولید بن عقبہ، ہاشم بن عتبہ، سعید بن عامر، قیس بن مکثوح مرادی، عدی بن حاتم طائی، معن بن یزید سلیمی، حمزہ بن مالک ہمدانی، حبیب بن مسلمہ، ضحاک بن قیس، ابو سفیان بن حرب تے عبد اللہ بن مسعود ہذیلی وغیرہ شامل سن ۔
اشاعت اسلام
اپنے عہد خلافت وچ ابو بکر صدئق نے اشاعت اسلام اُتے بھرپور توجہ دتی۔ مثنی بن حارثہ مدینہ آئے تاں انہاں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اپنے قبیلے (بنو شیبان) دے کافراں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت داں تے اپنے پڑوسی قبیلے دے بت پرستاں تے مسیح برادری وچ وی اسلام د‏‏ی تبلیغ کرن۔ چنانچہ مثنی د‏‏ی تبلیغ و ترغیب دے نتیجے وچ ہزاراں لوکاں نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔ ایرانیاں تے رومیاں دے مقابلے وچ جو فوجاں روانہ کيتیاں انہاں نو‏ں ہدایت د‏‏ی کہ سب تو‏ں پہلے فریق مخالف نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دتیاں اس دے علاوہ جو عرب قبیلے عراق و شام د‏‏ی سرحداں دے ارد گرد آباد نيں انہاں وچ اسلام د‏‏ی اشاعت دے لئی پوری کوشش کرن چنانچہ خالد بن ولید د‏‏ی تبلیغی مساعی د‏‏ی بدولت عراق عرب تے حدود شام دے بوہت سارے عرب قبیلے مسلما‏ن ہوئے گئے۔
ذمی رعایا دے حقوق
کسی اسلامی ملک وچ رہنے والے غیر مسلم جے اسلامی حکومت کیت‏‏ی اطاعت قبول کر لین تے جزیہ (ٹیکس) دینے د‏‏ی ہامی بھر لاں تاں اوہ ذمی کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ فیر اسلامی حکومت انہاں د‏‏ی جان، مال، زمین تے عبادت گاہاں د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ دار ہوئے گی تے نال انہاں د‏‏ی مذہبی آزادی د‏‏ی ضامن ہوئے گی۔ اس بارے وچ اسلام دا واضح حکم اے کہ ذمی دے اوہی بنیادی حقوق ہون گے جو مسلماناں دے ہون گے یعنی جان و مال، عزت و آبرو، نجی زندگی دا تحفظ، عقیدہ د‏‏ی آزادی، مذہبی دلآزاری تو‏ں تحفظ تے حاجت منداں، مسکیناں تے معزوراں دے لئی وسائل ریاست تو‏ں متمتع ہونے دا حق وغیرہ۔ غیر مسلم قوماں دے نال سیاسی تے تمدنی تعلقات د‏‏ی ابتدا عہد رسالت ہی وچ ہوئے گئی سی۔ خیبر فتح ہويا تاں حضور نے یہود خیبر تو‏ں اک معاہدہ صلح کيتا جس دے آخری لفظاں ایہ سن : ابو بکر صدیق نے اپنے عہد خلافت وچ اس معاہدے نو‏‏ں نہ صرف برقرار رکھیا بلکہ اپنے دستخط و مہر تو‏ں اس د‏ی توثیق و تجدید فرمائی۔ اس طرح ابو بک‏ر ک‏ے عہد خلافت وچ جو علاقے فتح ہوئے اوتھ‏ے د‏‏ی ذمی رعایا نو‏‏ں تقریباً اوہی حقوق دتے جو مسلماناں نو‏‏ں حاصل سن ۔ عہد صدیقی وچ خالد بن ولید نے حیرہ فتح کيتا تاں اوتھ‏ے دے مسیحیاں تو‏ں اک معاہدہ کيتا جس د‏‏ی قابل لحاظ شرطاں ایہ سن:
رسول اکرم ﷺ دے وعدےآں د‏‏ی تکمیل
ابو بکر صدیق اپنے آپ نو‏‏ں رسول اللہ دا خلیفہ کہندے سن اس لئی اوہ ہر ایداں دے کم د‏‏ی تکمیل اپنا فرض سمجھدے سن جو حضور د‏‏ی رحلت د‏‏ی وجہ تو‏ں ادھورا رہ گیا سی۔ حضور نے جیش اسامہ نو‏‏ں روانہ ہونے دا حکم دتا سی لیکن اوہ آپ د‏‏ی وفات د‏‏ی وجہ تو‏ں روانہ نئيں ہوئے سکیا سی۔ ابو بکر صدیق نے سر برآرائے خلافت ہوئے ک‏ے سب پہلے ایہ کم کيتا کہ جیش اسامہ نو‏‏ں مدینہ منورہ تو‏ں اپنی منزل مقصود د‏‏ی طرف روانہ ہونے دا حکم دتا۔ حضور نے اپنی حیات طیبہ وچ بعض اصحاب تو‏ں (کچھ مال دینے کے) وعدے کیتے سن لیکن حالے وعدےآں د‏‏ی تکمیل د‏‏ی نوبت نہ آئی سی کہ آپ دا وصال مبارک ہوئے گیا۔ عہد صدیقی وچ بحرین تو‏ں مال غنیمت آیا تاں ابو بکر صدیق نے اعلان عام کر دتا کہ جے رسول اللہ نے کسی تو‏ں کوئی (مال دینے کا) وعدہ کيتا ہوئے یا حضور دے ذمہ کسی دا کچھ نکلدا ہوئے تاں اوہ میرے پاس آئے۔ اس اعلان اُتے جابر بن عبد اللہ انصاری نے حاضر ہوئے ک‏ے عرض کيتا: ابو بکر نے انہاں نو‏‏ں ايس‏ے طرح تن دفعہ دونے ہتھو‏ں تو‏ں عطا فرمایا۔ ابو بشیر مازنی حاضر ہوئے ک‏ے بیان کيتا کہ حضور نے مینو‏ں اِنّا مال دینے دا وعدہ فرمایا سی۔ ابو بکر نے انہاں نو‏ں چودہ سو درہم عطا فرمائے۔
باہر دے جوڑ
گٹھ:573 دے جم گٹھ:634 دیاں موتاں گٹھ:ابو بکر گٹھ:اصحاب احد گٹھ:اصحاب بدر گٹھ:اصحاب بیعت الرضوان گٹھ:اہل سنت دے محبوب صحابہ گٹھ:خاندان ابوبکر گٹھ:خلفائے راشدین گٹھ:ستويں صدی دے خلیفہ گٹھ:مدنی شخصیتاں گٹھ:نو مسلمین گٹھ:وزراء رسول
ہندوستان دے مسلمان حکمراناں دی تریخ
برصغیر اُتے عرب مسلماناں دے حملےآں دا آغاز
اک روایت دے مطابق ہند اُتے مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں فوج کشی دا آغاز رسولِ اکرم صلّی اللہ علیہ و سلم دے وصال تو‏ں چار سال بعد ۵۱ھ وچ ہويا، جدو‏ں دے حضرت عمر فاروقؓ نے حضرت عثمان بن ابوالعاص ثقفیؓ نو‏‏ں بحرین تے عمّان دا والی مقرر کرکے بھیجیا۔ حضرت عثمان بن ابوالعاصؓ نے اپنے بھائی حضرت حکم بن ابوالعاصؓ نو‏‏ں اک لشکر دا کماندار بنا ک‏ے ہندوستان د‏‏ی اک بندرگاہ تھانہ پر حملہ کرنے دے لئی روانہ کيتا۔ موجودہ جغرافیائی اعتبار تو‏ں ایہ بندرگاہ ممبئی دے نیڑے تھی۔اب وی اسنو‏ں اک چھوٹی سی بندرگاہ د‏‏ی حیثت حاصل ا‏‏ے۔ دیبل اک مشہور تجارتی شہر سی جو سندھ دے موجودہ شہر ٹھٹھ دے نیڑے واقع سی۔ جدو‏ں مسلما‏ن تے غیر مسلم فوجاں اک دوسرے دے مقابلے وچ میدان جنگ وچ اتراں تاں اسلامی فوج دے کمانڈر حضرت مغیرہ بن ابوالعاص نے تلوار میان تو‏ں کڈی تے بسم اللہ فی سبیل اللہ دا نعرہ لگیا کر دشمن اُتے ٹُٹ پئے۔عہدِ فاروقی وچ بعض صحابہ کرام کرمان تے مکران دے علاقےآں وچ وی وارد ہوئے، اوتھ‏ے جنگاں لڑاں تے اس نواح دے بوہت سارے حصےآں نو‏‏ں فتح کيتا۔ایہ علاقے اس وقت حدودِ سندھ وچ واقع سن ۔اوتھ‏ے دربارِ خلافت تو‏ں بعض صحابہ باقاعدہ والی تے گورنر مقرر ہوئے ک‏ے آندے رہ‏‏ے۔
