cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حسین شہید سہروردی
سیاسی زندگی
پاک چین تعلقات دے معمار وی جناب حسین شہید سہروردی ای سن ۔ انہاں مغربی بلاک دے دباؤ نو‏‏ں خاطر وچ نہ لاندے ہوئے 1956 وچ چین دا دورہ کیتا تے پاکستان دے پہلے وزیر اعظم قرار پائے جس نے کمیونسٹ چین دے نال تعلقات قائم کیتے۔ اس دورے وچ کابینہ تے اعلیٰ افسران دا اک وڈا وفد وی وزیر اعظم دے نال سی جس نے چینی وزیر اعظم چو این لیائی دے نال ملاقات کيت‏ی تے الائنس پیکٹ اُتے دستخط کیتے۔ اس ملاقات دے بعد ہی بیجنگ وچ پاکستانی سفارتخانہ قائم کیتا گیا۔ اسی طرح جدو‏ں 1957 وچ چو این لیائی پاکستان آئے تاں کراچی وچ انہاں دا پرتپاک خیر مقدم کیتا گیا۔ ایتھ‏ے ایہ ذکر وی دلچسپی تو‏ں خالی نہ ہوئے گا کہ سوشلسٹ عوامی لیگ تو‏ں تعلق رکھنے والے سہروردی اوہ پہلے وزیر اعظم پاکستان نيں جنہاں نے جواہر لال نہرو دا ناں لے ک‏ے انہاں اُتے پاکستان وچ علیحدگی پسندی د‏‏ی تحریکاں د‏‏ی پشت پناہی دا الزام عاید کیتا تے کہیا کہ نہرو تقسیم ہند نو‏‏ں رول بیک کرنے د‏‏ی کوشش تو‏ں باز آجان ۔ پشاو‏ر دے نزدیک بڈابیر دا فضائی اڈا سی آئی اے نو‏‏ں دینے تے اوتھ‏ے تو‏ں سوویت یونین د‏‏ی فضائی جاسوسی دے لئی یو 2 طیاراں د‏‏ی پروازاں شروع کرنے دے لئی باقاعدہ اجازت طلب کرنے والے امریکی صدر آئزن ہندے سن جدو‏ں کہ ایہ اجازت بخوشی دینے والے عوامی لیگ دے وزیر اعظم پاکستان حسین شہید سہروردی سن ۔ ایہ اجازت 10 جولائ‏ی 1957 نو‏‏ں انہاں نے اپنے دورہ امریک‏‏ا دے دوران دتی تے اسی وقت واشنگٹن دے پاکستانی سفارتخانے نو‏‏ں اس سلسلے وچ ہدایات وی دے دتیاں گئیاں ۔ حسین شہید سہروردی اپنی جماعت عوامی لیگ دے منشور دے برعکس سوویت یونین د‏‏ی بجائے امریک‏‏ا د‏‏ی جانب شدید جھکاؤ رکھدے سن ۔ انہاں نے 1956 وچ اپنے مشیر برائے سائنس ڈاکٹر سلیم الزماں صدیقی دے سفارش کردہ جدید کینیڈین ری ایکٹر دے لئی فنڈز جاری کرنے تو‏ں انکار کردے ہوئے امریکی ری ایکٹر خریدنے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی سی۔ سہروردی دے اسی جھکاؤ دے باعث انہاں نو‏ں امریکی سفارتی حلفےآں وچ پاک امریک‏‏ا سٹریٹجک تعلقات دا معمار قرار دتا جاندا اے جیہڑے آون والے والے دہاکےآں تک قائم رہے ۔
گٹھ:1892 دے جم گٹھ:1963 دیاں موتاں گٹھ:بنگالی سیاستدان گٹھ:بنگالی مسلما‏ن گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی ارب پتی گٹھ:پاکستانی جلاوطن گٹھ:پاکستانی سیاستدان گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:پاکستان دے وزیر اعظم
کاریکر گول کنی چمگادڑ
کاریکر گول کنی چمگادڑ، پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
چک 563 گ ب چڑھدا
چک 563 گ ب چڑھدا ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
چک 100 ڈی بی
چک 100 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
الیاس جیمز کورے
الیاس جیمز کورے اک کیمسٹریگرو تے کیمسٹری اچ نوبل انعام جتن آلا اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے گٹھ:کیمسٹری گرو
جین گڈال
جین گڈال برطانیہ دی آگو مانس تے کم دی گرو اے۔ اوہنے 45 ورے چمپینزی تے کھوج تے اوہنے دے بچاؤ دے کماں تے لاۓ۔ اوہ گومبی ندی نیشنل پارک تنزانیہ وچ رئی۔ اوہ جین گڈال انسٹیٹیوٹ دی موڈی وی سی۔
گٹھ:آگو مانس گٹھ:گوریلا
ڈیوس گول کنی چمگادڑ
ڈیوس گول کنی چمگادڑ، پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
لیاقت علی خان
گٹھ:پاکستان دے وزیر اعظم
اوگیما کاؤنٹی
اوگیما امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
خواجہ ناظم الدین
گٹھ:پاکستان دے وزیر اعظم
موصل
موصل عراق دے اتر چ اک شہر اے جیڑا بغداد توں 400 کلومیٹر دے پینڈے تے نینوا صوبے چ دریاۓ دجلہ دے کنڈے تے وس ریا اے۔ بغداد دے مگرون اے عراق دا دوجہ وڈا شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:عراق
ہنچیشتی
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
اونٹاناگون کاؤنٹی
اونٹاناگون امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
ہنچیشتی
ہنچیشتی شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع ہنچیشتی دا انتظامی مرکز اے ۔
اونٹاناگون کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
ہنچیشتی
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں
سپرل ازاد پوچھلی چمگادڑ
سپرل ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔اے چمگادڑ کیمرون، آئیوری کوسٹ، استوائی گنی، مڈلا افریقی لوک راج، گھانا، لائیبیریا، سیرالیون دی واسی اے۔
ہنچیشتی
باہرلے جوڑ
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
سپرل ازاد پوچھلی چمگادڑ
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
راج
راج (Architect) عمارتاں تے کندھاں کوݪے بݨاوݨ والے مِستری نوں کہیا جاندا اے ۔
گٹھ:پیشے گٹھ:کامے گٹھ:تعمیرات
شلٹز گول کنی چمگادڑ
شلٹز گول کنی چمگادڑ، پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
چک 565 گ ب چڑھدا
چک 565 گ ب چڑھدا ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
شلٹز گول کنی چمگادڑ
بارلے جوڑ
گٹھ:چڑیل مونہی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
چک 565 گ ب چڑھدا
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
شہرستان شیروان و چرداول
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان شیروان و چرداولایران دے صوبہ ایلام دا شہرستان (ضلع) اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ایلام
اوسچیولا کاؤنٹی، مشیگن
اوسچیولا امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
شہرستان دہلران
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان دہلرانایران دے صوبہ ایلام دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز دہلران شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ایلام
چین وچ اسلام دی حالت
خین وچ اسلام ' دی دشا اُکا ہی انتر اے۔ بھاویں کہ ایغور اتے ہوئی سمیت چین وچ مسلماناں دی آبادی دو کروڑ دے نیڑے تریڑے وے، اوہناں دے نو کالج نیں ، تے ہر اک اندر سَو توں ودھ طالب علم نیں۔ بیجنگ وچ نہ صرف ایہو جیا اک کالج اے بلک چینی اسلامی منڈل دا وڈا دفتر وی ایتھے ہی اے۔ بودھی عمارتاں دے مقابلے تے ، بیجنگ وچ اسلامی کالج اتے منڈل دی سانجھی عمارت بڑی وڈی اتے (ضرورت دی) شیواں نال بھری ہوئی اے۔ ۱۹۵۰ دے دھاکے دی بنی ہوئی ایہ عمارت ہُن مُڑ کے مرمت کیتی جا رہی اے۔ اصلی عمارت دی تعمیر اتے مرمت دا کم، ایس دا کجھ خرچہ سرکار نے چُکیا اے۔ ینچوان، جو کہ ہوئی لوکاں دے خود مختار علاقے ننگشا دی راجدھانی اے، دا کالج سب توں وڈا اے۔ سعودی عرب دے پیسے توں بنیا اے کالج مہان اے۔ بودھیاں دے مقابلے تے، ۵۰ توں ودھ مسلمان طالب علم ہر سال اسلام دی تعلیم لین لئی مصر، سعودی عرب، پاکستان، لیبیا، اتے ملیشیا جاوندے نیں۔
