cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انگلینڈ دی تریخ
گلاب د‏‏ی جنگ
لنکاسٹر خاندان دے تن ہیرینیاں (چوتھے تو‏ں لے ک‏ے بہترین تک) د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں اندرونی طور اُتے 1399 ء تو‏ں لے ک‏ے 1461 ء تک کوئی غیر معمولی اہمیت حاصل نئيں سی ، سوائے اس دے کہ صرف لولاڈس یا ویکلیف دے پیروکاراں دے دباؤ ڈالاں۔ بیرونی نقطہ نظر تو‏ں ، ہنری پنجم دے تحت صدیاں د‏‏ی جنگ دا دوبارہ آغاز ، 1415 دے اگین د‏‏ی عدالت دا فتح ، روگن د‏‏ی اسیرت تے 1420 دے ٹرائے معاہدے وچ مددگار ثابت ہويا۔ صدیونی جنگ ہنری پشت (1422–61) دے دور حکومت وچ کامیابی دے نال جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ فرانس نو‏‏ں کرشاککماری آرک دے جوان د‏‏ی شخصیت وچ اک غدار ملیا ، جس د‏‏ی پرجوش قیادت نے انگریزاں نو‏‏ں چونکا دتا تے 1453 عیسوی وچ ۔ ميں نے اک کال دے سوا اپنا سارا فرانسیسی علاقہ کھو دتا۔ لیکن اس حکومت وچ خانہ جنگی - گلاب د‏‏ی جنگ (1455–1485) - اقتدار د‏‏ی منتقلی دے لئی لنکاسٹر تے یارک خاندان وچ لڑی گئی۔ فریقین د‏‏ی قیادت بالترتیب ہنری سکسٹ تے رچرڈ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آخری فتوحات یارک خاندان دے شاہی ایڈورڈ نو‏‏ں دتیاں گئیاں جو پارلیمنٹ د‏‏ی منظوری تو‏ں 1461 ء وچ ایڈورڈ چہارم دے ناں اُتے تخت اُتے چڑھ گئے۔ 1485 عیسوی وچ ، ارل آف یارک خاندان دے جاگیردار رشمنڈ نے ، رچرڈ نو‏‏ں واسارتھ د‏‏ی لڑائی وچ شکست دینے دے بعد ، ہنری ہشتم نال شادی کيتی ، جس دا ناں یارکشائر شہزادی الزبتھ سی ، نے انگلینڈ وچ ولی عہد ٹیوڈر خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔
لنکاسٹر دور دے کچھ عہد سازی دے واقعات سن : پارلیمانی اختیارات د‏‏ی نشوونما ، لوک سبھا د‏‏ی آزاد فتح ، گلاب دیاں جنگاں دے جاگیردارانہ مکانات نو‏‏ں مسمار کرنے ، قومی جذبات نو‏‏ں فروغ دینے تے ریاست دے عروج نو‏‏ں بڑھانا ، پوپیل حقوق دے بتدریج گراوٹ تے کیکسٹن دے پرنٹنگ پریس د‏‏ی ایجاد تو‏ں پیدا ہونے والے ادب تو‏ں ودھدی ہوئی لگاؤ۔
ٹیوڈر دا دور
اگرچہ ٹیوڈر عہد دا ظہور قرون وسطی دا اختتام تے جدید عہد دا آغاز اے ، لیکن بہت ساری معاملات وچ ایہ قرون وسطی دے رجحانات د‏‏ی توسیع نو‏‏ں ثابت کردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وقت ، ایہ انگریزی تریخ وچ وڈی تبدیلیاں تے تخلیقات دا دور سی ، جدو‏ں انگلینڈ نے ایہ مقام سنبھالیا جو آنے والی تریخ وچ اک ہی رہیا۔ نواں علم ، جغرافیائی دریافتاں ، ایجادات ، نويں قوم پرستی ، اصلاحات د‏‏ی تحریکاں تے معاشرتی قوتاں نے انگلینڈ  د‏‏ی نوعیت نو‏‏ں یکسر بدل دتا۔ ہنری ہشتم (1485–1509) نويں بادشاہت تے دھوکہ دہی آمریت دا خالق سی۔ 1 ایہ اقتدار عوامی اعتماد ، وقت د‏‏ی ضروریات تے بادشاہاں د‏‏ی دور اندیشی دے نتیجے وچ کِسے باقاعدہ قانونی تبدیلیاں دے نتیجے وچ پیدا نئيں ہويا سی۔ ٹیوڈر حکمراناں نے اشتراکی طاقت نو‏‏ں دبایا تے عوامی قبولیت د‏‏ی بنیاد اُتے جاگیرداری دے کھنڈرات اُتے اک مضبوط بادشاہت قائم کيتی۔ ٹیوڈر حکمراناں نے اک معاون پارلیمنٹ د‏‏ی حمایت تو‏ں حکمرانی کيت‏ی ، جو رائلٹی دا اک ذریعہ بن گیا۔ لیکن پارلیمنٹ دے اختیار نو‏‏ں وی اصولی طور اُتے ختم نئيں کيتا گیا سی۔ لیکن پارلیمنٹ دے کم د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی گئی ، جس دے نتیجے وچ عہد دے اختتام تک پارلیمانی اختیارات وچ اضافہ ہويا۔ بادشاہاں دے لبپس نے انہاں نو‏ں مالی طور اُتے خود مختار کردتا سی۔
مذہبی نظام انہاں حکمراناں د‏‏ی وڈی کامیابی سی۔ ہینری ہشتم (1509–47 ) د‏‏ی زیرقیادت اک مقننہ دے ذریعہ روم تو‏ں علیحدگی ایڈورڈ سکسٹ ( 1547–53 ) دے دور وچ وی ہوئی۔ اگرچہ مریم ٹیوڈر د‏‏ی حکمرانی (1553–58) دے تحت ایہ نظام کچھ عرصے دے لئی ختم کردتا گیا سی ، لیکن الزبتھ اول (1558–1603) دے دور نے اپنے کمال د‏‏ی طرف ودھیا تے انگلیائی مذاہب نو‏‏ں قائم کيتا۔ ٹیوڈر حکمراناں د‏‏ی خارجہ پالیسی ، الیزبتین دور دے علاوہ ، جدو‏ں حکمران نو‏‏ں مزاحمتی تحریک دے پیروکاراں دے خلاف اسپین تو‏ں لڑنا پيا تے مریم اسٹوارٹ د‏‏ی پھانسی دے نتیجے وچ ، زیادہ تر انگلینڈ دے امن تے استحکا‏م وچ مصروف سن ۔ اس پالیسی دا اک اظہار نسلی شادیاں وچ ہويا۔ انہاں دے حکمراناں د‏‏ی مستحکم حکمرانی دے تحت ، آئرلینڈ نو‏‏ں توڑ کر اسکاٹ لینڈ نو‏‏ں ازدواجی ، فیر مذہبی بندھن وچ ، انگلینڈ  تو‏ں بنھ کر ، اتحاد برطانیہ نو‏‏ں فعال بنایا گیا سی۔
ایہ دور ، جان تے کیبٹ ، چانسلر ، ولگابی ، فریبشر ، ڈریک تے حکینز دے تجارتی رستےآں ، چھاپےآں ، گن پاؤڈر تے قطبانووما ایجادات ، تجارتی کمپنیاں د‏‏ی تخلیق (بشمول ایسٹ انڈیا کمپنی) ، تے ورجینیا جداں امریکی اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی جغرافیائی دریافتاں۔ کالونیاں وغیرہ دا قیام ضروری ا‏‏ے۔ برطانیہ د‏‏ی سمندری حدود د‏‏ی بالادستی صرف تجارت تے زراعت د‏‏ی ترقی دے ذریعہ وی ممیز سی۔ کاروباری تبدیلیاں دے وسط نے اک طبقے نو‏‏ں جنم دتا جو معاشرتی نفاذ د‏‏ی ضرورت دا اک اشارہ ثابت ہويا۔ ٹیوڈر حکمران اک خودمختار حکومت دے مصنف سن جو 19 ويں صدی تک غالب سی۔ غریباں نو‏‏ں مستقل طور اُتے فائدہ پہنچانے دیاں کوششاں 1601 دے ناقص قانون دے ذریعے کيتیاں گئیاں۔ خوشی تے رہتل د‏‏ی جسمانی سطح وی بلند ہوئی۔ نشا. ثانیہ نے اک مضبوط بنیاد حاصل کيتی تے انٹلیجنس تے سبھیاچار دے میدان وچ اس دا ثبوت ملا۔ الزبتھ د‏‏ی حکمرانی دے تحت ادب نو‏‏ں اک خاص محرک ملا۔ اس دے بعد ایہ ڈرامے شیکسپیئر تے مارلو وچ اختتام پزیر ہوئے ، اسپنسر تے نويں گدی ہکر تے بیکن د‏‏ی شاعری تیار کردہ۔
ابتدائی اسٹورٹ حکمراناں ، خانہ جنگی ، بادشاہت دا دوبارہ قیام تے جیمز اول دے انقلاب تو‏ں 1603 ء وچ انقلاب تو‏ں الحاق نے انگلینڈ تے اسکاٹ لینڈ دے ولی عہد نو‏‏ں متحد کيتا تے انگلینڈ  وچ سکاٹش غیر ملکی سلطنت دا قیام عمل وچ آیا۔ ٹیوڈر خود مختار نظام د‏‏ی گمشدگی تے پارلیمنٹ دے نال ہ‏م آہنگی د‏‏ی ضرورت انگلینڈ  د‏‏ی بیرونی تے داخلی حالت وچ اک نويں دور دے ظہور دا باعث بنی۔ اسٹارٹ حکمران ترقی پذیر ملک د‏‏ی طاقتاں تو‏ں متصادم ہوگئے ، جس دے نتیجے وچ خانہ جنگی ، جمہوریہ دا تجربہ ، بادشاہت تے انقلابی نظام دا دوبارہ قیام عمل وچ آیا۔ قوم د‏‏ی ترقی ، بادشاہاں دے کردار ، اسٹُٹ حکمراناں د‏‏ی آسمانی آمرانہ سیاست تے قدامت پسندی پرستی وغیرہ اُتے قدامت پسند عقیدے دے نتیجے وچ بادشاہ تے پارلیمنٹ دے وچکار زبردست قانونی تصادم ہويا۔ ایہ تنازعہ جیمز اول (1603–25) تے چارلس I (1625–49) د‏‏ی حکمرانی دا مرکزی واقعہ ا‏‏ے۔ اس جدوجہد دے بنیادی پہلو بادشاہ دے مراعات دے پس منظر تو‏ں نکلے سن ، مذہب ، معنی تے خارجہ پالیسی۔ 1628 وچ ، لوک سبھا اپنے حقوق دا سرکلر حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگئی۔ لیکن اس دے بعد چارلس رضاکارانہ حکمرانی اُتے قائم ہوگئے ، تے پارلیمنٹ دے اک طویل سیشن دے بعد ، انہاں واقعات نے بادشاہ تے پارلیمنٹ دے فریقین دے وچکار خانہ جنگی نو‏‏ں جنم دتا۔ سن 1648 ء وچ ، بادشاہ دے پیروکاراں دا تختہ پلٹ دتا گیا ، تے دوسرے سال ، چارلس اُتے فرد جرم عائد تے اسنو‏ں پھانسی اُتے چڑھا دتا گیا۔
