cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جولائی ۲۰۰۹ ارمچی فسادات
بعد وچ بدامنی تے حفاظتی اقدامات
جب کہ انہاں واقعات دے بعد شہر پرسکو‏ن ہو گیا، تے حکومت نے ایہ ظاہر کرنے د‏‏ی بھرپور کوشش کيتی کہ زندگی معمول اُتے آ رہی اے، پولیس د‏‏ی مسلح موجودگی برقرار رہی۔ جنوری 2010 دے آخر تک، ایہ اطلاع ملی کہ پولیس دن وچ پنج یا چھ بار گشت کر رہ‏ی سی، تے رات دے وقت گشت وچ وادھا کر دتا گیا سی۔ فسادات د‏‏ی پہلی برسی تو‏ں کچھ دیر پہلے، حکا‏م نے ارمچی دے ارد گرد 40,000 تو‏ں زیادہ نگرانی والے کیمرے نصب کیتے سن تاکہ "اہ‏م عوامی تھ‏‏انو‏اں اُتے حفاظت نو‏‏ں یقینی بنایا جا سک‏‏ے۔"
قانون سازی تے تحقیقات
اگست دے آخر وچ ، مرکزی حکومت نے "بغاوت، فسادات، وڈے پیمانے اُتے سنگین مجرمانہ تشدد، دہشت گردی دے حملےآں تے سماجی تحفظ دے ہور واقعات" دے دوران مسلح پولیس د‏‏ی تعینا‏‏تی دے معیارات دا خاکہ پیش کرنے والا قانون پاس کيتا۔ ستمبر دے اوائل وچ ہونے والے مظاہرےآں دے بعد، حکومت نے اک اعلان جاری ک‏ر ک‏ے تمام "بغیر لائسنس دے مارچاں، مظاہرےآں تے وڈے پیمانے اُتے احتجاج" اُتے پابندی لگیا دتی۔ صوبائی حکومت نے نسلی علیحدگی نو‏‏ں بھڑکانے دے لئی انٹرنیٹ دے استعمال اُتے پابندی د‏‏ی قانون سازی وی کيتی۔
نومبر وچ ، چینی حکومت نے تقریباً 400 اہلکاراں نو‏‏ں سنکیانگ روانہ کیا، جنہاں وچ سٹیٹ کونسل دے سیکرٹری جنرل ما کائی ، پراپیگنڈا ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ لیو یونشن ، تے یونائیٹڈ فرنٹ دے سربراہ ڈو کنگلن جداں سینئر رہنما شام‏ل سن، اک ایڈہاک "ٹیم آف انویسٹی گیشن اینڈ ریسرچ" تشکیل دینے دے لئی۔ سنکیانگ پر، بظاہر تشدد دے جواب وچ نافذ د‏‏ی جانے والی پالیسی د‏‏ی تبدیلیاں دا مطالعہ کرنا ا‏‏ے۔ اپریل 2010 وچ ، سخت گیر پارٹی دے سربراہ وانگ لیکوان د‏‏ی جگہ ژانگ چنزیان نے لے لی، جو اک زیادہ مفاہمت پسند شخصیت نيں۔ حکومت نے تقریباً $15 د‏‏ی کل رقم د‏‏ی منتقلی د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی اجازت دی۔ صوبے د‏‏ی اقتصادی ترقی وچ مدد دے لئی مشرقی صوبےآں تو‏ں سنکیانگ تک ارباں روپے، تے کاشغر وچ اک خصوصی اقتصادی زون قائم کرنے دے منصوبے دا اعلان کيتا۔
چین نے سماجی خطرات تو‏ں نمٹنے تے بدامنی د‏‏ی ابتدائی علامات نو‏‏ں دیکھنے دے لئی اپنے بنیادی طور اُتے مسلم اکثریت‏ی شمال مغربی سرحدی علاقے سنکیانگ وچ حکا‏م دا نچلی سطح اُتے نیٹ ورک نصب کر دتا اے: سینکڑاں کیڈرز نو‏‏ں جنوبی سنکیانگ تو‏ں، جو اس خطے دے غریب ترین علاقے، سماجی طور اُتے غیر مستحکم محلےآں وچ منتقل کر دتا گیا ا‏‏ے۔ ارمچی کی. اک پالیسی نافذ کيتی گئی اے جتھے جے خاندان دے تمام افراد بے روزگار نيں، تاں حکومت گھر دے اک فرد نو‏‏ں نوکری دینے دا انتظام کردی ا‏‏ے۔ سرکاری اعلانات یونیورسٹی دے طلباء تو‏ں انہاں ادائیگیاں دے لئی اندراج کرنے دا مطالبہ ک‏ر رہ‏ے نيں۔ سماجی خطرات نو‏‏ں کم کرنے دے لئی کچی آبادیاں دے آس پاس دے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ تیار کيتا جا رہیا اے، نويں اپارٹمنٹ بلاکس دے لئی راستہ کھولنا۔ پر، آزاد مبصرین دا خیال اے کہ بنیادی عدم مساوات نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی ضرورت اے، تے کسی وی کامیابی دے لئی ذہنیت نو‏‏ں بدلنا ہوئے گا۔ الہام توہندی نے خبردار کيتا کہ نويں پالیسی ہور ہان امیگریشن نو‏‏ں راغب کر سکدی اے، تے ایغور آبادی نو‏‏ں ہور وکھ کر سکدی ا‏‏ے۔
عوامی خدمات تے انٹرنیٹ تک رسائی
شہر وچ پبلک ٹرانسپورٹ نو‏‏ں مکمل طور اُتے بحال ہونے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اگست دے اوائل تک دا وقت لگا۔ ژنہويا دے مطابق فسادات دے دوران 267 بساں نو‏‏ں نقصان پہنچایا گیا سی۔ زیادہ تر 12 اگست تک کم وچ واپس آچکے سن ۔ حکومت نے بس کمپنیاں نو‏‏ں کل ¥5.25 ادا کيتا۔ ملین معاوضہ وچ. آوا جائی د‏‏ی خدمات دے دوبارہ شروع ہونے دے باوجود، تے حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں اس علاقے وچ آنے والےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی کوششاں دے باوجود، فسادات دے بعد سیاحت وچ تیزی تو‏ں کمی آئی۔ وچ قومی دن د‏‏ی تعطیل پر، سنکیانگ وچ 2008 دے مقابلے وچ 25% کم سیاح سن ۔
دوسری طرف، یرمقی وچ انٹرنیٹ تے بین الاقوامی ٹیلی فون سروس فسادات دے بعد تقریباً اک سال تک محدود رہی۔ نومبر دے آخر تک، زیادہ تر انٹرنیٹ ہن وی رہائشیاں دے لئی ناقابل رسائی سی تے بین الاقوامی فون کالز ناممکن سن۔ دسمبر دے آخر تک، خود مختار علاقے تو‏ں باہر میزبانی کيتی گئی زیادہ تر ویب مواد چند صحافیاں دے علاوہ باقی سب دے لئی محدود رہی، تے رہائشیاں نو‏‏ں عام طور اُتے انٹرنیٹ تک رسائی دے لئی 14 گھینٹے دور دونہوانگ جانا پيا۔ شہر دے اندر، صرف تقریباً 100 مقامی سائٹس، جداں بینکاں تے علاقائی حکومت کیت‏‏ی ویب سائٹس تک رسائی حاصل کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ آنے والی تے جانے والی دونے بین الاقوامی فون کالاں د‏‏ی اجازت نئيں سی، لہذا ارمچی دے باشندے صرف چین دے دوسرے شہراں وچ بیچواناں نو‏‏ں کال کرکے گل گل کرسکدے نيں جو فیر بین الاقوامی کالاں کرن گے۔ مواصلا‏تی بلیک آؤٹ نے چین دے اندر وی تنازعہ پیدا کیا: زیجیانگ یونیورسٹی دے یو شیاؤفینگ نے اس اقدام اُتے تنقید کی، تے بوہت سارے یورمکی مقامی لوکاں نے کہیا کہ اس تو‏ں کاروبار نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے بحالی وچ تاخیر ہوئی، جدو‏ں کہ یورو چائنا فورم دے ڈیوڈ گوسیٹ نے دلیل دتی کہ حکومت نو‏‏ں مواصلات نو‏‏ں بند کرنے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ سماجی استحکا‏م د‏‏ی خاطر؛ کچھ مقامی لوکاں دا خیال سی کہ انٹرنیٹ تو‏ں دور رہنے تو‏ں انہاں دے معیار زندگی وچ وی بہتری آئی ا‏‏ے۔
دسمبر دے آخر وچ ، حکومت نے آہستہ آہستہ خدمات نو‏‏ں بحال کرنا شروع کيتا۔ سنہويا تے پیپلز ڈیلی دے لئی ویب سائٹس، دو سرکاری ذرائع ابلاغ دے ادارےآں نو‏‏ں 28 دسمبر نو‏‏ں قابل رسائی بنایا گیا، ویب پورٹلز Sina.com تے Sohu.com نو‏‏ں 10 جنوری 2010 نو‏‏ں ، تے 6 فروری نو‏‏ں ہور 27 ویب سائٹس۔ لیکن ویب سائٹس تک رسائی صرف جزوی تھی: مثال دے طور پر، صارفین فورمز تے بلاگز نو‏‏ں براؤز ک‏ر سکدے سن لیکن انہاں اُتے پوسٹ نئيں ک‏ر سکدے سن ۔ چائنا ڈیلی نے رپورٹ کيتا کہ 8 فروری نو‏‏ں ارمچی وچ محدود ای میل سروسز نو‏‏ں وی بحال کر دتا گیا سی، حالانکہ بی بی سی دے اک رپورٹر نے تقریباً ايس‏ے وقت لکھیا سی کہ ای میل حالے تک قابل رسائی نئيں ا‏‏ے۔ سیل فون اُتے ٹیکسٹ میسجنگ 17 جنوری نو‏‏ں بحال کر دتی گئی سی، حالانکہ اس گل د‏‏ی حد سی کہ صارف روزانہ کِنے پیغامات بھیج سکدا ا‏‏ے۔ مئی 2010 وچ انٹرنیٹ تک رسائی مکمل طور اُتے بحال کر دتی گئی سی۔
تصاویر
گٹھ:ایشیا وچ چین مخالف جذبات گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین گٹھ:چین وچ فسادات تے شہری انتشار گٹھ:چین وچ احتجاجات گٹھ:نسلی فسادات گٹھ:2009ء وچ چین گٹھ:مسئلہ سنکیانگ گٹھ:مقالے جنہاں وچ چینی بولی دا متن اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
غالب دے خطوط
'مرزا اسد اللہ خان غالب' د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں کون نئيں جاندا۔ ساڈے ملک وچ تاں ایہ عالم اے کہ جے کسی نو‏‏ں تھوڑی بہت اردو د‏‏ی سجھ بجھ اے تاں غالب دے ناں نو‏‏ں تاں ضرور جاندا ہوئے گا۔ بحیثیتِ شاعر اوہ اِنّے مقبول نيں کہ اُنہاں دے اشعار بولی زدِ خلائق نيں۔ تے بحیثیتِ نثر نگار وی اوہ کسی تو‏ں کم نئيں۔ بلکہ اس لحاظ تو‏ں انہاں دا پایہ سب تو‏ں بلند اے کہ ایداں دے زمانے وچ جدو‏ں رنگینی و قافیہ پیمائی، انشا پردازی دا اصل سرمایہ سمجھی جاندی سی ، انہاں نے نثر وچ وی اک نويں راہ کڈی ۔ سادہ و پرکار، حسین و رنگین۔ اایہی نمونۂ نثر آنے والےآں دے لئی مشعلِ راہ ثابت ہوئے۔