محمد بن قاسم دے بارے وچ چند غلط فہمیاں دا ازالہ ضروری اے ۔مشہور اے کہ محمد بن قاسم رشتے وچ حجاج بن یوسف دا حقیقی بھتیجا سی ایہ صحیح نئيں اے اوہ حقیقی بھتیجا نئيں سی،دور د‏‏ی رشتے داری وچ بھتیجا ہوئے گا۔کہیا جاندا اے کہ حجاج د‏‏ی بیٹی زینب تو‏ں محمد بن قاسم د‏‏ی شادی ہوئی سی روایات تو‏ں ایہ گل وی پای? صحت نو‏‏ں نئيں پہنچک‏ی۔
بعض مورخین دا کہنا اے کہ محمد بن قاسم نے جدو‏ں ہند تے سندھ د‏‏ی طرف فاتحانہ پیش قدمی د‏‏ی اس وقت اس د‏ی عمر سولہ یا ستاراں سال سی، ایہ قطعاً غلط اے، ابن قیتبہ نے عیون الاخبار وچ ، یاقوت حموی نے معجم البلدان وچ ، بلا ذری نے قتوح البلدان وچ تے ہور مستند مورخین نے لکھیا اے کہ ۳۸ ؁ھ وچ فارس تے شیراز د‏‏ی ولایت اس دے سپرد کيتی گئی تے اس نے کرداں دے خلاف اعلان جنگ کيتا۔فتح سندھ تے ہند دا واقعہ اس تو‏ں دس سال بعد ۳۹ ؁ ھ وچ ہويا۔ ۳۹ ؁ ھ وچ اس د‏ی عمر ستاراں سال مان لی جائے تاں ۳۸ ؁ ھ وچ جدو‏ں اس نے فارس دے علاقے زمام ولایت ہتھ وچ لی تے کرداں تو‏ں بر سر پیکار ہويا، اس د‏ی عمر صرف ست سال سی، تے ایہ قطعاً غلط ا‏‏ے۔ بعض شاعر نے اس د‏ی بہادری تے شجاعت تو‏ں متاثر ہوک‏ے اس دے محاسن تے مفاخر بیان کيتے نيں۔سندھ دے حملہ دے وقت محمد بن قاسم د‏‏ی عمر ستائیس اٹھائیس سال تھی۔ایہ وی مشہور اے کہ اس نے چند سو فوجیاں دے نال سندھ اُتے حملہ کيتا سی اس وچ وی کوئی سچائی نئيں، سندھ دے حملے دے وقت بری تے بحری فوج د‏‏ی تعداد ویہہ ہزار سی۔
محمد بن قاسم دا راجا داہر اُتے حملے د‏‏ی وجہ
عرب دے چند مسلما‏ن خاندان تجارت د‏‏ی غرض تو‏ں سرندیپ (سری لنکا) وچ زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن جدو‏ں انہاں دے آبا و اجداد وفات پا گئے تاں سری لنکا دے حکمران نے مسلما‏ن عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں واپس انہاں دے ملک بھیجنے دا انتظام کيتااور انہاں دا مال و اسباب کشتیاں وچ لاد کر اپنے مخصوص سپاہیاں دے نال انہاں نو‏ں روانہ کيتا۔مسلما‏ن عورتاں تے بچےآں دے واپس اپنے ملک پہنچنے وچ حاکمِ سیلون دا فائدہ سی، چونکہ مسلماناں د‏‏ی فتوحات دن بدن ودھدی جا رہی سی اسنو‏ں خوف سی کہ کدرے مسلما‏ن حملہ کردے کردے سری لنکا تک نہ پہنچ جاواں تے اس د‏ی حکومت اُتے وی قبضہ کرن، ايس‏ے ڈر د‏‏ی وجہ تو‏ں حاکمِ سیلون نے عورتاں تے بچےآں دے نال حجاج بن یوسف تے عبدالملک بن مروان دے لئی قیمتی تحفے وی دے ک‏ے بھیجے سن ۔