cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ماد
ماد دی تریخ
ماد دی تریخ توں متعلق روایات جو یونان قدیم دے دو مورخ ہردوت تے کتسیاس نے بیان کیتیاں نیں اوہ اک دوسرےسے کافی مختلف نیں۔ ماد دے بادشاہاں دی تعداد تے انہاں دی فرمانروائی دی مدت کتسیاسکی نظریہ دے مطابق ہردوت دی بیان کردہ تعداد توں بوہت زیادہ نیں، حالانکہ اج دے دور وچ انہاں دا بےبنیاد ہونا مسلم تے ثابت ہوچکیا اے۔
۷۱۵ جاں ۷۱۶  وچ روما بادشاہ تے ارتو نے  دیااوکو دی مدد توں آشور دے بعض علاقیاں وچ شورش برپا کیتی. حالانکہ آشور بادشاہ سارگن دوم نے انہاں دی بغاوت نوں سرکوب کر دتا تے دیااوکو تے اس دے خاندان نوں گرفتار کرکے موریا دے شہرخماہ ول جلاوطن کر دتا. حالانکہ موجودہ تریخ روزگار نے جوکچھ دتا، اوکوکے بارے وچ جوکچھ لکھیا، اوہ کچھ ہردوت نے دیوکس (مادکی حکومت وسلطنت دے بانی)دے بارے وچ لکھیا اے اس توں کافی مختلف اے۔ اس وچ ۱۰سے ۱۵ سال تک دا اختلاف پایا جاندا اے۔  احتمال اس بات دا اے کہ دیوکس ہردوت ای دیااوکو اے جس دا ذکرآشوری منابع وچ ذکر ہویا اے۔  اگرچہ جوکچھ ہردوت نے دیوکس دی مستقل سلطنت تے اکباتان(ہمدان) نوں  پائتخت بنانے تے اس دے اندر ست قلعاں نوں بنانے دے بارے وچ لکھیا اے اوہ محل نزاع واختلاف اے اوراس دا وجود ثابت نئی‏‏ں اے، اس لئی کہ آشوری فرمانروا اس طرح دی عظیم عمارتاں نوں برداشت نئی‏‏ں کرسکدے سن۔
ہردوت دی روایت دے مطابق ماداں نے دیوکس نوں قضا دے امور وچ عدالت، دیانت داری دی وجہ توں انتخاب کیتا جدونکہ اس نے کچھ دن دے بعد اس کم توں کنارہ گیری اختیارکرلی۔ ایتھے تک کہ آخر وچ لوگاں نے اس نوں اپنا بادشاہ منتخب کر لیا، بہرحال دتا وکولی مادی بادشاہ دی حکومت اک فرعی حکومت جدونکہ مادی دی مستقل حکومت دا قیام بعد وچ ظہورماں آیا۔  فرورتیس(جسنوں یونانی زبان وچ فرا ارتش کہاجاندا اے) نوں ۶۷۵ جاں ۶۷۴ وچ دیااوکو کاجانشین بنایا گیا ظاہرا ایہ بات پارسیاں نوں اپنا مطیع بنانے دے بعد دی اے(۶۷۰۲ ق) اس نے ایہ کوشش دی کہ ماداں اورمانای وکیمسری قبائل وچ کہ جو اٹھوی‏‏ں صدی ق وچ قفقاز توں ایرانی سرزمین وچ داخل ہوئے سن، آشوریاں دے خلاف متحد کرے۔  سرانجام جدو‏‏ں فرورتیش اپنے متحد لشکر دے نال آشورحکومت دی راجدھانی نینوا پہنچا، سکاھا نے پیچھے توں انہاں (ماداں) اُتے حملہ کر دتا اس حملہ وچ جو ظاہرا آشور بادشاہ دی درخواست پرکیا گیا سی، فرورتیش مارا گیا (۶۵۳) تے سکاھانے ۲۸ سال تک ماد سلطنت اُتے قبضہ جمائے رکھیا. جدو‏‏ں ہووخشترہ اپنے باپ دا جانشین (جو ظاہرا کمسن سی) ہویا تو اس نے مجبور ہوکر سکاھا توں صلح تو کرلی مگر بعد وچ اس نے سکاھا بادشاہ اوراس دے افسراں تے عہدیداراں نوں تہہ تیغ کرڈالا اوران دی حکومت دا خاتمہ کرڈالا (۶۲۵) ہووخشترہ دا شمار ماد حکومت دے بانی دے طور پرہوندا اے، اس نے فوج نوں باقاعدہ منظم کیتا، فوج وچ پیاداں اورسواراں دے نظام نوں تشکیل دتا تے سکاھا فوج دی باقی ماندہ سپاہ نوں اپنی فوج وچ داخل کر لیا اورجب ماد پارس، مانای دے قیام قبایل نے اس دی اطاعت قبول کرلی تد اس نے آشورحکومت دی داخلی وخارجی مصیبتون توں فایدہ اٹھاندے  ہوئے خود نوں اس عظیم سلطنت اُتے حملہ دے لئی تیار کیتا ہووخشترہ نے اپنے اسی‏‏ں پیمان بنوپولسر (بادشاہ بابل) دے نال چند ناکام حملاں دے بعد سرانجام نینوا نوں اپنے محاصرہ وچ لے لیا اوراس پرقبضہ کرنے دے بعد اس کوغارت اورویران کر دتا. (۶۱۲)کچھ مدت دے بعد آشوریاں دی رہی سہی آخری طاقت وی ٹٹ گئی(۶۱۰ جاں ۶۰۹) اس دے بعد آشوریاں دی کہن سال عظیم الشان سلطنت دا خاتمہ ہو گیا تے اوہ عظیم حکومت ماد تے بابل دے بادشاہاں نے آپس وچ تقسیم کرلی اورماد دی حکومت اک تازہ سلطنت دے طورپرایک محکم قدرت بن کر تاریخ اسلام دے صفحات اُتے ظاہرہوئی۔
اس دے بعد ہووخشترہ نے اپنی سلطنت نوں تے بڑھانا شروع کر دتا تے ایشیا کوچک وچ لیدیا حکومت توں آمنا سامنا ہویا انہاں دو نواں قدرتاں دی جنگ ۵ سال تک جاری رہی اورسر انجام(۲۸مئی ۵۸۵۔)کوسورج گرہن نوں فال بد سمجھ کر اس جنگ کاخاتمہ کر دتا گیا تے رودھالیس نوں دوناں ملکاں دی سرحد قبول کر لیا گیا، صلح دی گفتگو دے دورانی عرصہ وچ ہووخشترہ دا انتقال ہو گیا اوراس دا بیٹا الیشتوویگو (یونانی زبان وچ اسنوں آستواگس یاآستیاگ کہندے نیں) اس دے تخت اُتے بیٹھنے دے بعد (۵۸۵ ق) الیشتوویگوکی ۳۵سالہ حکومت بوہت کم باتاں مورخاں نے نقل دی نیں اس نے اپنی سلطنت دے آخری ایام وچ بابل اُتے حملہ اورمران پرقبضہ دی ٹھانی مگراس توں پہلے کہ حملہ کردا پارسی قبیلےآں دی بغاوت دی خبرملی جس دا رہبر کورش ہخامنش سی۔ امشان بادشاہ جو ظاہرا اس دا پودا سی، آ پہنچا اورایشتوویگو اپنے پائتخت ول لوٹنے اُتے مجبور ہو گیا۔ تن سال تک دوناں دشمناں وچ جنگ دا سلسلہ جاری رہیا آخر کار ایشتوویگو دی فوج نے اس دے خلاف بغاوت کردتی تے ماد بادشاہ نوں پکڑ کر کورش دے حوالہ کر دتا(۵۵۰ جاں ۵۴۹ ق)۔ کچھ ای عرصہ بعد ماداں دے پائتخت تے کورش دا قبضہ ہو گیا اوراس طرح پہلی مستقل ایرانی حکومت دا زمانہ اختتام پزیر ہو گیا۔
حوالے
گٹھ:ماد گٹھ:549 ق م گٹھ:ایشیا دے سابقہ دیس گٹھ:ایشیا دیاں سابقہ بادشاہتاں گٹھ:ایشیا دیاں سابقہ سلطنتاں گٹھ:آذربائیجان دی تریخ گٹھ:آرمینیا دی تریخ گٹھ:ترکی دی تریخ گٹھ:قفقاز دی تریخ گٹھ:ایران دی تریخ گٹھ:قدیم مشرق قریب گٹھ:عالمی طاقتاں
چک 28 چار ایل
چک 28 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع اوکاڑا دے پنڈ گٹھ:تحصیل اوکاڑا دے پنڈ گٹھ:4ایل نہر دے پنڈ
ویسپرٹیلیو مورینس
ویسپرٹیلیو مورینس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
پورٹجنگراٹ
پورٹجنگراٹ سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
چڑھدے ترکستان چ بدھ مت
ختن اتے تکلامکان تھل دا دکھنی بنہ
پوربی ترکستان (چینی۔ سنکیانگ) اندر بدھ مت دی تاریخ بوہت پرانی اے۔ بدھ مت ہندوستان توں ختن اندر تکلامکان ریگستان دے دکھنی بنّے ولوں پہلی صدی قبل مسیح وچ آیا سی۔ ختن دے وسنیک ایرانی نسل دے سان۔ کئی یُگ مغروں ہندوستان اندر مہایان دے آون نال ختن چھیتی ہی مہایان بدھ مت دا اک مرکز بن گیا۔
پہلی صدی عیسوی دے لگ بھگ بدھ مت گندھارا (پاکستان) اتے کشمیر توں کاشغر وچ آیا اتے فیر گندھارا، کشمیر اتے ختن توں کرورئینا دے ہند یورپی نسل دے لوکاں تک اپڑیا، جو ختن دے پورب ول لوپ نور دے نیڑے واقع اے۔ چوتھی صدی عیسوی وچ کرورئینا نوں وددھے ہوۓ تھل دے حوالے کر کے اوتھوں دے چوکھے لوکیں ختن ٹُر گئے۔
تخاری لوک اتے تکلامکان تھل دا اُتری بنّہ
دوسری صدی عیسوی وچ تھل دی اُتری سرحد توں، تخاری لوک بدھ مت نوں کوچا اتے ترفان لے گئے سان۔
