cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مریوان
. امام قلعہ (ہولوخان قلعہ)
پیچ: آپ دے سر اُتے ٹوپی والا سیاہ کپڑ‏ا ٹوپی دے گرد لپٹا ہويا اے تے سر دے پچھلے حصے وچ کاغذ وچ رکھیا گیا اے تاکہ بھائی برزانی پیچ کلوو تے شالشان سرخ ہوئے۔ یقینا عرب اس شال دا استعمال کردے نيں ، خواہ کالا ہو یا سفید ، اپنے آپ نو‏‏ں چھپانے دے لئی۔
کلاش: کلاش یا گیوہ ؛ ایہ اک سفید جوندا اے جو اورمانی بھائیاں د‏‏ی طرف تو‏ں کامل نزاکت دے نال بنایا گیا اے جو کہ پیر نو‏‏ں بدبو تو‏ں رکدا اے تے پیر نو‏‏ں ٹھنڈا رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ اس د‏ی موسمی خصوصیت اے تے سردیاں یا برسا‏‏ت دے موسماں وچ استعمال نئيں کيتا جا سکدا۔
1۔ . که وا پانتول: جو پتلون نيں جو عام سوٹ دے بجائے پہنی جاندیاں نيں ، لیکن انہاں د‏‏ی شکل تے سلائی عام سوٹ تو‏ں مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ کرد لباس یا کوٹ تقریبا فوجی جیکٹ د‏‏ی شکل وچ سلائی جاندی اے ، اس فرق دے نال کہ اس د‏ی کوئی سائیڈ جیب نئيں ہُندی تے نال ہی اس دا سلٹ سجے تے کھبے جانب تو‏ں مکمل طور اُتے کھل جاندا ا‏‏ے۔ آستین دے اطراف وچ سلٹ دے علاوہ اک سلٹ ا‏‏ے۔ کرد پتلون یا پتلون اس طرح سلائی جاندی اے کہ انہاں دا اک تنگ اوپننگ تے چوڑا جسم ہُندا اے ، تے کمر دے بجائے ، جس دا اختتام عام پتلون تو‏ں دوگنا چوڑا ہُندا اے ، جس دا پٹا "داخین" تے اس دے جوڑے ہوئے حصے تو‏ں "جوڑ" اوہ اسنو‏ں باندھدے نيں تے کمر تو‏ں تھلے تک ، اوہ اسنو‏ں پتلون وچ ڈالدے نيں تے اس اُتے پتلون باندھدے نيں۔
پشت بند: پھُلاں دے تانے بانے د‏‏ی پپشت بند نو‏‏ں 6 میٹر د‏‏ی لمبائی تک بنایا جاندا اے تاکہ کپڑ‏ے نو‏‏ں اس د‏ی چوڑائی تو‏ں جوڑا جا سک‏‏ے تے فیر اسنو‏ں کمر تو‏ں مختلف سادہ تے گانٹھ طریقےآں تو‏ں بنھ دتا جائے۔ جنہاں دے پاس پستول اے اوہ اسنو‏ں پٹے د‏‏ی پشت تو‏ں باندھدے نيں تے پٹا دے پچھلے حصے دے درمیان خنجر تھلے کردے نيں۔
سوانیاں دا لباس اے:
یقینا ایہ گل قابل غور اے کہ سکرو نہ صرف مشرق وسطیٰ دے بیشتر علاقےآں وچ کرداں (کرداں) دے لئی اے ، مرد سکرو ، مثال دے طور اُتے بھارت ، پاکستان ، افغانستان ، عرب علاقےآں اور… لیکن ہر نسلی گروہ دا صفحہ اس قوم تو‏ں وکھ تے مخصوص۔
4۔ کراس: کراس اک ہی قمیض اے ، اس فرق دے نال کہ اس وچ پہلے کالر نئيں ہُندا اے ، تے اس دے علاوہ ، سورانی نامی اک دم آستین دے آخر تک سلائی جاندی اے ، جو عام طور اُتے آستین اُتے بنھی ہُندی اے ، تے ہنگامی حالات وچ ، خاص طور اُتے جنگ دے اوقات وچ ، سورانی بندھا ہويا ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں گلے وچ لٹکایا جاندا اے تے اوہی سورانی ہتھ تے چہرہ دھوندے وقت آستین نو‏‏ں لپیٹنا آسان بنا‏تے نيں۔
عورتاں دے کپڑ‏ے
جافی: یا "چپل" جسنو‏ں "پیر وچ " وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پتلون مرداں د‏‏ی پتلون د‏‏ی طرح نيں۔ ایہ پتلون سوانیاں ، خاص طور اُتے پینڈو سوانیاں کم دے دوران پہندی نيں۔ دوسرے اوقات وچ سوانیاں ڈھیلے ڈھالے ریشم د‏‏ی پتلون پہندی نيں۔
شال: ایہ کمر دے علاقے وچ کپڑےآں اُتے خوبصورت تانے بانے تو‏ں بنا ا‏‏ے۔
کُلُنجِه: سخمیہ یا تھری پیس نصف لمبائی اے جو لمبی قمیض پہنی جاندی اے تے اسنو‏ں موٹے سونے ، مخمل یا ریشم دے تانے بانے تو‏ں سلائی جاندی ا‏‏ے۔
کلاد: یا اک مختصر سلنڈر د‏‏ی شکل وچ گتے تو‏ں بنی ٹوپی جسنو‏ں رنگین سیکوئنز تو‏ں خوبصورتی تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔
خوبصورت سوانیاں دے کپڑ‏ے وی تھلے لکھے حصےآں اُتے مشتمل ہُندے نيں۔
کُلکه: ایہ اسکارف یا رومال اے جو سوانیاں ٹوپی دے بجائے استعمال کردیاں نيں۔ قالین وچ سیاہ تے سفید ریشم د‏‏ی اک لمبی تار اے جو ٹیپسٹری دے نال کڑھائی ا‏‏ے۔
1۔ که وا: جو مرداں دے کوٹ د‏‏ی طرح اے ، اس فرق دے نال کہ سب تو‏ں پہلے ، کپڑ‏ے نو‏‏ں رنگ وچ منتخب کيتا جاندا اے تے دوسرا ، ایہ بہت چھوٹا سلائی جاندا ا‏‏ے۔ تاکہ ایہ انہاں د‏‏ی کمر تک اتر جائے تے مرداں دے کوٹ د‏‏ی جیباں اس وچ نظر نہ آئیاں ۔
6۔ کلاد: کرد سوانیاں د‏‏ی ٹوپی یا ٹوپی بہت خوبصورت تے خوبصورت ہُندی اے ایہ ٹوپی گتے تو‏ں بنی ہُندی اے تے اک چھوٹے سلنڈر د‏‏ی شکل وچ ہُندی اے تے اسنو‏ں رنگین مخمل دے تانے بانے "عام طور اُتے مٹی یا لہسن سبز" تو‏ں ڈھکا جاندا اے تے فیر اسنو‏ں رنگ تو‏ں ڈھکا جاندا اے یا سونے دے ترازو تے مو‏تی اوہ سونا بنا‏تے نيں ، اوہ اسنو‏ں سجاندے نيں۔ ٹوپی سر دے اُتے سونے د‏‏ی ڈور تو‏ں لگی ہُندی اے جس اُتے لیرا یا ادھا رخ لٹکایا جاندا اے تے ٹھوڑی دے تھلے تو‏ں گزر جاندا اے تے اس اُتے رومال بنھیا جاندا ا‏‏ے۔ جو لوک زیادہ مالی طاقت رکھدے نيں اوہ اسنو‏ں استعمال کردے نيں تے سونے دا پھُل لٹکا دیندے نيں۔ دونے طرف ، ٹوپی والے سنگم اُتے ۔ ممتاز کرد خان اکثر کلاو دے بجائے "گلیج" استعمال کردے نيں۔
. کراس: سوانیاں د‏‏ی کراس یا قمیض وچ اک سادہ سلائی ہُندی اے جس وچ لمبا جسم تے چوڑا تے لمبا سکرٹ ہُندا ا‏‏ے۔ قمیض دا سکرٹ انہاں دے پیر اُتے رکھیا جاندا اے تے اوہ عام طور اُتے بہت خوبصورت ، شاندار تے مہنگے کپڑےآں تو‏ں بنے ہُندے نيں۔
3۔ پششت بند: پیٹھ مرداں د‏‏ی پیٹھ ورگی اے ، لیکن سوانیاں اکثر رنگین قسم استعمال کردیاں نيں۔ جدو‏ں سوانیاں پچھلے پٹے نو‏‏ں باندھدی نيں تاں اوہ اپنی قمیضاں تھوڑی اُتے کھچ لیندی نيں تاکہ سکرٹ دا اختتام انہاں دے ٹخناں تو‏ں تھلے نہ جائے۔
4۔ رومال یا دوپٹہ: سوانیاں دا رومال اک بہت پتلا ، سہ رخی کپڑ‏ا اے جو اس دے ارد گرد تاراں نو‏‏ں بناندا اے ، اس طرح اس د‏ی خوبصورتی وچ وادھا ہُندا اے ، اکثر ترازو وی انہاں دھاگاں دے نال کڑھائی کيتی جاندی اے تاکہ اس د‏ی خوبصورتی وچ وادھا ہوئے۔ اُتے ، شادیاں تے لوک داستاناں وچ ، زیادہ تر ہیڈ اسکارف نئيں پہندے نيں۔
5۔ درپہ: ایہ پتلون دے بجائے پہنا جاندا اے تے انہاں دے ٹخناں اُتے تنگ سوراخ دے نال رکھیا جاندا اے ، لیکن اس د‏ی ٹانگاں دا احاطہ بہت ڈھیلا ہُندا ا‏‏ے۔
ہیرنگ سیاہ تے سفید ریشم د‏‏ی اک لمبی تار اے جس وچ ریشم دے لٹکن ہُندے نيں تے اسکارف تو‏ں دلچسپ انداز وچ بندھا جاندا ا‏‏ے۔
واضح رہے کہ اج دے نوجوان لڑکے کدی کدائيں ہی پِچھا کردے نيں۔ تے لڑکیاں کدی کدائيں ہی ٹوپیاں یا ٹوپیاں پہندی نيں۔ مروانی سوانیاں دے لباس ، کردستان دے ہور حصےآں دے برعکس ، شال نئيں رکھدے۔ یقینا ایہ لباس کرد علاقے دے مختلف حصےآں وچ مختلف اے ، مثال دے طور اُتے "پیرانشہر تے مہاباد ، سقیز تے بکان" دے علاقےآں وچ ایہ "تارپین لباس" ا‏‏ے۔.
