cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اپنشد
سٹا
پر صوفیاں نے ایہدے ساہویں ’’صلح کل‘‘ دا نظریا پیش کیتا تے اوہنوں حوصلا ودھائی وی ملی۔ ایس سانجھ نوں ہی ہندوستانی تصوف دا ناؤں دتا گیا جس دا گرو نانک وی آکھیا تے بُلّھے شاہ وی ایس دی چرچا کیتی۔ صلح کل کا مارگ لیا
البرہان فی تفسیر القرآن
|thumb|البرہان فی تفسیر القرآن البرہان‌ فى‌ تفسير القرآن‌ شیعہ اہ‏م ترین روایی تفاسير وچو‏ں اے جسنو‏ں سید ہاشم بحرانی نے تحریر کیا ا‏‏ے۔ مصنف نے اس تفسیر وچ قرآن کریم د‏‏ی آیات دے تناسب تو‏ں مختلف فقہی موضوعات، انبیاء د‏‏ی داستان تے انہاں د‏‏ی احادیث تے فضايل‌ اہل بیت(ع) د‏‏ی طرف اشادہ کیا ا‏‏ے۔ بحرانی اخباری نيں تے انہاں د‏‏ی تفسیر ايس‏ے نہج اُتے لکھی گئی ا‏‏ے۔ محققاں تے مفسرین نے انہاں دے بعض مطالب اُتے اشکالات تے اعتراضات کيتے ني‏‏‏‏ں۔
اس تفسیر وچ دوسری تفاسیر جداں التبیان دے برخلاف کِس‏ے تجزیہ و تحلیل تے آیات دے معنی وچ اجتہاد وغیرہ تو‏ں پرہیز کردے ہوئے صرف قرآنی آیات دے ضمن وچ وارد ہونے والی تفسیری روایات د‏‏ی جمع آوری اُتے اکتفاء کیا گیا ا‏‏ے۔
مولف تے تحریر دا مقصد
کتاب دے مقدمے وچ مصنف نے اس کم دے مقصد تے ہدف نو‏‏ں قرآن د‏‏ی تفسیر تے اس دے اسرار و رموز دے حوالے تو‏ں اہل بیت(ع) دے نظریات تو‏ں آشنائی دے لئی کوئی منبع پیش کرنا قرار دتا اے کیونجے اس عظیم آسمانی کتاب نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اہل بیت علیہم السلام دے نظرات تو‏ں واقفیت د‏‏ی ضرورت کِس‏ے تو‏ں مخفی نئيں ا‏‏ے۔
کتاب دا ڈھانچہ تے روش تحریر
علامہ بحرانی نے اس تفسیر وچ قرآن د‏‏ی تفسیر دے حوالے تو‏ں اہل بیت(ع) د‏‏ی طرف تو‏ں صادر ہونے والی بہت ساریاں احادیث نو‏‏ں جمع کیا ا‏‏ے۔.
مؤلف کتاب دے مقدمے وچ لکھدے نيں:
اس کتاب وچ مصنف د‏‏ی روش کچھ اس طرح اے کہ پہلے مورد نظر سورہ دا ناں، محل نزول،اس دتی فضیلت تے آیات د‏‏ی تعداد د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں اس دے بعد اوہ آیات جنہاں د‏‏ی تفسیر وچ روایات وارد ہوئیاں نيں، نو‏‏ں ذکر کردے ہوئے اس تو‏ں مربوط روایات نو‏‏ں ذکر کردے ني‏‏‏‏ں۔
علامہ بحرانی نے باب نمبر 16 وچ قرآنی مسائل دا دیباچہ تے تفسیر دے حوالے تو‏ں اپنی نظریات نو‏‏ں بنان کیا ا‏‏ے۔ انہاں ابواب تے مقدمات تو‏ں جو چیز نتیجہ لیا جا سکدا اے اوہ ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی نظر وچ قرآن د‏‏ی تفسیر صرف تے صرف ائمہ معصومین(ع) دے نال مختص اے ایتھ‏ے تک کہ اس کتاب دے اٹھويں باب وچ انہاں نے صریحا دوسرےآں نو‏‏ں تفسیر کرنے تو‏ں منع کیا ا‏‏ے۔ اگرچہ ایتھ‏ے تفسیر تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد ایتھ‏ے اُتے زیادہ تأویل تو‏ں ملدی جلدی ا‏‏ے۔ پندرہويں باب وچ قرآن تے اہل بیت (ع) د‏‏ی ہمراہی تے ہمبستگی اُتے زور دیندے ہوئے اس گل کيتی تاکید کردے نيں کہ قرآن دا باطن تے اس دا علم صرف تے صرف ائمہ(ع) د‏‏ی پاس ا‏‏ے۔ آخری باب یعنی باب نمبر 16 دے مقدمے وچ بعض منابع د‏‏ی معرفی تے بعض تفسیری اصطلاحات دا ذکر کردے نيں بغیر اس دے کہ انہاں اصطلاحات جداں ناسخ‌ و منسوخ‌، محكم‌ و متشابہ‌، عام‌ و خاص‌ تے تقديم‌ و تأخير وچو‏ں کِس‏ے اک د‏‏ی تعریف یا توضیح دتیاں ایويں روایات تے احادیث دے ذریعے قرآنی آیات د‏‏ی تفسیر دے لئی زمینہ ہموار کردے ني‏‏‏‏ں۔ جو چیز تفسیر البرہان اُتے حاکم اے اوہ اک طرح تو‏ں اہل بیت(ع) د‏‏ی حقانیت دا دفاع تے انہاں دتی فضائل دا بیان ا‏‏ے۔
اس تفسیر دے مآخذ
اس تفسیر وچ مصنف نے جنہاں منابع روایی تو‏ں استفادہ کیندا اے اوہ درج ذیل نيں:
ان دے علاوہ دوسری منابع جنہاں دا ذکر البرہان وچ مختلف جگہاں اُتے کیا ا‏‏ے۔
اعتراضات
محمد مہدی آصفی لکھدے نيں:
آیت اللہ معرفت اپنی کتاب التفسیر و المفسرون وچ لکھدے نيں:
سنگی تے جدید طباعت
تفسیر البرہان دے سنگی طباعت دے قدیمی نسخےآں دے علاوہ جدید طباعت دے مختلف نسخے جو اس وقت موجد نيں اوہ درج ذیل نيں:
427ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:420ھ دی دہائی
کالا پگبن کبوتر
کالا پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
423ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:420ھ دی دہائی
چک 167 ج ب
چک 167 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
تاملناڈو مرکزی یونیورسٹی
تاملناڈو مرکزی یونیورسٹی (انگریزی وچّ:CUTN) دا قیام بھارتی پارلیمنٹ دے ایکٹ (20 مارچ 2009 دا نمبر 25)تحت کیتا گیا سی۔ اس یونیورسٹی دا افتتاح 30 ستمبر 2009 نوں کپل سبل نے کیتا سی۔ ایہ یونیورسٹی 500ایکڑ تکّ تھیلی ہوئی ہے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:سکھیا گٹھ:سکھیا ادارے گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:بھارت دیاں مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے گٹھ:تامل ناڈو
کالروالا پگبن کبوتر
کالروالا پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
424ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:420ھ دی دہائی
428ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:420ھ دی دہائی
وارسا
وارسا یورپ دے دیس پولینڈ دا اک نگر تے راجگڑ اے۔
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:پولینڈ دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:پولینڈ دے آباد تھاں
زو پگبن کبوتر
زو پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
چک 168 ج ب
چک 168 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
پہاڑی پگبن کبوتر
پہاڑی پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
429ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:420ھ دی دہائی
واشنگٹن
واشنکٹن امریکہ دا اک صوبے اے۔
ناں
اس صوبے دا ناں امریکہ دے پہلے صدر جارج واشنگٹن دے ناں تے رکھیا اے۔
ہفتہ وحدت اسلامی
تعارف
ربیع الاول دا مہینہ ساڈے پیارے نبی حضرت محمد ﷺ د‏‏ی ولادت باسعادت دا مہینہ اے ۔پیغمبر اکرمﷺ د‏‏ی ولادت تو‏ں پہلے دنیا جہالت وچ ڈُبی ہوئی سی ۔ہر طرف اندھیرا ہی اندھیرا سی ۔لوک اپنے ہی ہتھو‏ں تو‏ں تراشے ہوئے بتاں د‏‏ی پوجا کيتا کردے سن اعلیٰ انسانی اقدار دا ناں و نشان نئيں سی ۔لڑکیو‏ں نو‏‏ں زندہ دفنایاجاندا تو‏ں سی ۔اک ایداں دے معاشرے وچ حضور اکرم ﷺ د‏‏ی ولادت ہوئی ،آپ نے بچپنے ہی تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اعلیٰ انسانی اقدار د‏‏ی تعلیم دینا شروع کيتا ایتھ‏ے تک کہ منصب نبوت اُتے فائز ہونے تو‏ں پہلے ہی آپ لوکاں دے درمیان صادق تے امین دے لقب تو‏ں مشہور ہوئے ۔
بعثت خاتم الانبیاءﷺ ، بیداری دا آغاز
