cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انٹارکٹک معاہدہ نظام
حوالے
گٹھ:1961ء وچ ماحول گٹھ:آسٹریا دے معاہدے گٹھ:آسٹریلیا دے معاہدے گٹھ:ارجنٹائن دے معاہدے گٹھ:استونیا دے معاہدے گٹھ:انٹارکٹک خطہ گٹھ:انٹارکٹک علاقائی دعوے گٹھ:انٹارکٹدا ميں 1959ء گٹھ:انٹارکٹدا ميں 1961ء گٹھ:انٹارکٹیکا گٹھ:ایکواڈور دے معاہدے گٹھ:اطالیہ دے معاہدے گٹھ:بیلاروس دے معاہدے گٹھ:بیلجیم دے معاہدے گٹھ:بھارت دے معاہدے گٹھ:پاپوا نیو گنی دے معاہدے گٹھ:پاکستان دے معاہدے گٹھ:پرتگال دے معاہدے گٹھ:پیرو دے معاہدے گٹھ:ترکی دے معاہدے گٹھ:جاپان دے معاہدے گٹھ:جنوبی افریقہ دے معاہدے گٹھ:جنوبی کوریا دے معاہدے گٹھ:چلی دے معاہدے گٹھ:چیک جمہوریہ دے معاہدے گٹھ:چیکوسلوواکیہ دے معاہدے گٹھ:دسمبر 1959ء د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے معاہدے گٹھ:سرد جنگ دے معاہدے گٹھ:سلوواکیہ دے معاہدے گٹھ:سوویت یونین دے معاہدے گٹھ:سویڈن دے معاہدے گٹھ:سوئٹزرلینڈ دے معاہدے گٹھ:شمالی کوریا دے معاہدے گٹھ:عوامی جمہوریہ چین دے معاہدے گٹھ:فرانس دے معاہدے گٹھ:فن لینڈ دے معاہدے گٹھ:کولمبیا دے معاہدے گٹھ:کینیڈا دے معاہدے گٹھ:کیوبا دے معاہدے گٹھ:گواتیمالا دے معاہدے گٹھ:مشرقی جرمنی دے معاہدے گٹھ:ملائشیا دے معاہدے گٹھ:مملکت متحدہ دے معاہدے گٹھ:موناکو دے معاہدے گٹھ:ناروے دے معاہدے گٹھ:نیدرلینڈز دے معاہدے گٹھ:نیوزی لینڈ دے معاہدے گٹھ:واشنگٹن ڈی سی وچ 1959ء گٹھ:وینزویلا دے معاہدے گٹھ:یوراگوئے دے معاہدے گٹھ:یوکرین دے معاہدے گٹھ:یونان دے معاہدے گٹھ:ڈنمارک دے معاہدے گٹھ:ہسپانیہ دے معاہدے
کفتاں ویلا
کُفتاں ویلا، پنجابی رہتل وچ ویلے دی اک وَنڈ اے تے دن رات دے اَٹھ پہراں وِچوں اک پہر اے۔ کُفتاں ویلا رات 9:00 بجے توں رات 12:00 بجے تک دا ٹائم اے۔
کُفتاں فارسی لفظ خُفتن توں بݨیا اے جیہدا مطلب سوݨا اے۔ فارسی وچ عشاء دی نماز نوں نماز خُفتن کہیا جاندا اے یعݨی سوݨ توں پہلاں دی نماز۔ پنجابی زبان وچ ایہ کُفتاں ہو گیا۔
گٹھ:ویلا گٹھ:وقت دیاں اکائیاں گٹھ:پہر گٹھ:پنجابی رہتل
ادھ رات ویلا
ادھ رات ویلا، پنجابی رہتل وچ ویلے دی اک وَنڈ اے تے دن رات دے اَٹھ پہراں وِچوں اک پہر اے۔ ادھ رات ویلا رات 12:00 بجے توں رات 3:00 بجے تک دا ٹائم اے۔
اَدھ رات ویلا یا ادھی رات ویلا رات دا درمیانی پہر اے۔
گٹھ:ویلا گٹھ:وقت دیاں اکائیاں گٹھ:پہر گٹھ:پنجابی رہتل
لسٹ مصری وزرائے اعظم
ہور ویکھو
لسٹ مصری صدور
گٹھ:وزرائے اعظم د‏‏ی فہرستاں گٹھ:مصر دے وزرائے اعظم
چپ اینڈ پوتاتو
چپ اینڈ پوتاتو (Chip and Potato) اک کینیڈا – برطانوی – امریک‏‏ی فلیش - متحرک ٹیلی ویژن سیریز ا‏‏ے۔ بلی میکوین ، کیتھرین ولیمز تے میڈی ڈارالر نے تیار کيتا۔ اس سیریز نو‏‏ں ڈی ایچ ایکس میڈیا تے ڈارورل مکین نے مشترکہ طور اُتے تیار کيتا ا‏‏ے۔
کہانی
چپ اینڈ پوتاتو چپ دے بارے وچ اے ، اک نوجوان پگ جس نو‏‏ں اپنی زندگی دے نويں مراحل اُتے وڈے چیلنجاں دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ مدد تے راحت دینے دے لئی جدو‏ں وی اسنو‏ں ضرورت ہو اس د‏ی بہترین دوست پوتاتو ا‏‏ے۔ اک آسانی تو‏ں "کھلونا" جو اوہ جیب وچ سمگل کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، پوتاتو دراصل اک حقیقی ، زندہ ماؤس اے جس نو‏‏ں خفیہ رکھنا ضروری ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:انگریزی ٹیلی ویژن پروگرام
دنیا دیاں سو عظیم کتاباں
دنیا د‏‏یاں سو عظیم کتاباں غالباً انگلستان دے رٹن سیمورسمتھ Martin Seymour-Smith (1928ء-1998ء) د‏‏ی انگریزی کتاب “The 100 Most Influential Books Ever Written” دا اردو ترجمہ اے کیونجے مصنف ستار طاہر صاحب نےاپنی اس کتاب وچ اس انگریزی کتاب کاکوئی حوالہ نئيں دتا ا‏‏ے۔ اس اک کتاب وچ قدیم انسانی تریخ تو‏ں لےک‏ے ہن تک 20 لکھی گئی سو منتخب کتاباں دا بھر پور تعارف تے تنقیدی تجزیہ پیش کيتا گیا ۔ جنھاں نے ساڈی اس دنیا اُتے حکمرانی کيت‏ی۔
مندرجات
اس دے بعد چند مضامین چند شاہکار کلاسیکل ادب پارےآں اُتے نيں۔ان وچ یونانی شاعر ہومر د‏‏ی کتاب ایلیڈ جس اُتے چند سال پہلے مشہور فلم ٹرائے بنی ، ورجل دا شاہکاراینیڈ، کلیلہ دمنہ د‏‏ی کہانیاں، ایسوپ د‏‏ی حکایتاں،داستان الف لیلہ،انگریز شاعر چاسر د‏‏ی کنٹربری ٹیلز، ق م دور دے دو یونانی ڈراما نگارسفوکلیز کا” ایڈی پس“ تے یوری پیڈیز کا” الیکٹرا“ ، قدیم ہندی شاعرکالی داس دا ”شکنتلا “شامل نيں۔
امیر المومنین علی ابن ابی طالب کرم اللہ وجہہ دے خطبات تے خطوط اُتے مشتمل مشہور کتاب نہج البلاغہ، تصوف دے شیخ کبیر ابن العربی د‏‏ی فصو ص الحکم،سیدنا عثمان علی ہجویری المعروف دات‏ا گنج بخش ؒ د‏‏ی کتاب کشف المحجوب، فردوسی دا شاہکارشاہنامہ ، مولا‏نا روم د‏‏ی مثنوی،عمر خیام د‏‏ی رباعیات، شیخ سعدی د‏‏ی گلستان، حافظ شیرازی دا دیوان حافظ ، روسی انقلابی شاعر پشکن دیاں نظماں، بودیلیئر د‏‏ی بدی دے پھُل، ایزرا پاﺅنڈ دے کینٹوز، علامہ اقبال دا جاوید نامہ، وارت شاہ د‏‏ی ہیر اُتے جامع مضامین شامل نيں۔ تریخ د‏‏ی چار شاندار کتابوں” تواریخ“ از ہیروڈوٹس ، ابن خلدون کی” مقدمہ“ ، گبن کی” انحطاط وزوال سلطنت روما“ تے ٹائن بی کی” اے سٹڈی آف ہسٹری“ شامل نيں۔ مشہور ڈراموںماں شیکسپیئر دا ”ہیملٹ“، گوئٹے دا فاﺅسٹ، ابسن دا اے ڈالز ہاﺅس شامل نيں۔ ہیملٹ اُتے مضمون وچ شیکسپیئر د‏‏ی شخصیت تے اس دے ہور مشہور ڈرامےآں دا وی احاطہ کيتا گیا۔
ناولوںماں تریخ انسانی دے چند عظیم ترین شاہکاراں دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ ٹالسٹائی دا حیران کن ناول جنگ تے امن، دوستﺅ فسکی دا ”کرامازوف برادران“، وکٹر ہیوگو کا” لامزرابیلز“، ترگنیف دا ”فادر اینڈ سنز“،کافکا دا ”دی ٹرائل(مقدمہ)“،فلابیئر دا ”مادام بوواری“، میکسم گورگی دا ”ماں“،ڈکنز دا ”ڈیوڈ کاپر فیلڈ“،میلول دا ”موبی ڈِک“،کامیو دا ”دی فال“بالزاک دا ”ڈیوائن کامیڈی“، سر وانٹیز دا ”ڈان کیخوٹے“،گوگول دا ”ڈیڈسولز“،لرمنتوف دا ”ہیروآف آور ٹائم“، ستاں دال دا ”سرخ وسیاہ“،پرووست دا ”ماناں لاکاﺅ“جیمز جوائس کا”یولیسز“ہیریت سٹووو کا” انکل ٹامز کیبن“، مارسل پروست دا ”ری ممبرنس آف تھنگز پاسٹ “،ایملی برونٹے کا” ودرنگ ہائیٹس“جوناتھن سوئفٹ دا گلیورز ٹریولز، ڈینیئل ڈیفو دا رابنسن کروسو، وغیرہ شامل نيں۔ چیخوف کی” چھوٹی وڈی کہانیاں“، موپساں د‏‏ی ”کہانیاں“،اینڈرسن کی” فیئری ٹیلز “ اُتے وی جامع مضامین نيں۔
