cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گن ناپ
4.چنگا آرٹیکل
چک 694 گ ب
چک 694 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل پیرمحل دا اک پنڈ اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
لوہاری دروازہ
لوہاری دروازہ، پاکستان دے صوبہ پنجاب چ لہور دے تھاں اتے واقع اے۔ایہ دورازہ  پرانے لاہور دے تیراں دورازےآں چوں اک اے ۔  ایہ مغل راج ویلے  چ تعمیر کیتا گیا تے ایہ اندرون شہر دے راستےآں اتے تعمیر شدہ تیراں دروازےآں چوں اک اے۔
لوہاری بوآ یا لوہاری دروازہ لہور دا اک بوآ تے دوالے دے تھاں دا ناں اے۔ ایہ بوآ مغل بادشاہ اکبر ویلے بنیا۔
بابرلے جوڑ
گٹھ:لہور دے بوۓ گٹھ:لہور گٹھ:لہور دی تریخ گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دی تریخ
پاکستان ریلوے
thumb|پاکستان ریلویز
پاکستان ریلویز ( انگريزی: Pakistan Railways ) جیہدا پرانا ناں 1947ء توں فروری 1961ء تک شمال مغربی ریلوے (North Western Railway)، فروری 1961ء توں مئی 1974ء تک پاکستان مغربی ریلوے (Pakistan Western Railway) سی، حکومت پاکستان دا اک محکمہ اے جیہڑا پاکستان چ ریلوے خدمات فراہم کردا اے۔ ایہدا ہیڈ کوارٹر لہور چ اے تے ایہ وزارت ریلوے دے تھلے کم کردا اے۔ پاکستان ریلویز پاکستان چ بڑے پیمانے تے آمد و رفت دی سستی تیز رفتار تے آرام دہ سہولیات فراہم کردا اے۔
تریخ
اجوکے پاکستان چ ریلوے دا مُڈھ 13 مئی 1861 نوں رکھیا گیا جد کراچی توں کوٹری 169 کلومیٹر ریلوے لائن دا افتتاح ہویا۔ 24 اپریل 1865 نوں لہور - ملتان ریلوے لائن نوں ٹریناں دی آمدورفت لئی کھول دتا گیا۔ 6 اکتوبر 1876ء نوں دریائے راوی, دریائے چناب تے دریائے جہلم دے اُتے پُلاں دی تعمیر مکمل ہو گئی تے لہور - جہلم ریلوے لائن نوں کھول دتا گیا۔ 1 جولائی 1878 نوں لودھراں - پنوعاقل 334 کلومیٹر لمبی ریلوے لائن دا افتتاح ہویا۔ 27 اکتوبر 1878ء نوں دریائے اِنڈس دے لہندے کنڈھے اُتے کوٹری توں سکھر براستا دادو تے لاڑکانہ ریلوے لائن نوں ٹریناں دی آمدورفت لئی کھول دتا گیا۔ سبی تک ریلوے لائن بچھاوݨ دا کم جنوری 1880 چ مکمل ہویا۔ اکتوبر 1880 چ جہلم - راولپنڈی 115 کلومیٹر لمبی ریلوے لائن نوں ٹریناں دی آمدورفت لئی کھول دت گیا۔ 1 جنوری 1881 نوں راولپنڈی - اٹک دے وچکار 73 کلومیٹر لمبی ریلوے لائن نوں کھول دتا گیا۔ 1 مئی 1882ء نوں خیرآباد کنڈ - پشاور 65 کلومیٹر لمبی ریلوے لائن دی تعمیر مکمل ہو گئی۔ 31 مئی 1883 نوں دریائے اِنڈس اُتے اٹک پُل دی تعمیر مکمل ہوݨ مگروں پشاور - راولپنڈی نال ریل دے ذریعے جُڑ گیا۔
1885 تک موجودہ پاکستان چ 4 ریلوے کمپنیاں سندھ ریلوے، انڈین فلوٹیلا ریلوے، پنجاب ریلوے تے دہلی ریلوے کم کردیاں سی۔ 1885 چ ہندوستانی سرکار نے ساریاں ریلوے کمپنیاں خرید لئیاں تے 1886 چ نارتھ ويسٹرن اسٹیٹ ریلوے دی بنیاد رکھی بعد چ ایہدا ناں نارتھ ويسٹرن ریلوے رکھ دتا گیا۔
مارچ 1887 نوں سبی - کوئٹہ ریلوے لائن دی تعمیر مکمل ہو گئی۔ 25 مارچ 1889 نوں روہڑی تے سکھر دے وچکار لینس ڈاؤن پُل دا افتتاح ہویا۔ ایس پُل دی تعمیر مکمل ہوݨ توں بعد کراچی - پشاور بزریعہ ریل جُڑ گئے۔ 15 نومبر 1896 نوں روہڑی - حیدرآباد براستا ٹنڈو آدم، نواب شاہ تے محرابپور ریلوے لائن دا افتتاح ہویا۔ 25 مئی 1900 نوں کوٹری پُل تے 8 کلومیٹر لمبی کوٹری - حیدرآباد ریلوے لائن مکمل ہو گئی۔ ایس سیکشن دے مکمل ہوݨ توں بعد پاکستان ریلویز دی کراچی - پشاور موجودہ مرکزی ریلوے لائن وی مکمل ہو گئی۔ نارتھ ويسٹرن ریلوے نوں فروری 1961 چ پاکستان ويسٹرن ریلوے تے مئی 1974 چ پاکستان ریلویز چ بدل دتا گیا۔
گیج ﴿ پٹری دی چوڑائی ﴾
پاکستان بݨݨ ویلے پاکستان چ 3 مختلف براڈ گیج، میٹر گیج تے نیرو گیج ریلوے لائناں استمال ہُندیاں سن۔ جیہناں وچوں کچھ میٹر گیج تے نیرو گیج ریلوے لائناں براڈ گیج چ بدل دتیاں گئیاں نیں تے باقی بند ہو گئیاں نیں۔ہُݨ پاکستان ریلوے دے نظام چ صرف براڈ گیج ریلوے لائناں ای استمال ہُندیاں نیں۔
بڑے ریلوے اسٹیشن
thumbnail|کراچی چھاوݨی ریلوے اسٹیشن thumbnail|لہور جنکشن کراچی توں پشاور تک مرکزی ریلوے لائن
دوجے دیساں نال ریلوے لِنک
پاکستان بھارت, ایران تے ترکی نال بذریعہ ریل جُڑیا ہویا اے۔
بھارت
پاکستان بھارت نال لہور - دہلی تے میرپور خاص - جودھپور ریلوے لائناں دے ذریعے ملیا ہویا اے۔ 2 مسافر ٹریناں سمجھوتا ایکسپریس لہور تے دہلی دے وچکار ستوارے چ 2 باری تے تھر ایکسپريس ستوارا وار کراچی تے جودھپور دے وچکار چلدیاں نیں۔
ایران
پاکستان ایران نال کوئٹہ - زہدان ریلوے لائن دے ذریعے جُڑیا ہویا اے۔ مہینے چ 2 مسافر تے مال بردار ٹریناں کوئٹہ تے زہدان دے وچکار چلدیاں نیں۔
ترکی
ایران چ کرمان - زاہدان ریلوے لائن دی تعمیر مکمل ہوجاݨ توں بعد پاکستان ترکی تے یورپ نال وی بذریعہ ریل جُڑ گیا اے۔ 14 اگست 2009 نوں پاکستان تے ترکی دے درمیان مال بردار ٹرین دا اغاز ہو گیا اے جیہڑی اسلام آباد توں استنبول براستا تہران 6,500 کلو میٹر دا فاصلہ 14 دن چ طے کردی اے۔
چین تے سنکیانگ
سنکیانگ دے شہر کاشغر توں خنجراب دے راہیں براستا گلگت، اسلام آباد ریلوے لائن زیرِ تعمیر اے۔ ایہدے نال پاکستان چین، منگولیا، روس تے وچکارلے ایشیا نال جُڑ جاوے گا۔
پتایا
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا  جاندا اے ۔ تھائی لینڈ دے صوبےآں دا ناں اس صوبے دے صوبائی راجگڑھ دے ناں اتے ہندا اے ۔
پتایا تھائی لینڈ دا اک شہر اے تے  تھائی لینڈ دے صوبہ چونبوری دا سبتوں وڈا شہر اے  تے ایہہ شہر تھائی لینڈ جگ چ منیا ہویا تفریحی تھاں وی اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تھائی لینڈ دے شہر گٹھ:تھائی لینڈ دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
دہستان بزی
ایہ ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے ضلعے شہرستان زابل دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے شہرستان زابل چ اے ۔
عارف لوہار
عارف لوہار پنجابی پاکستانی لوک گلوکار نیں ۔ عارف لوہار ، مشہور پنجابی گلوکار عالم لوہار دے پُتر نیں ۔ اوہناں دا صوفیانا گیت پیر دی جگنی جی نے اوہناں دی فنی خدمات نوں امر کر دتا ۔ اوہناں دی لوک موسیقی پنجاب دے روایتی لوک ورثے دی نمائندگی کردی اے ۔ اوہناں دی فنی خدمات دے صِلے وچ حکومت پاکستان نے اوہناں نوں 2005 وچ پرائڈ آف پرفارمنس عطا کیتا سی ۔
ڈِسسکو گرافی
گٹھ:پنجابی گلوکار گٹھ:پنجابی گائیک گٹھ:گلوکار گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:پنجابی لوک
یلمار برانٹنگ
یلمار برانٹنگ ( 23 نومبر 1860- 24 فروری 1925) اک سویڈش سیاست گرو سی۔ اوہنوں 1921 کرسچن لؤس لانگے نال اچ امن دا نوبل انعام دتا گیا۔
اشرف طائی
اشرف طائی پاکستان دا کراٹے دا کھڈاری اے۔ 2003 چ پاکستان سرکار نے اونوں سوہنے کم دا ٹکا انعام دتا۔
ساراٹوف
ساراٹوف روس دا اک شہر اے۔
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
کرسچن لؤس لانگے
کرسچن لؤس لانگے ( 17 ستمبر 1869- 11 دسمبر 1938) اک ناروجین تریخ گرو، استاد تے سیاسی سینسدان سی۔ اوہنوں 1921 اچ یلمار برانٹنگ نال  امن دا نوبل انعام دتا گیا۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
چک 695 گ ب
چک 695 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل پیرمحل دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
ودھان چندرا راۓ
ہور ویکھو
گٹھ:بھارت رتن لین والے گٹھ:بھارتی شخصیتاں گٹھ:بھارت
تانتیا بھیل
حوالے
گٹھ:جم 1844 گٹھ:موت 1890
499ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:490ھ دی دہائی
بریہاتھ کتھا