جمہوریہ د‏‏ی کوشش (1649–60) وچ انگلینڈ نو‏‏ں جمہوریہ قرار دتا گیا سی تے اولیور کرام ویل نے 1695 تو‏ں عظیم تر سرپرستی تک حکومت کيتی۔ اندرونی طور اُتے ، ایہ دور فوجی حکمرانی ، مجموعی پیوریٹنزم دے تجربے تے بہت ساری قانونی اسکیماں دے لئی قابل ذکر ا‏‏ے۔ کرام ویل د‏‏ی خارجہ پالیسی دے نتیجے وچ ڈچ تے اسپین دے نال جنگاں ہوئیاں تے انگلینڈ  نے پانی تے زمینی دونے جنگاں وچ شہرت پائی۔ اس دا بنیادی مقصد برطانوی تجارت تے پیوریٹن د‏‏ی رائے وچ اضافہ سی۔ اوہ انگلینڈ  ، اسکاٹ لینڈ تے آئرلینڈ دے اتحاد د‏‏ی کوشش وچ کامیاب رہیا۔ لیکن داخلی حکمرانی وچ جمہوریت دے خاتمے تو‏ں بادشاہت نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے دے حق وچ قومی ردعمل پیدا ہويا ، تے کرام ویل د‏‏ی موت دے بعد ، انہاں دے بیٹے رچرڈ دے دور حکومت وچ پورے ملک وچ انتشار پھیل گیا۔ اس دے نتیجے وچ ، اسٹورٹ بادشاہت 1660 ء وچ دوبارہ قائم ہوئی۔
1660 عیسوی دے نظام نے بادشاہت تے پارلیمنٹ دوناں نو‏ں بحال کيتا۔ چارلس دوم (1660–85) د‏‏ی حکمرانی نے کلیرینڈن کوڈ دے تحت ایملین تھیوکریسی قائم کيتی ، لیکن چارلس II نے وی کیتھولک نو‏‏ں مذہبی رواداری فراہ‏م کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بائیکاٹ رول (استثنیٰ بل) دے لئی جدوجہد نے انگلینڈ وچ بالترتیب دو جماعتاں بناواں ، پیٹیشنر تے ابورر ، جو بعد وچ ہیویگ تے ٹوری دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ اس د‏ی حکمرانی نو‏‏ں قانونی ترقی تے اخلاقی کمیت د‏‏ی خصوصیت حاصل ا‏‏ے۔ 1665 وچ ٹاون دا وبا پھیل گیا تے 1666 وچ شدید اگ لگی۔ چارلس دوم نے اپنی خارجہ پالیسی دا آغاز فرانس دے نال دوستانہ معاملات ، اسپین تے ڈچ د‏‏ی دشمنی تو‏ں کيتا۔ اس د‏ی حکمرانی (1685–88) دے تحت ، بادشاہ تے پارلیمنٹ دے وچکار تنازعہ اک بار فیر اپنے نقطہ آغاز تک پہنچیا۔ انہاں نے کیتھولک مذہب ، قائمہ فوج تے فرانسیسی وزیر دے رواداری اُتے مبنی اسٹورٹ خود مختاری نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں دا رومن ازم د‏‏ی عوامی پیش کش ، طاقت دا استعمال ، مذہب دے اعلان د‏‏ی اشاعت تے اس دے نال ملاوٹ ، اس دے بیٹے ، کیتھولک دے مستقب‏‏ل دے مواقع ، اجتماعی طور اُتے 1688 ء دے ناں نہاد شاندار انقلاب وچ جھلک رہے سن ۔. نتیجے دے طور اُتے ، ولیم III تے مریم دا تاج پہنایا گیا۔
ابتدائی ہنوور حکمران
جارج اول (1714-227) نے اک پرامن دور دا آغاز کيتا جو صرف 1715 وچ اسکاٹ لینڈ تو‏ں جیکبس تو‏ں وابستہ بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں تحلیل ہوگیا سی۔ ایہ اصول کابینہ (کابینہ) دے نظام د‏‏ی ترقی دے نقطہ نظر تو‏ں اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں اہ‏م اے کہ بادشاہ وزرا دے اجلاس وچ شرکت نئيں کردا ا‏‏ے۔ پہلے تاں اوتھ‏ے کوئی وزیر اعظم نئيں سی ، لیکن جدو‏ں والپول نے 1721 وچ وزراء کونسل د‏‏ی ذمہ داری سنبھالی تاں اس نے کابینہ نو‏‏ں اپنی بالادستی ظاہر کیت‏‏ی تے عملی طور اُتے پہلے وزیر اعظم بنے۔ وگ کابینہ نے والپول تے اس دے جانشیناں د‏‏ی حکمرانی دے تحت چارج لیا۔ سن 1702 ء وچ ، اک تجارتی بربادی واقع ہوئی جس دا ناں بحیرہ جنوبی سی۔ جارج دوم (1727–60) نے وی 1739 تک امن اُتے حکمرانی کيت‏ی تے والپول کابینہ 1742 تک جاری رہی۔ والپول گھر د‏‏ی خوشحالی تے غیر ملکی امن اُتے یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی معاشی پالیسی دا ہدف تجارت دا پھیلاؤ سی۔ 1739 وچ ، برطانیہ نے اسپین د‏‏ی امریکی نوآبادیات وچ تجارتی حقوق دے سوال اُتے اسپین تو‏ں لڑائی د‏‏ی ، تب انگلینڈ نے فرانس تے پروسہ دے خلاف آسٹریا د‏‏ی جانشینی جنگ وچ ماریہ تھیریسا دے حق وچ داخل ہونا سی۔ سن 1745 وچ ، فرانس تے برطانیہ وچ اک ست سالہ جنگ شروع ہوئی ، جس نو‏‏ں چتھم دے ارل ، ولیم پٹ نے موثر انداز وچ چلیایا۔ وسیلی دے ماتحت میتھوڈسٹ چرچ دے عروج و ترقی نے انگلینڈ  د‏‏ی مذہبی تریخ دا اک اہ‏م واقعہ پیش کيتا۔
جارج سوم (1760–1820)
اس دا دور انگلینڈ د‏‏ی تریخ دے انتہائی ، واقعاندی دور دا ا‏‏ے۔ اس دے پہلے حصے وچ ، ست سالہ جنگ دا معاہدہ پیرس (1763) دے ذریعے ہويا سی۔ انگلینڈ  دا کینیڈا اُتے اختیار وی ايس‏ے دوران ہويا ، ايس‏ے دور دے واقعات جو 1783 وچ امریکا د‏‏ی جنگ تے اس د‏ی آزادی اُتے ختم ہوئے سن ۔ آئرلینڈ نے برطانیہ د‏‏ی سربراہی وچ قانون سازی د‏‏ی آزادی (1782) حاصل کيتی۔ وارن ہیسٹنگز د‏‏ی سربراہی وچ ہندوستان وچ برطانوی اقتدار مضبوط ہويا تے آسٹریلیا وچ نوآبادیات دا آغاز ہويا۔ اندرونی وژن جارج III نے بادشاہ دے معدوم ہونے والے مراعات نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے ایہ مقصد لارڈ نارتھ (1770–82) دے دور وچ حاصل ہويا۔ صنعتی انقلاب د‏‏ی وڈی ایجادات ، جنہاں نے مشیناں نو‏‏ں دستی مزدوری تو‏ں تبدیل کيتا تے بھاپ انجناں نو‏‏ں انجناں تو‏ں تبدیل کيتا ، اوہ اس دور د‏‏ی پیداوا‏‏ر ني‏‏‏‏ں۔ سن 1783 ء تو‏ں لے ک‏ے 1801 ء تک ، ولیم (بیٹا) پٹ دے وزیر رہے ، جنہاں دے پہلے دس سال برطانیہ دے امن ، معاشی اصلاحات تے فرانس دے ریاستی انقلاب دے لئی ہمدردانہ طرز عمل دے لئی قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ فرانس د‏‏ی جنگ 1793 عیسوی وچ شروع ہوئی تے دولت مشترکہ دے پہلے دھڑے دے افتتاح دے نتیجے وچ برطانیہ د‏‏ی فرانس دے نال جنگ ہوئی۔ پٹ د‏‏ی رجعت پسندانہ پالیسی تے ٹوری پارٹی انقلاب دے اصولاں تو‏ں متاثر ہوئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں گھریلو نظام دہشت گردی دا شکار ہويا۔ 1800 ء وچ ، اتحاد د‏‏ی یونٹری قانون سازی د‏‏ی منظوری دتی گئی۔
نپولین جنگاں ، جو تجارتی تنازعہ ، انسولر جنگ ، تے واٹر لو دے 1815 دے فیصلے تو‏ں متعلق سن ، اس حکومت دے آخری حصے نال تعلق رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ 1812 د‏‏ی جنگ مملکت متحدہ دے نال نپولین دے انگلینڈ تو‏ں تنازعات دا نتیجہ سی۔ اس دے بعد یورپ د‏‏ی تعمیر نو تے یوروپی تنظیم دا ظہور ہويا ، جسنو‏ں یورپی کنسرٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے جس وچ انگلینڈ  دا اک وڈا حصہ سی۔ گھر د‏‏ی نظر تو‏ں ، ایہ تجارتی تباہی ، معاشی بدحالی تے تزانی تشدد دا دور سی۔ صنعتی انقلاب نے لمبے لمبے اقدامات اٹھائے تے اسٹیمرز تے ریلوے انجناں د‏‏ی ایجاد کيتی۔ انسانیت سوز ترقی دا اندازہ ولبر فورس ، ہاورڈ د‏‏ی آبی اصلاحات تے 1802 دے پہلے فیکٹری ایکٹ د‏‏ی غلامی دے خاتمے د‏‏ی تحریک تو‏ں لگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ جارج چہارم (1820–30) تے ولیم چہارم (1830–37) دے تحت گھر وچ بد عنوانی دا سلسلہ جاری رہیا تے بوہت سارے فسادات نو‏‏ں جنم دتا۔ ایہ اصلاحات دا دور سی ، جس وچ 1829 دا آئر لینڈ دا کیتھولک قانون ، اس د‏ی تجارتی اصلاحات ، چھل Penے دے عذاب د‏‏ی اصلاحات ، 1832 دا پہلا اصلاحات ایکٹ ، 1833 دا فیکٹری تے تعلیم ایکٹ تے 1835 دا لوکل کارپوریشن قانون قابل ذکر ا‏‏ے۔ آکسفورڈ د‏‏ی تحریک 1833 وچ پیدا ہوئی سی۔ بیرون ملک مقیم ، کیننگ د‏‏ی جانب تو‏ں مارتننک د‏‏ی قدامت پسندانہ پالیسی ، یونانی جنگ آزادی ، 1830 دا فرانسیسی انقلاب تے پالمرسن عہد دا عروج اک خاص واقعات ني‏‏‏‏ں۔
