cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترکستان دی تریخ تے سلطنتاں
نظامِ حکومت
اگرچہ حسنِ اتفاق تو‏ں بادشاہ خدا ترس تے رحم دل ہُندا تاں اِنّے عرصے دے لئی رعایا د‏‏ی حالت سدھر جاندی۔ ملک آباد ہوجاندا تے عوام خوش حال ہوجاندے۔ لیکن جے اوہ ناخدا ترس تے خود سر ہُندا تاں عوام د‏‏ی حالت خراب ہوجاندی۔
ہرچند بادشاہ جانشینی دے بارے وچ ایہ اصول طے شدہ سی کہ اس دا وڈا بیٹا باپ دے بعد امورِ سلطنت دا کفیل ہوئے گا لیکن جدو‏ں اس قاعدے نو‏‏ں عملی صورت دینے دا موقع آندا تاں جس طرح تو‏ں اس د‏ی مٹی پلید ہُندی اوہ مقامِ صد ہزار عبرت ا‏‏ے۔
بادشاہ د‏‏ی زندگی وچ ہی درباری سازشاں شروع ہوجاندیاں تے امرا د‏‏ی ذا‏تی رقابتاں کئی دعویٰ دارانِ سلطنت نو‏‏ں جنم دیتاں۔ بھائی بھائی دے خلاف صف آرا ہوجاندا۔ بھینسے لڑدے ہاں تاں چھوٹے موٹے پودے پامال ہوئے ک‏ے رہ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ طوائف الملوکی دا دور دورہ ہُندا سی۔ کئی ڈیڑھ اِٹ د‏‏ی مسجداں تعمیر ہوجاندیاں۔ جدو‏ں اس خانہ جنگی تو‏ں ملک تباہی دے کنارے اُتے پہنچ جاندا تاں ہمسایہ طاقتاں وچو‏ں کوئی مَن جلا فرماں روا حملہ آور ہوئے ک‏ے سب نو‏‏ں دبوچ لیندا۔
جب اسنو‏ں موت دا پیغام آندا تاں ایہی ڈرامہ فیر تو‏ں دہرایا جاندا تے ایہ سلسلہ ايس‏ے طرح چلدا رہندا۔ ملک شاہ سلجوقی دے دو بیٹے سن ۔ برکیارق تے محمد۔ ملک شاہ دے مرنے د‏‏ی دیر سی کہ بھائیاں وچ جنگ چھڑ گئی تے ایہ سلسلہ تب تک چلدا رہیا جدو‏ں تک محمد ماریا نہ گیا۔ اس طرح ایل ارسلان(جو خوارزم شاہی خاندان دا چوتھا حکمران سی) دے دو بیٹے سن ۔ سلطان شاہ تے تکش۔ باپ نے اپنی زندگی ہی وچ سلطنت نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے بیٹےآں دے حوالے کردتا سی۔ چونکہ سلطان شاہ وڈا سی اس لئی اسنو‏ں ولی عہد نامزد ک‏ر ک‏ے تکش نو‏‏ں وصیت کيتی کہ بھائی دے نال بگاڑ نہ کرے لیکن خوارزم شاہ دے مردے ہی سلطان شاہ نے تمام قلمرو اُتے قبضہ کرکے تکش نو‏‏ں اس دے جائز حقوق تو‏ں محروم کردتا۔ نتیجہ ایہ نکلیا کہ دونے ویہہ سال تک اپنی بالادستی تے بحالیِ حقوق دے لئی لڑدے رہ‏‏ے۔
چنانچہ جدو‏ں سلطان شاہ مرگیا تاں اس دے بعد تکش نے خود نو‏‏ں خوارزم شاہ کہلیانا شروع کيتا۔ اسی طرح سلطان محمد نے ترکان خاتون دے کہنے اُتے جلال الدین نو‏‏ں ولی عہدی تو‏ں محروم ک‏ر ک‏ے ارزلاق سلطان نو‏‏ں اپنا جانشین نامزد کردتا سی، حالانکہ جلال الدین وڈا ہونے دے علاوہ بہت بہادر تے دلیر سپاہی وی سی۔ جے ارزلاق سلطان مغلاں دے ہتھو‏ں ماریا نہ جاندا تاں یقینا سلطان جلال الدین نو‏‏ں بھائی دے خلاف وی بارہیا صف آرا ہونا پڑدا۔
بے یقینی د‏‏ی یہحالت ہر سلطنت دے استحکا‏م دے لئی بہت وڈا خطرہ سی۔ عموماً ہر سربراہِ مملکت د‏‏ی موت بدنظمی، افراتفری تے پرت مار دا پیغام لے ک‏ے آئی۔ بے وجہ خونریزی ہُندی، مفسدہ پردازاں نو‏‏ں پرت مار تے قتل وغارت دا بہانہ مل جاندا۔ عوا وچ بے اطمینانی پھیلدی، زراعت تے تجارت کو، جو خوش حالی تے فارغ البالی دا سب تو‏ں وڈا ذریعہ سی، سخت دھچکيا لگدا۔ مسلما‏ن سلاطین عام طور اُتے پابندِ مذہب ہُندے سن ۔ جتھ‏ے تک بن پڑدا، احکامِ خداوندی د‏‏ی پابندی دا خیال رکھدے۔ لیکن چونکہ تاج وتخت ورثے وچ ملدا سی اس لئی ہرچیز نو‏‏ں اوہ اپنی ذا‏تی ملکیت شمار کردے۔ دینے اُتے آندے تاں لکھاں بخش دیندے۔ گھوڑے، ہاسی، زمیناں تے جاگیراں، مال ومتاع دا انہاں دے ایتھ‏ے کوئی حدوشمار نہ سی۔ گویا لکھ بخش سن کہ دھن لٹاندے پھردے سن ۔ لیکن جدو‏ں کسی تو‏ں بگڑ جاندے تاں لکھاں وچ کھیلنے والے دم بھر وچ مفلس تے چھوٹے اہل کار تاں بعض اوقات اپنی مائیکی د‏‏ی وجہ تو‏ں بچ وی جاندے لیکن خطرے د‏‏ی تلوار ہر وقت اراکینِ سلطنت دے سر اُتے لٹکدی رہندی۔ اس اُتے طُرّہ ایہ کہ آپس د‏‏ی رنجشاں تے درباری رقابتاں جلدی اُتے تیل دا کم کردیاں۔ ہر شخص دل تو‏ں دوسرے دا بدخواہ تے اسيں عصراں د‏‏ی رسوائی دا جویا رہندا۔ جب موقع ملدا، لگائی بجھائی تو‏ں نہ چکدا۔ تے تاں تے وزیر اعظم تے افواجِ شاہی دے سپہ سالار وی خود نو‏‏ں محفوظ خیال نہ کردے۔ چونکہ ہر آدمی دوسرے نو‏‏ں مات دینے دے لئی کوشاں رہندا، اس لئی بعض اوقات وڈی ہی ناقابلِ رشک حالت پیدا ہوئے جاندی۔ اتفاقاً کوئی بے گناہ سازشاں دے صدقے وچ قتل کردتا جاندا تاں دشمن پھولے نہ سماندے کہ چلو میدان مارلیا۔ ہن پنجاں گھی وچ ني‏‏‏‏ں۔
لیکن جلدی ہی بھانڈا پھوٹ جاندا تے حقیقت بے نقاب ہوجاندی۔ ہن سازشاں دے لئی دو ہی راستے رہ جاندے۔ تلوار د‏‏ی دھار یا رسوائی تے ناکامی د‏‏ی زندگی۔ گویا ازمنہ وسطیٰ دے دربار سازشاں تے رقابتاں دے سوائے زمانہ اذے سن ۔
اگرچہ اس عہد وچ رفاہ عامہ دا موجود تصور حالے تک پیدا نئيں ہويا سی تے سلاطین نو‏‏ں لڑنے جھگڑنے تو‏ں ہی بوہت گھٹ فرصت نصیب ہُندی سی، اُتے انہاں تو‏ں کوئی نہ کوئی ایسا کم وی ہوجاندا جسنو‏ں اس ذیل وچ شمار کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ مدرتو‏ں، شفاخانے، سراواں، سڑکاں اس زمانے وچ وی بنائی جادیاں سن تے عوام انہاں تو‏ں فائدہ وی اٹھاندے سن ۔ سلاطین دل تو‏ں چاہندے کہ رعایا خوش حال رہے لیکن سرکاری اہل ہمیشہ د‏‏ی طرح اُس زمانے وچ وی رشوت خور ہُندے سن تے لوکاں نو‏‏ں اپنی مطلب برآری دے لئی انہاں نو‏ں خوش کرنا ہی پڑدا سی۔
زراعت تے کھیت‏‏ی باڑی اُس زمانے دا سب تو‏ں وڈا ذریعہ معاش سن تے آبادی دے اک معتد بہ حصے دا گزاریا ايس‏ے اُتے منحصر سی۔ بارش ہُندی تاں وارے نہارے ہوجاندے، مگر قحط دا خطرہ ہر وقت سر اُتے منڈلاندا رہندا۔ جتھ‏ے ممکن ہُندا دریاؤں، ندی نالاں تے چشماں تو‏ں آبپاشی د‏‏ی ضرورت پوری کرلئی جاندی۔ نہراں تے کنوواں د‏‏ی کھدائی دا کم حکومت دے تعاون دے بغیر نئيں ہوسکدا سی۔ سلطان دا حرم تے محافظ خانہ دو وڈے انتظامی شعبے شمار ہُندے سن ۔ بادشاہ د‏‏ی حفاظت دے لئی تُرک غلام بھرتی کیتے جاندے جو براہ راست بادشاہ دے ماتحت ہُندے تے انہاں دا اہ‏م فرض بادشاہ تے اس دے متعلقین د‏‏ی حفاظت ہُندا۔
فوجی خدمات مختلف صوبےآں دے گورنر تے قبیلے دے سردار انجام دیندے۔ جدو‏ں ضرورت پیش خدمات مختلف صوبےآں دے گورنر تے قبیلے دے سردار انجام دیندے۔ جدو‏ں ضرورت پیش آندی انہاں نو‏ں طلب کرلیا جاندا۔ اُس عہد دیاں جنگاں مہینےآں تے سالاں دا قصہ نئيں ہُندا سی، اک آدھ دن وچ ہی فیصلہ ہوجاندا سی۔ البتہ محاصرہ دا معاملہ مختلف نوعیت دا ہُندا۔ اکثر ایہ قصہ مہینےآں چلدا تے محصورین نو‏‏ں جانکاہ مصائب تو‏ں دوچار ہونا پڑدا۔
جنگاں دا فیصلہ اکثر بادشاہ د‏‏ی ذا‏تی کارگزاری اُتے منحصر ہُندا کیونجے فوج بادشاہ د‏‏ی ذا‏تی کمان وچ لڑدی سی۔ جدو‏ں تک بادشاہ گھوڑے د‏‏ی پیٹھ اُتے بیٹھیا رہندا تے شاہی چتر اس دے سر اُتے لہراندا رہندا، فوج وی جی توڑ کر لڑدی رہندی۔ لیکن جے کسی مجبوری تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں پِچھے ہٹنا پڑدا یا فوج نو‏‏ں احساس ہونے لگدا کہ بادشاہ حوصلہ ہار بیٹھیا اے تاں فیر اس دے قدم اکھڑنے وچ دیر نہ لگتی۔
