cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شوپیاں دی لڑائی
کتابیات
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں
بھیری دریا
بھیری دریا نیپال دا اک دریا اے۔
ڈھوک بدہال
ڈھوک بدھال ضلع راولپنڈی کى تحصيل گوجرخان کاگاؤں ھے ـ يہ گاؤں يونين کونسل نڑالى کاحصہ ھےـ
کوریائی پیپلز آرمی
کوریائی پیپلز آرمی (ہنگل: 조선인민군; ''Chosŏn inmin'gun) شمالی کوریا دی فوج اے، جو سونگن اصول ہیٹھ کم کردی اے۔ اسدا سروؤچ کمانڈر کم جونگ ان اے۔
حوالے
گٹھ:شمالی کوریا دی فوج گٹھ:شمالی کوریا
نکا گریسن
نکا گریسن دد پلانوالے تے ماس کھانے جانوراں دے نیولے ٹبر وچوں اے۔
وسائل الشیعہ (کتاب)
وسائل الشیعہ یا  تفصیل وَسائل الشیعہ إلی تَحصیلِ مسائل الشّریعہ اہل تشیع دی مشہور کتاب اے جس دے مصنف و مؤلف علامہ حر عاملی نيں۔ ایہ کتاب الکافی (الکلینی)، من لا یحضره الفقیہ (شیخ صدوق)، تہذیب الاحکم (شیخ طوسی)، الاستبصار (شیخ طوسی) سمیت شیعی کتب وچ منقول اُنہاں احادیث دا مجموعہ اے جنہاں دا تعلق فقہ تو‏ں اے۔ ایہ کتاب امتیازی تے منفرد خصوصیات دی حامل ہونے دے سبب شیعی مجتہدین تے مراجع تقلید دا ماخذ و مراجع سمجھی جاندی اے۔علامہ امینی نے لکھیا اے کہ: رجال تے تراجم دی کسی کتاب وچ وی شیخ حر عاملی دا نام نہيں لیا گیا اے سوا اس دے کہ بلکہ انہاں دی گراں بہاء کتاب "وسائل الشیعہ" دے حوالے تو‏ں مدح و تمجید اُتے مبنی فقرے انہاں دی نذر کیتے گئے نيں۔
وسائل الشیعہ دا مکمل نام "" اے جو شیخ حر عاملی (متوفا 1104 ہجری) دی تالیف اے۔ ایہ کتاب کتب اربعہ سمیت شیعہ کتب حدیث وچ منقولہ انہاں احادیث دا مجموعہ اے جنہاں دا تعلق فقہی تو‏ں اے۔ اس کتاب وچ 36000 حدیثاں مختلف فقہی موضوعات دے متعلق نقل کيتی گئی نيں تے ہر موضوع نو‏‏ں اک باب دا عنوان قرار دتا گیا اے۔ اس تالیف کيتی اہمیت دے پیش نظر متعدد معاجم ، تراجم تے شروحات اس اُتے لکھی گئياں ہور اوہدی تلخیصات وی دستیاب نيں۔
مؤلف
محمد بن حسن بن علی بن محمد بن حسین معروف بنام شیخ حُرّ عاملی شب جمعہ 8 رجب المرجب سنہ 1033 ہجری نو‏‏ں لبنان وچ جبل عامل دے پنڈ مشغرہ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا نسب 36 واسطیاں تو‏ں شہید کربلا جناب حر بن یزید ریاحی تو‏ں ملدا اے۔ انہاں دے اپنے بقول تے دوسرےآں دی نقل دے مطابق انہاں دا خاندان، خاندان علم و معرفت تے آل رسول(ص) دے چاہنے والےآں وچو‏ں سی تے لبنان وچ آل حر دے نام تو‏ں مشہور سی
شیخ حُرّ عاملی گیارہاں صدی ہجری دے محدثین تے فقہائے امامیہ وچو‏ں نيں تے گران قدر تے نفیس مجموعۂ حدیث "وسائل الشیعہ" دے مؤلف نيں۔ شیخ حر عاملی صاحب وسائل دے نام تو‏ں وی پہچانے جاندے نيں۔
شیخ حر عاملی ایران وچ 21 رمضان سنہ 1104 ہجری نو‏‏ں ایران دے شہر مشہد وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے تے حرم رضوی وچ صحن عتیق دے شمال مشرقی گوشے وچ سپرد خاک ہوئے۔ ۔ حالیہ برساں وچ انہاں دے مزار دی تعمیر ہوئی تے حرم دے اک حصے دا نام "بست شیخ شیخ حر" رکھیا گیا اے۔
تاریخ
شیخ حر عاملی نے وسائل الشیعہ نو‏‏ں 20 سال دی طویل مدت وچ جمع کیتا۔ ماہِ ربیع الاول 1082ھ/ جولیائی 1671ء وچ ایہ کتاب مکمل ہوئی۔
سبب تالیف
شیخ حر عاملی نے کتاب دے مقدمہ وچ تحریر کیتا اے کہ:
متن
ایہ کتاب عربی بولی وچ 30 جلداں اُتے مشتمل اے۔ احکم شرعیہ تے فقہ دے 50 ابواب وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اقوال مبارکہ یعنی احادیث تے اہل بیت تو‏ں منقول اقوال دا مجموعہ اے۔ کتاب دی آخری ابواب وچ مآخذ و مصادر، اسناد تے رجال و رواۃ دے متعلق مفصل بحث کيتی گئی اے۔
کتاب
کتاب "وسائل الشیعہ" احکم شرعیہ تے فقہ دے 50 ابواب وچ رسول اللہ(ص) تے اہل بیت(ع) تو‏ں منقولہ معتبر حدیثاں دا مجموعہ اے تے کتاب دے آخر وچ کتاب دے مصادر و مآخذ، اسناد تے رجال و رواۃ دے بارے وچ مفصل بحث ہوئی اے۔
شیخ حر عاملی، نے وسائل الشیعہ نو‏‏ں 20 سال دے طویل عرصے وچ اکٹھا کیتا اے تے ایہ کتاب سنہ 1082 ہجری وچ مکمل ہوئی اے۔ ایہ کتاب امتیازی تے منفرد خصوصیات دی حامل اے تے شرعی احکم دے سلسلے وچ تمام مجتہدین تے مراجع تقلید دا ماخذ و مرجع سمجھی جاندی اے۔
سبب تالیف
مؤلف کتاب دے مقدمے وچ لکھدے نيں:
مضامین و مندرجات
یہ کتاب شرعی احکم تے فرائض و آداب دے سلسلے وچ 36000 حدیثاں اُتے مشتمل اے تے ایہ حدیثاں معتبر شیعہ کتب حدیث تے قدمائے صحابہ دے اصول اولیہ تو‏ں منقول نيں۔
اشاعت
یہ کتاب سب تو‏ں پہلے آیت اللہ شہید شیخ فضل اللہ نوری (متوفی 31 جولیائی 1909ء) دی تصحیح دے بعد چھ جلداں (سائز 35×25 سینٹی میٹر) وچ طبع ہوئی۔ بعد ازاں آیت اللہ عبد الرحیم ربانی شیرازی (متوفی 7 مارچ 1992ء) دے تعلیقات دے نال سنہ 1403ھ/ 1983ء وچ 20 مجلدات وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ ہوئی۔ اِس دی اگلی طباعت دا کم انتشارات آل البیت لإحیاء التراث قم دے توسط تو‏ں انجام پایا تے سنہ 1414ھ/ 1994ء وچ شائع ہوئی جو 30 مجلدات اُتے مشتمل اے۔
اردو ترجمہ
وسائل الشیعہ دا اردو وچ ترجمہ علامہ محمد حسین نجفی نے ماہِ ربیع الاول 1411ھ/ ستمبر 1990ء نو‏‏ں شروع کیتا سی اکتوبر 2001ء وچ پہلی بار ایہ اردو ترجمہ شائع ہويا۔ ہن تک 17 جلداں شائع ہوچکيتیاں نيں۔
مشاہیر دے اقوال
ہرگاہ اک ماہر فقیہ تے مجتہد اس کتاب دی ورقی گردانی کردا اے تو اوہ مطلوبہ چیزاں نو‏‏ں منظم تے موزون انداز تو‏ں رکھی ترتیب دی ہوئی موتیاں دی مانند پا لیندا اے۔ کوئی وی مشکل تے پیچیدہ موضوع نئيں اے جس نو‏‏ں زیر بحث نہ لیایا گیا ہو؛ ایہ کتاب علماء دی حیرت دا سبب بنی ہوئی تے اوہدی منزلت دوسری باتاں دی نسبت آیات کریمہ دی مانند شمار کيتی گئی اے۔
رجال تے تراجم دی کسی کتاب وچ وی شیخ حر عاملی دا نام نہيں لیا گیا اے سوا اس دے کہ بلکہ انہاں دی گراں بہاء کتاب "وسائل الشیعہ" دے حوالے تو‏ں مدح و تمجید اُتے مبنی فقرے انہاں دی نذر کيتے گئے نيں۔
اردو ترجمہ
thumb|بائاں|اردو ترجمہ کچھ سال پہلے پاکستان دے شیعہ عالم دین مولانا محمد حسین نجفی نے وسائل الشیعہ دا اردو بولی وچ ترجمے دا کم شروع کیتا ۔ جس دا نام "مسائل الشریعہ ترجمہ و حواشی وسائل الشیعہ" رکھیا ۔ 1426 ق تک اوہدی سولہ (16) جلداں دے ترجمہ دا کم مکمل ہو چکيا سی جنہاں وچاں چھ (6) جلداں چھپ چکيتیاں نيں۔ مختلف ابواب دا ترجمہ کردے ہوئے ہر باب دی تکراری احادیث نو‏‏ں حذف کیتا گیا اے ہور حسب ضرورت حواشی وی لگائے گئے نيں۔ ۔ ہر باب دے ترجمہ دے شروع کرنے تو‏ں پہلے تکراری تے حذف شدہ احادیث دی تعداد بیان کيتی گئی اے ۔آخری ایام وچ مکمل ہو ک‏ے ویہہ (20) جلداں وچ"مرکز السبطین سرگودھا" دی طرف تو‏ں چھپ چک‏ی اے۔
نشر و اشاعت
یہ کتاب سب تو‏ں پہلے آیت اللہ شہید شیخ فضل اللہ نوری دی تصحیح دے بعد چھ جلداں (سائز 35×25cm) وچ طبع ہوئی۔ بعد ازاں آیت اللہ عبدالرحیم ربانی شیرازی دے تعلیقات دے نال سنہ 1403ھ ق وچ، 20 مجلدات وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ ہوئی۔