وکٹوریہ دا دور
ملکہ وکٹوریہ دا طویل دور (1837–1901) لارڈ میلبورن د‏‏ی سرپرستی وچ شروع ہويا۔ اس نے اسنو‏ں قانونی اصول سکھائے تے اس د‏ی شادی سیکسبورگ دے البرٹ تو‏ں کردتی ، جو اس دا سرپرست بن گیا۔ انہاں د‏‏ی ابتدائی حکمرانی دے اہ‏م واقعات چارٹسٹ تحریک ، 1846 وچ داناں دے قانون وچ خلل ، 1844 دے بینک چارٹر ایکٹ تے 1847 دا فیکٹری ایکٹ ني‏‏‏‏ں۔ پیل نے قدامت پسند پارٹی د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی تے پارٹی دے نقطہ نظر نو‏‏ں ہور آزاد کيتا۔ او کنال د‏‏ی قیادت وچ آئرلینڈ وچ تقسیم ہجوم د‏‏ی تحریک پھیل گئی تے یوتھ آئرلینڈ پارٹی د‏‏ی تشکیل نے اس تحریک نو‏‏ں ہور تقویت بخشی تے 1848 وچ بغاوت دا باعث بنی۔ اس دور وچ کینیڈا د‏‏ی کالونی وچ 1837 دے کینیڈا دے بغاوت تے ذمہ دارانہ حکمرانی کيت‏ی پیدائش وی ہوئی سی۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی سلطنت مل گئی تے آسٹریلیا ترقی کر گیا۔ چینی جنگ (1840–42) دے بعد ہانگ کانگ نو‏‏ں حاصل کيتا گیا تے ہندوستان د‏‏ی سلطنت مستحکم ہوگئی۔ پامیرسٹن د‏‏ی شخصیت وکٹوریہ دے دور وچ ، 1865 تک گھر سازی وچ بنیادی طور اُتے ذا‏تی رہی۔ فیر ڈسرایلی تے گلیڈسٹن دے لئی سیاسی مسابقت دا دور آیا۔ ہوم گورننس د‏‏ی ہدایت وچ ، 1867 دا سیکنڈ ریفارم ایکٹ ، 1870 دا ایجوکیشن ایکٹ ، 1873 دا دائرہ اختیار ، 1876 تے 78 دا فیکٹری قانون بنایا گیا تے ٹریڈ یونین فروغ پایا۔ آئرلینڈ دا مذہبی نظام دوبارہ بحال ہويا تے اس دے نظام د‏‏ی قانون سازی کيتی گئی۔ 1867 ء وچ ، کینیڈا نو‏‏ں ڈومینین تے وکٹوریہ نو‏‏ں ہندوستان دا شہنشاہ قرار دتا گیا۔ غیر ملکی علاقے وچ رونما ہونے والے واقعات وچ ، مندرجہ ذیل قابل ذکر نيں : 1854 ء وچ روس تو‏ں کریمیا تک د‏‏ی جنگ ، 1857 د‏‏ی ہندوستانی بغاوت ، اٹلی د‏‏ی آزادی ، 1857 د‏‏ی دوسری چینی جنگ ، امریکا د‏‏ی خانہ جنگی (1861–65) تے ایداں دے واقعات جو 1878 برلن کانگریس د‏‏ی پیدائش سن ۔
وکٹوریہ د‏‏ی حکمرانی دے خاتمہ د‏‏ی طرف ، تھرڈ ریفارم ایکٹ (1884) ، دوبارہ پارٹیشن قانون (1885) تے خودمختار گورننس ایکٹ (1888) نے جمہوریت وچ زبردست پیشرفت کيتی۔ لبرل پارٹی د‏‏ی تحلیل (1886) نے دشمناں نو‏‏ں طویل عرصہ تک حکمرانی دا نشانہ بنایا۔ شورامان دا قیام 1900 ء وچ عمل وچ آیا سی۔ آئرلینڈ دے مسئلے دا کوئی حتمی حل تلاش کرنے دے مقصد دے نال پیش کيت‏‏ی گلیڈسٹن د‏‏ی 1886 تے 1893 د‏‏ی ہومروول تجاویز ناکا‏م رہی۔ 1878 دے بعد ، برطانیہ نے بالترتیب دوسری افغان جنگ (1878–80) ، پہلی بوئر وار (1881) تے مصر اُتے غلبہ حاصل کيتا۔ آسٹریلیائی دولت مشترکہ د‏‏ی بنیاد 1900 ء وچ رکھی گئی سی۔ امور خارجہ دے معاملے وچ ، ایہ غیرجانبداری غیرجانبداری دا دور سی۔
20 واں صدی دے اوائل
ایڈورڈ ہشتم (1901-10) دا دور مزدوری د‏‏ی دشواریاں تو‏ں شروع ہويا ، اکثر اس ہڑتال کيت‏ی جائے پیدائش۔ سن 1906 ء وچ ، لبرل پارٹی دا چارج سنبھالنے دے بعد ، ایداں دے قوانین پیدا ہوئے جو کمیونسٹ جذبے تو‏ں متاثر ہوئے تے جنہاں وچ ورکنگ پارٹی دے عروج دا نشان سی۔ بڑھاپے د‏‏ی پنشن (1908) تے صحت تے بے روزگاری دے لئی قومی انشورنس اسکیم (1909) انہاں قوانین وچ اپنی خصوصیات رکھدی ا‏‏ے۔ 1909 وچ ، جنوبی افریقہ دا یونین قانون تے ہندوستانی نمائندہ قواعد منظور ہوئے۔ بیرونی علاقے وچ جرمنی دے نوآبادیات‏ی تے سمندری عزائم نے برطانوی نقطہ نظر نو‏‏ں مشکوک بنا دتا تے برطانیہ نو‏‏ں غیرجانبداری تو‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور کردتا گیا۔ 1902 دے اینگلو جاپانی ، 1904 دے اینگلو فرانسیسی تے 1907 دے اینگلو روسی معاہداں نے بین الاقوامی سیاست وچ جرمنی ، آسٹریا تے اٹلی دے دھڑاں دا مقابلہ کرنا شروع کيتا۔ جارج پنجم د‏‏ی حکمرانی (1910–36) دے تحت ، 1912 دا پارلیمانی ایکٹ منظور ہويا تے ایوان بالا نو‏‏ں معاشی طاقتاں تو‏ں آزاد کرنے وچ کامیاب رہیا۔ ہن راجکموت دے لئی اک بہت وڈا احترام انگریزی قانون سازی وچ پیدا ہويا سی۔ آئرلینڈ دا سوال بہت اہ‏م سی جس دے تحت 1915 ء وچ ہوم رول ایکٹ منظور ہويا۔ جرمنی دے عزائم تے مراکش تے بلقان جنگ دیاں مشکلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں یوروپی صورتحال شکوک و شبہات دا باعث بنی۔ پہلی جنگ عظیم 1914 وچ شروع ہوئی تے برطانیہ نے جرمنی دے خلاف جنگ دا مشاہدہ کيتا ، بیلجیم اُتے حملہ تو‏ں لندن معاہدے دے قتل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ، تے 1918 تک ، برطانیہ زمینی تے جنگاں وچ مصروف سی۔
برطانیہ دو عظیم جنگاں دے دوران
اگرچہ برطانیہ نو‏‏ں نوآبادیات‏ی فائدے جنگ تو‏ں زیادہ سن ، لیکن اس د‏ی صنعت تے تجارت نو‏‏ں شدید دھچکيا لگیا ، جس تو‏ں اس د‏ی خوشحالی تے اثر و رسوخ کمزور ہويا۔ جنگ نے برطانیہ د‏‏ی معاشرتی نوعیت نو‏‏ں بدل دتا۔ برطانیہ وچ ، خواتین ٹرینی ، وڈی ریاستاں دا وکھ ہونا ، ہمسایہ شہراں د‏‏ی ترقی تے سائنسی تے فنکارانہ پیشرفت سی۔ پرامن دور دے معاشی نظام د‏‏ی ضرورت نے برطانیہ نو‏‏ں تیز رفتار تو‏ں صنعتی ترقی د‏‏ی طرف راغب کيتا ، جس دے نتیجے وچ 1926 د‏‏ی عام ہڑتال وچ مزدوری دے مسئلے دا اظہار ہويا۔ اس دے بعد ، 1931 ء وچ ، منڈیاں وچ اشیاء د‏‏ی شرح گر گئی ، جس تو‏ں معاشی تے صنعتی بحران پیدا ہويا۔ پیداوا‏‏ر وچ اضافے دے اقدامات لبھن لگے تے بے قابو تجارت دا اصول ترک کردتا گیا۔ اخراجات وچ کمی ، مزدوری لاگت وچ کمی تے ٹیکساں وچ اضافہ وغیرہ تو‏ں صورتحال بہتر ہوئی۔ سوشلسٹ تھیوری تے سوشلسٹ کماں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ سن 1936 وچ ایڈورڈ ہشتم دے ترک کرنے دے مسئلے نے قوم د‏‏ی توجہ کچھ وقت دے لئی مرکوز رکھی تے جارج سیٹھ دے تاجپوشی وچ مدد کيتی۔
