cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایرانی آذری‌
جدید ایرانی قوم پرستی د‏‏ی تشکیل وچ آذری دانشوراں دا کردار
آذری ایرانی قوم پرستی دے پہلے بانیاں وچو‏ں سن ، خاص طور اُتے آئینی تحریک دے آغاز دے نال۔ مرزا فتح علی اخوندزادہ ، جو شکی دے خانات وچ نوخے شہر وچ پیدا ہوئے اور قجر ایران تے موجودہ جمہوریہ آذربائیجان دے علاقے دا حصہ نيں ، معاصر ایران وچ ایرانی قوم پرستی دے علمبردار نيں۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران ، پان ترکزم دا نظریہ ایران ، قفقاز تے وسطی ایشیا دے ترک بولنے والے علاقےآں اُتے مرکوز سی۔ انہاں دا بنیادی ہدف آبادی نو‏‏ں انہاں سیاسی ادارےآں تو‏ں وکھ ہونے د‏‏ی ترغیب دینا سی جنہاں تو‏ں اوہ تعلق رکھدے سن تے نويں "پینتھرکی ہوم لینڈ" وچ شام‏ل ہونا سی۔ انہاں دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں آذری دانشوراں دا اک چھوٹا جہا گروہ آذربائیجان دے لوکاں دے درمیان ایران د‏‏ی علاقائی سالمیت دا مضبوط حامی بن گیا ، جو پینتھرسٹاں دے ارادےآں د‏‏ی مخالفت کردے سن ۔ آئینی انقلاب دے بعد ، بوہت سارے آذری جمہوریت پسنداں نے پان ترکزم د‏‏ی توسیع پسندانہ پالیسیاں تے ایران د‏‏ی علاقائی سالمیت دے لئی خطرے دے جواب وچ قوم پرستی اختیار کيتی۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں ایرانی ازم تے لسانی ہ‏م آہنگی دوسرےآں دے خلاف دفاعی پالیسی دے طور اُتے شروع ہوئی۔ ظہور دے برعکس ، ایران دے آذری اس دفاعی قوم پرستی دے اہ‏م جدت پسند سن ۔ انہاں نو‏ں احساس ہويا کہ ایران د‏‏ی علاقائی سالمیت دا تحفظ اک محفوظ ، قانون د‏‏ی پاسداری کرنے والے معاشرے د‏‏ی طرف پہلا قدم ہوئے گا۔ اس تناظر وچ ، اوہ اپنی سیاسی وفاداری نو‏‏ں اپنی نسلی تے علاقائی وابستگیاں تو‏ں زیادہ اہ‏م سمجھدے سن ۔ انہاں قومی پالیسیاں نو‏‏ں اپنانے تو‏ں اس نسلی گروہ د‏‏ی ثقافتی قوم پرستی دے ظہور د‏‏ی راہ ہموار ہوئی۔ Touraj Atabaki, “Recasting Oneself, Rejecting the Other: Pan-Turkism and Iranian Nationalism” in Van Schendel, Willem(Editor). Identity Politics in Central Asia and the Muslim World: Nationalism, Ethnicity and Labour in the Twentieth Century. London, GBR: I. B. Tauris & Company, Limited, 2001. Actual Quote:
آذربائیجان وچ دوسری جنگ عظیم تے سوویت مداخلت
1324 وچ ، جدو‏ں سوویت افواج آذربائیجان اُتے قابض سن ، آذربائیجان د‏‏ی خودمختار حکومت سوویت یونین دے رہنماواں دے فیصلے تو‏ں قائم ہوئی۔ آذربائیجان د‏‏ی حکومت دے بیشتر علاقےآں وچ جعفر پشیوری د‏‏ی زیرقیادت حکومت تقریبا اک سال تک حکومت کردی رہی تے بالآخر سوویت حکومت کہ فرقے تو‏ں اگے علیحدگی پسنداں دے لئی عوامی حمایت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی امید نئيں سی صدر ٹرومین جو داخل ہويا اس دے علاوہ ، ایرانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں جو مراعات ملیاں سن (جسنو‏ں بعد وچ ایرانی پارلیمنٹ نے منظور نئيں کیا) اسنو‏ں آذربائیجان دا علاقہ چھڈنے اُتے مجبور کيتا۔ سوویت قابض افواج تو‏ں آذربائیجان دا انخلا ، علاقے وچ ایرانی فوج دی تعینا‏‏تی تے فرقہ دے ارکان دے نال آذربائیجانی عوام د‏‏ی وسیع جدوجہد نے اس حکومت دا تختہ الٹ دتا تے اس دے اہ‏م اراکین د‏‏ی سوویت یونین د‏‏ی طرف پرواز کيتی۔
ایرانی آذریاں د‏‏ی سوویت آذربائیجان وچ ہجرت۔
1230 د‏‏ی دہائی وچ ۔ بوہت سارے ایرانی آذریاں نے آذربائیجان-قفقاز دے نويں ترقی یافتہ علاقے وچ کم تلاش کرنے د‏‏ی امید وچ روسی سلطنت د‏‏ی طرف ہجرت کيتی۔ 1246 ھ وچ ۔ قبا شہر وچ تقریبا 14،000 افراد کم کردے سن ۔ 1265 ھ وچ اک رپورٹ۔ اس تارکین وطن گروپ د‏‏ی صورت حال تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انہاں وچو‏ں زیادہ تر ایرانیاں نے مقامی لوکاں نال شادی کيتی تے شہر دے آس پاس دے دیہات تے دیہاتاں وچ آباد ہوئے۔ اس تارکین وطن گروپ دے بچے عام طور اُتے آس پاس د‏ی آبادی تو‏ں جذب تے جذب ہُندے سن ۔
19 ويں صدی دے آخر وچ ، باکو دی تیل د‏‏ی صنعت دے پھلنے پھُلن د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ شہر ایرانی آذری تارکین وطن دے لئی اک نويں منزل بن گیا۔ ویہويں صدی دے آغاز وچ ، ایہ تارکین وطن باکو وچ تیل د‏‏ی کل صنعت دا تقریبا 50 فیصد بندے سن ۔
اسلامی جمہوریہ دے دوران
کھبے|thumb|255x255px| اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی قیادت سید علی خامنہ ای 1978 وچ اسلامی انقلاب دے بعد ، قوم پرستی دے نظریے نے مذہبی نظریے نو‏‏ں اک متحد عنصر دے طور اُتے راستہ دتا۔ آذریاں د‏‏ی اک وڈی تعداد اسلامی جمہوریہ دے اعلیٰ عہدیدار بن گئے ، جنہاں وچ سید علی خامنہ ای ، علی مشکینی ، انجینئر مہدی بازارگن ، تے انجینئر میر حسین موسوی شام‏ل نيں۔
آذریاں نو‏‏ں ہن ایران وچ سب تو‏ں اہ‏م صنعتی تے زرعی پیداواری سمجھیا جاندا اے ۔ آذربائیجان چاول نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے زرعی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ایران وچ پہلے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ تبریز ایران د‏‏ی آٹوموبائل ، مشین تے ٹریکٹر انڈسٹری دا اک اہ‏م مرکز اے تے اپنی آئل ریفائنری دے نال ایہ ملک دے مغربی صوبےآں نو‏‏ں زیادہ تر ایندھن فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ آذری تاجراں نے تہران مارکیٹ نو‏‏ں اک اہ‏م تجارتی مرکز وچ تبدیل کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا اے تے ہن وی تہران مارکیٹ وچ بہت زیادہ اثر و رسوخ رکھدے نيں۔
اقليتی حقوق دے نقطہ نظر تاں۔
بین الاقوامی اقليتی حقوق گروپ اک غیر سرکاری تنظیم اے جو اقلیتاں دے حقوق دے تحفظ دے لئی کم کردی ا‏‏ے۔ ایہ عصر حاضر دے ایران وچ آذری عوام د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں ایويں بیان کردا اے:
جینیات
آذری لوک غالبا قدیم ایرانی قبیلے تو‏ں نيں ، جداں میڈیس۔ ایران د‏‏ی آذری آبادی وچ mtDNA دے سالماندی تنوع دا مطالعہ کرنے دے لئی آذربائیجان (ایران) دے مختلف حصےآں وچ رہنے والے آذری افراد دے 133 نمونے منتخب کیتے گئے۔ انہاں افراد دا خون ایم ٹی ڈی این اے د‏‏ی تطہیر دے لئی جمع کيتا گیا سی تے پی سی آر-آر ایف ایل پی طریقہ تو‏ں پاک ایم ٹی ڈی این اے دا مطالعہ کيتا گیا سی۔ چودہ ہاپلوک گروپس د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی ، جنہاں وچو‏ں 82 فیصد یورپی مخصوص ہیپلگروپ سن ۔ ہیپلگروپ ایچ سب تو‏ں عام ہیپلگروپ سی تے 79 ہاپلوٹائپس د‏‏ی شناخت کيتی گئی۔ اس مطالعے وچ ، ایرانی آذریاں د‏‏ی اک متفاوت آبادی دیکھی گئی جس وچ تمام ایشیائی ، یورپی تے افریقی ہیپلوگروپ دیکھے گئے۔ ہور آبادیاں دے نال موجودہ مطالعہ دے haplogroups دا موازنہ ایران دے آذری آبادی ہور ایرانی آبادیاں د‏‏ی طرح اے کہ دکھایا. اوہ معمولی ثقافتی اختلافات نيں تے کدی کدی وی مختلف زباناں بولدے نيں بھانويں، اوہ اک عام جینیات‏ی نژاد تے ایہ عام اصل اے واپس اصل آبادی د‏‏ی طرف جاندا اے جو تقریبا ten دس تو‏ں گیارہ ہزار سال پہلے ایرانی سطح مرتفع دے جنوب مغربی علاقےآں وچ رہندی سی۔ کرداں تے ایران دے آذریاں دے درمیان اک مضبوط جینیات‏ی تعلق اے ، جینیات‏ی ٹیسٹ کيتے گئے انہاں آبادیاں تے ایران دے ہور وڈے نسلی گروہاں دے درمیان کوئی خاص فرق نئيں دکھایا گیا۔ موجودہ نتائج دے مطابق ایسا لگدا اے کہ ایران دے جدید کرد تے آذری اک مشترکہ جینیات‏ی اصل نال تعلق رکھدے نيں۔
