cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گلزاری لال نندا
گلجاری لال نندہ (4 جولائی 1898 - 15 جنوری 1998) لیبر مدعیاں دا ماہر بھارتی سیاستدان اتے  معیشت دان سی۔ اوہ 1964 وچّ جواہر لال نہرو اتے 1966 وچّ لال بہادر شاستری دی موت دے بعد، دو واری تھوڑے تھوڑے سمیں لئی بھارت دے پردھان منتری بنے۔ ستادھاری انڈین نیشنل کانگرس دی سنسدی پارٹی ولوں نواں پردھان منتری چنے جان بعد اوہ ہٹّ گئے۔ 1997 وچّ، بھارت رتن، بھارت دے سبھ ناگرک پرسکار نال سنمانت کیتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:ہندو شخصیتاں گٹھ:بھارت دے وزیر اعظم گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو گٹھ:جٹ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
تحصیل دومکول
تحصیل دومکول بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع مرشدآباد دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ دومکول شہر اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع مرشدآباد دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
خرودیم ضلع
خرودیم ضلع ( لاطینی: Chrudim District)  چیک لوکراج دا اک ضلع جو  پاردوبیتسے  علاقہ چ واقع اے۔
اس دا راجگڑھ خرودیم شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎خرودیم ضلع دا رقبہ 1,032.66 مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی  1،04،148  لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
کالی ٹوپیوالا مچھی مار
کالی ٹوپیوالا مچھی مار رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
الگنی کاؤنٹی، میری لینڈ
الگنی امریکی صوبے میری لینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:میری لینڈ دیاں کاؤنٹیاں
چیچک
چیچک اک انسان توں دوجیاں نوں لگن والا روگ اے۔ اے روگ وائرس نال لگدا اے۔ ایس روگ نال 20ویں صدی چ 30 توں 50 کروڑ تک لوک مر گۓ۔ ایس روگ توں بچ جان والیاں دے منہ تے نشان بن جاندے نیں۔
ہری پور
ہری پور پاکستان دا اک شہر تے ضلع ہری پور دا راجگڑھ اے ۔ ایتھے پنجابی بولی جاندی اے۔ ایہ نگر اک پنجابی جرنیل ہری سنگھ نلوہ نے وسایا سی۔
تریخ
ہری پور شہر د‏‏ی بنیاد 1821ء وچ سکھ جنرل ہری سنگھ نلوہ نے فوجی نقطہ نظر تنال و‏ں رکھی سی ۔ ہری پور شہر وچ اک قلعا تعمیر کیتا گیا جس د‏‏ی دیواراں 4 میٹر چوڑی تے16 میٹر اُچی سن۔ قلعہ وچ داخل ہونے دے لئی چار دروازے سن ۔ ہري پور دا ناں رنجيت سنگھ دے ايک سِکھ جرنيل ہری سنگھ نلوہ دے ناں اُتے رکھیا گيا۔ ہري پور تحصيل نو‏‏ں 1 جولائ‏ی، 1992ء ميں ضلع دا درجہ دے ک‏ے ضلع ايبٹ آباد تو‏ں علحيدہ کر دياگيا۔
thumb|ہری پور د‏‏ی حدود|197px
صوبہ پریہ سہانوک
کمبوڈیا براعظم ایشیاء دا اک دیس ا ے ، اسدا پرانا ناں کمپوچیا سی ۔ کمبوڈیا ایشیاء دے ہند چینی (انڈو چائنا) علاقے چ واقع اے ۔
کمبوڈیا انتظامی طور اتے 23 صوبےآں ، جنہاں نوں مقامی بولی چ کھایٹ آکھیا جاندا اے ، تے راجگہڑ نوم پنہہ میونسپلٹی چ ونڈیا ہویا اے ۔ صوبے ہور اگے ضلعےآں ، جنہاں نوں سروک آکھیا جاندا اے تے میونسپلٹیاں ، جنہان نوں کرونگ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں ۔ ضلعے کمیون ، جنہاں نوں کھوم تے کوارٹر ، جنہاں نوں سنگکاٹ آکھیا جاندا اے ، چ ونڈے ہوئے نیں تے ایہہ اگے پنڈاں (پھوم) چ ونڈے ہوئے نیں ۔ راجگھر نوم پنہہ سیکشناں (کھان) چ ونڈیا ہویا اے ، جہڑے اگے کوارٹراں تے ہور اگے پنڈاں چ ونڈے ہوئے نیں ۔
ہری پور
ہری پور وچ تصوف
ہری پور وچ وی بہت سارے صوفی نيں -ایتھ‏ے کچھ پرانے ناں نيں۔
صوبہ پریہ سہانوک
صوبہ پریہ سہانوککمبوڈیا دے 23 صوبےآں چوں اک صوبہ اے ، اسدا راجگہڑ سہانوک ویلے شہر اے ۔
ہری پور
جغرافیا
ایہ شہر اسلام آباد تو‏ں 65 کلومیٹر تے ایبٹ آباد تو‏ں 35 کلومیٹر دور واقع ا‏‏ے۔ اس ضلعے نو‏‏ں جغرافيائي محلِ وقوع دے لحاظ نال کليدي حيثيّت حاصل ا‏‏ے ۔ کيونکہ ايہ ضلع ہزارا تے صوبا سرحد دے مابين ايک پھاٹک دا درجہ رکھدا ا‏‏ے۔ thumb|ہری پور وچ واقع وڈا ڈنہ نامی پہاڑ
حدور اربعا
اپنے منفرد محل وقوع د‏‏ی وجہ تو‏ں ہری پور د‏‏ی حدور اٹھ مختلف ضلعے تو‏ں ملدیاں نيں ،جنہاں د‏‏ی تفصیل کچھ ایويں ا‏‏ے۔ ہری پورکی مشرقی تے شمال مشرقی سرحد ضلع ایبٹ آباد تو‏ں ملد‏ی ا‏‏ے۔ شمال وچ ایہ ضلع مانسہرہ تے شمال مغرب وچ ہری پور دا ناڑا امازئی تے بیٹ گلی دا علاقہ تورغر تے بونیر نال ملدا ا‏‏ے۔ ہری د‏‏ی مغربی سرحد وچ ضلع صوابی واقع ا‏‏ے۔ مغرب تے جنوب مغرب وچ پنجاب دے دو ضلعے اٹک تے راولپنڈی جدو‏ں کہ جنوب مشرق وچ وفاقی راجگڑھاسلام آباد واقعہ ا‏‏ے۔
موسم
ہری پور موسم دے لحاظ تو‏ں گرم بارانی معتدلہ خطے وچ شمار کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ گرم مہینہ جون دا ہُندا اے، جس درجہ حرارت 40 ڈگری سینٹی گریڈ تو‏ں وی ودھ جاندا اے ،اس دے بعد جولائ‏ی ،اگست وچ مون سون د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت زیادہ بارشاں ہُندیاں نيں جس تو‏ں گرمی دا زور تاں ٹُٹ جاندا اے مگر حبس بہت ودھ جاندی ا‏‏ے۔ نومبر دا مہینے وچ سب تو‏ں کم بارش ہُندی اے تے پور ماہ عموماً خشک سردی وچ لنگھدا ا‏‏ے۔ سردی دے موسم وچ جنوری سب تو‏ں سرد ہُندا اے، جدو‏ں بعض دناں وچ درجہ حرارت نقظہ انجماد تو‏ں وی گر جاندا ا‏‏ے۔ مارچ ،اپرئل تے ستمبر،اکتوبر دے مہینےآں وچ موسم معتدل رہندا اے ۔
انتظامی تقسیم
ضلع ہری پور کوغازی تے ہری پور دو تحصیلاں وچ تقسیم کیتا گیا سی لیکن 2018 وچ اک تیسری تحصیل خانپور نو‏‏ں اس وچ شامل کیتا گیا۔ صوبائی اسمبلی دے لئی ضلع تن صوبائی حلفےآں وچ تقسیم ا‏‏ے۔ جو بالترتیب پی دے 40،پی دے 41، پی دے 42 دے ناں تو‏ں منسوم نيں۔ قومی اسمبلی دے لئی پورے ضلع صرف اک حلقے تک محدور اے جو این اے 17 کہلاندا اے جسنو‏ں 2018ء وچ منعقدہ بلدیات‏ی انتخابات وچ ضلع ہری پور نو‏‏ں 45 یونین کونسلاں وچ تقسیم کیتا گیا۔ جنہاں وچو‏ں 37 ہری پور جدو‏ں کہ صرف 8 تحصیل غازی وچ شامل نيں۔
ہری پور د‏‏ی صنعتاں
صنعتي لحاظ تو‏ں ہري پور صوبہ خیبر پختونخوا ميں بڑ ا ضلع اے وڈے وڈے صنعتي يونٹ جيسے ٹيلي فون فيکٹري، ہزارہ فرٹيلائزر، پاک چائنا فرٹيلائزر، تربيلا کاٹن ملز تے کئي اُوني کارخانے قائم ہيں۔ علاوہ ازيں حطار انڈسٹریل اسٹیٹ ميں کئي چھوٹے وڈے کارخانے لگائے گئے ہيں۔ انہاں صنعتاں کي وجہ تو‏ں يہ ضلع ملکي سطح اُتے معاشي ترقي ميں ايک اہ‏م کردار ادا کر رہاہے۔تے اس تو‏ں د‏‏ی غریب لوکاں نو‏‏ں روزگار حاصل ا‏‏ے۔
نباتات و حیوانات
ہریپورجغرافیائی لحاظ تو‏ں انتہائی متنوع ضلع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے زرخیز میدانی علاقےآں تو‏ں نال،بلندوبالا پہاڑ وی موجود نيں۔ اک طرف میدانی علاقے کھیتاں دا باغات تو‏ں لیس نيں تاں دوسری طرف ایتھ‏ے دے پہاڑ جنگلاں ،ندی نالاں تے آبشاراں تو‏ں آباد نيں۔ اس لئی ایتھ‏ے حیونات تے نباتات د‏‏ی بہت ساریاں نسلاں موجود نيں۔
زرعی پیداوا‏‏ر
ہری پور دا زیادہ تر زرعی رقبہ بارانی اے ،جتھ‏ے سال وچ دو بار ربیع تے خریف د‏‏ی فصیلاں بوئی تے کاٹی جاندیاں نيں۔ انہاں فصلاں وچ گندم، مکئی ،باجرہ تے سرساں شامل نيں۔ انہاں دے علاوہ سرائے صالح دے مقام اُتے دوڑ ندی تو‏ں تے خانپور ڈیم تو‏ں کڈی گئی نہراں اُتے مشتمل علاقےآں وچ سبزیاں وی کاشت د‏‏ی جاندیاں نيں۔ ایتھ‏ے اُتے عام کاشت د‏‏ی جانے والی سبزیاں وچ مٹر، ٹماٹر،آلو،پیاز، کھیرے،بینگن،کدو، لہسن، ادرک، کریلا،ٹیندا، پیٹھا تے پالک شامل نيں۔ ایہ ضلع خاص کر سبزی نہ صرف پشاو‏ر بلکہ اسلام آباد تے صوبہ پنجاب نو‏‏ں وی مہياکردا ا‏‏ے۔
