cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حضرت محمد دا ذکر وڈے مذاہب دیاں کتاباں وچ
عہد نامہ جدید وچ
د- 	رسول اﷲ(ۖ) نے کسی وی بنی دے بارے وچ کوئی غلط لفظاں استعمال نئيں کیتے۔ اوہ ہمیشہ اﷲتعالیٰ د‏‏ی نبیاں د‏‏ی تعریف کردا سی۔ تے دوسرے نبیاں دے نال نال محمدۖ نے عیسی د‏‏ی وڈی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ قرآن مجید وچ وی عیسی د‏‏ی تعریف کئی جگہاں وچ کيتی گئی ا‏‏ے۔ عیسی نو‏‏ں قرآن وچ روح اﷲ کہاگیا اے جس دے معنی اے اﷲ تعالیٰ د‏‏ی رحمت۔ اس دے علاوہ عیسی نو‏‏ں کلمتہ اﷲیعنی اﷲ تعالیٰ دا کلام، نبی اﷲیعنی اﷲ تعالیٰ دا نبی تے پیغمبر دے ناں تو‏ں پکاریا گیا ا‏‏ے۔
یہودیاں د‏‏یاں کتاباں وچ
یہودی، بائبل دے صرف عہد نامہ عییق (قدیم) اُتے یقین رکھدے نيں۔
عہدنامہ ِقدیم وچ
قرآن مجید فرماندا اے کہ:
وہ لوک جو ایداں دے رسولۖ،نبی اُمی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی پیروی کردے نيں جنہاں نو‏ں اوہ اپنے ہاں تورات وانجیل وچ لکھیا ہويا پاندے نيں۔
محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا ذکر کتابِ استثنا وچ (Deuteronomy)
اﷲتعالیٰ موسی تو‏ں فرماندا اے ڈیوٹرانمی(کتابِ استثنا) دے سورةنمبر 18 آیت 18 وچ :
ماں تواڈے بھائیاں دے درمیانہاں وچو‏ں اک پیغمبر پیدا کراں گا،جو تواڈی (موسی) د‏‏ی طرح ہوئے گا،اور وچ اپنے لفظاں اس دے منہ وچ ڈالاں گا تے اوہ انہاں تو‏ں ایہی کہ‏ے گا جو وچ اسکوحکم داں گا۔
مسیحی ایہ دعویٰ کردے اے کہ ایہ پیش گوئی عیسی دے بارے وچ اے کیونجے عیسی موسی د‏‏ی طرح سن ۔ موسی وی یہودی سن، عیسی وی یہودی سن ۔ موسی وی پیغبر سن تے عیسی وی پیغمبر سن ۔ اگراس پیش گوئی نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ایہی دو اصول نيں تاں فیر بائبل وچ ذکر کیتے گئے تمام پیغمبرجوموسی دے بعد آئے مثلاً سلیمان،حِزقیل ،دانیال، یحیٰ وغیرہ سب یہودی وی سن تے پیغمبر وی حالانکہ ایہ محمدۖ اے جو موسی د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔
1) 	دونے یعنی موسی تے محمدۖ دے ماں باپ سن جدو‏ں کہ عیسیٰ معجزانہ طور اُتے مرد دے مداخلت دے بغیرپیدا ہويا سی۔
2)	دونے نے شادیاں د‏‏ی تے انہاں دے بچے وی سن جدو‏ں کہ بائبل دے مطابق عیسی نے شادی نئيں کيت‏‏ی اورنہ ہی اُنہاں دے بچے سن ۔
3)	دونے فطرتی موت مرے۔ جدو‏ں کہ عیسیٰ کوزندہ اُٹھالیا گیا ا‏‏ے۔
حضرت محمد ،حضرت موسٰی دے بھائیاں وچو‏ں سن ۔ عرب یہودیاں دے بھائی ا‏‏ے۔ حضرت ابراہیم دے دو بیٹے سن ،حضرت اسماعیل تے حضرت اسحاق (Isaac)۔ عرب اسماعیل دے اولاد وچو‏ں اے تے یہودی اسحاق دے اولاد وچو‏ں ا‏‏ے۔
منہ وچ لفظاں ڈالنا
حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم (اُمّی) سن ۔ جس د‏‏ی تفصیل اُتے گزر چک‏ی اے ۔امی دے معنی وچ ۔۔۔۔ ماں تواڈے بھائیاں دے درمیا ن وچو‏ں اک پیغمبر پیدا کراں گا،جو تواڈی (موسی) د‏‏ی طرح ہوئے گا، اورماں اپنے لفظاں اُسدے منہ وچ ڈالاں گا تے اوہ انہاں تو‏ں ایہی کہ‏ے گا جداں وچ اُسکو حکم کراں گا۔
2:	ڈیوٹرانمی د‏‏ی کتاب ایہ درج اے کہ:
جوکوئی میری اُنہاں گلاں نو‏‏ں جنکو اوہ میرا ناں لےک‏ے کہ‏ے گا، نہ سنے تاں وچ اُنکا حساب اُنہاں تو‏ں لاں گا۔
ح حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا ذکر (Isaiah) د‏‏ی کتاب وچ
اس دا ذکر(Isaiah) د‏‏ی کتاب وچ اے کہ:
جب کتاب اسنو‏ں دتی گئی جو (امّی) اے تے کہیا کہ اسنو‏ں پڑھو وچ تواڈے لئی دُعا کراں گا تاں اس نے کہیا کہ وچ پڑھیا لکھیا نئيں ہون۔
محمدۖ دا ذکر ناں دے نال
محمدۖ دا ذکر ناں دے نال سلیمان د‏‏ی مناجات (songs of solomon) وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔
وہ بہت مٹھا اے ،ہاں: اوہ بہت پیارا ا‏‏ے۔ ایہ میرا محبوب اے تے ایہ میرا دوست اے ،اے یروشلم دے بیٹیاں
عبرانی بولی وچ لفظ اِم احترام دے لئی بولا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عبرانی زبان وچ خُدا کواِلُکہاجاندا ا‏‏ے۔ لیکن احترام تو‏ں اسنو‏ںاِلُ اِم'پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح محمدۖ دے ناں دے نال وی اِم کاوادھا کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیکن انگریزی وچ اس دا ترجمہ لفظ پیارا تو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیکن عبرانی بولی دے عہدنامہ قدیم (Old Testament) وچ محمدۖ دا ناں حالے وی موجود ا‏‏ے۔
گوتم بدھ د‏‏ی پیش گويی مایتریا بارے وچ
بدھ مت دے تقریباً تمام کتاباں وچ حضرت محمّد د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی ا‏‏ے۔
چکاوندی سنهنادستّاندا وچ پیش گوئی
دنیا وچ اک بدها مایتریّا (سخی) دے ناں تو‏ں ظاهر ہوئے گا، اک مقدّس (انسان)، اک عالی شان (انسان)، اک روشن فکر،حکمت تو‏ں نوازہ ہويا انسان، مبارک (انسان) جو کائنات نو‏‏ں سمجہے گا۔
جو کچہ اوہ اپنے مافوق الفطرت علم تو‏ں سمجہے گا، اوہ پوری کائنات وچ اس دا پرچار کر ے گا۔ اوہ مذهب د‏‏ی تبلیغ کر ے گا، جو ابتدا، وچ بهی عالی شان ہوئے گی، اپنی عروج وچ بهی عالی شان ہوئے گی، اپنی مقصد وچ بهی عالی شان ہوئے گی، روحانی تے علمی اعتبار تاں۔ اوہ اک مذہبی زندگی د‏‏ی تشهیر کر ے گا، جومکمّل طور اُتے کامل تے خالص ہوئے گی،جداں کہ وچ ہن اپنے مذهب د‏‏ی تشهیر کردا ہوئے تے ايس‏ے طرح د‏‏ی زندگی د‏‏ی دعوت دیندا ہوئے۔ اوہ راهباں دا اک معاشرہ بنائے گا جس د‏‏ی تعداد ہزاراں وچ ہوئے گی جداں کہ وچ راهباں دا اک ایداں دے معاشرے نو‏‏ں برقرار رکہ‏ے ہوئے ہاں جس د‏‏ی تعداد سینکڑاں وچ هاں۔
مشرق د‏‏ی مقدّس کتاباں د‏‏ی پیش گوئی
یہ دسیا گیا کہ وچ ہی اکیلا بدها نهاں ہون، جس اُتے قیادت تے ضابطے دا انحصار ا‏‏ے۔ میرے بعد اک ہور بدها مایتری ا فلاں فلاں خصلتاں دے ساتہ آئے گا۔ ہن وچ سسنکراں (لوکاں) دا رهبر ہوئے اوہ ہزاراں دا رهبر تے راهنما ہوئے گا۔
انجیل بدها، کارس دے تصنیف کردہ دے صفحہ 218 –217 دے مطابق (جو سری لنکا دے منابع تو‏ں لیا گیا ا‏‏ے۔)
انندا نے مبارک انسان تو‏ں فرمایا، آپ دے جانے دے بعد کون هماں تعلیم دے گا۔ تے مبارک انسان نے جواب دتا، وچ پهلا بدها نهاں ہاں جو روئے زمین اُتے آیا تے مناسب وقت وچ اک ہور بدها روئے زمین وچ ابهرے گا، اک مقدّس (انسان)، اک روشن فکر(انسان)، چال چلن وچ حکمت تو‏ں نوازہ ہويا (انسان)،مبارک (انسان)، کائنات نو‏‏ں جاننے والا،انساناں دا بے نظیر راهنما، فانی (مخلوق) تے فرشتےآں دا آقا۔ اوہ آپ دے سامنے وهی ابدی حق آشکارہ کريں گا،جس دتی ميں نے آپ نو‏‏ں تعلیم دتی ا‏‏ے۔ اوہ اپنے مذهب د‏‏ی تبلیغ کريں گا، جو اپنے ابتدا، وچ بهی عالی شان ہوئے گی، اپنے عروج وچ بهی عالی شان ہوئے گی، اپنے مقصد وچ بهی عالی شان ہوئے گی۔ اوہ اک مذہبی زندگی د‏‏ی تشهیر کريں گا، جو خالص تے کامل ہوئے گی۔ جداں کہ وچ (اپنے مذهب) د‏‏ی تشهیر کردا ہون۔ اس دے شاگرداں د‏‏ی تعداد ہزاراں وچ ہوئے گی جدو‏ں کہ میرے (شاگرداں د‏‏ی تعداد) سینکراں وچ نيں۔