تخاری لوکیں یوئی جی دی آل اولاد سان، اک کاکیشیائی لوکیں جو اک پراچین پچھمی ہند یورپی بولی بولدے سان اتے کاکیشیائی نسل دے دور پار دے پوربی لوکاں دی نمائندگی کردے سان۔ کجھ وسیلیاں مطابق، یوئی جی لوکاں دا اک گروہ اجوکے پوربی قازقستان وچ اتے اخیر اجوکے افغانستان اتے تاجکستان وچ جا وسے سان۔ اوتھے اوہناں لوکاں دی پچھان تخاریاں دے طور تے وی ہون لگ پئی اتے اوہناں نے ہنایان بدھ مت دے سرواستیوادی روپ نوں قبول کیتا۔ کوچا اتے ترفان دے تخاریاں نے وی سرواستیوادی روپ نوں قبول کیتا۔
بھاویں چوکھے ایغور لوکیں جو ترک نسل دے سان، طوا دے التائی پہاڑی علاقے توں آۓ سان جو پچھمی منگولیا دے اتر وچ واقع اے، پر ایہناں وچوں تھوڑے جیہے لوکیں چوتھی صدی عیسوی توں ترفان وچ وسدے چلے آ رہے سان جو تخاری بدھ مت نوں مندے سان۔
تبتی رابطہ
ستویں صدی عیسوی توں لے کے ناویں صدی دے ادھ تیکر تبتیاں نے کاشغر، یارقند، گانسو دے چوکھے علاقے اتے پوربی کرغزستان نوں چھڈ کے باقی ساری پوربی ترکستانی ریاستاں اوپر راج کیتا سی۔ بس وچکار کجھ چِر لئی اوہ چینیاں دے راج ہیٹھ آ گئے سان۔ پراچین یُگ دیاں نشانیاں توں ایہ پتہ لگدا اے کہ ایس علاقے اوپر تبتیاں دا بڑا گھٹ اثرہویا، پر ایس گل بارے ہور پرکھ پرچول دی لوڑ اے۔ ایس دے اُلٹ تبتیاں نے ختن توں بڑا اثر لیا سی، اچیچ حروف ابجد اتے بودھی تکنیکی اصطلاحواں دے ترجمے کرن دا ول۔ ایہ اوہو ہی ختنی رسم الخط اے جس نوں تونمی سمبھوتا نے کشمیر وچ سکھیا سی اتے تبتی بھاشا لکھن لئی ورتیا سی۔ ختنی رسم الخط اک ہندوستانی رسم الخط توں نکلیا اے، پر تبتی وانگوں ایس رسم الخط اندر وی لمے سنسکرتی ماتراں نوں نقل کرن لئی اک 'آچنگ' ورتیا جاوندا اے، اتے ایہ اپنا ماترا حرف دے اخیر تے لاوندا اے۔
ایغور
ناویں صدی عیسوی دے ادھ وچ قریب اوس ویلے جدوں لنگ درما دے راج مغروں تبتی لوکاں نے پوربی ترکستان چھڈیا، التائی پیڑھی دے چوکھے ایغور جو پشلی ڈیڈھ صدی توں منگولیا اوپر راج کر رہے سان، ترفان ٹُر گئے۔ التائی پیڑھی دے لوک کرغز لوکاں دے ہتھ منگولیا ہار چکے سان اتے ترفان اپڑں مغروں اوہناں نے قوچو راج قائم کیتا۔ ایس راج نے تھل دی پوری اُتری سرحد اوپر کوچا توں لے کے ہامی تیکر حکومت کیتی اتے فیر دکھنی سرحد دے پوربی حصے اوپر لوپ نور دے آلے دوالے تک۔ منگولی ویغور، جنہاں نوں ہن ایسے نام توں بلایا جاوندا اے، نے اپنے مانوی دے دھرم نوں چھڈ کے اپنے ترفانی ساکاں دا دھرم یعنی بدھ مت گلمے لا لیا۔ پر کجھ عالماں دا خیال اے کہ منگولیا چھڈن توں پہلاں، سغدیائی بودھ تاجراں نال اپنے سانگھے اتے ایہناں بدھ ترکاں دے اثر ہیٹھ جنہاں نے منگولیا اوپر ایہناں توں پہلاں راج کیتا سی، کجھ ایغور بدھ دھرم اپنا چکے سان۔
قاراخانی لوک
ناویں صدی عیسوی دے ادھ وچ تبتیاں دے پوربی ترکستان چھڈن مغروں ختن ازاد ہو گیا اتے اوتھوں دے لوکاں نے بدھ دھرم قائم رکھیا۔ کاشغر دے آلے دوالے وسن والے مقامی ترکی لوکاں نے قاراخانی راج قائم کیتا، جس اندر شروع وچ کاشغر اتے پوربی کرغزستان اتے قازقستان رلت سی۔ کجھ عالماں دا ایہ وچار اے کہ ایہ ترکی لوک منگولی ویغور لوکاں وچوں ہی سان جو اوتھے ٹُر گئے سان۔ اک سو ورہے تیکر قاراخانیاں نے کاشغر بدھ مت اتے شمانی دھرم دے اک رلے ملے روپ دی پوجا کیتی۔
سب توں پہلاں اسلام قبول کرن والے ایہو ہی قاراخانی سان، اتے ایہ گھٹنا دسویں صدی عیسوی دے اخیر وچ پیش آئی۔ اک لمے چِر دی لڑائی مغروں، اوہناں نے بارھویں صدی دے ادھ وچ ختن فتح کر لیا اتے اوس نوں اسلام قبول کرن تے مجبور کر دتا۔ ایہناں لڑائیاں وچ تبتی فوجی اپنے بودھی ختنی بھراواں ولوں لڑے سان۔ پر قوچو دے ایغوراں نے بدھ مت نہ چھڈیا۔ اوہناں نے چنگیز خان دے راج ویلے نہ صرف منگولاں نوں اپنا ایہ لکھائی دا ول سکھایا، جو اوہناں نے سغدی لوکاں کولوں لیا سی، بلک اوہ اوہناں لوکاں وچوں وی موہرے سان جنہاں نے بدھ مت نوں منگولاں تیکر پوہنچایا سی۔ مغروں جدوں منگولاں نے تبتی بدھ مت اختیار کر لیا تے فیر ویغوراں نے وی اوس نوں اپنا لیا۔ایغوراں اندر اسلام چودھویں اتے ستارہویں صدی اندر ہولی ہولی پچھم توں پورب ول پھیلیا۔
ژونگر اتے کلمیک منگول
سولہویں صدی عیسوی دے اخیر توں لے کے اٹھارویں صدی عیسوی دے ادھ تیکر جدوں مانچو لوکاں نے اوہناں نوں شکست دے کے لگ بھگ اُکا ہی مکا دتا سی، ژونگر منگولاں نے تبتی بدھ مت نوں پوربی ترکستان دے اُتر وچ قائم رکھیا۔ ستارہویں صدی عیسوی دے شروع وچ کلمیک منگول دزونغراں توں وکھ ہو کے یورپی روس دے وولگا علاقے وچ اپڑ گئے۔ اٹھارویں صدی عیسوی دے اخیر وچ اوہناں دا اک انگ پوربی ترکستان مُڑ آیا۔ اودوں توں ایہ لوک اوتھے وسدے نیں اتے تبتی بدھ مت دی پوجا کردے نیں۔ ہان اتے ہوئی دے چینی مہاجراں دے وڈی نفری وچ ایتھے آون توں پہلاں پوربی ترکستان دے وسنیکاں وچوں چوکھے لوک اسلام نوں منن والے ایغور سان۔
لاسالے کاؤنٹی
لاسالے امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
ڈولڈنہارن
ڈولڈنہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
ویسپرٹیلیو سائننسس
ویسپرٹیلیو سائننسس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
پالک
پالک اک بوٹا تے پتیاں والی سبزی اے۔ ایہ وچکارلے تے دکھنی لہندے ایشیا دا واسی اے۔ ایہ ہر سال اگن والا بوٹا اے۔ پنجاب وچ ایہدے پتیاں دا ساگ پکا کے سالݨ ونگوں ورتیا جاندا اے۔
دکھالا
پالک 30 سینٹی میٹر تک اتے جاندا اے تے ایہدے پتے 30–2 سینٹی میٹر تک لمبے ہُندے نیں تے 1–15 سینٹی میٹر تک چوڑے۔ وڈے پتے تنے دے تھلے ول ہُندے نیں تے نکے پتے تنے دے اتے ول ہُندے نیں۔ پھل پیلے ہرے رنگ دے تے وکھرے نئیں دِکھدے تے  4–3  سینٹی میٹر گھیرے دے ہُندے نیں۔ پھل پک کے نکے، کٹھے تے پینڈے ہو جاندے نیں۔
تریخ
پالک نوں پرانے فارس دا واسی سمجیھا جاندا اے جیہنوں عرب بپاری دور دیساں تک لے گئے۔
انگ
پالک کھاݨ دے بڑے فائدے نیں۔ ایہ کئی فائدے والیاں شیواں نال بھریا ہویا اے جے ایہنوں پعاف دے کے یا ابال کے کھادا جاوے تاں ایہدے وچ وٹامن اے، وٹامن سی، وٹامن ای، وٹامن کے، میگنیشیم، مینگانیز،فولیٹ، بوٹین، لوآ، وٹامن بی2، فولک ایسڈ، تانبا، پروٹین، فاسفورس، زنک، نیاسن، سیلینیم، اومیگا3چربی تیزاب ہُندے نیں۔
اردو شاعری وچ بابا گرو نانک
دنیا وچ بولی جانے والی زباناں وچ ’اردو ‘بھی اک ایسی بولی اے جس نے تمام مذاہب تے انساناں دے درمیان رواداری،یکجہت‏ی، کشادہ دلی،درد مندی تے بھائی چارے د‏‏ی فضا قائم کرنے وچ پل دا کم کيتا اے تے ایسا کیو ں کر نہ ہوئے اس لئی کہ لفظ اردو دے لفظاں ہی لسانی اتحاد د‏‏ی نشا ند ہی کردے نيں کیونجے سنسکرت وچ ’ار‘ دے معنی ’دل‘ نيں تے فارسی وچ ’دو‘کے دو ہُندے نيں اس طرح لفظ اردو دو دلاں دے جوڑنے دا ناں ا‏‏ے۔ شاید ايس‏ے لئی صوفیاء کرام نے وی جنہاں د‏‏ی زندگی دا ہدف ہی قوماں دے درمیان انسانی یکجہت‏ی نو‏‏ں فروغ دینا تے تمام مذاہب دے احترام دے نال نال خدا دے معین کردہ اصولاں اُتے عمل پیرا کرنے دا فریضہ انجام دینا سی انھاں نے وی ہندوستان وچ اپنے ارشادات و پیغامات نو‏‏ں پہونچا نے دے لئی ايس‏ے بولی نو‏‏ں ذریعۂ اظہار بنایا۔
