cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی خلافتاں دی تریخ
مکہ دا محاصرہ تے یزید د‏‏ی موت
سنہ۶۲ھ وچ عقبہ بن نافع نے اپنے بیٹےآں نوں بلاکروصیت کيتی تے کہیا کہ وچ راہِ خدا وچ جہاد د‏‏ی غرض تو‏ں روانہ ہُندا ہاں تے دل تو‏ں خواہش مند ہاں کہ مجھ نوں درجہ شہادت حاصل ہوئے اس دے بعد زہیر بن قیس بلوی نوں مختصر فوج دے نال قیروان د‏‏ی حفاظت دے لیئے چھڈ کر تے  خود مجاہدین دا لشکر لےکر مغرب د‏‏ی جانب روانہ ہوئے، شہر باغانہ   اُتے رومی لشکر تو‏ں مقابلہ ہويا، سخت لڑائی دے بعد رومی فرار ہوئے؛ پھرشہر اربہ   اُتے رومیاں نے دوبارہ سخت مقابلہ کيتا، اس لڑائی وچ وی انہاں نوں ہزیمت ہوئی، مسلماناں د‏‏ی فتوحات دے سیلاب نوں بڑھدے ہوئے دیکھ کررومیاں نے بربریاں نوں جوحالے تک عیسائی مذہب وچ وی داخل نہ ہوئے سن، اپنے نال ملایا تے مسلماناں د‏‏ی تھوڑی جہی جمعیت وچ دے مقابلے وچ رومیاں تے بربریاں د‏‏ی افواج کثیر نے میدان وچ قدم جمایا، خون ریز جنگ دے بعد مسلماناں نوں فتح کامل حاصل ہوئی، آخر شہرطنجہ   اُتے رومی بطریق تو‏ں آخری مقابلہ ہويا جس وچ اس رومی گورنر نے اپنے آپ نوں عقبہ بن نافع دے حوالے کردتا، عقبہ نے اس نوں آزاد کردتا تے شہرطنجہ نوں کوئی نقصان پہنچائے بغیر اگے ودھے، تمام ملک مراقش نوں فتح کردے ہوئے بحرظلمات یعنی بحراطلانطک دے ساحل تک پہنچ گئے، ساحلِ سمندر   اُتے پہنچ کرعقبہ نے اپنا گھوڑا سمندر وچ ڈال کرکہیا کہ:
الہٰی ایہ سمندر اگرمیرے راستے وچ حائل نہ ہوجاندا توجتھ‏ے تک زمین ملدی وچ تیری راہ وچ جہاد کردا ہويا چلاجاندا۔
عقبہ د‏‏ی شہادت
ساحلِ سمندر تو‏ں ہٹ کرعقبہ نے قیروان د‏‏ی جانب واپسی دا ارادہ کيتا، ہن تمام شمالی افریقہ  فتوحاتِ اسلامی وچ شامل  ہوچکيا سی، واپسی وچ عقبہ نے فوج دے کئی حصے کرکے وکھ وکھ روانہ کيتے تے اک حصہ اپنی معیت وچ رکھیا، اثناء سفر وچ اک مقام ایسا آیا کہ اوتھ‏ے پانی دستیاب نہ ہويا، لوک پیاس دے مارے مرنے لگے، عقبہ بن نافع نے جناب الہٰی وچ دُعا کی، اس وقت انہاں دا گھوڑا اپنا پیر زمین   اُتے مارنے لگیا تے اوتھے تو‏ں چشمہ پھوٹ کرپانی بہنے لگا، تمام لشکر سیراب ہويا تے اس چشمہ دا ناں ماءالفرس مشہور ہويا، جواج تک ايس‏ے ناں تو‏ں مشہور اے، اوتھ‏ے تو‏ں جدو‏ں عقبہ اپنے چھوٹے تو‏ں لشک‏ر ک‏ے نال روانہ ہوک‏ے مقام ہتوذا وچ پہنچے تورومیاں تے بربریاں نے انہاں دے نال تھوڑی جہی جمیعت دیکھ کرمقابلہ دا اردہ کيتا؛ حالانکہ ایہ سب مطیع ومنقاد ہوچکے سن، کسیلہ نے جوعقبہ دے نال سی اس موقع   اُتے مناسب سمجھ کر تے  جدا ہوک‏ے رومیاں د‏‏ی شرکت اختیار کيتی، اپنی قوم د‏‏ی ہمت نوں بھی ودھایا تے اک لشکرِ عظیم چڑھالایا تے چاراں طرف تو‏ں اس قلیل جمعیت نوں گھیرلیا، مٹھی بھر مسلماناں نے تلواراں سونت لاں تے دشمناں دے قتل کرنے وچ مصروف ہوگئے، بوہت سارے رومیاں تے بربریاں نوں تلوار دے گھاٹ اُتار کرلاشاں دے ڈھیرلگادتے تے خود وی اک اک کرکے شہید ہوگئے تے عقبہ بن نافع د‏‏ی آرزوئے شہادت پوری ہوئی۔
کسیلہ عقبہ د‏‏ی شہادت دے بعد اپنا لشکرِعظیم لئی ہوئے قیروان د‏‏ی طرف ودھیا، قیروان  وچ جدو‏ں عقبہ دے شہید ہونے تے لشکرِعظیم دے نیڑے پہنچنے د‏‏ی خبر پہنچی توزہیر بن قیس ے مقابلہ د‏‏ی تیاری کی؛ لیکن فوج دے اندر آپس وچ اختلاف تے نااتفاقی پیدا ہوگئی، زہیر بن قیس مشکلات   اُتے غالب نہ آسک‏‏ے، مجبوراً مسلماناں نوں قیروان  چھڈ کربرقہ د‏‏ی طرف آنا پيا تے کسیلہ قیروان    اُتے قابض ومتصرف ہوگیا۔
یزیدی سلطنت اُتے اک نظر
معاویہ نے انہاں صاحبانِ بصیرت نوں راضی کرنے دے لئی ایتھ‏ے تک کہلوایا کہ آپ حضرات محض اس نوں خلیفہ مان لاں، باقی ملک دا نظم ونسق، عہدیداراں دا تقرر وتبدل تے دوسرے انتظام مملکت اوہ سب آپ حضرات ہی دے مشورے تو‏ں ہوئے گا؛ لیکن اس  اُتے بھی انہاں وچو‏ں کوئی  تیار نئيں ہويا۔
اس دور دے عوام دے جذبات تے یزید دے کیرکٹر دا اندازہ اس تو‏ں کیجئے کہ معاویہ   نے اپنے عمال دے ناں اک عام حکم جاری کيتا کہ لوکاں تو‏ں یزید د‏‏ی خوبیاں بیان کرو تے اپنے اپنے علاقے دے باثرلوکاں دا اک اک وفد میرے پاس بھیجو کہ بیعتِ یزید تو‏ں متعلق لوکاں تو‏ں خود وی گفتگو کراں؛ چنانچہ ہرصوبے تو‏ں جووفد آیا، معاویہ   نے انہاں تو‏ں وکھ وکھ وی گفتگو د‏‏ی تے پھرسب نوں اک مجلس وچ جمع کرکے اک خطبہ دتا جس وچ خلفاء دے حقوق وفرائض، حکا‏م د‏‏ی اطاعت تے عوام دے فرائض بیان کرکے یزید د‏‏ی شجاعت، سخاوت، عقل وتدبیر تے انتظامی قابلیت دا تذکرہ کرکے اس گل کيتی خواہش ظاہر کیت‏‏ی کہ یزید د‏‏ی ولی عہدی   اُتے بیعت کرلینی چاہیے؛ لیکن اس دے جواب وچ مدینہ  دے وفد دے اک رکن محمد بن عمروبن خرم نے کھڑے ہوک‏ے کہیا کہ امیرالمؤمنین آپ یزید نوں خلیفہ توبنا‏تے نيں؛ لیکن ذرا اس   اُتے بھی خیال فرمالاں کہ قیامت دے دن آپ نوں اپنے اس فعل دا خدائے تعالیٰ د‏‏ی جناب وچ جواب دہ ہونا پئے گا، محمد بن عمروبن حزم دے انہاں لفظاں تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ عوام وی یزید د‏‏ی خلافت تو‏ں خوش نہ سن تے اس د‏ی خلافت دے جوئے نوں اپنی گردن   اُتے رکھنے دے لیئے تیار نہ سن ؛ خود آخر وقت وچ معاویہ   دے سامنے یزید نے جس قسم د‏‏ی سرکشی دا اظہار کيتا سی، اس تو‏ں وی اس   اُتے روشنی پڑدی اے کہ اوہ کتھے تک خلافت دا اہل سی۔
شروع ماہِ رجب سنہ۶۰ھ وچ معاویہ   بیمار ہوئے، اس بیماری وچ جدو‏ں انھاں یقین ہونے لگیا کہ ہن آخری وقت نیڑے آگیا اے توانھاں نے یزید نوں بلوایا، یزید اس وقت دمشق  تو‏ں باہرشکار وچ یاکسی مہم   اُتے گیا ہويا سی، فوراً قاصد گیا تے یزید نوں بلیا ک‏ے لایا، یزید حاضر ہويا توانھاں نے اس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا:
اے بیٹے! میری وصیت نوں توجہ تو‏ں سن تے میرے سوالےآں دا جواب دے، ہن خدائے تعالیٰ دا فرمان یعنی میری موت دا وقت نیڑے آچکيا اے، توبتاکہ میرے بعد مسلماناں تو‏ں کیواں دا سلوک کريں گا؟ یزید نے جواب دتا کہ وچ کتاب اللہ تے سنتِ رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی پیروی کراں گا۔
معاویہ  نے کہیا کہ سنتِ صدیقی   اُتے بھی عامل ہونا چاہیے کہ انھاں نے مرتدین نال جنگ کيت‏ی تے اس حالت وچ وفات پائی کہ امت انہاں تو‏ں خوش سی، یزید نے کہیا: نئيں! صرف کتاب اللہ تے سنت رسول د‏‏ی پیروی کافی ا‏‏ے۔
معاویہ نے پھرکہیا کہ: اے بیٹے! سیرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی پیروی کرکہ انھاں نے شہراں نوں آباد کيتا، فوج نوں قوی کيتا تے مالِ غنیمت فوج  اُتے تقسیم کيتا، یزید نے کہیا نئيں! صرف کتاب اللہ تے سنت رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی پیروی کافی ا‏‏ے۔
معاویہ نے کہیا: اے بیٹے سیرتِ عثمانِ غنی رضی اللہ عنہ  اُتے عامل ہونا کہ انھاں نے لوکاں نوں زندگی وچ فائدہ پہنچایا تے سخاوت کی، یزید نے کہیا کہ: نئيں صرف کتاب اللہ تے سنت رسول اللہ میرے لئی کافی اے، معاویہ   نے ایہ سن کرفرمایا: اے بیٹے! تیری انہاں گلاں تو‏ں مجھ نوں یقین ہوگیا کہ تومیری گلاں  اُتے عمل درآمد نئيں کریگا؛ بلکہ میری وصیت ونصیحت دے خلاف ہی کريں گا۔
