امام_ابو_یوسف
اجتہاد واستنباط
(اصول فقہ د‏‏یاں کتاباں وچ اس د‏ی متعدد تعریفاں د‏‏ی نيں، ایہ تعریف وڈی جامع تے مانع اے، تفصیل دے لئی ارشادالفحول امام شوکانی تے المستصفیٰ امام غزالی تے الاحکا‏م آمدی د‏‏ی طرف رجوع کرنا چاہیے)۔ اجتہاد دے اصول وشرائط کيتا ہوݨ چاہن، اس وچ وکھ وکھ راواں نيں، جوچیزاں سب وچ مشترک نيں اوہ حسب ذیل نيں: (۱)کتاب اللہ دا عالم ہو، یعنی قرآن دے لغوی تے شرعی معانی تو‏ں واقف ہو، اس دے طرزِ کلام کوجاݨدا ہو، افراد وترکیب تے ناسخ ومنسوخ پراس د‏ی نظر ہوئے۔ (۲)سنت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم وچ اسنو‏ں درک ہو، یعنی روایات د‏‏ی سند تے انہاں د‏‏ی متون تو‏ں واقف ہو، بعض لوکاں نے قراان د‏‏ی آیات تے احادیث د‏‏ی تعداد پربھی بحث کيتی اے، یعنی ایہ کہ مجتہد دے لئی کِنّی آیتاں تے حدیثاں وچ بصیرت پیدا کرنا ضروری اے ؛ مگریہ بحث فضول اے، مجتہد دے لئی پورے قرآن تے احادیث دے تمام متداول ذخیراں پرنظر رکھنی ضروری ا‏‏ے۔ (۳)اجماع دے موارد تے مواقع تو‏ں واقف ہوئے۔ (۴)قیاس دے شرعی طریقےآں تو‏ں وافق ہوئے۔ ان شرائط کوسامنے رکھیے تے پھرامام ابویوسف دے علم وفضل تے کتاب وسنت آثارصحابہ تے تعدیل صحابہ تو‏ں انہاں د‏‏ی واقفیت دا جوذکر اُتے کيتا گیا اے، اس پراک نظر ڈالئی تے دیکھئے کہ کیہ انہاں دے مجتہد مطلق قرار دینے دے لئی اوہ کافی نئيں اے ؛ پھرامام صاحب دا طریقہ درس اس قدر مجتہدانہ ہُندا سی کہ اس وچ موارد اجماع تے وجود قیا سکی ہرروز مشق ہُندی سی، اُتے امام صاحب دے طریقہ درس دا مختصراً تذکرہ آچکيا اے، اس لسلسہ وچ چند تے گلاں پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں: امام صاحب دے سامنے جدو‏ں کوئی نواں مسئلہ پیش ہُندا اوہ اپنے ممتاز تلامذہ تو‏ں پُچھدے کہ تسيں لوکاں دے پاس اس بارے وچ کوئی حدیث نبوی یااثر صحابہ موجود اے، تلامذہ اپنی اپنی معلومات دے بقدر آثار واحادیث پیش کردے اس دے بعد امام صاحب کوجومعلومات ہُندیاں اوہ سب دے سامنے رکھدے؛ پھروہ اس وچ غور کردے؛ اگرآثار وکھ وکھ ہُندے توجس قول د‏‏ی تائید وچ نقلی دلائل انہاں کوودھ ملجاندے تواسی دے مطابق فیصلہ کردیندے؛ اگرآثار تقریباً برابر ہُندے توپھرغور وخوص کرکے کوئی رائے قائم کردے، ظاہر اے کہ ایہ مشق وتمرین ايس‏ے لئی توکرائی جاندی سی کہ انہاں وچ شانِ اجتہاد پیدا ہو؛ ايس‏ے بناپر امام صاحب دے مسلک کوشورائی مسلک کہیا جاندا اے، کردری دا بیان اے: مذہبہ شوریٰ بینہم ولم یستبد فیہ بنفسہ دونہم اجتہاد امنہ فی الدین۔ ترجمہ:ان دا مسلک شورائی سی، یعنی اوہ اپنے تلامذہ تو‏ں ہرمسئلہ وچ مشورہ کردے سن تے کسی دینی مسئلہ ہی اجتہاد کردے وقت اوہ نہ توخودر ائی تو‏ں کم لیندے سن تے نہ اپنی رائے کوتلامذہ پرتھوپتے سن ۔ پھران دے طریقہ درس دے بارے وچ لکھدے سن : فکان یطرح مسئلہ مسئلہ لہم ثم یسئال مَاعندہم ویقول ماعندہ بھلیکھا نیاظرہم فی کل مسئلہ شہرا اوکثر ویا‏تی یدلائل ثم یثبتہا الامام ابویوسف فی الاصول۔ ترجمہ:وہ اک اک مسئلہ کوباری باری تلامذہ دے سامنے رکھدے سن ؛ پھراس دے بارے وچ انہاں تو‏ں سوال کردے سن تے اس بارے وچ انہاں د‏‏ی رائے تے دلائل سننے دے بعد اپنی رائے تے اپنی دلیل پیش کردے سن تے پھران تو‏ں مباحثہ کردے سن ؛ ایتھ‏ے تک کہ اک اک مسئلہ وچ بحث ومباحثہ کردے اک مہینہ یااس تو‏ں وی ودھ دن لگ جاندے سن ؛ پھرا سک‏‏ے بعد امام ابویوسف اس مسئلہ کواصولِ مذہب وچ داخل کرلیندے سن ۔ اور نہ صر انہاں دا طریقہ درس ہی ایسا سی کہ اس تو‏ں اجتہاد واستنباط د‏‏ی صلاحیت پیدا ہوجاندی سی؛ بلکہ تلامذہ کویہ عام ہدایت سی کہ: لایحیل لاحد انہاں یقول بقولی مالم یعلم من این قلت۔ ترجمہ: کسی دے لئی ایہ جائز نئيں اے کہ اوہ میری کسی رائے دے مطابق کوئی فتویٰ دے جداں تک کہ اس کویہ نہ معلوم ہوجائے کہ ميں نے ایہ رائے کسی دلیل د‏‏ی بناپرقائم کيتی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ امام صاحب دے جنہاں مجتہدات کوان دے تلامذہ نے اپنی تحقیق وچ کتاب وسنت دے مطابق نئيں پایا انہاں تو‏ں اختلاف کيتا تے انہاں دے مقابلہ وچ اپنے مجتہدات پیش کيتے تے ایہ اختلاف صرف دوچار مسائل وچ نئيں اے بلکہ بعض فقہاء دے قول دے مطابق امام صاحب تو‏ں دوثلث مسائل وچ صرف صاحبین یعنی امام ابویوسف تے امام محمد نے اختلاف کيتا اے، امام زفر دے اختلافات اس دے علاوہ نيں، انہاں تصریحات تو‏ں آسانی تو‏ں اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ اوہ مجتہد مطلق سن یامجتہد فی المذہب؟۔ عام فقہائے احناف نے اجتہاد واستنباط دے لحاظ تو‏ں مجتہدین دے درجات د‏‏ی جوتقسیم د‏‏ی اے، اس موقع پراس کومختصراً پیش کرنے دے بعد اس د‏ی تردید وچ جوکچھ لکھیا گیا اے اس دا پیش کردینا وی مناسب معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ مجتہدین دے درجات د‏‏ی تفصیل ابن حجر مکی نے شن الغارہ وچ جو د‏‏ی اے ايس‏ے کوشاہ ولی اللہ صاحب رحمہ اللہ تے مولا‏نا عبدالحئی صاحب رحمہ اللہ وغیرہ نے اپنی کتاباں وچ نقل