cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 2
سیف نے انہاں روایتاں نو‏‏ں مندرجہ ذیل راویاں تو‏ں نقل کيتا اے :
۱ ۔ سہل بن یوسف سلمی
۲ ۔ عبد بن صخر بن لوذان سلمی انصاری
۴ ۔ مستنیر بن یزید نخعی
اساں حدیث تے رجال تے تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ تحقیق کرنے دے بعد جان لیا کہ ایہ سب افراد سیف دے جعلی راوی نيں تے حقیقت وچ انہاں دا کدرے وجود ہی نئيں سی ۔
ثانیاً : اسود عنسی د‏‏ی داستان د‏‏ی جنہاں روایتاں نو‏‏ں سیف نے اپنے جھوٹھے روایاں تو‏ں نقل کيتاہے ، مندرجہ ذیل مؤرخین نے انھاں انہاں تو‏ں لے ک‏ے اپنی کتاباں وچ درج کر دتا اے :
۱ ۔ طبری نے سند دے ذک‏ر ک‏ے نال۔
۲ ۔ ذہبی نے ” اسلام د‏‏ی تریخ “ وچ سیف تک سندکے ذک‏ر ک‏ے نال ۔
۳ ۔ ابن اثیر نے ” الکامل “ وچ ۔
۴ ۔ ابن کثیر نے البدایہ و النہایة وچ ۔
موخر الذکر دو مورخین نے اسود عنسی د‏‏ی داستان دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے ۔
۵ ۔ سمعانی نے ” انساب“ وچ انہاں روایتاں دے اک حصہ نو‏‏ں درج کيتا اے ۔
٦ ۔ ابن اثیر نے انہاں روایتاں نو‏‏ں ” لباب“ وچ درج کيتا اے لیکن ایتھ‏ے اُتے سمعانی تو‏ں نقل کردا تے اس د‏ی سند نو‏‏ں سیف تک پہنچاندا ا‏‏ے۔
٧ ۔ حموی نے ” معجم البلدان “ وچ انہاں روایتاں دے اک حصہ نو‏‏ں سند دے بغیر درج کر دتا ا‏‏ے۔
جواہرات د‏‏ی ٹوکری اورحضرت عمر دا معجزہ
لست ادری ما ذا قصد واضع هذا الخبر
ماں نئيں جانتاکہ اس جھوٹی داستان نو‏‏ں جعل کرنے والے دا مقصود کیہ اے ؟
اساں گزشتہ فصلاں وچ کہیا کہ سیف د‏‏ی خرافات اُتے مشتمل داستاناں دو قسمکیتیاں نيں : انہاں وچو‏ں اک حصہ نو‏‏ں سیف نے خود جعل کيتا اے تے اس دا دوسرا حصہ انہاں جعلی داستاناں اُتے مشتمل اے کہ جس وچ دوسرےآں نے وی اس دا ہتھ بٹایا اے ۔ اساں سیف د‏‏ی انہاں داستاناں دے نمونے گزشتہ پنج فصلاں وچ پیش کيتے ، جنہاں نو‏ں سیف نے خود جعل کيتا اے ۔ ہن اس فصل وچ خرافات اُتے مشتمل اس د‏ی انہاں داستاناں دے سلسلہ نو‏‏ں پیش کرن گے جنہاں دے جعل کرنے وچ دوسرےآں نے وی سیف دا ہتھ بٹایا اے فیر ایہ داستاناں اسلام د‏‏ی تریخ تے مسلماناں دے عقائد وچ داخل ہوئیاں نيں ، جداں مندرجہ ذیل داستان:
خلیفہ دوم عمر بن خطاب نے ” ساریہ بن زنیم دئلی “ نو‏‏ں ” فسا“ تے ” داراب“ دے شہراں د‏‏ی طرف روانہ کيتا، ساریہ دے سپاہیاں نے انہاں دو شہراں دے باشندےآں نو‏‏ں اپنے محاصرہ وچ لے لیا ۔ ایرانیاں نے اطراف و اکناف وچ خبر دتی تے دیہات و قصبےآں دے لوکاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی ،لوک ہر طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی طر ف مدد کوآ گئے تے اس طرح اک عظیم فوج جمع ہوگئی تے ساریہ دے سپاہیاں نو‏‏ں اپنے وچکار قرار دتا ۔ خلیفہ دوم عمر مدینہ وچ نما ز جمعہ دے خطبے پڑھنے وچ مشغول سن ، اوتھ‏ے تو‏ں جدو‏ں انھاں نے فسا وچ ساریہ دے سپاہیاں دے حالات دا مشاہدہ کيتا۔ تاں اوتھے تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف خطاب کيتا : ” یا ساریة بن زنیم الجبل ، الجبل “ اے ساریہ ! پہاڑ د‏‏ی طر ف پناہ لے لو ۔ پہاڑ د‏‏ی طرف ، فسا وچ مسلماناں نے مدینہ تو‏ں عمر د‏‏ی آواز سنی ۔ اوہ اک پہاڑ دے کنارے اُتے پناہ گزيں سن کہ جے اس پہاڑ وچ پناہ لیندے تاں دشمن صرف اک طرف تو‏ں انہاں اُتے حملہ کرسکدا سی ۔ مسلما‏ن سپاہیاں نے وی عمر د‏‏ی آواز سن کر ايس‏ے پہاڑ وچ پناہ لے لی تے اوتھ‏ے تو‏ں ایرانیاں اُتے حملہ کيتا تے انھاں شکست دیدی ساریہ نے اس جنگ وچ کافی مقدار وچ مال غنیمت اُتے قبضہ کيتاکہ ا ن وچ گراں قیمت جواہرات تو‏ں بھری اک ٹوکری وی سی۔ ساریہ نے سپاہیاں تو‏ں درخواست کيتی کہ جواہرات بھری ایہ ٹوکری خلیفہ نو‏‏ں بخش داں ۔ سپاہیاں نے اس د‏ی موافقت کيتی ساریہ نے اس ٹوکری نو‏‏ں فتح د‏‏ی نوید تے خبر دے نال اپنے اک سپاہی دے ذریعہ عمر دے ایتھ‏ے بھیج دتا ۔وہ شخض خلیفہ د‏‏ی مجلس وچ اس وقت پہنچیا جدو‏ں دستر خوان بچا ہويا سی تے اک گروہ نو‏‏ں کھانا کھلا یا جارہیا سی ۔ ساریہ دا قاصد وی خلیفہ دے حکم تو‏ں انہاں تو‏ں جاملا ، جدو‏ں انہاں نے کھانا کھا لیا تاں خلیفہ اٹھیا کر اپنے گھر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گئے ، ساریہ دا قاصد وی اس دے پِچھے پِچھے چلا ، عمر جدو‏ں گھر پہنچے تاں اس دے لئی دوپہر دا کھانا لیایا گیا جو خشک روٹی ، روغن زیتون تے نمک اُتے مشتمل سی ، عمر نے اپنی بیوی ام کلثوم تو‏ں کہیا:
ام کلثوم نے کہیا: وچ آپ دے پاس اک اجنبی مرد د‏‏ی آواز سن رہی ہاں ۔
عمر نے کہیا: جی ہاں ، اک اجنبی مرد میرے پاس بیٹھیا ہويا اے ۔
ام کلثوم نے کہیا: اگرآپ چاہندے نيں کہ وچ مرداں دے پاس آجاواں ، تاں میرے لئے بہتر تے مناسب لباس فراہ‏م کرن ۔
عمر نے کہیا؛ کیہ تسيں اس اُتے خوش نئيں ہوئے کہ لوک ایہ کدرے کہ ام کلثوم علی د‏‏ی بیٹی تے عمر د‏‏ی بیوی اے ؟ ام کلثوم نے کہیا: ایہ کوئی ایسا فخر نئيں اے جو مینو‏ں خوشنود یا سیر کرے عمر نے ساریہ دے قاصد تو‏ں کہیا؛ سامنے آجاؤ تے کھانا کھاؤ ، جے اوہ میرے تو‏ں راضی ہُندی تاں ایہ کھانا اس تو‏ں بہتر ہُندا ۔
عمر نے اسنو‏ں خوش آمدید کہیا تے اپنے بہت نزدیک بٹھایا اس دے بعد لشک‏ر ک‏ے بارے وچ اس تو‏ں حالات پُچھے ساریہ دے قاصد نے مسلماناں د‏‏ی فتح وکامیابی د‏‏ی خبرخلیفہ نو‏‏ں سنادی تے جواہرات د‏‏ی ٹوکری د‏‏ی روداد تو‏ں وی انھاں آگاہ کيتا ۔ عمر نے اسنو‏ں قبول نئيں کيتا تے اس دے نال تند کلامی کردے ہوئے بولے: انہاں جواہرات نو‏‏ں واپس لے جاؤ تے سپاہیاں دے درمیان تقسیم کردو
سیف نے ایران دے شہر ” فسا“ تے ” داراب“ د‏‏ی فتح د‏‏ی داستان نو‏‏ں دو مختلف سنداں تو‏ں نقل کيتا اے انہاں وچ جواہرات د‏‏ی ٹوکری د‏‏ی روداد نو‏‏ں ساریہ تو‏ں منسوب کيتا اے ۔
دوسری روایت نو‏‏ں طبری نے سیف تو‏ں نقل کيتا اے تے طبری تو‏ں وی ابن کثیر نے نقل کرکے اپنی کتاب وچ درج کيتا اے فیروز آبادی نے وی ” قاموس“ وچ تے زبیدی نے ”تاج العروس “ وچ اسنو‏ں لغت ” سری “ د‏‏ی تشریح وچ سند دے ذک‏ر ک‏ے بغیر درج کيتا اے ۔
