cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تغلق خاندان دے سلطان
سلطان غیاث الدین تغلق
لیکن فخرالدین نے انہاں مہربانیاں نو‏‏ں قبول نہ کيتا اورموقع پاکر غازی بیگ دے پاس دیپالپور قلعہ وچ پہنچ گیا-دونے باپ بیٹے نے ظالم خسروخاں دے خلاف جنگی تیاریاں شروع کرداں - لیکن مرکزی حکومت دے خلاف کامیابی حاصل ہونا بہت مشکل سی - سب تو‏ں پہلا مسئلہ ہور نزدیکی قلعہ داراں نو‏‏ں جنگ وچ شریک کرنا تھا-اِس مقصد دے لئی غازی بیگ نے اُنہاں نو‏‏ں مدد کيت‏ی دعوت دتی مگر کسی نے کان نہ دھریا - البتہ ملتان د‏‏ی فوج اپنے قلعہ دار نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد آن پہنچی تے اس دے علاوہ غازی بیگ کانزدیکی رشتہ دار بہرام وی مدد نو‏‏ں آیا - چونکہ غازی بیگ اک مشہور سپہ سالار اورنیک وفرض شناس حاکم مشہور سی اس لئی کئی چھوٹے چھوٹے منصب داراں نے وی اس دا نال دتا - ایويں اک حد تک مضبوط فوج لے ک‏ے اوہ دہلی د‏‏ی طر ف روانہ ہويا - دوسری جانب غاصب خسروخاں نے وی دہلی فوج د‏‏ی وفاداریاں خریدنے دے لئی شاہی خزانے د‏‏ی بوریاں دے منہ کھول دئیے -دہلی فوج دے سپاہیاں نو‏‏ں چار چار سال د‏‏ی پیشگی تنخواہاں دتیاں گئیاں -دونے افواج وچ پہلی مڈبھیڑ سرسوت‏ی دے کنارے پہ ہوئی جس وچ غازی بیگ نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی-دوسری بار دہلی دے مضافات وچ دونے افواج کاآمنا سامنا ہويا -جنگ دے شروع وچ خسروخاں د‏‏ی فوج کوبرتری حاصل ہوئی تے نیڑے سی کہ غازی بیگ د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست ہوجاندی مگر اوہ اوراُس د‏‏ی ذا‏تی فوج اِس بہادری تو‏ں لڑے کہ جنگ دا پانسہ پلٹ گیا-غازی بیگ نو‏‏ں فتح نصیب ہوئی تے بد بخت خسرو خاں شکست کھا کر بھج گیا جسنو‏ں بعدا زاں گرفتار کرکے قتل کردیاگیا-
غازی بیگ ﴿سُلطان غیاث الدّین تغلق﴾ فاتح د‏‏ی حیثیت تو‏ں دہلی وچ داخل ہوا-دہلی دے تمام قاضی تے دوسرے اُمرأ اُس نو‏‏ں سلام کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں آئے تاں غازی بیگ نے فتح مکہ د‏‏ی سنتِ نبویﷺ کااَحیائ کردے ہوئے اُنہاں نو‏‏ں معاف کردتا - اوہ علائو الدین خلجی د‏‏ی عقیدت وچ گھوڑے تو‏ں اُتر کر اپنے آقا دے ہزار محل وچ پیدل داخل ہويا تے اُس نے دہلی دے اُمرأ دے سامنے تقریر کردے ہوئے کہاکہ اُسنو‏‏ں بادشاہت د‏‏ی ضرورت نئيں جس مقصد دے لئی اُس نے دہلی پہ خروج کيتا سی اوہ حاصل ہوگیا اے -اُس نے کہاکہ :
’’ اے لوگو! جو سُلطان علاؤ الدین خلجی دے ماتحت رہ چکے ہو،مَاں تسيں وچو‏ں کسی طرح وی فائق نئيں ہاں -تم جداں اک معمولی آدمی ہاں بحمداللہ! کہ مَاں نے اپنے ولی نعمت ﴿علائو الدین ﴾کاانتقام لے لیا اے -اب میرے ولی نعمت د‏‏ی نسل وچو‏ں کسی نو‏‏ں تلاش کرلو اوراُسنو‏‏ں تخت اُتے بٹھا دو -ہم سب مل کراُس د‏‏ی فرمان برداری کرن گے -جے کوئی اُنہاں وچو‏ں زندہ باقی نئيں بچا تاں اپنے وچو‏ں جس کاانتخاب وی بادشاہت دے لئی کرلوگے مَاں اس د‏ی اطاعت کر لاں گا-‘‘﴿۳﴾
دہلی دے اُمرأ نے اصرار کيتا کہ جے اللہ نو‏‏ں اُس دا بادشاہ بننا مقصود نہ ہُندا تاں اوہ کِداں اِتنے قتل وغارت دے بعد کامیاب ہُندا اورکِداں سلطنت د‏‏ی مضبوط فوج نو‏‏ں شکست دیندا ؟ لیکن سُلطان غیاث الدین تغلق نے ایہ دلیل وی رد کردتی اورانکار کردے ہوئے کہاکہ
’’میرے تخت وتاج میری کمان اورتیر نيں - مینو‏ں اس گل کاصدمہ ہويا کہ آقا دے شہزادےآں نو‏‏ں بے دریغ قتل کيتا گیا-باغی ﴿شاہی﴾حرم وچ گھس گئے سن ---مرتدخان خانان﴿خسرو خاں کابھائی حسام الدین ﴾نے کئی شہزادیاں نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا-﴿میرے سامنے تن مقاصد سن ﴾ اوّل : تجدید ِ اسلام- دوم: ہندو زاد ملعوناں تو‏ں سلطنت کھو کر شاہی خاندان دے کسی زندہ بچے ہوئے شہزادے دے حوالے ک‏ے دينا اورسوم:یہ کہ اُنہاں احسان فراموش ملعوناں کوجنہاں نے شہزادےآں دا قتل کيتا سی مناسب حال سزا دینا- جے شاہی خاندانہاں وچو‏ں کوئی شہزادہ موجود ہوتو اس د‏ی بادشاہت کااعلان کرنا جے کوئی باقی نئيں تب ایتھ‏ے اُتے بوہت سارے لائق ملک ﴿اُمرأ ووزیر﴾موجود نيں -- میرے لئے میری تلوار اورمنگولاں کاسر کافی اے - تسيں لوک تاج اورصاحبِ تاج د‏‏ی دیکھ بھال کرو- ﴿۴﴾
اُمرأ دہلی نے عاجزی کردے ہوئے اپنے سر جھکا دتے اورکہیا کہ جے آپ نے بادشاہت منظور نہ د‏‏ی تاں خانہ جنگی کاخدشہ ہوگااورجو عظیم کم آپ دے ہتھو‏ں تو‏ں سر انجام پایا اے اُس تو‏ں آپ د‏‏ی عزت دوچند ہوگئی اے ہن جے کوئی دوسرا بادشاہ بنے گا تاں اوہ آپ تو‏ں قدرتی طور پہ خار کھائے گا کہ جداں ابومسلم خراسانی نے اُمیویاں کاتختہ اُلٹ کر عباسیاں نو‏‏ں تخت نشین کروایا اورخود اک اطاعت گزار سپاہی بن گیا-لیکن اس دے باوصف عباسیاں نے اُسنو‏‏ں قتل کروادیا-اُنہاں نے کہیا کہ آپ دے ہُندے ہوئے اگرکوئی دوسرا بادشاہ بنے گا تولازماً آپ تو‏ں اُس نو‏‏ں تحفظات ہون گے تے اوہ اَمن وسکو‏ن تو‏ں اُمورِ سلطنت انجام نئيں دے پائے گا-مذکورہ دلائل نے غازی بیگ نو‏‏ں لاجواب کردتا تے اوہ تاجدارِ سلطنت بننے دے لئی تیار ہوگیا-اُس نے غیاث الدین دا لقب اختیار کيتا تے اُمورِ سلطنت وچ مصروف ہوئے گیا - یحییٰ بن احمد سرہندی نے غیاث الدین تغلق دے بارے وچ لکھاکہ:-
’’سلطان غیاث الدین تغلق شاہ اک مہربان تے منصف بادشاہ سی اوراس د‏ی طبیعت وچ فطری طور اُتے تعمیر ،آبادکاری،دانائی،ذہانت ،عفت تے عصمت اورطہارت تو‏ں ہر طرح د‏‏ی دلچسپی پائی جاندی سی-تدبیر تے لیاقت ،فہم وفراست تے ذہانت وذکاوت وچ اوہ اپنی مثال آپ تھا-وہ نمازِ پنجگانہ ہمیشہ باجماعت اَداکردا اورجب تک نمازِ عشائ اَدا نہیںکرلیندا سی اوہ حرم سرا وچ نئيں جاندا سی-﴿۵﴾
’’غیاث الدین تغلق ۰۲۷ہجری وچ تخت نشین ہويا - اوہ جدو‏ں سلطنتِ ہند کابادشاہ بنا تاں ملک دے نظم ونسق ، رعایا دے اخلاقِ عامہ،معیشت تے مجلسی زندگی وچ وڈا فتور پیدا ہوچکاتھا -چار لکھ پنجاہ ہزار جمعیت رکھنے والی علائی فوج بری طرح منتشر ہوچک‏ی سی اورشاہی خزانہ خالی سی - عُمّالِ سلطنت بددِل اوربری عادتاں دے عادی ہوچکے سن سلطنت کاکوئی شعبہ اورکوئی محکمہ ایسانہ سی کہ جس وچ کِسے قسم د‏‏ی کوئی ترتیب موجود ہو-شاہی محل لٹ چکے سن ---اس اچھے بادشاہ نے سب تو‏ں پہلے علائو الدین د‏‏ی بیٹیاں اوربیویاں نو‏‏ں ڈھونڈا ،اس دے دوسرے اَعِزَّہ ﴿عزیزوں﴾کو جمع کيتا -انہاں نو‏ں شاہی محلےآں وچ جگہ دتی اوراُنہاں دے مصارف دے لئی شاہانہ وِظائف مقرر کيتے -علائو الدین د‏‏ی بیٹیاں دے لئی موزاں رشتے تلاش کيتے اوراُنہاں بدنصیباں د‏‏ی زندگی سنوار دتی -برنی کہندا اے کہ اس اَچھے بادشاہ د‏‏ی اَچھی عادتاں اورنیک گلاں د‏‏ی شہرت چند دن وچ دُور تک پھیل گئی اورہر جگہ دے عُمال تے رعایا دے سر اُس دے سامنے جھک گئے -نظم تے نسق بہتر ہويا اوررعایا مطمئن ہوئی -اُ س نے علائو الدین دے زمانہ دے تمام مستند اورنیکوکار عُمَّال نو‏‏ں لبھ لبھ کر جمع کيتا -ملک کافور ، قطب الدین مبارک ﴿علائو الدین کافرزند﴾ تے خسروخاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اُنہاں وچو‏ں اکثر ملازمتاں چھڈ ک‏‏ے گوشےآں وچ جاچھپے سن - غیاث الدین تغلق نے اُنہاں سب نو‏‏ں گوشےآں تو‏ں کڈیا - اُنہاں کونويں جاگیراں داں ،خلعتاں عطا کيتياں تے اُنئيں مناصب اُتے بحال کردتا -یہ لوک علائو الدین دے تربیت یافتہ سن اس لئی مؤرخین نو‏‏ں اس پرحیرت نئيں کرنی چاہیے کہ غیاث الدین تغلق نے جادو دے زور تو‏ں صرف تن سال وچ مملکت د‏‏ی ہر بگڑی کل درست کردتی اُس نے دن رات کاآرام ضائع کرکے دوبارہ اوہی ماحول پیدا کردتا جو سُلطان علائو الدین خلجی نے قائم کيتا تھا- ﴿۶﴾