خواجہ معین الدین چشتی،خواجہ بختیار کاکی،نظام الدین اولیا، میر وارث علی شاہ،گیسو دراز،بلھے شاہ،بابا فرید تے بابا گورو نانک وغیرہ نے اپنے پیغامات تے فرمودات نو‏‏ں بنی نوع انسان تک پہونچانے دے لئی ہور زباناں دے نال نال اس بولی نو‏‏ں اختیار کيتا جو آپسی میل جول د‏‏ی وجہ تو‏ں سر زمین ہند اُتے ’اردو ‘ د‏‏ی شکل اختیار کر رہ‏ی سی۔چونکہ ایہ بولی ہندوستان وچ بسنے والی تمام قوماں دے درمیان رابطہ د‏‏ی بولی سی لہٰذا اس بولی نے تمام مذاہب دے احترام دا سب تو‏ں زیادہ سبق وی سکھایا۔اردو بولی د‏‏ی تریخ گواہ اے کہ اردو بولی دے شاعر تے مصنّفین نے اک دوسرے دے مذاہب دے متعلق نظم و نثر وچ جس انداز تو‏ں نقوش ثبت کیتے نيں اس د‏ی مثال شاذو نادر ہی نظر آندی ا‏‏ے۔ جے اس بولی وچ حضرت محمد مصطفےٰ تے حضرت علیؓ وغیرہ دے متعلق نعتاں و منقبتاں ملدی نيں تاں رام تے گورو نانک دیو جی دے لئی نظماں وی نظر آندیاں نيں جنہاں وچ عقیدت دے بیش بہا پھُل نثار کیتے گئے نيں انھاں نظماں وچ شاعر مشرق علامہ اقبال د‏‏ی نظم ’نانک ‘کے عنوان تو‏ں ملدی اے جس وچ ہندوستان وچ بسنے تے رہنے والےآں نو‏‏ں خواب غفلت تو‏ں بیدار کرنے دا ذکر کردے ہوئے ذات واحد د‏‏ی تعریف تے لوکاں نو‏‏ں صرف خدا د‏‏ی عبادت د‏‏ی طرف دعوت دینے دا ذکر کيتا گیا اے ۔شاعر مشرق گورو نانک دیوجی دے اس عملی اقدام دا ذکر کچھ اس طرح کردے نيں ؂ قوم نے پیغام گوتم کی ذرا پروانہ کی قدر پہچانی نہ اپنے گوہر یک دانہ کی آہ بد قسمت رہے آواز حق سے بے خبر غافل اپنے پھل کی شیرینی سے ہوتا ہے شجر آشکار اس نے کیا جو زندگی کا راز تھا ہند کو لیکن خیالی فلسفہ پر ناز تھا شمع حق سے جو منور ہو یہ وہ محفل نہ تھی بارش رحمت ہوئی،لیکن زمیں قابل نہ تھی آہ شودر کے لیے ہندوستاں غم خانہ ہے درد انسانی سے اس بستی کا دل بیگانہ ہے برہمن سرشار ہے اب تک اسی پندار میں شمع گوتم جل رہی ہے محفل اغیار میں بتکدہ پھر بعد مدت کے مگر روشن ہوا نور ابراہیم سے آذر کا گھر روشن ہوا پھر اٹھی آخر صدا توحید کی پنجاب سے ہند کو اک مرد کامل نے جگایا خواب سے (کلیات اقبال،بانگ درا،حصہ سوم، صفحہ (195
علامہ اقبال د‏‏ی اس نظم وچ گورو نانک جی نو‏‏ں ’مرد کامل ‘کہہ ک‏ے خطاب کيتا گیا اے جو قابل غورو فکر اے کیونجے اس شاعر د‏‏ی بولی تو‏ں جملہ ادا ہويا اے جسنو‏ں لوک حکیم امت دے ناں تو‏ں وی یاد کردے نيں۔ گورو نانک جی اُتے اردو وچ اک اہ‏م نظم ولی محمد نظیر اکبرآبادی د‏‏ی وی اے جو اپنے سیکولر طرز فک‏ر ک‏ے سبب منفرد حیثیت دے حامل نيں۔ انہاں د‏‏ی نظم کاعنوان ’گرو نانک جی د‏‏ی مدح‘ ا‏‏ے۔ اس نظم وچ گورو نانک جی نو‏‏ں مرد کامل دے بجائے ’کامل رہبر‘ دے ناں تو‏ں یاد کيتا گیا اے جو مفہوم و معانی دے اعتبار نیڑے المعنی ا‏‏ے۔ ہیں کہتے نانک شاہ جنھیں وہ پورے ہیں آگاہ گرو وہ کامل رہبرجگ میں ہیں یوں روشن جیسے ماہ گرو مقصود مراد امید سبھی بر لاتے ہیں دل خواہ گرو نِت لطف و کرم سے کرتے ہیں ہم لوگوں کا نرباہ گرو اِس بخشش کے اس عظمت کے ہیں بابا نانک شاہ گرو سب سیس نوا ارداس کرو اور ہر دم بولو واہ گرو (کلیات نظیر اکبرآبادی)
ولی محمد نظیر اکبرآبادی د‏‏ی نظم ’گورو نانک جی د‏‏ی مدح‘ وچ پنجابی، عربی، فارسی ا ور اردو بولی دا ہنرمندانہ استعمال کيتا گیا اے ۔نظم وچ گورو نانک جی د‏‏ی خصوصیات و امتیازات نو‏‏ں خوبصورت پیرائے وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دا ایہ کہنا سچائی اُتے مبنی اے ۔ ہر آن دلوں بیچ یاں اپنے جو دھیان گرو کا لاتے ہیں اور سیوک ہو کر ان کے ہی ہر صورت بیچ کہاتے ہیں کر اپنی لطف و عنایت سے سکھ چین اسے دکھلاتے ہیں خوش رکھتے ہیں ہر حال انھیں سب من کا کاج بتاتے ہیں اس بخشش کے اس عظمت کے ہیں بابانانک شاہ گرو سب سیس نوا ارداس کرو اور ہر دم بولو واہ گرو جو آپ گرو نے بخشش سے اس خوبی کا ارشاد کیا ہر بات وہی اس خوبی کی تاثیر نے جس پر صاد کیا یاں جس جس نے ان باتوں کو ہے دھیان لگا کر یاد کیا ہر آن گرو نے دل ان کا خوش وقت کیا اور شاد کیا اس بخشش کے اس عظمت کے ہیں بابا نانک شاہ گرو سب سیس نوا ارداس کرو اور ہر دم بولو واہ گرو نظیر اکبرآبادی نے اس نظم وچ ایہ وی یقین دلانے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ جس نے وی سچے دل تو‏ں گرو نانک جی نو‏‏ں یاد کيتاانھاں نے آک‏ے اس دا بیڑا پار لگایا تے اس طرح اس د‏ی زندگی خوشی و شادمانی تو‏ں اُتے ہوئے گئی۔نظیر گرو نانک جی د‏‏ی مدح سرائی کردے ہوئے کچھ ایويں گویا نيں ؂ دن رات سبھوں نے یاں دل دے ہے یاد گرو سے کام لیا سب منکے مقصد بھر پائے خوش وقتی کا ہنگام لیا دکھ درد میں اپنے دھیان لگا جس وقت گرو کا نام لیا پل بیچ گرو نے آن انھیں خوشحال کیا اور تھام لیا اس بخشش کے اس عظمت کے ہیں بابا نانک شاہ گرو سب سیس نوا ارداس کرو اور ہر دم بولو واہ گرو گرو نانک جی د‏‏ی بخشش و عطا دا ذکر کردے ہوئے نظیر دا کہنا اے ؂ جو ہر دم ان سے دھیان لگا امید کرم کی دھرتے ہیں وہ ان پر لطف و عنایت سے ہر آن توجہ کرتے ہیں اسباب خوشی اور خوبی کے گھر بیچ انھوں کے بھرتے ہیں آنند عنایت کرتے ہیں سب من کی چنتاہرتے ہیں اس بخشش کے اس عظمت کے ہیں بابا نانک شاہ گرو سب سیس نوا ارداس کرو اور ہر دم بولو واہ گرو نظیر اکبرآبادی نے گرو نانک جی دے جنہاں صفات دا ذکر کيتا اے اس د‏ی تصدیق انہاں د‏‏ی زندگی دے مطالعے تو‏ں وی بدرجۂ اتم ہُندی اے ۔ظاہر اے کہ عظیم مذہبی رہنما واں وچ گرو نانک دیو جی سب تو‏ں زیادہ ساڈے زمانے تو‏ں نیڑے نيں انہاں دا زمانہ پنج صدی تو‏ں زیادہ پہلے دا نئيں اے لہٰذا انہاں د‏‏ی زندگی تے تعلیمات تریخ نگاراں دے سامنے ا‏‏ے۔ جاوید وششٹ دا شمار اردو دے معتبر شاعر وچ ہُندا اے انھاں نے وی گرو نانک جی اُتے گلہائے عقیدت نثار کیتے نيں انہاں د‏‏ی مشہور نظم ’ذکر نانک‘کے عنوان تو‏ں ملدی اے جس وچ اوہ کچھ ایويں گویا نيں ؂ ذکر نانک پہ سر جھکاتا ہوں پھر میں لوح و قلم اٹھاتا ہوں نکہت نو بہار آئی ہے اس کا سندیس ہی تو لائی ہے ذات اس کی ہے چشمۂ عرفاں نام اس کا ہے نانک دوراں نام نانک کا جام امرت کا آج نانک ہے نام امرت کا رازداں زندگی فطرت کا آشنا درد آدمیت کا اشک شبنم ہے وہ گل تر ہے درد انسانیت کاپیکر ہے وہ گرو ا ک دماغ روشن ہے معرفت کا چراغ روشن ہے (آج کل دہلی،گرو نانک نمبر،نومبر 1969، صفحہ 3)