فلسفہ تے فکری کتاباں دے حوالے تو‏ں اعلیٰ درجے دے مضامین لکھے گئے۔ افلاطاں د‏‏ی ”ریاست“،ارسطو د‏‏ی ”سیاسیات“کانٹ د‏‏ی ”تنقید عقل محض“، والٹئیر د‏‏ی ”فلاسفیکل ڈکشنری،“ میکاویلی د‏‏ی ”پرنس“، روسو د‏‏ی ”معاہدہ عمرانی “، شوپنہار د‏‏ی ”دی ورلڈ ایز وِ ل اینڈ آئیڈیا“، سارتر د‏‏ی ”بینگ اینڈ نتھنگ نس“، سپنسر د‏‏ی ”پرنسپلز آف سوشیالوجی“، نطشے دا شاہکار ”اور زرتشت نے کہا“، ہیگل کی” لاجک “، کارل مارکس د‏‏ی مشہورزمانہ کتاب” داس کیپیٹل“،کروچے د‏‏ی ایستھٹک ، ڈیکارٹ د‏‏ی میڈی ٹیشنز،برگساں د‏‏ی ”کرئیٹوایوولوشن “ہیولاک ایلس د‏‏ی سٹڈیز انہاں دتی سائیکالوجی آف سیکس، مالتھس دے ایداں دے آن دتی پرنسپل آف پاپولیشن،مونٹین د‏‏ی ایسز جدو‏ں کہ نفسیات دے موضوع اُتے سگمنڈ فرائیڈ د‏‏ی مشہور ترین کتاب”سائیکو اینالائسز“ثونگ د‏‏ی ”میموریز، ڈریمز، ری فلیکشنز“شامل نيں۔
ہورویکھو
گٹھ:کتاباں د‏‏یاں فہرستاں گٹھ:کتاباں
سپیتی وادی
thumb|250x250px| کی گومپا، [[ہماچل پردیش|ہماچل پردیش دے سپیتی گھاٹی وچ اکّ وجریانا بودھی مٹھّ اے । ]] سپیتی وادی اکّ ٹھنڈے ماروتھل پہاڑ وچ اچّ واقع وادی اے۔ ایہہ ہمالیہ وچ اتری بھارتی راجہماچل پردیش دے اتر-پوربی حصے وچ واقع اے۔ "سپیتی" نام دا مطلب اے "مدھ بھومی "، مطلب تبت اتے بھارت دے وچکار دی دھرتی۔
مقامی آبادی وجرایان بدھ دھرم نوں مندی اے جس طرحاں دی نیڑلے تبت اتے لداخ کھیتراں وچ ملدی اے۔ گھاٹی اتے آس پاس دا کھیتر سبھ توں گھٹ آبادی والے کھیتراں وچوں اک اے اتے ایہہ دیس دیاں سبھ توں اتری سرحداں دا داخلہ دوار اے۔ منالی، ہماچل پردیش جاں ترتیب وار روہتانگ درے جاں کنجم درے دے راہیں کیلونگ اتری رستہ دے نال، گھاٹی بھارت دے راج ہماچل پردیش دے اتر پوربی حصے وچ واقع اے، اتے لاحول اتے سپیتی ضلعے دا حصہ اے۔ سب-ڈویژنل ہیڈکوارٹر قاضٰ، ہماچل پردیش جو کہ سپتی ندی دے نال اوسط سمندر پدھر توں لگبھگ 12500 ft اچائی 'تے واقع اے۔
لاحول اتے سپیتی ضلع اچے پہاڑی کیٹیگریاں نال گھریا ہویا اے۔ روہتانگ درا، (13054 ft, لاحول اتے سپیتی نوں کلو گھاٹی توں وکھ کردا اے۔ لاحول اتے سپتی نوں کنجم درا (15059 ft اک دوجے توں کٹدا اے۔ اکّ سڑک دوواں حصےآں نوں جوڑدی اے، پر سردیاں اتے بسنت وچ بھاری برپھباری کارن اکثر کٹے جاندے ہن۔ اس طرحاں گھاٹی اتر توں سال دے اٹھ مہینیاں تک بھاری برپھباری اتے سنگھنی برف کارن کٹی رہندی اے۔ بھارت نوں دکھن دا رستہ نومبر دے مہینے توں لے کے جون تک سردیاں دے طوفاناں لئی ویلے سمیں تے بند کر دتا جاندا اے، پر شملہ اتے کنور ضلعے وچ ستلج ولوں سڑک دی پہنچ طوفاناں دے ختم ہون دے کجھ دناں بعد عام طور تے بحال کر دتی جاندی اے۔
سبھیاچار
thumb| سپیتی ویلی وچ پن ویلی thumb|250x250px| سپیتی گھاٹی، بھارت وچ وڈا منی پتھر سپیتی گھاٹی بدھ دھرم دے لوکاں لئی اکّ کھوج اتے سبھیاچار دا مرکز اے۔ اس وچ کی مٹھّ اتے دنیا دے سبھ توں پرانے مٹھاں وچوں اکّ اتے دلائی لاما دا پسندیدہ ٹیبو مٹھّ شامل ہن۔ ایہہ بدھ دھرم دے سبھ توں مشہور تبتی سنتاں وچوں اک جیونی دی بارے بھارتی فلماں پاپ، ہائیوے اتے ملریپا دے درشولی اتے پھلمانکن دی جگہ سی۔ گھاٹی وچلے بدھ مٹھّ سیٹ دا مرکزی ٹکانا سی اتے کجھ بھکشو فلم وچ دکھائی دتے۔
حوالے
گٹھ:بھارت دا جغرافیہ گٹھ:بھارت
بورتھ جھیل
بورتھ جھیل  گلگت - بلتستان, پاکستان وچ ہنزا گھاٹی، گھلکن گوجل وچ اکّ جھیل اے۔ بورتھ دی اچائی لگبھگ 2600 m اے سمندر پدھر توں اپر۔
ہر طریقے نال اکّ گھنٹے دا چھوٹا سفر سیلانیاں نوں حسینی گلیشیئر تک پہنچاؤندا اے۔ ہائیکرز بوریتھ جھیل ول گلیشیئر دے کنارے تک ٹریکنگ روٹ دی پالنا کر سکدے ہن، اتے اسے رستے ولوں واپس آ سکدے ہن۔ thumb|319x319px| بورتھ جھیل
باہری لنک
گٹھ:جھیلاں گٹھ:پاکستان دیاں جھیلاں
انہد
انہد اک بھارتی سماجی و ثقافتی تنظیم اے جس د‏‏ی تاسیس مارچ 2003ء وچ رکھی گئی سی۔ اس دا پس منظر گجرات فسادات (2002ء) سن ۔ پیشہ ورانہ سماجی کارکن شبنم ہاشمی، جو مقتول سماجی کارکن صفدر ہاشمی د‏‏ی بہن نيں جو سہمت سماجی تنظیم دے بانی سن، اس تنظیم د‏‏ی بنا ڈالنے وچ پیش پیش سن۔ اس دے علاوہ مارکسی مؤرخ پروفیسر کے این پنیکر تے سماجی کارکن ہرش مندَر دے بانی ارکان وچ سن ۔ دہلی تو‏ں انہد سیکولرازم، انسانی حقوق تے فرقہ وارانہ ہ‏م آہنگی دے شعبےآں وچ کم کردی ا‏‏ے۔ انہد دا بطور اک ٹرسٹ دے اندراج ہو چکيا ا‏‏ے۔ اس دے چھ ٹرسٹی (متولی) نيں۔ ایہ اس طرح نيں : شبنم ہاشمی، کے این پنیکر، ہرش مندَر، کملا بھسین، سعید اختر مرزا۔
تریخ
یہ تنطیم فرقہ وارانہ تشدد تو‏ں متاثرین دے لئی کم کردی اے تے 2005ء وچ انہد نے دہلی وچ 25 ایداں دے بچےآں د‏‏ی بازآبادکاری د‏‏ی جو 2002ء دے گجرات فسادات تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔ ابتداً ایہ بچے اپنا گھر ہاسٹل وچ مقیم سن جو دہلی دے مضافات جَیت پُور وچ واقع ا‏‏ے۔ بعد وچ انہاں نو‏ں اک نويں ہاسٹل بال سہیوگ منتقل کیتا گیا گیا جو کناٹ پلیس، نويں دہلی وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ بچے بلونت رائے مہت‏ا اسکول گریٹر کیلاش II وچ واقع ا‏‏ے۔ تنظیم نے گجرات وچ پرزانیا فلم د‏‏ی گجرات وچ نمائش دا اپریل 2007ء وچ اہتمام کیتا سی ۔ ایہ فلم اک پارسی خاندان اُتے مبنی اے جو 2002ء دے گجرات فسادات وچ اپنا فرزند کھو دیندا ا‏‏ے۔ اس فلم نو‏‏ں ملک بھر وچ جاری ہونے دے وقت گجرات وچ نئيں دکھایا گیا کیو‏ں کہ سنیماگھراں دے مالک تصادم دا اندیشہ ظاہر ک‏ر رہ‏ے سن ۔
انہد نے دہلی پولیس دے باٹلہ ہاؤز مڈبھیڑ معاملے وچ رول دے خلاف استغاثہ داخل کیتا۔ اس مخصوص معاملے وچ اک پولیس افسر دہشت گرداں تو‏ں لڑدے ہوئے اپنی جان گنوا چکيا سی ۔
انہد د‏‏ی جانب تو‏ں چھپنے والی رپورٹاں د‏‏ی فہرست (انگریزی وچ )
To support the proposed خواتین دے لئی تحفظات دا بل, ANHAD along with the support of various other organizations, organized a nationwide campaign called "Reservation Express" in 2009, which involved three caravans travelling through the country, apart from Campaign, public meetings, conferences and cultural programmes.