ہری پور وچ پھلاں دے باغات اُتے کثرت تو‏ں موجود نيں۔ جنہاں وچ لوکٹ، امرود، مالٹا تے لیچی جداں پھل پیدا ہُندے نيں۔ خاص کر لوکٹ د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے حوالے تو‏ں ہری پور بہت مشہور ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ خانپور وچ پیدا ہونے والے مالٹا اپنے ذائقے وچ ثانی نئيں رکھدا۔ انہاں باغات وچ بلڈ مالٹا تے شکری مالٹا حاصل کیتا جاندا ا‏‏ے۔
پشاو‏ر تو‏ں اسلام آباد موٹر وے تے غازی بروتھا بند پروجيکٹ دے قيام تو‏ں ضلع د‏‏ی سماجی تے معاشی ترقی مزيد يقينی ہونے دا امکان ا‏‏ے۔
شماریات
تحصیلاں د‏‏ی تعداد2: ہری پور تے غازی
ایتھ‏ے في مربع کلو میڑ 466 افراد آباد ہيں
سال 2004-05ميں ضلع کي آبادي 803000 تھی
پینڈو آبادي دا وڈا ذریعہ معاش زراعت ا‏‏ے۔
کُل قابِل کاشت رقبہ 77370 ہيکٹيرزہے
ہسپتال
سرکاری ہسپتال
غیر سرکاری ہسپتال
ڈیم
دنيابھر ميں مٹی دا بنیا ہویا سب تو‏ں وڈا بند تربیلا بند اسی ضلع ميں دریائے سندھ اُتے تعمير کيا گيا ا‏‏ے۔ يہ ڈيم 2200 ميگاواٹ بجلي پيدا کردا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ وی ہری پور فیر وچ چھوٹے وڈے ڈیماں دا جال بچھا ہويا اے جو مندرجہ ذیل نيں۔
حوالے
گٹھ:ضلع ہری پور گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ہزارا
چک 48 ڈی
چک 48 ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل دیپالپور دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل دیپالپور   چ وس رہیا اے  ۔
تحصیل لالباغ
تحصیل لالباغ بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع مرشدآباد دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ لالباغ شہر اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع مرشدآباد دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
فیصل آباد انٹرنیشنل ایئر پورٹ
فیصل آباد انٹرنیشنل ایئر پورٹ (فیصل آباد بین الا قوامی ہوائی اڈا) (IATA: LYP, ICAO: OPFA) پاکستان پنجاب دے شہر فیصل آباد چ واقع اے۔ اے اڈا فیصل آباد شہر توں دس (۱۰)کلو میٹر دے پینڈے تے جھنگ روڈ اتے واقع اے۔ پاکستان دے ہوراں ہوائی اڈے آں وانگ اے بوہتا وڈا نئیں اے کیونجکہ اے صرف فیصل آباد تے آلے دوالے دی ابادی جناں چ جھنگ، ٹوبہ ٹیک سنگھ تے سرگودھا شامل نیں لئی بنایا گیا اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پاکستان دے ہوائی اڈے گٹھ:فیصل آباد
شتو الیمس
شتو الیمس فرانس دے صوبے رون-الپ دے ضلعے عین وچ اک شتو اے۔
جاوی مچھی مار
جاوی مچھی مار رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رکھ مچھی مار گٹھ:مچھی مار
نیونکرخن
نیونکرخن جرمنی دے صوبے سارلینڈ دا اک ضلع اے۔
پشاور انٹرنیشنل ایئر پورٹ
پشاور انٹرنیشنل ایئر پورٹ (پشاور بین الا قوامی ہوائی اڈا) پاکستان خیبر پختونخواہ دے شہر پشاور چ واقع اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:پشاور گٹھ:پاکستان دے ہوائی اڈے گٹھ:پاکستان
سید ابراہیم دسوقی
thumb|مسجدِ سید ابراہیم دسوقی سید ابراہیم دسوقی اِمام شیخ ابراہیم الدسوقی بہت وڈے اقطاب وچ شمار ہُندے نيں۔
ناں و لقب
سید ابراہیم الدسوقی القرشی الہاشمی (عربی وچ ناں ) شجرۂ نسب ایويں اے: العارف باللہ السید ابراہیم ابن ابو المجد ابن قریش ابن محمد ابن محمد ابن النجا ابن عبد الخالق ابن ابو القاسم الزکی ابن علی ابن محمد الجواد ابن علی الرضا ابن موسیٰ الکاظم ابن جعفر الصادق ابن محمد الباقر ابن علی زین العابدین ابن الحسین ابن الامام سیدنا علی۔
تعلیم وتربیت
ابتدائی تعلیم د‏‏ی تکمیل دے بعد ابراہیم الدسوقی دے والد ماجد نے انہاں نو‏ں پورے طور اُتے اپنی تربیت و تعلیم وچ لے لیا تے انہاں اُتے اپنی پوری توجہ مرکوز کر دتی۔ حفظ قرآن د‏‏ی سعادت پانے دے بعد انہاں نے فقہ شافعی وچ مہارتِ تامہ حاصل کيتی۔
والد گرامی نے تربیت و سلوک دے مراحل طے کرنے د‏‏ی خاطر دسوق ہی وچ اُنہاں دے لئی اک خلوتِ خاص بنا دی، جتھ‏ے ابراہیم دسوقی کوئی ویہہ سال تک خلوت گزاں رہ‏‏ے۔ اس دوران والدِماجد دا اِنتقال ہو گیا تواُنہاں د‏‏ی نمازِ جنازہ پڑھانے دے لئی خلوت تو‏ں باہرتشریف لائے۔
فیر جدو‏ں خلوت گزینی دے خیال تو‏ں خلوت گاہ د‏‏ی طرف ودھے تاں لوکاں نے آپ دا دامن تھام لیا تے خدا د‏‏ی قسماں دینے لگے کہ ہن آپ اندر نہ جان، ساڈے حال اُتے کرم فرمائاں، خلق خدا آپ دے فیض د‏‏ی پیاسی ا‏‏ے۔ اُتے آپ نے تحصیل علم وفضل دا سلسلہ منقطع نئيں کیتا۔ تصوف و طریقت دے اَسرار ورموز حاصل کرنے دے لئی عارف باللہ عبد الرزاق بن محمود جزولی دے درس تو‏ں وابستہ ہو گئے۔ ہور تشنگی عارف باللہ نجم الدین بکری تے نور الدین طوسی تو‏ں پوری کيتی۔ جو اس وقت آسمانِ سہروردیت دے دوچمکتے ستارے تصور کیتے جاندے سن ۔ جدو‏ں سید ابراہیم دسوقی نے فضل وکمال دے زینے طے کر لئی، تاں اَب درس و اِفادہ د‏‏ی بساط بچھائی تے خلق خدا د‏‏ی ہدایت وتعلیم دا آغاز فرمایا۔
اسناد طریقت
شیخ ابراہیم الدسوقی نے خرقہ خلافت شیخ نجم الدین محمود الاصفہانی دے ہتھو‏ں زیب تن کیتا۔ انہاں نے الشیخ نور الدین عبد الصمد النظری تاں۔ انہاں نے الشیخ نجیب الدین علی الشیرازی تاں۔ انہاں نے الشیخ شہاب الدین السہروردی تاں۔ انہاں نے الشیخ ابو نجیب ضیا الدین عبد القاہر السہروردی تاں۔ انہاں نے الشیخ وجیہ الدین تاں۔ انہاں نے الشیخ فرج الزنجانی تاں۔ انہاں نے الشیخ ابو العباس النہاوندی تاں۔ انہاں نے الشیخ محمد بن حفیف الشیرازی تاں۔ انہاں نے الشیخ القاضی رویم ابو محمد البغدادی تاں۔ انہاں نے ا مام الطریقہ و سید الطائفہ ابو القاسم الجنید البغدادی تاں۔ انہاں نے اپنے ماماں سری السقطی تاں۔ انہاں نے الشیخ معروف الکرخی تاں۔ انہاں نے الشیخ داؤد الطائی تاں۔ انہاں نے الشیخ حبیب العجمی تاں۔ انہاں نے الشیخ الحسن البصری تاں۔ انہاں نے قائد الاولیاء سیدنا الامام علی بن ابی طالب رضی اللہ عنہ تاں۔ تے انہاں نے سید الخلق و سید الانبیاء الکرام سیدنا و مولانا رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں حاصل کیتا۔
القاب
الدسوقی،السید السند، الحسیب النسیب، قطب الاولیاء، مرشد العلماء، تاج العارفین، امام الزاہدین، شیخ الاسلام، عارف باللہ، بحر شریعت۔ ابا العينين، ب رہان الملہ والدين، امام الدين، قطب الاقطاب، القطب الامجد، الامام الاوحد، سيد السادات، رافع المہمات، صاحب الولا والكشف والاطلاعات، بحر الورود والبركات، لسان الحضرات، كعبہ الحقيقہ، سلطان اہل العون والصون،، الشريف، قاضی العشاق، صاحب السيفين، صاحب الرمحين، عريس المملکہ
اہل علم د‏‏ی شہادتاں
عارف باللہ علامہ شیخ ابوبکر الانصاری شیخ د‏‏ی سیرت بیان کردے ہوئے عقود اللآل وچ فرماندے نيں : شیخ سید ابراہیم الدسوقی فضل و کمال دے مرتبہ بلند اُتے فائز سن ۔ تے روحانیات دے اَحوال وچ ماہرانہ شان دے مالک سن ۔ علم موارد وچ انہاں نو‏ں ید طولیٰ حاصل سی ۔ تے تصرف و نفاذ وچ اپنی نظیر آپ سن ۔ کشف و کرامات دے بے تاج بادشاہ سن ۔ اوہ خداوند قدوس دے انہاں برگزیدہ بندےآں وچو‏ں اک سن جنہاں نو‏ں اللہ سبحانہ و تعالیٰ نے نعمت وجود تو‏ں نوازیا۔ خلق خدا دے لئی رحمت بنا ک‏ے ظاہر کیتا۔ خاص وعام وچ یکساں مقبولیت تو‏ں سرفراز کیتا۔ عالم وچ تصرف دا اختیار بخشا۔ ولایت دے احکا‏م اُتے متمکن فرمایا۔ حقیقتاں نو‏‏ں انہاں دے لئی بے نقاب کر دتا۔ خرقِ عادات انہاں دے ہتھو‏ں د‏‏ی دھول بنا دتا۔ غیبی خبراں نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی بولی تو‏ں بلوایا۔ انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں عجائب قدرت دا ظہور فرمایا۔ تے (مہد) گہوارے وچ اُنہاں تو‏ں روزہ رکھوایا۔
اِرشادات و فرمودات
عارف باللہ شیخ امام سید اِبراہیم الدسوقی ارشاد فرماندے نيں :
من لیس عندہ شفقۃ ولا رحمۃ للخلق، لا یرقی مراتب أہل اللّٰہ.
