cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میر داماد
میر داماد د‏‏ی فلسفی روش
میر داماد اصالت وجود تے اصالت ماہیت دے مسئلے وچ سہروردی د‏‏ی پیروی وچ اصالت ماہیت دے قائل سن ۔ فلسفہ وچ آپ دا سب تو‏ں مشہور نظریہ "حدوث دَہری" ا‏‏ے۔ ابن ‌سینا تے انہاں دے بعد آنے والے فلاسفہ اس گل دے قائل سن کہ عالم عقول وی خداوند عالم د‏‏ی طرح قدیم یعنی ازلی نيں تے عالم عقول تے خدا دے درمیان واحد فرق ایہ اے کہ خدا واجب‌ الوجود اے تے عالم عقول ممکن‌ الوجود؛ لیکن میر داماد، عالم عقول نو‏‏ں قدیم نئيں بلکہ حادث سمجھدے سن ۔ میر داماد دے مطابق عالم عقول دا حدوث، نہ حدوث زمانی اے تے نہ عالم عقول ذہنی امور نيں جداں کہ ابن سینا وغیرہ تصور کردے نيں؛ بلکہ عالم عقول واقعی تے نفْس‌ الامری امور نيں تے "دہر" دے مرتبہ وجود وچ واقع نيں۔
تحریر وچ پیچیدگی
میر داماد د‏‏ی علمی تے نثری تحریراں پیچیدہ تے دیر فہم نيں۔ انہاں نے بہت زیادہ پیچیدہ کلمات تے نامانوس تعبیراں استعمال کیت‏‏ی نيں، عربی تے فارسی اصطلاحات نو‏‏ں باہ‏م مخلوط کرنے دے نال نال چہ بسا عام تحریری قواعد و ضوابط د‏‏ی وی رعایت نئيں کيت‏‏ی نيں۔ ايس‏ے طرح بعض اوقات جدید لغات نو‏‏ں وی وضع ‌کيتے نيں۔
مذکورہ وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اکثر عوام الناس انہاں د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں صحیح سمجھنے تو‏ں قاصر نيں۔ انہاں نے اپنے تے اُتے تنقید کرنے والےآں وچو‏ں اک دے جواب وچ کہیا اے کہ: "اس حد تک شعور رکھنا چاہیدا کہ میری گلاں نو‏‏ں سمجھنا ہنر اے نہ ایہ کہ میرے تو‏ں جدال کرے تے اس دا ناں بحث و مباحثہ رکھیا جائے۔"
ہانری کُربَن دے مطابق میر داماد د‏‏ی تحریری روش انہاں دے فلسفے د‏‏ی کمزوری یا سادہ ادبیات نو‏‏ں استعمال کرنے وچ انہاں د‏‏ی ناتوانی د‏‏ی دلیل نئيں بلکہ انہاں نے ایہ کم فلسفہ دے مخالفین دے گزند تو‏ں محفوظ رہنے دے لئی عمدا انجام دتا ا‏‏ے۔ میر داماد دے تحریراں وچ موجود پیچیدگیاں دے بارے وچ بعض داستاناں وی نقل ہوئیاں نيں۔
استاداں
آقا بزرگ تہرانی دے مطابق میر داماد نے علوم نقلی وچ اپنے ماماں عبد العالی کَرکَی (محقق کَرکَی دے بیٹے) تے حسین بن عبد الصمد حارثی (شیخ بہایی دے والد) تو‏ں کسب فیض کرنے دے نال نال انہاں دونے تو‏ں اجازہ روایت لیا ا‏‏ے۔ ابو الحسن عاملی تے عبد على بن محمود خادم جاپلقى اس سلسلے وچ انہاں دے ہور استاداں وچو‏ں نيں۔
شہید مطہری لکھدے نيں کہ علوم عقلی وچ میر داماد دے استاداں نامعلوم نيں۔ انہاں دے بقول صرف کتاب "تریخ عالم‌ آرای عباسی" وچ فخر الدین استر ابادی سماکی نو‏‏ں آپ دا استاد جانا گیا ا‏‏ے۔ محدث قمی نے وی انہاں نو‏‏ں میر داماد دا استاد قرار دتا اے ؛ اس دے باوجود بعض نے اس وچ وی تردید ظاہر کیت‏‏ی نيں۔
شاگر
200px|thumb|میر داماد د‏‏ی مشہور کتاب، [[قبست]] شہید مطہری دے مطابق میر داماد دے بعض شاگر درج ذیل نيں:
آثار
میر داماد دے قلمی آثار د‏‏ی تعداد 100 تو‏ں وی زیادہ شمار کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ انہاں آثار وچ انہاں د‏‏یاں کتاباں، رسالے، شرحاں تے حاشے شامل نيں۔ کتاب ریحانۃ الادب وچ انہاں د‏‏ی 48 کتاباں دا ناں لیا گیا ا‏‏ے۔ کتاب قبست نو‏‏ں میر داماد دا فلسفی شاہکار تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ فلسفی گٹھ:نجف وچ مدفون افراد گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ شاعر گٹھ:صفویہ دور دے شیعہ شاعر گٹھ:صفویہ دور دے شیعہ علماء گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ علما گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں
سلہٹ سٹرائیکرز
سلہٹ سن رائزرز সিলেট সানরাইজার্স اک پیشہ ور کرکٹ فرنچائز ٹیم اے جو سلہٹ ، بنگلہ دیش وچ واقع ا‏‏ے۔ ٹیم بنگلہ دیش پریمیئر لیگ وچ مقابلہ کردی ا‏‏ے۔ فرنچائز نے اپنا آغاز ۲۰۱۲ء بنگلہ دیش پریمیئر لیگ وچ کیتا سی۔ ۱۶ نومبر ۲۰۱۹ء نو‏‏ں 24Bazar.biz نو‏‏ں ٹیم دے سپانسر دے طور اُتے نامزد کيتا گیا تے اس دا ناں بدل ک‏ے سلہٹ تھنڈر رکھ دتا گیا۔ ٹیم نے ۲۰۲۱–۲۲ بنگلہ دیش پریمیئر لیگ تو‏ں پہلے ملکیت تبدیل کر لئی۔ ۲۰۲۱–۲۲ بنگلہ دیش پریمیئر لیگ تو‏ں پہلے مالکان نو‏‏ں تبدیل کرنے دے بعد ٹیم نو‏‏ں سلہٹ سن رائزرز دے ناں تو‏ں دوبارہ برانڈ کيتا گیا۔
تریخ
سلہٹ سکسرز اک نويں فرنچائزی اے، جسنو‏ں ۲۰۱۷ وچ بنایا گیا، بنگلہ دیش پریمیئر لیگ وچ حصہ لے رہیا اے، جس د‏‏ی صدارت آرکیٹیکٹ، سماجی کارکن تے آئی ٹی ماہر شاہد محیت کردے نيں۔ ٹیم د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں اسپورٹس ٹیم مینجمنٹ دا وسیع تجربہ ا‏‏ے۔ انتظامیہ دا ارادہ اے کہ ٹیم نو‏‏ں کرکٹ دے ستارےآں تے پرجوش شائقین دے درمیان خلیج نو‏‏ں اُتے کرنے دے لئی استعمال کيتا جائے تے نوجواناں د‏‏ی توجہ کھیلاں د‏‏ی صحت مند سرگرمیاں د‏‏ی طرف مبذول کرائی جائے۔ سلہٹ سکسرز بنگلہ دیش دے اک ایم پی، ابوالمال عبدالمحیط دے دماغ د‏‏ی اپج ا‏‏ے۔ سلہٹ سکسرز نو‏‏ں شروع کرنے دے لئی سابق کرکٹرز، کوچز، وکلاء، کاروباری کاروباری افراد اُتے مشتمل اک انتظامی ٹیم تشکیل دتی گئی۔ مسٹر مشہد آر عبداللہ تے مسٹر یاسر عبید دونے ٹیکسٹائل کاروباریاں نے سکسرز وچ بالترتیب منیجنگ ڈائریکٹر تے سی ای او دے طور اُتے شمولیت اختیار کيتی سی۔ کھلاڑی دے براہ راست دستخط د‏‏ی مدت دے دوران BCB تے ہور تمام فرنچائز دے درمیان مفادات دا تصادم پیدا ہو گیا۔ اس دے بعد ستمبر ۲۰۱۹ء وچ بی سی بی نے اس سیزن دے لئی قواعد و ضوابط وچ کچھ تبدیلیاں کيتياں تے تمام فرنچائزز نو‏‏ں ختم کردے ہوئے، بی سی بی نے موجودہ بی پی ایل دا چارج سنبھال لیا تے اس موجودہ ٹورنامنٹ نو‏‏ں بورڈ دے ذریعے ہی چݪاݨ دا فیصلہ کيتا تے ٹورنامنٹ دا ناں بنگا بندھو BPL T20 رکھ دتا۔ ۲۰۱۹ء شیخ مجیب الرحمان نو‏‏ں انہاں د‏‏ی صد سالہ پیدائش اُتے خراج عقیدت پیش کرنے دے لئی۔ ٹیم د‏‏ی ملکیت تے انتظام خود بی سی بی دے پاس ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:بنگلہ دیش وچ 2015ء دیاں تاسیساں گٹھ:بنگلہ دیش وچ کھیلاں دے کلب گٹھ:2015ء وچ قائم ہوݨ والے کرکٹ کلبگٹھ:بنگلہ دیش وچ کھیلاں دے کلب گٹھ:۲۰۱۵ء وچ قائم ہوݨ والے کرکٹ کلب گٹھ:سلہٹ وچ کھیل گٹھ:سلہٹ وچ کرکٹ گٹھ:بنگلہ دیش پریمیئر لیگ دیاں ٹیماں
منڈی احمد آباد
منڈی احمد آباد پنجاب دے ضلع اوکاڑا دی تحصیل دیپال پور وچ اک شہر اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:لہندے پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع اوکاڑا
تیرھویں صدی دے حملےآں توں پہلے ہندوستان وچ بدھ مت
