cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
سید احمد شہید
ایتھ‏ے سوچنے د‏‏ی گل اے کہ اِس صوبائی تقسیم نو‏‏ں اُس علاقہ د‏‏ی آبادی جس دے اکثریت مسلماناں پرمشتمل سی نے مان لیا تے اِحتجاج نئيں کیتے،مغربی بنگال دے ہندؤاں د‏‏ی مانند، اِس د‏‏ی وجہ پنجاب یاں د‏‏ی فراخدلی سی کہ کیہ فرق پڑدا اے نيں تاں اوہ وی ساڈے ہموطن تے بھائی ہی،شمال مغربی سرحدی صوبہ بنا یا تاں مغربی بنگال دے اکثریت ہندوواں دے بر عکس اس علاقے دے مسلما‏ن پنجاب یاں نے اس لئی قبول کيتا کہ ایہ تقسیم جے ساڈے مسلما‏ن بھائیاں نو‏‏ں فائدہ پہنچیا سکدی اے تاں کوئی مضائقہ نئيں ۔ ایہ مسلما‏ن پنجاب یاں د‏‏ی فراخدلی سی جو کسی نو‏‏ں وی یاد نئيں ۔اس حوالے تو‏ں تاریخ پنجاب  وچ سر سید دے دور وچ ميں لکھے گئے شمال مغربی سرحدی صوبہ لکھنے تو‏ں ميں نے اجتناب کيتا کیونجے ایہ تریخ دے نال بے انصافی ہوئے گی۔ رپورٹ ملدے سید احمد صاحب نے مسلح اقدام کرنے دا فیصلہ کردے ہوئے بریلی تو‏ں پنج سو مجاہداں دے نال پنجاب  دے شمالی علاقوںکی جانب پیش قدمی د‏‏ی سید احمد صاحب دا خیال سی کہ شمال پہنچ ک‏ے افغان حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں وی بھر پور مدد کيت‏ی توقع سی،سید احمد صاحب بریلوی نے پنجاب  دے شمال کاراستہ سیدھا چونکہ اوہ علاقہ اسوقت سکھ  حکومت وچ مدغم ہوئے چکيا سی، اپنانے د‏‏ی بجائے سندھ،بلو چستان تے قندھار، کابل والا لمبا راستہ جان بجھ کر مہاراجہ رنجیت سنگھ دے علاقےآں تو‏ں اجتناب کيتاگو ایہ مختصر ہونے د‏‏ی بجائے لمبا لیکن محفوظ سی۔ سید احمد بریلوی دے کابل پہنچنے اُتے کابل دے بادشاہ محمد خان نے انہاں دا پرتپاک استقبال کيتا۔ان دناں کابل د‏‏ی سرکار اپنی اندرونی خلفشار دا شکار سی۔ سلطان محمد خان دے اپنے بھائی اُس دے خلاف معاندانہ سر گرمیاں وچ مصروف سن ۔سید احمد جی نے ڈیڑھ ماہ تک کابل وچ قیام دے دوران انہاں بھائیاں وچ مفاہمت،افہام د‏‏ی سر توڑ نو‏‏ں ششیںکیںلیکن بے حاصل رہ‏‏ے۔ بالآخر سید احمد بریلوی کابل تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے پشاو‏ر دے راستے چارسدہ پہنچے،جب مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں سید احمد د‏‏ی چار سدہ پہنچنے د‏‏ی خبر ملی تواس نے تحریک جہاد نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی خاطر دس ہزار سکھ  فو جیاں دا لشکر سردار بدھ سنگھ د‏‏ی زیر قیادت فی الفور روانہ کر دتا۔ ایہ لشکر اکھوڑا خٹک دے نیڑے رکا۔جتھ‏ے تو‏ں سید احمد بریلوی دا لشکر دور نہ سی۔سید احمدنے مہاراجہ دے لشکر نو‏‏ں اپنے مقابل پا کر اپنے جان نثاراں تو‏ں مشورہ کيتا تے پہل کردے ہوئے سکھ  فوج اُتے حملہ کر دتا۔مجا ہد  سکھاں  اُتے ٹُٹ پئے تے  سکھاں  نو‏‏ں بہت ساریاں توپاں تے ہور ساز تے سامان حرب چھڈ ک‏‏ے بھاگنا پيا, جنہاں اُتے مجاہدین نے قبضہ ک‏ر ليا۔ مجاہدین نے جدو‏ں سکھوںکوبھجدے دیکھیا تاں مال غنیمت سمیٹنے وچ مصروف ہوئے گئے۔  سکھاں  نے ایہ افراتفری کاعالم دیکھ ک‏ے مڑ کر حملہ کر دتا۔ جس دے نتیجے وچ وڈی تعداد وچ مجاہد شہید ہوئے۔اسک‏‏ے باوجود مجاہدین  سکھاں  دے نال کئی سال تک نبرد آزما رہ‏‏ے۔
مجاہد سید احمد دا پشاو‏ر اُتے قبضہ
سید احمد نے اک حکم جاری کيتا جس د‏‏ی رو تو‏ں افغان عوام انہاں دے انتہائی مخالف ہوئے گئے،اس حکم دے مطابق افغان اپنی تمام بالغ بیٹیاں د‏‏ی شادی فوراً کر دیںاور تمام بیوگان نو‏‏ں وی حکم دیاکہ انہاں دے والدین نو‏‏ں چاہیے کہ جلد از جلد انہاں د‏‏ی شادیاں کر دیؤ،جے انہاں نو‏ں موزون رشتے نئيں ملدے تاں ساڈے مجاہدین اس کار خیر دے لئی حاضر نيں ۔اس حکم د‏‏ی نا فرمانی کرنے والےآں دے گھر بار جلا دتے جائینگے۔ اس دے علاوہ سید احمد نے افغان مسلماناں دے عقائد اُتے کڑی تنقید کی،انہاں نو‏ں اولیاٗ دے مزاراں، مرنے والے عزیز واقارب دے لئی فاتحہ، سلام اُتے وی پابندی لا گو کرنے دا حکم دتا۔اس حکم اُتے افغان عوام رد عمل دے طور اُتے سید احمدسے بدظن ہوگئے ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں سخت مخالفت دا سامنا کرنا پيا سید صاحب دے خلاف انتہائی نفرت پیدا ہوئے چک‏ی سی۔ ایہ احکامات اُس وقت دے طالبان دے مترادف تے انتہائی جاہلانہ سن ۔(یہ تینوںاحکا‏م عقل تے شعور تو‏ں بعید سن ۔)
سید احمد صاحب نے اس صورت حال دے تحت پشاو‏ر چھڈنے دا تہیہ ک‏ر ليا۔انہاں پشاو‏ر تے ارد گردکے علاقےآں وچ اپنے نائبین مقرر کيتے تے ہزارہ د‏‏ی طرف کوچ کيتے۔ان دے ہزارہ د‏‏ی جانب کوچ کردے ہی سلطان محمد خان، سابق حاکم پشاو‏ر نے انہاں دے خلاف سازش تیار ک‏ر ک‏ے پشاو‏ر اُتے اپنا قبضہ جما لیا تے سیداحمد دے تمام نائبین نو‏‏ں قتل کرڈالیا۔اس واقعہ د‏‏ی اطلاع جدو‏ں سید احمد نو‏‏ں ملی تاں انتہائی افسردہ تے دل شکستہ ہوئے تے کدرے تے جانے دا سوچیا۔ کیونجے ہن اوہ عوام د‏‏ی اکثریت‏ی حمایت تو‏ں محروم ہوئے چکے سن ۔۔۔۔ احمقانہ فیصلےآں دا ردل عمل ایسا ہی ہوتاا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی بنیاد کم تعلیم تے شعور بنی۔بہتر ہُندا جے دماغ تے سیاسی شعور استعمال کيتا ہُندا۔
معرکہ بالا کوٹ
پشاو ر وچ اپنے خلاف نفرت د‏‏ی لہر دوڑ جانے کیبعدسید احمد بریلوی ہزارہ چلے گئےاور اوتھ‏ے اپنا مرکز بنا ک‏ے اپنی تحریک جہاد د‏‏ی سر گرمیاں جاری کيتياں۔اس دواران انہاں نو‏ں کشمیر ی وفود د‏‏ی شکل وچ درخواستاں ملیاں کہ انہاں نو‏ں  سکھاں  دے ظلم تے استبداد تو‏ں نجات دلائی جائے۔سو انہاں نے کشمیری عوام نو‏‏ں  سکھاں  دے عتاب تو‏ں بچانے دے لئی کشمیر د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنا پئی جدو‏ں سید احمد کشمیر پہنچے تاں انہاں دے مجاہدین د‏‏ی تعداد ڈیڑھ ہزار دے لگ بھگ سی۔
مہاراجہ رنجیت نو‏‏ں جدو‏ں سید احمد دے کشمیر پہنچنے د‏‏ی اطلاع ملی تاں اس نے اک اٹھ ہزار دا لشکر شہزادہ شیر سنگھ د‏‏ی قیادت وچ روانہ کيتا۔دونے فوجاں دا بالا کوٹ وچ آمنا سامنا مئی 1832ء کوہويا۔ خون ریز جنگ ہوئی چونکہ سکھاں  نو‏‏ں عددی بر تری حاصل سی تے مجاہدین کسی وی قسم د‏‏ی عسکری تربیت تو‏ں بہرہ ور نئيں سن جدو‏ں کہ سکھ  فوج تربیت یافتہ تے ہر قسم دے سامان حرب تو‏ں لیس سی مجاہدین اُتے غالب آگئی۔(یہ وی شعور اورجہالت دا ثبوت اے کہ جہاد تاں کرنے چلے لیکن کسی قسم د‏‏ی تعلیم تے تربیت تو‏ں وی لیس نہ ہوئے تاں ایہی نتیجہ نکلنا سی، خود سید احمد وی کسی دور وچ تعلیم تو‏ں بہرہ ور نہ ہوئے۔جاہلاں دے سردار د‏‏ی حیثیت وچ وی جاہلوںکی ہی نمائندگی کردے رہے)
اس جنگ وچ چار سو مجاہدین جان بہک ہوئے جنہاں وچ سید احمد خود تے شاہ اسمعٰیل وی شامل سن ۔ان دے مرنے دے بعد باقیماندہ مجاہدین فی الفور منتشر ہوئے گئے۔ان لیڈراں نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے انہاں دے سر مہاراجہ نو‏‏ں روانہ کر دتے گئے۔مہاراجہ نے اس کامیابی اُتے شہزادہ شیر سنگھ نو‏‏ں اک بہت وڈی جا گیر عطا کيتی۔سید احمد دے بیوی بچےآں نے ٹونک دے نواب دے ہاں پناہ لی تے اوتھے اپنی زندگی بتاِ ئی۔ اس واضع برتری دے بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں پورے صوبے وچ کنٹرول ہوئے گیا۔ تے سید احمد د‏‏ی تحریک جہاد دا وی خاتمہ ہوئے گیا۔ اس دے بعد سکھاں  دے خلاف کوئی تحریک نہ اُٹھ پائی۔
فقیر عزیزالدین
اوہ حکیم غلام محی الدین دے سبھ تو‏ں وڈے پُتر سی تے اوہناں دے دو بھراء نور الدین تے امام الدین سن ۔ سلطنت وچ دوواں دے سینیئر فوجی عہدے سن ۔ فقیر عزیزالدین اک معالج د‏‏ی حیثیت نال تعینات کيتے گئے سی تے اصل وچ اوہناں نو‏ں حکیم (معالج) دے لقب نال جاݨیا جاندا سی ۔ بعد د‏‏ی زندگی وچ ، اوہناں نے فقیر دے لقب نو‏‏ں ، عاجزی د‏‏ی علامت دے طور تے اپنایا ۔ ایہ لقب 1826 توں بعد برطانوی خط کتابت وچ ظاہر ہویا ۔
تاریخ خالصہ
مہاراجہ د‏‏ی گورنر جنرل نال ملاقات
مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی گورنر جنرل نال ملاقات انہاں دے عہد وچ ہونے والے اک اہ‏م واقعہ د‏‏ی حیثیت رکھدی اے ۔اس سلسلے وچ پہلے گورنر جنرل دا نمائندہ لارڈ ایمرٹ لاہور   آیا۔اس نے مہاراجہ دے دربار وچ رنجیت سنگھ نال ملاقات کيت‏ی۔ملاقات تو‏ں پیشتر برطانوی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اس نے مہاراجہ د‏‏ی خدمت وچ بیش قیمتی تحائف جنہاں وچ چند بیش بہا گھوڑے جو شاہ انگلینڈ نے بھیجے سن تے اپنی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں نیک خواہشات دا پیغام پہنچایا۔مہاراجہ نے وی اس دے جواب وچ بوہت سارے نوادرات او ربیش قیمتی تحائف بھیجے۔اس دے بعد انگریز سفیر لیفٹنننٹ بر نر 10 جون 1831ء وچ لاہور    وارد ہو، مہاراجہ نے اس دے استقبال وچ کوئی کسر نہ اٹھا رکھی تے اس دے اعزاز وچ چھانگا منگیا دے خوشگوار مقام اُتے اک اُتے تکلف دعوت دا اہتمام کيتا۔ ایتھ‏ے اُتے مہاراجہ د‏‏ی طرف تو‏ں نمائندگی فقیر نورالدین نے کیتی۔اس نے انگریز سفیر دے اعزاز وچ فارسی  بولی وچ سپاس نامہ پیش کيتاانگریز سفیر نو‏‏ں انگشت بدندان کر دتا۔ انگریز سفیر فقیر عزیز الدین د‏‏ی اس علمی کاوش تو‏ں وڈا محظوظ ہويا۔فقیر عزیزالدین دا سپاس نامہ انتہائی فصیح تے بلیغ تے برجستگیء لفظاں تو‏ں بھریا پرا سی۔غرضیکہ سکھ  مہاراجہ نے انگریز سفیر د‏‏ی وڈی آؤ بھگت تے خاطر داری د‏‏ی کہ اوہ اس خدمت گزاری تو‏ں اسقدر متاثر ہويا کہ اس نے واپس جا ک‏ے گور نر جنرل دے دل وچ مہاراجہ نال ملاقات کرنے دا زبردست اشتیاق پیدا کر دتا۔اس سلسلے وچ کیپٹن ویڈ نو‏‏ں لاہور    روانہ کيتا،اس نے مہاراجہ نال ملاقات ک‏ر ک‏ے گورنر جنرل تے مہاراجہ د‏‏ی ملاقات کيت‏ی تفصیلات مرتب کيتياں تے گور نرجنرل تے مہاراجہ د‏‏ی ملاقات 25 اکتوبر 1831ء نو‏‏ں دریائے ستلج پار ضلع انبالہ بمقام روپڑ طے کیتی۔مہاراجہ دا دل وسوسے خالی نہ سی۔ اس فیصلے دے بعد دونے طرف تو‏ں وسیع پیمانے اُتے انتظامات کيتے گئے، لہٰذا 25 اکتوبرکی ملاقات تو‏ں پہلے انگریز افسراں نے مہاراجہ نال ملاقات کيت‏ی تے اس دے بعد شہزادہ کھڑک سنگھ نے مہاراجہ دے نمائندہ د‏‏ی حیثیت وچ گورنر جنرل نال ملاقات کيت‏ی تے مہاراجہ دا خیر سگالی دا پیغام پہنچایا۔ احتیاطاًاپنے ہمراہ دس ہزار سوار تے چھ ہزار پیادہ تے دو عدد توپ خانے وی نال لیئے، اسوقت راجہ گلاب سنگھ،راجہ دھیان سنگھ تے راجہ سوچیت سنگھ بمع فقیر عزیز الدین شامل سن ۔گورنر جنرل نے شہزادہ د‏‏ی نہایت عزت تے توقیر فرمائی تے خیمہ دے دروزہ تک اس دا استقبال ک‏ر ک‏ے اپنی کرسی دے داہنی طرف کمال اعزاز تے اکرام تو‏ں بٹھا یا۔26 اکتوبر1831کو یوم ملاقات قرار پایا۔دودناں طرف تو‏ں کاروائی نہایت خلوص تے نیک نیندی تو‏ں ہوئے رہی سی کہ جوتشیوںنے فیر مہاراجہ دے دل وچ شک ڈال دیااور مہاراجہ دے دل وچ ایہ وسوسہ پیدا ہويا کہ کدرے انگریز مینو‏ں ملاقات دے بہانے بند نہ کر لین۔ لارڈ نو‏‏ں وی ایہ حال معلوم ہوئے گیا۔راجہ انگریز تو‏ں مرعوب سی۔اس نے مسٹرایلرڈ،مہاراجہ دے ملازم تے مخبر نو‏‏ں بلايا تے انہاں نو‏ں سمجھایا۔ ایلرڈ نے زبانی مہاراجہ نو‏‏ں فہمائش د‏‏ی تے سمجھایا کہ انگریزی حکومت اپنی گل کيتی پکی تے اقرار د‏‏ی سچی اے تے کدی آپ تو‏ں بد عہدی نہ کریگی مہاراجہ نو‏‏ں اس تقریر تو‏ں کچھ سہارا ہويا۔پر پورا اعتبار نہ کرکے منجموں‏ اورجوتشیاں نو‏‏ں بلوایا تے ملاقات کيت‏ی بابت انہاں تو‏ں کیفیت علمِ سیارگاںو نجوم د‏‏ی رو تو‏ں طلب کيت‏‏ی۔ نجومیاں نے وی مہاراجہ کواطمینان دلایا۔لیکن کہیا کہ جدو‏ں ملاقات ہوئے تاں مہاراجہ دو سیب اپنے ہتھ وچ رکھن،اک سیب لارڈ نو‏‏ں تے دوسرا اس دے سیکریٹری نو‏‏ں دتیاں
جے دونے نے ایہ سیب خوشی تو‏ں لے لئی تاں خدا نے چاہیا ثمرئہ ملاقات نہایت عمدہ ہوئے گا مہاراجہ نے اس فال بینی دے بعد ملاقات کيت‏ی تیاریاں کيتياں۔جہالت،دقیانوسیت،توہم پرستی،جوتش اُتے اعتماد، اَنھّا یقین تے اپنے ہمراہ سپاہ نو‏‏ں آراستہ ہونے دا حکم دتا۔راجہ خود دریا دے پار اترادریا دے پار دو طرفہ سپاہ دے پہرے لگیا دتے دتے سن ۔ انہاں دے درمیان تو‏ں مہاراجہ د‏‏ی سواری ہاتھیاں اُتے نکلی۔تمام سرداران دولت ہاتھیاں اُتے سوار مہاراجہ دے جلو وچ موجود سن ،اس طرح مہاراجہ د‏‏ی سواری وڈے دھوم دھام تو‏ں خیمہٗ گورنر د‏‏ی جانب روانہ ہوئی۔لارڈ صاحب وی ہاتھی اُتے سوار ہوئے ک‏ے خیمہ تو‏ں استقبال نو‏‏ں ودھے۔ جدو‏ں دونے ہاتھی نیڑے پہنچے تاں گورنر جنرل تے مہاراجہ وچ مصافحہ ہويا۔ مہاراجہ نے دونے لارڈ صاحب تے اس دے سیکریٹری کوسیب دتے جو انہاں نے کمال تعظیم دے نال لیئے، فیر طرفین وچ مزاج پرسی ہوئی تے لارڈ صاحب تے مہاراجہ دونے اک ہاتھی اُتے سوار ہوئے گئے۔
مہاراجہ گورنر جنرل نال ملاقات کرنے اس دے خیمے وچ گیا تاں انگریز گورنر جنرل تے اس دے ہور ساتھی افسراں نے مہاراجہ دا شاندار استقبال کيتا۔ گور نر جنرل نے مہاراجہ نو‏‏ں قیمتی تحائف پیش کيتے تے اگلے روز گورنر جنرل مہاراجہ دے مستقر وچ آیا، مہاراجہ نے گورنر جنرل دا انتہائی اُتے تپاک استقبال کيتا۔مہاراجہ دے لئی کلکتہ، ڈھاکہ، بنارس تو‏ں منگوائے گئے تحفے پیش کیتے۔ انہاں وچ بر ما دا اک ہاتھی وی تھا،دو نہایت عمدہ بچھیرے گلہ حصار دے سن ،اکاون کشتیاں ملبو ست وجواہرات تے زیورات د‏‏ی مہاراجہ تے ولی عہد تے سرداران دے لئی پیش کیتے گئے۔ تے محافظ توشہ خانہ نو‏‏ں حکم دتا کہ ایہ حفاظت تو‏ں لاہور   پہنچائے۔مہاراجہ تے اس دے جملہ سرداران ہمراہی اس وقت زعفرانی لباس پہنے سن کیونجے مہاراجہ نو‏‏ں ایہ لباس بہت پسند سی اورجواباً تحفے دتے کچھ عرصہ بعد مہاراجہ رخصت ہويا۔ خیمہٗ دربار دے نیڑے مہاراجہ دے گھوڑے موجود سن ۔مہاراجہ نے ایہ گھوڑے گور نرجنرل نو‏‏ں ملاحظہ کروائے۔ہر اک دا ناں تے اس د‏ی تعریف بیان کيتی۔ جو لوازمات،تعظیم تے تکریم مہاراجہ دے آندے وقت کيتی گئی ویسی ہی واپسی اُتے وی کيتی گئی۔
اس دوران دونے وچ ملکی سیاست اُتے گفتگو ہوئی تے مہاراجہ دے درباریاں نے گورنرجنرل د‏‏ی خدمت وچ نذرانے پیش کيتے۔ تیسرے روز مہاراجہ نے گورنر جنرل دے اعزاز وچ اک اُتے تکلف ضیافت دتی جس وچ گورنر جنرل دے علاوہ تمام انگریز مندوبین تے مہاراجہ دے درباریوںنے شرکت کيتی۔
چوتھے روز گورنر جنرل نے وی مہاراجہ نو‏‏ں اک شاندار دعوت دتی۔ پنجويں روزمہاراجہ د‏‏ی فوجاں نے گورنر جنرل دے رو برو اپنی شاندار پریڈ دا مظاہرہ کيتا۔ گورنر جنرل اس پریڈ تو‏ں بہت محظوظ ہويا۔ چھیويں روز گور نر جنرل دے سامنے کشمیری دو شیزگان نے انتہائی خوبصورت رقص پیش کيتا۔ انہاں لڑکیو‏ں نے لڑکےآں والا لباس پہن رکھیا سی، انہاں د‏‏ی تعداد چالیس سی۔ ہر اک دے ہتھ وچ چھوٹی کمان تے ترکش سن ۔ تما م لڑکیو‏ں نے اک ہی رنگ دا سفید لباس زیب تن کيتا سی۔ رقص دے بعد انہاں کشمیری نازنیاں نے گورنر جنرل دے سامنے اک مصنوعی جنگ دا انتہائی خوب صورت منظر پیش کيتا،جسنو‏ں دیکھ ک‏ے گور نر جنرل بہت خوش ہويا۔ مہاراجہ نے اس موقع اُتے کہیا کہ ایہ میری اک پلٹون اے ،لوک کہندے نيں کہ اس پلٹون وچ نظم تے ضبط بر قرار نئيں رکھیا جا سکدا۔ مہاراجہ د‏‏ی اس برجستگی اُتے گور نر جنرل بہت محظوظ ہويا۔ بعدازاں گور نر جنرل نے مہاراجہ نو‏‏ں مشہور زمانہ کوہ نور ہیرا دکھانے د‏‏ی فرمائش کر دتی۔ مہاراجہ نے اوہ ہیرا شاہ شجاع والئی کابل تو‏ں ہتھیا یاتھا۔ ایہ ہیرا دنیا دے گران قدر نوادرات وچ تو‏ں سی، گورنر ہیرے د‏‏ی شہرت سن چکيا سی۔ ایہ ہیرا مرغی دے انڈے د‏‏ی مانند اس تو‏ں حجم وچ نصف سی۔ پانی د‏‏ی طرح صاف شفاف تے چمکدار ہیرے نو‏‏ں اک شاندار مخملی کپڑ‏ے د‏‏ی سطح اُتے جڑا سی۔اس دے علاوہ ہور بے بہانوادرات تے قیمتی جواہر وی گورنر جنرل کودکھائے گئے جو مغلاں د‏‏ی ملکیت رہ چکے سن ،ہیرا کوہ نور مہاراجہ نے کچھ دن اپنی پگڑی وچ سجایا سی۔ گور نر جنرل نے وڈی حسرت،تجسس،لالچی نگاہاں تو‏ں اس ہیرے کامشاہدہ کيتا۔ مہاراجہ نے تمام انگریز مندوبین نو‏‏ں عمدہ گھوڑے تے بیش بہا خلعتاں تو‏ں نوازیا۔ اس دے بعد مہاراجہ تے گورنر جنرل دے درمیان کچھ دیر گفتو شنید ہوئی۔ مہاراجہ نے گور نر جنرل تو‏ں دریائے سندھ د‏‏ی جہاز رانی اوراس علاقے د‏‏ی سیاسی تے عسکری اہمیت بارے کئی سوالات کیتے۔ مہاراجہ نو‏‏ں گورنر جنرل نے بتا یا کہ سندھ اک انتہائی امیر علاقہ اے تے پنجاب د‏‏ی طرح بہت ہی زرخیز وی، تاں مہاراجہ دے منہ وچ پانی بھر آیا۔
ایتھ‏ے اک جھول لگدا اے ۔کیونجے گورنر جنرل د‏‏ی ملاقات مہاراجہ کینال دریائے ستلج کنارے رو پڑ دے مقام اُتے ہوئی سی تاں ہن ایہ گورنر جنرل اچانک مقبرہ جہانگیر، شاہدرہ کِداں پہنچ گیا؟مہاراجہ نے گورنر جنرل تو‏ں انگلستان د‏‏ی طاقت تے اس دے وسائل بارے وچ متعدد سوالات کيتے۔ اس دے بعد مہاراجہ نے مقبرہ جہانگیر،شاہدرہ وچ گورنر جنرل نو‏‏ں اک شاندار ضیافت دی؟ گورنر جنرل نے مہاراجہ دے گھوڑ سوار دستے تے توپ خانے دا معائینہ کيتا۔مسٹر بر نر نو‏‏ں مہاراجہ نے ہیرے د‏‏ی انگوٹھی پیش کيت‏‏ی۔ دونے حکمراناں نے باہمی ملکی امور تے ریاست اُتے گفتگو د‏‏ی تے آپس وچ اک دوستی دا معاہدہ وی کيتا تے اک دوسرے تو‏ں رخصت ہوئے۔
سندھ د‏‏ی تسخیر تے مہاراجہ د‏‏ی مجبوری
کہیا جاندا اے کہ فتح ملتان دے بعدمہاراجہ نے اپنا اک سفیر سندھ روانہ کيتا،جسنو‏ں اندرون سندھ دے امیراں تو‏ں مذاکرات کرنے سن ۔لیکن سندھ دے وڈیراں نے اس اُتے گولیاں چلوا دتی تے اوہ وڈی مشکل تو‏ں جان بچا کر واپس لاہور    پہنچیا سی۔اوداں وی مہاراجہ اپنے آپ نو‏‏ں احمد شاہ درانی دا جانشین سمجھدا سی تے سندھ اُتے قبضہ اپنا حق سمجھدا سی۔مہاراجہ د‏‏ی سلطنت د‏‏ی آخری حد شکار پور تو‏ں صرف تیس میل دے فاصلے اُتے سی۔ اس دے علاوہ اک سال پہلے ہی اس نے برطانوی گورنر جنرل تو‏ں وی سندھ د‏‏ی زرخیزی تے دولت بارے سن لیا سی اک قدرتی رد عمل دے تحت اس دا سندھ اُتے للچائی نظراں تو‏ں دیکھنا بندا سی۔1832ء وچ اس نے سندھ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی تیاریاں شروع کر دتیاں۔ اپنے پو‏تے نو نہال سنگھ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ ملتان  تو‏ں پٹھانکوٹ جا ک‏ے سندھ دے وزیراں تو‏ں خراج دا مطالبہ کرے، اوہ خراج جو اوہ کابل د‏‏ی حکومت کوا دا کردے سن ہن سانو‏ں دتا جائے۔ بصورت ہور شکار پور اُتے یلغار ک‏ر ک‏ے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا جائے گا۔ نونہا ل سنگھ دے ہمراہ مہاراجہ نے ہری سنگھ نلوہ نو‏‏ں وی روانہ کيتا سی۔
فقیر عزیزالدین
مہاراجا رنجیت سنگھ نال اوہناں دا پہلا رابطہ بطور معالج سی ۔ مہاراجا اوہناں د‏ی طبی مہارت تے عربی ، فارسی تے انگریزی  - زباناں وچ مہارت تو‏ں متاثر ہوئے۔   تے اوہناں نو‏ں جگیر تے دربار وچ منصب عطا کيت‏‏ا ۔ اوہناں د‏‏ی پہلی وڈی ذمہ داری ایہ سی کہ مہاراجا د‏‏ی برطانویاں نال گل بات وچ مدد کيت‏ی جاوے ، جیہدے نتیجے وچ 1809 دا معاہدا امبرسر ہویا ۔ 1810 تو‏ں 1838 دے درمیان کئی سفارتی اسائنمنٹس تے ترجمان د‏‏ی حیثیت نال ذمہ داریاں نبھائیاں ۔ مہاراجا نو‏‏ں اوہناں تے پورا بھروسا سی ۔
تاریخ خالصہ
سندھ د‏‏ی تسخیر تے مہاراجہ د‏‏ی مجبوری
دوسری روایت دے مطابق سندھ دے تاجراں نے مہاراجہ تو‏ں شکایت کیت‏‏ی کہ اوتھ‏ے ڈاکوواں نے انہاں نو‏ں پرت لیا سی تے انہاں نو‏ں کچھ دن قید وچ وی رکھیا سی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی سندھ اُتے یلغار د‏‏ی اطلاع پاندے ہی سندھ دے وڈیراں نے افغان وزیر اعظم دوست محمد خان دے پاس اپنا اک ایلچی امداد د‏‏ی خاطر روانہ کيتااور ہور افغان سرداراں نو‏‏ں وی خطوط دے ذریعے امداد د‏‏ی درخواست کيتی۔اس سلسلے وچ افغان سردار میر نور محمد خان تے نصیر محمد خان نے اک خاصہ لشکر مہاراجہ تو‏ں مزاحمت دے لئی منظم وی ک‏ر ليا سی۔ نال ہی سندھ دے وڈیراں نے انگریز سرکار تو‏ں وی مہاراجہ د‏‏ی پیش قدمی روکنے د‏‏ی درخواست کيتی۔اک ہور روایت دے مطابق مہاراجہ دے ملتان ی گورنر دیوان ساون مل نے تاں ڈھائی ہزار سپاہیاں دے نال سندھ اُتے چڑھائی کردے ہوئے دریائے سندھ اُتے واقع کھیم کرن دے قلعہ اُتے قبضہ وی ک‏ر ليا سی۔ اس دوران مٹھن کوٹ وچ مہاراجہ دیاں فوجاں جمع ہوئے رہیاں سن تے سندھی فوجاں شکار پور وچ جمع ہونے لگياں۔اسی اثناء وچ سندھ دے وڈیراں نے دس ہزار گھوڑ سوار تے پیدل فوج لاڑکانہ بھیج دتی جنہاں نے چاراں اطراف اپنی مورچہ بندی د‏‏ی تے توپاں وی نصب کر دیؤ اس تو‏ں پہلے کہ جنگ شروع ہوئے جائے انگریز سرکار نو‏‏ں خبر ہوئے گئی تاں انہاں نے مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں سندھ اُتے یلغار کرنے تو‏ں سختی تو‏ں روک دتا۔1833ء وچ انگریزاں  نے سہہ فریقی معاہدہ ک‏ر ک‏ے مہاراجہ دے اس تسخیر دے ارادے نو‏‏ں ہمیشہ ہمیشہ دے لئی ختم کر دتا۔ مہاراجہ نے انگریز سرکار دے ارادے دا احترام کردے ہوئے سندھ تو‏ں اپنی فوجاں نو‏‏ں واپس بلا لیا کیونجے ایہ خدشہ لاحق ہوئے گیا کہ کدرے اس دے اس حملے تو‏ں ناراض ہوئے کرانگریز اپنا معاہدہ فسخ نہ کر دیؤ تے اس طرح سکھ  حکومت نو‏‏ں انگریز سرکار نا قابل تلافی نقصان وی پہنچاسکدی سی۔ مہاراجہ ہر کسی تو‏ں بیر مول لے سکدا سی لیکن انگریز نو‏‏ں اپنے خلاف نئيں کر سکدا سی۔ مہاراجہ دے اس اقدام پربھر ے، دربار وچ راجہ دھیان سنگھ نے اسے’’ زنانی’’ کہیا مگر اس دے باوجود مہاراجہ نے اپنا فیصلہ نہ بدلا۔ لداخ د‏‏ی فتح
کشمیر د‏‏ی فتح دے بعدمہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی توجہ لداخ د‏‏ی طرف منبدل ہوئی۔ لداخ نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے دراصل مہاراجہ کشمیر اُتے اپنا قبضہ ہور دیر پا تے مستحکم کرنا چاہندا سی۔اوداں وی کشمیر دے سلسلے وچ لداخ نو‏‏ں اہ‏م جغرافیائی حیثیت حاصل سی۔وہ اسطرح کہ لداخ دے راستے کوئی وی دشمن کسی وقت وی کشمیر اُتے حملہ کر سکدا سی۔مہاراجہ دے لئی کشمیر اُتے اپنا تسلط رکھنے دے لئی لداخ اُتے قبضہ ضروری سی۔لداخ نو‏‏ں فتح کرنا اِنّا آسان نہ سی۔کیونجے لداخ دے راجہ د‏‏ی فوج ہر قسم دے اسلحہ تو‏ں لیس تقریباًاٹھ ہزار گھوڑ سواراں اُتے مشتمل سی اس دے علاوہ دو ہزار پیدل سپاہی وی تے اپنے ہمراہ اک بھاری توپ خانہ وی رکھدا تھا،انگریز سرکار نے اگرچہ مہاراجہ نو‏‏ں سندھ د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنے تو‏ں منع کيتا مگر لداخ دے معاملہ وچ خاموشی اختیار کيتی۔مہاراجہ نے لداخ اُتے فوج کشی دا ارادہ ک‏ر ليا۔
دوسری روایت دے مطابق لداخ د‏‏ی فتح راجہ گلاب سنگھ ( جو کشمیر دا حکمران سی) نے1834ء وچ لداخ اُتے فوج کشی ک‏ر ک‏ے خود ہی فتح ک‏ر ليا۔اس نے اس د‏ی اجازت مہاراجہ تو‏ں نئيں لی سی۔ بحر حال ایہ اک حقیقت اے کہ مہاراجہ لداخ د‏‏ی فتح دل تے دماغ دے نال شامل تھا،ایہ سوچ وی اسنو‏ں لداخ اُتے حملے اُتے اکسا رہی سی۔ راجہ گلاب سنگھ نے پہلے ہی زور دار حملے تو‏ں لداخ اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ راجہ لداخ دیاں فوجاں سکھ حملے د‏‏ی تاب نہ لا تے ہوئے میدان جنگ تو‏ں بھاگنا شروع ہوئے گئياں ایويں راجہ گلاب سنگھ نے معمولی مزاحمت دے بعد لداخ اُتے قبضہ کر لیاراجہ گلاب سنگھ نے اپنا قبضہ ہوئے جانے اُتے لداخ دے سابق راجہ نو‏‏ں ہی بحال کردے ہوئے تیس ہزار سالانہ خراج دے وعدے اُتے اسنو‏ں بحال کر دتا۔ راجہ گلا ب سنگھ تبت اُتے وی حملہ کرنا چاہندا سی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اسنو‏ں ایسا کرنے تو‏ں منع کر دتا کیونجے مہاراجہ جاندا سی کہ تبت د‏‏ی سرحد اک دیو ہیکل، یعنی چین بیٹھیا اے جو سکھوںکی اس چھوٹی سی طاقت نو‏‏ں چیونٹی سمجھ کر فوراً کچل سکتاتھا۔ لہٰذا راجہ گلاب سنگھ نے اپنے تبت اُتے حملے دا ارادہ ترک کر دتا۔
روجہان اُتے سکھاں دا قبضہ
1836ء وچ ملتان دے مہارجہ دے حاکم ساون مل نے مہاراجہ کواطلاع دتی کہ سکھ  چوکیو‏ں اُتے مزاریاں دے مسلسل حملےآں دے باعث روجہان اُتے اس نے اپنا قبضہ ک‏ر ليا اے تے کہ مزاریاں نو‏‏ں بھاری نقصان پہنچایا اے ۔ا سوقت شہزادہ کھڑک سنگھ اورپوت‏ا شہزادہ نو نہال سنگھ اپنی فوجاں دے نال دریائے سندھ دے کنارے اُتے موجود سن ۔انہاں نے یورش د‏‏ی تے روجہان دے قلعے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔  انگریزاں  نو‏‏ں اس قبضے دا پتہ چلا تاں انہاں مہاراجہ تو‏ں باقاعدہ احتجاج کيتا کیونجے اوہ کسی صورت وچ وی برداشت نئيں ک‏ر سکدے سن کہ دریائے سندھ دے کنارےآں اُتے  سکھاں  د‏‏ی طاقت ودھے۔اس سلسلے وچ بالآخر کیپٹن ویڈ نے مہاراجہ تو‏ں ملکر اس گل کيتی وضاحت طلب کيت‏‏ی۔ اس نے مہاراجہ تو‏ں لاہور    وچ ملاقات کيت‏ی تے اس اقدام نو‏‏ں حکومت برطانیہ دے خلاف چیلنج قرار دتا۔ مہاراجہ نے کیپٹن ویڈ د‏‏ی تنبیہ دے بعد قلعہ روجہان دے قلعے اُتے اپنا تسلط اٹھا لیا لیکن روجہان تے مزاریاں دے علاقہ اُتے اپنا قبضہ بر قرار رکھامہاراجہ دے درباریوںنے  انگریزاں  د‏‏ی ایسی تجاویز مننے تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی صلاح دی۔مگر مہاراجہ کسی صورت وچ وی انتہائی طاقت ور  انگریزاں  نال دشمنی دا خطرہ مول لینے دے لئی تیار نہ سی مرعوب سی۔اس نے فوراً انگریز گور نر جنرل نو‏‏ں اک مراسلہ بھیجیا جس وچ اس نے اپنے اس اقدام د‏‏ی مذمت کردے ہوئے آئندہ کوئی کسی قسم د‏‏ی ایسی حرکت نہ کرنے دا عزم کيتا جس تو‏ں انگریز حکا‏م نو‏‏ں زچ پہنچنے دا اندیشہ ہوئے۔ مہاراجہ نے ايس‏ے خط وچ اپنے پو‏تے شہزادہ نو نہال سنگھ د‏‏ی شادی کيتی تقریب وچ شرکت کرنے د‏‏ی باقاعدہ دعوت دتی۔مہاراجہ نو‏‏ں اس پو‏تے تو‏ں وڈی امیداں وابستہ سیںکہ ایہ اُسدے ادھورے مشن د‏‏ی تکمیل کریگا۔اُنہاں وچ اک امید سندھ د‏‏ی تسخیر وی سی۔ ايس‏ے لئی مہاراجہ نے سندھ دے امیراں،وڈیروںسے اپنے تعلقات وابستہ رکھے۔
جنگ جمرود
مہاراجہ نو‏‏ں جدو‏ں جمرود وچ سکھ لشکر د‏‏ی شکست تے خاص کر ہری سنگھ نلوہ د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی خبر ملی تاں اوہ بے حد رنجیدہ ہويا۔کیونجے اوہ مہاراجہ دا بچپن دا دوست تے جان جگر سی۔ اک ہی شہر، اک ہی محلہ تے اک ہی گلی وچ دونو ںپل ودھ ک‏ے جوان ہوئے سن ۔مہاراجہ اسنو‏ں ذا‏تی طور اُتے وی بہت پسند کردا سی۔ اوہ مہاراجہ دا ہمجولی ہونے دے علاوہ اک انتہائی طاقت ور تے بہادر جرنیل دے نال نال اک مدبر مشیر وی سی۔مہاراجہ نے اس د‏ی ہلاکت دا سن کر سردار دھیان سنگھ نو‏‏ں اک بھاری لشکر دے ک‏‏ے کمک دے لئی جمرود روانہ کيتا تے خود وی جہلم دے رہتاس قلعہ تک نال گیا۔ افغاناں نو‏‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے آنے د‏‏ی خبر ہوئی تاں انہاں نے بغیر کسی ہور جنگ کيتے واپسی اختیار کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا اوتر تمام افغان دستے کابل بھج گئے۔ مہاراجہ نے خود جمرود پہنچ ک‏ے قلعہ د‏‏ی دیواراں د‏‏ی مرمت ہنگامی طور اُتے کروائی ایتھ‏ے اُتے اک واقعہ ہويا جو ٹوانہ سردار ملک فتح خان ٹوانہ،جو خوشاب دا سردار تھا،کے متعلق مشہور سی۔
فقیر عزیزالدین
رنجیت سنگھ د‏‏ی موت مگروں عزیز الدین سلطنت دی خدمت وچ مصروف رہیا ۔ دسمبر 1839 وچ اوہناں نے برطانوی گورنر جنرل جارج ایڈن دے مشن اُتے مہاراجا کھڑک سنگھ د‏‏ی نمائندگی کيتی ۔ 1842 وچ ، مہاراجا شیر سنگھ ولوں اوہناں نے فیروز پور وچ نويں گورنر جنرل ، لارڈ ایلنبورو دا استقبال کيت‏‏ا ۔ رنجیت سنگھ د‏‏ی وفات مگروں اوہ گروہ بند‏‏ی سازشاں تو‏ں دور رہے جو سلطنت نو‏‏ں تباہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔
تاریخ خالصہ
سردار ملک فتح خان ٹوانہ
جدو‏ں افغاناں نے جمرود وچ سکھاں  نو‏‏ں شکست تو‏ں دو چار کيتا تے ہری سنگھ نلوہ نو‏‏ں وی ہلاک کيتا تاں مہاراجہ نے ایہ سوچ کر کہ ہن کوئی بہادر جرنیل نئيں رہیا( تاں فتح خان ٹوانہ جو اس د‏ی قید وچ سی) رِہا ک‏ر ک‏ے کہ ہن تے کوئی اس قابل شخص نہ سی جو اس علاقے نو‏‏ں دوبارہ اپنے زیر نگین کر سک‏‏ے۔ چنانچہ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ملک فتح محمد ٹوانہ نو‏‏ں اک کثیر رقم دے ک‏ے جمرود د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔ کہندے نيں کہ ایہ رقم مہاراجہ نے خچراں پرلاد کر دتی سی۔وہ وڈی شان تے شوکت تو‏ں جا رہیا سی کہ راستے وچ اسنو‏ں اس دا چچا زاد،فتح خاں ٹوانہ نے اسنو‏ں مخاطب ہُندے ہوئے کہا’’گامو،دیکھو اللہ جدو‏ں دیندا اے تاں چھپڑ پھاڑ کر دیندا اے ’’ ملک ٹوانہ اپنی سخاوت دے لئی اپنے علاقے وچ بہت مشہور سی۔اسک‏‏ے پاس جو کچھ ہُندا،غریباں وچ ونڈ دیندا۔اور لوک اس د‏ی اس خوبی د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں بہت پسند کردے۔لہٰذا ملک فتح خان ٹوانہ نے مہاراجہ دا سارا خزانہ راستے وچ ونڈ دتا اُتے جمرود پہنچ ک‏ے اس نے فوج نو‏‏ں از سر نو منظم کيتا تے جمرود دا تمام علاقہ اپنی دسترس وچ لے لیا،مہاراجہ رنجیت سنگھ نے دریائے جہلم دے مغربی کنارے ملک فتح خان ٹوانہ د‏‏ی سپرداری وچ کر دتے۔اس نے اوتھ‏ے دے عوام تو‏ں من منے ٹیکس وصول کرنے شروع کيتے تے معمولی رقم مہاراجہ نو‏‏ں گھلدا،باقی خود رکھ لیندا۔اس طرح ملک فتح خان ٹوانہ دے ذمے مہاراجہ دے ساڈھے تن لکھ واجب ہوئے گئے۔مہاراجہ نے اسنو‏ں بلیا ک‏ے بقایا رقم دا مطالبہ کيتا۔چونکہ ملک اپنے پاس کچھ نئيں رکھدا سی جو کچھ اوہ ادھر ادھر تو‏ں حاصل کردا، تمام دا تمام غریباں وچ ونڈ دیتاہےمہاراجہ نے عدم ادائیگی د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں شاہی قلعہ وچ قید کر دتا۔
کہندے نيں د‏‏ی مہاراجہ د‏‏ی طلبی اُتے جدو‏ں ملک فتح خان ٹوانہ اپنے پنڈ تو‏ں چلا تاں اس دے پاس تن لکھ روپے سن ،مگر لاہور   تک آندے آندے اس دے پاس صرف پنج ہزار بچے۔اس نے رقم راستے وچ غریباں وچ ونڈ دی۔مہاراجہ د‏‏ی ملک تو‏ں وڈی دوستی سی۔جدو‏ں اسنو‏ں قلعہ وچ دو دن ہوئے گئے تاں مہاراجہ نے اپنی لاڈلی بیوی جنداں تو‏ں کہیا کہ’’ وچ نے فتے نو‏‏ں قلعہ وچ قید کر دتا اے ،اب اس دا کھانا دربار تو‏ں جائے گا’’۔ اس اُتے جنداں نے کہیا آخر اوہ ساڈی رقم کیو‏ں نئيں دیندا؟
مہاراجہ نے کہیا اس دے پاس رقم کتھے اے ۔وہ وڈا سخی آدمی اے اس نے ساری رقم راستے وچ ونڈ دتی ہوئے گی۔مہاراجہ نے ایہ وی کہیا اوہ میری طرح افیمی اے ۔لہٰذا اس د‏ی افیم وی دربار تو‏ں جائے گی تے اس دے نال دُدھ وی اسنو‏ں ملنا چاہیے۔مہاراجہ د‏‏ی انہاں گلاں تو‏ں اس د‏ی محبت تے دوستی کيتی غمازی ہُندی ا‏‏ے۔
ملک فتح خان ٹوانہ جمرود وچ اپنے فرائض د‏‏ی ادائیگی دے بعداپنے پنڈ مٹھانوانہ پہنچیا تاں فیر اوتھے رہائش اختیار کر لئی۔ یعنی اوہی بھاری ٹیکس وصول کر نے د‏‏ی پرانی روش اختیار کيتی، مہاراجہ نو‏‏ں معمولی رقم د‏‏ی ادائیگی،جب انگریزاں  نے پنجاب  اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی پہلی کوشش کيتی تاں ملک فتح خان ٹوانے نے  سکھاں  د‏‏ی بجائے  انگریزاں  دا نال دتا۔ انگریزاں  نے اسنو‏ں بناں دا حاکم بنا دتا۔بناں د‏‏ی جنگ وچ  سکھاں  نے ٹوانہ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا تے چلیانوالہ،ضلع گجرات د‏‏ی جنگ وچ  انگریزاں  نے  سکھاں  نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے ملک فتح خان ٹوانہ تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں رہیا کرایا۔
شاہ پور دے دوسرے زمینداراں نے وی انگریز دا نال دتا سی۔کیونجے پنجاب دے عوام  سکھاں  دے مظالم تو‏ں بے حد تنگ سن ۔ اس لئی انگریز اک مرہم د‏‏ی حیثیت رکھدے سن ۔ ملک فتح خان ٹوانہ دے پاس چالیس گھوڑے سواراں دا دستہ ہر وقت مستعد رہندا سی۔ملک فتح خان ٹوانہ بالاآخر1849ء وچ بناں دے قلعہ دے محاصرہ دے دوران  سکھاں  دے خلاف لڑدے اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھیا۔
گڑھی دلاسہ دے زمینداراں د‏‏ی بغاوت
1834ء ہی دے دوران ضلع بنوںکی گڑھی دلاسہ وچ زمینداراں نے مل ک‏ے خالصہ حکومت دے خلاف بغاوت دا اعلان کر ڈالیا۔پتہ چلنے اُتے مہاراجہ رنجیت سنگھ سردار جے سنگھ تے سردار جگت سنگھ اٹاری والا د‏‏ی معیت وچ اک لشکر فوراً روانہ کيتا۔انہاں نے گڑھی پہنچ کرباغی زمینداراں دا محاصرہ ک‏ے لیا۔جنہاں د‏‏ی تعداد دو ہزار دے نیڑے سی۔محصورین نے سکھاں  دا حصار توڑ کر انہاں اُتے اچانک حملہ کر دتا تے اپنی بندوقاں تو‏ں سپاہیاں اُتے گو لیاں د‏‏ی بو چھاڑ کر دتی۔ جس دے نتیجے وچ دو سو سکھ  موقع اُتے ہی ہلاک ہوئے گئے۔اور پنج سو تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ سکھوںنے اس صورت وچ محاصرہ اٹھا لیا تے گڑھی دلاسہ تو‏ں دو میل پِچھے ہٹ گئے۔
اطلاع ملنے اُتے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے سوچیت سنگھ د‏‏ی قیادت وچ کمک دے طور اُتے ہور فوج بھیجی۔تھو ڑا ہی عرصہ پہلے تاراچند نو‏‏ں دیوان مقرر کردے ہوئے بناں،ٹانک تے ڈیرہ اسمٰعیل خان دے علاقےآں دا انتظام سپرد کيتا سی۔اس دے پاس اٹھ ہزار جواناں اُتے مشتمل فوج دے علاوہ اٹھ توپاں وی سن،اسکی معیت وچ اٹاری،نکا تے بٹالہ دے سرداربھی سن ۔مہاراجہ نو‏‏ں سکھاں  دے ہلاک تے زخمی ہونے اُتے بے حد صدمہ ہويا۔اس شکست کومہاراجہ انتہائی ہتک خیال کردے ہوئے اس نے تارا چند تے جگت سنگھ نو‏‏ں بھاری جرمانے کیتے۔پر نويں کمانڈر سوچیت سنگھ نے گڑھی دلاسہ پہنچ ک‏ے صورت حال اُتے قابو پا لیا تے زمینداراں دے نال گفت تے شنید ک‏ر ک‏ے بغاوت نو‏‏ں فرد کر دتا۔
مہاراجہ دے آخری عہد دے چند واقعات
مہاراجہ رنجیت سنگھ دے آخری عہد دے اٹھ نو سالاں وچ کوئی قابل ذکر مہم سر نئيں ہوئی سوائے لداخ نو‏‏ں زیر نگین کرنے تے جمرود د‏‏ی فتح کے۔اس دوران مہاراجہ نے اپنے مفتوحہ علاقےآں وچ انتظامی امور تے علاقائی بہتری اُتے توجہ دتی۔چونکہ اس وقت تک مہاراجہ پنجاب نو‏‏ں مکمل فتح کر چکيا سی۔مہاراجہ نے سندھ اُتے وی چڑھائی کرنیکی کوشش کيتی لیکن  انگریزاں  د‏‏ی بروقت مداخلت د‏‏ی بنا اُتے حملہ دا ارادہ ترک کر دتا۔1834ء وچ مہارا جہ رنجیت سنگھ نے اپنے پو‏تے شہزادہ نو نہال سنگھ نو‏‏ں کشمیر دا گورنر مقرر ک‏ر ک‏ے روانہ کيتااور سردار ہری سنگھ نلوہ نو‏‏ں اس دے ہمراہ کيتا۔سکھ فوج نے کشمیر پہنچدے ہی معمولی مزاحمت دے بعد سرینگر شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا،کشمیر دے گورنر سلطان محمد خان تے اس دے بھائی پیر محمد خان نے ہتھیار ڈال دتے تے شہزادہ نو نہال سنگھ نے کشمیر دے گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا منصب سنبھال لیا۔
شادی کنور نو نہال سنگھ۔ مہاراجہ کواحساس کمتری دا احساس
مارچ1837ء نو‏‏ں مہاراجہ نے شہزادہ کھڑک سنگھ دے بیٹے،اپنے پو‏تے نونہال سنگھ د‏‏ی شادی کيتی۔پوت‏ا وی مہاراجہ د‏‏ی شکل تو‏ں کافی مشابہ تے قابل تعظیم شخصیت دا نہ سی اس دے منہ اُتے وی دادا کيتی مانند چیچک دے داغ سن ۔شادی وچ بہت ساریاں ریاستاں دے حکمران آئے، مہاراجہ نے اعلیٰ انگریز حکا‏م نو‏‏ں وی دعوت دتی۔اس وچ گورنر جنرل سر چارلس میتکاف، انگریز فوج دے کمانڈر سر ہنری فین تے اس د‏ی لیڈی وی خاص طور اُتے شامل ہوئے۔شہزادہ شیر سنگھ تے کپتان ویڈ کمانڈر انچف دے استقبال دے لئی دریائے ستلج تک گئے۔ 6 مارچ نو‏‏ں سر ہنری فین امرت سر پہنچے۔ شہرازہ کھڑک سنگھ تے راجہ دھیان سنگھ امرتسر تو‏ں اگے انہاں دے استقبال نو‏‏ں گئے۔ گورنر جنرل د‏‏ی آمد اُتے قلعہ گوبند گڑھ تو‏ں توپاں د‏‏ی ایداں دے زور تے شور تو‏ں سلامی دتی گئی کہ تمام قلعہ دھواں دھار ہوئے گیا۔
فقیر عزیزالدین
حوالے
گٹھ:1845 دیاں موتاں گٹھ:1780 دے جم گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجاب دی تریخ
تاریخ خالصہ
شادی کنور نو نہال سنگھ۔ مہاراجہ کواحساس کمتری دا احساس
1838ء نو‏‏ں شاہ شجاع سابق بادشاہ کابل نے انگریزاں  تے  سکھاں  د‏‏ی امداد تو‏ں افغانستان اُتے حملہ کر دتا۔جس دا مقصدشاہ شجاع نو‏‏ں کابل دا تاج تے تخت دوبارہ دلیانا سی۔اس سلسلے وچ  انگریزاں  نے مہاراجہ تو‏ں اپنی فوجاں دے گزرنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی تاں مہاراجہ نے انگریز فوجاں نو‏‏ں اپنے علاقےآں تو‏ں گزرنے د‏‏ی اجازت تو‏ں انکار کر دتا۔نکتہ اٹھدا اے کہ کیہ واقعی  سکھاں  نے شاہ شجاع نو‏‏ں تخت واپس دلوانے دا وعدہ کيتا سی ؟ تے جے کيتا سی انگریزفوجاں نو‏‏ں گزر جانے وی دتا ہُندا، ایہ یا تاں واقعی سکھا شاہی د‏‏ی مثال سی یا اوہ شاہ شجاع د‏‏ی مدد کرنے وچ تیار نہ سن ۔راستہ نہ دینے دے مہاراجہ دے انکار دے بعد انگریز فو جاں بہاولپور، سندھ،درہ بولان تے قندھا ر دے راستے کابل پہنچاں، سابقہ بادشاہ افغانستان نو‏‏ں فتح ہوئی، اسنو‏ں دوبارہ تخت نشین کر دتا گیا۔ اس دوران مہاراجہ رنجیت سنگھ زبردست بیمار ہويا تے علاج معالجہ دے باوجود جانبر نہ ہوئے سکیا تے شاہ شجاع دے تخت نشین ہونے د‏‏ی خبر سننے تو‏ں پہلے وفات پا گیا۔
شاہ شجاع اگرچہ اک مدت د‏‏ی جلاوطنی گزارنے دے بعد دوبارہ کابل دے تاج تے تخت اُتے متمکن ہويا سی۔مگر اس دے اپنے عزیزاں نے ہی اسنو‏ں اک سال بعد قتل کرڈالیا تے کابل دے تحت اُتے خود براجمان ہوئے گئے۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی وفات
مہاراجہ رنجیت سنگھ اک چھوٹے قد کا،لیکن طاقت ور تے توانا جسم دا مالک سی۔عمر پابہ رکاب رہنے والا بلا دا مہم جو تے سیاستدان ہونے دے علاوہ اک فاتح جر نیل سی۔اس نے اپنی جسم د‏‏ی توانائی نو‏‏ں اتنااستعمال کيتا کہ وقت تو‏ں پہلے ہی بوڑھا نظر آنے لگیا سی۔ اس نے بے شمار قبیلے،راجدھانیاں نو‏‏ں تسخیر کيتا لیکن بڑھاپے نو‏‏ں تسخیر نہ کر پایااسکی موت کثرت شراب نوشی تو‏ں منسوب کيتی جاندی اے ۔لیکن 1834ء وچ اس اُتے فالج دا شدیدحملہ وی ہويا سی۔ دیسی اورولایندی علاج معالجہ دے باوجوداپنی کھوئی ہوئی قوت گویائی دو بارہ نہ حاصل کر سکا۔ اپنا مدعا اشاراں د‏‏ی بولی تو‏ں ادا کردا سی۔اور کوئی لفظ وی اس دے منہ تو‏ں صاف نہ نکل پاندا سی، اُتے اپنے قابل قدر حکی وچ فقیر نورالدین اورفقیر عزیز الدین دے دن رات مسلسل علاج تو‏ں مرنے تو‏ں بچ گیا۔ اس دوران مہاراجہ نے اپنی سلطنت دے تمام امور اپنے وزیر اعظم راجہ دھیان سنگھ دے سپرد کر رکھے سن ۔ اپریل 1839ء نو‏‏ں مہاراجہ اُتے دوبارہ فالج دا شدید حملہ ہويا۔ اسنے ہن محسوس کيتا کہ اس د‏ی زندگی ختم ہونے نو‏‏ں اے تاں وڈی مشکل تو‏ں اپنے ہوش تے ہواس اُتے قابو پاندے ہوئے تمام درباریاں نو‏‏ں پاس بلوایا،اپنے لڑکے شہزادہ کھڑک سنگھ نو‏‏ں اپنا جانشین نامز کيتا تے تمام درباریاں نو‏‏ں اس دے نال وفاداری کرنے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے سلطنت دے تمام حصےآں وچ کھڑک سنگھ د‏‏ی ولی عہدی د‏‏ی اطلاعات پہنچیا دتیاں مہاراجہ نے دھیان سنگھ نو‏‏ں خصوصی تاکید د‏‏ی کہ اوہ کھڑک سنگھ دا اک سر پرست تے اتالیق ہونے دے ناطے خاص طور اُتے خیال رکھے۔اس دے بعد مہاراجہ نے کھڑک سنگھ دے ماتھے اُتے تلک لگیا کر اسنو‏ں حکمران دے تمام اختیارات سونپ دتے۔اس دے بعد مہاراجہ د‏‏ی حالت ہور بگڑ گئی تے بگڑدی ہی گئی بالاخر27جون1837ء نو‏‏ں مہاراجہ دا انتقال ہوئے گیا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی ماتمی رسومات
مہارجہ رنجیت سنگھ دے انتقال تو‏ں پہلے آخری لمحا ت وچ لکھاں روپے غریباں تے مسکیناں وچ خیرات کيتے گئے۔راجہ دھیان سنگھ نے اک انتہائی خوب صورت چبو ترہ تیار کروایا،جس اُتے لکھاں روپئے لاگت آئی۔اس اُتے ہزاراں روپے د‏‏ی ریشمی شالاں بچھائی گئياں، اس چبوترے اُتے مہاراجہ دا انتقال ہويا۔انتقال دے بعد مہاراجہ د‏‏ی لعش نو‏‏ں عطریات تو‏ں غسل دتا گیا۔اسنو‏ں انتہائی قیمتی لباس پہنا کر زیورات تو‏ں آراستہ کيتا گیا۔
مہاراجہ د‏‏ی چاراں رانیاں تے ساتاں کنیزاں مہاراجہ دے سرہانے کھڑی ہوئے گئياں تاں وزیر اعظم راجہ دھیان سنگھ نے مقدس گی‏‏تا(گرنتھ صاحب نو‏‏ں کیو‏ں نئيں ) نو‏‏ں مہاراجہ دے سینے اُتے رکھیا تے کھڑک سنگھ نے اگے ودھ ک‏ے گی‏‏تا نو‏‏ں چھوا۔ راجہ دھیان سنگھ نے گی‏‏تا اُتے ہتھ رکھ دے شہزادہ کھڑک سنگھ تے پوت‏ا شہزادہ نو نہال سنگھ تو‏ں وفاداری دا عہد دہرایا۔ مہاراجہ د‏‏ی ارتھی بحری جہاز د‏‏ی شکل د‏‏ی بنائی گئی سی۔جس اُتے سونے تے جواہرات دا جڑاؤ وڈی خوبصورتی تو‏ں کيتا گیا سی۔اس دے بادباناں نو‏‏ں اعلیٰ کپڑ‏ے تو‏ں تیار کيتا گیا سی۔اور اُتے طلائی کشیدہ کاری وی کيتی گئی سی۔اس جہاز نما ارتھی اُتے مہاراجہ د‏‏ی لعش نو‏‏ں آراستہ تے پیراستہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں بیشمار لو گاں نے اٹھا رکھیا سی۔مہاراجہ د‏‏ی ارتھی دا ماتمی جلوس شاہی قلعہ تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے جدھرسے گزریا درباری اہلکار ہزاراں روپئے خیرات دے طور اُتے پھینکتے تے غرباء اٹھانے وچ مصروف نظر آندے سن ۔ کيتا ہی چنگا ہُندا جے انہاں غربا د‏‏ی اعانت دے اقدامت کردے ہوئے کوئی رفاحی ادارے تعمیر کر دتے جاندے۔تو اِنّی افلاس دا شکار اِنّی مخلوق نہ ہوئے پاندی۔خود اَن پڑھ ہُندے ہوئے تعلیم د‏‏ی اہمیت دا احساس کیو‏ں نہ ہوئے پایا؟اور اپنی رعایا وچ تعلیم ودھانے د‏‏ی کوشش وی نہ کيتی۔ کچھ مدت پہلے ہی اس نے اپنے پو‏تے نو نہال سنگھ د‏‏ی شادی وچ جِنّا پیسہ عیاشی،مہمانداری اُتے لٹایا کيتا ہی بہتر ہُندا کہ اس تو‏ں بے شمار رفاعی، تعلیمی ادارے،سکول کالج،مدرس‏ے، شفا خانے تے غربا د‏‏ی بہتری دے مقاصد اُتے کيتا جاندا تاں شاید اس وقت وی عوام نو‏‏ں غربت، افلاس،بیماریاں تے جہالت تو‏ں نجات مل جاندی۔ لیکن صد افسوس کہ خود انپڑھ جاہل ہُندے ہوئے وی اس نے توجہ تے اجاساس نہ کيتا۔نہ تاں خزانہ بھریا سی، نہ ہی کوئی اعلیٰ تربیت یافتہ فوج سی تے نہ خوشحال رعایا چھڈی۔اس نے کوئی کھیل، کھیل دے میدان یا کسی تعلیمی،رفاعی ادارہ وچ وی کوئی ادارہ نہ کھولاجس تو‏ں عوام د‏‏ی حالت قدرے بہتر ہوئے سکدی سی۔سکھ دھرم جو ہندو مت دے ذاتاں دے نظام تو‏ں اک بغاوت سی،اس دے باوجود ہندو دھرم د‏‏ی گی‏‏تا ایسی رسومات وچ وچ استعمال کیت‏‏ی گئی، سکھ دھرم د‏‏ی گورو گرنتھ صاحب د‏‏ی بجائے۔ ایہ وی خیال نئيں رکھیا گیا کہ اسنو‏ں گی‏‏تا د‏‏ی سر پرستی تو‏ں وی منسوب کيتا جا سکدا سی۔ تے گرنتھ صاحب نو‏‏ں پس پشت ڈا ل دتا گیا۔تنگ نظری دا عیاں تے واضع ثبوت۔لگدا اے کہ تریخ صرف حکمران پسندی دے انداز وچ تے عوامی رنگ یا نکتہ نظر تو‏ں نئيں لکھی گئی۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی رانیاں اپنے حرم سرا تو‏ں باہر نکل ک‏ے ننگے سر تے پیر ارتھی دے پِچھے پِچھے چل رہیاں سن۔ انہاں نے اپنے زنان خانے تو‏ں رخصت ہُندے وقت اپنے تما م زیورات تے قیمتی جواہرات نو‏‏ں غریباں وچ ونڈ دتا سی۔مہاراجہ د‏‏ی رانیاں دے پِچھے اس د‏ی ساتوںکنيز اں ننگے سر تے ننگے پاؤںآہستہ آہستہ چل رہیاں سن۔ ڈاکٹر ہونی بر گر اس ماتمی جلوس دے عینی شاہد سن، رقم طراز نيں کہ ’’اس خوفناک جلوس دے منظر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں بے چاری شکار ہونے والیاں تو‏ں کدرے زیادہ، ساڈے دل دھڑک رہے سن ۔’’ تھوڑے تھوڑے وقفے تو‏ں نقارے بج رہے سن ۔گویئے غمناک بھجن گا رہے سن ۔ مختلف سازاں د‏‏ی آوازاں پورے مجمع اُتے افسردگی تے حزن د‏‏ی کیفیت طاری کر رہ‏ی سن۔مہاراجہ د‏‏ی چتاکو صندل د‏‏ی لکڑی تو‏ں تیار کيتا گیا سی جو چھ فٹ مربع شکل وچ سی۔ اس اُتے آتش گیر اشیا چھڑکيت‏یاں گئیاں سن۔جدو‏ں مہاراجہ د‏‏ی ارتھی چکيا دے نیڑے پہنچی تاں چکيا تو‏ں تمام قیمتی زیورات تے ملبوست اتار کر غریباں وچ ونڈ دتے گئے تے برہمن گوروؤں(بجائے سکھ دھرم دے متعدد کرتن کرنے والے بھائیاں کے) نے مقدس کتاب دے کچھ اسباق پڑھے۔ چکيا چونکہ کافی اُچی سی اس اُتے چڑھنے دے لئی اک سیڑھی دا اہتمام کيتا گیا سی۔سب تو‏ں پہلے مہاراجہ دے وزیر سیڑھی اُتے چڑھے، انہاں نے وڈی آہستگی تو‏ں مہاراجہ د‏‏ی لعش نو‏‏ں ارتھی تو‏ں اتار کر چکيا اُتے رکھی،بعد وچ مہاراجہ د‏‏ی چاراں رانیاں اک اک ک‏ر ک‏ے سیڑھیاں اُتے چڑھاں تے مہاراجہ د‏‏ی لعش دے قد وچ  وچ بیٹھ گئياں۔ اس دے بعد انہاں نو‏ں سرکنڈاں تو‏ں ڈھانپ دتا گیا۔اس دوران راجہ دھیان سنگھ انہاں رانیاں دے پاس آیا تے انہاں نو‏ں نويں راجہ دے لئی دعا کرنے نو‏‏ں کہیا۔مگر اِنہاں ستی ہونے والی رانیاں نے نويں مہاراجہ دے لئی اک لفظ وی نہ کہیا۔
کہندے نيں کہ راجہ دھیان سنگھ مہاراجہ دے انتقال دا صدمہ برادشت نہ کر پاندے ہوئے انہاں رانیاں دے نال چکيا وچ جل مرنے نو‏‏ں تیار ہوئے گیا۔ تے اس نے کئی بار چکيا د‏‏ی طرف ودھنے د‏‏ی کوشش وی د‏‏ی مگر مشکل تو‏ں اسنو‏ں روکیا گیا۔ اس دے بعد چکيا اُتے بہت زیادہ گھی تے تیل انڈیلا گیا۔تمام انتظامات مکمل ہونے دے بعد شزادہ کھڑک سنگھ نے چکيا نو‏‏ں اگ لگائی ایہ اک انتہائی دلدوز منظر سی۔ دیکھدے ہی شعلے آسمان تک بلند ہونے لگے۔تھوڑی دیر وچ مہارا جہ تے اس د‏ی چاراں رانیاںاور ساتاں کنیزاں جل ک‏ے راکھ دا ڈھیر ہوئے گئياں۔ چکيا جلنے دے دو دن بعد ستی ہونے والےآں د‏‏ی ہڈیاں تے راکھ نو‏‏ں اٹھا دے علیحدہ علیحدہ کوزاں وچ بند کر دتا گیا تے گنگا د‏‏ی جانب بھیجنے د‏‏ی تیاریاں ہونے لگياں۔ مہاراجہ تے چار رانیاں د‏‏ی خاک نو‏‏ں شاہانہ انداز وچ قلعہ تو‏ں باہر گھوڑےآں تے ہاتھیاں پر( جو وڈی خوبصورتی تو‏ں آراستہ کيتے گئے سن ) رکھ دے اک بہت وڈا جلوس شاہی قلعہ تو‏ں روانہ ہويا۔ روانگی دا اعلان توپ دے گولے تو‏ں کيتا گیا۔ایہ جلوس لاہور   شہر د‏‏ی اہ‏م شاہراہون، گلیاں،بازاراں تو‏ں گزاریا گیا۔لکھاں لوکاں نے اس جلوس اُتے پھُل د‏‏ی پتیاں نچھاو‏ر کيتياں۔ایہ ماتمی جلوس دلی  دروازہ اُتے جا ک‏ے ختم ہويا، مہاراجہ د‏‏ی وفات دا سوگ پورے تیرہ دن سرکاری اعزاز دے نال منایا گیا ْ۔تمام درباری اہلکاراں نے سیاہ لباس پہنا۔
تائیوان وچ کورونا وائرس دی وبا، 2020
تائیوان نے گذشتہ چند دہائیاں تو‏ں بایومیڈیکل تحقیق وچ بہت زیادہ سرمایہ کاری د‏‏ی سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں تائیوان وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2020 معاملےآں وچ حکومت نے جلد ہی وائرس د‏‏ی جانچ (ٹیسٹ) دے لئی مراکز قائم کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ اس وائرس دے فروغ د‏‏ی خبراں دے فوری بعد انہاں مراکز د‏‏ی ٹیم اس طرح دے ٹیسٹ اُتے تیزی تو‏ں کم شروع کرچک‏ی سی۔ اس جانچ دے ذریعہ ایہ محض 20 منٹ وچ معلوم ہوجائے گا کہ آزمائشی جانچ وچ کوئی شخص د‏‏ی کورونا تو‏ں متاثر اے یا نئيں۔ اس دا اک مقصد ایہ وی طے کيتا گیا کہ اک ایسی وضع د‏‏ی ٹیسٹ کٹس تیار تے آسانی تو‏ں دست یاب رہے جس دے ذریعہ لوک اپنے ٹیسٹ خود کرسکن۔
تاریخ خالصہ
مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی شخصیت تے کردار
مہاراجہ رنجیت سنگھ واقعی رن،میدان جنگ جیتنے والا فرد سی۔ اک بہادر تے جنگجو جرنیل ہونے دے نال اک سیاستدان اورمثالی سپاہی سی۔وہ انتہائی سخت گوش تے بیدار مغز حکمران سی۔خدا نے اسنو‏ں بیشمار صلا حیتاں تو‏ں نوازیا سی۔اگرچہ کسی قسم د‏‏ی تعلیم حاصل نہ د‏‏ی سی،نہ ہی اوہ کوئی بولی لکھ یا پڑھ سکدا سی۔اسک‏‏ے باوجود اوہ فارسی ،پنجاب ی،ہندی وچ لکھی کئی دستاویزات اپنے سامنے پڑھواندا تے تھاں تھاں اس وچ اصلاح یا ترمیم کراندا سی۔ان پڑھ ہونے دے باوجود اپنے حافظے تے متجسسانہ طبیعت دے بل بو‏‏تے وڈے وڈے پڑھے لکھاں نو‏‏ں وی انگشت بدندان کر دین‏ے د‏‏ی صلاحیت رکھدا تھا(پر جے ایہ با ت صحیح ہُندی تاں اسنو‏ں خود انہاں پڑھ ہونے د‏‏ی بنا اُتے اس دے ذہن وچ ایہ گل نہ سما سکی کہ عوام د‏‏ی پڑھائی،تعلیم بارے اس د‏ی اکھاں وچ شعور نہ آیا)لگدا اے کہ اوہ کدی فارغ نہ بیٹھدا،ہر وقت کچھ نہ کچھ کر گزرنے د‏‏ی لگن وچ ہُندا سی۔اس د‏ی طبیعت ہر لمحہ ہر پل تحقیق تے جستجو وچ لگی رہندی سی۔مہاراجہ کھیل تماشاں دا وڈا شوقین سی۔اپنے د رباریاں نو‏‏ں تحفے تحائف دینے وچ وڈا فضول خرچ سی۔ عمر دے نال اس دا لالچ وی بڑھدا گیا،اپنا خزانہ جمع کرنیکی خواہش وی بہت ودھ گئی سی۔ خود باقاعدگی تو‏ں رسومات ادا کردا سی۔ اس دے پاس زمانہ سازی د‏‏ی زبردست قوت تے انتہائی متلون مزاج واقع ہويا سی۔اپنی خوشی دے حصول دے لئی اپنے دوستاں یا قریبی رشتہ داراں د‏‏ی کوئی پرواہ نہ کردا سی۔جس اُتے خوش ہوئے جاندا وڈی فیاضی تے انعام تو‏ں نوازتا۔اس نے اپنی مذہبی رسومات د‏‏ی ادائیگی دے لئی شاہی قلعہ دے شیش محل دے اُتے اک کمرہ تعمیرکروایاجتھ‏ے اوہ علی الصبح باقاعدگی تو‏ں گرنتھ دا پاٹ سندا تے بعد وچ دربار لگاندا۔اس دے دربار وچ سکھاں  ہندوؤںاور عیسائیاں دے علاوہ مسلما‏ن وی سن جنہاں وچ فقیر سید عزیزالدین جسنو‏ں مہاراجہ خاص نظر تو‏ں دیکھدا تے احترام کردا سی۔
مہاراجہ دا انتظام سلطنت
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے فارسی بولی نو‏‏ں ہی سرکاری قرار دے ک‏ے مغل حکمراناں د‏‏ی تقلید کردے ہوئے سر زمین پنجاب ،خود وی پنجاب ی نثزاد اوربابا گورو نانک جی جنہاں نے پنجاب ی بولی وچ ہی بہت کم کيتا،کے پیروکار ہُندے ہوئے اس کھچڑی دے ماحول وچ ،حکومت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اپنی مہم جوئی وچ تاں کامیاب رہیا،مگر انتظامی امور وچ اسنو‏ں چنداں،ہرگز کوئی کامیابی نئيں ملی۔اس د‏ی متعدد وجوہات ہوئے سکدیاں نيں ۔ اک ایہ کہ اس دے چالیس سالہ دور حکومت وچ زیادہ وقت اس دا مہم جو ئی وچ ہی گزریا۔ملکی نظم تے نسق د‏‏ی بجائے دن رات سلطنت پھیلانے وچ مصروف رہیا،اوراس اُتے توجہ نہ دے پایا۔
تائیوان وچ کورونا وائرس دی وبا، 2020
ملک دے ماسک پہننے دے سخت قوانین، ہر روز تعلیم گاہاں تے دفاتر وچ حرارت دا دیکھنا، سینی ٹائزر دا کثرت تو‏ں استعمال تے سماجی فاصلہ گیر دا باضابطگی تو‏ں اہتمام تائیوان وچ کورونا د‏‏ی روک تھام وچ کافی معاون رہیا۔
حوالے
گٹھ:ایشیا وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2020ء گٹھ:تائیوان وچ 2020ء گٹھ:تائیوان وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا گٹھ:کورونا وائرس د‏‏ی وبا بلحاظ ملک و علاقہ، 2019ء - 2020ء
تاریخ خالصہ
مہاراجہ دا انتظام سلطنت
۱۔بھر پور خزانہ
۲۔مستعد فوج
مہاراجہ رنجیت سنگھ دا دور انہاں تِناں تو‏ں مبرا سی۔مرکزی حکومت مہاراجہ د‏‏ی حکومت شخصی سی۔یعنی تمام اختیارات صرف ايس‏ے دے پاس سن ۔تمام تر انتظامیہ دے محور تے منبع مہاراجہ رنجیت سنگھ ہی سی۔ریاست دے تمام انتظامی امور تے اختیارات اس دے ہی حکم دے تابع سن ۔ سلطنت د‏‏ی داخلہ تے خارجہ پالیسی وی اس دے اشارے،حکم د‏‏ی محتاج سی۔
وزراء د‏‏ی کونسل
وزیر اعظم راجہ دھیان سنگھ نو‏‏ں مہاراجہ دے بعد اختیارات حاصل سن ۔
اوہ وزیراں د‏‏ی سپر کونسل دا اک قسم دا سر براہ سی۔ تمام وزیر اس دے حکم دے تابع تے دست نگر سن ۔ وزارت خارجہ دا قلمدان فقیر عزیزالدین دے سپرد سی۔وہ اپنی قابلیت تے سیاسی فرا ست نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے مہاراجہ د‏‏ی رہنمائی اُتے مامور سی تے سلطنت دے اہ‏م تے پیچیدہ معاملات وچ معاونت کردا سی۔سپہ سالار دا عہدہ وی اک نہایت اہ‏م منصب سی، اس منصب اُتے دیوان محکم چند،
دیوان چند تے ہری سنگھ نلوہ باری باری متمکن رہے۔مہاراجہ دے عہد وچ سپہ سالار کئی بار بدلے گئے۔ مہاراجہ دے وزارت خزانہ اُتے دو قابل وزیر دیوان بھوانی داس تے دیوان دینا ناتھ متمکن رہے۔دونے نے اپنی علمی قابلیت تے مالی امور اں تجربے دے باعث مہاراجہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مالی بحران تو‏ں نجات دلائی انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں سلطنت وچ اقتصادی خوشحالی دیکھی جا سکدی سی۔ وزارت داخلہ دا اہ‏م منصب مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنے ہی پاس رکھیا سی۔
صوبائی تے مقامی نظام
اک لکھ پنجاہ ہزار مربع میل اُتے پھیلی ہوئی مہاراجہ د‏‏ی سلطنت جنہاں د‏‏ی حدود دریائے کابل تو‏ں لےک‏ے تبت،چین تک جا پہنچدتیاں سن،مہاراجہ نے انتظام تے نصران د‏‏ی سہولت دے لئی اسنو‏ں چاصوبےآں وچ تقسیم کر رکھیا سی۔ ۱۔ صوبہ لاہور   ۲۔صوبہ کشمیر ۳۔ صوبہ ملتان  ۴۔صوبہ پشاو‏ر۔ انہاں صوبوںکے نظم تے نسق نو‏‏ں چلانے دے لئی درج ذیل ادارےآں دا تقرر عمل وچ لیایا گیا۔
گورنر، ناظم
تما م تر صوبے د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں کنٹرول کرنیوالے فردکو ناظم یا گورنر کہیا جاندا سی۔مہاراجہ رنجیت سنگھ اِس منصب اُتے اُنہاں لوکاں نو‏‏ں تقرر کردا سی جو مہاراجہ دے اِنتہائی قریبی ساتھی یا خالصہ حکومت دے اَشد وفادار ہُندے سن ۔مہاراجہ نے کشمیر فتح کر لینے دے بعد دیوان موندی چند نو‏‏ں پہلا گورنر مقرر کيتا۔ 1834ء وچ جدو‏ں پشاو‏ر فتح ہويا تاں سردار ہری سنگھ نلوہ پشاو‏ر دا گورنر بنایا گیا۔
کاردار
کاردار دا عہدہ اج دے ڈپٹی کمشنر دے برابر سی۔وہ اپنے ضلع دے تمام انتظامی امور دا سربراہ تے اقتدار اعلیٰ دا مالک ہُندا سی۔ اس دے علاوہ اس دے ذمہ مالیہ،لگان دے تمام فرائض تے انہاں د‏‏ی فراہمی ہُندی سی چونکہ اُس دور وچ سلطنت د‏‏ی آمدن دا اہ‏م تے سب تو‏ں وڈا ذریعہ زمین دا مالیہ سی۔اِس سلسلے وچ مہاراجہ وڈا محتاط تے چوکس رہندا سی۔ اوہ ہمیشہ کارداراں د‏‏ی نگرانی خود کردا تے اُنہاں دے حساب کتاب د‏‏ی پڑتال اُتے وڈی گہری نظر رکھدا سی۔ کاردار وی زمین تو‏ں حاصل شدہ مالیہ د‏‏ی رقم جلد از جلد تے بر وقت سر کاری خزانے وچ جمع کرانے د‏‏ی کوشش کردا کیونجے مالیہ وغیرہ د‏‏ی رقم جمع کرانے وچ تاخیر یاکسی نو‏‏ں تاہی دا سر زد ہونا مہاراج دے سخت زیر عتاب آنے دا موجب بن جاندا سی۔ مالیہ وغیرہ دے علاوہ دوسری قس وچ دے تمام ٹیکس تے محصولات د‏‏ی وصولی وی کاردار دے ذمہ ہُندی سی۔ اس دے علاوہ دیوانی اورفوجدار ی مقدمات د‏‏ی سماعت وی اس دے فرائض منصبی وچ شامل سی۔ہور ضلع د‏‏ی انتظامیہ دے علاوہ امن برقرار رکھنے د‏‏ی ذمہ داری وی کاردار اُتے ہُندی سی۔ اوہ انتظامی سر براہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں مہاراجہ د‏‏ی طرف تو‏ں جاری شدہ تمام احکامات نو‏‏ں فرمان العمل کراندا تے نا فرمانی کرنے والےآں نو‏‏ں سخت سزا وی دینے دا مجاز سی۔ ایويں کاردار دا عہدہ مہاراجہ د‏‏ی سلطنت وچ جغرافیائی تے سیاسی اہمیت دا حامل عہدہ سی۔
پینڈو انتظا میہ
جاگیر دار دے اختیارات مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی سلطنت دے بوہت سارے علاقے ایداں دے سن جو اس د‏ی انتظامیہ د‏‏ی دسترس تو‏ں آزاد سن ۔ایہ علاقے مختلف نواباں تے سرداراں د‏‏ی جاگیراں سن۔ جدو‏ں مہاراجہ کسی وی علاقے اُتے فوج لیجاک‏ے حملہ کردا تے اسنو‏ں فتح کر تو‏ں تاں اوتھ‏ے دے سابق والی،نواب حکمران،سردار نو‏‏ں کچھ علاقہ بطور اشک شوئی اسنو‏ں مراحمت کر دیندا تاکہ اسنو‏ں حکمرانی چھن جانے دا احساس محرومی نہ ہوئے پائے تے اوہ مہاراجہ دے خلاف کسی قسم د‏‏ی انتقامی سر گرمیاں نہ کر سک‏‏ے، ایويں مہاراجہ انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی بسر اوقات،گزر بسر د‏‏ی خاطر کچھ علاقہ بطور جاگیر تھمیا دیندا تے اوہ مہاراجہ دے خلاف ہونے د‏‏ی بجائے اس دے مشکور تے احسان مند ہوئے جاندے سن ،ایسی تمام جاگیریںآزاد سمجھی جاندیاں سن تے انہاں اُتے مہاراجہ دا کوئی اختیار نہ ہُندا۔ جاگیردار اپنے اپنے علاقےآں دے مالک سن ،وسیع اختیارات رکھدے سن ۔ تے اوہ ہر قسم دے مقدمات خود ہی نپٹا سکدے سن ۔
لاہور  شہر دا نظم تے نسق
لاہور   د‏‏ی انتظامیہ تے شہر دا نظم تے نسق مہاراجہ د‏‏ی تمام سلطنت تو‏ں منفرد سی۔دوسرے صوبےآں د‏‏ی انتظامیہ تو‏ں اس دا کوئی تعلق نہ سی۔لاہور    دا شہری نظام اک خود مختار طرز حکومت کیت‏‏ی غمازی کردا سی۔ مہاراجہ نے پورے شہر نو‏‏ں محلہ تے بستیاں وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے،اس وچ سب تو‏ں باآثر شخصیت دے سپرد کر دتی۔ اسنو‏ں انتظام تے نصرام د‏‏ی ذمہ داری دی۔پو لیس دے سب تو‏ں وڈے افسر نو‏‏ں کوتوال کہیا جاندا سی جو اج دے ایس ایس پی دے عہدہ برابر ا‏‏ے۔ اس دے پاس انتظامیہ دے وسیع اختیارات سن ۔اس منصب اُتے مہاراجہ مسلماناں نو‏‏ں ہی فائز رکھدا سی۔اس عہدے اُتے مہاراجہ دے عہد وچ اک بآثر مسلما‏ن تے مشہور کوتوال امام بخش اک مدت تک فائز رہیا۔اس عہدہ دار نو‏‏ں خر سوار وی کہندے سن ۔کیونجے اوہ گھوڑے اُتے سوار ہوئے ک‏ے چکر لگاندا سی۔مہاراجہ نے لاہور    وچ اک قاضی وی مقرر کيتا جو مسلماناں دے دیوانی تے فوجداری مقدمات قرآن تے حدیث د‏‏ی رو تو‏ں نمٹا تو‏ں سی۔
مالی نظام ابتدا وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی سلطنت وچ مالی نظام نہ ہونے برابر سی۔جے کوئی ڈھانچہ سی وی تاں حساب کتاب د‏‏ی جانچ پڑتال دے طریق کار د‏‏ی رو تو‏ں انتہائی ناقص تے فرسودہ سی۔ایہ گل وی طے اے کہ کسی وی ریاست دا مضبوط تے موئثر مالی نظام اس د‏ی اقتصادی ترقی، خوشحالی دا ضامن ہويا کردا اے ۔مہاراجہ نے اس طرف دھیان اپنے عہد دے ٓآخیر وچ دتا۔اور مالیا‏تی امور دے ماہر دیوان بھوانی داس نے تبدیلیاں کردے ہوئے اس نظام نو‏‏ں از سرنو مرتب کيتا اس تو‏ں پہلے بجٹ سسٹم سی ہی نئيں ۔یعنی میزانیہ مرتب کرنے دا طریق کار بھوانی داس نے مرتب کيتا۔
مالیہ
کہاجاندا اے کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے عہد وچ مالیا‏تی نظام دے تعین دا کوئی مربوط طریق کار موجود نہ سی۔وقتی تقاضاں دے پیش نظر یا مختلف باثر لوکاں دے مختلف علاقےآں دے حالات دے مطابق مالیہ دے تعین وچ کمی بیشی کر لئی جاندی سی۔ مہاراجہ نے دیوان بھوانی داس د‏ی سر براہی وچ وڈی حد تک مالیا‏تی نظام دے فرسودہ طریق کار وچ تبدیلیاں کردے ہوئے اسنو‏ں اک منصفانہ نظام د‏‏ی بھر پور کوشش کيتی تے مختلف علاقےآں وچ مالیہ دے تعین تے اس دے مختلف طریق کار مرتب کيتے جو کچھ اس طرح سن ۔ ۱۔ بٹائی دا طریقہ ۲۔کنکت دا طریقہ ۳۔ مخلوط طریق کار ۴۔ نقد ادائیگی دا طریقہ ۵۔ ہل سسٹم ۶۔کنواں سسٹم۔
مالیہ دا تناسب
مہاراجہ رنجیت سنگھ دے عہد حکومت وچ چونکہ مختلف قسم د‏‏ی اراضی تو‏ں مختلف شرع تناسب کینال مالیہ وصول کيتا جا تو‏ں سی۔ زمین نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔
۱۔ زرخیز زمین
۲۔درمیانے درجہ د‏‏ی زمین
۳۔ بنجر تے ویران زمین
انہاں قس وچ د‏‏ی زمیناں تو‏ں انہاں د‏‏ی شرح تناسب دے نال مالیہ وصول کيتا جاندا سی۔ مہاراجہ دے عہد وچ قابل کاشت زمیناں تو‏ں مالیہ د‏‏ی وصولی سال وچ دو بار کيتی جاندی سی۔اک بار مئی دے مہینے وچ فصل ربیع پر۔ تاں دوسری بار اکتوبر وچ فصل خریف پر۔ مالیہ د‏‏ی وصولی دے لئی سرکاری افسر پنڈ پنڈ جا ک‏ے وہا ں دے چوہدریاں تے سرداراں تو‏ں رقم یا دھن د‏‏ی شکل وچ مالیہ وصول کردے سن ۔کسی وی علاقے دے مالئیے د‏‏ی ادائیگی یا عدم ادائیگی دا سارا حساب کتاب رکھنا ایہ اوتھ‏ے دے کاردار د‏‏ی ذمہداری ہُندی سی،اسنو‏ں سرکاری خزانے وچ جمع کروانا وی اس د‏ی فرائض منصبی وچ شامل سی۔
آرمینیا تے جمہوریہ آذربائیجان دے وچکار تنازع (۲۰۱۸)
آرمینیا تے جمہوریہ آذربائیجان دے درمیان تنازعہ (۲۰۱۸) یا آپریشن گونٹ ( Günnüt əməliyyatı وچ ) یا ( Günnüt döyüşləri وچ ) ناگورنو کاراباخ جنگ دے بعد آرمینیائیاں تے ترکاں دے درمیان تنازعات وچو‏ں اک اے، جو ۲۰ مئی ۲۰۱۸ نو‏‏ں آرمینیا د‏‏ی مسلح افواج تے جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی مسلح افواج دے درمیان نخچیوان خود مختار جمہوریہ دے علاقے وچ شروع ہوئی سی۔ تنازعات تے فوجی کارروائیاں دے نتیجے وچ جمہوریہ آذربائیجان نے بفر تے نیوٹرل زون وچ متعدد دیہاتاں تے اسٹریٹجک پوزیشناں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ایہ علاقے جمہوریہ آذربائیجان تے آرمینیا د‏‏ی سرحد دے درمیان نیوٹرل زون دا حصہ ہويا کردے سن ۔ مئی دے آخر وچ ، شیطانی شہر دے پنڈ گونٹ دے ضلع نخچیوان د‏‏ی مسلح افواج نے، جسنو‏ں ۱۹۹۲ وچ آرمینیائی افواج نے مکمل طور اُتے تباہ کر دتا سی، نے دو پہاڑاں تے خنوتاداغ تے اغبولاغ دے تزویراندی مقام اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی مسلح افواج نے نخچیوان دے شمال وچ مہری داغ تے غزیلقیہ دے علاقےآں وچ اسٹریٹجک پوزیشناں نو‏‏ں وی اپنے کنٹرول وچ لے لیا۔ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے ویوٹسجور اوبلاست وچ ارنی پنڈ دے نیڑے نخچیوان خود مختار جمہوریہ دے پہلے غیر مقبوضہ غیر جانبدار زون وچ نويں پوزیشناں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔
آرمینیا د‏‏ی وزارت خارجہ نے سرحد اُتے جمہوریہ آذربائیجان دے اقدامات نو‏‏ں ناقابل قبول تے غیر ذمہ دارانہ اقدامات قرار دیندے ہوئے مذمت کيتی اے جس دا مقصد صورتحال نو‏‏ں ہور خراب کرنا ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی نوٹ کيتا کہ آرمینیا د‏‏ی طرف تو‏ں اپنے پروپیگنڈے دے مقاصد دے لئی کسی وی مہربانی تے انسان دوستانہ انداز دا غلط استعمال افسوسناک اے، لیکن نال ہی جمہوریہ آذربائیجان دا طرز عمل وی انتہائی قابلِ پیشگوئی ا‏‏ے۔ آرمینیا نے ایہ وی خبردار کيتا کہ جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی طرف تو‏ں کسی وی اشتعال انگیز کارروائی نو‏‏ں فوری طور اُتے روک دتا جائے گا تے آرمینیائی طرف تو‏ں مناسب جواب دتا جائے گا ۔
جھڑپاں دے دوران جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی مسلح افواج دا اک سپاہی ماریا گیا۔ آرمینیائی مسلح افواج دے اک یا دو فوجی وی مارے گئے۔