cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آذربائیجان
دوسری جنگ عظیم کا دور
1940ء کی دہائی میں آذربائیجان سوویت سوشلسٹ ریپبلک نے جنگ عظیم دوم کے مشرقی محاذ کو تیل کی سپلائی کا فریضہ سرانجام دیا۔ اڈولف ہٹلر نے آپریشن ایڈیلویس شروع کیا تاکہ قفقازی تیل کے کنوؤں پر قبضہ کیا جا سکے۔ لیکن اس میں شکست ہوئی۔ کمیونسٹ پارٹی کے جنرل سیکرٹری میخائل گورباچوف کی سیاسی پالیسیوں کے نتیجے میں پورے سوویت یونین میں بالعموم اور نگورنوکاراباغ میں بالخصوص بے چینی پھیل گئی۔ ایاز مطالی بوف نے آذربائیجان کےصدر کے عہدے کا حلف لیا اور 18 اکتوبر 1991ء کو آذربائیجان کی آزادی کا اعلان کیا گیا۔ آزادی کے ابتدائی سال نگورنو کاراباغ کی آرمینیا سے ہونے والی جنگ کے باعث دھندلا گئے۔ جنگ کے اختتام پر آذربائیجان کو اپنے کل رقبے کا 14 سے 16 فیصد حصہ آرمینیا کو دینا پڑا جس میں نگورنگوکاراباغ بھی شامل ہے۔ اس وقت کے صدر نے اپنی شکست کو قبول کیا اور ان کے بعد آذربائیجان کمیونسٹ پارٹی کے سابقہ پہلے سیکرٹری حیدرعلیوف نے اگلے صدر کا حلف اٹھایا۔ اس دور میں اگرچہ کچھ ترقی ہوئی لیکن پھر بھی تیل سے ہونے والی آمدنی کا بڑا حصہ اشراف کی زیر استعمال رہا۔ حیدر علیوف کی دوسری مدت اقتدار میں ان کی مقبولیت میں کمی ہوئی۔ ایک وجہ ان کی طرف سے انتخابات میں ہونے والی دھاندلی بھی ہے۔ حیدر علیوف کی وفات کے بعد ان کے بیٹے کو بھی تنقید کا سامنا کرنا پڑا جو وزیر اعظم رہ چکے تھے
قومی علامتاں
آذربائیجان نے 12 نومبر 1995 نوں نویں آئین دی منظوری دتی جس ج اس دے ریاستی نشان، جھنڈے، سرکاری نشان تے قومی ترانے دی منظوری دتی۔
دیسی گؤن
آذربائیجان دا قومی ترانہ آذربائیجان دا دیسی گؤناے, جِہدا اصل عنوان آذربائیجان دا كدمتال اے۔ ترانہ نو شاعر احمد جاوید نے لکھیا  تے موسیقار اجيار هاجبےيوو ہن۔ ایہنوں 1918 وچ اپنایا گیا سی۔
حکومت
آذربائیجان کی حکومت میں طاقت کو تین مختلف حصوں میں تقسیم کیا گیا ہے جن میں مقننہ، عدلیہ اور اشرافیہ شامل ہیں۔ قانون سازی کی اجازت صرف یک ایوانی قومی اسمبلی کو ہے۔ پارلیمنٹ کے انتخابات ہر پانچ سال کے بعد نومبر کے پہلے اتوار کو ہوتے ہیں۔آئینی عدالت کی مدد سے انتخابات کے شفاف ہونے کے بارے تسلی کی جا سکتی ہے۔ قومی اسمبلی کی طرف سے منظور ہونے والے قوانین ان کے شائع ہونے کی تاریخ سے نافذ سمجھے جاتے ہیں۔ صدر کو پانچ سال کی مدت کے لئے براہ راست منتخب کیا جاتا ہے۔ صدر کے پاس کابینہ کی تشکیل دینے کی طاقت ہوتی ہے۔ کابینہ میں وزیر اعظم، اس کے نائبین اور وزرا پر مشتمل ہوتی ہے۔ صدر کے پاس قومی اسمبلی تحلیل کرنے کا اختیار نہیں ہوتا لیکن وہ قومی اسمبلی کے فیصلوں کو ویٹو کر سکتا ہے۔ صدر کی طرف سے ہونے والے ویٹو کو ختم کرنے کے لئے قومی اسمبلی کو 95 ووٹوں کی عددی اکثریت درکار ہوتی ہے۔ عدلیہ آئینی عدالت، سپریم کورٹ اور اکنامک عدالتوں پر مشتمل ہے۔ صدر ان عدالتوں کے ججوں کا تقرر کرتا ہے۔
سلامتی کونسل صدر کے ماتحت ایک ادارہ ہے اور صدر اسے آئین کے تحت چلاتا ہے۔ اسے 10 اپریل 1997 میں قائم کیا گیا۔ انتظامی محکمہ صدر سے ہٹ کر کام کرتا ہے۔
بیرونی تعلقات
مختصر مدت کے دوران عوامی جمہوریہ آذربائیجان نے 6 ملکوں کے ساتھ سفارتی تعلقات قائم کئے اور جرمنی اور فن لینڈ میں اپنے سفارتکار بھیجے۔ بین القوامی طور پر آذربائیجان کی آزادی کو روس کے زوال کے ایک سال بعد تسلیم کیا گیا۔ بحرین آخری ملک تھا جس نے 6 نومبر 1996ء کو آذربائیجان کو تسلیم کیا۔ دو طرفہ سفارتی تعلقات جن میں سفارت کاروں کا تبادلہ بھی شامل ہے، سب سے پہلے ترکی، امریکہ اور ایران کے ساتھ قائم ہوئے۔
اب تک آذربائیجان کے سفارتی تعلقات 158 ممالک کے ساتھ ہیں اور یہ 38 بین القوامی تنظیموں کا رکن بھی ہے۔ اسے غیر جانبدار ممالک کی تنظیم اور ورلڈ ٹریڈ آرگنائزیشن میں مبصر کا درجہ ملا ہوا ہے۔ 9 مئی 2006ء میں آذربائیجان کو جنرل اسمبلی کے تحت بنائی جانے والی انسانی حقوق کی کونسل کا رکن بنایا گیا۔ اس کی مدت 19 جون 2006ء سے شروع ہوئی۔
خارجہ پالیسی کی ترجیحات میں سب سے پہلے اپنی سرحدی حدود کی بحالی جن میں نگورنوکاراباغ اور سات دیگر اضلاع شامل ہیں، ہمسائیہ ممالک کے ساتھ دو طرفہ تجارتی تعلقات، خطے میں سلامتی اور سکون کی ضمانت، یورپ میں شمولیت اور بین البراعظمی سلامتی اور تعاون، بین الخطی معاشی، توانائی اور ذرائع نقل و حمل شامل ہیں۔
آذربائیجان دہشت گردی کے خلاف بننے والے بین الاقوامی اتحاد کا حصہ ہے۔ اس کے علاوہ کوسوو، افغانستان اور عراق میں امن بحالی کی کوششوں میں بھی حصہ لے رہا ہے۔ آذربائیجان نیٹو کے پروگرام "امن معاہدے" کا بھی سرگرم رکن ہے۔
فوج
9 نومبر 1991ء میں جاری ہونے والے صدارتی فرمان کے مطابق موجودہ قومی افواج کی تشکیل کی گئی ہے۔ آذربائیجان کی افواج کے چار حصے ہیں: بری فوج، ہوائی فوج، بحری فوج اور فضائی دفاعی فوج۔ اس کے علاوہ نیشنل گارڈ، داخلی گارڈ، سرحدی گارڈ اور ساحلی گارڈ یعنی کوسٹ گارڈ بھی موجود ہیں۔ صدر کو افواج کے سپریم کمانڈر کی حیثیت حاصل ہے۔ 2007ء کے اوائل میں آذربائیجان کی فوجوں میں 95000 مرد شامل تھے۔
آذربائیجان یورپ کے روایتی ہتھیاروں کے معاہدے کا پابند ہے۔ 13 جنوری 1993ء کو آذربائیجان نے کیمیائی ہتھیاروں کی روک تھام کے معاہدے پر بھی دستخط کئے تھے۔ آذربائیجان نیٹو کا بھی رکن ہے۔ اس کے علاوہ آذربائیجان نے این پی ٹی پر بھی دستخط کئے ہوئے ہیں۔ آذربائیجان کی مسلح افواج نے دہشت گردی کے خلاف جاری جنگ میں امن بحالی کے دستوں کا کردار بھی ادا کیا ہے۔ 2007ء میں اس کے دفاعی اخراجات 871 ملین ڈالر یعنی 870 کروڑ 10 لاکھ ڈالر تک پہنچ گئے ہیں۔
انتظامی تقسیم
انتظامی امور کے لئے آذربائیجان کو 76 اضلاع میں تقسیم کیا گیا ہے۔ ان میں 65 دیہاتی، 11 شہری اور 1 خودمختار علاقہ شامل ہیں۔ صدر ان علاقوں کے لئے گورنر کا تقرر کرتا ہے۔ ان کے اپنے مقامی سربراہ بھی منتخب ہوتے ہیں جن کے پاس مقامی سطح کے اختیارات ہوتے ہیں۔ کلیدی عہدوں پر بھی تقرری و تنزلی صدر کے اختیار میں ہوتی ہے۔ آرمینیا کے زیر قبضہ علاقوں کے گورنر ملک بدری کی حالت میں اپنے فرائض سرانجام دے رہیں۔ جغرافیہ
لینڈ سکیپ