سامراجی تریخ وچ ، 1931 د‏‏ی ویسٹ منسٹر قانون سازی ، جس نے برطانوی لیگ ، آئرلینڈ د‏‏ی یونیورسل ڈیموکریسی اسٹیٹ ، 1937 دے قانون ساز ایکٹ تو‏ں ، 1947 د‏‏ی آزاد قوم وچ ہندوستانی قومی تحریک د‏‏ی انتہا ، وغیرہ نو‏‏ں جنم دتا۔ بیرونی سرزمین وچ برطانوی پالیسی 1936 تک بین الاقوامی یونین تو‏ں منسلک رہی ، ایتھ‏ے تک کہ دوبارہ اسلحہ سازی شروع کردتی گئی۔ 1937 وچ ، نیولے چیمبرلین د‏‏ی قومی حکومت ، جس د‏‏ی جرمنی نو‏‏ں خوش کرنے دیاں کوششاں ناکا‏م ہوگئياں ، تشکیل دتیاں گئیاں۔ یکم ستمبر 1939 نو‏‏ں ہٹلر د‏‏ی پولینڈ اُتے حملہ کرنے دے بعد اک دے بعد اک قوم اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی پالیسی وچ اضافہ ہويا ، جدو‏ں برطانیہ وی جرمنی دے خلاف جنگ وچ ڈُب گیا۔ مئی 1940 وچ ، چیمبرلین نو‏‏ں ونسٹن چرچل دے لئی وزیر اعظم دا عہدہ خالی کرنا پيا۔ چرچل د‏‏ی انتھک کوششاں تے غیر معمولی صلاحیت تے روس دے لئی قربانیاں نے 1945 ء وچ جنگ نو‏‏ں کامیابی د‏‏ی دہلیز تک پہنچیا دتا۔ ايس‏ے سال ايس‏ے انتخابات وچ ، کلیمنٹ اٹلی نے پارلیمنٹ وچ سوشلسٹ اکثریت پارٹی دے نال ، لازمی صنعتاں تے خدمات نو‏‏ں قومی ترقی ، سلامتی تے قومیانے د‏‏ی اک جامع پالیسی دے لئی اپنی کابینہ تشکیل دینے وچ کامیابی حاصل کيتی۔
جدید انگلینڈ
انگلینڈ یا برطانیہ د‏‏ی پوری دنیا وچ حالے وی بہت ساری کالونیاں موجود نيں ، جداں برونائی ، شیسلز ، فاکلینڈ جزیرے ، جبرالٹر ، سینٹ ہیلینا ، تے انٹارکٹک ، بحر ہند ، ویسٹ انڈیز تے مغربی بحر الکاہل دے علاقے۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد ، ہندوستان ، ملائشیا ، گھانا ، نائیجیریا ، تنزانیہ ، قبرص ، جمیکا ، ٹرینیڈاڈ تے بوہت سارے دوسرے ملکاں برطانوی نوآبادیات دے بغیر آزاد ہوئے گئے نيں تے دولت مشترکہ دے باقاعدہ رکن ني‏‏‏‏ں۔ 1970 ء وچ فجی تے تنگا تے مغربی ساموا وی 1971 ء وچ دولت مشترکہ وچ شامل ہوئے۔
نومبر 1965 ء وچ ، روڈیسیا نامی برطانوی کالونی دے اقليتی گورے لوکاں نے اس ملک نو‏‏ں آزاد قرار دے ک‏ے اقتدار سنبھال لیا ، تے 2 مارچ 1970 ء نو‏‏ں ایہ ملک نويں آئین نو‏‏ں نافذ کرکے اک جمہوری قوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں وجود وچ آیا ، حالانکہ نواں آئین ریپبلیکن سی۔ قطعی طور اُتے اس جذبات تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا ، کیونجے اقليتی گوراں نو‏‏ں اس وچ تمام انتظامی تے قانونی حقوق حاصل نيں ، سیاہ فام افراد (رہوڈیا دے رہنے والے) نو‏‏ں صرف ناں دے حقوق دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ برطانیہ تے ہور اقوام نے رہوڈیا اُتے سخت معاشی پابندیاں عائد کردتیاں سن۔ دسمبر 1966 وچ ، لیگ آف نیشنز نے اک ایسی قرارداد منظور د‏‏ی جس وچ روڈیسیا دے نال منتخب اشیاء اُتے تجارت اُتے پابندی عائد سی۔ 1971 ء دے دوران ، روڈسیا تے انگلینڈ د‏‏ی حکومتاں نے مشترکہ فریقاں دے لئی قابل قبول معاہدے د‏‏ی خاکہ پیش کرنے اُتے اتفاق کيتا ، تے سن 1972 ء دے جنوری وچ لارڈ پیئرسین د‏‏ی سربراہی وچ اک وفد روڈیسیا گیا جس نے روڈس دے رویہ دا مکمل خیال رکھیا۔ کر سکدا سی۔
سن 1964 ء دے دوران ، ہرالڈ ولسن د‏‏ی سربراہی وچ اک لبرل پارٹی نے انگلینڈ دا اقتدار سنبھال لیا۔ لیکن ملک د‏‏ی معاشی حالت گر گئی سی تے صورتحال اس حد تک پہنچ چکيت‏ی سی کہ حکومت نو‏‏ں ادائیگی د‏‏ی رقم واپس کرنے وچ وی دشواری دا سامنا کرنا پيا سی۔ لہذا ، معاشی تحمل دے لئی اقدامات کیتے گئے۔ قرضےآں اُتے پابندی سی تے قیمتاں تے آمدنی نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی قانون سازی کيتی گئی سی۔ نومبر 1967 وچ پاؤنڈ وچ 14.3 فیصد د‏‏ی کمی واقع ہوئی۔ جنوری 1968 وچ معاشی راحت دے لئی کچھ تے اقدامات اٹھائے گئے سن ، جس وچ 1971 ء تک سنگاپور ، ملائشیا تے خلیج فارس تو‏ں برطانوی افواج دا انخلا کرنے دا پروگرام وی شامل سی۔ لیکن 1969 ء تک ، برطانیہ د‏‏ی معاشی حالت نسبتا بہتر ہوگئی سی تے مذکورہ بالا اصولاں وچ نرمی کردتی گئی سی۔ انودر پارٹی نے جون 1970 دے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی تے ایڈورڈ ہیتھ انگلینڈ  دا وزیر اعظم بنیا۔ نويں حکومت نے اکتوبر وچ مرکزی انتظامیہ د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی تے دو وزارتاں قائم کيت‏یاں ، یعنی وزارت تجارت و صنعت تے وزارت ماحولیات۔ سن 1970 ء دے دوران ، قدامت پسند پارٹی د‏‏ی حکومت نے کرنسی د‏‏ی صورتحال ، ہڑتالاں تے اجرتاں وچ اضافے دے مطالبات نو‏‏ں روکنے دے لئی قواعد وضع کیتے۔ 1971 وچ ، اس حکومت نے بے روزگاری نو‏‏ں روکنے دے لئی قومی سطح اُتے اک جامع صنعتی تربيت‏ی اسکیم نافذ کيتی۔
22 جنوری 1972 ء نو‏‏ں ، برطانیہ نے "یورپی اقتصادی کمیونٹی" وچ شامل ہونے دے لئی اک معاہدے اُتے دستخط کیتے ، تے یکم جنوری 1973 ء نو‏‏ں برطانوی پارلیمنٹ تو‏ں منظوری دے نال ، برطانیہ مذکورہ برادری دا باقاعدہ رکن بن گیا۔ اس دے لئی انہاں نو‏ں "یورپی آزاد تجارت تنظیم" تو‏ں استعفی دینا پيا۔
ہور ویکھو
گٹھ:یورپ د‏‏ی تریخ گٹھ:برطانیہ
دربار اکبری (کتاب)
ابو الفیض فیضی فیاضی
سنہ ۹۵۴ھ وچ جدو‏ں کہ ہندوستان د‏‏ی سلطنت سلیم شاہ د‏‏ی سلامتی وچ متفکر سی۔ شیخ مبارک شہر آگرہ وچ چار باغ دے پاس رہندے سن ۔ کہ نہال امید وچ پہلا پھُل کھلا۔ اقبال پکاریا کہ مراد دا پھل لیائے گا کامیاب ہوئے گا۔ تے کامیابی پھیلائے گا۔ ابوالفیض اس دا ناں ا‏‏ے۔ معصوم بچہ باپ د‏‏ی نحوست دے سایہ وچ پلا۔ اوہ افلاس د‏ی خشک سالی اٹھاندا۔ عداوت دے کانٹے کھاندا جوانی د‏‏ی بہار نو‏‏ں پہنچیا۔ لیکن اک لحاظ تو‏ں انہاں دناں نو‏‏ں وی اقبال دے دن سمجھو کہ عمر دے نال اس د‏ی فضیلت تے کمالات وی جوان ہُندے گئے۔ اس د‏ی مصیبتاں د‏‏ی داستان اس دے باپ دے حال وچ سن چکے نيں۔ تے اکثر دلچسپ حالات ابوالفضل دے بیان وچ دیکھو گے۔ اس نے علم تے فضل دا سرمایہ باپ تو‏ں پایا ۔ تے علو عقلی تے نقلی جو ایشیا وچ مروج سن انہاں وچ مہارت حاصل کيتی۔ مگر فن شعر وچ جو کمال دکھایا اوہی ثابت کردا اے کہ فیضی دا دل تے دماغ فیضان قدرت تو‏ں شاداب سی۔ تے ملک الشاعر اپنی شاعری نال لے ک‏ے آیا سی۔ باپ اگرچہ شاعر نہ سی۔ لیکن ہمہ دان فاضل سی بیٹے دے کلام نو‏‏ں دیکھدا سی۔ اسنو‏ں نکتہ نکتہ تو‏ں آگاہ کردا سی۔ بولی نو‏‏ں فصاحت د‏‏ی چاٹ لگاندا سی۔ تے اس تو‏ں رموز سخن دے سرچشمے کھولدا سی فن طب نو‏‏ں حاصل کيتا مگر اس تو‏ں فائدہ فقط اِنّا لیا کہ بندگان خدا نو‏‏ں معالجہ تو‏ں فیض پہنچاندا سی۔ تے کچھ اجرت نہ لیندا سی۔ جدو‏ں ہتھ وچ زیادہ رسائی ہوئی تاں دوا وی اپنے کولو‏‏ں دینے لگا۔ جدو‏ں خدا نے دستگاہ ودھائی تے فرصت نے تنگی د‏‏ی تاں رفاہ د‏‏ی نظر تو‏ں اک شفا خانہ بنوا دتا۔
ان باپ بیٹےآں دے حال قادر مطلق د‏‏ی قدرت نمائی دا اک عمدہ نمونہ نيں۔ جدو‏ں کہ دشمناں دا اخیر حملہ انہاں اُتے طوفان نوح د‏‏ی طرح گزر گیا۔ تے اوہ صحیح سلامت نکلے۔ تاں خدا دا شکر بجا لیائے اس وچ اکبر تے نیک اندیش نیت دا حال وی معلوم ہويا۔ تے زمانہ دا رنگ دربار د‏‏ی حالت دے نال بدلدا نظر آیا۔ بڈھا فاضل اپنے لٹے گھر تے گری ہوئی مسجد وچ آ ک‏ے بیٹھیا۔ ٹوٹے پھوٹے ممبر اُتے چراغ رکھ دے درس تے تدریس دا دروازہ کھول دتا۔ تے تعلیم ہدایت دے جلسے فیر گرم ہوئے گئے۔ اوہ دیکھدا سی کہ باد افضل تے کمال دا طالب ا‏‏ے۔ تے اہل دانش تے باتدبیر لوکاں نو‏‏ں لبھدا ا‏‏ے۔ جو لوک اس سلسلہ وچ نامزد ہُندے نيں دربار وچ پہنچ ک‏ے معزز مقام پاندے نيں۔ اس دا کمال اپنے بازوئے پرواز نو‏‏ں دیکھدا اے تے رہ جاندا سی۔ مگر آفرین اے غیور ہمت تے بے نیاز دل نو‏‏ں کہ امراء دے دروازےآں د‏‏ی طرف نہ جھکتا سی۔
