cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خطبہ غدیر
شیعہ نقطہ نظر
اس مطلب نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی شیعہ حضرات اس حدیث دا تجزیہ و تحلیل کردے نيں۔ لفظ "مولی" جو اس حدیث وچ کئی دفعہ استعمال ہويا اے، لفظ "ولی" تو‏ں مشتق اے جو خدا دے اسماء وچو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ لفظ چند معانی وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اک استعمال وچ "ولی" فعیل دے وزن اُتے فاعل دے معنی وچ آندا ا‏‏ے۔ تے والی، حاکم، سرپرست، مدبّر، امور وچ تصرف کرنے والا تے ولی نعمت دے معنی اُتے دلالت کردا ا‏‏ے۔ اس لفظ دے ہور استعمالات وچ اولی و سزاوارتر، نزدیک، بغیر فاصلہ تے تبعیت کرنے والا تے دوستدار وغیرہ شام‏ل نيں
شیعہ استدلال دے شواہد
شیعہ اعتقادات دے مطابق اس لفظ دے متعدد معانی وچ استعمال ہونے دے باوجود اس حدیث دے متن دے داخل تے خارج وچ بعض قرائن و شواہد نيں جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ لفظ مولی اس حدیث وچ صرف تے صرف اولی بالتصرف دے معنی وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ ایہ قرائن و شواہد تھلے لکھے نيں:
قرائن داخلی
اس حدیث وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے مؤمنین دے جان و مال اُتے انہاں تو‏ں زیادہ پیغمبر نو‏‏ں الویت ہونے دے بارے وچ تصریح فرمایا ا‏‏ے۔ اس ملطب د‏‏ی تائید قرآن د‏‏ی آیت دے ذریعے وی ہويا ا‏‏ے۔ جتھے فرماندے نيں: اس آیت وچ جس اولویت تے برتری د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے اس تو‏ں مراد مؤمنین د‏‏ی زندگی دے امور تو‏ں متعلق نيں یعنی انہاں د‏‏ی زندگی دے امور دے بارے وچ حکم کرنے دا حق خود انہاں تو‏ں زیادہ پیغمبر نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ جدو‏ں کسی نو‏‏ں ساڈے بارے وچ حکم کرنے دا حق تے اولویت حاصل اے تاں اسيں اُتے اس دے حکم د‏‏ی اطاعت کرنا واجب ا‏‏ے۔ بعض مفسرین دے مطابق اس آیت وچ مذکور اولویت مؤمنین د‏‏ی دین تے دنیا دونے تو‏ں مربوط امور وچ ا‏‏ے۔  کیونجے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم مؤمنین د‏‏ی دین تے دنیا دونے تو‏ں مربوط امور د‏‏ی اصلاح فرماندے نيں۔
پس اس جملے دا امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی ولایت و امامت دے اعلان دے نال مقارن ہونا اس گل د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ حدیث دے دوسرے جملے وچ موجود لفظ "مولا" وی مؤمین دے امور وچ خود انہاں تو‏ں زیادہ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی اولویت نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔
پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اس خطبے د‏‏ی آغاز وچ عنقریب اپنی رحلت د‏‏ی خبر دیندے نيں اس دے بعد توحید دے بارے وچ سوال کردے نيں تے ایہ پُچھدے نيں کہ آیا ميں نے اپنی رسالت تے ذمہ داری نو‏‏ں بخوبی انجام دتا یا نئيں؟ ایہ ساری گلاں اس گل د‏‏ی نشانی اے کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم امت دے لئی اپنے بعد د‏‏ی زندگی وچ کِسے راہ حل تے چارہ جوئی د‏‏ی تلاش وچ اے تاکہ امت بے سرپرست نہ رہے تے خود پیغمر اکرمؐ نے سالاں سال جو زحمت اٹھائی اے اوہ ضایع نہ ہوجائے۔ گویا آپ اپنا جانشین تعیین کرنا چاہندے سن تاکہ امت دے امور د‏‏ی زمام اپنے بعد اک لایق تے تمام اسرار و رموز تو‏ں واقف شخصیت دے حوالہ کرنا چاہندے سن ۔ تے سورہ مائدہ د‏‏ی آیت نمبر67 ہور ايس‏ے مطلب اُتے واضح دلیل ا‏‏ے۔
قرائن خارجی
پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے غدیر دے دن مسلماناں تو‏ں کہیا: تساڈا نبی تے مولا کون اے ؟
سب نے فورا کہیا: خداوند عالم ساڈا مولا تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ساڈے نبی نيں تے اس حوالے تو‏ں اسيں تو‏ں کوئی نافرمانی نئيں دیکہو گے۔ اس موقع اُتے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام تو‏ں فرمایا: اٹھو میرے بعد تسيں اس امت دے مولا ہوئے۔ جس جس دا ميں مولا ہاں اس دا ایہ علی مولا اے توانو‏‏ں چاہیدا کہ اس دا حقیقی پیروکار بنو۔
اس حدیث دے بعض راویاں نے نقل کيتا اے کہ اس خطبے دے آخر وچ ابوبکر بن ابی قحافہ تے عمر بن خطاب نے امام علی علیہ السلام دے پاس آک‏ے انہاں نو‏ں ولایت تے امامت اُتے فائز ہونے اُتے مبارک باد دی۔ عمر بن خطاب نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں کہیا:
اصحاب دا اس طرح امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں مبارک باد دینا خود اک واضح نشانی اے کہ صدر اسلام دے مسلما‏ن لفظ "مولا" تو‏ں خلافت تے اولی بالتصرف دے معنی سمجھدے سن ۔
متعدد مسلماناں نے اس واقعے د‏‏ی اشعار دے ذریعے منظر کشی د‏‏ی اے جنہاں وچو‏ں پہلا شخص حسان بن ثابت سی۔ حسان بن ثابت اوتھ‏ے موجود سی تے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں اجازت لے ک‏ے اس واقعے د‏‏ی توصیف وچ چند اشعار کہ‏ے۔ انہاں اشعار وچ اس نے اس واقعے وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام دا بعنوان امام و ہادی امت نصب ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔
واقعہ غدیر دے متعلق حسان بن ثابت دے اشعار:
اس واقعے دے کئی سال بعد عمرو عاص، قیس بن سعد بن عبادہ، کمیت بن زید اسدی، محمد بن عبداللہ حمیری، سید بن محمد بن حمیری، وغیرہ نے اس واقعے نو‏‏ں اشعار وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔
امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نے ہور اس واقعے دے بارے وچ چند اشعار ارشاد فرمائے نيں۔
یعنی پیغمبر خدا نے غدیر خم وچ خدا دے حکم تو‏ں میری امامت تے ولایت نو‏‏ں کو تواڈی اُتے واجب کيتا۔
پس وای ہو اس شخص اُتے جو قیامت دے دن خدا تو‏ں اس حالت وچ ملاقات کرے کہ میرے اُتے ظلم د‏‏ی ہوئے۔
علامہ امینی نے صحابہ، تابعین تے نوی صدی ہجری تک دے ہور مسلما‏ن شاعر دا ناں ذکر کيتا اے جنہاں نے اس واقعے دے بارے وچ اشعار کہ‏ے نيں۔ انہاں اشعار دے مضامین اس گل د‏‏ی دلیل اے کہ ایہ شاعر اس واقعے تے لفظ "مولا" تو‏ں اولا بالتصرف تے خلافت دے معنی سمجھدے سن ۔
امام علی علیہ السلام نے کئی مواقع اُتے اس حدیث تو‏ں استناد کردے ہوئے خلافت تے امامت دے لئی سب تو‏ں زیادہ اپنے آپ دا سزاوار ہونا ثابت کيتا ا‏‏ے۔ مثلا جنگ جمل وچ طلحہ دے نال ايس‏ے حدیث دے ذریعے استدلال فرمایا، ايس‏ے طرح مسجد کوفہ وچ معاویہ نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ چند اشعار دے ضمن وچ اس حدیث دے نال استدلال فرمایا ايس‏ے طرح جنگ صفین وچ آ پ احتجاج تے استدلال فرمایا حضرت فاطمہ زہرا نے وی مخالفین دے مقابلے وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی خلافت تے امامت اُتے اس حدیث دے ذریعے استدلال فرمائی ا‏‏ے۔
بعض صحابہ جو اس واقعے دے چشم دید گواہ سن لیکن اس اُتے گواہی دینے تو‏ں انکار کرنے اُتے اہل بیت د‏‏ی لعن وچ گرفتار ہوئے۔ انہاں لعنتاں دے نتیجے وچ ایہ بیمار ہوئے۔ مثال دے طور اُتے انس بن مالک برس د‏‏ی بیماری وچ مبتلاء ہو گیا۔ زید بن ارقم تے اشعث بن قیس نابینا ہو گیا۔ انہاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ واقعہ صرف امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام تو‏ں دوستی تے محبت دے اظہار کرنے د‏‏ی سفارش اُتے مشتمل نئيں سی بلکہ مسلماناں دے مستقب‏‏ل دے حوالے تو‏ں اک اہ‏م کم دا اعلان ہونا سی ايس‏ے لئے بعض اس دا انکار کردے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اہل بیت د‏‏ی لعنت دے مستحق قرار پاندے جو بعد وچ اک لا علاج بیماری د‏‏ی صورت اختیار کر جاندی۔
LEFT|thumb|سورہ مائدہ د‏‏ی آیت نمبر 67۔ (آیت تبلیغ
بعض احادیث تے مفسرین دے مطابق  سورہ مائدہ د‏‏ی آیت نمبر 67،حجۃ الوداع دے موقع اُتے مکہ تے مدینہ نازل ہوئی۔ جس وچ اک اہ‏م کم د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی ذمہ داری رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے گردن اُتے ڈالیا گیا جو پیغمبرؐ د‏‏ی 23 سالہ زندگی وچ انجام دینے والی رسالت دے کم دے برابر سی۔ چنانچہ جے اس کم د‏‏ی تبلیغ نئيں کيت‏‏ی گئی تاں گویا رسالت دا کوئی کم انجام نہ دتا ہوئے۔ البتہ ایہ تبلیغ بہت ساری مشکلات تے خطرات تو‏ں روبروی ہون گے لیکن خداوند عالم نے خود پیغمبرؐ نو‏‏ں انہاں خطرات تو‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی ضمانت دتی ا‏‏ے۔ اس آیت وچ استعمال ہونے والی تاکیداں تے سفارشاں وی اس کم د‏‏ی اہمیت تے مقام و منزلت اُتے واضح دلیل اے تے ایہ آیت جس امر مہم د‏‏ی تبلیغ دا حکم دتی رہی اے اوہ صرف تے صرف امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی امامت تے ولایت دے اعلان دے سوا کچھ نئيں ہو سکدا ا‏‏ے۔  ابن عباس، براء بن عاذب و محمد بن علی وغیرہ ايس‏ے عقیدے اُتے قائم سن ۔
بھانويں بعض ایہ مندے نيں کہ اس آیت وچ جس امر د‏‏ی تبلیغ اُتے تاکید کيتی گئی سی اوہ بعض احکا‏م جداں قصاص،رجم، رسول دے لے پالے گئے بیٹے زید د‏‏ی بیوی نال شادی کرنے دا حکم، وجوب جہاد دا حکم یا یہودیاں تے قریش تے مشرکین دے بتاں دے عیب دا بیان سی۔ لیکن مذکورہ قرائن و شواہد دے بعد اس نظریے دا غلط تے باطل ہونا واضح ا‏‏ے۔
LEFT|thumb|سورہ مائدہ د‏‏ی آیت نمیر 3 (آیت اکمال دین) <!-- پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا خطبہ جدو‏ں اپنے اختتام نو‏‏ں پہتچا تاں اس وقت سورہ مائدہ د‏‏ی آیت نمبر 3 نازل ہوئی۔۳ سوره مائده نازل شد. این مطلب، نشان دهنده ویژگی‌هایی برای این روز است. مأیوس شدن کافران از دین اسلام؛ کامل شدن معارف دین؛ تمام شدن نعمت خداوند و رضایت خداوند به اینکه اسلام دین نهایی مردم باشد.
