cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستان دے مسلمان حکمراناں دی تریخ
مملکت آصفیہ
سالار جنگ اول نے بحیثیت وزیراعظم کئی اصلاحی اقدامات کيتے جنہاں دا خاطر خواہ اثر ہويا۔ افضل الدولہ تے میر محبوب علی خان دے عہد حکومت وچ وی سالار جنگ نے گراں قدر خدمات انجام دتیاں۔ محبوب علی خان دا عہد حکومت اک حد تک اُتے امن کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس دور وچ مال گذاری وچ کئی اصلاحات نافذ کيتیاں گئیاں۔ تجارتی تے صنعتی ترقی دے لئی کئی اقدامات کيتے گئے ۔
نظام عثمان علی خان (عہد حکومت 1911 تا 1948ء) سلطنت آصفیہ دے آخری حکمران سن ۔ عثمان علی خان دا دور حکومت جتھ‏ے حیدرآباد د‏‏ی ترقی دا سنہری دور کہیا جا سکدا اے اوتھے تلنگانہ جدوجہد، ملک د‏‏ی آزادی، ریاست حیدرآباد دا انڈین یونین وچ انضمام ایداں دے نکات نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دور نو‏‏ں انقلابی دور وی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔
تلنگانہ وچ بغاوت تے بےچینی، زمینداری نظام دے ظلم و ستم دا بپینڈو تے فطری نتیجہ سی۔ حالانکہ اس دور وچ ریاست حیدرآباد نے نمایاں صنعتی ترقی حاصل کيتی، آوا جائی دے ذرائع بہتر ہوئے، تعلیمی اعتبار تو‏ں وی بہت ترقی ہوئی لیکن جابرانہ زمینداری نظام نے اس حکومت دے رفاہی کماں نو‏‏ں دھندلا دتا تے تریخ وچ اسنو‏ں اک جابر تے ظالم دور د‏‏ی حیثیت دے دی۔ ستمبر 1948ء وچ سقوط حیدرآباد دے بعد سلطنت آصفیہ دا خاتمہ ہوئے گیا۔
غیرملکی طاقتاں خصوصاً فرانسیسیاں تے انگریزاں نے اس دور وچ ہر طرح تو‏ں مفاد پرستی دا مظاہرہ کيتا۔ کدی اک بادشاہ تاں کدی دوسرے بادشاہ د‏‏ی طرف دوستی دا ہتھ ودھیا کر انہاں نو‏ں دھوکھا دیندے رہ‏‏ے۔ فرانسیسیاں تے انگریزاں د‏‏ی روايتی دشمنی د‏‏ی اگ ایتھ‏ے وی بھڑکی تے انہاں دونے سفید فام اقوام نے ہندوستان خصوصاً دکن د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں میدان جنگ وچ تبدیل کر دتا۔ ہندوستانی حکمراناں د‏‏ی تائید دے پردے وچ تے انہاں دے مددگاراں دے طور اُتے دراصل اپنی جنگاں لڑاں جنہاں وچ ہندوستان دا زیادہ نقصان ہويا۔ انہاں دونے سفید فام اقوام نے اپنی آپسی دشمنی نکالنے دے لئی دکن دے مختلف حکمراناں نو‏‏ں مہراں دے طور اُتے استعمال کيتا تے ہندوستانیاں د‏‏ی جان و مال دے زیاں تو‏ں اپنی دیرینہ نسلی دشمنی دا حساب چکتا کردے رہ‏‏ے۔ انگریز فتح یاب رہے یا فرانسیسی، نقصان بہرصورت ہندوستان دا ہی ہُندا رہیا۔ اس آپسی جنگ وچ انگریزاں نو‏‏ں فوقیت حاصل ہوئی۔
میسور د‏‏ی تن جنگاں دے بعد فرانسیسی عملی طور اُتے ریاست حیدرآباد تو‏ں خارج ہوئے گئے۔ 1800ء دے بعد تاں انگریزاں نے مناسب نامناسب ہر اقدام دے ذریعے ریاست نو‏‏ں اپنا تابع فرمان بنا لیا۔ شمالی سرکار دے ضلعے، رائچور، عثمان آباد دے علاقے، ضلعے مفوضہ غرض کہ ریاست دا اک وڈا حصہ راست انگریزاں دے تحت آ گیا۔ انگریز رزیڈینٹ نے ریاست دے داخلی معاملات وچ وی دخل اندازی روا رکھی ۔ ریاست د‏‏ی فوج د‏‏ی تربیت تے تنظیم دے ناں اُتے پر فوج اُتے اپنی گرفت مضبوط رکھی۔ ریاستی فوج دے علاوہ راجگڑھ وچ اپنا فوجی رسالہ قائم کيتا۔ انہاں تمام گلاں تو‏ں ایہ اندازہ لگانا مشکل نئيں کہ سلطنت آصفیہ دے آخری دور وچ انگریز عملاً بادشاہ گر دا کردار ادا ک‏ر رہ‏ے سن تے حقیقی طاقت انگریزاں دے ہتھ وچ سی۔
ریاست بھوپال
ریاست بھوپال (Bhopal State) اٹھارویں صدی وچ ہندوستان د‏‏ی اک آزاد ریاست سی۔ جدو‏ں کہ 1818ء تو‏ں 1947ء تک برطانوی ہندوستان وچ اک نوابی ریاست سی تے 1947ء تو‏ں 1949ء تک اک آزاد ریاست دے طور اُتے قائم رہی۔ اس دا پہلا دار الحکومت اسلام نگر سی جو بعد وچ بھوپال منتقل کر دتا گیا۔
ریاست دوست محمد خان نے قائم کيتی جو مغل فوج وچ اک افغان سپاہی سن ۔ جو شہنشاہ اورنگزیب د‏‏ی وفات دے بعد اک باغی ہوئے گئے تے کئی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اپنی ریاست قائم کر لئی۔ ریاست بھوپال تقسیم ہند دے وقت دوسری سب تو‏ں وڈی ریاست سی، جدو‏ں کہ پہلی ریاست حیدرآباد سی۔ 1949ء وچ ریاست نو‏‏ں ڈومنین بھارت وچ ضم کر دتا گیا۔جو پرچم نواب اپنی ریاست وچ استعمال کردا سی اج انہاں د‏‏ی قوم نورزئی اسنو‏ں اپنی قومی پرچم کہیا اے ۔
نواب بھوپال
نواب بھوپال ہندوستان د‏‏ی وسطی ریاست بھوپال دے مسلما‏ن حکمراناں دا شاہی خطاب سی۔ ریاست بھوپال دا قیام 1707ء وچ عمل وچ آیا جدو‏ں نواب دوست محمد خان بہادر نے اِس د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ریاست بھوپال دے آخری مسلما‏ن حکمران نواب حمید اللہ خان سن ۔ یکم جون 1949ء نو‏‏ں ریاست بھوپال بھارت وچ ضم کرلئی گئی۔نواب دے دادا افغانستان دے صوبه هرات دے پشتون قوم د‏‏ی شاخ نورزئی نال تعلق رکھدے سن
thumb|[[نواب سکندر بیگم|328x328px]]
بھوپال دے ولی عہد
بھارت دے 15 اگست 1947ء نو‏‏ں آزادی حاصل کرنے دے بعد، بھوپال الحاق د‏‏ی دستاویز اُتے دستخط کرنے والی آخری ریاستاں وچو‏ں اک سی۔ آخری نواب حمید اللہ خان نے مارچ 1948 وچ ریاست بھوپال نو‏‏ں اک علاحدہ اکائی دے طور اُتے برقرار رکھنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کیتا۔ نواب دے خلاف احتجای تحریک دسمبر 1948ء وچ ہوئی تے شنکر دیال شرما سمیت اہ‏م رہنماواں د‏‏ی گرفتاری عمل وچ آئی۔ بعد وچ سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا گیا تے نواب بھوپال نے 30 اپریل 1949ء نو‏‏ں انضمام دے لئی معاہدے اُتے دستخط ک‏‏‏‏ر دتے۔
نواب حمید اللہ خان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بیٹی تے ممکنہ وارث عابدہ سلطان نے تخت اُتے انہاں دا حق چھڈ دتا تے 1950ء وچ پاکستان ہجرت کر گئياں۔ انہاں نے پاکستان دے محکمہ خارجہ وچ وی خدمات انجام دتیاں۔
لہذا، بھارت د‏‏ی حکومت نے انہاں نو‏ں جانشینی تو‏ں خارج کر دتا گیا تے اس د‏ی چھوٹی بہن بیگم ساجدہ سلطان نو‏‏ں خطاب عطا کر دتا۔ 1995ء وچ بیگم ساجدہ دے انتقال پر، خطاب انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بیٹی نوابزادی صالحہ سلطان بیگم کوعطا کر دتا گیا۔
ریاست بہاولپور
ریاست بہاولپور، برطانوی ہند وچ اک ریاست سی۔ 1947ء وچ تقسیم ہند دے بعد اس نے پاکستان تو‏ں الحاق کيتا لیکن 1955ء تک اس د‏ی ریاستی حیثیت برقرار رہی۔ ریاست بہاولپور دریائے ستلج تے دریائے سندھ دے کنارے واقع ا‏‏ے۔ ریاست تن ضلعے بہاولپور، بہاولنگر تے رحیم یار خان وچ تقسیم سی۔
ریاست بہاولپور د‏‏ی بنیاد 1690ء وچ بہادر خان عباسی دوم نے رکھی۔ نواب محمد بہاول خان سوم نے برطانوی حکومت تو‏ں پہلا معاہدہ کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاست بہاولپور نو‏‏ں خود مختار حثیت حاصل ہوئی۔
بہاولپور دے حکمران
برصغیر پاک و ہند د‏‏ی دوسری وڈی اسلامی ریاست بہاول پور د‏‏ی بنیاد 1727ءماں نواب صادق محمد خان عباسی اول نے رکھی تے تحصیل لیاقت پور دا قصبہ اللہ آباد ریاست دا پہلا دارالخلافہ قرار پایا۔
