cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کلیکووا دی لڑائی
افواج
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/%D0%91%D0%BE%D0%B9_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D1%81_%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%BC.jpg/170px-%D0%91%D0%BE%D0%B9_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D1%81_%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%BC.jpg|thumb| الیگزینڈر پیریزویٹ تے ممائی دے چیمپئن دا ڈوئل۔ بذریعہ وکٹر واسنیٹسوف قدیم ترین تاریخی کہانیاں وچ روسی فوج د‏‏ی ساخت دے بارے وچ تفصیلات فراہ‏م نئيں کيت‏‏ی گئیاں نيں۔ جنگ وچ مرنے والےآں وچ صرف بیلوزرو دے شہزادے (جو اودو‏ں تک ماسکو دے تابع سن )، نوبل ماسکو بوئرز تے الیگزینڈر پیریزویٹ دے ناں نيں۔ مؤخر الذکر، بعض ذرائع دے مطابق، لیتھوانیا تو‏ں سی (بلکہ برائنسک تو‏ں)۔ شاعرانہ کہانی " Zadonshchina "، جنگ وچ ۲۵۳٬۰۰۰ دے اعداد و شمار دے نال، تمام شمال مشرقی روس دے درجناں مرے ہوئے شہزادےآں، بوئیراں، "لتھوانیائی پین " تے "نوگوروڈ پوسادنک " نو‏‏ں پیش کردی اے، لیکن ایہ تمام اعداد و شمار مشکوک نيں۔. ایتھ‏ے تک کہ ۷۰ گرے ہوئے Ryazan boyars دا ذکر کيتا گیا اے، حالانکہ ہور تمام ذرائع دے مطابق ڈچی آف ریازان تاتاراں دا زبردستی اتحادی سی۔ روسی مؤرخ گورسکی دے مطابق، شہزادےآں تے کمانڈراں د‏‏ی لسٹ (جس دے مطابق فوج د‏‏ی ساخت دا اندازہ لگایا جا سکدا اے )، "دی ٹیل آف د‏ی روٹ آف مامائی" وچ نقل کيتا گیا اے تے اس تو‏ں اخذ کردہ ذرائع مکمل طور اُتے ناقابل اعتبار نيں۔ پ‏ر، اس نے کافی حد تک قابل اعتماد دے نال دو تاریخاں د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ اس د‏ی تعمیر نو دے مطابق، شمال مشرقی روس دے بیشتر حصےآں، سمولینسک سرزمین دے شہزادےآں دا اک حصہ تے بالائی اوکا پرنسپلٹیز دے کچھ حصے نو‏‏ں دمتری د‏‏ی فوج وچ نمائندگی دتی گئی سی، لیکن نزنی نوگوروڈ تے پرنسپلٹی د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی فوجی نئيں سی۔ Tver (سوائے کاشین کے، جو ۱۳۷۵ دے معاہدے دے تحت آزاد ہويا)۔ ویلیکی نووگورد تو‏ں لاتعلقی د‏‏ی موجودگی دا امکان کافی ودھ اے (بھانويں نووگوروڈ د‏‏ی ابتدائی تریخ وچ ایسی معلومات دستیاب نئيں نيں)۔ ریازان دے گرینڈ ڈچی د‏‏ی نمائندگی پرانسک د‏‏ی appanage پرنسپلٹی دے دستے ک‏ر سکدے نيں، جنہاں دے حکمران طویل عرصے تو‏ں اپنے عظیم شہزادےآں د‏‏ی حریف نيں۔ اس دے علاوہ، موروم ، ییلیٹس تے میشچیرا د‏‏ی سرحدی زمیناں تو‏ں چھوٹے دستےآں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں "مستثنیٰ نئيں" کيتا گیا ا‏‏ے۔ غالباً، دمتری د‏‏ی فوج جوگیلا دے باغی بھائیاں پولتسک دے آندرے تے برائنسک دے دمتری نے نافذ د‏‏ی سی۔
دمتری د‏‏ی طرف تو‏ں جمع کيتے گئے فوجیاں د‏‏ی کل تعداد دے بارے وچ پہلا ڈیٹا Expanded Chronicle Tale وچ شائع ہويا، جس وچ انہاں دا تخمینہ ۱۵۰-۲۰۰٬۰۰۰ ا‏‏ے۔ ایہ تعداد مکمل طور اُتے ناقابل اعتبار اے، کیونجے اِنّے وڈے لوک میدان وچ جسمانی طور اُتے فٹ نئيں ہو سکدے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ ۱۰۰٬۰۰۰ د‏‏ی تعداد وی ودھ لگتی ا‏‏ے۔ دیر تو‏ں ادب دے ذرائع صرف ۳۰۰ یا اس تو‏ں وی ۴۰۰ ہزار بکتر بند فوجیاں اُتے روسی فوجیاں د‏‏ی تعداد دا تعین کردے نيں۔ اس طرح، دمتری د‏‏ی فوج د‏‏ی تعداد اُتے کوئی درست اعداد و شمار نئيں اے. ایہ صرف ایہ کہیا جا سکدا اے کہ اودو‏ں دے معیار دے مطابق ایہ اک بہت وڈی فوج سی، تے ایتھ‏ے تک کہ ۱۵ويں صدی وچ ماسکو دے شہزادے اِنّی ہی طاقتور قوت نو‏‏ں جمع نئيں کر سک‏‏ے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لکھاں جنگجوواں دے بارے وچ شاندار کہانیاں سنائی گئياں۔ تواریخ د‏‏ی نیہہ اُتے قرون وسطی د‏‏ی فوجاں دے حقیقی سائز د‏‏ی تعریف اک مشکل کم ا‏‏ے۔
تریخ داناں د‏‏ی طرف تو‏ں روسی فوج د‏‏ی تعداد دا تخمینہ بتدریج انہاں لکھاں فوجیاں تو‏ں نکلدا گیا جو تریخ تے قرون وسطی دے ادب وچ بیان کيتے گئے نيں۔ فوجی مورخ جنرل مسلووسکی نے ۱۸۸۱ دے کم وچ اس دا تخمینہ ۱۰۰-۱۵۰٬۰۰۰ دسیا سی۔ ۱۹۵۷ د‏‏ی کتاب وچ فوجی آرٹ رازن دے مورخ نے اس دا تخمینہ ۵۰-۶۰٬۰۰۰ دسیا ا‏‏ے۔ مورخ تے آثار قدیمہ دے ماہر، قرون وسطی دے جنگی ماہر کرپچینکوف نے ۱۹۶۶ د‏‏ی کتاب وچ دلیل دتی اے کہ کولیکوو فیلڈ اُتے چھ رجمنٹاں د‏‏ی فوج د‏‏ی ودھ تو‏ں ودھ طاقت ۳۶٬۰۰۰ تو‏ں ودھ نئيں ہو سکدی سی۔ ماہر آثار قدیمہ Dvurechensky، "کلیکووا میدان" میوزیم دے اک ملازم، ۲۰۱۴ د‏‏ی اپنی رپورٹ وچ ۶-۷ ہزار جنگجوواں وچ روسی فوج د‏‏ی تعداد دا تعین کیا. جدید روسی مورخین Penskoy تے Bulychev نے قریبی جائزے دتے نيں۔ فوج د‏‏ی طاقت دے تخمینے نو‏‏ں کم کرنے دا بنیادی محرک ڈیموگرافی تے متحرک ہوݨ د‏‏ی صلاحیت دا تجزیہ سی۔ ایہ نوٹ کيتا گیا کہ ۱۶ويں صدی دا اک بہت وڈا تے گنجان آباد روس وی کدی کدائيں ہی اک وقت وچ ۳۰-۴۰٬۰۰۰ فوجیاں نو‏‏ں بے نقاب کر سکدا ا‏‏ے۔ ایہ وی نوٹ کيتا گیا کہ متحرک ہوݨ دا ٹائم فریم (تقریباً دو ہفتے) غیر ہنر مند ملیشیا د‏‏ی اک وڈی فوج نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی بوہت گھٹ سی (ایتھ‏ے تک کہ اس حقیقت دے علاوہ کہ ایہ نقطہ نظر اودو‏ں د‏‏ی تمام فوجی روایات دے بالکل خلاف سی)۔    فوج دے حجم نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوششاں اُتے بعض مصنفاں تنقید کردے نيں۔
