cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
اس دے علاوہ کہندے نيں کہ جدو‏ں مسلماناں نے علی علیہ السلام د‏‏ی بیعت کيتی تے عائشہ، عثمان د‏‏ی خونخواہی دے لئی طلحہ و زیبر دے ہمراہ، راہی بصرہ ہوئی تاں شہر بصرہ دے باہر علی علیہ السلام تے عائشہ د‏‏ی سپاہ دے سرداراں ، طلحہ و زبیر دے درمیان گفت و شنید ہوئی ۔ سبائی جان گئے کہ جے انہاں وچ مفاہمت ہوجائے تاں قتل عثمان دے اصلی مجرم ، جو سبائی سن ، ننگے ہوک‏ے گرفتار ہوجاواں گے ۔ اس لئی انہاں نے راتو‏‏ں رات ایہ فیصلہ کيتا کہ ہر حیلہ و سازش نال جنگ کيت‏ی اگ کوبھڑکا داں ۔
۳۲ اس فیصلہ دے تحت خفیہ طور اُتے انہاں کاہی اک گروہ علی علیہ السلام دے لشکر وچ تے اک گروہ طلحہ و زبیر دے لشکر وچ گھس گیا ۔ جدو‏ں دونے لشکر صلح کيت‏‏‏ی امید وچ سوئے ہوئے سن تاں ، علی علیہ السلام دے لشکر وچ شامل ہوئے گروہ نے مقابل دے لشکر اُتے تیر اندازی د‏‏ی تے دوسرے لشکر وچ موجود گروہ نے علی علیہ السلام دے لشکر اُتے تیر اندازی د‏‏ی ۔ نتیجہ دے طور اُتے دونے فوجاں وچ اک دوسرے دے خلاف بدگمانی تے بے اعتمادی پید اہوگئی جس دے نتیجہ وچ جنگ بھڑک اٹھی ۔
کہندے نيں کہ اس بنا اُتے بصرہ د‏‏ی جنگ ، جو جنگ جمل تو‏ں معروف اے چھڑ گئی ورنہ دونے لشکراں دے سپہ سالاراں وچو‏ں کوئی اک وی اس جنگ کےلئے آمادہ نہ سی تے اوہ ایہ نئيں جاندے سن کہ اس جنگ دا اصلی عامل کون سی۔
اس افسانہ ساز نے داستان نو‏‏ں ایتھے اُتے ختم کيتا اے تے سبائیاں د‏‏ی سرنوشت دے بارے وچ کوئی اشارہ نئيں کيتا اے ۔
یہ سی ” سبائیاں “ دے افسانہ دا اک خلاصہ ، ہن اسيں اس د‏ی بنیاد اُتے بحث کرنے تو‏ں پہلے مناسب سمجھدے نيں کہ ” سبائیاں “ وچ شمار کيتے گئے بزرگاں وچو‏ں بعض دے بارے وچ جانکاری حاصل کرن
۲ ۔ عمار بن یاسر
۳ ۔ عبد الرحمان بن عدیس
٦ ۔ محمد بن ابی بکر ، خلیفہ اول دے بیٹے ۔
۳۳ ۱ابوذر
ان دا ناں جندب بن جنادہ غفاری سی ، اوہ اسلام لیانے وچ سبقت حاصل کرنے والے پہلے چار افراد وچ چوتھے شخص سن ، اوہ جاہلیت دے زمانے وچ وی خدا پرست سن تے بت پرستی نو‏‏ں ترک کرچکے سن ، جدو‏ں انہاں نے اسلام قبول کيتا تاں مکہ مکرمہ وچ بیت الله الحرام دے اندر اپنے اسلام دا اظہار کيتا اس لئی قریش دے بعض سرداراں نے انھاں پھڑ کر اس قدر انہاں د‏‏ی پٹائی د‏‏ی کہ اوہ لہو لہان ہوک‏ے زمین اُتے بیہوش گر پئے، اوہ اسنو‏ں مردہ سمجھ کر چھڈ ک‏‏ے چلے گئے ، ہوش وچ آنے دے بعد اوہ پیغمبر خدا دے حکم تو‏ں واپس اپنے قبیلہ وچ چلے گئے تے بدر و احد دے غزوات دے اختتام تک اوتھے مقیم رہے ۔
اس دے بعد مدینہ آئے او رآنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے ۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد انھاں شام بھیجیا گیا ، لیکن عثمان دے زمانے وچ معاویہ نے انہاں دے بارے وچ خلیفہ دے ایتھ‏ے شکایت کیت‏‏ی تے عثمان نے انھاں مکہ و مدینہ دے درمیان ”ربذہ “ ناں د‏‏ی اک جگہ اُتے جلا وطن کردیاا ور آپ ۳۲ ھ وچ اوتھے اُتے وفات پاگئے ۔
ابوذر د‏‏ی مدح و ستائش وچ رسول خد ا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بہت ساریاں احادیث موجود نيں من جملہ آپ نے فرمایا:
”مَا اظلّت الخضراء و لا اقلّت الغبراء علی ذی لهجة اصدق من ابی ذر “
آسمان تے زمین نے ابوذر جداں راستگو شخص نو‏‏ں نئيں دیکھیا اے (۱)
____________________
۱۔ ابو ذر د‏‏ی تشریح ، طبقات ابن سعد، ج ۴ ص ا۱٦ ۔ ۱٧۱، مسند احمد، ج ۲/ ۱٦۳و ۱٧۵، ۲٦۳، ج۵/ ۱۴٧ و ۱۵۵، ۱۵۹، ۱٦۵، ۱٦٦، ۱٧۲، ۱٧۴، ۳۵۱، ۳۵٦، و ج ٦/ ۴۴۲، تے صحیح بخاری و صحیح ترمذی تے صحیح مسلم کتاب مناقب وچ ملاحظہ ہوئے۔
۳۴ ۲ عمار بن یاسر
ان د‏‏ی کنیت ابو یقظان سی تے قبیلہ بنی ثعلبہ نال تعلق رکھدے سن، انہاں د‏‏ی والدہ دا ناں سمیہ سی ، انہاں دا بنی مخزوم دے نال معاہدہ سی۔
عمار تے انہاں دے والدین اسلام دے سابقین وچو‏ں سن ، اوہ ستويں شخص سن جس نے اپنے اسلام قبول کرنے دا اعلان کيتا ، عمار دے والد تے والدہ نے اسلام قبول کرنے دے جرم وچ قریش د‏‏ی طرف تو‏ں دتی گئےں جسمانی اذیتاں دا تاب نہ لیا ک‏ے جان دیدی ا‏‏ے۔
رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف تو‏ں عمار د‏‏ی ستائش وچ کئی صحیح احادیث روایت ہوئیاں نيں ، من جملہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا:
انہاں نے جنگِ جمل تے صفین وچ حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی رکاب وچ شرکت کيتی اے تے جمعرات ۹ صفر ۳٧ ھ نو‏‏ں ۹۳ سال د‏‏ی عمر وچ شہید ہوئے نيں ۔(۲)
۱۔”ان عماراً ملیء ایماناً الی مشاشه “
۲۔ ملاحظہ ہوئے : مروج الذہب ، مسعودی، ج /۲۱ ۔ ۲۲، طبعی و ابن اثیر وچ حوادث سال ۳٦ ۔ ۳٧ ھ ، انساب الاشراف بلاذری، ج۵ ، ص ۴۸ ۔ ۸۸ ، طبقات ابن سعد، ج ۳، ق ۱ ، ۱٦٦۔ ۱۸۹، مسند احمد، ج ۱/ ۹۹ و ۱۲۳، ۱۲۵، ۱۳۰، ۱۳٧، ۲۰۴، تے ج ۲/ ۱٦۱ ، ۱٦۳، ۲۰٦، و ج ۳/ ۵،۲۲، ۲۸ ۔
ان د‏‏ی کنیت ابو القاسم سی ۔ اوہ عتبہ بن ربیعہ عبشمی دے فرزند سن، انہاں د‏‏ی والدہ سہلہ بنت عمرو عامریہ سن ، محمد بن ابی حذیفہ ، رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ حبشہ وچ پیدا ہوئے نيں ، انہاں دے باپ ابو حذیفہ یمامہ وچ شہید ہوئے ئے تاں عثمان نے اسنو‏ں اپنے پاس رکھ دے اس د‏ی تربیت د‏‏ی ابن ابی حذیفہ دے بالغ ہونے تے عثمان دے خلافت دے عہدے اُتے پہنچنے دے بعد اس نے عثمان تو‏ں مصر چلے جانے د‏‏ی اجازت چاہی ۔ عثمان نے وی اجازت دیدی ، جدو‏ں مصر پہنچے تاں دوسرےآں تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں عثمان دے خلاف اکسانے اُتے معروف ہوئے ، جدو‏ں ۳۵ ھ وچ عبدالله بن ابی سرح اپنی جگہ اُتے عقبہ بن عامرکو جانشین قرار دے ک‏ے مدینہ چلا گیا تاں محمد بن ابی حذیفہ نے اس دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے عقبہ بن عامر نو‏‏ں مصر تو‏ں کڈ باہر کيتا اس طرح مصر دے لوکاں نے محمد بن ابی حذیفہ د‏‏ی بیعت کيتی تے عبد الله بن ابی سرح نو‏‏ں مصر تو‏ں واپس آنے نہ دتا ، اس دے بعد محمد بن ابی حذیفہ نے عبد الرحمان بن عدیس نو‏‏ں چھ سو سپاہیاں د‏‏ی قیادت وچ عثمان تو‏ں لڑنے دے لئی مدینہ روانہ کيتا ، جدو‏ں حضرت علی علیہ السلام خلیفہ ہوئے تاں آپ نے محمد بن ابی حذیفہ نو‏‏ں مصر د‏‏ی حکمرانی اُتے بدستور برقرار رکھیا ، اوہ اس وقت تک مصر دے حاکم رہے جدو‏ں معاویہ صفین د‏‏ی طرف جاندے ہوئے محمد بن ابی حذیفہ د‏‏ی طرف ودھیا، محمد مصر تو‏ں باہر آئے تے معاویہ نو‏‏ں ” قسطاط “ وچ داخل ہونے تو‏ں روکیا، آخر دا ر نوبت صلح اُتے پہنچی تے طے ایہ پایا کہ محمد بن ابی حذیفہ تِیہہ افراد من جملہ عبد الرحمان بن عدیس دے ہمراہ مصر تو‏ں خارج ہوجاواں او رمعاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں انھاں کسی قسم دا نقصان نئيں پہنچایا جائے گا، لیکن انہاں دے مصر تو‏ں خارج ہونے دے بعد معاویہ نے انھاں مکر و فریب تو‏ں گرفتار کرکے دمشق دے زندان وچ مقید کر ڈالاکچھ مدت دے بعد معاویہ دے غلام ” رشدین“ نے محمد بن ابی حذیفہ نو‏‏ں قتل کر ڈالیا ،
