cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
معمارى دے آثار مثلاً سلیمانیہ ، مسجد سلطان سلیم تے اس دے گردو نواح دے آثار کہ جو شاہ سلیمان دے حکم اُتے سال (۹۹٦_ ۸۹۴ قمری/۱۵۸۸_ ۱۴۸۹ عیسوی) وچ معروف معمارسنان دی نگرانى وچ دائرہ وجود وچ آئے، شاہ سلیمان دے دور دے عظیم الشان شاہکار نيں _ سنان فن معمارى وچ نابغہ روزگار سی اوہ سلیمان دے بوہت سارے حملات وچ شریک سی تے ۳۵۰ تو‏ں زیادہ معمارى دے فن پارے مثلاً بڑى ، چھوٹى مسیتاں، مدرسہ ، دالقرائ، مقبرہ ، عمارت، محل ، دارالشفاء ، دا روانسرااور حمام تے غیرہ اس تو‏ں منسوب کیتے جاندے نيں(۴)
۱) استانفورد جى شاد،سابقہ حوالہ ص ۱٦۲ ، ۱۸۵_ ۱۸۴_ ۲۳۸ _ ۲۳٧ ،ورڈکین راس ،سابقہ حوالہ ص ۲۱۴_ شمس الدین سامى ،سابقہ حوالہ ص ۵٦۸_
۳) Gokbilgin ، OP.cit ، P ۱۵۲
۴) Oktay ، Aslanapa ، sinan in la ،۱۰ ، pp – Meydan. Lorousse ، vol.۱۱ ) ۱st ۱۹۸۱ ، pp ،۳۵ : Gokbilgin ، La vol.۱۱ p ،۱۴۹
۲۳٦ کہاجاندا اے کہ شاہ سلیم دے دور وچ جِنّے ہنرمند لوک اسک‏‏ے حکم اُتے استنبول وچ آئے اوہ سب شاہ سلیمان دے دور وچ بھى اپنے ہنر وفن دے کرشمے دکھاندے رہے_(۱)
شاہ سلیمان دا دور مملکت عثمانیہ دی عظمت دے عروج دا دور سی اک نظریے دے مطابق خود شاہ سلیمان سیاست وچ تمام عثمانى بادشاہاں وچ پہلے نمبر اُتے اے (۲) _ انہاں سب عظمتاں دے ساتھنال، اسى شاہ دے نصف دور حکومت تو‏ں مملکت عثمانیہ دی جڑاں کھوکھلى ہونابھى شروع ہوگئياں ایہ صورتحال بعد دی صدیاں وچ بھى جارى رہی_(۳)
لارڈ کین راس نے اگرچہ شاہ سلیمان دی شخصیت دے مختلف مثبت تے اہ‏م پہلوآں اُتے خاص توجہ تے انہاں نو‏ں زور دار انداز وچ بیان کيتاہے کہ جنہاں دی بدولت اس نے عثمانى حکومت نو‏‏ں اک خاص نظم دے ک‏‏ے عظمت تے قدرت دی معراج اُتے پہنچایا لیکن اوہ اس گل نو‏‏ں نئيں بھولا کہ انہى عظمتاں تے بلندیاں وچ زوال وپستى دے بیج بھى مخفى سن کیونجے اس دے بعد جو بھى سلاطین آئے انہاں وچ نہ کوئی فاتح سی نہ قانون گذار تے نہ ہى فعال حاکم(۴)
۳_مغل سلاطین
دین اسلام دا ہندوستان وچ داخل ہونا تے فیر اسلامى حکومت دی تشکیل مختلف مراحل اُتے مشتمل اے _ قرن اول دی ابتداء تو‏ں ہى مسلما‏ن تجار نے مالابار تے گجرات دے ساحلاں وچ سکونت پذیر ہندوستانیاں دی مقامى آبادى تو‏ں تجارتى تعلقات قائم کیتے فیر اسلام دا اک نويں تے پرکشش دین دے عنوان تو‏ں انہاں علاقےآں وچ آہستہ آہستہ تعارف ہويا_
۱) استانفورد جى شاد، سابقہ حوالہ ص ٦۱_
۲) آنستونى بریج، سابقہ حوالہ ص ۲۲_
۳) استانفورد جى شادسابقہ حوالہ ص ۲۹۱_
۴)لارڈکین راس_سابقہ حوالہ ص ۲٦۴_
۲۳٧ بعد دے ادوار وچ مسلما‏ن غازیاں دے انہاں علاقےآں اُتے حملےآں تو‏ں ہندوستانیاں دی دین اسلام تو‏ں آگاہى تے دلچسپى بڑھتى چلى گئی _ مسلما‏ن مجاہدین دے ساتھعرفا تے صوفیاں دی بہت بڑى تعداد اسلام دی تبلیغ تے ترویج دے لئی اس سرزمین وچ داخل ہوئی کہ انہاں نے مسلما‏ن مجاہدین تو‏ں مختلف انداز تو‏ں اپنے مکت‏‏ب دی بہت وسیع شکل وچ تے عمیق انداز وچ ہندوستانیاں وچ ترویج دی _
مسلماناں دی زیادہ تر فتوحات ہندوستان دے شمالى علاقےآں وچ انجام پاواں _ شروع وچ ترک تے افغان سلاطین انہاں علاقےآں وچ داخل ہوئے_ بعد دے ادوار وچ مختلف مسلما‏ن خاندان ہندوستان وچ حکومت کردے رہے _ مثلاً دکن دے بہمن ، قطب شاہی، تغلق تے آخرکار مغل مسلما‏ن خاندان ہندوستان دی بلا مقابلہ سیاسى تے اقتصادى قوت دی صورت وچ سامنے آیا_ مغلیہ خاندان اپنے منظم تے مرتب نظام حکومت دی بناء پورے ہندوستان نو‏‏ں اک حکومت دے پرچم تلے لے آئے_ بلاشبہ ہندوستان وچ مسلماناں دی حکومت دا عروج مغلیہ خاندان دے اقتدار دے دوران تھا_
ظہیرالدین ابتدا وچ سمرقند دا حاکم تھا_ اس نے ۹۱۰ ہجرى قمرى وچ شہر دا بل اُتے قبضہ کرلیا اس دور وچ اسک‏‏ے ہمسایاں وچ دو بڑى طاقتاں صفوى تے ازبک سن انہاں دی موجودگى وچ اوہ ہرگز اپنى مملکت نو‏‏ں مرکزى ایشیا یا ایران دی طرف نئيں ودھیا سکدا تھااسى لئے اس نے اپنے حملات تے فتوحات دا مرکز مشرقى علاقےآں مثلاً ہند اور
۱) شیخ ابوالفضل مبارک ، اکبرنامہ، غلامرضا طباطبائی مجد دی کوشش تو‏ں تہران _ مؤسسہ مطالعات وتحقیقات فرہنگى ص ۱۳۸
۲۳۸ کابل نو‏‏ں قرار دتا _ بابر دی ۹۳٦ہجرى قمرى وچ وفات دے بعداس دا فرزند ہمایو‏ں تخت نشین ہويا ، ہمایو‏ں اپنے طاقتور رقیباں یعنى اپنے سوتیلے بھائی دا مران میرزا تے شیرشاہ سورى دی طرف تو‏ں دبائو وچ سی ،بالآخر ۹۵۱ ہجرى قمرى وچ شیر شاہ سورى تو‏ں شکست کھانے دے بعد اس نے شاہ طہماسب صفوى دے دربار وچ پناہ لى _ ایتھ‏ے تک کہ ۹٦۲ہجرى قمرى وچ ایرانیاں دی مدد تو‏ں دوبارہ اپنا تاج تے تخت واپس لے لیا _(۱)
ہمایو‏ں دے بعد جلال الدین اکبر تخت نشین ہويا اگرچہ اس دی عمر چودہ سال تو‏ں زیادہ نہ تھى لیکن اس نے اپنے ایرانى شیعہ سرپرست بہرام خان دی تدبیراں تو‏ں اپنى حکومت دی ابتدائی مشکلات اُتے قابو پالیا _
اکبر نے اپنے دور حکومت وچ راجگڑھ نو‏‏ں دہلى تو‏ں آگرہ دی طرف منتقل کيتا _ اس نے اپنے دانا وزیر ابوالفضل علامى دی مدد تو‏ں اپنے ماتحت علاقےآں وچ اک خاص نظم تے قانون جارى کيتا_ اکبر بادشاہ دا دور حکومت مغلیہ دور دا عروج شمار ہُندا اے _(۲)
اس نے اپنے رقیباں دی بہت سى بغاوتاں تے ہندواں دی بغاوت دا قلع قمع کردے ہوئے اپنى حکومت نو‏‏ں پندرہ صوبےآں وچ تقسیم کيتا تے بذات خود گورنراں دے دا ماں دی نگرانى کردا تھا_
۱۰۱۴ ہجرى وچ جلال الدین اکبر نے آگرہ وچ انتقال کيتا _ اسک‏‏ے بعداس دا بیٹا جہانگیر تخت نشین ہويا_ جہانگیر نے اپنى حکومت دے دوران سکھاں دی سب تو‏ں بڑى بغاوت دا خاتمہ کيتا_ اس وجہ تو‏ں ہندوواں وچ اسک‏‏ے حوالے تو‏ں کینہ پیدا ہويا_ ہندوواں نے جہانگیر دے رقیباں دا ساتھدتا جسکى بناء اُتے بعض علاقے احمد نگر، دکن وغیرہ مغلیہ مملکت تو‏ں نکل گئے_ جہانگیر نے بھى زندگى دے آخرى سالاں وچ مجبورہوک‏ے دا بل وچ سکونت اختیار کيتی_
۱) بایزید بیات _ تذکرہ ہمایو‏ں واکبر، محمد ہدایت حسن دی تصحیح سے_ تہران، انتشارات اساطیر ، ص ۳_
۲) شیخ ابوالفضل مبارک سابقہ حوالہ ص ۲۰۵_
۲۳۹ سے ایرانیو ں نے مغلیہ دربار وچ جگہ پائی_(۱)
مغلاں دے صفویاں تو‏ں روابط
بابر بادشاہ نے دا بل وچ حکومت دے دوران شاہ اسماعیل صفوى تے شاہ طہماسب صفوى تو‏ں محدود تو‏ں روابط شروع کیتے اس نے صفویاں تو‏ں دوستى دی بناء اُتے ازبکاں دے مد مقابل اپنى حکومت نو‏‏ں محفوظ رکھیا_ ہمایو‏ں دا دور حکومت بہت اہمیت دا حامل تھا_ ہمایو‏ں دی ایران وچ اقامت تے ایرانیاں تو‏ں آشنائی دی بناء اُتے دونے حکومتاں وچ قریبى روابط برقرار ہوئے تے بوہت سارے ایرانى مغلیہ دربار وچ وابستہ ہوئے کہ انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ہمایو‏ں دا وزیر بہرام خان تھا_
