cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حمیدیہ قتل عام
نتائج
یوروپی طاقتاں نے ارمینی عوام د‏‏ی بدقسمتی دا استعمال کیتا - ارمینی سوال ، ہمیشہ د‏‏ی طرح ، ترکی وچ اپنی پوزیشن نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی۔ جرمنی ، فرانس ، روس ، ترکی دے نال تعلقات وچ اپنے اہداف دے حامل ، آرمینیائی قتل عام تو‏ں لاتعلق رہ‏‏ے۔ صرف وقت د‏‏ی ترقی پسند شخصیتاں، جین جاؤرس ، وکٹر برار، اناطولی فرانس ، جوہانس لیتسیئس ، ہینری فنیس بلوس لنچ، دوسرےآں، ارمینی عوام دے حقوق دا دفاع کیتا قتل عام د‏‏ی مذمت کيتی، تے ایہ کہ انہاں د‏‏ی حکومتاں نو‏‏ں نسل کشی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی سخت اقدامات دا مطالبہ کیتا.
ہور پڑھو
گٹھ:1896ء دے تنازعات گٹھ:1895ء دے تنازعات گٹھ:1894ء دے تنازعات گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1896ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1895ء گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1894ء گٹھ:عثمانی جنگی جرائم گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ قتل عام گٹھ:آرمینیا وچ قتل عام گٹھ:آرمینیا وچ انیہويں صدی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
ارسٹلس
ارسٹلس اک یونانی تارہ گرو سی ۔ اوہ 261 م پ دے دوالے ہویا۔ خیال اے جے اوہدا جوڑ ٹیموخارس دے سکول نال سی۔ اوہدی جانکاری دسدی اے جے او اسکندریہ وچ ریا۔ ارسٹلس نے پہلی تارہ گٹھ بنائی۔
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:فلکیات
راعنا ایوب
راعنا ایوب اک بھارتی صحافی ہے۔ اس نے پہلاں تہلکہ لئی اک پترکار وجوں کم کیتا، اتے ہن این ڈی ٹیوی اتے آؤٹ لک لئی ستنتر کالم نویس ہے۔
راعنا ایوب نے تہلکہ توں نومبر 2013 وچ، اس دے ایڈیٹر-ان-چیف ترن تیجپال دے خلاف اک جنسی حملے دے دوش دی سنگٹھن دے پربندھن ولوں کوتاہی دے خلاف مخالفت کرن لئی.استعفٰی دے دتا۔ اوہ نرندر مودی دی اگوائی والی بھارتی جنتا پارٹی (بھاجپا) دی سرکار دی ناقد رہی ہے۔
گجرات دے فرضی مقابلیاں دی راعنا ایوب دی تفتیش نوں آؤٹ لک رسالے نے دنیا بھر دے سبھناں سمیاں دیاں ویہہ مہان میگزین کہانیاں وچوں اک دے روپ سوچیبدھّ کیتا ہے۔ نرندر مودی بارے اس دی کتاب 25 مئی 2016 نوں ریلز کیتی گئی۔ اداکارہ رچا چڈا دا کہنا ہے کہ اسنوں اپنی آ رہی فلم چاک اتے ڈسٹر لئی راعنا ایوب توں پریرنا ملی ہے، جس وچّ اوہ پترکار دا رول کردی ہے۔ اس اک سوے پرکاشت پاٹھ "گجرات فائلز: انوٹمی آف اے کور اپّ" دی لکھاری ہے۔
حوالے
گٹھ:بھارتی لکھاری گٹھ:ہندی لکھاری گٹھ:مسلمان گٹھ:بھارتی مسلمان گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:۱۹۸۴ دے جم
219ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:210ھ دی دہائی
جیوپیلیا موگی
جیوپیلیا موگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
ایچ ای 1523-0901
ایچ ای 1523-0901 چٹے راہ دا اک لال جن تارہ اے جیہڑا زمین توں 7500 چانن ورے دے پینڈے تے اے۔ ایدھی عمر 13.2 ارب ورے منی گئی اے تے اینج ایہ چٹے راہ دا سب توں پرانا تارہ اے ۔ ایس دی عمر اینج ایس کائنات دی عمر دے نیڑے جا رلدی اے۔ ایدھی عمر ایدے وچ مکدے یورینیم تے تھوریم نوں ناپن نال پتہ چلی اے۔
اتہ پتہ
گٹھ:تارے گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:فلکیات
215ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:210ھ دی دہائی
چک 186 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
یوہان بائر
یوہان بائر (1625 - 1572) اک جرمن تارہ گرو سی۔ 1603 وچ اوہنے تاریاں دے نقشیاں دی اک اٹلس بنائی جیدے وچ تاریاں نوں اک اچیچے ول نال دسیا گیا سی۔
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
ملک تے سرکار دے موجودہ سربراہاں دی لسٹ
اس صفے نوں اپڈیٹ کرن دی ضرورت اے
ایہہ ملک اتے سرکار دے حالیہ سربراہاں  دی لسٹ اے، جو کہ ملک دے سربراہ (صدر) تے سرکار دے سربراہ (وزیر اعظم) نوں الگ الگ دکھاؤندی اے جتھے وی اجیہا معاملہ اے، خاص طور تے پارلیمانی نظام وچّ۔ صدرارتی نظام وچ اک سربراہ ہی دونوں ذمہ واریاں نبھاؤندا اے۔ کجھ ملکاں وچ نائب-صدر اے جتھے سرکار دے سربراہ دے کردار ملک دا سربراہ اتے  سرکار دا سربراہ دوویں نبھاؤندے ہن۔
باہرلے جوڑ
State Heads of state current Current  گٹھ:لسٹاں
موڈھے لیکاں گھُگی
موڈھے لیکاں کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
کنفیوشس دا مندر
کنفیوشس دا مندر یا کنفیوشسی مندر  (孔庙) کنفیوشس د‏‏ی اعلیٰ تعظیم وتکریم دے لئی، تے کنفیوشس مت دے عاقلاں تے فلسفیاں دے لئی چینی لوک مذہب تے ہور مشرقی ایشیائی مذاہب دا معبد (مندر) ا‏‏ے۔ ایہ چین تے ويت نام وچ شاہی امتحان د‏‏ی انتظامیہ دے سابقہ تھ‏‏اں سن تے اس وچ اکثر اسکولاں تے ہور مطالعہ د‏‏ی سہولیات د‏‏ی سہولیات وی شامل سن۔
ناں
مندراں نو‏‏ں مشرقی ایشیا وچ مختلف ناواں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ چوفو تے بیجنگ وچ دو سب تو‏ں عظیم مندراں نو‏‏ں چین وچ "کنفیوشس دے مندر" (Kǒngmiào) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شنگھائی، ویت ناں، کوریا تے انڈونیشیا وچ ، انہاں نو‏ں "ادب دے مندر" (چینی: wénmiào; văn miếu; کوریائی: munmyo; ) یا "ادب دے حکیم دا مندر" (văn thánh miếu) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
تریخ
کنفیوشس دے لئی وقف ریاستی مندراں د‏‏ی ترقی کنفیوشس دے فرقے کق اسنو‏ں ولی یا پیر قرار دینے بتدتیج کاوشاں دا نتیجہ ا‏‏ے۔ 195 ق م وچ ہان گاو زو ہان خاندان (206–195 ق م) دے بانی نے چوفو وچ کنفیوشس د‏‏ی روح نو‏‏ں اس دے مقبرے اُتے قربانی پیش کيتی۔
کنفیوشس تے اس دے بہترین پروکار یان ہوئی د‏‏ی روح نو‏‏ں قربانی دا سلسلہ شاہی یونیورسٹی (بیونگ) تو‏ں ابتدائی 241ء تو‏ں شروع ہويا۔
454ء وچ لیو سونگ خاندان نے جنوبی چین وچ اک عالی شان ریاستی کنفیوشس دا مندر تعمیر کیتا۔ 489ء وچ شمالی وئی نے اپنے دار الحکومت چوفو وچ کنفیوشس دا مندر تعمیر کروایا۔ 630ء وچ تانگ خاندان نے شاہی فرمان جاری کیتا کہ ہر صوبے تے کاونٹی وچ کنفیوشس دا مندر ہونا چاہیے، جس دے نتیجے وچ ایہ مندر پورے چین وچ پھیل گئے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:478 ق م گٹھ:پنجويں صدی ق م دیاں تاسیساں گٹھ:کنفیوشس گٹھ:کنفیوشس مت گٹھ:کنفیوشسی مندر گٹھ:مزارات گٹھ:چین
216ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:210ھ دی دہائی
سوکورو گھُگی
سوکورو کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں Leucosarcia melanoleuca
217ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:210ھ دی دہائی
واہیکا
واہیکا سندھ تے ستلج دے وشکار دے علاقے نوں سنسکرت لکھاری پانینی نے 5 صدی م پ وچ گنیا۔ ایہنوں باہیکا وی کیا گیا اے۔
نظیر اکبر آبادی
نظیر اکبر آبادی اردو دے شاعر سن۔ اکبرآباد / آگرہ چ جمیا۔ شاعری چ تکھی تے مخولیہ کیتی۔
گٹھ:اردو شاعر
218ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:تیجی صدی ہجری گٹھ:210ھ دی دہائی
آغا خان تیجا
سر سلطان محمد شاہ بن امام آغا علی شاہ آغا خان دوم اسماعیلیہ فرقے دے اڑتالیسواں امام سن ۔ آپ نے تقریباً ستر سال امامت د‏‏ی اے جو اسماعیلی اماماں وچ کِسے وی امام د‏‏ی امامت تو‏ں طولانی امامت ا‏‏ے۔
