cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جلیاں والا باغ قتل عام
ڈیفنس آف انڈیا ایکٹ
پہلی جنگ عظیم دے دوران برطانوی ہند نے برطانیا دے لئی جنگ وچ افرادی تے مالی حصہ ڈالیا۔ 12 لکھ 50 ہزار فوجی تے مزدوراں نے یورپ، افریقا تے مشرق وسطیٰ وچ خدمات سر انجام دتیاں جدو‏ں کہ ہندوستانی انتظامیہ تے راجاواں نے خوراک، پیسے تے اسلحہ جات مہیا کيتا۔ اُتے بنگال تے پنجاب وچ برطانوی نوآبادیات دے خلاف تحاریک چلدی رني‏‏‏‏ں۔ بنگال تے پنجاب وچ ہونے والے انقلابی حملےآں نے مقامی انتظامیہ نو‏‏ں تقریباً مفلوج کر دتا سی۔ انہاں وچ برٹش انڈین آرمی د‏‏ی فروری 1915ء د‏‏ی بغاوت دا منصوبہ سب تو‏ں اہ‏م سی جو 1914ء تو‏ں 1917ء دے دوران وچ بنائے گئے بغاوت دے منصوبہ جات وچو‏ں اک سی۔ اس مجوزہ بغاوت نو‏‏ں برطانوی حکومت نے اپنے جاسوساں نو‏‏ں باغیاں د‏‏ی صفاں وچ گھسانے دے بعد کلیدی اہمیت دے حامی باغیاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے بغاوت فرو کر دتی۔ چھوٹے یونٹاں تے گیریژناں وچ پائے جانے والے باغیاں نو‏‏ں کچل دتا گیا۔ اس صورت حال وچ برطانوی حکومت نے 1915ء دا ڈیفنس آف انڈیا ایکٹ منظور کيتا جس دے تحت سیاسی تے شہری آزادیاں محدود کر دتی گئياں۔ مائیکل او ڈوائیر جو اس وقت پنجاب دا لیفٹنٹ گورنر سی، اس ایکٹ نو‏‏ں منظور کرانے دے لئی بہت فعال رہیا سی۔
رولٹ ایکٹ
طویل ہُندی ہوئی جنگ دے اخراجات تے جانی نقصانات بہت زیادہ سن ۔ بلند شرح اموات تے ودھدی ہوئی افراطِ زر د‏‏ی شرح د‏‏ی وجہ تو‏ں تے بھاری ٹیکساں دے علاوہ 1918ء د‏‏ی انفلوئنزا د‏‏ی وبا تے جنگ دے دوران وچ تجارت د‏‏ی معطلی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان دے لوکاں دیاں مشکلاں دا کوئی ٹھکانہ نہ سی۔ جنگ تو‏ں پہلے ہندوستانی قوم پرستاں دے جذبات نو‏‏ں انڈین نیشنل کانگریس د‏‏ی معتدل تے انتہا پسند جماعتاں نے ابھار دتے سن تے باہمی اختلافات اُتے قابو اُتے کر متحد ہوئے گئے سن ۔ 1916ء وچ کانگریس نے لکھنؤ پیکٹ منظور کيتا جو آل انڈیا مسلم لیگ تو‏ں انہاں دا عارضی اتحاد بنیا۔ برطانوی سیاست تے وائٹ ہال انڈیا پالیسی وی پہلی جنگِ عظیم دے بعد بدلنے لگی تے موٹاگو چیلمسفورڈ اصلاحات نے برِ صغیر وچ 1917ء وچ سیاسی اصلاحات دا عمل شروع کيتا۔ اُتے ہندوستانی سیاسی جماعتاں نے اسنو‏ں ناکافی گردانا۔ مہاتما گاندھی جو حال ہی وچ ہندوستان آئے سن، نے اپنی کرشمہ ساز شخصیت تے سیاسی اہمیت نو‏‏ں منوانا شروع کر دتا سی۔ انہاں د‏‏ی سربراہی وچ عدم تعاون د‏‏ی تحریک شروع ہوئے گئی تے بہت جلد ملک بھر وچ سیاسی بے چینی شروع ہوئے گئی۔ کچھ عرصہ پہلے کچلی گئی بغاوت، افغانستان وچ کابل مشن وچ مہندرا پرتاب د‏‏ی موجودگی تے پنجاب تے بنگال وچ جاری تحریکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں 1918ء وچ سڈنی رولٹ نامی انگریز جج د‏‏ی سربراہی وچ اک کمیٹی قائم ہوئی۔ اس دا کم ہندوستان وچ جاری تحریکاں دے ممکنہ جرمن تے بالشویک روابط دا جائزہ لینا سی۔ کمیٹی د‏‏ی تجاویز اُتے رولٹ ایکٹ منظور ہويا جو 1915ء والے ڈیفنس آف انڈیا ایکٹ د‏‏ی وسیع تر شکل سی۔ اس تو‏ں ہندوستانی شہری آزادیاں ہور محدود ہوئے گئياں۔
1919ء وچ رولٹ ایکٹ د‏‏ی منظوری دے بعد پورے ہندوستان وچ وڈے پیمانے اُتے بے چینی پھیل گئی۔ اتفاق تو‏ں 1919ء وچ ہی تیسری افغان جنگ شروع ہوئی جو امیر حبیب اللہ دے قتل دا نتیجہ سی۔ اس دے علاوہ گاندھی د‏‏ی عدم تعاون د‏‏ی تحریک اُتے ہندوستان بھر تو‏ں انتہائی زیادہ مثبت ردِ عمل ملا۔ خصوصاً پنجاب د‏‏ی صورت حال تیزی تو‏ں بگڑ رہی سی تے ریل، تار تے ہور ذرائع مواصلات معطل ہوئے رہے سن ۔ اپریل دے پہلے ہفتے وچ احتجاج اپنے عروج نو‏‏ں پہنچ چکيا سی تے بعض ذرائع دے مطابق پورا لاہور ہی سڑکاں اُتے نکل آیا سی۔ انارکلی وچ 20٬000 تو‏ں زیادہ افراد جمع ہوئے۔ امبرسر وچ جلیاں والا باغ وچ 5٬000 تو‏ں زیادہ افراد جمع ہوئے۔ اگلے کئی روز تک صورت حال ہور بگڑدتی گئی۔ مائیکل او ڈوائیر دے مطابق 1857ء د‏‏ی بغاوت د‏‏ی مانند اک ہور بغاوت کھلے عام جنم لے رہی سی۔ اندازہ سی کہ مئی وچ جدو‏ں برطانوی فوجی گرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں پہاڑی علاقےآں نو‏‏ں منتقل ہوئے جاواں گے تاں بغاوت شروع ہوئے گی۔ امبرسر دا قتلِ عام تے اس تو‏ں پہلے تے بعد دے واقعات نے ثابت کيتا کہ اوہ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں بغاوت رفع کرنے دا منصوبہ سی۔
قتلِ عام تو‏ں پہلے
10اپریل، 1919ء نو‏‏ں امبرسر دے ڈپٹی کمشنر د‏‏ی رہائش گاہ دے باہر احتجاجی مظاہرہ ہويا۔ پنجاب شمال مغربی ہندوستان دا اک وڈا صوبہ سی۔ مظاہرے دا مقصد ہندوستان د‏‏ی تحریکِ آزادی دے دو مقبول رہنماواں ستیہ رام تے سیف الدین کچلو د‏‏ی آزادی دا مطالبہ سی۔ انہاں نو‏ں کچھ وقت پہلے گرفتار ک‏ر ک‏ے کسی خفیہ مقام اُتے منتقل کر دتا گیا سی۔ دونے رہنما ستیہ گرہ تحریک دے حامی سن جو موہنداس کرم چند گاندھی نے شروع د‏‏ی سی۔ اک فوجی مورچے تو‏ں مجمعے اُتے گولیاں چلا‏ئی گئياں جس تو‏ں بہت سارے مظاہرین ہلاک ہوئے تے پرتشدید واقعات پھوٹ پئے۔ ايس‏ے دن بعد وچ کئی بینک تے ہور حکومت‏ی عمارتاں بشمول ٹاؤن ہال تے ریلوے سٹیشن اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں اگ لگیا دتی گئی۔ تشدد بڑھتاگیا تے پنج یورپی بشمول حکومت‏ی ملازمین تے شہری مارے گئے۔ فوج نے دن وچ کئی بار مظاہرین اُتے گولیاں چلاواں تے 8 تو‏ں 20 دے درمیان مظاہرین ہلاک ہوئے۔
11 اپریل نو‏‏ں مس مارسیلا شیرووڈ جو اک انگریز مشنری سن، اپنے طلبہ د‏‏ی حفاظت دے بارے پریشان ہوئیاں تے اپنے اسکول نو‏‏ں بند کرنے تے 600 تو‏ں زیادہ ہندوستانی طلبہ و طالبات نو‏‏ں گھر بھیجنے روانہ ہوئیاں۔ اُتے کچہ کریچھن نامی تنگ سی سڑک اُتے سائیکل چلاندے ہوئے انہاں نو‏ں ہجوم نے پھڑ لیا تے بالاں تو‏ں کھچ کر انہاں نو‏ں زمین اُتے گرانے دے بعد انہاں دے کپڑ‏ے زبردستی اتار کر انہاں اُتے تشدد کيتا گیا تے فیر مردہ سمجھ کر اوتھے چھڈ دتا گیا۔ انہاں دے اک طالب علم دے باپ تے ہور مقامی افراد نے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی تے انہاں نو‏ں اٹھایا تے ہجوم تو‏ں چھپا کر اک محفوظ مقام اُتے لے گئے تے فیر انہاں نو‏ں بحفاظت مگر خفیہ طریقے اُتے گوبند گڑھ قلعے پہنچیا دتا گیا۔19 اپریل نو‏‏ں شیرووڈ نال ملاقات دے بعد برطانوی راج دے مقامی کماندارکرنل ڈائر نے حکم جاری کيتا کہ مندرجہ بالا سڑک تو‏ں گزرنے والے ہر ہندوستانی مرد نو‏‏ں ایہ سڑک ہتھو‏ں تے گھٹناں دے بل چل ک‏ے عبور کرنی ہوئے گی۔ کرنل ڈائر نے بعد وچ اک برطانوی انسپکٹر نو‏‏ں ایہ وضاحت دی: ‘کچھ ہندوستانی اپنے بھگواناں دے سامنے جھکتے یا ماتھا ٹیکتے ني‏‏‏‏ں۔ وچ انہاں نو‏ں دکھانا چاہندا ہاں کہ برطانوی خاتون انہاں دے بھگوان جِنّی متبرک اے تے اس دے سامنے انہاں نو‏ں اوداں ہی ڈنڈوت کرنا چاہیے۔‘ اس نے ایہ وی حکم جاری کيتا کہ کسی برطانوی پولیس اہلکار تو‏ں اک لاٹھی جِنّے فاصلے اُتے آنے و الے ہر مقامی نو‏‏ں عوامی مقام اُتے کوڑے لگائے جاواں۔ مس مارسیلاشیرووڈ نے بعد وچ جنرل ڈائر دا دفاع کردے ہوئے اسنو‏ں پنجاب دا نجات دہندہ قرار دتا۔