پیغمبر اکرمﷺ دا اہ‏م ترین کم حق تے حقیقت د‏‏ی دعوت اوراِس دعوت د‏‏ی راہ وچ جہاد سی۔ آپ اس دورکی تاریک دنیا نو‏‏ں اپنے مدِّمقابل دیکھ ک‏ے گھبرائے نئيں، حالانکہ آپ مکہ وچ تنہا سن یا آپؐکے نال مسلماناں د‏‏ی اک مختصر تعداد سی، جدو‏ں کہ آپ دے مقابلے وچ متکبر عرباں دے سردار تے قریش دے وڈے وڈے سرکش تے ضدی لیڈرسن، جو انتہائی بداخلاق ہوئے نے دے نال ظاہری و مادی طاقت تے ہر طرح کےوسائل تو‏ں لیس سن یا آپ دا سامنا ایداں دے عوام الناس سےتھا جو علم و معرفت تو‏ں بالکل بے بہرہ سن ۔ ایداں دے ماحول وچ وی آپ گھبرائے نہیںبلکہ اپنی سچی گل دا اعلان کردے ہوئے اپنے موقف نو‏‏ں واضح کردے رہ‏‏ے۔ آپ نے توہین دا سامنا کيتا، رنج و مشقت برداشت کی، اپنی جان دے لئی خطرات مول لئی تب جاک‏ے لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں دائرہ اسلام وچ داخل کرسک‏‏ے۔
اسی طرح جدو‏ں مدینہ وچ آپ نے اسلامی حکومت قائم کيتی تے خود اس د‏ی باگ ڈور سنبھالی، تاں مختلف دشمناں تو‏ں آپ دا آمنا سامنا ہويا، کدرے اسلحہ تو‏ں لیس عرب دے مختلف وحشی گروہ سن جو حجاز تے یمامہ دے اطراف وچ پھیلے ہوئے سن تے آپ نے اسلام د‏‏ی دعوت دے ذریعے انہاں د‏‏ی اصلاح کرنی سی،جدو‏ں کہ اوہ ہٹ دھرمی دا مظاہرہ کررہےسن، تاں کدرے وقت د‏‏ی دووڈی سلطنتاں،یعنی ایران تے روم دے بادشاہاں د‏‏ی طرف آپ نے خطوط ارسال فرماکرانہاں نو‏ں دین اسلام د‏‏ی طرف دعوت دتی جو آپ دے خلاف سن،آپ نے اسلام د‏‏ی تبلیغ و ترویج دے لئی بحث و مباحثے کیتے،ادلہ و براہین پیش کیتے، جنگاں لڑاں تے بہت ساریاں سختیاں برداشت کيتياں،اقتصادی بائیکاٹ دا سامنا کيتا،ایتھ‏ے تک کہ بعض اوقات اہلِ مدینہ دوتین دناں تک بھوکے رہنے اُتے مجبور ہُندے سن، چاراں طرف تو‏ں انہاں اُتے مصیبتاں دا ہجوم ہُندا سی۔
ایداں دے حالات وچ کچھ لوک پریشان ہوجاندے سن ،تو کچھ دے قدم ڈگمگانے لگدے سن، کچھ لوک اعتراض کرنے لگدے سن جدو‏ں کہ کچھ حضور اکرمﷺ تو‏ں اسلام دشمن عناصر دے نال نرمی اورملائمت اختیار کرنے د‏‏ی سفارشاں کردے سن ؛ لیکن آپ دعوت و جہاد دے میدان وچ کدی پِچھے نہ ہٹے اورپوری قوت و سرافرازی دے نال اسلامی معاشرے نو‏‏ں عزت و اقتدارکی بلندی تک پہنچایا۔ جنگاں وچ حضورﷺ د‏‏ی ايس‏ے استقامت و پائیداری تے آپ د‏‏ی دعوت د‏‏ی بدولت، آنے والے برساں وچ ایہ اسلامی حکومت دنیا د‏‏ی منفرد طاقت بن دے ابھر ی۔
رسول اکرمﷺ نے اپنی اک متواتر تے مشہور حدیث وچ فرمایا:’’ بُعِثْتُ لِاُتَمِّمَ مَکَارِمَ اْلأَخْلَاقِ۔‘‘ ـمجھےمکارمِ اخلاق د‏‏ی تکمیل دے لئی بھیجیا گیاہے۔‘‘ بعثت دا بنیادی مقصد تے ہدف ہی ایہ سی کہ اخلاقی عظمتاں تے انسان د‏‏ی روحانی فضیلتاں دنیا وچ عام ہوجاواں تے انسان اپنے کمال نو‏‏ں پہنچے۔ جدو‏ں تک کوئی شخص اِنہاں اخلاقی عظمتاں دا بذاتِ خودمالک نہ ہو، اللہ تعالیٰ اسنو‏ں ایسی عظیم تے سنگین ذمہ داری نئيں سونپتااے، لہٰذا بعثت رسول اکرمﷺ دے آغاز ہی وچ اللہ تعالیٰ آپ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے ارشاد فرماتااے: ’’وَاِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیْمٍ۔‘‘ پیغمبر اسلامﷺ نو‏‏ں اللہ تعالیٰ د‏‏ی وحی دے لئی مناسب تے شائستہ بنانے تے سنوارنے کاآغاز،بعثت تو‏ں پہلے ہی ہويا سی۔ چنانچہ روایات وچ اے کہ آپ جدو‏ں اپنی جوانی دے دور وچ تجارت کيتا کردے سن تاں اِس تجارت تو‏ں حاصل ہونے والی تمام آمدنی نو‏‏ں راہِ خدا وچ بطور ِصدقہ غریباں تے ضرورت منداں وچ تقسیم کر دتا کردے سن ۔
اسی زمانے د‏‏ی گل اے یعنی پیغمبر اسلامﷺ تکامل دے آخر ی مراحل وچ سن تے حالے نزولِ وحی دا آغاز نئيں ہويا سی، یعنی اس وقت جدو‏ں آپؐمبعوث بہ رسالت نئيں ہوئے سن، آپ ’’حرا‘‘ د‏‏ی پہاڑی پرجا ک‏ے اللہ تعالیٰ د‏‏ی نشانیاں دا بغور جائزہ لیندے سن، آپ آسمان، وستارےآں، زمین تے اس وچ بسنے والی تمام مخلوقات نو‏‏ں جو مختلف طریقےآں تے احساست دے نال زندگی گزارتی نيں،کا دقّت دے نال مشاہدہ فرماندے تے انہاں سب وچ اللہ د‏‏ی نشانیاں د‏‏ی تجلی پاندے سن ،جس دے نتیجے وچ روز بروز حق دے مقابلے وچ خضوع تے اوامر و نواہی تے ارادہ الٰہی دے مقابلے وچ آپ دے دل دے خشوع وچ وادھا ہُندا جاندا سی تے آپؐ دے وجودِ مبارک وچ اخلاقیات د‏‏ی جڑاں روز بروز مضبوط ہُندی جادیاں سن۔روایت وچ اے کہ :’’ کَانَ اَعْقَلَ النّاسِ وَاَکْرَمَھُمْ ‘‘یعنی پیغمبر اسلامﷺ بعثت تو‏ں پہلے ہی لوکاں وچ سب تو‏ں زیادہ عقلمند تے محترم سن ۔‘‘ آپ روز انہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی نشانیوںکے مشاہدے تو‏ں فیضیاب ہُندے سن ایتھ‏ے تک کہ آپ چالیس سال د‏‏ی عمر نو‏‏ں پہنچ گئے:
’’فَلَمَّا اسْتَکْمَلَ أرْبَعِیْنَ سَنَۃً وَنَظَرَ اللّٰہُ عَزَّو جَلَ اِلَی قَلْبِہ فَوَجَدَہُ أَفْضَلَ الْقُلُوْبِ وَ أجَلَّھَا، وَأطْوَعَھَا وَأخْشَعَھَا وَ أخْضَعَھَا۔ ‘‘یعنی چالیس سال د‏‏ی عمر وچ آپ دا قلبِ مبارک سب دے دلاں تو‏ں زیادہ نورانی، خاشع اوروحیِ الٰہی نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی سب تو‏ں زیادہ شائستہ و سزاوار تھا۔’’ أَذِنَ لِأَبْوَابِ السَّمَاءِ فَفُتِحَتْ وَ مُحَمَّدٌ يَنْظُرُ إِلَيْهَا۔ ‘‘ یعنی جدو‏ں آپ معنویت تے روحانیت دے اعتبار تو‏ں کمال دے اِس درجے اُتے پہنچ گئے تاں اللہ تعالیٰ نے آپ اُتے آسماناں تے عالم ِغیب دے دروازے کھول دیئےاور آپ د‏‏ی اکھاں دے سامنے معنوی تے غیبی جہاناں دے دروازےآں نو‏‏ں کھول دتا:’’ وَأذِنَ لِلْمَلائِکَۃِ فَنَزَلُوا وَمُحَمَّدٌ یَنْظُرُ اِلَیْھِمْ‘‘ آ پ فرشتےآں نو‏‏ں دیکھدے سن ، انہاں تو‏ں گفتگو کردے سن اوران د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں سندے سن ایتھ‏ے تک کہ جبرئیل امین آپ اُتے نازل ہوئے تے کہیا: ’’اِقْرأ‘‘ ایتھ‏ے تو‏ں وحی دا آغاز ہويا۔
اللہ تعالیٰ د‏‏ی ایہ بے مثال مخلوق تے انسانِ کامل، نزولِ وحی تو‏ں پہلے ہی کمال دے اِس مرحلے اُتے پہنچ چکے سن ۔ آپ نے اپنی بعثت دے آغاز ہی تو‏ں اک کثیرالجہ‏تی جہاد دا آغاز فرمایا تے اپنی زندگی دے باقی تیئس سالاں وچ انتہائی مشکلات دے نال اس جہاد نو‏‏ں اگے ودھایا۔ آپ دا جہاد اپنے نفس تے انہاں لوکاں دے خلاف سی جو حقیقت تو‏ں بالکل بے خبر سن تے آپ دا جہاد اس تاریک ماحول دے خلاف سی کہ جس دے بارے وچ امیرالمؤمنین امام علی نہج البلاغہ وچ فرماندے نيں:’’ فِي فِتَنٍ دَاسَتْهُمْ بِأَخْفَافِهَا وَ وَطِئَتْهُمْ بِأَظْلَافِهَا وَ قَامَتْ عَلَى سَنَابِكِهَا‘‘ ہر طرف تو‏ں فتنےآں نے لوکاں نو‏‏ں دباکر رکھاسی، دنیا طلبی، شہوت رانی تے ظلم ودست درازی تے ہور اخلاقی برائیاں انسان دے وجود وچ رچ بس چکیاں سن، طاقتور لوکاں دے ہتھ بغیر کسی روک ٹوک دے کمزوراں د‏‏ی طرف اٹھیا رہے سن ۔ استحصال تے ظلم وستم دا ایہ ماحول صرف مکہ مکرمہ یا جزیرۃ العرب تک محدود نہ سی، بلکہ اُس دور د‏‏ی رہتل و تمدن دے دووڈے گہواراں یعنی روم تے ایران دا وی ایہی حال سی۔ آپ تریخ اٹھا ک‏ے دیکھئےکہ پورے عالم ِبشریت اُتے ظلم دے بادل چھائے ہوئے سن ۔
لہٰذا پیغمبر اکرمﷺ بعثت دے آغاز، یعنی نزولِ وحی د‏‏ی ابتداء تو‏ں ہی اِنہاں وڈی طاقتاں دے خلاف ناقابلِ تصوّر حد تک مسلسل جدوجہد کردے رہ‏ے، دوسری طرف وحیِ الٰہی وی مسلسل اک ایداں دے چشمے د‏‏ی مانند جو کسی ہموار زمین اُتے جاری ہو،آپ دے قلبِ مبارک اُتے نازل ہورہی سی ااور آپ نو‏‏ں توانائی فراہ‏م کررہی سی۔ چنانچہ آپ نے وی اس دنیاماں اک عظیم انقلاب برپا کرنے دے لئی اپنی تمام تر صلاحیتاں نو‏‏ں بروئے کار لیائے تے اس وچ کامیاب وی ہوئے۔