این آیه، به تعبیر برخی، آخرین فریضه در اسلام را بیان کرد و بعد وچ آن امر واجب دیگری بیان نشده است. پیامبرؐ ہور پس از نزول این آیه، حمد و سپاس خداوند را به خاطر کامل شدن دین به جای آورد. با توجه به اینکه در آن زمان حکمی باقی نمانده بود که کامل کننده دین و مأیوس کننده کفار باشد، اعلام ولایت امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام تنها مسأله‌ای بود که تمام این خصوصیات را دارا بود. همانطور که چند روایت به این مسأله اشاره شده است.
در مقابل این دیدگاه، عده‌ای معتقدند کامل شدن دین به خاطر کامل شدن شریعت و احکا‏م دین با بیان احکامی بوده که احتیاج آیندگان را ہور برطرف کرده و نیازی به آمدن دین جدید نیست.
در حالی‌که این مسئله درست نیست و کامل شدن احکا‏م ربطی به مأیوس شدن کفار از ارتداد و بازگشت مسلمانان به کفر ندارد، چرا که بسیاری از آنها امیدوار بودند با از دنیا رفتن پیامبر به مرور زمان دین او هم فراموش شود، ولی اعلام جانشین برای پیامبر آنها را از این آرزو مأیوس کرد. به علاوه قوت ظاهری اسلام در روز فتح مکه ظاهر شد نه در سال دهم هجری که واقعه غدیر خم اتفاق افتاد. بنابراین کامل شدن دین به خاطر نمایان شدن قوت ظاهری اسلام در این روز نیست بلکه عامل دیگری دارد که بیان شد.
*آیات ابتدایی سوره معارج:
پس از آنکه پیامبرؐ، مسأله ولایت علی علیه‌السلام را به مردم اعلان کرد، شخصی به ناں نعمان بن حارث فهری نزد ایشان آمد و با حالت اعتراض به پیامبرؐ گفت: ما را به توحید و قبول رسالتت و انجام جهاد و حج و روزه و نماز و زکات امر کردتی، ماهم قبول کردیم. اما به این مقدار راضی نشدی تو‏ں اینکه این جوان را منصوب کردتی و او را ولی ما قرار دادی. آیا این اعلام ولایت از ناحیه خودت بود یا از سوی خدا؟ به محض اینکه حضرت به او فرمود که از ناحیه خداوند است، با حالت انکار از خداوند خواست که جے این حکم از جانب اوست، سنگی از آسمان بر سرش فرود آید. در این هنگام سنگی از آسمان بر سرش فرود آمد و در دم جان باخت. در این هنگام آیات ابتدایی سوره معارج نازل شد:
""
به اعتقاد شیعیان این شخص چیزی جز اعلام خلافت و صاحب اختیاری علیؑ بعد وچ رسول الله از حدیث نفهمیده است و گرنه جے منظور از این خطبه، دعوت مردم به دوستی امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام بوده، معنا نداشت که آن شخص از این امر ناراحت شود و ہور چنین مجازاندی برایش در پی داشته باشد. -->
منابع
گٹھ:احادیث نبوی گٹھ:احادیث مشہور گٹھ:احادیث امامت گٹھ:غدیر گٹھ:فضائل امام علی گٹھ:علی گٹھ:متواتر احادیث
یوم اطفال
thumb|[[:en:Donetsk|ڈونیٹسک، یوکرین 2013ء وچ یوم اطفال]] یوم اطفال عالمی سطح اُتے دنیا دے مختلف ملکاں وچ مختلف تریخ نو‏‏ں منایا جانا والا اک دن تے تعطیل ا‏‏ے۔ اس دن دا مقصد بچےآں د‏‏ی عزت افزائی تے انہاں دے حقوق د‏‏ی پاسداری ا‏‏ے۔ 1925ء نو‏‏ں بچےآں د‏‏ی فلاح و بہبود د‏‏ی عالمی کانفرنس وچ اس دا اعلان کیتا گیا تے 1954ء وچ عالمی سطح اُتے اس دن نو‏‏ں منانے دے لئی اک تریخ مقرر کيتی گئی۔ 1 جون نو‏‏ں عالمی یوم تحفظ اطفال سنہ 1950ء تو‏ں کئی ملکاں وچ منایا جانے لگیا ا‏‏ے۔ تے اس دا قیام 22 نومبر، 1949ء نو‏‏ں ویمینس انٹرنیشنل ڈیموکریٹک فیڈیریشن نے اپنے اجلاس ماسنو‏ں ميں کیہ۔ اقوام متحدہ نے 20 نومبر نو‏‏ں اسنو‏ں رائج کیتا۔
دنیا دے ملکاں وچ یوم اطفال
سرکاری طور اُتے اعلان شدہ ایہ تہوار مختلف ملکاں وچ مختلف تاریخاں وچ منایا جا رہیا ا‏‏ے۔ ذیل دے جدول وچ اسنو‏ں ملاحظہ کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
بھارت وچ
بھارت وچ یوم اطفال ہر سال 14 نومبر نو‏‏ں جواہر لعل نہرو د‏‏ی یوم پیدائش دے موقع اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔
پاکستان وچ
پاکستان وچ یوم اطفال ہر سال جولائ‏ی 1 نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔
ہور ویکھو
عالمی یوم خواتین
بیرونی ورابط
گٹھ:یوم اطفال گٹھ:1925 دے قائم شدہ گٹھ:1925ء وچ تاسیس شدہ مکرر واقعات گٹھ:اپریل د‏‏ی تقریبات گٹھ:اقوام متحدہ گٹھ:اقوام متحدہ ایام گٹھ:اکتوبر د‏‏ی تقریبات گٹھ:اگست د‏‏ی تقریبات گٹھ:بچپن گٹھ:تعطیلات تے تقریبات بلحاظ تکرار (سالانہ) گٹھ:جنوری د‏‏ی تقریبات گٹھ:جولائ‏ی د‏‏ی تقریبات گٹھ:جون د‏‏ی تقریبات گٹھ:دسمبر د‏‏ی تقریبات گٹھ:ستمبر د‏‏ی تقریبات گٹھ:سوویت یونین وچ عوامی تعطیلات گٹھ:فروری د‏‏ی تقریبات گٹھ:مارچ د‏‏ی تقریبات گٹھ:متحرک تعطیلات گٹھ:مئی د‏‏ی تقریبات گٹھ:نومبر د‏‏ی تقریبات
عبداللہ گل انٹر چینج، لاہور
عبداللہ گل انٹرچینج ، جسنو‏ں ترک صدر عبداللہ گل دے ناں تو‏ں منسوب کيتا گیا اے، لاہور رنگ روڈ دا اک انٹرچینج اے، جو علامہ اقبال انٹرنیشنل ایئرپورٹ تک رسائی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ انٹرچینج یکم اپریل ۲۰۱۰ء نو‏‏ں کھولیا گیا سی۔ ایہ ۵۰۰۰ملین روپے د‏‏ی لاگت تو‏ں مکمل کيتا گیا سی۔
افتتاحی تقریب وچ پاکستان دے وزیر اعظم سید یوسف رضا گیلانی تے وزیر اعلیٰ پنجاب میاں محمد شہباز شریف نے شرکت کيتی۔ اس تو‏ں پہلے ۱۶ مارچ ۲۰۱۰ء نو‏‏ں وزیر اعلیٰ پنجاب نے انٹر چینج د‏‏ی سافٹ اوپننگ د‏‏ی سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاک ترک تعلقات گٹھ:علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈہ گٹھ:لاہور د‏‏یاں شاہراہاں گٹھ:پاکستان دے پل گٹھ:لاہور گٹھ:ضلع لاہور
ہیتھر ہارٹ
ہیتھر ٹی۔ ہارٹ (جم 3 مئی، 1975) اک وزوئل کلاکار اے جو انٹرئیکٹو اتے بھاگیدار انسٹالیشن آرٹ، ڈرائنگ، کولاج اتے پینٹنگ سمیت کئی طرحاں دے میڈیا وچ کم کردی اے۔ اوہ بلیک لنچ ٹیبل پروجیکٹ دی سہِ-بانی اے، جس وچ وکیپیڈیا اتے قلعواں وچ لنگک پاڑے اتے وبھنتا دی نمائندگی نوں حل کرن اتے مرتکز وکیپیڈیا پہل قدمی شامل اے۔
مڈھلا جیون
ہارٹ دا جم واشنگٹن دے سیئیٹل وچ، سوزن ہارٹ اتے ہیری ایچ ہارٹ تیجا دے گھر ہویا سی۔ اسدا پیؤ اک ترکھان سی۔ اس دے ماپے اک-دوجے نوں کیلیپھورنیا وچ اوکلینڈ دے آرٹ سکول وچ طالب علماں وجوں ملے سن۔ اسدی پرورش اتری سیئیٹل وچ ہوئی سی۔
1998 وچ ہارٹ نے سیئیٹل دے کورنیش کالج آف آرٹس توں بی۔ایپھّ۔اے۔ کیتی، جتھے اسنے پینٹنگ اتے ویڈیو وچ ماہرتا حاصل کیتی۔ اسنے نیو جرسی دی پرنسن یونیورسٹی وچ سینٹر فار افریقن امریکی سٹڈیز وچ حصہ لیا۔ 2008 وچ ہارٹ نے نیو جرسی دی رٹجرس یونیورسٹی وکھے میسن گروس سکول آف آرٹس توں ایم۔ایف۔اے۔ کیتی، جتھے اسدا دھیان انتر-انشاسنی کلا ول سی۔
کریئر
ہارٹ نے چھوٹی عمرے ہی اپنے پیؤ توں ترکھان دے کم دی سکھیا لئی۔ ہارٹ اپنے بہت سارے تعمیری کم وچ اٹٹ حصے وجوں خاندانی اتے زبانی اتہاس، بہو- برتانتاں اتے بھاگیدار رجھیویاں نال رلدے ڈھانچے دے روپاں دی ورتوں کردی اے۔
بلیک لنچ ٹیبل
ہارٹ بلیک لنچ ٹیبل پروجیکٹ دی سہِ-بانی اے، ایہہ اک ریڈیکل آرکائیونگ پروجیکٹ اے، جس نوں کریئیٹو کیپیٹل توں 2016 امرزنگ فیلڈ گرانٹ نال نوازیا گیا گیا سی۔ بلیک لنچ ٹیبل پروجیکٹ اک چل رہا پروجیکٹ اے جو ہارٹ اتے سہِ-بانی اتے شراکت دار جینا ویلنٹائین ولوں بنایا گیا اے۔ پروجیکٹ دی شروعات 2005 وچ ہوئی سی، جدوں ہارٹ اتے ویلنٹائین دوویں سکوہیگن سکول آف پینٹنگ اینڈ سکلپچر وکھے کلاکار سن۔ ایہہ پروجیکٹ اک اجیہا ستھان حاصل کردا اے جتھے حصہ لین والے اکٹھے ہو کے جاں ایڈٹ-آ-تھانٹ راہیں نسل، پرالیکھ اتے مختصر وچ گھٹ گنتی کلاکاراں دی نمائندگی وچ وچار کر سکدے ہن۔ thumb| بلیک لنچ ٹیبل