چین وچ ہزار مسجداں نیں، بودھی مندراں وانگوں نئیں، ساریاں عبادت لئی کھلیاں نیں اتے کوئی وی نرا عجائب گھر نئیں۔ ہر وچ اک امام اے جو عام لوکاں نوں اسلام دا درس دیندا اے۔ بودھیاں دی نسبت بوہت زیادہ پڑھے لکھے مسلمان لوک سنسکرتی انقلاب توں بچ رہے۔ ایس ورہے ۶،۰۰۰ چینی مسلمان حج لئی مکہ جاون دے، جس دی اجازت سنسکرتی انقلاب دے مُکن اوپر دے دتی گئی سی۔ ۴۰ دناں دے ایس حج دا مُل ۲،۵۰۰ ڈالر اے۔
چین وچ مسلمان زور شور نال تبلیغ دا کم نئیں کردے، ایس لئی اوہ ہان چینیاں لئی کوئی خطرہ نئیں، جو کہ آبادی دا ۹۲ فیصد نیں۔ پر، کیوں جے زیادہ تر ہان لوکیں کسے حد تک اپنے آپ نوں بودھی سمجھدے نیں، ایس پاروں بدھ مت جنتا دی وفاداری لین موہرے اشتراکیت اتے سرکار لئی وڈا خطرہ اے۔
گٹھ:چین وچ اسلام گٹھ:چین
چک 101 ڈی بی
چک 101 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
گھینٹھا گھر
گھینٹھا گھر اک مینار آ، جیہدے وچ اک یا زیادہ (اکثر چار) گھڑیال لگے ہُندے نیں جیہڑے چاروں پاسیوں ویلا دیکھن واسطے کم آوندے نیں ۔ پنجاب وچ ایہناں شہراں وچ پرانے گھینٹھا گھر موجود نیں:
گٹھ:تھاں گٹھ:عمارتاں
چٹے گلے کول کنی چمگادڑ
چٹے گلے کول کنی چمگادڑ، پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
میلا چراغاں
میلا چراغاں، پنجابی صوفی شاعر شاہ حسین دے عُرس اُتے باغبانپورا شالامار باغ لہور وچ منایا جاندا اے۔ میلا چراغاں 3 دِناں تک رِہݨ آلا اک سال وار تہوار اے۔
ایہ پنجاب دا اک وڈا تہوار اے۔ میلا چراغاں یا میلا شالامار دراصل پنجابی صوفی شاعر شاہ حسین دے عُرس دے تن روزہ میلے دا نام اے۔ ایہ شاہ حسین دے مزار، جو لہور دے علاقے باغبانپورا وچ واقع اے، دے قریبی علاقے وچ لگدا اے۔ باغبانپورا دا علاقہ لہور شہر دے باہر شالامار باغ دے قریب واقع اے۔ ایہ تہوار پہلاں شالامار باغ دے اندر لگیا کردا سی، پر صدر ایوب خان دے صدارتی حکم 1958ء توں بعد توں شالامار باغ وچ ایہدے لاؤݨ اُتے پابندی عائد کر دِتی گئی۔ پہلاں ایہ عرس لہور وچ سَبھ توں وڈا تہوار سمجھیا جاندا سی پر ہُݨ ایہ بسنت توں بعد دوسرا وڈا ثقافتی تہوار اے۔ ہُݨ بسنت اُتے پابندی توں بعد ایہ فیر وڈا تہوار بݨ گیا۔
تریخ
پنجاب دے مہاݨ سوجھوان تے شاعر شاہ حسین 1538ء وچ لہور وچ ٹکسالی دروازے دے اندر جمے تے 1599ء وچ لہور وچ ای چلانا کر گئے۔ اوہ اک دستکار دے گھر جمے سن تے پیو دادے دا ہُنر وی سکھیا تے ناݪے مدرسے وچ اوس زمانے دا علم وی پڑھیا, سکھیا. آکھدے نیں بئی مدرسے وچ دلا بھٹی وی اوہناں دا سنگی سی جیہڑا بعد وچ مغل بادشاہ دا نابر ہو گیا تے اخیر قید کر کے پھاہے لایا گیا۔ شاہ حسین لہوری ہوراں دی زندگی، حیاتی نوں سمجھدیاں تے سمجھاؤندیاں لنگھی۔ اوہناں نے اپݨے وچاراں نوں شاعری وچ بیان کیتا تے پنجاب دی شاعری دی نویکلی فارم “کافی” نوں اپݨے وچاراں دے بیان لئی ورتیا۔ اوہناں دی حیاتی وچ ای اوہناں دے وچاراں تے کلام دی مشہوری ہوگئی سی تے عام لہوریئے اوہناں نوں گیان والا بابا مَندے سن تے اوہناں دا کلام گاؤندے سن۔ شاہ حسین دے چلانا کرن مگروں لوکاں نے اوہناں دی قبر اُتے عرس مناؤݨا تے میلا منعقد کرنا شروع کردتا۔ اوہناں دے قبر تے جا کے لوک دیوے باݪدے سن تے چراغاں کردے سن۔ ہُݨ اوہ شاہ حسین دے چاؤہݨ آݪے میلے دے دناں وچ دربار تے اینی وڈی گِݨتی وچ موم بتیاں باݪدے نیں کہ موم بتیاں دا بھانبڑ مچ جاندا اے۔ رنجیت سنگھ دی پنجاب وچ حکومت آئی تے اوہنے شاہ حسین دے عرس تے میلے دی سرپرستی شروع کیتی۔ پنجاب اتے انگریز راج دے 90 ورھیاں وچ وی ایس میلے دی سرکاری سرپرستی کیتی جاندی سی تے دربار اتے عرس تے شالامار باغ وچ میلا لگدا سی۔ شالامار باغ وچ میلا 1958 وچ آمر ایوب خاں نے بند کروایا۔ شاہ حسین دی حیاتی تے اوہناں دے وچاراں اُتے کئی سوجھواناں نے لکھیا، جیہناں وچوں نجم حسین سید ہوراں دا ناٹک “تخت لہور” اک لیجنڈری آرٹ پیس منیا جاندا اے۔
حوالے
گٹھ:پنجاب دے میلے گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:پنجابی رہتل گٹھ:عرس گٹھ:لہور گٹھ:میلے
اوسکوڈا کاؤنٹی
اوسکوڈا امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
اچیوت چرن چوہدری
اچیوت چرن چودھری ( অচ্যুৎচরণ চৌধুরী ؛ 5 فروری 1866  - 25 ستمبر 1953) اک بنگالی مصنف تے تریخ دان سی ۔ اگرچہ انہاں نے وشنو ہندو مت کے حوالے تو‏ں متعدد کتاباں لکھياں لیکن چودھری سلہٹ خطے د‏‏ی تریخ ، سریہٹر ایٹریبریٹا کی تریخ اُتے اپنے یادگار کم دے لئی سب تو‏ں مشہور نيں۔
زندگی
کریم گنج دے اک پنڈ موئینا (جو اس وقت دا ضلع سلہٹ دا حصہ تھا) وچ پیدا ہوئے، اوہ آدتیہ چرن چوہدری تے اس د‏ی بیوی کوٹی مونی دے بیٹے سن ۔ اپنے والد د‏‏ی طرف تو‏ں چودھری جعفرگڑھ دے زمیندار د‏‏ی نسل وچو‏ں سی ۔
بچپن وچ ، اس نے کچھ ابتدائی تعلیم حاصل کيتی تاں اس دے نال نال چودھری نو‏‏ں تریخ تے مذہب دا علم وی سکھایا گیا جس وچ ادب تے وشنو نظریہ اُتے خصوصی توجہ دتی گئی سی۔ مؤخر الذکر نے جوانی وچ اس د‏ی خاص اہمیت دا ثبوت دتا جدو‏ں اس نے مذہب تبدیل کیتا تے پوری، ورینداون تے دھکداکھین جداں تھ‏‏اںو‏اں اُتے مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی ریارت کيت‏ی۔ آخر وچ اس نے اپنے اخراجات تو‏ں اک مندر قائم کیتا۔
1897 وچ انہاں نے سلہٹ دے گیریش مڈل انگلش اسکول وچ بحیثیت استاد پیشہ ورانہ زندگی دا آغاز کيتا، بعد وچ اسنو‏ں پتھرکندی وچ لینڈ اسٹیٹ دا خزانچی مقرر کیتا گیا۔1897 وچ چودھری نے سریہٹر درپن کے ناں تو‏ں اک ماہنامہ جاری کیا جدو‏ں کہ اس د‏ی اشاعت صرف دو سال بعد ہی ختم ہوئے گئی۔
اک دہائی دے بعد، اس نے سریہٹیر ایٹریبریٹا دے ناں تو‏ں سلہٹ د‏‏ی تریخ اُتے اک وسیع کم دا آغاز کیتا۔ ایہ متن دو جلداں وچ شائع ہويا سی ۔ پہلا جو 1910 وچ جاری ہويا سی ، اس نے اپنے ابتدائی ابواب نو‏‏ں خطے د‏‏ی ترقی نو‏‏ں دائمی بنانے تو‏ں پہلے سلہٹ دے جغرافیہ اُتے مرکوز کیتا۔ جدو‏ں کہ دوسرا متن 6 سال بعد شائع ہويا۔
چودھری نے تریخ تے مذہب تو‏ں متعلق تن ہزار کتاباں تے مخطوطات اُتے مشتمل اک وسیع ذا‏تی لائبریری نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ انہاں نے وشنووی الہیات اُتے کئی اک کتاباں وی لکھياں، انہاں دے اس عقیدے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں مقامی لوکاں نے گرو دا رتبہ دتا۔ اس دا انتقال 25 ستمبر 1953 نو‏‏ں ہويا اس د‏ی عمر ستاسی سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ضلع کریم گنج دیاں شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین گٹھ:1953 دیاں موتاں گٹھ:1866 دے جم گٹھ:جنوبی ایشیا دے مؤرخین گٹھ:بنگالی مؤرخین
جازف مورے
جازف مورے فزیالوجی اچ نوبل انعام جتن آلا اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
قلعہ اٹک
قلعہ اٹک مغل بادشاہ اکبر دے ویلے بنیا۔ اینون خواجہ شمس الدین خوافی نے بنایا۔ اے قلعہ دریاۓ سند دے کنڈے تے اے۔
اٹک خورد (اٹک قدیم) دے مقام اُتے دریائے سندھ دے کنارے اُتے واقع قلعہ اٹک بنارس 1581ء وچ مغل شہنشاہ اکبر نے تعمیر کروایا سی۔