۳٦ محمد بن ابی حذیفہ انہاں افراد وچو‏ں اک سن جنہاں نو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کےصحابی ہونے دا شرف حاصل ہويا تھا(۱)
۴ عبد الرحمان بن عدیس بلوی
۵ محمد بن ابی بکر
ان د‏‏ی والدہ دا ناں اسماء سی تے اوہ عمیس خثعمیہ د‏‏ی بیٹی سی ، جعفر ابن ابیطالب د‏‏ی شہادت دے بعد انہاں د‏‏ی بیوی اسماء نے ابو بکر نال شادی کيتی سی تے حجة الودادع وچ مکہ تے مدینہ دے درمیان اک جگہ
۱۔ اصابہ ، حرف وچ ق ۱/ ج۳/ ۵۴، اسد الغابہ، ج ۴/ ص ۳۱۵، الاستیعاب ،ج ۳/ ۳۲۱۔۳۲۲۔
۲۔ اصابہ، ج ۴/ ۱٧۱ ق ۱، حرف عین ، استیعاب حرف عین د‏‏ی طرف مراجعہ کری ں ۔
۳٧ پیدا ہوئے فیر ابوبکر د‏‏ی وفات دے بعد حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی آغوش تربیت وچ پروان چڑھے، تے جنگ جمل وچ آنحضرت دے ہمرکاب رہے تے پیادہ لشکر د‏‏ی کمانڈری وی کیتی۔
حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی حمایت وچ تلوار چلا‏ئی تے اس جنگ وچ پیدل فوج د‏‏ی کمانڈر سن ۔ انہاں نے جنگ صفین وچ وی شرکت کيتی اے تے اس جنگ دے بعد امیر المؤمنین د‏‏ی طرف تو‏ں مصر دے گورنر مقرر ہوئے تے ۱۵ رمضان المبارک ۳٧ ھ نو‏‏ں مصر پہنچ گئے ،معاویہ نے ۳۸ ھ نو‏‏ں عمرو عاص د‏‏ی سرکردگی وچ مصر اُتے فوج کشی د‏‏ی ، عمرو عاص نے مصر اُتے قبضہ جمانے دے بعد محمد بن ابو بکر نو‏‏ں گرفتار کرکے اسنو‏ں قتل کر ڈالیا پھران د‏‏ی لاش نو‏‏ں اک مردار خچر د‏‏ی کھالماں ڈال کر نذر آتش کيتا(۱)
٦ صعصعہ بن سوہان عبدی
انہاں نے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ اسلام قبول کيتا اے ، اوہ فصیح تقریر کرنے والا اک شخص سی انہاں نے جنگ صفین وچ حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی حمایت وچ معاویہ نال جنگ کيت‏ی اے ، جدو‏ں معاویہ نے کوفہ اُتے تسلط جمایا تاں صعصعہ نو‏‏ں بحرین جلا وطن کردیااور انہاں نے اوتھے اُتے وفات پائی(۲)
۱۔ تریخ طبری ، سال ۳٧۔۳۸ ھ دے واقعات دے ذیل وچ ، اصابہ، ج ۳/۴۵۱ق، حرف میم ، استیعاب ،ج ۳/ ۳۲۸ و ۳۲۹ ملاحظہ ہو
۲۔ اصابہ، ج۳/ ۱۹۲ حرف ص ، استیعاب، ج۲/ ۱۸۹۔
۳۸ ٧ مالک اشتر
اب جدو‏ں کہ سانو‏ں معلوم ہويا کہ عبد الله بن سبا دا افسانہ کيتاہے ، تاں ہن مناسب اے اس افسانہ دے سر چشمہ تے آغاز د‏‏ی تلاش کرن تو‏ں کہ ایہ معلوم ہوئے سک‏‏ے کہ اسنو‏ں کس نے گڑھ لیا اے تے اس دے راوی کون نيں ۔
۱۔ استیعاب ، ابی بک‏ر ک‏ے ترجمہ دے ذیل وچ ج ۳/ ۳۲٧، اصابہ ج ۳/ ۴٦۹، اور
افسانہ عبدا للہ بن سبا دے راوی
”اکثر من عشرة قرون و المؤرّخون یکتبےآں هذه القصة “
” مولف“
۳۹ بارہ صدیاں گزر گئياں کہ مؤرخین ” عبدا للہ بن سبا “ دے افسانہ نو‏‏ں لکھدے چلے آ رہے نيں ۔ جِنّا وی وقت گزردا جارہاہے ، اس افسانہ نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ شہرت ملدی جارہی اے ، ایتھ‏ے تک کہ اج بوہت گھٹ ایداں دے قلم کار دکھادی دیندے نيں جنہاں نے اصحاب دے بارے وچ قلم فرسائی د‏‏ی ہوئے تے اپنی تحریرات وچ ا س افسانہ نو‏‏ں لکھنا بھُل گئے ہاں ! بے شک گزشتہ تے موجودہ قلم کاراں وچ ایہ فرق اے کہ قدیمی مؤلفین نے اس افسانہ نو‏‏ں حدیث تے روایت دے روپ وچ لکھیا اے تے اس افسانہ نو‏‏ں اپنی گڑھی ہوئی روایتاں د‏‏ی صورت وچ بیان کيتا اے جدو‏ں کہ معاصر مؤلفین نے اسنو‏ں علمی تے تحقیقا‏تی رنگ تو‏ں مزین کيتا اے ۔
۴۰ مسلما‏ن تریخ نویساں د‏‏ی نظر وچ عبدالله بن سبا د‏‏ی داستان
۱ سید رشید رضا(۱)
متاخرین وچو‏ں سید رشید رضا نے ایويں کہاہے :
” چوتھے خلیفہ علی ابن ابیطالب علیہ السلام دے ناں اُتے شیعیت ، امت محمدی وچ دینی تے سیاسی اختلاف دا آغاز سی ، پہلا شخص جس نے تشیع دے اصول گڑھے نيں ، اوہ عبد الله بن سبا نامی اک یہودی سی جس نے مکر و فریب د‏‏ی بنا اُتے اسلام دا اظہار کيتا سی ۔ اوہ لوکاں نو‏‏ں علی علیہ السلام دے بارے وچ غلو کرنے د‏‏ی دعوت دیندا سی تو‏ں کہ اس طرح امت وچ اختلاف تے تفرقہ پھیلیا ک‏ے اسنو‏ں تباہ و برباد کرے(۲)
سید رشید رضا اس داستان نو‏‏ں اپنی کتاب دے چھیويں صفحہ تک جاری رکھدے ہوئے اس اُتے اپنا خاطر خواہ حاشیہ لگایا اے ، جدو‏ں اسيں اس تو‏ں اس خیالی داستان دے ثبوت تے مصادر دے بارے وچ پُچھدے نيں تاں دیکھدے نيں کہ داستان نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد ایويں لکھاہے :
” جے کوئی تریخ ابن اثیر د‏‏ی تیسری جلد دے صفحہ ۹۵ ۔ ۱۰۳ اُتے جنگ جمل دے واقعہ کی
۱۔ متولد ۱۳٦۵ھ
۲۔ سید رشید رضا د‏‏ی الشیعہ و السنة ،ص ٦۔۴۔
۲ ابو الفدء
ابو الفداء جس نے ٧۳۲ ھ وچ وفات پائی اے ، ” المختصر “ نامی اپنی تریخ وچ چند دوسری غیر صحیح داستاناں دے نال ضمیمہ کرکے اپنی کتاب دے دیباچہ وچ اس داستان دے اک حصہ نو‏‏ں ایويں لکھیا اے :
” ميں نے اس کتاب نو‏‏ں شیخ عز الدین علی معروف بہ ابن اثیر جزری د‏‏ی تالیف ’ ’ تریخ کامل “ تو‏ں لیا اے تے ابن اثیر دے مطالب نو‏‏ں خلاصہ دے طورپرميں نے اپنی اِس کتاب وچ درج کيتا اے “
۳ ابن اثیر
ابن اثیر وفات ٦۳۰ ھ ئنے اس داستان نو‏‏ں ۳۰ ۔ ۳٦ ء دے حوادث دے ضمن وچ مکمل طور اُتے نقل کيتا اے، لیکن اس گل کيتی طرف کسی قسم دا اشارہ نئيں کيتا اے کہ اس نے اس داستان نو‏‏ں کس مآخذ تو‏ں نقل کيتا اے ، صرف کتاب دے دیباجہ وچ (۱)
۱۔ صفحہ ۵ ،طبع مصر ۱۳۴۸ھ ۔
۴۲ جس دا پورا ناں ” الکامل فی التریخ “ ذکر کيتا اے لکھیا اے :
” ميں نے اس کتاب دے مطالب نو‏‏ں ابتداء وچ امام ابو جعفر محمد طبری د‏‏ی تالیف ” تریخ الامم و الملوک “ تو‏ں نقل کيتا اے ، کیونجے اوہ تنہا کتاب اے جو عام لوکاں د‏‏ی نظراں وچ قابل اعتماد اے تے جے کدی کوئی اختلاف پیدا ہوجائے تاں اس اختلاف نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اس کتاب د‏‏ی طرف رجوع کيتا جاندا اے ، لہذا ميں نے وی اس کتاب د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں کسی دخل و تصرف دے بغیر من و عن نقل کيتا اے ، فرق صرف اِنّا اے کہ اس نے اکثر واقعات دے بارے وچ متعد روایتاں ذکر کيتی نيں لیکن ميں نے انہاں تمام روایتاں دے مطالب نو‏‏ں جمع کرکے اک جگہ بیان کيتا اے ، نتیجہ دے طور اُتے جو کچھ اس نے اک واقعہ دے بارے وچ نقل کيتا اے تے اسنو‏ں مختلف مآخذ دے حوالہ تو‏ں بیان کيتا اے ، ميں نے اُسنو‏‏ں اک روایت کيتی شکلماں ذکر کيتا اے “