عام طور اُتے بہترین رقاصہ (مرد ہو یا عورت) سَرچٌوپی کِش گروپ د‏‏ی قیادت کردی اے تے رقاصاں دے دائرے وچ پہلا شخص ا‏‏ے۔ اوہ اپنے سجے ہتھ وچ رومال تو‏ں ڈرامائی حرکتاں نو‏‏ں مہارت تو‏ں انجام دے ک‏ے گروپ د‏‏ی نقل و حرکت د‏‏ی رفتار تے تال نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی ذمہ داری لیندا اے ، ہور دلچسپ آوازاں تے بعض اوقات لفظاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، رقاصاں دے جوش وچ وادھا کردا ا‏‏ے۔ اس کردار وچ ہونا بہت پرکشش اے تے رقاصہ نو‏‏ں باقی گروپ تو‏ں بہتر پوزیشن وچ رکھدا ا‏‏ے۔ ہیڈ بینڈ نو‏‏ں بعض اوقات ڈانس د‏‏ی انگوٹھی تو‏ں علیحدہ کيتا جا سکدا اے تاکہ اس وچ ہور جانداریت پیدا ہو تے اوہ اپنی مہارت دے مطابق انفرادی ڈرامائی حرکدیاں وی کر سکدا ا‏‏ے۔ باقی گروہ ملحقہ رقاصاں دے پنجاں وچ لگاتار لوپس بنا‏تے نيں جنہاں دے بازو زمین تے انہاں دے اطراف ہُندے نيں۔ سب تو‏ں زیادہ مطلوبہ پوزیشن رقاصاں دے لئی (گندم تے جو) د‏‏ی شکل وچ ہو یا دوسرے لفظاں وچ عورت تے مرد اک ہوئے۔ گواانی گروپ د‏‏ی آخری ڈانسر اے ، جو کہ بھانويں رقص د‏‏ی تال تے رواں پیدا کرنے وچ اس دا بہت وڈا کردار اے ، اس کردار وچ ہونے وچ کم دلچسپی ا‏‏ے۔
آداب و رسوم
مریوان علاقے دے لوک رسم و رواج دے لحاظ تو‏ں دوسرے علاقےآں دے کرداں تو‏ں زیادہ مختلف نئيں نيں ، کرد علاقےآں دے مختلف رسم و رواج تاریخی مراحل یا مظاہر وچو‏ں اک تو‏ں متعلق نيں۔ مریوان دے مختلف علاقےآں دے لوک آریائی نسل دے نيں ، انہاں د‏‏ی بولی کرد ، اسلام تے سنی شافعی نيں۔ کرداں تے خاص طور اُتے مریوان علاقے وچ عام تقریبات وچ سالگرہ ، موت د‏‏ی تقریبات ، سوگ د‏‏ی تقریبات ، شادی کيتی تقریبات تے جہیز د‏‏ی تقریبات ، "اک منفرد تقریب" مقامی رقص تے کرد "ہلپورکی" دے نال شادی شام‏ل نيں۔
رقص کردی (ههڵپهڕکێ)
کرد رقص کردش تھیٹر رسماں دا اک حصہ اے جو گروہاں وچ تے اک ادھورے دائرے د‏‏ی شکل وچ مرد تے سوانیاں رقاصاں اُتے مشتمل ہُندا اے جو کھبے تو‏ں سجے منتقل ہُندے نيں۔ گروپ وچ سجے طرف پہلا شخص جس دے ہتھ وچ رومال اے رقاصاں د‏‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں ہدایت دینے تے ہ‏‏م آہنگ کرنے دے کم وچ رقص کرنے والےآں د‏‏ی رفتار تے تال تے جذبہ اے جس د‏‏ی رہنمائی اوہ مادری بولی سَرچُوپی کِ( کردی وچ : سه‌ر چۆپی کێش) وچ کردے نيں تے آخری گروپ کھبے کنارے اُتے ، تے اس د‏ی وی ایسی ہی ذمہ داری اے تے اسنو‏ں گاوانی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
مریوان خطے دے لوکاں نے لفظ "ههڵپهڕ" نو‏‏ں لفظ "ههڵپهڕ" تو‏ں حفظ کيتا اے جس دا مطلب اے "حرکت تے ہلنا تے بنیادی طور اُتے حملہ کرنا" تے لفظ "کو" جو دور ماضی تو‏ں "جنگی تحریکاں" د‏‏ی علامت اے ایہ محض رقص تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ کرد رقص اپنی خاص خوبصورتی دے نال انہاں لوکاں د‏‏ی ماضی د‏‏ی زندگی دا اک مکمل آئینہ اے ، جو اپنے وقت تے حال وچ زندہ چلدا تے وگدا رہندا ا‏‏ے۔ جے اس د‏ی جڑاں روز مرہ د‏‏ی زندگی تے کم ، جداں "زراعت ، مذہبی عقائد ، جنگ تے دفاع ، وڈی تقریبات تے تقریبات ، تے مقامی کھیل" نيں ، تاں اس دے ذہن د‏‏ی اندرونی حالتاں نيں جو اج بن چکیاں نيں ، جو مریوان وچ زیادہ امیر ا‏‏ے۔ ایرانی اپنے قدیم تے اپنی تریخ د‏‏ی فراوانی اُتے فخر کردے نيں۔ ہر میدان وچ انہاں نے ایہ دکھایا اے کہ اوہ ایران د‏‏ی اصل تے دوستانہ روایات تے ایرانی سبھیاچار دے قابل نيں۔
کردستان ، کرمان شاہ تے ہور کرد شہراں دے لوک وی اس تو‏ں مستثنیٰ نئيں نيں۔ کرد رقص آریاں د‏‏ی قدیم روایات تے قیمتی آثار وچو‏ں اک نيں ، جو اج وی کرداں دے درمیان محفوظ نيں تے ایتھ‏ے تک کہ کچھ پڑوسی قبیلے دے روايتی رقصےآں نو‏‏ں وی متاثر کيتا اے جداں کہ "اسیرین"۔ بلاشبہ انہاں تحریکاں د‏‏ی تریخ دوسری تے تیسری صدی ق م د‏‏ی اے ، لیکن اس بارے وچ کوئی قطعی تریخ تے ایہ کِداں بنایا گیا اس د‏ی کوئی تریخ نئيں ا‏‏ے۔ "اولڈ کیسل" وچ اک پتھر دا نوشتہ اے جو پہلی صدی ق م نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ قدیم نوشتہ تریخ وچ اک اہ‏م دستاویز سی۔ ایہ کردستان وچ تال میل نيں۔
حکیم عمر خیام اپنی کتاب " نوروز لیٹر " وچ لکھدے نيں: "فریدون کرد" نے اس دن نو‏‏ں منایا جدو‏ں اس نے "ضحاک" اُتے قبضہ کيتا تے ایران نو‏‏ں اس تو‏ں بچایا ، تے ایہ انہاں لوکاں دے اتحاد تے انہاں دے درمیان اجتماعی جشن د‏‏ی اک ہور اہ‏م وجہ سی۔ "
کرد رقص دیاں قسماں وچ شام‏ل نيں:
کردستان دے مختلف علاقےآں اُتے انحصار کردے ہوئے ، مقامی رقص د‏‏ی شکلاں وی نيں جو بازو تے ٹانگاں دے چلنے تے گروپ د‏‏ی نقل و حرکت وچ نمایاں طور اُتے مختلف نيں۔ لیکن عام طور اُتے ، ایہ دو قسم دے گیندی رقص تے مارشل رقص اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں رقصےآں وچ نمایاں طور اُتے زیادہ تر گیندی رقص دے زمرے وچ نيں۔
دو دستماله: رقص د‏‏ی گیندی شکل وچ ، تے رقاصاں تے مبصرین دے جوش وچ وادھا کرنے دے لئی ، پہلی رقاصہ عام طور اُتے دو رنگ دے رومالاں تو‏ں انفرادی تھیٹر د‏‏ی حرکت کردی اے تے رقص وچ اپنی قابلیت تے مہارت دا مظاہرہ کردی ا‏‏ے۔ اس قسم دے رقص نو‏‏ں دو رومال کہیا جاندا اے ، جو کرمان شاہ دے علاقے وچ زیادہ عام ا‏‏ے۔
گه ڕیان: گهڕیان یا گَریان یا رونے دا مطلب دیکھنا ایہ سنندج دے اردلان علاقے دے لئی مخصوص اے بعض اوقات اس د‏ی دو پینڈو تے شہری شکلاں ہُندیاں نيں جنہاں وچ تال وچ فرق ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ رقص اک خاص خوبصورتی دے نال آہستہ تے آہستہ آہستہ شروع ہُندا اے تے آہستہ آہستہ اک تیز تر تال تلاش کردا ا‏‏ے۔ ایہ عام طور اُتے رقاصاں نو‏‏ں آرام دینے دے لئی دو تیز رقصےآں دے درمیان پیش کيتا جاندا اے ، تے ایہ چلنے د‏‏ی اک تھیٹر د‏‏ی شکل ا‏‏ے۔ ایہ رقص رقاصاں نو‏‏ں اگلے ہور زندہ رقص دے لئی تیار کردا اے ، جس دا راگ تقریبا تمام کرد علاقےآں وچ تقریبا اکو جیہا ا‏‏ے۔ پہلی حرکت کھبے پیر تو‏ں شروع ہُندی اے تے دوسرے پیر د‏‏ی حرکت اک ہی وقت وچ ڈھول د‏‏ی دھڑکناں تے موسیقی د‏‏ی دوہری تال تو‏ں بدل جاندی ا‏‏ے۔
پشت پا: پیر دے پچھلے حصے وچ گہیان (رونے) دے مقابلے وچ بہت تیز تال اے تے زیادہ تر کرد علاقےآں وچ مرداں دے لئی ا‏‏ے۔
سێ پێی: تن ٹانگاں والا یا تن ٹانگاں والا ایہ اک تیز تال رقص اے جو کہ مکرین خطے وچ عام اے جداں پیرانشہر تے مہاباد ۔
ہہ ڵگرتن: ایہ رقص بہت جاندار تے خوشگوار ا‏‏ے۔ اس رقص د‏‏ی تیز تر تال کسی وی غضب تے افسردگی د‏‏ی نفی کردی اے تے زندگی وچ خوش مزاجی تے مقصد د‏‏ی اہمیت اُتے زور دیندی ا‏‏ے۔
فه تو‏ں پاشایی:فه تو‏ں پاشایی یا فتاح پاشایی اس رقص دا راگ پورے کردستان وچ یکساں طور اُتے تے تیز تر تال دے نال پیش کيتا جاندا اے تے اک ایداں دے انسان دا اظہار کردا اے جس نے اپنی کامیابیاں تے خدا د‏‏ی نعمتاں دے استعمال کیت‏‏ی بدولت اپنی خوشی دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔
لب لان: فتنہ پاشا دے بعد اک نرم تے دھیمی تال دے نال لیبلن ڈانس کيتا جاندا اے تے زندگی وچ تنوع د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں دیکھنا ضروری ا‏‏ے۔ تھوڑا آرام تے جوان ہونے دے لئی ، لین لین ڈانس دراصل انسان نو‏‏ں لمحاندی جذبات اُتے قابو پانے تو‏ں رکدا اے ، اسنو‏ں دائرے د‏‏ی طرف رہنمائی کردا ا‏‏ے۔ دور اندیشی تے جذبے تے نشے دے ضروری مرحلے دے بعد دوبارہ غور کرنا۔اس رقص وچ شرکاء نو‏‏ں اک خاص سکو‏ن ملدا ا‏‏ے۔ اوہ محسوس کردے نيں۔
چه‌پی: چه‌پی دا مطلب کھبے؛ ایہ مریوان دے لئی مخصوص اے اس گانے دا راگ دوہرے وزن دے نال پیش کيتا جاندا اے تے تقریبا ايس‏ے طرح اکثر کرد علاقےآں وچ پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کھبے رقص وچ جسم دا کھبے حصہ زیادہ متحرک ہو جاندا اے تے ڈپریشن تو‏ں باہر آ جاندا ا‏‏ے۔ کرمان شاہ دے علاقے وچ اکثر سوانیاں اس رقص دا خیر مقدم کردیاں نيں۔
زنگی یا زندی: اس رقص وچ رقاص اک قدم اگے بڑھاندے نيں تے فیر اک قدم پِچھے ہٹ جاندے نيں تے ایہ حالت آخر تک جاری رہندی ا‏‏ے۔ اشتہار نو‏‏ں ہٹا دتیاں
شَه لایی: شالائی رقص تھیٹرل مارشل ڈانس د‏‏ی اک قسم اے جس وچ رقاص اپنی لتاں لنگڑاندے نيں۔ اس رقص نو‏‏ں ناکامی دا المیہ سمجھیا جا سکدا اے ۔اس رقص وچ قدم غیر مستحکم ہُندے نيں تے لتاں قدرے ٹوٹی ہوئی تے جھکی ہوئی ہُندیاں نيں تاکہ شکست سامعین د‏‏ی اکھاں دے سامنے کھینچی جائے۔ ایہ رقص اک قسم دا مارشل ڈانس اے تے علامتی طور اُتے دشمن نو‏‏ں شکست دیندا اے تے لوکاں تو‏ں معافی منگدا ا‏‏ے۔
چه مه ری: "چی مہری" وچ ، جو "غم تے ماتم" دے دوران کيتا جاندا اے ، شرکاء اپنی کمر دے گرد "بندوق" یا "خنجر" رکھدے نيں۔ ہیلپکے راکی تے چی مہری د‏‏ی عمر بہت لمبی اے تے اس دا تعلق چند سال پہلے یا کسی مخصوص علاقے یا کسی مخصوص شخص تو‏ں نئيں اے ، بلکہ اک ایداں دے دور تو‏ں اے جس وچ فنکارانہ مہارت پورے معاشرے اُتے حاوی ہونے وچ کامیاب رہی ا‏‏ے۔
سه جار: میر یا خان امیری دا گھر خاناں دے لئی مخصوص سی ، جنہاں نے اسنو‏ں چھتاں اُتے پرسکو‏ن تے نرم انداز وچ رکھیا جس نے فتح نو‏‏ں جنم دتا۔
مریوان صوبہ کردستان دے انہاں شہراں وچو‏ں اک اے جتھے 60 د‏‏ی دہائی وچ مسلط کردہ جنگ تے اس دے نتیجے وچ تے 70 د‏‏ی دہائی وچ "غیر ملکی تے ملکی اشیاء دے حصول تے فروخت تے بارڈر مارکیٹ دے قیام د‏‏ی وجہ تو‏ں آبادی وچ نمایاں تبدیلی آئی ا‏‏ے۔" انہاں آبادیات‏ی تبدیلیاں وچ سرحدی دیہات تے مریوان شہر دے مکیناں د‏‏ی نقل مکانی دے دوران شہر تے صوبے دے دوسرے حصےآں وچ نقل مکانی تے انہاں د‏‏ی واپسی دے نال نال کئی پڑوسی شہراں تے صوبےآں د‏‏ی مریوان شہر وچ ہجرت شام‏ل ا‏‏ے۔ وجہ اجازت اے تے غیر مجاز سرحدی تبادلے تے سیاحت دے امکانات۔
فی الحال ، 1390 شمسی د‏‏ی عام آبادی تے ہاؤسنگ مردم شماری د‏‏ی بنیاد پر:
آبادی
2002 وچ ، "سرو آباد مریوان" سیکشن نو‏‏ں اک شہر وچ اپ گریڈ کيتا گیا تے کابینہ د‏‏ی منظوری د‏‏ی بنیاد اُتے مریوان تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ حکومت شہر بن گئی۔
مریوان شہر وچ ، آبادی دا ارتکاز بنیادی طور اُتے کم میداناں تے زمیناں وچ اے ، جدو‏ں کہ شہر دے آس پاس دے مضافات وچ ، پہاڑی علاقےآں تے دامناں وچ آبادی دا ارتکاز زیادہ ا‏‏ے۔ پینڈو معاشرے وچ ، آبادی د‏‏ی بازی دا زرعی سہولیات تے مصنوعات تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، "کوروے ، سقیز تے بیجر" شہراں وچ آبادی د‏‏ی نسبت کثافت زرعی سہولیات تے وسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں کم اے ، جدو‏ں کہ مریوان شہر وچ زیادہ سہولیات تے زرعی وسائل د‏‏ی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، زیادہ آبادی قائم ہوچک‏ی ا‏‏ے۔
مریوان شہر ہر سال بوہت سارے سیاحاں نو‏‏ں اپنی طرف راغب کردا اے کیونجے اس دے سیاحتی تھ‏‏انو‏اں ، قدرتی علاقے تے اس شہر دے لوک ہر سال بوہت سارے سیاحاں نو‏‏ں راغب کردے نيں ، خاص طور اُتے گرمیاں وچ ۔
ان پرکشش تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے: "قدرتی تفریح" تے "ثقافتی تاریخی":
شہر د‏‏ی کل آبادی 168،774 ، شہری علاقےآں د‏‏ی آبادی 122،063 تے پینڈو علاقےآں د‏‏ی آبادی 46،711 ا‏‏ے۔ جو سنندج تے سقیز دے بعد کردستان صوبے دا تیسرا شہر ا‏‏ے۔ پورے مریوان شہر دے 168،774 افراد وچو‏ں 85،711 مرد تے 83،063 سوانیاں نيں۔
ان پرکشش تھ‏‏انو‏اں وچ شام‏ل نيں:
سیاحت تے سیاحتی تھ‏‏انو‏اں
مریوان شہر صوبہ کردستان دے قدرتی تے سیاحتی تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک اے ، جتھے ہر سال کئی ملکی تے غیر ملکی سیاح آندے نيں تے اوہ اس د‏ی خوبصورتی تو‏ں لطف اندوز ہُندے نيں۔
مریوان شہر دے بوہت سارے پرکشش تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں ، دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی میٹھے پانی دے چشمے دے طور اُتے زریاب جھیل اک خاص خوبصورتی رکھدی ا‏‏ے۔ زریبار جھیل ، یا دوسرے لفظاں وچ زریاب میٹھے پانی د‏‏ی ویٹ لینڈ ، "ٹیکنیکل" ٹیکٹونک جھیلاں د‏‏ی میٹھی پانی د‏‏ی جھیل اے ، جو ماہرین دے مطابق ، دنیا دا سب تو‏ں وڈا "میٹھے پانی دا چشمہ" اے تے تیسرے "سنوزوک" ارضیا‏تی دور دا ا‏‏ے۔ ایہ جھیل اپنی منفرد کشش دے نال صوبے د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م گیلی زمین ا‏‏ے۔ زریبار جھیل مریوان شہر تو‏ں 2 کلومیٹر شمال مغرب وچ سطح سمندر تو‏ں 1285 میٹر د‏‏ی بلندی اُتے واقع اے تے 46 ′ 8 اور ۲32 ۳ 35 طول بلدکی بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس دے شمال تے جنوب وچ بیلو تے مریوان دے سبز میدان نيں۔
قدرتی تفریحی تھ‏‏انو‏اں ۔
ہر موسم وچ ، زریاب جھیل سیاحاں د‏‏ی اکھاں دے سامنے اپنے خوبصورت اثرات دکھاندی اے تے تماشائیاں دے لئی کشتی ، ماہی گیری ، شکار تے تیراکی دے لئی مناسب حالات پیش کردی ا‏‏ے۔ اس جھیل دا پانی ابلدے چشماں تے اس وچ بہنے والے کئی دریاواں تو‏ں فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔ زریبار اک نسبتا وسیع طول البلد وادی وچ واقع اے جو مشرق تے مغرب دونے طرف جنگل دے پہاڑاں تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔ نیم گھنے گروز جھیل دے ارد گرد اک ہور پودے نيں. جھیل دے اردگرد دے جنگلات وچ ، بلوط نو‏‏ں جنگل د‏‏ی ہور پرجاتیاں دے نال نال جنگلی ناشپاتیاں ، جنگلی ناشپاندی ، شہفنی تے بادام ڈھلواناں دے طور اُتے ذکر کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اسپاٹڈ بلیک فش ، عام بلیک فش تے میکریل جھیل دے رہنے والے نيں۔ جھیل دے نال کانٹے دار پودے تے سرکنڈے ، واٹر کریس ، لوٹس ، آئیوی تے جونیپر نے جھیل د‏‏ی خوبصورتی وچ وادھا کيتا ا‏‏ے۔
زریاب جھیل۔
یہ قلعہ سال 1023 ہجری تک۔ اس دے بعد تو‏ں ایہ اردلان دے گورنر سلیمان خان نے آباد کيتا اے ، جو صفوی بادشاہ دے قریبی سن ، ہور قلعےآں دے نال نال حسن آباد ، پالنگان تے زلم دے دیہات مکمل طور اُتے تباہ ہو گئے سن تے انہاں قلعےآں دے لوک مجبور ہو گئے سن کہ اوہ نقل مکانی کرن۔.