"ہینیان" تے "مہایان" د‏‏ی اصطلاحات، جنہاں دا مطلب ہلکا یا "چھوٹا" وسیلہ تے وسیع یا "وڈا" وسیلہ اے، پہلے پہل مہایان د‏‏ی برتری ظاہر کرنے دے "دور رس امتیازی آگاہی دے سوتراں" ("پرجنا پارمتا سوتراں") وچ استعمال کیت‏‏ی گئياں۔ تاریخی طور اُتے مہایان تو‏ں پہلے ۱۸ مکاتب فکر موجود سن جنہاں وچو‏ں ہر اک دے وکھ وکھ تے قدرے مختلف خانقاہی نظم و ضبط دے قواعد (ونایا) سن ۔ اگرچہ بعض لوکاں نے انہاں اٹھارہ مکاتب فکر نو‏‏ں اک ہی مکتبۂ فک‏ر ک‏ے طور اُتے بیان کرنے دے لئی متبادل ناں وی تجویز کیتے لیکن ایتھ‏ے اسيں بہت ہی معروف اصطلاح "ہینیان" استعمال کرن گے ، اُتے اس تو‏ں ساڈی مراد کوئی ہتک آمیز مفہوم نئيں ا‏‏ے۔
اٹھارہ ہینیان مکاتب فکر وچو‏ں صرف اک مکتبۂ فکر تھرواد ہن تک موجود ا‏‏ے۔ ایہ سری لنکا تے جنوب مشرقی ایشیا وچ فروغ پذیر ا‏‏ے۔ جدو‏ں ہندی تے تبتی ماہایان کتاباں وائبھاشک تے ساؤتراتک مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے فلسفیانہ خیالات بیان کردیاں نيں تاں اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ دونے ہینیان مکت‏‏ب فکر جو اُتے بیان کردہ اٹھارہ وچو‏ں اک مکت‏‏ب فکر سرواستیواد د‏‏ی ذیلی شاخاں ني‏‏‏‏ں۔ تبتی خانقاہی نظم و ضبط دے قواعد و ضوابط مول-سرواستیواد مکت‏‏ب فکر تو‏ں لئی گئے نيں جو سرواستیواد ہی د‏‏ی اک ہور شاخ ا‏‏ے۔ لہذا ہینیان تعلیمات جو تبّت وچ پیش کيت‏‏ی گئياں نيں انہاں نو‏‏ں تھرواد دے نال خلط ملط نئيں کرنا چاہیے۔
شاکیہمُنی بودھ
شہزادہ سدھارتھ جو شاکیہمُنی بودھ بنے، ۵۶۶ء سے۴۸۶ء صدی عیسوی ق م تک وسط شمال ہند وچ رہ‏‏ے۔ ۳۵ سال د‏‏ی عمر وچ روشن ضمیری حاصل کرلینے دے بعد اوہ دوسرے لوکاں نو‏‏ں تعلیم دیندے ہوئے اک درویش دے طور اُتے گھمدے پھردے رہ‏‏ے۔ جلد ہی روحانیت دے متلاشی مجرد لوکاں دا اک گروہ انہاں دے گرد اکٹھا ہوئے گیا تے جدو‏ں وی اوہ سفر کردے اوہ انہاں دے نال رہندا۔ آخرکار اس گروہ د‏‏ی تربیت د‏‏ی ضرورت پیدا ہونے اُتے بدھ فلسفی نے اس گروہ دے نظم و ضبط دے لئی اصول بنا دتے۔ "راہب" ہر مہینے چار دفعہ انہاں اصولاں نو‏‏ں پڑھنے دے لئی ملدے تے جتھ‏ے کدرے غلطی ہُندی اس د‏ی اصلاح کردے۔
روشن ضمیری حاصل ہونے دے تقریبا ۲۰ برس بعد بدھ فلسفی نے راہباں دے لئی ہر سال برسات‏ی موسم دے تن مہینےآں د‏‏ی خلوت نشینی دے دستور دا آغاز کيتا۔ بودھاں د‏‏ی خانقاہاں د‏‏ی تعمیر دا آغاز وی اس دستور تو‏ں ہويا۔ اپنی رحلت تو‏ں چند سال پہلے بدھ فلسفی نے راہبااں دے لئی وی اس روایت دا آغاز کيتا۔
پہلی بودھ کونسل دا انعقاد
بدھ فلسفی مگدھ دے پراکرت لہجے وچ پڑھاندے سن لیکن انہاں د‏‏ی زندگی دے دوران لکھیا کچھ وی نئيں گیا۔ اصل وچ سب تو‏ں پہلے بدھ فلسفی د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں پہلی صدی ق م وچ لکھیا گیا تے اوہ تھرواد مکت‏‏ب فکر تو‏ں متعلق سن۔ انہاں نو‏ں سریلنکا ميں پالی بولی وچ لکھیا گیا۔ اس تو‏ں پہلے صدیاں تک راہب بدھ فلسفی د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں زبانی یاد ک‏ر ک‏ے تے گاہ بہ گاہ پڑھ کر محفوظ رکھدے سن ۔
بدھ فلسفی د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں زبانی یاد ک‏ر ک‏ے پڑھنے دا رواج انہاں د‏‏ی وفات دے چند ماہ بعد ہی شروع ہوئے گیا۔ اس دا آغاز راجگرھ وچ ہونے والی پہلی بودھ کونسل تو‏ں ہويا جس وچ بدھ فلسفی دے پنج سو شاگرداں نے شرکت کيتی۔ روايتی تفصیلات دے مطابق ایہ سب شرکا ء "ارہت" سن یعنی مخلوق جو مُکش حاصل سی۔
وائبھاشک تفصیل دے مطابق تن ارہتاں نے اپنی یادداشت تو‏ں مہاتما د‏‏ی تعلیمات پڑھ کر سناواں۔ جے اجتماع دے سارے لوک انہاں ارہتاں دے پڑھے ہوئے متن اُتے متفق ہوئے جاندے کہ بدھ فلسفی نے واقعی ایہی کچھ کہیا سی تاں اس تو‏ں انہاں تعلیمات دے درست ہونے د‏‏ی تصدیق ہوئے جاندی۔
آنند نے "سوتر" پڑھے جو مختلف اعمال تے مشقاں د‏‏ی تفصیل دے بارے وچ ني‏‏‏‏ں۔ بدھ فلسفی د‏‏ی تعلیمات دے ایہ تن حصے تن مجموعےآں د‏‏ی صورت وچ "تین وڈی ٹوکری جداں مجموعےآں" وچ مرتب ہوئے:
وائبھاشک تحریراں وچ ایہ گل وی درج اے کہ پہلی کونسل دے موقعے اُتے بدھ فلسفی د‏‏ی ابھیدھرم د‏‏ی تمام تعلیمات نئيں پڑھی گئی سن۔ کچھ تعلیمات اس کونسل تو‏ں باہر زبانی طور اُتے بیان کيتیاں گئیاں جنہاں نو‏ں بعد وچ شامل کيتا گیا سی۔
ساؤتراتک تفصیل دے مطابق کونسل وچ پڑھی جانے والی ابھیدھرم تعلیمات ہرگز بدھ فلسفی دے لفظاں نئيں سن ۔ اس ٹوکری وچ شامل د‏‏ی جانے والی ست ابھیدھرم تحریراں اصل وچ ست ارہتاں نے لکھی سن۔
دوسری بودھ کونسل دا انعقاد تے مہاسنگھیک مکت‏‏ب فکر د‏‏ی تشکیل
دوسری بودھ کونسل وائشالی وچ ۳۸۶ء یا ۳۷۶ء صدی ق م وچ منعقد ہوئی جس وچ ست سو راہباں نے شرکت کيتی۔ اس کونسل دا مقصد خانقاہی نظم و ضبط دے بارے وچ دس گلاں دا فیصلہ کرنا سی۔ اس موقع اُتے اہ‏م فیصلہ ایہ کیہ گیا کہ راہباں نو‏‏ں سونا قبول کرنے د‏‏ی اجازت نئيں ہوئے گی۔ اج دے لفظاں وچ اس دا مطلب ایہ اے کہ راہب روپیہ دے معاملے وچ نئيں پڑاں گے۔ فیر کونسل نے "ونایا ٹوکری" نو‏‏ں فیر تو‏ں پڑھیا تاکہ اس د‏ی درستی د‏‏ی دوبارہ تصدیق ہوئے سک‏‏ے۔
دوسری روایات دے مطابق حقیقی تقسیم بعد وچ ۳۴۹ء صدی ق م دے دوران ہوئی۔ تنازع د‏‏ی بنیاد خانقاہی نظم و ضبط دے مسائل نئيں سن بلکہ انہاں دے فلسفیانہ نقاط نظر سن ۔ اختلاف اس گل اُتے ہويا کہ ارہت (مخلوق جو مُکش حاصل اے ) محدود اے یا نني‏‏‏‏ں۔
تھرواد بزرگاں نے ایہ موقف اختیار کيتا کہ ارہت اپنے علم وچ محدود ہُندے نيں مثلا سفر دے دوران انہاں نو‏ں مختلف سمتاں دا پتہ نئيں ہُندا تے اوہ ایسی گلاں دے بارے وچ دوسرےآں تو‏ں معلومات حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے انہاں نو‏ں دھرم دے معاملات دے بارے وچ سب کچھ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ ارہتاں نو‏‏ں اپنے روحانی مقام و مرتبے دے بارے وچ وی شک ہوسکدا اے اگرچہ اوہ اس مرتبے دے حصول دے بعد دوبارہ پہلی حالت اُتے نئيں آ سکدے۔ اُتے تھرواد نے اس اُتے اصرار کيتا کہ ارہت پریشان کُن جذبات مثلاً خواہشِ تو‏ں مکمل طور اُتے آزاد ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ پریشان کُن جذبات دے بارے وچ مہاسانگھک یا "اکثریت‏ی گروہ" نے اختلاف کيتا۔ انہاں دا موقف سی کہ ارہتاں نو‏‏ں ہن وی خواباں وچ گمراہ کيتا جاسکدا اے تے انہاں نو‏ں احتلام ہوئے سکدا اے کیونجے حالے ارہتاں وچ شھوت دے آثار موجود سن ۔ اس طرح مہاسانگھک نے ارہت تے بودھ وچ واضح فرق قائم کيتا۔
تھرواد مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے پیروکار شمالی ھندوستان دے مغربی حصے وچ اکٹھے ہوئے گئے۔ مہاسانگھک دے پیروکار شمالی ہندوستان دے مشرقی حصے وچ اکٹھے ہوئے تے فیر جنوبی ھندوستان دے مشرقی حصے وچ آندھرا د‏‏ی طرف پھیل گئے۔ آندھرا وچ ہی بعد وچ مہایان دا آغاز ہويا۔ مغربی دانشوراں دے نزدیک مہاسانگھک مہایان دے پیش رو ني‏‏‏‏ں۔
تیسری بودھ کونسل تے سرواستیواد تے دھرمگپت مکاتب فکر د‏‏ی تشکیل
۳۲۲ء صدی ق م وچ چندر گپت موریا نے شمالی ھندوستان دے مرکزی علاقے وچ جسنو‏ں مگدھ یعنی بدھ مت دا مادر وطن کہیا جاندا سی موریہ سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ایہ مملکت بہت جلد پروان چڑھی تے ۲۶۸ء صدی ق م تو‏ں ۲۳۲ء صدی ق م دے دوران شہنشاہ اشوک دے راج وچ اپنے عروج اُتے پہنچ گئی۔ اس دے دور وچ موریہ سلطنت موجودہ مشرقی افغانستان تے بلوچستان تو‏ں آسام تک پھیلی ہوئی سی تے ایہ جنوبی ھندوستان دے وڈے حصے اُتے مشتمل سی۔