اسماعیلی فرقے دے اماماں نوں آغا خان دے ناں نال پوکارئیا جاندا اے ۔ جدوں کہ اینہاں دے پیروکاراں نوں آغاخانی آکھئیا جاندا اے ۔ سلطان سر محمد بن امام آغا علی شاہ اسماعیلیہ فرقے دا 48واں امام سی ۔ اسنے تقریبا 70 سال امامت کیتی ، جہڑی کہ اسماعیلی اماماں چوں سبتوں لمبی امامت اے ۔ آغا خان سوم کراچی چ جمئیا ۔ اسنے پہلی وڈی لڑائی چ برطانیہ دی مدد کیتی جس دے صلے چ اسنوں سر تے ہزہائی نس دے خطاب ملے تے 11 توپاں دی سلامی مقرر ہوئی ۔ اوہ عربی ، فارسی ، انگریزی تے فرانسیسی بولیاں دا ماہر تے وڈا مدبر تے سیاستدان سی ۔ 1906ء توں 1912ء تک اوہ مسلم لیگ دا صدر رہئیا ۔ اسنے 1930ء تے 1931ء چ گول میز کانفرنس چ مسلماناں دی نمائندگی کیتی ۔ 1934ء چ برطانیہ دی پریوری کونسل چ اسنوں لئیا گئیا ۔ 1937ء چ جمیت اقوام دے صدر منتخب ہوئے ، اسدے مرید ساری دنیا چ پھیلے ہوئے نیں ۔ اسدا انتقال جنیوا چ ہوئیا تے وصیت دے مطابق اسوان مصر چ دفن کیتا گئیا ۔ اسدے دو پتر نیں ، شہزادہ علی تے شہزادہ صدرالدین ۔ پر اسدی وصیت دے مطابق شہزادہ علی دے پتر شہزادہ کریم نوں اسدا جانشین بنائیا گئیا، جو آغا خان چوتھا آکھواندا اے ۔
جم تے بچین
ﺍﻣاﻡ ﺳﻠﻄاﻥ ﻣﺤﻤﺪ ﺷاﮦ د‏‏ی ولادت 25 شوال 1294ھ بمطابق 2 نومبر 1877ء نو‏‏ں جمعہ دے دن ﮐﺮﺍﭼﯽ ﺷﮩﺮ میں ﮨﻮئی۔ انہاں ﮐﯽ ﺟاﺋﮯ ﻭﻻﺩﺕ ﻣﺤﻤﺪ ﭨیﮑﺮﯼ ﮐﮯ ﻧاﻡ ﺳﮯ ﻣﺸﮩﻮﺭ ﮨﮯ تے  آﺝ ﺑﮭﯽ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﮨﮯ۔ ﭘیﺪﺍﺋﺶ ﮐﯽ ﺧﺒﺮ ﺁﭖ ﮐﮯ ﺩﺍﺩﺍ ﺟاﻥ ﮐﻮ ﺑﻤﺒﺌﯽ ﻣیںﭘ ﮩﻨﭽﯽ ﺗﻮ ﺁﭖ ﻧﮯ ﺗاﺭ ﮐﮯ ﺯﺭﯾﻌﮯ ﻓﺮﻣاﯾا ﮐﮧ: ”ﺍﺱ  دا     ﻧاﻡ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻠﻄاﻥ ﺭﮐﮭﻮ ﯾﮧ ﺩﻧیا میں  ﺳﻠﻄاﻥ ﺑﻨﮯﮔا تے  ﺍﺱ ﮐﮯ ﺯﻣاﻧﮯ میں  ﻋﺠیب ﻋﺠیب ﻭﺍﻗﻌاﺕ ﺭﻭﻧﻤا ﮨﻮﻧﮕﮯ۔ ﯾﮧ ﺩﻧیا ﺑﮭﺮ میں  ﻣﺸﮩﻮﺭ ﮨﻮﻧﮕﮯ۔“
ﮐﭽﮫ ﻋﺮﺻﮧ ﮐﺮﺍﭼﯽ میں ﭨﮭﮩﺮﻧﮯ ﮐﮯ ﺑﻌﺪ ﺍﻣاﻡ سلطان محمد شاہ ﺍﭘﻨﮯ ﻭﺍلدﮦ تے  ﻭﺍﻟﺪ ﮐﮯ ﺳاﺗﮫ ﺑﻤﺒﺌﯽ ﺗﺸﺮﯾﻒ ﻟﮯ ﮔﺌﮯ تے  ﺍﭘﻨﮯ ﺩﺍﺩﺍ ﺳﮯ ﻣﻠﮯ۔ ﺑﭽﭙﻦ ﺳﮯ ﮨﯽ انہاں نو‏‏ں کھیلاں   دا   ﺧاﺹ ﻃﻮﺭ ﭘﺮ ﮔﮭوﮌﺳﻮﺍﺭﯼ  دا     ﺷﻮﻕ ﺗﮭا تے  ﺍﭘﻨﮯ ﺩﺍﺩﺍ ﮐﮯ ﺳاﺗﮫ ﮔﮭوﮌﺳﻮﺍﺭﯼ ﮐﺮﺗﮯ ﺗﮭﮯ۔
ﺩﺍﺩﺍ ﮐﯽ ﻭﻓاﺕ ﮐﮯ ﺑﻌﺪ ﻭﮦ ﺍﭘﻨﮯ ﻭﺍﻟﺪ ﮐﮯ ﺳاﺗﮫ ﺟﻤاﻋﺘﻮﮞ ﮐﯽ ﻣﻼﻗاﺕ ﮐﮯ ﻟیﮯ وی جایا کردے سن ۔ ﺍﯾﮏ ﺩﻓﻌﮧ ﺍﭘﻨﮯ ﻭﺍﻟﺪ ﮐﮯ ﺳاﺗﮫ ﮐَﭽﮫ، دا    ﭨﮭیاﻭﺍﮌ، تے  ﺳﻨﺪﮪ  دا     ﺳﻔﺮ ﮐیا ﺗﮭا۔ انہاں ﮐﯽ ﻭﺍﻟﺪﮦ ﻧﮯ ﺑﭽﭙﻦ ﺳﮯ انہاں د‏‏ی ﺗﻌﻠیﻢ  دا     ﺍﻧﺘﻈاﻡ ﮐیا ﺗﮭا تے  انہاں نو‏‏ں ﻋﺮﺑﯽ، ﻓاﺭﺳﯽ، ﺍﻧﮕﺮﯾﺰﯼ تے  ﻓﺮﺍﻧﺴیﺴﯽ ﺯﺑاﻧاں تے  ﺍﺳﻼﻣﯽ ﺗاﺭﯾﺦ ﻭﻏیرﮦ ﮐﯽ ﺗﻌﻠیﻢ ﺩﯼ ﺟاﺗﯽ ﺗﮭﯽ۔ انہاں نو‏‏ں ﺭﻭﻣﯽ، ﺣاﻓﻆ تے  ﻋﻤﺮ ﺧیاﻡ ﮐﯽ ﺷاﻋﺮﯼ ﺳﮯ ﺑﮩﺖ ﮨﯽ ﺩﻟﭽﺴﭙﯽ ﺗﮭﯽ۔ ﺍن ﮐﯽ ﻭﺍﻟﺪﮦ ﺑﮭﯽ ﺍﻥ ﺷاﻋﺮﻭﮞ ﮐﮯ ﺻﻮﻓیاﻧﮧ ﮐﻼﻡ ﺳﮯ ﺩﻟﭽﺴﭙﯽ ﺭﮐﮭﺘﯽ ﺗﮭﯽں۔ تے  ﮔﮭﺮ میں  ﺍﮐﺜﺮ ﺍﻥ دے ﺍﺷﻌاﺭ ﭘﮍﮬا ﮐﺮﺗﯽ سن۔ ﺍﻣاﻡ ﺳﻠﻄاﻥ ﻣﺤﻤﺪ ﺷاﮦ ﺍﭘﻨﯽ ﻭﺍﻟﺪﮦ ﺳﮯ ﺑﮩﺖ ﭘیاﺭ ﮐﺮﺗﮯ سن ۔ اوہ ست سال نو مہینے تے سولہ دن دے سن کہ انہاں نو‏ں ﺍﻣاﻣﺖ   دا   منصب سونپیا دتا گیا۔
تخت نشینی
ﺍﻣﺎﻡ ﺳﻠﻄﺎﻥ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﺎﮦ ﮐﮯ ﻣﺴﻨﺪ ﺍﻣﺎﻣﺖ ﭘﺮ ﺁﻧﮯ ﮐﮯ ﺗﮭﻮﮌﮮ ﻋﺮﺻﮯ ﺑﻌﺪ بمبئی ﻣﯿﮟ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﮐﮯ ﺩﺭﻣﯿﺎﻥ ﺗﺨﺖِ ﻧﺸﯿﻨﯽ ﮐﯽ ﺭﺳﻢ ﺍﺩﺍ ﮐﯽ گئی ﺟﻮ ﺁﻏﺎ ہال بمبئی ﻣﯿﮟ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﭘﺎئی۔ ﺍﺱ ﮐﮯ ﺑﻌﺪ ﺟﻤﺎﻋﺘﻮﮞ ﻧﮯ ﺍﻣﺎم سلطان محمد شاہ آغا خان سوم ﮐﯽ ﺩﺳﺖ ﺑﻮﺳﯽ ﮐﯽ ﺗﮭﯽ۔ انہاں ﮐﮯ ﻣﺴﻨﺪ ﺍﻣﺎﻣﺖ ﭘﺮ ﺁﻧﮯ ﮐﮯ ﺑﻌﺪ ﺑﺮﻃﺎﻧﻮی ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺍﻭﺭ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﮐﯽ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﮐﯽ ﻃﺮﻑ ﺳﮯ خلعتاں یعنی زیوارات وغیرہ ﭘﯿﺶ کیتے گئے۔ ﺍﻋﺰﺍﺯ ﮐﮯ ﻃﻮﺭ ﭘﺮ ﺳﻔﯿﺮﻭﮞ ﻧﮯ ﻣﻼﻗﺎﺕ ﮐﯽ ﺍﻭﺭ ﺧﻮﺷﯽ ﮐﺎ ﺍﻇﮩﺎﺭ ﮐﯿﺎ۔ ﺑﺮﻃﺎﻧﯿﮧ ﮐﯽ ﻣﻠﮑﮧ ﻭﮐﭩﻮﺭﯾﮧ ﮐﯽ ﻃﺮﻑ ﺳﮯ "ﮨﺰﮨﺎﺋﯿﻨﺲ" ﮐﺎ ﺧﻄﺎﺏ انہاں نو‏‏ں دتا ﮔﯿﺎ۔ تخت نشینی تو‏ں لے ک‏ے وفات تک انہاں ﮐﯽ ﺍﻣﺎﻣﺖ ﮐﮯ ﻃﻮﯾﻞ ﻋﺮﺻﮯ ﮐﮯ ﺩﻭﺭﺍﻥ انہاں ﮐﻮ ﮐﺌﯽ خطابات دتے گئے، ﺍﻭﺭ امامت دے دوران وچ ﺟﮕﮧ ﺟﮕﮧ انہاں ﮐﮯ ﮐﺎﺭﻧﺎﻣﻮﮞ ﮐﺎ ﺍﻋﺘﺮﺍﻑ ﮐﯿﺎ ﮔﯿﺎ۔
دورِ ﺍﻣﺎﻣﺖ 1885ء تو‏ں 1957ء
2 زی قعدہ 1302 ھ بمطابق 17 اگست 1885ء ﮐﻮ ﭘﯿﺮ دے ﺩﻥ امام بنے ﺍﺱ ﻭﻗﺖ انہاں د‏‏ی عمر 7 سال نو مہینے تے سولہ دن سی۔ اوہ ﺁﻏﺎ ﺧﺎﻥ ﺛﺎﻟﺚ ﮐﮯ ﻟﻘﺐ ﺳﮯ ﻣﺸﮩﻮﺭ ﮨﻮﺋﮯ۔ انہاں ﮐﯽ ﺍﻣﺎﻣﺖ ﮐﯽ ﻣﺪﺕ اسماعیلی ﺗﺎﺭﯾﺦ ﻣﯿﮟ ﺗﻤﺎﻡ ائمہ ﺳﮯ ﻃﻮﯾﻞ ﺗﮭﯽ ﺍﺱ ﺩﻭﺭ ﻣﯿﮟ ﮐﺌﯽ ﺗﺎﺭﯾﺨﯽ تبدیلیاں ﮨﻮﺋﯿﮟ ﺍﻭﺭ ﺍﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﮐﯽ ﺑﮭﯽ ﺑﮩﺖ ﺗﺮﻗﯽ ہوئی۔ ﺍﺱ 72 سال د‏‏ی امامت ﮐﮯ ﺩﻭﺭﺍﻥ انہاں ﻧﮯ ﺟﻤﺎﻋﺘﻮﮞ ﮐﻮ ﻧﺼﺤﯿﺘﯿﮟ ﮐﯿﮟ ﺍﻭﺭ تعلیم دے لئی بہترین مواقع تے سہولتاں فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔
ہ‏معصر دنیا
سر اغاخان سوم 18 سال تک بمبئی وچ رہ‏‏ے۔ اس وقت بمبئی ہندوستان د‏‏ی برطانوی حکومت دے لئی اہمیت دا حامل شہر سی۔ اس وقت مسلم ریاستاں اُتے پہلی جنگ عظیم دا کافی اثر پيا۔ ترکی وچ خلافت ختم کيتی گئی۔ تے جمہوری نظام د‏‏ی طرف ترکی گامزن ہويا۔ ایران وچ پہلوی خاندان د‏‏ی حکومت ہوئی۔ تے دوسری جنگ عظیم دے بعد ہندوستان آزاد ہويا۔ انہاں بدلدے ہوئے حالات وچ امام سلطان محمد شاہ نے مریداں د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی تے جہان کدرے وی مرید رہندے سن ۔ سوائے ہنزہ، چترال تے بدخشان کے، آغا خان سوم نے چین، روس، برما، یورپ ، ترکی، ایران، شام، عراق، افریقا، امریکا تے برطانیہ دا کئی بار سفر کيتا۔ انہاں ملکاں دے حکمراناں تو‏ں ملے تے مریداں تو‏ں وی ملاقات کيتی۔ ہندوستان وچ مسلماناں د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی تے سیاست تے تعلیم دے میدان وچ وڈے لیڈر بنے۔ اس دے علاوہ عالم اسلام وچ وی مشہور ہوئے۔ تے مسلماناں د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی تے دینِ اسلام د‏‏ی ترقی دے لئی ہر طرح اپنی زندگی وقف کيتی۔ نہ صرف ایہ بلکہ دنیا دے انساناں د‏‏ی بھلائی تے دنیا وچ سکو‏ن تے امن و آمان دے لئی وی ہر طرح تو‏ں کوشش کردے رہ‏‏ے۔
زینیڈا آریکولاٹا
زینیڈا آریکولاٹا کگیاں دی اک ونڈا اے۔
آغا خان تیجا
ہ‏معصر دنیا
انہاں نے پہلی عالمگیر جنگ وچ برطانیہ د‏‏ی مدد کيت‏ی جس دے صلے وچ انہاں نو‏ں سر تے ہزہائینس دے خطابات ملے۔ تے گیارہ توپاں د‏‏ی سلامی مقرر ہوئی۔ فارسی، عربی، انگریزی تے فرانسیسی زباناں دے ماہر عظیم مدبر تے سیاست دان سن ۔ 1906ء تو‏ں 1912ء تک مسلم لیگ دے صدر رہ‏‏ے۔ 1930ء اور1931ء وچ گول میز کانفرنس وچ مسلماناں د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ 1934ء وچ برطانیہ د‏‏ی پریوی کونسل وچ لئی گئے۔ 1937ء وچ جمعیت الاقوام دے صدر منتخب ہوئے انہاں دے مرید تمام دنیا وچ پھیلے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ جینوا وچ انتقال کيتا اوروصیت دے مطابق اسوان وچ دفن ہوئے۔ انہاں دے دو لڑکے ني‏‏‏‏ں۔ شہزادہ علی تے شہزادہ صدر الدین۔ مگر انہاں د‏‏ی وصیت دے مطابق شہزادہ علی دے بیٹے شہزادہ کریم انہاں دے جانشین مقرر ہوئے۔ جو آغا خان چہارم اکھوائے۔
زینیڈا آریکولاٹا
گٹھ:گھُگیاں
آغا خان تیجا
ہ‏معصر دنیا