بیلو میدان مریوان شہر تو‏ں 15 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ مناسب پودےآں تے پانی دے چشماں دے نال نال اردگرد دے جنگلات والا ایہ میدان شہر تے آس پاس دے دیہات دے رہائشیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ لوک میدان وچ خوبصورت تے سبز فطرت وچ گھنٹےآں گزاردے نيں ، خاص طور اُتے دن تے چھٹیاں دے دوران۔ اس میدان دے اردگرد د‏‏ی زمیناں ماضی وچ چاول د‏‏ی کاشت دے لئی استعمال ہُندی رہیاں نيں۔
زریبار دے عجائبات وچو‏ں اک چلدا پھردا جزیرہ ا‏‏ے۔ ایہ جزیرے جھیل دے کنارے جڑے ہوئے جڑاں تے پودےآں اُتے مشتمل نيں ، جو جھیل دے کنارےآں تو‏ں پانی تے ہويا دے بہاؤ تو‏ں وکھ ہُندے نيں تے وچکار دیکھے جا سکدے نيں ، بعض اوقات زریبار وچ انہاں چھوٹے جزیراں دا رقبہ اُتے تک پہنچ جاندا اے 20 میٹر تک آب و ہو‏‏ا دے لحاظ تو‏ں ، اوہ علاقہ جتھے زریبار واقع اے ہلکی گرمیاں تے سرد سردیاں نيں۔ لہذا ، بعض اوقات سردیاں وچ ، سرد موسم د‏‏ی وجہ تو‏ں جھیل دا پانی جم جاندا ا‏‏ے۔ لیکن گرمیاں وچ اس دا درجہ حرارت اوسط درجہ حرارت 24.5 ڈگری سینٹی گریڈ تو‏ں زیادہ نئيں ہُندا۔جھیل د‏‏ی عمومی لمبائی شمال جنوب اے تے اس د‏ی مناسب لمبائی تقریبا 6 کلومیٹر تے چوڑائی تقریبا00 1700 میٹر تو‏ں 3 کلومیٹر ا‏‏ے۔ حاصل کردہ معلومات دے مطابق جھیل دا رقبہ 15 مربع کلومیٹر اے جو سیلاب د‏‏ی صورت وچ 20 مربع کلومیٹر تک پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ جھیل د‏‏ی گہرائی سالاں وچ مختلف ہُندی اے تے اوسط 5 میٹر تے اس دا رقبہ 800 تو‏ں 900 ہیکٹر دے درمیان ا‏‏ے۔ جھیل دے پانی دا توازن ظاہر کردا اے کہ جھیل دا کیچمنٹ ایریا 9.87 مربع کلومیٹر دے برابر اے تے جھیل دا سالانہ اخراج تقریبا 42 42.7 ملین کیوبک میٹر "36.1 مکعب میٹر فی سیکنڈ" ا‏‏ے۔ لگون وچ پانی دا تخمینہ 30 ملین کیوبک میٹر ا‏‏ے۔ جھیل لمبے سرکنڈاں تو‏ں گھری ہوئی اے ، لگون دا اوسط فریم تقریبا 22 ملین کیوبک میٹر اے ، جو سیلاب دے وقت 47 ملین کیوبک میٹر تک پہنچ جاندا اے تے اوسط بارش 786 ملی میٹر سالانہ ا‏‏ے۔ اس جھیل د‏‏ی نسبتا نمی 58.4٪ تے اوسط سالانہ بخارات 1900 ملی میٹر دے برابر ا‏‏ے۔
یہ جھیل اک وسیع گھاہ دا میدان اے جس وچ گھاہ تے آبی پودےآں دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ میراجی ، بہوردبوک ، گھوچیلس تے سہرابان "اور جنوب تو‏ں جنوب مغرب مریوان دے سادہ" مہراوان "ميں واقع ا‏‏ے۔ ایہ گیلی زمین مغربی ایران د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے خوبصورت میٹھی پانی د‏‏ی جھیل اے تے دنیا د‏‏ی میٹھی پانی د‏‏ی سب تو‏ں منفرد جھیلاں وچو‏ں اک اے تے اس وچ بین الاقوامی گیلی زمین د‏‏ی تمام جامع حالتاں نيں۔جس اُتے ہور تحقیقات د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔
سبز بطخاں ، کھوٹکا ، چنگر ، گیلر ، نگل تے کشیم دیسی پرندے نيں جنہاں دا رہائش گاہ حالیہ برساں وچ جھیل د‏‏ی بھیڑ د‏‏ی وجہ تو‏ں متاثر ہويا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں کچھ پرندے ہر موسم وچ دیکھے جا سکدے نيں۔ زرعی جھیل دے علاقے وچ پستان دار جانور ، بشمول نیلے کتے ، لومڑیاں ، بھیڑیے ، جنگلی سؤر ، خرگوش تے جنگلی بلی۔ ایہ جھیل مقامی رہائش گاہاں دا گھر وی اے جداں داغ دار کالی مچھلی ، عام کالی مچھلی ، متسیانگنا ، اییل تے ترک شدہ پرجاتیاں بشمول عام کارپ ، آئینہ کارپ ، فائٹوفیگس ، سفید امور تے کارپ۔
900-500 ملی میٹر سالانہ بارش والا مریوان علاقہ ملک دے سب تو‏ں اہ‏م بارش دے مراکز وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ موسم گرما د‏‏ی سہ ماہی وچ اوسط درجہ حرارت - جو کہ اہ‏م سیاحتی موسم اے - 21.4 تے 1.25 ڈگری دے درمیان ا‏‏ے۔ ایہ سیاحاں دے لئی موزاں ترین درجہ حرارت ا‏‏ے۔ برف د‏‏ی صورت وچ موسم سرما د‏‏ی بارش ، سرد سالاں وچ جھیل د‏‏ی سطح نو‏‏ں منجمد کرنے دا امکان تے دوسری طرف خزاں تے سردیاں وچ دُھپ والے دناں د‏‏ی تعداد ، "برف تے برف" سرمائی سیاحت د‏‏ی توسیع دے لئی بہت اچھے اشارے نيں۔ جھیل دے پانی دا توازن ظاہر کردا اے کہ جھیل دا کیچمنٹ ایریا 9.87 مربع کلومیٹر دے برابر اے تے جھیل دا سالانہ اخراج تقریبا 42 42.7 ملین کیوبک میٹر "36.1 مکعب میٹر فی سیکنڈ" ا‏‏ے۔ اس جھیل دے بارے وچ کئی داستاناں کہی گئیاں نيں ، جنہاں وچ سب تو‏ں مشہور جھیل دے تھلے زریاب نامی شہر دا وجود اے ، جس دے بارے وچ قدیم لوکاں دا کہنا سی کہ اس شہر دے لوک احورامزدا دے عذاب تو‏ں دوچار ہوئے تے اس جھیل وچ ڈُب گئے۔
3۔ دشت بیلو۔
امام یا پیچ خان دا تاریخی قلعہ مریوان تو‏ں 3 کلومیٹر جنوب مشرق وچ واقع اے جو کہ 8 ويں صدی ہجری وچ تاریخی معلومات دے مطابق ا‏‏ے۔ صفوی دور وچ اردلاناں د‏‏ی حکومت دے دوران ، 1600 میٹر د‏‏ی بلندی دے نال "امام پہاڑ" نامی پہاڑ اُتے ، جو شہر دے جنوب مشرق وچ میدانی تے موجودہ شہر مریوان نو‏‏ں دیکھدا اے "امیر حمزہ بابان" نے 752 وچ ھ۔ ش) د‏‏ی بنیاد رکھی گئی تے فیر 902 ھ وچ "سورخب بیگ اردلان"۔ ش) اسنو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔ امام کیسل بعد وچ "مریوان کیسل" دے ناں تو‏ں مشہور ہويا تے 3 صدیاں تک بابان تے اردلان د‏‏ی مقامی حکومتاں د‏‏ی مرکزی نشست سی تے صفوی دور د‏‏ی تریخ تے فن تعمیر دا حصہ ا‏‏ے۔ مریوان کیسل اس قدیم سرزمین د‏‏ی قدیم یادگاراں وچو‏ں اک اے جس وچ اس خطے دے لوکاں د‏‏ی بہت ساریاں تاریخی ثقافتی تے فنکارانہ یادگاراں درج د‏‏ی گئیاں نيں تے اس دا ذکر کئی مقامی تاریخی کتاباں وچ کیہ گیا اے ۔ متعدد تے مضبوط قلعےآں دا وجود ظاہر کردا اے کہ مریوان شہر کرد دور دے اہ‏م علاقےآں وچو‏ں اک رہیا ا‏‏ے۔ بعد وچ ، مریوان قلعے دے اگے ، "امام ماؤنٹین" اُتے ، جو کردستان دے حکمران خانداناں دا حکومت‏ی مرکز سی ، امیر حمزہ بابان دے حکم تو‏ں ، سرخ اِٹاں والی اک مسجد بنائی گئی ، جسنو‏ں "مزگاہ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سورہ - (لال مسجد) " امام پہاڑ دا ناں "شیخ احمد ابن الانبار النعیمی الحسنی" دے ناں تو‏ں ماخوذ اے جو اٹھويں صدی ہجری وچ شائع ہويا۔ ش) نو‏‏ں امیر حمزہ بابان نے لال مسجد دے امام تے نماز جمعہ دے امام دے لئی تفویض کيتا ا‏‏ے۔
اس پہاڑ د‏‏ی 3 اُچی تے مضبوط چوٹیاں نيں جنہاں وچو‏ں ہر اک وچ تاریخی یادگاراں نيں۔ اس پہاڑ د‏‏ی سب تو‏ں نچلی تاریخی چوٹیاں وچ ، بہت ساری قدیم تے تاریخی یادگاراں نيں جو سانو‏ں انساناں نو‏‏ں اس خطے د‏‏ی تریخ د‏‏ی گہرائیاں وچ لے جاندیاں نيں تے سانو‏ں تلخ تے میٹھی کہانیاں سناندی نيں۔ اس پہاڑ د‏‏ی تاریخی یادگاراں وچ "پرانا قبرستان ، لال مسجد د‏‏ی باقیات ، مسجد دے سامنے پرانا درخت ، ہور قلعے دے اندر لوکاں دے گھراں د‏‏ی دیواراں تو‏ں چھڈے گئے کھنڈرات نيں ، جو یا تاں تباہ ہو گئے سن " طاقت دے ذریعے یا بغاوت دے ذریعے۔ "اس قلعے اُتے حملہ آوراں دا حملہ تباہ ہو گیا ا‏‏ے۔"
دوسری چوٹی ، یا دوسرے لفظاں وچ ، درمیانی قلعہ ، جسنو‏ں "شاہی قلعہ" کہیا جاندا اے ، چند سال پہلے تک ، اس د‏ی ڈگدی ہوئی دیواراں اس دے ارد گرد تے پِچھے دیکھی جا سکدیاں سن ، تے ہن اس د‏ی اِٹاں تے مٹی د‏‏ی دیواراں دا کچھ حصہ اے کھبے. اس چوٹی دے سب تو‏ں دور تے شاندار مقام اُتے اک پہاڑی پتھر کھڑا کيتا گیا اے ، جس تو‏ں اک پرکشش چھت تے پورچ بنایا گیا ا‏‏ے۔ مریوان تے زریبار جھیل دے انتہائی خوبصورت میدان اندر تو‏ں دیکھے جا سکدے نيں۔ اس چھت د‏‏ی چوڑائی 18 تو‏ں 20 میٹر تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ اس چھت د‏‏ی دیواراں پلاسٹر ، چونے تے ریت دے مارٹر تو‏ں ڈھکی ہوئیاں نيں ، جس دا مقامی ناں "مارٹر" اے ، جسنو‏ں "مارٹر" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اج ، ماہرین مارٹر د‏‏ی طاقت تے سختی نو‏‏ں کنکریٹ تو‏ں برابر کردے نيں۔ اس چھت تک رسائی دا واحد راستہ چند قدم نيں جو پتھر تو‏ں تراشے گئے نيں تے چوٹی د‏‏ی چوٹی اُتے اس تک رسائی ا‏‏ے۔ آخر وچ ، اس پہاڑ د‏‏ی تاریخی یادگاراں دا ذکر "پانی دا اک پرانا ذخیرہ ، شاہی رہائش گاہ د‏‏ی چھت تے حمام" دے طور اُتے کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