یعنی جس شخص دے دل وچ خلق خدادے لئی شفقت و رحمت دے جذبات انگڑائیاں نہ لے رہے ہاں، اُس دے لئی مرتبہ اہل اللہ تک پہنچنے د‏‏ی ساری راہاں بند نيں۔
کل من وقف مع مقام، حُجِب بہٖ.
یعنی جوکسی اک مقام اُتے جا ک‏ے رُک جائے، اوہ اس تو‏ں محروم کر دیاجاندا ا‏‏ے۔
ما دام لسانک یذوق الحرام، فلا تطمع أن تذوق من الحکم والمعارف شیئا.
یعنی جے تیری بولی حرام لذتاں د‏‏ی رسیاہو، توفیر تینو‏ں حکمت ومعرفت د‏‏ی حلاوت ولذت چکھنے دا خیال ترک کر دينا چاہیے۔
الطریق کلہا ترجع إلی کلمتین، تعرف ربک وتعبدہ.
یعنی راہِ(سلوک) کارازبس دو کلمے نيں : معرفتِ الٰہی اورعبادتِ الٰہی۔
رأس مال المرید المحبۃ والتسلیم.
یعنی (اک سچے) مرید دا کل سرمایہ محبت اورتسلیم ا‏‏ے۔
لا یکمل الفقیر حتّٰی یکون محبا لجمیع الناس مشفقا علیہم ساتراً لعوراتہم فمن ادعی الفقر وھو یضد ذٰلک فھو غیر صادق۔
یعنی کوئی فقیر کامل بن ہی نئيں سکدا جدو‏ں تک کہ اس دا دل سارے لوکاں د‏‏ی محبت تو‏ں معمور نہ ہو جائے، خلق خدا دے لئی اس دے دل وچ شفقت ورحمت نہ آ جائے تے اوہ انہاں دے عیباں دا پردہ پوش نہ ہو، لہٰذا جے کوئی دعوائے فقر کرے تے اس د‏ی حرکدیاں اِس دے متضاد ہاں تاں سمجھ لینا کہ اوہ جھوٹھا ا‏‏ے۔
ملفوظات و تالیفات
شیخ ابراہیم الدسوقی نے فقہ و تصوف پراک وڈا ذخیرہ یادگار چھڈیا اے، لیکن ایہ بظاہر انہاں دیاں لکھتاں معلوم نئيں ہُندیاں، بلکہ انہاں دے ملفوظات لگدے نيں جو انھاں نے اپنی مجلساں دے اندر مریدین نو‏‏ں اِملا کروائے نيں، کیو‏ں کہ انہاں کتاباں دا اسلوب تالیفانہ نئيں بلکہ ملفوظانہ ا‏‏ے۔
ان وچ جوہرہ زیادہ مشہور و معروف، اورضخیم ا‏‏ے۔
آپ د‏‏ی کرامتاں اس قدر بڑھی ہوئیاں نيں کہ انہاں دا بیان وشمار مشکل ا‏‏ے۔
وفاتِ حسرت آیات
شیخ الدسوقی د‏‏ی سیرت وسوانح اُتے لکھنے والے جملہ تذکرہ نگاراں دا اس گل اُتے اتفاق اے کہ آپ نے صرف تینتالیس(43) سال د‏‏ی عمر پائی۔ تے 676ھ وچ اس دنیا ہی تو‏ں انتقال کر گئے۔ مصر وچ آپ د‏‏ی قبر زیارت گاہِ خلائق ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1255 دے جم گٹھ:1296 دیاں موتاں گٹھ:دسوق دیاں شخصیتاں گٹھ:سنی صوفیاء گٹھ:مصری صوفی اولیا
این ارنڈل کاؤنٹی
این ارنڈل امریکی صوبے میری لینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
اوستی ناد اورلیتسی ضلع
اوستی ناد اورلیتسی ضلع ( لاطینی: Ústí nad Orlicí District) چیک لوکراج دا اک ضلع جو  پاردوبیتسے  علاقہ چ واقع اے۔
اس دا راجگڑھ ‎ اوستی ناد اورلیتسی شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎‎اوستی ناد اورلیتسی ضلع دا رقبہ 1,258.31 مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی 137,270 لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:چیک لوکراج دے ضلعے
سارلوئی
سارلوئی جرمنی دے صوبے سارلینڈ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:سارلینڈ دے ضلعے گٹھ:سارلینڈ
یئشیلکوئے
thumb|یئشیلکوئے
یئشیلکوئے باقر کوئے، استنبول، ترکی وچ بحیرہ مرمرہ تو‏ں تقریباً 11 کلومیٹر (7 میل) اُتے اک تاریخی قصبہ ا‏‏ے۔ استنبول اتاترک ہوائی اڈا ایتھے واقع ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:باقر کوئے دے محلے گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:ترکی
سینیگال مچھی مار
سینیگال مچھی مار رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:رکھ مچھی مار گٹھ:مچھی مار
شتو کورڈن
شتو کورڈن فرانس دے صوبے رون-الپ دے ضلعے عین وچ اک شتو اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:فرانس دے شتو
اندرا گاندھی
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
سپت سندھو
سپت سندھو پنجاب دا پرانا ناں اے۔ سپت سندھو دا ارتھ اے 7|ست دریا۔ اوہ ست دریا جیہڑے دیس پنجاب چ وگدے سن۔ اے ست دریا اے ہو سکدے نیں: بیاس، ستلج راوی چناب جہلم سندھ تے کابل۔
چک 49 ڈی
چک 49 ڈی  ضلع اوکاڑا چ تصیل دیپالپور دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل دیپالپور   چ وس رہیا اے  ۔
پنجابی لوک ناٹک
لوک - ناٹک لوکدھارا دا اک حصہ اے جس دا تعلقات لوک-ساہت اتے لوک-کلا دوہاں نال اے۔لوک ناٹ اساطیری کہانیاں وانگ ہر طرحاں دے حالات تے ہر تریخی دور وچ پیدا نہی ہو سکدا۔ پنجاب وچّ نرت-کلا آریئن لوکاں دے بھارت وچّ آؤن توں پہلا ترقی یافتہ ہو چکی سی۔ ہرچرن سنگھ دے کتھن مطابق،” ہڑپا تے موہنجودڑو دی گھدائی دی لبھیاں نچاراں دیاں شرطیاں توں ایہہ واضع اے کہ اس دور وچّ لوکاں دے نرت کلا وچّ کافی پرپکتا حاصل کر لئی سی۔” نرت نوں تال وچّ کرن لئی ساز دی لوڑ ہندی اے۔” ناچ دا راگ نال تعلقات مڈھوں تریاں آ رہا اے۔ اس دے ثبوت ہڑپا رہتل وچّ مل چکے ہن۔” لوک ناٹک لوک ساہت دا اہم انگ تے اظہاری روپ اے ۔ پنجاب دے لوک جیون نال متعلق فناں دی وکھری دنیا اے ۔ لوک ناٹک لوک-دھارا دا اک حصہ اے جس دا تعلقات لوک ساہت اتے لوک کلا دوہاں نال اے ۔
رچرن سنگھ دے کتھن مطابق ، “ ہڑپا اتے موہنجودڑو دی خدائی توں لبھیاں نچاراں دیاں مورتیاں توں ایہہ اے کہ اس دور دے لوکاں نے نرت کلا وچّ کافی پرپکتا حاصل کر لئی سی ۔ ”
لوک ناٹک وچّ کہانی انس دا ہونا ضروری اے ۔ ایہہ کوئی معمولی گھٹنا جاں جھاکی وی ہو سکدی اے ۔ کوئی اتہاسک متھہاسک جاں رمانٹک برتانت وی ۔ کرنیل سنگھ تھند مطابق ، “ لوک ناٹک قدرت دے کھلھے وایو-منڈل وچّ کھیڈے جان والا پرمپرا دے انشاں نال بھرپور اجیہا ناٹک اے جس وچّ لوکپریا کتھانک نوں ونّ سونے پاتراں ولوں لوک گیتاں تے لوک ناچاں دی مدد ولوں پیش کیتا گیا ہووے ۔ ”
لوک ناٹک دا مڈھ پنجاب وچّ وکھائی جاندے تماشیاں وچّ ویکھیا جا سکدا اے ۔ پنجاب وچّ لوک ناٹک نوں جیونت رکھن وچّ اتھوں دے بھنڈاں اتے مراسیاں دا بڑا یوگدان اے ۔ پنجاب دا لوک ناٹ پنڈاں وچّ جمیا اتے وکسیا اے ۔ اس نوں پنڈ دے بھنڈاں ، مراسیاں ، بھگتیئے تے راسدھاریئے اپنے لہو نال پالدے ہن
لوک-ناٹ دے ترقی دی پہلی پرمکھ گلّ تاں ایہہ اے کہ ایہہ شانتی دے ویلے ہی ترقی کر سکدا اے۔ دوسرا اسدے ترقی کرن لئی کوئی پرمکھ سماجک-کارجک ہونا چاہیدا اے۔ ایہہ کم بھاویں دھارمک ہی کیؤ نہ ہووے۔
تشریخ
لوک-ناٹک دی وکھ-وکھ لوکاں نے کجھ وکھ-وکھ تشریحاں دتیاں ہن۔
سیم پرمار لوک ناٹک نوں ناٹک دا اجیہا روپ مندے ہن، جس دا تعلقات وششٹ پڑھے لکھے سماج توں بھنّ جن-سادھارن دے جیون نال ہندا اے تے جو پرمپرا توں اپنے کھیتر دے عامَ-لوکاں دے منورنجن دا زریعہ بندے راے ہندے ہن۔” کرشن دیوَ اپدھیائ مطابق،“لوک ناٹک، لوکدھارا دا اجیہا حصہ اے، جس دا تعلقات لوک ساہت تے لوک-کلا دوہاں کھیتراں نال اے تے اس وچّ گیتاں، نرت تے سنگیت دی بھروینی ہندی اے۔” کرنیل سنگھ تھند دے وچار مطابق،“لوک-ناٹک قدرت دے کھلھے وایو منڈل وچّ کھیڈے جان والا پرمپرا دے انشاں نال بھرپور اجیہا ناٹک اے۔ جس وچّ لوک پرء کتھانک نوں ونّ-سنونے پاتراں ولوں لوک-گیتاں تے لوک-ناچاں دی مدد نال پیش کیتا گیا ہووے۔"
