cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت راشدہ دی تریخ
بہرہ شیر د‏‏ی فتح
بہرہ شیر اک مقام دا ناں سی جو مدائن دے نیڑے اک زبردست قلعہ تے شہر سی، بہرہ شیر وچ شاہی باڈی گارڈ دا اک زبردست رسالہ تے دارالسلطنت د‏‏ی حفاظت دے لئی نہایت زبردست اوربہادر فوج رہندی سی،مدائن اوربہرہ شیر دے درمیان دریائے دجلہ حائل سی، بہرہ شیر اس طرف سی اوردجلہ دے اُس طرف مدائن سی، شہنشاہِ ایران کدی بہرہ شیر وچ وی آکر رہندا تھا،ایتھ‏ے وی شاہی ایوان اورشاہی کارخانے موجود سن ،اسلامی لشکر کوثی تو‏ں آگے ودھیا،تو بہرہ شیر پہنچنے تک کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے ایرانیاں دا مقابلہ کرنا پيا اوران نو‏‏ں شکست دے ک‏ے راستے تو‏ں ہٹانا پيا ،ایتھ‏ے تک کہ مسلماناں نے بہرہ شیر دا محاصرہ کرلیا،ایہ محاصرہ تن مہینے تک جاری رہیا،آخر محصورین سختی تو‏ں تنگ آکر مقابلہ اُتے آمادہ ہوئے،اور شہر پناہ تو‏ں باہر مقابلے پرآئے، بالآخر مقتول تے مفرور ہوئے اوراسلامی لشکر فاتحانہ بہرہ شیر وچ داخل ہويا بہرہ شیر دے مفتوح ہُندے ہی یزد جرد نے مدائن تو‏ں بھاگنے اوراموال وخزائن دے مدائن تو‏ں منتقل کرنے د‏‏ی تدابیر اختیار کيتياں ،مدائن تو‏ں یزد جرد دا معہ خزائن دے بھج جانا مسلماناں دے لئی خطرات دا بدستور باقی رہنا سی۔
حضرت سعدؓ نو‏‏ں ہن اس گل دا خیال سی کہ جس قدر جلد ہوئے مدائن اُتے قبضہ کرن؛ لیکن دریائے دجلہ درمیان وچ حائل سی، اس دا پایاب عبور کرنا سخت دشورا سی ایرانیاں نے بہرہ شیر تو‏ں بھجدے ہوئے پل نو‏‏ں بالکل مسمار اورمنہدم کردتا سی، دُور دور تک کوئی کشتی وی نئيں چھڈی سی،دوسرے کنارے اُتے ایرانی فوج وی متعین سی جو عبوردریا تو‏ں مانع سی ،دوسرے روز حضرت سعدؓ نے گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے اورتمام فوج د‏‏ی کمر بندی کراکر فرمایا کہ تسيں وچ کون ایسا بہادر سردار اے جو اپنی جمعیت دے نال اس گل دا وعدہ کرے کہ اوہ سانو‏ں دریا دے عبور کرنے دے وقت دشمن دے حملے تو‏ں بچائے گا، حضرت عاصمؓ بن عمروؓ نے اس خدمت کيتی ذمہ داری قبول کيتی اورچھ سو تیر اندازااں د‏‏ی اک جماعت لے ک‏ے دریائے دجلہ دے اس کنارے اک اُچے مقام اُتے جا بیٹھے حضرت سعدؓ نے نستعین باللہ ونتوکل علیہ حسبنا اللہ ونعم الوکیل ولا حول ولا قوۃ الا باللہ العلی العظیم کہہ ک‏ے اپنا گھوڑا دریا وچ ڈال دتا انہاں د‏‏ی تقلید وچ دوسرےآں نے وی جرات تو‏ں کم لیا تے دیکھدے ہی دیکھدے لشکر اسلام دجلہ د‏‏ی طوفانی موجاں دا مقابلہ کردا ہويا دوسرے کنارے د‏‏ی طرف متوجہ ہويا ایہ سیلاب لشکر جدو‏ں نصف تو‏ں زیادہ دریا نو‏‏ں عبور کرچکيا تاں اس طرف تو‏ں ایرانی تیر اندازےآں نے تیر بازی شروع کيتا ادھر تو‏ں عاصمؓ اوران د‏‏ی جماعت نے ایرانی تیر اندازےآں اُتے اس زور وقوت دے نال تیر پھینکے کہ بوہت سارے ایرانی مقتول ومجروح ہوئے اوراس بلائے بے درماں تو‏ں اپنی جان بچانے د‏‏ی تدبیراں وچ مصروف ہوک‏ے لشکر اسلام نو‏‏ں عبور دریا تو‏ں نہ روک سک‏‏ے،مسلماناں نے اس طرف پہنچ ک‏ے ایرانیاں نو‏‏ں قتل کرنا شروع کيتا۔
فتح مدائن
یزد جرد مسلماناں دے پہنچنے تو‏ں پہلےہی اپنے اہل وعیال اورخزانےآں نو‏‏ں مدائن تو‏ں روانہ کرچکيا سی اُتے قصرابیض (شاہی محل) اوردارلسلطنت وچ مال تے دولت د‏‏ی کمی نہ سی اسلامی لشک‏ر ک‏ے دریا عبور کرلینے دا حال سُن کر یزد جرد وی مدائن تو‏ں چل دتا، مسلماناں نے شہر د‏‏ی مختلف سمتاں تو‏ں شہر وچ داخل ہونا شروع کيتا،خود باشندگان شہر نے شاہی محلات د‏‏ی لُٹ مار مسلماناں دے پہنچنے اورشہر وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے شروع کردتی سی،حضرت سعد قصر ابیض وچ داخل ہوئے اوران د‏‏ی بولی تو‏ں بے اختیار ایہ آیتاں نکلاں:" كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ،وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ،وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهِينَ،كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِينَ"حضرت سعدؓ نے اوتھے اک سلام تو‏ں آٹھ رکعتاں صلوۃ الفتح د‏‏ی پڑھیاں ،جمعہ کاروز تھا،قصرا بیض وچ جس جگہ کسری دا تخت تھا،اوتھ‏ے منبر رکھیا گیا اوراسی قصر وچ جمعہ ادا کيتا گیا ،ایہ پہلا جمعہ سی جو دارالسلطنت ایران وچ ادا کيتا گیا، اس شاہی محل وچ جس قدر تصاویر وتماثیل سن اوہ علیٰ حالہ قائم رہیاں نہ حضرت سعدؓ نے انہاں نو‏‏ں توڑ ا پھوڑا نہ اوتھ‏ے تو‏ں جداکیا بوجہ نیت اقامت اس قصر وچ نماز نو‏‏ں قصر وی نئيں کيتا گیا ،زہرہ بن حیوۃ نو‏‏ں ایرانیاں دے تعاقب وچ نہراں د‏‏ی جانب روانہ کيتا گیا، مال غنیمت دے فراہ‏م کرنے اُتے عمرو دبن مقرن نو‏‏ں اوراس د‏ی تقسیم اُتے سلیمان بن ربیعہ باہلی نو‏‏ں مامور کيتا گیا،مال غنیمت وچ شہنشاہ ایران د‏‏ی بہت ساریاں نادر روزگار چیزاں مسلماناں دے ہتھ آئاں چاندی سونے تے جواہرات د‏‏ی مورتاں کسری دا شاہی لباس اس دا زرنگار تاج،اس د‏ی زرہ اوراسی قسم د‏‏ی بہت ساریاں چیزاں مسلماناں نے انہاں بھاگنے والےآں تو‏ں چھیناں جوان چیزاں نو‏‏ں لے لے ک‏ے ایوان شاہی تو‏ں بھجدے سن ،ایوان شاہی دے خزانے اورعجائب خانے وچ خاقان چین ،قیصر روم داہرہ شاہِ ہند، بہرام گور،سیاوش ،نعمان بن منذر، کسریٰ، ہرمزفیروز دے خود زر نيں،تلواراں تے خنجر دستیاب ہوئے، جو عجائب روزگار سمجھ کر شاہی خزانے وچ محفوظ رکھے جاندے سن تے ایرانی انہاں چیزاں اُتے فخر کيتا کردے سن انہاں چیزاں دے فراہ‏م ہوجانے اُتے حضرت سعد بن ابی وقاصؓ نے حضرت قعقاعؓ نو‏‏ں اجازت دتی کہ تلواراں وچو‏ں تلوار نو‏‏ں پسند کر لو،حضرت قعقاع نے ایہ سُن کر قیصر روم ہر قل د‏‏ی تلوار اٹھالی، فیر حضرت سعدؓ نے اپنی طرف تو‏ں بہرام گور د‏‏ی زرہ وی انہاں نو‏‏ں مرحمت فرمائی۔
حضرت سعدؓ نے علاوہ خمس دے جو چیزاں نادرات روزگار وچ شمار ہودیاں سن، اوہ سب جمع کرکے دربار خلافت نو‏‏ں روانہ کرداں، انہاں نو‏ں نادرات روزگار وچ کسریٰ دا فرش سی جو بہار دے ناں تو‏ں موسوم تھا،ایہ فرش نوے گز لمبا اوردس گز چوڑا تھا،اس وچ پھُل ،پتیاں ،درخت نہراں،تصویراں،غنچے سب سونے چاندی،اورجواہرات تو‏ں بنائے گئے سن شاہانِ فارس جدو‏ں موسم بہار گزر جاندا تھا،تو اس د‏ی یاد وچ اس فرش اُتے بیٹھ کر شراب نوشی کيتا کردے سن، جدو‏ں ایہ تمام چیزاں مدینہ منورہ وچ پہنچیاں ،تو لوک دیکھ ک‏ے حیران ہوگئے، فاروق اعظمؓ نے تمام سامان واسباب نو‏‏ں لوکاں وچ تقسیم کردتا،فرش د‏‏ی نسبت عام طور اُتے لوکاں د‏‏ی رائے ایہ سی کہ اسنو‏ں تقسیم نہ کيتا جائے،لیکن حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ نئيں اسنو‏ں وی تقسیم کردتا جائے؛چنانچہ فاروق اعظمؓ نے حضرت علیؓ د‏‏ی رائے تو‏ں اس فرش نو‏‏ں وی کٹ کٹ کر لوکاں وچ تقسیم کردتا،حضرت علیؓ دے حصے وچ جو فرش دا ٹکڑا آیا تھا،وہ بہت نفیس ٹکڑےآں وچ نہ سی اُتے انہاں نے اسنو‏ں تیس ہزار دینار نو‏‏ں فروخت کردتا۔