روسی ذرائع وچ تاتاریاں د‏‏ی افواج دا تخمینہ وی اِنّا ہی ناقابل اعتبار اے، اوہ صرف اک زبردست عددی برتری نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔ لہذا، "دی ٹیل" دے اک قسم وچ روسی فوجاں د‏‏ی تعداد ۱٬۳۲۰٬۰۰۰ دسی گئی سی لیکن تاتاری فوج نو‏‏ں "بے شمار" دا ناں دتا گیا سی۔ تاتار د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی قرون وسطی دے ذرائع نئيں سن ۔  مامائی دے اتحادی، ریازان دے گرینڈ پرنس اولیگ II تے لیتھوانیا دے گرینڈ پرنس جوگیلا ، جنگ وچ دیر تو‏ں سن تے انہاں د‏‏ی فوجاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں نظر انداز کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
مقام
قدیم ذرائع جنگ دے مقام د‏‏ی قطعی وضاحت نئيں کردے نيں، لیکن اوہ دریائے ڈان تو‏ں پرے تے دریائے نیپریادوا دے منہ دے نیڑے اک وڈے صاف میدان دا ذکر کردے نيں۔ ۱۹ ويں صدی وچ اسٹیپن نیچائیف نے اس گل نو‏‏ں سامنے لیایا کہ اس دے خیال وچ جنگ دا صحیح مقام سی تے اس دے مفروضے نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا گیا۔ ۲۰ ويں صدی وچ قدیم مٹیاں دے مطالعے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ڈان وچ اس د‏ی آمد دے نیڑے نیپریادوا دا بایاں کنارہ گھنے جنگلات تو‏ں ڈھکا ہويا سی، جداں کہ سجے جانب اک جنگلاندی میدان سی جس وچ وسیع چھیک(سوراخ) سن ۔ انہاں وچو‏ں اک پر، دریاواں نیپریادوا تے سمولکا دے درمیان، جنگ د‏‏ی جگہ نو‏‏ں بالآخر ماہرین آثار قدیمہ نے مقامی بنایا۔
تعارف
ابتدائی ذرائع وچ جنگ دے بارے وچ کچھ تفصیلات موجود نيں۔ "The Tale of the Rout of Mamai"، جو ۱۶ويں صدی دا اے، اک مکمل تصویر پیش کردا اے جس وچ افواج د‏‏ی صف بندی تے میدان وچ ہوݨ والے واقعات د‏‏ی تفصیل اے، تے بہت ساریاں رنگین تفصیلات شام‏ل د‏‏ی گئیاں نيں۔ ایہ معلوم نئيں اے کہ "دی ٹیل" پہلے دے کسی نامعلوم ماخذ اُتے مبنی اے، یا ایہ ۱۶ويں صدی د‏‏ی حکمت عملیاں تے طریقےآں اُتے مبنی جنگ نو‏‏ں بیان کرنے د‏‏ی اک سابقہ کوشش کيتی عکاسی کردی ا‏‏ے۔ ہور ذرائع د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں، "دی ٹیل" دے مطابق جنگ دے راستے نو‏‏ں جنگ د‏‏ی بعد وچ تعمیر نو د‏‏ی نیہہ دے طور اُتے اپنایا گیا۔
۷ ستمبر نو‏‏ں راج پُتر(شہزادہ) دمتری نو‏‏ں دسیا گیا کہ ممائی د‏‏ی فوج نیڑے آ رہی ا‏‏ے۔ ۸ ستمبر د‏‏ی صبح، اک گھنے دھند وچ ، فوج نے دریائے ڈان نو‏‏ں عبور کيتا۔ نیکون کرانیکل دے مطابق اس دے بعد پل تباہ ہو گئے۔ ۸ ستمبر دا دن بہت خاص سی، کیونجے ایہ تھیوٹوکوس د‏‏ی پیدائش د‏‏ی دعوت سی، جسنو‏ں روس دا سرپرست سینٹ سمجھیا جاندا سی۔ روس وچ اپنائی گئی تریخ دے مطابق ایہ سال ۶۸۸۸ انو منڈی سی، جس د‏‏ی اک عددی قدر وی سی۔ فوج نیپریادوا منہ دے نیڑے "صاف میدان" وچ آئی تے جنگ د‏‏ی تشکیل سنبھالی۔ کچھ عرصے دے بعد، تاتار نمودار ہوئے تے "عیسائیاں" دے خلاف اپنی جنگ د‏‏ی ترتیب بنانے لگے۔
شروعات
روسی فوج نو‏‏ں چھ "رجمنٹاں" وچ منظم کيتا گیا سی - اک گشت، اک فارورڈ، "سجے" تے "کھبے ہتھ" د‏‏ی دو رجمنٹ، اک وڈی رجمنٹ تے اک ایمبش رجمنٹ۔ بدلے وچ ، ہر رجمنٹ نو‏‏ں چھوٹے ٹیکٹیکل یونٹاں وچ تقسیم کيتا گیا سی - "بینرز" (کل تقریباً ۲۳)۔ میدان وچ فوج نو‏‏ں متعدد لائناں وچ ترتیب دتا گیا سی، تے غالباً، رجمنٹاں دا مقام انہاں دے ناواں تو‏ں میݪ نئيں کھاندا سی (اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ کھبے تے سجے ہتھ د‏‏ی رجمنٹاں وڈی رجمنٹ دے مطابق سی)۔ خطےآں نے وسیع محاذ د‏‏ی اجازت نئيں دتی۔ خبرے، یونٹس آہستہ آہستہ جنگ وچ داخل ہو گئے. فوج دے کنارےآں نو‏‏ں گھنے جھاڑیاں والی گھاٹیاں تو‏ں محفوظ کيتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی بھیڑ دے اچانک حملے دا کوئی امکان نئيں سی۔ ولادیمیر دتی بولڈ تے دمتری بوبروک (گرینڈ پرنس دے بہنوئی) د‏‏ی کمان وچ ایمبش رجمنٹ بلوط دے باغ وچ روسی فوجیاں د‏‏ی قطار دے پِچھے چھپی ہوئی سی۔ گرینڈ پرنس خود اپنے قابل اعتماد بوائر میخائل برینوک نو‏‏ں عظیم بینر تلے لارج رجمنٹ دے سربراہ دے طور اُتے چھڈ ک‏‏ے اگلی صفاں وچ چلا گیا۔ اس نے بوئر گھوڑےآں دے نال وی تبادلہ کيتا تے اسنو‏ں اک کوٹ تے اک ہیلمٹ دتا، تاکہ راج پُتر(شہزادہ) اک عام بوئیر د‏‏ی طرح لڑ سک‏‏ے، جو پہچانے بغیر رہ سک‏‏ے۔  جنگ دا آغاز دو چیمپئنز دے درمیان اک ہی لڑائی تو‏ں ہويا۔ روسی چیمپیئن الیگزینڈر  سی تے ہارڈ دا چیمپیئن تیمر مرزا سی (چیلوبے یا چیلی بے وی، توورول یا کریسوٹوورول بھی)۔ مقابلے دے پہلے پاس دے دوران ہر چیمپئن نے اپنے نیزے تو‏ں دوسرے نو‏‏ں مار ڈالیا تے دونے زمین اُتے گر گئے۔ اس طرح، ایہ واضح نئيں رہیا کہ مقابلہ دے نتائج تو‏ں کس د‏‏ی جِت د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی سی۔
اہ‏م تصادم
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Dmitry_Donskoy_in_the_Battle_of_Kulikovo.jpg/170px-Dmitry_Donskoy_in_the_Battle_of_Kulikovo.jpg|thumb| میدان د‏‏ی موٹی وچ دمتری دونسکی ؛ ایڈولف یوون د‏‏ی پینٹنگ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/Kulikovo_lubok.jpg/170px-Kulikovo_lubok.jpg|سجے|thumb| "کولیکووو دا میدان" (۱۸۹۰ د‏‏ی دہائی)۔ IG Blinov د‏‏ی طرف تو‏ں ہتھ تو‏ں تیار کردہ اک وڈے پیمانے اُتے لبوک (سیاہی، مزاج، سونا)۔ جدید دستےآں د‏‏ی لڑائی دے بعد دونے فوجاں د‏‏ی اہ‏م افواج آپس وچ لڑ پڑاں۔ "توسیع شدہ کرانیکل ٹیل" دے مطابق ایہ "دن دے چھیويں گھینٹے" وچ ہويا (دن د‏‏ی روشنی نو‏‏ں بارہ گھنٹےآں وچ تقسیم کيتا گیا، جس دا دورانیہ سال بھر وچ بدلدا رہیا)۔ "دن دا چھٹا گھنٹہ" تقریباً ۱۰٫۳۵ بجے دے مساوی ا‏‏ے۔ بعد دے ذرائع وچو‏ں اک دے مطابق، تاتاریاں نو‏‏ں روسی گھڑسوار فوج دا پہلا دھچکيا پیدل ہی لگا، جس نے نیزےآں نو‏‏ں دو قطاراں وچ بے نقاب کیتا، جس تو‏ں "کرائے اُتے لی گئی جینوویس پیادہ فوج" دے بارے وچ کہانیاں نو‏‏ں جنم دتا۔ روسی ذرائع، ایتھ‏ے تک کہ سب تو‏ں ابتدائی، متفقہ طور اُتے سانو‏ں دسدے نيں کہ اہ‏م افواج دے تصادم دے بعد، اک ظالمانہ ہنگامہ آرائی شروع ہوئی، جو اک طویل عرصے تک جاری رہی تے جس وچ دونے طرف تو‏ں "لوکاں د‏‏ی بے شمار تعداد" ہلاک ہو گئی۔  