وفات
۵۲۷ہجری وچ سلطان غیاث الدین تغلق ہاتھیاں دا معائنہ دے لئی آئے تاں انہاں دے لئی اک نواں کوشک ﴿قصر﴾ تعمیر کيتا گیا سی -اَبھی کوشک گیلا تھا،اِس لئے ہاتھیاں دے قدماں د‏‏ی دھمک تو‏ں کوشک گر پيا - سلطان اوراس کااک ساتھی﴿کہاجاندا اے کہ اوہ اس دا چھوٹا بیٹا تھا﴾ اس دے تھلے دَب کر جاں بحق ہوئے گئے- مؤرخین دا اِس اَمر وچ اختلاف پایا جاندا اے کہ ایہ اک حادثہ سی یا کوئی سازش سی -کچھ دا خیال اے کہ غیاث الدین تغلق اوراُس دے جانشین فخرالدین بیگ ﴿سلطان محمد بن تغلق ﴾کے وچکار اختلافات رُونما ہوچکے سن - اِس لئے سلطان محمد تغلق نے سازش دے ذریعے قتل کروایا سی - جدو‏ں کہ یحییٰ بن اَحمد سرہندی نے تریخ مبارک شاہی وچ اِسنو‏ں محض اک حادثہ قرار دتا اے اوریہ قرینِ قیاس اے کیونجے خسروخاں نال جنگ اورجانشین نامزد ہونے تو‏ں غیاث الدین تغلق د‏‏ی وفات تک محمد بن تغلق پدرِ محترم دے اَحکامات د‏‏ی بجاآوری وچ پیش پیش رہا- سلطان غیاث الدین تغلق کچھ وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں محبوبِ الٰہی حضرت نظام الدین اولیائ رحمۃ اللہ علیہ تو‏ں نالاں رہندا سی - اس لئی اک روایت دے مطابق اُس نے آپ رحمۃ اللہ علیہ نو‏‏ں دہلی طلب کيتا تاں آپ رحمۃ اللہ علیہ فرمایا کہ َحالے دِلی دُور اے یعنی غیاث الدین د‏‏ی موت نیڑے اے اوریہ وی سچ اے کہ غیاث الدین وی افغان پور تو‏ں دہلی نہ پہنچ پایا اوروفات پاگیا-
تکبر با گدایانِ درِ میخانہ کمتر کن
کہ اینجا مُور برھم می زند تختِ سُلیمان را
سلطان محمد بن تغلق شاہ
چونکہ غیاث الدین تغلق نے اپنی زندگی وچ ہی فخر الدین بیگ نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا تھااس لئی اُس د‏‏ی وفات دے بعد تخت نشینی سہولت دے نال سراَنجام پا گئی - سلطان محمد بن تغلق د‏‏ی رسمِ تاج پوشی ۵۲۷ ہجری بمطابق۵۲۳۱ ئ وچ اَدا د‏‏ی گئی-سلاطینِ دہلی د‏‏ی تریخ وچ سلطان محمد تغلق شاہ تو‏ں زیادہ متنازعہ بادشاہ شاید ہی کوئی دوسراہو-اُس د‏‏ی شخصیت دے منفی اورمثبت پہلو اک دوسرے پہ اس قدر چڑھے ہوئے اورجڑے ہوئے نيں کہ اُنہاں نو‏‏ں وکھ وکھ کرکے دیکھنا اِنتہائی مشکل کم اے -وہ اک طرف اِنتہائی سخت گیر منتظم اورترقی پسند بادشاہ سی تاں دوسری طر ف اوہ اک سفاک اوربے رحم حکمران تھا-وہ تعلیم یافتہ اورجدت پسند حاکم سی مگر جانے کیو‏ں اُس دے اکثر منصوبے اورمہمات ناکا‏م ہوئیاں -کامیاب منصوبہ ساز مگر خوش بختی تو‏ں محروم -نماز تے ہور مذہبی فرائض وچ پختہ کار مگر اس دے باوصف اوہ اپنے مخالفین نو‏‏ں عبرت ناک اورغیر شرعی سزاواں دینے وچ مشہور تھا-تصوف اورصوفیائ تو‏ں اک خاص حد تک لگائو رکھدا سی تے نال ہی سخت گیر تے متشدّد مذہبی نظریات دا پرچارک وی تھا-المختصر اُس د‏‏ی شخصیت خامیاں تے خوبیاں دا عجیب سا آمیزہ سی-اُس دے بارے وچ مؤرخین وچ وی بہت زیادہ اِختلاف پایاجاندا اے - مصنفینِ جامع تاریخِ ہند نے اُس دے بارے وچ مختلف مؤرخین د‏‏ی آرائ تحریر کيتياںکہ
’’شہاب الدین القلقشندی،ابن حجر عسقلانی اوراصلاح الدین صفو نے اس د‏ی قابلیت ،سخاوت اورغیر ملکی محققاں دے نال مخلصانہ سلوک د‏‏ی بنا اُتے غیر مشروط طور اُتے اس د‏ی تعریف کيت‏ی اے - ابن بطوطہ سلطان د‏‏ی فیاضانہ سخاوت تے مذہبی معاملات وچ دلچسپی د‏‏ی تعریف کرتاہے لیکن اس د‏ی گردن زدنیاں د‏‏ی مذمت کردا اے - عصامی دے نزدیک سلطان ظالم ، مستبد اوراک بدعتی سی جومکمل مذمت کامستحق سی - برنی دے نزدیک محمد بن تغلق ’’تضادات کامرکب ‘‘ تھا- ‘‘ ﴿۷﴾
یحییٰ بن احمد سرہندی سلطان محمد تغلق د‏‏ی بادشاہت دے نتائج لکھدے نيں کہ :-
’’اُمورِ سلطنت بالکل چوپٹ ہوگئے اورنظامِ مملکت مکمل طور اُتے درہم برہم ہوک‏ے رہ گیا ﴿جب ﴾ اک طرف تو‏ں مملکت وچ رُونما ہونے والے فتنےآں دا سدِ باب کرنے اُتے توجہ دتی جاندی تاں دوسری طرف تو‏ں فتنےآں کادَروازہ کھل جاتا- جدو‏ں اک طر ف ملک وچ امن وامان برقرار کرنے کاخیال اس ﴿سلطان ﴾ دے دِل وچ آندا تاں دوسری طرف کوئی زبردست خلل واقع ہوجاندا تے اوہ ﴿اپنی تدبیراں دے اُلٹا ہوجانے پر﴾ حیران وپریشان ہوک‏ے رہ جاتا-سلطنت د‏‏ی ﴿ مضبوط ﴾ بنیاد جو کہ گزشتہ بادشاہاں نے پائی سی پوری طرح متزلزل ہوگئی -وہ جس کم دا تہیہ کرلیندا سی ﴿اس دے نتیجے وچ ﴾اختلالِ مملکت ، نقصانِ دین،اپنی تشویش ،ملک داری تے دستگاہِ شہریاری وچو‏ں ﴿اس دے پاس﴾ کچھ وی باقی نہ رہا-‘‘﴿۸﴾
سلطان محمد بن تغلق اک بہادر ،جرّی مگر ظالم سپہ سالار تھا-وہ اپنے مخالفین دے معمولی جرائم پہ وی درد ناک سزاواں دیتا-اُس دے محل دے سامنے شاید ہی کوئی دن گزرے جدو‏ں کسی انسان د‏‏ی لاش نہ لٹک رہی ہوئے - اُس د‏‏ی بیشتر زندگی میدانِ جنگ کيت‏ی دہشت ووحشت وچ گزری اوربرسرِاقتدار آک‏ے وی اُس کازیادہ تر وقت بغاوتاں نو‏‏ں کچلنے وچ صَرف ہويا -اِس دے باوصف اُس نے عالمی سطح پہ اَثر ورسوخ حاصل کرنے دے لئی کئی منصوبے بنائے مگر اوہ اُنہاں تو‏ں اپنے مقاصد حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہا-اِنئيں وچو‏ں اک قراچل د‏‏ی مہم اے جے ایہ کامیاب ہُندی توچین تک اس کااَثرو رسوخ قائم ہوجاتا-
قراچل ﴿کوہِ ہماچل﴾کی مہم
’’اُس ﴿سلطان محمد بن تغلق﴾ نے اپنے سواراں نو‏‏ں حکم دیاکہ اوتھ‏ے تو‏ں جدو‏ں اوہ نشیبی علاقے وچ آئیاں تاں واپسی دے راستے وچ ﴿سلسلہ ٔ مواصلات برقرار رکھنے دے لئی ﴾چوکیاں بناواں تاکہ لوٹتے وقت دُشواری نہ ہوئے -جب لشکر اوتھ‏ے پہنچیا تاں حسبِ دستور چوکیاں قائم کيتیاں گئیاں اورسارا لشکر سلسلۂ کوہِ قراچل وچ داخل ﴿بھی ﴾ ہوگیا - لیکن رَسد د‏‏ی کمی اورراستے د‏‏ی دُشواری اِس اُتے غالب آئی -جو چوکیاں قائم ہوئیاں سن اُنہاں اُتے پہاڑی لوکاں نے قبضہ کرکے سب چوکیداراں نو‏‏ں قتل کردتا -وہ لشکر جو کہ ﴿سلسلۂ کوہِ قراچل ﴾ماں داخل ہويا سی سارے کاسارا جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھا-﴿اس لشکر ﴾کے اکثر سردار گرفتار ہوگئے اورکافی عرصہ تک ﴿وہاں﴾کے راجاؤں د‏‏ی قید وچ رہے -اس دے بعد ایسا لشکر ﴿کبھی﴾ فراہ‏م نہ ہوا-‘‘﴿۹﴾
ضلع برنالا
گٹھ:چڑھدے پنجاب دے ضلعے گٹھ:بھارتی پنجاب گٹھ:چڑھدا پنجاب گٹھ:پنجاب
تغلق خاندان دے سلطان
قراچل ﴿کوہِ ہماچل﴾کی مہم
اِس معرکہ دے طویل واقعات دا جے مختصر اَلفاظ وچ جائزہ لیا جائے تاں ایہ اے کہ جے اُس لشکر دا سپہ سالار محمد بن تغلق شاہ د‏‏ی ہدایت دے مطابق قراچل علاقہ فتح کرنے دے بعد تبت د‏‏ی طرف پیش قدمی نہ کردا تاں ممکن اے کہ اس مہم دے نتائج مختلف ہُندے -
تانبے دے سکےآں دا اَجرأ