حضرت سعدؓ نے مدائن اُتے قابض ومتصرف ہوک‏ے اپنے اوراہل لشک‏ر ک‏ے اہل وعیال نو‏‏ں قادسیہ تو‏ں بلوایا،اورشاہی ایوانات لوکاں وچ تقسیم کردئے،جنہاں وچ انہاں نے اپنے اہل وعیال نو‏‏ں ٹھہرایا۔ جدو‏ں مدائن اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوگیا،تویزدجرد مدائن سےبھج کر مقام حلوان وچ مقیم ہويا، رستم بن فرخ زاد دے بھائی خرذادبن فرخ زاد نے مقام جلولاء وچ لشکر اورسامان حرب وڈی مقدار وچ قابلیت اورحوصلے دے نال فراہ‏م کرنا شروع کيتا قلعہ تے شہر دے گرد خندق کھدوائی نو‏‏ں کھرو بنواکر مسلماناں د‏‏ی آمد تے حملے دے رستےآں وچ بچھوائے،ایہ جنگی تیاری اورفوجی اجتماع اس قدر عظیم اوراہ‏م سی کہ اک طرف ایرانیاں د‏‏ی آنکھاں اس طرف لگی ہوئیاں سن تاں دوسری طرف مسلماناں نو‏‏ں وی اس دا خاص طور اُتے خیال تھا؛ چنانچہ حضرت سعد بن ابی وقاصؓ نے ایہ تمام کیفیت مدینہ منورہ وچ حضرت فاروق اعظمؓ دے پاس لکھ ک‏ے بھیجی،دربار فاروقی تو‏ں حکم آیا، کہ ہاشم بن عتبہ بارہ ہزار فوج لے ک‏ے جلولاء د‏‏ی مہم اُتے روانہ ہون، مقدمۃ الجیش حضرت قعقاعؓ نو‏‏ں سپرد کيتا جائے،معشر بن مالک نو‏‏ں میمنہ د‏‏ی اورعمرو بن مالک نو‏‏ں میسرہ د‏‏ی سرداری دتی جائے تے ساقہ اُتے عمرو بن مرہ نو‏‏ں مقرر کيتا جائے،اس حکم فاروقی دے موافق حضرت ہاشم مدائن تو‏ں روانہ ہوک‏ے چوتھے روز جلولا پہنچے اورشہر دا محاصرہ کيتا،ایہ محاصرہ کئی مہینے جاری رہیا،ایرانی قلعہ تو‏ں نکل نکل ک‏ے حملہ آور وی ہُندے رہندے سن ۔
اس طرح مسلماناں اورایرانیاں وچ جلولاء دے محاصرہ دے ایام وچ بوہت سارے معرکے ہوئے تے ہر معر دے ميں ایرانی مغلوب ہُندے رہے جلولاء وچ لکھاں ایرانی جنگ جو موجود سن مسلماناں د‏‏ی تعداد ہزاراں تو‏ں متجاوز نہ سی،اپنی جمعیت د‏‏ی کثرت اورسامان حرب د‏‏ی فراوانی اُتے اعتماد کرکے ایرانیاں نے خوب جی توڑ کر مقابلہ کيتا مگر آخر مسلماناں دے مقابلہ وچ ناکا‏م ونامراد ثابت ہوئے اک لکھ ایرانی اس معردے ميں مسلماناں دے ہتھ تو‏ں مارے گئے۔ تن کروڑ دا مال غنیمت مسلماناں کےہتھ آیا،یزد جرد نے حلوان وچ جدو‏ں جلولاء دے سقوط دا حال سُنا،تو اوہ حلوان وچ نہ ٹھہر سکا،اوتھ‏ے تو‏ں بھج کر رے د‏‏ی جانب روانہ ہويا، اورحلوان وچ خسرو شنوم نو‏‏ں اک مناسب جنگی جمعیت دے نال چھڈ گیا ،حضرت قعقاعؓ معرکہ جلولاء دے بعد مقام حلوان د‏‏ی طرف روانہ ہوئے،خسروشنوم نے حلوان تو‏ں نکل ک‏ے مقابلہ کيتا مگر شکست کھا کر بھجیا اورقعقاعؓ نے حلوان اُتے قبضہ کيتا۔
حضرت سعدؓ نے انہاں فتوحات دے بعد مال غنیمت دا خمس اورفتح د‏‏ی خوشخبری حضرت زیادؓ دے ہتھ فاروق اعظمؓ د‏‏ی خدمت وچ بھیجی اورملکِ ایران وچ آگے ودھنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی، حضرت زیادؓ ایہ مال غنیمت لے ک‏ے شام دے وقت مدینہ منورہ وچ داخل ہوئے،فاروق اعظم ؓ نے فتوحات دا حال سُن کر لوکاں نو‏‏ں جمع کيتا اورزیاد نو‏‏ں حکم دتا کہ ہن انہاں سب نو‏‏ں اوہ حالات جو مینو‏‏ں سُنا چکے ہوئے سُناؤ؛چنانچہ حضرت زیادؓ نے نہایت طلاقت وفصاحت دے نال مسلماناں د‏‏ی بہادریاں دے نقشے کھچ کر سامعین دے سامنے رکھ دئے،فیر فاروقِ اعظمؓ نے فرمایا کہ مالِ غنیمت دا انبار صحن مسجد وچ ايس‏ے طرح موجود رہے،اُس د‏‏ی چوکسی ونگرانی دا انتظام کردتا،اگلے دن فجر دے بعد آپ نے اوہ تمام مال تے اسباب لوکاں نو‏‏ں تقسیم فرمادتا، جواہرات دے انبار اورمالِ غنیمت د‏‏ی پیش قیمتی وکثرت دیکھ ک‏ے فاروق اعظمؓ روپئے، توحضرت عبدالرحمن بن عوف رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ امیر المومنین ایہ تاں مقامِ شکر سی، آپ روندے کیو‏ں نيں؟ حضرت فاروق اعظمؓ رضی اللہ عنہ نے جواب دتا کہ خدائے تعالیٰ جس قوم نو‏‏ں دنیا د‏‏ی دولت عطا فرماندا اے ،اُس وچ رشک وحسد وی پیدا ہوجاندا اے تے اس لئی اُس قوم وچ تفرقہ پڑجاندا اے ،پس مینو‏‏ں ايس‏ے تصور نے اس وقت رُلادتا۔
اُس دے بعد فاروق اعظمؓ نے حضرت سعدؓ دے جواب وچ اُنہاں دے پاس حکم بھیجیا کہ مسلماناں نے پیہم صعوبات برداشت کيت‏یاں نيں، حالے چند روز اپنے لشکر نو‏‏ں آرام کرنے دا موقع دو۔
جنگ جلولاء ۱۶ھ وچ واقع ہوئی ایتھ‏ے تک حالات دے بیان کرنے وچ دانستہ تریخ مہینہ اورسال دا ذکر اس لئی ترک کردتا اے کہ بعض واقعات د‏‏ی تریخ تے سنہ اک مورخ کچھ بیان کردا اے تے دوسرا کچھ اندراں صورت واقعات د‏‏ی ترتیب دا صحیح ہونا کافی سمجھیا گیا عراق دے حالات ۱۶ ھ یعنی معرکہ جلولاء تک ايس‏ے ترتیب تو‏ں وقوع پذیر ہوئے جو اُتے مذکور ہوئے،اب انہاں حالات نو‏‏ں ایتھے تک چھڈ ک‏‏ے فیر ملک شام د‏‏ی طرف متوجہ ہونا چاہئیے۔
شامی معرکے
عراقی معرکےآں دا حال اُتے مذکور ہوچکيا اے اورہم ۱۶ ھ وچ یزد جرد شاہِ ایران نو‏‏ں مقام حلوان تو‏ں رے د‏‏ی جانب فرار ہُندا ہويا دیکھ چکے نيں،لیکن ہن سانو‏ں قریبا دو سال پِچھے ہٹ کر ملک شام دے حالات د‏‏ی سیر کرنا اے، دمشق د‏‏ی فتح دا حال اسيں اُتے پڑھ چکے نيں، فتح دمشق دے بعد مقام فحل تے مقام بیسان دے معرکےآں د‏‏ی کیفیت وی زیر مطالعہ آچک‏ی اے ہن اسلامی لشکر مقام حمص د‏‏ی طرف متوجہ ہُندا ا‏‏ے۔
فتح قنسرین
سلمیہ د‏‏ی فتح دے بعد حضرت خالد بن ولیدؓ نے اپنی رکابی فوج لے ک‏ے بحکم ابو عبیدہؓ قنسرین د‏‏ی جانب ودھے،اوتھ‏ے مینا س نامی رومی سردار جس دا مرتبہ ہرقل دے بعد سب تو‏ں وڈا تھا،آگے ودھ ک‏ے خالد بن ولیدؓ دا مقابلہ کيتا، خالد بن ولیدؓ نے سخت مقابلہ دے بعد اُس نو‏‏ں پسپا ہونے اُتے مجبور کردتا، اوہ قنسرین وچ داخل ہوک‏ے قلعہ بند ہويا،اورخالد بن ولیدؓ نے آگے ودھ ک‏ے قنسرین دا محاصرہ کرلیا،انجام کار قنسرین مفتوح ہويا،اس فتح دا حال جدو‏ں حضرت فاروق اعظمؓ نو‏‏ں معلوم ہويا تاں اوہ خالد بن ولیدؓ سےبہت خوش ہوئے اوراُنہاں دے اختیارات اورفوجی سرداری وچ نمایاں وادھا فرمایا:
فتح حلب تے انطاکیہ
مہم قنسرین تو‏ں فارغ ہوک‏ے حضرت ابوعبیدہؓ نے حلب د‏‏ی جانب کوچ کيتا،جب حلب دے نیڑے پہنچے تاں خبر آئی کہ اہل قنسرین نے عہد شکنی د‏‏ی تے بغاوت اختیار کيتی اے ؛چنانچہ حضرت ابو عبیدہؓ نے فوراً اک دستہ فوج نو‏‏ں قنسرین د‏‏ی طرف روانہ کيتا ، اہل قنسرین نے محصور ہوک‏ے فیر اظہار اطاعت کيتا اوربھاری جرمانہ دے ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں بچایا،حضرت ابو عبیدہؓ نے حلب دے نیڑے پہنچ ک‏ے قیام کيتا،اورحضرت عیاض بن غنمؓ نے جو مقدمۃ الجیش دے افسر سن، اپنی ماتحت فوج نو‏‏ں لے ک‏ے حلب دا محاصرہ کيتا، اہل حلب نے حضرت عیاض بن غنمؓ تو‏ں ہن تک دے مفتوح شہراں د‏‏ی شرائط اُتے صلح کرکے شہر نو‏‏ں سپرد کردتا حضرت ابو عبیدہؓ نے انہاں شرائط نو‏‏ں جو عیاض بن غنمؓ نے طے د‏‏ی سن جائز قرار دتا اوراپنے دستخط تو‏ں معاہدہ لکھ دتا۔
حلب نو‏‏ں فتح کرکے حضرت ابو عبیدہؓ ؓ انطاکیہ د‏‏ی جانب ودھے،انطاکیہ قصر ہر قل دا ایشیائی دارالسلطنت تھا،ایتھ‏ے ہر قل دے شاہی محلات بنے ہوئے سن ،اور ہر قسم د‏‏ی حفاظت دا سامان جو اک دار السلطنت دے لئی ضروری اے ،ایتھ‏ے موجود تھا،اسی لئے وکھ وکھ تھانواں دے مفرور عیسائی بھج بھج کر انطاکیہ ہی وچ پناہ گزيں ہوئے سن، حلب دے وی بوہت سارے عیسائی انطاکیہ وچ آگئے سن، جدو‏ں مسلما‏ن انطاکیہ دے نیڑے پہنچے تاں عیسائیاں نے انطاکیہ تو‏ں نکل ک‏ے مسلماناں دا مقابلہ کيتا تے شکست کھا کر شہر وچ جا گھسے اسلامی لشکر نے انطاکیہ دا محاصرہ کيتا چند روز دے بعد شہر والےآں نے مجبور ہوک‏ے جزیہ دے وعدہ اُتے صلح کرلئی ،بعض عیسائی انطاکیہ تو‏ں کسی طرف نو‏‏ں خود ہی جلا وطن ہوگئے مسلماناں نے انہاں دے حال تو‏ں کوئی تعرض نئيں کيتا اس دے بعد خبر پہنچی کہ حلب دے نیڑے مقام معرہ مصرین وچ مسلماناں دے خلاف عیسائی لشکر جمع ہوئے رہیا اے ،اس خبر نو‏‏ں سُن کر حضرت ابو عبیدہؓ اس طرف نو‏‏ں روانہ ہوئے اوتھ‏ے وڈی بھاری جنگ ہوئی،بوہت سارے عیسائی تے رومی سردار مارے گئے،اہل معرہ مصرین نے اہل حلب د‏‏ی طرح صلح کرلئی،ایتھ‏ے ایہ صلح نامہ حالے مکمل نئيں ہونے پایا سی کہ انطاکیہ والےآں د‏‏ی بغاوت وبد عہدی د‏‏ی خبر پہنچی ،مگر عیاض بن غنم اورحبیب بن مسلمہ موجود سن ،انہاں نے لڑ کر عیسائیاں نو‏‏ں فیر مغلوب کيتا اورشہر اُتے قابض ہوگئے،اس بغاوت تے بد عہدی دے بعد انطاکیہ والےآں نے فیر پہلی شرائط اُتے ہی صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی حضرت ابو عبیدہؓ نے انہاں د‏‏ی اس درخواست نو‏‏ں منظور کرلیا۔