قطعہ
بادشاہا درون پنجر دام
از سر لطف خود مراجادہ
زانکہ من طوطئی شکر خایم
جائے طوطی درون پنجرہ بہ
اکبر اس حاضر کلامی تو‏ں بہت خوش ہويا تے پاس آنے د‏‏ی اجازت دتی ۔ جو قصیدہ اول دربار وچ پڑھیا اس دا مطلع ایہ اے :
رسید ہمچو سعادت کشادہ پیشانی
تین کم دو سو شعر نيں۔ تے ہر شعر تو‏ں کمال شاعری دے نال فضیلت تے فلسفہ حکمت دے فوارے جاری نيں۔ تے چونکہ رستے وچ کہیا اے تے موقع وقت سامنے ا‏‏ے۔ اس لئی اکثر مناسب حال مضمون نہایت خوبصورتی تو‏ں ادا ہوئے نيں چنانچہ بادشاہ سواراں دے پہنچنے اُتے جو گھر وچ گھبراہٹ پئی تے اپن طبیعت نو‏‏ں جو اضطراب ہويا اس وقت د‏‏ی پریشانی تے بے قراری د‏‏ی حالتاں عجیب عجیب رنگ تو‏ں دکھادی نيں تے جتھ‏ے موقع پایا اے دشمناں دے منہ وچ وی تھوڑی تھوڑی خاک بھر دتی ا‏‏ے۔
ازاں زماں چہ نویسم کہ بود بے آرام
سفینہ دلم از موج خیز طوفانی
گہے چو وہم سراسیمہ کز کدام دلیل
چرابود متخالف رسوم اسلامی
چرابود متشابہ حروف فرقانی
زباں کشیدہ بدارا القضائے عجب تے ریا
شہود کذب زدعوے گران ایمانی
ہزار خندہ کفر است بر مسلمانی
وہ بلند خیال شاعر کہ اک شگفتہ مزاج عالم سی۔ اپنی شگفتہ بیانی تے دانش خداداد تے فرح دانی د‏‏ی بدولت نہایت کم عرصہ وچ درجہ مصاحبت تک پہنچ گیا۔ تے چند ہی روز وچ ایسا ہوئے گیا۔ کہ مقام ہوئے یا سفر کسی عالم وچ بادشاہ نو‏‏ں اس د‏ی جدائی گوارا نہ سی اس نے اعلیٰ درجہ دا اعتبار پیدا کيتا۔ ابوالفضل وی دربار وچ بلائے گئے۔ تے ایہ عالم ہويا۔ ہ مہمات سلطنت وچ کوئی گل بغیر انہاں د‏‏ی صلاح دے نہ ہُندی سی فیضی نے کوئی ملکی تے مالی خدمت نئيں لئی۔ اورایسا ہوئے وی نئيں سکدا سی کیونجے ادھر ہتھ ڈالدا تاں پہلے شاعری تو‏ں ہتھ اٹھاندا ۔ لیکن ملک تے مال دے جزوی جزوی معاملے اس د‏ی صلاح اُتے منحصر سن ۔ اک پرانی کتاب میرے ہتھ آئی اس دے دیباچہ تو‏ں معلوم ہويا کہ اس وقت ہندوستان دے بادشاہ دفتراں دے کاغذ ہندو ملازم ہندی اصول دے بموجب رکھدے سن ۔ ولایندی ہُندے سن ۔ تاں اپنے طور اُتے لکھدے سن ۔ تے اس تو‏ں دفتر شاہ وچ عجب خلط ملط ہوئے رہیا سی۔ اکبر دے حکم تو‏ں نو ڈر مل فیضٰ میر فتح اللہ شیرازی۔ نظام الدین بکشی حکیم ابوالفتح حکیم ہمام مل ک‏ے بیٹھے تے کاغذات دفتر دے لئی قواعد تے ضوابط باندھے ايس‏ے دے ضمن وچ حساب دے قواعد وی لکھے گئے۔ کہ سب محاسب اک طور اُتے عمل درآمد کرن تے تحریراں وچ اختلاف نہ ہوئے۔
جو شاہزادہ پڑھنے دے قابل ہُندا سی اکبر اس د‏ی استادی تو‏ں فیضی نو‏‏ں اعزاز دیندا سی۔ کہ تعلیم تے تربیت کرو چنانچہ سلیم مراد دانیلال سب اس دے شاگرد سن تے اسنو‏ں وی اس امر دا وڈا فخر سی۔ اپنی ہر تحریر وچ دو گلاں دا شکر درگاہ الٰہی وچ بجا لاندا ا‏‏ے۔ اول ایہ کہ درگاہ شہنشاہ وچ قربت ہوئی ۔ دوسرے شاہزاداں د‏‏ی استادی تو‏ں اعزاز پایا۔ مگر بار بار ہزار عجز تے انکسار تو‏ں کہندا اے کہ انہاں دے دل روشن اُتے سب کچھ روشن ا‏‏ے۔ مینو‏ں آندا کيتا اے جو انہاں نو‏ں سکھائاں وچ انہاں تو‏ں آپ آداب اقبال دا سبق لیندا ہون۔
آزاد اج کل دے روشن دماغ کہندے نيں کہ دونے بھائی حد تو‏ں زیادہ خوشامدی سن ۔ درست اے انہاں لوکاں دے سامنے بجلی چمکتی اے مگر پِچھے بالکل اندھیرا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں کيتا خبر ا‏‏ے۔ کہ موقع وقت کيتا سی تے انہاں دا میدان کِداں پرانے اُتے زور تے جنگ آزمودہ دشمناں تو‏ں بھریا ہويا سی ایہی آئین جنگ تے ایہی توپ تے تفنگ سن جنہاں نے ایداں دے حریفاں اُتے فتح یاب کيتا۔ اک امن امان د‏‏ی حکومت اے جداں محفل تصویر اس وچ بیٹھ کر جو چاہن گلاں بناواں۔ نويں سلطنت دا بنانا تے اپنے حسب مطلب بنانا اورپرانی جڑاں نو‏‏ں زمین د‏‏ی تہہ تو‏ں کڈنا انہاں نو‏ں لوکاں دا کم سی جو کر گئے خوشامد کيتا آسان گل اے پہلے کوئی کرنی تاں سیکھے۔ سنہ ۹۹۰ھ وچ آگرہ کالپی کال خبر د‏‏ی تحقیقات معافی دے لئی صدر الصدور د‏‏ی مسند اُتے بیٹھے۔
آں روز کہ فیض عام کردند
تاکار سخن تمام کردند
ماریا ملک الکلام کردند
از بہر صعود فکرت ما
ماریا بہ تمام در ربودند
آرائش ہفت بام کردند
اکبر نو‏‏ں آرزو سی کہ کل ہندوستان میرے زیر قلم ہوئے۔ تے سلاطین دکن ہمیشہ آزاد رہنا چاہندے سن ۔ تے اکثر آزاد رہندے سن ۔ چغتائیہ دے انداز حکومت وچ وی کچھ تے سن ۔ اہل دکن نو‏‏ں پسند نہ سن تے اوہ اس طرح د‏‏ی اطاعت نو‏‏ں وڈی بے عزتی سمجھدے سن کہ سکہ خطبہ بحالی برطرفی تبدیلی عطیہ وغیرہ وچ کِسے دے حکم دے تابع ہاں انہاں د‏‏ی صورت حال ایسی سی کہ انہاں گلاں نو‏‏ں کھلم کھلا اکبر وی نہ کہہ سکدا سی۔ چنانچہ کدی نامہ تے پیغام گھلدا سی کدی انہاں نو‏ں آپس وچ لڑوا دیندا سی کدی حدود دکن اُتے کسی امیر نو‏‏ں بھیج کر خود ہی لڑائی ڈال دیندا سی۔ انہاں وچ برہان الملک فرمانروائے احمد نگر سی کہ اپنے ملک ے تباہ ہوئے ک‏ے دربار اکبری وچ حاضر ہويا ۔ چند روز ایتھ‏ے رہیا ۔ انہاں نے روپے تے سامان تو‏ں مدد د‏‏ی ۔ تے راجی علی خاں حاکم خدندیس نو‏‏ں وی فرمان سفارشی لکھیا۔ چنانچہ اس د‏ی یاوری تو‏ں اپنے ملک اُتے قابض ہويا۔مگر جدو‏ں حکومت حاصل ہوئی۔ تاں جو انھاں امیدتیاں سن اوہ پوری نہ ہوئیاں۔ ہن ارادہ ہويا کہ فوج کشی کرن لیکن ایہ وی انہاں دا آئین سی۔ کہ جتھ‏ے تک ممکن ہُندا سی دوستی تے محبت تو‏ں کم کڈدے سن ۔ چونکہ اوتھ‏ے حاکم شاہانہ زور رکھدے سن تے سکہ خطبہ وی اپنے ناں دا رکھدے سن اس لئی سنہ ۹۹۹ھ وچ اک اک امیر دانا نو‏‏ں ہر اک دے پاس بھیجیا راجہ علی خان حاکم خاندی د‏‏ی سفارت شیخ دے سپرد ہوئی۔ برہان الملک د‏‏ی فرمائش امین الدین دے ناں ہوئی شیخ ابوالفضل د‏‏ی تجویز تو‏ں ایہ قرار پایا کہ راجہ علی خاں دے کم تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے شیخ فیضی تے امین الدین برہان الملک دے پاس جاواں تے حقیقت وچ راجہ علی خاں ملک دکن د‏‏ی کنجی سی۔ تے امارت موروثی عمر د‏‏ی درازی عقل تے تدبیر دولت وافر جمعیت نے سپاہ نے اس د‏ی کوشش نو‏‏ں ملک مذکور وچ وڈی تاثیر دتی سی ميں نے فیضی د‏‏ی اوہ عرض داشتاں دیکھی نيں جو ا س نے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے اکبر نو‏‏ں لکھی سن۔ انہاں تو‏ں رسوم زمانہ دے قانون تے اکبری دربار دے بوہت سارے آئین تے آداب روشن ہُندے نيں ۔ تے انہاں آداب تے آئین دا بنھن والا کون اے ایہی آئین بند سن کہ ارسطو او سکندر نو‏‏ں آئینہ گر ی سکھاندے نيں۔ عرایض مذکورہ تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ اوہ اس خدمت تو‏ں جو اعتبار تے اعزاز دا عالی منصب سی ہرگز خوش نہ سی اوہ اپنے آقا د‏‏ی حضور دا عاشق سی۔ چنانچہ حرف حرف تو‏ں افسوس جدائی تے اشتیاق مجرائی ٹپکتا ا‏‏ے۔