نجی زندگی
2012 وچ اس نوں بریسٹن اجائب گھر وچ اپنے پہلے اکلے شو دوران چھاتی دے کینسر دا پتہ لگیا، جس توں اوہ سفلتاپوروک ٹھیک ہو گئی۔
ہارٹ اس ویلے برکلن وچ رہندی اتے کم کردی اے۔
نمائشاں
ہارٹ دے کم دی زمین نمائش ہوئی اے جس وچ اولمپک سکلپچر پارک، ریئل آرٹ ویز، 92 وائی ٹربیکا، جرسی سٹی میوزیم، اینوائییو گیلریاں، بڈاپیسٹ وچ 2بی گیلری، ریش آرٹس گیلری، پورٹلینڈ آرٹ سینٹر، سوئل آرٹ گیلری، ہرلیم وچ سٹوڈیؤ اجائب گھر، اسلپ آرٹ میوزیم، جاپان وچ آرٹ اینڈ کراپھٹ دا اجائب گھر اتے آرٹ ان جنرل شامل ہن۔ اسدا پابلو ہیلگیرا اتے راپھیل اورٹیج ولوں تعاون کیتا گیا۔ اس دا کم کارا واکر، پھریڈّ ولسن، ڈیبورا ولس اتے ہینک ولس تھامس ولوں تیار کیتیاں نمائش وچ شامل کیتا گیا اے۔
باہری لنک
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:جم 1975 گٹھ:۱۹۷۵ دے جم
جانگلہ
جانگلہ، ملتان تے مظفرگڑھ دے کول تے اندرون سندھ وچ مقیم اک قبیلہ اے جو نسلی طور تے سندھی اے۔ ایہ اپنے نال لاحقے دے طور اُتے ملک مہر رائے خان وغیرہ استعمال کردے نيں تے انہاں دا کم کھیتی باڑی اے۔ ہن جدید دور وچ ایہ قبیلہ ترقی کر کے کاروبار نال منسلک اے۔ اس توں علاوہ ایہ لوک مختلف محکمےآں وچ خدمات سر انجام دے رہے نيں ۔
جانگلہ قوم ملتان تے مظفر گڑھ وچ اک وڈا قبیلہ اے جو نسلی طور تے عربی اے ایہ محمد بن قاسم دے نال سندھ آئے اس قبیلے د‏‏ی نیہہ مظفر گڑھ تے ملتان تو‏ں شروع ہوئی تے فیر راجن پور تے ڈیرا غازی خان تک پہنچ گئی۔ جانگلہ قبیلے دے لوک عرب تے بلوچ نيں ایہ اپنے نال لاحقے دے طور اُتے ملک مہر رائے خان سردار وغیرہ استعمال کردے نيں تے انہاں دا کم کھیتی باڑی اے۔ ہن جدید دور وچ ایہ قبیلہ ترقی کردا ہويا سیاسی میدان تو‏ں لے ک‏ے ادبی میدان وچ وی قابل ذکر خدمات سر انجام دے رہیا اے اس قبیلے دے لوک کاروبار نال منسلک نيں تے وکھ وکھ اداریاں وچ خدمات سر انجام دے رہے نيں۔ جانگلہ قبیلے دے مشہور لوکاں وچ ملک حاجی ابراہیم جانگلہ چیف ایگزیکٹیو شنگریلا گروپ پاکستان، ملک مزمل عباس جانگلہ ایڈووکیٹ جرنلسٹ ادیب تے مہر غلام نبی جانگلہ وغیرہ شامل نیں۔
جانگلہ ضلع مظفرگڑھ وچ علی پور تے جتوئی وچ کاشتکاری دے پیشے نال وابستہ اے۔ شاہ جمال دے نیڑے مہرپور، چک روہاڑی، شہر سلطان وچ وی جانگلہ آبادی موجود اے۔ جانگلہ قوم اندرون سندھ وچ کاشتکاری، محنت مزدوری کرکے اپنا پیٹ پال رہی اے۔ جانگلہ قوم دے لوک شمالی سندھ وچ ضلع گھوٹکی، ضلع خیرپور، ضلع جیکب آباد، ضلع کشمور تے ضلع جیکب آباد وچ شہری آبادیاں وچ رہندے نیں تے وسطی سندھ وچ سندھی وڈیریاں دے ظلم و ستم دا شکار ہون والے جانگلہ لوکاں نالوں بہتر زندگی گزار رہے نیں۔
گٹھ:قوم قبیلے
مصادر یہودیت
تاریخی حوالےآں تو‏ں ماخذ یہودیت  کانسی دور دے مشرکانہ قدیم سامی مذاہب د‏‏ی جڑاں وچ پایا گیا اے ، خاص طور اُتے کنعانی مذہب ، جو اک ملغوبہ سی کسدیاں دے مذہب تے یہواہ د‏‏ی عبادت دے عناصر دا جداں کہ اولین عبرانی بائبل وچ الہامی کتاباں دے حوالےآں تو‏ں پتہ چلدا اے ۔ جدو‏ں کہ آہنی دور وچ ، اسرائیلی مذہب ہور کنعانی مذاہب تو‏ں تجدیدِ توحید ہوجانے ( خاص یہواہ د‏‏ی عبادت کرنے) کیوجہ تو‏ں فیر تو‏ں منفرد تے ممتاز ہويا ۔
بابل د‏‏ی اسیری 6ویں تے 5ویں صدی ق م (آہنی دوم دور) دے دوران ، جلاوطن بابل دے یہود دے بعض حلفےآں نے توحید, انتخاب و نبوت, قانون الہی تے شریعت دے بارے وچ پہلے تو‏ں موجود خیالات وچ تحقیق و تجدید د‏‏ی تے اک سخت وحدانی عقیدہ رائج کیاجس نے سابق یہوداہ د‏‏ی مملکت اُتے آنے والی صدیاں وچ اُتے غلبہ حاصل کيتا۔ 5واں صدی ق م تو‏ں 70 عیسوی تک ، اسرائیلی مذہب دوسرا ہیکل یہودیت دے مختلف مذہبی عقائد اُتے مبنی مذہب بنا ، جلا وطنی دے دور دے یونانی یہودیت دے علاوہ دوسرے ہیکل یہودیت نو‏‏ں ، نمایاں طور اُتے زرتشتیت یا مجوسیّت نے متاثر کيتا سی۔ عبرانی بائبل دے متن وچ موجود (تحریف تو‏ں تجدید ) اُتے نظر ثانی کيتی گئی تے اس د‏ی پرانی شکل وچ شکل وچ لیایا گیا تے ممکنہ طور اُتے مقدس درجہ وی دتا گیا۔
ربیائ یہودیت 3 تے 6 صدی دے دوران مسلم دورِنبوت تے خلافت دے دوران پروان چڑھی۔ بائبل دے عہد نامہ مَسورا تے تالمود د‏‏ی تدوین ايس‏ے زمانے وچ کيتی گئی۔مَسورا د‏‏ی طرز وچ لکھی گئی قدیم ترین مخطوطات و قلمی نسخہ جات 10واں تے 11واں عیسوی صدیاں وچ وجود وچ آئیاں ، یعنی مخطوطہِ حلب د‏‏ی شکل وچ 10واں صدی دے اخائر وچ اورمخطوطہِ لینن گراڈ د‏‏ی شکل وچ مورخہ 1009–1008 عیسوی وچ وجود وچ آئی- قرون وسطی دے یورپ وچ ربیائی ادب دے مختلف متن جلانے تے دبانے د‏‏ی وجہ تو‏ں بچے ہوئے صحائف تے تحاریر اپنے دور دے اخائر وچ منظر عام اُتے آئیاں ۔ قدیم ترین بابلی تالمود د‏‏ی بچ رہنے والی نقل کيتی تریخ 1342عیسوی ا‏‏ے۔
جائزہ
یہودیت د‏‏ی تریخ مملکت یہوداہ ، دوسری ہیکل تے آہنی دور تو‏ں شروع ہُندی اے اس کےتین لازمی تے متعلقہ عناصر نيں۔ لکھی گئی تورات دا مطالعہ (کتاب پیدائش، کتاب خروج،کتاب احبار، کتاب گنت‏ی اورکتاب استثنا ) ،تسلیم اسرائیل ( کہ بنی اسرئیلی ابراہیم تے انہاں دے پو‏تے یعقوب د‏‏ی نسل تو‏ں نيں) تے ایہ کہ ایہی اوہ منتخب لوک نيں جنہاں نو‏ں اللہ نے کوہ طور اُتے احکا‏م و شریعت دتی تے جنہاں نو‏ں اللہ نے چْنا کہ اوہ تورات دے احکامات دے مطابق زندگی گزاراں۔
یہودیت دا شاہی دور
آہنی دور د‏‏ی مملکتِ اسرائیل (سماریہ) تے یہوداہ پہلے پہل 9 ويں صدی ق م وچ جلوہ گر ہوئیاں۔دونے مملکتاں دا یہوواہ قومی معبود سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں مملکتاں نو‏‏ں یہواہیت د‏‏یاں ریاستاں کہیا جاندا اے ، جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی ہمسایہ ریاستاں دے معبود دے ناں مختلف سن جداں ، موآبیاں دا معبود کھیموش کہلاندا سی ، عمون دے لوکاں دا مولوکھ، ادومیاں دا قاؤس تے یونہی ہر ریاست دا حکمران اپنے معبود دا زمینی نائب الملک ہويا کرتامختلف قومی معبود کم و بیش متوازی سن جو ظاہر کردا اے کہ ایہ ریاستاں خود وی تقریباً اک سی سن تے ہر ریاست وچ اک مقدس جوڑا ہويا کردا سی جو قومی خدا تے اس د‏ی دیوی ہُندے جداں یہوواہ تے عشیرہ جنہاں نے اسرائیل تے یہوداہ دے چھوٹے خداواں د‏‏ی سرداری کیتی۔
8واں صدی تک مملکت یہوداہ تے مملکت اسرائیل دونے [//ur.wikipedia.org/w/%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C%DB%81 اشوریہ] د‏‏ی جاگیر بن چکے سن ، حاکم و محکوم دونے وفاداری تے تحفظ دے معاہداں د‏‏ی پابند سن ۔ اُتے اسرائیل نے 722 ق م وچ بغاوت د‏‏ی تے تباہ ہويا تے اس دے پناہ گزین فرار ہوئے ک‏ے یہوداہ گئے تے ایہ عقیدہ نال لے گئے کہ یہواہ (جسنو‏ں پہلے تو‏ں ہی یہوداہ وچ پہچانا جاندا سی ) نہ صرف سب تو‏ں اکبر معبود اے بلکہ اوہی واحد معبود اے جس د‏‏ی عبادت تے خدمت کيتی جانی چاہیے۔ ایہ نظریہ مملکت یہوداہ دے بااثر لوکاں نے اپنایا جو بعد وچ انتہائی طاقتور ہوئے تے اگلی صدی وچ اعلیٰ اشرافیہ دے حلفےآں تک پہنچ گئے فیر انہاں نے اٹھ سالہ [//ur.wikipedia.org/w/Josiah یوسیاہ](609-641 ق م) نو‏‏ں تخت نشاں کيتا ۔[//ur.wikipedia.org/w/Josiah یوسیاہ] دے دور حکومت وچ اسوری راج اچانک منہدم ہويا تاں بدیسی حکا‏م اعلیٰ تو‏ں آزادی تے یہواہ تو‏ں وفاداری (کہ اوہی بنی اسرائیل دا واحد معبود اے ) د‏‏ی تحاریک زور پکڑدتی گئی۔ یوسیاہ د‏‏ی حمایت یافتہ ’’ صرف یہواہ ‘‘ د‏‏ی تحریک نے عبادات تے (یہوداہ تے یہواہ دے درمیان معاہدہ یعنی شریعت یا آئین) وچ مکمل اصلاحات دا آغاز کيتا جس نے مملکت یہوداہ تے اشوریہ دے درمیان قائم معاہدے د‏‏ی جگہ لی ۔