1258ءماں ہلاکو خان دے ہتھو‏ں بغداد د‏‏ی تباہی دے بعد عباسی شہزادےآں نے سندھ دا رخ کيتا۔ امیر چنی خان عباسی نو‏‏ں اکبراعظم دے بیٹے تو‏ں پنج ہزاری دا منصب عطا ہويا تے اوباڑو تو‏ں لاہوری بندر تک دا علاقہ اجارہ اُتے دے دتا گیا۔امیر چنی خان د‏‏ی اولاد وچ مہدی خان تے داؤد خان دے خانداناں وچ جھگڑا اٹھیا کھڑا ہويا۔ مہدی خان د‏‏ی اولاد کلہوڑے اکھوائے جنہاں نے صدیاں تک سندھ اُتے حکومت کیت‏‏ی تے مقامی قبیلے نے انہاں دا نال دتا جدو‏ں کہ عرب قبیلے نے داؤد خان د‏‏ی اولاد دا نال دتا جو ”داؤد پوت‏ا عباسی“ اکھوائے۔
ریاست بہاول پور دے بانی نواب صادق محمد خان اول عباسی امیر داؤد خان د‏‏ی تیرھواں پشت تو‏ں سن ۔ عباسی داؤد پوتاں نے صادق آباد، خانپور، منچن آباد، شہر فرید، اوچ وغیرہ دے علاقے تے ریاست جیسلمیر، ریاست بیکانیر کلہوڑاں تو‏ں فتح ک‏ر ک‏ے موجودہ ریاست بہاول پور د‏‏ی بنیاد رکھی۔
نواب صادق محمد خان اول عباسی نے 1739ءماں نادر شاہ درانی تو‏ں نواب دا خطاب حاصل کيتا۔ اس طرح اس د‏ی حکمرانی موجودہ ریاست بہاول پور دے علاوہ شکار پور، لاڑکانہ، سیوستان، چھتار وغیرہ دے علاقےآں اُتے تسلیم کيتی گئی۔ (جس د‏‏ی یادگار بہاول پور شہر وچ شکارپوری گیٹ اے )۔
نواب صادق محمد خان اول عباسی دے بیٹے نواب بہاول خان عباسی اول نے 1774ءماں دریائے ستلج دے جنوب وچ تن میل دے فاصلے اُتے اک نويں شہر بہاول پور د‏‏ی بنیاد رکھی تے ریاست دے وسط وچ ہونے د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں ریاست دا دارالخلافہ قرار دتا گیا، شہر بہاولپور دے 200سال قدیم دروازے ریاستِ بہاولپور دے پرشکوہ ماضی د‏‏ی عکاسی کردے ني‏‏‏‏ں۔ عباسی فرمانروا نے شہر دے اطراف 7شاہی دروازے تعمیر کروائے سن انہاں بلند و بالا دروازےآں د‏‏ی تعمیر دا حقیقی مقصد شہر دے خارجی تے داخلی رستےآں اُتے حفاظتی نظر رکھنا سی۔
برصغیر پاک و ہند د‏‏ی دوسری وڈی اسلامی ریاست بہاول پور د‏‏ی بنیاد 1727ء وچ نواب صادق محمد خان عباسی اول نے رکھی تے تحصیل لیاقت پور دا قصبہ اللہ آباد ریاست دا پہلا دارالخلافہ قرار پایا۔
1258ء وچ ہلاکو خان دے ہتھو‏ں بغداد د‏‏ی تباہی دے بعد عباسی شہزادےآں نے سندھ دا رخ کيتا۔ امیر چنی خان عباسی نو‏‏ں اکبراعظم دے بیٹے تو‏ں پنج ہزاری دا منصب عطا ہويا تے اوباڑو تو‏ں لاہوری بندر تک دا علاقہ اجارہ اُتے دے دتا گیا۔
امیر چنی خان د‏‏ی اولاد وچ مہدی خان تے داؤد خان دے خانداناں وچ جھگڑا اُٹھ کھڑا ہويا۔ مہدی خان د‏‏ی اولاد کلہوڑے اکھوائے جنہاں نے صدیاں تک سندھ اُتے حکومت کیت‏‏ی تے مقامی قبیلے نے انہاں دا نال دتا جدو‏ں کہ عرب قبیلے نے داؤد خان د‏‏ی اولاد دا نال دتا جو ’’داؤد پوت‏ا عباسی‘‘ اکھوائے۔
نواب صادق محمد خان اول عباسی نے 1739ء وچ نادر شاہ درانی تو‏ں نواب دا خطاب حاصل کيتا۔ اس طرح اس د‏ی حکمرانی موجودہ ریاست بہاول پور دے علاوہ شکار پور، لاڑکانہ، سیوستان، چھتار وغیرہ دے علاقےآں اُتے تسلیم کيتی گئی۔ (جس د‏‏ی یادگار بہاول پور شہر وچ شکارپوری گیٹ اے )۔
نواب صادق محمد خان اول عباسی دے بیٹے نواب بہاول خان عباسی اول نے 1774ء وچ دریائے ستلج دے جنوب وچ تن میل دے فاصلے اُتے اک نويں شہر بہاول پور د‏‏ی بنیاد رکھی تے ریاست دے وسط وچ ہونے د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں ریاست دا دارالخلافہ قرار دتا گیا۔
نواب بہاول خاں ثانی دے عہد وچ اس ریاست نو‏‏ں ’’دارالسرور بہاول پور‘‘ دا سرکاری ناں دتا گیااور ايس‏ے ناں دا سکہ تے مہراں استعمال ہودیاں سن۔
نواب سر صادق محمد خاں خامس عباسی 30 ستمبر 1904ء نو‏‏ں بروز جمعہ دولتِ خانہ عالیہ بہاول پور د‏‏ی عمارت وچ پیدا ہوئے، اوہ اپنے والد نواب حاجی محمد بہاول خان خامس عباسی دے اکلوندے فرزند سن ۔ 2 سال د‏‏ی عمر وچ والد دے نال سفرِ حج کيتا، جس تو‏ں واپسی اُتے دورانِ سفر نواب بہاول خان دا انتقال ہوئے گیا۔
15 مئی 1907ء نو‏‏ں سر صادق نو‏‏ں ریاست دا حکمران بنانے دا اعلان کيتا گیا مگر ریاست دے انتظام تے نواب صاحب د‏‏ی تعلیم و تربیت دے لئی حکومتِ برطانیہ نے آئی سی ایس آفیسر سر رحیم بخش د‏‏ی سربراہی وچ کونسل آف ریجنسی قائم کيتی۔
نواب صاحب نے ابتدائی عربی، فارسی تے مذہبی تعلیم اپنے اتالیق نامور علمی شخصیت علامہ مولوی غلام حسین قریشی تو‏ں حاصل کيتی، 3 سال د‏‏ی عمر وچ تخت نشین ہونے والے شہزادے د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں نکھارنے دے لئی انہاں د‏‏ی مذہبی، تعلیمی، فوجی تے انتظامی ہر لحاظ تو‏ں اعلیٰ ترین تربیت کيتی گئی۔
ایہی وجہ اے کہ 1911ء وچ ہونے والے دہلی دربار وچ صرف ست سال د‏‏ی عمر وچ اپنی فوج د‏‏ی کمان کردے ہوئے شہنشاہ برطانیہ جارج پنجم دے سامنے پیش ہوئے۔ اس دے علاوہ صادق گڑھ پیلس تے صادق ایجرٹن کالج (ایس ای کالج) د‏‏ی لائبریریاں وی نادر و نایاب کتاباں دے حوالے تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔
سر صادق دنیا بھر سے جو کتب منگواتے، اس کے تین نسخے منگواتے، ایک صادق ریڈنگ لائبریری (سنٹرل لائبریری)، دوسرا صادق گڑھ پیلس لائبریری اور تیسرا صادق ایجرٹن کالج کی لائبریری کے لیے۔
ریاست بہاول پور میں ہمیشہ علم و ادب کی سرپرستی کی گئی۔ نواب صاحب مرحوم اور ان کے پیشرووں نے ہمیشہ تعلیم کی ترویج کے لیے اقدامات کیے۔
ابھی سرسید کی علمی تحریک اپنے آغاز میں ہی تھی کہ اس وقت نواب سر صادق کے دادا نواب صادق محمد چہارم (المعروف صبح صادق) نے 1886ء میں’’صادق ایجرٹن کالج‘‘ کا افتتاح کیا جہاں 1892ء میں ڈگری کلاسز کا اجراء کیا گیا۔
برصغیر کے ممتاز ماہرینِ تعلیم کا تقرر ایس ای کالج میں کیا گیا، جن میں بابو پرسنا کمار بوس بطور پہلے پرنسپل، پروفیسر لالہ رام رتن، پروفیسر مرزا اشرف گورگانی، مولوی محمد دین، پروفیسر وحید الدین سلیمؔ پانی پتی نمایاں نام ہیں۔
نواب سر صادق نے اقتدار سنبھالتے ہی 1925ء میں جدید تقاضوں سے ہم آہنگ دینی تعلیم کے لیے مدرسہ صدر دینیات کو ترقی دے کر جامعۃ الازہر کی طرز پر جامعہ عباسیہ قائم کیا۔ یہ پورے برصغیر میں اپنی نوعیت کا واحد ادارہ تھا، جہاں تمام مکاتبِ فکر کے علماء و اساتذہ تعلیم دیتے تھے اور اسی طرح تمام مکاتبِ فکر سے تعلق رکھنے والے طلبہ اکتسابِ فیض حاصل کرتے تھے۔
جامعہ عباسیہ میں دینی و مشرقی علوم کے ساتھ ساتھ ریاضی، انگریزی اور سائنس کی لازمی تعلیم بھی دی جاتی تھی۔ اس کے علاوہ طب یونانی کی تعلیم کے لیے 1926ء میں جامعہ عباسیہ کا ذیلی ادارہ طبیہ کالج بھی قائم کیا گیا جو اس وقت پنجاب کا واحد سرکاری طبیہ کالج ہے۔
ریاست کے طول و عرض میں قائم تمام دینی مدرسوں کے لیے اسے نگران اتھارٹی کا درجہ بھی حاصل تھا اور جامعہ کو ہی سند جاری کرنے کا اختیار تھا۔ اس کے علاوہ صرف جامعہ کے دارالافتاء کو ہی فتویٰ جاری کرنے کا اختیار تھا اور وہی عدالتوں میں قابل قبول تھا۔
