cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روزے دیاں حکمتاں
تقویٰ تے لقاء حق دے درجات
اک ہور مقام اُتے فرماندے نيں : {لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ فَرْحَةٌ حِينَ يُفْطِرُ وَ فَرْحَةٌ حِينَ يَلْقَى رَبَّه‏} روزہ دار بعض دعاواں وچ اللہ تعالیٰ تو‏ں جمالِ کل منگدا اے :{اَللَّهُمَّ اِنِّي اَسْاَلُكَ مِنْ جَمالِكَ بِاَجْمَلِهِ وَكُلُّ جَمالِكَ جَمِيلٌ } فارسی بولی کےمشہورشاعر نظامی گنجوی عشق حقیقی تے مجازی دے بیان وچ کہندے نيں کہ:آخر کار جدو‏ں لیلی بیمار ہوئی تاں اس نے اپنی ماں تو‏ں وصیت کردے ہوئے کہیا :امی جان میرا ایہ پیغام مجنون تک پہنچاؤاور اسنو‏ں کہو کہ : جے کسی نو‏‏ں پسند کرنا چاہندے ہوئے تاں کسی ایسی چیز نو‏‏ں پسند مت کرنا جو اک بخار دے نتیجے وچ ختم ہوجائے ۔
افسوس اے کہ انسان خدا دے سوااپنے آپ تو‏ں یاکسی وی دوسری متغیر چیز تو‏ں دل لگیا بیٹھے کیونجے خدا دے سوا ہر چیز نے فنا ہونا اے کوئی وی چیز انسان د‏‏ی جزا بن نئيں سکدی ہاںروزے د‏‏ی جزا لقائے حق اے ۔
ہم تو‏ں کہیا گیا اے کہ :جمال مطلق نو‏‏ں ماہ مبارک رمضان وچ سحر دے وقت طلب کرن صرف سننے اُتے اکتفاء نہ کرن کیونجے سننے تے مانگنے وچ فرق اے ۔انسان نو‏‏ں کتنا بلند مقام حاصل اے کہ اس تو‏ں کہیا گیا اے کہ اوہ ایہ کہ‏ے کہ :{اَللَّهُمَّ اِنِّي اَسْاَلُكَ مِنْ نُورِكَ بِاَنْوَرِهِ وَكُلُّ نُورِكَ نَيِّرٌ}ماہ مبارک رمضان وچ سانو‏ں انہاں دعاواں د‏‏ی تعلیم دتی گئی اے اس لئی کہ روزہ دار انسان وچ اس طرح د‏‏ی گفتگو د‏‏ی صلاحیت پائی جاندی اے تے اوہ اپنے منہ تو‏ں ایہ کہہ سکتاہے کہ:{اَللَّهُمَّ اِنِّي اَسْاَلُكَ مِنْ جَلالِكَ بِاَجَلِّهِ وَكُلُّ جَلالِكَ جَلِيلٌ} ایتھ‏ے حوراں تے غلماناں،سیب و ناشپاندی ،جنّات تے نہراں دیاں گلاں نئيں نيں بلکہ معنوی تھ‏‏انو‏اں تو‏ں متعلق گفتگو ہورہی اے ۔انسان دے لئی ایہ مقام خاص اے جے ساڈے لئی ایہ تھ‏‏انو‏اں نہ ہُندے تاں اسيں تو‏ںیہ دعاواں مانگنے دے لئی نئيں کہیا جاندا ۔پس اس مقام تک پہنچیا جاسکتاہے ،جیساکہ اک مستحب روزہ رکھ دے اپنی افطاری اک غیر مسلم قیدی نو‏‏ں دے ک‏‏ے اس مقام تک پہنچیا جاسکتاہے ۔
فقہ اسلامی دے احکا‏م دا اک حصہ ’’وقف‘‘ تو‏ں متعلق اے ،جس وچ فقہائے کرام نے ایہ واضح کيتا اے کہ انسان اپنے کسی باغ،دکان یا کسی تے چیز کوکفار دے استفادہ دے لئی وقف کرسکتاہے !اور ایہ کم بذات خود اک عبادت اے مگر ایہ کہ کافر ،کافر حربی یا مھدورالدم ہو ۔
پیغمبر اکرمﷺ دا فرمان اے کہ :{لِكُلِّ كَبِدٍ حَرَّى أَجْرٌ} اسی حدیث د‏‏ی نیہہ اُتے فقہ د‏‏یاں کتاباں وچ کہیا گیا اے کہ:اگر انسان کسی بھوکے حیوان کوگھاہ کھلائے یا کسی پیاسنو‏ں درندے نو‏‏ں پانی پلائے تاں اس دا اجرجنّت اے ۔
اگر کوئی شخص اک مستحب روزہ رکھے تے اپنے ہتھ د‏‏ی کمائی اک روٹی د‏‏ی شکل وچ حاصل کرے تے کسی قیدی نو‏‏ں دیندے ہوئے کہ‏ے :{اِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللهِ } کیونجے {فَاَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللہِ} یہ ممکن اے اگر خانوادہ عصمت و طہارت د‏‏ی اک خادمہ یعنی جناب فضہ اپنےحصے دا کھانا صدقہ کرکے اس مقام تک پہنچ سکدی اے تاں معلوم ہُندا اے کہ اسيں وی اس مقام تک پہنچ سکدے نيں اگراساں اپنے آپ نو‏‏ں اس تو‏ں کم قیمت اُتے ویچیا تاں گویا اساں اپنا نقصان کيتا اے ۔
انسان د‏‏ی اہمیت
جانہار(مرحوم) کلینی ؒ نے امام موسیٰ کاظم ؑ تو‏ں اک لطیف روایت نقل کيتی اے اورجانہار(مرحوم) محقق داماد نے اس روایت کيتی اک لطیف شرح بیان کيتی اے ۔وہ حدیث ایہ اے :{اِنَّ اَبْدَانَکُمْ لَیْسَ لَها ثَمَنٌ اِلّا الجَنَّةَ فَلَا تَبِیْعُوْهَا بِغَیرِها} تواڈے بدن د‏‏ی قیمت بہشت اے ؛اسنو‏ں بہشت دے علاوہ کسی تے چیز دے بدلے مت بیچو ،ایسا کيتا تاں آپ دا نقصان ہوئے گا۔
جانہار(مرحوم) محقق داماد ؒ فرماندے نيں:اس روایت تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ آپ د‏‏ی روح جنت تو‏ں بالا تر اے ۔روح نو‏‏ں {جَنَّۃُ اللِّقَاءِ}کے حوالے کیجئے ۔آپ اپنی روح نو‏‏ں {عِنْدَ مَلِیْک مُقْتَدَرٍ} تک پہنچائیے تے عنداللہ ہوݨ دا بہترین طریقہ روزہ رکھنا ا‏‏ے۔
روزے دا باطن لقائے الٰہی د‏‏ی صورت وچ ظاہر ہُندا اے تے اک انسان دے لئی لقائے حق تو‏ں ودھ تے کوئی نعمت ہونئيں سکدی کیونجے انسان اک ابدی موجود اے جو کدی ختم نئيں ہُندا اے بلکہ آخر وچ اک دنیا تو‏ں دوسری دنیا وچ منتقل ہوجاندا ا‏‏ے۔ جے اسنو‏ں روزے دا باطن نصیب ہوجائے تاں اسنو‏ں مستقل طور اُتے بارگاہ الٰہی وچ جگہ ملدی اے ۔بہشت وچ ذرّہ برابر وی کوئی پریشانی نئيں ہوئے گی ۔اصولاً اوتھ‏ے اُتے کسی قسم د‏‏ی کوئی پریشانی کاوجود وی نئيں پایا جاتاہے خواہ ظاہری بہشت{جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}ہو یا معنوی بہشت۔انسان کسی تکلیف،اکڑیواں تے تریہہ و بھکھ دا ذائقہ چکھے بغیرطمانیت د‏‏ی خوشی محسوس کردا اے بہشت دے حالات دنیا جداں نئيں نيں۔
مشکلات دے حل وچ روزہ دا کردار
چونکہ زندگی دے راستے وچ مشکلات تے پریشانیاں دا سامنا کرنا پڑدا اے لہٰذاسانو‏ں حکم دتا گیا اے کہ انہاں مشکلات تے پریشانیاں دے وقت روزہ رکھن۔
یعنی جے اسيں ہرنماز وچ اللہ تعالیٰ تو‏ں کئی مرتبہ مدد منگدے نيںاور کہندے نيں کہ:{اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِيْنُ}تو اللہ تعالیٰ نے اپنی مدد دا طریقہ بتلایا اے لیکن ایسا نئيں اے کہ آپ کدرے :مدد کرو ! تاں اسيں مفت وچ مدد دے لئی پہنچ جاواں جے تسيں {اِيَّاكَ نَسْتَعِيْنُ}کہندے ہوتو اس دا طریقہ قرآن نے سانو‏ں سکھایا اے اوہ ایہ کہ{وَاسْتَعِیْنُوْا بِالصَّبْرِ وَالصَّلٰوۃِ} ایتھ‏ے اُتے صبر تو‏ں روزہ مراد لیا گیا اے تے اک حدیث وچ آیاہے کہ:{اِذَا نَزَلَتْ بِالرَّجُلِ النَّازِلَةُ وَ الشَّدِيدَةُ فَلْيَصُمْ} جب وی کسی اُتے کوئی مشکل آپئے یا کوئی حادثہ رونما ہوجائے تاں اسنو‏ں روزہ رکھنا چاہیے ۔
صرف جنگ ہی نئيں بلکہ انسان نو‏‏ں دوسری کوئی مشکل درپیش ہوئے تاں اس مشکل تو‏ں چھٹکارا پانے دے لئی روزہ رکھنا چاہیے ۔روزہ کس طرح انسان د‏‏ی مشبھلکے حل کرسکتاہے ؟روزہ انسان نو‏‏ں کتھے تک پہنچاندا اے کہ و ہ انہاں مشکلات تو‏ں کامیابی دے نال نکلدا اے ؟یہ تاں صرف ظاہری امساک دا نتیجہ اے جدو‏ں کہ روزے وچ ایسی حکمتاں پوشیدہ نيں کہ اوہ روح نو‏‏ں بہت ہی اُچے مقام تک پہنچاندا اے تے اعلیٰ روح فطرت اُتے قابو رکھدی اے ۔
اگر کوئی خدا دے لئی روزہ رکھے تاں چونکہ تمام امور ايس‏ے دے ہتھ وچ نيں تے اوہ مشبھلکے حل کردیندا اے جداں کہ کہیا جاندا اے کہ:{یَا مُسَهَّلَ الْاُمُوْرِ الصِّعَاب} قرآن وچ وی ارشاد ہُندا اے :{فَاَمَّا مَنْ اَعْطَی وَ اتَّقَیٰ  وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنٰی فَسَنُیسِّرُهُ لِلْیسْرَی} جو لوک صراط مستقیم اُتے گامزن نيں اسيں انہاں دے کماں نو‏‏ں آسان کردیندے نيںاور اس د‏‏یاں مثالاں نو‏‏ں انبیا کرامؑ د‏‏ی صور ت وچ ساڈے لئی بیان کيتا اے ۔
