cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی نظریہ حکومت
کہ جنہاں لوکاں نے میرے تو‏ں پہلے والے خلفاء نو‏‏ں منتخب کيتا سی انہى لوکاں نے اصرار تے اپنى رضا تے رغبت دے نال میرى بیعت کى اے _ پس تسيں اُتے میرى اطاعت اسى طرح واجب اے جس طرح میرے تو‏ں پہلے والے خلفاء کى اطاعت کردے سن _(۲)
حضرت امیر المؤمنین ، معاویہ نو‏‏ں تنبیہ کردے ہوئے فرماندے نيں کہ اطاعت دے لئی تیرا بیعت دے وقت موجود ہونا ضرورى نئيں اے کیونجے پہلے تمام خلفا کى بیعت تے شورى وچ بھى تاں موجود نئيں تھا_ فرمایا:
لأنّ بیعتى فى المدینة لزمتک تے أنت بالشام کما لزمتک بیعة عثمان بالمدینة تے أنت أمیر لعمر على الشام، تے کما لزمت یزید أخاک بیعة عمر تے هو أمیر لابى بکر على الشام (۳)
مدینہ وچ میرى بیعت دا ہونا تجھ اُتے اطاعت نو‏‏ں واجب قرار دیتاہے چاہے تاں شام وچ ہوئے جس طرح عثمان کى مدینہ وچ بیعت تیرے لئے لازم ہوگئی تھى جدو‏ں کہ تاں عمر کى طرف تو‏ں شام پر
۱) ارشاد شیخ مفید جلد۱ صفحہ ۲۴۳_
۳) شرح نہج البلاغہ جلد۱۴ صفحہ ۴۴_
۱۳۳ حاکم تھا_ تے جس طرح تیرے بھائی یزید دے لئی عمر کى بیعت لازم ہوگئی تھى جدو‏ں کہ اوہ ابوبکر کى طرف تو‏ں شام دا والى تھا_
ہور فرمایا کہ معاویہ تے قریش طلقا ( آزاد کردہ ) وچو‏ں نيں تے خلیفہ نو‏‏ں مقرر کرنے والى شورى وچ شمولیت کى اہلیت نئيں رکھدے فرمایا :
( وَ اعلَم أنّک من الطُلَقاء الَّذین لا تَحلُّ لَهُم الخلافة تے لا تعرض فیهم الشوری ) (۱)
اور جان لوکہ تسيں طلقا وچو‏ں ہوئے ، جو کہ خلافت دے حقدار نئيں نيں تے شورى وچ بھى شمولیت کى اہلیت نئيں رکھدے_
أما قولک إنّ أهل الشام هم الحُکّام على أهل الحجاز فهات رجلاً من قریش الشام یپہلے فى الشورى أو تحلّ له الخلافة، فإن زعمتَ ذلک کذبک المهاجرون والانصار (۲)
اور تیرا ایہ کہنا کہ اہل شام اہل حجاز اُتے حاکم نيں تاں ایہ کِداں ممکن اے کہ شام دے قریش دا اک فرد شورى وچ قابل قبول ہوئے یا اس دے لئی خلافت جائز ہوئے _ جے تاں ایسا سمجھتاہے تاں مہاجرین تے انصار تینو‏ں جھٹلا دیںگے _
اسک‏‏ے پیش نظر تے انہاں ادلّہ نو‏‏ں دیکھدے ہوئے جو امام کى امامت کے منصوب من اللہ ہونے اُتے دلالت کرتى نيں کوئی شک تے شبہہ باقى نئيں رہندا کہ امام دا تعیین خلیفہ وچ بیعت تے شورى دے معتبر ہونے پر
۱) وقعة صفین صفحہ ۲۹_
۲) بحارالانوار جلد۳۲ ، صفحہ ۳٧۹ ، شرح نہج البلاغہ جلد۳ صفحہ ۸۹_
حضرت على نے بھى اسى استدلال تو‏ں استفادہ کردے ہوئے فرمایا: جے خلافت دا معیار قرابت رسول (ص) اے تاں وچ سب تو‏ں زیادہ آنحضرت (ص) دے نیڑے ہاں _ تعیین امامت دے لئی اس قسم دے تمام استدلال جدلی نيں کیونجے آپ (ع) کى امامت کى دلیل خدا دا آپ نو‏‏ں امام مقرر کرنا اے آنحضرت (ص) تو‏ں قرابت آپ کى امامت کى دلیل نئيں اے _ امام نے معاویہ نو‏‏ں جو خط لکھیا اس وچ اسى استدلال جدلی دا سہارا لیا_
قالَت قریش مّنّا أمیر تے قالت الأنصار منّا أمیر; فقالت قریش: منّا محمّد رسول الله (ص) فنحن أحقّ بذلک الأمر ، فعرفت ذلک الأنصار فسلمت لهم الولایة تے السلطان فاذا استحقوها بمحمد (ص) دون الانصار فإنّ أولَى الناس بمحمّد أحقّ بها منهم (۱)
۱) وقعة صفین صفحہ ۹۱_
۱۳۵ ممکن اے کوئی ایہ کہ‏ے کہ اسيں اسنو‏ں تسلیم کردے نيں کہ ائمہ معصومین کى ولایت دے اثبات دے لئی بیعت تے شورى نو‏‏ں معتبر قرار دینا استدلال جدلى اے لیکن زمانہ غیبت وچ اسلامى معاشرہ دے حاکم دے تعین دے لئی بیعت تے شورى نو‏‏ں معتبر قرار دتا جاسکتاہے _ پس بنیادى لحاظ تو‏ں بیعت تے شورى ناقابل اعتبار نئيں نيں بلکہ امام معصوم دے زمانہ وچ ائمہ معصومین کى امامت کى ادلّہ نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ناقابل اعتبار نيں لیکن زمانہ غیبت وچ قابل اعتبار نيں _ دوسرے لفظاں وچ امام دا استدلال جدلی غلط مقدمات اُتے مشتمل نئيں سی بلکہ ایہ مقدمہ (بیعت تے شورى دا معتبر ہونا) صرف امام معصوم دے حضور دے زمانہ وچ ناقابل اعتبارہے وگرنہ بذات خود ایہ معتبر اے _ جو لوک اس نظریہ دے حامى نيں اوہ لوک امامکے استدلال جدلى نو‏‏ں زمانہ غیبت وچ اسلامى معاشرہ دے حاکم دے تقرر دے لئی بیعت تے شورى تو‏ں تمسک کى راہ وچ مانع نئيں سمجھدے _ جے فقیہ عادل کى ولایت عامہ کى ادلّہ صحیح تے کامل نيں تاں فیر اس بحث کى گنجائشے نئيں رہتى یعنى جس طرح امام معصوم کى امامت کى ادلّہ سیاسى ولایت دے تقرر وچ بیعت تے شورى دے کردار نو‏‏ں کالعدم قرار دیتى نيں اسى طرح ولایت فقیہ کى ادلّہ بھى بیعت تے شورى نو‏‏ں کالعدم قرار دیتى نيں _
بحثکے آخر وچ اس نکتہ کى وضاحت ضرورى اے کہ ہمارى بحث اس وچ اے کہ ایہ تحقیق کى جائے کہ سیاسى تسلط دے جواز وچ بیعت تے شورى دا کیہ کردار اے _وگرنہ اس تو‏ں کسى نو‏‏ں انکار نئيں اے کہ سیاسى ولایت دا عینى تے خارجى وجود لوکاں کى رائے تے بیعت دے تابع اے _ اکثر ائمہ معصومین اسى وجہ تو‏ں اپنى شرعى تے الہى ولایت نو‏‏ں لوکاں وچ عملى نئيں کروا سک‏‏ے ، چونکہ لوکاں نے آپ کى اعلانیہ بیعت نئيں کى تھی_
۱۳٦ خلاصہ :
۱) خلیفہ دے تقرر دے سلسلہ وچ بیعت تے شورى دے معت۱بر ہونے دے متعلق حضرت على تو‏ں منقول روایات جدل دے باب تو‏ں نيں _اور ولایت نو‏‏ں انتخابى قرار دینے وچ انہاں ادلہ تو‏ں استدلال نئيں کيتا جاسکدا_
۲) حضرت على کى امامت کى مخالفت دے لئی معاویہ دا ہدف بیعت تے شورى نو‏‏ں غیر معتبر قرار دینا سی تو‏ں کہ اس طرح آپ (ع) کى خلافت اُتے سوا لیہ نشان لگایا جاسک‏‏ے_
۳) معاویہ ایہ چاہندا سی کہ حضرت عثمان دے قاتلاں نو‏‏ں سزا دینے دے بعد حاکم تے امام دے انتخاب دے لئی شورى تشکیل دى جائے جس وچ خود اس جداں افراد بھى موجود ہاں _
۴ )اپنى خلافت دے لئی ہونے والى بیعت کى حقانیت ثابت کرنے دے لئی، حضرت امیر المؤمنین نے انہاں امور دا سہارا لیا جو مسلماناں دے نزدیک مسلم تے قابل قبول سن تے جنہاں کامعاویہ تے اہل شام بھى انکار نئيں کرسکدے سن _ پس آپ دا استدلال جدال احسن کے زمرے وچ آتاہے _
۵) حضرت امیرالمومنین کى امامت اُتے ادلّہ دا موجود ہونا ، اورآپ (ع) دا انہاں نصوص تو‏ں تمسک نہ کرنا اس گل کى دلیل اے کہ آپ دے ایہ کلمات جدل دے باب تو‏ں سن _
٦) جے ولایت فقیہ کى ادلّہ صحیح تے مکمل ہاں تاں زمانہ غیبت وچ سیاسى ولایت دے متعلق نظریہ انتخابیدے لئی انہاں روایات تو‏ں تائید لیانے کى نوبت نئيں آتى _
۱)بیعت تے شورى دے متعلق حضرت امیر المؤمنین تو‏ں منقول روایات تو‏ں سیاسى ولایت دے انتخابى ہونے اُتے کیو‏ں استدلال نئيں کيتا جاسکدا؟
۲)حضرت على دے نال سیاسى تنازعہ وچ معاویہ دا استدلال کيتا سی؟
۳) حضرت امیر المومنین نے معاویہ تے اہل شام دے استدلال دا کیہ جواب دتا؟
۴) حضرت امیرالمومنین دے استدلال دے جدلى ہونے دے شواہد بیان کیجئے ؟