برصغیر دے مسلماناں دے لئی سر آغا خان دا سب تو‏ں عظیم کارنامہ علیگڑھ یونیورسٹی دے قیام وچ انہاں دا کردار سی۔ سر آغا خان نے سرسید دے خواب نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی خاطر یونیورسٹی دے قیام دے لئی فنڈز اکٹھا کرنے د‏‏ی ذمہ داری سنبھال لئی۔ انہاں نے مستحق طلبہ دے لئی نقد وظائف جاری کیتے تے انہاں د‏‏ی بیرون ملک تعلیم دے وی انتظامات کیتے۔ ایہ وظائف آغا خان اسکالرشپ دے ٹرسٹیز دے زیراہتمام جاری کیتے جاندے سن ۔ مسلماناں د‏‏ی تعلیم دے لئی سر آغا خان دے اُتے جوش خلوص نو‏‏ں دیکھدے ہوئے انہاں نو‏ں صرف 25 سال د‏‏ی عمر وچ امپیریل لیجسلیٹو کونسل دا رکن نامزد کر دتا گیا۔ ہندوستانی مسلماناں دے مفادات دے تحفظ د‏‏ی خاطر آغا خان نے قانون سازی وچ مسلماناں د‏‏ی علاحدہ نمائندگی دے لئی اک طویل تے کامیاب مہم چلا‏ئی۔ یکم اکتوبر 1906ء وچ انہاں نے 35 نامور مسلماناں دے اک ممتاز وفد د‏‏ی شملہ وچ قیادت د‏‏ی تے برصغیر دے مسلماناں د‏‏ی جانب تو‏ں اک یادداشت پیش کيت‏‏ی۔ اپنے تاریخی خطاب وچ انہاں نے برطانوی وائسرائے اُتے زور دتا کہ مسلماناں نو‏‏ں اک جداگانہ قوم دے طور اُتے تسلیم کيتا جائے تے انہاں د‏‏ی تکریم کيت‏ی جائے ہور انہاں نو‏ں لوکل باڈیز تے قانون ساز کونسل دونے وچ نمائندگی دتی جائے۔ سر آغا خان د‏‏ی قیادت وچ شملہ وفد دے نتیجے وچ برصغیر دے مسلماناں د‏‏ی کامیابی تو‏ں انہاں دے اعتماد وچ اضافہ ہويا۔
ایتھے مسلما‏ن رہنماواں نو‏‏ں اک علاحدہ پلیٹ فارم د‏‏ی ضرورت دا احساس ہويا تے ايس‏ے دے نتیجے وچ مسلماناں د‏‏ی پہلی سیاسی تنظیم آل انڈیا مسلم دا 1906ء دا قیام عمل وچ آیا تے سر آغا خان نو‏‏ں اس دا اولین صدر منتخب کيتا گیا جو 1906ء تو‏ں 1913ء تک مسلم لیگ دے سربراہ رہ‏‏ے۔ سر آغا خان نو‏‏ں لندن وچ ہونے والی گول میز کانفرنس دے لئی مسلماناں دے ترجمان دے طور اُتے مدعو کيتا گیا جتھ‏ے علامہ اقبال نے مسلماناں دے لئی سر آغا خان د‏‏ی خدمات نو‏‏ں خراج تحسین پیش کردے ہوئے کہیا ”اساں کانفرنس دے روبرو ایہ مطالبات آغا خان د‏‏ی رہنمائی وچ پیش کیتے نيں جنہاں نو‏ں اسيں سب دل تو‏ں سراہندے نيں تے برصغیر دے مسلما‏ن انہاں نال محبت کردے نيں “۔ سر آغا خان سوم نو‏‏ں تخفیف اسلحہ د‏‏ی کانفرنس وچ انڈیا د‏‏ی نمائندگی دا اعزاز وی حاصل ہويا تے انہاں نو‏ں متفقہ طور اُتے لیگ آف نیشنز دا چیئرمین منتخب ک‏ر ليا گیا جسنو‏ں بعد وچ اقوام متحدہ دا ناں دیدتا گیا۔ آغا خان سوم د‏‏ی قیادت وچ برصغیر پاک و ہند وچ سماجی تے اقتصادی ترقی دے لئی بیشمار ادارے قائم کیتے گئے تے مرحوم آغا خان دے بقول ’’یہ تمام ادارے انسانیت د‏‏ی فلاح دے لئی قائم کیتے گئے ‘‘۔ انہاں وچ ڈائمنڈ جوبلی ٹرسٹ تے پلاٹینم جوبلی انویسٹمنٹ لمیٹڈ وی شامل نيں جنہاں دے زیراہتمام بہت ساریاں کوآپریٹو سوسائٹیاں دا وجود عمل وچ آیا۔
اِسکرا
اِسکرا (روسی: Искра, اچارن: [ˈiskrə], چنگیاڑی)روسی سوشل ڈیموکریٹک لیبر پارٹی دا ترجمان سیاسی اخبار سی۔ اسدا پہلا شمارہ سٹٹگارٹ وچّ 1 دسمبر 1900 نوں شائع کیتا گیا سی۔ اسدے ہور شمارے میونخ، لندن اتے جنیوا وچّ شائع کیتے گئے سن۔  اسدا شروعاتی پربندھک ولادیمیر لینن سی۔ 1903 وچّ، روسی سوشل ڈیموکریٹک لیبر پارٹی دے ٹٹن دے بعد، لینن نے اس توں اپنے آپ نوں وکھ کر لیا کیونکہ اوہناں دے اس پرستاو - کہ اسدے اڈیٹر بورڈ وچّ صرف تنّ میمبر ہونے چاہیدے ہن اک اوہ اپنے آپ، دوجا مارتوف اتے تیجا پلیخانوف - دی بھاری مخالفت کیتی گئی سی۔ اخبار تے مینشویکاں دا قبضہ ہو گیا اتے پلیخانوف دی نگرانی وچّ 1905 تکّ شائع کیتا گیا۔
آغا خان تیجا
ہ‏معصر دنیا
ڈائمنڈ جوبلی اسکول برائے طالبات دور دراز دے شمالی علاقےآں وچ کثیر تعداد وچ قائم کیتے گئے جو ہن پاکستان وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ اج آغا خان ایجوکیشن سروس پاکستان دے زیراہتمام سیکڑاں د‏‏ی تعداد وچ آغا خان اسکول قائم نيں جنہاں وچ تعلیم حاصل کرنے والے طلبہ د‏‏ی تعداد 38 ہزار تو‏ں متجاوز ا‏‏ے۔ انہاں اسکولاں وچ پاکستان بھر وچ 16ہزار استاداں درس و تدریس دے فرائض انجام دیندے ني‏‏‏‏ں۔ آغا خان ہیلتھ سروس دے تحت 120ہیلتھ یونٹ کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ہور آغا خان یونیورسٹی اسپتال وچ حفظان صحت د‏‏ی خدمات دے علاوہ میڈیسن تے نرسنگ د‏‏ی تعلیم وی دتی جاندی ا‏‏ے۔ سر سلطان محمد شاہ 11جولائ‏ی 1957ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ انہاں نو‏ں مصر دے شہر اسوان وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ انہاں دے پو‏تے شہزادہ کریم آغا خان چہارم نے اپنے دادا کيتی یاد تازہ کردے ہوئے کہیا ’’میرے دادا انتہائی نادر روزگار شخصیت سن تے انہاں د‏‏ی بے پناہ صفات وچو‏ں اک نے مینو‏ں سب تو‏ں زیادہ متاثر کیہ اوہ ایہ اے کہ اوہ ماضی نو‏‏ں اک کتاب تصور کردے سن جس دا مطالعہ اوہ بار بار کردے رہندے سن تے مستقب‏‏ل نو‏‏ں وی اوہ آرٹ دا لٹریری کم سمجھدے سن جس اُتے اوہ گہرے تفکر تے ارتکاز دے نال غور کردے سن ۔ بیشمار لوکاں نے انہاں د‏‏ی رحلت دے بعد مینو‏ں دسیا کہ اوہ کس طرح مستقب‏‏ل نو‏‏ں وی پڑھ لیا کردے سن تے ایہ یقیناً انہاں د‏‏ی عظیم قوت دا سرچشمہ سی۔
اِسکرا
اِسکرا دا آدرش واک سی:искры Из пламя возгорится یعنی اک چنگاری بھڑک کے اگّ بندی ہے۔ سائبیریا وچّ قید زار مخالف دسمبریاں نوں مخاطب الیگزینڈر پشکن ولوں لکھی گئی کویتا دے جواب وچوں الیکزینڈر اوڈیووسکی دی اک سطر ہے۔
سٹاف دے کجھ رکن بعد وچّ اکتوبر 1917 دی بالشویک انقلاب وچّ شامل سن۔
حوالے
گٹھ:کمیونسٹ اخبار گٹھ:اخبار گٹھ:روس دے اخبار
آغا خان تیجا
تعلیمی کانفرنس
"مگر ایداں دے دوراں دے لئی نہ تاں کالج وچ کوئی فنڈ سی۔ تے نہ نواب صاحب دے پاس۔چنانچہ سر آغاخان سلطان محمد شاہ نے تمام اخراجات دے لئی مالی امداد فراہ‏م د‏‏ی تے آئندہ دے لئی وی عطیات دا آغاز کيتا ۔ ملک بھر وچ دورے کیتے۔اور مسلم یونیورسٹی د‏‏ی تحریک د‏‏ی تشہیر کی۔اسی زمانے وچ دہلی وچ برطانیہ دے بادشاہ کنگ ایڈورڈ ہفتم (ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی وفات دے بعد )کی تاج پوشی د‏‏ی رسم اداکی جارہی تھی۔چنانچہ ہندوستان دے تمام مہاراجے تے مسلما‏ن امرا تے برٹش انڈین گورنمنٹ دے وائسرائے لارڈ کرزن تے دوسرے ممتاز افسر دہلی وچ آئے ہوئے سن ۔اس موقع دا فائدہ اٹھاندے ہوئے۔نواب محسن الملک نے مسلماناں د‏‏ی تعلیمی کانفرنس منعقد کی۔ایہ 1320ھ ۔۔دسمبر 1902ء دا واقعہ ا‏‏ے۔ اس اجلاس وچ مسلماناں دے لیڈر جو لاہور ؛ کلکتہ ؛ مدارس ؛ رامپور؛ وغیرہ تو‏ں آئے سن ۔ انہاں نے آپنی تقاریر مسلم یونیورسٹی پرکاں۔اس دربار وچ مسلماناں دا جوش و ولولہ حیرت انگریز سی۔ مولا‏نا نزیر آخمد ورگی شخصیت وی متاثر ہوئی تے ایہ اشغار پڑھے۔ تے (صدر) سر سلطان محمد آغاخان سوٸم تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا۔
ترجمہ۔جہاناں نو‏‏ں دیکھاہے۔ميں نے ،چاند جداں چہرے دیکھے نيں ميں نے ، بہت ساریاں خوبیاں دا مشاہدہ کيتا اے ميں نے۔لیکن آپ کچھ مختلف ہی ني‏‏‏‏ں۔ مولا‏نا نزیر اخمد دے بعد سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نے خطبہ صدارت پڑھیا۔مسلماناں د‏‏ی تعلیمی تحریک تے کانفرنس تے قوم د‏‏ی تریخ تے ادب وچ ایہ خطبہ نہ صرف اک یادگار اے ۔بلکہ اسنو‏ں زبردست بانگِ درا کہنا چاہیے۔جو یقیناً ابتک قافلہ دے لئی منازلِ سفر طے کرنیدے لئی بلند ا‏‏ے۔۔
فنڈ جمع کرنا۔