سیاست دے میدان وچ ۔
1979 دے ایرانی انقلاب دے بعد د‏‏ی مدت وچ آذریاں نے ایران د‏‏ی ملکی تے خارجہ پالیسی وچ فعال کردار ادا کيتا اے تے ملک وچ اہ‏م عہدےآں اُتے فائز رہے نيں۔ انقلاب دے بعد ، بازارگن نے عارضی حکومت دے ناں تو‏ں پہلی کابینہ تشکیل دی۔ اپنی صدارت دے دوران ، علی خامنہ ای ایران عراق جنگ دے دوران مسلسل دو مدتاں دے لئی ملک دے دوسرے اہ‏م عہدے اُتے فائز رہنے والے پہلے آذربائیجانی سن ، اس دے بعد میر حسین موسوی نے  امام خمینی د‏‏ی وفات دے بعد ، ایران د‏‏ی قیادت نے ہن تک علی خامنہ ای نے ملک دے سابق صدر نو‏‏ں منتقل کر دتا گیا سی، اس لئی کہ اس نے ایران وچ پہلے شخص ہون گے. اس دے علاوہ ، علی مشکینی 1982 تو‏ں 2007 وچ اپنی زندگی دے اختتام تک لیڈر شپ ایکسپرٹس د‏‏ی اسمبلی دے چیئرمین رہ‏‏ے۔
ایران عراق جنگ دے دوران ہزاراں آذری رضاکارانہ طور اُتے جنگ وچ گئے ، دوسرے ایرانیاں د‏‏ی طرح ، اصفہان دے بعد اردبیل دے لوکاں دے نال سب تو‏ں زیادہ ہلاکتاں ہوئیاں۔ 31 دسمبر 1989 موجودہ نخچیوان خودمختار جمہوریہ دے علاقے ایران تے سوویت یونین دے درمیان سرحد عبور کردے نيں ، تے انہاں وچو‏ں ہزاراں نے دہائیاں وچ پہلی بار دریائے اراس عبور کيتا تاکہ ایران وچ اپنے ہ‏م وطناں دے نال متحد ہون۔ بعد وچ آذربائیجان دے صدر الہام علییف نے اس دن نو‏‏ں سرکاری چھیويں قرار دتا تے اسنو‏ں دنیا دے آذربائیجانیاں د‏‏ی یکجہت‏ی دا دن قرار دتا۔
اس وقت روحانی د‏‏ی کابینہ وچ گورنر دے عہدے اُتے فائز آذریاں وچ جمشید انصاری (زنجان دے گورنر) ، غربان علی سعادت (مغربی آذربائیجان دے گورنر) ، ماجد خدابخش (اردبیل دے گورنر) ، اسماعیل جبار زادہ (مشرقی آذربائیجان دے گورنر) تے سید حسین ہاشمی شام‏ل نيں ۔ گورنر تہران) تے روحانی حکومت دے آذری وزراء وچ حامد چیچیان (وزیر توانائی) تے محمد رضا نعمت زادہ (وزیر صنعت ، کان تے تجارت) شام‏ل نيں۔ شاہندوخت مولاوردی ایران دے سوانیاں تے خاندانی امور دے نائب صدر وی نيں۔ اسلامی مشاورتی اسمبلی دے موجودہ ممبران وچ جو اسمبلی وچ اہ‏م تے کلیدی عہدےآں اُتے فائز نيں ، کالیبار حلقہ تو‏ں ارسلان فتح پور ، اسلامی مشاورتی اسمبلی دے اقتصادی کمیشن تو‏ں مشرقی آذربائیجان ، تبریز حلقہ تو‏ں رضا رحمانی ، مشرقی آذربائیجان انڈسٹری تو‏ں اسلامی مشاورتی اسمبلی دے کمیشن تے کاناں وچ سلماس حلقہ تو‏ں علی اکبر آغائی موغنجوئی نيں ، مغربی آذربائیجان اسلامی مشاورتی اسمبلی دے سول کمیشن دے چیئرمین نيں تے محمد علی پورمختار بہار تے کبودار آہنگ حلفےآں تو‏ں آرٹیکل 90 آئین دے چیئرمین نيں۔ اسلامی مشاورتی اسمبلی دا کمیشن
آبادی
thumb| ایران دے صوبےآں وچ آذریاں ، قشقیاں ، ترکاں تے ترکمناں د‏‏ی آبادی دا فیصد
جغرافیائی تقسیم
ایرانی آذری زیادہ تر ملک دے شمال مغرب وچ تے مشرقی آذربائیجان ، اردبیل ، زانجان تے مغربی آذربائیجان دے صوبےآں وچ رہندے نيں ۔
آذری فارسی بولنے والےآں دے بعد تہران شہر تے صوبے دا سب تو‏ں وڈا نسلی گروہ ا‏‏ے۔ وہ تہران دی آبادی دا 25٪ تے صوبہ تہران دی آبادی تو‏ں 33٪
بولی تے نسل۔
ایران دے آذریاں د‏‏ی بولی آذربائیجانی ترک اے تے انہاں د‏‏ی قدیم بولی آذری ہے جو ایرانی زباناں دے خاندان نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ آذربائیجانی ترک اوغز زباناں دی شاخاں وچو‏ں اک اے جو آذری ایرانیاں دے درمیان استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ خود بولی دے علاوہ اس وچ کئی بولیاں شام‏ل نيں جداں افشاری ترک ، شاہسونی ، سونگھاری ، عینالو ۔ بولی تے نسل ایرانی آزربائیجان، دے علاوہ وچ Azeris خانہ بدوش قبیلے Zyrgrvhsh طرح بشمول Afshar قبیلہ ، ال باسی ، ال Baharloo ، Shahsavani ، Shahsavani ، ال Qrhpapaq ، القراغزلو ، قاجر قبیلہ ، قرداغی ۔
مذہب
ایران دے آذری مذہبی طور اُتے اسلام تے بارہ اماماں دے شیعاں تو‏ں وابستہ نيں ۔ زنجان دے عظیم حسینیہ دے ماتمی جلوس ، تبریز ، ارمیا تے اردبیل محرم دے مہینے وچ آذری ایرانیاں دے درمیان اہل بیت دی مشہور ماتمی تقریبات وچ شام‏ل نيں۔ کیونجے تقریب Tshtgzary ، د‏‏ی طرح پڑھنا، Shahhsyngvyan ، Synhzny تے جو سلسلہ مرداں کسٹم دے انہاں دے درمیان عام اے، شوکگیت ، نوحہ تے ماتم وچ ترکی زبان کہیا جاندا اے. تبریز دے تاریخی بازار د‏‏ی ماتمی رسومات نو‏‏ں وی قومی سطح اُتے رجسٹر کيتا گیا ا‏‏ے۔ اُتے ، آذربائیجان وچ تقریبا 200 200،000 ترکاں د‏‏ی اک اقلیت سنی مسلما‏ن (حنفی تے شافعی) نيں جو کہ ارمیا شہر دے نیڑے رہندے نيں۔ حنفی سنی وی بلیسوار شہر وچ رہندے نيں۔ اس دے علاوہ، دے پیروکاراں اہل امام حق وچ بکھری ہوئے نيں Miandoab ، Ilkhchi تے وچ علوی مذاہب اسرائیل
سبھیاچار۔
کھبے|thumb|150x150px| عاشقلر کافی ہاؤس۔ کھبے|thumb|213x213px| [[جہاں شاہ|جہانشاہ قراقونیولو آذربائیجانی ادب دے کلاسیکی دور دے مشہور شاعراں دے حقیقی تخلص کے نال قراقونیو دے طاقتور حکمران نيں۔]] کھبے|thumb|221x221px| [[گنبد سلطانیہ|سلطانی گنبد دا اندرونی منظر ، آذری طرز دے مشہور ایرانی فن تعمیرات وچو‏ں اک۔]] آذربائیجانی ادب وچ پہلی معروف شکل شیخ عزالدین پورحسن اسفرینی د‏‏ی اے ، جس نے فارسی تے آذربائیجانی آذربائیجانی گیت نظماں اُتے مشتمل دیوان ترتیب دتا۔ آذربائیجانی ترک گیت نظماں نو‏‏ں حسنوگلو دے ناں تو‏ں رجسٹر کيتا گیا ا‏‏ے۔ چودھواں صدی وچ ، آذربائیجان ، قفقاز تے ایران دے مغربی حصےآں اُتے قارا کیونلو تے آق کویونلو د‏‏ی حکومدیاں سن ۔ انہاں حکومتاں دے دوران ، جہانشاہ قراقون یلو جداں شاعر ، اپنے اصلی تخلص دے نال ، اس دور د‏‏ی پہلی آذربائیجانی ترک تخلیقات نو‏‏ں پِچھے چھڈ گئے۔ 15 ويں صدی وچ عماد الدین نسیمی کے ادب تے غزل دے اسلوب دے تعارف دے بعد ، شاہ اسماعیل جداں مشہور آذری شاعراں نے آذربائیجانی ادب د‏‏ی خرابی پھیلا دی۔
آذربائیجان دے شاعر دا انداز ناگورنو 16 ويں تو‏ں عاشق تک سولہويں صدی وچ چلا گیا جدو‏ں ایران وچ صفوی خاندان د‏‏ی حکمرانی مضبوطی تو‏ں ترقی کر گئی۔ تے اسماعیل اول قلمی غلطی دے نال تے بعد وچ "طرز گیوشما ولد شاہ اسماعیل د‏‏ی آمد دے نال ، شاہ طہماسپ تے بعد وچ شاہ عباس دوم نے وی آذربائیجانی ادب د‏‏ی ترقی وچ کم کيتا تبریزی آرک مشہور شاعر Zrbayjanyzban کورٹ د‏‏ی دو نقول آذربائیجان نے اس جگہ وچ رہندا اے تے صائب تبریزی شاعر Tbryzytbar لوکاں کی کلاسیکی عمر دے سب تو‏ں زیادہ مشہور شاعر، جس ستاراں نظماں وچ ترکی، آذربائیجان Srvdhast.