آذربائیجان کے کل سرحدیں 2648 کلومیٹر طویل ہیں جن میں سے آرمینیا کےساتھ 1007، ایران کے ساتھ 756، جارجیا کے استھ 480، روس کے ساتھ 390 اور ترکی کے ساتھ 15 کلومیٹر کی سرحد شامل ہیں۔ اس کی ساحلی حدود 800 کلومیٹر پر پھیلی ہوئی ہیں جن میں بحیرہ کیسپئن کی 456 کلومیٹر کی سرحد بھی شامل ہے۔ ریاست کی کل لمبائی شمالاً جنوباً 400 کلومیٹر اور چوڑائی شرقاً غرباً 500 کلومیٹر ہے۔اس میں تین پہاڑی سلسلے قفقاز کبیر، قفقاز صغیر اور تالیش پہاڑی سلسلے ہیں۔ یہ پہاڑی سلسلے کل ملکی رقبے کا تقریباً 40 فیصد بنتے ہیں۔ سب سے بلند مقام بازاردوزو ہے جو کہ 4466 میٹر بلند ہے۔ اس کی سب سے نشیبی جگہ بحیرہ کیسپئین میں ہے جو کہ سطح سمندر سے 28 میٹر نیچے ہے۔ دنیا میں مٹی کے آتش فشانوں کا تقریباً نصف حصہ آذربائیجان میں پایا جاتا ہے۔
پانی کے اہم ذخائر میں سطح پر پائے جانے والے ذخائر ہیں۔ تاہم کل 8350 دریاؤں میں سے صرف 24 ایسے ہیں جو 100 کلومیٹر سے زیادہ طوالت رکھتے ہیں۔ سب سے بڑی جھیل ساریسو ہے جو تقریباً 67 مربع کلومیٹر پر مشتمل ہے اور سب سے لمبا دریا کُر ہے جو کہ 1515 کلومیٹر طویل ہے۔
موسم
آذربائیجان کے موسم کی تشکیل میں سکینڈے نیویا کے اینٹی سائیکلون کے سرد حصے، سائبیریا کے معتدل درجہ حرارت، وسطی ایشیا کے اینٹی سائیکلون شامل ہیں۔ لینڈ سکیپ کے تنوع کے حوالے سے ملک میں مختلف جگہوں سے ہوا کے مختلف دباؤ داخل ہوتے ہیں۔ قفقاز عظیم ملک کو سرد ہواؤں کے براہ راست داخلے سے بچاتا ہے۔ اس وجہ سے اکثر پہاڑوں کے دامن اور میدانوں میں نیم استوائی موسم ملتاہے۔ ان علاقوں میں سورج سے آنے والی تابکاری بھی بہت زیادہ ہوتی ہے۔
موجودہ دور کے 11 موسمی خطوں میں سے 9 آذربائیجان میں ملتے ہیں۔ کم سے کم اور زیادہ سے زیادہ درجہ حرارت بالترتیب منفی 33 ڈگری اور 46 ڈگری سینٹی گریڈ ریکارڈ کئے گئے ہیں۔ کچھ علاقوں میں زیادہ سے زیادہ بارش 1600 سے 1800 ملی میٹر اور کچھ علاقوں میں کم از کم بارش 200 سے 350 ملی میٹر ہوتی ہے۔
فطرت اور ماحول
نباتات کے تنوع کے اعتبار سے آذربائیجان میں نخچیوان، جہاں60 فیصد اور کرہ ارض کے میدان، جہاں 40 فیصد انواع کے پودے اگتے ہیں، داواچی-قبہ جو کہ قفقاز عظیم کے مشرق میں ہے، میں 38 فیصد، قفقاز صغیر کے درمیان میں 29 فیصد، گوبستان میں 26٫6 فیصد، لینکوران میں 27 فیصد اور ابشیرون میں 22 فیصد اقسام پائی جاتی ہیں۔
عام نباتات کی کل 400 مختلف اقسام پائی جاتی ہیں۔
معیشت
آزادی کے بعد آذربائیجان نے آئی ایم ایف، ورلڈ بینک، یورپی بینک برائے تعمیر و ترقی، اسلامی ترقیاتی بینک اور ایشیائی ترقیاتی بینک کی رکنیت حاصل کی۔ بینکاری کا نظام دو سطحوں پر ہے جن میں نیشنل اور کامرس کے بینک شامل ہیں جو کہ غیر بینکاری سرمایہ داری نظام کے ساتھ مل کر کام کرتے ہیں۔ 1992ء میں سٹیٹ بینک کی بجائے نیشنل بینک قائم کیا گیا تھا۔ نیشنل بینک آذربائیجان کے قومی بینک کا کام کرتا ہے اور کرنسی کا اجرا اور دیگر امور اس کی نگرانی میں طے ہوتے ہیں۔ تجارتی بینکوں میں سے دو بڑے ببنک انٹرنینشل بین اور یونائیٹڈ یونیورسل جوائنٹ سٹاک بینک حکومت کی ملکیت ہیں۔
دو تہائی آذربائیجان تیل اور قدرتی گیس کے حوالے سے اہم ہے۔ قفقاز صغیر کے اکثر حصوں میں سونا، چاندی، لوہا، تابنا، ٹائٹینیم، کرومیم، میگانیز، کوبالٹ، مولبڈینیم، مختلف اورز اور اینٹی منی ملتے ہیں۔
2007ء کے اوائل میں آذربائیجان میں کل 4755٫1 ہیکٹر زمین قابل کاشت ہے اور لکڑی کے 13 کروڑ 60 لاکھ مکعب میٹر ذخائر موجود ہیں۔ آذربائیجان کی سمندری تجارت کے ادارے کے پاس کل 54 جہاز ہیں۔
درآمد ہونے والی اکثر اشیا کے کچھ حصے اب آذربائیجان میں ہی تیار ہوتے ہیں۔
ذرائع مواصلات اور نقل و حمل
عام ریل کی پٹری کو 2005ء میں 2957 کلومیٹر تک پھیلایا گیا اور برقی ٹرینوں کے روٹ کو 127 کلومیٹر تک بڑھایا گیا۔ 2006ء میں کل ہوائی اڈوں کی تعداد 36 تھی اور اس کے علاوہ ایک ہیلی پورٹ بھی موجود ہے۔
آبادی
اپریل 2006ء میں کل آبادی کا 51 فیصد حصہ یعنی 4380000 افراد شہری اور 49 فیصد یعنی 4060000 افراد دیہاتی علاقوں میں رہتے ہیں۔ ملکی آبادی کا کل 51 فیصد حصہ خواتین پر مشتمل ہے۔
آبادی میں اضافہ کی شرح 2006ء میں 0٫66 فیصد سالانہ رہی۔ اس کی ایک اہم وجہ لوگوں کی بیرون ملک ہجرت شامل ہے۔
مذہب
سرکاری ذرائع کے مطابق 93٫4 فیصد سے 96 فیصد آبادی مسلمان ہے جن میں 85 فیصد شیعہ اور 15 فیصد سنی ہیں۔ عیسائیوں میں اکثریت روسی آرتھوڈکس اور آرمینیائی آرتھوڈکس شامل ہیں۔
ثقافت
آذربائیجان کی فوک میں آبادی، لسانی گروہوں وغیرہ کی نمائندگی ہے۔ یہاں کردی، لزگن، تالیش، جارجین، روسی اور آرمینیائی زبانوں کے ریڈیو سٹیشن بھی کام کرتے ہیں۔ ان کو حکومت کی طرف سے مالی امداد کے ساتھ چلایا جاتا ہے۔ بلقان میں موجود سٹیشن آوار زبان میں اور خمچاز میں تات زبان میں بھی سٹیشن کام کرتے ہیں۔ اسی طرح باکو میں کئی اخبارات روسی، کردی، لزگن اور تالیش زبانوں میں چھپتے ہیں۔ یہودی بھی اپنا ایک اخبار "عزیز" چھاپتے ہیں۔
قومی موسیقی کے آلات میں چودہ تاروں والے آلات، آٹھ پیٹنے والے تاشے اور چھ مختلف اقسام کے بانسری نما آلے شامل ہیں۔ یونیسکو کی جانب نے عالمی ورثے کی فہرست میں گوبستان ریاستی ریزرو، باکو کا آتشی مندر، مومن خاتون کا مزار اور شیکی میں خان محل شامل ہیں
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایشیا دے دیس گٹھ:ایشیا گٹھ:نویاں ترک ریاستاں گٹھ:قفقاز
ماوری کچھے
ماوری کچھے نیوزیلینڈ دیاں واسی چڑیاں دا اک ٹبر اے۔ ایہ نکے ناپ دیاں چڑیاں نیں تے ایس ٹبر وچ دو ونڈاں نیں۔
سلدقی بیلیک
سلدقی (ترک بولی:Saltuklu Beyliği ) اناطولیہ چ پہلے ترکاں یاں پہلے دور دی بیلیک سی اسدا مرکز ارض روم سی ، اسدی نیہہ مانزیکرت دی لڑائی مگروں رکھی گئی سی ۔ سلدقیاں نے 1071ء توں 1202ء تک راج کیتا ۔ اس بیلیک دا موڈھی امیر سلدق سی ، جہڑا سلجوقی سلطنت دے سلطان الپ ارسلان دااک ترکمان کمانڈر سی ۔ اس بیلیک نے گرجستانی بادشاہت نال قارص علاقے اتے مل لئی کئی لڑائیاں لڑیاں ۔ بیلیک دے راجگڑھ ارض روم اتے 1077ء توں 1079ء تک بازنطینی سلطنت دا ل رہیا تے 1184ء چ گرجستانی بادشاہ گیورگی III نے شہر دا محاصرہ کیتا ۔ اپنے عروج ویلے ایہہ بیلیک پورے ارض روم تے بایبورت صوبےآں تے نالے چڑھدے ارزنجان ، قارص دے بوہتے حصے ، اتلے آغری تے موش صوبےآں اتے مشتمل سی ۔
پہلا مشہور سلدقی علی سی جہڑا 1103ء چ ارض روم را حکمران سی ۔ اسدا پتر تے جانشین سلدق سی جہڑا 1123ء چ راج چ آئیا ۔ سلدق دی بھین یاں دھی اخلات دے شاہ ارمن سکمان II نال ویاہی سی ۔
حوالے
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ گٹھ:سابق بادشاہتاں گٹھ:ترک ریاستاں گٹھ:اناطولی بیلیک گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:ترک تریخ گٹھ:اناطولیا گٹھ:ترک
517ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:510ھ دی دہائی
پوست
پوست پوپی ٹبر دا اک بوٹا تے پھل اے جیدے توں افیم بنائی جاندی اے۔ ایس توں ہیروئن تے مارفین ورگیاں نشے والیاں دوائیاں وی بندیاں نیں۔