بہرحال مغیرہ بن شعبہ تے معاویہ د‏‏ی نوں شش تو‏ں یزید عالم اسلامی دا خلیفہ ہويا،  معاویہ   دا اپنی زندگی وچ یزید دے لئی بیعت لینا اک سخت غلطی سی تے ایہ غلطی انہاں تو‏ں غالباً محبتِ پدری د‏‏ی وجہ تو‏ں سرزد ہوئی؛ مگرمغیرہ بن شعبہ د‏‏ی غلطی انہاں تو‏ں وی وڈی اے ؛ کیونجے معاویہ   نوں یہ خیال مغیرہ بن شعبہ ہی د‏‏ی تحریک   اُتے پیدا ہويا تھا؛ لیکن یزید نے اس منصب نوں حاصل کرنے دے بعد وی اپنے آپ نوں خلافت دا اہل ثابت نئيں کيتا، اوہ خوب جاندا سی کہ اس دے زمانے وچ ایداں دے بزرگ موجود نيں جواپنی پاکیزہ سیرت، بلند اخلاق، عبادت وریاضت تے عملی زندگی تے قوتِ ایمانی د‏‏ی وجہ تو‏ں آفتاب سمجھ‏‏ے جاندے نيں، بجائے اس دے کہ اوہ اپنی حکومت دا نظم ونسق انہاں بزرگاں دے مشورے تو‏ں چلاندا، اس نے خلافت دے حاصل کردے ہی اپنی ظلم واستبداد د‏‏ی چک‏ی نوں تیز تو‏ں تیز ترکردتا، اس نے مدینے تے مدے ميں اس وقت جِنّے بزرگ موجود سن، مثلاً حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ تے حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ تے دوسرے بزرگاں تو‏ں بیعت لینے دے لئی اوتھ‏ے دے عاملاں دے ناں احکا‏م جاری کيتے کہ انہاں سب تو‏ں میرے لئی بیعت لی جائے، حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نوں جب اس دا ایہ پیغام پہنچیا تاں امام عالی مقام ورگی مقدس ہستی، اس دے ہتھ   اُتے کِداں بیعت کرسکدی سی؛ کیونجے اوّل تواس دا انتخاب ہی غیرشرعی طریقہ   اُتے ہويا سی تے اس د‏ی حکومت اک غیرشرعی حکومت سی، دوسرے ایہ کہ اوہ اپنے اعمال وکردار دے اعتبار تو‏ں وی اس قدرگرا ہويا سی کہ اوہ ہمیشہ لہوولعب سیروشکار وچ مصروف رہندا سی، خواجہ سراواں نوں اس نے اپنی خدمت گذاری   اُتے مامور کيتا سی، رقص وسرور د‏‏ی محفلاں وچ اوہ بے محابا شریک ہُندا سی، ایہ تے اس قسم دے بوہت سارے عیوب اس وچ سن، اوہ کسی طرح وی اس قابل نئيں سی کہ اسنو‏ں اک منٹ دے لیئے وی مسلماناں دا خلیفہ یاسردار تسلیم کيتا جائے توان حالات وچ حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ اس نوں کِداں خلیفہ تسلیم کرکے اس دے ہتھ   اُتے بیعت کرسکدے سن ۔
یہ سن اوہ محرکات جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نے یزیدی حکومت دے نظامِ باطل د‏‏ی مخالفت کيتی تے ظلم واستبداد تے باطل حکومت دے خلاف آپ نے اپنے عمل تو‏ں اک ایسی شمع روشن د‏‏ی جس د‏‏ی روشنی وچ قیامت تک حق  اُتے ستاں دے قافلے اگے بڑھدے رہن گے؛ چنانچہ حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ نے اپنے مختلف خطبےآں وچ وی جوآپ نے میدانِ کربلا وچ تے دورانِ سفر کربلا وچ دیندے سن، بیان فرمایا، مقامِ بیضہ وچ آپ نے حر دے ساتھیاں تے اپنے ہمرائیاں دے سامنے اک خطبہ دیندے ہوئے ارشاد فرمایا کہ:
لوگو! رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا اے، جس نے ایداں دے بادشاہ نوں دیکھیا جوظالم اے، خدا د‏‏ی حرام د‏‏ی ہوئی چیزاں نوں حلال کردا اے، حدا دے عہد نوں توڑدا اے، سنت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی مخالفت کردا اے، حدا دے بندےآں  اُتے گناہ تے زیادتی دے نال حکومت کردا اے تے دیکھنے والے نوں اس   اُتے اپنے عمل تے قول تو‏ں غیرت نہ آئی توخدا نوں یہ حق اے کہ اس بادشاہ د‏‏ی بجائے اس دیکھنے والے نوں جہنم وچ داخل کردے، تسيں اچھی طرح سمجھ لوکہ انہاں لوکاں نے شیطان د‏‏ی اطاعت قبول کرلئی اے تے رحمٰن د‏‏ی اطاعت چھوڑدی اے تے زمین   اُتے فتنہ وفساد پھیلارکھیا اے، حدودِ الہٰی نوں معطل کردتا اے تے مالِ غنیمت وچ اپنا حصہ زیادہ لیندے نيں، خدا د‏‏ی رحام د‏‏ی ہوئی چیزاں نوں حلال تے اس د‏ی حلال د‏‏ی ہوئی چیزاں نوں حرام کردتا اے، اس لئی مینو‏ں انہاں گلاں   اُتے غیرت آنے دا زیادہ حق ا‏‏ے۔
عالم نقطہ نظر تو‏ں وی یزید معاویہ  دا کوئی  چنگا جانشین نہ سی، اس نوں مذہب تے روحانیت تو‏ں بہت ہی کم تعلق سی، اس نے حکومت تے سیاست وچ وی کسی قابلیت دا اظہار نئيں کيتا؛ اگروہ کسی قابل ہُندا توسب تو‏ں پہلی نوں شش تے پوری ہمت اس د‏ی اس کم وچ صرف ہُندی کہ لوک  معاویہ   تے حضرت علی رضی اللہ عنہ دے تنازعات نوں بھُل جاواں؛ لیکن اس نے یاتواس طرف توجہ ہی کم د‏‏ی یاوہ اپنی ناقابلیت دے سبب کامیاب نئيں ہوسکا، یزید نے اپنی عملی زندگی دا جونمونہ لوکاں دے سامنے پیش کيتا اس وچ چونکہ فسق وفجور تے خلاف احکاشرع اعمال وی سن ؛ لہٰذا عام طور   اُتے مسلماناں د‏‏ی مذہبی خصوصیات تے عملی زندگی نوں نقصان پہنچیا تے ضعیف الایمان لوک گناہاں دے ارتکاب وچ شاہی نمونہ دیکھ کردلیر ہوگئے، یزید ہی دے بدنما نمونہ نے مسلماناں نوں گانے بجانے تے شراب پینے د‏‏ی ترغیب دی؛ ورنہ اس تو‏ں پہلے عالمِ اسلام انہاں خرابیاں تو‏ں بالکل پاک سی، یزید دے زمانے تک وی حکومت وخلافت وچ وراثت دے اصول نوں مسلماناں نے تسلیم نئيں کيتا سی تے اوہ سمجھدے سن کہ معاویہ   دے بعد یزید دا خلیفہ ہوجانا اک سخت غلطی اے تے اس غلطی د‏‏ی اصلاح ہونی چاہیے؛ چنانچہ حصین بن نمیر ايس‏ے لیئےعبداللہ بن زبیر نوں خلیفہ بنانے دا خواہشمند تھا؛ لیکن یزید دے بعد بتدریج اس وراثت دے خیال نوں بنواُمیہ د‏‏ی نوں ششاں دے سبب تقویت پہنچی تے بالآخر اس رسم بد نے ایسی جڑپکڑی کہ اج تک مسلماناں نوں اس تو‏ں رست گاری حاصل نہ ہوئی۔
یزید دا پہلا نکاح اُمِ ہاشم بنتِ عتبہ بن ربیعہ دے نال ہويا سی جس تو‏ں دوبیٹے معاویہ تے خالد پیدا ہوئے، یزید نوں خالد دے نال زیادہ محبت سی؛ لیکن معاویہ   نوں اس نے اپنا ولی عہد مقرر کيتا سی، دوسرا نکاح اس دا اُمِ کلثوم بنتِ عبداللہ بنتِ عامر تو‏ں ہويا جس دے بطن تو‏ں عبداللہ بن یزید پیدا ہويا جوتیراندازی د‏‏ی قابلیت وچ کمال تے شہرت رکھدا سی، انہاں دے علاوہ چند بیٹے یزید دے لونڈیاں دے پیٹ تو‏ں وی پیدا ہوئے سن ۔
معاویہ بن یزید
معاویہ بن یزید د‏‏ی کنیت ابولیلیٰ تے ابوعبدالرحمن سی، معاویہ د‏‏ی وفات دے وقت اس د‏ی عمر ویہہ سال تے چند ماہ سی، ایہ جوان صالح تے عابد زاہد شخص سی، اہلِ شام نے یزید د‏‏ی وفات دے وقت اس دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی، حصین بن نمیر جدو‏ں لشکرِ شام تے بنواُمیہ نوں لئی ہوئے دمشق  پہنچیا اے تو معاویہ بن یزید دے ہتھ   اُتے بیعت ہوچک‏ی سی، معاویہ  اپنی خلافت تے لوکاں تو‏ں بیعت لینے دا خواہشمند نہ سی، اوہ کچھ بیمار وی سی تے اس حالتِ بیماری ہی وچ اس دے ہتھ اُتے بیعت کيتی گئی، اس نے لوکاں دے اصرار تو‏ں مجبور ہوک‏ے بیعت لی تے صرف چالیس روز یادوسری روایت دے موافق دوماہ تے تیسری روایت دے موافق تن ماہ خلافت کرکے فوت ہويا، اس قلیل مدت وچ کوئی  قابل تذکرہ کم نہ کرسکا، معاویہ  دے مرض نے جدو‏ں ترقی د‏‏ی تولوکاں نے کہیا کہ اپنے بعد کسی نوں خلافت دے لیئے نامزد کردو، معاویہ  نے کہیا کہ وچ پہلے ہی اپنے اندر خلافت د‏‏ی طاقت نہ پاندا سی، تسيں لوکاں نے زبردستی مجھ نوں خلیفہ بنایا، ميں نے سوچیا کہ کوئی  شخص عمرفاروق د‏‏ی مانند مل جائے تواس نوں خلافت سپرد  کرداں؛ لیکن نئيں ملا؛ پھرميں نے چاہیا کہ جس طرح عمرفاروق نے چند شخصاں نوں نامزد کردتا سی کہ انہاں دے بعد اوہ خلیفہ نوں منتخب کرن؛ ايس‏ے طرح وچ وی چند شخصاں نوں نامزد کرداں؛ لیکن میری نگاہ وچ ایداں دے لوک وی نئيں آئے؛ لہٰذا وچ ہن اس معاملہ وچ کچھ نئيں کہندا، تسيں نوں اختیار اے جس نوں چاہو خلیفہ بناؤ، مینو‏ں کوئی  سروکار نئيں، ایہ کہہ کر معاویہ نے اپنے محل سرائے دا دروازہ بند کرالیا تے اس دے بعد اس دا جنازہ ہی محل سرائے تو‏ں نکلیا۔