مہم جوئی دے اخراجات اوربے جا فیاضی دے سبب جدو‏ں شاہی خزانہ خالی ہوگیاتو سلطان محمد بن تغلق نے اس صورتحال تو‏ں نپٹنے دے لئی سونے دے سکّاں د‏‏ی جگہ تانبے دے سکّے رائج کرنے دا حکم دیا-اِس غلط فیصلے دے مضراَثرات نے سلطان د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں بہت نقصان پہنچایا فریبی لوکاں نے شہراں اورقصبےآں وچ ٹکسال قائم کرکے دَھڑا دَھڑ تانبے دے سکّے بنائے اوران دے عِوض سونا ، چاندی ،گھوڑے ،ہتھیار اورہور قیمتی اَشیائ خریدنا شروع کر دیؤ - ایسا کرنے کامنطقی نتیجہ کساد بازاری ہی دا ہونا سی - جس دے بعد سلطان نو‏‏ں اک بار فیر شاہی فرمان جاری کرنا پيا کہ لوک تانبے دے سکّے شاہی خزانے وچ جمع کرواکے سونے دے سک‏‏ے حاصل کرن -اس تو‏ں شاہی خزانے دا بھُرکس نکل گیا-
راجگڑھ د‏‏ی تبدیلی
سلطان محمد بن تغلق نے دکن وچ دَیو گری دا شہر آباد کيتا جسنو‏ں بعداَزاں دولت آباد کہاجانے لگااورفیر اِسنو‏ں سلطنت دا نواں انتظامی شہر قرار دیا-اِس دے بعد فرمان صادر کيتا کہ دہلی اورمضافات دے تمام باشندےآں نو‏‏ں کارواں در کارواں دولت آباد وچ منتقل کيتا جائے اوران دے لئی مکانات خریدنے دے لئی شاہی خزانے تو‏ں پیسے دئیے گئے-کہندے نيں کہ اس اَمر تو‏ں دہلی شہر ایسا اُجڑا کہ چنددناں وچ ایتھ‏ے تو‏ں بلی اورکدے دے بولنے د‏‏ی آوازاں وی سنائی نہ دینے لگی -ایداں دے وچ اُوباش لوک دہلی وچ داخل ہوگئے اورجو شہری ایتھ‏ے رہ گئے سن اُنہاں کوپرت لیاگیا-لیکن دوسری جانب تمام اَطرافی قصبات تو‏ں علمائ اورمشائخ تک نو‏‏ں دولت آباد وچ بسایا گیا - حالانکہ دہلی اک سو سٹھ سال تو‏ں سلطنت دا راجگڑھ چلاآرہیا تھا-دہلی د‏‏ی بربادی تے دولت آباد د‏‏ی آبادی وی سلطان دا غلط فیصلہ تھا-
۲۵۷ ہجری وچ ایہ عجیب وغریب شخصیت کاحامل متنازعہ بادشاہ ٹھٹھہ دے نیڑے دریائے سندھ دے کنارے بیمار ہوک‏ے فوت ہوگیا-
آنکہ یااز سر نخوت ننہادی برخاک عاقبت خاک شدہ ،خلق بر اومی گزرند
وہ جو کہ نخوت تو‏ں باعث اپنا پائاں خاک﴿زمین ﴾ اُتے نئيں رکھدا سی ،آخر کار﴿وہ خاک وچ مل ک‏ے ﴾خاک ہوگیا اورلوک اُس ﴿کی خاک یعنی قبر﴾پر تو‏ں گزرہے نيں-
سلطان فیروز شاہ تغلق
سلطان محمد بن تغلق د‏‏ی وفات دے بعد اُس دے چچا زاد بھائی ’’فیروزتغلق‘‘کوسلطنتِ دہلی کانیا تاجدار نامزد کيتا گیا اورموقع پہ موجود تمام اُمرأ نے اسنو‏ں بخوشی قبول ک‏ر ليا - کچھ مؤرخین کاخیال اے کہ سلطان محمدبن تغلق نے اپنی زندگی وچ ہی فیروزشاہ تغلق نو‏‏ں جانشین مقرر کر دتا سی - جو وی رائے صحیح ہوئے البتہ ایہ اَمر یقینی اے کہ اک چھوٹے تو‏ں واقعہ دے سوا مجموعی طور اُتے بادشاہت پُر اَمن طریقہ تو‏ں فیروز شاہ تغلق کومنتقل ہوئی-مبالغہ آرائی دے بغیر وی ایہ کہنا درست ہوئے گا کہ سلطان فیروز شاہ تغلق اُنہاں نیک سیرت مسلما‏ن بادشاہاں د‏‏ی لسٹ وچ شامل اے کہ جنہاں دے سبب انساناں نے وڈے سُکھ پائے جو مطلق العنان حکمران ہونے دے باوصف اسلام دے مبلغ ،اس دے عَلم بردار اوراسلامی نظام نو‏‏ں بروئے کار لیانے والے سن -سلطان فیروز شاہ تغلق نے ہر اُس ظلم تے زیادتی دا اَزالہ کيتا جو محمد بن تغلق وچ پائی جاندی سی اورجن دے سبب رعایا نو‏‏ں دکھ ملے-اُس نے محمد بن تغلق دے ظلم دے طریق نو‏‏ں ترک کرکے رحم دلی تو‏ں حکومت کی- سلطان محمد بن تغلق دے استحصال وغصب د‏‏ی روایات چھڈ کرفلاحی ورفاہی کماں وچ مصروف ہويا تے سلطان محمد بن تغلق دے آتش مزاج طرزِحکومت نو‏‏ں ترک کرکے عوام تو‏ں شفقت وپیار د‏‏ی طرح پائی -یحییٰ بن احمد سرہند اس اَمر کاذکر کردے نيں کہ :-
’’سلطان فیروز شاہ سلطان غازی ،غیاث الدین تغلق دے چھوٹے بھائی ،اسپد ار رَجب دا فرزند تھاچونکہ خداوندِ تبارک وتعالیٰ واھب المواھب ﴿ہے اور﴾ جسنو‏ں چاہندا اے حکومت عطا کردا اے اس لئی جدو‏ں اُس نے دورِ مملکت تے عہدِ سلطنت اس حلیم ،کریم، عادل، فرشتہ صفت تے مصطفیٰ خصلت بادشاہ تک پہنچایا تاں بادشاہِ مغفور ،محمد تغلق شاہ دے عہدِ سلطنت وچ وجود وچ آنے والی ہر طرح د‏‏ی ستم گری ،شقاوت ،زیادتی ، ملک تباہی وبربادی اوررعیّت دے اَمن وسکو‏ن تے رستےآں دے اَمن وامان وچ بدل گئی تے ﴿ ملک وچ ﴾علمائ ومشائخ د‏‏ی تعداد اورفروغِ علم تے فضل وچ وادھا ہوا-‘‘ ﴿۰۱﴾
سلطان فیروز شاہ تغلق نے سلطان محمد بن تغلق د‏‏ی توسیع پسندانہ اورظالمانہ روایت نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اَپنے چچا غیاث الدین تغلق د‏‏ی قناعت پسندانہ اوراَچھی طرزِ حکومت کیت‏‏ی روّش کواَپنایا -اُس نے باغیاں نو‏‏ں وحشت ناک سزاواں نہ دینے دا جواز شریعت تو‏ں پیش کيتا- کیونجے شریعت مورثی بادشاہت کوجائز تسلیم نئيں کردی اس لئی بادشاہ دے خلاف جرائم دے لئی کسی قسم د‏‏ی سزا طے نئيں کيت‏‏ی گئی-فرشتہ دے بقول فیروز شاہ کہندا سی کہ :-
’’میرے تو‏ں پہلے دے بادشاہاں د‏‏ی ایہ کچھ عادت سی بن گئی سی کہ معمولی معمولی جرائم پراپنی رعایا یا اپنے ماتحت عملہ نو‏‏ں سخت تو‏ں سخت اوربیہودہ تو‏ں بیہودہ سزاواں دتا کردے سن مثلاً ہتھ پائاں کٹوا دیندے ، ناک کان کٹ لیندے ،اکھاں وچ گرم سلائی پھراندے ،حلق وچ سیسہ گرم کرکے ڈالدے ، ہتھ پائاں وچ میخاں ٹھونکتے اوراسی طرح دوسری سزاواں - میرے نزدیک ایہ سزاواں غیر مشروع وی نيں اورظالمانہ وی ،مَاں نے ایہ سب ممنوع قرار دے داں اوربات گل اُتے مسلماناں کاخون بہانا جرم ٹھہرایا-صرف انہاں سزائاں نو‏‏ں جاری کيتاجو اِسلام نے ضروری ٹھہراواں ، مَاں نے عقوبت وعذاب د‏‏ی بجائے نرمی اوررحم دلی نو‏‏ں بنیادی اصول بنایا‘‘- ﴿۱۱﴾
صرف ایہی نئيں فیروز شاہ تو‏ں پہلے صرف تخت نشین بادشاہ کانام خطبہ وچ پڑھیا جاتاتھامگر اُس نے اپنے تو‏ں پہلے والے بادشاہاں دے ناں وی خطبہ وچ شامل کروائے-سابق حکمران شریعت دے بَرخلاف مالِ غنیمت وچو‏ں چار حصے خود رکھدے سن اورصرف پنجواں حصہ سپاہیاں کودیندے سن لیکن فیروز شاہ نے شریعت دے مطابق مالِ غنیمت وچو‏ں صرف پنجواں حصہ خزانے وچ اورباقی چار حصے فوج وچ تقسیم کرنے دا فرمان جاری کيتا-اُس نے سابقہ روایت دے برعکس شاہی محلات وچ سونے چاندی دے برتناں دا استعمال روک دیا-کتب تریخ اس اَمر پہ شاہد نيں کہ فیروز شاہ تغلق د‏‏ی حکمرانی دے پہلے چھ سال وچ صرف سولہ مجرماں نو‏‏ں سزائے موت سنیا ئی گئی اوریہ اوہ لوک سن جو حد درجہ سرکش اورقتل وغارت دے عادی سن -حالانکہ تریخ گواہ اے بادشاہ جدو‏ں تخت نشین ہُندے نيںتو کچھ اس طرح تو‏ں خون بہاندے سن کہ اپنے پرائے د‏‏ی تمیز وی نہ رکھدے بلکہ اَپناں دے نال سب تو‏ں زیادہ ظلم کردے - ایہ فیروز شاہ تغلق دا اک اِمتیازی وَصف اے کہ اُس نے تخت دے حصول دے لئی اوراس دے استحکا‏م دے ناں پہ قتل تے غارت گری نئيں کی-
فیروز شا ہ تغلق کااک عظیم کارنامہ ایہ سی کہ سلطنت وچ اَیسے غریب والدین جو اپنی جوان لڑکیو‏ں د‏‏ی شادی کرنے د‏‏ی سکت نہ رکھدے سن ،اُنہاں د‏‏ی بیٹیاں د‏‏ی شادی دے اخراجات شاہی خزانے تو‏ں اَدا کرنے کاحکم دتا تے ایہ مدد حاصل کرنے کاطریقہ وی نہایت آسان سی - سراج عفیف راوی نيںکہ اڑتیس سال دے اندر ہزاراں غریب جوان لڑکیاں شاہی خزانے تو‏ں بیاہی گئیں-