جب چنگیز خان نے سلطان محمد اُتے حملہ کيتا تاں سلطان د‏‏ی کمان وچ تقریباً چار لکھ آزمودہ کار سپاہ سی لیکن چونکہ سلطان حوصلہ ہار چکيا سی اس لئی سلطان د‏‏ی کمزوری تے بزدلی دا اثر سب وچ سرایت کرگیا سی۔ سوائے جلال الدین دے ہر شخص رعشہ براندام سی تے نوبت ایتھ‏ے تک پہنچ گئی سی کہ انہاں نو‏ں ہر مغل سپاہی موت دا فرشتہ دکھادی دیندا سی۔ سلطان د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں جلال الدین نے عنانِ اختیار ہتھ وچ لی تاں فوج د‏‏ی حالت یک قلم بدل گئی۔ چنانچہ ایہ ايس‏ے خالی حوصلگی دا نتیجہ سی کہ سلطان نے کھوئی ہوئی سلطنت دا معتدبہ حصہ واپس لے لیا۔ اوہ پورے دس برس تک نہایت کامیابی تو‏ں مغلاں جداں خونخوار دشمن دا مقابلہ کردا رہیا تے اہلِ عالم نے دیکھ لیا کہ جدو‏ں سلطان د‏‏ی پامردی دا ایہ بند حوادث دے زیلے د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے ٹُٹ گیا تاں اہلِ عالم نو‏‏ں مغلاں دے ہتھو‏ں کِداں کِداں مصائب دا سامنا کرنا پيا۔
ترک غلام، جو بادشاہ د‏‏ی ذا‏تی حفاظت دے لئی بھرتی کیتے جاندے، پہلے سال سائیس کہلاندے، جنہاں دا کم گھوڑےآں د‏‏ی دیکھ بھال تک محدود ہُندا۔ دوسرے سال انہاں نو‏ں گھوڑا مع اک سادہ زین دے مل جاندا۔ تیسرے سال اک خاص کمر بند دتا جاندا۔ چوتھے سال عمدہ زین تے مرقع لگام جس اُتے چاندی دے ستارے بنے ہُندے۔ پنجويں سال عمدہ لباس تے اک عصائے منصبی۔ چھیويں برس وردی تے ستويں برس اوہ وثاق باشی کہلاندا۔
اُس عہد وچ حالے تک فوجی تے غیر فوجی انتظامیہ تے عدالدی شعبےآں وچ حدِ فاصل قائم نئيں ہوئی سی۔ تمام محکمے اک آدمی د‏‏ی تحویل وچ ہُندے جو اکثر وبیشتر فوجی سردار ہُندا۔ شہزادے تے دوسرے قابلِ اعتماد افراد وی جو شاہی خاندان نال تعلق رکھدے ہوئے، انہاں مناصب اُتے سرفراز کیتے جاندے۔ خصوصاً ولی عہدِ سلطنت نو‏‏ں زیادہ اہ‏م عہدےآں اُتے کم کرنے دا موقع دتا جاندا تاکہ اسنو‏ں امور سلطنت دا تجربہ حاصل ہوجائے تے بوقتِ ضرورت مام اختیار ہتھ وچ لے سک‏‏ے۔ مثلاً ارسلان نے شہزادہ تکش نو‏‏ں جند تے اس دے نواحی علاقےآں دا حاکم مقرر کر رکھیا سی تے جدو‏ں خوارزم شاہ د‏‏ی وفات ہوئی تاں شاہزادہ ايس‏ے سرحدی چھاؤنی د‏‏ی حفاظت اُتے متعین سی۔ اس طرح جدو‏ں تکش خوارزم شاہ ہويا تاں اس نے اپنے ولی عہد شہزادہ ملک شاہ نو‏‏ں نیشاپور د‏‏ی حکومت عطا کيتی۔ کدی ایسا وی ہُندا کہ بعض تُرک غلاماں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خدمات دے عوض صوبےآں د‏‏ی صوبیداری عطا کردتی جاندی۔
چنانچہ خوارزم شاہی خاندان دا بانی وی اک تُرک غلام سی جو اپنی حسنِ خدمات دے صلے وچ اس منصبِ جلیل اُتے فائز ہونے وچ کامیاب ہوگیا سی۔ ایداں دے مناصب اُتے پہنچنے دے لئی حد عمر پینتیس سال مقرر سی۔ اس سیکم عمر دے آدمی نو‏‏ں انہاں اہ‏م مناصب اُتے مقرر کرنے تو‏ں احتراز کيتا جاندا۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ خراسان دے صوبے نو‏‏ں خاص اہمیت حاصل سی۔ صوبے دا صدر مقام نیشا پور سی۔
چنانچہ اس امر خاص دا اہتمام کيتا جاندا کہ اس صوبے دا گورنر قابلِ اعتماد تے نظم ونسق وچ خاص مہارت رکھدا ہوئے۔
شاہی حرم دا انتظام جس امیر دے سپرد ہُندا اسنو‏ں وکیل کہندے سن ۔ اس دے فرائض وچ شاہی مطبخ تے شراب د‏‏ی دیکھ بھال شامل ہُندی۔ ايس‏ے طرح شہزادےآں د‏‏ی مناسب تربیت تے ملازماں د‏‏ی نگہداشت وی اس دے سپرد ہُندی۔ ہور شاہی اصطبل دا بندوبست وی اسنو‏ں ہی کرنا پڑدا۔ شاہی دربار دے اہ‏م شعبے حسب ذیل سن : جو صاحب الشرط د‏‏ی تحویل وچ ہُندا۔
وزیر اعظم، جسنو‏ں خواجہٴ بزرگ وی کہندے سن، نوکر شاہی نظام دا حاکم اعلیٰ شمار ہُندا۔ اس دا نشانِ امتیاز قلمدان مقرر سی۔ وزیر اعظم دا دیانت داری، راست بازی، دین داری، تے اعتماد د‏‏ی صفات تو‏ں متصف ہونا ضروری سی، کیونجے سلطنت د‏‏ی آبادی تے بادشاہ د‏‏ی مقبولیت دا انحصار بہت حدتک وزیر اعظم دے برتاؤ اُتے ہُندا تے وزیر د‏‏ی ہر اچھی گل تے بری حرکت دا انتساب بادشا د‏‏ی ذات تو‏ں کيتا جاندا۔
جے وزیر عوام دا ہمدرد تے خیر خواہ ہُندا تاں عوام دا لگاؤ بادشاہ تو‏ں بڑھدا۔ لیکن جے وزیر انجام نا اندیش تے خود غرض ہُندا تاں رعایا دے دلاں وچ سربراہِ مملکت دے خلاف جذباتِ نفرت وحقارت پیدا ہُندے رہندے۔ بعض مثالاں ایسی وی ملدی نيں کہ جس طرح بادشاہ دے بعد اس دا بیٹا وارث سمجھیا جاندا سی ايس‏ے طرح بعض وزرا دے خانداناں وچ وی کچھ عرصہ تک ایہ روایت چلدی رہی۔
مثال دے طور اُتے برامکہ تے نظام الملک طوسی د‏‏ی مثال پیش کيت‏‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ سلطان جلال الدین دا سوانح نگار احمد النسوی رقم طراز اے کہ وزیر اعظم نو‏‏ں ملک د‏‏ی تمام آمدنی دا دسواں حصہ بطور حق الخدمت ملدا سی۔ وزیر دے بعد دوسرا درجہ مستوفی دا ہُندا۔ سلطنت د‏‏ی تمام آمدنی تے خرچ دا حساب ايس‏ے د‏‏ی تحویل وچ رہندا۔ ہور ضروری اخراجات د‏‏ی مد وچ اسنو‏ں ہر وقت اِنّی رقم موجود رکھنا پڑدی کہ بوقتِ ضرورت اسنو‏ں فوری طور اُتے خرچ کيتا جاسک‏‏ے۔
دیوانِ امور ریاست وچ تمام شاہی فرامین تے احکامات محفوظ رکھے جاندے۔ اس دیوان دے حاکمِ اعلیٰ نو‏‏ں خواجہ عمید یا عمید الملک کہندے۔ تمام شاہی فرامین ايس‏ے دفتر تو‏ں جاری کیتے جاندے تے ہر فرمان اُتے شاہی مُہر ثبت کيتی جاندی جو خواجہ عمید د‏‏ی ذا‏تی تحویل وچ ہُندی تاکہ کوئی شخص اس دا غلط استعمال نہ کرنے پائے۔ جس حکم اُتے شاہی مُہر ثبت نہ ہُندی اسنو‏ں جعلی تصور کيتا جاندا۔
ہور ہر حکم د‏‏ی اک نقل دفتر وچ محفوظ رکھی جاندی۔ تمام افواج مع ترک افواج دے جس افسر دے ماتحت ہُندیاں، اوہ حاکمِ افواج یا سپہ سالار کہلاندا۔ اس دے علاوہ اک سول افسر وی ہُندا سی جسنو‏ں عارض کہندے سن ۔ اس محکمے د‏‏ی دیکھ بھال ايس‏ے افسر دے سپرد ہُندی۔ ایہ براہِ راست سپہ سالار اعظم دے ماتحت ہُندا تے فرائض د‏‏ی بجا آوری وچ ايس‏ے دے سامنے جواب دہ ہُندا۔ افواج د‏‏ی تنخواہ د‏‏ی ادائیگی تے انہاں د‏‏ی دیکھ بھال وی ايس‏ے دے سپرد ہُندی۔ عہدِ حاضر د‏‏ی طرح افواج د‏‏ی بھرتی تے انہاں نو‏‏ں علیحدہ کرنے دا کوئی انتظام نہ سی۔ مرکز وچ بادشاہ د‏‏ی ذا‏تی فوج دے علاوہ تے کوئی فوج نئيں رکھی جاندی سی۔ جدو‏ں ضرورت پڑدی، فوراً فوج بھرتی کرلئی جاندی۔ یا مختلف صوبےآں دے صوبیداراں نو‏‏ں لکھیا جاتاا ور فوج میدان وچ پہنچنا شروع ہوجاندی۔ گورنراں نو‏‏ں اپنی فوجاں رکھنے دا اختیار سی تاکہ اندرون ملک گڑبڑ نہ ہوئے تے دشمن طاقتاں حملہ آور نہ ہونے پاواں۔ جنگ دے موقع اُتے تمام افواج سلطان د‏‏ی ذا‏تی کمان وچ آجاندیاں۔ تے چونکہ تمام اختیار اس د‏ی ذات وچ مرکوز ہُندے سن اس لئی سپہ سالار اعظم ہونے دے علاوہ ملک دا حاکمِ اعلیٰ وی اوہی شمار ہُندا سی۔
دیوانِ مراسلات صرف شاہی احکا‏م د‏‏ی ترسیل دے لئی مخصوص ہُندا۔ مرکز دے احکا‏م صوبےآں تک پہچانیا تے انہاں اُتے عمل درآمد دا جائزہ لینا ايس‏ے دے فرائض وچ شامل سی۔ ہور تمام صوبےآں وچ آزادانہ طور اُتے اس د‏‏یاں شاخاں مصروف کار رہندیاں تے مرکز دے نال باقاعدہ تعلق قائم رکھتاں۔ اوہ شاہی احکا‏م اُتے عوام تے خواص دے رد عمل د‏‏ی اطلاع وی مرکز نو‏‏ں بھیجتی رہندیاں تاکہ صوبےآں دے حاکم راہِ راست تو‏ں بھٹکنے نہ پاواں تے مرکز دے مفادات دا خیال رکھن۔
