cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجاب دے دریاواں تے نہراں دی تریخ
چڑھدی یمنا نہر
ستلج اپر بھاکھڑا ڈیم دی اساری 1948 وچ شروع ہو گئی سی کیونکہ پنجاب دے دکھنی کھیتر نوں پانی دی بڑی لوڑ سی ۔ لہندی یمنا نہر دی سمرتھا وی ودھائی جانی سی ۔ اس لئی مارچ 1954 وچ یو. پی. اتے پنجاب وچکار تاجیوالا دی تھاں 'تے پانی نوں ونڈن اتے تاجیوالا وکھے جہڑے وستھار لئی کم ہونے سن، اوہناں دا خرچہ ونڈن لئی اک معاہدہ ہوئیا جہڑا پہلاں ہوئے معاہدےآں نوں ختم کردا سی، ایہہ معاہدہ پچھلے سمیں دی پہلی اپریل 1950 توں لاگوُ ہونا قرار دتیا گئیا ۔ اس انوسار خرچہ یو. پی. نے تیسرا حصہ دینا سی تے باقی دا پنجاب نے ، اس سندھی(معاہدہ) وچ ہور گلاں توں علاوہ ایہہ وی درج سی کہ جے یو. پی. اپنے حصے دا پانی لین لئی ہور پربندھ کر لوے تاں اوہ پنجاب نوں تنّ سال دا نوٹس دے کے ایہہ سندھی ختم کر سکدا سی ۔ ویسے دوویں دھراں اس سندھی لئی 50 سالاں لئی وچنبدھّ سن ارتھات 2004 تکّ ۔
لہندی یمنا نہر دا پانی پنجاب نوں ملنا چاہیدے : ایہہ بڑی مندبھاگی گلّ ہے کہ جد پنجاب وچوں اک نومبر 1966 نوں اک وکھرے صوبے دا جنم ہویا، اس ویلے پانیاں دی ونڈ ویلے لہندی یمنا نہر جو پہلاں پنجاب وچ پیندی سی، دا پانی شامل نہ کیتا گیا اتے سارے دا سارا ہریانہ نوں دے دتا گیا ۔ جدکہ پنجاب یو. پی. نوں تاجیوالا ہیڈورکس 'تے ہون والے خرچیاں 'چ اپنا حصہ پاؤندا رہا اتے نہر دی کھدائی تے کروڑاں روپئے خرچ وی کیتے ۔ پانیاں دی ونڈ ویلے ایہہ منیا گیا سی کہ گھگر دریا سندھ طاس وچ پیندا ہے، جو ہریانہ اتے پنجاب دے کھیتراں وچوں دی لنگھدا ہے، اس لئی سندھ بیسن (بھارتی بھاگ) دے سارے دریاواں دے پانی 'چوں ہریانے دا حصہ بندا ہے ۔ پر اتھے ایہہ لکھیا جاندا ہے کہ گھگر پرانے ویلے وی سندھ بیسن دا حصہ نہیں جدکہ اس دا پانی راجستھان وچ انوپگڑھ دے لاگے ماروتھل  چ اپنی ہوند گوا بہندا ہے ۔ گھگر دریا سرسوتی دریا دے سنگم توں تھلے وی گھگر اکھواؤندا ہے ۔ پرانے سمیاں وچ اس نوں سرسوتی کیہا جاندا سی ۔ ڈاکٹر ڈی. سی. سرکار دے آرٹیکل (ڈاکٹر: ایل. ایم. جوشی دی پستک ہسٹری آف پنجاب، والییم 1، 1977 پنہ-28) انوسار رگوید دسدا ہے کہ سرسوتی مول طور 'تے اک وڈا دریا سی اتے پرانے سمندر دے اس حصے ولّ جاندا سی، جس نوں ہن رن کچھ (Ran of Kutch) کیہا جاندا ہے ۔ البرونی جہڑا گیارویں صدی وچ ہندستان آیا پستک الہند وچ لکھدا ہے کہ سرسوتی دریا سارسوت دیش 'چوں لنگھ کے سومناتھ مندر توں اک تیر سٹن دی دوری 'تے سمندر وچ پیندا ہے ۔ اسیں اس طرحاں کہہ سکدے ہاں کہ گھگر (سرسوتی) نہ ورتمان سمیں سدھ بیسن وچ پیندا ہے اتے نہ ہی پراچین سمیں وچ پیندا ہے ۔
جغرافیائی گواہی ایہہ وی دسدی ہے کہ بہت سماں پہلاں یمنا ندی گھگر دریا دی سہائک ندی سی، جس نوں وید وچ سرسوتی دریا کیہا گیا ہے، پر بعد وچ اس نے بھوچال جاں کسے رچنا سبندھی کارناں کرکے رستہ پورب ولّ نوں بدل لیا اتے ایہہ گنگا دی سہائک ندی(معاون دریا) بن گئی ۔ اس طرحاں سرسوتی دریا خشک ہو گیا اتے ہڑپہ رہتل دیاں بستیاں برباد ہو گئیاں اتے اس کھیتر نوں ماروتھل بنا دتا ۔
اپروکت انوسار جے گھگر دریا دے سندھ بیسن دا حصہ نہ ہندیاں ہویاں وی ہریانہ نوں پنجاب دے پانیاں چوں حصہ دے دتا گیا ہے تاں یمنا دے پانی (لہندی یمنا نہر)  چوں پنجاب نوں کیوں حصہ نہیں ملیا، جدکہ یمنا گھگر ندی دی سہائک (معاون)ندی سی ۔ سو، لہندی یمنا نہر دے پانی دی بھارتی پنجاب اتے ہریانے وچ ونڈ ہونی بہت لازمی ہے ۔ اس توں علاوہ 1966 توں پہلاں انونڈے پنجاب دی ایہہ سانجھی نہر وی ہے ۔
ہنسلی نہر
مغل شہنشاہ شاہ جہان دے مشہور انجینیئر علی مردان خان نے 1633 عیسوی وچ راوی دریا دے کھبے کنڈھے توں اک ہنسلی جاں ہسلی ناں دی نہر کڈھی سی ، بعد وچ اک اداسی سادھو پریتم داس (1753-1832) نے جہڑا سنگتداس دا چیلا سی، نے اس ہنسلی دا رخ امرتسر وکھے سری ہرمندر صاحب دے پوتر سروور نوں بھرن لئی بدل لیا ، اس چھوٹی نہر توں رستے وچ بھومی نوں پانی دین لئی وی ورتیا جاندا سی، جس توں انگریزی سرکار دے آؤن ویلے ہر سال 85000 روپئے دی آمدن ہندی سی ۔ انگریز دے لاہور اپر قابض ہون توں پچھوں 1846 وچ سکھ دربار دی سجاہ نال اس نہر دے سدھار دا کم شروع کیتا گیا، جہڑا میجر نیپیئر، کیپٹن لانگڈن، لیفٹینینٹ ایاڈرسن اتے لیفٹینینٹ ہاڈسن نوں سواپیا گیا ۔
انگریزاں اتے لاہور دربار وچکار لڑائی(پہلی اینگلو سکھ جنگ) شروع ہو جان تے ایہہ کم رک گیا ۔ پر 1849 وچ انگریز دے پنجاب اپر قبضے پچھوں پھر آرنبھ(شروع) ہویا کیونکہ نہر دی تتکال(اے ویلے) اساری سکھ فوج جس نوں توڑ دتا گیا سی، دے سپاہیاں نوں نوکری دین لئی بڑی ضروری سی ، جے اجیہا نہ کیتا جاندا تاں سپاہی کھیتی باڑی کرن لئی اتشاہت نہ ہندے ۔ انگریزی سرکار دی ایہہ وی پالسی سی کہ بنگال توں لیاندے فوجیاں دی تھاں سکھاں نوں فوج وچ بھرتی کیتا جاوے اتے ایہہ یتن بہت کارگر ثابت ہویا کیونکہ ہزاراں نوجوان جو پنڈاں وچ بےکاری وچ رہِ رہے سن، انوشاسن وچ آ گئے ۔ سرکار سکھ فوجیاں نوں لوک نرمان دے کماں 'تے لا کے اتے پھر نویاں بنیاں نہراں نال اپجاؤ بنی بھوئیں تے اوہناں نوں وستھاپت کرکے مالی لابھ دینا چاہندی سی ۔ سرکار کپاہ ورگیاں فصلاں بیج کے لوکاں دی معاشی حالت وچ وادھا وی کرنا چاہندی سی ۔
کیونکہ ہنسلی نیویں تھاں توں لنگھدی سی، اس لئی اس نوں سنچائی لئی ورتیا نہیں جا سکدا سی ۔ انگریزی سرکار نے نہر دی الائینمینٹ اچے تھاں تے رکھ کے بالکل نویں نہر بناؤن دی سکیم بنائی اتے جتھے لوڑ سی پرانی نہر دے حصیاں نوں نویں نہر دے رجواہیاں دے طور  تے ورتیا گیا ۔ نویں نہر دا ناں دوابا باری(باری دوآب) (بیاس اتے راوی درمیان پیندا کھیتر) دے ناں 'تے باری دواب نہر رکھیا گیا | جدوں کجھ سمیں پچھوں لوئر باری دوآب نہر دی اساری دی سکیم بنی اس ویلے باری دواب نہر نوں اپر باری دوآب نہر دا ناں دتا گیا ۔ اس نوں کجھ سماں سینٹرل باری دواب نہر وی کیہا گیا کیونکہ ایہہ پنجاب دے ماجھا کھیتر نوں سنجدی سی ۔ ایہہ نہر مادھوپور دے ستھان توں کڈھنی تجویز کیتی گئی ۔ لارڈ ڈلہوزی گورنر جنرل برطانوی ہند سرکار خود نومبر 1851 وچ اس یوجنا دے صحیح ہون بارے دیکھن لئی مادھوپور آیا ۔ پہلی سٹیج وچ نہر نوں ملتان توں 90 کلومیٹر اپر راوی دریا وچ (رستے وچ سنچائی اپرنت) باقی رہندے پانی نوں سٹنا سی ۔ پہلی 288 کلومیٹر لمبائی وچ سنچائی ہونی سی اتے باقی دے حصے نوں جہازرانی لئی ورتنا سی ۔ پر پیسے دی تھڑھ کارن اتے کجھ ہورناں کارناں کرکے جہازرانی والی یوجنا(سکیم) ختم کر دتی گئی اتے نہر نوں لاہور ضلعے وچ چھانگامانگا تکّ رکھیا گیا ۔ نہر دی سمرتھا 3000 کیوسکس رکھی گئی ۔ نہر نوں 1859 وچ چالو کیتا گیا اتے سنچائی 1860-61 وچ شروع ہوئی ۔ پکا ویئر اتے نہر دا ریگولیٹنگ ہیڈّ 1875 توں پچھوں بنائے گئے ۔ پہلاں رجواہیاں دی اساری وی نہیں کیتی گئی سی اتے سنچائی نہر نوں کٹّ کے کیتی جاندی رہی ۔