اوہدی اگلی طباعت دا کم "انتشارات آل البیت لإحیاء التراث قم" دے توسط تو‏ں انجام پایا تے سنہ 1414 ہجری وچ شائع ہوئی جو 30 مجلدات اُتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلامی ادب گٹھ:شیعہ کتب احادیث گٹھ:شیعہ کتب گٹھ:شیعہ فقہ
گٹھ:گیارہویں صدی ہجری دی شیعہ کتب حدیث گٹھ:شیخ حر عاملی دے علمی آثار گٹھ:کتاباں
بھوت دریا
بھوت دریا نیپال دا اک دریا اے۔
سکیلوپورس ایکسل
بارلے جوڑ
Sceloporus exsul
پریتی سنگھ
پریتی سنگھ (جنم 26 اکتوبر، 1971) اک بھارتی لکھاری  جوچنڈی گڑھ وچّ رہندی ہے۔ پریتی اپنے دو سبتوں ودھ وکن والے ناول لکھن توں پہلاں دی پچھلے 15 سالاں توں اک پیشہ ور لکھاری دے روپ وچ کم کر رہی ہے۔ اس دا پہلا ناول - فلارٹنگ فار فیٹ 2012 وچ بھارت دے مہاویر پبلشرز نے شائع کیتا  سی، جس توں بعد کراسروڈس، جو کہ 2014 وچ آؤتھرج پریس، بھارت نے شائع کیتا  سی۔  اس دی اس دوجی اتے نویں کتاب نے انڈیا بک آف رکارڈز وچ اصل جیون والے لوکاں دے روپ وچّ پاتراں والی پہلی بھارتی فکشن وجوں اپنا تھاں بنایا ہے۔
17 دسمبر 2015 نوں، انپما فاؤنڈیشن، لکھنؤ ولوں اپنے میداناں وچ سوے-سفلتا حاصل کرن والیاں سوے-نرمت عورتاں لئی سوییمسدھّ انعام نال اسدا اعزاز کیتا گیا۔ اس دا تیجا جرم تھرلر ناول واچڈ، اومجی پبلشنگ ہاؤس نے اکتوبر 2016 وچّ شائع کیتا  ۔
جیونی
پریتی سنگھ اک فوج دے پروار نال تعلق رکھدی ہے۔ اس دا پیؤ میجر جنرل کلونت سنگھ بھارتی فوج توں سیوامکت ہوئے سی اتے اس دی ماں سونیا کلونت سنگھ دی پھیپھڑیاں دے کینسر کارن موت ہو گئی سی۔ بھاویں کہ اسنوں جنم توں اک مرگی ہے پر پریتی کسے سمیں اپنی اپاہجتا نوں ختم کرن دی خواہش دے نال وڈی ہوئی، جسدی اسنے سپھلتاپوروک اپنے پہلے ناول نوں لانچ کرن نال کیتا سی۔ پریتی نے اپنی سکول دی پڑھائی لا مارٹینئر سکول لکھنؤ توں پوری کیتی۔ اسنے پھر ایمسیئیم ڈی اے وی کالج فار وومین، چنڈی گڑھ توں انگریزی آنرز گریجوئیٹ ہوئی اتے پنجاب یونیورسٹی، چنڈی گڑھ توں انگریزی ساہت وچ اپنی ماسٹرز کیتی۔ پریتی سنگھ نے اگنو، دلی توں صحافت اتے لوک سنچار وچ پوسٹ گریجوئیشن ڈپلوما حاصل کیتا اتے ایمیٹی یونیورسٹی، نوئڈا دے اڈیٹر دے طور تے اپنا کریئر شروع کیتا۔ اناملائی یونیورسٹی توں بی.ای.ڈی. (بیچلرز ان ایجوکیشن) نوں پورا کرن توں بعد، اسنے اک ایسئیؤ کمپنی وچّ کنٹینٹ رائیٹر وجوں شامل ہون توں پہلاں پورے بھارت وچّ آرمی سکولاں وچّ پڑھاؤنا شروع کیتا۔ اوہ ہن چنڈیگڑھ وچّ اپنے پروار نال وسدی ہے اتے اپنی آفیشیل ویبسائیٹ راہیں عالمی پدھر تے گاہکاں دے اک وڈے گھیرے نوں اڈیٹر دے روپ وچّ فریلانس سیواواں مہیا کردی ہے۔
حوالے
گٹھ:جم 1971 گٹھ:بھارتی ناول کار گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارتی عورتاں
پپیامینتو
پپیامینتو، اک بولی دا نام آ ۔ ایہ کریبیئن جزیرےآں اروبا، بونایرتے کیوراساؤ وچ بولی جاندی آ ۔
گٹھ:بولیاں
طاہرہ مظہر علی
<span id="result_box" class="" lang="pa"> طاہرہ مظہر علی (<span id="result_box" class="" lang="pa"> (نی حیات) (5 جنوری 1924,    <span id="result_box" class="" lang="pa"> لاہور، برطانوی راج    – 23 مارچ 2015, <span id="result_box" class="" lang="pa"> لاہور، پاکستان  ) <span id="result_box" class="" lang="pa"> اک پاکستانی عورت سی جو عورتاں دے حقاں لئی لڑدی سی۔ اوہ بے نظیر بھٹو دی صلاح کار اتے طارق علی دی ماں سی  .   <span id="result_box" class="" lang="pa"> اس دا شوہر،مرحوم مظہر علی خان وی  <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> سماج وادی جھکاء  والا پاکستان دا مشہور صحافی سی۔
<span id="result_box" class="" lang="pa"> طاہرہ مظہر علی پنجاب دے سیاستدان سکندر حیات خان دی دھی سی اتے سردار شوکت حیات خان <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> اتے بیگم محمودہ سلیم خان    <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> <span id="result_box" class="" lang="pa"> دی اک چھوٹی بھین  سی۔  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-5" rel="dc:references">
طاہرہ مظہر علی (5 جنوری 1924ء۔ 23 مارچ 2015ء) کھبے بازو د‏‏ی اک پاکستانی سیاسی کارکن، سوانیاں دے حقوق د‏‏ی مہم چلانے والی، تے بے نظیر بھٹو د‏‏ی استانی سن۔ انہاں دے بچےآں وچ برطانوی پاکستانی سیاسی کارکن طارق علی ، توصیف حیات ، تے آسٹریلیائی صحافی ماہر علی شامل نيں۔
ابتدائی تے پیشہ ورانہ زندگی
طاہرہ، برطانوی ہندوستان دے شہر لاہور وچ پیدا ہوئیاں سن۔ انھاں نے اپنی بنیادی تعلیم لاہور دے قوئین میری اسکول تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں د‏‏ی شادی 17 سال د‏‏ی عمر وچ ہوئی۔ انہاں دے شوہر مظہر علی خان (1917–1993) پاکستان ٹائمز دے اک صحافی تے ایڈیٹر سن تے سوشلسٹ جھکاؤ رکھدے سن ۔ طاہرہ پنجابی سیاستدان تے برطانوی پنجاب دے سابق وزیر اعلیٰ سکندر حیات خان (1892–1942) د‏‏ی بیٹی تے سردارشوکت حیات خان (1915–1998) تے بیگم محمودہ سلیم خان (1913–2007) د‏‏ی چھوٹی بہن سن ۔
طاہرہ اپنے شوہر دے نال کمیونسٹ پارٹی تے پروگریسو پیپرز لمیٹڈ (پی پی ایل) دا حصہ سن۔ طاہرہ مظہر علی نو‏‏ں جنرل محمد ضیاء الحق د‏‏ی آمریت د‏‏ی بھرپور مخالفت کرنے اُتے جیل بھیج دتا گیا سی۔ اوہ سوانیاں وچ سوانیاں دے حقوق د‏‏ی جنگ دے نال کارکناں دے حقوق د‏‏ی جنگ وچ شامل ہونے والی پہلی شخص سن ، سوانیاں دے حقوق اُتے ضیا دے حملے د‏‏ی مزاحمت کيتیاں گئیاں۔ بھانويں اوہ اک متمول خاندان وچ پیدا ہوئی سی ، لیکن اوہ 60 سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک مزدوری تے سوانیاں دے حقوق دے لئی سرگرم کارکن رہیاں۔ طاہرہ مظہر علی نے 1950 وچ پاکستان وچ ڈیموکریٹک ویمن ایسوسی ایشن (DWA) تشکیل دی۔ پاکستان وچ پہلی بار انہاں د‏‏ی سربراہی وچ سوانیاں دا عالمی دن منایا گیا جتھے کھلے عام تو‏ں مطالبہ کيتا گیا کہ سوانیاں نو‏‏ں مساوی حیثیت تے حقوق دتے جاواں۔ زندگی دے آخری سالاں وچ انھاں فالج دے اٹیک ہوئے، جس تو‏ں اوہ جزوی طور اُتے مفلوج ہوئے گئياں سن۔ انھاں نے بہت ساری ممتاز پاکستانی سوانیاں د‏‏ی استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔
موت تے میراث
طاہرہ مظہر علی 23 مارچ 2015 نو‏‏ں لاہور وچ فوت ہوگئياں۔ تجربہ کار پاکستانی صحافی تے انسانی حقوق دے کارکن آئی اے رحمان نے ڈان اخبار وچ انھاں خراج تحسین پیش کردے ہوئے کہیا کہ اوہ "سچی کارکن" سن۔ اور انہاں نے ہندوستان تے پاکستان دے وچکار سوانیاں دے حقوق تے قیام امن د‏‏ی کوششاں دے لئی اان د‏‏ی خدمات دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
التس میوزیم