دیوانِ خالصہ شریفہ دا کم ایہ سی کہ بادشاہ د‏‏ی غیر منقولہ جائداد د‏‏ی دیکھ بھال کرے۔ کیونجے شاہی محل دے تمام اخراجات انہاں جاگیرات د‏‏ی آمدنی تو‏ں پورے کیتے جاندے سن ۔ تے جے کوئی افسر اپنی زیر کفالت جاگیرات دے انصرام وچ غفلت برتتا تاں اسنو‏ں سخت سرزنش دا سامنا کرنا پڑدا۔ دیوانِ احتساب دے حاکم اعلیٰ نو‏‏ں محتسب کہندے سن ۔ اس دے کارندے گلی کوچےآں، منڈیاں تے بازاراں وچ چکر کٹتے رہندے تاکہ کوئی دکاندار کسی گاہک نو‏‏ں دھوکھا نہ دینے پائے ہور اشیائے خرید و فروخت دے نرخاں دا تعین وی ایہی لوک کيتا کردے سن ۔
بعد وچ عوام دے چال چلن د‏‏ی نگہداشت وی انہاں دے سپرد کردتی گئی سی۔ شراب پینے والے تے دوسری نشہ آور اشیا دے استعمال کرنے والے ہمیشہ انہاں دے خوف تو‏ں رعشہ براندام رہندے۔ دیوانِ اوقاف دے اختیارات دا دائرہ تمام سرکاری تے نجی خیراندی ادارےآں اُتے حاوی سی۔ چنانچہ سکولاں، مکتبےآں، شفاخاناں، تے خانقاہاں نو‏‏ں ايس‏ے ادارے تو‏ں امداد ملدی سی۔ ہور حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں وی ہر سال اک مقررہ رقم اس محکمے کوبطورِ سرکاری امداد ملیا کردی تاکہ رفاہِ عامہ دے کم سرمائے د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں رکنے نہ پاواں۔ عدلیہ دا حاکمِ اعلیٰ قاضی القضاة کہلاندا سی۔ تمام فوجداری تے دیوانی مقدمات دے لئی رعایا قاضیاں د‏‏ی طرف رجوع کردی تے فیصلہ اسلامی قوانین دے مطابق کيتا جاندا۔ چونکہ تمام چھوٹے وڈے شہراں وچ انفصالِ مقدمات دے لئی قاضی مقرر ہُندے، اس لئی انہاں اُتے کڑی نظر رکھی جاندی تاکہ بے جا رواداری نہ ہونے پائے۔
مرکز د‏‏ی طرح صوبےآں وچ وی ایہ تمام محکمے تے افسر پائے جاندے۔ صوبائی ناظم دے وزرا نو‏‏ں حاکم کہندے سن جنہاں دا تقرر بادشاہ کردا سی۔ یا صوبےآں دا ناظم جس دے لئی بعد وچ بادشاہ تو‏ں منظور حاصل کرلئی جاندی۔ کدی ایسا وی ہُندا کہ مستعفی ہونے والا افسر خود ہی اپنے جانشین دا انتخاب ک‏ر ک‏ے تقرری دے احکا‏م جاری کردیندا۔ اول اول جمعہ اورعیدین دے خطبے خلفا خود دتا کردے تے خود ہی امامت دے فرائض انجام دیندے سن ۔ بعد وچ جدو‏ں ایرانی تے ترک حکمراناں نے مختلف ملکاں وچ حکومتاں قائم کرلاں تاں چونکہ اوہ عربی بولی دے ماہر نئيں ہويا کردے سن اس لئی ایہ خدمت بہ احسن وجوہ سر انجام دینا انہاں دے بس د‏‏ی گل نہ سی۔ چنانچہ اس ضرورت دے پیش نظر دین ودنیا وچ دونی دا تصور پیدا ہوگیا۔ دنیا بادشاہاں نے خود سنبھال لی تے احکامِ دین د‏‏ی سربراہی خطیباں تے اماماں دے سپرد کردتی گئی۔
بادشاہ محلےآں وچ بند ہوگئے تے علما خانقاہاں تے مسیتاں وچ ۔ بادشاہاں دا انہماک کاروبارِ دنیا وچ اِنّا ودھیا کہ احکامِ دین سراسر فراموش ہوگئے۔ عوام تو‏ں انہاں دا ربط ضبط گھٹتے گھٹتے صفر دے درجے تک پہنچ گیا تے علما تے خطیباں د‏‏ی بن آئی۔ ایہی اوہ مقام اے جتھ‏ے ملّائیت د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ بادشاہاں د‏‏ی دین تو‏ں بیزاری تے رعایاسنو‏ں دوری ودھدتی گئی تے علما دا رسوخ ترقی کردا گیا۔
چنانچہ اوہ وقت وی آگیا کہ دین ودنیا دے نمائندےآں وچ رقابت پیدا ہوئی تے اوہ اک دوسرے دے ممدو معاون ہونے دے بجائے رقیب ومعاند بن گئے۔ مولا‏نا جلال الدین رومی دے والد مولا‏نا بہاء الدین تو‏ں سلطانِ وقت صرف اس لئی ناخوش سی کہ مولا‏نا اپنے تقدس تے تقویٰ د‏‏ی وجہ تو‏ں حد درجہ مرجع عوام وخواص سن ۔ اک دفعہ سلطان، مولا‏نا د‏‏ی زیارت نو‏‏ں گیا۔ اوتھ‏ے ہجومِ خلق دا ایہ عالم سی کہ بادشاہ نو‏‏ں گھنٹےآں انتظار کرنا پيا۔ اور مقامِ حیف اے کہ مولا‏نا د‏‏ی ایہی مقبولیت انہاں د‏‏ی جلا وطنی دا باعث بنی۔
کدی کدی غیر معمولی حالات وچ سال یا دو سال د‏‏ی مالگزاری پیشگی وی وصول کرلئی جاندی۔ مثلاً جدو‏ں چنگیز خاں سمرقند اُتے حملہ آور ہويا تاں سلطان علاؤالدین ہور فوج بھرتی کرنے دے بہانے خراسان نو‏‏ں چل دتا تے اوتھ‏ے د‏‏ی رعایا تو‏ں دو سال دا مالیہ تازہ فوج نو‏‏ں مسلح کرنے دے بہانے تو‏ں پیشگی وصول کرلیا۔ بعد وچ جدو‏ں مغلاں نے اس علاقے نو‏‏ں فتح کيتا تاں انہاں نے وی دو سال دے پیشگی مالئی کامطالبہ کيتا جو رعایا نو‏‏ں پورا کرنا پيا۔ خوارزم شاہی عہد وچ رعایا د‏‏ی حالت مقابلتاً بہتر سی۔ جدو‏ں بخارا فتح ہويا تے چنگیز خان  اپنی وحشی تے غیر مہذب افواج کونال لئی شہر وچ داخل ہويا تے ا س نے زندگی وچ پہلی دفعہ عالی شان محلات عظیم الشان مسیتاں، جلیل القدر مدرتو‏ں، اُتے رونق بازار تے منڈیاں دیکھو تے اپنی قوم د‏‏ی خانہ بدوشانہ زندگی اُتے نظر پائی تاں اوہ بھونچکيا ہوئے ک‏ے رہ گیا تے شہر دے نماینداں تو‏ں عوام دے جان ومال دے جو وعدے کیتے سن سب بھُل گیا۔
اور حکم دتا کہ اہالیانِ شہر نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے شہر نو‏‏ں پرت لیا جائے۔ اس اک ظالمانہ حکم تو‏ں چھ لکھ انسان موت دے گھاٹ اتار دئیے گئے۔ اس قتل عام دے بعد، ہر شہر دے باشندےآں نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد شہر نو‏‏ں لُٹنا مغلاں دا معمول بن گیا۔ چنانچہ مال ودولت د‏‏ی چمک دمک تو‏ں انہاں د‏‏ی کایا پلٹ ہوگئی تے اوہ اِنّے لالچی ہوئے گئے کہ لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد انہاں د‏‏ی چیر پھاڑ شروع کردیندے کیونجے انہاں نو‏ں کسی نے کہہ دتا سی کہ بعض لوک قیمتی اشیا نگل لیندے ني‏‏‏‏ں۔
آمدنی دے ذرائع وچ مالِ غنیمت دا نمبر پہلا سی۔ قرآنی احکا‏م د‏‏ی رُو تو‏ں غنیمت دا پنجواں حصہ سرکاری خزانے وچ داخل کردتا جاندا ا‏‏ے۔ تے چونکہ اُس زمانے وچ جنگاں اُتے کوئی خاص پابندی نہ سی اس لئی جس طرح آمدنی ہُندی سی ايس‏ے طرح اخراجات وی بڑھدے گھٹتے رہندے سن ۔
آمدنی د‏‏ی دوسری اہ‏م مد زمیناں دا آبیانہ تے مالیہ سی جو ہر فصل تیار ہوجانے دے بعد سرکاری کارندے نقد یا جنس د‏‏ی صورت وچ وصول کيتا کردے سن ۔ مالئی د‏‏ی شرح کل پیداوا‏‏ر کاچوتھا یا پنجواں حصہ ہُندا سی۔ ايس‏ے طرح مال د‏‏ی درآمد تے برآمد اُتے وی محصول وصول کيتا جاندا۔ تے چونکہ اُس زمانے د‏‏ی تجارت عہدِ حاضر د‏‏ی پابندیاں تو‏ں آزاد سی تے تجارتی قافلے مختلف ملکاں دا سامانِ تجارت لے ک‏ے بلا خوف وخطر گھمدے پھردے سن تے اس لئی اس مد وچ وی کافی آمدنی ہوئے جایا کردی سی۔ آمدنی د‏‏ی چوتھ‏ی مد اوہ خراج سی جو مختلف ریاستاں حکمران اعلیٰ نو‏‏ں ادا کردیاں سن۔
ان باجگزار ریاستاں د‏‏ی تعداد حالاتِ زمانہ دے نال نال بدلدی رہندی سی۔ اِنّا ضرور اے کہ خراج د‏‏ی رقم اکثر غیر معمولی ہويا کردی سی۔ بلاشبہ انہاں مدات تو‏ں جو آمدنی حاصل ہُندی سی، اس تو‏ں کچھ حصہ وڈے وڈے شہراں بالخصوص حکومت دے صدر مقام د‏‏ی تزئین اُتے وی ضرور سرف ہُندا ہوئے گا۔ مشہور جغرافیہ دان یاقوت حموی لکھدا اے کہ ميں نے خوارزم تو‏ں زیادہ پُرعظمت، خوبصورت تے امیر شہر تے کدرے نئيں دیکھیا۔ جب سلطان محمد دا زمانہ عروج اُتے سی، اس وقت کوئی اوراسلامی سلطنت بہ شمول خلافتِ بغداد  شان وشوکت وچ خوارزم حکومت دا مقابلہ نئيں کرسکدی سی۔ عام طور اُتے شہراں د‏‏ی حالت نہایت اچھی سی۔ انہاں دے اردگرد مضبوط فصیل کھچ دتی جاندی سی۔ جو مضبوط پتھراں تو‏ں تعمیر کيتی جاندی سی۔ بعض سرحدی شہر ایداں دے وی سن جنہاں دے اردگرد اک تو‏ں زیادہ فصیلاں وی موجود سن۔