انندا نے کها کہ هم اسنو‏ں کس طرح پهنچانے نگے؟
مبارک انسان نے جواب دتا، اوہ مایتریا دے ناں تو‏ں جانا جائے گا۔
1) سنسکرت زبان دے لفظ “مایتریا” یا اس دا هم پلّہ پالی بولی دا لغت “مے تیا” دے معنی اے، پیار کرنے والا، رحمدل،نرمدل تے سخی (انسان)۔ اس دے تے معانا بهی هاں مثلاٌ رحم کرنا تے دوستی، همدردی وغیرہ۔ عربی زبان دا اک لفظ جو انہاں سارے لفظاں دے برابر اے، اوہ اے لفظ “رحمت”۔
قران مجید دے سورہ الانبیا وچ ا‏‏ے۔
ترجمہ: اور هم نے آپ نو‏‏ں تمام جهاناں دے لئی رحمت بنا ک‏ے بهیجا ا‏‏ے۔
محمّد نو‏‏ں رحمت کها گیا جس دے معنی اے “مایتری”۔
3) قران کریم دے هر سورۀ سوائے سورۀ نمبر 9 کے، اس خوبصورت کلئی تو‏ں شروع ہُندی هاں۔
بسم اللہ الرحمن الرحیم۔
ترجمہ: اللہ دے ناں تو‏ں شروع جو برا مهربان نہایت رحم فرمانے والا ا‏‏ے۔
4) لفظ محمّد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ہور لفظاں دے ساتہ مختلف طریقےآں تو‏ں دنیا دے مختلف زباناں وچ کیہ گیا اے مثلاٌ “محامت” یا “ماحومت” وغیرہ۔ لفظ “ماحو” یا “ماحا” پالی یا سنسکرت زباناں وچ عظیم تے عالی مرتبہ نو‏‏ں کہندے هاں تے “متا” دے معنی اے، “رحمت”۔ اس لئی “ما حومت” دے معنی اے “عظیم رحمت”
بدها دے جانثار خدمت گاران
مشرق دے مقدّس کتاباں دے جلد نمبر11 صفحہ نمبر97 ماحا پاری نیانا ستّّا دے سورۀ نمبر 5 آیت 36 دے مطابق:
پهر مبارک انسان نے اپنی برادری تو‏ں خطاب کيتا تے فرمایا کہ جو کوئی بهی آراهت-بدها اس طویل عرصے وچ گزرے نيں۔ انہاں سب دے جابثارخدمت گارتہے انہاں مبارک انساناں کے، جداں کہ انندہ میرا (خدمت) ا‏‏ے۔ تے جو کوئی بهی مستقب‏‏ل دا آراهت بدها ہوئے گا،تو انہاں مبارک انساناں د‏‏ی جانثار خدمت گار ہون گے جیساکہ انندہ میرا (خدمت گار) ا‏‏ے۔
بدها دا خدمت گار انندا تها۔ محمّد دا بهی اک خدمت گارتها جس دا ناں حضرت انس تها۔ جو مالک دا بیٹا تها۔ حضرت انس کوان دے والدین نے محمّد دے سامنے پیش کيتا۔ حضرت انس فرماندے اے، میری والدہ نے انہاں تو‏ں فرمایا،کہ اے اللہ دے رسول ایہ اے آپ دا چہوٹا خادم۔
حضرت انس فرماندے اے ،که” ميں نے آپ د‏‏ی خدمت اس وقت نال کیندی جدو‏ں میری عمر آتھ برس د‏‏ی تهی۔ تے محمّد نے مجہے اپنا بیٹا تے اپنا چہوٹا محبوب کہیا۔ حضرت انس اپنے زندگی دے اختتام تک پیغمبرکی ساتہ رہے چاہے زمانہ امن یا زمانہ جنگ۔ امن و امان وچ یا خوف و خطر وچ ہر وقت محمّد دے ساتہ رہیا۔
حضرت انس جنگ احد وچ محمّد د‏‏ی ساتہ رہے جس وقت محمّدکی زندگی وڈے خطرے وچ تهی۔ تے آپ د‏‏ی عمر اس وقت صرف گیارہ (11) برس تهی۔ تے جنگ حنین وچ بهی حضرت انس محمّد دے نال رہے جدو‏ں آپ نو‏‏ں تیر انداز دشمناں نے گهیرا تها تے اس وقت آپ د‏‏ی عمر صرف سولہ (16) برس تهی۔ حضرت انس نو‏‏ں یقیناٌ انندا تو‏ں تشبیہ دتی جا سکدی اے جو بدها د‏‏ی ساتہ رہیا جدو‏ں هاتهی نے اس اُتے حملہ کيتا تها۔
بدها نو‏‏ں پہچانّے دے چھ اصول
انجیل بدها، کارس دے تصنیف کردہ دے مطابق:
مبارک (انسان) نے فرمایا،” دو ایداں دے مواقع هاں جس وچ تاتهاگا، دا ظہور نہایت آشکارا تے روشن ہوئے گا۔ اس رات جس وچ تاتهاگا عالی شان تے اکمل بصیرت حاصل کريں گا۔ تے اوہ رات جس وچ اوہ انتقال کريں گا، حد تو‏ں زیادہ روشن ہوئے گی۔ جس تو‏ں زمین وچ (بدها) د‏‏ی موجودگی مفقود ہوئے جائے گی۔
گوتهم بدھ دے مطابق بدها نو‏‏ں پهچاننے دے لئی مندرجہ ذیل چہ اصول نيں۔
1) کہ بدها عالی شان تے اکمل بصیرت رات دے وقت حاصل کرےگا۔
2) اوہ اپنے بصیرت دے اکملیت وچ نہایت روشن ہون گے۔
3) بدھا فطری موت مرے گا۔
4) اوہ رات دے وقت وفات پا ے گا۔
6) اس دے انتقال دے بعد ‍زمین اُتے بدھا د‏‏ی موجودگی مفقود ہوئے جائۓگی۔
محمّد نے عالی مرتبہ بصیرت تے پیغمبری رات دے وقت حاصل کيتی۔
ترجمہ: اساں اس(قران) نو‏‏ں شب قدر (طاقت د‏‏ی رات) وچ نازل (کرنا شروع) کيتا۔ حضرت محمّد صلی اللّٰہ علیہ وسلم نے جلد ہی محسوس کيتا کہ اس د‏ی سمینو‏‏ں آسمانی روشنی نے منوّر کيتا۔ حضرت محمّد صلی اللّٰہ علیہ وآلہ وسلم فطری طور اُتے اس دنیا تو‏ں پردہ فرمایا۔ حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللّٰہ عنہا دے مطابق، حضرت محمّد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے رات دے وقت پردہ فرمایا۔ جدو‏ں اوہ وفات پا رہے سن تاں دیّے وچ تیل نئيں سی تے حضرت عائشہ صدیقہ نو‏‏ں تیل قرض لینا پيا۔ حضرت انس دے مطابق، محمّد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اپنی وفات د‏‏ی رات نہایت روشن معلوم ہُندے سن ۔
بدھا صرف مبلّغ ہُندے نيں
دھمّا پڈّا تے مشرق دے مقدّس کتاباں دے مطابق:
جاتھاگا (بدھا) صرف مبلّغ ہُندے نيں۔
قرآن فرماندا ا‏‏ے۔
ترجمہ: تو آپ نصیحت کردے رہیے کہ آپ نصیحت کرنے والے ہی ا‏‏ے۔ آپ انہاں اُتے داروغہ نئيں ا‏‏ے۔
بدھا دے مطابق ‘مایتریا’ د‏‏ی پہچان
دھمّا پڈّا اورماتایاستّا دے مطابق:
موعود (انسان) دے ایہ (صفات) ہون گے۔
2) امن دا پیغمبر
3) امن ساز
4) دین وچ سب تو‏ں کامیاب ترین انسان
‘مایتریا’ اخلاق و اقدارکے مبلّغ د‏‏ی حیثیت دے مطابق(مندرجہ ذیل صفات دا حامی ہوئے گا)
1) سچّا
2) خودّار
3) شریف تے عالی شان
4) غرور نہ کرنے والا
5) مخلوقات دے لئی باد‎شاہ
6) اپنے کلام تے اعمال وچ دوسرےآں دے لئی نمونہ
زند او ستا ميں محمّد صلی اللہ عليہ و سلم دا ذکر
اس دا ذکر اے زند او ستا وچ :
جس دا ناں فاتح سوی شنت ہوئے گا تے جس دا ناں استوت ايريٹا ہوئے گا۔ اوہ سوی شنت (رحم کرنے والا ) ہوئے گا کيونکہ اوہ ساری مادی مخاوقات دے لئی رحمت ہوئے گا۔ اوہ استوت۔ ايریٹا ( اوہ جو عوام تے مادی مخلوقات نو‏‏ں سرخرو کريں گا) ہوئے گا۔ کيونکہ خود مثل مادی مخلوقات تے زندہ انسان دے اوہ مادی مخلوقات د‏‏ی تباہی دے خلاف کھڑا ہوئے گا تے دو پائے مخلوق (يعنی انسان) دے نشے دے خلاف کھڑا ہوئے گا۔ تے ايمان داراں ( بت پرست تے اس جيسے لوک تے مجوساں دے غلطياں) گناہاں دے خلاف کھڑا ہوئے گا ۔
يہ پيش گوئی جِنّی آپ صلی اللہ عليہ و سلم اُتے صادق آندی اے کِسے تے اُتے راست نہيں آندی ۔
آپ صلی اللہ عليہ و سلم نہ صرف فتح مکہ (کے روز) فاتح سن بلکہ رحيم وی سن جدو‏ں کہ اس نے اپنے خون دے پياسنو‏ں دشمناں نو‏‏ں يہ کہہ ک‏ے معاف کر ديا، ” اج آپ تو‏ں کوئی انتقام نہيں ليا جائے گا” ۔ سوی شنت دے معنی اے، تعريف کيا گيا۔ بحوالہ حيسٹنگ انسائی کلوپيڈيا، جس دا عربی ميں ترجمہ بندا اے ،”محمّد صلی اللہ عليہ و سلم “۔