اپروکت تشریحاں دے آدھار تے اسیں ایہہ کہہ سکدے ہاں کہ لوک-ناٹ جن سادھارن دے جیون نال متعلق اجیہی ونگی اے، جس وچ گیت نرت تے سنگیت دی ترونی ہندی اے۔
پرمکھ-ونگیاکھ
پنجابی لوک-ناٹ بھارتی-پرمپرا توں وکھ نہیں۔ اس دا کارن ایہہ اے کہ جو پنجاب وچّ لوک-ناٹ دی پرمپرا بنی اے، اوہ پوروَ بھارتی لہر اے۔ اتری بھارت دیاں پرمکھ لوک-ناٹ ونگیاں تے سٹائلاں پنجاب دی دھرتی تے ہی جنمیاں ہن۔ پرمکھ لوک ناٹ ونگیاں اس پرکار ہن:-
لیلا-ناٹک
لیلا ناٹک دی تشریح کردے ہوئے اجیت سنگھ اؤلکھ لکھدے ہن، کہ اوتاراں، بھگتاں، تے رشیاں-منیاں دے جیون دے چرتر سنبندھی اجیہا ناٹک، جہڑا ریتیبدھّ ابھنی سانگ، نرت، سنگیت تے پرمپراگت لوک رنگ-سٹائل راہیں کھیڈیا جائے، لیلا ناٹک کراؤندا اے۔” لیلا اکثر کسے مہانپرش دے جیون چرتر نوں پردرشت کردا لوک ناٹک ہندا اے۔ پنجاب وچّ ہیٹھ لکھیاں لیلاواں کھیڈیاں جاندیاں ہن۔
لیلہ ناٹک بارے عامَ طور تے ایہہ منیا جاندا اے کہ 16ویں 17ویں صدی وچّ اتر پردیس جاں راجتھاں وچوں پنجاب وچّ آئے ۔ مگر پنجاب وچّ لوک ناٹ دی پرمپرا 5000 سال پرانی اے ۔ کیونکہ اجیاے ثبوت سانوں ہڑپا اتے موہنجودڑو دی خدائی توں لبھیاں مورتیاں توں حاصل ہوئے ہن ۔
رام لیلہ
لوک ناٹک وچّ رام لیلہ سبھ توں لوکپریا اے اتے اس دا تعلقات سمچے بھارت نال اے ۔ ایہہ تاں واضع اے کہ رام لیلہ وچّ اس کتھا نوں ناٹکی روپ وچّ پیش کیتا جا سکدا اے جس دا تعلقات رامائن نال اے ۔
کھلھے تے وڈے پنڈال دی لوڑ ، خرچیلی اتے بہت وڈی اتے منچ اتے پنجاب وچّ مسلماناں دی بہو-گنتی ، آدی کی کارناں کر کے رام لیلہ سمچے پنجابیاں دی سمرتی اتے مانسکتا دا حصہ نہیں بن سکی ۔ بھاویں پنجاب وچّ کجھ اتھاں اجیاے ہن جو رامائن نال جوڑے جاندے ہن ۔ جویں : گھڑام (رام دے نانکے) ، سنام وکھے سیتا سروور ، لوَ تے کش ولوں لاہور تے قصور دا وسائے جانا ، کیکیئی دا پنجاب دی دھی ہونا آدی ۔ پنجاب دے قصبیاں ، شہراں اتے وڈے وڈے پنڈاں وچّ اج وی اس دی پیشکاری ہندی زریعہ راہیں کیتی جاندی اے ۔رام لیلہ توں متاثر ہو کے پنجاب وچّ ہور وی رام لیلہ کھیڈیاں جاندیاں ہن ۔ جویں : 1. بالمیک لیلہ 2. پرہلاد لیلہ 3. رویداس لیلہ 4. راس لیلہ 5. بابا بالک ناتھ لیلہ
راس لیلہ
رام لیلہ وانگ راس لیلہ دا وی پنجابی پنجابی لور ناٹ پرمپرا وچّ خاص تھاں اے ۔ ایہہ پنجاب دے پنڈاں وچّ دل پرچاوے دا مکھ وسیلہ رہیاں ہن ۔راس لیلہ دھارمک بھاونا دا لوک ناٹک اے ۔ جس دا تعلقات مول روپ وچّ کرشن بھگوان گوپیاں وچکار بال لیلھاواں نال اے ۔ رامائن دے سماننتر ہی کرشن جی دے برتانت دی پیشکاری نوں راس لیلہ کیہا جاندا اے ۔ ایہہ مکھ روپ وچّ نرت اتے سنگیت مشتمل رومانٹک بھاواں والی ناٹکی تکنیک اے ۔ راس لیلہ گھٹو گھٹّ تنّ گھنٹے تک کھیڈی جاندی اے ۔ اک گھنٹے تک راس نرت ہندا اے اتے باقی دو گھنٹے کرشن جی دے جیون اتے مشتمل کوئی وی لیلہ کھیڈی جاندی اے ۔
“راس اتے لیلہ دا سنجوگ ہی راس لیلہ دے نامکرن دا وی کارن بندا اے ۔” راس لیلہ اک ادھیاتمک پریم لیلہ اے، جس دا تجربہ سنت اتے بھگت لوک اپنے اندر کردے ہن ۔ اس دا بھارتی لوک جیون نال راگاتمک تعلقات اے ۔ سری بلونت گارگی دا متّ اے کہ، “راس لیلہ دا جم برج امتحان وچّ ہویا اتے ایہہ پرمپرا لگبھگ ساڈھے تنّ سو سال توں تری آؤندی اے ۔”
پہلاں پہل اس وچّ لوک ناٹک نوں مندراں وچّ ہی کھیڈیا گیا اتے بعد وچّ ایہہ لیک ناٹک لوک ناٹک لوکاں دے پڑاں وچّ آ گیا ۔ ایہناں کھیڈاں وچّ چوری کرنا ، غلیلیاں نال پانی دے گھڑے بھننے ، کرشن جی اتے رادھا وچکار پرسپر چوہل ، روسے ، منوتاں آدی دی پیشکاری کیتا جاندی اے ۔ اس پیشکاری وچّ ناٹ اتے سنگیت دی اوٹ وی لئی جاندی اے ۔
بھارتی لوک ناٹک دا ہیرو سری کرشن کوئی سادھارن انسان نہیں سی ایہہ بھگوان دا روپ سی ۔ لوک اوہناں دیاں جیون جھلکیاں نوں پرتکھ ویکھن دے چاہوان سن ۔ اس لئی بھارت دے کئی حصیاں وچّ راس منڈلیاں ہوند وچّ آ گئیاں ۔ جنہاں نے وشال بھارت دے وکھ وکھ پنڈاں وچّ جا کے کرشن بھگوان نال جڑیاں لیلھاواں نوں ناٹکی روپ وچّ وکھاؤنا شروع کیتا ۔ ایہہ جھاکیاں ناظرین دی روحانی بھکھ نوں وی ترپت کردیاں ہن ۔
راسدھاریاں دے اک گروپ اتھوا اک راس منڈلی وچّ 12 توں 16 ترلوک شامل ہندے ہن ۔ کیوں جو راساں وچّ کڑیاں دا رول وی لڑکے ہی کردے ہن ۔ ایہناں وچّ کجھ گائک اتے شازندے وی ہندے ہن ۔ شازاں وچوں ڈھولکی ، چھینے ، ہارمونیئم ، طبلہ ، چمٹا آدی ورتے جاندے ہن ۔ بہتی وار اک اداکار نوں اک توں ودھیرے رول ادا کرنے پیندے ہن ۔ جد کسے پنڈ وچّ رال پے رہی ہندی اے تاں اپنے پنڈ راس پواؤن دے چاہوان پنڈ دے نمائندے وجوں جا کے راسدھاریاں دے آگوُ نوں مل کے ، راس سنبندھی دن نشچت کر کے اس نوں سائی دے آؤندے ہن ۔ پنڈ ولوں راس منڈلی دی رہائش اتے کھان پین دی رسد آدی دا وی پربندھ کیتا جاندا اے ۔ عامَ طور تے راساں چاننی رات نوں پیندیاں ہن ۔ راس دی پرمپرا نوں قایم رکھدیاں تھالی وچّ جوت جگا کے باقاعدہ آرتی اتاری جاندی ۔ اس اپرنت راس دا آرنبھ سنگیت اتے ناچ نال ہندا ۔ آرنبھ وچّ کرشن بھگوان اتے گوپیاں نال متعلق کوئی جھاکی پیش کیتی جاندی اے ۔ پچھوں کسے لوک گاتھا اپر مشتمل شنگار رس بھرپور ناٹک کھیڈیا جاندا اتے ناٹک مکمل کیتا جاندا ۔
راساں دی ایہہ پرمپرا 1947 تک لگبھگ سارے پنجاب وچّ جاری رہی ، پر فلماں ، ریڈیؤ تے ہن ٹیلیوزناں نے راساں نوں لگبھگ ختم ہی کر دتا اے ۔ ہن ایہہ بیتے دیاں یاداں بن کے رہِ گئیاں ہن ۔ راس لیلہ دے وکھ وکھ روپ پرچلت سن ۔ جویں : راس دھاری راس لیلہ دو پرکار دیاں رنگ-سٹائلاں وچّ کھیڈی جاندا اے : رام لیلا شری رام چندر دے جیون نال متعلق لوک-ناٹک اے تے راس لیلا شری کشن جی دے جیون-چرتر نوں پیش کردا اے۔ اسے طرحاں وکھ-وکھ ناواں مطابق ایہہ لیلاواں کھیڈیاں جاندیاں ہن۔
سانگ-ناٹک
سانگ-ناٹک انسان گت بہروپیئے توں لے کے کسے راجے، مہاراجے، پریمی-بھگتیمی جاں ڈارو دے جیون چرتر تکّ پھیلیا ہندا اے۔ بھائی کاہن سنگھ سانگ شبد دا مطلب کردے لکھدے ہن کہ “کسے دوجے انسان دا روپ-دھارن جاں سامان-انگن بناؤن دی کریا نوں سانگ کہندے ہن۔” سانگ ناٹک پرمپرا پنجاب وچ پراچین ویلے توں چل رہی اے۔ پنجاب وچّ سانگا دے پہلے لکھتی روپ سر رچرڈ ٹیمپل و:کپکئدت ر ویک شچئہلو وچّ اکتر کردے ہن۔ سانگ ناٹک اگے دو پرمپراواں وچّ ونڈیا گیا۔