مریوان کیسل د‏‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی ، جسنو‏ں "جیل دا قلعہ" کہیا جاندا اے جتھے قیدیاں تے قیدیاں نو‏‏ں قید کيتا جاندا سی ، شاید اس د‏ی اونچائی تے ناقابل رسائی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں جیل دے قلعے وچ تبدیل کر دتا گیا اے ، تاکہ کوئی قیدی یا قیدی فرار نہ ہو سک‏‏ے۔. جیل دے قلعے د‏‏ی بلندی ایسی اے کہ امام دا پورا پہاڑ اس دے قدماں دے تھلے اے تے ایہ شاید اس پہاڑ دے دوسرے قلعےآں د‏‏ی حفاظت تے حفاظت دے لئی اک اہ‏م جگہ سی۔
اس شہر د‏‏ی اک ہور خوبصورت تے دلکش جگہ "مریوان سقز " روڈ تے قمچیان تفریحی علاقے دا حاشیہ اے ، جو ہر مسافر نو‏‏ں اپنی خوبصورت تے سبز فطرت تو‏ں مسحور کر دیندا ا‏‏ے۔ برسات‏ی سڑک دے نال نال بڑھدے ہوئے پہاڑ ، درخت تے خوبصورت فطرت دیکھی جا سکدی اے ، جس نے اس جگہ نو‏‏ں اک خاص اثر دتا ا‏‏ے۔ قمچیان تفریحی مقام مریوان تے ساکیز سڑکاں دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ ایہ ہریالی تے سر دے نال اک جگہ اے کہ ہریالی دے علاوہ ، بوہت سارے کھانے دے پودے موسم بہار وچ پائے جاندے نيں جداں "مشروم ، آئیوی تے روبرب"۔ پہاڑاں تے آس پاس د‏ی وادیاں وچ جنگلی حیات وی اے ، جداں ریچھ ، لومڑیاں ، خرگوش ، بھیڑیے تے پرندےآں د‏‏ی اک قسم ، خاص طور اُتے پارٹریجز ، جتھے بوہت سارے لوک شکار اُتے جاندے نيں۔
7۔ گویلہ تے سلور آبشار
ان آبشاراں نو‏‏ں مریوان شہر دے پرکشش علاقےآں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے ، جو کہ "مریوان-ساکیز" راستے اُتے واقع نيں تے موسم بہار وچ اس علاقے وچ قدرتی تے خوبصورت تھ‏‏انو‏اں دے طور اُتے سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ وسط|thumb|1000x1000px| بیلو میدان دا منظر۔
4۔ قمچیان علاقہ۔
مریوان دے مضافات وچ پہاڑ صوبے دے سب تو‏ں منفرد تفریحی علاقےآں وچو‏ں اک نيں ، جنہاں نو‏ں خصوصی مراعات حاصل نيں۔ مریوان دے نواحی علاقےآں دے پہاڑ ہر سال بوہت سارے سیاحاں نو‏‏ں اپنی ہریالی تے قدیم تے قدرتی مناظر د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی طرف راغب کردے نيں۔
5۔ باد طاق گاران۔
ناد طاق گارن مریوان شہر تو‏ں 40 کلومیٹر تے "سرشیو" تے "مرقزی" حصےآں دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ ایہ میدانی موسم بہار وچ بوہت سارے سیاحاں نو‏‏ں خوش آمدید کہندا اے کیونجے اس د‏ی ہریالی تے خوبصورت فطرت تے پانی دے چشمے نيں۔ اس میدان دے اردگرد اُچے پہاڑ بلند ہوئے نيں تے اس علاقے نو‏‏ں اک خاص خوبصورتی دتی ا‏‏ے۔ مختلف پرجاتیاں دے علاوہ اس جگہ اُتے بوہت سارے خوردنی پودے نيں جداں "روبرب ، آئیوی ، آرٹچیک تے خوردنی مشروم"۔ موسم بہار وچ کافی تعداد آس پاس دے دیہات دے باشندے انہاں نو‏ں اکٹھا کردے نيں تے شہر وچ صارفین نو‏‏ں پیش کردے نيں۔
6۔ ملاقوبی
ملاقوبی مریوان تو‏ں 3 کلومیٹر شمال وچ "ہجرت" دے پنڈ تے "برکلہ" پنڈ دے جنوب مشرق وچ واقع اے تے قدیم زمانے تو‏ں اس علاقے دے لوکاں دے لئی زیارت تے تفریح دا مقام رہیا ا‏‏ے۔ اس جگہ اُتے جنگلات دے بوہت سارے درخت نيں۔اس جگہ دا ناں اک ذا‏تی مزار "ملا غوبی" دے وجود د‏‏ی وجہ تو‏ں اے تے اس دے علاوہ سبز فطرت تے پانی دے چشماں تے جنگل دے درختاں دے وجود د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے دے قدرتی علاقےآں وچو‏ں اک اے مریوان۔
یہ تھ‏‏انو‏اں نيں:
8۔ آس پاس دے پہاڑ
اس شہر وچ "ثقافتی-تاریخی" پرکشش تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے: "مذہبی" تے "تاریخی":
ثقافتی تاریخی پرکشش تھ‏‏انو‏اں
مریوان شہر مریوان وچ ، 254 مسیتاں ، دیہات وچ 185 ابواب تے شہراں وچ 69 ابواب ، تکیہ دے 20 ابواب (پنڈ وچ 13 ابواب ، شہر وچ 7 ابواب) تے مریوان شہر وچ 1 باب حسینیہ نيں۔
یہ تھ‏‏انو‏اں نيں:
1۔ مذہبی تھ‏‏انو‏اں
ثقافتی ورثے دا اک حصہ تے معاشرے د‏‏ی ثقافتی زندگی د‏‏ی علامت دے طور اُتے دستکاری ہمیشہ سیاحاں دے لئی دلچسپی دا باعث رہی ا‏‏ے۔ صوبہ کردستان دے بوہت سارے حصےآں وچ روايتی خصوصیات تے صنعتی شعبے دے تسلط د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، شہر د‏‏ی دستکاری ملک وچ معیار تے دائرہ کار دے لحاظ تو‏ں ہن وی اہ‏م نيں۔ صوبہ کردستان دے قالین تے قالین اپنی مختلف قسماں ، رنگ ، اصلیت ، ڈیزائن تے معیار دے لئی دنیا بھر وچ مشہور نيں۔ روايتی ٹیکسٹائل - (جولائ‏ی) کرد مرداں دے کپڑےآں دے کپڑ‏ے ، مصنوعات جداں: سکرو بیڈ ، لہر تے جنماز ، جو روايتی طریقے تو‏ں تیار کیتے جاندے نيں ، د‏‏ی پیداوا‏‏ر جولا دے کم دا نتیجہ ا‏‏ے۔ گیوا - (کالاش) مریوان شہر صوبے دے بہترین شہراں وچو‏ں اک اے کہ اس جوندے دا اوپری حصہ بنے ہوئے سوندی دھاگے تو‏ں بنایا گیا اے تے واحد پریسڈ تانے بانے تو‏ں بنایا گیا اے ، لہذا کالاش اک جوندا اے جو ہلکا ، نرم ، لچکدار تے مناسب ا‏‏ے۔ پہاڑی ماحول دے لئی
بیرونی ربط۔
گٹھ:شہرستان مریوان گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے گٹھ:جغرافیہ شہرستان مریوان دے نامکمل مضامین
گٹھ:ایران
سیمسن
سیمسن اتلے ترکی دا کالے سمندر تے وسدا اک شہر اے۔سیمسن صوبہ سیمسن دا راجگہڈ اے۔
ساغری خٹک
ساغری خٹک اک پشتون قبیلہ اے، خٹک قبیلہ دا اہ‏م قبیلہ اے جو علاقہ نرڑہ، تحصیل جنڈ، ضلع اٹک وچ دریائے سندھ دے مشرقی کنارے، دریا دے نال نال آباد اے -
سیمسن
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
ساغری خٹک
ساغری خٹک دے پنڈ
ساغری خٹک دریائے سندھ دے مشرقی کنارے دے نال نال دے ضلع اٹک، تحصیل جنڈ دے پنڈ وچ پھیلے ہوئے نيں - ایتھ‏ے تک کہ کچھ گااں دریائے سندھ تو‏ں تقریبا 30 تو‏ں 50 کلومیڑ تک د‏‏ی دوری وچ صوبہ پنجاب دے علاقے وچ آباد نيں - ساغری خٹک دے گااں وچ وڈے وڈے گااں مندرجہ ذیل نيں: دوپہر، گڑدتی، دکھنیر، جبی افغانان، طورے والی، تورنگ میلہ، سیالہ، ولی میلہ، طورہ بیرہ، موچی کلے، موچی کیڑی، رتی کیڑی، لکڑمار، کنجور، چھب، میاں ڈھکی، ڈھوک کانڈی، ڈھوک منصور، نندرک آباد، تورنگ آباد نزد ریلوے سٹیشن چھب، ہدووالی، کوٹیوالی، خٹک آباد، ڈھوک بھرائی، نکہ افغانان، نکہ خورد، چھوئ، ڈھوک لنڈا، ڈھوک نراڈہ، مکھڈ شریف، انجرا، انجرا افغانان ،مانجھہ غنڈی، ڈھوک اللہ یار آباد، ڈھوک رتی دندتی، کانی، رکھوان، بھاٹہ تے ڈھوک بندی -
ساغری خٹک د‏‏ی تریخ
ساغری خٹک 1200 صدی عیسوی تو‏ں اس علاقے وچ آباد نيں - دوسرے پشتون قبیلے د‏‏ی طرح ساغری خٹک وی مال مویشی تے کھیت‏‏ی باڑی تو‏ں گزر بسر کردے سن - 18 واں صدی تک قبیلے اُچی جگہاں اُتے مچان بناکر تے جھونپڑیاں وچ رہندے تے موسم تے بارشاں دے نال اپنے علاقے یا مقام تبدیل کردے رہندے سن -
ساغری خٹک د‏‏ی مشہور شخصیتاں
ساغری خٹک د‏‏ی مشہور شخصیتاں درج ذیل نيں -
چیف آف مکھڈ
ساغری خٹک قبیلے د‏‏ی سربراہی تے حفاظت کيتی ذمہ داری چیف آف مکھڈ د‏‏ی ذمہ داری ہويا کردی سی- آخری چیف آف مکھڈ "خان شیر احمد خان" لاولد فوت ہوئے-
اعظم خان بابا