قرون وسطی دے جرمن مورخ البرٹ کرانٹز نے اپنی کتاب "وینڈالیا" وچ اس جنگ نو‏‏ں بیان کيتا اے: "یہ دونے لوک وڈے دستےآں وچ کھڑے ہو ک‏ے نئيں لڑدے بلکہ اپنے معمول دے مطابق میزائل پھینکنے، حملہ کرنے تے فیر پِچھے ہٹنے دے لئی دوڑدے نيں"۔ قرون وسطی د‏‏ی جنگ دے ماہر کرپیچنکوف نے فرض کيتا کہ کلیکووو دے میدان وچ فوجاں کئی وکھ وکھ مضبوط یونٹاں تو‏ں لڑاں، جنہاں نے جنگ دے نظم نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جداں ہی اس حکم د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی، یونٹ تو‏ں بچ جانے والے بھج گئے تے انہاں د‏‏ی جگہ اک نويں دستہ کھڑا کر دتا گیا۔ آہستہ آہستہ، ودھ تو‏ں ودھ یونٹاں نو‏‏ں جنگ وچ تیار کيتا گیا تھا. جداں کہ "توسیع شدہ کرانیکل ٹیل" وچ بیان کيتا گیا اے: "اور اک لاش اک لاش اُتے گری، اک تاتار د‏‏ی لاش اک عیسائی جسم اُتے گری؛ فیر ایتھ‏ے، ایہ دیکھنا ممکن سی کہ کس طرح اک روسی نے تاتار دا تعاقب کیتا، تے تاتار نے اک روسی دا تعاقب کيتا۔ " میدان د‏‏ی تنگی نے تاتاریاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نقل و حرکت دا احساس نئيں ہوݨ دتا تے انہاں دے پِچھے ہٹنے دے حربے استعمال کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی۔ اس دے باوجود، اک شدید جنگ وچ تاتاریاں نے دھیرے دھیرے قابو پانا شروع کيتا۔ انہاں نے وڈی رجمنٹ دے بینر نو‏‏ں توڑیا، اسنو‏ں تھلے سُٹ دتا تے بوئیر برینک نو‏‏ں مار ڈالیا۔ "کھبے ہتھ" د‏‏ی رجمنٹ وی الٹ گئی تے کچھ "ماسکو ریکروٹس" گھبراہٹ دا شکار ہو گئے۔ ایسا لگدا سی کہ روسی فوج دا راستہ نیڑے آ گیا اے تے نے اپنی تمام قوتاں کم وچ لگاواں۔
اودو‏ں، گھات لگیا کر حملہ کرنے والی رجمنٹ دے گھڑسوار دستے نے ہورڈ دے کنارے اُتے اک حیرت انگیز جوابی حملہ شروع کیتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہورڈ د‏‏ی لائن ٹُٹ گئی۔ لوک تے گھوڑے، اک طویل جنگ تو‏ں تھکے ہوئے، تازہ فوجاں دے دھچکے دا مقابلہ نہ کر سک‏‏ے۔ بھیڑ نو‏‏ں شکست دینے دے بعد، روسیاں نے تاتاریاں دا ۵۰ کلومیٹر تو‏ں ودھ پِچھا کیتا، ایتھ‏ے تک کہ اوہ دریائے کراسیوایا میچا تک پہنچ گئے۔
ختم شد
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5.jpg/170px-%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5.jpg|thumb| اک تھکے ہوئے دمتری جنگ دے بعد اپنے زخماں د‏‏ی دیکھ بھال کر رہیا ا‏‏ے۔ واسیلی سازونوف دے ذریعہ جنگ وچ نقصانات بہت ودھ سن ۔ ۲۳ "بینرز" دے کمانڈراں وچو‏ں اک تہائی کارروائی وچ مارے گئے۔ گرینڈ پرنس دمتری خود بچ گئے، بھانويں زخمی تے تھکن تو‏ں بیہوش ہو گئے۔ اس دا پورا راکھا مر گیا یا بکھر گیا تے اوہ خبرے ہی لاشاں دے درمیان پایا گیا۔ چھ دن تک فاتح فوج "ہڈیاں پر" کھڑی رہی۔
مابعد
ممائی د‏‏ی شکست دا علم ہوݨ پر، راج پُتر(شہزادہ) جوگیلا نے اپنی فوج نو‏‏ں واپس لتھوانیا د‏‏ی طرف موڑ دتا۔ ریازان سرزمین دے لوکاں نے میدان جنگ تو‏ں آنے والی وکھ وکھ دستےآں اُتے حملہ کیتا، انہاں نو‏ں لُٹ لیا تے قیدی بنا لئی (قیدیاں د‏‏ی واپسی دا سوال ویہہ سال تک اصل رہیا، اس دا ذکر ۱۳۸۱ تے ۱۴۰۲ دے ماسکو-ریازان معاہدےآں وچ کيتا گیا اے )۔ ماسکو دے راج پُتر(شہزادہ) دمتری نے انتقامی کارروائی کيت‏‏ی تیاری شروع کر دتی، لیکن ریازان دے راج پُتر(شہزادہ) اولیگ فرار ہو گئے (نیکون کرانیکل دے مطابق، "لیتھوانیا") تے ریازان بوئرز نے ماسکو دے گورنراں دا استقبال کيتا۔ جلد ہی پرنس اولیگ اقتدار وچ واپس آ گئے، لیکن اوہ راج پُتر(شہزادہ) دمتری نو‏‏ں اپنا خودمختار ("وڈا بھائی") تسلیم کرنے تے امن دے معاہدے اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور ہوئے۔
ممئی دا نامور خان، محمد بلک جنگ وچ ماریا گیا۔ مامائی کریمیا وچ جینویس دے مضبوط گڑھ کیفا وچ فرار ہو گئے۔ اس نے اک نويں فوج نو‏‏ں اکٹھا کیتا، لیکن ہن اس دے پاس "جائز خان" نئيں سی تے اس دے رئیس اپنے حریف توختمیش خان تو‏ں مناکھر ہو گئے۔ ممائی فیر بھج کر کیفہ د‏‏ی طرف بھاگی تے اوتھ‏ے ماری گئی۔ ماسکو دے نال جنگ نے ممائی دے گروہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ کر دتا سی۔ اک ہی جھٹکے تو‏ں توختمیش نو‏‏ں پوری طاقت مل گئی، اس طرح گولڈن ہارڈ د‏‏ی ۲۰ سالہ تقسیم ختم ہو گئی۔ مورخ گورسکی دے مطابق، ایہ توختمیش ہی سی جس نے مامائی د‏‏ی شکست تو‏ں سب تو‏ں ٹھوس سیاسی فائدہ اٹھایا۔
راج پُتر(شہزادہ) دمتری، جو جنگ دے بعد ڈونسکوئے (ڈان کا) دے ناں تو‏ں مشہور ہويا، پ‏ر، گولڈن ہارڈ تو‏ں مکمل طور اُتے آزاد ہوݨ دا انتظام نئيں کر سکا۔ ۱۳۸۲ وچ ، خان توختمیش نے ماسکو دے گرینڈ ڈچی دے خلاف اک ہور مہم شروع کيتی۔ اس نے ماسکو اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے جلا دتا تے دمتری نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ اسنو‏ں خود مختار تسلیم کرے۔ پ‏ر، کلیکووا وچ فتح منگول طاقت دے زوال د‏‏ی ابتدائی علامت سی۔ اس دے بعد د‏‏ی صدی وچ ، ماسکو د‏‏ی طاقت وچ وادھا ہويا، جس نے روس د‏‏ی ہور سلطنتاں اُتے اپنا کنٹرول مضبوط کيتا۔ گولڈن ہورڈ اُتے روسی تسلط باضابطہ طور اُتے ۱۴۸۰ وچ ختم ہويا، جنگ دے اک صدی بعد، دریائے اوگرا دے عظیم مقام اُتے ہورڈ دے حملے د‏‏ی شکست دے بعد۔
میراث
جنگ د‏‏ی جگہ اک یادگاری چرچ دے ذریعے منائی جاندی اے، جسنو‏ں الیکسی شچوسیف دے ڈیزائن تو‏ں بنایا گیا سی۔
اک معمولی سیارہ ، ۲۸۶۹ نیپریادوا ، جو ۱۹۸۰ وچ سوویت ماہر فلکیات نکولائی سٹیپانووچ چرنیخ نے دریافت کيتا سی، دا ناں تاتارو – منگولاں اُتے روسی فتح دے اعزاز وچ رکھیا گیا سی۔
فن