1325ھ | اکتوبر 1907ء وچ نواب محسن الملک رخمتہ اللہ علیہ وفات ہوئی انہاں دے بعد نواب وقار الملک کالج دے سیکریڑی بنے۔انہاں نے کالج د‏‏ی ترقی دے متعلق مختلف ٹرسٹیز د‏‏ی طرف تو‏ں اسکیماں اکٹھی کرکے سر آغاخان سوم نو‏‏ں مشورہ دے لئی پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔۔ سر آغاخان سوم نے انہاں دا مطالعہ کرکے وقارالملک نو‏‏ں مسلم یونیورسٹی تحریک شروع کرنے اُتے زور دتا۔۔ تے فنڈ جمع کرنا۔ یونیورسٹی دا چار ٹر بنانا تے اس اُتے حکومت کیت‏‏ی رضامندی حاصل کرنے دے لئی مشورے دتے تے خود 1328ھ جنوری 1910ء نو‏‏ں علی گڑھ تشریف لائے۔ اس موقع اُتے اعیان کالج تو‏ں تبادلہ خیال کيتا۔ اس موقع اُتے ٹرسٹیز د‏‏ی جانب تو‏ں اک خطبہ وی پیش کيتا گیا تے آغاخان سوم سلطان محمد شاہ تو‏ں درخواست کيتی گئی کہ ۔۔ ساڈے لئی ناممکن اے کہ کھبی پوری طرح انہاں احسانات دا کوئی بدلہ دے سکن۔۔ جو اعلیٰ حضرت اس کالج نو‏‏ں یونیورسٹی بنانے دے لئی ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس ضمن وچ یور ہائینس نے مسلم ایجوکیشنل کانفرنس دے دہلی والے اجلاس وچ جو پرجوش اپیل د‏‏ی تے کالج دے لئی جو عملی امداد دی۔۔ اسنو‏ں کھبی نئيں بھلایا جاسکدا۔اساں آپ دے عطیہ کانام۔۔آغاخان اسکالر شب فنڈ: رکھیا اے ۔اور اس فنڈ تو‏ں ڈاکٹر ضیاء الدین اخمد د‏‏ی مدد کرسک‏‏ے۔ تے مسٹر ولی محمد تے مسٹر کریم حیدر د‏‏ی تعلیم انگستان وچ جاری رکھ سک‏‏ے۔ (ڈاکٹر ضیاء الدین تعلیم مکمل کرنے دے بعد علی گڑھ یونیورسٹی دے ۔۔ڈاکٹر ولی محمد یونیورسٹی لکھنؤ دے تے ڈاکٹر کریم حیدر عثمانیہ یورنیورسٹی دے وائس چانسلر بنے) آغاخان سوم سلطان محمد شاہ نے جواب وچ اک شاندار تقریر فرمائی تے چندہ جمع کرنے اُتے زور دتا۔ تے زور دے ک‏‏ے فرمایا کہ اس چندے وچ ہر مسلما‏ن اپنا حصہ دے۔۔اور ہور مشورہ دتا کہ۔ سانو‏ں چاہیے کہ اس ادارے نو‏‏ں علم تے تحقیق دا مرکز بناواں۔اور ایہ اطلانتک تو‏ں لے ک‏ے دیوار چین تک دے مسلماناں دے لئی اخلاقی اثر کاسرچشمہ ہوئے۔ نہ صرف حکومت کیت‏‏ی ملازمت دے قابل ہی آدمی نکلاں بلکہ اخلاقی تے ذہنی اعتبار تو‏ں ایداں دے مکمل آدمی پیدا کیتے جاواں۔۔جو تجارت ؛ علم ؛ و صنعت دے رہنما بن دے ملک دے وسیلاں نو‏‏ں ابھاراں ۔ انساناں دے رہنما تے عوام دے لئی اخلاقی نمونہ بنیاں۔اور اعلیٰ مقصد دے لئی مالی فائدے د‏‏ی قربانی دے سکن۔۔اور آپنا مستقب‏‏ل ؛خالص علم دے لئی وقف کر دتیاں۔۔ اسی سال دسمبر وچ ناگپور وچ مسلماناں د‏‏ی تعلیمی کانفرنس دا اجلاس ہويا۔ جس وچ آغاخان سوم سلطان محمد شاہ نے یونیورسٹی دے لئی چندہ جمع کرنے اُتے زور دتا۔ تے فرمایا کہ: اب یا کھبی نئيں :Now or Neverr ۔۔اس موقع اُتے اک لکھ روپے دے آپنے عطیہ دا وی اعلان کيتا۔ تے تمام مسلمانانِ ہند تو‏ں اک اپیل د‏‏ی کہ اوہ اس وچ شرکت کرن۔
تحریک علی گڑھ مہم وچ چندہ
چندہ جمع کرنے د‏‏ی مہم دے لئی علی گڑھ وچ اک سینٹرل فونڈیشن کمیٹی تے صوبےآں وچ صوبہ داری کمٹیان بنائی گئياں ۔ سر آغاخان سلطان محمد شاہ کوسینٹرل کمیٹی دا پریذیڈنٹ منتخب کيتا گیا ۔ تے مولا‏نا شوکت علی آپ دے سیکریٹری بنے تے دوسرے اراکین ایہ سن ۔ خواجہ کمال الدین ؛ سر محمد شفیع ؛ ڈاکٹر ضیاء الدین ؛ سر محمد اقبال؛ نواب صفدر یار جنگ ؛ راجا محمود آباد؛ نواب فتح علی خان؛ تے مولا‏نا شبلی نغمانی وغیرہ ۔ پہلی مرتبہ آغاخان سوم سلطان محمد شاہ وفد لے ک‏ے 1329ھ! 1911ء نو‏‏ں آلہ آباد پہنچے۔وفد دے ریل دے سفر تے دوسرے اخراجات سب امام علیہم السلام نے برداشت فرمائے۔آلہ آباد وچ بھوپال د‏‏ی رانی نال ملاقات کيت‏ی تے وفد نو‏‏ں پیش کيتا۔ تے اک پرٗاثر تقریر د‏‏ی جس وچ علی گڑھ یونیورسٹی د‏‏ی اہمیت بیان کيتی۔ بھوپال د‏‏ی رانی نے اک لکھ روپے دے عطیہ دا اعلان کيتا۔امام نے بیگم صاحب دا شکریہ انہاں لفظاں وچ کیہ۔
دلِ بندہ رازندہ کردتی؛ دلِ اسلام رازندہ کردتی ؛ دلِ قوم را۔ زندہ کردتی ؛ خدائے تعالی بطفیل رسول اجرش بدھد۔۔
ترجمہ۔آپ نے میرا دل زندہ کر دتا۔آپ نے اسلام کادل زندہ کر دتا۔ آپ نے اس مسلم قوم کوزندہ کر دتا۔اللہ تعالی آپنے رسول دے طفیل اس دا اجر آپ نو‏‏ں دے۔ اس وقت دے تمام اخبار اس وفد د‏‏ی کارکردگی تے ہر کم دا تفصیل تو‏ں ذکر کردے سن ۔؛ اور امام علیہم السلام دے پیغامات وانٹرویو شائع ہُندے سن ۔چنانچہ جہان کدرے آغاخان سوم سلطان محمد شاہ تے وفد د‏‏ی ٹرین پہنچک‏ی تھی۔وہان شاندار استقبال کيتا جاندا سی۔اور مختلف صوبےآں تو‏ں مسلم لیڈراں دے بیانات و تاثرات شائع ہُندے سن ۔الہ آباد تو‏ں کلکتہ ؛ فیر لکھنؤ ؛ کانپور ؛ رام پور؛ شاہجہان پور؛ فتح پور؛ کراچی پھرلاہور پہنچیا ۔۔
وفد لکھنؤ وچ
اس سلسلے وچ مولا‏نا شبلی نعمانی رخمتہ اللہ علیہ نے لکھنؤ وچ استقبال د‏‏ی رپورٹ اس طرح لکھی سی۔! حکومت انگریز د‏‏ی ابتدائی تریخ تو‏ں اج تک مسلماناں نے کھبی ایسی بلند ہمتی دا اظہار نئيں کيتا۔ جو اک یگانہ قوم ہز ہائینس سرآغاخان د‏‏ی ذات تو‏ں وجود وچ آئی۔محمڈن یونیورسٹی اک خواب سی۔ جو گونہایت خوشگوار تے شیرین سی۔
لیکن فیر وی خواب سی۔ ہزہائینس موصوف نے اس د‏ی تعمیر دسی تے دسی ہی نئيں کرکے دکھایا ۔ 2کروڑ مسلما‏ن اس کم انجام نئيں دے سکدے سن ۔ جو اک ذات واحد نے انجام دتا۔ خدا کرے اوہ دن آئے د‏‏ی علی گڑھ وچ مسلما‏ن فیلو نظر آئیاں۔مسلما‏ن تعلیمی اسکیم بناواں۔مسلما‏ن نصاب تجویز کرن۔ فیلو شپ دے امیدوار ہون۔۔ مسابقت ہو۔کشمکش ہو۔اور فریق تے جج دونے اسيں وچو‏ں ہون۔۔ ہزہائنیس سرآغاخان بہادر د‏‏ی سرپرستی وچ محمڈن یونیورسٹی دا وفد لکھنؤ آیا۔جس جوش ؛ جس خلوص دے نال استقبال کيتا گیا۔ اوہ مدت تک اہل لکھنؤ نو‏‏ں یاد رہے گا۔ امیرو غیریب ؛ دکان دار؛ تاجر؛ عام و خاض ہر قسم دے لوک اسٹیشن اُتے ہزہائنیس دے خیرمقدم دے لئی موجود سن ۔ یونیورسٹی دے چندہ د‏‏ی لسٹ کھولی گئی۔اس وچ وی ہر قسم دے لوکاں نے آپنے ناں لکھوائے
یونيورسٹی دا قیام۔۔۔
1329ھ /1911ء دے دسمبر وچ فیر دہلی وچ مسلم تعلیمی کانفرنس دا اجلاس ہويا۔ جس د‏‏ی صدارت سر آغاخان سلطان محمدشاہ نے کی۔اس وقت تعلیم نسوان دے لٸے سر آغاخان سلطان محمدشاہ نے منصوبہ پیش کيتا۔کیونجے اس تو‏ں پہلے سرسید اخمدخان تے علی گڑھ دے دوسرے ٹرسٹی خواتین نو‏‏ں تعلیم دے میدان وچ لیانے دے حق وچ نئيں سن ۔ چنانچہ اس سلسلے وچ کوٸی اقدامات نئيں اُٹھاٸے گٸے سن ۔ سر آغاخان سلطان محمدشاہ نے تعلیم نسوان د‏‏ی اہمیت پیش کيت‏‏ی تے مخلتف صوبےآں وچ کالج قاٸم کرکے انہاں نو‏‏ں علی گڑھ تو‏ں منسلک کرنے اُتے زور دتا تے انہاں گلاں اُتے باربار قوم نو‏‏ں توجہ دلاندے رہے۔پہلی جنگ عظیم دے دوران وچ آپ نے اک کتاب۔۔انڈیااِنہاں ٹرانزیشن ۔ لکھی جس وچ مسلماناں د‏‏ی تعلیم تے خاض طور اُتے عورتاں د‏‏ی تعلیم تے انہاں دے حقوق اُتے بحث کيتی۔عرض ایہ کہ طویل کوششاں دے بعد یونیورسٹی ایکٹ دا نفاظ ہويا۔جس دے تحت کالج یونیورسٹی وچ تبدیل کيتا گیا۔اور عہدیدار منتخب کٸے گٸے۔ انہاں وچ سر آغاخان سوم سلطان محمدشاہ یونیورسٹی دے پرو واٸس چانسلر بنائے گٸے۔سر سلطان محمد شاہ صلوات اللہ علیہ تقریباً 18 سال تک یونیورسٹی دے پرو واٸس چانسلر رہے۔آپ نو‏‏ں اسلام تے اسلامی علوم و ادیبات تو‏ں گہرا لگاؤ سی۔ ایہی نئيں بلکہ آپ انہاں طالبعلماں د‏‏ی خاص کردے۔ اس سلسلے وچ آپ علما تے مصنّفین د‏‏ی اک کمیٹی قاٸم کيت‏ی سی۔اس وچ ڈاکٹر ظفر حسن ٗ ڈاکٹر ہادی حسن۔پروفیسر ابوبکر احمد حلیم۔اور ڈاکٹر محمد عزیز احمد وغیرہ شامل سن ۔سر آغاخان سلطان محمدشاہ نے اس کمیٹی دے سامنے ایہ مقصد رکھیا سی۔ کہ اوہ موجودہ دور وچ مختلف عنوانات مثلا سیاست۔معاشیات۔فلسفہ اخلاق۔تعلیم وغیرہ اُتے اسلامی نقطہ نظر تو‏ں کتاباں لکھی جاٸاں۔عربی تے فارسی کتاباں اُتے تحقیقات وچ انہاں علما نے کتاباں لکھنے کاتہایہ کیہ۔ تے سر آغاخان سلطان محمدشاہ نے اس منصوبے د‏‏ی تکمیل دے لٸے مالی مدد وی دی۔ تے چھپوانے دا وی انتظام کيتا۔ اس سلسلے وچ مسلم ایتھکس۔کے ناں فرمایا کہ ساٸینس مسلماناں دا ورثہ سی ۔ جس نو‏‏ں اج مغربی ملکاں وچ مقبولیت حاصل اے ۔اور ہور تحقیقات ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ تے اسيں خاموش تے لپست نيں ۔ لہذا سانو‏ں چاہیے کہ ساٸینس دے میدان وچ وی تحقیقات کرن
سلطان العلوم
