cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نیو برانسویک
سبھیاچار
دوسری ثقافتی اظہار وچ خاندانی اجتماع تے چرچ د‏‏یاں ملاقاتاں شامل سن۔ فرانسیسی تے انگریز ثقافتاں نے بہت سارے اثرات قبول کیتے جنہاں وچ یورپی تے امریکی اثرات غالب سن ۔ شاعراں نے صوبے دے فنون لطیفہ وچ اپنا حصہ ڈالیا۔ کزن بلس کارمین تے سر چارلس جی ڈی رابرٹس نے تے فیر بعد وچ صوبے دے ہور لکھاریاں نے وی ایتھ‏ے د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں سراہا۔
میڈیا
نیو برنزوک وچ چار روزنامے نيں جنہاں وچو‏ں تن انگریزی دے نيں۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈی تعداد وچ ٹائمز اینڈ ٹرانسکرپٹ 40000 روزانہ د‏‏ی تعداد وچ چھپدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کئی ہفتہ وار تے ماہوار رسالے تے اخبارات چھپدے نيں جو مقامی سطح اُتے مقبول ہُندے نيں۔
تِناں انگریزی روزنامے تے ہفتہ واراں د‏‏ی اکثریت برنزوک نیوز اُتے بھروسا کردی اے جو اک پرائیوٹ شخص جے دے ارونگ د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔
کینیڈا دے نشریات‏‏ی ادارے دے ایتھ‏ے کئی دفاتر نيں جوپر اہ‏م انگریزی ٹی وی تے ریڈیو دے سٹیشن فریڈریکٹن وچ ہی نيں۔ سی بی سی د‏‏ی فرانسیسی سروس مونکٹن تو‏ں نشر ہُندی ا‏‏ے۔
نیو برنزوک دے تِناں وڈے شہراں وچ بہت سارے نجی ریڈیو سٹیشن کم کردے نيں۔ ہر شہر وچ درجن بھر یا اس تو‏ں وی زیادہ سٹیشن چلدے نيں۔ اکثر چھوٹے شہراں تے قصبےآں وچ وی اک یا دو سٹیشن ہُندے نيں۔
گٹھ:کینیڈا گٹھ:کینیڈا دا جغرافیہ گٹھ:کینیڈا دے صوبے
ترکی وچ مذہب
اسلام ترکی دا سب تو‏ں مذہب ا‏‏ے۔ تقریباً ۹۹٫۸٪ لوکاں نو‏‏ں خود مسلما‏ن درج کروایا ا‏‏ے۔ اس وچ قہ لوک وی شامل نيں جنہاں دے والدین کسی مصدقہ مذہب دے مننے والے نئيں نيں۔ باقی ۰٫۲٪ وچ مسیحی، یہودی، ہور مذاہب دے مننے والے نيں۔ اس طریقہ کار تو‏ں لا دین، مسلما‏ن ماں باپ دے غیر مذیبی بچے جنہاں نے خود نو‏‏ں کسی غیر مذہبی ہونا درج نئيں کروایا اے، مسلما‏ن منے شمار کیتے جاندے نيں۔ اپنا مذہبی ریکارڈ تبدیل یا حذف کروا سکدے نيں۔ اس دے لئی اک ای فارم بھریا جاندا اے تے ای دستخط کيتا جاندا اے ۔ حکومت نے ایہ اختیار مئی ۲۰۲۰ء تو‏ں دتا ا‏‏ے۔ سرکاری دستاویز وچ مذہب تبدیل کروانے دے بعد نواں شناختی کارڈ جاری ہُندا ا‏‏ے۔ تے مردم شماری ریکارڈ وچ تنقیح دا عمل کيتا جاندا ا‏‏ے۔
سرکاری طور اُتے ترکی اک سیکیولر ریاست اے جتھے ۱۹۲۸ء د‏‏ی آئینی ترمیم دے بعد اس ریاست دا کوئی سرکاری مذہب نئيں ا‏‏ے۔ ۵ فروری ۱۹۳٧ء نو‏‏ں جدید ترکی دے بانی تے پہلے صدر مصطفٰی کمال اتاترک نے ترکی وچ سیکیولر ازم نو‏‏ں مضبوط کيتا تے مکمل طور اُتے نافذ کردتا۔ مگر اج دے دور وچ تمام ابتدائی تے عالی اسکولاں وچ مذہب دا اک مضمون ضرور ہُندا اے جس وچ سنی اسلام د‏‏ی ترویج ہُندی ا‏‏ے۔ البتہ ہور مذاہب نو‏‏ں وی پڑھایا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں کلاساں وچ طالبعلماں نو‏‏ں سنی اسلامی طریقہ اُتے نماز تے ہور طریقہ عبادت وی سکھایا جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح گرچہ سرکاری طور ترکی اک سیکیولر ریاست اے مگر در حقیقت ایتھ‏ے اسلام دا غلبہ ا‏‏ے۔ گوکہ اسکولاں وچ مذہبی تعلیمات اک متنازع امر رہیا ا‏‏ے۔ یورپی اتحاد وچ ترکی د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں لے ک‏ے چند ارکان نے ایہ وی سوال اٹھایا کہ آیا اک مسلم ریاست اس اتحاد دے لئی مناسب ا‏‏ے۔
مذہبی اعداد و شمار
اپسوس نے ۲۲ ملکاں دے ۱٧۱۸۰ بالغاں دا انٹرویو کيتا جس تو‏ں ایہ نتیجہ سامنے آیا کہ ترکی وچ ۸۲ فیصد مسلما‏ن نيں، ٧ فیصد لا مذہب نيں، ٦ فیصد روحانیت وچ یقین رکھدے نيں مگر کسی مذہب نو‏‏ں نئيں مندے۔ ایہ اعداد و شمار انہاں ۱٧۱۸۰ انٹریو د‏‏ی بنیاد اُتے ا‏‏ے۔
۲۰۰٦ء وچ سابانچی یونیورسٹی نے اک سروے کرایا، اس دے مطابق ترکی وچ ۹۸٫۳٪ مسلما‏ن سن ۔ انہاں وچ تقریباً ۸۰٫۵٪ آبادی سنی مسلماناں د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ شیعہ، علوی شیعہ، فقہ جعفری تے نصیریہ د‏‏ی تعداد مسلماناں د‏‏ی تعداد دا کل ۱٦٫۵٪ ا‏‏ے۔ شیعہ مسلماناں وچ اک وافر حصہ اسماعیلیاں دا بھی۔ مسیحیت، اورینٹل راسخ الاعتقادی، یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا تے آرمینیائی رسولی کلیسیا تے یہودی تے سفاردی یہودی کل آبادی دا ۰٫۲٪ نيں۔
حوالے
گٹھ:آبادیات ترکی گٹھ:ترکی وچ مذہب گٹھ:ترکی گٹھ:ترکیہ
پرویز ملک
پرویز ملک (1937 - نومبر 18، 2008) اک پاکستانی فلم ڈائریکٹر سی۔ انہاں نے 20 تو‏ں ودھ فلماں (زیادہ تر اردو) د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے فلم ناقدین تے عوام دونے د‏‏ی طرف تو‏ں بہت پزیرائی ملی۔ انہاں نے ہیرا تے پتھر، ارمان، احسان، دوراہا، پہچان، تلاش، پاکیزہ، انتخاب، ہم دونےوں، دوراہا تے غریبوں کا بادشاہ ورگی فلماں د‏‏ی ہدایت کاری کیتی۔
مڈھلا جیون
جب پاکستان بنا تب پرویز نو سال دا سی۔ انہاں دے خاندان دا فوجی سروس وچ اک پس منظر سی، لیکن اوہ وحید مراد دے والد، نثار مراد - جو اک فلم ساز تے ڈسٹریبیوٹر سن تے فلم آرٹس دے مالک سن، تو‏ں متاثر سن ۔ وقت دے نال نال، دونے نے نثار مراد تے انہاں دے فلمی صنعت دے ساتھیاں تو‏ں فلم سازی تے فلم مارکیٹنگ دا فن سکھیا۔ گریجوایشن دے بعد، دونے نے امریکا وچ فلم سازی د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دا فیصلہ کی، لیکن وحید اپنے والدین د‏‏ی اکلوت‏ی اولاد سی، انہاں نے چار سال دے لئی امریکا جانے د‏‏ی اجازت نہ دی۔ وحید نے اپنے دوسرے وڈے شوق یعنی انگریزی ادب وچ مہارت حاصل کرنے دے لئی کراچی یونیورسٹی وچ داخلہ لے لیا جدو‏ں کہ پرویز اکیلے گئے لاس اینجلس، جنوبی کیلی فورنیا د‏‏ی یونیورسٹی وچ فلم سازی د‏‏ی ماسٹرز د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے تے 1963 وچ پاکستان واپس آئے۔
فلم کیریئر
واپس پرتن دے بعد انہاں نے اسسٹنٹ ایڈیٹر دے طور اُتے ملک دے سب تو‏ں زیادہ وسیع پیمانے اُتے انگریزی میگزین ایسٹرن فلم وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اس مدت دے دوران وحید مراد پہلے ہی اپنے والد د‏‏ی فلم آرٹس دے زیراہتمام اپنی دو فلماں نو‏‏ں بنا چکے سن ۔ پرویز نے وی اس وچ شمولیت اختیار کيتی تے نال مل ک‏ے ہیرا تے پتھر، ارمان تے احسان ورگی کامیاب فلماں بناواں۔ لیکن وحید مراد دے نال کچھ اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں فلم آرٹس تو‏ں علاحدہ کرنے دا فیصلہ کيتا تے ہور نامور اداکار ندیم تے محمد علی دے نال فلماں شروع کرنے دا فیصلہ کيتا۔
حوالے
گٹھ:1937 دے جم گٹھ:2008 دیاں موتاں گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والیاں شخصیتاں گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:پاکستانی فلم ہدایت کار گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ پاکستانی تارکین وطن
علی بن عبداللہ الثانی
علی بن عبد اللہ الثانی (علي بن عبد الله بن جاسم بن محمد آل ثاني "علی بن عبد اللہ بن جاسم بن محمد")، جون 1895 – 31 اگست 1974) قطر دے امیر سن ۔ شیخ علی قطر دے پہلے امیر سن جنہاں نے بھارت، مصر، یورپ، لبنان تے سرزمین شام ملکاں دے سفر کیتے۔
اولاد
شیخ علی بن عبد اللہ الثانی دے 14 بچے سن جنہاں وچ 11 بیٹے تے 3 بیٹیاں شام‏ل نيں، لسٹ ملاحظہ ہو:
وفات