عیسائیاں د‏‏ی بار بار د‏‏ی بغاوت وبد عہدی دیکھ ک‏ے حضرت ابو عبیدہؓ نے فاروق اعظمؓ نو‏‏ں لکھیا کہ انہاں عیسائیاں دے باربار نقض عہد تو‏ں بعض اوقات لشکر اسلامی نو‏‏ں وڈی وڈی مشکلات دا سامنا ہوجاندا اے، انہاں دے نال کس خاص قسم دا برتاؤ کيتا جائے؟ فاروق اعظمؓ نے لکھیا کہ عیسائیاں دے وڈے وڈے مرکزی شہراں تے قصبےآں وچ جنہاں نو‏ں تسيں فتح کرچکے ہو،اک اک فوجی دستہ مدامی طور اُتے موجود رکھو،ایداں دے ہر اک حفاظتی دستے نو‏‏ں اسيں بیت المال تو‏ں وظائف اورتنخواہاں دین گے ،فتح انطاکیہ دے بعد ارد گرد دے تمام مواضعات وقصبات نے بطیب خاطر مسلماناں د‏‏ی اطاعت قبول کيتی تے قورس ،بنج تل عزاز وغیرہ قصبات معہ مفصلات بلاجنگ وپیکار مسلماناں د‏‏ی اطاعت وقبضہ وچ داخل ہوگئے اورفرات تک شام دے تمام شہر مسلماناں دے قبضے وچ آگئے۔
فتح بفراس تے مرعش تے حرث
اب شام د‏‏ی طرف تو‏ں مطمئن ہوک‏ے تے تمام شہراں وچ عامل مقرر کرنے اورفوجی دستے متعین فرمادینے دے بعد حضرت ابو عبیدہؓ نے فلسطین د‏‏ی طرف توجہ فرمائی اوراک لشکر میسرہ بن مسروق د‏‏ی سرداری وچ مقام بفراس جو علاقہ انطاکیہ وچ ایشیائے کوچک د‏‏ی سرحد اُتے اک مقام سی، ایتھ‏ے بہت سےعرب قبیلے غسان،تنوخ ایاد وغیرہ آباد سن تے عیسائی مذہب رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں فتح انطاکیہ دا حال سن کر ہر قل دے پاس جانے د‏‏ی تیاریاں ک‏ر رہ‏ے سن میسرہ بن مسروق نے جاندے ہی انہاں اُتے حملہ کيتا وڈا بھاری معرکہ ہويا،حضرت ابوعبیدہؓ نے انطاکیہ تو‏ں مالک بن اُشترنخعی نو‏‏ں میسرہ د‏‏ی کمک پرروانہ کيتا اس نويں فوج نو‏‏ں آتے ہوئے دیکھ ک‏ے عیسائی گھبراگئے تے حواس باختہ ہوک‏ے بھجے حضرت خالد بن ولیدؓ اک چھوٹا جہا لشکر لے ک‏ے مرعش د‏‏ی طرف گئے تے عیسائیاں نے جلاوطنی د‏‏ی اجازت حاصل کرکے شہر خالد بن ولید دے سپرد کردتا،اسی طرح اک لشکر لے ک‏ے حبیب بن مسلمہ قلعہ حرث د‏‏ی طرف گئے تے اسنو‏ں فتح کيتا۔
فتح قیسا ریہ(قیصرہ)تے فتح اجنادین
انہاں نو‏ں ایام وچ انطاکیہ وعلاقۂ انطاکیہ نو‏‏ں اسلامی لشکر فتح کررہیا تھا،دمشق دے عامل حضرت یزید بن ابی سفیان نے اپنے بھائی معاویہؓ بن ابی سفیان نو‏‏ں حکم فاروقی د‏‏ی بنا اُتے فوج دے ک‏ے قیساریہ د‏‏ی طرف بھیجیا،اوتھ‏ے سخت معرکہ پیش آیا تے ايس‏ے ہزار عیسائی میدان جنگ وچ مسلماناں دے ہتھ تو‏ں مارے گئے تے قیساریہ اُتے مسلماناں دا قبضہ ہويا۔
مہم مرج روم تے فتح بیسان دے بعد قیصر ہر قل نے ارطبون نامی بطریق نو‏‏ں جونہایت بہادر اورمشہور سپہ سالار تھا،مقام جنادین وچ فوجاں جمع کرنے دا حکم دتا ارطبون نے اک زبردست فوج تاں اپنے پاس مقام اجنادین وچ رکھی تے اک فوج مقام رملہ وچ اک اوربیت المقدس وچ تعینات کی،ایہ فوجاں اسلامی حملہ آوراں د‏‏ی منتظر اورہر طرح کیل کانٹے تو‏ں لیس اورتعداد وچ بے شمار سن، حضرت عمروبن العاصؓ نےجو اس سمت دے حصہ افواج د‏‏ی سرداری رکھدے سن ،بحکم ابو عبیدہؓ علقمہ بن حکیم فراسی تے مسرور بن العکی نو‏‏ں بیت المقدس د‏‏ی طرف اورابو ایوب المالکی نو‏‏ں رملہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا تے عمرؓ وخود ارطبون دے مقابلہ کواجنادین د‏‏ی جانب ودھے،اجنادین وچ نہایت سخت معرکہ آرائی ہوئی،ایہ لڑائی جنگ یرموک د‏‏ی مانند سی ،بالآخر ارطبون حضرت عمروؓ دے مقابلہ تو‏ں شکست کھا کر بیت المقدس د‏‏ی طرف بھجیا حضرت علقمہ بن حکیم فراسی نے جو بیت المقدس دا محاصرہ کيتے ہوئے سن راستہ دے دتا،ارطبون بیت المقدس وچ داخل ہوگیا اوراجنادین اُتے حضرت عمروؓ دا قبضہ ہويا۔
فتح بیت المقدس
ارطبون جدو‏ں بیت المقدس وچ داخل ہوگیا تاں حضرت عمرؓو نے غزوہ،سبط،نابلس،لد،عمواس،جبرین،یافاوغیرہ تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ کيتا اوربیت المقدس دے ارد گرد دے تمام علاقے اُتے قابض ہوک‏ے بیت المقدس د‏‏ی طرف ودھے اورمحاصرہ نو‏‏ں سختی تو‏ں جاری رکھیا،انہاں نو‏ں ایام وچ حضرت ابو عبیدہؓ شام دے انتہائی ضلعے قنسرین وغیرہ د‏‏ی فتح سےفارغ ہوک‏ے فلسطین وبیت المقدس د‏‏ی طرف روانہ ہوچکے سن ،عیسائی قلعہ بند ہوک‏ے نہایت سختی تو‏ں محاصرین د‏‏ی مدافعت اورمقابلہ کررہے سن ،ابو عبیدہؓ دے آجانے د‏‏ی خبر سُن کر انہاں د‏‏ی کچھ ہمت پست سی ہوگئی، اورسپہ سالار اعظم یعنی حضرت ابوعبیدہ دے پہنچنے اُتے انہاں نے صلح دے سلام وپیام جاری کيتے مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں صلح وچ کوئی تامل ہُندا ہی نہ سی، مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں جو شرائط پیش ہُندے سن ،وہ بہت سادہ اورایداں دے مقررہ معینہ سن کہ تمام عیسائی اُنہاں تو‏ں واقف سن لیکن بیت المقدس دے عیسائیاں نے صلح کيت‏‏‏ی شرائط وچ اک خاص قسم دا وادھا ضروری تے لازمی قرار دتا اوہ ایہ کہ عہد نامہ خود خلیفۂ وقت آکر لکھے،ارطبون بطریق بیت المقدس تو‏ں نکل ک‏ے مصر د‏‏ی طرف بھج گیا سی، رؤساء شہر اورشرفائے بیت المقدس ہی مدافعت وچ استقامت دکھا رہے سن اوراب شہر دا قبضہ وچ آجانا کچھ وی دشوار نہ تھا،لیکن حضرت ابو عبیدہؓ بن الجراح نے ایہی مناسب سمجھیا کہ جتھ‏ے تک ہوسک‏‏ے کشت وخون دا امکان مسدود کيتا جائے اورجنگ اُتے صلح نو‏‏ں فوقیت دتی جائے۔
چنانچہ انہاں نے فاروق اعظمؓ نو‏‏ں انہاں حالات دا اک خط لکھیا اوراُس وچ تحریر کيتا کہ آپ دے ایتھ‏ے تشریف لیانے تو‏ں بیت المقدس بلا جنگ قبضہ وچ آسکدا اے ،فاروق اعظمؓ نے اس خط دے پہنچنے اُتے صاحب الرائے حضرات نو‏‏ں مسجد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ بغرض مشورہ طلب کيتا، حضرت عثمان غنی رضی اللہ تعالی عنہ نے فرمایا کہ عیسائی ہن مغلوب ہوچکے نيں، انہاں وچ مقابلے تے مدافعت د‏‏ی ہمت تے طاقت نئيں رہی، آپ بیت المقدس دا سفر اختیار نہ کرن خدائے تعالی عیسائیاں نو‏‏ں تے وی زیادہ ذلیل کريں گا اوروہ بلا شرط شہر نو‏‏ں مسلماناں دے سپرد کردین گے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ میری رائے وچ آپ نو‏‏ں ضرور جانا چاہیدا ،فاروق اعظمؓ نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی رائے نو‏‏ں پسند کيتا۔
فاروق اعظمؓ دا سفر فلسطین
ستوؤں دا اک سیلا،اک اونٹھ اک غلام اک لکڑی دا پیالہ ہمراہ لے ک‏ے اوراپنی جگہ حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں مدینہ دا عامل مقرر فرما کر روانہ ہوگئے،آپ دے اس سفر د‏‏ی سادگی وجفا کشی عام طور اُتے مشہور اے ،کدی غلام اونٹھ د‏‏ی مہار پھڑ کر چلدا اورفاروق اعظمؓ اونٹھ اُتے سوار ہُندے اورکدی غلام اونٹھ اُتے سوار ہُندا تے فاروق اعظمؓ اونٹھ د‏‏ی مہار پھڑ کر آگے چلدے، ایہ اس عظیم الشان شہنشاہ تے خلیفۂ اسلام دا سفر تھا،جس دیاں فوجاں قیصر وکسریٰ دے محلات اورتخت تے تاج نو‏‏ں اپنے گھوڑےآں د‏‏ی ٹاپاں وچ روند چکیاں سن،ایہ مہینہ جس وچ فاروق اعظمؓ دا ایہ سفر شروع ہويا اے رجب دا مہینہ تھااور ۱۶ھ جدو‏ں کہ مدائن اورانطاکیہ فتح ہوچکے سن ،عزم روانگی دے نال ہی روانگی تو‏ں پہلے آپ نے دمشق وبیت المقدس د‏‏ی اسلامی افواج دے سرداراں نو‏‏ں اطلاع دے دتی سی،سب تو‏ں پہلے یزید بن ابی سفیان انہاں دے بعد ابو عبیدہ بن الجراحؓ انہاں دے بعد حضرت خالد بن ولیدؓ نے آپ دا استقبال کيتا آپ نے انہاں سرداراں نو‏‏ں خوبصورت اورشان وشوکت دے لباس وچ اپنے استقبال نو‏‏ں آتے ہوئے دیکھ ک‏ے طیش تے غضب دا اظہار فرمایا تے فرمایا کہ تسيں لوکاں نے دو ہی برس وچ عجمیاں د‏‏ی خُوبو اختیار کرلئی، مگر جدو‏ں انہاں سرداراں نے فرمایا کہ ساڈی انہاں اُتے تکلف قباواں دے تھلے سلاح ِ حرب موجود نيں تے اسيں عربی اخلاق اُتے قائم نيں، تب آپ نو‏‏ں اطمینان ہويا۔
