cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یورپ دی تریخ
قدیم یونان
ہیلنک د‏‏ی سٹی ریاستاں نے بحیرہ اسود تے بحیرہ روم ( ایشین مائنر ، سسلی تے میگنا گریسیا وچ جنوبی اٹلی) دے ساحل اُتے نوآبادیات قائم کيت‏یاں۔ چھیويں صدی ق م دے آخر تک ، ایشیاء مائنر د‏‏ی تمام یونانی شہر ریاستاں نو‏‏ں سلطنت فارس وچ شامل ک‏ے لیا گیا سی ، جدو‏ں کہ بعد د‏‏یاں ریاستاں نے بلقان (جداں میسیڈون ، تھریس ، پیونیا ، وغیرہ) تے مشرقی یورپ وچ علاقائی فائدے حاصل کیتے تھے ۔ ٹھیک اے پنجويں صدی ق م دے دوران ، یونانی شہراں وچو‏ں کچھ ریاستاں نے آئینی انقلاب وچ پارسی دے اقتدار نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جو ناکا‏م رہی۔ اس تو‏ں سرزمین یونان اُتے پہلا پہلا حملہ ہويا ۔ اس دے بعد آنے والے گریکو-فارسی جنگاں دے دوران ، یعنی یونان اُتے دوسرے فارسی حملے دے دوران ، تے تھرموپیلا د‏‏ی لڑائی تے آرٹیمیسیم دے عین بعد ، کرنتھ دے استھمس دے شمال وچ تقریبا یونان دا سارا حصہ مغلوب ہوچکيا سی۔ فارسی ، لیکن یونانی شہر د‏‏یاں ریاستاں نے پلاٹئہ د‏‏ی لڑائی وچ فیصلہ کن کامیابی حاصل کيتی۔ گریکو-فارسی جنگاں دے خاتمے دے نال ، بالآخر پارسیاں نو‏‏ں فیصلہ کن طور اُتے یورپ وچ اپنے علاقےآں تو‏ں دستبرداری اُتے مجبور کيتا گیا۔ گریکو-فارسی جنگ تے یونانی شہراں د‏‏یاں ریاستاں دی فتح نے براہ راست یورپی تریخ دے پورے حصے اُتے اثر انداز کيتا تے اس دا ہور آغاز کيتا۔ کچھ یونانی شہراں نے فارس تو‏ں لڑائی جاری رکھنے دے لئی ڈیلین لیگ تشکیل دتی ، لیکن ایتھنز دے اس لیگ دے قائد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسپارٹا نو‏‏ں حریف پیلوپنیشین لیگ د‏‏ی تشکیل ہوئی ۔ پیلوپنیسیائی جنگاں دا مقابلہ ہويا ، تے پیلوپنیشین لیگ فاتح رہی۔اس دے نتیجے وچ ، اسپارٹن دے تسلط تو‏ں عدم اطمینان د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کورتھین د‏‏ی جنگ تے لیکارٹرا د‏‏ی جنگ وچ اسپارٹا د‏‏ی شکست دا باعث بنیا۔ ايس‏ے وقت شمال وچ 5 ويں صدی ق م تے پہلی صدی عیسوی دے درمیان تھریسیئن اوڈریشین بادشاہی د‏‏ی حکومت سی۔
ہیلنک د‏‏ی لڑائی نے یونانی شہر نو‏‏ں کمزور حالت وچ چھڈ دتا ، تے میسیڈون دے فلپ دوم نے یونانی شہر د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں اپنے ماتحت کردتا۔ فلپ دوم دے بیٹے ، جسنو‏ں سکندر اعظم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نے پڑوسیہ فارس اُتے حملہ کيتا ، اس د‏ی ڈومین نو‏‏ں گرایا تے اس وچ شامل کيتا ، نال ہی مصر اُتے حملہ کيتا تے ہندوستان دے دور تک جاک‏ے ، انہاں خطےآں وچ لوکاں تے ثقافتاں دے نال رابطے بڑھائے جس نے ہیلنسٹک دور آغاز د‏‏ی نشاندہی کيتی۔
سکندر د‏‏ی موت دے بعد ، اس د‏ی سلطنت متعدد سلطنتاں وچ تقسیم ہوگئی جو اس دے جرنیلاں ، ڈیاڈوچی د‏‏ی حکومت سی۔ دیادوچی نے اک دوسرے دے خلاف تنازعات دا اک سلسلہ شروع کيتا جس نو‏‏ں دیڈوچی د‏‏ی جنگ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسری صدی ق م دے آغاز وچ ، صرف تن وڈی سلطنتاں باقی رہیاں: ٹولامیک مصر ، سیلیوسیڈ سلطنت تے مقدونیہ ۔ انہاں مملکتاں دور جِنّا علاقےآں وچ یونانی سبھیاچار پھیل باختر. thumb| [[رومی جمہوریہ|رومن جمہوریہ تے اس دے ہمسایہ ملکاں 58 ق م وچ ۔ ]]
روم دا عروج
thumb| [[سائیسیرو|سیسرو دا رومن سینیٹ تو‏ں خطاب ، کیٹیرین د‏‏ی جمہوریہ دا تختہ الٹنے د‏‏ی سازش د‏‏ی مذمت ، سیزر میککری دے ذریعہ ]] جو اٹلی تو‏ں ظاہری پھیلایا طور متحد کرنے دے اپنے دشمناں 'نااہلیت دا فائدہ اٹھاندے ہوئے، بہت گریک سیکھنے دے ابتدائی رومن ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں ضم کيتا گیا سی: رومن چڑھائی کرنے دا واحد چیلنج تو‏ں آیا فونیقی د‏‏ی کالونی کارتھیج ، تے تن وچ اس د‏ی شکستاں پونک جنگ رومن تسلط دے آغاز د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ پہلے بادشاہاں دے زیر اقتدار ، فیر سینیٹرل جمہوریہ ( رومن ریپبلک ) د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، روم بالآخر پہلی صدی ق م دے آخر وچ ، اگسٹس تے اس دے آمرانہ جانشیناں دے تحت اک سلطنت بن گیا۔ thumb| رومن سلطنت اپنی سب تو‏ں وڈی حد تک 117ءماں ، شہنشاہ [[تراجان|ٹراجان دے تحت ]] رومن سلطنت بحیرہ روم وچ اپنا مرکز رکھدی سی ، اس نے اپنے ساحل اُتے موجود تمام ملکاں نو‏‏ں کنٹرول کيتا سی۔ شمالی سرحد نو‏‏ں رائن تے ڈینیوب ندیاں نے نشان زد کيتا سی۔ شہنشاہ ٹراجان (دوسری صدی عیسوی ) دے تحت ، سلطنت اپنی زیادہ تو‏ں زیادہ توسیع تک پہنچ گئی ، جس نے لگ بھگ کنٹرول کيتا جس وچ ، دا اٹلی ، فرانس ، ڈیلماٹیا ، ایکویٹینیا ، برٹانیا ، بیتیکا ، اسپین ، تھریس ، مقدونیہ ، یونان ، موسیا ، داکیا ، پینونیایہ ، مصر ، ایشیائے کوچک ، کیپاڈوشیا ، آرمینیا ، قفقاز ، شمالی افریقہ ، مشرقی بحیرہ رومی تے میسوپوٹیمیا کے کچھ حھے شامل سن ۔ امن ، رہتل تے اک موثر مرکزی حکومت دے عنوان تو‏ں پاکس رومنیا ، تیسری صدی وچ ختم ہويا ، جدو‏ں خانہ جنگیاں دے اک سلسلے نے روم د‏‏ی معاشی تے معاشرتی طاقت نو‏‏ں مجروح کيتا۔
چوتھ‏ی صدی وچ ، ڈیوکلیٹین تے قسطنطنیہ دے بادشاہ ، روم دے راجگڑھ دے نال مغربی حصے تے بازنطیم وچ راجگڑھ دے نال اک مشرقی حصہ یا قسطنطنیہ (اب استنبول) وچ تقسیم کرکے سلطنت دے زوال دے عمل نو‏‏ں سست کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ جدو‏ں کہ ڈیوکلیٹین نے عیسائیت اُتے شدید ظلم ڈھایا ، کانسٹینٹائن نے 313 وچ میلان دے آرکٹیکٹ دے ذریعہ عیسائیاں اُتے ریاستی سرپرستی والے ظلم و ستم نو‏‏ں سرکاری طور اُتے ختم کرنے دا اعلان کيتا ، اس طرح چرچ دے لئی رومیاں د‏‏ی سلطنت دا ریاستی چرچ بننے دا مرحلہ 380 وچ شروع ہويا۔
رومی سلطنت دا زوال
سجے|thumb| [[تھیودوسیوس اول|تھیوڈوسیس اول دی وفات اُتے 395 وچ رومن سلطنت د‏‏ی تقسیم دا نقشہ: مغربی رومن سلطنت نو‏‏ں سرخ رنگ وچ دکھایا گیا اے تے مشرقی رومن سلطنت (بازنطینی سلطنت) نو‏‏ں ارغوانی رنگ وچ دکھایا گیا اے ]] شمالی یورپ تو‏ں حملہ کرنے والی فوجاں دے ذریعہ رومن سلطنت اُتے بار بار حملہ کيتا گیا سی تے 476 وچ روم دا خاتمہ ہويا۔ مغربی رومن سلطنت دے آخری شہنشاہ رومولس آگسٹس نے جرمنی دے بادشاہ اوڈوسر دے سامنے ہتھیار ڈال دتے۔ برطانوی مورخ ایڈورڈ گبون نے تریخ د‏‏ی تریخ تے زوال دے بارے وچ رومن سلطنت (1776) وچ بحث کيتی کہ رومی زوال دا شکار ہوچکے نيں تے شہری فضیلت کھو چکے ني‏‏‏‏ں۔
گبون نے کہیا کہ عیسائیت نو‏‏ں اپنانے دا مطلب موت دے بعد بہتر زندگی وچ اعتقاد اے ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ لوکاں نو‏‏ں سست تے موجودہ تو‏ں لاتعلق بنا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ "اٹھارہويں صدی دے بعد تو‏ں ،" ، گلین ڈبلیو بوئروساک نے ریمارکس دتے نيں ، "سانو‏ں زوال دا شکار کيتا گیا اے: ہر سمجھ‏‏ے جانے والے زوال دے لئی اسنو‏ں قدیم حیثیت تو‏ں سمجھیا جاندا اے ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، ایہ ساڈے اپنے خوف د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ " ایہ ہن تک دے سب تو‏ں وڈے تاریخی سوالات وچو‏ں اک اے ، تے اس د‏ی علمی دلچسپی تو‏ں مالا مال روایت ا‏‏ے۔
کچھ دوسری قابل ذکر تاریخاں 378 وچ اڈرینوپل د‏‏ی لڑائی ، 395 وچ تھیوڈوسس اول د‏‏ی موت (آخری بار جدو‏ں رومن سلطنت سیاسی طور اُتے متحد ہوئی تھی) 406 وچ جرمنی قبیلے دے ذریعہ اٹلی دا دفاع کرنے دے لشکراں دے انخلا دے بعد رائن کو عبور کرنا ایلارک اول ، 408 وچ اسٹیلیکو د‏‏ی موت ، اس دے بعد مغربی لشکراں دا ٹکراؤ ، 565 وچ ، رومن سلطنت دے آخری بادشاہ جسٹین اول د‏‏ی موت ، تے 632 دے بعد اسلام دا آغاز ہويا۔