خارجی روابط
گٹھ:2003ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں گٹھ:بھارت وچ سیاسی وکالت گروہان گٹھ:بھارتی حقوق انسانی تنظیماں گٹھ:دلی وچ واقع تنظیماں گٹھ:تنظیماں
1921ء دی بالی ووڈ فلماں دی لسٹ
1921ء د‏‏ی بالی ووڈ فلماں د‏‏ی لسٹ
جنوری تاں اپریل
upright=0.4|thumb|ساحر لدھیانوی  (1921ء تاں 1980ء) upright=0.4|thumb|ایم وی راج امما  (1921ء تاں 1999ء)
بھکت ویدُور
upright=0.7|thumb| بھکت ویدُور (1921) فلم دے منظر وچ مہابھارت دا کردار ویدُر، گاندھی جی دے انداز وچ
دھروُا چریتر
thumb|دھروُا چریتر (1921) فلم دا پوسٹر، ماخذ : انٹرنیٹ مووی ڈیٹا بیس
ہور ویکھو
بالی ووڈ فلماں د‏‏ی فہرستاں
حوالے
گٹھ:1921ء د‏‏ی فلماں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک یا زبان گٹھ:بالی ووڈ فلماں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ سال گٹھ:ہندوستانی سنیما وچ 1921ء گٹھ:ہندی بولی د‏‏ی فلماں
محمود علی
محمود علی (انگریزی: Mahmud Ali) (جم: 1 ستمبر 1919، وفات: 17 نومبر 2006) پاکستان دے اک سیاستدان تے تاحیات وفاقی وزیر سی ۔ اوہ تحریک پاکستان دا سرگرم حصا سی ۔
ٹبریلو پچھوکڑ
محمود علی 1 ستمبر 1919 نوں سونام گنج، سلہٹ، آسام (ہُݨ بنگلا دیش) وچ پیدا ہوئے ۔ اوہناں دے والد مولوی مجاہد علی علی گڑھ مسلم یونیورسٹی توں لاء گریجوئیٹ سی ۔ محمود علی دے دو چچا مولوی منور علی تے مولوی مصدر علی وی علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے سابق پڑھیار سن ۔ مولوی منور علی وکیل سی ۔ آسام دے وزیر اعلا سر سید محمد سعد اللہ دی کبینا وچ 1946 تک وزیر رہے ۔ 1951 وچ اپݨی وفات تک چڑھدے پاکستان دی اسمبلی دے مِمبر رہے ۔مولوی مصدر علی آسام دی صوبائی ایگزیکٹِڡ سرڡس وچ رہے ۔ محمود علی دے دادا مولوی مشرف علی شہبازپور، ضلع برہمنباریا توں تعلق رکھدے سی ۔ محمود علی دی ماں مُجتبا خاتون چوہدری سونام گنج، سلہٹ دے زمیندار مولوی محمد اکبر چوہدری دی دھی سی ۔ محمود علی ڈیڈھ ورھے دے سی جد اوہناں دے والد مولوی مجاہد علی فوت ہو گئے ۔ دو ورھے مگروں اوہناں دی ماں دا ویاہ اوہناں دے چچا منور علی نال کر دِتا گیا ۔
بھیݨ بھراء
محمود علی 3 بھراء سن ۔ محمود علی درمیان وچ سی ۔ وڈے بھراء دا ناں احمد علی سی تے چھوٹے بھراء دا ناں مشرف محسن علی سی جو پہلاں ای فوت ہو گئے سی ۔ احمد علی دا ٹبر سلہٹ ، بنگلادیش وچ رہندا اے ۔
ویاہ
16 اگست 1947 نوں کلکتا وچ ہوݨ آلے مسلم ہِندو فسادات دے متاثرین مسلماناں واسطے لیڈی بریبورن کالج دے ہوسٹل وچ اک کیمپ قائم کیتا گیا ۔ محمود علی کالج دا دورا کرن لئی اوتھے گئے تے کیمپ دی نگرانی کرن آلی ایم اے اسلامیات دی اک پڑھیار ہاجرا خاتون نوں اوتھے دیکھیا ۔ محمود اوہناں دے کردار توں بہت متاثر ہوئے ۔ اوہناں نال مُلاقات کر کے اپݨے تاثرات نال آگاہ کیتا تے اوہناں نوں ویاہ لئی پرپوز کیتا ۔ ہاجرا نے حامی پَعھر لئی تے حتمی فیصلا اپݨے ماپےآں دی اجازت نال مشروط کَر لیا ۔ محمود نے کَعھر جا کے اپݨی ماں نوں دسیا تے اوہ وی راضی ہو گئیاں ۔ پہلاں منگݨی ہوئی تے منگݨی توں کُش مہینے بعد 19 جنوری 1947 نوں محمود علی تے ہاجرا خاتون دا ویاہ ہو گیا ۔ ویاہ بہت سادگی نال ہویا ۔ ہاجرا دا تعلق ضلع مالدا نال سی ۔ محمود علی جَنج لے کے سونام گنج، ضلع سلہٹ توں 700 میل دور ضلع مالدا گئے ۔
نیاݨے
محمود علی دیاں 4 دھی آں تے 1 پُت اے ۔ سبھ توں وڈی دھی رعنا یاسمین اے اوہناں دے شوہر رفیقُل اسلام آرکیٹیکٹ نیں ۔ اک دھی ریتا نسرین امریکا وچ اے اوہناں دے شوہر امریکی مُسلم نیں ۔ اک دھی ڈاکٹر شنیلا پروین نے قائداعظم یونیورسٹی اسلام آباد توں اینتھروپالوجی وچ ایم فل وچ ٹاپ کیتا اے ۔ اوہناں دا ویاہ نیروبی (کینیا) وچ ہویا ۔ اوتھے اوہ یونیسکو وچ ملازمت کردیاں نیں اوہناں دے شوہر نیروبیئن مسلمان نیں تے کینیڈیئن سفارت خانے وچ ملازمت کر دے نیں ۔ سبھ توں نِکی دھی سیما یاسمین نے نفسیات وچ ایم اے کیتا اے ۔ اوہناں نے پہلاں اخبار دی مسلم تے بعد وچ اخبار دی نیشن وچ کم کیتا ۔ پُت یوسف کمال نے کراچی یونیورسٹی توں بی اے کیتا ۔ فیر پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز دے مارکیٹِنگ کھیتر نال جُڑ گئے ۔ اس توں مگروں اوہناں نے برازیل وچ شِپِنگ دا کاروبار شروع کیتا ۔
سلہٹ ریفرنڈم
محمود علی دا تعلق ضلع سلہٹ نال سی ۔ 3 جون 1947 دے برطانوی منصوبے دے تحت پورے آسام دی بجائے صِرف ضلع سلہٹ (موجودا: سلہٹ ڈویژن) وچ ای ریفرنڈم کرایا جاݨا سی ۔ محمود علی نے ضلع سلہٹ نوں پاکستان وچ شامل کروݨ لئی بڑی محنت کیتی ۔ 6 جولائی 1947 نوں ریفرنڈم دا اِنعقاد ہویا جیہڑا اکثریئت وچ پاکستان نے جِت لیا ۔ ایہدے نتیجے وچ ضلع سلہٹ پاکستان دا حصا بَݨ گیا ۔
پاکستان بݨݨ مگروں سیاسی سرگرمیاں
1950 وچ کلکتا وچ مسلماناں دے قتل عام دے رد عمل وچ چڑھدے پاکستان وچ دنگے شروع ہو گئے ۔ ضلع سلہٹ دے ڈپٹی کمشنر ایچ ایچ نعمانی نے سیفٹی ایکٹ دے تحت محمود علی نوں جیل بھیج دتا ۔ حالات خراب ہو جاݨ دی وجہ توں وزیر اعظم لیاقت علی خان نے ضلع سلہٹ دا دورا کیتا ۔ اوہناں نوں پتا چلیا کہ محمود علی گِرفتار نیں ۔ لوکاں دے احتجاج تے محمود علی دی رہائی دا حُکم دِتا تے اُس ڈپٹی کمِشنر نوں ہمیشا لئی فارغ کر دِتا گیا ۔ محمود علی بنگالی نوں اردو دے نال پاکستان دی قومی بولی دا درجا دیݨ دے حامی تے تے وَن یونٹ دے مخالف سی ۔ 1952 وچ محمود علی نے اک نویں سیاسی جماعت گھنا تنتری دَل تشکیل دِتی ۔ 1953 وچ ساریاں اپوزیشن جماعتاں نے یونائیٹڈ فرَنٹ دے ناں نال اتحاد بݨایا تاں گھنا تنتری دَل وی ایہدا حِصا بݨی ۔ 1954 دے الیکشن وچ یونائیٹڈ فرَنٹ دے پلیٹ فارم توں سونام گنج توں جِت کے چڑھدا پاکستان اسمبلی دے مِمبر بݨ گئے ۔ چڑھدے پاکستان وچ گورنر راج لگݨ مگروں بہت سارے کارکُناں تے رہنماواں نوں گرفتار کر لیا گیا ۔ محمود علی وی بیوی بچےآں سمیت نظربند ہو گئے ۔ گورنر جنرل پاکستان ملک غلام محمد نے جولائی 1955 وچ دوسری دستور ساز اسمبلی اسمبلی مُنتخب کیتی تے محمود علی وی اوہدے مِمبر مُنتخب کر لئے گئے ۔ محمود نومبر 1955 وچ سکیورٹی ایکٹ دے تحت گرفتار کراچی توں گِرفتار کر لئے گئے تے سینٹرل جیل کراچی وچ رکھے گئے ۔ ایوب خان دے مارشل لاء ہٹوݨ مگروں دوجے لیڈراں نال مِل کے مُلک بھر دے دورے کیتے ۔ نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی دے پلیٹ فارم توں متحرک ہوئے ۔ 1964 وچ پاکستان ڈیموکریٹک فرَنٹ قائم ہویا ۔ ایہدے چیئرمین نورل امین تے سیکرٹری جنرل محمود علی بݨے ۔ 1969 وچ ایوب خان ولوں سدی گئی گول میز کانفرنس وچ شِرکت کیتی ۔ 1969 وچ 4 جماعتاں دے اغام نال اک نویں جماعت پاکستان ڈیموکریٹک پارٹی تشکیل دِتی ۔ نورل امین ایہدے صدر تے محمود علی نائب صدر بݨے ۔
چڑھدے پاکستان دی علیحدگی مگروں
محمود علی پاکستان نوں کٹھا رکھݨ دے سخت حامی تے بنگلا دیش دے قیام دے شدید مخالف سی ۔ اوہناں نے ساری زندگی بنگلا دیش نوں وکھ مُلک دے طور تے تسلیم نئیں کیتا ۔ بنگلا دیش بݨݨ توں بعد محمود علی نے ہمیشا ہمیشا لئی لہندے پاکستان (موجودہ پاکستان) نوں ای اپݨا مُلک چُݨ لیا تے ٹبر سمیت ایتھے ای رہݨ دا فیصلا کیتا تے ساری زندگی ایتھے ای رہے ۔ کدی بنگلا دیش نئیں گئے ۔ ذُلفقار علی بھٹو نے بنگلا دیش نوں تسلیم کر لیا تے محمود علی نوں وی بنگلا دیش تسلیم کرن لئی زور دِتا پر محمود علی نے صاف اِنکار کَر دِتا ۔
بنگلا دیش بݨݨ مگروں حکومت پاکستان وچ خدمات
