cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجاب دیاں نہراں
لوئر چناب نہر
معاشی خوش حالی آؤن 'تے کھیتر وچ کئی سکول اتے کالج کھلھے ، لوکاں وچ نوچیتنا بے دار ہوئی، پگڑی سمبھال جٹا، گرودوارہ سدھار لہر اتے اکالی لہر نے جنم لیا | اکالی لہر نوں چلاؤن والے لوک اسے نہر دے کھیتر دے ہی سن، جنہاں وچ پرسدھ ناں ہن ماسٹر سندر سنگھ لائلپوری، تیجا سنگھ سمندری، ہرچند سنگھ رئیس لائلپور، منگل سنگھ گلّ تے گیانی کرتار سنگھ وغیرہ ۔ ننکانہ صاحب دے ساکے وچ شہید ہون والے 90 فیصدی توں وی ودھ شہید اسے کھیتر دے سن ۔ اسے نہری کھیتر دے پنڈ چکّ نمبر 105 بنگے (گوگیرا برانچ) دے رہن والے شہید اعظم بھگت سنگھ سن اتے اوہناں دے ساتھی سکھدیو لائلپور شہر دے ، بھگت سنگھ دے چاچا اجیت سنگھ، جتھیدار چھانگا سنگھ پیؤ جتھیدار جگدیو سنگھ تلونڈی، اکھاں دے بہت ہی پرسدھ ڈاکٹر ہربھجن سنگھ گوجرا، پرسدھ انجینیئر سر گنگا رام، ساہت دے بابا بوہڑ پرنسیپل سنت سنگھ سیکھوں، کہانی کار کلونت سنگھ ورک، چیف ایئر مارشل ارجن سنگھ، کھیتی باڑی ارتھ شاستری اتے پٹیالہ پنجابی یونیورسٹی دے سابقہ وائس چانسلر سردارا سنگھ جوہل، ہاکی دے پرسدھ کھلاڑی پتھیپال سنگھ، لالا جگت نارائن، راجستھان دے گورنر دربارا سنگھ، اتہاسکار اتے گرو نانک دیو یونیورسٹی دے سابقہ وائس چانسلر ڈاکٹر: جے. ایس. گریوال، سر سکندر حیات خاں ٹوانہ، خضر حیات خاں ٹوانہ، پہلوان رستم ہند کیسر سنگھ، پہلوان سوہن چیلیوالیا اتے ہزارا سنگھ بہوڑو وغیرہ اسے نہری کھیتر نال سبندھ (تعلق) رکھدے سن ۔ اس نہری بستی دی خوش حالی اتے امیری سکھ بھائیچارے دے آبادکاراں کرکے آئی جنہاں ہڈّ بھنویں محنت کیتی ۔ مائیکل الائیز آرتھر (The Indus Rivers، 1 Study of the 5ffects of the Partition. PP. 174-75 ) دا کہنا ٹھیک ہے کہ 'بہتے پاکستانی اج ایہہ مننگے کہ نہری بستیاں وچ سکھ آبادکاراں دا یوگدان اتہاسک سی ۔
لوئر جہلم نہر
اس نہر دی اساری توں پہلاں اس دے کھیتر وچ کجھ برساتی نہراں پیندیاں سن، جنہاں نوں اس نہر دے چلن ویلے سارا سال چلن والیاں نہراں وچ تبدیل کر دتا گیا سی.
ایہہ نہر جہلم دریا دے کھبے کنڈھے توں گجرات ضلعے وچ پیندے پنڈ مونگ رسول دے نیڑیوں کڈھی گئی. مونگ رسول اوہ تھاں ہے، جتھے برطانوی سرکار نے سبھ توں پہلاں پنجاب وچ پالیٹیکنک انجینیئرنگ کالج کھولھا سی، جس نے پنجاب اتے دیس نوں وڈی سنکھیا وچ سبارڈینیٹ انجینیئر مہیا کیتے ۔ ایہہ نہری سسٹم 1892  وچ شروع ہویا اتے اس دا سنچائی کھیتر دریا چناب اتے جہلم دا اوہ درمیانی علاقہ سی، جہڑا جہلم دے کنڈھے پیندے میانی قصبے اتے چناب دے کنڈھے پنڈی بھٹیاں نگر تکّ جے اک لکیر کھچیئے تاں اس دے پچھم والے پاسے پیندا سی ۔ پہلاں اتھے 4100 فٹّ لمبا ویئر بنایا گیا اتے نہر دا ہیڈّ ریگولیٹر تے اس اپر اک پل بنایا گیا، جس دے 8 سپین سن اتے ہر اک سپین دی لمبائی 24.5 فٹّ سی ۔ مین لائن دی چوڑائی 140 فٹّ اتے ڈنوگھائی 7.5 فٹّ سی | ڈسچارج 3800 کیوسکس سی | مین لائن دے 38ویں میل توں اک شاہ پور ناں دی برانچ نہر نکلدی سی ۔ اس برانچ تھلے امپیریئل، صوبائی اتے پرائیویٹ برساتی نہراں دا کھیتر پیندا سی، جس نوں ہن سارا سال پانی ملن لگّ پیا سی ۔ 39ویں میل 'تے مین لائن ناردرن (اتری) اتے سدرن (دکھنی) دو برانچاں وچ ونڈی جاندی سی ۔ سدرن (دکھنی) برانچ بار کھیتر دے اچے سرے دے بہت نیڑیوں گزردی سی ۔ مین لائن اتے برانچاں دی لمبائی لگپگ 167 میل سی اتے اس دیاں ڈسٹریبیوٹریز دی لمبائی 960 میل سی ۔ نہر دا افتتاح 30 اکتوبر 1901 نوں ہویا ۔
اس نہر دے کمانڈ ایریئے دا چنگی طرحاں نریکھن کیتا گیا ۔ سیم دی سمسیا توں بچن لئی 20ویں صدی دے شروع وچ ایہہ تجویز کیتا گیا کہ جتھے دھرتی ہیٹھلے پانی دا پدھر 40 فٹّ جاں اس توں بہتا ہے، اس کھیتر وچ سارے رقبے دے 50 فیصدی نوں ہی پانی نال سنجیا جاوے اتے جتھے پانی دا پدھر 25 فٹّ تے 40 فٹّ وچکار ہے، اتھے 40 فیصدی رقبے نوں پانی دتا جاوے اتے جتھے پانی دا پدھر 25 فٹّ توں تھلے ہے اتھے 25 فیصدی کھیتر نوں سنچت کیتا جاوے ۔ اس طرحاں کرن نال سیم دی سمسیا توں کسے حد تکّ بچیا جا سکدا سی ۔ پرسدھ پترکار خشونت سنگھ جنہاں دا پنڈ اتے زمین اسے نہر دے کھیتر ادھین شاہ پور (سرگودھا) ضلعے وچ پیندی سی، نے لکھیا ہے کہ لوئر چناب نہر نے چناب کالونی دے واسیاں دے سماجی جیون 'تے بڑا وڈا اثر چھڈیا ۔ چناب کالونی وچ ملی کامیابی کارن شاہ پور دے ریتلے تھل کھیتر نوں وی اوہو کامیابی جہلم دے پانیاں نال ملی ۔ (ہسٹری آف سکھز بھاگ-2، پنہ 116)، 1941-42 وچ اس نہر تھلے سنچائی یوگ کھیتر 1239597 ایکڑ سی اتے ایہہ نہر شاہ پور ضلع(ہن اسدی تھاںضلع سرگودھا ضلع اے)، گجرات اتے جھنگ ضلعےآں دے کجھ بھاگاں(حصےآں) نوں پانی دندی سی ۔
ٹرپل کینال پراجیکٹ
انگلینڈ اک چھوٹا جیہا دیس ہے، جتھے نہراں 'تے ڈیم نہیں سن ۔ اس واسطے انگریز لوک نہراں دی اساری وچ کوئی تجربہ نہیں سن رکھدے ،| اوہناں نے نہراں بناؤن دی کلا اٹلی دے انجینیئراں توں سکھی اتے پنجاب وچ نہراں بناؤنیاں شروع کیتیاں ۔
ٹرپل کینال پراجیکٹ انگریز حکومت ولوں بنایا گیا اک وڈا پراجیکٹ سی ۔ سرہند نہر، لہندی یمنا نہر، اپرباری دوآب نہر، لوئر چناب نہر اتے لوئر جہلم نہر توں حاصل کیتے تجربے انوسار اوہ بڑے اوکھے پراجیکٹاں نوں ہتھ پاؤن لگّ پئے سن ۔ اوہناں دی سیانپ اتے تیز سوچ اگے نتمستک ہونا پیندا ہے ۔ اس پراجیکٹ ادھین ہیٹھ لکھیاں تنّ نہراں بنائیاں گئیاں:
اس پراجیکٹ دی لوڑ اس واسطے پئی کہ راوی دریا وچوں اپرباری دوآب نہر کڈھن نال راوی وچ پانی بہت گھٹ گیا اتے اس طرحاں راوی دے ہیٹھلے پاسے اس وچوں کوئی نہر کڈھنی اسمبھو(ناممکن) سی، جدکہ لاہور دے دکھن وچ ضلع منٹگمری (ساہیوال) ضلعے دا بہت وڈا کھیتر اک ریگستان دی شکل وچ ویران پیا سی ۔| اک پرسدھ نہری انجینیئر سر جان بینٹن نے اس سمسیا دا حلّ سوچیا ۔ جہلم دریا وچ پانی بہت سی، سو، اس نے تجویز کیتا کہ جہلم اتے چناب دریاواں دے پانی نوں منٹگمری ضلعے دی بھوئیں نوں سنجن لئی ورتیا جاوے ۔ اپر لکھیاں تنّ نہراں اس پراجیکٹ دا انکھڑواں انگ ہن ۔
اپر جہلم نہر
ایہہ نہر منگلا دے ستھان توں گجرات ضلعے دی حد توں تھوڑھا اپروں جہلم دریا دے کھبے کنڈھے توں کڈھی گئی سی، جس دی سمرتھا 12000 کیوسکس سی ، چج دوآب (چناب اتے جہلم نال بنن والا دوابا) دا 3،50،000 ایکڑ کھیتر سنجن توں بعد ایہہ نہر دریا چناب وچ مرالا دی تھاں ڈگدی ہے. اس نہر 'تے 1905 وچ کم شروع ہویا اتے 1916 وچ سنجائی لئی کھولھی گئی. سال 1941-42 وچ چج دواب دا 502292 ایکڑ کھیتر اس دی کمانڈ تھلے سی ۔ ایہہ کھیتر نہر دے سجے پاسے ستھت سی، جدکہ کھبے پاسے دا کھیتر اچا ہون کرکے آباد نہ ہو سکیا ۔
اپر چناب نہر
جہلم دریا دا جو پانی مرالا دی تھاں تے چناب وچ سٹیا گیا سی، نوں ورتن لئی ایہہ نہر کڈھی گئی سی ۔ ایہہ نہر 1913 وچ بن گئی سی ، اپنیاں دو برانچاں نوکھر برانچ اتے رایا برانچاں راہیں 6،50،000 ایکڑ (بعد وچ 1600000 ایکڑ) ضلع سیالکوٹ، گجرانوالہ، لاہور اتے شیخوپورا دا کھیتر سنج کے ایہہ راوی دریا  تے بلوکی دے ستھان  تے سپرپیسج راہیں دریا نوں پار کردی ہے ۔
لوئر باری دوآب نہر (ایل.بی.ڈی.سی.)