جنگ دے سی اُتے بݨائی گئی پینٹنگز بوہت سارے روسی تے سوویت فنکاراں جداں اوریسٹ کیپرنسکی ، واسیلی سازونوف ، میخائل نیسٹروف، الیگزینڈر بوبنوف ، میخائل ایویلوف نے بݨائی سی ۔ فرانسیسی پینٹر ایڈولف یوون ، جو بعد وچ نپولین جنگاں اُتے اپنے کماں دے لئی جانیا جاندا سی، نے ۱۸۵۰ وچ نکولس اول دے حکم تو‏ں يادگار پینٹنگ "کولیکووو فیلڈ د‏‏ی جنگ" لکھی۔
آثار قدیمہ د‏‏ی تلاش
۲۰۰۸ د‏‏ی کتاب کلیکووا فیلڈ وچ نتائج دا اک کیٹلاگ پیش کردی ا‏‏ے۔ مرتب کرنے والےآں دے مطابق، ہتھیاراں د‏‏ی تھلے لکھے اشیاء جنگ دے وقت نال تعلق رکھدی نيں: چار نیزے (تے دو ٹکڑے)، برچھی د‏‏ی اک نوک، کلہاڑی دے دو ٹکڑے، آرمر پلیٹ دا اک ٹکڑا، چین میݪ دا اک ٹکڑا۔ ، تے کئی تیر دے نشانات۔ کولیکووو میدان دے آس پاس وچ پائے جانے والے بوہت سارے ہتھیار (جداں بارڈیچز ، آتشاں اسلحہ)، جو ۱۶-۱۸ صدیاں دے نيں تے کسی وی طرح ۱۳۸۰ د‏‏ی جنگ تو‏ں متعلق نئيں ہو سکدے۔
نقطہ نظر
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Kulikovo_pole_-_monument.jpg/170px-Kulikovo_pole_-_monument.jpg|سجے|thumb| کولیکووو میدان اُتے یادگاری کالم الیگزینڈر برولوف نے ۱۸۴۸ وچ ڈیزائن کيتا سی۔ جنگ د‏‏ی تاریخی تشخیص وچ تریخ دے دوران اس د‏ی اہمیت دے بارے وچ بوہت سارے نظریات نيں۔
البصیرہ ٹرسٹ
جناب سید ثاقب اکبر نقوی
آپ دے نظریات دے حوالے تو‏ں چند گلاں بنیادی حیثیت رکھدی نيں:
1۔ آپ کائنات د‏‏ی مادی تعبیر نو‏‏ں اس دا ناقص تصور قرار دیندے نيں تے اس د‏ی روحانی تعبیر دے قائل نيں۔
2۔ آپ انسانی مساوات تے انسان دے اشرف المخلوقات ہونے دا نظریہ رکھدے نيں۔آپ دین د‏‏ی آفاقی تے انسانی تعلیمات اُتے زور دیندے نيں تے اس د‏ی محدود شناخت نو‏‏ں جمود تے تعصب دا سرچشمہ گرداندے نيں۔
3۔ آپ نظریہ اجتہاد دے علمبردار نيں تے زمان و مکان د‏‏ی تبدیلی تو‏ں حکم د‏‏ی تبدیلی دے امکان اُتے مسلسل نظر رکھنے د‏‏ی دعوت دیندے نيں۔
5۔ آپ آزادی فکر تے حریت عقیدہ دے پرچم بردار نيں، اس طرح تو‏ں کہ ہر کوئی دوسرے دے لئی اس آزادی و حریت دا عملی طور اُتے قائل ہوئے۔
6۔ آپ استعمار تے استثمار د‏‏ی ہر شکل دے مخالف نيں تے استعماری قوتاں تے عناصر دے خلاف قوماں تے ملتاں د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی حمایت کردے نيں۔
اغراض و مقاصد
وطن عزیز اسلامی جمہوریہ پاکستان دے مرکز اسلام آباد وچ اسلام د‏‏ی عالمگیر انسانی اخوت د‏‏ی تعلیمات تے دینی ،تعلیمی و فلاحی پروگرام د‏‏ی بنیاد اُتے قائم البصیرہ ٹرسٹ اک ایسامنفرد ادارہ اے جس د‏‏ی ضرورت اج اس سرزمین دا ہر اہل فکر و نظر شدت تو‏ں محسوس کررہیا اے ۔اج اسلام د‏‏ی آفاقی تعلیمات نو‏‏ں پس پشت ڈال دتا گیا اے ۔پیارے وطن پاکستان د‏‏ی بقا استحکا‏م نو‏‏ں خطرات لاحق نيں۔جس سر زمین نو‏‏ں الٰہی ہدایت د‏‏ی روشنی وچ قوت اخوت عوام دا مظہر تے نمونہ ہونا چاہیے سی اس اُتے تعصب ،فرقہ واریت،کم نظری،شخصیت پرستی، جمود تے اغیارسے مرعوبیت دے سیاہ بادل ہر طرف چھائے ہوئے نيں۔ایداں دے وچ اس امر د‏‏ی شدید تے فوری ضروری اے کہ اسلام د‏‏ی آفاقی تعلیمات دے فروغ،پاکستان تے عالم اسلام د‏‏ی حقیقی مشکلات دے مطالعہ، تحقیق تے انہاں دے حل دے لئی عالمانہ تے محققانہ تبادلہ خیال تے ہ‏م آہنگی دے لئی جدوجہد دا بصیرانہ آغاز کيتا جائے۔
اس ضرورت دا احساس کردے ہوئے قدیم و جدید علوم تو‏ں وابستہ چند افراد نے جو انہاں مقاصد و نظریات اُتے ایمان رکھدے نيں، انہاں دے عملی تشکل دے لئی اللہ د‏‏ی نصرت و توفیق تو‏ں البصیرہ د‏‏ی بنیاد رکھی ا‏‏ے۔
البصیرہ دے قیام دے مقاصد
1. اسلام د‏‏ی آفاقی تعلیمات دا فروغ تے اشاعت۔
2. ہر قسم دے تعصب، فرقہ واریت، کم نظری، شخصیت پرستی، جمود تے منفی مرعوبیت دا مقابلہ۔
3. انساناں دے لئی سعادت بخش دین دے انسانی پیغام دا احیا۔
4. دور حاضر وچ نوع انسانی نو‏‏ں درپیش بنیادی مسائل تے چیلنجاں دا ادراک تے انہاں دے حل دے مطالعات‏ی تے فکری روش دا فروغ۔
5. پاکستان دیاں مشکلاں و مسائل دا مطالعہ تے انہاں دے علمی و تحقیقی حل د‏‏ی جدوجہد۔
6. ہر قسم دے فلاحی کماں د‏‏ی انجام دہی تے جو افراد یا ادارے ایہ کم انجم دے رہے ہاں انہاں دے نال دست تعاون بڑھانا۔
اس ادارے دے پروگرام وچ شامل اے کہ:
اسلامی وطن پاکستان د‏‏ی بقا و استحکا‏م دے لئی درکار لٹریچر فراہ‏م کیہ جائے۔
اسلام دے آسمانی و الٰہی پیغام و نظام دے مننے والےآں دے وچکار ٹھوس، آگاہانہ تے باغور ہ‏م آہنگی تے اتحاد پیدا کيتا جائے۔
اہل تحقیق و جستجو د‏‏ی علمی و تحقیقی امداد کيت‏ی جائے۔
جدید و قدیم علوم تے انہاں دے ماہرین دے وچکار ہ‏م آہنگی تے مطالعات و تحقیقات دا تبادلہ کيتا جائے۔
اہل علم و دانش دے درمیان اک علمی ارتباط پیدا کيتا جائے۔
شعبه خواتین
خواتین جو معاشرے دا اہ‏م جزو نيں نو‏‏ں فراموش کرکے کوئی وی مثبت تبدیلی لیانا ممکن نئيں ۔ البصیرہ نے اس سلسلے وچ اپنے شعبہ خواتین دا آغاز بہت پہلے تو‏ں کيتا اس شعبے د‏‏ی چیئرپرسن محترمہ نبیلہ ثاقب سن۔آپ شعبہ خواتین د‏‏ی سربراہ ہونے دے نال نال اک اہل علم تے اہل فن خاتون سن۔ محترمہ نبیلہ ثاقب ماہنامہ پیام تے ماہنامہ معصوم د‏‏ی مدیرہ وی رہیاں ايس‏ے طرح البصیرہ د‏‏ی وائس چیئرپرسن وی سن ۔
محترمہ نبیلہ ثاقب دے انتقال دے بعد محترمہ ہما مرتضی نے انہاں د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں سنبھالیا۔اس شعبے دے تحت خواتین دے بوہت سارے سیمینار تے پروگرام منعقد ہُندے رہندے نيں ۔ اس سلسلے دا سالانہ پروگرام حضرت زینب سلام اللہ علیھا دے یوم ولادت دے عنوان تو‏ں کيتا جاندا اے ۔
یونان دے قومی پارک
گریس دی خاصیت اکّ بہت ہی کھنڈت، رکھے لینڈسکیپ ولوں کیتی گئی اے جس وچ ماحول پرنالیاں دی اکّ وڈی وبھنتا اتے اکّ شاندار جیو وبھنتا اے । اس دے وسیع تٹریکھا دے لگبھگ ۵٪ وچ ماحولیاتی طور 'تے حساس ویٹلینڈس شامل ہن۔ کل آبادی دا دو تہائی حصہ ۲ توں ودھ نہیں رہندا ساحل توں کلومیٹر دور اے اتے زیادہ تر اہم شہری مرکز ساحلی ہن، جدوں کہ لگبھگ سارا سیر-سپاٹہ بنیادی ڈھانچہ جزیرےآں اتے ساحلی مکھ زمین وچ ونڈیا ہویا اے۔