محمود علی نے بنگلا دیش بݨݨ مگروں حکومت پاکستان وچ اپݨیاں خدمات سر انجام دتیاں ۔ جنرل یحیا خان دے برطرف ہوݨ توں بعد ذُلفقار علی بھٹو نے بطور سِول مارشل لاء ایڈمنسٹریٹر حکومت سمبھال لئی ۔ محمود علی نوں سیاسی امور دے مشیر دی حیثیئت نال اس حکومت وچ شامل کر لیا گیا بعد وچ وزیر مُملِکت برائے قومی امور تے بیرون مُلک پاکستانیز تے جیل خانہ جات مقرر کیتے گئے ۔ 19 دسمبر 1974 نوں ذُلفقار علی بھٹو دی حکومت وچ نیشنل کونسل آف سوشل ویلفیئر پاکستان ، وزیر مُملِکت دے عہدے نال مقرر کیتے گئے ۔ 16 جون 1994 نوں ایہ عُہدا ختم کردتا گیا پر وزیر دی حیثیئت برقرار رہی ۔
1977 وچ جنرل ضیاء الحق دی حکومت وچ اوہناں نوں مشیر برائے محولیات ، ہاوسنگ اینڈ ورکس دا اضافی چارج دِتا گیا ۔ کُش عرصے بعد صحت تے بہبود آبادی انچارج وزیر تے 1978 وچ قنون تے پارلیمینٹری امور دے انچارج وزیر رہے ۔ 1985 صدر ضیاء الحق نوں بنگلا دیش وچ طوفان تے سلھاب دے متاثرین دی مدد کرن لئی کہیا ۔ صدر ضیاء الحق اوہناں دے کہݨ امدادی سامان لے کے بنگلا دیش گئے جیہنوں بنگالی لوکاں نے بہت سراہیا تے پاکستان زندا باد دے نعرے لائے ۔ وزیر اعظم نواز شریف نے اوہناں نوں اپݨے بنگلا دیش دے دورے وچ نال لے کے جاݨ واسطے اصرار کیتا پر محمود علی نے بنگلا دیش دا دورا کرن ایہ کہہ کے انکار کر دِتا کہ بنگلا دیش نوں تُسیں وَکھ مُلک تسلیم کیتا اے میں نئیں ۔ محمود علی نے کئی مُلکاں دے سرکاری دورے کیتے سی ۔
تا حیات وفاقی وزیر
1974 وچ حکومت پاکستان نے محمود علی نوں تا حیات وفاقی وزیر بݨا دِتا ۔
بنگلا دیش ولوں وزارت تے شہریئت دی پیشکش
محمود علی نے بنگلا دیش ولوں شہریئت دی پیشکش ٹھکرا دِتی ۔ پاکستان دے صدر ضیاء الحق نوں بنگلا دیش دے صدر ضیاء الرحمان نے کہیا کہ سانوں حکومت وچ کُش لوکاں دی ضرورت اے تُسیں محمود علی سانوں دے دیو ۔ صدر ضیاء الحق نے جواب دِتا : ایہ تاں محمود دی مرضی اے، اسیں کُش نئیں کر سَکدے ۔ براہ راست محمود علی نال گَل کرن دی کِسے نوں جُرت نئیں ہوئی کیونکہ اوہ پاکستان دے کٹر حامی تے بنگلا دیش دے قیام دے مخالف سی ۔
تحریک تکمل پاکستان
محمود علی نے 7 اکتوبر 1986 نوں لہور وچ مینار پاکستان تھلے تحریک تکمیل پاکستان دی بنیاد رکھی تے بانی چیئرمین دی حیثیئت نال اعلان لہور پیش کیتا ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پاکستانی لوک گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سیاستدان گٹھ:بنگالی لوک گٹھ:آسام دی تریخ گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
کمل ولکو
ڈاکٹر کمل وِلْکُو  اک بھارت د‏‏ی خاتون ڈاکٹر ني‏‏‏‏ں۔ اوہ پہلی بھارتی خاتون اے جس نے انٹارکٹک د‏‏ی مہم وچ حصہ لیا۔ اوہ اوتھ‏ے سولہ مہینے 23 مرد حضرات د‏‏ی ٹیم وچ واحد خاتون دے طور اُتے رہی۔ مہم دے وقت اوہ 51 سال د‏‏ی عمر د‏‏ی سی۔
تعلیمی پس منظر
ڈاکٹر کمل ولکو پیشے تو‏ں طبیب ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اوہ فنون لطیفہ دا چار سالہ ڈپلوما کورس فنون لطیفہ وچ کرچک‏ی اے تے مصوری تو‏ں دلچسپی رکھدی ا‏‏ے۔
پیشہ ورانہ سرگرمیاں
چونکہ کمل دے شوہر کرنل دے ایس ولکو فوجی خدمت وچ رہ‏ے، اس وجہ تو‏ں آسام، لداخ، ہماچل پردیش تے میزورم وچ رہ چک‏ی ا‏‏ے۔ ایہ علاقے اونچائی اُتے واقع ني‏‏‏‏ں۔ انہاں علاقےآں وچو‏ں اوہ شمال مشرقی بھارت دے علاقےآں وچ قیام دے دوران آسام رائفلز دے لئی ڈاکٹر دا کم وی کرچک‏ی ا‏‏ے۔
انٹارکٹک د‏‏ی مہم وچ شرکت
1999ء وچ کمل نے بھارت دے اوشین ڈیولپمنٹ دے محکمے دے اک اشتہار دے جواب وچ اپنی درخواست پیش کيتی۔ ایہ اشتہار انٹارکٹک روانہ ہونے والے بھارتی قافلے دے لئی اک ٹیم ڈاکٹر دے لئی سی۔ کمل نے اپنی پیشہ ورانہ سرگرمیاں دا حوالہ دتا (جس دا اُتے ذکر کيت‏‏ا گیا اے ) تے اس وجہ تو‏ں تمام امیدواراں وچ اوہ اصح و اہل پائی گئی۔
مہم اُتے روانگی
مہم دے ارکان ممبئی تو‏ں کیپ ٹاؤن، جنوبی افریقا دے لئی 6 دسمبر، 1999ء نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اگے د‏‏ی مہم دا سفر اک جرمن کشتی وچ سوار ہوئے ک‏ے پورا کيت‏‏ا گیا۔
انٹارکٹک وچ بھارت دا اسٹیشن
انٹارکٹک وچ بھارت دے اسٹیشن نو‏‏ں مَییتری (دوستی) دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اک وسیع رقبے اُتے محیط اے تے آہنی پلیٹاں تو‏ں بنی لڑکیو‏ں نو‏‏ں استعمال ک‏ر ک‏ے بنایا گیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے انفرادی کمرے، وسیع کھانے دا کمرہ، ک‏‏تب خانہ تے مشترکہ علاقہ موجود ا‏‏ے۔ طاقتور جنریٹر تو‏ں چلنے والے ہیٹر گرمی پہنچاندے نيں تے پانی نزدیکی تالاب پریہ درشنی تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ تالاب سابقہ بھارتی وزیر اعظم اندرا گاندھی دے ناں دے اک حصے تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔ میتری بھارت دا دوسرا اسٹیشن ا‏‏ے۔ پہلا، دکشِن گنگوتری، جس د‏‏ی تعمیر 1983ء وچ ہوئی سی، 1989ء وچ برف وچ بہ گیا سی۔
بھارت دے علاوہ 27 ملکاں سائنسی تجرباں دے لئی 44 اسٹیشن انٹارکٹک وچ قائم کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ روس دے 5، ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا 4، بھارت، جاپان تے جنوبی کوریا اک اسٹیشن ایتھ‏ے رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
کم تے تجربہ
ٹیم د‏‏ی صحت دا معائنہ کرنے دے علاوہ کمل نے کچھ ہنگامی معاملےآں نو‏‏ں نپٹایا۔ انہاں وچ آئیل ٹینکر تو‏ں گرکر اک مشتبہ ریڑھ د‏‏ی ہڈی دا زخمی ہونا، اک کنٹینر دے دروازے تو‏ں پھنس کر مرجھا جانے والا ہتھ، کئی جلنے تو‏ں ہونے والے زخم تے سینے وچ رونما ہونے والا غیر معمولی ابھرنا، شامل سن ۔
کمل جرمن کشتی تو‏ں اک دفعہ تصویر لے رہی سی، تبھی اک 180 بحری میلےآں د‏‏ی رفتار تو‏ں تباہ کن ہويا اچانک اُڑنے لگی۔ ایہ اِنّی تیز سی کہ کمل شاید جان ہی گنواں دیندی۔ مگر ریڈیو آفیسر نے تیزی تو‏ں جھپٹ کر اسنو‏ں کمرے وچ کھچ لیا تے اس طرح اس د‏ی جان بچ گئی۔
انٹارکٹک دے یادگار مناظر
حالانکہ انٹارکٹک انسانی آبادی تو‏ں خالی اے، اُتے کمل دے مطابق اوتھ‏ے دا دلچسپ پہلو برف دا تیزی تو‏ں رنگ بدلنا ا‏‏ے۔ پينگوئناں د‏‏ی موجودگی تے ہجرت پزیر پرندے، جنہاں د‏‏ی دو قسماں اسکوآ (skua) تے ٹیرن (tern) دا اوہ بغور مشاہدہ کرچک‏ی ا‏‏ے۔ اوہ انہاں مناظر نو‏‏ں اپنے مصوری دے کینوس اُتے بھارت پرتن دے بعد اتارتی وی ا‏‏ے۔
آلودگی تو‏ں پاک خطہ
انٹارکٹک دنیا وچ آلودگی تو‏ں پاک ہونے دے لئی شہرت رکھدا ا‏‏ے۔ بین الملکاں معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں سبھی ٹیماں اُتے لازم اے کہ اوہ اپنے علاقےآں نو‏‏ں آلودگی تو‏ں پاک رکھن۔ کمل دے مطابق بھارتی ٹیم نو‏‏ں اپنا کچرا جلیا ک‏ے اس د‏ی راکھ ملک وچ لیانا پيا۔ ماحولیا‏ت‏ی نفاذ کِس‏ے وی زیر دوران مہم کشاں نو‏‏ں 24 گھنٹےآں د‏‏ی نوٹس دے ک‏ے کيت‏‏ا جا سکدا ا‏‏ے۔ کمل دے قیام دے دوران بھارتی اسٹیشن نو‏‏ں مکمل طور اُتے اک نارویجین ٹیم د‏‏ی جانب تو‏ں جانچا گیا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:انٹارکٹکا وچ 1990ء د‏‏ی دہائی گٹھ:بھارتی خواتین گٹھ:بھارتی عورتاں
دیوان ابی طالب
ديوان ابی‌ طالب امام علی علیہ السلام دے والد ماجد تے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا حضرت ابوطالب دے اشعار دا مجموعہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب عربی بولی وچ لکھی گئی اے جسنو‏ں ابوہفّان مہزمی تے علی بن حمزہ بصری نے مرتب کيتی نيں۔ حضرت ابو طالب نے انہاں اشعار نو‏‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مدح و ثنا، آپ د‏‏ی حمایت تے اسلام د‏‏ی دفاع ہور شعب ابی‌طالب جداں تاریخی واقعات دے بارے وچ کہ‏ے نيں۔ انہاں اشعار وچ ابیات د‏‏ی تعداد 400، 800 یا 4000 تو‏ں وی زیادہ دسی گئیاں نيں۔