نہر دی اساری پچھوں کھیتی باڑی اپجدے منڈی کرن لئی کجھ پکیاں سڑکاں بنائیاں گئیاں ۔ 1861-62 وچ پہلی ریلوے لائن امرتسر توں لاہور تکّ بنائی گئی ۔ 1870 تکّ سامان بمبئی، کلکتہ اتے کراچی لئی بکّ کیتا جان لگا ۔ 1872 تکّ 400 میل ریلوے، 1000 میل پکیاں سڑکاں اتے 2750 میل نہراں بن گئیاں ۔ وپار دن دگنی رات چوگنی انتی کرن لگّ پیا تے پینڈو معاشی حالت وچ بڑی تبدیلی ویکھی گئی ۔
1932-33 وچ نہر دا پرانا ہیڈّ ریگولیٹر نویں وچ تبدیل کیتا گیا ۔ دیس دی ونڈ ویلے نہر دی سمرتھا خریف دی فصل ویلے 6900 کیوسکس سی اتے کمانڈ تھلے کلّ رقبہ 1564000 ایکڑ اتے سنچائی ادھین 1456000 ایکڑ سی ۔ پاکستان نوں کمانڈ ایریا اتے سنچائی ادھین ایریا جو کرم وار 707456 ایکڑ اتے 667000 ایکڑ سی، چلیا گیا ۔ ایہہ رقبہ مین برانچ لوئر اتے اس دیاں کھالڑا اتے بچڑخانا ڈسٹریبیوٹریز، لاہور برانچ اتے اس دیاں پھلّ اتے کوہالی ڈسٹریبیوٹریز دا سی ۔ پاکستان نوں نہر دا 2361 کیوسکس ڈسچارج الاٹ ہویا اتے باقی پانی چڑھدے پنجاب نوں ملیا ۔ اس طرحاں 1947 ویلے بھارتی پنجاب راوی دا 1.476 ایم. اے. ایف. پانی ورتدا سی ۔ ودھیرے کھیتر سنچائی ادھین لیاؤن لئی دو ڈسٹریبیوٹریز اک سبراؤں برانچ لئی اتے دوجی قصور برانچ لئی بنائیاں گئیاں ۔ چھیہرٹا رجواہ، راجا سانسی ڈسٹریبیوٹری، تمیوال رجواہا، چوگاواں-واگھاواں رجواہا، اجنالا ڈسٹریبیوٹری، کلانور ڈسٹریبیوٹری، سیدوکے رجواہا اتے موہسوم رجواہیاں دی اساری کیتی گئی ۔ ایہہ سارا کم 31 مارچ، 1951 تکّ ختم کیتا گیا ۔ کجھ سارا سال نہ چلن والے رجواہے سارا سال چلن والے بنائے گئے اتے جویں کہ اپر لکھیا گیا ہے، کجھ نویں بنائے گئے تے اس طرحاں جہڑیاں چینلاں دی لمبائی 1947 ویلے 375 میل سی اوہ 1957  وچ 933 میل ہو گئی اتے اس طرحاں 435000 اےکڑ نویں رقبے نوں پانی ملن لگّ پیا ۔ نتیجہ ایہہ نکلیا کہ سارے سسٹم نوں ریماڈل کرنا پیا، جس اپر 56.34 لکھ روپئے خرچ آیا ۔ رماڈلنگ کرن نال نہر دی سمرتھا 8974 کیوسکس خریف موسم وچ ہو گئی اتے پانی دی تیبرتا 87 فیصدی ہو گئی جو کہ اک بہت وڈی کامیابی سی ۔
1955 وچ پنجاب دے سارے دریاواں وچ بھاری ہڑ آئے ۔ مادھوپور دے ستھان 'تے 6 لکھ کیوسکس توں وی اپر ہڑ ریکارڈ کیتا گیا، جس نے نہر دے ہیڈّ سسٹم نوں بہت ہانی پہنچائی ۔ ایہہ فیصلہ کیتا گیا کہ بجائے کہ سسٹم دی مرمت کیتی جاوے، مادھوپور دی تھاں 'تے اک بیرج بنا دتا جاوے، جس دی سمرتھا 6.25 لکھ کیوسکس ڈسچارج لنگھاؤن دی رکھی جاوے، پر ڈزائین 7.5 لکھ کیوسکس لئی ہویا ۔ پانی دے گزرن لئی 2300 فٹّ دا واٹروے رکھیا گیا ۔ بیرج دے 28 در رکھے گئے، ہر در 60 فٹّ چوڑا سی ۔ انڈرسلوسس دے 2 سیٹ، ہر سیٹ 12 دراں دا تے ہر در 20 فٹّ دا رکھیا گیا ۔ ایہہ کھبے پاسے دے انڈرسلوسس سن اتے سجے پاسے دے دو انڈر سلوسس سن، جنہاں دا ہر اک دا در 60 فٹّ سی ۔
سندھ کمیشن (Indus Cominission) دی 23-28 اگست 1959 دی میٹنگ وچ فیصلہ ہویا کہ بھارت راوی دریا دا پانی پاکستان نوں دینا سندھی انوسار بند کر دیوے کیونکہ اس نے چناب دریا دے اپر بنے منگلا ڈیم توں لنک نہراں بنا کے اپنے کھیتر نوں پانی دین دا پربندھ کر لیا ہے ۔ بھارتی پنجاب نوں اپرباری دوآب نہر دے کھیتر نوں ہور پانی ورتن لئی مل گیا۔ اس طرحاں 21 ڈسٹریبیوٹریز نوں سارا سال چلنیوگ بنا دتا گیا تے ہن بھارتی پنجاب وچ اپرباری دواب نہر دیاں 7 مین نہراں دی لمبائی 400 کلومیٹر اتے 247 ڈسٹریبیوٹریاں تے رجواہیاں دی لمبائی 2400 کلومیٹر ہے جو 13.43 لکھ اےکڑ کھیتر نوں سنچت کردیاں ہن ۔
جد ایسٹرن نہر جو دریا ستلج توں حسینیوالا توں نکلدی سی، نوں ہریکے توں تجویز ہوئے فروزپور فیڈر راہیں پانی دین دی سکیم بنائی گئی اتے بھاکھڑا ڈیم وی بن رہا سی تے اس انوسار ہریکے دے ستھان تے ستلج دا پانی گھٹ جانا سی ۔ راوی دریا دا وادھو پانی ورتنا ضروری سی، جہڑا پاکستان نوں جا رہا سی ، سو، اس وادھو پانی نوں ورتن لئی ایہہ اپاء سی کہ راوی دریا دے اس پانی نوں دریا بیاس وچ سٹّ کے ہریکے لجایا جاوے تاں کہ فروزپور فیڈر نوں پانی دتا جا سکے ، سو، اک لنک نہر جو 13 میل لمی اتے جس دی سمرتھا 10،000 کیوسکس سی، بنائی گئی اتے اس دا ناں 'مادھوپور بیاس لنک' رکھیا گیا، جس دی چوڑائی 140 فٹّ اتے ڈنوگھائی 8 فٹّ سی ۔ ایہہ لنک دریا بیاس وچ میرتھل دے لاگے پیندا ہے ۔
لوئر چناب نہر
سانجھے پنجاب دی ایہہ اک مشہور نہر سی، جس نے پنجاب دے اک وڈے بے آباد کھیتر نوں آباد کیتا اتے نہری سسٹم نوں وڈی پدھر 'تے پرسدھتا(مشہوری) دتی، پنجاب دی دھرتی 'تے ہری-بھری کرانتی(انقلاب) نوں جنم دتا اتے اتھوں دے لوکاں دی نہار ہی بدل دتی ۔ لوکاں دی معاشی تے سماجی حالت وچ وڈی تبدیلی ویکھی گئی ، کھیتی باڑی اپج ودھن توں علاوہ اک وڈی ادیوگی انتی وی ہوئی ۔ 19ویں صدی دے ادھ توں کجھ پچھوں تکّ دے سمیں تکّ ہن دا فیصل آباد (لائلپور)، شیخوپورا، ٹوبہ ٹیک سنگھ، جھنگ دا پورب والے پاسے پیندا کھیتر، راوی تے چناب دے سنگم تکّ دا کھیتر اک وڈا جنگلی علاقہ سی، جتھے ون، کریر، جنڈ، بیر، ملھا اتے ککر وغیرہ دے درخت سن ۔ کئی قسم دیاں جھاڑیاں نال بھریا ہویا ایہہ کھیتر سی ۔ جنگلی جانور بگھیاڑ، جنگلی بلے-بلیاں، لومبڑیاں، گدڑ، رچھّ، سور، ٹٹو وغیرہ لائلپور ضلعے دے کھیتر وچ عامَ ویکھے جاندے سن ۔ اس سارے کھیتر نوں ساندل بار کیہا جاندا سی ۔ مینہہ پنج انچ توں ودھ نہیں پیندا سی ۔ پر اس نہر دے بنن نال فصلاں ہون  تے 1896-1900 وچ ایہہ 9.32 انچ ہو گیا اتے اگلے دہاکے تکّ 11.89 انچ ۔
لیفٹینینٹ گورنر پنجاب سر جیمز لائل (جس نے لائلپور ناں دا شہر وسایا) نے اس سکیم دا ہور سکوپ ودھاؤندیاں ستھائی ہیڈّ ورکس اتے ویئر بناؤنا تجویز کیتا اتے نہر دا ہیڈّ خانکی پنڈ پاس رکھنا پروانیا ۔ اس سکیم دی کلّ لاگت 102 لکھ روپئے سی ۔ نہر دی مین لائن دی چوڑائی 250 فٹّ، ڈنوگھائی 11 فٹّ اتے سمرتھا 11000 کیوسکس رکھی گئی ۔ خانکی پنڈ وزیرآباد توں 8 میل تھلے دریا چناب تے ستھت ہے ۔ نہر دی فائینل سکیم جس دی لاگت 265 لکھ روپئے سی تے جس نے 3823 مربع میل نردھارت رقبے نوں کمانڈ کرنا سی اتے 1100000 ایکڑ رقبے نوں سنچت کرنا سی، سیکریٹری آف سٹیٹ گورنمینٹ آف انڈیا ولوں پروانی گئی ۔