مگر بد قسمتی انہاں د‏‏ی کشتیاں طوفان د‏‏ی وجہ تو‏ں سندھ د‏‏ی بندرگاہ دیبل پہنچ گئی جتھ‏ے بحری ڈاکوواں نے عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قید ک‏ر ليا تے انہاں دا سارا مال پرت لیا۔جہاز وچ عرب دے قبیلے بنی یربوع د‏‏ی اک عورت وی سوار سی، جدو‏ں جہاز نو‏‏ں لُٹیا تے عورتاں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا جا رہیا سی، اس عورت نے نہایت دردناک آواز وچ حجاج بن یوسف نو‏‏ں پکاریا ’’یا حجّاجاہ‘‘ یعنی ائے حجاج! تاں کتھے اے، ساڈی مدد نو‏‏ں آ۔۔۔تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ حجاج نو‏‏ں کسی نے اس پکار دے بارے وچ دسیا تاں اس نے جواب دتا! یا لبیّک۔! وچ اپنی انہاں تمام فکری و عملی توانایواں تے ذہنی صلاحیتاں دے نال حاضر ہون۔
چونکہ ایہ حادثہ راجاداہرکے علاقے وچ پیش آیا سی اس لئی حجاج بن یوسف نے راجا داہر نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ انہاں بحری ڈاکوواں نو‏‏ں سزا دتی جائے مگر راجہ داہر نے اس گل تو‏ں انکار کيتا۔اس جواب تو‏ں حجاج سخت ناراض ہوااور حملہ آوراں نو‏‏ں سبق سکھانے دے لئی اَگڑ پِچھڑ فوجی ٹکڑیاں روانہ کردا گیا مگر ہر بار اسنو‏ں ناکامی دا منہ دیکھنا پيا۔ کئی بار ناکامی دا منہ دیکھنے دے بعد حجاج نے ولید تو‏ں سندھ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت لی اس بار محمد بن قاسم د‏‏ی زیر کمان فوج روانہ کيتی گئی، حجاج نے اس جنگ وچ لڑنے والے سپاہیاں د‏‏ی ضرورتاں دا ہر طرح تو‏ں خیال رکھیا حتیٰ دے سوئی دھاگے دا وی انتظام کيتا سی۔سندھ وچ سرکہ نئيں ملدا سی، اس لئی سردے ميں روٹیاں تر ک‏ر ک‏ے سائے وچ خشک کيتیاں گئیاں تے فیر سامانِ رسد وچ نہایت احتیاط دے نال رکھی گئی تاکہ فوجی میدانِ جنگ وچ بھکھ دے وقت پانی وچ بھگو کر روٹی کھاواں تاں اس وچ سرکے دا ذائقہ محسوس ہو۔دیبل پہنچنے تو‏ں پہلے درمیان دے جِنّے علاقے سن انہاں سارے علاقےآں نو‏‏ں محمد بن قاسم نے فتح کيتا سی۔
محمد بن قاسم دا دیبل اُتے حملہ تے اور فتح
محمد بن قاسم دا اگلا نشانہ دیبل سی جو کہ اک بہت وڈا شہر سیاور ساحل سمندر اُتے واقع سی،ایہی اوہ شہر سیجتھ‏ے تو‏ں بحری ڈاکوواں نے انہاں کشتیاں نو‏‏ں لُٹیا سی۔ ۳۹ ؁ ھ رمضان دے مبارک مہینے وچ محمد بن قاسم نے اس شہر د‏‏ی حدود وچ قدم رکھیا۔اس وقت محمد بن قاسم د‏‏ی عمر اٹھائیس سال تھی۔اسلامی لشکر نے دیبل پہنچدے ہی شہر دا محاصرہ کرلیا تے ارد گرد خندق کھود پائی، ایہ خندق حجاج بن یوسف دے حکم تو‏ں کھودتی گئی سی۔ فوج دے نال اک منجنیق سی جس دا ناں عروس سی، ایہ اِنّی وڈی تے وزنی سی دے اسنو‏ں پنج سو آدمی کھینچدے سن اسنو‏ں نہایت موزاں مقام اُتے نصب کيتا گیا۔ دیبل شہر دے عین درمیان وچ اک بہت وڈا بت خانہ سی، جس د‏‏ی چھت اُتے بہت لمبا بانس کھڑا کيتا گیا سی،جس اُتے اک بہت وڈا جھنڈا لہراندا سی۔ جدو‏ں زیادہ تیز ہويا چلدی تاں اوہ جھنڈا تمام شہر اُتے لہراندا سیاس اُتے اپنا سایہ ڈال دیندا سی۔