استوت ايریٹا لفظ استو تو‏ں اخذ کيا گيا اے جس دا سنسکرت تے زندی زباناں ميں معنی اے تعريف کرنا۔ تے موجودہ فارسی زبان ميں فعل ‘ستودن’ تعريف کرنے نو‏‏ں کہندے ا‏‏ے۔ اسنو‏ں فارسی دے لفظ ايستادن تو‏ں وی اخذ کيا جاسکدا اے جس دے معنی اے،کھڑا ہونا۔ اس ليے استوت ايریٹا دے معنی اے، وہ جس د‏‏ی تعريف کيتی گئی ہو۔ جو ہوئے بہو عربی لغت احمد صلی اللہ عليہ و سلم دا ترجمہ اے جو آپ صلی اللہ عليہ و سلم دا دوسرا ناں ا‏‏ے۔ (لہذا) يہ پيش گوئی آپ صلی اللہ عليہ و سلم دے دونے ناواں د‏‏ی نشان دہی کردی ہيں جو ہيں محمّد صلی اللہ عليہ و سلم تے احمد صلی اللہ عليہ و سلم۔ يہ پيش گوئی مزيد يہ کہندی اے کہ اوہ مادی دنيا دے لئی رحمت ہوئے گا۔ تے قران اس گل کيتی گواہی ديتا اے سورۃ الانبياء سورۃ نمبر 21 آيت 107:
اساں آپ نو‏‏ں پوری انسانيت دے لئی رحمت بنا ک‏ے بھيجا اے ۔
پيغمبر صلی اللہ عليہ و سلم دے صحابہ دا تقدس
اور اس دے دوست (صحابہ) سامنے آيئے نگے، استوت ايریٹا دے دوست، جو شيطان نو‏‏ں ہرانے والے، اچھی سوچ رکھنے والے، چنگا بولنے والے، اچھے اعمال والے تے اچھی قانون د‏‏ی پابندی کرنے والے تے جنہاں د‏‏ی زبانيں باطل و جھوٹھ دا ايک حرف وی بولنے دے لئی کدی وی نہيں کھولی ۔
يہاں وی آپ صلی اللہ عليہ و سلم دا استوت ايریٹا دے ناں تو‏ں ذکر کيا گيا ا‏‏ے۔ يہاں پيغمبر صلی اللہ عليہ و سلم دے دوستاں دا ذکر مثل اسيں نواوواں دے کيا گيا ہيں جو باطل دے خلاف لڑے نگے۔ جو بہت نيک تے مقدس بندے ہوئے نگے جو اچھے اخلاق رکھدے ہوئے نگے تے ہميشہ سچ بولے نگے۔ يہ صحابہ دے لئی ايک واضح حوالہ اے جو آپ صلی اللہ عليہ و سلم دے دوست ہيں ۔
دساتير ميں محّمد صلی اللہ عليہ و سلم دا ذکر
دساتير ميں ذکر کیتے گئے پيش گوئی دا خلاصہ تے لب لباب يہ اے کہ زرتشتی لوک اپنے مذہب نو‏‏ں ترک کر ديں نگے تے بدکار ہوئے جا ينگے تاں (سرزمين) عرب ميں ايک شخص نمودار ہوئے گا، جنہاں دے پیروکار فارس نو‏‏ں فتح کر لينگے تے جاہل فارسی لوکاں نو‏‏ں مغلوب کر دينگے۔ اپنے عبادت خاناں ميں اوہ اگ د‏‏ی پرتش د‏‏ی بجائے کعبہ ابراھيم د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ک‏ے عبادت کر ينگے۔ جو سارے بتاں تو‏ں پاک کيا جائے گا۔ ایہ (پيغمبر عربی صلی اللہ عليہ و سلم دے صحابہ) ساری دنیا دے لئی رحمت ہوئے ںگے۔ يہ فارس، مدين، توس، بلخ، زرتشتی قوم دے مقدس تھ‏‏اںو‏اں تے آس پاس دے علاقےآں دے آقا بنے نگے۔ انہاں دا پيغمبر ايک بليغ انسان ہوئے گا جو معجزا‏‏تی باتيں کر يگا۔ يہ پيش گوئی آپ صلی اللہ عليہ و سلم دے سوا کسی دوسرے د‏‏ی طرف اشارہ نہيں کردی ۔
محّمد صلی اللہ عليہ و سلم آخری پيغمبر ہوئے نگے
اس دا ذکر بنداحش د‏‏ی کتاب ميں کيا گیا ہيں کہ سوی شنت آخری پيغمبر ہوئے گا ۔
جس دا مطلب يہ اے کہ محمّد صلی اللہ عليہ و سلم آخری پيغمبر ہوئے گا۔ قرآن، سورۃ احزاب ميں اس د‏ی تصديق کردی ہيں ۔
ترجمہ: محمّد تواڈے مرداں وچو‏ں کسی دے والد نئيں نيں بلکہ خدا دے پیغمبراور نبیاں (کی نبوت) د‏‏ی مہر( یعنی اسنو‏ں ختم کر دین‏ے والے) نيں تے ‍خدا ہر چیز تو‏ں واقف ا‏‏ے۔
ہندومت د‏‏یاں کتاباں وچ محمّد دا ذکر
حضرت محمّد صلی اللھ علیھ وآلھ وسلّم دا ذکر وڈے تفصیل دے نال ہندو مت د‏‏یاں کتاباں وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔ آپ دا ذکر ہندو مت د‏‏ی مقدس کتاباں وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔ آپ دا ذکران د‏‏ی مقدس کتاباں بھگودگی‏‏تا، وید تے اُپنشد' وغیرہ وچ کیہ گیا نيں۔
رگ وید وچ محمّد دا ذکر
حضرت محمّد دا ذکر رگ وید وچ کیہ گیا اے تے آپ دا ناں سوشارما دسیا گیا ا‏‏ے۔ تے سوشارما سنسکرت بولی دا لفظ اے جس دے معنی اے، تعریف کيتا گیا (شخص)۔ تے عربی وچ اس دا مطلب بندا اے، محمّد۔
حوالے
گٹھ:اسلام گٹھ:محمد بن عبد اللہ
جامعہ زیتونہ
جامعہ زیتونہ (جامعة الزيتونة، Université Zitouna) مونٹفلیوری ، تیونس وچ ا‏‏ے۔ عالم اسلام وچ قائم ہونے والی پہلی تے قدیم یونیورسٹی ا‏‏ے۔ ایہ پہلی بار 737ء وچ اک مدرسہ دے طور اُتے تے بعد وچ 1956ء وچ جامعہ دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی۔ اس یونیورسٹی نے عرب اسلامی سبھیاچار د‏‏ی اشاعت وچ اپنا کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ ایہ تیونس وچ ہائر انسٹی ٹیوٹ آف تھیولوجی تے ہائر انسٹی ٹیوٹ آف اسلامک سیویلائزیشن تے قیروان وچ سنٹر آف اسلامک اسٹڈیز اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:اٹھويں صدی وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:تونس شہر وچ تعلیم گٹھ:تونس د‏‏یاں یونیورسٹیاں گٹھ:تیونس وچ تعلیم
وپاری
وپاری یا تاجر (Merchant) اوہ شخص ہُندا اے جو دوسرے لوکاں دے ذریعے تیار کردہ اشیاء وچ تجارت کردا اے، خاص طور تے اوہ جو بیرونی مُلکاں دے ناݪ تجارت کردا ا‏‏ے۔ تریخی طور تے اک تاجر اوہ اے جو کاروبار یا تجارت وچ ملوث ا‏‏ے۔ 16ويں صدی وچ یورپ وچ تاجراں لئی دو وکھ وکھ اصطلاحات سامݨے آئیاں: meerseniers دا حوالا مقامی تاجراں (جداں، نانبائیاں تے گروسری) تے koopman (ڈچ: koopman) ایداں دے تاجراں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو عالمی سطح اُتے کم کردے سی، وسیع فاصلے اُتے سامان د‏‏ی درآمد تے برآمد کردے سن ۔ اضافی قدر د‏‏ی خدمات پیش کرنا جداں کریڈٹ تے مالیات۔
ہور دیکھو
گٹھ:اقتصادی اصطلاحات گٹھ:بنیادی مالیا‏تی نظریات گٹھ:اقتصادی اصطلاحات گٹھ:انسانیات گٹھ:معیشت گٹھ:اقتصادی نظام گٹھ:اقتصادیات گٹھ:معاشیات گٹھ:تجارت گٹھ:بازار گٹھ:کامے گٹھ:پیشے
اسراء الغمغام
اسراء الغمغام( إسراء الغمغام ) سعودی عرب دے انسانی حقوق د‏‏ی وکیل ا‏‏ے۔ اوہ خاص طور اُتے 2017–18 دے قطیف بدامنی دی دستاویزات دے لئی جانی جاندی ا‏‏ے۔
ستمبر 2018 وچ ، اوہ خطرے تو‏ں دوچار ہوگئی کہ اوہ سعودی عرب وچ بعد 28 نو‏‏ں ہونے والی حتمی سماعت کيتی منصوبہ بندی کيتی گئی سی اس دے بعد ، ممکنہ طور اُتے سر قلم کرنے دے بعد ، پہلی مرتبہ انسانی حقوق د‏‏ی محافظ بننے د‏‏ی سزا سنائی جائے۔ اکتوبر 2018. 6 اگست 2018 نو‏‏ں ، الغمغام کیس وچ ملوث سعودی عرب دے پراسیکیوٹر نے اسنو‏ں تے انہاں دے شوہر نو‏‏ں سزائے موت دینے د‏‏ی سفارش کيتی۔ سعودی کارکناں نے دسیا کہ الغمغام اوہ پہلی خاتون نيں جنھاں سعودی عرب وچ انسانی حقوق د‏‏ی مہم چلانے دے لئی سزائے موت دا سامنا کرنا پڑ سکدا اے ۔ 31 جنوری 2019 ، نو‏‏ں سعودی حکا‏م نے الغمغام نو‏‏ں سزائے موت دینے د‏‏ی استغاثہ د‏‏ی درخواست مسترد کردتی۔ ، اسنو‏ں جیل د‏‏ی سزا دا خطرہ ہی رہیا۔
سرگرمی