اس نہر دی سبھ توں وڈی برانچ گوگیرا برانچ سی، جہڑی نہر دی مین لائن دے 28ویں میل توں نکلدی سی، جس دی لمبائی 55 میل ہے، جتھے آ کے ایہہ دو برانچاں گوگیرا لوئر اتے برالا وچ ونڈی جاندی ہے، جنہاں دی کرم وار لمبائی 77 اتے 46 میل ہے ۔ جتھوں ایہہ برانچاں نکلدیاں، اتھوں ہی تھوڑھی دور سجے پاسیوں کوٹ نکا برانچ نکلدی ہے، جس دی لمبائی 18 میل ہے ۔ مین لائن چالیویں میل 'تے آ کے تنّ برانچاں جھنگ، رکھ اتے میاں علی برانچاں وچ ونڈی جاندی ہے ۔ جھنگ برانچ دی سمرتھا 3000 کیوسکس اتے لمبائی 62 میل ہے، جتھے ایہہ دو شاکھاواں جھنگ لوئر (لمبائی 38 میل) اتے بھوانا (لمبائی ساڈھے 7 میل) وچ ونڈی جاندی ہے ۔ رکھ برانچ اتے میاں علی برانچاں دی کرم وار لمبائی 55 اتے 27 میل ہے ۔
ساندل بار وچ ستھاپت کیتی گئی اس نہری کالونی لئی ای.ڈی. میکلاگن کالونائیجیشن افسر 1892 وچ نیوکت ہون 'تے لوکاں نوں وستھاپت کرن دا کم شروع ہویا، جو 1905 وچ سماپت ہویا ۔
ہیٹھ لکھے انوسار الاٹمینٹ کیتی گئی:
1905 تکّ الاٹ ہوئی ساری بھومی دا ویروا اس پرکار ہے:
اوٹھ پالکاں نوں زمین اس شرط 'تے گرانٹ وچ دتی گئی کہ اوہ اوٹھ آواجائی لئی پالنگے ۔ چار جاگیراں 12ویں گھوڑسوار، 13ویں گھوڑ سوار، 15ویں لانسرز اتے 18ویں ٹوانا لانسرز سینا نوں گھوڑیاں دے فارماں (واڑے) نوں بناؤن لئی دتی گئی ۔ 1915 دے انت تکّ کلّ زمین 1873807 اےکڑ الاٹ ہوئی ۔ سرمائیداراں وچ بیدی، سوڈھی، ٹوانے، سید، سیال اتے ہور پنجاب دے دھنی لوک سن ۔ آبادکاراں وچ جٹّ، کمبوج، سینی، لبانے، راجپوت، مذہبی اتے عیسائی آدی لوک سن |
1892-93 اس نہر دی رکھ برانچ تے ضلع گجرانوالہ دی تحصیل خانقاہ ڈوگراں وچ زمینی الاٹمینٹ شروع ہوئی ۔ ایہہ تحصیل پھر ضلع شیخوپورا ستھاپت ہون تے اس ضلعے نوں تبدیل کر دتی گئی ۔ اس تحصیل وچ الاٹمینٹ دا کم 1896 تکّ چلدا رہا ۔ جویں-جویں جنگل آباد ہندا رہا اتے اس نہر دا سسٹم وسدا رہا، زمین الاٹمینٹ دا کم وی چلدا رہا ۔ اس نہر دی جھنگ برانچ دی اساری دا کم 1899 وچ ہتھاں وچ لیا گیا اتے اس دے کھیتر وچ لوکاں نوں وساؤن دا کم 1905 وچ ختم کر دتا گیا ۔ اکا-دکا وسیبے دا کم 1930 تکّ چلدا رہا ۔
لوئر چناب نہر تے 1915 دے اخیر تکّ 1873707 ایکڑ زمین الاٹ ہوئی، جہڑی 1930 وچ 1934930 ایکڑ ہو گئی ۔ لائلپور دا پرسدھ شہر جس نوں ہن فیصل آباد کیہا جاندا ہے دی نیہہ 1896 وچ پنجاب دے لیفٹینینٹ گورنر سر جیمز لائل دے ناں 'تے رکھی گئی ۔ پنجاب دے پرسدھ انجینیئر سر گنگا رام نے اس خوبصورت شہر نوں ڈزائین کیتا، جس نوں اک وڈی ورگاکار شکل دتی گئی ، پھر اس نوں چار چھوٹے ورگاں وچ ونڈیا گیا ، جس دے مرکز وچ گھنٹہ گھر بنایا گیا ۔ اس گھنٹے گھر توں سورجی کرناں وانگ اٹھ بازار بنائے گئے ع ایہہ سارے بازار سرکولر سڑکاں نال جڑے ہوئے سن ، شہر دا پہلا رقبہ 3 مربع میل سی، جہڑا ہولی-ہولی ودھدا گیا ۔ پہلاں لائلپور جھنگ ضلعے دی تحصیل سی، پھر اک دسمبر 1904 نوں اس نوں ضلع بنا دتا گیا ۔ اس ضلعے دیاں چار تحصیلاں لائلپور، جڑانوالا، سمندری اتے ٹوبہ ٹیک سنگھ سن ۔
چناب نہر کالونی دے آباد ہون نال کھیتی باڑی دی اپج بہت ہون لگّ پئی، خاص کرکے کپاہ/نرما اتے کنک، پر جنس دے منڈیکرن دی سمسیا آؤن لگی، کیونکہ آواجائی دے سادھن گھٹّ ہون کارن کسان اپنی اپج نوں منافعے لئی دور منڈیاں وچ لجا نہیں سکدے سن ۔ لاہور-امرتسر ریلوے لائن 1861 وچ ہی بن گئی سی اتے اگلے 30-40 سالاں وچ ریلوے دا جال وچھ گیا اتے نہری بستیاں دا کھیتر وڈیاں منڈیاں نال جڑ گیا ۔ وزیر آباد-خانیوال ریلوے لائن 1890-1900 وچ بنی، جہڑی چناب بستی وچوں لنگھدی سی تے اس طرحاں ایہہ کھیتر کراچی نال جڑ گیا ۔ لوئر چناب نہر دے کھیتر وچ 1192 میل سڑکاں 1908 تکّ بن گئیاں سن ۔
لائلپور ضلع تے اس دے آس-پاس دے ہور ضلعےآں وچ خوش حالی آؤن اتے اتے کھیتی دی اپج بہت ہون 'تے اس کھیتر نوں پنجاب دا کیلیفورنیا کیہا جاندا سی ۔ اتلے ہندستان وچ پہلا زرعی کالج لائلپور وچ ستھاپت ہویا، جس نے بہت پرسدھتا پراپت کیتی، جو دیس دی ونڈ مگروں یونیورسٹی وچ تبدیل ہویا ۔ اس کھیتر دی معیشت سدھرن نال منٹگمری ملتان ضلعےآں وچ وی نویاں نہراں نکلیاں ۔ بیکانیر ریاست لئی حسینیوالا توں ستلج وچوں بیکانیر نہر کڈھی گئی تے پھر پنجابی کسان ایہناں کھیتراں وچ وی جا وسے ۔
1932 وچ چناب دریا وچ بھاری ہڑ آیا، جس کارن لوئر چناب نہر دے ویئر دا بھاری نقصان ہویا اتے اتھے چھ دراں والا ویئر دوبارہ بنایا گیا اتے ہر اک در دی چوڑائی 500 فٹّ رکھی گئی ۔ 1940-41 وچ اس نہر دی کمانڈ تھلے کلّ رقبہ 3671267 ایکڑ سی ۔ دیس دی ونڈ مگروں پاکستان سرکار نے نہر دی سمرتھا 12043 کیوسکس کر لئی تے اس طرحاں نہر دی کمانڈ تھلے کلّ رقبہ 3700226 اےکڑ ہو گیا ۔
معاشی خوش حالی آؤن 'تے کھیتر وچ کئی سکول اتے کالج کھلھے ، لوکاں وچ نوچیتنا بے دار ہوئی، پگڑی سمبھال جٹا، گرودوارہ سدھار لہر اتے اکالی لہر نے جنم لیا | اکالی لہر نوں چلاؤن والے لوک اسے نہر دے کھیتر دے ہی سن، جنہاں وچ پرسدھ ناں ہن ماسٹر سندر سنگھ لائلپوری، تیجا سنگھ سمندری، ہرچند سنگھ رئیس لائلپور، منگل سنگھ گلّ تے گیانی کرتار سنگھ وغیرہ ۔ ننکانہ صاحب دے ساکے وچ شہید ہون والے 90 فیصدی توں وی ودھ شہید اسے کھیتر دے سن ۔ اسے نہری کھیتر دے پنڈ چکّ نمبر 105 بنگے (گوگیرا برانچ) دے رہن والے شہید اعظم بھگت سنگھ سن اتے اوہناں دے ساتھی سکھدیو لائلپور شہر دے ، بھگت سنگھ دے چاچا اجیت سنگھ، جتھیدار چھانگا سنگھ پیؤ جتھیدار جگدیو سنگھ تلونڈی، اکھاں دے بہت ہی پرسدھ ڈاکٹر ہربھجن سنگھ گوجرا، پرسدھ انجینیئر سر گنگا رام، ساہت دے بابا بوہڑ پرنسیپل سنت سنگھ سیکھوں، کہانی کار کلونت سنگھ ورک، چیف ایئر مارشل ارجن سنگھ، کھیتی باڑی ارتھ شاستری اتے پٹیالہ پنجابی یونیورسٹی دے سابقہ وائس چانسلر سردارا سنگھ جوہل، ہاکی دے پرسدھ کھلاڑی پتھیپال سنگھ، لالا جگت نارائن، راجستھان دے گورنر دربارا سنگھ، اتہاسکار اتے گرو نانک دیو یونیورسٹی دے سابقہ وائس چانسلر ڈاکٹر: جے. ایس. گریوال، سر سکندر حیات خاں ٹوانہ، خضر حیات خاں ٹوانہ، پہلوان رستم ہند کیسر سنگھ، پہلوان سوہن چیلیوالیا اتے ہزارا سنگھ بہوڑو وغیرہ اسے نہری کھیتر نال سبندھ (تعلق) رکھدے سن ۔ اس نہری بستی دی خوش حالی اتے امیری سکھ بھائیچارے دے آبادکاراں کرکے آئی جنہاں ہڈّ بھنویں محنت کیتی ۔ مائیکل الائیز آرتھر (The Indus Rivers، 1 Study of the 5ffects of the Partition. PP. 174-75 ) دا کہنا ٹھیک ہے کہ 'بہتے پاکستانی اج ایہہ مننگے کہ نہری بستیاں وچ سکھ آبادکاراں دا یوگدان اتہاسک سی ۔
لوئر جہلم نہر
اس نہر دی اساری توں پہلاں اس دے کھیتر وچ کجھ برساتی نہراں پیندیاں سن، جنہاں نوں اس نہر دے چلن ویلے سارا سال چلن والیاں نہراں وچ تبدیل کر دتا گیا سی.