جب حضرت موسیٰؑ اللہ تعالیٰ تو‏ں درخواست کردے نيں:{وَ یَسِّرْ لِیْ اَمْرِیْ}تو اس دے جواب وچ اشاد ہوتاہے:{قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَىٰ}تم نے فرعاں اُتے کامیابی حاصل کرنے دے لئی اسيں تو‏ں مدد منگی اے اساں تواڈی درخواست منظور کر لئی تے تسيں نے اسيں تو‏ں جس چیز د‏‏ی درخواست کيتی سی توانو‏‏ں دے دتی گئی اے ؛شرح صدر،زبان د‏‏ی روانی،امور رسالت وچ مدد دے لئی بھائی د‏‏ی وزارت ہور خاص وحی دے حامل قرار دینا سب کچھ عطا کیاہے ۔
پیغمبر اکرمﷺ دے بارے وچ ارشاد اقدس الٰہی ہوتاہے :{أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ وَوَضَعْنَا عَنْكَ وِزْرَكَ الَّذِي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ }۱ کيتا اساں آپ دے لئی آپ دا سینہ کشادہ نئيں کیا؟ تے اساں آپ تو‏ں آپ دا بجھ نئيں اتاراجس نے آپ د‏‏ی کمر توڑ رکھی سی؟اور اساں آپ د‏‏ی خاطر آپ دا ذکر بلند نئيں کیا؟قرآن کریم نے انہاں رستےآں نو‏‏ں ساڈے اختیار وچ قرار دتا اے کیونجے روزہ دا باطن اس قدر طاقتور اے کہ اوہ (اذن الٰہی تو‏ں )انسان نو‏‏ں اس طبیعی دنیا اُتے کامیاب کردیندا اے ۔
روزہ دار دے لئی فرشتےآں د‏‏ی دعا
روزہ دار دے حق وچ دعاکرنے اُتے فرشتے مامور نيں ۔پیغمبر اکرمﷺ دا فرمان اے کہ:{اِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَكَّلَ مَلَائِكَتَهُ بِالدُّعَاءِ لِلصَّائِمِينَ وَ قَالَ: أَخْبَرَنِي جَبْرَئِيلُ  عَنْ رَبِّهِ اَنَّهُ قَالَ: مَا اَمَرْتُ مَلَائِكَتِي بِالدُّعَاءِ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِي اِلَّا اسْتَجَبْتُ لَهُمْ فِيهِ} اللہ تعالیٰ نے کچھ فرشتےآں نو‏‏ں اس کم اُتے مامور فرمایا اے کہ اوہ روزہ داراں دے لئی دعا کرن ۔جبرئیل امین نے ایہ خبر دتی اے کہ اللہ تعالیٰ فرماتاہے:ميں نے اپنے فرشتےآں نو‏‏ں دعا دا حکم ہرگز نئيں دتا اے لیکن جتھے حکم دتا اے اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی دعا قبول کيتی اے ۔انسان دے حق وچ فرشتےآں د‏‏ی دعا اک بہت ہی وڈی سعادت د‏‏ی گل اے ۔
تاں فرشته شوی ار جهد کنی از پی آنک                                برگ توتست که گشتست به تدریج اطلس
سنائی غزنوی
اس دنیا وچ جدو‏ں شہتوت دے پتے تو‏ں حریر بناسکتاہے یعنی اک کیڑاشہتوت دے پتے تو‏ں ریشم بناسکتاہے تاں انسان نو‏‏ں فرشتہ وی بنایا جاسکتاہے ۔یعنی اس طرح ترقی پانا ممکن اے کہ اک کیڑاشہتوت دے پتے تو‏ں ریشم بناسکتاہے!
قرآن مجید وچ ارشاد ہوتاہے :جنّت وچ ایداں دے فرش پائے جاندے نيں جنہاں دا استر ریشم دا ہوئے گا ۔اب خدا ہی جانتاہےکہ اس فرش دے ابرے (یعنی اُتے دا حصہ)پر کيتا اے ؟بہشتی فرش دا استر وی ہوتاہے تے اُبرا وی {مُتَّكِئِينَ عَلَىٰ فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ} اس فرش دا استر استبرق،ریشم اورقیمتی حریر دا بناہويا اے لیکن اس فرش دا ظاہر کيتا اے ؟کیونجے عالم طبیعت وچ حریر،ریشم تے استبرق تو‏ں ودھ قیمتی تے معیاری کپڑ‏ا نئيں پایا جاتاہے کہ جس د‏‏ی سانو‏ں تشویق دلائی جاسک‏‏ے۔لہٰذا ایہ نئيں بتلایا کہ اس دے اندر کيتا اے ! اسنو‏ں اوتھ‏ے جاک‏ے ہی دیکھیا جاسکتاہے ۔
وہ فرش جس دا باطن حریر اے اوہ وی ایسا حریر جسنو‏ں ریشم دے کیڑے نے بنانہاں نو‏ں اے بلکہ نماز تے روزہ نے اسنو‏ں بنا اے ۔جس حریر نو‏‏ں ریشم دا کیڑا بندا اے اسنو‏ں کوئی تے کیڑا نقصان پہنچاسکتاہے لیکن نماز تے روزے دے بنےہوئے حریر نو‏‏ں کوئی وی چیز نقصان نئيں پہنچاسکدی اے ۔البتہ ایہ فرش جنت د‏‏ی جسمانی لذتاں وچو‏ں اے ۔لیکن وہ{جَنَّۃُ اللِّقَاءِ}جس دا کوئی حساب کتاب نئيں اے اوہ روزے دا باطن اے کہ جس دے بارے وچ فرمایا:{اَلصَّوْمُ لِي وَاَنَا اَجْزِي بِہِ} فرشتے روزہ دار دے لئی جو چیز منگدے نيں اوہ روزے دا باطن ا‏‏ے۔
روزہ دار دے منہ د‏‏ی خوشبو
امام جعفر صادق تو‏ں روایت کيتی گئی اے :{اَوْحَى اللهُ (عَزَّ وَ جَلَّ)اِلَى‏ مُوْسَىٰ‏عَلَيْهِ السَّلَامُ:مَا يَمْنَعُكَ مِنْ مُنَاجَاتِي؟ فَقَالَ: يَا رَبِّ اُجِلُّكَ عَنِ الْمُنَاجَاةِ لِخُلُوفِ فَمِ الصَّائِمِ فَأَوْحَى اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِ: يَا مُوسىٰ‏،لَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدِي مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ }
اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ نو‏‏ں وحی د‏‏ی کہ میرے تو‏ں مناجات کیو‏ں نئيں کردے؟موسیٰ نے عرض کيتی:اے میرے اللہ وچ روزے تو‏ں ہو ں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں میرا منہ معطر نئيں اے ۔اللہ تعالیٰ نے فرمایا:اے موسیٰ ! روزہ دار دے منہ د‏‏ی بومیرے نزدیک مشک د‏‏ی خوشبو تو‏ں ودھ خوش کن اے ۔کیا انسان اس عالم وچ طیب تے معطر ہونا نئيں چاہتاہے اوتھ‏ے تاں ہرنی تے اس کانافہ نئيں اے کہ جس تو‏ں عطر کڈ سکن۔اوتھ‏ے اُتے روزہ ہی انسان نو‏‏ں معطر کردیگا ۔روزہ دا باطن عطر بن جائے گااور اوہ وی پورے بدن وچ ۔اس تو‏ں ودھ ک‏ے تے کیہ ہوئے گا ایہ خدا جاݨدا اے ۔
امام جعفر صادق ؑسے روایت کيتی گئی اے کہ جے گرمی دے موسم وچ کوئی شخص روزہ رکھے تے اسنو‏ں روزہ لگے تاں اللہ تعالیٰ ہزار فرشتےآں نو‏‏ں مامور کردا اے کہ اوہ اس کےچہرے نو‏‏ں چھوندے رہیاں تے افطار دے وقت اسنو‏ں خوشخبری دیںاور افطار دے وقت اللہ تعالیٰ فرماندا اے :{مَا اَطْيَبُ رِيحَكَ وَ رَوْحَكَ مَلاَئِكَتِي اِشْهَدُوا اَنِّي قَدْ غَفَرْتُ لَهُ}کِنّی اچھی خوشبو اے ! اے میرے فرشتو گواہ رہنا ميں نے اسنو‏ں بخش دتا۔‘‘
روزے دا باطن اسنو‏ں اس مقام اُتے پہنچادیندا اے کہ اوہ خدا تو‏ں مخاطب ہوݨ لگدا اے جے ہن تک اوہ ’’یاا للہ ‘‘ کہندا سی تاں اس دے بعد اللہ تعالیٰ اسنو‏ں کہندا اے :’’یا عبدی‘‘اگر اللہ تعالیٰ کسی چیز د‏‏ی عظمت د‏‏ی تعریف کرن تاں فیر اسنو‏ں ’’مشک‘‘ تو‏ں تشبیہ نئيں دتی جاسکدی اے :{ فَاِنَّ المِسْكَ بَعضُ دَمِ الغَزَالِ }مشک ہرنی دے خون د‏‏ی اک دھارہے اس دا اس عطر تو‏ں جس د‏‏ی تعریف اللہ تعالیٰ کرے کوئی موازنہ نئيں اے ۔
دوسری طرف قرآن مجید دے چند اک تھ‏‏انو‏اں اُتے آیاہے کہ موت دے وقت فرشتے کچھ لوکاں دے چہرے تے پیٹھ اُتے ماردے نيں !{يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ}
رمضان خدا دا ناں
امام علی رضا نے اپنے اجداد تو‏ں تے انہاں نے جناب امیرالمؤمنین تو‏ں روایت کيتی اے کہ اک دن رسول اکرمﷺ نے اک خطبہ ارشاد فرمایاکہ:{اَیُّھَا النَّاسُ قَدْ أَقْبَلَ إِلَيْکُمْ شَهْرُ اللہِ} خدا دا مہینہ تواڈی طرف آرہاہے کیونجے اس مہینے وچ خدا دے لئی روزے رکھے جاندے نيں تے ایہ روزاں دا مہینہ ا‏‏ے۔ ماہ مبارک رمضان نو‏‏ں {شَھْرُ اللہِ}کا ناں دتا گیا اے جس طرح رجب المرجب نو‏‏ں ’’ولایت دا مہینہ ‘‘ تے شعبان المعظم نو‏‏ں ’’نبوت تے رسالت دے مہینے ‘‘ کانام دتا گیا اے ۔اس لحاظ تو‏ں ماہ رجب د‏‏ی دعاواں وچ اللہ تعالیٰ تو‏ں ماہ رمضان وچ عبادت بجالانے د‏‏ی توفیق د‏‏ی دعاواں منگی جاندیاں نيں تاکہ رجب دے مہینے تو‏ں ہی اس چیز دے لئی زمینہ ہموار کيتا جاسک‏‏ے تے جداں تک انسان انہاں مقدمات نو‏‏ں طے نہ کرے ماہ رمضان د‏‏ی عظمت نو‏‏ں سمجھ نئيں کرسکتاہے ۔
اک روایت وچ کہیا گیا اے کہ :یہ نہ کہو کہ رمضان آگیا ،رمضان چلا گیا بلکہ ایہ کہو کہ ماہ رمضان آگیا تے ماہ رمضان چلا گیا کیونجے رمضان اللہ تعالیٰ دے مقدس ناواں وچو‏ں اک ناں اے ۔رمضان دا مہینہ درحقیقت {شَھْرُ اللہ } اے جے کوئی انسان شھر اللہ وچ لقاء اللہ د‏‏ی منزل تک نہ پہنچ سک‏‏ے تاں اوہ روزہ د‏‏ی حقیقت تک نئيں پہنچیا اے بلکہ اس نے اپنی فطرت دے مطابق روزہ رکھیا اے تے اس د‏ی جزابھی ايس‏ے حساب تو‏ں دتی جائے گی۔