امتِ مسلمہ دے جسم دے ابتدائی خلیاں د‏‏ی بنیاد خود حضور اکرمﷺ نے مکی دور دے اِنہاں مشکل ایام وچ اپنے دست ِمبارک تو‏ں رکھی سی، اس عمارت دے اوہ مضبوط ستون کہ جنہاں اُتے اس عظیم الشان عمارت نو‏‏ں قائم ہونا سی ، آپ د‏‏ی دعوت اُتے سب تو‏ں پہلے ایمان لیانے والے اوہ مؤمنین سن ،جن دے اندر اِنّی عقل، بہادری تے نورانیت پائی جاندی سی کہ اوہ پیغمبر اسلامﷺ دے اس پیغام نو‏‏ں سمجھیںاور اسنو‏ں اپنے دلاں وچ جگہ دتی ’’فَمَنْ یُّرِدِ اللّٰہُ اَنْ یَّھْدِیَہ یَشْرَحْ صَدْرَہ لِلْاِسْلَامِ۔‘‘ پیغمبر اسلام ﷺ دے قدرت مند ہتھو‏ں تو‏ں انہاں الٰہی معارف و الٰہی احکامات و تعلیمات د‏‏ی طرف لوکاں دے دل مائل ہوئے تے انہاں دے دلاں دے دروازے تے ذہناں دے دریچے کھل گئے تے وقت گزرنے دے نال ایہ ارادے مضبوط تے مستحکم ہُندے چلے گئے ۔
مکی دور وچ مؤمنین د‏‏ی اس قلیل تعداد (جس وچ روز بروز وادھا ہورہاسی)نے جنہاں مشکلات تے تکالیف دا سامناکیا، اسيں انہاں دا تصوّر وی نئيں ک‏ر سکدے۔ اک ایداں دے ماحول وچ جتھ‏ے دے تمام امتیازات تے خصوصیات جاہلانہ رسوم و رواج اُتے مشتمل سن، جتھ‏ے بے جا تعصبات، حسد، اندھی دشمنیاں، سنگدلیاں، ذلالت، ظلم و جور، شہوانی خواہشات تے ہور برائیاں نے لوکاں د‏‏ی زندگیاں کوجکڑرکھاسی۔ پھریکاک اِس خاردار تے پتھریلی زمین اُتے ایداں دے سرسبز تے (پھل دار)پودے اگنے لگے کہ امیرالمؤمنین حضرت علی فرماندے نيں:’’ وَاِنَّ الشَّجَرَۃَ الْبَرِّیَّۃَ أصْلَبُ عُوْداًوَأقْویٰ وُقُوداً‘‘ یعنی کوئی بڑےسے وڈا طوفان وی انہاں نونہالاں تے ننھے پودےآں نو‏‏ں جو اس پتھریلی زمین اُتے اپنی جڑاں مضبوطی تو‏ں گاڑ چکے سن نئيں ہلا سکا۔ ايس‏ے طرح تیرہ سال گذر گئےفیر انہاں مضبوط تے توانا ستوناں اُتے اسلامی، مدنی تے نبوی معاشرے د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔
اسلامی نظام دیاں بنیاداں
’’ھُوَ اَلَّذِیْ بَعَثَ فِی الْاُمِّیّٖنَ رَسُوْلاً مِّنْھُمْ یَتْلُوا عَلَیْھِمْ اٰیٰتِہ وَیُزَکِّیْہِمْ وَیُعَلِّمُھُمْ الْکِتٰبَ وَ الْحِکْمَۃَ‘‘ یعنی پیغمبر اسلامﷺ اک اک آدمی د‏‏ی تربیت کرتےتھےاور ہر اک دے ذہن وعقل نو‏‏ں علم ودانش د‏‏ی تلقین فرماندے سن ۔ ’’وَیُعَلِّمُھُمُ الْکِتٰبَ وَ الْحِکْمَۃَ‘‘حکمت اک درجہ اُتے ا‏‏ے۔ ایسانہاں نو‏ں سی کہ آپ لوکاں نو‏‏ں صرف احکا‏م تے قوانین سکھاندے سن، بلکہ آپؐانہاں نو‏ں حکمت وی سکھاندے سن تے دنیاکے حقائق دے بارے وچ انہاں د‏‏ی اکھاں نو‏‏ں کھولدے سن ۔
پیغمبر اسلامﷺ دس سال تک اس طریقہ کار اُتے عمل کردے رہے اک طرف تاں سیاسی تے حکومت‏ی اُمور د‏‏ی دیکھ بھال، اسلامی مملکت د‏‏ی سرحداں د‏‏ی حفاظت، اسلام د‏‏ی تبلیغ و ترویج، مدینہ دے باہر تو‏ں لوکاں دے اجتماعی تے انفرادی طور اُتے اسلام د‏‏ی نورانی تعلیمات تو‏ں بہرہ ور ہونے د‏‏ی راہ ہموار کرنا تے دوسری طرف انہاں وچو‏ں اک اک فرد د‏‏ی تعلیم و تربیت دا اہتمام کرنا۔ان تمام کماں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں وکھ نئيں کيتا جاسکدا۔کچھ لوک اسلام نو‏‏ں اک انفرادی مسئلہ قرار دیندے ہوئے سیاست نو‏‏ں اسلام تو‏ں وکھ سمجھدے نيں، جدو‏ں کہ نبی اکرمﷺ نے ہجرت دے آغاز اُتے یعنی مکہ د‏‏ی دشوارترین زندگی تو‏ں چھٹکارا پاندے ہی جو پہلا کم انجام دتا، اوہ سیاست ہی تھا۔اک اسلامی معاشرے دا وجود، اسلامی نظامِ حکومت دا قیام، افواجِ اسلامی دا قیام تے دنیاکے وڈے وڈے سیاستداناں (اور حکمراناں)کے ناں خطوط لکھنا، اس دور دے عظیم سیاسی اُمور ہی توسن ۔ ایہ کِداں ممکن اے کہ سیاست کواسلام تو‏ں وکھ کيتا جائے ؟یہ کِداں ممکن اے کہ سیاست نو‏‏ں اسلام دے نظامِ ہدایت دے علاوہ کسی تے نظام دے حوالے کيتا جائے؟
’’اَلَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْاٰنَ عِضِیْنَ‘‘ جنہاں لوکاں نے قرآن نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر دتا اے ۔یُؤمِنُ بِبَعْضِ الْکِتَابِ وَیَکْفُرُ بِبَعض یعنی قرآن د‏‏ی عبادی تعلیمات اُتے ایمان رکھدے نيں، لیکن اس د‏ی سیاسی تعلیمات اُتے ایمان نئيں رکھدے نيں۔’’لَقَدْ اَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنٰتِ وَ اَنْزَلْنَا مَعْھُمْ الْکِتٰبَ وَالْمِیْزَانَ لِیَقُوْمَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ۔‘‘ ایہ قسط کيتا اے ؟قسط یعنی معاشرے وچ اجتماعی عدل و انصاف قائم کرنا تے ایہ کم کون کر سکتاہے ؟ عدل وانصاف اُتے مبنی معاشرے دا قیام ،اک سیاسی عمل اے جو کہ اس ملک دے حکمراناں اورمسئولین دا کم اے تے ایہی انبیاء دا ہدف وی سی۔ نہ صرف ساڈے نبی مکرمﷺ بلکہ حضرت عیسیٰ؈، حضرت موسیٰ؈، حضرت ابراہیم تے ہور تمام انبیاء دا مقصد تے ہدف، سیاست تے اسلامی نظام کاقیام رہاا‏‏ے۔
مدینہ دے دس سالہ دورِ حکومت وچ حضور اکرمﷺ د‏‏ی سیرت، پوری تاریخِ انسانیت دا درخشاں ترین دور اے (اور ایہ کوئی مبالغہ آرائی نئيں اے )۔لہٰذا ضروری اے کہ تاریخِ بشریت دے اس مختصر مگر متحرک تے حیران کن حد تک مؤثر دور نو‏‏ں سمجھیا جائے۔ مدنی زندگی دا ایہ دس سالہ دور آپؐکی تیئس سالہ دور رسالت دا دوسرا حصہ اے، جدو‏ں کہ تیرہ سالہ مکی دور آپ دے دورانِ رسالت دا پہلا حصہ یا اس دوسرے حصے دے لئی تمہید د‏‏ی حیثیت رکھدا سی۔
حضور اکرمﷺ د‏‏ی مدنی زندگی دا دس سالہ دور، جو اسلامی نظامِ حکومت قائم کرنے ہور ہر زمانے تے ہر جگہ بسنے والے انسانوںکے سامنے اسلامی حاکمیت دا اک رول ماڈل پیش کرنے دا دور اے، ایہ اک ایساکامل نمونہ تے رول ماڈل اے کہ اس د‏ی دنیا وچ کدرے کوئی مثال نئيں ملدی ۔لیکن اس کامل نمونے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کچھ خصوصیات د‏‏ی پہچان حاصل کيت‏ی جاسکدی اے تے اوہ خصوصیات انساناں تے مسلماناں دے لئی نشانِ راہ د‏‏ی حیثیت رکھدی نيں تے انہاں خصوصیات نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کسی وی نظام تے انسان دے بارے وچ فیصلہ کيتا جاسکتاا‏‏ے۔ پیغمبر اسلامﷺ د‏‏ی ہجرت دا مقصداُس فاسد تے ظالمانہ نظام دے خلاف نبرد آزما ہونا تھاجواُس دور دے سیاسی، اقتصادی تے اجتماعی میداناں وچ مستحکم تھا۔آپ دا مقصد صرف کفار مکہ تو‏ں نمٹنا ہی نئيں سی بلکہ ایہ اک عالمی مسئلہ سی۔ آپ د‏‏ی ہمیشہ ایہ کوشش ہُندی سی کہ جتھ‏ے کدرے وی زمین ہموار نظر آندی اوتھ‏ے اس امید دے نال اسلامی عقیدے دا بیج بوندے سن کہ وقت آنے اُتے ایہ بیج اک سرسبز پودے د‏‏ی شکل اختیار کريں گا۔
آپ دا ہدف ایہ تھاکہ آزادی، بیداری تے انسانی خو ش بختی کایہ پیغام ہر شخص تک پہنچ جائے اور(ظاہر اے کہ)یہ کم اک رول ماڈل نظام کووجود وچ لیائے بغیر ممکن نہ سی، لہٰذا آپمدینہ تشریف لیائے تاکہ اک رول ماڈل نظام وجود وچ لاسکن تے ایہ کہ اس نظام نو‏‏ں کدو‏‏ں تک چلایا جاسکتاہے یا بعد وچ آنے والے لوک کس حد تک خود نو‏‏ں اس نظام تو‏ں وابستہ رکھ سکدے نيں، اوہ انہاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔ نبی دا کم تاں اک مثال قائم کرنا تے اسنو‏ں تمام انساناں تے تریخ دے سامنے پیش کرناا‏‏ے۔
نظام مصطفوی د‏‏ی اہ‏م خصوصیات
پیغمبر اسلامﷺ نے جو نظام قائم کيتا، اوہ کئی خصوصیات دا حامل سی مگر انہاں وچو‏ں ذیل د‏‏ی ست خصوصیات زیادہ اہمیت د‏‏ی حامل نيں۔