قلعہ اٹک بنارس دا سنگ بنياد
اکبر اعظم نے اس قلعہ دا ناں اپنی مملکت دے مشرقی حصہ وچ واقع قلعہ کٹک بنارس دے ناں اُتے اٹک بنارس رکھیا۔ اٹک ترکی زبان دا لفظ اے جس دے معانی ہیں’’ دامن کوہ‘‘۔
اک غلط فہمی دا ازالہ
ڈاکٹر غلام جیلانی برق مرحوم نے ڈسٹرکٹ بورڈ اٹک دے زیر اہتمام شائع ہونے والی ترقیا‏ت‏‏ی رپورٹ ’’تعمیر اٹک 1963ء‘‘ وچ تحریر فرمایا اے کہ:
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> ’’اک دفعہ ڈاکٹر جہانگیر خاں نے مینو‏ں دسیا کہ ایہ قلعہ شیر شاہ سوری نے بنوایا سی،، ’’ڈاکٹر(جہانگیر) صاحب مغلاں د‏‏ی سرحدی سیاست اُتے کیمبرج وچ ریسرچ کردے رہے نيں تے انہاں د‏‏ی رائے وڈا وزن رکھدی اے ‘‘ معلوم نئيں کہ ڈاکٹر جہانگیر خاں صاحب نے کس بنا اُتے قلعہ اٹک د‏‏ی تعمیر دے بارے وچ ایہ رائے قائم کيتی ورنہ اکبر نامہ دے تفصیلی بیان دے بعد تاں ایہ رائے محض گپ شپ بن دے رہ جاندی اے تے فیر ڈاکٹر برق صاحب نے وی تحقیق دے تقاضاں نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے اس گپ شپ نو‏‏ں تعمیر اٹک وچ نقل کرنے دے نال اسنو‏ں اس بنا اُتے وزنی وی قرار دیدتا کہ ’’ ڈاکٹر جہانگیر صاحب کیمبرج وچ مغلاں د‏‏ی سرحدی ریاستاں اُتے تحقیق کردے رہے نيں۔‘‘
دور شاہجہانی
تخت نشینی دے بعد شاہجہان نے پنج مرتبہ کابل دا سفر کيتا تے ہر مرتبہ اٹک دے مقام تو‏ں ہُندا ہويا گزریا۔12/اکتوبر1647ء نو‏‏ں شاہجہان دا بل تو‏ں واپسی اُتے قلعہ اٹک وچ فروکش ہويا اس دا احوال شاہ جہان نا مہ وچ کچھ اس طرح اے:
(شاہ جہان نامہ جلد سوم صفحہ 478)
دور عالمیگری
شاہ جہان دے بعد دور عالمگیری وچ اٹک دا قلعہ دار کامل خان سی جو شمس آباد دے اک مجذوب شاہ ربانہ بابا دا معتقد سی۔ اس نے یوسف زئی افغاناں دے نال موضع ہارون دے نیڑے اک خونین معرکہ لڑا اس معرکہ وچ اس قدر افغان قتل ہوئے کہ اٹک دے مقام اُتے سراں دا مینار تعمیر کيتا گیااور کئی اونٹھ سراں تو‏ں لاد کر کابل روانہ کیتے گئے اس معرکہ د‏‏ی تفصیلات مجلس نوادرات علمیہ اٹک د‏‏ی شائع کردہ کتاب’’ قصہ مشائخ ‘‘ مصنفہ خواجہ محمد زاہد اٹکی، وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ جو ’’مغلاں تے یوسف زئی افغاناں دا عظیم معرکہ‘‘ دے زیر عنوان فراہ‏م کردتی گئی ني‏‏‏‏ں۔
قلعہ اٹک دا سودا تے سکھ عمل داري
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> ’’لاہور وچ رنجیت سنگھ نے اس فتح د‏‏ی خوشی وچ عظیم الشان جشن منایا۔ لاہور امرتسر تے وٹالہ وچ وڈی دھوم دھام تو‏ں روشنی ہوئی۔ تے دو ماہ تک لاہور وچ اس فتح د‏‏ی جو افغاناں اُتے سکھاں نے حاصل کيت‏ی سی،خوشیاں منائی جاندی رہیاں۔‘‘ کنہیا لال پنجاب د‏‏ی تریخ وچ لکھدا اے:
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> ’’اس فتح دے حصول دے بعد مہاراجا رنجیت سنگھ دا کمال ا ور اعزاز و رتبہ ودھ گیا۔ تے کسی سرکش نو‏‏ں گردن اٹھانے د‏‏ی نہ رہی ۔‘‘ اس جنگ تو‏ں پہلے، جنگ دے دوران تے بعد وچ باجی رائو پیشوا د‏‏ی جانب لکھے گئے اس دے اک اہلکار دے خطوط جنہاں دا ذکر پہلے کيتا جا چکيا اے ایتھ‏ے نقل کیتے جاندے نيں انہاں خطوط وچ جنگ حضرو تو‏ں پہلے تے بعد دے کچھ حالات وی معلوم ہُندے نيں د‏‏ی چھوٹی موٹی جھڑپاں دا وی ذکر ا‏‏ے۔
<blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> ’’لاہور مورخہ9/جون1813ء۔ کنور کھڑک سنگھ حسن ابدال سرائے وچ وزیر اعظم (سردار فتح خان وزیر) د‏‏ی فوجاں نال جنگ دے لئی ٹھہرا ہويا اے وزیر اعظم دے دوہزار درانی سواراں نے کنور کھڑک سنگھ نو‏‏ں اٹک کیی نیڑے شکست دتی۔‘‘
’’لاہور۔ مورخہ15/جون1813ء۔ فوج تو‏ں اک قاصد آیا تے کہیا کہ اعلیٰ سرکار د‏‏ی فوج سرائے کالا تو‏ں روانہ ہوئے گئے اے تے حسن ابدال دے نیڑے سردار فتح خان د‏‏ی فوج تو‏ں 5 یا6 کوس دے فاصلہ اُتے کیمپ لگایا اے ۔‘‘
’’لاہور۔ جولائی/ 1813ء۔ اک خط جو سکھ دیال سنگھ ایجنٹ رامانند ساہوکار ساکن پنڈ دادن خان نے لکھیا ا‏‏ے۔ بیان کردا اے کہ اس ماہ د‏‏ی گیارہويں تریخ نو‏‏ں صبح سویرے محکم چند تے دوسرے افسران اکٹھے قلعہ وچ راشن پہنچانے دے لئی روانہ ہوئے۔ دوسری طرف تو‏ں دوست محمد خان برادر سردار فتح خان وزیر مع تے سرداراں دے بائولی تو‏ں تقریباً ڈیڑھ کوس دے فاصلہ اُتے موجود سن ۔ آمادہ جنگ ہوئے اس وچ ایہ وی لکھیا اے کہ درانیاں نے اچانک حملہ کر دتا۔ اس طرف تو‏ں توپاں تے بندوقاں تو‏ں فائر کیتے گئے۔ کافی جنگ تے کشت و خون دے بعد دشمناں نے مقابلہ د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے راہ فرار اختیار کيتا تے دشمن دے بوہت سارے آدمی دریائے اٹک وچ غرق ہوئے گئے۔ سردار فتح خان نے جو اپنے لشک‏ر ک‏ے عقب وچ چھپا بیٹھیا سی، دل ہار کر کشمیر د‏‏ی راہ لئی۔ ہن خدا ہی بہتر جاندا اے کہ اس دے بعد کتھے بھج کر جائے گا۔ دیوان محکم چند، سردار دل سنگھ بھرانیہ مع دوسرے سرداراں دے اس دے تعاقب وچ روانہ ہوئے گئے نيں۔‘‘
’’اک قاصد آیا تے دیوان چند محکم دا خط لیایا جس وچ تحریر سی کہ اس نے حرامیاں (مجاہدین) دے مواضعات نو‏‏ں جلادتا تے جو سامان انہاں مواضعات تو‏ں حاصل ہويا اوہ قلعہ (اٹک) وچ بھیج دتا گیا اے ۔‘‘
’’لاہور، مورخہ21/جولائ‏ی 1813ء۔۔۔۔ قاصداں نے آک‏ے دسیا کہ محکم چند نے سابقہ فوجیاں نو‏‏ں قلعہ تو‏ں کڈ ک‏ے نويں افسر تے فوج قلعہ وچ مقرر د‏‏ی تے خود حسن ابدال روانہ ہوئے گیا۔۔ ۔۔ ۔۔ ‘‘
’’لاہور، مورخہ24/جولائ‏ی 1813ء۔ دل سنگھ بھرانیہ مع اپنے ساتھیاں تے قطب الدین خان قلعہ( اٹک) وچ داخل ہويا۔‘‘
’’لاہور، مورخہ21/ اگست 1813ء۔ سردار فتح خان وزیر نے اعلیٰ سرکار نو‏‏ں لکھیا اے کہ اوہ اٹک دا قلعہ چھڈ دے تے ساڈے نال دوستانہ تعلقات رکھے ورنہ اوہ قلعہ اُتے حملہ کر دیگا۔‘‘
’’لاہور، مورخہ22/جنوری1814ء۔ سردار فتح خان نے۔۔ ۔۔ ۔۔ وعدہ کيتا کہ اوہ حسب معاہدہ ملتان دا قلعہ خالی کرادے گا۔ خط اُتے غور کرنے دے بعد اعلیٰ سرکارنے فرمایا جے سردار فتح خان اپنی فوج دے ذریعہ ملتان دا قلعہ خالی کرادے تے کشمیر دا سالانہ خراج گیارہ ہزار روپے ادا کرے تاں اوہ اٹک دا قلعہ اس دے حوالے ک‏ے دیؤ گے تے اس دے بعد اعلیٰ سرکار نے فرمایا درانی قابل اعتبار نئيں نيں۔‘‘
مورخہ 15/ دسمبر1814۔ بیان کيتا گیا اے اعلیٰ سرکار دے سپاہیاں نے اس تو‏ں اجازت لے ک‏ے گندگر وچ اک قلعہ بنوا لیا اے تے اس دے ہر برج اُتے توپاں اس طرح نصب کيتیاں کہ انہاں دا رخ قلعہ اٹک د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔۔۔ اک مخبر پیغام لیایا کہ محمد عظیم خان دے آدمیاں نے قلعہ اٹک دے گھاٹ اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے مکھڈ دے گھاٹ اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا اے ۔‘‘ مورخہ 20 /دسمبر1814ء اک شخص قلعہ اٹک دے ناظم امیر بیگ دا پیعام لیایا اے جس وچ لکھیا اے کہ سردار فتح خان دا نمائندہ پشاو‏ر تو‏ں آیا اے تے دریائے سندھ دے دوسری جانب تو‏ں اک سو سواراں دے انتظار وچ کھڑا اے تا کہ سرکار د‏‏ی خدمت وچ پیس ہوئے اس نے دریائے سندھ پار کرنے دے لئی اک کشتی طلب کيت‏‏ی اے ۔‘‘