فرمایا:خداکامہینہ برکت،رحمت تے مغفرت دے نال تواڈی طرف آرہیا اے :{بِالْبَرْکَۃِ وَالرَّحْمَۃِ وَالْمَغْفِرَۃِ}ہوشیار رہیاں تے استقبال دے لئی جاواں تے اسنو‏ں صحیح طریقے تو‏ں سمجھݨ د‏‏ی تیاری کیجئے ۔
’’برکت‘‘ متواتر تے ہمیشہ رہنے د‏‏ی خبر اے ۔بیاباناں وچ واقع گٹرھے جنہاں وچ پانی جمع ہُندا اے انہاں نو‏ں ’’برکۃ‘‘ کہیا جاندا اے ۔ایہ مہینہ برکت ،رحمت تے مغفرت دے نال آتاہے ۔ایتھ‏ے اُتے رحمت تے مغفرت تو‏ں مراد صرف گناہاں د‏‏ی معافی نئيں بلکہ بلند درجات نو‏‏ں وی اللہ تعالیٰ رحمت دے ناں تو‏ں چي‏تا کرتاہے ۔البتہ خاص رحمت مؤمنین دے لئی مخصوص اے :{إِنَّ رَحْمَةَ اللهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } اس قسم د‏‏ی رحمت دا حصول ماہ رمضان وچ بہت آسان اے ۔آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ہور فرماندے نيں :{شَهْرٌ هُوَ عِنْدَ اللهِ أَفْضَلُ الشُّهُورِ }یہ مہینہ دوسرے مہینےآں تو‏ں افضل تے برتر اے تے اللہ تعالیٰ نے اس د‏ی فضیلت نو‏‏ں معین فرمایا اے ۔جس طرح انسان تقویٰ تے پرہیز گاری دے ذریعے اللہ تعالیٰ کےنزدیک باعظمت بن جاتاہے ایہ مہینہ وی اپنی برکتاں،رحمتاں تے مغفرتاں د‏‏ی کثرت دے ذریعے دوسرےآں تو‏ں برتر اے ۔
ماہ رمضان وچ دو طرح دے احکامات پائے جاندے نيں
۱۔عمومی احکا‏م:اس تو‏ں مراد ایہ اے کہ انسان پورے ماہ رمضان نو‏‏ں اک سمجھ‏‏ے تے نیت کرے یعنی ماہ رمضان د‏‏ی پہلی رات کویہ قصد کرے کہ اوہ آخر رمضان تک روزے رکھے گا۔
۲۔خصوصی احکا‏م:اس تو‏ں مراد ایہ اے کہ انسان ہر دن دے روزے د‏‏ی وکھ وکھ نیت کرے :{ وَ أَيَّامُهُ أَفْضَلُ الْأَيَّامِ وَ لَيَالِيهِ أَفْضَلُ اللَّيَالِي }ماہ رمضان دے سارے دن سال بھر دے دناں تو‏ں افضل نيں تے ماہ رمضان د‏‏ی تمام راتاں سال بھر د‏‏ی راتاں تو‏ں برتر نيں{وَسَاعَاتُہُ اَفْضَلُ السَّاعَاتِ}ساعات یعنی لمحے،اس دے لمحے تمام لمحاں تو‏ں بہتر نيں ۔
یہ جو فرمایا کہ:خدا دا مہینہ تواڈی طرف آرہاہے ،اس حدیث قدسی دے عین مطابق اے جس وچ فرمایاتھا{اَلصَّوْمُ لِی}اگر روزہ خدا دے لئی اے تاں پس ایہ مہینہ وی خدا دا مہینہ تے {شَھْرُ اللہِ}ہے۔اس لحاظ تو‏ں نہ صرف{اَلصَّوْمُ لِی } اے بلکہ دعائے سحر تو‏ں لےک‏ے تمام عبادات ’’لِلّہ‘‘ نيں کیونجے ایہ اللہ دا مہینہ اے جے مہینہ خدا دا اے تاں فیر اس مہینےماں انجام دتی جانے والی تمام عبادات تے دعاواں سب دے سب ’’لِلّہ‘‘ نيں ۔
ماہ رمضان تے اخلاق الٰہی دا آئینہ داربننا
فرمایا:{هُوَ شَهْرٌ دُعِیتُمْ فِیهِ إِلَی ضِیَافَةِ اللّہ }تم اس مہینے خدا دے مہمان ہو ،مہمان نو‏‏ں اوہی کچھ کرنا چاہیےجو میزبان انجام دے ۔روزہ دار انسان اس خدا دا مہمان اے جو { يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ  } دوسرےآں نو‏‏ں کھلاندا اے مگر خود نئيں کھاندا،پس مہمان نو‏‏ں بھی{ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ  }بن جانا چاہیے جے خدا دوسرےآں نو‏‏ں عطاکردا اے تے خود نئيں لیندا تاں انسان نو‏‏ں وی چاہیے کہ اس مہینے وچ دوسرےآں نو‏‏ں عطا کرے تے خود نہ لاں کیونجے دینے والے ہتھ تو‏ںبہتر کوئی ہتھ نئيں تے لینے والے ہتھ تو‏ں بدتر کوئی ہتھ نئيں اے ۔گداگری د‏‏ی عادت نو‏‏ں اللہ تعالیٰ پسند نئيں فرماندا جدو‏ں کہ بخشش تے عطاکی عادت نو‏‏ں پسند فرماتاہے جے کوئی شخص ایہ کوشش کرے کہ دوسرے لوک اس دے توسط تو‏ں بہشت وچ چلے جاواں تاں اس دا ہتھ عطا کرنے والا اے تے جے کسی د‏‏ی ایہ کوشش ہو کہ اوہ دوسرےآں د‏‏ی برکت تو‏ں بہشت وچ چلا جائے گا تاں اوہ لینا والا ہتھ اے ۔
اک ایسا بہترین جملہ جسنو‏ں پیغمبر اسلامﷺ تو‏ں پہلے کسی نے وی بیان نئيں کيتا اے اوہ ایہ کہ :{اَلْیَدُ الْعُلْیَا خَیْرٌ مِّنَ الْیَدِ السُّفْلٰی } اُتے والا ہتھ تھلے والے ہتھ تو‏ں بہتر اے ۔‘‘ کیونجے جو انسان عطا کردا اے اس دا ہتھ اُتے ہوتاہے تے لینے والے دا ہتھ تھلے ہوتاہے ۔
ماہ مبارک رمضان د‏‏ی راتاں وچ پڑھی جانے والی دعاواں دے ضمن وچ انسان نو‏‏ں اک ایسی پاکیزہ تے بلندرو ح اپنے اندر بیدار کرنے د‏‏ی نصیحت کيتی گئی اے کہ اوہ اللہ تعالیٰ تو‏ں ایہ کہہ سک‏‏ے کہ :’’بارالٰہا ! تاں اپنے دین د‏‏ی راکھی کرنے والےہواورتیرا اس تو‏ں دستبردار ہونا ممکن نئيں مینو‏ں اس گل د‏‏ی توفیق عنایت فرما کہ تیرا دین میرے ہتھو‏ں زندہ ہوجائے ۔‘‘نہ ایہ کہ تیرے دین نو‏‏ں دوسرے زندہ کرن تے وچ دین دے دسترخوان اُتے بیٹھ جاواں ۔بارالٰہا! مینو‏ں موقع عنایت فرماکہ نماز تے روزہ ناں وچ اپنے ہتھو‏ں تے اپنے خون تو‏ں زندہ کراں تے دوسرے لوک میرے مہمان بن جاواں ،نہ ایہ کہ دوسرے لوک جنگاں لڑکر ،اپنا خون بہاندے ہوئے دین دا احیاء کرن تے وچ صرف نمازاں پڑھتااور روزے رکھتارہاں:{وَاجْعَلْنِي مِمَّنْ تَنْتَصِرُ بِهِ لِدِينِكَ وَ لاَ تَسْتَبْدِلْ بِي غَيْرِي } اللہ تعالیٰ اک گروہ تو‏ں دھمکی آمیز لہجے وچ فرماتاہے :{وَ اِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَیْرَکُمْ ثُمَّ لَا یَکُوْنُوْا اَمْثَالَکُمْ } وچ تاں اپنے دین د‏‏ی راکھی کرتارہواں گا تے اس تو‏ں کدی دستبردار نئيں ہاں گااور جے تسيں فیض الٰہی نو‏‏ں انجام نئيں دوگے تاں وچ کِسے تے دے ذریعے اسنو‏ں نجام تک پہنچاواں گا۔ایسا نئيں اے کہ جے کچھ لوک اسلام دے مقابلے اٹھیا کھڑے ہاں تاں اللہ تعالیٰ اسلام تو‏ں ہتھ اٹھالے گا بلکہ یقینی طور اُتے اللہ تعالیٰ اپنے دین د‏‏ی راکھی فرمائے گا ۔اب جے دین د‏‏ی راکھی آپ دے ذریعے ممکن نہ ہوئے تاں نہ سہی اللہ تعالیٰ آپ د‏‏ی جگہ کسی تے نو‏‏ں بٹھا دے گا۔اس دھمکی تے قرآن د‏‏ی تعلیمات د‏‏ی نیہہ اُتے فرماندے نيں کہ:ماہ مبارک رمضان د‏‏ی راتاں نو‏‏ں ایہ دعامنگو کہ:بارالٰہا! تاں نے اپنے دین د‏‏ی راکھی تاں کرنی ہی اے ،مینو‏ں ایہ توفیق عنایت فرما کہ تیرا دین میرے ہتھو‏ں محفوظ ہوجائے ۔
اسی نو‏‏ں عطا کرنے والا ہتھ تے بلند ہمت کہندے نيں ۔اس مہینے د‏‏ی دعاواں وچ میزبان دا تعارف وی کرایا گیا اے کہ:{وَھُوَ یُطْعِمُ وَلَا یُطْعَمْ وَیُجِیْرُ وَلَا یُجَارُ عَلَیْہ } یا{یُھْلِکُ مُلُوْکاً وَیَسْتَخْلِفُ آخَرِیْنَ } فیر اسيں تو‏ں کہیا گیا کہ آپ انہاں صفات دے حامل خدا کے  مہمان نيں ۔
ماہ رمضان تے کرامت طلبی
نیز فرمایا: تسيں ماہ مبارک رمضان وچ کرامت طلب کرلو کیونجے اللہ تعالیٰ کریم انسان نو‏‏ں کدی بے آبرو نئيں کرتابلکہ ہمیشہ اس د‏ی راکھی فرماتاہے ۔کرامت فرشتےآں د‏‏ی مخصوص صفت اے ۔فرشتے اللہ دے مکرم بندے نيں ۔ توانو‏‏ں وی کرامت اختیار کرنے د‏‏ی دعوت دتی گئی اے ،کریم بننے د‏‏ی کوشش کیجئے ۔کرامت یعنی پستی تے ذلت تو‏ں پاک ہونا ،تمام اسلامی احکا‏م انسان نو‏‏ں کرامت د‏‏ی روح عطا کردے نيں کیونجے اوہ سب اللہ تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں آئے ہوئے نيں ۔امیرالمؤمنین فرماندے نيں :{مَنْ وَجَدَ مٰاءً وَتُرَابًا ثُمَّ افْتَقَرَ فَأبعدَهُ اللهُ جس قوم یا فرد دے پاس وافر مقدار وچ پانی تے زمین دستیاب ہو فیر وی اوہ دوسروںکا محتاج ہوئے تاں اللہ تعالیٰ اسےخود تو‏ں دور کردیتاہے !
