cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گوگیرا بغاوت
انگریز دیاں لکھتاں
"These tribes had been cattle-stealers and thieves from time immemorial; but being of no political importance, the Sikhs, after two unsuccessful attempts to conqure them, took only the precaution of having armed escorts when passing through the district, and allowed them to remain in almost undisturbed indulgence of their predatory propensities, especially as these rarely extended beyond their own immediate neighbours; thus they were generally left to settle their raids and their thefts, and to fight out their quarrels among themselves.....the predatory tastes of these tribes were now checked by laws vigorously enforced, involving punishment and restitution; and under the influence of these stringent measures, the road from Lahore to Mooltan had become as safe as any in Bengal." (8) "The Chief of the Khurrul tribe, by name Ahmed Khan, was a traitor at heart; he had been in constant communication with the rebels of Delhi and Hansi, and (as he boasted) with the king of Delhi himself." (9) "Ahmad was a man above the average---bold and crafty." (10)
ایہناں ’چوراں ڈاکواں‘ نُوں کیہڑا لوبھ ہا جیس پاروں ایہہ سراں تے کفن بنھ کے گورے دے مقابلے تے نکلے۔ اوہدی لکھت ایس گل دا ویروا نہیں کریندی۔ راء احمد خان ہوراں وج گج کے برکلے نُوں آکھیا ہا کہ اوہ بہادر شاہ ظفر نُوں اپنا بادشاہ مندا ہے تے ایس دھرتی اُتے گورے دی شاہی اوہنوں وارا نہیں کھاندی۔ایہہ گل برکلے اپنے اتلیاں نُوں اپڑائی وی ہا۔ برعظیم وِچ اوہدے خلاف جِنیاں قوماں نِکلیاں اوہناں دی منگ اپنی دھرتی تے اپنا راج ہا۔ وت بار واسی تاں بے شعورے نہ ہوئے سگوں اوہدے اگے نہ جُھکن والے سارے ای ’بے شعورے‘ ہن۔ انج راء احمد خان بارے ورتی شودھی لفظالی وچ ویری نُوں نِرآدرن آلا گیدی پُنا ہے سچ نہیں۔
گورے دا ہور چَلتر ویکھو اوہنے ’’گزٹیرز آف دی چناب کالونی ‘‘ وِچ لکھیا ہے کہ ’جانگلی‘ تے ہور نکوہی دِیاں گلاں ایہناں دے بارے دوئیاں ضلعیاں توں آیاں (آبادکاراں) جوڑِیاں ہوئیاں ہن۔ 1857ء دی جنگ آزادی سمے بار وِچ آبادکار کِدوں آ گئے؟ جدوں گورے لہندی پنجاب وچ کُھلے رقبے تے کن آلی بھوئیں ویکھی تاں اوس نُوں پُھرنا پُھریا کہ ایہناں نُوں نہراں دے پانی راہیں آباد کیتا ونجے تاں ہک ماملا ودھسی دوآ ایتھوں دِیاں جِنساں ولایت گھلسائیں۔ وت وارے نیارے ہو ویسن۔ وپار دے سُفنے نوں توڑ چاڑھن کان اوس باہلی آبادی آلے ضلعیاں دے واسِیاں نُوں بار وِچ لیا بہایا۔ ایتھوں دِیاں جنساں اکٹھیاں کرن کان مَنڈِیاں بنیاں۔ مَنڈِیاں دے راکھے جمے۔ ایہناں مَنڈِیاں چوں جِنساں ریل راہیں بندرگاہواں تیکر اپڑیاں۔ ولایت دے مشینی ٹھپے دا مال مُڑ ہٹ کے اسانوں ویچیا۔ اِنج بُھکھ تے غلامی نُوں دوہر لگی۔ ایہہ سچ ہے کہ لابھو میل دے مُونہاں وچ مالکاں دی جیبھ ہوندی ہے تے اوہناں نُوں اپنے لوبھ توں اگانہہ کُجھ نہیں نظریندا۔ وت ’زمانہ سازی‘ دی کھیڈ وی رج کھیڈیوی، پر نابری بارے سرکاری چِٹھیاں دی بولی والی گل ڈھیر اگدوں دی ہے۔
گورا دیسی سورمیاں دی کئیں ڈھنگاں نال پِھٹک بنیندا ہے۔ اوہ ایہناں دی مسلمانی نُوں وی پُندا ہے۔ 1857ء دی جنگ کفر اسلام دی جنگ نہ۔ آزادی کان جاناں وارن والے سارے مذہباں دے ہان۔ انگریز دے بانہہ بیلیاں وِچ وی اِنج دی کائی ونڈ نہ۔ بہادر شاہ ظفر دی اجے تیکر علامتی حیثیت تاں ہا۔ جتھاں وی سُچیت جِیاں اوہدا راج مُکن دا سُنیا اوہناں نُوں سیک تاں آونا ہا۔ دُوئے بنے گورے دی شاہی بنُو ہا۔ بھلا ہک انکھی جی کیہڑی دِھر آل کھلوسی؟ کیو۔براؤن ایس گل دا وی توا لیندا ہے:
"In the district around were numerous Mohammedan tribes of Jut origin, at present degenerated into cattle-feeders and cattle-stealers, who nevertheless retaind somewhat of their ancestral love of war and plunder; hundreds and thousands of whom wanted only the opportunity and encouragement to spring up armed--for though nominally disarmed, what Punjabee does not know where to lay hands on his weapon in time of need?---and at the first sound of the war--cry, "Deen! Deen!" (religion), in Moslem fanaticism, they would have made Mooltan their rallying-point." (11) کیو۔براؤن ایسے لکھت وچ پنجاب اُتے اپنی جِت دے سوہلے گاوندیاں لِکھدا ہے:
"Nor was it only, or indeed chiefly, in concurrence with the brigadier that the Judicial Commissoner distinguished himself: the mantle of Sir John Lawrence rested indeed for the time on one worthy to take his place--one whose every act bore testimony to his English energy and his Christian courage." (12)
جے دین تے مذہب پچھڑی سوچ دا ای سِٹا ہوندا ہے تاں وت ’کرسچین کریج‘ کدوں آ گئی؟ گورا اپنا سودا ویچن تے ایتھوں دِیاں دولتاں اکٹھیاں کرن کان مُونہہ اُتے لبرل ازم تے سیکولر ازم دا مکھوٹا چاڑھ لیندا ہے، پر برعظیم وچ اوس ایہہ وچار دھارا دُپھیڑاں نال ورتائی ہے۔ پنجاب وچ اوس مذہبی لہراں نُوں آپوں تھاپڑیا تے اِنج ان لِکھی پالیسی’ لڑاؤ تے حکومت کرو‘ راہیں بندے نال بندہ نہ چھڈیا۔ انگلستان تے کالونیاں وچ ایہہ سُوجھ سگویں نسردی نہیں دِسدی۔ یورپی قوماں جیہناں مُلکاں اُتے ای مَل ماری ہا اوتھے عیسائی مذہب دی وڈی گنتی ای نہیں دِسدی سگوں کُجھ مُلکاں دی تاں پچھان ای عیسائیت بن گئی ہے۔ اِنج گورا مذہب نوں وی پینتڑے دے طور تے ای ورتدا ہے۔
گورے دی لکھت ’وفاداری‘ تے ’غداری‘ دوالے گُھمدی ہے۔ وفادار اوہ ہوندا ہے جیہڑا مالک دی مرضی اگے دھون سٹ دیوے تے غدار اوہ جیہڑا جُولے چوں سِر چِھکا جاوے۔ ایتھے ہک ہاسے دی گل ویکھو۔ پنجاب وِچ وٹواں دی جدی جوہ نیلی ہے۔نیلی دے وٹواں تے راوی دے پیروکیاں دا صدیاں پُرانا سانگا ہا۔ ایسے سانگے پاروں وٹو قبیلے دے کُجھ جِیاں راوی تے وسیرا کر لیا۔ ہُن گوریلا جنگ وچ نیلی دے وٹواں دا کوئی سِیر نہ۔گورے ایس چالے تے ایہناں نُوں شابش وی دِتی ہے۔ راوی دے وٹو بابے احمد خان دے مجیجی ہان۔ اوہ وی ایہناں نُوں پکی ڈھیری جاندے ہان۔ ایہہ موہرلیاں صفاں وِچ کھلو کے گورے دے خلاف لڑے۔اوہ راوی دے وٹواں بارے ’’گزٹیرز منٹگمری ڈسٹرکٹ‘‘ وِچ لِکھدا ہے:
"There is very little to choose between the two tribes on the Ravi. There the Wattus rose in 1857, and are still addicted to cattle thieving." (13) نیلی دے وٹواں بارے ایسے ’’گزٹیرز‘‘ دے وچار ویکھو:
کلسرا نورنگا
کلسرا نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گوگیرا بغاوت
انگریز دیاں لکھتاں
"The Wattus pride themselves on their politeness and hospitality. They are of only moderate industry, profuse in expenditure on special occasions, indifferent to eduction and exceedingly fond of cattle." (14)
ایئر بالٹک
ایئر بالٹک کارپوریشن دے دے طور تے چلدا اتے ایئربالٹک اکھوؤن والا، ایہہ لٹویئن فلیگ کیریئر ایئرلائین اتے گھٹّ قیمت والا کیریئر ہے۔ اسدا مکھ دفتر مارپّ میونسپلٹی، راجگڑھ  ریگا دے نیڑے، ریگا انٹرنیشنل ایئرپورٹ اتے واقع  ہے۔ اسدا مکھ ہبّ ریگا انٹرنیشنل ایئرپورٹ ہے۔ 30 نومبر، 2011 توں اسدا مالکانہ حق سرکار کول ہے۔ 11 نومبر 2015, توں ایئر لتوانکا اتے اسٹونئن ایئر دے بند ہون مگروں، ایہہ موجودہ کسی وی بالٹک دیساں وچوں اک لیتا فلیگ کیریئر ہے۔
گوگیرا بغاوت
انگریز دیاں لکھتاں
ایہہ ہکے قبیلے دے جی ہن۔ راوی دے وٹو نابر ہن تے نیلی دے وفادار۔ دوویں قبیلے مجِھتے ہن تے ایہہ ایہناں دی پچھان اج وی ہے۔ گورا نابراں نُوں عادی چور آہدا ہے تے وفاداراں نُوں پروہن چار تے ساؤ۔ ایہہ پروہن چاری تے ساؤ پُنے دا پُھمن وفاداری پاروں لگا ہے تے عادی چور دی کالک نابری پاروں۔ گورے دی تاریخ کاری دا ایہو سچا ہے کہ اوہ نابراں دا مہاندرا مدھول کے وکھیندا ہے تے وفاداراں نُوں پلوسی آوندا ہے۔ ایسے عینک نال اوہ نابری دی پوری رِیت نُوں ویہدا ہے۔
ایئر بالٹک
شروعاتی اتہاس
ایہہ ایئرلائین 28 اگست 1995 نوں سکینڈینیوین ایئرلائینز (ایس اے ایس) اتے لیتوینئن راج وچکار سانجھی ادمّ ہستاکھر ہون نال قایم ہوئی۔ اسدا سنچالن 1 اکتوبر 1995 نوں سبھ توں پہلے ایئر بالٹک ایئرکرافٹ، ساب 340, دے پہنچن نال شروع ہویا۔
گوگیرا بغاوت
انگریز دیاں لکھتاں
اوہ برعظیم اُتے راج کرنا اپنا حق سمجھی بیٹھا ہے تے اپنے آپ نُوں مالک سمجھدا ہے۔ اوہدیاں لکھتاں دی ہک ہک سطر توں ایس احساس دا ہُنگارا بھرِیندا ہے۔ اوہ وڈے چَلتر نال دُوئیاں قوماں دی خودمختاری، آزادی، جیون دے حقاں تے پرائے دھن اُتے مل مارن ورگے سوالاں توں ولا کے لگھ ویندا ہے۔ اوس بار واسِیاں نُوں ونو ون دے مہنے مارے ہن اکھے ایہناں نُوں نفعے گھاٹے دا پتہ ای نہیں۔ اوہ ہک گلوں سچا وی ہے کہ اوس برعظیم وِچ نابری دے جیہڑے روپ ویکھے ہان، ایہہ نابری اوہناں توں اچرج ہا۔ ایتھے چربی والے کارتوساں توں بھرشٹ ہون ورگا بھیت کوئی نہ۔ ایتھے کسبی فوجی وی کوئی ناہن جیہڑے اُچے عہدیاں تے ودھ تنخواہاں دی منگ پوری نہ ہوون پاروں ویہر کھلوتے ہوون۔ ایتھے سجری ریاست وی کائی نہ ٹُٹی ہوئی جوں خلقت اپنے راجے دے الھے پھٹاں اُتے پھاہ رکھن کان نکل پئی ہووے۔ایہناں نُوں راجا، مہاراجا بناون دا لارا وی کسے نہ لایا ہویا۔ گورا بھاویں کن ولا کے پھڑدا ہے پر وت وی ایہہ گل مندا ہے کہ ایہناں پچھلے بادشاہاں نُوں وی نہ منیا۔ وچلی گل دھاڑوی نُوں نہ مننا تے اپنی دھرتی دے تقدس کان سوا لکھ بندے دے نکل آون آلی سُوجھ ای اوس کان مارُو ہے۔ ایسے سُوجھ دا پھکّا مارن کان ای تاں اوہ ہوچھی بولی دے اوہلے وِچ تاریخ بجی کریندا ہے۔
حوالے
1*. Thomas Benjamin. "Preface."Encylopedia of Western Colonialism Since 1450, 2007 ed.
گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:ضلع ساہیوال گٹھ:جنگ آزادی 1857
ایئر بالٹک
شروعاتی اتہاس
سال 1999 وچّ، ایئر بالٹک اک سانجھی سٹاک کمپنی بن گئی۔ اس تو پہلاں ایہہ اک لمیٹڈ  کمپنی سی۔ اسدے سارے سابّ 340 دی تھاں فوکر 50 نے لے لئی۔ ستمبر تکّ، ایئرلائین نے یوروپیین ایوئیشن اوپریٹنگ سٹینڈرڈ جاں جی آئی آر اوپس. ہیٹھ اپنا سنچالن شروع کیتا۔ ایئر بالٹک نے نویں میلینیئم دا اےتقبالل نویاں وردیاں نال اتے ریگا ایئرپورٹ تے نواں کارگو کھولھ کے کیتا۔
پہلے بوئنگ 737-500 نے اپنی اڈان 2003 وچّ شروع کیتی، اتے 1 جون 2004 توں، ایئر بالٹک نے لتھوانیا دے راجگڑھ ، ولنیوس توں شروعاتی پنج تھانواں لئی اپنی سیواواں شروع کیتیاں۔ اکتوبر 2004 وچّ، ایئر بالٹک نوں ایئربالٹک دے طور تے دوبارہ بانڈ کیتا گیا سی۔ اسدے موجودہ نشان وچّ ہوائی جہاز پورے ڈھانچے تے سفید اتے ہلکہ پیلا (لائم)رنگ ہے۔ ایئربالٹک.کام ہوائی جہاز دے اگلے دھڑّ اپر لکھیا ہویا ہے اتے “بیلٹک” شبد نیلے رنگ وچّ ہوائی جہاز دی پونچھ دے پنکھ دے تھلڑے حصے تے لکھیا ہویا ہے۔ دسمبر 2006 وچّ،  پہلے بوئنگ 737-300 نے اڈان دی شروعات کیتی اتے ایہہ ونگلیٹس نال سنرچت کیتا گیا۔ جولائی 2007 وچّ، ایئربالٹک نے اونلائن چیک-انّ سسٹم دی شروعات کیتی۔ ایہہ بیلٹک راجاں وچّ پہلا اونلائن چیک-انّ سسٹم سی۔ 2008 دی بسنت وچّ، موجودہ ایئربالٹک دی اڈاناں وچّ دو لمبے-ہولے بوئنگ 757 شامل کیتے گئے۔ 10 مارچ 2008 نوں، ایہہ اعلان کیتا گیا کہ کمپنی دے اتہاس وچّ اڈاناں دی ودھدی ہوئی منگ نوں دیکھدے ہویاں، ایئرلائین اگلے تنّ سالاں وچّ نویں ایئرکرافٹ خریدیگی۔ ایہہ نواں ایڈشن اگلی پیڑی دا کیؤ400 ایئرکرافٹ ہووےگا۔
ایئربالٹک دا ایس.اے.ایس. نال مضبوط رشتہ سی، جسدا ایئرلائین کول 47.2% حصہ سی ۔
ملکیت
AirBaltic is a joint-stock company, with current shareholders (as at May 2016):
کاروباری رجحان
The airline's full accounts have not always been published regularly; figures disclosed by Air Baltic via various publications are shown below (for years ending 31 December):
کوڈشیئر معاہدہ
airBaltic has codeshare agreements with the following airlines:
موجودہ فلیٹ
The AirBaltic fleet consists of the following aircraft (as of December 2016):
باہرلے جوڑ
گٹھ:لیٹویا دیاں ایئرلائیناں گٹھ:ایئر لائیناں گٹھ:ہواباز کمپنیاں
چک 443 ج ب
چک 443 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
مضر بن نزار
مضر بن نزار محمد  دے آباء و اجداد وچو‏ں سن ۔ انہاں دا شجرہ کچھ ایويں اے
مضر بن نزار بن معد بن عدنان
(عربی وچ : مضر بن نزار بن معد بن عدنان )
محمد دا شجرہ انہاں تک ایويں پہنچدا اے
محمد بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فھر بن مالک بن نضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر
(عربی وچ : محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر )
مآخذ
گٹھ:اہل بیت گٹھ:تاریخ عرب گٹھ:مسلماناں دے شجرۂ نسب گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ
استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ (estonian soviet socialist republic) (استونی بولی: Eesti Nõukogude Sotsialistlik Vabariik) جسنوں استونیائی ایس ایس آر (estonian ssr) دے طور اتے وی جانیا  جاندا اے سوویت یونین   دی اک ریاست  سی ۔
اس اشتراکی لوکراج دا راجگڑھ  تالن   شہر سی ۔
توں علیحدگی دے بعد ا یہ آزاد  دیس   بن گیا۔
مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریا
توں علیحدگی دے بعد ا یہ آزاد  دیس   بن گیا۔
عروۃ الوثقی (کتاب)
اَلعُروَۃُ الوُثقی، عربی بولی د‏‏ی اک شیعہ فقہی کتاب اے جسنو‏ں شیعہ فقیہ سید محمد کاظم طباطبایی یزدی (1247–1337 ھ) نے تالیف کيتا۔ ایہ کتاب آخری سو سالاں وچ شیعہ فقہا تے مراجع تقلید دے فتاوا دے بیان دے لئی بنیادی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ شیعہ فقہا اپنی رائے نو‏‏ں اس کتاب دے تعلیقے وچ ذکر کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کتاب عروہ دے ناں تو‏ں وی جانی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ سید یزدی د‏‏ی اہ‏م ترین فقہی کتاب منی جاندی ا‏‏ے۔ شیعہ فقہی و علمی مراکز وچ اس قدر اس کتاب نو‏‏ں اہمیت حاصل اے کہ اس کتاب دے مصنف نو‏‏ں صاحب عروہ دے ناں تو‏ں یاد کیا جاندا ا‏‏ے۔ عروۃ الوثقی سید محمد کاظم یزدی دے فقہ تو‏ں متعلق فتاوا اُتے مشتمل اے کہ جنہاں د‏‏ی تعداد 3260 دے نیڑے مسائل تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔
مصنف
سید محمد کاظم طباطبائی یزدی (1247–1337 ھ) شیعہ فقیہ، جو صاحب عروہ دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ اوہ مرزائے شیرازی دے بعد شیعاں دے مرجع قرار پائے۔ ایران وچ مشروطہ د‏‏ی تحریک وچ مشروطہ دے مخالفین وچو‏ں سن ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے تے آخوند خراسانی درمیان مشروطہ دے موضوع اُتے نزاع رہی۔
مضامین کتاب
عروۃ الوثقی دا اکثر حصہ فقہی ابحاث اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ 3260 فقہی مسائل بیان ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ عروہ 16 کتاباں یا فصلاں اُتے مشتمل فقہ دا اک مکمل دورہ اے ۔کتاب د‏‏ی فصلاں درج ذیل ترتیب دے مطابق نيں:
مقام و منزلت
عروۃ الوثقی شیعہ دے فقہی مراکز د‏‏ی اک مشہور کتاب اے جو آخری 100 سالاں وچ فقہا د‏‏ی نگاہ بہت زیادہ مورد توجہ رہی۔ شیعہ فقہا نے اس کتاب بہت زیادہ حواشی تے تعلیقے لکھے ني‏‏‏‏ں۔ عروہ الوثقی تو‏ں پہلے شرائع الاسلام تے تبصرۃ المتعلمین ورگی کتاباں شیعہ فقہی دروس دا محور رہیاں لیکن عروہ د‏‏ی تالیف نے انہاں کتاباں د‏‏ی جگہ لے لی تے فقہا دا مرکز و محور قرار پائی بلکہ علمی مراکز وچ دروس خارج دے محور اصلی د‏‏ی جگہ حاصل کرچک‏ی ا‏‏ے۔ شیخ عباس قمی نے عروۃ الوثقی دے ترجمے دے مقدمے وچ تحریر کیا اے: اوہ ایہ کتاب دیکھنے دے آرزو مند ني‏‏‏‏ں۔ اوہ عروہ نو‏‏ں اک جامع تے عبارتاں دے بیان دے لحاظ تو‏ں رواں توصیف تے بہترین روش اُتے تالیف شدہ کتاب کہندے ني‏‏‏‏ں۔
خصوصیات
العروۃ الوثقی ظاہری طور شیعہ فقہی کتاب اے جس دے مسائل نو‏‏ں نمبر شمار دے تحت بیان کیا گیا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ مجموعی طور اُتے 3260 فقہی مسائل بیان ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ جامعیت، سلیس عبارتاں، کثیر فقہی فروعات، مطالب وچ نظم تے جدید مسائل دے بیان اُتے مشتمل ہونا اس د‏ی خصوصیات وچو‏ں ا‏‏ے۔
شروح، حواشی ، تعلیقات
عروۃ الوثقی دے چھپنے دے بعد تو‏ں لے ک‏ے اج تک اس کتاب وچ مذکور نظریات تے اس وچ مذکور مسائل دے متعلق ہور فقہا دے نظریات تعلیقے، شروح تے حواشی د‏‏ی صورت وچ مختلف کتاباں د‏‏ی صورت وچ چھپ چکے ني‏‏‏‏ں۔ بعض مراجع تقلید نے اس کتاب دے متن کتاب دا اصلی متن قرار دتا تے جس جگہ انہاں د‏‏ی نظر اس متن تو‏ں مختلف سی اسنو‏ں حاشیے دے عنوان تو‏ں ذکر کیا ا‏‏ے۔ انہاں مراجع وچ درج ذیل اسما شامل نيں:مرزا حسین نائینی (۱۳۵۵ق)، شیخ عبد الکریم حائری (۱۳۵۵ق)، آقا ضیاءالدین عراقی (۱۳۶۱ق)، سید ابوالحسن اصفہانی (۱۳۶۵)، محمدحسین کاشف الغطاء (۱۳۷۳ق)، سید حسین بروجردی (۱۳۸۰ق)، سید احمد خوانساری (۱۴۰۵ق)، امام خمینی (۱۴۰۹ق)، سید ابوالقاسم خوئی (۱۴۱۳ق) تے سید محمدرضا گلپایگانی (م۱۴۱۴ق).