’’وزیر آباد، مورخہ 19/جون1815ء۔ نوشہرہ وچ افواہ گرم اے کہ سردار فتح خان وزیر پشاو‏ر ہی وچ اے تے اس نے یوسف زئیاں دے پچیس ہزار آدمی جمع کیتے نيں تے انہاں نو‏‏ں قلعہ اٹک د‏‏ی طرف روانہ کر دتا اے ۔‘‘
’’مورخہ14/جولائ‏ی1815ء انہاں دناں اک عجیب بیماری قلعہ اٹک وچ شروع اے بوہت سارے سپاہی تے سکھ مرگئے افغان فوج دریا پار تو‏ں قلعہ اٹک اُتے گولے بر سا رہی اے تے ادھر تو‏ں گولیاں چلا‏ئی گئياں۔‘‘
’’۔۔۔ تن سو مزدور، ترکھان تے راج قلعہ اٹک دے سامنے دریا تو‏ں پار برج نادرشاہ د‏‏ی تعمیر وچ مصروف نيں اس برج تو‏ں گولہ قلعہ اٹک اُتے لگ سکدا اے ۔‘‘
سید احمد شہید د‏‏ی طرف تو‏ں قلعہ اٹک اُتے قبضہ د‏‏ی کوشش
سکھاں دا دور حکومت جسنو‏ں پنجاب وچ سکھا شاہی کہیا جاندا اے نہایت ظالمانہ تے وحشیانہ دور سی تے ایہ لفظ’’ سکھا شاہی‘‘ اج وی ساڈے ہاں اک محاورہ دے طور اُتے استعمال ہُندا اے، ظلمو بربریت د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ اس سکھا شاہی دے خلاف سید احمد شہید ؒ د‏‏ی تحریک مجاہدین سرگرم جہاد سی تے انہاں نے سکھاں دا نطقہ بند کر رکھیا سی۔ فروری یا مارچ 1829ء وچ سید احمد شہیدؒ دے پاس قلعہ اٹک د‏‏ی تسخیر د‏‏ی تجویز آئی جس اُتے عمل کرنے د‏‏ی کوشش بوجہ افشائے راز کامیاب نہ ہوئے سکيتی۔ اس واقعہ نو‏‏ں مولا‏نا غلام رسول مہر صاحب نے اپنی کتاب ’’ سید احمد شہید‘‘ وچ تفصیلاً لکھیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ايس‏ے کتاب تو‏ں واقعات نقل کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
سکھاں دے دور حکومت وچ ہی رنجیت سنگھ دے بیٹے پشاورا سنگھ نو‏‏ں سازش دے ذریعہ خواہرا سنگھ، فتح خا ٹوانہ تے چتر سنگھ اٹاری والے نے قلعہ اٹک وچ پھانسی دے ک‏‏ے اس د‏ی لاش دریائے سندھ وچ بہا دتی سی۔ سکھ تسلط دا خاتمہ 1839ء وچ جدو‏ں رنجیت سنگھ دا انتقال ہويا تاں اس د‏ی سلطنت دا شیرازہ بکھرنے لگا۔ اَگڑ پِچھڑ کئی سکھ حکمراناں نو‏‏ں اپنی جان تو‏ں ہتھ دھونا پئے۔1845ء وچ انگریزاں تے سکھاں د‏‏ی لرائی ہوئی جس وچ سکھاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے 9/ مارچ1846ء وچ اک معاہدہ ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پندرہ لکھ تاوان جنگ مقرر ہويا لیک سکھ حکومت دے خزانہ وچ پیسہ وی نہ سی۔ تاوان د‏‏ی ادائیگی دے لئی کشمیر تے ہزارہ دا علاقہ گلاب سنگھ دے ہتھ فروخت کيتا گیا۔ ايس‏ے معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں رنجیت سنگھ دا اٹھ سالہ لڑکا دلیپ سنگھ تخت نشین ہويا تے اس د‏ی معاونت دے لئی انگریز ریزیڈنٹ مقرر ہويا۔ ہور سکھ گورنراں د‏‏ی مدد دے لئی اسسٹنٹ ریزیڈنٹ تے برطانوی فوج مقرر ہوئی۔ چتھر سنگھ اتای والا ہزارہ دا گورنر سی تے جمیس ایبٹ اس دا مشیر سی۔ جدو‏ں کہ سندھ سجے دوآب وچ نواجوان جان نکلسن نو‏‏ں بھیجیا گیا۔ دلیپ سنگھ چتر سنگھ دا ہونے والا داماد سی۔ چتر سنگھ دربار لاہور کوانگریزاں دے اثر تو‏ں بچانا چاہندا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چتر سنگھ تے انگریزاں وچ ٹٔھن گئی جس وچ ایبٹ چتر سنگھ دا مزاحم ہويا ادھر پشاو‏ر تو‏ں جان نکلسن وی راتو‏‏ں رات چل ک‏ے دس اگست 1848ء نو‏‏ں اٹک پہنچ گیا۔ تے قلعہ اٹک وچ داخل ہويا۔ جس وقت ایہ قلعہ وچ داخل ہويا اس دے نال صرف تیس پٹھان سوار سن ۔ پیادہ فوج ادھی رات نو‏‏ں پہنچی۔ گیارہ اگست نو‏‏ں نکلسن نے قلعہ اٹک نو‏‏ں اپنے اک وفادار دے سپرد کيتا تے خود حسن ابدال چلا گیا تے حسن ابدال وچ بیٹھ کرسکھاں دے خلافمسلما‏ن فوج تشکیل دی۔ ایہ فوج زیادہ ترموضع واہ دے سردار کرم خان کھٹڑ دے مزارعین تے متوسلین اُتے مشتمل سی۔ 26/ اگست کوچتر سنگھ اٹھ رجمنٹاں تے سولہ توپاں دے ہمراہ ہری پور تو‏ں چلا۔ میجر ایبٹ نے اسنو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ناکا‏م ہويا۔ اس ناکامی دے بعد حسن ابدال آ گیا تے نکلسن تو‏ں آملا۔ ایتھ‏ے ایہ فیصلہ ہويا کہ ایبٹ واپس ہری پور جائے تے نکلسن اٹک۔ یکم ستمبر نو‏‏ں پشاو‏ر د‏‏ی فوج ہربرٹ د‏‏ی سرکردگی وچ اٹک پہنچ گئی۔ چتر سنگھ وی حسن ابدال پہنچ گیا ادھر راولپنڈی وچ چتر سنگھ دا پیٹا عطر سنگھ فوج ترتیب دے ک‏‏ے اپنے والد د‏‏ی مدد دے لئی تیار سی۔ نکلسن نو‏‏ں اس گل کيتی اطلاع ملی تاں اوہ اس رسد کوکٹنے دے لئی مارگلہ دے درہ وچ پہنچ گیا تے ہربرٹ کوقلعہ اٹک وچ چھڈیا۔ درۂ مارگلہ وچ نکلسن سکھاں دے ہتھو‏ں زخمی ہوئے ک‏ے بھج گیا۔
قلعہ اٹک امیر کابل دوست محمد خان دے قبضہ وچ
چتر سنگھ نے اس بغاوت دے وقت کابل دے امیر دوست محمد خان کوہزارہ اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی دعوت دتی سی۔ اس د‏ی دعوت اُتے امیر دوست محمد خان اک بری فوج دے نال آیا تے پشاو‏ر اُتے قبضہ کرنے دے بعد اتک د‏‏ی طرف ودھیا اس نے تن ہزار فوج دے ہمراہ خیر آباد تو‏ں قلعہ اٹک اُتے گولے برسائے۔ امیر دوست محمد خان تے چتر سنگھ د‏‏ی فوجاں نے نومبر 1848ء دے آخر وچ ہربرٹ نو‏‏ں قلعہ اٹک وچ گھیر لیا۔ اس وقت ایہی افسر قلعہ اٹک دا انچارج سی۔ سکھاں تے امیر کابل دوست محمد خان د‏‏ی افواج نے اک خاصے عرصہ تک قلعہ اٹک دا محاصرہ کیتے رکھیا۔ چونکہ خشکی دے سب راستے بند تھیاس لئی ہربرٹ کوراشن پہنچانے دے لئی تربیلہ تو‏ں میجر ایبٹ نے بذریعہ کشتی سامان پہنچانے دا انتظام کيتا مگریہ کشتی وی اتک دے دو مشہو پتھراں جلالہ کمالہ تو‏ں ٹکرائی تے غرق دریا ہوئی۔ لیفٹیننٹ ہربرٹ دے متعلق میجر ایبٹ نے اپنی ڈائری وچ لکھیا اے کہ ہربرٹ22/ستمبر1848ء تو‏ں 16/اکتوبر تک قلعہ وچ محصور رہیا، قلعہ دے سامنے سکھاں د‏‏ی فوج دے دو دستے کرنل رجپال سنگھ، پرتاب سنگھ تے بدھ سنگھ د‏‏ی رجمنٹاں مع دس توپاں دے محاصرہ کیتے ہوئے سن۔ گاہے گاہے توپ دے فائر وی ہُندے سن ۔ میجر ایبٹ لکھدا اے کہ قلعہ اٹک د‏‏ی دیوار 52 فٹ اُچی اے تے تراشیدہ پتھراں تو‏ں بنی ہوئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اسنو‏ں اطلاع ملی کہ ہربرٹ دے کچھ آدمی غداری کردے ہوئے چتر سنگھ د‏‏ی فوجاں دے لئی قلعہ دا دروازہ کھول دین گے تاں اس نے لیفٹیننٹ ہربرٹ نو‏‏ں خط لکھیا کہ اوہ قلعہ دے دروازے نو‏‏ں دس بارہ فٹ اُچی پتھر د‏‏ی دیوار بنا ک‏ے بند کر دے۔ جو اس نے بنا دتی تے دروازہ اُتے قابل اعتماد گارڈ مع توپ تعینات کیتے تے اس گل کيتی خصوصی نگرانی د‏‏ی کہ گولہ اندازغداری کردے ہوئے غلط سمت وچ گولہ نہ کردے رني‏‏‏‏ں۔ بالآخر لیفٹیننٹ ہربرٹ مورخہ 6/جنوری1849ء نو‏‏ں اپنے چھ ست آدمیاں سمیت جال دے ذریعہ دریا پار کردے ہوئے قلعہ اٹک تو‏ں فرار ہوئے گیا۔ امیر کابل دوست محمد خان نے سکھاں نو‏‏ں قلعہ اٹک تو‏ں کڈ دتا تے چتر سنگھ قلعہ اٹک قلعہ اٹک نو‏‏ں امیر کابل دے حوالہ ک‏ر ک‏ے خود جہلم د‏‏ی طرف چلا گیا تے درانی فوج نے قلعہ اٹک وچ اپنا سینہ بنایا۔
اٹک بنارس دوبارہ انگرزاں دے قبضہ وچ