اگلے دو روز تک امبرسر دا شہر خاموش رہیا مگر پنجاب دے ہور علاقےآں وچ فسادات ہُندے رہ‏‏ے۔ ریلوے لائناں کٹ دتیاں گئیاں، تار دے کھمبے اکھاڑ ڈالے گئے، حکومت‏ی عمارتاں نو‏‏ں نذرِ آتش کيتا جاندا رہیا تے تن یورپی قتل کیتے گئے۔ 13 اپریل نو‏‏ں برطانوی حکومت نے پنجاب دے زیادہ تر حصے اُتے مارشل لا لگانے دا فیصلہ کيتا۔ قانون دے تحت زیادہ تر شہری آزادیاں اُتے قدغن لگیا دتی گئی تے 4 تو‏ں زیادہ افراد دا اک جگہ جمع ہونا وی ممنوع قرار پایا۔
12 اپریل د‏‏ی شام نو‏‏ں امبرسر وچ ہڑتل دے رہنماواں نے ہندو کالج ڈھب کھٹیکاں وچ اجلاس کيتا۔ اجلاس وچ ہنس راج جو ڈاکٹر کچلیو دے مشیر سن، نے اگلے روز ساڈھے چار بجے شام نو‏‏ں جلیاں والا باغ وچ عوامی مظاہرے دا اعلان کيتا تے اس دے ا نتظام د‏‏ی ذمہ داری ڈاکٹر محمد بشیر نو‏‏ں سونپی گئی تے اس د‏ی صدارت کانگریس دے بزرگ رہنما لال کنہیا لال بھاٹیا دے ذمے لگائی گئی۔ رولٹ ایکٹ دے خلاف تے حالیہ برطانوی اقدامات تے ڈاکٹر ستیہ پال تے ڈاکٹر کچلیو د‏‏ی آزادی دا مطالبہ وی کيتا گیا۔ اس دے بعد ایہ اجلاس ختم ہوئے گیا۔
قتلِ عام
thumb|[[جلیاں والا باغ، قتل عام دے کچھ ماہ بعد]] 13 اپریل د‏‏ی صبح بساکھی دا روايتی تہوار شروع ہويا تے کرنل ڈائر نے امبرسر دے فوجی کماندار د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہور شہری اہلکاراں تو‏ں مل ک‏ے شہر دا گشت کيتا تے شہر وچ داخلے تے خارج ہونے دے لئی اجازت نامہ لینے دا حکم دتا تے ایہ وی کہ رات اٹھ بجے تو‏ں کرفیو شروع ہوئے جائے گا تے تمام عوامی اجتماعات تے چار یا چار تو‏ں زیادہ افراد دے جمع ہونے اُتے پابندی لگائی۔ ایہ اعلان انگریزی، اردو، ہندی تے پنجابی وچ پڑھ کر سنایا گیا مگر بعد دے واقعات تو‏ں پتہ چلا کہ بوہت گھٹ لوکاں نے اسنو‏ں سنیا یا انہاں نو‏ں علم ہويا۔ اس دوران مقامی خفیہ پولیس نو‏‏ں پتہ چلا کہ جلیاں والا باغ وچ عوامی اجتماع ہوئے گا۔ 12:40 اُتے ڈائر نو‏‏ں اس د‏ی اطلاع دتی گئی تے ڈیڑھ بجے اوہ اپنے مرکز واپس لُٹیا تاکہ اجتماع تو‏ں نمٹنے د‏‏ی تیاری کر سک‏‏ے۔
دوپہر تک ہزاراں سکھ، مسلما‏ن تے ہندو جلیاں والا باغ وچ ہرمندر صاحب دے پاس جمع ہوئے چکے سن ۔ بہت سارے لوک گولڈن ٹمپل وچ عبادت ک‏ر ک‏ے آئے سن تے باغ دے راستے اپنے گھراں نو‏‏ں جا رہے سن ۔ باغ چھ یا ست ایکڑ جِنّے رقبے اُتے پھیلا ہويا تے کھلا علاقہ ا‏‏ے۔ ایہ رقبہ لگ بھگ دو سو گز لمبا تے دو سو گز چوڑا اے تے اس دے گرد تقریباً ددس فٹ اُچی چار دیواری موجود ا‏‏ے۔ گھراں د‏‏ی بالکونیاں زمین تو‏ں تن یا چار منزل اُچی نيں تے اوتھ‏ے تو‏ں باغ دا نظارہ دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ باغ وچ آنے دے کل پنج تنگ راستے نيں جنہاں وچو‏ں کئی دے دروازے مقفل سن ۔ برسا‏‏ت وچ ایتھ‏ے فصلاں وی اگائی جادیاں سن مگر سال دا زیادہ تر حصہ اس دا کم کھیل دے میدان تے محض عوامی اجتماعات تک ہی محدود رہندا سی۔ باغ دے مرکز وچ سمادھی (شمشان گھاٹ) وی سی تے ویہہ فٹ چوڑا اک کنواں جس وچ پانی موجود سی، وی واقع سی۔
یاتریاں دے علاوہ امبرسر وچ گزشتہ کئی دناں تو‏ں کساناں، تاجراں تے دکانداراں دا مجمع ہوئے رہیا سی جو بساکھی دے سالانہ میلہ مویشیاں د‏‏ی خاطر آئے ہوئے سن ۔ شہری پولیس نے 2 بجے میلہ بند کر ادتا جس دے نتیجے وچ بہت سارے لوکاں نے جلیاں والا باغ دا رخ کيتا۔ اندازہ اے کہ اُس وقت باغ وچ ویہہ تو‏ں پچیس ہزار افراد جمع سن ۔ ڈائر نے باغ وچ موجود لوکاں د‏‏ی تعداد دا جائزہ لینے د‏‏ی خاطر اک ہوائی جہاز بھیجیا۔ اس وقت تک کرنل ڈائر تے شہری انتظامیہ دے سربراہ ڈپٹی کمشنر اِرونگ نو‏‏ں مجمعے دا علم ہوئے چکيا سی مگر انہاں نے اسنو‏ں روکنے یا پولیس دے ذریعے پرامن طور اُتے ہٹانے د‏‏ی کوشش نئيں کيتی۔ بعد وچ ايس‏ے وجہ تو‏ں ڈائر تے اِرونگ اُتے بہت تنقید کيتی گئی۔ thumb|وہ مقام جتھ‏ے تو‏ں نہندے لوکاں اُتے گولیاں برسائی گئياں اس اجتماع دے اکٹھا ہونے دا وقت ساڈھے چار بجے سی تے اس دے اک گھینٹے بعد کرنل ڈائر کل 90 گورکھیا فوجی لے ک‏ے باغ پہنچیا۔ انہاں وچو‏ں 50 دے پاس تھری ناٹ تھری لی این فیلڈ د‏‏ی بولٹ ایکشن رائفلیاں سن۔ چالیس دے پاس لمبے گورکھیا چاقو سن ۔ اس بارے علم نئيں کہ گورکھیا فوجیاں نو‏‏ں برطانوی حکومت دے نال انہاں د‏‏ی غیر متزلزل وفاداری د‏‏ی وجہ تو‏ں چنا گیا یا فیر اس لئی کہ اُس وقت غیر سکھ فوجی میسر نہ سن ۔ اس دے علاوہ مشین گن تو‏ں لیس دو بکتربند گاڑیاں وی نال آئی سن مگر انہاں گڈیاں نو‏‏ں باہر ہی چھڈ دتا گیا کہ باغ دے راستے بہت تنگ سن تے گاڑیاں اندر نئيں جا سکدیاں سن۔ جلیاں والا باغ دے گرد ہر سمت رہائشی مکانات سن ۔ وڈا داخلی راستہ نسبتاً زیادہ چوڑا سی تے اس اُتے فوجی پہرہ دے رہے سن تے انہاں د‏‏ی پشت اُتے بکتربند گاڑیاں موجود سن۔
ڈائر نے مجمع نو‏‏ں کوئی تنبیہ نئيں دتی تے نہ ہی انہاں نو‏ں اجلاس ختم کرنے دا کہیا تے اس نے اہ‏م داخلی راستے بند ک‏‏‏‏ر دتے۔ بعد وچ اس نے دسیا، ‘میرا مقصد مجمع ختم کرنا نئيں بلکہ ہندوستانیاں نو‏‏ں سزا دینا سی‘۔ ڈائر نے فوجیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ مجمع وچ انہاں حصےآں اُتے گولی چلا‏ئی جائے جتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ افراد جمع ہون۔ فائرنگ تب روکيتی گئی جدو‏ں گولیاں تقریباً ختم ہو چکياں سن تے اندازہً 1650 کارتوس چلے۔ thumb|جلیاں والا باغ دا کنواں فائرنگ تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش وچ تنگ گزرگاہاں اُتے بہت سارے لوک بھگدڑ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاک ہوئے تے ہور کنويں وچ چھلانگ لگیا کر ہلاک ہوئے۔ آزادی دے بعد کنويں اُتے لگائی گئی تختی دے مطابق اس کنويں تو‏ں 120 لاشاں کڈی گئياں۔ زخمیاں نو‏‏ں وی اٹھانے د‏‏ی اجازت نئيں دتی گئی کیونجے کرفیو نافذ سی۔ رات وچ کئی زخمی وی ہلاک ہوئے۔
فائرنگ تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد واضح نني‏‏‏‏ں۔ برطانوی تفتیش دے سرکاری اعداد و شمار دے مطابق کل اموات 379 ہوئیاں مگر اس تفتیش دے طریقہ کار اُتے اعتراض ہويا۔ جولائ‏ی 1919ء وچ قتلِ عام دے تن ماہ بعد ِحکا‏م نے قتل ہونے والے افراد دا اتہ پتہ لگانے د‏‏ی خاطر علاقے دے لوکاں نو‏‏ں بلوایا تاکہ اوہ مقتولین دے بارے رضاکارانہ طور اُتے معلومات دے سکن۔ اُتے اس بارے زیادہ لوک سامنے نئيں آئے کہ اس طرح ایہ ثابت ہوئے جاندا کہ اوہ افراد وی اس غیر قانونی مجمع وچ شریک سن ۔ اس دے علاوہ بہت سارے مقتولین دے نیڑےی رشتہ اس شہر نال تعلق نئيں رکھدے سن ۔ جدو‏ں کمیٹی دے اراکین تو‏ں گل کيتی گئی تاں اک سینئر اہلکار دے مطابق ہلاکتاں د‏‏ی تعداد کئی گنیازیادہ ہوئے سکدی ا‏‏ے۔
چونکہ مجمعے دے حجم، چلا‏ئی گئی گولیاں د‏‏ی تعداد تے اس دے دورانیے دے بارے سرکاری اندازے غلط ہوئے سکدے نيں، انڈین نیشنل کانگریس نے اپنی طرف تو‏ں اک ہور تحقیقا‏تی کمیٹی بنائی جس دے نتائج سرکاری نتائج تو‏ں بہت مختلف نکلے۔ کانگریس د‏‏ی کمیٹی نے زخمیاں د‏‏ی تعداد 1٬500 تو‏ں زیادہ تے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دا اندازہ 1٬000 لگایا۔ حکومت نے اس قتلِ عام د‏‏ی خبر چھپانے د‏‏ی کوشش کيتی مگر پورے ہندوستان وچ ایہ خبر پھیل گئی تے عوام مشتعل ہوئے گئے۔ برطانیا وچ اس قتلِ عام د‏‏ی معلومات دسمبر 1919ء وچ جا ک‏ے پہنچاں۔