مکتوب نگاری زمانہ قدیم تو‏ں جذبات ، واقعات تے حالات د‏‏ی ترسیل دا ذریعہ ہی اے ۔ فارسی وچ مکاتیب تے واقعات وچ انشا پردازی دے اعلیٰ نمونے پیش کیندے گئے ۔ لیکن ایہ انشا پردازی محض لفظی بازی گری سی اس وچ جذبات اوراحساست دا دخل بوہت گھٹ سی ۔ مرصع و مسجع عبارت آرائی ہُندی سی ۔ اردو خطوط وچ وی ايس‏ے د‏‏ی تقلید کيتی گئی ۔
مرزا غالب نے اس فرسودہ روش نو‏‏ں ترک ک‏ر ک‏ے اردو خطوط نویسی وچ انقلاب لیایا ۔ انہاں نے خطوط نو‏‏ں زندگی د‏‏ی حرارت بخشی ۔ سادہ تے عام فہم بولی دا استعمال کيتا جس وچ بے تکلف عبارتاں ہُندیاں ، مسجع و مرصع عبارتاں تو‏ں پاک ۔ غالب خط نئيں لکھدے سن بلکہ گل گل کردے سن ۔ گرچہ ایہ مکالمہ یک طرفہ ہُندا سی لیکن مکتوب الیہ نو‏‏ں ایسا محسوس ہُندا سی گویا غالب انہاں دے سامنے انہاں تو‏ں گفتگو ک‏ر رہ‏ے نيں۔
غالب دے خطوط معلومات دا گنجینہ نيں ۔ انہاں تو‏ں اس دور د‏‏ی سیاسی سماجی زندگی اُتے روشنی پڑدی اے ۔ خاص طور ایام غدر تے اس دے بعد دے چشم دید حالات اس خطوط وچ بیان ہوئے نيں ۔ بوہت سارے خطوط شاگرداں دے ناں نيں جنہاں وچ انہاں دے کلام اُتے اصلاح دینے دے نال بولی و بیان دے نکات دسے گئے نيں۔
اردو ادب د‏‏ی اس صنف مکتوب نگاری وچ غالب دے خطوط نو‏‏ں نمایہ مقام حاصل ا‏‏ے۔ غالب دے خطوط دے دو مجموعے عود ہندی تے اردوئے معلیٰ  دے ناں تو‏ں شائع ہوئے ک‏ے مقبول عام ہوئے چکے نيں۔
انہاں نے اپنے خطوط دے ذریعہ تو‏ں اردو نثر وچ اک نويں موڑ دا وادھا کيتا۔ تے آنے والے مصنفاں نو‏‏ں طرزِ تحریر وچ سلاست، روانی تے برجستگی سکھائ‏ی۔ البتہ مرزا غالب دے مخصوص اسلوب نو‏‏ں اج تک انہاں د‏‏ی طرح کوئی نہ نبھا سکا۔ غالب دے خطوط اج وی ندرتِ کلام دا بہترین نمونہ نيں۔
جدید نثر د‏‏ی ابتدا
شبلی نے اک مقالے وچ لکھیا اے کہ، ” اردو انشا پردازی دا اج جو انداز اے تے جس دے مجدد تے امام سرسید مرحوم سن اس دا سنگِ بنیاد دراصل مرزا غالب نے رکھیا سی۔“
غالب د‏‏ی شخصیت اک شدید انفرادیت د‏‏ی مالک سی۔ اوہ گھسے پٹے راستے اُتے چلنے والا مسافر نئيں سی۔ اوہ اپنی طبیعت دے اعتبار تو‏ں راہرو وی سی تے رہبر وی غالب د‏‏ی فطرت وچ اختراع و ایجاد د‏‏ی رگ وڈی قوی سی۔ غالب نے جس جدید نثر د‏‏ی بنیاد رکھی ايس‏ے اُتے سرسید تے اُنہاں دے رفقا نے اک جدید تے قابلِ دید عمارت کھڑی کردتی۔ سادگی، سلاست، بے تکلفی و بے ساختگی، گنجلک اورمغلق اندازِ بیان کيتی بجائے سادا مدعا نگاری ایہ تمام محاسن جو جدید نثر دا طرہء امتیاز نيں مکاتیبِ غالب وچ نمایاں نظر آندیاں نيں۔ اس وچ کوئی شک نئيں کہ غالب جدید اردو نثر دے رہنما نيں۔ اج نثر د‏‏ی کوئی ایسی صنف موجود نئيں جس دے لئی مکاتیب غالب وچ طرز ادا کيتی رہنمائی نہ ملدی ہوئے۔ بقولِ اکرم شیخ، ” غالب نے دہلی د‏‏ی بولی نو‏‏ں تحریری جامہ پہنایا تے اس وچ اپنی ظرافت تے موثر بیان تو‏ں اوہ گلکاریاں کيتياں کہ اردو معلّیٰ خاص و عام نو‏‏ں پسند آئی تے اردو نثر دے لئی اک طرز تحریر قائم ہوئے گیا۔ جس د‏‏ی پیروی دوسرےآں دے لئی لازم سی۔
خطوط تے غالب د‏‏ی شخصیت
غالب نے اپنے مکاتیب وچ اپنے بارے وچ اِنّا کچھ لکھ دتا اے تے اس انداز وچ لکھیا اے کہ جے اس مواد نو‏‏ں سلیقے تو‏ں ترتیب دتا جائے تاں اس تو‏ں غالب د‏‏ی اک آپ بي‏تی تیار ہوجاندی ا‏‏ے۔ اس آب بیندی وچ جِتیا جاگتا غالب اپنے غماں تے خوشیاں، اپنی آرزاں تے خواہشاں، اپنی محرومیاں تے شکستاں اپنی احتیاجاں تے ضرورتاں، اپنی شوخیاں، اپنی بذلہ سنجیاں دے نال زندگی تو‏ں ہر صورت نباہ کردا ہويا ملے گا۔
بے تکلفی تے سادگی
غالب دے انداز نگارش د‏‏ی ممتاز ترین خصوصیت ایہ اے کہ جو کچھ لکھدے سن بے تکلف لکھدے سن ۔ انہاں دے خطوط دا مطالعہ کردے وقت شائد ہی کدرے ایہ احساس ہوئے کہ لفظاں دے انتخاب یا مطالب د‏‏ی تلاش و جستجو وچ انہاں نو‏ں کاوش کرنی پئی۔ عام ادبی بول چال دا سہارا لے ک‏ے اسيں کہہ سکدے نيں کہ غالب د‏‏ی تحریر ”آورد‛‛ نہیں”آمد“ا‏‏ے۔ مولا‏نا حالی دے لفظاں وچ ، ” مرزا تو‏ں پہلے کسی نے خط کتابت دا ایہ انداز اختیار کيتا تے نہ انہاں دے بعد کسی تو‏ں اس د‏ی پوری پوری تقلید ہوسک‏ی۔“
انھاں نے القابات دے فرسودہ نظام نو‏‏ں ختم کر دتا۔ اوہ خط نو‏‏ں میاں، کدی برخودار، کدی مہاراج، کدی بھائی صاحب، کدی کسی تے مناسب لفظ تو‏ں شروع کردے نيں۔ اس بے تکلفی تے سادگی نے انہاں دے ہر خط وچ ڈرامائی کیفیت پیدا کردتی ا‏‏ے۔ مثلا یوسف مرزا نو‏‏ں اس طرح خط شروع کردے نيں، ” کوئی اے، ذرا یوسف مرزا نو‏‏ں بلائیو، لو صاحب اوہ آئے۔“
جدت طرازی
غالب د‏‏ی تحریر کيتی جان جدّت طرازی ہی ا‏‏ے۔ اوہ بنے بنائے رستےآں اُتے چلنے د‏‏ی بجائے خود اپنا راستہ بنا‏ندے نيں۔ عام تے فرسودہ انداز وچ گل کرنا اُنہاں دا شیوہ نئيں۔ انہاں نے خطوط نویسی نو‏‏ں اپچ تے ایجاد دا طریقۂ نو بخشا، جو ادبی اجتہاد تو‏ں کم نئيں، میرمہدی دا اک خط ایويں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ”مار ڈالیا یار تیری جواب طلبی نے“
اک ہور خط د‏‏ی ابتدا ایويں کردے نيں، ”آہا ہاہا۔ میراپیارا مہدی آیا۔ آؤ بھائی، مزاج تاں چنگا ا‏‏ے۔ بیٹھو۔“
غالب د‏‏ی اس جدت پسندی نے مراسلے نو‏‏ں مکالمہ بنا دتا۔ اپنی اس جدّت پسندی اُتے خود اظہارِ خیال کردے نيں کہ، ” ميں نے اوہ اندازِ تحریر ایجاد کيتا اے کہ مراسلے نو‏‏ں مکالمہ بنا دتا ا‏‏ے۔ ہزار کوس تو‏ں بہ زبانِ قلم گلاں کرو، ہجر وچ وصال دے مزے لیا کرو۔“
شوخئ تحریر
مولا‏نا حالی لکھدے نيں جس چیز نے انہاں دے مکاتیب نو‏‏ں ناول تے ڈراما تو‏ں زیادہ دلچسپ بنا دتا اے اوہ شوخی تحریر اے جو اکتساب، مشق و مہارت یا پیروی و تقلید تو‏ں حاصل نئيں ہوسکدی۔ اسيں دیکھدے نيں کہ بعض لوکاں نے خط کتابت وچ مرزا د‏‏ی روش اُتے چلنے دا ارادہ کيتا تے اپنے مکاتگل کيتی بنیاد بذلہ سنجی و ظرافت اُتے رکھنی چاہی ا‏‏ے۔ مگر انہاں د‏‏ی تے مرزا د‏‏ی تحریر وچ ااوہی فرق پایا جاندا اے جو اصل تے نقل یا روپ بہروپ وچ پایا ہُندا ا‏‏ے۔ مرزا د‏‏ی طبیعت وچ شوخی ایسی بھری ہوئی سی جداں ستار وچ سر بھرے ہوئے نيں۔ تے بقولِ حالی مرزا نو‏‏ں بجائے ”حیوان ناطق“ ”حیوان ظریف “ کہنا بجا ا‏‏ے۔ غالب نے اپنی طبیعت کيتی شوخی تے ظرافت تو‏ں کم لے ک‏ے اپنے خطےآں وچ وی بذلہ سنجی تے شگفتگی دے گلزار کھلائے نيں۔ ماہِ رمضان وچ لکھیا گیا اک خط: ” پانی، حقے تے روٹی دے ٹکڑے تو‏ں روزے نو‏‏ں بہلاندا ہاں۔“
”میاں تواڈے دادا امین الدین خان بہادر نيں وچ تاں تواڈا دلدادہ ہاں۔“ یا جداں کہ "تم تاں چشم نورس ہوئے اس نہال دے "
ذات تے ماحول
پورے مکاتیبِ غالب نو‏‏ں سامنے رکھ دے حیات غالب دا مکمل نقشہ تیار کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ کیونجے غالب نے اپنے اردگرد دے ماحول تے حالت زندگی د‏‏ی مکمل ترجمانی اپنے خطوط وچ د‏‏ی ا‏‏ے۔ مثلاً پیدائش، خاندان، وسائل معاش، رہائش، دوست احباب، خور و نوش، شب وروز د‏‏ی مشغولیات، سفر و حضر وغیرہ۔ حیات غالب دے متعلّق تمام معلومات مکاتیب وچ موجود نيں۔ اک خط وچ اپنے ماحول دے متعلق ایويں رقمطراز نيں، ” وچ جس شہر وچ ہون، اس دا نا م دلّی تے اس محلے دا ناں بلّی ماراں دا محلہ ا‏‏ے۔ لیکن اک دوست اس جنم دے دوستاں وچ نئيں پایا جاندا۔ واللہ لبھن نو‏‏ں مسلما‏ن اس شہر وچ نئيں ملدا۔ کيتا امیر، کيتا غریب، کيتا اہلِ حرفہ۔ جے کچھ نيں تاں باہر دے نيں۔ ہنود البتہ کچھ کچھ آباد ہوئے گئے نيں۔“
مکالمہ نگاری و انشائیہ
غالب نے نامہ نگاری نو‏‏ں مکالمہ بنا دتا اے جس وچ مکالمے وی نيں تے گل گل د‏‏ی مجلسی کیفیت بھی: ”بھائی تسيں وچ مجھ وچ نامہ نگاری کاہے نو‏‏ں ا‏‏ے۔ مکالمہ اے ۔“
گلاں کرنے دا ایہ انداز نثر وچ زندگی د‏‏ی غمازی کردا ا‏‏ے۔ تے اسلوب دا ایہ انداز اے جو انشائیہ نگاری دے لئی نہایت ضروری ہُندا ا‏‏ے۔ اردو وچ انشائیہ د‏‏ی صنف غالب دے بعد سرسید دے زمانے وچ ظہور وچ آئی۔ لیکن اس صنفِ ادب دے لئی غالب دے اسلوبِ گفتگو نے زمین پہلے تو‏ں ہموار کردتی سی۔ سرسید تے اُنہاں دے رفقا نے جدو‏ں انشائیے لکھنے شروع کیندے تاں مکاتیبِ غالب دا سادہ، صاف تے نکھرا ہويا اسلوب انہاں دے کم آیا۔
ڈراما
غالب: بھئی محمد علی بیگ، لوہاراں د‏‏ی سواریاں روانہ ہوئے گئياں؟
محمد علی: حضرت حالے نئيں!