بریہتھ کتھا ( سنسکرت ، "عظیم داستان") اک قدیم بھارتی اساطیری نظم اے جسنو‏ں گنادھیا نے تخلیق کیتا۔ عام طور اُتے کہیا جاندا اے کہ ایہ نظم اک غیر معروف بولی وچ پیشاچی وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ تخلیق تاں ہن موجود نئيں اے لیکن اس دے سنسکرت وچ ہور نسخے کتھاسریتساگرا (कथासरित्सागर)، براتکتھامنجاری(बृहत्कथामंजरी) تے بریہتھ کتھا شلوکا سانگراہا (बृहत्कथाश्लोकसंग्रह) موجود نيں، ايس‏ے طرح مقامی بولی وچ پرونکتائی تے واسودیواہمدی اس اُتے تبصرہ نگار ني‏‏‏‏ں۔
اس د‏ی تشکیل د‏‏ی تریخ غیر یقینی ا‏‏ے۔ جداں کہ بعد وچ سنسکرت شاعراں داندن ، سبندھو، تے بان بھٹ دے مطابق برات کتھا چھیويں صدی عیسوی وچ موجود سی۔ دوسرے اندازےآں دے مطابق اس د‏ی پیش گوئی کئی صدیاں تک ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، شاہ ادیانا د‏‏ی کہانی جو شاعر بھاسا (تے بعد وچ ہرشا وچ رتنا ولی ) نے لکھی بریہتھ کتھا تو‏ں متاثرہ اے، تے ایہ بھاسا تو‏ں پہلے د‏‏ی اے - لیکن تیسری صدی عیسوی تو‏ں پہلے ایہ گل غیر یقینی معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ thumb| بریہتھ کتھا وچ مرکزی کرداراں دے تعلقات (جداں کہ اخذ کردہ متن ہور بریہتھ کتھا شلوکا سامگ راہا، بریہتکاتھانجری ، تے کتھاساریٹسگرہ تو‏ں ملدا اے  )۔ اگرچہ اج وی بوہت سارے مشتق کم باقی نيں ، لیکن اوہ اس قدر مختلف نيں کہ انہاں نو‏‏ں بریہتھ کتھا د‏‏ی مجموعی حیثیت تو‏ں تعمیر نو دے لئی استعمال نئيں کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اُتے ، انہاں دے مماثلت د‏‏ی بنیاد اُتے اس دے مشمولات دے بارے وچ کچھ مضبوط مآخذ بیان کیتے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔
چک 696 گ ب
چک 696 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل پیرمحل دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
عین جالوت دی لڑائی
{| class="float-left infobox wikitable" style="float:left; clear:left; width:300px;"
سقوط بغداد
تفصیلی مضمون دے لئی سقوط بغداد
ستوی‏‏ں صدی ہجری وچ تاتاریاں نے مسلماناں دی سرزمین اُتے عظیم جارحیت دا ارتکاب کیتا تے نتیجتاً مسلماناں دا خلیفہ مستعصم باللہ ہلاک ہو گیا تے دار الحکومت بغداد سمیت مسلماناں دی تن چوتھائی سرزمین تاتاریاں دے قبضہ وچ چلی گئی۔
سقوط بغداد دے بعد خلافت عباسیہ دا ہمیشہ دے لئی خاتمہ ہو گیا جس دے بعد مسلماناں نوں شکست در شکست دا سامنا کرناپڑا۔ منگولاں نے سارے عراق اُتے قبضہ کرنے دے بعد شام دی سرزماں اُتے جارحیت دا ارتکاب کیتا تے ایتھے ظلم و ستم دا بازار گرم کر دتا کیونجے اس علاقے دے لوگاں نے ہتھیار ڈالنے توں انکار کر دتا سی۔
سقوط دمشق دے بعد تاتار مصر تے مراکش ول ودھے جو مسلماناں دے آخری مضبوط گڑھ رہ گئے سن تے اگر ایہ وی منگولاں دے قبضے وچ چلے جاندے تو تمام مسلم امہ تباہ ہوجاندی۔
خط کتابت
ہلاکو خان منگو خان دی وفات دے باعث اپنے نائب کتبغا نوں کمان دے کے خود وطن واپس روانہ ہو گیا۔ منگول کمانڈر کتبغا نے اک دھمکی آمیز خط امیر مصر نوں روانہ کیتا۔ اس وچ کچھ اس طرح توں لکھیا "اسی‏‏ں نے زمین نوں تاراج کر دتا، بچاں نوں یتیم تے لوگاں نوں سزا دی تے قتل کر دتا، انہاں دے سرداراں دی عزتاں نوں خاک وچ ملادیا۔ کیتا تو ایہ سمجھتے ہو کہ تو اسی‏‏ں توں بھج سکدے ہو؟ کچھ ای دیر بعد تھماں معلوم ہو جائے گا کہ تمہاری طرف کیتا آ رہیا اے؟۔
سیف الدین قطز نے منگول سفیراں نوں قتل کرواکر انہاں دیاں لاشاں دار الحکومت وچ لٹکا دتیاں جس توں افواج تے عوام دے حوصلے بلند ہوئے۔ جدو‏‏ں قطز دا جواب منگولاں تک پہنچا تو انہاں معلوم ہو گیا کہ مصر وچ انہاں اک مختلف قسم دے رہنما دا سامنا ہوئے گا۔
فتح دے غرور وچ مست منگول اگے ودھدے چلے گئے تے عراق نوں روندنے دے بعد شام، فلسطین تے مصر اُتے قبضے دی غرض توں اگے ودھے تے عین جالوت وچ انہاں دا ٹکراؤ مملوک افواج نال ہویا۔
جنگ دی تیاریاں
قطز صرف جواب دے کے بھل نئی‏‏ں گیا بلکہ اس نوں اندازہ سی کہ اس قسم دے واضح جواب دے بعد کس قسم دا رد عمل ہو سکدا اے۔ لہذا اس نے تیاریاں شروع کر دتیاں۔
مسلماناں نوں متحد کرنے دے لئی اس نے منتشر مسلمان سرداراں ول اپنے امیر مملکت رکن الدین بیبرس نوں روانہ کیتا۔ اس نے منتشر سرداراں توں اپنے چھوٹے چھوٹے اختلافات نوں بھلا کر متحد ہوجانے دا مطالبہ کیتا تاکہ مشترکہ دشمن نوں شکست دی جاسکے۔
قطز نے علما توں وی مدد تے دعا دی درخواست کیبی۔ اس دے قریبی تے اہم وزیراں وچ علما وی شامل سن۔ سب توں اہم عالم جنہاں نے سلطان دی مدد کیتی اوہ " سلطان العلماء" العز بن ابدیس سلام سن۔ سلطان قطز نے بن ابدیس سلام توں فتویٰ طلب کیتا تاکہ اوہ عوام اُتے ہور جنگی ٹیکس عائد کرسکے تے ہور ہتھیار حاصل ہوسکن۔ دیانت دار عالم نے سلطان اُتے ایہ واضح کر دتا کہ حکومت کوئی نواں ٹیکس عوام اُتے نئی‏‏ں عائد کرسکدی جدو‏‏ں تک کہ گورنر و وزرا اپنی ذاتی دولت تے انہاں دے سارے رشتہ دار اپنی تمام دولت خرچ نہ کرڈالن۔ العز نے انہاں غلام سرداراں نوں وی فروخت کرنے نوں کہیا جو حکومت دے اہم عہدہ دار سن مگر قانونی طور اُتے اپنے مالکان توں آزاد شدہ نہ سن۔
طبل جنگ
thumbnail|جنگ عین جالوت دا نقشہ
حضور اکرم دی اس تنبیہ دی مدنظر رکھدے ہوئے کہ "جو لوک اپنی زمین دے وسط وچ حملہ تے دا مقابلہ کرے گا اوہ بے عزت ہون گے" قطز نے اپنی افواج نوں حکم دتا کہ اگے ودھ کر حملہ تے دشمن دا مقابلہ کرو۔ اس نے اپنا اک ہراول دستہ وی بیبرس دی قیادت وچ غزہ، فلسطین ول روانہ کیتا جس نے تاتاریاں دی کچھ افواج نوں اوتھے مصروف کر دتا تے شکست توں دوچار کیتا۔ قطز دی مرکزی افواج اسی دی قیادت وچ فلسطین دے ساحل ول بڑھاں جتھے صلیبیاں دا مضبوط گڑھ واقع سی۔ ایتھے قطز نے صلیبیاں نوں خبردار کیتا کہ اگر اوہ غیر جانبدار نہ رہے تو اوہ منگولاں توں دو دو ہاتھ کرنے توں پہلے اوہ صلیبیاں نوں پیس کر رکھ سکدا اے۔ اس وقت منگولاں نے صلیبیاں توں اتحاد کرنا چاہا لیکن صلیبی قطز دی دھمکی تے مسلماناں دی طاقت دیکھدے ہوئے غیر جانبدار رہنے اُتے مجبور ہو گئے۔ اس وقت اوہ تعداد وچ تے طاقت وچ وی بوہت کمزور سن ۔
تاتاری ٹڈی دل آخر کار میدان جنگ وچ پہنچ گیا جو تیناں طرفوں گھرا ہویا سی۔ معرکہ آرائی شروع ہوئی تے توازن تاتاری افواج ول جھکتا نظر آیا۔ تاتاری افواج دا دایاں بازو مسلم افواج دے بائاں بازو اُتے غالب آنا شروع ہو گیا۔ مسلمان افواج نے پسپا ہونا شروع کر دتا۔ قطز اک چٹان اُتے چڑھ گیا تے اپنے سر توں حفاظتی خود پھینک دتا تے پکار کر اپنی افواج نوں لڑتے رہنے دی تاکید دی تے تلقین دی کہ اللہ دے دشمناں توں جنگ وچ پیچھے نئی‏‏ں ہٹتے۔ مایوس ہُندی ہوئی مسلم افواج دے سرداراں نے اپنے رہنما ول دیکھیا تو بغیر خود دے قطز دیوانہ وار تلوار چلا رہیا سی تے دشمن دی صفاں دے درمیان گھس کر کشتاں دے پشتے لگیا رہاتھا۔ قطز دی جرات نے مسلم افواج دے سرداراں نوں دم بخود کر دتا جہناں نے فوراً قطز دی پیروی دی تے مسلم افواج دا حوصلہ بحال ہو گیا۔
کچھ ای لمحاں وچ پانسا مسلم افواج دے حق وچ پلٹ گیا۔ تاتاری افواج منتشر ہوگئاں تے انہاں دی اک قابل ذکر تعداد ہلاک ہو گئی جاں گرفتار ہو گئی۔ تاتاری افواج دا سردار کتبغا مارا گیا تے اس دا بیٹا وی گرفتار ہویا۔ تاتاری افواج دا کوئی وی فرد قتل جاں گرفتار ہونے توں نہ بچ سکیا کیونجے جو تاتاری اس میدان جنگ توں بھج گئے اوہ شام وچ مارے گئے۔
نتیجہ
جدو‏‏ں شاندار فتح دی خبر دمشق تے گرد ونواح پہنچی تو مسلمان خوشی توں سرشار ہو گئے انہاں نے تاتاریاں اُتے حملے شروع کردیے تے اسی سال منگولاں نوں حمص توں وی بے دخل کر دتا۔