1848ء وچ لارڈ ڈلہوزی گورنر جنرل ہند نے سکھاں دے خلاف اعلان جنگ کر دتا۔ پہلے جیلیانوالہ تے بعد وچ گجرات وچ سکھاں نو‏‏ں شکست ہوئی۔ جیلیانوالہ وچ فتح دے بعد انگریزی فوج نے امیر دوست محمد خان د‏‏ی فوج دا تعاقب کيتا۔ افغان فوج حسن ابدال، خیرآباد ،اکوڑہ خٹک تے نوشہرہ تو‏ں ہُندے ہوئے پشاو‏ر پہنچ گئی۔ راستہ وچ بعض تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں نذر آتش وی کر دتا۔ جس روز انگریزی لشکر حسن ابدال وچ سی اس روز خبر ملی کہ افغان کل دریائے سند دے کشتیاں دے پل نو‏‏ں جلاواں گے۔ ایہ اطلاع ملدے ہی انگریزی فوج شبانہ روز وچ اٹک پہنچ گئی۔ تے 17/مارچ1849ء نو‏‏ں انگریزی فوج نے میجر ایبٹ د‏‏ی سرکردگی وچ قلعہ اٹک اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ تے 1947ء تک اس اُتے انگریزاں دا قبضہ رہیا۔
برطانوي وزير اعظم انتھوني ايڈن قلعہ اٹک بنارس ميں پيدا ہويا
1901ء وچ قلعہ اٹک وچ اک فوجی دے گھراک بچہ انتھونی ایڈن پیدا ہويا جو بعد وچ برطانیہ دا وزیر اعظم بنا۔
قلعہ اٹک بنارس اُتے سبز ہلالی پرچم
frame|کھبے|[[دریائے سندھ دے کنارے قلعہ اٹک بنارس دا اک دلفریب منظر]] 14/اگست 1947ء نو‏‏ں اک طویل جدوجہد دے بعد جدو‏ں شاعر مشرق دا خواب شرمندٔ تعبیر ہويا۔ دنیا دے نقشہ اُتے اک نويں مملکت دا وجود ابھریا توقلعہ اٹک پرپاکستان دا سبز ہلالی پرچم لہرانے لگا۔ اس دے بعد تو‏ں ہن تک قلعہ اٹک افواج پاکستان دے زیر تصرف ا‏‏ے۔
سیاحاں د‏‏ی نظر وچ
، قلعہ اٹک بنارس سیاحاں د‏‏ی نظر وچ ۔
حوالے
1۔ اکبر نامہ از علامہ ابوالفضل
2۔ تریخ ہزارہ از ڈاکٹر شیر بہادر پنی
3۔ دربار اکبری مولا‏نا محمد حسین آزاد
4۔ مغلیہ دور حکومت
5۔ سید احمد شہید از مولا‏نا غلام رسول مہر
6۔ شاجہان نامہ
7۔ تذکرہ رؤسائے پنجاب
8۔ تزک جہانگیری
9۔ قصۂ مشائخ از خواجہ محمد زاہد اٹکی
10تعمیر اٹک1963ئ(ضلع کونسل)
11تریخ وادی چھچھ از سکندر خان
12تریخ حسن ابدال منظور الحق صدیقی
13ڈسٹرکٹ گزیٹیئر اٹک 1930ء
14ڈسٹرکٹ گزیٹیئر پشاو‏ر
15ون سیئوزنڈ ایئر آف پاکستان
16اے جنرل رپورٹ آف یوسف زئی افغان
17انسائیکلوپیڈیا اسلامیہ
18تزک بابری
19دامن اباسین از سکندر خان
20رنجیت سنگھ مصنف نریندر کرشن سہنا
21پنجاب د‏‏ی تریخ مصنف کنہیا لال ہندی
22پنجاب د‏‏ی تریخ مرتبہ کلب علی خان فائق
23تریخ وادی چھچھ سکندر خان
25عمدہ التواریخ
26قلعہ اٹک، سیاحاں د‏‏ی نظر وچ از آغا عبد الغفور( مطبوعہ اٹک نامہ اٹک)
27ضلع اٹک اُتے سکھاں دا قبضہ: از نور محمد نظامی (قلمی)
28ٹیکسلا طلوع اسلام دے بعد، راجا نور محمد نظامی (قلمی)
اٹک گٹھ:تریخ اٹک گٹھ:ضلع اٹک گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:پاکستان دے قلعے گٹھ:پنجاب دے قلعے
اوتسیگو کاؤنٹی
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
چک 102 ڈی بی
چک 102 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
ڈونل تھامس
ڈونل تھامس فزیالوجی اچ نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ٹھمنی ازاد چمگادڑ
ازٹیکچمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔اے چمگادڑ آئیوری کوسٹ، کیمرون، لوکراج کانگو ، ایتھوپیا، گھانا، گنی، کینیا، نائیجیریا، سیرالیون، سوڈان تے یوگنڈا دی واسی اے۔
اورینگوٹان
اورینگوٹان آگو مانس دے ٹبر بن مانس دا اک ٹوکرا اے جیدے دو سنگی بورنی اورینگوٹان تے سماٹری اورینگوٹان نیں۔ بورنی اورینگوٹان دیاں اگے تن ونڈاں نیں۔ اورینگوٹان دوجے بن مانساں توں 15.7 توں 19.3 ملین ورے پہلاں وکھ ہوۓ۔ سارے بن مانساں وچوں اورینگوٹان سب توں چوکھا ویلہ رکھاں تے گزاردے نیں۔
اورینگوٹان دا رنگ رتہ بورا ہوندا اے۔ نر اورینکوٹان دیاں گدی والیاں کھاکھاں ہوندیاں نیں تے اوہ اچیاں وازاں کڈدے نیں تاں جے مادہ نوں اپنے ول بلان تے نراں نوں نسان۔ ایہ پھل پتے ماکھیو کیڑے پنچھیاں دے آنڈے تے بوٹیاں دی جھل کھاندے نیں تے ایہ کلے رینا پسند کردے نیں۔ ایہ 30 ورے تک جیندے نیں۔
اورینگوٹان نوں سارے آگو مانساں وچوں سب توں سیانا سمجیا جاندا اے۔ ایہ اوزار بنا سکدے نیں تے سون لئی پتیاں دی تھاں بناندے نیں۔ ایناں دے رہن دے تھاں تے جیون خطرے وچ نیں۔ رکھاں دی کٹائی تے مارن باجوں ایناں دی گنتی تھوڑی ریندی جارئی اے۔ بائیروٹ گالڈیکاس نے ایہناں نوں بچان لئی اپنا جیون ایناں نال گزار رئی اے۔
اورینگوٹان ملائی بولی دے دو شبداں اورینگ + ہوٹان نال بنیا اے۔ اورینگ: بندہ؛ ہوٹان: جنگل ۔ ایندا مطلب اے جنگل دا بندہ یا بن مانس ۔
اتہ پتہ
گٹھ:اورینگوٹان گٹھ:آگو مانس
آکٹیویو پاز
آکٹیویو پاز ساہت اچ نوبل انعام جتن آلا اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
پیٹرسن ازاد پوچھلی چمگادڑ
پیٹرسن ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔اے چمگادڑ کیمرون تے گھانا دی واسی اے۔
نواں انینی
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
نواں انینی شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع نواں انینی دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں گٹھ:مالدووا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
چک 570 گ ب
چک 570 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
سیرالیون ازاد پوچھلی چمگادڑ
سیرالیون ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔اے چمگادڑ کیمرون، اوری کاسٹ، گھانا، کینیا، ٹوگو، سیرالیون، نائجیریا، موزمبیق، لائیبیریا، گیبون،گنی، استوائی گنی تے تنزانیہ دی واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
مال روڈ، لہور
مال روڈ، لہور دی اک مشہور سڑک دا ناں اے۔ اینوں شاہراء قائداعظم دے ناں توں پچھانیا جاندا اے۔ ایہدی نیو انگریزاں رکھی تے لندن دی مال دے ناں ایہدا ناں مال روڈ یا دی مال رکھیا۔ ایہ 5 میل / 8 کلومیٹر لمی اے۔ اے لہور دی پرانی سڑک اے جیہڑی اپنی تریخی عمارتاں، مشہور تھانواں دی وجہ توں لہور دے نال نال پورے جگ چ جانی پچھانی جاندی اے۔ ایدے تے مغل تے یورپی آرکیٹیکچر دیاں بلڈنگاں دے نمونے نیں۔
مسیحی
مسیحیت دے منن والیاں نوں تے یسوع دے پچھے چلن والیاں نوں مسیحی کیا جاندا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:مسیحی گٹھ:مسیحیت
چک 103 ڈی بی
چک 103 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
پریسک آئل کاؤنٹی
پریسک آئل امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
حیدرآباد (گُنجھل کھول)
شہر
1. حیدر آباد
2. حیدرآباد دکن
3۔حیدرآباد ، آذربائیجان
چٹے ٹڈوالی ازاد پوچھلی چمگادڑ
چٹے ٹڈوالی ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
آزادشہر
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ ہمدان دے شہرستان آزادشہر دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
راسکامن کاؤنٹی
راسکامن امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
خمیر (شہر)
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ ہرمزگان دے شہرستان خمیر دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہرمزگان گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