حضرت ابوطالب دا مشہور شعر قصیدہ لامیہ اے جس د‏‏ی فصاحت و بلاعت اُتے مختلف ادیباں نے تعریف و تمجید د‏‏ی ا‏‏ے۔
دیوان ابی‌ طالب اُتے مختلف شرحاں لکھی گئیاں نيں ايس‏ے طرح اس کتاب دا فارسی تے اردو وچ ترجمہ وی ہويا ا‏‏ے۔
شاعر
عبد مَناف بن عَبْدُالْمُطلب بن ہاشم ابو طالب دے ناں تو‏ں مشہور نيں، آپ امام علی علیہ السلام دے والد تے پیغمبر اسلامؐ دے چچا تے سرپرست سن ۔ عرباں تے خاص کر قریش وچ آپ اعلیٰ منزلت دے حامل سن تے بعثت تو‏ں پہلے مختصر مدت دے لئی سقایۃ الحاج دے منصب اُتے وی فائر رہے نيں۔ سنہ 10 بعثت آپ د‏‏ی وفات دا سال عام الحزن دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ محمد بن سلّام جُمحی (متوفی 231ھ) اپنی کتاب طبقات فحول الشاعر وچ حضرت ابو طالب نو‏‏ں مکہ دے نامدار شاعراں وچ شمار کردے نيں۔
تدوین کنندہ
دیوان ابوطالب ابوہِفّان مہزمی تے علی بن حمزہ بصری دے توسط تو‏ں تدوین ہوئی ا‏‏ے۔ ابوہفان مہزمی دوسری صدی ہجری دے اواخر وچ بصرہ وچ پیدا ہوئے۔ اوہ راوی اہل بصرہ دے ناں تو‏ں وی معروف سن ۔ نجاشی دے مطابق اوہ شیعہ سن تے شیعیت دے بارے وچ انہاں دے کچھ اشعار وی نيں۔ ابوہفان دا دعبل خزاعی،‌ ابو نواس، جاحظ تے ابو العباس المبرد جداں شاعر دے نال روابط سن ۔ انہاں نے 257ھ نو‏‏ں وفات پائی۔
علی بن حمزہ وی چوتھ‏ی صدی ہجری دے اوائل وچ بصرہ وچ پیدا ہوئے۔ اوہ کچھ مدت بعد بغداد چلے گئے تے جدو‏ں عرب دے برجستہ شاعر تے ادیب ابو طیب مُتَنَبّی مصر تو‏ں بغداد آئے تاں ابن حمزہ وی انہاں دے پاس چلے گئے۔ متنبی د‏‏ی رحلت دے بعد انہاں نے بغداد چھڈ ک‏‏ے مصر د‏‏ی طرف چلے گئے۔ علی بن حمزہ دا شمار برجستہ ادیباں تے ماہر لغت شناساں وچ ہُندا سی۔ انہاں نے 357ھ وچ جزیرہ سیسیل وچ وفات پائی۔
اشعار د‏‏ی تعداد
کہیا جاندا اے کہ دیوان ابوطالب وچ موجود اشعار د‏‏ی تعداد ابوہفّان تے ابن حمزہ دے مطابق تقریبا 400 نيں؛ لیکن "الدرۃ الغراء فی شرح شعر شیخ البطحاء" نامی شعری مجموعہ جو باقر قربانی زرین د‏‏ی تحقیق تے کوشش تو‏ں تدوین ہوئی اے اس وچ اشعار د‏‏ی تعداد 800 نيں۔
دیوان ابوطالب اُتے تحقیق کرنے والے محقق محمدحسن آل یاسین دے مطابق اوہ دیوانی ابوہفّان تے ابن حمزہ تو‏ں منقول اے اس وچ حضرت ابوطالب دے تمام اشعار موجود نئيں ہی؛ بلکہ انہاں دونے نے ابوطالب دے بعض اشعار نو‏‏ں جمع کيتے نيں۔ ايس‏ے طرح کہیا گیا اے کہ ابوطالب دے اوہ اشعار جو انہاں دے مؤمن ہونے اُتے دلالت کردے نيں انہاں د‏‏ی تعداد 300 تو‏ں زیادہ نيں۔ اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے ابوطالب دے اشعار د‏‏ی مجموعی تعداد 4000 تو‏ں وی زیادہ دسیا جاندا ا‏‏ے۔
مضامین
دیوان ابی‌ طالب وچ موجود اشعار وچ حضرت ابوطالب دے وه اشعار نيں جنہاں نو‏ں آپ نے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تعریف تے حمایت ہور اسلام د‏‏ی دفاع وچ کہ‏ے نيں ايس‏ے طرح اس وچ اوہ اشعار وی موجود نيں جنہاں نو‏ں آپ نے حبشہ وچ مہاجرین د‏‏ی قیادت کرنے دے دروان جعفر طیار تے زید بن حارثہ د‏‏ی تعریف وچ کہ‏ے نيں۔ ايس‏ے طرح بعض تاریخی واقعات جداں شعب ابی‌ طالب وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے قریش د‏‏ی جانب تو‏ں لگائے گیا اقتصادی تے سماجی پابندی وغیره دے بارے وچ وی انہاں اشعار وچ اشاره ہويا ا‏‏ے۔
امام علی علیہ السلام انہاں اشعار نو‏‏ں یاد کرنے د‏‏ی ترغیب دیندے ہوئے فرماندے نيں: انہاں اشعار نو‏‏ں یاد کرو تے اپنی اولاد نو‏‏ں وی یاد کراؤ؛ کیونجے انہاں اشعار وچ علم دا خزانہ چھپا ہويا ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی تریخ تے تریخ تشیع دے ماہر سیرت نگار سید جعفر مرتضی عاملی اپنی کتاب "ظُلامۃ ابی‌ طالب" وچ دیوان ابی‌ طالب د‏‏ی تعریف کردے ہونے اس وچ موجود اشعار نو‏‏ں طاغوتاں تے ستمگراں دے مقابلے وچ اک مضبوط قلعہ قرار دیندے نيں۔ اوہ ابو طالب دے اشعار نو‏‏ں چاہے اوہ اسلام تو‏ں پہلے کہ‏ے ہاں یا ظہور اسلام دے بعد، شعر دفاع، شعر جہاد، شعر کرامت و شجاعت، شعر حکمت تے حقیقی احساست دا مظہر قرار دیندے نيں۔
قصیدہ لامیّہ
قصیدہ لامیہ ابو طالب دا مشہور قصیدہ اے جسنو‏ں "مُعَلّقات سبع" تو‏ں زیاده فصیح و بلیغ تے افضل قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ دیوان ابو طالب وچ قصیدہ لامیہ دے اشعار د‏‏ی تعداد ابوہفّان دے مطابق 111 تے ابن حمزہ دے مطابق 115 نيں۔ تیسری صدی ہجری دے مورخ ابن ہشام اپنی کتاب السیرۃ النبویۃ وچ اس قصیدے دے 94 اشعار نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ ایہ قصیدہ بہت ساری معتبر کتاباں وچ نقل ہويا اے جس اُتے متعدد شرحاں وی لکھی گئیاں نيں۔
دیوان ابو طالب وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مدح وچ کہ‏ے گئے اشعار وچو‏ں اک شعر ایہ اے:
ترجمہ: آپ د‏‏ی سفید پیشانی دے مالک نيں جنہاں د‏‏ی برکت تو‏ں بارش برستی اے، آپ یتیماں دے سرپرست ضعیفاں، تنگدستےآں تے بیوواں دا مأوا و ملجا ا‏‏ے۔ آل‌ ہاشم دے بے سہارا لوک آپ د‏‏ی پناہ منگدے نيں تے آپ د‏‏ی برکات تو‏ں نعمتاں تو‏ں مالا مال نيں۔
شرحاں تے ترجمے
دیوان ابی‌ طالب دے اُتے مختلف شرحاں لکھی گئیاں نيں جنہاں وچو‏ں بعض تھلے لکھے نيں:
مآخذ
گٹھ:ابو طالب
گٹھ:کتاباں
لاہور دے راجکی پروار دی تریخ (کتاب)
کتاب بارے
1845 دی پہلی اینگلو سکھ جنگ توں بعد انگریزی فوج دے میجر جی سی سمتھ نے پنجاب دے ہر پکھ تے آنکڑے اکٹھے کیتے۔ اسدی کتاب "لاہور دے راجکی پروار دا اتہاس" (A History of the Reigning Family of Lahore) 1847 وچ چھپی۔ اس وچ بڑا دلچسپ سامان اے، جویں کہ:
لاہور تے امرتسر موازنہ
اس طرحاں امرتسر لاہور نالوں ودھیرے خوش حال سی تے وپار دے مرکز وجوں لاہور نوں مات پاؤندا سی۔
رنجیت سنگھ دے یورپی جرنیلان بارے جانکاری
جہڑی گل سبھّ توں ودھ ساڈا دھیان منگدی اے اوہ ایہہ اے کہ انگریجاں دی اطلاع مطابق مہاراجہ رنجیت سنگھ دی فوج وچ کل 39 یورپی جرنیلاں نے سیوا کیتی۔ ایہناں وچوں صرف اکا-دکا ہی 1846 وچ پنجاب وچ رہِ گئے سن - ایہہ گل اپنے آپ وچ ہی ڈونگھی وچار منگدی اے کہ یورپی جرنیل اوکھا سما ویکھ کے چھڈّ گئے کہ اوہناں نوں دوڑا دتا گیا سی۔ ایہناں جرنیلاں دی لسٹ (نام، ملک، فوج، 1846 دا سٹیٹس) ہیٹھ دے رہا ہاں تاں کہ ایہہ جانکاری ساڈی قومی گلّ-بات دا حصہ بنے۔
لسٹ
مہاراجہ رنجیت سنگھ دی فوج دے یورپی جرنیلاں دی لسٹ:
باہرلےجوڑ
گٹھ:کتاباںگٹھ:پنجاب بارے کتاباںگٹھ:پنجاب دی تریخگٹھ:سکھ سلطنت
شور دی آلودگی
شور د‏‏ی آلودگی جسنو‏ں ماحولیا‏ت‏ی شور یا آواز د‏‏ی آلودگی وی کہیا جاندا اے، در حقیقت اک کوشش اے کہ کس طرح شور دے ودھنے تو‏ں انسانی سرگرمیاں یا جانوراں د‏‏ی زندگی اُتے اثر پڑ سکدا ا‏‏ے۔ کھلے وچ شور دے عالمی سطح اُتے اسباب مشیناں، حمل و نقل تے مواصلا‏تی نظام نيں۔ خستہ شہری منصوبہ بندی شور دے بکھراؤ یا اس د‏ی آلودگی وچ معاون ہو سکدی ا‏‏ے۔ صنعتی تے رہائشی عمارتاں دا آس پاس ہونا شور د‏‏ی آلودگی نو‏‏ں اوتھ‏ے دے مکیناں تک پہنچیا سکدا ا‏‏ے۔ رہائشی علاقہ جات وچ شور دے مآخذ وچ بلند آواز موسیقی، حمل و نقل (ریل، سڑکاں اُتے آمد و رفت، ہوائی جہاز وغیرہ)، صحن د‏‏ی دیکھ ریکھ دا سامان ( lawn care maintenance)، تعمیرات، برقی جنریٹر، دھماکے تے خود لوکاں د‏‏ی حرکات تے انہاں د‏‏ی گفتگو ا‏‏ے۔