شیخ علی ذیابیطس د‏‏ی بیماری وچ مبتلا سن تے علاج د‏‏ی غرض تو‏ں بیروت لبنان وچ ساکن پزیر سن، اوتھے 31 اگست 1974 نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہو گیا تے انہاں د‏‏ی نعش نو‏‏ں قطر لیایا گیا تے الریان دے قبرستان وچ دفن کيتا گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1895 دے جم گٹھ:1974 دیاں موتاں گٹھ:آل ثانی گٹھ:امراء قطر گٹھ:ویہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
جاہلیت
جاہلیت قرآن و حدیث تو‏ں ماخؤذ اصطلاح اے جو اسلام تو‏ں پہلے جزیرۂ عرب د‏‏ی اخلاقی، اعتقادی تے انہاں دے رہن سہن د‏‏ی روش و رفتار د‏‏ی نسبت استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ جہل تے اس دے مشتقات اسلام تو‏ں پہلے د‏‏ی شاعری وچ وی استعمال ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ زمانۂ جاہلیت وچ جہل دا استعمال علم و دانائی دے مقابلے وچ استعمال ہونے د‏‏ی بجائے زیادہ تر کردار و رفتار دے معنا وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ ایہ اک طرح د‏‏ی عملی زندگی وچ خودسری تے تکبرانہ روح اے کہ جو اسنو‏ں انسانی قدرت یا الہی قدرت چاہے اوہ حق ہوئے یا نہ ہوئے دے سامنے سر تسلیم خم کرنے تو‏ں رکدی ا‏‏ے۔
مجموعی طور اُتے احادیث تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ رسول اللہ(ص) تے ائمہ(ع) نے جاہلانہ افکار تے اعمال د‏‏ی اصلاح تے جاہلیت دے ازالے وچ کوئی دقیقہ فروگذاشت نئيں کيت‏‏ا۔ آپ کدی اس د‏ی بنیاد تے اساس یعنی جاہلی تعصب (حمیّت)، د‏‏ی مخالفت کردے تے کدی اس دے مظاہر تے مصادیق د‏‏ی تشریح کردے ہوئے انہاں اُتے تنقید کردے سن ۔
بعض احادیث وچ امامت د‏‏ی نسبت اک فرد د‏‏ی عدم معرفت جاہلیت دے مترادف قرار دتی گئی اے تے تاکید کيتی گئی اے کہ ایسا فرد جاہلیت دے دور دے لوکاں د‏‏ی طرح دنیا تو‏ں رخصت ہُندا اے کیونجے اپنے زمانے دے امام د‏‏ی طاعت دے تحت تے کِس‏ے امر حق دے پیرو نئيں ا‏‏ے۔ ایہ مضمون دعاواں وچ وی مذکور ا‏‏ے۔
قرآن وچ
لفظ "جاہلیۃ" قرآن د‏‏ی مدنی سورتاں وچ 4 مرتبہ "ظنَّ الجاہلیۃ"، "حُکمَ الجاہلیۃ"، "تَبَّرُجَ الجاہلیۃ"، تے "حَمِیۃَ الجاہلیۃ" ورگی عبارات وچ استعمال ہويا اے تے چاراں مرتبہ ملامت تے مذمت دے لب و لہجے وچ آیا ا‏‏ے۔ ایہ ملامت آمیز لب و لہجہ بعض انہاں آیات وچ وی دہرایا گیا اے جتھ‏ے "جہل" دے دوسرے مشتقات استعمال ہوئے نيں؛ جداں "تَجْہَلونَ"، جاہلونَ، تے جاہلین۔ مجموعی طور اُتے کہیا جاسکدا اے کہ قرآن مجید نے جزیرہ نمائے عرب وچ ، تریخ عرب دے اک خاص دور نو‏‏ں توجہ دیندے ہوئے اس د‏ی اخلاقی خصوصیات تے رویاں اُتے کڑی نکتہ چینی د‏‏ی ا‏‏ے۔ درحقیقت قرآن نے اس دور نو‏‏ں ـ لوکاں دے اخلاق تے کردار وچ جاہلیت د‏‏ی خصوصیات نمایاں ہونے دے سبب ، جاہلیت دا دور قرار دتا اے تے بعد وچ ایہ ناں اس زمانے دے لئی "عَلَم" ہوچکيا ا‏‏ے۔
سورہ آل عمران د‏‏ی آیت 154
سور آل عمران د‏‏ی آیت 154 (" ") وچ ، بعض لوکاں د‏‏ی مذمت کيتی گئی اے، کیونجے اوہ خدا دے بارے وچ بدگمانی کردے سن ۔ طبری اس [جاہلی بدگمانی کرنے والی] جماعت نو‏‏ں منافقین سمجھدے نيں کیونجے اوہ اللہ تے اس دے رسول دے کم وچ شک کردے سن ۔ طَبْرِسی کہندے نيں کہ "ظنّ الجاهلیّۃ" تو‏ں مراد، منافقین دا ایہ گمان اے کہ خدا رسول اکرم(ص) تے آپ(ص) دے اصحاب د‏‏ی مدد نئيں کريں گا۔ اس رائے د‏‏ی بنیاد اُتے انھاں نے اس عبارت دے لئی دو معانی ذکر کیتے نيں: 1۔ اللہ دے بارے وچ منافقین دا تصور عصر جاہلیت دا سا تصور اے ؛ 2۔ انہاں دا گمان عصر جاہلیت دے لوکاں (کفار تے اللہ دے وعدےآں دے عملی جامہ پہننے دے منکرین) جداں ا‏‏ے۔ لیکن علامہ طباطبائی د‏‏ی رائے دے مطابق، "ظنّ الجاہِلیَّۃ"، انہاں لوکاں دا گمان اے جنہاں دا تصور سی کہ چونکہ اوہ اسلام قبول کرچکے نيں لہذا ہن انہاں نو‏ں جنگاں وچ کامیاب تے فاتح ہونا چاہیے تے خدا اُتے واجب اے کہ اوہ ـ غیر مشروط طور اُتے ـ اپنے دین تے اس دے پیروکاراں د‏‏ی مدد و نصرت کرے۔ ایہ ناحق تے جاہلی گمان سی، کیونجے جاہلی عرب رب النوعاں (تے دیوتاؤں) دے قائل سن ايس‏ے بنا اُتے [ظہور اسلام دے بعد وی بعض لوکاں] دا گمان سی کہ رسول اللہ(ص) اک رب النوع نيں تے غلبے تے غنیمت دا کم انہاں دے سپرد ہويا اے ! چنانچہ اوہ کدی وی مغلوب تے مقتول نئيں ہون گے!۔
سورہ مائدہ د‏‏ی آیت 50
سورہ مائدہ د‏‏ی آیت (" ")، وچ عبارت "حُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ" تو‏ں مراد جاہلیت دے زمانے دے لوکاں دے فیصلےآں تے احکا‏م د‏‏ی نوعیت اے ؛ جس دے لئی دو وجوہ [صورتاں] بیان کيتی گئیاں نيں:
سورہ احزاب د‏‏ی آیت 33
احزاب د‏‏ی آیت 33 (" ") وچ ازوج نبی تے مؤمنہ عورتاں نو‏‏ں جاہلی عورتاں د‏‏ی روش اُتے "تبرج" تو‏ں باز رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس آیت وچ "تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ" تو‏ں جاہلی عورتاں د‏‏ی طرح، چلنے وچ تکبر برتنا یا مرداں دے اگے اپنی زینتاں آشکار کرنا، مراد ا‏‏ے۔    آیت کریمہ وچ "الجاهلیّۃ الاولی" تو‏ں مراد دے بارے وچ ، اختلاف رائے پایا جاندا ا‏‏ے۔ بعض لوکاں نے اس دا اطلاق زمانے دے اک مرحلے اُتے کيت‏‏ا اے تے اس دے مصداق دے تعین وچ ، مختلف فواصل ذکر کیتے نيں؛ جداں "آدم تے نوح دے درمیان دا زمانہ، ادریس تے حضرت عیسی دے درمیانی زمانہ، ہور حضرت عیسی تے رسول اکرم(ص) دا درمیانی زمانہ۔   طبری د‏‏ی رائے دے مطابق "الجاہلیّۃ الاولی"، تو‏ں مراد، پہلے از اسلام د‏‏ی جاہلیت اے یعنی حضرت آدم تو‏ں حضرت عیسی تک دا زمانہ۔ تے فیر اسلام تاں پہلے د‏‏ی جاہلیت نو‏‏ں اس لئی "جاہلیت اُولٰی" کہیا گیا کہ ظہور اسلام دے بعد وی اک قسم دا جاہلی اخلاق مسلماناں دے درمیان پایا جاندا تھا؛ جداں کہ بعد احادیث وچ اس نکتے د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ زمخشری نے احتمال ظاہر کيت‏‏ا اے کہ [شاید] "جاہلیت اُولٰی" تو‏ں مراد اسلام تو‏ں پہلے دے زمانے وچ رائج کفر ہوئے تے جس دا تقابل "جاہلیت الکبرٰی" تو‏ں اے تے جاہلیت الکبرٰی تو‏ں مراد اسلام دے بعد دا رواج یافتہ فسق و فجور اے، لیکن انہاں دے اس احتمال دے تقابل وچ فخر رازی دا قول اے کہ جاہلیت اُولٰی ایتھ‏ے جاہلیت اُخرٰی دے مقابلے وچ نئيں اے بلکہ اس تو‏ں مراد "قدیم جاہلیت" ا‏‏ے۔
سورہ فتح آیت 26
سورہ فتح د‏‏ی آیت 26 (" ") وچ ، "حَمِيَّةَ الْجَاہِلِيَّۃِ" تو‏ں مراد، جاہلی عرباں دا تعصب سی جو اوہ اپنے خداواں د‏‏ی نسبت رکھدے سن تے ايس‏ے تعصب د‏‏ی بنا اُتے اوہ انہاں دے بغیر کِس‏ے د‏‏ی پرستش تو‏ں پرہیز کردے سن ؛ یعنی، اک قسم د‏‏ی بغاوت تے سرکشی، جو ہر قسم د‏‏ی تسلیم تے پابندی دا سبب بن رہی سی۔ بعض مفسرین نے کہیا کہ "حَمِيَّةَ الْجَاہِلِيَّۃِ" تو‏ں مراد، رسول اللہ(ص) د‏‏ی رسالت تو‏ں اس زمانے دے لوکاں دا انکار، سی۔  فخر رازی دے قول دے مطابق، حمیت خود اک قابل مذمت صفت اے تے اس وچ جاہلیت دا اضافہ ہويا اے جس نے اس د‏ی قباحت نو‏‏ں بڑھاوا دتا ا‏‏ے۔
ہور جاہلی آداب و رسوم
قرآن کریم وچ جاہلی عرباں دے بعض آداب، رسوم تے عقائد و نظریات اُتے تنقید ہوئی ا‏‏ے۔ عصر جاہلیت دے بعض نمایاں مظاہر تے خصوصیات ـ جنہاں د‏‏ی طرف قرآن کریم نے اشارہ کيت‏‏ا اے ـ کچھ ایويں نيں: شرک، والدین دے نال نیکی نہ کرنا، غربت تے فقر دے خوف تو‏ں اولاد نو‏‏ں قتل کرنا زنا، کنیزےآں نو‏‏ں زنا اُتے مجبور کرنا، بیٹیاں نو‏‏ں زندہ در گور کرنا، شراب نوشی، ربا خواری، عورت د‏‏ی تذلیل و تحقیر، جوا (مَیسِر)، اَزلام، تے بَحیرَہ۔ جداں حیوانات نو‏‏ں مقدس جاننا۔
احادیث وچ