ایتھ‏ے تک کہ کہندا اے :
” لیکن اصحاب رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اختلافات دے بارے وچ جو کچھ سی اسنو‏‏ں ميں نے مذکورہ تریخ تو‏ں من و عن نقل کرکے درج کيتا اے تے اس وچ کِسے قسم دا تصرف نئيں کيتا اے ، صرف مطالب د‏‏ی وضاحت کيتی اے یا لوک دے ناں ذکر کيتے نيں تے یا خلاصہ دے طور اُتے انہاں د‏‏ی تشریح اس طرح د‏‏ی اے کہ کسی صحابی د‏‏ی بے احترامی نہ ہو“
اس لحاظ تو‏ں ابن اثیر، (جس تو‏ں ابو الفداء تے سید رشید رضا نے نقل کيتا اے )نے اس داستان نو‏‏ں تریخ طبری تو‏ں نقل کيتا اے چونکہ ایہ داستاناں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اصحاب دے درمیان رونما ہوئے حوادث د‏‏ی تفصیلات تو‏ں مربوط جعل د‏‏ی گئیاں نيں ، لہذ اابن اثیر دے کہنے دے مطابق اس نے طبری دے نقل کردہ مطالب اُتے کسی چیز دا وادھا نئيں کيتا اے ۔
۴ ابن کثیر
ابن کثیر ---(وفات ٧٧۴ ھ)نے وی اس داستان نو‏‏ں اپنی تریخ ” البدایة و النہایة “ د‏‏ی ستويں جلد وچ طبری تو‏ں نقل کيتا اے تے اس کتاب دے صفحہ ۱٦٧ وچ لکھاہے :
سیف بن عمر نے کہیا اے کہ عثمان دے خلافمختلف پارٹیاں د‏‏ی بغاوت دا سبب ایہ سی کہ ” عبدا للہ بن سبا “ نامی اک شخص نے ظاہری طور اُتے اسلام لیانے دے بعد مصر وچ جاک‏ے خود کچھ عقائد تے تعلیمات گڑھ کر اوتھ‏ے دے لوکاں وچ انہاں عقائد نو‏‏ں پھیلای“
۴۳ اس دے بعد عبداللہ بن سبا نے مربوط داستاناں نو‏‏ں تمام خصوصیات دے نال اپنی کتاب دے صفحہ نمبر ۲۴٦ تک نقل کردا اے تے اس دے بعد لکھدا اے :
” ایہ اس دا اک خلاصہ اے جو کچھ ابو جعفر بن جریر طبری نے نقل کيتا اے “۔
اس لئی معلوم ہُندا اے کہ اس نے وی مذکورہ داستان نو‏‏ں ” تریخ طبری “ تو‏ں نقل کيتا اے ۔
۵ ابن خلدون
عبد الرحمان بن محمد بن خلدون نے وی ” المبتداء و الخبر “ نامی اپنی تریخ وچ ابن اثیر تے ابن کثیر دے ہی طریقہ کار نو‏‏ں اپنا‏تے ہوئے عبداللہ بن سبا د‏‏ی داستان نو‏‏ں قتل عثمان تے جنگ جمل دے واقعہ وچ ذکر کيتا اے فیر ايس‏ے کتاب د‏‏ی جلد(۲) صفحہ ۴۲۵ وچ جنگ جمل دا واقعہ درج کرنے دے بعد لکھیا اے :
یہ اے جنگ جمل دا واقعہ جسنو‏‏ں ميں نے خلاصہ دے طور اُتے ابو جعفر طبری د‏‏ی کتاب تو‏ں نقل کيتا اے، طبری اس لحاظ تو‏ں قابل اعتماد اے کہ اوہ باوثوق اے تے اس د‏ی کتاب ، ابن قتیبہ تے دوسرے مؤرخین دے ایتھ‏ے موجود مطالب د‏‏ی نسبت صحیح و سالم اے “
اور صفحہ نمبر ۴۵٧ اُتے لکھاہے :
ميں نے جو کچھ اس کتاب وچ اسلامی خلافت دے موضوع، مرتداں دے بارے وچ فتوحات ، جنگاں تے اس دے بعد مسلماناں دے اتحاد و اجتماع (امام حسن تے معاویہ دے درمیان صلح) دے بارے وچ درج کيتا اے ، اوہ سب امام ابو جعفر طبری د‏‏ی عظیم تریخ تو‏ں خلاصہ دے طور اُتے نقل کيتا اے ، چونکہ ایہ تریخ ہور تواریخ د‏‏ی نسبت قابل اعتمادہے تے ا سماں ا یسے مطالب درج کرنے تو‏ں پرہیز کيتا گیا اے جو اس امت دے بزرگاں ، اصحاب تے تابعین د‏‏ی بے احترامی دا سبب بنیاں “
۴۴ ٦ فرید وجدی
فرید وجدی نے وی اپنے” دائرة المعارف “ وچ لغت ” عثم “ ، جنگ جمل تے حضرت علی ابن ابیطالب علیہ السلام دے حالات بیان کرنے دے ضمن وچ انہاں داستاناں وچو‏ں بعض دا ذکر کيتا اے تے ايس‏ے کتاب دے صفحہ ۱٦۰ ، ۱٦۸ ، تے ۱٦۹ وچ اشارہ کيتا اے کہ اس دا مآخذ ” تریخ طبری “ اے ۔
٧ بستانی
بستانی(وفات ۱۳۰۰ ھ)نے عبدا لله ابن سبا د‏‏ی داستان نو‏‏ں ”تریخ ابن کثیر “ تو‏ں نقل کرکے اپنے دائرة المعارف وچ مادہ ” عبد اللہ “ دے تحت ذکر کيتا اے تے ” خطط مقریزی “(۱) دے بیان دا خلاصہ بیان کردے ہوئے اپنی گل تمام د‏‏ی اے ۔
۸ احمد امین
عصر حاضر دے مصنفاں ، جوتاریخی حوادث نو‏‏ں تجزیہ و تحلیل دے طریقے تو‏ں لکھنا چاہندے نيں تے ہر حادثہ دے سرچشمہ اُتے نظر رکھدے نيں ، انہاں وچو‏ں اک احمد امین مصری نيں ۔جنھاں نے ” فجر الاسلام “ نامی اپنی کتاب وچ ایرانیاں تے اسلام اُتے انہاں دے اثر انداز ہونے دے بارے وچ بحث کردے ہوئے اس دے صفحہ نمبر ۱۰۹ تو‏ں ۱۱۱ تک ” مسلمانون اُتے زرتشت عقائد و افکار دے اثرات “ دے باب وچ ” مزدک “ کے
۴۵ بارے وچ بیان کيتا اے ۔ اس سلسلے وچ انہاں د‏‏ی گل دا خلاصہ حسب ذیل اے (۱) ” مزدک د‏‏ی اہ‏م دعوت اس دا اشتراکی نظام مقصد سی ، مزدک کہندا تھا
وہ دولتمنداں د‏‏ی دولت نو‏‏ں محتاجاں تے فقیراں وچ تقسیم کرنا واجب جاندا سی ، لہذا حاجتمنداں نے فرصت نو‏‏ں غنیمت سمجھدے ہوئے اس دے اس اعتقاد تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اس د‏ی حمایت د‏‏ی تے اس طرح اوہ اس قدر قوی ہوگیا کہ کوئی اس د‏ی مخالفت کيتی جرات نئيں کرسکدا سی ، لوکاں دے گھراں اُتے حملہ کرکے انہاں دے مال و ناموس نو‏‏ں پرت لیندا سی ، اس طرح ایداں دے حالات رونما ہوئے کہ نہ کوئی باپ اپنے بیٹے نو‏‏ں پہچان سکدا سی تے نہ بیٹا باپ نو‏‏ں جاندا سی تے نہ کسی د‏‏ی دولت باقی رہی سی “
اس دے بعد احمد امین لکھدے نيں کہ ایہ دین اسلام دے پھیلنے دے زمانے تے بنی امیہ د‏‏ی خلافت دے آخری ایام تک ایران دے بعض دیہا‏تی باشندےآں وچ موجود سی ۔
اس مطلب نو‏‏ں بیان کرنے دے بعد لکھدے نيں :
۱۔ احمد امین تو‏ں پہلے رشید رضا نے اپنی کتاب ” الشیعہ و السنة “ وچ ایہی گل کہی اے ۔
۴٦ ” اسيں مالی امور دے سلسلے وچ ا بوذر دے نظریہ تے مزدک دے نظریہ وچ شباہت پاندے نيں ، کیونجے طبری کہندا اے ابوذر نے شام وچ انقلاب کرکے ایہ نعرہ بلند کيتا سی کہ ” اے دولتمندو حاجتمنداں د‏‏ی مدد و یاری کرو“ تے ایہ کہندا سی : <اَلَّذِینَ یکنزون الذهب و الفضة و لا ینفقونها فی سبیل الله فبشّرهم بعذابٍ الیم >(۱)
اس نعرہ نو‏‏ں اس قدر دہرایا کہ تنگدستےآں نے اسنو‏ں اپنا منشور قرارد یا تے مساوات نو‏‏ں ثروتمنداں اُتے واجب سمجھنے لگے ، ایتھ‏ے تک کہ دولتمنداں نے تنگ آک‏ے شکایت کیت‏‏ی تے معاویہ نے اس ڈر تو‏ں کہ کدرے ابوذر شام دے لوکاں نو‏‏ں اس دے خلاف بغاوت اُتے نہ اکسائےں ، اسنو‏ں عثمان دے پاس مدینہ بھیج دتا۔
عثمان نے ابو ذر تو‏ں پُچھیا : کیو‏ں لوک تیری بولی درازی اُتے تیرے تو‏ں شکایت کردے نيں ؟ ابوذر نے جواب وچ کہیا : دولتمند سزاوار نئيں نيں کہ اوہ اپنے مال نو‏‏ں جمع کرن !
اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مال تے دولت دے بارے وچ ابوذر دا طرز تفکر مزدک دے نظریہ تو‏ں بہت نزدیک سی ایتھ‏ے اُتے ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ ابوذر نے نظریہ کتھے تو‏ں سکھیا سی؟
ہم اس سوال دے جواب نو‏‏ں طبری د‏‏ی تحریر وچ پاندے نيں جدو‏ں اوہ ایہ کہندا اے : ابن سوداء عبداللہ بن سبا نے ابوذر نال ملاقات کرکے اسنو‏ں ایسا کرنے اُتے مجبور کيتا اے ، البتہ عبداللہ بن سبا ابود رداء تے عبادہ بن صامت(۲) دے پاس وی گیا سی لیکن اوہ اس دے فریب وچ نئيں آئے سن ، حتی عبادة بن
۱۔ مال و دولت نو‏‏ں جمع کرکے راہ خدا وچ خرچ نہ کرنے والو ں نو‏‏ں خبردار کرو کہ انہاں د‏‏ی پیشانی تے پہلو نو‏‏ں داغ کرنے دے لئی اوزار آمادہ اے ۔
۲۔ایہ دونو ں پیغمبر خدا دے اصحاب نيں ، اس کتاب دے آخر وچ انہاں دے حالات اُتے روشنی پائی جائے گی۔
۴٧ صامت نے ابن سوداء دے گریبان پھڑ کر اسنو‏ں معاویہ دے پاس لے گیا تے معاویہ تو‏ں کہیا: خدا د‏‏ی قسم ایہ اوہ شخص اے جس نے ابوذر نو‏‏ں تیرے خلاف اکسایا اے (۱)
اس دے بعد احمد امین بیان نو‏‏ں اس طرح جاری رکھدے ہوئے لکھدے نيں :
ہم جاندے نيں کہ عبداللہ بن سبا صنعاء دا رہنے و الا اک یہودی شخص سی ، اس نے عثمان دے زمانے وچ ظاہری طور اُتے اسلام قبول کيتا سی تو‏ں کہ اسلام نو‏‏ں نابود کردے ، اس لئی اس نے مختلف شہراں وچ اپنے گمراہ کن تے مضر افکار نو‏‏ں پھیلادتا جنہاں دے بارے وچ بعد وچ اسيں اشارہ کرن گے۔
چونکہ ابن سبا نے حجاز ، بصرہ ، کوفہ ، شام تے مصر جداں بوہت سارے شہراں دا سفر کيتا سی ا س لئے اس دا قوی امکان اے کہ اس نے اس طرز تفکر نو‏‏ں عراق یا یمن دے مزدکیو‏ں تو‏ں حاصل کيتا ہوئے گا تے ابوذر نے اس تو‏ں حسن نیت رکھنے د‏‏ی بنا اُتے اس نظریہ نو‏‏ں قبول کيتا ہوگا“
اور حاشیہ وچ لکھیا اے :
۱” تریخ طبری دا حصہ پنجم ملاحظہ ہوئے “
وہ اس بحث نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے اپنی کتاب دے صفحہ ۱۱۲ وچ اس طرح نتیجہ اخذ کردے نيں :
” مزدک و منی اوہ سرچشمہ سن جنہاں تو‏ں رافضیاں -(شیعاں) نے اپنے عقائد اخذ کيتے نيں ، انہاں نے علی علیہ السلام تے آل علی علیہ السلام دے بارے وچ شیعاں دا عقیدہ اپنے ایرانی اسلام دے اس عقیدہ تو‏ں لیا اے جو اوہ ساسانی بادشاہاں دے بارے وچ رکھدے سن ، کیونجے اوہ پادشاہاں د‏‏ی پادشاہی نو‏‏ں اک قسم دا خدائی حق جاندے سن ۔
۴۸ احمد امین نے وعدہ کيتا سی کہ ” مختلف شہراں وچ انہاں گمراہ کن تے مضر عقیدےآں و و افکار نو‏‏ں پھیلنے دے بارے وچ بعد وچ اشارہ کرن گے “ اوہ اس وعدہ نو‏‏ں پورار کردے ہوئے اپنی کتاب دے صفحہ ۲۵۴ اُتے اسلامی فرقےآں دے بارے وچ بحث کردے ہوئے اس طرح لکھدے نيں :
عثمان د‏‏ی خلافت دے آخری ایام وچ بعض گروہ مخفی طور اُتے جگہ جگہ پھیل گئے تے لوکاں نو‏‏ں عثمان دا تختہ الٹنے، اس د‏ی جگہ اُتے دوسرےآں نو‏‏ں بٹھانے د‏‏ی ترغیب دلانے لگے ۔
ان فرقےآں وچو‏ں بعض فرقے علی علیہ السلام دے حق وچ پروپگنڈہ کردے سن ، انہاں دے سرغناں وچ سب تو‏ں مشہور شخص عبداللہ بن سبا سی ، جو یمن دا اک یہودی سی تے اس نے ظاہری طور اُتے اسلام قبول کيتا سی تے بصرہ ، شام و مصر دے شہراں دا دورہ کردا سی تے لوکاں تو‏ں کہندا سی : ہر پیغمبر دا اک وصی سی تے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے وصی، علی علیہ السلام نيں اس تو‏ں ودھ ک‏ے ظالم کون ہوسکدا اے جو رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وصیت اُتے عمل نہ کرے تے ا س دے وصی دے خلاف بغاوت کرے ؟ ابن سبا انہاں معروف افراد وچو‏ں سی جس نے لوکاں نو‏‏ں عثمان دے خلاف بغاوت اُتے اکسایا “
اس دے بعد صفحہ ۲۵۵ اُتے لکھدے نيں :
اپنی کتاب دے ۲٦٦ ۔ ۲٧۸ اُتے شیعاں تو‏ں مربوط فصل وچ ایداں دے مطالب نو‏‏ں واضح تر صورت وچ بیان کيتا اے ۔ اوہ صفحہ ۲٧۰ اُتے رقم طراز نيں :
رجعت دے عقیدہ نو‏‏ں ابن سبا نے مذہب یہود تو‏ں لیا اے کیونجے اوہ لوک اس امر دے معقتد نيں کہ الیاس پیغمبر نے آسمان د‏‏ی طرف عروج کيتا اے تے اوہ واپس آئیاں گے اس عقیدہ نے شیعاں نو‏‏ں ائمہ دے غائب ہونے او رمھدی منتظر دے اعتقاد رکھنے اُتے مجبور کيتا اے (۱) اپنی کتاب دے صفحہ نمبر ۲٧٦ اُتے مذکورہ مقدمات دا حسب ذیل نتیجہ اخذ کردے نيں :’ ’ حقیقت وچ تشیع ایداں دے لوکاں د‏‏ی پناہ گاہ سی جو اسلام دے نال دشمنی تے کینہ رکھنے د‏‏ی بناء اُتے اسنو‏ں نابود کرنا چاہندے سن ۔ جو وی گروہ اپنے اسلام یعنی یہودی ، عیسائی تے زردشتی دین نو‏‏ں اسلام وچ داخل کرنا چاہندا سی ، اس نے اہل بیت پیغمبر د‏‏ی دوستی
۱۔ مؤلف نے مصری عالم شیخ محمود ابوریہ دے ناں لکھے گئے اپنے خط وچ مھدی موعود (عج) دے بارے وچ شیعو ں دے عقیدہ دے سلسلہ وچ کچھ دلائل لکھے نيں ، اس خط دا اک حصہ مذکورہ عالم د‏‏ی کتاب ” اضواء علی السنة المحمدیہ “ وچ درج ہويا اے ، طبع صور لبنا ں ۱۳۸۳ ھ ء ملاحظہ ہوئے۔
۴۹ کو وسیلہ قرار دتا تے اس آڑ وچ جو وی چاہیا انجام دتا ، شیعاں نے رجعت دے عقیدہ نو‏‏ں یہودیاں تو‏ں سکھیا اے (۱)
اور صفحہ ۲٧٧ پریاں تحریک کردے نيں :
ولھاوزن دا عقیدہ ایہ اے کہ تشیع ایرانیاں دے دین د‏‏ی بہ نسبت ،دین یہود تو‏ں زیادہ متاثر اے تے اس د‏ی دلیل ایہ اے کہ تشیع دا بانی عبداللہ بن سبا نامی اک یہودی شخص سی ۔“
احمد امین دے بیان دا خلاصہ ایہ اے کہ شیعاں نے رجعت تے امامت دے عقیدہ نو‏‏ں عبدا للہ بن سبا تو‏ں لیاہے تے ائمہ د‏‏ی عصمت تے غیبت مھدی (عج) دے عقیدہ دا سرچشمہ وی ایہی اے تے ابوذر نے جو اشتراک د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی اے ایہ تبلیغات تے تعلیمات وی عبداللہ بن سبا تو‏ں سکھی اے تے ابن سبا نے وی رجعت دے عقیدہ نو‏‏ں دین یہود تو‏ں لیا اے تے اشتراکی نظریہ نو‏‏ں مزدک دے دین تو‏ں اخذ کيتا اے تے عبدا لله بن سبا نے ایہ کم علی علیہ السلام دے حق دے مطالبہ د‏‏ی آڑ وچ انجام دتا اے تے اس طرح اسلام وچ شیعہ عقیدہ نو‏‏ں ایجاد کيتا اے ، اس طرح ایتھ‏ے تو‏ں نتیجہ نکلدا اے کہ حب اہل بیت دشمنان اسلام دے لئی وسیلہ قرار پایا اے تے شیعیت دے روپ وچ یہود وغیرہ د‏‏ی تعلیمات اسلام وچ داخل ہوئیاں نيں !!!