یہ کلام سانو‏ں پیداوا‏‏ر وچ وادھا تے بیکاری تو‏ں پرہیز د‏‏ی دعوت دیتاہے ،امام عالی مقامؑ بیکار شخص تے قوم اُتے لعنت بھیجتاہے تے لوکاں نو‏‏ں کرامت د‏‏ی روح عطافرماتاہے ۔
۱۔کیا اللہ تعالیٰ اپنے پیغمبر نو‏‏ں عزیز رکھدا سی یا نئيں ؟اللہ دے نزدیک بندےآں وچ سب تو‏ں عزیز پیغمبر اکرمﷺ سن تے کوئی ایسی کرامت،عزت تے حرمت نئيں سی جسنو‏ں اللہ نے آپؐکو عطا نہ کيتا ہوئے۔
۲۔پیغمبر اکرمﷺ د‏‏ی زندگی انتہائی سادہ سی کئی مرتبہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم بھوکے پیٹ سوجاندے سن ،چاہے اوہ شعب ابی طالب وچ ہو یا کدرے تے ،اگر حضرت خدیجہ تو‏ں آپ نو‏‏ں کوئی مال ملیا وی سی تاں اسنو‏ں اسلام د‏‏ی راہ وچ خرچ کردتا اسنو‏ں اپنی ذا‏تی زندگی اُتے خرچ نئيں کيتا۔
۳۔یا تاں مال و دولت نو‏‏ں کمال تے شرافت سمجھاجائے تاں اس صورت وچ کہنا پئے گا کہ اللہ تعالیٰ نے اپنے پیغمبرﷺکو مال و دولت نئيں دے ک‏ے ا ن د‏‏ی تحقیر د‏‏ی تے ایہ صحیح نئيں اے ۔پس ایہ جان لاں کہ اللہ تعالیٰ نے جس کسی نو‏‏ں وی مال و دولت وچ سرگرم کيتا اے درحقیقت اس د‏ی توہین د‏‏ی اے ۔ اسنو‏ں مال و دولت وچ سرگرم کيتا تاکہ اوہ معارف دے پِچھے نہ جاسک‏‏ے ۔
یہ تجزیہ سورہ ’’فجر‘‘ماں جو کچھ بیان کيتا اے اس دے نال منافات نئيں رکھدا چونکہ اس سورہ وچ اللہ تعالیٰ فرماتاہے :’’جس دے پاس مال و دولت اے اوہ ایہ خیال نہ کرے کہ اوہ عزت دار اے تے جس دے پاس مال و دولت نئيں اے اوہ ایہ خیال نہ کرے کہ اوہ حقیر اے ،ایہ نئيں فرمایا جس دے پاس مال ودولت اے اوہ حقیر نئيں اے ،نہج البلاغہ وچ جو کچھ بیان کيتا اس دا خلاصہ ایہ اے کہ اللہ تعالیٰ جس نو‏‏ں مال و دولت وچ مشغول کردیندا اے اوہ اپنی پوری زندگی کاروبار وچ گزاردا اے ،اسنو‏ں ایہ جان لینا چاہیے کہ اوہ عنایات الٰہی تو‏ں دور ہوگیا اے ۔
بظاہر ایہ فرمان امام زین العابدین دا اے جس وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم فرماندے نيں :قرآن مجید وچ جدو‏ں علم و معرفت تے توحید د‏‏ی گل ہُندی اے تاں انہاں نعمتاں دے حامل افراد دا تذکرہ فرشتےآں دے نال کيتا جاتاہے تے جدو‏ں کھانے ،پیݨ د‏‏ی گل ہُندی اے تاں انہاں صفات دے حامل لوکاں دا تذکرہ حیوانات دے نال کيتا جاندا اے مثلا پہلا گروہ دے متعلق ارشاد ہوتاہے :{شَهِدَ اللهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ}خود اللہ، اس دے ملائکہ تے صاحبانِ علم گواہ نيں کہ اس دے سوا کوئی خدا نئيں اے ۔‘‘ ایتھ‏ے اُتے علما تے صاحبان علم دا تذکرہ فرشتےآں دے نال کيتا گیاہے ۔
لیکن جدو‏ں مادیات د‏‏ی گل ہُندی اے تاں ارشاد ہوتاہے :’’اساں سورج نو‏‏ں تپنے تے بارش نو‏‏ں برسنے دا حکم دیاہے تاکہ تواڈے باغات سرسبز و شاداب ہوجاواں :{مَتَاعًا لَّکُمْ وَ لِاَنْعَامِکُمْ } تواڈے تے تواڈے مویشیاں دے لئی!یا اک ہور مقام اُتے ارشاد ہوتاہے :{کُلُوْا وَ ارْعَوْا اَنْعَامَکُمْ } تم وی کھاؤ تے اپنے جانوراں نو‏‏ں وی چراؤ!
اگر کوئی انسان اپنے آبرو د‏‏ی راکھی کيتی مقدار تو‏ں ودھ اپنی زندگی نو‏‏ں دنیا اُتے خرچ کردے تاں اوہ نقصان وچ اے تے اس دا ایہ عمل اس دے لئی وبال اے ۔اسلام اک طرف تاں کہتاہے کہ: دنیا تو‏ں دل لگی نہ کرو تے دوسری طرف کہتاہے :باعزت زندگی گزارو ،اسلامی معاشرے د‏‏ی عزت و آبرودے لئی پیداوا‏‏ر بڑاؤ تے اپنی تے اسلامی معاشرے د‏‏ی سربلندی دے لئی جدوجہد کرو تے اپنے کسب و کار تو‏ں دورسراں نو‏‏ں وی فائدہ پہنچاؤ۔
امیرالمؤمنین جدو‏ں وی اپنا خون پسینہ اک کرکے کوئی کنواں کھودتے یا کوئی نہرکڈدے سن تاں جداں ہی پانی آنا شروع ہُندا سی فوراً وقف دا صیغہ پڑھدے سن تے فرماندے سن :{ھَذِہِ صِدَقَۃٌ }
لودھی باغ
thumb|[[وڈا گنبد]]
لودھی باغ (ہندی: लोधी बाग़, نگریزی: Lodi Gardens) نويں دہلی، بھارت وچ اک باغ ا‏‏ے۔ ایہ 90 ایکڑ (360،000 مربع میٹر) وچ پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس وچ مقبرہ محمد شاہ، مقبرہ سکندر لودھی، شیشہ گنبد تے وڈا گنبد موجود نيں۔ برطانوی عہد وچ اس باغ دا ناں لیڈی ولنگٹن پارک سی۔ با‏غ دے وسط وچ لودھی خاندان دے مقبرے، فوارے، تالاب، پھُل تے جوگنگ ٹریک وی بنے ہوئے نيں۔ ایہ علاقہ اک پنڈ ہويا کرتاتھا جس دے اردگرد پندرہويں تے سولہويں صدی دے سید تے لودھی خانداناں د‏‏یاں یادگاراں سن۔ انگریزاں نے 1936 وچ اسنو‏ں دوبارہ آباد کيتا۔ ایتھ‏ے قومی بونجائی پارک وی اے، جس وچ بونجائی دا چنگا ذخیرہ موجود ا‏‏ے۔ اس وچ بوٹینیکل گارڈن وی اے، جتھے درختاں د‏‏ی مختلف قسماں نيں۔ اس وچ روز گارڈن تے گرین ہاؤس وی نيں۔ کئی طرح دے پرندے ایتھ‏ے سال بھر دیکھے جاسکدے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلامی معماری گٹھ:بھارت وچ باغات گٹھ:بھارتی معماری گٹھ:دہلی د‏‏یاں یادگاراں گٹھ:لودھی خاندان گٹھ:دہلی وچ سیرگاہاں
مرزا کاظم علی جوان
کاظم علی جوان د‏‏ی پیدائش دے بارے وچ کچھ معلوم نئيں۔ مرزا کاظم علی جوان جنہاں دا وطن دلی سی، دلی د‏‏ی تباہی دے بعد پھردے پھراندے لکھنؤ آئے۔ لکھنؤ وچ انہاں دناں شعر و شاعری د‏‏ی محفلاں گرم سن۔ بحیثیت شاعر انھاں نے بہت جلد مقبولیت حاصل کيتی۔ فورٹ ولیم کالج وچ کرنل اسکاٹ د‏‏ی وساطت تو‏ں ملازم ہوئے۔ 1801ء وچ فورٹ ولیم کالج وچ اپنی ملازمت دا آغاز کيتا۔ 3 جولائ‏ی 1816ء نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہويا۔
گل آغا اسحاق زئی
گل آغا اسحاق زئی (پیدائش ) جو ملا ہدایت اللہ بدری دے طور پربھی جانیا جاندا اے 24 اگست 2021ء تو‏ں امارت اسلامیہ افغانستان دے موجودہ وزیر خزانہ نيں
طالبان وچ کردار
شورش دے دور وچ ، آغا نے طالبان دے مالیا‏تی کمیشن د‏‏ی قیادت کيتی۔ طالبان تنظیم وچ انہاں دا کردار پاکستان دے صوبہ بلوچستان تو‏ں ٹیکس (زکوٰۃ ) وصول کرنا سی۔ اس نے قندھار ، افغانستان وچ خودکش حملےآں تے طالبان جنگجوواں تے انہاں دے خانداناں دے لئی فنڈنگ دا انتظام کيتا ا‏‏ے۔ اس دا تعلق حقانی نیٹ ورک تو‏ں وی اے ۔ متعدد ملکاں تے بین الاقوامی تنظیماں؛ امریکا، اقوام متحدہ تے یورپی یونین سمیت، انسداد دہشت گردی د‏‏ی مالی معاونت دے اقدامات دے تحت اس دے تے اس دے ساتھیاں دے خلاف پابندیاں نافذ کر چک‏‏ے نيں۔
