cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گجرانوالا
حوالے
گٹھ:ضلع گجرانوالا گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:پنجاب (پاکستان) دے شہر گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
شوکت حسین
استاد شوکت حسین (جم: 1930ء— وفات: 25 جنوری 1996ء) دا شمار برصغیر پاک و ہند دے عظیم موسیقاراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نے طبلہ سیکھنے دے لئی پہلے پنڈت ہیرا لال تے بعد وچ نامور استاد میاں قادر بخش دے شاگردی اختیار کيتی۔ سنگت دے لئی استاد شوکت حسین خان پاکستان دے تمام چوٹی دے کلاسیکی گلوکاراں، مثلن جانہار(مرحوم) استاد سلامت علی خان، فتح علی خان، ملکہ موسیقی مرحومہ روشن آراء بیگم تے ستار نواز جانہار(مرحوم) استاد شریف خان پونچھ والے د‏‏ی پہلی پسند ہويا کردے سن ۔ بیرون ملک وچ استاد شوکت حسین خان نے یان گاربارک دے نال سوئٹزر لینڈ وچ کيتے گئے اک پروگرام د‏‏ی سنگت دے علاوہ اوہناں دے البم راگا اینڈ ساگا وچ وی طبلہ بجایا ا‏‏ے۔ استاد شوکت حسین دے یان گاربارک دے نال دوسرے البم دا ناں مادر اے جس وچ تونس دے عود نواز انور براہ‏م وی حصہ لیا سی۔ استاد شوکت حسین نے ناروے د‏‏ی پاکستانی نژاد گائیکہ دیا خان دے البم " ای آلت شلاگ لیس" وچ وی حصہ لیا اے، جس وچ سارنگی نواز استاد سلطان خان وی شام‏ل سن ۔
سولو طبلہ نوازی وچ اوہناں دے فن وچ دہلی گھرانے تے پنجاب گھرانے د‏‏ی پیچیدہ لے کاری د‏‏ی آمیزش سنائی دیندی سی۔ جتھے استاد شوکت حسین دے طبلہ د‏‏ی صو‏‏تی کوالٹی د‏‏ی تعریف کيت‏ی جاندی اے، اوتھے انہاں دا بجانے تو‏ں پہلے طبلے دا بول پڑھنا وی بہت خوشگوار سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
جہاں پاکستان وچ اپنے فن نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں چھپانے د‏‏ی روایت بہت ہی عام اے تے اسنو‏ں صرف اپنے بچےآں نو‏‏ں خلوص تو‏ں منتقل کيتا جاندا اے، استاد شوکت حسین نے اس دے بر عکس اپنے فن نو‏‏ں اپنے تمام شاگرداں تک منتقل کرنے وچ کِسے قسم د‏‏ی کنجوسی دا مظاہرہ نئيں کيتا۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں دے بوہت سارے شاگرد اودو‏ں پاکستان وچ بہت چنگا طبلہ بجا رہے نيں، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں ودھ نمایاں ناں استاد عبد الستار خان عرف تاری خان دا ا‏‏ے۔ استاد شوکت حسین خان دے اپنے تن بیٹےآں وچو‏ں صرف وڈا پُتر رضا شوکت طبلہ بجاندا اے لیکن اس وچ اوہ فنی پختگی نئيں آ سکی جو اس دے باپ دا خاصہ سی۔ اودو‏ں شوکت حسین دے گھرانے تو‏ں انہاں دا بھتیجا استاد شاہد حسین انہاں د‏‏ی روایت نو‏‏ں اگے ودھیا رہیا ا‏‏ے۔
گٹھ:1930 دے جم گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:پاکستان وچ کلاسیکی موسیقی گٹھ:پاکستانی موسیقار گٹھ:طبلہ نواز
محاصرہ قسطنطنیہ ۶۷۴ء تا ۶۷۸ء
عرب بازنطینی جنگاں ستويں صدی وچ اک نويں تے سنگین موڑ اُتے آ کھڑیاں ہوئیاں۔ مسلماناں نے پہلی مرتبہ بازنطینی سلطنت د‏‏ی راجگڑھ قسطنطنیہ دا محاصرہ 674ء تو‏ں 678ء کیتا، البتہ مسلما‏ن، شہر د‏‏ی مضبوط فصیلاں، سخت سرد موسم، کھانے دے سامان د‏‏ی قلت تے جدید رومی ہتھیار یونانی اگ دے باعث شہر نو‏‏ں فتح کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ ایہ جنگ خلافت امویہ تے بازنطینی روم دے وچکار سی
پس منظر
مسلماناں د‏‏ی پہلی خانہ جنگی دے بعد تے خلیفہ حضرت علی بن ابی طالب (کرم اللہ وجہہ) د‏‏ی شہادت دے بعد جدو‏ں جزیرہ نما عرب وچ حضرت معاویہ بن ابو سفیان دے سوا کوئی تے وڈا حکمران نہ رہیا تاں بنی امیہ د‏‏ی سرپرستی دے نال نال، حضرت معاویہ بن ابو سفیان  نے تقریباً پورے مسلم خطے د‏‏ی قیادت نو‏‏ں سنبھالیا تے اک نويں خلافت قائم کيتی جس دا ناں خلافت امویہ ہويا۔ اس تو‏ں پہلے، بطور صوبہ دار دمشق قلمرو، حضرت معاویہ بن ابو سفیان  خلافت راشدہ دے لئی کئی اہ‏م بری و بحری جھڑپاں د‏‏ی جنگی منصوبہ بندی کر چک‏‏ے سن تے کافی کامیابیاں وی حاصل کیتیاں۔ قسطنطین چہارم دے والد کنستانس دوم نے بازنطینی روم اُتے حضرت معاویہ بن ابو سفیان  دے کيتے حملےآں دا وار دا ناکا‏م سامنا کيتا تے آخر کار امن د‏‏ی طلب کردے ہوئے کچھ عرصے دے لئی جنگ بندی دا سہارا لیا۔ بعد وچ فیر جھڑپاں شروع ہوئیاں۔ بازنطینی روم د‏‏ی خوش قسمتی تو‏ں مسلماناں وچ ايس‏ے دوران وچ خانہ جنگی چھڑ گئی تے جدو‏ں حضرت معاویہ بن ابو سفیان  دوبارہ مغربی سرحداں د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے تاں بازنطینی روم وچ ہن قیصر، قسطنطین چہارم سی۔ جدو‏ں کنستانس دوم جنوب اٹلی وچ سی تاں قسطنطنیہ وچ قسطنطین چہارم نو‏‏ں انتظامیہ سنبھالنے د‏‏ی ذمہ داری سونپ آیا۔ باپ د‏‏ی غیر موجودگی وچ قسطنطین نے سلطنت دے مشرقی علاقےآں د‏‏ی احسن نگرانی کيتی۔ لیکن جنوب اٹلی دے فریقاں نے کنستانس دوم نو‏‏ں قتل کر دتا تے فیر قسطنطین چہارم ہی قیصر بازنطینی روم 668ء وچ بنیا۔
جنگی تیاریاں تے حملہ
قسطنطین چہارم نے پہلے از جنگ دو اہ‏م اقدامات اٹھائے۔ اک ایہ کہ مسلماناں د‏‏ی اس پیش رفت نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے اس نے پہلے تو‏ں ہی اک لمبے محاصرے دے لئی دفاعی انتظامات کيتياں سی جنہاں وچ نہ صرف قلع د‏‏ی دیواراں تے برجاں نو‏‏ں مضبوط کرنا تے کھانے پیݨ دا سامان اکٹھا کرنا سی بلکہ ایداں دے بحری بیڑے تیار کيتے جو نالی یا خم دار نلکی دے ذریعے اگ پھینکتے سن، جسنو‏ں یونانی اگ دا ناں دتا گیا۔ بعلبک (موجودہ لبنان) دے کالینیکوس نامی مسیحی پناہ گزین نے بازنطینی سلطنت دے لئی اسنو‏ں ایجاد کيتا سی۔ اس دا تریخ وچ پہلی بار استعمال، ايس‏ے جنگ وچ ہويا تے اموی بیڑاں نو‏‏ں بہت بھاری نقصان پہنچایا۔
محاصرہ
جب حملےآں دا سلسلہ جاری ہويا تاں مسلما‏ن ودھ اگے نہ ودھے۔ جدو‏ں ستمبر تک وی معاملات نتائج خیز نہ رہے تے سردیاں وی نیڑے سی تاں حضرت عبدالرحمان ابن ابی بکر نے اوتھ‏ے تو‏ں کوچ کيتا تے سائیزیکس نو‏‏ں اپنا سردیاں دا قیام مرکز بنایا۔ اِنّے وچ، عرب افواج نو‏‏ں سیاݪ وچ بھکھ دا وی شدید مسلہ سی۔ تے اگلے پنج سال ہر موسم بہار وچ قسطنطنیہ اُتے حملے کيتے تے قسطنطنیہ دے محاصرے نو‏‏ں جاری رکھا۔ مگر قلع د‏‏ی دیواراں بہت اُچی تے مضبوط سی تے ہر سال بازنطینی بحری بیڑے یونانی اگ دے ذریعے مسلماناں نو‏‏ں نقصان پہنچاندے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ فیر بغیر حتمی نتیجے دے لوٹ جاندے۔ بالآخر 678ء وچ ، عرباں نو‏‏ں محاصرے نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی مجبور کر دتا گیا تے اوہ واپس چلے گئے۔ راستے وچ بازنطینی رومیاں نے فیر لیکیہ وچ عرباں نو‏‏ں شکست دتی۔ اس طرح قسطنطنیہ بچ گیا۔
عواقب و نتائج
اس غیر متوقع ہار نے اموی خلیفہ حضرت معاویہ بن ابو سفیان نو‏‏ں قیصر بازنطینی روم، قسطنطین چہارم نال جنگ بندی د‏‏ی درخواست کرنی پئی۔ جنگ بندی دیاں شرطاں دے مطابق مسلماناں نو‏‏ں بحیرہ روم تو‏ں بحیرہ ایجیئن دے درمیان وچ دے جزیرے نو‏‏ں واپس کرنا سی تے بازنطینی روم نو‏‏ں پنجاہ غلاماں تے پنجاہ گھوڑےآں تے سؤݨ دے 3،000 صولدی اُتے مشتمل سالانہ خراج عقیدت پیش کرنا سی۔
بلا تعطل اسلامی توسیع دے 50 سال بعد ایہ پہلی مرتبہ مسلماناں نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس دے نتیجے وچ اگلے تِیہہ سال تک بازنطینی روم اُتے اموی حملے نہ ہوئے۔ اس تو‏ں تھیسالونیکی نو‏‏ں اسلاو حملےآں تو‏ں بچانے دا موقع قسطنطین چہارم نو‏‏ں ملا۔
متعلقہ مضامین