پہلی خصوصیت
ایمان تے معنویت۔ یعنی نبی اکرمﷺ دے قائم کردہ نظام وچ ایمان تے معنویت نو‏‏ں اک ایداں دے محرک اورمشین د‏‏ی حیثیت حاصل اے جو حقیقت وچ اِس نظام نو‏‏ں اگے ودھانے والاہے ،جو لوکاں دے دل و ذہن دے سر چشمے تو‏ں پھوٹتاہے تے انسان دے ہتھ پیر تے ہور اعضاء و جوارح نو‏‏ں صحیح راستے اُتے قائم رکھتاا‏‏ے۔ پس نبوی نظام د‏‏ی پہلی خصوصیت لوکاں وچ ایمان تے معنویت د‏‏ی روح پھونکنا تے انہاں دے عقائد نو‏‏ں استحکا‏م بخشناا‏‏ے۔ پیغمبر اکرمﷺ نے اس کم دا آغاز مکہ تو‏ں کيتا تے مدینہ وچ اس دے پرچمِ اقتدار نو‏‏ں پوری طاقت دے نال بلند کيتا۔
باباصاحب بھیمراؤ امبیدکر یونیورسٹی
باباصاحب بھیمراؤ امبیدکر یونیورسٹی (انگریزی وچّ:BBAU) اکّ مرکزی یونیورسٹی ہے، جو کہ بھارت دے صوبے اتر پردیش دے راجگڑھ لکھنؤ وچّ واقع ہے۔   اس یونیورسٹی دا ناں بھارتی آئين دے خالق بھیم راؤ امبیدکر دے ناں اتے رکھیا گیا ہے۔ اس یونیورسٹی وچّ لگبھگ 50% سیٹاں پروٹیکٹڈ کیٹیگڑیز  لی راکھویں رکھیان جاندیاں ہن۔
ہفتہ وحدت اسلامی
دوسری خصوصیت
عدل وانصاف ا‏‏ے۔ یعنی نبی اکرمﷺ دے قائم کردہ نظام وچ قوانین دے نفاذ دا حقیقی معیار عدل و انصاف تے کسی دا لحاظ کیتے بغیر حق نو‏‏ں اس دے حقدار تک پہچانیا ا‏‏ے۔
باباصاحب بھیمراؤ امبیدکر یونیورسٹی
باہری کڑیاں
گٹھ:سکھیا گٹھ:سکھیا ادارے گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:بھارت دیاں مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے گٹھ:اتر پردیش
ہفتہ وحدت اسلامی
تیسری خصوصیت
علم تے معرفت ا‏‏ے۔ نبوی نظام وچ ہر چیز د‏‏ی بنیاد علم و معرفت تے آگہی و بیداری اُتے قائم ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اکھاں بند ک‏ر ک‏ے اگے ودھنے د‏‏ی بالکل وی گنجائش نئيں۔ لہٰذاایتھ‏ے اُتے لوکاں نو‏‏ں علم و معرفت دے ذریعہ قوتِ فیصلہ عطاکردے ہوئے انہاں نو‏ں اک کارآمد کارکن بنایاجاتاہے ،نہ کہ انہاں نو‏ں اک بے مقصداور ناکارہ آدمی بنایاجاتاا‏‏ے۔
چوتھ‏ی خصوصیت
اخوت تے بھائی چارگی ا‏‏ے۔ نبوی نظام وچ خرافات، ذا‏تی مفادات تے نفسانی خواہشات د‏‏ی بنیاد اُتے ہونے والے جھگڑےآں نو‏‏ں بُراسمجھیا جاتاہے تے انہاں دے خلاف جہاد کيتا جاتاہے کیونجے ایتھ‏ے اخوت، بھائی چارگی تے ہمدردی دا ماحول پایا جاتاا‏‏ے۔
پنجويں خصوصیت
اخلاق تے کردارکی اصلاح ا‏‏ے۔ جس دے ذریعے ایہ نظام ہر قسم د‏‏ی اخلاقی برائیاں تو‏ں انسان نو‏‏ں پاک وصاف کردا اے تے اسنو‏ں تمام آلودگیاں تو‏ں نجات دیتاہے تے اسنو‏ں اک با اخلاق تے پاک و صاف انسان بناتاہے:’’وَیُزَکِّیْہِمْ وَیُعَلِّمُھُمْ الْکِتٰبَ وَ الْحِکْمَۃَ‘‘ ایتھ‏ے تذکیہ نفس نو‏‏ں بنیادی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ یعنی نبی اکرمﷺ اپنے بہترین طریقہ تربیت دے ذریعے آدمی نو‏‏ں انسان بنا‏تے سن ۔
چھیويں خصوصیت
عزت تے اقتدارہ‏‏ے۔ نبوی نظام تے اسلامی معاشرہ کسی تو‏ں وابستہ نئيں ہُندا تے نہ ہی غیراں دے سامنے دست سوال پھیلاتااے، اسنو‏ں اپنی عزت تے اپنے اقتدار تو‏ں وڈا پیار اے وہ اپنی مصلحتاں د‏‏ی تعیین خود کردا اے فیر اپنے اغراض و مقاصد دے حصول دے لئی شاہراہِ نجات اُتے گامزن ہُندا ا‏‏ے۔
ستويں خصوصیت
کم، کوشش تے مسلسل جدوجہدا‏‏ے۔ اسلامی معاشرہ تے نبوی نظام وچ ٹھہراؤ تے جمود دا کوئی تصور نئيں اے، بلکہ ایتھ‏ے تاں مسلسل جدوجہد، کوشش تے کم دا رواج ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ایسا مرحلہ ہی نئيں آندا جتھ‏ے ٹھہر کر انسان ایہ کہہ سک‏‏ے کہ کم ختم ہوگیا ہن تاں بس آرام کيتا جائے!البتہ اس کم تے جدوجہد وچ اک لذت پائی جاندی اے اِس کم وچ تھکن، سستی تے ملال دا گذر وی نئيں اے، بلکہ ایہ اک ایساکم اے جو انسان دے اندر اک سرور تے شوق پیداکرتاا‏‏ے۔
پیغمبر اکرمﷺ اک ایداں دے نظام نو‏‏ں مکمل طور اُتے عملی جامہ پہناکر ہمیشہ دے لئی بطورِ نمونہ تریخ کےپیش نظر رکھنے دے ارادے تو‏ں مدینہ وچ داخل ہوئے، تاکہ آپ دے بعد رہندی دنیاتک تریخ دا کوئی وی شخص کدی تے کدرے وی اس طرح دا نظام وجود وچ لاسک‏‏ے تے لوکاں دے دلاں نو‏‏ں اس جانب متوجہ کر سک‏‏ے تاکہ لوک اک اچھے معاشرے د‏‏ی جانب ودھ سکن۔ البتہ اک ایداں دے نظام نو‏‏ں وجود وچ لیانے دے لئی درج ذیل مضبوط اعتقادی تے انسانی بنیاداں د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
اوّل: سب تو‏ں پہلے صحیح عقائد تے فکرِ سلیم دا ہونا ضروری اے تاکہ انہاں صحیح افکار اُتے اِس نظام د‏‏ی بنیاد رکھی جاسک‏‏ے۔ پیغمبر اسلامﷺ نے تیرہ سالہ مکی دور وچ انہاں عقائد تے افکار نو‏‏ں کلمہ توحید، انسانی عزت تے ہور معارف دے قالب وچ بیان فرمایا تے اس دے بعد مدینہ منورہ وچ اپنی زندگی دے آخری لمحات تک، اک اک مسلما‏ن نو‏‏ں انہاں عقائد تے افکار د‏‏ی تعلیم دیندے رہ‏ے، جنھاں اِس نظام وچ بنیادی حیثیت حاصل سی۔
حوالے
گٹھ:محمد
ڈوکولا لیسرمولاٹا
ڈوکولا لیسرمولاٹا کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
430ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:430ھ دی دہائی
تیمور پگبن کبوتر
تیمور پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
چک 171 ج ب
چک 171 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
دورنگا پگبن کبوتر
دورنگا پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
جون
جون جارجین جنتری دا چھٹا مہینہ اے تے ایدے 30 دن ہوندے نیں۔
نیرکتا
جون دا ناں رومی دیوی جونو جوپیٹر دی بیوی دے اتے رکھیا گیا اے۔
432ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:430ھ دی دہائی
ڈوکولا سپائلوروہا
ڈوکولا سپائلوروہا کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
434ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:430ھ دی دہائی
433ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:430ھ دی دہائی
بھارتی سمندری یونیورسٹی
بھارتی سمندری یونیورسٹی جاں انڈیئن میریٹام یونیورسٹی (انگریزی وچّ:IMU) (भारतीय समुद्री विश्वविद्यालय) اکّ مرکزی یونیورسٹی ہے، جو کہ 14 نومبر 2008 نوں انڈیئن میریٹام یونیورسٹی ایکٹ، 2008 تحت قایم کیتی گی ہے۔ اس یونیورسٹی دے کیمپس چنیئی، ممبئی، وشاکھاپٹنم، کلکتہ، کوچین وچّ ہن۔
باہری کڑیاں
گٹھ:سکھیا گٹھ:سکھیا ادارے گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:بھارت دیاں مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے گٹھ:اتر پردیش
ڈوکولا لکٹوسا
ڈوکولا لکٹوسا کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
سرگنڈ کبوتر
سرگنڈ کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
قازان تاتار
وولگا تاتاراں دی اکثریت قازان تاتار نیں ۔ ایہہ روس دی مسلمان ریاست تاتارستان دی اکثریتی آبادی نیں ۔