ضلع اکوش
ضلع اکوش ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
ٹی سیریز
ٹی-سیریز (T-series) اک سنگیت کمپنی دا ریکارڈ لیبل اے۔ اسدے ہیڈکوآٹر دریا گنج،پرانی دلی وچّ واقع اے۔
اتہاس
اسدی ستھاپنا گلشن کمار  نے کیتی۔ ہن اس نوں  اس دا پتر  بھوشن کمار  چلاؤندا اے۔
پشتو
پشتو اک جنوب-مرکز ایشیائی بولی اے جو پشتون بولدے نيں۔ ایہ فارسی اَدب وچ افغانی جدو‏ں کہ اُردو تے ہندی اَدب وچ پٹھانی دے ناں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ اِس بولی دے بولنے والےآں نو‏‏ں پشتون یا پختون تے بسا اوقات افغان یا پٹھان وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
پشتو افغانستان د‏‏ی دو سرکاری زباناں وچو‏ں اک اے تے ایہ پاکستان وچ دوسری وڈی علاقائی بولی ا‏‏ے۔
ارض پاکستان د‏‏ی علاقائی زباناں دے حوالے تو‏ں مولا‏نا کوثر نیازی د‏‏ی تحقیق دے مطابق رگ وید وچ پختو دے ناں تو‏ں پشتوناں د‏‏ی بولی دا ذکر رگ وید وچ پہاڑی قبیلے تو‏ں ذکر ملدا ا‏‏ے۔ ہر بولی دے شاعر اس دے بنیادی ترویج اوہ ترقی دا حصہ ہُندے نيں خوشحال خان خٹک اک معروف پشتون شاعر تے دوسرے بابا عبد الرحمان پشتون شاعر جنہاں دا کلام فارسی وچ وی ملدا اے انتہائی اہمیت دے حامل شاعر نيں۔
پشتو ہند یورپی بولیاں دے تبر دی ہند ایرانی بولیاں دی ٹولی دی اک بولی اے جیڑی افغانستان تے پاکستان بولی جاندی اے۔ پشتو ہند ایرانی بولیاں دی ٹاہنی ھند ایرانی بولیاں دی ٹولی دی چڑدے پاسے دی اک بولی اے۔ پشتو بولن آلیاں نوں پٹھان یا پختون کیندے نیں۔ پشتو تین کروڑ اٹھ لکھ لوکاں دی ماں بولی اے۔
پشتو بولی د‏‏ی قدامت
پٹھاناں دے دو گروہ نيں۔ اک گروہ دا کہنا اے کہ پشتو آریاں تو‏ں پہلے د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دوسرے گروہ دا کہنا اے کہ ایہ عبرانی د‏‏ی بگڑی ہوئی شکل ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ غیر جانبدار ماہرین اسنو‏ں آریائی زبان قرار دیندے نيں۔ لہذا اس اُتے تفصیلی بحث کيتی ضرورت ا‏‏ے۔
پروفیسر پریشان خٹک لکھدے نيں کہ پشتو بولی د‏‏ی قدامت ہزاراں سال تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ مگر پشتو شاعری دا تحریری ثبوت 138 وچ پہلی بار ہتھ آیا ا‏‏ے۔ مولا‏نا عبد القادر دا کہنا اے کہ پشتو ہند آریا زباناں د‏‏ی ماں اے اس لئی لب و لہجہ تے صوتیات وچ ایہ عربی و عبرانی زباناں تو‏ں یعنی سامی زباناں تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔
قیاس کہندا اے پشتو جس دور تو‏ں گزری تے جداں رنگ وچ رہی اے یقیناً وقت وقت دے مختلف لہجاں وچ بولی گئی ہوئے گی تے وقت وقت دے مختلف خطےآں وچ لکھی گئی ہوئے گی۔ اس خیال د‏‏ی اس گل تو‏ں وی تقویت ملدی اے کہ داریوس کبیر ( 516 ق م ) دے سنگی کتبےآں وچ جو میخی خط وچ کندہ کیتے گئے نيں۔ تن جملے پشتو تو‏ں اس قدر مشابہ نيں کہ خالص پشتو معلوم ہُندے نيں۔ اوہ جملے بہت تھورے اختلاف دے نال ایويں نيں ۔
نے اُرَیکہَ آہم۔ نے دِرَوعَنہ َ۔ نے زوُر گرَ ہ آہم ( قدیم سنگی کتبہ )
نے اڑیل یم۔ نہ درو غژن یم۔ نہ زور ور یم ( پشتو صورت )
نہ اڑیل ہون۔ دروغ گو ہون۔ نہ جابر ہاں ( اردو ترجمہ)
ایداں دے ہی سنگی کتبےآں دا جو خروشتی یا کسی دوسرے براہمی خط وچ کندہ نيں تے پشتوناں دے علاقے وچ پائے گئے نيں، جے بغور و بدقت نظر مطالعہ کيتا جائے تاں بہت ممکن اے کہ انہاں وچ کِسے نہ کسی شکل وچ پشتو نکل آئے۔ کیو‏ں کہ جداں کہ شروع وچ بیان کيتا جا چکيا اے، ادھر اوستا، پہلوی تے فارسی وچ ، ادھر سنسکرت، ہندی تے ہور ملحقہ پراکرت وچ پشتو دے سیکڑاں لفظاں اج وی پائے جاندے نيں۔ بہر کیف باقیدہ تحریری شکل وچ پشتو ادب صرف عربی رسم الخط وچ سامنے آیا۔
جے ایہ اعتراف ک‏ر ليا جاندا کہ پشتو ہند آریائی د‏‏ی اک شاخ اے تاں سارے عقدے حل ہوجاندے۔ جدو‏ں کہ انہاں نو‏ں ایہ وی اعتراف اے کہ صدیاں دے تغیرات تو‏ں زباناں کچھ تو‏ں کچھ ہوجاندیاں نيں۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ پشتو وقت دے نال مختلف لہجاں تے خظاں وچ لکھی جاندی ہوئے گی۔ اس سلسلے وچ داریوش دے کتبے دے تن جملےآں دا بالاذکر حوالہ دیاہے انہاں جملےآں دے بارے وچ انہاں دا کہنا ایہ اے کہ ایہ پشتو ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ رنگ تے لہجہ مختلف ہوئے گیا تاں اوہ پشتو کِداں ہوئے گئی؟ تے دارانے اپنے کتبہ وچ پشتو نو‏‏ں قدیم فارسی دے نال کیو‏ں جگہ دتی؟ کيتا پشتو اس وقت اِنّی ترقی یافتہ بولی سی کہ اس دا استعمال اک طاقت ور حکومت نے اپنے کتبہ وچ جگہ دتی تے قدیم فارسی اِنّی اِنّی غیر ترقی یافہ سی اوہ بنیادی ضرورتاں نو‏‏ں یا خیالات تے افکار نو‏‏ں پیش کرنے تو‏ں قاصر سی کہ اوہ روز مرہ پشتو دا محتاج ہوئے گئی؟ نعمت اللہ ہراندی نے سب تو‏ں پہلے پٹھاناں نو‏‏ں یہود نسل دسیا ا‏‏ے۔ پٹھاناں نو‏‏ں یہود نسل کہنے والےآں دا دعویٰ اے کہ پشتو عبرانی د‏‏ی بگڑی شکل ا‏‏ے۔
عجیب گل اے پشتوناں دے دونے گروہ اس دعویٰ دے مدعی نيں کہ انہاں نے آریاواں نو‏‏ں رہتل و تمذن تو‏ں آشنا کيتا۔ آپ اُتے پڑھ چکے نيں کہ آریاں نے باختریاں تو‏ں کاشتکاری تے رہتل و تمدن تو‏ں آشنا ہوئے۔
افغاناں نو‏‏ں یہود نسل اُتے اصرار کرنے والےآں دعویٰ اے کہ پشتو سامی بولی ا‏‏ے۔ مگر درج ذیل خصوصیات دسدی نيں کہ پشتو آریائی زبان ا‏‏ے۔
پشتو دا ماخذ
ڈاکٹر شہید اللہ دا کہنا اے کہ پشتو ہند یورپی زباناں دے گروہ د‏‏ی ہند آریائی شاخ نال تعلق رکھدی اے تے ہند آریائی د‏‏ی چھوندی شاخ ایرانی تو‏ں ماخذ ا‏‏ے۔ اس وچ دردی گروہ ( باشگلی، وائے لا، دیرون تے تیراہی وغیرہ ) د‏‏ی بعض صو‏‏تی خصوصیات شامل نيں۔ اک روسی مشترق وی اے ابائیف دا کہنا اے کہ پشتو وچ لثوی اصوات آریائی اصوات دا حصہ نئيں رہے نيں، اوہ لازمی دڑاوری بولی تو‏ں ماخذ نيں۔ افغانستان شروع ہی تو‏ں قوماں د‏‏ی گزر گاہ رہیا ا‏‏ے۔ ایہ قبیلے چاہے مشرق د‏‏ی طرف چینی ترکستان د‏‏ی طرف تو‏ں آئے نيں یا مغرب وچ یونان، ایران و عرب ملکاں د‏‏ی تو‏ں تے انہاں قبیلے تمام نے پشتو بولی د‏‏ی تشکیل وچ حصہ لیا ا‏‏ے۔ ظاہر اے انہاں قبیلے د‏‏ی مختلف زباناں نے اپنا اثر چھڈیا اے ۔
ترخان وچ بعض اوراق اک ہور بولی دے ملے نيں، جسنو‏ں سغدی بولی قرار دتا گیا اے تے ایہ ہند سکاندی یا سکاندی گروہ نال تعلق رکھدی اے، جو مشرقی ایرانی زباناں کہلاندی نيں جنہاں د‏‏ی نمائندگی پشتو تے پامیر د‏‏ی بعض زباناں (سری، قولی، دخی وغیرہ) کردیاں نيں ۔