(ج) سوانگ
(جج) نوٹنکی
(ج) سوانگ :- سوانگ اک طرحاں دا گیت-ناٹ اے، جو پنڈ دی سکھّ جا کھلھے میدان وچّ کھیڈیا جاندا اے۔ اس وچّ کسے لوک-ناک دی جھاکی پیش کیتی جاندی اے۔ گیت لوک دھناں تے گائے جاندے ہن۔ پورن ناتھ جوگی تے گوپی چند دے سوانگ پنجاب وچّ مشہور راے ہن۔
نوٹنکی
سوانگ دا اک خاص روپ نوٹنکی ناٹک ہندا اے۔ اس ناٹک دا تعلقات کسے شہزادی نال جوڑیا جاندا اے۔ بیدی (1973,236) نوٹنکی وچّ پاتراں دا سنواد گیت وچّ ہندا اے۔‘ایہہ گیت لوک-دھناں وچّ گائے جاندے ہن۔ نوٹنکی وچ ہاسہ-متھول وی آ سکدا اے۔
لوک ناٹ وچّ ‘نوٹنکی’ پنجاب دی اگھی دین اے ۔ نوٹنکی ملتان دی راج کماری جاں گائکہ سی جو مدھ دور وچّ اینی پرچلت ہوئی کہ لوک ہریک ‘سانگ تماشے’ نوں نوٹنکی کہن لگا ۔ اصل وچّ نوٹنکی رام پرمپرا ، پھاگ پرمپرا ، گاتھا گائن اتے ایرانی قصہ روانی پرمپراواں دا ہی مشرت روپ اے ۔ پنجابی نوٹنکی سارے اتری بھارت دے نوابی شہراں قصبیاں وچّ پرچلت ہوئی ۔ راجتھاں دا ‘کھیالا’ لوک ناٹ نوٹنکی دا ہی روپ اے ۔ اس توں چھٹّ سنکھے مرد نچاراں دے ویس وچّ جلسہ اکھواؤندے بولیاں تے ناچ آدک پنجاب دے پینڈو سماج وچّ بے حدّ پرچلت راے ہن ۔
پنجابی دے لوک ناٹ سنبندھی کھوجیاں نے نوٹنکی نوں سوانگ دا اک روپ ہا گردانیا اے ۔ لوک کتھا مطابق نوٹنکی نام دی ملتان دی راج کماری بہت حسین گائکہ سی جو پھول سنگھ دے ناں دے یوک نوں دل دے بیٹھی ۔ جد نوٹنکی دے عشقَ دا بھید اس دے پیؤ نوں پتہ لگا تاں پھول سنگھ نوں موت دی سزا دتی گئی ۔ شہزادی نوں پتہ لگیا تاں اوہ ہیری چٹّ کے مر گئی ۔ کیوں جو پھول سنگھ اپنے بھیس وٹا کے ( سوانگ بھر کے ) مٹیار دے روپ وچّ نوٹنکی نوں ملیا سی ۔ اس وچّ پرچلت سوانگ نوں نوٹنکی دا ناں دتا گیا ۔ اس طرحاں سوانگ تے نوٹنکی وچّ کوئی انتر نہیں ۔ بلونت گارگی مطابق نوٹنکی اک پرکار دا گیت ناٹ اے جو یودھے ، دیالو ، ڈاکو جاں کسے پریمی دا قصہ ہندا اے ۔ اوہ نوٹنکی دا ناطہ راس نال جوڑدا اے ۔ ڈاکٹر۔ ونجارا بیدی دھارنا اے کہ سوانگ گمبھیر ہندا اے جد کے نوٹنکی وچّ ہاسے ٹھٹھے لئی مکھولیئے پاتر وی ہندے ہن ۔ دوجے نوٹنکی وچّ سنگیت تے ناچ نوں پرمکھتا دتی جاندی اے ۔ جد کہ سوانگ وچّ اہمیت ابھنی نوں دتا جاندا اے ۔ نرسندیہ نوٹنکی اجیہا لوک ناٹک اے ، جس وچّ یودھیاں دے حوالےآں ، س،دجاچارک تو پریت بھاوناواں دیاں گاتھاواں دی پیسکاری گیتاں تے ناچاں راہیں کیتی جاندی اے ۔ نگارا ، ڈھولک ، سارنگی ، ہارمونیئم ، شہنائی آدی سازاں جی ورتوں کیتی جاندی اے ۔ کدھرے اس نوں رسدھاریاں ولوں کھیڈیا جاندا اے اتے پنجاب وچّ اس نوں سوانگ دا ہی اک روپ منیا جاندا اے ۔
نقلاں
(1) ٹچراں
(2) پٹڑیاں ۔
‘نقلاں’ لوک ناٹک دی پرمکھ ناٹکی ودھا اے جو کہ گیارہویں بارہویں صدی توں ہی پنجابی بولی وچّ کھیڈیاں جاندیاں رہیاں ہن ۔ نقلاں وئنگاتمک لوک ناٹ دی سبھ توں سستی رنگ-منچی سمبادی ناٹ-ودھا اے ۔ نقلاں صدیاں توں پنجابیاں دے منورنجن دا زریعہ بنیاں رہیاں ہن ۔
نقل شبد دا مطلب اے – ‘کسے وانگ کرن دی کریا جاں ریس کرنا ۔’
مہان کوش وچّ نقل نوں ‘کسے نظارے دی ہو-بہو جھاکی کیہا گیا اے ۔’ انگریزی وچّ نقل لئی Mimicry, Imitation آدی شبد ورتے جاندے ہن ۔ نقلاں مظاہرہ دی کلا اے ۔
نقلاں دا ونڈ کرن
نقلاں ہر پیشے انسان ، پشو اتے جاتاں نوں اپنے گھیرے وچّ لیندیاں ہن ۔ اجمیر سنگھ اؤلکھ مطابق ، “ نقلاں دا ونڈکرن تنّ حصےآں وچّ کیتا جاندا اے – موضوع پکھ توں ، روپ پکھ توں ، اثر پکھ توں ۔ ”
موضوع پکھ توں
موضوع دے آدھار تے وی نقلاں کئی پرکار دیاں ہندیاں ہن ۔ اس پکھ دے مطابق نقلاں جاتاں ، کتیاں ، ویاہ ، جم اتے خاص ویکتیاں بارے ہندیاں ہن ۔
اثر پکھ توں
“اثر پکھ توں اجیت سنگھ اؤلکھ نے نقلاں نوں تنّ بھاگاں وچّ ونڈیا اے – پڑھے لکھے ودواناں وچّ کھیڈیاں جان والیاں نقلاں ، استریاں ساہمنے نہ کھیڈیاں جان والیاں نقلاں اتے عامَ ناظرین وچّ کھیڈیاں جان والیاں نقلاں ۔ حوالے :
گدا
پنجاب دے لوک ناچاں وچّ گدا سبھ توں ودھ چرچت اے اتے اس نوں صرف لوک ناچ نال ہی متعلق نہیں کیتا جاندا ۔ سگوں لوک ناٹ نال وی جوڑیا جاندا اے ۔ کیونکہ گدھے وچّ جو بولیاں پائیاں جاندیاں ہن اوہناں دا تعلقات کئی موضوعاں نال ہندا اے ۔ اسے طرحاں مٹیاراں وکھ وکھ پاتراں دا رول ادا کردیاں ہن اتے آلے-دوالے عورتاں جاں مرد وی درشک ہندے ہن ۔ گدھا ستنتر روپ وچّ وی ساہمنے آؤندا اے اتے ویاہ شادیاں جاں اتسواں تے گدھا قدرتی روپ وچّ ساہمنے آؤندا اے ۔ ادوں ہی اس دی اصل کلا ویکھن والی ہندی اے کیونکہ مٹیاراں دے جذبے اوہناں دا وینگ اوہناں دے من دا غبار ایہہ سبھ کجھ ادوں ہی پوری سکھر تے آؤندا اے گدا راس نرت دا اک روپ اے ۔ “ راس نرت سنبندھی پراچین الیکھ بھارت دے ناٹی شاستر وچّ ملدا اے ۔ بھارت نوں رس جاں راسک نوں اپ روپک منیا اے اتے اس دے تنّ بھید – بھالا راسک ، منڈل راسک ، دنڈ راسک کیتے ہن ۔ ” ڈاکٹر۔ دسرتھ سنگھ مطابق ، “ بھالا راسک گول گھیرے وچّ بھالیاں دے تال وچّ سنگیت دے نال پیراں دی ٹھمک دے کے کھیڈی جاندی سی ۔ پنجاب دا گدھا وی بالکل اسے طرحاں بھال راسک وچّ جد بولیاں اتے ٹپے شامل ہو گئے تاں پنجاب دا گدھا اتے گجرات دا گربا بن گیا ۔
گدا پنجاب دا لوک ناچ اے ۔ پنجاب وچّ کوئی ہی اجیہی استری ہوویگی جس نے زندگی وچّ گدھا نہ پا کے ویکھیا ہووے ۔ کھبے ہتھ دی ہتھیلی اتے سجے ہتھ دیاں انگلاں جد سٹھّ دے کون تے ماریاں جاندیاں ہن تاں اک سریلی ٹھپّ دی آواز پیدا ہندی اے ۔ اس ٹھپّ-ٹھپّ نوں تالی کہندے ہن ۔ جد ایہناں تالیاں دی تال وچّ نرت دے نال بولیاں وی پائیاں جان تاں ایہہ گدھا بندا اے ۔
جس گول پڑ وچّ گدھا پایا جاندا اے اس نوں گھگری پڑ کہندے ہن ۔ گدھا پاؤن ویلے استریاں اس پڑ دے دوالے گھیرا گھتّ کے کھلو جاندیاں ہن ، ایہناں وچوں اک کڑی گھیرے اندر ڈھولکی جاں گھڑا لے کے بہہ جاندی اے ۔ ڈھولکی وجدی اے تاں اک کڑی گھیرے وچّ آ کے بولی پاؤندی اے ۔ بولی پاؤندے ویلے اوہ چارے پاسے گھمدی اے تاں جو پڑ وچّ کھڑیاں ساریاں کڑیاں ویکھ سکن ۔ جد بولی دا اخیرلا ٹپا آؤندا اے تاں ساریاں کڑیاں اس ٹپے نوں گاؤندیاں ہن اتے اس دے نال ہی دو زنانیاں دا ناچ اتے دوسریاں زنانیاں دیاں تالیاں آرنبھ ہو جاندیاں ہن ۔ کئی وار اخیرلے ٹپے ویلے کجھ ہور کڑیاں وی پڑ وچّ آ جاندیاں ہن اتے نچدیاں رہندیاں ہن ۔ اس طرحاں دوالے کھڑیاں کڑیاں وچوں دو دو دی جوڑی پڑ وچوں نکلدی رہندی اے اتے ناچ چلدا رہندا اے ۔ نویں جوڑی آؤن نال بولی وی بدل جاندی اے ۔ گھگری پڑ وچّ دو مٹیاراں دا اک دوسری دے ساہمنے ہو کے بولیاں پاؤنا ، اشارے کرنا ، چھیڑخانی کرنا ، بولی مطابق ابھنی کرنا آدی کم گدھے نوں ادھ ناٹ بنا دندے ہن ۔ اس پڑ وچّ زنانیاں جد گیتاں دی مدد نال گدھے دی تال وچّ کسے گھروگی کہانی دا سانگ بھرن تاں اوہ ‘گدھا ناٹک’ بن جاندا اے۔