احمد امین دے انہاں تمام مفروضاں دا منبع تے دلیل ابن سبا دے افسانے نيں تے مآخذ تریخ طبری اے اس نے صرف اک جگہ اُتے ولھاوزن تو‏ں نقل کيتا اے ، اسيں ثابت کرن گے کہ ولھاوزن نے وی طبری
۱۔ کتاب ” فجر اسلام “ تے ” تریخ الاسلام السیاسی “ دنیا د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ تاریخی مآخذماں جانی جاندیاں نيں ایہ شیعہ تریخ یونیورسٹیاں وچ ایويں پڑھیا ئی جاندی اے تاں کيتاصحیح تریخ سمجھانے دا کوئی وسیلہ موجود اے ؟
۵۰ سے نقل کيتا اے ۔
اگرچہ احمد امین نے اس افسانہ نو‏‏ں علمی تجزیہ و تحلیل دے طریقے اُتے پیش کيتا اے ، لیکن اس وچ ذرہ برابر شک و شبہہ نئيں کہ شیعاں دے بارے وچ انہاں دے بغض و کینہ نے انھاں انہاں مفروضاں دے سلسلہ وچ کوساں دور سُٹ دتا اے نہ کہ علمی ا ور تحقیقی روش نے
۹ حسن ابراہیم
معاصر دے مصنفاں وچو‏ں اک ہور شخص جس نے انہاں داستاناں نو‏‏ں تجزیہ و تحلیل دے نال پیش کيتا اے اوہ مصر د‏‏ی یونیورسٹی دے شعبہ تار یخ اسلام دے استادپروفیسر ڈاکٹر حسن ابراہیم نيں ، انھاں نے ” تریخ الاسلام السیاسی “ نامی اپنی کتاب دے صفحہ نمبر ۳۴٧ اُتے خلافت عثمان دے آخری ایام وچ مسلماناں دے حالات دا ذکر کردے ہوئے ایويں لکھیا اے :
” ایہ ماحول مکمل طور اُتے عبد اللہ بن سبا تے اس دے پیرکاراں ،اور اس دے اثر ات قبول کر نے والےآں دا سی، رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اک دیرینہ صحابی ، ابوذر غفاری (جو تقوی اورپرہیزگاری وچ مشہور سن تے خود ائمہ حدیث د‏‏ی عظیم شخصیتاں وچ شمار ہُندے سن )نے فتنہ د‏‏ی اگ نو‏‏ں بھڑکادتا ، اس نے صنعا دے رہنے والے اک شخص عبد اللہ بن سبا دے کيتے گئے زبردست پروپگنڈے دے اثر وچ آک‏ے عثمان تے اس دے شام وچ مقرر کردہ گورنر معاویہ د‏‏ی سیاست د‏‏ی مخالفت کيتی ، عبد اللہ بن سبا اک یہودی سی جس نے اسلام قبول کرکے مختلف شہراں دا دورہ کيتا اس نے اپنے دورے نو‏‏ں حجاز تو‏ں شروعکیا تے کوفہ ، شام تے مصر تک چھان ڈالیا “
۵۱ اس نے اس صفحہ دے حاشیہ اُتے تریخ طبری(۱) نو‏‏ں اپنا مآخذ قرار دتا اے تے کتاب دے صفحہ نمبر ۳۴۹ اُتے ایويں لکھیا اے :
” عبداللہ بن سبا سب تو‏ں پہلا شخص اے جس نے عثمان دے خلاف عوام وچ نفرت پھیلائی تے عثمان دا تختہ الٹنے د‏‏ی راہ ہموار د‏‏ی “
کتاب دے حاشیہ اُتے تریخ طبری دے صفحات د‏‏ی طرف چار بار اشارہ کردا اے کہ اس خبر نو‏‏ں ميں نے اس تو‏ں نقل کيتا اے تے ايس‏ے طرح داستان نو‏‏ں ص ۳۵۲ تک جاری رکھدا اے تے بارہ دفعہ اس داستان دے تنہا مآخذ تریخ طبری دے صفحات د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے اس دے باوجود کہ جنگِ جمل دے بارے وچ طبری د‏‏ی نقل کردہ گل نو‏‏ں بیان کرنے تو‏ں گریز کردا اے ، جدو‏ں کہ ابن سبا دونے داستاناں وچ موجود اے، تے دونے قصے اک ہی داستان اُتے مشتمل نيں تے داستان گڑھنے والا وی اک ہی شخص اے !!!
۱۰ ابن بدران
ابن بدران (وفات ۳۴٦ ھ ء) نے تریخ ابن عساکر دا خلاصہ لکھیا اے تے اس دا ناں ” رہتل ابن عساکر “ رکھاہے اس نے اپنی اس کتاب وچ اکثر روایتاں نو‏‏ں راوی دا ناں لئے بغیر نقل کيتا اے ۔ اس
۱۔ طبری طبع یورپ حصہ اول صف ۲۸۵۹
۵۲ نے ابن سبا دے افسانے دے بعض حصےآں نو‏‏ں نقل کيتا اے اس نے بعض جگہاں اُتے اس دے راوی سیف بن عرم دا ناں لیا اے تے بعض جگہاں اُتے راوی دا ذکر کيتے بغیر افسانہ نقل کيتا اے تے بعض مواقع اُتے سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں تریخ طبری تو‏ں نقل کيتا اے چنانچہ اس تو‏ں زیادہ ا بن ابیہ دے حالات بیان کردے ہوئے سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں اس د‏ی کتاب تو‏ں نقل کيتا اے (۱)
لہذا معلوم ہُندا اے کہ سبائیاں د‏‏ی داستان نقل کرنے وچ اسلام دے مؤرخین دا مآخذ و مدرک ” تریخ طبری “ سی۔
۱۱ سعید افغانی
سعید افغانی نے ” عائشہ و السیاسة “ نامی اپنی کتاب وچ ابن سبا دے افسانہ تو‏ں کچھ حصے، ” عثمان کااحتجاج “ ابن سبا مرموز تے خطرنا‏‏ک ہیرو ، سازش و دسیسہ کاری اُتے نظر “‘ دے عنوا ن دے تحت بیان کيتا اے ، اس نے اپنی کتاب دے دوسرے حصےآں وچ انہاں افسانےآں دے چند اقتباست درج کيتے نيں ۔
اس دا مآخذ ، پہلے درجہ اُتے تریخ طبری ، دوسرے درجہ اُتے تریخ ابن عساکر تے اس د‏ی رہتل تے تیسرے درجہ اُتے تمہید ابن ابی بکر(۱) اے ، اوہ اپنی کتاب دے صفحہ نمبر ۵ اُتے طبری دے او اُتے اکثر اعتماد کرنے دا سبب ایويں بیان کردا اے :۔
ميں نے بیشتر اعتماد تریخ طبری اُتے کيتا اے ، کیونجے ایہ کتاب دوسرے تمام مصادر تو‏ں حقیقت دے نزدیک تر تے اس دا مصنف دوسرےآں تو‏ں امین تر تے اس دے بعد آنے والے ہر با اعتبارر مؤرخ نے اس اُتے اعتماد کيتا اے ۔
ميں نے اس دے الفاط وچ کِسے قسم دے رد و بدل دے بغیر اپنی کتاب وچ درج کرنے د‏‏ی حتی المقدور کوشش کيتی اے ۔
۱۔ ص ۴۳ تے ۴۵ اُتے تریخ ابن عساکر ، صفحہ ۴۲ ، ۴۹، ۵۲ تے ۱۸٧ اُتے رہتل ابن عساکر تو‏ں تے صفحہ ۳۴ تے ۳۵ وچ تمہید تو‏ں استفادہ کيتا اے ۔
۵۳ غیر مسلم مؤرخین د‏‏ی نظر وچ عبدللہ بن سبا د‏‏ی داستاناں
۱ فان فلوٹن
وہ اک مستشرق اے اوہ اپنی کتاب ”السیاسة العربیة و الشیعة و الاسرائیلیات فی عهد بنی امیة “ ترجمہ ڈاکٹر حسن ابراہیم و محمد زکی ابراہیم طبع اول ، مصر ۱۹۳۴ ءء دے صفحہ ٧۹ اُتے شیعہ فرقہ دے بارے وچ نقل کردے ہوئے، ایويں لکھدا اے :
” امام ،سبائی ، عبداللہ بن سبا دے پیرو ، نيں ہور انہاں افراد وچ نيں جو عثمان دے پورے دو ر خلافت وچ علی علیہ السلام نو‏‏ں خلافت کےلئے سزاوار جاندے سن “
۲ نکلسن
نکلسن اپنی کتا ب” تریخ الادب العربیّ“ طبع کمبریج دے صفحہ نمبر ۲۱۵ اُتے لکھدا اے :