یونانی آب و ہوا
یونان دے آب و ہوا نوں تن طبقےآں وچ ونڈیا گیا اے: اکّ میڈیٹیریئن آب و ہوا ہلکی، گلی سردیاں اتے گرم، خشک گرمیاں دی خاصیت اے۔ تاپمان کدے-کدائیں ہی سکھر 'تے پہنچدا اے، حالانکہ سردیاں دے دوران ایتھنز، سائیکلیڈز جاں کریٹ وچ وی کدے-کدائیں برپھباری ہندی اے۔ اکّ الپائین آب و ہوا مکھ طور 'تے مغربی یونان (ایپیرس، مرکزی گریس، تھیسالی، مغربی میسیڈونیا دے نال-نال پیلوپونیز دے مرکزی حصے جویں کہ اچیا، ارکاڈیا اتے لکونیا دے کجھ حصے جتھے الپائین رینج لنگھدے ہن) وچ پایا جاندا اے۔ مدھ اتے مشرقی میسیڈونیا دے نال-نال کوموٹنی، زینتھی اتے اتری ایوروس ورگیاں تھاواں 'تے تھریس وچ اکّ تپش والا ماحول پایا جاندا اے؛ ٹھنڈے، گلی سردیاں اتے گرم، خشک گرمیاں دے نال۔
اتہاس اتے قانون
یونان وچ سرکھیت کھیتراں دی روایت پرانے یونانی سمیاں اتے الٹس اتے اولمپیا وکھے مقدس گروو، ہور استھاناں دے وچکار اے۔ حال ہی دے ویلے وچ، دیس دی آب و ہوا اتے جیو-سائنسی وبھنتا، اس دے نال آؤن والے امیر بنسپتی اتے جیو -جنتوآں نے، قومی پارکاں دی سرجنا دی ضرورت نوں ۱۹۳۷ دے شروع وچ واضع کر دتا، جدوں اؤنس میٹیکساس دی سرکار نے پہلی وار اکّ قانون جاری کیتا جو یونان وچ قومی پارکاں دا قیام کیتا، قانون ۸۵۶/۱۹۳۷ نیشنل وڈلینڈ پارکس اتے، خود ۱۹۲۹ دے جنگلات کوڈ دے "سرکھیت جنگلاں" 'تے بن رہا اے۔ 1938 وچ، پہلا قومی پارک قائم کیتا گیا سی، جو کہ ماؤنٹ اولمپس 'تے مرتکز سی، اس توں بعد اسے سال اکّ سکنٹ بعد، ماؤنٹ پارناسس 'تے مرتکز سی۔ 1986 وچ، قانونی ڈھانچے نوں قانون ۱۶۵۰/۱۹۸۶ ولوں بدلیا گیا سی، جس دا آرٹیکل ۱۹ ہیٹھ لکھیاں قسماں دے محفوظ علاقہ لئی حاصل کردا اے:
قومی پارکاں وچ، آرٹیکل ۱۹ سیکشن ۳ دے مطابق، جتھے اکّ قومی پارک (εθνικό πάρκο) وچ مکھ طور 'تے سمندری جاں جنگلی کردار ہندا اے، ایہہ اکّ قومی سمندری پارک (θαλάσσιο πάρκο) جاں نیشنل وڈلینڈ پارک (εθνικός) بن سکدا اے۔
خاکہ
ہریک قومی پارک وچ اکّ کور اتے اس دے آلے دوآلے دا کھیتر ہندا اے۔ یونانی قانون دے مطابق کور 15000000 m2 توں گھٹ نہیں ہو سکدا۔، سمندری قومی پارکاں دے اپواد دے نال۔ آلے دوآلے دا کھیتر کور دے سائز توں وڈا، جاں گھٹو-گھٹ برابر ہونا چاہیدا اے۔
قومی پارک دے کور وچ، صرف سائنسی کھوج، ہلکی منورنجن سرگرمیاں، اتے ماحول متعلق جانکاری حاصل کرن دی آگیا اے۔ قومی پارک دے آس-پاس دے کھیتر وچ مینیجری، مچھی فارم، سڑکاں، چوکیاں، کینپنگ اتے ہائیکنگ بنیادی ڈھانچے دے نال-نال لکڑ کٹن دے بنیادی ڈھانچے اتے چراگاہاں دی اساری دی اجازت اے۔
ہریجن سیوک سنگھ
ہریجن سیوک سنگھ اک غیر منافع بخش تنظیم اے جو مہاتما گاندھی نے 1932 وچ ہندوستان وچ اچھوت دے خاتمے ، ہریجناں یا دلتاں دے لئے کم کرنے اور ہندوستان دے پسماندہ طبقے د‏‏ی ترقی دے لئی قائم کيتی سی۔ اس دا صدر دفتر دہلی دے کنگزے کیمپ وچ اے تے اس د‏‏یاں شاخاں ہندوستان بھر د‏‏ی 26 ریاستاں وچ ني‏‏‏‏ں۔
تریخ
دوسری گول میز کانفرنس دے بعد برطانوی حکومت نے بھیم راؤ امبیڈکر د‏‏ی درخواست اُتے پسے طبقے نو‏‏ں فرقہ وارانہ ایوارڈ دینے اُتے اتفاق کيتا۔ گاندھی نے حکومت دے اس فیصلے د‏‏ی مخالفت کيتی ، جس دے بارے وچ انہاں دا خیال سی کہ ہندو معاشرے وچ تقسیم ہوجائے گی ، تے بعد وچ یرو واڈا جیل وچ غیر معینہ مدت دے روز مرگ اُتے چلے گئے۔ انہاں نے 24 ستمبر 1932 نو‏‏ں امبیڈک‏ر ک‏ے نال پونا معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد اپنا روزہ ختم کردتا۔ 30 ستمبر نو‏‏ں ، گاندھی نے آل انڈیا انسداد اچھوت لیگ کی بنیاد رکھی ، جسنو‏ں بعد وچ معاشرے وچ اچھوت دے خاتمے کے لئے ہریجن سیواک سنگھ ("اچھوت سوسائٹی دے خادم") دا ناں دتا گیا۔ اس وقت ، صنعت کار گھانشیم داس برلا اس دے بانی صدر سن تے امرتل ٹکر اس دے سکریٹری سن ۔
ہیڈ آفس
یونین دا صدر دفتر دہلی دے کنگز وے کیمپ وچ ا‏‏ے۔ کیمپس دے اندر والمیکی بھون سی ، جو گاندھی جی دے اک کمرے دے آشرم د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردا تھا۔کستوربا گاندھی تے انہاں دے بچے اپریل 1946 تو‏ں جون 1947 دے درمیان نیڑےی کستوربا کٹیج وچ رہندے سن ، جدو‏ں اوہ برلا ہاؤس منتقل ہوئے۔ اج ، 20 ایکڑ دے کیمپس وچ گاندھی آشرم ، ہریجن بستی ، لالہ ہنس راج گپتا صنعتی تربیت انسٹی ٹیوٹ تے لڑکےآں تے لڑکیو‏ں دے لئی رہائشی اسکول شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دا صدر دفتر گاندھی آشرم ، کنگز وے کیمپ اے ، جسنو‏ں حکومت ہند د‏‏ی وزارت سبھیاچار نے گاندھیائی ورثہ دے طور اُتے درج کيتا ا‏‏ے۔. گاندھیائی ورثہ سائٹس | وزارت سبھیاچار ، حکومت ہند
سرگرمیاں
فیڈریشن نے عوام نو‏‏ں مندراں ، اسکولاں ، سڑکاں تے پانی دے ذرائع جداں عوامی تھ‏‏اںو‏اں تک رسائی وچ مدد ملی ، بین کھانے تے بین ذات پات نال شادی کيتی ۔ فیڈریشن ملک بھر وچ بہت سارے اسکولاں تے ہاسٹلاں د‏‏ی تعمیر تے دیکھ بھال کردی ا‏‏ے۔
1939 وچ ، تاملناڈو دا ہریجن سیواک سنگھ ، اے ویدناتھ ایئر د‏‏ی سربراہی وچ ، مدورائی دے میناکشی اممان مندر وچ داخل ہويا۔ تے تراوان کور وچ واقع مندر وچ داخل ہونے دے لئی بہت ساریاں سرگرمیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں د‏‏ی تحریک دے ذریعے معاشرے دے تمام طبقات دے لئی 100 تو‏ں ودھ مندر کھول دتے گئے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:گاندھی گٹھ:غیر منافع بخش بھارتی تنظیماں گٹھ:دلت گٹھ:بھارت
رومانیہ دے محفوظ علاقے
ایہہ رومانیا دے سرکھیت کھیتراں دی اکّ لسٹ اے۔
رومانیا دے لگبھگ ۵٫۱۸٪ کھیتر دی اکّ سرکھیت حالت (12,360 km²) اے، جس وچ ڈینیوب ڈیلٹا وی شامل اے، جو کہ ایہناں وچوں ادھے کھیتر (رومانیا دے کھیتر دا ۲٫۴۳٪) بناؤندا اے۔