التس میوزیم برلن جرمنی چ اک میوزیم اے اے نیو کلاسیکل سٹائل چ بنایا گیا تے ایتھے پرشیا دے شاہی ٹبر دیاں چیزاں رکھیاں جاندیاں سن۔
بارلے جوڑ
گٹھ:برلن گٹھ:میوزیم گٹھ:برلن دے میوزیم
دهستان دولت‌آباد (شہرستان نمین)
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان نمین دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان نمین ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:‎ دهستان دولت‌آباد
پنجاب ڈیجیٹل لائیبریری
پنجاب ڈجٹل لائبریری(Panjab Digital Library) اک غیر سرکاری ادارہ ہے جو پنجاب دی سبھیاچاری وراثت نوں کمپیوٹرائیجڈ (ڈجٹل) طریقے نال سامبھن دا کارج 2003 توں کر رہی ہے۔ ہن تکّ اتہاسک پکھوں کئی اہم دستاویز ڈجیٹائیجڈ کر کے آنلائین پیش کیتے جا چکے ہن۔ اس ادارے دے کارج کھیتر وچّ مکھ طور تے سکھ اتے پنجابی سبھیاچار شامل ہے۔ ایہہ ادارہ آنلائین روپ وچّ 2009 وچّ نانک شاہی ٹرسٹ دی وتی مدد نال شروع کیتی گئی سی۔ ایہہ چنڈیگڑھ وکھے واقع ہے۔
اس ادارے دا مقصد پنجاب دی وراثتی سمجھ دے ذخیرے دی نشاندیہی کرنا، اسنوں کمپیوٹرکرت (سکین) کرنا،اتے اس کم نوں عامَ لوکا تکّ پہچاؤنا ہے۔ ایہہ سارا کجھ لپی، بولی،دھرم،دیس اتے علاقے دے فرق توں بنا کیتا جاندا ہے۔
کارج کھیتر
اس کارج وچّ ہیٹھ لکھے کم شامل ہن:
باہری جوڑ
گٹھ:پنجاب ورثے دی سنبھال گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں گٹھ:پنجاب دیاں ڈجیٹل لائبریریاں گٹھ:پنجاب دے غیر سرکاری ادارے گٹھ:بھارت وچّ لائبریریاں
حافظ ولی اللہ لاہوری
مولا‏نا حافظ ولی اللہ لاہوری عیسائیت دے خلاف مناظر اسلام تو‏ں شہرت رکھدے نيں
ناں ونسب
حافظ ولی اللہ۔لقب: مناظراسلام ،محافظ اسلام۔
پیدائش
حافظ قرآن،محافظ اسلام مولا‏نا علامہ حافظ ولی اللہ لاہوری ریاست جموں‏ و کشمیر وچ پید اہوئے۔ ریاست دے سکھ راجا دے مظالم تو‏ں تنگ آک‏ے دوسرے کشمیری مسلماناں د‏‏ی طرح آپ دے والدین وی نقل مکانی اُتے مجبور ہوئے گئے تے چند روز پسرور(ضلع سیالکوٹ)رہنے دے بعد لاہور آگئے ۔ حافظ صاحب د‏‏ی عمر حالے پنج سال سی کہ چیچک دے موذی مرض وچ مبتلا ہوئے گئے،اس منحوس بیماری وچ آپ د‏‏ی ظاہری بصارت زائل ہوئے گئی مگر اللہ تعالیٰ نے آپ نو‏‏ں حیرت انگیز قوتاں دا حصۂ و افر عطا فرمایادتا۔آپ دے والدین بچپن وچ داغ ِمفارقت دے گئے تے آپ د‏‏ی کفالت آپ دے مفلوک الحال بھائیاں دے کندھےآں اُتے آپئی،آپ دے چاراں با ہمت بھائیاں نے پوری تند ہی تو‏ں محنت و مشقت د‏‏ی تے جوان ہونے اُتے تمام کشمیری خانداناں وچ مقبول ہوئے گئے۔
تحصیل علم
لاہور کےمشہورفاضل مولاناغلام رسول تشریف لائےتو ازراہ کرم حافظ ولی اللہ کواپنےنال لےگئےتے اپنی نگرانی قرآن وچ پاک حفظ کرایا۔حافظ صاحب نے حفظ قرآن مجید دے بعد تمام کتاباں پڑھیاں تے عبو رحاصل ک‏ر ليا۔مولا‏نا غلام رسول دے علاوہ مولا‏نا نور احمد ساکن کھادی کوتلی تے مولا‏نا احمد دین بگوی تو‏ں وی استفادہ کیندا۔ حافظ صاحب نہ صرف قرآن مجید بلکہ انجیل دے وی حافظ سن ۔ انہاں نو‏ں انجیل دے مختلف ایڈیشناں دے صفحات تے سطراں تک ازبریاد سن۔
سیرت وخصائص
حافظ قرآن،عالم الادیان،محافظ اسلام،مناظراسلام علامہ مولاناحافظ ولی اللہ لاہوری۔آپ اپنے وقت کےجیدعالم اوربہترین قاری قرآن سن ۔اسی طرح تقابل ادیان پرمہارتِ تامہ حاصل تھی۔اللہ جل شانہ نے قوتِ حافظہ وچ حصہ وافرعطافرمایاسی ۔1849ء وچ پنجاب وی انگریزاں دے زیر نگيں آگیا تاں لارڈ ڈلہوزی نے یورپ دے عیسائی پادریاں نو‏‏ں اک خاص منصوبے دے تحت مشنری مراکز قائم کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔خاص طور اُتے لاہور وچ جنہاں پادریاں نے اپنے مشن نو‏‏ں زورو شور تو‏ں شروع کیہ انہاں وچ پادری فور مین (بانی ایف سی کالج لاہور )پادری فونڈر تے پادری عماد الدین خاص طور پرقابل ذکر نيں۔ان پادریاں نے عیسائیت د‏‏ی تبلیغ دے نال نال اسلام اُتے کھلم کھلا رکیک حملے شروع کردئے جنہاں دا نتیجہ ایہ ہويا کہ عام مسلمانوںماں اضطراب پایا جانے لگیا۔
مناظرہ
آپ نےفرمایا: چونکہ وچ نابینا ہاں اس لئی اپنے مدمقابل نو‏‏ں نیڑے تو‏ں دیکھنا چاہندا ہاں چنانچہ آپ نو‏‏ں پادری دے پاس لےجایا گیا۔آپ نے اس دے چہرے نو‏‏ں ٹٹولا تے اس دے منہ اُتے ایسا زناٹے دارتھپڑ رسید کیتا کہ پادری دے منہ تو‏ں خون بہنے لگیا،بس فیر کیتا تھا،مناظرہ ہنگامے د‏‏ی نذر ہوئے گیا۔پادری نے آپ کےخلاف عدالت وچ ارادۂ قتل کامقدمہ دائر کر دتا۔"دوسرے دن انگریز مجسٹریٹ دے سامنے بیان دیندے ہوئے آپ نے فرمایا:"مجھ اُتے ایہ الزام غلط اے کہ ميں نے ارادۂ قتل تو‏ں تھپڑ ماریا اے، وچ تاں دیکھنا چاہندا سی کہ پادری صاحب انجیل مقدس اُتے ایمان رکھدے نيں یا نئيں کیونجے انجیل وچ لکھیا اے کہ جے توانو‏‏ں اک تھپڑ ماریا جائے تاں دوسرا گال پیش کردو مگر پادری صاحب نے انجیل د‏‏ی تعلیم اُتے عمل کرنے د‏‏ی بجائے مقدمہ دائر کر دتا اے "۔اس دے نال ہی حافظ صاحب نے انجیل دے 121 ایڈیشناں دے حوالے صفحہ وسطر د‏‏ی قید تو‏ں سنادئے تے نال ہی ایہ وی بتادتا کہ فلاں ایڈیشن فلاں لائبریری وچ تے فلاں ایڈیشن فلان پادری دے پاس اے ۔پادری فونڈ رجب جواب دینے دے لئی اٹھا تاں اس نے حافظ صاحب دے بیان کيتی تائید کيت‏ی تے مقدمہ واپس لے لیا۔
تصنیفات
حافظ صاحب نے نا بینا ہونے تے بے انداز مصروفیات دے باوجود رد عیسائیت وچ ایہ کتاباں لکھياں نيں :
وفات
24/جمادی الاول 1296ھ،مطابق مئی 1879ء کوآپ کاوصال ہويا۔آپ د‏‏ی آخری آرامگاہ فلیمنگ روڈلاہورکےکنارےاک مختصراحاطےماں ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:1879 دیاں موتاں گٹھ:نابینا شخصیتاں
بروجن
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چہارمحال تے بختیاری گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
مکابی بغاوت
175 قبل مسیح چ یونانی بادشاہ انطیوکس تخت اتے بیٹھیا۔ انطیوکس نے بنی اسرائیل اُپر بوہت ظلم کیتے۔ شریعت موسوی اتے پابندی لا دتی۔بنی اسرائیل نوں اُنہاں دی عبادات توں روک دتا۔ بیت المقدس چ زبردستی بت رکھوا دتے۔ یہودیاں نوں مجبور کیتا کہ اُنہاں بتاں دی عبادت کرن۔جس یہودی دے کول توریت دا نسخہ برآمد ہوندا اسنوں سزائے موت دتی جاندی۔سارے یہودی قنوناں دی تھاں یونانی قنون  نافذ کر دتے گئے۔ اس دا نتیجہ ایہ ہویا کہ یہودی اشرافیہ چ تاں یونانی رہتل رچن لگی پر روایت پسند یہودیاں نے حالات دا مقابلہ کیتا۔ اک زبردست تحریک اٹھی جو تریخ چ مکابی تحریک جاں مکابی بغاوت دے ناں ہوں مشہور اے۔ اس بغاوت چ بوہت خون خرابہ وی ہویا پر 140 قبل مسیح چ یہودیاں نے اپنی اک آزاد دینی ریاست یہودیہ (Judea)‘ قائم کرلی جو 63 ق م تک قائم رہی۔ یہودیاں نے یروشلم اتے دوبارہ قبضہ کر لیا تے بیت المقدس نوں بتاں توں پاک کیتا، ایسے خوشی چ یہودیاں نے شاندار جشن منایا۔اس واقعے دی یادگار چ  یہودی اج وی ہنوخ ناں دا تہوار مناندے نیں ۔
حوالے
گٹھ:جنگاں گٹھ:سلوقی سلطنت گٹھ:مذہبی بنیاد اتے جنگاں
گولو گولو
