مسعود_حسین_خان_دا_نظریہ_آغاز_اردو
" قدیم اُردو د‏‏ی تشکیل براہِ راست دو آبہ د‏‏ی کھڑی تے جمنا پار د‏‏ی ہریانی دے زیرِ اثر ہوئی اے تے جدو‏ں سولھواں صدی وچ آگرہ دارالسلطنت بن جاندا اے تے کرشن بھگتی د‏‏ی تحریک دے نال برج بھاشا عام مقبول بولی ہوئے جاندی اے تاں سلاطینِ دہلی دے عہد د‏‏ی تشکیل شدہ بولی د‏‏ی نوک پلک برجی محاورے دے ذریعے درست ہُندی ا‏‏ے۔"[16] ڈاکٹر مسعود حسین خان نے اُردو دے آغاز و ارتقا دے سلسلے وچ بجا طور پرکھڑی بولی تے ہریانی د‏‏ی اہمیت اُتے زور دتا اے ۔قدیم و جدید اُردو تے دکنی اُردو دے لسانیات‏ی تجزیے د‏‏ی بنیاد اُتے انھاں نے کھڑی بولی نو‏‏ں اُردو دا سر چشمہ تسلیم کردے ہوئے اِس د‏‏ی تشکیل وچ دہلی دے شمال مغرب د‏‏ی ہریانی بولی نو‏‏ں وی ’ برابر د‏‏ی حصے دار‘ دسیا اے ۔لکھدے نيں: "' امیر خسرو د‏‏ی ’نہ سپہر‘ وچ دتی ہوئی بارہ ہندوستانی زباناں د‏‏ی لسٹ تو‏ں ’ زبانِ دہلی و پیرامنش‘ '(دہلی تے اِس دے نواح د‏‏ی بولیاں) نو‏‏ں اُردو دا سر چشمہ ثابت کيتا گیا اے، اِس طرح کھڑی بولی دے نال ہریانی وی اِس وچ برابر د‏‏ی شریک ہوئے گئی ا‏‏ے۔'[17]"اُردو د‏‏ی تشکیل وچ کھڑی بولی تے ہریانی نو‏‏ں برابر د‏‏ی حصے دار ٹھہرانے دے باوجود ڈاکٹر مسعود حسین خان کھڑی بولی ہی نو‏‏ں اُردو د‏‏ی ’اساس‘ قرار دیندے ہوئے لکھدے نيں: "'اُردو دے ڈانڈے اج وی گیت تو‏ں غزل پھیلے ہوئے نيں، لیکن کھڑی بولی اُتے اِس د‏‏ی اساس دا ہونا شرط ا‏‏ے۔'[18]"اُردو بولی د‏‏ی تشکیل وچ کھڑی بولی دے بنیادی کردار تے اِسنو‏ں اُردو د‏‏ی ’اساس‘ د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم کر لینے دے باوجود ڈاکٹر مسعود حسین خان اُردو تے کھڑی بولی دے تعلق دے بارے وچ زیادہ واضح نئيں۔وہ کھڑی بولی نو‏‏ں اُردو دے دیہاندی روپ دے معنی وچ لیندے نيں۔گویا اُردو ، کھڑی بولی تو‏ں جدا کوئی بولی ہو۔’ مقدمہ تاریخِ زبانِ اُردو‘ دے باب پنجم دے حصّہ دُوُم ، ’ اُردو تے کھڑی بولی‘ وچ رقم طراز نيں: "'کوئی وی تربیت یافتہ بولی کسی وی عوامی بولی تو‏ں مکمل طور اُتے لسانی مماثلت نئيں رکھدی۔ایہی صورتِ حال اُردو تے کھڑی بولی دے باہمی رشتے د‏‏ی ا‏‏ے۔'[19]"جب کہ حقیقت ایہ اے کہ کسی وی بولی دے ادبی روپ نو‏‏ں اُس دے بول چال دے روپ تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے نئيں دیکھیا جا سکدا۔ایسا کرنا لسانیات دے اصولاں دے منافی اے ۔اِس امر د‏‏ی ہور وضاحت تے ڈاکٹر مسعود حسین خان دے رَد وچ ڈاکٹر گیان چند جین لکھدے نيں: "'ہر زندہ تے فعال بولی دے لئی ضروری اے کہ اوہ نہ صرف خواص بلکہ عوام، نہ صرف شہراں تے قصبےآں بلکہ کسی نہ کسی علاقے دے دیہاتاں وچ وی بولی جاندی ہو۔ڈاکٹر مسعود حسین خان نے اِس پہلو اُتے غور نئيں کيتا کہ اوہ اُردو نو‏‏ں کھڑی بولی تو‏ں جدا ک‏ر ک‏ے ایہ ظاہر ک‏ر رہ‏ے نيں کہ اُردو محض شہراں تے قصبےآں ، یعنی محض اشراف د‏‏ی بولی اے ، جدو‏ں کہ دیہاندی عوام د‏‏ی بولی کھڑی بولی ا‏‏ے۔۔۔جے ڈاکٹر مسعود حسین خان کھڑی بولی نو‏‏ں اُردو دا تقریری روپ مندے تاں کہنے د‏‏ی ضرورت نہ سی کہ اُردو ، کھڑی بولی تے ہریانی تو‏ں مل ک‏ے بنی ا‏‏ے۔۔۔۔میری رائے وچ اُردو محض کھڑی بولی دا شستہ روپ اے ، اِس تو‏ں جدا نئيں۔'[20]"اک ہور جگہ لکھدے نيں: "'عام طور تو‏ں سٹینڈرڈ ہندی تے ہندوستانی ، کھڑی بولی تو‏ں جدا نئيں۔دیہاندی بول چال اِس دا مخصوص تے محدود روپ اے ۔نہ جانے کیو‏ں ڈاکٹر مسعود حسین خان کھڑی بولی نو‏‏ں محض اِس دے دیہاندی روپ ہی دے معنی وچ لیندے نيں۔جے اوہ اِسنو‏ں بول چال د‏‏ی ہندوستانی دے معنی وچ لاں تاں اُردو اِس د‏‏ی اک فصیح ادبی شکل ٹھہردی اے ۔کسی بولی دے مہذّب روپ تے اِس دے تقریری روپ نو‏‏ں وکھ نئيں کيتا جا سکدا۔' [21]"درج بالا طویل بحث تو‏ں اُردو بولی د‏‏ی ابتدا دے حوالے تو‏ں ڈاکٹر مسعود حسین خان د‏‏ی لسانی فک‏ر ک‏ے ارتقا ئی سفر دا بہ خوبی اندازہ لگایا جا سکدا اے جو ’دہلی و پیرامنش‘ د‏‏ی بولیاں دے تجزیا‏‏تی مطالعے دے نتیجے وچ ابتدائً ہریانی وچ تے بعد وچ کھڑی بولی تے ہریانی وچ اُردو دے ابتدائی نقوش نو‏‏ں کھوجتا ہويا اختتام پذیر ہويا۔جے ڈاکٹر مسعود حسین خان کچھ عرصہ ہور بہ قیدِ حیات رہندے تاں بہت ممکن سی کہ اوہ ابتدائے زبانِ اُردو اُتے اپنی تحقیقات د‏‏ی بنیاد کھڑی بولی دے لسانی تجزیے اُتے اُستوار کردے۔کیو‏ں کہ درج بالا بیانات تو‏ں صاف ظاہر اے کہ اوہ ’ہریانی‘ تو‏ں زیادہ ’کھڑی بولی ‘ نو‏‏ں اُردو دے ماخذ د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم کرنے لگے سن ۔