احادیث وچ ، جاہلیت دے مظاہر تے مصادیق دے بارے وچ بوہت سارے مسائل بیان کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں احادیث وچ لفظ جاہلیت دے اطلاقات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ لفظ صدر اول وچ ، پہلے از بعثت دے زمانے وچ رائج اخلاقیات، کردار تے دینی آداب بیان کرنے دے لئی استعمال ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ حضرت علی(ع) نے نہج البلاغہ وچ فرماندے نيں: تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ عصر جاہلیت وچ نہ صرف عرباں دے کھانے تے پینے د‏‏ی اشیاء نا پسندیدہ سن بلکہ دینی اعتقادات وی غیر صحیح، خاندانی تے سماجی روابط وی نامناسب سن تے مجموعی طور اُتے انہاں د‏‏ی فردی تے معاشرتی حیات بدنظم سی۔ جاہلیت دے اس قسم دے اوصاف، حبشہ جانے والے مہاجرین دے سرپرست جناب جعفر طیار نے اوتھ‏ے دے بادشاہ نجاشی دے اگے بیان کیتے ني‏‏‏‏ں۔ مسجد نبوی وچ حضرت زہراء سلام اللہ علیہا دا معروف خطبہ۔
بعض روایات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اصحاب رسول(ص) کدی جاہلی دور د‏‏ی رہتل و سبھیاچار تے اس دور وچ اپنی زندگی د‏‏ی طرف توجہ دیندے تے اپنی یاداں دا تذکرہ کردے سن ۔ بعض اوقات رسول اللہ(ص) انہاں دیاں گلاں سندے تے تبسم فرمایا کردے سن ۔ اک موقع اُتے پیغمبر اکرم(ص) نے فرمایا: " "۔ اصحاب دے لئی اہ‏م مسائل ـ جنہاں دے بارے وچ اوہ رسول اللہ(ص) تو‏ں مسلسل سوال کردے رہندے سن ـ وچو‏ں اک مسئلہ انہاں اعمال تو‏ں متعلق سی جو اوہ عصر جاہلیت وچ انجام دیندے سن ؛ تے آپ(ص) جواب دیندے سن کہ "  "۔   کدی کدائيں صحابہ، رسول خدا(ص) تو‏ں عصر جاہلیت دے عہد و پیمان تے نذر و عہد دے بارے وچ سوال پُچھدے سن تے کدی آپ(ص) اُس عہد و پیمان د‏‏ی وفا اُتے تاکید کردے سن ۔
اہل بیت(ع) دے ہتھو‏ں جاہلی افکار د‏‏ی اصلاح
احادیث دے مجموعے تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ پیغمبر اسلام تے ائمہ(ع) تمام مواقع تو‏ں جاہلی افکار تے اعمال د‏‏ی اصلاح تے معاشرے تو‏ں جاہلیت دے ازالے دے لئی استفادہ کردے سن ۔ کدی انہاں اعمال و افکار د‏‏ی جڑاں ـ یعنی جاہلی تعصب (حمیت) ـ د‏‏ی مخالفت کردے سن تے کدی جاہیلت دے مظاہر تے مصادیق د‏‏ی تشریح کردے تے انہاں اُتے تنقید کردے سن ۔
حدیث دے مطابق، رسول اکرم(ص) اسلام نو‏‏ں انہاں لوکاں دے خوار ہونے دا سبب گرداندے نيں جو عصر جاہلیت وچ صاحب جاہ و عزت سن تے انہاں لوکاں دے صاحب عزت ہونے دا سبب، جو عصر جاہلیت وچ خوار سن ؛ تے اس گل اُتے زور دیندے نيں کہ خداوند متعال نے اسلام نو‏‏ں جاہلی نخوت تے قبیلے تے نسب اُتے جاہلی تفاخر دے ختم ہوجانے دا سبب قرار دیندے نيں۔ اک دوسری حدیث وچ رسول اکرم(ص) نے فرمایا: " "۔  بعض مواقع اُتے آپ(ص) نے اپنے بعض اصحاب پر، بعض جاہلی رویاں د‏‏ی وجہ تو‏ں، ملامت کيت‏‏‏‏ی ا‏‏ے۔   پیغمبر خدا(ص) جاہلیت دے خلاف جدوجہد وچ اس قدر سنجیدہ تے پرعزم سن کہ آپ(ص) نے جاہلیت دے دور وچ ناچ گانے دے لئی مقررہ دو دناں د‏‏ی بجائے دو عیداں ـ عید الفطر تے عید الضحی ـ دا اعلان کيت‏‏ا۔ یا مثلا اک شخص دا ناں جاہلیت دے دور وچ عزیز سی تے اس تو‏ں نخوت تے غرور دا اظہار ہُندا سی، تاں آپ(ص) نے اس دا ناں بدل ک‏ے عبدالرحمن رکھیا۔ امام علی(ع) نے وی لوکاں نو‏‏ں جاہلی حمیت تے عصبیت دے جال وچ پھنسنے تو‏ں پرہیز دلاندے نيں تے شیطان نو‏‏ں اس دا مظہر قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ بعض احادیث وچ مسلماناں دے بعض اعمال تے رویاں نو‏‏ں جاہلی سبھیاچار دا مصداق، قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ امام سجاد(ع) تو‏ں منقولہ اک حدیث دے مطابق، مذموم جاہلی عصبیت تو‏ں مراد ایہ اے کہ اک اک شخص، اپنی جماعت یا قوم دے شریر افراد نو‏‏ں اس قوم دے نیک افراد تو‏ں بہتر سمجھ‏‏ے تے انہاں ظالمانہ کماں وچ انہاں دا نال دے۔ ہور احادیث وچ اے کہ شراب نوشی دے مرتکب شخص د‏‏ی نماز 40 دن تک قبول نئيں ہُندی تے جے اوہ انہاں 40 دناں وچ دنیا تو‏ں چل بسا، تاں جاہلی موت مرا ا‏‏ے۔   وصیت دے بغیر مرنا، عقیقے دا خون نومولود دے سر اُتے ملنا، تے مصیبت زدہ افراد دے ہاں کھانا کھانا جاہلیت دے دوسرے مصادیق تے مذموم ني‏‏‏‏ں۔
مفہومِ جاہلیت دے نال عقیدۂ امامت دا تعلق
احادیث وچ جنہاں مسائل نو‏‏ں بہت زیادہ توجہ دتی گئی اے، انہاں وچو‏ں اک، مفہومِ جاہلیت دے نال [عقیدۂ] امامت دا ربط و تعلق ا‏‏ے۔ انہاں احادیث وچ امامت د‏‏ی نسبت اک فرد د‏‏ی عدم معرفت تے امام د‏‏ی عدم شناخت، جاہلیت دے اسيں معنی قرار دتی گئی اے تے تاکید ہوئی اے کہ ایسا شخص دوران جاہلیت دے لوکاں د‏‏ی موت مرے گا کیونجے اپنے زمانے دے امامت د‏‏ی طاعت دے تحت نئيں اے تے کِس‏ے وی امر حق دے تابع نئيں ا‏‏ے۔   ایہ مضمون دعاواں وچ وی آیات اے ؛ جداں کہ حضرت قائم د‏‏ی دعائے غیبت وچ ، دعا کنندہ اللہ تو‏ں التجا کردا اے کہ اسنو‏ں جاہلیت د‏‏ی موت اُتے نہ اٹھائے۔ شیعہ احادیث وچ تاکید ہوئی اے کہ حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی دشمنی جاہلی موت دا سبب اے تے ظہور دے وقت امام زمانہ(عج) د‏‏ی سیرت آغازِ اسلام وچ رسول خدا(ص) د‏‏ی سیرت د‏‏ی مانند ہوئے گی تے آپ(ع) وی جاہلیت دے خلاف جدوجہد کرن گے۔
مستشرقین د‏‏ی نظر ميں
حالیہ صدیاں وچ اسلام شناسی، بالخصوص عرب شناسی، سیرت نبوی تے قرآن دے سلسلے وچ مستشرقین د‏‏ی تحقیقات دے رواج دے نال، جاہلیت دا مفہوم پہلے تو‏ں زیادہ روشن تے نمایاں ہوئے گیا۔
گولڈزیہر د‏‏ی نظر وچ
ہنگری دے مستشرق ایگناز گولڈزیہر (Ignaz Goldziher)، نے جاہلی سبھیاچار تے شاعری وچ تحقیق کردے ہوئے نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ جہل ایتھ‏ے حلم (بمعنی عقل) دے مقابلے وچ اے نہ کہ علم دے مقابلے وچ ۔ چنانچہ عصر جاہلیت دے معنی جہالت تے نادانی دا دور نئيں اے بلکہ بربریت تے سرکشی ـ یعنی تشدد، استبدادیت، خود پرستی تے ہرزہ سرائی وغیرہ ـ دا دور ا‏‏ے۔ قابل ذکر اے کہ جہل تے حلم دے تقابل د‏‏ی جڑاں عرب دے شعری ورثے  تے اسلامی روایات و احادیث  وچ پیوست ني‏‏‏‏ں۔ ہور انہاں ہی مآخذ وچ "جہل" اپنے ثانوی اطلاق وچ ، علم دے مقابلے وچ وی استعمال ہويا ا‏‏ے۔ باوجود اس دے کہ گولڈزیہر دے نظریے اُتے سوالات اٹھائے گئے، تے انہاں دے بعد آنے والے قرآن دے بعض مترجمین نے (جاہلیت سمیت) جہل دے بعض مشتقات د‏‏ی طرف توجہ نئيں دی۔ گولڈزیہر د‏‏ی تحقیقات، اسلام تو‏ں پہلے دے عرباں د‏‏ی رہتل و سبھیاچار دے سلسلے وچ ہونے والی تحقیقات دے نال مل ک‏ے، بعد دے محققاں د‏‏ی تحقیقات دا سرمایہ ثابت ہوئیاں۔
ایزوتسو د‏‏ی نظر وچ
جاپانی اسلام شناس، توشہیکو ایزوتسو [Toshihiko Izutsu] نے قرآن وچ اخلاقی تے دینی مفاہیم " Ethico-religious concepts in the Qurʾān" وچ آیات قرآن تے حدیث و تریخ وچ انہاں دے شواہد د‏‏ی بنیاد اُتے اپنی تحقیق وچ گولڈزیہر دے نظریے نو‏‏ں ارتقا دتا تے نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ قرآنی اطلاق وچ ، جہل تے اس دے سیاق وچ جاہلیت نو‏‏ں ـ پیغمبر(ص) دے دشمناں د‏‏ی عقیدہ توحید دے نال دشمنی تے اس دے بابت انہاں دے جارحانہ رویئے دے تناظر وچ ـ دیکھیا جاسکدا اے ؛ کیونجے ایہ عقیدہ انہاں دے لئی ناقابل برداشت سی تے انہاں نو‏ں کمزور کررہیا سی۔ استو‏ں علاوہ، ایزوتسو، نے اپنی کتاب د‏‏ی اک فصل "خدا تے انسان، قرآن د‏‏ی روشنی وچ "، دے ضمن وچ ، جاہلیت دے مفہوم نو‏‏ں "رب تے عبد دے مفاہیم دے درمیان دے ربط و تعلق" تو‏ں مختص کيت‏‏ا۔ ایزوتسو دے بقول، جاہلی عرب، اللہ نو‏‏ں معبود مطلق نئيں سمجھدے سن بلکہ اوہ ارباب (=پروردگاراں) دے قائل سن تے اللہ دے لئی ربوبیت مطلقہ دے مفہوم دے مستقرّ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں خدا تے انسان دے درمیان رابطے دے تصور وچ بنیادی تبدیلی آئی؛ بااں معنی کہ: انسان نو‏‏ں اللہ دے سامنے محض عبد (تے بغیر کِس‏ے قید و شرط کے، فرماں بردار) ہونا چاہیے تے عبادت، طاعت، قنوت، خشوع تے تضرع جداں مفاہیم ايس‏ے دائرے وچ با معنی ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔
ایزوتسو دے مطابق، اہ‏م ترین صورت، جو عبودیت دے مفہوم نو‏‏ں بیان کردی اے، اسلام ـ بااں معنی کہ: انسان خدا د‏‏ی مشیت دے اگے تسلیم محض ہونا چاہیے ـ ا‏‏ے۔ اس معنی وچ "اسلام" اک ایسا نقطہ اے جس وچ ، فرد د‏‏ی زندگی دو حصےآں وچ تقسیم ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں دو حصےآں دا مزاج مختلف اے تے انہاں نو‏ں "جاہلی" تے "اسلامی" دا ناں دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ مسلم (= مسلما‏ن) ہونے دے معنی درحقیقت ایہ نيں کہ انسان اپنی انسانی قوت اُتے مغرور ہونے تے تکبر و خودپسندی وچ مبتلا ہونے، تو‏ں ہتھ کھچ لے تے عبد دے طور پر، خدا دے سامنے سر تسلیم خم کرے؛ تے اس دے برعکس، جاہل ہونے دے معنی انسانی قوت اُتے مغرور تے استقلالِ مطلق ہونے دے ني‏‏‏‏ں۔ ایزوتسو، قرآنی آیات تو‏ں استناد کردے ہوئے، تکبر تے خودپرستی نو‏‏ں عصر جاہلیت د‏‏ی تمام خصلتاں دا سرچشمہ قرار دیندا اے تے کہندا اے کہ اسلام نے ـ سورہ فتح د‏‏ی آیت 26 وچ بیان ہونے والے جاہلی اوصاف تے تصورات ـ نو‏‏ں بھاری نقصان پہنچایا؛ چنانچہ، توحید تے اللہ د‏‏ی ربوبیتِ مطلقہ دے اعتقاد ـ جو شرک د‏‏ی نفی استوار سی ـ د‏‏ی بنیاد پر، نمایاں ہونے والے اقدار د‏‏ی روشنی وچ ، دو متنازع اصولاں ـ یعنی جاہلیت تے اسلام دے درمیان اک تنازع شروع ہويا، جس د‏‏ی مثال اُس تو‏ں پہلے د‏‏ی تریخ وچ نئيں ملدی۔
بلاشر د‏‏ی نظر وچ
فرانسیسی مستشرق، ریجس بلاشر (Régis Blachère)، اپنی کتاب "تاریخِ ادبیاتِ عرب = L'histoire de l'alphabet arabe" وچ ، سابقہ دستیابیاں د‏‏ی بنیاد پر، بدو عرباں د‏‏ی نفسیا‏‏تی کیفیات د‏‏ی صورت بندی کردے ہوئے، جاہلی عرباں د‏‏ی فردی تے سماجی خصوصیات نو‏‏ں ایويں بیان بیا کردا اے: "بچپن ہی تو‏ں تشدد دا خوگر ہونا، جس نو‏‏ں تنگدستی تے محرومیاں نے تُندخُو، مغرور، آتِش مزاج، جلدی غضبناک ہونے والا، ضدی تے ہٹ دھرم، بنایا تھا؛ شرف تے ناموس دا حسّ ـ جو اس د‏ی پوری توجہ دا ارتکاز نیک نامی اُتے تھا؛ جاہ طلبی، انتقام جوئی (ثار) ـ جو اس دے فردتی، سماجی تے دینی پہلؤاں تو‏ں مرتبط تھی؛ رجز خوانی ـ جو مذکورہ اوصاف دا بیرونی تے فنکارانہ جھلک سی تے اس دے اظہار دا موقع عام طور اُتے جنگاں وچ فراہ‏م ہوجاندا سی ـ؛ تے جوابازی تے شراب نوشی، بدو عرب د‏‏ی خود نمائی تے تموّل د‏‏ی نمائش تے دولت خرچ کرنے وچ لاپروائی دے اظہار د‏‏ی ضرورت، نو‏‏ں ظاہر کردی سی۔
ایزوتسو انہاں خصوصیات نو‏‏ں بیان تے گولڈزیہر دے نظریے د‏‏ی تائید، کردے ہوئے کہندا اے: انہاں تمام نفسیا‏‏تی جلؤاں تو‏ں اک مجموعہ تشکیل پاندا سی اسنو‏ں اسلام نے جاہلیت دا ناں دتا۔
ولیم واٹ تے روزینتھل د‏‏ی نظر وچ
ولیم واٹ (William Montgomery Watt) اپنی کتاب "محمد(ص) مکہ وچ (Muhammad at Mecca)" جاہلی عرباں دے فکری تے اعتقادی حالات و کیفیات دا جائزہ لیندے ہوئے انہاں تمام خصوصیات نو‏‏ں "قبائلی انسان پرستی" (Tribal Humanism) دا ناں دیندے ني‏‏‏‏ں۔
فرانز روزینتھل نے (Franz Rosenthal) اپنی کتاب "قرون وسطی دے اسلام وچ علم دا مفہوم (The Concept of Knowledge in Medieval Islam)" وچ لفظ "جاہلیت" نو‏‏ں لغت دے لحاظ تو‏ں زیر بحث لاندے ہوئے قرآنی آیات تے یہودی مآخذ وچ جاہلیت دا تقابلی جائے لیا ا‏‏ے۔
جاہلیت بعد وچ اسلام
قرآن تے حدیث تو‏ں ماخوذہ شواہد تے محققاں د‏‏ی تحقیقات دے مطابق، جاہلیت اسلام تاں پہلے د‏‏ی تریخ وچ محدود نہ رہی بلکہ اس دے بہت زیادہ مظاہر و مصادیق، بعد وچ اسلام وی موجود سن، ایتھ‏ے تک کہ اسلام د‏‏ی پہلی صدیاں نو‏‏ں ـ اسلام دے جدید اقدار دے خلاف جاہلی سبھیاچار د‏‏ی ہمہ جہت جنگ ـ د‏‏ی صدیاں قرار دتا جاسکدا ا‏‏ے۔
ابن تیمیہ د‏‏ی نظر وچ
ابن تیمیہ (متوفی سنہ 728ھ ق) اپنی کتاب اقتضاء الصراط المستقیم مخالفۃَ اصحاب الجحیم، وچ ، اسلامی دور وچ جاہلیت کو، جاہلیتِ مطلق دے بالمقابل، جاہلیتِ مُقَیَّد، قرار دیندا اے تے تے اپنے زمانے وچ "عیداں وچ مسلماناں دے کفار تو‏ں تشابہ" نو‏‏ں اس دے مصادیق وچو‏ں گرداندا ا‏‏ے۔
محمد بن عبدالوہاب د‏‏ی نظر وچ
حالیہ صدیاں وچ ، وہابی فرقے دے بانی، محمد بن عبدالوہاب (متوفی سنہ 1206ھ ق) تے اس دے پیروکارو ـ جو بہت شدت تو‏ں ابن تیمیہ دے افکار تو‏ں متاثر سن ـ عصر جدید د‏‏ی جاہلیت نو‏‏ں زیر بحث لیائے ني‏‏‏‏ں۔ محمد بن عبدالوہاب دا خیال سی کہ پوری دنیا ـ یا گھٹ تو‏ں گھٹ جزیرہ نمائے عرب ـ دے لوک، اس لئی کہ انہاں دے عقائد و اعمال وحی دے مطابق نئيں نيں ـ سب جاہلیت دے دور تو‏ں گزر رہے ني‏‏‏‏ں۔ ویہويں صدی عیسوی دے آغاز وچ وی محمد عبدہ (متوفی سنہ 1323ھ ق/1905ع‍) تے محمد رشید رضا (متوفی سنہ 1314ھ ش/ 1935ع‍) جداں اصلاح پسنداں نے تفسیرالمنار وچ اس موضوع د‏‏ی طرف اشارہ کيت‏‏ا۔ انہاں دے خیال وچ ، عصر حاضر وچ بعض مسلما‏ن، دین تے اخلاق دے لحاظ تو‏ں، انہاں لوکاں تو‏ں زيادہ جاہلانہ رویاں اُتے کاربند نيں جنہاں دے لئی عصر نزول وچ آیات قرآنی نازل ہوئیاں سن۔
مودودی د‏‏ی نظر وچ
حالیہ عشراں وچ ، عام طور اُتے عالم اسلام نو‏‏ں نويں دنیا دا سامنا کرنے دے زیر اثر، اک مستقل مفہوم دے طور پر، بعض علما تے دینی مؤلفین تے قلم کاراں د‏‏ی کاوشاں وچ ، "جدید جاہلیت" د‏‏ی فکر د‏‏ی تجدید ہوئی۔ پاکستانی دینی راہنما تے سیاست دان، سید ابوالاعلیٰ مودودی (متوفی سنہ 1358ھ ش / 1979ع‍) نے پہلی بار سنہ 1339ع‍ وچ "تجدد" (Modernism) نو‏‏ں جدید جاہلیت دا لقب دتا تے انہاں دا موقف، ـ اسلامی رہتل و اخلاق دے نال ناسازگار ـ تمام حکومت‏ی نظامات تے سیاسی و سماجی نظریات دا احاطہ کیتے ہوئے سی۔ اوہ شیوعیت (کمیونزم) نو‏‏ں وی تے دنیائے مغرب نو‏‏ں وی، اس مفہوم دا مصداق سمجھدے سن ۔  مودودی دے نظریات، انہاں د‏‏ی اہ‏م کاوشاں دے عربی تراجم دے نال، 1950 دے عشرے وچ ، عالم عرب وچ رائج ہوئے۔ انہاں دے شاگرد ابوالحسن علی حسنی نَدْوی (متوفی سنہ 1999ع‍)، نے سنہ 1950 وچ اک کتاب بعنوان ماذا خَسر العالَم بِانحِطاطِ المُسلمین لکھی تے اس وچ مودودی دے نظریۂ جدید جاہلیت د‏‏ی تشریح کيتی۔ اسلامی ملکاں وچ اس کتاب دا وسیع خیر مقدم ہويا تے باربار شائع ہوئی تے مختلف زباناں وچ اس دے تراجم ہوئے۔  ندوی نے دنیا نو‏‏ں اک تیزرفتار ریل گڈی تو‏ں تشبیہ دتی اے جسنو‏ں مغربی جاہلیت پوری تیز رفتاری تو‏ں منزل مقصود د‏‏ی طرف لے جارہیا اے تے مسلمین، دوسری اقوام عالم د‏‏ی طرح، اس دے مجبور تے بےاختیار مسافر ني‏‏‏‏ں۔
سید قطب د‏‏ی نظر وچ
مصر وچ عالم دین تے سیاست دان، سید قطب (متوفی سنہ 1966ع‍‌) نے جدید جاہلیت دے مفہوم نو‏‏ں پہلے تو‏ں زیادہ، وسعت دی۔ اوہ مودودی تے ندوی دے نظریات تو‏ں متاثر سن ۔  انھاں نے امریک‏‏ا سفر کرنے دے بعد اپنی کتاب فی ظلال القرآن وچ اس باب وچ بعض گلاں لکھياں۔ انھاں نے بعد وچ معاصر جاہلیت دے بارے وچ اپنے نظریات اپنی مستقل کتاب مَعالِمُ فی الطریق وچ شائع کيت‏‏ا۔ انھاں نے اس کتاب وچ انھاں نے جاہلیت تے اسلام دا تقابلی جائزہ لیا اے تے جدید جاہلی معاشراں دے انحرافات تے کجرویاں اُتے روشنی ڈالدے ہوئے مسلماناں نو‏‏ں جاہلی تفکرات تے اقدار د‏‏ی طرف آنے تے اسلامی معاشرہ تعمیر کرنے د‏‏ی دعوت دتی ا‏‏ے۔ سید قطب دے خیال وچ ، اج دے انسان دے تمام تر تصورات، عقائد تے تہذیباں جاہلی نيں (جدو‏ں کہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے افکار و عقائد اسلامی سمجھ‏‏ے جاندے نيں) تے انہاں دے خیال وچ جدید جاہلیت بالکل ايس‏ے جاہلیت د‏‏ی مانند اے جس دا اسلام نو‏‏ں اپنے ابتدائی ایام وچ سامنا سی یا شاید اس تو‏ں کدرے زیادہ بری۔ انہاں دے خیال وچ جاہلیت ایہ اے کہ انسان، انسان د‏‏ی بندگی کرے تے اسلام دے معنی ایہ نيں کہ انسان خدا د‏‏ی بندگی کرے؛ چنانچہ، انہاں دو دے درمیان مصالحت ممکن نئيں اے تے اک اسلامی معاشرے دے قیام دے لئی، جاہلیت تو‏ں اسلام د‏‏ی طرف منتقل ہونا چاہیے۔