عیسائیاں دا امان نامہ
آپ مقام جابیہ وچ مقیم ہوئے ایتھے رؤسابیت المقدس آپ د‏‏ی ملاقات نو‏‏ں حاضر ہوئے تے عہد نامہ آپ نے اپنے سامنے انہاں نو‏‏ں لِکھوادتا۔
"یہ اوہ امان نامہ اے جو امیر المومنین عمرؓ نے ایلیا والےآں نو‏‏ں دتا اے ،ایلیا والےآں د‏‏ی جان مال،گرجے،صلیب،بیمار،تندرست سب نو‏‏ں امان دتی جاندی اے اورہر مذہب والے نو‏‏ں امان دتی جاندی اے، انہاں گرجاؤں وچ سکونت نہ کيت‏ی جائے گی اورنہ اوہ ڈھائے جاواں گے ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے احاطاں نو‏‏ں وی نقصان نہ پہنچایا جائے گا،نہ انہاں د‏‏ی صلیباں اورمالاں وچ کِسے قسم د‏‏ی کمی کيت‏ی جائے گی،نہ مذہب دے بارے وچ کِسے قسم دا کوئی تشدد کيتا جائے گا اورنہ انہاں وچو‏ں کوئی کسی نو‏‏ں ضرر پہنچائے گا تے ایلیا وچ انہاں دے نال یہودی نہ رہنے پاواں گے تے ایلیا والےآں اُتے فرض اے کہ اوہ جزیہ داں تے یونانیاں نو‏‏ں کڈ داں،پس یونانیاں یعنی رومیاں وچو‏ں جو شہر تو‏ں نکل جائے گا اُس دے جان تے مال نو‏‏ں امان دتی جاندی اے جدو‏ں تک کہ اوہ محفوظ مقام تک نہ پہنچ جائے،جے کوئی رومی ایلیا ہی وچ رہنا پسند کردا اے ،تو اُس نو‏‏ں باقی اہل شہر د‏‏ی طرح جزیہ ادا کرنا ہوئے گا اورجے اہل ایلیا وچو‏ں کوئی شخص رومیاں دے نال جانا چاہے تاں اسنو‏ں امن وامان اے ،ایتھ‏ے تک کہ اوہ محفوظ مقام اُتے پہنچ جاواں،جو کچھ اس عہد نامہ وچ درج اے اُس اُتے خدا تے رسول اورخلفاء اورتمام مسلماناں د‏‏ی ذمہ داری اے ،بشر طیکہ اہل ایلیا مقررہ جزیہ د‏‏ی ادائیگی تو‏ں انکار نہ کرن۔
اس عہد نامہ اُتے حضرت خالد بن ولیدؓ،عمروبن العاصؓ،عبدالرحمن بن عوفؓ اورمعاویہ بن ابی سفیان دے دستخط بطور گواہ ثبت ہوئے،بیت المقدس والےآں نے فوراً جزیہ ادا کرکے شہر دے دروازے کھول دئے،اسی طرح اہل رملہ نے وی مصالحت دے نال شہر مسلماناں دے سپر د کردتا،فاروق اعظمؓ پیادہ پا بیت المقدس وچ داخل ہوئے،سب تو‏ں پہلے مسجد اقصیٰ وچ گئے محراب داؤد دے پاس پہنچ ک‏ے سجدہ داؤد د‏‏ی آیت پڑھ کر سجدہ کيتا،فیر عیسائیاں دے گرجے وچ گئے اوراُس د‏‏ی سیر کرکے واپس تشریف لائے،بیت المقدس د‏‏ی فتح دے بعد فاروق اعظمؓ نے صوبہ فلسطین دے دو حصہ کرکے اک حصہ اُتے علقمہ بن حکیم نو‏‏ں عامل مقرر کرکے رملہ وچ قیام دا حکم دتا،دوسرے حصہ اُتے علقمہ بن محرز نو‏‏ں عامل مقرر فرما کر بیت المقدس وچ رہنے دا حکم دتا۔
فتح تکریت تے جزیرہ
مذکورہ بالا واقعات دے پڑھنے تو‏ں جدو‏ں ۲۶ ھ تک د‏‏ی اسلامی تریخ جو شام وعراق تو‏ں تعلق رکھدی اے ،ساڈی نظر تو‏ں گزر گئی اے ،اب آگے روم وایران دے واقعات وچو‏ں کسی اک دے سلسلہ نو‏‏ں شروع کرنے تو‏ں پیشتر تکریب د‏‏ی فتح تے صوبۂ جزیرہ اُتے لشکر اسلام دے قبضہ دا حال اس لئی بیان کرنا ضروری اے کہ تکریب وچ رومیاں تے ایرانیاں نے مل ک‏ے مسلماناں دا مقابلہ کيتا تھا،اسی طرح جزیرہ دے قبضہ وچ لیانے دا باعث مسلماناں د‏‏ی عراقی تے شامی دونے فوجاں ہوئیاں نيں ہور ایہ کہ مذکورہ بالا واقعات دے بعد ہی تکریت والجزیرہ دے واقعات وقوع پزیر ہوئے نيں۔
تکریت وچ اک ایرانی صوبہ دار رہیا کردا تھا،اُس نے جدو‏ں سُنا کہ مدائن اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوچکيا اے ،تو اُس نے رومیاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا، رومی لوکاں اُتے وی چونکہ اسلامی فوجاں د‏‏ی ضرباں پڑ رہیاں سن،وہ بہت آسانی تو‏ں اس سرحدی صوبے دار د‏‏ی اعانت اُتے آمادہ ہوگئے،نال ہی ایاد تغلب،نمروغیرہ عرب قبیلے جو عیسائی سن ،رومیاں د‏‏ی ترغیب تو‏ں مرزبان تکریت دے نال شریک ہوگئے،فاروق اعظمؓ د‏‏ی ہدایت دے مطابق حضرت سعد بن ابی وقاصؓ نے عبداللہ بن المعتم نو‏‏ں پنج ہزار د‏‏ی جمعیت دے نال تکریت د‏‏ی جانب روانہ کيتا اسلامی لشکر نے جاک‏ے تکریت دا محاصرہ کرلیا وڈی خونریز جنگ دے بعد رومیاں اورایرانیاں نو‏‏ں شکست فاش حاصل ہوئی،عرب قبیلے وچو‏ں اکثر نے دین اسلام قبول کرلیا، بہت ہی تھوڑے ایرانی اوررومی جان بچا کر بھج سک‏‏ے،باقی سب اوتھے مقتول ہوئے،اس لڑائی وچ مال غنیمت اس قد رہیا تھ آیا کہ جدو‏ں خمس کڈ ک‏ے لشکر اُتے تقسیم کيتا گیا تاں اک اک سوار دے حصے وچ تن تین ہزار درہم آئے۔
صوبہ جزیرہ وی شام وعراق دے درمیان کدی رومی سلطنت دے زیر اثر ہُندا کدی ایرانی سلطنت د‏‏ی ماتحتی وچ آجاندا سی، اہل جزیرہ نے اسلامی فتوحات دے نقشے دیکھ دیکھ ک‏ے ہر قل نو‏‏ں لکھیا کہ آپ شام دے مشرقی شہراں د‏‏ی طرف حفاظتی افواج بھیجاں،ہم سب مل ک‏ے آ پ د‏‏ی اورآپ د‏‏ی فوجاں د‏‏ی مدد کرن گے ہرقل نے اہل جزیرہ د‏‏ی اس درخواست نو‏‏ں تائید غیبی سمجھ کر شام دے مشرقی شہراں د‏‏ی طرف فوجاں روانہ کيتياں فاروق اعظمؓ نے انہاں حالات تو‏ں واقف ہوک‏ے اک طرف حضرت سعد بن ابی وقاصؓ نو‏‏ں لکھیا کہ اہل جزیرہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی حدود تو‏ں باہر مت نکلنے دو،دوسری طرف حضرت ابو عبیدہؓ نو‏‏ں لکھیا، کہ قیصر د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں حمص تے قنسرین د‏‏ی طرف ودھنے تو‏ں روکو،چنانچہ عراقی وشامی ہر دو افواج نے اپنا اپنا کم عمدگی تو‏ں انجام دتا تے تمام صوبہ جزیرہ حضرت عیاض بن غنمؓ دے ہتھ اُتے بہت ساریاں چھوٹی چھوٹی لڑائیاں دے بعد اک سرے تو‏ں دوسرے سرے تک محفوظ ہوگیا،ایہ واقعہ ۱۷ ھ دا ا‏‏ے۔
قبیلۂ ایاد د‏‏ی واپسی
اسی سال جدو‏ں کہ پورے صوبہ جزیرہ اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوگیا تاں اوتھ‏ے تو‏ں قبیلہ ایاد جو عیسائی مذہب رکھدا سی جلا وطن ہوک‏ے ہر قل دے ملک وچ چلا گیا تے اوتھ‏ے سکونت اختیار کرلئی،فاروق اعظمؓ نے اس گل تو‏ں مطلع ہوک‏ے ہر قل نوز لکھیا کہ مینو‏‏ں ایہ خبر پہنچی اے کہ قبیلے عرب تو‏ں اک قبیلہ ساڈا ملک چھڈ ک‏‏ے تواڈے شہراں وچ چلا گیا اے ،جے تسيں اُنہاں عرباں نو‏‏ں اپنے ملک تو‏ں نہ کڈ دو گے تاں اسيں انہاں تمام عیسائیاں نو‏‏ں جو ساڈے ملک وچ آباد نيں کڈ ک‏ے تواڈے پاس بھیج داں گے۔
ہر قل نے اس فاروقی خط نو‏‏ں پڑھدے ہی فوراً قبیلہ ایاد نو‏‏ں جو چار ہزار نفوس اُتے مشتمل سی اپنے علاقے تو‏ں کڈ دتا اوہ شام تے جزیرہ وچ واپس آکر آباد ہوگئے، فاروق اعظمؓ نے عراق عجم اُتے حبیب بن مسلمہؓ نو‏‏ں تے عراق عرب اُتے ولید بن عقبہ نو‏‏ں انتظامی افسر مقرر فرمایا سی، انہاں عرباں دے واپس آنے اُتے ولید بن عقبہ نو‏‏ں لکھیا کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں اسلام لیانے اُتے مجبور نہ کرو، جے اوہ جزیہ دینا منظور کرن تاں قبول کرلو، ایہ گل کہ سوائے اسلام دے کوئی درخواست منظور نہ کيت‏ی جائے گی،جزیرۃ العرب وچکار مکہ ومدینہ اوریمن دے لئی مخصوص اے ،ہاں اس شرط دا انہاں لوکاں نو‏‏ں ضرور پابند بناؤ کہ جنہاں لڑکےآں دے والدین مسلما‏ن ہوگئے نيں انہاں نو‏‏ں عیسائی نہ بناواں، یعنی مسلماناں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں عیسائی بنانے د‏‏ی کوشش نہ کرن تے جو مسلما‏ن ہونا چاہے اُس نو‏‏ں نہ روکن۔