قلعے شہراں د‏‏ی حفاظت دا بہت وڈا تے عمدہ ذریعہ سن، اس لئی تقریباً ہر شہر دے وسط وچ مضبوط قلعہ ہُندا جو محصورین د‏‏ی آخری پناہ گاہ سمجھیا جاندا سی۔ ايس‏ے طرح کارخانےآں، سکولاں، کالجاں، کارواںِ سراؤں، حماماں، لائبریریاں تے خانقاہاں د‏‏ی وی کوئی کمی نہ سی۔ شہراں تے قصبےآں دے اردگرد نہایت عمدہ باغات لگائے جاندے۔ شہر وڈے بارونق تے آباد ہُندے سن بلکہ بعض شہراں وچ انساناں دا بے پناہ ہجوم وی پایا جاندا، جو دیہات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے یاسرحدی تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں بھج کر نسبتاً محفوظ تھ‏‏اںو‏اں وچ آباد ہوجاندے۔ ہور عاوام د‏‏ی مالی حالت تسلی بخش سی تے اوہ اُس زمانے دے معیار دے مطابق خوش حال شمار ہُندے سن ۔
معاشی تے سماجی ڈھانچہ
معاش دا سب تو‏ں وڈا ذریعہ زراعت سی۔ تے چونکہ سوائے مالیہٴ اراضی کے، جو تمام پیداوا‏‏ر دا چوتھا یا پنجواں حصہ ہُندا سی، تے کوئی محصول واجب الدتا نئيں ہُندا سی اس لئی عوام نسبتاً خوش حالی د‏‏ی زندگی بسر کردے سن ۔ شہراں وچ صنعت وحرفت دے چھوٹے چھوٹے مرکزاں وچ کاریگر متعین ہُندے جنہاں دے ہنر دے شاہکار اندرونِ ملک تے بیرونِ ملک قدرومنزلت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے جس تو‏ں ملک د‏‏ی دولت تے ناموری وچ اضافہ ہُندا۔
تجارت وچ ترقی ہُندی تے کاریگراں دا حوصلہ بڑھدا۔ اگرچہ شہراں د‏‏ی تعداد کم سی تے لوک زیادہ تر دیہات وچ رہندے سن، اُتے تمدن دے ارتقا دے نال نال شہراں د‏‏ی آبادی وچ متواتر اضافہ ہُندا رہتاتھا تے کئی شہر ایداں دے سن جنہاں د‏‏ی آبادی دا شمار لکھاں وچ ہُندا سی۔
مثلاً خوارزم، بخارا اور، سمرقند، وغیرہ ماوراء النہر وچ تے مرو، نیشا پور، اوررَے وغیرہ خراسان وڈے پُررونق ثقافتی مرکز سن ۔
اور چونکہ اُس عہد د‏‏ی لڑائیاں اک ادھ دن وچ ختم ہوجاندیاں تے زیادہ تر انہاں د‏‏ی حیثیت مقامی ہُندی سی اس لئی رعایا دے معمولات وچ کوئی فرق نئيں پڑدا سی۔ آب پاشی دے لئی دریاؤں، جھیلاں، ندیاں تے چشماں دے پانی تو‏ں فائدہ اٹھایا جاندا سی۔ دریائے جیحوں دے مشرق کنارے تو‏ں اک بہت وڈی نہر کڈی گئی سی۔ ۱ جسنو‏ں گاؤ خوارہ کہندے سن ۔ ایہ نہر اِنّی وڈی تھیکہ اس وچ کشتی رانی ہوسکدی تے ترب وجوار د‏‏ی تمام راضی نو‏‏ں سیراب کردی سی۔ دریائے جیحوں دے مغربی کنارے تو‏ں کئی نہراں کڈی گئی سن جنہاں وچو‏ں اک نہر اوہ سی جس تو‏ں ہزار اسپ دا علاقہ سیراب ہُندا سی۔ ہور ہزار اسپ تو‏ں کوئی دو فرسنگ دور ايس‏ے دریا تو‏ں اک ہور نہر کڈی گئی جس تو‏ں پیداوا‏‏ر وچ بہت اضافہ ہويا۔اس تو‏ں ذرا اگے چل ک‏ے تیسری نہر کڈی گئی سی جسنو‏ں نہر خیوا کہندے سن ۔ ایہ ثانی الذکر تو‏ں وی وڈی نہر سی جس تو‏ں خیوا دا تمام علاقہ سیراب ہُندا سی۔
ان نہراں وچو‏ں اک نہر شہر دے درمیانہاں وچو‏ں گزر کر میداناں نال ہُندی ہوئی کچھ فاصلے اُتے ریگستان وچ غائب ہوجاندی سی۔ انہاں وچو‏ں اک دا ناں عرمزفرہ، دوسری دا ناں ماجان، تیسری دا ناں زرک تے چوتھ‏ی دا ناں اسدی سی۔ زرک دا پانی مرو دے بعض حصےآں تو‏ں گزردا سی۔ شہر تو‏ں باہر بوہت سارے تالاب سن جنہاں وچ اس دا پانی اہلِ شہر دے استعمال دے لئی جمع کردتا جاندا۔ نہر ماجان تو‏ں ماجان نامی اک اضافی بستی سیراب کيتی جاندی سی۔ ہور عوامی چوک،سرکاری عمارتاں تے جیل خانے وچ ايس‏ے نہر دا پانی استعمال ہُندا سی۔ ہرمزفرہ نامی نہر مذکورہ بالا نہر دے شمال وچ بہندی سی تے کچھ فاصلے اُتے اک ايس‏ے ناں د‏‏ی بستی دے نیڑے پہنچ ک‏ے ریگستان مرغاب وچ ختم ہوجاندی سی۔ نیشاپور دے شمال تے مشرق وچ جو پہاڑ واقع سن انہاں تو‏ں ندی نالے نکل ک‏ے میداناں وچ داخل ہُندے سن تے زمیناں نو‏‏ں سیراب کردے سن تے فیر کچھ دور جا ک‏ے ریگستاناں وچ جذب ہوجاندے سن ۔
نیشا پور دے شمال وچ پنج فرسک دے فاصلے اُتے اک چھوٹی سی جھیل سی جس تو‏ں دو نہراں کڈی گئی سن جنہاں وچو‏ں اک مشہد د‏‏ی وادی وچ داخل ہوجاندی سی۔ نیشا پور دے صوبے دے چار ضلعے شادابی تے زرخیزی دے لئی مشہور سن جو مختلف ندی نالاں تو‏ں سیراب ہُندے سن ۔ اس علاقے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ندی نو‏‏ں شوارہ رود کہندے سن ۔ ایہ وی مذکورہ بالا ندیاں د‏‏ی طرح زمیناں نو‏‏ں سیراب کرنے دے بعد ریگستاناں وچ ختم ہوجاندی سی۔
ان علاقےآں د‏‏ی زمیناں وڈی زرخیز سن۔ چنانچہ انہاں وچ کثرت تو‏ں اناج، دالاں تے پھل پیدا ہُندے سن ۔ ايس‏ے طرح کثرت تو‏ں کپاس وی پیدا ہُندی۔ چراگاہاں وچ ہر طرف مویشیاں دے گلے او ر بھیڑ بکریاں دے ریوڑ چردے دکھادی دیندے جنہاں تو‏ں کھالاں تے اون حاصل کيتی جاندی۔ خوارزم قیمتی سنجاب د‏‏ی کھالاں دے لئی مشہور سی جو دساور نو‏‏ں برآمد د‏‏ی جاندیاں تے وڈی قیمت پادیاں سن۔
پھلاں وچ انگور، کشمش، انجیر، اخروٹ، بادام، تے پستہ قابلِ ذکر ني‏‏‏‏ں۔ ہور اونی غالیچے، سوندی تے ریشمی پردے تے ايس‏ے طرح مختلف رنگاں دے کپڑ‏ے وی برآمد کیتے جاندے سن ۔ آذر بائیجان دا علاقہ پہاڑی سی جس وچ کثرت تو‏ں پھل تے اناج پیدا ہُندا۔ باغات د‏‏ی بہتات سی۔ لیکن ایہ شہر سرحد اُتے واقع سی تے دشمن دے نال کھٹ پٹ ہُندی رہندی سی اس لئی زندگی وچ تلخیاں وی سن تے بوہت سارے لوک انہاں تلخیاں تو‏ں گھبرا کر اندرونِ ملک وچ ہجرت کرجاندے سن ۔
اسی طرح مارواء النہر دا سارا صوبہ وڈا زرخیز تے شاداب سی۔ بلخ وچ اِنّا غلہ پیدا ہُندا کہ جے کدی ضرورت پڑدی تاں خراسان دے سارے صوبے د‏‏ی ضروریات ایتھے تو‏ں پوری د‏‏ی جادیاں سن۔ جرجان دا ریشم بہت مشہور سی تے تمام قلمرو دے امرا اسنو‏ں وڈے شوق تو‏ں خریدتے سن ۔ ايس‏ے طرح طبرستان وچ وی ریشم پیدا ہُندا سی جو دساور نو‏‏ں بھیجیا جاندا سی۔ اکثر وبیشر دریاواں وچ کشتی رانی ہوسکدی سی تے سامانِ تجارت لیانے تے لے جانے دا ایہی ذریعہ زیادہ آسان اورسستا سی۔ خلاط د‏‏ی مچھلی وڈی مشہور سی جو بلخ تے غزنی دے بازاراں تک برآمد کيتی جاندی۔ بخارا دے اردگرد کثرت تو‏ں پھلاں دے باغات سن جنہاں وچ اس کثرت تو‏ں مختلف پھل پیدا ہُندے کہ صوبے دے اکثر ضلعے د‏‏ی منگ ایتھے تو‏ں پوری کيتی جاندی سی۔ بالخصوص مرو شاہ جان وچ ، جو سلجوقیاں  دا دارالسلطنت سی، انہاں د‏‏ی وڈی منگ سی۔ دامنان دا سیب وڈا لذیذ سی تے عراقی تاجر اسنو‏ں بہت پسند کردے سن ۔
سجستان دے صوبے وچ وی کثرت تو‏ں ندی نالے پائے جاندے سن جو کم علاقے د‏‏ی زرخیزی تے ترقی دا ذریعہ سن ۔ ہر چھوٹے وڈے مکان وچ باغیچہ لگیا ہُندا جس وچ پھل تے پھُل اگائے جاندے سن ۔ خوارزم، سمرقند، بخارا، مرو تے نیشاپور دے علاوہ، تمام چھوٹے وڈے شہراں تے قصبےآں وچ شہراں دا جال بچھا ہويا سی تے مکاناں د‏‏ی ترتیب کچھ ایسی سی کہ پانی د‏‏ی چھوٹی وڈی نالی ہر گھر تو‏ں لنگھدی سی۔