گولو گولو دد پلانوالے تے ماس کھانے جانوراں دے نیولے ٹبر وچوں اے۔
بسنوماتی دریا
بسنوماتی دریا نیپال دا اک دریا اے۔
چک 172 گ ب
چک 172 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
سکیلوپورس فارموسس
سکیلوپورس فارموسس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus formosus
زوریلا
زوریلا دد پلانوالے تے ماس کھانے جانوراں دے نیولے ٹبر وچوں اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:نیولے گٹھ:ماس کھانے
گھگھارا دریا
گھگھارا دریا نیپال دا اک دریا اے۔
اٹلانٹیکو ڈیپارٹمنٹ
کولمبیا براعظم دکھنی امریکہ دا دیس اے اسدا راجگھر بگوٹا شہر اے ۔ کولمبیا لاطینی امریکی دیساں چ وی شامل اے ۔
کولمبیا انتظامی طور اتے 32 صوبےآں جنہاں نوں ڈیپارٹمنٹ آکھیا جاندا اے چ ونڈیا ہویا اے ۔
اٹلانٹیکو ڈیپارٹمنٹ کولمبیا دے 32 ڈیپارٹمنٹاں چون اک اے تے اسدا صدرمقام بارانکولا شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کولمبیا دے ڈیپارٹمنٹ گٹھ:کولمبیا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:لاطینی امریکا
دهستان گرده
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان نمین دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
ضلع چڑھدا سکم
چڑھدا سکم  بھارتی صوبے   سکم  دا اک  ضلع   ہے ۔
ضلعے دا انتظامی مرکز  گنگٹوک  ہے جو صوبے دا راجگڑھ وی ہے ۔
رقبہ- 964 مربع کلومیٹر
آبادی- 790 ،2،44( 2001 جنگننا )
حوالے
گٹھ: سکم گٹھ: سکم دے ضلعے گٹھ:بھارت دے ضلعے
پٹیاں والا روہی نیولا
پٹیاں والا روہی نیولا دد پلانوالے تے ماس کھانے جانوراں دے نیولے ٹبر وچوں اے۔
فارسان
فارسان ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ چہارمحال تے بختیاری دے شہرستان فارسان دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چہارمحال تے بختیاری گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
ہونگو دریا
ہونگو دریا نیپال دا اک دریا اے۔
دسويں صدی عیسوی دی اسلامی تریخ دا خط زمانی
دسويں صدی عیسوی 1001ء–1100ء تقریباً 494 ہجری تو‏ں 596 ہجری اُتے محیط ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اسلامی تریخ دے خطوط زمانی گٹھ:دسويں صدی وچ اسلام
نواں محل
نواں محل سانسوسی نال پوٹسڈم برلن جرمنی چ اک محل اے اے محل پرشیا دے بادشاہ فریڈرک نے ست ورہ لڑائی جتن دی خوشی چ 1763-69 چ بنوایا۔ ایس محل نوں آخری ودیا بارک پرشیائی محل سمجیا جاندا اے۔
باری
باری کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
چک 175 گ ب
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
شارلٹن برگ محل
شارلٹن برگ محل برلن جرمنی ج ہوہنزولرن ٹبر دا بنایا ہویا اک وڈا محل اے۔ اے محل 17ویں صدی دے انت ج بنایا گیا سی تے ایدے ج چ روکوکو تے بارک سٹائل دسدے نیں۔ محل دے پچھے اک پھلواری تے رکھ اگاۓ گۓ نیں۔ دوجی وڈی لڑائی چ اے محل تباہ ہویا پر اینوں ٹھیک کر لیا گیا۔ اجکل اے بعوت لوک اینوں ویکھن جاندے نیں۔
تریخ
thumb|234px| شارلوٹنبرگ محل میں [[فریڈرک اول شاہ پروشیا دا مجسمہ]]
شارلوٹنبرگ محل 1690 وچ تعمیر کتا گیا سی۔ ایہ محل سوفی شارلٹ (فریڈرک اول شاہ پروشیا دی زنانی)  دے لئے بنوایا گیا سی تاکہ او گرم  موسم وچ چھٹیاں اوہاں گزار سکے۔محل دے معمار دے شروعاتی منصوبے وچ جوہان آرنلڈ نیرنگ تے مارٹن گرنبرگ شامل سی،لیکن محل دی تعمیر نئے منصوباں ہور نئی سجاوٹ دے نال 18ویں صدی تک جاری رہی۔ای طرح مسلسل تعمیر ہور اضافی سجاوٹ دے نال محل فن تعمیر دا اک وڈیا مرکب بن گیا۔ اس محل نوں بوہت سے نقصانات دا سامنا کرن پڑیا ،دوجی جنگِ عظیم وچ 1943چ محل  اُتے براہ راست بم لگیا جس تاں اگ دے نتیجے وچ پورا محل تباہ ہوگیا۔محل نوں  1950 وچ دوبارہ اسی طرز اتے تعمیر کتا گیا۔کافی سالاں دی محنت دے مگروں محل اپن پرانی شکل وچ واپس اگیا۔
شارلوٹنبرگ محل نوں دنیا دا اٹھواں عجوبہ اکہدے سن۔
بارلے جوڑ
گٹھ:برلن دے محل گٹھ:برلن
الذریعۃ الی تصانیف الشیعۃ (کتاب)
(ترجمہ: تالیفات شیعہ دی شناخت دا دستاویز) الذریعہ دے نام تو‏ں مشہور، شیعہ مؤلفین دی تالیفات دی شناخت دے سلسلہ وچ موجود اہ‏م ترین کتاب اے۔ اس معروف کتاب دے مؤلف آقا بزرگ تہرانی نيں، ایہ عربی بولی وچ اے تے اس دا شمار شیعہ کتاب شناسی دے سلسلہ وچ بزرگ ترین دائرۃ المعارف (انسائکلو پیڈیا) وچ ہوندا اے۔ ایہ ۲۵ جلداں اُتے مشتمل اے تے حروف تہجی دی ترتیب دے مطابق تدوین کيتی گئی اے۔ اس دے مجموعی صٖفحات دی تعداد ۱۱۲۳۹ اے تے اس وچ شیعہ علماء دی مختلف موضوعات اُتے مشتمل ۵۳۵۱۰ کتاباں (تصنیف، تالیف تے ترجمہ) دا تعارف پیش کیتا گیا اے۔
آقا بزرگ تہرانی نے اس مجموعہ دی جمع آوری دے سلسلہ وچ شیعاں دی اولین فہرست نگاری دے منابع جداں فہرست شیخ طوسی، فہرست نجاشی و فہرست العلماء تو‏ں استفادہ کیتا اے۔ انہاں نے انہاں منابع دے علاوہ مختلف کتب خانےآں دی فہرست تو‏ں وی استفادہ کیتا اے تے بعض اوقات مطبوعہ و خطی منابع تو‏ں جس دا انہاں نے خود مشاہدہ و مطالعہ کیتا سی تے اسی طرح تو‏ں انہاں چیزاں دی طرف جو انہاں نے مورد اعتبار اشخاص تو‏ں سنی سن، استناد کیتا اے۔
قم تے نجف تو‏ں اوہدی طباعت تے نشر و اشاعت وچ چالیس سال تو‏ں زیادہ عرصہ لگیا تے اوہدی کچھ جلداں مؤلف دے انتقال دے بعد طبع ہوئی۔ اس مجموعہ دی نشر و اشاعت دے بعد اس وچ اک جلد دا اضافہ کیتا گیا جسنو‏ں اس کتاب دے پہلے مستدرک دے طور اُتے پیش کیتا جا سکدا اے۔ اس جلد وچ بعض اوہ آثار جو الذریعہ وچ نئيں نيں، انہاں نو‏‏ں تدوین کیتا گیا اے۔
الذریعہ، کتاب شناسی دے انسائکلو پیڈیا تے دائرۃ المعارف تو‏ں ودھ کر اے تے آقا بزرگ نے اس وچ میراث مکتوب شیعہ دی جمع آوری دے علاوہ اس کتاب وچ تحقیقی مقالات وی تحریر کيتے نيں۔
مؤلف کتاب
اصلی مقالہ: آقا بزرگ تہرانی
محمد محسن بن علی معروف بہ آقا بزرگ (1293۔1389 ق/ 1876۔1970 ع) شیعہ امامیہ فقیہ، کتاب شناس و ماہر کتابیات نيں۔ انہاں دی کتاباں وچو‏ں متعدد تالیفات اسيں تک پہچی نيں انہاں وچ بزرگ دائرۃ المعارف الذریعہ سب تو‏ں اہ‏م کتاب الذریعہ اے جس وچ شیعہ کتب تے آثار تے بزرگان شیعہ دے طبقات دا تعارف پیش کیتا گیا اے تے اس انسائکلو پیڈیا وچ چوتھ‏ی صدی ہجری تو‏ں لیکر چودہویں صدی ہجری تک دے علماء و رجال شیعہ دی سوانح حیات، انہاں دے آثار دا ذکر کیتا گیا اے۔
طویل بیماری دے بعد نجف وچ انہاں دی وفات ہوئی تے انہاں دی وصیت دے مطابق انہاں نو‏ں انہاں دے تکب خانہ وچ جسنو‏ں انہاں نے علماء و طلاب دے استفادہ دے لئے وقف کر دتا سی، دفن کیتا گیا۔
تالیف دا مقصد
آقا بزرگ دے وڈے بیٹے علی نقی منزوی دے مطابق جس وقت جرجی زیدان نے تاریخ آداب اللغۃ العربیۃ نامی کتاب وچ لکھیا کہ اسلام دی ابتدائی صدیاں وچ شیعاں دے درمیان نامدار فقہاء وچو‏ں کوئی قابل ذکر شخصیت نظر نئيں آندی اے تو اس وقت تن حضرات سید حسن صدر، محمد حسین کاشف الغطاء تے آقا بزرگ تہرانی نے فیصلہ کیتا کہ اس دا شایان شان جواب دتا جائے۔