گورو نانک جی دے دل وچ انسانیت دے لئی جو درد سی اس د‏ی جانب شاعر نے خوبصورت انداز وچ اشارے کیتے نيں تے ایہ باور کرایا اے کہ انھاں نے اپنے قول و عمل دے ذریعے مذہب د‏‏ی اصل سچائی تو‏ں لوکاں نو‏‏ں متعارف کرایا تے ایہ ثابت کيتا کہ مذہب تفریق و جدائی دا خواہاں نئيں بلکہ اتحادو یگانگت دا طلبگار اے ۔خدا دے نزدیک نہ کوئی ہندو اے نہ مسلما‏ن،نہ کوئی بدھ مت اے نہ کوئی عیسائی بلکہ دنیا دے تمام انسان خدائے واحد دے بندے نيں تے اک دوسرے دے تئاں انسانیت د‏‏ی قدراں تے انسانیت دے اصول د‏‏ی پاسداری ہی وچ مذہب د‏‏ی سچائی مضمر ا‏‏ے۔
گرو نانک جی نے اپنی تعلیمات دے ذریعے ہندو تے مسلماناں دے درمیان اخوت وبھائی چارے د‏‏ی فضا قائم کرنے وچ جو سعی د‏‏ی اس وچ انھاں کامیابی و کامرانی وی نصیب ہوئی جس دے نتیجے وچ دونے مذہب دے انسان اج وی گرو نانک نو‏‏ں عقید ت واحترام د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدے نيں تے انہاں د‏‏ی شان وچ مختلف انداز تو‏ں نذرانۂ عقیدت پیش کردے نظر آندے نيں۔جداں کہ منور لکھنوی لکھدے نيں ؂ ہر شوالے میں تکریم نانک کی تھی خانقاہوں میں تعظیم نانک کی تھی پاک سے پاک تنطیم نانک کی تھی درس نانک کا تعلیم نانک کی تھی منزلت یہ بنائے مباہات ہے پانچ سو سال پہلے کی یہ بات ہے (گرو نانک کا ظہور مقدس،آج کل دہلی،گرو نانک نمبر نومبر1969، صفحہ (25
گورو نانک دیو جی نے اس عہد د‏‏ی ضرورتاں دے مطابق عقیدۂ توحید نو‏‏ں پیش کيتا جو اسلامی عقائد د‏‏ی اصل ا‏‏ے۔ اسلام وچ عقیدۂ توحید نو‏‏ں انتہائی اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ عقیدۂ توحید یعنی تمام مخلوق دا پیدا کرنے والا پروردگار عالم اے تے اوہ شکل و شمائل تو‏ں بالا تر ا‏‏ے۔ اسلام نے انساناں دے درمیان اخوت و بھائی چارے رواداری تے سماجی زندگی نو‏‏ں بے انتہا اہمیت دتی اے انہاں چیزاں نو‏‏ں گو رو نانک جی نے وی انسانی زند گی وچ اہمیت اُتے زور دیندے ہوئے پیتا رو محبت،امن و آشتی،بھائی چارے تے انسان دوستی دا درس دتا اوہام پرستی، اندھی تقلید، بے روح مذہب پرستی، اونچ نیچ تے ذات پات دے خلاف آواز اٹھاندے ہوئیاں محبت و رواداری دا ایسا پیغام دتا جو ہر دور د‏‏ی ضرورت اے ۔
سچ تاں ایہ اے کہ تمام مذاہب دے رہنماواں نے انساناں د‏‏ی بھلائی ہی دے لئی کم کیہ انہاں دے اقوال و اعمال انساناں نو‏‏ں نیک سچے تے سِدھے راستے د‏‏ی ہی رہنمائی کردے نيں گرو نانک دیو جی نے وی اپنے اقوال و اعمال تے افعال دے ذریعے انساناں نو‏‏ں سِدھے تے سچے راستے اُتے چلنے د‏‏ی تلقین د‏‏ی بسمل سعیدی دہلوی دا ایہ کہنا صداقت اُتے مبنی اے کیا درس ہے وہ درس جو اقوال میں ہے حکمت سی وہ حکمت ہے جو اعمال میں ہے وہ قول ہو تیرا کہ عمل ہو، نانک بے مثل وہ اس عالم امثال میں ہے (رباعیات)
بسمل سعیدی نے گورو نانک دیو جی نو‏‏ں اس دنیا وچ بے مثل قرار دیندے ہوئے انہاں د‏‏ی عظمت و جلالت دا اعتراف کيتا اے ۔گورو نانک دیو جی د‏‏ی زندگی دا مطالعہ کيتا جاندا اے تاں معلوم ہُندا اے کہ صرف انہاں دے اگے انساناں دے سر خم نئيں ہوئے بلکہ وڈے وڈے سورماواں تے شہنشا ہاں دے سر وی آپ دے حضور وچ جھک گئے چنانچہ عزیز وارثی دہلوی ایويں گویا نيں تیرے قدموں پر شہنشاہوں کی پیشانی جھکی زندگی تیری یقیناًلائق تحسین ہے (بابا گورونانک)
انساناں تے شہنشاہو ں نے گورو نانک دیو جی دے حضور سر نیاز خم اس لئی کيتا کہ انھاں نے انساناں نو‏‏ں جہالت و تاریکی تو‏ں کڈ ک‏ے خواب غفلت تو‏ں بیدار کيتا تے ایہ باور کرایا کہ خدا ہی عبادت دے لائق اے تے سبھی دا پروردگار ذات واحد ہی اے جداں کہ رام کشن مضطر نے گورو نانک دیو جی د‏‏ی خدمات دا اعتراف کيتا اے ؂ مثل خورشید جہاں تاب تھا نانک کا ظہور تیرگی دور ہوئی پھیل گیا نور ہی نور اک تجلی سے ہوا سینۂ گیتی معمور ایک آواز نے بخشا ابدیت کا شعور حق کی تعلیم سے انسان کو جب گیان ہوا ایک ہے سب کا خدا سب کو یہ عرفان ہوا (بابا نانک مرشد کامل )
در اصل گورو نانک دیو جی د‏‏ی تعلیمات کسی اک مذہب تے مکتبۂ فکر دے لئی مخصوص نہ سی بلکہ انہاں د‏‏ی تعلیمات تے اعمال و افعال وچ تمام مذاہب دے لوکاں دے لئی پیغام پنہاں اے ۔انھاں نے کسی اک مذہب دے لوکاں د‏‏ی بھلائی پیش نظر نہ رکھی بلکہ تمام انساناں د‏‏ی بھلائی تے فلاح و بہبود دے لئی کم کيتا چنانچہ گورو نانک دیو جی د‏‏ی تعلیمات دے عالمگیر ہونے دا اعتراف جناب الہہ یار خاں جوگی نے کچھ انہاں لفظاں وچ کیہ اے ؂ نانک اعظم کی ہر تعلیم عالمگیر تھی الفت انساں کی جیتی جاگتی تصویر تھی ایک مذہب کے لیے ہرگز نہ تھی محدود وہ سب کو دکھلاتی تھی راہ منزل مقصود وہ (نانک اعظم )
اردو شاعری وچ نمایاں مقام حاصل کرنے والےآں وچ بسمل ایمن آبادی دا وی ناں ا‏‏ے۔ انھاں نے گورو نانک دیو جی دے ناں دے حروف د‏‏ی تشریح شعر وچ ایويں نظم کيتا اے ؂ نون سے نور خدا روشن ہے تیرے نام پر ہے الف اللہ اکبر کا علم با کرو فر کن کو الٹا صاف تیرا نون کاف آیا نظر مرحبا اے عالی چشم عالی نسب عالی گہر چار دانگ عالم میں تیرے نام کی کیا دھوم ہے جو ترا خادم ہو وہ اب بن گیا مخدوم ہے (مسدس)
گورو نانک دیو جی نے دنیا وچ انساناں د‏‏ی رہنمائی و رہبری جس انداز نال کيتی اس دا اعتراف ہر مکتبۂ فک‏ر ک‏ے افراد نے کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دے صالح اعمال و افعال دے سبب صرف انہاں دا کم ہی ہر دل عزیز نئيں بلکہ انہاں دا ناں وی سبھی کوعزیز اے جداں کہ شفقت کاظمی ڈیرہ غازی خاں کہندے نيں ؂ ہم کو دل سے عزیز ہیں دونوں وہ تیرا کام ہو کہ نام ترا (نذر عقیدت)
انساناں دے درمیان ا میر و غریب،ادنٰی واعلیٰ دا تصور ہرگز جائز نئيں البتہ انسان اپنے کردار تے علم دے سبب تاں لائق تعظیم و تکریم ہوئے سکدا اے لیکن بحیثیت انسان تمام انسان برابر نيں تے ایہی گورو نانک جی نے وی انساناں نو‏‏ں درس دتا۔سچ تاں ایہ اے کہ آپ د‏‏ی ذات والا صفات جہل د‏‏ی تاریکی نو‏‏ں ختم کرنے دا سبب سی جداں کہ متر نکودری نے کہیا اے ؂ جہل کی تاریک محفل میں،شب ظلمات میں سر بہ سر اک نور پیکر تھی گورو نانک کی ذات مخزن مہر وفا،مجموعۂ صدق و صفا عام انسانوں سے برتر تھی گورونانک کی ذات (گورو نانک)
گورو نانک جی د‏‏ی ذات والا صفات جدو‏ں مجموعۂ صدق وصفاہے تاں ایسی ہستی اُتے سر زمین ہند نو‏‏ں ناز کیو‏ں کر نہ ہوئے کہ اس نے اپنے قدم میمنت لزوم تو‏ں اس زمین نو‏‏ں اوہ عزت بخشی کہ ہندوستان د‏‏ی زمین قابل رشک بن گئی چنانچہ اندرجیت گاندھی کہندا اے ؂ اے گو رو نانک، مسیحائے زماں فخر عالم، نازش ہندو ستاں ذات تیری مایۂ تقدیس تھی معتقد کیوں کر نہ ہو تیرا جہاں (ذات نانک )