اپر چناب نہر دا ناں ہیڈ بلوکی (ضلع لاہور) سپرپیسج راہیں راوی پار کرن اپرنت لوئر باری دوآب نہر ہو جاندا ہے ۔ اج دے اوکاڑا، منٹگمری(ساہیوال)، خانیوال ضلعےآں وچوں ہندی ہوئی 215 کلومیٹر دا فاصلہ طے کرکے ایہہ ٹبّ ناں دے تھاں اتے ختم ہندی ہے ۔ اس کھیتر نوں وساؤن لئی ودھیا سکھ واہیکار شرینیاں نوں اتھے ستھاپت کیتا گیا، جنہاں وچ جٹّ، کمبوج، سینی، لبانے اتے مذہبی سکھ سن جو پنجاب دے بھرویں آبادی والے ضلعےآں توں اتھے وسن لئی برطانوی حکومت ولوں سدے گئے سن ۔ اس طرحاں جہلم دریا دا وادھو پانی اس کھیتر وچ لیاندا گیا تے اک صدی پہلاں ایہہ اک انوٹھا پراجیکٹ سی ۔
لوئر باری دوآب نہر دیاں کئی ڈسٹریبیوٹریاں ہن، جویں کہ بیروا، گنجیبار، ددپھولیہانا، چیچہ وطنی، کسووال، جہانیاں، دھولر، چکشاہانہ اتے فورسٹ آدی جنہاں نال لگپگ 13 لکھ ایکڑ بھوئیں سنچت ہندی سی ۔ تھوڑھا کھیتر ملتان ضلعے دا وی آؤندا ہے، 1941-42 وچ اس نہر ادھین 1438166 ایکڑ بھومی نوں پانی ملیا ۔
ٹرپل کینال پراجیکٹ دے مکمل ہون تے ایہہ تنّ نہراں اتے دو لوئر چناب نہر اتے لوئر جہلم نہر اکجٹتا وچ آپسی طور  تے بجھیاں ہوئیاں سن اتے ایہناں نوں اک اکائی وجوں چلایا جاندا سی ۔ جہلم اتے چناب دریاواں وچ پانی دی اپلبدھی انوسار اجیہا کیتا جاندا سی ۔ ایہناں توں تھلے نکلدیاں نہراں ستنتر روپ وچ چلدیاں سن اتے اک-دوسری 'تے نربھر نہیں سن ۔ لاہور سکتریت ولوں ایہناں پنج نہراں وچ پانی ونڈ کے چھڈیا جاندا سی ۔
حسینیوالا ہیڈ ورکس
اس تھاں توں ستلج دے کھبے کنڈھے توں 2 نہراں بیکانیر نہر (گنگ کینال) جس نے بیکانیر ریاست دے کھیتر نوں پانی دینا سی، بنائی گئی اتے دوسری ایسٹرن نہر جس نے فروزپور ضلعے دے کھیتر نوں سنجنا سی، تیسری نہر دریا دے سجے کنڈھے توں دیپالپور نہر ناں دی نہر سی، جہڑی ہن پاکستان دے علاقے وچ پیندی ہے ۔
سلیمانکی ہیڈ ورکس
اس تھاں توں وی کھبے کنڈھے توں ایسٹرن صادقیہ نہر اتے فورڈواہ نہر، دو نہراں کڈھیاں گئیاں، سجے کنڈھے توں پاکپٹن نہر ۔ ایہناں تناں نہراں دیاں تنّ ہی برانچ نہراں سن، جنہاں دے کرم وار ناں سن ملک برانچ، میکلوڈگنج برانچ اتے کھدر برانچ ۔
اسلامکی ہیڈ ورکس
اس تھاں توں کھبے پاسیوں دو نہراں بہاول نہر اتے قائمپور نہراں نکلدیاں سن ۔ بہاول نہر دیاں دو برانچ نہراں احمدپور برانچ اتے ڈیزرٹ برانچاں سن ۔ سجے کنڈھے میلسی ناں دی نہر نکلدی سی ۔ اس دیاں دو چتوین اتے لودھراں برانچاں سن ۔
پنجند ہیڈ ورکس
اس تھاں توں عباسیہ نہر اتے پنجند نہر ناں دیاں دو نہراں کڈھیاں گئیاں ۔ عباسیہ نہر دی کوئی برانچ نہیں سی ۔ پنجند نہر دیاں تنّ برانچ نہراں، جنہاں دے ناں صادق برانچ، رحیم یار خاں اتے منچن برانچاں نیں۔ سلیمانکی ہیڈّ ورکس توں بعد وچ پانی دی لوڑ نوں مکھ رکھدیاں منٹگمری پاکپٹن لنک ناں دی اک ہور نہر بنائی گئی ۔
ایہناں ساریاں نہراں دے کھیتر وچ پنجاب دی گھنی سنکھیا والے ضلعےآں وچوں لوکاں نوں لجا کے برطانوی ہند حکومت اتے بیکانیر اتے بہاول پور ریاستاں دے راجےآں نے وسایا اتے زمیناں الاٹ کیتیاں، ایہناں نہراں وچوں کیول حسینیوالا ہیڈّ ورکس توں نکلدیاں تنّ نہراں اتے ہیڈورکس بارے سنکھیپ(مختصر) ویروا لکھیا جاندا ہے ۔
حسینیوالا ہیڈّ ورکس دی اساری
سروے آف انڈیا دے 1863 دے نقشے درساؤندے ہن کہ اس تھاں ستلج دریا دو حصیاں وچ وگدا سی ، دریا دی دوجی لہر قصور والے پاسے لگپگ 5 کلومیٹر دور سی اتے پنڈ گنڈا سنگھ والا پاس سی ۔ کھبے پاسے دی شاخ اپر قیصر ہند پل ریلوے اتے سڑکی آواجائی لئی سانجھے طور تے ورتیا جاندا سی ۔ ایہہ پل 1887   وچ مکمل ہویا ، قصور والے پاسے دے وہن نوں بند کر دتا گیا ۔ پر 1900 وچ دریا پھر اس رستے وگن لگّ پیا، جس نوں پھر پکے طور 'تے مضبوطی نال بند کر دتا گیا ۔ قیصر-اے-ہند پل دی کلّ لمبائی 4291 فٹّ سی ۔ 1920 وچ ریلوے دی ہیوی ٹریفک نوں ویکھدیاں اس پل توں تھوڑھا تھلے والے پاسے اک ہور ریلوے پل بنا دتا گیا اتے نال ہی سڑکی آواجائی لئی وی اک پل جوڑ دتا گیا ۔ اتھے ایہہ لکھنا ضروری ہے کہ پرانے پل دے سجے پاسے دے ابٹمینٹ دے نیڑے ہی شہید اعظم سردار بھگت سنگھ اتے اوہناں دے ساتھیاں راجگرو اتے سکھدیو دیاں بعد وچ سمادھیاں بنائیاں گئیاں ۔
حسینیوالا ہیڈ ورکس دی تھاں تے اک ویئر بنایا گیا، جس دی سمرتھا 3،50،000 کیوسکس پانی نوں سنبھالن لئی سی ۔ 25 گیٹ لائے گئے اتے ہر سپین دی لمبائی 60 فٹّ رکھی گئی ۔ 17 دسمبر، 1921   نوں بیرج بناؤن دا کم شروع ہویا ۔ پانی 25 اکتوبر، 1927 نوں چھڈیا گیا ۔ وائسرائے ہند نے اس دا ادگھاٹن کیتا ۔ ریلوے آواجائی 17 جون، 1928 نوں چالو ہوئی اتے سڑکی پل 4 اپریل، 1929 نوں ۔
پہلاں بہاول نگر توں چونے نوں ساڑن اتے اس دی سپلائی دا پربندھ کیتا گیا سی ۔ اسے سمیں سیمینٹ دی قیمت 60 روپئے توں ڈگّ کے 30 روپئے پرتی ٹن ہو گئی اتے اس طرحاں پنجاب سیمینٹ کمپنی نے ہیڈورکس دے کماں تے ورتن لئی سیمینٹ سپلائی کیتا ۔ حسینیوالا ناں دے اک چھوٹے جہے پنڈ دے ناں  تے اک ریلوے سٹیشن ہیڈّ ورکس توں اک میل دی وتھّ 'تے ستھاپت کیتا گیا اتے اڈّ-اڈّ تھاواں 'تے سامان پہنچاؤن تے جمع کرن لئی لگبھگ 21 کلومیٹر لمیاں ریلوے سائیڈنگز بنائیاں گئیاں ۔ ورکشاپاں، سٹور، پاور ہاؤس، اٹاں دے سٹور اتے کئی عارضی ہٹ بنائے گئے ۔ اس توں علاوہ چوڑی پٹڑی دی ریلوے لائن اتے ٹریموے لائیناں وچھائیاں گئیاں تاں جو دریا وچوں پٹی مٹی نوں دور لجا کے سٹیا جاوے اتے اساری لئی لوڑیندے سامان نوں سٹوراں توں لیاندا جاوے ۔ بہت ساری بجلی دی ورکشاپاں نوں چلاؤن لئی آوشکتا سی، جس نوں وکرز پیٹر کروڈ آئل جنریٹنگ سیٹاں نال پیدا کیتا گیا ۔ اس بجلی نوں ورکشاپاں وچ ورتیا گیا ۔ ہائی ٹینشن لائیناں راہیں اس بجلی نوں پمپاں، کنکریٹ مکسچراں اتے ونچز آدی نوں چلاؤن لئی ورتیا گیا ۔ لگپگ 20 بسائرس ایکسکیوٹرز پائیل ڈرائیونگ مشیناں، کھوہیاں گالن والے پلانٹ، سٹون کرشرز اتے بال ملز آدی موقعے 'تے ورتے گئے ۔ اس ویلے نرسندیہ ایہہ اک بہت وڈا کم سی ۔
حویلی پراجیکٹ
حویلی پراجیکٹ تحت ایہہ نہراں اساریاں گئیاں سن ۔
حویلی نہر
ایہہ نہر چناب جہلم دریاواں دی سانجھی دھارا وچوں تریموں ہیڈ ورکس توں نکلدی ہے اتے رستے وچ کئی رجباہیاں راہیں جویں کہ ہسووالی، شورکوٹ، گھگّ اتے درکھانا راہیں بھوئیں دی سنچائی کردی ہوئی ریلوے سٹیشن عبدالحکیم پاس دریا راوی وچ جا ڈگدی ہے ۔ اس نہر دا پراجیکٹ 1937 وچ منظور ہویا اتے 1939 وچ نہر مکمل ہوئی ۔ حویلی نہر دی مین لائن پکی بنائی گئی اتے باقی سسٹم کچا سی ۔ تریموں دے تھاں تے نہر دا بیراج وی 1939 وچ بنیا، جس دا دریا وچ 645000 کیوسکس پانی لنگھن لئی ڈزائین کیتا گیا ۔ اس نہر نال 7 لکھ ایکڑ رقبے نوں سارا سال پانی دتا جاندا سی ۔
سدھنائی نہر