سلطان فیروز شاہ د‏‏ی اک وڈی آروز سی کہ اس د‏ی رعایا خوش حال ہوئے اورملک د‏‏ی مجموعی پیداوا‏‏ر وچ وادھا ہوئے - ایہی وجہ اے کہ اوہ ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ پہلا مسلما‏ن بادشاہ سی جس اَکیلے نے رِفاہِ عام د‏‏ی خاطر دریائاں تو‏ں تیس نہراں نکالاں تاکہ زیادہ تو‏ں زیادہ زمین آباد ہو-اُس نے چالیس شاندار جامع مسیتاں بنواواں اوربیس خانقاہاں تعمیر کيتياں -اُس نے تیس اعلیٰ درجے دے تعلیمی ادارے قائم کیے-اُس نے اک سو دے نیڑے عمدہ سراواں بنواواں اورقریباً دوسو شہر آباد کیتے جنہاں وچ جون پور،فیروز پوراورفیروز آباد بہت مشہور ہوئے -اُس نے تیس عظیم الشّان ڈیم ﴿پانی دے ذخیرہ دے لیے﴾ بنوائے جتھ‏ے برسا‏‏ت دے موسم وچ دریائاں اورندی نالاں کاودھ پانی ذخیرہ کيتاجاندا تاکہ خشک موسم وچ ملحقہ زمین سیراب ہوسکے-اُس نے مملکت دے مختلف حصےآں وچ سو اعلیٰ درجہ دے خیراندی ہسپتال کھولے کہ جتھ‏ے غربا ومساکین کامفت علاج کيتاجاندا تے کھانا پینا وی فراہ‏م کيتاجاتا-برنی دے بیان کيتی رُو تو‏ں جو خوشحالی فیروز شاہ تغلق دے عہد وچ عوام نو‏‏ں نصیب ہوئی اوہ ہندوستان دے کسی بادشاہ دے عہد وچ نصیب نہ ہوئی - بلا شبہ عوام نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا سُکھ ضروریاتِ زندگی د‏‏ی اَرزانی تو‏ں حاصل ہُندا اے تے ایہ وی درست اے کہ فیروز شاہ تغلق دے دورماں ضروریات زندگی سسدیاں سن اورعوام دے پاس انہاں اشیائ نو‏‏ں خریدنے دے لئی روپیہ وی سی - اس لئی عوام نو‏‏ں خوش ہونا یقینی تھا-اُس دے دور وچ اِکا دُکا بداَمنی دے واقعات دے سوا کوئی وڈی بغاوت وی رُونما نہ ہوئی-قحط سالی تے وبائاں نے عوام نو‏‏ں جکڑانہ وڈا غیر ملکی حملہ ہوا-
سلطان فیروز شاہ تغلق صوفیاعظام ،مشائخ کرام اوراُنہاں دے خانداناں تو‏ں قلبی لگائو رکھدا تھا-اُس نے حضر ت بہائو الدین زکریا رحمۃ اللہ علیہ دے پو‏تے شیخ زادہ صدر الدین نو‏‏ں شیخ الاِسلام مقرر کيتا اوراُس د‏‏ی طرف تو‏ں شیخ نظام الدّین،شیخ رکن الدّین اورشیخ جمال الدّین دے ورثا ئ کوبھی وِظائف دئیے جاندے -اُس نے اک بار حضرت خواجہ فریدالدّین شکرگنج دے مزار پرحاضری دتی تاں اُس وقت خانقاہ د‏‏ی حالت بہت خستہ سی ،اُوقاف چھن چکے سن اورکوئی آمدنی د‏‏ی سبیل نہ سی -فیروز شاہ نے خانقاہ دے ناں نويں اُوقاف جاری کيتے -اِس دے سجادہ نشین شیخ الاسلام علائو الدّین نو‏‏ں خلعت پہنائی اورانتظامِ خانقاہ شریف دے لئی بہت سا روپیہ نذرانہ کيتااوراوتھ‏ے رہنے والے درویشاں نو‏‏ں گزر اُوقات دے لئی زمین وقف د‏‏ی اوروِظائف جاری کیے-
افسوس!بادشاہ آخری عمر وچ ضعیفی دے سبب اُمورِ سلطنت اَنجام دینے دے قابل نئيں رہااوربیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں اُس د‏‏ی عمر دے آخری دوسال تکلیف وچ گزرے - اُس نے ماہِ رمضان ،۰۹۷ ہجری وچ ۰۹سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی -اُس نے قریباً ۰۴ سال تختِ دہلی تو‏ں سلطنت ِہند پہ حکومت کیت‏‏ی -
حوالے
﴿۱﴾﴿مسلما‏ن حکمران ،ص:۷۷۴﴾
﴿۲﴾﴿مسلما‏ن حکمران ص:۷۷۴﴾
﴿۳﴾﴿مسلما‏ن حکمران ص:۸۷۴﴾
﴿۴﴾ ﴿جامع تریخ ہند ص:۱۸۵ ﴾
﴿۵﴾﴿تاریخِ مبارک شاہی ص:۵۷۱﴾
﴿۶﴾﴿مسلما‏ن حکمران ص:۰۸۴﴾
﴿۷﴾﴿جامع تریخ ہند ص:۳۳۷﴾
﴿۸﴾﴿تاریخ مبارک شاہی ص :۱۰۲﴾
﴿۹﴾﴿تاریخ مبارک شاہی ص:۸۸۱﴾
﴿۱۰﴾ ﴿تاریخِ مبارک شاہی ص:۴۰۲﴾
﴿۱۱﴾ ﴿مسلما‏ن حکمران ص:۵۸۴﴾
﴿۱۲﴾ ﴿تاریخِ مبارک شاہی ص:۲۲۲﴾
گٹھ:بادشاہگٹھ:دلی سلطنت
ڈیوڈ ووڈارڈ
لوس اینجلس میموریال سروسز جہدے وچ وڈارڈ نے اک کنڈکٹر یا سنگیت ڈریکٹر دے طور تے اپنا کردار نبھایا، اوہدے وچ سن 2001 وچ اینجلس فلائیٹ فونیکلر ریلوے وچ نبھائی گئی رسم وی شامل اے جہڑی لیانّ پریپورٹ دی مندبھاگی حادثے اتے اسدی زخمی ووٹی لولا دے اعزاز وچ رکھی گئی سی۔ اوہ کئی جنگلی جیواں دے مرن دے پروگرام وچ وی شامل ہو چکے ہن، جہدے وچ کیلیفورنیا دے بھورے بگلے دے مرن دا پروگرام وی شامل اے جو سمندر کنارے اسی تھاں تے رکھیا گیا جتھے اوہنے ڈھیہہ کے اپنا دم توڑیا سی۔
وڈارڈ نوں اوہناں دی سپنے-مشین (Dreamachine)، اک ہلکی جہی منوسنچالک لیمپ دیاں نقلاں بنان لئی جانیا جاندا اے، جسنوں پوری دنیا دے کئی آرٹ ایگزیبشن وچ پیش کش لئی لگایا جا چکیا اے۔ جرمنی اتے نیپال وچ اوہناں نوں Der Freund دے جرنل وچ یوگدان دین لئی وی جانیا جاندا اے، جہدے وچ انتر-پرجاتی کرماں بارے لکھتاں، پیدھیاں دی فکر بارے اتے پاراگئے دے نگر نوئیوا جرمینیا بارے لکھتاں وی شامل ہن۔
پڑھائی
وڈارڈ نے اپنی پڑھائی د نیؤ سکول پھارّ سوشل ریسرچ اتے یونیورسٹی آپھّ کیلیفورنیا، سینٹا باربیرا توں کیتی۔ thumb|ووڈارڈ اور بوروز، 1997
نیوا جرمینیا
2003 وچ وڈارڈ نوں جونپر ہلس (لوس اینجلس)، کیلیفورنیا وچ اک کونسلر چنیا گیا سی۔ اس پدوی تے رہِ کے اوہناں نے نوئیوا جرمینیا، پاراگئے نال اپنے شہر دا تعلق جوڑن دا تجویز رکھیا سی۔ اس سکیم نوں اگے ودھاؤن لئی، وڈارڈ نے سابق شاکاہاری / فیمینسٹ یٹوپیا وچ جا کے اسدی میونسپلٹی لیڈراں نال ملاقات کیتی۔ پہلی واری ملاقات کرن توں بعد، اوہناں نے تعلق اگے نہ ودھان دا فیصلہ کیتا پر اس سماج وچ اوہناں نوں اپنیاں بعد دیاں لکھتاں لئی سوچ وچار دا موضوع لبھّ گیا سی۔ اوہناں نوں خاص طور تے اٹکلپت یوجناکار رچرڈ ویگنر اتے ایلزابیتھ نیشء دے پروٹو-ٹرانسہیؤمنسٹ وچاراں وچ دلچسپی سی، جنہاں نے اپنے پتِ برنہارڈ فارسٹر دے نال مل کے اس بستی دی رچنا کرکے اس وچ 1886 توں لے کے 1889 تک رہن لگ گئے۔
2004 توں لے کے 2006 تک وڈارڈ نوئیوا جرمینیا وچ کئیاں پرکار دیاں مہم چلا چکے سن، اتے اس وچ اوہناں نوں یو۔ایس اپ-راشٹرپتِ ڈک چینی دی سہئتا وی حاصل ہوئی۔ 2011 وچ وڈارڈ نے سوسّ نوولسٹ کرشچن کریکٹ نوں اجازت دتی کہ اوہناں وچکار ہوئی چٹھیاں راہی لمبی چرچہ جسدا موضوع زیادہتر نوئیوا جرمینیا سی، اوہدا دو حصیاں وچ یونیورسٹی آپھّ ہینوور دی چھاپ ویہران ورلیگ تھلے پرکاشن کر دتا جائے۔ اوہناں چٹھیاں بارے، پھرینکپھرٹر آلگمین زیٹنگ دا کہنا سی، کہ “[وڈارڈ اتے کریکٹ] نے اصل زندگی اتے کلاکاری دے وچکار سیما نوں ہٹان دا کم کیتا۔” ڈر سپیگل وچ چھاپیا گیا کہ پہلا والیؤم، Five Years، والّ۔1, کریکٹ دی بعد دی نوول Imperium واسطے اک “ادھیاتمک تیاری دا کم” ہیگا سی۔
اینڈریؤ میککین دے مطابق، “کریکٹ نے وڈارڈ دا اک ایسی جگہ تک پہنچن لئی ساتھ دتا، جو کسی ویلے بہت خاص ہویا کردی سی پر حجے اتھے اس سمے دی بس اک چھوٹی جہی نشانی جی رہِ گئی اے، جتھے اج اصل مولنواسیاں دیاں انسا اج دے کئی ودھ گنا بے کار حالاتاں وچ وس راے ہن۔ ایہہ چٹھیاں جس طرحاں اس دی سچائی درساؤندیاں ہن، کریکٹ نے وڈارڈ دی اس اچھا نوں بیان کیتا اے جتھے اوہ اس سماج دی ودھیری ترقی کرواؤنا چاہندے سی، تے اوہ اس جگہ تے اک چھوٹا جیہا بیریؤتھ اوپرا سیارہ بنواؤنا چاہندے سی جتھے پہلے کدی ایلزبتھ پھارسٹر نیشے دا خاندانی بنگلا ہندا سی۔” پچھلے کچھ سالاں وچ نوئیوا جرمینیا بدل کے اک ہور زیادہ خوش نما جگہ بن چکی اے، جتھے ہن بیڈ اینڈ بریکپھاسٹ اتے امستقل ایتہاسک اجائبگھر ہندے نے۔
دهستان شیرامین
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان آذرشہر دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان آذرشہر ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران دے دہستان گٹھ:ایران دا جغرافیہ گٹھ:صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے دہستان گٹھ:ضلع آذرشہر دے دہستان
ٹرومسو
گٹھ:ناروے دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:ناروے دے آباد تھاں
چک 263 ای بی نمبر2