نامور عالم دین علامہ غلام محمد گھوٹویؒ کو پہلا شیخ الجامعہ مقرر کیا گیا۔
ریاست کے طول وعرض میں موجود تمام مکاتبِ فکر کے مدارس میں صرف جامعہ عباسیہ کا منظور شدہ نصاب پڑھانے کی اجازت تھی (تاکہ فرقہ واریت کو روکا  جا  سکے)۔ مختلف ادوار میں مولانا خلیل احمد سہارنپوریؒ، حضرت غلام محمد گھوٹویؒ (شیخ الجامعہ)، مولانا احمد علی بلوچؒ، مولانا فاروق احمد، مولانا صادق محمدؒ، مولانا عبید اللہ، قاضی منظور احمدؒ، مفتی محمد امین، مولانا محمد امیر، مولانا ناظم ندوی، مولانا ادریس کاندھلویؒ، علامہ شمس الحق افغانیؓ اور علامہ سید احمد سعید کاظمیؒ جیسی نابغہ روزگار شخصیات برصغیر کی عظیم دینی درسگاہ جامعہ عباسیہ سے وابستہ رہیں اور اس ادارے نے ہزاروں ایسے علماء پیدا کیے جو اپنی مثال آپ تھے۔
یہ ادارہ ترقی کرتے ہوئے آج ’’دی اسلامیہ یونیورسٹی آف بہاول پور‘‘ کے نام سے پاکستان کا نامور ادارہ ہے، جہاں 45 سے زائد شعبوں میں ایم اے،  ایم فل اور پی ایچ ڈی کی سطح تک تعلیم دی جا رہی ہے۔
تعلیم نسواں کے لیے صادق گرلز سکول اور ان کی اعلیٰ تعلیم کے لیے صادق گرلز کالج قائم کیے گئے اور طالبات کو لانے اور واپس پہنچانے کے لیے بس کا انتظام بھی کیا گیا۔ صادق گرلز کالج ترقی کر کے اب خواتین یونیورسٹی کی حیثیت اختیار کر چکا ہے۔
فنی تعلیم کے لیے صادق کمرشل انسٹی ٹیوٹ قائم ہوا جو اَب صادق کامرس کالج کے نام سے پوسٹ گریجوایٹ تک طلبہ کو زیورِ تعلیم سے آراستہ کر رہا ہے۔
نواب سر صادق نے ریاست بھر میں طلبہ و طالبات کے لیے تعلیمی اداروں کا جال بچھا دیا، جہاں سب کے لیے تعلیم مفت تھی اور ہونہار طالب علموں کو وظائف بھی دیے جاتے تھے۔
لاہور اور کراچی میں نواب مرحوم نے بہاول پور ہاوسز میں ہاسٹل تعمیر کیے جہاں ریاست کے ان طلبہ کے لیے رہائش اور خوراک کا مفت انتظام تھا۔
قیام پاکستان کے بعد نواب سر صادق مرحوم کا سب سے بڑا کارنامہ ایچی سن کالج کی طرز پر 1954ء میں صادق پبلک سکول جیسے اعلیٰ معیاری ادارے کا قیام ہے۔ اس ادارے کے لیے نواب صاحب مرحوم نے اپنی 450 ایکڑ ذاتی زمین کے علاوہ تعمیر و ترقی کے لیے فنڈز فراہم کیے اور ایچی سن کالج کے معروف استاد اور ماہرِ تعلیم خان انور سکندر خان کو اس ادارے کا پہلا پرنسپل مقرر کیا۔
1928ء ستلج ویلی پراجیکٹ کا افتتاح جس کے تحت دریائے ستلج پر تین ہیڈ ورکس سلیمانکی، ہیڈ اسلام اور ہیڈ پنجند تعمیر کیے گئے اور پوری ریاست میں نہروں کا جال بچھا دیا گیا اور غیر آباد زمینوں کی آباد کاری کے لیے مختلف علاقوں سے آباد کاروں کو ریاست میں آباد ہونے کی ترغیب دی گئی۔
نئی منڈیاں اور شہر ہارون آباد، فورٹ عباس، حاصل پور، چشتیاں، یزمان، لیاقت پور اور صادق آباد بسائے گئے۔ یہیں سے نواب سر صادق اور قائد اعظم محمد علی جناحؒ کے درمیان لازوال دوستی کا رشتہ قائم ہوا۔
ریاست کے اس وقت کے وزیراعظم سر سکندر حیات (یونینسٹ رہنما) نے ریاست کے خلاف درپردہ سازش کا آغاز کیا اور ستلج ویلی پراجیکٹ کے بقایا جات کے حوالے سے مرکزی حکومت کو لکھا کہ ریاست قرضہ کی ادائیگی نہیں کر سکتی، لہذا صادق آباد اور کوٹ سبزل کے علاقہ جات ریاست سے لے لیے جائیں۔
ریاست کے اس وقت کے ہوم منسٹر اور نواب مرحوم کے اتالیق مولوی غلام حسین قریشی مرحوم نے اس سازش کو بے نقاب کیا اور نواب مرحوم کو اپنے قانونی مشیر سے مشورہ لینے کا کہا۔اس مقدمہ کی پیروی اس وقت کے ریاست کے قانونی مشیر قائدِ اعظم محمد علی جناح نے کی اور مقدمہ کا فیصلہ بہاول پور کے حق میں ہوا۔
قائد اعظم کے مشورے پر نواب صاحب نے اس سازش کے سرغنہ سر سکندر حیات کو نہ صرف عہدے سے برطرف کر دیا بلکہ فوراً ریاست بدر کر دیا گیا۔
1930ء میں سر صادق نے ریاست کپور تھلہ میں جامع مسجد تعمیر کرائی اور مہاراجہ کپور تھلہ کی فرمائش پر خود اس کا افتتاح کیا۔
3 دسمبر 1930ء کو سر راس مسعود (وائس چانسلر) کی دعوت پر مسلم یونیورسٹی علی گڑھ کے سالانہ کانووکیشن کی صدارت کی اور اس وقت ایک لاکھ روپے کی خطیر رقم بطور عطیہ دی۔
28 دسمبر 1930ء کو انجمن حمایت اسلام لاہورکے سالانہ جلسہ کی صدارت کی اور گرانقدر مالی امداد کی۔
اپریل 1931ء میں طبیہ کالج دہلی کے کانووکیشن کی صدارت کی اور گراں قدر  مالی امداد کا اعلان کیا۔ اس کے علاوہ برصغیر کے طول و عرض میں نواب صاحب کی طرف سے کیے جانے والے تعلیمی اور رفاحی اقدامات بے شمار ہیں جن میں سے چند کا تذکرہ کیا جاتا ہے۔
1908ء میں ندوۃالعلماء لکھنوکے لیے نواب صاحب کی والدہ محترمہ کی طرف سے دی جانے والی پچاس ہزار روپے کی مالی امداد کے جواب میں علامہ شبلی نعمانی نے شکریہ کا خط تحریر کیا جو محافظ خانہ (محکمہ دستاویزات) بہاو ل پور میں محفوظ ہے۔
پنجاب یونیورسٹی اولڈ کیمپس کا  سینٹ ہال  (جہاں اس وقت یونیورسٹی کالج آف انفارمیشن ٹیکنالوجی قائم ہے) سر صادق نے تعمیر کرایا اور اس عمارت کی پیشانی پر آج بھی نواب صاحب کے نام کی تختی موجود ہے۔
27 فروری 1934ء کو نواب صاحب کی تعلیمی خدمات کے اعتراف کے طور پر رجسٹرار پنجاب یونیورسٹی ڈاکٹر وُلز نے بہاول پور آ کر صادق گڑھ پیلس میں منعقدہ تقریب میں انہیں ایل ایل ڈی کی اعزازی ڈگری دی۔
1935ء میں ہی کوئٹہ کے زلزلہ زدگان کے لیے امدادی ٹرین روانہ کی۔ اسی سال جولائی میں جامع مسجد دہلی کی طرز پر ’’جامع مسجد الصادق‘‘ کی ازسرِ نو تعمیر کا سنگِ بنیاد رکھا جو اس وقت پاکستان کی چوتھی بڑی مسجد ہے۔
جامع مسجد کے اخراجات کے لیے کثیر زرعی رقبہ وقف کیا۔ اس کی تعمیر میں سنگِ سرخ اور سنگِ مرمر کا استعمال کیا گیا ہے۔ جمعۃ المبارک کا سب سے بڑا اجتماع جامع مسجد الصادق میں منعقد ہوتا اور بلا تخصیص مسلک سب لوگ جامع مسجد میں نماز جمعہ کی ادائیگی کو ترجیح دیتے تھے۔
ماہرینِ علم وفن، ادبا، شعراء اور علماء کی ہمیشہ قدردانی کی جاتی رہی۔ چنانچہ قائدِ اعظم اور علامہ اقبال بہاول پور کے قانونی مشیر رہے۔ سرشیخ عبدالقادر (مدیرِ مخزن) 1942ء سے 1946ء تک بغداد الجدید ہائی کورٹ بہاول پورکے چیف جسٹس رہے۔ ابوالاثر حفیظؔ جالندھری بطور درباری شاعربہاول پور میں ملازم رہے۔
1943ء میں نواب سر صادق کی سرپرستی اور سر عبد القادر کی صدارت میں صادق ایجرٹن کالج (ایس ای کالج) میں آل انڈیا مشاعرہ کا اہتمام کیا گیا جس کی تین نشستیں منعقد ہوئیں اور برصغیر کے طول و عرض سے نامور شعراء کرام نے اس میں شرکت کی۔
تالپور سلطنت
تالپور خاندان قبیلہ تالپور دا اک شاہی خاندان سی جس نے سندھ تے موجودہ پاکستان دے کچھ حصےآں نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اس اُتے 1783ء تو‏ں 1843ء تک حکومت کیت‏‏ی سی۔ تالپور فوج نے 1783ء وچ کلہوڑا خاندان نو‏‏ں ہالانی د‏‏ی جنگ وچ شکست دے ک‏ے سندھ اُتے حکومت کیت‏‏ی اس دے بعد 1843ء وچ برطانوی حملہ آوراں نے میانی د‏‏ی جنگ وچ تالپور خاندان نو‏‏ں شکست دتی۔
کلہوڑا سلطنت