داستان دے متن د‏‏ی جانچ پڑتال
یہ سی سیف د‏‏ی روایت دے مطالب جنگ ساریہ تے صندوق جواہرا ت د‏‏ی داستان دا خلاصہ اس داستان نو‏‏ں دوسرے مؤرخین نے وی ہور اسناد دے نال درج کيتا اے لیکن اسيں نئيں جاندے کہ کیہ اصل داستا ن نو‏‏ں سیف نے جعل کيتا اے تے دوسرےآں نے اس تو‏ں اقتباس کرکے سیف د‏‏ی اسناد دے علاوہ دوسری اسناد اس وچ وادھا د‏‏ی گئیاں نيں یا ایہ کہ اصل داستان نو‏‏ں دوسرےآں نے جعل کيتا اے تے سیف نے انہاں تو‏ں اقتباس کرکے انہاں اُتے بعض اسناد دا وادھا کيتا اے ؟
بہر حال اسيں اس داستان د‏‏ی سند تے اس دے وجود وچ آنے د‏‏ی کیفیت اُتے تحقیق کرنا نئيں چاہندے تے اسيں ایہ وی نئيں چاہندے کہ اس د‏ی تریخ پیدائش تے اشاعت اُتے بحث کرن کیونجے انہاں دو موضوعات اُتے بحث و تحقیق انتہائی طولانی تے تھکادینے والی ہوئے گی ۔
بلکہ اسيں اس داستان نو‏‏ں متن دے لحاظ تو‏ں تحقیق کرنا چاہندے نيں جو نکات اس داستا ن وچ بیان ہوئے نيں انہاں اُتے بحث و تحقیق کرنا چاہندے نيں کیو‏ں کہ اس داستان دا متن اس دے جھوٹھے ہونے دا اک رسوا کنندہ تے مستحکم شاہد اے فیر ایسی مضبوط دلیل تے واضح گواہ ہُندے ہوئے دوسرے دلائل د‏‏ی ضرورت ہی نئيں اے
ملاحظہ ہوئے متن داستان :
۱ ۔ اس داستان وچ آیا اے : جدو‏ں عمر مدینہ وچ نماز جمعہ دا خطبہ پڑھ رہے سن ۔ اچانک انہاں اُتے حقیقت کشف ہوئی تے شہر مدینہ تو‏ں شہر فسا وچ اپنے سپاہیاں د‏‏ی خطرنا‏‏ک حالت نو‏‏ں مشاہدہ کيتا تے انہاں د‏‏ی اِنّی دور ی تو‏ں انہاں د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی تے پہاڑاں وچ پناہ لینے د‏‏ی ہدایت کیتی۔عمر د‏‏ی آواز سپاہیاں دے کاناں تک پہنچ گئی انہاں نے اس دے حکم دے مطابق پہاڑاں وچ پناہ لے لی تے مورچے سنبھالے تے قطعی و حتمی شکست تو‏ں بچ گئے تے اک وڈی فتح و کامیابی حاصل کيتی ۔
کیو‏ں جنگ احد وچ خداوند عالم نے اپنے پیغمبر نو‏‏ں آگاہ نئيں کيتا کہ جنہاں تیر اندازےآں نو‏‏ں محا فظت دے لئی مقر ر کيتا تھاا نھاں اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ پہاڑ دے درہ کوخالی کرنے نہ دیندے تاکہ مشر کین دے سپاہی مسلماناں اُتے پِچھے تو‏ں حملہ نہ ک‏ر سکدے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں اوہ نا قابل تلا فی شکست و ہزیمت اٹھانا پئی تے مسلماناں دے بوہت سارے افراد نو‏‏ں تہہ تیغ کيتا گیا؟
۲ ۔ ہور اسيں کہندے نيں کہ جو شخص قاصد د‏‏ی حیثیت تو‏ں عمر د‏‏ی طرف روانہ ہويا سی اس نے کس طرح اس فتح وکا مرانی د‏‏ی خبر نو‏‏ں اِنّی مدت تک تاخیر وچ ڈال دتا تے ایہ نوید خلیفہ نو‏‏ں نہ پہنچیا ئی تاکہ کھانا کھانے د‏‏ی روداد تمام ہوئی تے اس دے بعد پورے راستے وچ خلیفہ دے ہمراہ انہاں دے گھر تک اس سلسلہ وچ کچھ کہیا تے خلیفہ دے گھر وچ وی لب کشائی نئيں کيت‏‏ی ایتھ‏ے تک دوسری بار کھانا کھانے تو‏ں فارغ ہويا اس دے بعد اپنے آپ کوپہچنوای
جی ہاں ، کِداں تے کیو‏ں اس قاصد نے اِنّی اہ‏م خبر نو‏‏ں اس طولانی مدت تک تاخیر دیندا رہیا؟اور اس مدت دے دوران اس دا اونٹھ کتھے اُتے سی ، جس اُتے جواہرات د‏‏ی ٹوکری لادی ہوئی تھی؟
۳ ۔ اسيں پُچھدے نيں : سیف دے کہنے دے مطابق جواہرات نو‏‏ں تحفہ دے طور اُتے عمر نو‏‏ں بھیجنے والا کمانڈر کیہڑی؟
۴ ۔ فیر اسيں پُچھدے نيں کہ جنگ کن دے نال سی، ایرانیاں تو‏ں یاد کُرداں تو‏ں ؟ جے کُرداں تو‏ں سی تاں کس جگہ اُتے تے کس علاقہ وچ سی ؟
۵ ۔فیر اسيں پُچھدے نيں کہ کس طرح خلیفہ نے اپنی بیوی ام کلثوم تو‏ں مطالبہ کيتا کہ آک‏ے اک نا محرم دے نال بیٹھے تے اس دے نال اک ہی دسترخوان اُتے کھانا کھائے ؟
ہم نئيں جاندے اس داستان نو‏‏ں جعل کرنے والے دا مقصد کيتا سی ؟ البتہ اسيں ایہ کہنے اُتے مجبور نيں کہ اوہ اس قسم د‏‏ی خرافات او ر جھوٹھ اُتے مشتمل داستاناں جعل کرکے انھاں مسلماناں دے اعتقادات وچ داخل کرنا چاہندا سی تو‏ں کہ اس طرح مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے عقائد وچ سست او رمتزلزل کر سک‏‏ے منتہی اس نے تریخ نویسی ، سیرت تے اصحاب پیغمبر دے حالات بیان کرکے اپنے اس مقصد د‏‏ی طرف قدم ودھیا یا اے، کیونجے اس قسم د‏‏ی تریخ تے سیرت جداں خلیفہ دے زہد و تقوی د‏‏ی داستان ، قدرتمنداں تے صاحبان اقتدار دے فضائل و معجزے سننا اکثر لوکاں دے لئی خوش آئند تے لذت بخش اے، تے اس طرح اسنو‏ں قبول کرنا انہاں دے لئی آسان ہُندا اے ۔
اس داستان دے بارے وچ دانشوراں دا طریقہ کار:
گذشتہ دانشوراں د‏‏یاں کتاباں دے مطالب تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں وچو‏ں بعض علماء اس داستان دے جعلی تے جھوٹی ہونے دے بارے وچ متوجہ ہوئے نيں تے اس سلسلہ وچ ا پنے نظریات نو‏‏ں واضح طور اُتے بیان کرچکے نيں ہن اسيں انہاں وچو‏ں بعض نمونے حسب ذیل بیان کردے نيں :
۱ ۔ ابن اثیر نے اپنی تریخ وچ ا س داستان نو‏‏ں نقل کيتا اے لیکن خلیفہ د‏‏ی اپنی بیوی تو‏ں اک اجنبی مرد دے نال دسترخوان اُتے کھاناکھانے د‏‏ی گفتگو د‏‏ی روداد جو ساریہ تے مسلمہ د‏‏ی خبر وچ آئی اے نو‏‏ں حذف کيتا اے جدو‏ں کہ داستان دا ایہ حصہ اس افسانہ دا شاہکار اے جو اس داستان نو‏‏ں جعل کرنے والے دا بنیادی مقصد سی۔
” ساریہ بن زنیم “ تے ایہ اوہی ساریہ اے جس دے بارے وچ نقل کيتا گیا اے کہ عمر نے اسنو‏ں مدینہ تو‏ں پکاریا تے اس نے ایران دے ”فسا “ وچ عمرکی آواز سنی، لیکن ایہ مطلب بہت بعید اے میری نظر وچ اس د‏ی کوئی حقیقت نئيں اے، تے صحت تو‏ں کوساں دور ا‏‏ے۔
۳ ۔ سیف اس داستان وچ کہندا اے: ” جنگ د ارا بجرد “ وچ مسلماناں دے ہتھ جواہرات د‏‏ی اک ٹوکری ہتھ آئی ، اسنو‏ں تحفہ دے طور اُتے خلیفہ د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا گیا ، لیکن دوسرے مؤرخین دے بیان وچ ایہ داستان دوسری صورت وچ ذکر ہوئی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے :
بلاذری ” فتوح البلدان “ وچ کہندا اے : خلیفہ دوم نے ، جنگ نہاوند وچ جنگی غنائم د‏‏ی سرپرستی ”سائب بن اقرع ‘ نو‏‏ں سونپی ، اس نے وی غنائم نو‏‏ں جمع کيتا تے انھاں جنگ وچ شرکت کرنے والے مسلماناں وچ تقسیم کيتا ۔ سائب نے نہاوند وچ غنائم تقسیم کرنے دے بعد اک خزانہ پایا ۔ اس خزانہ وچ جواہرات تو‏ں بھری دو ٹوکریاں سن انہاں دونے ٹوکریاں نو‏‏ں غنائم جنگی دے خمس دے نال خلیفہ عمر دے پاس لے گیا ، انہاں دے پیدا ہونے د‏‏ی تفصیلات خلیفہ نو‏‏ں دسی ، خلیفہ نے کہیا: انھاں بازار وچ بیچ کر اس دے پیسے محاذ جنگ وچ شرکت کرنے والے مسلماناں وچ تقسیم کردو۔ سائب انہاں جواہرات نو‏‏ں بازار کوفہ وچ لے گیا تے عمرو بن حریث نو‏‏ں فروخت کيتا تے اس دے پیسے محاذ جنگ وچ شرکت کرنے والے سپاہیاں وچ تقسیم کيتا(۱)
اسی روداد دے مانند دینوری نے ” اخبار الطوال “ وچ ا ور اعثم نے اپنی ”’ فتوح “ وچ نقل کيتا اے ۔ اس تو‏ں پتا چلدا اے کہ سائب نے جنگ نہاوند وچ پائے جانے والے جواہرات د‏‏ی انہاں دو ٹوکریاں نو‏‏ں انہاں اموال وچ محسوب کيتا اے کہ جو حملہ تے جنگ دے بغیر انہاں نو‏ں حاصل کيتا گیا ہوئے تے ایہ غنائم دا جزء نئيں اے کہ انھاں غنائم دے خمس دے ہمراہ خلیفہ عمر نو‏‏ں بھیجیا ہوئے گا ۔ لیکن عمر نے اسنو‏ں غنائم جنگی محسوب کرکے محاذ جنگ وچ شرکت کرنے والے سپاہیاں دے لئی واپس بھیج دتا ۔ لیکن، سیف کہندا اے کہ ایہ جواہرات جنگ فسا وچ ، جنگ و غلبہ دے دوران مسلماناں دے ہتھ آئے ، تے مسلماناں نے انھاں اپنے کمانڈر دے حکم تو‏ں تحفہ دے طورپر خلیفہ د‏‏ی خدمت وچ بھیج دتا نہ اس صور ت وچ کہ ایہ خلیفہ وقت تو‏ں مخصوص سن ۔
۴ ۔ سیف کہندا اے کہ اک اہ‏م جنگ چھڑ گئی او رمسلما‏ن اس جنگ وچ فاتح ہوئے اس وقت مسلماناں دے لشکر دا کمانڈر ساریة بن زینم سی ۔
لیکن بلاذری ” فتوح البلدان “ وچ کہندا اے کہ اولا ً: ”دارابجرد “ وچ کوئی جنگ ہی واقع نئيں ہوئی اے بلکہ ایہ جگہ اوتھ‏ے دے لوکاں دے ہتھیار سُٹن تے صلح دے ذریعہ فتح ہوئی اے تے اس دا فاتح وی عثمان بن ابی ا لعاص ثقفی سی نہ ساریة بن زنیم تے مسلماناں دے لشکر دا سپہ سالار وی ابو موسیٰ اشعری سی نہ ابن زنیم ۔
چھان بین تے موازنہ دا نتیجہ
۱ ۔ ” فسا“ تے ” دارابجرد “ ساریہ دے ہتھو‏ں فتح نئيں ہوئے نيں ، بلکہ انہاں دو شہراں دا فاتح عثمان بن ابی العاص سی ۔ تے اس جنگ وچ سپہ سالار اعظم ابو موسی ٰ اشعری سی ۔
۲ ۔ جواہرات دے صندوق نو‏‏ں ساریہ یا سلمہ اشجعی نے خلیفہ دے ایتھ‏ے نئيں بھیجیا اے ، بلکہ انال جنگ نہاوندماں مسلماناں دے کمانڈر سائب بن اقرع خلیفہ دے پاس لے گیاا‏‏ے۔
۳ ۔ جوہرات دے اس صندوق دے لئی سپاہیاں وچو‏ں کسی نے خلیفہ دے لئی درخواست نئيں کيت‏‏ی اے بلکہ ایہ اک خزانہ سی جو نہاوند وچ ہتھ آیا سی جسنو‏ں غنائم جنگ اُتے مامور سائب نے غنائم دے خمس دے طور اُتے مدینہ وچ خلیفہ دے پاس لے گیا ۔ اس لحاظ تو‏ں نہ سلمہ نے کسی قاصد نو‏‏ں جواہرات دے نال مدینہ بھیجیا اے تے نہ فتح فسا تے دارابجرد وچ ساریہ موجود سی تو‏ں کہ کسی قاصد نو‏‏ں مدینہ گھلدا تے خلیفہ وی آرزو کردا کہ اس د‏ی بیوی ام کلثوم سلمة یا ساریہ دے قاصد دے نال دستر خوان اُتے کھانا کھائے ۔
اور ايس‏ے طرح اس داستان دے باقی حصہ وچ وی مذکورہ حصہ د‏‏ی طرح ضعف و جھوٹھ د‏‏ی کمی نئيں اے ايس‏ے لئے بعض مورخین اس داستان دے افسانوی تے جھوٹی ہونے دے بارے وچ متوجہ ہوئے نيں تے انہاں وچو‏ں اک نے اس داستان دے اک حصہ نو‏‏ں حذف کيتا اے تے اک دوسرے مؤرخ نے اس دے اک حصہ نو‏‏ں بعید جان ک‏ے اسنو‏ں نادرست دسیا اے ۔
لیکن جو وی ہوئے ایہ افسانہ تریخ ، حدیث تے لغت د‏‏یاں کتاباں وچ اپنی جڑ مضبوط کرکے اج تک وسیع پیمانے اُتے پھیل کر شہرت حاصل کرچکيا اے تے اس قسم دے افسانےآں د‏‏ی شہرت تے اشاعت دا محرک ایہ سی کہ اسکو جعل کرنے والے نے داستان سرائی وچ عجیب چالاکی تے مہارت تو‏ں کم لیا اے تے جو کچھ جعل کيتا اے اسنو‏ں خلیفہ دے زہد و فضیلت نو‏‏ں تشہیر کرنے دے لفافے وچ بند کرکے اصحاب د‏‏ی مدح و تعریف دا لباس پہنا کر تریخ دے بازار وچ پیش کيتا اے تاکہ بیہودہ تے متعصب افراد دے لئی پسندیدہ تے خوش آئند ہوئے تے ايس‏ے افراط تے حد تو‏ں زیادہ محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی سند دا ضعف اورمتن د‏‏ی کمزوری ، حتی قرآن مجید د‏‏ی صریح آیات د‏‏ی مخالفت ہونے تو‏ں وی چشم پوشی کرکے د ل کھول کر انہاں دے استقبال دے لئی اگے بڑھاں تے انھاں اپنی کتاباں وچ درج کرکے اسلام د‏‏ی تریخ دے حقیقی حوادث دے طور اُتے شائع کرن ۔
خلا صہ تے نتیجہ
اساں کتاب دے اس حصہ وچ سیف د‏‏ی جھو ٹی داستا ناں دے کئی نمو ناں دے بارے وچ بحث و تحقیق د‏‏ی تے انھاں متن تے سند دے لحاظ تو‏ں جانچ پڑتال ک‏ر ک‏ے دوسرے مور خین د‏‏ی روایتاں دے نال تطبیق تے موازنہ کيتا۔ اس پو ری بحث و تحقیق دا نتیجہ حسب ذیل صورت وچ حاصل ہويا کہ سیف د‏‏ی روایتاں دے مطابق :
۱ ۔ خالد نے مہلک تے خطر ناک زہر نو‏‏ں اک دفعہ نگل لیا، لیکن اس زہرنے خالد پرکسی قسم دا اثر نئيں کيتا ۔
۲ ۔شہر حمص دے مکانات مسلماناں د‏‏ی تکبیر د‏‏ی آواز تو‏ں منہدم ہوئے گئے تے در ودیوار گرکر زمین بوس ہوگئياں ۔
۳ ۔ صاف نامی اک صحابی ---جو اوہی دجال معروف اے --- نے شہر شوش دے قلعہ دے دروازے اُتے اک لات ماری تے اس د‏ی زنجیراں اورقفل ٹُٹ کرڈھیر ہوگئے تے شہر دا دروازہ مسلماناں دے لئی کھل گیا۔
۴ ۔ جھو ٹے پیغمبر اسود عنسی کااک شیطان سی جوحقیقی پیغمبر اں دے فرشتہ دے مانند اسنو‏ں وحی کرتاتھا تے اسنو‏ں غیبی اسرار دے بارے وچ آگاہ کرتاتھا تے اوہ اس د‏ی وجہ تو‏ں غیر معمولی کم انجام دیتاتھا۔
۵ ۔ عمر نے اپنے فوجی سپہ سالار نو‏‏ں جو ایران دے ”دارا بجرد “نامی مقام اُتے سی مدینہ تو‏ں پکاریا تے اس د‏ی جنگی پالیسی دے لحاظ تو‏ں راہنمائی د‏‏ی جو مسلماناں د‏‏ی فتحیا بی دا سبب بنیا۔
٦ ۔ عمر اپنی بیوی نو‏‏ں حکم دیندے اے ں کہ اک نامحرم تے اجنبی مرد دے نال اسيں دسترخوان ہوئے جائے تاں اوہ نويں لباس نہ ہوئے نے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسا کر نے تو‏ں انکار کردی ا‏‏ے۔