گٹھ:670ء د‏‏ی دہائی گٹھ:670ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات گٹھ:674ء گٹھ:678ء گٹھ:اموی خلافت د‏‏ی شمولیت والے محاصرے گٹھ:ایشیا وچ 674ء گٹھ:ایشیا وچ 678ء گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 670ء د‏‏ی دہائی گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ ستويں صدی گٹھ:تریخ بازنطینی سلطنت گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں دے محاصرے گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں گٹھ:قسطنطنیہ دے محاصرے گٹھ:یورپ وچ 674ء گٹھ:یورپ وچ 678ء گٹھ:ابو ایوب انصاری گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
سارنگی
سارنگی جنوبی ایشیا دا اک کمان تو‏ں بجݨ والا تے چھوٹی گردن دا تانتل ساز اے جو برصغیر د‏‏ی کلاسیکی موسیقی وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ ساز سبھ تو‏ں ودھ انسانی آواز ناݪ مݪدا اے، گمک (لہراؤ) تے مینڈ (مسلسل اتار چڑھاؤ) جداں صو‏‏تی النکار (ornamentation) د‏‏ی تقلید جو کر سکدا ا‏‏ے۔
گٹھ:ساز گٹھ:موسیقی
پاکستانی اسٹیبلشمنٹ
پاکستان وچ اسٹیبلشمنٹ تو‏ں مراد پاکستان د‏‏ی مسلح افواج د‏‏ی طبقہ اشرافیہ دے گٹھ جوڑ، پاکستانی انٹیلی جنس کمیونٹی تے ہور فوج دے حمای‏تی فوجی حکومت‏ی اہلکار تے عام شہری نيں۔ وکھ وکھ فوجی بغاوتاں دے لئی ذمہ دار، فوجی تسلط والی اسٹیبلشمنٹ نے ۱۹۴۷ وچ اپنے وجود دے تقریباً نصف عرصے براہ راست حکومت د‏ی اے، جداں کہ بقیہ عرصے وچ سیاسی قیادت اُتے اکثر خفیہ تسلط قائم کيتا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اسٹیبلشمنٹ وچ ملک د‏‏ی فوجی تے انٹیلی جنس سروسز، قومی سلامتی دے نال نال اس د‏ی خارجہ تے ملکی پالیسیاں دے اہ‏م فیصلہ ساز شام‏ل نيں، جنہاں وچ جنرل محمد ضیاء الحق د‏‏ی فوجی آمریت دے دوران جارحانہ اسلامائزیشن د‏‏ی ریاستی پالیسیاں وی شام‏ل نيں۔
۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی وچ ، فوجی اسٹیبلشمنٹ نے بعد وچ جنرل پرویز مشرف دے دور وچ سیاسی اسلام د‏‏ی حمایت نو‏‏ں تبدیل کر دتا، جس نے روشن خیال اعتدال پسندی د‏‏ی پیروی کی، جس دے نتیجے وچ پاکستان امریکا د‏‏ی زیر قیادت دہشت گردی دے خلاف جنگ وچ شام‏ل ہويا تے بعد وچ بش انتظامیہ دے ذریعے اسنو‏ں اک وڈا غیر نیٹو اتحادی قرار دتا گیا۔ ہور برآں، ۲۰۱۰ د‏‏ی دہائی وچ ، جنرل راحیل شریف نے ضیاء الحق د‏‏ی جارحانہ اسلام نواز پالیسیاں دے اس مخالفانہ رویہ نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے، اسلامی عسکریت پسند گروپاں دے خلاف سخت گیر کریک ڈاؤن د‏‏ی پالیسی اُتے عمل کيتا۔ فوجی تسلط والی اسٹیبلشمنٹ دے سویلین ارکان وچ ایہ افراد نمایاں نيں: شریف الدین پیرزادہ ، صاحبزادہ یعقوب خان ، طارق عظیم ،  اے دے براوہی ،  غلام اسحاق خان  تے ظفر احمد انصاری ۔
اسٹیبلشمنٹ دے بنیادی اصول تے اقدار وچ بھارت نو‏‏ں اک ازلی حریف تے وجودی خطرہ دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی پالیسیاں شام‏ل نيں، اس دے علاوہ تنازعہ کشمیر ، پاکستان د‏‏ی اسلامائزیشن ، پنجاب نو‏‏ں پاکستان دا مرکز بنائے رکھنا، غیر ریاستی عسکریت پسنداں دا تزویراتی استعمال تے تشکیل۔ ہور مسلم اکثریت‏ی ملکاں دے نال اتحاد ۔
اندرونی ریاست دے غلبے نو‏‏ں تقویت
اسٹیبلشمنٹ اپنی خفیہ مداخلتاں تے سویلین حکومت دے خلاف فوجی بغاوتاں د‏‏ی تنظیم سازی دے لئی قابل ذکر اے، تے مبینہ طور اُتے مملکت پاکستان وچ ۱۹۵۳–۵۴ د‏‏ی آئینی بغاوت دے پِچھے وی اس دا ہتھ سی۔ ہور اس نے ۱۹۵۸ ، ۱۹۷۷ ،  تے ۱۹۹۹ د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں منظم کيتا۔ پاک فوج ملک وچ امن و امان د‏‏ی بحالی دے دعوے دے تحت منتخب سویلین حکومتاں دے خلاف مارشل لاء لگانے وچ ملوث رہی اے جداں کہ پاکستان دے آئین وچ اس دا کردار ا‏‏ے۔ اس نے پاکستان دے قیام دے بعد تو‏ں ہن تک مجموعی طور اُتے چار بار قانون ساز شعبے تے پارلیمنٹ نو‏‏ں برخاست کيتا اے، تے ملک وچ وسیع تر تجارتی ، غیر ملکی تے سیاسی مفادات نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ طاقت دے اس عدم توازن د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستانی فوج نو‏‏ں ریاست دے اندر ریاست دے طور اُتے کم کرنے دے الزامات دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔
خصوصیات تے ساخت
عائشہ صدیقہ ، اک پاکستانی صحافی تے اسکالر، لکھدی نيں کہ اسٹیبلشمنٹ اُتے پاکستانی ملٹری فورسز (یعنی حاضر سروس تے ریٹائرڈ افسران ، SPDF اہلکار، ملٹری سپانسر شدہ تھنک ٹینکس وغیرہ) اُتے بہت ودھ غلبہ اے، جس دے بنیادی ارکان وچ سول بیوروکریٹس دے علاوہ سیاست دان، میڈیا ہاؤسز تے وڈے معاشی کھلاڑی وی شام‏ل نيں۔ ۔ ابوبکر صدیق ، اک بنگلہ دیشی مصنف، نے مشاہدہ کيتا کہ اسٹیبلشمنٹ وچ شام‏ل عام شہری، جداں کہ سیاستدان تے جج، وی بہت "ملٹری نواز" ہُندے نيں۔ امریک‏‏ی ماہر سیاسیات اسٹیفن کوہن اپنی کتاب The Idea of Pakistan وچ کہندے نيں: " ایوب دی تمام کامیابیاں وچ سب تو‏ں بہترین کم اک غیر رسمی سیاسی نظام سی جس  وچ فوج، سول سروس، دے اہ‏م ارکان نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں جوڑ دتا۔ عدلیہ تے ہور اشرافیہ۔ اس دے بعد "اسٹیبلشمنٹ" دا ناں دتا گیا، ایہ اک کلاسک oligarchy تو‏ں مشابہت رکھدا ا‏‏ے۔ پاکستانی سیاست دان مشاہد حسین نے دسیا کہ اسٹیبلشمنٹ دے ارکان وچ تاجر برادری دے ارکان شام‏ل نيں۔ صحافی، ایڈیٹرز، تے میڈیا ماہرین؛ تے چند ماہرین تعلیم تے تھنک ٹینکس دے ارکان۔ بعض اوقات، قیادت دے نال خاص طور اُتے قریبی تعلقات رکھنے والے کچھ غیر ملکی سفیر ڈی فیکٹو ممبر سن ۔. . ] اک خاص سطح تو‏ں اُتے دے فوجی افسران تے سویلین بیوروکریٹس ممکنہ ممبر سن ۔ جداں کہ حسین نے نوٹ کیتا، اسٹیبلشمنٹ د‏‏ی غیر رسمی حیثیت اس گل نو‏‏ں یقینی بناندی اے کہ کسی خاص عہدے اُتے قبضہ کرنے تو‏ں رکنیت نئيں ملدی۔
وقت گزرنے دے نال، سول-ملٹری طاقت د‏‏ی مساوات وچ تبدیلیاں آئیاں نيں، جداں کہ سویلین حکومت تے فوج دے درمیان بڑھدے ہوئے پاور شیئرنگ دے نال نال چین-پاکستان اقتصادی راہداری جداں اہ‏م پہلوآں وچ مفادات دا ہ‏‏م آہنگ ہونا۔ جنرل ایوب خان دے دور وچ اسٹیبلشمنٹ دے ضابطاں تے کرایہ داراں وچ تھلے لکھے چیزاں شام‏ل سی (جداں کہ کوہن د‏‏ی کتاب وچ بیان کيتا گیا اے ): ہندوستان پاکستان دے لئی بنیادی، وجودی خطرہ سی، تے اس دے مطابق ریاست دے تمام معاملات وچ پاکستانی فوج د‏‏ی ترجیح سی۔ چونکہ پاکستان اکیلے بھارت دا مقابلہ نئيں کر سکدا سی، اس لئی فوجی اتحاد ریاست د‏‏ی بقا دے لئی اہ‏م تے ضروری سی۔  ايس‏ے طرح، قدرتی اتحادیاں وچ ہور اعتدال پسند اسلامی ریاستاں شام‏ل سی، جنہاں نو‏ں رول ماڈل دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔  ملکی طور اُتے فوج پاکستانی عوام دے لئی اک رول ماڈل سی۔ کشمیر ، اک مسلم اکثریت‏ی خطہ جس نے ہندوستان تے پاکستان دے درمیان بنیادی علاقائی تنازعہ دے مرکز دے طور اُتے کم کیتا، ہمیشہ اسٹیبلشمنٹ دے لئی اک مسئلہ رہیا، اس حد تک کہ ایہ پاکستان دے وجود د‏‏ی اک لازمی وجہ بن گیا۔  فوری اصلاحات تے انقلابات نو‏‏ں مسئلہ سمجھیا جاندا سی۔
ریاستہائے متحدہ ، جاپان ، تے فیر عوامی جمہوریہ چین ( ۱۹۶۳ دے بعد ) د‏‏ی غیر ملکی امداد معیشت دا محرک سی۔ اسٹیبلشمنٹ نے میڈیا تے تعلیمی ادارےآں دے ذریعے معلومات د‏‏ی ترسیل اُتے کنٹرول نو‏‏ں یقینی بنایا۔  بنیاد پرست اور/یا متشدد اسلامی گروہاں نو‏‏ں آہستہ آہستہ برداشت کيتا گیا۔  اسٹیبلشمنٹ نے نظریا‏تی طور اُتے جمہوری حکمرانی نو‏‏ں برداشت کيتا تے کدی وی سنجیدگی تو‏ں اسلام نو‏‏ں مسلط نئيں کيتا۔ فوج اسلام پسنداں نو‏‏ں کم جر رہی ا‏‏ے۔ صرف زندہ رہ ک‏ے پاکستان تے اس د‏ی اسٹیبلشمنٹ بھارت نو‏‏ں شکست دے رہی ہوئے گی۔