شیخ عباس قمی نے عروۃ الوثقیٰ دا الغایۃُ القُصوی دے ناں تو‏ں فارسی بولی وچ ترجمہ کيتا۔ ایہ ترجمہ چند مرتبہ بغداد تے تہران تو‏ں چھپ چکيا ا‏‏ے۔
بعض ایسی کتاباں نيں کہ جنہاں وچ عروۃ الوثقی د‏‏ی شرح بیان ہوئی اے یا حاشیہ تے تعلیقہ انہاں اُتے چاپ ہويا ا‏‏ے۔ انہاں کتاباں وچ درج ذیل اسما قابل ذکر نيں:
منابع
گٹھ:چودہويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ فقہی کتاباں گٹھ:فقہی کتاباں (عربی) گٹھ:حائز اہمیت درجہ اول مقالات گٹھ:کتاباں
پٹا سپربا
پٹا سپربا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
زکریا علیہ السلام
اسرائیلی پیغمبر زکریا دا قرآن دی سورۃ آل عمران، سورۃ انعام، سورۃ مریم تے سورۃ انبیاء وچ تہانو‏‏ں مجملاً ذکر اے۔ اس توں معلوم ہُندا اے کہ تسی‏‏ں بنی اسرائیل دے پیغمبر سن۔ تے ہیکل دے کاہن وی۔ مریم علیہا السلام تسی‏‏ں ای دے خاندان توں سن۔ جدو‏‏ں اوہ پیدا ہوئیاں تو انہاں دی والدہ نے منت دے مطابق انھاں ہیکل دی نذر کر دتا۔ حضرت زکریا علیہ السلام جدو‏‏ں بی بی مریم دے حجرے وچ جاندے تو دیکھدے کہ انہاں دی کول کھانے پینے دی چیزاں رکھی نیں۔ تسی‏‏ں دے پوچھنے اُتے بی بی مریم نے دسیا کہ اللہ ول توں اے تے اللہ جسنوں چاہتا اے بے حد و حساب رزق دیتا اے۔ حضرت زکریاعلیہ السلام لاولد سن۔ بیوی بانجھ سن تے خود بوہت بوڑھے، لیکن اولاد دی تمنا سی۔ تسی‏‏ں نے اللہ توں وارث دی دعا دی۔ خدا نے تہانو‏‏ں اک فرزند عطا کیتا جس دا ناں تسی‏‏ں نے حکم خداوندی دے مطابقحضرت یحیٰی علیہ السلام رکھیا۔
مسلم مورخین تے مفسرین نے احادیث وروایات دی مدد توں حضرت زکریا علیہ السلام دے حالات اُتے روشنی ڈالنے دی کوشش دی اے۔ انہاں علما دا اس امر اُتے تو اتفاق اے کہ تسی‏‏ں حضرت سلیمان بن داؤد علیہ السلام دی اولاد وچوں سن۔ لیکن والد دے ناں دے بارے وچ اختلاف اے۔ کسے نے ادن کسے نے لدن، کسے نے دان تے کسے نے شبوی برخیا لکھیا اے۔ تسی‏‏ں دا پیشہ نجاری سی۔
شہادت
بنی اسرائیلیاں نے تہانو‏‏ں شہید کر دتا۔ ثعلبی تے ابن اثیر دے بقول قاتل تسی‏‏ں دے پیچھے دوڑے تو تسی‏‏ں اک درخت دے کول پناہ لینے گئے۔ درخت شق ہو گیا تے تسی‏‏ں اس وچ سما گئے لیکن عبا دا دامن باہر رہ گیا۔ لوگاں نے درخت نوں آرے توں چیر پایا جس توں تسی‏‏ں شہید ہو گئے
حوالے
گٹھ:ارض مقدسہ کے مقدسین گٹھ:اسلام میں بائبل کی شخصیتاں گٹھ:اناجیل اربعہ کی شخصیتاں گٹھ:رومی دور کے یہودی گٹھ:عبرانی بائبل میں انبیاء گٹھ:عہد نامہ جدید کے انبیا گٹھ:فرشتہ بیں شخصیتاں گٹھ:لوقا کی انجیل
Zechariah (priest)
اللمعۃ الدمشقیہ (کتاب)
اللمعۃ الدمشقیہ دے ناں تو‏ں معروف کتاب دا اصل ناں اے ۔ ایہ فقہ امامیہ دا اک مکمل نصاب، تے شیخ محمد بن مکی جزینی عاملی معروف بہ شہید اول د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب شہید اول د‏‏ی مشہور ترین تصنیف اے تے مختصر لیکن فقہ امامیہ دا مکمل نصاب اے جو طہارت تو‏ں دیات تک دے ابواب اُتے مشتمل اے جسنو‏ں اس د‏ی شرح دے ضمن وچ اج تک شیعہ حوزات علمیہ وچ پڑھایا جاندا ا‏‏ے۔
کتاب دا اعتبار
کتاب اللمعۃ الدمشقیہ اہ‏م ترین فقہی مباحث دے مکمل نصاب اُتے مشتمل اے جو فتوی فقہ دے اسلوب وچ لکھی گئی اے تے بعض جگہاں اُتے بہت ہی مختصر انداز تو‏ں استدلالی مباحث نو‏‏ں پیش کردی اے ؛ تے چونکہ ایہ مختصر وی اے تے اس د‏ی عبارات سلیس تے مضامین و مندرجات منظم تے مرتب اے لہذا خاص منزلت و مقام رکھدی ا‏‏ے۔ ایہ گرانقدر کتاب اپنی تالیف دے ایام تو‏ں لے ک‏ے ہن تک فقہاء د‏‏ی توجہ دا مرکز رہی اے تے انہاں نے اپنی تالیفات وچ اس دے حوالے دتے نيں تے اس دے مندرجات تو‏ں استناد کیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اج وی حوزات علمیہ وچ شیعہ طالب علماں دے بنیادی درسی مآخذ وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
تألیف د‏‏ی روش
شیخ حر عاملی لکھدے نيں: شہید اول اک سال تک قلعۂ شام وچ قید سن تے انہاں نے ايس‏ے دوران کتاب لمعہ نو‏‏ں ست دن دے عرصے وچ تالیف کیا؛ حالانکہ انہاں دے پاس محقق اول د‏‏ی کتاب مختصر النافع دے سوا کوئی وی فقہی کتاب نہ سی۔ شہید اول نے اس کتاب دے ہر باب دے آغاز وچ اس باب دے خاص احکا‏م بیان کيتے نيں، بعدازاں انہاں احکا‏م تو‏ں متعلق مسائل تے بعدازاں مستحبات تے مکروہات بیان کيتے نيں تے فیر ـ جداں کہ کتاب دے آخر وچ مذکور اے ـ انہاں نے مشہور فقہاء د‏‏ی آراء بیان کيتے ني‏‏‏‏ں۔
تألیف دا سبب
جداں کہ کتاب دے آغاز وچ مصنف دے خطبۂ اول وچ مذکور اے، انہاں نے ایہ کتاب انہاں لوکاں د‏‏ی درخواست اُتے لکھی اے جنہاں دا تذکرہ انہاں نے "بعض الدیانین" دے عنوان تو‏ں، تے کتاب دے آخر وچ "بعض الطالب علماں" دے عنوان تو‏ں کیا ا‏‏ے۔ شہید ثانی شرح لمعہ وچ لکھدے نيں: ایہ کتاب خراسان دے سربداران دے سلسلے دے اک سلطان شمس الدین محمد آوی د‏‏ی اک قریبی شخصیت د‏‏ی درخواست اُتے لکھی گئی اے تا کہ ایہ کتاب فقہی تے حکومت‏ی احکا‏م دا مرجع ہوئے۔
کتاب دے عناوین
کتاب طہارت تو‏ں کتاب جہاد تک عبادات دا حصہ اے تے باقی حصے مختلط ني‏‏‏‏ں۔ کتاب شرکۃ تو‏ں کتاب نکاح تک معاملات دا حصہ اے تے کتاب حدود تو‏ں قصاص، دیات، قضاء تے شہادۃ تک احکا‏م دا حصہ اے تے باقی کتاباں دا تعلق ایقاعات دے حصے وچ آندی ني‏‏‏‏ں۔
لمعہ د‏‏ی شرحاں
thumb| لمعہ دمشقیہ اُتے لکھی جانے والی [[شہید ثانی د‏‏ی تالیف شرح لمعہ ]] لمعہ د‏‏ی شرحاں نو‏‏ں دو قسماں وچ تقسیم کیا جا سکدا اے:۔ اوہ جنہاں دے مستقل عناوین تے ناں نيں تے بعض شرحاں تے حاشیاں دے عنوان تو‏ں مشہور ہوئی ني‏‏‏‏ں۔
نشر و اشاعت
کتاب لمعہ دمشقیہ بارہیا زیور طبع تو‏ں آراستہ ہوئی اے تے انہاں طباعتاں وچو‏ں اک عربی بولی وچ تے دو مجلدات وچ اے جس دا ناشر بیروت دا مطبعہ دارالعالم الاسلامی ا‏‏ے۔
کاربن مونو آکسائڈ
کاربن مونو آکسائڈ اک بے رنگی، بے بو تے بے سوادی گیس اے جیڑی ہوا توں ذرا جی بوتی گوڑی ہوندی اے۔ ایہ 35 ٹوٹے فی ملین دی مقدار وچ جاندارں لئی زھریلی ہوندی اے مگر ایہ میٹابولزم وچ جاندار آپ وی بوت کٹ مقدار وچ بناندے نیں، تہ ایہ اوناں وچ بائیولاجیکل کم کردی اے۔ ایہ ہوا چ بوت کٹ ہوندی اے تے بوت کٹ چیر ریندی اے۔ ایہ زمین دے بوت کول کول اوزون بنان چ ہتھ دیندی اے۔