گدے دے پڑ وچّ کھیڈے جاندے سوانگ جاں نقلاں جاں تماشے نوں گدھا-ناٹکا دا نام دتا جاندا اے۔ ایہہ گدھے دی تال نال اپنے کتھانک وچّ موڑ لے آؤندے ہن۔ ایہہ عورتاں ولوں پیش کیتے جاندے ہن۔ بھنڈاں دا تماشہ، مداری دا تماشہ وی لوک-ناٹک دی ونگی وچّ شامل ہندے ہن۔ کلّ مشہور گدھا ناٹک جو اجیت سنگھ اؤلکھ نے اکتر کیتے ہن ؛ وچولی سہرے چلی، نی بڈھا چڑھیا گھوڑی، جٹی-جٹی، ہائے-ہائے نی میری سوکن، سادھا سچ دسّ وے وغیرہ ہن۔
(ہ) لوک-سنگیت :- لوک-گیت دا مکھ لچھن اسدی سنگیتا تمکتا ہندی اے۔ لوک-کاو سبھاوک طور تے سنگیتمئی ہندی اے۔ ‘کویشری، ٹپے، ماہیاں، ہیئرا، سٹھنی آدی سارے ہی لوک شعری روپ سنگیتمئی دھناں نال سمپنّ ہندے ہن۔ لوک-گیت اکثر گاؤن لئی ہی سرجے جاندے ہن۔ اس نوں حاصل کرن لئی اس توں باقائدہ سکھلائی نہی لئی جاندی۔ “ایہہ اکثر لوک-سٹائل وچّ ظاہر ہندے ہن۔ ایہہ چرخے دی پدھوکر، مدھانی دی گڑگڑاہٹ، چکی دی کڑ-کڑ تے ہلٹ دی ریں-ریں ورگے پکھاں نال جڑے گیت ہندے ہن۔"
گدا ناٹک کسے کتاب وچّ چھپے نہیں ملدے پر مراسناں جاں ڈومنیاں ایہناں نوں پراچین ویلے توں زبانی یاد رکھی آ رہیاں ہن ۔ ہور زنانیاں وی ایہناں نوں زبانی یاد رکھن اتے کھیڈن وچّ بڑا گورو تجربہ کردیاں ہن ۔ ویاہ شادیاں وچّ چنگا گدھا ناٹک کھیڈن والی زنانی دی بڑی منگ ہندی اے۔ گدا ناٹک گھگری پڑ وچّ کھیڈیا جاندا اے ۔ ایہہ اکانگی دا نرت تے آرنبھک روپ اے ۔ جد ایہہ بولی پائی جاندی اے :
سسّ میری نے کانٹے گھڑائے مینوں آکھے پا کڑے رانجھا میرا لون گھوٹنا پاواں کہڑے چاء کڑے ۔
نچن والیاں وچّ چھوٹی جہی کڑی منڈا بن جاندی اے ، دوجی کڑی اس گھوٹنے ورگے منڈے دوالے ایوں ابھنی کردی اے ، نچدی اے جویں گھوٹنے نال لون گھوٹ رہی ہووے ۔ کدی اس دیاں بانہاں مندی اے ۔ گٹھاں نال اس دا قد مندی اے ۔ سر مندی اے ۔ایوں گدھا ناٹک وچّ بھوآ – بھتیجی ، نونہہ –سسّ ، درانی – جٹھانی ، تیویں – آدمی دی لڑائی پیش کیتی جاندی اے ۔ گدا ناٹک وچّ زنانیاں ہی مرداں دا پارٹ ادا کردیاں ہن ۔
گدا ناٹک دی رنگ سٹائل
گدا ناٹ دی اپنی نویکلی رنگ سٹائل اے ۔ بھارت جاں دنیا دا کوئی وی ایسا لوک ناٹ نہیں اس سٹائل وچّ کھیڈیا جا سکے ۔ راس سٹائل وچّ کتھاکار وکھیان کردا اے تے کلاکار اس مطابق ابھنی کردے ہن ۔ سانگ سٹائل وچّ شاعری وچّ لکھے سوال – جواب راگاں مطابق گا کے اک دوجے ساہمنے پیش کیتے جاندے ہن ۔ پر گدھا ناٹ نہ ہی کسے کتھاکار کتھا مطابق چلدے ہن اتے نہ ہی راگاں دے محتاج ہندے ہن ۔ گدھے دا نرت آپ مہارا اتے اتے شاعری دے بول پھہارے وانگ نکلدے ہن ۔ گدھا ناٹ دا کوئی خاص ودھان نہیں پر پھر وی ایہہ بےاصولے نہیں جاپدے ۔ بے شکّ کسے گدھا ناٹ دی کہانی وڈی اے جاں چھوٹی ، کھیڈ تکنیک اکو پرکار دی اپنائی جاندی اے ۔ جس ڈھنگ نال گدھا ناٹ ماجھے وچّ کھیڈے جاندے ہن ، اسے پرکار ہی مالوے اتے دوآبے وچّ وی ابھنی ہندا اے ۔
گدا ناٹ کھیڈن واسطے دس پندراں عورتاں اک گول دائرے وچّ کسے دے گھر دے ویہڑے جاں کسے کھلھے کمرے وچّ کھلو جاندیاں ہن ۔ ایہہ ساریاں زنانیاں اس ناٹک دیاں درشک اتے کلاکار وی ہندیاں ہن ۔ جس زنانی نے ناٹک وچّ حصہ لینا ہندا اے ، اوہ سانگ بن کے پڑ وچّ آ جاندی اے ۔
پرچلت گدا ناٹک
پنجاب دے پرچلت گدا ناٹک نوں تنّ بھاگاں وچّ ونڈیا جاندا اے :
ویاہ شادیاں بارے
گدا ناٹ ویاہ شادیاں ، منڈے دی چھٹی ، منڈن سنسکار اتے دے اکٹھ ویلے کھیڈے جاندے ہن ۔ اس پرکار دے گدھا ناٹاں وچّ ہیٹھ لکھے ناٹ بہت مشہور ہن اتے تھوڑھی بہتی ادلا بدلی نال سارے پنجاب وچّ کھیڈے جاندے ہن : 1. وللی سہرے چلی 2. نی بڈھا چڑھیا گھوڑی 3. جٹّ جٹی 4. بیبا سچ دسّ وے ، جات دے تسیں کی ہندے 5. ڈھول میرا جیوندا راے 6. جے تیرا نی بڈھا مریا اتھے اسیں ‘نی بڈھا چڑھیا گھوڑی’ دی اداہرن لیندے ہاں ۔ جوان کڑیاں واسطے بڈھا ہساؤنا پاتر اے ۔ پنڈ وچّ جہڑے انسان ساری عمر چھڑے ہی رہِ جاندے ہن ، اوہ جنے کھنے دا مخول بنے رہندے ہن ۔ جے کوئی کسے نوں گالھ وی کڈھدا اے تاں اس بڈھے دا ناں ضروری لیندا اے ۔ ایہو جاے اک بڈھے دا ویاہ اس گدھا ناٹ وچّ دھر دتا جاندا اے ۔ بڈھے دی پہلاں منگنی ہندی اے ، گدھے دے بول ہن : “نی بڈھا ساڈا منگیا گیا سارے پنڈ نوں شیرنی ونڈی ۔ ” اک کڑی بڈھا بن جاندی اے ۔ بڈھا وی اینا بڈھا ہندا اے کہ اک ہتھ وچّ سوٹی ہندی اے اتے دوسرا ہتھ لکّ تے دھریا ہندا اے ۔ کبّ نکلیا ہندا اے ، اکھاں نوں عینک لگی ہندی اے ۔ پر سر تے جردے رنگی پگّ ، گل جردے رنگا پرنا اتے متھے اتے لیراں دا بنیا سہرا ہندا اے ۔ بڈھے دے ویاہ دے سارے رسموں رواج ہندے ہن اتے ہر رسموں رواج دے بعد بڈھا ڈگ پیندا اے ، پر کڑیاں اس دا ویاہ کر کے ہی چھڈدیاں ہن ۔ بڈھا جد وہوٹی ویاہ کے لیاؤندا اے تاں ساریاں گاؤندیاں ہن : بڈھا چڑھیا گھوڑی نی ، بڈھا چڑھیا گھوڑی ۔ بڈھا کھاریاں تے بیٹھن لگا منہ بھار ڈگ پیندا اے ، چپنی بھنن لگا ، اپنیاں چپنیاں بھنوا بہندا اے ۔ گھوڑی تے چڑھن لگا بے ہوش ہو جاندا اے ۔ پر کڑیاں اس دا ویاہ کر کے ہی چھڈدیاں ہن ۔ بڈھا جد وہوٹی ویاہ کے لیاؤندا اے تاں ساریاں گاؤندیاں ہن : سانوں دیوو ودھائیاں نی ساڈا بڈھا ویاہ گھر آیا ۔ بڈھے دی وہوٹی جوان ہندی اے ، اوہ بڈھے نوں چھیڑدی اے ۔ اس توں اگے اشلیلتا حد ہو جاندی اے تے کڑیاں اس بڈھے شامت لے آؤندیاں ہن ۔
گھروگی رشتیاں بارے
ویاہ شادیاں وچّ گدھا ناٹ کھیڈن واسطے کافی سماں لگدا اے ۔ ایہناں نوں کھیڈن لئی کئی کجھ خاص زنانیاں دی لوڑ ہندی اے ۔ عامَ طور تے پنڈاں وچّ مراسناں ایہہ گدھا ناٹ کھیڈدیاں ہن ۔ پر گھروگی رشتیاں بارے گدھا ناٹ سائز وچّ چھوٹے اتے ہاس رس پردھان ہندے ہن ۔ گھروگی رشتیاں بارے مشہور گدھا ناٹ اس پرکار ہن : 1. سسے میں نہیں وسنا 2. ہائے ہائے نی میری سونکن 3. ننان بھرجائی اتھوں اسیں ننان بھرجائی دی اداہرن لیندے ہاں ۔ گدھا ناٹک وچّ ننان اتے بھرجائی دوویں اپنے آپ نوں سچیاں اتے چنگیاں مندیاں ہن ۔ ننان نوں اپنے ویر تے مان اتے بھرجائی نوں اپنے شوہر تے ۔ ننان اپنے بابل دا گھر سمجھدی اے تے بھرجائی اپنے شوہر دا ۔ دوویں اپروں اک دوجے نال بولدیاں ہن پر وچوں اک دوجے دیاں دشمناں ہن ۔ پر اک بھرجائی ننان نوں کسے اوپرے مرد نال ویکھ لیندی اے ننان پھر بھرجائی دیاں منتاں کردی اے ، ترلے کردی اے : بھابی میری چند ورگی مینوں ویکھ کے رجّ نی آوے ۔
اشلیل عشقَ پیچیاں بارے