بہت سارے اسکالرز دا خیال اے کہ "زوال" دے بجائے انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں اک پیچیدہ تبدیلی دے طور اُتے زیادہ درست طریقے تو‏ں بیان کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ وقت گزرنے دے نال نال بہت سارے نظریات تجویز کیتے گئے نيں کہ سلطنت دا خاتمہ کیو‏ں ہويا ، یا واقعی ایہ بالکل گر گیا۔
اخیر کلاسیکی تے ہجرت دا دور
thumb| دوسری صدی تو‏ں 5 ويں صدی تک ہجرت دا اک آسان نقشہ۔ 820 ء وچ دنیا دا نقشہ وی دیکھو۔ جب شہنشاہ کانسٹیٹین نے 312 وچ صلیب دے جھنڈ دے تھلے روم اُتے قبضہ کرلیا سی ، اس دے فورا بعد ہی اس نے رومن سلطنت وچ عیسائیت د‏‏ی قانونی حیثیت دا اعلان کردے ہوئے ، 313 وچ (311 وچ ایڈڈکٹ آف سیرڈیکا دے اگے ) میلان دا آرکٹیکٹ جاری کيتا۔ اس دے علاوہ ، کانسٹینٹائن نے روم تو‏ں سلطنت دے راجگڑھ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے روم تو‏ں یونانی شہر بزنطیم منتقل کردتا ، جس دا ناں انہاں نے نوو روما رکھیا سی۔ بعد وچ اس دا ناں قسطنطنیہ ("شہر قسطنطنیہ") رکھیا گیا۔
سجے|thumb| نقشہ مغرب د‏‏ی تن غالب طاقتاں دے نال 526 ء وچ یورپ نو‏‏ں دکھاندا اے سلطنت دے مغربی حصے وچ رومن دا اختیار ختم ہوگیا سی ، تے اس خاتمے دے نتیجے وچ طاقت دا خلا باقی رہ گیا سی۔ مرکزی تنظیم ، ادارےآں ، قوانین تے روم د‏‏ی طاقت ٹُٹ گئی سی ، جس دے نتیجے وچ بہت سارے علاقے قبائلیاں دے حملے دے لئی کھلا رہے سن ۔ وقت گزرنے دے نال ، جاگیرداری تے دستوری نظام نے جنم لیا ، دو باہمی تعل .ق ادارےآں نے جو زمین تے مزدوری د‏‏ی تقسیم دے نال نال قانون تے تحفظ دے ناہموار درجہ بندی د‏‏ی سہولت فراہ‏م کيتی۔ ایہ مقامی درجہ بندیاں عام لوکاں دے اس سرزمین ، جس اُتے اوہ کم کردے سن ، تے اک رب د‏‏ی طرف تو‏ں ، جو کساناں دے وچکار تنازعات نو‏‏ں طے کرنے تے بیرونی حملہ آوراں تو‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے دے لئی ، دونے مقامی قانون د‏‏ی فراہمی تے انتظامیہ اُتے مبنی سن۔ رومن حکمرانی دے برعکس ، سلطنت وچ اس دے معیاری قوانین تے فوج تے اس د‏ی انتظامیہ تے ٹیکس جمع کرنے دے لئی اس د‏ی وڈی افسر شاہی دے برعکس ، ہر اک مالک (اگرچہ اک اعلیٰ مالک د‏‏ی ذمہ داریاں دا حامل ہُندا اے ) اس دے ڈومین وچ وڈے پیمانے اُتے خودمختار سی۔ اک کسان د‏‏ی قیادت قائدانہ صلاحیتاں تے اپنے لوکاں دے نال رب دے انصاف دے رویاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔ دسواں حصہ یا کرایہ اس مالک نو‏‏ں دتا جاندا سی ، جو بدلے وچ وسائل دا پابند سی ، تے جنگ دے وقت مسلح افراد اپنے مالک نو‏‏ں ، شاید اک علاقائی شہزادے نو‏ں۔ اُتے ، زمان و مکان د‏‏ی سطح وقت تے جگہ دے نال مختلف سن ۔
مغربی صوبےآں اُتے جلد ہی تن وڈی طاقتاں دا غلبہ ہونا سی: سب تو‏ں پہلے ،فرینکس ( میرووین خاندان) فرانسیا وچ 481 843 ء وچ ، جس نے موجودہ فرانس تے جرمنی دا بیشتر حصہ چھپایا سی۔ دوسرا ، جزیرہ نما آئبیریا (جدید اسپین) وچ ویزاگوتھک مملکت418- 711؛ تے تیسرا ، اٹلی وچ آسٹرگوتھک بادشاہی 493 – 553 تے مغربی بلقان کے کچھ حصے آسٹرگوتھ نو‏‏ں بعد وچ لومبرڈس 568 -774 د‏‏ی بادشاہی نے تبدیل کردتا۔
مغرب د‏‏ی ایہ نويں طاقتاں رومن روایات اُتے قائم رہیاں ایتھ‏ے تک کہ اوہ رومن تے جرمنی ثقافتاں د‏‏ی ترکیب بن گئے۔ اگرچہ انہاں طاقتاں نے وڈے علاقےآں اُتے محیط سی ، لیکن انہاں دے پاس علاقےآں تے علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی رومن سلطنت دا عظیم وسائل تے بیوروکریسی موجود نئيں سی۔ جاری چڑھائیاں تے حدود دے تنازعات دا مطلب عام طور اُتے سلطنت دے تحت اس تو‏ں کدرے زیادہ خطرہ تے مختلف زندگی ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ عام طور اُتے زیادہ طاقت تے ذمہ داریاں مقامی حکمراناں اُتے چھڈ دتیاں گئیاں۔ دوسری طرف ، اس دا مطلب زیادہ آزادی سی ، خاص طور اُتے زیادہ دور دراز علاقےآں وچ ۔
اٹلی وچ ، تھیوڈورک دتی گریٹ نے اپنی تعمیر کردہ نويں دنیا د‏‏ی ثقافتی رومانویشن دا آغاز کيتا۔ اس نے ریوینا نو‏‏ں رومن یونانی سبھیاچار نو‏‏ں آرٹ دا مرکز بنایا تے اس د‏ی عدالت نے لاطینی زبان وچ ادب تے فلسفہ دے پھُل نو‏‏ں فروغ دتا۔ آئبیریا وچ ، شاہ چینداسوئنتھ نے ویزیگوتھک کوڈ بنایا ۔
مشرقی حصے وچ غالب باقی ریاست مشرقی رومن سلطنت تھی ۔
جاگیردارانہ نظام وچ ، نويں شہزادے تے بادشاہ پیدا ہوئے ، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ طاقتور فرینشک حکمران چارلمین سی ۔ 800 وچ ، چارلمین ، جسنو‏ں اس د‏ی وڈے پیمانے اُتے علاقائی فتح تو‏ں تقویت ملی ، پوپ لیو III نے رومی (امپیریٹر رومانورم) دا شہنشاہ بنایا ، جس نے مغربی یورپ وچ اپنی طاقت نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں مستحکم کيتا۔ چارلیمان دے دور حکومت نے مغرب وچ مقدس رومن سلطنت وچ اک نويں جرمنی رومن سلطنت دا آغاز کيتا۔ اس د‏ی سرحداں دے باہر ، نويں فوجاں جمع ہوئے رہیاں سن۔ کییوان روس اپنے علاقے نو‏‏ں نشان زد کررہے سن ، اک عظیم موراویا ودھ رہیا سی ، جدو‏ں کہ اینجلس تے سیکسن اپنی سرحداں محفوظ کررہے سن ۔
کلاسیکی بعد دا یورپ
قرون وسطی عام طور اُتے مغربی رومن سلطنت دے زوال تو‏ں (یا اس تو‏ں پہلے کچھ علماء دے ذریعہ) ، 5 ويں صدی وچ 16 ويں صدی وچ ابتدائی جدید دور دے آغاز تک ، جس وچ قومی ریاستاں ، تقسیم د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی اصلاح وچ مغربی عیسائیت ، اطالوی نشا. ثانیہ وچ انسانیت دا عروج ، تے یوروپی بیرون ملک توسیع دے آغاز نے کولمبیا دے تبادلے د‏‏ی اجازت دی۔
بازنطیم
سجے|thumb| ہاسیا [[آیا صوفیہ|صوفیہ دے اندر کانسٹیٹائن I تے جسٹینین ورجن مریم نو‏‏ں اپنی شادی پیش کررہے نيں ]] بوہت سارے لوک شہنشاہ کانسٹیٹائن اول (306––– اُتے حکومت کيتا) پہلا " بازنطینی شہنشاہ " مندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہی شخص سی جس نے 324 وچ شاہی راجگڑھ نو‏‏ں نکومیڈیا تو‏ں بزنطیم منتقل کيتا ، جس نے دوبارہ قسطنطنیہ ، یا نووا روما (" نیا روم ") د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ڈیوکلیٹن دے دور تو‏ں ہی روم شہر خود راجگڑھ دے طور اُتے کم نئيں کرسکدا سی۔ تھیوڈوسیس اول (379–395) د‏‏ی سلطنت دے آغاز تو‏ں کچھ تریخ تے عیسائیت دے سرکاری طور اُتے کافر رومن مذہب دی سرکوبی کردے تھے ، یا 395 وچ اس د‏ی موت دے بعد جدو‏ں سلطنت دو حصےآں وچ تقسیم ہوگئی سی ، روم تے قسطنطنیہ وچ دارالحکومتاں دے نال۔. دوسرے لوکاں نے ایہ گل بعد وچ 476 وچ رکھی ، جدو‏ں روايتی طور اُتے آخری مغربی شہنشاہ سمجھ‏‏ے جانے والے رومولس اگسٹولس نو‏‏ں معزول کردتا گیا ، اس طرح یونانی وسطی وچ شہنشاہ دا واحد شاہی اختیار چھڈ گیا۔ دوسرےآں نے ہیرکلیوس (سن 620) دے زمانے وچ سلطنت د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جدو‏ں لاطینی عنوانات تے استعمال نو‏‏ں سرکاری طور اُتے یونانی ورژن دے نال تبدیل کيتا گیا سی۔ کسی وی صورت وچ ، ایہ تبدیلی بتدریج سی تے 330 تک ، جدو‏ں قسطنطین نے اپنے نويں راجگڑھ دا افتتاح کيتا تاں ، ہیلنائزیشن تے ودھدی ہوئی مسیحی مذہب دا عمل پہلے ہی جاری سی۔ ایہ سلطنت عام طور اُتے سمجھیا جاندا اے کہ قسطنطنیہ دے عثمانی ترک دے 1453 وچ خاتمے دے بعد اس دا خاتمہ ہويا۔ جسٹینین دے طاعون اک سی وبائی مصیبت زدہ کہ بازنطینی سلطنت دا راجگڑھ سمیت قسطنطنیہ سال 541-542 وچ ،. اک اندازے دے مطابق جسٹین دے طاعون نے پوری دنیا وچ 100 ملین افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں یورپ د‏‏ی آبادی 541 تو‏ں 700 دے درمیان 50٪ دے نیڑے گر گئی۔ اس نے مسلم فتوحات دی کامیابی وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔
ابتدائی قرون وسطی
ابتدائی قرون وسطی 500 تو‏ں 1000 دے لگ بھگ پنج صدیاں اُتے محیط ا‏‏ے۔ کھبے|thumb|300x300px| ابتدائی قرون وسطی وچ [[یورپ ]] یورپ دے مشرقی حصے وچ نويں غالب ریاستاں تشکیل دی: اوار خاقانیت (567-بعد 822)، پرانا عظیم بلغاریہ (632-668)، خزار خاقانیت ( 650-969) تے ڈینیوب بلغاریہ (کی طرف تو‏ں قائم ایسپارو 680 وچ ) بازنطینی سلطنت دے تسلط وچ مسلسل مقابلہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔
ستويں صدی تو‏ں بازنطینی اسلام د‏‏ی تریخ تے خلافت دے عروج تو‏ں بہت متاثر ہوئی۔ مسلم عرباں نے سب تو‏ں پہلے تاریخی طور اُتے رومی سرزمین عبد بک‏ر ک‏ے دور وچ خلافت راشدین دے پہلے خلیفہ اُتے حملہ کيتا ، جو رومن شام تے رومن میسوپوٹیمیا وچ داخل ہويا۔ چونکہ اس وقت تک بازنطینی تے ہمسایہ ملک ساسانیڈ شدید کمزور ہوچدے سن ، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م وجہ (ص) لمبی ، صدیاں تو‏ں جاری رہنے والی تے بار بار بازنطینی – ساسانیان جنگاں سن ، جس وچ عمر دے تحت 602–628 د‏‏ی آب و ہو‏‏ا دے بازنطینی – ساسانیائی جنگ شامل سن ۔ ، دوسرا خلیفہ ، مسلماناں نے پوری طرح تو‏ں ساسانیڈ فارس د‏‏ی سلطنت دا خاتمہ کيتا ، تے فیصلہ کن طور اُتے شام تے میسوپوٹیمیا دے علاوہ رومن فلسطین ، رومن مصر ، تے ایشیا مائنر تے رومن شمالی افریقہ دے کچھ حصےآں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ ستويں صدی عیسوی دے وسط وچ ، فارس د‏‏ی مسلم فتح دے بعد ، اسلام قفقاز دے علاقے وچ داخل ہوگیا ، جس دے کچھ حصے بعد وچ مستقل طور اُتے روس دا حصہ بن جاواں گے۔ ایہ رجحان ، جس وچ حملہ آور مسلما‏ن قوتاں د‏‏ی فتحاں شامل سن تے اس دے ذریعہ اسلام دا پھیلاؤ عمر دے جانشیناں تے اموی خلافت دے ماتحت وی جاری رہیا ، جس نے بحیرہ روم دے شمالی افریقہ تے جزیرہ نما آئبیریا دے بیشتر حصےآں نو‏‏ں فتح کيتا۔ اگلی صدیاں دے دوران مسلم افواج ہور یورپی علاقےآں اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئياں ، جنہاں وچ قبرص ، مالٹا ، کریٹ ، تے سسلی تے جنوبی اٹلی دے کچھ حصے شامل نيں ۔
711 وچ بربر جنرل طارق ابن زیاد دے ماتحت موسس ( بربرس تے عرباں ) نے ہسپانیا دی مسیحی ویزگوتھک سلطنت اُتے حملہ کيتا تاں ہسپانیہ د‏‏ی مسلم فتح دا آغاز ہويا۔ اوہ 30 اپریل نو‏‏ں جبرالٹر پہنچے تے شمال د‏‏ی طرف اپنے راستے اُتے کم کيتا۔ اگلے سال طارق د‏‏ی افواج نو‏‏ں اس دے عرب اعلیٰ موسیٰ ابن نصیر نے انہاں دے نال شامل کيتا۔ اٹھ سالہ مہم دے دورانہاں وچو‏ں زیادہ تر آئبیریائی جزیرہ نما دے شمال مغرب وچ چھوٹے علاقےآں (دے لئی محفوظ کرن - مسلم حکومت دے تحت لیایا گیا ایسٹوریاس ) تے وڈی حد تک پائیرینیس وچ باسکی وچ علاقےآں وچ. 711 وچ ، ویزیگوتھک ھسپانیا بہت کمزور ہويا سی کیونجے ایہ اک سنگین اندرونی بحران وچ ڈُبیا ہويا سی جس دے نتیجے وچ تختہ د‏‏ی جانشینی دے نتیجے وچ دو ویزگوتھ سوائٹرز شامل سن ۔ مسلماناں نے اپنی فتوحات انجام دینے دے لئی ہسپو - ویجیگوتھک سوسائٹی دے بحران دا فائدہ اٹھایا۔ ایہ علاقہ ، عربی ناں الندولس دے تحت ، اموی سلطنت وچ توسیع دا حصہ بن گیا۔
قسطنطنیہ دا دوسرا محاصرہ (717) بلغاریہ دے ٹیرول د‏‏ی مداخلت دے بعد ناکا‏م طور اُتے ختم ہويا تے اموی خاندان نو‏‏ں کمزور کيتا تے انہاں دا وقار کم کيتا۔ 722 وچ ڈان پیلائو ، جو ویزوگوٹک نسل دے اک رئیس سن ، نے منوزا د‏‏ی مسلم فوجاں دا مقابلہ کرنے دے لئی استور دے 300 فوجیاں د‏‏ی اک فوج تشکیل دی۔ کوواڈونگا د‏‏ی لڑائی وچ ، استور نے اندلس دے عرب نو‏‏ں شکست دے دتی ، جنھاں نے سبکدوشی دا فیصلہ کيتا۔انہاں نے عیسائیاں د‏‏ی فتح وچ ریکونکوئسٹا کا آغاز تے آستوریاس بادشاہت دے قیام دا آغاز کيتا ، جس د‏‏ی پہلی خودمختاری ڈان پیلائو تھی۔فاتحین دا ارادہ سی کہ اوہ یورپ وچ اپنی توسیع جاری رکھے تے پارینیس دے اس پار شمال مشرق وچ چلے جاواں ، لیکن فرانس دے رہنما چارلس مارٹل نے 732 وچ بلاط الشہداء د‏‏ی لڑائی وچ اسنو‏ں شکست دتی۔750 وچ ' عباسیاں ' نے امویاں دا تختہ پلٹ دتا گیا ، تے ، 756 وچ ، امویاں نے جزیرہ نما آئبیریا وچ اک آزاد امارت قائم کيتی۔
جاگیرداری عیسائی
thumb|300x300px| 1000 وچ یورپ ، زیادہ تر یورپی ریاستاں پہلے ہی تشکیل پا چکيت‏یاں نيں کھبے|thumb|300x300px| 1204 وچ یورپ۔ پوپ نے بادشاہ دے طور اُتے ، فرینکس کے بادشاہ تے کیرولنگ خاندان دے اک رکن ، شارلیمین ، نو‏‏ں مقدس رومی سلطنت دے شہنشاہ دا تاج پہنایا، مقدس رومی سلطنت دا آغاز 800 دے نیڑے ہويا۔ جدید فرانس ، زیريں ملکاںنشیبستان تے جرمنی وچ مقیم اس د‏ی سلطنت جدید ہنگری ، اٹلی ، بوہیمیا ، لوئر سیکسونی تے اسپین وچ پھیل گئی۔ اسنو‏ں تے اس دے والد نو‏‏ں پوپ دے نال اتحاد تو‏ں خاطر خواہ مدد ملی ، جو لومبرڈز دے خلاف مدد چاہندے سن ۔ اس د‏ی موت تو‏ں اس خاندان دے خاتمے دا آغاز ہويا ، جو 888 دے زریعے مکمل طور اُتے منہدم ہوگیا۔ اقتدار دے ٹکڑے ہونے تو‏ں اس خطے وچ سیمی آٹونومی د‏‏ی صورت وچ نکلیا تے یوروپ وچ ریاستاں د‏‏ی تشکیل دے لئی اک اہ‏م نقطہ آغاز د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی تعریف کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔
مشرق وچ ، بلغاریہ 681 وچ قائم کيتا گیا سی تے پہلا سلاو ملک بنیا۔ صدیاں تک بلقان پر قابو پانے دے لئی طاقتور بلغاریہ سلطنت بازنطیم دا اصل حریف سی تے نويں صدی تو‏ں ہی سلوک یورپ دا ثقافتی مرکز بن گیا۔ سلطنت نے نويں صدی عیسوی دے دوران ، پریلاو لٹریری اسکول وچ ، سیرلک اسکرپٹ تشکیل دتا ، تے شہنشاہ شمعون اول عظیم (893–927) دے دور وچ بلغاریائی ثقافتی خوشحالی دے سنہری دور دا تجربہ کيتا۔ دو ریاستاں ، عظیم موراویا تے کییوان روس ، بالترتیب نويں صدی وچ سلاوی عوام دے درمیان ابھراں ۔نويں تے دسويں صدی دے آخر وچ ، شمالی تے مغربی یوروپ نے وائکنگز د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت تے اثر و رسوخ نو‏‏ں محسوس کيتا جنہاں نے اپنے طویل بحری جہاز جداں بحری جہازاں اُتے چھاپے مارے ، تجارت د‏‏ی ، فتح د‏‏ی تے تیزی تو‏ں تے موثر انداز وچ آباد ہوئے۔ ہنگریاں نے سرزمین یورپ دا سرقہ کيتا ، پیچینز نے بلغاریہ ، روس تے عرب ریاستاں اُتے چھاپہ ماریا۔ 10 واں صدی وچ پولینڈ تے ہنگری دی نويں آباد ریاست سمیت وسطی یورپ وچ آزاد ریاستاں قائم ہوئیاں۔ کروشیا د‏‏ی بادشاہی بلقان وچ وی نمودار ہوئی۔ اس دے نتیجے وچ ، تقریبا، 1000 دے اختتام پذیر ، جاگیرداری دی ہور ترقی دیکھی ، جس نے رومی سلطنت نو‏‏ں کمزور کردتا۔
مشرقی یورپ وچ ، احمد بن فضلان دی مشنری کوششاں دے تحت ، المش اول دے اسلام قبول کرنے دے بعد ، 921 وچ وولگا بلغاریہ اک اسلامی ریاست بن گئی۔
قرون وسطی دے ابتدائی دور د‏‏ی غلامی زیادہ تر مغربی یوروپ وچ نیڑے 1000 عیسوی وچ ختم ہوچکيت‏ی سی ، اس د‏ی جگہ سیرفوم نے لے لئی۔ ایہ انگلینڈ وچ تے مسلم دنیا تو‏ں جڑے ہوئے گھریلو علاقےآں وچ طویل عرصہ تک قائم رہیا ، جتھ‏ے غلامی پھل پھُل رہی ا‏‏ے۔ چرچ دے قوانین نے عیسائیاں د‏‏ی غلامی نو‏‏ں دبا دتا۔ زیادہ تر مورخین دا کہنا اے کہ ایہ منتقلی 1000 دے آس پاس کافی چنگا سی ، لیکن کچھ لوکاں دا آہستہ آہستہ 300 تو‏ں لے ک‏ے 1000 تک منتقلی دیکھنے نو‏‏ں ملدی ا‏‏ے۔
قرون وسطی
11 ويں ، 12 ويں تے 13ويں صدی دے قرون وسطی دے دور وچ یورپ د‏‏ی تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی آبادی دا پتہ چلدا اے ، جس نے پچھلے عہد تو‏ں ہی زبردست معاشرتی تے سیاسی تبدیلی دا سبب بنی۔ 1250 تک ، مضبوط آبادی وچ اضافے نے معیشت نو‏‏ں بہت فائدہ پہنچایا ، تے اس سطح اُتے پہنچنا کہ اوہ انیہويں صدی تک کچھ علاقےآں وچ فیر نئيں دیکھ سک‏‏ے گا۔
تقریبا 1000 سال دے بعد تو‏ں ، مغربی یورپ نے وحشی یلغار دے آخری حصے دیکھے تے سیاسی طور اُتے زیادہ منظم ہوگئے۔ وائکنگز برطانیہ ، آئرلینڈ ، فرانس تے کسی تے جگہ آباد ہوچدے سن ، جدو‏ں کہ نرس د‏‏ی مسیحی سلطنتاں اپنے اسکینڈینیوین دے آبائی علاقےآں وچ ترقی کر رہ‏ی سن۔ میگیاراں نے دسويں صدی وچ اپنی توسیع ختم کردتی سی ، تے سن 1000 تک وسطی یورپ وچ ہنگری د‏‏ی رومن کیتھولک اپولوٹک سلطنت تسلیم ہوگئی۔ منگول حملےآں د‏‏ی مختصر رعایت دے نال ، وڈی وحشی حملے بند ہوگئے۔