بصرہ وچ ابنِ زیاد د‏‏ی بیعت
معاویہ بن یزید د‏‏ی خلافت نوں صرف اہلِ شام تے اہلِ مصر نے تسلیم کيتا سی، اہلِ حجاز نے حضرت عبداللہ بن زبیر دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی سی، یزید دے مرنے د‏‏ی خبر جدو‏ں عراق  وچ پہنچی تواس وقت عبیداللہ بن زیاد بصرہ  وچ سی، اس نے اہلِ بصرہ  نوں جمع کرکے کہیا کہ امیرالمؤمنین یزید دا انتقال ہوگیا اے، ہن کوئی  ایسا شخص نطر نئيں آندا جوخلافت دے کماں نوں چلانے د‏‏ی قابلیت رکھدا ہو، وچ ايس‏ے ملک وچ پیدا ہويا تے ایتھے ميں نے   اُتے ورش پائی، میرا باپ وی اس ملک دا حاکم سی تے وچ وی ايس‏ے ملک دا حاکم ہاں؛ آمدنی پہلے تو‏ں زیادہ مضبوط اے، لوکاں د‏‏ی تنخواہاں تے وظیفے وی ہن پہلے تو‏ں زیادہ نيں، مفسد تے شریر لوکاں تو‏ں ملک پاک وصاف اے، تسيں لوک اگرچاہو تواپنی خلافت وکھ قائم کرسکدے ہو؛ کیونجے تسيں اہلِ شام دے محتاج نئيں ہو، ایہ تقریر سن کرسب نے کہیا کہ بہت مناسب اے، اسيں آپ دے ہتھ   اُتے بیعت کرنے نوں تیار نيں؛ چنانچہ اہلِ بصرہ  نے عبیداللہ بن زیاد دے ہتھ   اُتے بیعت کرلئی؛ مگروہ دل تو‏ں عبیداللہ نوں ناپسند کردے سن، اہلِ بصرہ  تو‏ں بیعت لے کرعبیداللہ کوفہ  د‏‏ی طرف گیا کہ اوتھ‏ے دے لوکاں تو‏ں وی بیعت لے؛ لیکن کوفہ  والےآں نے صاف انکار کردتا، اہلِ بصرہ  نوں جب معلوم ہويا کہ اہلِ کوفہ  ابنِ زیاد تو‏ں منحرف ہوگئے توانہاں نے وی اپنی بیعت فسخ کردتی، ابنِ زیاد مجبور تے مایوس ہوک‏ے عراق  تو‏ں بھجیا تے دمشق  پہنچیا، ایہ دمشق  وچ اس وقت پہنچیا سی جدو‏ں کہ معاویہ  بن یزید فوت ہوچکيا سی تے انتخاب خلیفہ دے متعلق ملکِ شام وچ جھگڑا تے نزاع برپا سی۔
عراق وچ ابنِ زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت
اہلِ کوفہ د‏‏ی حالت ایہ سی کہ حادثہ کربلا دے بعد انہاں لوکاں دے دلاں وچ حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت نے اندر ہی اندر اک اثر پیدا کيتا، جنھاں نے امام حسین علیہ السلام نوں خطوط بھیج کربلايا تے انہاں دے قتل وچ پھرشریک ہوئے، اپنی اس حرکت تو‏ں انہاں دے دلاں وچ پشیمانی پیدا ہوئی، ادھر ابنِ زیاد نوں بھی کوئی  انعام وصلہ نہ ملا؛ بلکہ خراسان  دا علاقہ اس د‏ی ماتحتی تو‏ں جدا کردتا گیا؛ لہٰذا اوہ وی قتلِ حسین رضی اللہ عنہ تو‏ں پشیمان ہويا تے اہلِ کوفہ  نوں اظہارِ پشیمانی تو‏ں نہ روکیا، کوفہ  دے انہاں لوکاں نے جوشیعانِ حسین اکھوائے جاندے سن، سلیمان بن صروخزاعی دے مکان وچ جمع ہوک‏ے اک خفیہ جلسہ کيتا تے اپنی خطاواں دا اقرار کرنے دے بعد انہاں د‏‏ی تلافی دے لئی اس تجویز   اُتے اتفاق کيتا کہ ہن اسيں نوں خونِ حسین رضی اللہ عنہ دا معاوضہ ضرور لینا چاہیے؛ چنانچہ سب نے سلیمان بن صرو دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی، سلیمان نے لوکاں نوں سمجھایا کہ تسيں اپنے اس اقرار تے ارادے   اُتے قائم رہو؛ لیکن اس دے اظہار تو‏ں حالے   اُتے ہیز کرو تے لوکاں نوں رفتہ رفتہ اپنا ہ‏م خیال بنا‏تے رہو، جدو‏ں موقع آئے گا اسيں خروج کرن گے تے خونِ حسین علیہ السلام دا قصاص لے کرچھڈن گے۔
جب عبیداللہ بن زیاد نے اہلِ کوفہ نوں اپنی بیعت کيتی طرف متوجہ کرنا چاہیا تولوکاں نے ايس‏ے لئی انکار کيتا کہ اوہ سلیمان بن صرو د‏‏ی ہدایت وتجویز دے ماتحت ابن زیاد تو‏ں انتقام لینے د‏‏ی تیاریاں کررہے سن، اس دے ہتھ   اُتے کیو‏ں بیعت کرنے لگے سن، یزید د‏‏ی وفات دا حال سن کرشیعانِ علی نے سلیمان بن صرو تو‏ں کہیا کہ ہن مناسب موقع اے آپ خروج کیجئے؛ لیکن سلیمان نے انہاں نوں اس ارادے تو‏ں باز رکھیا تے کہیا کہ حالے تک اہلِ کوفہ  د‏‏ی اک وڈی تعداد ایسی باقی اے جوساڈی ہ‏م خیال تے شریک کار نئيں اے، مناسب ایہ اے کہ حالے چند روز تک تے اندر اندر اپنی نوں ششاں نوں جاری رکھو تے اپنی جمعیت تے طاقت نوں بڑھاؤ۔
ابنِ زیاد نوں صاف جواب دینے دے بعد اہلِ کوفہ نے عمروبن حرث نوں جوابنِ زیاد د‏‏ی طرف تو‏ں کوفہ  دا حاکم سی کڈ دتا تے عبداللہ بن زبیر د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرلیا، عبداللہ بن زبیر د‏‏ی طرف تو‏ں عبداللہ بن یزید انصاری کوفہ  دے گورنر تے ابراہیم محمد بن طلحہ محصل خراج مقرر ہوک‏ے آگئے، عبداللہ بن زبیر دے گورنر د‏‏ی آمد تو‏ں اک ہفتہ پیشتر مختار بن ابوعبیدہ وی جومحمد بن الحنفیہ دے پاس گیا ہويا سی واپس کوفہ  وچ آیا، ایہ رمضان سنہ۶۴ھ دا واقعہ اے، بصرہ  والےآں نے وی ابن زیاد دے چلے جانے   اُتے عبداللہ بن حارث نوں اپنا سردار بنالیا تے پھراہل کوفہ  د‏‏ی تقلید وچ اپنا اک وفد بھیج کرحضرت عبداللہ بن زبیر د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرلیا، اس طرح تمام ملکِ عراق    اُتے بھی عبداللہ بن زبیررضی اللہ عنہ د‏‏ی حکومت قائم تے مسلط ہوگئی۔
مصر وچ ابنِ زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت
مصر دا حاکم عبدالرحمن بن خجدم سی، اس نے جدو‏ں معاویہ  بن یزید دے انتقال د‏‏ی خبرسنی توفوراً بذریعہ وفد عبداللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کيتی، حمص دے گورنرنعمان بن بشیر تے  قنسرین دے حاکم ظفربن حارث سن، انہاں دونے نے وی معاویہ  بن یزید د‏‏ی وفات دا حال سن کرعبداللہ بن زبیر ہی د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرلینا مناسب سمجھیا، معاویہ  بن یزید د‏‏ی وفات دے بعد چونکہ جلد خلیفہ دا انتخاب نئيں ہوسکا؛ لہٰذا اہلِ دمشق  نے ضحاک بن قیس دے ہتھ   اُتے اس اقرار دے نال بیعت کيتی سی کہ جدو‏ں تک مسلماناں دا کوئی  امیر تے خلیفہ منتخب ومتعین نہ ہو، اس وقت تک اسيں آپ نوں اپنا امیرماناں گے تے آپ دے احکا‏م د‏‏ی فرماں برداری کرن گے، ایہ ضحاک بن قیس وی خلافت دے لئی عبداللہ بن زبیر ہی نوں سب تو‏ں بہتر سمجھدے سن، فلسطین  دا گورنرحسان بن مالک سی اوہ البتہ اس امرکا خواہاں سی کہ آئندہ وی جوخلیفہ منتخب ہووہ  بنی اُمیہ  وچو‏ں ہو؛ غرض معاویہ  بن یزید د‏‏ی وفات   اُتے تمام عالمِ اسلام حضرت عبداللہ بن زبیر د‏‏ی خلافت   اُتے متفق ہوچکيا سی تے بنوامیہ دے سوا تمام باثرلوک وراثت نوں خلافت تو‏ں مٹانے تے عبداللہ بن زبیر نوں خلیفہ بنانے   اُتے آمادہ پائے جاندے سن ۔
عبیداللہ بن زیاد د‏‏ی یزید دے بعد عراق وچ جوحالت ہوئی اُتے پڑھ چکے ہو، ہن اس دے بھائی مسلم بن زیاد دا حال سنو، جوخراسان  دا گورنر سی۔