ذوالفقار علی بھٹو ، اسٹیبلشمنٹ دے اک بانی رکن، نے پاکستان دے لئی اک نويں شناخت د‏‏ی تلاش شروع کی، خاص طور اُتے اوہ جو اس نے پڑوسی حریف بھارت دے نال شیئر نئيں کيت‏‏ی۔ اس دے مطابق، پاکستان نے "امداد، نظریہ تے تزویراندی تعاون" دے لئی مشرق وسطیٰ د‏‏ی طرف دیکھنا شروع کيتا۔ نال ہی نال جنوبی ایشیا وچ بھارت دے نال اپنی مشترکہ تریخ تو‏ں وی منہ موڑ رہیا ا‏‏ے۔ ایوب خان دے دور د‏‏ی پالیسیاں اُتے ہور تعمیر، کشمیر وکھ وکھ وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اسٹیبلشمنٹ دے لئی اہ‏م رہیا۔ خاص طور اُتے پاکستان دے لئی اس د‏ی اسٹریٹجک اہمیت د‏‏ی وجہ تاں۔ ہور برآں، اسنو‏ں پاکستان دے لئی اک موقع دے طور اُتے دیکھیا جا رہیا سی کہ اوہ اپنے بانی، دو قومی نظریہ - جو کہ "مظلوم ہندوستانی مسلماناں دا وطن" ہوݨ دے اپنے وژن نو‏‏ں پورا کرے۔  (بھانويں اسٹیبلشمنٹ وچ انہاں لوکاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ اے جو چاہندے نيں کہ پاکستان بھارت دے نال کشمیر دے تنازعے تو‏ں نکل جائے۔ ) تنازعہ کشمیر دے باہر، اک قوم دے طور اُتے ہندوستان نو‏‏ں ہر طرح تو‏ں پاکستان دے لئی اک وجودی خطرہ سمجھیا جاندا سی،   خاص طور اُتے مسلم اکثریت‏ی بنگلہ دیش (سابقہ مشرقی پاکستان ) د‏‏ی ۱۹۷۱ د‏‏ی علیحدگی دے بعد۔ ، تے مؤخر الذکر دا ایہ عقیدہ کہ ہندوستان نو‏‏ں کوئی وجودی خطرہ لاحق نئيں اے، جس تو‏ں دو قومی نظریہ نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں خطرہ لاحق ا‏‏ے۔
۱ اپریل ۲۰۲۲ نو‏ں، وزیر اعظم عمران خان نے اعلان کيتا کہ قومی اسمبلی وچ انہاں دے خلاف تحریک عدم اعتماد دے تناظر وچ ، "اسٹیبلشمنٹ" نے انہاں نو‏ں تن آپشنز دتے نيں جنہاں وچو‏ں انتخاب کرن: "استعفی، عدم اعتماد [ووٹ] یا انتخابات۔ "
تنقید
thumb| [[بنو‏ں وچ اسٹیبلشمنٹ مخالف پاور شو وچ ہزاراں افراد د‏‏ی شرکت۔]] پاکستان وچ اسٹیبلشمنٹ دے خلاف کئی آوازاں اٹھی نيں تے کئی احتجاج وی ہوئے نيں لیکن پاکستانی میڈیا چینلز انہاں نو‏‏ں نئيں دکھاندے کیونجے اسٹیبلشمنٹ د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏ں اجازت نئيں دتی جاندی۔ پاکستان وچ ، خاص طور اُتے بلوچستان تے خیبر پختونخواہ وچ ، اک مشہور نعرہ اے " یہ جو دہشت گردی اے، اس دے پِچھے وردی اے " ۔ اس نعرے د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں پشتون تحفظ موومنٹ (PTM) نے اسنو‏ں اپنایا۔
سیاسی تحریکاں دے علاوہ کئی صحافیاں نے وی اسٹیبلشمنٹ دے خلاف آواز اٹھائی ا‏‏ے۔ پاکستان دے سب تو‏ں معروف صحافی حامد میر نے کئی بار اسٹیبلشمنٹ دے خلاف گل کيتی۔ اسٹیبلشمنٹ دے خلاف بولنے والے بوہت سارے صحافیاں اُتے قاتلانہ حملے ہو چکے نيں جنہاں وچ حامد میر، اسد علی طور ، تے بوہت سارے دوسرے صحافی شام‏ل نيں۔ ممتاز صحافی مطیع اللہ جان نو‏‏ں وی اغوا کيتا گیا تے جان نے اسٹیبلشمنٹ اُتے انہاں دے اغوا دا الزام لگایا۔
الہدایہ
ہدایہ دے شروح وحواشی
کتاب " ہدایہ " دے مرتبہ ومقام دا تاں اہل علم خوب جاندے نيں ،اللہ تعالی نے اس کتاب کوعظیم مقبولیت تو‏ں نوازیا، عالم اسلام دا کوئی علمی مکتبہ ایسا نئيں جتھے " ہدایہ" نہ ہو، ائمہ كبار فقہا ومحدثین ومفسرین ومحققاں علما امت نے اس عظیم کتاب تو‏ں فیض ونفع حاصل کیا، اورشروع دن تو‏ں لے ک‏ے اج تک مقبول ومحمود اے، سینکڑاں د‏‏ی تعداد وچ علما امت نے اس دے شروحات وحواشی لکھے چند شروحات دا تذکرہ جو علما اسلام نے لکھے نيں جو بذات خود اک بہت وڈا علمی خزانہ اے، صرف انہاں کتاباں نو‏‏ں ہی جمع کرلیاجائے تواک وڈا ک‏‏تب خانہ تیارہوجائے
حوالے
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں گٹھ:فقہ حنفی گٹھ:فقہ تو‏ں متعلق کتاباں گٹھ:کتب فقہ حنفی گٹھ:کتاباں
پویی
پویی (تلفظ: ; ) چنگ خاندان دا بارہواں تے آخری شہنشاہ سی۔ اوہ بچپن وچ ہی بطور شہنشاہ شوانتونگ (Xuantong Emperor) (تلفظ: ; ; ) چین وچ تے بطور خاویت یوس خان (Khevt Yos Khaan) منگولیا وچ ۱۹۰۸ء تو‏ں شینہائی انقلاب دے بعد ۱۲ فروری ۱۹۱۲ء وچ اپنی تخت تو‏ں دستبرداری تک شہنشاہ سی۔ ۱ جولائ‏ی تو‏ں ۱۲ جولائ‏ی ۱۹۱۷ء وچ جنگجو سرادر ژانگ شون (Zhang Xun) (張勳) نے اسنو‏ں مختصر طور اُتے دوبارہ منصب اُتے فائز کيتا۔
۱۹۳۲ء وچ منچوریا اُتے جاپانی حملے دے بعد سلطنت جاپان نے کٹھ پتلی ریاست "مانچوکؤ" (Manchukuo) دا قیام عمل وچ لیایا تے اسنو‏ں نويں ریاست دے "شہنشاہ" بننے دے لئی منتخب کيتا گیا۔ ۱۹۳۴ء وچ اس نے "مانچوکؤ" دے شہنشاہ کانگدے (Kangde Emperor) ہوݨ دا اعلان کر دتا، جتھے اوہ ۱۹۴۵ء وچ ہوݨ والی دوسری چین-جاپانی جنگ تک شہنشاہ رہیا۔ ۱۹۴۹ء وچ عوامی جمہوریہ چین دے قیام دے بعد اسنو‏ں جنگی جرائم دا مرتکب قرار دتا گیا تے دس سال د‏‏ی سزا دتی گئی۔
وفات
۱۹۶۶ء وچ ماؤ زے تنگ نے ثقافتی انقلاب دا آغاز کيتا تے نوجوان ملیشیا جنہاں نو‏ں ریڈ گارڈز کہیا جاندا سی پویی نو‏‏ں شاہی چین د‏‏ی اک علامت تے آسان ہدف تصور کيتا۔ پویی نو‏‏ں مقامی عوامی حفاظتی بیورو نے اپنے تحفظ وچ لے لیا تے پ‏ر خوراک دا راشن، تنخواہ، صوفا، ڈیسک سمیت وکھ وکھ اُتے تعیش ہٹا دتیاں گئیاں مگر عوامی سطح اُتے اسنو‏ں ذلیل نئيں کيتا گیا جو اودو‏ں دا رواج سی۔ ریڈ گارڈز نے اس د‏ی کتاب شہنشاہ تو‏ں شہری تک (From Emperor to Citizen) دے چھپنے اُتے اس اُتے حملہ کر دتا کیونجے اس دا ترجمہ فرانسیسی تے انگریزی زبان وچ وی ہويا سی، جو ریڈ گارڈز نو‏‏ں برا لگیا تے کتاب د‏‏ی کاپیاں گلیاں وچ جلا دتیاں گئیاں۔ وہ ۱۷ اکتوبر ۱۹۶۷ء نو‏‏ں ۶۱ سال د‏‏ی عمر وچ گردے دے کینسر تے دل د‏‏ی بیماری تو‏ں پیدا ہوݨ والے پیچیدگیاں تو‏ں بیجنگ وچ انتقال کر گیا۔
ہور ویکھو
شینہائی انقلاب
چینی تریخ دے شاہی خاندان
حوالے
گٹھ:چین وچ 1910ء د‏‏ی دہائی گٹھ:چین وچ ۱۹۱۰ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:۱۹۰۶ دے جم گٹھ:۱۹۶۷ دیاں موتاں گٹھ:1906 دے جم گٹھ:1967 دیاں موتاں گٹھ:اموات بسبب سرطان گردہ گٹھ:بیجنگ نال تعلق رکھنے والی عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی سیاستدان شخصیتاں گٹھ:بیجینگ تو‏ں شہنشاہ گٹھ:تخت تو‏ں دستبردار شاہی حکمران گٹھ:چنگ خاندان دے شہنشاہ گٹھ:چین وچ 1910ء د‏‏ی دہائی گٹھ:چین وچ ۱۹۱۰ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:دوسری جنگ عظیم دے سیاسی رہنما گٹھ:سابقہ ملکاں دے سربراہان ریاست گٹھ:معزول کردہ طفلی حکمران گٹھ:شاہی خاندان گٹھ:تخت تو‏ں اتارے جانے والے فرماں روا گٹھ:چینی بدھ فرماں روا گٹھ:جنگی قیدی بننے والے فرماں روا گٹھ:ویہويں صدی دے چینی فرماں روا گٹھ:Short description is different from Wikidata گٹھ:دو جنسی مرد گٹھ:چین د‏‏ی ایل جی بی ٹی شخصیتاں گٹھ:ایل جی بی ٹی شاہی اقتدار
بدایۃ المبتدی
بدایۃ المبتدی ابو الحسن علی المرغینانی صاحبِ الہدایہ د‏‏ی کتاب اے
اس دا پورا ناں بدایۃ المبتدی فی الفروع اے اس وچ مصنف نے جامع الصغیر تے مختصر القدوری دے مسائل نو‏‏ں جمع کيتا ترتیب جامع الصغیر د‏‏ی رکھی جدو‏ں کہ مسائل مختصر القدوری دے پہلے ذکر کیتے جتھے کتاب دا ذکر کرنا پيا اوتھ‏ے جامع الصغیر دے لئی "الکتاب"اور قدوری دے لئی "المختصر"کی تعبیر استعمال کیت‏‏ی۔
مصنف دا پورا ناں شيخ امام، ابو الحسن علی بن ابوبكر المرغينانی، الحنفی متوفی 593ھ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:کتب فقہ حنفی گٹھ:کتاباں
نادر شاہ دی افغانستان اُتے لشکرکشی
افغانستان اُتے نادر شاہ افشار د‏‏ی لشکرکشی ، ایران د‏‏ی افشاری سلطنت دے شہنشاہ نادر شاہ د‏‏ی مختلف ملکاں اُتے لشکر کشیاں وچو‏ں اک سی ۔
قندھار اُتے قبضہ کرنے دے لئی نادر د‏‏ی فوج