اسی طرح تو‏ں مؤلف نے کتاب الذریعہ دی اولین طبع دے مقدمہ وچ ذکر کیتا اے کہ چند چیزاں نے انہاں نو‏ں اس کتاب دی تالیف کيتی طرف کھینچا اے: انہاں وچ شیعہ علماء دی تالیفات تو‏ں انہاں دی دیرینہ انسیت، اس گل دی طرف توجہ کہ انہاں وچ فقط بعض کتاباں مشہور تے متداول سن تے زیادہ تر فراموشی تے نابودی دی نذر ہو چک‏ی سن، مسلماناں دی متاخر مھم ترین کتاب شناسی (کشف الظنون، تالیف حاجی خلیفہ) وچ موجود نواقص تے اغلاط نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے، خاص طور اُتے علمائے شیعہ دی تالیفات دے سلسلہ وچ، بعض بزرگان جداں سید حسن صدر دی درخواست تے تشویق کرنا، شامل نيں۔
ریتُو شیوپوری
ریتُو شیوپوری (جنم 22 جنوری 1975) اک بھارتی فلم اداکار اتے ماڈل ہے۔ اسنے ودھیرے کم ہندی اتے کنڑ سنیما وچّ کیتا۔ ریتو ن اپنے ایکٹنگ کیریئر دی شروعات 1993 وچّ آنکھیں فلم توں کیتی۔
جیون
ریتو دا جنم 22 جنوری، 1975 نوں ممبئی وچّ ہویا۔ ایہہ اوم شیوپوری اتے سدھا شیوپوری دی دھی ہے جو خود وی فلم اداکار رہے ہن۔ اسدا اک بھرا ہے جسدا ناں "ونیت شیوپوری" ہے۔
الذریعۃ الی تصانیف الشیعۃ (کتاب)
کتاب دی نام گزاری
شیخ میرزا محمد تہرانی عسکری (1281۔1371 ق) نے اس دا نام کشف الحجاب عن تصانیف الاصحاب رکھیا اے۔ آقا بزرگ اس بارے وچ کہندے نيں: ميں نے حسن اتفاق دے طور اُتے اس کتاب نو‏‏ں اوہدی تدوین و تالیف کيتی ابتدائی تاریخ تو‏ں حساب کیتا تو ایہ نام اس دے تاریخی نام دے طور اُتے سامنے آیا۔
ریتُو شیوپوری
کیریئر
ریتو نے اپنے فلمی کیریئر دی شروعات 1993 وچّ آنکھیں فلم توں کیتی جس وچّ اسنے گووندا دے نال مکھ کردار نبھائیا۔ ریتو اداکار توں علاوہ بھارتی ماڈل اتے جیوئلری ڈزائنر وی ہے۔
الذریعۃ الی تصانیف الشیعۃ (کتاب)
مطالب تے ہیئت
اس کتاب دی ترتیب حروف تہجی دے اعتبار تو‏ں کيتی گئی اے تے اس وچ پہلی صدی ہجری تو‏ں چودہویں صدی ہجری (۱۳۷۰) تک دی جمع آوری کيتی گئی اے۔ اس کتاب دی جلداں خطی نسخے وچ ۶ جلداں اُتے مشتمل نيں، جدو‏ں کہ اوہدی طبع تے شائع شدہ جلداں ۳۰ نيں۔ جس وچو‏ں آخر دی ۵ جلداں مستدرکات الذریعہ دے طور اُتے شمار ہوندی نيں۔
ریتُو شیوپوری
باہری کڑیاں
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1975 گٹھ:بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں گٹھ:کنڑ سنیما دیاں اداکاراواںگٹھ:بھارتی فلمی جگت
الذریعۃ الی تصانیف الشیعۃ (کتاب)
مہم ترین مطالب
الذریعہ مجموعی طور اُتے ۱۱۲۳۹ صفحات اُتے مشتمل اے تے اس وچ تالیفات شیعہ وچو‏ں ۵۳۵۱۰ کتاباں دا تعارف تے انہاں دے سلسلہ وچ تحقیق پیش کيتی گئی اے۔ اس دے مجلدات دے بعض مہم ترین مطالب دا خلاصہ ایتھ‏ے اُتے ذکر کیتا جا رہیا اے:
الذریعہ دی اشاعت دا ماجرا
آقا بزرگ نے نجف وچ اسنو‏ں اپنے تاجر عمو حاج حبیب اللہ محسنی دی مالی مدد تو‏ں مطبعۃ السادۃ دے نام تو‏ں اک چاپ خانہ قائم کیتا تا کہ اوہ اپنی کتاباں کیتا اشاعت کر سکیاں لیکن عراق دی شاہی حکومت نے اس بہانے تو‏ں کہ اوہ ایرانی نيں، کتاب دی اشاعت اُتے پابندی عائد کيتی۔ ایتھ‏ے تک کہ بیحد مشقت دے بعد انہاں دے چاپ خانہ نو‏‏ں اک عراقی دے زیر نظر قرار دتا گیا تے پھر شاہی حکومت نے اک دوسرے بہانے تو‏ں چاپ خانہ نو‏‏ں بند کر دتا۔
آقا برزگ نے مجبور ہو ک‏ے چاپ خانہ نو‏‏ں فروخت کر دتا تا کہ اوہ اپنی کتاباں نو‏‏ں کسی دوسرے چاپ خانے تو‏ں چھپوا سکيتیاں ۔ پہلی جلد طبع ہونے دے بعد عراق دی شاہی حکومت دے وزارت ثقافت نے چھ ماہ تک اوہدی نشر اُتے پابندی عائد دی تے انہاں دا سب تو‏ں وڈا بہانہ ایہ سی کہ اس دے مؤلف دا نام فارسی اے۔
عراق وچ موجود ڈھیراں مشکلات دے پیش نظر الذریعہ دی اشاعت دا کم ناگزیر ہو ک‏ے انہاں دے بیٹے علی نقی منزوی دی مدد تو‏ں تہران منتقل کرنا پیتا۔ اس دے بعد تو‏ں الذریعہ دی اکثر جلداں تہران دے چاپ خانے تو‏ں تے بعض انہاں دے شاگرداں تے بیٹےآں دے اہتمام دے سبب نجف تو‏ں طبع ہوئیاں تے حالے ویہويں جلد دی اشاعت نئيں ہوئی سی کہ آقا بزرگ دی رحلت ہو جاندی اے۔ اوہدی مجموعی جلداں دی طبع تے اشاعت وچ چالیس سال دا وقت لگیا۔ اوہدی تمام جلداں دی پہلی طباعت دے بعد ایرانی و لبنانی ناشرین نے اسنو‏ں بارہیا طبع و شائع کیتا۔
الذریعہ دے مستدرکات
عبد العزیز طباطبایی نے آقا بزرگ دے انتقال دے بعد الذریعہ دے لئے اک مستدرک مرتب کیتا تے اس وچ انہاں نے اوہدی غلطیاں دا ذکر کیتا۔ اسی طرح تو‏ں انہاں نے انہاں عناوین دا اس وچ اضافہ کیتا جنہاں تاں مؤلف نے غفلت دی سی۔ البتہ بعض دوسرے افراد جداں عبد الحسین حایری و محمد علی روضاندی اصفہانی نے الذریعہ دے حاشیہ اُتے مستدرک تحریر کيتیاں مگر اوہ طبع نئيں ہو سکياں ۔
محمد طباطبایی بہبہانی نے عبد الحسین حایری دے کاماں تو‏ں آشنائی حاصل کرنے دے بعد جو انہاں نے الذریعہ وچ عدم موجود عناوین دے ضبط تے توضیح دے سلسلہ وچ کیتا سی، جدو‏ں وی انہاں نو‏ں تالیفات شیعہ دے سلسلہ وچ کوئی جدید عنوان حاصل ہوندا اوہ اسنو‏ں اس دے حاشیہ اُتے مختصر وضاحت دے نال لکھ لیندے ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے عناوین دی تعداد عبد الحسین حایری دے عناوین دے نال مل کر ۵۰۰ تک پہچ گئی۔ ایہ عناوین اسلامی پارلیامینٹ دے کتب خانہ دے رئیس شہاب الدین محمد علی احمدی ابہری دی حمایت تے تشویق تو‏ں الشریعہ الی استدراک الذریعہ دے عنوان دے نال شائع ہوئی۔
الذریعہ دے منابع
آقا بزرگ تہرانی نے کتاب الذریعہ دی تالیف وچ اس زمانہ وچ دسترس وچ موجود تمام فہرست نامی شیعہ کتب تو‏ں استفادہ کیتا، جنہاں وچوں بعض درج ذیل نيں:
۱۔ فہرست شیخ طوسی
۲۔ فہرست ابو العباس نجاشی
۳۔ فہرست العلماء مؤلف ابن شہر آشوب مازندرانی سروی
۴۔ امل الآمل مؤلف شیخ حر عاملی
۵۔ خاتمہ مستدرک الوسائل مؤلف شیخ میرزا حسین نوری
انہاں نے فہرست نامی انہاں منابع دے علاوہ مخلتف کتب خانےآں تے مطبوعہ و غیر مطبوعہ کتب دے مطالعہ تے مشاہدہ تو‏ں اس وچ استفادہ کیتا اے تے بعض اوقات انہاں نے جو کچھ معتبر افراد تو‏ں سماع کیتا سی انہاں تو‏ں استناد کیتا اے۔
بہر کیف مؤلف نے جنہاں منابع تو‏ں اس وچ استفادہ کیتا اے انہاں وچ شخصی و عمومی کتب خانے، کتب رجال دی چھان بین، تاریخ و سیر دی کتب، کتب خانےآں دی فہرست تے اہل فضل و دانش دی دست نویس فہرستاں شامل نيں۔
الذریعہ دی تصحیح دا پلان
سن ۱۳۸۵ ش وچ موسسہ کتاب شناسی شیعہ نامی ادارہ حوزہ علمیہ قم وچ کتاب الذریعہ دے مقصد نو‏‏ں آگے بڑھانے دے لئے تاسیس کیتا گیا۔ اس ادارہ نے اس سلسلہ وچ دو مستقل کم دانش نامہ آزاد شیعہ (فارسی) تے تاریخ التراث الشیعی (عربی) دے نام تو‏ں شروع کیتا اے تے اس دے علاوہ اس نے کتاب الذریعہ دی تصحیح و تکمیل دے سلسلہ دا آغاز کیتا اے۔ جس وچ الذریعہ دی مکمل نظر ثانی مؤلف دے دست نویس نسخہ دے مطابق، اس وچ مذکورہ کتب دے بارے وچ ہر طرح دی جدید اطلاعات دا اضافہ کرنا تے انہاں تمام تالیفات دی تصحیح و تکمیل جو الذریعہ دے سلسلہ وچ تصنیف ہوئیاں نيں، شامل اے۔