ایہہ نہر دریا راوی دے کھبے کنڈھے توں ملتان ضلعے دے کھیتر نوں سنجن لئی کڈھی گئی سی ۔ اس نہر دا ناں سدھنائی تاں پیا کیونکہ ایہہ دریا راوی دے 12 کو میل اس حصے چ پیندی ہے، جتھے راوی تلمبہ دے ستھان توں لے کے سرائے سدھو تکّ بالکل سدھی بناں کسے ول-ونگ توں وگدی ہے ۔ ایہہ نہر 1886 وچ چالو ہوئی، جس دا ویئر 737 فٹّ لما سی ۔ مین لائن دی چوڑائی 90 فٹّ تے سمرتھا 1820 کیوسکس سی ۔ 30 میل دا سفر کرکے دو ڈسٹریبیوٹریاں نکلدیاں سن، جو کلّ پانی دا تیجا حصہ کھچّ لیندیاں سن | 11 ہور ڈسٹریبیوٹریاں رل کے 595 مربع میل دے کھیتر وچ سنچت کردیاں سن ۔ اس کھیتر وچ وی برطانوی ہندسرکار نے پنجاب دے ہور ضلعےآں توں محنتی کسان لیا کے وسائے اتے بہوتیاں نوں 90 ایکڑ دے پلاٹ الاٹ کیتے گئے کیونکہ راوی دے اپرلے حصے وچ اپر باری دوآب نہر راوی دا بہتا پانی لے لیندی سی ، سو، بہار دے موسم وچ اتھے راوی وچ پانی بہت گھٹ جاندا سی، سو، اس موسم دیاں فصلاں نوں کھوہاں دے پانی نال سنجیا جاندا سی ۔ پہلی جنگ عظیم توں بعد برطانوی سرکار نے کئی سنچائی دیاں سکیماں تیار کیتیاں اتے اوہناں دی اساری کیتی گئی ۔ کئی پرانیاں پراجیکٹاں وچ لوڑ مطابق سودھ کیتی گئی ۔ سدھنائی نہر وی ایہناں وچوں اک سی ۔
اس نہر دی سبھ توں لمی برانچ نہر شجاع آباد ناں دی ہے، جہڑی ملتان دے لہندے وچ وگدی ہے ۔ اس دی ٹیل توں گجو ہٹاں ناں دی برانچ نکلدی ہے ۔ اس نہر دیاں ڈسٹریبیوٹریاں دے ناں سن، فاضل شاہ، چوپڑہٹا، حشمت مرولی، کوٹلی بھلا، ککڑہٹا، جیوالا، مدینہ، سجانپور، نیلہر، کبیر والا، چنوان، ماہنی سیال اتے میانی ۔ اس نہر دے کھیتر وچ پنڈ وساؤن لئی کوئی پکے رول نہیں سن ، ملتان دے ڈپٹی کمیشنر نے پہلی وار 1927 وچ کجھ رولاں دے پروانگی دتی ۔
حویلی نہر نوں سدھنائی نہر وچ پانی دی ماترا ودھاؤن لئی وی ورتیا جاندا سی ۔
رنگ پور نہر
ایہہ نہر تریموں ہیڈ ورکس توں چناب تے جہلم دریاواں وی سانجھی دھارا توں سجے پاسے توں انگریز سرکار ویلے کڈھی گئی ۔ ایہہ دریا دے نیڑے-نیڑے وگدی تے بیٹ ایریئے نوں سنجدی ہے ۔ ایہہ جھنگ اتے مظفرآباد ضلعےآں دے کھیتر نوں پانی دندی ہے اتے اس دی اک ہی مظفرپور ناں دی برانچ ہے، جس دی ٹیل توں حاجیواہ ڈسٹریبیوٹری نکلدی ہے ۔
بیکانیر نہر (گنگ کینال)
حسینیوالا ہیڈ ورکس توں دریا ستلج دے کھبے کنڈھے توں بیکانیر نہر (گنگ کینال) اتے ایسٹرن نہر کڈھیاں گئیاں ۔ بیکانیر نہر دا نیہہ-پتھر بیکانیر دے مہاراجہ گنگا سنگھ نے دسمبر 1925 وچ رکھیا ۔ پہلاں اس دی سمرتھا 2144 کیوسکس سی، جہڑی پچھوں ودھا کے 2720 کیوسکس کر دتی گئی ۔ اس نہر دا ریگولیٹر 4 سپیناں دا ہے ۔ اس نہر دی پنجاب وچ 160 کلومیٹر لمبائی ہے اتے اس نوں پنجاب نے اپنے کھیتر وچ بیکانیر دے خرچے  تے بنایا ۔ ہیڈّ ریچ وچ کم 1923 وچ ہی شروع کر دتا گیا سی ۔ اس نہر دی کمانڈ تھلے 6،50،000 ایکڑ رقبہ پہلاں نردھارت کیتا گیا سی ۔ پنجاب وچ ایہہ پہلی پکی نہر بنائی گئی سی اتے 1928 وچ مکمل ہوئی تے اس اپر 332 لکھ روپئے خرچ ہوئے ۔ ہریکے دے ستھان  تے بیراج اتے فروزپور فیڈر نہر بن جان  تے بیکانیر نہر نوں حسینیوالا توں پانی دی سپلائی بند کر دتی گئی اتے اس دی برجی 45000 تے فروزپور فیڈر نہر نال جوڑ دتا گیا ۔ ایہہ نہر راجستھان دے گنگانگر ضلعے دے کھیتر نوں پانی دندی ہے ۔ 1947 تکّ بیکانیر ریاست پانی دی رائلٹی پنجاب سرکار نوں دندی رہی ۔
ایسٹرن نہر
ایہہ نہر بیکانیر نہر دے سمانانتر حسینیوالا ہیڈّ توں ہی کڈھی گئی ۔ گورنر پنجاب نے دسمبر 1925 وچ اس دا نیہہ-پتھر رکھیا ۔ اس دی سمرتھا 3814 کیوسکس اتے ہیڈّ ریگولیٹر پنج دراں دا ہے ۔ اس نہر دی کمانڈ تھلے 429000 ایکڑ رکھیا گیا، جس دی آبپاشی ہندی سی ۔ 1933 وچ نہر چالو ہوئی اتے اس دی اساری اپر 2.58 کروڑ روپئے خرچ ہوئے ۔ ایہہ فروزپور ضلعے دے کھیتر نوں پانی دندی ہے کیونکہ ایہہ نہر جھونے دی بجائی والے کھیتر وچوں لنگھدی ہے جتھے اس فصل لئی عارضی موگھے الاٹ کیتے جاندے ہن ، سو، اس کم لئی 680 کیوسکس ہور پانی چاہیدا سی ، اس لئی نہر دی سمرتھا ودھائی گئی اتے 39 میل لمے ہور سوئے پٹے گئے، جنہاں دی لاگت 3070000 روپئے آئی ۔
دیس دی ونڈ توں مگروں ہریکے دے ستھان تے بیراج بنن  تے اتھوں فروزپور فیڈر نہر دی اساری کیتی گئی ۔ اس نہر دا پانی بیکانیر اتے ایسٹرن نہر وچ پنڈ کھائی پھیمیکی دے نیڑے پایا گیا ۔ ایسٹرن نہر فروزپور ضلعے دے کھیتر دی سنچائی کردی ہے ۔
دیپالپور نہر
ایہہ نہر حسینیوالا ہیڈ ورکس توں دریا ستلج دے سجے کنڈھے توں کڈھی گئی ۔ ایہہ لاہور ضلعے دے کھیتر چونیاں اتے ضلع منٹگمری(ضلع ساہیوال) دے دیپالپور (ہن ضلع اوکاڑا چ) علاقے نوں سنچت کردی سی ۔ اس نہر دے کھیتر وچ کجھ برساتی نہراں جویں اپر ستلج برساتی نہراں جنہاں وچ کٹورا نہر، خانواہ نہر، اپر سہاگ نہر اتے لوئر سہاگ نہر وغیرہ پیندیاں سن ۔ ایہناں نہراں نوں سارا سال چلن والیاں نہراں وچ تبدیل کرن لئی 1919 وچ اک سکیم بنائی گئی جس انوسار دیپالپور نہر 1932 وچ پٹی گئی اتے اپر لکھیاں برساتی نہراں وچ اس دا پانی پایا گیا اتے کجھ نویں رجباہے تجویزے گئے ۔ اس نہر دی سمرتھا 7270 کیوسکس رکھی گئی ۔ اس نہر 'تے کم 1925 دے اخیرلے مہینیاں وچ شروع ہویا اتے 1932 وچ ختم ہویا ۔ دیس دی ونڈ توں پچھوں 1948 وچ اس نہر نوں پانی دینا بھارت ولوں بند کر دتا گیا کیونکہ اس دا ہیڈّ بھارت وچ پیندا سی تے نہر پاکستان وچ ۔ ایہہ اس لئی کیتا گیا کیونکہ ریڈ کلف ایوارڈ انوسار حسینیوالا ہیڈ ورکس توں پنج میل اپر والے پاسے اک چھوٹے پل دا ہیڈّ لاہور ضلعے وچ پیندا سی، جتھوں پاکستان اک لنک نہر پٹ کے تھلے دیپالپور نہر وچ پاؤنا چاہندا سی ۔ اس طرحاں حسینیوالا ہیڈّ ورکس شارٹ سرکٹ ہو جانا سی تے اتھوں نکلدیاں نہراں دی پانی دی سپلائی پربھاوت ہونی سی ۔ دیپالپور نہر دا پانی بند ہون تے پاکستان نے پروٹیسٹ کیتا ۔ اس سبندھ وچ 4 مئی، 1948 نوں دلی وکھے اک میٹنگ ہوئی، جس وچ بھارت ولوں پردھان منتری پنڈت جواہر لال نہرو، سردار سورن سنگھ اتے این. وی. گیڈگلّ اتے پاکستان ولوں غلام محمد، شوکت حیات خاں اتے ممتاز دولتانہ شامل ہوئے ۔ فیصلے انوسار پاکستان نوں بدلویں پربندھ کرن لئی وقت دتا گیا اتے نہر وچ پانی دی بحالی کر دتی گئی ۔ اسے میٹنگ وچ ہی پاکستان نوں اپرباری دوآب نہر دا جو پانی پاکستان ولّ جاندا سی، لئی وی بدلویں پربندھ کرن لئی کیہا گیا ۔ پاکستان نے دریا چناب وچوں نہر پٹّ کے، راوی نال میل کے پھر دیپالپور نہر وچ پائی ۔ اس لنک نوں بی.آر.بی.ڈی. (بمبانوالا-راوی بیدیاں-دیپالپور) لنک نہر کیہا جاندا ہے، جس نوں بھارت وچ ایچھوگل نہر وی کیہا جاندا ہے، اس دا ورنن(ذکر) 1965 دی بھارت پاکستان لڑائی وچ بہت ہندا سی ۔ اس نہر تے 1958 وچ کم ختم ہویا ۔ اس لنک دے بن جان 'تے دیپالپور نہر نوں پانی دی سپلائی حسینیوالا ہیڈ ورکس توں بند کر دتی گئی ۔
بھاکھڑا ڈیم اتے اس نال سبندھت نہراں
بھاکھڑا ڈیم جدید تکنالوجی اتے انجینیئرنگ وگیان دی اک وڈی دین ہے ۔ ایہہ اتری بھارت دا اک پربھاوشالی اتے بہت وڈا ڈیم ہے جو اس کھیتر وچ سنچائی لئی پانی، انڈسٹری نوں چلاؤن لئی بجلی، شہراں دا بجلیکرن، پنڈاں وچ بجلی اتے ٹیوبویلاں نوں چلاؤن لئی توانائی پردان کردا ہے ۔ اس ڈیم نوں بناؤن دا خیال برطانوی ہند حکومت ویلے 1908 وچ پیدا ہویا، سروے کیتا گیا اتے پراجیکٹ رپورٹ تیار کیتی گئی ۔