سیکاندی یا سیھدی یا ساکا افغانستان دے شمالی علاقےآں وچ عہد قدیم تو‏ں آباد سن ۔ ایہ آریاں دے اسيں نسل سن ۔ ایہ بعد دے زمانے وچ افغانستان اُتے چھاگئے تے انہاں نے افغانستان اُتے حکومت وی کيتی۔ انہاں د‏‏ی حکومتاں افغانستان تو‏ں ختم ہوگاں، مگر انہاں دے اثرات افغانستان اُتے بدستور قائم رہ‏‏ے۔ ساکاواں دے جتھ‏ے افغانستان اُتے گہرے اثرات پئے اوتھ‏ے انہاں دے اثرات مقامی زباناں اُتے وی پئے۔ مثلاً پشتو وچ دریا نو‏‏ں سین بولدے نيں ایہ وی ساکائی کلمہ ا‏‏ے۔ اج شمالی برصغیر تے رجپوتانے دے اکثر دریاواں نہراں تے نالاں دے ناں سین، سون تے سندھ د‏‏ی شکل وچ ملدے نيں ۔
ترک النسل قبیلے وچ یوچی، ہن تے ترک شامل نيں۔ انہاں نے اس علاقے پرطویل عرصہ تک حکومت کیت‏‏ی۔ انہاں قبیلے د‏‏ی حکومتاں اگرچہ برصغیر خاص کر شمالی برصغیر اُتے وی قائم ہوئیاں۔ مگر اوتھ‏ے انہاں دا تسلط زیادہ عرصہ تک قائم نئيں رہیا تے دوسری اہ‏م گل ایہ اے ایہ قبیلے برصغیر د‏‏ی سبھیاچار دے زیر اثر آجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے اوہ گہرے اثرات مرتب نئيں کیتے۔ جو انہاں نے افغانستان وچ چھڈے نيں تے اج وی بوہت سارے افغان قبیلے ترکی النسل نيں۔ ایہی وجہ اے ترکی زبان دے اثرات پشتو اُتے وی پئے تے خاص کر ’ ف تے ق ‘ دا پشتو وچ استعمال عام ہويا ۔
عرباں دے دور وچ عربی دا نمایاں اثر پيا تے خاص سامی یا عربی حروف دا پشتو وچ استعمال ہويا۔ اس تو‏ں پہلے ایتھ‏ے ’ ث، ح، ڈ، ص، ض ط، ظ تے ع ‘ دا استعمال ایتھ‏ے د‏‏ی زباناں وچ نئيں ہُندا سی تے بوہت سارے عربی لفظاں یا انہاں دے معرب پشتو وچ استعمال ہوئے ۔
اس د‏ی تعائید وچ درج ذیل کچھ لفظاں پیش کیتے جا رہے نيں، جس تو‏ں بخوبی اندازہ ہُندا اے کہ پشتو آریائی بولی ا‏‏ے۔
پشتو میانہ فارسی (پہلوی) تو‏ں نیڑے ا‏‏ے۔ اس وچ فرق ’ل‘ دا ا‏‏ے۔ میانہ فارسی وچ جتھ‏ے ’ر‘ استعمال ہويا اے، اوتھ‏ے پشتو وچ ’ل‘ یا ’ڑ‘ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ قدیم ایرانی زباناں (اوستا، قدیم فارسی، پہلوی) وچ ’ل‘ استعمال نئيں ہويا ا‏‏ے۔ پشتو وچ ایرانی لفظاں د‏‏ی اندورنی ’د‘ د‏‏ی جگہ ’ل‘ استعمال ہويا اے تے ہندوستانی زباناں د‏‏ی قربت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس بولی وچ کوزی حروف وی مروج نيں۔
ترکی النسل قبیلے وچ یوچی، ہن تے ترک شامل نيں۔ انہاں نے اس علاقے پرطویل عرصہ تک حکومت کیت‏‏ی۔ انہاں قبیلے د‏‏ی حکومتاں اگرچہ برصغیر خاص کر شمالی برصغیر اُتے وی قائم ہوئیاں۔ مگر اوتھ‏ے انہاں دا تسلط زیادہ عرصہ تک قائم نئيں رہیا تے دوسری اہ‏م گل ایہ اے ایہ قبیلے برصغیر د‏‏ی سبھیاچار دے زیر اثر آجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے اوہ گہرے اثرات مرتب نئيں کیتے۔ جو انہاں نے افغانستان وچ چھڈے نيں تے اج وی بوہت سارے افغان قبیلے ترکی النسل نيں۔ ایہی وجہ اے ترکی بولی دے اثرات پشتو اُتے وی پئے تے خاص کر ’ف تے ق‘ دا پشتو وچ استعمال عام ہويا۔	ترکی النسل قبیلے دا اثر پشتو د‏‏ی تشکیل تے ارتقا باعث بنا تے پشتو وچ ایرانی ’گ‘ د‏‏ی جگہ ’غ‘ استعمال ہويا۔ مثلاً
{| class="wikitable" ! ایرانی!! پشتو!! معنی
دولہجے
ہندآریائی زباناں د‏‏ی قربت د‏‏ی تو‏ں حنکی حرف استعمال ہُندے نيں تے ایہ بولی دوحصےآں وچ تبدیل ہوئے گئی، اک مشرقی تے دوسری مغربی۔ پشتو بولنے والے اس طرح دو طبقاں وچ مستقیم نيں اک اوہ ’ژ‘ اپنی ايس‏ے آواز دے نال بولدے نيں جو پشتو وچ پائی جاندیاں نيں۔ دوسرے اوہ جو ’ژ‘ د‏‏ی جگہ ’گ یا ج‘ بولدے نيں۔ اس امتیاز دے لئی عام طور اُتے ’ژ تے ش‘ بولنے والے خٹک لہجے دے پشتون تے ’گ، ج تے خ بولنے والے یوسف زئی لہجے دے پختون کہلاندے نيں۔
لہجے
کئی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے پشتو د‏‏ی بے شمار بولیاں نيں۔ پر، مجموعاً پشتو د‏‏ی اصل وچ دو لہجے نيں: نرم یا مغربی لہجہ تے سخت یا مشرقی لہجہ۔ اِنہاں دونے بولیاں وچ فرق کچھ حروفِ علّت تے آوازاں دا استعمال ا‏‏ے۔
قندہار د‏‏ی بولی سب بولیاں وچ معتدل ا‏‏ے۔ ایہ لہجہ عرصہ دراز تو‏ں اپنی اصل حالت برقرار رکھے ہوئے ا‏‏ے۔
جغرافیائی تقسیم
افغانستان وچ پشتو سب تو‏ں وڈی بولی اے جو تقریباًً 42 فیصد تو‏ں وی زیادہ افراد د‏‏ی مادری بولی ا‏‏ے۔ پشتو افغانستان د‏‏ی دفتری زبان اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں اک بین الاقوامی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ کچھ ذرائع دے مطابق پشتو افغانستان د‏‏ی 55 تو‏ں 60 فیصد لوک بولدے نيں۔ افغان جنگ دے دوران وچ 7 ملین تو‏ں ودھ پشتون افغان پاکستان آئے نيں جنہاں دا شمار پاکستانی مردم شماری وچ نئيں کيتا گیا سی۔
دفتری حیثیت
پښتو بولی (مع فارسی) افغانستان د‏‏ی سرکاری، دفتری تے قومی بولی ا‏‏ے۔ ایہ اک سماجی تے ثقافتی ورثے دا خزانہ وی ا‏‏ے۔
صرف و نحو
پشتو فاعل-مفعول-فعل بولی ا‏‏ے۔ صفت اسم تو‏ں پہلے آندا ا‏‏ے۔ ہر جنس (مذکر/مؤنث)، اعداد (جمع/واحد) وغیرہ دے لئی وکھ وکھ صفت تے اسم استعمال کیتے جاندے نيں۔
ذخیرہ لفظاں
پشتو بولی زمانۂ قدیم تو‏ں دوسری زباناں جداں فارسی تے سنسکرت تو‏ں لفظاں لیندی رہی ا‏‏ے۔ دوسری تہذیباں تے گروہاں دے نال تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں پشتو وچ قدیم یونانی، عربی تے ترکی بولی دے وی لفظاں نيں۔ جدید لفظاں انگریزی تو‏ں لئی گئے نيں۔
تحریری نظام
جنوب مرکزی ایشیاء وچ طلوعِ اسلام دے بعد پشتو عربی رسم الخط دا اک ترمیم شدہ نسخہ استعمال کردی ا‏‏ے۔ ستارہويں صدی عیسیوی تو‏ں کئی رسم الخط استعمال کیتے گئے۔ لیکن سب تو‏ں زیادہ نسخ رسم الخط نو‏‏ں ترجیحی بنیاداں اُتے استعمال کيتا گیا۔ پښتو رسم الخط وچ کئی ایداں دے حروف نيں جو عربی دے کئی رسم الخطوط، جو دوسری زباناں جداں عربی، اُردو تے فارسی دے لئی استعمال کیتے جاندے نيں، اُنہاں وچ موجود نئيں۔ پشتو وچ فارسی رسم الخط دا حرف ‘‘پ’’ (عربی رسم الخط وچ وادھا) وی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
پښتو حروفِ تہجّی
پشتو دے حروفِ تہجّی درج ذیل نيں:'''
حروف صرف پښتو دے لئی مخصوص
درج ذیل حروف صرف پشتو وچ استعمال کیتے جاندے نيں:
''' ټ، ځ، څ، ډ، ړ، ږ، ښ، ګ ڼ، ې ،ۍ '''
پښتو دے پنج ‘‘یا’’
درج ذیل اوہ پنج ‘‘یا’’ نيں جو پشتو تحریر وچ استعمال ہُندے نيں:
'''ی، ي، ې، ۍ، ﺉ '''
مثالاں
نوٹ: درج ذیل وچ پښتو دا یوسفزئی لہجہ استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔
امر یا حکم (مذکر واحد): امر یا حکم (مؤنث واحد): فعل حال سادہ: فعل حال مطلق: فعل ماضی سادہ: فعل ماضی مطلق: فعل ماضی عادی: مثالاں برائے استعمالِ فعل ‘‘کھانا’’:
فعلِ امر (حاضر واحد) : فعلِ امر (حاضر جمع) :
پشتو سکولاں چ