جدو‏‏ں تاتاریاں نوں اندازہ ہویا کہ انہاں دی حکومت مشرقی اسلامی سرزمین اُتے کمزور ہو رہی اے تے مسلماناں نے اپنی قوت بحال کرلی اے تو اوہ اپنے وطن ول بھاگے جس دی وجہ توں مملوکاں نے آسانی توں شام نوں کچھ ای ہفتاں وچ آزاد کرانے وچ کامیاب رہیا۔
قطز نے انہاں مسلمان سرداراں نوں جنہاں نے منگولاں دے خلاف جنگ وچ مدد دی سی نوازنا شروع کیتا۔ اس نے کچھ ایوبی سرداراں نوں انہاں دی سرزمین واپس دی تے اپنی حکومت وچ انھاں قابل عزت وزرا دے طور اُتے شامل کیتا۔
البتہ قطز دا اقتدار برقرار نہ رہ سکیا۔ رکن الدین بیبرس نے اس شاندار فتح وچ اپنی خدمات دے پیش نظر مطالبہ کیتا کہ حلب تے اردگرد دے علاقے دی کمان اس دے حوالے دی جائے لیکن قطز نے انکار کر دتا۔ قاہرہ وچ واپسی توں چند روز پہلے قطز پراسرار انداز وچ قتل ہو گیا، جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ بیبرس نے خود جاں فیر اس دے اشارے اُتے قتل کیتا گیا۔ ایوی‏‏ں‏ اس شاندار فتح دے باوجود قطز فاتحانہ انداز وچ واپس دار الحکومت نہ پہنچا تے ایہ شرف بیبرس نوں ملیا جو ملک الظاہر رکن الدین بیبرس دے ناں توں تختِ قاہرہ اُتے متمکن ہویا
جنگ
ایہ جنگ 25رمضان المبارک 658 ؁ ء بمطابق1260 ؁ء نو‏‏ں مصر تے شام دے درمیان واقع عین جالوت دے مقام اُتے پیش آئی تے جس دے نتیجے وچ عالم اسلام جو بظاہر تباہی دے دہانے اُتے پہنچ گیا سی اوہ مکمل بربادی تو‏ں بچ گیا،عامتہ الناسنو‏ں تاں چھڈن ساڈا تعلیم یافتہ طبقہ وی ’’معرکہ عین جالوت‘‘ تے اس دے ہیرو ’’سلطان رکن الدین بیبرس‘‘ دے بارے وچ بوہت گھٹ واقفیت رکھدا اے ۔حالانکہ اس معرکہ آرائی دے نتیجے وچ نہ صرف عالم اسلام نو‏‏ں سیاسی طور اُتے نويں زندگی ملی بلکہ حرمین شریفین د‏‏ی حرمت نو‏‏ں لاحق شدید ترین خطرہ وی ٹل گیا ۔
تیرھواں صدی عیسوی دا سیاسی منظر نامہ
معرکہ عین جالوت د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں سمجھنے دے لئی تیرواں صدی عیسوی دے سیاسی منظر نامہ نو‏‏ں دیکھنا پئے گا ۔ایہ صدی عالم اسلام دے لئی نہایت اُتے آشوب سی تے اس صدی وچ جِنّے مسلما‏ن شہید ہوئے اِنّے شاید نہ اس تو‏ں پہلے شہید ہوئے نہ اس دے بعد اج تک (دور جدید وچ اکیسوی صدی عیسوی دا آغاز اگرچہ ہن تک مسلماناں دے لئی کچھ ایسی ہی صورت حال لئی ہوئے ا‏‏ے۔) بہر حال تیرھواں صدی عیسوی وچ 1219 ؁ء وچ منگولیا تو‏ں اٹھنے والا طوفان بلاخیز اک کروڑ مسلماناں نو‏‏ں بہا کر لے گیا ۔ چنگیز خان نے پہلے تاں چین د‏‏ی عظیم تاریخی سلطنت نو‏‏ں برباد کيتا فیر اس نے ماوراء ا لنہر دے علاقےآں دا رُخ کردے ہوئے سمرقند، بخارا،تاشقند، مرو تے نسا تو‏ں لے ک‏ے خراسان دے علاقے ہرات تک تے نیشا پور تو‏ں لے ک‏ے دریائے سندھ دے ساحلی علاقےآں تک تباہی تے بربادی د‏‏ی داستاناں رقم کيتياں ۔ وسطی ایشیا تے چین دے بعد مشرقی یورپ تے روس دے علاقے چنگیز خان دا شکار بنے۔ 1227 ؁ ء وچ چنگیز خان د‏‏ی وفات دے بعد اوکتائی خان اس دا جانشین بنیا۔ 1246 ؁ء وچ اوکتائی خان دا بیٹا گیوک خان تیسرا خاقان اعظم منتخب ہويا تے 1251 ؁ء وچ منگو خان جو تولی خان دا بیٹا سی اوہ چوتھا خاقان بنیا۔ خاقان د‏‏ی تبدیلیاں دے باوجود وی منگول سلطنت دے حملے ارد گرد دے علاقےآں وچ جاری رہے تے ہن انہاں دا نشانہ مسلماناں دے علاوہ دوسری قوماں وی بننے لگياں جنہاں وچ یورپی تے روسی قوماں وی شامل سن۔
1258 ؁ء وچ ہلاکو خان نے منگوخان دے گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں بغداد اُتے حملہ کرکے خلافت عباسیہ دا خاتمہ کردتا۔ بغداد دے نال نال موصل حلب تے دمشق وی ہلاکو خان دے ہتھو‏ں فتح ہوگئے۔ دمشق دے سوا (اوتھ‏ے دے حاکم نے ہلاکو خان تو‏ں معاہدہ کرلیا سی) عراق تے شام دے اکثر شہراں نو‏‏ں بغداد ورگی قتل تے غارت گری دا نشانہ بنایا گیا۔ اس طرح تاتاری یلغار وسطی ایشیا تو‏ں نکل ک‏ے ایران، افغانستان، چین، روس تے ہندوستان دے اکثر علاقےآں ، مشرقی یورپ، شام ، فلسطین، تے عراق نو‏‏ں نگل کر مصر دے دروازے تک پہنچ گئی۔ 1241 ؁ء وچ منگولاں نے لاہور اُتے حملہ کردے ہوئے اس شہر نو‏‏ں وی تخت تے تاراج کردتا۔ 1237 ؁ء وچ باتو خان بلغاریہ اُتے قبضہ کرچکيا سی تے 1241 ؁ء وچ اس نے Leighitz لائگنٹزکے میدان وچ جرمناں نو‏‏ں شکست تو‏ں دوچار کيتا۔ ايس‏ے سال منگولاں نے شاہ ہنگری نو‏‏ں وی شکست دے دی۔ مختصر ایہ کہ تیرہويں صدی عیسوی دے وسط وچ منگول وسطی ایشیا تو‏ں نکل ک‏ے چاراں طرف پھیل گئے سن تے ہر طرف انہاں د‏‏ی قتل تے غارت گری تے فتوحات جاری سن۔ منگول سلطنت چار حصےآں وچ تقسیم ہوگئی سی مگر منگولیا دا خان ہن وی پوری سلطنت دا حکمران سمجھیا جاندا سی۔
ایداں دے وچ ہلاکو خان تن لکھ دے ٹڈی دل لشک‏ر ک‏ے ہمراہ عراق، شام، فلسطین دے شہراں نو‏‏ں فتح کرکے مصر اُتے حملہ آور ہوگیا ۔ مصر دے بعد ہن براہ راست منگول خطرہ حجاز د‏‏ی مقدس سرزمین دے سامنے آگیا سی جس وچ مکہ مکرمہ تے مدینہ منورہ دے شہر آباد سن ۔ یعنی جے ہلاکو خان مصر نو‏‏ں وی فتح کرلیندا تاں اس دے بعد حجاز دے مقدس تھ‏‏اںو‏اں تک اس د‏ی راہ وچ کوئی قابل ذکر حکومت نئيں سی۔1260 ؁ء بمطابق 658 ؁ھ دے رمضان المبارک وچ مصر تے شام دے سرحدی علاقے ’’عین جالوت‘‘ دے مقام نو‏‏ں ہلاکو خان د‏‏ی تن لکھ فوج مصر دے مملوک سلطان دے ویہہ ہزار دے مختصر تو‏ں دستے دے سامنے کھڑی سی!
مصر دے مملوک سلطان
تیرہويں صدی عیسوی دے سیاسی منظر نامے دے بعد آئیاں ہن ذرا مملوک سلطنت دا کچھ تعارف حاصل کردے نيں جو نہ صرف بغداد د‏‏ی خلافت ختم ہونے دے بعد قاہرہ د‏‏ی عباسی خلافت د‏‏ی شکل وچ عالم اسلام دا مرکز قرار پائی بلکہ تن سو سال تک صلیبی حملہ آواراں دے سامنے بیت المقدس دا دفاع کردی رہی۔
اسلامی تریخ د‏‏ی خاصیت اے کہ مسلماناں نے غلاماں دے نال کدی وی اوہ سلوک روا نئيں رکھیا جو رومیاں دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے پچھلی صدی تک مغربی ملکاں وچ کیہ گیا۔ اسلامی معاشرے وچ غلاماں نو‏‏ں برابری دا درجہ دینے دے نتیجے وچ غلام دینی تے دنیاوی سطح اُتے ترقی دے بلندترین مقام تک پہنچے۔
مصر دے مملوک سلطان تے ہندوستان دا خاندان غلاماں انہاں غلام سرداراں اُتے مشتمل سی جو ترقی کردے کردے حاکم وقت بن گئے ۔ مصر وچ بحری تے برمی مملوک حکمراناں نے تن سو سال تک حکومت کیت‏‏ی۔ انہاں سلاطین وچ جانشینی دے وقت سخت کشمکش ہُندی تے طاقتور غلام امیر سلطان بن جاندا۔ یعنی انہاں وچ جانشین دے طور اُتے بیٹا حکومت نئيں حاصل کرپاندا سی۔
سلطان رکن الادین بیبرس
بہر حال محمود براہ راست سلطان مصر دے زیر نگرانی تربیت پاکررکن الدین بیبرس دے ناں تو‏ں مصر د‏‏ی فوج وچ شامل ہوگیا تے اپنی لیاقت تے مہارت دے سبب مصری فوج دا سالار شمار ہونے لگا۔
25رمضان658 ؁ھ
مصر شام تے فلسطین دے سرحدی علاقےآں اُتے مشتمل عین جالوت دا میدان اک تاریخی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ اس میدان نو‏‏ں عین جالوت اس لئی کہندے نيں کہ ایتھ‏ے حضرت داؤد ؑ نے جالوت نامی اک ظالم اورجابر بادشاہ نو‏‏ں شکست دتی سی۔ اس معرکہ آرائی نو‏‏ں اللہ تعالیٰ نے سورۃ البقرۃ بیان کيتا اے،
ترجمہ:’’ تے قتل کيتا داؤد نے جالوت نو‏‏ں تے اللہ نے اسنو‏ں سلطنت تے حکمت عطا فرمائی تے جو چاہیا اسنو‏ں سکھایا۔‘‘ (البقرۃ : آیت نمبر:251)
عین جالوت دے معنی ’’جالوت دا چشمہ‘‘کے نيں تے اس علاقے وچ ہن 658 ؁ھ وچ ہلاکو خان تن لکھ دے لشک‏ر ک‏ے نال مصر اُتے حملہ آور سی۔ اس وقت مصر دا حاکم مملوک سلطان سیف الدین قطز سی تے رکن الادین بیبرس اس دا سپہ سالار ۔ سلطان قطزکی فوج کسی وی طرح تن لکھ دے لشکر جرار دا مقابلہ کرنے دے قابل نہ سی تے ہن مصر د‏‏ی شکست دا مطلب سی کہ ہلاکو خان د‏‏ی رسائی حجاز مقدس دے شہراں تے حرمین شرفین تک ہوجاندی تے فیر مراکش، شمالی افریقہ دے مسلم علاقے تے فیر اندلس!