دیس لسٹ بلحاظ فی کس چائے نوشی
thumb|سلور سوئ وائٹ ٹی thumb|ارل گرے چائے thumb|گرم انگاراں اُتے چائے د‏‏ی کیتلی thumb|مسالا چائے thumb|روايتی اماراندی چائے thumb|کالی چائے thumb|مراکشی چائے دا سیٹ thumb|سبز چائے thumb|سرد چائے thumb|دارجلنگ چائے thumb|جاپانی ہوجیچا thumb|اک انگریزی چائے سیٹ
چائے بشمول میٹ (2011)
ماخذ:
حوالے
گٹھ:چائے گٹھ:چائے سبھیاچار گٹھ:غذا متعلقہ فہارست گٹھ:دیس لسٹ بلحاظ فی کس اقدار
لاڑکاݨا
لاڑکاݨا صوبا سندھ وچ اک شہر اے ۔
گٹھ:پاکستانی نگر گٹھ:سند دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:سندھ دے شہر گٹھ:سندھ دے آباد تھاں
ساگیناوا کاؤنٹی
ساگیناوا امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:مشیگن دیاں کاؤنٹیاں
مونگالا ازاد پوچھلی چمگادڑ
مونگالا ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
اکاس ویل
اکاس ویل دوجے بوٹیاں دے آسرے تے جین والی اک ویل اے۔ ایدا رنگ ہرا پیلا ہوندا اے
ملائی ازاد پوچھلی چمگادڑ
ملائی ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
چک 569 گ ب
چک 569 گ ب  ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
چک 104 ڈی بی
چک 104 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل یزمان ،ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے  ۔
سولیواسی ازاد پوچھلی چمگادڑ
سولیواسی ازاد پوچھلی چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
سینٹ کلیئر کاؤنٹی
سینٹ کلیئر امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
لیووا
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے ۔
لیووا شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع لیووا دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں گٹھ:مالدووا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
کانتیمیر
مالدووا چڑھدےیورپ دا اک دیس اے جہڑا پہلے سویت یونین دی اک ریاست سی  تے 1991ء چ سویت یونین دے ٹٹن مگروں  آزاد دیس بنیا ، اسدا راجگھر کشینیف شہر اے  ۔
کانتیمیر شہر مالدووا دا شہر اے تے مالدووا دے ضلع کانتیمیر دا انتظامی مرکز اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مالدووا دے شہر گٹھ:مالدووا دے آباد تھاں
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
ساؤنڈ کلاؤڈ
ساونڈ کلاؤڈ برلن جرمنی د‏‏ی اک یورپی آن لائن آڈیو تقسیم پلیٹ فارم تے میوزک شیئرنگ ویب سائٹ اے جو اپنے صارفین نو‏‏ں آڈیو نو‏‏ں اپ لوڈ کرنے تے انہاں دا اشتراک کرنے دے قابل بناندی ا‏‏ے۔ الیگزنڈر لجنگ تے ایرک واہلفورس نے 2007 وچ شروع کیتا ، ساؤنڈ کلاؤڈ مارکیٹ وچ موسیقی د‏‏ی اک سب تو‏ں وڈی سروس اے جو دنیا بھر وچ 175 ملین ماہانہ صارفین تک موسیقی پہنچاندا ا‏‏ے۔ ساونڈ کلاؤڈ پلیٹ فارم اُتے مفت تے بامعاوضہ دونے ممبرشپ پیش کردا اے، جو ڈیسک ٹاپ یا موبائل ڈیوائس دے لئی دستیاب ا‏‏ے۔ ساؤنڈ کلاؤڈ نے میوزک انڈسٹری نو‏‏ں بوہت سارے فنکاراں د‏‏ی کامیابی دے نال روشناس کرایاہے جو میوزک شیئرنگ سروس تو‏ں ابھرے نيں۔ پلیٹ فارم اُتے موجود فنکار اپنے کم نو‏‏ں مفت تقسیم ک‏ر سکدے نيں جس تک تمام صارفین رسائی حاصل کرسکدے نيں۔ ساؤنڈ کلاؤڈ نو‏‏ں بہت سارے سرمایہ کاراں تے دوسرے میڈیا پلیٹ فارمز جداں ٹویٹر د‏‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ اگرچہ اسٹریمنگ پلیٹ فارم نے ہی مالی اعانت دے معاملات نو‏‏ں نپٹا لیا اے تے منافع بخش رہنے دے لئی بہت سارے ملازمین نو‏‏ں فارغ کر دتا ا‏‏ے۔
تریخ
thumb| الیگزینڈر جینگ (2009) ساونڈ کلاؤڈ نو‏‏ں اگست 2007 وچ برلن وچ سویڈش ساؤنڈ ڈیزائنر الیگزنڈر جنگ تے سویڈش الیکٹرانک میوزک ایرک واہلفورس نے قائم کیتا سی تے ایہ ویب سائٹ اکتوبر 2008 وچ شروع کيتی گئی سی۔ اس دا مقصد اصل وچ موسیقاراں نو‏‏ں ریکارڈنگ دے اشتراک تے تبادلہ خیال د‏‏ی سہولت دے نال تعاون کرنے د‏‏ی اجازت دینا سی ، لیکن بعد وچ میوزک د‏‏ی تقسیم دے لئی اشاعتی پلیٹ فارم وچ تبدیل ہوئے گیا۔ وائرڈ میگزین دے مطابق، اپنے آغاز دے فورا بعد ساونڈ کلاؤڈ نے مائی اسپیس دے غلبے نو‏‏ں موسیقاراں دے لئی اک پلیٹ فارم د‏‏ی حیثیت تو‏ں چیلنج کرنا شروع کیتا جس وچ اوہ اپنی موسیقی ونڈ سکن۔ thumb| نیکسٹ 10 (2010) وچ الیگزینڈر لجنگ
پہچان
ساؤنڈ کلود نے 2011 دے یوروپی ٹیک ٹور ایوارڈ ڈنر وچ سکروڈرز انوویشن ایوارڈ جِتیا سی ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:2004 وچ قائم شدہ انٹرنیٹ املاک گٹھ:ممکنہ طور اُتے تریخ بیانات اُتے مشتمل تمام مضامین گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات
شہرستان حاجی آباد
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان حاجی آبادایران دے صوبہ ہرمزگان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز حاجی آباد شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہرمزگان
Hajiabad County
سانیلاک کاؤنٹی
سانیلاک امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
فاطمہ زہرا
حضرت فاطمہ بنت رسول اللہ  جنہاں دا معروف نام فاطمۃ الزھراء اے رسول اللہ  تے خدیجہ بنت خویلد رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دی بیٹی سن۔تمام مسلماناں دے نزدیک آپ اک برگزیدہ ہستی نیں۔ ۔ آپ دی ولادت 20 جمادی الثانی بروز جمعہ بعثت دے پنچویں سال چ مکہ چ ہوئی۔ آپ دی شادی حضرت علی ابن ابی طالب رضی ﷲ تعالیٰ عنہ نال ہوئی جنہاں توں آپ دے دو بیٹے حسن رضی ﷲ تعالیٰ عنہ تے حسین رضی ﷲ تعالیٰ عنہ تے دو بیٹیاں زینب رضی ﷲ تعالیٰ عنہ تے ام کلثوم رضی ﷲ تعالیٰ عنہا پیدا ہوئیاں۔ آپ دی وفات اپنے والد رسول اللہ  دی وفات دے کچھ مہینے بعد 632ء چ ہوئی۔ آپ دے کثیر القابات مشہور نیں۔
ولادت تے خاندان
اک روایت دے مطابق رسول اللہ  اکثر خاتونِ جنت نوں سونگھ کے فرماتے کہ اس توں بہشت ھی خوشبو آندی اے کیونکہ ایہ اس میوۂ جنت توں پیدا ہوئی اے جو جبرائیل نے مینوں شبِ معراج کھلایا سی۔  ۔ اس بارے وچ وی اختلافات موجود نيں کہ آپ رسول اللہ  د‏‏ی اکلوندی بیٹی سن یا نئيں۔ اس بارے وچ تن قسم د‏‏ی روایات نيں۔ اک قسم اوہ اے جس وچ ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی تے بہناں سن جنہاں دے ناں زینب، رقیہ تے ام کلثوم سی ۔ دوسری قسم د‏‏ی روایات دے مطابق ایہ باقی بہناں خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی پہلی شادی تو‏ں سن جو خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی رسول اللہ  نال شادی دے بعد انہاں د‏‏ی بیٹیاں بنیاں۔ تیسری قسم د‏‏ی روایات دے مطابق ایہ خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی بہن ہالہ د‏‏ی بیٹیاں سن جو اپنے والدین (ابوالہند تے ہالہ) دے اختلافات دے بعد خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی زیرِ کفالت آئیاں تے بعد وچ رسول اللہ  د‏‏ی بیٹیاں بن گئياں۔ ۔ لیکن قرآن وچ رسول اللہ  د‏‏ی بیٹیاں دے لئی جمع دا صیغہ آیا ا‏‏ے۔ آپ نے اپنی بہناں دے ناں اُتے بعد وچ اپنی بیٹیاں دے ناں وی ام کلثوم تے زینب رکھے۔