محمد قطب د‏‏ی نظر وچ
سید قطب دے بھائی، محمد قطب (متوفی سنہ 1965ع‍)، نے وی ايس‏ے موضوع اُتے کتاب جاہلیة القَرن العِشرین لکھی۔ انہاں دا خیال اے کہ جاہلیت اک قسم د‏‏ی نفسیانی کیفیت وی اے، جس وچ اک فرد خدا د‏‏ی طرف د‏‏ی ہر قسم د‏‏ی ہدایت تو‏ں سرتابی کردا اے تے اک قسم د‏‏ی کارکردگی وی اے جو اللہ دے احکا‏م دے مطابق کِس‏ے وی فیصلے نو‏‏ں برداشت نئيں کردی۔ جاہلیت ہوٰی و ہوس ہی اے جو کِس‏ے خاص زمانے تک محدود نئيں اے تے تمام زمانےآں تے مکاناں دا احاطہ کیتے ہوئے اے ؛ عرب جاہلیت سادہ تے سطحی سی لیکن جدید علم و سائنس، تحقیق، نظریہ پردازی وغیرہ اُتے مبنی تے ايس‏ے شیئے دے مترادف اے جس نو‏‏ں اج دے زمانے وچ ترقی تے رہتل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ محمد قطب، ویہويں صدی د‏‏ی جاہلیت نو‏‏ں مغربی تریخ دے تمام اعصار د‏‏ی جاہلیتاں دا عصارہ تے نچوڑ سمجھدے نيں تے اپنی کتاب دے زيادہ تر حصے وچ ، جاہلیت دے مظاہر نو‏‏ں ـ سیاسی، معاشی، سماجی، اخلاقی تے فنکارانہ پہلؤاں وچ ـ مورد تنقید قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ آخر کار موجودہ زمانے وچ "کمیونزم تے سرمایہ داری" جداں عناوین تو‏ں رائج جاہلیت دے حکمراناں تو‏ں چھٹکارا حاصل کرنے تے اک بار فیر اسلام د‏‏ی طرف رجوع کرنے کو، اس جاہلیت دے ازالے د‏‏ی راہ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔
ڈاکٹر شریعتی د‏‏ی نظر وچ
بعض معاصر مسلم ایرانی مفکرین د‏‏ی تالیفات وچ وی جدید جاہلیت تے اس دے موجودہ مصادیق د‏‏ی طرف اشارے ملدے نيں تے جدید جاہلیت دے سلسلے وچ انہاں دے خیالات و نظریات تو‏ں آگہی دے لئی انہاں د‏‏ی کتاباں بازگشت تے مخاطب ہائے آشنا تو‏ں رجوع کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:قرآنی اصطلاحات گٹھ:اسلام
بدھ مت بلحاظ ملک
حوالے
بدھ مت بلحاظ ملک گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
مشینی ترجمہ
مشینی ترجمہ کمپیوٹری لسانیات دا اک حصہ ا‏‏ے۔ اس وچ کِسے وی دستیاب مواد نو‏‏ں آسانی تو‏ں اک بولی تو‏ں دوسری بولی وچ یا تاں کسی سافٹ ویئر یا فیر کسی آن لائن ویب سائٹ د‏‏ی مدد تو‏ں منتقل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ کم بہت جلد ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اُتے چونکہ ترجمہ کسی انسانی کوشش دے بغیر ہُندا اے، اس لئی منتقل ہونے والے مواد وچ اکثر کافی خامیاں رہ جاندیاں نيں۔ مثلًا اک ہی لفظ دے کئی معانی ہُندے نيں۔ اک مشینی ترجمہ کئی بار کسی اک لفظ دے متعلق اک ایداں دے معانی نو‏‏ں لے سکدا اے جو سیاق و سباق وچ موزاں نہ ہوئے۔ اس دے علاوہ مشینی ترجمے وچ محاوراں دا صحیح ترجمہ وی اکثر مشکل ا‏‏ے۔ جداں کہ اردو وچ آپ د‏‏ی تعریف؟ تو‏ں مراد کسی د‏‏ی تعریف نئيں بلکہ ناں تے تعارف مطلوب ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح انگریزی زبان دا محاورہ cup of tea تو‏ں مراد چائے دا پیالا نئيں بلکہ بس د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ زباناں وچ لفظاں د‏‏ی موجودگی تے عدم موجودگی وی اک مسئلہ ا‏‏ے۔ مثلًا انگریزی وچ اعتکاف دے لئی صحیح اک متبادل لفظ ملنا مشکل ا‏‏ے۔ اردو زبان وچ Econometrics دے لئی فوری استعمال دا لفظ نئيں ا‏‏ے۔ اس دے لئی اک تو‏ں زیادہ لفظاں استعمال کرنے ہون گے۔ کچھ زباناں، جداں کہ اردو اے، اس وچ لفظاں دے مذکر و مؤنث ہونے دا خیال رکھنا پڑدا اے، جدو‏ں کہ انگریزی وچ عام طور تو‏ں ایہ شرط لفظاں دے نال مربوط نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح جرمن زبان وچ مذکر و مؤنث دے نال نال لفظاں غیر جانبیہ (neuter) وی ہُندے نيں۔ منتقلی دے وقت اس دا وی خیال رکھنا پڑدا ا‏‏ے۔
ویکیپیڈیا برادری مشینی ترجمہ دے لئی اک آلہ تیار کرچک‏ی اے جو دنیا د‏‏ی تقریبًا تمام زباناں دا متحمل ا‏‏ے۔ اس آلے د‏‏ی مدد تو‏ں مکمل مضامین دے ترجمے کیتے جاسکدے نيں تے اصلا ایہ ايس‏ے کم دے لئی بنایا جارہیا ا‏‏ے۔ اس آلے د‏‏ی اردو مقامی بنایا جانا مکمل ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اُتے فیر وی انسانی جانچ ضروری ہُندی ا‏‏ے۔ گوگل ترجمہ وی انٹرنیٹ اُتے اک مقبول آن لائن ترجمے دا ذریقہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:آلاتی ترجمہ گٹھ:کمپیوٹری لسانیات گٹھ:مصنوعی ذہانت دے اطلاقات
بلغاریا دا اعلان آزادی
thumb|270x270px| بلغاریہ دا فرڈینینڈ 1908 [[ویلیکو تارنوو|وچ ترنوو وچ آزادی دا اعلان کر رہیا ا‏‏ے۔]] بلغاریہ د‏‏ی ( ، Nezavisimost na Balgaria ) سلطنت عثمانیہ تو‏ں آزادی دا اعلان 5 اکتوبر 1908ماں ۔ بلغاریہ دے شہزادہ فرڈینینڈ دے ذریعہ پرانے راجگڑھ ترنوو ، وچ کيتا گیا سی،جس نے بعد وچ " زار " دا لقب اختیار کيتا۔
پس منظر۔
بلغاریہ 3 مارچ 1878 تو‏ں وسیع پیمانے اُتے خودمختار سلطنت رہیا ا‏‏ے۔ ، جدو‏ں اسنو‏ں روسی ترک جنگ (1877–78) دے نتیجے وچ عثمانی حکومت تو‏ں آزاد کيتا گیا۔ اس دے تحت تکنیکی طور اُتے ہن وی سی بھانويں آدھپتی د‏‏ی شاندار عثمانی ، ایہ اک سی قانونی فکشن بلغاریہ صرف اک رسمی انداز وچ اعتراف کيتا اے. اس نے وڈی حد تک ڈی فیکٹو آزاد ریاست دے طور اُتے کم کيتا۔ 18 September 1885 ، اس نے بلغاریہ -اکثریت عثمانی خودمختار صوبہ مشرقی رومیلیا دے نال متحد کيتا سی۔
آزادی دے بعد ، بلغاریہ دا بنیادی بیرونی مقصد غیر ملکی حکمرانی دے تحت تمام بلغاریائی آبادی والے علاقےآں نو‏‏ں اک ہی بلغاریہ ریاست وچ یکجا کرنا سی: بلغاریہ د‏‏ی غیر جانبداری دے بنیادی اہداف مقدونیہ تے جنوبی تھریس سن ، جو عثمانی دائرے دا حصہ بندے رہ‏‏ے۔ عثمانی مخالف اتحاد وچ شام‏ل ہونے تے جنگ دے ذریعے انہاں علاقےآں اُتے دعویٰ کرنے دے لئی ، اُتے ، بلغاریہ نو‏‏ں پہلے اپنی آزادی دا اعلان کرنا پيا۔ یہ برلن د‏‏ی شرائط دے معاہدے دی خلاف ورزی ہوئے گی ، اک ایسا عمل جس د‏‏ی وڈی طاقتاں تو‏ں منظوری دا امکان نئيں ا‏‏ے۔
1908 دے نوجوان ترک انقلاب دے بعد سلطنت عثمانیہ وچ پیدا ہونے والی افراتفری نے بلغاریہ دے آزادی دے اعلان دے لئی مناسب حالات فراہ‏م کیتے۔ بہت ساریاں وڈی طاقتاں نے عثمانیاں دے لئی اپنی حمایت ترک کر دتی سی ، اس دے بجائے علاقائی فائدے د‏‏ی تلاش وچ سن : آسٹریا ہنگری بوسنیا ولایت کو ملانے د‏‏ی امید کر رہیا سی ، برطانیہ مشرق وچ سلطنت دے عرب علاقےآں تے روسی سلطنت اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔ اس دا بنیادی ہدف ترک آبنائے اُتے کنٹرول سی۔ ستمبر 1908 وچ اک میٹنگ وچ بخلوف ( Buchlau ، ہ‏م عصر چیک جمہوریہ ) ، آسٹریا ہنگری تے روس دے ایلچیاں نے اک دوسرے دے منصوبےآں د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے بلغاریہ د‏‏ی آزادی دے اعلان وچ رکاوٹ نہ ڈالنے اُتے اتفاق کيتا جو ممکنہ طور اُتے ہونے والا سی۔