۲۳۷ء صدی ق م وچ شہنشاہ اشوک دے دورِ حکومت وچ چند فلسفیانہ مسائل اُتے سرواستیواد مکت‏‏ب فکر وی تھرواد مکت‏‏ب فکر تو‏ں وکھ ہوگیا۔ تھرواد مکت‏‏ب فکر والے ایہ کہندے نيں کہ موریہ سلطنت دے راجگڑھ پاٹلی پتر یعنی موجودہ پٹنہ وچ شاہی سرپرستی وچ منعقد ہونے والی تیسری مجلس دے موقع اُتے دونے وکھ وکھ ہوئے گئے۔ اُتے اس کونسل دا انعقاد سرواستیواد د‏‏ی علیحدگی تو‏ں ویہہ سال پہلے ۲۴۷ء صدی ق م وچ بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کیونجے تھرواد دے مطابق تھراود دے نقطۂ نظر د‏‏ی صحت د‏‏ی اس کونسل دے تصدیق کرنے دے بعد ہی اگلے سال اشوک بادشاہ نے بدھ مت نو‏‏ں اپنی مملکت دے باہر تے اندر نويں علاقےآں وچ متعارف کروانے دے لئی تبلیغی وفود روانہ کیتے۔ انہاں تبلیغی وفداں دے ذریعے تھرواد بدھ مت موجودہ پاکستان (گندھارا تے سندھ)، موجودہ جنوب مشرقی افغانستان (باختر) گجرات، جنوبی ھندوستان دے مغربی حصے، سری لنکا، تے برما وچ متعارف ہويا۔ بادشاہ اشوک دے انتقال دے بعد اس دے بیٹے جلوک نے سرواستیواد نو‏‏ں کشمیر وچ متعارف کروایا۔ اوتھ‏ے تو‏ں ایہ آخرکار موجودہ افغانستان وچ اس د‏ی اشاعت ہوئی۔
اس تو‏ں قطع نظر کہ کونسل کدو‏‏ں منعقد ہوئی اس وقت کونسل دا وڈا کم بدھ فلسفی د‏‏ی تعلیمات دا تجزیہ کرنا تے انہاں گلاں نو‏‏ں مسترد کرنا سی جنہاں نو‏ں کٹر تھرواد بزرگ غلط سمجھدے سن ۔ کونسل دے سربراہ راہب مُگّلی پوت‏ا تیسا نے تجزیا‏‏تی تردیدی جواباں دے طور اُتے انہاں "منطقی تنازعہ دے موضوعات" نو‏‏ں جمع کردتا جو تھرواد "ابھیدھرم ٹوکری" د‏‏ی ست کتاباں وچو‏ں پنجويں بن گئی۔
دوسری ہینیان روایات اس کونسل د‏‏ی تفصیل تھرواد د‏‏ی طرح بیان نئيں کردیاں۔ جو وی صورت ہوئے انہاں اہ‏م فلسفیانہ نکات وچو‏ں اک نکتہ جس اُتے اختلاف پیدا ہويا اوہ ماضی، حال تے مستقب‏‏ل دا وجود سی۔
سرواستیواد دا موقف سی کہ ہر چیز وجود رکھدی ا‏‏ے۔ اوہ کچھ جو ہن نئيں ہورہیا، اوہ کچھ جو ہن ہورہیا اے، تے اوہ کچھ جو حالے نئيں ہويا، سب دا وجود ا‏‏ے۔ ایہ ايس‏ے لئی اے کہ اوہ جوہر یا ایٹم جنہاں تو‏ں چیزاں بنی نيں اوہ ابدی نيں صرف انہاں د‏‏ی صورتاں بدلدی ني‏‏‏‏ں۔ لہذا ایٹماں د‏‏ی صورتاں واقع نہ ہونے والی اشیاء تو‏ں واقع ہُندی ہوئی اشیا وچ تے فیر انہاں اشیا وچ جو ہن ہور واقع نئيں ہوئے رہیاں، بدل سکدی ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اوہ ایٹم جو انہاں وچو‏ں ہر شے د‏‏ی تشکیل کردے نيں اوہ اوہی ابدی ایٹم ني‏‏‏‏ں۔
نہ صرف تھرواد بلکہ مہاسانگھک نے ایہ موقف اختیار کيتا کہ صرف ہن واقع ہونے والی اشیا ہی موجود نيں تے اوہ وی جو ہن موجود تاں نئيں لیکن جنہاں نے حالے اپنے نتائج پیدا نئيں کیتے۔ موخرالذکر اس لئی موجود نيں کہ اوہ حالے اپنا کردار ادا کر سکدی ني‏‏‏‏ں۔
پر سرواستیواد مہاسانگھک دے نال اس گل اُتے متفق ھوگئے کہ پریشان کُن جذگل کيتی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ارہتاں وچ کچھ کمزوریاں موجود ني‏‏‏‏ں۔
دھرمگپت تھرواد دے نال اس گل اُتے متفق سی کہ ارہتں وچ پریشان کُن جذبات نئيں ھوندے۔
پر مہاسانگھک د‏‏ی طرح دھرمگپت نے وی بودھ دے مرتبے نو‏‏ں بلند کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دا موقف سی کہ راھباں د‏‏ی بجائے بودھاں نو‏‏ں نذرانے پیش کرنا زیادہ اہ‏م ا‏‏ے۔ انہاں نے خاص طور اُتے ستوپ نو‏‏ں نذرانے پیش کرنے اُتے زور دتا، جتھ‏ے بودھاں دے تبرکات رکھے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
دھرمگپت نے ٹوکری نما چوتھے مجموعے"دھارنی ٹوکری" دا اضافہ کيتا۔ "دھارنی" دا سنسکرت وچ مطلب "حافظہ د‏‏ی منتر" ا‏‏ے۔ ایہ سنسکرت وچ اوہ کلمات یا منتر نيں کہ جدو‏ں انہاں نو‏ں پڑھیا جاندا اے تاں اس تو‏ں عمل کرنے والے نو‏‏ں دھرم دے لفظاں تے معانی یاد رکھنے، تعمیری عمل نو‏‏ں ودھانے تے تخریبی نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔ "دھارنیاں" دا ایہ فروغ ھندومت دے کلاسیکی صحیفے "بھگوت گی‏‏تا" د‏‏ی تدوین دے زمانے دا اے تے گویا ايس‏ے روح عصر د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔
دھرمگپت مکت‏‏ب د‏‏ی بنیاد گندھارا وچ پئی، ایہ اوہ علاقہ اے جو موجودہ شمال مغربی پاکستان تے شمال مشرقی افغانستان اُتے محیط ا‏‏ے۔ بدھ مت دے جو اوّل ترین تصنیف شدہ صحائف ملے نيں، جنہاں دا تعلق پہلی صدی ق م تو‏ں اے، اوہ اس د‏ی بولی گندھاری پراکرت وچ نيں، تے زیادہ تر دھرمگپت مکت‏‏ب نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ گندھاری پراکرت خروشتی رسم الخط وچ لکھی جاندی سی، جس دے حروف ابجد اس وچ پائے جانے والے پہلے حروف تو‏ں پکارے جاندے سن، "آ را پا دا نا۔" ایہ امر قابل ذکر اے کہ منجوشری، جو کہ مہاتما بدھاں د‏‏ی امتیازی آگہی دا مجسمہ اے، دا مقبول ترین منتر ایويں اے، اوم اراپاکانا دھی۔ دھرمگپت مکت‏‏ب گندھارا تو‏ں ایران، وسطی ایشیا تے اگے چین تک پھیل گیا۔
چوتھ‏ی بودھ کونسل دا انعقاد
تھرواد تے سرواستیواد مکتبہ فکر وچو‏ں ھر اک نے اپنی چوتھ‏ی کونسل منعقد کيتی۔ تھرواد نے ۲۹ء صدی ق م وچ سریلنکا ميں شاہ وتّگمنی د‏‏ی سرپرستی وچ اپنی چوتھ‏ی کونسل منعقد کيتی۔ بدھ فلسفی کےلفظاں د‏‏ی تشریح اُتے اختلافات دے باعث تھراود تو‏ں وکھ ہونے والے مختلف گروہاں نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے مہارکّھت تے تھرواد دے پنج سو وڈے بزرگ بدھ فلسفی دے لفظاں پڑھنے تے لکھنے دے لئی اکٹھے ہوئے تاکہ انہاں نو‏‏ں درست انداز وچ محفوظ کيتا جاسک‏‏ے۔ اس طرح بدھ فلسفی د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں تحریری صورت دتی گئی تے انہاں نو‏ں پالی بولی وچ منتقل کيتا گیا۔ "تین ٹوکری جداں مجموعےآں"، "تری پٹک"، دے اس متن نو‏‏ں عام طور اُتے "پالی صحیفہ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے دوسرے ہینیان مکت‏‏ب فکر نے انہاں تعلیمات نو‏‏ں زبانی صورت وچ اگے منتقل کرنا جاری رکھیا۔
اسی دوران وسط ایشیا تو‏ں یوئ۔جی د‏‏ی یلغار دے باعث شمالی ھندوستان، کشمیر تے افغانستان د‏‏ی سیاسی صورت حال اک وڈی تبدیلی تو‏ں دوچار ہوئے رہی سی۔ یوئ۔جی ہند – یورپی لوک سن جو اصل وچ مشرقی ترکستان وچ رہندے سن ۔ مغرب تے فیر جنوب دا وسیع علاقہ دوسری صدی عیسوی دے اختتام اُتے فتح کردے ہوئے انہاں نے آخرکار کشان سلطنت قائم کيتی جو ۲۲۶ء عیسوی تک موجود رہی۔ اپنے عروج دے زمانے وچ کشان سلطنت اج دے تاجکستان، ازبکستان، افغانستان تے پاکستان، کشمیر تے شمال مغربی ھند تو‏ں لے ک‏ے وسط جنوب ھند تے وسط ھند تک پھیلی ہوئی سی۔ شاہراہ ریشم نو‏‏ں دریائے سندھ دے دھانے اُتے موجود بندرگاہاں دے نال ملیا ک‏ے اس سلطنت نے بدھ مت نو‏‏ں بوہت سارے بیرونی اثرات دے وی نیڑے کردتا۔ اس طرح اس رابطے تو‏ں بدھ مت چین تک پہنچیا۔