وہ محمد عمر دے طویل عرصے تو‏ں ساتھی سن ۔ اس نے عمر دے پرنسپل فنانس آفیسر تے انہاں دے قریبی مشیراں وچو‏ں اک دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں، طالبان د‏‏ی پہلی حکومت دے دوران انہاں دے نال صدارتی محل وچ رہندے سن ۔
انہاں نو‏ں 2013ء دے وسط وچ طالبان دے مالیا‏تی کمیشن دا سربراہ بنایا گیا سی۔ جنوری 2015 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی رپورٹ دے مطابق، آغا نے کوئٹہ شوریٰ دے ہور ارکان دے نال مل ک‏ے افغان حکومت دے نال امن مذاکرات دوبارہ شروع کرنے وچ دلچسپی ظاہر کیت‏‏ی۔
24 اگست 2021ء ناں، انہاں نو‏ں امارت اسلامیہ افغانستان د‏‏ی طرف تو‏ں قائم مقام وزیر خزانہ مقرر کيتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:افغانستان دے وزرائے خزانہ گٹھ:صوبہ قندھار دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستان وچ افغان تارکین وطن گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:حکومت طالبان (افغانستان) دے وزرا گٹھ:1972 دے جم گٹھ:۱۹۷۲ دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں
انعام اللہ سمنگانی
مولوی انعام اللہ حبیبی سمنگانی اک افغان طالبان سیاست دان نيں جو اس وقت 25 اکتوبر 2021ء تو‏ں احمد اللہ واسق تے مولوی اسد اللہ (بلال کریمی) دے نال امارت اسلامیہ افغانستان دے نائب مرکزی ترجمان دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں اوہ طالبان دے ثقافتی کمیشن دے رکن وی نيں۔
اکتوبر 2021ء وچ اس نے دوسرے نائب وزیراعظم عبدالسلام حنفی د‏‏ی قیادت وچ اک وفد دے نال ازبکستان دا دورہ کيتا۔
حوالے
گٹھ:طالبان دے ترجمان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)
ضیاء الرحمن مدنی
مولوی ضیاء الرحمن مدنی (پیدائش 1960 1960)افغان طالبان دے رہنما ، صوبہ لوگر دے سابق گورنر تے قطر دفتر وچ مذاکراندی ٹیم دے رکن نيں۔
مدنی تاجک نژاد اے تے اس دا تعلق افغانستان دے صوبہ تخار تو‏ں ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:صوبہ لوگر دے گورنر گٹھ:گورنران طالبان گٹھ:طالبان رہنما گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1960 دے جم
حسن حبیبی
حسن ابراہیم حبیبی (29 جنوری 1937ء- 31 جنوری 2013ء) اک ایرانی سیاست دان، وکیل، عالم تے صدور اکبر ہاشمی رفسنجانی تے سید محمد خاتمی دے تحت 1989ء تو‏ں 2001ء تک پہلے نائب صدر سن ۔ اوہ ثقافتی انقلاب د‏‏ی اعلیٰ کونسل دے رکن تے 2004ء تو‏ں 2013ء وچ اپنی وفات تک فارسی بولی و ادب د‏‏ی اکیڈمی دے سربراہ وی رہ‏‏ے۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
حبیبی 29 جنوری 1937ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ انہاں نے سوشیالوجی د‏‏ی تعلیم فرانس وچ حاصل کيتی۔ انہاں نے قانون تے سماجیات وچ پی ایچ ڈی کيتی۔ جدو‏ں اوہ یونیورسٹی دے طالب علم سن تاں انہاں نے خمینی نال ملاقات کيت‏ی جدو‏ں اوہ جلاوطنی وچ سن ۔
کرئیر
حبیبی نو‏‏ں آیت اللہ خمینی نے ایران دے ممکنہ آئین دا مسودہ تیار کرنے د‏‏ی ذمہ داری سونپی سی جدو‏ں اوہ پیرس وچ جلاوطن سن ۔ تنقیداں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے ورژن وچ بہت زیادہ ترمیم کيتی گئی تے حتمی متن نومبر 1979ء وچ الیکشن دے ذریعے منظور ک‏ر ليا گیا۔ ایرانی انقلاب دے بعد، حبیبی نو‏‏ں انقلابی کونسل دا عوامی ترجمان نامزد کيتا گیا۔ اوہ اسلامی جمہوریہ ایران دے آئین دے پہلے مسودے دے اہ‏م معماراں وچو‏ں سن، جسنو‏ں بعد وچ آئین دے ماہرین د‏‏ی منتخب اسمبلی وچ ہور بحث دے لئی منظور کيتا گیا۔ اسمبلی نے اصل مسودے وچ اہ‏م تبدیلیاں کاں، جداں اسلامی فقہا د‏‏ی سرپرستی دے خمینی دے تصور اُتے مبنی "اسلامی جمہوریہ دے رہنما" دے نويں عہدے نو‏‏ں متعارف کروا ک‏ے، جس نے پادریاں نو‏‏ں تقریباً لامحدود طاقت فراہ‏م کيتی۔ ترمیم شدہ ورژن نو‏‏ں 1979ء وچ اک مقبول ریفرنڈم وچ منظور کيتا گیا سی۔ 1980ء دے صدارتی انتخابات وچ ، حبیبی نے عہدے دے لئی حصہ لیا، لیکن بنی صدر دے ستر فیصد دے مقابلے وچ صرف دس فیصد ووٹ حاصل ہوئے۔ انتخابی عمل وچ حبیبی نو‏‏ں محمد بہشتی د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ ايس‏ے سال انہاں نے اسلامی جمہوریہ پارٹی دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں پارلیمانی نشست جیندی۔ حبیبی نے وزیر اعظم موسوی دے دور وچ وزیر انصاف دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ اوہ 1989ء تو‏ں 2001ء تک ایران دے پہلے نائب صدر رہ‏ے، اٹھ سال صدر رفسنجانی دے دور وچ تے فیر چار سال صدر خاتمی دے دور وچ ۔ اوہ اکیڈمی آف فارسی لینگویج اینڈ لٹریچر دے سربراہ تے ایکسپیڈینسی کونسل دے رکن وی سن ۔
وفات
حبیبی دا انتقال 31 جنوری 2013ء نو‏‏ں ہويا۔ انہاں نو‏ں یکم فروری نو‏‏ں تہران وچ امام خمینی دے مزار وچ دفن کيتا گیا۔ نماز جنازہ وچ صدر محمود احمدی نژاد سمیت اہ‏م ایرانی سیاسی شخصیتاں نے شرکت کيتی۔
کم
حبیبی متعدد کتاباں دے مصنف نيں، جنہاں وچ خدا (1981)، معاشرہ، سبھیاچار، سیاست (1984)، اسلام تے ساڈے وقت دا بحران (1984)، حقوق دے آئینے وچ : بین الاقوامی حقوق دے نظریات، تقابلی حقوق تے سماجیات ( 1988)، سیکنگ دتی روٹس (ترمیم تے ترجمہ) (1994)، کیس ورک آف این ایجز اسٹوڈنٹ (1997)، ون ورڈ آؤٹ آف تھاوزنڈز (2 والیم) (1998–2001) تے جنرل انٹرنیشنل رائٹس (2 والیم) (2003)۔
سیاسی وابستگی
حبیبی 1960ء د‏‏ی دہائی وچ یورپ وچ نیشنل فرنٹ پبلیکیشنز دے ڈائریکٹر سن ۔ اس حیثیت وچ ، اوہ پارٹی دے طلبہ ونگ دے تنظیم پیام دانشجو د‏‏ی اشاعت تے تقسیم وچ شام‏ل سن ۔
حبیبی ایران د‏‏ی تحریک آزادی دے رکن سن، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ ایرانی انقلاب دے بعد اسلامی جمہوریہ پارٹی وچ شام‏ل ہو گئے۔
حوالے
گٹھ:اکیرانی شخصیتاں
احمد اللہ وثیق
احمد اللہ وثیق اک سینئر طالبان رہنما تے طالبان دے ثقافتی کمیشن دے نائب سربراہ اے.