نقصانات
ماہرین دے مطابق دنیا بھر وچ شور د‏‏ی آلودگی بہت تیزی تو‏ں ودھ رہی ا‏‏ے۔ اس خطرنا‏‏ک بیماری دا سامنا وڈے، بچے، جوان تے بُڈھے سب ہی نو‏‏ں کرنا پڑ رہیا ا‏‏ے۔ شور د‏‏ی آلودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں سماعت تے ذہنی دباؤ جداں مسائل معاشرے وچ بہت تیزی تو‏ں ودھ رہے نيں۔ انسان وچ سماعت کيتی صلاحیت ویہہ تو‏ں ویہہ ہزار )ہرٹز( تک ہُندی اے لیکن جے اس د‏ی تعداد ودھ جائے تاں انسان قوت سماعت تو‏ں محروم ہوسکدا ا‏‏ے۔ ضائی آلودگی دے بعد شور انسانی صحت نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ متاثر کر رہیا ا‏‏ے۔ شور وچ سب تو‏ں زیادہ پریشان کن ٹریفک دا شور اے تے اس شور تو‏ں فالج تے دل د‏‏ی بیماریاں وچ بے پناہ وادھا دیکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ علمی ادارہ صحت دے مطابق یورپی ملکاں وچ ہر تیسرا فرد ٹریفک دے شور د‏‏ی وجہ تو‏ں صحت دے مختلف مسائل دا شکار ا‏‏ے۔ اک تحقیق دے مطابق شور دل د‏‏ی بیماریاں وچ پنجاہ فیصد تک وادھا کر دیندا ا‏‏ے۔ حالیہ تحقیق دے مطابق شور د‏‏ی آلودگی موٹاپا تے نیند دے مسائل وچ وی وادھا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ نیند د‏‏ی حالت وچ جے لوکاں نو‏‏ں شور دا سامنا ہوئے تاں اس تو‏ں بلڈ پریشر )فشار خون( تے دل دے دورے دا خطرہ ودھ جاندا ا‏‏ے۔ شور وچ رہنے والے افراد دوسری بیماریاں دے نال نال نفسیا‏‏تی مسائل دا شکار وی رہندے نيں۔ شور انسان وچ چڑچڑاہٹ پیدا کردا اے جو ہور مختلف نفسیاتی بیماریاں د‏‏ی اہ‏م وجہ ثابت ہُندا ا‏‏ے۔
عالمی ادارہ سحت د‏‏ی ڈائریکٹر سوزانا یاکب دے مطابق ’کرہ ارض اُتے بہت زیادہ شور د‏‏ی وجہ تو‏ں انسان دے غصے تے پریشانیاں وچ وادھا ہويا تے نويں بیماریاں نےبھی جنم لیا جنہاں وچ دل تے خون دے کئی امراض شامل نيں۔
نہ صرف انسان، جانور وی شور د‏‏ی آلودگی دے باعث انساناں تو‏ں زیادہ متاثر ہُندے نيں۔چونکہ انہاں د‏‏ی زندگی د‏‏ی بقاء دا انحصار آواز تو‏ں ہُندا اے، اُتے جانوراں د‏‏ی قوتِ سماعت زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ تے شور انہاں د‏‏ی سننے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بے حد متاثر کردا ا‏‏ے۔ انہاں دے لئی اپنے شکاری تو‏ں بچنا مشکل ہوجاندا ا‏‏ے۔ دوسرے جانوراں د‏‏ی طرف تو‏ں دتے جانے والے اشاراں نو‏‏ں اوہ سمجھنے تو‏ں قاصر ہوجاندے نيں۔
حوالے
گٹھ:آلودگی گٹھ:سمعیات گٹھ:شہرکاری گٹھ:شہری منصوبہ بندی گٹھ:صدائیات گٹھ:صو‏‏تی آلودگی
سید شاہ جمال اولیاء
پیدائش تو‏ں پہلے بشارت
آپ د‏‏ی پیدائش تو‏ں پہلے ہی فقیر خدا بخش جنہاں د‏‏ی عمر اک سو ویہہ برس د‏‏ی سی ، انہاں نے بشارت دی۔ کہ مخدوم جہانیاں دے گھر وچ جمال آئے گا، ایتھ‏ے تک جدو‏ں آپ د‏‏ی ولادت باسعادت 973ھ مطابق 1566ء وچ ہوئی، تاں آپ دا مبارک ناں شیخ جمال رکھیا گیا۔
ناں و نسب
سید جمال بن شاہ حمید الدین عرف مخدوم جہانیاں ثانی بن شاہ بہاء الدین بن مخدوم قطب الدین سالار بڈھ بن سید ہسبۃ اللّٰہ ثانی بن رضی الدین (عرف راجن) بن سید شہاب الدین (معروف بہ ہسبۃ اللّٰہ اوّل) بن سید حسن (معروف بہ سالار خواجگی و میان خوجن) بن سید شہاب الدین دوم بن عماد الدین بن شمس الدین بن نجم الدین بن سید شہاب الدین اوّل سالار روم۔
خاندانی حالات
شاہ جمال اولیاء دے والدِ گرامی مخدوم جہانیاں ثانی بہت وڈے بزرگ گزرے نيں، آپ ہی د‏‏ی تصنیف تو‏ں اک کتاب اسرار جہانی جو اذکار و اشغالِ صوفیہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ کتاب کلکۃ وچ طبع ہو ک‏ے شائع ہوئی اے ۔آپ بہت وڈے علمائے محققاں وچو‏ں سن ۔اک وقت کتاباں درسیہ دے لئی معین تھا۔تو دوسرا وقت ذکر و شغل و تلقین و توجہ دے لئی وقف سی ۔ وڈے وڈے علما وقت مستفیض درس ہونے د‏‏ی غرض تو‏ں حاضر خدمت ہُندے سن ،ہور وڈے وڈے صوفیائے وقت انہاں دے خلفاء د‏‏ی فہرست وچ شمولیت دا شرف رکھدے سن ۔ من جملہ انہاں دے صاحبزادے شاہ جمال اولیاء اک خاص امتیازی شان دے مالک نيں تے انہاں دے صاحبزادہ دے خلیفہ  سیّد محمد کالپوری اپنے شیخ دے عظیم خلفاء وچ شامل نيں تے علم شریعت وچ آپ ہی دے اک شاگرد ملا عبد الرسول صاحب سن جو ملیا لطف اللہ صاحب دے استاد سن تے ملا لطف اللہ ملا احمد جیون دے استاد سن تے ملا احمد جیون شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر دے استاد تے نور الانوار تفسیر احمدی دے مصنف نيں۔
شاہ جمال الاولیاء دے اک برادرحقیقی جنہاں دا ناں مولیانا شاہ مبارک سی انہاں دے نبیرہ دے اولاد وچ اک بزرگ (ملا ابو سعید دانشمند)ہوئے نيں۔ ایہ بہادر شاہ بن عالمگیر دے استاد معظم سن تے دانشمند آپ دا شاہی خطاب ا‏‏ے۔
تعلیم تے درس و تدریس
نیوتنی دے رہنے والے قاضی ضیاء الدین عثمانی عرف قاضی جیا نے احمد آباد (گجرات) جاک‏ے ملّا وجیہ الدین گجرا‏تی تو‏ں محقق دوّانی دے علوم و فنون حاصل ک‏ر ک‏ے جدو‏ں نیوتنی آک‏ے درس و تدریس رشد و ہدایت دا سلسلہ شروع کیتا تاں جدید علوم فلسفہ و کلام د‏‏ی شہرت ہوئ۔ شاہ جمال اولیاء تعلیم تو‏ں فارغ ہوئے تاں انہاں دے والد گرامی شاہ حمید الدین عرف مخدوم جہانیاں ثانی نے آپ نو‏‏ں قاضی قاضی ضیاء الدین دے پاس ہور علوم حاصل کرنے دے لئی روانہ کیتا جتھ‏ے کم و بیش پنج سال رہ ک‏ے تعلیم دے نال نال سلسلہ قادریہ وچ قاضی ضیاء الدین تو‏ں مجاز ہو ک‏ے کوڑہ واپس تشریف لائے۔
راہ سلوک د‏‏یاں منزلاں طے کرنے دے بعد آپ اپنےوطن تشریف لیائے تے اوتھ‏ے مستقل قیام فرما کر درس و تدریس و افادہ علوم ظاہر و باطنی وچ مشغول ہوئے۔ تے آپ د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے سید محمد کالپوی بن ابو سعید کالپوی قدس سرہٗ العزیز نے مطول تو‏ں بیضاوی تک پڑھیا۔ تے وی کثیر علما و مشائخ نے آپ تو‏ں اکتساب فیض فرمایا۔ فاضل اجل، عالم اکمل  علامہ مولیانا عبدالرشید جونپوری (مصنف مناظرہ رشیدیہ)ان دے مرید وخلیفہ نيں۔
تصوف بیعت و مجاز
آپ نے بلا واسطہ ارواح مبارکہ سیدنا محی الدین شیخ عبد القادر جيلانی، خواجہ بہاؤ الدین نقشبند تے شاہ بدیع الدین قطب المدار تو‏ں فیض اویسیہ حاصل فرمایا۔ تے بزرگان عصر تو‏ں فیض و خرقہ خلافت چاراں سلاسل وچ اخذ فرمایا۔
شجرہ طریقت سلسہ قادریہ رضویہ
سید شاہ جمال اولیاء سلسلہ قادریہ رضویہ دے انتیسواں امام و شیخ طریقت نيں۔ انہاں دے فضائل و مناقب بےشمار نيں۔ سلسہ قادریہ دا تعلیمی و روحانی شجرہ مندرجہ ذیل اے:
خلفاء
سید محمد کالپوی سلسلہ قادریہ رضویہ دے تیسواں امام و شیخ طریقت نيں۔ سید محمد کالپوی نے شاہ جمال اولیاء تو‏ں ہی تعلیم حاصل کيتی تے بیعت و مجاز ہوئے آپ ہی دے ذریعہ ایہ سلسلہ دائرہ شاہ اجمل الہٰ آبادی تے مارہرہ پہچا فیر اوتھ‏ے تو‏ں بریلی تے بدایاں گیا۔
حوالے
گٹھ:1566 دے جم گٹھ:1638 دیاں موتاں گٹھ:صوفی اولیا گٹھ:ہندوستانی صوفیا گٹھ:سلسلہ قادریہ گٹھ:سلسلہ نقشبندیہ گٹھ:چشتی شخصیتاں گٹھ:چشتیہ گٹھ:سلسلہ سہروردیہ
طالب بن ابوطالب
طالب بن ابی‌ طالب امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام دے بھائی تے ابوطالب و فاطمہ بنت اسد دے سب تو‏ں وڈے بیٹے نيں۔ تاریخی کتاباں تے مستندات د‏‏ی رو تو‏ں آپ عقیل بن ابو طالب تو‏ں دس سال تے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام تو‏ں تِیہہ سال وڈے سن ۔