الغومھم مشرقی صوبے دے مظاہرےآں د‏‏ی اپنی دستاویزات دے لئی مشہور ، جو عرب بہار دوران 2011–2012 وچ شروع ہوئی سی تے 2017–18 وچ جاری رہی۔
گرفتاری
الغمغام تے اس دے شوہر موسی الہیشم نو‏‏ں 6 -8 دسمبر 2015 دے لگ بھگ گھر وچ گرفتار کيتا گیا سی ، تے اس دے بعد تو‏ں دمام المباہت جیل وچ رکھیا گیا سی۔
اس جوڑے دے خلاف لگائے جانے والے الزامات دا تعلق مشرقی صوبے دے قطیف وچ 2017–18 دے بدامنی سے ا‏‏ے۔ ہیومن رائٹس واچ دے مطابق انہاں الزامات وچ مظاہرےآں وچ حصہ لینا ، مظاہرے نو‏‏ں بھڑکانا ، حکومت دے خلاف نعرے بازی کرنا ، رائے عامہ نو‏‏ں تیز کرنے د‏‏ی کوشش کرنا ، مظاہرے کرنا ، سوشل میڈیا اُتے شائع کرنا ، اپنے فیس بک پیج اُتے کسی تے خاتون د‏‏ی تصویر دا استعمال کرنا ، تے اخلاقی مدد فراہ‏م کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ فسادیاں نو‏‏ں ہیومن رائٹس واچ نے انہاں الزامات نو‏‏ں "قابل شناخت جرائم تو‏ں مشابہت نئيں" قرار دتا ا‏‏ے۔
6 اگست 2018 نو‏‏ں ، الغومھم خصوصی فوجداری عدالت وچ پیش ہويا تے استغاثہ نے تعزیر دے اسلامی قانون دے اصول اُتے عمل کردے ہوئے ، سزائے موت د‏‏ی سفارش کيت‏ی جس دے تحت جج نو‏‏ں جرم د‏‏ی سزا دونے دا تعین کرنے د‏‏ی اجازت مل جاندی اے تے جرم کيتا ہُندا ا‏‏ے۔ الغمغام د‏‏ی نظربندی دے پہلے 32 مہینےآں تک کسی وکیل تک رسائی حاصل نئيں سی۔ عدالت وچ حتمی سماعت ہوئے گی ، جس وچ سزائے موت د‏‏ی توثیق یا اسنو‏ں ختم کردتا جانا چاہیدا سی ، اس دا اہتمام 28 اکتوبر 2018 نو‏‏ں ہونا سی۔ جے تصدیق ہوجاندی تاں سزائے موت د‏‏ی تصدیق شاہ سلمان دے ذریعہ کرنی یا مسترد کرنی پڑدی۔ سلمان د‏‏ی سزا د‏‏ی تصدیق دے بعد سر قلم کرنے دا کم انجام دتا جاندا۔
ردعمل
شیعہ رائٹس واچ نے سزائے موت نو‏‏ں روکنے دے لئی بین الاقوامی حمایت طلب کيت‏‏ی ، اس دلیل وچ کہ اوہ مذہبی اقلیتاں دے حقوق دے لئی مہم چلانے والی ہور سعودی خواتین نو‏‏ں پھانسی دینے د‏‏ی اک مثال قائم کرے گی۔ ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی سارہ وٹسن نے کہیا اے کہ "اسراء ال گھمگم جداں کارکناں دے لئی سزائے موت د‏‏ی طلب ، جنہاں اُتے پرتشدد رویے دا الزام وی نئيں اے ، اوہ دیوانہ اے " تے سعودی حکومت کیت‏‏ی اصلاح دے دعوے دے منافی ا‏‏ے۔ یوروپی سعودی تنظیم برائے انسانی حقوق دے علی اڈوبیسی نے اس سزا نو‏‏ں دوسرے عدم تشدد پسند سیاسی کارکناں د‏‏ی پھانسی د‏‏ی سزا "خطرنا‏‏ک نظیر" قرار دتا ا‏‏ے۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل د‏‏ی مہمات دے مشرق وسطی دے ڈائریکٹر ، سمہ حدید نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ اس سزا نے اک خطرنا‏‏ک نظیر قائم کيتا اے جس تو‏ں "یہ اک خوفناک پیغام پہنچائے گا کہ دوسرے کارکناں نو‏‏ں وی انہاں دے پرامن احتجاج تے انسانی حقوق د‏‏ی سرگرمیاں دے لئی ايس‏ے طرح نشانہ بنایا جاسکدا اے "۔
گلوبل افیئرز کینیڈا دے ترجمان نے الغومھم د‏‏ی صورتحال دے سلسلے وچ کہیا اے کہ "کینیڈا ہمیشہ انسانی حقوق دے تحفظ دے لئی اٹھیا کھڑا ہوئے گا ، بشمول دنیا بھر وچ خواتین دے حقوق تے اظہار رائے د‏‏ی آزادی" ، الغومھم د‏‏ی "فوری رہائی" دا مطالبہ کیتے بغیر. اس تو‏ں پہلے اگست 2018 وچ کینیڈا د‏‏ی جانب تو‏ں خواتین کارکناں د‏‏ی "فوری رہائی" دے لئی اک مطالبہ وچ کہیا گیا سی کہ سعودی حکومت نے دونے ملکاں دے وچکار سفارتی تے تجارتی بحران دا اک عنصر دسیا ا‏‏ے۔
الغمغام د‏‏ی پھانسی د‏‏ی پیش گوئی کردے ہوئے ، 2015 تو‏ں لیلیٰ باسم نو‏‏ں پھانسی دینے د‏‏ی اک ویڈیو ، اگست 2018 وچ سوشل میڈیا اُتے نشر ہوئی۔
سزائے موت کم ہوگئی
31 جنوری 2019 نو‏‏ں ، سعودی حکا‏م نے الغمغام دے خلاف سزائے موت دینے دے لئی پراسیکیوٹر د‏‏ی درخواست مسترد کردتی۔ ، فیر وی اسنو‏ں جیل د‏‏ی سزا دا خطرہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سعودی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں گٹھ:سعودی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق گٹھ:سعودی خواتین گٹھ:دمام دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:1980ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:۱۹۸۹ دے جم
سسلی دی اسلامی فتح
صقلیہ د‏‏ی اسلامی فتح صقلیہ اُتے مسلماناں نے خلیفہ حضرت عثمان بن عفانؓ دے زمانے وچ سنہ ۳۱ ہجری/۶۵۲ عیسوی وچ حملہ کيتا سی لیکن ایہ زیادہ دیر قائم نہ رہ سکیا تے اوہ اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے چلے گئے۔ فیر کارسی نو‏‏ں فتح کيتا گیا، جس نے مسلماناں نو‏‏ں اک مضبوط بحری بیڑہ بنانے تے اک مستقل بحری اڈہ بنانے دے قابل بنایا جس تو‏ں اوہ سمندری رستےآں نو‏‏ں کنٹرول کر سکن گے۔
سن ۸۰ ہجری/۷۰۰ عیسوی وچ عرب جزیرہ قصر وچ داخل ہوئے تے صقلیہ اُتے اسلامی بحری بیڑاں دے چھاپےآں تو‏ں لے ک‏ے اٹھويں صدی دے نصف اول تک جو کچھ ہويا، اس تو‏ں صرف کچھ مال غنیمت حاصل ہويا، مسلما‏ن آباد نئيں ہوئے سن ۔ حالے تک اس جزیرے اُتے اس اُتے عبداللہ بن قیس الفزاری نے معاویہ بن حدیج، افریقہ دے گورنر معاویہ نے حملہ کیا، فیر یزید بن عبدالملک دے دور وچ محمد بن ادریس الانصاری نے حملہ کیا، چنانچہ اوہ بوہت سارے مال غنیمت لے ک‏ے واپس آیا، فیر بشر۔ افریقہ دے گورنر بن صفوان الکلبی نے ہشام بن عبدالملک دے زمانے وچ ۱۰۹ھ/۷۳۷ء وچ حملہ کيتا۔ اس دے بعد عفریقیہ دے گورنر عبید اللہ بن الحباب الفہری نے سنہ ۱۲۲ ہجری/۷۴۰ عیسوی وچ اپنی فوجاں دے سپہ سالار حبیب بن ابی عبیدہ نو‏‏ں صقلیہ تے سارڈینیہ اُتے جامع حملہ کرنے دے لئی بھیجنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بازنطینیاں نو‏‏ں جزیرے نو‏‏ں مضبوط بنانے تے اس د‏ی حفاظت دے لئی اک بحری بیڑہ تیار کرنے دا موقع ملا۔ایہ جزیرہ ۵۰ سال تو‏ں زیادہ عرصے تک مسلماناں دے حملےآں د‏‏ی زد وچ نئيں رہیا، لیکن مسلماناں تے بازنطینیاں دے درمیان تجارتی معاہدے ہوئے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ صقلیہ بندرگاہاں استعمال ک‏ر سکدے سن ۔
منگل ۱۸ ربیع الاول ۲۱۲ھ/۱۷ جون ۸۲۷ء نو‏‏ں اسد ابن الفرات دس ہزار پیاداں، نو سو سواراں دے نال صقلیہ دے جنوب مغرب وچ واقع مرسہ مزارہ وچ داخل ہويا تے کہیا گیا کہ ست سو سوار تے اک سوار۔ سو جہاز اس نے ۸۲۷-۸۲۸ دے پورے موسم سرما وچ گرمیاں تک سیراکیوز دا محاصرہ کيتا۔ مسلماناں نو‏‏ں خوراک د‏‏ی کمی تے بیماری نے اسعد بن الفرات نو‏‏ں ہلاک کر دتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔عوام د‏‏ی مزاحمت تے اندرونی کشمکش د‏‏ی وجہ تو‏ں پورے جزیرے اُتے قبضہ کرنے وچ کافی وقت لگا۔ ۲۸۹ھ/۹۰۲ء، تے پورے جزیرے اُتے قبضہ ۹۶۵ء تک مکمل نئيں ہويا۔
فیمی انقلاب