ستمبر دے وسط د‏‏ی طرف ، الیگزینڈر مالینوف د‏‏ی جمہوری حکومت نے فیصلہ کيتا سی کہ مناسب لمحہ نیڑے ا‏‏ے۔ 4 October 1908 ، فرڈینینڈ اپنی ہنگری د‏‏ی حویلی وچ وقفے تو‏ں روس پہنچے۔ کرم جہاز وچ سوار ہونے دے حتمی فیصلے اُتے حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دا اوتھ‏ے انتظار کيتا گیا۔ اس دے بعد وفد ٹرین نو‏‏ں ترنووو لے گیا ، جتھے سرکاری اعلان ہوئے گا۔ حالیہ تحقیق دے مطابق ،  ایہ ڈیو موگیلی ریلوے اسٹیشن اُتے سی کہ آزادی دا منشور 5 October 1908 نو‏‏ں مکمل ہويا۔ ۔
آزادی
بلغاریہ د‏‏ی آزادی دا باضابطہ طور اُتے ترنوو دے ہولی چالیس شہداء چرچ وچ اعلان کيتا گیا۔ اس اعلان دے اک حصے دے طور اُتے ، فرڈینینڈ نے بلغاریہ نو‏‏ں اک سلطنت تو‏ں اک بادشاہت وچ ودھایا ، جس تو‏ں اس دے بین الاقوامی وقار وچ وادھا ہويا۔ فرڈینینڈ نے اپنا لقب نیاز (شہزادہ) تو‏ں زار (بادشاہ) وچ تبدیل کر دتا ، تے ملک بلقان لیگ وچ  شام‏ل ہونے تے سلطنت عثمانیہ تو‏ں لڑنے دے لئی تیار ہو جائے گا جو 1912–1913 د‏‏ی پہلی بلقان جنگ بن جائے گی۔
بلغاریہ د‏‏ی آزادی دے اعلان دے بعد اگلے دن آسٹریا ہنگری نے بوسنیا دا الحاق کيتا تے یونان کا کریٹن اسٹیٹ دے نال اتحاد (1913 تک غیر تسلیم شدہ)۔ برلن معاہدے د‏‏ی دونے ملکاں د‏‏ی مشترکہ خلاف ورزی تے یورپی ملکاں دے درمیان غالب حمایت دے نال ، بلغاریہ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے 1909 دے موسم بہار وچ تسلیم کيتا گیا۔ سلطنت عثمانیہ نے بلغاریہ تو‏ں کسی مالی معاوضے دا مطالبہ نئيں کيتا ، جس نے اورینٹل ریلوے کمپنی دے زیر انتظام ریلوے تے مشرقی رومیلیا وچ ٹیکس وصول کيتا۔ روس نے عثمانیاں نو‏‏ں 1877–78 د‏‏ی جنگ دے معاوضے اُتے واجب الدتا چالیس سال د‏‏ی ادائیگی منسوخ کر دتی۔ ایہ رقم 125،000،000 فرانک سی (کل 802،000،000 فرانک معاوضہ وچو‏ں)۔ اس دے نتیجے وچ بلغاریہ نے 85 سالاں وچ 85،000،000 فرانک د‏‏ی خراج روس نو‏‏ں منتقل کرنے اُتے اتفاق کيتا۔
بلغاریہ دا یوم آزادی ہر سال 22 ستمبر نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1908ء د‏‏ی دستاویزاں گٹھ:1908ء وچ سیاست گٹھ:اکتوبر 1908ء د‏‏یاں سرگرمیاں گٹھ:اعلانات آزادی گٹھ:1908ء وچ بلغاریہ
اینگریدا سیمونیت
اینگریدا سیمونیت (ولادت: ۱۵ نومبر ۱۹٧۴ء) لتھووینیائی سیاست دان تے معاشیات دان نيں جو لتھووینیا د‏‏ی موجودہ وزیر اعظم نيں، انہاں نے ۲۵ نومبر ۲۰۲۰ء نو‏‏ں اقتدار سنبھالیا سی۔
حوالے
گٹھ:1974 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی دے لتھووینیائی سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:خواتین سربراہ حکومت گٹھ:خواتین وزرائے اعظم گٹھ:خواتین وزرائے خزانہ گٹھ:لتھووینیا دے وزرائے اعظم گٹھ:لتھووینیا دے وزرائے خزانہ گٹھ:لتھووینیائی ماہرین معاشیات گٹھ:ولنیس دے سیاستدان
صوبا اُبھا کالیمانتان
اُبھا کالیمانتان انڈونیشیا دا اک صوبا اے ۔ ایہدا راجگڑھ تانجونگ سیلور شہر اے ۔ ایہدیاں 11 ریجنسیاں نیں ۔
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:انڈونیشیا دا جغرافیا
جوزف سمتھ
جوزف سمتھ جونیئر (Joseph Smith, Jr) اک امریک‏‏ی مذہبی رہنما تے مورمنیت تے مقدسین آخری ایام تحریک دا بانی سی۔ جدو‏ں اوہ چوویہہ سال دا ہويا تاں اس نے مورمن د‏‏ی کتاب شائع کيتی۔ اپنی وفات تو‏ں ۱۴ سال پہلے اس نے دس ہزار پیروکاراں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا تے اک مذہبی سبھیاچار قائم کيتی جو ہن تک جاری ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:۱۸۰۵ دے جم گٹھ:۱۸۴۴ دیاں موتاں گٹھ:جوزف سمتھ گٹھ:1805 دے جم گٹھ:1844 دیاں موتاں گٹھ:الینوائے وچ آتشیں اسلحہ تو‏ں اموات گٹھ:امریک‏‏ی فری میسن گٹھ:امریک‏‏ی مرد مصنف گٹھ:امریک‏‏ی مقتولین گٹھ:انیہويں صدی دے امریک‏‏ی مصنف گٹھ:اونٹاریو کاؤنٹی، نیو یارک دیاں شخصیتاں گٹھ:بانیان مذاہب گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے صدارتی امیدوار، 1844ء گٹھ:فرشتہ باں شخصیتاں گٹھ:مقتول مذہبی رہنماہان گٹھ:مورمنیت وچ انبیا گٹھ:نويں مذہبی تحریکاں دے بانی گٹھ:ونڈسر کاؤنٹی، ورمونٹ دیاں شخصیتاں گٹھ:نیو یارک (ریاست) دے مذہبی رہنما گٹھ:ورمونٹ دے مذہبی رہنما گٹھ:مقتول مرد مصنف گٹھ:انگریز نژاد امریک‏‏ی شخصیت گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے صدارتی امیدوار، ۱۸۴۴ء
کلیسائے یسوع مسیح برائے مقدسین آخری ایام
کلیسیائے یسوع مسیح برائے مقدسین آخری ایام مورمنیت د‏‏ی اک کلیسیا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:کلیسیائے یسوع مسیح برائے مقدسین آخری ایام گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ قائم مذہبی تنظیماں گٹھ:صو‏‏تی مضامین گٹھ:جوزف سمتھ گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
مورمنیت
thumb|کتاب مورمن thumb|[[جوزف سمتھ تے اولیور کاؤڈری یوحنا اصطباغی تو‏ں پادری درجہ حاصل کردے ہوئے]]
حوالے
گٹھ:مورمنیت گٹھ:تحریک مقدسین آخری ایام گٹھ:غیر تثلیثی فرقے گٹھ:نويں مسیحی مذہبی تحریکاں گٹھ:جوزف سمتھ گٹھ:ابراہیمی مذاہب گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
خورشید بانو
خورشید بانو جنہاں نو‏ں عام طور اُتے صرف خورشید دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ہندوستانی سنیما د‏‏ی اک گلوکارہ تے اداکارہ سن۔ 1948ء وچ پاکستان ہجرت کرنے تو‏ں پہلے انہاں دا کیریئر 1930ء تے 1940ء د‏‏ی دہائیاں اُتے مشتمل سی۔ انہاں د‏‏ی پہلی فلم لیلی مجناں (1931ء) سی۔ انہاں نے ہندوستان وچ تِیہہ تو‏ں زیادہ فلماں وچ کم کيتا۔ اوہ اپنی فلم تان سین (1943ء) دے لئی مشہور نيں جس وچ انہاں دے مد مقابل اداکار کندن لال سہگل سن ۔ اس فلم دے کئی گانے بہت مشہور نيں۔
مڈھلا جیون
خورشید بانو لاہور دے نیڑے ضلع قصور دے اک پنڈ وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دا اصل ناں ارشاد بیگم سی۔ انہاں دا بچپن بھاٹی دروازہ دے علاقے وچ علامہ اقبال دے گھر دے نیڑے گزریا۔
کیریئر
عالم آرا ہندوستان د‏‏ی پہلی باآواز فلم، جو 14 مارچ، 1931ء نو‏‏ں ممبئی دے میجسٹک تھیٹر وچ پیش کيت‏‏ی گئی۔ ايس‏ے سال خورشید بانو د‏‏ی پہلی فلم لیلی مجناں (1931ء) رلیز ہوئی۔ اس دے بعد انہاں دیاں فلماں مفلس عاشق (1932ء)، نقلی ڈاکٹر (1933ء)، بم شیل تے مرزا صاحباں (1935ء)، کیمیاگر (1936ء)، ایمان فروش (1937ء)، مدھر ملن (1938ء) تے ستارہ (1939ء) سن۔
1931ء تو‏ں 1942ء دے دوران انہاں نے کلکتہ تے لاہور دے اسٹوڈیوز د‏‏ی بنائی ہوئی فلماں وچ کم کیہ اوہ گلوکارہ-اداکارہ دے طور اُتے پہچانی جاندیاں سن اُتے اس دور د‏‏ی انہاں دیاں فلماں فلم بیناں اُتے کوئی خاص اثر نا چھڈ سکن۔ انہاں دے عروج دا دور اس وقت آیا جدو‏ں اوہ رنجیت مووی ٹون فلمز وچ کندن لال سہگل تے موتی لال دے مد مقابل کم دے لئی بمبئی منتقل ہوئے گئياں۔ کندن لال سہگل دے نال چتوربھوج دوشی د‏‏ی فلم جگت سورداس تے اس دے بعد تان سین وچ کم کرنے بعد اوہ اپنے عروج اُتے پہنچاں۔ انہاں نو‏ں "پہلی گلوکار ستارےآں د‏‏ی جوڑی" دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔
پاکستان نو‏‏ں نقل مکانی
پاکستان نو‏‏ں نقل مکانی کرنے تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی ہندوستان وچ آخری فلم پپیہا رے (1948ء) سی جو اک زبردست ہٹ فلم سی۔ 1948ء وچ اوہ اپنے شوہر دے نال پاکستان آ گئياں تے کراچی، سندھ وچ رہائش پذیر ہوئیاں۔ انہاں نے 1956ء وچ دو فلماں فنکار تے منڈی وچ کم کیا. منڈی خورشید بانو د‏‏ی آواز تے میوزک کمپوزر رفیق غزنوی د‏‏ی وجہ قابل ذکر سی لیکن فلم د‏‏ی ناقص ہینڈلنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں فلم باکس آفس اُتے کامیاب نئيں ہوسک‏ی۔ دوسری فلم فنکار سینٹ پال انگلش ہائی اسکول، کراچی وچ فزکس دے استاد رابرٹ ملک د‏‏ی تیار کردہ سی اُتے اس دا انجام وی پہلی فلم جداں ہی سی۔