صوبہ خیبر پختونخواہ دی سرکار نے ایناں ضلعیاں چ پشتو نوں سکولاں چ پڑھان دے حکم جاری کیتے نیں: سوات صوابی بونیر اتلا دیر تھلواں دیر مردان چارسدہ شانگلہ مالاکنڈ نوشہرہ ہنگو لکی مروت کرک بنوں ٹانک کوہاٹ بٹگرام
اک پشتو بجھارت
اوہ کی شے اے جیدے تھلے پانی تے اتے اگ اے تے پنجاب دے ہر کعر چ ہوندی اے
== ہور ویکھو ==
باہرلے جوڑ
گٹھ:اشتقاقی زباناں گٹھ:افغانستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:بلوچستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:پاکستانی قبائلی علاقےآں د‏‏یاں بولیاں گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں گٹھ:قومی علامات بلحاظ ملک گٹھ:ہند یورپی زباناں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
چک 750 گ ب
چک 750 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل پیرمحل دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
سبولکشمی
سبولکشمی اک ہندستانی کلاسیکی موسیقی گرو سی۔
مدرائے شمکھوڈوُ سبالکشمی ( 16 ستمبر 1916 – 11 دسمبر 2004)، عرف ایم۔ ایس۔، کرناٹک کلاسیکل سنگیت دی مشہور سنگیتکار سی۔ مہاتما گاندھی، پنڈت جواہرلال نہرو، سروجنی نائڈو اتے لتا منگیشکر سمیت کئی وڈیاں ہستیاں اس دی گائکی دیاں پرستار رہیاں ہن۔
جیونی
سبالکشمی دا جم مدرائے، تاملناڈو وچ 16 ستمبر، 1916 نوں ہویا سی۔ اس دا بچپن دا ناں کنجما سی۔ اوہ سنگیت دے ماحول وچ جمی-پلیی۔ ایم۔ ایس۔ سبالکشمی نوں سنگیت دے کھیتر وچ اوہناں دے یوگدان لئی پدم بھوشن، سنگیت ناٹک اکیڈمی انعام، پدم وبھوشن، کالیداس اعزاز، سنگیت کلاندھی اتے میگسیسے انعام نال نوازیا گیا گیا سی۔
1996 وچ اوہناں نوں دیس دے سرب-اچّ شہری بھارت رتن نال نوازیا گیا گیا سی۔ ایہہ اعزاز حاصل کرن والی کرناٹک سنگیت جگت دی اوہ اکو اک سنگیتکار اے۔ 11 دسمبر، 2004 نوں 87 سال دی عمر وچ اس دا انتقال ہو گیا۔ اقوام متحدہ سنگھ بھارت دی مشہور کرناٹک سنگیتکار ایم۔ ایس۔ سبالکشمی دی جم صدی دے سمے، اوہناں دے اعزاز وچ، اگلے ہفتے اک ڈاک ٹکٹ جاری کریگا۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے سنگیتکار
جاسنٹو بیناونٹے
جاسنٹو بیناونٹے (12 اگست 1866- 14 جولائی 1954) اک سپینی ڈرامہ گرو سی۔ ریڈیوکیمسٹری گرو سی۔ اوہنوں 1922 اچ ساہت دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چیدمبرم سبرامنیم
چیدمبرم سبرامنیم اک ہندستانی سیاستدان تے ازادی دی تحریک دا کمی سی۔
ہور ویکھو
گٹھ:بھارت رتن لین والے گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارت
دہستان محمدآباد (سیستان و بلوچستان)
ایہ ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے ضلعے شہرستان زابل دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے شہرستان زابل چ اے ۔
بسوا
بسون اک لنگایت فلسفی، سیاسی لیڈر، کنڑا زبان دے شاعر تے ہندوستان دے سماجی مصلح سن ۔
بسون نے اپنی شاعری جسنو‏ں ”وچن“ کہیا جاندا اے، تو‏ں سماجی بیداری پھیلائی۔ بسون نے جنسی یا سماجی امتیاز، توہمات تے رسوم جداں کہ مقدس دھاگا بنھن نو‏‏ں رد کيتا، لیکن اشٹ لنگ نامی ہار متعارف کیتا جس اُتے شیو لنگ د‏‏ی تصویر بنی سی۔
اوہ ہندومت وچ رائج رسوم تے تہواراں دے شدید مخالف سن ۔ اوہ خدا د‏‏ی واحدنیت دے قائل تے بت پرستی و کثرت پرستی دے کٹر حریف سن ۔
بساوا (کناڈا: ಬಸವ) اوہ بھگتی بھنڈاری بساوانا دے نال وی جانیا جاندا ہے (کناڈا: ಭಕ್ತಿ ಭಂಡಾರಿ ಬಸವಣ್ಣ ) جاں بسویشور دا اک بھارتی فلاسفر، سیاستدان، کناڈا کوی اتے سماج سدھارک سی۔ بساوا جات پرنالی دے خلاف لڑیا جہڑی کی ہندو دھرم بھیدبھاو اتے چھوتچھات دا مکھ ہے۔ اسنے اپنی کویتا، جہناں نوں وچن وی کیہا جاندا ہے، راہیں سماج وچّ چاننا پھیلایا۔ بساوا نے اشٹلنگ نوں سماج وچّ سمانتا پھیلاؤن لئی ورتیا۔ بساوا نے روڑھیواد، جاتیواد تے پرش پردھان سماج خلاف بلند آواز اٹھائی۔ ایہناں نے ‘وچن ساہت’ نال 1300 توں ودھ وچناں دا پرگٹاوا وی کیتا۔
ایہہ بارھوی صدی وچ ترکشیل اتے پرگتیشیل سماجک وچار سن۔ بساوا نوں آدھونک لوکتنتر دے سنستھاپکاں وچوں اک منیا جاندا ہے۔
حوالے
گٹھ:1105 دے جم گٹھ:1134 دے جم گٹھ:1167 دیاں موتاں گٹھ:1196 دیاں موتاں گٹھ:بارہويں صدی دے ہندوستانی شاعر گٹھ:بارہويں صدی دے ہندوستانی فلسفی گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بھکتی تحریک گٹھ:تریخ کرناٹک گٹھ:شیو مت گٹھ:ضلع بیجاپور، کرناٹک دیاں شخصیتاں گٹھ:کرناٹک دے شاعر گٹھ:کنڑ شاعر گٹھ:لنگایت دھرم گٹھ:لنگایت سنت گٹھ:لنگایت شاعر گٹھ:ہندو سنت گٹھ:ہندو مت
جلال الدین محمد شاہ
جلال الدین محمد شاہ یا جلال الدین ابو مظفر محمد شاہ ' (1415–1433) :(انگریزی: Jalaluddin Muhammad Shah) مشرقی بھارت کے بنگال کاسلطان۔راجہ گنیش دا لڑکا۔
پیدائشی ناں یادویاجادو سی۔ والد راجہ گنیش ( بنگالی : রাজা গণেশ ) بنگال دا اک ہندو حکمران سی ، جس نے الیاس شاہی خاندان د‏‏ی کمزوری دا فائدہ اٹھایا تے بنگال وچ اقتدار اُتے قبضہ کيتا۔
پچھلی مسلما‏ن حکومت جتوانے والےآں تو‏ں وعدہ کہ بیٹا مسلما‏ن بنے تاں نال دینگے، وعدہ نبھایا مسلما‏ن ہويا۔ کچھ ذرائع دے مطابق 1418 وچ انہاں د‏‏ی جانشین د‏‏ی جدو‏ں کہ دوسرے لوکاں دا کہنا اے کہ اس دے والد نے اسنو‏ں 1415 دے آس پاس تخت اُتے بٹھایا سی۔جتھ‏ے تک ممکن ہوئے جلال الدین محمد شاہ' نے امن نو‏‏ں برقرار رکھیا تے مشرقی تے جنوب مشرقی بنگال ( معظم آباد ، چٹاگانگ تے فتح آباد ، جدید فرید پور) تے جنوبی بنگال اُتے اپنے کنٹرول وچ توسیع د‏‏ی ۔ اس دا راجگڑھ پانڈوا سی لیکن بعد وچ اس نے اسنو‏ں گور منتقل کردتا جو اسنو‏ں دوبارہ آباد کردتا گیا۔
اپنی حکومت دے جاری کردتی سکہ اُتے کلمہ دا استعمال کيتا۔ راجیادھر(را جے دھر) ، جو اک ہندو سی ، فوج دا کمانڈر سی۔
حوالے
گٹھ:نو مسلمین گٹھ:قبول اسلام گٹھ:ہندومت تو‏ں اسلام قبول کرنے والے شخصیتاں گٹھ:سابقہ ہندو
ہور ویکھو
گٹھ:بنگلہ دیش د‏‏ی تریخ گٹھ:مسلما‏ن مبلغین گٹھ:تریخ مغربی بنگال گٹھ:مغربی بنگال دی تریخ گٹھ:بنگال دی تریخ گٹھ:بنگال دے حکمران گٹھ:ہندوستانی سابقہ ہندو گٹھ:پندرہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:پندرہويں صدی دے حکمران
ضلع آئیباستی
ضلع آئیباستی ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
ضلع چاماس
ضلع چاماس ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
گلشن کمار
گلشن کمار (5 مئی 1956 توں 12 اگست 1997) ٹی سیریز سنگیت لیبل دا بانی، اتے اک بھارتی بالیوڈ دا فلم نرماتا سی. ٹی-سیریز ہن اسدا پتر بھوشن کمار چلا رہیا اےے. اس دی دھی تلسی کمار، اک پلےبیک گائیکہ اے.