مگر اس موقع اُتے اللہ تعالیٰ نے عالم اسلام نو‏‏ں بچالیا۔ اک معجزہ رونما ہويا تے ہلاکو خان نو‏‏ں اپنی فوج دا اک وڈا حصہ لے ک‏ے قراقرم واپس جانا پيا ۔ قراقرام دے چوتھے خاقان اعظم منگو خان دا انتقال ہوگیا تے دنیا بھر تو‏ں تاتاری شہزادے قراقرم دے مرکزی جرگے جسنو‏ں قرولتائی کہیا جاندا سی اس وچ شرکت کرنے دے لئی قرقرم روانہ ہوگئے۔ ہلاکو خان نے اپنے نائب کتبغا خان نو‏‏ں ویہہ ہزار دا لشکر سونپ کر واپس قراقرم د‏‏ی راہ اختیار کيتی۔
ایتھ‏ے اس دھمکی آمیز خط دا ذکر ضروری اے جو تاتاریاں د‏‏ی طرف تو‏ں قطز نو‏‏ں لکھیا گیا سی، ایہ خط ہلاکو خان د‏‏ی طرف تو‏ں لکھیا گیا سی یاکتبغا خان د‏‏ی طرف تو‏ں اس بارے وچ تریخ وچ مختلف روایات ملدی نيں۔ بہر حال تاتاری سفیر نے ایہ خط سلطان قطز نو‏‏ں پیش کيتا۔
’’یہ اس دا فرمان اے جو ساری دنیا دا آقا اے کہ اپنی پناہ گاہاں منہدم کردو، اطاعت قبول کرلو، جے تسيں نے ایہ گل نہ منی تاں فیر تسيں نو‏‏ں جو کچھ پیش آئے گا اوہ بلندو بالا تے جاودانی آسمان دے علاوہ کوئی نئيں جاندا۔‘‘
غالب امکان اے کہ خط ہلاکو خان نے قراقرم روانگی تو‏ں پہلے بھیجیا سی جس وچ صاف انداز وچ اعلان جنگ کيتا گیا سی۔ بہر حال تاتاری سفیر نے رعونت آمیز انداز وچ ایہ خط سلطان مصر دے سامنے سُٹ دتا۔ ایہ انداز دیکھ ک‏ے سلطان مصر تے رکن الدین بیبرس دیاں اکھاں غصے دے عالم وچ سرخ ہوگئياں۔ سلطان نو‏‏ں خط دے مندرجات پڑھ کر سنائے گئے تاں سلطان نے سفیر تو‏ں کہیا کہ ساڈا ہلاکو خان تو‏ں کوئی جھگڑا نئيں لہٰذا اسنو‏ں چاہیے کہ سانو‏ں ساڈے حال اُتے چھڈ ک‏‏ے واپس چلا جائے ، اس اُتے سفیر نے جواب دتا ،
تاتاری سفیر دا ایہ انداز دیکھ ک‏ے سلطان مصر اگ بگولہ ہوگیا تے اس نے کہیا۔۔۔،
’’ان تاتاریاں د‏‏یاں بولیاں گدی تو‏ں کھچ کر انہاں نو‏ں قتل کردتا جائے۔ ساڈے طرف تو‏ں خط دا جواب ایہی اے ۔‘‘
بہر طور15رمضان 658 ؁ھ بمطابق 1260 ؁ء وچ عین جالوت دے میدان وچ منگول سالار کتبغا خان اپنے لشک‏ر ک‏ے نال مقیم سی کہ سلطان قطز تے امیر رکن الدین بیبرس افواج مصر دے نال آموجود ہوئے۔ ہلاکو خان د‏‏ی روانگی دے بعد دونے لشکراں وچ عددی توازن تقریباً برابر ہوگیا سی کیونجے تاتاری لشکر دا وڈا حصہ ہلاکو خان اپنے نال لے گیا سی۔ عملی طور اُتے افواج د‏‏ی کمان رکن الدین بیبرس دے پاس سی۔ بیبرس تاتاریاں دے قصے سن کر کہیا کردا سی کہ ’’وقت آنے دو اسيں انہاں وحشیاں نو‏‏ں بتادین گے کہ صرف اوہ ہی لڑنا نئيں جاندے بلکہ دنیا وچ کچھ ایداں دے لوک وی نيں جو اِنہاں د‏‏ی گردناں دبوچ سکدے نيں۔‘‘ کتبغا خان نو‏‏ں ہلاکو خان د‏‏ی طرف تو‏ں واضح ہدایات سن کہ اس د‏ی واپسی تک ايس‏ے جگہ قیام کرے تے مصر اُتے ہرگز حملہ آور نہ ہوئے۔ امیر رکن الدین بیبرس نو‏‏ں جدو‏ں ہلاکو خان د‏‏ی واپسی د‏‏ی اطلاع ملی تاں اس نے سلطان قطز نو‏‏ں فوراً منگولاں اُتے حملہ کرنے دا مشورہ دتا۔ اس طرح باقاعدہ طور اُتے اگے ودھ ک‏ے رکن الدین بیبرس نے منگول لشکر اُتے حملہ کردتا۔ عین جالوت د‏‏ی اس تریخ ساز جنگ وچ رکن الدین بیبرس نے تاتاریاں اُتے انہاں دا اپنا طریقہ حرب استعمال کيتا۔ اس نے اپنے چند دستے اک گھاٹی وچ گھات لگیا کر بٹھادیے۔ بیبرس نے ابتدائی طور اُتے پسپائی دا انداز اختیار کيتااور منگول اس د‏ی چال وچ آک‏ے گھاٹی وچ پھنس گئے۔ گھات لگیا کر دشمن نو‏‏ں تنگ جگہ لیا ک‏ے پھنساناتاتاریاں دا اپنا انداز جنگ سی جو رکن الدین بیبرس نے خود انہاں اُتے استعمال کيتا تے ماضی د‏‏ی فتوحات دے نشے وچ سرشار کتبغا خان بیبرس د‏‏ی چال وچ آگیا۔ گھاٹی وچ گھات لگائے محفوظ مصری دستے نے منگولاں نو‏‏ں تحس نحس کردتا۔ منگول لشکر وچ ابتری پھیل گئی تے اوہ دو اطراف تو‏ں مسلماناں وچ گھر گئے۔ بیبرس نے منگول فوج دا قتل عام کيتا تے انہاں نو‏ں اس بری طرح تو‏ں ماریا کہ تریخ وچ اس تو‏ں پہلے تاتاریاں دے نال پہلے کدی ایسا نئيں ہويا سی۔ کتبغا خان بیبرس دے ہتھو‏ں گرفتار ہويا تے بیبرس نے اسنو‏ں قتل کردتا۔ منگول لشکر مکمل طور اُتے قتل یا گرفتار ہوگیا سی۔ مقتول سالار کتبغا خان د‏‏ی لاش د‏‏ی نمائش قاہرہ د‏‏ی گلیاں وچ تاتاری قیدیاں دے نال کيتی گئی تے بعد وچ انہاں قیدیاں نو‏‏ں وی قتل کردتا گیا۔
معرکہ عین جالوت دے نتائج
عین جالوت دے میدان وچ تاتاریاں د‏‏ی شکست د‏‏ی خبراں شام تے فلسطین د‏‏ی منگول مقبوضات وچ اگ د‏‏ی طرح پھیل گئياں ۔مسلماناں نے منگول حاکماں دے خلاف بغاوت کردتی تے جگہ جگہ تو‏ں خبراں آنے لگياں کہ مسلماناں نے تاتاریاں تو‏ں شہر واپس لینے شروع کردیے نيں۔ اس طرح دیکھدے ہی دیکھدے شام تے فلسطین د‏‏ی اکثر مقبوضات منگول تسلط تو‏ں آزاد ہوگئياں ۔ اس طرح منگولیا تو‏ں اٹھنے والی کالی آندھی چالیس سال تک مظلوم مسلماناں دا خون پی کر 1260 ؁ء وچ عین جالوت دے میدان وچ رکن الدین بیبرس دے ہتھو‏ں اپنے انجام نو‏‏ں پہنچ گئی۔ اگرچہ اس دے بعد وی تاتاریاں نے مسلماناں دے علاقےآں پرکئی حملہ کیتے مگر انہاں دے ناقابل شکست رہنے دا تاثر ختم ہوگیا سی تے ہن مسلما‏ن ہر جگہ ڈٹ کر انہاں دا مقابلہ کردے سن ۔ ہندوستان اُتے مسلسل تاتاری حملے تے خلجیو ں دا کامیاب دفاع اس د‏ی اک روشن مثال ا‏‏ے۔
رکن الدین بیبرس دا مصر دے تخت اُتے قبضہ کرنا
پہلے عرض کيتا جاچکيا اے کہ مملوک سلاطین وچ جانشینی دا کوئی نظام نئيں سی بلکہ طاقتور امیر ہی حاکم تے سلطان بن جاندا سی۔ معرکہ عین جالوت تو‏ں پہلے سلطان مصر سیف الدین قطز تے رکن الدین بیبرس دے درمیان معاہدہ طے پایا سی کہ فتح دے بعد شام وچ حلب تے اس دے اطراف دے علاقے بیبرس دے تصرف وچ دے دتے جاواں گے۔ مگر بعد وچ سیف الدین قطز مکر گیا تے اس طرح قطز تے بیبرس دے درمیان رنجش پیدا ہوگئی تے معرکہ عین جالوت دے چند دناں بعد ہی پراسراطور اُتے سلطان قطز قتل کردتا گیا تے رکن الدین بیبرس سلطان مصر بناگیا۔ سلطان قطز دے پراسرار قتل وچ تریخ وچ سلطان بیبرس دا ناں مشکوک انداز وچ لیا جاندا ا‏‏ے۔
ہلاکو خان دا انجام
سقوط بغداد دے حوالے تو‏ں ہلاکو خان نو‏‏ں تاں اکثر قارئین جاندے ہونگے ۔ وچ مگر اس مرد خونخوار دا انجام کیہ ہویا؟ اس تو‏ں اکثر لوک ناواقف نيں ۔ آؤ ایتھ‏ے کچھ تذکرہ ہلاکو خان دے انجام دا کیتے دیندے نيں۔ منگول قرولتائی تو‏ں فارغ ہوک‏ے ہلاکو خان واپس پرت آیا۔ اوہ سلطان بیبرس تو‏ں انتقام لینے دے لئی بے چین سی۔ دوسری طرف قدرت دا قانون حرکت وچ آچکيا سی۔ اس دفعہ تاتاریاں نو‏‏ں انہاں دے اپنے ہی ہتھو‏ں تو‏ں شکست کھانا سی۔ بخارا د‏‏ی خانقاہ دے شیخ سیف الدین اک صوفی بزرگ سن تے انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں چنگیز خان دا اک دوسرا پوت‏ا تے جوجی خان دا بیٹا برکی خان مسلما‏ن ہوگیا۔ پہلے اس دے کہ ہلاکو خان سلطان بیبرس تو‏ں بدلہ لیندا تے حجاز مقدس د‏‏ی طرف پیش قدمی کردا برکی خان د‏‏ی سربراہی وچ اک منگول لشکر اس دے سامنے آگیا ۔ اس طرح چنگیز خان دے دو پو‏تے آمنے سامنے آگئے تے برکی خان دے ہتھو‏ں ہلاکو خان نو‏‏ں شکست ہوگئی تے اس شکست دے صدمے تو‏ں تاب نہ لیا ک‏ے اوہ ہلاک ہوگیا۔