قومی پارک
اتھے کل ۳٬۲۲۳ دے ۱۴ قومی پارک ہن km²:
پیش شکار
رومانیا دی پارلیمنٹ نے ستمبر ۲۰۰۸ وچ اکّ بلّ 'تے چرچہ کیتی جس دا مقصد ۱۳ قومی پارکاں نوں ٹکاؤ شکار لئی کھولھنا اے، تاں جو ایہناں کھیتراں وچ جنگلی جیو -وبھنتا دا پربندھن کیتا جا سکے اتے پارکاں دے حمایت اتے رکھ-رکھائ لئی لوڑیندے سیر-سپاٹے اتے اس نال ہون والے مالیئے نوں مُتحرک کیتا جا سکے۔ حالانکہ، ماحول سنگٹھناں دے کئی خلاف پردرشناں توں بعد، صدر ٹریئن باسیسکو ولوں قانون نوں ردّ کر دتا گیا سی۔ اج کلھ، رومانیا دے قومی پارکاں وچ شکار دی مناہی اے۔
قدرتی پارک
اتھے کل ۵٬۴۹۲٫۳۳ دے ۱۷ قدرتی پارک ہن km²:
قدرتی بھنڈار
قدرتی بھنڈار اہم نواس ستھاناں اتے قدرتی انواع دی رکھیا اتے سنبھال لئی قانون ولوں سرکھیت قدرتی کھیتر ہن۔ قدرتی بھنڈاراں دے ماپ وکھو وکھرے ہندے ہن اتے سرکھیت قدرتی تتاں ولوں لوڑیندے کھیتر 'تے انحصار کردے ہن۔ سائنسی سرگرمیاں توں علاوہ، قدرتی بھنڈاراں دے انتظامیہ روائتی سرگرمیاں اتے ماحول سیر -سپاٹا نوں مُتحرک کردے ہن جو قدرتی لینڈسکیپ نوں متأثر نہیں کردے ہن۔ اتھے قدرتی سروتاں دی ورتوں کرن دی اجازت نہیں اے۔
کل ۲٬۰۴۳٫۵۵ دے ۶۱۷ قدرتی راکھوینکرن ہن km²।
سائنسی بھنڈار
سائنسی بھنڈار وی محفوظ علاقہ ہن، جو کہ پچھلے لوکاں وانگ، قدرتی نواس ستھاناں دی سرکھیا اتے سنبھال دا مقصد رکھدے ہن۔ فرق ایہہ اے کہ سائنسی بھنڈاراں نوں سیلانیاں ولوں نہیں دیکھیا جا سکدا. ایہناں کھیتراں وچ عام طور 'تے نایاب پودیاں اتے جانوراں دیاں قسماں جاں خاص قدرتی عنصر ہندے ہن، اس کارن کرکے کہ اتھے کھوج اتے سکھیا دیاں سرگرمیاں نوں چھڈّ کے کسے وی انسانی سرگرمیاں دی مناہی اے۔ سائنسی بھنڈاراں وچ بناں اجازت دے داخلہ کافی جرمانے ولوں سزایوگ اے۔
کل ۱٬۱۱۲٫۷۷ اجیہے ۵۵ راکھوینکرن ہن km²।
موہن داس گاندھی
موہنداس کرمچند گاندھی (1948 - 1869) برطانوی ہندستان دا ازادی دے ویلے اک وڈا آگو سی۔ اوس نے لڑائی توں بچدیاں برطانوی راج نوں نہ منیا تے دنیا وج ازادی تے اپنے حقاں لئی لڑن والیاں نوں راہ تے جوش دتا۔ اوہنوں مہاتما (سنسکرت:وڈی روح) کیا جاندا اے ) تے باپو وی جیدا مطلب اے پیو۔, "papa" )
رومانیہ دے محفوظ علاقے
باہری لنک
گٹھ:رومانیہ
موہن داس گاندھی
اوہ لیندے ہندستان دے علاقے گجرات وچ اک ہندر بپاری ٹبر دے گھر جمیا تے اننر ٹیمپل لندن توں قنون دی ڈگری لئی۔ گاندھی نے سول ناں منن دی تحریک دکھنی افریقہ توں مدھ پائی جتھے اوہ اک وکیل سی۔ 1915 وچ ہندستان آیا تے غریباں تے لاگو ٹیکساں دے خلاف بولیا۔ 1921 نوں انڈین نیشنل کانگرس دا آگو بنن مگروں اوہنے غریباں، سوانیاں دے حقاں، وکھرے مزہبی لوکاں وشکار فرق مکان لئی کم کیتا۔ 1930 وچ اوہنے لون تے لکے ٹیکس دے خلاف مارچ کیتا۔ 1942 وج اوہنے انگریزاں دے خلاف ہندستان چھڈدیو دی تحریک چلائی۔اوہنوں کئی واری ہندستان تے دکھنی افریقہ وچ جیل وج وی بند کیتا گیا۔
جنوبی افریقا وچ وکالت دے دوران وچ گاندھی جی نے رہائشی ہندوستانی باشندےآں دے شہری حقوق د‏‏ی جدوجہد دے لئی شہری نافرمانی دا استعمال پہلی بار کيتا۔ 1915ء وچ ہندوستان واپسی دے بعد، انہاں نے کساناں تے شہری مزدوردں دے نال بے تحاشہ زمین د‏‏ی چنگی تے تعصب دے خلاف احتجاج کيتا۔ 1921ء وچ انڈین نیشنل کانگریس د‏‏ی قیادت سنبھالنے دے بعد، گاندھی ملک تو‏ں غربت کم کرنے، خواتین دے حقوق نو‏‏ں ودھانے، مذہبی تے نسلی خیرسگالی، چھواچھوت دے خاتمہ تے معاشی خود انحصاری دا درس ودھانے د‏‏ی مہم د‏‏ی قیادت کيتی۔ انہاں نے بھارت کوغیر ملکی تسلّط تو‏ں آزاد کرانے دے لئی سوراج دا عزم کيتا۔ گاندھی نے مشہور عدم تعاون تحریک د‏‏ی قیادت کيتی۔ جو 1930ء وچ مارچ تو‏ں برطانوی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں عائد نمک چنگی د‏‏ی مخالفت وچ 400 کلومیٹر (240 میل) لمبی دانڈی نمک احتجاج تو‏ں شروع ہوئی۔ اس دے بعد 1942ء وچ انہاں نے بھارت چھڈو شہری نافرمانی تحریک دا آغاز فوری طور اُتے آزادی دا مطالبہ دے نال کيتا۔ گاندھی دونے جگہ جنوبی افریقا تے بھارت وچ کئی سال قید وچ گزارے۔
عدم تشدد دے پیشوا طور پر، گاندھی نے سچ بولنے د‏‏ی قسم کھادی سی تے دوسرےآں تو‏ں ایسا ہی کرنے د‏‏ی وکالت کردے سن ۔ اوہ سابرمتی آشرم وچ رہندے تے سادہ زندگی بسرکردے سن ۔ لباس دے طور اُتے روايتی ہندوستانی دھوتی تے شال دا استعمال کردے، جو اوہ خود تو‏ں چرخے اُتے بُندے سن ۔ اوہ سادہ تے سبز کھانا کھاندے تے روحانی پاکیزگی تے سماجی احتجاج دے لئی لمبے اُپواس (روزے) رکھیا کردے سن ۔
1947 چ انگریزاں دے ہندستان چھڈن مگرون ہندستان دی ونڈ تے پاکستان دا بننا اونوں چنگا ناں لگیا۔ 30 جنوری 1948 نون اونوں اک ہندو نتھو رام گاڈسے نے مسلماناں ول چنگا سوچن باجوں گولی ماردتی۔
مڈھلا جیون تے پس منظر
ایستادہ|thumb|نوجوان گاندھی، سن 1876ء موہن داس کرم چند گاندھی گجرات، ہندوستان دے مغربی ساحلی شہر پوربندر (جو اُس وقت بمبئی پریزیڈنسی، برطانوی ہندوستان دا حصّہ سی) وچ 2 اکتوبر، 1869ء وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد کرم چند گاندھی (1822ء-1885ء) ہندو مودھ فرقہ تو‏ں سن تے ریاست پوربندر دے دیوان سن ۔ انہاں د‏‏ی ماں دا ناں پُتلی بائی سی، جو ہندو پرنامی ویشنو فرقہ نال تعلق رکھدیاں سن۔ اوہ کرم چند د‏‏ی چوتھ‏ی بیوی سی۔
ان دے والد کرم چند گاندھی ہندو مودھ برادری نال تعلق رکھدے سن تے انگریزاں دے زیر تسلط والے بھارت دے امییواڑ ایجنسی وچ اک چھوٹی سی ریاست پوربندر صوبے دے دیوان یعنی وزیر اعظم سن ۔ انہاں دے دادا دا ناں اُتّم چند گاندھی سی جو اتّا گاندھی تو‏ں وی مشہور سن ۔ پرنامی ویشنو ہندو برادری د‏‏ی انہاں د‏‏ی ماں پتلی بائی کرم چند د‏‏ی چوتھ‏ی بیوی سی، انہاں د‏‏ی پہلی تن بیویاں زچگی دے وقت مر گئی سن۔ عقیدت کرنے والی ماں د‏‏ی دیکھ بھال تے اس علاقے د‏‏ی جین برادری د‏‏ی وجہ تو‏ں نوجوان موہن داس اُتے ابتدائی اثرات جلد ہی پے گئے جو انہاں د‏‏ی زندگی وچ اہ‏م کردار ادا کرنے والے سن ۔ انہاں اثرات وچ کمزوراں وچ جوش دا جذبہ، سبزی خواری د‏‏ی زندگی، روح د‏‏ی پاکیزگی دے لئی بپوبس تے مختلف ذاتاں دے لوکاں دے درمیان وچ رواداری شامل سن۔