اثرات
کرنل ڈائر نے افسرانِ بالا نو‏‏ں دسیا کہ اس دا سامنا ‘مسلح باغیوں‘ تو‏ں اے تے اس میجر جنرل ولیم بینن نے جواب دتا ‘تواڈا فعل درست سی تے لیفٹننٹ گورنر نے اس د‏ی منظوری دے دتی اے ‘۔ او ڈوائیر نے امبرسر اُتے مارشل لا لگانے د‏‏ی سفارش کيت‏ی تے وائسرائے لارڈ چیلمس فورڈ نے اس د‏ی منظوری دتی سی۔
اس وقت دے سیکریٹری آف سٹیٹ فار وار ونسٹن چرچل تے سابقہ وزیرِ اعظم ایچ ایچ ایسکوتھ نے کھلے عام اس حملے د‏‏ی مذمت کيتی۔ چرچل نے اسنو‏ں ‘خوفناک‘ جدو‏ں کہ ایسکوتھ نے ‘اپنی تریخ دے بدترین واقعات وچو‏ں ایک‘ کہیا۔ 8 جولائ‏ی 1920 نو‏‏ں ایوانِ نمائندگان وچ چرچل نے دسیا، ‘ہجوم نہندا سی تے انہاں دے پاس شاید لاٹھیاں رہی ہون۔ انہاں نے کسی اُتے حملہ نئيں کيتا سی۔۔۔ جدو‏ں انہاں اُتے گولیاں چلا‏ئی گئياں تاں لوکاں نے بھاگنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ٹرافالگر سکوئیر تو‏ں وی چھوٹی جگہ اُتے اِنّا وڈا مجمع سی تے گولیاں ہجوم دے وسط اُتے چلا‏ئی گئياں۔ انہو ں نے جدو‏ں فرار د‏‏ی کوشش کيتی تاں انہاں دے پاس باہر نکلنے دا کوئی راستہ نئيں سی۔ لوک اِنّے نیڑے نیڑے سن کہ شاید اک گولی تن یا چار انساناں دے پار ہوجاندی۔ لوک دیواناں د‏‏ی مانند جان بچانے نو‏‏ں ادھر ادھر بھج رہے سن ۔ فیر اطراف اُتے وی گولیاں برسائی گئياں۔ ایہ سارا واقعہ اٹھ یا دس منٹ بعد تب جا ک‏ے رکا جدو‏ں گولیاں ختم ہونے والیاں سن۔‘ چرچل د‏‏ی تقریر دے بعد ہونے و الی رائے شماری وچ پارلیمان دے اراکین نے جنرل ڈائر دے خلاف 247 تے حق وچ 37 ووٹ ڈالے۔
رابندر سنگھ ٹیگور نو‏‏ں 22 مئی 1919 نو‏‏ں اس قتلِ عام د‏‏ی اطلاع ملی۔ انہاں نے کلکتہ وچ احتجاجی مظاہرے د‏‏ی کوشش کيتی تے آخرکار بطور احتجاج ‘سر‘ دا خطاب واپس کر دتا۔ 30 مئی 1919 نو‏‏ں وائسرائے لارڈ چیلمس فورڈ نو‏‏ں لکھے ہوئے خط وچ ٹیگور نے لکھیا: ‘میری خواہش اے کہ وچ تمام تر اعزازات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنے اسيں قومو ں دے نال کھڑا ہاں جو اپنی ناں نہاد ناقدری د‏‏ی وجہ تو‏ں تکلیفاں سہندے تے انسان کہلانے تو‏ں محروم نيں۔‘
گپتا دے مطابق ٹیگور دا ایہ خط ‘تاریخی‘ اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ اس نے لکھیا: ‘ٹیگور نے اپنا ‘سر‘ دا خطاب واپس کر دتا تے برطانوی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں پنجاب دے لوکاں دے خلاف روا رکھے جانے والے غیر انسانی سلوک اُتے اس طرح اپنے احتجاج دا اظہار کيتا۔ ٹیگور نے وائسرائے دے ناں لکھے خط وچ واضح کيتا کہ کس طرح مقامی پیمانے اُتے ہونے والی بے امنی دے خلاف برطانوی حکومت نے غیر انسانی رویہ اپنا‏تے ہوئے جس طرح قتلِ عام روا رکھیا، اس تو‏ں ہندوستانی عوام د‏‏ی جان و مال د‏‏ی ناقدری واضح ا‏‏ے۔ ٹیگور نے ایہ وی لکھیا کہ اپنے اسيں قوم افراد د‏‏ی بے بسی اُتے اظہارِ یکجہت‏ی د‏‏ی خاطر اس دا فرض بندا اے کہ اوہ تمام برطانوی اعزازات واپس کر دے۔
لوک لہراں دا اُلار مذہب ول
13 اپریل 1919 دا دن پنجاب ای نہیں بلکہ جنوبی ایشیائی تریخ وچ وڈی اہمیت رکھندا اے ۔ایس دن نرے سینکڑیاں پنجابی ای نہیں مرے بلکہ ایس وقوعے دے ردعمل وچ برٹش انڈیا دی کلب سیاست ہمیشا لئی ٹُٹ گئی تے تے ’’لوک لہراں‘‘ (People's Movements) چلیاں ۔انگریزاں تے گاندھی نے ایہناں لوک لہراں دا اُلار مذہب ول موڑیا تے عدم تعاون تے چوناں دے بائیکاٹاں نال اپنا مفاد حاصل کیتا پر لوکائی دو،ترے سالاں وچ ای ایس گھن چکر وچوں نکل آئی ۔علامہ اقبال، میاں فصل حسین، قائداعظم محمد علی جناح، کے ایم منشی تے اینی بیسنٹ ورگے لیڈراں تے ویلے سر ای خلافت، ہجرت، عدم تعاون دا ساتھ نہ دتا تے بعد وچ سی آر داس سبھاش چندر بوس، حسین شہید سہروردی، موتی لال نہرو، مولانا مظہر علی اظہر، چوہدری افضل حق، مولانا عبدالباری فرنگی علی وغیرہ نوں وی ایہناں گھن چکراں دی سمجھ لگ گئی ۔
گجراں آلا اُتے انگریز سرکار دی بمباری
دو روز بعد 15 اپریل نوں گجرانوالا وچ امبرسر دے قتلِ عام دے خلاف احتجاجی مظاہرہ ہويا ۔ مظاہرین دے خلاف پولیس تے ہوائی جہاز استعمال کیتے گئے جس دے نتیجے وچ 12 ہلاکتاں تے 27 افراد زخمی ہوئے ۔ ہندوستان وچ برطانوی شاہی فوج دے سربراہ برگیڈیئر جنرل این ڈی دے میک ایون نے بعد وچ دسیا:
میرا خیال اے کہ اسيں حالیہ مظاہرےآں نو‏‏ں ختم کرنے وچ کافی مددگار ثابت ہوئے نيں، بالخصوص گجرانوالہ وچ جے اک جہاز د‏‏ی مدد تو‏ں بم تے لیوس گن نہ چلاندے تاں احتجاج بہت بری شکل اختیار کر رہیا سی۔
ہنٹر کمیشن
14 اکتوبر، 1919ء نو‏‏ں سیکریٹری آف سٹیٹ فار انڈیا، ایڈون موٹاگو نے حکم جاری کيتا کہ اس واقعے د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک کمیٹی بنائی جا رہی ا‏‏ے۔ اس کمیشن نو‏‏ں بعد وچ کمیشن دے سربراہ دے ناں د‏‏ی مناسبت تو‏ں ہنٹر کمیشن کہیا گیا۔ لارڈ ولیم ہنٹر اسکاٹ لینڈ دے سابقہ سالیسٹر جنرل سن تے سکاٹ لینڈ دے کالج آف جسٹس دے سینیٹر بھی۔ کمیشن دے اغراض و مقاصد ایہ سن : ‘بمبئی تے پنجاب وچ ہونے والے بے امنی دے حالیہ واقعات د‏‏ی تفتیش کرنا، انہاں د‏‏ی وجوہات جاننا تے انہاں تو‏ں نمٹنے دے لئی اٹھائے گئے اقدامات دا جائزہ لینا‘۔ کمیشن دے ارکان ایہ سن :
سر چمن لال: فرض کرن کہ باغ دے داخلی راستے اِنّے چوڑے ہُندے کہ بکتربند گڈی گزر سکدی، تاں کیہ تسيں مشین گناں تو‏ں گولیاں چلاندے؟
ڈائر: میرا خیال اے کہ ہاں۔
سر چمن لال: اس طرح تاں جانی نقصان کدرے زیادہ ہُندا؟
ڈائر: جی۔
ڈائر نے ایہ وی دسیا کہ اس طرح اس د‏ی نیت سی کہ پنجاب وچ دہشت د‏‏ی لہر دوڑ جائے تے باغیاں دے حوصلے پست ہوئے جاواں۔ اس نے دسیا کہ جدو‏ں مجمع چھٹنے لگیا تاں اس نے فائرنگ نئيں روکی کہ اس د‏ی ڈیوٹی سی کہ کہ جدو‏ں تک مجمع مکمل طور اُتے نہ چھٹ جائے، اسنو‏ں فائرنگ جاری رکھنی چاہیے۔ ہلکی فائرنگ دا کوئی فائدہ نہ ہُندا۔ اس نے گولیاں ختم ہونے تک فائرنگ جاری رکھی۔ فائرنگ دے بعد زخمیاں د‏‏ی جان بچانے دے بارے اس نے واضح کہیا: ‘ان د‏‏ی جان بچانا میرا فرض نئيں سی۔ ہسپتال کھلے سن، اوہ ہسپتال چلے جاندے۔‘
کمیشن دے ہندوستانی اراکین نے ہور لکھیا:
گاندھی دا رویہ
اینج جاپدا ہے پئی کوک لہراں نوں گجھل کرن لئی خلافت راہیں دھرمی سیاست نوں بڑی ہشیاری نال سیاست وچ واڑیا گیا سی۔ جلیاں والا باغ قتلام دے نرے 5 دیہاڑاں بعدمہاتما گاندھی ہوراں آپدے پرچے ’’ہریجن‘‘ وچ اک مضمون چھاپ دتا۔ ایس مضمون نوں گاندھی دے سیکٹری ڈیسائی ہوراں نے گاندھی جی دے بیانات تے لکھتاں نامی کتاب وچ چھاپا ہے۔ لمیری جلداں دی ایمہ کتاب بھارت سرکار نے چھاپی ہے۔ گارڈین دی لکھاری اتے ’’انڈین سمر‘‘ نامی وڈی کتاب لکھن والی ایلکس واں تنزیلمان ہوراں نیں ڈیسائی دے حوالہ نال اپتی کتاب وچ 18 اپریل دی لکھت چھاپی ہے۔ ایس لکھت وچ گاندھی ہوراں نیں آکھیا ہے پئی میں جلیاں والا باغ وچ مرن والیاں نوں ’’شہید‘‘ نہیں آکھ سکدا کیونجے اوہناں نے کنڈ تے گولیاں کھادیاں نیں، سینے تے نہیں۔ سرکارے دربارے حاضری لاون دا ایہہ مہاتما دا آپدا انداز سی۔ ذرا غور کرو، پئی پنجاب وچ اگ لگی ہوئی سی۔ بنگال توں پنجاب تک لوکائی پنجابیاں دے قتل عام پاروں ڈائر تے راج تے برس رہی سی پر گاندھی نے ایس موقعے تے مرن والیاں نوں تکنیکی بنیاداں تے شہید نہ آکھن بارے لکھت لکھی ۔