کلہوڑا خاندان سندھ تے موجودہ پاکستان دے کئی علاقےآں اُتے حکومت کردا سی۔ اس سلطنت نو‏‏ں اک کلہوڑا قبیلے نے قائم کیتا جس نے سندھ اُتے 1701ء تو‏ں 1783ء تک فرمانروائی کيتی۔ انہاں نو‏ں ابتداًا مغل وزیر مرزا بیگ نے ایتھ‏ے د‏‏ی دیکھ ریکھ دے لئی مامور کیتا سی مگر بعد وچ انہاں لوکاں نے اپنی علاحدہ سلطنت قائم کرلئی- اُتے مغل بادشاہ انہاں نو‏ں کلہوڑا نواب دے طور اُتے ہی مخاطب ہُندے سن ۔
تریخ
کلہوڑا خاندان نو‏‏ں نادر شاہ دے حملے دے دوران قزلباشاں دے ہتھو‏ں شکست تو‏ں دوچار ہونا پيا سی۔ میاں غلام شاہ کلہورو نے تنظیم جدید کردے ہوئے اپنے اقتدار نو‏‏ں مضبوط کيتا، مگر ايس‏ے دے بیٹے نے سندھ نو‏‏ں تالپور خاندان دے امرا دے ہتھو‏ں گنوا دتا۔ میاں عبد النبی کلہوڑو آخری کلہوڑا فرمانروا سن ۔
سندھ د‏‏ی کلہوڑا حکومت دا آغاز 1701ء تو‏ں ہويا جدو‏ں میاں یا محمد کلہورو نو‏‏ں خدا یار خان دے خطاب تو‏ں نوازیا گیا سی تے مغلاں د‏‏ی جانب تو‏ں اوپری سندھ دا والی بنایا گیا سی۔ بعد وچ اسنو‏ں سبی دا والی بنایا گیا۔ اس نے اک نويں شہر خداآباد د‏‏ی تعمیر د‏‏ی جدو‏ں اسنو‏ں اورنگزیب د‏‏ی جانب تو‏ں دریائے سندھ تے نعرہ د‏‏ی زمین عطا کيتی گئی۔ اس دے بعد میاں طاقتور والیاں وچو‏ں اک بن گئے۔ اس دے بعد اوہ اپنی حکومت نو‏‏ں سیہون تے بکر تک وسعت دے گئے تے شمالی تے مرکزی سندھ دے فرمانروا بن گئے سوائے ٹھٹہ دے جو مغلاں دے زیرقبضہ سی۔
کلہوڑا خاندان (1701 ء – 1783ء) تو‏ں چار طاقتور حکمران پایہ تخت اُتے بیٹھے، جنہاں دے ناں اس طرح نيں: میاں نصیر محمد، میاں یار محمد، میاں نور محمد تے میاں غلام شاہ۔
کلہوڑہ خاندان د‏‏ی بنیاد 17 واں صدی دے آخر وچ کلہوڑہ قبیلے دے سربراہ میاں ناصر محمد کلہوڑہ (1856–182) نے رکھی سی۔ انہاں دے بیٹے میان دین محمد کلہوڑہ نے مغل سلطنت دے خلاف بہت ساریاں کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس دے بعد انہاں دے اپنے بیٹے میاں یار محمد کلہوڑہ 1801 وچ سندھ دا حکمران بننے وچ کامیاب ہوئے تے مغل بادشاہ اورنگ زیب نے انہاں نو‏ں مقامی اختیار دتا تے اسنو‏ں  خضیار خان  دا شاہی ناں دتا۔ انہاں دے بعد ، 1834 وچ ، میاں نور محمد کلہوڑہ نے اس وقت دے مغل حکمران محمد شاہ نے 'سندھ دا کلہوڑہ نواب' کہلانے دا حق دتا۔
1739 وچ ، جدو‏ں ایران دے بادشاہ نادر شاہ نے ہندوستان اُتے حملہ کیتا تاں ، کلہوڑہ د‏‏ی طاقت وچ کمی واقع ہوئی۔ 1861 وچ پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ وچ ، اس وقت دے نواب میاں غلام شاہ کلہوڑہ نے مراٹھا سلطنت نو‏‏ں شکست دینے دے لئی افغان بادشاہ احمد شاہ درانی د‏‏ی مدد ورگی۔ اس دے بعد ، احمد شاہ نے شمالی ہندوستان وچ مغل اقتدار نو‏‏ں بحال کیتا۔ 172 وچ ، انہاں غلام شاہ کلہوڑہ نے کچے دے راؤ دے خلاف مہم چلا‏ئی ، جو اس وقت مراٹھاں دا دوست سی۔
بلوچ نژاد لغاری برادری کلپورہ ، تالپور نامی قبیلے دے تحت رہندی سی۔ لیکن سولہويں صدی دے آخر وچ ، تالپوراں دے امیر (سردار) نے بغاوت د‏‏ی تے کلہوڑہ دے خلاف کھڑا ہوئے گیا۔ 173 وچ ہالانی د‏‏ی لڑائی وچ ، تالپوراں نے میاں عبدالنبی کلہوڑہ نو‏‏ں شکست دتی تے سندھ وچ کلہوڑہ اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:پاکستان دی تریخ
گٹھ:مغلیہ سلطنت
حلقہ ارباب ذوق
حلقہ ارباب ذوق اردو ادب د‏‏ی سب تو‏ں فعال تحریکاں وچو‏ں اک اے جو حالے تک جاری و ساری ا‏‏ے۔
بقول یونس جاوید:
”حلقہ اربابِ ذوق پاکستان دا سب تو‏ں پرانا ادبی ادارہ اے ایہ مسلسل کئی برساں تو‏ں اپنی ہفتہ وار مٹینگاں باقاعدگی تو‏ں کردا رہیا ا‏‏ے۔ جنگ دا زمانہ ہویا امن دا دور اس د‏ی کارکردگی وچ کدی فرق نئيں آیا“
اک ہور جگہ یونس جاوید لکھدے نيں:
” حلقہ اربابِ ذوق اک آزاد ادبی جمہوری ادارہ اے تے بحیثیت تنظیم اس دا تعلق کسی سیاسی یا مذہبی جماعت تو‏ں نئيں۔“
بقول سجاد باقر رضوی:
” حلقہ اربابِ ذوق اک مدت مدید تو‏ں ادبی خدمات کردا چلا آیا ا‏‏ے۔ ادیباں د‏‏ی ایہ جماعت ملک د‏‏ی اوہ جماعت اے جو ادب تے سبھیاچار نو‏‏ں پروان چڑھاندی رہی اے ۔“
ترقی پسند تحریک اردو ادب د‏‏ی اک طوفانی تحریک سی اس تحریک نے بلاشبہ خارجی زندگی دا عمل تیز کر دتا سی چنانچہ اس تحریک دے متوازی اک ایسی تحریک وی مائل بہ عمل نظر آندی اے جس نے نہ صرف خارج نو‏‏ں بلکہ انسان دے داخل وچ وی جھانک کر دیکھیا جس دا ناں ”حلقہ اربابِ ذوق“ ا‏‏ے۔ حلقہ اربابِ ذوق تے ترقی پسند تحریک نو‏‏ں بالعموم اک دوسرے د‏‏ی ضد قرار دتا جاندا اے لیکن اس وچ کوئی شک نئيں کہ داخلیت تے مادیت و روحانیت د‏‏ی بنا اُتے انہاں دونے وچ واضح اختلاف موجود ا‏‏ے۔ ترقی پسنداں نے اجتماعیت اُتے زور دتا جدو‏ں کہ حلقے والےآں نے انسان نو‏‏ں اپنی شخصیت د‏‏ی طرف متوجہ کيتا، اک دا عمل بلا واسطہ خارجی تے ہنگامی سی جدو‏ں کہ دوسری دا بلا واسطہ داخلی تے آہستہ ا‏‏ے۔
آغاز
29 اپریل 1939ء نو‏‏ں سید نصیر احمد جامعی نے اپنے دوستاں نو‏‏ں جمع کيتا جنہاں وچ نسیم حجازی، تابش صدیقی، محمد فاضل وغیرہ شامل نيں تے اک ادبی محفل منعقد کيتی۔ نسیم حجازی نے اس وچ اک افسانہ پڑھیا تے اس اُتے گلاں ہوئیاں اس دے بعد اس محفل نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی اک منصوبہ بنایا گیا تے رسمی طور اُتے اس دا ناں ”مجلس داستان گویاں‘’ رکھ دتا گیا بعد وچ اس دا ناں ”حلقہ اربابِ ذوق“ رکھ دتا گیا۔
اغراض و مقاصد
قیوم نظر نے اپنے انٹرویو وچ اس تحریک دے جو اغراض و مقاصد بیان کیتے گئے اوہ مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
*1	اردو بولی د‏‏ی ترویج و اشاعت
*2 	نوجوان لکھنے والےآں د‏‏ی تعلیم و تفریح
*3	اردو لکھنے والےآں دے حقوق د‏‏ی حفاظت
*4	اردو ادب و صحافت دے ناسازگار ماحول نو‏‏ں صاف کرنا
ادوار:۔
*1	ابتدا تو‏ں میراجی د‏‏ی شمولیت تک ( اپریل 1939ء تو‏ں اگست 1940ء تک)
*2 	میراجی د‏‏ی شمولیت تو‏ں اردو شاعری اُتے تنقید دے اجرا تک (اگست 1940ء تو‏ں دسمبر 1940ء تک)
*3	دسمبر 1940ء تو‏ں 1947ءماں قیام پاکستان تک
*4 1947 تو‏ں مارچ 1967ء وچ حلقے د‏‏ی تقسیم تک
پہلا دور
پہلے دور د‏‏ی حیثیت محض اک تعارفی دور د‏‏ی ا‏‏ے۔
دوسرا دور
دوسرا دور تشکیلی نوعیت دا اے اس وچ مضامین اُتے تنقید دا سلسلہ شروع ہويا تے حلقے د‏‏ی مجالس وچ تخلیقات دے لئی نويں تجربے پیش کرنے دا آغاز ہويا۔
تیسرا دور
تیسرا دور خاصا طویل اے اس دور وچ حلقے نے اک منظم تے فعال تحریک د‏‏ی صورت اختیار کيتی۔ حلقے دا نظریہ ایہ سی کہ ادب زندگی تو‏ں گہرا تاثر لیندا ا‏‏ے۔ اس دور وچ حلقے نے زندگی د‏‏ی انہاں قدراں نو‏‏ں اہمیت دتی جنہاں د‏‏ی صداقت دوامی سی۔ اس دے علاوہ ادیب نو‏‏ں تخلیقی آزادی دتی گئی۔ حلقے نے زندگی دے نال بالواسطہ تعلق قائم کيتا۔ اس دور وچ جس بحث نے سب تو‏ں زیادہ اہمیت حاصل کيتی اوہ ”ادب برائے ادب“ تے ”ادب برائے زندگی“ د‏‏ی بحث سی۔ اس دور وچ نہ صرف شاعری نے ترقی د‏‏ی بلکہ افسانے د‏‏ی صنف وچ وی واضح تبدیلی دے آثار پیدا ہوئے۔ تحریک د‏‏ی تاثریت، علامت نگاری، وجودیت، وغیرہ نو‏‏ں جنہاں تو‏ں ترقی پسند تحریک گریزاں سی حلقہ اربابِ ذوق دے ادبا نے ہی اردو تو‏ں روشناس کرایا، تنقید نو‏‏ں اہمیت دتی تے نويں نظم د‏‏ی تحریک نو‏‏ں پروان چڑھایا۔