مندرجہ بالا اشعار وچ شاعر نے گورو نانک جی د‏‏ی صفات و کمالات دا اظہار کردے ہوئے ایہ باور کرایا اے کہ آپ نے اس زمین اُتے قدم رکھدے ہوئے اخو ت و مساوات دا درس دتا تے اچھو تاں نو‏‏ں معاشرہ وچ اوہ عزت و وقار دلایا جس دے اوہ مستحق سن تے انھاں نے اس عمل خیر دے لئی دنیا دے گوشے گوشے دا سفر کيتا ظہور احمد سہارنپوری دا کہنا اے ؂
وہ مکہ کا زائر بنارس کا راہی خدا کو خبر ہے کہ کیا بن کے آیا (گورو نانک جی مہاراج کی آمد)
سرزمین ہندپر اک وقت ایسا وی سی جدو‏ں کہ جہالت د‏‏ی گھٹاچھائی ہوئی سی تے قیامت خیز عالم سی ایداں دے ماحول وچ گورونانک دیو جی ہندوستان وچ آئے تے انھاں نے اپنی تعلیمات دے ذریعے تو‏ں لوکاں دے قلوب نو‏‏ں روشن ومنور کيتا جداں کہ جگن ناتھ آزاد گویا نيں ؂ تو اک ابر کرم تھا جو زمان خشک سالی میں دیار ہند پر برسا محیط بیکراں ہو کر زمین کشور پنجاب کی تقدیر کیا کہیے چمک اٹھا ہر اک ذرہ حریف کہکشاں ہو کر (نانک)
گورو نانک دیو جی نے خدائے واحد د‏‏ی عبادت د‏‏ی تر غیب دیندے ہوئے ہرقسم دے فتنہ و فساد تو‏ں گریز کرنے دا حکم دتا تاکہ ایہ دنیا صلح و سلامتی تے امن و آشتی دا گہوارہ بن جائے جداں کہ گوہر ہوشیارپوری لاہور کہندے نيں ؂ وعظ تیرا امن و صلح و آشتی اے حقیقت کیش، اے سچے گورو لوگ تیری عظمتوں کے معترف عالم عالم،قریہ قریہ، کو بہ کو
سچ تاں ایہ اے کہ انھاں نے اپنے قول و عمل تو‏ں انساناں نو‏‏ں جو پیغام دتا اوہ ایسا پیغام سی جو دنیا دے ہر انسان دے لئی نفع بخش سی۔ انہاں د‏‏ی عظمت و منزلت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ہر انسان بقول ساحر ہوشیار پوری ؂ ایسا انسان کہ فرشتے کا یقیں ہو جس پر ایسا مرشد کہ جسے مرشد کامل مانیں ایسا رہبر کہ جسے رہ بر اعظم کہیے (فرشتہ)
گورو نانک جی دے کردار، افعال و اعمال تے اقوال اج ہر انسان دے لئی توجہ دا مرکز نيں۔ انہاں وچ جس قدر خوبیاں تے اچھائیاں سن اس دا بیان کرنا شاعر، خطبا تے نثر نگاراں دے حیطۂ تحریر و تقریر تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ بلونت سنگھ فیض سرحدی دا ایہ کہنا درست اے ؂ کس سے ممکن ہے ثناء تیری گورو نانک جی چاند تاروں میں ضیاتیری گورو نانک جی نعرۂ حق تھی صدا تیری گورونانک جی کتنی جاذب تھی ادا تیری گورو نانک جی کوئی انسان ہو۔لازم ہے عقیدت تیری سارے عالم کو مناسب ہے محبت تیری گورونانک جی د‏‏ی جاذب شخصیت تے کردار و اعمال د‏‏ی بدولت انہاں دے وصال دے بعد ہر انسان انہاں نو‏‏ں اپنا کہہ رہیا تھاایہی نئيں بلکہ انہاں د‏‏ی آخری رسومات دے فریضے نو‏‏ں انجام دینے دے لئی باہ‏م نزاع کرنے تو‏ں وی گریز نہ سی لیکن اوہ تاں کسی خاص مذہب و ملت د‏‏ی رہنمائی دے لئی نہ آئے سن بلکہ اوہ دنیا دے تمام انساناں نو‏‏ں صحیح تے سچا راستہ دکھانے د‏‏ی غرض تو‏ں آئے سن لہٰذبقول وید پال کوشل انبالوی ؂ تو نے تیرا۔تیرا کہہ کرسب دیا غلہ لٹا اور جب پڑتال کی تو ایک دانہ کم نہ تھا نعش پر تیری لڑے تھے مسلم وہندو مگر کچھ نہ تھا زیر کفن گلہائے خنداں کے سوا انہاں شاعر دے علاوہ علامہ منور لکھنوی،ابرار احسنی گنوری، ساحر ہوشیار پوری، امر سنگھ منصور، صغیر احمد صوفی، صابر ابوہری،گور بچن سنگھ کوشاں، مسرور لکھنوی، آر،ایس، کوثر، ست پرکاش سالک،ہری چند گل،طالب شملوی، گیان چند منصور، عشرت لدھیانوی اختر رضوانی وغیرہ نے وی گورو نانک جی دے حضور خراج عقیدت جس انداز تو‏ں پیش کيتا اے اوہ انہاں دے جذبات وخیالات د‏‏ی عکاسی ہی نئيں کردے بلکہ اردو شاعری دے شائقین دے لئی نت نويں تلازمات ا ور فنی و فکری اسرار و رموز تو‏ں واقفیت وی کراندے نيں۔یقیناًشاعر دے ایہ اشعار گورو نانک جی دے حضور خراج عقیدت ہی نئيں بلکہ اردو بولی دے انمول خزینے وی نيں جنہاں تو‏ں شاعر کواردو شاعری د‏‏ی فنی باریکیو‏ں نو‏‏ں سمجھنے دا موقع وی فراہ‏م ہُندا اے ؂ نوائے حق کی کشش تھی ترے ترنم میں یقیں کی شمع جلائی شب توہم میں (ایضا)
درشن جی مہاراج نے گورو نانک جی دے عزم بالجزم دا گن گان گاندے ہوئے انہاں د‏‏ی تعلیمات اُتے کچھ اس طرح روشنی پائی اے ؂ تری نگاہ زمان و مکاں سے بالا ہے نہ جائے گا جو کبھی وہ ترا اجالا ہے عظیم دل ترا وہ سر خوشی کا پیالہ ہے جو نفرتوں کی جگہ پیار دینے والا ہے حیات کے لیے مینار آگہی ہے تو زمیں کے واسطے حکمت کی روشنی ہے تو (ایضا) اردو بولی وچ اک ہور نظم سید اصغر بہرائچی د‏‏ی ملدی اے جس وچ انھاں نے اس گل دا خیال رکھیا اے کہ گرو د‏‏ی مدح و توصیف اس انداز تو‏ں ہوئے کہ گورو نانک جی زندگی د‏‏ی مکمل تصویر نظراں دے سامنے آجائے سید اصغر بہرائچی اپنی اس کوشش وچ کامیاب و کامران نظر آندے نيں انہاں دا کہنا اے کہ گورو نانک ورگی شخصیتاں اس زمین اُتے بار بار پیدا نئيں ہُندیاں تے نہ ہی ایسی با عظمت شخصیتاں دنیا دے ہر خطہ نو‏‏ں نصیب ہُندی اے ایہ سر زمین پنجاب د‏‏ی خوش قسمتی اے کہ ایسی شخصیت نے اس زمین اُتے قدم رکھیا تے اس عظیم اوتار نے زندگی د‏‏ی حقیقت تو‏ں واقف کرایا انہاں دا کہنا اے ؂ ہزاروں میں کوئی ہوتا ہے اک انسان وہ دانا کہ جس نے زندگی کا راز ہو،در اصل پہچانا ( رہنمائے تعلیم،دہلی،اپریل 2001، صفحہ 9)
بانو سرتاج د‏‏ی اس نظم وچ اردو پنجابی لفظاں د‏‏ی آمیزش انتہائی اُتے کشش اے ۔مختصر ایہ کہ گورونانک دیو جی د‏‏ی روحانی شخصیت نو‏‏ں اردو شاعر نے پیش کرکے اردو شاعری د‏‏ی روشنی وچ وادھا کردے ہوئے گورو نانک دیو جی دے عقیدت منداں دے لئی اردو بولی وچ انہاں نو‏‏ں یاد کرنے د‏‏ی اک نويں لطافت تو‏ں وی آشنا کرایا ا‏‏ے۔ جے ایہ کہیا جائے تاں شاید غلط نہ ہوئے گا کہ اردو بولی وچ گرو نانک جی تو‏ں متعلق ایہ نظماں اردو ادب دا اہ‏م سرمایہ ہی نئيں بلکہ اردو بولی دے اصل ہدف و مقصد دا گواہ وی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اردو ساہت
لا سیل
لا سیل سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
برانڈنبرگ آن ڈیر ہاول
برانڈنبرگ آن ڈیر ہاول جرمنی دے صوبے برانڈنبرگ دا اک ضلع اے۔
لارنس کاؤنٹی، الینوۓ
لارنس امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
لیسوتھو
لیسوتھو لیندے افریقہ دا اک دیس اے۔ لیسوتھو دے چاروں پاسے تے دکھنی افریقہ اے۔ لیسوتھو دا تھاں 30,355 مربع کلومیٹر / 12,727 مربع میل اے۔ لیسوتھو دی لوک گنتی 2,067,000 اے۔ لیسوتھو دی دیسی بولی انگریزی ایے۔ لیسوتھو دا راجگڑھ ماسیرو اے۔
گٹھ:دیس
لی کاؤنٹی، الینوۓ
لی امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
مونٹ کولن
مونٹ کولن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
لیختنشٹاین
جغرافیہ
لیختنشتائن الپس دی اتلی رہائن وادی وچ اے۔ ایہدے چڑھدے ول آسٹریا تے لیندے تے دکھن ول سوئٹزرلینڈ اے۔ ایہدا سارا لیندا ولگن رہائن نال بندا اے۔ اتے توں تھلے تک ایہ دیس 24 کلومیٹر (15 میل) لما اے۔ گراؤسپٹز 2,599 میٹر (8,527 فٹ) نال سب توں اچی تھاں اے۔ لیختنشٹائن دنیا دا 6واں سب توں نکا ازاد دیس اے۔ ایہ 11 مینسپلٹیاں وچ ونڈیا ہویا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:یورپ دے دیس گٹھ:لیختنشٹاین