یہ پانی پینے تے نہانے دھونے دے کم آندا سی۔ وڈے شہراں دے بازاراں تے سڑکاں دے دو رویہ اس کثرت تو‏ں درخت لگائے جاندے کہ مکان نظراں تو‏ں چھپے رہندے۔ بعض شہراں وچ پَن چکیاں تے ہوائی چکیاں وی پائی جادیاں سن۔ مثلاً سجتسان وچ ہوائی چکیو‏ں تو‏ں آٹا پیسنے دا کم لیا جاندا سی۔ مارواء النہر وچ مویشیاں تے بھیڑ بکریاں د‏‏ی وڈی کثرت سی۔ ہور سوق تے ریشمی کپڑ‏ے تے ترکمانی بھیڑاں د‏‏ی اون دساور نو‏‏ں برآمد کيتی جاندی سی۔ اسی طرح اس صوبے وچ لوہا، فولاد، سونا تے چادی کثیر مقدار وچ دستیاب ہُندی سی۔ کستوری، زعفران، سنجاب تے لومڑی د‏‏ی قیمتی کھالاں تبت تو‏ں درآمد د‏‏ی جادیاں سن۔ تقریباً تمام قصبےآں تے شہراں دے اردگرد فصیلاں تعمیر د‏‏ی جاندیاں۔ بعض سرحدی تھ‏‏اںو‏اں وچ اک تو‏ں زیادہ فصیلاں وی پائی جادیاں سن۔ انہاں وچ لوہے دے دروازے لگے ہوئے سن جو سرشام بند کردئیے جاندے سن ۔ فصیل دے گرد خندق ہُندی جو پانی تو‏ں بھر دتی جاندی تاکہ فصیل تک رسائی آسان نہ رہ‏‏ے۔ انہاں خندقاں پر، آنے جانے دے لئی، وکھ وکھ سینواں اُتے چھوٹے چھوٹے لکڑی دے پل ہُندے جو بالعموم رات نو‏‏ں ہٹا دئیے جاندے تاکہ شہر نو‏‏ں باہر دا کوئی خطرہ نہ رہ‏‏ے۔ فصیل مشک خارا تو‏ں بنائی جاندی جس اُتے تھوڑے تھوڑے فاصلے اُتے برجیاں تے مورچے بنے ہُندے، جنہاں وچ ہر وقت حفاظت دے لئی سنتری موجود رہندے۔
تقریباً ہرشہر دے وسط وچ اک قلعہ ہُندا جو اہلِ شہر د‏‏ی آخری پناہ گاہ تو‏ں تعمیر کیتے جاندے سن ۔ انہاں قلعےآں وچ سامان رسد تے ہتھیاراں دا معتد بہ ذخیرہ موجود رہندا تاکہ بوقت ضرورت کم آسک‏‏ے۔ بارہیا دیکھیا گیا کہ محصورین نے کئی کئی مہینےآں تک وڈی پامردی تے دلیری تو‏ں دشمن دا مقابلہ کيتا تے کثرت تو‏ں ایسی مثالاں مل سکدیاں نيں کہ دشمن تھک ک‏ے واپس چلا گیا مگر اہل شہر دے دم خم وچ کوئی فرق نہ آیا۔ مکاناں د‏‏ی تعمیر وچ لکڑی، گارا، پتھر تے اینٹاں استعمال کیت‏‏ی جادیاں سن۔ رے تے طہران وچ تہہ خاناں دا عام رواج سی۔ آخر الذک‏ر ک‏ے متعلق مشہور اے کہ اصالتاً ایہ شہر زمین دے تھلے آباد ہويا تے عرصہٴ دراز تک لوک اوتھے آباد رہ‏‏ے۔ بعد وچ رفتہ رفتہ انہاں نے سطح زمین اُتے مکان بنانا شروع کیتے۔ رے وچ صورتِ حال بالکل برعکس تھی؛ یعنی ایتھ‏ے اصالتاً شہر پہلے سطح زمین اُتے آباد ہويا، بعد وچ جدو‏ں امن وامان د‏‏ی حالت مخدوش ہوگئی توباشندگانِ شہر نے خفیہ زمین دوز پناہ گاہاں بنانا شروع کردتیاں اسنو‏ں ایہ نہ سمجھ لیا جائے کہ باقی شہراں وچ ایسا زمین دوز انتظام نئيں موجود سی، کیونجے سانو‏ں معلوم اے کہ جدو‏ں سلطان محمد د‏‏ی وفات دے بعد مغلاں نے خوارزم اُتے حملہ کيتا تے طویل محاصرے دے بعد شہر فتح ہويا تاں مغلاں نے قتلِ عام دا حکم دتا۔ چنانچہ تقریباً چھ لکھ انسان تہِ تیغ کر دتے گئے۔ لیکن چونکہ مغلاں نو‏‏ں زمین دوز تہ خاناں دا علم سی تے انہاں نو‏ں یقین سی کہ ہزاراں اہلِ شہر انہاں تہ خاناں وچ پناہ لئی ہون گے اس لئی انہاں نے دریائے جیحوں تو‏ں اک نہر کٹ کر اس دا رخ خوارزم د‏‏ی طرف کردتا جس تو‏ں تمام عمارتاں زمین بوس ہوگئياں تے پناہ گزيں غرقِ آب ہوگئے۔
اسی طرح جدو‏ں جوجی نے نیشاپور اُتے حملہ کيتا تے تھوڑی بہت مزاحمت دے بعد شہر فتح ہوگیا تاں قتلِ عام د‏‏ی ظالمانہ رسم ایتھ‏ے عمل طویل عرصے تک جاری رہیا کیونجے انساناں د‏‏ی اِنّی کثیر تعداد نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی کافی وقت درکار سی۔ لیکن چونکہ جوجی نو‏‏ں معلوم سی کہ زمین دوز تہہ خانے اوتھ‏ے وی پائے جاندے نيں تے کافی اہلِ شہر انہاں وچ چھپ گئے نيں اس لئی اس نے محسور کيتا کہ اس دے کافرانہ نصب العین د‏‏ی تکمیل وچ حالے کچھ کسر باقی ا‏‏ے۔
چنانچہ کچھ سوچ کر کوچ دا حکم دتا۔ جدو‏ں دو چار روز دے انتظار دے بعد پناہ گزیناں نو‏‏ں یقین ہوگیا کہ مصیبت ٹل گئی اے تے مطلع صاف ہوگیا اے تاں آہستہ آہستہ دیکھیا دیکھی پناہ گاہاں تو‏ں نکل آئے۔ ہفتہ عشرہ ہی گزریا ہوئے گا کہ جوجی فیر تو‏ں اچانک سر اُتے آدھمکا۔ اس مختصر وقفے دے دوران وچ شہر وچ ویہہ ہزار آدمی جمع ہوگئے سن ۔ چونکہ بچاؤ دا کوئی انتظام نہ سی اس لئی اکثر وبیشتر قتل کردئیے گئے تے جنہاں نو‏ں موقع مل سکیہ اوہ فیر تو‏ں تہ خاناں وچ گھس گئے۔
جداں کہ اسيں بیان کرچکے نيں، مکاناں د‏‏ی کثیر تعداد پتھراں تے اِٹاں تو‏ں تعمیر کيتی جاندی سی۔ لیکن خوارزم، بخارا تے سمرقند وچ لکڑی دے مکاناں دا وی رواج سی۔ کچھ مکان ایداں دے وی سن جنہاں دا ڈھانچہ پہلے لکڑی تو‏ں تیار کرلیا جاندا تے بعد وچ خالی جگہاں وچ پتھر تے اینٹاں بھر دتی جاندیاں۔ جدو‏ں بخارا فتح ہويا تے اہل شہر دے قتل عام دے بعد چنگیز نے شہر نو‏‏ں نذر آتش کرنے دا حکم دتا تاں چونکہ شہر د‏‏ی اکثر عمارتاں لکڑی د‏‏ی بنی ہوئیاں سن لہٰذا اگ اس سرعت تو‏ں پھیلی کہ دیکھدے دیکھدے شہر راکھ دا ڈھیر بن دے رہ گیا۔
شمالی ضلعے وچ شدت د‏‏ی سردی پڑدی سی۔ تمام دریا تے ندی نالے جم جاندے سن تے جداں جداں جاڑا بڑھدا جاندا، موسمی حالات شدید تر ہُندے جاندے۔ چنانچہ کدی کدی ایسا وی ہُندا کہ برتناں تے گھڑاں وچ وی پانی جم جاندا تے برف نو‏‏ں پگھلیا ک‏ے ضرورت پوری کيتی جاندی۔ بالخصوص خوارزم وچ سردی نہایت شدت د‏‏ی پڑدی سی۔ چنانچہ پانی جم کر پتھر د‏‏ی طرح سخت ہوجاندا۔
بعض اوقات سردیاں وچ ایداں دے سرد جھکڑ چلدے کہ ہتھ پیر سردی تو‏ں شل ہوجاندے۔ بازاراں تے گلیاں وچ اِٹاں یا پتھراں تو‏ں فرش بچھا دئیے جاندے سن ۔ لیکن صفائی دا کوئی معقول انتظام نہ سی۔ لوک کوڑا کرکٹ گلی کوچےآں وچ سُٹ دیندے جس تو‏ں صورتِ حال خراب تر ہوجاندی۔ خوارزم دارالسلطنت سی لیکن صفائی دا انتظام ناپید سی۔ تے چونکہ پانی دے نکاس دا وی کوئی بندوبست نہ سی اس یے تعفّن تے بدبو روگٹھ د‏‏ی زندگی دا جزو بن دے رہ گئے سن ۔
چونکہ اکثر گلی کوچےآں وچ ہر طرف گندگی پھیلی ہُندی سی اس لئی اجنبیاں دے لئی رات نو‏‏ں چوکاں تے بازاراں تو‏ں گزرنا جُوئے شیر لیانے تو‏ں کم نہ سی۔ خود اہلِ شہر نو‏‏ں وی اکثر کسی ضرورت د‏‏ی وجہ تو‏ں سڑکاں یا بازاراں تو‏ں گزرنا پڑدا تاں غلاظت وچ لت پت ہوجاندے۔ تمام چھوٹے وڈے شہراں تے قصبےآں د‏‏ی ایہی حالت سی۔ لوک وڈے مہمان نواز تے خوش اخلاق سن ۔
ہر شہر وچ کثرت تو‏ں کارواں سراواں جامع مسجداں تے مدرس‏ے پائے جاندے سن ۔ صرف ماوراء النہر وچ دس ہزار سراواں سن۔ لوکاں نو‏‏ں جہاد فی سبیل اللہ دا وڈا شوق سی تے ايس‏ے شوق د‏‏ی تکمیل دے لئی سینکڑاں د‏‏ی تعداد وچ گھوڑے پالدے سن ۔ تے جتھ‏ے وی تے جدو‏ں وی انہاں نو‏ں خدمت دے لئی طلب کيتا جاندا، بے چون وچرا حاضر ہوجاندے۔ تے جے کسی معقول عذر د‏‏ی وجہ تو‏ں شرکت نہ کرسکدے تاں اپنے گھوڑے غازیاں دے سپرد کردیندے بغیر معاوضے دے خدا د‏‏ی راہ وچ لڑدے۔
رضاکاراں د‏‏ی اس جماعت تو‏ں اگرچہ ملک نو‏‏ں بوقتِ ضرورت رضا کار مل جاندے سن جو کافراں تے مشرکاں دے خلاف اسلام د‏‏ی سربلندی دے لئی جان توڑ کر لڑدے سن مگر اس بے نظم جماعت دا وجود ملک دے لئی بعض اوقات وڈے ناقابلِ برداشت حالات وی پیدا کردیندا سی۔ چونکہ انہاں نو‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں کوئی نتخواہ نئيں ملدی سی تے انہاں دے معاش دا دارومدار صرف پرت مار اُتے سی، اس لئی جے انہاں نو‏ں کچھ عرصے تک دشمناں دے خلاف لڑنے دا موقع نہ ملدا تاں اندرونِ ملک بدنظمی تے بے امنی پیدا کرنے تو‏ں قطعاً دریغ نہ کردے تے جے اربابِ اخبیار نو‏‏ں ذراغافل پاندے تاں فوراً پرت مار شروع کردیندے۔