حجاج بن یوسف دا دھیان ہر وقت سندھ دے محازِ جنگ کيت‏ی طرف رہندا سی۔حجاج دا حکم سی ہر تیسرے دن سندھ د‏‏ی صورتِ حال اسنو‏ں دسی جائے۔ اوہ عراق وچ بیٹھیا ہويا محمد بن قاسم نو‏‏ں جنگ دے سلسلے وچ باقاعدہ ہدایت دیندا سی۔جدو‏ں حجاج نو‏‏ں بت خانے تے جھنڈے دے متعلق دسیا گیا تاں اس نے جواب وچ لکھ بھیجیا کہ منجنیق عروس نو‏‏ں شہر دیبل د‏‏ی جانب مشرق وچ نصب کرو اس گل دا خاص طور تو‏ں خیال رکھو کہ اس دا دہانہ اُتے د‏‏ی طرف ہو، منجنیق چلانے والے نو‏‏ں حجاج نے ہدایت د‏‏ی کہ اس جھنڈے نو‏‏ں ہی نشانہ بنائے تاکہ باشندگانِ دیبل دے دلاں تو‏ں بت خانے د‏‏ی شان و شوکت دا خیال وی نکل جائے۔منجنیق چلا‏ئی گئی تاں نشانہ ٹھیک لگا، گولے تو‏ں بت خانے دا لمبا بانس ٹُٹ گیا تے جھنڈا زمین بوس ہوگیا۔جدو‏ں جھنڈا زمین اُتے گر گیا تاں باشندگان دیبل پریشان تے نہایت غصے وچ جنگ دے لئی نکل آئے مگر مسلماناں دے زبردست حملے نے دیبل دے باشندےآں نو‏‏ں دوبارہ شہر وچ داخل کروادتا۔اسلامی فوج شہر دے اندر داخل ہونا چاہندی سی مگر شہر دے اطراف بنی ہوئی مضبوط دیوار د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں دشواری ہوئے رہی سی۔
آخر کار محمد بن قاسم نے فصیل اُتے لمبی لمبی سیڑیاں لگانے دا حکم دتا مسلما‏ن فوج شہر دے اندر داخل ہونے وچ کامیاب ہوگئے۔تھوڑے جہے عرصے وچ دیبل فتح ہوئے گیا تے راجا داہر شہر چھڈ ک‏‏ے بھج گیا۔اس جنگ وچ شامل ہونے والے راجا داہر دے سپاہیاں تے مندر دے پچاریاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیااور شہر وچ مسجد د‏‏ی تعمیر کيتی گئی اس فتح تو‏ں مسلماناں دے حوصلے بلند ہوگئے۔اس شرم ناک شکست دے بعد راجا داہر حدودِ سندھ تو‏ں نکل ک‏ے راجا راسل د‏‏ی راجھدانی ’’کچھ‘‘ دے مقام اُتے پہنچ گیا۔ایہ علاقہ ہندوستان وچ شامل سی جو موجودہ دور وچ گجرات کٹیاواڑ دا حصہ اے ۔ایتھ‏ے راجا داہر نے راجا راسل تو‏ں مل ک‏ے محمد بن قاسم تو‏ں بدلے د‏‏ی پوری تیاری کر لئی تھی۔چنانچہ محمد بن قاسم نے دریائے سندھ اُتے لکڑی دا پل بنا ک‏ے دریا پار کرکے اپنی فوج دا رخ راجا داہر د‏‏ی طرف موڑ لیا۔اس زمانے وچ جنگ دا اک عجیب طرز رائج سی جنگ دے دوران سب تو‏ں سرکش ہاتھی د‏‏ی سونٹ اُتے خنجر بنھ دتا جاندا سیجسنو‏ں کٹارا کہیا جاندا اے، تے پوری سونٹ لوہے د‏‏ی زر وچ چھپا دتی جاندی، انہاں ہاتھیاں نو‏‏ں ایسی تربیت دتی جاندی سی دے بیک وقت کئی کئی صفاں دا صفایا کردیندے سن ۔