ایہہ نہر جہلم دریا دے کھبے کنڈھے توں گجرات ضلعے وچ پیندے پنڈ مونگ رسول دے نیڑیوں کڈھی گئی. مونگ رسول اوہ تھاں ہے، جتھے برطانوی سرکار نے سبھ توں پہلاں پنجاب وچ پالیٹیکنک انجینیئرنگ کالج کھولھا سی، جس نے پنجاب اتے دیس نوں وڈی سنکھیا وچ سبارڈینیٹ انجینیئر مہیا کیتے ۔ ایہہ نہری سسٹم 1892  وچ شروع ہویا اتے اس دا سنچائی کھیتر دریا چناب اتے جہلم دا اوہ درمیانی علاقہ سی، جہڑا جہلم دے کنڈھے پیندے میانی قصبے اتے چناب دے کنڈھے پنڈی بھٹیاں نگر تکّ جے اک لکیر کھچیئے تاں اس دے پچھم والے پاسے پیندا سی ۔ پہلاں اتھے 4100 فٹّ لمبا ویئر بنایا گیا اتے نہر دا ہیڈّ ریگولیٹر تے اس اپر اک پل بنایا گیا، جس دے 8 سپین سن اتے ہر اک سپین دی لمبائی 24.5 فٹّ سی ۔ مین لائن دی چوڑائی 140 فٹّ اتے ڈنوگھائی 7.5 فٹّ سی | ڈسچارج 3800 کیوسکس سی | مین لائن دے 38ویں میل توں اک شاہ پور ناں دی برانچ نہر نکلدی سی ۔ اس برانچ تھلے امپیریئل، صوبائی اتے پرائیویٹ برساتی نہراں دا کھیتر پیندا سی، جس نوں ہن سارا سال پانی ملن لگّ پیا سی ۔ 39ویں میل 'تے مین لائن ناردرن (اتری) اتے سدرن (دکھنی) دو برانچاں وچ ونڈی جاندی سی ۔ سدرن (دکھنی) برانچ بار کھیتر دے اچے سرے دے بہت نیڑیوں گزردی سی ۔ مین لائن اتے برانچاں دی لمبائی لگپگ 167 میل سی اتے اس دیاں ڈسٹریبیوٹریز دی لمبائی 960 میل سی ۔ نہر دا افتتاح 30 اکتوبر 1901 نوں ہویا ۔
اس نہر دے کمانڈ ایریئے دا چنگی طرحاں نریکھن کیتا گیا ۔ سیم دی سمسیا توں بچن لئی 20ویں صدی دے شروع وچ ایہہ تجویز کیتا گیا کہ جتھے دھرتی ہیٹھلے پانی دا پدھر 40 فٹّ جاں اس توں بہتا ہے، اس کھیتر وچ سارے رقبے دے 50 فیصدی نوں ہی پانی نال سنجیا جاوے اتے جتھے پانی دا پدھر 25 فٹّ تے 40 فٹّ وچکار ہے، اتھے 40 فیصدی رقبے نوں پانی دتا جاوے اتے جتھے پانی دا پدھر 25 فٹّ توں تھلے ہے اتھے 25 فیصدی کھیتر نوں سنچت کیتا جاوے ۔ اس طرحاں کرن نال سیم دی سمسیا توں کسے حد تکّ بچیا جا سکدا سی ۔ پرسدھ پترکار خشونت سنگھ جنہاں دا پنڈ اتے زمین اسے نہر دے کھیتر ادھین شاہ پور (سرگودھا) ضلعے وچ پیندی سی، نے لکھیا ہے کہ لوئر چناب نہر نے چناب کالونی دے واسیاں دے سماجی جیون 'تے بڑا وڈا اثر چھڈیا ۔ چناب کالونی وچ ملی کامیابی کارن شاہ پور دے ریتلے تھل کھیتر نوں وی اوہو کامیابی جہلم دے پانیاں نال ملی ۔ (ہسٹری آف سکھز بھاگ-2، پنہ 116)، 1941-42 وچ اس نہر تھلے سنچائی یوگ کھیتر 1239597 ایکڑ سی اتے ایہہ نہر شاہ پور ضلع(ہن اسدی تھاںضلع سرگودھا ضلع اے)، گجرات اتے جھنگ ضلعےآں دے کجھ بھاگاں(حصےآں) نوں پانی دندی سی ۔
ٹرپل کینال پراجیکٹ
انگلینڈ اک چھوٹا جیہا دیس ہے، جتھے نہراں 'تے ڈیم نہیں سن ۔ اس واسطے انگریز لوک نہراں دی اساری وچ کوئی تجربہ نہیں سن رکھدے ،| اوہناں نے نہراں بناؤن دی کلا اٹلی دے انجینیئراں توں سکھی اتے پنجاب وچ نہراں بناؤنیاں شروع کیتیاں ۔
ٹرپل کینال پراجیکٹ انگریز حکومت ولوں بنایا گیا اک وڈا پراجیکٹ سی ۔ سرہند نہر، لہندی یمنا نہر، اپرباری دوآب نہر، لوئر چناب نہر اتے لوئر جہلم نہر توں حاصل کیتے تجربے انوسار اوہ بڑے اوکھے پراجیکٹاں نوں ہتھ پاؤن لگّ پئے سن ۔ اوہناں دی سیانپ اتے تیز سوچ اگے نتمستک ہونا پیندا ہے ۔ اس پراجیکٹ ادھین ہیٹھ لکھیاں تنّ نہراں بنائیاں گئیاں:
اس پراجیکٹ دی لوڑ اس واسطے پئی کہ راوی دریا وچوں اپرباری دوآب نہر کڈھن نال راوی وچ پانی بہت گھٹ گیا اتے اس طرحاں راوی دے ہیٹھلے پاسے اس وچوں کوئی نہر کڈھنی اسمبھو(ناممکن) سی، جدکہ لاہور دے دکھن وچ ضلع منٹگمری (ساہیوال) ضلعے دا بہت وڈا کھیتر اک ریگستان دی شکل وچ ویران پیا سی ۔| اک پرسدھ نہری انجینیئر سر جان بینٹن نے اس سمسیا دا حلّ سوچیا ۔ جہلم دریا وچ پانی بہت سی، سو، اس نے تجویز کیتا کہ جہلم اتے چناب دریاواں دے پانی نوں منٹگمری ضلعے دی بھوئیں نوں سنجن لئی ورتیا جاوے ۔ اپر لکھیاں تنّ نہراں اس پراجیکٹ دا انکھڑواں انگ ہن ۔
اپر جہلم نہر
ایہہ نہر منگلا دے ستھان توں گجرات ضلعے دی حد توں تھوڑھا اپروں جہلم دریا دے کھبے کنڈھے توں کڈھی گئی سی، جس دی سمرتھا 12000 کیوسکس سی ، چج دوآب (چناب اتے جہلم نال بنن والا دوابا) دا 3،50،000 ایکڑ کھیتر سنجن توں بعد ایہہ نہر دریا چناب وچ مرالا دی تھاں ڈگدی ہے. اس نہر 'تے 1905 وچ کم شروع ہویا اتے 1916 وچ سنجائی لئی کھولھی گئی. سال 1941-42 وچ چج دواب دا 502292 ایکڑ کھیتر اس دی کمانڈ تھلے سی ۔ ایہہ کھیتر نہر دے سجے پاسے ستھت سی، جدکہ کھبے پاسے دا کھیتر اچا ہون کرکے آباد نہ ہو سکیا ۔
اپر چناب نہر
جہلم دریا دا جو پانی مرالا دی تھاں تے چناب وچ سٹیا گیا سی، نوں ورتن لئی ایہہ نہر کڈھی گئی سی ۔ ایہہ نہر 1913 وچ بن گئی سی ، اپنیاں دو برانچاں نوکھر برانچ اتے رایا برانچاں راہیں 6،50،000 ایکڑ (بعد وچ 1600000 ایکڑ) ضلع سیالکوٹ، گجرانوالہ، لاہور اتے شیخوپورا دا کھیتر سنج کے ایہہ راوی دریا  تے بلوکی دے ستھان  تے سپرپیسج راہیں دریا نوں پار کردی ہے ۔
لوئر باری دوآب نہر (ایل.بی.ڈی.سی.)
اپر چناب نہر دا ناں ہیڈ بلوکی (ضلع لاہور) سپرپیسج راہیں راوی پار کرن اپرنت لوئر باری دوآب نہر ہو جاندا ہے ۔ اج دے اوکاڑا، منٹگمری(ساہیوال)، خانیوال ضلعےآں وچوں ہندی ہوئی 215 کلومیٹر دا فاصلہ طے کرکے ایہہ ٹبّ ناں دے تھاں اتے ختم ہندی ہے ۔ اس کھیتر نوں وساؤن لئی ودھیا سکھ واہیکار شرینیاں نوں اتھے ستھاپت کیتا گیا، جنہاں وچ جٹّ، کمبوج، سینی، لبانے اتے مذہبی سکھ سن جو پنجاب دے بھرویں آبادی والے ضلعےآں توں اتھے وسن لئی برطانوی حکومت ولوں سدے گئے سن ۔ اس طرحاں جہلم دریا دا وادھو پانی اس کھیتر وچ لیاندا گیا تے اک صدی پہلاں ایہہ اک انوٹھا پراجیکٹ سی ۔
لوئر باری دوآب نہر دیاں کئی ڈسٹریبیوٹریاں ہن، جویں کہ بیروا، گنجیبار، ددپھولیہانا، چیچہ وطنی، کسووال، جہانیاں، دھولر، چکشاہانہ اتے فورسٹ آدی جنہاں نال لگپگ 13 لکھ ایکڑ بھوئیں سنچت ہندی سی ۔ تھوڑھا کھیتر ملتان ضلعے دا وی آؤندا ہے، 1941-42 وچ اس نہر ادھین 1438166 ایکڑ بھومی نوں پانی ملیا ۔
ٹرپل کینال پراجیکٹ دے مکمل ہون تے ایہہ تنّ نہراں اتے دو لوئر چناب نہر اتے لوئر جہلم نہر اکجٹتا وچ آپسی طور  تے بجھیاں ہوئیاں سن اتے ایہناں نوں اک اکائی وجوں چلایا جاندا سی ۔ جہلم اتے چناب دریاواں وچ پانی دی اپلبدھی انوسار اجیہا کیتا جاندا سی ۔ ایہناں توں تھلے نکلدیاں نہراں ستنتر روپ وچ چلدیاں سن اتے اک-دوسری 'تے نربھر نہیں سن ۔ لاہور سکتریت ولوں ایہناں پنج نہراں وچ پانی ونڈ کے چھڈیا جاندا سی ۔
ستلج ویلی پراجیکٹ