منابع
گٹھ:چودہویں صدی ہجری دی شیعہ کتب گٹھ:شیعہ کتب شناسی گٹھ:آثار آقا بزرگ تہرانی گٹھ:کتاباں
گجرات دی لڑائی
گجرات دی لڑائی دوجی اینگلو سکھ جنگ دی انتلی لڑائی سی ،دوجی اینگلو سکھ جنگ سکھ راج اتے ایسٹ انڈیا کمپنی دے وچکار 1848 اتے 1849 وچّ لڑی گئی سی۔ ہار جان کرکے سکھ راج دا خاتمہ ہو گئیا اتے اس توں بعد پنجاب، اتلے لہندے سرحدی صوبے اتے کشمیر انگریزاں نے اپنے نال ملا لئے۔
انگریزاں اتے سکھاں وچ انتلی بھڑنت گجرات وچ ہوئی۔ چتر سنگھ اٹاریوالا اپنے پتر راجا شیر سنگھ اٹاریوالا نال آ ملیا۔ بھائی مہاراج سنگھ نے وی اپنی فوجی ٹکڑی سہت ساتھ دتا۔ افغانستان دے حاکم امیر دوست محمد خان نے وی سکھاں دی مدد لئی اپنے پتر دی اگوائی وچ تنّ ہزار گھوڑسوار فوج بھیجی۔ اس طرحاں سکھاں دی گنتی چالی ہزار دے قریب سی اتے کلّ توپاں 59 سن۔ انگریز فوج دی گنتی 68 ہزار سی اتے 96 توپاں سن۔ 21 فروری 1849 نوں سویرے دوہاں دلاں وچ گھمسان دا یدھ ہویا۔ خوب توپاں چلیاں۔ اس نوں ‘توپاں دی لڑائی’ وی کیہا جاندا ہے۔ پر سکھ فوجاں دا گولہ-بارود اک گھنٹے توں بعد ختم ہو گیا۔ اس توں بعد انگریزاں دی وڈی پیدل اتے گھوڑسوار فوج سکھ فوج اتے ٹٹ کے پے گئی۔ سکھاں نے بڑی درڑہتا نال یدھ کیتا، پر انگریز فوج دے بہو-گنتی وچ ہون کارن سکھاں دی انت وچ ہار ہوئی اتے چار ہزار توں ودھ فوجی یدھ وچ مارے گئے۔ سکھ فوج 53 توپاں وی کھہا بیٹھی۔ چتر سنگھ، شیر سنگھ اتے مہاراج سنگھ راولپنڈی والے پاسے بھج گئے اتے ہور کجھ راہ نا نکلدا ویکھ کے دوہاں پیو-پتراں نے 10 مارچ 1849 انگریز جنرل گلبرٹ اگے ہتھیار رکھ دتے اتے 14 مارچ نوں باقی دی سکھ-فوج نے وی ہتھیار سٹ دتے۔
سٹہ
اس طرحاں ہندستان وچ انگریزاں نے گجرات دی لڑائی وچ فیصلہ کن جت حاصل کیتی اتے پنجاب نوں برطانوی ہند دا انگ بنا لیا۔ مول راج اتے مہاراج سنگھ نوں کالے پانی بھیج دتا، خالصہ-فوج نوں توڑ کے غیرمسلج کر دتا، سرداراں دی طاقتاں نوں کمزور کر دتا، پنجاب وچ اچے عہدےآں اتے انگریز افسراں نوں نامزد کر دتا اتے پنجاب راج دے پربندھکی ڈھانچے دی پنر-ووستھا کیتی۔ اس طرحاں مہاراجہ رنجیت سنگھ ولوں قایم کیتا اک طاقتور راج اپنیاں اندرلیاں کمزوریاں کرکے ہی برباد ہو گیا اتے پنجاب دے مالک انگریز بن بیٹھے۔
شیر سنگھ اٹاریوالا
شیر سنگھ نے اک وار پھر سمجھوتے دی پیش کش بھیجی، کیونکہ مہاراجہ انگریزاں دے قبضے وچ سی، اس نے صرف ایہی منگیا کہ دلیپ سنگھ نوں بحال کیتا جاوے تے انگریزی فوجاں لاہور چھڈّ جان۔ شیر سنگھ نے ایہہ سنیہا جارج لارینس نوں سفیر بنا کے بھیجیا جو اس دا قیدی سی۔ اس دی تجویز ردّ کر دتی تے انگریزاں نے ہندوستان توں ہور فوج منگوا لئی۔
انگریز قیدیاں نال پنجابی کیہو جیہا وہار کردے راے، اس بارے اختلاف ہو سکدے ہن۔ بریٹیش سپاہیاں نے تاں اس دی ہمیشہ صفت کیتی پر انگریز اتہاسکار اس نوں نہیں مندے راے۔ انگریزی فوج دے ماتحت افسراں نے لکھیا کہ 9000 گھوڑسوار تے پیادہ فوج دے جو لوک قیدی بنائے سن، اوہناں وچوں دو نوں شیر سنگھ نے ستکار دے کے چھڈّ دتا پر اوہ واپس بھیجے جان دا افسوس محسوس کر راے سن، کیونکہ اوہناں نوں شہزادیاں وانگ رکھیا جا رہا سی۔ اوہناں نوں رجواں کھانا تے وسکی-برانڈی وی دتی گئی تے پھر جان لگیاں دی جیب وچ 10-10 روپئے وی پائے۔
گجرات وکھے تباہی
21 جنوری، 1849
شیر سنگھ اٹاریوالا چناب ول ودھیا۔ گجرات شہر تے دریا دے وچکار گھوڑے دی سنم دی شکل دا مورچہ بنایا۔ گھوڑے دی اس سنم دے دوواں کناریاں اپر دریا دے سکے ہوئے وہن سن۔ انگریزی فوجاں پنڈ لاسوری وچ دوبارہ اکٹھیاں ہوئیاں تے گجرات ول ودھیاں۔ اوہناں دا سجا پاسہ چناب دے نال جاندا سی تے کھبے پاسے اس دا اک سکا وہن سی۔ جنرل وشّ جہڑا ملتان توں وہلا ہو گیا سی، دشمن دیاں صفاں وچ وادھا کر رہا سی۔
پنجابی توپاں دے پکھوں وی ہلکے سن تے فوجیاں دی گنتی دے پکھوں وی۔ پنجابیاں کول 59 توپاں سن تے انگریزاں کول 66 توپاں سن۔ افغان توپ خانہ جہڑا دوست محمد خان دے پتر اکرم خان دی کمانڈ ہیٹھ سی، اس اپر پورا بھروسہ نہیں سی کیتا جا سکدا، کیونکہ ایہہ لڑائی پنجابیاں تے انگریزاں وچالے سی۔
ایہہ لڑائی چٹے دن دی دھپّ وچ شروع ہوئی۔ انگریزی فوجاں نے سویر دے ساڈھے ستّ وجے اگے ودھنا شروع کیتا۔ پنجابیاں نوں جویں اپنی جت دا بھروسہ نہیں سی، پہلاں دی طرحاں ہن وی چھیتی ہی توپاں دے گولے سٹن لگ پئے تے جہڑا برود پہلاں ہی گھٹ سی، اس نوں بے لوڑا برباد کرن لگ پئے۔ رینج وچ آؤن ویلے انگریز رک گئے اتے اپنیاں توپاں نوں اس پاسے اڈجسٹ کیتا، جدھروں پنجابیاں دے گولے آ راے سن۔ ڈیڈھ گھنٹہ تک توپاں گرجدیاں رہیاں تے اخیر پنجابی توپاں خاموش ہو گئیاں۔ جدوں ایہناں دیاں توپاں اجے چل ہی رہیاں سن کہ انگریزی فوج دے گھوڑسواراں تے پیادہ دستیاں نے زوردار حملہ کیتا۔ افغان توپاں نے دشمن نوں روکن دی کوشش کیتی پر پھر پچھے ہٹ گئیاں۔ اس طرحاں پنجابیاں دا اک ہور حصہ انگریزی گولیاں دی مار دے ساہمنے آ گیا۔ پنجابیاں نے بریٹیش گھوڑسوار تے پیادہ فوجاں دا حملہ پہلاں دی طرحاں ہی نجٹھیا۔ اک وار پھر تھاکروال نے لکھیا کہ، 'چلیانوالا دی طرحاں اتھے وی سکھ سنگین نال حملہ کرن والے دی کھبے ہتھ نال سنگین روکدے تے سجے ہتھ نال پیٹ وچ تلوار کھوبھ دندے۔ سکھ سرے تک دی بہادری دکھا رہے سن۔' تھاکروال نے سکھ بندوقچیاں بارے وی لکھیا کہ اوہ آخری دم تک لڑدے رہے۔
اخیر پنجابی پچھے ہٹن لگ پئے۔ دوپہر تک اوہ گجرات خالی کر گئے۔ انگریزاں نے گجرات اپر قبضہ کر لیا تے پنجابی فوجاں دا پچھا کردے ہوئے اگے ودھے۔ گف ساہمنے والے پاسے سی، سٹرینبش دی ڈوگرا فوج سجے پاسے، امامودین سجے پاسے تے پٹھان فوجاں پچھے چل رہیاں سن۔ ادھر پنجابیاں ولوں شیر سنگھ نوں چھڈّ کے سارے کمانڈر دوڑ گئے سن تے سپاہی اپنی لڑائی آپ ہی لڑدے راے۔ شیر سنگھ دے تن گھوڑے گولیاں لگن کرکے مارے گئے سن۔ آدمی دیر رات تک لڑدے راے تے اوہناں دیاں لاشاں میدان وچ دور-دور کئی میلاں تک کھلریاں پئیاں سن۔ رات ہور وی ڈراؤنی ہوئی پئی سی۔ انورتیا تے جمع کیتا پنجابی برود وڈے دھماکے پیدا کر رہا سی۔ دشمناں نے پنجابی زخمیاں متعلق کوئی ترس نہیں دکھایا۔ انگریز ماتحت افسر نے لکھیا کہ، 'مینوں ایہہ دسدیاں شرم آؤندی اے کہ پچھا کردی جا رہی انگریزی فوج جہڑے زخمی سکھاں نوں بچا سکدی سی، اوہناں نوں وی پھڑ کے جانوں مارن تک دا کم کیتا۔ آخرکار ایہہ لڑائی ہی تباہی کرن دی لڑائی سی۔'
گجرات دی لڑائی نے پنجابی فوجاں نوں گہری سٹّ ماری، جس نوں اوہ درست نہیں کر سکدے سن۔ منیا-پرمنیا غدار گلاب سنگھ ڈوگرا پھر انگریزاں دی مدد وچ آیا۔ اس نے شیر سنگھ دے اتر-مغربی سرحدی علاقے ول ودھن دے رستے نوں روکن واسطے ابورٹ دی مدد کیتی۔ اس طرحاں افغاناں دی مدد لے کے لڑائی جاری رکھن دا امکان وی ختم ہو گئی۔ گلاب سنگھ نے انگریزاں نوں جیہلم پار کرن واسطے کشتیاں وی دتیاں۔ شیر سنگھ نے سمجھوتہ کرن دی کوشش کیتی پر انگریزاں نے بناں شرط ہتھیار سٹن دی منگ کیتی۔