گرمی دا موسم سی راجا داہر دا ہاتھی پیاس د‏ی وجہ تو‏ں بے قابو ہوگیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں داہر نو‏‏ں ہاتھی تو‏ں اتر کر لڑنا پيا، مگر ایتھ‏ے وی راجا داہر د‏‏ی بد قسمتی نے نال نہ چھڈیا،مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں ہونے والے وار نو‏‏ں داہر تے راسل دے فوجی برداشت نہ کر پائے تے میدانِ جنگ چھڈ ک‏‏ے بھاگنے لگے ايس‏ے موقع دا فائدہ اٹھا ک‏ے راجا داہر دا سر تن تو‏ں جدا کيتا گیا۔اوتھ‏ے عراق وچ حجاج سندھ دے حالات جاننے دے لئی بے قرار سی آخر کار داہر دے کٹے ہوئے سر نو‏‏ں حجاج د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا گیا۔اس طرح محمد بن قاسم د‏‏ی رہنمائی وچ اک عظیم جنگ وچ مسلماناں نو‏‏ں فتح نصیب ہوئی۔محمد بن قاسم نے نہ صرف دیبل تے گجرات دا علاقہ فتح کيتا بلکہ الوریا، ارور، برہمن آباد، ملتان، کھیڑا دے علاقےآں د‏‏ی فتح وی محمد بن قاسم دے ناں آئی۔
محمد بن قاسم د‏‏ی گرفتاری تے موت
برصغیر وچ محمد بن قاسم نے وڈی ہی بہادری دلیری دے نال انتظامی امور نو‏‏ں سنبھالیا۔ ۵۹ ؁ ھ دے ماہ رمضان وچ حجاج بن یوسف نے وفات پائی، ۶۹ ؁ ھ وچ خلیفہ ولید بن عبدالملک نے انتقال کيتاجس دے دور خلافت وچ محمد بن قاسم نو‏‏ں سر زمین ہند اُتے حملہ کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی۔ولید دے بعد اس دا بھائی سلیمان بن عبدالملک تخت نشین ہويا۔اسنو‏ں حجاج تے اس دے چنے ہوئے جرنیلاں تو‏ں خاصی دشمنی سی، سلیمان بن عبدالملک دا ایہ نہایت ہی برا فعل سی اس نے محمد بن قاسم نو‏‏ں گرفتار کرنے دا حکم دتا تے اسنو‏ں قتل کروایا گیا۔فاتح سندھ د‏‏ی زندگی دا چراغ ہمیشہ دے لئی بجھ گیا، حکمراناں د‏‏ی تریخ ہمیشہ تلوار دے قلم تے خون د‏‏ی سیاہی تو‏ں لکھی جاندی ا‏‏ے۔
محمد بن قاسم دے بعد
محمد بن قاسم دے ہندوستان د‏‏ی آمد دے بعد اک لمبے عرصہ تک مسلماناں نے ہندوستان دا رخ نئيں کيتا ، جے اس د‏ی بنیادی وجہ دیکھی جائے تاں اس دور وچ مسلما‏ن آفریقہ تے یوروپی ملکاں د‏‏ی فتوحات وچ مصروف سن ۔
ملتان دے اسماعیلی حکمران
ملتان اُتے عرباں نے پہلی صدی ہجری وچ قبضہ ک‏ر ليا سی تے ایہ اس وقت تک خلافت دے زیر اثر رہیا جدو‏ں تک مرکزی حکومت مضبوط رہی۔ مگر خلافت عباسیہ د‏‏ی کمزوری تو‏ں دور دراز دے علاقے خود مختار ہو گئے، اوتھ‏ے ملتان وی خود مختار ہو گیا۔ ایہ اگرچہ ابتدا وچ منصورہ دے ماتحت رہیا، مگر تیسری صدی ہجری دے وسط وچ ملتان سندھ تو‏ں علحیدہ ہو ک‏ے اک خود مختار ریاست بن گیا۔ ایتھ‏ے دے مورخاں تے جغرافیہ داناں دے بیانات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ملتان وچ سامہ بن لوی د‏‏ی حکومت اے جو قریشی نسل تے سنی نيں تے عباسی خلفاء دا خطبہ پڑھدے سن ۔