کاربن مونو آکسائڈ اک کاربن تے اک آکسیجن ایٹم وشکار اک تگنے جوڑ نال بنندی اے۔ ایناں چوں دو کوویلنٹ جوڑ ہوندے نیں تے اک پولر جوڑ ہوندا اے۔ ایہ کاربن تے آکسیجن دا سب توں سادہ کمپاؤنڈ اے۔ کاربن مونو آکسائڈ کاربن دے کمپاؤنڈاں دی کٹ آکسیڈیشن کرن نال بنندی اے مطلب جدوں کاربن ڈائی آکسائڈ بنان لئی آکسیجن کٹ ہووے مثلا اک بند تھاں تے چولہہ بالنا یا گڈی دا انجن ٹورنا۔ کول گیس جینوں 1960 دی دہائی توں پہلاں کعراں وچ چانن، پکان تے گرمی لئی بالیا جاندا سی، دے وچ کاربن مونو آکسائڈ بوت زیادہ ہوندی سی۔ اج کل وی کئی کماں وچ جنج لویا صاف کرن وچ کاربن مونو آکسائڈ بنندی اے۔
پورے جگ وچ سب توں بوتی کاربن مونو آکسائڈ نیچر بناندا اے: اتلی ہوا دی ونڈ ٹروپوسفیئر وچ سورج دے چانن نال کیمیائی ریایکشن ہوندے نیں جیناں نال بوت زيادہ کاربن مونو آکسائڈ بنندی اے۔ اس توں علاوہ اگپہاڑ، جنگلاں دی اگ تے ہور اگاں دے بلن نال کاربن مونو آکسائڈ بنندی اے۔
بیالوجی وچ کاربن مونو آکسائڈ خون دے وچ پائی جان آلی ہیموگلوبن ٹٹ کے بناندی اے۔ ایہ کم خون وچ کاربوکسی ہیموگلوبن بناندی اے تہ ایہ اوناں لوکاں وچ وی ہوندا اے جیناں نیہ ساہ وچ کاربن مونو آکسائڈ نا لئی ہووے۔ 1993 وچ ایہ گل پتہ چلی کہ کاربن مونو آکسائڈ پنڈے وچ کیمیائی سنیعے ٹراندی اے۔ اس دے علاوہ ایہ اوناں 3 گیساں چوں اک ایہ جیڑیاں سوزش ویلے پنڈے وچ سنیعے کلدیاں نیں (باقی دو نائٹرک آکسائڈ تے ہائیڈروجن سلفائڈ نیں)۔ اس گل دے پتہ چلن توں بعد کاربن مونو آکسائڈ اتے کافی پڑھائی ٹری کہ ایدے توں ہور دوائیاں یا بیماریاں دا علاج کڈیا جاۓ۔ ایناں گلاں دے نال نال ایہ گل وی نئیں پلنی چائیدی کہ زیادہ کاربن مونو آکسائڈ خطرناک ہوندی اے۔
گٹھ:آکسائڈ گٹھ:کیمسٹری
چک 444 ج ب
چک 444 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنڈ گٹھ:پاکستان دے پنڈ گٹھ:پنجاب دے پنڈ گٹھ:ضلع جھنگ دے پنڈ گٹھ:جھنگ برانچ نہر دے پنڈ
نیلی چھاتیوالا نورنگا
نیلی چھاتیوالا نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
معد بن عدنان
معد بن عدنان محمد  دے آباء و اجداد وچو‏ں سن ۔
محمد دا شجرہ انہاں تک ایويں پہنچدا اے
محمد بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فھر بن مالک بن نضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان
(عربی وچ : محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان )
گٹھ:اہل بیت گٹھ:تاریخ عرب
اباک خان
اباک خان(1495ء-؟) ، شیبانی ٹبر وچوں خانان سائبیریا(سائبیریا خانات ) دا اک خان سی ۔ اسنوں آباک ، اواک ، اباق ، تیومن دا خان تے سعید ابراہیم خان وی آکھئیا جاندا اے ۔
طلائی اردو سلطنت دے ٹٹن مگروں ، کوہ یورال دے دکھن چ نوغائی ، کوہ یورال دے چڑھدے دکھن چ شیبانی تے چڑھدے دے جنگلاتی علاقے چ تائی بوغا علاقائی طاقتاں بن گئے ۔ شیبانیاں تے تائی بوغا ٹبر نے وارو واری خانان سیبیر (خانان سائبیریا ) تے حکومت کیتی ۔ سن 1428ء دے لاگے شیبانی ابوالخیر خان نے سائبیریا دے خان نوں قتل کر کے کجھ چر لئی اک سلطنت قائم کیتی جہڑی سائبیریا توں آمو دریا تک پھیلی ہوئی سی ۔ جداں ای لوک تے اقتدار چڑھدے دکھن ول منتقل ہوئیا ، باقی رہن آلے شیبانی اباک خان دے دوالے اکٹھے ہو گئے ۔ سن 1464ء چ ( بوہتے زریعاں موجب) ، یاں 1468ء چ (فورستھ موجب) یاں 1480ء چ (گروسٹ موجب) عبدالخیر دے مرن مگروں ، اباک نے نوغائیاں دی مدد نال تائی بوغا ٹبر دے خان ، مار نوں قتل کر کے ،خود سائبیریا دا خان بن گئیا ۔
بعد چ کسے ویلے نوغائی بھائی موسی تے یمغرچی خان حالت جنگ چ سن تے یمغرچی خان نے تیومن توں اباک نوں سدئیا ۔ اوہ دریائے وولگا دے نال نال آئیا تے وڈا اردو ( وڈا نوغائی اردو) اتے احمد خان نالوں ودھ حق دا دعوی کیتا ۔ ماسکوی روس تے اورگا ستاندوف دی حکومت ویلے ، اباک نے احمد خان نوں ڈران لئی شاید ماسکو نال کجھ تعلقات بنائے ہون ۔ سن 1491ء چ اباک خان تے یمغرچی خان نے احمد خان نوں قتل کر دتا ۔ 1495ء چ (عام خیال موجب) ، یاں 1494ء چ ، یاں 1493ء چ ( گروسٹ موجب) ، اباک خان ، مار دے پوتے ماموت ہتھوں مارئیا گئیا ، جہڑا کہ خانان سائبیریا دا خان بن گئیا ۔
اسدے پتر مرتضی خان 1502ء دے بعد گیاہستان ( سٹیپ) چ اقتدار چ آئیا ۔ اسدا پوتا کوچم خان خانان سیبیر دا آخری خان سی ۔ اسدا چھوٹا بھائی ماموک کجھ چر (96-1495ء) لئی خانان قازان دا خان رہئیا ۔
حوالے
گٹھ:تاتارستان گٹھ:روس گٹھ:روسی مسلمان گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:ترکستانی شخصیتاں گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:تاتاری گٹھ:شیبانی گٹھ:ترک گٹھ:ترک شخصیتاں گٹھ:ترک لوک گٹھ:بادشاہ گٹھ:سائبیریا
سولا نورنگا
سولا نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
افریقی نورنگا
افریقی نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ہری چھاتیوالا نورنگا
ہری چھاتیوالا نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ایزی جیٹ ایئر لائنز
1995 وچ ایزی جیٹ دے قیام دے بعد اس نے تیزی نال وادھا کیتا ہے، ایہہ وادھا زیادہتر ادھگرہن کرن نال ہویا. اتے گھٹ قیمت ایئر لائن دی منگ کرکے ہویا. ایہہ ایئرلائین اپنی ایسوسیئیٹ کمپنی دے ایزی جیٹ جرمنی دے نال مل کے 200 توں ودھ جہازی اڈاناں  دا انتظام کردی ہے جس وچّ زیادہتر ایئر بس اے319 شامل ہن. اس دے یورپ وچّ 24 بیس ہن اتے جس وچوں گیٹوک سبھ تو وڈا بیس ہے 2014 وچّ، اسی جیٹ 65 ملیان توں ودھ مسافر لے کے گیا. جو کی اس نوں مسافراں دی گنتی دے روپ وچّ رینیئر تو بعد یورپ دی دوسری سبھ تو وڈی ایئر لائن بناؤدی ہے
ایزی جیٹ ٹیلیویین دی لڑی ایئر لائن بروڈکاسٹ آئی ٹی وی تے دکھائی گئی جس وچ ایئر لائن دا لوٹن ہوائی اڈے اتے ہور بیساں تے کم کرن دا طریقہ دکھایا گیا
شروعات
قیام دے بعد ایزی جیٹ نے بہت ترقی کیتی، ایہہ ترقی تے وادھا ببرطانیہ  اتے یورپ  وچّ اچّ منگ کرکے ہویا. اس ترقی کرکے، ایزی جیٹ نے کئی حریف ایئرلائینز خریدیاں نیں ، جس وچ یونائٹیڈ ایئر ویز وی شامل ہے.