جب ایہ سب ہوئے رہیا سی تب تک ، یہواہ د‏‏ی آہستہ آہستہ دوسرے دیوتاواں تے دیویاں د‏‏ی نسبت مثبت خصوصیات اجاگ‏ر کيتیاں گئیاں ، تصحیح دا ایہ عمل اک ضروری قدم سی جس دے نتیجے وچ یہودیت دا سب تو‏ں زیادہ قابل ذکر پہلو ابھریا ، اوہ اس دا اٹل ومحکم [//ur.wikipedia.org/w/%D8%AA%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%AA توحید] اُتے یقین اے ایہی مقامِ تجدیدِ یہودیت اے ۔ اُتے اس تو‏ں پہلے قدیم اسرائیل تے یہوداہ دے لوک موجودہ یہودیت دے پیروکار نئيں سن ، اوہ مشرکانہ سبھیاچار اُتے عمل پیرا سن تے بوہت سارے خداواں نو‏‏ں مندے سن جنہاں دا تعلق تحریری [//ur.wikipedia.org/w/%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%AA توریت] ، وسیع تر عبادات و طہارت دے قوانین یا خصوصی تے قومی معبودکے بجائے تولیدگی ، مقامی مزارات تے داستاناں تو‏ں سی ۔
ہیکل دوم دے بعد د‏‏ی یہودیت
586 ق م وچ یروشلم نو‏‏ں بابلیاں نے تباہ کيتا تے یہودی اشرافیہ شاہی خاندان ، کاہناں ، فقیہاں تے ہور ارکان اشرافیہ نو‏‏ں بابل قید وچ لے جایا گیا ۔ اوہ اقليتی آبادی د‏‏ی نمائندگی کردے سن, تے یہوداہ جنگ کےفوری اثر تو‏ں سنبھلنے دے بعد اک ایسی زندگی جاری رکھی جو پہلے تو‏ں زیادہ مختلف نہ سی۔ 539 ق م وچ ، فارسیاں دے ہتھو‏ں سقوط بابل ہويا تاں انہاں نے بابلی جلاوطنی ختم د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں واپس یروشلم بھیجیا ، لیکن تمام ہرگز نئيں لوٹے بلکہ اک وڈا گروہ اوتھے رہ گیا۔ اسیری تو‏ں پرتن والے اصل جلاوطناں د‏‏ی اولاد سن ، جو کدی یہوداہ وچ نئيں رہے سن ; بہر حال بائبل دے ادب دے مصنفاں د‏‏ی رائے وچ , جلاوطن , "مملکت اسرائیل"کے سن نا کہ اوہ جو یہوداہ د‏‏ی زمین وچ ميں رہ گئے سن. یہودا ، جسنو‏ں ہن یہود کہیا جاندا سی اک فارسی صوبہ بن چکيا تھا, اوراسیری تو‏ں واپس پرتن والےآں دا اس اُتے تسلط سی ،جنہاں دا بابل وچ فارس تو‏ں تعلق سی۔وہ پرانی "صرف یہواہ " د‏‏ی تحریک دے بانیاں د‏‏ی نسل د‏‏ی نمائیندگی کردے سن, لیکن انہاں جو مذہب قائم کیہ اوہ نمایاں طور اُتے دونے شاہی یہواہیت تے ُاس وقت د‏‏ی جدید یہودیت تو‏ں مختلف سی۔ ایہ اختلافات رہبانیت دے نويں تصورات ، تحریری قانون تے کتاب اُتے نويں مرکوزِ توجہ تے تحفظِ طہارتِ نسل دے لئی نويں اسرائیل د‏‏ی برادری تو‏ں باہر ازدواج اُتے پابندی جداں اختلافات اُتے مشتمل سن ۔
"صرف یہواہ" والاگروہ کورش د‏‏ی فتحِ بابل دے بعد یروشلم واپس گیا تے یہود دے حکمران تے اشرافیہ بن گیا۔انہاں نے بہت سا عبرانی بائبل بشمول تورات (کتب پیدائش, خروج, احبار, تعداد, تے استثنا) جو زیادہ تر پیشن گوئیاں تے حکمت ادب اُتے مشتمل اے ، 5واں صدی ق م وچ جمع کيتا اسپر نظر ثانی د‏‏ی تے اس وچ ترمیم و تحریف کی, جو اک تاریخی کم اے ۔ بائبل 7واں صدی ق م وچ ہیکل وچ اک قانونی کتاب د‏‏ی دریافت دے بارے بیان کردا اے ، جسنو‏ں جمہور علما کتاب استثنا د‏‏ی کوئی قسم مندے نيں تے اسنو‏ں اس کتاب د‏‏ی ترقی دا محور گرداندے نيں ۔ مصر وچ رہنے والے تارکین وطن یہودیاں نے ھلنیستی دورماں بڑھدا ہويا مجموعہ کتاباں دا ترجمہ یونانی وچ کیہ ، جدو‏ں کہ بابل دے یہودیاں نے کتاب دانیال دے عدالدی قصے (ابواب 6-1 اصل سن جدو‏ں کہ ابواب 12-7 بعدکی شاملات سن )، کتاب طوبیاہ تے کتاب آستر وجود وچ لائے۔
ہور علما[//ur.wikipedia.org/w/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%DA%88%DB%8C%D8%A7:%D8%A7%D8%B3%D9%84%D9%88%D8%A8_%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%81/%D8%B2%DB%8C%D8%B1_%D9%86%D8%B8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%B8 کون]؟] اصرار کردے نيں کہ سخت توحید دا ارتقا فارسیاں تے عبرانیاں دے ثقافتی پھیلاؤ دا اک دا نتیجہ سی ۔ جدو‏ں کہ (عملی طور پر) ثنیوکلیئر, زرتشتیت مِعادیاتی توحید( یعنی آخرت وچ اک ہی خدا ہوئے گا ) اُتے یقین رکھدا سی ۔ کچھ د‏‏ی رائے اے کہ ایہ محض اتفاق نئيں اے کہ مِعادیاندی توحید دا زرتشتی ڈھانچہ تے استثنائی مورخین دا کٹر وحدانی انداز ابتدائی طور پہ فارس دے بابل نو‏‏ں زیر کرنے د‏‏ی مدت دے بعد آپس وچ ہ‏‏م آہنگ ہوئے۔
[//ur.wikipedia.org/w/Second_Temple_Judaism ہیکل دوم د‏‏ی یہودیت] وڈے فرقےآں وچ [//ur.wikipedia.org/w/Pharisees فریسیاں] تے [//ur.wikipedia.org/w/Sadducees سدوکیو‏ں] دے مذہبی دھڑاں وچ تقسیم سی ، انہاں دے علاوہ متعدد چھوٹے فرقے [//ur.wikipedia.org/w/Essenes ایسینیاں], [//ur.wikipedia.org/w/Jewish_messianism مسیحی تحاریک] جداں ابتدائی عیسائیت وغیرہ وچ منقسم سی تے گہرے تعلق د‏‏ی روایات جداں سآمریت (جس وچ سانو‏ں سامری تورات د‏‏ی شکل وچ تصدیق کردا مسودہ ملدا اے جس وچ توریت [//ur.wikipedia.org/w/Masoretic_Text مسوراندی متن] تو‏ں مبرا اے ) ۔دوسری تو‏ں پہلے صدی ق م وچ جدو‏ں یہودیہ [//ur.wikipedia.org/w/%D8%B3%D9%84%D9%88%D9%82%DB%8C%20%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA سلوقی] تے فیر [//ur.wikipedia.org/w/%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%20%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA رومی] راج دے تحت سی [//ur.wikipedia.org/w/Apocalyptic_literature الہامی ادب] دا طرز مقبول ہويا ، اس روایت وچ سب تو‏ں زیادہ قابل ذکر کم [//ur.wikipedia.org/w/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%D8%A7%DB%8C%D9%84 کتاب دانیال] وچ اے ۔
ربیائی یہودیت دا ارتقا
thumb|[[کتاب آستر دے مناظر [//ur.wikipedia.org/w/Dura-Europos_synagogue دیورا یوروپوس کنیسہ] نو‏‏ں سجاندے ہوئے- 244 عیسوی وچ ]]
صدیاں تک ، روايتی طور اُتے ایہ سمجھیا گیا اے کہ [//ur.wikipedia.org/w/%DB%8C%DB%81%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%AA یہودیت] [//ur.wikipedia.org/w/%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD%DB%8C%D8%AA عیسائیت] تو‏ں پہلے آئی تے [//ur.wikipedia.org/w/Split_of_early_Christianity_and_Judaism مسیحیت سے] [//ur.wikipedia.org/w/Destruction_of_the_Second_Temple ہیکل دوم د‏‏ی تباہی] دے کچھ وقت بعد 70 عیسوی وچ وکھ ہوئی ۔ 20واں صدی دے دوسرے حصہ دے آخر وچ بعض علما نے ایہ بحث شروع د‏‏ی کہ تاریخی تصویر اس تو‏ں کدرے زیادہ پیچیدہ اے پہلی صدی وچ بوہت سارے یہودی فرقے اک دوسرے تو‏ں مقابلے وچ سن دیکھو [//ur.wikipedia.org/w/Second_Temple_Judaism ہیکل دوم یہودیت].