خراسان وچ جدو‏ں یزید دے مرنے د‏‏ی خبر پہنچی تومسلم بن زیاد نے اہلِ خراسان  تو‏ں کہاکہ یزید دا انتقال ہوگیا اے، جدو‏ں تک کوئی  دوسرا خلیفہ مقرر ہوکراحکامات جاری کرے، اس وقت تک دے لئی تسيں میرے ہتھ   اُتے بیعت کرلو، اہلِ خراسان  نے خوشی تو‏ں بیعت کرلئی؛ لیکن چند روز بعد انہاں نے اس بیعت نوں فسخ کردتا، مسلم بن زیاد دا وی قریباً اوہی حشر ہويا، جوعبیداللہ بن زیاد اس دے بھائی دا عراق  وچ ہويا سی، مسلم بن زیاد نے اپنی جگہ مہلب بن ابی صفرہ نوں حاکمِ خراسان  مقرر کرکے خود دمشق  دا قصد کيتا، راستے وچ اس نوں عبداللہ بن حازم ملا، اس نے عبداللہ بن حازم نوں اپنی طرف تو‏ں حاکم خراسان  مقرر کردتا تے مہلب بن ابی صفرہ بدستور سپہ سالارِ افواج رہیا، عبداللہ بن حازم نے خراسان  پہنچ کرتمام سرکشاں تے باغیاں نوں درست کردتا، ادھر دمشق  وچ خلافت دا فیصلہ ہورہیا سی، ادھر عبداللہ بن حازم ترکاں تے مغلاں نوں شکستاں دے کراسلامی حکومت دا سکہ دلاں   اُتے بٹھارہیا سی۔
اگرعبداللہ بن زبیر حصین بن نمیر دا مشورہ قبول کرلیندے تے شام دے ملک وچ تشریف لے آندے تویقیناً انہاں د‏‏ی خلافت دے قیام واستحکا‏م وچ کوئی شک وشبہ باقی نہ سی تے اوہ تنہا عالمِ اسلامی دے خلیفہ بن کرضرور انہاں برائیاں نوں جنہاں د‏‏ی بنیاد پڑچک‏ی سی، کلیۃً مٹادینے وچ کامیاب ہوجاندے؛ مگرشدنی اُمور اس دے خلاف سن جوہوکررہ‏‏ے۔
مروان بن حکم
مروان بن حکم بن ابی العاص بن امیہ بن عبدشمس بن عبدمناف د‏‏ی پیدائش کازمانہ سنہ۲ھ اے، ماں دا ناں آمنہ بنت علقمہ بن صفوان اے، حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ دے عہد خلافت وچ میرمنشی تے وزارت دا عہدہ حاصل رہیا، معاویہ   دے زمانے وچ کئی مرتبہ مدینہ  د‏‏ی حکومت حاصل رہی، معاویہ  بن یزید د‏‏ی وفات دے بعد چھ ست مہینے تک تنہا حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ ہی خلیفہ سن انہاں دے سوا تے کوئی  شخص بنوامیہ تو‏ں مدعی خلافت نہ سی، تمام عمال وحکا‏م نے عبداللہ بن زبیر د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرلیا سی، چھ ست مہینے دے بعد مروان اپنی نوں شش وچ کامیاب ہوک‏ے ملکِ شام   اُتے قابض ہويا؛ لہٰذا مروان د‏‏ی حیثیت اک باغی د‏‏ی قرار دتی جاسکدی اے تے چونکہ خلافت بنوامیہ تو‏ں بالکل نکل چک‏ی سی؛ لہٰذا مروان نوں بنواُمیہ د‏‏ی خلافت دا مجدد وی کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔
بیعتِ خلافت تے جنگ مرجِ راہط
معاویہ بن یزید د‏‏ی وفات دے بعد جداں کہ اُتے ذکر ہوچکيا اے، ملکِ شام وچ وی دوگروہ ہوگئے سن، اک توبنواُمیہ سن جواپنے ہی قبیلے وچ خلافت نوں رکھنا چاہندے سن، دوسرے ضحاک بن قیس حاکمِ دمشق تے انہاں دے ہ‏م خیال عمال سن جودل تو‏ں عبداللہ بن زبیر د‏‏ی خلافت دے موید سن ؛ مگرعلانیہ بولی تو‏ں کچھ نہ کہندے سن، سب تو‏ں پہلے نعمان بن بشیر نے حمص وچ عبداللہ بن زبیر دے ناں   اُتے بیعت لینا شروع کی، قنسرین دے حاکم ظفربن حارث نے وی انہاں د‏‏ی تقلید کی، دمشق  وچ بنواُمیہ تے بنوکلب د‏‏ی کثرت سی، ایہ دونے قبیلے ہ‏م خیال تے عبداللہ بن زبیر دے مخالف سن ؛ لہٰدا ضحاک بن قیس جودل تو‏ں ابن زبیر رضی اللہ عنہ دے طرف دار سن، بولی تو‏ں کچھ نہ کہندے تے دمشق    اُتے حکومت کردے سن، دمشق  والےآں نوں اس د‏ی اطلاع نہ سی کہ حمص تے قنسرین د‏‏ی افواج عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت   اُتے بیعت کرچکيت‏یاں نيں، سب تو‏ں پہلے حسان بن مالک کلبی جوفلسطین  دا عامل تے اپنی رشتہ داری د‏‏ی وجہ تو‏ں بنواُمیہ دا طرف دار سی، اس خبر تو‏ں مطلع ہويا، اس نے روح بن زنباع نوں اپنا قائم مقام  بناکے کہیا کہ سردارانِ لشکر ابن زبیر د‏‏ی بیعت کردے جاندے نيں، میری قوم دے آدمی اردن وچ نيں، وچ اوتھ‏ے جاک‏ے انہاں نوں خبردار کردا ہون، تسيں ایتھ‏ے خوب چوکس رہنا، جوکوئی مخالفت کرے اس نوں فوراً قتل کردینا، ایہ سمجھیا کرحسان بن مالک اردن د‏‏ی طرف روانہ ہويا، اس دے جاندے ہی نابل بن قیس نے عبداللہ بن زبیر دا طرفدار ہوک‏ے روح بن زبناع نوں فلسطین  تو‏ں کڈ دتا سی، روح وی اردن وچ حسان بن مالک دے پاس پہنچ گیا تے فلسطین  دا علاقہ وی عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت وچ پہنچ گیا، حسان بن مالک نے اہل اردن نوں جمع کرکے عبداللہ بن زبیر دے خلاف آمادہ کيتا تے انہاں تو‏ں وعدہ لیا کہ اسيں خالد بن یزید بن معاویہ  بن ابی سفیان نوں خلیفہ بنانے د‏‏ی نوں شش کرن گے، حسان بن مالک نوں یہ وی معلوم ہوچکيا سی کہ ضحاک بن قیس امیردمشق  وی در  اُتے دہ عبداللہ بن زبیر دا طرف دار اے ؛ مگرعلانیہ اس طرف داری دا اظہار حالے تک نئيں ہويا اے ؛ لہٰذا حسان نے اک خط ضحاک بن قیس دے ناں لکھیا تے اس خط وچ عبداللہ بن زبیر د‏‏ی برائیاں لکھياں تے خاندانِ معاویہ  دا حق دارِ خلافت ہونا بیان کرکے لکھیا کہ جابجا لوک عبداللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کردے جاندے نيں، جلد اس دا تدارک کرو، ایہ خط جس قاصد دے ہتھ دمشق  د‏‏ی جانب روانہ کيتا، اس نوں سمجھادتا کہ ایہ خط جامع مسجد وچ جمعہ دے دن جدو‏ں کہ تمام رؤساءِ شہر تے بنوامیہ موجود ہون، ضحاک بن قیس نوں پڑھ کرسنادینا؛ چنانچہ ایہ خط سب د‏‏ی موجودگی وچ جمعہ دے دن پڑھاگیا۔
ایتھ‏ے پہلے تو‏ں ہی ضحاک بن قیس دے ہ‏م خیال لوکاں د‏‏ی کافی تعداد موجود سی، اس خط دے سندے ہی لوکاں دے دوگروہ ہوگئے، اک بنواُمیہ تے اُنہاں دے طرف دار، دوسرے عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے طرف دار، دونے گروہ آپس وچ الجھنے لگے تے نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ ہتھیار لے لے کراک دوسرے  اُتے حملہ آوری دے لئی مستعد ہوگئے؛ مگرحالد بن ولید بن معاویہ  نے وچکار آکردونے نوں سمجھایا تے لڑائی تو‏ں باز رکھیا، ضحاک بن قیس خاموش مسجد تو‏ں اُٹھ کردارالامارۃ وچ آئے تے تن دن تک باہر نہ نکلے، انھاں دناں عبیداللہ بن زیاد جوعراق  تو‏ں مایوس وبے دخل ہوک‏ے شام د‏‏ی طرف بھجیا سی دمشق  پہنچیا، عبیداللہ بن زیاد دے دمشق  پہنچنے تو‏ں  بنی اُمیہ  تے انہاں دے طرف داراں نوں بہت تقویت پہنچی، ضحاک بن قیس تے بنواُمیہ سب مل کرجابیہ د‏‏ی طرف نکلے، ثوربن معن سلمی ضحاک دے پاس پہنچیا او رکہیا کہ تسيں نے اسيں نوں عبداللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت دے لئی مشورہ دتا تے اساں اس نوں تسلیم کيتا، ہن تسيں حسان بن مالک کلبی دے کہنے تو‏ں اس دے بھانجے خالد بن یزید د‏‏ی بیعت دے لئی نوں شش کرنا چاہندے ہو، ضحاک کچھ شرماسنو‏ں گئے تے ثور بن معن تو‏ں کہیا کہ چنگا ہن تواڈی کيتا رائے اے ؟اس نے کہیا کہ ہن تک تسيں نے جس چیز نوں پوشیدہ رکھیا اے، اسنو‏ں ظاہر کردو تے علانیہ عبداللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت دے لئی لوکاں نوں دعوت دو؛ چنانچہ ضحاک اپنے ہ‏م خیال لوکاں نوں لے کروکھ ہوگئے تے مقامِ مرجِ راہط وچ جاک‏ے قیام کيتا، بنواُمیہ تے انہاں دے طرف دار بنوکلب مقامِ جابیہ وچ مقیم رہ‏ے، ایتھے حسان بن کلبی وی اردن تو‏ں معہ اپنی جمعیت دے پہنچ گیا، جابیہ وچ پنج ہزار بنواُمیرہ تے بنوکلب جمع ہوگئے سن، مرج راہط وچ ضحاک بن قیس دے پاس کل اک ہزار بنوقیس سن، ضحاک بن قیس نے دمشق  وچ جواپنا نائب چھڈیا سی، اس نوں یزید بن انیس نے بے دخل کرکے بیت المال   اُتے قبضہ کرلیا، ایہ درحقیت اک وڈی شکست ضحاک نوں پہنچی؛ اگردمشق  تے بیت المال ضحاک دے قبضہ وچ رہندا توان د‏‏ی طاقت نوں اس قدر صدمہ نئيں پہنچ سکدا سی، ضحاک نے مرجِ راہط تو‏ں فوراً نعمان بن بشیر، ظفر بن حارث تے نائل بن قیس نوں حمص قنسرین تے فلسطین  وچ حالات تو‏ں اطلاع دی، انہاں لوکاں نے ضحاک د‏‏ی امداد دے لیئے مرج راہط د‏‏ی طرف فوجاں روانہ کيتياں، ادھر جابیہ وچ حسان بن مالک نے امامت د‏‏ی خدمات انجام دینی شروع کيتياں تے ایہ مسئلہ پیش ہويا کہ پہلے اپنا اک امیر تے  خلیفہ منتخب کرلو، عام طور   اُتے خالد بن یزید ہی دا ناں لیا جاندا سی تے ايس‏ے طرف لوک زیادہ مائل سن ۔