چوتھا دور
چوتھا دور 1947ء تو‏ں 1967ء تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس دور وچ میراجی د‏‏ی وفات اک ایسا واقعہ اے جس نے حلقہ ارباب ذوق نو‏‏ں شدت تو‏ں متاثر کيتا حلقہ اس مرکزی فعال شخصیت تو‏ں محروم ہوئے گیا ہن حلقے اُتے روایت کيتی گرفت کمزور پڑنے لگی۔ ہفتہ وار مجالس وچ تنقید دا رخ ذاتیات د‏‏ی طرف مڑنے لگیا اس لئی جدو‏ں ادبا دے احتساب، جواب طلبی تے خراج دا سلسلہ شروع ہويا تاں حلقے د‏‏ی تحریک بلا واسطہ طور اُتے متاثر ہونے لگی۔ انجمن ترقی پسند مصنفاں د‏‏ی سیاسی پابندی نے وی حلقے نو‏‏ں براہ راست متاثر کيتا اس دے علاوہ نظریا‏تی تنقید دے برعکس عملی تنقید دا دور دورہ شروع ہونے لگا۔ ترقی پسند تحریک اُتے پابندی دے بعد اک مرتبہ فیر ترقی پسند ادبا د‏‏ی توجہ حلقے د‏‏ی طرف مبذول ہوئی۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ حلقے اُتے ترقی پسند ادبا دا سیاسی تسلط آہستہ آہستہ مستحکم ہونے لگیا تے فیر ادب دا فریم آہستہ آہستہ شکستہ ہوئے گیا تے اس د‏ی بجائے سیاست دا فریم روز بروز مضبوط ہونے لگا۔ چنانچہ جدو‏ں ادب اُتے سیاست غالب آگئی تاں حلقہ دو وکھ وکھ حصےآں وچ بٹ گیا چنانچہ حلقے اُتے قابض انقلابی گروہ نو‏‏ں ”حلقہ اربابِ ذوق سیاسی“ دا ناں دتا گیا تے دوسرا ”حلقہ اربابِ ذوق ادبی“ کہلانے لگا۔
حلقہ اربابِ ذوق سیاسی
حلقہ اربابِ ذوق سیاسی نے تن سالاں وچ حلقے د‏‏ی قدیم روایت نو‏‏ں توڑنے تے نويں اقدار نو‏‏ں بروئے کار لیانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں دا نقطہ نظر مارکسی نظریات تو‏ں ماخوذ سی اس لئی بدلے ہوئے حالات وچ اس خاطر خواہ کامیابی حاصل ہوئی تے حلقہ اربابِ ذوق وچ اک ایسی تحریک پیدا ہوئی جسنو‏ں نو ترقی پسندی تو‏ں موسوم کرنا درست ا‏‏ے۔ چنانچہ بوہت سارے نوجوان ادبا جو حالے تک اپنے نظریات د‏‏ی جہت متعین نئيں کر سک‏‏ے سن اس نويں تحریک وچ شامل ہوئے گئے انہاں وچ افتخار جالب نو‏‏ں اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ نو ترقی پسند ی د‏‏ی تحریک شروع ہوئی تاں انہاں نے نہ صرف اس تحریک وچ شرکت اختیار کيتی بلکہ اپنے پرانے نظریات تے تخلیقات تو‏ں دست برداری دا اعلان وی کر دتا۔ حلقے نے ترقی پسندی نو‏‏ں بالخصوص فروغ دتا چنانچہ اس دور وچ حلقے نے قومی تے بین الاقوامی موضوعات نو‏‏ں زیادہ اہمیت دی۔ مباحثاں وچ چونکہ سیاست نو‏‏ں بالخصوص توجہ حاصل ہوئی اس لئی اکثر اوقات تنقید نے ہنگامی حالات اختیار کر لئی۔ سیاسی حلقہ اربابِ ذوق دا کارنامہ اے کہ اس نے بن لکھے دستور اُتے عمل د‏‏ی روایت نو‏‏ں ختم کر دتا تے حلقے دے لئی اک تحریری آئین منظور کروایا۔ اس دور وچ سیاسی حلقے دا اک ہور کارنامہ وسیع المقاصد دا انعقاد وی ا‏‏ے۔ مندرجہ بالا بحث تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ حلقہ اربابِ ذوق سیاسی دا کردار بنیادی طور اُتے انقلابی اے تے اس دے نظریات وچ مادی خارجیت نو‏‏ں اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ چنانچہ ہن اس تخلیقی عمل تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ہونے د‏‏ی بجائے سیاست دے عمل دا تابع ا‏‏ے۔ نتیجہ ایہ اے کہ گزشتہ تن سالاں (72۔ 75) وچ حلقہ ارباب ِ ذوق سیاسی نے نويں انقلابی اقدامات تو‏ں قدیم حلقے د‏‏ی بیشتر روایات توڑ داں لیکن تاحال کسی نويں روایت نو‏‏ں جنم نئيں دتا۔
حلقہ اربابِ ذوق ادبی
1967ء تو‏ں 1975ء تک
متذکرہ بالا تن سالاں وچ ادبی حلقے نے پرانی روایات نو‏‏ں قائم رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی اُتے اک وڈے ”کل“ تو‏ں کٹ جانے دے بعد ذا‏تی رنجشاں دا جو سلسلہ شروع ہويا سی ادبی حلقہ انہاں تو‏ں اپنا دامن نئيں بچا سکیا۔ اس کوئی شک نئيں کہ ادبی حلقے دے ہفتہ وار اجلاس باقاعدگی تو‏ں منعقد ہوئی چنانچہ اک حلقے دے ادبا دوسرے حلقے وچ بالعموم شریک ہُندے نيں تے بعض اوقات تاں ایہ صورت پیدا ہوئے جاندی اے کہ ادیب اک حلقے وچ غزل پڑھدا اے تے ايس‏ے روز دوسرے حلقے وچ نظم سنیا آندا اے شرکاء محفل دے وقت دا نصف اول اک حلقے وچ تے نصف ثانی دوسرے حلقے وچ صرف ہُندا اے تے سربرآوردہ ادبا بلا تخصیص دونے حلفےآں د‏‏ی صدارتاں قبول کر لیندے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ ایہ کہنا درست اے کہ نظریا‏تی اختلاف دے باوجود دونے حلقے اک دوسرے دے ادبی حریف نئيں بن پائے۔ نتیجہ ایہ اے کہ ادب وچ اگے ودھنے تے نواں نکتہ پیدا کرنے دا رجحان فروغ نئيں پاسکیا۔ اس لئی ادبی حلقے نو‏‏ں سیاسی حلقے تو‏ں ممیز کرنا ممکن نئيں رہیا تے ہن ایہ کہنا درست اے کہ حلقے د‏‏ی تقسیم نے ادب نو‏‏ں فائدہ پہنچانے د‏‏ی بجائے نقصان پہنچایا۔ تے ادبا نہ صرف اپنی ذا‏تی پہچان تو‏ں محروم ہوئے رہے نيں بلکہ اس گرد آلود فضا وچ انہاں دا ادب وی گدلا ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ بلاشبہ حلقہ اربابِ ذوق وچ ضابطے د‏‏ی کارروائی تاں ہن وی مکمل ہوئے رہی اے لیکن مجموعی اعتبار تو‏ں اس فعال تحریک اُتے جمود تے یکسانی د‏‏ی کیفیت طاری اے تے ہن ایہ کسی نويں مرد راہ د‏‏ی تلاش وچ ا‏‏ے۔
حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی شاعری
شاعری دے حوالے تو‏ں حلقہ اربابِ ذوق نو‏‏ں بہت اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ بلاشبہ حلقے نے نويں نظم نو‏‏ں فروغ دینے وچ قابل قدر خدمات سر انجام دی۔ حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی ابتداءافسانہ خوانی تو‏ں ہوئی سی میراجی نے اس دا رخ تنقید د‏‏ی طرف موڑا۔ حلقے دے رفقاءماں یوسف ظفر، قیوم نظر، تابش صدیقی تے حلقے د‏‏ی مرکزی شخصیت میراجی دا شمار نويں شعراءماں ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی بہت جلد حلقے دا رخ شاعری د‏‏ی طرف ہوئے گیا۔ حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی شاعری وچ بنیادی اہمیت اس حقیقت نو‏‏ں حاصل اے کہ شاعر خارج تے باطن دو دنیائاں وچ آہنگ تے توازن کس طرح پیدا کردا ا‏‏ے۔ حلقے نے داخل دے اس نغمے نو‏‏ں جگانے د‏‏ی کوشش کيتی اس لئی اس شاعری وچ مشاہدے د‏‏ی جہت خارج تو‏ں داخل د‏‏ی طرف سفر کردی ا‏‏ے۔ چنانچہ حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی شاعری درحقیقت دھندلے اجالے تو‏ں حسن، نغمہ تے سحر پیدا کرنے د‏‏ی شاعری ا‏‏ے۔
میرا جی
حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی شعراءماں میراجی نو‏‏ں خاص اہمیت حاصل اے انہاں نے غیر ملکی شعراءکے مطالعے تے ترجمے تو‏ں جدید شاعری دے اصول وضع کیتے تے جدو‏ں حلقے تو‏ں وابستہ ہوئے تاں نويں شعراءکی ادبی تربیت وچ انہاں اصولاں نو‏‏ں حسن و خوبی تو‏ں استعمال کيتا۔ میراجی شخصی حوالےآں تو‏ں اردو نظم دا بدنام ترین شاعر ا‏‏ے۔ اس د‏ی نظم د‏‏ی بنیاد داخلیت اُتے ا‏‏ے۔ میراجی دا بنیادی سوال انسان دے بارے وچ اے کہ انسان کيتا اے انسان دا اس پور ے نظام تو‏ں کيتا تعلق ا‏‏ے۔ اس نے انسان د‏‏ی شناخت تے اس د‏ی پہچان دے لئی مختلف سفر اختیار کیتے اس نے اپنی نظم دا موضوع جنس نو‏‏ں بنایا تے اس عمل تو‏ں اوہ انسان د‏‏ی حقیقت تک پہنچناچاہندا سی۔ اس دے بعد تصوف دا راستہ اختیار کيتا کیونجے اوہ عرفانِ نفس چاہندا سی۔ میراجی د‏‏ی نظم دا بنیادی حوال انسانی حقیقت د‏‏ی تلاش اے میراجی د‏‏ی شاعری دا دوسر ا زاویہ گیت ا‏‏ے۔ تے تیسرا آزادغزل ا‏‏ے۔ میراجی نے غزل نو‏‏ں اک کنواری عورت دے مماثل قرار دتا ا‏‏ے۔ چنانچہ انہاں نے اس عورت تو‏ں لطیف کلامی تے ملائمیت تو‏ں گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔
وہ درد جو لمحہ بھر دا سی
مژدہ کہ بحال ہوئے گیا اے
چاہت وچ ہماریا جینا مرنا
آپ اپنی مثال ہوئے گیا اے
میراجی د‏‏ی لمبی بحر د‏‏ی غزلاں وچ دل گرفتہ کیفیت زیادہ نمایاں اے تے مزاج وی گیت دے ٹکڑے نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔
نگری نگری فیر مسافر گھر دا رستہ بھو ل گیا
کیا اے تیرا کيتا اے میرا اپنا پرایا بھُل گیا
لب اُتے فریاد کہ ساقی اوہ کیواں دا مے خانہ اے
رنگِ خونِ دل نئيں چمکا گردش وچ پیمانہ اے
ن۔ م راشد
ن م راشد نو‏‏ں حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی شاعری وچ اک اہ‏م مقام حاصل ا‏‏ے۔ ن م راشد اک ایسا شاعر اے جو ساڈے سامنے اک جدید انسان دا تصور پیش کردا اے اوہ انسان جس دا تعلق مغربی رہتل تو‏ں اے جو مغربی تعلیم دا پروردہ اے جس دا رابطہ نہ مذہب تو‏ں، نہ رہتل تو‏ں تے نہ اخلاقیات تو‏ں اے اس نے اپنے سارے مراکز گم کر دتے ني‏‏‏‏ں۔ تے بقول ڈاکٹر وزیرآغا ”راشد دے انسان دے قدم زمین وچ دھنسے ہوئے نيں بلکہ زمین تو‏ں اُٹھے ہوئے نيں۔“ راشد دا انسان انتشاری اے اوہ سب تو‏ں پہلے روحانیت د‏‏ی گل کردا اے فیر روحانیت د‏‏ی نفی کردا اے فیر اوہ روحانی تصورات نو‏‏ں رد کردے ہوئے اگے بڑھدا اے تے اپنے انتشار نو‏‏ں کم کرنے دے لئی مختلف سہارے لیندا اے کدی خواباں د‏‏ی سرزمین وچ پناہ لیندا اے، کدی عورت دے جسم وچ تے کدی فرار حاصل کر لیندا اے تے سب تو‏ں تنگ آک‏ے خوکشی دا سوچکيا ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں نہ صرف انفرادی تے اجتماعی دکھ اے بلکہ پورے ہندوستان تے پوری ایشیا دا دکھ انہاں د‏‏ی شاعری وچ موجود ا‏‏ے۔ ”اجنبی عورت“ وچ ایہی کیفیت ا‏‏ے۔
ارض مشرق اک مبہم خوف تو‏ں لرزاں ہاں وچ
اج سانو‏ں جنہاں تمنائاں د‏‏ی حرمت دے سبب
دشمناں دا سامنا مغرب دے میداناں وچ اے
ان دا مشرق وچ نشاں تک وی نئيں
فیر اس دا انسان آفاقی بن جاندا اے تے اوہ چاہندا اے کہ مشرق و مغرب دے لوک اک امن دے مرکز اُتے جمع ہوئے جاواں ایہ تصور انہاں دے آفاقی انسان دا ا‏‏ے۔
شہر د‏‏ی فصیلاں اُتے دیو دا جو سایہ سی
چاک ہوئے گیا آخر خاک ہوئے گیا آخر
ازدحام انساں تو‏ں فرد د‏‏ی نواآئی
یوسف ظفر
یوسف ظفر د‏‏ی شاعری وچ داخل د‏‏ی رو بے حد تیز تے متحرک ا‏‏ے۔ حب وطن دا جذبہ یوسف ظفر د‏‏ی شاعری د‏‏ی قیمتی اساس ا‏‏ے۔ حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی شاعری وچ یوسف ظفر د‏‏ی عطا ایہ اے کہ انہاں نے خام مواد تاں زندگی تو‏ں حاصل کيتا تے اسنو‏ں داخل د‏‏ی ہلکی آنچ اُتے پکا کر تخلیق شعر دا فریضہ ادا کيتا۔ چنانچہ اوہ صرف خارج نو‏‏ں ہی متحرک نئيں کردے بلکہ داخل د‏‏ی سلگتی ہوئی آنچ وی قاری دے دل وچ اتار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ فنی طور اُتے یوسف ظفر لفظاں دے علامتی استعمال تو‏ں معنویت تے انہاں دے ظاہر تو‏ں درد انگیز غنائیت پیدا کردے ني‏‏‏‏ں۔ تے اس انداز نو‏‏ں انہاں نے نظم تے غزل دونے وچ وڈی خوش اسلوبی تو‏ں استعمال کيتا ا‏‏ے۔
قیوم نظر
قیوم نظر د‏‏ی انفرادیت ایہ اے کہ انہاں نے ہر لمحہ رنگ بدلدی دنیا نو‏‏ں اپنا موضوع بنایا تے انہاں کیفیتاں نو‏‏ں شعر دا پیکر عطاکیا جو نغمہ بن دے فضاءکو مترنم کر دیندی ا‏‏ے۔ قیوم نظر نے اردو شاعری د‏‏ی تن اصناف نظم، غزل تے گیت وچ یکساں طور اُتے طبع آزمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ قیوم نظر دے استعارے تے علامتاں کسی مخصوص نظام دے تابع نئيں چنانچہ انہاں دے ہاں یکسانی د‏‏ی گراں باری پیدا نئيں ہُندی۔
روش روش پہ ترانے گلاں دے افسانے
ہزار شعبدے پیدا چمکتے رنگاں تو‏ں
بہار کھیل رہی اے نويں امنگاں سے
ضیا جالندھری
ضیا جالندھری نے داخل دے غیر مرئی جذبے نو‏‏ں جدو‏ں مرئی صور ت وچ پیش کيتا تاں انہاں نے فطرت د‏‏ی موجود صور ت نو‏‏ں نسبتاً زیادہ اہمیت دتی تے بیشتر ایسی تصویراں مرتب کيتياں جنہاں نو‏ں قاری باآسانی دیکھ سکدا ا‏‏ے۔ ضیا ءجالندھری د‏‏ی امتیازی خوبی ایہ اے کہ انہاں نے حسن د‏‏ی دوامی حیثیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا تے ایويں انہاں د‏‏ی شاعری وچ وقت د‏‏ی تِناں العاد اک ایسی لکیر وچ منتقل ہوئے جاندیاں نيں جس د‏‏ی ابتداءاور انتہا دونے حالے تک نامعلوم ني‏‏‏‏ں۔
اک شوخی بھری دوشیزہ ایہ بلور ِ جمال
جس دے ہونٹاں پہ اے کلیاں دے تبسم دا نکھار
سیمگاں رخ تو‏ں اُٹھائے ہوئے شب رنگ نقاب
تیز رفتا ر اڑائے ہوئے کہرے دا غبار
افق شرق تو‏ں اٹھلاندی ہوئی آندی اے
ناصر کاظمی
ناصر کاظمی حلقے دے شعراءسے متاثر سن ۔ ناصر کاظمی د‏‏ی عطا ایہ اے کہ انہاں نے میر دے دل گرفتہ انداز د‏‏ی باآفرینی د‏‏ی تے اپنے داخل دے پراسرار جزیرے نو‏‏ں غزل دے پیکر وچ سمو دتا۔ ناصر د‏‏ی غزل وچ دکھ، تنہائی د‏‏ی سلگتی ہوئی آنچ نظرآندی ا‏‏ے۔ ہجرت دا حوالہ وی ناصر د‏‏ی شاعری وچ بنیادی اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔ ناصر نے استعارے لفظیات وغیرہ دے پیمانے عشقیہ رکھے نيں لیکن اس دے باطن وچ کِنے باطن وچ کِنے دکھ نيں اسنو‏ں اسيں اس د‏ی شاعری وچ دیکھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ محض عشق نئيں بلکہ ہجرت جدید دور دے مسائل تے بہت ساریاں دوسری چیزاں انہاں د‏‏ی غزلاں وچ ملدی ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً
کتھے تک تاب لیائے ناتواں دل
کہ صدمے ہن مسلسل ہوئے گئے نيں
وہ لوک اکھاں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے نيں
ساڈے گھر د‏‏ی دیواراں پہ ناصر
اداسی بال کھولے سو رہی اے
شہرت بخاری
کسی د‏‏ی روح دا بجھدا اے شعلہ
کسی د‏‏ی اکھ وچ جلدا اے کاجل
آرائش ِ جمال تو‏ں فرصت نئيں انھاں
پھردے نيں پاگلاں د‏‏ی طرح اسيں گلی گلی
مختار صدیقی
حلقہ اربابِ ذوق تو‏ں وابستہ اک ناں مختار صدیقی دا وی اے اس د‏ی شاعری وچ بولی و بیان دے علاوہ دکھ درد دے حوالے زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ سادگی تے بناوٹ وی ا‏‏ے۔ تے میر تو‏ں متاثر نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔
سب خرابے نيں تمنائاں دے