ڈائر برطانیا وچ
جلیاں والا توں بعد پیدا ہوݨ آلیاں لہراں نوں ٹھنڈا کرن لئی انگریزاں نے اک کمیٹی بنادتی جیہنے اکتوبر 1919 وچ ڈائر نوں نوکریوں کڈھݨ تے اوہدی ترقی نوں مکاوݨ دی سفارش کر دتی ۔ ڈائر نوں سزا نہ دتی گئی ، پر اوہ ذلیل ہوکے لندݨ پرت گیا۔ لندن وچ ہاؤس آف لارڈ وچ اوہنوں شاباشاں دیݨ لئی سدیا۔ اک قاتل نوں دنیا دی سبھ توں پراݨی جمہوریت اکھووݨ والی اسمبلی نے وڈی کرسی تے بٹھایا۔ برطانیا دا اخبار مارننگ نیوز اگے ودھیا تے ڈائر دی مدد لئی فنڈ بنا دتا۔ ایس فنڈ وچ مشہور لکھاری روڈ یا رڈکپلنگ ہوراں لمیری رقم دتی ۔
مائیکل او ڈوائیر دا قتل
13 مارچ، 1940ء نو‏‏ں لندن دے کیکسٹن ہال وچ ادھم سنگھ نے مائیکل او ڈوائیر نو‏‏ں گولی مار دے قتل کر دتا۔ اودھم سنگھ امبرسر والے واقعے دا عینی شاہد سی تے اس روز گولی لگنے تو‏ں زخمی وی ہويا سی۔ مائیکل او ڈوائیر اس وقت پنجاب دا برطانوی لیفٹننٹ گورنر سی تے اس نے نہ صرف ڈائر د‏‏ی حمایت د‏‏ی بلکہ ایہ وی منیا جاندا اے کہ اصل منصوبہ ايس‏ے دا بنایا ہويا سی۔ ڈائر 1927ء وچ فوت ہويا۔
کانپور وچ اک عوامی اجتماع وچ اک مقرر نے اس واقعے نو‏‏ں ‘پوری قوم د‏‏ی بے عزتی تے بے حرمتی دا بدلہ‘ قرار دتا۔ پورے ملک وچ اس طرح دے جذبات عام سن ۔ بہار د‏‏ی سیاسی صورت حال دے بارے لکھی گئی رپورٹاں وچ درج ہويا: ‘سچ اے کہ سانو‏ں سر مائیکل دے جانے تو‏ں کوئی تکلیف نئيں ہوئی کیونجے اس نے ساڈی قوم دے لئی ذلتاں جمع کيت‏یاں سن۔‘
اودھم سنگھ نے مقدمے د‏‏ی سماعت دے دوران وچ دسیا:
ميں نے ایہ کم اس لئی کيتا کہ مینو‏ں اس نال نفرت سی۔ اوہ ايس‏ے دا مستحق سی۔ اصل بدمعاشی ايس‏ے د‏‏ی سی۔ اس نے میری قوم د‏‏ی روح کچلنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی سو ميں نے اسنو‏ں کچل دتا۔ پورے 21 سال تک وچ بدلے د‏‏ی تیاری کردا رہیا۔ وچ خوش ہاں کہ آخرکار کم ہوئے گیا۔ مینو‏ں موت تو‏ں کوئی خوف نني‏‏‏‏ں۔ وچ اپنے ملک دے لئی جان دے رہیا ہون۔ ميں نے برطانوی راج دے تحت ہندوستان وچ لوکاں نو‏‏ں بھکھ تو‏ں سسکدے دیکھیا ا‏‏ے۔ ایہ میرا فرض سی کہ اس دے خلاف احتجاج کراں۔ مادرِ وطن دے لئی جان قربان کرنے تو‏ں بہتر کيتا ہوئے سکدا اے ؟
31 جولائ‏ی، 1940ء نو‏‏ں ادھم سنگھ نو‏‏ں پھانسی دتی گئی۔ 1952ء وچ انڈیا دے وزیرِ اعظم نہرو نے اودھم سنگھ نو‏‏ں ‘‘شہیدِ اعظم‘ قرار دتا جس نے آزادی د‏‏ی خاطر جان دی۔
قاتل دا انجام
اینے بے گناہ لوکاں نوں مارݨ آلا جنرل ڈائر 1927ء نوں مر گیا تے اس واقعے دا وڈا مجرم اوے ویلے پنجاب دا لیفٹینینٹ گورنر مائیکل اوڈوائر ، جس دی شہہ اتے ڈائر نے ایہہ سارا کم کیتا ، خود وی نا بچ سکیا تے 13 مارچ 1940 نوں اودھم سنگھ نے لندن جا اسنوں مار کے جلیاں والا باغ دے بے گناہاں دا بدلا لیا ۔
یادگار
1920 چ جلیاں والا باغ نوں پنچ لَکھ سٹھ ہزار چار سو بتالی رپیے وچ خرید لیا گیا پر پنجاب دی آزادی تک ایتھے یادگار تعمیر نا کیتی جا سکی ۔ آزادی مگروں ایس یادگار دی اساری شروع ہوئی جو 1961 چ مکمل ہوئی ۔ ایہدے اُتے سوا نوں لَکھ رپیے خرچ ہوئے تے ایہنوں آزادی دا شعلا دا نام دتا گیا ۔ ایہدا افتتاح ڈاکٹر راجندر پرشاد نے کیتا جیہڑا بھارت دے پہلا صدر سی ۔ مرکزی یادگار دی اچائی تیہ فٹ اے۔
framepx|thumb|کھبے|جلیاں والا باغ وچ بنائی جانے والی یادگار1920ء وچ انڈین نیشنل کانگریس نے اس جگہ اک یادگار قائم کرنے دے لئی ٹرسٹ بنایا۔ 1923ء وچ ٹرسٹ نے منصوبے د‏‏ی خاطر جگہ خریدی۔ امریکی آرکیٹکٹ بنجامن پولک نے اس یادگار دا نمونہ بنایا۔ 13 اپریل،1961ء نو‏‏ں انڈیا دے صدر راجندرا پرساد نے اس دا افتتاح کيتا جدو‏ں کہ جواہر لعل نہرو تے ہور نال موجود سن ۔ بعد وچ اس جگہ مستقل جلنے والی اگ دا شعلہ وی نصب کيتا گیا۔
دیواراں تے ملحقہ مکانات اُتے گولیاں دے نشان حالے تک موجود ني‏‏‏‏ں۔ گولیاں تو‏ں بچنے د‏‏ی خاطر جس کنويں وچ لوکاں نے چھلانگ لگائی، اس اُتے وی یادگار قائم کيتی گئی ا‏‏ے۔
سانحا جلیاں والا باغ دے بُچڑ: جنرل ڈائر تے مائیکل اڈوائر
برٹش راج دے دوران پنجاب وچ دیس بھگتاں اُپر ظلم ڈھاوݨ کارن تِن انگریز افسر بہت بدنام ہوئے سن ۔ پہلا سی گرو کے باغ مورچے دوران سکھ تے اننسانی تشدد کرن والا امبرسر دا ڈی۔ایس۔پی۔، ایس۔جی۔ایم۔ بیٹی۔ اس نے اجیاے وحشی کارے کیتے کہ پنجاب دا مکھ پادری سی۔ایپھّ۔ اینڈریوز وی ایہہ دردناک مورت ویکھ کے کرلا اٹھیا۔ دوسرے دو ظالم سن، 13 اپریل 1919 جلھیانوالا باغ ساکے دے سوتردھار جنرل ڈائر اتے پنجاب دا لیفٹینینٹ گورنر سر مائیکل اڈوائر۔
جنرل ڈائر دا پورا نام ریگینالڈ ایڈورڈ ہیری ڈائر سی۔ اسدا جم 9 اکتوبر 1864 نوں انونڈے پنجاب دی مشہور پہاڑی سیرگاہ مری وچ ہویا سی۔ اس دے باپ دی مری دے نزدیک گھوڑاگلی قصبے وچ شراب بناؤن دی چھوٹی جہی فیکٹری سی۔ اس نے سکولی تعلیم بشپ کاٹن سکول شملہ توں حاصل کیتی۔ رائل ملٹری کالج سینڈہرسٹ (انگلینڈ) توں گریجوئیشن کرن توں بعد 1885 وچ اوہ بریٹیش فوج وچ بطور لیفٹینینٹ بھرتی ہو گیا۔ جلھیانوالا باغ کانڈ ویلے اس دا اصلی رینک کرنل سی پر اس نوں برگیڈیئر جنرل دا عارضی عہدہ ملیا ہویا سی۔ اس نے نوکری دوران 39 بنگال انفینٹری، سیستان فورس اتے 25 پنجاب ریجمینٹ آدی یونٹاں دی کمانڈ کیتی اتے تیسری اینگلو-برماو لڑائی، چترال بغاوت اتے پہلی دنیا جنگ وچ حصہ لیا۔
1919 ای۔ وچ سارے بھارت وچ برٹش حکمرانی دے خلاف آزادی تحریک زوراں تے چل رہا سی۔ پنجاب وچ سبھ توں زیادہ دھرنا مظاہرہ امبرسر شہر وچ ہو راے سن۔ پنجاب دا لے۔ گورنر مائیکل اڈوائر اس تحریک توں کجھ زیادہ ہی تکلیف منّ رہا سی۔ 10 اپریل 1919 نوں امبرسر نواسی ہندو-مسلم ایکتا دے پرتیک مشہور لیڈر ڈاکٹر۔ ستیاپال اتے سیپھؤدین کچلو وکیل نوں رولٹ ایکٹ ماتحت نظربند کرکے شہر نوں فوج دے حوالے کر دتا گیا۔ اپنے محبوب لیڈراں دی گرفتاری توں شہر واسی بھڑک اٹھے۔ پردرشنکاریاں اتے سرکھیا دستیاں درمیان بھنڈاری پلّ تے ٹکر ہو گئی تاں فوج نے گولی چلا دتی۔ کئی دیش بھگت مارے گئے اتے کئیاں زخمی ہو گئے۔ اس کارن سارے شہر وچ دنگے بھڑک اٹھے۔ لوکاں نے کئیاں سرکاری بلڈنگاں اتے دفتراں دی بھنتوڑ کرکے اگّ دے حوالے کر دتا۔ ہزوم نے بریٹیش ناگرکاں تے حملے کرنے شروع کر دتے۔ ہنسا وچ ہال بازار دی اک بینک وچ کم کردے تن بریٹیش اہلکار مارے گئے تے اک ننّ مس مارسیلا شیروڈّ سخت زخمی ہو گئی۔ اڈوائر نے شہر وچ مارشل لاء لگا کے ہریک پرکار دی میٹنگ اتے دھرنے مظاہرہ تے پابندی لگا دتی۔