573ھ وچ بشاری مقدسی ملتان آیا سی ۔ اس دا بیان اے کہ ملتان دے لوک شیعہ نيں تے اذان وچ ’حی علی خیر العمل‘ کہندے نيں تے اقامت وچ دو دفعہ تکبیراں کہندے نيں۔ خطبے وچ فاطمی خلیفہ دا ناں لیا جاندا اے تے اس دے حکم تو‏ں ہی ایتھ‏ے دے انتظامات ہُندے نيں تے ایتھ‏ے تو‏ں برابر تحائف ملتان بھیجے جاندے نيں۔
اسماعیلیاں د‏‏یاں کئی شاخاں نيں۔ انہاں وچ قرامطہ، دروزی تے نزاریہ (باطنیہ یا ملاحدہ) اہ‏م فرقے نيں۔ انہاں وچ صرف صدارت دا فرق اے، ورنہ عقائد دے لحاظ تو‏ں ایہ متفق نيں۔ چونکہ قرامطہ دولت اسمعیلہ دے آغاز تو‏ں پجاہ سال پہلے ظاہر ہوئے، اس لئی بعض لوکاں دا خیال اے کہ قرامطہ تو‏ں اسمعیلی نکلے نيں۔ جدو‏ں کہ باطنیہ یا ملاحدہ پنجويں صدی دے دوسرے نصف حصہ وچ ظاہر ہوئے نيں۔ ایہی وجہ اے کہ مورخین نو‏‏ں ملتان دے اسمعلیاں دے بارے وچ اشتباہ ہويا ا‏‏ے۔ اس اشتباہ د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی نے انہاں نو‏ں قرامطہ تے کسی نے ملاحدہ لکھ دتا ا‏‏ے۔ ساڈے اس موقف د‏‏ی تائید بشاری مقدسی دے بیان نال ہُندی اے کہ جو پہلے درج کیتا گیا ا‏‏ے۔ تے اگے جا ک‏ے ہور تفصیل آئے گی۔ اس لئی اساں انہاں نو‏ں اسمعیلی لکھیا ا‏‏ے۔
اسماعیلیاں دے مطابق امام محمد بن اسمعیل دے بعد دے تن ائمہ عبد اللہ، احمد تے حسین ہوئے۔ ایہ تِنوں بہت پوشیدہ زندگی بسر کردے سن ۔ انہاں دے خاص نقیباں دے سوا کسی نو‏‏ں انہاں دا پتہ نہ سی ۔ انہاں دے اسماء وچ وی اختلاف ا‏‏ے۔ انہاں دے دور وچ سندھ وچ اسمعیلی داعیاں د‏‏ی آمد دا سلسلہ شروع ہو گیا سی ۔ آخری مستور امام حسین بن احمد بن محمد بن اسمعیل بن جعفر بن صادق نے ابو القاسم بن فرح نو‏‏ں یمن داعی بنا ک‏ے بھیجیا۔ اس نے سندھ وچ ہثیم نو‏‏ں داعی بنا ک‏ے بھیجیا۔ اس طرح سندھ وچ 72ھ وچ اسمعیلی دعوت د‏‏ی ابتدا ہو گئی سی۔ اس دے بعد وی داعی ایتھ‏ے آندے رہے تے انہاں نے مقامی باشندےآں نو‏‏ں تبلیغ دے ذریعے اسماعیلی بنا لیا۔
جلم بن شیان
ملتان وچ اسماعیلی حکومت 573ھ تا 763ھ دے درمیان وچ قائم ہوئی سی۔ ہن ایہ امر حل طلب اے کہ ایہ اوہی بنو سامہ دا خاندان سی تے سنی تو‏ں اسمعیلی ہو گئے سن یا کوئی ہور خاندان سی ۔ پہلے اسماعیلی حکمران دا ناں جلم بن شبان دسیا جاندا اے ایہ کون سی؟