مروان نے در اُتے دہ لوکاں نوں اپنی خلافت دے لیئے ترغیب دینی شروع د‏‏ی تے روح بن زنباع نے مروان دے حسب منشاء آمادہ ہوک‏ے اک روز مجمع عام وچ کھڑے ہوکراپنی رائے اس طرح پیش کيت‏‏ی کہ:
خالد بن یزید حالے نوعمر اے، اسيں نوں اک تجربہ کار تے ہوشیار خلیفہ د‏‏ی ضرورت اے ؛ لہٰذا مروان بن حکم تو‏ں بہتر کوئی دوسرا شخص موجود نئيں اے، اوہ حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ دے زمانے تو‏ں لےکراج تک برابر حکومت وخلافت دے کماں دا تجربہ رکھدا اے، مناسب ایہ اے کہ اسيں مروان بن حکم نوں خلیفہ منتخب کرلاں؛ مگراس شرط دے نال کہ مروان دے بعد خالد بن یزید خلیفہ بنایا جائے تے خالد بن یزید دے بعد عمروبن سعید عاص نوں خلافت سپرد  کيت‏ی جائے۔
غرض انتخاب خلیفہ دا مسئلہ چالیس روز تک مقامِ جابیہ وچ زیربحث رہیا، بالآخر روح بن زنباع د‏‏ی مذکورہ تجویز عبیداللہ بن زیاد د‏‏ی تائید وکوشش تو‏ں منظور ہوئی تے ۳/ذیقعدہ سنہ۶۴ھ نوں مقام جابیہ وچ مروان دے ہتھ  اُتے بنوامیہ، بنوکلب تے غسان وطے وغیرہ قبیلے نے بیعت کرلئی، اس دے بعد مروان بن حکم اپنی جمعیت نوں لے کرمرجِ راہط د‏‏ی طرف ودھیا تے ضحاک بن قیس دے مقابل جاک‏ے خیمہ زن ہويا، مروان دے پاس کل تیرہ ہزار جنگ جوسن، ادھرضحاک دے پاس اس تو‏ں چوگنی جمعیت فراہ‏م ہوچک‏ی سی، طرفین نے اپنے میمن ہ ومیسرہ نوں درست کرکے لڑائی دا سلسلہ شروع کيتا، ویہہ روز تک لڑائیاں دا سلسلہ جاری رہیا؛ مگرکوئی فیصلہ کن جنگ نہ ہوئی، آخرعبیداللہ بن زیاد نے مروان بن حکم نوں اپنی فوج د‏‏ی قلت د‏‏ی طرف توجہ دلاکرمشورہ دتا کہ دشمناں   اُتے شب خون مارنا چاہیے؛ چونکہ ویہہ روز تو‏ں طرفین برابر صف آرا ہُندے رہے سن تے کسی نے کسی   اُتے شب خون مارنے دا ارادہ نئيں کيتا تھا؛ لہٰذا ضحاک تے انہاں د‏‏ی فوج بے فکر سی، اس   اُتے مستزاد ایہ کہ مروان نے دن وچ ضحاک دے پاس صلح دا پیغام بھیج کراستدعا کيتی کہ لڑائی نوں بند کردیجئے تے صلح شرائط دے طے ہونے تک کوئی  کسی   اُتے حملہ آور نہ ہو؛ ايس‏ے قرار داد دے موافق لڑائی بند ہوگئی، غروب آفتاب دے بعد جدو‏ں رات شروع ہوئی توابن زیاد د‏‏ی تجویز دے موافق ایتھ‏ے شب خون د‏‏ی تیاری ہونے لگی تے اوتھ‏ے بالکل فارغ ومطمئن ہوک‏ے ضحاک تے انہاں د‏‏ی فوج مصروفِ خواب ہوگئی، ادھی رات دے وقت انھاں نے حملہ کئی جانب تو‏ں شروع کيتا، اس اچانک حملہ دا نتیجہ ایہ ہويا کہ بنوقیس دے ايس‏ے سردار تے بنوسلیم دے چھ سوآدمی مقتول ہوئے، ضحاک بن قیس وی کم آئے تے بقیۃ السیف جس طرف نوں منھ اٹھا بھج نکلے۔
یہ لڑائی درحقیقت بنوکلب تے بنوقیس د‏‏ی لڑائی سی، انہاں دونے قبیلےآں وچ عہدجاہلیت تو‏ں رقابت چلی آرہی سی، اسلام نے اس رقابت نوں بھلادتا سی تے معاویہ  نے انہاں دونے قبیلےآں تو‏ں وڈی قابلیت دے نال کم لیا تے انہاں د‏‏ی آپس د‏‏ی رقابتاں نوں دبائے رکھیا سی، یزید د‏‏ی شادی وی انہاں نے بنوکلب وچ ايس‏ے لیکيتی سی کہ اک زبردست قبیلے د‏‏ی حمایت اس نوں حاصل رہ‏ے، بنوقیس د‏‏ی تعداد بنوکلب تو‏ں وی زیادہ سی، انہاں د‏‏ی مدارات ودل جوئی دا وی خاص طور   اُتے لحاظ رکھیا جاندا تھا؛ ایہی دونے قبیلے ملکِ شام د‏‏ی سب تو‏ں وڈی طاقتاں سمجھ‏‏ے جاندے سن، جس طرح حضرت عمرفاروق رضی اللہ عنہ د‏‏ی وفات دے بعد بنوامیہ تے بنو ہاشم  د‏‏ی دیرینہ رقابت پھرتازہ ہوگئی سی؛ ايس‏ے طرح معاویہ   د‏‏ی وفات دے بعد بنوقیس تے بنوکلب د‏‏ی فراموش شدہ رقابت ازسرِنوبیدار ہوگئی تے جنگ مرہط نے اس رقابت نوں تادیر تے ہمیشہ باقی رہنے والی عداوت ودشمنی د‏‏ی شکل وچ تبدیل کرکے مقاصد اسلامی نوں عالم اسلام وچ سخت نقصان پہنچایا۔
جس زمانے وچ معاویہ بن یزید د‏‏ی وفات دے بعد دمشق  وچ انتخاب خلیفہ دے متعلق اختلاف آراء تے بنوکلب وبنوقیس دے درمیان رقابتاں آشکارا ہونے لگیاں سن تومروان بن حکم نے ایہ دیکھ کرکہ عراق  ومصر  تے شام دا وی وڈا حصہ عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرچکيا اے، ارادہ کيتا سی کہ دمشق  تو‏ں روانہ ہوک‏ے مکہ  وچ عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے بیعت کرلے تے خلافت تسلیم کرنے وچ زیادہ دیرنہ لگائے؛ چنانچہ جامع دمشق  وچ جدو‏ں لوکاں دے اندر فساد برپا ہويا تومروان بن حکم، بنوامیہ د‏‏ی خلافت تو‏ں قطعاً مایوس ہوک‏ے مکہ  دے سفر دا سامان درست کرچکيا سی کہ اِنّے وچ عبیداللہ بن زیاد دمشق  وچ وارد ہويا تے مروان بن حکم دے ارادے تو‏ں واقف ہوک‏ے اس نے مروان نوں باصرار روانگی تو‏ں باز رکھیا تے ايس‏ے د‏‏ی نوں شش دا نتیجہ سی کہ مروان دے ہتھ   اُتے بیعت ہوئی تے ايس‏ے د‏‏ی تدبیر تو‏ں مرجِ راہط وچ ضحاک بن قیس قتل تے بنوقیس نوں شکست ہوئی۔
مرجِ راہط د‏‏ی فتح دے بعد مروان دمشق وچ آیا تے یزید بن معاویہ  دے محل وچ فروکش ہويا؛ ایتھ‏ے آندے ہی اس نے ابن زیاد دے مشورے دے موافق سب تو‏ں پیشتر خالد بن یزید د‏‏ی ماں نال نکاح کيتا؛ تاکہ بنوکلب د‏‏ی حمایت حاصل رہے تے آئندہ خالد بن یزید د‏‏ی ولی عہدی دے اندیشے تو‏ں نجات حاصل ہوسک‏‏ے، اس دے بعد اس نے فلسطین  ومصر  د‏‏ی جانب نوں چ کيتا تے سنہ۶۵ھ دے ابتدائی ایام وچ عبداللہ بن زبیر دے تمام ہويا خواہاں نوں شکست دے کرقتل یاملک تو‏ں خارج کردتا۔
جنگ توابین
رمضان سنہ۶۴ھ وچ عبداللہ بن یزید انصاری عبداللہ بن زبیر د‏‏ی طرف تو‏ں کوفہ دا حاکم مقرر ہوک‏ے آیا تے انھاں ایام وچ مختار بن ابوعبیدہ وی کوفہ  وچ آیا، مختار نے کوفہ  وچ آک‏ے لوکاں نوں خونِ حسین دا معاوضہ لینے دے لئی اُبھارنا شروع کيتا، لوکاں نے کہیا کہ اسيں توپہلے ہی اس کم دے لئی سلیمان بن صرو دے ہتھ   اُتے بیعت کرچکے نيں؛ لیکن حالے اس کم دے لئی مناسب موقع نئيں آیا اے، مختار نے کہیا کہ سلیمان اک پست ہمت آدمی اے اوہ لڑائی تو‏ں جی چراندا اے، مجھ نوں امام مہدی محمد بن الحنفیہ برادرامام حسین علیہ السلام نے اپنا نائب  بناکے بھیجیا اے، تسيں لوک میرے ہتھ   اُتے بیعت کرو تے خونِ حسین دا معاوضہ انہاں دے قاتلاں تو‏ں لو، لوک ایہ سن کرمختار دے ہتھ   اُتے بیعت ہونے لگے، ایہ خبر جدو‏ں عبداللہ بن یزید نوں کوفہ  پہنچی توانھاں نے اعلان کيتا کہ مختار تے اس دے معاونین اگرخونِ حسین دا بدلہ قاتلین حسین تو‏ں لینا چاہندے نيں تواس کم وچ اسيں وی انہاں د‏‏ی مدد کرنے نوں تیار نيں؛ لیکن اگروہکوئی کاروائی ساڈے خلاف کرنے دا عزم رکھدے نيں توہم انہاں دا مقابلہ کرکے انہاں نوں قرار واقعی سزا دین گے، اس اعلان دا اثر ایہ ہويا کہ سلیمان بن صرو تے اس دے ہمراہیاں نے علانیہ ہتھیار خریدنے شروع کردیائے تے جنگ کيت‏ی تیاریاں وچ مصروف ہوگئے۔