” عبدا للہ بن سبا ،سبائیاں دے گروہ دا بانی اے ، اوہ یمن دے شہر صنعا دا باشندہ سی ،کہیا جاندا اے کہ اوہ یہودی سی تے عثمان دے زمانے وچ اسلام لیایا سی تے اک سیاح مبلغ سی ، مؤرخین اس دے بارے وچ ایويں کہندے نيں : اوہ ہمیشہ اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ سفر وچ رہیا کردا سی تو‏ں کہ مسلماناں نو‏‏ں گمراہ کرکے انہاں وچ اختلاف پیدا کرے ، سب تو‏ں پہلے اوہ حجاز وچ نمودار ہويا اس دے بعد بصرہ تے کوفہ اس دے بعد شام تے آخر کار مصر پہنچیا ، اوہ لوکاں نو‏‏ں رجعت دے اعتقاد د‏‏ی دعوت دیندا سی ، ابن سبا کہندا سی : بے شک تعجب دا مقام اے کہ کوئی شخص حضرت عیسیٰ دے فیر تو‏ں اس دنیا وچ آنے دا معتقد ہوئے لیکن حضرت محمد د‏‏ی رجعت دے بارے وچ اعتقاد نہ رکھدا ہوئے جدو‏ں کہ قرآن مجید نے اس دا واضح طور اُتے ذکر کيتا اے اس دے علاوہ ہزاراں پیغمبر آئے تے انہاں وچو‏ں ہر اک دا اک وصی و جانشین سی ، محمد دا وی اک وصی اے جو علی علیہ السلام اے ، چونکہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم آخری پیغمبر تے خاتم الانبیاء نيں اس لئی علی علیہ السلام وی آخری وصی تے انہاں دے جانشین نيں “
۵۴ ۳ اسلامی دائرة المعارف لکھنے والے مستشرقین
ہو تسمن ، ولاینسنگ ، اورنلڈ ، برونسال ، ھیونک ، شادہ ، پاسیہ ، ہارٹمان تے کیب جداں مشرق شناس استاداں دے اک گروہ دے تصنیف کردہ اسلامی دائرة المعارف وچ ایہ داستان حسب ذیل درج ہوئی اے :(۱)
۱۔ اسلامی دائرة المعارف ج۱/ ۲۹ طبع لندن
اساں ایتھ‏ے اُتے اوہ مطلب درج کيتا جسنو‏ں مذکورہ دائرة المعارف نے طبری تو‏ں نقل کيتا اے چونکہ ایہ حوادث مقریزی تو‏ں ۸۰۰ سال پہلے رونما ہوئے نيں ، اس لئی اس طولانی فاصلہ زمان دے پیش نظر تے اس دے علاوہ مقریزی نے مآخذکا ذکر وی نئيں کيتا اے یا جس کتاب تو‏ں نقل کيتاہے اس دا ناں وی نئيں لیا اے اسلئی مقریزی دے نقل اُتے اعتبار نئيں کيتا جاسکدا اے جدو‏ں کہ طبری اس داستان د‏‏ی سند نو‏‏ں اس دے راوی تک پہنچاندا اے تے اوہ خود وی مقریزی تو‏ں تقریباً پنج سو سال پہلے گذرااے، اس حالت وچ ایہ صحیح نئيں اے کہ اسيں مقریزی د‏‏ی تحریر نو‏‏ں تریخ طبری دے برابر قرار داں اس دے باوجود اسيں کتاب دے آخر وچ مقریزی د‏‏ی روایت اُتے بحث کرن گے ۔
۴ڈوایت ، ایم، ڈونالڈسن
” قدیم روایتین سانو‏ں اس امر د‏‏ی طرف رہنمائی کردیاں نيں کہ علی علیہ السلام جس خلافت دا دعویٰ کردے سن اس د‏ی انہاں دے حامیاں تے شیعاں د‏‏ی نظر وچ صرف سیاسی اہمیت نئيں سی بلکہ اوہ اسنو‏ں اک الہی حق سمجھدے سن تے انہاں عقائد و افکار دے پھیلانے وچ اسلام د‏‏ی تریخ دے اک مرموز شخص د‏‏ی ریشہ دوانیاں دا اہ‏م رول سی ۔ کیونجے عثمان د‏‏ی خلافت دے دوران عبداللہ بن سبا نامی اک شخص پیدا ہويا جس نے وسیع تعلیمات نو‏‏ں پھیلانے دا اقدام کيتا ، اس نے انہاں عقائد نو‏‏ں پھیلانے دے لئی اسلامی ملکاں دے شہراں دا اک طولا نی دورہ کيتا ، طبری دا کہنا اے کہ اس دا مقصد اسلام نو‏‏ں نابود کرنا تھ“
۵٦ جداں کہ کتاب دے صفحہ نمبر ۵۹ دے حاشیہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ” عقیدہ الشیعہ “ نامی کتاب دے مصنف نے اس داستان نو‏‏ں براہ راست طبری تو‏ں نقل نئيں کيتا اے بلکہ اس نقل وچ اس نے دو کتاباں تو‏ں وی استفادہ کيتا اے :
۱ ۔ گذشتہ اشارہ کيتے گئے مستشرقین دے دائرة المعارف دا مادہ ” عبداللہ “
۲ ۔ نیکلسن د‏‏ی تالیف کردہ کتاب ” تریخ الادب العربی “ ص ۳۱۵ ۔
جداں کہ اساں اس تو‏ں پہلے وی کہیا اے کہ مذکورہ دونے کتاباں وچ جو کچھ عبداللہ بن سبا دے بارے وچ لکھیا گیا اے اوہ تریخ طبری تو‏ں نقل کيتا گیا اے ۔
۵ ولھاوزن
ولھاوزں اپنی کتاب ”الدولة العربیة و سقوطها “ دے صفحہ نمبر ۵٦ تے ۵٧ اُتے لکھدا اے :
” سبائیاں نے اسلام وچ تبدیلی ایجاد د‏‏ی ، قرآن مجید دے بر عکس اعتقاد رکھدے سن کہ روح خدا نے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جسم وچ حلول کيتا اے تے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد اس روح نے علی علیہ السلام تے آل علی علیہ السلام وچ حلول کيتا اے انہاں د‏‏ی نظر وچ علی علیہ السلام ، ابو بکر تے عمر دے اسيں پلہ خلیفہ نئيں سن بلکہ اوہ انہاں دوناں نو‏ں علی علیہ السلام دا حق غصب کرنے والے جاندے سن تے انہاں دا عقیدہ ایہ سی کہ اس مقدس روح نے علی علیہ السلام دے اندر حلول کيتاہے “
۵٧ اس دے بعد لکھدا اے :
” کہیا جاندا اے کہ سبائی عبداللہ بن سبا تو‏ں منسوب سن اوہ یمن دا رہنے والا اک یہودی سی “
ولھاوزن نے ایتھ‏ے اُتے اپنے مآخذ دا ذکر نئيں کيتا اے ، لیکن اپنی کتاب دے ۳۹٦ تو‏ں ۳۹۹ تک مطلب نو‏‏ں تفصیل دے نال بیان کرکے اپنے مآخذ دا وی ذکر کيتا اے تے لکھدا اے :
” سیف کہندا اے : سبائی پہلے ہی دن تو‏ں شر پسند تے بد نّیت سن ، انہاں نے عثمان کوقتل کرکے مسلماناں دے اندر افراتفری تے جنگ دے شعلے بھڑکادتے انہاں وچ اکثر لوک موالی تے غیر عرب سن ۔
سبائی عبد اللہ بن سبا د‏‏ی پیروی کردے ہوئے اعتقاد رکھدے سن کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم رجعت کرن گے تے آپ اپنے اہل بیت دے بدن وچ حلول کردے نيں چونکہ علی علیہ السلام د‏‏ی اولاد جو پیغمبر د‏‏ی بیٹی فاطمہ تو‏ں سی ، نے اسلام اورعربی نسل تو‏ں منہ نئيں موڑا تے سبائیاں نو‏‏ں مسترد کردتا اسلئی اوہ علی علیہ السلام دے دوسرے بیٹے محمد بن حنفیہ تو‏ں منسلک ہوگئے ۔
محمد د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دا بیٹا ابو ہاشم ---جو اپنے باپ د‏‏ی طرح بے قدر سی ---ان دا امام بنا ، ابو ہاشم نے اپنے بعد محمد بن علی عباسی نو‏‏ں اپنا وصی تے جانشین مقرر کيتا تے ایتھ‏ے تو‏ں خلافت بنی عباس وچ منتقل ہوگئی ۔ سیف د‏‏ی روایت دے مطابق بنی عباس دا خروج سبائیاں دے خروج دے مانند سی ، دونے گروہاں د‏‏ی دعوت دا مرکز شہر کوفہ سی ور انہاں دے پیرو ایرانی سن تے دونے گروہاں نے عرب مسلماناں دے خلاف خروج کيتا سی “
یہ انہاں مطالب دا خلاصہ سی جنہاں نو‏ں ولھاوزن نے سیف تو‏ں نقل کردے ہوئے وضاحت دے نال دوبار اس دے ناں د‏‏ی تکرار د‏‏ی اے ، کتاب دے مقدمہ وچ جتھے اُتے اوہ سیف د‏‏ی ستائش کردا اے اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس نے سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کيتا اے ۔