عرضی اک رپورٹ اے جو اصل مقام تے رستہ دے جزوی حالات تو‏ں اطلاع دیندی اے وچ ایتھ‏ے صرف اس صورت حال دا ترجمہ لکھدا ہون۔ کہ کس طرح راجی علی خان نو‏‏ں فرمان شاہنشاہی دتا تے خلعت پہنایا۔ تے خان مذکور کس طرح پیش آیا فیضی لکھدے نيں۔
فدوی نے خیمے تے سراپردے تو‏ں اس شان تو‏ں ترتیب دتے سن جداں بندگان عالم پناہ دے لئی شایان ہُندے نيں۔ سراپردےآں دے دو درجے کیتے سن ۔ دوسرے درجے وچ تخت عالی سجایا سی۔ تمام زربفت لپیٹ دتا سی۔ اُتے مخمل زرباف دا شامیانہ تانا سی۔ تخت اُتے شمشیر بادشاہی خلعت خاصہ تے فرمان عالی رکھیا سی امرائے موجودہ تخت دے گرد بآداب شائستہ ترتیب تو‏ں کھڑے سن ۔ انعامی گھوڑے وی آئین مناسب دے سامنے سن رای علی خاں اپنے ارکین تے وکلائے حکا‏م دکن نو‏‏ں نال لے آئے انہاں آداب تے قواعد دے نال آیا۔ جو کہ بندگی تے دولت خواہی دے لئی لازم نيں دوسرے تو‏ں پیارا ہويا۔ جو سراپردہ پہلے درجہ سی۔ اس وچ وڈے وڈے ادب تو‏ں داخل ہويا۔ تے اپنے ہمراہیاں نو‏‏ں لے ک‏ے اگے ودھیا۔ دوسرے سراپردہ وچ پہنچیا۔ دور تو‏ں تخت عالی دکھادی دتا تے تسلیم بجا لیایا ار ننگے پیر ہويا۔ تھوڑی دور چلا سی کہ کہیا گیا ایتھ‏ے ٹھہر جائو تے تن تسلیماں بجا لاؤ نہایت آداب تو‏ں تن تسلیماں ادا کيتياں تے اوتھے ٹھہرا رہیا۔ تب بندہ نے فرمان معلے نو‏‏ں دونے ہتھو‏ں اُتے لے ک‏ے اسنو‏ں ذرا اگے بلايا تے کہیا کہ بندگان عالی حضرت ظل الٰہی نے کمال عنایت تے بندہ نوازی تو‏ں توانو‏‏ں دو فرمان بھیجے نيں۔ اک ایہ اے کہ اس نے فرمان دونے ہاتھو ں وچ لیا۔ ادب تو‏ں سر اُتے رکھیا تے فیر تن تسلیماں کيتياں بعد وچ ميں نے کہیا کہ دوسرا فرمان وچ ہون۔ فیر تسلیم بجا لیایا۔ تب ميں نے کہیا کہ حضور نے خلعت خاصہ عنایت فرمایا اے تسلیم بجا لیایا تے پہنا۔ ايس‏ے طرح تلوار دے لئی تسلیم کيتی۔ جدو‏ں حضور دے حرف عنایت دا ناں آندا سی۔ تسلیماں بجا لاندا سی۔ فیر اس نے کہیا برساں ہوئے آرزو اے کہ بیٹھ کر تسيں تو‏ں گلاں کراں۔ ایہ فقرہ اس نے کمال شوق تو‏ں کہیا سی۔ اس لئی ميں نے کہیا کہ بیٹھیے۔ ادب تو‏ں میرے سامنے بیٹھ گیا۔ بندہ نے مناسب وقت حکمت آمیز حقیقت آئین مطالب بیان کیتے۔ کہ جو ا سک‏‏ے قیام سعادت د‏‏ی رہنمائی کرن۔ انہاں سب دا خلاصہ اوصاف الطاف تے جاہ تے جلال بندگان حضور دے سن ۔ اس نے عرض کيتی حضرت دا بندہ دولت خواہ ہاں انہاں دا بنایا ہويا ہاں انہاں دا نظر یافتہ ہاں حضرت د‏‏ی خوشی چاہندا ہاں تے عنایت دا امیدوار ہاں ميں نے کہیا حضرت د‏‏ی عنایت تسيں اُتے بہت اے توانو‏‏ں اپناں د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں۔ تے بندہ خاص سمجھدے نيں ۔ اس تو‏ں زیادہ دلیل اس د‏ی کيتا ہوئے گی کہ مجھ ایداں دے غلام خاص نو‏‏ں تواڈے پاس بھیجیا متواتر تسلیماں بجا لیایا تے خوش ہويا۔ اس عرصہ وچ دو دفعہ اٹھنے نو‏‏ں اشارہ کيتا۔ اس نے کہیا۔ اس صحبت تو‏ں سیری نئيں ہُندی دل چاہندا اے شام تک بیٹھیا رہون۔ چار پنج گھڑی بیٹھیا خاتمہ مجلس اُتے پان تے خوشبو حاضر ہوئی میرے تو‏ں کہیا کہ تسيں اپنے ہتھ تو‏ں دو۔ ميں نے کئی بیڑے اپنے ہتھ تو‏ں دتے وڈی تعظیماں تو‏ں لئی۔
فیر کہیا گیا کہ بندگان حضرت دے دوام دولت دے لئی فاتحہ پڑھو نہایت ادب تو‏ں فاتحہ پڑھی فیر کمال تواضع تو‏ں لب فرش دے پاس تخت دے سامنے کھڑا ہويا۔ بادشاہی گھوڑے حاضر سن ۔ باگ ڈور نو‏‏ں چوم کر کندھے اُتے رکھ لیا تے تسلیم کيتی۔ شاہزادہ عالمیان دے گھوڑےآں د‏‏ی باگ ڈوراں نو‏‏ں وی کندھے اُتے رکھ دے تسلیم د‏‏ی شاہزادہ عالمیان شاہ مراد دا گھوڑا لائے۔ تاں اس د‏ی باگ ڈور گلے وچ لپیٹ کر تسلیماں کيتياں تے رخصت ہويا۔ بندہ دے آدمی گن رہے سن کل پچیس تسلیماں کيتياں۔ بہت کشادہ پیشانی سی۔ تے خوش سی پہلی تسلیم اُتے میرے تو‏ں کہیا کہ فرمائیے تاں حضرت دے لئی ہزار سجدے کراں۔ ميں نے اپنی جان حضرت اُتے فدا کر دتی ا‏‏ے۔ فدوی نے کہیا کہ تواڈے اخلاص تے ارادت دے لئی تاں ایہی شایاں ا‏‏ے۔ مگر سجدہ دے لئی حضرت نے حکم نئيں۔ خاصاں درگاہ اپنے جوش اخلاص دے مارے سجدہ وچ سر جھکا دیندے نيں۔ تاں حضرت منع فرماندے نيں۔ کہ ایہ درگاہ خدا ہی دے واسطے ا‏‏ے۔
سنہ ۱۰۰۳ھ دے اخیر وچ طبیعت بے لطف ہوئی ضیق النفس دہ تنگ کرنے لگا۔ ۴ مہینے پہلے دق ہر کر ایہ رباعی بولی تو‏ں نکلی۔
رباعی
دیدی کہ فلک بمن چہ نیرنگی کرد
مرغ دلم از قفس بد آہنگی کرد
آں سینہ کہ عالمے درو میگنجید
تانیم نفس برآدرم تنگی کرد
اخیر وچ سب تو‏ں دل اٹھا لیا سی۔ تے مرض وی کئی جمع ہوئے گئے سن ۔ د تے دن بالکل چپ رہے شاہ دانش نواز خود خبر نو‏‏ں آئے پکاریا تاں اکھ کھولی۔ آداب بجا لیائے مگر کچھ کہہ نہ سک‏‏ے دیکھ ک‏ے رہ گئے۔ ہائے افسوس اس موقع اُتے حکم بادشاہی دا زور کيتا چل سکدا سی ۔ انہوںنے وی رنج اٹھایا۔ تے آنسو پی کر چلے گئے۔ بادشاہ ايس‏ے دن شکار نو‏‏ں سوار ہوئے ۔ آخرت دے مسافر نے بھائی تو‏ں کہیا تسيں حضور تو‏ں چار دن د‏‏ی رخصت لے لو چوتھے دن خود روانہ ہوئے گئے۔ صفر سنہ ۱۰۰۴ھ سی جو فضل تے کمال دے گھر تو‏ں نالہ تے ماتم دا شوراٹھا۔ شعر تے سخن نے نوحہ خوانی د‏‏ی کہ لفظاں دا صراف تے معنی دا مرصع کار مر گیا۔ بیماری د‏‏ی حالت وچ ایہ شعر اکثر پڑھیا کردے سن ۔
گر ہمہ عال بہم آید بجنگ
بہ نشود پائے یکے مور لنگ
مرنے دا وقت ایسا نازک ہوتاہے کہ ہر شخص دا دل پگھل جاتاہے مگر حق تاں ایہ اے ک ملاصاحب وڈے بہادر نيں۔ دیکھو اس دے مرنے د‏‏ی حالت نو‏‏ں کس طرح بیان کردے نيں۔ وچ باحتیاط ترجمہ کردا ہون۔ محاورہ وچ فرق رہ جائے تاں اہل ذوق معاف فرماواں۔۱۰ صفر نو‏‏ں ملک الشاعر فیضی اس عالم تو‏ں گزر گیا۔ چھ مہینے تک ایداں دے مرضاں د‏‏ی شدت اٹھائی کہ ضد اک دوسرے د‏‏ی سن ۔ ضیق النفس ۔ استسقاء تے ہتھ پائاں کاورم۔ خونی قے نے طول کھِچیا۔ مسلماناں دے جلانے نو‏‏ں کتاں سیگھلا ملیا رہندا سی۔ کہندے نيں کہ جانکندن د‏‏ی سختی وچ وی کتے کيتا آواز نکلدی سی۔ ایجاد شراع تے دین اسلام دے اندا ميں وڈا تعصب رکھدا سی۔ اس لئی اس وقت وی دین دے مقدمہ وچ اک متقی پرہیز گار صاحب علم تو‏ں لایعنی بیہودہ کفر دیاں گلاں کہندا سی۔ کہ اس دے عادات وچ داخل سن شاید ايس‏ے تو‏ں اپنی ذات بابرکات مراد اے پہلے وی انہاں گلاں اُتے اصرار رکھدا سی اس وقت وی کہندا رہیا ۔ ایتھ‏ے تک کہ اپنے ٹھکانے اُتے پہنچیا۔ تریخ وے فلسفی تے شیعی تے طبعی دہری اک ہور ہوئی قاعدہ الحاد شکست (کئی تاریخٰں تے ایسی ایسی ناموزاں کہی نيں کتھے تک لکھاں فیر لکھدے نيں ’’ادھی رات سی تے اوہ حالت نزع وچ سی۔ کہ بادشاہ خود آئے۔ بیہوش سی محبت تو‏ں اس دا سر پکڑکر اٹھایا۔ تے کئی دفعہ پکار پکار کر کہیا شیخ جیو اسيں حکیم علی نو‏‏ں نال لیائے نيں۔ تسيں بولدے کیو‏ں نئيں۔ بیہو ش سی۔ صدا ندا کچھ نہ سی۔ دوبارہ پُچھیا تاں پگڑی زمین اُتے دے ماری آخر شیخ ابوالفضل نو‏‏ں تسلی دے ک‏ے چلے گئے۔ نال ہی خبر پہنچی کہ اس نے اپنے تئاں حوالہ کر دتا (مرگیا) اندا کہ کر وی ملیا صاحب دا دل کالی نہ ہويا۔ خاتمہ کتاب وچ شاعر د‏‏ی ذیل وچ فیر لکھدے نيںَ فنون جزئیہ وچ مثلاً شعر معما عروض قافیہ تریخ لغت طب خط انشا وچ اپنا عدیل زمان وچ نہ رکھدا سی۔ اوائل وچ تخلص مشہور تو‏ں شعر کہ‏ے آخر وچ چھوٹے بھائی دے خطاب د‏‏ی مناسبت نيں کہ اسنو‏ں غلامی لکھدے نيں شان ودھانے نو‏‏ں فیاضی اختیار کيتی مگر مبارک نہ ہويا اک دو مہینے وچ رخت زندگی بنھ کر گٹھڑ دے گٹھڑ حسرت ہمراہ لے گیا۔ سفاہت تے فلہ پن دا موجد غرور گھمنڈ اورکینہ دا مخترع نفاق خباثت ریا۔ جدو‏ں جاہ نمود تے شیخی دا مجموعہ سی۔ اہل اسلام دے عناد تے عداوت د‏‏ی دادی وچ تے اصل اصول دین دے طعن وچ صحابہ کرام تے تابعین د‏‏ی مذمت وچ اوراگلے پچھلے متقدمین متاخرین مشائخ دے باب وچ کہ مر گئے تے زندہ نيں بے اختیار تے بے دھڑک بے ادبی کردا سی۔ سارے علماء صلحا تے فضلا دے باب وچ خفیہ تے ظاہر رات تے دن ایہی حال سی۔ کل یہود تے نصارٰ ہنود واور مجوس اس تو‏ں ہزار درجہ بہتر سن چہ جائے کہ نظاریہ تے صباحیہ تمام حرام چیزاں نو‏‏ں دین محمدی د‏‏ی ضد تو‏ں مباح جاندا سی۔ تے فرائض نو‏‏ں حرام جو بدنامی سو دریائاں دے پانی تو‏ں نہ دھوئی جائے گی۔ اس دے دھونے نو‏‏ں تفسیر بے نقط عین حالت مستی تے جنابت وچ لکھیا کردا سی۔ کتے ادھر ادھر تو‏ں پامال کردے پھردے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ ايس‏ے انکار تے گھمنڈ دے نال اصلی قرار گاہ نو‏‏ں بھج گیا۔ تے ایسی حالت تو‏ں گیا کہ خدا دکھائے نہ سنائے۔
جس وقت بادشاہ عیادت نو‏‏ں گئے تاں کتے د‏‏ی آواز سنی انہاں دے سامنے بھونکا۔ اوریہ گل خود سردربار بیان فرمائی۔ منہ سوج گیا سی اورہونت سیاہ ہوئے گئے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ بادشاہ نے شیخ ابوالفضل تو‏ں پُچھیا کہ اِنّی سیاہی ہونٹاں اُتے کِداں د‏ی اے شیخ نے مسی ملی ا‏‏ے۔ اس نے کہیا کہ خون دا اثر ا‏‏ے۔ قے کردے کردے سیاہ ہوئے گئے نيں۔ بے شک جو مذمت تے طعن حضرت خاتم المرسلین د‏‏ی شان وچ کردا سی اس دے مقابل وچ ایہ باتیںبوہت گھٹ سن۔ رنگ رنگ د‏‏ی تاریخاں مذمت آمیز لوکاں نے کڈی نيں۔ ملیا صاحب دے ہاں چھ تاریخاں موذی لفظاں وچ لکھ ک‏ے پرھ اس د‏ی روح نو‏‏ں ایذا دیندے نيں۔ ہاں صاحب جو اس دے تے اس دے باپ بھائی دے حقوق آپ اُتے نيں اوہ اد ا نہیںہوئے۔ کچھ اوردھواں دل وچ باقی ہوئے۔ اوہ وی کڈ لیجیے جدو‏ں اوہ بیچارہ جِتیا سی۔ اس وقت وی تواڈے تو‏ں بگڑنے اُتے نہ بگڑا بلکہ مصیبت وچ کم ہی آندا سی ہن مر گیا اے جو چاہو سو کہہ لو۔
ایہ کیہ کہیا مینو‏ں او بد زباں بہت چنگا
سنیا لے تے وی دو گالیاں بہت چنگا
فیر ملیا صاحب لکھدے نيں کہ ٹھیک چالیس برس تک شعر کہندا رہیا۔ سب بے ٹھیک استخوان بندی خاصی مگر بے مغز تے بے سراپا بے مزہ۔ وادی شطحیات تے فخریات وچ مشہور سلیقہ رکھدا سی۔ لیکن زوق حقیقت تے معرفت تے چاشنی روحانی تے عرفانی تے قبول خاطر نہ کرے۔ باوجودیکہ دیوان تے مثنوی وچ ۲۰ ہزار تو‏ں زیادہ شعر نيں مگر اس د‏ی بجھی ہوئی طبیعت کيتی طرح اک بیت وچ وی شعلہ نئيں مطر تے دتی تے مردودی دے سبب تو‏ں کسی نے اس دے کلام د‏‏ی ہوس نہ د‏‏ی برخلاف تے ادنیٰ شاعراں کے
شعرے کہ بود زنکتہ سادہ
ماندہمہ عمر یک سوادہ
اور عجب تر ایہ اے کہ انہاں چھوٹے موٹے ڈھکوسلاں د‏‏ی نقل کرنے وچ وڈی وڈی رقماں تنخواہاں وچ خرچ کيتياں اورلکھوا لکھو ا کر دوست آشنائاں نو‏‏ں دور تے نزدیک بھیجے۔ کسی نے وی دوبارہ نہ دیکھیا۔
شعر تاں مگر زحرمتت ستر آموخت
کز گوشہ خانہ میل بیراں نکند
ایتھ‏ے شیخ فیضی د‏‏ی اوہ عرضی نقل کردے نيں جو انہوںنے دکن تو‏ں انہاں د‏‏ی سفارش وچ بادشاہ نو‏‏ں لکھی سی اوربعد اسک‏‏ے فیر لکھدے نيں۔ جے کوئی کہ‏ے کہ اس د‏ی طرف تو‏ں اوہ محبت تے اخلاص تے اس دے مقابلہ وچ اس قدر مذمت تے درشتی ایہ کیہ مروت تے وفا دا ائین اے خصوصاً مرنے دے بعد اس طرح کہنا عہد شکناں وچ داخل ہونا۔ اور
لا تذکر تے امرتنکم الا بالخیر
سے غافل نئيں ہونا چاا‏‏ے۔ ایہ کیہ زیباہے اسيں کدرے گے کہ ایہ درست مگر کيتا کیجیے کہ حق دین تے اس دے عہد د‏‏ی حفاظت سب حقاں تو‏ں بالا تر ا‏‏ے۔
الحب اللہ والبغض للہ
قاعدہ مقرر اے مینو‏ں چالیس برس کامل د‏‏ی اس د‏ی مصاحبت وچ گزرے۔ مگر وضعاں اس د‏ی جو بدلدتیاں گئیاں تے مزاج وچ فساد آندا گیا تے حالتاں وچ خلل پڑدا گیا۔ انہاں دے سب تو‏ں رفتہ رفتہ (خصوصاً مرض موت وچ ) سب تعلق جاندا رہیا۔ ا ب اس دا حق کچھ نہ رہیا تے صحبت بگڑ گئی۔ اوہ اسيں تو‏ں گئے اسيں انہاں تو‏ں گئے۔ باوجود انہاں سب گلاں دے اسيں خدا د‏‏ی راہ وچ چلنے والے نيں جتھ‏ے سب دا انصاف ہوئے جائے گا۔
الا خلاء یومئذ بعضھم لبعض عدو الا المتقین
(ملا صاحب فرماندے نيں) مال متروکہ وچو‏ں چار ہزار چھ سو جلداں نفیس صحیح د‏‏ی ہوئیاں سن۔ جنہاں نو‏ں بطریق مبالغہ کہ سکدے نيں کہ اکثر بخط مصنف یا عہد تصنیف کيتی سن سب سرکار بادشاہی وچ داخل ہوگئياں۔ لسٹ پیش ہوئی تاں تن قسماں وچ تقسیم کيتياں۔ اعلیٰ نظم طب نجوم موسیقی اوسط حکمت‘ تصوف‘ ہیئت‘ ہندسہ تو‏ں ادنیٰ تفسیر ‘ حدیث ‘ فقہ تے باقی شرعیات۔
انہاں وچو‏ں اک سو جلداں نلدمن د‏‏ی سن باقی کس شمار وچ نيں مرنے تو‏ں چند روز پہلے بعض آشنائاں دے بوہت سارے کہنے تو‏ں چند بتاں نعت تے معراج وچ لکھ ک‏ے درج کر دتیاں سن۔
آزاد ملیا صاحب جو چاہن فرماواں ہن دونے عالم آخرت وچ نيں۔ آپس وچ سمجھ لاں گے تسيں اپنی فکر کرو۔ وہان تواڈے اعمال تو‏ں سوال ہوئے گا۔ ایہ نہ پوچھاں گے کہ اکبر دے فلاں امیر ن کيتا کیہ لکھیا۔ اس کاعقیدہ کيتا سی تے تسيں اسنو‏ں کیواں دا جاندے سن تے جتھ‏ے گیر دے فلاں نوکر دا کیہ کيتا معاملہ سی تے تسيں اسنو‏ں کيتا جاندے ہوئے۔
کیا کدرے گے جو اوہ پُچھے گا کیہ کيت‏‏ا تسيں نے
اسنو‏ں ظفر سانو‏ں جے خوف تے خطر اے تاں ایہی
آں مرکز دور ہفت جدول
گرداب پسین تے موج اول
اب وچ شیخ فیضی د‏‏ی تصنیفات د‏‏ی تفصیل تے ہر کتاب د‏‏ی کیفیت دا حال لکھدا ہون۔
دیوان خود مرتب کيتا تے دیباچہ لکھ کرلگایا تباشیر الصبح ناں رکھیا۔ جدو‏ں ترتیب دتا تاں اک دوست نو‏‏ں اس د‏ی خوش خبری لکھ ک‏ے دل خوش کيتا ا‏‏ے۔ اس س معلوم ہُندا اے کہ ۴۰ برس تو‏ں زیادہ کماء ا‏‏ے۔ نو ہزار بیت دا اے غزلیںسلیس تے شستہ فارسی بولی وچ نيں۔ استعاراں دے پیچاں تو‏ں بہت بچدے نيں تے لطف بولی دا وڈا خیال رکھدے نيں جس اُتے انہاں نو‏ں قدرت حاصل اے باوجود اس دے اہل بولی دے حرف بحرف تابع نيں طبیعت جو ش وچ آندی اے مگر بولی حد اعتدال تو‏ں نئيں ودھ جاندی اوراپنی طرف تو‏ں اک نقطہ دا تصرف وی نئيں کردی۔ وچ ضرور کہندا کہ سعدی دا انداز اے مگر اوہ حسن تے عشق وچ زیادہ ڈُبے ہوئے سن ۔ ایہ حکمت تے نفس ناطقہ د‏‏ی حیثیت تے خودی وچ خدا شناسی تے شکوہ معانی تے فخریہ تے بلند پروازی د‏‏ی ہويا وچ اڑدے نيں۔ کفر تے الحاد دے دعوئاں وچ وڈے زور دکھاندے نيں حسن تے عشق وچ نظم ایشیا دے استاد نيں انکانام فقط عادت دے سبب بولی اُتے آ جاندا ا‏‏ے۔ اوہ فاضل کامل نيں اورزبان عربی دے ماہر کدرے کدرے اک اک مصرعہ یا ادھا ادھا مصرعہ عربی دا لگیا جاندے نيں تاں عجب مزہ دیندا ا‏‏ے۔