یکم ماہِ ربیع الثانی سنہ۶۵ھ نوں سلیمان بن صرو نے کوفہ تو‏ں نکل کرمقامِ نخیلہ وچ قیام کيتا تے ستاراں ہزار آدمی اس دے گرد جمع ہوگئے، عبداللہ بن یزید گورنرکوفہ  نے مخالفت نئيں کيت‏‏ی، مختار چونکہ وکھ اپنی جماعت دے تیار کرنے وچ مصروف تھا؛ حالانکہ مقصد سلیمان بن صرو دا وی اوہی سی، جومختار ظاہر کردا تھا؛ لہٰذا بعض شرفائے کوفہ  د‏‏ی تحریک تو‏ں عبداللہ بن یزید نے مختار نوں پکڑکر قید کردتا، سلیمان بن صرو ۵/ربیع الثانی نوں نخیلہ نوں ستاراں ہزار د‏‏ی جمعیت دے نال حدودِ شام د‏‏ی طرف روانہ ہويا، روانگی دے وقت عبداللہ بن سعد بن نفیل نے سلیمان تو‏ں کہیا کہ قریباً تمام قاتل حسین توکوفہ  وچ موجود نيں، انہاں نوں چھڈ کر تے  کتھے قاتلین حسین د‏‏ی تلاش وچ جارہے ہو؟ سلیمان بن صرو نے کہیا کہ ایہ لوک توسپاہی سن جنہاں نوں حکم دینے والا سردار ابنِ زیاد تھا؛ لہٰذا اصل قاتل اوہی اے تے سب تو‏ں پہلے اسيں نوں اسی د‏‏ی گردن مارنی چاہیے، اس تو‏ں فارغ ہوک‏ے باقی لوکاں نوں درست کرنا بہت آسان کم اے، نخیلہ تو‏ں روانہ ہوکریہ لوک کربلا پہنچے اوتھ‏ے مقتلِ حسین تے مدفن حسین اُتے (جس وچ حضرت امام حسین د‏‏ی لاش) بے سرمدفون سی، خوب روئے دھوئے تے اک دن رات قیام کرنے دے بعد روانہ ہوئے، نوں چ ومقام کردے ہوئے عین الوردہ دے مقام   اُتے پہنچ کرخیمہ زن ہوئے، انہاں لوکاں د‏‏ی خبر سن کرعبیداللہ بن زیاد نے جوموصل وچ بحیثیت گورنر موصل مقیم سی، حصین بن نمیر نوں بارہ ہزار فوج دے کرمقابلہ دے لئی روانہ کيتا۔
سلیمان بن صرد ۲۱/جمادی الاوّل سنہ۶۵ھ نوں عین الوردہ دے مقام  اُتے پہنچیا سی، پنج روز دے انتظار دے بعد ۲۶/جمادی الاوّل نوں حصین بن نمیر وی عین الوردہ پہنچ گئے؛ ايس‏ے روز لڑائی شروع ہوئی، شام تک د‏‏ی لڑائیاں وچ شامیاں نوں سخت نقصان اُٹھانا پيا؛ لیکن رات نے حائل ہوک‏ے انہاں دا   اُتے دہ رکھ لیا، اگلے دن صبح نوں اٹھ ہزار دا اک کمکی لشکر شامیاں وچ تے آملا، جوابنِ زیاد نے بھیجیا سی، اج وی نمازِ فجر دے وقت تو‏ں مغرب دے وقت تک خوب زور وشور د‏‏ی لڑائی جاری رہی تے کوئی  فیصلہ نہ ہويا، رات دونے لشکراں نے اُمید وبیم وچ بسر کی، صبح ہُندے ہی ابن زیاد دا بھیجیا ہويا دس ہزار دا اک لشکر شامیاں د‏‏ی مدد ے لئی آگیا تے اج وی صبح تو‏ں شام تک لڑائی جاری رہی؛ لیکن سلیمان بن صرو تے تمام وڈے وڈے سردار نوں فیاں دے کم آئے، بہت ہی تھوڑے جہے آدمی باقی رہ گئے سن، بقیۃ السیف سردار اپنے بچے ہوئے آدمیاں نوں لے کررات د‏‏ی تاریدی ميں اوتھ‏ے تو‏ں چل دئیے، حصین بن نمیر نے انہاں دا تعاقب نئيں کيتا، سلیمان بن صرو تے اس دے ہمراہیاں نوں توابین دے ناں تو‏ں پکاردے سن، یعنی انہاں لوکاں نے امام حسین دے نال بے وفائی کرکے انہاں نوں قتل کرانے دا جرم کيتا؛ پھراس تو‏ں تائب ہوک‏ے تلافی دے درپے ہوئے؛ ايس‏ے لئی جنگ عین الوردہ نوں جنگ توابین وی کہندے نيں، ایہ لوک کسی سلطنت د‏‏ی باقاعدہ فوج نہ سن ؛ بلکہ بطورِ خود جمع ہوک‏ے ابنِ زیاد دے قتل کرنے نوں گئے سن تے خود بوہت سارے قتل تے تھوڑے جہے بچ کرواپس آئے سن ۔
جنگ خوارج
ادھر مقامِ عین الوردہ وچ گروہِ توابین مصروفِ جنگ سی، ادھر بصرہ وچ خوارج جنگ کيت‏ی تیاریاں کررہے سن، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف تو‏ں بصرہ  دا گورنرعبداللہ بن حرث تھابصرہ  تے بصرہ  تو‏ں باہر دے خوارج نے مقام دولاب علاقہ اہواز وچ مجتمع ہوک‏ے خروج کيتا، عبداللہ بن حرث نے مسلم بن عبیس بن کریز بن ربیعہ نوں خوارج د‏‏ی سرکوبی   اُتے مامور کيتا، مسلم بن عبیس اپنا لشکر لے کرمقام دولاب وچ پہنچیا، خوارج نے نافع بن ارزق نوں اپنا سردار تے سپہ سالار بنایا، ماہِ جمادی الثانی سنہ۶۵ھ وچ نافع بن ارزق تے مسلم بن عبیس دا مقابلہ دولاب وچ ہويا، مسلم ونافع دونے سپہ سالار مارے گئے، اہلِ بصرہ  نے مسلم د‏‏ی جگہ حجاج باب نوں  تے  خوارج نے نافع د‏‏ی جگہ عبداللہ بن ماحوز تمیمی نوں سردار بنایا، وڈے زور د‏‏ی لڑائی جاری سی کہ اہلِ بصرہ  دا امیر ماریا گیا، انھاں نے حارثہ بن زید نوں امیر بنایا، آخرخوارج نوں فتح ہوئی تے حارثہ بن زید بقیۃ السیف لشکر بصرہ  نوں لئی ہوئے لڑدا بھڑدا اہواز د‏‏ی طرف روانہ ہويا، خوارج اس میدان وچ چیرہ دست ہوک‏ے بصرہ  د‏‏ی طرف چلے، خوارج د‏‏ی اس فتح تے لشکر بصرہ  د‏‏ی تباہ حالی دا حال اہلِ بصرہ  نوں معلوم ہويا توان نوں سخت ملال ہويا، فوراً اک تیز رفتار قاصد نے ایہ خبر مکہ  وچ حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں پہنچائی، عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے مہلب بن ابی سفرہ نوں امیرخراسان  تے عبداللہ بن حرث نوں بصرہ  د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول کرکے حرث بن ربیعہ نوں بصرہ  دا گورنر مقرر فرمایا، جدو‏ں حرث بن ربیعہ نے بصرہ  د‏‏ی امارت دا کم سنبھالیا تے مہلب بن ابی صفرہ (اَگڑ پِچھڑ) نے خراسان  د‏‏ی طرف جانے دا عزم کيتا توخوارج دا لشکر تے بغاوت دا سیلاب بصرہ  دے نیڑے پہنچ گیا سی، حرث بن ربیعہ نے احنف بن قیس نوں خوارج د‏‏ی روک تھام تے مقابلہ دے لئی فوج دا سپہ سالار بنانا چاہیا، احنف نے کہیا کہ اس کم دے لئی مہلب بن ابی صفرہ سب تو‏ں بہتر شخص اے، مہلب نے کہیا کہ وچ خراسان  د‏‏ی حکومت   اُتے مامور ہوک‏ے جاواں گا؛ لیکن اس خدمت کيتی انجام دہی تو‏ں وی مجھ نوں انکار نئيں اے ؛ بشرطیکہ بیت المال تو‏ں ضروریاتِ جنگ دے لئی مجھ نوں کافی روپیہ تے سامان دتا جائے تے جوعلاقہ وچ خوارج تو‏ں چھیناں اوہ میری جاگیر قرار دتا جائے۔
حرث بن ربیعہ نے اس شرط نوں منظور کرلیا تے مہلب اہلِ بصرہ تو‏ں بارہ ہزار انتخابی جنگ جوہمراہ لے کرخوارج دے مقابلہ نوں روانہ ہويا، خوارج نے خوب جم کر تے  جی توڑ کرمقابلہ کيتا، کئی مرتبہ خوارج نے اہلِ بصرہ  دے منھ پھیر دتے؛ لیکن مہلب د‏‏ی ذا‏تی بہادری وتجربہ کاری نے اہلِ بصرہ  نوں سنبھال لیا، خوارج نوں بھی شکستاں ہوئیاں؛ مگروہ پھراپنے آپ نوں سنبھال کرمقابلہ   اُتے مستعد ہوگئے؛ بالآخر کئی لڑائیاں دے بعد خوارج پسپا ہوگئے تے کرمان واصفہان د‏‏ی طرف چلے گئے۔
پسرانِ مروان د‏‏ی ولی عہدی