چک 263 ای بی نمبر2 ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
ریو گالیگوس
گٹھ:ارجنٹائن گٹھ:ارجنٹائین گٹھ:ارجنٹائن دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:ارجنٹائن دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکا دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شہر
بیٹس روبیڈا
بیٹس روبیڈا وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ائیرڈیل
ائیرڈیل، یارکشائر ، انگلینڈ دا اک جئرافیائی تھاں اے۔
بول پرکھ
ڈیلز (dale) پرانی جرمن بولی دا بول اے تے انگریزی چ وادی لئی ورتیا جاندا اے۔
سید محمد بکتاش
درویشاں دے اک سلسلہ بکتاشیہ دے بانی حاجی سید محمد بکتاش بن سید ابراہیم نیشا پور وچ پیدا ہوئے۔ اوہ احمد یسوی دے مرید سن ۔ 1280ء وچ اناطولیہ جا ک‏ے اک پنڈ وچ مقیم ہو گئے۔ زہد و تقوی دی بنا اُتے وڈی شہرت پائی۔ سلطان اُور خاں عثمانی ( 1326ء / 1360ء ) نے نو‏اں فوجی نظام قائم کرنا چاہیا تو حاجی سید محمد بکتاش تو‏ں دعا کرائی۔ آپ ہی نے اس دا نام ینی چری (نويں فوج، عربی: انکشاریہ) رکھیا۔ اس فوج نو‏ں عثمانی سلطنت دی توسیع و عظمت وچ وڈی اہمیت حاصل رہی۔
مورتاں
گٹھ:1209 دے جم گٹھ:1271 دیاں موتاں گٹھ:بکتاشی گٹھ:ترک صوفیا گٹھ:تیرہویں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:مسلم الٰہیات دان گٹھ:نیشاپور دے صوفیاء گٹھ:نیشاپوری شخصیتاں گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
مصری کھچوپڑا
مصری کھچوپڑا مصر دا اک کھچوپڑا اے۔
بیٹس شنیدری
بیٹس شنیدری وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
دھیان چند
دھیان چند اک بھارتی ہاکی خداری اے جسدہ ناں ہاکی چ سب توں مہان خڈریاں وچوں اک اے۔ دھیان نے تن المپک گولڈ مڈلاں کرکے کافی مشہور ہویا۔ اس ویلے بھارتی ہاکی ٹیم ودھیا تیماں چوں اک سی۔ میجر دھیان نے اپنی پوری زندگی چ 400 توں ودھ گول کیتے۔
زندگی
دھیان چند دا جنم دن 29 اگست نوں منایا جاندا اے جس دن نوں "قومی خد دوس" وجوں منایا جاندا ہے۔ اس دن کھیڈاں چ ودیا کرتب پیش کرن والے کھڈاریاں نوں ارجن تے دروناچاریا انعام دتے جاندے نیں۔
مارجینیٹڈ کھچوپڑا
مارجینیٹڈ کھچوپڑا تھلویں یورپ دا اک کھچوپڑا اے۔
ضلع بارکھان
ضلع بارکھان پاکستان صوبا بلوچستان دا اک ضلع اے ۔
گٹھ:بلوچستان دے ضلعے گٹھ:پاکستان دے ضلعے
ہارڈی سندھو
ہارڈی سندھو اک بھارتی گلوکار اتے اداکار اے۔ اسنے "سوچ" گانے راہیں گائیکی دی شروعات کیتی سی اتے اس دی پہلی فلم "یاراں دا کیچپ" سی۔ سندھو دی پروفائیل ادوں ودھ گئی گئی جدوں اکشے کمار نے فلم ایرلفٹ لئی سوچ گانے دی ریمیک کرن دا فیصلہ کیتا۔
دیس لسٹ بلحاظ خالص برآمدات
ایہ دیس لسٹ بلحاظ خالص برآمدات ا‏‏ے۔
ہارڈی سندھو
باہری کڑیاں
گٹھ:جم 1988 گٹھ:بھارتی مرد گیت کار گٹھ:زندہ لوک گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی لوک
دیس لسٹ بلحاظ خالص برآمدات
حوالے
گٹھ:اقتصادی فہرستاں بلحاظ ملک
کھیوڑا
کھیوڑا پنجاب دے ضلع جہلم وچ اک قصبا اے ۔ کھیوڑہ نمک کان وی ایتھے موجود اے ۔
گٹھ:پنجاب دے قصبے گٹھ:لہندے پنجاب دے قصبے
دهستان قاضی‌جهان
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان آذرشہر دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان آذرشہر ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
رجھانا
رجھانا اک ایسا طریقہ اے جس وچ دانستہ طور کِس‏ے شخص نو‏‏ں کِس‏ے طرح تو‏ں رشتے وچ پھانسنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی اے تاکہ اسنو‏ں گم راہ کیتا جا سک‏‏ے، جداں فرائض تو‏ں کوتاہی، ايس‏ے طرح تو‏ں کِس‏ے غیر منصفانہ فائدہ اس تو‏ں حاصل کیتا جائے؛ یا رشوت ستانی، جنسی تعلق وغیرہ د‏‏ی طرف مائل کیتا جائے۔ رجھانے دے طور طریقےآں وچ گل گل تے جنسی تحریراں ، ذو معنی گل گل یا ذو معنی حرکات ، اشاراں اشاراں دے پیامات  تے مختصر میعادی برتاؤ دے طور طریقے۔
عملی دنیا
عملی دنیا وچ ایہ اکثر دیکھیا گیا اے کہ نو جوان لڑکے تے لڑکیاں اپنے ظاہری بناؤ سنکھار اُتے بہت توجہ دہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وجہ عام طور تو‏ں تے خاص طور تو‏ں وڈے شہراں دے کالجی نو جواناں وچ دیکھی گئی اے کہ اوہ صنف مخالف د‏‏ی توجہ چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ نوجواناں وچ ڈیٹنگ دا رواج وی عام ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ تو‏ں رچھانے دا عمل کئی بار غلط مقاصد دے لئی وی ہُندا ا‏‏ے۔ مثلًا سرکاری افسر نو‏‏ں لوک کِس‏ے خوبصورت لڑکی دے ذریعے رجھا کر اس تو‏ں غلط کم کرواندے ني‏‏‏‏ں۔ فلمی تے ماڈلنگ د‏‏ی دنیا وچ ایہ اک عام گل اے کہ اداکاراواں تو‏ں خاص طور شہوانی منظر کشی کروائی جاندی اے، جس وچ مختصر کپڑےآں دا پہننا تے عام حالات تو‏ں کدرے زیادہ ہیرو ہیروئن د‏‏ی قربت دکھانا، ایہ اک عام گل ا‏‏ے۔ ایہ بھارت د‏‏ی بالی وڈ، امریکی ہالی وڈ تے کئی ہور فلمی صنعتاں وچ دیکھیا گیا ا‏‏ے۔
واڈسو
واڈسو ناروے دا اک شہر اے ۔
گٹھ:ناروے دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:ناروے دے آباد تھاں
کیلی
کیلی لہندا یارکشائر، انگلینڈ وچ بریڈفورڈ شہر کول اک تھاں اے۔
بینگلی
بینگلی اک مارکیٹ ٹاؤن تے شہری پیرش اے جو شہر بریڈفورڈ، ویسٹ یارکشائر، انگلینڈ دے میٹروپولیٹن بورو وچ دریائے آئر تے لیڈز تے لیورپول کینال اُتے واقع اے، جیہد‏‏ی آبادی 2011 د‏‏ی مردم شماری وچ 18,294 سی۔
بینگلی ریلوے سٹیشن ٹاؤن سینٹر وچ اے تے لیڈز بریڈ فورڈ انٹرنیشنل ایئرپورٹ 10 میل (16 کلومیٹر) دور ا‏‏ے۔ B6265 بینگلی نو‏‏ں کیلی ناݪ جوڑدا ا‏‏ے۔
گٹھ:یارکشائر گٹھ:بریڈفورڈ
بیٹس ورتھنگٹنی
بیٹس ورتھنگٹنی وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ٹراکو
ٹراکو ٹراپیکل دے مدرے ناپ دے پنچھیاں دا اک ٹبر اے۔
ایشیائی جنگلی کھچوپڑا
ایشیائی جنگلی کھچوپڑا ایشیاہ دا اک کھچوپڑا اے۔
گٹھ:کھچوپڑا
فارموسا (ارجنٹائن)
دکھنی امریکا دے لاطینی دیس ارجنٹائن دا اک شہر اے تے ارجنٹاین دے صوبہ فارموسا دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:ارجنٹائن گٹھ:ارجنٹائین گٹھ:ارجنٹائن دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:ارجنٹائن دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکا دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شہر
آرہس
گٹھ:ڈنمارک دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:ڈنمارک دے آباد تھاں
الپس
الپس یورپ دا اک پربت دھار اے جیڑا لیندے پاسیوں سلوینیا آسٹریا توں ٹردا اے تے سویٹزرلینڈ، لیختنشٹائن تے جرمنی، اٹلی توں ہوندا ہویا لیندے پاسے فرانس چ جا مکدا اے۔ ایدا سب توں اچا پہاڑ ماؤنٹ بلانک 4,810.9 میٹر اچا اے۔ ایہ نیڑے تریڑے 1200 کلومیٹر (750) لما اے۔ ایہ پربت دھارا کروڑاں وریاں وچ افریقی تے یوریشی ٹیکٹونک پلیٹاں تے آپسی ٹکراؤ نال بنیا۔ الپس دیاں 100 دے نیڑے چوٹیاں 4000 میٹر توں اچیاں نیں۔
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:پربت دھارے گٹھ:الپس
الکحل