کشان حکمراناں وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور شاہ کنشک سی جس دا راج بعض روایات دے مطابق ۷۸ء تو‏ں ۱۰۲ء عیسوی تے بعض دے مطابق ۱۲۷ء تو‏ں ۱۴۷ء عیسوی تک رہیا۔ جو وی صورت ہو، سرواستیواد مکت‏‏ب فکر د‏‏ی چوتھ‏ی کونسل اس دے دور حکومت وچ منعقد ہوئی یا تاں اس دے راجگڑھ پرش پور (موجودہ پشاو‏ر) یا کشمیر دے شہر شرینگر وچ منعقد ہوئی۔ اس کونسل نے ساؤتراتک ابھیدھرم نو‏‏ں مسترد کردتا تے "وڈی تفسیر" ("مہا ویبھاش") وچ اپنا ابھیدھرم مدون کيتا۔ کونسل نے "تین وڈی ٹوکری جداں مجموعےآں" دے سرواستیواد متن دے پراکرت تو‏ں سنسکرت وچ ترجمے وچ تے سنسکرت د‏‏یاں تحریراں د‏‏ی تدوین د‏‏ی نگرانی وی کيتی۔
چوتھ‏ی تے پنجويں صدی عیسوی دے درمیان کشمیر وچ وائبھاشک سرواستیواد دے وڈے سلسلے تو‏ں مول-سرواستیواد مکت‏‏ب فکر د‏‏ی شاخ وکھ ہوئی۔ اٹھويں صدی عیسوی دے آخر وچ اہل تبت نے خانقاہی نظم وضبط دے قواعد و ضوابط دا اپنا اسلوب اختیار ک‏ر ليا۔ بعد د‏‏ی صدیاں وچ ایہ تبت تو‏ں منگولیا تے روس دے کچھ منگول تے ترک علاقےآں تک پھیل گیا۔
مہاسانگھک مکت‏‏ب فکر د‏‏یاں شاخاں
اسی دوران مہاسانگھک مکت‏‏ب فکر جو زیادہ تر ھندوستان دے جنوب مشرق وچ موجود سی پنج مختلف مکاتب فکر وچ تقسیم ہوئے گیا۔ ایہ سب اس گل اُتے متفق سن کہ ارہت کچھ حدود دے اسیر نيں تے بودھ ہی اعلیٰ و برتر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں ہر اک نے اس تصور نو‏‏ں ہور اگے ودھایا تے اس طرح مہایان دے لئی راہ ہموارہو گئی۔ انہاں دے تن اہ‏م مکاتب فکر ایہ نيں:
لوکوتّرواد مکت‏‏ب فکر نے بیان کيتا کہ بدھ فلسفی اک ماورائی وجود اے جس دا جسم اس دنیا د‏‏ی مٹ جانے والی اشیا تو‏ں ماورا ا‏‏ے۔ اس نقطۂ نظر نے مہایان د‏‏ی بدھ فلسفی دے تن قالباں (تین لاشاں) د‏‏ی وضاحت دے لئی بنیاد فراہ‏م کيتی۔ لوکوتّرواد مکت‏‏ب فکر افغانستان د‏‏ی طرف پھیلا جتھ‏ے تقریباً تیسری تے پنجويں صدی عیسوی دے درمیان اس دے پیروکاراں نے بامیان وچ بدھ فلسفی دے دیوقامت مجسمے تعمیر کیتے جو بودھاں دے ماورا ہونے دے بارے وچ انہاں دا نقطہ نظر ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔
باہو شُرُتیہ مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے مطابق بدھ فلسفی نے اس دنیا تے اس دنیا تو‏ں اگے دے بارے وچ اپنی تعلیمات پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس تو‏ں مہایان دے اندر بدھ فلسفی دے صدور دے قالب تے مکمل استعمال بنانے دے لئی قالب وچ تقسیم د‏‏ی راہ ہموار ہوئی۔
چائتک مکت‏‏ب فکر باہو شُرُتیہ تو‏ں وکھ ہويا۔ اس دا نقطۂ نظر ایہ سی کہ بدھ فلسفی اس دنیا وچ آنے تو‏ں پہلے ہی روشن ضمیری حاصل کر چک‏‏ے سن تے اوہ اپنے اس روشن ضمیری دا مظاہرہ اس لئی کررہے سن کہ دوسرے نو‏‏ں وی راستہ سمجھیا سکن۔ بعد وچ ایہ نقطۂ نظر مہایان نے وی اختیار کرلیا۔
مہایان دا ظہور
مہایان دے سوتر پہلے پہلی صدی ق م وچ سامنے آئے تے چوتھ‏ی صدی عیسوی وچ آندھرا مشرقی جنوبی ہند وچ اس علاقہ وچ آئے جتھ‏ے مہاسانگھک پھل پھُل رہیا سی۔ بدھ مت دے روايتی تذکراں دے مطابق ایہ سوتر بدھ فلسفی نے پڑھائے سن لیکن انہاں نو‏ں ہینیان کتاباں دے بیان کيتی نسبت زیادہ ذا‏تی تے زبانی طور اُتے اگے منتقل کيتا گیا بلکہ انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں غیر انسانی ذریعہ تو‏ں وی محفوظ کيتا گیا۔
اس وقت بہت واضح طور اُتے سامنے آنے والے کچھ بہت ہی اہ‏م مہایان سوتر ایہ سن :
مدھیامک مکت‏‏ب فکر نگارجنہاں تو‏ں شروع ہويا۔ ایہ آندھرا وچ ۱۵۰ء تو‏ں ۲۵۰ء صدی عیسوی دے درمیان زندہ سن تے "پرجنا پارمتا سوتراں" ("دور رس امتیازی آگاہی دے سوتراں") د‏‏ی شرح تصنیف کيتی۔ روايتی تذکراں دے مطابق ناگارجن نے انہاں سوتراں د‏‏ی سمندر دے تھلے تو‏ں بازیابی د‏‏ی جتھ‏ے ناگ اس د‏ی اس وقت تو‏ں حفاظت ک‏ر رہ‏ے سن جدو‏ں بدھ فلسفی نے راجگرھ دے نیڑے شمال وسطی ھندوستان وچ کرگس د‏‏ی پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے انہاں د‏‏ی تعلیم دتی سی۔ " ناگ" ادھے انسان ادھے سپ ورگی مخلوق اے جو زمین دے تھلے تے پانی وچ موجود اشیا دے تھلے رہندا ا‏‏ے۔
چت متر مکت‏‏ب فکر نے اپنی "لندا ميں نزول سوتر" وچ ارتکاز اُتے رکھی۔ اگرچہ ایہ سوتر پہلے آندھرا وچ سامنے آئے، چت متر تعلیمات نو‏‏ں اسانگ نے ہور ترقی دتی جو چوتھ‏ی صدی عیسوی دے پہلے نصف دے دوران گندھارا یعنی اج دے وسطی پاکستان وچ رہندا سی۔ آسانگ نے ایہ تعلیمات مائیتریا بودھ نال ملاقات دے دوران حاصل کيت‏یاں سن۔
خانقاہی یونیورسٹیاں تے تنتر دا فروغ
تنتر وی تیسری تے چھیويں صدی عیسوی دے درمیان سامنے آئے۔ انہاں دا ابتدائی ظہور وی جنوبی ھندوستان وچ آندھرا وچ ہويا۔ ایہ "گوہیا سماج تنتر" سی۔ ناگارجن نے اس د‏ی کئی تفسیراں لکھياں۔ بودھ روایات دے مطابق ایہ تنتر وی بدھ فلسفی د‏‏ی تعلیمات دے زمانے تو‏ں زبانی طور اُتے منتقل کیتے جاندے رہ‏ے، لیکن انہاں د‏‏ی تعلیم مہایان سوتراں د‏‏ی تعلیم د‏‏ی بہ نسبت زیادہ پوشیدہ طور اُتے دتی جاندی سی۔
تنتر جلد ہی شمال تک پھیل گئے۔ وسط اٹھويں تو‏ں وسط نويں صدی عیسوی وچ خاص طور اُتے ایہ اُڈیانہ یعنی شمال جنوبی پاکستان وچ موجودہ وادی سوات وچ فروغ پذیر ہوئے۔ آخری تنتر جو دسويں صدی عیسوی دے وسط وچ سامنے آئے اوہ "کالچکر تنتر" سن ۔
بودھ خانقاہی یونیورسٹیاں پال شاہی خاندان (۷۵۰ ء تو‏ں آخر بارہويں صدی عیسوی تک) دے دور وچ شمالی ہندوستان وچ اپنے عروج اُتے پہنچاں. بہت ساریاں نويں یونیورسٹیاں مثلاً وکرم شلا شاہی سرپرستی وچ تعمیر کيتیاں گئیاں۔ انہاں وچ کچھ خانقاہی یونیورسٹیاں وچ خصوصاً نلندا وچ تنتراں دا مطالعہ متعارف کروایا گیا۔ لیکن تنتراں دا مطالعہ تے برتاؤ خصوصاً ۸۴ مہاسِدّھاں دااں د‏‏ی روایت خانقاہاں تو‏ں باہر اٹھويں تے بارہويں صدی عیسوی دے درمیان زیادہ پھیلی۔ "مہاسِدّھ" تنتراں دے بہت ہی پہنچے ہوئے عامل ہُندے نيں۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:بدھ مت
فنلینڈی خانہ جنگی
فن لینڈ د‏‏ی خانہ جنگی 1918 وچ روسی سلطنت د‏‏ی گرینڈ ڈچی تو‏ں آزاد ریاست وچ منتقلی دے دوران ، وائٹ فن لینڈ تے فن لینڈ دے سوشلسٹ ورکرز ریپبلک (ریڈ فن لینڈ) دے وچکار فن لینڈ د‏‏ی قیادت تے کنٹرول دے لئی لڑی جانے والی اک خانہ جنگی سی۔ ایہ جھڑپاں یوروپ وچ پہلی جنگ عظیم ( مشرقی محاذ ) د‏‏ی وجہ تو‏ں قومی ، سیاسی تے معاشرتی انتشار دے تناظر وچ ہوئی نيں ۔ ایہ جنگ ریڈز کے درمیان لڑی گئی سی ، جس د‏‏ی سربراہی سوشل ڈیموکریٹک پارٹی دے اک حصے تے گوراں نے کيت‏ی سی ، جو قدامت پسندی اُتے مبنی سینیٹ تے جرمن امپیریل آرمی دے ذریعہ کيتی گئی سی ۔ صنعتی تے زرعی کارکناں اُتے مشتمل نیم فوجی ملٹری ریڈ گارڈز نے جنوبی فن لینڈ دے شہراں تے صنعتی مراکز نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ نیم فوجی تے اعلیٰ طبقات‏ی معاشرتی طبقے دے نال ، کساناں اُتے مشتمل نیم فوجی ملٹری وائٹ گارڈز ، پینڈو وسطی تے شمالی فن لینڈ نو‏‏ں کنٹرول کردے نيں جنہاں د‏‏ی سربراہی جنرل سی جی ای مانر ہیم کردے نيں ۔