جلال الدین اکبر صفویاں دے دوبادشاہاں شاہ طہماسب تے شاہ عباس دا ہ‏معصر تھا(۲) دونے حکومتاں دے اچھے روابط وچ اہ‏م مسئلہ قندھار سی کہ جسنو‏ں اکبر نے اپنے قبضہ وچ لے لیا سی ایہ شاہ عباس کبیر دے ابتدائی دور وچ ہويا کہ جدو‏ں ایران دے حالات کچھاچھے نہ سن _
۱) ش، ف ، دولافوز تریخ ہند، ترجمہ محمد تقى فخرداعی، گیلانى ، تہران کمیسیون معارف ص ۱٦۱_
۲) ریاض الاسلام ، تریخ روابط ایران وہند ، امیرکبیر ص ۲_۲٧۱ _
۲۴۰ ہوجاتى تاں دوسرى طرف دا عارضى سکوت دونے حکومتاں دے باہمى ر وابط دا موجب رہیا _(۱) دونے حکومتاں دے تدریجى زوال دے ساتھساتھیہ روابط بھى بے اعتنائی تے سستى دا شکار ہوگئے_
مغلاں دے یورپى حکومتاں تو‏ں تعلقات
یورپى لوک سن ۱۴۹۸ عیسوى وچ واسکوڈ گاما(۲) دے دریائی سفر دے ذریعہ پہلى مرتبہ سرزمین ہند تو‏ں واقف ہوئے _ ۱۵۰۰ عیسوى وچ پرتگالیاں نے دا لى کوٹ دے ساحلاں اُتے قدم رکھیا_ کچھعرصہ دے بعد مسلما‏ن تاجرجوکہ پرتگالیاں دے آنے تو‏ں ناراض سن انہاں نے پرتگالیاں نو‏‏ں کو چین(۳) دے علاقے دی طرف دھکیل دتا_ ۱۵۰۹ عیسوى تو‏ں ۱۵۱۵ عیسوى تک پرتگالیاں نے گوابندرگاہ اُتے قبضہ جماندے ہوئے استعمار دا پہلا ستون کھڑا کيتا(۴) _
یہ لوک اکبر بادشاہ دے آخرى دور تک ہندوستان دی بیرونى تجارت نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لئی ہوئے سن _ روئی تے ہندوستانى مصالحاں جیسى اجناس یورپى حکومتاں نو‏‏ں درآمد کردے سن _ جلال الدین اکبر سال ۱۵۸۰ عیسوى وچ دوپرتگالیاں پادریاں نال ملاقات دے دوران عیسائی دین تو‏ں واقف ہويا_(۵)
۱٦۰۰ عیسوى وچ انگریزاں نے سرزمین مشرق تو‏ں تجارت وچ زیادہ منافع تے فائدے دے حصول دے پیش نظرایسٹ انڈیا کمپنى دی بنیاد رکھى _ ۱٦۰۸ عیسوى وچ اس کمپنى دا پہلا وفد ویلیم ہاکنز دی سربراہى وچ دربار جہانگیر وچ حاضر ہويا اس ملاقات وچ ہا کنز نے انگلینڈ دے بادشاہ جیمز اول دا خط بادشاہ دی خدمت وچ پیش کيتا_(٦)
۱) عبدالرضا ہوشنگ مہدوی، تریخ روابط خارجى ایران، امیر کبیر ص ۹۸_
۲- Vasco du gama
۳- Cochin
۴) احمد میر فندرسکى _ پیدایش وسقوط امپراتورى مستعمراتى پرتغال در ہند_ تہران ص ۲۱_
٦) احمد محمد الساداتى _ تریخ المسلمین فى شبہ القارہ الہند تے باکستانیہ وحضارتہم ،مکتبہ نہضة الشرق، جامعہ القاہرة، ص ۳٦۵_
۲۴۱ جہانگیر دی طرف تو‏ں انگریزاں دے وفد دا پرتباک استقبال ہويا _ ایتھ‏ے تک کہ جہانگیر نے انگریز سفیر نو‏‏ں چارسو فوجى سواراں دی کمانڈ دے عہدہ دی پیش کش دی _ کچھعرصہ بعد ہاکنز سورت بندرگاہ دی طرف پرت گیا_ ایويں ایسٹ انڈیا کمپنى دے ذریعہ انگریزاں دا مغلاں تو‏ں پہلا رابطہ ہويا _
سن ۱٦۱۲ عیسوى وچ جہانگیر دی حکومت وچ انگریز فوج نے ہالینڈ دی فوج دے ہمراہ بحیرہ ہند وچ پرتگالیاں نو‏‏ں سخت شکست دتی_ اس شکست تو‏ں جہانگیر بہت زیادہ خوش سی _ مسلما‏ن حاجیاں کوہمیشہ پرتگالیاں دی طرف تو‏ں حملےآں تے لُٹ مار دا سامنا تھا_ اس شکست تو‏ں مسلما‏ن حاجى دا فى حد تک پرتگالیاں دے حملےآں تو‏ں آسودہ ہوگئے_ اس واقعہ دے بعد انگریز وفد دی درخواست دے پیش نظر جہانگیر نے ایسٹ انڈیا کمپنى نو‏‏ں ہندوستان وچ فعالیت دی اجازت دی_ ایويں مغلاں نے انگریزاں دے تعاون دے ساتھپرتگالیاں اُتے غلبہ پالیا تے انہاں نو‏ں ہندوستان دے ساحلاں تو‏ں دور دھکیل دتا _(۱)
اورنگ زیب دے دور وچ اسک‏‏ے عقائد دی بناء اُتے انگریزاں تو‏ں نزاع پیدا ہويا اس نے بنگال وچ انگریزاں نال جنگ دی تے اس جنگ دے بعد سورت دی بندرگاہ نو‏‏ں انگریزاں دے قبضہ تو‏ں چھڑالیا _ لیکن دریائی رستےآں تو‏ں حاجیاں دے قافلاں دی حفاظت تے مدد دے پیش نظر اس نے انگریزاں تو‏ں صلح دی تے سورت دی بندرگاہ انہاں دے سپرد دی _ اورنگ زیب دے آخرى دور وچ انگریزاں نے چند علاقےآں مثلاً مدراس، بمبئی ' کلکتہ وچ بوہت سارے مراکز قائم کرلئی_(۳)
۲) ش، ف ، دولافوز،سابقہ حوالہ ص ۱۵۸_
۲۴۲ ۱٧۰٧ عیسوى وچ اورنگ زیب نے وفات پائی_ ہن بحر ہند وچ پرتگالیاں دی جگہ مکمل طور اُتے انگریزاں نے سنبھال لى _ فرانسیساں نے ۱٦۴۴ عیسوى وچ کلبرٹ دی مدد تو‏ں فرانسیسى ایسٹ انڈیا کمپنى دی بنیاد رکھی_ دوسال دے بعد فرانس حکومت نے بیجاپور دے علاقے وچ تجارت خانہ قائم کيتا تے پونڈوشری ناں دا اک شہر بنایا _ ہور انہاں نے سال ۱٦۸۸ عیسوى وچ بنگال تے چندرنگر وچ اپنے تجارتى مراکز قائم کیتے_(۱)
مغلیہ نظام حکومت وچ بادشاہ حکومت دے تمام شعبےآں اُتے مکمل تسلط رکھدا سی تے پورے نظام دا سربراہ سی _ سلطان کوبیشتر شاہ دے عنوان تو‏ں یاد کيتا جاندا تھا_ جداں جداں بادشاہ دا اقتدار مستحکم ہُندا جاندا اسکى تمام امور وچ دخالت بڑھتى جاتى تھى جداں کہ جلال الدین اکبر دے دور وچ سی اس نے حکومت تے رعایا دے تمام امور وچ اپنى رائے نو‏‏ں رعایا تے درباریاں اُتے مسلط کيتا _
بادشاہ دے بعد مختلف دیوان سن کہ انہاں سب وچ اہ‏م ترین دیوان اعلى سی جس دا فرض سی کہ بادشاہ دی آمدنى تے املاک (خالصات) اُتے نگرانى کرے _ اس دیوان دا سربراہ وکیل (وزیر) ہُندا تھا_ اس دے بعد دیوان بخشى سی کہ جس دا سربراہ میر بخشى ہُندا سی کہ اس دیوان دی ذمہ دارى پورى مملکت وچ حکومتى امور دا تحفظ تھا_ صدر الصدورکى سربراہى وچ دیوان انصاف سیاسى امور ، جرماناں تے ہور عدالتى امور وچ فعالیت کردا تھا_(۲)
اکبر دے دور وچ حکومت دا نظام مکمل صورت وچ سامنے آیا_ اس نے حکومت نو‏‏ں بوہت سارے صوبہ وچ تقسیم کيتا _ ہر صبوبے دار دے ساتھصدر تے بخشى دا عہدہ بھى موجود ہُندا تھا_ اسى طرح ہر صوبہ چند''سرکار' ' (ضلعاں ) وچ تقسیم ہُندا تھا_
۲) Raj ، Kumar ، Surrey ، of Medival India New Delhi ۱۹۹۹ Vol ۱۱ P.۱۵۱
۲۴۳ اس دور وچ فوجى عہدے منصب دے عنوان تو‏ں جانے جاندے سن _ مثلاً منصب پنج ہزاری، سہ ہزارى ، چہار ہزارى ، ایہ فوجى عہدے چونکہ بادشاہ دے احکامات مثلاً ٹیکساں نو‏‏ں وصول کرنا تے جنگ دے لئی افراد مہیا کرنا وعیرہ _ بجالاندے سن اکثر وبیشتر بادشاہ تو‏ں املاک تے زمیناں وصول کردے سن کہ اس قسم دی املاک نو‏‏ں 'جاگیر'' دا عنوان دتا جاندا تھا_ البتہ جاگیراں دا ملنا فوجیاں دے ساتھخاص نہ سی بلکہ امراء طبقہ حتى کہ علماء بھى انہاں تو‏ں بہرہ مند سن _
فارسى ادبیات
جرمنى دی مشہور اسلام شناس اسکالر شیمل دے بقول مغلاں دا دور ہندوستان وچ فارسى ادبیات دے عروج دا دور اے (۱) کیونجے شاعراں دی کثرت تے نويں تے منفرد موضوعات تے مضامین دی فراوانى اسقدر زیادہ تھى کہ ایرانى فارسى بولی لوک مغلاں دے دربار تو‏ں وابستہ ہوئے تاکہ انکى اس نعمت دے عظیم دسترخوان تو‏ں بہرہ مند ہوسکن _
اس دور وچ معروف شاعر دے بوہت سارے دیوان سامنے آئے_ ایرانى شاعراں دی ہندوستان دی طرف
۱) آن مارى شیمل ، ادبیات اسلامى ہند، ترجمہ یعقوب آند، امیر کبیر ، ۱۳٧۳ ص ۳۸ ، ۳٧_
۲) محمد فتوحی، نقد خیال، نقد ادبى در سبک ہندى ، تہران روزگار ۱۳٧۱ ، ص ٧۳_