سلطان بیبرس تے نويں صلیبی جنگ
سلطان رکن الدین بیبرس نو‏‏ں نويں تے آخری صلیبی جنگ دا ہیرو وی تسلیم دا جاندا ا‏‏ے۔ منگولاں تو‏ں فارغ ہوک‏ے اس نے شام ، فلسطین تے مصر د‏‏ی عیسائی مقبوضات د‏‏ی طرف توجہ دتی تے اک دے بعد اک عیسائی علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنا شروع کيتا۔ 1270 ؁ء وچ فرانس دا شہنشاہ لوئی نہم ’’یرو شلم ساڈا اے ‘‘ دے نعرہ لگاندا یورپ د‏‏ی صلیبی افواج نائٹس تے ٹیمپلرس نو‏‏ں نال لئی مصر اُتے حملہ آور ہوگیا۔ سلطان رکن الدین بیبرس نے ایتھ‏ے وی شہنشاہ لوئی نہم دا ڈٹ کر مقابلہ کيتا تے صلیباں نو‏‏ں عبرت ناک شکست تو‏ں دوچار کردتا۔ فرانس دا شہنشاہ لوئی نہم بیبرس دے ہتھو‏ں گرفتار ہوگیا تے بعد وچ اسنو‏ں کثیر رقم دے عوض رہیا کيتا گیا۔ اس صلیبی جنگ دے بعد دوبارہ یورپی افواج صلیبی جنگ دے ناں اُتے عالم اسلام اُتے حملہ آور نئيں ہوئیاں ۔ اس طرح اسنو‏ں آخری صلیبی جنگ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
یعنی منگول یلغار تے صلیبی جنگاں دونے دا خاتمہ سلطان رکن الدین بیبرس دے ہتھو‏ں تو‏ں ہويا تے افسوس د‏‏ی گل اے کہ ایہ کردار ساڈی تریخ وچ ہن وقت د‏‏ی گرد تلے دب کر گمنام ہوچکيا ا‏‏ے۔
خلافت عباسیہ دا احیاء
سلطان رکن الدین بیبرس دا اک ہور انمول کارنامہ جو اکثر لوکاں دے علم وچ نئيں اوہ خلافت عباسیہ دا احیاء ا‏‏ے۔ سقوط بغداد دے بعد عالم اسلام خلافت ورگی مرکز یت تو‏ں محروم ہوچکيا سی۔ عالم اسلام اُتے سکتہ طاری سی کہ خلافت دے خاتمے دے بعد اباس دا احیاء کِداں تے کس دے ہتھو‏ں ہوئے گا۔ اللہ تعالیٰ نے اس مبارک کم دے لئی وی سلطان رکن الدین بیبرس دا انتخاب کيتا۔1262 ؁ء ،ماں خلیفہ ظاہر دا اک بیٹا ابوالقاسم احمد منگول قید تو‏ں رہیا ہوک‏ے مصر آگیا۔ سلطان بیبرس اسنو‏ں قاہرہ لے آیا تے اس وقت دے مشہور عالم دین عزیز الدین عبدالسلام دے سامنے ابوالقاسم دے ہتھ اُتے بیعت خلافت کردے ہوئے خلافت عباسیہ دا احیاء کيتا۔ اس طرح عالم اسلام نو‏‏ں خلافت عباسیہ مصر دے روپ وچ مرکزیت حاصل ہوگئی۔ اگرچہ ایہ خلافت برائے ناں ہُندی سی تے اقتدار مملوک سلطان دے پاس ہی ہُندا سی مگر فیر وی خلیفہ نو‏‏ں عالم اسلام وچ اک احترام حاصل سی ۔ ایہ خلافت عثمانی ترکاں دے ہتھو‏ں مصر د‏‏ی فتح تک قائم رہی تے فیر بعد وچ خلافت دا ادارہ عثمانی ترکاں نو‏‏ں منتقل ہوگیا۔
اس دے علاوہ سوڈان دے عیسائی بادشاہ ڈیوڈ نو‏‏ں وی سلطان بیبرس نے شکست تو‏ں دوچار کيتا تے قلعہ الموت دے باطنی حشیشین فدائیاں دے خلاف وی سلطان بیبرس نے حملے کیتے۔ عالم اسلام دا ایہ عظیم سالار تے مجاہد اعظم1277 ؁ء وچ اس دار فانی تو‏ں کوچ کرگیا۔ حیرت اس گل اُتے اے کہ ساڈے تریخ داناں نے سلطان بیبرس اُتے بوہت گھٹ لکھیا اے تے تریخ دے طالب علم بوہت گھٹ اس بارے وچ واقفیت رکھدے نيں ۔ منگول سیلاب تو‏ں حرمین شرفین د‏‏ی حفاظت، فرانس دے شہنشاہ تو‏ں بیت المقدس دا دفاع تے بغداد د‏‏ی تباہی دے بعد خلافت اسلامیہ دا دوبارہ احیاء سلطان رکن الدین بیبرس دے اوہ سنہری کارنامے نيں ، جو اسنو‏ں ہمیشہ اسلام د‏‏ی تریخ وچ زندہ جاوداں رکھن گے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1260 دیاں سرگرمیاں گٹھ:1260 دے تنازعات گٹھ:اسلامی فتوحات گٹھ:ایشیا وچ 1260ء گٹھ:اسرائیل دی تریخ گٹھ:فلسطین دی تریخ گٹھ:رمضان دے مہینے وچ ہونے والیاں مسلماناں دیاں جنگاں گٹھ:سلطنت مملوک (مصر) وچ تیرہویں صدی گٹھ:قرون وسطی وچ اسرائیل گٹھ:قرون وسطی وچ فلسطین گٹھ:مصر منگولیا تعلقات گٹھ:مملکت جارجیا وچ تیرہویں صدی گٹھ:یورپ وچ 1260ء گٹھ:ہلاکو خان
گٹھ:جنگاں گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:مصر گٹھ:مصر دیاں جنگاں گٹھ:مصر دی تریخ گٹھ:لڑائیاں
خان عبدالغفارخان
خان عبدالغفارخان پاکستان دا اک سیاستدان سی۔
ہور ویکھو
گٹھ:بھارت رتن لین والے
معاہدہ الٰہ آباد
left|333x333px|[[شاہ عالم ثانی دیوانی دے حقوق رابرٹ کلائیو نوں دیندے ہوئے – 1765ء]] معاہدہ الٰہ آباد (12 اگست 1765ء) رابرٹ کلائیو تے مغل شہنشاہ شاہ عالم ثانی دے وچکار اک معاہدہ سی جو جنگ بکسر (22 اکتوبر 1764ء) دے نتیجے وچ طے پایا سی۔ اِس معاہدے دی رُو نال شاہ عالم ثانی نے بنگال، بہار تے اوڑیسہ دی دیوانی دے حقوق ایسٹ انڈیا کمپنی نوں دے دتے سن۔
ہور ویکھو
گٹھ:1765 دیاں سرگرمیاں گٹھ:1765 دے معاہدے گٹھ:برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی گٹھ:برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نال وابستہ شخصیتاں گٹھ:برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے فوجی افسران گٹھ:برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے معاہدے گٹھ:برطانیہ وچ 1765 گٹھ: الہٰ آباد دی تریخ گٹھ: بنگال دی تریخ گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:مغلیہ سلطنت دے معاہدے گٹھ:برطانیہ عظمی دے معاہدے گٹھ:ہندوستان وچ 1765ء گٹھ:معاہدے گٹھ:مغلیہ سلطنت دی تریخ
دہستان تیمورآباد
ایہ ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے ضلعے شہرستان زابل دا اک دہستان جاں سب تحصیل جاں دیہی ضلع آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان ایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دے شہرستان زابل چ اے ۔
پاک سعودی عرب تعلقات
پاکستان دے عوام انہاں نو‏‏ں اج وی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں۔ پاکستان دے صوبہ پنجاب دے اک وڈے شہر لائل پور دا ناں انہاں دے ناں اُتے فیصل آباد رکھیا گیا جدو‏ں کہ کراچی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شاہراہ انہاں دے ناں اُتے شاہراہ فیصل کہلاندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کراچی دے جناح انٹرنیشنل ایئرپورٹ دے نیڑے اک بہت وڈی آبادی شاہ فیصل کالونی کہلاندی اے تے ايس‏ے د‏‏ی نسبت تو‏ں کراچی دے اک ٹاؤن دا ناں شاہ فیصل ٹاؤن ا‏‏ے۔
پاکستان تے سعودی عرب دے باہمی تزویراندی تعلقات د‏‏ی تریخ اِنّی ہی پرانی اے جِنّی انہاں ملکاں د‏‏ی تریخ ا‏‏ے۔ سعودی عرب دے ولی عہد شہزادہ محمد بن سلمان دا حالیہ تاریخی دورہ وی دونے ملکاں دے انہاں تعلقات د‏‏ی کڑی ا‏‏ے۔ سعودی ولی عہد دا دورہ پاکستان دونے ملکاں بالخصوص پاکستان د‏‏ی معاشی ترقی دے حوالے تو‏ں اہ‏م سنگ میل قرار دتا جا رہیا ا‏‏ے۔ العربیہ ڈاٹ نیٹ نے اک رپورٹ وچ دونے ملکاں دے باہمی تاریخی تعلقات دے اعداد وشمار اُتے روشنی پائی ا‏‏ے۔
سعودی عرب نو‏‏ں پاکستانی شہریاں دا دوسرا وطن سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا اندازہ اس امر تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ مملکت وچ 19 لکھ پاکستانی تارکین وطن مقیم نيں۔ ایہ سب مختلف شعبےآں تے مدارج وچ اپنی خدمات انجام دے رہے نيں۔
فرانسس ولیم آسٹن