دھوتھڑ
دھوتھر ، جٹاں دی اک گوت تے دوجے لفظاں چ ایہہ جٹ قبیلےآں چوں اک قبیلہ اے ۔ اینہاں دا اصل علاقہ دریائے چناب دے چڑھدے کنڈے دا علاقہ اے ۔ پنجاب پاکستان (لہندا پنجاب) چ ڈویژن گجرانوالہ چ ضلع حافظ آباد تے نالدے علاقے ۔ دھوتھر قبیلے دے سکھ ہندستان دی ونڈ دے بعد بھارتی پنجاب چ چلے گئے سن ۔
تریخ
دھوتھڑاں دی روایات دے مطابق ، اوہ سوریا نسل چوں نیں (سوریا ونشی جنہاں نوں سورج بنسی وی آکھئیا جاندا اے ، آریہ لوکاں دیاں اچیاں سمجھیان جان آلیاں نسلاں ، جداں چندرا وشنی ، ناگا ونشی وچوں اک اے ) ، جہڑے 16ویں صدی عیسوی چ اتلے ہندستان توں پنجاب آئے ۔
دھوتھڑاں دے مطابق اوہ 9ویں یاں 10ویں صدی عیسوی دے دوران افغانستان توں ہندستان چ آئے سن (جداں باقی آریا قبیلے سیتھیا وغیرہ توں پہلے افغانستان تے فیر ہولی ہولی اگے ودھدے ہوئے پنجاب تے ہندستان تک آئے) ۔
سکھ گروآں دی اج دے حافظ آباد تے دوالے دے علاقےآں چ دھوتھڑاں نوں گربانی دی تعلیم تے اینہاں نوں سکھ بنان دیاں ورایاتاں وی ملدیاں نیں ۔ تے ایس علاقے دے دھوتھڑاں دی وڈی گنتی نے سکھ مت قبول وی کر لئیا سی ۔
گنتی
1860ء دے بعد انگریزاں دی کیتی گئی اک مردم شماری چ دھوتھڑاں دی کل گنتی 1456 سی جنہاں چوں 28 مسلمان تے باقی سکھ تے ہندو سن ۔
اج کل اک آنکڑے دے مطابق اینہاں دی تعداد 10 توں 15 ہزار ہوئے گئی ۔
دھوتھڑاں مطابق اینہاں دا سکھوں گوت دے جٹاں نال قریبی تعلق اے ۔
علاقے
پاکستان چ دھوتھڑ گجرات ، سیالکوٹ ، گجرانوالہ ، منڈی بہاؤ الدین ، حافظ آباد ، ساہیوال دی تحصیل چیچہ وطنی (چیچہ وطنی چ وسن آلے دھوتھڑ چڑھدے پنجاب دے ضلع ہوشیارپور دی تحصیل دسوہہ توں آئے نیں ) تے بہاولپور چ اک دھوتھڑاں ناں دے اک پنڈ چ رہندے نیں ۔
دھوتھڑاں دی وڈی گنتی ضلع حافظ آباد چ اے جتھے اینہاں دے 11 پنڈ نیں ، جنہاں چ رتا دھوتھڑاں مشہور اے ۔ حافظ آباد شہر دی منڈی چ بوہتی آڑھت وی دھوتھڑاں دی اے ۔ چیچہ وطنی چ دھوتھر چک 44 باراں ایل ، چک نمبر 58 باراں ایل ، چک نمبر 98 باراں ایل تے چک نمبر 22 گیاراں ایل تے کجھ چیچہ وطنی شہر چ وی وسدے نیں ۔ دریائے چناب دے اتلے کنڈے کنجاہ دے لاگے وسدے پنڈ کھوسر ، پنڈی دھوتھڑاں ، مٹھا چک تے 'نارنگ وغیرہ وی دھوتھڑاں دے پنڈ نیں ۔
ہندستان چ دھوتھڑ ریاست ہریانہ دے ضلع کرنال چ وڈی گنتی چ آباد نیں ، ایہہ سارے دھوتھڑ سکھ نیں تے ونڈ ویلے گجرانوالہ ، حافظ آباد تے دوجے علاقےآں توں ہجرت کر کے ہندستان چلے گئے سن تے ضلع کرنال چ جا کے آباد ہو گئے سن ۔ ضلع جالندھر چ واقع پنڈ ملیاں دی وی ادھی آبادی دھوتھڑ جٹاں تے مشتمل اے جالندھر دی ای پنڈاں گورایہ تے دوجےآں چ دھوتھڑ آباد نیں ۔ اسدے علاوہ چڑھدے پنجاب چ ہور گئی ضلعاں چ وی دھوتھڑ آباد نیں ۔
مذہب
پاکستان چ وسن آلے دھوتھڑ مسلمان نیں تے ہندستان چ وسن آلے دھوتھڑ سکھ نیں تے خورے کوئی ٹانواں ٹانواں ہندو وی ہو ‏ے ۔
مشہور شخصیتاں
پاکستان چ دھوتھڑاں دیاں مشہور شخصیتاں چ :
ہور ویکھو
گٹھ:جٹ گٹھ:دھوتھڑ گٹھ:برصغیر گٹھ:لوک گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ہند یورپی قبیلے گٹھ:ہندستان گٹھ:پاکستان گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دے قبیلے گٹھ:جٹ قبیلے
جےپرکاش نرائن
جےپرکاش نرائن ہندستان دا اک سیاستدان سی جیہڑا اندرا گاندھی دے نال لڑیا سی۔
ہور ویکھو
گٹھ:بھارت رتن لین والے گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارت
دلائی لاما
ہور دیکھو
گٹھ:بدھ مت گٹھ:تبت گٹھ:تبت دی تریخ
518ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:510ھ دی دہائی
چک 751 گ ب
چک 751 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل پیرمحل دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
ضلع چیباشی
ضلع چیباشی ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ضلع چاٹالپینار
ضلع چاٹالپینار ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
چک 753 گ ب
چک 753 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل پیرمحل دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
دہستان کوه خواجه
ایہ ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے ضلعے شہرستان زابل دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے شہرستان زابل چ اے ۔
رابرٹ اے ملیکنز
رابرٹ اے ملیکنز (22 مارچ 1868- 19 دسمبر 1953) اک امریکی فزکس گرو سی۔ اوہنے الیکٹران دے چارج دی کھوج کیتی تے فوٹو الیکٹرک اثر تے کم کیتا۔ اوہنوں 1923 اچ فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
آری
لکڑی چیرن لئی جیڑا اوزار ہتھ نال ورتیا جاندا اے اونہوں آری کیندے نے۔
اک آرا جاںآری (انگریزی: saw) اک سند اے جس وچ اک سخت دندیاں والا اک سخت بلیڈ، تار، جاں چین شامل ہن۔ اسدی ورتوں سامان کٹن لئی کیتی جاندی اے، کئی وار لکڑ جاں تاں کدے میٹل جاں پتھر۔ کٹوتی دی سامان دے خلاف دند دا کنار لگا کے اتے اسنوں زبردست ڈھنگ نال اگے ودھایا جاندا اے اتے لگاتار پچھے تے اگے ودھایا جاندا اے۔ ایہہ طاقت ہتھ ولوں لاگوُ کیتی جا سکدی اے، جاں بھاف، پانی، بجلی جاں ہور پاور سروت ولوں چلایا جا سکدا اے۔ اک طاقتور آری وچ اک طاقتور سرکولر بلیڈ اے جسنوں دھات جاں سریمک ولوں کٹن لئی تیار کیتا گیا اے۔
اتہاس
اک چینی دگج دے مطابق، اس آرے دا لنُ بان ولوں کھوج کیتا گیا سی۔ گریک متھہاس وچ، جویں کہ اووڈ ولوں دسیا گیا اے، دادلس دے بھتیجے تلوس نے آری دی کاڈھ کیتی۔ پراتتو اصل وچ، ساڑھ پریٹی اتہاس نوں واپس چلی جاندی اے اتے شاید شاید نیؤلیتھاں دے پتھر جاں ہڈیاں دے زریعاں توں اتپن ہوئی اے۔"[ایسی] اوہ کہاڑی، ایڈز، چھیپانی، اتے آری دیاں پہچاناں نوں صاف طور تے 4,000 سال پہلاں قائم کیتا گیا سی۔"
ہتھاں نال آرے دا اساری
اک وار منکھتا نے لواے دی ورتو کویں کیتی سی، ایہہ سبھ پرکار دے آرا بلیڈاں لئی پسندیدہ سامان بن گئی؛ کجھ سبھیاچاراں نے دیکھیا کہ سطح ("کیس سخت" جاں "سٹیلنگ") کویں سخت ہو سکدا اے، بلیڈ دے جیون لما اتے تکھاپن نوں ودھاؤنا۔ سٹیل، مدھم کاربن سامان نال لواے دے بنے ہوئے ہن اتے پانی وچ کنڈیاں دی گرم سٹیل ولوں کٹھور، 1200 ای۔ 17 ویں صدی دے انت تک یورپیئن اساری جرمنی (برجسچز لینڈ) اتے لنڈن اتے انگلینڈ دے مڈلینڈز وچ مرتکز اے۔ زیادہ تر بلیڈ سٹیل دے بنے ہندے سن (الوکک کاربنبدھّ اتے وکھ-وکھ ڈھنگاں ولوں مڑ-جائلی)۔  بہتر مکینکیکرن، بہتر مارکیٹنگ، اک وڈا گھریلو مارکیٹ اتے آیات تے اچے ٹیرپھ لگاؤن دے کارن، یو ایس انڈسٹری نے اس صدی دے پچھلے دہاکیاں وچ اس توں اگے لنگھنا شروع کیتا۔ جرمنی اتے فرانس وچ بہت لابھکاری صنعت جاری ہن۔
ہتھ والی آری
ہتھاں دی آری نوں عامَ طور تے موٹا بلیڈ ہندا اے تاں جو اوہ آسانی دے ذریعے کٹوتی کر سکے۔ (کھڑکی دا سٹروک وی لوڑیندی کٹھورتا نوں گھٹا دندا اے۔) پتلے ہتھیاں نوں اک فریم وچ تناء وچ رکھ کے، جاں اوہناں نوں سٹیل (پہلاں لواے) جاں پتل دی پٹی نال بیکئپّ کرکے (جاں بعد وچ "بیک سعد" کیہا جاندا اے) ولوں کافی مضبوط کیتا جاندا اے۔
چکری-بلیڈ آرے
right|thumb|200x200px|آگیسٹا دی [[راجگڑھ مینائی سٹیٹ میوزیم وچ مشرت لکڑ دی کٹائی ]]
آرے لئی ورتیاں گئیاں سمگریاں
آرے وچ کئی سامان ورتیاں جاندیاں ہن، جنہاں وچ ہر اک دی خاصیت ہندی اے۔
ورتوں
thumb| 930 دے دہاکے وچ اک آدمی آری دی آواز نوں ریکارڈ کردا ہویا۔
ابویعلیٰ الموصلی
امام الحافظ، شیخ الاسلام ابویعلیٰ الموصلی (پیدائش: 27 جنوری 826ء— وفات: 2 مئی 920ء) محدث، فقیہ سن۔اُنہاں دی وجہ شہرت اُنہاں دی تالیف حدیث مسند ابویعلیٰ اے۔
سوانح