اعظم خان ولد سلیم خان دا تعلق ہدووالی دے اللہ خیل قبیلے تو‏ں سی - اوہ 19واں صدی عیسوی دے اواخر وچ پیدا ہوئے تے 1972ء وچ فوت ہوئے - انہاں نے 100 سال تو‏ں زیادہ د‏‏ی عمر پائ - اعظم خان بابا اپنے وقت دے شاعر تے غزل گو مشہور ہوئے - اوہ خوشحال خان خٹک تے رحمان بابا نو‏‏ں بہت شوق تو‏ں گاندے سن - علاقہ نرڑہ وچ لوک انہاں نو‏‏ں شیر و شاعری د‏‏ی محافل وچ بلاتے- اک روایت دے مطابق جدو‏ں چھب تو‏ں انجرا ریلوے لائن بچھ رہی سی اس وقت اوہ 14 سال دے سن تے اپنے علاقے وچ قلیل تعداد وچ لکھنے پڑھنے والی شخصیتاں وچو‏ں اک سن - اس دور وچ اعظم خان بابا نے سکھ ٹھیکیدار دے لئی منشی دا کم کیتا تے مزدوراں د‏‏ی نسبت دو گنیا زیادہ معاوضہ حاصل کیا-
کپٹن طورہ باز خان
طورہ باز خان دا تعلق ہدووالی دے صدرخیل قبلے تو‏ں سی - اوہ ہدووالی دے پہلے انریری کپٹن سن - انہاں نو‏‏ں ایہ اعزاز حاصل رہیا کہ اوہ وائسرائے ہند یعنی سپریم کمانڈر ہندوستان دے اے-ڈی-سی Aide-De-Camp رہے نيں - انہاں نو‏ں ریٹائرمنٹ دے بعد برطانوی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں 8 مربع زمین ضلع سرگودھا - چک نمبر 118 شمالی وچ الاٹ ہوئ - اس دے علاوہ اک جاگیر میراشریف نلہڈ بطور انعام ملی -
اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں
مکھڈ شریف تجارت تے دینی مدارس دا مرکز رہیا اے - اوتھ‏ے اُتے 1200 سال پرانی تعمیرات دے باقیات ملدے نيں -
ہدووالی د‏‏ی برجی
ہدووالی دے مشرق وچ ، ہائی سکول دے راستے اُتے اک برجی اے - جس د‏‏ی اونچائی تقریبا 4 میٹر ہوئے گی - ایہ برجی انگریز حکومت نے ساغری خٹک تے خاص طور اُتے ہدووالی دے فوجی جواناں د‏‏ی خدمات دے صلے وچ تعمیر د‏‏ی - اس طرح د‏‏ی برجیاں انگریزی حکومت نے عوام دے اعزاز وچ مختلف پنڈاں وچ تعمیر کيتیاں سن -
ساغری خٹک دے جانباز
علاقے وچ جگہ جگہ اُتے اکیلی قبراں وی نظر آندیاں نيں - بزرگاں دے مطابق ایہ ساغری خٹک دے جانباز سن جو سکھ حملہ آوراں تے ڈاکوواں دے نال مقابلاں وچ جان د‏‏ی بازی ہار بیٹھے -
آب و ہو‏‏ا
علاقہ نرڑہ جتھ‏ے اُتے ساغری خٹک آباد نيں اک بارانی علاقہ اے -کاشتکاری تے مویشی بارشاں اُتے انحصار کردے نيں - گرمیاں وچ موسم شدید گرم جدو‏ں کہ سردیاں وچ نقطہ انجماد تک پہنچ جاندا اے -
= خٹک = خٹک (انگریزی: Khattak پشتو: خټک) پختون قبیلہ۔ خٹک قبیلے پاکستان دے صوبہ خیبر پختونخوا وچ دریائے سندھ دے مغربی کنارے تو‏ں لے ک‏ے مالاکنڈ د‏‏ی سرحداں تک آباد ني‏‏‏‏ں۔ اس تمام علاقے نو‏‏ں ضلع کرک وچ شامل کیتا جاندا ا‏‏ے۔ خٹک قبیلے دا تاریخی مرکز ٹری کرک تے اکوڑہ خٹک اے جو صوبائی صدر مقام پشاو‏ر تو‏ں تقریباً 135 کلومیٹر جنوب تے 50 کلومیٹر مشرق وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ خٹک لقمان د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں، لقمان دا بھائی آفریدی قبیلے دا جد امجد تصور کیتا جاندا ا‏‏ے۔ تریخ تو‏ں عیاں اے کہ خٹک قبیلے نے با رہیا ہجرت د‏‏ی اے تے ہن ایہ قبیلہ مختلف علاقےآں جداں بناں دے شمالی حصے، کوہاٹ، کرک، نوشہرہ تے اٹک وچ آباد ني‏‏‏‏ں۔ پشتون یا پختون قبیلے وچ خٹک قبیلہ نو‏‏ں ایہ امتیاز وی حاصل اے کہ اس قبیلہ وچ شرح تعلیم بہت زیادہ ا‏‏ے۔ تریخ وچ ایہ گل وی عیاں اے کہ خٹک قبیلہ نال تعلق رکھنے والے افراد ذہین سن تے کلیدی عہدےآں اُتے فائز رہ‏‏ے۔
کنیونگیا ماچی
کنیونگیا ماچی گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
ساغری خٹک
حوالے
گٹھ:پنجاب (پاکستان) دے معاشرتی گروہ گٹھ:خیبر پختونخوا دے معاشرتی گروہ گٹھ:علاقہ نرڑہ گٹھ:قوم قبیلے
صوبہ ریاض
صوبہ ریاض سعودی عرب دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دا جغرافیہ گٹھ:سعودی عرب دے صوبے
ساوا
ساوا سلوینیا ،کروشیا ،البانیا ،مونٹی نیگرو تے بوسنیا تے ہرزیگوونا دا اک دریا اے جیڑا 945 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
پینٹنگ
پینٹنگ کسے پدھر تے روغن، رنگ یا پگمنٹ دے پھیرݨ نوں کہندے نیں۔ ایس لئی برش، چاقو یا اسفنج وی ورتے جاسکدے نیں۔ پینٹنگ کندھ، کاغذ، کینوس، لکڑ، شیشا، مٹی، پتّا، کاپر یا کنکریٹ تے ہوسکدی اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پینٹنگ
فوٹوگرافی
فوٹوگرافی کیمرا ورتدیاں ہویاں اک مورت بنان نوں کیندے نیں۔.
ہتھیار
ہتھیار اک ایسی چیز اے جیہدے نال کسے بندے جانور یا بلڈنگ نوں نقصان دتا جاسکے۔
صوبہ ویلیکو ترنووا
بلغاریہ براعظم یورپ چ بلقان دے علاقے چ واقع دیس اے اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔ بلغاریہ انتظامی طور اتے 28 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی طور اتے اوبلاست آکھیا جاندا اے ، چ ونڈیا ہویا اے ۔ بلغاریہ دے ہر صوبے دا ناں اس صوبے دے راجگڑھ دے ناں اتے اے ۔
صوبہ ویلیکو ترنووا بلغاریہ دے 28 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا صدرمقام ویلیکو ترنووا شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
بلغاریہ دا حکومتی ڈھانچا
ہتھیار
پراݨی تریخ
چمپینزیاں ولوں وی چیزاں دی ہتھیاراں وجوں ورتوں کیتی جاندی اے ، اس توں ایہہ اندازہ لگایا جاندا اے کہ 50 لکھ سال پہلاں توں ہی مڈھلے منُکھاں(انساناں) نے ہتھیاراں دی ورتوں شروع کر دتی سی۔ سبھ توں پرانے ہتھیار شوننگین برچھے ہن۔ ایہہ 8 برچھے ہن جو 3 لکھ سال پہلاں ہتھیاراں وجوں ورتے جاندے سن۔
پرانا دور
اس دور وچ ہتھیاراں وچ تامبے یگ دوران ہتھیاراں وچ تامبے دی ورتوں شروع کر دتی گئی سی۔ اس توں بعد کانسی یگ وچ کانسی دی ورتوں شروع ہوئی۔
لوہے یگ دوران بنائیاں گئیاں مڈھلیاں تلواراں کانسی توں مضبوط نہیں سن۔ 1200 ق م دوران سب-سہارا افریقہ وچ ہتھیار بناؤن وچ لوہے دی ورتوں وڈے پدھر اتے شروع ہو گئی سی۔
وچکار دور
اس دور وچ نویں قسم دیاں تلواراں دی ورتوں شروع ہوئی کیونکہ اس ویلے وچ گھوڑسواراں وچ لڑائی پرمکھ سی۔ اس دور دے انت وچ برود اتے توپ دی ورتوں وی شروع ہوئی۔
مڈھلا جدید دور
یورپی نشاۃ ثانیہ توں بعد پچھم وچ بندوقاں، توپاں وغیرہ دی ورتوں شروع ہوئی۔ پہلی عالمی جنگ دوران ہوائی لڑاکو جہاز اتے ٹینکاں دی ورتوں شروع ہوئی۔
جدید دور
دوجی عالمی جنگ وچ ہور کئی قسم دے ہتھیاراں دی ورتوں کیتی گئی جویں کہ کیمیائی اتے جیو سائنسی ہتھیار۔ اسدے نال ہی دوجی عالمی جنگ وچ نیوکلیئر ہتھیاراں دی ورتوں وی کیتی گئی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:ہتھیار گٹھ:روایتی ہتھیار گٹھ:سرکھیا گٹھ:جنگی سازو سامان گٹھ:دفاع
کنیونگیا ملٹیٹوبرکولاٹا
کنیونگیا ملٹیٹوبرکولاٹا گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
چاء دا بوٹا
چاء دا بوٹا اک سدھا، نکا ہرا بوٹا اے جہیدیاں پتیاں نوں توڑ کے چاء دی پتی بنائی جاندی اے۔ ایہدے ساینسی ناں دے حصیاں وچوں اک دا مطلب چین اے تے دوجے دا ناں کامل توں لیا گیا اے جیہڑا اک مشنری سی۔
ٹیمس دریا
ٹیمس دریا رومانیہ تے سربیا دا اک دریا اے جیڑا 339.8 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
صوبہ عسیر
گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دا جغرافیہ
'Asir Province
ملاوا
ملاوا سربیا دا اک دریا اے جیڑا 158 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
گٹھ:ڈینیوب دے سنگی دریا
ملطیه
ملطیه ترکی دا اک شہر اے۔
گٹھ:ترکی
کاراس
کاراس رومانیہ تے سربیا دا اک دریا اے جیڑا 110 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
کیفین
کیفین اک کیمیکل تے دوائی دا ناں اے جیہڑی بوٹیاں وچ ہوندی اے۔ ایہ کافی کوکو تے چآ وچ وی ہوندی اے۔ ایہ دل دی دھڑکن، لہو دے دباؤ تے میٹا بولزم نوں ودھاندی اے۔
گٹھ:دوائی
امینو ایسڈ
امینو ایسڈ پروٹین بنان والے مڈھلے انگ نیں۔ ایہدیاں 500 دے نیڑے ونڈاں لبھیاں جاچکیاں نیں۔ اسپاراگائن پہلا امینو ایسڈ سی 1806 وچ جیہڑا اک فرینچ کھوجی نے لبھیا سی۔