الکحل یا الکوحل ایسا آرگینک کمپاؤنڈ اے جدے وچ ہائیڈروکسل گروپ (OH) فنکشنل گروپ دے طور تے کسے وی کاربن دے الکائل گروپ نال جڑیا ہوندا اے۔ اک عام الکائل الکوحل دا فارمولا CnH2n+1OH ہوندا اے۔
بیٹس زیروپاگا
بیٹس زیروپاگا وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
محمد حمید اللہ
ڈاکٹر محمد حمید اللہ (پیدائش: 9 فروری، 1908ء، انتقال : 17 دسمبر، 2002ء) معروف محدث، فقیہ، محقق، قانون دان تے اسلامی دانشور سن تے بین الاقوامی قوانین دے ماہر سمجھے جاندے سن۔ تاریخ حدیث اُتے اعلٰی تحقیق، فرانسیسی وچ ترجمہ قرآن تے مغرب دے قلب وچ ترویج اسلام دا اہ‏م فریضہ نبھانے اُتے آپ نو‏ں عالمگیر شہرت ملی۔
جم تریخ تے تھاں
آپ 9 فروری، 1908ء نو‏ں تے بعض حوالےآں دے مطابق 19 فروری، 1908 نو‏ں مملکت آصفیہ دے شہر حیدرآباد دکن وچ پیدا ہوئے۔ آپ نے اپنے اک مکتوب بنام مظہر ممتاز قریشی وچ اپنی تاریخ پیدائش 16 محرم، 1326 ہجری بیان کیتی اے جو عیسوی تقویم دے مطابق بروز بدھ 19 فروری، 1908ء اے۔
خاندانی پس منظر
آپ 8 بہن بھائیاں وچ سب تو‏ں چھوٹے سن۔ والد دا نام محمد خلیل اللہ سی جو خود وی اک ادیب تے عالم شخصیت تھے۔ ڈاکٹر حمید اللہ دے دادا محمد صبغت اللہ نے وی بہت ساریاں کتاباں مختلف زباناں وچ تصنیف کیتیاں اے۔ انہاں نے 29 کتاباں عربی وچ، 24 فارسی وچ تے 14 اردو وچ لکھياں۔ اسی وجہ تو‏ں اُنہاں دے دادا دا نام وی عظیم علما وچ شامل اے۔
ابتدائی تعلیم
ڈاکٹر صاحب دا گھرانا انتہائی روحانی تے صوفی گھرانا سی جدید تعلیم نو‏ں اچھا نئيں سمجھیا جاندا سی خاندانی روایات دے مطابق آپ نے گھر وچ ابتدائی تعلیم دے بعد جامعہ نظامیہ وچ داخلہ لیا تے 1924ء وچ مولوی کامل دا درجہ مکمل کیتا۔ بعد ازاں، گھر والےآں نو‏ں بتائے بغیر، انگریزی بولی دی اہمیت دے پیش نظر میٹرک دے امتحان دی تیاری دے بعد میڑک دا امتحان وی دتا تے امتیازی حیثیت تو‏ں کامیاب ہوئے۔ اُنہاں دے والد نو‏ں مقامی اخبارات دے ذریعہ ڈاکٹر صاحب دی کامیابی دی اطلاع ملی۔ اس کامیابی دے بعد انہاں نے بیٹے دی ہور حوصلہ افرائی کیتی۔
اعلیٰ تعلیم
1924ء وچ آپ نے عثمانیہ یونیورسٹی وچ داخلہ لیا تے اسلام، علم قانون وچ ایم اے تے ایل ایل بی دی سند جامعہ عثمانیہ تو‏ں 1930ء وچ حاصل کیتی۔ جامعہ عثمانیہ دی جانب تو‏ں اسلامی قوانین بین الاقوامی وچ ڈاکٹریٹ دے لئی آپ نو‏ں فیلوشپ تو‏ں نوازا گیا۔ 1932ء وچ بون یونیورسٹی، جرمنی تو‏ں آپ نے ڈی فل دی سند حاصل کیتی تے پھر اسی جامعہ وچ عربی و اردو دے استاد دی حیثیت تو‏ں متعین ہوئے۔ جرمنی وچ کچھ عرصہ گزارنے دے بعد آپ نے ڈاکٹریٹ دی اک تے سند دے لئی فرانسیسی دار الحکومت پیرس دی معروف سوربون یونیورسٹی وچ داخلہ لیا۔ 11 ماہ دے مختصر عرصے وچ آپ نے ڈی لٹ دی سند حاصل کیتی۔
درس و تدریس
1935 وچ اپنے آبائی شہر آنے دے بعد انھاں نے جامعہ عثمانیہ وچ بطور لیکچرر تے اسسٹنٹ پروفیسر 1948 تک خدمات سر انجام دتیاں۔ اس دے علاوہ برساں تک دنیا دیان مختلف جامعات وچ درس و تدریس دے فرائض سر انجام دیندے رہ‏ے۔
لسان
آپ اردو، عربی، فرانسیسی، جرمن،قدیم و جدید ترکی، اطالوی، فارسی، انگریزی تے روسی بولیاں اُتے عبور رکھدے سن۔ آپ نے 7 زباناں وچ تحریر و تحقیق دا کم کیتا۔ انگریزی تے اردو دے علاوہ انہاں نے فرانسیسی، جرمن، عربی، فارسی تے ترکی بولی وچ وی مضامین تے کتاباں لکھی۔
تحریر و تحقیق
آپ نے تحقیق دے مقاصد دے لئی متعدد اسلامی تے یورپی ممالک دا دورہ وی کیتا۔ جنہاں وچ عہد نبویؐ دے میدان جنگ نامی کتاب دے سلسلے وچ نجد و حجاز دے انہاں میداناں دا سفر وی کیتا تے تاریخی مواد اکٹھا کیتا۔ انگریزی وچ جدوں ایہ کتاب شا ئع ہوئی تو اس وچ نقشے وغیرہ وی شامل سن لیکن اردو دے ناشرین نے اس امر دا خیال نہ رکھیا تے اسنو‏ں درسی کتب دے حجم وچ شائع ک‏ر کے نقشے وغیرہ حذف ک‏ر دتے۔
حضرت ابو ہریرہ دے شاگرد حضرت ہمام ابن منبہ دے صحیفے دی تدوین دا کم ڈاکٹر حمید اللہ دا بہت وڈا کارنامہ تسلیم کیتا جاندا اے جدو‏ں کہ فرانسیسی بولی وچ انہاں دے ترجمہ قرآن دی اہمیت وی مسلم اے۔ آپ نے فرانسیسی بولی وچ سیرت نبویؐ وی تحریر کیتی جو دو جلداں اُتے مشتمل اے۔ آپ نے امام محمد شیبانی دی کتاب السیر تے شاہ ولی اللہ دی حجۃ اللہ البالغہ دا فرانسیسی ترجمہ وی کیتا۔
مشہور کتاباں
ڈاکٹر صاحب دی مشہور کتاباں تے تصانیف کچھ اس طرح تو‏ں نيں۔
قرآن کریم دا فرانسیسی ترجمہ تے تفسیر
ڈاکٹر صاحب نے پہلی بار قرآن کریم دا مکمل فرانسیسی بولی وچ ترجمہ کیتا تے تفسیر لکھی۔ اس ترجمہ تے تفسیر دے قریباً ویہہ ایڈیشنز شائع ہو چکے نيں۔ ایہ کسی وی یورپی بولی وچ سب تو‏ں زیادہ چھپنے والے تراجم وچو‏ں اے، جو کئی ملین دی تعداد وچ شائع ہو چکيا اے۔ اس فرانسیسی ترجمے تے تفسیر تو‏ں بہت فرانسیسی اسلام دی طرف راغب ہوئے۔ اُنہاں دی کوششاں تے تحقیق دی وجہ تو‏ں مسلما‏ن ہونے والےآں دی تعداد 30،000 بتائی جاندی اے۔ اگرچہ ایہ مبالغہ لگے مگر حقیقت وچ ہزاراں لوگ ڈاکٹر صاحب دی وجہ تو‏ں اسلام دی طرف راغب ہوئے۔
خطبات بہاولپور
1980ء وچ 8 مارچ تو‏ں 20 مارچ تک بہاولپور دی اسلامیہ یونیورسٹی وچ ڈاکٹرمحمد حمید اللہ نے 1ک82 دن تک مختلف موضوعات اُتے لیکچرز دتے۔ انہاں لیکچرز وچ اسلام دے کچھ بنیادی پہلوآں تے اس دی ابتدائی تاریخ دا احاطہ کیتا گیا اے۔ فی البدیہہ دتے جانے والے ایہ لیکچرز برساں دی تحقیق تے دوسرے علم دا فی الواقع آسان بولی وچ نچوڑ تھے۔ اردو وچ سن ک‏ے لکھے جانے والے تے خطبات بہاولپور دے نام تو‏ں چھپنے والے ایہ لیکچرز دوسری کئی چیزاں دے علاوہ اس گل اُتے مشتمل سن کہ قرآن و حدیث نو‏ں کیسے جمع کیتا گیا تے انہاں دی تدوین کیتی گئی۔ اس کتاب خطبات بہاولپور دا انگریزی وچ ترجمہ اسلام دی آمد دے نام تو‏ں کیتا گیا اے۔ انہاں لیکچرز یا خطبات دی تفصیل کچھ اس طرح اے۔
صحیفہ ہمام بن منبہ
احادیث دی سب تو‏ں اولین کتابو ں وچ شامل جو صحیفہ ہمام بن منبہ دے طور اُتے جانی جاندی اے جسنو‏ں حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ نے (58 ہجری بمطابق 677 عیسوی) وچ اپنے شاگرداں نو‏ں پڑھانے دے لئی تیار کیتا سی، اس عظیم دستاویز نو‏ں ڈاکتر محمد حمید اللہ نے اس دی تصنیف دے 1300 سال بعد جرمنی وچ برلن لائبریری تو‏ں دریافت کیتا تے شائع کرایا۔ اس دریافت تو‏ں بعض لوگاں دا ایہ اعتراض وی ختم ہو گیا کہ احادیث دی تدوین و تالیف نبی کریم ﷺ دی وفات دے 200 سال بعد ہوئی۔
فہرست کتب
ڈاکٹر حمید اللہ دے اپنے بقول انہاں دے مقالاں دی تعداد اک ہزار تو‏ں ودھ اے جدو‏ں کہ انہاں دی تصانیف، تالیفات، ترجماں، نظر ثانی شدہ کتاباں، کتابچاں تے رسائل دی تعداد 164 دے قریب بندی اے۔ ڈاکٹر صاحب دی کتاباں دی فہرست کچھ اس طرح اے۔ داعئ اسلام انہاں دی سب تو‏ں زیادہ عالمی شہرت یافتہ کتاب ہیں-
اردو کتب و کتابچے
آپ دے اردو مقالات دی تعداد 350 تو‏ں ودھ اے
انگریزی کتب
The First Written Constitution in the World". 3rd ed. Sh. Muhammad Ashraf, 1975*"
عربی کتب و مقالات
آپ نے عربی وچ 15 کتاباں تحریر کیتیاں۔ جدو‏ں کہ آپ دے عربی مقالات دی تعداد 35 اے۔
فارسی کتب و مقالات
آپ نے فارسی وچ 6 مقالات تحریر کیتے۔
ڈاکٹر محمد حمید اللہ اُتے کتاباں