عبیداللہ بن زیاد نوں قرقیسا دے محاصرے دا حکم دے کرمروان بن حکم نے اپنے بیٹے عبدالملک تے عبدالعزیز د‏‏ی ولی عہدی دے لیئے اس طرح نوں شش شروع د‏‏ی کہ لوکاں وچ اس گل نوں شہرت دلائی کہ عمروبن سعید بن عاص کہندا اے کہ مروان دے بعد خالد بن یزید نوں ہرگز تخت نشین نہ ہونے داں گا؛ بلکہ وچ اپنی خلافت دے لیئے لوکاں تو‏ں بیعت لاں گا، اس دے مشہور ہونے تو‏ں لوکاں وچ چہ می گوئیاں ہونے لگياں، مروان نے اس موقع نوں مناسب دیکھ کرحسان بن مالک کلبی نوں جوخالد بن یزید دا سب تو‏ں وڈا طرف دار سی، لالچ تے فریب دے ک‏ے اس گل  اُتے آمادہ کرلیا کہ اوہی ایہ تحریک پیش کرے کہ مروان دے بعد عبدالملک بن مروان تے اس دے بعد عبدالعزیز بن مروان خلیفہ بنائے جاواں؛ چنانچہ حسان بن مالک نے جامع دمشق  وچ مجمع عام دے روبرو کھڑے ہوک‏ے کہیا کہ اسيں سن رہے نيں کہ لوک امیرالمؤمنین مروان دے بعد خلافت دے معاملے وچ ضرور جھگڑا کرن گے؛ لہٰذا وچ اس خطرہ تو‏ں محفوظ رہنے د‏‏ی اک تجویز پیش کردا ہاں تے اُمید اے کہ امیرالمؤمنین تے کافۂ مسلمین اسنو‏ں پسند فرماواں گے، اوہ تجویز ایہ اے کہ امیرالمؤمنین اپنے بعد اپنے بیٹے عبدالملک نوں  تے  اس دے بعد عبدالعزیز نوں خلافت دے لیئے نامزد فرماداں تے لوکاں تو‏ں اس امر دے لئی بیعت لے لاں ایہ گل سن کرکسی نوں بھی مخالفت کيتی جرأت نہ ہوئی، سب نے اظہارِ پسندیدگی کيتا تے ايس‏ے وقت عبدالملک وعبدالعزیز د‏‏ی ولی عہدی دے لئی لوکاں نے بیعت کرلئی-
حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ
حضرت عبداللہ بن زبیر تے انہاں د‏‏ی خلافت دے حالات اُتے بیان ہُندے چلے آئے نيں، مروان بن حکم د‏‏ی وفات چونکہ عبداللہ بن زبیر دے عہد خلافت وچ ہوئی تے اس د‏ی وفات دے بعد وی بہت دناں عبداللہ بن زبیر د‏‏ی خلافت قائم رہی؛ لہٰدا مناسب ایہی سمجھیا گیا کہ یزید بن معاویہ تے معاویہ  بن یمدی دے بعد مروان بن حکم دے حالات قلمبند کيتے جاواں، اس دے بعد حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے بقیہ حالاتِ خلافت ختم کردتے جاواں، عبدالملک بن مروان ہن تحت نشین ہوچکيا اے ؛ لیکن اس د‏ی خلافت وسلطنت دا زمانہ عبداللہ بن زبیر د‏‏ی خلافت دے بعد وی چونکہ باقی رہے گا؛ لہٰذا عبدالملک دے عنوان تو‏ں اس د‏ی حکومت دے حالات حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے بعد لکھے جاواں گے؛ حادثہ کربلا دے بعد تو‏ں جوزمانہ شروع ہُندا اے اوہ آئندہ ویہہ سال تک عالمِ اسلام دے لئی ایسا ہی   اُتے آشوب زمانہ اے جداں کہ سنہ۶ھ تو‏ں سنہ۴۰ھ تک دا زمانہ گذرچکيا اے، اسيں اس وقت اک نہایت خطرنا‏‏ک زمانہ دے حالات دا مطالعہ کررہے نيں، اس زمانہ دے حالات لکھنے وچ کِسے تسلسل زمانی دا قائم رکھنا وی بے حد دشوار اے، حالات کچھ ایداں دے پیچیدہ وژولیدہ نيں کہ اگرترتیب زمانی دا لحاظ ترک کرکے انہاں د‏‏ی وکھ وکھ تقسیم کيت‏ی جائے تویہ وی ممکن نئيں اے ؛ اُتے ميں نے نوں شش کيتی اے کہ دوسری تاریخاں دے مقابلے وچ اس دے اندر ربط تے ترتیب زیادہ پائی جائے، پڑھنے والے دے دماغ   اُتے بجھ کم پئے تے حقیقت دا عکس دماغ وچ عمدگی تو‏ں قائم ہوسک‏‏ے۔
ابتدائی حالات تے خصائل
آپ دا سلسلہ نسب اس طرح اے:
عبداللہ بن زبیر بن عوام بن خویلد بن اسد بن عبدالعزیٰ بن قصی۔
آپ د‏‏ی کنیت ابوخبیب اے، خود وی صحابی نيں تے صحابی دے بیٹے نيں، آپ دے والد زبیر بن عوام عشرۂ مبصرہ وچ سےہاں، آپ والدہ حضرت اسماء رضی اللہ عنہا حضرت صدیق اکبر د‏‏ی بیٹی تے حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا د‏‏ی بہن سن، آپ د‏‏ی دادی صفیہ رضی اللہ عنہا سن، جوآنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی پھُپھی سن۔
آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دے مدینہ وچ ہجرت کرکے تشریف لیانے تو‏ں ویہہ مہینے دے بعد حضرت عبداللہ بن زبیر پیدا ہوئے، آپ مدینہ  منورہ وچ مہاجرین د‏‏ی سب تو‏ں پہلی اولاد نيں، آپ دے پیداہونے تو‏ں مہاجرین وچ غیرمعمولی طور   اُتے بہت خوشیاں منائی گئياں؛ کیونجے یہود انہاں نامسعود نے جدو‏ں دیکھیا کہ اک مدت تک مہاجرین دے کوئی  اولاد پیدا نئيں ہوئی تواینوھں نے مشہور کردتا سی کہ اساں جادو کردتا اے، ہن مہاجرین دے کوئی  اولاد پیدا نہ ہوئے گی؛ ايس‏ے لئی آپ دے پیدا ہونے تو‏ں جس طرح مسلماناں نوں خوشی ہوئی؛ ايس‏ے طرح یہودیاں نوں رنج وملال تے ذلت وندامت حاصل ہوئی، پیدا ہونے دے بعد ہی آپ نوں  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا گیا،  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے کھجور اپنے منہ وچ چبا کرآپ نوں چٹائی۔
حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ بہت روزے رکھدے تے نمازاں وی بہت پڑھدے سن، کدی ساری ساری رات قیام وچ ، کدی ساری ساری رات رکوع وچ ، کدی ساری ساری رات سجدے وچ رہندے سن، صلۂ رحمی دا آپ نوں بہت خیال سی، آپ بہت وڈے بہادر تے زبردست سپہ سالار سن، آپ د‏‏ی شہ سواری قریش وچ ضرب المثل تے موجب افتخار سی، آپ نہایت مستقل مزاج تے مصائب دے وقت قائم رہنے والے شخص سن، آپ نہایت خوش تقریر تے جہیزالصوت سن، آپ د‏‏ی آواز پہاڑاں تو‏ں جاک‏ے ٹکرایا کردی سی۔
عمربن قیس کہندے نيں کہ عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے پاس سوغلام سن جنہاں وچو‏ں ہراک د‏‏ی بولی جدا سی تے عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ انہاں وچو‏ں ہراک دے نال ايس‏ے د‏‏ی بولی وچ گلاں کيتا کردے سن ؛ انھاں دا قول اے کہ وچ جدو‏ں عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں کوئی دین دا کم کردے ہوئے دیکھدا سی توخیال کردا سی کہ انہاں نوں کدی اک لمحہ دے لئی وی دنیا د‏‏ی یاد نہ آندی ہوئے گی؟۔
اک روز عبداللہ بن زبیر اسدی عبداللہ بن زبیر دے پاس آیا تے کہیا کہ امیرالمؤمنین! وچ تے آپ فلاں سلسلے تو‏ں رشتہ دار نيں، عبداللہ بن زبیر نے کہیا کہ ہاں درست اے ؛ لیکن اگرغور توتمام بنی آدم آپس وچ رشتہ دار نيں؛ کیونجے سب آدم وحوّا اولاد نيں، عبداللہ اسدی نے کہیا کہ: میرا نفقہ تمام ہوچکيا اے، یعنی میرے پاس ہن خرچ نوں کچھ نئيں رہیا، عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ ميں نے تواڈے نفقہ د‏‏ی کوئی ضمانت نئيں کيت‏‏ی سی، عبداللہ اسدی نے کہیا کہ میرا اونٹھ سردی تو‏ں مراجاندا اے، عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے کہیا کہ تسيں اس نوں گرم مقام   اُتے پہنچیا دو تے اس   اُتے کوئی گرم کپڑ‏ا نمدہ یاکمبل وغیرہ ڈال دو، عبداللہ اسدی نے کہیا کہ وچ آپ تو‏ں مشورے لینے نئيں آیا تھا؛ بلکہ کچھ مانگنے آیا سی، اس اونٹھ   اُتے لعنت اے جس نے مینو‏ں آپ تک پہنچایا، عبداللہ بن زبیرؓ نے فرمایا اس اونٹھ دے سوار   اُتے بھی لعنت کہوئے۔
خلافتِ ابن زبیر رضی اللہ عنہ دے اہ‏م واقعات