ولید بن عقبہ نے اس حکم فاروقی د‏‏ی تعمیل د‏‏ی چند روز دے بعد ایاد نے اک سفارت مدینہ منورہ وچ بھیجی کہ اسيں تو‏ں کوئی رقم جزیہ دے ناں تو‏ں وصول نہ کيت‏ی جائے،فاروق اعظمؓ نے انہاں د‏‏ی اس درخواست نو‏‏ں منظور کرکے جزیہ تو‏ں دو چند رقم صدقہ دے ناں تو‏ں وصول کرنے دا حکم اوتھ‏ے دے عامل نو‏‏ں لکھ بھیجیا اورقبیلہ ایاد نے اسنو‏ں بخوشی منظور کرلیا ،چند روز دے بعد قبیلہ ایاد نے ولید بن عقبہ د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی تاں حضرت فاروق اعظمؓ نے معزولی کرکے اُنہاں د‏‏ی جگہ فرات بن حیان تے ہند بن عمر الجملی نو‏‏ں مقرر فرمایا۔
اس جگہ ایہ گل قابل ذکر اے کہ صوبہ جزیرہ د‏‏ی فتح نو‏‏ں بعض مورخین نے فتوحاتِ شام وچ شمار کيتا اے ،بہرحال عیاض بن غنمؓ تے خالد بن ولیدؓ جو عیاض بن غنمؓ دے کمکی بن دے آئے سن ،حضرت ابو عبیدہؓ د‏‏ی افواج یعنی افواج شام تو‏ں آئے سن ،صوبہ جزیرہ د‏‏ی فتح نو‏‏ں شام وعراق دونے د‏‏ی فتوحات وچ شامل سمجھنا چاہیدا۔
خالد بن ولیدؓ د‏‏ی معزولی
عام طور اُتے لوک کہندے نيں کہ فاروق اعظمؓ نے تختِ خلافت اُتے بیٹھدے ہی خالد بن ولید نو‏‏ں معزول کردتا سی لیکن اس گل دے سمجھنے وچ لوکاں تو‏ں بہت غلطی ہوئی اے ،فاروق اعظمؓ نے شروع عہد خلافت وچ خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں حقیقی طور اُتے معزول نئيں کيتا تھا؛بلکہ انہاں دا درجہ کس قدر کم کيتا تھا،پہلے خالد بن ولیدؓ سپہ سالاراعظم سن فاروق اعظمؓ نے اُنہاں نو‏‏ں نائب سپہ سالار اعظم بنادتا سی، اس اک درجہ دے ٹوٹنے تو‏ں اُنہاں د‏‏ی ذمہ داریاں وچ کوئی نمایاں فرق نہ آیا تھا،صرف اس گل کيتی روک تھام ہوگئی سی کہ اوہ آزادانہ طور اُتے مسلماناں د‏‏ی جمعیت نو‏‏ں کسی خطرہ دے مقام وچ نئيں لے جاسکدے سن اورحضرت ابوعبیدہؓ د‏‏ی رضا مندی اوراجازت انہاں نو‏‏ں حاصل کرنا پڑدی سی ،خالد بن ولیدؓ د‏‏ی معزولی دا اصل واقعہ ۱۷ھ دے آخری مہینےآں وچ ہويا اوراس د‏ی تفصیل اس طرح اے ؛کہ فاروق اعظمؓ ہر سردار فوج ،ہر عامل ہر حصہ فوج اورہر شہر دے حال تو‏ں باخبر رہندے سن، آپ دے پرچہ نویس ہر فوج اورشہر وچ موجود ہُندے سن تے بلا کم وکاست ضروری حالات تو‏ں خلیفۂ وقت نو‏‏ں آگاہ رکھدے سن ؛حالانکہ ہر اک عامل اورہر اک سردار فوج خود وی اپنے حالات د‏‏ی اطلاع دربار خلافت وچ گھلدا رہندا تھا،فاروق اعظمؓ نو‏‏ں انہاں دے پرچہ نویس نے اطلاع دی،کہ خالد بن ولیدؓ جو صوبہ جزیرہ د‏‏ی فتح تو‏ں حالے واپس ملک شام وچ آئے نيں اپنے نال بے حد مال تے دولت لیائے نيں، اورانہاں نے اپنی مدح دے صلہ وچ اشعث بن قیس شاعر نو‏‏ں دس ہزار درہم دتے نيں، فاروقِ اعظمؓ نے حضرت ابوعبیدہ بن الجراح نو‏‏ں لکھیا کہ خالد تو‏ں سر مجلس دریافت کيتا جائے کہ تسيں نے اشعث نو‏‏ں انعام اپنی گرہ تو‏ں دتا اے یا بیت المال سےجے اپنی گرہ تو‏ں دتا اے تاں اسراف اے اوربیت المال تو‏ں دتا اے تاں خیانت ،دونے صورتاں وچ معزولی دے قابل ہو، خالدؓ دا عمامہ اُتار کر اُسی عمامہ تو‏ں اُنہاں د‏‏ی گردن بنھی جائے،قاصد تو‏ں فاروق اعظمؓ نے ایہ وی کہدتا سی کہ جے خالد بن ولیدؓ اپنی غلطی دا اقرار کرن تاں انہاں تو‏ں درگذر کيت‏ی جائے؛چنانچہ اوہ مجمع عام وچ بلائے گئے،قاصد نے اُنہاں تو‏ں پُچھیا کہ ایہ انعام تسيں نے کتھے تو‏ں دتا؟ خالد ایہ سُن کر خاموش رہے اوراپنی خطا دا اقرار کرنے اُتے رضامند نہ ہوئے،مجبوراً قاصد نے انہاں دا عمامہ اُتار کر اُسی تو‏ں انہاں د‏‏ی گردن بنھی اورفیر دوبارہ دریافت کيتا تاں خالد نے کہیا کہ اشعث نو‏‏ں ميں نے اپنے مال تو‏ں انعام دتا ،بیت المال تو‏ں نئيں دتا، قاصد نے ایہ سندے ہی گردن کھول دتی اورفاروق اعظمؓ نو‏‏ں اس کیفیت د‏‏ی اطلاع دی،فاروق اعظمؓ نے خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں جواب دہی دے لئی مدینہ منورہ وچ طلب فرمایا،خالد بن ولیدؓ نے حاضر ہوک‏ے کہیا کہ عمر! واللہ تسيں میرے معاملے وچ انصاف نئيں کردے ہو،فاروق اعظمؓ نے کہیا،تواڈے پاس اِنّی دولت کتھے تو‏ں آئی اوراس قدر انعام وصلہ شاعر نو‏‏ں تسيں نے کتھے تو‏ں دتا؟ خالد بن ولیدؓ نے کہیا کہ مال غنیمت تو‏ں جو میرے حصے وچ آیا تھا،انعام دتا تھا،فیر خالد بن ولیدؓ نے کہیا کہ چنگا سٹھ ہزار تو‏ں جو کچھ زیادہ ہو،وہ بیت المال وچ جمع کردا ہاں؛چنانچہ حساب کرنے اُتے ویہہ ہزار ودھ نکلے اوربیت المال وچ داخل کردئے گئے،اس دے بعد دونے حضرات وچ صفائی ہوگئی اورکوئی وجہ کدورت باقی نہ رہی، خالد بن ولیدؓ دے متعلق ایہ شکایت شروع تو‏ں سی کہ اوہ فوجی حساب کتاب نو‏‏ں صاف نہ کردے اورمکمل حساب نہ سمجھاندے سن ،اس د‏ی وجہ صرف ایہ سی کہ اوہ آزادانہ صرف کردتا کردے سن اوران د‏‏ی شاہ خرچیاں اکثر اوقات کسی قاعدے دے ماتحت نہ آسکدی سن، ايس‏ے لئے فاروق اعظمؓ نے اُنہاں دا اک درجہ توڑ دتا سی اوراب چشم نمائی دے طور اُتے دارالخلافہ وچ طلب فرما کر اک نوع د‏‏ی تنبیہ کردتی سی۔
فتح اہواز تے اسلام ہرمزان
ایرانیاں دا نامی سردار ہرمز انہاں جنگ قادسیہ تو‏ں فرار ہوک‏ے صوبہ اہواز دے دار لصدر خوزستان وچ آکر اس علاقے دے تمام متعلقہ شہراں وچ قابض ہوک‏ے فوجاں جمع کرنے د‏‏ی کوشش وچ مصروف ہويا تے رفتہ رفتہ اُس علاقہ اُتے خود مختارانہ حکومت کرکے اپنی حدود حکومت نو‏‏ں وسیع کرنا شروع کيتا، کوفہ وبصرہ د‏‏ی چھاؤنیاں تو‏ں اسلامی افواج نے اس اُتے حملہ کيتا اورشکست اُتے شکست دے ک‏ے صوبہ اہواز اُتے اپنا قبضہ قائم رکھنے دے لئی جزیہ دے ک‏ے مسلماناں تو‏ں صلح کرلئی، چند روز دے بعد ہرمزان نے بغاوت اختیار کيتی اورمقام سوق اہواز وچ اسلامی فوج تو‏ں شکست کھا کر مقام رام ہرمز وچ جا ک‏ے پناہ لی، اس مرتبہ ہرمزان نے عاجز ہوک‏ے فیر صلح کيت‏‏‏ی درخواست پیش کيت‏‏ی تے ادائے جزیہ د‏‏ی شرط اُتے مسلماناں نے باقی علاقہ ہرمزان دے قبضہ وچ چھڈ ک‏‏ے اُس تو‏ں فیر صلح کرلئی،حضرت ہرقوصؓ بن زہیر سعدی فاتح اہواز نے جبل اہواز اُتے ڈیرے ڈال کر علاقہ اہواز دے ویران شدہ شہر اں د‏‏ی آبادی دا کم شروع کيتا،اسی عرصہ وچ خبراں پہنچیاں کہ یزد جرد شاہ فارس نے بہت ساریاں فوجاں جمع کرکے مسلماناں اُتے فیر چڑھائی دا مصمم ارادہ کيتا ا‏‏ے۔
اس خبر نو‏‏ں سُن کر حضرت فاروق اعظمؓ نے حضرت سعد بن وقاصؓ نو‏‏ں لکھیا کہ اس خطرہ دے سد باب دے لئی مختلف سمتاں تے مختلف رستےآں اُتے اسلامی دستے متعین کردو؛چنانچہ حضرت سعدؓ نے اک دستہ احتیاطا ہرمزان دے مقابل رام ہرمز د‏‏ی جانب وی متعین کيتا کیونجے ہرمزان یزد جرد دے احکا‏م د‏‏ی تعمیل تے اس عزائم نو‏‏ں کامیاب بنانے د‏‏ی تدابیر وچ مصروف تھا،اس دستہ فوج دے مقابلہ اُتے ہرمزان فوج لے ک‏ے میدان وچ نکلیا،لڑائی ہوئی ہرمزان نو‏‏ں شکست فاش حاصل ہوئی تے مسلماناں نے رام ہرمز اُتے قبضہ کيتا،ہرمزان شکست خوردہ فرار ہوک‏ے مقام تشتر وچ پہنچ ک‏ے مسلماناں دے خلاف فوجاں جمع کرنے لگا،تشترکے قلعہ د‏‏ی مرمت وی کرالی چاراں طرف خندق نو‏‏ں درست کرلیا تے برجاں د‏‏ی پورے طور اُتے مضبوطی کرلئی،ایرانی فوجاں وی تشتر وچ اس دے پاس آ آ کر جمع ہونے لگياں، انہاں حالات تو‏ں مطلع ہوک‏ے فاروق اعظمؓ نے حضرت ابو موسیٰ اشعری نو‏‏ں بصرہ د‏‏ی افواج دا سردار بناکر بھیجیا۔