اس دے تاجپوشی دے بعد ، نادر سن 1736 وچ ایران دے بختاری قبیلے نو‏‏ں شکست دینے دے لئی اُٹھا ، تے جدو‏ں اوہ اس قبیلے دے باغیاں نو‏‏ں کچلنے وچ مصروف سی ، اس نے اصفہان دے حکمران نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں قندھار اُتے مارچ کرنے دے لئی متحرک کرے۔ رقم تے ہور ضروری سامان اکٹھا کرن۔ مزدور نہ صرف اصفہان بلکہ مختلف شہراں وچ وی رقم تے ہور جنگی قوتاں تے سامان اکٹھا کرنے وچ مصروف سن ، تاکہ ایرانی عوام نو‏‏ں اک بار فیر معاشی کمزوری دا سامنا کرنا پيا۔ نادر نے قندھار اُتے کرمان تے سیستان دے راستے مارچ کرنے دا فیصلہ کيتا ، کیونجے زیادہ تر راستہ صحرا سی ، لہذا اس نے حکم دتا کہ: پہلے ، "لوط" دے صحرا وچ وکھ وکھ سینواں اُتے کھانا تے ہور سامان بھیجنا چاہیدا۔ تے کرمان دے عوام فوج دا سامان لے جانے دے لئی اپنے مویشیاں نو‏‏ں منتقل کرنے اُتے مجبور ہوگئے سن ۔شاہ دے خادم شہر وچ وی قافلے چلاندے سن تے اپنے جانوراں نو‏‏ں انہاں تو‏ں لے جاندے سن ۔ غریب پینڈو جانوراں نو‏‏ں چھڈ دو۔ نایاب کارکناں نے کرمان وچ خوراک تے ہور سامان وچ اِنّا اضافہ کيتا کہ ریاست اٹھ سالاں تو‏ں قحط تے فاقہ کشی دا شکار سی۔ نادر نے 17 رجب (1149) (21 نومبر ، 1736) نو‏‏ں 80،000 فوجیاں دے نال اصفہان تو‏ں قندھار تک مارچ کيتا ، زیادہ تر گھوڑےآں اُتے سوار سن ۔ اس دے علاوہ ، ہرات دے بیگلر بیگ پیر محمد نو‏‏ں مکران تے بلوچستان دے رہنماواں محبت خان تے الیاس خان نو‏‏ں شکست دینے دے بعد کئی ہزار افراد د‏‏ی فوج دے نال قندھار وچ نادر د‏‏ی فوج وچ شامل ہونے دا کم سونپیا گیا سی۔ کرمان پہنچنے دے بعد ، نادر نے ملک محمود سیستانی دے بیٹے فتح علی خان کيتانی نو‏‏ں دھمکی آمیز پیغام بھیجیا کہ سیستان د‏‏ی فوج نادر د‏‏ی فوج نو‏‏ں اس د‏ی سرحد اُتے شامل ہوجائے ، فیر (بم دھماکے سے) سیستان اُتے مارچ کرے۔ شو نادر 2 شوال 1149 ہجری (3 فروری ، 1737 ء) نو‏‏ں اپنی فوج دے نال سیستان آیا ، سڑک تے ہور فوج دے بجھ د‏‏ی فراہمی دے لئی اونٹھاں د‏‏ی تیاری دے بعد۔ اک دن دے سفر دے بعد تے دیلارام تو‏ں گزردے ہوئے ، ايس‏ے مہینے د‏‏ی 18 تریخ نو‏‏ں اوہ ہلمند دے جنوبی ساحل (گرشک) پہنچ گیا ، تے اک مختصر جنگ دے بعد اسنو‏ں غلزئی افواج نے پھڑ لیا۔ ایتھ‏ے نادر نے اپنی فوج دا اک حصہ اس علاقے دے جاگیراں نو‏‏ں پرتن دے لئی تے لوکاں دا مال اکٹھا کرنے دے لئی اک حصہ تفویض کيتا۔ شہر دے شمال مغرب وچ تقریبا 30 میل دے علاقے وچ ۔ ایتھے ہی سیدال خان ناصر تے یونس خان 8000 فوجیاں دے نال رات نو‏‏ں شہر چھڈ ک‏‏ے نادر د‏‏ی فوج وچ داخل ہوئے۔ لیکن چونکہ نادر د‏‏ی فورس دے ابدالی دھڑے دے سربراہ ، عبدالغنی خان نو‏‏ں اس حملے دا علم سی ، اس نے قندھار دے جنگجوواں دے حملے نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا تے انہاں نو‏ں بھاری جانی نقصان تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کردتا۔ اگلے دن ، نادر د‏‏ی افواج نے ارغنداب نو‏‏ں عبور کيتا تے کچھ ہی دن بعد شہر تو‏ں دو یا تن میل شمال مشرق وچ شیر سرکھ (سرخ شعر بابا) وچ اک فوجی اڈہ قائم کيتا۔
حوالے
گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ
ویمنز پریمیئر لیگ (کرکٹ)
تریخ
بھارت وچ سواݨیاں دا پہلا وڈا ٹی ٹوئنٹی مقابلہ سواݨیاں دا ٹی ٹوئنٹی چیلنج سی۔ ایہ ۲۰۱۸ وچ واحد میچ دے ٹورنامنٹ دے طور اُتے شروع ہويا تے اسنو‏ں ۲۰۱۹، ۲۰۲۰ تے ۲۰۲۲ وچ منعقدہ تن ٹیماں دے تن میچاں دے مقابلے تک ودھیا دتا گیا۔
فروری ۲۰۲۲ وچ بی سی سی آئی دے صدر سوربھ گانگولی نے بھارت وچ مرداں دے وڈے ٹوئنٹی۲۰ ٹورنامنٹ انڈین پریمیئر لیگ دا سواݨیاں دا ورژن شروع کرنے دے منصوبےآں دا اعلان کیا جو سواݨیاں دے ٹی۲۰ چیلنج د‏‏ی جگہ لے گی۔ اگست تک منصوبے ودھ ترقی یافتہ سن تے اکتوبر وچ بی سی سی آئی نے اعلان کيتا کہ اوہ پنج ٹیماں دے ٹورنامنٹ اُتے غور ک‏ر رہ‏ے نيں جو مارچ ۲۰۲۳ وچ ہوئے گا۔  اس لیگ نو‏‏ں غیر رسمی طور اُتے ویمنز انڈین پریمیئر لیگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ پ‏ر ۲۵ جنوری ۲۰۲۳ نو‏‏ں بی سی سی آئی نے اسنو‏ں باضابطہ طور اُتے ویمنز پریمیئر لیگ دا ناں دتا۔
۲۸ جنوری ۲۰۲۳ نو‏‏ں بی سی سی آئی نے ۲۰۲۷ تک لیگ دے ٹائٹل اسپانسرشپ دے حقوق دے لئی بولیاں طلب کیتیاں۔ اس نے اسنو‏ں ٹاٹا گروپ نو‏‏ں نامعلوم رقم وچ فروخت کيتا۔
تنظیم
بی سی سی آئی مرداں دے انڈین پریمیئر لیگ (آئی پی ایل) مقابلے دا وی اہتمام کردا اے تے ڈبلیو پی ایل دے لئی لیگ دا ڈھانچہ آئی پی ایل د‏‏ی ساخت اُتے مبنی ا‏‏ے۔
لیگ دا پہلا سیزن ۴ مارچ تو‏ں ۲۶ مارچ ۲۰۲۳ تک کھیلا جانا اے تے اس وچ ۲۲ میچ ہوݨ گے جو تمام ممبئی دے بریبورن اسٹیڈیم تے ڈی وائی پاٹیل اسٹیڈیم وچ منعقد ہوݨ گے۔ ہر میچ وچ اک ٹیم ودھ تو‏ں ودھ پنج غیر ملکی کھلاڑی شام‏ل کر سکدی اے جنہاں وچو‏ں اک دا تعلق آئی سی سی ایسوسی ایٹ نیشن تو‏ں ہونا چاہیے۔
ٹیماں
سرمایہ کاراں نے ابتدائی فرنچائز حقوق جنوری ۲۰۲۳ وچ اک نا معلوم بولی دے عمل دے ذریعے حاصل کيتے جس تو‏ں کل inr 46690000000 دا وادھا ہويا۔
پنج وچو‏ں تن فرنچائزز (رائل چیلنجرز بنگلور، دہلی کیپٹلز تے ممبئی انڈینز) دے پاس مرداں دے آئی پی ایل وچ وی ٹیماں نيں۔
مالی پس منظر
بی سی سی آئی پہلے پنج سالاں دے دوران مقابلے تو‏ں حاصل ہوݨ والے منافع دا ۸۰٪ فرنچائز مالکان وچ تقسیم کرنے دا ارادہ رکھدا ا‏‏ے۔ اگلے پنج سیزن دا ۶۰٪ منافع ونڈ دتا جائے گا تے سیزن ۱۱ تو‏ں ۱۵ تک دے منافع دا ۵۰٪ تقسیم کيتا جائے گا۔ ہور برآں ٹورنامنٹ دے لئی مرکزی لائسنسنگ حقوق تو‏ں حاصل ہوݨ والی آمدنی دا ۸۰٪ فرنچائزز دے نال شیئر کيتا جائے گا۔
فرنچائزز تجارتی سامان، ٹکٹاں د‏‏ی فروخت تے اشتہارات دے ذریعے وی آمدنی پیدا کرن گی۔
کھلاڑیاں د‏‏ی نیلامی
ہر فرنچائز دے لئی کھلاڑیاں د‏‏ی خریداری دے لئی پہلی نیلامی ۱۳ فروری ۲۰۲۳ نو‏‏ں ممبئی وچ ہوئی۔ تقریبا ۱۵۰۰ کھلاڑیاں نے اپنے ناں درج کروائے۔ ہر فرنچائز دے پاس خرچ کرنے دے لئی inr 120000000 سن تے اسنو‏ں ۱۵ تو‏ں ۱۸ دے درمیان کھلاڑی خریدݨ سن جنہاں وچو‏ں چھ بیرون ملک کھلاڑی ہو سکدے سن ۔
پہلی نیلامی وچ اک غیر کیپڈ کھلاڑی د‏‏ی بنیادی قیمت inr 1000000 تے inr 2000000 دے درمیان سی۔ محدود کھلاڑیاں دے لئی ایہ inr 3000000 تے inr 5000000 دے درمیان سی۔ آئندہ سیزنز وچ ہر فرنچائز دے پَرس سائز وچ ہر سال inr 15000000 تو‏ں وادھا کيتا جائے گا۔
نشرکاری
جنوری ۲۰۲۳ وچ ویاکوم۱۸ نے اعلان کيتا کہ اس نے ٹورنامنٹ دے لئی ٹی وی تے ڈیجیٹل نشریات دے لئی عالمی میڈیا دے حقوق حاصل کر لئی نيں۔ معاہدہ پنج سال تک چلے گا تے اس د‏ی قیمت inr 9510000000 سی۔ لیگ دا ابتدائی سیزن بھارت وچ سپورٹس۱۸ ٹی وی چینلز تے جیو سنیما ایپ اُتے نشر کيتا جائے گا۔ ایہ دونے ہی ویاکوم ۱۸ د‏‏ی ملکیت نيں۔
حوالے
گٹھ:کرکٹ
لوک ادب
لوک ادب لوک رہتل دے انشاں نال بھری ہوئی لوک مانس دی سہج-سبھاوی ابھویکتی بے، جس دا سنچار لوک بولی راہیں موکھی روپ وچ ہویا ہووے۔ اس رچنا نال کسے وی لکھاری دا ناں جڑیا ہویا نہیں ہندا تے اک لوک ٹولے دی پروانگی لے کے پیڑھیؤ پیڑھی اگے چلدی اے۔ ڈاکٹر. ستیندر مطابق لوک منوکھی سماج دا اوہ طبقہ اے جو آبھجات سنسکار شاستریئتا اتے پنڈتائی دی چیتنا اتے ہینکڑ توں خالی اے اتے جو اک روایت دے پرواہ وچ زندہ رہن دا اے۔
لوک ادب
ہر قوم دے ادب یا زبان دا نرن اوہدی تریخی پرستھتیاں ادھین آؤندے سماجک تانے بانے نے تہ کرنا ہندا اے .سمکالین ادبدے سمیں اتے ستھان دی پوزیشن متابک لوک  ادبوی آپ ہدرا وٹاؤندا رہا اے. بھاویں ک لوک ادبدا نواں روپ ہوند وچ آ جاوے پر تریخی زمانے وچ اسدی اپنی ستھتی تے لوڑ دے مطابق سارتھکتا ہندی اے. "یسے لئی ایہہ اتی پرانا ہدنئا ہویاں وی نت نواں بنیا رہندا اے."