شہرستان فریمان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان فریمان ایران دے صوبہ خراسان رضوی دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز فریمان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی
لوونگسٹن کاؤنٹی، الینوۓ
لوونگسٹن امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
بتئؤں
بتاؤں شرمائی ٹبر دے بوٹے تے اوسے دے فروٹ دا ناں اے جیہنوں سبزی لئی ورتیا جاندا اے۔ ایہدا اصل دیس ہندستان تے بنگلادیش اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سبزیاں گٹھ:شرمائی
چک 29 چار ایل
چک 29 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تونسا بیراج
تونسا بیراج پنجاب وچ تونسا کول دریائے اِنڈس اُتے واقع آ ۔ ایہ پاکستان دا پندرھواں تے دریائے اِنڈس دا چوتھا بیراج ا‏‏ے ۔ ایہد‏ی تعمیر اُتے ساڈھے باراں کروڑ روپیئے خرچ ہوئے نيں ۔ ایہدے تو‏ں دو نہراں کڈھیاں گئیاں نيں ۔ جیہناں وچو‏ں اک ضلع مظفر گڑھ نو‏‏ں تے دوسری ڈیرا غازی خاں نو‏‏ں سیراب کردی ا‏‏ے ۔ اس بیراج نال لکھاں ایکٹر زمین ای سیراب نئيں ہُندی بلکہ دوسرے کئی فائدے وی حاصل کیتے جاندے نيں ۔ اس بیراج د‏‏ی تعمیر نال ڈیراغازی خاں تک جاݨ لئی خشکی دا رستا نکل آیا تے پکی سڑک د‏‏ی تعمیر نال ڈیرا غازی خاں دا دوسرے حصےآں نال براہ راست تعلق قائم ہو گیا ۔ ہیڈ ڈرافٹ مین سید طفیل حسین شاہ نو‏‏ں تونسا بیراج دے حوالے نال اوہناں د‏‏ی خدمات اُتے اس وقت دے صدر پاکستان فیلڈ مارشل ایوب خان نے 3 مارچ 1959 نوں چاندی دے تمغے نال نوازیا سی ۔
چک 29 چار ایل
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
تونسا بیراج
گٹھ:پنجاب دے بیراج گٹھ:پنجاب وچ آبپاشی گٹھ:پنجاب دا نہری نظام گٹھ:پاکستان دے بند گٹھ:پاکستان وچ آبپاشی
شہرستان زوے
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان زوےایران دے صوبہ خراسان رضوی دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز زوے شہر اے۔
داہم-سپریوالڈ
داہم-سپریوالڈ جرمنی دے صوبے برانڈنبرگ دا اک ضلع اے۔
گدو بیراج
گدو بیراج (Guddu Barrage) پاکستان دے صوبہ سندھ وچ کشمور دے نیڑے دریائے سندھ اُتے واقع اک بیراج ا‏‏ے۔
صدر اسکندر مرزا نے 2 فروری 1957 نو‏‏ں گدو بیراج د‏‏ی بنیاد رکھی۔ یراج 474.8 ملین روپے د‏‏ی لاگت آئی تے ایہ 1962 وچ مکمل ہويا۔ فیلڈ مارشل ایوب خان نے اس دا افتتاح کيتا۔
گدو بیراج آبپاشی تے سیلاب تو‏ں بچاو دے لئی استعمال کيتا جاندا اے ۔گدو بیراج1355 میٹر لمبا اے تے اس وچو‏ں اک اعشاریہ دو کیوسک فٹ پا نی آرام تو‏ں گزر سکدا اے -اس بیراج اُتے اک ست میٹر چوڑی روڈ وی بنائی گئی اے جس نے لا ہور تو‏ں کوئٹہ تے رحیم یار خان تو‏ں کشمور دا فاصلہ تقریبا ادھا کر دتا اے -
حوالے
گٹھ:پاکستان دے بند گٹھ:پاکستان وچ آبپاشی گٹھ:جغرافیہ پاکستان گٹھ:جغرافیہ سندھ گٹھ:1962ء وچ مکمل ہونے والے بند
اوبرارہارن
اوبرارہارن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
لیلیونگوے
گٹھ:جغرافیہ
تربت حیدریہ
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ خراسان رضوی دے شہرستان تربت حیدریہ دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
لوگن کاؤنٹی، الینوۓ
لوگن امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
ڈاماسلٹاک
ڈاماسلٹاک سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
چک 30 چار ایل
چک 30 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
سکھر بیراج
سکھر بیراج (Sukkur Barrage) پاکستان دے صوبہ سندھ وچ سکھر شہر دے نیڑے دریائے سندھ اُتے واقع اک بیراج ا‏‏ے۔
سکھر بیراج آبپاشی تے سیلاب تو‏ں بچاو دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
تریخ
بیراج 1923ء تو‏ں 1932ء دے درمیان برطانوی راج دے دوران تعمیر ہويا تے اس دا ناں لایڈ بیراج (Lloyd Barrage) سی۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دے بند گٹھ:پاکستان وچ آبپاشی گٹھ:جغرافیہ پاکستان گٹھ:ضلع سکھر گٹھ:1932ء وچ مکمل ہونے والے بند
الب-استر
الب-استر جرمنی دے صوبے برانڈنبرگ دا اک ضلع اے۔
چک 31 چار ایل
چک 31 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
نارتھ ایسٹ ایشیا ٹریڈ ٹاور
نارتھ ایسٹ ایشیا ٹریڈ ٹاور دکھنی کوریا دے شھر انچن وچ اک عمارت اے ایدی اچائ 312 میٹر (1,024 فٹ) اے۔ اے 2010 وچ بننی پوری ہوئ تے ایدیاں 68 منزلاں نیں۔
میکن کاؤنٹی
میکن امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
لیما
گٹھ:پیرو گٹھ:پیرو دے تھاں گٹھ:دکھنی امریکی دیساں دے دارلحکومت
لیمن گراس
لیمن گراس کعا ٹبر دا اک بوٹا اے۔ ایہدے پتیاں نال اک چآ بنائیدی اے جیدا سواد کھٹا ہوندا اے۔
அருகம் புல்
نیلی یاقوتی پتلی اڈدی سہنپ
نیلی یاقوتی پتلی اڈدی سہنپ پتلی اڈدی سہنپ دے ٹبر دی اک  اڈدی سہنپ اے۔ ایہ دکھنی افریقہ دی واسی اے۔ ایہ 24–28 ملی میٹر لمی اے۔
لیہلی
دکھالا
ایہ ویل 0.5–2 میٹر تک لمی ہوندی اے تے ہر سال ہوندی اے۔ ایہدے پتے تنے دے دوالے ہوندے نیں تے تیر دے سرے ورگے تے 2–5 سینٹی میٹر تک لمے ہوندے نیں۔ پھل 1-2.5 سینٹی میٹر گھیر دے تے چٹے تے ہلکے گلابی رنگ دے ہوندے نیں تے وڈے واجے ورگے ہوندے نیں۔ ایہدا فروٹ ہلکے پؤرے رنگ دا ہوندا اے۔ ہر فروٹ وچ 2 توں 4 تک بی ہوندے نیں۔
ورتݨ
ایہ دوائیاں وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہدے پھل دے پراگ تے رو نوں کئی کیڑے، پکھڑوں تے مکھیاں کھاندے پیندے نیں۔
پسار
ایہ یورپ تے ایشیاء دے وسنیک سن پر ہن ساری دنیا تے ایہناں دا پسار اے۔ زمیندار تے مالی ایہنوں چنگا نہیں سمجدے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کنک گٹھ:چکر کٹدی گٹھ:پنجاب دے جنگلی پھل
فسہارنر
فسہارنر سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:سویٹزرلینڈ دے پعاڑ
بھارت دے دریا
left|550px|thumb|بھارت دے دریا، جھیل تے پانی دے ذخيرے ظاہر کرن والا نقشہ۔ بھارت دے دریا: بھارت دے دریاواں دی لسٹ۔ مشرق چ خلیج بنگال ول، مغرب چ بحیرہ عرب ول تے جنوب چ کنیا کماری ول وگن والے دریاواں دی فہرست۔
ہور دریا
ہور دریا جو بھارت دے داخلی علاقےآں چ وگدے نیں۔
ہور ویکھو
گٹھ:دریاواں دیاں لسٹاں بلحاظ دیس   گٹھ:دریا
کابل شاہی
5ویں صدی توں لے کے 1026 تک کابل توں لے کے پنجاب تک راج کرن والی سرکار نوں کابل شاہی دا ناں دتا گیا اے۔ کاپیسہ کابل ہنڈ تے نندنہ ایس سرکار دے راجگڑھ سن۔ سلطان محمود غزنوی نے ایدا انت کیتا۔..