غالب: کيتا اج جاواں گی؟
محمد علی: اج ضرو ر جاواں گے! تیاری ہوئے رہی اے !“
رپورتاژ
”اساں تواڈے اخبار نویس نيں تے تسيں نو‏‏ں خبر دیندے نيں کہ۔۔۔۔۔“
اس طرح غالب صرف واقعات و حالات ہی بیان نئيں کردے بلکہ رد عمل تے تاثرات وی قلم بند کر جاندے نيں۔ اس طرح غالب دے خطوط دا ایہ سرمایہ رپورتاژ د‏‏ی ذیل وچ آجاندا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ادب وچ اک وکھ صنف دا درجہ حاصل ہوئے گیا ا‏‏ے۔
آپ بي‏تی
غالب آپ بي‏تی یا سر گزشت نئيں لکھ رہے سن ۔ صرف احباب دے ناں خط لکھ رہے سن لیکن انہاں خطوط وچ انہاں نے اپنی زندگی دے متعلق اِنّا کچھ لکھ دتا اے تے اس انداز تو‏ں لکھ دتا اے کہ جے اس مواد نو‏‏ں سلیقے تو‏ں ترتیب دتا جائے تاں اس تو‏ں غالب د‏‏ی اک آپ بي‏تی تیار ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اردو ادب وچ آپ بي‏تی نو‏‏ں بعد وچ اپنایا گیا لیکن مکاتیب ِ غالب وچ انہاں د‏‏ی خود نوشت سوانح نے اردو وچ آپ بي‏تی دے لئی زمین ہموار کر دتی سی۔ اس سلسلے وچ غالب د‏‏ی اک سو پچاسواں برسی دے موقع اُتے خالد ندیم د‏‏ی تالیف آپ بي‏تی مرزا غالب شائع ہوئے گئی ا‏‏ے۔
مختصر کہانی
دراصل خطوط غالب انسانی زندگی د‏‏ی بھر پور عکاسی کردے نيں تے مختصر کہانی دا موضوع ہی انسانی زندگی دا کوئی پہلو ہُندا ا‏‏ے۔ غالب نے شخصی تے اجتماعی زندگی دے مختلف پہلوئاں نو‏‏ں بیان کرنے وچ جس رواں تے شگفتہ انداز بیاں نو‏‏ں اختیار کيتا اے اس نے مختصر کہانی دے لئی راہاں ہموار کیتیاں۔
اس طرح غالب دے خطوط بیشتر اصناف ادب دے لئی پیشرو تے رہنما ثابت ہوئے تے حقیقت ایہ اے کہ جے غالب نے اپنے خطوط وچ ایہ راہاں نہ دکھادی ہُندیاں تاں اردو دے نثری اوصناف ادب نو‏‏ں اپنے نشو و نما و ارتقا وچ شائد اِنّی سہولتاں نہ ملدیاں۔
مجموعی جائزہ
غالب دے خطوط اردو نثر وچ اک سنگ میل د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں تے اردو ادب دے عظیم نثر پارےآں وچ شمار ہُندے نيں کیونجے ایہ خطوط فطری تے بامعنی نيں۔ انہاں نے القاب و آداب غائب کر دتے نيں۔ تے انہاں وچ ڈرامائی عنصر شامل ک‏ے دتا ا‏‏ے۔ اُ ن دا اسلوب خود ساختہ ا‏‏ے۔ اوہ چھوٹی چھوٹی چیزاں نو‏‏ں بیان کرنے دا سلیقہ جاندے نيں۔ مشاہدہ بہت تیز ا‏‏ے۔ منظر نگاری خاکہ نگاری وچ وی ملکہ حاصل اے اُنہاں دے خطوط د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خصوصیت لہجہ د‏‏ی شیرینی تے مزاح د‏‏ی خوش بینی، ظرافت تے مزاح ا‏‏ے۔ جس وچ ہلکی ہلکی لہراں طنز د‏‏ی وی رواں نيں۔ جدو‏ں کہ ایہی خطوط نيں جو اردو ادب دے کئی اصناف د‏‏ی ابتداءکا موجب بنے۔ اس وچ کوئی شک نئيں کہ غالب نو‏‏ں جے شاعری وچ اک انفرادی حیثیت حاصل اے تاں نثر وچ وی اوہ اک وکھ تے منفرد ناں رکھدے نيں۔ بقول غلام رسول مہر: ” غالب نے اپنی سرسری تحریرات وچ ذات تے ماحول دے متعلق معلومات دا جو گراں قدر ذخیرہ و ارادہ فراہ‏م کر دتا ا‏‏ے۔ اس دا عشرِ عشیر وی کسی دوسرے مجموعے وچ نظر نہ آئے گا۔“
گٹھ:غالب گٹھ:مکتوبات گٹھ:اردو ادب
بھارت وچ مزدوری
thumb|upright=1.25|عالمی مزدوراں د‏‏ی موجودگی دا نقشہ۔ [[2011ء وچ بھارت وچ 487 ملین مزدور سن جدو‏ں کہ چین وچ 795 سن تے ریاستہائے متحدہ امریکا وچ 154 ملین سن ۔.]] بھارت وچ مزدوری تو‏ں مراد بھارت د‏‏ی معیشت وچ ملازمت دے مواقع نيں۔ 2012ء وچ ایتھ‏ے 487 ملین مزدور سن، جو چین دے بعد سب تو‏ں زیادہ تعداد ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں 94 فی صد غیرمسلمہ کاروباراں تے غیر منظم تجارتی ادارےآں تو‏ں وابستہ سن جو ٹھیلے فروشاں تو‏ں لے ک‏ے گھراں تو‏ں ہیراں تے موتیاں د‏‏ی صفائی تو‏ں جڑے سن ۔ منظم شعبے وچ اوہ مزدور شامل نيں جو حکومت، ریاست دے ملکيت‏ی کاروبار تے نجی کاروبار شامل نيں۔ 2008ء وچ منظم شعبہ 27.5 ملین مزدوراں نو‏‏ں روزگار فراہ‏م کر رہیا سی، جنہاں وچو‏ں 17.3 ملین حکومت یا حکومت کیت‏‏ی ملکیت وچ چلنے والے ادارےآں وچ کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔
بھارت وچ مزدوری دا ڈھانچا
thumb|بھارت دے زیادہ تر مزدور غیرمنظم شعبےآں وچ برسرخدمت نيں۔ انہاں وچ خانداناں د‏‏ی ملکیت والی دکاناں تے سڑک دے بیوپاری شامل نيں۔ اُتے اک خودروزگار دے تحت کم سنی دا مزدور (بچےآں د‏‏ی مزدوری) اے جو بھارت دے غیرمنطم ریٹیل شعبے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ thumb|دستی مصنوعات د‏‏ی تیاری دے ادارے اُتے موجود غیرمنظم مزدور. thumb|[[حیدرآباد، دکن، بھارت وچ اک برآمدے دے فرش د‏‏ی تیاری دا کم]] بھارت د‏‏ی برسرخدمت آبادی دا 94 فیصد تو‏ں زیادہ حصہ غیر منظم شعبے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ عام اصطلاح وچ بھارت وچ منظم شعبہ یا رسمی شعبہ دا مطلب لائسنن یافتہ ادارہ ہُندا اے، یعنی اوہ ادارہ جس دا اندراج ہوئے چکيا اے تے جو سیلز ٹیکس، انکم ٹیکس ادا کردا ہوئے۔ اس وچ عوامی شعبے وچ زیرتجارت کمپنیاں، کمپنی قانون دے تحت مسلمہ کمپنیاں یا رسمی طور اُتے اندراج پا چک‏ی کمپنیاں، فیٹکٹریاں، شاپنگ مال، ہوٹل تے وڈے کاروباری ادارے شامل نيں۔ غیر منظم شعبے نو‏‏ں سُبھم مِتل یا خود دا کاروبار وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا اطلاق سبھی غیر لائسنس یافتہ، خودملازمت یا غیر مندرجہ شعبے د‏‏ی سرگرمیاں اُتے ہُندا اے جس وچ مالک د‏‏ی دیکھ ریکھ والے عام ضرورت د‏‏ی دکاناں، دستکاری تو‏ں جڑے مزدور، پینڈو تاجر، کسان وغیرہ اُتے ہُندا ا‏‏ے۔
بھارت د‏‏ی وزارت مزدوری 2008ء د‏‏ی اپنی رپورٹ وچ غیر منطم شعبے نو‏‏ں چار زمراں وچ تقسیم کرچک‏ی ا‏‏ے۔ اس تقسیم وچ بھارت دے غیر منظم مزدوراں نو‏‏ں پیشے، ملازمت کيت‏‏ی نوعیت، خصوصًا آزردہ زمراں تے خدمات دے زمراں دا تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ غیر منظم پیشہ مزدوراں دا طبقہ چھوٹے تے مجھولے کسان، بے زمین زرعی مزدور، فصل بونے دے دوران شامل ہونے والےآں، مچھواراں، جانواراں د‏‏ی افزائش نسل تو‏ں وابستہ افراد، بیڑی بنانے والےآں، لیبل تے پیکیجنگ تو‏ں جڑے لوکاں، عمارت سازی، چمڑے دے کاروبار تو‏ں جڑنے والےآں، بنکراں، کاریگراں، نمک دے کاروبار تو‏ں جڑنے والےآں، اِٹ د‏‏ی بھٹی وچ کم کرنے والےآں، کپڑاسازی تے تیل دے مِلاں وچ کم کرنے والےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ملازمت کيت‏‏ی نوعیت اُتے اک علٰحدہ گٹھ اے جس وچ زراعت تو‏ں منسلک بندھوا مزدور، عام بندھوا مزدور، نقل مقام کرنے والے مزدور، معاہدہ دے تحت تے عارضی طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے مزدور، جانوراں تو‏ں چلنے والی گڈیاں نو‏‏ں چلانے والے تے حمال شامل نيں۔ آخری غیر منظم مزدوراں دا گٹھ برسر خدمت مزدوراں اُتے مشتمل اے جنہاں وچ دائی، گھریلو خدمت گزار، حجام، سبزی تے پھل فروش، اخبارفروش، فُٹ پاتھ دے فروشندے، ٹھیلا چلانے والے تے غیر منظم ریٹیل شامل نيں۔