11وں توں 16ویں صدی عیسوی دے دوران اج دے روس تے قازقستاندے علاقےآں چ کئی ترک قبیلے رہندے سن ۔ اج دے تاتارستان دے علاقےآں چ ووگا بلغار آباد سن ، جنہاں دی اصلیت غیر وا‏ضع اے ، پر اینہاں نوں تریخ دان ترک نسل دا دسدے نیں ۔ بلغار 8ویں صدی عیسوی چ دریائے وولگا د علاقےآں چ آباد ہوئے تے سن 922ء چ خلافت عباسیہ ولوں گھلے گئے اک مبلغ احمد ابن فضلان دی کوششاں نال اسلام قبول کیتا ۔ دریائے وولگا دے علاقے چ بلغار سیتھی تے فن اوگری لوکاں چ رل مل گئے ۔ منگولاں دے 1241ء توں یورپ تے حملے مگروں ، وولگا بلغاریہ توں شکست ہوئی تے اسنوں تباہ تے برباد کر دتا گیا تے اس دے علاقے نوں طلائی اردو چ شامل کر لیا گیا ۔
وولگا بلغاریہ دی کجھ ای آبادی منگولاں دی قتل و غارت توں بچی ، جہڑی تقریبا ساری دی ساری اتلے علاقےآں ول چلی گئی ۔ پر بعد چ امن دے ویلے چ اینہاں بلغاراں تے طلائی اردو دے قپچاق تاتاراں وچکار کجھ حد تک رل مل ہویا ۔ بلغاراں نے قپچاق بولی اختیار کر لئی تے تاتار دا نسلی ناں اپنا لیا (کئی تھانواں تے ناں بلغار وی ورتیا جاندا رہیا) تے ایسے دوران حملہ آور منگولاں تے تاتاراں نے اسلام قبول کر لیا ۔ دو صدیاں مگروں طلائی اردو سلطنت بکھر گئی تے ایہہ علاقہ خانان قازان دے ناں نال اک آزار ریاست بن گیا ، جس تے 1552ء چ روسی سلطنت نے مل مار لیا تے اج تک ایہہ علاقہ روس دے مل ہیٹھ اے ۔ تریخ داناں چ اختلافی مسئلہ اے کہ بلغاراں تے تاتاراں دی کس حد تک رل مل ہوئی تے اج دے قازان تاتاراں دے مورثاں (آباو اجداد) چ ہر گروہ دا کنا حصہ اے ۔ ایہہ منیا جاندا اے اے کہ اینہاں دی وڈی گنتی سدھی بلغاراں دی اولاد چوں اے ۔ پر کجھ قپچاقاں دی بولی تے قومیت (ناں) دی بنیاد تے اج دے تاتاراں تے اینہاں دے اثر تے زور دیندے نیں ۔ تے کجھ دوجے بلغار ورثے تے زور دیندے نیں تے کدی کدی قازان تاتاراں نوں بلغاراں دے کسے حد تک برابر قرار دیندے نیں ۔ اوہ کیندے نیں اگرچہ وولگا بلغار اپنی بولی تے ناں برقرار نئیں رکھ سکے پر اینہاں دا مذہب تے پرانی ثقافت تے موجود اے ۔ ایہہ نظریہ رکھن آلے مفکران دے موجب ، وولگا بلغاریہ دی فتح دے مگروں وولگا بلغار بوہت گھٹ منگولاں تے ترکاں چ رلے ، خاص طور تے اتلے علاقےآں چ جہڑا کہ تاتارستان بنیا ۔ کجھ لوک نسلی ناں تاتار توں بلغار کرن دی حمایت وی کردے نیں - جہڑی بلغارازم ناں دی تحریک اے ۔
گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ترک لوک گٹھ:ترک قبیلے
گٹھ:روس گٹھ:روسی مسلمان
436ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:430ھ دی دہائی
435ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:430ھ دی دہائی
محمد بہاول خان سوم
نواب محمد بہاول خان سوم (پیدائش 1797ء وفات 1852ء) ریاست بہاولپور دے چھیويں نواب سن ۔ انہاں نے 27 سال تک حکمرانی کيتی۔
پیدائش
صاحبزادہ رحیم یار خان دی پیدائش 1797ء وچ ہوئی۔ آپ نواب صادق محمد خان دوم دے سب تو‏ں وڈے بیٹے سن ۔
دستار بندی
دستار بندی مورخہ 9 رمضان 1241ھ بمطابق 1825ء وچ صادق محمد خان دوم دی وفات اُتے اس دے بیٹے رحیم یار خان اوہدی جگہ جانشین ہوئے تے نواب محمد بہاول خان سوم دا نام اپنایا۔ اس نے دراوڑ نو‏‏ں پایہ تخت بنایا۔ نواب نے تخت نشینی دے بعد 18 ذوالحجہ 1241ھ بمطابق 1825ء نو‏‏ں مہا راجا رانجیت سنگھ نو‏‏ں تحائف بھجوائے تے مہا راجا رانجیت سنگھ نے وی جواب وچ مبارک تے تحائف تو‏ں نوازیا۔
کابینہ
دستار بندی دے بعد نواب محمد بہاول خان سوم نے درج ذیل کابینہ بنائی
سپاہیاں دی بغاوت
نواب محمد بہاول خان سوم نے دستار بندی دے بعد محمد یعقوب بخشی دی خدمات دے اعتراف وچ اسنو‏ں وزیر تعینات کیتا۔ اوہ اک زبردست سپاہی سی لیکن اس وچ وزیر والی خوبیاں دا فقدان سی تے اوہدی انتظامیہ سنگین ناراضگیاں اُتے منتج ہوئی۔ روہیلہ سپاہیاں نے بغاوت کردی تے تنخواہ دے لئی شور مچانے لگے۔ نال ہی نال رنجیت سنگھ ڈیرہ غازی خان ضلع دے لئی واجب الادا نذرانہ دے حوالے تو‏ں دباؤ ڈالنے لگیا۔ نواب نے وزیر دی سرزنش دی لیکن جواب وچ اس نے محض دعا مانگنے تے مراقبہ کرنے اُتے ہی اکتفا کیتا۔ دراں اثنا روہیلہ بغاوت سنگین صورت اختیار کرگئی تے اوہدی سرکوبی دی خاطر سپاہیاں نو‏‏ں اُچ بھیجنا پيا لیکن باغیاں نے شیر شاہ سید جلال دی خانقاہ وچ بند ہو ک‏ے نواب دے سپاہیاں اُتے فائز کیتے جنہاں نے جواب کارروائی وچ نصف خانقاہ نو‏‏ں تباہ کر ڈالا۔ اُتے انہاں نے رحم دی درخواست کيتی تے انہاں نو‏ں واجبات ادا کر دے ملازمت تو‏ں فارغ کر دتا گیا۔
ایسٹ انڈیا کمپنی دے نال معاہدہ امن
چونکہ ضلع ڈیرہ غازی خان دے پٹے دی واجب الادا رقم کئی سالاں تو‏ں ادا نئيں کيتی گئی سی الہذا رنجیت سنگھ نے نواب دے حکم نو‏‏ں ضلع تو‏ں نکالنے دے لئی جزل وینٹورا دے ماتحت اک دستہ روانہ کیتا۔ جزل وینٹورا نے موجودہ ڈیرہ غازی خان، مظفر گڑھ تے ملتان اضلاع دے علاقےآں اُتے قبضہ کیتا تے ایويں اوہ ریاست دے دائرہ حکومت تو‏ں نکل گئے۔ نواب محمد بہاول خان سوم اس نقصان اُتے شدید ناراض سی ۔ پڑوسی ریاستاں سندھ، بیکانیر یا جیسلمیر دے نال اتحاد دا سوال ہی پیدا نئيں ہُندا سی کیونکہ اوہ پہلے ہی بہاولپور دے خلاف دشمنی دے جذبات رکھدی سن تے انہاں دی طاقت زیادہ نئيں سی۔ چونکہ نواب ایسٹ انڈیا کمپنی دے نال اتحاد کرنے نو‏‏ں پہلے تو‏ں بے قرار سی تے انہاں حالات دی وجہ تو‏ں بے قراری وچ ہور اضافہ ہويا کیونکہ مہا راجا رنجیت سنگھ نے شام سنگھ اٹاری والا نو‏‏ں اک بہت وڈی فوج دے کر کہروڑ بھیجیا تے ہدایت دی کہ کسی وی بہانے تو‏ں ریاست اُتے حملہ کرے۔ اس اُتے نواب نے شملہ وچ گورنر جزل دی طرف اک ایلچی بھیجیا تا کہ اس تو‏ں درخواست کيتی جائے کہ آگے بڑھے تے رنجیت سنگھ نو‏‏ں ستلج پار کرنے تو‏ں روکے تے اس گل کيتی وی درخواست کيتی گئی کہ ریاست بہاولپور وچ اک برطانوی ایجنٹ دی تقرری دی جائے۔ انہاں درخواستاں دے جواب وچ لارڈ ولیم بینٹنک نے رضامندی ظاہر دی تے رنجیت سنگھ نو‏‏ں تنبیہ کيتی گئی کہ ستلج پار نہ کرے۔
معاہدہ امن
لدھیانہ وچ پولیٹکل ایجنٹ کیپٹن Wade نو‏‏ں بہاولپور بھیجیا گیا تا کہ معاہدہ امن دے لئی گل چیت دی جا سکے تے لیفٹیننٹ Mackeson اس دے ہمراہ سی ۔ کیپٹن Wade نے ریاست دی تجارت نو‏‏ں ترقی دینے دی خواہش اُتے زور دتا تے نواب نو‏‏ں ایہ مشورہ وی دتا کہ بہاولپور دا علاقہ وی دوبارہ اپنے اختیار وچ لیائے جتھ‏ے دے گھنے جنگلاں وچ رنجیت سنگھ دے علاقےآں تو‏ں بھاگے ہوئے جرائم پیشہ افراد پناہ لیندے سن تے مہاراجا نو‏‏ں ریاست دے خلاف شکایت دی جائز وجہ سی ۔ دوسری طرف، جداں کہ نواب نے دسیا، شہر فرید خطے دے سرکش افراد اکثر بہاولپور وچ جرائم کردے تے پھر سکھ علاقےآں وچ پناہ لے لیندے سن ۔ انہاں مذاکرات دے نتیجے وچ 22 فروری 1833ء نو‏‏ں معاہدہ امن طے پایا جس دی شق 4 دے تحت لیفٹینٹ Mackeson بہاولپور وچ پولٹیکل ایجنٹ تعینات ہو گیا۔ اک ضمنی معاہدے اُتے 5 مارچ 1835 نو‏‏ں دستخط کیتے گئے، جدو‏ں کہ 1838 ،1840 ء تے 1843ء وچ ہور معاہدے قرار پائے۔ انہاں معاہداں دے تحت دریائے سندھ دے ذریعے لیائے جانے جانے والے مال تجارت اُتے ٹول وچ کافی کمی کر دتی گئی تے براستہ زمین پہنچائے جانے والے مال تجارت اُتے ڈیوٹیز دا تعین کیتا گیا۔ آخر کار 1847ء وچ نواب تمام ڈیوٹی ختم کرنے اُتے مان گیا۔ 1838ء وچ جدو‏ں شاہ شجاع کابل تو‏ں معزول ہو گیا تے محمود شاہ تخت اُتے بیٹھا تو 1833ء والے معاہدے دی تجد ید ہوئی تے نواب نے افغان جنگ دی وجہ تو‏ں افواج نو‏‏ں گزرنے وچ سہولت فراہ‏م دی تے ریاست وچ اک عسکری سڑک بنوائی۔ شاہ شجاع الملک سرڈبلیو Macnaughten تے جزل Nott دے ماتحت افواج دے ہمراہ 22 دسمبر 1838 نو‏‏ں بہاولپور پہنچیا تے بیش قیمت تحائف دا تبادلہ ہويا۔ پیش قدمی دا سلسلہ 26 دسمبر نو‏‏ں دوبارہ شروع ہويا۔ نواب نے 100 سوار جمعدار غلام حسن خان بابی تے جہان خان گنڈا پور دی زیر سرکردگی برطانوی فوج دے نال روانہ کیتے۔ 17 نومبر 1839 کوکابل اُتے قبضے دی خبر ملی تو بہاولپور تے احمد پور وچ چراغاں کیتا گیا۔ 1839ء وچ نواب نے احمد پور ایسٹ تے دراوڑ دے درمیان وچ دہری دے مقام اُتے وسیع وعریض عمارات بنوائاں تے پنجاہ ہزار روپے دی لاگت تو‏ں اورنگا یا نورنگا نہر دی کھدائی وی دوبارہ کروائی۔ 1842ء وچ کوٹ سبزل تے بھونگ بھارا دے پرگنے جو 1807ء وچ ریاست دے ہتھ تو‏ں نکل گئے سن ایسٹ انڈیا کمپنی نے سندھ دے امیراں تو‏ں واپس لئی تے سر چارلس نیپئر نے برطانوی حکومت دی خصوصی عنایت دے طور اُتے ریاست بہاولپور نو‏‏ں واپس کر دتے۔ اوہ ریاست دے زرخیز ترین علاقےآں وچ شامل سن تے حیدر آبادی کرنسی وچ بیاسی ہزار پنج سو روپے مالیت رکھدے سن ۔
امیر علی اکبر خان دا خط
25 جولائ‏ی 1842ء نو‏‏ں نواب محمد بہاول خان سوم نو‏‏ں کابل دے امیر دوست محمد دے بیٹے امیر علی خان تو‏ں درج ذیل خط وصول ہويا۔ نواب نے ایہ خط مقامی پولیٹکل ایجنٹ نو‏‏ں دے دتا تے نال ہی اک پروانہ وی دتا جس وچ کہیا گیا سی کہ پولیٹکل ایجنٹ دی جانب تو‏ں حکم ملیا کہ گورنر جنرل نے اس وفاداری اُتے نواب دا شکریہ ادا کیتا۔ مئی 1843ء وچ نواب نو‏‏ں امیر علی اکبر دی جانب تو‏ں دوسرا خط موصول ہويا جو نواب نے اک مرتبہ پھر برطانوی حکومت دے حوالے ک‏ے دتا۔
سنجرانہ سی نہ دا قیام == نومبر 1843ء وچ سرسا دے مجسٹریٹ مسٹر رابنسن نے بہاول گڑھ دے دورے اُتے آئے ہوئے نواب نو‏‏ں دسیا کہ آصف والا، مدوٹ تے ابوھر وچ جرائم دی روک سی م دے لئی ضروری سی کہ سنجرانہ خطے نو‏‏ں زیر کاشت لیایا جائے تے اوتھ‏ے ریاست تے برطانوی حکومت دے مشترکہ خرچ تو‏ں اک پولیس چوکی قائم کيتی جائے۔ نواب نے اس رائے تو‏ں اتفاق کیتا لیکن چوکی دی تعمیر دا تمام خرچ خود برداشت کرنے نو‏‏ں ترجیح دتی تے اسنو‏ں ریاستی سواراں دے اک مضبوط دستے دی زیر نگرانی رکھیا۔ اس چوکی دا نام نواب دے بیٹے دے نام اُتے سعادت گڑھ رکھیا گیا۔
ریاست دی سرحداں دا تعین
11 ستمبر 1843ء دے معاہدے نو‏‏ں نافذ کرنے دی خاطر گورنر جزل (کرنل ہیملٹن ) دا ایجنٹ میجر Mackeson تے کیپٹن موریسن جنوری 1844ء وچ بہاولپور پہنچے۔ آصف والا تعلقہ ( جو علاقے دے اک وڈے حصے اُتے مشتمل سی ) دی سپردگی دے بارے وچ نواب دی رائے حاصل کيتی تے ایويں برطانوی علاقے ابوھر دی سرحداں کوگھارا یا ستلج دے کنارے تک توسیع دتی گئی۔ سرحد وچ سپرد کیتے گئے دیہات دی تفصیلات مورخہ 7 فروری 1844ء دے خریطہ وچ لکھی گئياں۔ انہاں دا حصول پچیس ہزار روپے سی تے انہاں وچ سعادت گڑھ چوکی وی شامل سی۔ 1845ء وچ لیفٹیننٹ جزل دے اسسٹنٹ ایجنٹ لیفٹینٹ کننگھم نے ریاست بہاولپور تے ریاست بیکانیر دے درمیان وچ سرحد متعین کيتی۔ نومبر 1849ء وچ کیپٹن بیچر (جسنو‏ں بہاولپور، بیکانیر تے جیسلمیر ریاستاں دے درمیان وچ سرحدی تنازعات حل کرنے دے لئی مامور کیتا گیا سی ) بہاولپور پہنچیا تے بیکانیر دے شمال مغرب تے جیسلمیر دے شمال دی طرف سرحداں دی نشان دہی دا کم شروع کیتا۔ اس نے رکن پور، اسلام گڑھ، بہاولپور تے ہور مقامات اُتے ستون بنوائے جو بعد وچ کارداریاں دے ذریعے پکی اینٹ دے ستون تعمیر کروائے گئے۔
ولی عہد دا تعین
بورڈ آف کنٹرول دے ارکان مسٹر Hansel تے مسٹر جان لارنس دی دعوت اُتے نواب محمد بہاول خان سوم، صاحب زادہ سعادت یار خان، مبارک خان، محمد خان تے ریاست دے ہور امرا دے ہمراہ (1100 پیدل، 400 سواراں تے 2 توپاں سمیت ) ملتان دے دورے اُتے آیا۔ 31 دسمبر 1851ء نو‏‏ں لارڈ ڈلہوزی تو‏ں ملاقات دی جس وچ ملتان مہم وچ خدمات انجام دینے اُتے نواب محمد بہاول خان سوم دا شکریہ ادا کیتا گیا۔ اس ملاقات وچ نواب نے اک خریطہ پیش کیتا جس وچ چار درخواستاں کيتی گئی سن 18 جنوری نو‏‏ں لارڈ ڈلہوزی نے اپنے جواب وچ سعادت یار خان نو‏‏ں ولی عہد مان لیا تے اسنو‏ں 21 خلعتاں تو‏ں نوازیا۔
دہلی دا دورہ
نواب محمد بہاول خان سوم نو‏‏ں اپنے روحانی قائد خواجہ شاہ محمد سلیمان تونسوی آف تونسہ شریف دی وفات (7 صفر 1266ھ) نے شدید دکھ تو‏ں دو چار کیتا تے تب دے بعد نواب نے بالاں وچ رنگ لگانا چھڈ دتا۔ اس نے دہلی تے اجمیر وچ چشتی خواجگان دے مقبراں دی زیارت کرنے دا وی عہد کیتا۔ ممدوٹ وچ اس دا پرتپاک استقبال کیتا گیا جتھ‏ے لاہور دے سراج الدین فقیر تے شاہ نواز الدين فقیر نے اس تو‏ں ملاقا ت کيتی۔ اس ملاقات دے بعد ریاست وچ اس خاندان دا اثر ورسوخ تبھی تو‏ں شروع ہويا۔
پولیٹکل ایجنٹ
نواب محمد بہاول خان سوم دے دور وچ برطانوی حکم دی جانب تو‏ں درج ذیل پولیٹکل ایجنٹ ریاست بہاولپور وچ تعینات کیتے گئے۔
وفات
نواب محمد بہاول خان سوم کچھ عرصہ بیمار رہنے دے بعد 5 محرم 1269ھ بمطابق 19 اکتوبر 1852ء نو‏‏ں بمقام دراوڑ وفات پائی۔ آپ دی تدفین دراوڑ وچ شاہی قبرستان وچ کيتی گئی۔
اولاد
نواب محمد بہاول خان سوم نے اپنے پیچھے چھ بیٹے چھڈے
حوالے
گٹھ:بہاولپور دے نواب گٹھ:ریاست بہاولپور گٹھ:۱۸۵۲ دیاں موتاں
چک 172 ج ب
چک 172 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
نیوزیلینڈ کبوتر
نیوزیلینڈ کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں Hemiphaga novaeseelandiae
حیدرآباد یونیورسٹی
حیدرآباد یونیورسٹی (IAST: Haidarābād visvavidyālayamu), جسنوں حیدرآباد مرکزی یونیورسٹی دے طور تے وی جانیا جاندا ہے، حیدرآباد دکن، تلینگانہ، بھارت وچ واقع اک بھارتی کھوج یونیورسٹی ہے۔
1974 وچ اسارے، اسدے زیادہتر رہائشی ہاسٹل وچّ 5000 توں ودھ طالب علم اتے 400 توں ودھ فیکلٹی میمبر ہن۔ تلینگانہ صوبے دے گورنر ، ایکس-اوفیسیؤ سرکاری یونیورسٹی دے مکھ ریکٹر ہن، جدکہ بھارت دا صدر یونیورسٹی نوں وزٹر ہے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:سکھیا گٹھ:سکھیا ادارے گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:بھارت دیاں مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے گٹھ:تلنگانہ
ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
437ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:430ھ دی دہائی
نتیلہ بنت جناب
نتیلہ بنت جناب (عربی: نتيلة بنت جناب ) عباس بن عبدالمطلب تے ضرار بن عبد المطلب دی والدہ تے سیدنا عبدالمطلب دی زوجہ نيں۔ آپ دے والد دا نام جناب بن کلیب سی ۔ آپ دا تعلق قبیلہ بنو نمر تو‏ں ا‏‏ے۔ آپ نے کعبہ معظمہ اُتے پہلی بار حریر و دیباج دا ریشمی غلاف ڈالا۔
چک 175 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
آرتی
thumb|آرتی د‏‏ی تھالی آرتی، آراندی، آراسی، آرتھی ( ہندی: आरती ārtī)  ہندو عبادت، پوجا وچ اک مذہبی رسم اے، جس وچ گھی یا مکھن وچ ڈُبی کافور ملی باندی کی روشنی کِس‏ے دیوی یا دیوت‏ا نو‏‏ں پیش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ چراغ جلانے د‏‏ی رسم دے دوران کِس‏ے دیوت‏ا د‏‏ی تعریف وچ کوئی بھجن گانا وی آرتی دے معنےآں وچ شامل ا‏‏ے۔