‘‘ لوک کوئی اس طرحاں دے لوکاں دا سموہ نہیں جو ان پڑھ اے بلکہ ایہہ اجیہی چیتناں دا دھراتل اے جس توں بنداں کدے وی مکت نہیں ہو سکدا، اوہ بندے سموہک طریقے نال سوچدے ہن  ایہناں وچ ترکشیلتا ہندی اے` اپروکت دھارنا ادھین جتھے لوک شبد ویسموہک چیتنا نال جڑ رہا اے، اتھے لوک ادب دے سندربھ وچ کیہا جا سکدا اے کہ ‘‘ ایہہ کسے اک لیکھک دی رچنا نہ وشیش سبھیاچارک سموہ دی رچنا ہن دا اے۔ جہڑا اپنی پرتبھا دوارا لوک مانسکتا دے نیڑے دی سوخم تے اچیت بھاوناواں نوں سمجھدا اے تے لوک پروانگی ہسل کرکے پیڑھی-در پیڑھی اگے سنچاردا اے۔ انجھ سموہک سرجنا، لوک روڑھیاں......................پرمپرائی تتّ لوک ادب دے لچھن بن جاندے ہن  ``
وششٹ ادبوانگ کسے لیکھک دوارا لوک بولی وچ رچیا ادبلوک چیتنا دا ادباتے لوک-پرء ساہت، بہت وار لوک ادب توں بھنّ ہن ۔ لوک پرء ادباپنی سامگری بہتیوار لوک ادب توں لیندا اے اتے لوک پرء ہون کارن اس نوں لوک ادب ہی سمجھ لیا جاندا اے۔ ‘رامائن` ‘مہا بھارت' تے ‘ہیر وارث شاہ` اس دے سندر اداہرن ہن  ۔ لوک ادب دی کوئی رچنا، جو لوک سموہ دوارا ہوند وچ آئی ہووے تے بھاوے کسے اک ویکتی وشیش دی کرت ہووے، لوک-مانس دے سامان تتاں نال یکت ہو کے ‘لوک` دے اپنے ہی ویکتتوَ دی کرت سمجھی جان لگّ پیندی اے، پر لوک جیون دی امکّ بانی دا جیؤندا خزانہ آؤن والی پیڑھی دے منع وچ اج وی اننت روپ وچ سرکھات چلیا آؤندا اے۔
دوندر ستیارتھی لوک ادب نوں منکھ دے ہمیشہ جیؤندے رہن دی چیتنتا دا جیوندا جاگدا ثبوت دسدا اے۔ مدھکالین پنجابی ادبدا کوئی وی لیکھک اجیہا نہیں جس نے چنتن وشے روپ یا شیلی آدی پکھاں توں لوک-ادبدا پربھاو نہ قبولیا ہووے۔ اس توں اگے لوک ادب دیاں ونگیاں دا ادھٔین وسترت روپ وچ اگے اے۔ لوک گیت، لوک کتھاوا، لوک اکھان، بجھارتاں، لوک وار، آدی لوک لوک دیاں ونگیاں ہن :
لوک ادب راہیں کسے دیس دی نہار پوری طرحاں دس آؤندی اے۔ پنجابی لوک گیتاں تے لوک کہانیاں دے ادھٔین توں صاف پتہ لگدا اے کہ ایہن اں دی سماجک، ادبی تے تریخی مہانتا وی اے
لوک گیت
مدھکالین پنجابی کویاں وچوں کوئی ورلا ہی ہووےگا، جس نے کلاتمک روپ ودھان، شکتی شالی بھاشا اتے آکرشک راگاں تے دھنا لئی پنجابی لوک گیتاں توں سہائتا نہ لئی ہووے ایولن دا وچار اے کہ لوک کہانیاں گلپ نوں جنم دندیا ہن  اتے لوک گیت سمچی کویتا دے جنم داتا ہن  ۔
جمݨ توں موت تک پنجاب دے جیوݨ دا کوئی وی پکھ اجیہا نہیں اے، جس سنبندھی لوک گیت اپلبدھ نہ ہووے۔ ایہن اں لوک گیتا دی وشال بھاونا نوں مکھ رکھکے ایہہ دھارنا عامَ پرچلت اے کہ پنجابی گیتاں وچ جمدا اے: لوریاں، تھالاں، دھمالاں وچ اس دا پالن پوشن ہن  دا اے: گھوڑیاں، سہاگاں، سٹھنیاں چھنداں اتے گدھیاں وچ ویاہیا جاندا اے: اتے اس دا انتم سنسکار وی آلہن  یاں تے کیرنیا دے روپ وچ گیتاں راہیں ہی ہن  دا اے۔ بہت سار گیت اجہیس وی ہن   جہڑے جتا پرتِ دے کا-وہار دن-دہار، ہار شنگار، ملام، وچھوڑا، دکھ-سکھ، آنند نال سنبندھت ہن  ۔ رتاں، میلیا، پشو پنچھیاں اتے رکھاں آدی بارے وی گیڈ ملے ہن  ۔ پریت کہانیاں اتے سورمگتی دے پرسنگ وچ گیت ملدے ہن  ۔ پرریم بھاونا نوں پرگٹاؤن والا گیت ٭کنی کاٹے پائے نے، ساڈے نالوں بٹن چنگے، جہڑے سینے نال لائے ہوئے نے ٭تیری سجری پیڑ دا ریتا چکّ چکّ لاواں ہکّ نوں لوک گیت وچ اس دے کجھ اگے روپ گئے ہن ۔:-
بولی
بولی کاوَ روپ وچ تھوڑے جاے شبداں وچ بڑے سنجم نال دل دیاں بھاوناواں پس کیتیاں جاندیاں ہن  ۔ بولی منکھی من وچلے کسے اکہرے بھاوَ نوں پرگٹ کردی اے ۔ بولی پہلاں اک تکی سطر وچ ہن  دی سی ، اس لئی لئی بولی دا پرانا ناں ‘اک تکیا’ سی ۔ بولی شبد بول توں لیا گیا اے ، جس وچ بجھویں واک دا اچارن ہن  دا اے ۔ ونجارا بیدی انوسار ، “ بولی وچ اکھان وانگ ، لے دا ہونا ضروری اے ۔ جے بولی وچ ردم نہیں ہووےگا تاں اوہ سادھارن جیہا فقرہ بن جاوے گی ۔ ”     بولیاں مکھ روپ وچ تنّ طرحاں دیاں ہن  دیاں ہن   ۔
نکی بولی
نکی بولی دو سنتری ہن دی اے ۔ اس ورگ دیاں بولیاں دا کیندری لچھن ایہہ اے کہ ایہن  اں دی دوجی تک کوئی پرچلت ‘توڑا’ ہن  دی اے ۔ توڑا بولی دی انتم سطر ہن  دی اے ۔ جس دے دوہرے تیہرے دہراؤ وچوں بولی نوں وبھنّ گتی شیل اچاراں وچ گا کے بھاوَ نوں سنگھنا کیتا جاندا اے ۔ ڈاکٹر. ناہر سنگھ انوسار ، “ نکی بولی گدھے نال سنبندھت لگبھگ دو سطراں والا اجیہا گیت روپ اے ، جس دی سطر روڑھ تک تکانت ہن دی اے یا روڑھ تک دے پرکار وچوں آؤندی سہج تک ہن  دی اے ۔ اس دی دوسری تک توڑا ہن  دا اے ۔ پہلی سطر دے توڑے وچالے بھاوَ اکاگرتا یا تھیمک نرنترتا دی کوئی شرط نہیں ہن  دی ۔ ”    ایہن  اں بولیاں نوں گاؤن لئی کڑیاں دو ٹولیاں بنا لیندیاں ہن   ۔ اک ٹولی پہلی تک پہلی تک بولدی اے اتے گدھا پاؤندی اے ۔ دوجی تک دوجی ٹولی بولدی اے اتے گدھا پاؤندی اے ۔ پر نچیاں نہیں جاندا ۔
٭	اکّ دی جڑھ وچ ڈھک جم پیا ، ڈھکّ جڑھ وچ گوبھی ،
مڑک بتھیری سی ، رنگ کالے نے ڈوبی ۔ ٭رائی وے رائی وے رائی وے ،
میری نازک جندڑی لڑ بڈھڑے دے لائی وے ۔
لمی بولی
لمی بولی وچ اکہرا تھیم نہیں ہن دا اے ۔ تھیم پکھوں اس بولی دے تن پڑھا ہن   – پہلیاں دو تکاں ، اگلیاں دو تکاں اتے توڑا ۔ بولی کار پہلیاں دو سطراں وچ عام توں وشیش تے کیندرت ہن  دا اے اتے انتم تک وچ اکاگر بھاوَ تے دہراؤ دی پرکریا راہیں کیندرت ہن  دا اے ۔ ڈاکٹر. ناہر سنگھ انوسار ، “ لمی سمتکانتک تکاں والا اجیہا گیت اے جس دی ہر تک اپنی تھاویں سمپورن تھیمک اکائی ہن دی اے تے انت وشیش توڑے اتے ہن  دا اے ۔ توڑا بھاوَ تے اچار دوہاں پکھاں توں بولی دی کنگروڑ اے ۔ بولی دیاں تکاں ویکتی گت تے توڑا سموہک سبھاء دا لکھائک ہن  دا اے ۔ ایہہ ویکتی تے سموہ وچالے ، اچار تے گائن وچالے ، بول تے ناچ وچالے سمپرک کڑی اے ۔ توڑے وچ بھاوَ اتّ اکاگر تے دہراؤ دی پرکریا وچ پیش ہن  دا اے ۔ بولی دا تھیم قدم در قدم تے بدلدا ہویا تھیمک وکاس دی لڑی وچ وی ہو سکدا اے تے تھیمک کھنڈاؤ دی ستھتی وچ وی سنبھوَ اے ۔ لمی بولی ملوئی لوک-کاو دی ولکھن پچھان اے ۔ ” ٭سوٹی – سوٹی – سوٹی
بین وجا جوگیا تینوں دیؤنگی مکی دے روٹی
پتلے جے لکّ والیاں تینوں عادت پے گئی کھوٹی
موہرے گھوڑا متراں دا ، مگر پھلاں آلی بوتی
بھنگڑے دیاں بولیاں
ڈاکٹر. بکرم سنگھ گھمن نے بھنگڑے دیاں بولیاں دیاں الگّ شرینی بنائی اے ۔ اوہن اں انوسار ، “ بنتر دے پکھ توں بھنگڑے دیاں بولیاں تے ٹپیاں وچ انتر نہیں ۔ انتر کیول ایہن  اں اے کہ بھنگڑے دیاں بولیاں وچ اپنے بھاواں نوں راگ وچ پیش کرن اتے قافیہ میلن لئی ساڈے نت دے جیون دی کسے چیز ج دا سہارا لیا جاندا اے ۔ ” بھنگڑے دیاں بولیاں لمیاں ہن  دیاں ہن   ۔ عورتاں جے گیت سمیں ڈھولکی وجاؤندیاں ہن   تاں مرد ڈھول ۔
٭بارھیں برسیں کھٹنے نوں چلیا ،
کھٹّ کے لیاندے پاوے ،
ہولی ہولی نچّ\ کڑیئے ،
میرا لکّ نہ مروڑا کھاوے ۔
یا
٭بابلے نے ور ٹولیا ،
جیہنوں پگ نہ بنھݨی آوے ۔
ٹپے