چنانچہ حکومت نو‏‏ں انہاں رضا کاراں دے سرداراں نو‏‏ں قابو وچ رکھنے دے لئی وڈے جتن کرنا پڑدے۔ حکومت انہاں نو‏ں خطابات تو‏ں نوازتی تے جاگیراں بخش کر انہاں نو‏ں راضی رکھنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کردی لیکن با ااں ہمہ، کچھ عرصے دے بعد، حالات اِنّے نازک ہوجاندے سن کہ رضاکاراں د‏‏ی اس جماعت دا وجود ملک دے لئی یقینی تے حتمی خطرہ بن جاندا سی۔ اوہ کسی نہ کسی بہانے کوئی نہ کوئی کھڑاک کھڑا کر دیندے تاکہ پرت مار دا موقع نکل آئے تے اوہ اپنے ہتھ رنگ سکن۔
اس خطرے د‏‏ی پیش نظر بادشاہ نو‏‏ں انہاں خود سراں اُتے کڑی نظر رکھنی پڑدی سی کیونجے ایہ لوک گھر دے اوہ بھیدی سن جو لنکا ڈھانے دے لئی ہر وقت کمربستہ رہندے سن ۔ حکومت تے عوام د‏‏ی اکثریت دا مذہب اسلام سی۔ بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے بہت معمولی تعداد وچ پارسی وی پائے جاندے سن ۔ انہاں نو‏ں تمام شہری حقوق حاصل سن تے کوئی شخص وی انہاں دے عقائد تے طریقِ عبادت تے رسم ورواج اُتے معترض نئيں ہُندا سی۔
انہاں نو‏ں عبادت گاہاں بنانے تے انہاں د‏‏ی نگہداشت کرنے د‏‏ی پوری آزادی سی۔ انہاں دا سب تو‏ں وڈا آتشکدہ آذر بائیجان وچ سی جتھ‏ے زرتشت نے جنم لیا سی۔ اوتھ‏ے ہر سال انہاں دے یوم پیدائش دے سلسلے وچ عظیم الشان اجتماع ہُندا سی جس وچ زرتشت دے پیرو جوق در جوق شریک ہُندے سن ۔ اکثریت د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی مزاحمت یا رکاوٹ پیدا نئيں کيت‏‏ی جاندی سی تے نہ عہدِ حاصر د‏‏ی طرح کدی کوئی لڑائی جھگڑا کھڑا کر دتا جاتاسی۔ گویا تمام رعایا اک کنبے دے افراد سن جنہاں وچ مذہبی نارواداری دا ناں ونشان نہ سی۔
مسلماناں دے کئی فرقے سن ۔ حنفی، شافعی تے شیعہ۔ اکثریت حنفیاں د‏‏ی سی۔ ایہ امر حد درجہ باعثِ حیرت تے قابلِ افسوس اے کہ جو اکثریت اغیار کینال اِنّی فراخ دل سی کہ انہاں دے کسی رسم ورواج تو‏ں تعرض نئيں کردی سی انہاں وچ آپس وچ اکثر پرپھٹول ہُندی رہندی سی۔
وہ اک دوسرے د‏‏ی معمولی معمولی گلاں تو‏ں مشتعل ہوجایا کردے سن تے تلواراں میاناں تو‏ں تڑپ کر نکل آتاں تے خونریزی شروع ہوجاندی۔ اک دفعہ رے وچ سلطان محمد دے عہد وچ ایسا اتفاق ہويا کہ اوتھ‏ے د‏‏ی آبادی وچ حنفیاں، شافعیاں تے شیعاں د‏‏ی تعداد کچھ برابر برابر سی۔ کسی شرپسند نو‏‏ں ایہ سوجھی کہ کیو‏ں نہ شیعاں نو‏‏ں جتھ‏ے تو‏ں کڈ باہر کيتا جائے۔ چنانچہ ایہ طے پایا کہ حنفیاں تے شافعیاں نو‏‏ں متحد ہوئے ک‏ے شیعاں اُتے حملہ کردینا چاہیے۔
چنانچہ ایہ منصوبہ کامیاب رہیا تے تمام شیعہ اہلِ شہر نو‏‏ں شہر چھڈنا پيا۔ جے گل ایتھے رک جاندی تاں اسنو‏ں وی گوارا کرلیا جاندا لیکن زیادہ وقت نئيں گزرنے پایا سی کہ حنفیاں تے شافعیاں دے تعلقات وچ تلخی پیدا ہوگئی تے اول الذکر فرقے نو‏‏ں قرب وجوار د‏‏ی بستیاں تو‏ں کافی کمک پہنچ گئی۔ نتیجتاً شافعیاں نو‏‏ں بوریا بستر لپیٹ کر رے تو‏ں رخصت ہونا پيا۔ ایداں دے واقعات دا رد عمل بعض اوقات وڈا شدید ہُندا سی۔ جتھ‏ے شیعاں د‏‏ی کثرت ہُندی اوتھ‏ے سنیاں نو‏‏ں جان دے لالے پڑ جاندے۔ خربوزہ خربوزے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے رنگ پکڑدا اے، دیکھدے دیکھدے تمام ملک وچ جنگ وجدل د‏‏ی اگ ودھ اٹھدی تے اک ہی مذہب دے پیروکار اک دوسرے دے خون دے پیاسنو‏ں ہوجاندے۔ ایہی حالت قُم کيت‏ی سی جتھ‏ے شیعاں د‏‏ی اکثریت سی۔ اوتھ‏ے کسی سنی دے رہنے دا تصور وی نئيں کيتا جاسکدا سی۔
تعجب اے کہ جس مذہب نو‏‏ں تمام دنیا دے لئی امن تے صلح دا نمونہ بنا ک‏ے بھیجیا گیا سی انہاں دے باہمی تعلقات اس قدر تلخ تے ناخوش گوار ہون۔ امیراں د‏‏یاں عورتاں گھراں تو‏ں بوہت گھٹ باہر نکلتاں۔ جے ضرورت پڑدی تاں برقع تو‏ں چہرہ ڈھانپ لیتاں یا سر تو‏ں پیر تک چادر لپیٹ لیتاں تے اک اکھ کھلی رکھتاں تاکہ چلنے وچ دقت نہ ہوئے۔ غریباں وچ پردے دا کوئی رواج نہ سی۔ غریب عورتاں گلی کوچےآں تے بازاراں وچ کھلے منہ پھرتاں تے کم کاج وچ مرداں دا ہتھ بٹاتاں۔ ابتدائے تمدن تو‏ں اس طبقے دا بنجار کچھ ایسا چلا آیا اے کہ اوہ پردہ نشینی د‏‏ی آسائشاں تو‏ں محروم ہی رہیا ا‏‏ے۔
صنعت وحرفت تمدن دے لوازمات وچو‏ں ا‏‏ے۔ جداں جداں تمدن بڑھدا اے تے لوکاں د‏‏ی ضروریاتِ زندگی ودھدی نيں تاں صنعت وحرفت نو‏‏ں وی اُتے لگ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ یہ درست اے کہ اس زمانے وچ نہ ضروریاتِ زندگی اِنّی زیادہ سن تے نہ فیکٹریاں تے کارخانےآں وچ بے شمار اشیائے ضرورت بندیاں سن۔ صنعت کار تے دستکار شہراں وچ گزر اوقات کردے سن کیونجے انہاں د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی پذیرائی کرنے والے نيں رہندے سن ۔ تے چونکہ مصنوعات د‏‏ی پیداوا‏‏ر محدود سی اس لئی ضروری اے کہ کاریگر نو‏‏ں حسب خواہش مزدوری مل ہی جاندی ہوئے گی تے اوہ آہستہ نسبتاً خوش حال زندگی بسر کردا ہوئے گا۔
اس تو‏ں دوسرےآں نو‏‏ں وی ایسی صنعتاں تے دستکاریاں نو‏‏ں اپنانے ترغیب ہُندی ہوئے گی تے قومی دولت وچ اضافہ ہُندا ہوئے گا۔ اس زمانے وچ وی اہل دیہات اپنی ضروریات د‏‏ی اسيں رسانی دے لئی شہراں دے محتاج سن ۔ عام طور اُتے جنس دا تبادلہ جنس تو‏ں ہُندا سی۔ دیہاندی غلہ تے اناج لاندے تے اپنی ضرورت د‏‏ی اشیاء تبادلے وچ لے جاندے۔
ملک دے مختلف حصےآں وچ درآمد تے برآمد د‏‏ی مصنوعات دا نقشہ حسب ذیل سی: کاشان د‏‏ی مخمل لاجواب سی تے دور دور تک اس د‏ی منگ سی۔ ترمذ دا صابن مشہور سی۔ بخارا دے ریشمی کپڑ‏ے، جائے نماز، قالین، نیل تے بھیڑ بکریاں د‏‏ی کھالاں ملک دے طول وعرض وچ ہر جگہ دستیاب ہوئے سکدیاں سن۔ کرمان وچ تولئی تے رومال بکثرت تیار ہُندے سن ۔ دبوسیہ دے رنگ دار کپڑ‏ے تمام ملک وچ پسند کیتے جاندے سن ۔ خوارزم دارالسلطنت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تمام ملک وچ پسند کیتے جاندے سن ۔ خوارزم دارالسلطنت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مختلف صنعتاں تے دستکاریاں دا مرکز سی۔
اوتھ‏ے تو‏ں مندرجہ ذیل اشیا دساور نو‏‏ں بھیجی جادیاں سن
ماوراء النہر دے صوبے وچ خوارزم، سمرقند تے بخارا مشہور تجارتی منڈیاں شمار ہُندے سن جتھ‏ے روزانہ لکھاں روپاں د‏‏ی خرید وفروخت ہُندی سی۔ چنانچہ نیشا پور، مرو، بلخ تے اترار تو‏ں باقاعدہ سینکڑاں تجارتی قافلے خریدوفروخت دے لئی آندے سن ۔ غلامی دا رواج تاحال باقی سی لیکن چونکہ غلام کنبے دا فرد شمار کيتا جاندا سی تے معاشرے وچ اسنو‏ں مساوات تے برابری دے حقوق حاصل سن تے ترقی دے تمام مواقع تو‏ں اوہ فائدہ اٹھا سکدے سن اس لئی غلاماں وچ آقاواں دے خلاف کوئی بددلی تے ناراضگی نئيں پائی جاندی۔