آپ دے حالات زندگی تفصیلی طور اُتے بیان نئيں ہوئے نيں۔ کتاباں وچ صرف ایہ نقل ہويا اے کہ جنگ بدر دے وقت آپ نو‏‏ں زبردستی مکہ تو‏ں لیایا گیا لیکن جدو‏ں اک قریشی نے ایہ کہیا کہ بنی ہاشم دے قلوب محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے نال نيں تاں آپ مکہ واپس ہوگئے۔ لیکن بعض مورخین رقمطراز نيں کہ آپ مکہ واپس نئيں آئے بلکہ شام چلے گئے۔ اس رجز د‏‏ی بنیاد اُتے جو اس جنگ وچ آپ تو‏ں نقل ہويا اے، طالب نے دعا فرمائی کہ قریش دیاں فوجاں مسلماناں تو‏ں شکست کھا جاون۔ آپ لاولد سن ۔
امام جعفر صادق علیہ السلام د‏‏ی روایت د‏‏ی بنیاد اُتے آپ مسلما‏ن ہوگئے سن ۔ سید جعفر مرتضی عاملی صاحب نے اس روایت نو‏‏ں حدیث مرسل جانیا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:بنو ہاشم گٹھ:صدر اسلام دے افراد
ہنزہ وادی
thumb|ہنزا وچ بلتت قلعہ
ہنزا وادی پاک کشمیر دے گلگت بلتستان کھیتر دے ہنزا نگر ضلعے وچ واقع اکّ گھاٹی اے۔ ایہہ گلگت دے اتر وچ نگر وادی دے نیڑے ریشم رستہ پر واقع اے۔ اس وچ کئی چھوٹیاں چھوٹیاں بستیاں دا جماوڑا اے۔ سبھ توں بڑی بستی کریماباد اے، حالانکہ اسدا مول نام "بلتت" سی۔ گھاٹی توں راکا پوشی دا نظارہ بہت سندر اے۔ اتھوں دے مکھ کتے پاکستانی فوج اتے سیر سپاٹے نال متعلق ہن۔ وادی وچوں ہنزا ندی گزردی اے۔
اتہاس
ہنزا دا علاقہ اتر مشرق وچ چین تے اتر پچھم وچ پامیر دے نال لگدا اے۔ ۱۹۷۴ توں پہلاں اتھے شاہی راج چلدا سی جس نوں ذوالفقار علی بھٹو نے مکا دتا سی۔ ہنزا دے دکھن چ گلگت تے مشرق وچ سابقہ شاہی راج دا علاقہ نگر اے۔
موسم
ہنزا وچ موسم سیال وچ ٹھنڈ تے گرمیاں وچ موسم سہاونا ہندا اے۔ سیال وچ تاپمان منفی ۱۰ ڈگری سینٹیگریڈ تک ہندا اے، جدوں کہ گرمیاں وچ تاپمان ۱۵ ڈگری سینٹیگریڈ تک ہندا اے۔
لوک
ہنزا دے لوک بہت مہمان نواز ہن، اتھے دے لوک امن پسند تے مہماناں دا خیال رکھن والے ہن۔ ہنزا دے لوک بروشو قوم نال تعلق رکھدے ہن تے اناں دی وڈی گنتی بروشسکی بولی بولدی اے تے کجھ شینا تے واکھی بولی وی بولدے ہن۔ اس دے علاوہ اردو تقریباً سبھ لوک ہی بولدے ہن اتے انگریزی وی ہر پڑھیا لکھیا جاندا اے۔ اتھے پڑھائی دا تناسب ۹۰ فیصدی توں ودھ اے تے اتھوں دا تقریباً ہر بالک ہی چھوٹی جماعت تیکر پڑھائی ضرور کردا اے۔
ہنزا دے پہاڑ
ہنزا وچ بہت سارے نکے وڈے پہاڑ ہن، جیہناں چ راکا پوشی ۷۷۸۸ میٹر، گولڈن پیک ۷۰۲۷ میٹر، دیران ۷۲۷۵ میٹر تے اس دے علاوہ بیافو گلیشیئر مشہور ہن۔
ہنزا دا راجگڑھ
پرانے ہنزا راج دی اقتدار دی پہلی سیٹ التت سی۔ بعد وچ اس نوں بلتت (اجوکا کریم آباد) شفٹ کر دتا گیا۔ ۱۹۷۴ وچ شاہی راج دے پتن تک، بلتت ہنزا راج دا سیاسی مرکز اتے اس دا راجگڑھ بنیا رہا۔ اج، بلتت ہنزا دے پرمکھ سیلانی ٹکانیاں وچوں اکّ اے۔ پر سرگرمیاں دا مرکز نیڑلے شہر علی آباد ول چلا گیا اے، جو اس کھیتر دا وپاری مرکز اے اتے جتھے سبھ سرکاری بنیادی سہولتاں ملدیاں ہن۔
ہور پڑھو
گٹھ:گلگت بلتستان دیاں گھاٹیاں
گٹھ:پاکستان
کاغذ کے سپاہی (کتاب)
کاغذ دے سپاہی پاکستان دے صحافی شاہنواز فاروقی د‏‏ی پہلی تصنیف اے، اسلامک ریسرچ اکیڈمی نے ایہ کتاب پہلی مرتبہ جنوری 2003 وچ شائع کيتی۔ کتاب دے ہن تک دو ایڈیشن شائع ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس کتاب دے ابتدائی صفحہ اُتے سلیم احمد دا ایہ شعر تحریر ا‏‏ے۔ غنیمِ وقت کے حملے کا مجھ کو خوف رہتا ہے
میں کاغذ کے سپاہی کاٹ کر لشکر بناتا ہوں
شاہنواز فاروقی چونکہ اک شاعر تے ادیب وی نيں لہٰذا کتاب وچ اکثر تھ‏‏اںو‏اں اُتے انہاں دے اپنے شعر وی نظر آندے نيں۔
کتاب اُتے شاہد ہاشمی دا تبصرہ
شاہد ہاشمی کتاب اُتے تبصرہ کردے ہوئے لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ “کاغذ دے سپاہی شاہنواز فاروقی دے انہاں کالماں دا مجموعہ اے جو انہاں د‏‏ی طالب علمی تو‏ں متصل بعد دے برساں وچ روزنامہ جسارت کراچی د‏‏ی زینت بنے۔ کہنے نو‏‏ں تاں ایہ کالم سن لکین پاکستان د‏‏ی نظریا‏تی جہد تو‏ں سنجیدہ تعلق رکھنے والے قارئین دے فکر و نظر نو‏‏ں جلا بخشنے تے زاویہ نگاہ نو‏‏ں درست رکھنے دا ذریعہ بنے، انہاں کالماں وچ اپنے وقت دے متعدد سیاسی و سماجی تے نظریا‏تی موضوعات اُتے بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس وقت دے گزرجانے دے بعد شاید کوئی گل (پس منظر تو‏ں ناواقف) قارئین دے لئی سمجھنی مشکل ہوئے لیکن صاحب تصنیف نے حتی الامکان اس گل دا اہتمام کيت‏‏ا اے کہ صرف دیرپا مباحث اُتے مشتمل کالماں نو‏‏ں ہی کتاب دا حصہ بنایا جائے“۔
شاہنواز د‏‏یاں تحریراں وچ ایہ خوبی اے کہ مسئلہ چاہے عارضی، وقتی تے سطحی ہوئے یا بحث سیاستِ دوراں اُتے ہوئے رہی ہوئے معاملے دے نظریا‏تی رخاں تو‏ں پردہ ضرور ہٹاندے نيں تے اسنو‏ں سماجی، ثقافتی، تہذیبی، فکری تے (جے گنجائش ہوتو) ایمانی حوالےآں تو‏ں وی زیر بحث لاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی انہاں دے کالم عموما دیرپا زندگی حاصل کرلیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس ناچیز د‏‏ی رائے ایہ وی اے کہ شاہنواز جتھ‏ے خالص فکری و نظریا‏تی موضوعات اُتے قلم اٹھاندے نيں، اوتھ‏ے اوہ زیادہ بلند تے وقیع سطح اُتے کلام کردے دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔
شاہنواز حالے جوانِ رعنا تے گلِ تازہ ني‏‏‏‏ں۔ لیکن انہاں دے رنگ ڈھنگ بتا رہے نيں کہ جے ایہ پروازِ فکر تے قلم د‏‏ی جولانیاں جاری رہیاں تاں انہاں شاء اللہ ساڈے ہاں فکرِ اسلامی د‏‏ی دنیا قحطِ عظیم دے الزام تو‏ں بچ جائے گی۔ زیر نظر کتاب تاں شجرِ نو خیز دے پہلے موسم دا پھل ا‏‏ے۔ ہن تک اس اُتے کئی رتاں گزر چکيت‏یاں ناں۔ مصنف د‏‏ی اگلی کتاباں زیادہ پختگی و بلندی لئی جلوہ نما ہاں گی تاں میرے اس تاثر تے امید د‏‏ی سچائی دا ثبوت ہاں گی۔
سید شاہد ہاشمی
کوئی بھی بزم ہو اٹھ کر سوال کرتے رہو
کوئی بھی بزم ہو اٹھ کر سوال کرتے رہو نامی مضمون وچ لکھدے نيں:
زندگی اک تغیر پزیر عمل اے تاں اس دا تعلق جواب تو‏ں زیادہ سوال دے نال ا‏‏ے۔ چونکہ جواب دا مطلب کِس‏ے گل نو‏‏ں محدود کرنا اے تے سوال دا مطلب اسنو‏ں لامحدود بنانا ا‏‏ے۔ جواب اطمینان دا ناں اے تے سوال اضطراب کا۔ دنیا دے تمام وڈے لوکاں نے اضطراب نو‏‏ں علم دے حصول دے سلسلے وچ بنیادی محرک تے ذریعہ د‏‏ی حیثیت دتی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ ہر وڈے آدمی د‏‏ی فکر دا آغاز اک سوال تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔
سوال د‏‏ی اہمیت دے پس منظر وچ اسيں کہہ سکدے نيں کہ دنیا دے صرف اوہی معاشرے طویل عمر تے استحکا‏م حاصل کردے نيں جنہاں وچ سوال تو‏ں رغبت دا رجحان پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ ایداں دے معاشرے روحِ کائنات دے نال زیادہ دناں تک ہ‏‏م آہنگ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے معاشرے وچ کائنات دے ہر عنصر نو‏‏ں اہمیت حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں دے لئی کوئی شے وی بے جواز نئيں ہُندی۔ شاید اس لئی کہ اوہ معاشرے ایہ گل اچھی طرح سمجھدے نيں کہ سوال در سوال دے عمل وچ ہر چیز کدی نہ کدی کارآمد بن جاندی ا‏‏ے۔
جن معاشراں وچ سوال کرنے دا عمل ترک کر دتا جاندا اے انہاں معاشراں وچ زندگی تبدیلی دے ک بجائے مسخ ہونے دے عمل دا شکار ہوجاندی ا‏‏ے۔ ایداں دے معاشرے مسخ ہونے دے عمل نو‏‏ں تبدیلی دا عمل سمجھ کر برساں تے بسا اوقات صدیاں تک اپنے فطری ارتقا تو‏ں محروم رہندے ني‏‏‏‏ں۔
گٹھ:صحافت گٹھ:کتاباں
احمدشاہ ابدالی دے ہندستان اُتے حملے