مئی، 1883ء وچ جدو‏ں اوہ 13 سال دے سن تب انہاں د‏‏ی شادی 14 سال د‏‏ی کستوربائی ماکھنجی کپاڈیا تو‏ں کر دتی گئی جنہاں دا پہلا ناں چھوٹا کرکے کستوربا کر دتا گیا سی تے اسنو‏ں لوک پیار تو‏ں با کہندے سن ۔ ایہ شادی اک منظم کم سنی د‏‏ی شادی سی جو اس وقت اس علاقے وچ عام سی۔ اس علاقے وچ اوتھ‏ے ایہی رسم سی کہ نابالغ دلہن نو‏‏ں اپنے ماں باپ دے گھر تے اپنے شوہر تو‏ں وکھ زیادہ وقت تک رہنا پڑدا سی۔ 1885ء وچ جدو‏ں گاندھی جی 15 سال دے سن تب انہاں د‏‏ی پہلی اولاد د‏‏ی پیدائش ہوئی لیکن اوہ صرف کچھ دن ہی زندہ رہی تے ايس‏ے سال دے شروعات وچ گاندھی جی دے والد کرمچند گاھی وی چل بتاں۔ موہن داس تے کستوربا دے چار اولاد ہوئیاں جو تمام بیٹے سن - ہری لال 1888ء وچ ، منی لال 1892ء وچ ، رام داس، 1897ء وچ تے دیوداس 1900ء وچ پیدا ہوئے۔ پوربندرماں انہاں دے مڈل اسکول تے راجکوٹ وچ انہاں دے ہائی اسکول دونے وچ ہی تعلیمی سطح اُتے گاندھی جی اک اوسط طالب علم رہ‏‏ے۔ انہاں نے اپنا میٹرک دا امتحان بداؤنگر گجرات دے سملداس کالج تو‏ں کچھ پریشانیاں دے نال پاس کيتا تے جدو‏ں تک اوہ اوتھ‏ے رہے ناخوش ہی رہے کیونجے انہاں دا خاندان انہاں نو‏ں بیرسٹر بنانا چاہندا سی۔ سجے|thumb|گاندھی تے انہاں د‏‏ی بیوی کستوربا سن [[1902ء وچ ]] 4 ستمبر 1888ء نو‏‏ں اپنی شادی کيتی انیہويں سالگرہ تو‏ں کچھ ماہ پہلے، گاندھی جی قانون د‏‏ی پڑھائی کرنے تے بیرسٹر بننے دے لئی لندن، برطانیہ دے یونیورسٹی کالج آف لندن گئے۔ شاہی راجگڑھ لندن وچ انہاں دے اوقات، اپنی ماں تو‏ں جین بھکشو دے سامنے بھارت چھوڑدے وقت کیتے وعدے، ہندوواں د‏‏ی رہتل دے تحت گوشت، شراب تے تنگ نظریہ تو‏ں پرہیز کردے گزریا۔ حالانکہ گاندھی جی نے انگریزی رسم و رواج دا تجربہ وی کيتا جداں مثال دے طور پر- رقص د‏‏ی کلاس وچ جانا- فیر وی اوہ اپنی مکان مالکن تو‏ں گوشت تے پتہ گوبھی نو‏‏ں ہضم نئيں کر سک‏‏ے۔ تے انہاں نے بھُکھا رہنا پسند کيتا جدو‏ں تک انھاں لندن وچ کچھ خالص سبزی ریستراں نئيں ملے۔ سالٹ تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے، انہاں نے سبزخور سماج د‏‏ی رکنیت اختیار کيتی۔ تے اس د‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دے لئی انہاں دا انتخاب وی ہوئے گیا جتھ‏ے انہاں نے اک مقامی باب د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اوہ جنہاں سبزخور لوکاں تو‏ں ملے انہاں وچو‏ں کچھ تھیوسوفیکل سوسائٹی دے رکن سن جس دا قیام 1875ء وچ عالمی بھائی چارگی نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی تے بودھ مت تے ہندو مت دے ادب دے مطالعہ دے لئی وقف کيتا گیا سی۔ انہاں نے گاندھی نو‏‏ں انہاں دے نال بھگوت گی‏‏تا اصل تے ترجمہ دونے وچ پڑھنے دے لئی متاثر کيتا۔ جس گاندھی جی نو‏‏ں پہلے مذاہب وچ خاص دلچسپی نئيں سی، اوہ مذہب وچ دلچسپی لینے لگے تے ہندواور مسیحی دونے مذاہب د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں پڑھنے لگے۔
10 جون 1810ء وچ انہاں نو‏‏ں انگلستان اورویلز بار بلايا گیا۔ تے 12 جون 1892ء نو‏‏ں لندن تو‏ں، ہندوستان پرت آئے۔ جتھ‏ے انہاں نو‏ں اپنی والدہ د‏‏ی موت دا علم ہويا۔ لیکن ممبئی وچ وکالت کرنے وچ انہاں نو‏ں کوئی خاص کامیابی نئيں ملی۔ بعد وچ اک ہائی اسکول دے استاد دے طور اُتے جزوقتی کم دے نال نال انہاں نے دعاں دے لئی مقدمے لکھنے دے لئی راجکوٹ نو‏‏ں ہی اپنا مقام بنا لیا لیکن اک انگریز افسر د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں ایہ کاروبار وی چھڈنا پيا۔ اپنی آپ بي‏تی (My Experiments with the Truth) وچ ، نے اس واقعہ دا بیان انہاں نے اپنے وڈے بھائی د‏‏ی طرف تو‏ں پیروی د‏‏ی ناکا‏م کوشش دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔ ایہی اوہ وجہ سی جس وجہ تو‏ں انہاں نے 1893ء وچ اک بھارتی فرم دادا عبد اللہ اینڈ کمپنی د‏‏ی اک سالہ قرار اُتے نیٹال، جنوبی افریقا جو اس وقت سلطنت برطانیہ دا حصہ ہُندا سی، جانا قبول کيتا سی۔
اوہ اک عام تھاں سابرمتی آشرم وچ عام لوکاں نال عام ہندستانی ویس دھوتی تے ویس پا کے ریندا جیہڑا کہ چرخے نال کتیا جاندا۔ اوہ سادا کھانا تے سبزیاں کھاندا تے لمے جر تک روزے رکھدا اندرونی صفائی تے احتجاج لئی۔
جم پل
موہنداس کرمچند گاندھی 2 اکتوبر 1869 نوں پوربندر گجرات (پعارت) چ جمیا۔ اودے پیو دا ناں کرمچند گاندھی تے ماں دا ناں پتلی بائی سی۔ اوہدی ماں پتلی بائی کرم جند دی چوتھی ٹبری سی۔ اوہدیاں پہلیاں تن ٹبریاں نیانا جمن لگیاں مرگیاں سن۔ موہنداس دے دو بھرا تے اک بہن سی تے اوہ سب توں نکا سی۔ 1883 چ جدوں اوہ 13 ورے دا سی اودا ویا 14 ورے دی اک کڑی کستور بائی مکھن جی نال کردتا گیا۔ اوناں دے چار پتر ہوۓ۔ ہری لال 1888 وچ جمیا؛ منی لال 1892 وج جمیا؛ رامداس 1897 وچ تے دیوداس 1900 وچ جمیا۔ مڈل سکول دی پڑھائی پوربندر وچ تے ہائی سکول دی پڑھائی راجکوٹ توں۔ اوس دا ٹبر چاہندا سی جے اوہ وکیل بنے تے اپنے پیو والی نوکری تے لگے۔
وکیل
1893 چ گاندھی اک ہندستانی کمپنی دادا عبداللہ اینڈ کمپنی چ اک سال لئی کم لئی نٹال دکھنی افریقہ آگیا جیہڑا کہ اوس ویلے برطانوی سلطنت دا اک انگ سی۔
دکھنی افریقہ وچ (1893–1914)