ستلج اتے بیاس دریاواں دے سنگم ہریکے توں تھلے ایہناں دوواں دریاواں دی دھارا نوں ستلج ہی کیہا جاندا سی اتے اس کھیتر وچ بہت ساریاں برساتی نہراں بنیاں ہوئیاں سن، جنہاں وچ پانی دی ہوند غیر-یقینی رہندی سی کیونکہ اپر ستلج وچوں سرہند نہر اتے فروزپور ضلعے وچ گرے کینالز اتے بیاس وچوں ہشیارپور ضلعے وچ شاہ نہر کڈھن نال پانی دی کافی کھپت ہو جاندی سی ۔ ایہناں برساتی نہراں دے کھیتر وچ پانی دی سپلائی یقینی بناؤن لئی سارا سال چلن والیاں نہراں دی اساری ضروری سی ۔ اس مسئلے دے حلّ لئی ستلج ویلی پراجیکٹ ناں دی سکیم 1906-1908 وچ بنائی گئی پر اس نوں ٹالنا پیا کیونکہ بہاول پور ریاست وچ اتے برطانوی ہند حکومت وچ اس سکیم بارے کجھ متبھید سن ۔ 1906 وچ بیکانیر ریاست نے پانی لین لئی بینتی کیتی، جس دا بہاول پور ریاست نے بیکانیر دے غیر-ریپیریئن ریاست ہون کرکے ورودھ کیتا ، پر 1920 وچ ایہناں دوواں ریاستاں اتے انگریزی حکومت وچ رضامندی ہو گئی کیونکہ بیکانیر ریاست پانی لئی پنجاب سرکار نوں رائلٹی دین لئی سہمت ہو گئی ، اس پروجیکٹ ادھین گیاراں نہراں ہیٹھ لکھے انوسار بناؤنیاں تجویز ہوئیاں ۔ ایہناں نہراں دا ویروا اس پرکار ہے:-
حسینیوالا ہیڈ ورکس
اس تھاں توں ستلج دے کھبے کنڈھے توں 2 نہراں بیکانیر نہر (گنگ کینال) جس نے بیکانیر ریاست دے کھیتر نوں پانی دینا سی، بنائی گئی اتے دوسری ایسٹرن نہر جس نے فروزپور ضلعے دے کھیتر نوں سنجنا سی، تیسری نہر دریا دے سجے کنڈھے توں دیپالپور نہر ناں دی نہر سی، جہڑی ہن پاکستان دے علاقے وچ پیندی ہے ۔
سلیمانکی ہیڈ ورکس
اس تھاں توں وی کھبے کنڈھے توں ایسٹرن صادقیہ نہر اتے فورڈواہ نہر، دو نہراں کڈھیاں گئیاں، سجے کنڈھے توں پاکپٹن نہر ۔ ایہناں تناں نہراں دیاں تنّ ہی برانچ نہراں سن، جنہاں دے کرم وار ناں سن ملک برانچ، میکلوڈگنج برانچ اتے کھدر برانچ ۔
اسلامکی ہیڈ ورکس
اس تھاں توں کھبے پاسیوں دو نہراں بہاول نہر اتے قائمپور نہراں نکلدیاں سن ۔ بہاول نہر دیاں دو برانچ نہراں احمدپور برانچ اتے ڈیزرٹ برانچاں سن ۔ سجے کنڈھے میلسی ناں دی نہر نکلدی سی ۔ اس دیاں دو چتوین اتے لودھراں برانچاں سن ۔
پنجند ہیڈ ورکس
اس تھاں توں عباسیہ نہر اتے پنجند نہر ناں دیاں دو نہراں کڈھیاں گئیاں ۔ عباسیہ نہر دی کوئی برانچ نہیں سی ۔ پنجند نہر دیاں تنّ برانچ نہراں، جنہاں دے ناں صادق برانچ، رحیم یار خاں اتے منچن برانچاں نیں۔ سلیمانکی ہیڈّ ورکس توں بعد وچ پانی دی لوڑ نوں مکھ رکھدیاں منٹگمری پاکپٹن لنک ناں دی اک ہور نہر بنائی گئی ۔
ایہناں ساریاں نہراں دے کھیتر وچ پنجاب دی گھنی سنکھیا والے ضلعےآں وچوں لوکاں نوں لجا کے برطانوی ہند حکومت اتے بیکانیر اتے بہاول پور ریاستاں دے راجےآں نے وسایا اتے زمیناں الاٹ کیتیاں، ایہناں نہراں وچوں کیول حسینیوالا ہیڈّ ورکس توں نکلدیاں تنّ نہراں اتے ہیڈورکس بارے سنکھیپ(مختصر) ویروا لکھیا جاندا ہے ۔
حسینیوالا ہیڈّ ورکس دی اساری
سروے آف انڈیا دے 1863 دے نقشے درساؤندے ہن کہ اس تھاں ستلج دریا دو حصیاں وچ وگدا سی ، دریا دی دوجی لہر قصور والے پاسے لگپگ 5 کلومیٹر دور سی اتے پنڈ گنڈا سنگھ والا پاس سی ۔ کھبے پاسے دی شاخ اپر قیصر ہند پل ریلوے اتے سڑکی آواجائی لئی سانجھے طور تے ورتیا جاندا سی ۔ ایہہ پل 1887   وچ مکمل ہویا ، قصور والے پاسے دے وہن نوں بند کر دتا گیا ۔ پر 1900 وچ دریا پھر اس رستے وگن لگّ پیا، جس نوں پھر پکے طور 'تے مضبوطی نال بند کر دتا گیا ۔ قیصر-اے-ہند پل دی کلّ لمبائی 4291 فٹّ سی ۔ 1920 وچ ریلوے دی ہیوی ٹریفک نوں ویکھدیاں اس پل توں تھوڑھا تھلے والے پاسے اک ہور ریلوے پل بنا دتا گیا اتے نال ہی سڑکی آواجائی لئی وی اک پل جوڑ دتا گیا ۔ اتھے ایہہ لکھنا ضروری ہے کہ پرانے پل دے سجے پاسے دے ابٹمینٹ دے نیڑے ہی شہید اعظم سردار بھگت سنگھ اتے اوہناں دے ساتھیاں راجگرو اتے سکھدیو دیاں بعد وچ سمادھیاں بنائیاں گئیاں ۔
پہلاں بہاول نگر توں چونے نوں ساڑن اتے اس دی سپلائی دا پربندھ کیتا گیا سی ۔ اسے سمیں سیمینٹ دی قیمت 60 روپئے توں ڈگّ کے 30 روپئے پرتی ٹن ہو گئی اتے اس طرحاں پنجاب سیمینٹ کمپنی نے ہیڈورکس دے کماں تے ورتن لئی سیمینٹ سپلائی کیتا ۔ حسینیوالا ناں دے اک چھوٹے جہے پنڈ دے ناں  تے اک ریلوے سٹیشن ہیڈّ ورکس توں اک میل دی وتھّ 'تے ستھاپت کیتا گیا اتے اڈّ-اڈّ تھاواں 'تے سامان پہنچاؤن تے جمع کرن لئی لگبھگ 21 کلومیٹر لمیاں ریلوے سائیڈنگز بنائیاں گئیاں ۔ ورکشاپاں، سٹور، پاور ہاؤس، اٹاں دے سٹور اتے کئی عارضی ہٹ بنائے گئے ۔ اس توں علاوہ چوڑی پٹڑی دی ریلوے لائن اتے ٹریموے لائیناں وچھائیاں گئیاں تاں جو دریا وچوں پٹی مٹی نوں دور لجا کے سٹیا جاوے اتے اساری لئی لوڑیندے سامان نوں سٹوراں توں لیاندا جاوے ۔ بہت ساری بجلی دی ورکشاپاں نوں چلاؤن لئی آوشکتا سی، جس نوں وکرز پیٹر کروڈ آئل جنریٹنگ سیٹاں نال پیدا کیتا گیا ۔ اس بجلی نوں ورکشاپاں وچ ورتیا گیا ۔ ہائی ٹینشن لائیناں راہیں اس بجلی نوں پمپاں، کنکریٹ مکسچراں اتے ونچز آدی نوں چلاؤن لئی ورتیا گیا ۔ لگپگ 20 بسائرس ایکسکیوٹرز پائیل ڈرائیونگ مشیناں، کھوہیاں گالن والے پلانٹ، سٹون کرشرز اتے بال ملز آدی موقعے 'تے ورتے گئے ۔ اس ویلے نرسندیہ ایہہ اک بہت وڈا کم سی ۔
حویلی نہر
ایہہ نہر چناب جہلم دریاواں دی سانجھی دھارا وچوں تریموں ہیڈ ورکس توں نکلدی ہے اتے رستے وچ کئی رجباہیاں راہیں جویں کہ ہسووالی، شورکوٹ، گھگّ اتے درکھانا راہیں بھوئیں دی سنچائی کردی ہوئی ریلوے سٹیشن عبدالحکیم پاس دریا راوی وچ جا ڈگدی ہے ۔ اس نہر دا پراجیکٹ 1937 وچ منظور ہویا اتے 1939 وچ نہر مکمل ہوئی ۔ حویلی نہر دی مین لائن پکی بنائی گئی اتے باقی سسٹم کچا سی ۔ تریموں دے تھاں تے نہر دا بیراج وی 1939 وچ بنیا، جس دا دریا وچ 645000 کیوسکس پانی لنگھن لئی ڈزائین کیتا گیا ۔ اس نہر نال 7 لکھ ایکڑ رقبے نوں سارا سال پانی دتا جاندا سی ۔
سدھنائی نہر
ایہہ نہر دریا راوی دے کھبے کنڈھے توں ملتان ضلعے دے کھیتر نوں سنجن لئی کڈھی گئی سی ۔ اس نہر دا ناں سدھنائی تاں پیا کیونکہ ایہہ دریا راوی دے 12 کو میل اس حصے چ پیندی ہے، جتھے راوی تلمبہ دے ستھان توں لے کے سرائے سدھو تکّ بالکل سدھی بناں کسے ول-ونگ توں وگدی ہے ۔ ایہہ نہر 1886 وچ چالو ہوئی، جس دا ویئر 737 فٹّ لما سی ۔ مین لائن دی چوڑائی 90 فٹّ تے سمرتھا 1820 کیوسکس سی ۔ 30 میل دا سفر کرکے دو ڈسٹریبیوٹریاں نکلدیاں سن، جو کلّ پانی دا تیجا حصہ کھچّ لیندیاں سن | 11 ہور ڈسٹریبیوٹریاں رل کے 595 مربع میل دے کھیتر وچ سنچت کردیاں سن ۔ اس کھیتر وچ وی برطانوی ہندسرکار نے پنجاب دے ہور ضلعےآں توں محنتی کسان لیا کے وسائے اتے بہوتیاں نوں 90 ایکڑ دے پلاٹ الاٹ کیتے گئے کیونکہ راوی دے اپرلے حصے وچ اپر باری دوآب نہر راوی دا بہتا پانی لے لیندی سی ، سو، بہار دے موسم وچ اتھے راوی وچ پانی بہت گھٹ جاندا سی، سو، اس موسم دیاں فصلاں نوں کھوہاں دے پانی نال سنجیا جاندا سی ۔ پہلی جنگ عظیم توں بعد برطانوی سرکار نے کئی سنچائی دیاں سکیماں تیار کیتیاں اتے اوہناں دی اساری کیتی گئی ۔ کئی پرانیاں پراجیکٹاں وچ لوڑ مطابق سودھ کیتی گئی ۔ سدھنائی نہر وی ایہناں وچوں اک سی ۔
اس نہر دی سبھ توں لمی برانچ نہر شجاع آباد ناں دی ہے، جہڑی ملتان دے لہندے وچ وگدی ہے ۔ اس دی ٹیل توں گجو ہٹاں ناں دی برانچ نکلدی ہے ۔ اس نہر دیاں ڈسٹریبیوٹریاں دے ناں سن، فاضل شاہ، چوپڑہٹا، حشمت مرولی، کوٹلی بھلا، ککڑہٹا، جیوالا، مدینہ، سجانپور، نیلہر، کبیر والا، چنوان، ماہنی سیال اتے میانی ۔ اس نہر دے کھیتر وچ پنڈ وساؤن لئی کوئی پکے رول نہیں سن ، ملتان دے ڈپٹی کمیشنر نے پہلی وار 1927 وچ کجھ رولاں دے پروانگی دتی ۔