ایران وچ قاجار دی طاقت تے حکمرانی دے نال آذربائیجانی ادب اس دور وچ ترقی پذیر ہويا ، آذربائیجان تے ہور تھ‏‏انو‏اں دے علاوہ زرینشین ایران ، شاعر ، فنکار ، مصنف ، ڈرامہ نگار ، مزاح نگار ، مترجم ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوک مرزا فاطلی اخوندزادہ ، سمین باقچہبان ، جبار باغچبان ، محمد حسین شہریار ، مرزا ابراہیموف ، ایم بی خلخلی ، ابراہیم نے اردبیل ، امیر خسرو اثاثے ، بہار شیروانی ، جنت تبریزی ، البیدہ اردبیل ، حبیب ساحر ، سید باقر اگ ، اباسغولی یحییٰ ، علی فطرت ، اے اے پاکزاد ، غازی غازی ، معجزات شبستاری ، میر جلال پاشایف ، یوسف کلانتاری ، رضا بہاری ، مرزا احمد پرگم تبریزی تے ‌ دا ذکر کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
معاصر دور وچ آذربائیجانی ادب ، جو کہ قاجار خاندان د‏‏ی تحلیل تے رضا خان د‏‏ی حکومت دے آغاز دے نال سی ، زوال پذیر ہويا ، جو معاصر ایران وچ ثقافتی اتحاد تے اس دے استعمال تے اشاعت اُتے پابندی ورگی اہ‏م وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوسکدا ا‏‏ے۔ آذربائیجانی ترک بولی اُتے ، ایرانی انقلاب دے بعد ، آذربائیجانی ترک زبان دا استعمال تے تعلیم حالے تک ممنوع اے ، لیکن آذربائیجانی ترک زبان وچ شائع کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ شاعری ، تحریر ، ڈرامہ نگاری دے میدان وچ گزشتہ نصف صدی وچ فنکاراں تو‏ں منسوب کيتا جا سکدا اے ، جداں صمد بہرنگی ، دیدے کاتب ، دخیل مراغی ، رحیم مانزوی اردبیلی ، سعید سلماسی ، عارف اردبیلی ، علی تبریزلی ، کریمی مراغی ، یحییٰ شیدا ، یاد اللہ مفتی۔امینی ، ناصر منظور ، علی ناظم ، تے دا ذکر کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
زبانی ادب۔
آذربائیجان دے لوکاں دا زبانی ادب آذربائیجان دے لوکاں دے ادب دا اک حصہ اے ، مشہور عقائد ، افسانے ، کہانیاں ، موسیقی ، کہاوت تے زبانی یا زبانی روایات یا نسل در نسل پچھلی نسلاں تو‏ں چھڈی گئیاں نيں۔ بایاندی لوک شاعری یا آذری لوکاں دے زبانی ادب د‏‏ی اک عام شکل ا‏‏ے۔
فن تعمیر
آذری آرکیٹیکچرل سٹائل ، اسلام دے بعد دے ایرانی فن تعمیر دا اک انداز ، آذربائیجان نو‏‏ں ایران اُتے الخانیت حکومت دے دوران منسوب کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس آرکیٹیکچرل سٹائل دے شاندار کم ایران تے پڑوسی ملکاں وچ زندہ نيں۔ آذری ایرانی شہراں تو‏ں منسوب آذری فن تعمیر دے سب تو‏ں اہ‏م سٹائل وچو‏ں اک سلطانی گنبد تے تبریز دا قلعہ اے ۔
فن
کھبے|thumb|290x290px| اردبیل قالین اک بہترین تے بہترین ایرانی قالین ا‏‏ے۔ آذربائیجانی فن نو‏‏ں امیر ترین ایرانی فنون وچ سے اک سمجھیا جاندا اے جو آذری لوکاں وچ عام ا‏‏ے۔ آذربائیجانی فن نے ایران د‏‏ی پوری تریخ وچ ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ آذربائیجانیاں د‏‏ی اک بھرپور تے وکھ سبھیاچار اے ، جس نے آرائشی تے اطلاق شدہ آرٹ دا اک وڈا حصہ بنایا ا‏‏ے۔ آرٹ د‏‏ی ایہ شکل قدیم زمانے وچ جڑدی اے ، جس وچ دستکاری د‏‏ی اک وسیع رینج دکھائی دیندی اے ، جداں زیورات ، دھات‏‏ی کندہ کاری ، قالین بنائی ، کروشیٹ ، خطاطی تے پینٹنگ۔
لباس
کھبے|thumb|200x200px| آذربائیجانی ملبوست نال محبت کرنے والے نوروز د‏‏ی تقریبات دے دوران آذربائیجانی موسیقی پیش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ آذربائیجانی لباس یا روايتی آذربائیجانی لباس ، جو سبھیاچار ، مذہب اور… آذری لوکاں دے طویل عمل تو‏ں شروع ہويا ا‏‏ے۔ تے ایہ آذریاں د‏‏ی اک خاص علامت ا‏‏ے۔
موسیقی
آذربائیجانی موسیقی تو‏ں مراد آذربائیجانی لوکاں د‏‏ی روايتی موسیقی ا‏‏ے۔ آذربائیجانی فنکار اپنی تخلیقی صلاحیتاں تو‏ں منفرد موسیقی تخلیق کردے نيں۔ جو لوک آذربائیجانی ترکی وچ اپنی نظماں دے نال اس قسم د‏‏ی موسیقی گاندے نيں انہاں نو‏ں عاشق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آذربائیجان د‏‏ی تفصیل تے اس دے عظیماں د‏‏ی بہادری وچ ، محبت کرنے والے جشن تے سوگ د‏‏ی تقریبات وچ آذربائیجانی موسیقی دے نال نال خوبصورت گیت گاندے نيں تے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف توجہ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ پرجاتیاں د‏‏ی آذربائیجانی موسیقی میخانہ ، آذربائیجانی ٹار ، بالابان ، نقرہ ، بلامہ تے گارمن پرفارمنس آرٹ ہوسکدی ا‏‏ے۔
" عاشق " آذربائیجان (ایران تے جمہوریہ آذربائیجان دونے وچ ) دا اک شاعر تے موسیقار اے جو اپنے گانے نو‏‏ں اک ساز دے نال پیش کردا ا‏‏ے۔ اسلام تاں پہلے دور تو‏ں ترک قوم وچ محبت کرنے والے موجود نيں۔ پریمیاں دا پرانا عنوان "وزن" ا‏‏ے۔ کافی شاپس دے علاوہ ، محبت کرنے والے شادیاں تے ہور تقریبات وچ وی پرفارم کردے نيں۔ محبت کرنے والےآں د‏‏ی بیان کردہ مہاکاوی کہانیاں تو‏ں ، اسيں کوراگلو دا ذکر ک‏ر سکدے نيں ، تے محبت د‏‏یاں کہانیاں تو‏ں ، اسيں اسلی تے کرم دا ذکر ک‏ر سکدے نيں ۔
تھیٹر
آذربائیجانی تھیٹر آذربائیجان دے لوکاں د‏‏ی تخلیقی صلاحیتاں تے فن دا اک عنصر ا‏‏ے۔ 19 ويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ ، آذربائیجانی نیشنل تھیٹر مرزا فتح علی اخوندزادہ دے مزاح اُتے مبنی سی ، جو پہلے ممتاز آذربائیجانی ڈرامہ نگار ، مفکر تے فلسفی سن ۔ سب تو‏ں مشہور تھیٹر گروپ اک طویل عرصے تو‏ں تبریز وچ پرفارم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اج ، سب تو‏ں مشہور آذربائیجانی تھیٹر آرٹسٹک گروپس جنہاں دا تعلق بابک آرٹ گروپ تو‏ں اے ، بابک نہرین نے پیش کیتے نيں ۔ ارشین مل ایلن آذربائیجانی تھیٹر د‏‏ی اہ‏م قسماں وچو‏ں اک اے جو ایران وچ پیش کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔
رقص۔
آذربائیجانی رقص آذربائیجانیاں دے لوک ، قدیم تے مدھر رقص نيں۔ جو کہ مختلف قسماں وچ مرد تے سوانیاں رقاصاں د‏‏ی طرف تو‏ں مختلف محفلاں تے تہواراں جداں ایران دے آذربائیجانیاں وچ شادیاں وچ عام ا‏‏ے۔
کھانا
کھبے|thumb|200x200px| تبریزی میٹ بالز آذربائیجان دے مشہور پکواناں وچو‏ں اک نيں۔ آذربائیجانی کھانےآں وچ ، کھانے جداں تبریزی میٹ بالز ، سبزیاں دے ٹکڑے ، پکا ہويا کیما ہويا گوشت ، جام ، پٹی ، مختلف سٹوز ، کالی پاچے ، باسٹرما ، کباب ، کباب چنجے ، آلو انڈے ، قبیلی ، آذربائیجانی سٹو ، جیز بیز ، ہور کباب سٹو ، کباب تے مصالحہ جات جداں تبریزی ، خشیل ، دومہ نج ، بسلوق ، قرابیہ ، نوگھا ، راحت الحکم ، ترخینہ ، بکلاوا ، نوڈلس ، بیکڈ بینز ، قرقہ ، ایرس ، بیکڈ چنے تے ڈوگ سوپ عام نيں۔
حوالے
گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین گٹھ:مسلما‏ن برادریاں گٹھ:ایران دے نسلی گروہ گٹھ:ترک اقوام گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
میتھل سبھیاچار
متھلا سبھیاچار جاں میتھل سبھیاچار اس سبھیاچار نوں درساؤندا اے جو برصغیر دے متھلا کھیتر وچ پیدا ہویا سی۔ متھلا وچ بھارت دے ترہوت، دربھنگا، کوسی، پورنیا، منگیر، بھاگل پور؉ اتے سنتھال پرگنا ڈویزن نیپال دے صوبہ نمبر ۱, باگمتی پردیش اتے مدھیش صوبہ دے نال لگدے صوبے شامل ہن۔