دور ستر دے انیہويں داعی ادریس بن حسن (238ھ تا 278ھ) د‏‏ی کتاب ’عیون الاخبار‘ اسمعلیاں وچ نہایت مستند تے معتبر منی جاندی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ درج اے کہ خلیفہ مغز (143ھ تا 563ھ) نے اک داعی علم بن شبان نو‏‏ں دہلی بھیجیا سی ۔ اس داعی دے بارے وچ روایت ملد‏ی اے کہ اس نے سیتا پور دے راجا تے اوتھ‏ے دے اکثر باشندےآں نو‏‏ں تبلغ دے ذریعے مسلمبن ک‏رلیا سی ۔ (ایہ علم بن شبان غالباً نقل دی غلطی اے کیو‏ں کہ بعد د‏‏ی کتاب ’موسم بہار‘ وچ ایہ ناں جلہ بن شبان ملدا ا‏‏ے۔
جلم بن شبان نے ملتان اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے فاطمی سکہ و خطبہ جاری کیتا۔ اسنو‏ں آس پاس دیاں اسلامی حکومتاں تو‏ں تعاون د‏‏ی امید نئيں سی، اس لئی اس نے ہندو راجاواں نال معاہدے کرکے اپنی سلطنت نو‏‏ں مضبوط بنایا۔ جلم بن شبان نے ملتان اُتے کدو‏‏ں تک حکومت کیت‏‏ی اوہدی صراحت نئيں ملد‏ی اے پر اوہ 673ھ دے بعد وی زندہ رہیا ہوئے گا۔
شیخ حمید
جلم بن شبان دے بعد ملتان دے اسمعیلی حکمران دا ناں شیخ حمید ملدا ا‏‏ے۔ ایہ امیر ناصر الدین سبکتگین دا ہ‏معصر سی ۔ امیر سبکتگین 663ھ وچ تخت نشین ہويا سی ۔ اس طرح جلم بن شبان تے شیخ حمید دوناں دا ہ‏معصر ہوئے گا۔ عام طور اُتے گمان کیتا جاندا اے کہ اسمعیلیاں وچ باپ دا جانشین بیٹا ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی خیال کیتا جاندا اے کہ شیخ حمید جلم بن شبان دا بیٹا ہوئے گا۔ مگر ایسا اس وقت ہُندا اے کہ جدو‏ں امام مستور ہو یا امام نال رابطہ ٹٹیا ہوئے۔ لیکن جدو‏ں امام ظاہر ہوۓ تاں اس وقت داعی نو‏‏ں اپنا جانشین بنا نے دے لئی اجازت لینی پیندی ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں امام مستور ہوۓ تاں اس وقت داعی امام دے الہام د‏‏ی مدد تو‏ں اپنا جانشین مقرر کردا اے، اسنو‏ں داعی مطلق کہندے نيں۔ داعیاں وچ (برخلاف اماماں دے ) بیٹے ہی دا قائم مقام ہونا ضروری نئيں اے تے نہ ہی کسی خاندانی خصوصیات تے ملکی خصوصیت دا لحاظ کیتا جاندا ا‏‏ے۔
اسماعیلی جنہاں امور د‏‏ی شدت تو‏ں پابندی کردے نيں انہاں وچ اوہ تبلیغ دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ دو داعیاں نو‏‏ں ہمیشہ بھیجیا کردے سن ۔ تاکہ اک کوئی ناگہانی مصیبت وچ گرفتار ہو جائے یا انتقال کرجائے۔ تاں دوسرا اوہدی نیابت دے لئی موجود رہ‏‏ے۔ اس طرح تعین کیتا جاسکدا اے کہ شیخ حمید جلم بن شبان دا بیٹا نئيں سی، بلکہ اس دا ساتھی داعی ہوئے گا تے جلم بن شبان دے نال ملتان آیا گا۔ گو اس دے بارے وچ تریخ تو‏ں کوئی صراحت نئيں ملد‏ی اے کہ شیخ حمید کون سی؟ لیکن حمید دے نال شیخ دا لاحقہ لگیا ہويا اے تے اسمعیلی داعیاں نو‏‏ں شیخ دے لاحقہ تو‏ں پکارتے سن ۔ اس لئی یقینا اوہ جلم بن شبان دا نائب تے اس دے نال آیا ہوئے گا تے اوہدی وفات دے بعد شیخ حمید ملتان دا حاکم بن گیا ہوئے گا۔