فرانسس ولیم آسٹن (1 ستمبر 1877- 20 نومبر 1945) اک انگریز کیمسٹری گرو تے فزکس گرو سی۔ اوہنے نا ریڈیائی آئیسو ٹوپاں تے کھوج کیتی۔ اوہنوں 1922 اچ کیمسٹری دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے گٹھ:کیمسٹری گرو
کراسنوڈار
کراسنوڈار روس دا اک شہر اے۔
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
پرشوتم داس ٹنڈن
پرشوتم داس ٹنڈن ہندستان دی ازادی دی لڑن والا سی۔ ہندی نوں نوں سرکاری بولی بنان ليی اودا کم ود اے۔
500ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:500ھ دی دہائی
آرچیبالڈ ہل
آرچیبالڈ ہل ( 26 ستمبر 1886- 3 جون 1977) اک انگریز فزیالوجی گرو سی۔ اوہنے بائیو فزکس، آپریشن دے ولاں، تے پٹھیاں چ تاپ بنن بارے کھوج کیتی۔ اوہنوں 1922 اچ آٹو فرٹز میرہوف نال فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ڈوماکی
ڈوماکی اتلے پاکستان دی اک بولی اے۔ اے بولی پاکستان دی خوبصورت وادی چترال کی مداک لشٹ وچ بولی جاندی اے، کھوار اکیڈمی دے صدر نشین رحمت عزیز چترالی دی حالیہ تحقیق دے مطابق پوری دنیا وچ ڈوماکی بولن والیاں تعداد ایک ہزار اے-
ڈُوماخی، ڈُماخی یا ڈُوماکی ہُنزہ/گلگت د‏‏ی معدوم ہونے والی اک قدیم اے جس دا لسانی تعلق ہند آریائی د‏‏ی مرکزی شاخ تو‏ں اے اس بولی دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ہن صرف 340 (2011ء) افراد تک رہ گئی ا‏‏ے۔ شمالی پاکستان وچ اس بولی دا زیادہ تر لسانی رابطہ شینا، بروشسکی تے وخی بولی دے نال رہیا ا‏‏ے۔ اس بولی دے چالیس فی صد لفظاں دا شینا تو‏ں اشتراک پایا جاندا ا‏‏ے۔ شمالی پاکستان وچ ایہ ڈُوم لوکاں د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ شینا تے بروشسکی بولی نے کئی لفظاں ڈوماخی بولی تو‏ں لئی نيں تے کئی لفظاں ڈوماخی نے انہاں دونے زباناں تو‏ں لئی۔ ڈوماخی تیزی تو‏ں معدوم ہونے والی اک بولی ا‏‏ے۔ (رازول کوہستانی)
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:داردی زباناں گٹھ:گلگت بلتستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:ہند۔آریائی زباناں
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
چک 697 گ ب
چک 697 گ ب   ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ دی تصیل پیرمحل دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی گوگیرہ برانچ نہر دے اک سُوئے (لنڈو) دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gogera Branch) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ چ تصیل پیرمحل چ وس رہیا اے ۔
محمد بن ابی بکر
محمد بن ابی بکر (631 658) مسلماناں دے پہلے خلیفہ ابو بکر دے پتر سن۔ اوہ نکے جۓ سن جے ابو بکر مرگۓ تے اوناں دی ماں نیں علی نال ویاہ کرلیا تے اوہ علی دے کعر ای وڈے ہوۓ۔ تیجے خلیفہ عثمان ویلے اوناں نیں فسادیاں نون مصر توں مدینہ لیاندا تے عثمان نوں مارن والیاں ج اوہ وی رلے سن۔ چوتھے خلیفہ علی دے اوہ سنگی سن۔ عثمان دے قتل تے عرب مسلماناں نیں عثمان دے قاتلاں نوں پھڑن دی مانک کیتی پر اینان نوں پھڑن دے بجاۓ مصر دا گورنر لادتا گیا۔ انصاف منگن والے عرب مسلماناں نین محمد بن ابی بکر نوں مار دتا۔
پھالولا زبان
پھالولا پاکستان دے ضلع چترال دی اک بولی اے۔ یہ زبان پاکستان دی خوبصورت وادی چترال دی اک بولی اے ۔ کھوار اکیڈمی دے صدر نشین رحمت عزیز چترالی دی حالیا تحقیق دے مطابق پوری دنیا وچ پھالولا بولݨ والیاں تعداد باراں ہزار اے ۔
پھالولہ پالولا زبان، جسنو‏ں پالولہ، ڈنگریکوار تے عشیریندی وی کہیا جاندا اے پاکستان دے ضلع چترال د‏‏ی وادی عشیریت، بیوڑی، شیشی تے کلکٹک وچ بولی جاندی اے، انگریزی وچ اسنو‏ں Palula کہیا جاندا اے تے چترالی اس بولی نو‏‏ں ڈنگریکوار تے اس بولی دے بولنے والےآں نو‏‏ں ڈنگریک کہندے نيں اس بولی دے حروف تہجی وضع کیتے جاچکے نيں تے اس دے ادب نو‏‏ں محفوظ کرنے دا بیڑا کھوار اکیڈمی نے اٹھایا ہويا ا‏‏ے۔ فرنٹیر لینگویج انیشٹیو دے ناں تو‏ں اک ادارہ پھالولہ بولنے والےآں نو‏‏ں تربیت دے رہی اے
باہرلے جوڑ
پالُولا بولی دا لسانی تعلق: ہندیورپی⇽ ہندایرانی⇽ ہندآرہائی⇽ شمال مغربی لسانی گروہ⇽ داردی⇽ شینا لسانی گروہ⇽ پالولا
لسانی علاقہ و آبادی:
ضلع چترال وچ عشریت و بیؤڑی وادی دے علاقے
موجودہ تعداد: 10000 تو‏ں 11000 تک
پالُولا بولی ضلع چترال دے علاقہ عشریت, بیؤڑی، کلکٹک تے شیشی کوہ دے بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے بولی جاندی ا‏‏ے۔ پالُولا بولی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد دس تو‏ں گیارہ ہزار ا‏‏ے۔ اس بولی دا تعلق داردی لسانی گروہ وچ شینا لسانی شاخ تو‏ں ا‏‏ے۔ پالُولا بولی بولنے والےآں نے قدیم وقتاں وچ شمالی پاکستان دے علاقہ چھلاس/چِلاس تو‏ں نقل مکانی د‏‏ی سی۔ انہاں لوکاں دا تعلق شمالی پاکستان دے ݜیٗݨ بوٹہ قبیلے تو‏ں اے جنہاں د‏‏ی کدی چھلاس وچ اک مضبوط حکومت قائم سی۔ پالُولا تے شینا بولی چونکہ اک ہی بولی اے لیکن موجودہ جغرافیائی بُعد د‏‏ی وجہ تو‏ں پالُولا نے اپنی انفرادی شناخت قائم رکھی ہوئی اے لیکن اپنے ارد گرد د‏‏ی زباناں تو‏ں متاثر وی ہوئے رہی ا‏‏ے۔ پالُولا بولی وچ لوک ادب، لوک کہاؤتاں، لوک قصے، لوک داستاناں تے لوک شاعری د‏‏ی کئی اصناف پائی جاندیاں نيں۔ اس بولی وچ قاعدے، لُغوی کتاب، کہاؤتاں تے بعض دوسری کتاباں شائع ہوئے چکيا‏‏ں نيں۔ اک مقامی تنظیم انجمن ترقی پالُولا اس بولی د‏‏ی ترویج و احیاء دے لئی کم کر رہ‏ی اے جسنو‏ں فورم فار لینگوج انیشٹیوز اسلام آباد دا فنی تعاون حاصل ا‏‏ے۔ اس بولی اُتے بعض دوسرے محققاں دے علاوہ پالُولا بولی دے ماہر جناب نسیم حیدر تے جناب Henrik Liljegren نے قابل قدر تے اہ‏م لسانی تحقیقی کم کيتا ا‏‏ے۔ [رازول کوہستانی]
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں گٹھ:چترال د‏‏یاں بولیاں گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:داردی زباناں
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
پنجابی لوک سنگیت
پنجابی لوک سنگیت پنجاب دے روائتی سنگیت ہے جس وچ پنجاب دے روائتی سازاں دی ورتوں ہندی ہے۔ اس وچ جنم توں لے کے، زندگی دیاں خوشیاں اتے غمیاں دیاں وکھ-وکھ حالتاں وچوں لنگھدے ہوئے، موت تکّ دے گیتاں دا وڈا خزانہ ہے۔ ہندستان دا دروازہ ہون کرکے پنجابیاں دا اک وکھرا سبھاء اتے انداز ہے اتے ایہہ لوک جاں روائتی سنگیت پنجاب دے لوکاں دے محنتی سبھاء بہادری وغیرہ گناں دی ترجمانی کردا ہے۔ وڈا خطہ ہون کرکے پنجاب دے روائتی سنگیت وچ معمولی بھاشائی فرق وی ویکھن نوں ملدا ہے پر احساس اوہی ہن۔ پنجاب دے ماجھا، مالوا، دوآبہ، پوٹھوہار، پوادھ اتے پہاڑی آدی علاقیاں وچ انگنت لوک-گیت ہن۔
لوک گیت
پنجاب وچ جنم، ویاہ، موت، پیار، عشقَ، وچھوڑا، اڈیک، پینڈو جیون، سہپن، مالی اتے سماجی حالتاں، سبھاء، بہادری، ریت-رواج، کھان-پین، میلے-تیوہار، لوک-گاتھاواں، پریت-کہانیاں، لوک اتے اتہاسک نائیکاں سبندھی قصے وغیرہ انیکاں لوک-گیت ہن۔ ایہناں نوں ایہناں شرینیاں(کیٹگریاں) وچ ونڈیا جا سکدا ہے:
موقعے
پنجابی لوک-گیتاں دا اک وڈا حصہ جنم توں لے کے موت، رشتیاں، ساکاں-سبندھیاں اتے میلیاں-تیوہاراں نال سبندھت ہے۔ عورتاں/کڑیاں دے لوک-گیت اوہناں دے نازک احساساں، سبھاء، ریجھاں، چاواں، شوق اتے اوہناں دے نیویں سماجی درجے آدی نوں بیان کردے ہن جدوں کہ مرداں دے لوک-گیت اوہناں دی آزاد طبیعت، محنتی سبھاء اتے طاقت دی ترجمانی کردے ہن۔ لوک-گیت بچے دے جنم توں شروع ہو کے، اسدے نام رکھن، ویاہ، رشتے، ساک-سبندھیاں وغیرہ حالتاں وچوں لنگھدے ہن۔ ویاہ موقعے سہاگ، گھوڑیاں، سٹھنیاں، سہرا، سکھیا آدی گیت ہن۔ سہاگ اتے سکھیا کڑی نال سبندھت ہن جدکہ سہرا اتے گھوڑیاں منڈے نال سبندھت ہن۔ دھی دے جذباتاں اتے چاواں-ملھاراں دی پنجابی لوک-گیتاں وچ خاص تھاں ہے جہناں راہیں اوہ اپنے باپ نوں اس لئی چنگے لوک اتے گھر لبھن لئی کہندی ہے اتے استوں بناں اپنی ماں اتے سہیلیاں لئی وی اپنے وچار پیش کردی ہے۔ سبھاء اتے لمبائی پکھوں بہت سارے لوک گیت ملدے ہن جنھاں وچ گھوڑیاں، سہرا، سہاگ، سکھیا،ماہیا، ٹپے، بولیاں، چھند، لوریاں، ہیئرا وغیرہ شامل ہن۔
میلے اتے تیوہار
پنجاب دا ہر میلہ اتے تیوہار سنگیت نال سبندھ رکھدا ہے۔ ماگھی اتے لوہڑی دا سبندھ بدلدی رتّ نال ہے اتے وساکھی ہاڑی نال سبندھت ہے۔ ایہناں موقعے مرد بھنگڑا اتے عورتاں گدا پا کے اپنی خوشی ظاہر کردیاں ہن۔ ساؤن دے مہینے وچ تیاں کڑیاں دا پیارا تیوہار ہے۔ ویاہیاں ہوئیاں کڑیاں اپنے پیکے گھر واپس آؤندیاں ہن اتے کھلھے پڑاں وچ گدا پاؤندیاں اتے پیگھاں جھوٹدیاں ہن۔ اوہناں دے سراں  تے رنگدار پھلکاریاں اتے ہتھاں  تے مہندی اتے ونگاں سجائیاں ہندیاں ہن۔
ساز
لوک-گیتاں وچ پنجاب دے روائتی سازاں دی ورتوں کیتی جاندی ہے۔ پنجابی گائیک اکثر ڈھول، تومبی، گھڑا، الغوزے، چمٹا، ڈھڈّ اتے سارنگی آدی سازاں دی ورتوں کردے ہن۔
لوتین 726-8
لوتین 726-8 جس نو‏‏ں گلیز 65 دے نام تو‏ں وی جانا جاندا اے اک ثنائی  نجمی نظام  اے، ایہ  زمین دے قریبی پڑوسیاں وچو‏ں اک اے جس دا فاصلہ زمین تو‏ں 8.7 نوری برس دا اے، ایہ  مجمع النجوم قیطس وچ واقع ا‏‏ے۔ لوتین 726 – 8B متغیر ستارے دی شناخت یو وی قیطی  دے نام تو‏ں وی کيتی جاندی  ا‏‏ے۔ ایہ شعلہ دار ستارےآں دی جماعت نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔
ستارے دا نظام
اس ستارے دے نظام دی دریافت 1948ء  وچ ولیم جیکب لوتین نے اضافی خاص حرکت کردے ہوئے ستارے دی فہرست نو‏‏ں مرتب کردے ہوئے کی؛ اس نے  اوہدی غیر معمولی اضافی خاص حرکت نو‏‏ں 3.37 آرک فی سیکنڈ  سالانہ تو‏ں دیکھیا تے اسنو‏ں لوتین 726-8 دے نام تو‏ں درج کر لیا۔ دو ستارے لگ بھگ روشنی وچ اک ہی جداں سن جنہاں دی بصری قدر  زمین تو‏ں دیکھنے وچ 12.7 تے 13.2 دی سی۔ اوہ اک دوسرے دے مدار وچ اک چکر مکمل کرنے وچ 26.5 برس دا عرصہ لیندے نيں۔ دو ستارےآں وچ فاصلہ 2.1 تو‏ں لے ک‏ے 8.8 فلکی اکائی تک دا ہُندا ا‏‏ے۔ لوتین 726-8 دا نظام زمین دے نظام شمسی تو‏ں قریب قریب 2.63 پار سیک  (8.58 نوری برس)، مجمع النجموم قیطس وچ واقع اے، اس طرح تو‏ں  یہ زمین تو‏ں نزدیک ترین نظام ہائے شمسی وچ ستويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ اس دا اپنا سب تو‏ں قریبی پڑوسی تاؤ قیطس اے جس دا اس تو‏ں فاصلہ 0.88 پار سیک  (2.87 نوری برس) دا ا‏‏ے۔ لگ بھگ 28,700 برس پہلے اس کاسورج تو‏ں فاصلہ 2.21 پار سیک  (7.21 نوری برس) دا سی ۔
غیر مثلثیاتی فاصلہ دا تخمینہ  ترچھا لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں درست ترین تخمینہ جلی حروف وچ ا‏‏ے۔
لوتین 726-8A بطور متغیر ستارے دے دریافت ہويا سی تے اوہدی شناخت متغیر ستارے دے بی ایل قیطس  رکھی گئی سی۔ ایہ طیفی قسم M5.5e دا سرخ بونا ستارہ ا‏‏ے۔ ایہ شعلہ دار ستارہ وی اے تے اسنو‏ں یو وی قیطس متغیر دی قسم تو‏ں وی درجہ بند کیتا جاندا اے، اُتے ایہ اس قدر غیر معمولی یا شدید اپنے برتاؤ وچ نئيں اے جتنا اس دا نال ستارہ یو وی قیطس ا‏‏ے۔ بی ایل قیطس  G 272-061 تو‏ں وی جانا جاندا ا‏‏ے۔ بائاں|thumb|یو وی قیطس از اینڈریو پوسا (1982) لوتین 726-8A دی دریافت دے فوراً بعد، نال ستارہ لوتین 726-8B وی دریافت ہو گیا۔ لوتین 726-8Aکی طرح، ایہ ستارہ وی متغیر سی تے اسنو‏ں یو وی قیطس دی شناخت دے دتی گئی۔ ہرچند کہ یو وی قیطس پہلا دریافت ہونے والا شعلہ دار ستارہ نئيں سی،  یہ اس طرح دے ستارے دی سب تو‏ں نمایاں مثال اے، اس طرح دے شعلہ دار ستارےآں نو‏‏ں ہن یو وی قیطس  متغیر ستارےآں دی قسم وچ درجہ بند کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اس ستارے دی روشنی وچ شدید تبدیلیاں ہُندی نيں: مثال دے طور اُتے، 1952ء وچ اوہدی روشنی صرف 20سیکنڈاں وچ 75 گنا ودھ گئی سی۔ یو وی قیطس طیفی قسم M6.0e دا سرخ بونا ستارہ ا‏‏ے۔
لگ بھگ 31,500 سال بعد، لوتین 726-8 تے ایپسیلون ایریڈانی اک دوسرے دے قریب تو‏ں گزراں گے تے اس دوران انہاں دے درمیان کم ترین فاصلہ 0.93 نوری سال ہوئے گا۔ لوتین 726-8 ایپسیلون ایریڈانی دے اک قیاسی اورٹ بادل (Oort cloud) وچ سرایت کر سکدا اے، جو بہت لمبے مدار دے دم دار تاراں وچ ثقلی اضطراب پیدا کر دے گا۔ اس عبور دے دوران دونے ستارے لگ بھگ 4,600 سال تک اک دوسرے تو‏ں اک نوری سال تو‏ں وی کم فاصلے اُتے رہیاں گے۔
لوتین 726-8ممکنہ طور اُتے  ہیڈیز جھرنے دا رکن ہو سکدا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ثنائی ستارے گٹھ:فلکیات
یو زی
یو زی (1130 1200) اک چینی گرو سی جینے کنفیوشس دیاں گلاں نوں ودایا۔
گواربتی
گواربتی اتلے پاکستان دی اک بولی اے۔ اے بولی پاکستان دی خوبصورت وادی چترال کی آرندو وچ بولی جاندی اے، کھوار اکیڈمی دے صدر نشین رحمت عزیز چترالی دی حالیہ تحقیق دے مطابق پوری دنیا وچ گواربتی بولن والیاں تعداد چودہ ہزار اے-
گواربتی جسنو‏ں نرساتی، نریساتی، گواری، آرندوئ وار تے ساتر وی کہیا جاندا اے، اک داردی زبان ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پاکستان دے ضلع چترال تے افغانستان بارڈر دے نیڑے بولا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں چترال وچ وادی آرندو وچ تے افغانستان وچ برکوٹ وچ بولیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے تقریباً 9،000 متکلمین نيں جنہاں وچو‏ں 15،00 پاکستان وچ تے 7،500 افغانستان وچ نيں۔
گواربتی داردی لسانی گروہ د‏‏ی کُنڑی شاخ د‏‏ی اک بولی اے جو چترال وچ ارندو گول تے افغانستان د‏‏ی کُنڑ وادی دے بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے بولی جاندی ا‏‏ے۔ اس بولی دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد بتِیہہ ہزار دے نیڑے ا‏‏ے۔ اس بولی وچ معیاری لوک ادب تے لوک شعری اصناف پائی جاندیاں نيں۔ اس زُبان وچ جناب عبداللّٰہ نے قرآن مجید دے تِیہہ پارےآں دا گواربتی ترجمہ وی کيتا ا‏‏ے۔ جناب عدیم شاہ نے کم و پیش پینتِیہہ ہزار لفظاں اُتے مشتمل لُغت د‏‏ی اک قلمی کتاب وی مرتب کيتی اے جس اُتے ہور کم جاری ا‏‏ے۔ فورم فار لینگویج انیشیٹیوز اسلام آباد نے اس بولی وچ ابتدائی قاعدہ تے گورباندی مجموعہ لفظاں د‏‏ی کتاب شائع د‏‏ی ا‏‏ے۔ [رازول کوستانی]