۵) کيتا زمانہ غیبت وچ سیاسى ولایت دے انتخابى ہونے دے لئی اس قسم کى روایات تو‏ں تمسک کيتا جاسکتاہے؟
۱۳۸ تیسرا باب:
سبق ۱۵ : ولایت فقیہ دا معنی
سبق۱٦: وکالت تے نظارت فقیہ دے مقابلہ وچ انتصابى ولایت
سبق ۱٧ _۱۸: ولایت فقیہ کى مختصر تریخ
سبق ۱۹ : ولایت فقیہ اک کلامى مسئلہ اے یا فقہی؟
سبق ۲۰،۲۱،۲۲ : ولایت فقیہ دے اثبات کى ادلّہ
سبق ۲۳ : ولایت فقیہ اُتے عقلى دلیل
پہلے گذرچکاہے کہ شیعاں دا سیاسى تفکر نظریہ انتصاب پر استوار اے تے شیعہ معتقدہاں کہ ائمہ معصومین کى امامت تے ولایت خدا کى طرف تو‏ں اے تے اس دا اعلان خود رسول خدا (ص) نے فرمایا اے _ اہ‏م سوال جو زیر بحث اے اوہ ایہ اے کہ کیہ زمانہ غیبت وچ فقہاء عادل نو‏‏ں ولایت عامہ تے ائمہ معصومین کى نیابت حاصل اے ؟ مذکورہ باب اسى اساسى سوال کى تحقیق دے متعلق اے _
اس باب وچ ابتداً ولایت فقیہ دا معنى واضح کيتا جائے گا تے محل نزاع اُتے عمیق نظر ڈالى جائے گى _ تو‏ں کہ اس دے متعلق جو غلط فہمیاں نيں انہاں نو‏ں دور کيتا جاسک‏‏ے_
۱۴۰ پندرہواں سبق:
ولایت فقیہ دا معنی
لغوى لحاظ تو‏ں ولایت  تے _ ل _ ی تو‏ں ماخوذ اے _ واو اُتے زبر تے زیر دونے پڑھے جاندے نيں _ اس دے اسيں مادہ ہور کلمات ایہ نيں _ تولیت ، موالات ، تولّى ، ولیّ، متولّی، استیلائ، ولائ، مولا، والى _
لغوى لحاظ تو‏ں ولایت دے متعدد معانى نيں مثلاً نصرت ، مدد، امور غیرکا متصدى ہونا تے سرپرستى وغیرہ_البتہ انہاں معانى وچو‏ں سرپرستى او رغیر دے امور وچ تصرف ولایت فقیہ تو‏ں زیادہ مناسبت رکھدے نيں_جو شخص کسى منصب یا امر دا حامل ہوئے اسنو‏ں اس امر دا سرپرست، مولى اورولى کہیا جاتااے، بنابراں لفظ ولایت تے اس دے اسيں مادہ لفظاں یعنى ولی، تولیت ، متولى تے والى سرپرستى تے تصرف دے معنى اُتے دلالت کردے نيں اس قسم دے کلمات کسى دوسرے کى سرپرستى تے اس دے امور کى دیکھ بھال دے لئی استعمال ہُندے نيں تے بتلاندے نيں کہ ولى تے مولا دوسرےآں کى نسبت اس تصرف تے سرپرستى دے زیادہ سزاوار نيںاور ولى تے مولا کى ولایت دے ہُندے ہوئے دوسرے افراد اس شخص کى سرپرستى تے اس دے امور وچ تصرف دا حق نئيں رکھدے(۱)
۱) مولى تے ولى دے معانى کى ہور تفصیل دے لئی کتاب الغدیر ، جلد۱، صفحہ ٦۰۹ ، ٦۴۹ تے فیض القدیر ،صفحہ ۳٧۵_ ۴۴۸ کى طرف رجوع کیجئے _
۱۴۱ قرآن کریم وچ جو لفظاں انہاں معانى وچ استعمال ہوئے نيں _ اوہ اللہ تعالى ، رسول -(ص) تے امام دے لئی استعمال ہوئے نيں _
(  إنَّمَا وَلیُّکُمُ الله ُ وَرَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤتُونَ الزَّکَاةَ وَهُم رَاکعُونَ ) (۱)
سواے اس دے نئيں کہ تواڈا ولى خدا ، اس دا رسول تے اوہ مومن نيں جو نماز قائم کردے نيں تے حالت رکوع وچ زکوة دیندے نيں _
جب اسيں کہندے نيں : کيتا رسول خدا (ص) نے کسى نو‏‏ں مسلماناں کى ولایت دے لئی منصوب کیہ اے ؟ یا پُچھدے نيں : کيتا زمانہ غیبت وچ فقیہ عادل تے لایت رکھدا اے ؟ واضح اے کہ اس تو‏ں ہمارى مراد دوستی، محبت تے نصرت وغیرہ نئيں ہُندی_ بلکہ اس تو‏ں مراد اسلامى معاشرہ دے امور کى سرپرستى ہوتى اے _ ولایت فقیہ دا معنى ایہ اے کہ فقیہ عادل اسلامى معاشرہ کى سرپرستى تے حاکمیت دا حقدار اے تے اس شرعى تے اجتماعى منصب دے لئی منتخبکیا گیا اے _
ولایت کى حقیقت تے ماہیت
ولایت فقیہ کى ادلہ دے ذریعہ فقیہ عادل دے لئی جو ولایت ثابت کى جاتى اے اوہ شرعى اعتبارات تے مجعولات وچو‏ں اے _ فقاہت ، عدالت تے شجاعت جیسى صفات تکوینى نيں جدو‏ں کہ ریاست تے ملکیت جداں امور اعتباری
۱) سورہ مائدہ آیت ۵۵_
۱۴۲ اور وضعى نيں _ اعتبارى تے وضعى امور انہاں امور نو‏‏ں کہندے نيں جو جعل تے قرار دینے تو‏ں وجود وچ آندے نيں یعنى بذات خود خارج وچ انہاں کااپنا وجود نئيں ہُندا_ بلکہ بنانے والے دے بنانے تے قرار دینے والے دے قرار دینے تو‏ں وجود وچ آندے نيں _ لہذا جے قرار دینے والا شارع مقدس ہوئے تاں انہاں نو‏ں اعتبارات شرعیکہندے نيں اورا گر عقلاء تے عرف عام ہاں تاں فیر انہاں نو‏ں اعتبارات عقلائی کہیا جاتاہے_ (۱)
جو شخص فقیہ بنتاہے یا اوہ شخص جو ملکہ عدالت تے تقوى نو‏‏ں حاصل کرلیتاہے اوہ اک حقیقت تے تکوینى صفت دا حامل ہوجاتاہے _لیکن جے کسى شخص نو‏‏ں کسى منصب اُتے فائز کيتا گیا اے اوراس دے لئی اک حاکمیت قرار دى گئی اے تاں ایہ اک حقیقى تے تکوینى صفت نئيں اے بلکہ اک قرار داد تے عقلائی اعتبار اے امر اعتبارى اور امر تکوینى ماں ایہ فرق اے کہ  امر اعتبارى  دا وجود واضع تے قرار دادکرنے والےآں دے ہتھ وچ ہوتاہے_ لیکن تکوینى حقائق  کسى بنانے والے یا قرار دینے والے دے ہتھ وچ نئيں ہُندے کہ قرار دے بدلنے تو‏ں انہاں دا وجود ختم ہوجائے_
ولایت دو طرح کى ہوتى اے _ تکوینى تے اعتبارى _ اوہ ولایت جو فقیہ نو‏‏ں حاصل اے تے ولایت فقیہ کى ادلہ تو‏ں جس دا اثبات ہوتاہے _ ولایت اعتبارى ہے _ولایت تکوینى اک فضیلت تے معنوى تے روحانى کمال اے _رسول خدا (ص) تے ائمہ معصومین نو‏‏ں دونے قسم کى ولایت حاصل اے آپ عصمت، عبودیت تے علم الہى دے اعلى مراتب اُتے فائز ہونے تے خلیفہ خدا ہونے کى وجہ تو‏ں ولایت تکوینیہ تے الہیہ دے حامل محسوب ہُندے نيں جدو‏ں کہ مسلماناں کى رہبرى تے قیادت کى وجہ تو‏ں سیاسى ولایت رکھدے نيں جو کہ ولایت اعتباریہے _ امام خمینى اس بارے وچ فرماندے نيں :
۱) اوہ حاکمیت جس دا اک قوم وقبیلہ اپنے سردار دے لئی تے اک معاشرہ اپنے حاکم دے لئی قائل ہوتاہے اعتبارات عقلائی دے نمونے نيں _ اسى طرح ٹریفک دے قوانین کہ سرخ لائٹ اُتے رکنا اے یا ایہ سڑک یک طرفہ اے ایہ تمام اعتبارات تے مجعولات عقلائی کى مثالیاں نيں_
۱۴۳ جب اسيں ایہ کہندے نيں کہ اوہ ولایت جس دے رسول خدا (ص) تے ائمہ معصومین حامل سن وہى ولایت زمانہ غیبت وچ فقیہ عادل نو‏‏ں حاصل اے تاں کوئی ہرگز ایہ نہ سمجھ‏‏ے کہ فقہاء نو‏‏ں وہى مقام حاصل اے جو رسولخدا (ص) تے ائمہ معصومین نو‏‏ں حاصل سی، کیونجے ایتھ‏ے گل مقام کى نئيں اے بلکہ فریضے تے ذمہ دارى کى اے _ ولایت یعنى حکومت اورملک وچ شرعى قوانین دا اجرا اک سنگین تے اہ‏م ذمہ دارى اے _ نہ ایہ کہ کسى شخص نو‏‏ں اک عام انسان تو‏ں ہٹ کر کوئی اعلى تے ارفع مقام دتا جارہیا اے _ دوسرے لفظاں وچ مورد بحث ولایت یعنى حکومت تے اس دا انتظام بوہت سارے افراد دے تصور دے برعکس کوئی مقام نئيں اے بلکہ اک بھارى تے عظیم ذمہ دارى اے ولایت فقیہ  اک امر اعتبارى عقلائی اے _ لہذا جعل دے سوا کچھ بھى نئيں اے (۱) _