۲۴۴ ہجرت تے امراء تے اشراف طبقہ دی شاعراں نو‏‏ں اہمیت دینا باعث بنا کہ اکبر بادشاہ دے دور وچ فیض دکنی، غزالى مشہدى تے عرفى شیرازى جداں شاعر ظاہر ہوئے _ ایرانى شاعراں دی ایہ ہجرت جہانگیر تے شاہجہان دے دور وچ بھى جارى رہى _ جہانگیر دے دور وچ طالب آملى (سال ۱۰۳٦ قمرى ) اک مشہور ترین شاعر سن کہ جنہاں نو‏ں ملک الشعرائے دربار دا اعزاز حاصل تھا_
اسى طرح صائب تبریزى ( سال ۱۰۸۱ قمری) ہندى سبک وچ اک مشہور ترین شاعر سن جو شاہ جہان دے ہاں خصوصى مقام دے حامل سن، کہ اورنگ زیب دے بادشاہ بننے تو‏ں بولی فارسى تے اس دے ساتھشاعر دی رسمى حمایت کم ہوتى گئی _ لیکن اک ہور مشہور شاعر بیدل دہلوى (۱۰۵۴ _ ۱۱۳۳ قمری) اسى دور وچ ظاہر ہوئے جنکے اشعار فارسى وچ ہندى سبک دے عروج دی حکایت کردے نيں _
اسى طرح اس دور دے ہور شاعر وچ غالب دھلوی_ شیدا فتحپورى تے حزین لاہیجى نيں _ مغلیہ عہد وچ مصنفاں تے منشى حضرات نے بہت سى ادبى تے تاریخى کتاباں نو‏‏ں لباس تحریر پہنایا _ دنیا دی تریخ ، عمومى تریخ تے خاص سلسلےآں دی تریخ دے حوالے تو‏ں بہت سى کتاباں تالیف تے تصنیف ہوئیاں اس دور وچ ہندى کتاباں دا فارسى بولی وچ ترجمہ دا فى اُتے رونق تھا_ مثلاً رامائن ، مہا بھارت ( جنگ نامہ ) تے اور اوپانشاد دا سنسکرت تو‏ں فارسى بولی وچ ترجمہ اسى دور دے ترجمہ دی مثالاں وچو‏ں اے _(۱)
مسلما‏ن عرفا تے انکى ہندوستان وچ خدمات
دینى مبلغین وچ صوفیا تے عرفا کرام نے مسلما‏ن سپاہیاں تے تجار دی صورت وچ فاتحین دے ہمراہ اپنى خاص طریقت تے منش دی بناء اُتے بوہت سارے ہندوستانیاں نو‏‏ں دائرہ اسلام وچ داخل کيتا_
۱) دانشنامہ جہان اسلام ، ج ۱ ص ٧۴ _٧۳ ذیل بابریان  ادبیات (منیب الرحمان)_
۲۴۵ انہاں نے غزنوى دور دے بعد دور دراز دے علاقےآں وچ مثلاً ہندوستان دے شمال وچ ایسا مقام تے حلقہ اثر بنالیا سی کہ وقت دے سلاطین تے امراء بھى انکا احترام کرنے وچ مجبور ہُندے سن _ مثلاً شیخ بھاء الدین زکریا دے دور وچ شہر ملتان برصغیر دے مسلماناں دا مرکز تھا_(۱)
ہندوستان دے عرفان تے تصوف دے حوالے تو‏ں اک قابل غور نکتہ ایہ اے کہ فارسى بولی عرفان وتصوف اکھٹے ہمسفر رہے جس قدر فارسى بولی وسعت اختیار کر گئی عرفان تے تصوف نے بھى ترقى دی تے اسى طرح فارسى دے زوال دے ساتھاس نظریہ دا حال بھى ویسا ہى ہويا، مجموعى طور اُتے برصغیر وچ چار صوفى سلسلے ظاہر ہوئے _ چشتیہ _ سہرووردیہ ، قادریہ تے نقشبندیہ_(۲)
ان سلسلےآں دے اولیاء تے اقطاب دے مقبرے لوکاں وچ احترام دے حامل سن اج بھى ہر سال عرس دے ایام یعنى انکى وفات دے دن ہزاراں لوک انہاں اولیاء دے مزاراں اُتے اکھٹے ہُندے نيں تے خاص انداز تو‏ں مراسم بجالاندے نيں _ ایہ چاراں سلسلے اپنا نسب حضرت على _کى ذات مبارک تو‏ں ملاندے نيں _
قادریہ:اس سلسلہ دے بانى عبدالقادر گیلانى (متوفى ۵٦۱ہجرى قمری) سن _ ہندوستان وچ ا س سلسلہ دے سب تو‏ں پہلے خلیفہ صفى الدین صوفى گیلانى سن تے اس سلسلہ دے سب تو‏ں اہ‏م خلیفہ اٹھويں خلیفہ ابوعبداللہ محمود غوث گیلانى سن کہ جو (۹۲۳ ہجرى قمرى )ماں ظہیرالدین بابر دے دور وچ شہر لاہور وچ فوت ہوئے_
۱) عباس رضوى اطہر ، تریخ تصوف در ہند ،ترجمہ منصور معتمدى ، تہران ۱۳۸۰ _ ج ۱ ص ۱۳۵_
۲) غلامعلى آریا، طریقہ چشتیہ در ہند وپاکستان ، تہران ، زوار ص ۹۱_ ٦۰_
۲۴٦ نقشبندیہ :اس سلسلہ دے بانى خواجہ بہاء الدین نقشبند( ٧۹۱_٧۱۸ہجرى قمری) سن _ ہندوستان وچ بابر دے دور وچ خواجہ محمد باقى عبداللہ (متوفى ۱۰۱۲ قمری) دے ذریعے اس سلسلے دی بنیاد رکھى گئی _ اس سلسلہ دے سب تو‏ں اہ‏م ترین خلیفہ شیخ احمد سرہندى سن کہ جو الف ثانی دے لقب تو‏ں معروف ہوئے_
چشتیہ: صوفیا دا سب تو‏ں قدیمى سلسلہ اے _ اس سلسلہ دی ناں وجہ ہندوستان وچ اس سلسلہ دے بانى خواجہ معین الدین دا ہرات دے نیڑے اک بستى چشت نال تعلق تھا_ اس سلسلہ دے اہ‏م ترین خلفاء وچ خواجہ حسن بصری، فضیل عیاض ، ابراہیم ادھم تے ابوالاسحاق شامى قابل ذکر نيں _(۱)
خواجہ معین الدین سنہ ۵۳٧ قمرى وچ پیدا ہوئے _ انہاں نے سلسلہ چشتیہ دے مشایخ دے حضور زانوے تلمذتہایہ کیہ ، علم تے معرفت حاصل دی تے خرقہ خلافت حاصل کرنے دے بعد بغداد وچ نجم الدین کبرى دی زیارت کےلئے تشریف لے گئے _ اصفہان وچ قطب الدین بختیار دا دی تو‏ں آشنائی ہوئی تے قطب الدین خواجہ معین الدین دے مرید بن گئے تے خواجہ دے ہمراہ ہندوستان دی طرف سفر کيتا تے بعد وچ ہندوستان دے مشہور عرفاء وچو‏ں قرار پائے_(۲)
خواجہ معین الدین لاہور وچ سکونت پذیر ہوئے _ انہاں دے مشہور خلفاء وچو‏ں قطب الدین بختیار، حمید الدین ناگوری، شیخ سلیم چشتى ، نظام الدین اولیاء اورامیر خسرو دہلوى قابل ذکر نيں _
مغلیہ حکومت دے ہاں خصوصاً مشایخ دا احترام تے عظمت اسقدر زیادہ تھى کہ اکبر بادشاہ ہر سال خواجہ معین الدین دے مزار دی طرف پیدل جاندا سی تے اس نے اپنے بیٹے دا ناں بھى سلیم رکھیا کہ جسنو‏ں بعد وچ جہانگیر دا لقب ملا_ تے ہر سال خواجہ دے احترام دے پیش نظر انہاں دے زائرین نو‏‏ں بوہت سارے تحائف تو‏ں نوازتا(۳)
۱) سابقہ حوالہ ،ص ٧۴_٦۹_
۲) عباس رضوى ،سابقہ حوالہ ،ص ۱۵۲_ ۱۴۱_
۲۴٧ خواجہ معین الدین دے مشہور ترین خلیفاں وچو‏ں اک خواجہ نظام الدین اولیاء سن اوہ شہر بدایون وچ پیدا ہوئے انہاں دے مرید حسن دھلوى دی کوشش تو‏ں انہاں دے کلمات کتاب فواید الفائدے وچ جمع کیتے گئے اوہ سال ٦٦۳ قمرى مےں انتقال فرماگئے_ انہاں دے عرس دی تقریبات وچ شرکت کرنے دے لئی پورے ہندوستان تو‏ں لوک دہلى وچ جمع ہُندے نيں(۱) ہندوستان تے اسلام دے ہور مشہور عارف على بن عثمان ہجویرى نيں کہ جنہاں نو‏ں دات‏ا گنج بخش (دات‏ا یعنى استاد) دا مشہور لقب ملا_(۲)
پاکستان دیاں تحصیلاں
پاکستان وچ تحصیل، ضلعے دی اک انتظامی ذیلی ونڈ اے۔
اسلامى تہذيب تے ثقافت
ہجویرى نو‏‏ں غزنہ دے گرد نواح وچ ہجویر علاقے دی طرف نسبت دى گئی اے _ انہاں نے طریقت تے عرفان وچ سب تو‏ں پہلى فارسى کتاب کشف المحجوب نو‏‏ں تحریر کيتا _ اندازہ ایہ اے کہ آپ سال ۴۵۰ تو‏ں ۴٦۵ دے درمیان وچ فوت ہوئے نيں تے لاہور وچ دفن ہوئے_(۳)
اس سلسلہ دی مشہور ترین شخصیت تے عظیم شاعر امیر خسرو دہلوى سن کہ شاعر ہونے دے ساتھساتھاک دا مل عارف بھى سن _ امیر خسرو شعر وچ شہاب الدین محمود بدایونى دے شاگرد سن _ تے ترکى ، فارسى تے ہندى بولی اُتے عبور رکھدے سن _ ہور موسیقى وچ بھى استاد سن _ مثنوى کہنے وچ نظامى دے تابع تے غزل وچ سعدى دے مرید سن _ اوہ حقیقت وچ برصغیر دے سب تو‏ں وڈے فارسى بولی دے شاعر شمار ہُندے سن _ انکى تالیفات مندرجہ ذیل نيں :
۱_ دیوان
۲_ خمسہ کہ جسماں مطلع الانوار ، شیرین تے خسرو ، مجنون تے لیلى ، آئینہ اسکندرى تے ہشت بہشت شامل نيں _
۳ _ تاریخى حماسنو‏ں مثلاً قران السعدین تے مفتاح الفتوح_(۴)
۱) غلام على آریا،سابقہ حوالہ ،ص ۵۵_
۲) عبدالحسین زرین کوب ، جستجو در تصوف ایران ، امیر کبیر ،ج ۳ ،ص ٧۱_
۳) على بن عثمان ہجویرى ، کشف المحجوب ، وکوفسکى دی سعى سے_ تہران ج ۲ ص ۱۹_۱۸_
پاکستان دیاں تحصیلاں
صوبا پنجاب
پنجاب دیاں درج ذیل تحصیلاں نیں۔