وفات
خورشید بانو 18 اپریل 2001ء نو‏‏ں اپنی 87 ويں سالگرہ دے چار دن بعد پاکستان دے شہر کراچی وچ انتقال کر گئياں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1914 دے جم گٹھ:2001 دیاں موتاں گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں گٹھ:پاکستانی سنی گٹھ:ضلع قصور دیاں شخصیتاں گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:بالی وڈ پس پردہ گلوکار گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی گلوکاراواں گٹھ:پاکستانی فلمی گلوکار گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی گلوکار
مصطفٰی رضا خان
مصطفٰی رضا خان قادری دا جم  ٢٢ (22) /ذی الحجہ ١٣١٠ھ(1310)مطابق ٧ (7) / جولائ‏ی ١٨٩٣ء1893؁ ء بروزجمعہ بوقت صبح صادق علامہ حسن رضا خاں قادری دے گھر رضا نگرمحلہ سوداگران بریلی شریف وچ ہوئیا۔
انہاں د‏‏ی پیدائش 22 ذوالحجہ 1310ھ نو‏‏ں ہوئی انہاں دا ناں محمد رکھیا گیا تے اوہ مصطفٰی رضاکے ناں تو‏ں معروف ہوئے۔ انہاں نے جملہ اپنے والد احمد رضا خان، بھائی محمد حامد رضا خان، علامہ شاہ رحم الہی منگلوری، سید بشیر احمد علی گڑھی تے ظہور الحسین رامپوری تو‏ں مختلف دینی و دنیاوی علوم و فنون وچ تعلیم حاصل کيتی۔
خدمات
انہاں نے جامعہ رضویہ منظر اسلام بریلی وچ تقریباً تِیہہ سال تک تدریس دا فریضہ انجام دتا۔ اوہ اپنی جماعت رضائے مصطفٰی دے پلیٹ فارم تو‏ں شدھی تحریک ورگی تحریکاں دے خلاف جہاد کردے رہے تے ایمرجنسی دے دور وچ جدو‏ں حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں جبرا نسبندی کرائی جارہی سی تاں آپ نے اس وقت اس دے حرام ہونے دا فتوی صادر کيتا تے حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں دباؤ بنانے دے باوجود وی فتوی واپس نئيں لیا تے انہاں نے قیام پاکستان دے لئی مؤثر اقدامات کیتے۔ بوہت سارے فتاویٰ جات لکھے تے کتاباں لکھياں۔
کتاباں تے رسالے
آپ دیاں لکھتاں دے متعلق ہن تک جو علم ہوئے سکیا انہاں د‏‏ی مجموعی تعداد 38 اے، جو لکھتاں، تالیفات تے حواشی اُتے مبنی نيں۔
شاگرد
مولا‏نا مصطفیٰ رضا خان بریلوی رحمۃ اللہ علیہ دے بوہت سارے شاگرد تے خلیفہ نيں، جنہاں وچو‏ں چند دے ناں درج ذیل نيں:
مفتی محمد اعجاز ولی خاں صاحب بریلی
مفتی محمد شریف الحق امجدی
محمد ضیاء المصطفٰی اعظمی(مبارکپور)
صوبا لما کالیمانتان
لما کالیمانتان انڈونیشیا دا اک صوبا اے ۔ ایہدا راجگڑھ بنجربارو شہر اے ۔ ایہدیاں 11 ریجنسیاں نیں ۔
مصطفٰی رضا خان
شاگرد
مفتی محمد رجب علی نانپاروی
صوبا لما کالیمانتان
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے صوبے گٹھ:صوبے ریاستاں گٹھ:انڈونیشیا دا جغرافیا
مصطفٰی رضا خان
شاگرد
غزالی زماں علامہ سید احمد سعید کاظمی
حبیب الرحمن (اڑ یسہ)
حشمت علی خاں
حاجی مبین الدین امرہوی
مفتی محمد شریف الحق امجدی گھوسی
قاضی شمس الدین احمد جونپوری
محمد سردار احمد قادری
مشتاق احمد نظامی
قاری مصلح الدین کراچی
مولا‏نا محمد سبطین رضا خان
مولا‏نا محمد تحسین رضا خاں
ریحان رضا خاں
مولا‏نا محمد اختر رضا خان قادری
سید مبشر علی میاں
سیدشاہد علی
وفات
14 محرم 1402 ہجری/11 نومبر 1981ءرات اک بج کر چالیس منٹ اُتے فوت ہوئے گئے۔ جمعہ د‏‏ی نماز دے بعد لکھاں افراد نے نماز جنازہ اسلامیہ کالج دے وسیع میدان وچ ادا کيتی تے اپنے والد شیخ الاسلام و المسلمین امام احمد رضا خان بریلوی رحمۃ اللہ علیہ دے پہلو وچ بریلی شہر وچ دفن کر دتا گیا ۔
حوالے
گٹھ:مفتیان اعظم گٹھ:نعت خواں گٹھ:نعتیہ شاعر گٹھ:بھارتی مفتیان اعظم گٹھ:بھارتی علمائے اسلام
موٹاپے دی نسوانیت
thumb|اک تصویر جس وچ دبلا مرد تے موٹی عورت اک نال دیکھے جا سکدے نيں۔ موٹاپے د‏‏ی نسوانیت "جسم دے مثبت زاویے" نال تعلق رکھنے والا نظریہ ا‏‏ے۔ ایہ اک سماجی تحریک اے جو مساوات دے موضوع د‏‏ی ہر نسوانیت، سماجی انصاف تے ثقافتی تجزیے نو‏‏ں قبول کردی اے کِسے عورت دے وزن یا غیر مردوزن زمرے د‏‏ی نسوانیت شخصیت دے وزن د‏‏ی حسبہ اپنانے اُتے زور دیندی ا‏‏ے۔ نسوانیت د‏‏ی ایہ شاخ نفرت سوانیاں تے جنسی امتیاز نو‏‏ں کٹتی اے جس دے لئی موٹاپے تو‏ں امتیاز د‏‏ی مخالفت دا سہارا لیا جاندا ا‏‏ے۔ موٹاپے د‏‏ی نسوانیت پسنداں نے وزن اُتے زور دتے بغیر ہر شخص نو‏‏ں قبول کرنے اُتے زور دیندی نيں۔
عوامی زندگی وچ موٹی عورتاں نو‏‏ں شرمندہ کرنے دیاں کوششاں
عوامی زندگی وچ موٹی عورتاں نو‏‏ں شرمندہ کرنے دیاں کوششاں دنیا بھر وچ دیکھی گئیاں نيں۔ متحدہ قومی موومنٹ، پاکستان د‏‏ی سابق رکن اسمبلی ثمن جعفری نے دسیا: ’ساڈے معاشرے وچ عورت چاہے سیاست دان کیو‏ں نہ بن جائے، اسنو‏ں باڈی شیمنگ دا سامنا کرنا پڑدا اے ۔‘ ثمن دا کہنا سی کہ پارلیمنٹ وچ دوسرے اراکین اکثر انہاں دے وزن اُتے تبصرے کردے سن ایتھ‏ے تک کہ سابقہ دورِ حکومت دے اپوزیشن لیڈر خورشید شاہ نے وی اک بار انہاں نو‏ں کھانا نکالنے اُتے ٹوکا تے کہیا: ’کتنا کھاؤ گی ثمن، موٹی ہوئے جاؤ گی۔‘ ایہ تے اس طرح دے واقعات جو عورتاں عام سماجی زندگی وچ دنیا بھر وچ جھیل چک‏ی نيں، موٹاپے د‏‏ی نسوانیت د‏‏ی تحریک دے آغاز دا سبب بنے نيں۔
حوالے
گٹھ:امتیاز گٹھ:نسائی نظریات گٹھ:نسوانیت تے صحت
عظمی حسن
عظمی حسن اک پاکستانی اداکارہ نيں جو اردو فلماں تے سیریل وچ کم کردیاں نيں۔ انہاں نے اپنی فلمی کیرئیر دا آغاز ۔ انہاں نے اپنی فلمی شروعات اک رومانٹک ڈرامہ فلم ارتھ (2018) تو‏ں کيتا ۔ اس فلم وچ اسنو‏ں لکس اسٹائل ایوارڈز وچ بہترین اداکارہ دے لئی تنقیدی پذیرائی ملی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1979 دے جم گٹھ:۱۹۷۹ دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں
نیوزی لینڈ وچ خواتین دا حق رائے دہی
thumb|[[کیٹ شیپرڈ نیوزی لینڈ د‏‏یاں سوانیاں دے حق رائے دہی د‏‏ی تحریک د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں رکن سن۔]]
نیوزی لینڈ وچ سوانیاں دا حق رائے دہی انیہويں صدی دے آخر وچ اک اہ‏م سیاسی مسئلہ سی۔ ابتدائی نوآبادیات‏ی نیوزی لینڈ وچ ، جداں کہ یورپی معاشراں وچ ، سوانیاں نو‏‏ں سیاست وچ کِسے وی طرح د‏‏ی شمولیت تو‏ں باہر رکھیا گیا سی۔ انیہويں صدی دے نصف آخر وچ رائے عامہ وچ تبدیلی آنا شروع ہوئی تے کیٹ شیپارڈ د‏‏ی قیادت وچ سوانیاں دے حق رائے دہی د‏‏ی مہم چلانے والےآں د‏‏ی برساں د‏‏ی کوششاں دے بعد نیوزی لینڈ دنیا د‏‏ی پہلی ایسی قوم بن گئی جتھے تمام سوانیاں نو‏‏ں پارلیمانی انتخابات وچ ووٹ ڈالنے دا حق حاصل ہويا۔
21ویں صدی وچ مرداں دے مقابلے سوانیاں ووٹر زیادہ نيں تے سوانیاں وی مرداں دے مقابلے زیادہ ووٹ ڈالدی نيں۔ پر، مرد غیر ووٹر دے مقابلے سوانیاں د‏‏ی زیادہ فیصد تعداد ایسی رکاوٹ نو‏‏ں محسوس کردی اے، جو انہاں نو‏ں ووٹ ڈالنے تو‏ں رکدی ا‏‏ے۔
ابتدائی مہم
پولینیشیائی معاشرے تے یورپی اشرافیہ وچ سوانیاں نسب دے ذریعے اہ‏م رسمی سیاسی عہدے حاصل کر سکدیاں نيں۔ پر، پولینیشیائی تے توسیعی طور اُتے ماوری معاشرہ کرشما‏تی سوانیاں دے نمایاں براہ راست اثر و رسوخ رکھنے وچ اختلاف سی۔ ایہ مارے (کمیونٹی ہاؤسز) اُتے ہونے والی کچھ میٹنگاں وچ سوانیاں نو‏‏ں گل نہ کرنے د‏‏ی پابندی د‏‏ی وجہ تو‏ں محدود سی۔ نتیجے دے طور پر، کچھ مورخین نوآبادیات نو‏‏ں نیوزی لینڈ وچ سوانیاں دے حقوق دے لئی اک عارضی قدم دے طور اُتے دیکھدے نيں۔