متھلا وچ مرد اتے عورتاں بہت مذہبی ہن اتے تیوہاراں لئی پہراوا وی۔ متھلا دے پہراوے متھلا دے امیر روایتی سبھیاچار توں پیدا ہندے ہن۔ پنجابی کڑتا اتے دھوتی اکّ متھلا پینٹنگ دے نال مارون رنگ دا گمچا جو کہ جوش، پیار، بہادری اتے ہمت دا پرتیک اے مرداں لئی عام کپڑے ہن۔ مرد اپنے نکّ وچ سونے دی مندری پاؤندے ہن جو بھگوان وشنوں ولوں متاثر خوش حالی، خوش حالی اتے دولت دا پرتیک اے۔ اوہناں دے گٹّ اُتے بلاّ اتے سر اُتے متھلا پاگ وی پہنو۔ پرانے زمانے وچ متھلا وچ رنگاں دا کوئی آپشن نہیں سی، اسلئی میتھل عورتاں لال بارڈر دے نال چٹی جاں پیلی ساڑی پہندیاں سن پر ہن اوہناں کول بہت ساریاں قسماں اتے رنگاں دے آپشن ہن اتے لال-پاڑا (روائتی لال-بورڈ والی چٹی جاں پیلی ساڑی ) پہندے ہن۔ کجھ خاص موقعیاں اُتے، اتے شاکھا-پولا وی اپنے ہتھ وچ لہٹھی پہندے ہن جو متھلا وچ ویاہ توں بعد پہننا لازمی اے۔ متھلا سبھیاچار وچ، ایہہ نویں شروعات، جنونّ اتے خوش حالی نوں درساؤندا اے۔ لال ہندو دیوی درگا نوں وی درساؤندا اے، جو نویں شروعات اتے عورت طاقت دا پرتیک اے۔ چھٹھ دے دوران، متھلا دیاں عورتاں بناں سلائی دے خالص سوتی دھوتی پہندیاں ہن جو متھلا دے خالص، روائتی سبھیاچار نوں درساؤندیاں ہن۔ عام طور اُتے روزانہ ورتوں لئی خالص سوتی اتے ودھیرے آکرشک موقعیاں لئی خالص ریشم توں تیار کیتا جاندا اے، متھلا دیاں عورتاں لئی روائتی پہراوے وچ جامدانی، بنارسی اتے بھاگلپری اتے ہور بہت سارے شامل ہن۔ متھلا وچ سال بھر کئی تہوار منائے جاندے ہن۔ چھٹھ، درگا پوجا اتے کالی پوجا نوں متھلا دے سارے جشناں وچوں سبھ توں اہم منیا جاندا اے۔
سبھیاچار
thumb| ڈسپلے اُتے وکھ-وکھ رنگاں دے پیگ پاگ متھلا کھیتر دا اکّ ہیڈڈریس اے جو میتھل لوکاں ولوں پہنیا جاندا اے۔ ایہہ اعزاز اتے ستکار دا پرتیک اے اتے میتھل سبھیاچار دا اکّ اہم حصہ اے۔
ڈانس کردے ہن
جھجھیا، دھنو-ناچ اتے دومکچ بھارت اتے نیپال دے متھلا کھیتر دے تہذیبی ناچ ہن۔ جھجھیا زیادہتر دسہرے دے ویلے، درگا بھیروی، جت دی دیوی نوں سمرپن وچ کیتا جاندا اے۔ جھجھیا کردے ویلے، عورتاں اپنے سر اُتے مٹی دیاں بنیاں لالٹیاں رکھدیاں ہن اتے اوہ نچدے ہوئے اس نوں متوازن کردیاں ہن۔ جھجھیا دربھنگا، مظفرپور؉ ، مدھوبنی اتے اوہناں دے گوانڈھی ضلعیاں وچ کیتا جاندا اے، دوجے پاسے دھونو-ناچو بیگوسرائے، کھگڑیا، کٹہار، نوگاچیا وچ درگا پوجا اتے کلیپوجا دوران شنکھ-دھکّ دھنی نال کیتا جاندا اے۔ ڈومکچ وی متھلا کھیتر دا اکّ لوک ناچ اے۔
پینٹنگز
thumb|301x301px| رادھا-کرشن دی متھلا پینٹنگ بھارت اتے نیپال دے متھلا کھیتر وچ متھلا پینٹنگ دا مشق کیتا جاندا اے۔ ایہہ روائتی طور اُتے متھلا کھیتر دے وکھ-وکھ بھائیچاریاں دیاں عورتاں ولوں بنایا گیا سی۔ اسدا نام بھارت وچ متھلا دے نام اتے رکھیا گیا اے جتھے ایہہ اتپن ہویا سی۔ کندھ کلا دے اکّ روپ وجوں ایہہ پینٹنگ پورے کھیتر وچ مکمل طور اُتے مشق کیتی گئی سی؛ کاغذ اتے کینوس اُتے پینٹنگ دا سبھ توں تازہ ترقی مدھوبنی، بیگوسرائے، دربھنگا، نوگاچیا دے آلے-دوآلے دے پنڈاں وچ ہویا اے اتے ایہہ بعد دے ترقی ہن جیہناں نوں صحیح روپ وچ مدھوبنی کلا، بیگوسرائے کلا، دربھنگا کلا، نوگاچیا کلا کیہا جا سکدا اے۔
پکوان
کجھ روایتی میتھل پکوان ہن:
حوالے اتے پھٹنوٹ
نوٹس<references group="" responsive="0" /> گٹھ:بھارتی سبھیاچار
الیگ ویشچی
thumb| راژیولوسکی کرانیکل (XV صدی. ) الیگ ویشچی( ? - ۹۱۲ ) - نوگوروڈ دا شہزادہ ( ۸۷۹ تو‏ں)، کیف دا عظیم شہزادہ ( ۸۸۲ – ۹۱۲ )۔ شہزادہ رورک دا رشتہ دار تے جانشین، رورک دے بیٹے شہزادہ ایگور دے بچپن دے دوران حکمران۔
اولیگ د‏‏ی اصل دا تعین صرف تقریباً کيتا جاندا اے، تریخ اسنو‏ں رورک دا رشتہ دار کہندی اے ("وہ اس د‏ی نسل تو‏ں اے ")، یعنی b.، غالباً اس د‏ی طرح کا۔ جے اسيں عام طور اُتے قابل فہم، زیادہ تر محققاں دے مطابق، ڈنمارک دے بادشاہ رورک (Hrorik) دے نال جٹ لینڈ نال تعلق رکھنے والے پرانے روسی رورک د‏‏ی شناخت نو‏‏ں قبول کردے نيں، تاں دونے دا تعلق ڈینش سکجولڈنگ خاندان تو‏ں سی ۔ اس د‏ی بالواسطہ تصدیق کنگ ہیلگا دا ذکر اے جس نے ۹ويں صدی دے آخر وچ جٹ لینڈ وچ حکومت کیت‏‏ی۔. غالباً تصدیق قسطنطنیہ دے دروازے اُتے "اولیگ د‏‏ی ڈھال" دا ذکر وی اے ، کیونجے لوک اشعار وچ اسکجولڈنگ کنیت لفظ "شیلڈ" ("skjöld") تو‏ں اخذ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ سب دے بعد، "الیگ" ناں ہی شہزادے د‏‏ی ڈینش اصل د‏‏ی گواہی دیندا اے، کافر زمانے وچ اسکینڈینیوین "ہیلگی" دا مطلب "مقدس"/"مقدس" سی - ایہ عام نئيں سی، استعمال دا علاقہ ڈینش تے ، اک حد تک، قدیم اسکینڈینیویا دا نارویجن علاقہ۔ روس وچ ، ایہ ناں اپنی اصل شکل وچ لگ رہیا سی - بالکل ہیلگی دے طور پر، جو مسٹر د‏‏ی تصدیق کردا ا‏‏ے۔ کال کیمبرج د‏‏ی اک دستاویز (۱۰ويں صدی) جس وچ روسی حکمران ہیلگو دا ذکر اے (واقعات ۹۴۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل دے نيں)۔ سلاو د‏‏ی سرزمین پر، ہیلگا ناں د‏‏ی تشبیہات د‏‏ی دوبارہ تشریح کيتی گئی تے شہزادہ اولیگ دے لئی " " د‏‏ی ظہور وچ مدد کيت‏ی۔
پرنس اولیگ دے دور حکومت دے آغاز د‏‏ی تریخ غیر یقینی اے، کیونجے ایہ عام طور اُتے واضح نئيں اے کہ رورک د‏‏ی موت د‏‏ی تریخ ۸۷۹ وچ کِنّی روايتی ا‏‏ے۔ پرنس اولیگ تے نوجوان پرنس ایگور د‏‏ی طاقت دے درمیان تعلق د‏‏ی وضاحت کرنا مشکل ا‏‏ے۔ نوگوروڈ فرسٹ کرانیکل (زیادہ تر محققاں دے مطابق، ایہ پچھلے سالاں د‏‏ی پچھلی کہانیاں د‏‏ی عکاسی کردا اے، ابتدائی مجموعہ ) اولیگ نو‏‏ں پرنس ایگور دا گورنر کہندا ا‏‏ے۔ پر، نوگوروڈ فرسٹ کرانیکل د‏‏ی معلومات عام طور اُتے قابل اعتماد ہُندیاں نيں، اس لئی اولیگ د‏‏ی آواز اُتے بھروسہ نئيں کيتا جاندا۔ جے ابتدائی قدیم روسی تاریخاں وچ ایسا کوئی نسخہ موجود سی، جس وچ شکوک و شبہات دا اظہار کيتا گیا سی، تاں ایہ گزشتہ برساں د‏‏ی کہانی دے مرتب کرنے والےآں دے ذریعہ جمع کرنے تے انہاں دا مطالعہ کرنے دے بعد غائب ہو گیا۔ ۹۱۱ دے روس-بازنطینی معاہدے دا متن، جس د‏‏ی صداقت یقینی اے، اولیگ نو‏‏ں اک "عظیم شہزادہ" کہندا اے، اس طرح روس اُتے اس د‏ی آزاد حکمرانی کيت‏ی تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔
پرنس اولیگ دے دور وچ پرنس ایگور دا کردار واضح نئيں ا‏‏ے۔ رورک تو‏ں ایگور دے نزول دے بارے وچ کوئی شک نئيں اے. ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی زندگی د‏‏ی روايتی تریخ (یا رورک د‏‏ی موت تو‏ں کچھ عرصہ پہلے اس د‏ی پیدائش) وی ناقابل فہم نئيں لگتی اے ۔ ایہ ممکن اے کہ ایگور نو‏‏ں اولیگ نے اقتدار تو‏ں ہٹا دتا ہو، تے ایہ وی ممکن اے کہ انہاں دے دوسرے اقتدار تے ملکیت دے تعلقات وی ممکن ہون۔ ایگور اولیگ د‏‏ی موت دے بعد ہی اک آزاد حکمران دے طور اُتے نمودار ہويا، اس دے بارے وچ معلومات د‏‏ی تصدیق جدید واقعات تو‏ں آزاد متعدد ذرائع نال ہُندی اے - بازنطینی تے لاطینی بولنے والے مغربی یورپی، جتھے اسنو‏ں "انگار" تے "انگر" کہیا جاندا ا‏‏ے۔
شاید، اولیگ دے تحت، نصف نسلاں دا نظام، جو ۱۰ويں صدی دے وسط وچ پہلے تو‏ں ہی مشہور سی، تشکیل دتا گیا سی۔ قبیلے د‏‏ی سرزمین پر، گراوہی مضبوط قلعے پیدا ہوئے، جداں شمالیاں د‏‏ی سرزمین وچ شاستوویتسا، جو شاہی طاقت دے استعمال دے مراکز بن گئے۔ کرانیکل نوٹ کردا اے کہ کیف وچ اولیگ دے قیام دے وقت تو‏ں، اس دے ماتحت قبیلے نو‏‏ں "روسی" کہیا جانے لگا، یعنی۔ ب شاہی فوج دا ناں رعایا نو‏‏ں منتقل ک‏ر ک‏ے ملک دے ناں وچ بدل جاندا ا‏‏ے۔ شاید، تاریخی لفظاں صحیح طریقے تو‏ں تاریخی عمل د‏‏ی عکاسی کردا اے، لہذا، اک خاص حد تک، پرنس اولیگ نو‏‏ں ریاستی سیاسی معنےآں وچ روس دا خالق کہیا جا سکدا اے.