حویلی نہر نوں سدھنائی نہر وچ پانی دی ماترا ودھاؤن لئی وی ورتیا جاندا سی ۔
بیکانیر نہر (گنگ کینال)
حسینیوالا ہیڈ ورکس توں دریا ستلج دے کھبے کنڈھے توں بیکانیر نہر (گنگ کینال) اتے ایسٹرن نہر کڈھیاں گئیاں ۔ بیکانیر نہر دا نیہہ-پتھر بیکانیر دے مہاراجہ گنگا سنگھ نے دسمبر 1925 وچ رکھیا ۔ پہلاں اس دی سمرتھا 2144 کیوسکس سی، جہڑی پچھوں ودھا کے 2720 کیوسکس کر دتی گئی ۔ اس نہر دا ریگولیٹر 4 سپیناں دا ہے ۔ اس نہر دی پنجاب وچ 160 کلومیٹر لمبائی ہے اتے اس نوں پنجاب نے اپنے کھیتر وچ بیکانیر دے خرچے  تے بنایا ۔ ہیڈّ ریچ وچ کم 1923 وچ ہی شروع کر دتا گیا سی ۔ اس نہر دی کمانڈ تھلے 6،50،000 ایکڑ رقبہ پہلاں نردھارت کیتا گیا سی ۔ پنجاب وچ ایہہ پہلی پکی نہر بنائی گئی سی اتے 1928 وچ مکمل ہوئی تے اس اپر 332 لکھ روپئے خرچ ہوئے ۔ ہریکے دے ستھان  تے بیراج اتے فروزپور فیڈر نہر بن جان  تے بیکانیر نہر نوں حسینیوالا توں پانی دی سپلائی بند کر دتی گئی اتے اس دی برجی 45000 تے فروزپور فیڈر نہر نال جوڑ دتا گیا ۔ ایہہ نہر راجستھان دے گنگانگر ضلعے دے کھیتر نوں پانی دندی ہے ۔ 1947 تکّ بیکانیر ریاست پانی دی رائلٹی پنجاب سرکار نوں دندی رہی ۔
ایسٹرن نہر
ایہہ نہر بیکانیر نہر دے سمانانتر حسینیوالا ہیڈّ توں ہی کڈھی گئی ۔ گورنر پنجاب نے دسمبر 1925 وچ اس دا نیہہ-پتھر رکھیا ۔ اس دی سمرتھا 3814 کیوسکس اتے ہیڈّ ریگولیٹر پنج دراں دا ہے ۔ اس نہر دی کمانڈ تھلے 429000 ایکڑ رکھیا گیا، جس دی آبپاشی ہندی سی ۔ 1933 وچ نہر چالو ہوئی اتے اس دی اساری اپر 2.58 کروڑ روپئے خرچ ہوئے ۔ ایہہ فروزپور ضلعے دے کھیتر نوں پانی دندی ہے کیونکہ ایہہ نہر جھونے دی بجائی والے کھیتر وچوں لنگھدی ہے جتھے اس فصل لئی عارضی موگھے الاٹ کیتے جاندے ہن ، سو، اس کم لئی 680 کیوسکس ہور پانی چاہیدا سی ، اس لئی نہر دی سمرتھا ودھائی گئی اتے 39 میل لمے ہور سوئے پٹے گئے، جنہاں دی لاگت 3070000 روپئے آئی ۔
دیس دی ونڈ توں مگروں ہریکے دے ستھان تے بیراج بنن  تے اتھوں فروزپور فیڈر نہر دی اساری کیتی گئی ۔ اس نہر دا پانی بیکانیر اتے ایسٹرن نہر وچ پنڈ کھائی پھیمیکی دے نیڑے پایا گیا ۔ ایسٹرن نہر فروزپور ضلعے دے کھیتر دی سنچائی کردی ہے ۔
دیپالپور نہر
ایہہ نہر حسینیوالا ہیڈ ورکس توں دریا ستلج دے سجے کنڈھے توں کڈھی گئی ۔ ایہہ لاہور ضلعے دے کھیتر چونیاں اتے ضلع منٹگمری(ضلع ساہیوال) دے دیپالپور (ہن ضلع اوکاڑا چ) علاقے نوں سنچت کردی سی ۔ اس نہر دے کھیتر وچ کجھ برساتی نہراں جویں اپر ستلج برساتی نہراں جنہاں وچ کٹورا نہر، خانواہ نہر، اپر سہاگ نہر اتے لوئر سہاگ نہر وغیرہ پیندیاں سن ۔ ایہناں نہراں نوں سارا سال چلن والیاں نہراں وچ تبدیل کرن لئی 1919 وچ اک سکیم بنائی گئی جس انوسار دیپالپور نہر 1932 وچ پٹی گئی اتے اپر لکھیاں برساتی نہراں وچ اس دا پانی پایا گیا اتے کجھ نویں رجباہے تجویزے گئے ۔ اس نہر دی سمرتھا 7270 کیوسکس رکھی گئی ۔ اس نہر 'تے کم 1925 دے اخیرلے مہینیاں وچ شروع ہویا اتے 1932 وچ ختم ہویا ۔ دیس دی ونڈ توں پچھوں 1948 وچ اس نہر نوں پانی دینا بھارت ولوں بند کر دتا گیا کیونکہ اس دا ہیڈّ بھارت وچ پیندا سی تے نہر پاکستان وچ ۔ ایہہ اس لئی کیتا گیا کیونکہ ریڈ کلف ایوارڈ انوسار حسینیوالا ہیڈ ورکس توں پنج میل اپر والے پاسے اک چھوٹے پل دا ہیڈّ لاہور ضلعے وچ پیندا سی، جتھوں پاکستان اک لنک نہر پٹ کے تھلے دیپالپور نہر وچ پاؤنا چاہندا سی ۔ اس طرحاں حسینیوالا ہیڈّ ورکس شارٹ سرکٹ ہو جانا سی تے اتھوں نکلدیاں نہراں دی پانی دی سپلائی پربھاوت ہونی سی ۔ دیپالپور نہر دا پانی بند ہون تے پاکستان نے پروٹیسٹ کیتا ۔ اس سبندھ وچ 4 مئی، 1948 نوں دلی وکھے اک میٹنگ ہوئی، جس وچ بھارت ولوں پردھان منتری پنڈت جواہر لال نہرو، سردار سورن سنگھ اتے این. وی. گیڈگلّ اتے پاکستان ولوں غلام محمد، شوکت حیات خاں اتے ممتاز دولتانہ شامل ہوئے ۔ فیصلے انوسار پاکستان نوں بدلویں پربندھ کرن لئی وقت دتا گیا اتے نہر وچ پانی دی بحالی کر دتی گئی ۔ اسے میٹنگ وچ ہی پاکستان نوں اپرباری دوآب نہر دا جو پانی پاکستان ولّ جاندا سی، لئی وی بدلویں پربندھ کرن لئی کیہا گیا ۔ پاکستان نے دریا چناب وچوں نہر پٹّ کے، راوی نال میل کے پھر دیپالپور نہر وچ پائی ۔ اس لنک نوں بی.آر.بی.ڈی. (بمبانوالا-راوی بیدیاں-دیپالپور) لنک نہر کیہا جاندا ہے، جس نوں بھارت وچ ایچھوگل نہر وی کیہا جاندا ہے، اس دا ورنن(ذکر) 1965 دی بھارت پاکستان لڑائی وچ بہت ہندا سی ۔ اس نہر تے 1958 وچ کم ختم ہویا ۔ اس لنک دے بن جان 'تے دیپالپور نہر نوں پانی دی سپلائی حسینیوالا ہیڈ ورکس توں بند کر دتی گئی ۔
بھاکھڑا ڈیم اتے اس توں نکلدیاں نہراں
بھاکھڑا ڈیم جدید تکنالوجی اتے انجینیئرنگ وگیان دی اک وڈی دین ہے ۔ ایہہ اتری بھارت دا اک پربھاوشالی اتے بہت وڈا ڈیم ہے جو اس کھیتر وچ سنچائی لئی پانی، انڈسٹری نوں چلاؤن لئی بجلی، شہراں دا بجلیکرن، پنڈاں وچ بجلی اتے ٹیوبویلاں نوں چلاؤن لئی توانائی پردان کردا ہے ۔ اس ڈیم نوں بناؤن دا خیال برطانوی ہند حکومت ویلے 1908 وچ پیدا ہویا، سروے کیتا گیا اتے پراجیکٹ رپورٹ تیار کیتی گئی ۔
ستلج ویلی پراجیکٹ جو 1921 وچ منظور ہویا، دی رپورٹ وچ جو سیکریٹری آف سٹیٹس نوں بھیجی گئی، لکھیا گیا سی کہ نہ ہی حویلی اتے نہ ہی بھاکھڑا ڈیم سکیماں تے اگے ودھیا جا سکدا ہے. جد تکّ کہ ستلج ویلی پراجیکٹ بن نہیں جاندا کیونکہ پانی دی ہور ورتوں (دریا دے اپرلے حصے وچ) برٹش کھیتر اتے بہاول پور ریاست دے کھیتر وچ دریا سندھ تے بنیاں برساتی نہراں 'تے برا اثر چھڈیگا ۔ اس طرحاں بھاکھڑا ڈیم بناؤن دا پراجیکٹ لمبت پیا رہا ۔ 1928 وچ اس پروجیکٹ نوں سودھیا گیا تے اس دی سمرتھا 4.75 ایم.اے.ایف. ودھائی گئی ۔ بمبئی پرانت دی سرکار نوں اس پراجیکٹ اپر اپنی رائے دین لئی کیہا گیا کیونکہ سندھ ادوں بمبئی پریزیڈینسی وچ پیندا سی ۔ بمبئی نے اس پراجیکٹ دی ورودھتا کیتی کیونکہ اس نال سندھ دریا وچ پانی دا لیول نیواں ہو جاویگا تے برساتی نہراں دے پانی لین دی سمرتھا 'تے اثر پویگا ۔ 1934، مارچ وچ بمبئی نے ڈیم بناؤن لئی سہمتی پرگٹائی ۔ ستلج ویلی پراجیکٹ دیاں نہراں 'تے کوئی اثر نہ پوے بھاکھڑا پراجیکٹ دی سمرتھّ 4.0 ایم.اے.ایف. کیتی گئی ۔
1944 وچ ڈاکٹر: جے.ایل. سیویج (•.L. Sawege) جو امریکہ دی بیورو فار ریکلیمیشن دا چیف انجینیئر سی، نے موقعے دا نریکھن کیتا تے 1600 فٹ اچائی تکّ پانی دی بھرپائی دا ڈیم بناؤن لئی کیہا ۔ یو.ایس.اے. دی اک انترراشٹری ڈینور ناں دی کمپنی نے ایہہ اچائی 1580 فٹّ رکھن دی تجویز رکھی ۔ اچائی اس لئی گھٹائی گئی کیونکہ راجا بلاسپور دے محل تے کجھ مندر ڈیم دی جھیل وچ ڈبدے سن ۔ دیس آزاد ہون توں مگروں پردھان منتری پنڈت جواہر لال نہرو نے اس معاملے وچ دخل دتا تے بلاسپور دے راجا نے اپنے اعتراضاں نوں واپس لے لیا اتے ڈیم دے پانی دا ودھ توں ودھ پدھر 1680 فٹّ تکّ رکھیا گیا ۔