یاد رہے کہ اس اعتبار تو‏ں کہ ولایت فقیہہ ، منصب حکومت تے معاشرتى نظام دے چلانے نو‏‏ں فقیہ کى طرف منسوب کرتى اے _ ولایت فقیہ اک اعتبار عقلائی ہے کیونجے تمام معاشراں وچ ایسى قرارداد ہوتى اے تے کچھ افراد دے لئی ایہ منصب وضع کيتا جاتاہے_ دوسرى طرف چونکہ ایہ منصب تے اعتبار روایات معصومین تے شرعى ادلّہ تو‏ں فقیہ نو‏‏ں حاصل اے اس لئی ایہ اک شرعى اعتبار تے منصب بھى اے _ پس اصل ولایت اک اعتبار عقلائیہے تے فقیہ دے لئی شارع مقدس کى طرف اس کى تائید اک اعتبار شرعى ہے _
اسلامى فقہ وچ دوطرح کى ولایت
۱) ولایت فقیہ صفحہ ۴۰ ، ۴۱_
۱۴۴ ہے _ اس سبق کى ابتدا ء وچ جو آیت ذکر کى گئی اے _ اوہ اسى ولایت کى طرف اشارہ کرتى اے _ دوسرى ولایت اوہ اے جس وچ انہاں افراد کى سرپرستى کى جاتى اے جو فہم تے شعور نئيں رکھدے یا اپنے امور انجام دینے تو‏ں قاصر نيں یا موجود نہ ہونے کى وجہ تو‏ں اپنے حق تو‏ں فائدہ نئيں اٹھاسکدے _ لہذا ضرورى اے کہ انہاں کى طرف تو‏ں اک ولى اپنى صواب دید دے تحت انمحجور، غائب تے بے بس افراد دے امور کى سرپرستى کرے _
( و من قتل مظلوماً فقد جعلنا لولیّه سلطانا فلا یُسرف فى القتل ) (سورہ اسراء آیت۳۳)
جو شخص ناحق ماریا جائے تاں اساں اس دے وارث نو‏‏ں ( قصاص کا) حق دتا اے پس اسنو‏ں چاہیے کہ قتل وچ زیادتى نہ کرے_
( فان کان الذى علیه الحق سفیهاً او ضعیفا او لا یستطیع انہاں یملّ هو فلیملل ولیه بالعدل ) (سورہ بقرہ آیت ۲۸۲)
اور جے قرض لینے والا کم عقل یا معذور یا خود لکھوا نہ سکدا ہوئے تاں اس دا سرپرست انصاف تو‏ں لکھوادے_
ان دو قسم کى ولایت دے درمیان بنیادى فرق تو‏ں غفلت تے انہاں دوناں نو‏ں اک ہى سمجھنے کى وجہ تو‏ں ولایت فقیہ دے بعض مخالفین اک بڑى تے واضح غلطى دے مرتکب ہوئے نيں _ اوہ ایہ سمجھنے لگے نيں کہ ولایت فقیہ وہى محجور تے قاصر افراد اُتے ولایت اے تے ولایت فقیہ دا معنى ایہ اے کہ لوک مجنون، بچے ، کم عقل تے محجور افراد کى طرح اک سرپرست دے محتاج نيں تے انہاں دے لئی اک سرپرست کى ضرورت اے _ لہذا ولایت فقیہ دا لازمہ لوکاں تے انہاں دے رشد تے ارتکاء کى اہانت اے _ آنے والے سبق وچ اسيں اس غلط فہمى دا جواب دین گے_
۱۴۵ خلاصہ
۱)ولایت دے متعدد معانى نيں _ ولایت فقیہ تو‏ں جو معنى مراد لیا جاتاہے اوہ اک لغوى معنى یعنى سرپرستى تے تصرف دے نال مطابقت رکھتاہے _
۲)ولایت فقیہ اعتبارات شرعى وچو‏ں اے _
۳) معصومین  ولایت اعتبارى کے علاوہ  ولایت تکوینى کے بھى حامل نيں جو کہ اک کمال تے معنوى فضیلت اے _
۴) فقہ وچ دو قسم کى ولایت پائی جاتى اے _
الف:محجور تے عاجز افراد اُتے ولایتب : مومنین دے اجتماعى امور کى سرپرستی
۵) اوہ ولایت جو قرآن کریم وچ رسول خدا (ص) تے اولى الامر دے لئی ثابت اے تے انہاں کى پیروى وچ فقیہ عادل دے لئی بھى ثابت اے ولایت کى یہى دوسرى قسم اے _
۱۴٦ سوالات:
۱) ولایت فقیہ دا اصطلاحى معنى ولایت دے کونسے لغوى معنى دے نال مناسبت رکھتاہے ؟
۲)اس تو‏ں کيتا مراد اے کہ فقیہ عادل کى ولایت اک امر اعتبارى ہے ؟
۳) ولایت تکوینى تو‏ں کيتا مراد اے ؟
۴) ولایت فقیہ تے ائمہ معصومین کى ولایت وچ کیہ فرق اے ؟
۵) محجور افراد اُتے ولایت تو‏ں کيتا مراد اے ؟
۱۴٧ سولہواں سبق :
فقیہ کى وکالت تے نظارت دے مقابلہ وچ ولایت انتصابی
اس سبق دا مقصد اس امر کى ہور وضاحت کرنا اے کہ فقیہ کى ولایت انتصابى تو‏ں کيتا مراد اے ؟ اوران لوکاں دے اس نظریہ دے نال اس دا کیہ فرق اے جو ولایت فقیہ کى بجائے وکالت فقیہ کے قا ئل نيں یعنى فقیہ لوکاں دا وکیل یاوہ حکومتى امور پرنظارت کھنے والا اے _ اس تو‏ں ولایت فقیہ کى بحث وچ محل نزاع دے واضح ہونے وچ مدد ملے گى لیکن اس بحث وچ داخل ہونے تو‏ں پہلےان غلط فہمیوںکى طرف اشارہ کردتا جائے جو ولایت فقیہ دے معنى دے متعلق پائی جاتى نيں _وہى غلط فہمى جس کى طرف گذشتہ سبق دے آخر وچ اسيں اشارہ کرچکے نيں _ فقیہ کى سیاسى ولایت دے بعض مخالفین اس گل اُتے مصرہیاں کہ ولایت فقیہ وچ ولایت کاوہ معنى کيتا جائے جو دوسرے سیاسى نظاماں وچ موجود سیاسى اقتدار تے قانونى حاکمیت تو‏ں بالکل مختلف اے _ گویا اس نظام وچ سیاسى اقتدار کى حقیقت مکمل طور اُتے دوسرے نظاماں دے سیاسى اقتدار کى حقیقت تو‏ں مختلف اے _اس فکر تے نظریہ دا منشاو سرچشمہ فقیہ کى ولایت سیاسى تے اُس ولایت نو‏‏ں اک ہى طرح دا قرار دینا اے جو محجور تے بے بس افراد پرہوتى اے _وہ ایہ سمجھدے نيں کہ مختلف فقہى ابواب وچ جس ولایت دا ذکر کيتا جاندا
ولایت بمعنى سرپرستی مفہوم تے ماہیت دے لحاظ تو‏ں حکومت تے سیاسى حاکمیت تو‏ں مختلف اے کیونجے ولایت اوہ حق تصرف اے جو ولى امر مولّى علیہ  دے مخصوص مال تے حقوق وچ رکھدا اے _وہ تصرفات جو مولّى علیہ  عدم بلوغ تے رشد اورشعور تے عقل کى کمى یا دیوانگى کى وجہ تو‏ں اپنے حقوق تے اموال وچ نئيں کرسکدا _جدو‏ں کہ حکومت یا سیاسى حاکمیت دا معنى اک مملکت کوچلیانا اے _
اس قسم دے مطالب دوبنیادى نکات تو‏ں غفلت کى وجہ تو‏ں بیان کيتے جاندے نيں _
پہلا نکتہ ایہ کہ فقہ وچ دو طرح کى ولایت پائی جاتى اے _اک اوہ ولایت جو معاشرتى امور کى سرپرستى اے کہ جس دا تعلق حکومت تے انتظامى امور تو‏ں اے تے ایہ ولایت اُس ولایت تو‏ں بالکل مختلف اے جو محجور وقاصر افراد اُتے ہوتى اے _ولایت کى ایہ قسم قرآن کى رو تو‏ں رسولخدا (ص) تے اولى الامردے لئی ثابت اے _کیا رسولخدا (ص) دا مسلماناں دے ولى امر ہونے دا مطلب ایہ اے کہ صدر اسلام دے مسلما‏ن محجوروعاجز سن ؟ تے اس دور کى ممتازاور سرکردہ شخصیتاں ناقص سن ؟جداں کہ کئی بار وضاحت کى گئی اے کہ ولایت فقیہ وہى ائمہ معصومین کى ولایت کى اک قسم اے البتہ اس فرق دے نال کہ ائمہ معصومین کى ولایت اس اعتبارى ولایت وچ منحصر نئيں اے - بلکہ ائمہ معصومین تھ‏‏اںو‏اں معنوى تے تمام ترولایت تے خلافت الہیہ دے بھى حامل
۱۴۹ ہاں _
دوسرانکتہ ایہ کہ روایات کى روسے امام قیّم تے سرپرست ہوئے تو‏ں اے _ولایت تے امامت دے عظیم عہدہ دے فلسفہ دے متعلق فضل ابن شاذان امام رضا تو‏ں روایت نقل کردے نيں جس وچ امام نو‏‏ں دین خدا دے نگران تے قیّم،احکا‏م الہى دے محافظ تے بدعتى تے مفسد افراد دا مقابلہ کرنے والے دے طور اُتے متعارف کروایاگیا اے _روایت دے لفظاں ایہ نيں :
انه لولم یجعل لهم اماماً قیمّاً امیناً حافظاً مستودعاً ،لدرست الملّة وذهبت الدین وغیّرت السّنن ...فلولم یجعل لهم قیّماحافظاً لما جاء به الرسول (ص) لفسدوا (۱)
اس قسم کى روایات وچ موجود لفظ قیّم سے مراد اوہ سرپرستى نئيں لى جا سکتى جو باپ تے ولى نو‏‏ں چھوٹے بچے یا کم شعور اُتے حاصل ہوتى اے _کیونجے قرآن تے روایات کى اصطلاح وچ  قیّم اس چیز یا اس شخص نو‏‏ں کہندے نيں جو خود بھى قائم ہوئے تے دوسرےآں دے قوام دا ذریعہ ہو_اسى لئے قرآن کریم وچ دین تے کتاب خدا نو‏‏ں اس صفت دے نال متصف کيتا گیا اے _سورہ توبہ کى آیت ۳٦ وچ ارشاد ہوئے تااے:
( ذلک الدین القیم  ) یہى دین قیم اے _
۱) بحارالانوار ج٦ ، صفحہ ٦۰ ، حدیث ۱_
۱۵۰ سورہ روم کى آیت ۴۳ وچ اے:
( فاقم وجهک للدّین القیّم )
آپ اپنے رخ نو‏‏ں دین قیم کى طرف رکھن_
سورہ بینہ کى آیت ۲ تے ۳ وچ اے:
( رسولٌ من الله یتلوا صحفاً مطهّرة *فیها کتاباں قیّمة )
اللہ کى طرف تو‏ں رسول اے جو پاکیزہ صحیفاں کى تلاوت کردا اے _ جنہاں وچ کتاباں قیمة نيں_
امام تے اسلامى معاشرہ دا سرپرست اس معنى وچ لوکاں دا قیّم اے کہ اوہ انہاں دے لئی مایہ انسجام تے زندگى دا سہارا ہوئے تو‏ں اے _قرآن تے روایت وچ استعمال ہونے والے لفظ قیّم کو اس معنى وچ نئيں لیاجاسکدا جو فقہى کتاباں وچ محجور وبے کس افراد کى سرپرستى دے لئی استعمال ہوئے تو‏ں اے _بنابراں ولایت فقیہ دے منکرین دے اس گروہ کویہى غلط فہمى ہوئی اے کہ انہاں نے فقیہ کى ولایت نو‏‏ں اسى قسم کى سرپرستى سمجھاہے جو محجور تے قاصر افراد پرہو تى اے (۱) _
ولایت انتصابى تے وکالت ونظارت وچ فرق
ولایت فقیہ کى بحث دا بنیادى تے اصلى محور ایہ اے کہ کیہ ائمہ معصومین کى طرف تو‏ں فقیہہ عادل نو‏‏ں امت اُتے ولى نصب کيتا گیا اے ؟مسلم معاشرے دے سیاسى تے اجتماعى امور کى دیکھ بھال، احکا‏م دے اجرا تے امام معصوم کى نیابت دا اہ‏م ترین فریضہ ادا کرنے دے لئی فقیہ دا امام کى طرف تو‏ں مقام ولایت اُتے منصوب ہونا درحقیقت ولایت فقیہ کى اصلى تے بنیادى مباحث وچو‏ں اے _ولایت انتصابی دے معنى کى ہور وضاحت دے لئی ضرورى اے کہ ولایت انتخابی یا وکالت فقیہ تو‏ں اس دے فرق کى تحقیق کى جائے _جس طرح اس گل کى وضاحت بھى ضرورى اے کہ ولایت فقیہ اورنظارت فقیہ وچ کیہ فرق اے _
۱) مزیدتفصیل دے لئی کتاب حکومت دینی صفحہ۱٧٧تا۱۸۵کى طرف رجوع کیجئے_
۱۵۱ زمانہ غیبت وچ عادل تے جامع الشرائط فقیہ امام زمانہ(عجل اللہ فرجہ الشریف) دا نائب تے آپ کى طرف تو‏ں اسلامى معاشرہ دا منتظم تے نگران ہوئے تو‏ں اے _فقیہ عادل آپ کى طرف تو‏ں لوکاں اُتے ولایت رکھدا اے ایہ ولایت، وکالت تو‏ں جدا اک عہدہ اے _فقیہ کى ولایت انتصابی تے ولایت انتخابى ماں بنیادى فرق اسى نکتہ وچ پوشیدہ اے _ولایت انتخابی دے نظریہ کى بنیاد اُتے لوک انتخاب تے بیعت دے ذریعہ فقیہ نو‏‏ں ولایت عطا کردے نيںگویا کہ لوکاں دا منتخب شدہ شخص انہاں دا وکیل تے مملکت دے انتظامى امور دا سرپرست ہوئے تو‏ں اے _ لیکن فقیہ کى ولایت انتصابى کے نظریہ کى بنیاد اُتے فقیہ عادل لوکاں دا وکیل نئيں ہوتابلکہ اسنو‏ں ایہ منصب شرعى دلیلاں تے امام دے منصوب کرنے تو‏ں حاصل ہوئے تو‏ں اے _اور لوکاں دا اسنو‏ں تسلیم کرنا تے اسکى مدد کرنا،اسک‏‏ے منصب تے ولایت وچ کوئی بنیادى کردار ادا نئيں کردا_بلکہ ولایت نو‏‏ں بروئے کار لیانے تے اس دے اختیارات دے عملى ہونے وچ مددگار ثابت ہوئے تو‏ں اے دوسرے لفظاں وچ لوکاں دا فقیہ کى ولایت نو‏‏ں قبول کرلینا اسکى ولایت دے شرعى ہونے دا باعث نئيں بندا_بلکہ لوکاں کى طرف تو‏ں حمایت تے نال دینے تو‏ں اس کى مقبولیت تے خارجى وجود دا اظہار ہوتاہے _
دوسرا نکتہ ایہ اے کہ ولایت فقیہ ،نظارت فقیہ سے مختلف اے _ ولایت دا تعلق نظام دے چلانے تے اجراسنو‏ں اے _ ولایت اسلامى معاشرہ دے اہ‏م ترین تے مختلف مسائل تے انتظامى امور نو‏‏ں اسلامى موازین تے قواعد دے مطابق حل کرنے نو‏‏ں کہندے نيں_ جدو‏ں کہ نظارت اک قسم کى نگرانى اے تے اجرائی عنصرکى حامل نئيں ہوتى _ زمانہ غیبت وچ سیاسى تفکر وچ محل نزاع فقیہ عادل دے لئی ولایت دا اثبات اے جدو‏ں کہ نظارت فقیہ موافقین تے مخالفین دے درمیان محل نزاع تے بحث نئيں اے اصلى نزاع تے جھگڑا اس وچ اے کہ کیہ فقیہ عادل نو‏‏ں شریعت کى طرف تو‏ں ولایت اُتے منصوب کيتا گیا اے یا نئيں؟ لہذا اس باب وچ فقہى بحث دا محور ہمیشہ ولایت فقیہ رہیا اے نہ کہ نظارت فقیہ_
فقیہ کى ولایت انتصابى کے نظریہ کى بنیاد اُتے ایہ سوال سامنے آندا اے کہ جامع الشرائط فقیہ دے لئی ایہ ولایت کس طرح محقق ہوتى اے ؟
۱) ولایت فقیہ صفحہ ۳۹۵_
۱۵۳ کیا ہر عادل تے جامع الشرائط فقیہ شان ولایت رکھدا اے یا بالفعل اس منصب اُتے فائزہے ؟
حق ایہ اے کہ اگر ولایت فقیہ پر روایات کى دلالت صحیح ہوئے تاں فیر ہر جامع الشرائط فقیہ  دے لئی منصب ولایت ثابت اے _ تے ایہ عہدہ  اہل حل تے عقد کے انتخاب یا رائے عامہ جداں کسى تے امر اُتے موقوف نئيں اے _ پس ولایت فقیہ کى ادلّہ کى روسے فقیہ عادل بالفعل ولایت دا حامل اے _ جس طرح ہر فقیہ عادل بالفعل منصب قضا دا حامل ہُندا اے تے جھگڑےآں دا فیصلہ کر سکدا اے _
یاد رہے کہ تمام و اجدالشرائط فقہاء جو کہ منصب ولایت کے حامل نيں براہ راست معاشرے دے امور کى نگرانى دے عہدہ اُتے فائز نئيں ہوسکدے _ جس طرح اک کیس دے سلسلہ وچ تمام قاضى فیصلہ نئيں دے سکدے _ واضح سى گل اے کہ جدو‏ں اک جامع الشرائط فقیہ امور کى سرپرستى اپنے ذمہ لے لیندا اے تاں باقى فقہا تو‏ں ایہ ذمہ دارى ساقط ہوجاتى اے _ بنابراں اک فقیہ عادل نو‏‏ں اہل حل تے عقد دا منتخب کرنا یا عوام دا اسنو‏ں تسلیم کر لینا دوسرے فقہاء تو‏ں منصب ولایت نو‏‏ں سلب نئيں کردا بلکہ جدو‏ں تک اک فقیہ عادل امور کى سرپرستى کر رہیا اے تاں دوسرےآں تو‏ں ایہ ذمہ دارى ساقط اے _
۱) جوافراد ولایت فقیہ نو‏‏ں اس ولایت کى قسم سمجھدے نيں جو محجور تے بے کس افراد اُتے ہوتى اے اوہ ولایت کى قانونى حقیقت تے ماہیت نو‏‏ں دوسرے سیاسى اقتدار کى قانونى حقیقت تو‏ں مختلف قرار دیندے نيں_
۲) اس نظریہ دے قائلین فقیہ کى ولایت عامہ کو لوکاں دے کم شعور تے بے بس ہونے دا لازمہ سمجھدے نيں_
۳) اس نظریہ دے قائلین اس تو‏ں غافل رہے نيں کہ اسلامى معارف وچ لفظ ولایت دے مختلف استعمال نيں_
۴) روایات وچ امام کومعاشرہ دا قیّم کہیا گیا اے _ تے انہاں روایات وچ قیم، ذریعہ حیات تے قوام  دے معنى وچ استعمال ہويا اے _ جس معنى وچ قرآن نے دین تے آسمانى صحیفاں کو قیّم کہیا اے _
۵) ولایت انتصابى مکمل طور پرلوکاں کى طرف تو‏ں ولایت انتخابی تے وکالت فقیہ  دے نظریہ تو‏ں مختلف اے _
٧) ولایت فقیہ حاکمیت تے امور کى سرپرستى دے معنى وچ ہے لہذا نظارت فقیہ  تو‏ں واضح فرق رکھتى اے _
۸) ولایت فقیہ کى ادلّہ کى رو تو‏ں ایہ ولایت بالفعل ہر جامع الشرائط فقیہ نو‏‏ں حاصل اے _ یعنى ہر فقیہ عادل امام کى طرف تو‏ں منصوب ہُندا اے تے اس کى ولایت شرعى ہوتى اے _
۱۵۵ سوالات :
۱) کيتا ولایت فقیہ کى قانونى حقیقت دوسرى حکومتاں دے سیاسى اقتدار تو‏ں مختلف ہوتى اے ؟
۲) اوہ افراد جو ولایت فقیہ نو‏‏ں اوہ ولایت سمجھدے نيں جو محجور افراد اُتے ہوتى نيں_ انہاں نے کن نکات تو‏ں غفلت کى اے ؟
۴) کيتا ولایت فقیہ تے نظارت فقیہ اک ہى چیز اے ؟
۵) ولایت فقیہ کى ادلّہ کى روسے جامع الشرائط فقیہ دے لئی کس قسم کى ولایت ثابت کى جاسکتى اے ؟
