بھوریاں_والے_راجے
سرہند دی دوجی فتح اگلی لگبھگ ادھی صدی سکھ زندگی اتے موت دا گھول لڑدے رہے۔ اس عرصے دوران اوہناں نوں پہلاں مغل حکومت ولوں تھاپے لاہور دے صوبیدار زکریا خان دے قہر دا ساہمنا کرنا پیا۔ اس ولوں سکھی سروپ نوں ختم کر دین لئی سکھاں دے سراں دا ملّ پاؤن دے حکماں توں بچن واسطے سکھاں نوں جنگلاں اتے پہاڑاں وچ پناہ لینی پئی۔ 1 جولائی 1745 نوں اس دی موت پچھوں اس دے پتر یہیا خان دی صوبیداری سمیں ایہہ قہر ہور ودھیا اتے جون 1746 وچ سکھ نسل کشی دے روپ وچ چھوٹا گھلوگھارا واپریا۔ مغل حکومت دے ڈھلے پین بارے جان کے 1747 توں احمد شاہ ابدالی نے ہندوستان اتے حملے کرنے شروع کیتے۔ اوہ جیوں ہی ہندوستان دے اندرونی بھاگ وچ لٹمار کرکے مڑدا، اس دے پنجاب وچوں لنگھن سمیں سکھ اس دا ادھ-پچدھا مال-متا لٹّ لیندے۔ ایوں ہی اوہناں نے کدے ابدالی پاسوں اس دی لٹّ وچوں سومناتھ مندر دے سونے دے دروازے کھوہ کے دربار صاحب امرتسر وچ لائے اتے کدے اس ولوں سینکڑیاں دی گنتی وچ بندھک بنا کے لجائیاں جا رہیاں ہندو مٹیاراں نوں چھڈا کے اوہناں دے گھرو-گھری پچایا۔ لاہور دے مغل صوبیدار معین-ال-ملک (1748-53), جس نوں عام کرکے میر منو آکھیا جاندا ہے، ولوں احمد شاہ درانی دی ادھینگی منّ کے اپنے علاقے نوں افغانستان دا حصہ بنا دین نال سکھاں لئی نویں ونگار کھڑی ہو گئی۔ اس ونگار دا ساہمنا کرن واسطے سکھاں نے نواب کپور سنگھ دی صلاح اتے 29 مارچ 1748 وساکھی دے دن امرتسر وچ اکٹھ کر کے اک جتھے، جس نوں دل خالصہ دا ناؤں دتا گیا، دے جھنڈے ہیٹھ اکٹھے ہون دا گرمتا پروان کیتا۔ دل خالصہ دی اگوائی وچ سکھاں نے میر منوں دے ظلماں نوں بہادری نال سہن کیتا۔ میر منوں دے ظلماں وچوں ودھیرے بلوان ہو کے نکلے سکھاں نے اپنی درڑتا اتے بھوکھمکھی سوچ نوں بیان کرن لئی ایہناں شبداں دا روپ دتا: منو ساڈی داتری اسیں منو دے سوئے، جیوں جیوں سانوں وڈھدا اسیں دون سوائے ہوئِ۔ کجھ سمیں پچھوں میر منو نوں کمزور ہویا ویکھ دل خالصہ نے دوآبا باری اتے دوآبا بسط وچ چوکھا علاقہ ہتھیا لیا۔ اس پچھوں احمد شاہ ابدالی وار وار حملہ آور ہویا پر دل خالصہ چڑھت سنگھ شکرچکیا، جسا سنگھ آہلووالیا، جسا سنگھ رامگڑھیا، تارا سنگھ گیبا، اتے بھنگی سرداراں ہری سنگھ، لہنا سنگھ، گجر سنگھ اتے جھنڈا سنگھ دی اگوائی وچ اس نال لوہا لیندا رہا۔ سکھاں دیاں اجہیاں کاروائیاں توں چڑھے ابدالی نے 1762 وچ اپنے اگلے حملے دوران سکھاں دا کھراکھوج مٹاؤن دی نیت نال جو کاروائی کیتی اوہ اتہاس وچ وڈے گھلوگھارے دے ناؤں نال جانی جاندی ہے۔ پر اجیہا کرن دے باو جود اوہ سکھاں دے جوش اتے چڑھدی کلا والی بھاونا نوں ٹھلھ نہ پا سکیا۔ دشمن دی کمزوری دا لابھ اٹھاؤندیاں دل خالصہ مڑ کئی جتھیاں وچ ونڈیا گیا، جیہناں نوں مثلاں آکھیا گیا۔ اس ونڈ لئی پنڈ، بنس آدی دی سانجھ آدھار بنی پر اس سانجھ نوں النگھ کے کوئی وی سکھ کسے نویں مثل وچ شامل ہو سکدا سی۔ جنوری 1764 وچ سکھاں نے جسا سنگھ آہلووالیا دی اگوائی ہیٹھ سرہند دے افغان صوبیدار زین خاں نوں ادوں ملیامیٹ کیتا جد سرہند دلی سلطنت دا نہیں، افغان راج دا صوبہ سی۔ اس لڑائی وچ جیتو رہن پچھوں جسا سنگھ آہلووالیا اتے اس نال آئے وبھنّ مثلاں دے سرداراں نے ستلج توں پورب ولّ یمنا تکّ دا علاقہ سکھاں نے اپنے ادھیکار ہیٹھ لے لیا۔ ستلج اتے یمنا وچکار سکھ ملکیئتاں اجیہے موقعے جد نہ مغل حکومت دا کوئی ڈر سی نہ اپھگانیاں دا، سکھ سرداراں نے دریا ستلج توں دریا یمنا وچکار جتھے جی کیتا، اتھے آپو اپنے جھنڈے گڈّ لئے۔ سرہند دی لڑائی وچ س. جسا سنگھ آہلووالیا نال آئے دوجیاں مثلاں دے مکھیاں نے ہی نہیں، اوہناں دے ادھین سرداراں نے سرہند دے آس-پاس اتے اس توں اگے یمنا تکّ دے علاقیاں اتے قبضہ کیتا۔ گیانی سوہن سنگھ سیتل انوسار 'سکھاں دا قبضہ کرن دا ڈھنگ بڑا انوکھا سی۔ جس پنڈ کوئی سنگھ جاندا اتھوں دے چودھری (نمبردار) نوں اپنی کوئی نشانی (ڈھال، میان، برچھا، جاں کوئی تن دا لیڑا) دے کے اوہ اگلے پڈ چلا جاندا۔ اتھے کوئی نشانی چھڈّ کے اوہ اگلا پنڈ جا ملدا۔ کسے پنڈ ڈھال، کسے پنڈ میان، کتے بھورا، کتے پٹکہ، کتے گھوڑے دی کاٹھی، تے کتے رکاب نشانی وجوں چھڈیاں گئیاں۔ اتھوں تکّ کہ اسوار تے گھوڑا سریروں ننگے ہی رہِ گئے۔ جس پنڈ اتے اک سکھ قبضہ کر لیندا دوجا (بھاویں کوئی وڈا سردار ہی ہووے) اس اتے اپنا حق نہ جماؤندا۔ ایسے علاقے وچ پہلاں بابا بندہ بہادر نے سکھ راج قائم کیتا سی تے ایسے علاقے وچ سکھ مثلاں نے۔ چھوٹے وڈے سرداراں نے سارے پنڈ آپس وچ ونڈ لئے۔' گیانی دتّ سنگھ نے خالصہ اخبار دے 1888 عیسوی دے اک انک وچ 'سکھ قوم دی کھتے ونڈ، کاٹھی ونڈ یا دلی دی لٹّ' سرلیکھ ہیٹھ لکھے لیکھ وچ اس طرحاں دی علاقہ ونڈ نوں 'کاٹھی ونڈ' دا ناؤں دتا ہے۔ گیانی دتّ سنگھ انوسار 'کاٹھی ونڈ دا تاتپرج ایہہ ہے کہ جد چگتیاں دا راج نرمول ہو گیا سی تد سنگھاں دیاں فوجاں پنجاب وچ ساون دے ہڑھ وانگ پئیاں پھردیاں سی تد جس نگر وچ دی جس سردار دا گھوڑا لنگھیا ار اس نے اپنی چھٹی یاں کوٹڑا یاں کوئی دوپٹہ اس نگر وچ سٹّ کرکے اگے چلیا گیا تد اوہ پنڈ اسی دا ہو گیا۔ اسی ترہِ کسے دو، کسے نے تنّ، کسے نے پنج، کسے نے دس پنڈ ملّ لئے جنہاں دا ہالہ اگراہ کے اپنا اوہ گزارا کردے سے۔' اس بارے انبالہ ضلع گزٹیئر وچ لکھیا ہے، 'اجے تکّ پرمپرا دسدی ہے کہ جیوں ہی لڑائی جتی تاں کویں سکھ کھنڈ پنڈ گئے، کویں ہر گھوڑسوار دن رات سواری کردیاں راہ وچ آؤن والے پنڈاں اتے اپنا ادھیکار درساؤن واسطے اپنا کمربند اتے میان، اپنے پہراوے دے وستر اتے ساز-سامان، جد تکّ کہ اوہ بلکلّ نروستر نہیں ہو گیا، سٹدا گیا۔' (پنہ 22) بھاویں ایہہ کتھن کجھ مذاق وچ کیہا گیا ہے پر سچائی لگبھگ ایہو ہے۔ سکھ سوربیراں نوں ودھ توں ودھ علاقہ ملن دی ایڈی کاہلی سی کہ اوہناں کول کسے ستھانک چودھری نوں لڑائی وچ ہراؤن دا وقت وی نہیں سی، اس لئی جتھے کتے ستھانک طاقتور مغل، پٹھان جاں راجپوت تلکادار نے ادھینگی منن دی تھاں معاملے وچوں حصہ دینا منیا، سکھ سردار اینی پیش کش پروان کرکے اگے نکل گئے۔ رامگڑھ دی راجپوت ملکھ دے کجھ پنڈاں وچ لیڈا دے سکھ سرداراں، خضرآباد؉  دے افغاناں دے کجھ پنڈاں وچ لوڈھپنڈیئے سکھ سرداراں، اتے اورنگ آباد؉   دے مالک پٹھاناں دے پنڈاں وچ بھنگی سرداراں دا حصہ ہون دا ایہہ ہی کارن ہے۔ ایہہ یاد رکھنیوگ ہے کہ تنّ مثلاں کنھیا، نکئی اتے رامگڑھیا ماجھے اتے دوآبے وچلے اپنے علاقیاں تکّ سیمت رہیاں اتے ستلج توں پورب ولّ دے علاقے وچ سرگرم نہیں ہوئیاں۔ شکرچکیا وچوں وی کیول اک ویکتی نے ادھر علاقہ ملیا۔ مثل پھولکیاں پہلاں ہی اس علاقے وچ پیر جما چکی سی۔ ڈاکٹر. ہری رام گپتا دے دسن انوسار ایہناں مثلاں ولوں ستلج دے پورب ولّ ملے علاقیاں دا ویروا اس پرکار ہے: 1. آہلووالیا مثل : دل خالصہ دے مکھی اتے پچھوں کپورتھلہ ریاست دے بانی س. جسا سنگھ آہلووالیا، جو نواب سرہند نال ہوئی لڑائی وچ سکھ لڑاکوآں دی اگوائی کر رہے سن، نے سرہند دی جت توں پچھوں مغلاں دی ادھینگی ہیٹھلا جو علاقہ قبضے ہیٹھ لیا اوہ بہتا رائکوٹ والے رائکیاں دی مالکی سی۔ اس نے جگراؤں، بروگ اتے فتہگڑھ دے پرگنے اپنے ادھیکار ہیٹھ لے کے اپنے امرتسر نیڑے سلتانونڈ پنڈ دے وسنیک وشواس پاتراں س. حکومت سنگھ نوں بروگ اتے مرزا سنگھ نوں فتہگڑھ دا تھانیدار نیوکت کیتا۔ 2, شہیداں مثل: اس مثل وچوں جہڑے سورمیاں نے علاقے ملے اوہ سن: (ا) س. کرم سنگھ: ایہہ لاہور توں دکھن ولّ35 میل دور ستھت پنڈ مہارکا دا سدھو جٹّ سی۔ اس نے انبالہ دے نیڑے ساہزادپر اتے کیسری دا علاقہ قبضے وچ لیا۔ دمدما صاحب دے نیڑ رانیاں علاقے وچ کھاریبند اتے جرولی دا علاقہ وی اس دے قبضے وچ سی۔ (ا) س.گربخش سنگھ: ایہہ ترن تارن نیڑلے پنڈ گگوبوہا دا رہن والا سی۔ اس نے مارکنڈا ندی دے بیٹ علاقے اتے قبضہ کرکے تنگور نوں صدر مقام بنایا۔ 3. سنگھپریا مثل: اس مثل وچوں بھاویں کیول اک سوربیر نے ستلج دے پورب ولّ علاقہ ملیا، پر اس دا علاقہ بہوتیاں نالوں ودھ سی۔ ایہہ سوربیر سردار سی: س. خوشحال سنگھ: نواب کپور سنگھ توں پچھوں اس دے بھتیجے س. خوشحال سنگھ نے 1753 وچ اس مثل دی کمان سمبھالی اتے سرہند دی فتح وچ حصہ پایا۔ اس نے اس علاقے وچ چھت، بنوڑ، منولی، گھنولی، بھرتگڑھ، کندھولا، بنگا، بھریلی اتے چنی مچھلی دے علاقے قبضے وچ لئے۔ 4. کروڑسنگھیا مثل: اس مثل وچوں جہڑے سورمیاں نے علاقے ملے اوہ سن: (ا) رائِ سنگھ: ایہہ دربار صاحب، امرتسر دی بے ادبی کرن والے مسا رنگھڑ نوں اس دیاں کرتوتاں دا پھل چکھاؤن والے بھائی مہتاب سنگھ دا پتر سی۔ کروڑسنگھیا مثل دے مکھی شام سنگھ نے اس دی بہادری توں خوش ہو کے اپنی دھی اس نال ویاہی سی۔ بھڑی اتے کوٹلہ بادلا اس دی ملکھ دے پنڈ ہن۔ سکھ اتہاس نوں پنجابی کویتا وچ بیان کرن والا گیانی گیان سنگھ ایسے بھائی رائِ سنگھ دا پتر سی۔