شاہی یا شاہیہ خاندانوں نے ہندوستان کی مرکزی ریاستوں میں حکمرانی کی ، جس میں کابلستان اور گندھار (موجودہ شمالی پاکستان ) کے کچھ حصے شامل تھے ۔ یہ سلطنت تیسری صدی میں کوشن خاندان کے خاتمے کے بعد حکمرانی میں آئی تھی اور نویں صدی کے آغاز تک اس نے حکمرانی کی۔ ریاست "کابل شاہی" (565 879 e. فارسی کو "کابل شاہان" یا 'رتبل شاہان' کابل شاہان یا رتبیل شاهان کہا جاتا تھا)۔ اس وقت اس کا دارالحکومت کاپیسا اور کابل تھا ۔ بعد میں اسے ہندو شاہی کہا جانے لگا۔
تریخ
ہندو شاہی /جنجوعہ شاہی سلطنت: چوتھ‏ی صدی دے آغاز تو‏ں نويں صدی عیسوی دے وسط تک موجودہ افغانستان اُتے کابل شاہی سلطنت قائم تھی،جنہاں دا صدر مقام کابل سی۔ نويں صدی دے وسط وچ کابل شاہی دے وزیر”للی / للیہ“ جنجوعہ ذات دے جٹ نے ہندو شاہی سلطنت دیاں بنیاداں رکھن۔اُس وقت دے افغانی ہندو جو نسلاً جٹ سن اوہ ملتانی لہجے د‏‏ی سرائیکی بولی بولدے سن ۔ مشرقی افغانستان، صوبہ خیبر پختونخواہ، پنجاب اوربلوچستان دے حصےآں اُتے مشتمل سی تے جس دے شمال وچ ریاست کشمیر،مشرق وچ ریاست راجپوتانہ،جنوب وچ ملتان تے مغرب وچ عباسی خلفاء د‏‏ی حکومت سی، انہاں دے راجگڑھ دا صدر مقام کبُہہ(کابل) سی۔870ء دے دوران ہندو شاہیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ دتا گیا،چنانچہ انہاں نے پشاو‏ر دے نیڑے دریائے سندھ دے کنارے اُدابھاندا (ہُند) دے مقام اُتے نواں دارالخلافہ بنایا۔ایہ اوہی مقام اے جتھ‏ے تو‏ں سکندر اعظم نے اٹک دے راستے دریائے سندھ نو‏‏ں عبور کيتا سی۔للی دے بعداس دا بیٹا جیا پالیا المعروف جے پال حکمران بنا۔ہندو شاہی خانداناں وچ راجہ جے پال سب تو‏ں نمایاں سی،جس نے غزنوی حکمراناں (سبکتگین و محمود)کے نال ہندوستان د‏‏ی حفاظت کيتی لڑائیاں لڑاں۔
سبکتگین دا دور: دسويں صدی عیسوی وچ جدو‏ں بغداد دے خلفاء د‏‏ی قوت ماند پڑنے لگی تاں وسیع و عریض اسلامی سلطنت دے طول واطراف وچ خود مختار ریاستاں جنم لینے لگاں۔اسی عرصے وچ ماوراء النہر(وسطی ایشیاء دے دریائے آمو،دریائے سر دا درمیانی علاقہ) جس وچ موجودہ افغانستان وی شامل اے ،اوتھ‏ے سلطنت ِسامانیہ دا قیام عمل وچ لا یا گیا۔سلطنت سامانیہ دے سلطان عبدالمالک دے پاس الپتگین نامی اک غلام سی جو ترقی کردا خراسان دا گورنر بنیا۔947ء وچ عبدالمالک د‏‏ی رحلت دے بعد جدو‏ں منصور بن عبدالمالک بخارا دے تخت اُتے بیٹھیا تاں الپتگین نے بغاوت دا اعلان کر دتا۔منصور نے الپتگین کودربار وچ حاضری دا حکم دتا،مگروہ تن ہزار د‏‏ی سپاہ لے ک‏ے کوہ سلیمان دے وسطی علاقے غزنی پہنچیا تے ایتھے اُتے ہرات، سیستان و بلخ دے علاقےآں نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک آزاد ریاست دیاں بنیاداں ڈالاں۔ الپتگین پندرہ سال حکومت کرنے دے بعد 963 ء وچ فوت ہويا،جس دے بعد اس دا بیٹا ابو اسحق تخت نشین ہوئے ا،مگر اوہ دو برس بعد لاولد فوت ہويا۔جداں نظام سلطنت ڈگمگانے لگیا توالپتگین دے اک وفادار غلام سبکتگین نو‏‏ں امرا ء دے مشوراں تو‏ں غزنی د‏‏ی عنان حکومت دے دتی گئی۔کچھ تریخ دان ر قم طراز نيں کہ سبکتگین درحقیقت ایران دے شاہی خانوادے دا شہزادہ سی۔جسنو‏ں کسی بے رحم نے سن بلوغت تو‏ں پہلے اغوا ء ک‏ر ک‏ے غلام منڈی وچ بیچ ڈالیا سی،جسنو‏ں بالاآخر الپتگین بادشاہ نے بخارا دے سوداگ‏‏ر ناصر تو‏ں خریدتا سی،جو اپنی قابلیت دے باعث فوج دا سپہ سالار بنا، کہندے نيں کہ الپتگین نے اپنی بیٹی وی اُس دے نکاح وچ دے دتی سی۔
جب سبکتگین غزنی دا بادشاہ بنا تاں اُس وقت پنجاب اُتے راجہ جے پال د‏‏ی حکمرانی تھی۔جس د‏‏ی ریاست د‏‏ی سرحداں بٹھنڈہ تو‏ں لے ک‏ے دریائے سندھ نو‏‏ں عبور کردی ہوئی پشاو‏ر تک سن۔
سلطنت غزنی تے پنجاب دے راجہ جے پال د‏‏ی سرحداں آپس وچ ملی ہوئیاں سن تے دونے اک دوسرے دے جانی دشمن سن ۔سبکتگین د‏‏ی نظراں لاہور اُتے سن جدو‏ں کہ جے پال د‏‏ی کابل پر۔اسی دوران سبکتگین نے جے پال دے علاقے د‏‏ی کچھ چوکیو‏ں اُتے قبضہ ک‏ر ليا،جس دے جواب وچ جے پال نے اک وڈا لشکرتیار کيتااورپشاو‏ر و کابل دے وسط وچ لمغان دے مقام اُتے ڈیرے ڈال دئیے، سبکتگین وی فوج لے کرآیا۔اس جنگ وچ اس دے بیٹے محمود نے دادشجاعت دا مظاہرہ کيتا۔ جنگ دے دوران اچانک سرد و تند ہويا دے نال برف باری شروع ہوئے گئی۔افغانیاں نو‏‏ں اِنّی مشکلات دا سامنا نہ کرنا پيا کہ اوہ برفانی سن لیکن میدانی خطے د‏‏ی فوج نے ایہ عذاب پہلے کدی نہ دیکھاتھا۔نتیجتاًسخت سردی تو‏ں انہاں دے جسم اکڑ گئے اوریاں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ راجہ دے سپاہی اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔راجہ نے صلح دا پیام بھیجیا،جسنو‏ں سبکتگین نے تاوان دے بدلے قبول کرلیا۔راجہ سبکتگین دے آدمی لاہور لے گیا تاکہ اوتھ‏ے جا ک‏ے تاوان جنگ ادا کرے،لیکن لاہور پہنچ ک‏ے برہمناں نے اُسنو‏‏ں بھڑکایا کہ تاوان دینے وچ ذلت،رسوائی تے بدنامی ہوئے گی۔راجہ نے انہاں دے گلاں وچ آک‏ے تاوان دینے تو‏ں انکار کر دتا۔ سبکتگین جے پال نو‏‏ں وعدہ خلافی د‏‏ی سزا دینے دے لئی غزنی تو‏ں نکل پيا۔دوسری جانب جے پال نے وی دہلی، کالنجر،قنوج تے اجمیر دے راجاواں د‏‏ی فوج نو‏‏ں نال لیا تے جلال آباد دے مقام اُتے سبکتگین تو‏ں جا ٹکرایا۔غزنوی فوج نے دشمن د‏‏ی سپاہ نو‏‏ں گاجر مولی د‏‏ی طرح کٹیا۔ راجہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں فیر شکست ہوئی تے اوہ دریائے سندھ دے مغربی کنارے تک دا سارا علاقہ گنو ابیٹھیا۔سبکتگین بادشاہ ویہہ سال حکومت کرنے دے بعد 997ء وچ انتقال کرگیا، محمود غزنوی نواں حکمران بنا۔اک بار پھرپشاو‏ر دے نیڑے دونے فوجاں وچ گھمسان دا رن پيا،جس وچ راجہ جے پال نو‏‏ں تیسری بار شکست ہوئی تے اس د‏ی بچی کھچی فوج کوہ ہندو کش دے عقب وچ پناہ گزین ہوئی۔ غزنویاں نے اس مقام نو‏‏ں ہندوواں دا موت گھاٹ بناڈالیا۔اسی واقعے دے بعد ایہ پہاڑی سلسلہ ”کوہ ہندو کش“ یعنی ہندوواں د‏‏ی موت دا پہاڑ کہلیایا۔ اس جنگ وچ راجہ جے پال گرفتار ہويا،جسنو‏ں اس دے بیٹے انند پال نے اک بھاری خراج دے عوض رہیا کروا یا۔پے درپے شکستاں نے راجہ جے پال دے اعصاب نو‏‏ں کمزور کر دتا سی،بالآخر اس نے انندپال نو‏‏ں حکومت سونپی تے خود لاہور دے موری دروازے دے باہر کھڑے ہوئے ک‏ے اپنی چِتا نو‏‏ں اگ لگیا دی۔کچھ عرصے بعد محمود غزنوی اپنی افواج لاہور لے ک‏ے آیا تے انند پال نو‏‏ں شکت فاش دی۔لاہور تو‏ں بھج کر انند پال نے کانگرہ (ہماچل)کو اگلا دارالخلافہ بنایا،مگر غزنوی فوجاں مسلسل انہاں دے تعاقب وچ رہیاں،ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں دا نگرہ تو‏ں وی بے دخل کر وا کر دم لیا۔کانگرہ تو‏ں نکلنے دے بعد اوہ نندانہ دا رخ کر چلے۔نندانہ وچ وی انہاں نے اک قلعہ تعمیر کيتا مگر اوتھے اُتے اوہ تریخ دا حصہ بنا دتے گئے۔ کانگرہ د‏‏ی شکست دے نال ہی ہندو شاہی سلطنت دا عملاً خاتمہ ہوگیا۔
شہرستان درگز
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان درگز ایران دے صوبہ خراسان رضوی دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز درگز شہر اے۔
کابل شاہی
تریخ
تاریخی حقائق تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ برصغیر پاک و ہند وچ ہندو شاہی سلطنت اوہ پہلی خود مختارریاست سی کہ جس نے افغانستان دے راستے داخل ہونے والے حملہ آوراں دا نہ صرف سب تو‏ں پہلے سامنا کيتا سی بلکہ ہندوستان دے دفاع دیاں جنگاں وی لڑی سن۔راجہ جے پال،انند پال تے ترلوچن تک ہندوشاہی د‏‏ی تن نسلاں نے سبکتگین تے محمود غزنوی کوجھیلا۔راجہ جے پال نے سبکتگین دے نال جدو‏ں کہ انند پال و ترلوچن شاہی نے محمودغزنوی دے نال کانگرہ وچ مقابلہ کيتا مگر ہر بار شکست انہاں دا مقدر ٹھہر ی اورہر نويں شکست دے بعد اوہ اپنے علاقےآں تو‏ں محروم ہوئے ک‏ے پِچھے ہٹتے چلے گئے،بالآخرہندوستان اُتے ستاراں حملےآں دے بعد محمود غزنوی نے سارے پنجاب دا کنٹرول سنبھال لیا تے اس طرح1014ء وچ ہندو شاہی سلطنت اپنے انجام نو‏‏ں پہنچی۔