۹۰۷ وچ قسطنطنیہ د‏‏ی طرف شہزادہ اولیگ دا مارچ بازنطینی ذرائع دے لئی نامعلوم اے، جس نے انہاں واقعات دے امکان دے بارے وچ تاریخی سائنس وچ شکوک و شبہات نو‏‏ں جنم دتا ا‏‏ے۔ پر، ۹۱۱ دے روسی بازنطینی معاہدے دے متن د‏‏ی مستند تریخ د‏‏ی موجودگی شاید انہاں شکوک نو‏‏ں دور کردی ا‏‏ے۔ مہم دا دائمی بیان خود افسانوی نقشیاں تو‏ں بھریا ہويا اے — پہیاں اُتے بحری جہاز، شہر دے دروازے اُتے اک ڈھال، یونانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں شہزادے نو‏‏ں زہر دینے د‏‏ی ناکا‏م کوشش — جس کی، پر، عام طور اُتے یقین دے نال وضاحت کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ مہم د‏‏ی کامیابی نے روس دے لئی اہ‏م فائدے دے نال تجارتی معاہدے نو‏‏ں ممکن بنایا۔ معاہدے دا متن یونانی بولی وچ لکھیا گیا سی تے XI صدی دے دوسرے نصف وچ پرانے روسی وچ ترجمہ کيتا گیا سی۔ یا ایتھ‏ے تک کہ XII صدی دے آغاز وچ ۔ ۔ اس شکل وچ ، ایہ گزشتہ سالاں د‏‏یاں کہانیاں وچ شام‏ل اے. اک ہی وقت وچ ، مترجم نے احتیاط تو‏ں اپنے کم نال رابطہ کیتا، کیونجے روسی سفیراں دے اسکینڈینیوین دے ناں براہ راست اسکینڈینیوین شکلاں تو‏ں دتے گئے نيں، نہ کہ یونانی تحریر دے ذریعے۔ ۹۱۱ دے معاہدے نے یقینی طور اُتے روس تے بازنطیم دے درمیان تجارتی تعلقات نو‏‏ں تیز کيتا تے بالواسطہ طور اُتے عیسائیت دے اک خاص پھیلاؤ وچ حصہ لیا۔ اگلے معاہدے وچ ، ایگور دے ۹۴۴ تو‏ں، "عیسائی روس" پہلے ہی ذکر کيتا گیا اے.
روسیاں د‏‏ی بحیرہ کیسپین تک مہم، جس دا ذکر مشرقی عربی بولنے والے ذرائع وچ کيتا گیا اے، پرنس اولیگ دے دور حکومت تو‏ں وی تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ محققاں کیسپین سرزمین اُتے حملےآں دے اک سلسلے نو‏‏ں ۹۱۰ تو‏ں ۹۱۲ تک د‏‏ی اک واحد فوجی کارروائی دے طور اُتے مندے نيں ۔ روسیاں دا ہدف بحیرہ کیسپین دے جنوب مشرقی ساحل اُتے واقع تجارتی شہر Obaskun (Abesgun) سی، ہور جنوبی کیسپیئن علاقےآں گیلان، ڈیلیم تے مازندران، شیروان شاہ ریاست دا علاقہ باکو ضلع سی۔ روسی خوش قسمت سن، انہاں نے مال غنیمت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ پر، واپسی پر، روسیاں دا سامنا خزر خاگان دے مسلما‏ن محافظ تو‏ں ہويا، جس نے روسیاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں عملی طور اُتے تباہ کر دتا جو وولگا دے کنارے اپنے بحری جہازاں دے نیڑے لڑ رہے سن ۔ بحیرہ کیسپین تک روسیاں دے گزرنے نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے خگن دے نال اک معاہدے دے ذریعے یقینی بنایا گیا سی، جنھاں غنیمت دا کچھ حصہ ملیا سی، تے غالباً بحیرہ اسود، آبنائے کرچ، بحیرہ ازوف، ڈان، تے فیر ٹرین دے ذریعے وولگا دے لئی۔ ۹۱۱ دے معاہدے نے پرنس اولیگ دے روسیاں نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے بحیرہ اسود وچ سفر کرنے د‏‏ی اجازت دی، جس دے نتیجے وچ عرب مصنفاں نے اس سمندر نو‏‏ں "روسی" کہیا۔ عام طور پر، کیسپین مہم بازنطینی تے خزر دونے اطراف دے لئی فائدہ مند سی، اس لئی ۹۱۱ دے روس-بازنطینی معاہدے تو‏ں اس دا تعلق ممکن ا‏‏ے۔ پرنس اولیگ نے خود اس مہم وچ حصہ نئيں لیا سی، جداں کہ ۹۱۱ دے موسم گرما وچ قسطنطنیہ وچ روسی سفارت خانے تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔
پرنس اولیگ دے بارے وچ آخری تریخ دا واقعہ انہاں د‏‏ی موت دے حالات تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ انہاں واقعات د‏‏ی تریخ غیر یقینی اے، شاید تریخ ساز نے قسطنطنیہ د‏‏ی مہم دے دوران "پنجويں موسم گرما/سال" اُتے شہزادے د‏‏ی موت دے بارے وچ صرف کہانیاں سنی سی۔ گزشتہ سالاں د‏‏ی کہانی وچ مہم سال ۹۰۷ وچ نشان زد کيتی گئی اے، لہذا موت نو‏‏ں ۹۱۱ (یا ۹۱۲) دے خزاں تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے، یعنی ب ویزیٹین-روسی معاہدے دے اختتام دے فوراً بعد۔ ایہ معلوم نئيں اے کہ مہم د‏‏ی تریخ خود کس اُتے مبنی اے، شاید تریخ ساز دے پاس بازنطیم تے روس دے درمیان امن مذاکرات دے آغاز دے شواہد موجود سن، جس نے اک ابتدائی معاہدے نو‏‏ں باضابطہ شکل دتی تے اصل معاہدے نو‏‏ں ختم کرنے دا طریقہ کار شروع کیتا، لیکن ایہ ممکن ہو سکدا سی۔ کئی سالاں تک پھیلا ہويا.
تریخ وچ ، موضوع اک سپ دے کٹنے تو‏ں شہزادے د‏‏ی موت دے بارے وچ دسدا اے جو اس دے لمبے مردہ گھوڑے د‏‏ی کھوپئی تو‏ں نکلیا سی۔ اوڈ ٹو دتی ایرو د‏‏ی اولڈ نورس ساگا وچ اس پلاٹ د‏‏ی اک سادہ تشبیہ اے، جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ ۱۳ويں صدی دے آخر وچ تخلیق کيتا گیا سی۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ شہزادہ اولیگ د‏‏ی موت دے بارے وچ افسانہ روس وچ اسکینڈینیوین فوجی برادری تو‏ں شروع ہويا سی، جتھو‏ں اسنو‏ں بعد وچ اسکینڈینیویا منتقل کردتا گیا سی تے اوڈا د‏‏ی سوانح عمری وچ نمودار ہويا، جو کہ ابتداء دے اک حقیقی تاریخی شخص سن ۔ ۱۰ويں صدی۔ روس وچ ، ٹیم د‏‏ی کارکردگی بعد وچ تریخ وچ داخل ہوئی۔ پرانے روسی تے پرانے اسکینڈینیوین ورژن دا باہمی تعلق سانو‏ں تریخ وچ پائے جانے والے پرنس اولیگ د‏‏ی موت د‏‏ی جگہ دے مختلف ورژن اُتے توجہ دینے اُتے مجبور کردا اے - انہاں وچو‏ں اک دے مطابق، پرنس اولیگ د‏‏ی موت "سمندر دے اُتے" ہوئی سی۔ ب ہوسکدا اے کہ اوہ اپنی موت تو‏ں کچھ دیر پہلے اسکینڈینیویا واپس آ گیا ہوئے۔ کسی وی صورت وچ ، موت دے بارے وچ افسانہ لوک کہانیاں د‏‏ی یادداشت وچ پرنس اولیگ د‏‏ی تصویر د‏‏ی مستحکم موجودگی نو‏‏ں ظاہر کردا اے.
پرنس اولیگ د‏‏ی اک مخصوص پرنس ہیلگو (کیمبرج دستاویز تو‏ں) دے نال شناخت، جس د‏‏ی سرگرمی ۹۴۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں شروع ہُندی اے، قیاس آرائی اُتے مبنی اے ۔
ادب
گٹھ:۹۱۲ دیاں موتاں گٹھ:سال پیدائش غیر موجود گٹھ:نائبین سلطنت گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:912 دیاں موتاں
چنڈی دی وار
چنڈی دی وار جس نوں وار درگا کی جاں وار سری بھگؤتی جی کی وی کہندے ہن دسم گرنتھ وچ شامل گرو گوبند سنگھ دی رچنا اے۔ ایہہ سنسکرت دی اک رچنا مارکنڈے پران، وچ درج دیوتیاں اتے دینتاں دے لڑائی نال جڑیاں کجھ واقعے نوں ادھار بنا کے لکھی بیر رسی شاہکار اے۔ اس وچ چنڈی دیوی نوں بھگوتی دے روپ وچ، دینتاں دا ناس کرن والی دیوی طاقت وجوں روپاترت کیتا گیا اے۔اس رچنا دا مکھ مقصد مسلم فوجاں دی وڈی گنتی دیکھ کے سہمی ہوئی سکھ فوجاں دا ہوسلاں ودھاؤنا سی۔اس رچنا دا نتیجہ ایہہ نکلیا کہ سکھ فوجاں نے مسلم فوجاں نال بناں ڈرے ڈٹ کے لڑائی کیتا۔
ڈاکٹر۔ بکرم سنگھ گھمن، ڈاکٹر۔ چرنجیت سنگھ گمٹالا
چنڈی دی وار دی شعری کلا دا مطالعہ موضوع تے روپک پکھ توں کیتا جا سکدا اے۔
1. موضوع
چنڈی دی وار بھگتی تے طاقت دا سمیل اے۔ اس دے شروع دیاں پہلیاں دو پؤڑیاں منگلاچرن دیاں ہن جس وچ گرو گوبند سنگھ جی نے بھگؤتی نوں دھیایا اے۔ دوجی پؤڑی وچ پرماتما دی مہما گائن کیتی گئی اے۔ نرنا ایہہ کڈھیا اے کہ اس طاقت دا انت نہیں پایا جا سکدا۔