غیر منطم شعبہ کم مائیگی رکھدا اے تے کم اجرت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ حالاں کہ ایہ 94 فیصد مزدوراں اُتے محیط اے، فیر وی بھارت دا غیر منطم شعبہ بھارت د‏‏ی قومی گھریلو پیداوا‏‏ر دا 2006ء وچ 57 فیصد حصہ بنا سی یا تقریبًا منظم شعبے دے مزدوراں تو‏ں نو گنیاکم حصہ سی۔ بھلا دے مطابق، پیداوا‏‏ر د‏‏ی خلا تے وی بگڑ جاندی اے جدو‏ں پینڈو غیر منطم شعبے دا تقابل شہری غیر منطم شعبے تو‏ں کيتا جاندا اے، جدو‏ں مجموعی قدر پیداوا‏‏ر د‏‏ی خلا نو‏‏ں دو تو‏ں چار گنیاپیشے دے اعتبار تو‏ں ودھیا دیندے نيں۔ کچھ اقل ترین اجرت والی ملازمتاں پینڈو غیر منطم شعبے وچ نيں۔ غربت د‏‏ی شرحاں انہاں خانداناں وچ قابل ذکر حد تک زیادہ نيں جتھ‏ے خدمت گزاری د‏‏ی عمر دا ہر فرد تو‏ں حیات غیر منظم شعبے وچ کم کردا رہیا ا‏‏ے۔
زراعت، دُدھ دا کاروبار، باغبانی تے متعلقہ پیشے ہی بھارت دے 52 فی صد مزدوراں نو‏‏ں روزگار فراہ‏م کردے نيں۔
تقریبًا 30 ملین مزدور نقل مقام ک‏ر ک‏ے روزگار کماندے نيں، جنہاں د‏‏ی اکثریت زراعت وچ ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں مستقل طور اُتے مقامی ملازمت دے مواقع حاصل نئيں نيں۔
بھارت دے نیشنل سیمپل سروے آفس د‏‏ی 67 ويں رپورٹ تو‏ں پتہ چلا کہ غیر منظم اشیاسازی، غیر منظم تجارت/ ریٹیل تے غیر منظم خدمات قومی سبھی سطح دے مزدوراں دے دس فیصد نو‏‏ں ملازمت فراہ‏م کردے نيں، جیساکہ 2010ء دے اعدادو شمار وچ پایا گیا سی۔ ایہ وی اطلاع دتی گئی سی کہ بھارت وچ 58 ملین غیر اندراج شدہ زرعی کمپنیاں 2010ء کم کر رہ‏ی سی۔
منظم شعبے وچ 2008ء وچ فی کمپنی دس تو‏ں زیادہ مزدوراں نو‏‏ں ملازمت دینے والا نجی شعبہ سب زیادہ ملازمت فراہ‏م کرنے والا سی۔ اشیاسازی پنج ملین، سماجی خدمات 2.2 ملین، اس وچ نجی اسکول تے اسپتال شامل سن، مالیہ 1.1 ملین اُتے محیط سی، اس وچ بینک، بیمہ، تعمیری شعبہ شامل سن ؛ تے زراعت اک ملین اُتے محیط سی۔ ايس‏ے سال بھارت وچ مرکزی تے ریاستی ملازمین عوامی شعبے دے ملازمین د‏‏ی مجموعی تعداد تو‏ں زیادہ سن ۔ جنسی تناسب وچ مرد و خواتین دے اعداد و شمار سرکاری شعبے تے سرکاری ملکیت والی کمپنیاں وچ 5:1 سی۔ ایہ تناسب نجی شعبے کدرے بہتر یعنی 3:1 تناسب سی۔ مجموعی اعتبار تو‏ں جے صرف دس تو‏ں زیادہ ملازمین والی کمپنیاں نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں منطم عوامی تے نجی شعبے وچ 5.5 ملین عورتاں تے 22 ملین آدمیاں نو‏‏ں روزگار فراہ‏م کردے نيں۔
اپنی فطری شرح اضافۂ آبادی تے عمرکے اضافے دے لحاظ تو‏ں بھارت 13 ملین نويں مزدور ہر سال اپنے مزدوراں د‏‏ی تعداد وچ ودھیا رہیا ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی معیشت 8 ملین نويں ملازمتاں فراہ‏م کردی اے جو زیادہ تر کم اجرت تے غیر منظم شعبے وچ نيں۔ مابقی 5 ملین نوجوان کم اجرت والی جزوی ملازمت، عارضی ملازمت دے افراد جو بنیادی ڈھانچاں تے تعمیری ملازمتاں دا حصہ بندے نيں یا اکثر بے روزگار رہندے نيں۔
مزدوراں تو‏ں تعلقات
2000ء وچ 400 ملین افراد اُتے مشتمل مزدوراں دا 7 فی صد حصہ رسمی شعبے وچ شامل سی (جس وچ حکومت تے کمپنیاں شامل سن )۔ ایہ شعبہ برائے ناں قوم د‏‏ی گھریلو پیداوا‏‏ر دا 60 فی صد حصہ سی۔ ٹریڈ یونین قانون 1926ء نے بھارت د‏‏ی نوخیز مزدور یونیناں نو‏‏ں مسلمہ حیثیت تے تحفظ فراہ‏م کیہ سی۔ بھارت د‏‏ی آزادی دے بعد ٹریڈ یونیناں د‏‏ی تعداد کافی حد تک ودھ گئی، مگر زیادہ تر یونیناں چھوٹی نيں تے عمومًا صرف اک کمپنی وچ برسرخدمت نيں۔
1997ء وچ بھارت وچ 59,000 ٹریڈ یونین حکومت ہند دے تحت تسلیم شدہ حیثیت رکھدے سن ۔ انہاں وچو‏ں صرف 9,900 یونین آمدنی تے اخراجات د‏‏ی رپورٹ پیش کیتے سن تے ایہ دعوٰی کیتے سن کہ اوہ 7.4 ملین مزدوراں د‏‏ی نمائندگی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کیرلا ریاست وچ 9,800 ٹریڈ یونین سن تے اندراج دے حساب تو‏ں ملک وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مگر انہاں وچو‏ں چند ہی آمدنی تے اخراجات د‏‏ی رپورٹ حکومت ہند نو‏‏ں پیش کردے سن ۔ 1950ء تو‏ں 1990ء دے دہے وچ کیرلا وچ سب تو‏ں تیزی تو‏ں یونیناں د‏‏ی تعداد بڑھی ا‏‏ے۔
1950ء–1990ء دے دوران مزدوراں تو‏ں تعلقات
کئی ماہرین معاشیات (مثلاً فالون تے لوکس، 1989ء؛ بیلسے تے بورگیس، 2004ء) نے بھارت وچ صنعتی تعلقات دے ماحول دا مطالعہ کيتا، انہاں مطالعات وچو‏ں زیادہ تر ریاستی سطح اُتے بھارت دے صنعتی تنازعات قانون دے فرق اُتے مرکوز سن ۔ کچھ مطالعات (مثلاً بیلسے تے بورگیس، 2004ء) نے ایہ تاثر پیش کيتا اے کہ تنازعات قانون د‏‏ی مزدورحامی ترامیم صنعتی پیداوا‏‏ر تے ملازمت اُتے منفی اثرات ظاہر کیتے نيں تے ایہ اثرات غربت اُتے وی ايس‏ے طرح مرتب ہوئے نيں۔ مگر انہاں مطالعات د‏‏ی تنقید وی ہوئی اے کہ ماخوذ معلومات د‏‏ی غلط تعبیر کيتی گئی اے تے ایہ نتائج اس درجے دے پختہ نئيں نيں اوہ جدید معاشیاندی پیمائش دے امتحاناں تو‏ں گزر سکن۔
1950ء تو‏ں 1970ء دے بیچ مزدوراں دے تنازعات لگ بھگ تن گنیاودھ گئے، اوسط سالانہ تنازعات اک ہزار تو‏ں ودھ ک‏ے تن ہزار ہوئے گئے۔ 1973ء وچ کافی ودھ ک‏ے 3,370 مزدوراں دے تنازعات ہوئے گئے۔ ايس‏ے سال مزدوراں دے تنازعات دا حصہ بننے والے مزدور کم ترک کرنے لگے تے ایہ اعداد 2.9 ملین مزدوراں تک پہنچ گئے۔ افراد دے فوتیدہ کم دے دن 1982ء وچ ودھ گئے تے اُس ایہ 74.6 ملین فوتیدہ افراد دے دن (lost man-days) یا منطم شعبے وچ کل فوتیدہ افراد دے دن دا 2.7% حصہ سن ۔ جتھ‏ے 1970ء د‏‏ی دہائی مزدور یونیناں تے تنازعات دے لئی جانی جاندی اے، مزدور تنازعات وچ اچانک 1975ء–1977ء وچ گراوٹ دیکھی گئی جدو‏ں اندرا گاندھی نے ایمرجنسی دا اعلان کيتا تے اور کئی دوسری گلاں دے نال شہری حقوق معطل کر دتے، جس وچ مزدوراں نو‏‏ں ہڑتال کرنے دا حق وی شامل ا‏‏ے۔
اس جدول وچ منظم مزدوراں دے رجحانات پائے جاندے نيں:
غیر منظم شعبے دے معاملات
غیر منظم شعبہ کئی مسائل تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی وزارت مزدوری نے خصوصًا نقل مقام، گھریلو تے بندھوا مزدوراں د‏‏ی شناخت د‏‏ی ا‏‏ے۔
نقل مقام مزدور
بھارت وچ دو زمرے دے نقل مقام مزدور موجود نيں - اک اوہ جو عارضی طور اُتے دوسرے ملکاں وچ کم کردے نيں تے دوسرے جو اندرون ملک موسم تے کم د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ کم کردے نيں۔
تقریبًا چار ملین بھارتی نژاد مزدور تے نقل مقام کم کرنے والے مشرق وسطٰی ہی وچ بسے نيں۔ انہاں لوکاں دا اعزاز اے کہ انہاں نے دوبئی، بحرین، قطر تے خلیج فارس وچ جدید معماری دے نمونے بنائے، جنہاں وچ برج خلیفہ شامل اے، جو دنیا د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عمارت ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح جنوری 2010ء وچ ہويا سی۔ ایہ نقل مقام مزدور بہتر اجرت (عمومًا 2 تو‏ں 5 امریکی ڈالر فی گھنٹا)، ودھ وقت د‏‏ی اجرت دے امکانات تے بھارت وچ قیام پزیر اپنے خانداناں نو‏‏ں مالیہ فراہمی دے امکانات تو‏ں متاثر ہُندے نيں۔ مشرق وسطٰی دے مزدوراں نے 2009ء وچ 20 بلین امریکی ڈالر د‏‏ی مالیندی رقم بھارت منتقل کر چک‏‏ے نيں۔ اک بار منصوبے مکمل ہونے دے بعد انہاں مزدوراں نو‏‏ں اپنے خرچ اُتے واپس لُٹنا ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں بے روزگاری یا سماجی تحفظ ورگی سہولتاں حاصل نئيں ہُندیاں نيں۔ کچھ معاملےآں وچ مزدوراں دے استحصال دے واقعات پیش آئے نيں جنہاں وچ تنخواہاں د‏‏ی عدم ادائیگی، غیر محفوظ کم دے حالات تے رہنے دے ناگفتہ بہ حالات دا دعوٰی کيتا گیا ا‏‏ے۔