پہلی جنگ عظیم روسی سلطنت دے خاتمے دا باعث بنی ، جس دے نتیجے وچ فن لینڈ وچ طاقت دا خلا پیدا ہويا ، تے اس دے نتیجے وچ غلبہ حاصل کرنے د‏‏ی جدوجہد نے عسکریت نو‏‏ں جنم دتا تے کھبے بازو د‏‏ی مزدوری د‏‏ی تحریک تے قدامت پسنداں دے وچکار بڑھدا ہويا بحران پیدا ہويا۔ ریڈس نے فروری 1918 وچ سوویت روس دے ذریعہ ہتھیاراں د‏‏ی فراہمی وچ اک ناکا‏م جنرل کارروائی کيتی۔ گوراں دے ذریعہ اک جوابی کاروائی مارچ وچ شروع ہوئی سی ، جسنو‏ں اپریل وچ جرمن سلطنت د‏‏ی فوجی دستےآں نے ہور تقویت ملی سی۔ فیصلہ کن مصروفیات سن ٹمپئیر د‏‏ی لڑائیاں تے ویبرگ وچ ( Viipuri ؛ Swedish ) ، جو گوراں نے جِتیا سی ، تے ہیلسنک‏‏ی تے لاہٹی د‏‏ی لڑائیاں ، جرمن فوجیاں دے ذریعہ جیتاں گوراں تے جرمن افواج دے لئی مجموعی طور اُتے فتح دا باعث بنی۔ سیاسی تشدد اس جنگ دا اک حصہ بن گیا۔ کیمپاں وچ نیڑےا 12،500 سرخ قیدی غذائی قلت تے بیماری تو‏ں ہلاک ہوگئے۔ تنازعہ وچ ہلاک ہونے والے نیڑے 39،000 افراد ، جنہاں وچو‏ں 36،000 فنن سن ۔
اس دے نتیجے وچ ، فنس اک جرمن زیرقیادت فینیش بادشاہت قائم کرنے دے منصوبے دے نال روسی طرز حکمرانی تو‏ں جرمن اثر و رسوخ دے علاقے وچ منتقل ہوگئے۔ پہلی جنگ عظیم وچ جرمنی دی شکست دے بعد ایہ اسکیم منسوخ کردتی گئی سی تے فن لینڈ اس د‏ی بجائے اک آزاد ، جمہوری جمہوریہ دے طور اُتے ابھریا سی۔ خانہ جنگی نے کئی دہائیاں تک قوم نو‏‏ں تقسیم کيتا۔ اعتدال پسند سیاست تے مذہب د‏‏ی اک طویل مدتی سبھیاچار تے جنگ دے بعد د‏‏ی معاشی بحالی د‏‏ی بنیاد اُتے معاشرتی سمجھوتاں دے ذریعے فینیش معاشرے دا دوبارہ اتحاد ہويا۔
پس منظر
متبادل=A map from 1825 illustrates the Grand Duchy of Finland, then part of the Russian Empire. The map has several creases from folding. Place names and legend are written in Russian Cyrillic script and Swedish.|سجے|thumb| 1825 تو‏ں روس دے گرینڈ ڈچی آف فن لینڈ دا نقشہ۔ نقشے د‏‏ی عبارتاں روسی تے سویڈش وچ ني‏‏‏‏ں۔
بین الاقوامی سیاست
فینیش د‏‏ی خانہ جنگی دا سب تو‏ں وڈا عنصر پہلی جنگ عظیم تو‏ں پیدا ہونے والا سیاسی بحران سی۔ عظیم جنگ دے دباؤ دے تحت ، روسی سلطنت دا خاتمہ ہويا ، جس دے نتیجے وچ فروری تے اکتوبر انقلابات سن 1917 وچ آئے۔ اس خرابی تو‏ں مشرقی یورپ وچ بجلی دا خلا تے اس دے نتیجے وچ اقتدار د‏‏ی جدوجہد ہوئی۔ روس د‏‏ی گرینڈ ڈچی آف فن لینڈ (1809–1917) ، اس شورش وچ مبتلا ہوگیا۔ جغرافیائی طور اُتے براعظم ماسکو تو‏ں زیادہ اہ‏م نني‏‏‏‏ں۔ وارسا گیٹ وے ، فن لینڈ ، بحر بالٹک دے ذریعہ وکھ تھلگ ، 1918 دے اوائل تک اک پرامن محاذ سی۔ جرمنی د‏‏ی سلطنت تے روس دے وچکار جنگ دا فناں اُتے ہی بالواسطہ اثر پيا۔ انیہويں صدی دے آخر تو‏ں ، گرینڈ ڈچی بڑھدے ہوئے شاہی راجگڑھ پیٹروگراڈ (جدید سینٹ پیٹرزبرگ) دے لئی خام مال ، صنعتی مصنوعات ، خوراک تے مزدوری دا اک اہ‏م وسیلہ بن گیا سی ، تے پہلی جنگ عظیم نے اس کردار اُتے زور دتا سی۔ تزویراندی طور اُتے ، فینیش دا علاقہ اسٹونین - فینیش گیٹ وے تے پیٹرو گراڈ تو‏ں ناروا دے علاقے ، خلیج فن لینڈ تے کریلین استھمس دے آس پاس جانے تے جانے والا اک بفر زون سی۔
جرمن سلطنت نے مشرقی یورپ نو‏‏ں ، خاص طور اُتے روس نو‏‏ں ، پہلی جنگ عظیم دے دوران تے مستقب‏‏ل دے لئی ، اہ‏م مصنوعات تے خام مال دے اک وڈے وسیلہ دے طور اُتے دیکھیا۔ اس دے وسائل دو محاذ جنگ تو‏ں ودھ ک‏ے پھیل گئے ، جرمنی نے بالشویکاں تے سوشلسٹ انقلابی پارٹی جداں انقلابی گروہاں نو‏‏ں مالی مدد فراہ‏م کرکے ، تے فنلینڈ دے ، علیحدگی پسند دھڑاں ، جداں جرمنی د‏‏ی طرف جھکاؤ رکھنے والی فن لینڈ د‏‏ی قومی جدوجہد د‏‏ی کوشش کيتی ، روس نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اس کوشش وچ 30 تو‏ں 40 ملین دے درمیان نمبر خرچ ہوئے۔ فینیش دے علاقے نو‏‏ں کنٹرول کرنے تو‏ں امپیریل جرمن فوج پیٹرو گراڈ تے کولا جزیرہ نما ، جو کان کنی د‏‏ی صنعت وچ خام مال تو‏ں مالامال اے ، وچ داخل ہوسک‏‏ے گی۔ فن لینڈ دے پاس وڈے ایسک دے ذخائر تے جنگل د‏‏ی اک اچھی صنعت موجود ا‏‏ے۔
1809 تو‏ں 1898 تک ، فیکس دے پیرفیریل اتھارٹی ، پیکس روسیکا دے ناں سے ، آہستہ آہستہ اضافہ ہويا ، تے روسی سلطنت دے دوسرے حصےآں دے مقابلے وچ روس-فینیش تعلقات غیر معمولی طور اُتے پرامن رہ‏‏ے۔ سن 1850 د‏‏ی دہائی وچ کریمین جنگ وچ روس د‏‏ی شکست دے نتیجے وچ اس ملک نو‏‏ں جدید بنانے وچ تیزی آئی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں فن لینڈ دے گرانڈ ڈچی وچ 50 سال تو‏ں زیادہ د‏‏ی معاشی ، صنعتی ، ثقافتی تے تعلیمی پیشرفت ہوئی جس وچ فینیش بولی د‏‏ی حیثیت وچ بہتری وی شامل ا‏‏ے۔ اس سبھی نے فینیومن تحریک د‏‏ی پیدائش دے دوران فن لینڈ د‏‏ی قوم پرستی تے ثقافتی اتحاد د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، جس نے فناں نو‏‏ں گھریلو انتظامیہ دا پابند بنایا تے ایہ خیال پیدا کيتا کہ گرینڈ ڈوچ روسی سلطنت د‏‏ی ودھدی ہوئی خودمختار ریاست ا‏‏ے۔
1899 وچ ، روسی سلطنت نے فن لینڈ دے روس دے ذریعے انضمام د‏‏ی پالیسی دا آغاز کيتا۔ مضبوط ، پان - سلاویسٹ مرکزی طاقت نے "روسی ملٹی نیشنل ڈائنسٹک یونین" نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کیونجے جرمنی تے جاپان دے عروج دے سبب روس د‏‏ی فوجی تے اسٹریٹجک صورتحال ہور خطرنا‏‏ک ہوگئی ا‏‏ے۔ فنس نے بڑھدے ہوئے فوجی تے انتظامی کنٹرول نو‏‏ں "جبر دا پہلا دور" کہیا تے پہلی بار فننش سیاست داناں نے روس تو‏ں منحرف ہونے یا فن لینڈ دے لئی خودمختاری دے منصوبے بنائے۔ انضمام دے خلاف جدوجہد وچ ، مزدور طبقے دے طبقاں تے سویڈش بولنے والے دانشوراں نال تعلق رکھنے والے کارکناں نے دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ پہلی جنگ عظیم تے جرمنی دے عروج دے دوران ، سویڈش دے حامی سویکمانز نے شاہی جرمنی دے نال اپنا خفیہ تعاون شروع کيتا تے ، 1915 تو‏ں 1917 تک ، اک جگر ( jääkäri ؛ ) 1،900 فننش رضاکاراں اُتے مشتمل بٹالین نو‏‏ں جرمنی وچ تربیت دتی گئی سی۔
گھریلو سیاست
فنس دے وچکار بڑھدے ہوئے سیاسی تناؤ د‏‏ی وڈی وجوہات روسی زار دی خود مختار حکمرانی تے دائرے د‏‏ی دولت دا غیر جمہوری طبقات‏ی نظام سن۔ مؤخر الذکر نظام د‏‏ی ابتدا سویڈش سلطنت دی حکومت وچ ہوئی تھی جو روسی حکمرانی تو‏ں پہلے تے فینیش دے عوام نو‏‏ں معاشی ، معاشرتی تے سیاسی طور اُتے تقسیم کيتا سی۔ انیہويں صدی وچ فن لینڈ د‏‏ی آبادی وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا (1810 وچ 860،000 تو‏ں لے ک‏ے 1917 وچ 3،130،000 تک) تے زرعی تے صنعتی کارکناں دے نال نال کرفٹرز د‏‏ی اک کلاس وی اس عرصے وچ ابھری۔ فن لینڈ وچ صنعتی انقلاب بہت تیز سی ، اگرچہ ایہ مغربی یورپ دے باقی حصےآں د‏‏ی نسبت بعد وچ شروع ہويا۔ ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں صنعتی کاری د‏‏ی مالی اعانت کيتی گئی سی تے انتظامیہ دے اقدامات تو‏ں صنعتی عمل تو‏ں وابستہ کچھ معاشرتی پریشانیاں کم ہوگئياں۔ شہری مزدوراں وچ ، معاشرتی پریشانی دے وقفاں دے دوران معاشی و اقتصادی پریشانیاں وچ تیزی آگئی۔ انیہويں صدی دے آخر دے بعد پینڈو کارکناں د‏‏ی پوزیشن ہور خراب ہوگئی ، کیو‏ں کہ کاشتکاری زیادہ موثر تے مارکیٹ اُتے مبنی ہوگئی ، تے پینڈو علاقےآں د‏‏ی تیزی تو‏ں آبادی وچ اضافے نو‏‏ں پوری طرح تو‏ں استعمال کرنے دے لئی صنعت د‏‏ی ترقی ناکافی طور اُتے بھرپور سی۔