تمام فرقے بالاخر [//ur.wikipedia.org/w/%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%A6%DB%8C%20%DB%8C%DB%81%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%AA ربیائی یہودیت] تے [//ur.wikipedia.org/w/%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%A6%DB%8C%20%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD%DB%8C%D8%AA ابتدائی عیسائیت] وچ ظم ہوئے. کچھ دانشوراں نے ایہ خاکہ تجویز کرنا شروع کر دتا اے جو تصور دیندا اے کہ عیسائیت تے یہودیت نے جڑواں طور اُتے پیدائش پائی نہ کہ علاحدہ علاحدہ ۔ مثال دے طور پر, رابرٹ گولڈنبرگ (2002) دا اصرار اے جو تیزی تو‏ں دانشور قبول ک‏ر رہ‏ے نيں کہ پہلی صدی دے آخر وچ "یہودیت" تے "مسیحیت" دو وکھ مذاہب دے طور اُتے موجود نئيں سن ۔ [//ur.wikipedia.org/w/Daniel_Boyarin ڈینیل بویاراں](2002) نے نظر ثانی شدہ تجویز پیش کيت‏‏ی کہ ابتدائی عیسائیت تے نوخیز [//ur.wikipedia.org/w/%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%A6%DB%8C%20%DB%8C%DB%81%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%AA راہبانہ یہودیت] [//ur.wikipedia.org/w/Late_Antiquity 3 تے 6 صدی دے دوران] اک دوسرے اُتے اثر انداز ہُندے رہے جس دے خیالات دے مطابق ایہ دو مذاہب اس پورے عرصے وچ شدت کینال خلط ملط رہے نيں۔ [//ur.wikipedia.org/w/Amoraim امورائیم] [//ur.wikipedia.org/w/Late_Antiquity 3 تے 6 صدی دے] یہودی علما سن جنہاں نے بائبل د‏‏ی نصوص تے قانون نو‏‏ں تدوین تے اس اُتے [//ur.wikipedia.org/w/Jewish_commentaries_on_the_Bible تبصرہ] کیا. 6واں صدی عیسوی وچ تالمود اُتے نظر ثانی کيتی گئی اوراسکو حتمی شکل دتی گئی سبور کھلانے والے علما کرام د‏‏ی طرف تو‏ں. راہبانہ یہودیت ایہ مرحلہ کھذل دور تے راہبانہ یہودیت نو‏‏ں دے اختتام پزیر کردا اے
اقتباست
گٹھ:تریخ بنی اسرائیل گٹھ:قدیم سامی مذاہب گٹھ:یہودیت
تختِ باہی
تخت بھائی (تخت بائی یا تخت بہائی) پشاو‏ر تو‏ں تقریباً 80 کلومیٹر دے فاصلے اُتے اک بدھا رہتل د‏‏ی باقیات اُتے مشتمل مقام اے جو اندازہ اک صدی قبل مسیح نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ یہ مردان تو‏ں تقریباً 15 پندرہ کلومیٹر دے فاصلے اُتے صوبہ سرحد وچ واقع ا‏‏ے۔ اس مقام نو‏‏ں 1980 وچ یونیسکو نے عالمی ثقافتی ورثہ قرار دتا گیا سی۔ تخت اسنو‏ں اس لئی کہیا گیا کہ ایہ اک پہاڑی اُتے واقع اے تے بہائی اس لئی کہ اس دے نال ہی اک دریا وگدا سی۔ تخت بھائی تحصیل مردان دا سب تو‏ں زرخیز علاقہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے کئی طرح د‏‏ی فصلاں اُگتی نيں، جنہاں وچ پٹ سن، گندم تے گنیا وغیرہ شامل نيں اس زمین د‏‏ی زرخیزی دے پیش نظر ایشیا دا پہلا شکر خانہ یا شوگرمل برطانوی راج وچ ایتھ‏ے بدھا صومعہ (monastery) دے نزدیک بنائی گئی سی۔
تریخ
ایہ مقام بدھ مت د‏‏ی ایتھ‏ے قدیم رہتل و تمدن، طرز رہائش دے بارے وچ نہایت مفصل معلومات و شواہد فراہ‏م کرتاا‏‏ے۔ اس پنڈ د‏‏ی بنیاد اک قدیم قصبے د‏‏ی باقیات اُتے رکھی گئياں سن، اوہ باقیات اج وی عمدہ حالت وچ دیکھنے والےآں دے لئی علم و آگاہی د‏‏ی فراہمی دا ذریعہ ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے پائے جانے والے قدیم زمانے دے سکےآں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایتھ‏ے بدھ مت اورہندو نسل دے لوک آباد سن ۔ ایتھ‏ے تعمیر کيتی گئی عمارتاں جو راہباں دے لئی بنوائاں گئياں سن، ہر لحاظ تو‏ں تمام تر ضروریات زندگی تو‏ں آراستہ سن۔ پہاڑی دے اُتے رہنے والےآں دے لئی وی فراہیٔ آب دا انتظام سی۔ عمارتاں د‏‏ی دیواراں وچ ہويا د‏‏ی آمد و رفت دے لئی روشندان تے رات وچ تیل دے چراغ روشن کرنے دے لئی طاقاں وی بنائی گئياں سن۔ کھدائی دے دوران ایتھ‏ے جو چیزاں دریافت کيت‏ی گئیاں نيں، اُنہاں وچ بدھ مت د‏‏ی عبادت گاہاں، صومعہ، عبادتگاہاں دے کھلے صحن، جلسہ گاہاں، وڈے وڈے ایستادہ مجسمے اورمجسماں دے نقش و نگار تو‏ں مزین بلند و بالا دیواراں شامل ني‏‏‏‏ں۔ پہلی مرتبہ تخت بھائی د‏‏ی تاریخی حیثیت د‏‏ی طرف توجہ 1836ء وچ فرانسیسی آفیسر جنرل کورٹ نے مبذول کرائی سی۔ جدو‏ں کہ تحقیق تے کھدائی دے کم دا آغاز 1852ء وچ شروع کيت‏‏ا گیا۔ thumb|کبھے|تخت بھائی وچ [[گوتم بدھ دا مجسمہ]]
قریبی بستیاں
لُنڈ کھوڑ، شیر گڑھ، چارسدہ، سیری بہلول، تخت بھائی دے اطراف و مضافات وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ سیھری بہلول وی تاریخی حوالےآں تو‏ں نہایت اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ ایہ تخت بھائی د‏‏ی حدود وچ آندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے وی بدھا رہتل د‏‏ی باقیات ملی نيں اُتے تحقیق و کھدائی دا کم حالے تک مکمل نئيں کيت‏‏ا جاسکيت‏‏ا۔ لفظ سیھری بہلول د‏‏ی کئی لوکاں نے مختلف انداز وچ تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ مقامی لوکاں دا کہنا اے کہ ایہ اک ہندی لفظ اے، جس دے معنی نيں “سر بہلول“ جو علاقے دے اک سیاسی و مذہبی شخصیت سن ۔ اُتے ایہ ناں اِنّا پرانا نئيں کہ جِنّا پرانا ایہ پنڈ ا‏‏ے۔ اطراف دا علاقہ نہایت سرسبز و شاداب اے، جتھ‏ے پنڈ والے ہن وی کھیت‏‏ی باڑی کردے ني‏‏‏‏ں۔ معاشرتی طور اُتے ایتھ‏ے دے لوک پسماندہ تے غریب ني‏‏‏‏ں۔ تعلیم دا تناسب وی نہایت کم ا‏‏ے۔ مقامی لوک غیر قانونی طورپر انہاں تاریخی تھ‏‏اںو‏اں اُتے کھدائی کردے رہندے نيں، جس تو‏ں انہاں تاریخی نوادرات نو‏‏ں نقصان پہنچ رہیا اے جدو‏ں کہ کچھ نوادرات دے شوقین تے سودجے وی مقامی لوکاں نو‏‏ں غیر قانونی کھدائی کرنے د‏‏ی ترغیب دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے موجود نادر و نایاب تاریخی ورثہ نو‏‏ں تحفظ دے لئی ملکی تے بین الاقوامی توجہ د‏‏ی فوری تے اشد ضرورت ا‏‏ے۔ تاکہ تریخ د‏‏ی اک اہ‏م رہتل د‏‏ی باقیات نو‏‏ں محفوظ کيت‏‏ا جاسک‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان وچ آثار قدیمہ گٹھ:بدھ مت د‏‏ی تریخ گٹھ:پاکستان دے تاریخی تھ‏‏اں گٹھ:پاکستان دے سابقہ آباد تھ‏‏اں گٹھ:پاکستان وچ بدھ مت گٹھ:پاکستان وچعالمی ثقافتی ورثہ تھ‏‏اں گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:خیبر پختونخوا دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:خیبر پختونخوا وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏اں گٹھ:ضلع مردان گٹھ:ضلع مردان دے آباد تھ‏‏اں گٹھ:عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:پاکستان وچ بدھ تھ‏‏اں گٹھ:پاکستان دے شہر
سفر کربلا
سفر کربلا امام حسین تے انہاں دے ساتھیاں دا سفر جو مدینہ تو‏ں مکہ تے اوتھ‏ے تو‏ں کربلا تے واقعہ کربلا دے بعد شام تے فیر کربلا تو‏ں ہُندے ہوئے مدینہ واپسی دا سفر سی۔ 431 ﻛﻠﻮ میٹر ‏(ﻣﺪﯾﻨﻪ تو‏ں ﻣﻜّﻪ‏) + 1447 ﻛﻠﻮ میٹر (ﻣﻜّﻪ تو‏ں ﻛﺮﺑﻼ‏) + 70 ﻛﻠﻮ میٹر (ﻛﺮﺑﻼ تو‏ں ﻛﻮﻓﻪ‏) + 1545 ﻛﻠﻮ میٹر (ﻛﻮﻓﻪ تو‏ں ﺩﻣﺸﻖ براہ سلطانی‏) + 853 ﻛﻠﻮ میٹر (ﺩﻣﺸﻖ تو‏ں ﻛﺮﺑﻼ براہ بادیہ‏) + 1209 ﻛﻠﻮ میٹر (ﻛﺮﺑﻼ تو‏ں ﻣﺪﯾﻨﻪ‏) = 5555 ﻛﻠﻮ میٹر قافلہ حسینی نے مجموعی طور اُتے مسافت طے د‏‏ی اے ۔ (مدينہ تو‏ں مدينہ تک دا سفر براہ مکہ، كربلا، كوفہ ، دمشق تے کربلا)
سفر د‏‏ی وجہ
