ستنامی_پنتھ
دارا شکوہ پنجاب دا صوبیدار سی اتے لما سماں لاہور وچ رہا۔ اوہ سائیں میاں میر، ارمینیئن صوفی سرمد، پنجاب دے صوفی بابا لال (بابا لال اتے دارا شکوہ دا سنواد لخت وچ حاصل اے) اتے ہور صوفیاں تے سنتاں دا سنگتی سی۔ اس نے اپنشداں دا فارسی وچ ترجمہ کیتا اتے ہندواں تے مسلماناں وچکارلے پاڑے نوں گھٹاؤن دے وڈے اپرالے کیتے۔ حاصل سروتاں توں ملدی جانکاری توں ایہہ پرتیت ہندا اے کہ گرو ادوداس دارا شکوہ دے نزدیک رہے۔ شاہ جہان دے بڈھاپے وچ اس دے پتراں وچ تخت لئی لڑائی شروع ہو گئی۔ شاہ جہان نے اپنے وڈے پتر دارا شکوہ نوں اپنا جانشین بنایا سی۔ اورنگزیب نے اپنے بھرا مراد نال مل کے ودروہ کیتا۔ اورنگزیب اتے دارا شکوہ وچ وڈی جنگ ساموگڑھ وچ ہوئی جس وچ گرو ادوداس نے وی حصہ لیا۔ دارا شکوہ ایہہ جنگ ہار گیا اتے اس نے پچھم ول کوچ کیتا، پر انت وچ ساتھیاں دے دھوکھا دین کارن پھڑیا گیا۔ اورنگزیب نے قاضیاں توں اس دا اسلام-مخالف ہون دا فتویٰ دوا کے اس نوں قتل کروا دتا۔ اورنگزیب نے اپنے بھرا مراد نوں وی قتل کروایا جدونکھ چوتھا بھرا شاہ شجاع اراکان (موجودہ میانمار/برما) دے علاقے وچ جا چھپیا جتھے اس دی موت ہو گئی دسی جاندی اے۔ اورنگزیب نے اپنے پیؤ شاہ جہان نوں آگرے وچ قید کر دتا تے دلی دے تخت تے بیٹھا۔ اورنگزیب دی تخت-نشینی دو وار ہوئی۔ پہلی جولائی 1658 وچ اتے دوسری جون 1659 وچ۔ اس لیکھ وچ ایہہ ذکر اس لئی کیتا جا رہا اے کیونکہ اورنگزیب دی پہلی تخت-نشینی ویلے دلی دی جامہ مسجد وچ 31 جولائی جمعے دی نماز توں بعد اورنگزیب دے حق وچ خطبہ (فرمان) پڑھن والے قاضی عبدل وہاب دا ستنامیاں دے اتہاس نال ڈونگھا تئلک اے۔ پھاتوہات-اے-آلمگری دے کرتا ایشور داس ناگر مطابق اس ویلے حکومت-اے-ہندوستان دے مکھ قاضی (قاضی-ال-کزات) نے اورنگزیب دے حق وچ خطبہ پڑھن توں اس لئی انکار کر دتا کہ شریعت مطابق جد پیو زندہ ہووے تاں پتر نوں بادشاہ اعلان دین والا فرمان (خطبہ) نہیں پڑھیا جا سکدا، اس ویلے قاضی عبدل وہاب نے شریعت دی ہور طریقے نال وضاحت کرکے اورنگزیب دے حق وچ خطبہ پڑھیا اتے اس نوں ہندوستان دا بادشاہ ایلانیا۔ اورنگزیب نے عبدل وہاب نوں دربار دا قاضی (قاضی-اے-حضور) اتے دیس دا مکھ قاضی (قاضی-القضاۃ) نامزد کیتا۔ ساموگڑھ دی لڑائی (1658) توں بعد دے کجھ ویلے دے گرو ادوداس دے جیون دے زیادہ ویروے نہیں ملدے اتے جہڑے ملدے ہن، اوہناں دا خاصہ اساطیری اتے شردھامئی اے (گرو ادوداس دا غائب ہو جانا، جہاز وچ جانا، کبیر صاحب نال ملاپ آدی)۔ گرو ادوداس اپنے پنڈ بیجاسر کاسلی واپس آئے اتے ستنامی پنتھ دا پرچار شروع کیتا۔ ایہہ پنتھ نرگن پرماتما اتے سماجی برابری وچ یعقین، براہمنواد اتے جات-پات دا خلاف کرن اتے سانجھیوالتا، سماجی ایکتا تے سمتا دے نظریات تے مشتمل سی۔ گرو ادوداس اپنے آپ نوں بھگت کبیر دا شش دسدے سن اتے اس پنتھ وچ بھگت رویداس، بھگت دادو اتے بھگتی لہر دے ہور سنتاں اتے ناتھ پنتھ دے گرو گورکھ ناتھ نوں وی ستکار دتا جاندا اے۔ ستنامیاں دے ہن ہندے ستسنگاں وچ سکھ گروآں دے شبد وی پڑھے جاندے ہن۔ کئی ستنامی سروت بھگت کبیر اتے گرو ادوداس نوں اک سروپ مندے ہن۔ ستنامی چٹے کپڑے پہندے سن۔ اوہ کسے ساہمنے سر نہیں سن جھکاؤندے اتے سجا ہتھ کھڑھا کرکے ستنام بولدے ہوئے اک-دوسرے نوں فتح بلاؤندے سن۔ گرو ادوداس مورتی پوجا، کرمکانڈ اتے اندھ-یعقین دا کھنڈن کردے سن اتے سچ تے سداچار نوں جیون دی دھری مندے سن۔ ایہہ وی دسیا جاندا اے کہ شروع-شروع وچ ستنامی اپنے سارے وال (بھروٹیاں سمیت) منوا لیندے سن اتے اس لئی اوہناں نوں منڈیئے سادھ وی کیہا جاندا اے۔ منڈیئے سادھاں دی روایت پرانی لگدی اے کیونکہ کبیر جی دی بانی وچ منڈیئے سادھاں دا ذکر اے۔ ‘‘ان منڈیئن میری جاتِ گوائی۔۔’’ ‘‘انھ منڈیئنُ بھجِ سرنِ کبیر۔۔’’ اس طرحاں ستنامیاں دا بھگت کبیر نال ڈونگھا رشتہ صحیح پرتیت ہندا اے۔ ستنامیاں نوں بیراگی وی کیہا جاندا سی۔ راجپوت، جاٹ، دست کار، دلت اتے ہور اکھوتی چھوٹیاں جاتاں دے لوک وڈی گنتی وچ ستنامی بنے۔ ستنامی پنتھ نوں حاصل کرن والیاں وچوں پرمکھ گرو ادوداس دا پروار سی جنہاں وچ اوہناں دیاں بھابیاں یموتی بائی، سیاما بائی اتے سدا کنوری اتے بھرا جوگیداس اتے ویربھان شامل سن۔ نارنول علاقے وچ جاگروکتا پھیلاؤن بعد گرو ادوداس دلی چلے گئے اتے اتھے ستنامی پنتھ دا پرچار کیتا۔ شہر دے کجھ اہم لوک گرو ادوداس دے اثر وچ آئے۔ 1669 وچ اک دن جد گرو ادوداس ستسنگ کر رہے سن تاں اوہناں نوں شکایت آئی کہ قاضی ابلّ مکارم (مکھ قاضی، قاضی-ال-کزات، عبدل وہاب دا پتر) لوکاں تے بہت ظلم کردا اے۔ گرو ادوداس نے ستنامیاں، جنہاں دے ناں دیال داس، گوکل داس اتے بردابن دسے جاندے ہن، نوں قاضی ابلّ مکارم دے ظلم دا جواب دین لئی بھیجیا۔ اوہناں نے قاضی ابلّ مکارم نوں قتل کر دتا اتے روایت مطابق لہو وچ بھجی ننگی تلوار لے کے گرو ادوداس ول چل پئے۔ گرو ادوداس اتے دو ہور ستنامیاں نوں گرفتار کر لیا گیا۔ مواسرِ عالمگیری دے کرتا ساقی مستائد خان مطابق اورنگزیب نے گرو ادوداس (ساقی نے اوہناں نوں گرو اودھو بیراگی لکھیا اے) اتے اوہناں دے ساتھیاں نوں قتل کرن دا حکم دتا۔ اس طرحاں گرو ادوداس اتے اوہناں دے ساتھیاں دی 1669 وچ شہادت کوتوالی وچ اس تھاں تے ہوئی جتھے چھ سال بعد گرو تیغ بہادر اتے اوہناں دے ساتھی سکھاں دی 1675 وچ ہوئی سی۔ وجیپھول سادھ ستنامی (کتاب سادھ ستنامی مت) مطابق ایہہ شہادت 3 جون 1669 نوں ہوئی۔ اک ہور ذکر مطابق پہلاں گرو ادوداس نوں گرفتار کیتا گیا سی اتے بعد وچ ستنامیاں نے اوہناں نوں بچاؤن دا یتن کیتا اتے اس ویلے قاضی ابلّ مکارم ماریا گیا۔ گرو ادوداس دی شہادت نے ستنامیاں نوں اورجت کیتا اتے اگوائی اوہناں دے بھرا جوگیداس دے ہتھاں وچ آ گئی۔ ستنامی ہتھیاربند ہونے شروع ہوئے۔ ستنامیاں نوں جتھیبند کرن وچ ادوداس پروار دیاں عورتاں یموتی بائی اتے اس دیاں درانیاں نے وی وڈا حصہ پایا۔ جوگیداس وی 1669 وچ کامکھیانیاں نال لڑدا ہویا شہید ہو گیا تے اس توں بعد کمان چھوٹے بھرا ویربھان نے سمبھالی۔ اسے لئی بہت سارے برتانتاں وچ ویربھان جی نوں ستنامی پنتھ دا مکھ بانی وی دسیا گیا اے۔ ستنامیاں نے وڈے پدھر تے ودروہ کرن دیاں تیاریاں آرمبھیاں۔ ماندی پنڈ وچ کچی گڑی بنائی گئی۔ اس ویلے گڑی بناؤن لئی مقامی مغل حاکماں دی اجازت لینی پیندی سی تے بناں حکم دے گڑی بناؤنا ودروہی کاروائی سمجھیا جاندا سی۔ ایہہ پنڈ نارنول توں 4 کلومیٹر توں نارنول-نانگل چودھری سڑک تے اک پہاڑی تے اے۔ اس پنڈ دے چڑھدے ول اک پہاڑی نوں لال پہاڑی کیہا جاندا اے۔ لال پہاڑی توں اگانھ ‘سر کی جوڑی’ نامک تھاں اے۔ بیجاسر کاسلی اتے ایہہ تھاواں ستنامی ودروہ دے مرکز بنے۔ 1672 وچ مقامی پدھر تے اک جھڑپ ہون توں بعد ستنامی ودروہ شروع ہو گیا۔ ستنامیاں نے نارنول تے قبضہ کر لیا۔ کجھ اتہاسکاراں مطابق نارنول دا صوبیدار طاہر خان ماریا گیا اتے کجھ مطابق اوہ بھجّ کے دلی دربار وچ پیش ہو گیا۔ ستنامیاں نے دلی ول کوچ کر دتا۔ ستنامی بغاوت دے سارے ویروے جو جادو ناتھ سرکار، عرفان حبیب، ایم اطہر علی، ستیش چندر، آبھا سنگھ اتے ہور اتہاسکاراں نے دتے ہن، اوہ فارسی سروتاں مکھ طور تے معاصر عالمگیری (کرتا ساقی مستائد خاں)، فتوحات عالمگیری (کرتا ایشر داس ناگر)، منتخب اللباب (کرتا کھافی خاں جاں کھافی محمد ہاشم خاں۔ پرو۔ آر۔ایسّ۔ شرما مطابق کھافی خاں دی لخت ابلّ فضل ماموری دی لخت تے مشتمل اے) تے کجھ ہور فارسی سروتاں توں لئے گئے ہن۔ اس تعلق وچ ستنامی قوم دے لوکاں نال رابطہ کرکے اتے اوہناں دیاں لکھتاں ’چوں واقعے تلاشن دی کوشش کرن دی وڈی ضرورت اے۔ ستنامیاں بارے ایہہ وی کیہا جاندا سی کہ اوہ اپنیاں لکھتاں خفیہ رکھدے سن۔