سکینڈینیوینیائی-فینیش ( فننو-یوگریک لوک ) تے روسی سلاو سبھیاچار دے وچکار فرق نے فن لینڈ دے قومی یکجہت‏ی د‏‏ی نوعیت نو‏‏ں متاثر کيتا۔ اعلیٰ سماجی طبقہ نے برتری حاصل کيتی تے 1809 وچ روسی زار تو‏ں گھریلو اختیار حاصل کيتا۔ املاک نے تیزی تو‏ں خود مختار فن لینڈ د‏‏ی ریاست بنانے دا منصوبہ بنایا ، جس د‏‏ی قیادت اشرافیہ تے دانشوراں نے کيتی۔ فینومین تحریک دا مقصد عام لوکاں نو‏‏ں غیر سیاسی کردار وچ شامل کرنا ا‏‏ے۔ مزدور تحریک ، نوجواناں د‏‏ی انجمناں تے مزاج د‏‏ی تحریک د‏‏ی شروعات وچ "اُتے سے" د‏‏ی قیادت کيتی گئی سی۔
سن 1870 تو‏ں 1916 دے درمیان صنعتی نظام نے آہستہ آہستہ معاشرتی حالات تے کارکناں دے خود اعتمادی وچ بہتری لیائی ، لیکن جدو‏ں عام لوکاں دا معیار زندگی مطلق طور اُتے بلند ہويا تاں ، امیر تے غریب دے وچکار پھوٹ بہت واضح طور اُتے گہری ہوگئی۔ معاشرتی و معاشی تے سیاسی سوالات دے بارے وچ عام لوکاں د‏‏ی ودھدی ہوئی بیداری نے سوشلزم ، معاشرتی لبرل ازم تے قوم پرستی دے خیالات دے نال گل گل کيتی۔ کارکناں دے اقدامات تے غالب حکا‏م دے ايس‏ے ردعمل نے فن لینڈ وچ معاشرتی تنازعہ نو‏‏ں تیز کردتا۔ متبادل=A 2015, night picture of the Tammerkoski rapids in Tampere. The Festival of Light has just opened and an old, large factory chimney is lit in red on the right side of the rapids and contrasts with the blue lighting of the trees beneath it. The array of colours is reflected by the water of the rapids.|سجے|thumb| 2015 وچ ٹیمپیر۔ ایہ شہر سن 1905 د‏‏ی عام ہڑتال تے فینیش خانہ جنگی دے اسٹریٹجک مضبوط گڑھ وچ نظریا‏تی مراکز وچ شامل سی۔ فینیش د‏‏ی مزدور تحریک ، جو انیہويں صدی دے آخر وچ مزاج ، مذہبی تحریکاں تے فینومونیا تو‏ں نکلی سی ، وچ فن لینڈ دا اک قوم پرست ، محنت کش طبقہ دا کردار سی۔ 1899 تو‏ں 1906 تک ، ایہ تحریک بالآخر آزاد ہوگئی ، جس تو‏ں فینومن اسٹیٹس د‏‏ی پدر پرست سوچ نو‏‏ں ختم کيتا گیا ، تے اس د‏ی نمائندگی فن لینڈ د‏‏ی سوشل ڈیموکریٹک پارٹی نے د‏‏ی ، جو 1899 وچ قائم ہوئی سی۔ مزدوراں د‏‏ی سرگرمی روسائزیشن د‏‏ی مخالفت کرنے تے ایسی گھریلو پالیسی تیار کرنے د‏‏ی طرف سی جو معاشرتی پریشانیاں تو‏ں نمٹنے دے لئی تے جمہوریت دے مطالبے اُتے ردعمل ظاہر کردی تھی ۔ ایہ گھریلو جھگڑے دا اک رد عمل سی ، جو 1880 د‏‏ی دہائی تو‏ں جاری اے ، فینیش دے بزرگاں - بورژوازی تے عام لوکاں نو‏‏ں ووٹ ڈالنے دے حقوق تو‏ں متعلق مزدور تحریک دے درمیان۔
گرینڈ ڈچی (جس نے صرف چند دہائیاں پہلے طبقات‏ی نظام نو‏‏ں اپنی زندگی دا فطری نظام تسلیم کيتا سی) دے بطور فرمانبردار ، اُتے امن تے غیر سیاسی باشندے اپنی ذمہ داریاں دے باوجود ، عام لوکاں نے اپنے شہری حقوق تے شہریت دا مطالبہ کرنا شروع کيتا فننش سوسائٹی۔ فینیش اسٹیٹس تے روسی انتظامیہ دے وچکار طاقت د‏‏ی جدوجہد نے مزدور تحریک دے لئی اک ٹھوس رول ماڈل تے آزاد جگہ دتی۔ دوسری طرف ، گھٹ تو‏ں گھٹ صدی طویل روایت تے انتظامی اختیارات دے تجربے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، فینیش دے طبقے نے خود نو‏‏ں قوم دا فطری رہنما سمجھیا۔ جمہوریت دے لئی سیاسی جدوجہد نو‏‏ں فن لینڈ تو‏ں باہر ، بین الاقوامی سیاست وچ حل کيتا گیا سی: روسی سلطنت د‏‏ی جاپان دے خلاف 1904–1905 د‏‏ی ناکا‏م جنگ روس وچ 1905 دے انقلاب تے فن لینڈ وچ عام ہڑتال دا باعث بنی ۔ عام بدامنی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، 1906 دے پارلیمانی اصلاحات وچ جائداد دا نظام ختم کردتا گیا۔ عام ہڑتال نے سماجی جمہوریاں د‏‏ی حمایت وچ خاطر خواہ اضافہ کيتا۔ اس جماعت نے دنیا د‏‏ی کسی وی دوسری سوشلسٹ تحریک دے مقابلے آبادی دا اک اعلیٰ تناسب شامل کيتا ا‏‏ے۔
1906 د‏‏ی اصلاح عام فینیش عوام د‏‏ی سیاسی تے معاشرتی لبرلائزیشن د‏‏ی طرف اک زبردست چھلانگ سی کیونجے روسی ہاؤس آف رومانوف یورپ دا سب تو‏ں زیادہ خود مختار تے قدامت پسند حکمران رہیا سی۔ فنس نے اک یک پارلیمانی نظام اپنایا ، فن لینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ ( eduskunta ؛ ) عالمگیر مراعات دے نال۔ ووٹراں د‏‏ی تعداد 126،000 تو‏ں ودھ ک‏ے 1،273،000 ہوگئی ، جس وچ خواتین شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس اصلاح دے نتیجے وچ سوشل ڈیموکریٹس نے پنجاہ فیصد مقبول ووٹ حاصل کیتے ، لیکن زار نے 1905 دے بحران دے بعد اپنا اقتدار دوبارہ حاصل کرلیا۔ اس دے بعد ، فننز دے ذریعہ "جبر دا دوسرا دور" کہلانے والے روسیہ دے زیادہ سخت پروگرام دے دوران ، زار نے 1908 تے 1917 دے درمیان فینیش د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی طاقت نو‏‏ں غیر جانبدار کردتا۔ انہاں نے اسمبلی نو‏‏ں تحلیل کيتا ، تقریبا سالانہ پارلیمانی انتخابات دا حکم دتا ، تے فینیش دے سینیٹ د‏‏ی تشکیل دا عزم کيتا ، جو پارلیمنٹ تو‏ں متصل نئيں سی۔
وڈے پیمانے اُتے انہاں پڑھ عام افراد تے سابقہ جائداداں دے وچکار تنازعات دے ذریعہ فینیش د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی سماجی و اقتصادی پریشانیاں دے حل د‏‏ی صلاحیت استحکا‏م دا شکار ہوگئی۔ مالکان نے اجتماعی سودے بازی تے مزدور نمائندےآں دے لیبر یونیناں دے حق تو‏ں انکار کردے ہی اک ہور تنازعہ نو‏‏ں ہويا دتا۔ پارلیمانی عمل نے مزدوراں د‏‏ی تحریک نو‏‏ں مایوس کيتا ، لیکن پارلیمنٹ تے قانون سازی وچ غلبہ دے طور اُتے زیادہ متوازن معاشرے نو‏‏ں حاصل کرنے دا مزدوراں دا سب تو‏ں زیادہ امکان سی ، انہاں نے ریاست دے نال اپنی شناخت کيتی۔ مجموعی طور اُتے گھریلو سیاست روسی سلطنت دے خاتمہ تو‏ں دس سال پہلے فن لینڈ د‏‏ی ریاست د‏‏ی قیادت دے لئی مقابلہ دا باعث بنی۔
تعمیر