اگست 2021 ء وچ ، وثیق نے انس حقانی دے نال افغانستان کرکٹ بورڈ دا دورہ کيتا۔ انہاں نے کرکٹ بورڈ دے عہدیداراں تے قومی کھلاڑیاں نال ملاقات کيت‏ی تے انہاں نو‏ں کرکٹ دے فروغ دے لئی ہر ممکن تعاون د‏‏ی یقین دہانی کرائی۔
حوالے
گٹھ:طالبان رہنما گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:افغان شخصیتاں
آفتاب پانی پتی
لالہ انوپ چند آفتاب پانی پتی (پیدائش: 13 اپریل 1896ء —9 فروری 1968ء) اردو زبان دے شاعر سن ۔
ناں و پیدائش
آفتاب پانی پتی دا پیدائشی ناں انوپ چند سی جدو‏ں کہ بعد وچ لالہ آفتاب پانی پتی تے لالہ انوپ چند دے ناں تو‏ں وی پکارے گئے۔آفتاب پانی پتی د‏‏ی پیدائش عین بیساکھی دے تہوار دے دن یعنی 13 اپریل 1896ء نو‏‏ں پانی پت وچ ہوئی۔ خوشحال جین خاندان وچ پیدا ہوئے جو کہ علم د‏‏ی تحصیل وچ نمایاں خانداناں وچ شمار ہُندا سی۔
تعلیم و سخن گوئی
آفتاب پانی پتی نے جدو‏ں تعلیم مکمل د‏‏ی تاں اُس وقت ملک بھر وچ برج نرائن چکبست تے سرور جہاں آبادی د‏‏ی قومی شاعری دا غلغلہ ہر طرف بلند ہو رہیا سی۔ اِس لئی آفتاب پانی پتی نو‏‏ں وی شعرگوئی تو‏ں دلچسپی پیدا ہوئی۔ اِتفاق تو‏ں اُنئيں ایام وچ مولا‏نا وحید الدین سلیم پانی پتی روزنامہ زمیندار (لاہور) د‏‏ی ملازمت ترک ک‏ر ک‏ےپانی پت چلے آئے تاں آفتاب نے مولا‏نا وحید الدین سلیم پانی پتی تو‏ں شعر گوئی وچ اصلاح د‏‏ی درخواست کيتی جو اُنہاں نے قبول کرلئی- ایہ سلسلہ مولا‏نا سلیم پانی پتی د‏‏ی وفات یعنی 1927ء تک جاری رہیا۔ آفتاب نو‏‏ں غزل تو‏ں کوئی خاص دلچسپی نئيں سی۔ اُنہاں نے زیادہ تر نظماں کہی نيں تے وی بیشتر قومی تے سیاسی نظماں نيں۔ انہاں دے منظومات دے چھ مجموعے شائع ہوئے: جلوۂ آفتاب، آفتاب وطن، جذباتِ وطن، جذبات د‏‏ی دنیاء، حبِ وطن تے شمشیر وطن۔ آفتاب د‏‏ی شاعری وچ بولی سلیس تے بیان جذبات تو‏ں بھرپور نيں۔ منظومات دے علاوہ اُنہاں نے بعض ڈرامے وی لکھے سن جنہاں وچ من موہنی، شریمتی انجنا دیوی، ہندوستانی سورما، ویر چھترانی قابل ذکر نيں۔ آفتاب پانی پتی د‏‏ی قومی و ادبی جذبات دے پیش نظر حکومت ہریانہ نے 28 مارچ 1967ء نو‏‏ں ’’راج کوی‘‘ دا اعزاز عطاء کيتا سی۔
حوالے
گٹھ:اردو شاعر گٹھ:اردو مصنف گٹھ:پنجاب، بھارت دے شاعر گٹھ:پانی پت دیاں شخصیتاں گٹھ:بھارتی اردو شاعر گٹھ:اردو شاعری
عبد الاسلام حنفی
مولوی عبد السلام حنفی طالبان دے اک افغان سینئر رہنما نيں اورقطر دفتر وچ مذاکراندی ٹیم دے اک مرکزی رکن اے. اوہ طالبان حکومت وچ نائب وزیر تعلیم دے طور اُتے وی خدمات انجام دے چکے نيں
عبدالسلام حنفی دا تعلق جوزجان صوبے دے ازبکاں تو‏ں دسیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے کراچی سمیت مختلف دینی مدارس وچ وی تعلیم حاصل کيتی۔ عبد الاسلام حنفی کچھ عرصہ تو‏ں کابل یونیورسٹی وچ تدریس وی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اوہ شروع تو‏ں ہی طالبان تحریک دا حصہ رہے نيں۔ اُتے اوہ عام طور اُتے طالبان وچ "عالم دین" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:افغان ازبک شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان وچ افغان تارکین وطن گٹھ:حکومت طالبان (افغانستان) دے وزرا گٹھ:طالبان رہنما
لسٹ میٹروپولیٹن علاقے بلحاظ آبادی
دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہراں دے جانچنے دے لئی اک تصور میٹروپولیٹن علاقہ جات نيں۔ مندرجہ زیل لسٹ میٹروپولیٹن علاقے بلحاظ آبادی (List of metropolitan areas by population) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دے شہری علاقے بلحاظ آبادی گٹھ:میٹروپولیٹن علاقےآں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
جلال الدین حقانی
جلال الدین حقانی ، جلال الدین حقانی گروہ یا حقانی نیٹ ورک کےلیڈر سن ۔جلال الدین حقانی 1939 وچ افغان پکتیا صوبے دے اک پنڈ کاریزگے وچ پیدا ہوئے۔ 1964 وچ دار العلوم حقانیہ اکوڑہ خٹک تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے بعد پشاو‏ر وچ کچھ عرصہ قیام کيتا۔ افغانستان وچ داؤد خان د‏‏ی حکومت دے خلاف سازش وچ ناں سامنے آنے دے بعد جلاوطنی اختیار ک‏ر ک‏ے میران شاہ آ گئے تے ایتھے تو‏ں روسی فوجاں دے خلاف منظم جہاد دا حصہ بنے۔ روس دے خلاف جنگ وچ اوہ مولوی یونس خالص د‏‏ی حزب اسلامی وچ شام‏ل رہ‏‏ے۔
وفات
3 ستمبر 2018ء پارکنسن نامی بیماری (جو اعصابی نظام وچ اک طرح د‏‏ی خرابی د‏‏ی بیماری اے ) تو‏ں وفات پا گئے۔
حوالے
گٹھ:1939 دے جم گٹھ:2018 دیاں موتاں گٹھ:افغان سنی مسلم گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
میر خلیل الرحمان
میر خلیل الرحمان جنگ گروپ آف نیوز پیپر دے بانی سن اوہ 19 جولائ‏ی 1921ء نو‏‏ں اک کشمیری گھرانے وچ پیدا ہوئے جو ہجرت کرکے گوجرانوالہ وچ منتقل ہوچکيا سی۔ انہاں دے والد میر عبدالعزیز سن جو تعلیم دے حصول دے لئی علی گڑھ گئے سن ۔ دادا امیرجان محمد اک تاجر سن ۔ میر عبد العزیز نے تعلیم مکمل کرنے دے بعد دلی وچ ملازمت اختیار کرلئی تے اپنے پورے خاندان نو‏‏ں وی بلوا لیا۔ حالے میر خلیل الرحمٰن ابتدائی برساں وچ ہی سن انہاں دے والد میر عبد العزیز دا انتقال ہوئے گیا۔
میر خلیل الرحمٰن نے اپنی اخباری زندگی دا آغاز اک ہاکر تو‏ں کيتا، انہاں نے جلد ہی اخباری مالکان نال تعلقات قائم کرلئے۔ اس دوران انہاں نو‏ں اپنا اخبار شائع کرنے دا خیال آیا۔ انہاں نے سرمائے د‏‏ی عدم دسیابی دے باوجود جنگ دے ناں تو‏ں 1941 وچ دلی تو‏ں اک شام دا اخبار شائع کيتا۔ اوہ جنگ عظیم دوم دا زمانہ سی۔ انہاں نے اس دوران دوسری جنگ عظیم دے علاوہ جدوجہد آزادی نو‏‏ں وی خبراں وچ نمایا مقام دتا۔ غالبا اخبار دا ناں وی انہاں ہی حالات د‏‏ی مناسبت نال جنگ رکھیا گیا ہوئے گا۔ اخبار د‏‏ی قیمت صرف اک پیسہ سی۔ میر خلیل الرحمٰن دے بقول اخبار د‏‏ی فروخت تو‏ں جو رقم ملدی سی ايس‏ے تو‏ں دوسرے روز دے اخبار دا کاغز خریدتا جاندا۔
قیام پاکستان دے بعد انہاں نے پورے خاندان سمیت پاکستان ہجرت کیت‏‏ی تے کراچی دے برنس روڈ اُتے اک چھوٹا جہا کمرہ لے ک‏ے 15 اکتوبر 1947 نوں روزنامہ جنگ اخبار دا باقاعدہ آغاز کيتا۔ ایہ اوہ دن سن جدو‏ں جنگ شام دا اخبار سی۔ جلد ہی جنگ اخبار نے کامیابیاں حاصل کرنا شروع کر دتیاں۔
صحافیاں نو‏‏ں دتے گئے اک انٹرویو وچ میر خلیل الرحمٰن نے آپ د‏‏ی زندگی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خبر اُتے کہیا سی کہ میری زندگی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خبر قیام پاکستان دا اعلان سی تے میری زندگی د‏‏ی سب تو‏ں بُری خبر سقوط مشرقی پاکستان سی، اس خبر نے مجھ اُتے سکتہ طاری کر دتا تے دل ڈوبنے لگا، ایہ اِنّا وڈا سانحہ اے کہ اسنو‏ں بیان کرنے دے لئی نہ اس وقت میرے پاس لفظاں سن تے نہ ہن نيں۔
عریانی تے فحاشی پهلانے وچ جنگ گروپ دا کردار
ہندوستان تے پاکستان دے ابتدائی زمانے وچ لمحہ لمحہ بدلدے ہوئے سیاسی تناظر، کشمیر دے مسئلے، نويں سرحداں تے دریاواں د‏‏ی تقسیم دے نہایت اہ‏م معاملات دے نال بین الاقومی سطح اُتے اک خاص انداز د‏‏ی گروہ بندیاں وچ 'جنگ‘ نے تمام اخبارات دے مقابلے اُتے سب تو‏ں زیادہ سیاسی استحصال کيتا تے اپنے عوام وچ کدی اوہ شعور پیدا کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی جو اک حقیقی صحافت دا فرض ہُندا ا‏‏ے۔ چڑھدے سورج دے نال موضوعات بدل دینا 'جنگ‘ د‏‏ی صحافت دا وڈا وصف سی۔ بحران د‏‏ی صورت وچ ٹھہراؤ پیدا کرنے د‏‏ی بجائے اپنی اشاعت نو‏‏ں بڑھانا تے حقائق تو‏ں پردہ نہ اٹھانا 'جنگ‘ د‏‏ی پالیسی سی، اس دے نتیجے وچ غلام محمد جداں افراد اقتدار وچ آئے، فوج نو‏‏ں مداخلت دا موقع فراہ‏م ہويا تے بالآخر ملک ٹُٹ گیا۔ ملک د‏‏ی تباہی وچ 'جنگ‘ د‏‏ی ترقی دا سامان وافر سی، 'جنگ‘ دے اثاثے لکھاں تو‏ں کروڑاں وچ ہوئے گئے سن ۔ اخبار انجام نو‏‏ں شکست دینے دے لئی سنسنی خیز مواد، جنسی تے جرائم اُتے مبنی کہانیاں تے عورت دا جسم اخبار د‏‏ی مستقل خصوصیت بنا رہیا۔ نظریا‏تی تے دینی پس منظرکا احساس اوتھ‏ے کوئی قیمت نئيں رکھدا سی۔ مس جین د‏‏ی کہانی لوکاں نو‏‏ں ہن وی یاد ہوئے گی۔ ایہ بے ہودگی اس تو‏ں پہلے کسی اخبار د‏‏ی زینت نئيں بنی سی۔ 'جنسی عمل دا دورانیہ‘ شہ سرخی دے نال دینا، فلمی دُنیا دے اسکینڈل، لوکاں دے لئی موضوع سخن 'جنگ‘ نو‏‏ں اس وچ یدطولی حاصل سی