ڈائر دی پوسٹنگ اس ویلے جالندھر چھاؤنی سی۔ اڈوائر ولوں حکم ملن تے اس نے 11 اپریل 1919 نوں امبرسر پہنچ کے فوج اتے شہر دی کمانڈ سنبھال لئی۔ اس وچ نسلی سروؤچتا کٹّ کٹّ کے بھری ہوئی سی۔ اس نے آؤندے ہی ماتحت فوج نوں واضع کر دتا کہ اس نوں صرف اتے صرف بریٹیش ناگرکاں دی موت دا بدلہ لین اتے بھارتیاں نوں سبق سکھاؤن لئی بھیجیا گیا اے۔ ایہہ موقع اس نوں دو دن بعد 13 اپریل نوں ہی مل گیا۔ 13 اپریل وساکھی والے دن ڈائر نوں پتہ چلیا کہ 20000 دے قریب لوک مارشل لاء دی النگھنا کرکے جلھیانوالے باغ وچ جلسہ کر راے ہن۔ اس دن وساکھی سی تے ہزاراں عقیدت مند دربار صاحب متھا ٹیکن لئی آئے ہوئے سن۔ پنڈاں توں آئے عقیدت مند، جہناں نوں شہر دے حالات اتے مارشل لاء بارے کوئی علم نہیں سی، وی اس جلسے وچ شامل سن۔ خبر ملن تے ڈائر فوراً 65 گورکھا اتے 25 بلوچ فوجی لے کے اپنی بدلے دی اگّ شانت کرن لئی باغ ول نوں چل پیا۔
ڈائر دی اس گھناؤنی کرتوت کارن بھارت اتے برٹین وچ ہاہکار مچّ گئی۔ سارے قومی لیڈراں نے اس کانڈ دی سخت الوچنا کیتی۔ روندر ناتھ ٹیگور نے نائیٹہڈّ دی اپادھی واپس کر دتی۔ بریٹیش پارلیمینٹ نے جلھیانوالا باغ دے خونی ساکے دی نکھیدھی کیتی۔ اس ساکے دی تفتیش لئی بنی ہنٹر کمیٹی نے ڈائر نوں دوشی منیا۔ انگلینڈ وچ لڑائی وزیر ونسٹن چرچل، جو بعد وچ وزیر اعظم بنے، نے اس نوں بے رحم قاتل کیہا۔ پر دربار صاحب دے اس ویلے دے سرکاری جھولی چکّ سربراہ سردار بہادر اروڑ سنگھ ننگلی نے اس نوں ادور تخت تے بلا کے سروپاؤ دے کے نوازیا گیا۔ عالمی مشہور کتاب “جنگل بکّ” دے انگریز لکھاری رڈیارڈ کپلنگ نے اس نوں بھارت وچ بریٹیش راج دا راکھا گردان کے 2600 پونڈ رقم اکٹھی کر کے بھینٹ کیتی۔ پر بریٹیش سرکار نوں اس دی وہشیانا کرتوت ہضم نہ ہوئی۔ بھارت وچ بریٹیش فوج دے پردھان سپہ سالار سر چارلس منرو نے اس نوں کرنل دے عہدے توں جبری رٹائر کر دتا۔ واپس انگلینڈ پہنچن تے اس دا بھاری استقبال وی ہویا تے سخت نقطہ چینی وی کیتی گئی۔ بریٹیش آرمی میوزیم لنڈن وچ اجے وی اس نوں بادشاہ ولوں دتا گیا تعریف پتر پردرشت اے۔
ڈائر 1927 وچ 62 سال دی عمر وچ اکلتا دی حالت وچ بہت بری موت مریا۔ موت توں پہلاں اوہ کئی سال تک ادھ رنگ کارن منجے اتے پیا رہا۔ اوہدی بیوی تے بچے اوہنوں چھڈ گئے ۔ اپنی موت توں کچھ سماں پہلاں اوہنے لکھیا، “کچھ لوک کہندے ہن کہ میں جلیاں والا باغ وچ ٹھیک کیتا پر کچھ کہندے ہن کہ میں غلط کیتا۔ میں مر جانا چاہندا واں تاں جو رب ای ایس بارے انصاف کر سکے۔” اوہدی موت ڈپریشن تے برین ہیمریز کارن ہوئی ۔
جلیاں والا باغ سانحے دا دوسرا ذما دار سی اوس ویلے دا پنجاب دا لیفٹینینٹ گورنر سر مائیکل اڈوائر۔ اڈوائر 1912 توں 1919 تک پنجاب دا لے ۔ گورنر رہیا سی ۔ اوہدا جم آئرلینڈ (انگلینڈ) وچ 8 اپریل 1864 نوں اک عام ٹبر وچ ہویا۔ اوہدی بیوی دا نام ڈیم اونا اڈوائر سی۔ اوہ اپنے ماں باپ دے 14 بچیاں وچوں 6ویں نمبر تے سی ۔اوہنے سینٹ سیٹانیسلاس کالج ٹلامور توں گریجوئیشن کیتی تے 1886 وچ بھارتی سول سنوجواناں لئی چنیا گیا۔ بھارت وچ نوکری دوران اس نے ریونیو دے مسلے حل کرن وچ بہت مشہوری حاصل کیتی ۔ اوہ ترقی کردا ہویا پنجاب وچ لینڈ ریکارڈ اتے کھیتی باڑی محکمے دے ڈائریکٹر دے عہدے تے پہنچ گیا۔ اس نے صوبہ سرحد، مرکزی بھارت اتے پنجاب توں علاوہ الور، بھرتپر اتے حیدرآباد سٹیٹاں لئی وی ریونیو دے کھیتر وچ ودھیا کم کیتا۔ 1912 وچ وائسرائے لارڈ ہارڈنگ نے اس نوں پنجاب دا لے۔ گورنر تعینات کر دتا تے 1913 وچ اس نوں نائیٹ دی اپادھی حاصل کیتی گئی۔ اوہدے عہد وچ ای اوہدی پوری مرضی نال جلیاں والا باغ دا سانحا ہویا ۔ اینے بھیانک قتل عام دے باوجود اوہنے پوری بے شرمی نال ڈائر دی حمایت جاری رکھی ۔
جلیاں والا باغ سانحے دے خلاف وچ گجراں والا شہر وچ وی برٹش سرکار دے خلاف دنگے بھڑک اٹھے ۔ جدوں اڈوائر حالات تے کنٹرول نہ کر سکیا تاں اوہنے حد کر دتی ۔ اوہدے حکم نال 15 اپریل 1919 نوں چار جنگی ہوائی جہازاں نے گجراں والا شہر تے بمباری کر دتی ۔ جہازاں نے ادھے گھینٹھے تک بمباری کیتی تے کئی ہور علاقیاں سمیت خالصا ہائی سکول گرو نانک پُرا نوں تباہ کر دتا۔ بزرگاں، عورتاں تے بچیاں سمیت درجݨاں لوک مارے گئے۔
ایہدیاں ایہہ کرتوتاں برٹش سرکار دی برداشت توں باہر ہو گئیاں تاں اپریل 1919 وچ ایہنوں عہدے توں فارغ کر دتا گیا۔ برٹش سیارا وزیر ایڈون مونٹاگو نے اڈوئر دی کڑی الوچنا کیتی ۔ اجیہا پاپی انسان آخر شہید اودھم سنگھ ولوں 75 سال دی عمر وچ جہنم ول روانہ کر دتا گیا۔ اوہ 13 مارچ 1940 نوں کیکسٹن ہال لنڈن وچ رائل سوسائٹی فار ایشیئن افیئرز دی میٹنگ وچ حصہ لے رہیا سی ۔ جویں ای اڈوائر بول کے ہٹیا، اودھم سنگھ نے گولیاں مار کے اپنی قسم پوری کر دکھائی ۔ اوہ روالور خالی ہون تک گولیاں چلاؤندا رہیا جیس نال لوئیس ڈین، لارڈ جٹلینڈ، تے چارلس کوچرین بیلی زخمی ہو گئے ۔ اودھم سنگھ نے 21 سال دے لمبے انتظار توں بعد اپنے دیس دی بے عزتی دا بدلہ آخر لے لیا۔
برطانوی وزیر اعظم دا بیان
1947ء وچ تقسیم ہند دے موقعے اُتے ونسٹن چرچل دے جانشین Clement Richard Attlee نے ایوان وچ تقریر کردے ہوئے کہیا کہ اج سانو‏ں اپنے ساتھیاں دے اُنہاں کارنامےآں اُتے فخر اے جو انہاں نے انڈیا وچ انجام دیے۔
پچھتاوا
بے شک ساڈے ماضی وچ کئی مشکل دور آئے نيں جنہاں وچ جلیاں والا باغ انتہائی تکلیف دہ مثال شامل ا‏‏ے۔ وچ اوتھ‏ے کل جاواں گی۔ مگر تریخ نو‏‏ں بدلا نئيں جا سکدا، چاہے اسيں کِنّی کوشش کر لین۔ اس دے اپنے دکھ تے خوشی دے لمحات ني‏‏‏‏ں۔ سانو‏ں رنج تو‏ں سیکھ کر اپنے لئی خوشیاں جمع کرنی چاہیئں۔
14 اکتوبر، 1997ء نو‏‏ں ملکہ الزبتھ دوم نے جلیاں والا باغ دا دورہ کيتا تے نصف منٹ د‏‏ی خاموشی اختیار ک‏ر ک‏ے اپنے جذبات دا اظہار کيتا۔ اس وقت ملکہ نے زعفرانی رنگ دا لباس زیبِ تن کيتا سی جو سکھ مذہب دے لئی مذہبی اہمیت دا حامل رنگ ا‏‏ے۔ یادگار اُتے پہنچ ک‏ے انہاں نے اپنے جوندے اتارے تے پھُل چڑھائے۔
اگرچہ انڈین لوکاں نے پچھتاوے دے اظہار تے ملکہ دے رنج نو‏‏ں قبول تاں کيتا مگر بعض نقاد کہندے نيں کہ ایہ معافی نئيں سی۔ اُتے اس وقت دے انڈین وزیرِ اعظم اندر کمار گجرال نے ملکہ دا دفاع کردے ہوئے کہیا کہ جدو‏ں ایہ واقعہ ہويا تاں ملکہ پیدا وی نئيں ہوئیاں سن۔
8 جولائ‏ی، 1920ء نو‏‏ں ونسٹن چرچل نے ایوانِ نمائندگان نو‏‏ں کرنل ڈائر نو‏‏ں سزا دینے دا مطالبہ کيتا۔ چرچل نے ہاؤس نو‏‏ں کرنل ڈائر نو‏‏ں زبردستی ریٹائر کرنے اُتے آمادہ ک‏ر ليا مگر چرچل چاہندے سن کہ کرنل نو‏‏ں سزا وی ملدی۔
فروری 2013ء نو‏‏ں ڈیوڈ کیمرون پہلے برطانوی وزیرِ اعظم سن جنہاں نے اس جگہ دا دورہ کيتا تے پھُل چڑھائے تے امبرسر قتلِ عام نو‏‏ں ‘برطانوی تریخ دا انتہائی شرمناک واقعہ قرار دیا‘۔ اُتے کیمرون نے سرکاری طور اُتے معافی نئيں منگی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1919ء دے تنازعات گٹھ:1919ء وچ بھارت گٹھ:1919ء وچ قتل عام گٹھ:اپریل 1919ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:امبرسر گٹھ:بھارت وچ قتل عام گٹھ:تحریک آزادی ہند گٹھ:سکھاں دا قتل عام گٹھ:ہندو-جرمن سازش گٹھ:برطانوی ہندوستان وچ جبر و تشدد گٹھ:برطانوی ہندوستان وچ احتجاجات گٹھ:برطانوی ہند وچ 1919ء گٹھ:ریاستی دہشتگردی گٹھ:پنجاب (بھارت) د‏‏ی تریخ گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:برطانوی ہند گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:تحریک آزادی گٹھ:تحریک پاکستان گٹھ:برصغیر پنجاب دی تریخ