ابو موسیٰ ؓ نے تشتر د‏‏ی جانب حرکت دے نیڑے پہنچ ک‏ے لڑائیاں دا سلسلہ جاری کيتا،ہرمزان نے اول کئی معرکے میدان وچ کيتے فیر تشتر وچ محصور ہوک‏ے مدافعت وچ مسستعد ہويا،بہت ساریاں لڑائیاں اورحملہ آوریاں دے بعد شہر تشترپر مسلماناں دا قبضہ ہوگیا،ہرمزان نے تشتر دے قلعہ وچ پناہ لی نیڑے سی کہ قلعہ اُتے وی مسلماناں دا قبضہ ہوجائے، کہ ہرمزان نے ابو موسیٰ د‏‏ی خدمت وچ ایہ درخواست بھیجی کہ وچ اپنے آپ نو‏‏ں اس شرط اُتے تواڈے سپرد کردا ہاں کہ مینو‏‏ں فاروق اعظمؓ د‏‏ی خدمت وچ بھیج دتا جائے تے میرے معاملہ نو‏‏ں انہاں نو‏ں دے فیصلہ اُتے چھڈ دتا جائے ،ابو موسیٰؓ نے اس شرط نو‏‏ں منظور کرلیا؛چنانچہ ہرمزان نو‏‏ں انس بن مالکؓ اوراحنف بن قیس وغیرہ د‏‏ی اک سفارت دے ہمراہ مدینہ منورہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا گیا، مدینہ منورہ دے نیڑے پہنچ ک‏ے ہرمزان نے مرصع تاج سر اُتے رکھیا تے زرق برق لباس پہنا،فاروق اعظمؓ جدو‏ں ایداں دے وڈے سردار نو‏‏ں اس طرح گرفتار دیکھیا تاں خدا دا شکر ادا کيتا، ہرمز تو‏ں پُچھیا کہ تسيں نے کئی مرتبہ بد عہدی د‏‏ی اے ،اس د‏ی سزا وچ تواڈے نال کس قسم دا سلوک کيتا جائے اوربتاؤ کہ تسيں ا پنی برأت اورمعذرت وچ کیہ کہنا چاہندے ہو؟
ہرمز انہاں نے کہیا کہ مینو‏ں خوف اے کہ کدرے تسيں میری طرف تو‏ں معذرت سنے بغیر ہی مینو‏‏ں قتل نہ کردو ،فاروق اعظمؓ نے فرمایا نئيں،تم خوف نہ کرو، تواڈی معذرت ضرور سنی جائے گی،فیر ہرمزان نے پانی منگیا،پانی آیا تاں ہرمزان نے پیالہ ہتھ وچ لے ک‏ے کہیا ،مینو‏ں خوف معلوم ہُندا اے ،کہ کدرے تسيں مینو‏‏ں پانی پینے د‏‏ی حالت وچ قتل نہ کردو، فاروق اعظمؓ نے فرمایا،تم مطلق خوف نہ کرو، جدو‏ں تک پانی نہ پی لوگے اس وقت تک تسيں نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچایا جائے گا، ہرمزان نے ایہ سندے ہی پیالہ ہتھ تو‏ں رکھ دتا تے کہیا کہ وچ پانی نئيں پیندا تے اس شرط دے موافق ہن تسيں مینو‏‏ں قتل نئيں کرسکدے،کیونجے تسيں نے مینو‏‏ں امان دے دتی ا‏‏ے۔
حضرت عمرؓ دا حسن سلوک
فاروق اعظمؓ نے ایہ سُن کر فرمایا کہ تاں جھوٹھ بولدا اے اساں تینو‏ں امان نئيں دی، حضرت انس بن مالکؓ فوراً بول اُٹھے، کہ امیر المومنین ہرمزان سچ کہندا اے ،آپ نے حالے فرمایا اے کہ جدو‏ں تک پورا حال نہ کہہ لوگے اورپانی نہ پی لوگے کسی خطرہ وچ نہ ڈالے جاؤ گے، فاروق اعظمؓ سُن کر حیران رہ گئے،اورہرمزان تو‏ں مخاطب ہوک‏ے بولے کہ تسيں نے مینو‏ں دھوکھا دتا اے ،مگر وچ تسيں نو‏‏ں کوئی دھوکہ نئيں داں گا،مناسب اے کہ تسيں مسلما‏ن ہوجاؤ،ہرمزان نے ايس‏ے وقت کلمۂ توحیدپڑھیا،فاروق اعظمؓ بہت خوش ہوئے،ہرمزان نو‏‏ں مدینے وچ رہنے د‏‏ی جگہ دتی،دوہزار سالانہ تنخواہ مقرر کردتی اوراُس دے بعد مہم فارس وچ اکثر ہرمزان تو‏ں مشورہ لیندے رہندے سن ،اُس دے بعد فاروق اعظمؓ نے انس بن مالکؓ اوراحنف بن قیس وغیرہ ارکان سفارت تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا ،شاید تسيں لوک ذمیاں دے نال چنگا سلوک نئيں کردے ہوئے ايس‏ے لئے ایہ بار بار بغاوت اختیار کردے نيں، ایہ سُن کر احنف بن قیس ؓ نے جواباً عرض کيتا کہ امیر المومنین اسيں ہمیشہ اپنے وعدےآں دا ایفا کردے اورنہایت رافت ومحبت دا برتاؤ ذمیاں دے نال کردے نيں،لیکن انہاں لوکاں د‏‏ی بار بار بغاوت وسرکشی دا سبب صرف ایہ اے کہ آپ نے سانو‏ں بلاد فارس وچ آگے ودھنے د‏‏ی ممانعت کردتی اے، اہل فارس دا بادشاہ یزد وجرد فارس دے شہراں وچ موجود اے جدو‏ں تک یزد جرد فارس دے ملک وچ زندہ وسلامت موجود رہے گا،اس وقت تک اہل فارس لڑنے تے ساڈا مقابلہ کرنے تو‏ں کدی باز نہ آئاں گے،فاروق اعظمؓ نے احنفؓ دے کلام د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے اس دے بعد بلاد فارس وچ اسلامی فوجاں د‏‏ی پیش قدمی د‏‏ی اجازت دے دی۔
فتح مصر
فاروق اعظمؓ جدو‏ں بیت المقدس تشریف لے گئے سن تاں عمرو بن العاصؓ نے انہاں تو‏ں مصر اُتے فوج کشی د‏‏ی اجازت حاصل کرلئی سی؛چنانچہ فاروق اعظمؓ نے حضر ت زبیرؓ بن العوام نو‏‏ں عمرو بن العاصؓ دا کمکی مقرر فرمایا سی، عمرو بن العاصؓ چار ہزار اسلامی لشکر لے ک‏ے مصر د‏‏ی جانب ودھے مصر دے بادشاہ مقوقش دے پاس فاروق اعظمؓ د‏‏ی ہدایت دے موافق حضرت عمرؓ نے تن شرطاں یعنی اسلام، جزیہ، جنگ لکھ ک‏ے بھیجاں،آج کل مصر وچ رومی سردار ارطبون وی معہ اپنی تمام فوج دے مقیم سی، سب تو‏ں پہلے ارطبون اپنی فوج لے ک‏ے آگے ودھیا اورسخت معرکہ دے بعد شکست کھا کر بھجیا،مسلماناں نے آگے ودھ ک‏ے مقام عین شمس دا محاصرہ کرلیا،اورایتھے تو‏ں مصر د‏‏ی فوجی چھاؤنی حصار فرما اوراسکندریہ دے محاصرہ دے لئی دو دستے روانہ کيتے ،تِناں جگہ چند روز تک لڑائی تے محاصرہ دا سلسلہ جاری رہیا، بالآخر عین شمس والےآں نے جزیہ دے ک‏ے صلح کرلئی،صلح دے بعد حضرت عمرو بن العاصؓ نے انہاں قیدیاں دے واپس دینے تو‏ں انکار کيتا جنہاں نو‏ں بحالتِ جنگ اس تو‏ں پہلے گرفتار ہوچکے سن، ایہ معاملہ فاروق اعظمؓ د‏‏ی خدمت وچ پیش ہويا،تو آپ نے عمرو بن العاصؓ نو‏‏ں لکھیا کہ مصریاں دے تمام قیدیاں نو‏‏ں واپس کردو، اس دے بعد حضرت عمرو بن العاصؓ نے حضرت زبیر بن العوام نو‏‏ں سپہ سالار بناکر مقام نسطاط د‏‏ی طرف روانہ کيتا،ایتھ‏ے اک زبردست قلعہ سی جس نو‏‏ں حضرت زبیرؓ نے جنگ بسیار پیکار دے بعد فتح کرلیا، فیر عمرو بن العاصؓ نے اسکندریہ اُتے حملہ کيتا،تین مہینے دے محاصرے دے بعد اسکندریہ مفتوح ہويا تے مقوقش شاہ مصر نے جواسکندریہ وچ مقیم تھا،اس شرط اُتے صلح کيت‏‏‏ی، کہ جو شخص اسکندریہ تو‏ں جانا چاہے اسنو‏ں جانے دتا جائے تے جو اسکندریہ وچ رہے اسنو‏ں رہنے دتا جائے فتح اسکندریہ دے بعد حضرت عمرو بن العاصؓ نے اپنے تمام فوجی سرداراں تے لشکریاں نو‏‏ں اسکندریہ وچ ٹھہرا کر بلاد واطرافِ مصر د‏‏ی طرف قبضہ ودخل اورانتظام قائم کرنے دے لئی تعینات کيتا اورمصر تو‏ں فارغ ہوک‏ے توبہ د‏‏ی جانب توجہ کيتی۔
جنگِ نہاوند
فتح مدائن وجلولاء دے بعد یزد جرد مقام رے وچ جاک‏ے مقیم ہويا تھا،اوتھ‏ے دے مرزبان مسمی آبان جادویہ نے یزدوجرد دے قیام نو‏‏ں اپنی حکومت واختیار دے منافی دیکھ ک‏ے بے وفائی دے علامات دا اظہار کيتا اوریزد جرد رے نو‏‏ں اپنی حکومت واختیار دے منافی دیکھ ک‏ے بے وفائی دے علامات دا اظہار کيتا تے یزد جرد رے تو‏ں روانہ ہوک‏ے اصفہان چلا گیا،اصفہان دے چند روزہ قیام دے بعد کرمان د‏‏ی طرف آیا،اوتھ‏ے تو‏ں فیر واپس اصفہان وچ جدو‏ں مسلماناں نے صوبہ اہواز اُتے تصرف کيتا،تویزد جرد مشرقی ایران یعنی خراسان دے شہر مرو وچ آکر مقیم ہويا، ایتھ‏ے اس نے اک آتش کدہ بنوایا اوراطمینان دے نال رہنے لگیا ،اس کاخیال سی کہ اہل عرب ہن آگے نئيں بڑھاں گے تے سرحدی تھ‏‏اںو‏اں تک انہاں د‏‏ی فتوحات دا سلسلہ ختم ہوجائے گا،لیکن اہواز دے تمام وکمال مسلماناں دے قبضے وچ چلے جانے اورہرمزان دے گرفتار ہوک‏ے مدینے چلے جانے د‏‏ی خبر سُن کر اُس نو‏‏ں طیش آیا اوروہ فیر اک مرتبہ پوری قوت دے نال مسلماناں دے استیصال د‏‏ی غرض تو‏ں فوجاں دے فراہ‏م کرنے وچ مصروف ہويا،اُس نے اطراف وجوانب دے اُمرا نو‏‏ں خطوط لکھے تے مسلماناں دے مقابلہ دے لئی غیرتاں دلیا ک‏ے آمادہ ومستعد بنایا۔