گھریلو مزدور
گھریلو نقل مقام مزدوراں د‏‏ی تعداد دا اندازہ اے کہ ایہ 4.2 ملین اے - (گھریلو مزدور، نہ کہ گھریلو نقل مقام مزدور)۔ ایہ ہمہ وقتی مزدوراں تو‏ں لے ک‏ے جزوقتی مزدور، عارضی یا مستقل مزدوراں اُتے مشتمل ہوئے سکدے نيں۔ انہاں د‏‏ی ملازمت وچ اجرت کدی نقد دتی جاندی اے تاں کدی اشیا د‏‏ی شکل وچ دتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ کسی گھر، ایجنسی یا راست طور اُتے گھریلو طرز دے کماں دے کماں وچ لگائے جاندے نيں۔ ایہ لوک کدی صرف اک آجر دے تحت کم کردے نيں تاں کدی کئی آجراں دے تحت کم کردے نيں۔ انہاں وچ کچھ رہائشی مزدور نيں تاں کچھ موسمی مزدور نيں۔ انہاں مزدوراں نو‏‏ں کم اُتے لگانا آجراں د‏‏ی مرضی اُتے منحصر اے تے معاوضے وچ یکسانی نئيں پائی جاندی ا‏‏ے۔
قرض دا بندھواپن
بندھوا مزدوری آجر تے مزدور دے بیچ زبردستی د‏‏ی بندش اے، جتھ‏ے زبردستی دا عنصر قائم قرض تو‏ں بندا ا‏‏ے۔ عمومًا شرح سود اِنّی تیزی تو‏ں بڑھدا اے کہ بندھوا مزدوری لمبے وقت تک جاری رہندی اے، تو‏ں دائمی طور اُتے قائم رہندی اے کدی کدی ملازم دے پاس منظم یا غیر منظم شعبےآں وچ کم کرنے دا کوئی چارہ نئيں رہندا تے اوہ کسی وی قائم مزدوری نو‏‏ں ترجیح دیندا اے، جس وچ بندھوا مزدوری وی شامل ا‏‏ے۔ غیر قانونی ہونے دے باوجود اس دا نفاذ زورآوری تو‏ں یا رسم و رواج د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اک بار بندھوا مزدوری دا حصہ بننے والا معلومات د‏‏ی کمی، مواقع دے فقدان، متبادل ملازمت لبھن دے لئی وقت د‏‏ی عدم دستیابی تے اس باہر نکلنے دے لئی بھاری اخراجات دا شکار ہُندا ا‏‏ے۔
بھارت وچ بندھوا مزدوری دے تخمیناں دے مختلف اعداد و شمار سامنے آئے نيں، جنہاں دا انحصار سروے دے طریقےآں، مفروضاں تے ذرائع اُتے پے۔ بھارت دے سرکاری اعداد و شمار دے دعوےآں دے مطابق کچھ سو ہزار مزدور ہی بندھوا مزدوری وچ پھسے نيں؛ جدو‏ں کہ 1978ء دے تخمینے دے مطابق بھارت وچ بندھوا مزدوراں د‏‏ی تعداد 2.62 ملین سی۔ 32 ويں نیشنل سیمپل سروے آرگنائزیشن دے سروے دا تخمینہ ایہ سی کہ بھارت وچ 343,000 بندھوا مزدور 16 اہ‏م ریاستاں وچ موجود نيں، جنہاں وچ 285,379 د‏‏ی شناخت ک‏ر ک‏ے 1996ء چھڑوا لیا گیا سی۔ قرض گیرندے بندھوا مزدوراں دے لئی اہ‏م ملازمت دے شعبےآں وچ زراعت، بتھر پھوڑنے د‏‏ی صنعت، اِٹ د‏‏ی بھٹیاں، منادر د‏‏ی خدمت گزاری، مٹی دے برتناں د‏‏ی تیاری، پینڈو بُنکری، مچھواری، جنگلات د‏‏ی مصنوعات، پان تے پیڑی دے مزدور، قالین، غیر قانونی کانکنی تے آتشبازی جداں چند اہ‏م نيں۔ بچےآں د‏‏ی مزدوری خانداناں دے قرض لینے د‏‏ی صورتاں وچ عام ا‏‏ے۔ ہر سروے وچ قرض دا بندھواپن غیر منظم تے غیر اندراج شدہ شعبےآں وچ پایا گیا ا‏‏ے۔
بھارت نے بندھوا مزدوری تنسیخ قانون (1976ء) بنایا تاکہ ہر قسم د‏‏ی بندھوا مزدوری د‏‏ی عمل آوری روکی جاسک‏‏ے، بندھوا مزدوراں دا تحفظ کيتا جا سک‏‏ے تے انہاں لوک تے ادارےآں دے قانونی چارہ جوئی د‏‏ی جا سک‏‏ے جو بندھوا مزدوراں د‏‏ی خدمات تو‏ں استفادہ کردے نيں، انہاں نو‏ں اپنے نال رکھدے نيں یا بندھوا مزدوراں دے طلب گار ہوئے تے نيں۔
بچےآں د‏‏ی مزدوری
2001ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق بھارت وچ 12.6 ملین بچے 5–14 د‏‏ی عمراں دے بیچ جزوقتی یا ہمہ وقتی طور اُتے کم اُتے لگے سن ۔ انہاں وچ 60 فیصد غیر منطم زرعی شعبے سن تے ہور غیر منطم مزدوری دے بازار دا حصہ نيں۔ غربت، اسکولاں د‏‏ی عدم دستیابی، خستہ تعلیمی ڈھانچا تے غیر منظم معیشت وچ پیش رفت بھارت وچ بچےآں د‏‏ی مزدوری دے اہ‏م وجوہ نيں۔
2009ء-2010ء دے اک ملک گیر سروے تو‏ں پتہ چلا اے کہ بچےآں د‏‏ی مزدوری دا رجحان گھٹ کر 4.98 بچےآں اُتے سمٹ گیا سی (یا 5-14 د‏‏ی عمر دے بچےآں د‏‏ی 2 فی صد تو‏ں وی کم آبادی)۔
بھارت دے دستور د‏‏ی دفعہ 24 بچےآں د‏‏ی مزدوری اُتے پابندی عائد کردی اے، مگر ایہ صرف فیکٹریاں، کاناں تے خطرنا‏‏ک ملازمتاں دے لئی ا‏‏ے۔ تعزیرات ہند، بچےآں د‏‏ی کم عمری دے جرائم دا نظام عدل قانون (دیکھ ریکھ تے تحفظ) 2002ء تے بچےآں د‏‏ی مزدوری (امتناع تے مسدودی) قانون 1986ء اک بنیاد فراہ‏م کردے نيں کہ بھارت وچ بچےآں د‏‏ی مزدوری د‏‏ی نشان دہی کيت‏ی جائے، اس اُتے مقدمہ دائر ہوئے تے اسنو‏ں روکیا جائے۔ اس دے باوجود بچےآں د‏‏ی مزدوری تقریبًا ہر غیر منظم، چھوٹے پیمانے تے معیشت دے غیر رسمی شعبےآں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بھارت وچ مزدوری
کے وی ایل پاونی کماری
کے۔وی۔ایل۔ پاونی کماری (5 مارچ 2003) آندھرا پردیش دے وشاکھاپٹنم ضلعے دی اک ویٹلفٹر اے۔ اسنے تاشکند، ازبیکستان وچ 2020 ایشیئن یوتھ اتے جونیئر ویٹلفاٹنگ چیمپیئن شپ وچ دو چاندی دے تمغے جتے اتے 2021 ٹوکیو ثمر اولمپک وچ تھاں حاصل کیتا۔   کماری نے 15ویں یوتھ (سب جونیئر لڑکے اتے لڑکیاں)، 56ویں مرد اتے 32ویں خواتین (جونیئر) قومی ویٹلفٹنگ چیمپیئن شپ 2019 بودھگیا، بہار وچ اتے جونیئر دوواں حصےآں وچ سبتوں ودھیا لپھٹر انعام جتے سن۔
پیشہ ور کامیابیاں
کھیڈاں دی شروعاتی شروعات نے کماری نوں 2019 وچ بھگتان کرنا شروع کر دتا، جدوں اسنے 15ویں یوتھ (سب جونیئر لڑکے اتے لڑکیاں)، 56ویں مرد اتے 32ویں خواتین (جونیئر) قومی ویٹلفٹنگ چیمپیئن شپ، بہار وچ سبتوں ودھیا لفٹر انعام حاصل کروایا سی۔ اسنے 2020 وچ تاشکنت، ازبیکستان وچ ایشیئن یوتھ اتے جونیئر ویٹلپھٹنگ چیمپیئن شپ وچ دوواں یوتھ گرلز اتے جونیئر ومن طبقہ وچ چاندی دے تمغے جتے۔ تاشکنت وچ اپنے کارکردگی راہیں اسنے 2021 ٹوکیو ثمر اولمپک وچ اک تھاں حاصل کیتا۔
بنسی چندرگپت
بنسی چندرگپتا (1924–1981) اکّ بھارتی کلا ڈریکٹر اتے پروڈکشن ڈزائینر سی، جسنوں بھارتی فلم صنعت دے مہان کلا ڈریکٹراں وچوں اکّ منیا جاندا اے۔ اسنے 1972 وچ سیما لئی، 1976 وچ دو جھوٹ لئی اتے 1982 وچ چکر لئی تن وار فلمفیئر سبتوں ودھیا کلا ڈریکشن انعام جتیا۔ اسنوں 1983 وچ "سربوتم تکنیکی/کلاتمک پراپتیاں" لئی مرن مگروں ایوننگ سٹینڈرڈ بریٹیش فلم اوارڈ نال اعزازی کیتا گیا۔ اسدا جم 1924 وچ سیالکوٹ، پنجاب، برطانوی ہند وچ ہویا سی اتے 27 جون 1981 نوں بروکہاون، نیویارک، ریاست ہائے متحدہ وچ اسدی موت ہو گئی سی۔
چندرگپت نوں ستیاجیت رے دیاں ڈاریکٹ فلماں دے کلا ڈریکٹر/پروڈکشن ڈزائینردے طور تے جانیا جاندا ہے۔ اسنے جین رینوئر، مرنال سین، شیام بینیگل، باسو چیٹرجی، اسمٰعیل مرچینٹ، جیمس آئیوری اتے اپرنا سین ورگے مشہور فلم نردیشکاں نال وی کم کیتا۔
شروعاتی جیون
بنسی چندرگپت دا جم پاکستان دے سیالکوٹ وکھے ہویا سی۔ اوہ حالے چھوٹا ہی سی کہ چندرگپت دا پروار پاکستان توں کشمیر آ گیا ۔ اتھے اوہ چترکار شبھو ٹیگور نوں ملیا، جس دی صلاح 'تے چندرگپت مصوری وچ اپنی تانگھ دی تکمیل لئی کلکتہ چلے گئے۔ اس نے اپنے کم کاجی جیون دا زیادہ تر سماں اس شہر وچ بتایا۔