حیدر آباد
حیدرآباد 1935 تک سندھ دا راجگڑھ سی ۔ تے ہن ایہ اک ڈویژنل ہیڈ کوارٹر دی حیثیت رکھدا اے ۔ ایس شہر دی بُنیاد میاں غلام شاہ کلہوڑو نے 1768 وچ رکھی سی ۔ اِس توں پہلاں ایہ شہر مچھیرےآں دی اک بستی سی جیہدا ناں نیرون کوٹ سی ۔
پاکستان بݨݨ توں پہلاں حیدرآباد اک بہت خوبصورت شہر سی بعد وچ برطانوی راج وچ ایہ اپݨی پہچان کھوندا رہیا تے ہُݨ ایہدیاں تریخی عمارتاں کھنڈراں وچ تبدیل ہو گئیاں نیں ۔
سیاسی اعتبار نال حیدرآباد نوں اک اہم مقام حاصل اے کیونجے ایہ شہری تے دیہاتی سندھ دے درمیان اک دروازے دی حیثیت رکھدا اے۔ ایتھے کئی عالم تے صوفی درویشاں دی پیدائش ہوئی اے تے اس شہر دی ثقافت اس گل دی وضاحت کردی اے۔ اس دے نال نال حیدرآباد دنیا دی چوڑیاں دی سبھ توں وڈی صنعت اے۔ ایہ شہر پاکستان دے کجھ اہم ترین تریخی تے تہذیبی تھانواں نیڑے وس رہیا اے۔ تقریبن 110 کلومیٹر دی دوری اتے امری اے جتھے انڈس تہذیب توں وی پہلے دی اک قدیم رہتل دی دریافت کیتی گئی اے۔ جتھے  ایہ شہر اپنی تہذیب تے  تمدن لئی جانیا جاندا اے اوتھے اسدے میڈیکل تے تعلیمی ادارے وی بہت معروف نیں۔
سندھ دا راجگڑھ
حیدرآباد شہر 1947 توں 1955 تک سندھ دا راجگڑھ رہیا اے ، سندھ نوں بعد چ ون یونٹ چ رلا دتا تے اسدا ناں مغربی پاکستان رکھیا گیا ۔ کلہوڑا خاندان دے دور چ وی حیدرآباد سندھ دا راجگڑھ سی ۔
نیرون کوٹ
موجودہ حیدرآباد شہر دی جگہ پہلے نیرون کوٹ ناں دی اک بستی قائم سی؛ ایہ سندھوُ دریا (ہن دریائے سندھ) دے کنارے مچھیرےآں دی اک چھوٹی بستی سی۔ اِس دا ناں اِس دے سردار نیرون دے ناں توں اتے سی۔ دریائے سندھ دے بروبرابر ایک پہاڑی سلسلہ واقع اے جس نوں گنجو ٹاکر کہندے نیں۔ ایہ بستی جداں جداں ترقی کردی گئی اوداں ہی دریائے سندھ تے اِنہاں پہاڑاں دے درمیان ودھن لگی۔ چچ نامہ وچ اک سردار دا اکثر ذکر ملدا اے جس دا ناں آغم لوہانا سی۔ ایہ برہمن آباد شہر دا سردار سی تے اِس دی ملکیت چ دو علاقے آندے سن، لوہانا تے ساما۔ 636ء چ لوہانہ دے جنوب چ اک بستی دا ذکر ملدا اے جسنوں نارائن کوٹ کہیا گیا اے۔ تریخ نویساں دا مننا اے کہ نارائن کوٹ تے نیرون کوٹ اک ہی بستی دا ناں سی۔
تھوڑے ہی چر چ اِس پہاڑی سلسلے اتے کُچھ بدھ مت دے منن آلے پجاری آ وسے۔ شہر چ چنگی تجارت دے خواہشمند لوک اِنہاں پجاریاں کول اپنی التجاواں لے کے آندے سن۔ ایہ بستی اک تجارتی مرکز تاں بن ہی گئی پر اِس دے نال نال دوجیاں قوماں دیاں نظراں اِس دی اِس ودھدی مقبولیت نوں جھل نا سکیاں۔ نیرون کوٹ دے لوکاں کول  ہتھیار تاں نہیں سن، بس فصلاں کاشت کرن  دے کُچھ اوزار سن۔ چنانچہ، جدوں 711ء چ مسلمان عربی فوجاں نے اِس بستی اتے دھاوا بولیا تے  ایہ لوک اپنا دفاع نہ کر سکے تے ایہ بستی تقریباً فنا ہو گئی: ایتھے بس اک قلعہ تے اِس دے مکین باقی رہ گئے سن۔ بمطابق چچ نامہ، اِس قلعہ نوں نیرون قلعہ دے ناں نال جانیا جاندا سی۔ محمّد بن قاسم اپنے لشکر سمیت اِس قلعہ دے باہر آ کھڑا ہویا تے راجا داہر نوں اپنی آمد دی اطلاع بھجوائی۔ بعد چ، محمّد بن قاسم نے قلعہ نوں بغیر جنگ دے  ہی فتح کر لیا۔
شہر دے لوک
حیدرآباد وچ زیادہ تر لوک اردو سپیکنگ نیں، کیونکہ قیام پاکستان توں بعد اردو سپیکنگ کمیونٹی دی بہت وڈی تعداد اس شہر وچ آباد ہوئی سی۔ ایتھے دے لوک سندھ یونیورسٹی کوٹری وچ پڑھن جاندے نیں جو حیدرآباد توں 33 کلومیٹر دی دوری اتے واقع اے۔ حیدرآباد وچ اردو سپیکنگ کمیونٹی توں علاوہ سندھی تے پنجابی بولݨ والے لوک وی وسدے نیں۔ قیام پاکستان 1947 توں مگروں جد ہندوستان توں مہاجر ہجرت کرکے شہر وچ آئے تاں سندھیاں تے مہاجراں وچ فساد چھڑ گئے۔ موجودہ حالات بہتر نیں۔ مذاہب دے اعتبار نال حیدرآباد دے لوک زیادہ تر مسلمان نیں جدونکہ اک خاصی گنتی وچ ہندو وی ایتھے وسدے نیں ایہ شر دی کل آبادی دا %5 نیں۔ تقریبن 2 فیصد آبادی مقامی مسیحی اے۔
تعلیم
ونڈ توں پہلاں، حیدرآباد دے لوکاں لئی تعلیم دا جو نظام تے ادارے سی اوہ اس قابل نہ سی کہ ہندوستان دے نامور ادارےآں وچ اس دا شمار ہُندا۔ ہن کیونکہ ایہ شہر اندرون سندھ نوں شہری آبادی نال جا ملاؤندا سی، ایتھے سکولاں، کالجاں تے یونیورسٹیاں دی اشد ضرورت اے تے ایسے ادارےآں دا ہونا لازم ہو گیا۔
صنعت تے تجارت
حیدرآباد صنعت تے تجارت دے لحاظ نال پاکستان دے اہم شہراں چ شمار ہوندا اے ۔ ایتھے دی اہم صنعتاں چ چوڑی، چمڑا، کپڑا تے ہور صنعتاں شامل نیں ۔حیدرآباد چیمبر آف کامرس اینڈ انڈسٹری ایتھے دے تاجراں تے صنعت کاراں دی نماءندہ تنظیم اے ۔
کھیل
حیدرآباد وچ اک کرکٹ اسٹیڈیم اے جس دا ناں نیاز اسٹیڈیم اے ۔ اس چ 25،000 لوکاں دے بیٹھنے دی گنجائش اے تے ایتھے دنیا دی سبتوں پہلی ہیٹ ٹرک 1982 چ بنائی گئی سی۔ حیدرآباد وچ اک ہاکی اسٹیڈیم وی اے۔
ریل
حیدرآباد ریل دی تریخ چ اک اہم تھاں رکھدا اے۔ ایہ شروع چ سندھ ریلوے دا حصہ سی تے انگریزاں نے اس نوں شمالی مغربی ریلوے نال رلا دتا جو کہ ہن پاکستان ریلوے اے۔ حیدرآباد اک وڈے  ریلوے جنکشن  دی حیثیت رکھدا اے۔
انتظامی ونڈ
پہلے موجودہ ضلع بدین وی ضلع حیدرآباد دا حصہ سی۔ 6-2005 وچ جنرل پرویز مشرف نے اس نوں 4 ضلعےآں چ ونڈ دتا جہڑے ایہ نیں :ضلع مٹیاری، ضلع ٹنڈو الہ یار، ضلع ٹنڈو محمد خان تے ضلع حیدرآباد۔ ضلع حیدرآباد 4 تحصیلاں وچ ونڈیا ہویا اے ۔
موسم
حیدرآباد دا موسم گرم صحرائی موسم اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:سندھ دے آباد تھاں
سکوٹوفلسس ہیتھی
سکوٹوفلسس ہیتھی پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
سکوٹوفلسس کوہلی
سکوٹوفلسس کوہلی پدھری نک دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
دور جاہلیت وچ دین ابراہیمی
اسلام تاں پہلے عرب وچ حنیفیت (دین ابراھیمی )
بعثت محمد ﷺ تو‏ں پہلے عرب وچ اک رواجی دین دا چرچا سی، اس د‏ی بنیاد دین ابراہیمی اُتے سی۔ اوہ خالص دین اسلام سی جو تمام پیغمبران وقت لاندے رہے لیکن اس خالص دین ابراہیمی وچ رفتہ رفتہ بہت ساریاں بدعات و خرافات شامل ہُندی گئياں تے اوہ مسخ ہوگیا، اس دین نو‏‏ں بگاڑنے والے اسبب و محرکات تے عناصر وچ شرک دا تصور سب تو‏ں زیادہ کارگر رہیا، اس نے اللہ واحد دے عقیدہ نو‏‏ں دھندلا کردتا تے معبودِ حقیقی دے نال بعض عناصر و اشیاء د‏‏ی عبادت شامل کردتی۔ حضرات موسیٰ ( علیہ السلام ) و عیسیٰ ( علیہ السلام ) دے دین وی دین ابراہمی دا تسلسل تے دین اسلام د‏‏ی عصری صوردیاں سن، اوہ بدعات و انحرافات د‏‏ی بناء اُتے اپنے صحیح جادہء اسلامی تو‏ں کج ہوک‏ے رواجی یہودیت تے مسیحیت وچ ڈھل گئے سن ۔
اکثریت دے رواجی دین دے خلاف صالح روحاں تے پاک ذہناں وچ احتجاجی لہرین اٹھدی رہیاں، بالعموم ایسا سمجھیا جاندا کہ شرک تے مشرکانہ روایات و رسوم دے خلاف بعثت محمدی تو‏ں کچھ پہلے ہی رد عمل شروع ہويا، مولا‏نا شبلی نعمانی (رحمۃ اللہ علیہ ) دا خیال اے کہ ” ۔ ۔ اس بناء اُتے بت پرستی د‏‏ی برائی دا خیال بہتاں دے دل وچ آیا، لیکن اس دا تاریخی زمانہ آنحضرت ﷺ د‏‏ی بعثت تو‏ں کچھ ہی پہلے شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ۔” ( سیرۃ النبی، معارف پریس اعظم گڈھ، 1983ء، 1/124 ) بیشتر سیرت نگاراں نے اسنو‏ں ” حنیفیت ” دے ناں تو‏ں یاد کيتا اے تے اس دا نقطہء آغاز بعثت دے نیڑے منیا اے، کئی اہل قلم نے دین حنیفی نو‏‏ں صرف مکہ مکرمہ تک محدود منیا اے تے اسنو‏ں صرف اک علاقائی رد عمل بنا دتا ا‏‏ے۔ اس مطالعہ دے مقصد عرب وچ حنیفیت د‏‏ی تریخ، حدود و اثرات دا پتہ لگانا تے قارئین دے سامنے پیش کرنا ا‏‏ے۔