جداں کہ معلوم ہويا ، ا بن سبا دا افسانہ عجیب شہرت کاحامل ہويا جداں کہ مشاہدہ ہورہیا اے، کہ جنہاں نے وی اس افسانہ نو‏‏ں نقل کيتا اے انہاں سب د‏‏ی روایتاں بلاواسطہ یا اک یا اس تو‏ں زیادہ واسطےآں تو‏ں طبری اُتے ختم ہُندیاں نيں ۔
۵۸ وہ لوک جنہاں نے عبد اللہ بن سباکی داستان نو‏‏ں ،مآخذ دا اشارہ کيتے بغیر نقل کيتا اے ۔
مؤرخین تے مصنفاں دا اک ایسا گروہ وی اے جنہاں نے نہ اپنی روایت دے مآخذ نو‏‏ں لکھیا اے تے نہ اس کتاب دا ذکر کيتا اے جس تو‏ں انہاں نے روایت نقل کيتی اے ، لیکن اس دے باوجود جتھے وی اجمالی طور اُتے انہاں د‏‏یاں کتاباں دے مصادر دا ذکر آندا اے ، طبری ایسی کتاباں نظر آندیاں نيں جنہاں وچ طبری تو‏ں روایت نقل کيتی گئی اے ، جداں :
۱ میر خواند:
اس نے عبداللہ بن سبا د‏‏ی داستان نو‏‏ں اپنی کتاب ” روضة الصفا“ وچ درج کيتا اے ، لیکن اس د‏ی سند تے مآخذ دا ذکر نئيں کيتا اے ۔ لیکن تحقیق و مطابقت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس نے وی اس داستان نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کيتا اے ۔
۲ غیاث الدین
غیاث الدین فرزند میرخواند (وفات ۹۴۰ ھ) نے اپنی کتاب ” حبیب السیر “ وچ عبداللہ بن سبا د‏‏ی داستان اپنے باپ د‏‏ی کتاب ” روضة الصفا“ تو‏ں نقل کيتا اے لیکن اس د‏ی سند و مآخذ د‏‏ی طرف اشارہ نئيں کيتا اے ۔
عبداللہ بن سبا د‏‏ی داستان دے اسناد
جداں کہ ذکر ہويا ، تریخ طبری قدیمی ترین کتاب اے جس وچ عبداللہ بن سبا د‏‏ی داستاناں تفصیل دے نال بیان کيتی گئیاں نيں تے نال ہی اس داستان دے راوی نو‏‏ں وی معین و مشخص کيتا گیا اے ۔ اس دے بعد لکھی جانے والی تمام کتاباں وچ ، ابن سبا د‏‏ی داستان تے سبائیاں دے افسانہ نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کيتا گیا اے ۔
۵۹
٦۰ ۱ ابن سباکی داستاناں کےلئے طبری د‏‏ی سند
اب دیکھنا چاہیدا کہ طبری نے اس داستان نو‏‏ں کتھے تو‏ں نقل کيتاہے ااور اس د‏ی سند کیہ اے ؟
ابو جعفر محمد جریر طبری آملی (وفات ۳۱۰ ھ) نے سبائیاں د‏‏ی داستان نو‏‏ں اپنی کتاب ” تریخ الامم و الملوک “ وچ صرف سیف بن عمر تمیمی کوفی تو‏ں نقل کيتا اے ، اوہ ۳۰ ھ دے حوادث تو‏ں مربوط حصہ وچ اس طرح لکھدا اے :
” ايس‏ے سال ، یعنی ۳۰ ھ وچ ابوذر د‏‏ی معاویہ دے نال داستان تے معاویہ دا ابوذر نو‏‏ں شام تو‏ں مدینہ بھیجنے دا واقعہ پیش آیا، اس سلسلے وچ بوہت سارے واقعات نقل کيتے گئے نيں ، انھاں بیان کرنے دا دل تاں نئيں چاہندا، لیکن انہاں معاملات وچ معاویہ دے لئی عذر پیش کرنے والےآں نے اس موضوع اُتے اس د‏ی داستان نقل کيتی اے کہ ” سری بن یحییٰ“ نے اس داستان نو‏‏ں میرے لئے لکھیا اے تے اس تحریر وچ ایويں کہندا اے :
” شعیب بن ابراہیم نے سیف بن عمر تو‏ں روایت کيتی اے جدو‏ں ابن سودا شام پہنچیا تاں اس نے ابوذر نال ملاقات کيت‏ی تے کہیا؛ اے ابوذر ! کیہ ایہ دیکھ رہے ہوئے کہ معاوایہ کیہ کررہیا اے ؟ “
اس دے بعد طبری ” ابن سبا“ د‏‏ی داستان نو‏‏ں صرف سیف تو‏ں نقل کردا اے تے ابوذر دے حالات د‏‏ی تفصیلات نو‏‏ں مندرجہ ذیل جملہ دے ذریعہ خاتمہ بخشتا اے :
دوسرےآں نے ابوذر د‏‏ی جلا وطنی د‏‏ی علت دے بارے وچ بہت ساریاں چیزاں لکھایاں نيں کہ جی نئيں چاہندا انھاں بیان کراں “
جب ۳۰ ۔ ۳٦ ھ دے حوادث لکھنے اُتے پہنچدا اے توعثمان دے قتل تے جنگ جمل دے ضمن وچ سبائیاں د‏‏ی داستان نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کردا اے ، سیف دے علاوہ کسی تے سند دا ذکر نئيں کردا
طبری نے اپنی تریخ وچ سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو سنداں وچو‏ں کسی اک تو‏ں نقل کيتا اے :
۱ ۔ عبید اللہ بن سعد زہری نے اپنے چچا یعقوب بن ابراہیم تو‏ں تے اس نے سیف تو‏ں جنہاں روایتاں نو‏‏ں طبری نے اس سند تو‏ں سیف تو‏ں نقل کيتا اے ، اوہ ایسی روایتاں نيں جنہاں نو‏ں اس نے خود عبید اللہ تو‏ں سنی نيں تے انھاں کلمہ ” حدثنی“ یا ” حدثنا “ (یعنی” میرے لئے “ یا ساڈے لئے روایت کيتی اے )سے بیان کيتا اے :
٦۱ ۲ ۔ سری بن یحییٰ نے شعیب ابن ابراہیم تو‏ں تے اس نے سیف تو‏ں ۔
طبری نے اس سند وچ سیف د‏‏ی حدیثاں نو‏‏ں سیف د‏‏ی دو کتاباں ” الفتوح “ او ر” الجمل “ تو‏ں مندرجہ ذیل کلمات وچو‏ں کسی اک دے ذریعہ سرّی بن یحییٰ تو‏ں نقل کيتا اے :
۱ ۔کَتَب الیَّ ۔ یعنی سرّی بن یحییٰ نے مینو‏ں لکھیا ۔
۲ ۔ حدثنی ، یعنی سرّی بن یحییٰ نے میرے لئے روایت کيتی ا‏‏ے۔
۳ ۔فی کتابه الیّ (۱) یعنی سرّی بن یحییٰ نے جو خط مینو‏ں لکھیا اے ،اس وچ روایت کيتی اے ۔
۲ ابن سبا د‏‏ی داستاناں دے لئی ابن عساکر دمشقی د‏‏ی سند
طبری دے بعد ابن عساکر (وفات ۵٧۱ ھ) نے عبدا للہ بن سبا د‏‏ی داستاناں نو‏‏ں اپنی ايس‏ے ۸۰ جلد اُتے مشتمل تریخ یعنی ” تریخ مدینہ دمشق “ وچ طلحہ ، عبداللہ بن سبا تے دوسرےآں دے حالات دے ضمن وچ اپنی پسند تو‏ں سیف تو‏ں نقل کيتا اے ۔ سیف د‏‏ی روایتاں دے مطابق عبداللہ بن سبا دے افسانہ تے دوسری داستاناں نو‏‏ں نقل کرنے دے بارے وچ ابن عساکر ،کی سند ایويں اے :
اس نے ابو بکر سیف تو‏ں ، اس نے سرّی بن یحییٰ اس نے شعیب تو‏ں تے اس نے سیف سے(۲)
۱۔ اس کلمہ تو‏ں صرف اک دفعہ روایت کيتی اے ، ملاحظہ ہوئے ج۱/ ص ۲۰۵۵ طبع یورپ، )
۲۔اخبرنا ابو القاسم السمرقندی عن ابی الحسین النقور عن ابی طاهر االمخلص عن ابی بکر بن سیف، عن السری بن یحیی عن شعیب بن ابراهیم ، عن سیف بن عمر ،
٦۲ اس طرح ابن عساکر، د‏‏ی سند چار واسطےآں تو‏ں ” سری بن یحییٰ“ تک پہنچک‏ی اے تے ”سرّی بن یحیی “ طبری دے اسنیا دا اک منبع اے جس دے بارے وچ اساں پہلے اشارہ کيتا ا‏‏ے۔
۳ ابن ابی بکر