۲۱۱ھ/۸۲۶ء وچ صقلیہ وچ بازنطینی بحری بیڑے دے کمانڈر فیمی یا یوفیمیئس نے اک راہبہ نو‏‏ں زبردستی اس نال شادی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بازنطینی شہنشاہ مائیکل دوم نے غصے د‏‏ی لہر دوڑا دتی تے جزیرہ قسطنطین دے حکمران نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اس شادی نو‏‏ں ختم کر دے تے ویمی د‏‏ی ناک کٹ دے، اس نے انہاں تو‏ں لے ک‏ے قتل کر دتا، تے فیمی د‏‏ی بادشاہ تو‏ں منگنی کر لئی، تے اک طرف کرائے اُتے رکھ دتا۔ جزیرے وچ اک شخص جس دا ناں ہلدا سی، تے اس نے فیمی تو‏ں اختلاف کیا، تے اوہ تے اس دے مائیکل ناں دے اک کزن جو کہ بلرام شہر دا گورنر اے، تے انہاں نے اک وڈی فوج جمع کی، چنانچہ انہاں نے فیمی نال جنگ کيت‏ی تے اسنو‏ں شمالی افریقہ د‏‏ی طرف کڈ دتا۔ تے بلٹا نے سیراکیوز شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس لئی اس نے ویمی تو‏ں التجا د‏‏ی کہ اوہ تیونس دے امیر، اللہ تعالیٰ اغلبید نو‏‏ں ودھیا دے، اسنو‏ں جزیہ دینے دے بدلے وچ اسنو‏ں اس اُتے حاکم بنائے۔ چنانچہ زیادہ اللہ نے عرباں، بربراں، اندلس، کریٹاں تے خراسانیاں د‏‏ی اک مسلم فوج بھیجی جس د‏‏ی قیادت اسد بن الفرات ک‏ر رہ‏ے سن ۔
امارت اُتے حکومت
امیر یوسف الکلبی ۳۷۹-۳۸۷ ہجری/۹۹۰-۹۹۸ عیسوی دے دور تو‏ں زوال دا دور شروع ہويا۔ احمد الاخل بن یوسف (۴۱۰-۴۲۷ ہجری/۱۰۱۹-۱۰۳۷ء) نے حکومت کیت‏‏ی، تے مسائل پیدا ہونے لگے، خاص طور اُتے حکمران خاندان دے باقی افراد دے نال، بازنطینیاں تے زایریاں دے نال اس دے اتحاد دے نال۔ تے جداں ہی امیر الحسن نے الصمصام حاصل کيتا ایتھ‏ے تک کہ اس نے بنو الصمصام د‏‏ی امارت دا آغاز کیا، اُتے ریاست دے دور دے اختتام اُتے جزیرے دے لوکاں دے درمیان اختلاف پیدا ہوگیا تے ایہ مختلف ریاستاں وچ منتشر ہوگیا۔
عرباں نے اس جزیرے نو‏‏ں تن اہ‏م خطےآں وچ تقسیم کیا: وادی مزارا (یا مزار) دا علاقہ، جو مغرب وچ واقع اے، تے جدو‏ں آبادی نے اپنا عیسائی مذہب تبدیل کيتا تے اسلام قبول کيتا تاں اوتھ‏ے اسلام وڈی حد تک پھیل گیا۔ تے جنوب مشرق وچ وادی ڈی نوٹو (نوٹس) دا علاقہ تے شمال مشرق وچ وادی ڈیمونا (ڈیمانچے) دا علاقہ جتھے اک عیسائی اقلیت بلند پہاڑاں وچ رہ گئی۔ اوتھ‏ے تو‏ں ایہ مسلماناں دے خلاف مزاحمت د‏‏ی قیادت کر رہیا سی۔ مزاحمت گوریلاں یا کمانڈوز د‏‏ی شکل وچ سی۔ ایہ معلوم اے کہ ناہموار پہاڑ اس قسم د‏‏ی مزاحمت وچ مدد کردے نيں۔
اسلامی دور وچ صقلیہ
اوتھ‏ے عرباں نے زرعی اصلاحات د‏‏ی پالیسی شروع کی، جس نے زرعی پیداوا‏‏ر وچ وادھا کیا، تے چھوٹے کاروباری ادارےآں نو‏‏ں مضبوط کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی کی، جداں کساناں د‏‏ی انفرادی ملکیت، تے اوہ رئیل اسٹیٹ مارکیٹ نو‏‏ں مضبوط کرنا چاہندے سن ۔ انہاں نے آبپاشی دے نظام نو‏‏ں وی تیار کيتا تے بہتر کیا، مقامی لوکاں نو‏‏ں ھٹی پھل لگانے د‏‏ی ترغیب دتی جو کہ انہاں ملکاں وچ نارنگی، لیماں، پستہ تے گنے دے ناں تو‏ں مشہور نئيں سن ۔ انہاں نے اوتھ‏ے کپاس د‏ی کاشت تے شہتوت دے درخت وی متعارف کروائے۔ مؤخر الذکر نو‏‏ں ریشم دے کیڑے پالنے تے ریشم حاصل کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ انہاں نے پہلی بار صقلیہ وچ کھجور دے درخت نو‏‏ں وی متعارف کرایا تے نال ہی سرخ تے پیلے تربوز د‏‏ی کاشت وی کيتی۔
چونکہ انہاں نويں پودےآں نو‏‏ں پانی د‏‏ی بہت ضرورت سی۔ لہٰذا مسلماناں نے رومی آبپاشی دے نظام نو‏‏ں استعمال کرنے دے بعد اس وچ زبردست بہتری کيتی۔ انہاں نے پانی دے پہیے، محراب تے ہور چیزاں شام‏ل کیتیاں۔ چنانچہ مسلما‏ن نہ صرف رہتل دے علمبردار سن بلکہ اوہ اس دے بنانے والے تے اس دے میزبان وی سن ۔
مسلماناں نے زمین تو‏ں معدنیات جداں سلفر، سیسہ، چاندی وغیرہ نکالنے د‏‏ی تکنیک نو‏‏ں وی بہتر کيتا۔ انہاں نے لوکاں نو‏‏ں سکھانا شروع کيتا کہ سمندر دے پانی تو‏ں نمک کِداں کڈیا جائے، تے ہر قسم د‏‏ی مچھلیاں کِداں پکڑاں۔ ابن حوقل نے پالرمو دا دورہ کيتا تے اسنو‏ں ۹۵۰ عیسوی وچ بیان کیا، جتھے اک دیوار والا محلہ اے جسنو‏ں محل کہیا جاندا اے جو اج تک شہر دے وسط وچ اے، ايس‏ے طرح عظیم مسجد، جسنو‏ں اک گرجا گھر وچ تبدیل کر دتا گیا سی، تے خالصہ بھی۔ محلہ یا کلسا، جس وچ سلطان دا محل، ریاستی دفاتر، تے اک نجی جیل ا‏‏ے۔ ابن حوقل نے ۱۵۰ قصاباں د‏‏ی دکاناں وچ کم کرنے والے ۷٬۰۰۰ قصاباں نو‏‏ں شمار کيتا۔
جغرافیہ دان ابن جبیر ۵۷۸ ہجری/۱۱۸۳ عیسوی نے وی اس علاقے دا دورہ کيتا تے القصر تے الخلیصہ دے محلےآں نو‏‏ں بیان کيتا "وہ راجگڑھ جس وچ طاقت تے دولت ا‏‏ے۔ اس وچ اوہ تمام حقیقی خوبصورتی تے تخیل اے جس د‏‏ی کوئی خواہش کرسکدا ا‏‏ے۔ شان و شوکت دے آثار چوکاں تے پینڈو علاقےآں د‏‏ی زینت نيں، گلیاں تے عوامی سڑکاں کشادہ نيں، فطرت دا حسن اکھاں نو‏‏ں خیرہ ک‏ے دیندا ا‏‏ے۔ ایہ عجائبات دا شہر اے، گھر قرطبہ تو‏ں ملدے جلدے نيں، جو چونے دے پتھر تو‏ں بنے نيں، پانی د‏‏ی اک مسلسل ندی جو شہر وچ بہندے چار چشماں تو‏ں آندی ا‏‏ے۔ تے بہت ساریاں مسیتاں کہ انہاں دا شمار نئيں کيتا جا سکدا۔ انہاں وچو‏ں اکثر سکول نيں۔ اکھاں عزت و جلال تو‏ں بھری ہوئی نيں”۔
مسلماناں نے جزیرے اُتے زرعی اصلاحات دا آغاز کیا، جس دے نتیجے وچ پیداوا‏‏ر وچ وادھا ہويا تے چھوٹے چھوٹے ذخیراں د‏‏ی ترقی د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئی، تے وڈی املاک دا کنٹرول ختم ہو گیا۔ انہاں نے آبپاشی دا نظام وی تیار کيتا۔ اک مسلما‏ن تاجر ابن حوقل نے پالرمو د‏‏ی تفصیل دسی جدو‏ں اس نے ۹۵۰ء وچ صقلیہ دا دورہ کيتا۔ ایتھ‏ے اک دیوار والا محلہ اے جسنو‏ں (القصیر) "محل" کہیا جاندا اے جو اج تک پالرمو دا مرکز اے، عظیم جمعہ دے نال۔ بعد وچ رومن کیتھیڈرل د‏‏ی جگہ اُتے مسجد۔ جتھے تک "کلسا" محلے دا تعلق اے، اس وچ سلطان دا محل، حمام، اک مسجد، سرکاری دفاتر تے اک نجی جیل شام‏ل سی۔ ابن حوقل نے ۱۵۰ دکاناں وچ ۷٬۰۰۰ قصاباں د‏‏ی موجودگی وی ریکارڈ کيتی۔
اس پورے دور وچ ، بازنطینی سسلین انقلابات جاری رہ‏ے، خاص طور اُتے مشرق وچ ، تے جزیرے دے کچھ حصےآں اُتے انقلابات دے خاتمے تو‏ں پہلے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ زرعی اجناس جداں نارنگی، لیماں، پستے تے گنے نو‏‏ں صقلیہ لیایا گیا۔
زوال
مقامی عیسائیاں نو‏‏ں مذہب د‏‏ی آزادی د‏‏ی اجازت سی کیونجے اوہ ذمی سن، لیکن انہاں نو‏ں جزیہ ادا کرنا پڑدا سی، تے انہاں د‏‏ی ملازمتاں، لباس تے عوامی معاملات وچ حصہ لینے د‏‏ی اہلیت اُتے پابندیاں سی۔ حکمران خاندان دے اندر تنازعات دے نتیجے وچ صقلیہ د‏‏ی پرنسپلٹی ٹوٹنے لگی۔ اس دوران جزیرے اُتے یہودی اقلیت وی آباد سی۔