مارچ 1998 وچّ، ایزی جیٹ نے تنّ لکھ سوسّ فریک وچّ  سوسّ چارٹر ایئرلائین TEATTEA وچّ 40% دی حصیداری خریدی.
ایئرلائین دا نواں نام ایزی جیٹ سوٹزر لینڈ رکھیا گیا اتے اس نے اپنیاں سیواواں 1 اپریل 1999 وچّ شروع کیتیاں اتے جنیوا انٹرنیشنل ہوائی اڈے نوں اپنے ہیڈکوارٹر دے طور تے تبدیل کیتا سی. ایہہ ایزی جیٹ دا یو کے تو باہر پہلا ہیڈکواٹر سی. 2002 وچّ، ایزی جیٹ نے 374 ملیان پاؤنڈ وچّ حریف ایئرلائین لنڈن سٹینڈ شیڈ – گو     نوں خریدیا.
ایزی جیٹ نوں گو تو تنّ نوے ٹھکانہ ورثے برسٹال ہوائی اڈا، ایسٹ مڈ لینڈ ایئر پورٹ اتے لندن سٹین سیڈ ایئر پورٹ ملے. گو دے ادھگرہن نال ایزی جیٹ دے فلیٹ وچّ بوئنگ 737-300 جہاز دی گنتی دگنی ہو گئی.
2002 وچّ، ایزی جیٹ نے گیٹوک ایئر پورٹ تے اک نواں بیس کھولھیا اتے 2003 اتے 2007 دے وچکار جرمن، فرانس، اٹلی اتے سپین وچ اپنے بیس کھولھے تے یورپ وچّ اپنی ہوند مضبوط کیتی. 2007 وچّ، ایزی جیٹ کسے وی ہور کسے وی یورپی ایئرلائین تو ودھ فی دن اڈاناں اوپریٹنگ کرن دا دعوی کیتا. 25 اکتوبر 2007 وچّ ایزی جیٹ نے جی بی ایئر لائن دی ساری شیئر پونجی بلیڈ گروپ توں خرید لیتی.
لیٹویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ
اس اشتراکی لوکراج دا راجگڑھ  ریگا   شہر سی ۔
توں علیحدگی دے بعد ا یہ آزاد  دیس   بن گیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ سوویت یونین گٹھ:سوویت یونین دے لوکراج گٹھ:یورپ دے سابق دیس گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:لیٹویا گٹھ:لٹویا گٹھ:سوویت یونین دیاں ریاستاں گٹھ:سوویت یونین دی ذیلی ونڈ گٹھ:سوویت لوکراج گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:لیٹویائی سوویت اشتراکی لوکراج گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج گٹھ:تریخ سوویت یونین گٹھ:سوویت یونین دی تریخ گٹھ:سوویت یونین دے لوکراج گٹھ:لیٹویا دی تریخ
چک 445 ج ب
چک 445 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
کولمبیا دریا
کولمبیا اتلے امریکہ دا سب توں وڈا دریا اے۔ اے راکی برطانوی کولمبیا کینیڈا توں ٹردا اے تے اوریگون تے واشنگٹن توں ہوندا اویا بحرالکاہل چ ڈگ جاندا اے۔ ایدی لمبائ 2000 کلومیٹر  اے۔ کینڈا دے صوبے برٹش کولمبیا وچ بہنے والا اک دریا-
چک 445 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
کولمبیا دریا
کولمبیا دریا  شمالی امریکا وچ بحر الکاہل دے شمال مغربی علاقے وچ سب تو‏ں وڈا دریا اے ۔ راکی پہاڑاں تو‏ں نکلدا، ایہ جنوب وچ واشنگٹن د‏‏ی طرف وگدا اے، فیر مغرب د‏‏ی طرف اوریگون دے نال اس ریاست د‏‏ی زیادہ تر سرحد بنا‏تے ہوئے اپنے ماخذ تو‏ں 1,243 میل (2000 کلومیٹر) دا فاصلہ طے کردے ہوئے بحرالکاہل مین جا گردا اے ۔ حجم دے لحاظ اے ایہ امریکا وچ چوتھا سب تو‏ں وڈا دریا تے شمالی امریکا وچ سب تو‏ں وڈا دریا جو بحرالکاہل وچ گردا اے ۔ ایہ دریائی نظام سالمن تے ہور مچھلیاں دا مسکن اے جو میٹھے پانی تے سمندر دے نمکین پانی دے درمیان منتقل ہُندی رہندیاں نيں ۔ اٹھارواں صدی دے اخیر وچ اک نجی امریکی بحری جہاز دریا وچ داخل ہونے والا پہلا غیر مقامی جہاز بن گیا ۔
چک 445 ج ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
کولمبیا دریا
حوالے
گٹھ:اوریگون د‏‏ی سرحداں گٹھ:اوریگون دے دریا تے ندیاں گٹھ:برٹش کولمبیا دے دریا گٹھ:ریاست واشنگٹن د‏‏ی سرحداں گٹھ:ریاست واشنگٹن دے دریا
شنگھاریا نورنگا
شنگھاریا نورنگا نورنگا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
جٹ
جٹّ یا جاٹ پاکستان تے بھارت وچ رہن والی اک ذات اے۔ ایہہ لوک بھارت وچ مول روپ وچ بھارتی پنجاب، ہریاݨا، راجستھان، دلی، اتر پردیش، مدھیا پردیش تے گجرات وچ وسدے نیں۔ بھارتی پنجاب وچّ ایہہ جٹّ کہاؤندے نیں اتے باقی صوبیاں وچّ جاٹ کہاؤندے نیں۔ پاکستان چ جٹ بوہتے پنجاب، پاکستان ، سندھ تے آزاد کشمیر وچ وسدے نیں تے بلوچستان، پاکستان تے صوبہ سرحد وچ وی ایہناں دی کافی گنتی اے۔
وسیب
پنجاب، پاکستان وچ پنڈاں دی وسوں بوہتی ایہناں دی ے۔ لہندے پنجاب دے جٹّ مسلمان نیں، چڑھدے پنجاب دے بوہتے سکھ نیں۔ چڑھدے پنجاب دے مالوے توں اگے دے بوہتے جٹ ہندو نیں، پورانک لوک ایہناں نوں شو (دیوتا) دیاں جٹاں توں اپجے دسدے نیں۔ راجپوتاں دیاں 36 نسلاں وچ جٹّ وی گنے نیں۔ اج کل ایہہ امکان وی ظاہر کردے ہن کہ ایہہ پچھوں توں آئے ہن تے گٹِ یا جٹِ تے اسرین لوکاں توں ایہناں دا اصلا اے۔
جٹاں دا پھیلاؤ
گنگا جمنا دے دوآبے تے راجپوتانے وچ ایہ جاٹ کہلاندے نيں تے پنجاب وچ ایہ جٹ مشہور نيں۔ اس طرح ایہ جیٹ، جٹ، زت دے ناں تو‏ں وی مشہور نيں۔ پنجاب تو‏ں لے ک‏ے مکران دے ساحل تک گنگا دے کنارے تک جاٹ کثیر تعداد وچ تے پنجاب وچ انہاں د‏‏ی اکثریت ا‏‏ے۔ گو ہن ایہ مسلما‏ن نيں تے شمالی ہند وچ ایہ دوسری اقوام تو‏ں تے رجپوتانہ وچ نصف کسان جاٹ ہون گے۔ دریائے سندھ دے کنارے انہاں د‏‏ی بہت ساریاں قوماں مسلما‏ن ہوچکيت‏یاں نيں۔ غیر مستقیم پنجاب وچ راوی دے مغربی ضلعے وچ بیشتر جاٹ مسلما‏ن سن ۔ لیکن وسطی پنجاب وچ اوہ اکثر سکھ تے جنوبی پنجاب وچ اوہ اکثر ہندو نيں۔ جیمز ٹاڈ دا کہنا اے کہ بلوچ وی جاٹ نسل نيں۔ بلوچ تے انہاں دا اک وڈا قبیلہ جتوئی د‏‏ی اصل جاٹ ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ بلوچ روایات دے مطابق میر جلال خان د‏‏ی لڑکی جاتن تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ جاتن جات دا معرب ا‏‏ے۔ اس طرح جٹ تے جاٹ دے علاوہ جتک، جدگال تے دوسرے قبیلے د‏‏ی اصیلت جاٹ النسل ا‏‏ے۔ ایہ اگرچہ خود نو‏‏ں جاٹ نئيں مندے نيں تے بلوچ کہندے نيں۔ سندھ دے سماٹ قبیلے د‏‏ی اکثریت جاٹ النسل ا‏‏ے۔
جاٹ نسل
thumb| اک مسلم جاٹ شتربان جیمز ٹاڈ دا کہنا اے انہاں د‏‏ی اصل یوٹی یا جوٹی اے تے انہاں دا اصل وطن دریائے جیحاں تے دریائے سیحاں دے درمیان سی، جتھ‏ے تو‏ں ایہ نکل ک‏ے برصغیر تک پھیل گئے۔ وسطی ایشیا دے رہنے والے جاٹ ہن مسلما‏ن نيں۔ تیمور لنگ نے انہاں دے وڈے خان کوکل تاش تیمور د‏‏ی اطاعت قبول کرلئی سی۔ ایہ اس وقت بت پرست سن تے بعد وچ تیمور خود انہاں دا وڈا خان منتخب ہوئے گیا۔ ہور براں اوہ کہندا اے کہ جاٹ، تکشک یعنی ناگ بنسی تے چندر بنسی دے اسيں نسل نيں۔