سر آغاخان سلطان محمد شاہ نے یونیورسٹی دے کٸی جلساں وچ شرکت کيتی۔کھبی تقسیم اسناد دے جلسے ہُندے سن ۔یا کھبی کسی نو‏‏ں آنریری ڈگری تفویض کيتی جاندی تھی۔ڈاکٹر ضیاءالدین 1935ء وچ یونیورسٹی دے واٸس چانلسر بنے۔ڈاکٹر صاحب نو‏‏ں سر آغاخان سلطان محمد شاہ دے نال بہت لگاؤ سی۔ اوہ ہر مسٸلہ اُتے سر آغاخان سلطان محمد شاہ تو‏ں خط کتابت کردے سن ۔ سر آغاخان سلطان محمد شاہ دے ایداں دے خط جو اسماعیلی لائبریری وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ سر آغاخان سلطان محمد شاہ دے بیش بہا مشورے نيں۔ان تو‏ں صاف ظاہر ہُندا اے ۔کہ سر آغاخان سلطان محمد شاہ نو‏‏ں اس علمی ادارے تو‏ں کتنا لگاؤ سی تے چاہیندے سن ۔ کہ نوجوان یونیورسٹی نو‏‏ں سنبھالاں تے ہر شعبہ وچ حصہ لاں۔ تے اپنے اندر زمہ داری دا زیادہ احساس پیدا کرن۔ 1355ھ 1936 ٕ وچ یونیورسٹی تشریف لیا ک‏ے فرمایا۔ ” باوجود یکہ نٸی ذہنیت صوبہ واری ہُندی جاندی اے ۔مگرعلی گڑھ د‏‏ی مرکزیت قاٸم اے ۔اور پشادر تو‏ں مدراس تک تعلیمی نظریات تے کلچر دے معاملے وچ اسنو‏ں دہی حیثیت حاصل اے ۔جو سیاسیات وچ دہلی د‏‏ی اے ۔ایہ یونیورسٹی ہماریا سب دا ہیرا تے امانت اے ۔اور اک ایسا مرکز اے جہان تو‏ں اسلامی نظریٸے تے اصول پھیلائے جاندے نيں۔اور چونکہ ایہ تبدیلی و ترقی کادو رہے۔اس لٸے جو حیثیت دور عیساٸیت وچ تیرھواں صدی عیسوی نو‏‏ں حاصل تھی۔وہ ساڈی تیرھواں صدی ہجری نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ اسيں اس وقت پنج سوسال پِچھے نيں۔اور اک زبردست کوشش ہی وچ اس کمی نو‏‏ں پورا کرلینے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ چاپان تے روس د‏‏ی مثال ساڈے سامنے ا‏‏ے۔ 1357 ھ/ 1938 ء وچ سر سلطان محمد شاہ نے پروواٸس چانسلر شپ تو‏ں استعفی دیدتا۔ تے 1939 ٕ وچ دوسری علمگیر جنگ عظیم شروغ ہوٸی۔اور ملک د‏‏ی حالت خراب ہوگٸی۔یونیورسٹی وچ فوجی تعلیم شروغ د‏‏ی گٸی۔اس طرح کٸی شغباں وچ ترقی رُک گٸی۔پر 1322ھ 1946ءماں آپ فیر تشریف لاٸے تے فرمایا۔ ساٸینس د‏‏ی تعلیم ۔۔ سر آغاخان سلطان محمد شاہ دوبارہ جدو‏ں علی گڑھ یونیورسٹی ایا تاں کہیا ہن دنیا دا مستقب‏‏ل ساٸینس اُتے منحصر اے ۔ساٸینس د‏‏ی کوٸی حدود نئيں نيں ۔ اک دفعہ لندن وچ ، ميں نے سنیا سی کہ جوہری توانائی دے ذریعے دوسرے سیارےآں تک رساٸی ہوسکدی اے ۔مسلما‏ن جو ماضی وچ ساٸینس وچ سب تو‏ں اگے سن ۔اج اوہی سب تو‏ں پِچھے نيں۔انہاں نو‏ں جس چیز د‏‏ی ضرورت اے اوہ اک عظیم تحقیقا‏تی مرکز اے ۔ماں ایہ پسند کرون گا کہ ایہ تحقیقا‏تی مرکز کراچی وچ قاٸم کيتا جائے۔ کیونجے اس طرح ایہ مسلم مملکت دے نیڑے ہوئے گا۔اور ایران ، مشرقی افریقہ ،افغانستان ،اور ہندوستان دے شمالی مغربی علاقے دے لوکاں دے لٸے خاض طورپر مفید ہوئے گا۔۔ ہور برآن انہاں علاقےآں وچ جو قدرتی وساٸل موجود نيں۔ان تو‏ں ایہ ادارہ کماحقہ۔فاٸدہ اٹھا سکدا ا‏‏ے۔ ہور فرمایا۔ جے ميں جو انہاں ہُندا تاں خود چندہ جمع کردا۔اور اس ادارے دے لئی اک کروڑ روپے د‏‏ی ضرورت ظاہر کیت‏‏ی۔اور فرمایا کہ لوک جے نوے لکھ جمع کرن تاں باقی دس لکھ اوہ خود دین گے۔فیر ايس‏ے ساٸنسی انسٹی ٹیوٹ دا زکر کيتا۔ تے مالی امداد دینے دا وغدہ کيتا جو پاکستان بنے دے بعد قاٸم ہويا۔ آپ تعلیم دے نال ورزش تے کھیلاں د‏‏ی اہمیت اُتے وی زور دیندے سن ۔اور ہاکی تے دوسرے کھیلاں کاخاض اہتمام کردے سن ۔کٸی کپ تے ٹرافیان وی رکھن۔ ہندوستان د‏‏ی مختلف زباناں د‏‏ی ترقی دے لٸے اوہ نسل تے قوم پرستی تو‏ں بالاتر سن ۔اور ہمیشہ تعلیم نو‏‏ں فروغ دینا اپنا شغار سمجھدے سن ۔اور ایسا کرکے دکھایا۔
ملت اسلامیہ د‏‏ی امداد
سلطان محمد شاہ آغاخان سوم مختلف اسلامی ملکاں دا سفر کرکے وہان دے حالات تو‏ں واقفیت رکھدے سن ۔اور مسلماناں دے روحانی اتحاد تے ترقی دے لئی تے اسلامی رہتل و تمدن نو‏‏ں برقراررکھنے کےلئے ہر طرح تو‏ں آواز بلندکی تے مسلماناں نو‏‏ں بیدار کيتا۔ آپنی کتاب ” انڈیااِنہاں ٹرانزیشن “ وچ وی اس اُتے اظہار خیال کيتا سی۔کہ آیادنیاکے مسلماناں دا سیاسی اتحاد ممکن نيں یا نئيں تے فرمایا کہ سیاسی اتحاد ممکن تاں نئيں لیکن اسلام روحانی اخوت دا سبق دیتاہے۔جے مسلما‏ن اس جذبے نو‏‏ں زندہ کرن تاں دنیا وچ اک طاقت بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ مختلف مسلم ملکاں دے لوکاں وچ تعلیم نو‏‏ں اگے بڑھانااورجدید سائنس تے ٹیکنالوجی د‏‏ی تعلیم تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں بہرہ ور کرنے دے لئی آغاخان سوم نے کوشش کيتی۔ پہلی جنگ عظیم دے وقت ترکی مسلماناں د‏‏ی زبردست طاقت تھی۔جس دے تحت عرب حکومت تے خاص طور اُتے مصر؛ شام شمالی ؛ افریقہ تے عراق وغیرہ دے ملکاں سن ۔آغاخان سوم سلطان محمد شاہ مختلف اخباراں وچ تے اخباری انٹرویو وچ اس سلسلے وچ آپنا اظہار خیال کردے سن ۔ تے مسلما‏ن حاکماں نو‏‏ں دین اسلام نو‏‏ں عالمگیر ثابت کرنے د‏‏ی تلقین کردے سن ۔ایہ کم آغاخان سوم زندگی بھر کردے رہے۔اور اسلامی علوم نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی وڈے وڈے عطیات عنایت کیتے تاکہ مسلما‏ن دوبارہ علم دے میدان وچ دوسری تہذیباں دے لئی مشغل راہ بن سکن۔اور قرآن شریف تے رسول صلعم د‏‏ی تعلیمات تو‏ں بنی نوغ انسان د‏‏ی ترقی ہو۔اور تعلیم دا فائدہ پہنچے۔
ترکی د‏‏ی مدد۔
پہلی عالمی جنگ دے دوران وچ ترکی اُتے برطانیہ تے دوسری یورپی طاقتاں ( اتحادیاں ) د‏‏ی طرف تو‏ں بہت ظلم ہويا سی۔ان مختلف حالات وچ آغاخان سوم سلطان محمد شاہ نے ہندوستان دے مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں ترکی د‏‏ی حمایت وچ برطانوی حکومت اُتے زور ڈالاتھا۔کہ اوہ ترکی اُتے ظلم نہ کرن۔اور خاص طور اُتے جدو‏ں تھریس دے علاقے اُتے یونانیاں نے قبضہ کرلیاتھا۔اور ترکی دے پایہ تخت استنبول د‏‏ی طرف ودھنے دا ارادہ کردے سن ۔اس وقت برطانیہ یونانیاں د‏‏ی مدد وچ سی۔ اس وقت آغاخان سوم سلطان محمد شاہ نے کئی مذکرات وچ شرکت کيت‏ی سی۔اور خاض طور اُتے برطانیہ دے وزیر اعظم لائڈجارج تو‏ں کہیا سی کہ ! مسٹرپرائم منسٹر یونانیاں نو‏‏ں اسيں اُتے چھڈ دو۔ حالانکہ وچ ضغیف ہوگیاہاں۔مگر اسيں تلوار لے ک‏ے جائین گے۔اور یونانیاں نو‏‏ں کڈ دین گے۔ تے اسيں خود آپنے جہازاں دا انتظام کرین گے۔“ اس وقت صورت حال دا برطانیہ د‏‏ی پالیسی اُتے شدید اثرہويا سی۔ اس دے علاوہ جدو‏ں ترکی وچ لڑائی دے بعد جو حالات ہوئے سن ۔اس وقت وی آغاخان سوم ترکی د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔ترکی دے یتیماں تے جنگ وچ زخمیاں د‏‏ی امداد کی۔ذا‏تی عطیات دتے تے اک اثر آفرین لیڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریڈکریسنٹ سوسائٹی تو‏ں ترکی عوام دے لئی امداد دلوائی۔جنگ دے بعد صلح دے حالات پیدا کرنے دے لئی ترکی لیڈراں تو‏ں ملدے سن ۔اور دوسری اتحادی طاقتاں تو‏ں مل ک‏ے ترکی د‏‏ی بھلائی دے لئی جہدوجہد د‏‏ی جس دا زکر آپ نے آپنی آپ بي‏تی وچ بہت ہی گہرائی تو‏ں کيتاا‏‏ے۔
مسلم ملکاں د‏‏ی مدد۔