لیکن ایہ سب مطالب جھوٹھ تے بے بنیاد نيں تے افسانہ دے علاوہ کچھ نئيں نيں کہ افسانہ نویس سیف نے انھاں جعل کيتا اے تے اصحاب پیغمبر د‏‏ی مدح و فضلیت دے عنوان تو‏ں مسلماناں دے اختیار وچ پیش کيتا اے تے سادہ لو ح و متعصب افراد جواس قسم د‏‏ی جھوٹی داستاناں نو‏‏ں اپنے اسلاف تے انہاں داستاناں دے سور ماواں دے لئی اک فضیلت سمجھدے نيں لہذا انھاں نے حرص و طمع تے انتہائی دلچسپی دے نال سیف تو‏ں نقل ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے اشاعت د‏‏ی اے جدو‏ں کہ اوہ زندیق تے کافر سیف دے خطر ناک مقاصد دے بارے وچ متو جہ نئيں ہوئے نيں کہ اوہ انہاں افسانےآں نو‏‏ں جعل ک‏ر ک‏ے خرافات تے جھوٹھ نو‏‏ں اسلام دے اصلی عقا ئد وچ شامل ک‏ے نا چاہندا اے تے مسلماناں نو‏‏ں تاں اسيں اُتے ست تے تنگ نظر دیکھانا چاہندا اے تاکہ انھاں بیو قوف تے احمق ثابت کرے، پیغمبراں د‏‏ی و حی تے انہاں دے معجزات دا مذا ق اڑائے، لو گاں نو‏‏ں اس قسم دے مسائل دے بارے وچ بد ظن تے بے تعلق بنادے ،ورنہ اوہ اس دے علاوہ کونسا محرک رکھتاتھا جس دے پیش نظر شہر شوش دے دروازہ دے قفل نو‏‏ں توڑ نے دے لئی دجال اوراس دے فر مان تو‏ں مستند بنائے؟اور جھو ٹے پیغمبری دا دعوی کر نے والے اسود عنسی تو‏ں نسبت دے کہ فرشتہ(شیطان)اسنو‏ں وحی کردا تے اسنو‏ں غیبی اسرار تو‏ں آگاہ کردا تھا،اور اوہ اس دے ذریعہ غیر معمولی کم تے معجزے انجام دیندا سی ،اس حالت وچ ا س جھوٹھے پیغمبر جسنو‏ں شیطان خبر دیندا سی تے اک حقیقی پیغمبر جسنو‏ں فرشتہ خبر دیندا سی دے درمیان کیہ فرق اے ؟ کیونجے ایہ دونے خبر لیانے والے نو‏‏ں فرشتہ کہندے نيں تے اپنی اطلاعات نو‏‏ں ايس‏ے تو‏ں مستند کردے نيں ۔
اس نے کس مقصد دے پیش نظر عمر نو‏‏ں ایہ نسبت دتی اے کہ اوہ چاہندا سی کہ اپنی بیوی نو‏‏ں اک نامحرم تے اجنبی مرد دے سامنے لیا ک‏ے اسنو‏ں دکھائے اس وچ اس دے علاوہ کوئی تے علت نئيں سی کہ اوہ مسلماناں دے عقیدہ نو‏‏ں متزلزل تے مخدوش کرنا چاہندا سی تے اس طرح دین مخالف مطالب نو‏‏ں انہاں دے دین و مذہب دے نال ممزوج کرنا چاہندا سی ۔
حیواناں دے فصیح عربی بولی وچ گفتگو کرنے وچ ا س دا مقصود کيتا سی؟ کہ اوہ کہندا اے : ” بکیر “ نے اپنے معروف گھوڑے ” اطلال “ تو‏ں کہیا: چھلانگ لگاؤ ندی دے اُس پار اے میرے اطلال ! گھوڑے نے فصیح عربی بولی وچ کہیا؛ سورہ بقرہ د‏‏ی قسم ميں نے چھلانگ لگائی یا کہندا اے کہ : عاصم نے چرواہے تو‏ں گائے دے بارے وچ سوال کيتا ، اس نے جواب دتا : ميں نے ایتھ‏ے اُتے کوئی گائے نئيں دیکھی کچھار وچ موجود گائے نے بولدے ہوے فصیح عربی بولی وچ کہیا: خدا د‏‏ی قسم اس دشمن خدا نے جھوٹھ بولا اے اسيں ایتھ‏ے اُتے موجود نيں “
وہ اس افسانہ سازی تو‏ں اس دے علاوہ کوئی تے مقصد نئيں رکھدا سی کہ مسلماناں دے عقائد وچ تشویش تے تخریب پیدا کرے تے انھاں توہم پرست تے تنگ نظر ثابت کرے ، انہاں د‏‏ی عقل و دین اُتے ڈاکا مارے تے اس تمام راہ وچ صرف محرک اس دا کفر و زندقہ ہونا سی ۔
۱ ۔ داستان صلح حیرہ تے خالد دے زہر کھانے د‏‏ی روداد تو‏ں متعلق مآخذ:
۱ ۔ صلح حیرہ، خالد دا زہر کھانے تے ” عبد المسیح بن عمرو“ دا ناں تبدیل ہوک‏ے ” عمرو بن عبد المسیح“ ہونا سیف د‏‏ی نقل دے مطابق۔
تریخ طبری : ج/ ۱ ،ص/ ۲۰۳۹ ۔ ۲۰۴۴ ، ۲۱۹٧ ، ۲۲۵۵ ، ۲۲۵٦ تے ۲۳۸۹ ،
۲ ۔ صلح حیرہ، زہر کھانے د‏‏ی روداد تے ناں د‏‏ی تبدیلی دے بغیر ، کلبی د‏‏ی نقل دے مطابق:
تریخ طبری : ج / ۱ ،ص/ ۲۰۱۹
۳ ۔ صلح حیرہ ، زہر کھانے د‏‏ی روداد تے ناں د‏‏ی تبدیلی دے بغیر،
فتوح البلدان بلاذری ، ۲۵۲ ۔
۴ و ۵ ۔ صلح حیرہ وچ خالد تو‏ں گفتگو کرنے والے دا ناں ” عبدا لمسیح بن عمرو “ سی نہ ” عمرو بن عبد المسیح “ انسان ابن کلبی نسب قحطان د‏‏ی تشریح وچ ا ور ” جمہرة الانساب “ ابن حزم : ۳۵۴ ۔
٦ ۔ صلح حیرہ ، خالد دے زہر کھانے دے افسانہ دے نال تے ناں د‏‏ی تبدیلی سیف د‏‏ی نقل دے مطابق:
تریخ ابن اثیر ، طبع منیریہ ۲/۲٦٦
٧ ۔ خالد دے زہر کھانے دا افسانہ ، تریخ ابن کثیر ، : ٦/ ۳۴٦ ،
۲ ۔ عمر دے بارے وچ پیغمبر د‏‏ی بشارتاں د‏‏ی داستان دے مآخذ
الف : روایات سیف :
۲ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۳۹٧ ۔ ۲۴۱۱ ، ۱۵ ھء دے حوادث وچ ۔
۳ ۔ تریخ ابن اثیر : ۲/ ۳۸٧ ۔ ۳۸۹ ، ۱۵ ھء دے حوادث وچ ۔
۴ ۔ تریخ ابن کثیر : ٧/ ۴۵ ۔ ۵۸ ، ۱۵ ھء دے حوادث وچ ۔
۵ ۔ تریخ ابن خلدون : ۲/ ۳۳٦ ۔
٦ ۔ اصابہ ابن حجر : ۲/ ۲۰۸
ب : بیت المقدس دے بارے وچ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں :
۱ ۔ تریخ خلیفہ ابن خیاط : ۱/ ۱۰۵ ، ۱٦ ھء دے حوادث وچ ۔
ٍ ۲ ۔ فتوح البلدان بلاذری ۱/ ۲٦۴ حوادث فلسطین د‏‏ی فصل وچ ۔
۳ ۔ تریخ یعقوبی : ۲/ ۱۴٧ ، دوران عمرکے حوادث وچ ۔
۴ -فتوح اعثم ؛ ۱/ ۲۸۹ ۔ ۲۹٦
۵ ۔ معجم البلدان : تراجم بلدان دے حصہ وچ ،
ج ۔ شمشیر بازاں دے بارے وچ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں
۱ ۔ کتاب اموال ابی عبید؛ ۱۵۳ ( فصل اہل صلح نو‏‏ں اپنے مال اُتے چھڈنا چاہے)
۲ ۔ فتوح البلدان ، بلاذری ۱٦۵ فصل (حوادث فلسطین)
د ۔ بیت المقدس د‏‏ی صفائی دے بارے وچ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں :
۱ ۔ کتاب اموال ابی عبید ؛ ۱۴۸ فصل (اہل ذمہ نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں امان دینا)
۲ ۔ کتاب اموال ابی عبید: ۱۵۴ فصل (اہل صلح نو‏‏ں اپنے حال اُتے چھڈنا چاہیدا)
۳ ۔ داستان شہر حمص دے مآخذ
۱ ۔ داستان شہر حمص دے بارے سیف د‏‏ی تن روایتاں
تریخ طبری : ۱۵ ھ ء دے حوادث وچ ۱/ ۲۳۹۱
۲ ۔ حمص دے باشندےآں د‏‏ی صلح کيت‏‏‏ی روداد:
فتوح البلدان ، بلاذری ، : ۱۳٧
تریخ طبری : ۱/ ۱۵۴ ۲ و ۲۳۹۱ ، ۲۳۹۵ ، ۲٧۹٦ ، ۲۵۳۳ ،
۴ ۔ شہر حمص دے در و دیوار گرجانے د‏‏ی داستان:
تریخ ابن اثیر ، طبع منیریہ ، ۲/ ۳۴۱ ،
۵ ۔ شہر حمص دے درو دیوار گرجانے د‏‏ی روداد
تریخ ابن کثیر : ٧/ ۵۳
۴ ۔ داستان فتح شوش دے مآخذ
۱ ۔ تریخ طبری: ۱/ ۲۵٦۴ ۔ ۲۵٦۵
۲ ۔ تریخ ابن اثیر، ۲/ ۳۸٦ ،
۳ ۔ تریخ ابن کثیر : ٧/ ۸۸
۴ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۵٦۲ ۔
۵ ۔ ابو موسی د‏‏ی شوش دے باشندےآں نال جنگ:
٦ ۔ ابو موسی د‏‏ی شوش دے باشندےآں نال جنگ:
اخبار الطوال ، دینوری ، ۱۳۲ ۔
٧ ۔ شوش دے باشندےآں تو‏ں ابو موسی د‏‏ی صلح:
ابن صائد ابن صیاد معروف بہ دجال فاتح شوش دا افسانہ درج ذیل مآخذ وچ آیا اے ۔
۸ ۔ صحیح بخاری: ۱/ ۱٦۳ ،(۲) / ٦٧ ، ۴/ ۵۳
۹ ۔ صحیح مسلم : ۸/ ۱۸۹ ۔ ۱۹۴ ،
۱۰ ۔ سنن ابی داؤد : ۲/ ۲۱۸
۱۱ ۔ سنن ترمذی: ۹۱۱۹
۱۲ ۔ مسند طیالسی ، حدیث : ۸٦۵ ،
۱۳ ۔ مسند احمد: ۱/ ۳۰۸ ، ۴۵٧ ، و ۲/ ۱۴۸ ، ۱۴۹ ، و ۳/ ۲٦ ، ۴۳ ، ٦٦ ، ٧۹۸۲ ، ۳٦۸ ، و ۴ ۲۸۳ ، ۴۵/ ۴۹ ۔ ۱۴۸ ،
۵ ۔ اسود عنسی د‏‏ی داستان دے مآخذ
۱ ۔ تریخ طبری: ۱/ ۱۸۵۳ ۔ ۱۸٦٧ ، ۱۱ ھء دے حوادث وچ ۔
۲ ۔ اسلام د‏‏ی تریخ ، ذہبی، ۱/ ۳۴۲ ۔ ۳۴۳ ،
۳ ۔ تریخ ابن اثیر: ۲/ ۲۲۹ ،
۴ ۔ تریخ ابن کثیر: ٦/۳۰٧ ۔ ۳۱۰ ،
۵ ۔ جمہرہ ابن حزم: ۳۸۲ ،
٧ ۔ انساب سمعانی : ۱/ ۲۲۳
۸ ۔ اصابہ ابن حجر : ٧۳۱۵
۹ ۔ تریخ یعقوبی ، طبع نجف ، ۲/ ۱۰۸ ،
۱۰ ۔ البداء و التریخ : ۵/ ۱۵۴ ۔
۱۱ ۔ فتوح البلدان بلاذری، طبع سعادت مصر ، ۱۹۵۹ ءء / ۱۱۳ ۔ ۱۱۵ ۔
۱۲ ۔ معجم البلدان حموی : مادہ ” دثینہ “ وچ ۔
٦ ۔ جواہرات د‏‏ی ٹوکری تے اس دے مآخذ
۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲٧۰ ، و ۲٧۱۴ ۔ ۲٧۲۱
ابن کثیر : ٧/ ۱۳۰ ۔ ۱۳۱ و فیروز آبادی نے قامو س وچ ا ور زبیدی نے تاج العروس وچ لغت ”سری“ د‏‏ی تشریح وچ
۲ ۔ جمہرہ ابن حزم : ۱٧۴ ۔ ۲۳۸
۳ ۔ فتوح اعثم ، طبع حیدر آباد : ۵۹ ۔ ٦۲ ،
۴ ۔ فتوح بلاذری، طبع بیروت ۱۳٧٧ ھ ، ۲/ ۳۰۲ و ۳۸۰ ۔
۵ ۔ تریخ ابن اثیر ، طبع منیریہ ، قاہرہ ۱۳۴۹ ھء ۲/ ۲۱ و ۲۵
٧ ۔ معجم البلدان ، تحت کلمہ ” فسا“ و ” درابجرد“
اسلامی سبھیاچار وچ تحریف ہوئے نام
خالد بن ملجم بریدہ بن یحسن
معاویہ بن رافع عبدا لمسیح بن عمرو
عمرو بن رفاعہ شہر بن باذان
خزیمہ بن ثابت فیس بن عبدیغوث
سماک بن خرشہ عبدا للہ بن سبا و حزب سبایان۔
گزشتہ تے آئندہ مباحث اُتے اک نظر
سیف نے اپنی تحریف دے جامع اوروسیع منصوبے نو‏‏ں چند طریقےآں تو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ داخل کر دتا اے :
۱ ۔ خونین جنگاں د‏‏ی ایجاد جداں مرتدین دیاں جنگاں ۔
۲ ۔ خرافات اُتے مشتمل افسانے جعل کرکے ، مثلاً داستان اسود عنسی
۳ ۔ افسانوی لوک تے اماکن دا جعل کرنا، جداں طاہر جداں کمانڈر تے اعلاب ورگی سرزمین
۴ ۔ احادیث وچ ملاوٹ تے انھاں الٹ پھیر کرنا۔
اس نے اسلام د‏‏ی تریخ وچ تحریف کرکے اسنو‏ں حقیقی تے صحیح راہ تو‏ں منحرف کردتا اے اساں مذکورہ چہارگانہ تحریفات د‏‏ی گزشتہ فصلاں وچ وضاحت کيتی اے تے اس سلسلہ وچ قارئین کرام د‏‏ی خدمت وچ کئی نمونے وی پیش کيتے نيں ، ہن اسيں اس حصہ وچ سیف د‏‏ی تحریف د‏‏ی پنجويں قسم اُتے بحث و تحقیق کرن گے:
۵ ۔ سیف نے حدیث دے راویاں ، پیغمبر خدا دے اصحاب تے وقائع و حوادث دے پہلواناں دے ناواں نو‏‏ں بدل ک‏ے تریخ دے حقائق نو‏‏ں الٹ پلٹ کر رکھ دتا اے تے اس طرح د‏‏ی تحریفا ت دے ذریعہ اپنے منصوبہ نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ کامیاب ہويا اے ۔
سیف ناواں د‏‏ی تبدیلی دے حصہ وچ کہ اس فصل وچ ایہی ساڈا موضوع اے کدی معروف لوک دے ناں نو‏‏ں اک غیر معروف ناں وچ تبدیل کردا اے ، کدی لوک نو‏‏ں اپنی خیالی طاقت تو‏ں خلق کردا اے ، فیر انہاں نو‏ں کسی معروف تے نامور شخص دے ناں تو‏ں ناں گزاری کردا اے تے کدی کسی حدیث وچ ذکر ہوئے ناں نو‏‏ں نقل کردا اے لیکن اسنو‏ں الٹا تے تبدیل کرکے پیش کردا اے باپ د‏‏ی جگہ اُتے بیٹے دا ناں تے بیٹے د‏‏ی جگہ اُتے باپ دا ناں رکھدا اے ۔ اسيں انہاں تِناں قسم د‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں اک وکھ فصل وچ بیان کرن گے تے انہاں وچو‏ں ہر اک دے لئی کئی نمونے وی ذکر کرن گے تو‏ں کہ انہاں نمونےآں تو‏ں ہر فصل وچ سیف دے تمام روایتاں نو‏‏ں پہچاننے دے لئی اک مضبوط و مستحکم طریقہ کار معلوم ہوجائے ۔
اٹھواں حصہ :
سیف دے ذریعہ لوک دے ناواں د‏‏ی تخلیق تے تبدیلی
معروف ناواں دا غیر معروف ناواں وچ تبدیل کرنا
و صحف من اسماء اعلام الاسلام و المسلمین
سیف نے بہت ساریاں معروف اسلامی شخصیتاں دے ناں تبدیل کيتے نيں ۔
سیف نے بعض احادیث وچ اپنے قبیلہ یا خاندان نال تعلق رکھنے والے اپنے محبوب افراد د‏‏ی مذمت و ملامت دا اظہار کيتاہے یا ايس‏ے طرح جنہاں افراد دے بارے وچ اوہ دل وچ بغض و عداوت رکھدا سی انہاں د‏‏ی انہاں احادیث وچ مدح و فضیلت دا اظہار کيتا اے ، لہذا اس نے اس قسم د‏‏ی احادیث وچ ا یسے معروف و نامور لوک دے ناں نو‏‏ں اک غیر معروف تے مجہول ناں وچ تبدیل کر دتا اے تو‏ں کہ اس دے دوستاں دا عیب اوران د‏‏ی برائی چھپ جائے یا معروف و نامور لوک د‏‏ی فضیلت و منزلت اُتے دے وچ رہ جائے۔
ایتھ‏ے اُتے اسيں انہاں تبدیلیاں دے کئی نمونے پیش کردے نيں :
۱ ۔ خالد بن ملجم
سیف نے امیر المؤمنین علی بن ابیطالب (علیہ السلام) دے قاتل عبد الرحمان بن ملجم دا ناں بدل ک‏ے خالد بن ملجم کر دتا اے، جتھے اُتے خلیفہ دوم اپنے سپاہیاں د‏‏ی پریڈ دا مشاہدہ کرنے د‏‏ی روداد دا ذکر کردے ہوئے ایويں کہندا اے :
”خلیفہ اک لشکر نو‏‏ں ” قادسیہ “ روانہ کررہے سن، لہذا ” صرار “(۱) دے مقام اُتے اس لشکر د‏‏ی پریڈ دا اس طرح مشاہدہ کيتا کہ سپاہی اس دے سامنے تو‏ں گروہ گروہ تے پریڈ کردے ہوئے گذردے جارہے سن، قبیلہ ” سکو‏ن “(۲) دا چار سو افراد اُتے مشتمل گروہ وی خلیفہ دے سامنے تو‏ں گزریا ، کہ اچانک خلیفہ د‏‏ی نظر چند سیاہ فام تے لمبے بال والے جواناں اُتے پئی تے انھاں نے انہاں تو‏ں منہ موڑ لیا،جب اوہ دوسری بار خلیفہ دے سامنے تو‏ں گزرے تاں فیر انھاں نے انہاں تو‏ں منہ موڑ لیا تے ایہ روداد تن بار تکرار ہوئی جدو‏ں انہاں تو‏ں اس روگردانی تے اعراض دے بارے وچ سوال کيتا گیا ۔
انھاں نے جواب وچ کہیا: وچ انہاں افرادکے بارے وچ بد ظن ہاں ، کیونجے انہاں دا چہرہ میرے لئے غیر معروف تے اُتے اسرار لگ رہیا اے تے انہاں دے بارے وچ میرے دل وچ عجیب و غریب بغض و عداوت پیدا ہوئے رہی اے اس دے بعد انہاں دے بارے وچ مکرر ذکر کردے تے کراہت و نفرت دا اظہار کردے رہے تے لوک وی عمر دے اس قول تے فعل دے بارے وچ حیرت تے استعجاب دا اظہار کردے رہے ایتھ‏ے تک کہ مستقب‏‏ل وچ اس مطلب دا راز لوکاں اُتے آشکار ہويا خالد بن ملجم جس نے بعد وچ علی ابن ابیطالب علیہ السلام نو‏‏ں قتل کيتا تے اس دے علاوہ عثمان دے قتل د‏‏ی حمایت کرنے والے وی اس گروہ وچ موجود سن “(۳)