اس وار وچ درگا تے دینتاں دا جدوجہد مگھدے روپ وچ پیش کیتا گیا اے۔گرو صاحب مطابق دیوتیاں دا ہنکار توڑن لئی پرماتما نے مہکھاسر تے سمبھ راخش پیدا کیتے جنہاں نے اندر نوں ہرا کے اس دا راج حصہ کھوہ لیا۔ اندر درگا دی پناہ آؤندا اے۔ درگا مہکھاسر تے اس دی فوج نال لڑائی لڑدی اے تے ایہناں راخشاں نوں مار کے اندر نوں راج حصہ واپس دواؤندی اے۔ سمبھ نسمبھ راخش اندر نال لڑائی کرکے اس دا راج حصہ مڑ کھوہ لیندے ہن۔ اندر مدد لئی مڑ درگا دیوی پاس جاندا اے۔ اوہ راخشاں نال جدوجہد کرکے اوہناں دا خاتمہ کر دندی اے۔ انجھ اندر نوں مڑ اپنا راج حصہ مل جاندا اے۔
اس طرحاں اس وار وچ سر اتے اسر وچ ٹکر روپمان کیتی گئی اے۔ سر نیکی تے اسر بدی دا پرتیک ہن۔ اس جدوجہد وچ نیکی دی جت درسائی گئی اے۔ اس وار وچ درگا تے دینتاں دے مقابلیاں نوں بڑا سخت وکھایا گیا تے اجیہا ماحول پیدا کیتا گیا اے کہ پڑھن تے سنن والے دے ڈولے پھوکن لگ پیندے ہن۔ گرو صاحب نے عورت نوں ہیروئن دے روپ وچ لے کے خالصہ فوج نوں ایہہ سندیش دتا اے کہ جے اک اورت ایڈے وڈے بلوان راخشاں دا ٹاکرا کر کے جت حاصل کر سکدی اے تاں تسیں اجیہا کیوں نہیں کر سکدے؟ اس دا مقصد عورت جاتی نوں جدوجہد لئی پریرنا اے تے اوہناں متعلق مان ستکار پیدا کرنا اے۔ اس وار دا بنیاد بھاویں مارکنڈے پران وچلا `درگا سپتستی` والا کانڈ اے، پر گرو صاحب نے اس وچ پراجسمانی انش گھٹا کے اس نوں زمینی چھوہاں دے کے متھہاسک توں تریخی بنا دتا اے۔
2. روپک پکھ: چنڈی دی وار دے روپک پکھ نوں اسیں ہیٹھ لکھے نقطیاں توں مطالعہ کر سکدے ہاں
(a) بولی: اس وچ کوئی شکّ نہیں کہ گرو گوبند سنگھ جی نے پنجابیاں وچ بیر رس دا کمیونیکیشن کرن لئی چنڈی دی وار دی رچنا کیتی۔ پر اس دی ٹھیٹھتا بارے ودواناں وچ اختلاف ہن۔ کرپال سنگھ کسیل تے پرمندر سنگھ لکھدے ہن:
اس گل نال تاں کسے نوں وی مت-بھید نہیں کہ چنڈی دی وار نرول پنجابی وچ نہیں۔ اس گل دی تائید لئی اک دلیل ایہہ وی دتی جا سکدی اے کہ چنڈی کردار نوں برج بولی وچ رچن توں بعد ایسے کہانی نوں مڑ وار دے روپ وچ لکھن دی لوڑ سوائ اس گل توں ہور اے ہی کی سی اس ادبھت بیر رسی کہانی نوں عامَ پنجابی لوکاں دے پڑھن لئی لکھ دتا جاوے۔ ایسے مقصد لئی ایہہ وار دیواناں وچ بیر رسی مطلب پیدا کرن لئی ڈھاڈیاں ولوں گا کے سنائی جاندی سی اتے لڑائی جان ویلے سنگھ اس دا پاٹھ کردے ہن۔ اس وار دا پنڈا نرول پنجابی ہون دے باو جود وی اس وچ ورتی بولی نوں ٹھیٹھ پنجابی نہیں کیہا جا سکدا۔ گرو صاحب دا بہت ساریاں بولیاں توں جانوں ہونا اس دی بولی اتے ودوتا دا بھار پا دندا اے، خاص کرکے اس دی ووکیبولری نوں پڑھیاں اس گل واضع ہو جاندی اے۔ کئیاں شبد لوک بولی وچوں نہیں سگوں ودواناں دی ساہتی نظام وچوں لے کے کھل دلی نال ورتے گئے ہن۔1
کالا سنگھ بیدی چنڈی دی وار دی بولی نوں ساہتی بولی قرار دندے ہوئے لکھدے ہن:
کلغیدھر سنسکرت تے برج بولی آدی دے مہان ودوان تے شاعر سن، اس لئی اوہناں دے شعری وچ سنسکرت، فارسی، عربی، برجی تے اودھی دی ووکیبولری دا شامل ہو جانا قدرتی سی۔ آپ آنندپور صاحب رہندے رہے تے ماجھی بولی دے کھیتر وچ نہیں آئے۔ سو آپ جی اپر دوابی بولی دا ادھک اثر سی۔ `چنڈی دی وار` دی بولی ساہتی پنجابی اے، پر کتے کتے `تے نرول ٹکسالی بولی دے نیڑے وی آ جاندی اے۔ اصل وچ بیر رس نوں اگھاڑن لئی، کلغیدھر نے ساہتی ووکیبولری دی ورتوں کیتی اے۔ اس بولی دے کئی شبد – وریامی، علامی، کیبر، کیجم، سللے، پاکھر، سنگھر، دستُ، کورم، گر، سار، برگاستن – لوک بولی پنجابی وچوں نہیں سگوں ساہتی نظام وچوں وینے گئے ہن۔2
جگجیت سنگھ اس وار دی بولی لیہندی مندے ہوئے لکھدے ہن، "اس وار دی بولی لیہندی اے جس وچ دوابی، فارسی تے سنسکرت شبداں دا رلا اے۔"3 شمشیر سنگھ اشوک پہلاں تاں اس وار دی بولی نوں پرانی پنجابی قرار دندے ہن، جو کتوں کتوں راجپتانی نال ملدی جلدی جاپدی اے4 پر اگے جا کے ایہو ودوان اس وار دی پنجابی نوں `ملوئی` پنجابی دسدے ہن۔5 پرو۔ پریتم سنگھ اس نوں ٹھیٹھ پنجابی دسدے ہن جس `تے برج بولی دا وی اثر اے۔ اوہ لکھدے ہن، "حیرانی والی گل تاں ایہہ اے کہ ساری عمر برج بولی وچ اینیاں رچناواں کرن والا مہان جنگجو، اینی ٹھیٹھ پنجابی بولی وچ کویں خوبصورت رچنا کر سکیا اے۔ ہاں، اس گل توں انکار نہیں کیتا جا سکدا کہ شعری بنتر `تے نویں شبد گھڑن دے ڈھنگ اتے برج بولی دا اثر ڈریکٹ اے۔"6 گوپال سنگھ دردی اس نوں ٹھیٹھ پنجابی دی رچنا قبول کردے ہوئے لکھدے ہن، "پنجابی رچنا اوہناں اجیہی ٹھیٹھ مرکزی بولی وچ کیتی اے (حالاں کہ آپ ماجھے وچ کدے نہیں آئے) کہ من حیران رہِ جاندا اے۔"7 اجیہی دھارنا رنجیت سنگھ کھڑگ دی اے۔ اس متعلق اوہ لکھدے ہن، "بولی آپ نے ڈاڈھی ٹھیٹھ پنجابی ورتی اے۔ لوڑ مطابق کئی نویں شبد وی گھوے ہن۔ جو آپ دی سدھ ہست زباندانی دا اکٹّ نشان ہن۔"8
جی۔ایل شرما اس نوں ماجھی، لیہندی تے برج دا مپناہ درساؤندے ہوئے لکھدے ہن:
پریتم سنگھ اس وچ دوجیاں بولیاں دے شبداں دے رلاء نوں قبول کردے ہوئے لکھدے ہن:
"گرو جی نوں اپنے ویلے دیاں اہم بولیاں دا ڈونگھا علم تے حق حاصل سی۔ موضوع کارن متھہاسک ووکیبولری دی ورتوں ضروری ہو گئی، جس کارن سنسکرت پراکرت، ہندی اتے راجستھانی شبد وڈی گنتی وچ آئے۔ اس گل دا سہرا گرو جی دے سر اے کہ اوہ اس رکاوٹ دے باو جود اس کھبسورت بیان-ڈھنگن لیاؤن وچ کامیاب ہوئے ہن جس نے اس بولی دی گنجائش نوں سدھ کر دتا اے کہ پنجابی بنتر وچ متھہاس دا ذکر کیتا جا سکدا اے۔"10
کلونت کور کوہلی وار دی بولی دی پھلار پوروک چرچہ کرن مگروں اس نرنے `تے پجدے ہن کہ اس ویلے دی عامَ بولی جان والا بولی اے۔ اوہناں دا متّ اے:
"چنڈی دی وار دی بولی نہ تاں ٹھیٹھ پنجابی اے تے نہ ہی نرول لیہندی جاں دوابی اے، سگوں اس دی بولی اس ویلے عامَ بولی جان والی بولی اے۔ جس نوں عامَ جنتا سمجھ سکدی سی۔"11
اپروکت چرچہ توں واضع اے کہ چنڈی دی وار پنجابی وچ اے پر اس وچ دوجیاں بولیاں اتے پنجابیاں دیاں اپ-بولیاں دے شبداں دا ورتوں وی کیتا گیا اے۔ اس دا کارن گرو گوبند سنگھ جی دا مہان ودوان ہونا اے۔ ایہہ بھاشائی وکھریویں اس پرکار ہن:
ماجھی: چنڈی دی وار وچ ماجھی ووکیبولری کافی گنتی وچ ورتی گئی اے، جویں سیہہ منگایا، چنتا کرہُ ن، دیواں نوں آکھیا، کھیت اندر جودھے گجے، دیکھن چنڈ سخت نوں، کدے ن نٹھو، مارے چنڈ سخت نے، چوٹ پئی دمامے دلاں مقابلہ، لکھ نگارے وجن، سیہاں واگو گجن، راکش وڈے، کدے ن آکھن ہارے، کڑک اٹھیا، سٹّ پئی جمدھانی، دتے دیؤ بھجائی، کدے ن رجے، متا پکایا، آدی۔
ملوئی: گرو گوبند سنگھ جی پٹنے توں آ کے بہت سماں مالوے وچ رہے۔ اس لئی اوہناں دی بولی اتے ملوئی بولی دا اثر سبھاوک ہی سی۔ سؤہے، آدا، تکھا، بھجنا، ساتے آدی شبد اداہرن وجوں پیش کیتے جا سکدے ہن۔ شمشیر سنگھ اشوک تاں اتھوں تیک لکھدے ہن کہ `چنڈی دی وار` دی پنجابی ملوئی پنجابی اے جس وچ ماجھے دی تے لیہندے دی بولی دا بہت گھٹ اثر اے۔12