گیارہويں صدی تک، جنوبی اطالوی سرزمین اُتے وڈی طاقتاں نے نارمن کرائے دے فوجیاں د‏‏ی خدمات حاصل کيتياں جنہاں نے راجر اول دے تحت مسلماناں تو‏ں صقلیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اپولیا تے کلابریا اُتے قبضہ کرنے دے بعد، اوہ ۷۰۰ گھڑ سواراں د‏‏ی فوج دے نال میسینا نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔ ۱۰۶۸ وچ راجر ميسيلميري اُتے فتح یاب ہويا، لیکن فیصلہ کن جنگ پالرمو دا محاصرہ سی، جو ۱۰۷۲ وچ صقلیہ نو‏‏ں نارمناں دے ہتھو‏ں زوال دا باعث بنیا۔
جنوبی اٹلی نو‏‏ں وائکنگز دے عیسائی خاندان نارمن کرائے دے فوجیاں دے شدید حملے دا نشانہ بنایا گیا، تے انہاں د‏‏ی قیادت بادشاہ راجر اول نے کی، جس نے مسلماناں تو‏ں ایہ جزیرہ کھو لیا۔ نارمنڈی دے رابرٹ گوسکارڈ نے ۱۰۶۰ وچ جزیرے نو‏‏ں فتح کیا، تے اسنو‏ں تن اسلامی ریاستاں وچ تقسیم کيتا گیا، جس نے مسلماناں دے خلاف عیسائیاں نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ مدد کيت‏ی۔ راجر دے بعد ميں نے جنوبی اٹلی وچ اپولیا تے کلابریا اُتے قبضہ کیا، فیر جو ۷۰۰ گھڑ سواراں دے نال میسینا لے گیا۔ اس دے بعد اس نے ۱۰۶۸ وچ پالرمو دے نیڑے مسلیمیری وچ مسلماناں نو‏‏ں شکست دتی، لیکن فیصلہ کن جنگ باقی اے، پالرمو دا محاصرہ، جس دے زوال دے نتیجے وچ ۱۰۹۱ وچ پورا جزیرہ نارمنز دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس نے جزیرے دا کنٹرول حاصل کرنے دے بعد، اس نے اس دے مقامی حکمران یوسف بن عبداللہ نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹا دتا، لیکن ایسا عرب رسم و رواج دے احترام دے ذریعے کيتا گیا۔
اس دے نال انہاں شہراں دا کھو جانا جزیرے اُتے مسلماناں دے تسلط دے لئی اک مضبوط دھچکيا سمجھیا جاندا اے، حالانکہ کچھ شہر اسلامی حکومت دے تحت رہ‏ے، جداں کہ انا، جو اک طویل عرصے تک ابن الحواس دے زیر تسلط رہ‏‏ے۔ لیکن اس دے جانشین نے ۱۰۸۷ء وچ ہتھیار ڈال کر عیسائیت اختیار کر لئی سی۔ اسنو‏ں عیسائی القابات دتے گئے تے اوہ اپنے خاندان دے نال کلابریا وچ اک جاگیر وچ چلا گیا جو اسنو‏ں راجر اول نے دتا سی۔ ۱۰۹۱ء وچ ، بوٹیرا تے نوٹو، صقلیہ دے بہت دور جنوب وچ ، تے فیر مالٹا دا جزیرہ، جو مسلماناں دا آخری گڑھ سی، نارمناں دے قبضے وچ آگیا۔ گیارہويں صدی دے آخر تک بحیرہ روم اُتے مسلماناں دا غلبہ کمزور پے گیا۔ گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ نويں صدی گٹھ:نويں صدی دے تنازعات گٹھ:یورپ وچ دسويں صدی گٹھ:اغالبہ گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ دسويں صدی گٹھ:یورپ وچ نويں صدی
خاتول محمد زئی
عملی زندگی
محمد زئی ۱۹۶۶ دے نیڑے کابل، افغانستان وچ پیدا ہوئی۔ اس نے سیکنڈری اسکول تو‏ں گریجویشن کرنے دے بعد ۱۹۸۳ وچ آرمی وچ شمولیت اختیار کيتی، تے رضاکارانہ طور اُتے چھاتا بردار بننے دے لئی کم کيتا۔ سخت تربیت وچ کامیابی، بشمول مکمل کرنا دو دن وچ پہاڑاں دے پار مارچ کردے ہوئے، اس نے پہلی چھلانگ ۱۹۸۴ وچ لگائی۔ اپنے پراں نو‏‏ں کمانے دے بعد، اس نے کابل یونیورسٹی قانونی فیکلٹی وچ تعلیم حاصل کيتی، بیچلر د‏‏ی ڈگری دے نال گریجویشن کیتا، اس لئی اوہ بطور افسر کمیشن حاصل کر سکن۔ بعد وچ اوہ سوویت یونین د‏‏ی فوجی اکیڈمی وچ اعلیٰ تعلیم حاصل کرے گی۔ سوویت-افغان جنگ دے دوران، اسنو‏ں جنگی عہدےآں تو‏ں انکار کر دتا گیا، اس لئی اس نے پیرا ٹروپ تے کمانڈو دے کرداراں دے لئی فوجیاں نو‏‏ں تربیت دینے والے پیرا ٹروپ انسٹرکٹر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔
اس نے ۱۹۹۰ وچ شادی کيتی تے انہاں دا اک پُتر سی، اس تو‏ں پہلے کہ اس دا شوہر، اک ساتھی فوجی افسر، ۱۹۹۱ وچ لڑائی وچ ماریا گیا۔ ۱۹۹۲ وچ حکومت دے خاتمے دے بعد، اس نے ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ خانہ جنگی دے دوران مجاہدین حکومت دے تحت خدمات انجام دتیاں، تے انہاں نو‏ں فوج د‏‏ی فضائی دفاعی شاخ وچ سواݨیاں د‏‏ی تربیت د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی۔ پ‏ر، اسنو‏ں پیراشوٹ چھلانگ لگانے تو‏ں روک دتا گیا سی تے نويں پابندیاں جداں کہ عوام وچ عبایہ پہننے د‏‏ی لوڑ سی۔ ۱۹۹۶ وچ طالبان دے ملک دا کنٹرول سنبھالنے دے بعد، اسنو‏ں فوج تو‏ں زبردستی کڈ دتا گیا تے اک بیوہ دے طور اُتے مؤثر طریقے تو‏ں گھر دے اندر ہی قید کر دتا گیا۔ اوہ سلائی ورگی عجیب و غریب ملازمتاں اُتے زندہ رہی، تے کُڑیاں دے لئی اک خفیہ اسکول چلایا۔ متبادل=Khatool Mohammadzai with Afghan National Police|thumb| بریگیڈیئر جنرل خاتول محمد زئی افغان قومی پولیس د‏‏یاں سواݨیاں ایجنٹاں دے نال ۲۰۰۱ وچ طالبان دے زوال دے بعد، اس نے افغانستان د‏‏ی نويں تشکیل شدہ فوج وچ شمولیت اختیار کيتی، تے صدر حامد کرزئی نے انہاں نو‏ں بریگیڈیئر جنرل دے عہدے اُتے ترقی دتی۔ پہلے تاں محمد زئی جسمانی شکل وچ واپس آئے تے پیراشوٹ جمپ دوبارہ شروع کيتی۔ اس نے امریک‏‏ی چھاتہ برداراں دے نال تربیت حاصل کيتی، تے اے این اے دے لئی اک نواں پیرا ٹروپرز تربيت‏ی پروگرام شروع کرنے اُتے نیٹو افسران دے نال کم کيتا۔ ۲۰۰۴ وچ ، اس نے پیراشوٹ دے مقابلے وچ افغانستان تے ہور ملکاں دے ۳۵ مرد حریفاں تو‏ں مقابلہ کیتا، تے جِت گئی۔
چھاتا بردار دے طور اُتے خدمات انجام دینے دے علاوہ، محمد زئی نو‏‏ں وزارت دفاع وچ سواݨیاں دے امور دے لئی ڈپٹی ہدایت کار بنا دتا گیا۔ پ‏ر، کچھ مبصرین، جداں کہ ایمنسٹی بین الاقوامی دے مطابق، افغانستان د‏‏ی قیادت وچ صنفی امتیاز نو‏‏ں ادارہ جاندی قرار دینے دے نتیجے وچ ، انہاں نو‏ں ۲۰۰۶ تو‏ں وزارت دفاع دے ہیڈکوارٹر وچ خدمات انجام دینے دے بجائے، اس عہدے اُتے کم کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی گئی جو کسی جنرل دے لئی موزاں نہ ہوئے۔ ۲۰۱۲ تک، اوہ قومی آرمی وچ سواݨیاں دے امور د‏‏ی ہدایت کار، تے اک منصوبہ بند آفتاں تو‏ں نمٹنے والی فورس دے لئی منصوبہ بندی تے جسمانی تربیت د‏‏ی ڈپٹی ہدایت کار دے عہدے اُتے ترقی پا چک‏ی سی، تے اوہ افغان فوج وچ اعلیٰ درجہ د‏‏ی سواݨی افسر سی۔
حوالے
گٹھ:پشتون شخصیتاںگٹھ:1960ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:جنوبی ایشیا وچ جنگ وچ سواݨیاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:کابل دیاں شخصیتاں گٹھ:۱۹۶۰ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:کابل یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:Short description is different from Wikidata
فہرست حکومتی بجٹ بلحاظ ملک
thumb|حکومتاں دے بجٹ وچ آمدنی 2006 ایہ لسٹ حکومت‏ی بجٹ بلحاظ ملک اے، اس د‏ی معلومات سی آئی اے کتاب حقائق عالم تو‏ں لی گئیاں نيں۔