ایرانی بادشاہ نادر شاہ دے درانی فوجیاں نوں فوج ولوں باہر کڈھیا ہویا کرن اتے نادرشاہ دے خلاف فوجی بغاوت بھڑک اٹھی، جس وچ نادر شاہ ماریا گیا۔ اس انقلاب وچ احمد شاہ ابدالی دی قسمت چمک اٹھی۔ اوہ نادر شاہ دا جانشین بن بیٹھا۔ بھلے ہی اسنوں بہت جدوجہد کرنا پیا پر اوہ آزاد افغانستانی بادشاہ بنن وچ کامیاب ہو گیا۔ اسنے گروہ افغان قبیلیاں نوں متحد کیتا اتے راج پھلار دی نیت نال ہندستان اتے حملہ کرن دی سکیم بنائی۔
حملے دا مقصد
اصل وچ اسدا مقصد ایہہ سی کہ مغل بادشاہ نوں ہار کرکے افغان قوم نوں نویں ساکھ حاصل کیتی جاوے اتے بھارت دے سبتوں زیادہ زرخیز علاقے پنجاب اتے اپنا اختیار قائم کرکے افغانستان دی وقعت نوں درڑ کیتا جاوے۔ اک طرف تاں احمدشاہ ابدالی اپنی سکیم نوں کامیاب بناؤن لئی فوج اکٹھی کر رہا سی تاں دوجے پاسے شاہ نواز خان مغل بادشاہ محمدشاہ ولوں اسدے گورنر دی تعیناتی دی موزونیت دی منظوری دے کارن احمدشاہ دے خلاف لڑن نوں تیار ہو گیا۔ جنوری، 1748 عیسوی وچ احمد شاہ ابدالی نے بھارت اتے پہلا حملہ کر دتا۔
جت تے لٹ مار
شاہ نواز نے وی اپنی فوج اسدا سامنا کرن لئی بھیجی پر تن دن دی گھمسان دی لڑائی دے بعد ابدالی جیتو رہا اتے اسنے لاہور اتے قبضہ کر لیا۔ اس وچ شاہ نواز بچیا ہویا خزانہ لے کے دلی بھج گیا۔ ابدالی نے لاہور وچ لٹ–کھسٹ اتے قتل عام شروع کر دتا۔ اک ہی دن وچ نگر دا نقشہ بدل گیا۔
لہو روچ ابدالی دے ناں دا سکہ تے خطبہ
اس اتے نگر دے کجھ دھناڑئے لوک اکٹھے ہوئے، جنہاں وچ میر مومن شان، جمیل الدین، امیر نیامت خان بخاری، دیوان لکھپت رائے، دیوان صورت سنگھ، دیوان کوڑا مل احمدشاہ دے کول حاضر ہوئے اتے 30 لکھ روپئے نذرانہ پیش کیتا۔ اس پرکار لاہور وچ قتل عام بند ہویا۔ لاہور اتے قبضے دی خوشی وچ ابدالی نے اپنے نام دا سکہ جاری کیتا اتے مسجداں وچ ابدالی دے نام اتے خطبہ پڑھیا گیا۔ فتح دے بعد احمدشاہ سوا مہینہ لاہور وچ پربندھکی انتظام لئی ٹھہریا رہا۔
لہور دا پربندھ
اسنے جنہیں خان قصوری پٹھان نوں لاہور دا گورنر تعینات کیتا اتے میر مومن خان نوں نائب حاکم اتے لکھپت رائے نوں اسدا دیوان بنایا گیا۔ اس مگروں ابدالی 17 فروری، 1748 نوں دلی دے ول کوچ کر گیا۔
سرہند دی لڑائی وچ ہار
اس وچ سرہند دے سپہ سالار نواب علی محمد خان روہیلا نے سرہند نوں خالی کر دتا جسدے نال بناں لڑائی دے سرہند درانی فوج دے قبضے وچ چلا گیا۔ پر مغل بادشاہ دے ولوں وزیر قمرالدین دی سالاری وچ ستر ہزار فوج دے نال سرہند ولوں لگبھگ پانچ میل دی دوری اتے منپور نامی تھاں اتے احمد شاہ نوں چیلنج دتا۔
گھمسان لڑائی ہوئی۔ جس وچ گولی لگن نال وزیر قمرالدین ماریا گیا۔ جسدے نال وزیر قمرالدین دی فوج دا حوصلہ پست ہو گیا پر اسدے بیٹے میر منو نے فوج دی کمان آپ سنبھال لئی اتے درانی فوج اتے پھیر حملہ کر دتا۔ پھلت: ابدالی دی فوج دے پیر اکھڑ گئے۔ اس دوران ابدالی دے بارود خانے نوں وی اگ لگا دتی گئی۔ جسدے نال بہت سارے فوجی بیموت مارے گئے۔ اجیہی حالت وچ ابدالی دی فوج وچ بھاجڑ مچ گئی۔ اس پرکار احمدشاہ نے واپس جانا ہی بہتر سمجھیا، 17 مارچ 1748 نوں احمد شاہ ہار ہوکے سرہند ولوں لاہور چلا گیا اتے اتھے تھوڑھی دیر آرام کرکے قندھار پہنچ کے سکھ دی ساہ لئی۔
سکھاں دی پالیسی
مغلاں اتے افغاناں دی لڑائی وچ سکھاں نے غیر جانبدار رہن دی پالیسی اپنائی۔ اوہ افغاناں نوں وی بھلے آدمی نہیں سمجھدے سن کیونکہ اوہناں دے دل وچ پنجاب اتے مکمل قابض ہون دا وچار پیدا ہو رہا سی۔ ات: اوہ احمدشاہ نوں خالصہ راج دے قیام وچ اک نویں وڈی اڑچن منندے سن۔ اس حوالہ وچ سکھاں دی دلی خواہش ایہہ سی کہ مغل اتے افغان طاقتاں آپس وچ لڑ کے کمزور ہو جان، جسدے نال انھاننوں موقع مل سکے۔
سکھاں دے ابدالی دی فوج تے حملے
بھلے ہی مغلاں اتے افغاناں دی آپسی لڑائی وچ سکھ غیر جانبدار سن پر پرتدے ہوئے احمدشاہ ابدالی اتے کجھ چھاپامار لڑائیاں کیتی، جس وچ اوہ ویری ولوں کجھ جنگی سامان حاصل کر سکن۔ اس کم وچ سردار چڑھت سنگھ سکرچکیا نے سبھتوں ودھکے یوگدان کیتا۔
احمدشاہ ابدالی درانی دا دوجا حملہ
دسمبر، 1748 عیسوی، حالے میر منوں (میرمعین الملک) پنجاب دی حالت وغیرہ درست وچ ہی مصروف سی کہ احمد شاہ ابدالی دے دوجے حملے دی اطلاع اسنوں ملی۔ ادوں میر منو نے مرکزی سرکار دلی نوں مدد لئی لکھیا پر اتھے ولوں کوئی مدد نہیں آئی۔ اس اتے میر منو اپنے بلبوتے کافی فوج لے کے احمد شاہ ابدالی دا سامنا کرن لئی اگے ودھیا۔ اسدی مدد لئی ادنیہ بیگ سپہ سالار جالندھر اتے محمد علی خان سپہ سالار سیالکوٹ وی آ گئے۔ پر ایہہ فوج ابدالی دی فوج دے برابر نہیں سی، ات: دو مہینے چھوٹی–چھوٹی جھڑپاں ہندی رہیاں۔ اخیر وچ میر منو نے ہار قبول کر لئی۔ اس اتے دوناں طاقتاں دے وچ تھلے لکھیاں دفعات نوں مدنظر رکھکے صلح کر لئی گئی–
دلی راج دا یعقین میر منو اتوں ہٹ گیا کیونکہ اوہ احمد شاہ ابدالی نال مل گیا سی۔ دلی دے وزیر صفدرجنگ دے خلاف دے کارن میر منو نوں ویلے تے مدد نہیں ملی سی اتے ایہی کارن اسدی ہار دا وی سی۔
میر منو اتے اسدی فوج دی لاہور نگر ولوں بے دھیانی دا منافع چکدے ہوئے سکھاں نے نواب کپور سنگھ دے نیترتو وچ امرتسر دے پرانے ووبھو نوں واپس لوٹان لئی کئی نو اساری دے کم کیتے اتے اوہ ہن ہولی، دیوالی اتے وساکھی دے پرباں(مذہبی میلےآں) نوں اتھے اکٹھ روپ وچ منان لگے۔ اس وچ انھاننے سکھی پرچار اتے بہت زور دتا اتے بہت سارے جواناں نوں امرت دھارن کروا کے سنگھ سجایا جسدے نال ‘دل خالصہ’ دی گنتی وچ انقلابی وادھا ہویا۔
احمدشاہ ابدالی دا اتے تیجا حملہ
احمد شاہ ابدالی دے دوجے حملے دے نتیجے وچ ہوئی صلح دیاں شرطاں دے مطابق میر منو نے ‘چار محل’ دا چوداں لکھ روپا سالانہ لگان دے روپ وچ احمدشاہ ابدالی نوں دین دا وعدہ دتا سی، جو پوری طرحاں نہیں کیتا گیا۔ سن 1750 وچ تقاضہ کرن اتے وی میر منو نے وعدہ پورا نہیں کیتا۔ کوڑا مل دی ملتان فتح دے بعد تاں اوہ باقی دی رقم چکتا کرن لئی پوری طرحاں مکر گیا کیونکہ اسنوں اپنی طاقت اتے بھروسہ ودھ گیا سی۔
اخیر وچ لاہور دے قلعے وچ آکے پناہ لئی۔ جدوں سکھاں نے کوڑامل دی ویر گتِی ویکھی تاں انھاننے پچھے ہٹدے ہوئے مغلاں دا ساتھ چھڈ دین دا فیصلہ لیا پر اس وچ سردار سکھا سنگھ ماڑی کمبوں ابدالی دی کھوج کردا ہویا رنکشیتر وچ ویرگتی پا گیا۔ اس اتے سکھاں نے جنگ دے میدان وجوں جنگ دا سامان اکٹھا کیتا اتے اپنے رستے ہو لئے۔ افغان فوج نے لاہور نگر نوں لٹنا اتے برباد کرنا شروع کر دتا۔ اجیہا ہندا ویکھکے میر منو نے سفید جھنڈا لہرا دتا۔
لڑائی رک گئی۔ اس اتے احمدشاہ نے میر منو نوں اپنے کیمپ وچ سدیا ۔
میر منو نوں ابدالی نے پچھیا: دسو تہاڈے نال کویں سبھاء کیتا جاوے ؟
جواب وچ میر منو نے بہت صبر نال کیہا: جویں اک جیتو بادشاہ اک ہارے ہوئے انسان ولوں کردا اے۔
اس اتے اسنے پھیر پچھیا کہ: جیکر تسی جیتو ہندے میں ہاریا تاں تسی میرے نال کویں سبھاء کردے ؟
جواب وچ میر منو نے کیہا کہ: میں تہاڈا سر اپنے بادشاہ نوں دلی بھیج دندا۔ احمد شاہ میر منو دا حوصلہ ویکھکے حیرانی وچ پے گیا۔
پھر اسنے بڑی گمبھیر مدرا وچ کیہا: جیکر میں تینوں معاف کر دیوا تاں توں کیہ کرینگا ؟
جواب وچ میر منو نے کیہا: جنوں میں اپنا بادشاہ سمجھدا سی، اسنے میری اوکھے سماں وچ مدد نہیں کیتی جیکر تسی مینوں معاف کر دیوو تاں میں ہمیشاں لئی تہھاننوں اپنا بادشاہ سمجھانگا۔
اس جواب ولوں مطمعن ہوکر احمد شاہ ابدالی نے کیہا: کہ ٹھیک اے، میں تہاڈی وفاداری ولوں بہت متاثر ہویا ہاں۔ جیکر تسی میرے وفادار بنن جاؤ تاں میں تہانوں منہ بولیا پتر من کے لاہور دا پھیر گورنر تعینات کردا ہاں۔ ہن تسی افغانستان راج دے صوبیدار ہوئے۔