لیہندی: پنجابی ساہت وچ لیہندی نوں خاص ستھان حاصل رہا اے۔ کسے ویلے ستلج توں پار برج تے پچھم ول لیہندی ساہتی بولی سی۔ گرو گوبند سنگھ جی توں پہلاں بابا فرید جی، گرو نانک دیوَ جی، گرو ارجن دیوَ جی، دمودر آدی کئیاں لکھاری اپنی رچنا لیہندی وچ کر چکے سن۔ وار وچ وی کئیاں شبد لیہندی دے ملدے ہن جویں لاڑیاں، جروانا، دہاڑے، رضائی، پچھاڑیئن، تڑپھیئن، منگائسُ، جاسن، تکی، لیاونی، سنندی، مرڑائکے، گننائکے، کھنسائکے، روس بڈھائکے، آدی۔ لیہندی وچ شبد دے انت وچ `ی` دی مقدار لا کے بہو-وچن بنا لیا جاندا اے۔ ایہہ تنقید اس وار وچ ہی ملدی اے جویں: دانوی، راکسی، دینتی، جنی، سورمی، پلانی آدی۔
برج: گرو گوبند سنگھ جی نے اپنی ساری رچنا برج بولی وچ کیتی سی تے اوہناں دے بہت درکاری شاعر وی برج بولی دے ودوان سن، اس لئی برج بولی اوہناں دی رچنا دا انکھڑواں انگ بن گئی سی۔ ایہہ وار بھاویں گرو جی نے پنجابی وچ رچی پر برج بولی دے شبداں دی ورتوں ہونا سبھاوک سی۔ جویں: سنگھ، سیسار، مداری، سام، دھائے، جوجھارے، اتِ، گرِ، گھمن آدی۔ دیوی واسطے `پلنگ` دیوتا ورتنا وی برج دا سبھاء اے جویں درگا آیا (پنجابی وچ درگا آئی)، اٹھی دیوتا (پنجابی وچ اٹھی دیوی)۔ کجھ شبداں دا اصلا پنجابی اے، پر اوہناں دا اچارن جاں لہجہ برج بولی مطابق ڈھلیا ہویا اے۔ اداہرن وجوں: جہے دی تھاں جیہوے، اگاہاں دی تھاں اگھا، لہو دی تھاں لوہو، جھلی، چلی، ہلی، گھلی آدی دی تھاں جھالی، چالی، گھالی اتے وجا کے، ودھا کے تھاں بجائکے، بڈھائکے آدی۔14
پوٹھوہاری: کئی شبد پوٹھوہاری دے ہن جویں نکتھے، رجائی، جیوا آدی۔
راجستھانی: راجستھانی بولی وچ کئی شبد آئے ہن جو گھٹ جاں ودھ اسے روپ وچ ورتے ہن جویں کہ اس بولی وچ موجود سن۔ اداہرن وجوں: وتھ، چھتر، ودھ، ماریئن، بڈھِ، بھاگیا، گھالی، چالی، برج، پباں۔15
سنسکرت: سنسکرت دے شبد تتسم تے تدبھوَ دوواں روپاں وچ ملدے ہن پر ایہناں دی گنتی بہت تھوڑھی اے۔ تتسم جویں امراوتی، گز، کورم، گدا، ترشول، چھتر، نارد، گدا، رمت آدی۔ تدبھوَ جویں نؤندھ، روہ، دینت، دھمکیت، بھگؤتی، جوگنیاں، ترسولاں، بھجنگم، جم آدی۔
عربی فارسی: اس سمینّ فارسی درباری بولی سی اس لئی فارسی عربی مول دے شبداں دا آ جانا سبھاوک ہی سی۔ دوجا، گرو جی فارسی بولی دے ودوان وی سن جویں کہ ظفرنامہ توں واضع ہندا اے۔ عربی فارسی دے تتسم دے تدبھوَ دوویں پرکار دے شبد ملدے ہن۔ تتسم جویں تعریف، حاجی، پاجی، تازی، دہشت، پھرمئش، گوشت، دست، رحمت، بند۔ تتبھو جویں تروار، ندر، شاباش، نواجی، بختر، پاکھر، پھریستے۔
گرو جی اک مہان طاقت سن جو شبد نوں پنجابی وچ اتے اس دے لوڑیندے روپ وچ اجیہے ڈھنگ نال ڈھال سکے کہ اس دی اپنی مول ہوند ختم ہو گئی۔ کجھ اداہرناں اس پرکار ہن: بھہاولے ہندی مدھ توں، ندر فارسی شبد نظر لئی، رزادی فارسی شبد رائیزادی لئی، دستو-دستی فارسی دست توں، پر دو واری بنتر وچ پنجابی شبد دی ورتوں دا مطلب ہتھوں ہتھ لڑائی دتا گیا اے۔ سنسکرت اتے فارسی دا ڈھنگ، جس ولوں مصدر نال سِ، م آدی لا کے لوڑیندی کریا بن جاندی اے تے اس دے نال ہی پرکھ دا پتہ لگ جاندا اے۔ گرو جی پرانی بنتر ورتدے ہن جہڑی راجستھان توں آئی جویں پھرماؤس یعنی اس نے حکم دتا پر اس aتے پنجابی کریا بنتر دا زور اے اتے سطراں جہڑیاں کمایا، پھرایا، ودھایا، کھائکے آدی نال ختم ہندیاں ہن۔ کیونکہ درگا عورت اے، اس لئی وریام شبد نوں موڑ کے وریامی یعنی بہادر عورت بنا دتا۔ ہڑ-ہڑائ، جس دا مطلب غصے بھریا ہاسہ اے ورگے نویں شبد گرو جی دی شبد بنتر اتے حق دا پتہ دندے ہن بھاویں اجہیاں مثالاں بڑیاں گھٹ ہن۔16
بولی دی نیچر
`چنڈی دی وار` وچ `آدی گرنتھ` والی گرائمر نظام چل رہی اے، بھاویں ہن تیک کافی فرق پے چکا اے۔ سہاری تے اونکڑ دی کافی ورتوں کیتی گئی اے۔ بے شکّ کئی تھائیں ایہہ ماتراواں وادھو ہی جاپدیاں ہن مگر اس توں ایہہ پتہ لگدا اے کہ ادوں آدی گرنتھ والی گرائمر نظام اجے جاری سی جویں: انتُ، سورجُ، ندرِ، دکھیا، ستجگ، ابھیمانُ، بیرُ، کھیتُ، سیسار، سندھُ، تنُ، بلُ، بادُ، چنِ چنِ آدی۔17
اس وچ کئی شبداں دے اک توں بہتے شبد جوڑ وی ورتے گئے ہن، جویں جان/جانُ، راکس/راکسِ، دیوَ/دیؤ، چنڈِ/چنڈی، کئی پرانے روپ وی ملدے ہن جویں کؤن، میتھؤ، دھؤسا، دھؤل آدی۔ پرانے شبد وی ملدے ہن جو اج نہیں ورتے جاندے جویں سنگھر، ترے، باڈھی، کھرچام، رسائے، قندھار، انیاراں۔ چنڈی دی وار دی بولی اج نالوں ودھیرے سنجوگاتمک اے مگر آدی گرنتھ دی بولی نالوں ویوگاتمک اے۔ اداہرن وجوں سنجوگاتمک روپ ایہہ اے: لوک تہی (تناں لوکاں وچ)، برچھیئی (برچھیاں نال)، وڈھے تیغی (تیغاں نال وڈھے ہوئے)، جھاڑؤ (جھاڑاں وچ)۔ سماس گھڑن وچ وی بڑی نپنتا وکھائی اے۔ اداہرن وجوں سنگلیالے، بمبلیالے، جٹالے۔ اس توں علاوہ گرو جی نے انتر-بھاشی سماس وی گھڑے ہن جویں کھرچامی وچ کھر فارسی تے چامی-سنسکرت ۔ اسے طرحاں سیہن سار دی، گوشت-گدھیاں آدی سماس ویکھے جا سکدے ہن۔18
اس وار وچ بیر رسے دی چھنکار پیدا کرن لئی کھرویاں دھنیاں جویں گ، ڈھ، جھ، گھ، ڑ آدی دی ورتوں کیتی گئی اے۔ انوناسکتا اج نالوں گھٹ اے جویں تھائی (تھائیں)، تیتھو (تیتھوں)، تیہی (تیہیں) آدی۔ ی دی تھاں `تے `ج` دی ورتوں ملدی اے جویں ستجگ، جگ، جودھے، جدھ آدی۔ بولی مزین اے تے حوالہ مطابق اے۔ وار وچ ٹھیٹھ محاورے وی ملدے ہن جویں بجّ پینا (مارے بج دے)، سائی دینا (جاپے دتی سائی) آدی۔ اپروکت چرچہ توں اسیں اس نرنے `تے پہنچدے ہاں کہ چنڈی دی وار دی بولی نہ ہی ٹھیٹھ ملوئی اے تے نہ ہی ٹھیٹھ دوابی جاں لیہندی آدی اے۔ سگوں ایہہ اس ویلے وی عامَ بول چال دی بولی اے۔ گرو صاحب نے سکھاں نوں جنگ دے میدان جان لئی مُتحرک کرن لئی اس وار دی رچنا کیتی۔ سروتیاں وچ اس دا کمیونیکیشن کرن لئی ایہہ ضروری سی کہ گرو صاحب اس ویلے دی پرچلت بولی دا ورتوں کردے۔
(ا) چھند پربندھ: `چھدھّ` شبد دا دھاتو چھند وی منیا جاندا اے، جس دے مطلب ہن، پتے ڈھکنا، پڑدا، اچادان، کرنا، آدی۔ رگوید دے نرکت انگ وچ آیا اے کہ دیوتیاں نے موت اتے دکھاں توں بچن لئی جنہاں منتراں راہیں اپنے آپ نوں ڈھکیا، اوہناں نوں `چھند` کہندے ہن۔ اس طرحاں وید دا ناں وی چھند پے گیا۔ `چھند` شبد نوں سنسکرت شبد `چھندس` تے `چھندک` نال وی جوڑیا جاندا اے۔ چھندک دے مطلب ہن `ہتھ` وچ پاؤن والا گہنہ، بھوشن آدی۔ سریمد بھاگود گیتا وچ ویداں نوں چھندس کیہا گیا اے۔ `امرکوش` جو چھیویں صدی دی رچنا اے وچ چھند دے مطلب `من دی گلّ` دتے ہن۔ وید دے چھ امگاں وچوں اک انگ `چھند` منیا گیا اے۔ ہور انگ ہن: سکھیا، کلپ، گرائمر، نرکت اتے جوتش۔ نرکت تے بھاشاکار دا کتھن اے کہ چھند توں بناں بانی دا اچارن ممکن نہیں اے۔19 ورہت شبدساگر مطابق چھند شبد دی ورتوں بھنّ بھنّ معنےآں وچ کیتی گئی اے جویں:
1. وید
2. وید واک جس وچ گائتری وی شامل اے۔
3. اوہ واک جس دی رچنا ورن اتے مقدار دے اصولاں `تے مشتمل ہووے۔
4. چھ ویداگاں وچوں اک تعلیم جس وچ چھند دے لچھناں دا وچار کیتا گیا ہووے۔
6. بیوی
7. رنگ ڈھنگ، سائز، چیشٹا
8. چھل چھند، کپٹ، مکر