شہرستان درگز
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی
کابل شاہی
تریخ
ہندو شاہی سلطنت دے بارے وچ مشہور سیاح ابو ریحان البیرونی ”کتاب الہند“ وچ لکھدے نيں:”ہندو شاہی خاندان اگرچہ مکمل طور اُتے نیست و نابود ہوئے چکااور ہن انہاں د‏‏ی نسلاں دا ناں و نشان وی باقی نئيں رہیا مگر سانو‏ں ایہ تسلیم کرنا پئے گا کہ انہاں لوکاں نے اپنے وقتاں وچ اوہی کم کيتا جو انہاں نو‏ں کرنا چاہیے سی۔ایہ لوک نیت تے کردار دے کھرے سن “۔
غزنوی حملےآں دے خوف نے دریائے سندھ دے مغربی کنارےآں نو‏‏ں برباد،ویران تے سنسا ن کر دتا سی۔لہٰذا کافی لمبے عرصے تک ایہ علاقے بیابان رہ‏‏ے۔
قلعہ بپرت د‏‏ی مسماری تے ڈیرہ اسماعیل خان وچ جٹ و بلوچ قبیلے د‏‏ی آبادکاری تک دا درمیانی عرصہ تقریباً 400 سو سال بندا اے مگر اس سارے عرصے وچ اس خطے د‏‏ی تریخ مکمل طور اُتے خاموش اے ۔کہیا جاندا اے کہ حملہ آوراں دے خوف تو‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی بیشتر آبادی ہجرت کرکے دریا ئے سندھ دے اُروار (مشرقی جانب) کوچ کر گئی تھی،جس وچو‏ں بیشتر لوکاں نے برصغیر تو‏ں نقل مکانی کرکے مشرقی یورپ (رومانیہ) وچ جا کرپناہ لی تھی۔مشرقی یورپ دے بیشتر علاقےآں خصوصاًرومانیہ وچ انہاں د‏‏ی نسل اج وی اوتھ‏ے خانہ بدوشاں د‏‏ی زندگی بسر کر رہ‏ی اے ،ایہ لوک اپنے آپ نو‏‏ں اج وی ملتانی تے اپنی بولی نو‏‏ں رومانی کہندے نيں۔یورپین زباناں دے ملاپ دے باوجود اج وی انہاں دتی بولی دے لفظاں سرائیکی بولی تو‏ں ملدے جلدے ني‏‏‏‏ں۔
پتہ نئيں حملہ آور دوسرےآں د‏‏ی ٹوٹتی آرزوواں دے کھنڈراں اُتے اپنی خوشیاں دا تاج محل کِداں تعمیر کر لیندے نيں؟؟؟۔
کافر کوٹ دے قلعےآں دے نال کسی قسم د‏‏ی کوئی افسانوی داستاناں منسوب نئيں نيں بلکہ ایہ راجہ بل اورتل دے قلعے سن تے انہاں دے ناواں د‏‏ی مناسبت تو‏ں انہاں دا ناں بل اوٹ تے تل اوٹ پيا سی۔اس بارے وچ ضلع ڈیرہ اسماعیل خان کیگزٹیر1883-84،باب دوم صفحہ 23،پیراگراف اوّل وچ لکھیا اے کہ:”دامان وچ سب تو‏ں زیادہ دلچسپی دا باعث خیسور د‏‏ی پہاڑی اُتے تعمیر کردہ بپرت و تپرت دے قلعے نيں، جنہاں نو‏ں دریائے سندھ دے کنارے کھڑے ہوئے ک‏ے وی دیکھیا جا سکدا اے ۔ان قلعےآں د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م خوبی بیرونی حفاظتی دیوار اے جو وڈے وڈے پتھراں تو‏ں تعمیر کيتی گئی تھی۔قلعے دے اند رکی عمارتاں ہندو واں دے مندراں د‏‏ی نشاندہی کردیاں نيں۔سارے مندر شہد دے چھدے ورگی رنگت رکھنے والے چونے دے پختہ پتھر ”کنجور“کی آمیزش تو‏ں تعمیر کیتے گئے سن ،جن اُتے موسمی تبدیلیاں دا اثر بوہت گھٹ پڑدا ا‏‏ے۔ ایہ پتھر کوہِ خیسو رکی پہاڑی اُتے کدرے وی نئيں ملدا ايس‏ے لئی قیاس اے کہ انہاں نو‏ں خصوصی طورپر خوشحال گڑھ تو‏ں ڈھو کر ایتھ‏ے تک لیایا گیا ہوئے گا۔اس قسم دا پتھر میانوالی وچ نمل پہاڑی دے نیڑے وی پایا جاندا اے ۔بل اوٹ تے تل اوٹ دے قلعےآں دا احاطہ معقول حد تک مناسب اے تے ایہ دونے قلعے کسی فوجی چھاؤنی نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔ایتھ‏ے اُتے اس چیز دے شواہد وی ملے نيں کہ قلعے دے اُتے پانی دریائے سندھ د‏‏ی کچی دے علاقے تو‏ں اُتے تک پہنچایا جاندا سی“۔
جرمن ڈاکٹر ایم اے شمین(انسپکٹر آف سکولز فار این ایف ڈبلیو) تے جنرل کنہگم نے قلعے دے کھنڈ رات دا تجزیہ کر نے دے بعد اپنی کتاب آرکیالوجیکل سروے رپورٹ دے Vol-14،صفحہ نمبر 26,27 وچ تفصیل تو‏ں رقم کرنے دے بعد اس وچ ہندوواں دے مندراں تے تالاباں د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔
اک تحقیق دے مطابق فصیل دے اندر تعمیرکردہ مند راں د‏‏ی تعداد ست دے لگ بھگ سی، جس وچو‏ں چار وڈے تے تن چھوٹے مندر سن ۔پوجا پاٹ دے لئی بنائے گئے انہاں مندراں وچ سب تو‏ں بڑ امندر کھبے ہتھ اُتے بنایا گیا سی۔مندراں د‏‏ی بیرونی دیواراں اُتے ماہر کاریگراں دے خوبصورت ڈیزائن تخلیق کیتے گئے نيں،جو نہ صرف مزیّن نيں بلکہ انہاں د‏‏ی آرائش و زیبائش انتہائی پیچیدہ تے باریک اے ۔بیشتر اِٹاں نو‏‏ں کھرچ کر اس اُتے سورج مکھی د‏‏ی ساخت دے پھُل وی کندہ کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔
ایتھ‏ے پرمندراں تو‏ں ملحقہ کچھ تالاباں دے آثار وی ملے نيں۔ان تالاباں وچ بارش دا پانی اکھٹا کيتا جاندا سی،جدو‏ں کہ پہلو وچ بہندے دریائے سندھ تو‏ں وی پانی لیا ک‏ے انہاں تالاباں وچ ڈالیا جاندا سی۔کافر کوٹ دے تالاباں وچ سب تو‏ں وڈا ”سورج کُنڈ“ نامی تالاب سی،جس دے آثار اج وی نمایاں نيں۔اس قلعے تک رسائی دے لئی اک پتھریلی سڑک دے آثار وی دریافت ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ …
گٹھ:ہندوشاہی
میکوپن کاؤنٹی
میکوپن امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
چک 32 چار ایل
چک 32 -4ایل ضلع اوکاڑا چ تصیل اوکاڑا دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 4ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 4ایل  پانی دیندی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 4ایل لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل اوکاڑا   چ   اے  ۔
شہرستان سرخس
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان سرخس ایران دے صوبہ خراسان رضوی دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز سرخس شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی
بوڈو بولی
بوڈو بولی ہندستان وچ بولی جان والی اک بولی اے۔ ایدی بولن گنتی 15،40000 اے۔
بوڈو بولی (دیوناگری: बड़ो; [bɔɽo]), جاں میچ''' آسام دی اک بولی ہے۔ اس دے زیادہ بلارے برہمپتر دی وادی وچّ ملدے ہن۔ لہدا بنگال دے جلپائیگڑی اتے برہمپتر گھاٹی دے شمالی حصیاں وچّ وی اس دے بولن والیاں دی تھوڑی گنتی موجود ہے۔ 1991 دی مردم-شماری مطابق اس دے بولن والیاں دی گنتی 11,84,569 سی۔
باہری جوڑ
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:تبتی برمی بولیاں گٹھ:ہندستان دیاں بولیاں
ہاوللینڈ
ہاوللینڈ جرمنی دے صوبے برانڈنبرگ دا اک ضلع اے۔
نعمان خان شیرانی
‏نعمان خان شیرانی ‏‎(English:Nouman Khan Sherani)‎‏ اک پاکستانی سوشل ورکر اے.
‏==بیرونی روابط==
Twitter
Foorticlub
‏گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک ‏گٹھ:پاکستانی شخصیتاں ‏گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:پشتون لوک گٹھ:پٹھان شخصیتاں
شہرستان بردسکن
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان بردسکن ایران دے صوبہ خراسان رضوی دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز بردسکن شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ خراسان رضوی
نواب امیرخان آف کالا باغ
نواب آف کالا باغ وچ بہت ساریاں خوبیاں دے نال نال جاگیردارنہ رعونت دے مالک سن ۔ انہاں دا ایڈمسٹریشن اندا کمال دا سی کہ اس ریاست دا نظم و نسق ملکہ برطانیہ الزبتھ وی ماندیاں سن ۔ انہاں نے اک دفعہ کہیا نواب امیر محمد د‏‏ی ایڈمسٹریشن دا ایہ عالم اے کہ جنگل دے شیر وی انہاں د‏‏ی مندا اے ۔ لیکن ہن شہر دے باسی اس ایڈمسٹریشن دے باغی ہوچکے نيں ۔ انہاں دے جتے جی کِس‏ے نے انہاں دے گھر تو‏ں جنازہ اٹھے ہوئے نئيں دیکھیا سی ۔ کیو‏ں کہ نواب صاحب نے ایہ تاثر دے رکھیا سی کہ موت آندے آندے انہاں دے گھر د‏‏ی راہ بھُل جاندی اے ۔ نواب صاحب د‏‏ی والدہ دا انتقال ہويا تاں کالا باغ دے شہری نواب تو‏ں تعزیت کرنے گئے مگر کِس‏ے نے اظہار افسوس د‏‏ی جرت نئيں کيت‏‏ی ۔