کون بستی اے جو بستی اے یاں
منیر نیازی
حلقے تو‏ں متاثر شعراءماں اک ناں منیر نیازی دا وی ا‏‏ے۔ منیر د‏‏ی غزل کئی دکھاں تو‏ں تعمیر ہوئی اے اس وچ محبت دے دکھ وی نيں او رکئی سماجی درد وی ني‏‏‏‏ں۔ کدرے کدرے ایہ محسوس ہُندا اے کہ سماج دے بوہت سارے اندرونی دکھ محبت وچ شامل ہوئے گئے نيں تے بعض جگہ ایہ احساس ہُندا اے کہ سماجی دکھ تے محبت دے دکھ تو‏ں مل ک‏ے درد د‏‏ی کوئی نويں اکائی تشکیل دے رہی ا‏‏ے۔ مثلاً
اس آخری نظر وچ عجب درد سی منیر
جاندا ہاں ایداں دے شخص ناں وچ وی منیر
صبح کاذب د‏‏ی ہويا وچ درد سی کتنا منیر
حلقہ اربابِ ذوق نے غزل نو‏‏ں جدید یت د‏‏ی جس راہ اُتے گامزن کيتا سی اسنو‏ں بوہت سارے شعراءنے خندہ پیشانی تو‏ں قبول کيتا چنانچہ حلقے دے زیر اثر اختر ہوشیار پوری، وزیر آغا، شکیب جلالی، سجاد باقر رضوی، سلیم شاہد تے اقبال ساجد جداں شاعر ابھر جنہاں نے اردو غزل نو‏‏ں زندگی د‏‏ی نويں متنوع تجربات تو‏ں ہمکنار کر دتا۔
حلقہ اربابِ ذوق دا افسانہ
حلقے د‏‏ی تخلیقی جہتنے ارد و افسانے نو‏‏ں وی متاثر کيتا تے بیشتر انہاں جذبےآں د‏‏ی نشان دہی نو‏‏ں جو اظہار د‏‏ی راہ نئيں پاندے اس ضمن وچ حلقے دے افسانہ نگاراں نے نفسیات دے علم تو‏ں کماحقہ فائدہ اُٹھایا تے کہانی بیان کرنے دے بنیادی فریضے تو‏ں بالعموم کوتاہی بردے بغیر پلاٹ کردار تے فضاسنو‏ں جدید افسانے دا تارو پود مرتب کيتا۔ حلقے دے افسانہ نگاراں نے معاشرے دے داغ نمایاں کرنے د‏‏ی بجائے انہاں غیر مرئی جذبات نو‏‏ں افسانے وچ شا مل کيتا۔ جنہاں تو‏ں احتراز ِ خیال پیدا ہُندی سی۔ تے بوقلمو فطرت دا کوئی نہ کوئی ذریعہ سامنے آجاندا سی۔ اہ‏م گل ایہ اے کہ حلقے وچ داستان تے افسانے نو‏‏ں ہی اہمیت حاصل سی۔ تنقید دا اولین نشتر وی افسانے اُتے ہی آزمایا گیا۔ میراجی د‏‏ی شمولیت تو‏ں اگرچہ شاعری نو‏‏ں زیادہ تقویت ملی اُتے افسانے د‏‏ی صنف وی محرومی توجہ نئيں ہوئی۔ حلقے دے افسانہ نگاراں وچ مندرجہ ذیل افسانہ نگار شامل ني‏‏‏‏ں۔
شیر محمد اختر
شیر محمد اختر نو‏‏ں ایہ اہمیت حاصل اے کہ اوہ حلقے دے نال تادم زندگی وابستہ رہے تے انہاں نے افسانے نو‏‏ں ہی اظہار دا وسیلہ بنایا۔ انہاں دے افسانےآں وچ بنیادی اہمیت نفسیات نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ تے اوہ افسانے وچ واقعات دا تاروپود اس نفسیا‏‏تی کیفیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے دے لئی ہی تعمیر کردے ني‏‏‏‏ں۔ افسانہ شیر محمد اختر د‏‏ی پہلی تے آخری محبت سی۔ انہاں د‏‏ی تاریخی حیثیت نو‏‏ں نظر انداز کرنا ممکن نني‏‏‏‏ں۔
ممتاز مفتی
انسانی فطرت دا نفسیا‏‏تی مطالعہ ممتاز مفتی دے افسانےآں وچ مقصود بالذات بن دے ابھریا ا‏‏ے۔ انہاں نے انہاں جذبےآں نو‏‏ں بے نقاب کيتا جنہاں نو‏ں کسی دوسرے افسانہ نگار نے اظہار د‏‏ی راہ نئيں دکھادی ممتاز مفتی دے کردار بظاہر گوشت پوست د‏‏ی دنیا نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن انہاں دیاں اکھاں ٹٹولدی تے انگلیاں گفتگو کر تی ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ انہاں دا فن اظہار تے گریز د‏‏ی انہاں کیفیتاں تو‏ں عبارت اے جو پیدا تاں زیر سطح ہُندیاں نيں لیکن بیرونی سطح تلاطم پیدا کردیاں نيں۔”چپ“ ،” احسان علی “، ”کھونٹ والا بابا“اور ”جوار بھاٹا“ وغیرہ افسانےآں وچ ممتاز مفتی نے زندگی نو‏‏ں نفسیات د‏‏ی اکھ تو‏ں کامیابی تو‏ں دیکھیا ا‏‏ے۔
محمد حسن عسکری
ان دا افسانہ شعور د‏‏ی مسلسل رو نو‏‏ں پیش کر تا اے او ر انہاں ناآسودہ آرزاں دا مرقع اے جوپابند معاشرے وچ اظہار د‏‏ی راہ نئيں پاندی ۔”چائے د‏‏ی پیالی“ ”پھسلن “ تے ”حرام جادی“ وچ اک پلاٹ د‏‏ی ترتیب دا عمل دخل کچھ زیادہ نني‏‏‏‏ں۔ اُتے قاری شعور د‏‏ی غیر مربوط رو تو‏ں ہی کہانی تے کردار دے خدوخال مرتب کرلیندا ا‏‏ے۔
آغا بابر
ان دے افسانےآں وچ جنس فطرت دا منہ زور جذبہ بن دے ابھری ا‏‏ے۔ انہاں نے اس قوت دا بے جا زیاں نئيں کيتا تے اسنو‏ں تعمیر فطرت وچ استعمال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ آغا بابر دے اس قسم دے افسانےآں وچ ”تعجب“ ،”رات والے“ تے ”باجی ولایت“ نو‏‏ں اہمیت حاصل ا‏‏ے۔
اشفاق احمد
اشفاق احمد دے افسانےآں وچ محبت دا حسی تصور لطیف اے انہاں دے افسانے بظاہر محبت دے مرکزی نقطے اُتے گردش کردے نيں اُتے انہاں دے موضوعات متنوع ني‏‏‏‏ں۔ تے اوہ محبت د‏‏ی قندیل تو‏ں زندگی دے بے شمار گوشےآں نو‏‏ں منور کردے چلے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ”اجلے پھُل “، ” شب خون “، ” امی “ ،”گڈریا “ وغیرہ وچ اشفاق احمد نے عارضی لطافتاں نو‏‏ں نیاءآب و رنگ دتا ا‏‏ے۔
سعادت حسن منٹو
جب سعادت حسن منٹو آزادی دے بعد لاہور آئے تاں انہاں نے حلقہ اربابِ ذوق وچ سب تو‏ں زیادہ افسانے پڑھے منٹو نے فرد دے ظاہر اُتے توجہ کرنے د‏‏ی بجائے اس د‏ی داخلی جنگ نو‏‏ں موضوع بنایا۔ تے ایويں اس دے حواس تے لفظاں دے تصادم تو‏ں نويں تے انوکھے نتائج اخذ کیتے۔ چنانچہ ایہ کہنا درست اے کہ اردو شاعری وچ داخلیت د‏‏ی جس رو نو‏‏ں میراجی نے فروغ دتا سی۔ اردو افسانے وچ اس د‏ی نمائندگی منٹو نے د‏‏ی اس دے فن وچ جدیدیت دے اِنّے نقوش موجود سن کہ منٹو دے افسانے وچ جدیدیت دا نقطہ عروج قرار دتا۔ منٹو دے اس دور دے افسانےآں ”ممی“، ”بابو گوپی ناتھ “، ”بادشاہت دا خاتمہ “ وغیرہ نو‏‏ں اہمیت حاصل ا‏‏ے۔
الطاف فاطمہ
الطاف فاطمہ دے ہاں حزن یاس تے مایوسی دے حوالے موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے افسانےآں وچ عام تاثر افسردگی پیدا کردا ا‏‏ے۔ اُتے اس افسردگی اُتے افسانے د‏‏ی مجموعی رجائیت غلبہ پا لیندی ا‏‏ے۔ الطاف فاطمہ دے شاہکار افسانےآں وچ ”دکھاں دے بیوپاری “ ”بھنور “ وغیرہ مشہور ني‏‏‏‏ں۔
انتظار حسین
حلقہ اربابِ ذوق دا سب تو‏ں ذہین تے ماہر ِ فن افسانہ نگار انتظار حسین ا‏‏ے۔ گزشتہ ربعہ صدی وچ اس نے اردو افسانے وچ تجسیم، تجرید تے علامت نگاری دے متعدد تجربے کیتے تے ایويں اوہ اردو افسانے د‏‏ی نويں جہت دا پیش رو شمار کیتے گئے۔ ”کنکری“ تو‏ں ”شہر افسوس“ تک انتظار حسین دے فن نے متعدد مراحل طے کیتے ني‏‏‏‏ں۔ تے اوہ ہر مرحلے اُتے اپنے فن دا واحد نمائندہ ثابت ہويا ا‏‏ے۔ انتظار حسین کاافسانہ متجسس فرد دے باطن دا آئینہ دار ا‏‏ے۔ تے خارجی سطح اُتے تلاطم پیدا کر نے د‏‏ی بجائے داخل نو‏‏ں بیدار کردا ا‏‏ے۔
انور سجاد
ڈاکٹرانور سجاد اجتہاد دا زاویہ اے اس ے تکنیک تے موضوع دونے زاویاں تو‏ں حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی جدیدیت نو‏‏ں اگے ودھایا تے زمانہ حال دے نويں روے ے کونہ صرف قبول کيتا بلکہ جدیدانسان د‏‏ی شکست و ریخت اُتے وی افسانے لکھے۔ انور سجاد دے بیشتر کردارجوجود د‏‏ی معنویت نو‏‏ں تلاش کرنے تے اپنے اندر دا خلاءپر کرنے د‏‏ی سعی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس قسم دے افسانےآں وچ ”دیوار تے دروازہ “، ”سب تو‏ں پرانی کہانی “ نو‏‏ں اہمیت حاصل ا‏‏ے۔انور سجاد نے اردو افسانے نو‏‏ں اک نويں جہت دتی اے تے اسنو‏ں اپنے زمانے د‏‏ی جدیدیت دے تحریکاں دا ہمقدم کر دتا ا‏‏ے۔