یہ سب اسلامی تعلیم دا فیض سی کہ آقاواں دے دلاں وچ غلاماں د‏‏ی توقیر تے احترام پیدا ہوگیا سی۔ جے کسی معاملے وچ انہاں تو‏ں ناروا سلوک کيتا جاندا تاں انہاں نو‏ں عدالدی چارہ جوئی دا حق حاصل سی، سلطان محمد غوری دا غلام سی۔ اس طرح غزنوی خاندان دا بانی ہونے دا فخر حاصل اے، برکیارق دا زرخرید سی۔ گویا اسلامی تریخ وچ ایسی مثالاں د‏‏ی کوئی کمی نني‏‏‏‏ں۔ ضرورت اس امر کيت‏ی سی کہ انسان خدا داد استعداد تو‏ں بہرہ، مند ہوئے تے اِنّی اہلیت رکھدا ہوئے کہ زمانے دے سرکش گھوڑے نو‏‏ں لگام دے ک‏ے اپنے ڈھب اُتے لگیا سک‏‏ے۔
علماء وفضلائے دربار
قدرتی ذرائع د‏‏ی فراوانی، دریاؤں، ندیاں تے نہراں د‏‏ی افراط، زمین د‏‏ی زرخیزی، آب وہو‏‏ا د‏‏ی سازگاری تے درآمدی تے برآمدی تجارت دے غیر معمولی فروغ تے صنعت وحرفت د‏‏ی روز افزاں ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام مقابلتاً اسودہ حال سن ۔ رواجِ زمانہ دے مطابق علومِ متداولہ د‏‏ی درس وتدریس دے لئی مدرسےآں دا جال بچھا ہويا سی۔ چنانچہ ہر شیعہٴ علم دے ماہرین ملک دے طول وعرض وچ علم وفن د‏‏ی خدمت وچ مصروف سن ۔
بالخصوص خوارزم وچ ایداں دے لوکاں د‏‏ی بہتات سی۔ کچھ دربار تو‏ں وابستہ سن تے جنہاں د‏‏ی رسائی اوتھ‏ے تک نہ ہوسکدی سی اوہ اپنے طور اُتے علوم وفنون د‏‏ی اشاعت وچ مصروف رہندے۔ خوارزمی خاندان دے برسر اقتدار آنے تو‏ں پیشتر ہی خوارزم اپنے بعض فضلا د‏‏ی وجہ تو‏ں خواص وعوام تو‏ں متعاف ہوچکيا سی، جنہاں وچو‏ں دو خاص طور اُتے قابلِ ذکرني‏‏‏‏ں۔
انہاں وچو‏ں اک دا ناں محمد بن موسی الخوارزمی تے دوسرے دا ناں ابو عبداللہ محمد بن احمد بن یوسف سی۔
اول الذکر کيتی تریخ پیدائش تے یوم وفات دے بارے وچ یقینی طور اُتے کچھ نئيں کہیا جاسکدا۔ اس د‏ی وفات تیسری صدی ہجری د‏‏ی پہلی تہائی وچ یعنی ۲۳۲ھ/ ۸۳۲ ع وچ واقع ہوئی۔ ایہ فاضل المامون خوارزم شاہ دا معاصر تے متوسلین دربار وچو‏ں سی۔ ایہ شاہی دربار دا نجومی سی تے مقربین وچ شمار ہُندا سی۔ اوہ اک عظیم المرتبت ریاضی دان، جغرافیہ دان، ہیئت دان تے مورخ سی۔
کتاب التریخ اس د‏ی مشہور تصنیف اے جس تو‏ں بعد وچ مسعودی تے طبری نے فائدہ اٹھایا۔ اس د‏ی اک کتاب دا ترجمہ لاطینی بولی وچ کیہ گیا سی۔ اس طرح اصطرلاب اُتے اس فاضل دے قلم تو‏ں دو کتاباں نکلاں جنہاں وچو‏ں اک دا نام”کتاب العمل بالاصطراب“ سی تے دوسری دا نام”کتاب الامر الاصطرلاب“ لیکن افسوس کہ کہ انہاں دونے کتاباں دا کوئی نسخہ کدرے نئيں ملدا۔ اس دے علاوہ اس نے اک اٹلس وی تیار کيتا سی جس وچ اقلیم وار وڈے وڈے شہراں دا محلِ وقوع دکھایا گیا سی۔ اس کتاب دے اک حصے وچ علمِ ہیئت د‏‏ی بعض مفید معلومات جمع کر دتی گئی سن، جس وچ ستارےآں تے سیارےآں دے محور تے مدار دکھائے گئے سن ۔
محمد بن احمد الخوازمی”مفاتیح العلوم“ دا مصنف سی۔ یہ کتاب ابتدائی اسلامی علوم وفنون دا دائرة المعارف شمار ہُندی سی جسنو‏ں مصنف نے سامانی بادشاہ نوح دوم دے وزیر ابو الحسن عبیداللہ بن علی العتبی دے ناں تو‏ں معنون کيتا سی۔ خوارزمی نے اپنی زندگی دا زیادہ عرصہ اپنے مربی دے نال نیشاپور وچ بسر کيتا۔ ایہ شخص اپنے عہد دا بہت وڈا ریاضی دان سی۔ تے اس نے انہاں یونانی تصنیفات تو‏ں وی جو اس شیعہٴ علم دے متعلق عربی بولی وچ ترجمہ ہوچکيت‏یاں سن، فائدہ اٹھایا سی۔
ہرچند تعلیم وتدریس نو‏‏ں سرکاری سرپرستی حاصل سی، کثرت تو‏ں مکت‏‏ب تے مدرس‏ے کھل گئے سن جنہاں وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں تعلیم دا مفت انتظام سی، استاداں نو‏‏ں گراں قدر مشاہدے ملدے سن، طلبہ دے قیام وطعام دا بندوبست وی مدرنال کیندی ذمہ داری سی، ہر مکت‏‏ب تے مدرس‏ے دے لئی وڈی وڈی جائداداں وقف سن جنہاں د‏‏ی آمدنی تو‏ں انہاں دے اخراجات د‏‏ی کفالت کيتی جاندی۔ مسلما‏ن سلاطین ہمیشہ علم وفضل د‏‏ی سرپرستی نو‏‏ں دین ودنیا د‏‏ی سعادت تے کامرانی دے ذریعہ سمجھدے اے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن جدو‏ں تو‏ں نظام الملک طوسی نے بغداد  تے نیشا پور وچ اک ایہ ناں دے دو مدرس‏ے جاری کیتے سن تے انہاں دے اخراجات د‏‏ی کفالت اپنے ذمے لے لی سی، تمام اسلامی ملکاں دے امرا تے وزرا وچ اس باب وچ جذبہٴ مسابقت پیدا ہوگیا سی تے ہر چھوٹے وڈے قصبے تے شہر وچ دھڑا دھڑ سکول تے کالج کھل گئے سن ۔ لیکن انہاں تمام سہولتاں دے باوجود پڑھنے لکھنے والا طبقہ محدود سا سی۔
کچھ تاں اس لئی پڑھدے سن کہ ہر حکومت نو‏‏ں پڑھے لکھے لوکاں د‏‏ی خدمات د‏‏ی ضرورت ہُندی اے تے کچھ اس لئی کہ تعلیم تو‏ں معاشرے وچ وقار بڑھدا اے، مہذب لوکاں وچ اٹھنے بیٹھنے دا استحقاق حاصل ہُندا اے تے انسان دے اطوار واخلاق وچ شائستگی تے دلربائی پیدا ہُندی اے، ظاہر اے کہ ہر معاشرے وچ ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد محدود ہُندی ا‏‏ے۔ جب خوارزم شاہی خاندان نے سلجوقیاں  د‏‏ی سلطنت دے وڈے حصے اُتے قبضہ کرلیا تاں لازماً انہاں نو‏ں سلجوقیاں   د‏‏ی روایاتِ علم دوستی تے معارف پروری وی ورثے وچ ملیاں۔ چنانچہ خوارزم وچ بے شمار مکت‏‏ب تے مدرس‏ے کھل گئے جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں مشہور اوہ کالج سی جس دے پرنسپل مولا‏نا فخر الدین رازی سن جو اپنے عہد دے بہت وڈے فلسفی تے مفسر قرآن سن ۔ بخارا جو سامانی عہد تو‏ں علوم عقلی ونقلی دا گہوارہ چلا آرہیا سی، اپنے اس اعزاز نو‏‏ں قائم رکھے ہوئے سی جتھ‏ے دور دراز تو‏ں سینکڑاں طالب علم اپنی علمی پیاس بجھانے دے لئی آندے سن ۔
اس عظیم شہر د‏‏ی کوئی مسجد ایسی نہ سی جس دے نال کوئی مکت‏‏ب یا مدرسہ نہ ہوئے۔ انہاں مدارس د‏‏ی مقبولیت دا راز اوہ جلیل القدر علما اورفضلا سن جنہاں د‏‏ی شہرت تمام عالم اسلام وچ پھیلی ہوئی سی تے وڈے وڈے عظیم المرتبت علما انہاں دے حلقہٴ درس وچ شریک ہونے دے لئی دور دراز د‏‏یاں منزلاں طے ک‏ر ک‏ے آندے سن ۔ ہر چند پنجويں تے چھیويں صدی ہجری وچ مسلماناں وچ اوہ پہلی سی مہم جوئی دا جوش باقی نئيں رہیا سی لیکن اُتے اکتسابِ علم د‏‏ی لگن بہت حد تک باقی سی۔
خوارزم وچ تقریباً ہر مدرس‏ے دے نال اک کتاب خانہ پایا جاندا سی جس تو‏ں طلبہ تے استاداں استفادہ کردے سن ۔ عہدِ حاضر د‏‏ی طرح ایسی لائبریریاں وی سن جنہاں تو‏ں عام لوک وی فائدہ اٹھا سکدے سن ۔ نجی تے ذا‏تی کتاب خانے وی سن جو امرا تے خواص اہلِ علم د‏‏ی ذا‏تی ملکیت سن ۔ چونکہ کتاباں مہنگی ہودیاں سن اس لئی درمیانہ طبقے دے آدمی دے لئی کتاب دا خریدنا از بس مشکل سی اس لئی انہاں نو‏ں عوامی کتاب خاناں تو‏ں رجوع کرنا پڑدا سی۔
اور جے اوہ بھج نکلنے اُتے مجبور نہ ہُندا تاں مرو تو‏ں ہلنے دا ناں نہ لیندا۔ اوہ خوارزم وچ ہی سی کہ مغلاں نے اترار تے اس دے بعد سمرقند اُتے حملہ کيتا۔ چاراں طرف کشت وخون دا بازار گرم سی تے اس دے بعد سمرقند اُتے حملہ کيتا۔ چاراں طرف کشت وخون دا بازار گرزم سی تے ہر شخص نو‏‏ں جان دے لالے پئے ہوئے سن ۔ وڈے وڈے پرُرونق شہر تباہ وبرباد ہوگئے سن ۔ لیکن شمعِ علم دا ایہ پروانہ ماحول تو‏ں بے خبر کتاباں دے دفتر کھنگالنے وچ مصروف سی۔ بالآخر اس نے خوارزم نو‏‏ں بادلِ نخواستہ اس وقت الوداع کہیا جدو‏ں مغلاں دا ہر اول دستہ نواحِ شہر وچ داخل ہوگیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے اوہ مرو آیا جتھ‏ے تن سال تک شہر دے مختلف کتاب خاناں تو‏ں فائدہ اٹھاندا رہیا تے جدو‏ں مجبوراً ایتھ‏ے تو‏ں وی نکلنا پيا تاں اس دا دل خون دے آنسو رورہیا سی۔ وہ مرو دے بارے وچ لکھدا اے کہ ایتھ‏ے دو وڈی عظیم جامع مسجدتیاں سن جنہاں وچ اک حنفیاں کيت‏ی سی تے دوسری شافعیاں کيتی۔ دونے مسجدےآں دے پہلو وچ نادر تے قیمتی کتاباں د‏‏ی لائبریریاں سن جنہاں تو‏ں اہلِ علم استفادہ کردے سن ۔ انہاں دو دے علاوہ اٹھ کتاب خانے تے سن جنہاں وچو‏ں اک دا ناں العزیزیہ تے دوسرے دا ناں کمالیہ سی جنہاں وچ کتاباں د‏‏ی تعداد بارہ بارہ ہزار سی۔