ستلج ویلی پراجیکٹ جو 1921 وچ منظور ہویا، دی رپورٹ وچ جو سیکریٹری آف سٹیٹس نوں بھیجی گئی، لکھیا گیا سی کہ نہ ہی حویلی اتے نہ ہی بھاکھڑا ڈیم سکیماں تے اگے ودھیا جا سکدا ہے. جد تکّ کہ ستلج ویلی پراجیکٹ بن نہیں جاندا کیونکہ پانی دی ہور ورتوں (دریا دے اپرلے حصے وچ) برٹش کھیتر اتے بہاول پور ریاست دے کھیتر وچ دریا سندھ تے بنیاں برساتی نہراں 'تے برا اثر چھڈیگا ۔ اس طرحاں بھاکھڑا ڈیم بناؤن دا پراجیکٹ لمبت پیا رہا ۔ 1928 وچ اس پروجیکٹ نوں سودھیا گیا تے اس دی سمرتھا 4.75 ایم.اے.ایف. ودھائی گئی ۔ بمبئی پرانت دی سرکار نوں اس پراجیکٹ اپر اپنی رائے دین لئی کیہا گیا کیونکہ سندھ ادوں بمبئی پریزیڈینسی وچ پیندا سی ۔ بمبئی نے اس پراجیکٹ دی ورودھتا کیتی کیونکہ اس نال سندھ دریا وچ پانی دا لیول نیواں ہو جاویگا تے برساتی نہراں دے پانی لین دی سمرتھا 'تے اثر پویگا ۔ 1934، مارچ وچ بمبئی نے ڈیم بناؤن لئی سہمتی پرگٹائی ۔ ستلج ویلی پراجیکٹ دیاں نہراں 'تے کوئی اثر نہ پوے بھاکھڑا پراجیکٹ دی سمرتھّ 4.0 ایم.اے.ایف. کیتی گئی ۔
1944 وچ ڈاکٹر: جے.ایل. سیویج (•.L. Sawege) جو امریکہ دی بیورو فار ریکلیمیشن دا چیف انجینیئر سی، نے موقعے دا نریکھن کیتا تے 1600 فٹ اچائی تکّ پانی دی بھرپائی دا ڈیم بناؤن لئی کیہا ۔ یو.ایس.اے. دی اک انترراشٹری ڈینور ناں دی کمپنی نے ایہہ اچائی 1580 فٹّ رکھن دی تجویز رکھی ۔ اچائی اس لئی گھٹائی گئی کیونکہ راجا بلاسپور دے محل تے کجھ مندر ڈیم دی جھیل وچ ڈبدے سن ۔ دیس آزاد ہون توں مگروں پردھان منتری پنڈت جواہر لال نہرو نے اس معاملے وچ دخل دتا تے بلاسپور دے راجا نے اپنے اعتراضاں نوں واپس لے لیا اتے ڈیم دے پانی دا ودھ توں ودھ پدھر 1680 فٹّ تکّ رکھیا گیا ۔
بھاکھڑا ڈیم دی پانی جمع کرن دی کلّ سمرتھا 7.8 ایم.اے.ایف. ہے، کیچمینٹ ایریا 22،000 مربع میل اتے ڈیم دی اپروں چوڑائی 30 فٹ ہے ۔
ننگل ڈیم
بھاکھڑا ڈیم پانی نوں جمع کرن لئی اک سروور ہے تاں کہ تھلے نکلن والیاں نہراں اس توں نینترت پانی لے سکن ۔ بھاکھڑا ڈیم توں 8 میل تھلے پانی نوں اک ہور ڈیم جس دا ناں ننگل ڈیم ہے، وچ ڈکیا گیا ہے ۔ اس ڈیم توں ننگل ہائیڈرل چینل جو بجلی وی پیدا کردی ہے تے سنچائی لئی وی ہے، نکلدی ہے اتے اسے طرحاں اس دے سماننتر اک ہور نہر انندپور صاحب ہائیڈل چینل نکلدی ہے ۔ ننگل ڈیم 955 فٹّ لما کنکریٹ ڈیم ہے ۔ ایہہ ڈیم 1952 وچ مکمل ہویا ۔
ننگل ہائیڈرل چینل
ایہہ نہر ننگل ڈیم توں کھبے پاسیوں 14500 کیوسکس سمرتھا نال نکلدی ہے، جس وچ برجی 10،000 'تے بنے سلٹ ایجیکٹر لئی 2000 کیوسکس ہے ۔ ہیڈ ریگولیٹر دے 8 در اتے ہر در 24 فٹّ چوڑا ہے ۔ دراں دے تھملے 6 فٹّ چوڑے ہن ۔ ایہہ نہر سرو وچ بہت مشکل نیم پہاڑی کھیتر وچ پیندی ہے اتے بہت کٹائی اتے بھرائی وچوں گزردی ہے اتے 58 ندیاں نالے اس نوں کتے سائیفناں، کدھرے سپرپیسجاں اتے کدھرے ایکواڈکٹس راہیں پار کردے ہن ۔ کم 1947 وچ شروع ہویا اتے جولائی 1954 وچ ختم ہویا ، نہر دی لمبائی 64 کلومیٹر ہے ، نہر دی چوڑائی 58 فٹّ، ڈنوگھائی 23 فٹّ ہے اتے ایہہ پکی نہر ہے ۔ اس نہر اپر 2 پاور ہاؤس اک گنگووال اتے اک کوٹلہ دے ستھان 'تے پیندے ہن، جتھے بجلی پیدا ہندی ہے ۔ 64 کلومیٹر دی لمبائی توں بعد اس نوں بھاکھڑا مین لائن جاں بھاکھڑا نہر کیہا جاندا ہے ۔
بھاکھڑا مین لائن نہر
64 میل دی لمبائی توں مگروں ننگل ہائیڈرل چینل نوں بھاکھڑا مین لائن کیہا جاندا ہے ۔ اس دی سمرتھا 12455 کیوسکس ہے اتے اس دی لمبائی 108 میل ہے ۔ اس دی برجی 158000 تے اس وچوں نروانا برانچ نکلدی ہے جسدا بہتا پانی ہریانہ دے کھیتر نوں سنجدا ہے ۔ بھاکھڑا نہر دیاں گھگر لنک، بھاکھڑا مین برانچ اتے رتیا برانچاں ہن ۔ بھاکھڑا مین لائن تے اس دیاں برانچاں ڈبل ٹائل نال پکیاں بنائیاں گئیاں ہن ۔ برانچاں دی کلّ لمبائی 543 میل ہے ۔ ایہناں ساریاں برانچاں تے 1948 وچ کم شروع ہویا اتے 1954 وچ ختم ہویا ۔ بھاکھڑا مین لائن نال بھارتی پنجاب، ہریانہ، اتے کجھ راجستھان دا کھیتر سنجیا جاندا ہے ۔ نروانا برانچ دا کجھ پنجاب دا کھیتر چھڈّ کے بہتا پانی ہریانہ لئی ہے ۔ لہندی یمنا نہر دی سرسا برانچ دا پورا کھیتر نروانا برانچ دے پانی نال سنجیا جاندا ہے ۔ اس برانچ دی کلّ لمبائی 162.49 کلومیٹر ہے ۔
ستلج یمنا لنک
نہر جس دا ہریانہ صوبے نال پنجاب دا جھگڑا ہے، اوہ لوہنڈ کھڈّ توں ہی شروع ہونی تجویزی گئی سی ۔ جے ہریانہ نوں اینا پانی دے دتا جاوے تاں ایوں لگدا ہے کہ روپڑ ہیڈ ورکس تے سرہند نہر اتے بست دوآب نہر دا سارا سسٹم شارٹ سرکٹ ہو سکدا ہے اتے پنجاب دے مالوا اتے دوآبہ کھیتر وچ پانی دی بڑی کمی ہو سکدی ہے ۔
بست دوآب نہر
جدوں بھاکھڑا ڈیم دی اساری دا کم اتے روپڑ دے ستھان 'تے ہیڈّ ورکس دی ریماڈلنگ دا کم چل رہا سی تاں تجویز کیتا گیا کہ جالندھر ضلعے دے کجھ کھیتراں اتے پیپسو دے دوآبے وچ پیندے کھیتراں نوں نہری پانی دتا جاوے ۔ سو، 633745 ایکڑ رقبے نوں پانی دین لئی اک پراجیکٹ انومان بنایا گیا ۔ اج دا کپورتھلہ ضلع اس ویلے پیپسو پرانت ادھین پیندا سی ۔ اک نہر جس دی سمرتھا 1452 کیوسکس سی، دریا ستلج وچوں سجے کنڈھیوا روپڑ دے ستھان 'توں کڈھی گئی ۔ اس نہر دا ناں بست دوآب نہر اس واسطے رکھیا گیا کیونکہ اس نے دریا ستلج اتے بیاس وچکار پیندے دوابا بست جالندھر دے کھیتر نوں پانی دینا سی ۔ سوائے شروع دی کجھ لمبائی دے اس نہر نوں کچی رکھیا گیا ۔ شروع وچ 5500 فٹّ لمبائی وچ نہر نوں اس لئی پکیاں کیتا گیا کیونکہ ایہہ ڈنوگھی پتھر-کٹائی 'چوں گزردی سی ۔ روپڑ ہیڈ ورکس 'تے اک ریگولیٹر جس دے دو در جنہاں دی ہر اک دی چوڑائی 20 فٹّ سی، بنایا گیا اتے اس نوں روپڑ ہیڈورکس دے نویں بیراج نال جوڑیا گیا ۔ مین لائن نہر دی تھلیوں چوڑائی 28 فٹّ اتے ڈنوگھائی 9.5 فٹّ ہے ۔ نہر دی لمبائی 29 میل ہے اتے اس دیاں برانچاں دی لمبائی 61 میل ۔ دو برانچاں جالندھر برانچ (500 کیوسکس) اتے نوانشہر برانچ (497 کیوسکس) جو کرم وار مین نہر دی برجی 93487 اتے برجی 141000 توں نکلدیاں ہن، 450000 ایکڑ کھیتر نوں سنجدیاں ہن اتے اس سارے سسٹم دی لمبائی 800 کلومیٹر ہے ۔
سال 1954-55 وچ ایہہ نہر 1.95 کیوسکس پرتی 1000 ایکڑ دی تیبرتا نال ڈزائن کیتی گئی کیونکہ اوہناں سمیاں وچ اس دے کھیتر وچ کھوہاں نال سنچائی ہندی سی اتے نہری پانی دی سخت ضرورت سی کیونکہ بہتے لوکاں نوں بارشاں 'تے نربھرتا رکھنی پیندی سی ۔ اس ویلے دھرتی ہیٹھلے پانی دی پدھر 30 توں 40 فٹّ بھومی دی پدھر توں سی جدکہ ہن ایہہ 150 فٹّ توں 200 فٹّ تکّ ہو گئی ہے ۔ شروع-شروع وچ اس نہر تھلے رقبے دی 45 فیصدی سنچائی ہندی سی ۔ ہری کرانتی ویلے کساناں نے ٹیوبویلّ لوا لئے اتے نہری پانی 'تے نربھرتا گھٹّ گئی، جس کارن نہری سنچائی دی تیبرتا 14 فیصدی رہِ گئی ۔ سماں گزرن نال بھومی ہیٹھلا پانی بہتا ورتن کارن بہت سارے ٹیوبویلّ کم کرنا چھڈّ گئے اتے خشک ہو گئے ۔ کساناں نے سبمرسیبل موٹراں لا لئیاں ہن، جس نال پانی بہت تھلے چلا گیا ہے اتے ستھتی گمبھیر بنی ہوئی ہے ۔ کساناں نوں ہن نہری پانی دی بہت لوڑ ہے، جس دی بہت گھاٹ ہے، خاص کرکے خریف دی فصل ویلے ۔ سنچائی دی گھٹّ تیبرتا دا کارن نہری کمانڈ ایریئے دا شہریکرن اتے نہری سسٹم دی مینٹینینس نہ ہونا ہے ۔ لگپگ ایہو ستھتی سارے بھارتی پنجاب وچ پائی جاندی ہے ۔