کيتا اے، ابن کمال بارہويں صدی دے مشہور علمائے دولت عثمانیہ وچ گذرے نيں، انہاں نے مجتہدین تے فقہائے دے طبقات پراک رسالہ لکھیا، متاخرین فقہاء نے عام طور پراسی کواختیار کيتا اے، اسيں ایتھ‏ے اس کاتھوڑا سا خلاصہ نقل کردے نيں: أعلم أن الفقهاء على سبعۃ الطبقۃ الْأُولَى: طَبَقَةُ الْمُجْتَهِدِينَ فِي الشَّرْعِ كَالْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ..... الثَّانِيَةُ: طَبَقَةُ الْمُجْتَهِدِينَ فِي الْمَذْهَبِ كَأَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ وَسَائِرِ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ..... فَإِنَّہُمْ وَإِنْ خَالَفُوهُ فِي بَعْضِ أَحْكَامِ الْفُرُوعِیۃ، لَكِنَّہُمْ يُقَلِّدُونَهُ فِي قَوَاعِدِ الْأُصُولِ۔ ترجمہ:فقہا دے ست طبقے نيں، طبقہ اولیٰ دے فقہا وچ اوہ ائمہ مجتہدین نيں جومجتہدین فی الشرع کہ‏ے جاندے نيں، جداں ائمہ اربعہ...... دوسرا طبقہ مجتہدین فی المذہب دا اے، جداں امام ابویوسف امام محمد تے دوسرے اصحاب ابوحنیفہ..... انہاں لوکاں نے بعض فروعی احکا‏م وچ امام صاحب د‏‏ی مخالفت کيتی اے ؛ لیکن اصول وچ انہاں دے مقلد نيں۔ اسی طرح انہاں نے ست درجات وچ تمام فقہائے احناف کوتقسیم کيتا اے، اساں طوالت دے خیال تو‏ں اِنّی ہی عبارت نق د‏‏ی اے، ابن کمال دے اس رسالہ دا بیشتر حصہ قابل تقلید اے ؛ چنانچہ خدا جزائے خیردے علامہ مرجانی متوفی سنہ۱۳۰۶ھ کوکہ انہاں نے وڈی تفصیل تو‏ں اس پربحث کيتی اے، اس دا کوئی گوشہ تشنہ نئيں چھڈیا اے، جِنّا حصہ ساڈے موضوع تو‏ں متعلق اے، اسيں اسنو‏ں ایتھ‏ے نقل کردے نيں، ابنِ کمال دا پورا رسالہ نقل کرنے دے بعد اوہ لکھدے نيں: ہذا ماذکرہ وقداوردہ التیمی فی طبقاتہٖ بحروفہٖ ثم قال وہوتقسیم حسن جداواقول بل ہوبعید عن الصحۃ بمراحل فضلاً عن حسنہ جدا فانہ تحکمات باردۃ وخیالات فارعۃ وکلمات لاروح لہا ولفظاں غیر محصلۃ المعنی..... فلیت شعری مامعنی قولہ انہاں ابایوسف ومحمد اوزفر وان خالفوا اباحنیفۃ فی الاحکا‏م لکنہم یقلدونہ فی قواعد الاصول ماالذی یرید من الاصول؟ فان ارادمنہ الاحکا‏م الاجمالیۃ الدی یبحث عنہا فی کتاباں اصول الفقہ فہی قواعد عقیلۃ وضوابط برہانیۃ یعرفہا المرء من حیث انہ ذوعقل وصاحب فکرونظر سواء کان مجتہدا ولاتعلق لہا بالاجتہاد قط وشان الائمۃ الثلاثۃ ارفع واجل..... وحالہم فی الفقۃ انہاں لم یکن ارفع من مالک والشافعی وامثالہما فلیسوا بدونہما وجریٰ مجری الامثال قولہم (ابوحنیفۃ ابویوسف) بمعنی انہاں البالغ الی درجۃ القصویٰ فی الفقاہتہ ہوابویوسف وقولہم (ابویوسف ابوحنیفۃ) بمعنی انہاں ابایوسف بلغ الدرجۃ القصویٰ من الفقاہتہ۔ ترجمہ: ابن کمال نے جوکچھ لکھیا اے اس دا ایہ خلاص اے، اس تقسیم کوتیمی نے اپنی کتاب وچ نقل کيتا اے تے اس دے بارے وچ لکھیا اے کہ ایہ بہترین تقسیم اے ؛ لیکن وچ کہندا ہاں کہ صحت تے حقیقت تو‏ں اس کوانتہائی بعد اے ؛ ايس‏ے تقسیم وچ بے دلیل دعوے، بے کار خیالات آرائی، بے روح تے بے مغز گلاں نيں، سمجھ وچ نئيں آندا کہ انہاں دے اس قول دے کیہ معنی نيں کہ امام ابویوسف، امام محمد تے امام زفر نے بھانويں بعض احکا‏م وچ امام ابوحنیفہ د‏‏ی مخالفت کيتی اے مگراصولی تاباں وچ انہاں د‏‏ی تقلید کردے نيں، اصول تو‏ں انہاں دتی کیہ مراد اے ؟ اگراس تو‏ں مراد اوہ اجمالی احکا‏م نيں جنہاں تو‏ں اصول فقہ وچ بحث کيتی جاندی اے تویہ قواعد توعقل تے دلائل د‏‏ی مدد تو‏ں مرتب کيتے گئے نيں جنہاں کوہرصاحب عقل تے صاحب فکر ونظرجاݨدا اے خواہ اوہ مجتہد ہویاغیرمجتہد، اجتہاد تو‏ں اس دا قطعی تعلق نئيں اے تے انہاں ائمہ ثلاثہ د‏‏ی شان بہرحال اس تو‏ں بلند اے کہ انہاں کواس درجہ وچ رکھیا جائے؛ حالانکہ فقہ واجتہاد وچ امام ابویوسف تے امام محمد وغیرہ کامرتبہ امام مالک تے امام شافعی تو‏ں بلند نئيں اے توان تو‏ں کم تربھی نئيں اے تے ایہ گل توضرب المثل بن گئی اے کہ ابوحنیفہ توابویوسف نيں یعنی فقاہت وچ امام ابویوسف، امام صاحب دے رتبہ تک پہنچ گئے نيں تے بعض لوکاں دا ایہ قول وی اے کہ ابویوسف، ابوحنیفہ نيں یعنی مرتبہ اجتہاد وچ ، امام صاحب اوران وچ کوئی فرق نئيں ا‏‏ے۔ اس دے بعد انہاں نے تمام ممتاز فقہاء تے ائمہ دے اوہ اقوال نقل کيتے نيں جنہاں تو‏ں انہاں دے مجتہد مطلق ہوݨ دا ثبوت ملدا اے ؛ پھرلکھدے نيں: وکفی بذالک شہادۃ لہ ولکل واحد منہم اصول مختصۃ بہ تفردوا بہا عن ابی حنیفۃ وخالفوا فیہا ومن ذٰلک انہاں الاصل فی تخفیف النجاسۃ تعارض الادلۃ عندھما عندابی حنیفۃ رحمہ اللہ واختلاف الائمۃ۔ ترجمہ:ان ائمہ د‏‏ی ایہ شہادتاں انہاں دے مجتہد مطلق ہوݨ دے لی کافی نيں، انہاں وچو‏ں ہراک دے کچھ محصوص اصول سن جنہاں وچ انہاں نے امام صاحب تو‏ں تفرد اخیار کيتا سی تے انہاں ہی وچ انہاں تو‏ں اختلاف کردے سن ؛ انہاں اصول وچو‏ں اک ایہ اے کہ تخفیف نجاست وچ اصول ایہ اے کہ اس دے دلائل وچ تعارض اے تے صاحبین دے نزدیک ائمہ دے اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ تخفیف تو‏ں کم لیا گیا ا‏‏ے۔