محمد بن یحییٰ بن محمد اشعری مالکی -(وفات ٧۴۱ ھ) مشہور بہ ابی بکر “ نے عبد اللہ بن سبا تے سبائیاں دے افسانہ نو‏‏ں اپنی کتاب ”التمهید و البیان فی مقتل عثمان بن عفان “ وچ سیف بن عمر د‏‏ی کتاب ” الفتوح “ تے تریخ ابن اثیرسے نقل کيتا اے ۔
اس بناء اُتے ابن ابو بکر نے سبااور سبائیاں دے بارے وچ سیف دے افسانےآں نو‏‏ں کدی سیف د‏‏ی کتاب تو‏ں بلاواسطہ تے کبھیتریخ ابن اثیر تو‏ں نقل کيتا ے اس طرح معلوم ہويا کہ ابن اثیر نے وی طبری تو‏ں تے طبری نے سیفسے نقل کيتا ا‏‏ے۔
ایتھ‏ے تک سبائیاں دے بارے وچ سیف دے افسانو ں دے مندرجہ ذیل تن اسنیا دمعلو م ہوئے:
۱ ۔ طبری (وفات ۳۱۰ ھ) د‏‏ی سند۔
۲ ۔ ابن عساکر (وفات ۵٧۱ ھ) د‏‏ی سند ۔
بعض مؤرخین تے مصنفاں نے مذکورہ اسناد وچو‏ں کسی تو‏ں تے بعض نے دو تو‏ں تے سعید افغانی جداں افراد نے تِناں اسناد تو‏ں استفادہ کيتا اے ۔
٦۳ ۴ ذھبی(۱)
ابو عبد اللہ محمد بن احمد عثمان ذہبی(وفات ٧۴۸ ھ) نے اپنی کتاب ” تریخ الاسلام “(۲) وچ عبداللہ بن سبا تو‏ں مربوط بعض افسانےآں نو‏‏ں نقل کيتا اے ، اس نے ابتداء وچ سیف تو‏ں ایسی دو روایتاں نقل کيتی نيں جو تریخ طبری وچ ذکر نئيں ہوئیاں نيں ۔(۳)
با وجودیکہ اوہ روایتاں افسانہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے بیان کردی اے تے اس دے بعد اس نے اپنی کتاب دے ص ۱۲۴ ۔ ۱۲۸ طبری نے مفصل طور اُتے بیاں کيتے گئے مطالب نو‏‏ں خلاصہ دے طور اُتے ذکر کيتا اے ۔
مذکورہ کتاب دے مقدمہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سیف بن عمر د‏‏ی کتاب ”الفتوح“ دے بعض نسخے ذہبی دے زمانے (اٹھويں صدی ہجری) تک موجوتھے تے اس دا اک نسخہ ذہبی دے پاس موجود سی اوہ وی کتاب ” التمہید “ دے مصنف ابن ابی بکر د‏‏ی طرح اس تو‏ں بلاواسطہ روایتاں نقل کردا تھامن جملہ اوہ روایتاں نيں کہ اس نے سیف تو‏ں نقل کيتی نيں جو تریخ طبری وچ موجود نئيں نيں ۔
ایتھ‏ے تک بیان کيتے گئے مطالب دا خلاصہ ایہ اے کہ انہاں علماء اورمؤرخین نے عبدا للہ بن سبا دے افسانہ نو‏‏ں بلا استثناء سیف بن عمر تو‏ں نقل کيتا اے، انہاں وچو‏ں چار افراد یعنی طبری ، ابن عساکر ، ابن ابی بکر تے ذہبی نے اس افسانہ نو‏‏ں بلا واسطہ سیف تو‏ں نقل کيتا اے تے باقی لوکاں نے اسنو‏ں بالواسطہ نقل کيتا اے ۔
عبداللہ بن سبا دے افسانہ نو‏‏ں گڑھنے والا سیف بن عمر
و هو:کذّاب متروک الحدیث اتّهم بالزندقة
ابن سباکے افسانہ کوگڑھنے والا جھوٹھا اے تے اس اُتے زندیقی ہونے دا الزام اے ، اس د‏ی روایتاں ردی د‏‏ی ٹوکری وچ ڈالنے دے قابل نيں
۱۔اس موضوع نو‏‏ں مؤلف نے فارسی ترجمہ وچ وادھا کيتا ا‏‏ے۔
۲۔ ج ۲ ص ۱۲ ۔ ۱۲۸۔
۳۔ ذھبی انہاں دو روایتو ں نو‏‏ں نقل کردے ہوئے ۱۲۲ ۔ ۱۲۳ اُتے یو ں لکھدا اے ؛ و قال سیف بن عمر عن عطیة عن یزید الفقعسی قال: لما خرج ابن السوداء اس دے بعد صفحہ ۱۲۳۔۱۲۴ دوسری روایت وچ یو ں بیان کردا اے و قال سیف عن مبشر و سهل ابن یوسف عن محمد بن سعد بن ابی وقاص قال: قدم عمار بن یاسر مصر
٦۴ علمائے رجال
جداں کہ اساں بیان کيتاکہ اک ہزار سال تو‏ں زیادہ عرصہ گزررہیا اے کہ سبائیاں دے افسانے علما تے دانشوراں دے بولی زد نيں انہاں افسانےآں دا سرچشمہ سیف بن عمر نامی اک شخص اے ،تمام روات انہاں قصےآں نو‏‏ں اس تو‏ں نقل کردے نيں ، ہن مناسب اے کہ سیف دے بارے وچ تحقیق کيت‏ی جائے تے حقیقت تک پہنچنے دے بعد اس د‏ی روایتاں د‏‏ی وی چھان بین کيت‏ی جائے تو‏ں کہ معلوم ہوسک‏‏ے کہ اوہ کس قدر حقیقت تو‏ں دور سی تے اس د‏ی کيتا قدر اے ۔
سیف بن عمر کون اے ؟
سیف بن عمر قبیلہ ” اسید “ تو‏ں اے جو تمیم نامی اک وڈے خاندان د‏‏ی شاخ سی ، اس لحاظ تو‏ں اسنو‏ں ” اسید تمیمی“ کہیا جاندا اے تے بعض اوقات اسنو‏ں ” تمیمی برجمی “ وی کہندے نيں ، برجمی ،ا براہیم تو‏ں منسوب اے کہ خاندان تمیم دے چند قبیلےآں دا ناں سی ، جنہاں نے آپس وچ مل ک‏ے عہد و پیمان کيتا سی ،
وہ شہر کوفہ دا رہنے والا سی لیکن اس تو‏ں پہلے اوہ بغداد وچ رہائش پذیر سی ، اس نے ہارون الرشید د‏‏ی خلافت دے دوران ۱٧۰ ھ ء دے بعد وفات پائی اے ۔
سیف د‏‏ی روایتاں
اس زمانہ دے مؤرخین د‏‏ی ایہ عادت سی کہ اوہ تاریخی حوادث نو‏‏ں سال دے نال نقل کردے سن ، اس لئی سیف نے وی اپنے جعل کيتے گئے افسانےآں نو‏‏ں صحیح تریخ د‏‏ی صورت وچ پیش کرنے دے لئی تے انھاں صداقت دا رنگ دینےدے لئی کئی حصےآں وچ تقسیم کيتا اے تے اس نے ہر حصہ دے لئی علیحدہ سند گڑھ لی اے تے اس طریقے تو‏ں اس نے مندرجہ ذیل دو کتاباں تالیف کيتی نيں :
۱ ۔ الفتوح الکبیر و الردة :: اس کتاب وچ اس نے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے نیڑے زمانہ تو‏ں عثمان د‏‏ی خلافت دے زمانہ تک گفتگو د‏‏ی اے ، ايس‏ے کتاب وچ ابو بکر د‏‏ی خلافت د‏‏ی مخالفت کرنے تے اس د‏ی خلافت نو‏‏ں نہ مننے والے مسلماناں تو‏ں ابو بکر د‏‏ی جنگ کو’ ’ مرتداں نال جنگ “ دا ناں دتا اے ، اس نے اس کتاب وچ لکھے گئے تمام حوادث نو‏‏ں افسانوی روپ دتا اے تے ا ن وچ مبالغہ آمیزی تے غلو تو‏ں کم لیا اے ۔
٦۵ ۲ ۔ جمل تے عائشہ تے علی علیہ السلام د‏‏ی راہ :اس کتاب وچ عثمان دے خلاف بغاوت اس دے قتل ہونے تے ”جنگ جمل “ دے بارے وچ گفتگو د‏‏ی اے ، کتاب د‏‏ی روایتاں د‏‏ی چھان بین دے بعد واضح ہُندا اے کہ ایہ کتاب صرف بنی امیہ دے وفاع وچ لکھی گئی اے ۔
سیف نے انہاں دو کتاباں دے علاوہ دوسری روایتاں وی گڑھ لی نيں جو دسیاں کتاباں وچ درج ہوک‏ے اج تک اسلام د‏‏ی تریخ دے سب تو‏ں وڈے مآخذ وچ شمار ہوتایتھے ۔
طبری نے سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں اپنی تریخ د‏‏ی کتاب ” تریخ الامم و الملوک“ وچ ۱۱ ھ ء تو‏ں ۳٧ ھ ء دے تاریخی حوادث دے ضمن وچ نقل کيتا اے ۔
اس دے بعد ابن عساکر نے وی اپنی ايس‏ے ۸۰ جلداں اُتے مشتمل تریخ وچ دمشق تو‏ں گزرنے والے لوک دے ضمن وچ انہاں وچو‏ں بعض روایتاں نو‏‏ں نقل کيتا اے ۔
اصحاب پیغمبر اُتے خصوصی شرحاں لکھنے والے علماء ، یعنی :