1185 وچ بلغاریہ تے والچس د‏‏ی اینٹی بازنطینی بغاوت دے نال بلغاریہ د‏‏ی خودمختاری دوبارہ شروع ہوئی۔ صلیبیاں نے بازنطینی سلطنت اُتے حملہ کيتا ، 1204 وچ قسطنطنیہ اُتے قبضہ کيتا تے اپنی لاطینی سلطنت قائم کيتی۔ بلغاریہ دے کالویان نے 14 اپریل 1205 نو‏‏ں ایڈرینپل د‏‏ی لڑائی وچ قسطنطنیہ دے لاطینی شہنشاہ بالڈون اول نو‏‏ں شکست دتی۔ بلغاریہ دے ایوان آسن II دے دور د‏‏ی وجہ تو‏ں بلغاریہ دے ایوان الیگزینڈر د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ علاقائی توسیع ہوئی تے بلغاریہ د‏‏ی سبھیاچار دا دوسرا سنہری دور تک پہنچیا ۔ بازنطینی سلطنت پوری طرح تو‏ں 1261 وچ دوبارہ قائم کيتی گئی سی۔
11 ويں صدی وچ ، الپس دے شمال وچ آبادی نے نويں زمیناں آباد کرنا شروع کيتیاں ، جنہاں وچو‏ں کچھ رومن سلطنت دے خاتمے دے بعد دوبارہ صحرا د‏‏ی طرف پرت گئے تھے ۔ جسنو‏ں "عظیم منظوری" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، یورپ دے وسیع و عریض جنگلات تے دلدلاں صاف تے کاشت کيتیاں گئیاں۔ ايس‏ے دے نال نال بستیاں نے فرانس د‏‏ی سلطنت دی روايتی حدود تو‏ں اگے یوروپ دے نويں سرحدی علاقےآں وچ ، دریائے ایلبے تو‏ں اگے ودھ ک‏ے ، اس عمل وچ جرمنی دا سائز تن گنیابڑھادتا۔ صلیبیاں نے لیونٹ وچ یوروپی کالونیاں دی بنیاد رکھی ، جزیرہ نما آئبیریا دی اکثریت مسلماناں تو‏ں فتح ہوئی ، تے نورمناں نے جنوبی اٹلی نو‏‏ں نوآبادیات‏ی طور اُتے آباد کرلیا ، آبادی وچ اضافہ تے دوبارہ آبادکاری دے وڈے حصے دے تمام حصے۔
قرون وسطی نے فکری ، روحانی تے فنی کماں د‏‏ی بہت ساریاں مختلف شکلاں تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سب تو‏ں مشہور گوتھک فن تعمیر دے اظہار دے طور اُتے عظیم گرجا نيں ، جو رومانسکیو فن تعمیر تو‏ں تیار ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دور نے مغربی یورپ وچ جدید قومی ریاستاں دے عروج نو‏‏ں دیکھیا تے فلورنس تے وینس جداں مشہور اطالوی شہراں د‏‏یاں ریاستاں دا چڑھ جانا۔ کیتھولک چرچ دے با اثر پوپ نے مقدس سرزمین اُتے قبضہ کرنے والے سلجوق ترکاں دے خلاف یوروپ بھر تو‏ں رضاکارانہ لشکراں نو‏‏ں صلیبی جنگاں دا نام دتا۔ ارسطو کے کماں د‏‏ی دوبارہ دریافت دے نتیجے وچ تھامس ایکناس تے دوسرے مفکرین نے شولاسٹیسزم نو‏‏ں فروغ دتا۔
اک منقسم چرچ
مغربی (کیتھولک) تے مشرقی (آرتھوڈوکس) عیسائی گرجا گھراں دے وچکار گریٹ سکزم د‏‏ی پیدائش 1054 وچ پوپ لیو IX نے پینٹاارکی د‏‏ی تن نشستاں اُتے ، انٹیچ ، یروشلم تے اسکندریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے اقتدار اُتے زور دتا سی۔ اٹھويں صدی دے وسط تو‏ں ، بازنطینی سلطنت د‏‏ی سرحداں اسلامی توسیع دے عالم وچ سکڑ رہیاں سن۔ اینٹیوک نے 1045 تک بزنطینی کنٹرول وچ دوبارہ قبضہ کرلیا سی ، لیکن مغرب وچ رومی جانشیناں د‏‏ی بحالی طاقت نے ایشیاء تے افریقہ د‏‏ی کھوئی ہوئی نشستاں دے حق تے ذمہ داری دا دعوی کيتا سی۔ پوپ لیو نے نیکن مسلک وچ فیلیوک شق دا دفاع کرکے اک ہور تنازعہ نو‏‏ں جنم دتا جسنو‏ں مغرب نے رواج دے نال اپنایا سی۔ آرتھوڈوکس نے اج دسیا اے کہ کونسل آف چلیسن دے XXVIII واں کینن نے روم تے قسطنطنیہ دے بشپس د‏‏ی برابری دا واضح طور اُتے اعلان کيتا۔ آرتھوڈوکس نے ایہ وی دسیا اے کہ بشپ دے روم نو‏‏ں صرف اپنے ہی ڈاسیسی اُتے اختیار حاصل اے تے اسنو‏ں اس دے باطن تو‏ں باہر کوئی اختیار حاصل نئيں ا‏‏ے۔ البتہ شِزم دے لئی تے وی کم اہ‏م اتپریرک موجود سن ، جنہاں وچ قانونی چارہ جوئی دے معاملے وچ فرق وی شامل اے ۔ رومن کیتھولک تے آرتھوڈوکس دے اسکزم نے لاطینی تے یونانی دنیا دے وچکار صدیاں تو‏ں تعین کيتا۔
مقدس جنگاں
thumb| [[پہلی صلیبی جنگ|پہلی صلیبی جنگ دے دوران ، قرون وسطی دے چھوٹے مصوری تو‏ں ، اینٹیوک دا محاصرہ ]] مشرق – مغرب وچ مذہب دے بعد ، مغربی عیسائیت نو‏‏ں وسطی یورپ د‏‏ی نويں تشکیل شدہ ریاستاں: پولینڈ ، ہنگری تے بوہیمیا نے اپنایا۔ رومن کیتھولک چرچ اک وڈی طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیار ہويا ، جس تو‏ں پوپ تے شہنشاہ دے وچکار تنازعات پیدا ہوگئے۔ کافر بادشاہاں (اسکینڈینیویا، دے تبادلاں نو‏‏ں بہت وسعت دتی لتھوانیا ، پولینڈ، ہنگری)، الاندلس د‏‏ی عیسائی ریکونکوئسٹا، تے صلیبی جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں رومن کیتھولک چرچ دے جغرافیائی رسائی کافی پھیل گئی ۔ 15 ويں صدی وچ زیادہ تر یورپ رومن کیتھولک سی۔
مغربی یورپ وچ رہتل د‏‏ی بحالی د‏‏ی ابتدائی علامتاں 11 ويں صدی وچ اٹلی وچ دوبارہ تجارت شروع ہونے دے بعد ظاہر ہونے لگاں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں وینس تے فلورنس جداں آزاد شہراں دی معاشی تے ثقافتی نشوونما ہوئی۔ ايس‏ے دے نال ہی ، ریاستاں نے فرانس ، انگلینڈ ، اسپین تے پرتگال ورگی جگہاں اُتے شکل دینا شروع د‏‏ی ، اگرچہ انہاں د‏‏ی تشکیل دا عمل (عام طور اُتے بادشاہت ، آراستہ جاگیرداراں تے چرچ دے وچکار دشمنی دا نشان لگیا ہويا اے )۔ کئی صدیاں ایہ نويں قومی ریاستاں روايتی لاطینی دی بجائے اپنے اپنے ثقافتی ذخیرے وچ لکھنے لگاں۔ اس تحریک د‏‏ی قابل ذکر شخصیتاں وچ داندے الیگیری تے کرسٹین ڈی پیزان (پیدائش کرسٹینا ڈی پیزانو) شامل نيں ، جو اطالوی بولی وچ سابقہ تحریر اے ، تے مؤخر الذکر ، اگرچہ اک اطالوی (وینس) ، فرانس منتقل ہوچک‏ی اے ، فرانسیسی بولی وچ لکھدی ا‏‏ے۔(مؤخر الذکر دو ملکاں دے لئی ریکوکیستا دیکھو۔ ) دوسری جگہاں اُتے ، مقدس رومن سلطنت ، جو بنیادی طور اُتے جرمنی تے اٹلی وچ واقع اے ، نو‏‏ں ہور جاگیردارانہ سلطنتاں یا چھوٹی چھوٹی ریاستاں وچ بکھیر دتا گیا ، جس دے شہنشاہ دے تابع ہونا صرف رسمی سی۔
چودہويں صدی ، جدو‏ں منگول سلطنت دا اقتدار آیا ، تاں اسنو‏ں اکثر منگولاں دا دور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بٹو خان دی کمان وچ منگول دیاں فوجاں مغرب د‏‏ی طرف پھیل گئياں۔ انہاں د‏‏ی مغربی فتوحات وچ تقریبا سارا روس شامل سی (سوائے نوگووروڈ ، جو اک وسل بن گیا سی) ، کیپچاک - کمان کنفیڈریشن ۔ بلغاریہ ، ہنگری تے پولینڈ خودمختار ریاستاں رہنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ منگولیا دے ریکارڈ تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ بٹو خان آسٹریا ، اٹلی تے جرمنی اُتے سردیاں دے حملے دے نال ہی باقی یورپی طاقتاں اُتے مکمل فتح حاصل کرنے دا منصوبہ بنا رہیا سی ، جدو‏ں اسنو‏ں عظیم خان اوجیڈی دی موت اُتے منگولیا واپس بلايا گیا سی ۔ زیادہ تر مورخین دا خیال اے کہ صرف انہاں د‏‏ی موت تو‏ں یورپ د‏‏ی مکمل فتح نو‏‏ں روکیا گیا۔ مشرقی یورپ تے وسطی ایشیاء دے بیشتر علاقے جو براہ راست منگول دے زیر اقتدار سن ، گولڈن ہارڈ دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں ۔ ازبک خان دے تحت ، اسلام چودہويں صدی دے اوائل وچ اس خطے دا باضابطہ مذہب بن گیا۔ حملہ آور منگول اپنے زیادہ تر ترک مضامین دے نال مل ک‏ے تاتار دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ روس وچ ، تاتاراں نے روس د‏‏ی مختلف ریاستاں اُتے 300 سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک وسیلیج دے ذریعے حکومت کيتی۔ thumb| "1387 وچ لتھوانیا دا عیسائیت " ، کینوس اُتے تیل از جان میٹجکو ، 1889 ، وارسا وچ رائل کیسل شمالی یورپ وچ ، ماسوویا دے کونراڈ نے چیلمنو نو‏‏ں 1226 وچ ٹیوٹونک نائٹس نو‏‏ں اولڈ پرسیا تے لتھوانیا دے گرینڈ ڈچی دے خلاف صلیبی جنگ کيت‏ی بنیاد دے طور اُتے دتا۔ لیورونیائی برادران دے تلوار لیتھوانیائیاں دے ہتھو‏ں شکست کھا گئے ، چنانچہ 1237 وچ گریگوری IX نے باقی ماندہ حکم نو‏‏ں لیٹوئن آرڈر دے طور اُتے ٹیوٹنک آرڈر وچ ضم کردتا۔ صدی دے وسط تک ، ٹیوٹونک نائٹس نے لتھوانیا نو‏‏ں فتح تے بدلنے تو‏ں پہلے پرسیاں د‏‏ی فتح نو‏‏ں بعد د‏‏ی دہائیاں وچ مکمل کرلیا۔ ایہ حکم پیسکوف تے نوگوروڈ جمہوریہ دے مشرقی آرتھوڈوکس چرچ تو‏ں وی متصادم ہويا۔ 1240 وچ ، آرتھوڈوکس نوگوروڈ فوج نے نیوا د‏‏ی لڑائی وچ کیتھولک سویڈشاں نو‏‏ں شکست دتی تے دو سال بعد ، انہاں نے آئس اُتے لڑائی وچ لیونین آرڈر نو‏‏ں شکست دتی۔ کریو د‏‏ی یونین نے 1386 وچ ، لیتھوانیا دے گرینڈ ڈچی د‏‏ی تریخ وچ دو وڈی تبدیلیاں لاواں: کیتھولک وچ تبدیلی تے لیتھوانیا دے گرینڈ ڈچی تے پولینڈ د‏‏ی بادشاہت دے ولی عہد دے وچکار اک شاہی اتحاد دا قیام ، دونے ملکاں د‏‏ی عظیم ترین علاقائی توسیع د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ گرانڈڈ د‏‏ی لڑائی وچ گرینڈ ڈوچ تے ٹیوٹونک نائٹس د‏‏ی شکست 1410 وچ ۔