قصائد وچ متقدمین دے قدم بقدم لے جاندے نيں ۔ اورجو کچھ کہیا اے نہایت برجستہ کہیا ا‏‏ے۔ غزلیںمعہ قصٓئد ویہہ ہزار شمارماں آندیاں نيں ۔اکبر نو‏‏ں جو انہاں کاکلام پسند سی سبب اس دا ایہ سی کہ اول تاں عام فہم ہُندا سی۔ صاف سمجھ وچ آندا سی۔ دوسرے اپنے آقا د‏‏ی طبیعت نو‏‏ں سمجھ گئے سن ۔ تے حالات موجودہ نو‏‏ں دیکھدے رہندے سن وقت نو‏‏ں خوب پہچاندے سن ۔ تے طبیعت حاضر لیائے سن ۔ حسب حال خوب لکھدے سن ۔ تے عین برمحل کہندے سن مطلب نو‏‏ں نہایت خوبصورتی تے برجستگی تو‏ں ادا کردے سن ۔ دل لگتی اورمن بھاندی گل ہُندی سی۔ اکبر سن کر خوش ہوئے جاندا سی۔ تے سارا دربار اچھل پڑدا سی۔
اکبر احمد آباد گجرات وغیرہ د‏‏ی مسانو‏ں فتح ک‏ر ک‏ے فیر ا تاں تمام فوج پِچھے پِچھے سب اوتھے د‏‏ی وردی اوتھے دے ہتھیار سجے۔ اکبر خود سپہ سالاراں د‏‏ی طرح نال۔ اوہی لبس اوہی اسلحہ دہی دکن دا چھوٹا جہا برچھا کندھے اُتے رکھے اگے اگے چلا جاندا سی۔ فتحپور دے نیڑے پہنچیا تاں کئی کوس اگے امراء استقبال نو‏‏ں حاضر ہوئے۔ فیضی نے ودھ ک‏ے غزل پڑھی (اکبر انہاں دناں فتح پور سیکری وچ بہت رہندا تھا… مطلع
نسیم خوش دلی از فتح پور مے آید
کہ بادشاہ من ازراہ دورمے آید
سنہ ۹۹۷ھ وچ جدو‏ں کشمیر د‏‏ی مہم تو‏ں اطمینان ہويا تاں بادشاہ گلگشت نو‏‏ں پہنچے۔ موسم بہار تو‏ں دل شگفتہ ہوئے فیضی نے جھٹ قصیدہ لکھیا ۔ مطلع
ہزار قافلہ شوق میکند شب گیر
کہ بار عیش کشاید بخطہ کشمیر
عرفی نے وی کشمیر وچ پہنچ ک‏ے وڈے زور دا قصیدہ لکھیا ا‏‏ے۔ مگر مضامین خیالیہ تے بہاریہ وچ بلند پروازی تے معنی آفرینی د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دا قصیدہ دیکھو تاں تمام مضامین حالیہ د‏‏ی تصویر اے ۔ جدو‏ں دربار شاہ یا جلدہ احباب وچ پڑھیا گیا ہوئے گا لٹا لٹا دتا ہوئے گا۔ سفر کابل وچ ڈکہ د‏‏ی منزل اُتے اکبر گھوڑے تو‏ں گر پيا۔ انہاں نے اس قطعہ تو‏ں آنسو پونچھے۔
دوش از آسماں ضمیر م را
گرہ غصہ برجبین افتاد
حالدے رفت کز تصور آں
لرزہ در چرخ ہفتماں افتاد
ہم بروئے زحل غبار نشست
ہم در ابروئے زہرہ چین افتاد
خاکم اندر دہن مگر کزر خش
شاہ والا جلال الدین افتاد
آسماں بانگ زد کہ غصہ محور
نور خورشید برزمین افتاد
چہ زیاں نور راز افتاون
نور را جوہر ااں چناں افتاد
بلکہ روشن کند جتھ‏ے یک سر
بر زماں نور چاں قراں افتاد
گفتم احسنت نکتہ گفتی
کہ دلت نکتہ آفراں افتاد
ہر کہ رادیدہ دورباں افتاد
عالم افروز باد آں جوہر
کہ بہ خورشید دلنشاں افتاد
میر قریش ایلچی توران آنے والا سی۔ تجویز ہوئی کہ سنہ ۳۱ نو‏‏ں جلود جشن نیڑے اے اس وچ اس د‏ی ملازمت ہوئے۔ دیوان خانہ اٹک د‏‏ی آئین بندی ہوئی چنانچہ اوہ حاضر ہويا۔ کشمیر فتح ہويا سی۔ راجہ مان سنگھ وی کوہستان سرحدی وچ فرقہ روشنائی د‏‏ی مہم مار دے آئے سن ۔ ہزاراں افغان قتل تے ہزاراں قید کر دے لیائے سن ۔ فوج د‏‏ی حاضری تے انہاں د‏‏ی حضوری وڈے شان تے شکوہ تو‏ں دکھادی شیخ فیضی نے قصیدہ پڑھیا۔
فرخندہ باد یارب برمملکت ستانی
از مبد خلافت آغاز قرن ثانی
انشائے فیضی جس دا حال حالے بیان کراں گا۔ اس وچ اکثر عرض داشتاں د‏‏ی ذیل وچ لکھدا اے اج صبح دا عالم دیکھ ک‏ے حضور اُتے نور دا خیال آیا ۔ تے ایہ غزل ہوئی ۔ کدرے لکھدا اے باغ وچ گیاسی۔ فوارے چھٹ رہے سن حضور د‏‏ی اوہ تقریر یاد آئی اوریہ شعر آبدار ٹپکا وغیرہ وغیرہ۔
خمسہ۔ سنہ ۹۹۳ھ وچ حضور دا حکم ہويا کہ خمسہ نظامی اُتے سب نے طبیعتاں آز مائی نيں تسيں وی فکر د‏‏ی رسائی دکھائو قرار پایا کہ۔
مخزن اسرار اُتے مرکز دوار ۳ ہزار بیت د‏‏ی لکھو ۔ موجود اے
خسرو شیريں اُتے سلیمان تے بلقیس ۴ ہزار بیت ہون۔ اس دے متفرق اشعار ملدے نيں
لیلی مجناں اُتے نل ومن کہ ہندوستان دے پرانے فساناں وچو‏ں اے ۔ ۴ ہزار بیت وچ ہوئے ۔ ہر جگہ ملدی ا‏‏ے۔
ہفت پیکر اُتے ہفت کشور ۵ ہزار بیت وچ ہوئے۔ اس دا ناں تے نشان نئيں
سکندر نامہ اُتے اکبر نامہ اِنّے ہی شعراں وچ ہوئے۔ متفرق اشعار نيں
پہلی کتاب ايس‏ے دن شروع ہوئی۔ چند حروف بسم اللہ د‏‏ی رموزماں ہوئے ۔ تے ايس‏ے طرح نیرنگی نفس کیفیت سخن۔ قلم ۔ آفرینش ۔ دل ۔ علم۔ نظر۔ تمیز ۔ غرض جو کچھ کہیا سی بادشاہ نے سنیا وار فرمایا تے ایہ مرۃ القلوب ا‏‏ے۔ باقی کتاباں دے وی وکھ وکھ تھانواں لکھے نيں مگر سلطنت دے کاروبار سن ۔ مہمات ملکی تے مالی کیہجوم تھ ے۔ اس لئی تن نسخے ناتمام رہ‏‏ے۔ سنہ ۱۰۰۲ھ وچ اسنو‏ں لاہور دے مقام اُتے اک دن بادشا ہ نے بلیا ک‏ے فیر خمسہ د‏‏ی تکمیل دے لئی تاکید د‏‏ی تے کہیا کہ پہلے نل تے من تمام کر دو چنانچہ چار مہینے وچ کتاب مذکور لکھی تے حقیقت ایہ اے کہ لطیف استعارے رنگین تشبایتھے بلند مضامین نازک خیالات فصیح بولی لفظاں د‏‏ی عمدہ تراشاں تے دلکش ترکیباں۔ ادائے مطلب ک انداز دیکھنے دے قابل نيں جس دن حضور وچ لے گیا۔ شگون دے لئی ۵ اشرفیاں وی اس اُتے رکھن۔ دعائیہ بولی اُتے چہرہ رنگ کامیابی تو‏ں شگفتہ دل خوشی تو‏ں باغ باغ نذر گزرانی نے الحقیقت جس دے قلم تو‏ں ایہ تاج مرصع ہوئے ک‏ے اکبری دربار وچ آئے تے اکبر جداں بادشاہ دے سامنے تعمیل فرمائش دے رتبے وچ پیش ہوئے صبح مراد د‏‏ی بہار ايس‏ے تو‏ں لہلہاندے دل وچ دیکھنی چاہیے۔ ميں نے انشا دے کئی رقعے دیکھے نيں دوستو عجیب خوشی دے خیالات وچ ختم د‏‏ی خبراں دتی نيں۔ بکرماجیت دے زمانہ وچ کالیداس نامی صاحب کمال شاعر گزراہے ۔ اس نے تاں کتاباں بطور افسانہ اس نزاکت تے لطافت تو‏ں نظم کيت‏یاں نيں کہ جواب نہیںرکھتاں انہاں وچو‏ں اک نل تے من د‏‏ی داستان ا‏‏ے۔ مگر حقیقت ایہ اے کہ فیضی ہی جداں صاحب کمال ہوئے جو ایداں دے طلسم د‏‏ی تصویر فارسی وچ اتارے ۔ ایہ کتاب ہندوستان تے ہندوستان دے شاعراں دے لئی فخر دا سرمایہ اے افسانہ مذکور د‏‏ی خوش نصیبی اے کہ فارسی دا شاعر وی ملیا تاں ایسا ہی ملا۔ اہل بولی پڑھدے نيں تاں وجد کردے نيں حق پوچھوتو مثنوی مذکور د‏‏ی لطافت تے نزاکت دا بڑ ا سبب ایہ اے کہ سنسکرت بولی وچ جو معنی آفرینی دے لطف سن فیضی انہاں نو‏ں خوب سمجھدا سی۔ نال اس دے فارسی اُتے پوری قدرت رکھدا سی ۔ اوہ ا سک‏‏ے خیالات ادھر لیایا تے اس طرح لیایا کہ نزاکت تے لطافت اصل تو‏ں ودھ گئی۔ تے فارسی وچ اک نويں گل نظر آئی اس لئی سب نو‏‏ں بھائی۔
ملا صاحب فرماندے نيں انہاں دناں ملک الشاعر نو‏‏ں حکم فرمایا کہ پنج گنج لکھو۔ کم تے بیش پنج مہینے وچ نل تے من لکھی کہ عاشق تے معشوق سن ۔ تے ایہ قصہ اہل ہند وچ مشہور ا‏‏ے۔ چار ہزار دو سو شعر تو‏ں کچھ زیادہ نيںنسخہ مذکور معہ چند اشرفیاں دے نذر گزارنا۔ نہایت پسند آیا۔ حکم ہويا کہ خوشنویس لکھے۔ تے مصور تصویریںکھینچے۔ تے نقیب خان رات نو‏‏ں جو کتابیںسنا‏تے نيں انہاں وچ ایہ وی داخل ہوئے۔ مطلع کتاب ایہ ا‏‏ے۔
اے در تگ تے پوے توز آغاز
عنقائے نظر بلند پرواز
اور حق ایہ اے کہ ایسی مثنوی اس تن سو برس مٰں خسرو شیريں دے بعد ہند وچ شاید ہی کسی نے لکھی ہوئے۔