اسلامى تہذيب تے ثقافت
۴) دانشنامہ ادب فارسی، زیر نظر حسن انوشہ ، ج ۴،بخش اول ص ۲٧۳ ذیل امیر خسرو دہلوی_
۲۴۸ ہندوستان دے اسلامى ہنر تے فنون
بنیادى طور اُتے برصغیر وچ اسلامى فن پارے اوتھ‏ے دے مقامى ہنر تے فنون تو‏ں مختلف سن _ لیکن مختلف قسماں دے اسالیب وچ مقامى ہنر تو‏ں ربط پیدا کرلیا تھا_جغرافیائی تے قومى اعتبارى تو‏ں مشترک ہونا تے اوتھ‏ے دا خام مواد تے مقامى ہندى استاداں دی راہنمائی باعث بنى کہ عالم اسلام وچ مسلماناں دے ہندوستانى طر ز وسبک دے فن پارے بھى سامنے آئے _ا لبتہ برصغیر وچ خالص اسلامى فنون دے بارے وچ گفتگو خاص اہمیت دی حامل نئيں اے _
ان فنون وچو‏ں اک معمارى اے کہ جو مغلیہ عہد وچ اپنے عروج نو‏‏ں پہنچى _ معمارى اک اسلامى ہنر ہونے دے ناطے تو‏ں خاص خصوصیات دی حامل اے اسى بناء اُتے اسلامى معمارى اک ہنر ہونے دے ناطے تمام اسلامى مناطق دے فن معمارى تو‏ں مشابہت رکھتى اے _
بنیادى طور اُتے برصغیر چند مختلف مراحل دا حامل اے:
۱) ابتدائی فاتحین دا دور
پاکستان دیاں تحصیلاں
صوبا سندھ
مجموعی طور تے سندھ دے 30 ضلعے نیں۔ اوہناں دیاں تحصیلاں درج ذیل نیں۔
اسلامى تہذيب تے ثقافت
۲) غزنویاں تو‏ں مغلاں تک دا دور
پاکستان دیاں تحصیلاں
صوبا خیبر
صوبا خیبر وچ کل 36 ضلعے نیں ۔
صوبا بلوچستان
صوبا بلوچستان دے کل 36 ضلعے نیں، جیہناں وچ درج ذیل تحصیلاں نیں۔
اسلامى تہذيب تے ثقافت
مغلیہ حکا‏م اک نويں سلسلہ حکومت دے ناطے اپنے تعارف تے شہرت دی ضرورت محسوس کردے سن _ تے چونکہ وسیع تے عریض سرزمیناں اُتے سکونت پذیر وکھ وکھ تہذیباں تے عقائد دے لوکاں اُتے حاکم سن، اس لئی اپنى خودنمائی دے لئی معمارى نو‏‏ں اک بہترین ذریعہ سمجھدے سن _ ایہ حکا‏م چاہندے سن کہ عظیم الشان عمارتاں بناکر لوکاں وچ اپنا مقام ومنزلت تے شہرت نو‏‏ں بڑھاواں _(۱)
۱) اباکخ، معمارى ہند، ترجمہ حسین سلطان زادہ، تہران ، دفتر پوہشان فرہنگى _ ص ۱۴_ ۱۲_
۲۴۹ مصورین دے برعکس اس دور دے معمار بوہت گھٹ اپنا ناں ذکر کردے سن اسيں سوائے چند افراد دے اس دور دے ہور معماراں تو‏ں بے خبر نيں _مجموعى طور اُتے اس دور دی معمارى دی خصوصیت ایہ اے کہ ایہ سب عمارتاں بادشاہاں تے امرا دے حکم تو‏ں بنائی جاتى سن کہ بعد وچ انہاں دے ارد گرد ہور حکا‏م دی طرف تو‏ں نويں چیزاں دا وادھا ہُندا رہندا _ اس دور دی طرز معمارى بہت آہستگى تو‏ں تبدیل ہوئی جداں کہ مغلیہ عہد دی ابتدائی معمارى بے روح تھى کہ جو بعد وچ آہستہ آہستہ دلکش تے زیبا ہوتى چلى گئی _
جلال الدین اکبر دے دور وچ دہلى وچ ہمایو‏ں دا مقبرہ بنایا گیا جسنو‏ں مغلیہ عہد دی معمارى دے ممتاز نمونہ دے عنوان تو‏ں مشاہدہ کيتا جاسکدا اے _ ایہ عمارت سال ۹٧۰ قمرى تو‏ں ۹٧۸ تک دے درمیانى عرصہ وچ بنائی گئی_ اس دے معمار سید محمد تے اس دے والد میر ک سید غیاث ناں دے افراد سن _ مسجد فتح پور سیکرى ہور مغلیہ عہد دی ابتدائی معمارى دا اک ہور نمونہ اے _بعد دے ادوار وچ مثلاً جہانگیر تے شاہجہان دے زمانہ وچ فن معمارى مستحکم انداز تو‏ں مختلف اسا لیب دے ساتھترقى دے زینے طے کردا رہیا_ جہانگیر دے ایرانى وزیر عبدالرحیم خان خانان دے حکم تو‏ں مشہور باغ شالیمار باغ بنایا گیا _ اس وزیر دے بارے وچ شہرت تھى کہ اس نے ہندوستان نو‏‏ں ایران بنادتا اے _
فن معمارى دا اک ہور عظیم الشان فن پارہ تاج محل اے کہ جو شاہ جہان دے زمانہ وچ مغلیہ عہد دے فن معمارى دے عروج دی عکاسى کررہیا اے _ شاہ جہان نے ایہ تاج محل اپنى ایرانى ملکہ ارجمند بانو بیگم دے لئی تیار کروایا سی _ اس دے چار مینار تے اک پیازى شکل دا گنبد اے اس دے اردگرد خوبصورت باغات ، بازار تے دا روانسراواں سن کہ جنکى درآمد اس مقبرہ دے امور اُتے خرچ ہوتى تھى ،سب چیزاں بالخصوص خوبصورت تے زیبا باغات شایدجنت وچ باغات دے اسلامى نظریہ دی حکایت وعکاسى اے (۱) تاج محل تیار ہونے وچ بائیس سال لگے بقول ویل ڈیورینٹ صرف اس مقبرے دا موازنہ ویٹى کن دے معروف کلیسا سن پیٹرو سے(۲) کيتا
۱) سابقہ حوالہ ص ۹۸_
۲) ویل ڈیورینٹ، مشرق زمین (کا حوارہ تمدن) ترجمہ احمد آرام تے دیگران ، تہران ج ۱ ص ٦۸۵_
۲۵۰ جاسکتاہےمغلیہ عہد دی معمارى دے بارے وچ آخرى نکتہ ایہ اے کہ در اصل مغلیہ عہد دی معمارى ایرانى ، مرکزى ایشیا اورہندوستانى نمونےآں دا با مہارت آمیزہ اے کہ جسماں مغلیہ عہد دے آخرى دور وچ یورپى اسلوب دی بھى آمیزش ہوئی کہ جسکى بناء اس فن معمارى نے عالمى سطح دے مقبول فن پارےآں نو‏‏ں تشکیل دتا _
معمارى دی طرح فن مصورى بھى ابتداء وچ دو آرٹ ایرانى ( تیموری) تے ہندى دا آمیزہ تھا_ ہور عہد مغلیہ وچ معمارى دی مانند فن مصورى نے بھى آغاز وچ حکومتى دربار وچ ترقى دی گویا فن مصورى دا آغاز دربار تو‏ں ہويا تے مصوراں دے سب تو‏ں پہلے حامى حاکم وسلاطین سن _
تاریخى ماخذات دی رو تو‏ں ظہیر الدین بابر اک ہنرمند تے ہنر دوست شخص تھا_اس دا دا ئنات دی قدرتى خوبصورتیاں تے شکار دی طرف بہت زیادہ میلان باعث بنا کہ اس قسم دی پینٹنگ تے تصویراں دی طرف مائل ہو_ بابر دے دور دی فقط اک پینٹنگ کہ جو برلن دے حکومتى میوزیم وچ موجود اے ، اس قسم دے رجحان دی عکاسى کررہى اے _ ہور اوہ بخارا دے آرٹ تے استاد بہزاد دے فن مصورى دے اثرات دی حکایت بھى کر رہى اے _(۱)
ہمایو‏ں دے دور وچ اس دی چند سالہ ایران وچ اقامت تے اس دے دربار وچ میر سید على ، عبدالصمد شیرازى تے فرخ بیگ قلماق جداں ایرانى مصورین دی موجود گى تو‏ں درحقیقت مغلیہ مصورى تے آرٹ دی بنیاد رکھى گئی(۲) _اسى دورماں امیر حمزہ دی تصویرى داستان اُتے دا م شروع ہويا کہ جو جلال الدین اکبر دے دور تک جارى رہیا _ ایہ تصویرى دا م بارہ جلداں تے چار ہزار صفحات دے مجموعہ دی شکل وچ سامنے آیا _ بظاہر ایہ صفوى دور دے خمسہ نظامى دی تقلید وچ کیہ گیا _
۱) م، س _ ڈیمانڈ، راہنماى صنایع اسلامى ، ترجمہ عبداللہ فریار،تہران ،ص ٦۹ _
۲) کریتین پرایس ،تریخ ہنراسلامى ، ترجمہ مسعود رجب نواں _ ص ۱٧۵_ ۱٧۳_
۲۵۱ ہم اکبر دے دور وچ دوبارہ عہد مغلیہ دے مصورى دے ابتدائی اسالیب تے تصویرى موضوعات نو‏‏ں پلٹتا ہويا دیکھدے نيں ،اکبر نے نويں شہر فتح پور وچ فن مصورى دا حکومتى سکول بنایا کہ جسماں ایرانى استاداں دے تحت سو تو‏ں زیادہ اہل فن حضرات دا م کيتا کردے سن (۱) _ فن مصورى دے ماہرین دی جدو‏ں حکومت تو‏ں سرپرستى ہوئی تاں بتدریج انکى پینٹنگز تے تصویراں دی روش وچ تبدیلى رونما ہوئی تے آہستہ آہستہ اس فن دا موضوع مختلف طریقےآں تے رنگاں تو‏ں امراء تے دربار تو‏ں متعلقہ خواتین دی صورتاں نو‏‏ں نقش کرنا ہوگیا تھا_ اکبر دے دور دے مصورین وچو‏ں بساوان(۲) _ بشن داس(۳) تے عبدالصمد(۴) قابل ذکر نيں _
فن مصورى اُتے بعد دے ادوار وچ بالخصوص اورنگ زیب دے دور وچ زیادہ توجہ نہ دى گئی _ مغلیہ عہد دے آخرى دور دی تصویراں دراصل گذشتہ رسم وروش دے مطابق نيں انہاں وچ گذشتہ دور دی مانند جدت وانفرادیت دا وجود نئيں اے _ آخر وچ کہیا جاسکدا اے کہ اس دور دے باقى ماندہ آثار دا مشاہدہ دسدا اے کہ ایہ تصویراں صرف