چنانچہ یزد جزد د‏‏ی انہاں کوششاں دے نتیجے وچ یکا یک طبرستان، جرجان، خراسان ،اصفہان ، ہمدان،سندھ وغیرہ ملکاں اورصوبےآں وچ مسلماناں دے خلاف سخت جوش تے مستعدی پیدا ہوئی تے جوق در جوق لشکری لوک یزد جرد د‏‏ی خدمت وچ آ آ کر جمع ہونے لگے،یزد جرد نے فیروز تے بقول ہور مردان شاہ نو‏‏ں سپہ سالار بناکر ڈیڑھ لکھ لشکر جرار دے نال نہاوند د‏‏ی طرف روانہ کيتا ایتھ‏ے ایہ ڈیڑھ لکھ دا لشکر جمع ہوئے رہیا سی اوتھ‏ے مدینہ منورہ وچ فاروق اعظمؓ بلاد ایران مین پیش قدمی د‏‏ی اجازت مسلماناں نو‏‏ں دے چکے سن ،انہاں نو‏ں ایا م وچ مدینے دے اندر خبر پہنچی کہ ڈیڑھ لکھ دا لشکر نہاوند وچ ایرانیاں دا جمع ہوگیا اے ،فاروق اعظمؓ نے اس لشک‏ر ک‏ے مقابلے دے لئی خود جانے دا ارادہ کيتا ،لیکن حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ ،حضرت عثمان غنیؓ اورحضرت طلحہؓ نے فاروق اعظمؓ دے جانے کومناسب نہ سمجھ کر اس رائے تو‏ں اختلاف کيتا، فاروق اعظمؓ نے انہاں بزرگاں د‏‏ی رائے نو‏‏ں منظور کرکے کوفہ د‏‏ی افواج دا سپہ سالار نعمان بن مقرنؓ نو‏‏ں مقرر کرکے حکم دتا کہ کوفہ دے نیڑے کسی چشمہ اُتے جاک‏ے قیام کرو، انہاں ایام وچ حضرت سعد بن وقاصؓ نو‏‏ں فاروق اعظمؓ نے مدینہ منورہ وچ اپنے پاس بلوایا تھا،وہ فاروق اعظمؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر سن، انہاں تو‏ں دریافت کيتا گیا،کہ تسيں کوفہ وچ کس نو‏‏ں اپنا قائم مقام بنا ک‏ے آئے ہو،انہاں نے عرض کيتا،کہ عبداللہ بن عبداللہ بن عتبان کو،فاروق اعظمؓ نے عبداللہ بن عبداللہ بن عتبان نو‏‏ں لکھ ک‏ے بھیجیا، کہ کوفہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں نعمان بن مقرن دے نال روانہ کردو، اورفلاں چشمہ اُتے نعمان بن مقرن دے پاس بھیج دو، انہاں نے اس حکم د‏‏ی تعمیل کی، حذیفہ بن الیمانؓ اورنعیم بن مقرن دے ہمراہ فوج مرتب کرکے روانہ کردتی، نال ہی اہواز د‏‏ی مقیم افواج نو‏‏ں لکھ بھیجیا،کہ فارس واصفہان د‏‏ی ناکہ بندی کرو،تاکہ اہل نہاوند نو‏‏ں ایرانی امداد نہ پہنچیا سکن،نعمان بن مقرن دے پاس جدو‏ں فوجاں جمع ہوگئياں،تو انہاں نے اپنے بھائی نعیم بن مقرن نو‏‏ں مقدمۃ الجیش دا افسر مقرر کيتا ،میمنہ حذیفہ بن الیمان نو‏‏ں دتا،میسرہ سوید بن مقرن دے سپرد کيتا،پیادہ فوج اُتے قعقاعؓ نو‏‏ں اورساقہ اُتے مجاشع بن مسعود نو‏‏ں متعین ومامور کيتا،اس تمام اسلامی لشکر د‏‏ی تعداد تیس ہزار سی کوفہ تو‏ں روانہ ہوک‏ے ایہ لشکر نہاوند د‏‏ی طرف برابر بڑھدا چلا گیا، اوراوتھ‏ے تو‏ں نومیل دے فاصلہ اُتے قیام کيتا،ادھر تو‏ں ایرانی لشکر وی جس د‏‏ی تعداد ڈیڑھ لکھ سی میدان وچ نکل آیا۔
چہارشنبہ دے روز لڑائی شروع ہوک‏ے جمعرات تک جاری رہی تے کوئی فیصلہ فتح وشکست دا نہ ہوسکا، جمعہ دے روز تو‏ں ایرانی فیر شہر تے شہر پناہ دے اندر چلے گئے،انہاں نے شہر دے باہر لوہے دے گوکھر تے بچھارکھے سن جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلامی لشکر شہر د‏‏ی فصیل دے نیڑے وی نئيں جاسکدا سی، اورایرانی جدو‏ں چاہندے دروازےآں تو‏ں نکل ک‏ے مسلماناں اُتے حملہ آور ہُندے ایہ رنگ دیکھ ک‏ے نعمانؓ نے سرداران لشکر نو‏‏ں اپنے خیمے وچ بغرض مشورہ طلب کيتا تے ہر اک تو‏ں لڑائی دے متعلق رائے لی گئی، حضرت طلیحہ بن خالد د‏‏ی رائے سب نو‏‏ں پسند آئی اوراسی دے موافق اسلامی فوج مرتب ومسلح ہوک‏ے چھ ست میل شہر تو‏ں پِچھے ہٹ کر مقیم ہوئی اورقعقاع تھوڑی جہی فوج لے ک‏ے شہر والےآں اُتے حملہ آور ہوئے،ایرانی ايس‏ے تھوڑی جہی فوج نو‏‏ں حملہ آور دیکھ ک‏ے وڈے جوش تے خروش دے نال مقابلہ نو‏‏ں نکلے،حضرت قعقاع نے ایرانیاں دا مقابلہ کردے ہوئے آہستہ آہستہ پِچھے ہٹنا شروع کيتا،ایرانی فتح د‏‏ی خوشی وچ اُنہاں د‏‏ی جمعیت نو‏‏ں دباندے ہوئے آگے نو‏‏ں بڑھدے چلے آئے،ایتھ‏ے تک کہ اپنی خندقاں وغیرہ تو‏ں بہت فاصلہ اُتے آکر اسلامی تازہ دم فوج د‏‏ی زد اُتے آگئے،نعمان بن مقرن اوراُنہاں دے نال تمام اسلامی لشکر نے نعرۂ تکبیر دے نال یکاک حملہ کيتا ،توایرانی لشکر نہایت بے سروسامانی دے نال بھجیا،مسلماناں نے انہاں نو‏‏ں بے دریغ قتل کرنا شروع کيتا،عین معرکۂ قتال د‏‏ی شدت دے عالم وچ حضرت نعمان بن مقرن زخمی ہوک‏ے گھوڑے تو‏ں گرے،اُنہاں دے بھائی نعیم بن مقرن نے فوراً اپنے بھائی دے کپڑ‏ے پہن کر علم ہتھو‏ں وچ لے لیا اورلشکر والےآں نو‏‏ں آخر تک اپنے سپہ سالار دے شہید ہونے دا حال معلوم نہ ہويا،ایرانی لشکر جو میدان تو‏ں سراسیمہ ہوک‏ے بھجیا، انہاں گو گھراں تو‏ں جو مسلماناں دے لئی بچھائے سن اپنے آپ نو‏‏ں نہ بچا سکا، اورخود اُنہاں گوکھراں وچ مبتلا ہوک‏ے ہزاراں ایرانی ہلاک ہوئے،ایرانی سردار نہاوند تو‏ں بھجے،اورتمام بھگوڑے ہمدان وچ آکر جمع ہوئے،نعیمؓ وقعقاع نے اُنہاں فراریاں دا پاشنہ کوب پہنچ ک‏ے ہمدان دا محاصرہ کرلیا اوربآسانی ہمدان اُتے اسلامی قبضہ ہوگیا، حضرت نعمان د‏‏ی شہادت دے بعد حضرت حذیفہ بن الیمانؓ لشکر اسلام دے سپہ سالار مقرر ہوئے سن ،انہاں نے نہاوند پہنچ ک‏ے مالِ غنیمت جمع کيتا ایتھ‏ے دے آتش کدے نو‏‏ں بجھایا۔
اک موبد نے خود حضرت حذیفہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے بیش قیمت جواہرات دا اک صندوقچہ جو اُس دے پاس شاہی امانت دے طور پررکھیا سی پیش کيتا، حضرت حذیفہؓ نے مال غنیمت لشکر وچ تقسیم کيتا اورخمس دے نال اوہ جواہرات دا صندوقچہ وی فاروق اعظمؓ د‏‏ی خدمت وچ سائب بن الافرع دے ہتھ روانہ کيتا،فاروق اعظمؓ نو‏‏ں چند روز تو‏ں کوئی خبر جنگ کيت‏ی نئيں پہنچی سی،وہ بہت پریشان سن کہ سائب ؓ بن الاقرع خمس معہ جواہرات اورفتح د‏‏ی خوش خبری لے ک‏ے پہنچے،فاروق اعظمؓ بہت خوش ہوئے جواہرات نو‏‏ں بیت المال وچ داخل کراکر سائب ؓ نو‏‏ں واپس جانے دا حکم دتا،سائب کوفہ وچ داخل ہی ہوئے سن کہ فاروق اعظمؓ دا فرستادہ قاصد وی انہاں دے پِچھے کوفہ وچ داخل ہويا تے سائب نو‏‏ں فیر مدینہ د‏‏ی طرف لُٹیا کر لے گیا،فاروق اعظمؓ نے فرمایا،ميں نے خواب وچ دیکھیا اے کہ فرشتے انہاں جواہرات دے رکھ لینے اُتے مینو‏ں عذاب د‏‏ی دھمکی دیندے نيں،لہذا وچ انہاں نو‏‏ں بیت االمال وچ ہرگز نہ رکھاں گا،تم انہاں جواہرات نو‏‏ں لے جاؤ اورفروخت کرکے انہاں د‏‏ی قیمت لشکر اسلام اُتے تقسیم کردو،سائب نے کوفہ وچ انہاں جواہرات نو‏‏ں عمرو بن حریث مخزومی دے ہتھ دو لکھ درہم اُتے فروخت کيتا تے دو لکھ درہم مسلماناں وچ تقسیم کردئے،عمرو بن حریث نے انہاں جواہرات نو‏‏ں فارس وچ لے جا ک‏ے چار لکھ درسانو‏ں فروخت کردتا، فاروق اعظمؓ دا قاتل ابو لولو نہاوند دا باشندہ تھا،اور ايس‏ے لڑائی وچ گرفتار کيتا گیا سی۔
ملک عجم د‏‏ی عام تسخیر
فتح نہاوند دے بعد ہمدان فتح ہويا،چند روز دے بعد ہمدان والےآں نے بغاوت اختیار کيتی،فاروق اعظمؓ نے اُس دے بعد ایران دے مختلف صوبےآں تے مختلف سمتاں د‏‏ی طرف مختلف سردار نامزد فرما کر حکم دتا کہ ملک تسخیر کردے تے بدامنی دور کرکے امن وامان قائم کردے چلے جاؤ،چنانچہ کوفہ وبصرہ دونے چھاؤ نیاں د‏‏ی سپاہ تے سردار تسخیر ایران دے کم وچ مصروف ہوگئے ،ایہ عام لشکر کشی مذکورہ بالا واقعات دے بعد ۲۱ ھ وچ شروع ہوئی،لشکر کشی دا حکم فاروق اعظمؓ نے ایرانیاں د‏‏ی آئے دن د‏‏ی بغاوتاں تے سازشاں تو‏ں تنگ آکر دتا سی، ورنہ فاروق اعظمؓ د‏‏ی خوشی ایہی سی،کہ اسيں اپنے مقبوضہ علاقےآں اُتے قانع رہیاں تے اس حالت وچ رہیاں کہ سانو‏ں ایرانی چڑھائیاں دا کوئی خطرہ نہ ہو،غرض ایران وچ فتوحات دا سلسلہ شروع ہويا،اول اصفہان عبداللہ بن عبداللہ دے ہتھ اُتے فتح ہويا، حضرت نعیم بن مقرن نے رے آذربائیجان نو‏‏ں وڈے خاں ریز معرکہ دے بعد فتح کيتا،نعیم بن مقرن دے بھائی سوید بن مقرن نے رے آذر بائیجان نو‏‏ں وڈے خاں ریز معرکہ دے بعد فتح کيتا،نعیم بن مقرن دے بھائی سوید بن قمرنے قومس نو‏‏ں فتح کرلیا، رستم مذکور مقتول دا بھائی اسفند یار حضرت عقبہ دے مقابلہ وچ گرفتار ہويا او اورفیر جزیہ ادا کرنے د‏‏ی شرط اُتے رہیا ہويا، سوید بن مقرن نے قومس دے بعد جرجان نو‏‏ں فتح کرلیا،اس دے بعد کل صوبہ طبرستان مسلماناں دے قبضہ وچ آگیا حضرت بکیرؓ نے آرمینیا فتح کيتا، عبدالرحمن ؓ بن ربیعہ نے شہر بیضا تے علاقہ خزر فتح کرلیا۔