نام احمد بن علی اے جبکہ نسب ایویں اے: احمد بن علی بن المثنی ابن یحیی بن عیسی بن ہلال التمیمی الموصلی۔ امام ابویعلیٰ 13 شوال 210ھ مطابق 27 جنوری 826ء نوں موصل وچ پیدا ہوئے۔ تمام عمر موصل وچ بسر کیتی۔عمر دے طویل دور وچ امام ابویعلیٰ نے خلیفہ عباسی المامون توں المقتدر باللہ تک 12 خلفائے عباسیہ دا دورِ حکومت دیکھیا۔
وفات
امام ابویعلیٰ نے 97 سال قمری دی عمر وچ 10 ذوالحجہ 307ھ مطابق 2 مئی 926ء نوں موصل وچ وفات پائی۔
حوالے
گٹھ:825 دے جم گٹھ:عراقی شخصیتاں گٹھ:920 دیاں موتاں گٹھ:خلافت عباسیہ دیاں شخصیتاں گٹھ:دسویں صدی دیان عرب شخصیتاں گٹھ:محدثین گٹھ:نویں صدی دیاں عرب شخصیتاں
ضلع گولکوۓ
ضلع گولکوۓ ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
دہستان بہمن
ایہ ایران دے صوبہ فارس دے ضلعے شہرستان آبادہ دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ فارس  چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:دهستان بہمن
لونگوا (ناگالینڈ)
لونگوا بھارت دے ناگالینڈ صوبے دا اک اجیہا پنڈ اے جسنوں دوہری ناگرکتا والے پنڈ دے طور تے جانیا جاندا اے کیونکِہ س پنڈ دا کجھ حصہ بھارت وچّ تے کجھ میانمار وچّ اے۔پنڈ دے واسیاں لی دوواں دیساں وچّ بناں ویزے توں آن جان دی کھل اے۔ ایہ پنڈ بھارت دے اتلے چڑھدے وچّ ناگالینڈ دی سرحد وچّ مون نام دے ضلعے وچّ واقع اے۔
جہڑی سرحد بھارت تے میانمار نوں ونڈدی اے اس سرحد تے ہی اس پنڈ دے مکھی دا گھر اے۔  اس گھر دا ادھا حصہ بھارت تے ادھا حصہ میانمار وچّ اے۔ اس مکھیا دا میانمار تے اروناچل پردیش دے 70 پنڈاں تے اختیار اے۔ پنڈ وچّ کونیاک ذات دے لوک لکڑ دے گھراں وچّ رہندے ہن جو اپریل مہینے وچّ آلنگ مونو ناں دا تہوار مناندے ہن۔
حوالے
http://jagbani.epapr.in/1266456/Magazine/Magazine#page/4/1
گٹھ:ناگالینڈ دے پنڈ گٹھ:ناگالینڈ گٹھ:پنڈ گٹھ:بھارت دے پنڈ
فرٹز پریگل
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
دانا
دانا وجید دا ہمعصر شاعر سی۔ دانے دے اپر وجید دا بہت اثر سی۔ اوہ وجید دے انوکھے شعری رنگ توں انا متاثر ہویا کہ اپنی مولکتا نوں تلاشن دی تھاں وجید دے کلام دی ہی نقل کردا گیا۔ اس دی طرز اتے ہی اس نے 'دانا کون مورکھ نوں آکھے ایوں نہیں انج کر' شعری تک قائم کر لئی۔ اتھے ہی بس نہیں اس دی رچنا دا نام وی 'مورکھناما' اے۔ پر اسنے وجید دی نقل کرکے خود بڑی وڈی مورکھتا کیتی اے۔
شعری رچنا دا نمونہ
سماں دور جاں مورکھ دے سر آیا۔ تاں لوبھ دام دے پکڑ دام وچ پایا۔ مال دولت دھن ہندے، بھٹکے در-بدر۔ دانا کون مورکھ نوں آکھے، ایوں نہیں انج کر۔
حوالے
گٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:صوفی شاعر گٹھ:پنجابی ساہت دا اتہاس
ضلع فاتسا
ضلع فاتسا ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ضلع گلیالی
ضلع گلیالی ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
چک 754 گ ب
چک 754 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل پیرمحل دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
ارونا آصف علی
ارونا آصف علی ( نويں گنگولی ؛ 16 جولائ‏ی 1909–29 جولائ‏ی 1996) اک بھارتی ماہر تعلیم، سیاسی کارکن، تے پبلشر سن۔ تحریک آزادی ہند وچ اک سرگرم حصہ لینے والی، انہاں نو‏ں 1942 وچ ہندوستان چھڈ دو تحریک دے دوران گووالیا ٹینک میدان، بمبئی وچ بھارت دا پرچم لہرانے دے لئی وڈے پیمانے اُتے یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ آزادی دے بعد، اوہ سیاست وچ سرگرم رہیاں، دہلی د‏‏ی پہلی میئر بنیاں۔
مڈھلا جیون
ارونا آصف علی 16 جولائ‏ی 1909 نو‏‏ں کالکا، پنجاب، برطانوی ہندوستان (اب ہریانہ، بھارت) وچ اک بنگالی براہمن خاندان وچ پیدا ہوئیاں۔ اس دے والد اوپیندرناتھ گنگولی دا تعلق مشرقی بنگال (اب بنگلہ دیش) دے باریسال ضلع تو‏ں سی لیکن اوہ متحدہ صوبے وچ آباد ہوئے۔ اوہ اک ریسٹورنٹ دا مالک سی۔ اس د‏ی والدہ امبالیکا دیوی تریلوکیا ناتھ سانیال د‏‏ی بیٹی سن، جو اک مشہور برہمو رہنما سن جنہاں نے بوہت سارے برہمو بھجن لکھے۔ اوپیندر ناتھ گنگولی دے چھوٹے بھائی دھیریندر ناتھ گنگولی (DG) ابتدائی فلمی ہدایت کاراں وچو‏ں اک سن ۔ اک ہور بھائی، ناگیندر ناتھ، یونیورسٹی دے پروفیسر سن جنہاں نے نوبل انعام یافتہ رابندر ناتھ ٹیگور د‏‏ی اکلوت‏ی زندہ بچ جانے والی بیٹی میرا دیوی نال شادی کيتی۔ ارونا د‏‏ی بہن پورنیما بنرجی بھارت د‏‏ی دستور ساز اسمبلی د‏‏ی رکن سن۔
ارونا نے لاہور دے سیکرڈ دل کانونٹ تے فیر نینی تال دے آل سینٹس کالج وچ تعلیم حاصل کيتی۔ اپنی گریجویشن دے بعد، اس نے کلکتہ دے گوکھلے میموریل اسکول وچ بطور استاد کم کيتا۔ اس نے الہ آباد وچ کانگریس پارٹی دے رہنما عساف علی نال ملاقات کيت‏ی۔ انہاں نے 1928 وچ مذہب تے عمر د‏‏ی بنیاد اُتے والدین د‏‏ی مخالفت دے باوجود شادی کر لئی (وہ مسلما‏ن سی تے اس تو‏ں 20 سال تو‏ں زیادہ وڈا سی)۔
ہندوستانی تحریک آزادی دے نال ابتدائی وابستگی
ارونا آصف علی دا ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک وچ اہ‏م کردار سی۔ اوہ آصف علی نال شادی کرنے دے بعد انڈین نیشنل کانگریس د‏‏ی رکن بن گئی تے سالٹ ستیہ گرہ دے دوران عوامی جلوساں وچ شرکت کيتی۔ اسنو‏ں اس الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی کہ اوہ اک آوارہ گرد سی تے ايس‏ے لئی اسنو‏ں 1931 وچ گاندھی – ارون معاہدے دے تحت رہیا نئيں کيتا گیا سی جس وچ تمام سیاسی قیدیاں د‏‏ی رہائی د‏‏ی شرط رکھی گئی سی۔ ہور سوانیاں شریک قیدیاں نے احاطے تو‏ں نکلنے تو‏ں انکار کر دتا جدو‏ں تک کہ انہاں نو‏ں وی رہیا نہ کر دتا جائے تے مہاتما گاندھی د‏‏ی مداخلت دے بعد ہی انہاں نو‏ں چھڈ دتا جائے۔ عوامی تحریک نے اس د‏ی رہائی نو‏‏ں یقینی بنایا۔
ہندوستان چھڈو تحریک دے دوران عروج اُتے
8 اگست 1942 نو‏‏ں آل انڈیا کانگریس کمیٹی نے بمبئی اجلاس وچ ہندوستان چھڈ دو تحریک پاس د‏ی۔ حکومت نے وڈے لیڈراں تے کانگریس ورکنگ کمیٹی دے تمام ممبران نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے ردعمل دا اظہار کيتا تے اس طرح تحریک نو‏‏ں کامیابی تو‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ نوجوان ارونا آصف علی نے 9 اگست نو‏‏ں بقیہ اجلاس د‏ی صدارت د‏‏ی تے گووالیہ ٹینک میدان وچ کانگریس دا پرچم لہرایا۔ اس تو‏ں تحریک دا آغاز ہويا۔ پولیس نے اجلاس دے دوران اسمبلی اُتے فائرنگ کيتی۔ ارونا نو‏‏ں 1942 د‏‏ی تحریک د‏‏ی ہیروئین دا خطاب دتا گیا تے اس دے بعد انہاں د‏‏ی بہادری دے لئی انہاں نو‏ں تحریک آزادی د‏‏ی عظیم سواݨی کہیا گیا۔ براہ راست قیادت د‏‏ی عدم موجودگی دے باوجود، ہندوستان دے نوجواناں د‏‏ی آزادی دے حصول د‏‏ی خواہش دے اظہار دے طور اُتے پورے ملک وچ بے ساختہ احتجاج تے مظاہرے کیتے گئے۔
آزادی دے بعد، میئر شپ، تے اشاعت وچ زندگی
وہ کانگریس سوشلسٹ پارٹی د‏‏ی رکن سن، جو کانگریس پارٹی دے اندر اشتراکیت جھکاؤ رکھنے والے کارکناں دے لئی اک کاکس سی۔ سوشلزم اُتے کانگریس پارٹی د‏‏ی ترقی تو‏ں مایوس ہو ک‏ے اس نے 1948 وچ اک نويں پارٹی، سوشلسٹ پارٹی وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اُتے اس نے ادتاندا نارائنن دے نال اس پارٹی نو‏‏ں چھڈ دتا تے اوہ رجنی پالمے دت دے نال ماسکو گئے۔ انہاں دونے نے 1950 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ کمیونسٹ پارٹی بھارت وچ شمولیت اختیار کيتی۔ 1953 وچ جدو‏ں آصف علی دا انتقال ہويا تاں ذا‏تی محاذ اُتے اوہ سوگوار سن۔
حوالے
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏یاں سوانیاں فعالیت پسند گٹھ:دہلی تو‏ں انڈین نیشنل کانگریس دے سیاست دان گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی سیاست دان سوانیاں گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏یاں بھارتی شخصیتاں گٹھ:برطانوی ہند دے قیدی تے زیر حراست افراد گٹھ:عوامی امور وچ پدم وبھوشن دے وصول کنندگان گٹھ:جنگ وچ شریک ہندوستانی سوانیاں گٹھ:بھارتی باغی گٹھ:ضلع پنچکولہ دیاں شخصیتاں گٹھ:برہمو شخصیتاں گٹھ:لینن امن انعام وصول کنندگان گٹھ:بھارت رتن وصول کنندگان گٹھ:دہلی تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند گٹھ:بنگالی سیاستدان گٹھ:1996 دیاں موتاں گٹھ:1909 دے جم