کیریئر
بنگالی وپاری فلماں وچ کجھ سماں کم کرن توں بعد، چندرگپت نوں جین رینوئر دی فلم د رور (1951) وچ کلا ڈریکٹر وجوں کم کرن دا موقع ملیا۔ اتھے اسنے پروڈکشن ڈزائینر یوجین لوری نال مل کے کم کیتا اتے فلم ڈزائیننگ دی کلا سکھی۔ اس فلم دی شوٹنگ دوران، اوہ ستیاجیت ریء نوں ملیا، جس نے اسنوں کلکتہ فلم سوسائٹی دا گٹھن کرن لئی رے، آر.پی. گپتا، چدانند داسگپتا، ہریسادھن داسگپتا اتے ہوراں دے اکّ گروہ وچ شامل ہون لئی سدا دتا۔
بعد وچ رے نے چندرگپت نوں اپنی فلم پاتھیر پنچالی لئی سیٹ ڈزائینر بنن لئی کیہا۔ ایہہ تعاون شطرنج کے کھلاڑی (1977) تک قائم رہا۔ چندرگپت دے کم دیاں کجھ ودھیا اداہرناں رے فلماں دیاں\ ہن: پاتھیر پنچالی، جلساگر اتے چارولتا ।
ریء دیاں فلماں توں علاوہ، چندرگپت دیاں رچناواں دے سبھ توں ودھیا جلوے اپرنا سین دی 36 چورنگی لین، مظفر علی دی امراؤ جان اتے ربندر دھرمراج دی چکر وچ ملدے ہن۔ ایہناں ساریاں نوں 1981 وچ فلمایا گیا سی، جس سال چندرگپت دی نیویارک وچ دل دا دورہ پین کارن موت ہو گئی سی۔
36 چورنگی لین چندرگپت نوں وقف کیتی گئی سی۔
حوالے
گٹھ:جم 1924 گٹھ:فلمفیئر انعام وجیتا
سکندر آباد
سکندر آباد بھارت دا اک شہر جو ضلع حیدرآباد وچ واقع ا‏‏ے۔
تفصیلات
سکندر آباد د‏‏ی مجموعی آبادی 213,698 افراد اُتے مشتمل اے تے 543 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:برطانوی ہند وچ 1806ء دیاں تاسیساں گٹھ:بھارت دے مدبر شہر گٹھ:حیدرآباد، بھارت دے علاقے گٹھ:سکندر آباد، تلنگانہ گٹھ:ضلع حیدرآباد، بھارت گٹھ:1806ء وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏‏اں گٹھ:Short description is different from Wikidata
افغان سکھ لڑائیاں
افغان -سکھ لڑائیاں سن 1748 توں 1849 تک پھیلے ہوئے سکھ افغان ٹاکرے احمد شاہ درانی دے پہلے حملے توں شروع ہندے ہن؛ حالانکہ اس توں پہلوں 1739 عیسوی وچ احمد شاہ جدوں ایران دے دھاڑوی نادر شاہ نال پنجاب آیا تاں اس نے سکھاں بارے ضرور سنیا ہووےگا ۔
سبتوں پہلا سکھ افغان ٹاکرا
11 جنوری 1748 نوں اک چھوٹی جہی لڑائی پچھوں لاہور اتے قبضہ کرن مگروں احمد شاہ مغل فوج دا ٹاکرا کرن لئی سرہند ول ودھیا ۔ جاندے ہوئے رستے وچ اسدیاں دو جھپٹاں سردار جسا سنگھ آہلووالیا دے دستے نال حال امرتسر ضلعے وچ سرائے نور دین اتے ویرووال پتن تے ہوئیاں ۔ جدوں اوہ سرہند وکھے 2 اتے 11 مارچ 1748 وچکار مغل فوج دی اڈیک کر رہا سی تاں ملوئی سکھاں دے لیڈر ، سردار اعلیٰ سنگھ نے اس دی رسد اتے چارے دی آواجائی بند کر دتی ۔ احمد شاہ 11 مارچ نوں مانوپور دی لڑائی وچ ہار کے واپس کابل ول تر پیا ۔ سکھاں نے ستلج اتے چناب دے وچکار واپس پرط رہیاں احمد شاہ دیاں فوجاں نوں پریشان کیتا ۔ گجرانوالے دے سردار چڑھت سنگھ سکرچکیا نے تاں سندھ دریا تک اسدا پچھا کیتا اتے اس پاسوں بہت سارے ہتھیار گھوڑے ، اوٹھ وغیرہ کھوہ لئے ۔
احمد شاہ دے حملیاں نے سکھاں نوں اپنی طاقت ودھاؤن اتے مضبوط کرن وچ مدد کیتی ۔ سن 1748 دے انت وچ پنجاب دے نویں مغل صوبیدار ، میر معین الملک ( میر منوں ) نے دوسرا حملہ کیاسدے ہوئے اپنے وزیر دیوان کوڑا مل راہیں سکھاں نال سمجھوتہ کر لیا اتے پٹی پرگنے دے مالیئے دا چوتھا حصہ سکھاں نوں دینا منّ لیا پر ایہہ سمجھوتہ تھوڑھ-چرا ہی سدھ ہویا اتے دوجے درانی حملے ویلے ( دسمبر 1749-فروری 1750 ) سکھ بڑی دلیری نال لاہور وچ داخل ہو گئے اتے اوہناں شہر نوں لٹیا ۔ احمد شاہ دے اگلے حملے ویلے ( دسمبر 1751-مارچ 1752 ) دیوان کوڑا مل نے پھیر سردار سنگت سنگھ اتے ماڑی کمبوکے دے سکھا سنگھ دے ماتحت کئی ہزار سکھ یودھیاں دی مدد حاصل کر لئی ۔ سکھا سنگھ اک اچنچیتی مٹھبھیڑ وچ ماریا گیا ۔ اس حملے دے نتیجے وجوں لاہور اتے ملتان دے صوبہ افغان دربار نال ملا لئے گئے پر احمد شاہ درانی نے میر منوں نوں ہی ایہناں صوبےآں وچ اپنا صوبیدار منّ لیا ۔ اس دا مطلب سی کہ سکھاں نوں ہن افغاناں اتے مغلاں نال دولے لڑنا پینا سی ۔ نومبر 1753 وچ میر منوں دی موت پچھوں پنجاب وچ جو گڑبڑی پھیلی ، اس نے سکھاں لئی ‘ راکھی پرنالی` ولوں کافی علاقے وچ اختیار جماؤن لئی راہ کھولھ دتا ۔ ‘ راکھی نظام` ماتحت اپنی سرکھیا لئی لوکاں نوں سرکار نوں تارے جان والے مالیئے دا کجھ حصہ سکھاں نوں دینا پیندا سی ۔ احمد شاہ اپنے چوتھے حملے ویلے ( نومبر 1756-اپریل 1757 ) مغلاں دے راجگڑھ دلی تک پہنچ گیا سی ۔ اس ویلے سکھاں نے افغانی دھاڑویاں دیاں پچھلیاں ٹکڑیاں دا مال-اسباب لٹّ لیا ۔ واپسی ‘ تے جدوں احمد شاہ دا پتر شاہزادہ تیمور دلی توں لٹی دولت لاہور ول لے جا رہا سی تاں اعلیٰ سنگھ نے دوسرے سکھ سرداراں دی مدد نال سنور ( پٹیالے ) وکھے اسدا رستہ روکیا اتے حملہ کرکے مالیرکوٹلا وکھے اس دا خزانہ لٹّ لیا ۔ ردعمل وجوں شاہزادہ تیمور نے جالندھر دے 15 کلومیٹر اتر پچھم کرتارپور وکھے سکھ گردوارے نوں تباہ کرکے لوکاں نوں بڑی بے رحمی نال ماریا اتے لٹیا ۔ احمد شاہ نے تھوڑھا سماں لاہور ٹھہرن دوران اپنے دستے بھیجے جنہاں امرتسر اتے حملہ کیتا اتے پوتر سروور نوں اپوتر کرکے بھاری گنتی وچ سکھاں دا قتل عام کیتا ۔ اسنے اپنے پتر تیمور نوں لاہور دا صوبیدار اتے جنرل جہان خان نوں پنجاب دا فوجی نگران تعینات کر دتا اتے آپ افغانستان چلا گیا ۔ ایہناں دوہاں نوں 1758 وچ سکھاں ، مراٹھیاں اتے آدینا بیگ خان نے سانجھے طور تے پنجاب وچوں کڈھ دتا ۔ سٹے وجوں آدینا بیگ نوں پنجاب دی صوبیداری دے دتی گئی ۔
احمد شاہ دے پنجویں حملے ویلے ( اکتوبر 1759-مئی 1761 ) جدوں مراٹھے پنجاب وچوں بناں ٹاکرا کرن دے پچھے ہٹّ گئے ، تاں سکھاں نے لاہور دے نیڑے اکلے ہی افغان دھاڑویاں دا ٹاکرا کیتا ۔ سٹے وجوں افغاناں دے 2000 آدمی مارے گئے جس وچ جہان خان وی زخمی ہو گیا ۔ مراٹھیاں دا شمالی بھارت وچ پرمکھتا دا سپنا پانیپت دی تیجی لڑائی ( 14 جنوری 1761 ) وچ ہار اپرنت ختم ہو گیا ۔ دوجے پاسے سکھ نومبر 1760 وچ لاہور اتے حملہ کرن لئی تکڑے ہو گئے ۔ لاہور وکھے سکھ 11 دن ٹھہرے اتے اس ویلے افغان حاکماں نے اوہناں نوں خوش کرن لئی کڑاہ پرساد لئی 30،000 روپئے بھیٹا کیتے ۔ اوہناں نے چہار محل دے افغان صوبیدار نوں پریشان کیتا اتے جالندھر ، سرہند اتے مالیرکوٹلا نوں خوب لٹیا ۔ نومبر 1761 وچ اوہناں نے لاہور تے قبضہ کر لیا اتے اپنا سکہ جاری کیتا ۔ ایہناں واقعے دا پتہ لگن تے احمد شاہ نے اپنے حاکماں دی جلدی ہی مدد کرن دی سوچی۔ جدوں اسنے حملہ کیتا تاں سکھاں نے بجھویں میدانی جنگ توں سنکوچ کیتا اتے اپنے خفیہ ٹکانیاں ول جان لئی پھرتی نال اگے نوں تر پئے ۔ مگر 5 فروری ، 1762 دی سویر نوں مالیرکوٹلا دے 12 کلومیٹر اتر ول کپ اتے رہیڑا پنڈاں نیڑے احمد شاہ دیاں فوجاں نے سکھاں نوں گھیر لیا ۔ دن بھر دی بجھویں لڑائی وچ لگپگ 25،000 سکھ مارے گئے سن ۔ سکھ اتہاس وچ اس گھٹنا نوں ‘ وڈا گھلوگھارا` کرکے جانیا جاندا اے ۔ واپس جاندے ہوئے احمد شاہ نے امرتسر وکھے پوتر ہرمندر صاحب نوں بارود نال اڈا دتا اتے سروور نوں ملبے نال بھروا دتا ۔ اس گھٹنا دے ردعمل وجوں سکھاں نے مئی 1762 وچ بدلے دی بھاونا نال سرہند اپر حملہ کرکے اتھوں دے افغان صوبیدار نوں تکڑی ہار دتی ۔ جولائی-اگست 1762 وچ سکھ لاہور دے نیڑے دندناؤن لگے ۔ اسے سال ہی سکھاں نے ہرمندر صاحب دی پنر-اساری دا کم شروع کرکے ، دیوالی امرتسر وکھے جا منائی ۔