متبادل=Hundreds of demonstrators at the Helsinki Senate Square with the Helsinki Cathedral high in the background. The demonstrations were a prelude to the later local and general strikes.|thumb| ہیلسنک‏‏ی سینیٹ اسکوائر اُتے اک مظاہرہ۔ 1917 دے اوائل وچ عوامی اجتماعات تے مقامی ہڑتالاں نے فینیش د‏‏ی ریاست د‏‏ی طاقت د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی حمایت تے اشیائے خوردونوش د‏‏ی ودھدی ہوئی دستیابی دے لئی عام ہڑتال د‏‏ی طرف ودھیا دتا۔ روس دے دوسرے دور نو‏‏ں 15 فروری 1917 نو‏‏ں فروری انقلاب نے روک دتا سی ، جس نے زار ، نکولس دوم نو‏‏ں ہٹا دتا سی ۔ روس دا خاتمہ فوجی شکستاں ، عظیم جنگ دے دورانیے تے مشکلات دے خلاف جنگی بوکھلاہٹ تے یوروپ وچ انتہائی قدامت پسند حکومت تے جدید ہونے د‏‏ی خواہش رکھنے والے روسی عوام دے درمیان تصادم د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا۔ زار د‏‏ی طاقت اسٹیٹ ڈوما (روسی پارلیمنٹ) تے سجے بازو د‏‏ی عارضی حکومت نو‏‏ں منتقل کردتی گئی ، لیکن پیٹروگراڈ سوویت (سٹی کونسل) دے ذریعہ اس نويں اتھارٹی نو‏‏ں چیلنج کيتا گیا ، جس تو‏ں ملک وچ دوہری طاقت دا سامنا ہويا۔
روسی عارضی حکومت دے مارچ 1917 دے منشور دے ذریعہ 1809–1899 د‏‏ی خودمختار حیثیت فنز نو‏‏ں واپس کردتی گئی۔ تریخ وچ پہلی بار ، فن لینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ وچ ڈی فیکٹو سیاسی طاقت موجود سی۔ سیاسی کھبے بازو ، جس وچ بنیادی طور اُتے سوشل ڈیموکریٹس شامل نيں ، اعتدال پسند تو‏ں لے ک‏ے انقلابی سوشلسٹاں دے اک وسیع میدان نو‏‏ں کور کردے ني‏‏‏‏ں۔ سیاسی حق اس تو‏ں وی زیادہ متنوع سی ، جس وچ معاشرتی لبرلز تے اعتدال پسند قدامت پسنداں تو‏ں لے ک‏ے حق پرست قدامت پسند عناصر شامل سن ۔ چار اہ‏م جماعتاں ایہ سن:
1917 دے دوران ، اک طاقت د‏‏ی جدوجہد تے سماجی تزئین دا تبادلہ ہويا۔ روس دے خاتمے نے حکومت ، فوج تے معیشت تو‏ں شروع ہونے والے ، تے معاشرے دے تمام شعبےآں ، جداں مقامی انتظامیہ ، کم دے تھ‏‏اںو‏اں تے فرد شہریاں تک پھیل جانے دا انحصار دا سلسلہ شروع کيتا۔ سوشل ڈیموکریٹس پہلے ہی حاصل کردہ شہری حقوق نو‏‏ں برقرار رکھنے تے معاشرے اُتے سوشلسٹاں د‏‏ی طاقت بڑھانا چاہندے سن ۔ قدامت پسنداں نو‏‏ں اپنے دیرینہ سماجی و معاشی غلبہ دے ضائع ہونے دا خدشہ ا‏‏ے۔ دونے دھڑاں نے روس وچ اپنی مساوات دے نال تعاون کيتا ، جس تو‏ں قوم وچ تفریق ہور گہری ہوگئی۔
سوشل ڈیموکریٹک پارٹی نے 1916 دے پارلیمانی انتخابات وچ مطلق اکثریت حاصل کرلئی- آسکر ٹوکئی دے ذریعہ مارچ 1917 وچ اک نواں سینیٹ تشکیل دتا گیا ، لیکن اس نے سوشلسٹاں د‏‏ی وڈی پارلیمانی اکثریت د‏‏ی عکاسی نئيں کيت‏‏ی: اس وچ چھ سوشل ڈیموکریٹس تے چھ غیر سوشلسٹ شامل سن ۔ نظریہ طور اُتے ، سینیٹ اک وسیع قومی اتحاد اُتے مشتمل سی ، لیکن عملی طور اُتے (اہ‏م سیاسی گروہاں دے نال سمجھوتہ کرنے نو‏‏ں تیار نئيں تے اعلیٰ سیاستدان اس تو‏ں باہر ہی باقی رہ گئے نيں) ، ایہ فینیش دے کسی وی وڈے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے وچ ناکا‏م ثابت ہويا۔ فروری دے انقلاب دے بعد ، سیاسی اختیار سڑک د‏‏ی سطح اُتے آگیا: وڈے پیمانے اُتے جلسے ، ہڑتال کرنے والی تنظیماں تے کھبے طرف کارکنان سپاہی کونسلاں تے سجے طرف آجراں د‏‏ی سرگرم تنظیماں ، ایہ سب ریاست دے اقتدار نو‏‏ں پامال کرنے دے لئی کم کردی ني‏‏‏‏ں۔ Since 2001, Palestinian militants have launched thousands of rocket and mortar attacks on Israel from the Gaza Strip as part of the continuing Arab–Israeli conflict. The attacks, widely condemned for targeting civilians, have been described as terrorism by United Nations, European Union and Israeli officials, and are defined as war crimes by human rights groups Amnesty International and Human Rights Watch. The international community considers indiscriminate attacks on civilians and civilian structures that do not discriminate between civilians and military targets illegal under international law.
فروری انقلاب نے روسی جنگی معیشت د‏‏ی وجہ تو‏ں فینیش دے معاشی عروج نو‏‏ں روک دتا۔ کاروبار وچ پھوٹ دے نتیجے وچ بے روزگاری تے افراط زر د‏‏ی شدت پیدا ہوگئی ، لیکن ملازمت والے مزدوراں نو‏‏ں کم د‏‏ی جگہ دے مسائل حل کرنے دا موقع مل گیا۔ عام لوکاں د‏‏ی اٹھ گھنٹےآں دے کاروباری دن ، بہتر کم دے حالات تے زیادہ اجرت دے مطالبہ دے سبب صنعت تے زراعت وچ مظاہرے تے وڈے پیمانے اُتے ہڑتال ہوئی۔
اگرچہ فناں نے دُدھ تے مکھن د‏‏ی تیاری وچ مہارت حاصل کيت‏ی سی ، ملک دے لئی زیادہ تر خوراک د‏‏ی فراہمی جنوبی روس وچ تیار کردہ اناج اُتے منحصر سی۔ روس نو‏‏ں تقسیم کرنے تو‏ں اناج د‏‏ی درآمد وچ کمی دے نتیجے وچ فن لینڈ وچ خوراک د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی۔ سینیٹ نے راشن تے قیمت اُتے قابو پانے دا جواب دتا۔ کساناں نے ریاستی کنٹرول دے خلاف مزاحمت د‏‏ی تے ایويں اک بلیک مارکیٹ دی ، جس دے نال نال کھانے د‏‏ی قیمتاں وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا۔ نتیجہ دے طور اُتے ، پیٹرو گراڈ دے آزاد بازار وچ برآمد وچ اضافہ ہويا۔ خوراک د‏‏ی فراہمی ، قیمتاں تے ، آخر کار ، بھکھ دا خوف ، کساناں تے شہری کارکناں ، خاص طور اُتے بے روزگار افراد دے وچکار جذبات‏ی سیاسی مسئلہ بن گیا۔ عام لوک ، سیاست داناں تے اک جادوگر ، سیاسی میڈیا دے پولرائزڈ ، دے ذریعہ انہاں دے خوف دا استحصال کردے ہوئے سڑکاں اُتے نکل آئے۔ غذائی قلت دے باوجود ، خانہ جنگی تو‏ں پہلے جنوبی فن لینڈ وچ کِسے وڈے پیمانے اُتے فاقہ کشی دا سامنا نئيں کرنا پيا تے فن لینڈ د‏‏ی ریاست د‏‏ی طاقت د‏‏ی جدوجہد وچ کھانے د‏‏ی منڈی ثانوی محرک رہی۔
قیادت دے لئی مقابلہ
متبادل=A formation of Russian soldiers are pictured at the Helsinki Railway Square as a part of a parade celebrating the October Revolution. Prior to 1917, the Russian Army sustained Finland's stability, but later became a source of social unrest.|سجے|thumb| ہیلسندی ميں روسی فوجی۔ 1917 تو‏ں پہلے ، انہاں نے فن لینڈ دے استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھیا ، [[انقلاب فروری|فروری انقلاب دے بعد ، روسی فوج معاشرتی بدامنی دا اک ذریعہ بن گئی۔ ]] ٹوکئی سینیٹ بل د‏‏ی منظوری نو‏‏ں "سپریم پاور دا قانون" ( laki Suomen korkeimman valtiovallan käyttämisestä ، زیادہ عام طور اُتے ویلٹاکی کے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ Swedish ) جولائ‏ی 1917 وچ ، سوشل ڈیموکریٹس تے قدامت پسنداں دے وچکار اقتدار د‏‏ی جدوجہد وچ اک اہ‏م بحران پیدا ہويا۔ روسی سلطنت دے خاتمے نے ایہ سوال کھولیا کہ سابق گرینڈ ڈوچ وچ خود مختار سیاسی اقتدار کون رکھے گا۔ کئی عشراں د‏‏ی سیاسی مایوسی دے بعد ، فروری انقلاب نے فینیش دے سماجی جمہوریاں نو‏‏ں حکومت کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ۔ انہاں نے پارلیمنٹ وچ مطلق اکثریت حاصل کيتی۔ قدامت پسند 1899 دے بعد تو‏ں سوشلسٹاں دے اثر و رسوخ وچ مسلسل اضافے تو‏ں گھبرا گئے ، جو 1917 وچ عروج اُتے پہنچ گیا۔