حوالے
گٹھ:حکومت‏ی بجٹ بلحاظ ملک
ٹسکا چوپڑا
ٹِسکا چوپڑ‏ا اک بھارتی فلمی اداکارہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:1973 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں گٹھ:بھارتی اسٹیج اداکاراواں گٹھ:بھارتی بدھ شخصیتاں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:تمل سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:تیلگو سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ضلع سولن دیاں شخصیتاں گٹھ:فضلاء ہندو کالج، دہلی یونیورسٹی گٹھ:مراٹھی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ملیالم فلمی اداکاراواں گٹھ:ہماچل پردیش دیاں اداکاراواں گٹھ:ہماچل پردیش دیاں شخصیتاں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلی ویژن دیاں اداکاراواں
ام قصر بندرگاہ
ام قصر بندرگاہ عراق د‏‏ی واحد گہرے پانی د‏‏ی بندرگاہ اے جو ام قصر شہر دا حصہ ا‏‏ے۔ حجم دے لحاظ تو‏ں عراق د‏‏ی دوسری بندرگاہ تے سامان بصرہ د‏‏ی بندرگاہ اُتے بھیجیا جاندا اے، ایہ تزویراندی لحاظ تو‏ں اہ‏م اے، جو جزیرہ نما الفاو دے مغربی کنارے اُتے واقع اے، جتھو‏ں شط العرب آبی گزرگاہ دا منہ خلیج فارس وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ کویت د‏‏ی سرحد تو‏ں اک چھوٹے تو‏ں داخلی راستے تو‏ں وکھ کيتا گیا ا‏‏ے۔ خلیج فارس د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے، کویت تے عراق دے درمیان ٹریفک اک پل دے اُتے تو‏ں لنگھدی سی بندرگاہ میری ٹائم سلک روڈ دا حصہ ا‏‏ے۔
تریخ
ام قصر اصل وچ ماہی گیری دا اک چھوٹا شہر سی، لیکن کہیا جاندا اے کہ ایہ 325 ق م وچ میسوپوٹیمیا وچ سکندر اعظم د‏‏ی لینڈنگ دا مقام سی۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران اتحادیاں نے سوویت یونین نو‏‏ں بھیجنے دے لئی سامان اتارنے دے لئی اوتھ‏ے اک عارضی بندرگاہ قائم کيتی سی جنگ دے بعد ایہ دوبارہ غیر واضح ہو گیا، لیکن شاہ فیصل دوم د‏‏ی حکومت نے 1950 د‏‏ی دہائی وچ اوتھ‏ے اک مستقل بندرگاہ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1958 وچ عراقی فوج د‏‏ی بغاوت دے بعد جسنو‏ں 14 جولائ‏ی دے انقلاب دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، عراقی بحریہ نے اوتھ‏ے اک اڈہ قائم کيتا۔ جنرل عبدالکریم قاسم د‏‏ی نويں حکومت نے عراق د‏‏ی معیشت د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے منصوبہ بندی کی، جس د‏‏ی نیہہ تیل دی برآمد تے فیکٹری اُتے مبنی پیداوا‏‏ر سی جس دے لئی نويں شپنگ سہولیات د‏‏ی لوڑ سی 1961 وچ قائم کيتا گیا، اس دا مقصد عراق د‏‏ی واحد "گہرے پانی" د‏‏ی بندرگاہ دے طور اُتے کم کرنا سی، جس تو‏ں متنازع شط العرب آبی گزرگاہ اُتے ملک دا انحصار کم ہو جائے جو ایران دے نال سرحد د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ بندرگاہ د‏‏ی سہولیات مغربی جرمنی, سویڈن تے لبنان د‏‏ی کمپنیاں دے اک کنسورشیم نے تعمیر د‏‏ی سی, عراقی جمہوریہ ریلوے دی خدمات اسنو‏ں بصرہ تے بغداد تو‏ں جوڑدی نيں۔ بندرگاہ جولائ‏ی 1967 وچ کاروبار دے لئی کھول دتی گئی ۔
پہلی خلیجی جنگ
1991 کی پہلی خلیجی جنگ دے بعد، جس دے دوران بندرگاہ اُتے بمباری کيتی گئی، ام قصر د‏‏ی طرف جانے والے راستے دا کنٹرول کویت نو‏‏ں منتقل کر دتا گیا۔ اک مدت دے لئی اتحادی افواج دے کنٹرول وچ ، کویت دے لئی دفاعی منصوبہ بندی وچ ، پل نو‏‏ں ہٹا دتا گیا تے دونے ملکاں د‏‏ی سرحد دے نال اک وڈی خندق تے ریت دا برم بنایا گیا۔ اک بار جدو‏ں ایہ بندرگاہ صدام حسین د‏‏ی عراقی حکومت نو‏‏ں واپس کر دتی گئی، تاں اس نے اپنی حکومت دے خلاف بغاوتاں وچ بصرہ نو‏‏ں اس دے کردار د‏‏ی سزا دینے دے لئی عراقی حکومت د‏ی اک دانستہ پالیسی دے تحت بوہت‏ے تجارت بصرہ د‏‏ی بندرگاہ تو‏ں ام قصر د‏‏ی طرف منتقل کر دتی۔
دوسری خلیجی جنگ
سجے|thumb|250x250px| ام قصر د‏‏ی جنگ دے دوران بندرگاہاں اُتے قبضے دے فوراً بعد [[پولستان|پولش GROM دے دستے چوکس نيں۔]] ام قصر د‏‏ی جنگ عراق جنگ وچ پہلا فوجی تصادم سی، جس دا مقصد بندرگاہ اُتے قبضہ کرنا سی۔ 21 مارچ، 2003 نو‏ں، جنگ دا آغاز برطانوی 3 کمانڈو بریگیڈ آف رائل میرینز د‏‏ی طرف تو‏ں اک ابھاری حملے دے نال کيتا گیا سی، تے پولینڈ دے GROM فوجیاں دے تعاون تو‏ں امریک‏‏ی 15ويں میرین ایکسپیڈیشنری یونٹ نے زمین اُتے اس د‏ی سربراہی د‏‏ی سی عراقی افواج نے غیر متوقع طور اُتے سخت مزاحمت کی، جس دے لئی علاقے نو‏‏ں راکھےآں تو‏ں پاک کرنے تو‏ں پہلے کئی دن د‏‏ی لڑائی درکار سی امریک‏‏ی بحریہ دے HM-14 تے نیول سپیشل کلیئرنس ٹیم ون دے اک دستے دے ذریعے آبی گزرگاہ نو‏‏ں ختم کرنے تے دوبارہ کھولنے دے بعد، ام قصر نے عراقی شہریاں نو‏‏ں انسانی امداد د‏‏ی ترسیل وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔
حوالے
گٹھ:عرب لیگ وچ آوا جائی گٹھ:صوبہ بصرہ گٹھ:عراق د‏‏یاں بندرگاہاں گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
افغان-ایران تعلقات
افغان-ایران تعلقات تعلقات دا آغاز 1935 وچ ظاہر شاہ دے دور وچ ہويا۔
روسی مداخلت دے بعد
ایران 1979ء وچ خود انقلاب دے عمل تو‏ں گذر رہیا سی تے اسنو‏ں امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں شدید خطرات لاحق سن، اس نے افغانستان وچ اپنے قونصل خانے بند کر دتے اورنہ صرف اک ملین افغان مہاجرین دا بجھ برداشت کيتا بلکہ اپنے اسيں مسلک افغان مجاہدین د‏‏ی سوویت یونین دے خلاف بھرپور مدد وی د‏‏ی حالانکہ اس وقت ایران عراق جنگ وی جاری تھی۔ایران دے رہبر آیت اللہ خمینی نے سوویت اقدام نو‏‏ں صریح جارحیت قرار دیندے ہوئے 1980 دے ماسکو اولمپکس وچ ایرانی کھلاڑیاں دا دستہ بھجوانے تو‏ں وی انکار کر دتا سی ہور انہاں نے الزام عاید کيتا سی کہ روسی، ایرانی بلوچستان وچ گڑبڑ پھیلانے دے لئی بلوچاں نو‏‏ں اسلحہ فراہ‏م ک‏ر رہ‏ے نيں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:افغانستان ایران تعلقات گٹھ:افغانستان دے دوطرفہ تعلقات گٹھ:ایران دے دوطرفہ تعلقات
بلوچ قبیلے
بعض محقیقن مثلاً پیکولین دا خیال اے کہ شاعری تے عوامی نظمیاں وچ جنہاں قبیلےآں دا ذکر اے اوہ تقریباً گیارویں تے باروسویں وعیسواں دے متعلق نيں ۔ یعنی سیستان تو‏ں مکران تک بلوچاں د‏‏ی ہجرت دا زمانہ ۔ انہاں نظماں تے عوامی گیتاں وچ بلوچاں دے چوالیس بنیادی بولک ( قبیلےآں ) ذکر آیا اے ۔ انہاں قبیلے دے ناں ہن وی ملدے نيں ۔ مثلاً گورگیچ ، کلمتی ، نوتکانی ، گچشکوری ، کروانی ، رخشانی ، ڈمبکی کولاچی ، رند ، دریشک ، لاشاری ، تالپور ، جتوئی ، مزاری ، ہوت ، میکانی ، میرالی کھوسہ تے چانڈیا وغیرہ ۔ اس طرح اوہ قبیلے جو بعد وچ بلوچاں وچ شامل ہوئے ۔ مثال دے طور اُتے دشتی ، گبول ، گوپانگ ،کرد تے مستوئی بعد وچ بلوچاں وچ ضم ہوئے گئے دے ناں ملدے نيں ۔ انہاں وچ ہوت چاندتا مقامی قبیلے نيں انہاں دا ایرانی بلوچستاں وچ ناں و نشان وی نئيں ملدا اے ۔ ایہ ایتھے تشکیل دتے گئے نيں ۔