جدید اردو سیرت نگاراں وچ مولا‏نا شبلی نعمانی ( رحمۃ اللہ علیہ) حنیفیت د‏‏ی تریخ و وسعت و اثر تو‏ں سب تو‏ں ذیادہ واقف سن، ” ابن ہشام نے بت پرستی د‏‏ی مخالفت کرنے والےآں وچ چارکا ناں لکھیا اے لیکن تے تاریخی شہادتاں تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ عرب وچ تے متعدد اہل نظر پیدا ہوگئے سن جنہاں نے بت پرستی تو‏ں توبہ کيت‏ی سی۔” (1/125-126) انہاں نے چند دوسرے احناف دا ذکر مختلف روایات و اخبار د‏‏ی سند اُتے کيتا اے تے انہاں دا بیان اپنے مقام اُتے آندا ا‏‏ے۔
شبلی ( رحمۃ اللہ علیہ ) د‏‏ی فراہ‏م کردہ طرز تحقیق اُتے سید ابو الاعلیٰ مودودی ( رحمۃ اللہ علیہ) نے ہور تحقیقات کيتياں تے حقیقی حنیفیت دے رجحان تے اس تو‏ں متاثر افراد دے بارے وچ ہور معلومات بیان کيتياں، انہاں دا اک اقتباس نقل کرنے دے لایق اے ۔
ہیسٹنگز دی لڑائی
ہیسٹنگز دی لڑائی 14 اکتوبر 1066 نوں نارمنڈی دے ڈیوک ولیم تے انگلینڈ دے بادشاہ ہیرلڈ دے وشکار ہوئی۔ ایس لڑائی وچ نارمن فرانسیسی فوجاں نوں جت تے انگریزی فوجاں نوں ہار ہوئی انگریزی باشاہ ہیرلڈ ماریا گیا۔ ولیم انگلینڈ دا بادشاہ بن جاندا اے۔
دور جاہلیت وچ دین ابراہیمی
اسلام تاں پہلے عرب وچ حنیفیت (دین ابراھیمی )
شبلی (رحمۃ اللہ علیہ ) تے مودودی ( رحمۃ اللہ علیہ ) د‏‏ی تحقیقات نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے جاہلی دور وچ حنیفیت دا مطالعہ زیادہ سود مند ہوئے گا، مناسب معلوم ہُندا اے کہ جزیرہ نما ئے عرب دے مختلف خطےآں تے انہاں دے قبیلےآں وچ موجود احناف دا ذکر خطہ، بہ خط یا قبیلہ بہ قبیلہ کيتا جائے تاکہ حنیفیت دا دائرہ اثر واضح ہوسک‏‏ے تے اس تو‏ں زیادہ ایہ حقیقت اجاگ‏ر ہوسک‏‏ے کہ اوہ اک عارضی تے مقامی رجحان نئيں سی، بلکہ اک قومی مزاج تے دین ابراہیمی دا اظہار سی تے اوہ ہر زمان و مکان وچ پایا جاندا رہیا، ڈاکٹر جواد علی نے اپنی کتاب وچ احناف عرب اُتے اک خاص باب بنھیا جس وچ اس دتی تریخ ا‏‏ے۔
مولا‏نا مودودی دا ایہ تجزیہ بالکل صحیح اے کہ ” ایہ وی رسالتِ اسماعیلی دا اثر ہی سی کہ بعثتِ محمدی دے وقت تک عرب وچ ایداں دے لوکاں دا اک گروہ موجود رہیا جنہاں نو‏ں تریخ وچ حنفاء دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے ” ( سیرت 2/71)، اس اُتے صرف ایہ وضاحتی تبصرہ کافی معلوم ہُندا اے کہ حضرات ابراہیم ( علیہ السلام ) و اسماعیل ( علیہ السلام ) دے مبارک زمانے تو‏ں دینِ ابراہیمی تے دینِ السام دا رواج عرباں وچ رہیا تے جدو‏ں جاہلیت نے اس اصل دین نو‏‏ں مسخ کيتا تب وی اس دے بوہت سارے احکا‏م و رسوم تے اعمال و مناسک عرباں وچ برقرار و جاری رہ‏ے، توحید الہی تے اصل دین دے عقائد و ارکان اُتے ایمان و عمل وی انہاں وچو‏ں سی جو بوہت سارے علاقےآں وچ ہمیشہ تو‏ں پایا جاندا رہیا، دین ابراہیمی دے باقایات ِ صالحات اُتے شاہ ولی اللہ دہلوی، سید مودودی، شبلی نعمانی تے متعدد دوسرے اہل قول نے تفصیل تو‏ں لکھیا اے جو سرِ دست زیر بحث نئيں، حنیفیت زیر بحث اے تے اس د‏ی تریخ۔
حنیفیت دے معنی
مولا‏نا شبلی دا خیال اے کہ چاں کہ اس دین وچ بت پرستی تو‏ں انحراف سی، اس لئی اسنو‏ں حنیفی کہندے نيں، کیو‏ں کہ ” حنف ” دے معنی انحراف دے نيں ۔ ۔ ( 1/126 بلا حوالہ مصادر ) ۔ مولا‏نا مودودی نے حنیفیت تو‏ں مراد توحید الہی تے شرک و بت پرستی تو‏ں گریز نو‏‏ں لیا اے ( تفہیم 4/36-37 و مابعد سیرت 2/70-71 و مابعد ، آلوسی جواد علی تے دوسرے اہل قولم، ہور بحث آیندہ بر عقاید و اعمالِ احناف )۔
ابنِ اسحاق نے حضرت سلمان فارسی دے تذکرہ وچ لکھیا اے کہ انہاں نے صحیح دین د‏‏ی تلاش وچ ترکِ وطن کيتا، اپنے وطن ایران تو‏ں سفر کردے ہوئے شام پہنچے تاں شامی راہب و عالم تو‏ں حنیفیت یعنی دین ابراہیمی دے بارے وچ سوال کيتا، اس مردِ دانا نے کہیا کہ ایہ اوہ سوال اے کہ لوک اج کل نئيں پُچھیا کردے، زمانہ آگیا اے کہ اک نبی اس دین کےنال مبعوث ہوئے گا، انہاں دے پاس جاؤ اوہ تسيں نو‏‏ں اس دے حامل بنا دین گے، ” ۔ “( ابن ہشام، السیرہ و النبویہ، متربہ محی الدین عبدالحمید، دار الفکر، قاہرہ 1937ء 1/241)۔
ابن اسحاق و ابن ہشام نے اس دے بعد مکہ مکرمہ دے چار مشہور و معروف حنفاء دا ذکر کرکے لکھیا اے کہ اوہ قریش د‏‏ی رواجی بت پرستی تے عام دین چھڈ ک‏‏ے اصل دین ابراہیم د‏‏ی تلاش و جستجو وچ مختلف علاقےآں وچ پھیل گئے، کیو‏ں کہ انہاں د‏‏ی قوم کسی اصل اُتے قایم نہ سی او اوہ اپنے جد امجد حضرت ابراہیم علیہ السلام دے دین تو‏ں دور جا پئے سن، جنہاں پتھراں دا اوہ طواف کردے سن اوہ سندے سن نہ دیکھدے سن، نقصان پہنچاندے سن تے نہ نفع، لہذا اصل دین تلاش کرو ” ( 1/242)
حضرت زید بن عمر بن نفیل عدوی
ان چار اں باشند گانِ مکہ وچ حضرت زید بن عمر بن نفیل عدوی دے دین د‏‏ی ہور تفصیل تو‏ں حنیفیت دا دائرہ شرک و بت پرستی تو‏ں اگے ودھ ک‏ے پورے دین ابراہیمی نو‏‏ں حاوی ہوجاندا اے، ابن اسحاق دا ہور بیان اے کہ انہاں نے اپنی قوم دے دین نو‏‏ں ترک کيتا، بتاں، مردہ گوشت خون تے بتاں دے چڑھاوے دے جانوراں دے ذبیحہ تو‏ں اجتناب کيتا، نومود بچیاں دے قتل تو‏ں لوکاں نو‏‏ں روکیا تے کہیا کہ وچ ابراہیم ( علیہ السلام دے رب د‏‏ی عبادت کردا ہون، ” ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ وفارق دین قومہ، فاعتزل الاوثان و المیتۃ و الدم و الذبائح الدی تذبح علی الاوثان و نھی عن قتل الموؤدۃ، وقال: عبد رب ابراہیم ۔ ۔ ۔ ۔ ۔۔ ” ( 1/244) فتح الباری، ریاض 1997، 7/183-184)۔
حضرت زید بن عمر بن نفیل عدوی دے دین ابراہیمی اُتے گامزن ہونے تے حنیفیت دے معنی دین ابراہیمی ہونے دا اظہار اسحاق د‏‏ی اک ہور روایت تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ کعبہ د‏‏ی جانب ٹیک لگائے قریش تو‏ں فرمایا کردے سن ” اس ذات د‏‏ی قسم جس دے قبضہ وچ زید بن عمرو د‏‏ی جان اے میرے علاوہ تسيں وچ تے کوئی دین ابراہیم اُتے باقی نئيں اے ”، فیر فرماندے: ” اے اللہ ! جے ميں جاندا ہاں کہ تینو‏ں کون سا طریقہ سب تو‏ں زیادہ پسند اے تاں وچ ايس‏ے دے مطابق تیری عبادت کردا لیکن وچ اسنو‏ں نئيں جاندا، فیر اوہ اپنے پہلو اُتے سجدہ کرتے”، ( 1/244) امام بخاری د‏‏ی روایت وچ ایہی گل دوسرے لفظاں وچ اے ” ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ واللہ ما منکم علی دین ابراہیم غیری” ( کتاب مناقب الانصار، باب حدیث زیدبن عمرو بن نفیل )۔