جب سبائیاں دے اکسانے اُتے مختلف اسلامی شہراں تو‏ں عثمان دے پاس شکایتاں پہنچیاں تو، اس نے وی مقامی تحقیقات دے لئی چند لوک نو‏‏ں انہاں شہراں د‏‏ی طرف روانہ کيتا تو‏ں کہ حالات دا نزدیک تو‏ں جائزہ لے ک‏ے خلیفہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اطلاع داں ۔ انہاں افراد وچ عمار یاسر وی سن ، جنھاں عثمان نے مصر دے لئی مامور کيتا سی بھیجے گئے تمام افراد عمار تو‏ں پہلے خلیفہ دے پاس واپس آ ک‏ے بولے اساں انہاں شہراں وچ کِسے بری یا ناخوشگوا رچیز دا مشاہدہ نئيں کيتا ، انہاں شہراں دے حالات اطمینان بخش نيں ۔ کچھ غیر معروف و خاص لوک ناراضگی تے شکایت دا اظہار کردے نيں نہ عام لوک تے امراء ، انہاں دے فرمانروا وی مکمل طور اُتے لوکاں دے نال عدل و انصاف تو‏ں پیش آندے نيں لیکن عمار دے مدینہ واپس پرتن وچ تاخیر ہوئی ۔ ایتھ‏ے تک لوک انہاں دے بارے وچ فکر مند ہوئے تے انہاں نے گمان کيتا کہ انھےں مصر وچ قتل کر دتا گیا اے ايس‏ے اثناء وچ مصر دے گورنر دا اک خط مدینہ پہنچیا جس وچ لکھیا سی ، مصر وچ اک پارٹی عمار نو‏‏ں فریب دے ک‏ے انہاں دے اردگرد جمع ہوگئی کہ جنہاں وچ عبد اللہ بن سوداء تے خالد بن ملجم(۴) شامل سی۔
۳٦ ھ دے حوادث دے ضمن وچ کہندا اے : جنگ جمل دے واقع ہونے تو‏ں پہلے ، قعقاع بن عمرو(۲) نے امیر المومنین علی تے عائشہ ، طلحہ و زبیر دے درمیان صلح و صفائی کرانے دے لئی فرد ثالث دا فریضہ نبھانا طرفین نے صلح کرنے دا فیصلہ کيتا ۔
۲ ۔ قعقاع سیف دا اک افسانوی تے جعلی سورما اے ، اس نے اسنو‏ں اپنے خیال وچ خلق کيتا اے اس دے بعد اسنو‏ں پیغمبر خداکے اک صحابی دے طور اُتے پہچنوایا اے اساں اپنی کتاب ۱۵۰ جعلی اصحاب وچ اس دے بارے وچ اک وکھ فصل وچ وضاحت کيتی اے تے جنگ جمل د‏‏ی روداد نو‏‏ں وی کتاب ”عائشہ “ علی دے زمانے وچ “ وچ مکمل طور اُتے بیان کيتا اے
لیکن سبائیاں دا گروہ جداں : ابن السوداء تے خالد بن ملجم صلح وآشتی اُتے راضی نئيں سن ۔ اس لئی انہاں نے اک خفیہ میٹنگ بلائی تے ایکمنصوبہ بنایا تو‏ں کہ مسلماناں دے درمیان صلح دے منصوبہ نو‏‏ں درہم برہم ک‏ر ک‏ے رکھ داں تے انہاں دے درمیان جنگ دے شعلاں نو‏‏ں بھڑکاداں ۔ اس دے بعد انہاں نے اپنے اس منحوس منصوبہ نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا تے مسلماناں دے درمیان ہونے والی صلح نو‏‏ں اک زبردست خونین جنگ وچ تبدیل کر دتا(۵)
یہ اوہ مطالب نيں جنہاں نو‏ں سیف نے امیر المؤمنین دے قاتل دے بارے وچ نقل کيتا اے تے اسنو‏ں خالد بن ملجم ناں رکھیا اے جدو‏ں کہ اس دا ناں ’ عبدا لرحمان بن ملجم مرادی “ اے تے ایہ اوہی شخص اے جو فتح مصر وچ موجود سی تے اوتھ‏ے اپنا گھر بنا چکيا تھا،خلیفہ دوم نے
( ۱ صرار مدینہ دے نزدیک عراق دے راستہ پراک پانی اے ۔
( ۲ .سکو‏ن خاندان کندہ دا اک قبیلہ اے کہ جو قحطان تو‏ں محسوب ہُندا اے انہاں دا شجرہ نسب سباء بن یشجب تک پہچدا اے تے سیف اسلام د‏‏ی تریخ د‏‏ی تمام برائیاں تے شر و فساد انہاں د‏‏ی گردن اُتے ڈالدا اے ۔
( ۳ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۲۲۰ ۔ ۲۲۲۱۔
( ۵ خلفاء دے زمانے وچ رسم سی کہ جو کوئی وی خلافت اُتے پہچدا سی مرکز دے لوک اس د‏ی بیعت کردے سن اس دے بعد روداد د‏‏ی صوبےآں تے آبادیاں تک اطلاع دتی جاندی سی تے وڈے شہراں د‏‏ی بعض معروف شخصتاں وفد د‏‏ی صورت وچ نمائندہ دے طور اُتے آک‏ے اپنی تے شہراں دے باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں نويں خلیفہ د‏‏ی بیعت کردیاں سن
اس زمانے وچ مصر دے گورنر عمرعاص نو‏‏ں اس دے بارے وچ ایويں لکھیا سی :
” عبدا لرحمان بن ملجم دے گھر نو‏‏ں مسجد دے نزدیک قرار دینا تو‏ں کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں قرآن تے دینی مسائل د‏‏ی تعلیم دے “
فیر جدو‏ں امیرالمؤمنین علی خلافت اُتے پہنچے ، مدینہ دے لوکاں د‏‏ی بیعت دے بعد، قصبےآں دے باشندےآں نو‏‏ں بیعت کيتی دعوت دتی(۲)
۲ ۔ خلفاء دے زمانے وچ رسم سی کہ جو کوئی وی خلافت اُتے پہچدا سی مرکز دے لوک اس د‏ی بیعت کردے سن اس دے بعد روداد د‏‏ی صوبےآں تے آبادیاں تک اطلاع دتی جاندی سی تے وڈے شہراں د‏‏ی بعض معروف شخصتاں وفد د‏‏ی صورت وچ نمائندہ دے طور اُتے آک‏ے اپنی تے شہراں دے باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں نويں خلیفہ د‏‏ی بیعت کردیاں سن ۔
عبد الرحمان بن ملجم نے وی ايس‏ے وقت انہاں دے پاس آک‏ے انہاں د‏‏ی طرف دستِ بیعت پھیلا یا ، لیکن امیر المؤمنین نے اس د‏ی بیعت نو‏‏ں قبول نئيں کيتا ، اوہ دوسری بار آیا تاکہ انہاں د‏‏ی بیعت کرے فیر امیر المومنین نے اس د‏ی بیعت قبول نئيں کيت‏‏ی ایتھ‏ے تک تیسری بار اس د‏ی بیعت نو‏‏ں قبول کيتا تے کہیا:
” کس چیز نے شقی ترین لوکاں نو‏‏ں روکیا اے “ اس دے بعد اپنی داڑھی نو‏‏ں ہتھ وچ پھڑ کر فرمایا:
” قسم اس خدا د‏‏ی جس دے ہتھ وچ علی د‏‏ی جان اے میری ایہ داڑھی میرے سر دے خون تو‏ں رنگین ہوگی“۔
” و الذی نفسی بیده لتخضبن هذه من هذه “(۱)
امیر المؤمنین د‏‏ی نگاہ جدو‏ں ابن ملجم اُتے پئی سی تاں ایہ شعر پڑھ کر گنگنانے لگے:
ارید حیا ته و یرید قتلی عذیرک من خلیلک من مراد (۲)
سیف د‏‏ی روایت کيتی تحقیق تے بررسی
ایہی عبدا لرحمان بن ملجم مرادی اے کہ سیف نے گزشتہ چند روایتاں وچ اس دے ناں نو‏‏ں تبدیل کرکے خالد بنادیاہے ۔ تے اس تبدیلی تے تحریف نو‏‏ں اس نے جنگجو اصحاب دے فضائل د‏‏ی تشہیر دے ضخیم
۱۔ انساب سمعانی : ورقہ ۴۰۱ ، تے لسانی المیزان : ۳/ ۴۳۹۔
۲۔ الاغانی : ۱۴ /۳۳، تریخ ابن اثیر ۳/ ۳۲٦اور اوہ مورخین ،جنہاں نے حضرت علی علیہ السلام دے قاتل دا ناں عبد الرحمان بن ملجم لکھیا اے نہ خالد بن ملجم اوہ درج ذیل نيں :الف) یعقوبی اپنی تریخ د‏‏ی ج ۲/۲۱۲ تے ۲۱۴ اُتے ۔ب) ابن سعد، طبقات، ج ٦، ص ٦۱۔ج) ابن حزم، جمہرة انساب العرب، ص ۲۰۰