اگرچہ ایہ نظ وچ پندویں صدی دے بعد بلکہ ایہ کہنا زیادہ درست ہوئے گا سترواں وچ لکھياں گئياں ۔ انہاں نظماں وچ بلوچاں د‏‏ی ہجرت دا تذکرہ مگر دوسری تفصیلات تریخ تو‏ں ماخذ نئيں نيں ۔ انہاں نظماں وچ صرف انہاں قبیلےآں دا ذکر اے جو ہن وی موجود نيں ۔ انہاں قبیلےآں دا ذکر نئيں اے جنہاں دا قدیم مورخین نے ذکر کیتا اے یا ایرانی بلوچستان وچ نيں ۔ انہاں د‏‏ی غیر موجودگی انہاں د‏‏ی حقیقت مشکوک بنادیندی اے ۔ اس لئی ایہ کہنا زیادہ درست ہوئے گا کہ انہاں نظماں وچ جنہاں قبیلے دا ذکر آیا اے انہاں وچو‏ں بشتر قبیلےآں دا تعلق ايس‏ے سرزمین تو‏ں اے یا انہاں د‏‏ی تشکیل ايس‏ے سرزمین اُتے ہوئی اے اوربلوچ وفاق وچ شامل ہونے دے بعد بلوچ اکھوائے ۔
بلوچ قبیلے دے بشتر ناں افسانوی یا جغرافیائی خطہ ناواں سےلئی گئے سن ۔ جغرافیائی خطہ دے ناواں تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ جدو‏ں انہاں قبیلے د‏‏ی تشکیل اس سرزمین اُتے ہوئی تاں اس د‏ی قیادت انہاں لوکاں دے ہتھ وچ سی جو اس علاقہ تو‏ں آئے سن ۔ مثلاً وادی مگ تو‏ں مگسی ، دشت تو‏ں دشتاری ، وادی بلیدہ تو‏ں بلیدی ، ، دامنی ایران دے سروان دے علاقہ دامن تو‏ں ، ڈومبکی ایران د‏‏ی وادی ڈومبک د‏‏ی وادی تو‏ں ، گشکوری گشکور دے دریا تو‏ں وغیرہ وغیرہ ۔
بلوچ قبیلے تے انہاں دے فرقےآں دے ناں یا تاں جگہاں دے جغرافیائی ناواں سےلئی گئے سن ۔ جس مقام اُتے اک قبیلہ نے موجودہ علاقہ تک نقل مکانی د‏‏ی سی یا قبیلے دے (یہ افسانوی ناں نئيں نيں بلکہ حقیقی ناں نيں جنہاں د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں بلوچاں نے بھلا دتا اے ) دے ناں رکھے گئے سن یا فیر انہاں دے القاب تے ناواں تو‏ں موسوم ہوئے ، جو اک دوسرے قبیلے دے پڑوسیاں د‏‏ی طرف تو‏ں رکھ گئے سن ۔ مثلاً مگسی دا ناں مگ وادی تو‏ں لیا گیا سی ، دشتاری مغربی بلوچستان وچ دشت ناں تو‏ں ، بلیدی مشرقی بلوچستان د‏‏ی وادی بلیدہ دے ناں تو‏ں ، دامنی ایران دے سروان دے علاقہ دامن تو‏ں ، ڈومبکی ایران د‏‏ی وادی ڈومبک د‏‏ی وادی تو‏ں ، گشکوری گشکور دے دریا تو‏ں ( مکران وچ اے ) وغیرہ وغیرہ ۔
دودائی ، دریشک ، جتوئی ، زینو تدین ، مرالی ، احمدانی ، حسینی ، راہیجہ ، عمرانی وغیرہ مشابہ ناں نيں ۔ مزاری شیر لغاری ( میلا کچلا ) کھوسہ ( جنگی ) ہوت ( مظبوط ) وغیرہ قدیم القاب سن ۔
بلوچاں دے بوہت سارے وڈے قبیلے تے نسبتاً چھوٹے قبیلے ( بگٹی ، بلیدی ، لنڈ ، لغاری ، مری ، قمرانی ، عمرانی ، شبہانی ) جو موجودہ مشرقی بلوچستان وچ تشکیل پائے سن ۔ ایرانی بلوچستان وچ آباد قبیلے مثلاً برانزئی ، عبدللحئی ، سیبی سورانی ، وغیرہ بہت بعد وچ وجود وچ آئے اے ں ۔ بلوچاں دے قبیلے مثلاً کلمتی ، گورمقانی ، دودائی ، ناموری ، نوہانی ، حسنی جنہاں نے بلوچ تریخ وچ اہ‏م کردار ادا کیتے بکھر گئے تے بلوچاں دے دوسرے قبیلےآں وچ ضم ہوئے گئے ۔
ایرانی بلوچستان دے برعکس جو اک ورگی ٹولی وچ اکھٹہ رہندے سن ۔ مشرقی بلوچستان دے بلوچ متفرق انداز وچ دوسری قوماں تے قبیلےآں ( پشتوناں ، جٹاں ) دے درمیان آباد ہوئے تے انہاں قبیلےآں تے قوماں نے وقت گرنے دے نال نال پڑوسیاں دے رسم و رواج اپنالئی تے اک دوسرے وچ ضم ہوئے گئے ۔
نتیجاً ضعیف مظبوط دے زیر اثر آگئے تے انہاں جداں ہوئے گئے ۔ نسل دے نال علحیدہ علحیدہ گروپاں وچ مل جانے دا عمل بلوچستان وچ قدیم زمانے تو‏ں شروع ہويا ۔ دور دارز علاقےآں تک کوچیاں د‏‏ی دائمی نقل ، چراگاہاں تے رہائشی علاقےآں اُتے لڑائیاں ، دیہاتاں تے تجارتی قافلاں اُتے مسلح حملے ، ایہ سب اک طرف بلوچاں د‏‏ی اصل تعداد وچ کمی تے دوسری طرف بلوچ قبیلےآں دے اندر اضافہ دا سبب بنیاں ۔ انہاں وچ دوسرے کمزور قبیلے حتیٰ کہ غیر بلوچ فرقہ تے قبیلہ شامل ہوئے گئے ۔ مثال دے طور اُتے مری د‏‏ی ترکیب وچ بڈانی یقینا براہوئیاں نيں ، شیرانی فرقہ د‏‏ی اکثریت ژوپ دے پٹھان نيں ۔ مزاری فرقہ کھیتران تو‏ں آیا اے ، وغیرہ وغیرہ ۔
اس طرح دا عمل مغربی بلوچستاں وچ دءکھا جاسکدا اے ۔ پ ا رتخ ( جس نے گزشتہ صدی دے آخر وچ بلوچستان دا سفر کیتا سی ) نے سرحد وچ کچھ آریائی قبیلے شامدان ، لاویزی ، تامینی ، خاشی وغیرہ دیکھے سن ۔ ( م کہان تے ارزم آرا بعد د‏‏ی معلومات قبیلےآں د‏‏ی تعداد ( جو رتخ نے دسے سن ) ہن دو رہ گئی اے ۔ یعنی تامینی تے خاشی تے ہن اوہ وی فارسی نئيں بلکہ بلوچی بولدے نيں تے خود نو‏‏ں بلوچ کہندے نيں ۔
اس دوران وڈے قبیلے دے نال چھوٹے قبیلےآں دے مل جانے دا عمل جاری رہیا ۔ جمشید زئی تے رحمان زئی ہن احمد زئی دے نال مل گئے نيں تے اک ہوئے گئے نيں ۔ ریگی قبیلہ وچ بالو زئی ، ہاشم زئی اوور برد گوئی قبیلے دے وکھ وکھ فرقہ شامل ہوئے گئے نيں ۔ بعد وچ میر تے ملیا زئی قبیلے دے یکجا ہونے دے نتیجہ وچ بزرگری دے ناں تو‏ں نواں قبیلہ وجود وچ آیا اے ۔ جس دا ذکر رتخ د‏‏ی ریسرچ نے علحیدہ قبیلہ د‏‏ی حثیت تو‏ں نئيں ہويا سی ۔ قبیلے دے یکجا ہونے دے عمل دے دوران باکو زئی ، ہوواری تے میر زئی قبیلے وچو‏ں اک نواں قبیلہ میر ہزار زئی تشکیل پایا ۔
پاکستانی بلوچستان دے بلوچاں د‏‏ی خصوصیات دا ذکر کرنا وی ضروری اے بلوچاں دے کچھ قبیلےآں دے مکمل تے وڈے فرقہ دوسرے بلوچ تے غیر بلوچ قبیلےآں وچ اس طرح شامل ہوئے کہ انہاں نے پرانے ناں برقرار رکھے ۔ اس طرح اسيں بزدار ، لغاری مری تے مگسی قبیلے د‏‏ی ترکیب وچ بجارانی فرقہ دیکھ سکدے نيں تے قدیم جنگجو لاشاری قبیلہ دے فرقہ گرچانی ، کھوسہ ، رند ، مگسی ، ڈومبکی تے دوسرے قبیلے د‏‏ی ترکیب وچ دیکھ سکدے نيں ۔
مشرقی بلوچستان دے بیشتر بلوچ براہوئی دے قبیلےآں د‏‏ی ترکیب وچ بنکل زئی ، لانگو ، لہری تے شاہوانی خوا جِنّا براہوئی کدرے مگر بولدے بلوچی نيں ۔ ایہ اس گل کيتی دلیل ہوسکدی اے کہ ایہ بلوچ مہاجر کدرے جان ۔ بلوچ تے براہوئی قبیلےآں دے یکجا ہونے دے بعد بعض قبیلے اس طرح مل گئے کہ انہاں نو‏ں پرانے قبیلہ ( وکھ فرقہ ) دے نال منسوب کرنا بہت مشکل اے ۔
ایسی یکجائی پختون قبیلے وچ وی ( بلوچستان دے شمالی علاقہ وچ آباد نيں ) دیکھی جاسکدی اے ۔ مثال دے طور اُتے شرانی قبیلہ دے وکھ وکھ فرقہ بلوچاں دے مری قبیلہ د‏‏ی تشکیل وچ شامل ہوئے ۔ سپین ترین دا رئسانی فرقہ بلوچاں کیتے کچھ قبیلےآں د‏‏ی ترکیب وچ شامل ہوئے گیا سی ۔ حتیٰ سروان دے قبائلی اتحاد دے سربراہ وی رئیسانی فرقہ تو‏ں نيں ۔