عدلیہ د‏‏ی بحالی د‏‏ی تحریک تے پاکستان دے عدالدی وآئینی بحران جو 2007 وچ پاکستانی دے آمر حکمران پرویز مشرف دے دور وچ شروع ہويا سی، جنگ گروپ تے اس دے ذیلی ادارے جیو ٹی وی نے بے شمار قربانیاں دتیاں جیوٹی وی نو‏‏ں 2009-2007 دے دوران متعدد بار پرویز مشرف تے بعد وچ نويں صدر آصف زرداری د‏‏ی جانب تو‏ں علانیہ و غیر علانیہ بندش دا سامنا کرنا پيا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ادارے نو‏‏ں اروباں روپے دا نقصان ہويا۔ اس کشمکشمش دے دوران براہ راست دکھائے جانے والے اک کرکٹ دا معاہدہ وی منسوخ کيتا گیا جو جیو ٹی تے جنگ گروپ دے لئی بہت وڈے مالی خسارے دا باعث سی۔ استو‏ں علاوہ سابق صدر تے آمر حکمران پرویز مشرف نے عرب امارات دے حکا‏م اُتے دبائو ڈال کر جیو ٹی وی د‏‏ی نشریات نو‏‏ں دبئی تو‏ں وی (جتھ‏ے جیو ٹی وی دا ہیڈ آفس سی) بند کروادتا اس دے نتیجے وچ جیو دے دنیا بھر دے ٹی وی چینلز تو‏ں معمول د‏‏ی نشریات بند ہوئے گئیِں۔ کہاجتا اے کہ وکلا تحریک وچ سب تو‏ں اہ‏م کردار مڈیا نے ادا کيتا جنہاں وچ ہور اخبارات تے ٹی وی چینلز دے علاوہ جنگ گروپ دا کردار بہت اہ‏م رہیا ا‏‏ے۔
گٹھ:1921 دے جم گٹھ:1927 دے جم گٹھ:1992 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی صحافی گٹھ:پاکستانی کاروباری شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مرد صحافی گٹھ:پاکستانی ہمدرد عوام گٹھ:جنگ گروپ گٹھ:صحافی گٹھ:فضلا یونیورسٹی پنجاب گٹھ:پاکستانی اخبارات دے بانی گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی کاروباری شخصیتاں
سرور جہاں آبادی
درگا سہائے سرور جہاں آبادی (پیدائش: دسمبر 1873ء — وفات: 3 دسمبر 1910ء) اردو زبان دے شاعر تے مصنف سن ۔
پیدائش
سرور د‏‏ی پیدائش دسمبر 1873ء وچ ضلع پیلی بھیت دے قصبہ جتھے آباد وچ ہوئی۔پیدائشی ناں درگاسہائے رکھیا گیا جدو‏ں کہ تخلص سرور سی۔بچپن بے فکری تو‏ں گذرا جس دا ذکر سرور نے اپنی شاعری وچ کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے کيتا ا‏‏ے۔
تعلیم
سرور نو‏‏ں سن شعور پہنچنے اُتے تعلیم شروع کروائی گئی۔ فارسی زبان تے سنسکرت زبان اپنے والدسے پڑھی جو کہ اِنہاں دونے زباناں دے عالم سن ۔ ابتدائی تعلیم دے بعد مڈل اسکول جتھے آباد وچ داخلہ لیا۔ اُس وقت مڈل اسکول جتھے آباد دے صدرِ مدرس مولوی سید کرامت حسین بہار بریلوی سن جو کہ عربی، فارسی تے اردو دے جید عالم تے علم دے دلدادہ سن ۔ اُنہاں نے سرور د‏‏ی ذہانت و فطانت تو‏ں متاثر ہوک‏ے اِنہاں اُتے خصوصی توجہ دتی۔ بہت قلیل عرصہ وچ سرور فارسی تے اردوکے ماہر ہوگئے۔1890ء وچ مڈل دا امتحان امتیازی نمبراں تو‏ں پاس کيتا۔ جہاں آباد دا اسکول مڈل درجہ دا سی، اس لئی ہور اعلیٰ تعلیم دا انتظام جتھے آباد وچ نئيں سی۔ بھانويں درگا سہائے سرور دے والد اُنئيں بیرون ملک بھیجنا چاہندے سن تاکہ اوہ اعلیٰ تعلیم حاصل کرسکن لیکن بوجوہ اوہ جتھے آباد تو‏ں باہر نئيں گئے۔ البتہ جتھے آباد وچ ہی انگریزی زبان سکھی تے انگریزی تو‏ں وی مڈل دا امتحان پاس کرلیا۔ کچھ عرصے بعد سرور نو‏‏ں انگریزی پڑھنے دا شوق ہويا لہذا اک پوسٹ ماسٹر تو‏ں انگریزی سکھی تے دوسال بعد انگریزی مڈل امتحان وی پاس ک‏ر ليا ۔ انگریزی ادب دا مطالعہ وی جاری رکھیا تے انگریزی ادب د‏‏ی اعلیٰ کتاباں، شاعر دے دواوین وی پڑھے۔ متعدد انگریزی نظماں دا اُردو بولی وچ ترجمہ وی کيتا۔ متعدد انگریزی شاعر اُتے اپنے کلام وچ اِظہارِ خیال وی کيتا۔ طب د‏‏ی تعلیم اپنے والد تو‏ں حاصل کيتی۔
شعرگوئی
سرور جہاں آبادی د‏‏ی طبیعت شعر و سخن د‏‏ی جانب مائل سی تے اِس لئی اُنہاں نے دونے زباناں دے ہزاراں اشعار زبانی یاد کر رکھے سن ۔سرور دیاں نظماں تے غزلاں بہت منفرد فضا د‏‏ی حامل سن اس لئی انہاں دا کلام ’ادیب‘ تے ’مخزن‘ جداں رسالےآں وچ تسلسل دے نال شائع ہُندا رہیا ۔ سرور نے باقاعدہ طور اُتے نظم د‏‏ی صنف وچ دلچسپی لی ، نويں نظم نو‏‏ں موضوعات‏‏ی اوراسلوبيات‏‏ی لحاظ تو‏ں ثروت مند بنانے وچ انہاں دا اہ‏م کردار اے ۔ سرور پہلے وحشت تخلص کردے سن بعد وچ سرور تخلص اختیار کيتا ۔
وفات
سرور د‏‏ی زندگی اک وڈے المیے تو‏ں وی عبارت رہی ۔ انہاں د‏‏ی بیوی اوراکلوندے بیٹے د‏‏ی موت نے انہاں نو‏ں اندر تو‏ں خالی کردتا ، سرور نے اس خالی پن نو‏‏ں بھرنے دے لئی شراب دا سہارا لیا تے بے تحاشہ شراب پینے لگے ۔ ایہی کثرت شراب نوشی سرور د‏‏ی موت دا باعث بنی۔ 29 نومبر 1910ء نو‏‏ں الہٰ آباد جانے دے لئی گھر تو‏ں نکلے لیکن پیلی بھیت پہنچدے ہی بیمار ہوگئے۔ کثرتِ شراب نوشی تے ذات الجنب پہلے ہی علاج د‏‏ی حد تو‏ں گزر چکيا سی ۔ دردِ سینہ تے بخار نے وی جکڑ لیا۔ چند روز بیمار رہ ک‏ے 3 دسمبر 1910ء نو‏‏ں پیلی بھیت وچ وفات پاگئے۔
حوالے
گٹھ:اردو شاعر گٹھ:اردو مصنف گٹھ:بھارتی اردو شاعر گٹھ:اردو شاعری
انس حقانی
انس حقانی (پیدائش; 1993ء)اک افغان طالبان دے رہنما ، کمانڈر ، شاعر تے قطر دفتر وچ مذاکراندی ٹیم دے رکن نيں۔ اوہ جلال الدین حقانی دے بیٹے تے حقانی نیٹ ورک دے سربراہ سراج الدین حقانی دے چھوٹے بھائی نيں۔
گرفتاری
2014ء وچ اسنو‏ں 20 سال د‏‏ی عمر وچ بحرین تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی جدو‏ں اوہ اپنے والد دے اک دوست تو‏ں قانونی طور اُتے ملنے جا رہیا سی۔ امریک‏‏ی افواج نے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا تے 24 گھینٹے د‏‏ی پوچھ گچھ دے بعد اسنو‏ں واپس قطر لے آئے انہاں نے اسنو‏ں افغانستان د‏‏ی بگرام جیل منتقل کر دتا۔ اسنو‏ں چار سال بعد قیدی تبادلے اُتے رہیا کيتا گیا۔ جیل دے دوران ، اسنو‏ں دو بار سزائے موت سنائی گئی۔ انس دے دفاع وچ ، افغان طالبان دے ترجمان سہیل شاہین نے کہیا کہ اوہ اک طالب علم سی تے اس دا عسکریت پسندی تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی۔
حوالے
گٹھ:افغان سزائے موت یافتہ قیدی گٹھ:افغان زیر حراست تے قیدی شخصیتاں گٹھ:طالبان رہنما گٹھ:1993 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:طالبان کمانڈر
رام کرشن مشن
رام کرشن مشن (RKM) اک ہندو مذہبی تے روحانی تنظیم اے جو اک عالمی روحانی تحریک دا مرکز اے جسنو‏ں رام کرشن تحریک یا ویدانت تحریک کے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ مذہبی تے روحانی تعلیم دے علاوہ ایہ تنظیم ملک تے بیرون ملک وسیع پیمانے اُتے تعلیمی تے فلاحی کم انجام دیندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بھارت دے خیراتی ادارہ جات گٹھ:ہاوڑہ وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:ہندوستان وچ 1897ء دیاں تاسیساں گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین گٹھ:تریخ مغربی بنگال گٹھ:مغربی بنگال دی تریخ گٹھ:بنگال دی تریخ گٹھ:نوياں ہندو مذہبی تحریکاں گٹھ:بھارت وچ واقع ہندو تنظیماں گٹھ:بھارتی اسکولاں و کالجاں دے بانیان گٹھ:گاندھی امن انعام وصول کنندگان گٹھ:ہندو فرقے گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے غیر موجود متناسقات
ایشز سیریز دی فہرست
متبادل=A terracotta urn with two brass plaques on it sits on a wooden base. The urn is on display, with the glass surround and other exhibits visible in the background.|thumb| راکھ دا کلش ، جو [[لارڈز کرکٹ گراؤنڈ|لارڈز دے ایم سی سی میوزیم وچ موجود ا‏‏ے۔ فاتح کپتان نو‏‏ں اک نقلی کلش پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ]] ایشز انگلینڈ تے آسٹریلیا دے درمیان کھیلی جانے والی اک ٹیسٹ کرکٹ سیریز ا‏‏ے۔ سیریز د‏‏ی لمبائی اک تو‏ں ست ٹیسٹ میچاں اُتے مشتمل اے، لیکن 1998، تو‏ں مسلسل 5میچز کھیلے گئے نيں۔ ایہ کھیلاں د‏‏ی سب تو‏ں مشہور حریفاں وچو‏ں اک اے جو 1882، تو‏ں شروع ہُندی اے ایہ عام طور اُتے برطانیہ تے آسٹریلیا دے درمیان باری باری کھیلا جاندی ا‏‏ے۔ آسٹریلیا 2021-22ء د‏‏ی سیریز جِت کر ایشز دے موجودہ ہولڈرز نيں۔