ایران ؛ عراق ؛اور شام دے مسلماناں نو‏‏ں وی کئی عطیات دتے سن ۔ تے غریب عوام د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔ کئی ملکاں وچ مسجداں تعمیر کرواواں تے قرآن مجید تے سیرت بنوی ﷺ اُتے کتاباں شائع کرنے دے اخراجات دتے تے ہور تحقیقات کرکے اسلامی علوم نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی عطیات عنیایت کیتے ۔ انگلستان وچ مسلماناں دے لئی مسجد د‏‏ی تعمیر تے قبرستان دے لئی زمین دلوائی تے ہور اخراجات دے لئی تے خاص طور اُتے تبلیغ دے کم وچ فنڈدتا۔ 1934ء وچ لیگ آف نیشنز دے اجلاس وچ مسلم ملکاں تے انہاں د‏‏ی رکنیت دے متعلق زور دتا تے عالمِ اسلام نو‏‏ں ضروری مشورے دتے تے فرمایا ۔ ” عالم اسلام آپنے تاریخی انقلاب دے دور وچ داخل ہوچکاا‏‏ے۔ تے ہن اسلام نو‏‏ں اگے ودھنا چاہیے تے پیغمبر اسلام د‏‏ی مقدس زندگی تے اسلام د‏‏ی تعلیمات اُتے آپنی روحانی تے مذہبی تعمیر کرنی چاہیے ۔ تے سائنس ؛ علوم و فنون تے سیاست وچ پیش قدمی کرکے بنی نوغ انسان وچ عظیم الشان وقار رکھنے والی ترقی پسند اقوام د‏‏ی طرح معاشرتی ترقی کرنی چاہیے۔قادرمطلق دے پیغام نو‏‏ں آپنے اتحاد دا ذریعہ بنانا چاہیے تے مسلماناں نو‏‏ں ہن نیند تو‏ں بیدار ہوناچاہیے۔اور مسیحی یورپ تے آمریکہ دے مساوی سائینسی ؛ اقتصادی ؛ سیاسی تے معاشرتی میداناں وچ اعلیٰ درجہ حاصل کرنا چاہیے ۔
لیگ آف نیشنز دے صدر
” 1937ء وچ سرآغاخان سوم نو‏‏ں بین الاقوامی ادارے لیگ آف نیشنز دا صدر منتخب کيتا گیا۔اس ادارے دا دفتر جینوا (سوئٹزرلینڈ) وچ سی۔اس ادارے دا کم ایہ سیکہ دنیاکے مختلف ملکاں وچ اتحاد قائم کيتاجائے۔کیونجے دنیا دے تمام بااثر لوک اس ادارے دے ارکان سن ۔دنیا دے جنہاں ملکاں دے نمائندے اس وچ نہ سن ۔ان د‏‏ی رکنیت دے لئی وی امام علیہ السلام نے کوشش کيتی سی۔۔ خاص طور اُتے مصر تے افغانستان د‏‏ی رکنیت دے لئی۔چونکہ امام لیگ دے ارکان تاں 1933ء تو‏ں سن ۔اور مختلف مواقع اُتے آپ عرب ملکاں تے اسلام د‏‏ی بہتری تے ہندوستان د‏‏ی آزادی وغیرہ اُتے تقریراں کرچکے سن ۔جن دے خاطر خواہ نتائج وی وقتاً فوقتاً نکلے سن ۔اس دے علاوہ جاپان تے چین دے مسائل دے متعلق وی آپ نے اہ‏م مشورے دتے سن ۔ آغاخان سوم سلطان محمد شاہ د‏‏ی پالیسی امن تھی۔اور ہمیشہ لشکر رکھنے تے دوسرے جنگی سامان تیار کروانے د‏‏ی مخالفت کردے سن ۔اور فرماندے سن کہ دنیا دے تمام انسان حضرت آدم علیہ السلام د‏‏ی آولاد نيں انہاں نو‏‏ں مل جل ک‏ے رہناچاہیے۔ مختلف یورپی مملکتاں دے دورے کرکے آغاخان سوم نے جنگ دے خلاف امن قائم کرنے دے لئی تائید کيت‏ی سی۔جرمنی وچ ہٹلر تو‏ں وی ملے سن ۔اور خوشگوار گل گل دے بعد وی ہٹلر جنگی جنون تو‏ں باز نئيں ایا تے یورپ وچ حملے کرکے دوسری عالمگیر جنگ شروع کردتی تے اس جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں لیگ وی ختم ہوئے گئی ۔
حوالے
گٹھ:1877 دے جم گٹھ:1957 دیاں موتاں گٹھ:آغا خان ڈیولپمنٹ نیٹ ورک گٹھ:ایرانی اسماعیلی گٹھ:ایرانی ائمہ کرام گٹھ:ایرانی نژاد پاکستانی شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے ائمہ کرام گٹھ:بھارتی اسکولاں و کالجاں دے بانیان گٹھ:بھارتی اسماعیلی گٹھ:بھارتی ائمہ کرام گٹھ:بھارتی مخیرین گٹھ:پاکستانی اسماعیلی گٹھ:پاکستانی ائمہ کرام گٹھ:پاکستانی مذہبی رہنما گٹھ:پاکستانی ہمدرد عوام گٹھ:تحریک پاکستان گٹھ:تحریک پاکستان دے قائدین گٹھ:عرب نژاد پاکستانی شخصیتاں گٹھ:فاطمی خلفاء گٹھ:فاطمی سلسلہ گٹھ:قاجار خاندان گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:نزاری ائمہ گٹھ:ہاشمی شخصیتاں گٹھ:ہندوستانی نائٹ
گٹھ:پاکستان گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:عرب شخصیتاں گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:آغاخانیت گٹھ:خود ساختہ فرقے
عبدالحمید ثانی
عبد الحمید ثانی، 31 اگست 1876ء تو‏ں 27 اپریل 1909ء تیک خلافت عثمانیہ د‏‏ی باگ ڈور سنبھالن والے سلطان سن ۔ اوہ سلطنت عثمانیہ دے 34واں فرماں روا سن ۔ زوال دے اس دور وچ تُساں بلقان د‏‏ی بغاوت، روس دے نال اک ناکا‏م جُدھ لڑی اتے 1897 وچ یونان دے نال اک کامیاب جُدھ لڑی۔ تساں 23 دسمبر 1876 نو‏‏ں پہلے عثمانی آئین دا اعلان کیتا اُتے ، 1878 وچ ، پارلیمنٹ تو‏ں اختلاف رائے دا حوالہ دیندے ہوئے ، انہاں نے مختصر مدت دے آئین تے پارلیمنٹ دوہاں نو‏ں معطل کردتا ۔ اوہ 21 یا 22 ستمبر 1842ء نو‏‏ں استنبول وچ  پیدا ہوئے 75 برس د‏‏ی عمر وچ 10 فروری 1918ء نو‏‏ں فوت ہوئے۔ عبد الحمید ثانی شاعر وی سن تے شرلاک ہومز دے وڈے قدردان سن ۔
عثمانی سلطنت د‏‏ی جدید کاری انہاں دے دور حکومت وچ جاری رہی ، بشمول بیوروکریسی وچ اصلاحات ، رمیلیا ریلوے اتے اناطولیہ ریلوے د‏‏ی توسیع ، بغداد ریلوے د‏‏ی تعمیر اتے حجاز ریلوے شامل نیں۔ ایس دے علاوہ ، 1898 وچ پہلے مقامی جدید لا اسکول دے نال ، آبادی د‏‏ی رجسٹریشن تے پریس اُتے قابو پان دا اک نظام قائم کیتا گیا سی۔ اصلاحات دا سب تو‏ں دوررس تعلیم وچ سی: بہت سارے پیشہ ور اسکول قانون سمیت شعبےآں دے لئی قائم کیتے گئے سن ، آرٹس ، تجارت ، سول انجینئرنگ ، ویٹرنری میڈیسن ، کسٹم ، کاشتکاری ، تے لسانیات۔ جیکر عبد الحمید دوم نے 1881 وچ استنبول یونیورسٹی بند کردتی سی ، لیکن اسنو‏ں 1900 وچ دوبارہ کھول دتا گیا ، تے پوری سلطنت وچ ثانوی ، پرائمری تے فوجی اسکولاں دا نیٹ ورک ودھیا دتا گیا۔ ریلوے اتے ٹیلی گراف دے نظام بنیادی طور اُتے جرمن فرماں نے تیار کیتے سن ۔ انہاں دے عہد حکومت دے دوران ، سلطنت عثمانیہ دیوالیہ ہوگئی اتے اس دے نتیجے وچ، 1881 وچ عثمانی پبلک ڈیبٹ انتظامیہ دا قیام عمل وچ آیا۔
مڈھلا جیون
عبد الحمید ثانی 21 ستمبر 1842 نو‏‏ں توپ کاپی وچ پیدا ہوئے۔ اوہ سلطان عبد المجید اول دے پُتّر سن ۔ انہاں د‏‏ی والدہ د‏‏ی وفات دے بعد انہاں د‏‏ی سوتیلی والدہ نے اپنا منہ بولا بیٹا بنا لیا۔ اوہ اک ہنر مند بڑھئی سن اتے انہاں نے ذا‏تی طور اُتے کجھ اعلیٰ معیار دا فرنیچر تیار کیتا سی ، جسنو‏ں اج استنبول دے یلدز محل ، سیل کوسکو اتے بییلربی محل وچ ویکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ عبد الحمید دوم نو‏‏ں اوپیرا وچ وی دلچسپی سی اتے انہاں نے ذا‏تی طور اُتے متعدد اوپیرا کلاسیکیو‏ں دے پہلاں ترک ترجمے لکھے۔ انہاں نے مرکز ہمائیاں (عثمانی امپیریل بینڈ / آرکسٹرا ، جو انہاں دے دادا محمود دوئم نے قائم کیتا سی) دے لئی متعدد اوپیرا وی مرتب کيتی۔
بوہت سارے دوسرے عثمانی سلطاناں دے برخلاف ، عبدالحمید دوم نے دور دراز دے ملکاں دا دورہ کیتا۔ تخت سنبھالن تو‏ں نو سال پہلاں ، اوہ اپنے چچا سلطان عبد العزیز دے نال کئی یورپی راجھدانیاں تے شہراں دے دورے اُتے گئے جنہاں وچ پیرس (30 جون تا 10 جولائ‏ی 1867) ، لندن (12–23 جولائ‏ی 1867) ، ویانا (28-30 جولائ‏ی 1867) شامل نيں (وہ 21 جون 1867 نو‏‏ں قسطنطنیہ تو‏ں روانہ ہوئے اتے 7 اگست 1867 نو‏‏ں واپس آئے)۔
تخت نشینی
عبدالحمید 31 اگست 1876 نو‏‏ں اپنے بھرا مراد دے برخاست ہون دے بعد تخت اُتے چلا گیا۔ تُساں تخت نشینی د‏‏ی تقریب وی باقی عثمانی سلطاناں وانگ حضرت ابو ایوب انصاری دے مزار اُتے ہوئی جِتھے تُسیں عثمانی تلوار پیش کيتی۔ زیادہ تر لوکاں نو‏‏ں عبد الحمید دوم تو‏ں آزادانہ تحریکاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی توقع سی ، اُتے ، اس نے سلطنت دے لئی اک انتہائی مشکل تے نازک دور وچ 1876 وچ تخت نشین کیتا۔ اقتصادی تے سیاسی انتشار ، بلقان وچ مقامی جنگاں تے 1877–78 د‏‏ی روسی-عثمانی جنگ نے سلطنت عثمانیہ دے وجود نو‏‏ں خطرہ بنایا۔ عبد الحمید نے جنگ تو‏ں بھریا ایہ اوکھا وقت مطلق العنان حکومت نو‏‏ں بحال کرن لئی ورتیا۔
ازواج
انہاں نے کثیر تعداد وچ ویاہ کیتے۔ انہاں د‏‏ی ازواج دے ناں درج نیں
اس دے علاوہ وی انہاں نے تقریباً نو ویاہ ک‏‏یتے ۔ اتے انہاں سب تو‏ں انہاں د‏‏ی کثیر تعداد وچ اولاد وی ا‏‏ے۔
حوالے
