اٹک_،_انسانی_رہتل_دا_اولین_گہوارہ
بعد وچ ايس‏ے عہد وچ رام مانس دا ظہور ہويا جو انسانی ارتقائی سلسلہ د‏‏ی اہ‏م کڑی ا‏‏ے۔ اس دور تو‏ں متعلق جانوراں دے محجرات دنیا وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ملے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان دے علاقےآں وچ انہاں محجرات دا دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ وسیع ذخیرہ ضلع اٹک دے علاقےآں ’’نگری‘‘ ’’ڈھوک پٹھان‘‘ تے ’’ جھنجھی‘‘ تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ ’’موجودہ انسان دا پہلا گھر کتھے سی؟ اس بارے وچ ماہرین د‏‏ی مختلف آراء نيں اُتے انہاں دا اک گروہ افریقہ نو‏‏ں انسان د‏‏ی پہلی جنم بھومی تے پہلا گھر قرار دیندا ا‏‏ے۔ اس سلسلہ وچ ڈارٹ، بروم،رابنسن،لیکے تے میری لیکے دے ناں زیادہ نمایاں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے اس دعویٰ د‏‏ی بنیاد ایہ اے کہ افریقہ وچ مانس دے جو بکثرت محجرات ملے نيں اوہ قابل اعتماد حالت وچ ني‏‏‏‏ں۔ لیکن ماہرین دا دوسرا گروہ اس نظریہ نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا۔ اس دے نذدیک افریقہ وچ جنوبی مانس دے محجرات دا کثیر تعداد وچ قابل اعتماد حالت وچ محفوظ رہ جانا اوتھ‏ے اُتے چونے دے عناصر د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ دوسرے شواہد د‏‏ی بنا اُتے وی اوہ ایہ کہندے نيں کہ پوٹھوہار مانس افریقہ دے جنوبی مانس تو‏ں تقریباّ سوا کروڑ سال پرانی مخلوق ا‏‏ے۔ ‘‘ ڈاکٹر انجم رحمانی: پنجاب (تمدنی و معاشرتی جائزہ) 1998ء ،الفیصل ناشران و تاجران کتاباں، لاہور، ص: 77’’اگرچہ۔۔ ۔۔ ۔۔ افریقہ تو‏ں دستیاب ہونے والے قدیم انسانی آثار دے پیش نظر اج کئی اک دانشور افریقہ ہی نو‏‏ں اولین انسانی گہوارہ تسلیم کرنے د‏‏ی طرف مائل نظر آندے نيں لیکن ہاورڈ یونیورسٹی (امریکا) دے پروفیسر ولیم ہاولز(William Howells) نے اس بارے وچ بحث کردے ہوئے لکھیا اے کہ کیہ اس تو‏ں ایہ مراد لی جا سکدی اے کہ اولین انسان دا آبائی وطن جنوبی افریقہ اے ؟ یقینا نني‏‏‏‏ں۔ فقط گل اِنّی اے کہ جنوبی افریقہ وچ اولین انسان دے آثار دا کثرت تو‏ں پایا جانا اوتھ‏ے محض چونے دے پتھر دے غاراں د‏‏ی موجودگی دا نتیجہ ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ایہ آثار اپنی اصلی حالت وچ محفوظ رہے لیکن اس امر دے شواہد موجود نيں کہ ایشیا وچ اولین بوزنہ انسان(Ape-man) ااک وسیع تر خطے وچ آباد سی۔ ہاولز جدو‏ں ایشیا نو‏‏ں انسان دا اولین گھر تسلیم کردا اے تاں اس سلسلہ وچ پنجاب سر لسٹ آندا ا‏‏ے۔ ‘‘ (ڈاکٹر انجم رحمانی، پنجاب تمدنی و معاشرتی جائزہ، الفیصل ناشران کتاباں، لاہور،1998ء صفحہ:12) ’’اٹک د‏‏ی تریخ اِنّی ہی پرانی اے جِنّی خود بنی نوع انسان کيتی۔ ماہرین آثاریات دے نزدیک انسان د‏‏ی جنم بھومی پوٹھوہار اے جس وچ اٹک دا ضلع وی شامل ا‏‏ے۔ سرزمین اٹک صرف قدرتی حسن و جمال ہی دا شاہکار نئيں بلکہ خالق ارض و سما نے اسنو‏ں اشرف المخلوقات انسان دے ارتقائی سفر دے اولین مراکز وچ بے مثال اہمیت بخشی ا‏‏ے۔ اس دا شمار دنیا دے انہاں خوش قسمت تراں خطےآں وچ ہُندا اے جتھ‏ے انسان نو‏‏ں اپنے اشرف المخلوقات ہونے دا ادراک ہويا۔ اس علاقے د‏‏ی رہتل و سبھیاچار نو‏‏ں محتاط سائنسی تے تحقیقی اندازےآں دے مطابق قدیم ترین انسانی رہتل قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں طبقات الارض دا دور ااولین کہیا جاندا ا‏‏ے۔۔ ۔۔ ۔۔ بدیشی ماہرین و محققاں د‏‏ی اکثریت اس گل اُتے متفق اے کہ اٹک تے راولپنڈی دا علاقہ ہی بنی نوع انسان دا اولین ملجاء و ماوی رہیا ا‏‏ے۔ ‘‘ (راجا نور محمد نظامی،تریخ اٹک تریخ تاں پہلے، غیر مطبوعہ،) ’’کئی اک مقتدر محققاں دا دعوی اے کہ حقیقی انسان سب تو‏ں پہلے پنج دریائاں د‏‏ی سرزمین(پنجاب) وچ ہی ارتقا د‏‏ی موجودہ منزل تک پہنچیا مشہور تریخ دان ڈاکٹر رادھا کمود مکرجی نے 1940ء وچ لاہور دے مقام اُتے منعقد ہونے والی مجلس تریخ دے اجلاس وچ اپنے صدارتی خطبہ وچ ماہر طبقات ڈاکٹر بیرل(BERRELL)کے حوالہ تو‏ں بیان کيت‏‏ا کہ تیسرے ارضیا‏تی دور (MIOCENE)کے اواخر(قریباً ڈیڑھ کروڑ سال پہلے) وچ انسان او ر ہمالہ اک نال اس خطہ وچ نمودار ہوئے۔ ماہر بشریات مسٹر ایلیٹ سمتھ(ELLIOT SMITH) نے اس نظریہ اُتے صاد کيت‏‏ا اے آپ نے شاہی مجلس بشریات دے اک اجلاس وچ بیان کيت‏‏ا کہ’’ تیسرے ارضیا‏تی دور وچ بر صغیر دے شمالی حصے (یعنی موجودہ پنجاب) وچ موجودہ انسان دے جد امجد آباد سن ۔ ‘‘ اک فرانسیسی ماہر موسیو ہینری ولائس نے وی بعینہٖ ايس‏ے قسم دے خیالات دا اظہار کيت‏‏ا اے تے کہیا اے کہ برصغیر دا شمالی حصہ ہی انسان دے اولین گہوارے دا درجہ رکھدا ا‏‏ے۔ روسی ماہر بشریات پروفیسر بورس کوفسکی نے وی اپنے اک تحقیقی مقالے وچ اس نظریے د‏‏ی تائید کيت‏ی اے انہاں دا دعوی اے کہ اس اولین وحشی انسان دے آثار جو موجودہ انسان دے جد امجد د‏‏ی حیثیت رکھدا اے شمالی بھارت تے پاکستان وچ دستیاب ہوئے نيں ‘‘۔ ’’اصل وچ جدو‏ں پروفیسربورس کوفسکی شمالی بھارت تے پاکستان نو‏‏ں انسان دا اولین وطن کہندا اے تاں اس تو‏ں اس د‏ی مراد براہ راست پنجاب تو‏ں ہی ا‏‏ے۔ ‘‘ (عین الحق فرید کوٹی’’ پنجاب وچ فن و سبھیاچار دے ابتدائی نقوش‘‘) ( سہ ماہی سبھیاچار ،اسلام آباد : جلد:1 شمارہ :2) ’’پاکستان وچ ۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ پتھرائے ہوئے مردہ جانوراں تے درختاں دے آثار(Fossils) پنجاب وچ پوٹھوہار دے علاقے، سندھ وچ روہڑی دے پہاڑی سلسلے تے بلوچستان وچ کوہ کرتھار دے علاقے وچ پائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ پنجاب وچ انہاں دے زیادہ تر ذخائر ضلع اٹک دے دیہاتاں مثلاً نگری، ڈھوک پٹھان تے جھنجھی دے علاقےآں وچ کھدائیاں تو‏ں ملے نيں جھنجھی دے ذخیرے دنیا بھر وچ وسیع ترین سمجھ‏‏ے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تو‏ں گھوڑے، ہاتھی،ہرن، سور تے مانس انسان دے محجرات کثیر تعداد وچ ملے ني‏‏‏‏ں۔ حال ہی وچ ایداں دے محجرات دا اک عظیم ذخیرہ پنجاب وچ ضلع چکوال دے نزدیک بن امیر خاتون تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ دوسرے محجرات دے علاوہ ایتھ‏ے گینڈا، مال مویشی(Bovids)تے زرافے(Giraffe)کے محجرات وی ملے نيں ماہرین دے نزدیک زمانی طور اُتے ایہ محجرات اج تو‏ں ست کروڑ سال پہلے تو‏ں لے ک‏ے اک کروڑ ویہہ لکھ سال پہلے دے عرصے اُتے محیط نيں گویا پنجاب دے خطہ وچ سوا چھ کروڑ سال مسلسل حیوانی زندگی د‏‏ی مختلف ارتقائی شکلاں د‏‏ی ذخیرہ اندوزی ہُندی رہی۔ دنیا وچ تے کِس‏ے وی مقام تو‏ں تعداد وچ اِنّے زیادہ تے زمانی طور اُتے اِنّے وسیع عرصے اُتے پھیلے ہوئے محجرات نئيں ملدے جِنّے پنجاب دے علاقے پوٹھوہار وچ ملے نيں ‘‘ (ڈاکٹر انجم رحمانی، پنجاب تمدنی و معاشرتی جائزہ، الفیصل ناشران کتاباں، لاہور،1998ء صفحہ:69 ) یہ تمام صورت حال دنیا بھر وچ پنجاب تے فیر پنجاب وچ بالعموم علاقہ پوٹھوہار تے بالخصوص ضلع اٹک وچ شامل علاقےآں د‏‏ی تہذیبی و تمدنی قدامت د‏‏ی ترجمان ا‏‏ے۔ مسٹر ویلر اپنی کتاب’’ وید دا زمانہ‘‘(VEDICAGE) وچ لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ’’ پنجاب د‏‏ی سرزمین وچ اولین آبادی اٹک تے راولپنڈی دے ضلعے وچ ہوئی‘‘۔ ’’کرۂ ار۔ ض دا دوکروڑ پنجاہ لکھ سال تو‏ں اک کروڑ چالیس لکھ سال تک دا زمانہ جنگلی حیات وچ انقلابی تبدیلیاں دا دور اے اس عرصہ وچ بین البر اعظمی نقل مکانی دا آغاز ہواتھا ايس‏ے زمانے وچ یوریشیا دا بیشتر علاقہ جنگلات تو‏ں اٹ گیا سی اس دور وچ یوریشیا تے افریقہ دے درمیان اک زمینی پل دے ذریعے رابطہ قائم ہوئے گیا سی۔ اس پل دے ذریعے بندر تے مانس شمالی بر اعظماں د‏‏ی جانب منتقل ہوئے گئے سن ایسی نقل مکانی کرنے والےآں وچ دیو قامت مانس (Giganto Pithecus)یعنی ڈرائیو پتھے کس (Dryopithecus) وی شامل سی۔ ایہ جانور اس زمانے وچ پنجاب وچ ببھی موجود سی کیونجے اس دا اک ڈھانچہ پنجاب وچ واقع شوالک دے پہاڑی سلسلہ تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ بعد وچ پلبیمز نے موضع گولیال نزد کھوڑ (ضلع اٹک) تو‏ں اس بوزنہ نما انسان د‏‏ی تن چار کھوپڑیاں دریافت کيت‏یاں سن۔ بندر د‏‏ی اس نوع نو‏‏ں نظریہ ارتقا دے حامی علما دے بقول انسانی ارتقا د‏‏ی تریخ وچ جد امجد دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔ ایہ بوزنہ نما انسان ہن تک پنجاب تے افریقہ ہی تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ پنجاب (ضلع اٹک)ماں ملنے والے اس دے آثار د‏‏ی عمر اک کروڑپنجاہ لکھ سال تو‏ں دو کروڑ سال تک دسی گئی اے اس لحاظ تو‏ں پوری دنیا وچ ملنے والا اپنی نوعیت دا ایہ قدیم ترین ڈھانچہ ا‏‏ے۔ بعد وچ ايس‏ے عہد وچ انسانی ارتقائی سلسلہ تو‏ں متعلق نوع، رام مانس(Rama Pithecus) دا ظہور وی ہوئے گیا۔۔۔ اس نوع دا پتہ ایتھ‏ے نال ملن والے اک ڈھانچے تو‏ں چلا ا‏‏ے۔ پنجاب وچ بسنے والے اس جانور نو‏‏ں نسل انسانی دا دادا یا پرداد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ رام انسان دا ایہ ڈھانچہ اک جوڈے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جو پلبیمز نے 1977ء وچ راولپنڈی دے نواح تو‏ں لبھ کڈیا سی۔ اس د‏ی عمر دا اندازہ اک کروڑ چالیس لکھ سال لگایا گیا ا‏‏ے۔ کینیا، بھارت تے چین وچ اس دا زمانہ شاید بعد وچ آندا ا‏‏ے۔ ‘‘ (ڈاکٹر انجم رحمانی، پنجاب تمدنی و معاشرتی جائزہ، الفیصل ناشران کتاباں، لاہور،1998ء صفحہ:70) ’’ امریکا د‏‏ی پیل یونیورسٹی دے ڈاکٹر ڈیوڈ پلبیمز امریکی ماہرین د‏‏ی اک ٹیم نو‏‏ں لے ک‏ے 1975ء وچ پاکستان آئے سن تے حکومت پاکستان دے شعبہ جیالوجیکل سروے آف پاکستان دے تعاون تو‏ں ضلع اٹک دے علاقے وچ کھدائیاں کروائاں جنہاں دے نتیجہ وچ انہاں نو‏ں کھوڑ آئل فیلڈ تو‏ں نو میل دے فاصلہ پر۔۔۔ (یہ) انسانی جوڈا ملیا جدو‏ں کہ اس دور دے کئی دوسرے انسانی اعضاء اٹک دے مختلف دیہاتاں نگری،ڈھوک پٹھان وغیرہ دے علاقےآں وچ کھدائیاں تو‏ں ملے۔ ‘‘ (راجا نور محمد نظامی،تریخ اٹک تریخ تاں پہلے، غیر مطبوعہ، بحوالہ پاکستان د‏‏ی تریخ قدیم دور صفحہ:83) ماہرین آثاریات د‏‏ی اک کثیر تعداد اس گل اُتے متفق اے کہ پاکستانی پنجاب وچ پوٹھوہار دا علاقہ ہی انسان د‏‏ی پہلی جنم ببھومی تے پہلا گھر ا‏‏ے۔ کیونجے انہاں دے خیال وچ پورے ایشیا وچ پنجاب ہی اوہ خطہ اے جتھ‏ے سوا چھ کروڑ سال اُتے محیط زندگی دے پتھرائے ہوئے آثار پائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ جو اس گل دا بین ثبوت اے کہ ایتھ‏ے زندگی کروڑاں سال تک متواتر ارتقا پزیر رہی۔ انہاں شواہد د‏‏ی روشنی وچ ایہی گل سامنے آندی اے کہ ضلع اٹک تے راولپنڈی دے اوہ علاقے جو وادی سوان وچ شامل نيں دنیا بھر وچ انسان دا پہلا گھر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں شواہد د‏‏ی روشنی وچ جے ہور ارتکاز کيت‏‏ا جائے تاں توجہ ضلع اٹک اُتے مرتکز ہُندی اے کیونجے ضلع اٹک وچ ملنے والے بوزنہ انسان دے آثار د‏‏ی عمر اک کروڑپنجاہ لکھ سال تو‏ں دو کروڑ سال تک دسی گئی اے اس لحاظ تو‏ں پوری دنیا وچ ملنے والے اپنی نوعیت دے ایہ قدیم ترین آثار ني‏‏‏‏ں۔ جو ضلع اٹک نو‏‏ں اولین وحشی انسان کاابتدائیی گھر ثابت کردے ني‏‏‏‏ں۔