۱۵٦ ستر ہواں سبق :
ولایت فقیہ کى مختصر تریخ -۱-
ولایت فقیہ کى ابتداء آغاز فقہ تو‏ں ہى ہوتى اے _ فقہ تے اجتہاد کى ابتدائ تریخ تو‏ں ہى فقیہ کى بعض امور وچ ولایت دا اعتقاد پایا جاندا اے _ اس وجہ تو‏ں اسنو‏ں فقہ شیعہ دے مسلّمات وچو‏ں سمجھیا جاسکدا اے _ ولایت فقیہ دے متعلق جو شیعہ علماء وچ اختلاف پایاجاندا اے _ اوہ اس کى حدود وقیود تے اختیارات وچ اے نہ کہ اصل ولایت فقیہ وچ _
قضاوت تے امور حسبیّہ(۱) جداں امور وچ فقیہ عادل کى ولایت اُتے سب متفق نيں_جدو‏ں کہ اس تو‏ں وسیع تر امورماں اختلاف اے _ یعنى معاشرہ دے سیاسى تے انتظامى امور وچ فقیہ ولایت رکھدا اے یا نئيں ؟ اسنو‏ں
۱) امور حسبیّہ تو‏ں مراد اوہ امور نيں جنہاں دے چھڈ دینے اُتے شارع مقدس کسى صورت وچ بھى راضى نئيں اے مثلاً بچےآں ، دیواناں تے بے شعور افراد کى سرپرستى _لفظ ''حسبہ' دے معنى اجر تے ثواب دے نيں _ عام طور اُتے اس دا اطلاق انہاں امور اُتے ہُندا اے جو اخروى اجر تے ثواب دے لئی انجام دتے جاندے نيںاور کبھى قربت دے معنى وچ بھى استعمال ہُندا اے _وہ کم امور حسبیّہ وچ شمار ہُندے نيں جنہاں نو‏ں قربت خدا دے لئی انجام دتا جاندا اے یا در اے کہ امور حسبیّہ واجبات کفائی نئيں نيں _ کیونجے واجبات کفائی انہاں امور نو‏‏ں کہندے نيں جنہاں نو‏ں ہر شخص انجام دے سکدا اے تے بعض دے انجام دینے تو‏ں دوسرےآں تو‏ں ساقط ہوجاندے نيں جدو‏ں کہ امور حسبیّہ وچ تصرف دا حق یا تاں صرف فقیہ عادل دے نال مخصوص اے یا فیر گھٹ تو‏ں گھٹ فقیہ عادل دے ہُندے ہوئے دوسرے حق تصرف نئيں رکھدے _
ولایت فقیہ دے بعض مخالفین ایہ باور کرانا چاہندے نيں کہ شیعہ فقہ کى تریخ وچ ولایت عامہ فقیہ کى بحث اک نويں بحث اے جو آخرى دو صدیاں وچ منظر عام اُتے آئی اے جدو‏ں کہ شیعہ فقہ کى طویل تریخ وچ اس تو‏ں پہلے اس دا کوئی وجود نئيں ملدا حالانکہ فقاہت تشیع دے تمام ادوار وچ اس نظریہ دے قابل اعتبار قائلین موجود رہے نيں بلکہ بعض وڈے وڈے شیعہ علماء تے فقہاء نے اس دے متعلق فتوے بھى دتے نيں تے بعض علماء نے اس دے متعلق اجماع کادعوى بھى کيتا اے _ ایتھ‏ے اسيں صرف تن بزرگ فقہاء دے کلام کى طرف اشارہ کردے نيں_
دسويں صدى دے عظیم شیعہ فقیہ جناب محقق کر کى جامع الشرائط فقیہ دے لئی امام کى نیابت عامہ نو‏‏ں اجماعى تے متفق علیہ سمجھدے نيں تے کہندے نيں : اس ولایت دا نہ ہونا شیعاں دے امور دے معطل ہونے دا باعث بندا اے _(۱)
عظیم کتاب جواہر الکلام دے مصنف تے نامور شیعہ فقیہ شیخ محمد حسن نجفى امر بالمعروف کى بحث دے دوران امام معصوم دے تمام مناصب وچ فقیہ عادل کى نیابت نو‏‏ں شیعہ علماء دے نزدیک اک مسلّم حقیقت سمجھدے نيں _ انہاں دا کہنا اے کہ فقیہ کى ولایت عامہ تو‏ں انکار شیعاں دے بوہت سارے امور دے معطل ہونے دا باعث بندا اے _ تے جنہاں نے فقیہ کى ولایت عامہ دا انکار یا اس وچ شک کيتا اے انہاں نے نہ تاں فقہ دے مزہ نو‏‏ں چکھا اے تے نہ ہى معصومین دے کلام دے رموز نو‏‏ں سمجھیا اے (۲) _آپ فرماندے نيں:
۱) رسالے محقق کرکى جلد ۱ ، صفحہ ۱۴۲، ۱۴۳_ رسالة فى صلاة الجمعة_
۲) آپ کى آنے والى عبارت دا ترجمہ بھى تقریبا یہى اے ( مترجم)
۱۵۸ ثبوت النیابة لهم فى کثیر من المواضع على وجه یظهر منه عدم الفرق بین مناصب الامام اجمع ، بل یمکن دعوى المفروغیة منه بین الاصحاب، فانّ کتبهم مملوء ة بالرجوع الى الحاکم ، المراد منه نائب الغیبة فى سائر المواضع لو لا عموم الولایة لبقى کثیر من الامور المتعلّقة بشیعتهم معطّلة _ فمن الغریب وسوسة بعض الناس فى ذلک بل کانّه ما ذاق من طعم الفقه شیئاً، تے لا فهم من لَحن قولهم تے رموزهم امراً (۱)
فقیہ متبحر آقا رضا ہمدانى فقیہ عادل دے لئی امام کى نیابت تے جانشینى دے مسلّمہ ہونے دے متعلق ایويں فرماندے نيں:
زمانہ غیبت وچ اس قسم دے امور (وہ امور عامہ جنہاں وچ ہر قوم اپنے رئیس کى طرف رجوع کرتى اے ) وچ جامع الشرائط فقیہ دے امام دے جانشین ہونے وچ شک تے تردید معقول نئيں اے جدو‏ں کہ علماء دے اقوال بھى اس گل کى تائید کردے نيں کیونجے انہاں دے کلام تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ گل امور مسلّمہ وچو‏ں اے تے ایہ گل اس قدر واضح تھى کہ بعض علماء نے تاں امام کى طرف تو‏ں فقیہ کى نیابت عامہ کى دلیل اجماع نو‏‏ں قرار دتا اے _(۲)
ہم اشارہ ک‏ے چکے نيں کہ فقہ شیعہ دے طول تریخ وچ زمانہ قدماء تو‏ں لےک‏ے اج تک علمائ'' فقیہ کى ولایت
۱) جواہر الکلام فى شرح شرائع الاسلام جلد ۲۱، صفحہ ۳۹٦، ۳۹٧_
۲) مصباح الفقیہ جلد ۱۴، صفحہ ۲۹۱ کتاب الخمس _
محمد ابن نعمان بغدادى متوفى ۴۱۳ھ جو کہ شیخ مفیدرحمة الله علیہ دے ناں تو‏ں مشہور نيں تے شیعاں دے بہت وڈے فقیہ شمار ہُندے نيں_ مخالفین دے اس ادعا نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد کہ جے امام زمانہ عجل الله فرجہ الشریف کى غیبت اسى طرح جا رى رہى تاں حدود الہى دا اجرا کسى اُتے واجب نئيں اے _ کہندے نيں:
فأما إقامة الحدود فهو إلى سلطان الاسلام المنصوب من قبَل الله تعالى تے هم ائمة الهُدى من آل محمد(ص) تے من نصبوه لذلک من الاُمراء والحکا‏م ، تے قد فَوَّضوا النظرَ فیه إلى فقهاء شیعتهم مع الامکان (۱)
حدود الہى دا اجرا حاکم شرعى دا کم اے _ اوہ حاکم شرعى جسنو‏ں خدا کى طرف تو‏ں مقرر کيتا گیا ہوئے تے اوہ ائمہ اہلبیت نيںیا اوہ افراد جنہاں نو‏ں ائمہ معصومین حاکم مقرر کرداں تے ممکنہ صورت وچ انہاں نے ایہ کم اپنے شیعہ فقہا دے سپرد کر رکھیا اے _
اس عبارت وچ شیخ مفید حدود الہى دا اجرا اسلام دے حاکم کى ذمہ دارى قرار دیندے نيں نہ کہ قاضى کى لہذا انہاں دا اس گل کى تاکید کر نا کہ ایہ کم جامع الشرائط فقیہ کى خصوصیات وچو‏ں اے فقیہ کى ولایت عامہ کى دلیل اے _ کیونجے صرف حاکم شرع ہى حدود الہى نو‏‏ں جارى کرسکدا اے _ ایہ گل درج ذیل دو روایات دے نال مطابقت رکھتى اے _
''عن حفص بن غیاث قال : سألت اباعبدالله (علیه السلام)
۱) المقنعہ صفحہ ۸۱۰، کتاب الامر بالمعروف تے النہى عن المنکر _
۱٦۰ قلت: من یقیم الحدود؟ السلطان او القاضی؟ فقال: اقامة الحدود الى من الیه الحکم _(۱)
حفص ابن غیاث کہندے نيں : ميں نے امام صادق تو‏ں پُچھیا : حدود الہى کون جارى کريں گا؟ سلطان یا قاضی؟ فرمایا حدود دا اجرا حاکم دا کم اے _
انّ علیّاً (ع) قال : لا یصلح الحکم تے لا الحدود تے لا الجمعة الا ّ بامام (۲)
امیرالمؤمنین نے فرمایا حکومت ، حدود تے جمعہ کى ادائیگى امام دے بغیر صحیح نئيں نيں_
حمزہ ابن عبدالعزیر دیلمى (متوفى ۴۴۸_۴٦۳)جو کہ سلار دے لقب تو‏ں مشہور نيں کہندے نيں:
قد فوّضوا إلى الفقهاء إقامة الحدود والاحکا‏م بین الناس بعد أن لا یتعدّوا واجباً تے لا یتجاوزوا حداً تے امروا عامة الشیعة بمعاونة الفقهاء على ذلک (۳)