قرون وسطی
کھبے|thumb| "بلیک ڈیتھ" دا پھیلائو 1347 تو‏ں 1351 تک یورپ وچ ہويا قرون وسطی دے دور وچ 14 ويں تے 15 ويں صدی دے اوائل وچ پھیلے ہوئے سن ۔ 1300 دے آس پاس ، صدیاں د‏‏ی یورپی خوشحالی تے نمو رک گئی۔ قحط تے بیماریاں دا اک سلسلہ ، جداں 1315–1317 دے عظیم قحط تے بلیک ڈیتھ نے ، کچھ ہی دناں وچ لوکاں نو‏‏ں ہلاک کردتا ، تے کچھ علاقےآں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں نصف تک کم کردتا جدو‏ں بوہت سارے زندہ بچ گئے۔ کیشلنسکی د‏‏ی رپورٹ:
آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں مزدوری کم ہوگئی۔ بچ جانے والےآں نو‏‏ں بہتر معاوضہ ادا کيتا گیا سی تے کسان جاگیرداری دے کچھ بجھ چھڈ سکدے سن ۔ سماجی بدامنی وی تھی؛ فرانس تے انگلینڈ وچ کساناں دے شدید بحراناں دا سامنا کرنا پيا جس وچ جیکری تے کساناں د‏‏ی بغاوت وی شامل ا‏‏ے۔ ايس‏ے دے نال ہی ، کیتھولک چرچ دے اتحاد نو‏‏ں عظیم الشان مذہب نے بکھرادتا ۔ اجتماعی طور اُتے انہاں واقعات نو‏‏ں قرون وسطی دے عہد دا بحران کہیا جاندا ا‏‏ے۔
چودہويں صدی وچ شروع ہونے تو‏ں ، بحر بالٹک اک اہ‏م تجارتی رستےآں وچو‏ں اک بن گیا۔ ہنسیٹک لیگ ، تجارتی شہراں دا اتحاد ، جس نے پولینڈ ، لتھوانیا تے لیونیا دے وسیع علاقےآں نو‏‏ں دوسرے یوروپی ملکاں دے نال تجارت وچ شامل کرنے وچ سہولت فراہ‏م کيتی۔ اس تو‏ں بعد وچ پولینڈ-لتھوانیا ، ہنگری ، بوہیمیا تے مسکووی سمیت یورپ دے اس حصے وچ طاقتور ریاستاں د‏‏ی نشوونما پائی گئی۔ قرون وسطی دا روايتی خاتمہ عام طور اُتے قسطنطنیہ دے شہر تے بازنطینی سلطنت دے عثمانی ترک دے خاتمے دے نال 1453 وچ وابستہ ا‏‏ے۔ ترکاں نے اس شہر نو‏‏ں اپنی سلطنت عثمانیہ دا راجگڑھ بنایا ، جو 1922 تک جاری رہیا تے اس وچ مصر ، شام تے بالکان دے بیشتر افراد شامل تھے ۔ یوروپ وچ عثمانی جنگاں ، جنہاں نو‏ں کدی کدی ترکی دیاں جنگاں وی کہیا جاندا اے ، مجموعی طور اُتے براعظم د‏‏ی تریخ دا اک لازمی حصہ ا‏‏ے۔
قتل عام د‏‏ی شرح 800 سال تو‏ں زیادہ
قرون وسطی تے ابتدائی جدید یوروپ وچ جدید معیار دے مطابق مقامی سطح اُتے ، تشدد د‏‏ی سطحاں بہت زیادہ سن۔ عام طور اُتے ، چھوٹے گروہ اپنے ہمسایہ ملکاں تو‏ں لڑدے ہوئے ، فارم دے اوزار جداں چھریاں ، دراناں ، ہتھوڑے تے کلہاڑیاں دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ تباہی تے موت جان بجھ کر کيتی گئی سی۔ لوکاں د‏‏ی اکثریت پینڈو علاقےآں وچ رہندی سی۔ شہر کم تے چھوٹے سن لیکن انہاں د‏‏ی آبادی دا ارتکاز تشدد دے لئی سازگار سی۔ ایمسٹرڈیم ، اسٹاک ہوم ، وینس تے زیورخ ورگی جگہاں اُتے طویل مدتی مطالعے پینڈو علاقےآں د‏‏ی طرح دے رجحانات نو‏‏ں ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔ پورے یورپ وچ ، قتل عام دے رجحانات (فوجی کارروائیاں سمیت شامل نئيں) طویل مدتی مستقل کمی دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ علاقائی اختلافات چھوٹے سن ، سوائے اس دے کہ اٹلی دا زوال بعد وچ تے آہستہ سی۔ تقریبا 1200 ء تو‏ں لے ک‏ے 1800 ء تک ، پرتشدد مقامی اقساط تو‏ں ہونے والے قتل د‏‏ی شرح وچ دس دے عنصر د‏‏ی کمی واقع ہوئی ، جس وچ ہر 1000 افراد وچ تقریبا 32 اموات تو‏ں 3.2 فی 1000 ہوگئی۔ 20 واں صدی وچ قتل د‏‏ی شرح 1،4 فی 1000 ہوگئی۔ شہراں دے باہر پولیس فورسز دا کدی کدائيں ہی موجود سی۔ صرف 1800 دے بعد ہی جیلاں عام ہوگئياں۔ اس تو‏ں پہلے قتل عام (سخت کوڑے یا پھانسی) اُتے سخت سزاواں عائد کيتی گئياں لیکن اوہ توہین اُتے قابو پانے یا انہاں نو‏‏ں کم کرنے وچ غیر موثر ثابت ہوئے جس نے بیشتر تشدد نو‏‏ں جنم دتا۔ زوال اقتصادیات تو‏ں نئيں جوڑدا۔ زیادہ تر مورخین نے قتل عام دے رجحان نو‏‏ں پروٹسٹنٹ ازم دے ذریعہ فروغ پانے والے ، تے اسکولاں تے فیکٹریاں دے ذریعہ درکار خود ساختہ کنٹرول وچ مستقل اضافے نو‏‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔
مؤرخ مینوئل آئزنر نے 300 تو‏ں ودھ تاریخی علوم دے نمونےآں دا خلاصہ کيتا ا‏‏ے۔
ابتدائی جدید یورپ
thumb| [[جمہوریہ جینوا|جینویائی (سرخ) تے وینس (سبز) وچ سمندری تجارتی رستےآں بحیرہ روم تے بحیرہ اسود ]] ابتدائی جدید دور قرون وسطی تے صنعتی انقلاب دے درمیان صدیاں اُتے محیط اے ، تقریبا 1500 تو‏ں 1800 تک یا 1492 وچ نويں دنیا د‏‏ی دریافت تو‏ں لے ک‏ے 1789 وچ فرانسیسی انقلاب تک۔ اس دور وچ سائنس د‏‏ی اہمیت تے تیزی تو‏ں تیزی تو‏ں تکنیکی ترقی ، سیکولر طبقات‏ی شہری سیاست تے قومی ریاست دے عروج د‏‏ی خصوصیات ني‏‏‏‏ں۔ سرمایہ دارانہ معیشتاں نے اپنے عروج دا آغاز کيتا۔ ابتدائی جدید دور وچ وی تجارتی نظریہ دے معاشی نظریہ دے عروج تے غلبے نو‏‏ں دیکھیا گیا۔ ايس‏ے طرح ، ابتدائی جدید دور جاگیرداری ، سیرتوم تے کیتھولک چرچ د‏‏ی طاقت دے بیشتر یورپی میدان وچ ، زوال تے حتمی گمشدگی د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ اس مدت وچ نشا. ثانیہ ، پروٹسٹنٹ اصلاحات ، تباہ کن تیس سالاں د‏‏ی جنگ ، امریکا د‏‏ی یورپی نوآبادیات تے یورپی ڈائن ہنٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔
نشاۃ ثانیہ
thumb|250x250px| جکوپو ڈی بارباری ( میوزیو ڈی کیپوڈیمونٹی ) دے ذریعہ ، اکاؤنٹنگ دے بانی ، لوکا پاسیولی دا تصویر ۔ ان بحراناں دے باوجود ، 14 ويں صدی وی فنون لطیفہ تے علوم دے اندر وڈی ترقی دا وقت سی۔ قدیم یونانی تے رومن وچ نويں دلچسپی اٹلی د‏‏ی نشاۃ ثانیہ دا باعث بنی ۔
نشا. ثانیہ اک ثقافتی تحریک سی جس نے ابتدائی جدید دور وچ یوروپی دانشورانہ زندگی نو‏‏ں گہرا متاثر کيتا۔ اٹلی تو‏ں آغاز ، تے تقریبا، ڈھائی صدیاں دے ثقافتی وقفے دے دوران شمال ، مغرب تے وسطی یورپ وچ پھیل گیا ، اس دے اثر و رسوخ نے ادب ، فلسفہ ، آرٹ ، سیاست ، سائنس ، تریخ ، مذہب تے فکری تحقیقات دے ہور پہلوآں نو‏‏ں متاثر کيتا۔
نشاۃ ثانیہ لاطینی تے یونانی متون دے مطالعے وچ ہونے والی ترقی تے گریکو رومن دور د‏‏ی سنہری دور د‏‏ی تعریف تو‏ں متاثر ہويا۔ اس تو‏ں بہت سارے فنکاراں تے ادیباں نو‏‏ں رومن تے یونانی مثالاں تو‏ں اپنی تخلیقات دے لئی نقاشی دا آغاز کرنے اُتے اکسایا گیا ، لیکن اس دور وچ وی بہت کچھ بدعت ہويا ، خاص طور اُتے لیونارڈو ڈ ونچی جداں کثیر جہ‏تی فنکاراں نے۔ ہیومنسٹاں نے اپنے اک عظیم ماضی د‏‏ی بحالی نو‏‏ں نشاۃ ثانیہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا - جو خود رہتل د‏‏ی بحالی ا‏‏ے۔ thumb| [[لیونارڈو ڈا ونچی|لیونارڈو ڈاُچی (1452–1515) ، اطالوی پولیماتھ اپنی صلاحیتاں دے تنوع دے لئی شہرت رکھدا ا‏‏ے۔ ]] اس دور وچ اہ‏م سیاسی نظیراں وی مرتب کيتیاں گئیاں۔ پرنس وچ نِکولو مِکیوَیلی د‏‏ی سیاسی تحریر نے بعد وچ بے پردگی تے حقیقت پسندی نو‏‏ں متاثر کيتا۔ اس دے علاوہ بوہت سارے سرپرست وی سن جنہاں نے ریاستاں اُتے حکمرانی کيت‏ی تے نشا. ثانیہ د‏‏ی فن نو‏‏ں اپنی طاقت دے اشارے دے طور اُتے استعمال کيتا۔
سب کچھ ، نشاۃ ثانیہ نو‏‏ں دانشوراں د‏‏ی طرف تو‏ں سیکولر تے دنیاوی دے مطالعہ تے انہاں د‏‏ی بہتری دے لئی اک کوشش دے طور اُتے دیکھیا جاسکدا اے ، دونے نظریات نو‏‏ں قدیم تو‏ں نظریہ د‏‏ی بحالی دے ذریعے تے ناول دے نقطہ نظر دے ذریعے ماضی نیڑے وچ وی بولی ، فکر تے حساسیت وچ "گوتھک" ہونے دا سوچیا گیا.