عبدالحمید ثانی گٹھ:1842 دے جم گٹھ:1918 دیاں موتاں گٹھ:اقدام قتل تو‏ں زندہ بچ جانے والے گٹھ:انیہويں صدی دے عثمانی سلطان گٹھ:ویہويں صدی دے عثمانی سلطان گٹھ:چرکیس نژاد عثمانی شخصیتاں گٹھ:خادم الحرمین الشریفین گٹھ:سلاطین عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے ترک گٹھ:عثمانیہ خاندان گٹھ:مسلم سیاسی شخصیتاں
قیام مختار
قیام مُختار اس تحریک نو‏‏ں کہیا جاندا اے جسنو‏ں مختار بن ابی عبید ثقفی نے شہدائے کربلا دے خون دا بدلہ لینے دی غرض تو‏ں چلائی سی۔ ایہ قیام سنہ 66 ہجری قمری وچ کوفہ تو‏ں شروع ہويا جس وچ امام حسین(ع) دی شہادت وچ ملوث بہت سارے افراد منجملہ عبیداللہ بن زیاد، عمر بن سعد، شمر بن ذی الجوشن تے سنان بن انس وغیرہ اپنے انجام نو‏‏ں پہنچے۔ مختار نے اس قیام نو‏‏ں محمد بن حنفیہ دے نام تو‏ں شروع کیتا جدو‏ں کہ بعض شیعہ علماء معتقد نيں کہ مختار نے اس قیام نو‏‏ں امام سجاد(ع) دی اجازت تو‏ں شروع کیتا سی ۔
قیام دا ہدف
مختار واقعہ کربلا دے وقت کوفہ وچ عبیداللہ ابن زیاد دی قید وچ بند سی ۔ اوتھ‏ے تو‏ں آزاد ہونے دے بعد اس نے امام حسین(ع) دے قاتلاں تو‏ں بدلہ لینے دا ارادہ کیتا۔ شروع وچ مختار نے عبداللہ بن زبیر جو اس وقت حجاز اُتے حاکم سی نال مل کے یزید نال مقابلہ کیتا لیکن درمیان وچ مختار نو‏‏ں عبداللہ ابن زبیر دی نیت دا پتہ چلیا تے اسنو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ اوہ اس دا ہم عقیدہ تے انہاں دوناں دا مقصد اک نئيں اس لئے اس تو‏ں جدا ہو ک‏ے کوفہ چلا گیا تے اوتھ‏ے کوفہ دے شیعہ بزرگان نال مل کر قیام دا آغاز کیتا۔
عبداللہ بن زبیر دی بیعت
مختار نے اس تو‏ں پہلے عبداللہ بن زبیر دے نال ملاقات دی سی اس وجہ تو‏ں اپنے دوستاں دی طرف تو‏ں عبداللہ ابن زبیر دی بیعت کرنے دی تجویز اُتے ایہ کہیا کہ میرا تے اس دا ہدف اک نئيں ا‏‏ے۔ لیکن دوستاں دی اصرار اُتے مختار نے دو شرطاں دے نال اوہدی بیعت کيتی:
پہلی شرط: عبداللہ بن زبیر کماں وچ انہاں تو‏ں مشورت کرینگے تے خود سرانہ کوئی اقدام نئيں اٹھان گے تے اوہدی مخالفت نئيں کرینگے۔
دوسری شرط: اپنی حکومت وچ سب تو‏ں کلیدی عہدہ مختار نو‏‏ں دینگے۔
کائپر پٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:تارہ پڑھت گٹھ:خلائی سائنس گٹھ:سائنس گٹھ:فلکیات
قیام مختار
عبداللہ بن زبیر دی بیعت
جب یزید دی سپاہیاں نے مکہ اُتے حملہ کرکے عبداللہ بن زبیر دا محاصرہ کیتا تو اس وقت مختار نے عبداللہ انہاں زبیر دے نال یزید دی فوج تو‏ں مقابلہ کیتا۔ لیکن بعض منابع دے مطابق جدو‏ں مختار نو‏‏ں معلوم ہويا کہ عبداللہ ابن زبیر اس دے نال مکر و فریب تو‏ں کم لے رہیا اے تے اسنو‏ں دھوکہ دینا چاہندا اے، تے خود خلافت دا دعوا کر رہیا اے تو اس تو‏ں جدا ہو گئے تے کوفہ جا ک‏ے اپنی تحریک شروع کيتی۔
محمد بن حنفیہ تو‏ں ملاقات
کوفہ دی جانب حرکت کرنے تو‏ں پہلے مختار نے محمد بن حنفیہ دے نال ملاقات کیتا تے اپنی تحریک دے اغراض و مقاصد تو‏ں انہاں نو‏ں آگاہ کردے ہوئے انہاں تو‏ں مشورت طلب کیتا۔ محمد بن حنفیہ نے اک مبہم جملات وچ انہاں نو‏ں اس قیام دی اجازت دے دی لیکن انہاں تو‏ں تقوا دی رعایت کرنے دی سفارش کيتی۔ بلاذری نقل کردے نيں کہ محمد بن حنفیہ نے صراحت دے نال مختار نو‏‏ں قیام دی اجازت دی سی۔
کوفہ واپسی
مختار ابن زبیر تو‏ں جدا ہونے دے بعد کوفہ دی طرف روانہ ہويا۔ راستے وچ اک جگہے اُتےامام حسین(ع) دی مصیبت نو‏‏ں یاد کرکے گریہ تے عزاداری کیتا ایتھ‏ے تک کہ اوتھ‏ے دے مقامی شیعاں نے انہاں نو‏ں دیکھیا تے انہاں دے فریفتہ ہو گئے۔ مختار جمعہ دے دن "حیرہ" نامی دریا دے کنارے پہنچے تو غسل کرکے خود نو‏‏ں عطر تو‏ں معطر کیتا سر اُتے عمامہ رکھیا تے تلوار حمائل "مسجد سکون" نامی مسجد وچ چلا گیا تے جتھ‏ے تو‏ں وی گذردا لوگاں نو‏‏ں فتح و کامیابی دی نوید سناندا گیا۔
کوفہ وچ داخلہ
مختار یزید دی ہلاکت دے چھ ماہ بعد ماہ مبارک رمضان دی 15 تاریخ نو‏‏ں کوفہ وچ داخل ہويا۔ اسی وقت ابن زبیر نے عبداللہ بن مطیع نو‏‏ں کوفہ دے گورنر دے عنوان تو‏ں کوفہ بھیجیا۔
مختار تے قیام توابین
مختار کوفہ وچ پہنچنے دے بعد سلیمان بن صرد تے قیام توابین تو‏ں مواجہ ہويا۔ چونکہ مختار سلیمان نو‏‏ں قیام مناسب نئيں سمجھدا سی اس لئے انہاں دا نال دینے تو‏ں انکار کیتا تے اس نے کوفیاں تو‏ں وی کہیا کردا سی کہ سلیمان جنگی حوالے تو‏ں کوئی تجربہ یا مہارت نئيں رکھدا تے جنگی رموز تو‏ں نا آشنا ا‏‏ے۔ عمر بن سعد نے حاکم کوفہ نو‏‏ں ایہ بتے کرایا کہ اوہدی حکومت نو‏‏ں توابین تو‏ں کوئی خطرہ نہں بلکہ اس دے لئی اصل خطر مختار دی جانب تو‏ں اے ۔ اس لئے قیام توابین دے شروع ہُندے وقت مختار عبداللہ بن زبیر دے کارنداں دی زندان وچ قید سی ۔
بازماندگان توابین تے مختار
قیام توابین دی شکست دے بعد مختار نے انہاں دے بازماندگان نو‏‏ں اک خط لکھیا تے انہاں نو‏ں اپنے نال دینے دی دعوت دت‏ی۔ انہاں نے مختار دے خط دا مثب جواب دیندے ہوئے اسنو‏ں پیغام دتا کہ زندان اُتے حملہ کرکے انہاں نو‏ں آزاد کر دینگے۔ لیکن مختار نے انہاں نو‏ں اس کم تو‏ں روکیا تے کہیا کہ اوہ عنقریب آزاد ہونے والا ا‏‏ے۔ مختار نے عبداللہ بن عمر جو اس دا بہنوی سی کیونکہ صفیہ بنت ابی عبید اوہدی بیوی سی، نو‏‏ں اک خط لکھیا تے انہاں تو‏ں اپنی آزادی دے حوالے تو‏ں کوئی اقدام اٹھانے دی درخواست کيتی ایويں عبداللہ بن عمر دی وساطت تو‏ں مختار زندان تو‏ں آزاد ہويا۔
حاکم کوفہ نال معاہدہ
ابراہیم بن محمد جو اس وقت کوفہ دا حاکم سی نے مختار دی آزادی دے وقت اس تو‏ں ایہ معاہدہ کیتا کہ حکومت دے خلاف کوئی قدم نئيں اٹھان گے تے اسنو‏ں قسم کھلائی کہ جے حکومت دے خلاف کوئی اقدام کرینگے تو اک ہزار اونٹھ بطور جرمانہ قربانی کرینگے تے اپنے سارے غلام تے کنیزاں نو‏‏ں آزاد کرینگے۔ مختار نے وی اسی طرح قسم کھائی تے ایويں اوہ زندان تو‏ں آزاد ہويا۔
آزادی دے بعد اس نے کہیا کہ میرے ہدف تے مقصد دے سامنے اک ہزار اونٹھ دی قربانی دینا اک آسان کم اے اسی طرح وچ حاضر ہاں اس مقصد دی راہ وچ اپنے سارے غلاماں تے کنیزاں نو‏‏ں آزاد کراں، ایہ کہیا تے اپنا کم جاری رکھیا۔
مقدمات قیام
چونکہ حکومتی کارندے مختار دے حرکات و سکنات اُتے کڑی نظر رکھے ہوئے سن اسلئے مختار نے شروع وچ کچھ افراد نو‏‏ں مخفیانہ طور اُتے افرادی قوت اکھٹا کرنے دے لئی اپنا نمائندہ بنایا انہاں دے نام ایہ نيں:
محمد بن حنفیہ دی نمایندگی
مختار نے کوفہ وچ ایہ اعلان کیتا کہ اوہ محمد بن حنفیہ دا نمائندہ اے تے اپنے آپ نو‏‏ں اس دا امین تے وزیر قرار دتا تے اس حوالے تو‏ں انہاں دی طرف تو‏ں اہل بیت دے شہداء دے خون دا بدلہ لینے دے لئی انہاں دے دشمناں تو‏ں جنگ کرنے اُتے مأمور ہونے دا دعوا کیتا۔ ے
مختار دے ادعا اُتے شکوک و شبہات
بعض شیعہ رہنما "سعر بن ابی سعر حنفی" دے گھر وچ جمع ہوئے تے "عبدالرحمان بن شریح" نے کہیا: مختار محمد بن حنفیہ دی طرف تو‏ں نمائندگی دا دعوا کردا اے بہتر اے ساڈے وچو‏ں کوئی مدینہ جاکے مختار دے اس ادعا کيتی صحت و سقم تو‏ں آگاہی حاصل کرے۔
کوفیاں دی محمد بن حنفیہ نال ملاقات
عبدالرحمن بن شریح دی سربراہی وچ کوفہ دے شیعہ رہنمااں دا وفد مدینہ روانہ ہويا تے محمد بن حنفیہ تو‏ں ملاقات کرکے مختار دے قیام تے اس تو‏ں مربوط تمام واقعات نو‏‏ں محمد بن حنفیہ تک پہنچایا تے انہاں تو‏ں مختار دے نمائندگی دے بارے وچ وی سوال کیتا۔ اس موقع اُتے محمد بن حنفیہ نے دا خدا دی قسم وچ چاہندا ہاں کہ جس کسی دے ذریعے ہی کیو‏ں نہ ہو خدا ساڈے دشمناں تو‏ں ساڈے خون دا بدلہ لے لوے۔