یہ کم فقہاء نو‏‏ں سونپیا گیا اے کہ اوہ حدود الہى نو‏‏ں قائم کرن تے لوکاں دے درمیان فیصلہ کرن_ اوہ نہ واجب تو‏ں اگے بڑھاں تے نہ حد تو‏ں تجاوز کرن تے عام شیعاں نو‏‏ں اس سلسلہ وچ فقہاء کى مدد کرنے دا حکم دتا گیا اے _
اس فتوى دے مطابق حدود تے احکا‏م الہى دا اجرا جو کہ سیاسى ولایت کى خصوصیات وچو‏ں اے تے ولایت قضائی تو‏ں وسیع تر اک امر اے _ شیعہ فقہا دے سپرد کيتا گیا اے تے ائمہ معصومین لوکاں تو‏ں ایہ چاہندے نيں کہ اوہ اس سلسلہ وچ فقہاء کى مدد کرن_
۱) وسائل الشیعہ جلد ۱۸ص۲۲۰_
۲) المستدرک جلد ۳ صفحہ ۲۲۰_
۳) المراسم النبویةص ۲٦۱_
۱٦۱ عظیم فقیہ ابن ادریس حلّى (متوفى ۵۹۸ھ ق) معتقد نيں کہ جامع الشرائط فقیہ نو‏‏ں احکا‏م الہى تے شرعى حدود دے اجرا کى ذمہ دارى لینى چاہیے ایہ ولایت امر بالمعروف تے نہى عن المنکر کى اک قسم اے تے ایہ ہر جامع الشرائط کى ذمہ داریہے_ حتى کہ جے اسنو‏ں فاسق تے فاجر حاکم کى طرف تو‏ں بھى مقرر کيتا جائےتب بھى اوہ در حقیقت امام معصوم تے ولى امر کى طرف تو‏ں مقرر کردہ اے _ حدود الہى دا اجرا صرف امام معصوم کى ذمہ دارى نئيں اے بلکہ ہر حاکم دا وظیفہ اے _پس مختلف شہراں وچ امام دے نائبین بھى اس حکم وچ شامل نيں (۱) _
ابن ادریس حلّی، سید مرتضى ، شیخ طوسى تے دوسرے بوہت سارے علماء نو‏‏ں اپنا ہ‏م خیال قرار دیندے نيں_
و علیه ( العالم الجامع للشرائط)متى عرض لذلک ا ن یتولّاه (الحدود)لکون هذه الولایة امراً بمعروف تے نهیاً عن منکر، تعیّن غرضهما بالتعریض للولایة علیه تے هو انہاں کان فى الظاهر من پہلے المتغلّب ،فهو فى الحقیقة نائب عن ولى الامر (عج) فى الحکم فلا یحلّ له القعود عنه تے اخوانه فى الدین مامورون بالتحاکم تے حمل حقوق الاموال الیه تے التمکن من انفسهم لحدّ او تادیب تعیّن علیهم …
''و ما اخترناه اوّلا هو الذى تقتضیه الادلّة ،و هو اختیار السید المرتضى فى انتصاره تے اختیار شیخنا ابوجعفر فى مسائل خلافه
۱) آپکى آنے والى عبارت دا ترجمہ تقریبا یہى اے ( مترجم)
۱٦۲ و غیرهما من الجلّة المشیخة الشائع المتواتر انہاں للحکا‏م اقامة الحدود فى البلد الذى کل واحد منهم نائب فیه من غیر توقف فى ذلک'' (۱)
دسويں صدى دے عظیم فقیہ محقق کرکى (متوفى ۹۴۰ق )فقیہ عادل دے امام معصوم دے تمام قابل نیابت امور وچ امام دے نائب ہونے اُتے اصرار کردے نيں تے اسنو‏ں تمام علماء دا متفق الرا ے حکم قرار دیندے ہوئے کہندے نيں:
اتَّفَقَ أصحابنا (رضوان الله علیهم) على أنّ الفقیه العدل الإمامى الجامع لشرائط الفتوى المعبّر عنه بالمجتهد فى الأحکا‏م الشرعیة نائب من قبَل ائمة الهُدى (صلوات الله علیهم) فى حال الغَیْبة فى جمیع ما للنّیابة فیه مدخل والمقصود من هذا الحدیث هنا أنّ الفقیه الموصوف بالأوصاف المعیّنة منصوب من قبَل أئمّتنا نائب عنهم فى جمیع ما للنّیابة فیه مدخل بمقتضى قوله (ع) :  فإنّى قد جعلته علیکم حاکماً تے هذه استنابة على وجه کلّی''
ساڈے تمام علماء اس گل اُتے متفق نيں کہ اوہ شیعہ عادل فقیہ جو فتوى دینے کى صلاحیت رکھدا ہوئے کہ جسنو‏ں احکا‏م شرعیہ وچ مجتہد تو‏ں تعبیر کيتا جاندا اے، زمانہ غیبت وچ انہاں تمام امور وچ ائمہ ہدى دا نائب ہُندا اے جو نیابت دے قابل نيں
حدیث معصوم (کہ ميں نے اسنو‏ں تسيں اُتے حاکم قرار دتا اے ) تو‏ں مراد ایہ اے کہ اوہ فقیہ جو
۱) السرائر، جلد ۳ ، صفحہ ۵۳۸، ۵۳۹و۵۴٦_
۱٦۳ مذکورہ صفات دا حامل ہوئے _ ائمہ دا مقرر کردہ نائب اے انہاں تمام امور وچ جو قابل نیابت نيں تے ایہ نیابت کلى تے عام اے _ (۱)
ولایة الحاکم عامّة لکلّ ما للإمام ولایة فیه لقوله (ع) :  حجّتى علیکم تے قوله (ع) :  فاجعلوه حاکماً حیث فهم الفقهاء منه انّه بمعنى الولیّ المتصرّف لا مجرّد أنّه یحکم فى القضائ
حاکم ( فقیہ جامع الشرائط) نو‏‏ں انہاں تمام امور وچ ولایت حاصل اے جنہاں وچ امام (ع) نو‏‏ں ولایت حاصل ہوتى اے کیونجے امام (ع) فرماندے نيں: یہ تسيں اُتے میرى طرف تو‏ں حجت نيں_ ہور فرمایا: اسنو‏ں ( فقیہ نو‏‏ں )حاکم قرار دو _ اس تو‏ں فقہا نے یہى سمجھیا اے کہ ایتھ‏ے مراد ولى متصرف ہے نہ کہ صرف قضاوت کرنے والا_
انوار الفقاہہ دے مصنف کى ولایت عامہ اُتے اک دلیل ایہ اے کہ ولایت دے سلسلہ وچ نائب خاص تے نائب عام وچ کوئی فرق نئيں اے _ یعنى جے امام معصوم کسى شہر وچ اک نائب خاص مقرر کردے نيں مثلا مالک اشتر نو‏‏ں مصر دے لئی ،یا غیبت صغرى وچ نوّاب اربعہ کو، تاں انہاں کى ولایت صرف قضاوت وچ منحصر نئيں ہوتى بلکہ حدود الہى دا اجراء ،شرعى مالیات کى وصولى ، جھگڑےآں دا فیصلہ ، امورحسبیّہ کى سرپرستى ، تے مجرماں نو‏‏ں سزا دینا، سب اس وچ شامل نيں_ پس غیبت کبرى دے زمانہ وچ بھى امام معصوم کى نیابت عمومى ہوگى تے انہاں تمام امور کى ذمہ دارى فقیہ عادل اُتے ہوگى _
۱) ر سائل محقق کرکی، جلد ۱ ،ص ۱۴۲، ۱۴۳ (رسالة صلوة الجمعہ)_
۱٦۴ خلاصہ:
۲)وڈے وڈے شیعہ فقہا نے فقیہ کى ولایت عامہ اُتے اجماع دا دعوى کيتا اے _ جدو‏ں کہ بعض مخالفین اسنو‏ں اک نواں تے جدید مطلب سمجھدے نيں_
۳) بعض فقہا دا اس اُتے اصرار کہ حدود الہى دا اجرا فقیہ عادل دا کم اے _ فقیہ کى ولایت عامہ کى دلیل اے _
۴)بعض روایات حدود الہى دے اجرا نو‏‏ں سلطان تے حاکم کى خصوصیات قرار دیتى نيں نہ قاضى کى _
۵)بعض فقہا صریحاً کہندے نيں : نائب عام ( زمانہ غیبت وچ فقیہ عادل)اور نائب خاص (مثلا مالک اشتر تے محمد ابن ابى بکر) کى ولایت دے دائرہ اختیار وچ کوئی فرق نئيں اے _
۱٦۵ سوالات :
۱)ولایت فقیہ وچ محور اختلاف کيتا اے ؟
۲)ان تن فقہاء دے ناں بتایئےنہاں نے فقیہ کى ولایت عامہ اُتے اجماع دا دعوى کيتا اے ؟
۳)فقیہ کى ولایت عامہ اُتے محقق کرکى نے کس طرح استدلال کيتا اے ؟
۴)حدود الہى دا اجرا فقیہ عادل دے ہتھ وچ اے _ ایہ نظریہ کس طرح فقیہ کى ولایت عامہ کى دلیل اے ؟
۵)ولایت فقیہ دے متعلق ابن ادریس حلّى کى کيتا را ے اے ؟
٦)انوار الفقاہہ دے مصنف ولایت فقیہ دے متعلق کيتا نظریہ رکھدے نيں؟
۱٦٦ اٹھارہواں سبق :
ساڈے فقہا دے کلمات وچ حاکم دے جو فرائض تے مختلف اختیارات بیان کيتے گئے نيں اوہ قضاوت تو‏ں وسیع تر نيں _ پہلے اسيں نمونہ دے طور اُتے اوہ کلمات ایتھ‏ے ذکر کردے نيں_ فیر اس کى وضاحت کرن گے کہ ایتھ‏ے حاکم تو‏ں مراد کيتا اے _
جو شخص اپنے واجب نفقہ نو‏‏ں ادا نئيں کردا اس دے متعلق محقق حلّى کہندے نيں:
إذا دافع بالنفقة الواجبة أجبره الحاکم، فإن امتنع حبسه …(۱)
جب کوئی شخص نفقہ واجبہ نو‏‏ں ادا نہ کرے تاں حاکم اسنو‏ں مجبور کرے_ جے فیر بھى اوہ انکار کرے تاں اسنو‏ں قید کردے