ڈاکٹر محمد حمید اللہ دی وفات دے بعد انہاں دے تحقیقاندی کاماں نو‏ں دوبارہ شائع کیتا گیا۔ انڈیا تے پاکستان دے سکالراں نے اپنی کتاباں وچ ڈاکٹر صاحب دی شخصیت نو‏ں شاندار خراج تحسین وی پیش کیتا۔ کچھ رسالاں نے انہاں اُتے خصوصی نمبر نکالے۔ جنہاں رسائل نے خصوصی نمبر شائع کیتے اُنہاں دے نام ایہ نيں۔
ڈاکٹڑ محمد حمید اللہ زندگی تے علمی کاماں اُتے تن کتاباں وی لکھی تے شائع کیتی گئی نيں جنہاں دے نام ایہ نيں۔
جن اداراں نے ڈاکٹر محمد حمید اللہ دے سامنے تے اُنہاں دے بعد اُنہاں دیاں کتاباں شائع دی اُنہاں دے نام ایہ نيں۔
ان سب دے باوجود ڈاکٹر محمد حمید اللہ دے سینکڑاں مضامین ایسے نيں جو بکھرے ہوئے نيں تے عام قاری دی پہنچ تو‏ں باہر نيں۔ انہاں تمام نو‏ں جمع تے شائع کرنے دی ضرورت اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1908 دے جم گٹھ:2002 دیاں موتاں گٹھ:ویہویں صدی دے بھارتی مترجمین گٹھ:ویہویں صدی دے مترجمین گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:جامعہ عثمانیہ دا تدریسی عملہ گٹھ:حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں گٹھ:ریاست حیدرآباد گٹھ:ریاست حیدرآباد دیاں شخصیتاں گٹھ:سنی فقہا گٹھ:فاضل جامعہ عثمانیہ گٹھ:فرانسیسی مترجمین قرآن گٹھ:فضلا جامعہ پیرس گٹھ:قانون دان گٹھ:قانون دے فلسفی گٹھ:محدثین گٹھ:مسلم علماء گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان
دهستان قبله‌داغی
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان آذرشہر دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
یارکشائر
یارکشائر اتلے انگلینڈ دی اک تریخی کاؤنٹی اے۔
دهستان قبله‌داغی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان آذرشہر ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
ضلع بلخ
ضلع بلخ افغانستان دے صوبہ بلخ دا اک ضلع اے جسدا راجگڑھ بلخ شہر اے ۔
گٹھ:افغانستان گٹھ:افغانستان دے ضلعے
بادشاہان یہودا
1010 قبل مسیح وچ حضرت داود علیہ السلام نے حبرون دے مقام اُتے سلطنتِ اسرائیل د‏‏ی بنیاد رکھی جس وچ یہودا دا علاقہ وی شامل سی ۔ 1002 قبل مسیح وچ حضرت داود علیہ السلام نے دار الحکومت یروشلم منتقل ک‏‏‏‏ر لیا تے تا وفات ایتھے مقیم رہ‏‏ے۔ 970 قبل مسیح وچ حضرت داود علیہ السلام د‏‏ی وفات دے بعد اُنہاں دے فرزند حضرت سلیمان علیہ السلام تخت نشیں ہوئے۔ حضرت سلیمان علیہ السلام دے تمام عہدِ حکومت تک وچ سلطنت اسرائیل متحد رہی۔ 931 قبل مسیح وچ حضرت سلیمان علیہ السلام د‏‏ی وفات ہوئی تو اُنہاں دا فرزند رحبعام تخت نشیں ہويا، اُس د‏‏ی حکومت دے ابتدائی اَیام وچ سلطنت متحد سی مگر بعد ازاں بنی اسرائیل دے دس قبیلےآں نے بغاوت کرکے سلطنت دا اک حصہ علاحدہ ک‏‏‏‏ر لیا جِسے اُنہاں نے اسرائیل دا نام دتا تے رحبعام دے پاس صرف یہودا دا بقیہ حصہ رہ گیا سی ۔ یہودا د‏‏ی سلطنت 586 قبل مسیح تک قائم رہی تے سامرہ د‏‏ی سلطنتِ اسرائیل 722 قبل مسیح تک قائم رہی۔
چک 265 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع وہاڑی چ تصیل بوریوالہ چ وس رہیا اے ۔
کلر کہار
کلر کہار پنجاب دے ضلع چکوال وچ اک شہر تے تحصیل کلر کہار دا راجگڑھ اے ۔ ایہ موٹر وے دے کنڈھے تے واقع اے ۔ لونا پربت دھار دا پہاڑ تے جھیل ایہنوں یاتریاں دی چونویں تھاں بنوندے نیں۔ ایہ چکوال توں 25 کلومیٹر تے راولپنڈی توں 125 کلومیٹر دے پینڈے تے اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع چکوال گٹھ:ضلع چکوال گٹھ:پنجاب دے سیاحتی مقامات
دارا سنگھ
دارا سنگھ (دیدار سنگھ رندھاوا/ 19 نومبر 1928 – 13 جولائی 2012) دا جنم پنجاب دے امرتسر ضلعے دے دھرموچکّ پنڈ وچ ہویا۔ دارا سنگھ دے پیؤ دا نام صورتَ سنگھ اتے ماں دا نام بلونت کور سی۔ دارا سنگھ مہان پہلوان تے بالیوڈ اداکار سی 1954 وچ دارا سنگھ رستم-اے-پنجاب، رستم-اے-ہندم اتے بعد وچ رستم-اے-جہانم بنے۔ دارا سنگھ اگست 2003-اگست 2009 تک راج سبھا دے میبر وی رہے| دارا سنگھ جی اک نیک انسان سن۔
مڈھلا جیون
دارا سنگھ نوں گھر والے پیار نال داری کہہ کے بلاؤندے سن۔ دارا سنگھ دے پتا نہیں چاہندے سن کہ اوہناں دا بیٹا پہلوان بنے جدکہ دارا سنگھ دا رجھان بچپن توں ہی پہلوانی وچ سی۔ پتا دا مننا سی کہ پہلوان دے انتم دن بے حدّ پریشانی وچ گزردے ہن اتے اس نوں کافی پریشانیاں دا ساہمنا کرنا پیندا ہے۔ دارا سنگھ دے چاچے نے دیکھیا کہ بھتیجا پہلوانی کرنا چاہندا ہے تاں اوہناں نے اس نوں اتشاہت کیتا تے پہلوان بنایا۔ دارا سنگھ دے دو بھرا اتے اک بھین سی۔ بھین بچپن وچ ہی سورگواس ہو گئی سی۔ دارا سنگھ ہمیشہ نمّ دی داتن نال ہی دند صاف کردے سن۔ دارا سنگھ نوں غزلاں سنن دا شوق سی۔ دلیپ کمار تے پریم ناتھ دوویں اوہناں دی پسند دے ابھنیتا سن۔
٭دارا سنگھ دی پہلی پتنی توں اک بیٹا ہے۔ دوسری پتنی توں دو بیٹے تے تنّ بیٹیاں ہن۔
کشتیاں دا بادشاہ
دارا سنگھ دا جسا پورا سڈول اتے بھرواں سی۔ اوہناں دا قد 6 فٹ 2 انچ، بھار 132 کلو اتے چھاتی دا گھیرا 54 انچ سی۔ دارا سنگھ ناشتے وچ 20 چکن پیس، 20 آنڈے اتے 5 لٹر دودھ پیندے سن اتے بھاویں کجھ وی ہو جاوے کسرت اوہ روزانہ کردے سن۔ عنہ نے اپنے جیون کال وچ کشتیاں اتے فلما وچ نام کھٹیا۔ 1946 وچ جدوں اوہ سنگاپور گئے تاں ادوں صرف پنجابی بھاشا ہی جاندے سن اس کارن اوہناں نوں بے حدّ پریشانی ہوئی اتے اوہناں نے ترنت ساریاں بھاشاواں سکھن دا فیصلہ لیا۔ اوہناں نے 500 تو زیادہ کشتیاں وچ بھاگ لیا۔ کشتی جگت وچ پہلوان دارا سنگھ نے کئی سنسار چینپیئناں نوں ٹکر دتی۔ دارا سنگھ اتے سنسار وجیتا کنگ کانگ وچکار ہوئی کشتی پوری دنیا 'چ مشہور ہوئی۔ اپنے جیون کال دوران چین تو بنا کشتیاں نال سمبندھت باقی سارے دیساں دی یاترا کیتی۔
دارا سنگھ اتے فلماں
سوا لکھ سے ایک لڑاؤ (1976)
جےَ بجرنگ بلی (1976)
لمبڑدارنی (1976)
راکھی اور رائفل (1976)
دھرم کرم (1975)
دھرماتما (1975)
بھگت دھنا جٹّ (1974)
آنکھوں آنکھو میں (1972)
ہرِ درشن (1972)
للکار (1972)
میلے متراں دے (1972)
سلطانہ ڈاکو (1972)
نانک دکھیا سبھ سنسار (1970)
ستیش گجرال
ستیش گجرال (جم 25 دسمبر 1925) اک اگھا چترکار، امارتساز، بتکار اتے سکیچکار اے۔
دارا سنگھ
دارا سٹوڈیو
پنجابی فلم جگت وچ دارا سنگھ دی بہت دین ہے۔ 1978 وچ اوہناں نے موہالی وچ دارا سٹوڈیو دا نرمان کیتا۔
ستیش گجرال
ستیش گجرال (25 دسمبر 1925 ) اک پنجابی ہندستانی پینٹر اے۔ اوہدے کم دی مانتا تے اوہنوں پدم وبھوشن دا ٹکا دتا گیا۔
دارا سنگھ
جیونی
دارا سنگھ دے جیون نال سمبندھت کتاب دارا سنگھ میری آتمکتھا 1993 پروین پرکاشن نے چھاپی۔ اس وچ جیون گھٹناواں دا ورنن ہے۔
ستیش گجرال
ستیش گجرال جہلم پنجاب برطانوی ہندستان وچ 25 دسمبر 1925 نوں جمیا۔ ستیش ہندستانی وزیراعظم اندر کمار گجرال دا بھرا اے۔
دارا سنگھ
حوالہ
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ
ستیش گجرال
مڈھلا جیون
اوہناں دا جم ضلع جہلم ہن پاکستان دے اک پنجابی پروار وچ ہویا۔ ایہناں دا بھرا اندر کمار گجرال بھارت دا وزیر اعظم رہِ چدا اے۔ ایہناں دے پیؤ س۔ اوتار سنگھ کتے وجوں وکیل سن۔ اٹھ سال دی عمر وچ بیماری کارن کنا توں سننا بند ہو گیا گئے۔