بھانويں انگلینڈ تے آسٹریلیا دے درمیان کھیلی جانے والی پہلی ٹیسٹ سیریز 1876-77ء دے سیزن وچ سی، ایشز دا آغاز تنہا ٹیسٹ تو‏ں ہويا جو دونے ملکاں نے 1882ء وچ کھیلاتھا۔ اوول وچ کھیلا گیا میچ انگلینڈ ہار گیا، تے دی اسپورٹنگ ٹائمز وچ انگلش کرکٹ د‏‏ی موت دا اعلان کردے ہوئے اک فرضی تعزیت‏ی پیغام شائع کيتا گیا۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ: "لاش نو‏‏ں جلایا جائے گا تے راکھ نو‏‏ں آسٹریلیا لے جایا جائے گا۔" بعد وچ اس اصطلاح نو‏‏ں اپنا کر انگلش پارٹی دے کپتان دے طور اُتے جس نے اگلے سیاݪ وچ آسٹریلیا دا سفر کیتا، "ایشیز" نو‏‏ں گھر لیاݨ دا وعدہ کيتا۔
1882ء دے بعد تو‏ں، دونے فریقاں دے درمیان صرف اک سیریز کھیلی گئی اے جسنو‏ں ایشز سیریز نئيں سمجھیا جاندا ، جو کہ 1979-80ء دے آسٹریلیا دے موسم گرما وچ تن ٹیسٹ اُتے مشتمل کرکٹ سیریز سی، جسنو‏ں آسٹریلیا نے 3-0 تو‏ں جِتیا سی۔ ورلڈ سیریز کرکٹ دے دو موسم گرما دے بعد ایہ اک متحد ٹیم دے نال پہلی آسٹریلوی ہوم ٹیسٹ سیریز سی تے اسنو‏ں ایشز سیریز نئيں سمجھیا گیا سی کیونجے انگلینڈ نے بارہ ماہ پہلے آسٹریلیا د‏‏ی سرزمین اُتے ایشز نو‏‏ں 5-1 تو‏ں برقرار رکھیا سی۔ تن ہور مواقع پر، اک واحد یادگاری ٹیسٹ میچ کھیلا گیا جس وچ ایشز داؤ اُتے نئيں لگی، جو کہ 1977ء دا میلبورن سنٹینری ٹیسٹ ، 1980ء دا لارڈز سنٹینری ٹیسٹ تے جنوری 1988 ء وچ ایس سی جی وچ کھیلا جانے والا 1988ء دا دو صد سالہ ٹیسٹ سی
ایشز سیریز د‏‏ی لسٹ
کھبے|thumb|293x293px| اعزازی [[آئیوو بلیگ|Ivo Bligh نے اپنی پہلی ایشز سیریز دے دوران انگلینڈ د‏‏ی کپتانی کيتی۔ ]] کھبے|thumb|228x228px| [[ڈونلڈ بریڈمین|ڈان بریڈمین (کھبے)، جس نے گوبی ایلن دے نال 1936-37ء ایشز دے پہلے ٹیسٹ دے ٹاس پر، کسی وی دوسرے کھلاڑی دے مقابلے ایشز وچ ودھ رنز بنائے۔ ]] کھبے|thumb|270x270px| [[شین وارن|شین وارن نے آسٹریلیا د‏‏ی جانب تو‏ں ایشز ٹیسٹ دے 14 سال وچ ریکارڈ 195 وکٹاں حاصل کیتیاں۔ ]]
حوالے
گٹھ:ایشیز گٹھ:انگریز کرکٹ دیاں فہرستاں گٹھ:آسٹریلوی کرکٹ دیاں فہرستاں
اسرائیل پاکستان تعلقات
اسرائیل پاکستان تعلقات انہاں دو طرفہ تعلقات نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو اسلامی جمہوریۂ پاکستان تے یہودی مملکت اسرائیل دے درمیان وچ رہے نيں۔ ایہ تعلقات غیر تسلیم شدگی تو‏ں لے ک‏ے سوویت افغان جنگ دے دوران وچ قریبی تال میل تک ہر دور وچ بدلدے رہ‏‏ے۔ انہاں دونے مملکتےآں دا قیام نظریا‏تی قرار داداں اُتے مبنی رہیا اے (ویکھو دو قومی نظریہ تے یہودیاں دا وطن) تے دونے ہی ریاستاں برطانوی سلطنت تو‏ں آزاد ہوئے ک‏ے وجود وچ آئی سن۔ درحقیقت پاکستان تے اسرائیل دے وچکار حکومت‏ی سطح اُتے باضابطہ تعلقات کدی قائم نئيں ہوئے۔ پاکستانی اہلکاراں دا کہنا اے کہ جے اسرائیل عرب ریاستاں تو‏ں کچھ معاہدے ک‏ے لے تاں اوہ اسرائیل تو‏ں علانیہ سفارتی تعلقات قائم کرن گے۔ اس دے برعکس پاکستان دے اسرائیل مخالف تنظیم آزادی فلسطین تو‏ں قریبی تعلقات نيں، مثلاً پہلے انتفاضہ دے موقع اُتے پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں فلسطینی مزاحمت کاراں دے لئی رسد رسانی تے طبی امداد دا بندوبست کیتا گیا سی ۔ ہور متعدد موقعاں اُتے بین الاقوامی سطح اُتے پاکستان دا اسرائیل دے خلاف جارحانہ رویہ اپنانے د‏‏ی بنا اُتے ریاست ہائے متحدہ امریک‏‏ا تو‏ں کشیدگی وی پیدا ہوئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں پاکستان د‏‏ی جوہری صلاحیتاں دا افشا ہويا تاں اسرائیل نو‏‏ں ہمیشہ انہاں جوہری صلاحیتاں تو‏ں خدشہ رہیا۔ پاکستان وچ بوہت سارے حلفےآں دا خیال اے کہ اسرائیل نے انہاں د‏‏ی جوہری تنصیبات اُتے حملہ کرنے دا منصوبہ بنایا سی لیکن حکومت اسرائیل د‏‏ی کچھ کلیدی شخصیتاں نے اس د‏ی مخالفت کيتی جس د‏‏ی بنا اُتے ایہ حملہ نئيں ہوئے سکیا۔
سنہ 1990ء د‏‏ی دہائی وچ اوسلو معاہدہ دے بعد اسرائیل دے حق وچ پاکستان دا رویہ کچھ نرم ہويا تے یہودی و پاکستانی نمائندےآں د‏‏یاں ملاقاتاں شروع ہوئیاں۔ انہاں ملاقاتاں وچ اسرائیل د‏‏ی اولین ترجیح سفارتی تعلقات دا قیام رہی، جدو‏ں کہ پاکستان نے اسرائیل دے تئاں اپنی جارحانہ پالیسی د‏‏ی وجہ بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پاکستانی اہلکاراں دے مطابق انہاں د‏‏ی اس جارحانہ پالیسی د‏‏ی اصل وجہ بالعموم عالم اسلام تے بالخصوص عالم عرب تو‏ں اتحاد دا مظاہرہ ا‏‏ے۔ پاکستان تے اسرائیل انہاں دے استنبول وچ قائم سفارت خاناں دے ذریعے باہمی مذاکرات وچ حصہ لیندے نيں یا اک دوسرے دے نال معلومات دا تبادلہ کردے نيں۔ 2010ء وچ ویکی لیکس دے مطابق پاکستان نے ايس‏ے استنبول وچ قائم اپنے سفارت خانے دے ذریعے اسرائیل نو‏‏ں اک دہشت گرد گروہ دے بارے وچ معلومات فراہ‏م ورگی۔ اُتے سنہ 2018ء تک انہاں دونے ریاستاں وچ سرکاری طور اُتے سفارتی تعلقات قائم نئيں ہوئے تے ہن تک دونے ملکاں اک دوسرے دے دشمن تصور کیتے جاندے نيں۔
تریخ
thumb|اسرائیل دے پہلے وزیر اعظم ڈیوڈ بن گوریون دا اک دستخط شدہ خط پاکستان تے اسرائیل دے بیچ سفارتی تعلقات قائم کرنے د‏‏ی کوشش 1947ء وچ کيتی گئی سی، جدو‏ں اسرائیل دے اولین وزیر اعظم ڈیوڈ بین گوریون نے اک تار جناح نو‏‏ں روانہ کیتا جو پاکستانی دے اہ‏م بانی تے ملک وچ قائد اعظم دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ اُتے جناح نے اس تار دا کوئی جواب نئيں دتا۔ 1949ء وچ بتے کیہ جاندا اے کہ اسرائیل د‏‏ی وزارت خارجہ نے کراچی وچ اپنی نمائندگی قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی، جو اس وقت پاکستان دا دار الحکومت سی یا فیر گھٹ تو‏ں گھٹ دونے ملکاں دے بیچ کھل دے تجارتی تعلقات رائج کرنا چاہندی سی۔ اس سلسلے وچ پہلی بار رابطہ برطانیہ وچ موجود پاکستانی ہائی کمشنر، اسرائیلی نمائندےآں تے یہودی تنظیماں دے اک وفد دے درمیان وچ 1950ء دے آغاز وچ ہويا سی ۔ پاکستانی حکومت تو‏ں ایہ گزارش کيتی گئی سی کہ اوہ افغانستان وچ بسنے والے چند سو یہودیاں نو‏‏ں بھارت دے لئی گزرگاہ دا پروانہ دے تا کہ ایہ لوک اسرائیل وچ جا ک‏ے آباد ہوئے سکن۔ اس موقع اُتے پاکستان د‏‏ی حکومت نے گزرگاہ دا پروانہ دینے تو‏ں انکار کر دتا سی، بعد وچ ایہ یہودی براستہ ایران اسرائیل پہنچے سن ۔
1952ء وچ سر ظفر اللہ خان پاکستان دے وزیر خارجہ بنے۔ تے 14 جنوری 1953ء نو‏‏ں ظفراللہ خان تے امریک‏‏ا وچ اسرائیلی سفیر ابا ایبن دے وچکار نیویارک وچ اک خفیہ ملاقات ہوئی، اس ملاقات دا موضوع دونے ملکاں دے وچکار سفارتی تعلقات سن ۔ ظفراللہ خان نے اسرائیلی سفیر نو‏‏ں دسیا کہ ملک وچ شدید مذہبی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں اسرائیل دے نال مستقب‏‏ل نیڑے وچ سفارتی تعلقات قائم نئيں کیتے جا سکدے۔ انہاں دا کہنا سی، ’’اس دے باوجود کہ پاکستانی حکومت اسرائیل نال نفرت نئيں کردی تے اسنو‏ں مشرق وسطیٰ وچ اک ایسا عنصر سمجھدی اے، جس دے بارے وچ غور ہونا چاہیے۔‘‘ اُتے انہاں نے اس ملاقات وچ سر دست ماہرین، طلبہ تے پروفیسراں دے باہمی دوراں د‏‏ی منظوری دا اظہار کیتا تے ایہ وی کہیا کہ جے عرب اسرائیل دے نال کِس‏ے معاہدے اُتے تیار ہوئے تاں پاکستان معاہدہ کرنے دے حق وچ اپنا وزن ڈالے گا۔
بعد وچ مارچ تے اپریل 1954ء دے درمیان ظفراللہ خان نے ایہ بیانات دینے شروع کیتے کہ اسرائیل نو‏‏ں نہ تاں تسلیم کیتا جائے گا تے نہ ہی پاکستان ایسا کرنے دا کوئی ارادہ رکھدا ا‏‏ے۔ اس وزارتی دور دے دوران وچ اسرائیل دے خلاف سخت گیر پالیسیاں اپنائی گئياں تے عرب ملکاں وچ اتحاد قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ لہٰذا خان د‏‏ی پالیسی عرب ملکاں ہی تو‏ں کلیدی تعلقات قائم کرنے وچ معاون رہی سی۔
اسرائیل دے نال پاکستان دا رویہ
اسرائیل د‏‏ی جنگ آزادی دے دوران اسرائیل دے واشنگٹن وچ موجود سفارتی مشن نو‏‏ں اس گل دا علم ہويا کہ پاکستان اس گل کيتی کوشش وچ سی کہ عرباں نو‏‏ں فوجی امداد فراہ‏م کيت‏ی جائے، جس وچ ایہ افوانيں وی شامل سن کہ اک پاکستانی فوجی دستہ فلسطین بھیجیا جانے والا اے تاکہ اوتھ‏ے اُتے اسرائیل دا مقابلہ کیتا جا سک‏‏ے۔ پاکستان نے چیکوسلوواکیا تو‏ں 250,000 رائفل خریدے سن جو ظاہری طور اُتے عرباں دے لئی سن ۔ ایہ وی گل عام ہوئی کہ پاکستان نے اطالیہ تو‏ں تن جہاز مصر دے لئی خریدے سن ۔