محقق حلى خیانت کرنے والے وصى نو‏‏ں معزول کرناحاکم کى ذمہ دارى قرار دیندے ہوئے فرماندے نيں :
۱) شرائع الاسلام جلد ۲ ،ص ۲۹٧_ ۲۹۸،کتاب النکاح _
۲) شرائع الاسلام جلد ۲، صفحہ ۲۰۳، کتاب الوصیة_
۱٦٧ اگر معلوم ہوجائے کہ وصى عاجز اے تاں اس دے لئی مددگار معین کيتا جائیگا تے جے معلوم ہوجائے کہ وصى نے خیانت کى اے تاں حاکم دے لئی ضرورى اے کہ اسنو‏ں معزول کرکے اس کى جگہ کسى امانتدار آدمى نو‏‏ں وصى مقرر کرے_
شیخ مفید دیواناں تے کم عقل افراد دے لئی وکیل معیّن کرنا حاکم کى ذمہ دارى قرار دیندے ہوئے فرماندے نيں:
لحاکم المسلمین ا ن یوکّل لسْفهائهم مَن یطالب بحقوقهم تے یحتج عنهم تے لهم (۱)
مسلما‏ن حاکم دے لئی ضرورى اے کہ اوہ سفیہ افرادپر اس شخص نو‏‏ں وکیل مقرر کرے جو انہاں دے حقوق دا مطالبہ کردا ہوئے تے انہاں کى طرف تو‏ں تے انہاں دے حق وچ استدلال کرے_
شیخ مفید حاکم کو سلطان اور ناظر جداں لفظاں تو‏ں بھى تعبیر کردے نيں_ مثلا ًکتاب وصیت وچ فرماندے نيں:
پس جے وصى خیانت کرے تاں امور مسلمین دے ناظر دے لئی ضرورى اے کہ اسنو‏ں معزول کردے_
ذخیرہ اندوز دے متعلق حاکم کى ذمہ دارى نو‏‏ں بیان کردے ہوئے فرماندے نيں:
وللسلطان أن یکره المحتکر على إخراج غلّته تے بیعها فى أسواق المسلمین (۳)
۱) المقنعہ، صفحہ ۸۱٦،کتاب الوکالة_
۲) المقنعہ، صفحہ ٦٦۹_
۳) المقنعہ ،صفحہ ٦۱٦_
قطب الدین راوندى مرحوم متاجرکى بحث وچ فرماندے نيں کہ حاکم نو‏‏ں حق حاصل اے کہ اوہ ذخیرہ اندوز نو‏‏ں غلّہ جات فروخت کرنے اُتے مجبور کرے_
فإذا ضاق الطعام تے لا یوجد إلّا عند مَن احتکره ، کان للسلطان أن یْجبره على بیعه (۱)
پس جدو‏ں غلّہ کى کمى ہوئے جائے تے ذخیرہ اندوز دے سوا کدرے نہ پایاجاندا ہوئے تاں سلطان دے لئی ضرورى اے کہ اوہ اسنو‏ں بیچنے اُتے مجبور کرے_
شیخ حسن کاشف الغطاء کتاب انوار الفقاہہ باب قضا وچ لکھدے نيں : حاکم شرع امام زمانہ -عجل الله فرجہ الشریف کى طرف تو‏ں تمام انفال تے اموال وچ وکیل او ر نائب اے _ تے اس فتوى اُتے اجماع دا دعوى کردے نيں_ انہاں کى عبارت ایہ اے _
و کذا الحاکم الشرعى وکیل عن الصاحب عجل الله فرجه الشریف فیما یعود الیه من انفاله تے امواله تے قبضه قبضه لمکان الضرورة تے الاجماع تے ظواهر اخبار النیابة تے الولایة
یہ کلمات اگرچہ حاکم دے فرائض دے متعلق بعض فقہاء شیعہ کى آرا تے فتاوى نيں_ لیکن اس گل کى بھى نشاندہى کردے نيں کہ سلطان تے حاکم دے اختیارات قاضى کى قضاوت تو‏ں وسیع تر نيں_حاکم قید کرسکدا اے
۱٦۹ حدود الہى نو‏‏ں جارى کردا اے ، کم شعور تے عاجز افراد دے امور کى ذمہ دارى لیندا اے، تے حاکم ہر اس شخص دا ولى ہُندا اے جس دا کوئی ولى نہ ہوئے _ اسى لئے انہاں موقوفات عامہ اُتے بھى اسنو‏ں ولایت حاصل ہوتى اے جنہاں دا کوئی ولّى نہ ہوئے _ اس دا مال قبض کرناگویا امام معصوم (ع) دا مال قبض کرنا اے _اس لئی امام معصوم (ع) دے زمانہ وچ جنہاں اموال وچ تصرف کرنا امامت کى خصوصیات وچو‏ں اے اوہ تصرف زمانہ غیبت وچ حاکم دے ہتھ وچ ہُندا اے _
اب دیکھنا ایہ اے کہ حاکم ، سلطان یا امور مسلمین دے ناظر تو‏ں کيتا مراد اے ؟ ساڈا دعوى ایہ اے کہ انہاں اوصاف دے مالک پہلے مرحلہ وچ خلفاء الہى یعنى محمد وآل محمد نيں _ انہاں دے بعد انہاں دے خاص نائبین تے انہاں دے بعد یعنى زمانہ غیبت وچ انہاں دے نائبین عام یعنى جامع الشرائط عادل فقہاء انہاں اوصاف دے مالک نيںاور ایہ گل وڈے وڈے علماء دے اقوال وچ وضاحت دے نال بیان کى گئی اے _
شیخ مفید اسلام دے حاکم تے سلطان کى وضاحت کردے ہوئے فرماندے نيں:
فأمّا اقامة الحدود فهو إلى سلطان الإسلام المنصوب من قبَل الله تعالى تے هُم ائمّة الهُدى من آل محمّد(ع) أو مَن نَصَبُوهُ لذلک من الأُمراء والحُکّام وقد فوّضوا النظر فیه إلى فقهاء شیعتهم مع الإمکان (۱)
حدود الہى دا اجرا اس اسلامى حاکم دا کم اے جو خدا کى طرف تو‏ں مقرر کيتا گیا ہوئے _ تے اوہ ائمہ اہلبیتہاں_ یا اوہ افراد جنہاں نو‏ں ایہ حاکم تے والى مقرر کرن تے ممکنہ صورت وچ ایہ کم انہاں نے اپنے شیعہ فقہاء دے سپرد کيتا اے _
فخر المحققاں محمد بن حسن حلى بھى حاکم کى اسى طرح تعریف کردے نيں تے اس کى نسبت اپنے والد حسن بن
۱) المقنعہ، صفحہ ۸۱۰_
۱٧۰ یوسف المعروف علامہ حلّیَ تے ابن ادریس کى طرف دیندے ہوئے فرماندے نيں:
المراد بالحاکم هنا السلطان العادل الا صلى أو نائبه فإن تعذ ّر فالفقیه الجامع لشرائط الفتوی، فقوله: فإن لم یکن حاکم المراد به فقد هؤلاء الثلاثة، تے هو اختیار والدى المصنّف تے ابن ادریس (۱)
ایتھ‏ے اُتے حاکم تو‏ں مراد خود سلطان عادل یا اس دا نائب اے تے جے ایہ نہ ہاں تاں فیر فتوى کى شرائط دا حامل فقیہ _ پس مصنف دا ایہ قول کہ جے حاکم نہ ہوئے اس تو‏ں مراد ایہ اے کہ ایہ تِناں نہ ہاں تے اس قول نو‏‏ں میرے والد ( یعنى مصنف )اور ابن ادریس نے اختیار کيتا اے _
محقق کرکى بھى لفظ حاکم کى یہى تفسیر کردے ہوئے فرماندے نيں:
والمراد به (الحاکم) الإمام المعصوم أو نائبه الخاصّ، تے فى زمان الغیبة النائب العامّ_ تے هو المستجمع لشرائط الفتوى تے الحکم تے لا یخفى أنّ الحاکم حیث أُطلق لا یراد به إلاّ الفقیه الجامع للشرائط (۲)
۲) جا مع المقاصد جلد ۱۱، صفحہ ۲٦٦، ۲٦٧کتاب الوصایا_
۱٧۱ ۱_ آخرى دو اسباق وچ ہمارى یہى کوشش رہى اے کہ ولایت فقیہ کى تائید دے لئی زیادہ تر فقہا ء دے اقوال پیش کيتے جاواں _ کیونجے اصلى ہدف اس نکتہ کى وضاحت کرنا اے کہ ولایت فقیہ کا اعتقاد اک قدیمى بحث اے نہ کہ اک نواں مطلب _اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ بعد والے فقہاء دے اقوال وچ مسئلہ ولایت فقیہ نو‏‏ں بالکل شفاف تے واضح صورت وچ بیان کيتا گیا اے _ دور حاضر دے عظیم فقہاء جو فقیہ کى ولایت عامہ دے قائل نيں انہاں وچو‏ں آیت اللہ بروجردى ، آیت اللہ گلپایگانى تے اسلامى جمہوریہ ایران دے بانى امام خمینى قابل ذکر نيں_ (۱)
۲_اہلسنت نے الاحکا‏م السلطانیة کے عنوان تو‏ں فقہ سیاسى دے متعلق مستقل بحث کى اے _ تے فقہ الحکومت تے اس کى جزئیات اُتے تفصیلى نظر ڈالى اے _ جدو‏ں کہ شیعاں نے سیاسى فقہ دے بارے وچ اس قدر تفصیلى بحث نئيں کى اے _ تے اس کى وجہ شیعاں دے خاص سیاسى تے اجتماعى حالات نيں_فاسق تے فاجر حکومتاں کى مخالفت کى وجہ تو‏ں شیعاں اُتے جو سیاسى دباؤ تھا_ اس کى وجہ تو‏ں اوہ سیاسى فقہ دے متعلق مستقل تے تفصیلى بحث نئيں کر پائے تے نہ ہى گذشتہ فقہا حاکم ، والى امر دا دائرہ اختیارات تے سیاسى فقہ تو‏ں مربوط اس قسم کى دوسرى مباحث مستقل تے براہ راست کرپائے_ جداں کہ اس مختصر سى تریخ وچ گذر چکيا اے کہ اس قسم کى مباحث وکھو وکھ طور اُتے حدود تے دیات ، قضا ، امر بالمعروف تے نہى عن المنکر ، نکاح ، وصیت تے مزارعہ دے ابواب وچ کى گئیاں نيں _ حتى کہ محقق کرکى تے صاحب الجواہر جداں فقہاء جنہاں نے کھل دے فقیہ کى ولایت عامہ کى حمایت کى اے _