آدی پران
آدی پران اک دگمبر سادھو، جن سین دا تحریر کردہ نويں صدی دا سنسکرت شاعری دا مجموعہ ا‏‏ے۔ ایہ پہلے تیرتھنکر، رشبھ ناتھ د‏‏ی حیات دے بارے وچ ا‏‏ے۔ اس دا ترجمہ کنڑ بولی وچ وی ہوئے چکيا اے اس دا ترجمہ دسويں صدی عیسوی وچ آدی کوی پمپ نامی شخص نے کیتا سی۔
ارونا آصف علی
حوالے
گٹھ:۱۹۹۶ دیاں موتاں گٹھ:۱۹۰۹ دے جم
آدی پران
تریخ
آدی پران جن سین نے سنسکرت وچ لکھی گئی اس وچ رشبھ ناتھ د‏‏ی تعریف بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ جین عقیدہ دے مطابق ایہ نويں صدی عیسوی وچ تحریر گئی تھی۔
ارونا آصف علی
حوالے
گٹھ:بھارت رتن لین والے گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارت
آدی پران
مواد
کتاب دا موضوع آتما (روح) دے ”مکتی“ (نجات) پانے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ رشبھ ناتھ دے دو بیٹےآں بھرت تے باہوبلی دا پوری دنیا اُتے قابو تے اختیار پانے دے لئی جدوجہد کرنے دا قصہ اے جس وچ باہوبلی فاتح قرار پاندا اے، جدو‏ں کہ اس دا بھائی بھرت شکست کھا جاندا اے لیکن جیت دے باوجود باہوبلی اپنے بھائی دے حق وچ دست بردار ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
مشہور اقتباس
آدی پران د‏‏ی مشہور اقتباس اے - پیدائشی طور اُتے تمام انسان برابر نيں لیکن اگلی زندگی وچ مختلف روحانی ترقی د‏‏ی بنا اُتے انہاں دے مراتب مختلف ہوئے جاندے نيں۔
حوالے
گٹھ:جینی متون گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں کتاباں گٹھ:دسويں صدی دے کم گٹھ:رزمیہ نظماں گٹھ:کنڑ ادب گٹھ:جین مت
گوپیناتھ بردولوئی
گوپیناتھ بردولوئی ہندستان دی اک سیاسی کمی تے صوبہ آسام دا پہلا وزیر اعلا سی۔
ہور ویکھو
گٹھ:بھارت رتن لین والے گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارت
فریڈرک بانٹنگ
فریڈرک بانٹنگ (14 نومبر 1891 - 21 فروری 1941) اک کینیڈین میڈیکل سینسدان، ڈاکٹر تے پینٹر سی۔ اوہنے سب توں پہلاں انسولین دی کھوج کیتی۔ اوہنوں 1923 اچ جان جیمز رچرڈ میکلوڈ دے نال فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چونگراد کاؤنٹی
ھنگری یورپ دا اک دیس اے ، جہڑا گھبلے یورپ (وسطی یورپ) چ واقع اے ۔
ھنگری دے 20 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چ 19 کاؤنٹیاں تے اک راجگڑھ شہر بودا پسٹ اے ۔
چونگراد کاؤنٹی ھنگری دیاں 19 کاؤنٹیاں چوں اک اے تے اسدا انتظامی مرکز  شیگید شہر اے ۔
ضلع گرگنٹیپ
ضلع گرگنٹیپ ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:صوبہ اوردو دے ضلعے گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
چک 755 گ ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
بھیمسین جوشی
ہور ویکھو
گٹھ:بھارت رتن لین والے گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارت
چک 755 گ ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
ضلع کابادز
ضلع کابادز ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گمبھری دیوی
گمبھری دیوی (1922 – 8 جنوری 2013) ہماچل پردیش دے بلاسپور ضلعے دی اک بزرگ بھارتی لوک گائیکہ اتے ڈانسر سی۔   اوہ ہماچل پردیش دے لوک سبھیاچار وچّ اپنے  حصے لئی جانی جاندی سی۔
اس نوں سنگیت، ڈانس اتے ڈرامہ لئی نیشنل اکیڈمی ولوں 2011 وچ ٹیگور اکادمی اوارڈ (ٹیگور اکادمی انعام) نال نوازیا گیا گیا سی، جہڑا مظاہرہ فن دے میدان وچّ حصے لئی رابندرناتھ ٹیگور دی 150 ویں سالگرہ مناؤن لئی پورے بھارت دے 100 فنکاراں نوں دتا گیا سی۔  2001 وچ اس نوں ہماچل اکیڈمی آف آرٹس توں انعام ملیا۔ 8 جنوری 2013 نوں 91 سال دی عمر وچ اس دی موت ہو گئی سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1922 گٹھ:موت 2013 گٹھ:گلوکارہ
جان جیمز رچرڈ میکلوڈ
جان جیمز رچرڈ میکلوڈ (6 ستمبر 1876 - 16 مارچ 1935) اک سکاٹش بائیو کیمسٹری گرو تے فزیالوجی گرو سی۔ یونیورسٹی اف ٹورونٹو وچ پڑھاندے سمے اوہنے انسولین تے کم کیتا۔ اوہنوں 1923 اچ فریڈرک بانٹنگ دے نال فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
رابرٹ کوخ انسٹیٹیوٹ
بارلے جوڑ
گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی وچ تعلیم
محمد ادریس سنوسی
محمد ادریس سنوسی (Idris of Libya) (عربی: إدريس الأول) جسنوں ادریس اول دے ناں نال وی جانیا جاندا اے لیبیا دا پہلا تے اکو بادشاہ سی جس نے 1951 توں 1969 تک لیبیا اتے حکومت کیتی۔
محمد ادریس سنوسی علاج لئی جدوں ترکی چ سی تے معمر قذافی دی آگوائی چ فوجی افسراں ولوں اک 1969ء بغاوت چ اسنوں معزول کر دتا گیا۔
حوالے
گٹھ:بادشاہ گٹھ:عرب گٹھ:لیبیا گٹھ:افریقہ گٹھ:افریقہ دی تریخ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:عرب شخصیتاں گٹھ:مسلم شخصیتاں
دهستان سبز پوش
ایہ ایران دے صوبہ فارس دے ضلعے شہرستان گراش دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ فارس  چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:دهستان سبز پوش
ملٹری کالج سوئی
بارلے جوڑ
گٹھ:بلوچستان
521ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:520ھ دی دہائی
دهستان فداغ
ایہ ایران دے صوبہ فارس دے ضلعے شہرستان گراش دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ فارس  چ اے ۔
ضلع اکزجے
ضلع اکزجے ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
لیبیا بادشاہت
لیبیا بادشاہت (Kingdom of Libya) (عربی: المملكة الليبية، اطالوی: Regno di Libia) جسنوں پہلے متحدہ لیبیا بادشاہت (United Libyan Kingdom) آکھیاجاندا سی 24 دسمبر 1951 چ آزادی مگرں ہوند چ آئی تے معمر قذافی دی فوجی بغاوت تک 1 ستمبر 1969 تک قایم رئی۔ لیبیا دے بادشاہ ادریس پہلے دی حکومت دا تختہ الٹ دتا گیا تے لیبیا عرب لوکراج دی نیہہ رکھی گئی۔
مورتاں
گٹھ:افریقہ دی تریخ گٹھ:افریقی سلطنتاں گٹھ:افریقہ دے سابق دیس گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:لیبیا
ضلع کاباتاش
ضلع کاباتاش ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
ولیم بٹلر ییٹس
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
523ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:520ھ دی دہائی
ضلع کورگان
ضلع کورگان ترکی دے صوبہ اوردو دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
522ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:چھیویں صدی ہجری گٹھ:520ھ دی دہائی
چک 756 گ ب
چک 756 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل پیرمحل دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
چراغ اعوان
چراغ اعوان اک پنجابی قصہ کار سی۔ اس دا جم 1667 ء وچ اعواناں دے خاندان وچ ہویا۔ ایہہ پنڈ کھیٹڑ ضلع ڈیرہ غازی خان دا رہن والا سی۔ 1711 ء دے لگپگ اس نے ہیر رانجھے دا قصہ لکھیا۔ اس دا قصہ پڑھ کے انجھ محسوس ہندا اے کہ دمودر دا اس اتے اثر ہووے۔ اس دا قصہ بڑا مختصر اے۔ اس دا ذکر بڑا عام اے۔ اس نے دمودر دی ہی کہانی نوں عام تکبندی وچ بنھ دتا۔ اس تکبندی وچ اس ویلے دے پنجابی سماج سبھیاچار دی عام جہی تصویر وی پیش ہوئی اے۔ اس قصے اتے لیہندی پڑبولی دا اثر ودھیرے اے۔ اس کرکے ایہہ قصہ بوہتا مقبول نہیں ہو سکیا۔ پنجابی قصہ-کاو دے اتہاس وچ اوہ اپنی اینٹری ہی کرواؤن دے اہل اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی قصہ کار گٹھ:صوفی شاعر گٹھ:پنجابی ساہت دا اتہاس