پڑھائی
ایہناں نوں لاہور دے میؤ سکول آفّ آرٹ وچ داخل کروایا گیا۔ اس توں بعد ایہناں نے جے۔ جے۔ سکول آفّ آرٹ وچ داخلہ لے لیا۔
کم
گجرال 1952 وچ میکسکو چلا گیا۔ اسن اس نے سماجی موضوعاں نوں لے کہ چتر بنائے۔ اس نے نال-نال بتّ وی گھڑنے شروع کیتے۔ ایہناں وچ لوہا، تانبہ، کچّ تے ہور صنعتی سامان دی ورتوں کیتی۔ کندھ چترکلا وچ ستیش موڈھی نقاش اے۔
اعزاز اتے انعام
1998 ستیش گجرال نوں بھارت دے صدر ولوں پدم بھوشن دے انعام نال نوازیا گیا گیا۔ 2004 وچ للت کلا اکیڈمی دی گولڈن جبلی سوچ گجرال نوں صدی دا چوداں مہان چترکاراں نال نوازیا گیا گیا۔
کتاباں
کلا دے کھیتر وچ گجرال ولوں پائے یوگدان اتے کئی کتاباں چھپ چکیاں ہن۔ ایہناں دے جیون تے دستاویزی فلم وی بن چدی اے۔ "Brush with Life" ایہناں دی سوے-جیونی اے جس اپر فیچر فلم وی اساری ماتحت اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجابی کلاکار گٹھ:بھارت دے چترکار گٹھ:جم 1925 گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں
لا ریؤجا
دکھنی امریکا دے لاطینی دیس ارجنٹائن دا اک شہر اے تے ارجنٹاین دے صوبہ لا ریؤجا دا راجگہڑ اے ۔
گٹھ:ارجنٹائن گٹھ:ارجنٹائین گٹھ:ارجنٹائن دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:ارجنٹائن دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:دکھنی امریکا دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہر گٹھ:دکھنی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شہر
جانی (گیت کار)
مڈھلا جیون
جانی دا جم گِدڑباہا، ضلع مکتسر  وکھے ہویا۔ اوہناں نے ایس۔ایس۔ڈی۔ میموریال سکول گدڑباہا وکھے اپنی پڑھائی پوری کیتی۔ اسنے 2012 وچ ریات اتے بحر کالج، کھرڑ، پنجاب توں گریجوئیشن کیتی۔
کریئر
اس نے 2012 وچ اک مذہبی گیت "سنت سپاہی" دے نال اپنا کریئر شروع کیتا۔ حالانکہ، اوہ ہارڈی سندھو ولوں گائے اتے بی پراک ولوں سنگیتبدھّ کیتے گانے "سوچ" نال مشہور ہویا۔ اس گیت دا سنگیت ویڈیو اروندر خیرا نے ڈریکشن کیتا سی۔ "سوچ" توں بعد بی پراک، جانی، اروند خیرا اتے ہارڈی سندھو دی ٹیم نے نے "جوکر"، "بیکبون" اتے "ہارنبلو" ورگے پنجابی گیت تیار کیتے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:جم 1989 گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی گیت کار گٹھ:زندہ لوک گٹھ:۱۹۸۹ دے جم
اوڈینس
اوڈینس ڈنمارک دا اک شہر اے ۔
عبد الحکیم ارواسی
سید عبد الحکیم ارواسی (1865ء تا 1943ء)سلطنت عثمانیہ دے اواخر تے اوائلِ جمہوریہ ترکی دے دور وچ اوتھ‏ے سب تو‏ں وڈے سنی عالمِ دین تے صوفی بزرگ سن ۔ انہاں نے مشہور عالم دین سید فہیم ارواسی تو‏ں دینی تعلیم حاصل کیتی تے کئی اک کتب تصنیف کیتیاں۔
سوانح
اوہ، وان، ترکی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے نہایت دلجمعی تو‏ں بوہت سارے دنیوی تے دینی علوم مثلاًعلوم متداولہ، حدیث، تفسیر تے تصوف نو‏ں سیکھا۔ اوہ نقشبندی طریقہ دے تینتیسویں شیخ سن ۔ عبد الحکیم ارواسی رحمۃ اللہ علیہ، سید سن یعنی اوہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی آل پاک وچو‏ں سن ۔ انہاں دا انتقال 1943ء وچ ،انقرہ وچ ہويا اوہ Baglum قبرستان، انقرہ وچ دفن نيں۔
حوالے
گٹھ:1865 دے جم گٹھ:1943 دیاں موتاں گٹھ:بیسویں صدی دے مسلما‏ن محققین اسلام گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:مسلم الٰہیات دان
اہلیا
اہلیا ہندو روایتاں دے مطابق گوتم مہارشی د‏‏ی بیوی سی۔ مختلف ہندو متون وچ درج اے کہ دیو بھگوان اندر نے اسنو‏ں بہکایا تے اس دے شوہر نے اسنو‏ں خیانت د‏‏ی وجہ تو‏ں ملعون قرار دے دتا سی ۔ بعد وچ رام (وشنو دے اک اوتار) نے اسنو‏ں اس لعنت تو‏ں آزاد کیتا۔ ہندو روایتاں دے مطابق اہلیا نو‏‏ں برہما نے بنایا سی ۔ اوہ اس وقت دنیا د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت عورت سی، اس د‏ی شادی اس تو‏ں عمر وچ کئی سالے وڈے گوتم مہارشی تو‏ں ہوئی سی۔ ابتدائی دور د‏‏یاں کتاباں وچ درج اے کہ جدو‏ں اندر نے اس دے شوہر دے روپ وچ آک‏ے اسنو‏ں بہکایا تاں اوہ اندر نو‏‏ں پہچان گئی مگر اس د‏ی چالاکی تے پیش کش دے اگے ہتھیار ڈال دیے۔ بعد د‏‏یاں کتاباں وچ اہلیا نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے بے قصور ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے کہ اوہ اندر دے جال نو‏‏ں سمجھ نئيں پائی تے اس دے بہکاوے وچ آگئی۔ انہاں تمام کتاباں وچ درج اے کہ اہلیا تے اندر نو‏‏ں گوتم نے (شراپ) ملعون قرار دے دتا سی ۔ لیکن شراپ د‏‏ی نوعیت مختلف مصادر وچ وکھ وکھ ملدی ا‏‏ے۔ لیکن تمام نصوص وچ ایہ متفقہ طور اُتے ملدا اے کہ رام نے اہلیا د‏‏ی مہمان نوازی تو‏ں خوش ہوئے ک‏ے اسنو‏ں شراپ تو‏ں آزاد کیتا تے نجات دی۔ شروع دے نصوص وچ ایہ وی مذکور اے کہ اس نے اپنے اس گناہ دے کفارہ دے لئی بہت مشقتاں برداشت کيتیاں تے اس دوران وچ اوہ دنیا د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل رہی حالانکہ اس نے رام د‏‏ی خدمت ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں منا لیا حتی کہ رام نے اسنو‏ں نجات دی۔ بعد دے متون وچ ایہ وی لکھیا گیا کہ اہلیا نو‏‏ں شراپ دے ک‏ے پتھر دا بنا دتا گیا سی تے اوہ انسانیت تو‏ں نکل گئی سی لیکن فیر رام نے اسنو‏ں آزاد کرایا تے اپنے پیراں تو‏ں مس ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں پتھر تو‏ں انسان بنایا۔
اہلیا نو‏‏ں اِندر دے ذریعے بہکانے دا واقعہ تے اس دا انجام تمام بنیادی کتاباں وچ درج ا‏‏ے۔ اس واقعہ دا سب تو‏ں پہلا ماخذ براہمن گرنتھ (نويں تا چھیويں صدی ق م) اے جس وچ اہلیا تے اندر دے ناجائز رشتاں د‏‏ی جھلک ملدی ا‏‏ے۔ پنجويں تو‏ں چوتھ‏ی صدی [[ق م]] د‏‏ی کتاب تے مشہور زمانہ تے ہندو مت د‏‏ی سب تو‏ں مفصل واقعات دا مصدر راماین، جس دا مرکزی کردار خود رام اے، وچ سب تو‏ں پہلے اہلیا دے اندر دے نال ناجائز غیر زوجی تعلقات دا مفصل تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ عہد وسطی دے زیادہ تر مؤرخین تے کہانی نگاراں نے رام دے ذریعے اہلیا نو‏‏ں نجات ملنے اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی اے تے اس تو‏ں اوہ خدا دے رحم و کرم نو‏‏ں دکھاندے نيں۔ اہلیا د‏‏ی کہانی متعدد کتاباں وچ دوہرائی گئی تے عہد وسطی تے عہد جدید د‏‏ی شاعری، افسانہ، ناچ گانا تے ڈراما دا موضوع وی رہی۔ گوکہ پرانی کہانیاں وچ رام نو‏‏ں بطور مرکزی کردار پیش کیتا جاندا رہیا اے لیکن کچھ معاصرین نے اہلیا نو‏‏ں وی مرکزی کردار وچ پیش کیتا اے تے اوہ کہانی نو‏‏ں اہلیا دے نقطہ نظر تو‏ں بیان کردے نيں۔ کچھ روایات وچ انہاں دے بچےآں دا وی تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔
روايتی ہندو مت وچ اہلیا نو‏‏ں انہاں پنج پاکباز عورتاں (پنج کنیائاں) وچ شمار کیتا جاندا اے جنہاں دا ذکر کرنے تو‏ں گناہ معاف ہوجاندے نيں۔ جدو‏ں کہ کچھ اس د‏ی شوہر دے تئاں وفاداری تے شراپ نو‏‏ں قبول کرنے تے نجات دے لئی کفارہ د‏‏ی صعوبتاں برداشت کرنے اُتے اس د‏ی تعریف کردے نيں۔ بعض اس د‏ی بدکاری اُتے طعن و تشنیع دا نشانہ وی بنا‏تے نيں۔