14 مارچ، 1849 نوں لوئیاں دیاں بکلاں نال منہ ڈھکی دوویں اٹاریوالا سردار، پیو تے پتر، انگریزی کیمپ وچ آئے اتے اپنیاں تلواراں جنرل گلبرٹ اگے رکھ دتیاں۔ اوہناں دے مگر سینکڑے سپاہیاں نے ایہی کم کیتا۔ 'کجھ پرانے خالصہ گھلاٹیاں ولوں ہتھیار سٹن دی جھجک صاف نظر آ رہی سی۔ کجھ اپنیاں اکھاں دے اتھرو نہیں چھپا سکے تے بہوتیاں دے چہریاں اپر غصہ تے نفرت جھلکدی سی'، جنرل تھیکویل نے لکھیا کہ چٹی داڑھی والے اک پرانے سپاہی نے تلوار رکھن ویلے سبھ دی ترجمانی کردیاں کیہا، 'اج رنجیت سنگھ مر گیا اے۔'
29 مارچ، 1849 نوں لارڈ ڈلہوزی دے سیکٹری ایلیؤٹ نے قلعے دے اندر دربار سدیا۔ مہاراجہ دلیپ سنگھ پنجاب دے تخت اپر بیٹھا سی۔ ایلیؤٹ نے ہن اک لکھتی اعلان پڑھیا، جس مطابق پنجاب دی بادشاہت ختم ہو چکی سی۔ مہاراجہ دلیپ سنگھ نے ہیرے والی کلغی اتاری تے تخت توں ہیٹھاں آ گیا، جس اپر اوہ دوبارہ کدے نہیں بیٹھیا سی۔ ہن سچ مچّ مہاراجہ رنجیت سنگھ مر گیا سی۔
بعد دی وارتا
اوہناں پاتراں دی گل کردے ہاں، جنہاں نے پنجابی سلطنت، سکھ راج دے خاتمے وچ اہم رول ادا کیتے۔
مہاراجہ دلیپ سنگھ صرف دس سال دا سی، جدوں اس دی بادشاہت نوں ختم کر دتا گیا سی۔ ایہناں دساں سالاں وچ اس نے دیکھیا کہ اس دی ماں نوں کس طرحاں جروانیاں تے اس دے اپنے غدار لوکاں نے ذلیل کیتا۔ اس نے دیکھیا کہ کس طرحاں اس دے سبندھیاں تے چاہن والیاں نوں اس دیاں اکھاں دے ساہمنے قتل کیتا گیا۔ اس نے دیکھیا کہ کس طرحاں بہت چنگے لگدے بندے بہت ہی بری طرحاں دا وہار کردے راے۔ جدوں اوہ تخت اُتے بیٹھا ہندا سی تاں کئی بندے لوکاں دے ساہمنے اس دے پیر چمدے تے پھر اوہناں وچوں ہی کجھ اس نوں 'باسٹرڈ' دسن لگے ذرا نہ جھجکدے۔ اوہ دنیا دا سبھ توں قیمتی ہیرا 'کوہ نور' اپنی بانہہ اپر پہندا سی پر اپنا تے اپنی ماں دا عزت نال جیون گزارن واسطے اس کول پیسہ نہیں سی۔ اوہ بہت ڈریا ہویا تے بے بس جیہا منڈا سی۔ اس کول بہت سارا پنجاب سی تے بہت سارے پنجابی تے اوہ ایہناں دوواں توں دور ہی رہنا چاہندا سی۔
لارڈ ڈلہوزی نے ڈاکٹر لوگن نوں دلیپ سنگھ دا استاد تعینات کیتا تے اوہناں دی اتر پردیش دے شہر پھتہگڑھ وچ رہائش کروا دتی۔ کجھ مہینیاں بعد ہی انگریزی استاد دیاں سکھیاواں دے اثر ہیٹھ دلیپ سنگھ نے خواہش ظاہر کیتی کہ اوہ سکھ دھرم نوں تلانجلی دے کے عیسائی دھرم اختیار کرنا چاہندا اے تے انگلینڈ جانا چاہندا اے۔ ڈلہوزی ایہہ جان کے خوش ہویا، اس کرکے نہیں کہ چرچ نوں اک وڈی ہستی دی شمولیئت دا لابھ ہووےگا، بلکہ اس کرکے کہ ہن سکھ اس نوں اپنا مہاراجہ منن دی گل کدے نہیں کرنگے۔ بعد وچ اس نے لکھیا کہ سیاسی طور اُتے ایہہ اس توں ودھ کے ہور کجھ نہیں چاہندا سی، کیونکہ ہن اس دا اثر ہمیشہ واسطے ختم ہو گیا سی۔ دو سال دا عارضی وقت پورا ہو جان بعد مہاراج دے وال کٹوا دتے تے اس نوں عیسائی دھرم دا کلمہ پڑھا دتا گیا۔ ڈلہوزی اس گھٹنا نال بہت جذباتی ہو گیا تے لکھیا کہ، 'جے ربّ نے کدے اپنی انگل نال دیوار اپر کجھ لکھیا تاں اوہ اس بچے بارے ضرور لکھیگا تے اس اپر اپنا ہتھ رکھیگا۔'
دلیپ سنگھ اپنے-اپنے نوں پنجابی وی نہیں رکھنا چاہندا سی تے جلدی ہی انگریز جینٹلمین بننا چاہندا سی۔ شروع-شروع وچ ڈلہوزی اس تبدیلی توں جھجکدا سی پر چھیتی ہی سوچیا کہ اس نال سکھ شاہی خاندان والی گل ہی ختم ہو جاوے گی۔ اس نے دلیپ سنگھ نوں اک ساتھی، اک دوست دین دی لسٹ۔ اوہ سورگواسی مہاراجہ شیر سنگھ دا پتر شو دیوَ سنگھ سی، جو مہاراجہ رنجیت سنگھ دے خاندان نال جڑی اکو-اک جیوتّ ہستی سی۔ اس چون بارے لارڈ ڈلہوزی نے واضع شبداں وچ لکھیا، 'شو دیوَ سنگھ اک سمجھدار بچہ اے، جو اپنی بےوقوف ماں نال رہندا اے، جہڑی دلیپ سنگھ دے عیسائی بن جان نال اسے نوں مہاراجہ بنن دا اکو-اک امیدوار سمجھدی اے۔ اس واسطے اساں سوچیا کہ اوہ وی اپنے چاچا دے نال ہی جاوے۔'
ڈلہوزی نے مہاراجہ دلیپ سنگھ نوں ودائگی ویلے بائیبل بھیٹ کیتی تے کیہا کہ 'ایہہ سبھ طرحاں دے تحفیاں توں اتم اے۔ اس وچ سچی خوشی دے بھید درج ہن، اس دنیا واسطے وی تے بعد دی دنیا واسطے وی۔'
انگلینڈ وچ دلیپ سنگھ لگاتار ببھنگھم پیلیس جاندا سی تے مہارانی وکٹوریا نوں ملدا رہندا سی، جو اس نوں دھرم پتر دا درجہ دندی سی۔ اس نوں 40 ہزار پونڈ سالانہ بھتا تے انگلینڈ دے علاقے سپھوک وچ اک محل تے جگیر دتی۔ اوہ 1861 وچ تھوڑھے وقت واسطے بھارت آیا تے اپنی ماں نوں اپنے نال انگلینڈ لے آیا۔ دو سال بعد اوہ پھر بھارت آیا، مہارانی جنداں دی راکھ لے کے۔ بھارت دے رستے وچ اس نوں اتھوپیئن کڑی بامبا مولر ملی، جس دی ماں ایشیئن تے پیؤ جرمن سی تے اوہناں نے سکندریا وچ شادی کر لئی۔ کجھ سال دوویں سپھوک دے محل وچ اکٹھے رہے۔
دلیپ سنگھ تے اس دی ایتھوپیئن مہارانی انگلینڈ وچ مشہور ہستیاں بن گئے۔ اوہ اپنے الاؤنس نالوں ودھ خرچہ کرن لگے۔ قرضہ ودھدا گیا تے اگراہن والیاں دا دباء وی۔ دلیپ دا یورپ دی سماجی زندگی توں وی من اکتا چکا سی۔ اس نے سوچیا کہ کیوں نہ بھارت واپس مڑیا جاوے تے اپنے راج دربار دی بحالی دے اپرالے کیتے جان۔ اس نے بہت سارے بھارتی ریاستی راجیاں تے سکھ سرداراں نال خط-پتر کیتے۔ اپنیاں امیداں پکیاں کرن واسطے اس نے اسے شدت نال عیسائیت نوں ردّ کیتا، جس شدت نال اس نوں اپنایا سی تے اپنے-اپنے نوں سکھ دھرم وچ واپس آ جان دا اعلان کیتا۔ اس نے ہندوستان آؤن دی کوشش کیتی پر ایدن دی جگہ توں واپس بھیج دتا گیا سی۔ اس نے فرانس دی سرکار، روس دی زار، جرمن دے قیصر تے ہور یورپین طاقتاں دی حمایت حاصل کرن دی وی کوشش کیتی۔ اس نے اک آدمی دی پرواسی سرکار وی بنا لئی تے سندھاوالیاں وچوں اک سردار نوں اپنا وزیر اعظم مقرر کیتا۔ اس نے اتر-مغربی سرحد ولوں بھارت اُتے حملے دی دھمکی وی دتی پر نہ پنجاب وچ تے نہ کدھرے ہور کسے نے دلیپ سنگھ نوں گمبھیرتا نال لیا۔ ایہہ شیخ چلی والا دور کجھ سال چلدا رہا۔ ایہہ یقین دوائے جان اُتے کہ اس دے قرضے دا بھگتان کر دتا جاویگا، اس نے اپنے کماں بارے مہارانی توں معافی منگ لئی تے اپنی فضول خرچی والی زندگی دوبارہ شروع کر دتی۔ اپنی اتھوپیئن بیوی دے مرن توں بعد اس نے اک فرانسیسی عورت نال شادی کر لئی۔ دلیپ سنگھ 23 اکتوبر، 1893 نوں پیرس دے اس ہوٹل وچ پورا ہو گیا۔