سنچائی دی تیبرتا ودھاؤن لئی اتے بست دوآب نہر سسٹم سچارو ڈھنگ نال چلاؤن لئی 140.48 لکھ روپئے دی اک سکیم بنائی گئی سی، جس دی پروانگی پتہ لگا ہے کہ مرکز ولوں مل گئی ہے ۔ اس انوسار مین لائن اتے ڈسٹریبیوٹریز نوں پاسیاں توں پکا کیتا جاویگا اتے بیڈ (تھلا) کچا ۔ اجیہا کرن نال دھرتی دے پانی دی ریچارجنگ وی ہوویگی اتے سنچائی وی ودھیگی ۔ مرکزی سرکار نے اس 'تے آؤن والے خرچے دا 25 فیصدی گرانٹ وجوں دینا ہے اتے باقی 75 فیصدی پنجاب سرکار نے خود خرچ کرنا ہے ۔
بیاس ڈیم
بیاس ڈیم بھارتی پنجاب چ تلواڑا دی تھاں اتے اک ڈیم اے ۔
اس تھاں اپر سبھ توں پہلاں ڈیم بناؤن دا خیال برطانوی راج ویلے پنجاب آبپاشی محمکہ دے انجینیئر سی.ای. بلیکر نوں 1926 وچ آیا ۔ 1927 وچ امریکہ دے بیورو آف ریکلیمشن دے کنسلٹنگ انجینیئر دی کمان تھلے رپورٹ کرن لئی اک کمیٹی بنائی گئی ۔ اس کمیٹی دا کم پنجاب دے دریاواں دے وادھو پانیاں دا بھنڈارن کرن دیاں سمبھاوناواں نوں تلاشنا سی ۔ اس کمیٹی نے اس تھاں وڈے ہڑھاں کارن پانی دے گھٹّ خرچے 'تے ہون والے بھنڈارن نوں حاصل کرنا مشکل دسیا ۔
1960 وچ پاکستان نال پنجاب دے دریاواں دے پانیاں نوں ورتن خاطر کراچی وکھے اک سندھی(معاہدہ) تے بھارت دے پردھان منتری جواہر لال نہرو اتے پاکستان دے صدر ایوب خان نے دستخط کیتے جس انوسار ستلج، بیاس اتے راوی دریاواں دا پانی بھارت نے ورتنا سی اتے چناب تے جہلم دریاواں دا پاکستان نے ۔ پاکستان نوں بدلویں پربندھ کرن لئی دس سال دا سماں جس نے 31 مارچ، 1970 نوں ختم ہونا سی، دتا گیا ۔ اس سندھی نوں دھیان وچ رکھدیاں بیاس دریا اپر تلواڑا دے ستھان 'تے ڈیم بناؤن لئی سکیم بنائی گئی تاں کہ دریا وچوں تھلے والے پاسیوں ہریکے توں نکلدیاں نہراں لئی اس ڈیم وچ پانی سٹور کیتا جا سکے ۔ 1955 وچ ڈیم لئی انویسٹیگیشن کیتی گئی اتے 1959 وچ پراجیکٹ ڈزائین تیار کیتے گئے ۔ تلواڑا وکھے اک ٹاؤنشپ کرمچاریاں دی رہائش لئی بنایا گیا، ورکشاپاں، سامان نوں سنبھالن لئی سٹور اتے سڑکاں بنائیاں گئیاں، جنہاں دا کم 1961 وچ ختم ہویا ۔ 1962 وچ پواگ پنڈ پاس ڈیم دیاں ڈائیورشن ٹنلز دی کھدائی دا کم شروع کیتا گیا ۔
دریا بیاس 'تے لگپگ 13.6 ایم.اے.ایف. پانی اپلبدھ سی اتے ایہہ تجویز کیتا گیا کہ 3.823 ایم.اے.ایف. پانی دریا ستلج نوں ننگل ڈیم 'تے ورتن لئی تبدیل کر دتا جاوے ۔ اک پرسدھ انجینیئر ڈاکٹر اے.این. کھوسلا نے تجویز کیتا کہ دریا بیاس دے پانی نوں ستلج وچ پاؤن لئی دو اکائیاں ضروری ہن ۔ پہلی اکائی انوسار لگپگ 7500 کیوسک دریا بیاس دا پانی کجھ ٹنلز راہیں دریا ستلج 'چ پاؤنا تجویز کیتا گیا ۔ اس طرحاں لگپگ 9.185 ایم.اے. ایف. پانی بیاس ڈیم وچ سٹور کرن لئی باقی رہِ گیا ۔ بیاس ڈیم اپنی ڈنوگھی نیہہ توں 435 فٹّ اچا ہے جو تہیاں وچ جمائی مٹی دا بنایا گیا ہے، جس دی سکھر دی لمبائی 6155 فٹّ ہے ۔ 4.37 لکھ کیوسکس آؤٹ فلو نوں لنگھاؤن لئی 5 سپلویء بنائیاں گئیاں ۔ 1966-67 وچ بیاس دے پانی نوں 5 کنکریٹ ٹنلاں جنہاں دا 30 فٹّ ویاس سی، راہیں پاسیوں دی لنگھایا گیا تاں کہ ڈیم دی نیہہ دی کھدائی ہو سکے ۔ ایہہ اندازہ لایا گیا کہ 120 سالاں وچ سلٹ جمن نال ڈیم دی سمرتھا 1.00 ایم.اے.ایف. پانی نوں سٹور کرن لئی گھٹّ جاوے گی ۔
ڈیم دی اساری وچ 39000000 گھنگز مٹی دی پٹائی، 46000000 گھنگز مٹیریئل دی بھرائی اتے 1470000 گھنگز لوہا سیمینٹ کنکریٹ (آر.سی.سی.) ورتیا گیا ۔ 1974 وچ ایہہ ڈیم 38.31 کروڑ روپئے دی لاگت نال تیار ہویا ۔ اک موٹے اندازے انوسار اس ڈیم دی عمر 500 سال ہوویگی جدوں ایہہ سلٹ نال بھر جاویگا ۔ اس ڈیم دی جھیل دی لمبائی 41.8 کلومیٹر، کیچمینٹ ایریا 12560 ورگ کلومیٹر، سمندر پدھر توں اچائی 1421 فٹّ اتے کلّ سمرتھا 5.91 ایم.اے.ایف. ہے ۔
اس پروجیکٹ توں 6 یونٹاں راہیں جنہاں دی ہر اک دی سمرتھا 60 میگاواٹ دی ہے اتے اس طرحاں 360 میگاواٹ بجلی دے یونٹ ستھاپت کرن 'تے 110.83 لکھ روپئے خرچہ آیا ۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں
پریا دت
پریہ دت رانکان (پیدائش: 28 اگست، 1966ء) اک بھارتی سیاست دان نيں جو کانگریس تو‏ں وابستہ نيں۔ اوہ 14واں تے 15واں لوک سبھا وچ ممبئی شمال مرکزی تو‏ں منتخب ہوئیاں سن۔ اُتے 2014ء دے عام انتخابات وچ انہاں نو‏ں بی جے پی د‏‏ی پونم مہاجن نے 1.86 لکھ ووٹاں تو‏ں ہرا دتا۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
پریہ دت مرحوم بالی وڈ اداکار تے سیاست دان سنیل دت تے نرگس د‏‏ی بیٹی ا‏‏ے۔ اوہ نسلًا پنجابی ا‏‏ے۔ انہاں دے والدین انڈین نیشنل کانگریس د‏‏ی نمائندگی دے لئی چنے گئے سن ۔ انہاں دے والد اک سرکاری وزیر سن ۔ انہاں دا بھائی فلمی اداکار سنجے دت اے جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی اک بہن نمردا دت ا‏‏ے۔ اپنی بہن د‏‏ی مشارکت وچ انہاں نے اک یادگار 2007ء وچ انگریزی زبان وچ تحریر کیتا جس دا عنوان Mr and Mrs Dutt: Memories of our Parents سی۔
پریہ د‏‏ی شادی اووین رانکان تو‏ں ہوئی جو کاتھولک نيں۔
وہ عمرانیات وچ سوفیا کالج، ممبئی یونیورسٹی تو‏ں بی اے د‏‏ی ڈگری حاصل کرچک‏ی ا‏‏ے۔ اوہ سنٹر فار میدتا آرٹس، نیویارک شہر تو‏ں ٹیلی ویژن پروڈکشن وچ پوسٹ گریجویٹ ڈپلوما رکھدی نيں۔
سیاست
2004ء وچ اپنے والد سنیل دت دے انتقال د‏‏ی وجہ تو‏ں پریہ انہاں دے انتخابی حلقے وچ کھڑی ہوئی۔ اوہ لوک سبھا نشست دے لئی نیڑے ترین شیو سینا امیدوار تو‏ں 172,043 ووٹاں تو‏ں فتح درج کيتی۔ چناؤ جیتنے دے بعد پریہ آل انڈیا کانگریس کمیٹی د‏‏ی معتمد بنا دتی گئی۔
رفاہی سرگرمیاں وچ حصے داری
بمبئی فسادات دے دوران تے اس دے بعد پریہ نے ممبئی دے مسلما‏ن پناہ گزیناں دے نال کم کیتا۔ انہاں نے انہاں اقدامات د‏‏ی وجہ تو‏ں دھمکی آمیز فون کالاں د‏‏ی وصولی تے عوامی ہراسانی د‏‏ی اطلاع دی۔
شخصی زندگی
پریہ نے اووین رانکان تو‏ں 27 نومبر 2003ء نو‏‏ں شادی کيتی۔ رانکان اورنجوس اینٹرٹینمنٹ دے ساجھے دار نيں جو اک موسیقی نو‏‏ں فروغ دینے والی کمپنی ا‏‏ے۔ اوہ فاؤنٹین ہیڈ پروموشنز اینڈ ایوینٹ پرائیویٹ لیمیٹیڈ تو‏ں وی جڑے نيں جو اک بازارکاری د‏‏ی کمپنی ا‏‏ے۔ رانکان باندرہ نال تعلق رکھنے والے اک کاتھولک نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1966 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی خواتین سیاست دان گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پندرہويں لوک سبھا دے اراکین گٹھ:چودہويں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:ممبئی دے سیاست دان گٹھ:مہاراشٹر تو‏ں انڈین نیشنل کانگریس دے سیاست دان گٹھ:مہاراشٹر تو‏ں لوک سبھا دے ارکان گٹھ:مہاراشٹر شماریا‏‏تی سیاست دان
تصیل تفتان
گٹھ:بلوچستان
پولینڈ دے شہر
ایہ فہرست پولینڈ دے شہر تے قصبات (List of cities and towns in Poland) اے۔
حوالے
گٹھ:پولینڈ جغرافیہ-متعلقہ لسٹاں گٹھ:پولینڈ دے شہر گٹھ:شہرjں دیاں لسٹاں بلحاظ دیس گٹھ:فہرست شہر بلحاظ آبادی گٹھ:لسٹ یورپ دے شہر
صوبہ باک کان