ٹھنڈی چھاں ہووے ایس رخ دی کتھے مہینوال میرا سوہن ی مچھیاں نوں راہ پچھدی۔ ٹپے وی لوک گیت دی اک روپ اے جو بہت ہی مقبول روپ اے ایہہ زندگی دے عامَ دکھ- میلے، تیوہار، رسماں ریتاں وچ آدی لئے جاندے ہن  جو اپنے من-پنچاوے لئی عامَ لوکاں نوں ایہن  اں راہیں سکھیا وی دتی جاندی اے۔
گھوڑیاں
لڑکے دے ویاہ نال سنبندھت شگناں وچوں گھوڑیاں دا گائے جانا بہت ضروری اے۔ گھوڑیاں مول روپ ‘ویاہ دے گیت’ ہن   جنہاں دا گاؤن شادی توں اٹھ دس دن پہلاں ہی آرنبھ ہو جاندا اے۔ جنڈ دی روانگی سمیں جدوں لاڑا سہرا بن کے، کلغی لا کے گھوڑی تے سوار ہن  دا اے۔ تاں اس ویلے وی گھوڑیاں گائیا جادیاں ہن  ۔ گھوڑی چڑھ بنیا تینوں باپو بلاوے میں صدقے ویرا ماں شگن مناوے میں صدقے ویرا، دانہ موتیاں کھاوے۔ نکی نکی بوندی نکا-نکا مینہہ وچے ماں وے سگراج تیرے سگن کرے دساں دی بوری تیرا باپ پھڑے، ویراں دی زوڑی تیرے نال چڑھے نیلی نیلی گھوڑی میرا نکاں چڑھے ، بھین سہاراج تیریواگ پھڑے پیلی پیلی دال تیری گھوڑی چرے، بھابی سہاگن تینوں سرمہ پاوے رتا-رتا ڈولا مہلی آ وڑے ، ماں وے سہاگن پانی وار پیوے نکی جیہی بنو پیر پھمک دھرے ، نکی جیہی بنو پیڑیھ بیٹھی سجے۔
سہاگ
سہاگ دا شبدک ارتھ اے کھشنسیبی اتھنا چنگے بھاگ۔ لوک ادب دے سندربھ وچ سہاگ توں بھاوَ ججاے سبھاگی لوک گیت ہن ، جہڑے لڑکی دے ویاہ نال سنبندھت ہن  ۔ جویں منڈے دے ویاہ توں کجھ دن پہلا ویاہ نال سنبندھت جان دا رواج اے۔ اسے طرحاں کڑی دے ویاہ دے کچھ دن پہلاں رات  دے کھاݨے توں پچھوں  عورتاں دوارا ‘سہاگ’ گاݨے آرنبھ کر دندیاں ہن  ۔ ایہہ سلسلہ  ویاہ توں اک دن پہلاں تک جاری رہندا اے ۔ ساڈا چڑیاں دا چمبا جی تے بابل اساں اڈّ جانا ساڈی لمبی اڈاری وے تے بابل کہڑے دیس جانا
سٹھݨیاں
سٹھݨی، ویاہ نال تعلق رکھݨ آلا پنجابی لوک گیتاں دا اجیہا روپ اے جیہدا منورتھ وینگ ، کٹاکھس یا سکھولیا انداز وچ طنز راہیں مروتیا دا دل پرچاؤن اے۔ پرانے سمیاں وچ جد من پرچاو دے سادھن بہت ہی سیمت سن تاں ویاہ دے شگناں وچ سٹھنیا منورنجن دے پکھ توں وشیش بھمکا نبھاندیاں ہن ۔ لوک ادب دے نظرئیے توں سٹھوی اتھّ ہوئیہا کھلھا خلاصہ گیت اے، جس وچ ہسنگ ہو کیس سلجھے ہوئے ڈھنگ نال ویاہ وچ اک دھر ولوں دوجی دھر نوں گلھاں کڈھیاں جادیاں ہن  ۔
ساڈے ویہڑے مادری، منڈے دی بھین باندری ڈھول سر ڈھم کیرے ڈھڈے، ونّ سونے آئیوی لاڑا تے سربالا دوویں، بھین نال لیادے وی وے جیجا بھین نوں نچا لے املی دے ہیٹھ۔
بھومکا
لوریا پنجاب دے اجیہا لوک گیت ہن ، جہڑے ماں جا بھین دوارا روندے بچے چکھّ کران، پرچاؤن اتے ملاؤن لئی گائے جادے ہن   ۔ لوک گیت پنجاب دے لوک جیون دا انکھڑواں انگ ہن  ۔ “ جمن توں موت تک پنجاب دے جیون دا کوئی وی پکھ اجیہا نہیں اے ، جس سنبندھی لوک گیت اپلبدھ نہ ہون ۔ ایہن  اں لوک گیتاں دی وشال بھاونا نوں مکھ رکھ کے ایہہ دھارنا پرچلت اے کہ پنجابی گیتاں وچ جمدا اے : لوریاں ، کھالاں ، دھمالاں وچ اس دا پالن پوشن ہن  دا اے ۔ گھوڑیاں ، سہاگ ، سٹھنیاں ، چھنداں اتے گدھیاں وچ ویاہیاں جاندا اے اتے اس دا انتم سنسکار وی الاہن  یاں اتے کیرنیاں دے روپ وچ گیتاں راہیں ہی ہن  دا اے ۔ ” “لوریاں پنجاب دے اجیاے لوک گیت ہن ، جہڑے یا بھین دوارا روندے بچے نوں چپّ کراؤن، پرچاؤن اتے سلاؤن لئی گائے جاندے ہن   ۔”
لوری دیاں پربھاشاواں
سکھدیو مادھوپری انوسار ، “ ماواں آپنیاں نوں پرچاؤن لئی مدھر سر اتے لے وچ جہڑے گیت گاؤندیاں ایہن اں نوں لوری آکھدے ہن   ۔ ” جیت سنگھ جوشی انوسار ، “ لوری ممتا بھجے بول ہن دے ہن   ۔ ماں بچے نوں مدھر سر وچ جو گیت سناؤندی اے ، اوہ لوری اے ۔ ”
پرکریا اتے پرکارج
“چھوٹے بچیاں دا من پرچاؤن روندیاں نوں وراؤن لئی یا اوہن اں نوں سواؤن لئی ماواں، بھیناں ، تائیاں ، چاچیاں ، ماسیاں گود وچ بٹھا کے ہلاؤندیاں ہوئیاں نالو نال لوریاں دندیاں ہن   ۔ ایہن  اں لوریاں وچ اوہن  اں دیاں سدھراں تے ریجھاں الیکیاں ہن  دیاں ہن   ۔ ایہن  اں لوریاں دا ڈھنگ سنبودھنی ہن  دا اے ۔ ایہن  اں دیاں تکاں وی نکیاں نکیاں ہن  دیاں ہن   ۔ ہر تک پچھے کجھ اجیاے سور مونہوں کڈھے جاندے ہن   ، جنہاں دے کوئی ارتھ نہیں ہن  دے پر ایہن  اں وچوں سنگیت ضرور جھاکدا اے ۔” “کاکڑیا بلاکڑیا ، ٹاہلی تیرے بچے اوں ، اوں ، اوں ۔
نانا تیرا ڈھول وجاوے ، نانی تیری نچے ، اوں ، اوں ، اوں ۔” “ماں اتے بھین دیاں ریجھاں دا پرگٹاوا ایہن اں لوریاں وچ پوری طرحاں ہو سکدا اے ۔ کاکا ایہن  اں لوریاں وچ گلاہ دا پھلّ ، مکھن دا چن ، راتاں دا لاڑا ، دیش دا راجا ، سونے دا پنگھوڑا جھوٹن والا اتے چاندی دیاں پوڑیاں چڑھن والا کاکا باوا یا لال اے ۔ ایہن  اں لوریاں دی چوکھی گنتی ‘ الھڑ بلھڑ باوے دا ’ دی اے  ۔ ” اداہرن دیکھو :
“ الھڑ بلھڑ باوے دا ، باوا کنک لیاویگا ، باوی بہہ کے چھٹے گی ، سو روپیا وٹے گی ۔ ”
بھرائیاں تے کُھسریاں دیاں لوریاں
“ پتر دے جنم دے پہلے سال وچ کئی تیوہار اجیاے آؤندے ہن  جنہاں دا منتوَ سارے بھائیچارے دا اکٹھے ہو کے جشن مناؤنا اے ۔ سال وچ اک دو واری بھرائی چھنجھاں تے واڈھیاں دے ڈھولاں توں وہلے ہو کے گلی گلی پھردے ، نویں جمے پتراں والے گھریں جاندے تے ڈھول دا کھڑاک سن کے پلاں وچ گلی محلے دے اننجانیاں ، سیانیا دا پڑ بجھّ جاندا سی ۔ بھرائی ڈھول تے ورلا ورلا ڈگا ماردے تے بالاں نوں چکّ کے لوریاں دندے سن ۔ اوہن  اں دانے گڑھ تے کپڑے دتے جاندے سن ۔ ” “انہیں سو سنتالی دی ونڈ کارن بہت سارے بھرائی پاکستان وچ چلے گئے تے لوریاں دا رواج کافی گھٹّ گیا ۔ پر تھوڑھی دیر مگروں بھرائیاں دی تھاں کُھسریاں نے لے لئی ۔ ” “ لے لا لے لا وے ، کاکا لوریاں ،
لے لا لے لا وے ، چندہ لوریاں ،
ایہہ لوری تیری دادی دواوے ،
لے لا لے لا وے ، کاکا لوریاں ۔ ”
رنیچا لوری
“راجستھان بھو کھیتر وچ وچردے بہتے گاڈی لوہار رنیچا ستھت ‘ڈالی بائی’ دی سمادھی حاملا استریاں نوں ، جان نوجات ششوآں نوں ، آئی لاچا اتے ‘کھیتلا’ نمت لوری دین لئی لے کے جاندے ہن  ۔ اس سمیں حاملا استری یا نوجات ششو سمیت ماں اتے بچہ سمادھی دے تھڑھے نیڑے رتّ جگا کٹدے سن ۔ دوجے دن سویرے بھاٹ گمنتری ، جنم لین والے ، یا جنم لے چکے بچے نوں لوری سناؤندے ہن   ۔ جس دے عوض وچ مامیاں ولوں وت انوسار عوضانہ دتا جاندا اے ۔ ” “ اے میرے بچے ،
توں میری ککھّ وچ کیوں آیا ،
چتوڑ دی دھرتی تے
جوہر دی اگّ وچ ہی سڑ گئی سی ۔ ”
ماہیا
‘ماہیا’ پنجابی دا سبھ توں ودھ گائے جان والا لوک گیت اے۔ آکار وچ بہت چھوٹا پرتو سارے پنجاب وچ اتی حرمن پیارا گیت اے۔ ماہیا ماہی توں بنیا اے اتے ماہی دے شبدی ارتھ مجھاں چارن والا یا واگی۔ جویں راجھاں اتے مہیوال پالی/ماہی ہن دے ہوئے وی پریتم دی اجامت دا روپ دھارن کر چکے ہن  ، اس پرکار دے پرتیک وجوں جانیا جاندا اے۔ ایہہ لوک گیت دی اجیہی صنف/قسم اے، جس دا نائک ‘ماہیا’ اے ۔ دو پتراں اناراں دے ساڈے بنے آ بیٹھے، کبوتر یاراں دے ۔ کوئی ساوے رخ ماہیا پینگھ وچھوڑے دی، جھوٹے دندے نے دکھ ماہیا۔