9. ابھلاکھا
10. چال، کلا، چالاکی، آدی
11. بندھن20
انکار پرشاد مہیشوری مطابق چھند دا کوشگت مطلب ایہہ اے کہ جو منکھاں نوں پرسن کردا اے جاں آنند دندا اے، اوہ چھند اے۔ پریم پرکاش سنگھ چھند دی تشریح دندے ہوئے لکھدے ہن کہ شاعری وچ مقدار جاں ورناں نوں خاص ویونت نال جوڑکے وزن، تول، سر، بسرام دا خیال رکھدے ہوئے تکانت دے میل نال لے پیدا کرنی ہی چھند اے۔21
بھاویں چھند دے کئی مطلب دتے گئے ہن پر اج پنجابی شعری ساہت وچ چھند دے دو ہی مطلب پردھان منے جاندے ہن: اک اوہ تعلیم جس وچ چھند دے لچھن آدی دا علم دتا جاوے اتے دوجا اجیہی رچنا جو اکھر، مقدار، گن، آدی دے اصولاں `تے مشتمل ہووے۔ اس طرحاں وزن تول وچ لکھیا ہر واک چھند اے اتے دوجے شبداں وچ ہر پد اتھوا نظم چھند اے۔22
1. چھندبدھ رچنا اک خاص نزام ہندا اے، اس لئی اس وچ کہی گل ودھیرے زوردار تے بااثر ہندی اے۔
2. چھندبدھ شعری وچ اک سنگیت جاں سنگیتک لے پیدا ہو جاندی اے۔ اس لئی جد ایہہ گا کے پڑھی جاندی اے تاں سروتیاں `تے خاص اثر کردی اے۔
3. چھندبدھ رچنا وچ شبد چون `تے خاص دھیان دتا جاندا اے۔ اس لئی اس نال تھوڑے توں تھوڑے شبداں وچ ودھ توں ودھ کیہا جا سکدا اے۔
4. چھندبدھ رچنا زبانی یاد کرنی سوکھی اے اس لئی پرانا ساہت صدیاں تیک سینہ بفوج ہی اگے چلدا رہا اے۔ پرانے ساہت لگپگ سارا چھند وچ ہی اے۔ `بانی کنٹھ تے پیسہ گنٹھ` مطابق اوہی وڈیرا ودوان منیا جاندا سی جس نوں ودھیرے بانی زبانی یاد ہندی سی۔23
پنجابی دا شرومنی قصہ کار وارث شاہ وی شاعری لئی عروض دا علم ہونا ضروری دسدا اے:
جاہل شاعراں نوں ذرا سمجھ آوے،
شعر؎ موجو لکھ سنائیئے جی۔
علم شاعری دا جس نوں پتہ ناہیں،
اس نوں علم عروض پڑھائیے جی۔
سنت سنگھ سیکھوں چھند تے شاعری دا انکھڑواں تعلقات درساؤندے ہوئے لکھدے ہن، "صرف چھند بدھ رچنا ہی شاعری اے جویں صرف عورت لنگ روپ والا انسان ہی عورت جاں عورت اے۔ جس طرحاں کسے عورت وچ ناریتو دے گن گھٹ جاں ودھ ہو سکدے ہن، اسے طرحاں چھند وچ وی شاعری دے گن گھٹ جاں ودھ ہو سکدے ہن۔ پر شاعری دے ناؤ دی اہلیت صرف چھند نوں ہی حاصل اے۔"24
اوہ اگے لکھدے ہن کہ چھند شاعری دا سریر اے تے جس طرحاں کسے انسان نوں اس دے جسمانی روپ وچ ہی جانیا جا سکدا اے، شاعری دی جان پچھان پہلاں اس دے چھند (سریر) راہیں ہی ہندی اے۔ جتنا اس دا سریر تے چہرہ مہرا ودھ جانیا پچھانیا ہووےگا اتنی ہی کوئی شاعری ودھیرے پروان ہوویگی۔25 ایسے طرحاں بہت سارے ودوان چھند نوں شاعری دا ضروری انگ مندے ہن تے چھند رہت شاعری نوں شاعری منن لئی تیار نہیں۔
اس دے الٹ کئی ودوان چھند نوں شاعری دا ضروری انگ نہیں مندے۔ ایہناں دا موڈھی ارسطو اے۔ اس نے اپنی رچنا پوئٹکس (پھوeٹچس) وچ صاف تاں نہیں پر گون روپ وچ لکھیا اے کہ شاعری وچ چھند نوں کوئی خاص اہمیت حاصل نہیں۔ بھاویں زمانے دے رسم رواج نے چھند نوں شاعری نال جوڑ دتا اے پر صرف چھند رچن والے نوں شاعر نہیں آکھیا جا سکدا۔ ارسطو دے اس خیال دی تائید اس گل توں وی ہو سکدی اے کہ اس نے پلیٹو دے سمپوزیئم (شیمپوسم) دی سٹائل نوں وی بے-وزن تے بے-بحر شاعری وچ شامل کیتا اے۔ بھارتی چھمداں دے ترقی دے مڈھلے ویلے وچ وی شاعری وچ کافیاں میلن دا بہتا دھیان نہیں سی رکھیا جاندا۔ ویدک شاعری ودھیرے تکانت رہت اے۔26
اپروکت دوویں دھارناواں اک پاسڑ ہن۔ ایہہ ٹھیک اے کہ اجکل چھند رہت شاعری وی لکھی جا رہی اے پر چھند-بدھد شاعری نوں اج وی خاص ستھان حاصل اے۔ یاد رکھن والی گل ایہہ اے کہ نری چھندا-بندی شاعری نہیں اکھوا سکدی تے چنگی شاعری لئی چھندا-بندی توں علاوہ باقی کاوَ-گنِ وی ہونے چاہیدے ہن۔
وار لئی سبھ توں پرمانک سروپ پؤڑی ہی اے۔ بھائی کانھ سنگھ نابھہ پؤڑی نوں اک چھند درساؤندے ہوئے لکھدے ہن:
اک چھند جس وچ خاص کرکے لڑائی دیاں واراں رچیاں جاندیاں ہن، ڈھاڈی لوک لڑائی دا حوالہ وارتک سنا کے اس دا سار پوڑی چھند وچ لے تار نال مردنگ دی مدد ساتھ گا کے پرکرن سماپت کردے ہن، "درگا-پاٹھا بنایا سبھے پؤڑیاں" (چنڈی 3) سری گرو صاحب جی دیاں واراں وچ کئی چھند "پؤڑی" سرلیکھ ہیٹھ دیکھے جاندے ہن۔ بھائی گرداس جی دیاں واراں دے پد بھی پؤڑی نام توں ہی مشہور ہن، ایہہ چھند سمع اتے وکھم دوویں پرکار دا دیکھیدا اے۔ گرو ارجن دیوَ جی نے نوں واراں تے نوں دھنیاں پؤڑی دیاں راگیاں دے گاؤن لئی ٹھہرائیاں ہن۔27 پنجابی ساہت کوش دے کرتا مطابق:
پؤڑی دے کوشگت مطلب ہن `پیر رکھن دی تھاں`، پر عامَ بول چال وچ سیڑی دے ہر ڈنڈے نوں پوڑی کہندے ہن تے ایہناں ڈنڈیاں نہ تیار ہوئی سیڑھی نوں بھی آکھدے ہن۔ ساہت کھیتر وچ ایہہ اک کاو-روپ اے، جس اندر وچاراں دی اساری پوڑی دے ڈنڈیاں مطابق ہندی اے۔ اک خیال توں بعد دوجا خیال بڑی وار جڑدا جاندا اے تے پھیر کجھ پوڑیاں اکٹھیاں ہو کے اک سمچا خیال بناندیاں ہن۔ لمیرے مزبون نبھاؤن لئی اس دی پنجابی شعری وچ ٹھیک طرحاں ورتوں ہندی اے جویں مسدس دی اردو فارسی شعری وچ۔ اسے طرحاں جپجی، انند، باون اکھری تے گرو گرنتھ صاحب وچ درج ساریاں واراں وچ پؤڑیاں دی سچجی ورتوں کیتی گئی اے۔28
وار لئی پؤڑی دی مہتا نوں اجاگر کردے ہوئے رتن سنگھ جگی لکھدے ہن، "وار پؤڑیاں وچ لکھی جاندی اے۔ جے ٹکر `وار` دی روح اے تاں پؤڑی کلیور۔"29 مگر کئی ودوان پؤڑی نوں چھند نہیں مندے۔ روشن لال اہوجا تے گردیال سنگھ پھول اس نوں کاوک-بھیدک مندے ہن۔ اوہناں مطابق، "پؤڑی دے ماتراں وچ اکسار ہون کرکے ہی اس نوں چھند نہیں، شاعری بھید منیا جاندا اے۔"30 پیارا سنگھ پدم اس نوں چہن پربندھ مندے ہن۔31 جیت سنگھ سیتل پؤڑی نوں چھند تے شعری بھید دا مپناہ مندے ہن۔ اوہناں دا متّ اے، "پؤڑی نہ تاں نرول چھند اے تے نہ ہی شعری بھید بلکہ دوواں دا مپناہ `چھند گت روپ` اے۔ وار پؤڑیاں توں بناں نہیں ہو سکدی۔ پؤڑیاں وار توں بناں ہو سکدیاں ہن جویں جپجی صاحب تے سکھمنی صاحب وچ ہن۔ لڑائی متعلق ہون `تے وی کوئی پؤڑی بناں وار نہیں اکھوا سکدی۔ جنگ سنگھاں تے فرنگیاں (شاہ محمد)، جنگ نامہ حامد، جنگ نامہ ہری سنگھ (رام دیال) وار ہری سنگھ (قادریار) آدی رچناواں پؤڑیاں دی انہوند صدقہ واراں نہیں بن سکیاں۔ وار تے پؤڑی دا پرسپر روایتی تعلقات قایم ہو چکیا اے۔ نادرشاہ دی وار نوں ہن تیک نادرشاہ دی پؤڑی کرکے جانیا جاندا رہا اے۔"32
اپروکت چرچہ توں اسیں اس نرنے `تے پجدے ہاں کہ وار ہمیشہ پؤڑیاں وچ لکھی جاندی اے۔ گرو گوبند سنگھ جی نے وی چنڈی دی وار پؤڑیاں وچ لکھی تے اس دی تائید اوہ آپ کردے ہن، جدوں اوہ لکھدے ہن، "درگا پاٹھ بنایا سبھے پؤڑیاں۔" پؤڑی وار دے اک بند نوں کیہا اے۔ پؤڑی دیاں تکاں ودھ گھٹ ہندیاں ہن۔ پؤڑی دا مطلب درساؤن والے سلوک شامل کرن دی ریت پنجویں گرو جی نے توری سی۔ بھائی گرداس نے ایہہ طریقہ نہیں اپنایا اتے اپنی رچنا نرول پؤڑیاں وچ کیتی جویں کہ پہلے چار گرو صاحبان نے کیتا سی۔ ایہہ پرمپرا گرو گوبند سنگھ جی نے اپنائی۔ چنڈی دی وار وچ اک دوہرا تے 54 پؤڑیاں ہن۔ پؤڑیاں وچ سطراں دی گنتی ودھ گھٹ اے تے اس پرکار اے:
پؤڑی شتراں دی گنتی
1 6
2 9
3 8
4 8
5 4