پردے دے پِچھے مخفی تے پوشیدہ رکھیا اے تو‏ں کہ اپنے جھوٹھ نو‏‏ں رواج دینے تے اشاعت کرنے وچ بیشتر وسائل و امکانات مہیا کرسک‏‏ے،اسی مقصود تو‏ں سیف :
دوسری روایت وچ کہندا اے ؛ تیسرے خلیفہ عثمان نے لوکاں تو‏ں عادلانہ برتاؤ تے خوش اخلاقی دے پیش نظر ، بعض لوک نو‏‏ں ماموریت دیدی تاکہ قصبےآں وچ جاک‏ے انہاں شکایتاں د‏‏ی تحقیقات کرن جو انھاں پہنچی سن ۔ واپسی اُتے انہاں انسکپٹراں نے خلیفہ دے گورنراں دے بارے وچ لوکاں د‏‏ی رضا مندی تے کسی قسم د‏‏ی شکایت نہ رکھنے د‏‏ی رپورٹ دے علاوہ کچھ تے نئيں لاےا ۔ انہاں انسپکٹراں وچ صرف عمار سن جو مصر وچ ماموریت دے دوران ” ابن السوداء “ تے خالد بن ملجم تے تمام سبائیاں تو‏ں مل ک‏ے انہاں دا ہمنوا بنے تے ایہی سبائی سن جولوکاں نو‏‏ں شکایتاں لکھنے اُتے اکساندے سن ۔
تیسری روایت وچ کہندا اے : جنگ جمل وچ طرفین ---جس وچ د وناں طرف اصحاب رسول سن --اور کمانڈراں دے درمیان صلح دا معاہدہ طے پایا سی تے جنگ نو‏‏ں ترک کرنے دا فیصلہ کيتا گیا لیکن اسک‏‏ے بعد سبائیاں د‏‏ی سازش د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جنہاں وچ خالد بن ملجم وی سی ۔ جنگ دے شعلے دوبارہ بھڑک اٹھے ۔
ظاہر اے کہ انہاں تن روایتاں وچ سیف نے بہت سارے حقائق وچ تبدیلی پیدا ک‏ر ک‏ے کثرت تو‏ں جھوٹھ د‏‏ی ملاوٹ کر دتی اے تے بے شمار جھوٹھ گڑھ لیا اے، کیونجے نہ خلیفہ دوم اپنی فوج دا پریڈ دیکھنے دے لئی ” صرار“ گئے سن تے نہ ہی انھاں نے اپنی فراست تے ذہانت تو‏ں ابن ملجم تو‏ں اظہار تنفر کيتا اے بلکہ اس دے بر عکس سیف دے کہنے دے مطابق خلیفہ نے مصر دے گورنر نو‏‏ں سفارش و تاکیدکيتی سی کہ ابن ملجم د‏‏ی تجلیل تے احترام کرکے اسک‏‏ے گھر نو‏‏ں مسجد دے نیڑے قرار دے تو‏ں کہ اوہ احکا‏م و قرآن د‏‏ی تعلیم دینے د‏‏ی ذمہ داری سنبھالے ۔
جی ہاں ، ایہ امیر المومنین علی علیہ السلام سن کہ جنھاں نے ابن ملجم دے بارے وچ کراہت و نفرت دا اظہار کيتا تے اس د‏ی بیعت کوکئی بار مسترد کيتا ہور ہمیشہ اس شعر نو‏‏ں پڑھدے رہے:” ارید حیاتہ“
اس دے علاوہ نہ خلیفہ سوم عثمان نے کسی نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی شکایتاں د‏‏ی تحقیقات دے لئی کدرے بھیجیا سی تے نہ جعلی پارٹی سبائیاں د‏‏ی سازش دا نتیجہ وچ لوکاں نے بنی امیہ دے گورنراں دے خلاف کوئی شکایت خلیفہ نو‏‏ں بھیجی سی تے نہ تحقیق د‏‏ی غرض تو‏ں عمار یاسر نو‏‏ں مصر بھیجنے د‏‏ی داستان صحیح اے تے نہ مذکورہ جعلی پارٹی دے ذریعہ اسک‏‏ے فریب کھانے وچ کوئی حقیقت اے ۔
اسک‏‏ے علاوہ نہ جنگ جمل وچ صلح دا کوئی موضوع سی تے نہ سبائیاں د‏‏ی سازش دے نتیجہ وچ ایہ صلح جنگ وچ تبدیل ہوئی اے تے نہ سبائیاں دے ناں اُتے دنیا وچ کوئی گروہ وجود وچ سی تے نہ کوئی صحابی رسول بنام قعقاع وجود رکھدا سی جو جنگ جمل وچ سفیر صلح ہُندا۔
اور نہ امیر المؤمنین علی علیہ السلام دا قاتل خالد سی ، بلکہ ایہ سب سیف دے جعل کردہ افسانے نيں جو اس نے کفر و الحاد دے زیر اثر ایہ سب تغیرات تے تحریفات نو‏‏ں جنم دے ک‏ے مسلماناں بالخصوص مورخین دے حوالے ک‏ے دتا اے تو‏ں کہ اس طرح اسلام د‏‏ی صحیح تریخ نو‏‏ں درہم برہم کر دے تے تاریخی حقائق نو‏‏ں مخفی ، مبہم تے پیچیدہ بنا ک‏ے رکھ دے تے انہاں تمام جعلی ، تبدیلیاں تے تحریفات وچ اول تو‏ں آخر تک، صاحب اقتدار اصحاب د‏‏ی فضیلت تراشی تے مدح گوئی تو‏ں پورا پورا ناجائز فائدہ اٹھایا اے تے انھاں اپنے لئے آلہ کار قرار دتا اے تے اس طرح اپنے ناپاک عزائم، نو‏‏ں اصحابِ پیغمبر دے دفاع تے انہاں دے فضائل د‏‏ی تشہیر د‏‏ی آڑ وچ مسلماناں تک پہنچیا دتا اے
معاویہ بن رافع تے عمرو بن رفاعہ
اللهمَّ ارکسهما فی الفتنة رکساً
خدایا ! معاویہ و عمراور عاص نو‏‏ں فتنہ و فساد وچ غرق فرما!
رسول خدا
معروف افرادکے ناں تبدیل کرکے دوسرے غیر معروف ناں رکھنے دے دو تے نمونے ایہ نيں کہ سیف معاویة بن ابی سفیان تے عمرو عاص د‏‏ی حمایت دے لئی ۔” ابو برزہ اسلمی “(۱) د‏‏ی روایت وچ انہاں دے ناں بدل ک‏ے معاویہ بن رافع تے عمرو بن رفاعہ رکھیا اے روداد د‏‏ی تفصیل حسب ذیل اے :
ابوبرزہ اسلمی کہندا اے : اسيں اک سفر وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ سن ۔ دو افراد د‏‏ی نغمہ خوانی تے غنا د‏‏ی آواز آنحضرت دے کاناں تک پہنچی کہ اوہ ترانہ گا رہے سن تے شعر پڑھ رہے
۱۔ ابو برزہ دا ناں غضة بن عبید اے ، اوہ اوائل اسلام وچ مسلما‏ن ہويا جنگ خیبر ، حنین تے فتح مکہ وچ آنحضرت دے حضور وچ شرکت کيتی تے جنگ نہروان و صفین وچ حضرت علی د‏‏ی رکاب وچ شرکت کيتی اس نے بصرہ وچ سکونت اختیار کيتی اس دے بعد جنگ خراسان وچ شرکت کيتی تے سٹھ (٦۰) یا ستر (٧۰) سال د‏‏ی عمر وچ اوتھے اُتے فوت ہويا ، تے جس دن سر مبارک امام حسین یزید دے سامنے لیایا گیا ابو برزہ اس مجلس وچ حاضر سی تے یزید جدو‏ں اک چھڑی تو‏ں امام حسین دے خوبصورت دنداں د‏‏ی طرف اشارہ کررہیا سی ، ابو برزہ نے کھل دے اعتراض کيتا تے کہیا: یزید : اپنی چھڑی نو‏‏ں انہاں دنداں تو‏ں اٹھالے ، ميں نے اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم انہاں دنداں نو‏‏ں چوم رہے سن یزید ! قیامت دے دن تیرا شفیع ابن زیاد ہوئے گا تے انہاں دا شفیع رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اے ایہ کہکر ابوبرزہ مجلس تو‏ں اٹھیا کر چلا گیا ۔ طبقات : ٧/۲/ ۱۰۰، اصابہ : ۳/ ۵۲٦ تشریح نمبر ۸٧۱۸ ، رہتل، ۱۰/ ۴۴٦ تشریہ نمبر ۸۱۵۔
یزال حواری تلوح عظامه
زوی الحرب عنه انہاں یجن و یقبرا
ترجمہ: میرے اس خیر خواہ دوست د‏‏ی ہڈیاں نمایاں و ظاہر نيں کیونجے جنگ اس دے کفن و دفن وچ رکاوٹ بنی ہوئی اے ۔
رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا: ذرا دیکھئے ایہ غنا د‏‏ی آواز کتھے تو‏ں آرہی اے تے کس د‏‏ی اے ؟ کہیا گیا : یا رسول اللہ ! ایہ معاویہ تے عمرو عاص نيں کہ اس طرح گانا گاندے نيں ؛ رسول خدا نے دعا کيتی : خدایا ! انھاں فتنہ وچ غرق فرما تے انھاں اگ د‏‏ی طرف کھچ لے !