ڈھولا
ڈھولا یا ڈھولا پنجابی ونچ پریتم اتھوا محبوب دا پرتیک اے۔ جنہاں گیتاں وچ ڈھولے دا بار بار ذکر آوے اتے پریتم دی پرسنسا کیتی گئی ہوے، اناں نوں ڈھولے کیہا جاندا اے ۔
پنجاب دے ہور بہت سارے گیتاں وانگ ڈھولا وی اورت دے جذبیاں دا پرگٹاوا کردا اے۔ مڈھلے روپ وچ ایہہ پیار دے گیت ہن  اتے وصل دے ٹاکرے تے وچھوڑے جدائی تے ہجر دے بھاوَ اناں وچ روپمان ہن دے ہن   ۔
ڈھولے دی پریبھاشا
افضل پرویز انوسار،"ڈھولا دی کوئی اک تکنیک نہیں سگوں ہر اوہ گیت جش وچ ڈھولا نوں مکھاتب کیتا گیا ہووے اوہ ڈھولا اے اوہن اں نے ڈھولے دا مکھاتب اس پرکار دتا اے-                                             باکیاں وے ماہیا مر گئی آ وراگے نال                                                                                          اس گلوں رونی آ ماہی کدی نہ پچھیا حالَ
ڈھولے دی لوک پرمپرا
ڈھول ڈھولک نال گایا جان والا لوک گیت اے بار دے علاقے وچ اوٹھ تے سوار لوک کئی-کئی میل تکّ ڈھولے گاؤدیں جادیں ہن  ڈھولے دیاں لاؤنا،محاورہ سنکیت کردا اے کہ ڈھولا پورن موج مستی دا گیت اے- " بازار وکیندی کھنڈ وے                                          توں مصری تے میں گل قند وے                                           دوویں چیزاں مٹھیآں وے ڈھولا " "جناب اے.ڈی.اعزاز نے اپنی پستک چازے چھتے وچ ڈھولیا نوں گائے جان دے تنّ ڈھنگا دی روانی،رگی اتے اتلا دھر بارے لکھیا اے|ڈھولا سناؤن والے ایہن اں وچوں 'رگی' ڈھنگ دی ورتوں ودھیرے کردے ہن  |"
شیلی
ڈھولا کئی شیلیاں وچ پرچلت اے|پوٹھوہار وچ پرچلت ڈھولے روپ تے لے وچ ساندل بار دے جانگلیاں دے ڈھولیاں نال وکھرے ہن  |”پوٹھوہاری ڈھولیاں دا اک بجھواں روپ –ودھان اے| ایہہ پنج سطراں دے ہن  دے ہن   اتے دے ٹکڑیاں وچ ونڈے ہن  دے ہن  |پہلی ٹکڑی تنّ سطراں دی ہن  دی اے،جس وچ پہلیاں دو سطراں دا تکانت ملدا اے، تیجی دا نہیں|ٹکڑی دو سطراں دی ہن دی اے|پہلی ٹکڑی دے پربھاو نوں گوڑا کردی اے تے بجلی دی لشک وانگ چکاچوند کر جاندی اے|”ایہہ دوجی ٹکڑی ڈھولے دی اکائی دا بجھواں ہن  دیاں وی بھاوَ وچ سنتتر تے سمپورن  ہون کرکے ،کسے وی ڈھولے دی پہلی کلی نال لگّ کے گانئی جا سکدی اے|ایہہ دوجی کلی،کسے ڈھولے دا حصہ ہن  دیاں وی ہر ڈھولے نال نشچت نہیں، ایہہ جتھے ڈھکّ جاوے، ڈھکا کے گا لئی جاندی اے – میرے ڈھولا تے میں ہانی ڈھولے کندھاں توں منگیاں پانی دودھ چ’ دیساں جیوے ڈھولا ڈھول رنگلا چٹی تیری پگڑی گلابی شملہ |
پنجابی دے پہاڑی علاقےاں دے ڈھولے عامَ طور تے پہاڑی وچ ‘کہرواں’ تال وچ گائے جاندے ہن  ، پر کچھ ڈھولے تلنگ تے بھیروی وچ گا لئے جاندے ہن   | “ساندل بار وچ پرچلت ڈھولیاں دا کوئی بجھواں روپ – ودھان اتے ایہن اں دی لے پوٹھوہاری ڈھولیاں نالوں وکھری اے|ایہہ اکٹھ وچ گایاں جاندا اے| کناں تے ہتھ دھرکے لمی جہی ہیک نال|اس طرحاں جاپدا اے جویں ویراگ وچ آ کے کوئی وین پا رہا ہووے، کسے مٹیار دے دبے ہوئے ارماناں دا چتر کھچّ رہا ہن  دا اے|”جانگلی ڈھولے دی مٹھاس کچے دودھ ورگی ہن  دی اے | کناں نوں سوہن ے بوندے سر تے چھتے نے لاڈے | کیڈی رہاڑ کریندے نے نیندر کچی دے جاگے | ستی سفنہ واچیا ماہی ملیا اے کھابے| ابھڑ بھاندے ہتھ سییا تے سارے ڈھولا کول ہووے تاں جاگے |
الاہن یاں
الاہن ی توں بھاوَ سلاگھا اتھوا ستتی۔ اس دا ارتھ وستھار ہویا جد کسے پرنانی دی مرتو ہو جائے تاں سدیوی وچھوڑا دے گئے ویکتی دے گن کرم دسن والے جہڑے کرنامئی تے سوگ گیت استریاں دوارا الاپے جاندے ہن  ، پنجابی وچ؛ اوہن  اں نوں الاہن  یاں کیہا جاند اے۔ بڈھا تاں بہن دا کرسی ڈاہ ہائے نی بڈھڑا مرنی گیا بڈھڈی رنڈی کر نی گیا۔
لوک کہانیاں/لوک کتھاواں
لوک کہانی توں بھاوَ اجیہا پرمپراگت برتانت اے جس وچ لوک مانس دی ابھگئکتی ہووے اتے لوک سموہ نے جس نوں پروانگی دے کے پیڑھی  اگے توریا ہووے۔ پنجابی لوک کہانی ودھیرے کرکے واتک وچملدیاں ہن  ، پر کجھ بھاگ کویتا وچ وی اے۔ایہن  اں کہانیاں دی سرجنا وچ بے-مہاری کلپنا اتے ادبھتّ ہوند تو چھٹّ کتھانک روڑیاں اتے اپیوگ درشٹی دا ہتھ وی ہن  دا اے۔ پنجابی  لوک کہانیاں دی وڈی وشیشتاں ایہن  اں دے وشے، روپ گھٹناواں، پاتر آدی پکھاں توں ونّ سونتا اے۔ پنجابی لول کہانیاں اتر اک پیتلی جھات توں سہجیہی اس سٹے تے پجیدا اے۔ کہ جو کجھ وی لوک چیتناں اتے لوک کلپنا دی پکڑ وچ آ سکدا اے، اوہ سبھ کجھ ایہن  اں کہانیاں وچ سمو لیا گیا اے۔ایہن  اں دا سما ستیگ، تریتا، دواپر اتے کلیگ تک پھیلیا ہویا۔ پنجابی لوک کہانیاں دی  پرکرتی، سبھاؤُ، وشے، پاتراں، گھٹلاواں آدی نوں مکھ رکھدے ہویا ایہن  اں نوں ہیٹھ لکھیا شرینیاں وچ ونڈیا جا سکدا اے۔ 1.	متھک کتھاواں		2. دنت کتھاواں		3. پشُ/پنچھی کہانیاں 4.	 نیتی کتھاواں 	5. پری کہانیاں	6. بجھاون کہانیاں 7.	پریت کتھاواں دوارا درپوتی دیپ بے-پتی، پرماتما جویں دریوکن دی ہن کار توڑ دا اے۔ جنمیجا اتے پریچھت بارے پرسنگ، دائی پوتنا دی مکتی، کبجا کبّ دور ہونا، بدر دے گھروں سداما دی مترتا، چندراولی یا دی  دی گوپی نال پیار، اتے سرگاں وچ کلاپ-برچھاں لیا کے گوپی ستبھاما دی اچھا پوری کرنی آدی متھک کتھاواں ہن  ۔
متھک کتھاواں
٭متھک کتھاواں توں بھاوَ پوروَ تریخی یوگ وچ واپریاں گھٹناوا توں ہیے، جہڑی لوکاں دیاں الوکک پرمپراوا نال جڑیاں ہون ۔ انگریزی وچ اجہہیاں کتھاواں نوں متھس آکھدے ہن  متھک کتھاواں شدھ روپ وچ لوک مانس دی ابھگئکتی ہن  ۔ ایہن  اں وچ کالپنک نروپرن شکتی دی کوئی سیما نہیں ہن  دی، گھٹناواں اتکتھنی تے شردھایکت بھے نال بھریا ہوئیا ہن  ۔ اصل وچ متھک کتھاواں وچ کجھ وی اسمبھو نہیں ہن  دا ایہن  اں نوں ہیٹھ لکھے بھاگاں وچ ونڈیا گیا اے۔ ٭٭پورانک بھگتاں، رشیاں، منیاں اتے متھک راجیا بارے ٭٭رام چندر اتھاواں رامئن سنبندھی۔ ٭مہابھارت اتے بھگوان کرشن بارے ٭دیوتیا اتے دیتاں نال سنبندھت۔ ٭پورانک بھگتاں، رشیاں، منیاں اتے متھک راجیاں: ٭٭راجا ہریش چندر دی کتھا، گوتم اہلیا پرسنگ، دراباسا رشی، بلراجا، اج راجا اتے راجا جنک بارے کہانیا راجا بھگیرتھ، رش. بیاس، سکدیو رشی، نارد اتے وشوامرت بارے متھک کتھاواں پرچلت ہن ۔ ٭٭رمائن نال سمبندھت کجھ کتھاواں جویں متریئی ماں دے آکھے رام چندر لوں بنواس لچھمن دوارا سروپنکھاں دا نکّ کٹے جانا، راون اتے ہن ومان بارے کتھاواں توں چھوٹّ کمبھکرن، بالی،تارکا اتے مریچ، آدی بارے کہانیاں  پرچلت ہن  ۔ ٭٭مہامبھارت نال سنبندھت، دریودھن دوارا
دنت کتھاواں
پنرپراگت برتانت وچ جد دیوی دیوتیا دی تھاں منوکھّ پریوش کردے ہن ۔ اتے متھک گنا نوں منکھ نال جوڑ دتا جاندا اے۔ دنڈ کتھا وچ دیوتیا اتے اردھ دیوتیا دی تھاں تریخیاتی آردھ تریخیویکتی دے کارنامیا نوں اپنے منورتھ دی سدھی لئی ورتیا جاندا اے اس وچ سنتاں مہاتماواں، پیراں فقیراں، تریخییودھیا اتے راجیاں نال سنبندھت پریت کتھاواں جویں ہیر رانجھاں،  سنسی پنوں شیری فریاد، لیلیٰ مجنوں اتے یوسف جولیکھاں آدی تیرتھ استھاناں، مندرا، پہاڑا گپھاوا آدی بارے تباہ ہوئے کلیھ، تلإ/سروور، دریا، پراتن عمارتاں بتاں آدی بارے منکھی بولی،، رہُ ریتاں اتے سداچارک نیماں سنبندھی دبے ہوئے کھزانیا سنبندھی دنت کتھاواں پرچلت ہن  ۔