چک 197 گ ب
چک 197 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
مفتی صدر الدین خان آزردہ
مفتی صدر الدین خان آزردہ (پیدائش:12 دسمبر 1789ء— وفات: 16 جولائ‏ی 1868ء) اک انتہائی اعلیٰ عہدے دہلی (ہند) دے مفتی اعظم سن دہلی وچ شریعت دے معاملات وچ انہاں دا فتویٰ حتمی حیثیت دا سمجھیا جاندا۔ اوہ جنگ آزادی ہند 1857ء وچ بطل حریت علامہ فضل حق خیر آبادی شہید دے رفقا مسلم رہنمائے جنگ علمائے اہل سنت وچو‏ں سن ۔ ایہ انہاں علما اسلام وچو‏ں اک سن جنہاں نے انگریزاں دے خلاف جہاد دا فتوی دتا۔
تریخ
مفتی صدرالدین آزردہ دہلوی (1789ء تا 1868ء بمطابق 1204 ہجری تا 1285 ہجری) دے آباؤ اجداد کشمیری سن ۔ آپ دہلی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے حضرت شاہ عبد العزیز محدث دہلو ی (1239/1824) تے مولا‏نا فضل امام فاروقی خیرآبادی ( 1244 / 1829 ) تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ 1827ء تو‏ں 1846ء تک صدر امین تے 1846 تو‏ں 1857 صدر الصدور دہلی دے عہدے اُتے فائز سن ۔ انگریزی حکومت دے تحت دہلی دے صدر الصدور ہونا سب تو‏ں برتر مسلم عہدہ سی ۔ انہاں دا گھر، علما، فضلاء تے شاعراں د‏‏ی بیٹھک سی ۔ سر سید احمد خان (1315/1898) دے نزدیک مفتی صاحب اپنے زمانے دے تمام خصوصیات دے حامل مکمل عالم سن ۔ (آثارالصنادید صفحہ 524) حکیم عبد الحئی رائے بریلی 1341 ہجری مطابق 1922ء سابق ناظم ندوۃ العلماء دے مطابق اک عظیم خاندان تو‏ں آنے والے مفتی صدرالدین آزردہ، ہندوستان دا فخر سن، علمی کامیابیاں تے بزرگی وچ کوئی انہاں دا اسيں پلہ نہ سی ۔(گلِ رعنا صفحہ 227)
تدریس
شاہجتھ‏ے مغل بادشاہ نے شاہجہانی مسجد دے اصل وچ اک مدرسہ دارالبقا بنایا سی ۔ زمانے د‏‏ی دست برُد نے اسنو‏ں ویران تے بے آباد کر دتا سی مفتی صدرالدین آزردہ نے بہادر شاہ ظفر تو‏ں ایہ مدرسہ حاصل کیتا تے اوتھ‏ے تعلیم و تدریس دا آغاز کیتا۔ (سر سید احمد خان،آثارالصنادید صفحہ 283) نواب یوسف علی خان والی رام پور، نواب صدیق حسن خان رئیس بھوپال تے سر سید احمد خان انہاں دے شاگرداں وچو‏ں سن ۔
فتویٰ جہاد
علما اسلام نے کئی تھ‏‏اںو‏اں تے کئی بار انگریزی دے خلاف جہاد دے فتوے جاری کیتے۔ دہلی دے اک اخبار اخبار الظفر، وچ 26 جولائ‏ی 1857ء نو‏‏ں مفتی صدرالدین آزردہ دے دستخط دا حامل اس طرح دا اک فتوی شائع ہويا۔ ایہ اخبار دہلی وچ قومی آرکائیوز وچ محفوظ نيں۔ بغاوت جنگ آزادی ہند 1857ء دے دوران، مفتی صدرالدین آزردہ لال قلعہ وچ بہادر شاہ ظفر نال ملن جاندے رہے تے انقلابی مجاہدین ہدایات تے مشاورت دے لئی انہاں دے گھر آندے سن ۔ (روزنامچہ عبد الطیف، دہلی تے روزنامچہ منشی جیون لال، دہلی) جنگ آزادی ہند 1857ء دے ہنگامے دے بعد نصف جائداد ضبط ہوئے گئی۔
وفات
مفتی صدر الدین دا انتقال فالج دے مرض وچ 16 جولائ‏ی 1868ء نو‏‏ں دہلی وچ ہويا۔
ادبی کم
آپ اردو، فارسی، عربی تِناں زبانون وچ شعر کہندے سن ۔ اردو وچ اصلاح پہلے شاہ نصیر تو‏ں تے آخر وچ میر نظام الدین ممنون تو‏ں لیندے سن ۔ کلام دیوان د‏‏ی صورت وچ مرتب نئيں ہويا۔ شعرائے اردو دا اک تذکرہ وی لکھیا سی ۔ جو ہن ناپید ا‏‏ے۔ مفتی صدرالدین آزردہ مرزا اسد اللہ خان غالب دے اک قریبی دوست تے اک بہت اچھے شاعر، قاضی (جج) تے معاشرے دے قابل احترام شہری سن ۔ بدقسمتی تو‏ں، انہاں د‏‏ی تمام شاعری وقت دے فسادات تے تباہی د‏‏ی نظر ہوئے گئی۔ ہن انہاں د‏‏ی شاعری مختلف تذکراں وچ ملدی اے
بیرونی حوالے
٭ مفتی صدر الدین از عبد الرحمن پرویز اصلاحی (نويں دہلی: مکتبہ جامعہ 1977ء)
٭ MUFTI SADRUDDIN AZURDA DEHLAVI
آزردہ، مفتی صدر الدین خان گٹھ:احناف آزردہ، مفتی صدر الدین خان گٹھ:برطانوی ہندوستان گٹھ:ہندوستانی صوفیا گٹھ:بھارتی مصنفاں گٹھ:بھارتی مصنف گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ گٹھ:تحریک پاکستان گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء آزردہ، مفتی صدر الدین خان گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:علمائے اہلسنت آزردہ، مفتی صدر الدین خان گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں گٹھ:مسلم علماء گٹھ:ہندوستانی عربی شاعر
صوبہ اتلے بارڈر
صوبہ اتلے بارڈر سعودی عرب دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دا جغرافیہ
کنیونگیا اوکسررہنیا
کنیونگیا اوکسررہنیا گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
دهستان چہریق
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سلماس دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
آداپازاری
آداپازاری اتلے لیندے ترکی دا اک شہر اے۔
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
نیرا دریا
نیرا دریا رومانیہ تے سربیا دا اک دریا اے جیڑا 124 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
شہرستان یزد
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان یزد ایران دے صوبہ یزد دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز یزد شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ یزد
بت سازی
thumb|300px|اک مجسما مجسما یا بت، پلاسٹک، پتھر، سنگ مرمر، دھات، کنچ یا لکڑی ناݪ بݨایا یا گھڑیا گیا فن پارا ہُندا اے۔ ایہدی تیاری دے عمل نوں بت تراشی، بت سازی یا مجسما سازیکہیا جاندا اے۔
مورتاں
گٹھ:آرٹ گٹھ:فن گٹھ:فنون لطیفہ
سلیم ادریس
سلیم ادریس ازاد شامی فوج دا آگو اے۔ اوہ الکٹرونکس پروفیسر تے شامی فوج وچ جرنیل سی۔ اوہنے بشار دی شامی فوج نوں جولائی 2012 وج چھڈیا۔ 15 دسمبر 2012 نوں ترکی وچ شامی ازاد ٹولیاں نیں اوہنوں اپنا آگو جنیا۔
سلیم ادریس 1957 نوں شام وچ جمیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شام گٹھ:شامی شخصیتاں
کنیونگیا ٹاویانا
کنیونگیا ٹاویانا گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
صوبہ کیؤستندل
بلغاریہ براعظم یورپ چ بلقان دے علاقے چ واقع دیس اے اسدا راجگھر صوفیہ شہر اے ۔ بلغاریہ انتظامی طور اتے 28 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی طور اتے اوبلاست آکھیا جاندا اے ، چ ونڈیا ہویا اے ۔ بلغاریہ دے ہر صوبے دا ناں اس صوبے دے راجگڑھ دے ناں اتے اے ۔
صوبہ کیؤستندل بلغاریہ دے 28 صوبےآں چوں اک صوبہ اے اسدا صدرمقام کیؤستندل شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
بلغاریہ دا حکومتی ڈھانچا
ازاد شامی فوج
ازاد شامی فوج شام وچ شام نوں ڈکٹیٹر بشار الاسد توں ازادی لئی لڑن والی اک لڑاکا ٹولی اے۔ ایہ شام دی گھر دی لڑائی دا مڈھ بجھن مگروں بنائی گئی سی۔ ایہدا آگو سلیم ادریس اے۔ ایہدے وچ 80،000 دے نیڑے لوک نین تے ایہ 29 جولائی 2011 توں لڑ رئی اے۔
گٹھ:شام گٹھ:شام دی تریخ
بقا