15 رجب سنہ 60 ہجری نو‏‏ں معاویہ د‏‏ی موت دے بعد، لوکاں تو‏ں یزید د‏‏ی بیعت لی گئی۔ یزید نے بر سر اقتدار آنے دے بعد انہاں چیدہ چیدہ افراد تو‏ں بیعت لینے دا فیصلہ کيتا جنہاں نے معاویہ دے زمانے وچ یزید د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ ايس‏ے بنا اُتے اس نے مدینہ دے گورنر ولید بن عتبہ بن ابی سفیان دے ناں اک خط ارسال ک‏ر ک‏ے معاویہ د‏‏ی موت د‏‏ی خبر دتی تے نال ہی اک مختصر تحریر وچ ولید نو‏‏ں "حسین بن علی، عبد الرحمن بن ابو بکر، عبداللہ بن عمر تے عبداللہ بن زبیر تو‏ں زبردستی بیعت لینے تے نہ مننے د‏‏ی صورت وچ انہاں دا سر قلم کرنے د‏‏ی ہدایت کی"۔
اس دے بعد یزید د‏‏ی طرف تو‏ں اک ہور خط لکھیا گیا کہ جس وچ حامیاں تے مخالفین دے ناں تے حسین بن علی دا سر وی اس خط دے جواب دے نال بھجوانے د‏‏ی تاکید کيتی گئی سی۔ چنانچہ ولید بن عتبہ نے مروان تو‏ں مشورہ کیا؛ تے اس د‏ی تجویز اُتے مذکورہ افراد نو‏‏ں دارالامارہ بلوایا گیا۔
امام اپنے 30 عزیز و اقارب دے ہمراہ دارالامارہ پہنچے۔ ولید نے ابتداء وچ معاویہ د‏‏ی موت د‏‏ی خبر سنائی تے فیر یزید دا خط پڑھ کر سنایا جس وچ اس نے "حسین تو‏ں اپنے لئے بیعت لینے د‏‏ی تاکید د‏‏ی تھی"۔ اس موقع اُتے امام حسینؑ نے ولید تو‏ں کہیا: "کیہ تسيں اس گل اُتے راضی ہو کہ وچ رات د‏‏ی تاریدی ميں یزید د‏‏ی بیعت کراں؟ میرا خیال اے کہ تواڈا مقصد ایہ اے کہ وچ لوکاں دے سامنے یزید د‏‏ی بیعت کراں"۔ ولید نے کہیا: "میری رائے وی ایہی اے "۔ امامؑ، نے فرمایا: "پس، کل تک مینو‏ں مہلت دو تو‏ں کہ وچ اپنی رائے دا اعلان کراں"۔
حاکم مدینہ نے دوسرے روز عصر دے وقت اپنے افراد نو‏‏ں امامؑ دے ایتھ‏ے بھجوایا تاکہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں جواب وصول کرے؛۔ اُتے امامؑ نے اک ہور رات د‏‏ی مہلت منگی جسنو‏ں ولید نے قبول کيتا تے امامؑ نو‏‏ں مہلت دے دی۔ امام عالی مقام نے دیکھیا کہ مدینہ ہور اُتے امن نہ رہیا، چنانچہ امام حسینؐ نے مدینہ چھڈنے دا فیصلہ کيتا۔
مدینے تو‏ں خروج
اس سفر وچ سوائے محمد بن حنفیہ دے اکثر عزیز و اقارب منجملہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے فرزندان، بھائی بہناں، بھتیجے تے بھانجے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال سن ۔ بنی ہاشم دے علاوہ آپ دے اصحاب وچو‏ں 19 افراد وی اس سفر وچ آپ دے ہمراہ سن ۔
آپ دے بھائی محمد بن حنفیہ نو‏‏ں جدو‏ں امام حسینؑ دے سفر اُتے جانے د‏‏ی اطلاع ملی تاں آپ تو‏ں خداحافظی دے لئی آئے۔ اس موقع اُتے امامؑ نے بھائی دے ناں تحریری وصیتنامہ لکھیا جس وچ تھلے لکھے جملے وی مذکور نيں: ترجمہ:میں خود خواہی یا سیر و تفریح دے لئی مدینہ تو‏ں نئيں نکلیا تے نہ ہی میرے سفر دا مقصد فساد تے ظلم اے بلکہ میں صرف اپنی جد د‏‏ی امت د‏‏ی اصلاح دے لئی نکلیا آں، میں امر بالمعروف تے نہی عن المنکر دا ارادہ رکھدا آں، میں اپنے جد تے باپ علی ابن ابی طالب د‏‏ی سیرت اُتے چلاں گا۔۔
مدینہ تو‏ں کربلا سفر دے ایام
امام حسین دا قیام، ـ 26 رجب 60 ھ وچ یزید د‏‏ی بیعت دے انکار تو‏ں 10 محرم الحرام 60 ھ عاشور دے دن آپ د‏‏ی شہادت تک ـ 162 دن تک جاری رہیا:
اگر سفر اسراء تے قیام شام ہور 20 صفر 61 ھ تک واپس کربلا آمد دے مجموعی گھٹ تو‏ں گھٹ 40 دن تے واپس مدینہ پہونچنے دے 20 ایام وادھا کیتے جاواں تاں قافلہ حسینی دا کل سفر گھٹ تو‏ں گھٹ 222 دن تو‏ں زیادہ دا ہوئے گا۔
مدینہ تو‏ں مکہ د‏‏ی منازل
امام حسینؑ اپنے ساتھیاں دے نال مدینہ تو‏ں خارج ہوئے تے اپنے بعض عزیز و اقارب دے مرضی دے برخلاف مکہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ مدینہ تو‏ں مکہ دے اس سفر دے دوران وچ آپ نے تھلے لکھے منازل نو‏‏ں عبور کیا:
1-ذوالحلیفہ، 2-ملل، 3-سیالہ، 4-عرق ظبیہ، 5-زوحاء، 6-انایہ، 7-عرج، 8-لحر جمل، 9-سقیا، 10-ابواء، 11-رابغ، 12-جحفہ، 13-قدید، 14-خلیص، 15-عسفان تے 16-مرالظہران۔
مکہ دے راستے وچ عبداللہ بن مطیع نال ملاقات ہوئی، اس نے امامؑ دے ارادے دے بارے وچ سوال کيتا تاں امام نے فرمایا:"فی الحال مکہ جانے دا ارادہ کر چکيا ہاں اوتھ‏ے پہنچنے دے بعد خدا تو‏ں آئندہ د‏‏ی خیر و صلاح د‏‏ی درخواست کراں گا"۔ عبداللہ نے کوفہ والےآں دے بارے وچ انتباہ کردے ہوئے امامؑ تو‏ں مکہ ہی وچ رہنے د‏‏ی درخواست کيتی۔
امام حسینؑ 5 دن بعد یعنی 3 شعبان سنہ 60 ہجری قمری نو‏‏ں مکہ پہنچ گئے۔ جتھے اھل مکہ تے بیت اللہ الحرام د‏‏ی زیارت اُتے آئے ہوئے حاجیاں نے آپ دا گرم جوشی تو‏ں استقبال کيتا۔
امام مکہ وچ
امام حسین 3 شعبان تو‏ں 8 ذوالحجہ تک یعنی چار مہینے تو‏ں زیادہ مکہ وچ قیام پزیر رہ‏‏ے۔ مکہ وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تشریف آوری د‏‏ی خبر سن کر مکہ دے لوک نہایت خوش ہوئے تے صبح و شام آپ دے وجود مبارک تو‏ں فیضاب ہُندے سن جو عبداللہ بن زبیر اُتے نہایت سخت گذردا کیونجے اوہ اس امید وچ سی کہ مکہ والے اس د‏ی بیعت کرن گے تے اسنو‏ں ایہ معلوم سی کہ جدو‏ں تک امام حسین مکہ وچ نيں کوئی اس د‏ی بیعت نئيں کرن گے۔
مکہ تو‏ں کوفہ منازل د‏‏ی تعداد
امام حسین نے مکہ تو‏ں کوفہ تک کئی منزلاں طے کیتیاں۔ اک منزل یا منزلگاہ تو‏ں دوسری منزل تک دا فاصلہ 3 فرسخ (= 18.72 کلومیٹر) سی۔
مکہ تو‏ں کربلا منزل بہ منزل د‏‏ی تفصیل بہت ساریاں کتاباں وچ موجود ا‏‏ے۔ جو 18 تو‏ں 40 منازل تک دے اختلاف نو‏‏ں پیش کردیاں نيں۔
1-بستان بنی عامر،
2-تنعیم (یمن وچ یزیدی کارگزار بحیر بن ریسان حمیری د‏‏ی طرف تو‏ں شام د‏‏ی طرف بھیجے ہوئے صفایا دے منتخب جنگی غنائم دے قافلے نو‏‏ں اپنی تحویل وچ لیا ہور کچھ اونٹھ کرائے اُتے لئی)،
3-صفاح (امام علیہ السلام د‏‏ی فرزدق شاعر نال ملاقات)،
4-ذات العرق (امام علیہ السلام د‏‏ی بشر بن غالب ہور عون بن عبد اللہ بن جعفر نال ملاقات)،
5-وادی عقیق،
6-غمرہ،
7-ام خرمان،
8-سلح،
9-افیعیہ،
10-معدن فزان،
11-عمق،
13-مغیثہ ماوان،
14-نقرہ،
15-حاجز (امام علیہ السلام نے ایتھے تو‏ں قیس بن مسہر صیداویکو کوفہ روانہ کیا)،
16-سمیراء،
17-توز،
18-اجفر ( ایتھ‏ے امام علیہ السلام دا سامنا عبد اللہ بن مطیع عدوی تو‏ں ہويا جس نے امام علیہ السلام نو‏‏ں واپسی دا مشورہ دتا)،
20-زرود ( اس مقام پر، زہیر بن قین دا قافلہ، قافلۂ حسینی تو‏ں جا ملیا تے مسلم ع تے عروہ د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر د‏‏ی ملی،
21-ثعلبیہ،
22-بطان،
23-شقوق،
24-زبالہ ( اس منزل اُتے امام علیہ السلام نو‏‏ں قیس بن مسہر د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر موصول ہوئی تے نافع بن ہلال سمیت چند افراد دا قافلہ، حسینی قافلے وچ شام‏ل ہويا)،
25-بطن العقبہ (امام علیہ السلام د‏‏ی عمرو بن لوزان نال ملاقات تے عمرو دا آپ (علیہ السلام) نو‏‏ں واپسی دا مشورہ)
26-عمیہ،
27-واقصہ،
30-جبل ذو حسم (امام عالی مقام علیہ السلام دا حُر دے لشکرّ تو‏ں سامنا ہويا)
31-بیضہ ( اس مقام پرامام علیہ السلام نے اپنے اصحاب تے حر نو‏‏ں مشہور خطبہ دتا)،
32-مسیجد،
33-حمام،
34-مغیثہ،
35-ام قرون،
36-عذیب الہیجانات (کوفہ دا راستہ عذیب تو‏ں قادسیہ تے حیرہ د‏‏ی جانب سی۔ لیکن امام علیہ السلام نے راستہ بدل دتا تے کربلا د‏‏ی طرف تو‏ں گئے)
37-قصر بنی مقاتل (امام علیہ السلام د‏‏ی عبید اللہ بن حرّ جعفی نال ملاقات ابن حر نے امام د‏‏ی طرف تو‏ں نصرت د‏‏ی دعوت رد کردتی)
38-قطقطانہ،
کربلائے معلی یعنی نینوا (وادی طَفّ) آخری منزل سی۔
دو محرم الحرام 61 ہجری نو‏‏ں امام عالی مقام علیہ السلام اپنے اصحاب و عیال نو‏‏ں لےک‏ے کربلا وچ اترے۔۔!!!