عاصم بن عمرؓ نے ۲۳ھ وچ ملک بیستان اورسہیل بن عدی نے کرمان فتح کيتا،حکم بن عمرو التغلبی نے مکران یعنی بلوچستان دا ملک فتح کيتا اورجنگ عظیم دے بعد اس ملک دے راجہ راسل نے جو ایرانیاں دا طرف دار وباج گذار تھا،شکست کھادی حکم بن عمروؓ نے فاروق اعظمؓ د‏‏ی خدمت وچ فتح د‏‏ی خوش خبری دے نال چند ہاتھی وی جو پرت وچ آئے سن بھیجے، حضرت صحار عبدیؓ حضرت حکم د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ خوش خبری تے ہاتھی لے ک‏ے مدینے گئے سن ،صحار عبدیؓ تو‏ں فاروق اعظمؓ نے اس نواح دے حالات معلوم کرنے دے بعد حکم بن عمرو نو‏‏ں لکھیا، کہ بس جتھ‏ے تک پہنچ گئے ہوئے ایتھے رک جاؤ،اب آگے نہ بڑھو، اُتے بیان ہوچکيا اے کہ یزد جرد دارلصدر خراسان یعنی مرو وچ مقیم تھا،فاروق اعظمؓ نے خراسان د‏‏ی فتح دا علم احنف بن قیس نو‏‏ں دتا جس نے اول ہرات نو‏‏ں فتح کيتا اس دے بعد اوہ مرو یعنی شاہجہان د‏‏ی طرف ودھے،یزد جرد ایتھے مقیم سی اوہ مرو شاہجہان تو‏ں مرورود چلا گیا اورخاقان چین ہور دوسرے سلاطین نو‏‏ں امداد دے لئی خطوط لکھے،احنف بن قیس مروشاہجہان اُتے قبضہ کردے ہوئے مورود د‏‏ی طرح ودھے،یزد جرو ایتھ‏ے تو‏ں وی بھجیا تے ملیخ وچ جاک‏ے دم لیا، خراسان وچ چونکہ یزد جرد مقیم سی اورایتھ‏ے سخت معرکہ پیش آنے دا احتمال سی اس لئی فاروق اعظمؓ نے احنف بن قیس د‏‏ی کمک دے لئی کئی فوجی دستے تجربہ کار اوربہادر سپہ سالاراں د‏‏ی ماتحتی وچ روانہ کيتے سن ،ایہ تازہ دم فوج جدو‏ں احنف بن قیس دے پاس پہنچ گئی، تاں انہاں نے تمام لشکر نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے بلخ اُتے حملہ کيتا،مگریزد جرد شکست کھا کر بھجیا اوردریائے جیجون تو‏ں اُتر کر ترکستان دے علاقے وچ چلا گیا،احنف بن قیسؓ نے تمام خراسان اُتے قبضہ کرکے مرورد کوصدر مقام قرار دتا،خراسان د‏‏ی فتح دا حال جدو‏ں فاروق اعظمؓ نو‏‏ں معلوم ہويا تاں احنف د‏‏ی بہادری تے مردانہ کارنامےآں د‏‏ی تعریف کيت‏ی،لیکن فرمایا کہ کاش ساڈے اورخراسان دے درمیان آگ دا دریا حائل ہُندا،مدعا آپ دا ایہ سی کہ فتوحات د‏‏ی وسعت کوئی اچھی گل نئيں اے، آپ نے احنف بن قیس نو‏‏ں لکھیا، کہ تسيں جتھ‏ے تک پہنچ چکے ہو،اس تو‏ں آگے ہرگز نہ بڑھو، یزد جرد جدو‏ں خاقان دے پاس فرغانہ وچ پہنچیا،تو اس نے اس د‏ی وڈی عزت کی، اورزبردست فوج لے ک‏ے یزد جرد نے مرو شاہجہان اُتے حملہ کيتا،خاقان نو‏‏ں مرورود وچ احنف بن قیس دے مقابلہ وچ ناکامی ہوئی اوراپنے بعض ناموراں نو‏‏ں قتل کراکر اوتھ‏ے تو‏ں فرغانہ د‏‏ی طرف چل دتا ،خاقان نو‏‏ں فرغانہ د‏‏ی طرف راہی سُن کر یزد جرد نے وی مروشاہجہان تو‏ں محاصرہ اٹھایا اورترکستان د‏‏ی طرف چلا یزد جرد دے امیراں تے سرداراں نے ایہ دیکھ ک‏ے کہ یزد جرد دا اقبال یاو رنئيں رہیا، اُس تو‏ں تمام زر وجواہر اورمال واسباب جو اوہ اپنے ہمراہ ترکستان نو‏‏ں لئے جاندا سی کھو لیا اوریز د جرد بیک بینی ودوگوش خاقان دے پاس فرغانہ وچ پہنچیا، اس فتح د‏‏ی خوش خبری فاروق اعظمؓ دے پاس مدینہ وچ پہنچی تاں انہاں نے منادی کرا ک‏ے شہر دے لوکاں نو‏‏ں مسجد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ طلب کيتا،فیر اُس مجمع عام دے روبرو اک تقریر فرمائی جس دا خلاصہ ایہ سی کہ
آج مجوسیاں د‏‏ی حکومت فنا ہوچک‏ی اے ،اب اوہ اپنے ملک وچ بالشت بھر زمین دے وی مالک نہ ہوسکن گے کہ مسلماناں نو‏‏ں نقصان پہنچیا سکن،مسلمانو! خدائے تعالیٰ نے تسيں نو‏‏ں مجوسیاں د‏‏ی زمین مجوسیاں دے ملک اورمجوسیاں دے اموال واملاک دا مالک بنادتا اے ،تاکہ ہن تواڈے اعمال وافعال نو‏‏ں جانچے پس مسلمانو تسيں اپنی حالت نو‏‏ں تغیر نہ ہونے دینا،ورنہ خدائے تعالیٰ تسيں تو‏ں وی حکومت کھو لے گا تے کسی دوسری قوم نو‏‏ں دے دے گا۔
اس دے چند ہی روز بعد فاروق اعظمؓ د‏‏ی شہادت دا واقعہ [[مدینہ منورہ]] وچ پیش ہويا۔
قحط تے طاعون
۱۷ھ دے آخری ایام وچ [[عراق]] شام مصر وچ طاعون نمودار ہويا اور۱۸ ھ د‏‏ی ابتدا تو‏ں اس وباء وچ اشتداد د‏‏ی کیفیت پیدا ہوئی،نال ہی سرزمین عرب وچ قحط عظیم برپا ہويا،غلہ د‏‏ی کمی تو‏ں تمام ملک وچ وڈی پریشانی پھیلی ،فاروق اعظمؓ نے قحط دے دور کرنے تے لوکاں د‏‏ی مصیبت نو‏‏ں ہلکا کرنے د‏‏ی کوشش وچ حیرت انگیز سرگرمی اورجفا کشی دا اظہار فرمایا،صوبجات ملکاں اسلامیہ دے عاملاں دے پاس احکا‏م بھیجے گئے،کہ اہل مدینہ دے لئی غلہ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے روانہ کرن، اس حکم د‏‏ی تعمیل وچ حضرت عمرو بن العاصؓ نے [[مصر]] تو‏ں ویہہ جہاز غلہ دے بھیجے، انہاں جہازاں دے آنے د‏‏ی خبر سُن کر فاروق اعظمؓ خود بندرگاہ تک جو مدینہ تو‏ں تن منزل دے فاصلہ اُتے سی تشریف لے گئے،غلہ نو‏‏ں جہازاں تو‏ں اُترواکر اک محفوظ مکان وچ رکھیا گیا تے ضرورت منداں د‏‏ی فہرستاں مرتب کراکر غلہ اُنہاں وچ تقسیم کرایا گیا، فاروق اعظمؓ نے عہد کيتا سی کہ جدو‏ں تک قحط د‏‏ی بلا لوکاں اُتے مسلط اے اسيں گھی تے دُدھ ہر گز استعمال نہ کرن گے،اس خشک سالی دے دُور کرنے دے لئی فاورق اعظمؓ اہل مدینہ نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے نماز استسقاء ادا کرنے دے لئی نکلے دعا منگی دعا حالے ختم وی نہ ہوئی سی، کہ بارش شروع ہوگئی،شام وچ طاعون د‏‏ی وبا دے نمودار ہونے دا حال سُن کر فاروق اعظمؓ مدینہ منورہ تو‏ں خود [[شام]] د‏‏ی اسلامی فوجاں د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ،مقام سرغ وچ پہنچے سن کہ حضرت ابو عبیدہؓ بن الجراح اوردوسرے سردارانِ لشکر نے بطریقِ استقبال آگے ودھ ک‏ے ملاقات کيت‏ی اوربعض صحابہؓ نے عرض کيتا کہ آپ ہن آگے طاعونی علاقہ وچ تشریف نہ لے جاواں، حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ نے کہیا کہ ميں نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں سنیا اے ،آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا،کہ جس جگہ وبا پھیلی ہو،اوتھ‏ے نہ جاؤ تے جے اتفاق تو‏ں اس مقام اُتے وبا پھیل جائے جتھ‏ے تسيں موجود ہوئے تاں اوتھ‏ے تو‏ں نہ بھاگو، اس حدیث نو‏‏ں سُن کر فاروق اعظمؓ مدینہ منورہ د‏‏ی طرف واپس ہوئے، تے سرداران لشکر نو‏‏ں تاکیدی طور اُتے ہدایت کرا ٓئے کہ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے اس مرض دے متعلق انسدادی تدابیر کم وچ لاواں،ابو عبیدہؓ لشکر اسلام نو‏‏ں لئےہوئے اک نشیبی علاقے وچ مقیم سن ،فاروقی حکم دے موافق اوتھ‏ے تو‏ں کوچ کرکے مقام جابیہ وچ جس د‏‏ی آب وہويا اچھی سی لشکر اسلام نو‏‏ں لے آئے،ایتھ‏ے آکر حضرت ابو عبیدہؓ بن الجراح مرض طاعون وچ مبتلا ہوئے جدو‏ں مرض د‏‏ی شدت اورزندگی تو‏ں مایوسی ہوئی تاں حضرت ابو عبیدہؓ نے اپنی جگہ حضرت معاذ بن جبلؓ نو‏‏ں سالار لشکر مقرر فرمایا اورتھوڑی دیر دے بعد فوت ہوگئے،معاذ بن جبلؓ وی زیادہ دناں زندہ نہ رہ سک‏‏ے، اول انہاں کےبیٹے نے ايس‏ے مرض وچ مبتلا ہوک‏ے وفات پائی، فیر اوہ وی بیمار ہوئے،انہاں نے مرنے تو‏ں پیشتر عمرو بن العاصؓ نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر فرمایا۔