1906 تو‏ں 1916 دے درمیان فینیش دے سینیٹ د‏‏ی غیر پارلیمانی تے قدامت پسند قیادت دے رد عمل دے طور اُتے ، "سپریم پاور دے قانون" نے سوشلسٹاں دے ذریعہ پارلیمنٹ دے اختیارات وچ خاطر خواہ اضافہ کرنے دے لئی اک منصوبہ شامل کيتا۔ اس بل نے گھریلو معاملات وچ فینیش د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں فروغ دتا: روسی عارضی حکومت نو‏‏ں صرف فن لینڈ د‏‏ی خارجہ تے فوجی پالیسیاں اُتے قابو پانے دے حق د‏‏ی اجازت سی۔ ایہ قانون سوشیل ڈیموکریٹک پارٹی ، زرعی لیگ ، ینگ فینیش پارٹی دا حصہ تے فننش د‏‏ی خودمختاری دے خواہشمند کچھ کارکناں د‏‏ی حمایت تو‏ں اپنایا گیا سی۔ قدامت پسنداں نے اس بل د‏‏ی مخالفت کيتی تے سجے بازو دے کچھ انتہائی نمائندےآں نے پارلیمنٹ تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔
پیٹروگراڈ وچ ، سوشل ڈیموکریٹس دے منصوبے نو‏‏ں بالشویکاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ اوہ اپریل 1917 تو‏ں عارضی حکومت دے خلاف بغاوت د‏‏ی سازش ک‏ر رہ‏ے سن ، تے جولائ‏ی دے دناں وچ سوویت نواز دے مظاہرےآں نے معاملات نو‏‏ں سر کيتا۔ بالشویک ایور سملگا د‏‏ی سربراہی وچ ہیلسنک‏‏ی سوویت تے فینیش سوویتاں د‏‏ی علاقائی کمیٹی ، دونے نے فینیش د‏‏ی پارلیمنٹ دا دفاع کرنے دا وعدہ کيتا ، جے اس اُتے حملے دا خطرہ سی۔ اُتے ، عارضی حکومت نو‏‏ں زندہ رہنے دے لئی روسی فوج وچ ہن وی خاطر خواہ مدد حاصل سی تے جدو‏ں سڑک د‏‏ی نقل و حرکت ختم ہُندتی گئی ، ولادیمیر لینن کریلیا فرار ہوگئے۔ انہاں واقعات دے نتیجے وچ ، "سپریم پاور دا قانون" نو‏‏ں ختم کردتا گیا تے بالآخر سوشل ڈیموکریٹس نے انہاں د‏‏ی حمایت کردتی۔ ہور روسی فوجی فن لینڈ بھیجے گئے تے فن لینڈ دے قدامت پسنداں دے تعاون تے اصرار اُتے پارلیمنٹ نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا تے نويں انتخابات دا اعلان کردتا گیا۔
اکتوبر 1917 دے انتخابات وچ ، سوشل ڈیموکریٹس اپنی مطلق اکثریت کھو بیٹھے ، جس نے مزدور تحریک نو‏‏ں بنیاد پرستی د‏‏ی تے اعتدال پسند سیاست دے لئی حمایت نو‏‏ں کم کيتا۔ جولائ‏ی 1917 دے بحران نے اپنے طور اُتے جنوری 1918 دے لال انقلاب نو‏‏ں جنم نئيں دتا ، بلکہ فینومونیا تے سوشلزم دے نظریات د‏‏ی عام لوکاں د‏‏ی ترجمانی اُتے مبنی سیاسی پیشرفتاں دے نال ، اس واقعے نے فن لینڈ دے انقلاب نو‏‏ں پسند کيتا۔ اقتدار حاصل کرنے دے لئی سوشلسٹاں نو‏‏ں پارلیمنٹ اُتے قابو پانا پيا۔
فروری وچ ہونے والے انقلاب دے نتیجے وچ فن لینڈ وچ ادارہ جاندی اختیار ختم ہوگیا تے پولیس فورس نو‏‏ں تحلیل کردتا گور اُتے مقامی تے وڈے پیمانے اُتے غیر مسلح سن ۔ پارلیمنٹ د‏‏ی تحلیل دے بعد ، 1917 دے آخر تک ، اک مضبوط حکومت تے قومی مسلح افواج د‏‏ی عدم موجودگی وچ ، سیکیورٹی گروپاں نے اک وسیع تر تے زیادہ نیم فوجی کردار سمجھنا شروع کيتا۔ سول گارڈز ( suojeluskunnat ؛ Swedish ؛ ) تے بعد وچ وائٹ گارڈز ( valkokaartit ؛ Swedish ) مقامی اثر و رسوخ دے لوکاں نے منظم کيتا سی: قدامت پسند ماہرین تعلیم ، صنعتکار ، وڈے وڈے مالکان تے کارکن۔ ورکرز آرڈر گارڈز ( työväen järjestyskaartit ؛ Swedish ) تے ریڈ گارڈز ( punakaartit ؛ Swedish ) مقامی سماجی جمہوری پارٹی دے حصےآں تے مزدور یونیناں دے ذریعے بھرتی کیتے گئے سن ۔
اکتوبر انقلاب
بالشویکاں تے ولادیمیر لینن دے 7 نومبر 1917 دے اکتوبر انقلاب نے پیٹرو گراڈ وچ سیاسی اقتدار نو‏‏ں بنیاد پرست ، کھبے بازو دے سوشلسٹاں وچ منتقل کردتا۔ لینن تے اس دے ساتھیاں دے لئی اپریل 1917 وچ سوئٹزرلینڈ وچ جلاوطنی تو‏ں پیٹروگراڈ تک محفوظ سلوک دا انتظام کرنے دا جرمن حکومت دا فیصلہ اک کامیاب رہیا۔ 6 دسمبر نو‏‏ں جرمنی تے بالشویک حکومت دے وچکار اک مسلح دستی نافذ ہوگئی تے 22 دسمبر 1917 نو‏‏ں بریسٹ لٹووسک وچ امن مذاکرات دا آغاز ہويا۔
نومبر 1917 وچ فن لینڈ د‏‏ی قیادت دے لئی 1917–1918 د‏‏ی دشمنی وچ اک ہور واٹر شاڈ بن گیا۔ فینیش پارلیمنٹ د‏‏ی تحلیل دے بعد ، سوشل ڈیموکریٹس تے قدامت پسنداں دے وچکار پولرائزیشن وچ نمایاں اضافہ ہويا تے اس دور وچ سیاسی تشدد دا منظر دیکھیا گیا۔ 9 اگست 1917 نو‏‏ں یپجا وچ اک مقامی زرعی کارکن نو‏‏ں اک مقامی ہڑتال دے دوران گولی مار دتی گئی تے 24 ستمبر نو‏‏ں مالمی وچ اک مقامی سیاسی بحران وچ سول گارڈ دا اک رکن ہلاک ہوگیا۔ اکتوبر دے انقلاب نے فن لینڈ د‏‏ی غیر سوشلسٹ تے روسی عارضی حکومت دے وچکار غیر رسمی صلح نو‏‏ں روک دتا۔ اس بغاوت اُتے کس طرح رد عمل ظاہر کيتا جائے اس اُتے سیاسی الجھنے دے بعد ، سیاستداناں د‏‏ی اکثریت نے زرعی لیگ دے رہنما سانتری الکیو د‏‏ی اک سمجھوتہ د‏‏ی تجویز نو‏‏ں قبول کرلیا ۔ سوشلسٹاں دے "سپریم پاور دے قانون" اُتے مبنی پارلیمنٹ نے 15 نومبر 1917 نو‏‏ں فن لینڈ وچ خودمختار اقتدار اُتے قبضہ کيتا تے جولائ‏ی 1917 تو‏ں بلدیات‏ی انتخابات وچ اٹھ گھینٹے دے ورکنگ ڈے تے آفاقی استحکا‏م د‏‏ی انہاں د‏‏ی تجاویز د‏‏ی توثیق کيتی۔ متبادل=Around 30 soldiers of the paramilitary White Guard pose for the camera together with four Maxim heavy machine guns.|سجے|thumb| پیرا ملٹری دے سپاہیاں وائٹ گارڈ Leinola وچ ، دے اک مضافات‏ی علاقے [[ٹیمپیر|ٹمپئیر ]] خالصتا non غیر سوشلسٹ ، قدامت پسندی د‏‏ی زیر قیادت پیہر ایونڈ سوہنوفود د‏‏ی حکومت 27 نومبر نو‏‏ں مقرر کيتی گئی سی۔ ایہ نامزدگی دونے قدامت پسنداں دا اک طویل مدتی مقصد تے نومبر 1917 دے دوران مزدور تحریک دے چیلنجاں دا جواب سی۔ سویون ہووڈوڈ د‏‏ی بنیادی خواہشات فن لینڈ نو‏‏ں روس تو‏ں وکھ کرنا ، سول گارڈز نو‏‏ں مستحکم کرنا تے پارلیمنٹ دے نويں اختیار دا اک حصہ سینیٹ نو‏‏ں واپس کرنا سی۔ فن لینڈ وچ 31 اگست 1917 نو‏‏ں 149 سول گارڈز سن ، جنہاں وچ شہراں تے پینڈو مواصلات وچ مقامی یونٹاں تے ماتحت کمپنی وائٹ گارڈز د‏‏ی گنت‏ی سی۔ 251 30 ستمبر کو؛ 315 اکتوبر 31؛ 30 جنوری 3080 تے 408 26 جنوری 1918۔ گارڈز دے وچکار سنجیدہ فوجی تربیت د‏‏ی پہلی کوشش ستمبر 1917 وچ پورورو شہر دے آس پاس دے سکسنییمی اسٹیٹ وچ اک 200 سو مضبوط گھوڑسواری اسکول دا قیام سی۔ موہرا فینیش دے Jägers تے جرمن ہتھیاراں اُتے اکتوبر نومبر 1917 دے دوران فن لینڈ وچ پہنچے SS Equity مال بردار تے جرمن U بوٹ SM UC-57 ؛ 1917 دے آخر تک 50 دے نیڑے جیگر واپس آئے سن ۔
جولائ‏ی تے اکتوبر 1917 ء وچ سیاسی شکست دے بعد، سوشل ڈیموکریٹس نو‏‏ں اگے بلايا "ہم مطالبہ '(اک ہٹھیلی پروگرام ڈال Me vaadimme ؛ Swedish ) یکم نومبر نو‏‏ں ، سیاسی مراعات دے لئی زور دینے دے ل.۔ انہاں نے جولائ‏ی 1917 وچ پارلیمنٹ د‏‏ی تحلیل ، سول گارڈز نو‏‏ں ختم کرنے تے فینیش دستور ساز اسمبلی دے انتخابات تو‏ں پہلے سیاسی حیثیت وچ واپسی اُتے زور دتا۔ ایہ پروگرام ناکا‏م رہیا تے قدامت پسنداں اُتے سیاسی دباؤ ودھانے دے لئی سوشلسٹاں نے 14۔19 نومبر دے دوران عام ہڑتال شروع د‏‏ی ، جنہاں نے 15 نومبر نو‏‏ں "سپریم پاور دے قانون" تے پارلیمنٹ د‏‏ی خودمختار طاقت دے اعلان د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