ویاہ شادیاں اتے زنانیاں اننج وی بڑیاں مچھریاں ہندیاں ہن ۔ اس لئی اوہ اشلیل توں اشلیل گلّ کر کے خوش ہندیاں ہن ۔ کہندے ہن کہ جنی اشلیل گلّ زنانیاں کر سکدیاں ہن ، مرد نہیں کر سکدے ۔ گدھے دے پڑ وچّ زنانیاں کجھ ایسے ناٹک وی کھیڈدیاں ہن جہڑے نال گڑچّ ہندے ہن ۔ ایہو جاے ناٹکاں وچّ زیادہ مشہور ایہہ ہن : 1. سادھا سچ دسّ وے 2. آئے روڑاں والے سادھ 3. ماہی میرا لون گھوٹنا 4. میں کھڑی بوہڑ دے تھلے اتھے اسیں روڑاں والے سادھ دے اداہرن لیندے ہاں ۔ گدھا ناٹ ‘آئے روڑاں سادھ وچّ’ سادھاں دی لنگ بھکھ نوں چنگی طرحاں اجاگر کیتا جاندا اے ۔ اک سادھ ہتھ وچّ کمنڈل ، وال کھلھے ، گل وچّ مالا پائی پڑ وچّ آ الکھ جگاؤندا اے ۔ کڑیاں اس نوں ویکھ کے گدھا چکدیاں ہن : آئے روڑاں والے سادھ آئے روڑاں والے سادھ منگدے ککڑ تے شراب منگدے ککڑ تے شراب ۔ پر سادھ کہندا اے کہ اس نوں کسے چیز دی گھاٹ نہیں ۔ کڑیاں سوال کردیاں ہن کہ کی اس نوں مایہ چاہیدی اے ، زمین چاہیدی اے ، شراب چاہیدی اے ، پر اوہ ہر گلّ توں ناں کر دندا اے ۔ اخیر کڑیاں آپ ہی کہہ دندیاں ہن کہ دسّ تینوں کی چاہیدا اے ، تاں اوہ پڑ وچّ نچدا ہویا کہندا اے : آئے روڑاں والے سادھ آئے روڑاں والے سادھ منگدے بھورا کو سواد منگدے بھورا کو سواد ۔ پھر کڑیاں گدھا پا پا کے نچّ نچّ کملیاں ہو جاندیاں ہن ۔ انت وچّ ایہہ کیہا جا سکدا اے کہ استریاں گدھا ناٹک کھیڈن ویلے کسے پرکار دا جھاکا جاں ڈر تجربہ نہیں کردیاں سگوں بڑی دلیری نال کھیڈدیاں ہن ۔ معاون کتاباں : 1. چند پرکاش سنگھ - ہندی ناٹی ساہتی اور رنگ-منچ کی میمانسا ۔ 2. راس اور رامانویی کاوی 3. بیبی گرمیت کور ، پنڈ راہوں ضلع جالندھر ولوں حاصل ۔ 4. بیبی سورنجیت ، پنڈ کالوکے ضلع امرتسر ولوں حاصل ۔ 5. سری متی ریشمے مراسن پنڈ بھلائیپر ، ضلع امرتسر ولوں حاصل ۔ 6, پنجابی لوک ناٹ پرمپرا تے پنجابی ناٹک – ڈاکٹر۔ اجیت سنگھ اؤلکھ 7. پنجابی دی لوک ناٹ پرمپرا تے پنجابی ناٹک – ڈاکٹر۔ رویل سنگھ 8. پنجابی ناٹک روپ ، اصول تے ترقی – گردیال سنگھ پھلّ ۔
جاگو ناٹک
گدھے دے نال ہی متعلق ‘جاگو’ اے جو ویکھن نوں بھاوَ گدھے دا ہی اک روپ جاپدا اے لیکن اس دی سنرچنا اس نوں لوک ناٹ روپ وجوں قائم کردی اے لوک ناٹ دے حوالہ ماتحت پنجاب وچّ جتھے پیشاور منڈلیاں نقل ، جلسہ ، سانگ ، راس جاں اکھاڑے آدی راہیں لوک ناٹ دی پرپکّ پرمپرا دکھائی دندی اے ۔ ایہہ سموہک روپ وچّ کار-وہار کردیاں رسم نبھاؤندیاں اتے کوئی تِ-تیوہار مناؤندیاں سہون ہی مورتیمان ہندیاں ہن ۔ ویاہ ویلے کڈھی جاندی جاگو دا پنجابی جیون وچّ خاص اہمیت اتے خاص تھاں اے ۔ جاگو پنجابی لوک ناٹ دی اجیہی ولکھن اتے مکمل ونگی اے ۔ جو کسے اک گٹھ ونڈ وچّ نہیں آؤندی ۔ اس وچّ نرت ناٹ ، سنگیت ناٹ ، گیت ناٹ ، نقل ، ابھنی ، نوٹنکی ، سانگ ، جلوس ، جھاکی سبھ کجھ شامل اے ۔
جاگو دا مقصد
جاگو دا مقصد وی اکہرا اے ۔ چھیڑ ، مشکری ، ٹوکر ، ٹچر ، چہیڈ ، ٹھٹھا ، مخول ، وینگ اتے نر چہل مہل راہیں سماجی اتے تہذیبی رشتیاں نوں پرتکھ اتے پرپکّ کرنا ۔
جاگو دی منچن پرکریا
جاگو دی منچن پرکریا اتّ سہج اتے سہون اے ۔ رات نوں کھان پین پچھوں پنڈ دیاں کڑیاں ، کتریاں ، نڈھیاں ،مٹیاراں اتے بڈھیاں ٹھیریاں سبھ جھرمٹ بنا کے ویاہ والے گھر آ جڑدیاں ہن ۔ کواریاں کنجکاں سادیاں ستھنا وچّ اتے ویاہیاں پیڑ پا کے اچا سر گند ، سنگ ، تویت ، سگی پھلّ ، پپل پتیاں ، بازو بند ، پنجیباں پا کے اک دوجی توں ودھ پھبن دا آہار کردیاں نے ۔ بڈھیاں ٹھیریاں وی کالی صوف دے گھگرے ، سلاریاں ، دمڑا آدی لے کے آؤندیاں ہن ۔ ہتھاں پیراں دیاں تلیاں نوں مہندی نال شنگاریا جاندا ۔ باغ چوپ پھلکاری دی بکل ماری جاگو کڈھن والیاں اک دوجی توں ودھ کاہلیاں ہندیاں ہن ۔ پھر اک لشکدی بلٹوہی اپر آٹے دے جگدے دیویاں دیاں پالاں سجائیاں جاندیاں ہن ۔ بلٹوہی دے منہ اپر ڈونگھا چپن رکھ کے اس نوں وڑیویاں اتے تیل نال بھر کے جگا لیا جاندا اے ۔ ایہہ جگمگ بلدی بلٹوہی دوالے ہی جاگو دا سارا کم گھمدا اے ۔ اس ناچکی کم دا ستھل کوئی منچ جاں تھڑا نہیں سگوں سارا پنڈ ہی ہندا اے ۔ ‘رام نگر دی رام لیلا’ وانگ اس دا ایکٹنگ ایریا وسترت ہندا اے ۔
اجوکی جاگو
پرانے تے اج دے ویلے وچّ کڈھی جا رہی جاگو وچّ بھاویں بہت تھوڑھا انتر ہی اے ، پر پھر وی اہنھاں دوہاں وچّ کافی انتر دیکھے گئے ہن ۔ پہلاں جدوں براتاں بھاوَ جننجاں ویاہ توں کی دن پہلاں رات رہندیاں سن ، ادوں برات دے ساہمنے شریکے بھائیچارے دیاں عورتاں ، رشتیدارنیاں اتے کڑیاں جاگو کڈھ کے اپنی کلا نوں اوہناں اگے پیش کردیاں سن ۔ ہن جاگو ویاہ دے دِ توں پہلی رات نوں جدوں گاؤن بٹھایا جاندا اے تاں دادکیاں نانکیاں ولوں اک دوجے دے ہی ساہمنے کڈھی جاندی اے ۔ پہلاں جاگو لئی مٹی دے گھڑے دا استعمال کیتا جاندا سی پر ہن پتل دی گاگر جاں بلٹوہی نوں ورتیا جاندا اے ۔ پتل دی گاگر جاں بلٹوہی اتے آٹے دے دیوے بنا کے روں دیاں وٹیاں وٹّ کے سرہوں دا تیل پا کے دیوے جگائے جاندے ہن ۔ گگر جاں دوہنی دے ڈھکن اتے وڑیویں کٹّ کے اتے تیل پا کے بالے جاندے ہن ۔ جو کافی دیر تک بلدے رہندے ہن ۔ جاگو نوں مٹیاراں انوں سر تے رکھ کے چکدیاں ہن ۔ کسے دے ہتھ وچّ چھجّ ہندا اے ، کسے دے ہتھ وچّ ڈنڈا ، کتے بلی توں بچا کرن لئی ہندا اے ۔ جاگو اپنے جلوء وچّ پنڈ دیاں گلیاں ، فرنی تے نیڑلے شریکے دے گھراں وچّ ہندی ہوئی آؤندی اے ۔ جس گھر جاگو ہندی اے اوہ گھر جاگو وچّ تیل وی پاؤندے ہن اتے شگن وی دندے ہن ۔ کئی الھڑ مٹیاراں رستے وچّ مستی وی کردیاں ہن ۔ کسے دے پرنالے بھندیاں ہن اتے کسے دی منجی الٹا دندیاں ہن ۔ پر ایہناں دے ہاسے ٹھٹھے دا کوئی برا نہیں مناؤندا ۔ پہلاں جاگو وچّ ڈھولی نہیں ہندے سن پر ہن دی جاگو دے نال ڈھولی وی ہندے ہن جو رونق ہور ودھا دندے ہن ۔ پر اس دے نال ہی شور شرابا وی کجھ ودھیرے ہو جاندا اے ۔ جاگو کڈھن دا مقصد لوکاں نوں جگا جگا کے گا گا کے منورنجن کرنا تے ویاہ دی خوشی تے رونق نوں ودھاؤنا اے ۔ جاگو کڈھن ویلے آنڈھ گوانڈھ نوں دتیاں جان والیاں سٹھنیاں وی بہت رس ، سہج تے ہاس وینگ بھرپور ہندیاں ہن ۔ جاگو وچّ جو گیت گائے جاندے ہن اوہ ہیٹھ لکھے ہن ۔ جاگو دا آرنبھ انج کیتا جاندا اے :
1. جاگو کڈھنی مڑھک نال ترنا
بئی ویاہ کرتارے دا
سارے پنڈ وچّ پھیرنی جاگو
بئی لوکاں دے پرنالے بھننے
چکّ چرکھا پرھاں کر پیڑھی
بئی جاگو لئی راہ چھڈّ دے ۔
2. لمبڑا جورو جگا لے وے جاگو آئی آ
شاوا بئی ہن جاگو آئی آ
ستی نوں جگا لے ، رسی نوں منا لے
سون چڑی رشنا لے وے
جاگو آئی آ ، ساو بئی---
چپّ کر بیبی مساں سوائی آ
لوری دے کے پائی آ ، اٹھ کھڑوگی
اڑی کروگی ، چکنی پؤگی ، ایویں سڑوگی