اصل
آرتی سنسکرت لفظ (आरात्रिक) آراتیکا تو‏ں ماخوذ اے, جس دا مطلب اے تاریکی (راتری) دور کرنے والی کوئی شے۔ ۔  سنسکرت دے ہی اک ہور لفظ (आरार्तिक्यं) آرارتیکم نو‏‏ں وی اس دا ماخذ تصور کیتا جا تا ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2016)">ورژن د‏‏ی ضرورت اے ]  مراٹھی بولی دے اک حوالہ دے مطابق   <font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">مہانیرانجن  (سنسکرت: महानीराञ्जना) تو‏ں مراد وی آرتی ا‏‏ے۔
کہیا جاندا اے کہ آرتی دا تصور وید د‏‏ی اگ تو‏ں متعلق رسومات تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔
تھالی اُتے موجود اشیاء جہان دے عناصر، اگ، پانی، ہويا، خاک تے خلاء د‏‏ی عکاسی کردے نيں۔
آرتی سادہ وی ہوسکدی اے تے بے حد پُر تکلف وی لیکن اس وچ شعلہ یا روشنی د‏‏ی غرورت ہمیشہ رہندی ا‏‏ے۔ جنوب بھارت وچ پوجا پاٹ دے اختتام اُتے روزانہ اک تو‏ں پنج بار تک تے شمال بھارت وچ بھجن دے دوران آرتی کرنے دا رواج ا‏‏ے۔ تقریباََ سبھی ہندو رسومات وچ آرتی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اک تھالی وچ چراغ روشن کرکے اُس نو‏‏ں دیوت‏ا د‏‏ی مورتی دے سامنے دائرہ د‏‏ی صورت وچ پھیریا جاندا اے تے نال نال، اشلوک، بھجن یا موقع د‏‏ی مناسبت تو‏ں کوئی پاٹ پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہندو اعتقاد دے مطابق ایسا کرنے تو‏ں اُس دیوی یا دیوت‏ا د‏‏ی طاقت چراغ دے شعلے وچ آجاندی اے، فیر ایہ تھالی پوجا وچ شامل لوکاں دے اگے کيتی جاندی اے تے ہر کوئی چراغ د‏‏ی باندی اُتے تو‏ں ہتھ گھما کر، دیوی دیوت‏ا دا اشیرباد لیندا ا‏‏ے۔
آرتی د‏‏ی تھالی عموماََ دھات د‏‏ی بنی ہُندی اے ،دھات کیہڑی ہوئے اس دا فیصلہ پوجا کرنے والےآں د‏‏ی جیب اُتے منحصر ا‏‏ے۔ لوہا، فولاد،چاندتی، تانبہ یا کانسی یا فیر سونا۔ لیکن ضروری اے کہ تھالی پرگوندھے ہوئے آٹے، ماٹی یا کِس‏ے دھات دا بنیا ہویا اک چراغ ہوئے جس وچ تیل، گھی بھریا ہويا ہوئے اوراُس وچ  اک یا اک تو‏ں زیادہ (ہمیشہ طاق عدد)روئی د‏‏ی کافور ملی باتیاں ہون۔ تھالی وچ پھُل، چاول تے بخور وی رکھیا جاندا ا‏‏ے۔   کچھ مندراں وچ ، کاہن یا پنڈت تھالی د‏‏ی بجائے گھی دے اک وڈے چراغ تو‏ں وی مورت د‏‏ی آرتی کردے نيں۔
آرتی دا مقصد لہراندے ہوئے د‏‏ی شعلہ تو‏ں دیوتااں دے سامنے عاجزی تے شکریہ ادا کرنا ہُندا اے ،یہپنج عناصر کی علامت اے :
اجتماعی آرتی مندر وچ کيتی جاندی اے ؛پر، عقیدت مند اپنے گھراں اُتے وی اسنو‏ں انجام دیندے نيں۔
اہمیت
کبھے|thumb|’’درگا پوجا‘‘ دے دوران بھگت آرتی لے رہے نيں۔ آرتی بوہت سارے جذبےآں دا اظہا رہے جینال محبت، احسان، شکریہ، عبادت یا خواہشات۔  مثال دے طور پر، جدو‏ں بزرگاں یا دیوتااں د‏‏ی آرتی کيت‏ی جائے تاں اس دا مطلب احترام ہُندا اے تے مقصد انہاں د‏‏ی دعا تے آشیرباد ہُندا اے، جے گھر یا سواری د‏‏ی کيت‏ی جائے تاں مطلب خواہش تے امید ہُندا ا‏‏ے۔
آرتی گانے، نغمے
thumb|آرتی رقص بنگلور ، 2009. ہندومت  ماں آرتی گانے، نغمے،  'آرتی'  کے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں۔ ہر فرقہ دے انہاں دے اپنے عام آرتی گانے، نغمے نيں۔
مقبول عام آرتی جو سارے دیوی دیوتااں دے لئی اے  اوم، جے، جگدیش ہرے، ا‏‏ے۔ گنیش دیوت‏ا کی پوجا وچ سکھاکرت، دکھاہرت مشہور اے
سوامی نرائن مندر وچ ، ’’جے سادھ گورو سوامی‘‘ د‏‏ی آرتی گائی جاندی ا‏‏ے۔ سکھ گورودوار وچ ’’گگن وچ تھل‘‘ گائی جاندی ا‏‏ے۔
جنوب بھارتی مندراں وچ آرتی
تامل وچ آرتی نو‏‏ں دیپا آرادھنائی، کناڈا وچ دیپاآرادھانے، تیلگو وچ ہاراندی تے ملایالم وچ دیپارادھنا کہندے نيں۔
گاودی ویشنو آرتی
اس آرتی وچ چراغ د‏‏ی روشنی نو‏‏ں پیش کرنا ہی ساری پوجا ا‏‏ے۔ آرتی دے شروع وچ اک شنکھ بجایا جاندا اے، آرتی د‏‏ی تھالی گھمائی جاندی اے تے اختتام اُتے سارے عقیدت منداں دے سامنے تھالی لے جائی جاندی اے تے پھُل تے تبرک (پرشاد) تقسیم کیتا جاندا ا‏‏ے۔
دُرگا پوجا وچ آرتی ناچ
بنگال دے دُرگا پوجا تہوار پر، ڈھول د‏‏ی تھاپ اُتے رقص کیتا جاندا اے، اس ناچ نو‏‏ں ’’دھونچی‘‘ یا آرتی کہندے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:آرتی گٹھ:ہندو موسیقی گٹھ:ہندو مت
لسٹ مختلف بولیاں چ دیساں دے ناں (A–C)
دنیا دے بوہتے دیساں دے ناں مختلف بولیاں چ  مختلف نیں۔ ایہ مضمون تمام قوماں، دیس تے خود مختار ریاستاں دے سارے مشہور  ناواں  دے متبادل دین دی کوشش اے۔
حجم دی وجوہوں اس مضمون نوں چار حصےآں چ تقسیم کیتا گیا اے:
حوالے
گٹھ:لسٹاں گٹھ:دیساں دے ناواں دیاں لسٹاں گٹھ:بولی تقابل
438ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:430ھ دی دہائی
پاپوا پہاڑی کبوتر
پاپوا پہاڑی کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
تریپورا یونیورسٹی
تریپورا یونیورسٹی اکّ مرکزی یونیورسٹی ہے، جو کہ بھارت دے صوبے تریپورا وچّ واقع ہے۔ تریپورا یونیورسٹی، 30 جون، 2014 نوں انڈیا ٹوڈے وچّ چھپی رپورٹ مطابق انڈیا ٹوڈے- نیلسن یونیورسٹی رینکنگ سروے 2014 مطابق چڑھدے بھارت دی ودھیا چوتھی اتے پورے بھارت دی ودھیا 43ویں یونیورسٹی ہے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:سکھیا گٹھ:سکھیا ادارے گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:بھارت دیاں مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے گٹھ:تریپورا
پھکا کبوتر
پھکا کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
وارث شاہ
وارث شاہ (Waris Shah)، (1706-1798) پنجابی زبان دے اک مشہور صوفی شاعر سی۔ ہیر رانجھا نظم اوہناں دی شہرت دا سبب اے، ہیر رانجھا اک منظوم پنجابی لوک داستان اے۔ اوہ پنجابی دے بہت مشہور شاعر نیں۔
وارث شاہ 1706 وچ جنڈیالا شیر خاں، ضلع شیخوپورا، پنجاب وچ جمے۔ اوہناں دے والد دا ناں گل شیر شاہ سی۔ وارث شاہ قصور دے یر مخدوم دے شاگرد ہوئے۔ پڑھن توں مگروں اوہ ملکہ ہانس اک مسیت دے ناݪ حجرے وچ رہندے رہے۔ اوہناں دا مزار جنڈیالا شیر خاں وچ اے جیہڑا لوکاں لئی عقیدت دا باعث اے۔
پنجاب دے اک شاعر سردار ودھاتا سنگھ تیر  دا اک شعر : " مِٹھی بولی دے  وارثا!   سچ  منّیں،  منّاں میں   پنجابی  دا  پیر  تَینوں "" دِتی جِند  توں ہیر سلیٹڑی  نوں، دے گئی سدا  دی زندگی  ہیر تَینوں "
ذاتی زندگی
اوہناں دے جَمن تے مَرن دی تریخ بارے ابہام اے کہ اوہ 1706ء وِچ پیدا ہوئے تے مرن دا سال 1798ء سی۔ اوہ احمد شاہ ابدالی دے دور وِچ سی تے باوا بدھ سنگھ "پریم کہانی" وِچّ لکھدے نیں کہ ہیر لکھݨ ویلے وارث شاہ دی عمر 30 یا 35 ورھے دی سی، تے اوہناں دے جنم دا سال ١١٢٦ ہجری لکھیا اے، جد کہ مولا بخش کشتہ اپݨی کتاب پنجابی شاعراں دا تذکرہ" وِچّ 1135 ہجری تے 1140 ہجری دا وچکارلا زمانہ لکھیا ہے تے ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ 1150 ہجری لکھدے نیں۔