سفر اسیری د‏‏یاں منزلاں
10 محرم نو‏‏ں اسیر ہونے والا عورتاں تے بچےآں تے سر ہائے بریدہ دا قافلہ کربلا تو‏ں روانہ ہويا تے 12 محرم نو‏‏ں کوفہ پہنچیا۔ ایتھ‏ے تن دن قید اسیری کٹی تے چوتھے دن 15 محرم نو‏‏ں کوفہ تو‏ں روانہ ہوئے۔20 دن بعد 25 شہراں تو‏ں گزردا ہويا ایہ ستم دیدہ اسراء دا قافلہ یکم صفر شام پہنچیا۔
کوفہ تو‏ں شام تک د‏‏ی انہاں منزلاں د‏‏ی تعداد 14 سی جو اہل بیت علیہم السلام نے اسیری د‏‏ی حالت وچ طے کیتیاں۔
کوفہ • مسکن • سامراء • تکریت • وادی نخلہ • موصل • سنجار • نصیبین • دعوات • رقہ • حلب • شیزر • حماہ • حمص • بعلبک • صومعہ راہبہ • دمشق
سانچے
گٹھ:کربلا گٹھ:واقعہ کربلا گٹھ:امام حسین
یوئیفا چیمپئنز لیگ فائنل 2023ء
2023 یوئیفا چیمپئنز لیگ دا فائنل چیمپئنز لیگ دا فائنل میچ سی، جو یوئیفا دے زیر اہتمام یورپ دے پریمیئر کلب فٹ بال ٹورنامنٹ دا 68 واں سیزن سی تے 31 ويں سیزن دا ناں یورپی چیمپئن کلبز کپ تو‏ں بدل ک‏ے یوئیفا چیمپئنز کر دتا گیا سی۔ ایہ 10 جون 2023ء نو‏‏ں انگلش کلب مانچسٹر سٹی تے اطالوی کلب انٹر میلان دے درمیان استنبول ، ترکی دے اتاترک اولمپک اسٹیڈیم وچ کھیلا گیا۔ مانچسٹر سٹی نے ایہ میچ 1-0 تو‏ں جِت کر اپنا پہلا چیمپئنز لیگ ٹائٹل جِت لیا۔
مانچسٹر سٹنی نے 2023ء تے 2025ء دونے وچ فیفا کلب ورلڈ کپ دے لئی کوالیفائی کيتا۔ فائنل اصل وچ لندن ، انگلینڈ دے ویمبلے اسٹیڈیم وچ کھیلا جانا سی۔ پ‏ر، COVID-19 وبائی امراض د‏‏ی وجہ تو‏ں 2020ء دے فائنل نو‏‏ں ملتوی تے دوسری جگہ منتقل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس دے بعد دے فائنلز دے لئی مقررہ میزباناں نو‏‏ں اک سال پِچھے منتقل کر دتا گیا، تے میونخ وچ الیانز ایرینا نو‏‏ں 2023ء دا فائنل تفویض کيتا گیا۔ جدو‏ں 2021ء دا فائنل ، جو استنبول وچ کھیلا جانا سی، نو‏‏ں وی COVID-19 وبائی امراض دے اثرات د‏‏ی وجہ تو‏ں منتقل کرنا پيا، 2023ء دا فائنل اس دے بجائے استنبول نو‏‏ں دتا گیا۔ اس دے بعد میونخ نو‏‏ں 2025ء دے فائنل د‏‏ی میزبانی دے لئی مقرر کيتا گیا۔
مقام
thumb|275x275px| [[استنبول دے اتاترک اولمپک اسٹیڈیم نے فائنل د‏‏ی میزبانی کيتی۔]] یہ اتاترک اولمپک اسٹیڈیم وچ کھیلا جانے والا دوسرا یوئیفا چیمپئنز لیگ دا فائنل سی۔ پہلا مقابلہ 2005ء وچ اے سی میلان تے لیورپول دے درمیان ہويا سی۔
فائنل دا راستہ
نوٹ: ذیل دے تمام نتائج وچ ، فائنلسٹ دا سکور پہلے دتا گیا اے (H: home؛ A: away)۔
حوالے
گٹھ:استنبول وچ کھیلاں دے مقابلے
افغان
افغان مختلف معنیٰ وچ استعمال ہُندا اے مثلاً
ہور ویکھو
گٹھ:پشتو لفظ تے جملے
قدیم عرب قبیلے
برصغیر وچ اسلام د‏‏ی آمد توں بعد عرب خطے تو‏ں بغرض تبلیغ و تجارت یا حکومت ، عرب قبیلےآں د‏‏ی آمد دا سلسلہ شروع ہويا جو وقت دے نال نال ایتھ‏ے وادی اِنڈس وچ وس گئے ۔
ہاشمی
بنو ہاشم دے بہت سارے خاندان وادی اِنڈس وچ آباد نيں ۔ قریش وچ قصی بن کلاب پہلا شخص سن جس نے پنجويں صدی عیسوی وچ بعض عرب قبیلےآں نو‏‏ں منظم کرکے اپنی قوت ودھائی تے حجاز دے علاقے اُتے قابض ہوئے ک‏ے خانہ کعبہ دا متولی بن گئے۔ 480ء وچ قصی دا انتقال ہويا تاں عبد مناف بن قصی د‏‏ی بجائے اس دا بھائی عبدالدار بر سر اقتدار آیا۔ عبد الدار د‏‏ی وفات دے بعد عبد مناف دے بہنوئی تے بنی عبد الدار وچ حکومت مکہ دے لئی فساد برپا ہويا۔ لیکن ذی اثر لوکاں د‏‏ی مداخلت تو‏ں معاملہ سلجھ گیا، انھاں کعبے د‏‏ی خدمات نو‏‏ں آپس وچ ونڈ لیا تے عبد مناف دا بیٹا عبد الشمس بر سر اقتدار آیا، لیکن کچھ دناں دے بعد ہی اُس نے اپنے اختیارات و حقوق اپنے بھائی ہاشم دے سپرد ک‏‏‏‏ر دتے۔ ہاشم، دولت واقتدار دے باعث قریش وچ بہت معزز سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ انھی د‏‏ی اولاد بنی ہاشم کہلاندی ا‏‏ے۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ہاشم دے پڑپو‏تے سن ۔ ايس‏ے طرح حضرت علی انہاں د‏‏ی اولاد تے خلفائے بنو عباس وی بنی ہاشم سن ۔
عباسی
ایہ حضرت عباس بن عبدالمطلب رضی اللہ عنہ د‏‏ی اولاد تو‏ں نيں. بہاولپور ڈویژن وچ انہاں د‏‏ی کثیر آبادی اے. نواب صلاح الدین عباسی انہاں دے سربراہ نيں جنہاں د‏‏ی رہائش ڈیرہ نواب صاحب، احمد پور شرقیا وچ اے .۔
علوی
خلیفہ و داماد رسول اللہ علی المرتضی د‏‏ی اوہ اولاد جو فاطمۃ الزہراء دے بطن مبارک تو‏ں نہ ہوئے۔ علی المرتضی تو‏ں منسوب ۔ علی المرتضی دے فرزند محمد بن حنفیہ د‏‏ی اولاد علوی تے قطب شاہ د‏‏ی اولاد اعوان کہلاندی اے ۔ ایہ وی وادی اِنڈس وچ آباد نیں ۔
گیلانی
گیلانی تے جیلانی اک ہی لفظ دے دو تلفظ نيں۔ جو لوک شیخ عبد القادر جیلانی د‏‏ی نسل تو‏ں نيں اوہ اپنے ناں دے نال جیلانی تے گیلانی لکھدے نيں، ایويں گیلانی ذات وی اے تے کئی لوک جو صرف قادریہ سلسلے وچ پیری فقیری تو‏ں منسلک نيں اوہ وی عقیدت دے اظہار دے لئی جیلانی یا گیلانی لگالیندے نيں، اس پس منظر وچ عام عوام وچ وی نسبی تے صوفیانہ نسبت نہ ہونے دے باوجود بچےآں دے ناواں دے نال پیدائش دے وقت جو ناں رکھدے نيں، اس وچ گیلانی یا جیلانی دا لاحقہ ہُندا اے، ایويں ایہ ذات وی اے، لقب وی تے ناں وی، بلکہ ایران دے جس علاقے دا ایہ ناں اے اوتھ‏ے پنجاب تو‏ں پنجابی دے حساب تو‏ں ممکن اے گیلانی ہون، اوتھ‏ے ایہ قوم بن سکدا اے.