دلیپ سنگھ دی ماں مہارانی جنداں نوں 1848 وچ لاہور توں نکالا دے دتا گیا سی۔ اس دا بھتا لگاتار پہلاں ڈیڈھ لکھ توں گھٹا کے 48 ہزار سالانہ کیتا تے پھر اخیر وچ 12،000 ہی رہن دتا گیا سی۔ بنارس بھیجن توں پہلاں اس دے سارے ذاتی زیورات وی ضبط کر لئے گئے سن۔ اوہ 18 اپریل، 1849 نوں اپنے پہریداراں نوں چکمہ دے کے کاٹھ منڈو پہنچ گئی۔ اوہ ایہہ سمجھدی سی کہ پنجاب دے لوک انگریزاں خلاف اٹھ کھڑے ہونگے جاں ایہہ امید وی رکھدی سی کہ پنجاب نوں آزاد کرواؤن وچ گورکھے اس دی مدد کرنگے۔ ایہناں ساریاں امیداں اپر پانی پھردا دیکھ کے اس نے پناہگری چھڈّ دتی تے 1861 وچ اس نوں انگلینڈ جا کے اپنے پتر نوں ملن دی آگیا دے دتی گئی۔ اس نے اپنا اک وکھرا گھر کیننگسٹن وچ بنایا، جتھے اوہ دو سال بعد چلانا کر گئی، اک بہت اداس تے بے چین عورت۔ اس دی آخری خواہش سی کہ، 'میریاں ہڈیاں اس ناپاک ملک وچ نہ گلن دینیاں۔' اس دا پتر اس دی راکھ لے کے بھارت وچ ہردوار پہنچیا تے گنگا وچ پرواہ کر دتیاں۔
دیوان مول راج نوں گرفتار کرکے لاہور لے آندا گیا۔ اس اپر وانگ ایگنیؤ تے اینڈرسن دے قتل دا مقدمہ چلایا گیا۔ ایہہ مقدمہ اک قانونی ناٹک ہی سی، کیونکہ لارڈ ڈلہوزی نے اس جرم بارے پہلاں ہی اپنا من بنایا ہویا سی۔ اس دی سنوائی توں تن مہینے پہلاں ڈلہوزی نے لکھیا سی کہ 'میں اس نوں پھانسی نہیں دے سکدا پر میں اس نوں اجیہی چیز دیوانگا، جو اوہ وی سوچیگا کہ پھانسی نالوں ہزار گنا بھیڑی اے۔ میں اس نوں ہزاراں میل دور سمندروں پار اس تھاں اپر بھیجانگا، جس نوں لوک 'کالا پانی' کہندے ہن تے اوہ موت نالوں زیادہ بھینکر اے۔' تن ججاں دے بینچ والی عدالت نے مول راج نوں ایہناں دو انگریزی افسراں دی موت وچ شامل منیا تے موت دی سزا سنائی، جو بعد وچ بدل کے کالے پانی دی کر دتی گئی۔ جویں ڈلہوزی نے پہلاں ہی اندازہ لگایا سی کہ مول راج کالے پانی توں بہت گھبرا جاویگا، اوہ کلکتے وچ کشتی دا انتظار کردے بیمار ہو گیا۔ اس نے مرن واسطے بنارس جان دی آگیا منگی۔ ایہہ آگیا منظور کر لئی گئی تے اوہ پوتر شہر دے رستے وچ ہی 11 اگست، 1851 نوں مر گیا۔ اس دی عمر 36 سال دی سی۔
اصلی قاتل گودر سنگھ وی پھڑیا ہویا سی۔ اوہ مجرم قرار دتا گیا تے اس نوں پھانسی دی سزا ملی۔
کاہن سنگھ، جس نے مول راج دی جگہ ملتان دا گورنر بننا سی، بہت الونڈی تے تکلیف کٹّ کے پورا ہویا۔ انگریز افسراں دے قتل توں بعد اس نوں تے اس دے پتر نوں گرفتار کرکے، ہتھکڑیاں تے بیڑیاں لگا کے قلعے دی دور کوٹھڑی وچ قید کر دتا گیا سی۔
جدوں 30 دسمبر، 1848 نوں قلعے دے اندر برود دے ذخیرے نوں اگّ لگی تاں نہ صرف حفاظتی سپاہیاں دی ہی موت ہوئی، اندر بنے قیدخانے دی چھت وی ڈگّ پئی۔ جدوں کدے بعد وچ ملبہ صاف کیتا تاں اس وچوں ہڈیاں دے دو پنجر ملے، اک وڈے بندے دا تے اک بچے دا، دوواں دے ہتھاں تے پیراں وچ سنگل لگے ہوئے سن۔
چتر سنگھ تے شیر سنگھ نال جنگی قیدیاں والا سلوک کیتا گیا سی۔ جدوں نویں مالکاں نے لاہور دے تخت اپر چنگی طرحاں قبضہ جما لیا تاں اوہناں نوں پیرول اپر رہاء کر دتا کہ اوہ پنڈ، اٹاری، وچ اپنی رٹائر زندگی بصر کر سکن۔ باو جود انگریزاں ولوں روکن دی پوری کوشش دے ایہناں دوواں اٹاری والیاں نوں لوک شیر بہادر سمجھدے رہے۔ پنجاب بورڈ دے پردھان نے ایہناں توں چھٹکارا حاصل کرن واسطے اک عجیب قسم دا بہانہ بنایا۔ سورج گرہن دے وقت ایہناں سرداراں نے براہمناں دا غذا کیتا سی۔ اس نوں پیرول دیاں شرطاں دی النگھنا قرار دتا گیا۔ پردھان نے ایہناں دوواں نوں گرفتار کرکے جلاوطن کر دتا۔ ایہناں دے نال ہی کجھ ہور جویں کہ لال سنگھ مورانیا نال وی اسے طرحاں کیتا۔ چتر سنگھ تے شیر سنگھ، دوواں دی جلاوطنی وچ موت ہوئی۔
اس کہانی دے کجھ ہور پاتر وی ہن، جنہاں بارے اتہاس وچ بہت گھٹ جانکاری ملدی اے۔ جدوں اٹاریوالا سرداراں نے ہتھیار سٹّ دتے سن، ادوں وی بہت سارے لوک سن، جنہاں نے لڑائی جاری رکھن دا فیصلہ لیا سی۔ اوہناں وچوں مکھ بھائی مہاراج سنگھ، کرنل رچھپال سنگھ تے نرائن سنگھ شامل سن۔ اوہ پنڈ-پنڈ جا کے کساناں وچ پرچار کردے راے کہ اوہ انگریزاں نوں تسلیم نہ کرن۔ انگریزاں نے ایہناں نوں زندہ جاں مردہ پھڑن واسطے وڈے انعام رکھے پر لوکاں نے اجیہا نہیں کیتا تے ایہناں نوں کوئی دھوکھا نہیں دتا۔ آخر ایہناں دے خلاف اک وڈا پولیس دا جال وچھایا گیا۔ نرائن سنگھ نوں زندہ پھڑ لیا گیا سی۔ کرنل رچھپال سنگھ نوں جدوں پھڑیا تاں اوہ بری طرحاں زخمی سی۔ بھائی مہاراج دے سر اپر 10،000 روپئے دا انعام سی۔ اوہ 28 دسمبر، 1849 نوں اپنے بناں ہتھیاراں دے 30 عقیدت منداں سمیت پھڑیا گیا سی۔ جدوں اس نوں پھڑ کے جالندھر لیاندا گیا تاں سپاہیاں نے بندوقاں ہیٹھاں رکھ کے تے اپنے گوڈے مودھے مار کے اس نوں متھا ٹیکیا۔ اگلے کجھ دن بہت سارے لوک، ہندو، سکھ تے مسلمان، اس جیل دی دیوار نال لگ کے متھا ٹیکدے راے، جتھے بھائی مہاراج سنگھ نوں قید رکھیا سی۔ مسٹر وانسیٹارٹ جس نے اس نوں گرفتار کیتا سی، لکھدا اے کہ 'گرو کوئی سادھارن انسان نہیں اے۔ اوہ اپنی قوم دے لوکاں واسطے اسے طرحاں اے، جس طرحاں کٹڑ اسائیاں واسطے یسو مسیح اے۔' سرکار بھارت وچ ہی اس خلاف کھلھی عدالت دے مقدمے دا خطرہ نہیں لے سکدی سی۔ اس نوں جلاوطن کرکے سنگاپور بھیج دتا گیا۔ 3 سال واسطے بھائی جی نوں جیل دے اک وکھرے سیل وچ رکھیا گیا، جتھے 5 جولائی، 1856 نوں اس دی موت ہو گئی۔
جتھے بھائی مہاراج سنگھ دا سسکار کیتا گیا سی، اتھے اج اک نکی جہی سمادھ اے۔ اس دے نزدیک ہی اک وڈا ہسپتال بنیا ہویا اے۔ دن تے رات دے ہریک وقت، آدمیاں تے عورتاں، چینی، ملے، تامل تے پنجابی اس سمادھ اپر عقیدت لے کے جاندے ہن۔ اتھے پھلّ تے پیسیاں دی بھیٹ کردے ہن تے مومبتیاں جاں دیوے وی جگاؤندے ہن۔ حالانکہ اوہناں وچوں کسے نوں وی اس دا ناں بھائی مہاراج سنگھ کرکے نہیں پتہ۔ اس نوں اتھے صرف 'کرنی والا بابا' کیہا جاندا اے۔
پنجاب دے اندر جنہاں لوکاں نے پھروزشاہ، سبھراواں، چلیانوالا تے گجرات وچ لڑائیاں لڑیاں، اوہناں دیاں یاداں جلدی ہی بھلا دتیاں گئیاں۔ پنجاب اپر قبضے توں صرف 8 سال بعد ہی 1857 دا غدر ہو گیا سی۔ بھارت دی آخری آزاد بادشاہت ختم ہون اپر دکھی ہون دی بجائے بہت سارے لوک اپنے-اپنے نوں انگریزاں دے وڈے وفادار ہون اپر مان محسوس کردے سن۔ انگریزاں خلاف لڑن والے اپنے بہادر بزرگاں متعلق عقیدت رکھن دی بجائے اوہ اپنے-اپنے نوں 'مہان برطانوی سلطنت دی تلوار' اکھوا کے خوش سن۔ اس طرحاں اتہاس دی سلیٹ اپر پونجھا مار دتا گیا۔
حوالے
گٹھ:سکھ اتہاس گٹھ:جنگاں گٹھ:لڑائیاں گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:سکھ سلطنت گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
حکیم قطب الدین جھنگوی
مولوی حکیم محمد قطب الدین جھنگوی بہت وڈے حکیم ، مناظر تے عبد الرشید جھنگوی دے والد نيں۔
پیدائش
مناظر جلیل،طبیب حاذق مولا‏نا حکیم محمد قطب الدین ابن مولوی احمد بخش موضع پیر کوٹ سدھانہ (ضلع جھنگ) وچ پیدا ہوئے،
تعلیم
ابتدائی تعلیم والد ماجد تو‏ں حاصل کيتی بعد وچ صرف ونحو دے امام حافظ جمال اللہ د‏‏ی خدمت وچ محمد پور گھوٹہ (ضلع ملتان) وچ حاضر ہوئے تے صرف تو‏ں لے ک‏ے عبد الغفور (حاشیۂ شرحی جامی) تے متن متین تک کتاباں پڑھیاں، حافظ صاحب دے وصال دے بعد دہلی چلے گئے تے طبیہ کاج دہلی وچ داخل ہوئے۔ فاضل طب و جراحت د‏‏ی سند تے تمغا حاصل ک‏ر ک‏ے واپس پنجاب تشریف لائے۔