۱) انہاں تن فقہاء کى آراء درج ذیل کتاباں وچ ملاحظہ کى جاسکتى نيں _
الف: البدر الزاہر فى صلاة الجمعة تے المسافر ، تقریرات دروس آیت الله حاج آقا حسین بروجردی
ب : الہدایة الى من لہ الولایة ، تقریرات دروس آیت الله سید محمد رضاگلپایگانی
ج : کتاب البیع جلد ۲ تے ولایت فقیہ ، امام خمینی
۱٧۲ انہاں نے بھى اس ولایت عامہ تے اس کى جزئیات دے متعلق تفصیلى تے مستقل بحث نئيں کى ولایت فقیہ کے متعلق مستقل بحث آخرى دو صدیاں وچ کى گئی اے _پہلى دفعہ ملیا احمد نراقى (متوفى ۱۲۴۵) نے اپنى کتاب عوائد الایام ماں ولایت فقیہ کے متعلق اچھے خاصے صفحات مختص کيتے نيں_
یہ نکتہ اس حقیقت کى نشاندہى کردا اے کہ فقیہ عادل دے محدود اختیارات دا ذکر تے حدود دا اجرا، امور حسبیّہ اُتے ولایت تے معصومین دے نال مخصوص مالى امور مثلا انفال ، خمس تے سہم امام تے غیرہ جداں خاص مواردماں فقیہ دے نائب امام ہونے اُتے اصرار دا ایہ معنى نئيں اے کہ فقیہ کى ولایت عامہ اُتے اعتقاد نئيں اے _ کیونجے فقیہ کى ولایت عامہ دے سخت ترین حامیاں نے بھى چند مخصوص موارد نو‏‏ں اپنے مختلف فتاوى دے ذیل وچ حاکم کى ذمہ داریاں دے عنوان تو‏ں ذکر کيتا اے _پس محدود موارد دا ذکر کرنا فقیہ کى ولایت عامہ کى مخالفت یا عدم موافقت کى دلیل نئيں اے _ہاں جے خود فقیہ نے مورد نظر بحث وچ ولایت فقیہ کى محدودیت یا عدم ولایت عامہ کى تصریح کى ہوئے تاں فیر اس فقیہ نو‏‏ں اس نظریہ دا مخالف شمار کيتا جاسکدا اے _
۳_دوسرے علوم تے معارف کى طرح فقہ نے بھى امتداد زمانہ دے نال نال ترقى کى اے _ سیاسى فقہ نے بھى دوسرے فقہى ابواب کى طرح ارتکائی مراحل طے کيتے نيں_
قدیم علماء کى کتاباں وچ جو معاملات کى فقہى بحث اے _ اوہ بعد والے علماء کى لکھتاں تو‏ں قابل موازنہ نئيں اے _ مثلا دقت بحث دے لحاظ تو‏ں شیخ انصارى کى کتاب مکاسب تو‏ں علامہ ، محقق حلى تے شہیدین کى بحث تجارت قابل مقائیسہ نئيں نيں-_ اسى طرح بعد والے علمائ اصول نے اصول عملیہ تے دلیل عقلى دے متعلق جس طرح دقیق تے علمى بحثاں کى نيںپہلے والے علماء نے نئيں کى _لہذا بالکل واضح سى گل اے متاخرین علماء شیعہ دے دور وچ سیاسى فقہ اُتے جو بحث کى گئی اے اوہ سابقہ علماء کى بحث کى نسبت تفصیلى تے زیادہ مفید اے _
۱٧۳ لہذا اس تفصیل نو‏‏ں اس بحث دے جدید ہونے کى دلیل قرارنئيں دتا جاسکدا_
۴_فقیہ کی ولایت عامہ دا انکار اجتماعى امور وچ فقیہ کى سرپرستى دے انکار دے مترادف نئيں اے _ اس مطلب کى وضاحت دے لئی درج ذیل نکات اُتے توجہ دینا ضرورى اے _
ب _ بعض موارد وچ  ولایت فقیہ سے انکار دا معنى ایہ اے کہ انہاں موارد وچ شرعى ادلّہ کى روسے فقیہ کى ولایت ثابت نئيں ہوئی _ مثلا فقیہ کى سیاسى ولایت دے منکرین معتقد نيں کہ ادلّہ روائی دے لحاظ تو‏ں امر بالمعروف ، نہى عن المنکر یا حکومت وچ فقیہ کى ولایت ثابت نئيں اے _
ج_ ممکن اے کسى کم اُتے از باب ولایت فقیہ نو‏‏ں منصوب نہ کيتا گیا ہوئے لیکن اس کم کى سرپرستى فقیہ کى شان ہوئے نمونہ دے طور اُتے بعض شیعہ فقہاء دے فتاوى تو‏ں استناد کيتا جاسکدا اے کہ اوہ امور جو محجور تے بے بس افراد دے نال مربوط نيں_ انہاں وچ فقیہ عادل کى سرپرستى تے تصرف نصب ولایت دے باب تو‏ں نئيں اے _ بلکہ قدرمتقین دے باب تو‏ں اے _ یعنى دوسرےآں کى نسبت جواز تصرف دا فقیہ زیادہ حق رکھدا اے _(۱)
فقیہ کى سیاسى ولایت ( حکومت تے امر تے نہى وچ ولایت)کے متعلق ممکن اے کوئی فقیہ، فقیہ کى انتصابى ولایت دا معتقد نہ ہوئے لیکن امور حسبیّہ دے عنوان تو‏ں حکومت تے اسلامى معاشرہ دے انتظامى امور وچ فقیہ عادل کى سرپرستى نو‏‏ں جائز بلکہ واجب سمجھدا ہو_ آیت اللہ میرزا جواد تبریزى دامت برکاتہ اس بارے وچ فرماندے نيں:
۱) انہاں فقہا وچو‏ں اک آیت اللہ خوئی بھى نيں: التنقیح فى شرح العروة الوثقى ، تقریرات آیت الله خوئی ، بقلم مرزا على غروى تبریزى _ باب الاجتہاد تے التقلید ص ۴۹ _ ۵۰
۱٧۴ ولایت فقیہ دے متعلق دو بنیادى نظریے نيں_ اک اوہ جسنو‏ں امام خمینى نے اختیا کيتا اے _کہ آپ قرآن تے حدیث دے ذریعہ ولایت امر تے نہی_ کہ جس تو‏ں مراد وہى حکومت تے مملکت قائم کرنا اے _ نو‏‏ں فقیہ دے لئی ثابت کردے نيں_
دوسرانظر ایہ حسبیّہ اے جسنو‏ں آیت اللہ خوئی تسلیم کردے نيں_ اس کى بنا پر فقیہ کى ولایت عامہ اُتے ادلّہ عقلى تے نقلى کامل نئيں نيں لیکن معاشرہ وچ کچھ امور ایداں دے ہُندے نيں_ جنہاں نو‏ں بے لگام تے معطل چھڈ دینے اُتے شارع مقدس راضى نئيں اے _ تے اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ صرف فقیہ ہى انہاں امور کى سرپرستى کرسکدا اے یتیماں کى سرپرستى ، بچےآں کى سرپرستى تے کفالت تے مسلم سرحداں کى حفاظت امور حسبیّہ وچو‏ں نيں_ ایہ بھى کہیا جاسکدا اے کہ اسلامى نظام کى حفاظت انہاں سب وچو‏ں اہ‏م ترین امر اے _ اسى لئے مومناں کى جان تے مال کى حفاظت دے لئی فوج تیار کرنا تے انہاں دے امور کى انجام دہى دے لئی ادارے قائم کرنا بہت ضرورى اے _(۱)
۱) اندیشہ حکومت ، شمارہ ۲، مرداد ۱۳٧۸ ، صفحہ ۴_
۱٧۵ خلاصہ :
۱)شیعہ فقہا نے فقہى کتاباں وچ حاکم دے بوہت سارے فرائض گنوائے نيں_ تے کبھى اسنو‏ں ناظر تے سلطان دے عنوان تو‏ں بھى یاد کيتا اے _
۲)علماء دے کلمات وچ حاکم دے اختیارات قاضى دے اختیارات تے فرائض تو‏ں وسیع تر نيں_
۳)شیخ مفید پہلے مرحلہ وچ سلطان تے حاکم تو‏ں مراد امام معصوم لیندے نيںاور زمانہ غیبت وچ فقیہ عادل_ فخر المحققاں نے بھى یہى تعریف کى اے تے اس تعریف نو‏‏ں علامہ حلّى تے ابن ادریس تو‏ں منسوب کيتا اے _
۴)ولایت فقیہ کى بحث ہمارى فقہ کى تریخ دے نال ہى شروع ہوتى اے _ اگرچہ متاخرین دے ادوار وچ اس اُتے تفصیلى بحث ہوئی اے _
۵)ولایت فقیہ کى مستقل تے جداگانہ بحث محقق نراقى کى کتاب عوائد الایام تو‏ں شروع ہوئی اے تے اس تو‏ں پہلے حتى کہ ولایت فقیہ دے سخت حامیاں نے بھى مستقل بحث نئيں کى تھی_
٦)ولایت فقیہ کى بحث دا ارتکاء کوئی نويں گل نئيں اے _ کیونجے بہت سى اصولى تے فقہى ابحاث نے زمانہ دے نال نال ترقى کى اے _
٧)فقیہ کى ولایت انتصابی دا انکار مسلماناں دے اجتماعى امور وچ فقیہ کى سرپرستى دے انکار دے مترادف نئيں اے _
۱٧٦ سوالات :
۱) علماء دے اقوال وچ حاکم تے قاضى دے در میان کیہ فرق اے ؟
۲) شیخ مفید نے حاکم یا سلطان کى کيتا تعریف کى اے ؟
۳) کس دور وچ فقہى کتاباں وچ ولایت فقیہ کى مستقل بحث شردع ہوئی ؟
۵) فقیہ کی ولایت انتصابى کا انکار، اجتماعى امور وچ فقیہ کى سرپرستى دے منافى نئيں اے _ کیو‏ں؟
۱٧٧ انیسواں سبق :
ولایت فقیہ، کلامى مسئلہ اے یا فقہى ؟