صوبہ باک کان ویت نام دے 58 صوبےآں چوں اک اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویت نام گٹھ:ویت نام دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا
تصیل ڈیرہ بگتی
گٹھ:بلوچستان
پسکارا
پسکارا اٹلی دا اک شہر اے ۔
کالی چنجوالا سیانا کاں
کالی چنجوالا سیانا کاں کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
22 دسمبر
تے دسمبر دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 12واں تے آخری  مہینا  اے جہڑا نومبر دے مگروں   آندا اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دسمبر گٹھ:سال دے دن
دهستان لاویج
alt=دهستان لاویج|thumb|دهستان لاویج
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان نور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نور ، صوبہ مازندران چ اے ۔
تصیل پھیلاواگ
گٹھ:بلوچستان
اکبر الدین اویسی
اکبر الدین اویسی اک بھارتی سیاست دان نيں جو آل انڈیا مجلس اتحاد المسلمین دے رکن ني‏‏‏‏ں۔ آپ تلنگانہ قانون ساز اسمبلی دے رکن وی ني‏‏‏‏ں۔ اکبر الدین دا تعلق حیدرآباد دے مشہور خاندان اویسی تو‏ں، سلطان صلاح الدین اویسی انہاں دے والد تے اسد الدین اویسی انہاں دے وڈے بھائی ني‏‏‏‏ں۔ جماعت دے فلور لیڈر وی ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
گٹھ:1971 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:تلنگانہ دیاں شخصیتاں گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں شخصیتاں گٹھ:حیدرآباد، بھارت دے سیاست دان گٹھ:ضد بھارت جذبات گٹھ:کل ہند مجلس اتحاد المسلمین دے سیاست دان
ضلع اورہنگازی
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
اردشیر دوم
404 ق م ۔
358 ق م ۔
دارا اول دا پتر جہڑا دارائے ثانی دے لقب نال حخمانیشی سلطنت دے تخت تے بیٹھا ۔ اپنے بھائی سائرس خرد نوں ،جہڑا تخت دا دعوے دار تے ایشیائے کوچک دا گورنر سی ، شکست دتی ۔ یونان دی اہم فوجی طاقت سپارٹا نوں ہرا کے ذلت آمیز شرطاں منن تے مجبور کیتا ۔ مصر تے بابل دیاں بغاوتاں مکائیاں ۔ ایہ بوہت رحمدل تے نیک بادشاہ سی ۔ اپنی ظالم ماں پاری سائیس دے آکھن تے اپنی دھی اتوسا نال ویاہ کیتا ۔ ایران دے قدیم دیوتا متھرا(سورج) دی پوجا نوں مڑ رواج دتا ۔ مردم خیزی دی دیوی اناہیتیا دے بت تھاں تھاں نصب کرائے تے اینہاں دونہاں دیوتاواں نوں اہورمزدا (پارسیاں دے رب) دے برابر قرار دتا ۔ اس دا حرم بوہت وڈا سی تے اسدے پتراں دی گنتی اک سو توں ودھ سی ، پر اسدی مومت ویلے اسدا صرف اک پتر ای زندہ سی ۔
اس دے علاوہ اردشیر دوم ناں دا اک غیر معروف [[ساسانی سلطنت]|ساسانی] بادشاہ وی سی جس نے 379ء توں 383ء تک حکومت کیتی ۔
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:ایرانی شخصیتاں
تصیل سوئی
گٹھ:بلوچستان
چک 3 ج ب
چک 3 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
پیلی چنجوالا سیانا کاں
پیلی چنجوالا سیانا کاں کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
پنج راج ٹبر اتے دس راجشاہیاں
thumb|230x230px|923 عیسوی وچّ (مگرلے لیانگ راج ٹبر دے انت ویلے وچّ )  چین دا سیاسی نقشہ پنج راج ٹبر اتے دس راجشاہیاں (五代十国، 五代十國، ودائی شیگؤ، Five Dynasties and Ten Kingdoms )  چین  دے اتہاس وچّ سنّ ۹۰۷ عیسوی توں ۹۷۹ عیسوی تکّ چلن والا اک دور سی ۔  ایہہ تانگ راجٹبر  دے پتن  دے بعد شروع ہویا اتے سونگ راجٹبر  دے ابھرن اتے ختم ہویا ۔  اس ویلے وچّ چین  دے شمال وچّ اک -  دے - بعد - اک پنج راج ٹبر حکومت وچّ آئے ۔  چین بھر وچّ اتے خاصکر دکھن چین وچّ ،  ۱۲ توں زیادہ آزاد راج قایم ہو گئے ۔  ایہناں وچوں اتہاس وچّ ۱۰ راجاں دا ذکر زیادہ ہندا ہے ،  اسلئی ایہہ ویلہ پنج راج ٹبر اتے دس راجشاہیاں  دے نام ولوں جانیا جاندا ہے ۔  اس ویلے وچّ منچوریا - منگولیا وچّ ختانی لوکاں دا لیاؤ راجٹبر  وی قایم ہویا ۔
پنج راج ٹبر
شمالی چین وچّ راج کرن والے پنج راج ٹبر اتے اوہناں دے  راج ویلےایہہ سن :
دس راجشاہیاں
دس راجشاہیاں اس پرکار سن :
وورن
تنگ سامراج دے انتم دناں وچّ شاہی دربار نے جئیدوشی  ( 節度使 ،  jiedushi )  نامک کھیتری فوجی راجپالاں  دے ادھیکار ودھا دتے ۔  اس دوران ہوانگ چاؤ  ( 黃巢 ،  Huang Chao )  نامک اک نیتا نے تنگ سرکار  دے ورودھ بغاوت آجوجت کیتا جس ولوں سامراج بہت ہی کمزور پے گیا اتے راجپال لگبھگّ پوری طرحاں آزاد ہو گئے ۔  اس توں پنج راجونشوں اتے دس راجشاہیاں دا کال شروع ہویا ۔  اس کال وچّ اتری چین وچّ بہت بھیانک جھگڑے جاری رہے ۔  دکھن چین وچّ زیادہ ستھرتا سی لیکن اتھے وی لڑائی ہندے رہے ۔  سنّ ۹۶۰ وچّ اتری سونگ راجونش ستھاپت ہویا اتے اسنے چین نوں پھر ولوں اک نیم وچّ بجھنے دی ٹھانی ۔  اک - اک کرکے اسنے راجاں اتے قبجہ جمایا اتے سنّ ۹۷۸ تکّ پورے چین نوں اپنے ادھین کر لیا ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016 گٹھ:سابقہ سلطنتاں گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں گٹھ:جن خاندان گٹھ:چینی شاہی خاندان گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس گٹھ:چین گٹھ:چینی راج ٹبر گٹھ:چین دی دسویں صدی گٹھ:چین دی تریخ
آب گم
آب گم بلوچستان پاکستان چ اک تھاں دا ناں اے۔ اوتھے اک ریلوے سٹیشن دا ناں وی اے ۔جس نوں 1886ء چ قائم کیتا گئیا سی ۔ ایہہ چلتن پہاڑ دے نیڑے کوئٹہ توں 50 کلومیٹر دکھن چ اے۔ اردو دے اک وڈے مزاحیہ لکھاری مشتاق احمد یوسفی دی اک کتاب دا ناں وی آب گم اے۔
صوبہ ہا گیانگ
ویت نام چڑھدے دکھن ایشیا دا اک دیس اے ۔ ویت نام انتظامی طور اتے 58 صوبےآں تے 5 شہری میونسپلٹیاں چ ونڈیا ہویا اے ۔ ہر صوبہ اگے ضلعےآں چ ونڈیا ہویا اے 5 میونسپل شہر مرکزی حکومت دے انتظام ہیٹھ نیں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویت نام گٹھ:ویت نام دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:ایشیا
تصیل گوادر
گٹھ:بلوچستان
تصیل جیوانی
گٹھ:بلوچستان
23 دسمبر
تے دسمبر دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 12واں تے آخری  مہینا  اے جہڑا نومبر دے مگروں   آندا اے ۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دسمبر گٹھ:سال دے دن
مونزا
مونزا اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی
تصیل اورمارا
گٹھ:بلوچستان
دهستان شیخ فضل‌الله نوری
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نور ، صوبہ مازندران چ اے ۔
جامعہ الازہر
جامعۃ الأزہر قاہرہ، مصر د‏‏ی اک قدیم مسجد تے یونیورسٹی ا‏‏ے۔ متبادل=|thumb|مسجد الازہر
ازہر شریف دا مختصر تعارف
فاطمی حکومت دے چوتھے خلیفہ’’ المعز لدین اللہ‘‘ شمال افریقہ تو‏ں بحر اٹلانٹک تک د‏‏ی ریاست نو‏‏ں فاطمی حکومت دے تحت لیانے دے بعد مصر د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے، چنانچہ انہاں نے مصر نو‏‏ں اپنی حکومت دے تحت لیانے دے لئی ’’جوہر صقلی‘‘ نو‏‏ں اک ہزار فوج دا رئیس بناکر اس د‏ی طرف روانہ کر دتا، اس دے ہتھو‏ں فاطمی حکومت نو‏‏ں 17؍ شعبان 358ھ مطابق 969ء وچ مصر اُتے فتح حاصل ہوئی، مصر د‏‏ی نويں راجدھانی دے لئی ’’جوہر صقلی‘‘ ہی نے اک مسجد قائم کيتی تے اس دا ناں ’’جامع القاہرۃ‘‘ رکھیا، کچھ صدی دے بعد ایہ مسجد ’’جامع القاہرۃ‘‘ د‏‏ی بجائے ’’الجامع الازہر‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور و معروف ہوئی،