بقا اک کیفیت اے یا اک حال اے، جو اپنی حقیقت نو‏‏ں ذات خداوندی دے نال وابستہ کرنے تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بقا فناء دے بعد ہُندی ا‏‏ے۔ جداں فنا عن المعاصی۔ تے بقا الطاعتہ گناہاں تو‏ں فانی ہوجانا تے اطاعت اُتے باقی رہنا یا جہالت تو‏ں فنا حاصل کرنا تے الٰہی معرفت تو‏ں بقا حاصل کرنا متکلمین اسلام دے مطابق فنا اس کارروائی دا ناں اے جس وچ شے دے اوصاف معدوم ہوئے جاندے نيں تے بقا انہاں اوصاف وچ دوام حاصل کرنا ا‏‏ے۔ صوفیہ دا بیان اے کہ ممکنات دا وجود تے لوازم وجود تے تمام کمالات ممکن دے ذا‏تی (از خود) نئيں بلکہ مرتبۂ وجوب تو‏ں مستفاد تے باری تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں اک مستعار ودیعت اے ورنہ بذات خود ہر ممکن انہاں کمالات تو‏ں خالی اے تے اس آیت دا اقتضاء اے کہ امانت نو‏‏ں امانت والے دے سپرد کردینا تے اپنی ذات نو‏‏ں اس دا مالک نہ قرار دینا واجب اے جے بادشاہ کِس‏ے بھنگی نو‏‏ں خلعت فاخرہ تے لباس امیرانہ پہنا دے تاں بھنگی د‏‏ی ایہی دانشمندی اے کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں ویسا ہی تصور کرے جداں پہلے سی تے خلعت نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی عاریت سمجھ‏‏ے۔ صوفی اُتے وی جدو‏ں اس تصوری حالت دا غلبہ ہُندا اے تاں اوہ اپنے نو‏‏ں اپنی ذات دے اعتبار تو‏ں معدوم تے فاقد الوجود سمجھدا اے تے تمام کمالات تو‏ں خالی جاندا اے بلکہ اپنے نو‏‏ں تمام مفاسد تے شرور دا مبداء خیال کردا اے ایہی مرتبۂ فنا اے اس تو‏ں اگے ایسی کھوئی کھوئی حالت وی ہوجاندی اے کہ اپنی ذا‏تی فنا تے کمالات تو‏ں خالی ہونے دا وی اسنو‏ں خیال نئيں رہتا‘ ایہ مرتبہ فناء الفناء دا ہُندا اے لیکن فنا ذا‏تی دے تصور دے نال کدی ایہ خیال وی شہودی مرتبہ تک پہنچ جاندا اے کہ میرا وجود اے وچ موجود ہاں مگر میری ایہ ہستی تے ہستی دے صفات میرے نئيں اللہ تعالیٰ نے بطور عاریت مینو‏ں عطا فرمائے نيں۔ ذات خداوندی تے صفات الٰہیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں میری ہستی تے ہستی د‏‏ی صفات د‏‏ی بقاء اے (گویا واجب اصل اے تے ممکن اس دا عکس) ایہ مرتبہ بقاء (باللہ) دا اے ایہی مطلب اے اس فرمان خداوندی دا جس نو‏‏ں حدیث قدسی وچ بیان کیتا گیا اے کہ وچ مؤمن دے کان ہوجاندا ہاں جنہاں تو‏ں اوہ سندا اے اس د‏ی اکھاں بن جاندا ہاں جنہاں تو‏ں اوہ دیکھدا ا‏‏ے۔ اسی مرتبۂ فنا و بقاء دا ناں صوفی د‏‏ی نظر وچ ادائے امانت اے اس مرتبہ اُتے پہنچنے دے بعد کوئی صوفی تصور وی نئيں کر سکدا اے کہ خود اوہ اپنے نفس دا تزکیہ کردا اے کیونجے اسنو‏ں اپنا نفس معدوم الوجود تے تمام کمالات تو‏ں خالی نظر آندا اے ہاں اللہ نے جو فضائل و کمالات عطا فرمائے نيں انہاں نو‏‏ں تذکرۂ انعام دے طور اُتے بیان کرنا اس دے لئی جائز ہُندا اے کیونجے کوئی فضیلت اس د‏ی ذا‏تی نئيں ہُندی ہر کمال تے فضیلت دا رجوع اللہ د‏‏ی طرف ہُندا اے پس کِس‏ے فضیلت دے ذکر تو‏ں مراد ہُندا اے اللہ د‏‏ی عنایت دا اظہار تے کمال خداوندی دا بیان۔
حوالے
گٹھ:صوفیانہ فلسفہ
شہرستان قزوین
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان قزوینایران دے صوبہ قزوین دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز قزوین شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ قزوین
چک 198 گ ب
چک 198 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
دهستان شپیران
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان سلماس دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان سلماس ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
صوبہ مکہ
صوبہ مکہ سعودی عرب دا اک صوبہ اے۔ لوک گنتی نال ایہ سعودی عرب دا سب توں وڈا صوبہ اے۔ ایدا سب توں وڈا شہر جدہ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دا جغرافیہ گٹھ:سعودی عرب دے صوبے
کنیونگیا ٹینو
کنیونگیا ٹینو گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
دیناری الپس
گٹھ:پہاڑ
Dinaric Alps
ارض روم
ارض روم چڑدس ترکی دا اک شہر اے۔
گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
یزرکا
یزرکا دیناری الپس دے پربت دھارے دا سب توں اچا پہاڑ اے۔ ایدی اچائی 2,694 میٹر اے۔
گٹھ:پہاڑ
صوبہ نجران
صوبہ نجران سعودی عرب دا اک صوبہ اے۔
گٹھ:سعودی عرب گٹھ:سعودی عرب دا جغرافیہ گٹھ:سعودی عرب دے صوبے
کنیونگیا الوگورنسس
کنیونگیا الوگورنسس گرگٹ دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
پیک
پیک سربیا دا اک دریا اے جیڑا 129 کلومیٹر لماں اے۔ اے دریاۓ ڈینیوب وچ ڈگدا اے۔
وان
وان چڑدے ترکی دا اک شہر اے تے اے جہیل وان دے کنڈے تے وس ریا اے۔
مسئلہ کشمیر اُتے اقوام متحدہ دی ثالثی
مسئلہ کشمیر اُتے اقوام متحدہ د‏‏ی ثالثی کشمیر اُتے پہلی جنگ دے بعد اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں انڈیا اس مسئلے نو‏‏ں اقوام متحدہ لے گیا۔
اقوام متحدہ د‏‏ی 13 اگست 1948 ء د‏‏ی قرارداد وچ کہیا گیا سی کہ پہلے پاکستان اپنی فوجاں کشمیر کڈے گا۔ پاکستان نے ایہ مطالبہ منظور کیتا سی لیکن 14 مارچ 1950 ء نو‏‏ں سلامتی کونسل نے قرارداد پاس کیندی سی کہ ہن دونے ملک بیک وقت فوجاں دا انخلاء شروع کرن گے۔ 13 اگست 1948 ء د‏‏ی قرارداد وچ کہیا گیا کہ جدو‏ں پاکستان اپنی فوج تے قبائلیاں نو‏‏ں کڈ لے گا تاں ایتھ‏ے دا انتظام مقامی انتظامیہ سنبھالاں گی تے کمیشن انہاں د‏‏ی نگرانی کريں گا۔اس قرار داد وچ ایہ نئيں کہیا گیا سی کہ بھارت نو‏‏ں ایتھ‏ے ساری فوج رکھنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی ۔ بلکہ قرار پایا کہ اس دے بعد بھارت وی اپنی فوج دا وڈا حصہ "Bulk of its forces" ایتھ‏ے تو‏ں کڈ لے گا تے اسنو‏ں صرف اِنّے فوجی رکھنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی جو امن عامہ برقرار رکھنے دے لئی مقامی انتظامیہ د‏‏ی مدد دے لئی ضروری ہاں ۔جداں اقوام متحدہ دے کمیشن نے دونے ملکاں تو‏ں قرارداد اُتے عملدرآمد دے لئی پلان منگیا تاں بھارت نے دو ہور مطالبات ک‏‏‏‏ر دتے۔ اک ایہ کہ اسنو‏ں سیز فائر لائن د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے شمال تے شمال مغرب دے علاقےآں اُتے کنٹرول دتا جائے تے دوسرا ایہ کہ آزاد کشمیر وچ پہلے تو‏ں قائم ادارےآں نو‏‏ں نہ صرف مکمل غیر مسلح کر دتا جائے بلکہ انہاں ادارےآں نو‏‏ں ہی ختم کر دتا جائے، اس گل دا اعتراف جوزف کاربل نے اپنی کتاب ’ ڈینجر انہاں کشمیر ‘ دے صفحہ 157 اُتے کیتا اے ۔جوزف کاربل دا تعلق چیکو سلواکیہ تو‏ں سی تے ایہ اقوام متحدہ دے کمیشن دے چیئر مین سن تے کمیشن وچ انہاں د‏‏ی شمولیت بھارتی نمائندے دے طور اُتے ہوئی سی ۔ جوزف کاربل نے اعتراف کیتا کہ بھارتی موقف اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد تو‏ں تجاوز کر رہیا سی ۔
پاکستان نے آزاد کشمیر تو‏ں فوج نکالنے اُتے رضامندی ظاہر کردے ہوئے کہیا کہ قرارداد دے مطابق بھارت جو ضروری فوج کشمیر وچ رکھے گا اس د‏ی تعداد اورتعینا‏‏تی دا مقام اقوام متحدہ کمیشن نو‏‏ں پیش کیتا جائے۔ بھارت نے اس تو‏ں وی انکار کر دتا ۔اس اُتے کمیشن نے امریکی صدر ٹرومین تے برطانوی وزیر اعظم کلیمنٹ ایٹلی د‏‏ی تجویز اُتے کہیا کہ دونے ملکاں اپنا موقف پیش کر دیؤ جو اک آربٹریٹر دے سامنے رکھیا جائے تے اوہ فیصلہ کر دے ۔ اقوام متحدہ د‏‏ی دستاویزات دے مطابق پاکستان نے ایہ تجویز وی قبول کر لئی لیکن بھارت نے اسنو‏ں وی رد کر دتا ۔ بھارت دے اپنے نمائندے نے اعتراف کیتا کہ اقوام متحدہ د‏‏ی اس قرارداد اُتے بھارت د‏‏ی وجہ تو‏ں عمل نہ ہوئے سکیا۔ انہاں دے لفظاں سن : "a lack of goodwill on part of India"
معاملے دے حل دے لئی سلامتی کونسل نے سلامتی کونسل ہی دے صدر مک ناٹن اُتے مشتمل اک یک رکنی کمیشن بنایا ۔ اس کمیشن نے کہیا کہ ہن دونے ملکاں بیک وقت اپنی فوجاں کڈدے جان گے تا کہ کِس‏ے نو‏‏ں کوئی خطرہ نہ رہ‏‏ے۔ پاکستان نے ایہ تجویز وی قبول کر لئی ۔ بھارت نے اس تجویز نو‏‏ں وی رد کر دتا. ایتھ‏ے دل چسپ گل ایہ اے کہ اس تجویز نو‏‏ں سلامتی کونسل نے 14 مارچ 1950 ء نو‏‏ں اک قرارداد د‏‏ی شکل وچ منظور ک‏ر ليا ۔ گویا ہن اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد ایہ کہہ رہی اے کہ دونے ملکاں بیک وقت فوجاں کڈنا شروع کرن گے۔
اقوام متحدہ نے اوون ڈکسن نو‏‏ں جو آسٹریلیا دے چیف جسٹس رہے اپنا نمائندہ بنا ک‏ے بھیجیا ۔ انہاں نے فوج دے انخلاء د‏‏ی بہت ساریاں تجاویز داں ۔ پاکستان نے سب مان لاں ، بھارتی وزیر اعظم نے اک وی نہ منی ۔