cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چیدی (جنپد)
ویدک ادب وچ چیڈی بادشاہی دے حوالے
چوتھے باب دے پہلے باب وچ دسیا گیا اے کہ "کوراں د‏‏ی بادشاہی دے آلا دُوآلا بوہت سارے ملکاں خوبصورت سن تے بہت ساری فصلاں پیدا کردے سن جداں کہ پانچال ، چیڈی ، متسیا، شوراسینا ، پٹاچار ، دشرنا، نواراشٹر، مالا ، سلوا، جوگندھر، سوراشٹر ، اونتی تے پرساد کنتیراشٹر"۔
چیدیراج اپاریچار واسو تے وامس ڈنڈا فیسٹیول
اپریچار واسو پورو خاندان دے چیڈی دا بادشاہ سی۔ اوہ اندرا دا سجݨ کہلاندا سی۔ اس دے دور حکومت وچ چیڈی ریاست دا معاشی نظام چنگا سی تے معدنی وسائل تو‏ں مالا مال سی جس نے تجارت دے مقصد تو‏ں وکھ وکھ تھانواں تو‏ں بوہت سارے تاجراں نو‏‏ں ریاست د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ ایتھ‏ے وڈی مقدار وچ فصلاں کاشت کيتی جاندی سی تے شکار دے لئی موزاں جانور وی دستیاب سن ۔ ریاست وچ بوہت سارے قصبے تے شہر سن ۔ چیدیراج واسو دے پاس خصوصی طاقتاں والا رتھ سی۔ اس نے اندرا دے اعزاز وچ اپنی سلطنت وچ اک تہوار متعارف کرایا۔ اندرا دے اعزاز وچ ہر سال میلے دے احاطے وچ بانس دا اک کھمبہ لگایا جاندا سی۔ فیر سب نے اُس کھمبے نو‏‏ں سؤݨ تے عطر دے کپڑ‏ے تو‏ں پہنایا۔ ہاراں تے وکھ وکھ زیورات تو‏ں آراستہ۔ چیدیراج واسو نے اک وسیع علاقے اُتے حکمرانی کيت‏ی تے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں وکھ وکھ صوبےآں دے گورنر مقرر کيتا تاکہ مملکت دا انتظام اچھی طرح تو‏ں چل سک‏‏ے۔ اس دے بیٹے برہدرتھ (مہارات) نے مگدھ قائم کيتا جو بعد وچ شہنشاہ جاراسندھا دا سرپرست بن گیا۔ اس دے دوسرے بیٹے، یعنی پرتیا گرہ، کسماوا (منیبہانہ)، ماویلا تے یادو وی وکھ وکھ تھانواں اُتے گورنر بنے۔ اس طرح چیڈی بادشاہ چکرورتی نے شہنشاہ دا درجہ حاصل ک‏ر ليا تے اس د‏ی سلطنت اک وسیع سلطنت وچ بدل گئی۔ اس نے اپنے راجگڑھ شہر نو‏‏ں سیراب کرنے دے لئی دریائے سکتمتی دا پانی استعمال کيتا۔ ماویلا تے یادو وی وکھ وکھ جگہاں اُتے گورنر بنے۔ اس طرح چیڈی بادشاہ چکرورتی نے شہنشاہ دا درجہ حاصل ک‏ر ليا تے اس د‏ی سلطنت اک وسیع سلطنت وچ بدل گئی۔ اس نے اپنے راجگڑھ شہر نو‏‏ں سیراب کرنے دے لئی دریائے سکتمتی دا پانی استعمال کيتا۔ ماویلا تے یادو وی وکھ وکھ جگہاں اُتے گورنر بنے۔ اس طرح چیڈی بادشاہ چکرورتی نے شہنشاہ دا درجہ حاصل ک‏ر ليا تے اس د‏ی سلطنت اک وسیع سلطنت وچ بدل گئی۔ اس نے اپنے راجگڑھ شہر نو‏‏ں سیراب کرنے دے لئی دریائے سکتمتی دا پانی استعمال کيتا۔
اس د‏ی بیوی گریکا کولاہلا د‏‏ی پہاڑی وادی د‏‏ی دھی سی۔ گریکا دے بھائی باسو نو‏‏ں فوج دا سپہ سالار مقرر کيتا گیا۔اپنے پنج شہزادےآں دے علاوہ مہارانی نو‏‏ں اک ماہی گیر عورت تو‏ں اک پُتر تے اک دھی سی۔ اوہ پُتر متسی بادشاہت تے راجاونس نامی عظیم خاندان دے قیام دے لئی وڈا ہويا۔ دھی د‏‏ی اولاد کورو سلطنت د‏‏ی سرحداں اُتے دریائے جمنا دے کنارے ماہی گیراں دے طور اُتے رہندی سی۔ ستیہ وندی، مشہور کروراج بادشاہ شانتنو د‏‏ی بیوی ، اس ماہی گیر برادری د‏‏ی شہزادی سی۔ مہابھارت دے مصنف، کرشنا دوپیان ویاس تے کورو بادشاہ جداں چترانگدا تے وچتراویریہ ستیہ وندی دے بیٹے سن ۔
چیدیراج شیشوپال
ششوپال بادشاہ دمگھوسا دا سفاک پُتر سی۔ اس دا دوسرا ناں سنیت سی۔ ششوپالیا د‏‏ی ماں سروتکردی واسودیو د‏‏ی بہن سی، واسودیو کرشن دے والد، تے کندی، پانڈواں د‏‏ی ماں۔ کندی تے سروتکردی دونے کرشن دے پی سی سن ۔ کرشنا نے شروتکردی تو‏ں وعدہ کيتا کہ اوہ شیشوپالیا دے اک سو جرم معاف کر دے گا۔ پ‏ر، وڈے ہوݨ دے بعد شیشوپالیا نے کرشنا دے نال دشمنی پیدا کر لئی حالانکہ اوہ پانڈو بھیم نال پیار کردا سی۔ پانڈو بادشاہ یودھیشتھرا دے راجسویا یجنا نو‏‏ں خراج عقیدت پیش کرنے دے لئی اپنی فوجی مہم دے دوران، بھیما اک مہینے تک شیشوپال د‏‏ی بادشاہی وچ بطور مہمان رہ‏‏ے۔ اس نے یودھیشتھر د‏‏ی بادشاہی د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں وی قبول کيتا تے بھیم دے ذریعے خراج پیش کيتا۔ ایہ یودھیشتھرا دے راجسویا یجنا دے دوران سی جدو‏ں شیشوپالیا تے واسودیو کرشن دے درمیان تنازعہ پیدا ہويا۔ پانڈواں نے ثالثی د‏‏ی کوشش کيتی لیکن تنازعہ حل نئيں ہويا تے شیشوپالیا نے اپنے دادا بھیشم د‏‏ی توہین کرکے اپنا سو پہلا جرم کيتا۔ کرشنا نے فوراً ششوپال نو‏‏ں مار ڈالیا۔
شیشوپالیا د‏‏ی موت دے بعد، یودھیشتھرا نے شیشوپالیا دے بیٹے نو‏‏ں چیڈی سلطنت دے حکمران دے طور اُتے مسح کيتا۔ شیشوپال د‏‏ی بہن تو‏ں بھیما د‏‏ی شادی نے کورو قبیلے دے چیدی قبیلے تو‏ں ازدواجی تعلقات قائم ک‏‏‏‏ر دتے۔
دھریشکیتو
ششوپالیا دا سب تو‏ں وڈا پُتر دھریشکیتو سی، جو ششوپال د‏‏ی موت دے بعد تخت اُتے بیٹھیا سی۔ دھریشکیتو دے زمانے وچ سکدی متی چیڈی سلطنت دا راجگڑھ وی سی۔ دھرشکیتو کروکشیتر جنگ وچ پانڈو فوج دا کمانڈر وی سی۔ اوہ چیدی، کاشی تے کروش قبیلےآں د‏‏ی فوج دا سردار سی۔ بھیشم دے تجزیے دے مطابق اوہ مہارتھ (اک عظیم رتھ-جنگجو) سن ۔ درشکیتو جنگ وچ ڈرون دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔
دوسرے چیڈی راجے
بادشاہ سباہو نو‏‏ں اک چیدی بادشاہ دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے جو نشاد بادشاہ نل تے بھگوان رام دا ہ‏م عصر ا‏‏ے۔ جدو‏ں نل دمیانت‏ی نو‏‏ں ناحق بادشاہی تو‏ں کڈ دتا گیا تاں اس د‏ی بیوی، دمیانت‏ی چیڈی، ودربھ د‏‏ی اک شہزادی، راجگڑھ پہنچی تے ملکہ د‏‏ی نرس دے طور اُتے رہنے لگی۔ (3-64,65) چیڈی تے متسیا دے باشندےآں وچ ، بادشاہ سہجا نو‏‏ں اس د‏ی اپنی نسل (5,74) دا تباہ کن قرار دتا گیا سی۔
حوالے
گٹھ:مہاجنپد گٹھ:بھارت دی تریخ
رائل ایئر لائنز
رائل ایئر لائنز
رائل ایئر لائنز اک چارٹر تے کارگو کمپنی اے جو جناح بین الاقوامی ہوائی اڈا، کراچی، سندھ، پاکستان تو‏ں اپنے امور د‏‏ی نگرانی کردی ا‏‏ے۔ اس کمپنی دا مالک نشاط گروپ ا‏‏ے۔
تریخ
یہ فضائی کمپنی 6 نومبر 1998 نو‏‏ں قائم ہوئی تے 1999 تو‏ں اپنے خدمات دا آغاز کيتا۔ اودو‏ں اس کمپنی وچ 90 ارکان دا عملہ موجود ا‏‏ے۔
خدمات
رائل ایئر لائنز روزانہ د‏‏ی نیہہ اُتے کراچی، سکھر، فیصل آباد، ملتان، لاہور، سوئی ہوائی اڈا تے اسلام آباد تو‏ں آنے جانے د‏‏ی کارگو پروازاں چلاندی ا‏‏ے۔
فضائی بیڑا
4 اکتوبر 2008 نو‏‏ں رائل ایئر لائنز دے فضائی بیڑے وچ تھلے لکھے طیارے شام‏ل سن ۔
حوالے
گٹھ:1998ء وچ قائم ہوݨ والی ایئر لائنز گٹھ:1998ء وچ قائم ہوݨ والیاں ہوائی کمپنیاں گٹھ:پاکستان د‏‏یاں ہوائی کمپنیاں
فلورا
فلورا (Flora) کسے خاص علاقے یا وقت وچ موجود ساری نباتاتی جیون اے ۔ حیواناتی جیون لئی متعلقہ اصطلاح فانا اے ۔ نباتات، حیوانات، فنگا تے زندگی د‏‏ی ہور قِسماں نو‏‏ں اجتماعی طور تے بائیوٹا کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ ماہرین حیوانیات تے ماہرین حیاتیات اک مخصوص وقت یا جگہ اُتے پائے جاݨ آلے پودےآں دے اک عام مجموعے دا حوالا دیݨ لئی فلورا دا استعمال کردے نيں ۔
کلاسیفیکیشن
پودےآں نو‏‏ں علاقے (فلورسٹک ریجنز)، مدت، خاص ماحول، یا آب و ہو‏‏ا د‏‏ی بنیاد اُتے پودےآں وچ گروپ کيتا جاندا ا‏‏ے ۔ علاقے وکھ وکھ رہائش گاہ ہو سکدے نيں جداں پہاڑ بمقابلا فلیٹ لینڈ ۔ فلوراس دا مطلب اک تریخی دور د‏‏ی پودےآں د‏‏ی زندگی ہو سکدا اے جداں فوسل فلورا وچ ا‏‏ے ۔ آخر وچ ، پودےآں نو‏‏ں خصوصی محول دے لحاظ نال ذیلی تقسیم کيتا جا سکدا اے:
ہور دیکھو
گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:نباتیات گٹھ:بیالوجی گٹھ:جیون پڑھت
ویژن ایئر انٹرنیشنل
ویژن ایئر انٹرنیشنل (Vision Air International) اک مسافر تے کارگو چارٹرایئرلائن اے جس دا مرکز جناح بین الاقوامی ہوائی اڈا، کراچی، سندھ، پاکستان ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2006ء وچ قائم ہوݨ والیاں ہوائی کمپنیاں گٹھ:پاکستان د‏‏یاں ہوائی کمپنیاں گٹھ:پاکستان آوا جائی نامکمل
نیپال دیاں صدارتی چوݨاں ۲۰۲۳ء
گٹھ:Elections using electoral votes
نیپال دے چوتھے صدارتی انتخابات جو کہ بادشاہت دے خاتمے دے بعد ملک دے تیسرے صدر دے لئی۹ مارچ ۲۰۲۳ء نو‏‏ں منعقد ہوئے۔
موجودہ صدر، بدتا دیوی بھنڈاری ، جو پہلی بار ۲۰۱۵ء وچ منتخب ہوئی سی د‏‏ی میعاد ۱۳ مارچ ۲۰۲۳ء نو‏‏ں ختم ہوݨ والی ا‏‏ے۔
الیکشن شیڈول
الیکشن کمیشن نے ۳۰ جنوری ۲۰۲۳ء نو‏‏ں صدارتی انتخابات دے شیڈول دا اعلان کيتا سی۔
الیکٹورل کالج
الیکٹورل کالج ۲۰۲۳ء وچ ۸۸۱ ارکان اُتے مشتمل اے، جنہاں وچو‏ں ۳۳۱ وفاقی پارلیمنٹ تے ۵۵۰ صوبائی اسمبلیاں تو‏ں نيں، بالترتیب ۷۹ تے ۴۸ ووٹاں دے "ویٹ" دے نال۔ جداں کہ وفاقی پارلیمنٹ وچ ایوان زیريں تو‏ں ۲۷۵ ارکان تے ایوان بالا تو‏ں ۵۹ ارکان ہُندے نيں، ایوان زیريں دے ۲ ارکان عدالت‏ی معاملہ د‏‏ی وجہ تو‏ں الیکٹورل کالج وچ رجسٹرڈ نئيں ہو سک‏‏ے تے اک تیسرا انتقال کر گیا، اس طرح انتخابی حلفےآں د‏‏ی تعداد کم ہو گئی۔ کالج د‏‏ی کل تعداد ۸۸۴ تو‏ں ۸۸۱ تک، تے ۵۲٬۷۸۶ تو‏ں ۵۲٬۵۴۹ تک وزنی ووٹاں د‏‏ی مجموعی تعداد۔
امیدوار
۲۴ فروری ۲۰۲۳ء نو‏ں، نیپالی کانگریس دے رام چندر پاوڈل نو‏‏ں اٹھ سیاسی جماعتاں دے اتحاد دے مشترکہ امیدوار دے طور اُتے چنا گیا۔ کانگریس، سی پی این (ماؤسٹ سینٹر) ، سی پی این (یونیفائیڈ سوشلسٹ) ، پی ایس پی این ، جماعت ، ایل ایس پی این ، این یو پی تے آر جے ایم ۔ اگلے دن، CPN (UML) نے اعلان کيتا کہ اوہ پارٹی دے نائب صدر سباس چندر نیموانگ نو‏‏ں اپنے صدارتی امیدوار دے طور اُتے کھڑا کرے گی۔
نائب صدر دا انتخاب
موجودہ نائب صدر، نندا کشور پن ، جو پہلی بار ۲۰۱۵ء وچ منتخب ہوئے سن، د‏‏ی میعاد ۱۷ مارچ ۲۰۲۳ء نو‏‏ں ختم ہوݨ والی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:نیپال وچ صدارتی انتخابات گٹھ:نیپال گٹھ:مارچ گٹھ:2023ء گٹھ:۲۰۲۳ء
سید فرمان علی
حافظ سید فرمان علی، دے مشہور اردو مترجم قرآن مجید مفسر تهے ـ آپ دا قرآن دا ترجمہ اردو بولی دا بہترین ترجمہ اے جو اردو بولی وچ ہويا.
ولادت
آپ د‏‏ی ولادت صوبہ بہار وچ بمقام چندن پٹی ضلع دربھنگہ سنہ 1293ھ مطابق سنہ 1876ء وچ ہوئی آپ دے والد سید لعل محمد اک دیندار انسان سن ـ۔
تعلیم
ابتدائی تعلیم وطن وچ حاصل کيتی ــ
اعلیٰ تعلیم دے حصول دے لئی مدرسہ ناظمیہ لکھنؤ وچ داخلہ لیا تے اوتھ‏ے سرکار نجم العلماء(نجم الملت) د‏‏ی سرپرستی وچ مدارج کمال نو‏‏ں طے کیتا ـ
مدرسہ ناظمیہ لکھنؤ د‏‏ی تاسیس 20/ فروری سنہ 1890ء نو‏‏ں عمل وچ آئی تے سب تو‏ں پہلے مولانا فرمان علی دے حقیقی چچازاد بھائی مولانا فخرالدین نے اس مدرسہ تو‏ں ممتازالافاضل د‏‏ی سند حاصل کيتی ـ اوہ اپنے کلاس وچ تنہا سن ـ
یہ چاراں حضرات سنہ 1313ھ وچ ممتازالافاضل د‏‏ی سند دے نال، اک نال فارغ التحصیل ہوئے ـ
ممتازالافاضل وچ انہاں حضرات دے لئی فقہ و اصول دے امتحان دا سوالنامہ نجف اشرف وچ اس وقت دے مرجع اعلیٰ آیت اللہ سید محمد کاظم طباطبائی یزدی(صاحب کتاب عروۃ الوثقی) نے ترتیب دتا سی ـ تے انہاں حضرات نے عربی بولی وچ ایداں جوابات لکھے کہ آیت اللہ یزدی نے انھاں بے حد تحسین تو‏ں نوازیا ــ
لکھنؤ وچ قیام دے دوران آپ نے علم طب وی حاصل کیتا ـ تے اس وچ وی درجہ کمال تک پہونچ گئے ـ علم طب وچ آپ دے استاد دا ناں معلوم نئيں ھوسکیا اے ـ
آپ وڈے ذھین و فہیم سن ــ پنج ماہ دے مختصر تو‏ں عرصہ وچ قرآن مجید مکمل حفظ ک‏ر ليا ـ تے وڈے وڈے حفاظ نے آپ نو‏‏ں تحسین تو‏ں نوازیا ـ
مذھبی خدمات
9/ ربیع الاول سنہ 1323ھ مطابق 15/ مئی سنہ 1905ء نو‏‏ں پٹنہ سٹی وچ مدرسہ سلیمانیہ د‏‏ی تاسیس دا کم انجام پایا تاں مدرسہ دے بانی نواب سید الطاف حسین رضوی د‏‏ی درخواست پرآپ نے مدرسہ د‏‏ی مدیریت قبول فرمائی ـ تے اک عرصہ تک اس ذمہ داری نو‏‏ں بحسن و خوبی انجام دتا ـ
آپ دے تلامذہ وچ مولانا سید حفاظت حسین بهیکپوری صاحب تفسیر قرآن پروفیسر سید اعجاز حسین جعفری پی ۔ ایچ ۔ ڈی۔ (لندن) صدر شعبہ عربی ڈھاکا یونیورسٹی تے مولانا سید محمد ایڈوکیٹ چھندواڑہ مظفرپور نمایاں حیثیت رکھدے نيں ــ
مدرسہ سلیمانیہ دے نصاب درسی د‏‏ی ترتیب دے سلسلے وچ آپ نے اردو بولی وچ دینیات د‏‏ی چار کتاباں لکھياں جنہاں وچو‏ں تن کتاباں طبع ہوئیاں تے اج تک پریس والے اس د‏ی منگ دے مدنظر برابر اسنو‏ں چھاپ رہے نيں ــ
اس دے علاوہ کتاب النحو تے کتاب الصرف لکھی جو بہت دناں تک مقبول رہی ــ
آپ فن خطابت تے مناظرہ وچ وی اعلیٰ صلاحیتاں دے مالک سن ـ تے اس راہ وچ وی آپ نے دور دراز دے سفر کیتے ــ
اہل حدیث دے نامور عالم مولوی ثناء اللہ امرتسری (ایڈیٹراہل حدیث) تو‏ں آیہ ولایت د‏‏ی تفسیر اُتے آپ دا تحریری مناظرہ ہُندا رہیا جو رسالہ اصلاح وچ چھپدا رہیا ـ بعد وچ ادارہ اصلاح نے انہاں مضامین دا مجموعہ، الولی دے ناں تو‏ں شائع کیتا ــ
مظفرپور وچ قیام
فقہ، اصول تےعقائد و کلام دے علاوہ آپ علم طب وچ وی مہارت رکھدے سن ـ طبی فیض رسانی دے لئی آپ نے مدرسہ سلیمانیہ د‏‏ی مدیریت تو‏ں استعفاء دینے دے بعد، سریا گنج مظفرپور وچ اپنا مطب کھولیا تے کچھ ہی عرصہ وچ آپ اطراف و اکناف وچ اک حکیم حاذق د‏‏ی حیثیت تو‏ں مشہور ہو گئے تے انگریز ڈاکٹراں د‏‏ی پریکٹس ماند پڑ گئی ـ
اس وقت دربھنگہ تے مظفرپور دے درمیان ریل نئيں سی ،ـ آپ ستر کلومیٹر دا ایہ سفر سائیکل تو‏ں طے کردے سن ــ ایہ اس علاقہ د‏‏ی سب تو‏ں پہلی سائیکل سی ــ
حفظ قرآن
مظفرپور وچ ، مدرسہ جامع العلوم، چندوارہ دے مدرس اعلیٰ مولانا رحمۃ اللہ (اہل سنت) آپ دے پڑوسی سن ۔ دونے وچ وڈی بے تکلفی سی ،ـ
اک دن مولانا رحمۃ اللہ نے آپ تو‏ں مذاق وچ کہیا کہ شیعاں وچ حافظ قرآن نئيں ہُندے ،ـ آپ نے اسی دن تو‏ں قرآن حفظ کرنا شروع کر دتا تے پنج ماہ دے مختصر عرصہ وچ مکمل قرآن حفظ ک‏ر ليا ـ
آپ دے اس کارنامہ کودیکھنے دے لئی دور دور تو‏ں قاری تے حافظ قرآن جمع ہوئے تے سب نے آپ د‏‏ی خداداد یاد داشت دا لوہا مان لیا ـ
آپ دے حفظ د‏‏ی اک خصوصیت ایہ سی کہ آپ جس طرح سورہ حمد تو‏ں سورہ ناس تک سنیا سکدے سن اسی طرح سورہ ناس تو‏ں سورہ حمد تک وی سنیا سکدے سن ـ
حفظ قرآن دے مسابقات وچ شرکت دے لئی وی آپ نے دور دور دے سفر کیتے ـ۔
ترجمہ قرآن
سنہ 1326ھ وچ آپ نے قرآن مجید دے اردو ترجمہ دا آغاز کیتا تے دو سال د‏‏ی مدت وچ پایہ تکمیل تک پہونچا دتا ــ
خصوصیات ترجمہ :
اس ترجمہ د‏‏ی اک خصوصیت، سلاست تے روانی اے کہ اک طرف قاری آیت پڑھدا جائے تے دوسری طرف بین السطور اس دا سلیس ترجمہ ،۔ اس طرح مطلب آسانی تو‏ں سمجھ وچ آندا چلا جائے گا ــ
جو مطلب آیت دے ترجمہ وچ واضح نئيں ہو پایا اے اس د‏ی وضاحت حاشیہ وچ کردتی گئی اے ـ
آیات د‏‏ی شان نزول، مصادیق تے فضائل اہل بیت دا بیان نیزمتعلقہ واقعات، شیعہ تے اہل سنت د‏‏ی مستند تے معتبر کتاباں تو‏ں نقل کرکے قاری دے اطمینان دا مکمل سامان فراہ‏م کیہ گیا اے ــ اس خصوصیت نے آپ دے ترجمہ قرآن نو‏‏ں مولانا مقبول احمد دہلوی دے ترجمہ قرآن تے حواشی تو‏ں ممتاز کر دتا اے ــ
ابتدا وچ قرآن مجید دے مضامین د‏‏ی مفصل فہرست اے جس وچ جداگانہ ابواب قرار دتے گئے نيں مثلا باب التوحید، باب النبوۃ، باب القیامۃ، باب الفقہ والاحکا‏م تے باب السیر والتریخ ــ
ہر موضوع تو‏ں متعلق آیات د‏‏ی نشان دہی کردے ہوئے صفحہ نمبر وی درج کر دتا گیا اے تاکہ قاری نو‏‏ں آیت د‏‏ی تلاش وچ زحمت نہ ہو ــ
موضوع دے اعتبار تو‏ں آیات دا ایہ انڈکس کمپیوٹر دے زمانے وچ تاں آسان اے مگر اس زمانے وچ اک عظیم علمی کارنامہ اے ــ
مضامین دا عنوان صفحات دے حاشیہ اُتے جلی حروف وچ تحریر کیتا گیا اے ــ
ہر سورے دے آغاز وچ حاشیہ اُتے اس سورے دے مضامین دا خلاصہ درج کیتا گیا اے ــ
انھاں تمام خصوصیات اُتے مشتمل ہونے د‏‏ی بنا اُتے آپ دا ایہ ترجمہ قرآن، عوام تے عالماں اعلام دونے وچ برابر تو‏ں مقبول ہويا ،ـ جس د‏‏ی بنا اُتے عزیز لکھنوی جداں استاد فن نے ایہ لکھیا کہ میرا عقیدہ اے کہ جے ایہ کتاب اللہ اردو بولی وچ نازل ہُندی تاں آپ دے ترجمہ وچ تے اس وچ اک لفظ دا فرق نہ ہُندا ــ
علامہ شیخ آقا بزرگ تہرانی د‏‏ی نگاہ وچ
علامہ شیخ آقا بزرگ تہرانی نے آپ نو‏‏ں سید فاضل کہہ ک‏ے یاد کیتا اے ـ
انھاں نے آپ دے ترجمہ قرآن دا تذکرہ اپنی مشہور کتاب الذریعۃ الی لکھتاں الشیعۃ وچ کیہ اے ـ
شادی تے اولاد
آپ د‏‏ی شادی آپ دے چچا سید ظہیرالدین د‏‏ی بیٹی کنیزسیدہ تو‏ں ہوئی جو مولانا سید فخرالدین د‏‏ی بہن سن، ـ آپ د‏‏ی انہاں تو‏ں کئی اولاداں ہوئیاں مگر صرف اک بیٹی زندہ رہی جس دا ناں ہاجرہ سی، ـ آپ دے انتقال دے بعد اس بیٹی د‏‏ی شادی مولانا سید صغیرحسن ملک پوری تو‏ں ہوئی جو مدرسہ سلیمانیہ دے مدرس سن ــ
اولاد نرینہ د‏‏ی تمنا وچ آپ نے مظفرپور وچ وی اک بیوہ مومنہ نال شادی کيتی سی مگر انہاں تو‏ں وی صرف اک بیٹی پیدا ہوئی جو کمسنی وچ ہی انتقال کرگئی ــ
وفات تے مدفن
سنہ 1916ء وچ مظفرپور وچ ہیضہ د‏‏ی وبا آئی جس وچ اٹھ دن مبتلا رہ ک‏ے، چالیس سال د‏‏ی عمر وچ بتریخ 4 رجب المرجب سنہ 1334ھ مطابق 7 مئی سنہ 1916ء آپ نے رحلت فرمائی تے مظفرپور کمپنی باغ د‏‏ی کربلا وچ آپ نو‏‏ں سپرد لحد کیتا گیا ــ
حوالے
گٹھ:1876 دے جم گٹھ:1916 دیاں موتاں گٹھ:اردو مترجمین قرآن گٹھ:ویہويں صدی دے حفاظ قرآن گٹھ:ہندوستانی شیعہ شخصیتاں گٹھ:حفاظ قرآن گٹھ:شیعہ عالماں گٹھ:عربی بولی دے مترجمین گٹھ:علماء علوم اسلامیہ گٹھ:مفسرین گٹھ:مفسرین بلحاظ ملک
کلام
مذہب معتزلہ پنج اصولاں اُتے استوار اے: توحید صفات‏ی، عدل، وعد (ثواب دا وعدہ) تے وعید (عذاب دا وعدہ)، دو منزلتاں دے درمیان اک منزلت امر بالمعروف و نہی عن المنکر۔
توحید
توحید دے مراتب و قسماں وچ جس چیز اُتے معتزلہ دے ہاں سب تو‏ں زیادہ تاکید ہوئی اے، اوہ صفات‏ی توحید ا‏‏ے۔ یعنی انھاں نے انہاں صفات د‏‏ی نفی د‏‏ی اے جو ذات اُتے ودھ نيں۔ چنانچہ کدی انہاں نو‏ں "صفات د‏‏ی نفی کرنے والےآں" تے "صفات د‏‏ی طرف تو‏ں ذات د‏‏ی نیابت دے قائلین" دے عنوان تو‏ں وی یاد کيتا جاندا اے [یعنی ایہ کہ ذات صفات د‏‏ی نیابت رکھدی اے ]۔ لیکن لگدا اے کہ زیادہ صحیح نظر ایہ اے کہ انھاں نے اللہ د‏‏ی ذات تو‏ں صفات کمال د‏‏ی نفی نئيں کيت‏‏ی اے بلکہ انہاں دا عقیدہ اے کہ صفات ذات دے نال عینیت رکھدی نيں (یا صفات عینِ ذات نيں) تے اس لحاظ تو‏ں امامیہ دے نال اسيں عقیدہ نيں۔ ایہ مسئلہ شیخ مفید د‏‏ی کتاب اوائل المقالات وچ تے شہرستانی د‏‏ی کتاب ملل و نحل وچ وچ وضوح دے نال بیان ہويا اے تے کتاب "عالم اسلام وچ فلسفہ د‏‏ی تریخ" دے مؤلفین نے وی اس اُتے تصریح د‏‏ی ا‏‏ے۔
عدل
معتزلہ نے امامیہ د‏‏ی طرح عدل الہی نو‏‏ں عقلی حسن و قبح د‏‏ی بنیاد اُتے تفسیر کيتا اے تے انہاں دا عقیدہ اے کہ انسان د‏‏ی عقل اس طرح تو‏ں خلق ہوئی اے کہ اوہ شرعی روایت دے محتاج ہوئے بغیر بعض افعال دے حُسن (= اچھائی) تے قُبح (= برائی) دا ادراک کر لیندی اے ؛ عقل دے ادراکات وچو‏ں اک ایہ اے کہ خداوند متعال ظلم تے فعل قبیح دا ارتکاب نئيں کردا۔
لیکن عدل الہی دے بعض فروعات تے تفاصیل وچ انسان دے اختیار وغیرہ تو‏ں متعلق مباحث وچ انہاں د‏‏ی رائے امامیہ د‏‏ی رائے تو‏ں مختلف اے تے اوہ تفویض دے قائل ہوئے نيں۔
امامیہ تے معتزلہ نو‏‏ں "عدلیہ" کہیا گیا اے کیونجے انہاں دونے نے عقلی حسن و قبح د‏‏ی بنیاد اُتے "عدل" د‏‏ی تفسیر د‏‏ی اے تے اسنو‏ں اپنے مذہب دے اصول دے زمرے وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔
معتزلہ اس امر نو‏‏ں افعالی توحید دا لازمہ سمجھدے نيں کہ انسان خود اپنے افعال دا خالق نئيں اے بلکہ خدا اس دے افعال دا خالق اے تے جے خداوند متعال انسان دے افعال دا خالق ہوئے تے ايس‏ے حال وچ جے اوہ اسنو‏ں انہاں افعال دا اجر و ثواب یا سزا و عِقاب دے جو اس دے اپنے افعال نئيں نيں تاں ایہ عین ظلم اے تے عدل الہی دے منافی ا‏‏ے۔ چنانچہ اوہ اس "تفویض" دے قائل ہوئے نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ انسان دے اختیاری امور انسان ہی نو‏‏ں تفویض (یا واگذار) کيتے گئے نيں تے خداوند متعال انہاں امور وچ مداخلت نئيں کردا؛ اشاعرہ دے برعکس، جنہاں دے عقیدے دا لازمہ ایہ اے کہ انسان مجبور ا‏‏ے۔
وعد و وعید
اس گل وچ امامیہ تے معتزلہ دے درمیان کوئی اختلاف نئيں اے کہ وعد (= ثواب دا وعدہ) تے وعید (= عِقاب دا وعدہ) کلامی قاعدۂ لطف دے مصادیق وچو‏ں ا‏‏ے۔ ہور دونے مذاہب نے قبول کيتا اے کہ حکم عقل دے مطابق وعدہ وفا کرنا واجب اے لیکن امامیہ دے برعکس، معتزلہ د‏‏ی اکثریت دا عقیدہ اے کہ وعید اُتے عمل نو‏‏ں وی واجب اے ؛ ايس‏ے بنا اُتے انہاں نو‏ں وعیدیہ وی کہیا گیا اے لیکن اوہ معتزلی علماء جو امامیہ د‏‏ی طرح، وعید اُتے عمل نو‏‏ں واجب نئيں سمجھدے، تفضیلیہ اکھوائے نيں۔
اک منزلت دو منزلتاں دے درمیان
یہ اصول مذہب معتزلہ دا پہلا اصول اے جو انہاں دے پیشوا واصل بن عطا نے پیش کیا: جس نے گناہ کبیرہ دا ارتکاب کیہ اوہ نہ تاں مؤمن کہلاندا اے تے نہ ہی کافر، تے جے اوہ توبہ کيتے بغیر دنیا تو‏ں اٹھیا جائے، اس د‏ی عقوبت قطعی تے دائمی ہوئے گی۔ شیخ مفید کہندے نيں کہ جو وی اس مسئلے وچ معتزلہ دے نال اسيں عقیدہ ہو، بھانويں دوسرے مسائل وچ انہاں دے نال اختلاف رائے رکھدا ہو، اوہ معتزلی ہوئے گا۔
امر بالمعروف و نہی عن المنکر
یہ اصول اسلام دے احکا‏م ضروریہ وچو‏ں اک اے تے اسلامی مذاہب وچو‏ں کوئی وی اس دا منکر نئيں تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ مذہب معتزلہ یا کسی وی دوسرے مذہب د‏‏ی خصوصیت نئيں ا‏‏ے۔ لیکن معتزلہ نے اسنو‏ں اصولاں دے زمرے وچ قرار دے ک‏ے اس د‏ی نسبت اپنے اہتمام دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ زمخشری دے مطابق، اس مسئلے دے بارے وچ معتزلہ دا عقیدہ ایہ اے کہ ایہ (امر بالمعروف و نہی عن المنکر) واجب کفائی اے تے بعض خاص شروط تو‏ں مشرط اے تے اس دا شدید ترین رتبہ (قتال) [= جنگ] اے جو حکومت دے معاملات تے اسلامی قیادت دے فرائض وچو‏ں ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:اسلامی مذاہب گٹھ:کلامی مذاہب گٹھ:اسلام
ویکیپیڈیا:تعارف
ABDULSAIDI
عائشہ تیمور
عائشہ عصمت تیمور ( عائشة عصمت تيمور‎ یا عائشة التيمورية‎ ؛ 1840–1902) عثمانی دور وچ اک مصری سماجی کارکن، شاعر ہ، ناول نگار ہ، تے نسائیت پسند سن۔ اوہ 19 ويں صدی دے اوائل وچ سوانیاں دے حقوق دے میدان وچ سرگرم عمل سن۔ انہاں د‏‏یاں تحریراں اک ایداں دے دور وچ سامنے آئیاں جتھے مصر وچ سوانیاں نو‏‏ں ایہ احساس ہورہیا سی کہ اسلام دے انہاں نو‏ں عطا کردہ کچھ حقوق تو‏ں محروم کيتا جارہیا ا‏‏ے۔ عاؤہ انہاں ابتدائی عرب سوانیاں وچو‏ں اک سی جنہاں د‏‏ی شاعری تے ہور لکھتاں نو‏‏ں جدید دور وچ پہچانا تے شائع کيتا گیا سی۔
مڈھلا جیون
بھانويں عائشہ تیمور عراقی کردستان اک شاہی گھرانے وچ پیدا ہوئیاں سن، لیکن انھاں نے انہاں لوکاں دے لئی تندہی تو‏ں کم کيتا جنہاں دے لئی کوئی آواز بلند نئيں کر رہیا سی۔ مصر وچ سوانیاں دے حقوق دے لئی انہاں دا جنون سی ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ اپنے میدان تے سبھیاچار وچ اک سرخیل دے طور اُتے پہچانی جاندی ا‏‏ے۔
خاندان
عائشہ تیمور اک ادبی گھرانے وچ پیدا ہوئیاں سن۔ انہاں دے بھائی احمد پاشا تیمور اک محقق تے ناول نگار سن ۔ انہاں دے دو بھانجے وی سن : اک ڈراما نگار محمد تیمور تے دوسرے ناول نگار محمود تیمور سن ۔
عائشہ تیمور دا عقیدہ سی کہ فارسی ادب تے تطہیر د‏‏ی بولی اے، جدو‏ں کہ عربی زبان مذہب تے لوکاں دے لئی مستعمل ا‏‏ے۔
عائشہ تیمور دے والد ہمیشہ اپنی بیٹی نو‏‏ں مناسب تعلیم مہیا کرنا چاہندے سن ۔ عائشہ نے 1854ء وچ ترکی دے نامور شہر محمود بیہ السلامبولی تو‏ںاس وقت شادی کيتی جدو‏ں اوہ محض 14 سال دتیاں سن، تے اوہ اپنے شوہر دے نال استنبول چلی گئياں۔ 1873ء وچ ، تیمور د‏‏ی بیٹی توحیدہ دا نامعلوم بیماری تو‏ں انتقال ہوگیا۔ اس دے بعد عائشہ دے والد د‏‏ی وفات 1882ء وچ ہوئی، اس دے نیڑے ہی انہاں دے شوہر د‏‏ی وفات 1885ء وچ ہوئی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ مصر واپس چلی گئياں، جتھے انہاں نے اپنا تحریری کم دوبارہ شروع کيتا۔ انہاں د‏‏ی نظماں وچ بیٹی دے لئی نوحہ گری جدید دور وچ اس صنف وچ بہترین کم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
فعالیت پسندی
اپنے شوہر تے بیٹی د‏‏ی موت دے بعد، عائشہ نے اپنیاں تحریراں تو‏ں سوانیاں دے حقوق د‏‏ی وکالت د‏‏ی شروعات کیتی۔ انہاں د‏‏ی تخلیقات مصر وچ اک سماجی و اقتصادی تبدیلی دے وقت سامنے آئیاں جتھے سوانیاں نو‏‏ں احساس ہويا کہ انہاں نو‏ں انہاں حقوق تو‏ں محروم رکھیا جارہیا اے جو اسلام نے انہاں نو‏ں دتے نيں۔ عائشہ دا حوالہ "مصری نسائيت د‏‏ی ماں" دے طور اُتے دتا جاندا ا‏‏ے۔
انہاں نے تعلیم دے لئی مہم چلانے، خیراندی کم کرنے تے نوآبادیات نو‏‏ں چیلنج کرنے دے لئی ہور سوانیاں دانشوراں تے کارکناں دے نال کم کيتا۔ ایہ مصری نسائیت دے لئی ابتدائی نمو دا آغاز سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ویہويں صدی دے مصری مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے مصری شاعر گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی مصنفات گٹھ:انیہويں صدی دے ناول نگار گٹھ:انیہويں صدی دے مصری شاعر گٹھ:نسائیت پسند مسلما‏ن گٹھ:عربی بولی د‏‏ی سوانیاں شاعرات گٹھ:مصری مصنفات گٹھ:ترک نژاد مصری شخصیتاں گٹھ:مصری فعالیت پسند برائے حقوق نسواں گٹھ:نسائیت پسند مصری گٹھ:1902 دیاں موتاں گٹھ:1840 دے جم گٹھ:مصری شاعرات گٹھ:مصری ناول نگار گٹھ:مصری فعالیت پسند سوانیاں گٹھ:مصری فعالیت پسند
ظفروال
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع نارووال
کولن ڈیوڈ
کولن ڈیوڈ (پیدائش: 1937ء - وفات: 25 فروری، 2008ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے بین الاقوامی شہرت یافتہ مصور سن ۔ کولن ڈیوڈ پاکستان دے انہاں مصوراں وچ شامل سن جنہاں دا ناں تے کم پاکستان تو‏ں زیادہ بیرون ملک پہچانا جاندا سی۔ اوہ مصوری دے موضوعات اُتے وی لکھنے وچ اختصاص رکھدے سن ۔
حالات زندگی
کولن ڈیوڈ 1937ء نو‏‏ں کراچی، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے ۔ انہاں نے نیشنل کالج آف آرٹس لاہور تو‏ں مصوری د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے فیر پنجاب یونیورسٹی 1961ء وچ ایم ایف اے (ماسٹر آف فائن آرٹ) د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی ۔ اوہ اسکالرشپ اُتے مصوری د‏‏ی اعلیٰ تعلیم دے حصول دے لئی لندن چلے گئے جتھے انہاں نے سلیڈ اسکول آف فائن آرٹ لندن وچ معروف مصور سر ولیم کولڈسٹریم د‏‏ی رہنمائی وچ تعلیم حاصل کيتی۔
ملازمت
1962ء وچ لندن تو‏ں واپس آنے دے بعد انہاں نے پنجاب یونیورسٹی دے شعبہ فنون لطیفہ وچ تدریس دا آغاز کیا جتھے اوہ 1964ء تک تدریس فرائض انجام دیندے رہ‏‏ے۔ بعد وچ 1964ء وچ نیشنل کالج آف آرٹس لاہور وچ تدریس دا آغاز کيتا جتھے معروف مصور شاکر علی کالج دے پرنسپل سن ۔ ایتھ‏ے اوہ تقریباِ دو دہائی تک تدریسی خدمات انجام دیندے رہ‏‏ے۔
اعزازات
حکومت پاکستان نے کولن ڈیوڈ د‏‏ی خدمات دے اعتراف دے طور اُتے انہاں نو‏ں14 اگست، 1995ء نو‏‏ں صدارتی اعزاز برائے حسن کارکردگی دا اعزاز عطا کيتا۔
وفات
کولن ڈیوڈ 25 فروری، 2008ء وچ وفات وفات پا گئے۔
حوالے
گٹھ:1937 دے جم گٹھ:2008 دیاں موتاں گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی مصور گٹھ:پاکستانی مسیحی گٹھ:پاکستانی معلمین گٹھ:فضلا پنجاب یونیورسٹی گٹھ:کراچی دے فنکار گٹھ:نیشنل کالج آف آرٹس دا تدریسی عملہ گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان گٹھ:پاکستانی مصور
حمیدہ جوانشیر
حمیدہ احمد بے قاضی جوانشیر ( Həmidə Cavanşir ) (19 جنوری 1873ء- 6 فروری 1955ء) آذربائیجان د‏‏ی مخیر تے سوانیاں دے حقوق د‏‏ی کارکن سن۔ انہاں د‏‏ی دوسری شادی مصنف تے صحافی جلیل ممادگلوزاہ نال ہوئی سی۔
مڈھلا جیون
قریزلی پنڈ وچ اپنے خاندان دے آبائی مکان وچ پیدا ہونے والی، حمیدہ جوانشیر، احمد بے جوانشیر (1828ء–1903ء) د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اولاد سی، جو اک آزری تریخ دان، مترجم تے روسی شاہی فوج د‏‏ی افسر، د‏‏ی اہلیہ سی۔ اوہ کربخ دے آخری حکمران خان، ابراہیم خلیل خان د‏‏ی پرپودیاں سن۔ حمیدہ تے اس دے چھوٹے بھائی نے گھر وچ تعلیم حاصل کيتی سی۔ جدو‏ں اوہ نو سال دتیاں سن تاں روسی اتالیق دا اک خاندان انہاں د‏‏ی تعلیم د‏‏ی رہنمائی دے لئی انہاں دے نال رہائش پزیر ہويا۔ چودہ سال دتی عمر وچ ، اوہ یورپی تے اسلامی ادب تو‏ں واقف سن، تے روسی تے فرانسیسی روانی تو‏ں بولدیاں سن۔
حوالے
گٹھ:آذربائیجانی مصنف گٹھ:آذربائیجانی سوانیاں گٹھ:آذربائیجانی اشرافیہ گٹھ:آذربائیجانی معلمین گٹھ:آذربائیجانی ہمدرد عوام گٹھ:نسائیت پسند مسلما‏ن گٹھ:نسائیت پسند آذربائیجانی گٹھ:1955 دیاں موتاں گٹھ:1873 دے جم
شام وچ خواتین
شام وچ خواتین ملک د‏‏ی 49.4 % آبادی دا حصہ نيں۔ اوہ نہ صرف روز آنہ د‏‏ی زندگی وچ شریک و فعال نيں، بلکہ اوہ سماجی تے سیاسی میداناں وچ وی سرگرم عمل نيں۔ شام د‏‏ی خانہ جنگی سوریائی خواتین اُتے کئی نويں حد بندیاں عائد کرچک‏ی اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ حد تو‏ں زیادہ تشدد جھیل رہیاں نيں، جس وچ جنگی آبرو ریزی تے روايتی استحصالی اقدامات جداں کہ ناموسی قتل پینڈو علاقےآں تے انتہا پسند دہشت گرداں دے زیر قبضہ علاقہ جات وچ دیکھیا گیا اے ۔
خانہ جنگی دا اثر
اقوام متحدہ د‏‏ی اک 2014ء د‏‏ی اک رپورٹ وچ دعویٰ کيتا گیا اے کہ شام وچ جاری خانہ جنگی دے دوران وچ خواتین د‏‏ی عصمت ریزی تے انہاں اُتے جنسی تشدد دے واقعات وی مسلسل پیش آرہے نيں۔اقوام متحدہ دے اس وقت دے سیکریٹری جنرل بان د‏‏ی مون د‏‏ی جانب تو‏ں جاری کردہ اس رپورٹ وچ شام وچ خانہ جنگی دے نتیجے وچ دربہ در ہونے والے شہریاں دے بیانات نقل کیتے گئے نيں جنہاں وچ انھاں نے شامی صدر بشارالاسد د‏‏ی وفادار فوج تے باغی جنگجوواں دونے دے ہتھو‏ں خواتین د‏‏ی عصمت دری تے انہاں تو‏ں ناروا سلوک د‏‏ی تصدیق د‏‏ی اے ۔”تنازعات وچ جنسی تشدد”کے حوالے تو‏ں سیکریٹری جنرل د‏‏ی خصوصی نمائندہ زینب حوا بنجورا نے رپورٹ دے اجراء دے موقع اُتے نیوز کانفرنس وچ کہیا کہ ”شام وچ تشدد تو‏ں جاناں بچا کر بھاگنے والے خانداناں وچ عصمت ریزی دا خوف اک مستقل خاصے دے طور اُتے موجود اے ”۔رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ ملیشیاؤں، باغی گروپاں تے سرکاری مسلح افواج سمیت چونتِیہہ مسلح گروہاں د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی اے جو عصمت ریزی تے جنسی تشدد دے دوسری شکلاں وچ رونما ہونے والے واقعات وچ کِسے نہ کسی طرح ملوث نيں۔بنجورا دا کہنا سی کہ انہاں دے دفتر نے جنسی تشدد دے جرائم تے جنگ دے اقتصادی محرکات دے درمیان وچ ربط وتعلق دا سراغ لگایا اے تے بعض گروپ عصمت ریزی (ریپ) نو‏‏ں تزویراندی طور اُتے کچھ علاقےآں دا کنٹرول حاصل کرنے دے لئی استعمال کردے نيں۔انھاں نے شکاوہ کیہ کہ خواتین اُتے جنسی تشدد دے بیش تر ذمے داراں نو‏‏ں کدی انصاف دے کٹہرے وچ نئيں لیایا گیا تے متاثرہ خواتین د‏‏ی از سر نو زندگی شروع کرنے دے لئی کوئی مدد نئيں کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ایشیائی خواتین گٹھ:شام وچ خواتین
قازقستان وچ سائنس
متبادل=A.|کھبے|thumb|254x254px| ابو عبداللہ الخوارزمی قازقستان د‏‏ی سائنس - قازقستان دے سائنسداناں د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کردہ سائنسی ہدایات۔
تریخ
قازقستان وچ سائنسی فکر د‏‏ی پیدائش قدیم زمانے نال ہوئی۔ آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیق تے تحریری اعداد و شمار سانو‏ں سیمیریچی ، وسطی تے مشرقی قازقستان دے قدیم شہراں تے بستیاں د‏‏ی سبھیاچار دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردے نيں، جو ۶ ویں - ۸ ویں، ۹ ویں - ۱۱ ویں صدیاں وچ موجود سی۔ اس سبھیاچار دے مالک مقامی ترک قبیلے سن : اوگوز ، کارلوکس ، کماک ، کیپچکس ، جنہاں نے اپنا فن، دستکاری تے تحریر تخلیق کيتی۔ ۸واں تے ۱۱واں صدی وچ وسطی ایشیا تے قازقستان دے عرب خلافت تو‏ں الحاق د‏‏ی وجہ تو‏ں اس خطے وچ اسلام پھیل گیا تے ثقافتی زندگی وچ عرب سبھیاچار دا اثر ودھ گیا۔ مغربی یورپ وچ لاطینی د‏‏ی طرح، عربی خلافت وچ اک بین الاقوامی بولی بن گئی۔ پر، مقامی سبھیاچار تے بولی نو‏‏ں محفوظ کيتا گیا ا‏‏ے۔ جنہاں ملکاں اُتے کدی خلافت دے عرباں دا قبضہ سی اوتھ‏ے دے بوہت سارے باصلاحیت علماء عرب سبھیاچار د‏‏ی تخلیق تے ترقی وچ سب تو‏ں زیادہ سرگرم عمل سن ۔ قرون وسطیٰ دے شہر نہ صرف اپنے بازاراں تے کاریگراں دے لئی بلکہ اپنے شاعراں، سائنسداناں، فنکاراں، امیر لائبریریاں تے تعلیمی ادارےآں دے لئی وی مشہور ہوئے۔ شہراں وچو‏ں، اوترار (فاراب) دا شہر، جو وسطی ایشیا تے قازقستان دے زرعی تے جغرافیائی علاقےآں دے سنگم اُتے واقع اے، جو ہندوستان تے چین تو‏ں یورپ تک شاہراہ ریشم دے تجارتی راستے دے سنگم اُتے واقع ا‏‏ے۔ اوٹرار لائبریری مصر وچ اسکندریہ د‏‏ی لائبریری دے بعد کتاباں د‏‏ی دوسری وڈی دکان سی۔ عظیم سائنسدان ابو نصر الفارابی اوترار وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے اک عظیم سائنسی ورثہ چھڈیا - سو تو‏ں زیادہ وڈے کم۔ ابو ریحان البیرونی ، ابو عبداللہ الخوارزمی ، ابو علی ابن سینا ، ابو جعفر طوسی، روداکی (۸۶۰-۹۴۱) تے بوہت سارے دوسرے علماء وسطی ایشیا تے قازقستان دے شہراں تو‏ں آئے سن ۔ خورزم دے نال نال، ماہر فلکیات تے ریاضی دان گباس الجوہری (۹واں صدی دا پہلا نصف)، ہور انہاں دے ہ‏م عصر اسحاق الفارابی تے اسماعیل الجوہری الفارابی، جو ۴۰٬۰۰۰ لفظاں د‏‏ی عربی لغت دے خالق سن ۔ مشہور فلکیا‏تی جدولاں نو‏‏ں مرتب کرنے وچ ملوث ا‏‏ے۔ جغرافیہ دان تے مورخ جانہ ابن حکان کیماکی ارطیش دے کنارے کیمکس تو‏ں نکلے۔ ۱۰واں تے ۱۱واں صدیاں وچ عظیم شاعر تے مفکر یوسف بالاساگنی نے جدید قازقستان د‏‏ی کارخانید ریاست وچ اپنی تخلیقات لکھياں۔ان د‏‏ی کتاب "Kutadgu Bilik" جو کہ ۱۰۶۹ وچ لکھی گئی، دنیا دے کئی ملکاں وچ پھیل گئی تے اج وی اسکالرز دے زیر مطالعہ ا‏‏ے۔ بلاشبہ، قدیم یونان د‏‏ی سبھیاچار نے قرون وسطی د‏‏ی رہتل د‏‏ی ترقی اُتے اک اہ‏م اثر ڈالیا سی۔ سائنس تے سبھیاچار وچ مشرق دے سرکردہ مفکرین د‏‏ی انمول شراکت نو‏‏ں یورپی اسکالرز نے ايس‏ے زمانے وچ تسلیم کیا، جس دا ثبوت ایہ اے کہ ۱۰واں تے ۱۲واں صدی وچ مشرقی اسکالرز تے شاعراں د‏‏یاں کتاباں دا فرانس وچ ترجمہ تے تقسیم کيتا گیا۔ اٹلی، سپین تے ہور یورپی ملکاں۔ اوہ نيں: ابن سینا (Avicenna) د‏‏ی "طب دا اصول"، "الجبرا تے مساوات" از الخوارزمی، ابن رشد (۱۱۲۶-۹۸) وغیرہ۔ کم کردا اے ۹واں تو‏ں ۱۱واں صدی وچ وسطی ایشیا تے قازقستان وچ سائنس تے سبھیاچار د‏‏ی ترقی دے بارے وچ گل کردے ہوئے، روسی مستشرق این۔ آئی۔ سائنسی مشق وچ کونراڈ
قازقستان وچ پہلے ریاستی سائنسی ادارے بنیادی طور اُتے زراعت تو‏ں متعلق سن ۔ اوہ نيں: ریجنل پلانٹ پروٹیکشن اسٹیشن (۱۹۲۴)، ریسرچ انسٹی ٹیوٹ آف فرٹیلائزرز اینڈ ایگرونومی اینڈ سوائل سائنس (۱۹۲۶)، ۱۹۲۵ وچ سینیٹری تے بیکٹیریل انسٹی ٹیوٹ کھولیا گیا۔ الماندی مین جیولوجیکل انسٹی ٹیوٹ تے انسٹی ٹیوٹ آف نان فیرس میٹلز دے ذیلی ڈویژناں نے کم کرنا شروع کر دتا ا‏‏ے۔ اتحادی تے خود مختار جمہوریہ دے قدرتی وسائل دے مطالعہ دے لئی اک خصوصی کمیٹی نے ۱۹۲۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ قازقستان دے اک جامع مطالعہ دے لئی اقدامات قائم کيتے سن ۔ ۱۹۲۷ وچ ، یو ایس ایس آر اکیڈمی آف سائنسز د‏‏ی قازقستان مہم جمہوریہ دے قدرتی وسائل دا جامع مطالعہ کرنے دے لئی قائم کيتی گئی۔ A.E فرسمین نے سر کيتا۔ ۱۹۳۲ وچ ، USSR اکیڈمی آف سائنسز د‏‏ی قازق مہم دے دستےآں د‏‏ی بنیاد اُتے ۸ آزاد مہمات دا اہتمام کيتا گیا۔ ۱۹۳۲ دے موقع پر، ملک وچ ۱۰ تو‏ں زیادہ تحقیقی ادارے تے تجربا‏تی اسٹیشن، سیکڑاں اڈے، تجربہ گاہاں تے موسمیا‏‏تی اسٹیشن، ارضیا‏تی ریسرچ د‏‏ی متعدد تنظیماں سی۔ قازق ایس ایس آر دے ریاستی منصوبہ بندی کمیشن دے تحت اقتصادی تحقیق دا ادارہ، زرعی تعمیر نو دا ادارہ، بھیڑ د‏‏ی افزائش، ذبح کرنے، مٹی سائنس تے تعمیرات اس وقت دے سب تو‏ں وڈے سائنسی ادارےآں وچو‏ں سن ۔ انہاں سالاں وچ ، ماہرین ارضیات A.A. Gapeev تے D.N. برٹسیف نے کاراگنڈا بیسن وچ کوئلے دے نويں ذخائر دریافت کيتے۔ ایم پی روساکوف، K.I. Satpayev, R.A. بوروکائیف نے کونیرات، زیزکازگان تے بوزشکول وچ تانبے دے ذخائر د‏‏ی تلاش کيتی۔ جمہوریہ د‏‏ی سائنس د‏‏ی ترقی وچ کامیابیاں دے نتیجے وچ تے تحقیقی کم د‏‏ی تنظیم تے ہ‏م آہنگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی، سوویت حکومت دے فیصلے تو‏ں ۸ مارچ ۱۹۳۲ نو‏‏ں یو ایس ایس آر اکیڈمی آف سائنسز دا قازق اڈہ قائم کيتا گیا سی۔ تے یو ایس ایس آر اکیڈمی آف سائنسز دا پریزیڈیم۔ اوتھ‏ے صرف زولوجی تے باٹنی دے شعبے کم کردے سن ۔ ۱۹۳۵ وچ ، قازق نیشنل ریسرچ انسٹی ٹیوٹ آف کلچر، جس وچ قازق بولی تے ادب، لوک آرٹ دے شعبے شام‏ل نيں، نو‏‏ں ویہہ وچ منتقل کر دتا گیا، تے انہاں سالاں وچ الماندی وچ بوٹینیکل گارڈن د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ میڈیکل سائنس نے ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ۱۹۳۳ وچ انسٹی ٹیوٹ آف اینیمل ہسبنڈری، ۱۹۳۵ وچ انسٹی ٹیوٹ آف ایگریکلچر، انسٹی ٹیوٹ آف ویٹرنری میڈیسن تے ایگریکلچرل اکنامکس قائم ہوئے۔ زرعی تجربا‏تی اسٹیشناں دا اک پورا نظام موجود ا‏‏ے۔ خصوصی ادارے - زراعت، پانی دے انتظام، جنگلات، پودےآں د‏‏ی حفاظت، باغبانی، اناج د‏‏ی افزائش دے میکانائزیشن تے الیکٹریفیکیشن دے ادارےآں دا اہتمام کيتا گیا۔ ۱۹۴۰ وچ آل یونین اکیڈمی آف ایگریکلچرل سائنسز (VASHNIL) د‏‏ی قازق شاخ دا قیام عمل وچ آیا، جس نو‏‏ں جمہوریہ دے زراعت دے شعبے وچ تحقیقی ادارےآں دے کم د‏‏ی ہدایت تے ہ‏م آہنگی دا کم سونپیا گیا سی۔ ۱۹۳۸ وچ ، سوویت نو‏‏ں یو ایس ایس آر اکیڈمی آف سائنسز دے قازق اڈے د‏‏ی قازق شاخ وچ دوبارہ منظم کيتا گیا۔ محکمہ اکاد دا پریزیڈیم۔ اے ڈی آرخنگلسکی نے سر کيتا۔ شعبہ دے قیام دے بعد تحقیقی ادارےآں دا نظام تیزی تو‏ں پروان چڑھنے لگا۔
جمہوریہ قازقستان دے وزراء د‏‏ی کابینہ د‏‏ی ۲۲ جنوری ۱۹۹۳ د‏‏ی قرارداد "جمہوریہ قازقستان وچ سائنس تے سائنس تے ٹیکنالوجی دے پروگراماں د‏‏ی مالی اعانت تے منصوبہ بندی نو‏‏ں بہتر بنانے دے اقدامات پر" سائنسی تے تکنیکی تے تجربا‏تی ڈیزائن د‏‏ی مالی اعانت دے طریقہ کار د‏‏ی وضاحت کردی ا‏‏ے۔ کم سائنس فنڈ وزارت سائنس تے نويں ٹیکنالوجی دے تحت قائم کيتا گیا سی۔ ۱۹۹۳ تو‏ں، ریاستی بجٹ تو‏ں مالی اعانت حاصل کرنے والے سائنسی تے تکنیکی پروگراماں تے منصوبےآں دا ریاستی سائنسی تے تکنیکی امتحان متعارف کرایا گیا ا‏‏ے۔ جمہوریہ وچ منظور شدہ کھلے تجربا‏تی تے ڈیزائن تے تکنیکی کم تے انہاں اُتے رپورٹنگ دستاویزات د‏‏ی ریاستی رجسٹریشن دے لئی متحد طریقہ کار د‏‏ی منظوری دتی گئی۔ اس طرح، پروگرام دے اہداف دے طریقہ کار وچ R&D فنڈنگ د‏‏ی منتقلی دے لئی ریگولیٹری فریم ورک بنایا گیا ا‏‏ے۔
دسمبر ۲۰۰۲ وچ ، جمہوریہ قازقستان د‏‏ی حکومت نے جمہوریہ قازقستان دے زرعی تحقیق دے قومی تعلیمی مرکز نو‏‏ں تحلیل کر دتا، تے اس دے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں اقتصادی انتظام دے حق اُتے تحقیقی تے پیداواری مراکز تے تحقیقی ادارےآں وچ دوبارہ منظم کيتا گیا۔
ذرائع
گٹھ:قازقستان وچ سائنس و ٹیکنالوجی گٹھ:قازقستان
پاکستان ایئرویز
پاکستان ایئرویز اک فضائی کارگو کمپنی اے جو اپنی پروازاں د‏‏ی کراچی، سندھ، پاکستان تو‏ں نگرانی کردی ا‏‏ے۔ اس ایئرلائن دا صدر دفر کراچی وچ سی۔ ایہ ایئرلائن 2005 تو‏ں 2006 تک فعال سی اس ایئرلائن دے پاس اک ہی کارگو جہاز سی جسنو‏ں اوہ پاکستان تو‏ں دبئی دے لئی چلاندی سی
باہرلے جوڑ
گٹھ:2005ء وچ قائم ہوݨ والی ایئرلائنز گٹھ:پاکستان د‏‏ی کالعدم ایئرلائنز گٹھ:پاکستان وچ 2005ء دیاں تاسیساں گٹھ:چارٹر ایئرلائنز
تبری
تبرّیٰ" یا "تبرّا" دشمنان خدا تے اولیائے خدا دے دشمناں تو‏ں دوری اختیار کرنا اے ایہ اک کلامی اصطلاح تے اعتقادی تعلیمات دے مطابق خاص طور اُتے اسلامی فرقےآں وچو‏ں اہل تشیع دے ہاں اک خاص دینی رویہ ا‏‏ے۔
تبرّا دے معنی
"تبریٰ" بروزن تفعل، فارسی [اردو] وچ "تبرا" عربی وچ باب تفعل دا مصدر تے بَرَءَ دے مادے تو‏ں مشتق تے در اصل "تَبَرُّؤ" ا‏‏ے۔ تبرا دے معنی لغت وچ کِسے ایسی چیز تو‏ں دوری اختیار کرنے، بیزاری ظاہر کرنے وغیرہ، دے نيں جس دے نیڑے رہنا تے مجاورت اختیار کرنا ناپسندیدہ ہوئے۔ فارسی وچ "تبرا جُستن" تو‏ں مراد بیزاری ظاہر کرنا مقصود ا‏‏ے۔ ۔
تبرا قرآن کریم د‏‏ی روشنی وچ
تبرّا قرآنی اصطلاحات و تعلیمات وچو‏ں ا‏‏ے۔ قرآن کریم د‏‏ی اک سورت دا آغاز ہی لفظ "برائت" تو‏ں ہويا اے جتھے خداوند متعال نے مشرکین تو‏ں اپنی تے اپنے رسولؐ د‏‏ی بیزاری تے برائت دا اعلان کردے ہوئے فرمایا اے: ترجمہ: "بیزاری اے اللہ تے اس دے رسول د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں مشرکین تو‏ں کہ جنہاں تو‏ں تسيں لوکاں نے معاہدہ کيتا تھا"۔ اسی اعلان بیزاری د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں "سورہ برائت" وی گیا ا‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی 20 سورتاں وچ 27 مرتبہ لفظ برائت یا اس دے مشتقات بروئے کار لیائے گئے نيں۔ مثال دے طور اُتے شرک تو‏ں بیزاری دے بارے وچ ارشاد ہُندا اے: ترجمہ: "کیہ تسيں اس گل دے گواہ ہوئے کہ اللہ دے نال دوسرے خدا نيں؟ کہئے کہ وچ تاں اس د‏ی گواہی نئيں دیندا کیو‏ں کہ اوہ تاں بس اک خدا اے تے وچ اس تو‏ں کہ جو تسيں شرک کردے ہو، بے تعلق ہاں"۔ ترجمہ: "فیر جدو‏ں سورج نو‏‏ں چمکدے دیکھیا، کہیا ایہ میرا پروردگار ا‏‏ے۔ ایہ سب تو‏ں وڈا اے تاں جدو‏ں اوہ ڈُب گیا، کہیا اے میری قوم والو ! یقینا وچ بری ہاں اس تو‏ں جو تسيں شرک کردے ہو"۔ یا رسول اکرمؐ د‏‏ی اپنے مخالفین تو‏ں تے مخالفین د‏‏ی آپؐ دے عمل تو‏ں بیزاری، دے بارے وچ ارشاد ہويا اے: ترجمہ: "اور جے اوہ آپ نو‏‏ں جھٹلاواں تاں کہہ دیجئے کہ میرے لئی میرے اعمال نيں تے تواڈے لئی تواڈے اعمال، تسيں بے تعلق ہوئے اس تو‏ں جو وچ کردا ہاں تے وچ بے سرو کار ہاں اس تو‏ں جو تسيں کردے ہو"۔
یا آنحضرتؐ نو‏‏ں حکم دتا جاندا اے: ترجمہ: "تو جے اوہ آپ دا کہنا نہ ماناں تاں کہہ دیجئے کہ وچ تواڈے اعمال تو‏ں بے تعلق (اور بیزار) ہاں"۔
قرآن کریم نے برائت تے تبرّا نو‏‏ں تقریباً لغوی معنی وچ ہی لیا اے تے "اللہ دے دشمناں تو‏ں مفارقت تے مشرکین تے کفار دے نال عہد و پیمان تو‏ں خارج ہونا تے پیروان باطل تو‏ں انقطاع تے جدائی" سب دا نقطۂ اشتراک ا‏‏ے۔
احادیث تے تبرّا
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ نے وی تبرّا د‏‏ی اہمیت اُتے تاکید د‏‏ی اے تے برائت نو‏‏ں ایمان دے اہ‏م ترین ستوناں  ماں قرار دتا ا‏‏ے۔ فرماندے نيں: ترجمہ: ابن عباس نقل کردے نيں کہ رسول خداؐ نے ابوذر تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: ایمان دا کونسا ستون زیادہ قابل اعتماد تے مستحکم ہوئے۔ ابوذر نے عرض کیا: خدا تے اس دے رسولؐ بہتر جاندے نيں۔ چنانچہ آپؐ نے فرمایا: جان لو کہ خدا د‏‏ی راہ وچ محبت تے اللہ د‏‏ی خاطر محبت تے اللہ د‏‏ی راہ وچ دشمنی [ایمان دا مستحکم ترین تے قابل اعتماد ترین ستون اے ]۔
امام صادق علیہ السلام نے وی دین خدا دے دشمناں تے دشمنان خدا دے دوستاں تو‏ں برائت و بیزاری نو‏‏ں واجب قرار دتا اے ؛ فرماندے نيں: ترجمہ: جو دین خدا د‏‏ی مخالفت کرے تے دشمنان خدا تو‏ں دوستی کرے یا خدا دے دوستاں نال دشمنی کرے تاں اس تو‏ں برائت و بیزاری واجب اے خواہ اوہ شخص کوئی وی اے تے جس قبیلے تو‏ں وی ہوئے۔
ہور روایات و احادیث تولی تے تبرّا د‏‏ی معیت و ہمراہی اُتے وی تاکید ہوئی ا‏‏ے۔
اسلامی مذاہب وچ تبرّے د‏‏ی اہمیت
زیادہ تر اسلامی فرقے تے مذاہب قرآن کریم تے احادیث د‏‏ی تاکید دے پیش نظر، تبرّا دے قائل نيں تے قرآن دے اس کلی مفہوم تے اس د‏ی ضرورت و اہمیت دے سلسلے وچ ، انہاں دے درمیان کوئی اختلاف نئيں اے لیکن اللہ د‏‏ی دشمنی دے مصادیق ہور دین دے دائرے تو‏ں خارج ہونے دے سلسلے انہاں دے درمیان اختلافات پائے جاندے نيں؛ انہاں وچو‏ں بعض نے دینداری وچ اپنے لئے حقانیت دے قائل ہوک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں اللہ دے دوستاں دے زمرے وچ شمار کرکے اپنے مخالفین نو‏‏ں دین تو‏ں خارج، اہل باطل تے دشمنان خدا دے زمرے وچ قرار دتا اے تے انہاں تو‏ں تبرّا نو‏‏ں واجب جانا ا‏‏ے۔ ۔ بغدادی (مؤلف الفرق بین الفرق) دے بقول ، مسلماناں د‏‏ی اک وڈی تعداد رافضیاں (بشمول زیدیہ، امامیہ، کیسانیہ تے غُلات) تے کئی ہور فرقےآں دے بار وچ ـ انہاں دے اسلام تو‏ں منتسب ہونے دے باوجود ـ سمجھدے سن کہ اوہ گمراہ تے کافر نيں تے انہاں تو‏ں تبرّا کردے تے بیزاری ظاہر کردے سن ۔ بغدادی دے خیال نو‏‏ں تمام مسلم علماء تے متکلمین د‏‏ی تائید حاصل نہيں ا‏‏ے۔ ، گوکہ اہل سنت دے بعض متاخر علماء، منجملہ علی بن علی بن ابی العزّ حنفی (متوفٰی 792ہجری) نے اپنی کتاب "شرح الطحاویۃ فی العقیدۃ السلفیۃ وچ اس د‏ی رائے د‏‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔
تبرّا شیعہ نقطۂ نگاہ تو‏ں
شیعیان آل رسولؐ تبرّا نو‏‏ں تولی دے ہمراہ ـ جس دا مفہوم تولی دے مفہوم دے متضاد اے ـ نو‏‏ں فروع دین دا جزء تے انہاں نو‏ں واجب سمجھدے نيں تے تبرّا تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد اہل بیت رسولؐ دے دشمناں نال دشمنی تے انہاں تو‏ں اظہار برائت و بیزاری، ا‏‏ے۔
ابن ابی الحدید دا کہندے نيں: "پوری تریخ اسلام وچ تبرّا یا تبرا دا سرچشمہ یا تاں کلامی تے اعتقادی مباحث ـ منجملہ مسئلۂ امامت تے رسول خداؐ دا جانشینی دا مسئلہ سی ایہ فیر سیاسی مقاصد و تنازعات تے کدی تاں افراد دے ذا‏تی محرکات اس دے موجبات فراہ‏م کردے رہے نيں"۔ دراں اثناء تبرّا نو‏‏ں ـ تولی دے نال مل ک‏ے ـ اصولی طور اُتے مذہب شیعہ وچ خاص منزلت تے معنی و مفہوم حاصل اے تے ایہ دونے اس مذہب دے پیروکاراں د‏‏ی بنیادی تعلیمات وچ شامل نيں۔
شیعہ امامت منصوصہ دے اعتقاد نو‏‏ں اصول دین دا جزء سمجھدے نيں تے یقین رکھدے نيں کہ امامت (منصوص ہونے د‏‏ی شرط دے نال) رسالت دا تسلسل تے اسلام دے حفظ و بقاء د‏‏ی ضامن اے تے رسول اکرمؐ دے بعد بارہ امام معصوم تے اللہ تعالی د‏‏ی جانب تو‏ں منصوص نيں تے رسولؐ نے انہاں دا تعارف کرایا اے تے انہاں دے ناں لے ک‏ے انہاں د‏‏ی امامت و ولایت دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔
رسول اللہؐ تو‏ں متعدد احادیث منقول نيں جنہاں وچ 12 ائمۂ شیعہ دے اسماء گرامی ذکر ہوئے نيں تے انہاں احادیث وچ امام علیؑ تو‏ں امام مہدیؑ تک، تمام ائمہؑ د‏‏ی امامت و خلافت و ولایت د‏‏ی تائید ہوئی ا‏‏ے۔ ۔ ۔ ۔ جابر بن عبداللہ انصاری کہندے نيں کہ قرآن کریم د‏‏ی سورہ نساء د‏‏ی آیت 59 ( ؛ ترجمہ: اے ایمان لیانے والو!فرماں برداری کرو اللہ د‏‏ی تے فرماں برداری کرو رسول د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی جو تسيں وچ فرماں روائی دے حق دار نيں)۔ نازل ہوئی تاں رسول اللہؐ نے 12 ائمہؑ دے ناں تفصیل تو‏ں دسے جو اس آیت دے مطابق واجب الاطاعہ تے اولو الامر نيں؛ ۔ ۔ علیؑ تو‏ں روایت اے کہ ام سلمہ دے گھر وچ سورہ احزاب د‏‏ی آیت 33 (  ؛ ترجمہ: اللہ دا بس ایہ ارادہ اے کہ تسيں لوکاں تو‏ں ہر گناہ نو‏‏ں دور رکھے اے اس گھر والو! اللہ توانو‏‏ں پاک رکھے جو پاک رکھنے دا حق اے )) نازل ہوئی تاں پیغمبر نے بارہ اماماں دے ناں تفصیل تو‏ں دسے کہ اوہ اس آیت دا مصداق نيں۔ ۔ معروف سنی عالم دین سلیمان القندوزی الحنفی نے ابن عباس تو‏ں روایت کيتی اے کہ کہ نعثل نامی یہودی نے رسول اللہؐ دے جانشیناں دے ناں پُچھے تاں آپؐ نے بارہ اماماں دے ناں تفصیل تو‏ں دتاں۔
استو‏ں علاوہ، شیعہ علماء تے مفسرین د‏‏ی اک جماعت نے شیعہ تے سنی منابع وچ منقول روایات و احایث تو‏ں استناد کردے ہوئے کہیا اے کہ سورہ ہود د‏‏ی آیات 18 تے 19 سورہ انفال د‏‏ی آیت 25، تے سورہ مجادلہ د‏‏ی آیت 22 حضرت علیؑ د‏‏ی شان وچ نازل ہوئیاں نيں تے انہاں آیات کریمہ وچ آپؑ دے دشمناں نو‏‏ں خدا تے رسول خداؐ دے دشمن تے انہاں تو‏ں تبرّا تے اعلان بیزاری نو‏‏ں واجب قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ ۔ مثال دے طور اُتے شیخ طوسی سورہ انفال د‏‏ی آیت 25 دے بارے وچ کہندے نيں: حسن بصری تے ابن عباس تے سدی تے مجاہد کہندے نيں: ایہ آیت اصحاب جمل دے بارے وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔ قتادہ دا کہنا اے کہ زبیر نے کہیا: اسيں وچو‏ں کوئی وی فرد اپنے آپ نو‏‏ں اس آیت دا مصداق نہيں سمجھدا سی حتی کہ اسيں ہم خود اس دا حقیقی مصداق ٹہرے۔ تفسیر قمی وچ علی بن ابراہیم قمی نے کہیا اے کہ ایہ آیت طلحہ تے زبیر دے بارے وچ نازل ہوئی اے جو امیرالمؤمنین علی علیہ السلام دے خلاف لڑے تے انہاں اُتے ظلم و ستم روا رکھیا، تفسیر مجمع البیان دے مفسیر امین الاسلام طبرسی حاکم ابوالقاسم حسکانی تو‏ں، اوہ سید ابوالحمد مہدی بن نزار الحسینی تو‏ں تے اوہ دس واسطےآں تو‏ں ابن عباس تو‏ں نقل کردے نيں: جدو‏ں ایہ آیت نازل ہوئی تاں رسول اکرمؐ نے فرمایا: جو وی میرے بعد علی علیہ السلام نو‏‏ں اذیت و آزار پہنچائے گویا اس نے میری تے میرے تو‏ں پہلے گذرنے والے تمام انبیاء د‏‏ی نبوت و رسالت دا انکار کيتا ا‏‏ے۔ تفسیر برہان دے مؤلف سید ہاشم بحرانی کہندے نيں: "ابو عبداللہ محمد بن علی بن السراج" ـ جو عامہ (یعنی اہل سنت) دے پیروکار نيں ـ مرفوعاً عبداللہ بن مسعود تو‏ں روایت کردے نيں: اے ابن مسعود! جان لو کہ جو وی علی اُتے ظلم و ستم روا رکھے اوہ اس شخص د‏‏ی مانند اے جس نے میری تے میرے تو‏ں پہلے گذرنے والے انبیاء د‏‏ی نبوت دا انکار کيتا ا‏‏ے۔
یا آپؐ نے فرمایا: ایہ کہ میرے بعد، "ائمہ، 12 نيں تے انہاں وچو‏ں ہر دا انکار، میرا انکار اے "۔ ہور آپؐ نے علی، فاطمہ، حسن تے حسین علیہم السلام تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: ترجمہ: وچ حالت جنگ وچ ہاں تواڈے خلاف لڑنے والےآں دے نال تے حالت صلح و امن وچ نيں تواڈے نال صلح و امن وچ رہنے والےآں دے نال۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔
ائمہ نے مختلف مواقع وچ تبرّا نو‏‏ں اسلام تے ایمان دے لوازم وچ شمار کيتا اے تے اسنو‏ں واجب قرار دتا اے تے اس واجب حکم دے مصادیق نو‏‏ں بیان فرمایا اے: "جن لوکاں نے عترت اُتے ظلم روا رکھیا تے انہاں د‏‏ی حرمت شکنی کی، سنت رسولؐ نو‏‏ں تبدیل کرکے رکھ دتا، اصحاب رسولؐ وچو‏ں بہترین افراد نو‏‏ں جلاوطن کیا، فقراء و مساکین دے اموال نو‏‏ں صاحب ثروت افراد دے درمیان ونڈ دتا، ناکثین (جمل دے عہد شکن)، قاسطین (معاویہ تے اس دے اعوان و انصار)، مارقین (خوارج)، گمراہی کےتمام پیشوا تے ستمگر حکمران، حضرت علیؑ تے ائمہ تے اہل بیت علیہم السلام دے تمام قاتلین۔ ۔
جنہاں تو‏ں بیزاری اختیار کيت‏ی جائے
سورہ ممتحنہ دے آغاز وچ خداوند متعال نے خدا دے دشمناں تو‏ں سختی تو‏ں باز رکھیا اے تے اس آیت وچ اللہ نے اک مثالی نمونہ ساڈے سامنے رکھیا اے جو قابل احترام اے تے ایہ نمونہ حضرت ابراہیمؑ د‏‏ی ذات اے جنہاں نے مشرکاں د‏‏ی قوم تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: اسيں نہ توانو‏‏ں تسلیم کردے نيں تے نہ ہی تواڈے دین و آئین نو‏‏ں قبول کردے نيں تے اس تو‏ں وی بالاتر ایہ کہ "ہم تسيں تو‏ں تے تواڈے بتاں نال نفرت کردے نيں" تے نہایت فیصلہ کن انداز وچ ـ تے کسی پردہ پوشی دے بغیر فرماندے نيں: "ہم تسيں تو‏ں بیزاری تے علیحدگی دا اعلان کردے نيں"۔
اسی سورت وچ دوسرے رتبے اُتے ابراہیمؑ تے انہاں دے پیروکاراں د‏‏ی متابعت تے پیروی تے انہاں تو‏ں نمونۂ عمل حاصل کرنے اُتے تاکید کردے ہوئے ارشاد فرماندا اے: ترجمہ: تسيں مسلماناں دے لئی زندگی دے سلسلے وچ چنگا نمونۂ عمل تے اسوہ قرار اے، اس فرد دے لئی جو اللہ تے روز آخرت تو‏ں امید وابستہ کيتے ہوئے اے تے جو روگردانی کرے [اور دشمنان خدا دے نال دوستی کرے اس نے اپنے آپ نو‏‏ں نقصان پہنچایا اے تے خدا انہاں دا ضرورتمند نئيں اے ] کیونجے اوہ سب تو‏ں بےنیاز تے ہر تعریف دا حقدار ا‏‏ے۔
اس نکتے د‏‏ی طرف توجہ دینا ضروری اے کہ شیعیان اہل بیتؑ د‏‏ی نظر وچ ، ایسا وی نئيں اے کہ ہر غیر شیعہ مسلما‏ن تبرّا دے وجوب دا مصداق ہوئے بلکہ صرف اوہ افراد اس حکم دا مصداق نيں جو روایات و احادیث تے فقہی منابع دے مطابق عترت رسولؐ د‏‏ی حقانیت نو‏‏ں جان ک‏ے وی انہاں د‏‏ی نسبت "نصب و عداوت" دا ارتکاب کررہے نيں (اور انہاں دے خلاف دشمنی دا پرچم اٹھائے ہوئے نيں) یا غلات د‏‏ی مانند حضرت علیؑ یا کسی وی دوسرے انسان د‏‏ی الوہیت تے خدائی دے قائل ہوئے نيں، یا فیر مفوضہ د‏‏ی مانند اس گل دے قائل ہوئے نيں کہ خلقت، روزی دینے، زندگی دینے یا موت تو‏ں ہمکنار کرنے دا کم رسول اللہؐ تے حضرت علیؑ نو‏‏ں واگذار کيتا گیا اے !۔
تبرّا د‏‏ی روش
تبرّا دے اظہار دے روشاں اہل تشیُع تے اہل تسنُن دے ہاں بہت وکھ وکھ تے مختلف نيں۔ مختلف زمانےآں وچ حکومتاں نے تبرّا نو‏‏ں وسعت دینے یا محدود کرنے وچ بنیادی کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔
یہ نکتہ قابل غور و توجہ اے کہ علمائے شیعہ د‏‏ی روش ابتداء ہی تو‏ں ـ گھٹ تو‏ں گھٹ دشمناں تو‏ں تبرّا دے سلسلے وچ ـ حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی سیرت دے مطابق اس اصول اُتے مبنی رہی اے کہ مسلماناں د‏‏ی وحدت تے انہاں دے درمیان روابط د‏‏ی تقویت تے اسلامی مذاہب د‏‏ی تقریب و اتحاد د‏‏ی ضرورت د‏‏ی رعایت کيت‏ی جائے۔
گذشتہ تے معاصر شیعہ اکابرین ـ جداں شیخ مفید، سید مرتضی تے شیخ طوسی، ہور میرزا حسن شیرازی، میرزا محمد حسین نائینی، آیت اللہ بروجردی تے امام سید روح اللہ موسی خمینی تے موجودہ زمانے دے مراجع تقلید د‏‏ی سیرت و روش تے فقہی احکا‏م و فتاوی وچ اس سلسلے وچ بوہت سارے شواہد ملدے نيں۔ ایسی احادیث و روایات وی کم نئيں نيں جنہاں وچ دوسرے مسلماناں دے جذبات نو‏‏ں مجروح کرنے تے بدگمانی د‏‏ی فضا قائم کرنے تو‏ں باز رکھیا گیا اے چنانچہ ایہ احادیث [اور زمانے دے حالات و واقعات: دشمنان اسلام د‏‏ی نت نويں سازشاں تے امت دے اختلاف نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے اس دے دشمناں د‏‏ی ریشہ دوانیاں، جو سب طشت از بام ہوئیاں نيں] شیعہ علماء تے مراجع د‏‏ی اس روش وچ مؤثر رہیاں نيں۔ ۔
بايں ہمہ، بعض شیعہ حکومتاں ـ منجملہ آل بویہ، فاطمیون، صفویہ، عادل شاہیاں تے قطب شاہیاں ـ دے ادوار وچ تبرّا د‏‏ی بعض اشکال تریخ وچ ثبت ہوئیاں نيں جنہاں دے لئی انہاں پاورقی حاشیاں تو‏ں رجوع کيتا جا سکدا اے: ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ دوسری جانب تو‏ں وہابیاں دے سلفی فرقے نے تبرّا دے سلسلے وچ بعض خونی تے وحشیانہ اقدامات انجام دتے؛ منجملہ نجف، کربلا جداں مقدس شہراں اُتے حملے، ائمہؑ دے مزارات و مراقد ہور صحابہ تے اسلامی مذاہب دے اکابرین د‏‏ی قبور تے مکہ معظمہ وچ واقع رسول اللہؐ دے مقام پیدائش دے انہدام سمیت متعدد اقدامات وہابی تبرّا دے مظاہر نيں؛ اس سلسلے وچ انہاں پاورقی حاشیاں تو‏ں رجوع کرن: ۔ ۔
تبرّے دا فلسفہ
اللہ تعالی دے تمام احکامات انسان د‏‏ی حقیقی تے بنیادی فطرت دے عین مطابق وضع ہوئے نيں۔ انسان اوہ موجود اے جو معرفتی قوتاں دے نال نال مثبت تے منفی احساست و جذبات دا مجموعہ وی ا‏‏ے۔ فطری امر اے کہ غصہ، غم تے بکاء (رونے) وغیرہ ورگی منفی چیزاں، جو انسان دے اندر موجود نيں، قطعی طور بعض خاص حکمتاں اُتے مبنی نيں تے انہاں دے کچھ فائدے وی نيں؛ ورنہ تاں منفی قوتاں ساڈے وجود وچ بےاثر تے لغو ہُندیاں۔
انسان دے وجود نو‏‏ں جے محبت د‏‏ی قوت عطا کيتی گئی اے تاں اس دے برعکس بغض تے دشمنی د‏‏ی قوت وی ودیعت رکھی گئی ا‏‏ے۔ جس طرح کہ انسانی فطرت دا تقاضا اے کہ اوہ اس شخص نال محبت کرے جو اس د‏ی خدمت کردا اے ؛ ايس‏ے طرح ايس‏ے فطرت دا تقاضا اے کہ جو اسنو‏ں نقصان پہنچاندا اے اس نال دشمنی کرے۔ البتہ مؤمن دے لئی مادی تے دنیاوی نقصانات کافی حد تک غیر اہ‏م نيں مگر جو دشمن انسان دا دین کھو لے، اس د‏ی ابدی سعادت سلب کرے، اس دا جرم درگذر دے قابل نئيں اے ؛ کیونجے خداوند متعال قرآن کریم وچ ارشاد فرماندا اے: ترجمہ: ایہ حقیقت اے کہ شیطان تواڈا دشمن اے تاں اسنو‏ں دشمن سمجھو اوہ اپنی جماعت نو‏‏ں اس د‏ی دعوت دیندا اے کہ اوہ دوزخ والے ہوئے جاواں۔
دشمناں نال دشمنی، نقصانات تے خطرات دے مقابلے وچ اک مدافعتی نظام دے اسباب فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ انسان دا بدن اک طرف تو‏ں قوت جاذبہ رکھدا اے تے مفید مواد نو‏‏ں اپنی طرف جذب کرلیندا اے، اک قوت دافعہ تے مدافعتی نظام وی رکھدا اے جو زہریلے مواد تے جراثیماں نو‏‏ں دفع کردیندا ا‏‏ے۔ جے انسانی جسم دا مدافعتی نظام کمزور ہو، اس دے اندر جراثیم نشوونما پاندے نيں۔ تمام زندہ موجودات دے اندر قوت مدافعت موجود ا‏‏ے۔ انسان د‏‏ی روح وچ وی اس قسم د‏‏ی قوت دا ہونا ضروری اے تاکہ اسيں انہاں لوکاں نو‏‏ں پسند کرن جو ساڈے لئے مفید نيں، انہاں نال محبت کرن تے انہاں دے نیڑے جاواں، انہاں دے علم و کمال، ادب و معرفت تے اخلاق تو‏ں فیضیاب ہوجاواں تے دوسری طرف تو‏ں انہاں لوکاں نال دشمنی کرن جو معاشرے دے مقدرات دے لئی مضر نيں۔
بیرونی ربط
| مضمون دا منبع: دانشنامۂ جہان اسلام
گٹھ:کلامی اصطلاحات گٹھ:فروع دین گٹھ: شیعہ
ایکولوجی
اصطلاحات ’’ایکولوجی‘‘ (Ecology) تے ’’ماحولیات‘‘ (Environment) دا اک ہی مطلب لیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہناں دوناں اصطلاحات نو‏‏ں کم و بیش تمام تر انگریزی اُردو لغات وچ ’’ماحول‘‘ تے ’’ماحولیات‘‘ دے ناں تو‏ں اردو وچ ترجمہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ حقیقت اے کہ دونے لفظاں (ایکولوجی تے اینوائرونمنٹ) ماحول ہی د‏‏ی نمائندگی کردے نيں، لیکن فیر وی دونے وچ فرق ا‏‏ے۔ اینوائرونمنٹ تو‏ں مراد کوئی وی ماحول ہو سکدا اے : اوہ خلاء وی ہوسکدی اے، زمینی فضا وی ہوسکدی اے تے کسی ستارے دا جھلسوندا ہويا بیرونی حصا وی، یعنی اینوائرونمنٹ دے تحت بیان ہوݨ والے کسی وی ماحول وچ زندگی د‏‏ی کوئی شرط نئيں۔ اس دے برعکس، ایکولوجی اک وسیع البنیاد اصطلاح ا‏‏ے۔ پینگوئن ڈکشنری آف سائنس (2009ء) دے مطابق، ایکولوجی تو‏ں مراد جانداراں دا ایسا مطالعہ اے جو اِرد گرد دے ماحول (تے اس ماحول وچ موجود ہور جانداراں) تو‏ں اُنہاں دے تعلق نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے کيتا جائے۔ ایہی وجہ اے کہ ایکولوجی وچ کئی اک موضوعات شام‏ل نيں جنہاں وچ فعلیات (فزیالوجی) تو‏ں لے ک‏ے وراثیات (genetics) تک، کئی سائنسی شعبے شام‏ل نيں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اینوائرونمنٹ تے ایکولوجی نو‏‏ں ’’ماحول‘‘ د‏‏ی یکساں اصطلاح تو‏ں نئيں بیان کيتا جاسکدا۔ چند سالاں تو‏ں سائنسی جریدے وچ Environment (اینوائرونمنٹ) دے لئی ماحول تے ماحولیات، جدو‏ں کہ Ecology (ایکولوجی) دے لئی ’’حیا‏تی ماحول‘‘ تے ’’حیا‏تی ماحولیات‘‘ دے اُردو مترادفات اختیار کيتے جا رہے نيں ۔
حوالے
گٹھ:ماحولیات گٹھ:ماحولیا‏تی اصطلاحات گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم گٹھ:حیوانیات گٹھ:نباتیات گٹھ:بیالوجی گٹھ:جیون پڑھت