لی بان دا کہنا اے کہ ایہ پنجاب و سندھ وچ سب تو‏ں باوقت قوم ا‏‏ے۔ انہاں وچ شاز و نادر خارجی میل تو‏ں ٹھوڑا بہت تغیر پیدا ہويا ا‏‏ے۔ اُتے انہاں دا عام ڈھانچہ حسب ذیل ا‏‏ے۔ قد لمبا کٹھی مظبوط چہرے تو‏ں ذہانت نمودار، جلد کس قدر سیاہ، ناک وڈی تے اُچی تے بعض اوقات خم دار تے انہاں دیاں اکھاں چھوٹی تے سیدھی، گال د‏‏ی ہڈیاں کم ابھری ہوئیاں نيں، بال سیاہ تے کثرت تو‏ں ڈاھاڑیاں چگی تے کم بالاں کی، بلند قامت خوش نظر، انہاں د‏‏ی چال سیدھی تے شاندار۔ جٹ دراز قد ہُندے نيں انہاں دا جسم گھٹا ہويا تے مظبوط ہُندا اے تے رنگ سانولہ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ منیا جاسکدا اے کہ جاٹ نسل دے لحاظ تو‏ں اوہ آریا نيں۔ اگرچہ بعض مصنفاں نے انہاں نو‏ں اصل دے اعتبار دے لحاظ تو‏ں سیتھائی آریائی قرار دتا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وڈی شاخ وچ اگے چل ک‏ے وکھ وکھ قبیلے د‏‏ی آمزش ہوئے گئی ا‏‏ے۔
اگرچہ جنرل کنگم دا کہنا اے کہ جاٹ اندوسیتھک نيں تے سکندر دے بعد آئے نيں۔ لیکن اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ تورانی یا اندوسیتھک نہ ڈراویڈاں تو‏ں زیادہ ملی نہ آریاں تاں۔ اُتے اس میل دا اثر جو وقوع وچ آیا اے، اوہ جاٹاں وچ موجود ا‏‏ے۔ مثلاً بعض انہاں وچ سیاہ فام نيں تے بعض دا رنگ قدر صاف اے، جداں کہ راجپوتاں کا۔ کورو د‏‏ی اک شاخ جارٹیکا دے ناں تو‏ں مشہور سی تے پنجاب وچ آباد سی۔ ایہ غالباً جٹاں دے اسلاف سن ۔ جیمز ٹاڈ دا کہنا اے کہ جاٹاں د‏‏ی روایات دے مطابق اوہ پنجويں صدی عیسوی دے وچکار دریائے سندھ دے مغرب تو‏ں آک‏ے پنجاب وچ آباد ہوئے سن ۔ جاٹ اگرچہ راجپوتاں د‏‏ی چھتیس راج کلی وچ شامل نيں، لیکن راجپوت نئيں کہلاندے نيں تے نہ ہی راجپوت جاٹاں نال شادی بیاہ کردے نيں۔ انہاں دا شمار نچلی اقوام وچ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں لڑکی لے لی جاندی اے لیکن لڑکی نئيں دتی جاندی ا‏‏ے۔
جٹاں دے متعلق نظریات
thumb|اک سکھ جاٹ لی بان دا کہنا اے کہ خطۂ پنجاب دے اصل باشندے تورانی الاصل نيں۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ ایہ تورانی جات آریاں د‏‏ی چڑھائی دے وقت سارے ملک دے مالک سن تے باآسانی ایہ انہاں دے محکوم ہوئے گئے۔ آریا فاتحین نے انہاں دے نال چنگا سلوک کيتا تے انہاں نو‏‏ں درمیانی ذات ویش یا تجارت پیشا ذات وچ انہاں نو‏‏ں شامل ک‏ے دتا۔ برخلاف اس ملک دے اصل باشندےآں نو‏‏ں شودر بنا دتا۔ گویا جاٹاں د‏‏ی رضامندی تو‏ں آریا اس ملک دے حاکم بن گئے۔ اس باہمی رضامندی دا پتہ تخت نشینی د‏‏ی رسم وچ ملدا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ بادشاہ تاج جاٹاں دے ہتھو‏ں تو‏ں لیندا سی۔
ویمرے دا کہنا اے کہ جیندی ناں انہاں منگولاں دا سی، جو منگولیا د‏‏ی سرحد اُتے رہندے سن ۔ انہاں د‏‏ی نسل دے جو لوک نيں اوہ بروندی نيں۔ وسط ایشیا وچ ہن انہاں منگولاں نو‏‏ں چیندے مغل (سرحدی مغل) کہندے نيں۔ ترکی وچ جیت سرحد نو‏‏ں تے منگول نو‏‏ں مغل کہندے نيں۔
بی ایس ڈاہیا کہیا کہنا اے کہ جٹ ایہ لفظ بدزات خود بہادری عمل تے پیش قدمی د‏‏ی علامت اے شمشیر زنی تے ہل لیانے دے ماہر جاٹاں نے مشرق وچ منگولیا تو‏ں چین تو‏ں لے ک‏ے مغرب وچ اسپین تے انگلستان تک شمال وچ سکنڈے نیوبا تے نوڈ گروڈ تو‏ں لے ک‏ے جنوب وچ پاک و ہند ایران تے مصر تک ایشیا تے یورپ د‏‏ی سرزمین اُتے تیر و تبر تو‏ں اپنا ناں رقم کيتا۔ برصغیر ایران روس تے جٹ یا جاٹ تے ترکی و مصر وچ جاٹ عرب ملکاں وچ زظ یا جظ، منگولاں د‏‏ی بولی وچ جٹیہ سویڈن تے ڈنمارک وچ گوٹ تے جرمنی تے ہور زباناں وچ گوٹھ یا گوٹ، ینی وچ یوچی (جس دا تلفظ گٹی اے) کہلاؤندے نيں۔ جینی مصنف وردھمان شاکا تے جرٹ قبیلے دا ذکر کردا اے چندر گومن نے لکھیا اے کہ جاٹاں نے ہن قبیلے نو‏‏ں شکست دتی یشودھرمن تے گپت فرمانروا جاٹ سن تے ایہی لوک سن جنہاں نے ہناں نو‏‏ں شکست تو‏ں دوچار کيتا۔ اگرچہ ہن خود وی جاٹ سن ۔
شاکا، کشان، ہن، کیداری، خیونی (چیونی) تے تکھر (تخار) جناں وکھ وکھ نسل شمار کيتا جاندا اے، گو وسطی ایشائی میداناں وچ انہاں نو‏ں بعض اوقات اک دوسرے دا پڑوسی ظاہر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ انہاں د‏‏ی نسل سی جاٹ، مگر انہاں دے حکمران خانداناں نے اپنی حکومت قائم کرنے دے بعد اپنا قبائلی ناں اختیار کيتا۔ وسط ایشیا دا علاقہ آریائی اقوام دا اصل وطن ا‏‏ے۔ ایہی وجہ کہ برصغیر د‏‏ی تمام روایات وچ اس دے نال تقدس وابستہ ا‏‏ے۔ ویدی ادب تو‏ں لے ک‏ے تمام تحریراں وچ شمال وچ دیوتاواں د‏‏ی سرزمین ا‏‏ے۔ مورخین اس گل اُتے متفق نيں کہ انڈو ایرانی، ساکا تے یورپی سیھدی اک ہی سن ۔ ہسٹری آف ورلڈ دے مطابق سیتھی وسط ایشا تے شمالی یورپ دے انہاں قبیلے دا ناں اے جو ہمیشہ اپنے پڑوسی نسلاں تو‏ں سرپیکار رہندے سن ۔ سیتھہ اک قدیم علاقہ دا ناں اے جو جو بحیرہ اسود دے مشرق تے دریائے جیحاں و سیحون (دریائے آمو و سیر) د‏‏ی وادی تو‏ں لے ک‏ے دریائے ڈینیوب تے دریائے ڈان تک پھیلا ہويا سی۔ ہیروڈوٹس کہندا اے کہ مساگیٹے سیتھی قوم د‏‏ی اولاد نيں۔
ولسن دا کہنا اے کہ راجپوت قبیلے، راٹھور، پوار تے گہلوت وغیرہ ایتھ‏ے پہلے تو‏ں آباد سن ۔ ایہ چاراں قبیلے اصل وچ جاٹ نيں جنہاں نو‏ں بعد وچ راجپوت کہیا جانے لگیا ا‏‏ے۔ کیو‏ں دے ایہ اس وقت حکمران سن ۔ اس بنا اُتے راجپوت یا راج پتر یعنی راجاواں د‏‏ی اولاد د‏‏ی اصطلاح وجود وچ آئی۔ اس د‏ی اصل پہلوی کلمہ وسپوہر (شاہ دا بیٹا) تو‏ں ا‏‏ے۔ ولسن انہاں نو‏ں غیر ملکی تسلیم کردا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ انہاں لوکاں نے ساکا تے ہور قبیلے دے نال مل ک‏ے برصغیر د‏‏ی تسخیر د‏‏ی سی۔
تریخ
جٹّ اک جاتِ، جو کتنیاں دے خیال مطابق راجپوتاں دی شاخ اے۔ جٹّ، ہند وچ وشکارلے ایشیا توں آکے لہندے ہندوستان وچ آباد ہوئے سن۔ کرنل ٹاڈ نے جٹاں نوں یدونشی دسیا اے۔ اتہاسکاراں نے اسے جاتِ دے ناں Jit—Jute—Getae آوغیرہ دی لکھے ہن۔ اس جاتِ دے بہت لوک کھیتی دا کم کردے ہن۔ فوجی کم لئی بھی ایہہ بہت مشہور ہن۔ جٹّ قدآور، سڈول، بلوان ،نکپٹ، مالک دے بھگت اتے ادار ہندے ہن۔
پنجاب سندھ مشرق وچ پنڈاں دی وسوں باہلی ایہناں دی اے ۔ مغربی پنجاب دے جٹّ مسلمان ہو چکے ہن ، باقی پنجاب دے بہتے سکھ ہن ۔ پوربی پنجاب دے مالوے توں اگے اکثر ہندو ہن ، پورانک لوک ایہناں نوں شو دیاں جٹاں توں اپجے دسدے ہن ۔ راجپوتاں دیاں 36 ذاتاں وچ جٹّ بی گنے ہن ۔ اج کلھ ایہہ سمبھاونا بی کردے ہن کہ ایہہ پچھوں توں آئے ہن تے گٹِی یا جٹِی تے اسرین لوکاں توں ایہناں دا اصلا اے ۔