اس مسجد د‏‏ی بنیاد24؍ جمادی الاولی359ھ مطابق اپریل؍ 970ء وچ رکھی گئی تے 7؍ رمضان361ھ مطابق 23؍ جون 972ء وچ پائیہ تکمیل نو‏‏ں پہونچی،
فاطمی حکومت دے دور 969ء تو‏ں 1170ء تک تشیع افکار و تعلیمات غالب رہیاں، مگر جدو‏ں 1171ء وچ مصر د‏‏ی باگ و ڈور سلطان صلاح الدین ایوبی دے ہتھ وچ آئی، تواہل سنت و جماعت دے افکار و عقائد غالب ہوئے۔
یونیورسٹی
یہ ہی مسجد اپنی گونگو ں دینی و ملی خدمات د‏‏ی بدولت یونیورسٹی د‏‏ی شکل اختیار کر گئی تے دیکھدے ہی دیکھدے ایہ یونیورسٹی ’’یونیورسٹی ازہر شریف‘‘ دے ناں تو‏ں پوری دنیا وچ مشہور و معروف ہوئے گیا،اج ایہ یونیورسٹی عالم اسلام د‏‏ی اوہ عظیم درسگاہ اے جس وچ دینی تے دنیوی تمام علوم د‏‏ی تعلیم دتی جاندی اے ،دینی تعلیم دے لئی یونیورسٹی ازہر شریف نو‏‏ں عالم اسلام بلکہ پوری دنیا دا مرجع منیا جاندا اے ۔اس وقت ازہر دے طلبہ د‏‏ی ٹوٹل تعداد 10 لکھ تو‏ں زیادہ اے جس وچ تقریباً 50 ہزار غیر ملکی طلبہ نيں۔جنہاں دا تعلق 100 تو‏ں زائدملکاں تو‏ں اے ، انہاں طلبہ د‏‏ی تعلیم و تربیت دے لئی 6 ہزار تو‏ں ودھ فقط مصر وچ ازہر دے معاہد(انسٹیٹیوٹس) اوراسکولزعالم وجود وچ آئے۔
یونیورسٹی ازہر وچ تعلیم تو‏ں متعلق تمام شعبہ جات د‏‏ی تعداد تقریباً 70 نيں۔ ایتھ‏ے اُتے عصر حاضر د‏‏ی عالمی یونیورسٹیاں وچ اعلیٰ تعلیم دے جِنّے شعبے نيں اوہ سب یونیورسٹی ازہر وچ بوجہ اکمل موجود نيں ،یعنی میڈیکل،انجنیرنگ،سائنس تے دینی تمام قسم دے شعبے،اور تخصصات مثلا تفسیر تے علوم قرآن ،حدیث تے علوم حدیث،،فقہ اوراصول فقہ ،کلام تے عقیدہ،دعوہ ،اسلامی معاشیات،بینکاری،تجارت،عربی بولی و ادب ،تصوف ،تربیت،سیرت، قراء ت وتجوید،افتاء ،فکر جدیدا ور مطالعہ غرب ،استشراق و تبشیر ،تقابل ادیان اوراسلامی سبھیاچار و حضارت وغیرہ سب دے سب تخصصات بحمد اللہ تعالی یونیورسٹی ازہر وچ موجود نيں ۔ مصری طلبہ دے لئی حضانہ یعنی نرسری 2 سال، پرائمری 6 سال تے ثانویہ یعنی ہائی اسکول 3 سال، اس دے بعد کلیہ یعنی بی اے 4 سال (بی اے کچھ کلیات وچ 5 سال دا وی اے ) فیر ماجستر یعنی ایم اے 4 سال جس دے اخیر دے 2 سال وچ 400 ؍500 صفحہ دا رسالہ لکھوایا جاندا اے، اس دے بعد پی ایچ ڈی گھٹ تو‏ں گھٹ 3 سال د‏‏ی ہُندی اے اس وچ وی کسی موضوع اُتے رسالہ لکھوایا جاندا اے ۔
غیر ملکی طلبہ دے لئی نرسری تے پرائمری تاں نئيں اے، البتہ انہاں دے لئی اک اضافی شعبہ ’’ معھد الدراست الخاصۃ للغۃ العربیۃ لغیر الناطقین بہا‘‘ اور’’ مرکز تعلیم اللغۃ العربیۃ للوافدین‘‘ اے، جس وچ غیر ملکی طلبہ(جو مصر وچ بغیر کسی معادلہ دے تعلیم حاصل کرنے آندے نيں) شروع وچ عربی زبان سیکھنے دے لئی داخل ہُندے نيں، باقی انہاں دے دوسرے مراحل وی مصری طلبہ ہی د‏‏ی طرح ہُندے نيں ، ہاں اک گل اوران تو‏ں مختلف ہُندی اے اوہ ایہ کہ وافدین نو‏‏ں کلیہ دے مرحلہ وچ ہر سال گھٹ تو‏ں گھٹ اک پارہ حفظ کرکے اس دا تحریری و تقریری امتحان دینا لازمی ہُندا اے، مگر مصر ی طلبہ دا معاملہ وافدین تو‏ں مختلف ہُندا اے، انہاں نو‏‏ں ہر سال ساڈھے ست پارے حفظ کرکے اس دا تحریری و تقریری امتحان دینا ضروری ہُندا اے، اس طرح مصری طلبہ کلیہ دے مرحلہ وچ ہی حافظ قرآن ہوئے جاندے نيں، ایہ یونیورسٹی ازہر دا تمام اسلامی یونیورسٹیاں دے درمیان خاص وصف تے طرئہ امتیاز اے ،اس دے علاوہ یونیورسٹی ازہر وچ سہ ماہی ’’دورہ تدریبیہ‘‘ جسنو‏ں ’’ ائمہ کورس‘‘ وی کہندے نيں، ملک تے بیرون ملک دے لئی مسلسل پورے سال رواں دواں رہندا اے ،اس وچ تمام اسلامی مضامین ،اسلامی معاشیات و اقتصاد ، کمپیوٹر ،انٹرنیٹ تے ہور تمام اسلامی موضوعات اُتے لیکچرز ہُندے نيں ، اسيں ایتھ‏ے اُتے مرحلہ ثانویہ(ہائی اسکول)، کلیات(بی اے)، ماجستیر(ایم اے) تے دکتوراہ(پی ایچ ڈی) دا تفصیلی منہج پیش کر تے نيں:
مرحلئہ ثانویہ (ہائی اسکول):
مرحلہء ثانویہ (ہائی اسکول)ماں ایہ مواد ومضامین پڑھائے جاندے نيں:
(1)الفقہ (2) التفسیر (3) الحدیث ( 4) القرآن الکریم (5) التوحید (6) التجوید (7) النحو( 8) الصرف (9) البلاغۃ (10) الادب والنصوص (11) الانشاء (12) التریخ (13) الجغرافیا (14) اللغۃ الاجنبیۃ ، انگریزی یا فرنسی ،(15)المطالعۃ والنصوص (16)المحفوظات ۔ اس دے علاوہ سائنس ،معاشرتی علوم ،علم الاجتماع ، العروض والقوافی پرائمری دے مرحلہ ہی وچ پڑھیا دتے جاندے نيں،
تفصیلی نصاب 1:کلیہ اصول الدین
اصول الشاشی
اصول الشاشى احناف كى مشہور كتاباں ميں شامل ہوتى اے تے اس دے مؤلف " ابو على الشاشى احمد بن محمد بن اسحاق نظام الدين الفقيہ حنفى متوفى ( 344ھ)ہيں۔
جامعہ الازہر
یونیورسٹی
(بی اے) دے پہلے سال وچ ایہ مضامین پڑھائے جاندے نيں:
اصول الشاشی
ایہ کتاب اصول فقہ وچ مستند تسلیم کيتی جاندی اے جو مدارس تے یونیورسٹیاں دے نصاب وچ داخل ا‏‏ے۔
جامعہ الازہر
یونیورسٹی
پہلے سال دے مضامین: (1)تریخ السنۃ النبویۃ(2) علوم القرآن(3) نظم اسلامیۃ (4) نحو وصرف (5) منطق قدیم(6) فقہ (7) تفسیر تحلیلی (8) حدیث تحلیلی (9) توحید(10) اصول دعوۃ(11) تصوف (12) ملل ونحل(13) علوم حدیث(14) قصص قرآن کریم(15) لغۃ اوروبیۃ انجلیزی یا فرنسی (16) حفظ قرآن کریم ۔
اصول الشاشی
تعارف کتاب
علامہ نظام الدین شاشی :’’فقہ دے چار اصول نيں :کتاب اللہ، سنت رسول اللہ، اجماع امت تے قیاس۔
جامعہ الازہر
یونیورسٹی
دوسرے سال دے مضامین:(1) منطق قدیم(2) فلسفۃ عامۃ(3) علوم قرآن(4) علوم حدیث(5) خطابۃ(6) شبھات حو الحدیث (7) فقہ(8) تفسیر تحلیلی(9) توحید (10) نظم اسلامیۃ(11) اخلاق اسلامیۃ(12) تیارات فکریۃ(13) ادب وبلاغۃ (14)شبھات حول القرآن(15) لغۃ اوروبیۃ انگلش یا فرنچ(16)حفظ قرآن کریم ۔ انہاں دو سالاں دے بعد کلیہ اصول الدین دے تخصص د‏‏ی چار فرعاں نکلدی نيں جنہاں دے منہج د‏‏ی تفاصیل مندرجہ ذیل نيں:
اصول الشاشی
تعارف کتاب
انہاں چاراں قسماں دے متعلق بحث کرنا تے تحقیق کرنا ضروری اے تاکہ انہاں تو‏ں احکا‏م شرعیہ دے نکالنے تے معلوم کرنے دا طریقہ معلوم ہوئے۔ ‘‘
فقہ د‏‏ی انہاں چاراں بنیا داں تو‏ں جدو‏ں مسائل اخذ کیتے جاندے نيں تاں اس سلسلے وچ جو قواعد و ضوابط، اصطلاحات تے طریق کار فقہا استعمال کردے نيں انہاں سب نو‏‏ں وی اصول فقہ وچ شامل کیا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عام و خاص دا تعین، مطلق و مقید، مشترک و مُاَوَل، حقیقت و مجاز، استعارہ، صریح و کنایہ، متقابلات، نصوص، عطف بیان وغیرہ۔ ايس‏ے طرح حدیث دے علوم، اجماع وقیاس دے اصول۔ اس کتاب دا اک ناں کتاب الخمسین اے
جامعہ الازہر
یونیورسٹی
(1) تفسیر وعلوم قرآن وچ تخصص:
اصول الشاشی
مصنف
ايہ ابو الحسن كرخی دے شاگرد ہيں، انہاں كى تعريف كردے ہوئے كہندے ہيں : ابو على تو‏ں زيادہ حافظ ساڈے پاس كوئى نہيں آيا، شاشى بغداد ميں رہے تے وہيں تعليم حاصل كى.