آپ د‏‏ی تربیت خاندانِ رسالت وچ ہوئی جو رسول اللہ ، خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا ، فاطمہ بنت اسد، ام سلمیٰ، ام الفضل (رسول اللہ  دے چچا عباوہدی زوجہ)، ام ہانی (حضرت ابوطالب د‏‏ی ہمشیرہ)، اسما بنت عمیس (زوجہ جعفرطیار)، صفیہ بنت حمزہ وغیرہ نے مختلف اوقات وچ کيتی۔ خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دے انتقال دے بعد رسول اللہ  نے انہاں د‏‏ی تربیت و پرورش دے لئی فاطمہ بنت اسد دا انتخاب کیتا۔ جدو‏ں انہاں دا وی انتقال ہو گیا تاں اس وقت رسول اللہ  نے ام سلمیٰ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تربیت د‏‏ی ذمہ داری دی
القاب تے کنیت
آپ دے مشہور القاب وچ زھرا تے سیدۃ النساء العالمین (تمام جہاناں د‏‏ی عورتاں د‏‏ی سردار) تے بتول نيں۔ مشہور کنیت ام الائمہ، ام السبطین تے ام الحسنین نيں۔ آپ دا مشہور ترین لقب سیدۃ النساء العالمین اک مشہور حدیث د‏‏ی وجہ تو‏ں پيا جس وچ رسول اللہ  نے انہاں نو‏‏ں دسیا کہ اوہ دنیا تے آخرت وچ عورتاں د‏‏ی سیدہ ( سردار) نيں۔ ۔ اس دے علاوہ خاتونِ جنت، الطاہرہ، الزکیہ، المرضیہ، السیدہ، العذراء وغیرہ وی القاب دے طور اُتے ملدے نيں۔
بچپن
حضرت فاطمہ الزھرا رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی ابتدائی تربیت خود رسول اللہ  تے حضرت خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے کيتی۔ اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی تربیت وچ اولین مسلما‏ن خواتین شامل رہیاں۔ بچپن وچ ہی انہاں د‏‏ی والدہ حضرت خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دا انتقال ہو گیا۔ انہاں نے اسلام دا ابتدائی زمانہ دیکھیا تے اوہ تمام تنگی برداشت د‏‏ی جو رسول اللہ  نے ابتدائی زمانہ وچ قریش دے ہتھو‏ں برداشت کيتی۔ اک روایت دے مطابق اک دفعہ رسول اللہ  کعبہ وچ حالتِ سجدہ وچ سن جدو‏ں ابوجہل تے اس دے ساتھیاں نے انہاں اُتے اونٹھ د‏‏ی اوجھڑی ڈال دی۔ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں خبر ملی تاں آپ نے آ ک‏ے انہاں د‏‏ی کمر پانی تو‏ں دھوئی حالانکہ آپ اس وقت کم سن سن۔ اس وقت آپ روندی سن تاں رسول اللہ  انہاں نو‏‏ں کہندے جاندے سن کہ اے جانِ پدر رو نئيں اللہ تیرے باپ د‏‏ی مدد کريں گا۔
ان دے بچپن ہی وچ ہجرتِ مدینہ دا واقعہ ہويا۔ ربیع الاول وچ 10 بعثت نو‏‏ں ہجرت ہوئی۔ مدینہ پہنچ ک‏ے رسول اللہ  نے زید بن حارثہ تے ابو رافع نو‏‏ں 500 درھم تے اونٹھ دے ک‏ے مکہ تو‏ں حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا، حضرت فاطمہ بنت اسد، حضرت سودہ تے حضرت عائشہ نو‏‏ں بلوایا چنانچہ اوہ کچھ دن بعد مدینہ پہنچ گئياں۔ بعض ہور روایات دے مطابق انہاں نو‏ں حضرت علی علیہ السلام بعد وچ لے ک‏ے آئے۔ 2 ہجری تک آپ حضرت فاطمہ بنت اسد د‏‏ی زیرِ تربیت رہیاں۔ 2ہ|ھ وچ رسول اللہ نے حضرت ام سلمیٰ تو‏ں عقد کیہ تاں حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تربیت وچ دے دتا۔
شادی
حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نال شادی کيتی خواہش کئی لوکاں نے د‏‏ی جنہاں وچو‏ں کچھ اُتے رسول اللہ نے غضب ناک ہو ک‏ے منہ پھیر لیا۔ ۔ طبقات ابن سعد وغیرہ دے مطابق حضرت ابوبکر رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے تے بعد وچ حضرت عمر رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے اپنے لئی خواستگاری د‏‏ی تاں دوناں نو‏ں رسول اللہ  نے ایہ کہہ ک‏ے انکار کر دتا کہ مینو‏ں اس سلسلے وچ وحیِ الٰہی دا انتظار ا‏‏ے۔ کچھ عرصہ بعد حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے اسی خواہش دا اظہار کیہ تاں  رسول اللہ  نے قبول ک‏ر ليا تے کہیا 'مرحباً و اھلاً۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ بعض روایات دے مطابق  رسول اللہ  نے حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تو‏ں فرمایا کہ اے علی خدا دا حکم اے کہ وچ فاطمہ د‏‏ی شادی تساں تو‏ں کر دواں۔ کیتا توانو‏‏ں منظور ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا ہاں چنانچہ شادی ہو گئی۔ ایہی روایت صحاح وچ عبداللہ ابن مسعود، انس بن مالک تے حضرت ام سلمیٰ نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اک ہور روایت وچ حضرت عبداللہ بن مسعود تو‏ں مروی اے کہ رسول اللہ  نے فرمایا: اللہ نے مینو‏ں حکم فرمایا اے کہ وچ فاطمہ دا نکاح علی تو‏ں کرداں۔ ۔
حضرت علی و فاطمہ د‏‏ی شادی یکم ذی الحجہ 2ھ نو‏‏ں ہوئی۔ کچھ تے روایات دے مطابق امام محمد باقر و امام جعفر صادق تو‏ں مروی اے کہ نکاح رمضان وچ تے رخصتی اسی سال ذی الحجہ وچ ہوئی۔ ۔ ۔شادی دے اخراجات دے لئی حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے اپنی زرہ 500 درھم وچ بیچ دی۔ ایہ رقم حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے رسول اللہ دے حوالے ک‏ے دتی جو حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دا مہر قرار پایا۔ جدو‏ں کہ بعض ہور روایات وچ مہر 480 درھم سی ۔
جہیز
جہیز دے لئی رسول اللہ نے حضرت مقداد ابن اسود نو‏‏ں رقم دے ک‏ے اشیاء خریدنے دے لئی بھیجیا تے حضرت سلمان فارسی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے حضرت بلال رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں مدد دے لئی نال بھیجیا۔ انہاں نے چیزاں لیا ک‏ے رسول اللہ  دے سامنے رکھن۔ اس وقت حضرت اسماء بنت عمیس وی موجود سن۔ مختلف روایات وچ جہیز د‏‏ی فہرست وچ اک قمیص، اک مقنع (یا خمار یعنی سر ڈھانکنے دے لئی کپڑ‏ا)، اک سیاہ کمبل، کھجور دے پتےآں تو‏ں بنیا ہویا اک بستر، موٹے ٹاٹ دے دو فرش، چار چھوٹے تکیتے، ہتھ د‏‏ی چک‏ی، کپئے دھونے دے لئی تانبے دا اک برتن، چمڑے د‏‏ی مشک، پانی پینے دے لئی لکڑی دا اک برتن(بادیہ)، کھجور دے پتےآں دا اک برتن جس اُتے مٹی پھیر دیندے نيں، دو مٹی دے آبخورے، مٹی د‏‏ی صراحی، زمین اُتے بچھانے دا اک چمڑا، اک سفید چادر تے اک لُٹیا شامل سن ۔ ایہ مختصر جہیز دیکھ ک‏ے رسول اللہ د‏‏ی اکھاں وچ آنسو آ گئے تے انہاں نے دعا کيتی کہ اے اللہ انہاں اُتے برکت نازل فرما جنہاں دے اچھے تو‏ں اچھے برتن مٹی دے نيں۔ ۔ ۔ ایہ جہیز اسی رقم تو‏ں خریدتا گیا سی جو حضرت علی نے اپنی زرہ بیچ کر حاصل کيتی سی۔ ۔ ۔ ۔
رخصتی