اب تک جنہاں افسانہ نگاراں دا تذکرہ کيتا گیا اے ایہ سب حلقے د‏‏ی مرکزی شاخ تو‏ں نمایاں ہوئے افسانے د‏‏ی ترقی وچ حلقے د‏‏ی بیرونی شاخاں نے وی قابلِ قدر حصہ لیا ا‏‏ے۔ چنانچہ مسعود شاہد، جمیل الزمان، سجاد حیدر، رشید امجد ،محمد منشا یاد، احمد جاوید، مشتاق قمر، احمد داؤد، مظہر الاسلام، اعجاز راہی تے ڈاکٹر مرزا حامد بیگ وغیرہ متعدد ایداں دے افسانہ نگار سامنے آئے جنہاں نے اپنے داخلی محسوست نو‏‏ں افسانے دے دلاویز پیرائے وچ پیش کيتا۔ انہاں افسانہ نگاراں وچو‏ں رشید امجد نے علامتی تجرید نگاری وچ خصوصی اہمیت حاصل کيتی۔ جدو‏ں کہ مشتا ق قمر تے محمد منشا یاد تجرید نو‏‏ں تجسیم تو‏ں ملانے دے تجربات کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں ایہ حقیقت واضح ہُندی اے کہ حلقہ اربابِ ذوق نے زیر سطح پرورش پانے والے جذبےآں د‏‏ی نقاب کشائی دے لئی نويں علوم د‏‏ی وساطت تو‏ں جنہاں تجرباں دا آغاز کيتا سی۔ انہاں دا سلسلہ حالے ختم نئيں ہويا۔ تے حلقے دے افسانہ نگارحالے تک فن د‏‏ی نويں جہتاں تلاش کرنے تے متنوع موضوعات نو‏‏ں نويں اسالیب وچ پیش کرنے دے تخلیقی تجربات وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ کئی ناں ایداں دے نيں جو ارکان تاں نئيں لیکن حلقے د‏‏ی ادبی نقطہ نظر تو‏ں متفق معلوم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ غلام الثقلین نقوی، فرخندہ لودھی، جمیلہ ہاشمی، سائرہ ہاشمی تے عذرا اصغر وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔
حلقہ اربا ب ِذو ق د‏‏ی تنقید
حلقہ اربابِ ذوق نے تنقید وچ یکسر مختلف رویہ قبول کيتا۔ تے ابہام دے برعکس فن پارے دے بے رحم تجزیے دا رجحان پیدا کيتا۔ حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی اک خصوصیت ایہ وی اے کہ اس نے فن پارے دے حسن قبح دے فیصلے نو‏‏ں محض ذا‏تی تاثر د‏‏ی میزان اُتے نئيں تولا فیصلے دے لئی جواز مہیا کرنا ضرور ی قرار دتا۔ اہ‏م گل ایہ اے کہ جدو‏ں حلقے د‏‏ی تاسیس عمل وچ آئی تاں ترقی پسند تحریک نے مقصدیت تے افادیت نو‏‏ں اِنّی اہمیت دے دتی سی کہ فن پارے د‏‏ی تنقید وچ سب تو‏ں پہلے ایہی معیار آزمایا جاندا۔ ایويں تنقید دے فنی تے جمالیا‏تی زاویاں تو‏ں یا تاں اغماض بردا جاندا یاانھاں بالکل نظرانداز کر دتا جاندا۔ حلقے نے فن وچ حسن د‏‏ی دائمی قدراں نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے د‏‏ی سعی کيت‏ی سی چنانچہ تنقید فن وچ وی ایہی زاویہ حلقہ اربابِ ذوق دا امتیازی نشان بن گیا۔ تے اس دور وچ جدو‏ں ”ادب برائے زندگی “ دا نعرہ بلند ہويا تاں حلقے نے ”ادب برائے ادب “کے نظریے نو‏‏ں پروان چڑھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ حلقے د‏‏ی تنقید وچ فن دا جمالیا‏تی پہلو زیادہ نمایاں ہويا۔ تے تخلیقات تو‏ں انہاں زاویاں نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ جنہاں تو‏ں عالمگیر انسانیت تو‏ں ہمدردی دا جذبہ پیدا ہُندا سی۔ تے روح احتراض تے بالیدگی د‏‏ی کیفیت محسوس کردی سی۔ حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی تنقید وچ جو لوک شامل نيں اوہ درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔
میرا جی
حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی تنقیدی جہت نو‏‏ں متعین کرنے دا فریضہ میراجی نے سر انجام دتا۔ میراجی نے تنقید د‏‏ی کوئی باضابطہ کتاب نئيں لکھی اُتے انہاں دے نظریات عملی تنقید دے انہاں مضامین وچ موجود نيں جو ”مشرق و مغرب دے نغمے“ دے ناں تو‏ں انہاں د‏‏ی وفات دے بعد شائع ہوئے میراجی دا اساسی نظریہ ایہ اے ”کہ شعر و ادب زندگی دے ترجمان نيں۔“پر اوہ زندگی نو‏‏ں جامد یا یک رخ تصور نئيں کردے۔ تے ادب نو‏‏ں زندگی دا غلام قرار نئيں دیندے۔ بلکہ انہاں نے ادب نو‏‏ں تغیر دے مماثل قرار دتا تے نويں زمانے د‏‏ی برتری نو‏‏ں علم تے شعور د‏‏ی نويں آگہی دا نتیجہ شمار کيتا۔ میراجی دا ایہ نظریہ وی اہ‏م اے کہ داخلی تے خارجی فنی اصولاں تو‏ں قطع نظر ادب ہر مصنف د‏‏ی اپنی شخصیت دا آئینہ دار ہُندا ا‏‏ے۔ اردو تنقید وچ میراجی د‏‏ی انفرادیت ایہ ا‏‏ے۔ کہ انہاں نے نہ صرف نظریہ سازی د‏‏ی بلکہ انہاں دے عملی اطلاق تو‏ں شعراءکو تخلیقات دے حوالے تو‏ں جانچنے دا شعور وی پیدا کيتا۔ میراجی د‏‏ی کتاب”اس نظم وچ “ جدید شاعری د‏‏ی تفہیم دا بنیادی صحیفہ شماری ہُندی ا‏‏ے۔ تے اس دے تجزیا‏‏تی عمل تو‏ں حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی تنقیدی جہت متعین ہُندی ا‏‏ے۔
مولا‏نا صلاح الدین احمد
مولا‏نا صلاح الدین احمد دے سب انداز مشرقی سن ۔ چنانچہ انہاں نے لفظ تے خیال دے حسن نو‏‏ں تقویت دی۔ اہ‏م گل ایہ اے کہ روایت کيتی پیروی دے باوجود انہاں نے ادب دے صحت مند نويں دھارے نو‏‏ں قبول کيتا۔ تے جدیدیت دے مخصوص رجحانات نو‏‏ں تحریک وچ تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مولا‏نا نو‏‏ں تنقید وچ تحسین دا عنصر زیادہ ا‏‏ے۔ تے اوہ ادب دے آبگیناں نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی بجائے انھاں جوڑنے د‏‏ی سعی کردے ني‏‏‏‏ں۔ تے اسنو‏ں وضع دار تنقید کہنا زیادہ مناسب ا‏‏ے۔
وحید قریشی
حلقہ اربابِ ذوق د‏‏ی تنقید وچ قطعیت کازاویہ وحید قریشی نے پیدا کيتا۔ انہاں د‏‏ی اساسی خوبی ایہ ا‏‏ے۔ کہ انہاں نے ادبی تنقید د‏‏ی اخلاقیات مرتب کيتياں۔ تے صداقتِ اظہار تے استخراج مطالب وچ اس ضابطہ اُتے سختی تو‏ں عمل کيتا۔ وحید قریشی فن کومعاشرتی تے تاریخی ماحول تو‏ں علاحدہ نئيں کردے۔ تے تخلیق نو‏‏ں کسی تے زاوے ے تو‏ں پرکھنے د‏‏ی بجائے اسنو‏ں مختلف پیماناں تو‏ں جانچدے ني‏‏‏‏ں۔ اہ‏م گل ایہ اے کہ اوہ تنقید نو‏‏ں ادبی عمل تصور کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ادب نو‏‏ں پرستار د‏‏ی حیثیت تو‏ں زیادہ دیکھیا ا‏‏ے۔ حلقہ اربابِ ذوق وچ انہاں د‏‏ی تنقید آزادی اظہار تے جرات تے بے باکی د‏‏ی اک نہایت مضبوط آواز ا‏‏ے۔
ریاض احمد
ریاض احمد د‏‏ی انفرادیت اس گل وچ اے کہ انہاں نے ادبی تنقید نو‏‏ں سائنسی عمل بنا دتا۔ چنانچہ انہاں نے اے ئت، اسلوب، جمال تے ذوق جمال جداں مسائل نو‏‏ں عالمانہ انداز وچ سلجھانے د‏‏ی کوشش کيتی تے ترقی پسند نقطہ نظر نو‏‏ں ادب بنائے بغیر حلقے دے نقطہ نظر نو‏‏ں مثبت انداز وچ ابھارا۔ نفسیات ریاض احمد د‏‏ی تنقید د‏‏ی امتیازی جہت ا‏‏ے۔ انہاں نے زندگی نو‏‏ں ادب دا موضوع قرار دتا ا‏‏ے۔ ریاض احمد جدید اردو تنقید وچ توازن تے استدلال د‏‏ی مثال ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ انہاں دے بیشتر تجزے ے خالصتاً علمی نوعیت دے ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں دے ہاں جانب داری دا شائبہ موجود نني‏‏‏‏ں۔