جامعہ الازہر
یونیورسٹی
تیسرے سال شعبہ تفسیر وعلوم قرآن دے مواد:
اصول الشاشی
مصنف
كتاب اصول شاشى كانپور انڈيا ميں مطبعہ مجيدى تو‏ں 1388ھ ميں چھپى تے درالكتاب العربى بيروت تو‏ں ( 1402ھ ) ميں چھپى اس دے حاشيہ اُتے عمدۃ الحواشى شرح اصول شاشى تاليف محمد فيض الحسن گنگوہى مطبوع اے تے كتب العلميۃ بيروت ( 1423ھ ) ميں چھپى جس دا ترجمہ تے تحقيق عبد اللہ محمد الخليلى دا اے تے يہ كتاب دار الغرب الاسلامى نے محمد اكرم ندوى كى تحقيق تو‏ں ( 1422 ) ہجرى ميں طبع كى.
جامعہ الازہر
یونیورسٹی
(1) التفسیر التحلیلی (2) التفسیر الموضوعی(3) مناھج المفسرین (4) علوم القرآن (5) السیرۃ التحلیلیۃ من الکتاب والسنۃ (6) الحدیث (7) الدخیل فی التفسیر(8) التوحید (9) الخطابۃ (10) علم الرجال ومناھج المحدثین (11) التیارات الفکریۃ المعاصرۃ (12) الفقہ (13) اللغۃ الاوروبیۃ انگلش یا فرنچ (14)حفظ قرآن کریم (15) ذ خائر تفسیر (16) تدوین قرآن(17) شبھات حول القرآن والرد علیہا ۔
اصول الشاشی
كتاب كى شروحات
1 - شرح مولى محمد بن الحسن الخوارزمى متوفى ( 781ھ).
2 - حصول الحواشى على اصول الشاشى تاليف حسن ابو الحسن بن محمد السنبھلى الہندى طبع بمبئى ( 1302ھ).
4 - تسھيل اصول الشاشى تاليف شيخ محمد انور بدخشانى طبع ادارۃ القرآن و العلوم الاسلاميۃ كراچى طبع اول ( 1412ھ) يہ تسھيل استنبول ميں چھپی ا‏‏ے۔ تلخيص اصول الحواشى تاليف المكتبة المدينة، دعوت اسلامى.
حوالے
گٹھ:فقہ حنفی گٹھ:کتب فقہ حنفی
جامعہ الازہر
یونیورسٹی
چوتھے سال شعبہ تفسیر وعلوم قرآن دے مضامین :
(1)التفسیر التحلیلی(2) الدخیل فی التفسیر (3) قاعۃ البحث (4) مناھج المفسرین(5) السیرۃ التحلیلیۃ من الکتاب والسنۃ (6) الاستشراق والتبشیر(7) اصول الفقہ(8) اللغۃ الاوروبیۃ انگلش یا فرنچ (9) الفلسفۃ الاسلامیۃ (10) الحدیث الموضوعی (11) التفسیر الموضوعی(12) علوم القرآن (13) الحدیث التحلیلی (14)حفظ القرآن الکریم ۔
(2) علوم حدیث وچ تخصص :
تیسرے سال شعبہ علوم حدیث دے مواد :
(1)تخریج (2) توحید (3) سیرۃ تحلیلیۃ(4) دراسۃ الاسانید (5) مناھج المفسرین (6) خطابۃ(7) حدیث تحلیلی (8) حدیث موضوعی(9) تصوف(10) مصطلح الحدیث(11) شبھات حول السنۃ النبویۃ(12) مناھج المحدثین (13) تفسیر موضوعی(14) وسائل تبلیغ الدعوۃ (15) قضایا فقھیۃ معاصرۃ (جدید فقھی مسائل ) (16) حفظ قرآن کریم ۔
چوتھے سال شعبہ علوم حدیث دے مضامین :(1)مناھج الدعوۃ (2) تفسیر موضوعی (3) مناھج المحدثین (4) علل الحدیث (5) توحید (6) مختلف الحدیث و مشکلہ(7) حدیث تحلیلی (8) حدیث موضوعی (9) مصطلح الحدیث (10) دفع الشبھات حول الحدیث (11) تخریج (12) سیرۃ (13) دخیل فی التفسیر(14) استشراق والتبشیر(15) ملل و نحل(16) اصول فقہ (17) حفظ قرآن کریم ۔
(3) عقیدہ و فلسفہ وچ تخصص:
ادھ جیون
ادھ جیون ( اردو: نصف حیات ؛ انگریزی:Half Life) سائنس چ اس سلسلے نوں آکھئیا جاندا اے جس چ کوئی مالیکول یعنی سالمہ اشعاعی تنزل دی وجہ توں اپنی ادھی گنتی کھو جائے ۔ نویاتی طبیعیات چ ادھ جیون دا استعمال کیتا جاندا اے ، تاکہ کسے مرکزہ یعنی نیوکلس دی مستحکم صورت دا پتہ لائیا جا سکے ۔ اشعاعی تنزل دی وجہ توں مرکزہ ناپائیدار ہو جاندا اے ،اس لئی ذرات برقناطیسی موجاں دی صورت چ اشعاع(ریڈیئیشن) دے زریعے خارج کردے ہوئے تنزل دا شکار ہو جاندا اے ۔
جامعہ الازہر
یونیورسٹی
(1)توحید (2)فلسفہ اسلامیۃ(3) فلسفۃ یونانیۃ(4) منطق حدیث و مناہج بحث(5) ملل و نحل(6) تیارات فکریۃ(7) اخلاق فلسفیۃ(8) تصوف(9) فرق اسلامیۃ(10) علم نفس(11) خطابۃ(12) وسائل تبلیغ الدعوۃ(13) تفسیر موضوعی(14) مناہج مفسرین(15) حدیث موضوعی(16) مناہج محدثین(17) قضایا فقہیۃ معاصرۃ(18) القرآن الکریم ۔
ادھ جیون
گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم
جامعہ الازہر
یونیورسٹی
چوتھے سال شعبئہ عقیدہ و فلسفہ دے مضامین:
(1)توحید (2)فلسفۃ اسلامیۃ (3)نصوص قرآنیۃ وفلسفیۃ (4)الفلسفۃ الاوربیۃ الحدیثۃ و المعاصرۃ (5)فلسفۃ اوربییۃ فی العصور الوسطی (6)تیارات فکریۃ (7)تصوف اسلامی (8)استشراق و تبشیر (9)تفسیر موضوعی (10)مناہج مفسرین (11)مناہج محدیثین (12)تخریج حدیث (13)علم اجتماع (14)مناہج دعوۃ (15)اصول فقہ (16)القرآن الکریم ۔
(4) دعوہ اسلامیہ وچ تخصص:
تیسرے سال شعبئہ دعوہ وثقافہ اسلامیہ دے مضامین :
(1) اصول الدعوۃ(2) الخطابۃ(3) الاستشراق والتبشیر(4) الثقافۃ الاسلامیۃ(5) التفسیر الموضوعی (6) الحدیث الموضوعی(7) التوحید (8) الحضارۃ الاسلامیۃ(9) اللغۃ العربیۃ(10) تریخ الدعوۃ(11) وسائل تبلیغ الدعوۃ (12) مقارنۃ الادیان(13) مناھج المفسرین (14) علم الرجال(15) الفقہ(16)حاضر العالم الاسلامی (17) اللغۃ الاوروبیۃ(18) حفظ القرآن الکریم ۔
چوتھے سال شعبئہ دعوہ وثقافہ اسلامیہ دے مواد :
(1)الخطابۃ(2) التیارات الفکریۃ(3) تریخ الدعوۃ(4) اللغۃ العربیۃ(5) الثقافۃ الاسلامیۃ(6) الاستشراق والتبشیر(7) الحدیث الموضوعی(8) التفسیر الموضوعی(9) مناھج الدعوۃ(10) الدعوۃ فی العصر الحدیث (11) اصول الفقہ(12) اللغۃ الاوروبیۃ(13) القرآن الکریم حفظ تحریری وشفوی(14) الفلسفۃ الاسلامیۃ(15) الفقہ(16) التخریج (17) الدخیل فی التفسیر (18) مناھج البحث العلمی(19) مقارنۃ الادیان ۔
دراست علیا : (ایم اے، وپی ایچ ڈی):ایم اے و پی ایچ ڈی دے ابتدائی دو سال وچ تقریبا کلیہ دے تخصص والے ہی مواد ہُندے نيں البتہ بحثاں مختلف ہُندیاں نيں، اس وچ مطالعہ ،بحث تے مصادر و مراجع د‏‏ی طرف کثرت تو‏ں رجوع تے محنت و مشقت کلیہ تو‏ں بہت زیادہ مطلوب ہُندی اے ،ایم اے دا دو سال پاس کرنے دے بعد ایم اے دا مقالہ کسی خاص موضوع اُتے لکھنا ہُندا اے ،اس د‏ی مدت گھٹ تو‏ں گھٹ دو سال ہُندی اے جسنو‏ں ’’ رسالۃ التخصص الماجستیر‘‘ کہندے نيں ،پاک و ہند وچ اسنو‏ں ایم فل دا درجہ دتا جا تو‏ں اے ،اس دے بعد پی ایچ ڈی دا مقالہ ’’رسالۃ العالمیۃ الدکتوراۃ‘‘ لکھنا ہُندا اے جس د‏‏ی مدت گھٹ تو‏ں گھٹ تن سال ہُندی اے ،تقریبا تمام کلیات دے دراست علیا دا ایہی طریقئہ کار ہُندا ا‏‏ے۔
دراست علیا (ایم اے،وپی ایچ ڈی)شعبہ علوم حدیث دے پہلے سال دے مضامین :
(1) تفسیر (2) علل الحدیث (3) مصطلح الحدیث(4) حدیث تحلیلی (5) حدیث موضوعی(6) مناھج بحث (7) الجرح والتعدیل (8) تخریج (9) لغۃ انجلیزیۃ(10) حفظ قرآن کریم ۔
دوسرے سال دے مضامین: (1) رجال الحدیث(2) حدیث تحلیلی (3) دفاع عن السنۃ (4) تفسیر تحلیلی (5) حدیث موضوعی(6) تحقیق تراث (7) تخریج و دراسۃ الاسانید(8) مصطلح الحدیث (9) لغۃ انجلیزیۃ (10) حفظ قرآن کریم ۔
ان دو سالاں دے بعد کم تو‏ں کم دو سال دے اندر کسی موضوع اُتے رسالہ لکھنا ہوئے گا، اس دے بعد پی ایچ ڈی وچ تن سال دے اندر کسی موضوع اُتے رسالہ لکھنا ہوئے گا۔
2؛ کلیہ لغہ عربیہ
(بی اے )کلیہ لغہ عربیہ شعبہ عامہ دے مضامین :