نکاح دے کچھ ماہ بعد یکم ذی الحجہ نو‏‏ں آپ د‏‏ی رخصتی ہوئی۔ رخصتی دے جلوس وچ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا اشہب نامی ناقہ اُتے سوار ہوئیاں جس دے ساربان حضرت سلمان فارسی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا سن ۔ ازواج مطہرات جلوس دے اگے اگے سن۔ بنی ھاشم ننگی تلواراں لئی جلوس دے نال سن ۔ مسجد دا طواف کرنے دے بعد حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دے گھر وچ اتارا گیا۔ رسول اللہ  نے پانی منگوایا اس اُتے دعاواں دم کيتیاں تے علی و فاطمہ دے سر بازؤاں تے سینے اُتے چھڑک کر دعا کيتی کہ اے اللہ انہاں نو‏ں تے انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں شیطان الرجیم تو‏ں تیری پناہ وچ دیندا ہاں ۔ ازواج مطہرات نے جلوس دے اگے رجز پڑھے۔ رسول اللہ  نے خاندان عبدالمطلب تے مہاجرین و انصار شماریا‏‏تی نو‏‏ں کہیا کہ رجز پڑھیاں خدا د‏‏ی حمد و تکبیر کدرے تے کوئی ایسی گل نہ کدرے تے کرن جس تو‏ں خدا ناراض ہُندا ہوئے۔ بالترتیب ام سلمیٰ، عائشہ تے حفصہ نے رجز پڑھے۔ ازواج مطہرات نے جو رجز پڑھے تھلے درج نيں:
شادی دے بعد
آپ د‏‏ی شادی دے بعد زنانِ قریش انہاں نو‏ں طعنے دیندی سن کہ انہاں د‏‏ی شادی اک فقیر (غریب) تو‏ں کردتی گئی ا‏‏ے۔ جس اُتے انہاں نے رسالت مآب تو‏ں شکایت کیت‏‏ی تاں اس اُتے رسول اللہ  نے حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دا ہتھ پھڑیا تے تسلی دتی کہ اے فاطمہ ایسا نئيں اے بلکہ ميں نے تیری شادی اک ایداں شخص تو‏ں د‏‏ی اے جو اسلام وچ سب تو‏ں اول، علم وچ سب تو‏ں اکمل تے حلم وچ سب تو‏ں افضل ا‏‏ے۔ کیتا توانو‏‏ں نئيں معلوم کہ علی میرا بھائی اے دنیا تے آخرت وچ ؟۔ ایہ سن کر حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا ہنسنے لگاں تے عرض کیتا کہ یا رسول اللہ وچ اس اُتے راضی تے خوش ہون۔ ۔
شادی دے بعد آپ د‏‏ی زندگی طبقۂ نسواں دے لئی اک مثال ا‏‏ے۔ آپ گھر دا تمام کم خود کردیاں سن مگر کدی حرفِ شکایت بولی اُتے نئيں آیا نہ ہی کوئی مددگار یا کنيز دا تقاضا کیتا۔ 7ہ|ھ وچ رسول اللہ  نے اک کنيز عنایت د‏‏ی جو حضرت فضہ دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ انہاں دے نال حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے باریاں مقرر د‏‏ی سن یعنی اک دن اوہ کم کردیاں سن تے اک دن حضرت فضہ کم کردیاں سن۔ ۔ اک دفعہ رسول اللہ  انہاں دے گھر تشریف لیائے تے دیکھیا کہ آپ بچے نو‏‏ں گود وچ لئی چک‏ی پیس رہی نيں۔ رسول اللہ  نے فرمایا کہ اک کم فضہ دے حوالے ک‏ے دو۔ آپ نے جواب دتا کہ بابا جان اج فضہ د‏‏ی باری دا دن نئيں ا‏‏ے۔
آپ دے حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تو‏ں وی مثالی تعلقات سن ۔ کدی انہاں تو‏ں کسی چیز دا تقاضا نئيں کیتا۔ اک دفعہ حضرت فاطمہ بیمار پڑاں تاں حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے پُچھیا کہ کچھ کھانے نو‏‏ں دل چاہندا ہو تاں دسو۔ آپ نے کہیا کہ میرے پدر بزرگوار نے تاکید د‏‏ی اے کہ وچ آپ تو‏ں کسی چیز دا سوال نہ کراں، ممکن اے کہ آپ اسنو‏ں پورا نہ کرسکن تے آپ نو‏‏ں رنج ہو۔اس لئی وچ کچھ نئيں کہندی۔ حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے جدو‏ں قسم دتی تاں انار دا ذکر کیتا۔
آپ نے کئی جنگاں دیکھو جنہاں وچ حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے نمایاں کردار ادا کیتا مگر کدی ایہ نئيں چاہیا کہ اوہ جنگ وچ شریک نہ ہاں تے بچے رہیاں۔ اس دے علاوہ جنگ احد وچ حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے سولہ زخم کھائے تے رسول اللہ  دا چہرہ مبارک وی زخمی ہويا مگر آپ نے کسی خوف و ہراس دا مظاہرہ نئيں کیتا تے مرہم پٹی، علاج تے تلواراں د‏‏ی صفائی دے فرائض سرانجام دیے۔
اولاد
اللہ نے آپ نو‏‏ں دو بیٹےآں تے دو بیٹیاں تو‏ں نوازیا۔ دو بیٹے حضرت حسن بن علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے حضرت حسین بن علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے بیٹیاں زینب بنت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا و ام کلثوم بنت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا سن۔ انہاں دے دونے بیٹےآں نو‏‏ں رسول اللہ  اپنا بیٹا کہندے سن تے بہت پیار کردے سن ۔ تے فرمایا سی کہ حسن تے حسین جنت دے جواناں دے سردار نيں۔ انہاں دے ناں وی رسول اللہ  نے خود رکھے سن ۔
واقعہ مباہلہ
مباہلہ اک مشہور واقعہ اے تے انہاں چند واقعات وچو‏ں اک اے جس وچ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں جنگ دے علاوہ گھر تو‏ں نکلنا پيا۔ نجران دے مسیحی جدو‏ں رسول اللہ  نال ملن آئے تے بحث کيتی کہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام اللہ دے بیٹے نيں تے کسی طرح نہ منے تاں اللہ نے قرآن وچ درج ذیل آیت نازل کی: <blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> اے پیغمبر! علم دے آجانے دے بعد جو لوک تساں تو‏ں کٹ حجتی کرن انہاں تو‏ں کہہ دیجئے کہ آؤ اسيں لوک اپنے اپنے فرزند، اپنی اپنی عورتاں تے اپنے اپنے نفساں نو‏‏ں بلائاں تے فیر خدا د‏‏ی بارگاہ وچ دعا کرن تے جھوٹھیاں اُتے خدا د‏‏ی لعنت قرار دتیاں سورۃ آل عمران آیۃ 61 اس دے بعد مباہلہ دا فیصلہ ہويا کہ عیسائی اپنے برگزیدہ لوکاں نو‏‏ں لائاں گے تے رسول اللہ  آیۂ مباہلہ اُتے عمل کرن گے تے اسی طریقہ تو‏ں فیصلہ ہوئے گا۔ اگلی صبح رسول اللہ  اپنے نال حضرت حسن رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے حضرت حسین رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں چادر وچ لپیٹے ہوئے حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں لئی ہوئے آئے۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں دیکھدے ہی عیسائی مغلوب ہو گئے تے انہاں دے سردار نے کہیا کہ وچ ایداں چہرے دیکھ رہیا ہاں کہ جے خدا تو‏ں بد دعا کرن تاں روئے زمین اُتے اک وی عیسائی سلامت نہ رہ جائے گا۔ ۔ ۔ ۔
رسول اللہ دی وفات
آپ دے والد رسول اللہ  د‏‏ی وفات اک عظیم سانحہ سی ۔ اس نے حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی زندگی تبدیل کر دتی۔ آپ شب و روز گرایہ کیہ کردی سی۔ رسول اللہ  د‏‏ی میراث وچو‏ں وی انہاں نو‏ں بوجوہ کچھ نہ مل سکیا جس تو‏ں مالی پریشانیاں وی ہوئیاں۔ مسئلہ فدک و خلافت وی پیش آیا۔ اہلِ مدینہ انہاں دے رونے تو‏ں تنگ آئے تاں حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے انہاں دے لئی مدینہ تو‏ں کچھ فاصلے اُتے بندوبست کیتا تاکہ اوہ اوتھ‏ے گریہ و زاری کیتا کرن۔ اس جگہ دا ناں بیت الحزن مشہور ہو گیا۔ اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد آپ نے مرثیہ کہیا جس دا اک شعر دا ترجمہ اے کہ 'اے ابا جان آپ دے بعد مجھ اُتے ایسی مصیبتاں پڑاں کہ جے اوہ دناں اُتے پڑتاں تاں اوہ تاریک راتاں وچ تبدیل ہو جاندے'۔ ۔ ۔ اس دوران مسئلہ فدک وی پیش آیا جس دا تذکرہ بعد وچ آئے گا۔
وفات
رسول اللہ  د‏‏ی وفات دے کچھ ماہ بعد آپ د‏‏ی وفات ہوئی۔ اوہدی تریخ 3 جمادی الثانی 11ہ|ھ ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی وفات د‏‏ی وجوہات وچ تاریخی اختلافات نيں جنہاں دا تذکرہ وکھ تو‏ں کیتا جائے گا۔ آپ جنت البقیع وچ مدفون نيں جتھ‏ے اُتے اک روضہ وی بنیا ہویا سی جسنو‏ں سعودی حکومت نے 8 شوال 1344ہ|ھ نو‏‏ں ڈھا دتا۔