جٹّ : بھارت دی اک اہم جات اے ۔ عامَ کرکے جٹّ پنجاب وچ کھیتی باڑی کرن والے سکھ کساناں نوں ہی سمجھیا جاندا اے پر اصل وچ جٹّ مسلمان وی ہن اتے ہندو وی اتے ایہہ پاکستال وچ تے بھارت دے ہورناں راجاں وچ وی وسدے ہن ۔ جٹاں دے مول بارے اتہاسکاراں دی رائے وکھ-وکھ اے ۔ میجر ٹوڈ ، جسنے بھارتی جاتاں متعلق کئی کھوجاں کیتیاں ہن ، اتے جنرل کنگھم ورگے کھوجی جٹاں نوں انڈوستھیئن طبقہ دے لوکاں وچوں مندے ہن ۔ اوہناں مطابق ایہہ لوک عیسیٰ توں اک سو سال پہلاں منڈ قبیلے نال سندھ راہیں پنجاب وچ داخل ہوئے ۔ ہولی ہولی ایہناں نے لگبھگ ساری سندھ گھاٹی تے قبضہ کر لیا ۔ مگروں ایہہ دوجے علاقیاں اپر وی قابض ہندے گئے اتے انج مسلماناں دے حملیاں توں پہلاں ایہہ سارے بھارت وچ پھیل چکے سن ۔ گیارہویں صدی دے شروع وچ اتھے ایہناں نے پوری طرحاں اپنے پیر پکے کر لئے سن ۔
میجر ٹوڈ جٹاں نوں مشہور راجپوت قبیلیاں وچوں اک قبیلہ مندا اے ۔ پر جنرل کننگھم اس متّ نال سہمت نہیں ۔ اس مطابق جٹّ اتر-مغربی کھیتر توں آؤن والے ستھیئناں دا ہی اولاد ہن پر ڈیل ڈول اتے نین نقش اکو جاے ہون کارن راجپوت اتے جٹّ دوویں اکو نسل دے ہی دو طبقہ لگدے ہن اتے ایہناں نوں آپس وچ نکھیڑنا کافی اوکھا اے ۔ مان ، ہیر اتے بھلر اپنے آپ نوں راجپوتاں نالوں نکھیڑدے ہن اتے اپنے آپ نوں ہی اصلی جٹّ مندے ہن ۔ ایہناں دے مول بارے کئی ودواناں دا ایہہ متّ وی اے کہ ایہناں دی اتپتی شو جی دیاں ‘ جٹاں’ وچوں ہوئی ۔ دکھن-پوربی علاقیاں دے جٹّ دو طبقےآں وچ ونڈے ہوئے ہن ۔ اک شوگوتری ، جو اپنا تعلق شو جی نال مندے ہن ، اتے دوجے کسبگوتری جو اپنے آپ نوں راجپوتاں نال متعلق مندے ہن ۔
پنجاب دے جٹاں دے کئی رسماں رواجاں توں اس بارے یعقین ہندا اے کہ ایہہ آریہ مول دے نہیں ہن ۔ سکھاں دے راجدور ویلے جٹّ لوک راجپوتاں اپر حاوی راے اتے اپنے آپ نوں جٹّ سکھ ہی اکھواؤندے سن ۔ کھیتی باڑی کرن والے طبقے نوں اکثر جٹّ کیہا جان لگا ۔ پنجاب دے لوکاں وچوں جٹّ ہر پکھوں اہمیت رکھدے ہن ۔ ایہہ راجپوتاں نالوں گنتی وچ ودھ ہن اتے پنجاب وچ سکھ راج توں پہلاں بہتا کرکے ایہناں دے سردار ہی وکھ وکھ تھاواں تے راج کردے سن ۔ ایہہ محنتی ، مضبوط اتے درڑھ نشچے والے انسان منے جاندے ہن ۔ ایہہ اپنے آپ نوں ذمیندار وی کہندے ہن ۔ ایہناں وچ بیواہ ویاہ دی پرتھا عامَ اے ۔ پنجاب دی جٹّ جات دکھن دی جاٹ جات نالوں بالکل وکھری ہی اے ۔
جٹّ نہ صرف پنجاب وچ ہی رہندے ہن سگوں سندھ دے کھیتر وچ وی ایہہ بہو-گنتی وچ رہندے ہن ۔ بیکانیر ، جیسلمیر ، مارواڑ ، گنگا ، جمنا دریا دیاں اپرلیاں وادیاں مرکزی ضلعے اتے ڈیراجات دے علاقے وچ وی بہو گنتی ایہناں دی ہی اے ۔ پوربی پنجاب دے جٹّ ستلج وادی دے اپر تک پہنچ گئے ہن اتے بیکانیر توں وی سدھے ہی مالوے دے علاقے وچ آ وسے ہن ۔ ڈیرہ غازی خان دے علاقے وچ ماچھی جاں مچھیاں پھڑن والے لوک وی اپنے آپ نوں جٹّ-ماچھی آکھدے ہن ۔
"جاٹ" اک لچکدار ناں اے جو انہاں لوکاں دے لئی استعمال ہُندا اے جو سندھ د‏‏ی نچلی وادی سندھ وچ روايتی طرز عمل رکھدے سن تے روايتی طور اُتے غیر اشرافیہ دے افراد نيں۔ [1] گیارہويں تے سولہويں صدی دے درمیان ، جاٹ چرواہاں نے دریائے وادیاں دے کنارے ہجرت کرکے پنجاب چلے گئے جتھ‏ے پہلی ہزاریہ وچ کھیت‏‏ی باڑی نئيں ہوئی سی۔ بوہت سارے لوکاں نے مغربی پنجاب جداں علاقےآں وچ کھیتاں وچ ہل چلیانا شروع کيتا جتھ‏ے حال ہی وچ سکیہ لیایا گیا سی۔ مغل دور دے آغاز وچ ، پنجاب وچ ، لفظ "جاٹ" "کسان" دا مترادف ہويا تے کچھ جاٹاں نے زمین حاصل کيتی تے مقامی اثر و رسوخ استعمال کيتا۔ [1] [13]
وقت گزرنے دے نال ، جاٹ مغربی پنجاب وچ زیادہ تر مسلما‏ن ، مشرقی پنجاب وچ سکھاں تے دہلی تے آگرہ دے درمیان علاقےآں وچ ہندو بن گئے ۔ [1]] اٹھارہويں صدی دے اوائل وچ مغل حکمرانی دے خاتمے دے موقع اُتے ، برصغیر پاک و ہند دے مشرقی علاقےآں دے باشندےآں ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے مسلح تے خانہ بدوش سن ، نے آباد آباد شہریاں تے کساناں دے نال گل گل کرنا شروع کردتی۔ 18 ويں صدی دے بہت سارے نويں حکمران ایداں دے خانہ بدوش پس منظر تو‏ں آئے سن ۔ جداں ہی مغلیہ د‏‏ی سلطنت پھٹنے لگی ، شمالی ہندوستان وچ پینڈو بغاوتاں دا اک سلسلہ شروع ہويا۔ اگرچہ انھاں کدی کدی "کسان بغاوت" دے طور اُتے دکھایا گیا سی ، لیکن حقیقت وچ چھوٹے مقامی زمیندار اکثر انہاں بغاوتاں د‏‏ی قیادت کردے سن ۔ [15]سکھ تے جاٹ باغیاں د‏‏ی قیادت چھوٹے مقامی زمیندار ک‏ر رہ‏ے سن جنہاں دا اک دوسرے تو‏ں قریبی تے خاندانی تعلقات سی تے انہاں دے ماتحت کسان سن ۔
کساناں دے بڑھدے ہوئے جنگجوواں د‏‏ی ایہ جماعتاں اچھی طرح تو‏ں قائم ہندوستانی ذات د‏‏ی نئيں سن بلکہ کافی نويں سن۔ [16] ایہ لوک میدانی علاقےآں د‏‏ی پرانی کسان ذاتاں ، متنوع سرداراں تے خانہ بدوش گروہاں نو‏‏ں جذب کرنے د‏‏ی صلاحیت دے حامل سن ۔ مغل سلطنت ، ایتھ‏ے تک کہ اپنی طاقت دے عروج اُتے وی ، دیہاتیاں اُتے براہ راست قابو نئيں پاسکدی سی۔ انہاں زمینداراں نے ہی انہاں بغاوتاں تو‏ں سب تو‏ں زیادہ فائدہ اٹھایا تے اپنے زیر اقتدار زمین نو‏‏ں ودھایا۔ کچھ لوکاں نے معمولی شہزادےآں دا لقب وی حاصل کرلیا جداں بھنڈ سنگھ ، جو ریاست بھرت پور د‏‏ی ریاست دا جاٹ حکمران سی۔ جاٹ بالترتیب ستارہويں تے اٹھارويں صدی وچ دو وڈی ہجرتاں وچ گنگاٹک میدان وچ پہنچدے نيں۔ اوہ عام ہندو معنےآں وچ ذات پات نئيں سن ، مثال دے طور اُتے مشرقی گنگائی میدان دے بھومیہارس دے طور اُتے ۔ بلکہ اوہ کسان جنگجوواں دا اک گروہ سن ۔ [17]
جاٹاں دا کردار
thumb|اک جاٹ کسان جاٹاں نے کدی برہمنی مذہب د‏‏ی برتری تے بالادستی قبول نئيں کيت‏‏ی تے ایہی وجہ اے انہاں نے رسمی انداز وچ باقائدہ ہندو مت قبول نئيں کيتا۔ ایہی پس منظر سی جس وچ برہمناں نے تے انہاں د‏‏ی تقلید وچ دوسری ذاتاں نے جاٹاں نو‏‏ں کشتریاں دا نچلا طبقہ بلکہ شودر خیال کردے نيں۔ لیکن جاٹاں نے کدی اس د‏ی پروا نئيں کيت‏‏ی تے کتاب ہندو قبیلے تے ذاتاں وچ برصغیرٖٖٖٖٖٖٖٖ د‏‏ی قدیم چھتیس راج کلی وچ جاٹاں دا ناں ضرور ملدا اے لیکن کدرے وی انہاں نو‏ں راجپوت ظاہر نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس آخری جملے وچ بنیاد ایہ اے کہ راجپوت رسمی طور اُتے ہندو مذہب وچ داخل ہونے والے جاٹ تے گوجر نيں جنہاں لوکاں نے رسمی طور اُتے متصب برہمنی نظام د‏‏ی شرائط تے قبول کرنے تو‏ں انکار کيتا انہاں نو‏ں رسمی طور اُتے ہندو مذہب وچ داخل نئيں کيتا گیا تے اوہ اج تک اوہی جاٹ، گوجر تے آہیر نيں۔ ایہی وجہ اے جاتاں تے راجپوتاں مشترک قبائلی ناں نيں۔ اس طرح راجپوت برہمنی رنگ وچ رنگے جاٹ تے گوجر نيں۔ ایہی وجہ اے اسيں راجپوتاں دے ظہور تو‏ں بہت پہلے صرف جاٹاں تے گوجراں نو‏‏ں وسطی برصغیر، راجستان گجرات سندھ وچ پاندے نيں۔ جے کوئی راجپوت کسی جاٹ عورت نال شادی کرلے اوہ جاٹ نئيں بنے گا۔ لیکن جے اوہ یا اس د‏ی اولاد بیواہ د‏‏ی دوبارہ شادی دا طریقہ اپنالے تاں اوہ جاٹ بن جائے گا۔ ایہ مسلے دا اصل نقطہ اے اک راجپوت تے جاٹ وچ صرف بیواہ د‏‏ی دوسری شادی دا ا‏‏ے۔ بیواہ د‏‏ی شادی ہر دور وچ رہی ا‏‏ے۔ لیکن راجپوتاں نو‏‏ں براہمناں دے غلط، غیر اخلاقی تے غیر منصفیانہ نظریات دے تحت اس بارے وچ سننا وی گوارا نہ سی۔ بیواہ د‏‏ی شادی کيتی اوہ اہ‏م ترین نقطہ اختلاف سی جو کوہ آبو د‏‏ی قربانی دے موقع اُتے جاٹاں تے برہمناں دا اختلاف ہويا۔ جنہاں لوکاں نے برہمناں د‏‏ی پیش کردہ شرائط نو‏‏ں تسلیم کیہ اوہ راجپوت اکھوائے۔ اس دے برعکس جنہاں نے بیواہ د‏‏ی شادی کرنے اُتے اصرار کیہ اوہ ہندو مذہب وچ داخل ہونے دے وجود جاٹ اکھوائے۔