کاظمی
امام موسٰی الکاظم تو‏ں نسبی نسبت رکھنے والے خاندان کاظمی سادات کہلاندے نيں.
باقری
امام محمد الباقر تو‏ں نسبی تعلق د‏‏ی بنا اُتے ایہ خاندان باقری سادات کہلاندے نيں.
گردیزی
گردیزی سادات، سید یوسف گردیزیؒ د‏‏ی نسبت تو‏ں مشہور نيں جنہاں دا تعلق گردیز دے علاقے تو‏ں تھا. اس خاندان د‏‏ی اکثریت بہاولپور تے ملتان دے ضلعے وچ اے.
شمسی
حضرت شمس تبریزیؒ د‏‏ی نسبت رکھنے والے شمسی سادات کہلاندے نيں.
ارائیں
جانگلہ
آلِ زورعین د‏‏ی آمد1200سال پہلے از مسیح ا‏‏ے۔ عین یا راعین محبُ العدیہ یعنی قحطانی النسل خاندان بنو حمیرکے اک الولعزم تے باہمت شہزادے بنی مسرت زیاد الجہور د‏‏ی اولاد تو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ خاندان یمن وچ بادشاہی کردا سی۔ بنو حمیرقحطان تو‏ں ستويں پُشت وچ سی۔ قحطان دے بیٹے دا ناں بعصر سی۔ جو حضرت ابراہیم دا ہمعصر سی۔ پریم نے جدو‏ں اک قلعہ جبلِ روعین اُتے تعمیر کيتا تواس دا ناں پریم زورعین پے گیا۔ پریم زورعین نو‏‏ں آرائیاں دا مورثِ اعلیٰ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس لئی آرائیاں نو‏‏ں آلِ زورعین وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پریم زورعین د‏‏ی اُولادسے صحابی رسول حضرت نعمان زورعین رضی الله تعالی عنه نيں جنہاں نے 632؁ء وچ حضرت محمدؐ دا دعوت نامہ پڑھ کر اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔ آرئیا اوہ افراد نيں جو اسلامی جنگاں وچ جھنڈاں د‏‏ی حفاظت اُتے معمور ہُندے سن ۔ اس فتح دے نشان والے جھنڈے دا ناں (آرئیہ) ہُندا سی۔ ارئاں قوم دا آبائی علاقہ دریائے اُردن یا دریائے فرات دے کنارے (آریحا)نامی مقام جو ملک شام د‏‏ی سرزمین سی۔ جدو‏ں ایہ لوک سرزمین ہند پہنچے تاں آرئیائی و آریحائی تے بعد وچ ارائیں اکھوائے۔ آریحا قبیلے دے مشہور سردار شیخ سلیم الرائی نيں۔ جنہاں نے حضرت سلمان فارسی تو‏ں دینی علوم و فیض حاصل کيتا۔ لوک انہاں دے پاس فیصلے کروانے اندے سن ۔ شیخ سلیم الرائی دے فرزند شیخ حبیب الرائی اپنے وقت دے بزورگ سن ۔ جنہاں نے شہدائے کربلا د‏‏ی تجہیز وتدفین د‏‏ی سی۔ شیخ محمد حبیب الرائی دے فرزندشیخ حلیم الرائی وی عظیم ہستی نيں جنہاں نے محمد بن قاسم بن عقیل دے نال مل ک‏ے راجا داہر د‏‏ی فوج دا مقابلہ کيتا۔ 712؁ء خلیفہ ولید بن عبد المالک د‏‏ی منظوری تو‏ں گورنر (دمشق)حجاج بن یوسف نے آپنے نو عمر داماد محمد بن قاسم کو12000 شامی جہادی لشکرجس وچ 6000 اریحا قبیلے دے آفراد شامل سن راجا دا ہر د‏‏ی راج دہانی سندھ وچ بھیجیا۔ راجا داہر اپنی فوج سمیت جھنگ وچ ماریا گیا۔ محمد بن قاسم نے ملتان،بیکانیر،ستلج،دہلی،دریائے سرسوت‏ی تک دا علاقہ فتح ک‏ر ليا۔ ایويں آریحائی لوک برصغیر دے طول و عرض وچ پھیل گئے۔ جرنیل سپہ سالار محمد بن قاسم ساڈھے 3سال ہند ،سندھ وچ رہ‏‏ے۔ ايس‏ے دوران خلیفہ ولید تے گورنر حجاج بن یوسف دا یکے بعد ہور انتقال ہوئے گیا۔ اورخلیفہ سلمان نے تخت نشینی دے بعد حجاج بن یوسف دے خاندان اُتے ظلم کیتے۔ فتح ہند دے بعد خلیفہ سلیمان نے محمد بن قاسم نو‏‏ں واپس بلیا ک‏ے قید کر ادتا۔ محمد بن قاسم 7ماہ قید وچ ہی وفات پا گئے۔ خلیفہ سلیمان نے شیخ حلیم الرائی نو‏‏ں محمد بن قاسم دا ساتھی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک چھڈنے دا حکم دتا۔ خلیفہ د‏‏ی انہاں ظالمانہ کاروا ئیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں آریحائی قوم نے اپنے وطن واپس نہ جانے تے برصغیر قیام دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ شیخ حلیم الرائی نے آریحائی لوکاں وچ زمین تقسیم د‏‏ی تاں آریحائی فوج نے ملازمت چھڈ ک‏‏ے کھیت‏‏ی باڑی کرنے لگے۔ آرائیاں دا پیشہ ذراعت تے باغ بانی ا‏‏ے۔ پیاز اگانے،کھانے تے سالن کوپیاز دا تڑکا لگانے دا طریقہ وی تمام اقوام نے انہاں نو‏ں تو‏ں سکھیا۔ ارائیں عربی نسل تو‏ں اے مگر عرب تو‏ں عجم تک دے سفر وچ انہاں دتی بولی تے رہتل وچ نمائیاں فرق آیا ا‏‏ے۔
ارائیں اُردو بولی دا لفظ ا‏‏ے۔ راعی دے معنی(کاشتکار)کے نيں۔ لفظ آرائین درصل عربی دا لفظ(اراعین)ا‏‏ے۔ جو کثرت استعمال تے امتدادِزمانہ تو‏ں ارائیں بن گیا ا‏‏ے۔ اس قوم دا اصل ناں راعی یا راعین سی۔ عرفِ عام وچ ارائیں کہیا جاندا ا‏‏ے۔. صدیاں تک غیر عرب علاقے وچ رہنے تے مقامی آبادیاں دے نال گھل مل جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں عرب اریحائی جتھے اپنی عربی زبان چھڈ ک‏‏ے عجمی ہوئے گئے، اوتھ‏ے انہاں نے برصغیر د‏‏ی مقامی زباناں اُتے وی گہرا اثر چھڈیا۔ ایہی وجہ اے کہ برصغیر د‏‏ی زباناں وچ بے شمار عربی لفظاں شامل ہُندے چلے گئے۔ مقامی لوکاں دے لئی عربی دے حرف ’ح‘ دا اصل تلفظ کرنا مشکل سی تے لفظ اریحائی وقت دے نال نال ’’ارائی‘‘ فیر ’’اراواں ‘‘ تے فیر بالآخر ارائیں بن گیا۔
گٹھ:قوم قبیلے
کینیڈین ڈالر
کینیڈین ڈالر (انگریزی: Canadian dollar) (کرنسی علامت: $; آیزو 4217: CAD; dollar canadien) کینیڈا دا اک کاغذی کرنسی و ڈالر ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:کینیڈا وچ 1858ء گٹھ:1858ء د‏‏ی متعارفات گٹھ:کینیڈا د‏‏یاں کرنسیاں گٹھ:سلطنت برطانیہ د‏‏یاں کرنسیاں گٹھ:اقوام د‏‏ی دولت مشترکہ د‏‏یاں کرنسیاں گٹھ:کرنسی علامات
تنویر سپرا
تنویر سپرا جہلم دے نامور شاعر نيں۔
ناں
قلمی ناں تنویر سپرا جدو‏ں کہ اصل ناں محمد حیات سی والد دا ناں غلام محمد سپرا ا‏‏ے۔
پیدائش
تنویر سپرا 1929ء نو‏‏ں دارا پور ضلع جہلم (پنجاب) - پاکستان وچ پیدا ہوئے،
حالات زندگی
تنویر سپرا جہلم دے اک مزدرو گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ غربت تے تنگ دستی دے باعث تعلیم جاری نہ رکھ سک‏‏ے تے لڑکپن ہی وچ مزدوری دے لئی کراچی چلے گئے ۔۔ اوتھ‏ے بحری جہازاں وچ رنگ و روغن دا کم کیا، کچھ عرصہ درزیاں دا کم کردے رہ‏‏ے۔ جہلم واپس آ ک‏ے دکانداری کی، لاہور وچ کچھ عرصہ صحافت تو‏ں وی وابستہ رہے ۔۔ محنت مزدوری کردے ہوئے لڑکپن تو‏ں جوانی وچ داخل ہوئے۔ 1959 وچ پاکستان ٹوبیکو کمپنی جہلم وچ کم کردے رہے ۔۔ واضح رہے کہ محنت مشقت دے نال غیر رسمی تعلیم دا سلسلہ جاری رہیا۔ تے ذا‏تی مطالعے تے لگن د‏‏ی بدولت ادیب عالم تے ادیب فاضل دے امتحانات پاس کیتے ۔
شاعری
شاعری دا آغاز 1963،64 وچ کیہ۔ تے 1969 وچ فنون وچ چھپنے دے بعد ادبی حلفےآں وچ متعارف ہوئے۔ انہاں دا مجموعہ کلام " لفظ کھردرے " 1980 وچ منظر عام اُتے آیا۔ 1988 وچ انھاں وزیر اعظم بینظیر بھٹو د‏‏ی طرف تو‏ں نیشنل بک کونسل آف پاکستان دا عوامی ادبی جمہوری انعام ملیا ۔
وفات
13 دسمبر 1993ء نو‏‏ں اسلام آباد وچ وفات پائی تے ضلع جہلم وچ مدفون نيں۔
تالیف
لفظ کھردرے۔ گندھارا بکس، راولپنڈی، 1993.،(اُردو و پنجابی کلام)
نمونہ کلام
....
...
......