۱) م ، س ڈیمانڈ،سابقہ حوالہ ص ٧۱_
۲- Basawan
۴) سابقہ حوالہ ص ٧۲_
۵) تارچند، تاثیر اسلام در فرہنگ ہند ، ترجمہ على سپرنیا ، عزالدین عثمانی، تہران ص ۳۳۱
۲۵۲ ایرانى تے مرکزى ایشیا دے اسلوب وآرٹ دا آمیزہ نہ سن بلکہ پرانى روشاں دی ترقى دے ساتھساتھاہل فن نے ہندوستانى جدید عناصر تو‏ں بھى الہام لیا تے اک نويں تے خاص اسلوب دی بنیاد رکھی_ اگرچہ مسلماناں (ترک وایرانی) دی طاقت دے غلبہ دے پیش نظر ہندوستانى عناصر تے رواج وسیع پیمانے اُتے اس آرٹ نو‏‏ں متاثر نہ کرسک‏‏ے_(۱)
مغلیہ دور دے ہور فنون وچو‏ں قالین بننے اورکپڑ‏ا بننے دا فن بھى تھا_ اس دور وچ قالین بنانے دی صنعت بھى مصورى دی مانند ایرانى رنگ تے روپ رکھتى تھی_ آگرہ ، فتح پور اورلاہور وچ قالین بننے دے دا رخانے موجود سن کہ جتھے ایرانى شہراں دا شان، اصفہان، کرمان تے سبزوار دے استاداں دے ماتحت قالین بننے دا دا م کيتا جاندا تھا_ ایرانى پھُلاں والے قالین ایتھ‏ے آئڈیل قالین سمجھ‏‏ے جاندے سن _ انہاں قالیناں وچ سرخى مائل کلیجى تے مالٹاى رنگ دا بہت زیادہ استعمال تھا_جے پور دے مہاراجہ دے قالیناں دا مجموعہ کہ جسنو‏ں قالى اصفہان ہندى دا ناں دیاگیا سی اسى طرز دا تھا_
۱) سوامى آناند ، گوماریا، مقدمہ اى بر ہنرمند ، ترجمہ امیر حسین ذکر گو ، تہران ، ص ۱۸۳_
۲۵۳ واشنگٹن دے قومى گیلرى تے مٹروپولٹین دے میوزیم وچ موجود قالیناں دا مجموعہ شاہجہان دے دور دے خاص اسلوب دی عکاسى کر رہیا اے کہ جو ابھى تک یادگار رہ گئے نيں ،بہرحال فنى طور اُتے اس فن دا عروج شاہجہان دے دور وچ سی کیونجے ہندوستانى قالین باف ایرانى استاداں تو‏ں بھى بہتر تے اگے بڑھچکے سن _ اس گل دی تائید انہاں قالیناں وچ بہت سى گرہیاں ، رنگ دا استعمال تے منفرد تے خوبصورت تصاویر کرتى نيں _(۱)
مغلیہ عہد وچ کپڑ‏ا بننے دا دا م ہندوستانیاں دے اس دا م وچ دیرینہ تجربہ دی بناء اُتے اسى ہندى طرز تے اسلوب اُتے چل رہیا تھا_ انواع وقسماں دے کپڑ‏ے مثلاً ململ ، سوتى تے زرین ریشم کپڑ‏ا بننے دے مشہور مراکز مثلاً لاہور ، دکن تے احمد آباد وچ سن اورخوبصورت ہندى ساڑھیاں تے شالاں دنیا دے بہترین ملبوست سن کہ جو پورى دنیا وچ بھیجے جاندے سن _(۲)
۱) م _ س ، ڈیمانڈ ،سابقہ حوالہ ، ص ٧۵_ ۲٧۴_
۲)سابقہ حوالہ ، ص ۲۵۵_ ۲۵۴_
۲۵۴ نواں باب:
اسلامى رہتل تے تمدن دے جمود تے زوال دے آخرى اسباب
۲۵۵ ۱) استعمار قدیم تے جدید:
استعمار قدیم
استعمار دا مفہوم تے تریخ
لفظ استعمار دا لغوى معنى آباد کرنا اے _ لیکن سیاسى اصطلاح وچ اس تو‏ں مراد کسى گروہ دی دوسرے لوکاں یا کسى تے سرزمین اُتے حاکمیت اے _ اک ہور تعریف دے مطابق ایہ اک سیاسى تے اقتصادى مسئلہ اے جو سنہ ۱۵۰۰ء تو‏ں شروع ہويا ، اسى زمانہ تو‏ں بعض یورپى ملکاں دے استعمار گر لوکاں نے دنیا وچ وسیع علاقےآں نو‏‏ں دریافت کيتا ، اوتھ‏ے سکونت اختیار دی تے اوتھ‏ے تو‏ں فائدے حاصل کیتے_ جدو‏ں کہ بعض اہل نظر دے نزدیک استعمار دا مفہوم انہاں قدیم ادوارسے متعلق اے کہ جدو‏ں قدیم حکومتاں نے کچھایداں دے اقدامات کیتے مثلاً مصرى ، یونانى تے فیر رومى حکومتاں نے اپنى سرزمین تو‏ں باہر چھاؤنیاں یا مراکز قائم کیتے کہ جنکا مقصد جنگ ، تجارت تے اپنى رہتل دا پھلنا پھولنا سی تے ایہ اقدامات استعمار اکھوائے_
کیمونسٹاں نے لفظ استعمار دی جگہ اسک‏‏ے مشابہ لفظ امپریالزم  نو‏‏ں عنوان بحث قرار دتا _ کلمہ امپریالزم در اصل اس حکومتى نظام نو‏‏ں کہیا جاندا سی جس وچ اک باشکوہ حاکم دور تے نزدیک دی بہت سارى سرزمیناں اُتے حکومت
۲۵٦ کرے یا بلفظاں ہور بادشاہت قائم کرے لیکن بعد وچ طاقتور ملکاں دی ہور ملکاں اُتے ہر قسم دی بلا واسطہ یا بالواسطہ حکومت نو‏‏ں امپریالیزم تو‏ں تعبیر کيتاجانے لگا_(۱)
جب دنیا دے نقشے اُتے بعض طاقتور یورپى ملکاں مثلاً انگلینڈ ، فرانس ، پرتگال اوراسپین ظاہر ہوئے اسى زمانہ وچ استعمار بھى وجود وچ آیا ، سنہ ۱۴۸۸ ء وچ جنوبى افریقا دے اردگرد نويں دریائی راستے دریافت ہوئے تے سال ۱۴۹۲ ء وچ براعظم امریکا دریافت ہويا تاں استعمارى مقاصد تے نويں سرزمیناں دی دریافت دے لئی دریائی سفر شروع ہوئے ،انہاں نے ابتداء وچ تاں سونے ، ہاتھى دے دنداں تے ہور قیمتى اشیاء دی تلاش وچ سفر کیتے لیکن آہستہ آہستہ انہاں دے اقتصادى مقاصد بڑھدے گئے _ مثلاً تجارت ، دریافت شدہ سرزمیناں دی خام معدنیات تے زرعى پیداوا‏‏ر نو‏‏ں یورپى سرزمیناں دی طرف منتقل کرنا تے یورپى مصنوعات نو‏‏ں انہاں سرزمیناں وچ پہنچاناان سب چیزاں نے انکى استعمارى فعالیت نو‏‏ں ودھایا _
استعمارگر ملکاں بہت جلد اس نکتہ نو‏‏ں سمجھگئے سن کہ دراز مدت تک فائدے حاصل کرنے دے لئی ضرورى اے کہ انہاں مستعمرہ ملکاں یا سرزمیناں دی سیاست تے حتى کہ کلچر نو‏‏ں بھى کنٹرول کيتاجائے تے انہاں نے ایہ تجربہ بعض سرزمیناں یا اقوام اُتے کيتا _ مثلاً براعظم امریکا، افریقا تے بحرالکاہل دے جزیرے دی اقوام تے اصلى ساکنین انہاں استعمارى مقاصد دی زد وچ آئے اوہ لوک معاشرتى طور اُتے استعمارى طاقتاں دی ابتدائی یلغار تے حملےآں تو‏ں ڈھیر ہوگئے _ لہذا ایہ تجربہ ایتھ‏ے بہت آسان ثابت ہويا _
عراق دے شہر
دور جدید دے شہر
2008 وچ عراقی شہراں دی اصل آبادی دے مطابق لسٹ
اسلامى تہذيب تے ثقافت
ان سرزمیناں وچ ایداں دے طاقتور مراکز بنائے گئے کہ جو استعمارى طاقتاں دے کنٹرول وچ سن _ استعمارى طاقتاں نے انہاں ملکاں وچ علاقائی ادارےآں تے مراکز دے ساتھساتھایداں دے مراکز تے ادارے قائم کیتے کہ جنہاں نے تجارتی، معاشرتى تے تہذیبى امور تے روابط وچ ایسى جدت پیدا دی کہ جو دراصل استعمارى طاقتاں دے مفادات تے ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی تھى نہ کہ انہاں سرزمیناں دے ساکنین دے لئی سودمند تھی_(۲)
۱) ولفگانگ ج ، مومسن ، نظریہ ہائے امپریالیسم ، ترجمہ سالمى ، تہران ، ص ۱۲_٧_
۲) احمد ساعى ، مسائل سیاسى _ اقتصادى جہان سوم ، تہران ص ٧، ۴٦_
عراق دے شہر
حوالے
گٹھ:عراق دے آباد تھاں گٹھ:شہراں دیاں لسٹان بلحاظ دیس  گٹھ:لسٹاں
اسلامى تہذيب تے ثقافت
استعمار دے وجود وچ آنے دے اسباب
اہل فکر ونظر نے استعمار دے وجود وچ آنے اورپیشرفت کرنے دے اسباب دے حوالے تو‏ں متعدد نظریات پیش کیتے نيں _ تے اس مسئلے دا مختلف زاویاں تو‏ں تجزایہ کیہ اے:
اہل نظر دے اک گروہ نے استعمار نو‏‏ں سیاسى پہلو تو‏ں تحقیق وتجزیہ دا محور قرار دتا تے دسیا کہ سولہويں صدى تے اس دے بعد دے ادوار وچ یورپ دے وڈے طاقتور ملکاں وچ سیاسى تے فوجى رقابت استعمار دے وجود وچ آنے تے اس دی وسعت دا باعث قرار پائی_ اس نظریے دا محور حکومتاں تے انہاں دے سیاسى مقاصد نيں اوراس نظرى دے حامى بڑى حکومتاں دی ہور رقیباں دے مد مقابل اپنى طاقت تے حیثیت نو‏‏ں ودھانے دی طلب نو‏‏ں استعمار دے پھلنے پھُلن دا اصلى سبب قرار دیندے نيں _
جدو‏ں کہ اہل نظر دے اک ہور گروہ دا نظریہ اے کہ استعمار دے وجود وچ آنے اورپھلنے پھُلن دا بنیادى سبب ایہ اے کہ طاقتور اقوام تے حکومتاں اپنے قومى جذبات تے سیاسى تے فوجى صلاحیتاں نو‏‏ں مستحکم کرنے تے محفوظ رکھنے دے لئی وسیع پیمانے اُتے سرزمیناں پرقابض ہوتى سن تے بڑى بڑى بادشاہتاں نو‏‏ں تشکیل دیتى سن _ کچھاہل نظر دے مطابق استعمار دراصل اک نسلى امتیاز دا نتیجہ اے _ انہاں دے خیال دے مطابق گورے لوک (یورپی) ذاتى طور اُتے ہور اقوام تو‏ں برتر نيں ، انہاں دے کندھےآں اُتے ایہ ذمہ دارى اے کہ دنیا دی ہور اقوام دے امور دی اصلاح تے انکو مہذب کرنے دے لئی انہاں اُتے حکومت کرن _(۲)
۱) تیلمان اورس، ماہیت دوست درجہان سوم ، ترجمہ بھروز توانمند ، تہران ،ص ۵۱_۲۰_
۲) دلفگانگ ج ، سوسن ، سابقہ حوالہ ، ص ۱۲_ ٧_ ۹۰۰ _ ۵۹ _
۲۵۸ بعض ہور دانشوراں دے خیال دے مطابق استعمار اک اقتصادى مسئلہ اے کہ جو نويں سرمایہ دارى نظام دے پھلنے پھُلن تو‏ں سامنے آیا اے _ انہاں دے نظریہ دے مطابق چونکہ یورپى ملکاں دے اپنے وسائل (خرید تے فروش دے بازار، خام مال تے سرمایہ دا رى دے مواقع) انکى روزبروز بڑھتى ہوئی ضرورتاں دے لئی ناکافى ہوچکے سن جسکى بناء اُتے اوہ ہور ملکاں دے امور وچ مداخلت کرنے لگے ،ہور انکا نظریہ ایہ اے کہ استعمار در حقیت اک کوشش اے جس وچ مغرب دے وڈے ترقى یافتہ ملکاں ہور ملکاں وچ سود اُتے مبنى تجارتى وصنعتى نظام نو‏‏ں پیش کردے نيں جس تو‏ں انکا مقصد ایہ ہُندا اے کہ اپنے سرمایہ دارى نظام دی روز بروز بڑھتى ہوئی ضروریات نو‏‏ں انہاں ملکاں دے ذرائع تے وسائل تو‏ں پورا کرن _ ایہ نظریہ لیبرل اقتصاد والے سرمایہ دارى نظام دے اہل نظر تے مارکسزم دے پیروکاراں وچ دیکھیا جاسکدا اے _(۱)
ایشیا وچ استعمار
استعمارى طاقتاں وچو‏ں ایشیا وچ داخل ہونے والا پہلا گروہ پرتگالیاں دا تھا_ سن ۱۴۹۸ ء وچ پرتگالى جہازران واسکوڈ ے گاما ، بحیرہ ہند دے ذریعے ہندوستان دے شمال مشرقى ساحلاں تک پہنچیا اسطرح ایشیا تے یورپ دے روابط وچ اک نواں دور شروع ہويا _ اس زمانہ وچ ایشیا دے وڈے ملکاں مثلاً ایران ، سلطنت عثمانیہ تے چین مختلف علوم ، زراعت تے تجارت وچ ترقى دے پیش نظر اک بلند سطح دے حامل سن _
واسکوڈ ے گاما تاں تجارتى اہداف دے پیش نظر انہاں سرزمیناں تک پہنچیا سی لیکن آٹھسال دے بعد پرتگال دا فوجى سردار ایلبوکرک(۲) جدید سرزمیناں نو‏‏ں فتح کرنے تے پرتگالى سلطنت دی توسیع دے لئی انہاں علاقےآں وچ داخل ہويا _ مجموعى طور اُتے پرتگالى لوکاں دے تجارتی، سیاسى ، فوجى تے مذہبى مقاصد سن ، لیکن بہرحال اوہ دنیا
۱) سابقہ حوالہ ، ص ۵۵_ ۲۵_
۲- Albauquerque
۲۵۹ کے اس منطقہ وچ اپنى حیثیت برقرار رکھنے وچ زیادہ دا میاب نہ رہے_ فقط تجارت اس تو‏ں متعلقہ مسائل دی حد تک رہے _
یہ نکتہ قابل غور ہونا چاہیدا کہ یورپ وچ پرتگالى لوک ایشیا تے شمالى یورپ دے درمیان تجارتى ایجنٹاں دے طور اُتے دا م کردے سن _ انہاں نے سولھواں صدى دے آخر تک ہالینڈ نو‏‏ں اپنى تجارتى نظام دے تحت رکھیا_ لیکن ستارہويں صدى دے اوائل وچ اہل ہالینڈ نے بذات خود ایشیا تو‏ں براہ راست تجارت دے لئی کوششاں شروع کيتياں _اہل ہالینڈ دے بعد انگریز تے فیر فرانسیسى لوک ایشیا وچ داخل ہوئے_
ایشیا وچ اہل یورپ دے استعمارى روابط دو مرحلےآں وچ تقسیم ہُندے نيں : پہلا دور یا مرحلہ سنہ ۱۴۹۸ ء وچ شروع ہُندا اے تے ۱٧۵٧ ء وچ ہندوستان اُتے انگریزاں دی فوجى فتح اُتے ختم ہُندا اے _ اس دور وچ اہل یورپ دی ایہ کوشش تھى کہ اوہ اپنى بحرى تے بارودى اسلحہ دی طاقت دے بل بو‏‏تے اُتے انہاں سرزمیناں تو‏ں تجارتى روابط بڑھاواں تے انہاں علاقےآں دی مرغوب پیداوا‏‏ر مثلاً مصالحاں ، کپڑےآں تے آرائشے دے لوازمات تک پہنچیاں اسى دور وچ بہت سى تجارتى کمپنیاں تشکیل پاواں اوہ سب تجارتى سہولیات تے اختیارات دے درپے سن انہاں کمپنیاں وچو‏ں بعنوان مثال ہالینڈ دی فارلینڈ کمپنى (سال ۵۹۴ ۱ئ) ، ایسٹ انڈیا کمپنى ہالینڈ، ایسٹ انڈیا کمپنى انگلینڈ (سال ۱٦۰۰ ئ) تے فرانسیسى کمپنى دی طرف اشارہ کيتا جاسکدا اے _ ایہ سب کمپنیاں اپنے ملکاں دی طرف تو‏ں سیاسى تے فوجى پشت پناہى دی حامل سن _ تے ایشیا دے مختلف علاقےآں اُتے قابض ہونے دے لئی باہمى سخت رقابت دا شکار سن _
دوسرا دور سال ۱٧۵٧ ع تو‏ں ۱۸۵۸ تک اے کہ اس دور وچ یورپینز دی اس سرزمین دے امور وچ بالواسطہ مداخلت تھى تے ایہ مداخلت بظاہر فوجى صورت وچ نہ تھى مثلا ہندوستان سنہ ۱٧۵٧ء تو‏ں لےک‏ے ۱۸۵۸ ء تک ایسٹ انڈیا کمپنى دے تحت سی تے انگلستان دی حکومت اس کمپنى دی پشت پناہى کرتى تھی_ لیکن اس دے بعد انگلستان دی حکومت نے سرے تو‏ں ہى ہندوستان دی حکومت دی باگ دوڑ سنبھال لى تے ہندوستان دی حیثیت برطانیہ دی اک ریاست دی ہوگئی اوروہ تے انگلستان دی پارلیمنٹ دے تابع سرزمین دے طورپر جانى گئی _(۱)
۱) ک ، م پانیکار ، آسیا واستیلاى باخر ، ترجمہ محمد على مہمید ، تہران ،ص ۴۵_ ۱۲_
۲٦۰ ایسٹ انڈیا کمپنى تے انگلستان گورنمنٹ دی پالیسى باعث بنى کہ ہندوستان جوکہ خودکپڑ‏ے بنانے تے برآمد کرنے والا ملک سی ہن کپڑ‏ا درآمد کرنے والا ملک بن گیا اس دی برآمدات صرف روئی تک محدود رہ گئياں _ ایشیا دے جنوب مشرقى تے جنوبى ملکاں بھى اس مشکل تو‏ں بچ نہ سک‏‏ے _ اہل ہالینڈ نے انڈونیشیا نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ کیہ ہويا سی تے انہاں نے اس سرزمین اُتے دا فى تے چینى دی دا شت نو‏‏ں ودھایا تے انگریزاں دی ہندوستانى طرز دی اقتصادى تبدیلیاں ایتھ‏ے بھى وجود وچ لائے_
فرانسیسى لوک بھى انڈیا تے چین وچ داخل ہوئے تے انہى دی طرز دی استعمارى سیاست نو‏‏ں لاگو کيتا اسطرح کہ سن ۱٧۴٧ ء تو‏ں ۱۸۵۰ ء تک انڈیا تے چین دے تمام علاقے سوائے تھائی لینڈ دے انہاں دے کنٹرول وچ آگئے_ تھائی لینڈ وچ انہاں نے بالواسطہ مداخلت دی _ اپنے استعمارى مفادات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی انہاں نے اس ملک وچ بوہت سارے امور وچ سہولیات حاصل کيتياں مثلاً جہاز رانی، تجارتى فعالیت تے کسٹم ڈیوٹى تو‏ں چھُٹ جداں امور وچ رعایتاں حاصل کيتياں ایتھ‏ے تک کہ انہاں نے کیپیٹلائزیشن دا حق بھى حاصل کيتا_
اسى طرح چین بھى انہاں دے استعمارى حملات دی زد وچ آیا _ کیونجے اس بہت بڑى آبادى والے ملک نے استعمارى طاقتاں دی مارکیٹ نو‏‏ں اپنى طرف متوجہ کرلیا تھا_ مثلاً یورپى لوکاں بالخصوص انگریزاں نے چین وچ افیون (منشیات دی اک قسم )درآمد کردے سن ، چین دی حکومت نے اس تجارت نو‏‏ں محدود کرنے دے لئی اقدامات کيتے جس دے نتیجہ وچ سنہ ۱۸۴۲ ء وچ جنگ افیون واقع ہوئی تے چین نو‏‏ں شکست ہوئی اس جنگ دے اک سال بعد فرانس تے انگلستان نے چین اُتے مشترکہ حملہ کيتا تے اس ملک نو‏‏ں شکست ہوئی اس دے نتیجہ وچ انہاں نے چین نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ انہاں نو‏ں مختلف امور مثلاً جہاز رانى ، کسٹم تے تجارت وغیرہ وچ بوہت سارے امتیازى حقوق دے_ ایويں چین دا اقتصاد بھى استعمارى کنڑول وچ آگیا تے نابود ہوگیا_ جس دی وجہ تو‏ں کئی میلین چینى لوکاں نے روزگار دی تلاش وچ اپنے وطن نو‏‏ں ترک کيتا تے یورپى ملکاں تے امریکا وچ سخت دا م کرنے اُتے مجبور ہوئے _(۲)
۱) سابقہ حوالہ ، ص۱٧۱ _ ۱۴٦_
۲٦۱ مشرقى وسطى تے خلیج فارس وچ استعمار
مشرق وسطى وچ تیل دے ذخیراں نے دنیا دی ہور قوتاں مثلاً امریکا تے جرمنى نو‏‏ں دلچسپى لینے اُتے مجبور کيتا_ بیسوى صدى دے اوائل وچ اس علاقے دا تیل انگریزى تے امریکى کمپنیاں وچ تقسیم ہويا _ انگریزاں نے قطر ، کویت ، عراق ، عمان تے ایران دے تیل اُتے کنٹرول حاصل کرلیا جدو‏ں کہ امریکى نے بھى سعودى عرب تے بحرین
۱) وادلا، خلیج فارس در عصر استعمار، ترجمہ شفیع جوادى ، تہران ،ص ٧٧_ ۳۹_
۲)سابقہ حوالہ _
۲٦۲ کے تیل اُتے اپنا تسلط جمالیا_ البتہ ایہ گل نئيں بھولنى چاہیدا کہ ایران نے اس استعمارى دور وچ سب تو‏ں زیادہ ضرراٹھایا کیونجے ایران دی جغرافیائی حیثیت ایسى تھى کہ بڑى قوتاں دے میدان جنگ وچ بدل گیا مثلاً انگلستان تے فرانس ، ہندوستان اُتے قبضہ جمانے دے لئی باہمى رقابت دا شکار سن ایہ جھگڑا ایران تک بڑھدا گیا تے اس ملک دی سیاسى تے اقتصادى خود مختارى اُتے بہت زیادہ ضرباں لگياں _
انیہويں صدى وچ روس تے انگلستان دے مدمقابل ایران دی بار بار عسکرى شکست تو‏ں قاجارى حکومت نے اپنے استحکا‏م نو‏‏ں باقى رکھنے دے لئی مجبوراً بوہت سارے اقتصادى تے تجارتى حقوق انہاں ملکاں نو‏‏ں عطا کیتے _ ایويں ایہ ملک نصف حد تک استعمارى طاقتاں دی زد وچ آگیا _(۱)
ایران دا اپنا اقتصاد بھى روس تے انگلینڈ دی طرف تو‏ں سیلاب دی طرح وارد ہونے والى اجناس دے مدمقابل تاب نہ لاس دا تے ایران بھى ہندوستان دی مانند خام زراعتى پیداوا‏‏ر مثلاً روئی تے تمباکو دی حدتک رہ گیا _ استعمارى طاقتاں دے بینکاں (انگلینڈ دے شاہى بینک تے روس دے بینک نے) ایران دے مالى معاملات اُتے کنٹرول ک‏ر ليا تے قاجارى بادشاہاں تے سرداراں نو‏‏ں بار بار قرض دے ک‏‏ے ایران دی سیاست اوراقتصاد اُتے روز بروز اپنا قبضہ وکنٹرول بڑھانا شروع کردتا_
انیہويں تے ویہويں صدى دے درمیان مشرق وسطى دے تمام ملکاں یورپى استعمار گراں دے کنٹرول وچ آگئے _ استعمار گر لوکاں دی کوشش تھى کہ مشرق وسطى دے اقتصاد تے سیاست نو‏‏ں مکمل طور اُتے اپنے قبضہ وچ کرلاں تے اسک‏‏ے علاوہ انہاں ملکاں دی سیاسى جغرافیائی سرحداں نو‏‏ں اپنے مفادات دی روسے خود ترتیب داں _ انہاں سرزمیناں دی تقسیم اس انداز نال ہوئی کہ بوہت سارے قومى ، مذہبى تے سیاسى جھگڑےآں نے جنم لیا_ مثلاً استعمار نے کرداں نو‏‏ں ایران ، ترکی، شام تے عراق وچ تقسیم کردتا_ لبنان وچ بھى مختلف اقوام تے مذاہب اُتے مشتمل ناہموار ترکیب سامنے آئی کہ مختلف مذاہب تے اقوام دے درمیان سیاسى قوت عدم استحکا‏م دا شکار رہى تے قومى تے مذہبی
۱) فیروز دا ظم زادہ ، روس تے انگلیس در ایران ، ترجمہ منوچھر امیری، تہران ،ص ۲۵_ ۱۵_
پورى دنیا تو‏ں یہودى لوکاں نے استعمار ى طاقتاں دی پشت پناہى دی وجہ تو‏ں فلسطین دی طرف ہجرت دی _ تے اک یہودى حکومت تشکیل دے ک‏‏ے مشرق وسطى تے دنیا وچ اک بڑى پیچیدگى نو‏‏ں وجود وچ لائے(۱) _ مجموعى طور اُتے مشرق وسطى دے ملکاں وچ استعمار ى طاقتاں دے اقدامات نے دنیا دے اس خطہ نو‏‏ں فتنےآں تے جھگڑےآں دا مرکز بنادتا کہ ہن بھى مشرق وسطى دا ناں سندے ہى ذہن وچ لڑائی تے ناآرامى دی اک تصویر نقش ہوجاتى اے _
مختصر ایہ کہ استعمار نے دنیا دے مختلف ملکاں وچ داخل ہوئے ک‏ے انہاں دے معاشرتى ، سیاسى تے اقتصادى حالات تے کلچر نو‏‏ں بلاواسطہ یا بالواسطہ ایداں دے متاثر کيتا کہ ہن بھى انہاں ملکاں وچ استعمار دی موجودگى دے بوہت سارے اثرات تے نتائج مشاہدہ کیتے جاسکدے نيں ،اسلامى ملکاں انہاں مسائل تو‏ں جدا نہ سن جداں کہ اساں کہیا اے کہ استعمار دی موجودگى تو‏ں انہاں ملکاں دے اقتصادى حالات تبدیل ہوئے ،قدرتى تے انسانى ذخائر تو‏ں انہاں ملکاں نو‏‏ں خالى کيتا گیا تے ایہ سب ذخائر استعمار ى ملکاں وچ درآمد کیتے گئے جس دے نتیجے وچ انہاں ملکاں دے اجتماعى ڈھانچے تے طبقات وچ تبدیلى واقع ہوئی تے انہاں تو‏ں بڑھکر انہاں ملکاں دی رہتل تے تمدن اُتے منفى اثرات پئے انہاں سب امور اُتے نويں استعمار دے عنوان دے تحت بحث دی جائے گی_
استعمار جدید
جداں کہ اشارہ ہويا اے کہ استعمار دی پہلى صورت ایسى تھى کہ استعمارى طاقتاں نے اپنے رقیباں دی قوت تے طاقت تو‏ں موازنہ کردے ہوئے اپنے عسکرى تحفظ تے اقتصادى مفادات نو‏‏ں ودھانے دے لئی ایہ اقدامات کیتے _ یورپى استعمار نے عسکرى فتوحات یا ہجرت دے ذریعے ہور ملکاں اُتے قبضہ جمالیا تے تجارتى کمپنیاں قائم کردے ہوئے انہاں ملکاں دے اقتصاد نو‏‏ں اپنى تجارتى پالسیاں دے سخت کنٹرول وچ لے آئے_
۱) احمد ساعى ،سابقہ حوالہ ، ص ٧۳_
۲٦۴ سنہ ۱٧٦۳ ء تو‏ں ۱۸٧۰ ء تک استعمار دی پیش رفت وچ سستى آگئی کیونجے اس عرصہ وچ یورپى ملکاں اپنے اندرونى مسائل، آزادى پسند انقلابات تے صنعتى انقلابات تو‏ں نمٹ رہے سن _
سنہ ۱۸٧۰ ء تو‏ں پہلى جنگ عظیم تک استعمار دی پیشرفت تے تحرک بہت وسیع پیمانے اُتے سی سارا افریقہ تے مشرق بعید انکى لپیٹ وچ آگیا لیکن دوسرى جنگ عظیم تے اقوام متحدہ دے وجود وچ آنے دے بعد بالخصوص دو عشراں ۱۹۵۰ تے ۱۹٦۰ ء وچ اسيں استعمار دے خلاف (سیاسى خودمختارى دے حصول دے لئی)تحریکاں دا مشاہدہ کردے نيں _ اس طرح کہ اقوام متحدہ دے ممبر ملکاں دی تعداد دوگنى ہوگئی _
ان ملکاں نے جنرل اسمبلى وچ اپنى کثیر تعداد دے باعث اپنے اقتصادی، سیاسى اوراجتماعى مسائل نو‏‏ں اقوام متحدہ دی توجہ دا مرکز قرار دلوایا_ انہاں ملکاں پرقدیم استعمار دے شدید اثرات دے باعث استعمار تو‏ں چھٹکارے دی تحریک نہ صرف ایہ کہ انکى مشکلات حل نہ کرسکى بلکہ اس نے انہاں ملکاں نو‏‏ں دو راہے اُتے لاکھڑا کيتا _ ایہ ملکاں اک طرف تاں ترقى یافتہ ملکاں (سابقہ استعمارى ملکاں) تو‏ں اقتصادى امداد چاہندے نيں تے دوسرى طرف اپنے اندرونى مسائل وچ کوئی مداخلت بھى پسند نئيں کردے جدو‏ں کہ ترقى یافتہ ملکاں ہن بھى انہاں ملکاں تے بالخصوص انہاں دے بازاراں تے ابتدائی خام پیداوا‏‏ر دے محتاج نيں تے چاہندے نيں انہاں اہداف تک پہنچاں(۱) _
مجموعى طور اُتے ترقى یافتہ ملکاں (سابقہ استعمار ) دے آزاد شدہ ملکاں (سابقہ مستعمرہ ملکاں ) تو‏ں روابط ایسى صورت اختیار کرگئے نيں کہ اسنو‏ں جدید استعمار دا ناں دتا گیاہے _ اس نويں صورت وچ سابقہ استعمار گر ملکاں انہاں نو‏ں اپنے ہتھو‏ں بنائی ہوئی بظاہر خود مختار حکومتاں تے بین الاقوامى کمپنیاں دے قوانین تے روابط دے ذریعے بغیر کسى براہ راست سیاسى تے عسکرى کنٹرول دی ضرورت دے ، اپنى اغراض تے مفادات نو‏‏ں پہلے تو‏ں بہتر صورت وچ پورا کررہے نيں _
بوہت سارے اہل نظر دی رائے دے مطابق ترقى یافتہ ملکاں (سابقہ استعمار )ملٹى نیشنل کمپنیاں اورعالمى ادارےآں مثلاً عالمى بینک، آئی ایم ایف تے ورلڈ ٹریڈ آرگنائزیشن WTO دے ذریعے مختلف بین الاقوامی
۲٦۵ حالات تے روز بروز بڑھدے ہوئے پیچیدہ معاملات تے روابط تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اسى کوشش وچ نيں کہ محروم ملکاں یا ترقى پذیر ملکاں اُتے تسلط جمالاں _ لہذا اسيں انہاں تنظیماں تے عالمگیریت دا تجزیہ کردے ہوئے کوشش کرن گے کہ جدید استعمار تے اسک‏‏ے دنیا دے ملکاں بالخصوص اسلامى ملکاں اُتے اثرات دا تجزیہ کرن _
ملٹى نیشنل ( کثیر القومى ) کمپنیاں
چند اقوام اُتے مشتمل کمپنیاں بنانے دا ناں بنیادى طور اُتے امریکا تو‏ں شروع ہويا ، انہاں کمپنیاں دا ہیڈکوارٹر بھى کسى اک ہى ملک وچ اے انہاں دے امورآزاد کمپنیاں یا وابستہ کمپنیاں دے ذریعے تمام ملکاں وچ انجام پاندے نيں _ ایہ کثیر القومى کمپنیاں جدید ٹیکنالوجى تے وسیع پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر دی بناء اُتے ہور ملکاں تک اپنے دا م دا دائرہ ودھانے اُتے مجبور نيں _ اس دے بعد دا مرحلہ انہاں نو‏ں ہور ملکاں وچ بیچنے دے لئی ادارےآں دے قیام دا اے _ ایتھے تو‏ں چند اقوام اُتے مشتمل ہونے دی طرف رجحان بڑھدا اے تے اوہ عام طور اُتے اپنے دا م دا دائرہ دا ر بڑھاندے نيں تاکہ اسباب تے شرائط قیمت وچ بچت کردے ہوئے زیادہ تو‏ں زیادہ منافع حاصل کرن یعنى چیز دی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں بڑھاکر پیداوا‏‏ر پراٹھنے والے اخراجات دی اوسط مقدار نو‏‏ں کم کردیندے نيں _
مثلاً کوکا کولا کمپنى ، جنرل الیکٹرک اورویسٹنگ ہاؤس کمپنیاں آزاد کمپنیاں تو‏ں قرار داد باندھتى نيں تے منافع دی شرح وچو‏ں کچھفیصد وصول کردے ہوئے انہاں نو‏ں اجازت دیتى نيں کہ اوہ انکى پیداوا‏‏ر یا خدمات نو‏‏ں اصلى کمپى دے ناں تو‏ں بناواں تے فروخت کرن _(۱)
بعض اہل نظر دے مطابق ایہ کمپنیاں اپنے سرمایہ دے ساتھتیسرى دنیا دی اقتصادى رکاوٹاں نو‏‏ں ختم کرسکتى نيں تے اپنى فعالیت تو‏ں انہاں ملکاں وچ جدید طرز دے صنعتى نظام نو‏‏ں منتقل کرسکتى نيں _ انہاں تو‏ں رقابت کردے ہوئے انہاں تیسرى دنیا دے ملکاں دی اندرونى کمپنیاں تے ادارے بھى فعال ہوجاواں گے جس دے نتیجہ وچ ثمر آور
۱) سابقہ حوالہ ، ص ۳۱_
۲٦٦ اقتصادیات، منظم بازار تے آسایش فراہ‏م ہونگاں _
جدو‏ں کہ انہاں دے مد مقابل بوہت سارے اہل نظر دے مطابق سرمایہ دی اوہ مقدار جو انہاں کمپنیاں دے ذریعہ تیسرى دنیا وچ داخل ہوئے رہى نيں اس تعداد تو‏ں انتہائی کم اے کہ جو منافع دی شکل وچ اوہ انہاں ملکاں تو‏ں کڈ رہى نيں _ ایہ کمپنیاں مختلف صورتاں وچ ابتدائی معمولى سا سرمایہ لگاتى نيں مثلاً میزبان ملک تو‏ں حاصل شدہ قرض (کریڈٹ) تے سہولیات تو‏ں فائدہ اٹھاندے نيں فیر اپنے ذیلى ادارےآں تے کمپنیاں وچ دوبارہ سرمایہ گزارى کردے ہوئے ڈائریکٹ خالص منافع انہاں ملکاں تو‏ں کڈ لیندے نيں _(۱)
ان اہل نظر افراد دے مطابق انہاں کمپنیاں دا سرمایہ عام طور اُتے دا م دے انہاں مراحل اُتے لگدا اے کہ جنکا میزبان ملک دے مقامى اقتصاد دی ضروریات تو‏ں کوئی ربط نئيں ہُندا _ استعمار دے دور وچ ایہ سرمایہ تے ایہ کمپنیاں عام طور اُتے معدنیات تے زراعت دے امور دے متعلق ہوتى سن تے میزبان ملکاں دے طبیعى ذخائر تو‏ں بہرہ مند ہوتى سن _ تے اج ایہ میزبان ملکاں وچ صنعتى پیداوا‏‏ر دے دا م کرتى نيں یعنى ایہ کثیر القومى کمپنیاں تیسرى دنیا دے ملکاں وچ کسى چیز دے فقط پارٹس تیار کرتى نيں فیر انہاں نو‏ں باہ‏م جوڑنے دے لئی ہور ذیلى کمپنیاں یا اصلى ملک دی طرف منتقل کرتى نيں _
اس دے علاوہ انہاں کمپنیاں دے بلند سطح دی سرمایہ دا رى ، جدید ٹیکنالوجى تے پروگرام دے ذریعے فعالیت اس ملک دی اندرونى کمپنیاں تو‏ں رقابت دا موقع کھو لیتى نيں تے انہاں نو‏ں بند کروا دیتى نيں انہى اہل نظر لوکاں دے مطابق ایسى کثیر القومى کمپنیاں اقتصادى تسلط دے ساتھساتھاپنے میزبان ملکاں دے سیاسى امور وچ بھى دخل اندازى کرتى نيں تاکہ سیاسى صورت حال انہاں دے مفادات دے مطابق ہوجائے اسى طرح انہاں کمپنیاں دے دا م دی وجہ تو‏ں انہاں ملکاں وچ معاشرتى یا ثقافتى سطح اُتے بعض پیچیدگیاں پیدا ہوتى نيں کیونجے اوہ ایسى اقدار تے عادات اپنے ہمراہ لاتى نيں جو اس ملک دی مقامى رہتل دے ساتھسازگار نئيں ہُندی_(۲)
۱) احمد ساعى ، سابقہ حوالہ ، ص ۱۵۰_ ۱۳۹_
۲٦٧ بین الاقوامى مالیاتى ادارے
اقوام متحدہ تو‏ں وابستہ بعض ادارے کہ جنہاں وچو‏ں عالمى بینک تے آئی ایم ایف دی طرف اشارہ کيتاجاسکدا اے ایہ سب دوسرى جنگ عظیم دے بعد بین الاقوامى سطح اُتے مالى امور نو‏‏ں منظم کرنے تے مالى بحراناں نو‏‏ں روکنے دے لئی بنائے گئے سن ،مثلاً ۱۹۳۰ ء دے عشرے دا مالى بحران قابل ذکر اے کہ جسماں عالمى سطح اُتے نرخاں دی تبدیلى تے رقابت وچ کرنسى دی تقابلى قیمت گھٹنے تو‏ں عالمى اقتصاد نو‏‏ں شدید جھٹکے لگے_
اگرچہ ایہ ادارے دنیا دے اکثر ملکاں نال تعلق رکھدے نيں لیکن طاقتور تے سابق استعمارى ملکاں دا انہاں ادارےآں دے بنیادى فیصلےآں اُتے غلبہ مکمل طور اُتے واضح اے _ مثلاً آئی _ ایم_ ایف وچ امریکاکا پنجواں حصہ اے کیونجے ہر ملک دی رائے دی اہمیت اس دے حصہ دی مقدار تو‏ں ربط رکھتى اے _ لہذا امریکا دی رائے کسى فیصلہ وچ بنیادى کردار اد ا کرتى اے _(۱)
چونکہ ترقى پذیر ملکاں اپنى مشکلات محض براہ راست غیر ملکى سرمایہ دا رى تے انہاں کثیر القومى کمپنیاں دی فعالیت دی مدد تو‏ں حل نئيں کرسکدے اس لئی اوہ ہور ملکاں تو‏ں قرضہ دے طالب ہُندے نيں _
قرضہ حاصل کرنے دے مختلف طریقےآں وچو‏ں اک طریقہ یہى اے کہ انہاں بین الاقوامى مالى ادارےآں مثلاً آئی _ ایم _ ایف تے عالمى بینک دی مدد حاصل دی جائے_ لیکن اس قسم دے قرضہ جات حاصل کرنے تو‏ں ضرورى نئيں اے کہ قرضہ لینے والے ملک دے اقتصاد اُتے مثبت اثر پئے بلکہ اس دے برعکس ایہ قرضے مختلف اقتصادى بحراناں دے موجب بھى بندے نيں جداں کہ ستر دی دھائی وچ تیسرى دنیا دے ملکاں دا مقروض ہونے دا بحران اے _
اسى طرح ایہ قرضہ جات دا حصول انہاں بین الاقوامى ادارےآں دی پالیسیاں نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں مشروط اے تے ایہ پالیسیاں انہاں ترقى یافتہ (سابقہ استعمار ى ) ملکاں دے مفادات نو‏‏ں پورا کرتى نيں _
۱) جک یلنووآلٹون روى ،سابقہ حوالہ ، ص ۲۱۹_
۲٦۸ بعض دانشوراں دی رائے دے مطابق آئی ، ایم ، ایف تے عالمى بینک اپنے تسلط دے تحت ملکاں دی اقتصادى ترقى دی ایہ تعبیر کردے نيں کہ ایہ ترقى پذیر ملکاں صنعتى ملکاں دے لئی اپنے دروازے کھول داں _ اسى قسم دی ترقى تک پہنچنے کےلئے ضرورى اے کہ جتھے تک ممکن اے قرض لیاجائے، کسٹم ٹیکس لینے تو‏ں لےک‏ے اشیاء تے اجناس پرعوام دے لئی ٹیکس دی معافى جیسى شرائط کہ جو تجارتى معاملات نو‏‏ں بہت ضرر پہنچاتى نيں تو‏ں بچنا چاہیے تے بیرونى سرمایہ دا رى نو‏‏ں آسان بنانا چاہیے_