نیتی کتھاواں
نیتی کتھاواں وچ پشو پنچھیاں نوں منکھاں والے گن پردان کردے وئنگمئی اکتی دوارا مانوجاتی نونیتک سکھیا دتی جاندی اے۔ عامَ طور تے اجیہیاں کہانیاں دے دو بھاگ ہن دے ہن  ۔ پہلے حصے وچ وار تاں دے نال-نال ادیش نوں اداہرن سہت سمجھیا جاندا اے اتے دوجے حصے وچ اپدیشاتمک کتھن دا وورن لوکوکتی دے روپ وچ دتا جاندا اے۔ ‘لومڑی تے انگور` دی کہانی وچ لومڑی دی انگوراں دے گچھے تک پجن دی اسمرتھا بارے دس کے انت وچ اک لوکوکتی آؤندی اے۔ ٭داکھے ہتھ نہ اپڑے، آکھے تھوہ کؤڑی۔ شیر، گھوڑا، ہاتھی، گدڑ، لومڑی، کاں، بلی، چوہا، طوطا مور آدی ایہن اں کہانیاں دے پاتر ہن  ۔ ہر کہانی دے انت ونچ کوئی نہ کوئی سماجک، سداچارک، دھارمک یا راجنیتک اپدیش دتا گیا اے۔
پری کتھاواں
پری کتھاواں پنجابی لوک کہانیاں دی بہت دلچسپ سرینی اے پریاں توں الاواں ایہن اں دے پاتر بادشاہ، سہجادے اتے سوداگر وی ہن  دے ہن  ۔ ہر پرکار دیاں الہونیاں اتے اسمبھو غلہّ ایہن  اں کتھاواں وچ واپردیاں ہن  ۔
پریت کتھاواں
جن، بھوت، پریت، بونے، بھوتنیاں، چھیواں اتے چڑیلاں، آدی امانوی پاترا نال جڑیاں رہسمئی جگت دیاں چمتکاری گھٹناواں نال سنبندھت پرمپراگت برتانت نوں پریت کتھاواں دی لڑی وچ رکھیا جا سکدا اے۔
بجھاون کتھاوان
متھک کتھاواں، دنت کتھاواں یا پری کہانیاں وانگ بجھاون کتھاواں کسے وکھرے کھیتر دیاں کہانیاں وانگ بجھاون کتھاواں کسے وکھرے کھیتر دیاں کہانیاں نہیں ہن ۔ واستو وچ بجھاون کتھا وچ کوئی نیتی دی گلّ سمجھائی گئی ہن  دی اے کسے دوجی کہانی وچ پہیلیاں شرطاں دے روپ وچ آؤندیاں ہن   اتے کسے کتھا وچ اجیاے پرشن ساہمنے آؤندے ہن  ، جنہاں دا اتر تلاس کرنا ہن  دا اے۔
پنجابی بجھارتاں
بجھارت یا بات دا شبد ساہمنے آؤندیاں ہی ساڈی کلپنا سانوں بچپن وچ لے جاندی اے۔ جدوں ہر بچہ اپنے بزرگ پاسوں ہن  گارے والیاں لمیاں-لمیاں باتاں سنن یا بجھارتاں نوں بجھن دی پرکریا وچو گزریا سی۔ اکار دی درشٹی توں بجھارت اکھان دے ودھیرے نیڑے اے۔ کئی وار اکھنا اتے بجھارتا نوں لوک گیت سمجھ لیا جاندا اے، جو ٹھیک نہیں۔ لوک گیت گائے جاندے ہن  : اکھانادی ڈھکوے روپ وچ لکھتی یا الکھتی طور تے ورتوں کیتی جاندی اے۔ اتے بجھارتاں پائیا جاندیاں ہن  ۔ ایہہ وارتک وچ وی ملدیاں ہن  ، پر بہہتیاں بجھارتاں تکانت وچ ہن  دیاں ہن  ۔ ایہہ اک تکی دو تکی، بہو تکیاں بجھارتاں وی ہن  دیاں ہن  ۔ ٭بات پاواں بتولی پاواں سن تے بھائی حکیماں ٭لکڑیاں چوں پانی کڈھا چکّ بناواں ڈھیما ٭اک بجھارت پاواں، سر کٹّ کے لون لاواں ٭جے کھاواں تے پچھتاواں نہ کھاواں تے پچھتاواں کالی ہاں پر کاں نہیں لمی ہاں پر ڈور نہیں بنہی جاندی ہاں پر پشو نہیں۔
پنجابی کہاوتاں
کہاوتاں لوک ادب دا اجیہا روپ ہن ، جنہاں وچ لوک جیون دے لمے تجربیاں اتے انوبھواں نوں لوک بولی دوارا بہت ہی سنکھیپ پرنتو ڈھکوی شیلی راہیں واکاں/تکاں دے روپ وچ پرگٹایا گیا ہن  دا اے۔ اکھان لئی پنجابی وچ اکھوت لوکوکتی اتے کہاوت اردو وچ اکھان دے سمانارتھک شبد ہن   پنجابی وچ ہزارا دی سنکھیاں وچ اکھان ملدے ہن  ، پر بنتر دی درشٹی توں کوئی وی اک وشیش روپ نشچت نہیں اے۔ دو شبدے، تنّ شبدے، چار شبدے اکھاناں توں لے کے اک تکے، دو تکے، اٹھ جا دس تکے اکھان وی ملدے ہن  ۔
٭دو شبدے - واہی پاتشاہی ٭تنّ شبدے - ماواں ٹھنڈیاں چھاواں ٭چار شبدے - عورتاں گھر دیاں دولتاں ایہہ لوکاں دی زندگی دا نچوڑ ہن ۔ ایہن  اں ونچ سیاکھن تاں ہن  دی ہی اے۔ پر بہتی وار اپدیش وی لکیا ہن  دا اے۔ ٭جہدے گھر وچ داݨے، اوہدے کملے وی سیاݨے ۔
لوک واراں
پنجابی ادبوچ واراں دی پرمپرا نہ کیول بہت پرانی اے سگوں ایہن اں دی رچنا اج وی ہن  دی اے۔ وار یدھ سنبندھی اوہ کاوَ رچنا اے جس وچ سوربیرتا دا ورنن ہن  دا اے۔ ایہہ لوک واراں نے ہی پنجابی وار دی نیہہ پکیری کیتی اے۔ لوک واراں دا سنبندھ لوکدھارا نال ہون کرکے، ایہن  اں دا سروپ لوک کاوَ والا بنیا اے۔ ایہہ واراں ٹھیٹھ پنجابی، روپ وچ بھٹا، مراسیاں، ڈوما دوارا گائیاں جادیاں سن اتے موکھک روپ وچ ساڈے کول پہن  چیاں، ایہن  اں وچ بہادری دا جس گائن کیتا جاندا سی لوک ادب وچ نوں لوک وارا ملدیاں ہن  ۔ گورو گرنتھ صاحب وچ درج 11 واراں ونچوں 9 واراں اجہیاں ہن   جنہاں نوں لوک واراں دی دھنی تے گاؤن دا ادیش دتا گیا اے۔
حوالے
گٹھ:ساہت گٹھ:رہتل گٹھ:ادب
اپریل فول
اپریل فول دوسرےآں دے نال عملی مذاق کرنے تے بے وقوف بنانے دا تہوار ا‏‏ے۔ اس دا خاص دن اپریل د‏‏ی پہلی تریخ ا‏‏ے۔ ایہ یورپ تو‏ں شروع ہوا تے ہن ساری دنیا وچ مقبول ا‏‏ے۔ 1508ء تو‏ں 1539ء دے ولندیزی تے فرانسیسی ذرائع ملدے نيں جنہاں تو‏ں ایہ پتہ چلدا اے کہ مغربی یورپ دے انہاں علاقےآں وچ ایہ تہوار سی۔ برطانیہ وچ اٹھارواں صدی دے شروع وچ اس دا عام رواج ہويا۔
اپریل فول منانے دے طریقے
اپریل لاطینی زبان دے لفظ Aprilis یا Aprire تو‏ں ماخوذ اے جس دا مطلب اے پھُلاں دا کھلنا،کونپلاں پھوٹنا،قدیم رومی قوم موسم بہار د‏‏ی آمد اُتے شراب دے دیوت‏ا د‏‏ی پرستش کردی تے اسنو‏ں خوش کرنے دے لئی لوک شراب پی کر اوٹ پٹانگ حرکدیاں کرنے دے لئی جھوٹھ دا سہارا لیندے ایہ جھوٹھ رفتہ رفتہ اپریل فول دا اک اہ‏م حصہ بلکہ غالب حصہ بن گیاانسائیکلو پیڈیا انٹرنیشنل دے مطابق مغربی ملکاں وچ یکم اپریل نو‏‏ں عملی مذاق دا دن قرار دتا جاندا اے اس دن ہر طرح د‏‏ی نازیبا حرکات د‏‏ی چھُٹ ہُندی اے تے جھوٹھے مذاق دا سہارا لے ک‏ے لوکاں نو‏‏ں بیوقوف بنایا جاندا اے
انسائیکلو پیڈیا آف برٹانیکا نے اس د‏ی تاریخی حیثیت اُتے مختلف انداز تو‏ں روشنی پائی ا‏‏ے۔ بعض مصنفاں دا کہنا اے کہ فرانس وچ ستارہويں صدی دا آغاز جنوری د‏‏ی بجائے اپریل تو‏ں ہويا کردا سی۔ اس مہینے نو‏‏ں رومی اپنی دیوی وینس د‏‏ی طرف منسوب ک‏ر ک‏ے مقدس سمجھیا کردے سن ۔ چونکہ ایہ سال دا پہلا دن ہُندا سی، اس لئی خوشی وچ اس دن نو‏‏ں جشن و مسرت دے طور اُتے منایا کردے سن تے اظہار خوشی دے لئی آپس وچ استہزاء و مذاق کيت‏‏ا کردے سن ۔ ایہی چیز اگے چل ک‏ے اپریل فول د‏‏ی شکل اختیار کر گئی۔ اس د‏ی اک وجہ ایہ وی بیان کيتی گئی اے کہ 21 مارچ تو‏ں موسم وچ تبدیلیاں آنی شروع ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں بعض لوکاں نے کچھ اس طرح تعبیر کيت‏‏ا کہ قدرت ساڈے نال مذاق ک‏ر ک‏ے سانو‏ں بے وقوف بنا رہی اے (یعنی کدی سردی ہوجاندی اے تاں کدی گرمی ودھ جاندی اے، موسم دے اس اتار چڑھاؤ نو‏‏ں قدرت د‏‏ی طرف تو‏ں مذاق اُتے محمول کيت‏‏ا گیا) لہذا لوکاں نے وی اس زمانے وچ اک دوسرے نو‏‏ں بے وقوف بنانا شروع کر دتا۔