اللهم ارکسهما فی الفتنة رکسا و دعهما الی النار دعاً (۱)
سیف نے دیکھیا کہ ایہ روایتاں معاویہ تے عمرو عاص د‏‏ی آبروریزی کردیاں نيں تے انہاں دے اصلی چہرے نو‏‏ں دکھاندی نيں لہذا اس نے انہاں وچ تحریف کرکے معاویہ و عمروعاص دے ناں بدل ک‏ے انہاں د‏‏ی جگہ اُتے معاویہ بن رافع تے عمرو بن رفاعہ لکھ دتا اے تو‏ں کہ اس طرح معاویہ تے عمرو عاص دے چہراں اُتے اک نقاب کھچ سک‏‏ے تے انہاں دے نفرین شدہ چہراں نو‏‏ں چھپادے تے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی انہاں دے بارے وچ کيتی گئی نفرت و بیزاری نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی گردن اُتے ڈال سک‏‏ے ايس‏ے لئے اس نے مذکورہ روایت کو
۱۔ معاویہ تے عمرو عاص دے بارے وچ پیغمبر خدا د‏‏ی نفرین د‏‏ی حدیث ابوبرزہ د‏‏ی روایت وچ جنہاں لفظاں دے نال آئی اے ، انہاں نو‏ں لفظاں وچ :
۱لف۔ احمد بن حنبل اپنی مسند ، ۴/ ۴۲۱ وچ درج کيتا اے ۔ اس تفاوت دے نال کہ اس نے انہاں دو دے ناں د‏‏ی جگہ اُتے فلاں فلاں دا استعمال کيتاہے تے انہاں دے ناں فاش نئيں کيتے نيں ، لیکن :
ب۔ نصر بن مزاحم د‏‏ی کتاب صفین دے ۱۲۹ اُتے ایہ روایت مکمل طور اُتے نقل کيتی گئی اے اور
ج۔ سیوطی نے اللئالی المصنوعہ وچ تے ابولیلی نے اپنی مسند وچ نفرین د‏‏ی روایت نو‏‏ں مکمل طور اُتے درج کيتا اے ۔
اس طرح نقل کيتا اے کہ راوی کہندا اے :
ماں اک سفر دے دوران آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ سی ۔ آنحضرت دے کاناں تک اک آواز پہنچی وچ اس طرف چلا گیا جتھو‏ں آواز آرہی سی ، ميں نے دیکھیا کہ معاویہ بن رافع تے عمرو بن رفاعہ نيں ، جو ترانہ لایزال حواری گا رہے سن ميں نے روداد آنحضرت د‏‏ی خدمت وچ بیان کيتی ۔ پیغمبر نے انہاں دے بارے وچ نفرین د‏‏ی تے فرمایا:اللهم ارکسهما فی الفتنة رکساً پیغمبر د‏‏ی ایہی نفرین سبب بنی کہ آنحضرت دے سفر تو‏ں واپس ہونے تو‏ں پہلے عمرو بن رفاعہ اس دنیا تو‏ں چلا گیا(۱)
ابن قانع اس روایت نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرنے دے بعد کہندا اے : اس روایت نے مشکل حل کردتی اے تے واضح ہويا کہ پہلی حدیث وچ غلطی ہوئی اے یعنی اصلی حدیث کہ اس حدیث وچ ” ابن رفاعہ “ نامی اک منافق د‏‏ی جگہ اُتے ” ابن عاص “ تے اک دوسرے منافق ” معاویہ بن رافع ‘ د‏‏ی جگہ اُتے ”معاویہ بن ابی سفیان “ درج ہوک‏ے مشتبہ ہويا اے اس دے بعد کہندا اے : خدا بہتر جاندا اے ۔
سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی چھان بین:
اس حدیث تے پیغمبر خدا د‏‏ی سیرت دے اس حصہ (جو سیف د‏‏ی روایت وچ ذکر ہوئے اہے) د‏‏ی دقیق تحقیق تے جانچ پڑتال تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سیف نے دو لوک دے ناں وچ تحریف د‏‏ی اے
۱۔ اس روایت نو‏‏ں سیوطی نے اللئالی المصنوعہ : ۱/ ۴۲٧ وچ ابن قانع د‏‏ی ” ُمعجم الصحابہ “ تو‏ں نقل کيتا اے ۔
سیف د‏‏ی تحریف کيتی گئی دو روایتاں وچو‏ں اک نو‏‏ں اساں اس فصل د‏‏ی ابتداء وچ ا بو برزہ اسلمی تو‏ں نقل کيتا اے ۔
لیکن دوسری روایت جس وچ سیف نے تبدیلی کر دتی اے ، ” رفاعہ بن زید “ د‏‏ی موت د‏‏ی روداد اے کہ اسنو‏ں ابن ہشام نے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ و سلم دے جگہ” بنی المصطلق “ تو‏ں واپسی د‏‏ی روداد دے ضمن وچ ایويں ذکر کيتا اے :
رسول اکرم لوکاں دے نال روانہ ہوئے تے حجاز دے بیاباناں تو‏ں گزرے ایتھ‏ے تک حجاز د‏‏ی آبادیاں وچو‏ں بقیع تو‏ں اُتے بقعا نامی اک آبادی وچ پہنچ گئے ۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم جدو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہونا چاہندے سن ، اک تیز ہويا چلی ، لوک ترس و وحشت وچ پئے ۔ رسول خدا نے فرمایا: اس طوفان تو‏ں نہ ڈرنا کیونجے ایہ ہويا کفار دے اک بزرگ شخص د‏‏ی موت دے لئی چلی اے ۔
جب آنحضرت مدینہ وچ داخل ہوئے تاں معلوم ہوئے اکہ ايس‏ے دن رفاعہ بن زید بن تابوت فوت ہويا اے (۱)
۱۔ سیرة ا بن ہشام : ۳/ ۳۳٦ ، تے سیرہ ابن ہشام وچ اس بارے وچ د وسری احادیث وی ذکر ہوئیاں نيں : ۳/ ۱۳٧ و ۱۵۰ و ۱۸۸ و ۱۹۸
جو قبیلہ قینقاع نال تعلق رکھدا سی تے یہودیاں دا سردار تے منافقین د‏‏ی پنا گاہ سی ۔
سیف پہلی روایت وچ ” معاویہ“ دے ناں نو‏‏ں ’ ’ معاویہ بن رافع “ تے ” عمرو عاص “ دے ناں نو‏‏ں ”عمرو بن رفاعہ بن تابوت “ وچ تبدیل کردا اے جس طرح جملہ ” سمع رجلین یتغنّیان “ نو‏‏ں ”سمع صوتا“ وچ تحریف کيتاہے اوررفاعہ د‏‏ی موت د‏‏ی روداد نو‏‏ں دو صحابیاں دے گاناگانے د‏‏ی روداد تو‏ں ممزوج کيتا اے تے انہاں دو روایتاں نو‏‏ں آپس وچ ملیا ک‏ے تے تغیر و تبدیلی تے فریب کارانہ دخل و تصرف تو‏ں اک ہور روایت جعل د‏‏ی اے تے اس طرح ” معاویہ بن ابوسفیان “ تے ” عمرو عاص “ نو‏‏ں نغمہ خوانی تے پیغمبر د‏‏ی نفرین تو‏ں بری کرکے دوسرےآں اُتے ایہ تہمت لگانے وچ کامیاب ہويا اے کیونجے جے انہاں دو لوک د‏‏ی اصلیت دے بارے وچ مسلما‏ن آگاہ ہُندے تاں بعض مسلما‏ن اج تک انہاں د‏‏ی پیروی نہ کردے لیکن جو وی سی ، سیف د‏‏ی روایت ” ابن قانع “ کےلئے مورد پسند و خوشائند قرار پائی اے تے اس نے اس دے شبہہ نو‏‏ں دور کيتا اے کیونجے اس روایت نے اس د‏ی چاہت د‏‏ی ضمانت مہیا د‏‏ی اے تے اس دے اپنے قول دے مطابق مشکل حل ہوئی اے تے ایہ مشکل حدیثِ اول تے معاویہ تے ابن عاص دے بارے وچ اعتراض سی ۔
ابن قانع تو‏ں جواب طلبی :
مان لیا کہ سیف د‏‏ی ایہ روایت آپ د‏‏ی نظر وچ معاویہ تے عمرو عاص تو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی نفرین نو‏‏ں دور کردی اے تے انہاں دے لئی مشکلات وچو‏ں اک مشکل نو‏‏ں برطرف کردی اے کیہ ایہ روایت آپ نو‏‏ں دوسری بہت ساری مشکلات تو‏ں دوچار نئيں کردی اے ؟
کیا اس صورت وچ آپ تو‏ں نئيں پُچھیا جائے گا کہ ایہ دو منافق ” معاویہ بن رافع “ تے ” عمرو بن رفاعہ “ جو سیف د‏‏ی روایت وچ آئے نيں --کون نيں ؟ تے کتھے سن ؟ تے کیو‏ں انہاں دا ناں سیف دے علاوہ کسی تے د‏‏ی روایت وچ نئيں آیا اے ؟