دسمبر 1762 وچ درانی دے افغانستان مڑ جان پچھوں سکھاں نے مئی 1763 وچ افغاناں دے قصور شہر اتے حملہ کیتا ، جون وچ جالندھر دواب اپر اختیار جما لیا ، اتے نومبر وچ وزیر آباد دے نیڑے احمد شاہ ولوں بھیجی اک فوجی مہم نوں ناکامیاب بنا کے مالیرکوٹلے دا جا گھیرا گھتیا ۔ سٹے وجوں مالیرکوٹلے دا افغانی نواب بھیکھن خان ( دسمبر 1763 ) ماریا گیا ۔ اپرنت جنوری 1764 وچ مورنڈا اتے سرہند اپر فوجی کاروائی کیتی ۔ سرہند دا فوجدار ، زین خان ماریا گیا اتے وکھ وکھ مسلاں نے سرہند سرکار دے علاقیاں اپر اختیار جما لیا ۔ اپرنت دل خالصہ ( سکھ مسلاں دی وہیر دا گروہ ) نے بھارت وچ احمد شاہ درانی دے سبھ توں طاقتور حمایتی نجیب الدولا روہیلا دے علاقیاں اپر جا دھاوا بولیا ۔ 20 فروری 1764 نوں سہارنپور لٹ کے ایہہ سکھ فوجی -سموہک شاملی کاندھلا ، مظفرنگر ، مراد آباد ، نجیب آباد اتے ہور کئی قصبیاں اپر قبضہ کرن لئی اگے ودھیا ۔ نجیب الدولا لڑائی وچ سکھاں دا مقابلہ نہ کر سکیا اتے اسنے 11،00،000 روپئے نذرانہ بھیٹ کرکے اوہناں نوں فروری 1764 دے انت تک پنجاب واپس پرط جان لئی منا لیا ۔ اس ویلے دوران ترنا دل ( دل خالصہ دے اک حصہ ) دے کجھ جتھے مغربی پنجاب وچ سرگرم رہے ۔ اوہناں نے فروری 1764 وچ لاہور اپر حملہ کیتا اتے درانی دے صوبیدار کابلی مل نے سکھاں نوں نذرانے وجوں کافی رقم دے کے لاہور شہر نوں تباہی توں بچایا ۔ نال ہی بھنگی مثل دے سردار ہری سنگھ دے نمائندہ نوں دربار دا ‘ ریزیڈینٹ` ( راج نمائندہ ) لاؤنا منیا اتے کنھیا مثل دے سردار سوبھا سنگھ دے نمائندہ نوں ملتان توں باہر ساریاں وستاں اپر سیماں شلک اکتر کرن لئی آگیا دتی گئی ۔ اپریل-جون 1764 ویلے بھنگی اتے نکئی سرداراں نے لاہور اتے ملتان وچکار ‘ لما` نامی علاقہ جت لیا ۔ اودھر گجرانوالے دے چڑھت سنگھ سکرچکیا نے اتر ول روہتاس تک دا علاقہ اپنے ماتحت کر لیا ۔ دسمبر 1764 وچ احمد شاہ درانی پھر پنجاب آیا مگر سکھاں ولوں تنگ کیتے جان تے اوہ دلی پہنچے بناں چھیتی ہی واپس اپنے وطن پرط گیا ۔ پنجاب وچ اپنے گورنر تعینات کرن دی وئرتھتا نوں تجربہ کرکے واپس جاندے ہوئے اس نے پٹیالے دے اعلیٰ سنگھ نوں سرہند دا مکھی قبول کر لیا اتے اس نوں طبل و علم ( نگارا اتے جھنڈا ) دے نال راجا دا خطاب دتا ۔ ستلج-پارلے علاقے دے سکھ سرداراں نال کوئی سمجھوتہ نہ ہو سکن کارن احمد شاہ نے کابلی ملّ نوں لاہور دا گورنر بنے رہن لئی واپس بھیجیا ۔ پر اسدے لاہور پہنچن توں پہلاں ہی سکھاں نے ( 17 اپریل 1765 ) شہر اپر قبضہ کر لیا سی ۔ احمد شاہ نے پنجاب اتے دلی نوں حاصل کرن دا اک ہور یتن 1766–67 دیاں سردیاں وچ کیتا پر سکھاں دے سامھنے اوہ بے بس تے لاچار ہو کے رہِ گیا ۔ نراش احمد شاہ دا 23 اکتوبر 1722 نوں قندھار وکھے انتقال ہو گیا ۔
احمد شاہ دے لڑکے اتے جانشین تیمور شاہ ( 1746–93 ) نے پنجاب اپر لگاتار پنج حملے کیتے مگر اوہ لاہور نہ پہنچ سکیا ۔ اس توں پچھوں شاہ زمان نے وی پنجاب وچ اپنے پیر جماؤن لئی کئی یتن کیتے ۔ دو وار اوہ لاہور شہر وچ داخل ہو گیا ( جنوری 1797; دسمبر 1798 ) پر دوویں ویر کجھ ہفتیاں وچ ہی سکھاں ولوں اس نوں شہر خالی کرن لئی مجبور کر دتا جاندا رہا ۔
انت سکرچکیا مثل دے مکھی رنجیت سنگھ نے پنجاب وچوں افغاناں دا صفایا کر دتا ۔ 7 جولائی 1799 نوں اوہ لاہور دا مالک بن گیا ۔ پر کشمیر اتے ملتان دے صوبیاں اتے اجے وی افغان صوبےداراں دا اختیار سی ۔ سندھ دریا توں پارلا علاقہ پشاور سدھے طور تے کابل دے ماتحت سی پر افغانستان وچ اندرونی بغاوتاں کارن کمزور ہو چکا سی ۔ 1800 عیسوی وچ شاہ زمان نوں گدیؤں لاہ کے اننھا کر دتا گیا ۔ اس دے بھرا محمود شاہ نے بارکزئی مکھی فتح خان دی مدد نال گدی تے قبضہ کر لیا ۔ 1803 عیسوی وچ فتح خان نے محمود نوں گدیؤں لاہ کے شاہ زمان دے اک ہور بھرا شاہ شجاع نوں گدی تے بٹھا دتا پر 1809 وچ محمود نوں پھیر بحال کر دتا گیا اتے شاہ شجاع پشاور چلا گیا ۔ شاہ شجاع مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں 1810 عیسوی وچ خوشاب ( حال پاکستان ) وکھے ملیا اتے اس نے کابل دی گدی حاصل کرن لئی اس پاسوں مدد دی منگ کیتی ۔ اسنے کشمیر دے صوبیدار عطا محمد خان دی مدد ولوں وی گدی حاصل کرن دا یتن کیتا ۔ عطا محمد خان 1809 عیسوی توں کشمیر دا آزاد صوبیدار بنیا بیٹھا سی ۔ شاہ شجاع دا ایہہ یتن ناکامیاب رہا اتے بدقسمت شاہ زمان سمیت کشمیر وچ قید کر لیا گیا ۔ اس دے پروار نے لاہور وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ کول آ پناہ لئی ۔ شاہ شجاع دی بیوی وفا بیگم نے دیوان موہکم چند اتے فقیر عزیز الدین راہیں رنجیت سنگھ تک پہنچ کیتی کہ مہاراجہ شاہ شجاع نوں کشمیر دے صوبیدار عطا محمد دی قید وچوں چھڈوا دین ۔ اس ویلے فتح خان بارکزئی نے وی عطا محمد خلاف مہاراجہ رنجیت سنگھ پاسوں مدد منگی اتے جت اپرنت تیجا حصہ مہاراجے نوں بھیٹ کرن دا وعدہ کیتا ۔ 1812 وچ عطا محمد خلاف وڈھی سانجھی مہم پوری طرحاں کامیاب نہ ہو سکی ۔ فتح خان نے رنجیت سنگھ نال سمجھوتے مطابق جنگ وچوں حاصل لٹّ دے مال دا حصہ دین توں انکار کر دتا ۔ پر سکھ جرنیل موہکم چند شاہ شجاع نوں لاہور لیاؤن وچ کامیاب ہو گیا ۔ اس پرکار مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ‘ کوہ نور ہیرا` اس پاسوں حاصل کر لیا ۔ پچھوں 1819 عیسوی وچ کشمیر وی جت لیا گیا اتے سکھ راج وچ شامل کیتا گیا ۔
1780 عیسوی وچ تیمور شاہ نے سکھاں توں ملتان واپس لے لیا سی اتے ایہہ اس ویلے توں ہی اس دے بھتیجے نواب مظفر خان ، ماتحت سی ۔ مظفر خان خلاف مہاراجہ رنجیت سنگھ نے لگاتار مہماں ( 1802 ، 1805 ، 1807 ، 1810 ، 1812 اتے 1815 ) بھیجیاں اتے انت جون 1818 نوں رنجیت سنگھ ملتان جتن وچ کامیاب ہو گیا ۔ اسے سال 19 نومبر نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے افغان راج دے پوربی قلعے پشاور اپر وی اختیار جما لیا ۔ سن 1820 وچ ڈیرہ غازی خان اتے 1821 وچ ڈیرہ اسمٰعیل خان دی جت نال سکھ راج دیاں حداں ، لہندے وچ ، سندھ دریا تک جا پجیاں ۔ اس سرحدی کھیتر دے کھرودی پٹھان قبیلیاں نے سکھ حاکمیت نوں پورن طور تے قبول نہ کیتا ۔ سن 1826 وچ وہابی پرچارک سعید احمد نے اس علاقے وچ سکھ راج خلاف جہاد ( دھرم-لڑائی ) چھیڑن دا اعلان کر دتا ۔ اس تحریک نے کافی لما سماں اس علاقے وچ بے چینی پیدا کیتی رکھی ۔ مئی 1931 وچ سید احمد دی موت نال ایہہ تحریک ختم ہو گئی  ۔ پر 1825 وچ درانی خاندان نوں ہٹا کے کابل دے امیر بنے بارکزئی بھراواں وچوں سبھ توں چھوٹے تے محکم ، دوست محمد خان نے 1835 وچ خیبر درے ول ودھ کے پشاور اتے دعویٰ جماؤن دا ہیا کیتا ۔ اس تے سکھ جرنیل ہری سنگھ نلوا نے علاقے دی رکھیا لئی قلعےآں دی لڑی اسار دتی ۔ ایہناں وچ اک قلعہ جمرود وکھے خیبر درے دی چڑھدی سرحد اتے اساریا گیا ۔ امیر دوست محمد خان نے سیماں دے دوسرے پاسے علی مسجد ‘ تے اک قلعہ اساریا ۔ سن 1837 دے شروع وچ شہزادہ نونہال سنگھ اپنے ویاہ دے سلسلے وچ لاہور آ گیا تاں لاہور دربار دا سارا دھیان رنجیت سنگھ دے پوترے کنور نونہال سنگھ دے ویاہ دیاں تیاریاں ول لگ گیا ۔ این اسے ویلے دوست محمد خان نے جمرود نوں گھیرن لئی 25،000 دی اک تکڑی فوج اتے 18 بھاری توپاں بھیجیاں ۔ دوست محمد دی اس مہم نوں مقامی پٹھاناں ولوں وی مدد ملی ۔ اس ویلے جمرود وکھے سکھ فوج وچ صرف 600 سپاہی اتے ناں-ماتر توپ خانا سی ۔ افغاناں نے قلعے دا گھیرا گھتّ لیا اتے قلعے اندر پانی جانو روک دتا ۔ نال ہی اک چھوٹا دستا نیڑے دے سکھ قلعے شبقدر ول وی بھیج دتا تاں جو اتھوں کوئی مدد نہ مل سکے ۔ اس ویلے جمرود دے قلعے وچلی فوج دے کمانڈر مہاں سنگھ نے چار دناں تک حملہ آوراں نوں نیڑے نہ ڈھکن دتا اتے اتنے ویلے وچ اسنے پشاور توں ہری سنگھ نلوے نوں مدد گھلن لئی بینتی کر بھیجی ۔ نلوا کجھ ویلے توں بیمار پیا سی ۔ اوہ بیماری دی حالت وچ ہی بسترے توں اٹھیا اتے جلدی نال جمرود پجّ گیا ۔ 30 اپریل 1837 نوں لڑی لڑائی وچ افغاناں نوں تاں بھجا دتا گیا پر ہری سنگھ نلوا مارو زخمی حالت وچ پرتیا ۔ ہری سنگھ دا اکال چلانا خالصہ راج لئی اک وڈا دھکہ سی ۔ سن 1838 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ ، برطانیہ سرکار اتے شاہ شجاع وچکار تن دھری معہدے اتے دستخط ہوئے ۔ سٹے وجوں شاہ شجاع نوں برطانیہ دی مدد نال اگست 1839 وچ کابل دی گدی تے بٹھا دتا گیا ۔ نومبر 1839 وچ امیر دوست محمد خان نوں دیس نکالا دے کے کلکتے بھیج دتا گیا ۔ پر اپریل 1842 وچ شاہ شجاع دے قتل پچھوں اسنوں پھیر کابل دا امیر بنا دتا گیا ۔ اس اپرنت دوست محمد خان نے لاہور دربار نال مترتا بھرے تعلقات بنائی رکھے ۔ دوجی اینگلو سکھ  جنگ ویلے دوست محمد نے پشاور اتے سندھ-پارعلاقے حاصل کرن لئی پھیر سوچیا ، پر پرتکھّ طور تے اس دی سکھاں نال ہمدردی سی جس کارن اس نے انگریزاں خلاف لڑن لئی سردار چتر سنگھ اٹاریوالا  نوں 1500 گھوڑیاں دا افغان دستا وی مدد وجوں بھیجیا سی   ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ اتہاس گٹھ:پنجاب دی تریخ
ایرک مرشد
ایرک مرشد(Arik Morshed)(پیدائش: ۲۲ ستمبر ۱۹۷۰) بنگلہ دیش نال تعلق رکھنے والی اک کاروباری شخصیت اور سفارتکار نيں۔وہ بنگلا دیش وچ لاؤس دے اعزازی قونصل نيں   ۔
مڈھلا جیون تے تعلیم
مرشد ۲۲ ستمبر ۱۹۷۰ نو‏‏ں برگیڈئیر ریٹائرڈ ایس دے ابوبک‏ر ک‏ے گھر پیدا ہوئے ۔ ایس دے ابوبکر نے ۱۹۶۶ وچ پاکستانی فوج وچ کمیشن حاصل کيتا تے بنگلادیش دے قیام دے بعد بنگلا دیشی فوج وچ شام‏ل ہوگئے۔ ریٹائرمنٹ دے بعد انہاں نے سیاست کيتی۔ پہلے اوہ بنگلادیش عوامی لیگ دے ایڈوائزری بورڈ دے رکن تے فیر پارلیمنٹ دے نويں سیشن دے رکن رہ‏‏ے۔ مرشد نے ۱۹۸۳ تو‏ں ۱۹۸۹ تک سلہٹ کیڈٹ کالج تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔۱۹۹۳ وچ انہاں نے ہمبر کالج، کینیڈا تو‏ں بزنس ایڈمنسٹریشن وچ گریجویشن کيتی۔۱۹۹۵ وچ انہاں نے لیک ہیڈ یونیورسٹی کینیڈا تو‏ں ایم بی اے کيتا تے ۲۰۱۹ وچ ورلڈ پیس یونیورسٹی تو‏ں پبلک پالیسی وچ پی ایچ ڈی کی ۔
حوالے
گٹھ:1970 دے جم گٹھ:۱۹۷۰ دے جم گٹھ:سفارت کار گٹھ:بنگلہ دیشی کاروباری شخصیتاں
محمد مجلوم خان
محمد مجلوم خان (پیدائش: 6 دسمبر 1973) اک بنگلہ دیشی غیر افسانوی مصنف نيں۔
مڈھلا جیون
مجلوم خان بنگلہ دیش دے سلہٹ ڈویژن دے حبی گنج ضلع وچ پیدا ہوئے تے انہاں د‏‏ی پرورش تے تعلیم انگلستان وچ ہوئی۔ خان نے دار العلوم ( اسلامی مدرسہ) تو‏ں کلاسیکی عربی تے روايتی اسلامی علوم د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ انھاں نے یونیورسٹی آف ایسٹ اینگلیا تو‏ں بزنس اینڈ سوشل پالیسی وچ ڈگری حاصل کيتی۔
حالات زندگی
خان اسلامی فکر و تریخ دے اک استاد، ادیب، ادبی نقاد، ریسرچ اسکالر تے محقق نيں۔ انھاں نے دنیا بھر وچ 150 تو‏ں ودھ مضامین شائع کیتے نيں جنہاں وچ 100 مضامین؛ اسلام، تقابل ادیان ، معاصر فکر تے موجودہ امور تو‏ں متعلق مضامین شامل نيں۔ 19 سال د‏‏ی عمر تو‏ں اوہ  مسلم نیوز  وچ حصہ لیندے رہے نيں۔ اوہ بی بی سی ریڈیو وچ وی باقاعدہ حصہ لینے والے نيں۔
خان اک یونیورسٹی اسلامی سوسائٹی دے سابق صدر تے برطانیہ تے ایئر (FOSIS) وچ فیڈریشن آف اسٹوڈنٹ اسلامک سوسائٹی دے ایگزیکٹو ممبر نيں۔ اوہ برطانیہ تے آئرلینڈ د‏‏ی رائل ایشیٹک سوسائٹی دے شریک تے بنگال مسلم ریسرچ انسٹی ٹیوٹ برطانیہ دے بانی ڈائریکٹر ا‏‏ے۔ اوہ ایپس وچ تے سفولک مسلم کونسل دے چیئرمین تے بنگلہ دیشی سپورٹ سینٹر دے منیجر وی نيں ۔ اوہ Her Majesty's Prison Service en:Her Majesty's Prison Service دے امام نيں۔
ستمبر 2011 وچ خان بنگلہ دیشی سپورٹ سینٹر (بی ایس سی) دے زیر اہتمام 1 وڈے کثیر الثقافتی میلہ تو‏ں جڑے۔
اعزازات
خان اسلام دے بارے وچ اپنے مضامین دے لئی 1 بین الاقوامی تے 2 قومی انعامات حاصل کر چک‏‏ے نيں۔
ذا‏تی زندگی
خان د‏‏ی شادی نینی فہمیدہ خان نال ہوئی ا‏‏ے۔ اوہ اپنے خاندان دے نال اپسوئچ وچ رہندے نيں۔ 1988 وچ انہاں دے والد ، محمد پٹھان یاور خان دا انتقال ہو گیا۔ اس دے دو بچے مہتدی خان (پیدائش 2001) تے مصطفیٰ الامین خان (پیدائش 2003) وی نيں۔
حوالے
گٹھ:اکیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:اکیہويں صدی دے برطانوی مصنف گٹھ:برطانوی ادبی نقاد گٹھ:برطانوی علمائے اسلام گٹھ:برطانوی کالم نگار گٹھ:برطانوی مسلم شخصیتاں گٹھ:برطانوی مورخین گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بنگلہ دیشی ادبی نقاد گٹھ:بنگلہ دیشی کالم نگار گٹھ:بنگلہ دیشی مسلم گٹھ:بنگلہ دیشی مورخین گٹھ:بنگلہ دیشی نثراد د‏‏ی برطانوی شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی مرد مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی مصنف گٹھ:ضلع حبی گنج دیاں شخصیتاں
اردو ویکیپیڈیا
اردو ویکیپیڈیا آزاد انسائیکلوپیڈیا ویکیپیڈیا دا اردو نسخہ ا‏‏ے۔ جس دا آغاز 27 جنوری 2004ء نو‏‏ں ہويا۔ September 2023 تو‏ں اردو ویکیپیڈیا وچ  مضامین،  مندرج صارفین تے  فائلیاں ناں تے ایہ 50واں وڈا ویکیپیڈیا ا‏‏ے۔
تریخ
اس وقت اردو ویکیپیڈیا "اردو نسخ ایشیا ٹائپ" دا خط استعمال کردا اے، جس نو‏‏ں بی بی سی د‏‏ی جانب تو‏ں بی بی سی د‏‏ی اردو سروس د‏‏ی ویب سائٹ اُتے متعارف کرایا گیا – تے مفت تقسیم کيت‏‏ا گیا۔ اس خط نو‏‏ں بنیادی طور اُتے مضامین دے سانچے تے سرخیاں دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ نیوی گیشن لنکس دے لئی ٹائمز نیو رومن دا اردو تنوّع استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے خطوط خطِ نسخ د‏‏ی متنوّع اشکال ني‏‏‏‏ں۔
اس دے علاوہ پیچیدہ خطِ نستعلیق د‏‏ی بعض پاکستانی متنوّع اشکال نو‏‏ں وی معاونت صرف ثانوی انتخاب دے طور اُتے سی ایس ایس د‏‏ی class گٹھ بندی وچ فراہ‏م کيتی جاندی اے – یعنی کہ جے مجوّزہ خط کلائنٹ سسٹم وچ نئيں پایا جاندا اے، تاں خطِ نستعلیق دا استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