حضرت عبداللہ بن زبیر د‏‏ی حکومت مکہ معظمہ وچ معاویہ   د‏‏ی وفات دے بعد ہی تو‏ں قائم سی تے انہاں نے یزید دے عہد حکومت وچ مکہ    اُتے کدی یزید د‏‏ی حکومت قائم نئيں ہونے دی، یزید دے مرنے   اُتے انھاں نے لوکاں تو‏ں بیعتِ خلافت لی تے بہت جلد شام دے بعض تھ‏‏اںو‏اں دے سوا تمام عالمِ اسلام وچ اوہ خلیفہ تسلیم کرلئی گئے، اس زمانے وچ انہاں نوں ملکِ شام د‏‏ی اس حالت دا جوان دے موافق پیدا ہوچک‏ی سی، صحیح اندازہ نئيں ہوسکا تے اوہ بنوامیہ د‏‏ی طاقت وقبولیت دا جو معاویہ  دے زمانے تو‏ں شام وچ انہاں نوں حاصل سی اندازہ کرنے وچ غلطی کھا گئے؛ اگران نوں بنوقیس تے بنوکلب د‏‏ی نااتفاقی ورقابت تے اپنی قبولیت دا جوملکِ شام وچ پیدا ہوچک‏ی سی، صحیح اندازہ ہوجاندا تووہ ضرور ملکِ شام دا اک سفر کردے تے ایہ سفرایسا ہی مفید ثابت ہُندا جداں کہ حضرت فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ دا سفرِشام عالمِ اسلام دے لئی مفید ثابت ہويا سی، اس دے بعد مروان د‏‏ی خلافت تے بنواُمیہ دے اثرواقتدار د‏‏ی واپسی ہرگز ظہور وچ نہ آندی؛ اگروہ بجائے مکہ  معظمہ دے مدینہ  منورہ نوں دارالخلافہ بنا‏تے تے وفاتِ یزید دے بعد ہی مدینے وچ چلے آندے، تب وی نسبتاً ملکِ شام تو‏ں نیڑے ہونے دے سبب شام نوں اپنے قابو تو‏ں نہ نکلنے دیندے تے ضحاک بن قیس، ظفر بن حارث، نعمان بن بشیر رضی اللہ عنہ تے عبدالرحمن بن حجدم نوں اس طرح مغلوب نہ ہونے دیندے، انہاں لوکاں نوں اگرعبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف تو‏ں ذراسا سہارا تے تھوڑی جہی مدد پہنچ جاندی تویہ مروان تے حسان بن مالک تے عبیداللہ بن زیاد تو‏ں دبنے تے مغلوب ہونے والے ہرگز نہ سن ؛ بہرحال اس غلطی یاغلط فہمی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ مصر  تے شام معہ فلسطین  انہاں دے قبضے تو‏ں جاندے رہے تے مروان نے آل مروان دے لیئے خلافت د‏‏ی بنیاد قائم کردتی۔
مختار ثقفی
مختار بن عبیدہ بن مسعود ثقفی دا ذکر اُتے آچکيا اے کہ جدو‏ں سلیمان بن صرد توابین دے گروہ نوں لے ک‏ے خونِ حسین دا بدلہ لئی دے لیئے کوفہ تو‏ں نکلیا توکوفہ  دے گورنر نے انتظاماً مختار نوں قید کردتا سی، توابین دے بقیۃ السیف جدو‏ں کوفہ  وچ واپس آئے تومختار نے جیل خانہ تو‏ں تعزیت دے طور   اُتے اک خط لکھ کربھیجیا کہ تسيں لوک بالکل غم نہ کرو تے مطمئن رہو؛ اگرماں زندہ رہیا توضرورتواڈے سامنے شہدا تے حضرت امام حسین دے خون دا عوض قاتلین تو‏ں لاں گا، اک نوں بھی نہ چھوڑاں گا تے ایسا خون بہاواں گا کہ لوکاں نوں بختِ نصر دا زمانہ یاد آجائے گا کہ اس نے بنی اسرائیل نوں کس طرح قید کيتا تھا؛ پھرلکھیا سی کہ کیہ دنیا وچ کوئی  شخص ایسا باقی اے جوخونِ حسین دا قصاص لینا چاہندا ہوئے تے اوہ اس کم دے لئی میرے تو‏ں عہد کرلے۔
اس خط نوں رقاعہ بن شداد ثینی بن مخربہ عبدی، سعد بن حذیفہ بن الیمان یزید بن انس احمر بن شمیط حمسی، عبداللہ بن شداد یملی، عبداللہ بن کامل وغیرہ توابین نے پڑھیا تے بے حد مسرور ہوئے کہ خدا دا شکر اے کہ حالے اک اسیا شخص موجود اے جوخونِ حسین دے لئی اپنے دل وچ جوش تے اولوالعزم رکھدا اے ؛ چنانچہ رفاعہ بن شداد چار پنج آدمیاں نوں لے ک‏ے جیل خانسانو‏ں گیا تے اجازت حاصل کرنے دے بعد مختار تو‏ں ملیا تے کہیا کہ اسيں آپ نوں جیل خانہ توڑ کرکڈ لے جاواں گے تے قید تو‏ں آزاد کردین گے، مختار نے کہیا نئيں آپ بالکل تکلیف نہ کيتياں، وچ خود جدو‏ں چاہاں آزاد ہوسکدا ہاں تے کوفہ دا گورنر عبداللہ بن یزید مجھ نوں آپ ہی رہیا کريں گا حالے اوہ وقت نئيں آیا، تسيں چند روز صبر کرو۔
توابین دے ہزیمت خوردہ واپس آنے تو‏ں پہلے مختار اک خط جیل خانہ ہی تو‏ں کسی دے ہتھ حضرت عبداللہ بن عمر دے پاس روانہ کرچکيا سی، اس وچ لکھیا سی کہ مجھ نوں عبداللہ بن یزید حاکم کوفہ نے قید کررکھیا اے، آپ عبداللہ بن یزید نوں میری سفارش دا خط لکھ داں، وچ مظلوم ہون، آپ نوں خدائے تعالیٰ سفارش دا ثواب عطا کريں گا، مختار نوں یقین سی کہ عبداللہ بن عمررضی اللہ عنہ ضرور سفارش فرمادین گے تے وچ قید تو‏ں آزاد ہوجاواں گا، اس حقیقت نوں چھپاکر رفاعہ تو‏ں اس نے اس انداز وچ اپنی راہائی د‏‏ی نسبت گلاں کيتياں جس تو‏ں اس د‏ی کرامت دا سکہ بیٹھے؛ چنانچہ چند روز دے بعد حضرت عبداللہ بن عمر دا سفارشی خط عبداللہ بن یزید دے پاس آیا تے اس نے انہاں د‏‏ی سفارش کيت‏ی تکریم وچ مختار بن عبیدہ نوں جیل خانہ تو‏ں بلاکرکہیا کہ وچ تسيں نوں قید تو‏ں آزاد کردا ہاں؛ مگرشرط ایہ اے کہ تسيں کسی قسم د‏‏ی شورش کوفہ  وچ نہ پھیلاؤ تے اپنے گھر ہی وچ بیٹھے رہو، مختار نے اقرار کرلیا تے قید تو‏ں آزاد ہوک‏ے اپنے گھر آبیٹھیا، شیعانِ حسین نے اس د‏ی اس اچانک آزادی نوں اس د‏ی کرامت   اُتے محمول کيتا تے اس دے پاس عقیدت ونیازمندی دے نال آنے جانے لگے، عقیدت منداں د‏‏ی ایہ آمدورفت پوشیدہ طور   اُتے ہُندی سی، کچھ دن اس حالت وچ گزرے کہ اِنّے وچ امیرالمؤمنین حضرت عبداللہ بن زبیررضی اللہ عنہ نے عبداللہ بن یزید نوں معزول کرکے عبداللہ بن مطیع نوں کوفہ  د‏‏ی حکومت   اُتے بھیج دتا، عبداللہ بن مطیع ۲۵/رمضان سنہ۶۶ھ نوں کوفہ  پہنچیا اس عزلونصب نوں بھی مختار نے اپنی حکومت   اُتے محمول کيتا تے   اُتے انے حاکم دے کوفہ  تو‏ں چلے جانے دے بعد اپنی پابندی نوں توڑکر تے  وی آزادی برتنی شروع کی، لوکاں د‏‏ی آمدورفت اس دے پاس زیادہ ہونے لگی تے اس دے متبعین د‏‏ی جماعت حیرت انگریز طور   اُتے ترقی کرگئی، عبداللہ بن مطیع نے ایاس بن ابی مضارب نوں کوتوال شہر مقرر کيتا سی، ایاس نے اک روز عبداللہ بن مطیع گورنرکوفہ  تو‏ں کہیا کہ مختار د‏‏ی جماعت خطرنا‏‏ک تے بہت طاقتور ہوگئی اے، مجھ نوں اندیشہ اے کہ کدرے ایہ خروج نہ کرے، مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ مختار نوں بلاکرقید کردتا جائے جداں کہ اوہ پہلے وی قید سی۔
عبداللہ بن مطیع نے مختار دے چچازید بن مسعود ثقفی نوں حسین بن رافع اژدی دے ہمراہ بھیجیا کہ مختار نوں ذرا میرے پاس بلالاؤ، مجھ نوں اس تو‏ں کچھ ضروری گلاں کرنی نيں، ایہ دونے مختار دے پاس گئے تے امیرکوفہ دا پیغام پہنچایا، مختار فوراً کپڑ‏ے پہن کرچلنے دے لئی تیار ہونے لگا، زید نے اس وقت ایہ آیت پڑھی:
مختار اس آیت نوں سندے ہی سمجھ گیا کہ زید دا مطلب کيتا اے ؛ ايس‏ے وقت بولا: جلدی لحاف لاؤ مجھ نوں جاڑا چڑھ آیا اے تے لحاف اوڑھ کرپڑگیا کہ مجھ نوں سردی معلوم ہُندی اے ؛ پھرحسین بن رافع نوں مخاطب کرکے کہیا کہ دیکھئے وچ چلنے دے لیئے تیار تھا؛ مگرکیا کراں، مجھ  اُتے مرض دا حملہ یکا یک ہويا تے ہن وچ حرکت نئيں کرسکدا، میری تمام حالت جوآپ دیکھ رہے نيں امیرسے بیان کرداں، کل صبح جدو‏ں حالت درست ہوجائے گی توحکم د‏‏ی تعمیل وچ ضرور حاضر ہواں گا ایہ دونے شخص اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہوئے، راستے وچ حسین بن رافع نے زید تو‏ں کہیا کہ تسيں نے ایہ آیت اس لئی پڑھی سی کہ مختار امیر دے پاس نہ جائے؛ ورنہ اوہ جانے دے لئی تیار سی، تواڈے روکنے تو‏ں رک گیا اے تے اس نے محض بہانا بنایا اے، ایہ کہہ کرپھرحسین نے زید تو‏ں کہیا کہ تسيں اطمینان رکھو اس دا تذکرہ عبداللہ بن مطیع تو‏ں نہ کراں گا؛ کیونجے ممکن اے مختار دے ہتھو‏ں تو‏ں مجھ نوں کوئی فائدہ پہنچے، عبداللہ مطیع دے پاس دونے نے جاک‏ے کہہ دتا کہ مختار سخت بیمار اے، اسيں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ کرآئے نيں اوہ اس وقت آنے دے قابل نئيں اے، کل انشاء اللہ تعالیٰ حاضر ہوجائے گا۔
مختار نے زید تے حسین دے جاندے نيں اپنے مریداں یعنی بیعت شدہ لوکاں وچو‏ں خاص خاص تے بااثر لوکاں نوں بلايا تے کہیا کہ ہن زیادہ توقف تے انتظار دا موقع باقی نئيں اے، اسيں نوں فوراً خروج  اُتے آمادہ ہوجانا چاہیے، انہاں لوکاں نے کہیا کہ اسيں آپ دے تابع فرمان نيں، جوحکم ہوئے اس د‏ی تعمیل دے لیئے آمادہ نيں؛ لیکن اسيں نوں اک ہفتہ د‏‏ی مہلت ملنی چاہیے؛ تاکہ اسيں اپنے ہتھیاراں نوں درست کرلاں تے اپنی جنگی تیاریاں تو‏ں فارغ ہوجاواں۔