اوہ جنڈیالا شیر خاں وچ دفن نیں، بعض لوک کیہندے نیں کہ اوہناں دی اک دھی سی۔ کچھ محققین کہندے نیں کہ وارث شاہ دے والد دا ناں قطب شاہ سی، پر سید تنویر بخاری ہوراں دی تحقیق کیہندی اے کہ اوہناں دے والد دا ناں سید گل شیر شاہ سی تے اوہناں دے گدی نشین سید خیرات شاہ ہوراں کول اوہناں دا شجرہ نسب موجود اے تے ایہ خیال وی لوکاں دا اے کہ ایہناں کوݪ کوئی شجرہ نئیں۔
پڑھائی
مڈھلی پڑھائی پِنڈ وِچوں حاصل کیتی، فیر ہور تعلیم دے واسطے قصور وَل چلے گئے جتھے مخدوم غلام مرتضا یا مولوی غلام محی الدین توں فیض حاصل کیتا تے فیر پاکپتن شریف چلے گئے۔ حضرت بابا فرید گنج شکر دے آستانے توں وی فیض حاصل کیتا تے معرفت دیاں ساریاں رمزاں سکھ لیاں تے اپݨے پِنڈ وَل واپس ٹُر پئے۔
وارث دی تعلیم بارے کہیا جاسکدا اے کہ اوہ اپݨے زمانے دے عالم فاضل سَن تے اوہ اپݨے زمانے دِیاں رِیتاں رواجاں توں چنگی طرحاں واقف سَن، پَنڈتاں، جوگیاں تے سَادھواں نوں چنگی طرحاں جاݨدے سی، اوہ طب، راگ، نجوم تے تصوف دے ماہر سَن، عربی فارسی ہندی توں وی ڈاڈھے واقف سَن،  مذہب، اخلاق، فلسفہ، حکمت تے تریخ  وَرگے کئی مضموناں نوں کھول کے وارث نے بیان کیتا اے۔ اوہناں دے شعراں توں ثابت ہُندا ہے کہ اوہ مسلمان سی۔
ایس گل دا کوئی ثبوت نہیں مݪیا کہ اوہناں نے ہیر توں علاوہ ہور کوئی کتاب لکھی یا نئیں، پر ایہ مَنݨ والی گل نئیں کہ اوہناں نے کچھ نہ لکھیا ہووے، کچھ کتاباں بارے کیہیا جاندا اے کہ ایہ وارث دِیاں نیں، قصیدہ بردہ دی شرح، چوہڑیڑی نامہ، اُشتر نامہ، نصیحت نامہ۔
بھاگ بھری دا قصہ
کیہندے نیں کہ واپسی تے  ٹھٹھا جاہد، نامی اک پنڈ وِچ ٹھہرے تے اوتھے دی اک کُڑی نال پیار ہو گیا، یا اک غیر مصدقہ روایت دے مطابق ٹھٹھا جامد دی اک مسجد وچ امام ہوگئے، اک لوہار دا گھر نیڑے سی تے آپ دی روٹی دا بندوبست ایس لوہار دے ذمے سی، تے اوہدی کُڑی یا ووہٹی نال آپ نوں پیار ہوگیا جس دا ناں بھاگ بھری سی۔  یا  اک ہور  روایت مطابق بھاگ بھری اک بلوچ کُڑی سی، پر عشق تے مشک چھپائے نئیں چُھپدا، جد بھاگ بھری دے وارثاں نوں پتا لگیا اوہناں وارث شاہ نوں ماریا کُٹیا، تے وارث ٹھٹھا جامد چَھڈ کے ملکہ ہانس وِچّ آکے بیٹھ گئے، ایتھے اپنے پیار دی ہَواڑ کڈھن لئی اپنے پیار نوں ہیر رانجھے دا روپ دے دِتا۔ وارث نے اپنے شعراں وچ جتھے وی بھاگ بھری دا لفظ ورتیا اے۔ اوتھے پتا نئیں لگدا کہ وارث نے کسے خاص بھاگ بھری ناں دی عورت ول اشارہ کیتا اے یا بھاگ بھری توں مراد "بھاگاں والی عورت" اے ۔ " ایہدا نانو ہے رنگپور کھیڑیاں دا کسے بھاگ بھری چا دسیّا ای ""پر وارث دا اک شعر ایس پاسے ول وی اشارہ کردے نیں کہ اوہناں نے کسے نال پیار کیتا :"" معشوق دیاں بانکیاں شوخ نیناں وارث شاہ جیہے مجذوب کیتے ""ایہناں دے اپنے ہی اک شعر توں ایہ وی پتا چلدا اے کہ ایہ ہیر اوہناں نے کسے یار دے کہن اُتے لکھی :"" حُکم   مَن  سجناں  پیاریاں  دا  قصہ عجب  بہار دا  جوڑیا  ای "" وارث  شاہ  فرمایا پیاریاں دا  اساں مَنیاں مول نہ موڑیا ای "
نتیجہ
جے ایہ من لیا جاوے کہ بھاگ بھری وارث دی معشوقہ سی تے اوہنے ہیر دا چولا پایا سی، تے وارث سہتی نوں بھاگ بھری کیوں کیہندے نیں ؟ ہیر دی ماں نوں بھاگ بھری کیوں آکھدے نیں ؟  فیر سوچن والی گل ایہ وی اے کہ اوہ جے ہیر دا قصہ لکھ کے ہیر نوں بھاگ لا سکدے سی، تے وارث نے اپنی بھاگ بھری نوں اجیہے بھاگ کیوں نئیں لائے کہ ہیر وی اوہناں اُتے قربان ہو جاندی۔ ہُن جے ایہ گل ایس طرحاں سمجھ لئی جاوے کہ وارث توں پہلاں ہیر دا کردار مثالی ہو چکیا سی تے ایہ نئیں بُھلنا چاہیدا کہ ہیر دے نال سسی تے سوہنی وی جیوندیاں نیں فیر بھاگ بھری کِیویں مر سکدی سی تے نالے جے بھاگ بھری دا وجود ہُندا تاں کوئی ایہ نہ آکھدا کہ اوہ کوݨ سی، کیونکہ وارث دے ٹھٹھا توں آؤݨ بعد اوس بھاگ بھری تے جو بیتی ہُندی، وارث دا قلم اوہدے اُتے چپ نئیں رہ سکدا سی، وارث لہو دے اتھرو روندے تے دُوجے پاسے ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ وَرگے ایہ وِی  کیہندے نیں کہ وارث جیہا دانا تے غیرت مند انسان ایہ گوارا نئیں کر سکدا کہ اپݨی محبوبہ نوں ایداں پھَنڈ چَھڈے تے فیر سوچݨ والی گل اے کہ دوسرے دی محبوبہ کیہ محبوبہ نئیں ہُندی ؟
پروفیسر ضیاء محمد "یادگار وارث" وچ ایس شعر " تدوں شوق ہویا قصِّہ جوڑنے دا جدوں عشق دی گل اظہار ہوئی " توں ایہ نتیجہ کَڈھیا اے کہ وارث نوں عشق ضرور ہویا سی، اوہدا ناں بھاگ بھری سی یا کچھ ہور، اوہدے ناݪ ویاہ ہویا یا نئیں اس دا کوئی ثبوت نئیں، خدا ای جاندا اے کہ حقیقت کیہ اے۔
ہیر تے وارث شاہ دے استاد
کیہندے نیں وارث "ہیر" لکھ کے اپݨے استاد مخدوم صاحب کوݪ گئے تے اوہناں نے خفگی ظاہر کیتی تے آکھیا کہ  بُلھے شاہ نوں پڑھایا اس سارنگی پَھڑ لئی، تینوں پڑھایا توں "ہیر" بݨائی ، فیر حکم دِتا کہ ہیر دے کچھ شعر سݨا، وارث نے شعر پڑھے " اِہ روح قلبوت دا ذِکر سارا ناݪ عقل دے میݪ مݪایا ای "" وارث شاہ میاں لوکاں کمݪیاں نوں قصِہ جوڑ کے خوب سݨایا ای ""تے استاد شعر سُݨ کے بولے ' توں مُنج دی رسّی وچ موتی پرو  دِتے نیں'۔ کچھ لوکاں دا کہݨا ہے کہ استاد دے سینے وچ اَگ دا بھَانبھڑ  مَچ گیا تے اوہناں نے حکم دِتا ' میرے سِر تے پاݨی پاؤ تاکہ اَگ  مدھم ہووے'۔ وارث دا ناں رہندی دنیا تک امر ہو گیا۔"
وارث دا کلام
فن دے ماہر آکھدے نیں چنگے شعر وچ سادگی، جوش تے اصلیت ہُندی ہے تے ایہ خوبیاں وارث دے کلام وِچّ موجود نیں، اصلیت توں مراد ایہہ اے کہ اوہ حقیقت وِچّ لوکاں دے خیال ذہن یا عقیدہ مطابق صحیح ہووے تے جوش توں مراد اے کہ مضمون شاعر نوں لکھن تے مجبور کیتا نا کہ شاعر مضمون لکھن دی کوشش کیتی۔ وارث توں پہلے دمودر، چراغ تے مُقبل جیہے لوکاں دے قصے موجود ہن پر ایہناں وچ اوہ تسلسل تے اوہ خوبی نہیں جیہڑی وارث دے قصہِ وِچّ اے
وارث فطرت شناس سی تے قصہ گوئی دے آرٹ توں واقف سن۔ آپ نے معاشرتی زندگی دا نقشا وی خوب کھچھیا اے، عاشقاں دے راز و نیاز، سوز و گداز، دوستی دشمݨی، غم تے خوشی دے نال نال نصیحتاں، حکمت تے معرفت نوں جس طرحاں بیان کیتا ہے اوہ  وارث نوں اک  اُچّے تھاں اُتے پہنچا دیندا اے۔
وارث زندگی دے چھوٹے چھوٹے واقعات نوں کھول کے بیان کردا اے پر کہاݨی دے تسلسل وچ فرق نہیں پیندا۔ قلم اتُے وارث نوں قدرت نے حاکمانہ قدرت بخشی اے۔ اوہ برجستہ موقع محل دے مطابق بیان کردا اے، اِنج لگدا اے جِداں لفظ اوہناں دے سامݨے ہتھ بنھ کے کھلوتے نیں تے قصہ اوہ اِنج پیش کردے نیں کہ نقشا سامݨے آ جاندا اے۔ اوہ علم بیان دیاں صنعتاں نوں مسئلیاں دی وضاحت لئی استعمال کردے نیں۔ مبالغہ وی اِنج کیتا اے کہ اوہ سچ ہی لگدا اے۔ وارث قافیہ تے ردیف دا خاص خیال رَکھدے نیں۔ شاعر فطرت تے قدرت دا مطالعہ کر کے معلومات جمع کردا تے فیر اپنے ذہن وِچّ اوس دی تصویر بنا کے شعراں وچ پیش کردا اے، ایہ کم وارث نے خوب کیتا اے۔ وارث دی شاعری دا سبھ توں وڈا کمال اوہ مقطعے نیں جیہناں وِچّ سارے بند دا نچوڑ پیش کیتا تے اوہ اَج کہاوت بݨ چکے نیں۔
وارث تے شیکسپیئر
وارث دا مقابلہ شیکسپیئر ناݪ کیتا جاندا اے، جس دے شعر روحانیت توں خالی نیں، شیکسپیئر نوں انگریز نے زندہ رکھیا اے پر پنجابیاں نے تاں وارث شاہ اُتے بوہتی تحقیق وی نئیں کیتی۔ شیکسپیئر تن وجوحات دی وجہ نال مشہور اے.