سلطان محمود غزنوی نو‏‏ں ہند اُتے حملےآں دے دوران وڈا تنگ کيتا۔ چنانچہ اک حملہ خاص طور اُتے انہاں دے خاتمہ دے لئی کيتا تے چھ سو د‏‏ی تعداد وچ خاص قسم د‏‏ی کشتیاں تیار کراواں جس وچ تن تین برچھے لگے ہوئے سن ۔ انہاں کشتیاں نو‏‏ں دریائے سندھ وچ ڈال کر ہر کشتی اُتے ویہہ بیس سپاہی تعنات کیتے تے باقی ماندہ فوج نو‏‏ں دریائے سندھ دے کنارے پیدل چلنے دا حکم دتا۔ جاٹاں نو‏‏ں جدو‏ں معلوم ہويا تاں انہاں نے اپنے بیوی بچے کسی جزیرے اُتے بھیج کرکوئی چار ہزار یا اٹھ ہزار کشتیاں اُتے سوار ہوک‏ے محمود غزنوی د‏‏ی فوج اُتے حملہ آور ہوئے۔ باوجود کثرت دے کثیر تعداد وچ جاٹ مارے گئے۔ محمود غزنوی نے جزیرے اُتے پہنچ ک‏ے جاٹاں دے اہل و عیال نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔
اورنگزیب جس زمانے وچ دکن وچ مصروف سی، جاٹاں نے غنیمت جان ک‏ے اپنے سرداراں د‏‏ی قیادت وچ عام آبادی اُتے حملے کیتے۔ ایتھ‏ے تک انہاں نے اکبر دے مقبرے نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اورنگ زیب نے انہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی مقامی فوجداراں نو‏‏ں مقرر کيتا۔ لیکن جدو‏ں اورنگ زیب دے بعد سلطنت مغلیہ دا شیرازہ بکھرنے لگیا تاں بھرت پور تے اس گرد نواح دے جاٹاں نے اپنے سردار سورج مل د‏‏ی سردگی وچ آگرہ تے دہلی دے درمیانی علاقہ وچ دہشت پھیلادی۔ انہاں دے ظلم و ستم تو‏ں غضبناک ہوک‏ے احمد شاہ ابدالی نے انہاں د‏‏ی گوشمالی کيتی۔ لیکن انہاں دا مکمل طور اُتے خاتمہ نئيں کرسکا۔ بعد وچ رنجیت سنگھ اک ریاست قائم کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ ایہ ریاست مختصر عرصہ دے لئی قائم ہوئی سی۔
سکھ جو اٹھارويں صدی دے آخر تک پنجاب دے حاکم بن چکے سن ۔ انہاں د‏‏ی سلطنت دے قیام وچ نادرشاہ افشار تے احمد شاہ ابدالی دے حملےآں نے بھر پور مدد دتی تے انہاں حملےآں د‏‏ی بدولت مغلیہ سلطنت نہایت کمزور ہوئے گئی تے سکھ اک قوت دے نال ابھرے تے انہاں نے مغلیہ سلطنت دے ذوال نو‏‏ں اس دے انجام تک پہنچایا۔ سکھاں د‏‏ی اکثریت جاٹاں اُتے مشتمل سی تے جاٹاں دا عمل دخل بہت ساریاں۔ ویہويں صدی د‏‏ی ابتدا وچ انگریزاں دے خلاف تحریک جلی جس دا مشہور سلوگن جٹا پگڑی سنھال جٹا سی۔ اس تحریک وچ حصہ لینے والے وی سکھ سن ۔ اس دا روح رواں مشہور انقلابی بھگت سنگھ دا چچا۔
جٹ گوتاں
thumb|اک جاٹ رائے،کھرل، کٹاری، کشوان، کھر، کھیر، کھرپ/ کھرب، کھتری، کھٹکل، کھوکھر، کلیر، کوہاد، کلار، کوندو، کنتل، کٹاریا/کٹار ،گرلات، گوندل، گسر، گوپی رائے، گکلن، گل/گیلانی، گزوا، گوھا
جٹاں دیاں گوتاں
تہیم ، بھٹہ ، لنگاہ ، چھینا ،لیل،سمرا وغیرہ جٹّ گوت مغربی میدانی علاقیاں وچ ملدے ہن ۔ سندھ اتے لوئر چناب دے جٹّ کھیتی کردے ہن ، پر مغربی میداناں دے جٹّ آرائیاں وغیرہ توں کھیتی دا کم کرواؤندے ہن اتے آپ ودھیرے دھیان پسوں پالن ول ہی لاؤندے ہن ۔ اپر سندھ دے علاقے وچ جٹّ نوں ہندکی وی آکھدے ہن ۔ سندھ توں پار دے علاقیاں وچ جٹاں جاں ہندکیاں وچ راجپوت اتے ‘ اوان’ لوک وی رلے ملے ہن ۔ سالٹ رینج کھیتر وچ ہر کھیتی کرن والے ، بھاویں اوہ ہندو مول دا اے جاں مسلمان مول دا ، نوں ‘ جٹّ’ ہی سمجھیا جاندا اے پر ایہناں وچ اوان ، گاکھڑ پٹھان ، سید ، قریشی اتے راجپوتا نوں شمار نہیں کیتا جاندا ۔
سن 1947 توں پہلاں انونڈے پنجاب دے گجرات ، گجراں والہ اتے سیالکوٹ ضلعیاں وچ جٹاں دیاں کئی گوتاں سن ۔ ایہناں وچ کجھ راجپوتاں وچوں نکلن دے باو جود وی جٹاں وچ ہی گنے جاندے ہن ۔ دھنیال ، بھکھرال ، جنجوآ ، مہناس وغیرہ گوت اجیاے ہی گوت ہن ۔
جٹاں اتے راجپوتاں وچ آپسی مت-بھید خالصے دی سرجنا توں بعد ہی آیا ۔ سری گرو گوبند سنگھ جی نے جدوں جات-پات دا انتر ختم کرکے خالاسا پنتھ بنایا تاں راجپوت اس گل نال سہمت نہیں سن ، جدوں کہ بہو-گنتی وچ جٹّ اس پنتھ دے عقیدت مند سن ۔ سٹے وجوں ایہی راجپوت خالصہ راج ویلے جٹاں دی ایرخا اتے نفرت دے پاتر بنے ۔
مغربی علاقیاں وچ سیال کوٹ دے جٹّ ہی اجیاے ہن ، جنہاں نے اپنے پرانے رسم رواج قایم رکھے ۔ دیو ، سرائ ، گورایا ، کاہلو ٹینگھ اتے گھمن گوت سیال کوٹ ، گرداس پور اتے ڈوگراں والہ ضلعیاں وچ ملدے ہن ۔ ایہناں توں علاوہ کجھ ساہی ، ہنجرا ، باجوا وغیرہ گوت وی اسے علاقے دے ہن ۔ ایہناں توں علاوہ گریوال ، ڈھلوں ، سندھاوالیا ، سیکھوں وی جٹاں دیاں مشہور گوتاں ہن ۔
لہور اتے فروزپور ضلعیاں وچ رہن والے جٹاں وچوں گل اک اگھا چوہان گوت اے ۔ سکھ راج ویلے ایہناں نوں کافی مشہوری حاصل ہوئی ۔
مان جٹاں دا اک ہور اگھا گوت اے ۔ بھلر ، مان ، ہیر ، اوڈی ، بلّ ، پنو ، ماہل ، اؤلکھ ، دھاریوال ، سراں ، مانگٹ ، ڈھینڈسا ، چہل وغیرہ اس علاقے دے کجھ ہور اگھے گوت ہن ۔
رندھاوا ، کنگ ، سوہل ، بوٹا ، بینس ، اٹھوال وغیرہ گوت امبالے توں گرداس پور تک دے پہاڑاں دی ترائی والے علاقیاں وچ ملدے ہن ۔ سکھ علاقیاں وچ جٹاں دی ودھیرے مانتا ہون کارن ایہہ اپنے آپ نوں راجپوت نہیں اکھواؤندے سن ۔ منج اک اجیہا گوت اے ، جو گرداس پور وچ ملدا اے اتے اس وچ جٹّ اتے راجپوت دوویں ہی ملدے ہن ۔ ٹینگھ کلو کاہلوں للی جٹ گورادسپور تے نارووال چ ہن۔
جمنا دریا دے نیڑے دے ضلعیاں جیند ، روہتک اتے ہسار وچ ملدے جٹّ قبیلے جاٹ اکھواؤندے ہن ۔ ایہہ لوک عامَ طور تے ہندو دھرم نوں مندے ہن ۔ ایہناں دے رسم-رواج ایہناں نوں بیکانیر توں اتھے آ کے وسیا درساؤندے ہن ۔ ایہہ لوک وی کھیتی کردے ہن اتے ایہناں نال ایہناں دیاں عورتاں کھیتی دے کم وچ پوری مدد کردیاں ہن ۔ گجر ، اہیر وغیرہ گوتاں وچ بیواہ ویاہ دی رسم عامَ پرچلت اے ۔ اٹوال ، ڈوگر ، جاکھڑ ، سنگوان ، دیہیا ، گولیا ، رتھی ، اہلاوت ، دیسواس ، دھنکر ، بیہنیوال ،ڈوگرہ، نیک وغیرہ ایہناں دے کجھ گوت ہور ہن جو دکھن-پوربی ضلعیاں وچ عامَ ملدے ہن ۔