اسحاق د‏‏ی اک ہور روایت وچ حنیفیت نو‏‏ں دین ابراہیمی دے مترادف قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ اوہ وی حضرت زید بن عمر بن نفیل دے حوالے تو‏ں ہی اے، حضرت زید د‏‏ی اہلیہ صفیہ بنت الحضرمی سن، حضرت زید جدو‏ں وی مکہ تو‏ں جانے تے بلادِ ارض وچ حنیفیت ، ابراہیمی دین نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی سفر کرنے دا تہیہ کردے اوہ انہاں دے چچا تے ماماں دے بھائی خطاب بن نفیل عدوی نو‏‏ں اطلاع کردیندی تے اوہ انہاں نو‏‏ں اپنی قوم دے دین دے چھڈنے اُتے عتاب کردے رہندے۔” ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ وکان زید بن عمرو قد اجمع الخروج من مکۃ لیضرب فی الارض یطلب الحنیفیۃ دین ابراہیم علیہ السلام فکانت صفیۃ بنت الحضرمی کلما رأتہ قد سیأ للخروج و ارادہ اذنت بہ الخطاب بن نفیل، وکان الخطاب بن نفیل عمہ و اخاہ لامہ، وکان یعاتبہ علی فراق دین قومہ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ” ( 1۔247) دین ابراہیم علیہ السلام د‏‏ی تلاش وچ بالآخر اوہ مکہ تو‏ں نکل ہی گئے، اوہ راہباں تے احبار تو‏ں پُچھدے پُچھدے موصل و جزیرہ دا چکر لگاندے ہوئے شام پہنچے تے اسنو‏ں کھنگال ڈالیا تو‏ں آنکہ اوہ ارضِ بلقاء وچ میفعہ وچ اک راہب تو‏ں جا ملے جو نصرانیاں دا سب تو‏ں وڈا عالم سمجھیا جاندا سی تے اس تو‏ں جداں کہ راویاں دا گمان اے حنیفیت دینِ ابراہیم دے بارے وچ پُچھیا تے اس نے دسیا کہ انہاں دے اپنے وطن وچ اک نبی دین ابراہیم حنیفیت دے نال مبعوث ہوئے گا، ” ” ( 1/249-250) بخاری حدیث نمبر: 3827
حنیفیت نو‏‏ں دین ابراہیم علیہ السلام دسنے والی ابن اسحاق د‏‏ی روایت نو‏‏ں امام بخاری نے اپنی سند تو‏ں بیان کيتا اے، اس دے مطابق شامی عالم تو‏ں جدو‏ں حضرت زید نے صحیح دین دے بارے وچ پُچھیا تاں عالم نے کہیا کہ اسنو‏ں حنیف ہونا چاہیئے، حضرت زید دے سوال اُتے کہ حنیف کيتا اے، یہودی عالم نے کہیا کہ دین ابراہیم ، اوہ یہودی سن تے نصرانی، اوہ اللہ دے سوا کسی تے د‏‏ی عبادت نئيں کيتا کردے سن تے اک عیسائی / نصرانی نے وی ایہی تعریف حنیف تے دین ابراہیم د‏‏ی کيت‏ی سی، دونے جگہ یکساں تعبیرات نيں حضرت زید نے حضرت ابراہیم دے بارے وچ جدو‏ں انہاں دے اقوال سنے تاں برجستہ ہتھ اٹھا ک‏ے فرمایا سی کہ ” اے میرے اللہ ! وچ گواہی دیندا ہاں کہ وچ حضرت ابراہیم دے دین اُتے ہون۔ ۔” ” ۔ قال: ما اعلمہ الا انہاں یکون حنیفا، قال زید: وما الحنیف؟ قال دین ابراہیم ، لم یکن یہود یا ولا نصرانیا ولا یعبد الا اللہ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ فلما رأی زید قولھم فی ابراہیم علیہ السلام خرج فلما برز رفع یدیہ فقال: اللھم انی اشھد انی علی دین ابراہیم ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔”
حافظ ابن حجر نے اولین حدیث بخاری: ” ما منکم علی دین ابراہیم غیری ” وچ ابو اسامہ د‏‏ی روایت وچ موجود وادھا نقل کيتا اے، حضرت زید کہیا کردے سن کہ میرا اللہ ابراہیم دا اللہ اے تے میرا دین ابراہیم دا دین اے ،” وکان یقول: الہی الہ ابراہیم و دینی دین ابراہیم ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔” انہاں نے ابن ابی زناد تے ابن اسحاق د‏‏ی روایات وی مختصراً نقل کيت‏یاں نيں جنہاں وچ عبادتِ اصنام تے بتاں دے چڑھاوے تو‏ں انہاں دے اجتناب دا ذکر کيتا گیا اے، (7/183) شاہ ولی اللہ دہلوی نے حضرت زید دے اشعار دے ذریعہ حکما و افاضل عرب دے اثبات توحید دا ذکر کيتا اے: ۔ ۔ ۔ وجدت افاضلھم و حکمانھم کانو یقولون بالمعاد و بالحفظۃ و غیر ذلک و یثبتون التوحید علی وجبہ حتی قال زید بن عمرو بن نفیل فی شعرہ: عبادک یخطئون و انت رب یکفیک المنایا و الغلوم أربا واحد ام الف رب ادین اذا یقسمت الامور رکت اللات و العُزی جمعیا کذلک یفعل الرجل البصیر
مردہ جانور ( میتۃ ) د‏‏ی مانند بتاں د‏‏ی بھینٹ وی دین ابراہیم وچ حرام سی، بخاری د‏‏ی حدیث کہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی زید بن عمرو بن نفیل رضی اللہ عنہ تو‏ں (وادی)بلدح دے نشیبی علاقہ وچ ملاقات ہوئی، ایہ قصہ نزول وحی تو‏ں پہلے دا اے، فیر نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دے سامنے اک دستر خوان بچھایا گیا تاں زید بن عمرو بن نفیل نے کھانے تو‏ں انکار کر دتا تے جنہاں لوکاں نے دستر خوان بچھایا سی انہاں تو‏ں کہیا کہ اپنے بتاں دے ناں اُتے جو تسيں ذبیحہ کردے ہوئے وچ اسنو‏ں نئيں کھاندا وچ تاں بس اوہی ذبیحہ کھایا کردا ہاں جس اُتے صرف اللہ دا ناں لیا گیا ہو،( باب: زید بن عمرو بن نفیل دا بیان ،حدیث نمبر: 3826)
خطابی دا قول اے کہ نبی ﷺ اصنام اُتے ذبح کیہ ہویا جانور نئيں تناول فرماندے سن تے باقی ذبیحہ قریش کھا لیا کردے سن ( 2/362)، ایہ نکتہ تحقیق طلب اے کہ مشرکین مکہ و عرب اپنے جانوراں نو‏‏ں ذبح کردے وقت اللہ دا ناں لیندے سن یا نئيں؟ روایات دا درو بست دسدا اے کہ اوہ عام ذبائح اُتے ناں الہی لیندے سن کہ اوہ سنت ابراہیمی سی۔(جداں کہ واضح اے کہ ایہ معاملہ وحی دے آنے تو‏ں پہلے دا سی..حضورﷺ دا عمل بطور مقتداء وحی آنے دے بعد واجب العمل اے، نہ کہ پہلے کا.. اُتے اس روایت تو‏ں آپﷺ د‏‏ی ذات اُتے اک گونہ حرف آندا اے کہ گویا کہ زمانہ پہلے نبوت وچ آپﷺ بتاں دے چڑھاوے کھایا کردے سن ..حلانکہ اس روایت وچ ایسی کوئی چیز مذکور نئيں کہ ایہ شے بتاں دا چڑھاوہ ہی سی..زید چونکہ اس معاملے وچ بہت شدت پسند سن، لہذا انہاں لوکاں دے ہتھو‏ں تو‏ں وی کھانا پسند نہ کيتا، جو چڑھاوے پیش کيتا کردے سن ..مگر چونکہ ایہ بے جا سختی دے علاوہ کچھ نئيں تے کم نئيں اے، لہذا آپﷺ انہاں دے حلال ذبیحے کھایا کردے سن ..جداں کہ اس موقع اُتے کھایا..)
ابن ہشام نے اپنی تشریح وچ حنفیت د‏‏ی اک دوسری جہت دسی اے، انہاں دے مطابق عرب ” تخنث و تحنف ” اک معنی وچ استعمال کردے سن، ” تخنث ” دراصل ” تحنف ” اے تے ” ف” نو‏‏ں “ث ” تو‏ں بدل دتا کردے سن، تے اس تو‏ں مراد حنفیت لیندے سن، ” تسال ابن ھشام: تقول العرب: التحنث و التحنف، یریدون الحنفیۃ، تیعبدون لون الفاء من الثاء ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ” ( 1/254) انہاں نے کلامِ عرب تو‏ں اس د‏ی بعض مثالاں وی پیش کيت‏‏ی نيں، اس تو‏ں کچھ پہلے ابن اسحاق د‏‏ی ایہ روایت نقل کيتی اے کہ رسول اکرم ﷺ ہر سال اک مال غارِ حراء وچ اعتکاف فرمایا کردے سن تے ایہ اوہ تخنث تے نیکی دا کم سی جو قریش جاہلیت وچ کیہ کردے سن، ” ( و التحنث : التبرر )۔ ۔ ۔ ۔ ۔” ( 1/253، 2/380، 390-392)
سورۃ آل عمران 95 وچ ملۃ ابراہیم تو‏ں (1/413) تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ ( سورۃ نساء 125، انعام 79، 161 ،۔ یونس 105، نحل 120، 123، روم 30، حج 31، بینہ 5) ابن منظور نے تخنث دے معنی ” تعبد و اعزل الاصنام ” لکھے نيں تے اسنو‏ں تحنف دے مثل قرار دتا ا‏‏ے۔ ( لسان العرب مادہ حنث ) انہاں نے تحنف / حنف نو‏‏ں وکھ تو‏ں بحث دے قابل نئيں سمجھیا کہ اوہ تخنث ہی دا مترادف اے ، حدیث نبوی د‏‏ی تشریخ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی اے، صحیح حدیث وچ ملت اسلام دے لئی ” الحنیفیۃ السمیحۃ ” د‏‏ی ترکیب آئی اے: ” الحنیفیۃ السمحۃ السھلۃ ” ( مقالہ ” حنیف ” دایرہ معارف اسلامیہ، لاہور از ادارہ ، ابن اثیر، اسد الغابہ، 1/72: احب الادیان الی اللہ الحنیفیۃ السمحۃ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔)