cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مالوے دی تریخ
مسلم راج چ
بٹھنڈے دا اتہاس گواہ اے کہ غزنویاں، غوریاں دے حملیاں توں پہلاں ایتھے ہندو راجاشاہی سی۔ رضیہ بیگم دی داستان، فروزپور دا تغلقاں نال تے لدھیانے دا لودھیاں نال سبندھ جگ ظاہر اے۔ مغل دور وچّ سرہند دی چڑھت اتہاس دے پنیاں وچّ درج اے۔ ملیرکوٹلا ریاست، افغاناں دی سلطنت سی۔ رائیکوٹ والے رائے اتے اکبر دے رشتے دار دھالیوال ملوئی سن۔
ملوئی سکھ ریاستاں
گلّ متھہاس دی کریئے تاں سری رام چندر دے نانکے گھڑام آکھے جاندے نیں۔ سنام، سنیت، جنیر، ہٹھور دا اتہاس متھہاس رلگڈّ اے۔ پچھلیرے مغل دور وچّ سکھاں اتے سبھ توں وڈا قہر مالوے دی دھرتی دے کپّ رہیڑے وچ وڈا گھلوگھارا دے روپ وچّ واپریا۔ انیویں صدی وچّ ملیرکوٹلا وچ ہی کوکے سنگھاں نے بہادری دے جہڑے جوہر وکھائی اوہ ادتی ہن۔ گرو گوبند سنگھ جی ولوں ظفرنامہ (فتح دی چٹھی) دنیا دی تواریخ وچّ اک الوکک گھٹنا اے۔ برنالہ، پٹیالہ، سنگرور، نابھہ، فریدکوٹ، ملیرکوٹلا ورگے ریاستی صدر مقاماں دے قلعے، بارادریاں، باغ ملوئی ہنر تے کاریگری دے اعلی نمونے ہن۔
مذہبی تھانواں
تلونڈی صابو (دمدما صاحب)، بھینی صاحب، نانکسر کلیراں، راڑا صاحب، روزہ شریف، راجیرتن، ٹلا کعبہ فرید، ماتا چکریشوری دا مندر، ماتا سیتلا دا مندر جرگ توں الگّ مالوے دی بکل وچّ انیکاں ڈیرے، درگاہاں، مٹھّ، مسیتاں مالوے دے سانجھے سبھیاچار دیاں گواہ ہن۔
مالوے دے جنور
ودھیا نسل دے بیکانیری اوٹھ، ہسار تے نگورا پربتسر توں لیاندے بلد پنج کلیانیاں بوریاں مجھاں، انّ دا بھنڈار بھیڈاں، گلجاری ورگیاں دے بکریاں دے اجڑ، روہیاں، ڈھکیاں 'چ چمدے چونے، ہرناں دیاں تاراں نیل گائیاں تے روجھ، چینے کبوتر، مار کھورے ککڑ بھیڈو، تتر، شکاری کتے مالوئی شنگار رہے نیں۔ عربی تے سندھی نسل دیاں گھوڑیاں دیسی گٔوآں، ودھیاں خچراں تے گھوتے، ریکھاں 'چ سنکھاں ماردے (گنگا رام) طوطے ایتھوں دے کل دیاں ڈلکیاں نیں۔
ملوئی پہناوے
ملوئیاں دی پچھان اوہناں دی بولی، لباس، خوراک تے سبھاء توں جھٹّ ہی ہو جاندی سی۔ سنگرور مانسا والیاں دی کھبو پگّ، ریاستی رجواڑیاں دے ریب پجامے، بنھیاں داہڑیاں اتے پٹیالہ شاہی موتیا رنگ دیاں دستاراں ارگپن درساؤندیاں نیں۔ لدھیانے، موگے، برنالے والیاں دے چارکھانے دے سراں تے بنھے پرنے، ڈبیدار چادرے، بٹھنڈے دی لمبے لڑ والی پگّ اتے گوڈیاں توں ہیٹھ تیک جھگے، گوہڑے رنگ دے چادرے دوروں ہی مالوے دیاں شانہ بکھیردے نیں۔
جغرافیا
مالوے دا علاقہ بہت وڈا اتے جغرافیائی وکھریویاں والی مہان دھرتی اے۔ دھڑویل ہمالیا دی دکھنی لڑی شوالک پہاڑیاں دے پیراں توں تر بیکانیر، بہاول پور دے تھلاں تیک اتے دریا ستلج توں لے کے گھگر/سرسوتی دریا تیک دی بھوئیں مالوا اے۔ ایہدے اتلے لہندے ولّ دوآبہ، ماجھا، گنجی تے نیلی باراں، پچادھ تے تھلّ ورگے ٹپے ہن۔ دکھن دی باہی بیکانیر، بھٹنیر نال کھہندی اے۔ پرے والے پاسے بانگر، برہماورت اتے اتلے چڑھدے دی گٹھّ پوادھ دے گھاڑ تے چنگر ورگے نیم پہاڑی اوبڑ کھابڑ خطے ہن۔
بولی
پوادھ تے مالوے وچّ کوئی جغرافیائی حدبندی نہ ہون کارن ایہدے متعلق لوکائی وچّ وی ودواناں وچّ وی کئی بھرم بھلیکھے ہن۔ انجھ پوادھ دی بولی دا وکھریواں ہی اسدا اکو اک آدھار اے۔ ایس مطابق چمکور صاحب، سنگھول، سرہند، راجپورا، پٹیالہ، توں اتلے چڑھدے ولّ پوادھ منیا جا سکدا اے۔ ایتھوں ایہ، اوہ، ماں، گوہر، نیؤں ورگے شبد ایہہ، اوہ، وچّ، پہی، ایوں دی تھاں لے لیندے نے۔ پر کسے وی بولی دی پچھان سدھی لکیر کھچّ کے نہیں ہندی ایہہ ہولی ہولی سہجے سہجے روپ وٹاؤندی اے۔ ٹھکدار ملوئی بولی دا کھیتر برنالے، دھنول، رامپورے پھول، بٹھنڈے، جیتو، سہنے، بھدوڑ، بھائی بھگتا، کوٹکپورے، باگھا پرانا دے آل دوال دی بولی آکھی جا سکدی اے۔ لدھیانے، پٹیالے، سنگرور دی بولی 'تے پوادھ دا اثر اے اتے دھرمکوٹ، جیرے، مکھو، فروزپور اتے ماجھی دا۔ ایویں ہی گورو ہر سہائ، ممدوٹ، جلالابد، فاضلکا علاقہ لیہندی توں متاثر کیہا جا سکدا اے۔ ابوہر، ملوٹ، ڈبوالی، سنگت تے بھٹنیری دی چھاپ اے اتے مانسا، بڈھلاڈا، تلونڈی صابو بانگرو بھاء ماردے نے۔ ایہہ فرق بہت معمولی جہے نے اتے اکثر عامَ آدمی دی سمجھ وچّ نہیں آؤندے۔
ستلج دا ملوئی رہتل اتے اثر
مالوے دے اتہاس وچّ مڈھلے دوراں وچّ ایہہ ستلج دیاں سو دھاراں وچّ وسیا ہون کرکے برہمورت، آریہ ورت جاں بھارتورس اکھواؤندا رہا اے۔ قدرت دے ورتاریاں نے دریاواں دے وہناں دے رخ موڑ دتے، سرسوتی جاں ودیا دی دیوی دے ناں والی ندی الوپ ہو گئی۔ مارکنڈا ندی، گھگر ورگیاں اک دو دھاراں نوں چھڈّ ستلج راہ بدل بیاس نال جا رلیا۔ ہری بھری بھوئیں ٹبیاں، ککراں دا دیس بن گئی۔ مولستھان (ملتان) توں اندرپرستھ (دلی) بٹھنڈے، ہانسی وچّ دی جان والا شاہ راہ ویران ہو گیا۔ راجپوتانے دے قبیلے مالوے دے چودھری بن گئے۔ لگبھگ سارے ملوئی اپنا پچھوکا جیسلمیر نال ہی کویں نہ کویں جوڑدے نیں۔
سرہند پرگنہ
ترکاں، افغانیاں، ایرانیاں دی آمد توں پچھوں خاص کر تغلقاں، لودھیاں تے مغلاں ویلے توں سرہند ناں دا پرگنا سمچے مالوے دی حکومت دا مرکز رہا۔ لاہور توں دلی جان والا شاہی راہ ایتھوں دی لنگھدا سی تے ایہہ شہر عین ادھ وچّ اے۔ افغاناں دی ریاست ملیرکوٹلا لمبے سمیں تائیں مالوے وچ قایم دائم رہی۔ ممدوٹ دی نوابی انگریزاں نے ختم کر دتی سی۔ پھولکیاں دیاں ریاستاں پٹیالہ ریاست، نابھہ ریاست، جیند ریاست تے پہلوں کیتھل ریاست وی انگریزاں دی این چ آ گئیاں۔ کلسیاں ریاست والیاں دے کجھ کو علاقے تے اویں ہی آہلووالیاں دے کئی پنڈ مالوے وچّ سن۔ ایہہ سارے مہاراجہ رنجیت سنگھ توں ڈردے انگریزی راج تحت آ گئے سن۔
انگریزی راج
47 توں پہلاں مالوا بہتا ریاستی علاقہ سی، پر فروزپور، لدھیانہ تے انبالہ ضلعے دا وڈا حصہ سدھا انگریزی راج دا حصہ سی۔ لدھیانہ انگریزی چھاؤنی وی سی تے انگریزاں دی باقی پنجاب نوں قبضے 'چ کرن لئی اپروں ویکھن نوں پنجابی بولی، سبھیاچار، تعلیم، صحتَ دا مرکز پر وچوں سوہیا کاروائیاں دا اڈا۔ ایویں ہی فروزپور چھاؤنی وی اجیہا ہی کہ ہور مرکز سی۔ انگریزی دی پڑھائی، عیسائی دھرم تے مشن ہسپتال، سکول، ڈاکخانے پہلوں ایتھے ہی بنے۔ پنجابی دی پہلی 'بھائی مئیا سنگھ والی ویاکرن'، اجوکی وارتک دی پنڈت شردھا رام پھلوری دی پستک 'سکھاں دے راج دی وتھیا'، لدھیانے ہی گورمکھی وچّ لکھیاں گئیاں تے پہلی وار چھاپے خانے راہیں چھپیاں۔ اکھراں دی اج کل، والی شکل صورتَ بھاویں سیرامپور بنگال وچّ ولیئم کیری ولوں گھڑی گئی سی پر پہلی وار ورتی مالوے وچّ ہی گئی۔ دوراہے نیڑے پنڈ رامپور دا مانگٹ جٹّ سکھ سادھو سندر سنگھ پہلا عیسائی پرچارک سی۔
مالوے دے مسلمان
سنتالی والی وڈھّ ٹکّ توں پہلاں مالوے وچّ مسلمان بھراواں دی کافی وسوں سی۔ پٹیالہ ریاست نوں چھڈّ کے باقی ریاستی علاقیاں وچّ بہتی نہیں سی۔ حالانکہ ملیرکوٹلا ریاست دے نواب افغانی پچھوکڑ والے سن۔ اویں ہی دریا ستلج دے کنڈھے فروزپوروں ہیٹھاں ممدوٹ وچّ وی نوابی سی۔ مالوا اصل وچّ سمچے روپ وچّ ہی لودھیاں تغلقاں دے ویلے توں ہی سرہند دا پرگنا جاں صوبہ سی۔ مغل دور وچّ سرہند دی اہمیت بہت ودھ گئی سی۔
پنجاب دی چھانگی تراشی والی ونڈ توں پہلوں مالوے وچّ فروزپور ضلعے دی زیرا تحصیل مسلم بہو گنتی والی اکو اک تحصیل سی۔ انجھ فروزپور دے سمچے ضلعے وچّ وی مسلماناں دی گنتی کافی سی۔ بودلیاں دیاں سراواں توں تر، فاضلکا، جلال آباد پچھمی، ممدوٹ، فروزپور، مکھو، زیرا، کوٹ عیسی خاں اتے اگوں لدھیانے ضلعے وچّ جگراواں، رائیکوٹ، لدھیانہ، پائل، ماچھیواڑا، پوات، بہلولپور، نولڑی، کوٹالا، رہون ایہناں دے گڑھ سن۔ اویں ہی سرہند دا سمچا آلا دوالا خاص کر بستی پٹھاناں، بنوڑ، سمانا، احمدگڑھ ایس بھائیچارے دی بھرویں وسوں والے تھاں سی۔ سرہند اتے سمانے دیاں مسجداں توں وکھ مالوے دے بہت سارے وڈے پنڈاں وچّ اج وی ایس بھائیچارے دیاں انیک مسجداں ملوئیاں دی سانجھ والی سوچ دیاں پرتیک ہن۔
مالوے دے اسلامک پچھوکڑ دی مختصر جانکاری سانوں علاقے دے انیکاں شہراں اتے پنڈاں دے ناواں توں وی ہو جاندی اے۔ فریدکوٹ، فروزپور، فاضلکا، جلال آباد پچھمی، جلال آباد پوربی، احمدگڑھ، رائیکوٹ، بستی پٹھاناں، بہلولپور، ماچھیواڑا، لدھیانہ، سمانا، جمالپور، اسماعیل پور، سراواں بودلا، سرورپور، ملیرکوٹلا پائل، صادق، کھوہیاں سرور، شیخ سبحان (ارنیوالا) اتے انیک ہور پنڈ قصبے ایس تتھّ دی شاہدی بھردے ہن کہ ایہناں نوں وساؤن والے اسلامی عقیدیاں والے لوک سن۔
لوک عقیدے
نقشبندی صوفیاں دے سلسلے دا صدر مقام وی سرہند وچّ ہی سی۔ ملیرکوٹلے والے پیر حیدر شیخ اتے جگراؤں دے پیر ولی روشن دی وی بہت مانتا سی۔
گگا پیر دی مانتا بیکانیر توں لے کے سمچے مالوے وچّ ہی اج تیک وی پرچلت اے۔ بھادوں دی چاننی چودے نوں احمدگڑھ نیڑے پنڈ چھپار وچّ گگا ماڑی تے لگن والا مالوے دا ہی نہیں پنجاب دا اک وڈا میلہ(چھبار دا میلہ) اے۔ بھادوں وچّ ہی ودی (نیرھے) اتے سدی (چاننے) پکھ والیاں دوویں نومیاں نوں مالوے دے بہت سارے پنڈاں وچّ بنیاں گگے ماڑیاں 'تے میلے لگدے نے۔
مذہبی بھائی چارا
ملیرکوٹلا ملوئیاں دی بھائی چارک سانجھ دا پرتیک اے۔
پنجاب دی ونڈ دے خونی دور وچّ وی ایس ریاست وچّ بھرا مارو قہر نے اپنا تانڈو روپ نہیں وکھایا۔ اج وی مالوے دی ایس شانامتی دھروہر وچّ اسیں سکھاں، ہندواں تے مسلماناں دی تریمورتی دے درشن کر سکدے ہاں۔ پنجاب دی اکجٹّ وراثت دی ایہہ شہر جیوندی جاگدی مورت اے۔ گرو گوبند سنگھ جی دے معصوم صاحبزادیاں نوں کندھاں وچّ چنن توں پہلاں ملیرکوٹلے دا نواب شیر محمد خان سرہند دے صوبے وجید خان دی بھری کچہری 'چوں اس ظلم دے ورودھ ہاء دا نعرا مارن کرکے روس وجوں باہر آ گیا سی۔
باراں دی آبادکاری چ ملوئیاں دا حصا
وسوں دے 47 ویلے ہوئے وٹاندرے پہلوں وی ملوئیاں نے لہندے پنجاب دیاں باراں آباد کرن وچّ بہت ظفر جالے سن۔ انگریزاں نے ساندل بار دے علاقے وچّ نواں نگر لائلپور وسایا سی۔ جس دیاں تحصیلاں سمندری تے لائلپور وچّ لدھیانے، امبالے تے فروزپور دے ضلعیاں والیاں نے مربعے لے کے زمین آباد کیتی۔ کجھ ملوئی منٹگمری دے ضلعے(ہن ساہیوال) وچّ وی گئے۔ بہاول پور تے گنگانگر وچّ نہراں نکلن توں پچھوں کافی ملوئی بہاول نگر وچّ تے راجستھان دے گنگانگر، بیکانیر تے ہنمانگڑھ، سورتگڑھ علاقیاں وچّ وی جا وسے۔ سندھ اتے گودلوار جاں سرگودھے وچّ ورلے ٹاویں ہی گئے۔ اجاڑے توں پچھوں مالوے وچوں اجڑے مسلمان وی زیادہ لائلپور، منٹگمری تے گجرانوالے ضلعے وچّ ہی جا کے وسے۔ ایسے طرحاں اودھروں اجڑ کے آؤن والیاں نے مالوے نوں اپنا گھر کجھ انجھ بنایا۔ لاہوریئے بہتے زیرا تحصیل اتے فروزپور دے ضلعے وچّ ہی آ کے ٹکے۔ لائلپریئے زیادہ لدھیانہ، فتح گڑھ صاحب، امبالے تے کجھ فروزپور 'چ آ کے وسے۔ پوٹھوہار (راولپنڈی، جہلم، چکوال) والے پٹیالے رہن لگے۔ سیالکوٹوں آیاں نوں سرہند دا اعلیٰ دوالا الاٹ ہویا۔ شیخوپوریئے سمانے وچّ آباد ہوئے۔ شہری وسوں وچّ گجرانوالے والے زیادہ لدھیانہ، کھنہ وچّ وسے۔ بہاولپوریئے راجپورے آ گئے۔ منٹگمری، اوکاڑا تے ملتان والے فروزپور، فاضلکا، ابوہر وچّ وس گئے۔ ریاستی علاقے وچّ ہلجل گھٹّ ہوئی۔
ذاتاں گوتاں تے مذہب
مالوے وچّ جاتاں گوتاں دے دھرماں مذہباں نوں جانن توں بغیر اسیں ملوئیاں نوں پوری طرحاں نہیں جان سکدے۔ پنجابیاں دی اک خاص خاصیت اے کہ اوہ جنونی اتے کٹڑ نہیں ہندے۔ نال دی نال ہی اک اؤگن اے کہ اوہ لائی لگّ تے سدھے ہون کارن افواہاں 'تے ہی یقین کرکے اک دوجے دے آہو لاہن ویلے اگا پچھا قطعی نہیں ویکھدے۔ نیڑلے اتہاس تے ہی نظر ماریئے تاں سکھاں تے انگریزاں دیاں لڑائیاں وچ انگلینڈ توں آئے ہوئے کنے کو گورے فوجی ہونے نے جہڑے لاہور دربار دیاں خالصہ فوجاں نال لڑے۔ ایہناں وچّ بہتے ساڈے پنجابی خاص کر ریاستی راجیاں دے فوجی تے پوربیے سن جہڑے آپنیاں دے ہی آہو لاہندے رہے۔ ایہو حالَ 1947 ای دی ونڈ ونڈائی ویلے ہویا۔ پنجابیاں نے تاں پاکستان دی منگ دی بڑی پچھڑ کے حامی بھری سی۔ ایہہ تاں علیگڑھیاں تے گجراتیاں دی منگ سی، پر دس لکھ پنجابی قتل ہو گئے۔ ایس دے باو جود پنجابی خاص کر ملوئی حیدرشیخ دیاں چوکیاں وی بھردے رہے نے، نینا دیوی دے چالے وی جاندے رہے ہن اتے فتح گڑھ صاحب سرہند دے جوڑے میلے اتے مکتسر دی ماگھی 'تے وی ہمّ ہما کے پجدے رہے نیں۔
رائے سکھ
ایس دھرتی دے وسنیکاں دے وکھو وکھ بھائیچاریاں دی جانکاری توں بناں ایہہ لکھت ادھوری ہوویگی۔ مالوے دا اک خاص بھائی چارا اے 'رائے سکھ'۔ ایہہ دریا ستلج دے نال دھر فاضلکے توں ماچھوآڑے روپڑ تیک وسدے نے۔ انگریزاں نے ایہناں نوں جان بجھّ کے نیواں وکھاؤن دی کوشش کیتی۔ حقیقت وچّ ایہہ بھائی چارا ہڑاں، ڈوبےآں، سوکےآں دا نرنتر مقابلہ کردا صدیاں توں ایتھے گھگّ وسّ رہا اے۔ بہت ہی محنتی تے سوجھ وان برادری کمبوج جاں کمبواں دی اے، جنہاں دی مالوے وچّ فروزپور جلال آباد، ابوہر، سنگرور، سنام تے پٹیالے وچّ کافی وسوں اے۔ پنجابیاں دی انکھ دے چنہ، شہید ادھم سنگھ دا سبندھ ایسے بھائیچارے نال سی۔
کمبوہ
کمبوہ بھائیچارے والے کھیتی باڑی خاص کر سبزیاں، وپار تے صنعت وچ وی خاص یوگدان پاؤندے رہے نے۔ ایہناں دے پرمکھ گوت، جموں، مہروک، چندی، کوڑا، تھند، جوسن، ہانڈہ تے کالرا وغیرہ مالوے وچّ ملدے نے۔ کجھ ودواناں دا متّ اے کہ مسلماناں دے ارائیں برادری دے وڈیرے پہلوں کمبوہ جاں سینی برادریاں وچوں سن۔
سینی وی کمبواں وانگ ہی کھیتی تے ونج وپار کرن والے بھائیچارے نال تعلق رکھدے نیں۔ ایہناں دی بہتی وسوں تاں پوادھ 'چ ضلع روپڑ موہالی تے پٹیالے وچّ اے، پر کجھ فتح گڑھ صاحب تے لدھیانے دے بیٹ کھیتر وچّ وی وس رہے ہن۔ اویں ہی بشنوئی برادری وی مالوے دا مان اے۔ بے شکّ زیادہ بشنوئی بیکانیر تے ہریانے دے سرسا، ہسار وچّ نے، پر مالوے دے فاضلکا، ابوہر تے مکتسر دی دکھنی گٹھّ وچ وی ایہناں دی وسوں ایہناں دے قدرت نال پیار، رکھاں تے جنگلی جیواں دے رکھوالیاں وجوں ملوئی قدر کردے ہن۔
جٹ
کھیتی باڑی نال سبندھت وڈی برادری اے جٹاں دی جنہاں دی مالوے وچّ بہتات اے۔ پھولکیاں ریاستاں والے تے فریدکوٹ ریاست دے راجے بھاویں جٹّ پچھوکڑ والے نے، پر ایہہ عامَ جٹاں نالوں اپنے آپ نوں نکھیڑ کے ہی ویکھدے رہے نے۔ موگا، مکتسر، فریدکوٹ، جیرا، بٹھنڈہ، مانسا، برنالہ، لدھیانہ، پٹیالہ، سنگرور، فتح گڑھ صاحب وچّ جٹاں دی وسوں وڈی تعداد وچّ اتے گوتاں انوسار اے۔ مالوے دا ہی نہیں پنجاب دا ساریاں نالوں ودھ گنتی والا گوت سدھو اے۔ سدھو راؤ توں چلیا ایہہ گوت بٹھنڈہ، مکتسر، فروزپور، مانسا، فریدکوٹ، موگا، لدھیانہ دی جگراؤں تحصیل، برنالہ، سنگرور، فتح گڑھ صاحب لگبھگ مالوے دے سارے ضلعیاں وچّ کھلریا ہویا اے۔ ایہناں دی ہی اگوں براڑ راؤ توں تری مونہی براڑ اکھواؤندی اے۔ براڑاں دا گڑھ فریدکوٹ، مکتسر دے ضلعے نے۔ کسے ویلے مالوے دے ایس حصے نوں بیراڑکی وی آکھیا جاندا سی۔ کئی سدھو وی اپنے آپ نوں براڑ لکھدے نے۔ انجھ ایہہ وی سدھوآں والے سارے کھیتر وچّ ہی ہن۔ سدھوآں 'چوں ہی باہیا تے پھولکا مونہیاں ہن۔ ایہناں دے زیادہ پنڈ رامپورا پھول تے پٹیالہ ریاست والے علاقیاں وچّ نے۔
گل
مالوےدا دوجا وڈا گوت اے گلّ۔ ایہہ فروزپروں تر گھلّ کلاں، ڈھڈیکے، گلّ (موگا)، گلّ (لدھیانہ) توں اگے دھموٹ، پائل توں ہندے کھنے توں اگانھ کوٹلہ بھڑی تیکر پھیلے ہوئے نے۔ ایہناں دی اک مونہی گلّ جھلی دے اک ہور شیرگلّ اکھواؤندے نے۔ دھالیوال گوت وی مالوے دا پرسدھ گوت اے۔ ایہہ زیادہ تر موگا، برنالہ وچّ ہن، پر اج لگبھگ سارے مالوے وچّ موجود نے۔ سیکھوں وی، مالوے دا ہی گوت اے۔ ایہہ فروزپوروں تر ملانپور داکھا توں اگے لدھیانے دے چھپار مانومپور، بھڑی بروالی تیک ملدے نے۔ سندھو پنجاب دا اک وڈا گوت اے۔ بے شکّ ایہناں دا گڑھ ماجھے وچّ سرہالی اے، پر مالوے وچّ ڈوک، فریدکوٹ توں تر دواریانا کوٹکپورے توں ہندے ایہہ ساہنیوال لدھیانے توں وی اگانھ روپڑ وچّ چمکور صاحب نیڑے سندھوآں تیک پھیلے ہوئے نے۔ مانگٹاں دے پنڈ رامپر، کٹانی، بیگووال، کبیاں توں لے کے مکتسر نیڑے مانگٹ کیر تیک نے۔ گرچے ڈھنڈاری کلاں، کہاڑا، لکھنپر، زیادہ لدھیانے پھتہگڑھ صاحب وچّ ہی نے۔
گریوال
گریوال مالوے دا سرکڈھّ گوت اے۔ ایہہ بہتے قلعہ رائیپور، گجروال، نارنگوال، مہما سنگھ والا، جسووال، سرابھا وغیرہ وچّ ہن، پر ضلع سنگرور، پٹیالہ، توں وکھ فاضلکا تیک وی کدھرے کدھرے موجود نے۔ گھمان جہڑے سیالکوٹ، گرداس پور جا کے گھمن اکھواؤندے نے لدھیانے، سنگرور وچّ گھگّ وسدے نے۔ معناں دیاں تے شاناں ہی نرالیاں نے۔ ایہہ اپنے آپ نوں اصل جٹّ مندے نے۔ ایہہ گدڑباہے، بٹھنڈے، مانسا، سنگرور توں ہندے بابا بندہ سنگھ بہادر دے ساتھی جرنیل اعلیٰ سنگھ مان سنگھاں دی سلودی (کھنے) توں اگے کھنٹ مانپر فتح گڑھ صاحب تیک ملدے نے۔
شیخوپریئے ماناں نے تاں سرہند دے آلے دوآلے ہی وسیب کر لئی سی۔ فتح گڑھ صاحب دے گردوارے دے عین ساہمنے پنڈ تلانیاں دا ناں اج کل ماناں نے قلعہ ہرنام سنگھ رکھ لیا اے۔ جرگ منڈیراں دا گڑھ اے تے نال ہی بھرتھلا منڈیر، کھمانوں نیڑے منڈیراں ایہناں دے پنڈ ہن۔ سیاڑھ، پندھیر گوتیاں دا پنڈ اے۔ ربوں، لسوئی، ٹوہڑا، چنارتھ، ٹوانے وسدے نے۔ ڈھیسی دسانجھ تے ملھیاں دے اپنے پنڈ موگے دے آلے دوآلے وسدے نے۔ کئی ودواناں دا وچار اے کہ مالوے دے اصل بشندے ملہی ہی ہن۔
بھلر
منڈی کلاں، پتھو تے کنے ہی ہور پنڈ ضلع بٹھنڈا وچّ بھلر گوبھیاں دے ہن۔ ایویں ہی بٹر ناں دے پنڈ بٹر گوتیاں دے مالوے نوں بھاگ لا رہے نے۔ کھہریاں دی وی بھرویں حاضری لدھیاݨا توں وکھ کئی ضلعیاں وچّ ہے۔ ہیئر تے پنوں وی مالوے وچّ ملدے ہن۔ کنگ، بھنگو، تھند، بنیپال، بلنگ جہڑا بڑنگ جاں ونگ دا ہی ملوئی ناں اے، مالوے وچّ حاضر نے۔ گوسل، گوت دے گوسلاں نامی نگر مالوے وچّ وسدے نے۔ تکھر، پونی، ڈھلوں، جاکھڑ، بلّ، چیمے، چٹھے، مدھے، بینس، دیول، اٹھوال، مڈاہڑ جاں مراڑ، شاہی، اپل، اؤلکھ، داہیا، اؤجلا، سمرائے، سنگھیڑا، سیان، سبیا، سنگھے، ہانس، ہندل، کلیر، کیلے، کھروڑا، کھیرا، کھنگوڑا، گنڈھو، چاہل، جھجّ، کونر، دلیؤ، دلٹّ، دھنوئے، ڈھینڈسا، ناگرا، نتّ، نروال، نجر، نین، پنیچ، پندوہل، بسرہ، باگڑی، باجوا، باٹھ، بیدوان، طور، بوپارائ، رٹول، رنگی، رندھاوا، لدھڑ، لہل، ورک، وڑائچ، بہنیوال وی مالوے دے پرسدھ گوت نے۔
گل کی جٹاں دے اتلے بھارت دے تقریباً سارے ہی گوت مالوے دی وسوں دا حصہ نے۔ ہریانے دے جاٹاں والے گوتاں اتے لیہندے پنجاب دے مسلمانی متّ نوں منن والے جٹاں دی پچھوکڑ اکو ہی اے۔ جٹاں دے کئی گوت دوجیاں برادریاں نال سانجھے وی ہن۔ جویں تھند، سیال، اپل، برما اتے راجپوتی گوت خاص کر بھٹی، رائے، سرائے، پرمار، پوار، ہیر وغیرہ۔
برہمن
برہمناں دی وی مالوے وچّ زکریوگ حاضری اے۔ ملوئی براہمناں دی اک وڈی خاصیت اے کہ ایہناں وچوں کئی خاص کر ریاستی علاقیاں وچّ سکھ دھرم نال وی سبندھت ہن اتے کئیاں دی دکھّ پگڑیدھاری تے کیسادھاری ہون کارن سکھاں والی اے۔ مالوے دی کھیتی، تعلیم اتے کاروباراں وچّ ایہناں دا زکریوگ تھاں اے۔ جوشی، مودگلّ، شرما، اگنیہوتری، لکھنپال، ملوئی پنڈتاں دے پرسدھ گوت ہن۔ کھتریاں دی آبادی مالوے دے لدھیاݨا، موگا، فروزپور، مکتسر وچّ مڈھ توں ہی کافی اے، پر سنتالی توں پچھوں لیہندے ولوں آئی ایہہ برادری سمچے مالوے دے شہری علاقیاں وچّ کافی تعداد وچّ اے۔ ایہناں وچّ چاولے، کھنے، کپور، سہگل، کوہلی، بھاٹیئے، مہتے، بھلے، سوڈھی، بیدی، تریہن، مکھیجے، سکھیجے، بندرے، اوبرائے، کوچھڑ، ملہوترے لگبھگ ہر گوت دے کھتری ہن ملدے ہن۔ بانیاں برادری مالوے دے دکھنپوربی ضلعیاں وچّ وڈی گنتی وچّ اے۔ وپار دا ہر کم آڑھت توں لے کے صنعت تیک ایہناں دے ہتھاں وچّ ہی ہے۔ مالوے دیاں بہہتیاں منڈیاں وچّ مہاراجہ اگرسین دے ایہناں انوائیاں دی ہی بہتی دسّ پچھ اے۔
اگروال
مالوے دیاں منڈیاں حقیقت وچّ آباد ہی اگروال برادری نے کیتیاں ہن۔ پیسے ٹکے پکھوں ایس بھائیچارے دا ہتھ ہمیشاں سوکھا رہا ہے۔ دوجے بھائیچارے اپروں ایہناں دا ستکار کردے نے، پر دلوں خار کھاندے رہے نے۔ بٹھنڈا، مانسا، برنالا، سنگرور، ایس بھائی چارے دے گڑھ نے۔ لدھیانے، موگا، مکتسر وچّ وی ایہناں دی حاضری بھرویں ہے۔ پٹیالے، فتح گڑھ صاحب، فروزپور، فریدکوٹ وچّ کجھ گھٹ۔ ایہناں دے گوت جندل، متل، گوئل، بانسل، گپتا توں الگّ کافی جین دھرم والے وی ایس بھائیچارے نال ہی سبندھت نے۔
ہور
رامگڑھیا بھائیچارے دے ہنر تے کاریگری دی دین نوں تاں قطعی وی اکھوں پروکھے نہیں کیتا جا سکدا۔ ایہناں دا مڈھ منکھتا جنا ہی پرانا اے۔ اصل وچّ باقی سارے کم دھندے کاریگری دی ہی اپج نے۔ پہلا پہیہ تے پھیر حل بنا کے ایہناں نے ہی کرسانی دا مڈھ بنھیا۔ جنگل چھڈّ کے گھر بنا کے پنڈ وساؤن تے سماج دی اگوں اساری دی نیہہ حقیقت وچّ ایہناں نے رکھی۔ جدوں کھیتی ہلاں نال ہندی سی تاں سارے کھیتی اتے ڈھو ڈھوائی دے سند ایہناں ہی بنائے۔ ایس بھائیچارے دیاں اگوں دو شاخاں ہو گئیاں، اک کاٹھ جاں لکڑ دا کم کرن والے ترکھان اتے دوجے لوہے دے سند، ہتھیار جاں مشیناں بناؤن والے لوہار۔ مالوے دے ہر پنڈ وچّ ہی ایہہ سمچے ارتھ چارے دا آدھار رہے ہن۔ سمیں دے بدلاؤ نال ایہناں نے مالوے دی نہار، بدلن وچّ زکریوگ وادھا کیتا۔ کئی منڈیاں تے شہراں دی تاں پچھان ہی رامگڑھیاں کر کے بنی ہے۔ موگا، منڈی گوبندگڑھ، بٹھنڈا، سرہند، بھادسوں، دراہا، ہنڈیایا، تلونڈی بھائی، برنالہ، کھنہ، لدھیاݨا، فیروزپور، رامپورا، کوٹکپورا ایس برادری دی دین ہن۔ بابو رجب علی دی کویشری وچّ جٹاں دے نال کاریگراں دا وی وستھار وچ، پنڈاں شہراں انوسار ذکر ہے۔ وردی، ٹھیٹھی، کندی، گھٹوڑے، ریہان، سندھو، بھنورے، کلسی، مٹھاڑو، لوٹے، دھنجل، بھوگل، بنسل، دیوگن، بھنگل، جبل، ایہناں دے کجھ پرسدھ گوت ہن۔
روداسیئے جاں رام داسیئے مالوے وچّ کپڑا بنن والیاں نوں کیہا جاندا ہے۔ ایہہ بہتے پرسدھ تے ہنرمند برادری وڈی گنتی وچّ مالوے دی وسنیک اے۔ دوآبے دے آدی دھرمیاں توں الٹ ملوئی روداسیئے بہتے کیسادھاری ہن۔ کئی تھائیں ایہناں نوں کپڑا بنن کرکے جلاہے جاں بونے وی کیہا جاندا اے۔ روداسیاں دی گنتی لدھیانے، فتح گڑھ صاحب، پٹیالے، موگے، مکتسر، بٹھنڈے، برنالے تے سنگرور وچّ کافی ہے۔ فروزپور وچّ ورلی ہی ہے۔ ایس بھائیچارے دے لوک بہت، محنتی، ادمی تے کافی تعداد وچّ پڑھے لکھے، سیاست، ساہت تے دھرم دے کھیتر وچّ اگھا یوگدان پاؤن والے ہن۔ ایہناں 'چوں گیانی دتّ سنگھ پنجاب وچّ ودیا دا موڈھی، سماج سدھارک اتے سموہ سکھاں لئی ہی نہیں پنجابیاں دی مان یوگ وراثتی ہستی اے۔ سکھی اتے گرمتِ دے پرچار توں پہلاں ایس بھائیچارے دا وڈا حصہ چمڑے دا کاروبار کردا سی۔ اج وی پٹیالے اتے مکتسر دیاں دیسی پنجابی جتیاں پنجاب دی شان ہن۔ ایہہ کاروبار پنجاب دا مان دیس بدیش وچّ کلا تے کرت دے کمال دے سمیل راہیں ودھا رہا ہے۔ ایہہ کسب سمیں دے بدلاؤ نال بھاویں کجھ سست رہا، پر ہن پھیر ودھ رہا ہے۔ چمڑے دا کم کرن والے کجھ ٹبر ہریاݨے راجستھان توں آ کے وی مالوے دے بٹھنڈہ، مانسا، مکتسر ضلعیاں وچّ وسے ہوئے نے، جہڑے ملوئیاں نالوں اپنے آپ نوں وکھ سمجھدے نے۔ روداسیاں دے مہمی، مہے، بنگڑ، کلیر، جسل، چونکڑیئے، چندھڑ، بھٹوئے، ہیر، پوار، بھونڈپال، سراو، چاہل ورگے پرسدھ گوت ہن۔
بالمیک جاں مذہبی برادری وی مالوے دا مان اے۔ جیرا، فروزپور، مکتسر موگا جاں ماجھے دے نال لگدے علاقیاں وچّ ایہناں دی گنتی کافی ہے۔ لدھیاݨا، پٹیالا، فتح گڑھ صاحب، سنگرور، بٹھنڈے، برنالے، مانسا وچّ لگبھگ ہر وڈے چھوٹے پنڈ وچّ ایس بھائیچارے دی وسوں کتے ودھ کتے گھٹّ وسدی اے۔ کرسانی کم دا دھرا کسے ویلے ایہہ ہی رہے ہن۔ سچی سچی کرت کارن ملوئی سماج دی کایاکلپ کرن وچّ ایہناں ویراں بھیناں دا وڈا یوگدان رہا اے۔ پینڈو ارتھ چارے دی ایہہ بہت ہی اہم کڑی بہت تھائیں جاتپاتی زحمت دی ساریاں نالوں ودھ شکار رہی اے۔ صحیح سوچ نال کجھ موڑ بھاویں آیا ہے، پر بندے مان عزت تے ستکار دی منزل اجے وی دور ہی محسوس ہندی اے۔ ایہناں دے کافی گوت جٹاں جاں راجپوتاں والے ہی نے۔ جویں بھٹی، گلّ، سہوتے، سدھو، رندھاوے، سندھو آدی، پر کجھ ہور جویں گھارو، ناہر، سبھروال، مٹو، کلیان وغیرہ وکھرے وی ہن۔ پراتن کال دے شودراں توں تر ایس برادری دے ناں جویں مصلی، مذہبی سکھ، رنگھریٹے، بالمیک، ہریجن جاں دلت تاں رکھے جاندے رہے، پر ہونی نہیں بدلی۔ چھاؤنیاں اتے شہراں دے آلے دوآلے ایہناں 'چوں کجھ عیسائی بن گئے سن۔ لدھیانہ تے فروزپور وچّ ایہہ تبدیلی پرتکھّ ویکھی جا سکدی ہے۔ کجھ اتہاسکاراں دا متّ ہے کہ ایہہ برادری ہی پنجاب دی پشتینی برادری ہے۔ ہڑپا کال ویلے توں ایہہ ایتھے ای وسدے آ رہے ہن۔ آریاواں دی آمد توں پچھوں ایہناں دا وڈا امیر حصہ بھارت دے دکھنی صوبیاں وچّ چلا گیا تے غریب طبقہ ایتھے ہی رہیا۔
جسمانی کلا دا، صحتَ دا خوبصورت مجسمہ نے ملوئی بازی گر۔ باجیا اکثر ہی پنڈاں وچّ پیندیاں رہندیاں سن۔ ایہہ منورنجن وچّ لپٹیاں، صحتَ سکھیا، انوشاسن اتے کلا دا ادبھت نمونہ ہندیاں۔ بازیگراں دی وسوں مالوے دے املوہ، نابھہ، بھوانیگڑھ، سنام، سنگرور تے برنالہ تیک کافی ہے۔ ایہناں بھراواں دے وی کئی گوت جویں لالکا، دھرمسوت کافی پرسدھ ہن۔ کنے ہی ہور جاتاں تے اوہناں دے گوت ملوئی سبھیاچار دے بہرنگے گلدستے دے مہکدے پھلّ نے۔ درزی جاں چھیمبے جہڑے بابا نامدیو نوں اپنا اشٹ مندے ہن مالوے وچّ مڈھ توں ہی دساں نہوآں دی کرت کرن دے نال ساہت تے ودیا دے کھیتر وچّ بھرپور یوگدان پاؤندے رہے ہن۔ پراتن سمیاں وچّ ویاہاں ویلے براتیاں لئی کورے وچھاؤن توں لے کے داج وری دے لیڑے پہلوں سوئیاں نال تے پھیر مشیناں نال سیون والے ایہہ ویر ساڈے سبھیاچار دا بہت مہتوپورن انگ رہے ہن۔ اپنے آپ نوں ٹانک-کشتری اکھواؤن والے ایہناں ویراں دے کئی گوت، کینتھ، ناگ، جسل، رشی، گاندھی، لکی، بسرا، بیدی، باگڑی، کریر، بٹو، پوربا، سگو آدی مالوے وچّ ملدے نے۔
کشپ راجپوت جہناں نوں ملوئی جھیور جاں جھیر آکھدے نے، پینڈو بھائیچارے دی پیاس تکھڑ دپہراں وچّ صدیاں تیک بجھاؤندے رہے نے۔ ویاہاں تے ہور اکتاں بٹھاں ویلے ایہناں دی اہم بھومکا ہندی سی۔ ایہناں دا جیو جی پاک پوتر کرت نال جڑیا رہندا سی۔ بابا موتی رام مہرے دی سرہند دے ٹھنڈے برج وچّ جان جوکھم وچّ پا کے ماتا گزری تے صاحبزادیاں نوں دودھ پلاؤن دی کہانی قربانی دا سکھر اے۔ ایسے ہی سماج دا انگ جہڑے دریا ستلج تے گھگر دے نیڑلے پنڈاں وچّ وسدے رہے نے بیڑیاں دے چپو اتے تلیاں دے ونجھ مار مار راہیاں مسافراں نوں پار لنگھاؤندے رہے نے۔ ایہہ ملاح جاں ماجھی آکھے جاندے سن۔ وقت دیاں کروٹاں نے 'جدھر گئیاں بیڑیاں اودھر گئے ملاح' دی کہاوت انوسار اج ایہناں حقیقتاں نوں مالوے دیاں نہیں کسے پریدیس دیاں داستاناں بنا دتا اے۔
مالوے وچّ ریاستاں کنیاں ہی سن۔ ایہناں دیاں راجدھانیاں دے محلاں تے باغاں باراندریاں وچ رہن والے لوکاں دیاں نظراں توں اوہلے صرف حکم چلاؤن والیاں نوں مہاراجے جاں راجے آکھیا جاندا سی۔ ایس توں الٹ مالوے دے پنڈاں نگراں وچّ وسن والے پرجا دے ہر دکھ سکھ وچّ بہڑن والے لوکاں دے اپنے راجے سن۔ بابا سین بھگت دے پیروکاراں دی ایس پینڈو جیون دی اتی مہتوپورن کڑی نوں نائی آکھیا جاندا سی۔ گبھرو منڈیاں تے مٹیاراں کڑیاں دے عمراں دے سبندھ جوڑن لئی عامَ ملوئی ایہناں راجیاں اتے ایہناں دے گھراں والیاں رانیاں اتے ای ٹیک رکھدے سن۔ کوئی وی غمی شادی دا موقع ہووے، نکی موٹی بیماری خاص کر پرانے زخم جاں گمبھیر پھوڑے ہون ایہہ اج دے سرجناں وانگ چیر پھاڑ یا جراحی کر کے علاج کرن دے ماہر سن۔ سر گندن، نہوں لاہن تے حجامتاں کرن، ویاہاں دیاں گنڈھاں، سماگماں دے سدے ایہناں دی ہی ذمہ واری ہندی سی۔
بوریا برادری دا کم وی کھیتی وچّ مددگار وجوں خاص کر دکھنی ضلعیاں وچّ بہت اہم اے۔ ایہناں دا پچھوکڑ راجستھان دا ہون کرکے ایہناں اپنی دکھ تے بولی سبھیاچار نوں نویکلا وی رکھیا ہویا ہے تے سہجے سہجے ایہہ ملوئی بھائیچارے دا انش وی بن گئے نے۔ اتری تے پوربی ضلعیاں وچّ پوربیے اتے ہیٹھا بوریئے کھیتی دے کماں وچّ ریڑھ دی ہڈی بنے ہوئے نے۔ سانسیاں جاں سینسیاں دی اک ہور کافی اہم برادری مالوے دے کئی وڈے پنڈاں دی وسنیک اے۔ ایہناں دا مکھ کم ہر اوکھے سوکھے ویلے دوجے پرمکھّ بھائیچاریاں دی امداد کرنا ہندا سی۔ چھجّ، چھاجلیاں، سرکیاں، ٹوکرے، بناؤنا، بان وٹنا وغیرہ محنت مشقت والے کم ایہہ کر کے جھٹّ ٹپاؤندے۔
کلالاں دی برادری مالوے وچّ بہتی پٹیالے جاں ریاستی شہر وچّ ہی اے۔ پنڈاں وچّ ایہناں دی وسوں گھٹّ تے کدھرے کدھرے اے۔ ایہناں نوں آہلووالیئے جاں والیئے ہی کیہا جاندا اے۔
اپروکت سارے ویرویاں توں وی اگے کئی ہور برادریاں جویں سونے جاں گہنیاں دے کم کرن والے سنیار، پتل، کانسی جاں کینہ دے ہتھیں بھانڈے بناؤن والے ٹھٹھیار وی مالوے دے وڈے پنڈاں، منڈیاں تے شہراں وچّ ملوئیاں نوں شنگارن تے چلھیاں چونکیاں نوں چمکاؤن دی بھومکا نبھاؤندے رہے نے۔ کجھ پھرتو، گھمکڑ، ٹپریواس، سرکیواس قبیلے وی ملوئی سماج انگ نے۔ ایہناں وچّ سبھ توں سرکڈھّ نے گڈیاں والے راجستھانی لوہار۔ ایہناں دیاں گڈیاں، بلد بندیاں دے لباس تے زنانیاں دی پوشاک اپنا خاص مقام رکھدے نے۔ بالٹیاں، تسلیاں، کڑاہیاں نوں تھلے لاؤن توں علاوہ بلدا دا وپار ایہناں دا مکھ دھندا رہا ہے۔ پنڈاں وچّ سادھاں، باویاں، گجراں، رنگریزاں، بھاٹڑیاں، بھٹاں دے وی کدھرے کدھرے کافی ٹبر وسدے سی۔ پرانے ویلیاں وچّ گاؤن وجاؤن تے نچن والیاں کنجراں دیاں وی برادریاں سن۔ مجرے کرکے لوکاں دا من پرچاوا کرنا ایہناں دا مکھ دھندا سی۔ سمیں نال ایہہ سارا کجھ بدل گیا اے۔ اج مالوے دا چہرہ موہرا بدل گیا اے۔ ریاستاں، راجے مہاراجے، نواب، رئیس بیتے کل دیاں کہانیاں نے۔ جاتاں، گوت، کم-دھندے، کار وہار، لباس، پوشاک، کھان-پین، پہنن پرچن، گہنے گٹے، رکھ، جنگل، ہنر، کاریگری، کھیتی، دوکانداری سبھ کجھ ہی رل گڈّ ہو کے پچھاننا اوکھا ہو گیا ہے۔ سمیں نال سبھ کجھ چھانئی مانئی ہو کے چھلیڈیاں وانگ روپ وٹا گیا اے۔ اتیت نوں جانن توں بناں ورتمان نوں سمجھن تے بھوکھ دی ویونتبندی نہیں ہو سکدی۔ ملوئیاں نے خود سوچنا اے کہ اسیں ٹھیک راہ تے تر رہے آں کہ رستہ بھلّ اؤجھڑیں پے گئے ہاں۔ بھائیچاریاں، جاتاں، گوتاں، برادریاں، دھرماں، مذہباں دے وکھریپنیاں نوں قایم رکھدیاں ہویاں وی مانس دی اکو اک جات کویں پچھاننی اے۔
مالوے دا موسم ، آب و ہو‏‏ا تے پیداوا‏‏ر
مالوہ وچ موسم نہ صرف خوشگوار رہندا اے بلکہ مقیاس الحرارۃ دا چڑھاو اتار غیر معمولی طور اُتے باکل خفیف ہوتاہے ، البتہ سال دے آخر دو مہینےآں وچ اچانک موسمی تبدیلیاں پیدا ہوئے جاندیاں نيں تے ہندوستان دے ہور تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی طرح اس صوبہ وچ وی موسم باراں دے بعد دو ماہ دے دوران وچ تپ ولرزہ د‏‏ی شکایت پیداہو جاندی اے، لیکن جو حضرات ہندوستان دے نشیبی تے زیادہ گرم تھ‏‏اںو‏اں وچ عرصہ دراز تک قیام کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کمزور ہوئے گئے نيں ، انہاں دے لئی مالوہ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا نہایت خوشگوار تے صح بخش اے ، مغربی ہندوستان د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی برسا‏‏ت ، جاڑا تے گرمی تن موسم ہُندے نيں ، جون ،جولائ‏ی ،اگست تے ستمبر دے مہینےآں وچ ایتھ‏ے اُتے بارش عام طور اُتے ہلکی تے باققاعدہ ہُندی اے تے معمولا بارش دا اوسط تقریبا 50 انچ رہندا اے، اگرچہ برسا‏‏ت ختم ہونے بعد ہی تو‏ں صبح دے وقت زیادۃ خنکی ہونے لگتی اے ، لیکن دسمبر دے آخر تک موسم زیادہ سرد نئيں ہُندا اے تے جنوری دے مہینہ تے فروری دے اک حصہ تک سردی پڑدی رہندی اے، گرمی دے موسم وچ تمام ہندوستان دے شمال تے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں نہایت گرم ہويا چلدی اے س، لیکن اس صوبہ وچ گرمی معمولی ہُندی اے تے صرف چند روز تک پڑدی اے، گرمی وچ دن دے وقت مقیاس الحرارہ ایتھ‏ے اُتے 98 درجہ تو‏ں اُچا نئيں ہُندا، لیکن مالوہ د‏‏ی راتاں موسم گرما وچ بالعموم سرد تے خوش گوار ہُندیاں نيں
ابن بطوطا لکھدا اے : دھار وچ گیہاں د‏‏ی فصل خوب ہُندی اے تے اوتھ‏ے دے پان وڈے خوشبودار ، خوش ذائقہ ہُندے نيں تے دہلی تک بھیجے جاندے نيں ، خربوذاں نو‏‏ں وی ذکر کيتا اے ابو الفضل لکھدا اے: مالوہ وچ خریف تے ربیع دونے فصلاں خوب پکتی نيں ، ایتھ‏ے اُتے گیہاں افیون، گنا، دھان ، مٹر ، کپاس ، جوار ، باجرہ ، چنا ، مونگ ، اڑد ، السی ، تلی تے نیل د‏‏ی کاشت ہُندی اے، آم خربوذہ تے انگور خوب پکتے نيں
جہانگیر لکھتااے: ایتھ‏ے بارش دا موسم برا خوش گوار ہُندا اے تے رات وچ لحاف اوڑھنا پڑدا اے ، آم دے بارے وچ لکھدا اے کہ : وڈے خوش ذائقہ ، رس دار تے بَیر ریشے دے ہُندے نيں
مالوے دے خاص شہر ، قصبے تے راجگڑھ
اجین ، اندور ، دھار ، رتلام ، نولی یا ودھ نگر ، کچروڈ{ کھاچرود} ادنیل ، منڈیسر ، جاور ، بام پورہ ، مناسا ، آگر ،شجاعلپور، آشٹا ، شاہجہان پور {شاجاپور} ، دیواس ، ڈگ ، تال ، منڈاول ، ماہد پور ، سارنگ پور ، بھوپال ، دوحد{داہود} ، مانڈو شادی آباد ۔
گزشتہ ادوار وچ اجین ، دھار ، مانڈو تے سارنگپور مختلف اوقات وچ مالوہ دے پایہ تخت رہے ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دی تریخ
عدنان صدیقی
عدنان صدیقی اک پاکستانی اداکار ، پروڈیوسر تے ماڈل نيں جنہاں نے لالی وڈ تے ہالی وڈ وچ کم کيت‏‏ا اے تے ہندی فلم موم (2017) تو‏ں بالی ووڈ وچ وی قدم رکھیا سی۔ انہاں دے اپنے پروڈکشن ہاؤس، سیریئل انٹرٹینمنٹ اے،  جس نے عادت تے گھگی ڈراما بنایا.
ابتدائی زندگی اور تعلیم
صدیقی د‏‏ی تعلیم سینٹ پیٹرک ہائی اسکول ، کراچی تو‏ں ہوئی ۔ اوہ اٹھ بچےآں دے خاندان وچ سب تو‏ں چھوٹا اے ، لاہور وچ پیدا ہويا جتھ‏ے اس دے والد عدنان پیدائش دے کچھ عرصہ بعد پورے خاندان نو‏‏ں کراچی منتقل کرنے تو‏ں پہلے اتر پردیش تو‏ں آئے سن ۔
اداکار اسد صدیقی انہاں دے بھتیجے ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اردو سنیما وچ مرد اداکار گٹھ:1969 دے جم گٹھ:کراچی دے مرد اداکار گٹھ:پاکستانی ماڈل مرد گٹھ:پاکستانی ٹیلی وژن پروڈیوسرز گٹھ:پاکستانی مرد ٹیلی ویژن اداکار گٹھ:پاکستانی مرد فلمی اداکار گٹھ:زندہ شخصیتاں
جنگ آزادی 1857 دیاں وجوہات
کجھ تبدیلیاں نال راجکھیتر برطانوی راج نال جوڑ دتا گیا۔ کجھ راجکھیتر مستقبل دی راجپالیسی تحت مقامی حکمراناں نوں موڑ دتا گیا۔ ایہہ صرف نام دے راجے سی۔ اصل طاقت سامراج کول ہی سی۔
انڈیا وچ ایسٹ انڈیا دا پسار
کاروبار کرن دے مقصد نال آئی ایسٹ انڈیا کمپنی، پہلے پہل اوہناں علاقیاں دی ہی دیکھ ریکھ کردی سی جو وپار نال متعلق سن۔ 1757 وچ ہوئی پلاسی دی لڑائی نال اسنے اپنے پیر شمالی بھارت وچ گڈّ لئے۔ 1764 وچ بہار وچ بکسر دی لڑائی وچ کمپنی دی جت ہوئی تے مغل بادشاہ شاہ عالم دوجا، ہار گیا۔ اسنے کمپنی نوں بنگال، بہار تے اڑیسہ وچوں مالیا اگراہن دے اختیار دے دتے۔ کمپنی قانونی طور تے اس علاقے دی حکمران بن گئی۔جلدی ہی کمپنی نے اپنیاں سرحداں ودھاؤنیاں شروع کر دتیاں۔ اس لئی بمبے تے مدراس نوں ادھار چنیا گیا۔ اینگلو میسور لڑائیاں (1766–1799) تے اینگلو مراٹھا لڑائیاں جنہاں دا ویلہ 1772 توں1818 تک دا اے دے نتیجے وجوں کمپنی نے بھارت دے وڈے حصے تے قبضہ کر لیا۔ ایہہ کھیتر انڈیا دے دکھن ول نرمدا دریا تک جاندا اے۔
ایہہ وادھا بنھا رکاوٹ نہی ہویا۔ لڑائیاں کرنیاں پئیاں۔انگریز فوج وچ بھارتی کافی گنتی وچ سن۔ سن 1806 وچ ویلور بغاوت وی فوجیاں وچالے ہوئی جو فوج دے اندر دا روس سی۔ اسدا مکھ کارن وردی دیاں کجھ مداں سن جو مذہبی بھاوناواں نال جڑیاں ہون کرکے ایہہ خلاف ہندو تے مسلمان دوواں وچ سی۔
انویں صدی دے آؤن نال راجکھیتر ودھاؤن دی گوریاں دی حرص اپنی سخر ہنڈھاؤندی اے۔ اس بھکھ دی انی دوڑ گورنر-جنرل ویلسلے نے سیاسی چینلاں دی ورتوں کردیاں تیز کر دتی۔ دو طریقیاں نال اس وادھے نوں انزام دتا جان لگا۔ پہلاں مقامی راجے نوں ماتحتی قبول کرن لئی مجبور کیتا جاندا۔ مسودے تیار ہندے تے کئی راجے ایہناں معاہدےآں، مسودیاں راہیں ماتحتی قبول کرکے اپنی عیش پرستی دی زندگی جیندے تے جے کوئی انکھیلا جنگجو انگریزاں دے ناپاک ارادیاں نوں بھانپدیاں ہویاں محب وطن وس خلاف کردا تاں اسنوں فوجی کاروائی دا ساہمنا کرنا پیندا۔ انگریز دی فوجی طاقت کافی ودھ چکی سی۔ اس لئی طاقت دے زور ایسے راج نوں اپنے نال ملا لیا جاندا۔ ماتحتی منن والیاں دا اک گٹھجوڑ بن گیا جسنوں پرنسلی سٹیٹس جاں نیٹو سٹیٹس کیہا جاندا سی۔ اس ویلے دے ڈاکومیٹاں وچ ایسے ہی نام ملدے ہن۔ ہندو حکمران نوں مہاراجہ تے مسلمان حکمران نوں نواب کیہا جاندا۔ دوسری اینگلو سکھ جنگ (1849) توں بعد پنجاب، شمال مغربی سرحدی صوبہ تے کشمیر انگریزاں نے اپنے نال ملا لئے۔ چھیتی ہی بعد کشمیر نوں 1850 عیسوی وچ امرتسر معاہدے مطابق جموں دے ڈوگرا گھرانے نوں سونپ دتا گیا۔ عوض وچ اس گھرانے نے انگریزاں نوں بہت سارا دھنّ دتا۔ اس طرح ایہہ جموں کشمیر وِ پرنسلی گٹھبندھن وچ شامل ہو گیا۔استوں بعد بریٹیش بھارتی سامراج دا نیپال نال سرحدی بکھیڑا کھڑا ہو گیا۔ ایہہ تکھا ہندا 1814–16 وچ اینگلو نیپال جنگ دے روپ وچ ساہمنے آیا۔ جس دوران گورکھیاں نوں وی بریٹیش دی پربھوستا قبولنی پئی۔ 1854 وچ بیرار نوں جوڑیا گیا دو سال بعد اودھ وی شامل ہو گیا۔ ہن تقریباً سارے بھارت وچ ہی کمپنی دا حکم چلدا سی۔
بغاوت دے کارن
1857 دی بھارتی بغاوت پھٹن دے سمے دے گربھ وچ پل رہے کئی کارن سن جنھاں دا تعلق بھارت دے کئی مقامی کھتیاں دی وچر رہی لوکائی دی سنسکرتک-اوچیتن دی نفسیات نوں کھروچنا سی۔ ایہہ کوئی اک وڈا کارن نہی سی۔ وڈے کارن جو ساہمنے آ گئے نے صرف ٹرائگر دا کم کیتا۔ رہکلے وچ تے بارود پہلوں ہی بھریا پیا سی۔ صرف آخری ڈھکن رکھکے رسی ولیٹن دا کم ہی باقی سی۔
بغاوت توں پہلاں کمپنی دی فوج وچ وچ دو لکھ فوجیاں دی نفری سی۔ ایہناں نوں فوج دے حصیاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ ایہہ سن،بمبے،مدراس تے بنگال۔بنگال فوج وچ اچی جات دی بھرتی سی جویں رازپوت تے براہمن جہڑے اودھ، (لکھنؤ) دے لاگے دے تے بہار علاقے دے سن۔ انگریز دی پاڑو والی پالیسی دے مطابق، اسدے این الٹ،مدراس تے بمبئی دی فوج وچ مقامی ایسیاں ذاتیاں دی بھرتی سی جو اچّ ذاتیاں نوں پسند نہی کردے سن۔ بنگال فوج دی اس جاتی مشتمل اچتا نے کجھ چھوٹیاں بغاوتاں نوں جم دتا جو بعد وچ وڈی بغاوت دا انگ وی بن گئیاں۔ اصل وچ اندر دی کھیڈ نوں پربھاوی طور تے ورتن لئی ایہہ جات مشتمل انگریز دی کیتی بھرتی اتنی ابھر گئی کہ فوجی وچ جہڑے گن بنیادی طور تے ہونے چاہیدے ہن،انھا نوں کھونجھے لا دتا گیا سی۔ مسلاً جسمانی اہلیت،اچھا-طاقت تے مضبوطی، فوجی اصول-پرستی تے حونصلہ، آدی دے گن جو کسے وی مرد وچ فوجی ہون لئی ہونے چاہیدے ہن،انھا نوں انگولیا کر دتا گیا۔ ایہو کارن اے کہ کمپنی دی فوجی گنتی بریٹیش فوجی گنتی نالوں چار گنا سی۔
1772 سن، جد وارن ہیسٹنگز بھارت دا گورنر جنرل بنکے آیا تاں اسدا مکھ نشانہ کمپنی دی پھوز دا وڈی پدھر تے پھلار کرنا سی۔ پلاسی تے بکسر دی لڑائی وچ بنگال دے بہت سارے سپاہی کمپنی دے خلاف لڑے سن،ہن اوہ بریٹیش سامراج دیاں اکھاں وچ رڑکدے سن۔ ہیسٹنگز نے اس گل نوں دھیان وچ رکھدیاں ہی پھرتی پالسی نوں استرھاں بنایا کہ اودھ تے بہار دے اچّ جاتی دے براہمن تے راجپوتاں نوں بھرتی کیتا تے ایہہ سلسلہ اس پالسی تحت اگلے 75 سالاں تک چلدا رہا۔ اوہناں وچ پاڑا برقرار راے تے ودھے اسدا وی دھیان رکھدیاں اوہناں دیاں مذہبی بھاوناواں نوں بھڑکاؤن والیاں نکیا نکیاں دھکھدیاں گلاں سدا ہی دھکھدیاں رہنن،کدے بھامبڑ وی بن جان تے اوہ آپس وچ الجھن لئی انگریز دے مہتاز بنے رہنن۔ اسے تحت انھا دے کھانے دے میسّ وکھرے اسارے گئے۔ اوہناں دے پانی پین دے سروت وکھرے کرکے ایہہ احساس وی کرایا گیا کہ کون کس جاتی دا اے؟ اک ہی فوج وچ دو فوجاں نوں پلن لئی سسٹم اسارے گئے تاں کہ اوہ آپس وچ کدے وی نٹھکے نہ بیٹھ سکن۔ ہندو تیوہاراں نوں مناؤن دا چوکھٹا وی استرھاں دا اساریا گیا کہ ایہہ دوریاں فوجیاں دے ہڈاں وچ بیٹھ جان۔ استرھاں ہی بغاوت وچ سپاہیاں دیاں مذہبی بھاوناواں نوں بھڑکاؤنن والیاں کاروائیا اک کارن بنی۔
1856 نوں اودھ نوں کمپنی نے اپنے سامراج وچ شامل کر لیا سی۔ اس شمولیت وچ کئی فوجیاں دیاں جدی زمیناں تے ہور جائداداں خوس گئیاں۔ عدالتاں ولوں مالیا اگراہنن دے نویں قانون بنے جنہاں مطابق بقایا وی شامل کیتا گیا تے مالیا ودھا وی دتا گیا۔ اسدے نال ہی عیسائی دھرم نوں پھیلاؤن والے پرچارک، ہندو تے مسلماناں نوں عیسائی بناؤن دے راہ وی تر پئے۔ استوں پہلاں وی سماج عام دے نام تے کئی پرتھاواں نوں ختم کرنا وی مقامی لوکاں نوں رڑک رہا سی۔ بھاویں ستی ورگیاں پرتھاواں نوں قانونی طور تے ختم کرنا اک چنگا رجھان سی پر طریقہ صحیح نہ ہون کرکے لوکاں نے اسنوں دلوں منظوری نہی دتی۔ بیواہ دی دوجی شادی کرن بارے وی سدھار ہوئے۔ ایہہ گل وی نوٹ کرن والی اے کہ ایسے سدھار واقعہ ہی وڈی بغاوت دے کارن بنے، اسدا کوئی پختہ ثبوت نہی ملدا، سوائے اسدے کہ ایہناں دا استقبال بہت ٹھنڈا سی۔ مقامی لوک انگریزاں دی ہر گل نوں ہی شک دی نگاہ نال دیکھن دے عادی ہو گئے سن۔ وشواش وچ لئے بنھاں کوئی وی کاروائی کسے وی لوکل نوں کدے وی منزور نہی ہوئی۔ ایہہ اک ایسی نفسیات اے جسنوں اسیں اج وی محسوس کر سکدے ہاں۔
اسطرح ایہہ دیکھیا جا سکدا اے کہ فوجیاں دی پیشاور رہتل نوں ایسے حالتاں مطابق بدلنا، اوہناں وچ مایوسی پیدا کر دندا اے۔ اسدے نال ہی ایسٹ انڈیا کمپنی دی اپنے پھلار لئی کیتیاں کاروائیاں، بھاویں اوہ فوجی کاروائیاں سن تے بھاویں سندھی ولوں علاقے ملاؤن دی پالیسی۔ فوج دی تعیناتی اوہناں علاقیاں وچ وی ہو گئی،جنہاں بارے اوہ بھگولک طور تے نہی جاندے سن، جویں اینگلو-برمیز وار دوران تے بعد وچ برما وچ تعیناتی۔ ایہہ تعیناتی مطابق جو ‘غیرملکی سروس’ دے خاص بھتے ملن دی ریت سی، اس مطابق ایہہ بھتے وی نہی دتے گئے۔ جنرل سروس ایکٹ مطابق رٹارئرڈ فوجی دی پینشن نوں وی نانہہ کر دتی گئی۔ ایہہ جنرل سروس ایکٹ دیاں مداں صرف نویں بھرتی دے رنگروٹا لئی ہی سن۔پہلاں ایہہ سمجھ لیا گیا سی کہ ایہہ جنرل سروس ایکٹ پہلاں ہی سروس کر راے فوجیاں تے وی لاگوُ ہوویگی۔ استوں وی ودھ ایہہ ہویا کہ بنگال دی فوج نوں مدراس تے بمبے دی فوج نالوں گھٹ پیسے دتے گئے۔
25 جولائی،1856 دا جنرل سروس ایکٹ دے خلاف دھکھّ رہی مایوسی جو دس مہینے سلگدی رہی،اس بغاوت دا وڈا کارن ہو نبڑی۔ بنگال پھوز دے فوجیاں نوں اوورسیز سروس دے بھتیاں توں وانجھا کر دتا گیا۔ انھا نوں اک خاص مدّ وچ رکھ لیا گیا جس مطابق اوہ فوجی جس وی خطے وچ مارچ کر راے ہون،اتھے ہی انھا دی تعیناتی سمجھی جاوے گی تے اوہ اتھوں دے ہی فوجی سمجھے جانگے۔ گورنر-جنرل لارڈ ڈلہوزی نے اس نیمہینتا نوں پرمکھتا نال وستھاردیاں استرھاں لیا—مدراس تے بمبے دی فوج تے بنگال فوج دیاں چھ بٹالیئناں نے ‘جنرل سروس’ تحت ایہہ منزور کیتا اے کہ اوہ لوڑ پین تے اوورسیز سنوجواناں وی کرنگے۔نتیجے وجوں برما وچ سروس کر راے فوجیاں دے بھتیاں تے سوالیا نشان کھڑا ہو گیا۔ لارڈ ڈلہوزی دا اترا اہلکار لورڈ کیننگ گورنر جنرل نے ایکٹ تے دسخط کرکے ایہہ یکیننی بنا دتا کہ صرف نویں رنگروٹ ہی جنرل سروس ایکٹ تھلے لئے جانگے۔ اچی جات والے فوجیاں دے دلاں وچ وی ڈر بیٹھ گیا کہ ایہہ کسے نہ کسے دن اوہناں نوں وی اپنی لپیٹ وچ لے لویگا۔استرھاں اگلی پیڑھی نوں فوج وچ بھیجن دی کوائت تے وڈا اثر پیا۔ پیڑیاں توں پھوز وچ جان دی مضبوط روایت نوں دھکہ لگا۔
فوجی وچ ترکی دے مدعے تے وی گھسر مسر شروع ہو گئی۔ سنیارٹی نوں اکھو پروکھے کیتا جانا انگریز دی عادت بندی جا رہی سی۔ فوج وچ یورپیئن افسراں دی گنتی ودھن لگی۔ استرھاں مقامی لوکاں دی ترکی دی رفتار کافی مدھم پے گئی۔ جتھے یورپیئن بھرتی ہی افسر ہندے اتھے مقامی بھارتیاں نوں افسر دے مڈھلے رینک تک پہنچدیاں ہی عمر لنگھ جاندی۔
چربی والے کارتوس
سلگ رہی مایوسی نوں بھامبڑ بناؤن والا کارن چربی والے کارتوس سن۔ فوج وچ نوی قسم دی رائفل آئی۔ ‘پیٹرن 1853 اینفیلڈ رائفلز دا ماڈل کجھ استرھاں سی کہ اس وچ پیپر گولیاں پیندیاں سن جنہاں نوں پہلاں ہی گریز کیتا ہندا سی۔ فوجی نوں اس نوں لوڈ کرن لئی کارتوس نوں منہ نال کٹکے بارود دے پاؤڈر نوں چلن یوگ بنایا جانا سی۔ اس گریز وچ چربی شامل سی۔ سور دی چربی مسلمان لئی ورجت سی تے گاں دی چربی ہندو لئی مذہبی طور تے ورجت سی۔ اک وڈے انگریز نے اس بارے شنکا وی ظاہر کیتا سی کہ ٹیسٹ کرکے ویکھ لوو تے جے مذہبی بھاوناواں دا مصلیٰ اے تاں ایہناں کارتوساں نوں مقامی فوجیاں نوں اسدی سپلائی نہ کیتی جاوے۔ اگست 1856 وچ بریٹیش ڈزائن مطابق ایہناں کارتوساں دی پروڈکشن پھورٹ ولیئم کلکتے وچ شروع ہو گئی۔ گریز ورتی جانی شروع ہوئی تے ایہہ چربی گنگادھر بینرزی اینڈ کمپنی ولوں سپلائی کیتی گئی۔ جنوری وچ ایہہ افواہ چارے پاسے پھیل گئی کہ ایننفیلڈ کارتوساں وچ جانوراں دی چربی نال بنی گریز ورتی گئی اے۔ کمپنی دے افسر اس افواہ بارے جانو سن،ایہہ جانکاری اوہناں نوں اپنے کھپھیاں مخبراں توں مل رہی سی۔ ایہہ رپورٹاں ڈم ڈم وچ ہوئی اچّ جاتی تے نیویں جاتی دی کھہبڑ-بازی توں حاصل ہوئیاں۔ اسلئی اس موقعے ایہہ کارتوس میرٹ فوج لئی ہی سپلائی ہوئے تے ڈم ڈم وکھے ایہناں دی سپلائی روک لئی گئی۔
27 جنوری نوں کرنل رچرڈ برچ جہڑا ملٹری سیکٹری سی نے حکم کیتا کہ ڈیپو توں جاری کیتے کارتوساں وچ کوئی گریز نہی اے تے فوجی اوہناں نوں آپ ہی اپنی مرضی دے گھول نال گریز کر لین۔ ایہہ تبدیلی وی کارتوساں وچ کر دتی گئی کہ لوڈ کرن لگیاں دندی وڈھن دی بجائ ہتھ نال ہی پاڑیا جا سکے۔ اس گل نے سگوں ایہہ وشواش پکا کر دتا کہ افواہ جھوٹھی نہی سی،سگوں سچمچّ ہی استرھاں دے کارتوس بن گئے سن تے اننھا دا ڈر سچا سی۔ ہن نوی افواہ ایہہ پھیل گئی کہ کارتوس دوآلے جو پیپر اے ایہہ پہلے پیپر نالوں سخت اے تے سخت اس کرکے اے کہ اسنوں چربی نال بھیوں کہ سخت کیتا گیا اے۔
غیر فوجیاں دی اشاتی
بغاوتی پرجا وچ بھانت بھانت دے شنکے،ڈر،اشاتی تے بے چینی سی۔ بغاوتیاں نوں تن حصیاں وچ ویکھیا جا سکدا اے۔ پہلی وچ بسویدار تے قالین طبقہ آ جاندا اے۔ پینڈو جاگیدار،جنہاں نوں تالکدار وی کیہا جاندا سی۔تیسرے طبقہ وچ کسان آؤندے سن پہلے طبقہ والے کلین،ساؤ قسم دے اچ ورگی لوکاں اپنے تمگے گوا چکے سن،اپنی شانو شوکت گوا کے اوہ بھرے پیتے سن۔ اک اصول انگریزاں نے لاگوُ کیتا سی جسنوں ڈوکٹرائن آف لیپس (Doctrine of Lapse) کیہا جاندا سی۔ جس مطابق اوہناں دی گود لئی سنتان نوں اوہناں دا وارث نہی بنایا جا سکدا سی۔ اوہ محسوس کردے سن کہ کمپنی اننھا دے جدی پشتی وارث بناؤن دی ریت وچ وگھن پا رہی اے۔ بغاوتی لیڈر جویں نانا صاحب تے جھانسی دی رانی اس گروپ وچ شمار ہندے سن۔ بعد وچ اس گروپ نے ایہہ منّ لیا سی کہ جے انھا دا متبنا پتر اوہناں دے راجے وارث منّ لیا جاوے تاں اوہ ایسٹ انڈیا کمپنی دی ادھینتا سوکار کر لینگے۔ سینٹرل انڈیا دے دوسرے علاقے جویں اندور تے سوگار جتھے ایہہ مسئلہ ہی نہی سی،اتھوں دے راجے،کمپنی دے وفادار بنے راے، اتھے وی جتھے سپاہیاں نے بغاوت کر دتی سی۔ دوجا طبقہ،جگیرداراں جاں تالکداراں دا سی۔ اودھ دا انگریز راج وچ شامل ہو جان نال ایہناں دی زمین ادھ توں ودھ خوس گئی تے کساناں کول چلے گئی۔ لینڈ رپھارم ایکٹ راہیں ایہہ زمینن اوہناں کولوں خوس گئی سی۔ جیوں ہی بغاوتیاں دا کجھ زور پیا ایہناں جگیرداراں نے اپنی خوسی ہوئی زمینن تے مڑ قبضہ کر لیا۔ گل اواضع سی تے ورودھابھاس دے باو جود تے مقامی میل ملاپ نے کساناں تے اسدا بہتا اثر نہی ہویا تے بغاوتیاں نال رلن وچ بالکل نہی ہچکچائے۔ اہئنگریز نوں وڈا دشمن سمجھدے سن۔ اک کارن ایہہ وی سی انگریزاں ولوں بہت سارے تھوپے مالیئے نال اوہ ویسے وی زمین واہکاں لئی کوئی لابھ دا سودا نہی سی۔ اننھاں کولوں قرضے دے بوجھ تھلے زمیناں خوس رہیاں سن۔ شاہوکاراں دے متھاز بنے ایہہ کسان بغاوت کرن لئی تے بغاوتیاں دا ساتھ دین لئی مجبور سن۔ استوں علاوہ بگاوتیا دا انگریز خلاف عامَ ویر مطلب سی، جس وچ قومی بھاونا کم کر رہی سی۔ پر بھگولک طور تے بغاوتیاں دی حالت متوازن نہی سی۔ باو جود اسدے اتراو چڑاو آؤندے راے تے اس طرحاں نورتھ-سینٹرل انڈیا بریٹیش راج دے کنٹرول توں اک ویلے باہر ہو گیا۔ مظفرآباد تے استوں بعد میرٹ وی اس ویلے دوران شات ہی رہا۔
ڈاکٹرائین اف لیپس
ایہہ ڈوکٹرائین آف لیپس اے کی بلا؟جسنے انگریز دیاں اک وار تے جڑھاں ہلا کے رکھ دتیاں۔ ایہہ تے کجھ بنیادی غلطیاں ہو گئیاں، نہی تاں جتنے جوش نال بھارتیاں نے انگریز نال لڑائی لڑی، دیش نبے سال پہلاں ہی آزاد ہو جانا سی۔ اوہ کارن وی بعد وچ وچارے جانگے۔ بھاویں گل ‘جے’ دی اے پر لیکھا جوکھا تے اتہاسکاراں نے آپو اپنے حساب نال کیتا اے۔ آپو اپنا نظریہ سی۔ ایہہ اصول اک طرحاں نال ریاستاں تے قبضہ کرن دی پالسی سی،جسنوں لورڈ ڈلہوزی نے انگریز ہتاں لئی ڈزائن کیتا جو 1848 توں1856 تک ایسٹ انڈیا کمپنی دا گورنر جنرل سی۔ اس اصول مطابق کوئی وی ریاست جاں کوئی سلطنت اپنے آپ ہی ایسٹ انڈیا راہیں بریٹیش سامراج دا حصہ بن جائگی جسدا راجا کھلم-کھلا جسمانی جاں دماغی طور تے ایوگ ہووے جاں اولاد توں بنھا مر جاوے۔ ایہہ بھارت دے پربھستا راجاں دی صدیاں توں چلی آ رہی ریت دے برخلاف سی۔ اپنا وارث چنن دا اختیار راج پروار سمونہ نوں ہندا سی تے اس وچ دخل اندازی نہی کیتی جاندی سی۔ سرحدی طور تے نال لگدے راج وی اس ادھار تے کسے راج دی پربھوستا نوں للکاردے نہی سن۔ ایہہ کوئی قانون نہی سی ۔ ایہہ وکھری گل اے کہ اک دوجے دے راجاں دے علاقے طاقت نال دب لینن دا رجھان سی۔ اس اصول مطابق بے اولاد راجے دی ریاست، راجے دے مرن اپرنت اپنے آپ ہی بریٹیش سامراج دا حصہ بن جانیا سن۔ اس اصول دا تکھا خلاف ہویا۔بھارتی راجے تے پرجا وی اس نوں غیر قانونی تے غیر اخلاقی سمجھدیاں سن، پر اخلاق کی تے ایسٹ انڈیا کمپنی کی،جہڑی گوانڈھن وانگ اگّ لین آئی گھر دی مالک بن بیٹھی سی۔
وارث لئی متبنا بناؤن دی ریت تری آ رہی سی پر اس اصول مطابق کمپنی نوں ایہہ منزور نہی سی تے استرھاں ہی کمپنی نے اس اصول مطابق کئی ریاستاں اپنے راج نال ملا لئیاں۔ 1848 نوں ریاست ستارا کمپنی نے نپ لئی۔ جے پور تے سمبلپر 1849 وچ دب لئی۔ ناگپور تے جھانسی 1854 وچ اودھ تے ادیپر 1856 وچ اپنے قبضے وچ کر لئیاں۔ کمپنی نے تقریباً چار ملیان پونڈ دا مالیا سالانہ اپنے ریونیو وچ جمع کراؤن دا بندوبست کر لیا،اس اصول دے مطابق۔
کمپنی نے 1856 وچ اود نوں صرف اس ادھار تے اپنے نال رلا لیا کہ اسدا راجا چنگی طرحاں راج نہی کر رہا سی۔ اس نے بغاوت دا بگل وجا دتا۔ کمپنی دی ودھ رہی طاقت نال بہت ساریاں ریاستاں وچ اپھرا تپھری پھیل رہی سی تے لوکاں دا روہ سخت ہون لگا۔ بھارتی فوجیاں وچ روس جاگ پیا۔ جگہ جگہ اس خلاف ریلیاں ہون لگیاں۔ ریاستاں دیاں فوجاں نے ہتھیار چکّ لئے۔ اس کرکے اسنوں 1857 دی فوجی بغاوت وی کیہا جاندا اے۔ بغاوت توں بعد 1858 وچ بھارت دے بریٹیش وائسرائے نے اس اصول نوں تلانجلی دے دتی تے بھارت دا سدھا راج پربندھ ایسٹ انڈیا کمپنی کولوں لیکے اپنے ہتھاں وچ کر لیا۔
اصل وچ کٹور دا راج ایسٹ انڈیا کمپنی نے 1824 وچ ہی اس اصول دیاں لیہاں تے اپنے قبضے وچ کر لیا سی۔ سو ایہہ وی بھمبلبھوسا اے کہ ایہہ اصل وچ لورڈ ڈلہوزی نے 1848 وچ ازاد کیتا سی۔اصل وچ لورڈ ڈلہوزی نے ہی اسنوں لکھتی روپ وچ لیاندا سی تے کالے قانون دی شکل دتی سی۔ جو وی سی اسنے ریاستاں دے راجیاں تے انگریز حکومت وچ کڑواہٹ ضرور لیاندی۔
جھانسی دی رانی
جھانسی دی رانی دے لقب نال مشہور لکشمی بائی اس بغاوت دی مکھ پاتراں وچوں اک سی۔ اس ویلے دی عورت دی سمت تے سمت نوں وی اس حوالہ وچ واچیا جا سکدا اے۔ خاص طور تے کلین پروار دیاں عورتاں دے روپ وچ۔ اسلئی جھانسی دی رانی بارے کجھ پھلار نال گل ہونی چاہیدی اے۔ اسدا بچپن دا نام منیکارنکا سی تے چھوٹا نام منوں۔ اسدا جم وارانسی دا اے جو بنارس وچ آؤندا اے۔ سن 1827 جاں 1828 اے۔ ماں دا نام بھگیرتھی تے پیؤ دا نام موروپنت ٹامبے سی۔ جم طریق بارے پکا پتہ نہی لگدا۔ ایہہ اجے چھوٹی سی جدوں ماں دا دہانت ہو گیا۔ سنبھوتا عمر دو سال سی۔پیؤ موروپنت ٹامبے چمناجی اپا دا صلاح کار سی جو بازی راؤ دوجے دا بھرا سی۔ منوں اجے تن سال دی ہی سی جدوں چمناجی اپا دا دہانت ہو گیا۔ منیکارنکا تن سال دی سی جدوں اسدا پیؤ بتھر چلا گیا تے اتھے جاکے بازی راؤ دی عدالت دا میمبر بن گیا۔ اپنے پیؤ دی پوزیشن کرکے اسدا بچپن محل وچ گزریا۔
بچپن وچ ایہدا وہار منڈیا ورگا سی۔ پیؤ نوں نراشا ہوئی کہ اسدا اکو اک بچہ اے،تے اوہ وی کڑی؟ کہ منیکارنکا اپنے پیؤ دی اس خواہش نوں جاندی تے نہی ہوویگی؟ کی پیؤ دی ایہہ خواہش نوں پوری کرن لئی ہی اوہ منڈیاں وانگ وہار کردی سی؟ ایہہ کجھ گلاں ہن جو سانوں ایہہ سجھاؤندیاں ہن کہ اس ویلے وی کڑی نالوں منڈے نوں پہل دتی جاندی سی، تے کڑی دے اوچیتن وچ ہی ایہہ گل بیٹھ جاندی ہوویگی۔ پیؤ نال جڑنا وی ساہمنے آؤندا اے۔
سمجھیا جاندا اے کہ نانا صاحبَ، تانتیا توپے اسدے نال کھیڈن والے ساتھی سن۔ ایہہ وی نوٹ کرن والی گل اے کہ نانا صاحبَ استوں ست اٹھ سال وڈا سی۔ جسدا جم 1820 دا قیاسیا جاندا اے۔ تانتیا توپے جو اندازاً 1813 نوں پیدا ہویا،اوہ منیکارنکا توں 14 سال وڈا سی۔ ایہہ ہی اوہ عمر ہندی اے جدوں اک سال دا فرق وی وڈے انتر دا ہنسا بن جاندا اے۔ جے ماپن دا پیمانہ سال ہی گنیئے۔
اک کہانی مطابق نانا صاحبَ نے اسنوں ہاتھی دی سواری لئی منع کر دتا تے اسنے غصے وچ ایہہ کہہ دتا کہ اک دن اسدے سارے دس ہاتھی اسدے ہونگے۔ جے ایہہ کہانی سچی اے جاں تے اسدا بچپنا سی جاں دکھاوے دا دمگزا،ڈینگ کجھ وی سمجھ لوو۔ پر ایہہ بھبکی گدڑ بھبکی نہی سی،کیونکہ اسدا سبھاء ایسا نہی سی۔ آؤن والے مستقبل دا کسے نوں نہی پتہ پھر منیکارنکا نوں کویں پتہ ہندا؟ کی اسدے ذہن وچ بھری اسرکھئتا تے اسدی تکمیل لئی دماغ وچ اٹھدے واورولے سن؟ پر ایہہ وی ہو سکدا اے ایہہ گل اسدی منگنی تے ویاہ وچلے ویلے دی ہووے۔
ایہہ وی سمجھیا جاندا اے کہ اسدے پیؤ نے اسدا پالن پوشن ہی استرھاں کیتا کہ اوہ ہونی والی رانی دے اچار وہار تے گل کرن دے طریقے توں واقف ہو جاوے۔ اسدا پیؤ اسنوں لیکے جھانسی آ گیا تے راجا گنگادھر راؤ دی ملازمت کر لئی۔ مئی 1842 نوں جدوں اسدی عمر 14 سال دی سی، اسدا ویاہ جھانسی دے راجے گنگادھر راؤ نال ہو گیا۔ جھانسی دے کھاتیاں دی پڑتال کردیاں پتہ لگدا اے کہ اک اینٹری 40,000 روپئے دی اے جہڑا ویاہ دے جشنا تے خرچ کیتا گیا۔ ویاہ تے آتشبازی چلی تے توپاں دی سلامی دتی گئی۔ لکشمیبائی گنگادھر راؤ دی دوسری بیوی سی۔ پہلی بے اولاد ہی اس دنیا توں رخصت ہو گئی۔
ویاہتا جیون
ویاہ توں بعد رواج مطابق منیکارنکا دا نام وی بدل گیا۔ ہن اوہ لکشمیبائی سی۔ نام بدلنا راج گھرانیاں دی خاص پرمپرا سی۔ ویاہتا جیون بارے زیادہ قیاس آرائیاں ہی ہن،تے بہہتیاں گنگادھر راؤ بارے۔ جسنوں ہر طرحاں دیاں لعنتاں نال نوازیا گیا۔ گے توں لیکے ایاس تے رکھیل رکھی دے طعنے اسدی پٹھّ پچھے اگدے تے جھڑ جاندے۔ کجھ وی وچارن توں پہلاں انھا دی عمر دا انتر ویکھدیاں ہی لکشمی نال ہمدردی جڑ جاندی اے۔ ایہہ وی گل سمجھ وچ آؤدی دسدی اے کہ منیکارنکا نے سٹیٹس ویکھدیاں ہی اس عمر دیاں سدھراں نال سمجھوتہ کیتا۔ منیکارنکا نوں وی عورت دیاں انفرادی نفسیات نالوں سماجی رتبے دی زیادہ پرواہ سی۔ ایہہ ورتارا کسترھاں ودھیا، ایہہ سمجھن لئی ساڈی سوچ اپنے آپ ہی سماج دی بنتر ول چلے جاندی اے۔ دمپتی جیون نالوں ستعینات خاندان دی شانو شوکت ساڈے ساہمنے آؤندی اے۔ پر اسدا حوالہ صرف اچّ سوسائٹی نال ہی اے۔ ایہہ ضروری نہی کہ اسدا سدھا تعلق عامَ جنتا نال وی جڑدا ہووے تے ویکھن والی گل ایہہ وی اے کہ مقامی لوکاں دا دتا ساتھ لکشمیبائی دی منکمل ویکتیتو دا عکس بندا دسدا اے۔ سماج ساشتریاں نے اسدی پن چھان کیتی ہوئی اے تے کئی کتاباں اتہاس دیاں آپو اپنی نظر توں لکھیا گئیاں ہن۔
لکشمیبائی کمال دی گھوڑ سوار سی۔ اسنوں گھوڑیاں دی پہچان سی۔ ہتھیاراں تے پکڑ، اسدی نت دن دی پریکٹس دا نتیجہ سی۔ اسنے اک عورتاں دی ریجمینٹ وی تیار کیتی ہوئی سی۔ اسدی جیون-جاچن توں اسیں سہجے ہی اس ریجمینٹ دا اندازہ لا سکدے ہاں۔ جنان-کھانے دی سکیورٹی تے دیکھ بھال ایہناں عورت گارڈاں ولوں کیتی جاندی۔ کئی موقعیاں تے ایہہ عورت ریزمینٹ لڑائیاں وچ حصہ لیندیاں۔ جہڑی گل حیران کرن والی لگدی اے، اوہ ایہہ اے کہ سارے پربندھ اپلبد ہون دے باو جود رانی آپ ایہناں دی ٹریننگ انچارج سی۔ کیہا جاندا اے کہ 1851 وچ لکشمیبائی نے 1851 وچ اک بیٹے نوں جم دتا پر تن مہینے بعد ہی اسدی موت ہو گئی۔ ایہہ ٹھیک اے جاں غلط پر 1853 وچ جدوں گنگادھر راؤ دی موت ہوئی ایہہ بے اولاد سن۔جدوں اوہ بیمار سی تے اسدی موت دی انتظار کیتی جا رہی سی استے زور پایا گیا کہ اوہ کسے نوں متبنا بنا لوے۔ اپنی موت توں اک دن پہلاں ہی اسنے ڈھلی مٹھی حامی بھری۔ اوہناں نے پنج سال دا بچہ جسدا نام دمودر راؤ سی تے جو گنگادھر دی رشتے داری وچوں سی نوں گود لے لیا۔ خاص مقصد نال کسے نوں بھلیکھا نہ راے خاص طور تے کمپنی نوں، انھا نے اس رسم وچ مقامی بریٹیش افسر، سیاسی ایجٹ،میجر ایلس تے کیپٹن مارٹن نوں سدا دتا گیا تاں کہ تقریب دا ثبوت راے۔