جاگو آئی آ -۔
3. آؤندی کڑیئے جاندی کڑیئے
چکّ لیا بازار وچوں جھاواں
بئی چھڈّ کھہڑا باہمنا دا
تینوں جٹاں دے منڈے دی دسّ پاواں
بئی چھڈّ کھہڑا۔
آؤندی کڑیئے جاندی کڑیئے
چکّ لیا بازار وچوں گانی
نی ماپے تینوں گھٹّ رونگے
4. گوانڈھیؤ ، جاگدے کہ ستے
آپ تے چاچا ستا رہِ گیا
چاچی نوں لے گئے کتے
گوانڈھیؤ ، جاگدے کہ ستے ۔
5. بولے نی بمبیہا بولے ، شاوا نی بمبیہا بولے
بھنّ دیؤ نی اس بھاگاں والے چھجو نوں
توڑ دیؤ نی اس بھاگاں والے چھجو نوں ۔
6. نی جاگو وچوں تیل مکیا
نی جاگو وچوں تیل مکیا ۔
جاگو وچّ تیل پاؤن توں پہلاں گدھے دیاں بولیاں پائیاں جاندیاں ہن ۔ تماشے تے سوانگ رچائے جاندے ہن تے تیس پوا کے جاگو اگلے گھر روانہ ہو جاندی اے ۔ بولیاں ایہو جہیاں ہندیاں ہن :
1. شیشہ سرمہ پا کے کڑی ہوئی سہریاں نوں تیار
ہسّ ہسّ ملن سہیلیاں کوئی وچھڑا ملدا یار
ڈھاٹھی تے بوٹی پا جا ، رکھونگا تینوں یاد ۔
2. کوئی ویچے سنڈھ جوین ، کوئی ویچے رائی
کرتارا اپنی جورو ویچے ٹکے ٹکے سر سائی
خبردار رہنا وے ، چونکی حاکماں دی آئی ۔
اس دی ڈگّ پئی ڈور ، چکّ سہنیا ۔
ایہو جہیاں بولیاں جاگو وچّ عورتاں ولوں گائیاں جاندیاں ہن جہناں وچّ اوہ اپنا اندرلا غبار ، طعنیاں ، مہنیاں ، ہاسیاں ، مکھولاں نال باہر کڈھدیاں نظر آؤندیاں ہن ۔ پر اج کلھ جتھے جاگو دا سروپ بدلیا ، اتھے بولیاں دا سروپ وی بدلیا نظر آؤندا اے ۔ اج کلّ دیاں بولیاں پرانیاں توں کافی بھنّ ہن ۔
جاگو نال متعلق وکھ وکھ دھارناواں
لڑکے جاں لڑکی دے ویاہ توں اک دن پہلاں والی رات نوں نانکیاں ولوں کیتے جان والے آنگک اتے واچک تماشے نوں جاگو کیہا جاندا اے ۔ اس آنگک اتے واچک تماشے بارے وکھ وکھ دھارناواں پائیاں جاندیاں ہن ۔ اک دھارنا مطابق لرکے جاں لڑکی دے ویاہ توں اک دن پہلاں والی رات نوں عورتاں ٹوکنی اتے دیوے بال کے ور جاں کنیا دی بھرجائی جاں کسے ہور عورت نوں ایہہ ٹوکنی سر تے چکا دندیاں سن ۔ایہہ عورتاں اتے مٹیاراں پنڈ دیاں گلیاں محلیاں وچّ گھمدیاں سن اتے نال ہی جاگو نال متعلق گیت گاؤندیاں سن ۔ اک ریت انصار کمبھ جاں ٹوکن وچّ پانی بھر کے اس اپر جگدے دیویاں نوں رکھ کے سارے پنڈ دی پرکرما کیتی جاندی سی ۔ لوکاں دا وسواس سی اس طرحاں کرن نال بدروحاں اتے پریت آتماواں پنڈ وچوں نسّ جاندیاں ہن ۔ اک وشواس ایہہ وی اے کہ اجیہا کرن نال پریت آتماواں لاڑے جاں لاڑی نوں کسے قسم دا نقصان نہیں پہنچا سکدیاں ۔ لوک دھارنا مطابق ٹوکنی نوں کایا دا ، دیوا نوں روشنی دا اتے پانی نوں پوتر طاقت دے چنہ وجوں مانتا حاصل اے ۔ لوک دھارنا مطابق انا تنا دا سمیل الوکک طاقت دا سنچار کردا اے ۔ جس توں بدروحاں ڈر کے بھجّ جاندیاں ہن ۔ جاگو بارے ایہہ وی دھارنا پرچلت اے کہ ملتان دے ہندواں وچّ ویاہ توں اک دن پہلی رات جدوں لاڑے جاں لاڑی نوں مہندی لگائی جاندی سی ، اس ساری رات عورتاں ساری جاگدیاں سن اتے ویاہ دے گیت گاؤندیاں سن ۔ ملتان وچّ عورتاں دی اس رسم نوں ‘جاگ’ وی کیہا جاندا سی ۔ مالوے وچّ ایہو جاگ ‘جاگو’ دے ناں نال پرچلت ہو گیا ۔ پرانے سمیاں وچّ جدوں برات کئی کئی دن رہندی سی ، ادوں برات دے جان توں بعد عورتاں ساری ساری رات نچدیاں گاؤندیاں اتے سوانگ بھردیاں سن ۔ کئیاں دا وسواس اے کہ اس رسم توں ہی جاگو دی رسم پرچلت ہو گئی ۔ اک ہور دھارنا مطابق ویاہلے گدھے دی شروعات ویاہ توں اک دن پہلاں رات نوں جاگو کڈھن توں ہندی اے ۔ ویاہ آئیاں عورتاں تے مٹیاراں ٹوکنی اتے گنے ہوئے آٹے نال تھالی ٹکا کے اس وچّ گھیؤ دے دیوے جگاؤندیاں ہن ۔ گھیؤ دے دیویاں دی گنتی پنج ، ستّ جاں گیاراں رکھی جاندی اے ۔ اس گھیؤ دے دیویاں دے ہندسیاں نوں وی شبھ منیا جاندا اے ۔ اس توں بعد اکثر لاڑے دی مامی دے سر تے ٹوکنی نوں رکھیا جاندا اے اتے نانکیاں دادکیاں دا گروہ پنڈ دیاں وچّ گھمدا اے ۔ ویاہلے گدھے نوں شروع کرن توں پہلاں اس پرکریا راہیں عورتاں اتے مٹیاراں مانسک طور تے تیار ہو جاندیاں ہن ۔ جاگو کڈھن ویلے نانکیاں ولوں آئیاں میلناں جویں مامی اتے ماسی دا خاص اہمیت ہندا اے ۔ باقی لوک وی میل آئیاں ماسیاں اتے مامیاں نوں نچدیاں ویکھنا چاہندے ہن ۔ کئی وار پنڈ دے ہور لوک وی درشک دے طور تے جاگو وچّ شامل ہو جاندے ہن ۔
جاگو اک پرتیک دے روپ وچّ
جاگو نوں مرد پردھان سماج وچّ عورتاں اپر لگائیاں پابندیاں دا پرتیک وی منیا جاندا اے ۔ ودواناں دا وچار اے کہ عورتاں اپر لگائیاں بندشاں اتے پابندیاں نوں گھٹّ کرن لئی جاگو ورگے موقعے ہوند وچّ آئے ہن ۔ ایہو کارن اے کہ جاگو کڈھن ویلے عورتاں اتے مٹیاراں اپنیاں دبیاں ہوئیاں بھاوناواں اتے ارماناں دا اظہار کردیاں ہن ۔ اوہ اس ویلے نیتکتا دیاں حداں نوں وی توڑ دندیاں ہن ۔ اجیاے ویلے اوہناں وچلی ‘ستنتر’ عورت جاگ پیندی اے ۔ جویں اس نال متعلق جاگو وچّ عورتاں ولوں گائی جاندی ایہہ بولی اے : اچے برج کھڑوتیا وے سجناں پگّ بنھدا تے چن چن کے آؤگی موت مر جاوینگا چوبرا بھنجے رلنگے تیرے کھیس وے وے کی بھانا ورتیا میری نہ چلدی کوئی پیش وے ۔ اس بووی توں علاوہ جاگو وچّ عورتاں ہور بولیاں وچّ طعنے ، مہنے ، ہاسے مخول والیاں بولیاں گا کے اپنیاں دبیاں بھاوناواں نوں اجاگر کردیاں ہن ۔ جاگو کڈھن ویلے عورتاں اتے مٹیاراں جہڑے گیت گاؤندیاں اتے تماشے کردیاں ہن ، ایہناں گیتاں اتے تماشیاں وچّ اوہناں دیاں دبیاں ہوئیاں بھاوناواں ، اچھاواں ، لوڑاں اتے ارماناں دی پورتی درشٹیگوچر ہندی اے ۔ جاگو ویلے عورتاں اپنے سنکلپاتمک روپ وچوں باہر نکل کے نرول عورتاں ہندیاں ہن اتے جاگو اپر بلدے چراغ اس اندرلے ہنیرے نوں دور کرن دے پرتیک بن جاندے ہن ۔ جاگو دے ذریعے عورتاں اپنے باواں راہیں اپنے من اندر دبے ارماناں نوں باہر کڈھن دا ین کردیاں ہن ۔ اسے طرحاں جاگو کڈھن دوران بلدے دیویاں وچّ تیل پاؤن دا پرتیک گروہ عورتاں دی منوسمت نوں ظاہر کردا اے ۔ جاگو کڈھن ویلے عورتاں گھر دے چلھے ڈھاہندیاں ہن جس نوں مرد پردھان سماج ولوں اسارے گئے خاندانی تنظیم دی پہلی کڑی نوں توڑ کے سماجی بندھناں توں مکت ہون دا پرتیک منیا جاندا اے ۔ اس موقعے تے کھرلیاں نوں توڑنا وی مرد ولوں اساریا گیا سماجی پربندھ نوں توڑن دا پرتیک سمجھیا جاندا اے ۔ اسے ترھاں گھراں دے پرنالے ڈھاہنا کھوہ دیاں ٹنڈاں کھوہ وچّ کھوہ وچّ سٹنا آدی پرتیک وی مرد پردھان سماج وچّ عورتاں ولوں سماجی تنظیم دی النگھنا کردے نظر آؤندے ہن ۔ مرد ولوں اسارے گئے کھیتی باڑی اتے اپجیوکا دے سادھناں نوں تباہ کرن دا مطلب مرد پردھان سماج ورودھ بغاوت دی نشانی اے ۔ ایہو کارن اے کہ جاگو دے گیتاں اتے تماشیاں وچّ پریکت ہوئے چنہ اتے پرتیک ماجک ورودھ والے تے کرانتی کاری ہندے ہن ۔