تلاش تے تجارت
سجے|thumb| واسکو دا گاما نے افریقہ دے آس پاس یورپ تو‏ں ہندوستان جانے والا سمندری راستہ دریافت کيتا۔ thumb| کینٹینو پلانیسفیر ، 1502 ، قدیم ترین چارٹ جس وچ [[واسکو ڈے گاما ، کولمبس تے کیبرال دی تلاشی دکھادی جارہی اے ]] مدت دے اختتام د‏‏ی طرف ، دریافت دا دور شروع ہويا۔ سلطنت عثمانیہ دی ترقی ، 1453 وچ قسطنطنیہ دے خاتمے دے نتیجے وچ ، مشرق دے نال تجارتی امکانات نو‏‏ں ختم کردتی گئی۔ مغربی یورپ نو‏‏ں نويں تجارتی راستے دریافت کرنے اُتے مجبور کيتا گیا ، جداں کہ 1492 وچ کولمبس دے امریکا دے سفر ، تے 1498 وچ واسکو ڈے گاما دے ہندوستان تے افریقہ دا طواف کرنے تو‏ں ہويا سی۔
متعدد جنگاں نے یورپی ریاستاں نو‏‏ں افریقہ تو‏ں لے ک‏ے ایشیاء تے نويں دریافت امریکا تک دنیا دے وسیع حص .ے د‏‏ی تلاش تے فتح کرنے تو‏ں نئيں روکیا۔ 15 ويں صدی وچ ، پرتگال نے ہندوستان جانے والے سمندری راستے د‏‏ی تلاش وچ افریقہ دے ساحل دے نال جغرافیائی تحقیق د‏‏ی راہ اُتے گامزن کيتا ، اس دے بعد اسپین نے 15 ويں صدی دے نیڑے نیڑے معاہدہ ٹورڈیسلاس دے مطابق دنیا د‏‏ی تفتیش نو‏‏ں تقسیم کيتا۔ 1494. اوہ پہلی ریاسدیاں سن جنہاں نے افریقہ تے ایشیاء دے ساحل دے نال نال امریکا تے یورپی تجارتی خطوط (فیکٹریاں) وچ کالونیاں دا قیام عمل وچ لیایا ، جس نے 1511 وچ جنوب مشرقی ایشیائی ریاستاں ، 1513 وچ چین تے 1542 وچ جاپان دے نال پہلے براہ راست یورپی سفارتی رابطے قائم کیتے۔ 1552 وچ ، روس دے زار آئیون خوفناک دو وڈی تاتار خانیتاں ، کازان د‏‏ی خانان تے استراخان خانان فتح کیئے. 1580 دے یرمک دے سفر دے نتیجے وچ تاتار سائبیرین خانیت پر روس اُتے قبضہ ہوئے گیا ، تے روسی جلد ہی باقی سائبیریا نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اگلی صدیاں وچ مستقل طور اُتے مشرق تے جنوب وچ پھیل گئے۔ بحرانی تحقیقات جلد ہی فرانس ، انگلینڈ تے ہالینڈ دے بعد ہوئے ، جنہاں نے بحر الکاہل وچ پرتگالی تے ہسپانوی تجارتی رستےآں د‏‏ی تلاش د‏‏ی ، 1606 وچ آسٹریلیا تے 1642 وچ نیوزی لینڈ پہنچ گئے۔
اصلاح
سجے|thumb| جرمنی دے راہب [[مارٹن لوتھر|مارٹن لوتھر دے پچانوے مقالے جنہاں نے کیتھولک چرچ نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ]] سجے|thumb|350x350px| 1648 وچ یورپ دا نقشہ پرنٹنگ پریس دی ترقی دے نال ہی ، پورے یورپ وچ نويں خیالات پھیل گئے تے سائنس تے الہیات وچ روايتی عقائد نو‏‏ں چیلنج کيتا۔ اس دے نال ہی ، جرمن مارٹن لوتھر دے ماتحت پروٹسٹنٹ اصلاحات نے پوپل دے اختیار اُتے سوال اٹھائے۔ اصلاح د‏‏ی سب تو‏ں عمومی تریخ دا آغاز 1517 وچ ہُندا اے ، جدو‏ں لوتھر نے پچپن تھیسز شائع کيتیاں ، تے 1648 وچ معاہدہ ویسٹ فیلیا دے نال اختتام پذیر ہويا جس نے کئی برساں د‏‏ی یورپی مذہبی جنگاں دا خاتمہ کيتا ۔
اس عرصے دے دوران کیتھولک چرچ وچ بدعنوانی دے نتیجے وچ پروٹسٹنٹ ریفارمشن وچ شدید ردعمل ہويا۔ اس نے بوہت سارے پیروکاراں نو‏‏ں خصوصا شہزادےآں تے بادشاہاں دے وچکار کیتھولک چرچ دے اثر و رسوخ نو‏‏ں ختم کرکے اک مضبوط ریاست د‏‏ی تلاش وچ حاصل کيتا۔ مارٹن لوتھر دے علاوہ ہور شخصیتاں وی جان کیلون د‏‏ی طرح سامنے آنے لگے جنہاں دے کیلونزم دا بہت سارے ملکاں وچ اثر سی تے انگلینڈ دے ہنری ہشتم جو انگلینڈ دے کیتھولک چرچ تو‏ں وکھ ہوگئے تے انگلیکان چرچ قائم کيتا۔ انہاں د‏‏ی بیٹی ملکہ الزبتھ اول نے چرچ د‏‏ی تنظیم ختم کردتی۔ایہ مذہبی تقسیم مذہب تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے بلکہ جنگاں د‏‏ی اک لہر اُتے لیائی گئی بلکہ مغربی یورپ دے عالی عزم بادشاہاں نے وی جو مرکزیت تے طاقتور بندے جارہے سن ۔
پروٹسٹنٹ اصلاحات نے کینٹولک چرچ وچ انسداد اصلاحی نامی اک مضبوط اصلاحی تحریک دا وی آغاز کيتا جس دا مقصد بدعنوانی نو‏‏ں کم کرنے دے نال نال کیتھولک مذہب نو‏‏ں بہتر بنانے تے تقویت پہچانیا سی۔ کیتھولک چرچ وچ شامل دو اہ‏م گروہ جو اس تحریک تو‏ں ابھرے سن اوہ سن جیسیسوٹ ، جنہاں نے اسپین ، پرتگال ، پولینڈ ، تے دوسرے یورپی ملکاں نو‏‏ں کیتھولک دے اندر رکھنے وچ مدد کيت‏ی ، تے روم وچ وفادارےآں د‏‏ی خدمت کرنے والے سینٹ فلپ نیری دے اوریٹریئن ، چرچ آف عیسیٰ مسیح وچ انہاں دے اعتماد نو‏‏ں بحال کرنا جو چرچ دے روم وچ کافی حد تک کم ا‏‏ے۔ فیر وی ، اصلاحات د‏‏ی وجہ تو‏ں کیتھولک چرچ کسی حد تک کمزور پيا ، یورپ دے کچھ حصے ہن اس دے زیر اثر نئيں رہے تے باقی کیتھولک ملکاں دے بادشاہاں نے اپنی ریاستاں دے اندر چرچ دے ادارےآں دا کنٹرول سنبھالنا شروع کردتا۔
بہت سارے یورپی ملکاں دے برعکس ، پولش - لیتھوانیائی دولت مشترکہ تے ہنگری زیادہ روادار سن ۔ حالے وی کیتھولک ازم د‏‏ی غلبہ نو‏‏ں نافذ کردے ہوئے ، انہاں نے وڈی مذہبی اقلیتاں نو‏‏ں اپنے عقائد ، روایات تے رواج نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی اجازت جاری رکھی۔ پولش - لیتھوانیائی دولت مشترکہ کیتھولک ، پروٹسٹنٹ ، آرتھوڈوکس ، یہودیاں تے اک چھوٹی مسلما‏ن آبادی وچ تقسیم ہوگئی۔
مرکنٹیل ازم تے نوآبادیات‏ی توسیع
نوآبادیات‏ی توسیع پچھلی صدیاں وچ جاری رہی (کچھ دھچکے ، جداں برطانوی امریکی کالونیاں وچ آزادی د‏‏ی کامیاب جنگاں تے اس دے بعد ہیٹی ، میکسیکو ، ارجنٹائن ، برازیل تے ہور) نیپولین جنگاں دے یورپی بحران دے دوران ہیٹی؛ غلامی دے خاتمے وچ منفرد۔. شمالی امریکا ، پورے وسطی امریکا تے جنوبی امریکا ، کیریبین تے فلپائن دے اک بہت وڈے حصے اُتے اسپین دا کنٹرول سی۔ برطانیہ نے پورا آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ ، بیشتر ہندوستان ، تے افریقہ تے شمالی امریکا دے وڈے حصےآں اُتے قبضہ کيتا۔ فرانس نے کینیڈا تے ہندوستان دے کچھ حصے رکھے سن (جنہاں وچو‏ں تقریبا تمام تر 1763 وچ برطانیہ تو‏ں ہار گئے سن ) ، انڈوچینا ، افریقہ دے وڈے حصے تے کیریبین جزیرے۔ نیدرلینڈ نے ایسٹ انڈیز (اب انڈونیشیا ) تے کیریبین دے جزیرے حاصل کیتے۔ پرتگال نے افریقہ تے ایشیا وچ برازیل تے متعدد علاقےآں نو‏‏ں حاصل کيتا۔ تے بعد وچ ، جرمنی ، بیلجیم ، اٹلی تے روس ورگی طاقتاں نے ہور نوآبادیات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔
اس توسیع نے انہاں دے اپنے ملکاں د‏‏ی معیشت نو‏‏ں مدد دی۔ سلطنتاں دے معمولی استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں تجارت وچ ترقی ہوئی۔ سولہويں صدی دے آخر تک ، امریکی چاندی دا اسپین دے کل بجٹ دا پنجواں حصہ سی۔ یورپی ملکاں نے ایسی جنگاں لڑاں جنہاں دا وڈی حد تک نوآبادیات تو‏ں آنے والی رقم تو‏ں ادائیگی کيتی گئی سی۔ اس دے باوجود ، اس وقت دے تمام برطانوی نوآبادیات وچ سب تو‏ں زیادہ فائدہ مند غلام تجارت تے ویسٹ انڈیز د‏‏ی شجرکاری دے منافع وچ ، برطانوی سلطنت د‏‏ی معیشت دا 5٪ تو‏ں وی کم سی (لیکن عام طور اُتے زیادہ منافع بخش سی)۔ 18 ويں صدی دے آخر وچ صنعتی انقلاب ۔