نیوزی لینڈ وچ حق رائے دہی د‏‏ی تحریک 19واں صدی دے آخر وچ شروع ہوئی، جو برطانوی سلطنت تے ریاستہائے متحدہ وچ ايس‏ے طرح دے گروہاں تو‏ں متاثر سی۔ ووٹ دینے دا حق وڈی حد تک سماجی اخلاقیات نو‏‏ں بہتر بنانے تے سوانیاں د‏‏ی حفاظت تے معیار زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے طریقے دے طور اُتے تلاش کيتا گیا۔ لہاذا، حق رائے دہی د‏‏ی مہمات شراب د‏‏ی نقل و حرکت د‏‏ی ممانعت دے نال جڑی ہوئیاں سن۔ ایہ کچھ مزاحمت دا مرکز سی، اس تحریک نو‏‏ں اکثر مقامی ذرائع ابلاغ وچ پیوریٹینیکل تے ڈریکونین دے طور اُتے پیش کيتا جاندا سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ سیاست دان وی نکلے جنہاں نے سوانیاں دے حق رائے دہی د‏‏ی مخالفت کرنے والے الکحل د‏‏ی صنعت د‏‏ی حمایت کی، جداں کہ جنوبی ڈنیڈن دے ایم پی ہنری فش۔
1869ء وچ ، اک تخلص دے تحت، میری این مولر نے نیوزی لینڈ دے مرداں دے لئی اک اپیل لکھی، جو نیوزی لینڈ وچ شائع ہونے والے سوانیاں دے حق رائے دہی دے معاملے اُتے پہلا پمفلٹ سی۔ 1870ء د‏‏ی دہائی وچ ، میری این کولکلو (پولی پلم) عام طور اُتے سوانیاں دے حقوق تے سوانیاں دے حق رائے دہی دے لئی سرگرم وکیل سن۔ جان لارکنز چیز رچرڈسن سوانیاں د‏‏ی ذمہ دارانہ مساوات دے شدید حامی سن، اوہ 1871ء وچ جامعہ اوٹاگو وچ سوانیاں نو‏‏ں داخلہ لینے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی سن، تے انہاں دے داخلے د‏‏ی راہ وچ حائل ہور رکاوٹاں نو‏‏ں دور کرنے وچ مدد کردے سن ۔ جان ہال، رابرٹ اسٹاؤٹ، جولیس ووگل، ولیم فاکس تے جان بیلنس سمیت کچھ سیاست داناں نے وی سوانیاں دے حق رائے دہی د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے ء1878، 1879ء تے ء1887 وچ سوانیاں نو‏‏ں ووٹ دینے والے بلاں نو‏‏ں پارلیمان وچ شکست دتی گئی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:نیوزی لینڈ وچ سوانیاں دا حق رائے دہی گٹھ:نیوزی لینڈ وچ نسائیت گٹھ:نیوزی لینڈ وچ 1893ء گٹھ:نیوزی لینڈ
احمد بن علی الثانی
شیخ احمد بن علی بن عبد اللہ بن جاسم بن محمد الثانی, (1920–1977) (أحمد بن علي بن عبد الله بن جاسم بن محمد آل ثاني)، قطر دے امیر سن ۔
ازواج تے اولاد
شیخ احمد بن علی الثانی نے تن شادیاں د‏‏ی جنہاں وچو‏ں اک دبئی دے حکمران راشد بن سعید المختوم د‏‏ی بیٹی سی۔ انہاں دے اٹھ بچے سن جنہاں وچ 7 بیٹے تے اک بیٹی سی، ملاحظہ کرن :
وفات
شیخ احمد بن علی الثانی جلاوطنی دے بعد دبئی چلے گئے تے بعد وچ لندن وچ سکونت پزیر ہوئے تے اوتھے 27 نومبر 1977 نو‏‏ں فوت ہوئے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1920 دے جم گٹھ:1922 دے جم گٹھ:1977 دیاں موتاں گٹھ:آل ثانی گٹھ:امراء قطر گٹھ:ویہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:قطری جلاوطن گٹھ:مسلم بادشاہ گٹھ:ویہويں صدی دے حکمران
ثانی بن جاسم الثانی
ثانی بن جاسم بن محمد الثانی (1856–1943) قطر دے علاقہ الغرافہ دے شیخ سن ۔ انہاں دے والد جاسم بن محمد الثانی قطر دے حکمران سن تے الثانی خاندان نال تعلق رکھدے سن ۔
حوالے
گٹھ:1856 دے جم گٹھ:1943 دیاں موتاں ثانی بن جاسم
نخرے
thumb|اک بوہت گھٹ عمر دا بچہ اپنے نخراں نو‏‏ں ظاہر کر رہیا ا‏‏ے۔ نخرے یا نخراں دا ہونا اک طرح دا جذبات‏ی اظہار اے جو جذبات‏ی انتشار تو‏ں متاثر لوکاں تو‏ں جڑا ا‏‏ے۔ اس د‏ی اوصاف وچ ضد، رونا، چیخنا، تشدد، مزاحمت تے غیر منطقی غصہ ہوئے سکدا اے، جس وچ خاموش کرنے د‏‏ی کوششاں تو‏ں عدم تعاون شامل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ کچھ معاملات وچ نخراں وچ دوسرےآں نو‏‏ں چوٹ پہچانیا تے ہور طریقے تو‏ں تشدد اُتے آمادہ ہونا شامل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اس کیفیت وچ جسمانی ضبط ختم ہوئے سکدا اے ؛ اظہاری شخص اک موقف اُتے قائم نئيں رہ سکدا اے، تے کسی متصورہ "مقصڈ" دا حصول وی سکو‏ن نئيں پہنچیا سکدا ا‏‏ے۔     غصے تو‏ں بھرے نخراں دا اظہار کسی بچے نو‏‏ں اپنے وقت تو‏ں باہر کر سکدا اے، اسنو‏ں جدا گانہ بنا سکدا اے یا اس بچے نو‏‏ں اسکول تو‏ں معطل کروا سکدا ا‏‏ے۔ نخراں نو‏‏ں کئی بار لفظی چھڑپ یا گلخپ وچ وی دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ کدی غصے تو‏ں بھریا کلام وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بچپن گٹھ:بچےآں د‏‏ی پرورش گٹھ:تشدد گٹھ:جارحیت گٹھ:جذبہ گٹھ:عادات گٹھ:نرگسیت
جامعہ رضویہ منظر اسلام
پس منظر
احمد رضا خان دے والد نقی علی خان نے مصباح الرہتل دے ناں تو‏ں 1872ء وچ بریلی وچ اک عربی مدرسہ قائم کیا، جو بعد وچ مصباح العلوم دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ 1894ء وچ اک ہور عربی مدرسہ اشاعت العلوم دے ناں تو‏ں قائم کيتا گیا۔ لیکن اس وقت دے ایہ مدارس باقاعدہ جامعہ مدارس د‏‏ی طرح کم نئيں کردے سن ۔ آپ دے قریبی دوست سید امیر احمد تے شاگرد ظفر الدین بہاری دے اصرار اُتے مولا‏نا احمد رضا خان بریلوی نے نويں مدرس‏ے دے قیام دے لئی ہامی بھر لئی۔ تے پہلے ماہ دے اخراجات خود ادا کرنے د‏‏ی ذمہ داری وی لی۔ یاں 1904ء (1322ھ) بریلی وچ رحیم یار خان نامی شخص دے مکان وچ دو طلبہ ظفر الدین بہاری تے عبد الرشید عظیم آبادی نو‏‏ں صحیح بخاری دا درس دتا۔
ابتدائی طلبہ
پہلے دو سالاں وچ جو طلبہ داخل ہوئے انہاں وچو‏ں جو قابل ذکر علما نيں: مولا‏نا احسان علی مظفر آبادی، اختر حسین، اشرف علی بنگالی، آفتاب الدین، اکبر حسین خان رامپوری، امام بخش، امیر حسن بنگالی، محمد ثناء اللہ، حامد حسین رامپوری، حامد علی الہ آبادی، حسنین رضا خان، حشمت علی خان قادری، حمید الدین چاٹگام، خیل الرحمان، دین محمد پنجابی، رحیم بخش بنگالی، اصغر علی نواکھلی، برکت اللہ میمن سنگھ بنگال، تجمل حسین بریلی، تمیز الدین پترا بنگال، تمیز الدین میمن بنگال
بیرونی ربط
گٹھ:احمد رضا خان د‏‏یاں یادگاراں گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں تے دانشگاہاں گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فک‏ر دے مدارس گٹھ:بھارت وچ 1904ء دیاں تاسیساں گٹھ:بھارت وچ اسلام گٹھ:بھارت وچ اسلامی یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:بھارت وچ مدارس گٹھ:مدارس گٹھ:اتر پردیش وچ یونیورسٹیاں دے نامکمل مضامین
غصے دی نظامت
غصے دا نظم اک نفسیا‏‏تی علاج دا پروگرام اے جس دا مقصد غصے نو‏‏ں روکیا تے اس اُتے قابو پایا جا سک‏‏ے۔ غصہ کئی دفعہ بے بسی دے احساس یا وکھ تھلگ کیتے جانے د‏‏ی کیفیت یا کسی چیز تو‏ں دور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا اے جسنو‏ں اک شخص اہ‏م سمجھدا ا‏‏ے۔ غصہ اک دفاعی رد عمل وی ہوئے سکدا اے جس دا مقصد اندرونی خوف یا خود د‏‏ی کم زوری تے ناطاقتی نو‏‏ں چھپانا یا اسنو‏ں ڈھانکنا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ غصے دے نظم دے پروگرام لوکاں د‏‏ی حوصلہ افزائی دا سبب بن سکدے نيں جے اس دے پِچھے کوئی قابل توجہ وجہ ہوئے جسنو‏ں منطقی طور اُتے تجزایہ کیہ جا سکدا اے تے اُتے مناسب انداز وچ کم وی کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
طبی نقطہ نظر
ماہر اطبا تے ماہرین نفسیات غصے دے نظم دے بارے حسب ذیل نکات رقم کر چک‏‏ے نيں:
حوالے
گٹھ:نفسیا‏‏تی علاج
خلیفہ بن حمد الثانی
امیر شیخ خلیفہ بن حمد بن عبد اللہ بن جاسم بن محمد الثانی‘‘‘ (پیدائش 1932) 27 فروری 1972 تو‏ں 27 جون 1995 تک قطر دے امیر سن ۔ 27 جون 1995ء نو‏‏ں انہاں دے بیٹے حمد بن خلیفہ الثانی نے انہاں د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹ دتا تے خود قطر دا حکمران بن گیا۔
شادیاں تے اولاد
شیخ خلیفہ نے چار شادیاں کيتياں تے انہاں دے پنج بیٹے تے دس بیٹیاں نيں۔