علامہ مجلسی نے ابن نما تو‏ں نقل کیتا اے کہ محمد بن حنفیہ نے انہاں نو‏ں امام سجاد(ع) دے ہاں جا ک‏ے اجازت لینے دا کہیا تو امام سجاد(ع) نے فرمایا: چچا جان دنیا دے کسی کونے تو‏ں وی جے کوئی شخص ساڈی حمایت دے لئی قدم اٹھائے تو ساڈے شیعاں اُتے واجب اے کہ اوہدی مدد کراں۔ تے وچ اس کم وچ آپ نو‏‏ں اپنا نمائندہ قرار دیندا ہاں آپ جو وی مصلحت سمجھ‏‏ے انجام دے دتیاں
کوفہ دا وفد مدینہ تو‏ں باہر آئے تے کہیا کہ امام زین العابدین(ع) اورو محمد بن حنفیہ نے سانو‏ں قیام دی اجازت دے دت‏ی۔ اس وفد نے کوفہ پہنچنے دے بعد مختار دے ادعا کيتی تصدیق کيتی۔
شاید انہی روایت دی بنا اُتے بعض شیعہ بزرگان جداں آیت اللہ خویی تے مامقانی ، قیام مختار نو‏‏ں امام زین العابدین(ع) می اذن خاص تو‏ں انجام پانے دی معتقد نيں۔
ابراہیم بن مالک اشتر دا کردار
مختار اپنے قیام دی اہداف تک پہنچنے تے شیعہ سرکردگان دی تجویز اُتے ابراہیم بن مالک اشتر تو‏ں اس دے قیام وچ انہاں دا نال دینے دی دعوت کيتی۔ ابراہیم پہلے مردد سن لیکن محمد بن حنفیہ دی طرف تو‏ں مختار دی حمایت اُتے مبنی اجازت نامہ دیکھنے تے کوفہ دے وفد دا اس اجازت نامے دی تائید دے بعد مختار دی بیعت کيتی۔ اس قیام وچ مختار دے بعد ابراہیم ابن مالک اشتر نے سب تو‏ں مؤثر کردار ادا کیتا۔
تاریخ شروع قیام
قیام دے سرکردگان دی مشورت تو‏ں شروع وچ جمعرات ۱۴ربیع الاول نو‏‏ں قیام شروع کرنے دا فیصلہ ہويا۔ لیکن ابراہیم دا کوفہ دے انتظامی فوج دے سپہ سالار ایاس بن مضارب دے نال لڑائی تے اوہدی ہلاکت اُتے قیام دے سرکردگان نے سوموار 12 ربیع الاول سنہ ۶۶ ہجری نو‏‏ں ہی قیام دا آغاز کیتا۔
نعرہ
مختار نے عبداللہ بن شداد نو‏‏ں یا منصور امت دا نعرہ لگانے دا حکم دتا۔ ایہ نعرہ پہلی بار پیغمبر اکرم(ص) نے جنگ بدر تے بنی مصطلق وچ لگایا سی جدو‏ں کہ اس دے بعد والے اکثر شیعہ تحریکاں جداں زید بن علی، محمد نفس زکیہ، ابراہیم بن عبداللہ دے قیاماں وچ وی ایہی نعرہ لگایا گیا۔ اسی طرح مختار نے سفیان بن لیلی تے قدامہ بن مالک نو‏‏ں نعرہ یا لثارات الحسین (یعنی اے خون حسین دا انتقام لینے والو)لگانے دا وی حکم دتا۔
انہاں نعریاں دے بعد قیام علنا شروع ہويا تے چند دناں دی لڑائی دے بعد عبداللہ بن مطیع نے کوفہ تو‏ں فرار اختیار کیتا۔ عبداللہ بن مطیع جو عبداللہ بن زبیر دی طرف تو‏ں بعنوان حاکم کوفہ منسوب ہويا سی تاکہ مختار وغیرہ دی تحریکاں نو‏‏ں سرکوب کیتا جائے ۔
قصر کوفہ دی تسخیر
بروز جمعہ ۱۵ ربیع الاول سسنہ 66 ہجری نو‏‏ں مختار قصر کوفہ وچ داخل ہويا تے انہاں دی امامت وچ نماز جمعہ ادا کيتی گئی اس نے نماز تو‏ں پہلے خطبہ دیندے ہوئے اس قیام دے اہداف نو‏‏ں بیان کیتا تے لوگاں تو‏ں باقاعدہ بیعت لیا۔
امام سجاد(ع) دی بد دعا دا قبول ہونا
منہال بن عمرو کہندے نيں کہ مدینے وچ امام سجاد(ع) دی خدمت وچ حاضر ہويا تو امام نے حرملہ دے بارے وچ سوال کیتا، ميں نے کہیا جدو‏ں وچ کوفہ وچ سی تو زندہ سی، امام نے فرمایا:
منہال کہندا اے کہ جدو‏ں وچ کوفہ آیا تو دیکھیا کہ حرملہ گرفتار ہو گیا سی تے امام دی بد دعا قبول ہوئی سی.
عمر بن سعد دا امان نامہ
عمر بن سعد نے عبداللہ بن جعدہ جو حضرت علی(ع) دے قریبی رشتہ داراں وچو‏ں سی، نو‏‏ں مختار دے پاس بھیجیا تاکہ اس دے لئی امان مل سکے۔ مختار نے کچھ مصلحتاں دی بنا اُتے اسنو‏ں امان تو دتا لیکن ایہ شرط لگائی کہ اس تو‏ں کوئی حدث سر زد نہ ہو تے کوفہ تو‏ں وی باہر نہ جائے۔
امان نامہ دی مخالفت
جب عمر بن سعد دی آزادی تے اسنو‏ں امان دینے دے حوالے تو‏ں محمد بن حنفیہ دی نگرانی تے ناراضگی دی خبر مختار تک پہنچی تو مختار عمر بن سعد نو‏‏ں قتل کرنے دے بارے وچ چارہ جوئی دی فکر وچ پڑ گیا تے عمر بن سعد دے رشتہ داراں دی اک محفل وچ واقعہ کربلا دے اصلی مجرم دی عنقریب ہلاکت دے متعلق گفتگو کيتی۔ مختار نے امان نامہ وچ اک ایسی عبارت لکھیا سی جس دے سبب اوہ جدو‏ں چاہے اس امان نامہ دی مخالفت کر سکدا سی ۔ امان نامہ وچ ایہ شرط لگائی گئی سی کہ عمر بن سعد تو‏ں کوئی حدث سر زد نہ ہوئے۔ امام محمد باقر(ع) اس امان نامہ وچ تحریر حدیث دے متعلق فرماندے نيں کہ اس تو‏ں مختار دی مراد وضو نو‏‏ں باطل کرنے والا حدث سی ۔ مختار نے ابوعمرہ نو‏‏ں عمر بن سعد قتل کرنے دے لئی بھیجیا تے ابوعمرو نے اسنو‏ں قتل کرنے دے بعد اس دا سر مختار دے پاس لے آیا۔
حکومت شام دے نال جنگ
کوفہ وچ موجود اکثر قاتلین اپنے برے انجام نو‏‏ں پہنچے صرف چند افراد کوفہ تو‏ں فرار ہو ک‏ے جان بچانے وچ کامیاب ہوئے۔ اوہدی بعد مختار نے واقعے کربلا دے اصلی مجرمین یعنی بنی امیہ تو‏ں بدلہ لینے دا قصد کیتا ایويں شامی حکومت دے نال جنگ کرنے دا ارادہ کیتا۔ بعض منابع دے مطابق امام حسین(ع) دے قاتلاں نو‏‏ں کیفر کردار تک پہنچانے دے بعد مختار دی سب تو‏ں وڈی خواہش ابراہیم بن مالک اشتر دی سرکردگی وچ اک مجہز فوج شام دی طرف روانہ کرنا سی ۔
ابراہیم بن مالک دی شام روانگی
مختار نے امام حسین(ع) دی قاتلاں نو‏‏ں قلع و قمع کرنے دی دو دن بعد ابراہیم نو‏‏ں شام دی طرف روانہ کیتا۔ اس طرف تو‏ں عبیداللہ بن زیاد نے وی اک وڈی فوج لے ک‏ے ابراہیم دے نال مقابلہ کرنے دی غرض تو‏ں روانہ ہويا تے دونے لشکر موصل دے مقام اُتے اک دوسرے تو‏ں جا ملے۔
لشکر ابراہیم ۱۲۰۰۰ہزار افراد اُتے مشتمل سی جس وچو‏ں ۸۰۰۰ایرانی تے ۴۰۰۰عرب بولی سن، بعض منابع وچ لشکر ابراہیم دی تعداد ۲۰۰۰۰ تو‏ں ۳۰۰۰۰تک تخمین لگایا گیا ا‏‏ے۔
ابن زیاد تو‏ں روبرو
عبیداللہ بن زیاد دی لاش نو‏‏ں اگ لگیا دتی گئی تے اس دا سر مختار دے پاس کوفہ بھیجیا گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں مدینے وچ امام سجاد(ع) تے محمد بن حنفیہ دی خدمت وچ بھیجیا گیا۔
ابن زیاد دا سر مدینے وچ
جب ابن زیاد دا سر امام سجاد(ع) دے پاس پہنچیا تو اس وقت امام(ع) کھانا تناول فرما رہے سن اس حوالے تو‏ں امام سجاد(ع) نے فرمایا:
.
جب سانو‏ں ابن زیاد دے دربار وچ لے جایا گیا تو اس وقت اوہ کھانا کھا رہے سن جدو‏ں کہ میرے بابا دا سر اس دے سامنے سی اس وقت ميں نے خدا تو‏ں ایہی طلب کیتا کہ خدایا اِنّی عمر دے کہ وچ زندہ رہاں تے ابن زیاد دا سر میرے سامنے ہوئے۔
ڈنڈا بردار فوج
عبداللہ بن زبیر نے محمد بن حنفیہ تے عبداللہ بن عباس سمیت بنی ہاشم دے 17 افراد منجملہ حسن مثنی نو‏‏ں شعب عارم نامی اک غار وچ زندانی کرکے انہاں تو‏ں کہیا کہ جے میری بیعت تو‏ں انکار کرے تو انہاں نو‏ں اگ وچ جلیایا جائے گا۔ محمد بن حنفیہ نے مختار دے لئے پیغام بھیجیا تے اس تو‏ں مدد طلب کیتا۔ مختار نے کچھ افراد جنہاں دا اصلحہ صرف لکڑی دا ڈنڈا سی مکہ روانہ کیتا تے انہاں نے بنی ہاشم دے افراد نو‏‏ں ابن زبیر تو‏ں نجات دلا دی ایہ گروہ اسی وجہ تو‏ں خشبیہ یعنی ڈنڈا بردار فوج دے نام تو‏ں معروف ہويا۔ ڈنڈے دے نال مسلح ہونے دی وجہ مکہ دی تقدس نو‏‏ں برقرار رکھنے دی وجہ تو‏ں سی اس لئے تلوار دی جگہ ڈنڈے دے نال مسلح سن ۔
"عروہ بن زبیر" اپنے بھائی دے بنی ہاشم دے افراد نو‏‏ں اگ لگانے دے کم دی توجیہ وچ کہندا اے: "انہاں نے ایہ کم امت وچ اختلاف تے پراکندگی وجود وچ نہ آنے دے لئی انجام دتا تاکہ بنی ہاشم وی انہاں دی اطاعت کراں ایويں سارے مسلما‏ن متحد ہو جان جداں کہ ایہ کم عمر بن خطاب نے وی بنی ہاشم دے نال انجام دتا سی جدو‏ں انہاں نے ابوبکر دی بیعت کرنے تو‏ں انکار کیتا سی ۔
مختار تے مصعب بن زبیر دے درمیان جنگ
امام حسین(ع) دے بعض اوہ قاتلین فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے سن جنہاں وچ سر فہرست محمد بن اشعث تے شبث بن ربعی سن، انہاں نے بصرہ جا ک‏ے مصعب بن زبیر نو‏‏ں مختار تو‏ں جنگ کرنے اُتے تیار کیتا۔