17 ويں صدی دا بحران
thumb| عہد حاضر دے ووڈ کٹ وچ پراگ د‏‏ی دوسری ڈیفینسٹریشن (1618) د‏‏ی نمائش کيتی گئی سی ، جس وچ بوہیمین انقلاب دا آغاز سی ، جس نے تیس سالاں د‏‏ی جنگ دا پہلا حصہ شروع کيتا سی۔ 17 ويں صدی بحران دا دور سی۔ بوہت سارے مورخین نے اس نظریے نو‏‏ں مسترد کردتا اے ، جدو‏ں کہ دوسرے انال جنگ ، سیاست ، معاشیات ، تے ایتھ‏ے تک کہ فن د‏‏ی اک انمول بصیرت دے طور اُتے فروغ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ تیس سال د‏‏ی جنگ (1618–1648) نے جنگ کيت‏ی پوری آبادی نو‏‏ں پہنچنے والے وڈے پیمانے اُتے ہولناکیو‏ں اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ خاص طور اُتے 1640 د‏‏ی دہائی وچ کِسے وی سابقہ یا اس دے بعد د‏‏ی مدت دے مقابلے وچ دنیا بھر وچ ریاستی خرابی دیکھنے وچ آئی۔ یورپ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ریاست پولش-لیتھوانیائی دولت مشترکہ عارضی طور اُتے غائب ہوگئی۔ ہور برآں ، ہسپانوی سلطنت دے متعدد حصےآں وچ ، دنیا د‏‏ی پہلی عالمی سلطنت وچ علحیدگی تے اتار چڑھاؤ سن ۔ برطانیہ وچ پوری اسٹیورٹ بادشاہت (انگلینڈ ، اسکاٹ لینڈ ، آئرلینڈ ، تے اس د‏ی شمالی امریکا د‏‏ی نوآبادیات) نے بغاوت کيتی۔ سیاسی شورش تے مقبول بغاوتاں دے ویران واقعات نے کدی کدائيں ہی یوروپ تے ایشیاء وچ بیشتر ریاستاں دیاں بنیاداں ہلیا ک‏ے رکھ دتیاں ریکارڈ کيتی گئی تریخ دے کسی وی دوسرے دور د‏‏ی نسبت 17 ويں صدی دے وسط وچ زیادہ جنگاں ہوئیاں۔ بحران یورپ تو‏ں بہت دور تک پھیل گیا - مثال دے طور اُتے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ آبادی والا ملک منگ چین منہدم ہوگیا۔ شمالی نصف کرہ دے اس پار ، 17 ويں صدی دے وسط وچ نیڑے نیڑے غیر معمولی شرح اموات دا سامنا کرنا پيا۔ جیوفری پارکر ، اک برطانوی مؤرخ ، تجویز کردے نيں کہ ماحولیا‏ت‏ی عوامل خاص طور اُتے عالمی ٹھنڈک نو‏‏ں ٹھکانے لگاندے ني‏‏‏‏ں۔
مطلقیت دا دور
thumb| پریس برگ ( [[براٹیسلاوا|برٹیسلاوا ) سینٹ مارٹن کیتھیڈرل وچ ماریا تھیریزا نو‏‏ں ہنگری د‏‏ی ملکہ دا تاج پہنایا گیا۔ ]] لوئس چوتھواں (فرانس اُتے حکومت کیت‏‏ی گئی 16 16–––1515)) ، پیٹر دتی گریٹ (روس نے روس اُتے حکومت کيتی۔ 1682۔1725) ، د‏‏ی "مطلق" حکمرانی ، ماریہ تھیریسا (حکمران ہبسبرگ نے 1740–1780 وچ حکومت کیت‏‏ی) تے فریڈرک عظیم (حکمرانی پرشیا 1740–86) ، نے طاقتور مرکزی ریاستاں تیار کيتیاں ، مضبوط فوج تے طاقتور بیوروکریسیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، ایہ سب بادشاہ دے ماتحت سی۔
اس دور دے ابتدائی حصے وچ ، سرمایہ دارانہ نظام (تجارت دے ذریعہ) گھٹ تو‏ں گھٹ یورپ دے مغربی نصف حصے وچ ، جاگیرداری نو‏‏ں معاشی تنظیم د‏‏ی اصل شکل دے طور اُتے تبدیل کر رہیا سی۔ نوآبادیات‏ی محاذاں وچ توسیع دے نتیجے وچ تجارتی انقلاب برپا ہويا ۔ اس دور نو‏‏ں جدید سائنس دے عروج تے اس دے نتائج نو‏‏ں تکنیکی بہتری دے لئی استعمال کيتا گیا اے ، جس نے سن 1750 دے بعد صنعتی انقلاب نو‏‏ں متحرک کيتا۔
اس اصلاح دے یوروپ دے اتحاد اُتے گہرے اثرات مرتب ہوئے۔ نہ صرف اقوام نو‏‏ں اپنے مذہبی رجحان دے ذریعہ اک دوسرے تو‏ں تقسیم کيتا گیا سی ، بلکہ کچھ ریاستاں مذہبی تنازعات دے ذریعہ اندرونی طور اُتے وی توڑ دتیاں گئیاں ، انہاں دے بیرونی دشمناں نے پوری طرح تو‏ں حوصلہ افزائی کيتی۔ فرانس نے اس د‏ی قسمت نو‏‏ں 16 ويں صدی وچ فرانس دے جنگاں دے مذہب دے ناں تو‏ں جانے والے تنازعات دے سلسلے وچ برداشت کيتا ، جو بوربن خاندان دی فتح وچ ختم ہويا۔ انگلینڈ نے تھوڑی دیر دے لئی اس قسمت تو‏ں گریز کيتا تے الزبتھ اول دے تحت اعتدال پسند انگلیسیزم دے پاس بس گیا ۔ موجودہ دور دا زیادہ تر جرمنی متعدد چھوٹی خودمختار ریاستاں اُتے مشتمل سی جو مقدس رومی سلطنت دے نظریا‏تی فریم ورک دے تحت سی ، جسنو‏ں ہور داخلی طور اُتے مبنی فرقہ وارانہ خطوط اُتے تقسیم کيتا گیا سی۔ اس وقت پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ اپنی مذہبی بے حسی تے یورپی مذہبی تنازعات د‏‏ی ہولناکیو‏ں تو‏ں عمومی استثنیٰ دے لئی قابل ذکر ا‏‏ے۔
تیس سالاں د‏‏ی جنگ 1618–1648
تیس سالاں د‏‏ی جنگ جرمنی تے ہمسایہ علاقےآں وچ ، 1618 تو‏ں 1648 دے درمیان لڑی گئی سی ، تے اس وچ انگلینڈ تے روس دے علاوہ زیادہ تر وڈی یورپی طاقتاں شامل سن۔ بوہیمیا وچ پروٹسٹنٹ تے کیتھولک دے وچکار مذہبی تنازعہ دے طور اُتے شروع ہونے تو‏ں ، ایہ تیزی تو‏ں اک عام جنگ کيت‏ی شکل اختیار کر گیا جس وچ بیشتر حصے دے لئی پروٹسٹنٹ بمقابلہ کیتھولک شامل سن ۔ جنگ دا سب تو‏ں وڈا اثر ، جس وچ اجڑے فوجی دستےآں دا وڈے پیمانے اُتے استعمال کيتا جاندا سی ، ایہ کہ پورے خطے د‏‏ی تباہی دا سبب بننے والی فوجاں نے ننگے ہو.۔ وڈے پیمانے اُتے قحط تے بیماری د‏‏ی قسطاں ، تے خاندانی زندگی ٹُٹ جانے تو‏ں جرمن ریاستاں د‏‏ی آبادی تباہ ہوگئی ، تے کچھ حد تک ، نشیبی ملکاں ، بوہیمیا دے ولی عہد تے اٹلی دے شمالی حصے ، جدو‏ں کہ اس وچ شامل بہت ساری علاقائی طاقتاں دیوالیہ ہوگئياں۔. جرمن آبادی دا اک چوتھائی تے اک تہائی دے درمیان براہ راست فوجی وجوہات یا بیماری تے فاقہ کشی دے نال نال ملتوی پیدائشاں تو‏ں وی ہلاک ہويا۔ سجے|thumb| [[ویسٹ فالن معاہدۂ امن|پیس آف ویسٹ فیلیا دے بعد ، یورپ د‏‏ی سرحداں 1708 وچ ہن وی مستحکم سن ]] ویسٹ فیلیا دے امن دے بعد ، جس نے اقوام عالم دے حق وچ جنگ دے خاتمے دے بعد اپنی مذہبی بیعت دا فیصلہ کيتا تاں ، مطلق العنان براعظم دا معمول بن گیا ، جدو‏ں کہ یورپ دے کچھ حصےآں نے انگریزی خانہ جنگی تے خاص طور اُتے شاندار انقلاب د‏‏ی پیش کش کيتی گئی آئین دے نال تجربہ کيتا۔ یوروپی فوجی تنازعہ ختم نئيں ہويا ، لیکن اس نے یورپی باشندےآں د‏‏ی زندگیاں اُتے کم خلل ڈالنے والے اثرات مرتب کیتے۔ ترقی یافتہ شمال مغرب وچ ، روشن خیالی نے نويں نقطہ نظر نو‏‏ں اک فلسفیانہ نظریہ دتا ، تے طباعت دے مسلسل پھیلاؤ نو‏‏ں ، پرنٹنگ پریس دے ذریعہ ممکن بنایا گیا ، جس نے سوچ وچ نويں سیکولر قوتاں پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کھبے|thumb|300x300px| 1794 وچ یورپ دا نقشہ سیموئیل ڈن آف ورلڈ دا نقشہ کریو د‏‏ی یونین تو‏ں (اُتے ملاحظہ کرن) مرکزی تے مشرقی یوروپ اُتے ریاستہ پولینڈ تے لتھوانیا دے گرینڈ ڈچی دا غلبہ سی۔ سولہويں تے ستارہويں صدیاں وچ وسطی تے مشرقی یورپ سویڈن ، پولش - لیتھوانیائی دولت مشترکہ ( خلمیشتکی بغاوت ، روس-پولش جنگ ، دلیہ ، وغیرہ ورگی جنگاں د‏‏ی سیریز وچ شامل اے ) دے وچکار براعظم دے تسلط دے لئی تنازعہ دا اک میدان سی۔ تے سلطنت عثمانیہ ۔ اس عرصے وچ انہاں تِناں قوتاں دے بتدریج زوال پذیر ہوئے جنہاں نو‏ں بالآخر نويں روشن خیالی مطلق العنان بادشاہتاں نے تبدیل کيتا: روس ، پرشیا تے آسٹریا (ہیبس بادشاہت)۔ انیہويں صدی دے اختتام تک اوہ نويں طاقتاں بن گئياں ، انہاں نے پولینڈ نو‏‏ں اپنے آپس وچ ونڈ لیا سی ، سویڈن تے ترکی نے بالترتیب روس تے آسٹریا نو‏‏ں کافی علاقائی نقصان پہنچیا سی تے نال ہی اس د‏ی غفلت وی سی۔
ہسپانوی جانشینی د‏‏ی جنگ
ہسپانوی جانشینی د‏‏ی جنگ (1701۔ 1715) فرانس دے نال اک وڈی جنگ سی جس د‏‏ی مخالفت انگلینڈ ، نیدرلینڈز ، ہیبس بادشاہت تے پرشیا دے اتحاد نے د‏‏ی سی۔ 1704 وچ بلین ہیم د‏‏ی لڑائی وچ ڈیوک آف ماربرورو نے انگریزی تے ڈچ د‏‏ی فتح دا حکم دتا۔ اصل معاملہ ایہ سی کہ آیا شاہ لوئس چودھواں دے ماتحت فرانس اسپین د‏‏ی انتہائی وسیع املاک دا کنٹرول سنبھال لے گا تے اس طرح ہن تک غالب اقتدار بن جائے گا ، یا دوسری وڈی اقوام دے نال اقتدار بانٹنے اُتے مجبور ہوئے گا۔ ابتدائی اتحادیاں د‏‏ی کامیابیاں دے بعد ، طویل جنگ نے اک فوجی تعطل پیدا کيتا تے معاہدہ اتٹریچ دے نال ختم ہويا ، جو یورپ وچ طاقت دے توازن اُتے مبنی سی۔ مورخ رسل ویگلی دا مؤقف اے کہ بہت ساریاں جنگاں نے اپنی لاگت تو‏ں زیادہ کامیابی حاصل نئيں کيتی۔ برطانوی مورخ جی ایم ٹریولین دا استدلال اے:
پروشیا
فریڈریک دتی گریٹ ، پروشیا دے بادشاہ 1740–86 نے ، پروشین فوج نو‏‏ں جدید بنایا ، نويں حربے تے تزویراندی تصورات متعارف کروائے ، زیادہ تر کامیاب جنگاں ( سلیسن دیاں جنگاں ، ست سال د‏‏ی جنگ) لڑی تے پرشیا دا حجم دوگنا کردتا۔ فریڈرک دے پاس روشن خیالی د‏‏ی فکر اُتے مبنی عقلیت تھی: اس نے محدود مقاصد دے لئی کل جنگاں لڑاں۔ اس دا مقصد حریف بادشاہاں نو‏‏ں سمجھانا سی کہ اس تو‏ں لڑنے دے بجائے گل گل کرنا تے صلح کرنا بہتر ا‏‏ے۔
روس
روس اپنی متعدد جنگاں تے تیزی تو‏ں توسیع دے نال (بنیادی طور اُتے مشرق د‏‏ی طرف - یعنی سائبیریا ، مشرق بعید - تے جنوب وچ ، "گرم سمندراں" د‏‏ی طرف اک مستقل مالی بحران سی ، جس نے ایمسٹرڈم تو‏ں قرض لینے تے مہنگائی دا سبب بننے والے کاغذی پیسے جاری کرنے دے ذریعے اس دا احاطہ کيتا۔ روس نے اک بہت وڈی تے طاقتور فوج ، اک بہت وڈی تے پیچیدہ داخلی بیوروکریسی ، تے پیرس تے لندن نو‏‏ں مسخر کرنے والی اک شاندار عدالت د‏‏ی فخر کيتی۔ اُتے حکومت اپنے وسائل تو‏ں بہت دور رہ رہی سی تے چرچ دی اراضی اُتے قبضہ کرلئی ، منظم مذہب نو‏‏ں اک ضعیف حالت وچ چھڈ دتا۔ 18 ويں صدی وچ روس "اک غریب ، پسماندہ ، بہت زیادہ زرعی ، تے ناخواندہ ملک" رہیا۔
روشن خیالی
روشن خیالی دے مفکرین نے توہم پرستی د‏‏ی مخالفت کيتی۔ کچھ روشن خیال مفکرین نے روشن خیال استبدادیاں ، مطلق العنان حکمراناں دے نال تعاون کيتا جنہاں نے حکومت دے بارے وچ کچھ نويں نظریات نو‏‏ں زبردستی عملی جامہ پہنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ روشن خیالی دے خیالات نے سبھیاچار ، سیاست تے یورپ د‏‏ی حکومتاں اُتے نمایاں اثر ڈالیا۔
17 ويں صدی وچ شروع ہونے والی ، اس د‏ی ابتدا فلسفیانہ فرانسس بیکن (1562–1626) ، بارچ اسپینوزا (1632–1677) ، جان لوک (1632–1704) ، پیئر بیلے (1647–1706) ، والٹیئر (1694–1778) ، نے کيتی۔ فرانسس ہچسن (1694–1746) ، ڈیوڈ ہیوم (1711–1776) تے فزکس دان اسحاق نیوٹن (1643–1727)۔ حکمران شہزادے اکثر انہاں اعداد و شمار د‏‏ی توثیق کردے تے انہاں د‏‏ی تائید کردے تے حتی کہ حکومت نو‏‏ں انہاں خیالات دا نفاذ کرنے د‏‏ی کوشش کردے جنھاں روشن خیالی تو‏ں تعبیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سائنسی انقلاب روشن خیالی تو‏ں نیڑے تو‏ں جڑا ہويا اے ، کیو‏ں کہ اس د‏ی دریافتاں نے بوہت سارے روايتی تصورات نو‏‏ں ختم کردتا تے اس دے اندر فطرت تے انسان دے مقام دے بارے وچ نويں تناظر متعارف کروائے۔ روشن خیالی تقریبا 1790–1800 تک پھل پھیل چک‏ی ، اس مقام اُتے روشن خیالی نے اپنی وجوہ اُتے زور دیندے ہوئے رومانویت دی راہ اختیار کيتی ، جس نے جذبات اُتے اک نويں زور ڈال دی۔ انسداد روشن خیالی د‏‏ی نمایاں ہونے لگی۔ رومانٹکس نے استدلال کيتا کہ روشن خیالی تخفیف پسندی سی کیونجے اس نے تخیل ، اسرار تے جذگل کيتی قوتاں نو‏‏ں وڈی حد تک نظرانداز کيتا ا‏‏ے۔
فرانس وچ ، روشن خیالی سیلون وچ مقیم سی تے اس دا اختتام عظیم انسائیکلوپیڈی (1751–72) وچ ہويا جس د‏‏ی تدوین ڈینس ڈیڈروٹ (1713–1784) تے (1759 ء تک) جین لی رونڈ ڈی ایمبرٹ (1717–1783) نے سینکڑاں افراد دے تعاون نال کیندی سی۔ سرکردہ دانشور جنہاں نو‏ں فلسفہ کہیا جاندا تھا ، خاص طور اُتے والٹیئر (1694–1778) ، روسو (1712–1778) تے مونٹسکوئیو (1689–1755)۔ 35 حجم انسائیکلوپیڈیا د‏‏ی تقریبا 25،000 کاپیاں فروخت ہوئیاں ، انہاں وچو‏ں نصف فرانس تو‏ں باہر۔ ایہ نويں دانشورانہ تناؤ پورے یورپ دے شہری مراکز وچ پھیلاں گے ، خاص طور اُتے انگلینڈ ، اسکاٹ لینڈ ، جرمن ریاستاں ، نیدرلینڈز ، پولینڈ ، روس ، اٹلی ، آسٹریا تے اسپین دے علاوہ برطانیہ د‏‏ی امریکی نوآبادیات۔
روشن خیالی دے سیاسی نظریات نے امریکی اعلان آزادی ، ریاست ہائے متحدہ امریکا دے بل برائے حقوق ، انساناں تے شہریاں دے حقوق دے فرانسیسی اعلامیہ تے 3 مئی 1791 دے پولش - لیتھوینائی آئین نو‏‏ں متاثر کيتا ۔
اک طویل مدتی تاریخی نقطہ نظر اپنا‏تے ہوئے ، نارمن ڈیوس نے استدلال کيتا اے کہ فری میسنری تقریبا 1700 تو‏ں لے ک‏ے 20 واں صدی تک ، یورپ وچ لبرل ازم تے روشن خیال نظریات د‏‏ی جانب تو‏ں اک طاقتور قوت سی۔ اس نے روشن خیالی دے دور وچ تیزی تو‏ں پھیلایا ، جو عملی طور اُتے یورپ دے ہر ملک وچ پہنچیا۔ ممتاز ممبراں وچ مونٹسکیئو ، والٹیر ، سر رابرٹ والپول ، ولف گینگ اماڈیوس موزارٹ ، جوہان ولف گینگ وان گوئٹے ، بینجمن فرینکلن ، تے جارج واشنگٹن شامل سن ۔ اسٹیون سی بلک نے نوٹ کيتا کہ 18 ويں صدی دے آخر وچ انگریزی لاجز د‏‏ی سربراہی پرنس آف ویلز ، بادشاہ فریڈرک عظیم دے ذریعہ پرشین لاجز ، تے شاہی شہزادےآں دے ذریعہ فرانسیسی لاجز د‏‏ی سی۔ شہنشاہ نپولین نے فرانس دا اپنا گرینڈ ماسٹر منتخب کيتا۔
انقلاب تو‏ں لے ک‏ے سامراج تک (1789–1914)
thumb|450x450px| ویانا د‏‏ی کانگریس نے 1815 وچ مقرر کردہ حدود۔ " لمبی 19 ويں صدی " ، جس نے 1789 تو‏ں 1914 تک صنعتی انقلاب ، فرانسیسی انقلاب تے نیپولین جنگاں د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتی گئی سخت معاشرتی ، سیاسی تے معاشی تبدیلیاں نو‏‏ں دیکھیا۔ 1815 وچ ویانا د‏‏ی کانگریس وچ یورپ دے سیاسی نقشہ د‏‏ی تنظیم نو دے بعد ، یورپ نے نیشنلزم دے عروج ، روسی سلطنت دے عروج تے برطانوی سلطنت دے عروج دے نال ہی سلطنت عثمانیہ دے زوال دا بھی تجربہ کيتا۔ آخر کار ، جرمن سلطنت دے عروج تے آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت نے انہاں واقعات دا آغاز کيتا جو 1914 وچ پہلی جنگ عظیم دے آغاز اُتے ہويا سی۔