اول الذکر دا بانی تبریز الدین ابو بکر عتیق الزنجانی سی جو سلطان سنجر سلجوق دے دربار وچ آبداری دے منصب اُتے فائز رہ چکيا سی۔ انہاں کتاباں خاناں وچو‏ں اک کتاب خانہ شرف الملک ابو سعد محمد بن منصور(وفات ۹۴ ہجری مطابق ۱۱۰۱ عیسوی) دے مدرس‏ے تو‏ں متعلق سی۔ مدرسہ نظامیہ نیشا پور د‏‏ی لائبریری جس دا بانی نظام الملک طوسی ہی سی، اہل علم وفضل دا مرکز سی تے استفادے دے لئی لوک دور دراز دا سفر طے کرکے اوتھ‏ے جاندے سن ۔ سامانی سلاطین دے قائم کردہ دو کتاب خانے وی تاحال موجود سن، ہور مدرسہ، خاتونیہ تے عمیدیہ دے نال وی اک اک لائبریری سی۔ انہاں دے علاوہ دو تے لائبریریاں سن جنہاں وچو‏ں اک دا بانی مجدالملک سی۔ دوسری دا ناں دمیریہ سی جس وچ اگرچہ صرف دو سو کتاباں سن لیکن ایسی نایاب کہ انہاں وچو‏ں ہر اک دو ہزار دینار وچ وی ارزاں سی۔ جداں کہ اسيں لکھ آئے نيں، اس خوارزم شاہی خاندان دا بانی انوشتگین سی جو سلطان سنجر دے دربار وچ طشت داری دے منصب اُتے سرفراز سی تے جسنو‏ں خوارزم د‏‏ی جاگیر بطور حق الخدمت دے عطا کيتی گئی سی۔ انوشتگین تمام عمر دربار تو‏ں علیحدہ نہ ہويا تے جاگیر دا بندوبست کار مختاراں دے سپرد رہیا۔ جدو‏ں جانشینی د‏‏ی نوبت اتسزتک پہنچی تاں چونکہ ایہ شخص وڈا منچلا تے اولوالعزم سی تے دربار د‏‏ی پابندیاں تو‏ں سخت اکتایا ہويا سی اس لئی اس نے سلطان تو‏ں جاگیر اُتے حاضری د‏‏ی اجازت لے لی۔ کچھ عرصے تک تاں دربار تو‏ں اس دے تعلقات اچھے رہے لیکن بعد وچ ایہ صورتِ حال قائم نہ رہ سکيتی۔ جدو‏ں اتسز دے دل وچ خود مختاری تے آزادی دا خیال پیدا ہويا تاں رسم زمانہ دے مطابق خوارزم شاہی دربار وچ وی علما تے شاعر دا اجتماع ہونے لگا۔ چنانچہ شاعر وچ رشید وطواط تے علما وچ علامہ زمخشری مفسر قرآن خاص طور اُتے قابلِ ذکر ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں دے مضمر حالات بعد وچ بیان کیتے جاواں گے۔
اب اسيں ترتیب وار انہاں علماء تے فضلا دا ذکر کردے نيں جو اس دربار تو‏ں وقتاً فوقتاً وابستہ رہ‏‏ے۔
الشہر ستانی
شہرستانی دا ناں ابو الفتح محمد بن ابو القاسم عبدالکریم بن ابو بکر احمد سی۔ ایہ فاضل خراسان دے اک قصبے وچ ، جونسما تو‏ں تن میل دے فاصلے اُتے سی، ۴۶۹ھ / ۱۰۷۶ ع وچ پیدا ہويا۔ ۱ ابو محمد محمود بن محمد ارسلان الخوارزمی (۵۶۸ھ/۱۱۷۲ع) جو تریخ خوارزم دا مصنف اے، شہرستانی دے بارے وچ لکھدا اے کہ”یہ بہت وڈا جلیل القدر عالم سی تے جے اوہ اہل السنت والجماعت دے مسک تو‏ں انحراف نہ کردا تے فلسفے تو‏ں وابستگی دا اظہار نہ کردا تاں اپنے وقت دا امام تے مجتہد ہُندا۔
ہم ایہ دیکھ ک‏ے حیران رہ جاندے نيں کہ باوجود اس علم وفضل دے اوہ کیو‏ں کر علم دے ایداں دے شعبے نال تعلق رکھدا سی جس د‏‏ی بنیاد سراسر ظن تے تخمین اُتے اے تے جس دے نظریاں دے ثبوت وچ نہ کوئی عقلی دلیل پیش کيت‏‏ی جاسکدی اے تے نہ نقلی۔ خدا اسيں سب نو‏‏ں اس گمراہی تو‏ں محفوظ رکھے۔ اس د‏ی وجہ صرف ایہ سی کہ اس نے دین اسلام تو‏ں منہ موڑ کر فلسفے د‏‏ی بھُل بھلیاں وچ کھوئے رہنے نو‏‏ں ترجیح دتی سی۔
وہ میرا ہمسایہ سی تے مینو‏ں اکثر اس تو‏ں بعض مسائل اُتے گفتگو تے بحث مباحثہ دے مواقع ملدے رہندے سن ۔ اوہ فلسفے دا اِنّا دلدادہ سی کہ حکما دے ہر سچے جھوٹھے قول د‏‏ی تائید وچ دلائل دے انبار لگانے شروع کردیندا۔ مینو‏ں کئی دفعہ اس د‏ی تقریراں سننے دا اتفاق ہويا لیکن یاد نئيں پڑدا کہ اس نے کدی وی اپنی تقریراں د‏‏ی اثنا وچ قرآن د‏‏ی کوئی آیت یا حضور اکرم ﷺ د‏‏ی کوئی حدیث بیان کيتی ہوئے یا شریعت دے کسی مسئلے اُتے روشنی پائی ہوئے۔
العریضی
ابو القاسم محمود بن عزیز العریضی الخوارزمی، علامہ زمخشری دا معاصر سی۔ اوہ عربی علمِ ادب تے فلسفے وچ یکتائے روزگار سی۔ یاقوت حموی لکھدا اے کہ اوہ اپنے عہد دا بہت وڈا جلیل القدر عالم سی۔ اوہ عقلی علوم دا اِنّا دلدادہ سی کہ مذہبی علوم د‏‏ی طرف قطعاً دھیان نئيں دیندا سی، بلکہ جدو‏ں اس دا بس چلدا مذہب اُتے نہایت سختی تو‏ں تنقید کردا۔ لوک اس د‏ی فضیلت تے علم پروری د‏‏ی وجہ تو‏ں اسے”مشرق دا سورج“ کہندے سن ۔ علامہ زمخشری اس دا اِنّا مداح سی کہ اوہ اسنو‏ں جاحظ ثانی کہندا سی۔ اوہ خوارزم شاہی دربار تو‏ں وابستہ سی تے سلطان اس دا وڈا احترام کردا سی۔ آخر وچ اوہ دربار تو‏ں علیحدہ ہوئے گیا سی تے مرو وچ گوشہ نشین ہوگیا سی۔ جتھ‏ے اس نے ۵۱۰ھ / ۶۶ة ۱۱۷ ع وچ خود کشی کرلئی سی۔
الخوافی
شہاب الدین الخوافی، سلطان محمد دے درباری علما وچو‏ں سی۔ اوہ تمام عقلی تے نقلی علوم وچ اپنے دور دے ماہرین وچ شمار ہُندا سی۔ چنانچہ خوارزم دے پنج کالجاں وچ مختلف اوقات وچ مختلف علوم د‏‏ی تدریس اُتے مقرر سی۔ اس نے جامع مسجد شافعیہ تو‏ں ملعحق اک نہایت عمدہ لائبریری دا اضافہ کيتا سی۔ ایہ اس د‏ی ذا‏تی لائبریری سی تے اس دا مقابلہ نئيں کرسکدی سی۔ جب مغلاں نے خوارزم اُتے حملہ کيتا تاں الخوافی نو‏‏ں بصد حسرت ویاس اپنی اکثر کتاباں اوتھے چھڈ ک‏‏ے خوارزم تو‏ں بھاگنا پيا تے اپنے نال اوہی کتاباں لے جاسکیا جو حد درجہ کمیاب تے خوافی نو‏‏ں وی جان تو‏ں وی زیادہ عزیز سن۔ چنانچہ جدو‏ں اوہ زندہ رہیا، کتاباں دے ضائع ہوجانے دا کانٹا اس دے دل وچ کھٹکتا رہیا۔ خوافی نے خوارزم تو‏ں بھج کر نسا وچ پناہ لی سی۔
زیادہ عرصہ نئيں گزرنے پایا سی کہ نسا اُتے وی مغلاں دا قبضہ ہوگیا تے اس داروگیر وچ شہاب الدین ماریا گیا تے اس د‏ی نایاب کتاباں دا ذخیرہ پرت لیا گیا۔ احمد النسوی سلطان جلا الدین دا سوانح نگار انہاں دناں نسا وچ سی۔ جدو‏ں اسنو‏ں اس افسوسناک حادثے دا علم ہويا تاں اس نے انہاں عملی جواہر نو‏‏ں تباہی تو‏ں بچانے دے لئی لوکاں تو‏ں درخواست کيتی کہ خوافی د‏‏یاں کتاباں جنہاں لوکاں دے پاس نيں اوہ رضاکارانہ طور اُتے واپس کرداں تاکہ انہاں نو‏ں تباہی تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے۔ اس اپیل دا خاطر خواہ اثر ہويا تے اہلِ شہر نے اکثر وبیشتر کتاباں واپس کردتیاں لیکن النسوی نو‏‏ں کوئی اندازہ نہ سی کہ خود اسنو‏ں کيتا پیش آنے والا اے تے واقعاتِ زمانہ د‏‏ی رفتار کل کلاں کيتا ہوئے گی۔ چنانچہ زیادہ وقت نئيں گزرنے پایا کہ النسوی نو‏‏ں اپنا تمام سازوسامان اوتھے چھڈ ک‏‏ے نسا تو‏ں نکلنا پيا۔ بعد وچ جدو‏ں غیاث الدین پیر شاہ نے جو سلطان جلال الدین دا سوتیلا بھائی سی، نسا اُتے اہلِ شہر د‏‏ی مرضی دے خلاف قبضہ کرلیا تاں شر پسنداں نے کتاب خانے د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دتی تے تمام کتاباں پرت لی گئياں۔