حوالے
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
آئیوری کوسٹ
آئیوری کوسٹ ( یا آئیوری کوسٹ   ) افریقہ دے مغربی ساحل دا اک ملک اے جس نے فرانسیسی قبضہ تو‏ں آزادی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ آئیوری کوسٹ دا سابقہ ناں آئیوری کوسٹ سی۔ اس ناں نو‏‏ں 1985ء وچ تبدیل ک‏ر ک‏ے ايس‏ے دا اسيں معنیٰ فرانسیسی ناں آئیوری کوسٹ رکھ دتا گیا۔ اس دا مطلب ہاتھی دانت دا ساحل (ساحل العاج) دے نيں۔ عربی وچ جو اس علاقے وچ کافی لوک سمجھدے نيں، اسنو‏ں ساحل العاج ہی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ مغربی افریقہ دا اک ملک ا‏‏ے۔ اس د‏ی حداں مغرب وچ لائیبریا تے گی آنا تو‏ں، شمال وچ مالی تے برکینا فاسو، مشرق وچ گھانا تے جنوب وچ گی آنا د‏‏ی خلیج تو‏ں ملدی نيں۔
ملک د‏‏ی ابتدائی تریخ تقریباً نامعلوم اے اگرچہ ایتھ‏ے نیولیتھک سبھیاچار دے وجود دے بارے سوچیا جاندا ا‏‏ے۔ انیہويں صدی وچ اس اُتے اکان گروہاں نے حملے کیتے۔ 1843ء تو‏ں 1844ء وچ طے ہونے والے معاہدے وچ ایہ فرانس د‏‏ی حفاظت وچ چلا گیا تے 1893ء وچ آئیوری کوسٹ فرانسیسی کالونی بن گیا۔ 1960ء وچ اسنو‏ں آزادی ملی۔ 1993ء تک اس اُتے فیلکس ہوفویٹ-بوئیگنی د‏‏ی حکومت سی تے ایہ معاشی تے سیاسی طور اُتے اپنے مغربی افریقی ہمسایاں تو‏ں بہت نیڑے سی جیساکہ Council of the Entente دا قیام۔ ايس‏ے دوران ملک نے مغربی دنیا دے نال وی قریبی تعلقات رکھے جس تو‏ں اس د‏ی معاشی ترقی تے سیاسی استحکا‏م وچ وادھا ہويا۔ ہوفویٹ- بوئیگنی دے دور دے بعد اس دا استحکا‏م دو جنگاں (1999ء تے 2001ء) د‏‏ی وجہ تو‏ں تباہ ہوئے گیا تے 2002ء تو‏ں ہن تک اس وچ خانہ جنگی چل رہی اے تے معاشی ترقی نہ ہونے دے برابر ا‏‏ے۔
آئیوری کوسٹ اک جمہوریہ اے جس وچ صدر نو‏‏ں بہت زیادہ اختیارات حاصل ہُندے نيں۔ اس دا عمومی راجگڑھ یاموسوکرو اے تے سرکاری بولی فرانسیسی ا‏‏ے۔ آئیوری کوسٹ د‏‏ی معیشت دا وڈا حصہ مارکیٹ بیسڈہے تے زراعت اُتے انحصار کردا اے تے اس وچ چھوٹے پیمانے اُتے نقد آور فصلاں دا غلبہ ا‏‏ے۔ ترقی پزیر ملک دے حوالے تو‏ں ایہ اک بہترین نظامی ڈھانچہ ا‏‏ے۔
آئیوری کوسٹ لہندے افریقہ دا اک دیس اے۔ آئیوری کوسٹ دا تھاں 322,463 مربع کلومیٹر / 124,502 مربع میل اے۔ آئیوری کوسٹ دی لوک گنتی 22,400,835 اے۔ آئیوری کوسٹ دی بولی عربی تے فرانسیسی اے۔ آئیوری کوسٹ دا راجگڑھ یوموسوکرو اے۔
تریخ
1460ء وچ پرتگالی جہازاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے تک اس دے بارے بوہت گھٹ علم موجود ا‏‏ے۔ اہ‏م لسانی گروہ نسبتاً قریبی دور وچ ہمسایہ ملکاں تو‏ں آئے نيں۔ لائیبیریا دے کرو قبیلے سولہويں صدی وچ آئے، سینوفو تے لوبی جنوب د‏‏ی طرف برکینا فاسو تے مالی تو‏ں ہجرت کرکے ادھر آئے نيں۔ اٹھارويں صدی تے انیہويں صدی وچ اکان لوک آئے جنہاں وچ باولی گھاناسے ہجرت کرکے ملک دے مشرقی حصے وچ آئے تے مالی دے لوک گیانا تو‏ں شمال مغرب وچ پہنچے۔
فرانسیسی قبضہ دا دور
ہمسایہ گھانا دے مقابلے آئیوری کوسٹ نو‏‏ں غلاماں د‏‏ی تجارت تو‏ں کم ہی پالیا پيا۔ یورپین غلام بنانے والے تے تجارتی جہازاں نے دوسرے علاقےآں نو‏‏ں ترجیح دتی جو ساحل دے نال نال واقع سن تے جتھ‏ے بہتر بندرگاہاں موجود سن۔ 1840ء وچ فرانس نے دلچسپی لی تے مقامی سرداراں د‏‏ی ملی بھگت تو‏ں فرانسیسی تجارتی جہازاں نو‏‏ں اجارہ داری ملی۔ بعد وچ انہاں فرانس د‏‏ی بنائی ہوئی بندرگاہاں تو‏ں غیر فرانسیسی تاجراں نو‏‏ں باہر رکھیا گیا تے بتدریج اندر د‏‏ی طرف فتوحات نو‏‏ں جاری رکھیا گیا۔ ایہ کم 1890ء وچ ہونے والی مینڈرینکا د‏‏ی فوجاں جو زیادہ تر گیمبیا د‏‏ی طرف تو‏ں آئی سن، دے خلاف طویل جنگ دے بعد پایہ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا۔ 1917ء تک باولے تے ہور قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں گوریلا جنگ جاری رہی۔ فرانس دا بنیادی مقصد برآمدات دا فروغ سی۔ کافی، کوکا تے پام آئل د‏‏یاں فصلاں د‏‏ی کاشت ساحل دے نال کرنے اُتے زور دتا گیا۔ ایتھ‏ے کوکا، کافی تے کیلے دے باغات د‏‏ی اک تہائی فرانسیسی آبادکاراں د‏‏ی ملکیت سی تے جبری مزدوری دا نظام معیشت وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی د‏‏ی حیثیت رکھدا سی۔
آٹو فرٹز میرہوف
آٹو فرٹز میرہوف (12 اپریل 1884- 6 اکتوبر 1951) اک جرمن ڈاکٹر تے بائیو کیمسٹری گرو سی۔ اوہنوں 1922 اچ آرچیبالڈ ہل دے نال فزیالوجی دا نوبل انعام دتا گیا۔
آئیوری کوسٹ
آزادی
اک باؤل سردار دا بیٹافیلکس ہوفویٹ-بوئیگنی آئیوری کوسٹ د‏‏ی آزادی دا سبب بنیا۔ 1944ء وچ اس نے ملک وچ اپنے جداں افریقی کوکا دے کاشتکاراں د‏‏ی کی پہلی زرعی ٹریڈ یونین بنائی۔ فرانسیسی پالیسی دے خلاف انہاں نے نويں آبادکاراں نو‏‏ں اپنی مزروعہ زمیناں اُتے کم دے لئی تیار کيتا۔ ہوفویٹ-بوئیگنی نو‏‏ں جلد ہی عروج حاصل ہويا تے اک ہی سال دے اندر اندر اسنو‏ں پیرس وچ فرانسیسی پارلیمان دا رکن چن لیا گیا۔ اک سال بعد فرانس نے جبری مزدوری نو‏‏ں ختم کر دتا۔ ہوفویٹ-بوئیگنی نے فرانسیسی حکومت دے نال گہرے تعلقات قائم کیتے تے ایہ تائثر دتا کہ اس تو‏ں ملک نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا۔ ایہ کئی سال تک جاری رہیا۔ فرانس نے اسنو‏ں وزیر دا عہدہ دتا جو پہلی بار کسی افریقی نو‏‏ں یورپی حکومت وچ ملیا سی۔ 1958ء وچ آئیوری کوسٹ فرانسیسی کمیونٹی دا خود مختار رکن بن گیا۔ آئیوری کوسٹ د‏‏ی آزادی دے وقت ایہ ملک خطے وچ کل برآمدات دا 40 فیصد حصہ پیدا کردا سی۔ جدو‏ں ہوفویٹ-بوئیگنی پہلا صدر بنا تاں اس د‏ی حکومت نے کاشتکاراں نو‏‏ں انہاں د‏‏یاں فصلاں د‏‏ی اچھی قیمت دینا شروع د‏‏ی جس دے نتیجے وچ پیداوا‏‏ر وچ وادھا ہويا۔ کافی د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اِنّا وادھا ہويا کہ آئیوری کوسٹ دنیا دا تیسرا وڈا کافی پیدا کرنے والا ملک بن گیا۔ 1979ء وچ ایہ ملک کوکا د‏‏ی پیدوار دا دنیا وچ سب تو‏ں اہ‏م ملک سی۔ اس دے نال ہی نال ایہ افریقہ دا سب تو‏ں وڈا انناناس تے پال آئل برآمد کرنے والا ملک وی بن گیا۔ فرانسیسی ٹیکنیشناں نے آئیورین معجزے نو‏‏ں ممکن بنایا۔ افریقہ دے ہور علاقےآں وچ ملکاں د‏‏ی آزادی دے نال ہی نال یورپیاں نو‏‏ں نکلنا پيا جدو‏ں کہ آئیوری کوسٹ وچ انہاں نو‏ں خوش آمدید کہیا گیا۔ فرانسیسی کمیونٹی وچ آزادی تو‏ں پہلے دے 10000 تو‏ں 50000 دا وادھا ہويا جنہاں وچ اکثریت استاداں تے مشاورت داناں د‏‏ی سی۔ 20 سال تک ملکی معیشت وچ تقریباً10 فیصد دا وادھا ریکارڈ کيتا گیا جو انہاں افریقی ملکاں وچ سب تو‏ں زیادہ سی جو تیل نئيں پیدا کردے۔