ننگل ڈیم جو بھاکھڑا ڈیم دا ہی حصہ ہے تے بیراج بناؤن دا کم 1946 وچ ہی شروع کر دتا گیا سی پر بھاکھڑا ڈیم تے کم اپریل 1948 وچ شروع ہویا ۔ کم بہت تیز گتی نال ہویا ۔ کنکریٹنگ دا کم 17 نومبر، 1955 نوں شروع ہویا، جس دا ادگھاٹن پردھان منتری نہرو نے کیتا ۔ ایہہ کم 1961 دے اخیر وچ ختم ہویا ۔ پنڈت نہرو نے 22 اکتوبر، 1963 نوں بھاکھڑا ڈیم قوم نوں سمرپت کیتا ۔ اس ڈیم دی اساری اپر مانوی سمرتھا اتے مشینری دا جوڑ ادتی سی جد 13000 ورکر، 300 انجینیئر، 30 امریکن ماہر، مشیناں دا شور، گرجدے ہوئے بھار لدے ٹرکّ، کریناں، کئی قسماں دے ٹول، دنیا دے اک بہت وڈے ڈیم تے قدرت دی طاقت نال بھڑ رہے سن ۔ نہرو بھاکھڑا ڈیم نوں ماڈرن ٹیمپل کہندے ہندے سن ۔ اس ڈیم دے بنن  تے سرجے گئے سروور(جھیل) دا ناں  گرو گوبند سنگھ دے ناں 'تے گوبند ساگر رکھیا گیا ۔ بہت سارے ودیشی مہمان جویں کہ مصر دے صدر کرنل جمال عبدالناصر، جوسف ٹیٹو یوگوسلاویہ دے صدر ، چو این لائی چین دے پردھان منتری، ہوچی من اتری ویت نام دے صدر، کلیمینٹ ایاٹلی انگلینڈ دے سابقہ پردھان منتری، سوویت یونین( روس )دے پردھان منتری، نکیتا خروشچیف سوویت روس دے فسٹ سیکریٹری ؛ پرنس فلپ ڈیوک آف ایڈنسرا، دلائی لاما، پنچن لاما، ایران دے بادشاہ رضا شاہ پہلوی وغیرہ کئی مہان شخصیتاں اس ڈیم نوں ویکھ چکیاں ہن ۔
بھاکھڑا ڈیم دی پانی جمع کرن دی کلّ سمرتھا 7.8 ایم.اے.ایف. ہے، کیچمینٹ ایریا 22،000 مربع میل اتے ڈیم دی اپروں چوڑائی 30 فٹ ہے ۔
ننگل ڈیم
بھاکھڑا ڈیم پانی نوں جمع کرن لئی اک سروور ہے تاں کہ تھلے نکلن والیاں نہراں اس توں نینترت پانی لے سکن ۔ بھاکھڑا ڈیم توں 8 میل تھلے پانی نوں اک ہور ڈیم جس دا ناں ننگل ڈیم ہے، وچ ڈکیا گیا ہے ۔ اس ڈیم توں ننگل ہائیڈرل چینل جو بجلی وی پیدا کردی ہے تے سنچائی لئی وی ہے، نکلدی ہے اتے اسے طرحاں اس دے سماننتر اک ہور نہر انندپور صاحب ہائیڈل چینل نکلدی ہے ۔ ننگل ڈیم 955 فٹّ لما کنکریٹ ڈیم ہے ۔ ایہہ ڈیم 1952 وچ مکمل ہویا ۔
ننگل ہائیڈرل چینل
ایہہ نہر ننگل ڈیم توں کھبے پاسیوں 14500 کیوسکس سمرتھا نال نکلدی ہے، جس وچ برجی 10،000 'تے بنے سلٹ ایجیکٹر لئی 2000 کیوسکس ہے ۔ ہیڈ ریگولیٹر دے 8 در اتے ہر در 24 فٹّ چوڑا ہے ۔ دراں دے تھملے 6 فٹّ چوڑے ہن ۔ ایہہ نہر سرو وچ بہت مشکل نیم پہاڑی کھیتر وچ پیندی ہے اتے بہت کٹائی اتے بھرائی وچوں گزردی ہے اتے 58 ندیاں نالے اس نوں کتے سائیفناں، کدھرے سپرپیسجاں اتے کدھرے ایکواڈکٹس راہیں پار کردے ہن ۔ کم 1947 وچ شروع ہویا اتے جولائی 1954 وچ ختم ہویا ، نہر دی لمبائی 64 کلومیٹر ہے ، نہر دی چوڑائی 58 فٹّ، ڈنوگھائی 23 فٹّ ہے اتے ایہہ پکی نہر ہے ۔ اس نہر اپر 2 پاور ہاؤس اک گنگووال اتے اک کوٹلہ دے ستھان 'تے پیندے ہن، جتھے بجلی پیدا ہندی ہے ۔ 64 کلومیٹر دی لمبائی توں بعد اس نوں بھاکھڑا مین لائن جاں بھاکھڑا نہر کیہا جاندا ہے ۔
بھاکھڑا مین لائن نہر
64 میل دی لمبائی توں مگروں ننگل ہائیڈرل چینل نوں بھاکھڑا مین لائن کیہا جاندا ہے ۔ اس دی سمرتھا 12455 کیوسکس ہے اتے اس دی لمبائی 108 میل ہے ۔ اس دی برجی 158000 تے اس وچوں نروانا برانچ نکلدی ہے جسدا بہتا پانی ہریانہ دے کھیتر نوں سنجدا ہے ۔ بھاکھڑا نہر دیاں گھگر لنک، بھاکھڑا مین برانچ اتے رتیا برانچاں ہن ۔ بھاکھڑا مین لائن تے اس دیاں برانچاں ڈبل ٹائل نال پکیاں بنائیاں گئیاں ہن ۔ برانچاں دی کلّ لمبائی 543 میل ہے ۔ ایہناں ساریاں برانچاں تے 1948 وچ کم شروع ہویا اتے 1954 وچ ختم ہویا ۔ بھاکھڑا مین لائن نال بھارتی پنجاب، ہریانہ، اتے کجھ راجستھان دا کھیتر سنجیا جاندا ہے ۔ نروانا برانچ دا کجھ پنجاب دا کھیتر چھڈّ کے بہتا پانی ہریانہ لئی ہے ۔ لہندی یمنا نہر دی سرسا برانچ دا پورا کھیتر نروانا برانچ دے پانی نال سنجیا جاندا ہے ۔ اس برانچ دی کلّ لمبائی 162.49 کلومیٹر ہے ۔
ستلج یمنا لنک
نہر جس دا ہریانہ صوبے نال پنجاب دا جھگڑا ہے، اوہ لوہنڈ کھڈّ توں ہی شروع ہونی تجویزی گئی سی ۔ جے ہریانہ نوں اینا پانی دے دتا جاوے تاں ایوں لگدا ہے کہ روپڑ ہیڈ ورکس تے سرہند نہر اتے بست دوآب نہر دا سارا سسٹم شارٹ سرکٹ ہو سکدا ہے اتے پنجاب دے مالوا اتے دوآبہ کھیتر وچ پانی دی بڑی کمی ہو سکدی ہے ۔
بست دوآب نہر
جدوں بھاکھڑا ڈیم دی اساری دا کم اتے روپڑ دے ستھان 'تے ہیڈّ ورکس دی ریماڈلنگ دا کم چل رہا سی تاں تجویز کیتا گیا کہ جالندھر ضلعے دے کجھ کھیتراں اتے پیپسو دے دوآبے وچ پیندے کھیتراں نوں نہری پانی دتا جاوے ۔ سو، 633745 ایکڑ رقبے نوں پانی دین لئی اک پراجیکٹ انومان بنایا گیا ۔ اج دا کپورتھلہ ضلع اس ویلے پیپسو پرانت ادھین پیندا سی ۔ اک نہر جس دی سمرتھا 1452 کیوسکس سی، دریا ستلج وچوں سجے کنڈھیوا روپڑ دے ستھان 'توں کڈھی گئی ۔ اس نہر دا ناں بست دوآب نہر اس واسطے رکھیا گیا کیونکہ اس نے دریا ستلج اتے بیاس وچکار پیندے دوابا بست جالندھر دے کھیتر نوں پانی دینا سی ۔ سوائے شروع دی کجھ لمبائی دے اس نہر نوں کچی رکھیا گیا ۔ شروع وچ 5500 فٹّ لمبائی وچ نہر نوں اس لئی پکیاں کیتا گیا کیونکہ ایہہ ڈنوگھی پتھر-کٹائی 'چوں گزردی سی ۔ روپڑ ہیڈ ورکس 'تے اک ریگولیٹر جس دے دو در جنہاں دی ہر اک دی چوڑائی 20 فٹّ سی، بنایا گیا اتے اس نوں روپڑ ہیڈورکس دے نویں بیراج نال جوڑیا گیا ۔ مین لائن نہر دی تھلیوں چوڑائی 28 فٹّ اتے ڈنوگھائی 9.5 فٹّ ہے ۔ نہر دی لمبائی 29 میل ہے اتے اس دیاں برانچاں دی لمبائی 61 میل ۔ دو برانچاں جالندھر برانچ (500 کیوسکس) اتے نوانشہر برانچ (497 کیوسکس) جو کرم وار مین نہر دی برجی 93487 اتے برجی 141000 توں نکلدیاں ہن، 450000 ایکڑ کھیتر نوں سنجدیاں ہن اتے اس سارے سسٹم دی لمبائی 800 کلومیٹر ہے ۔
سال 1954-55 وچ ایہہ نہر 1.95 کیوسکس پرتی 1000 ایکڑ دی تیبرتا نال ڈزائن کیتی گئی کیونکہ اوہناں سمیاں وچ اس دے کھیتر وچ کھوہاں نال سنچائی ہندی سی اتے نہری پانی دی سخت ضرورت سی کیونکہ بہتے لوکاں نوں بارشاں 'تے نربھرتا رکھنی پیندی سی ۔ اس ویلے دھرتی ہیٹھلے پانی دی پدھر 30 توں 40 فٹّ بھومی دی پدھر توں سی جدکہ ہن ایہہ 150 فٹّ توں 200 فٹّ تکّ ہو گئی ہے ۔ شروع-شروع وچ اس نہر تھلے رقبے دی 45 فیصدی سنچائی ہندی سی ۔ ہری کرانتی ویلے کساناں نے ٹیوبویلّ لوا لئے اتے نہری پانی 'تے نربھرتا گھٹّ گئی، جس کارن نہری سنچائی دی تیبرتا 14 فیصدی رہِ گئی ۔ سماں گزرن نال بھومی ہیٹھلا پانی بہتا ورتن کارن بہت سارے ٹیوبویلّ کم کرنا چھڈّ گئے اتے خشک ہو گئے ۔ کساناں نے سبمرسیبل موٹراں لا لئیاں ہن، جس نال پانی بہت تھلے چلا گیا ہے اتے ستھتی گمبھیر بنی ہوئی ہے ۔ کساناں نوں ہن نہری پانی دی بہت لوڑ ہے، جس دی بہت گھاٹ ہے، خاص کرکے خریف دی فصل ویلے ۔ سنچائی دی گھٹّ تیبرتا دا کارن نہری کمانڈ ایریئے دا شہریکرن اتے نہری سسٹم دی مینٹینینس نہ ہونا ہے ۔ لگپگ ایہو ستھتی سارے بھارتی پنجاب وچ پائی جاندی ہے ۔
سنچائی دی تیبرتا ودھاؤن لئی اتے بست دوآب نہر سسٹم سچارو ڈھنگ نال چلاؤن لئی 140.48 لکھ روپئے دی اک سکیم بنائی گئی سی، جس دی پروانگی پتہ لگا ہے کہ مرکز ولوں مل گئی ہے ۔ اس انوسار مین لائن اتے ڈسٹریبیوٹریز نوں پاسیاں توں پکا کیتا جاویگا اتے بیڈ (تھلا) کچا ۔ اجیہا کرن نال دھرتی دے پانی دی ریچارجنگ وی ہوویگی اتے سنچائی وی ودھیگی ۔ مرکزی سرکار نے اس 'تے آؤن والے خرچے دا 25 فیصدی گرانٹ وجوں دینا ہے اتے باقی 75 فیصدی پنجاب سرکار نے خود خرچ کرنا ہے ۔
بیاس ڈیم
بیاس ڈیم بھارتی پنجاب چ تلواڑا دی تھاں اتے اک ڈیم اے ۔
اس تھاں اپر سبھ توں پہلاں ڈیم بناؤن دا خیال برطانوی راج ویلے پنجاب آبپاشی محمکہ دے انجینیئر سی.ای. بلیکر نوں 1926 وچ آیا ۔ 1927 وچ امریکہ دے بیورو آف ریکلیمشن دے کنسلٹنگ انجینیئر دی کمان تھلے رپورٹ کرن لئی اک کمیٹی بنائی گئی ۔ اس کمیٹی دا کم پنجاب دے دریاواں دے وادھو پانیاں دا بھنڈارن کرن دیاں سمبھاوناواں نوں تلاشنا سی ۔ اس کمیٹی نے اس تھاں وڈے ہڑھاں کارن پانی دے گھٹّ خرچے 'تے ہون والے بھنڈارن نوں حاصل کرنا مشکل دسیا ۔
1960 وچ پاکستان نال پنجاب دے دریاواں دے پانیاں نوں ورتن خاطر کراچی وکھے اک سندھی(معاہدہ) تے بھارت دے پردھان منتری جواہر لال نہرو اتے پاکستان دے صدر ایوب خان نے دستخط کیتے جس انوسار ستلج، بیاس اتے راوی دریاواں دا پانی بھارت نے ورتنا سی اتے چناب تے جہلم دریاواں دا پاکستان نے ۔ پاکستان نوں بدلویں پربندھ کرن لئی دس سال دا سماں جس نے 31 مارچ، 1970 نوں ختم ہونا سی، دتا گیا ۔ اس سندھی نوں دھیان وچ رکھدیاں بیاس دریا اپر تلواڑا دے ستھان 'تے ڈیم بناؤن لئی سکیم بنائی گئی تاں کہ دریا وچوں تھلے والے پاسیوں ہریکے توں نکلدیاں نہراں لئی اس ڈیم وچ پانی سٹور کیتا جا سکے ۔ 1955 وچ ڈیم لئی انویسٹیگیشن کیتی گئی اتے 1959 وچ پراجیکٹ ڈزائین تیار کیتے گئے ۔ تلواڑا وکھے اک ٹاؤنشپ کرمچاریاں دی رہائش لئی بنایا گیا، ورکشاپاں، سامان نوں سنبھالن لئی سٹور اتے سڑکاں بنائیاں گئیاں، جنہاں دا کم 1961 وچ ختم ہویا ۔ 1962 وچ پواگ پنڈ پاس ڈیم دیاں ڈائیورشن ٹنلز دی کھدائی دا کم شروع کیتا گیا ۔
ڈیم دی اساری وچ 39000000 گھنگز مٹی دی پٹائی، 46000000 گھنگز مٹیریئل دی بھرائی اتے 1470000 گھنگز لوہا سیمینٹ کنکریٹ (آر.سی.سی.) ورتیا گیا ۔ 1974 وچ ایہہ ڈیم 38.31 کروڑ روپئے دی لاگت نال تیار ہویا ۔ اک موٹے اندازے انوسار اس ڈیم دی عمر 500 سال ہوویگی جدوں ایہہ سلٹ نال بھر جاویگا ۔ اس ڈیم دی جھیل دی لمبائی 41.8 کلومیٹر، کیچمینٹ ایریا 12560 ورگ کلومیٹر، سمندر پدھر توں اچائی 1421 فٹّ اتے کلّ سمرتھا 5.91 ایم.اے.ایف. اے ۔
اس پروجیکٹ توں 6 یونٹاں راہیں جنہاں دی ہر اک دی طاقت 60 میگاواٹ دی اے اتے اس طرحاں 360 میگاواٹ بجلی دے یونٹ ستھاپت کرن 'تے 110.83 لکھ روپئے خرچہ آیا ۔
بیاس پروجیکٹ اکائی نمبر 1
بیاس دریا تے منڈی شہر توں 21 کلومیٹر اپر پنڈوہ دے  تھاں تے اک پنڈوہ ناں دا 250 فٹّ اچا ڈیم بنایا گیا ۔ ایہہ ڈیم پنڈوہ-بگی ناں دی ٹنل بنا کے جسدی کپیسٹی 9000 کیوسکس رکھی گئی، راہیں پانی بھاکھڑا ڈیم  توں اپر ستلج دریا وچ سٹیا گیا ۔ اس 'تے کلّ 449.17 کروڑ روپئے خرچ ہوئے اتے کم 1977 وچ مکمل ہویا ۔ پنڈوہ-بگی ٹنل راہیں جتھے دریا بیاس دا پانی دریا ستلج وچ سٹیا گیا، اتھے ڈیہر دی تھاں  تے جتھے پانی ستلج وچ ڈگیا، بجلی پیدا کیتی گئی ۔ ایہہ ٹنل 13.1 کلومیٹر لمی اتے 25 فٹّ قطر دی کنکریٹ دی بنائی گئی ۔ ایہہ ٹنل سندرنگر ہائیڈرل چینل وچ پیندی اے، جو سندر نگر بیلینسنگ ریزروائر وچ ڈگدی اے، جہڑی 11.8 کلومیٹر لمی اتے کنکریٹ دی بنی ہوئی اے ۔
سندرنگر بیلنسینگ ریزروائر بناؤن دی لوڑ تاں پئی تاں جو ڈیہر دے تھاں تے بجلی پیدا کرن لئی 'پیک لوڈ' پیدا کیتا جاوے ۔ ریزروائر توں لے کے ڈیہر تکّ اک ٹنل جس دی کپیسٹی 14250 کیوسکس اے، بنائی گئی تاں کہ ڈیہر بجلی بناؤن والے 6 یونٹ آسانی نال چل سکن ۔ ریزروائر 1974 وچ چالو ہویا اتے اس 'تے 22.20 کروڑ روپئے خرچ آیا ۔
اس پروجیکٹ دا آخری لنک سندر نگر ڈیہر چینل اے، جس دی 12.35 کلومیٹر لمبائی اے اتے اک ٹنل دے روپ وچ اے، جس دا قطر 28 فٹّ دا اے اتے ڈسچارج 14250 کیوسکس اے ۔ اس نوں بناؤن ہتّ 15 لکھ 80 ہزار گھنگز چٹاناں دی کٹائی ہوئی اتے 7 لکھ گھنگز کنکریٹ ورتیا گیا ۔
ڈیہر پاور پلانٹ دریا ستلج دے سجے کنڈھے نیشنل ہائیوے نمبر 21 'تے پیندے سلپڑپل دے اپرلے پاسے ہیگا اے، جتھے سندر نگر-ڈیہر چینل دی ٹنل چوں نکل کے پانی، سیمینٹ، کنکریٹ دی بنی سرج شافٹ وچ وڑدا اے، جتھے 6 یونٹاں راہیں 690 میگاواٹ بجلی پیدا کرکے پانی بھاکھڑا جھیل وچ جا ڈگدا اے، جتھے 1050 فٹّ دی فال اے ۔ جتھے دریا بیاس دے پانی نال بھاکھڑا ریزروائر دی کپیسٹی ودھ جاندی اے، اتھے ایہہ پانی بھاکھڑا وکھے 148 میگاواٹ وادھو بجلی وی پیدا کردا اے ۔ مادھوپور بیاس لنک جہڑا 0.90 ایم.اے.ایف. دریا راوی دا پانی بیاس وچ سٹدا اے، پواگ وکھے بیاس ڈیم اتے بھاکھڑا ڈیم مل کے پرانے پنجاب دے تنّ چڑھدے دریاواں دا لگپگ 92 فیصدی پانی بھارت نوں ورتن لئی یوگ بناؤندے ہن ۔ بیاس، ستلج لنک بنن 'تے ایہہ مقدار 97 فیصدی ہو جاندی اے ۔ بیاس ستلج لنک دی اساری تے لگپگ 36000 کامیاں، 2790 ریگولر سٹاف دے میمبراں اتے 540 انجینیئراں نے کم کیتا ۔
رنجیت ساگر ڈیم
رنجیت ساگر ڈیم جس نوں تھین ڈیم وی کیہا جاندا اے، دریا راوی تے مادھوپر توں 24 کلومیٹر اپر بنایا گیا اے ۔ ایہہ اک بہو-کارجی ڈیم اے اتے انڈس واٹر ٹریٹی تے پاکستان نال دستخط ہون  تے راوی دا پانی ورتن لئی بنایا گیا اے ۔ ایہہ راوی اپر اک تنگ گھاٹی وچ تھین ناں دے پنڈ پاس اساریا گیا اے ۔ اس ڈیم دی الائینمینٹ ٹیڈھی اے ۔ دریا دا رخ پرتن لئی چار ڈائیورسنز جنہاں دا ہر اک دا قطر 40 فٹّ اے، لوہا-کنکریٹ نال پکیاں کرکے لگپگ 4 کلومیٹر لمبیاں بنائیاں گئیاں ہن ۔ ایہناں وچوں سجے پاسے دیاں دو ڈائیورشن ٹنلز نوں پینسٹاک وچ تبدیل کرکے پاور ہاؤساں دے چار یونٹاں نوں چلایا گیا اے جو 600 کلوواٹ بجلی پیدا کردے ہن ۔ ایہناں وچ ورتیاں جان والیاں ٹربائیناں بھارت وچ دوسرے نمبر 'تے وڈیاں ہن ۔ دوسریاں دو ٹنلز نوں سنچائی آؤٹلیٹس وچ تبدیل کیتا گیا اے تاں جو جدو پاور ہاؤس کم نہ کرن، ایہناں نوں ورتیا جا سکے ۔ ایہناں ہر اک دی سمرتھا 75000 کیوسکس پانی دی اے ۔ سپلوے 2 کروڑ 60 لکھ گھنمیٹ چٹاناں کٹّ کے بنائی گئی اے، جس وچ 10 لکھ گھن میٹر کنکریٹ دی ورتوں ہوئی اتے 7 ریڈیئل گیٹ ہن، جنہاں دا آکار 15.57 میٹر__1MP__17.20 میٹر اے ۔ ڈیم دی جھیل 22 کلومیٹر لمبی اتے 5 کلومیٹر دی چوڑائی وچاے اتے ڈنوگھائی 130 میٹر اے ۔
ڈیم 'تے وڈے کم محکمے نے خود کیتے ۔ ڈیم نوں بھرن دا کم 15 فروری، 1999 نوں شروع ہویا اتے بجلی دا پیداوار اگست 2000 وچ شروع ہویا ۔ جون 2000 تکّ پراجیکٹ تے 3800 کروڑ روپئے خرچہ آیا ۔ جموں اتے کشمیر اتے بھارتی پنجاب دی سرحد ڈیم دی سینٹر لائن 'تے پیندی اے، اس لئی ڈیم دا سجا پاسہ جموں کشمیر وچ پیندا اے اتے کھبا پاسہ پنجاب وچ ۔ ڈیم دا ناں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ناں 'تے رنجیت ساگر ڈیم رکھیا گیا اے ۔