جنوری 1897 وج جدوں اوہ ڈربن آیا تے چٹے واسیاں دی اک ٹولی نے اوہدے تے ہلہ بول دتا تے اوہ اک پولیس سپریڈنٹ دی ٹبری باہجوں جان بچا کے نسیا پر اوہ اوس ٹولی دے کسے وی بندے دے خلاف جان پولیس کو نہ گیا جے ایہ اوہدے اصولاں دے حلاف اے جے اوہ اوہدے اپنے نال ہوئی کسی انیاؤں دے حلاف عدالت وچ جاوے۔ 1906 وچ ٹرانسوال دی سرکار نے سارے ہندسانیاں دا ریکارڈ بنان دا کم شروع کیتا۔ ہندستانی ایہدے حلاف سن۔ گاندھی نے اپنی ہجے سوج وج پئی فلاسفی ستیہ گرہ یا لڑے بنا رولا نوں پہلی واری کم وچ لیایا۔ ہندستانی برادری وی اوہدی راہ تے چلی۔ ہزاراں ہندستانیاں نوں ماریا کٹیا گیا، جیلاں وج پایا گیا پر اوہناں اپنے آپ نوں نہ لکھوایا۔ 7 سال ایہ تحریک چلی تے دکھنی افریقی سرکار وی کل بات ول آگئی۔ ایہ گاندھی دے ستیہ گرہ نون سکھن تے ورتن دا اک ودھیا ویلہ سی۔
گاندھی نے ہندستانیاں نوں دکھنی افریقی سماچ وج اتلی پدھر تے لیان تے انگریزاں دی اکھاں وچ ہندستانیاں دی آدر ودھان لئی کئی کم کیتے۔ 1900 دی بوئر لڑائی وج اوہنے ایمبولینس ڈریوراں دی اک ٹولی بنائی۔ اوہ انگریزاں دی سوچ وچوں ایہ کھرچنا چاہندا سی جے ہندو کوئی مرداں والے کم جنہاں وچ ڈر تے زور ہوۓ نہیں کرسکدے۔ گاندھی نے 1100 کمی بناۓ۔ اوہناں نوں لڑائی وچ پھٹڑاں نوں بچان دی سکھلائی کیتی گئی۔ سپیون کوپ تے گاندھی تے اوہدے کمیاں نے میلاں تک پھٹڑاں نوں چکیا۔ گاندھی تے اوہدے کمیاں نے ایسی اوکھی تھانواں تے کم کیتا جتھے کوئی یورپی کم کرن نوں تیار نہیں سی۔ انگریز جرنیل نے ہندستانیاں دی دلیری نوں منیا تے گاندھی تے اوہدے سنگیاں نوں وار میڈل دتے گۓ۔
1906 وج جدوں انگریزاں نے نٹال دی زولو شاہی تے ہلہ بولیا تے گاندھی نے انگریزاں نوں ہندستانیاں نون وی فوج وچ بھرتی کرن دا اکھیا۔ انگریزاں نے 20 ہندستانیاں نوں پھٹڑاں نوں بچانوالی ٹولی وچ رکھیا۔
ہندستان وچ (1948–1914)
1915 چ اوہ ہندستان مڑیا تے انڈین نیشنل کانگرس دا سنگی بن گیا۔ ہندستانی سیاست دے سرکڈھویں رپھڑ اوہنوں ہندستانیاں تے دسے تے اوہ گوپال کرشنا گوکھلے کولوں اوہناں واہوا سکھیا۔ گوکھلے کانگرس دا اک سرکڈھواں آگو سی تے جیہڑا پربندھ وچ رہ کے کم کرنا چاہندا سی۔ گوکھلے دی کھلی سوچ جیہڑی اوہنے انگریزاں توں لئی سی گاندھی نوں وی پسند آئی تے اوہنے ایہنوں ہندستانی بنادتا۔ 1918 نوں پہلی وڈی لڑائی انتویں حصے وچ وائسراۓ نیں گاندھی نوں لڑائی ستھ وچ دلی بلایا۔ گاندھی نے برطانوی سلطنت دی لڑائی وچ ہتھ ونڈائی دا ایہ سوچ کے فیصلہ کیتا جے اینج اوہ ہندستان دی ازادی لئی وی کوئی ڈنڈی بنادے گا۔ گاندھی نے ودھ ودھ کے لوکاں نوں فوج وچ بھرتی ہون دا آکھیا۔ دکھنی افریقہ وچ تے اوہ ایمبولنساں لئی کامے بھرتی کر ریا سی پر ہن اوہ لڑن لئی فوجی بھرتی کرن دی ہلہ شیری دے ریا سی۔" اوہنے وآئسراۓ دے سیکرٹری نوں اک چٹھی وچ لکھیا کہ "اوہ آپ کدے وی کسے ویری یا سجن نوں نہ ای مارے گا نہ ای پھٹڑ کریگا" گاندھی دی لڑائی وچ حصے داری تے فیر اہمسا دے فلسفے تے ایمان دو وکھریاں چیزاں سن جیہڑیاں اک ہمیشہ رپھڑ رہیاں۔
گاندھی 1920 نوں کانگرس دا موہری بن گیا۔ ہولی ہولی اوہنے گاندھی اپنیاں مانگاں اگے لے کے آیا تے جنہاں دا انت 26 جنوری 1930 نوں اگے ايا جدوں کانگرس نے ہندستان دی ازادی دا ہوکا دتا۔ جنہاں وچوں پہلی وڈی لڑائی چ اونے ہندستانیاں نوں فوج وچ جان تے انگریزاں لئی لڑن دا آکھیا۔ ایہ گل اودے اہمسا دے فلسفے دے الٹ سی۔
گاندھی دا پہلا وڈا کم 1918 وچ سامنے آیا۔ جدوں اونے بہار دے غریب کساناں لئ آواز چکی۔ زمین دے مالکاں نوں سرکار دی ہلاشیری ملی ہوئ سی تے اوناں نے کساناں نوں مجبور کیتا ہویا سی کہ جے اوہ انڈیگو اگان جیدا مل پچھلے 20 وریاں توں تھلے آیا ہویا سی۔ تے جیدے اگان وچ اوناں نوں گھاٹا سی۔ گاندھی ایناں غریب کساناں نل رل گیا، تے اوناں رل کے بغیر لڑے احتجاج کیتا۔ ایس نے سرکار نوں حیران کیتا تے اوناں نوں کساناں نوں کج رعایتاں دینیاں پئیاں۔ 1918 وچ کھیڈا دے کسان قحط تے سیلاب ہتھوں برباد ہو‎ۓ تے گاندھی اوناں نوں بچان لئ اگے آیا۔ اونے سول نافرمانی دی تحریک چلائ جیڑی 5 مہینے تک چلی۔ انت وچ سرکار نوں جھکنا پیا تے ٹیکس لینے روک دتے گۓ تے بندیاں نوں آزاد کر دتا گیا۔ 1919 وچ گاندھی دی مانگتا کانگرس وچ تھوڑی سی اپنی پسار وچ وعدہ کرن لئ اونے مسلماناں ول توجہ دیتی۔ اے موقع اونوں خلافت تحریک وچ ملیا۔ ساری دنیا دے مسلمان خلافت تے مسلماں دیاں پوتر تھاواں نوں بچان لئ تحریک چلا رے سی تے گاندھی وی اوناں نال رل گیا۔ مسلماناں نال اپنی ایکتا دسن لئ اونے انگریزاں دے دتے ہوۓ ٹکے جیڑے اونوں بویر تے زولو لڑائیاں وچ دتے گۓ سن واپس کر دتے۔ ایس گل نے اونوں پہلا قومی آگو بنا دتا جیدا اثر ہندستان دے سارے مزہبی لوکاں وچ سی تے انج اودی مانتا کانگرس وچ وی ودی۔ 1920 وچ گاندھی کانگرس دا اک وڈا لیڈر سی۔ 1922 دے انت تے خلافت تخریک مک گئ۔ گاندھی ہمیشہ مزہبی فرقہ بندی دے خلاف سی جینے مسلماناں تے ہندوواں نوں اک دوجے دے خلاف کیتا ہویا سی۔1920 وچ جدوں کانگرس اودے پچھے لگ گئ تے گاندھی نے ایس پارٹی نوں اپنیاں سوچاں تے چلانا شروع کر دیتا۔ بغیر لڑے احتجاج کرنا، سول نافرمانی اودے وڈے ہتھیار نیں۔ جلیاں والی پھلواری وچ ہون والے قتل عام نے ہندستانیاں دے دلاں وچ اک نوی اگ لا دتی۔ ایس قتل عام تے اوس دی مگروں ہون والی مار کٹائ مگروں گاندھی دی ساری توجہ سوراج اتے ٹک گئ۔ ایدا مطلب اے سی کہ ہندستانیاں نوں سارے سرکاری اداریاں نوں اپنے ہتھ وچ لینا چائدا اے۔ اودی آگوی وچ کانگرس نوں اک نوے ول نال بنایا گیا۔ ایدا نواں قانون بنایا گیا جیدا گول سوراج سی۔ پارٹی دی سنگت ہر بندے لئ کھول دتی گئ جیڑا کہ ایدی تھوڑی جئ فیس دیوے۔ کمیٹیاں دی اک پوڑی بنائ گئ جینے ایس اتلی پدر دی پارٹی نوں عام لوکاں وچ لیاندا۔
موت
گاندھی نوں دلی دے برلا ہاؤس وچ 30 جنوری 1948 وچ قتل کر دیتا گیا۔ نتھو رام گاڈسے نیں پستول نال 3 گولیاں اونوں ماریاں۔
موہنداس کرمچند گاندھی (2 اکتوبر 1869 - 30 جنوری 1948) ، جاں مہاتما گاندھی، بھارت دی آزادی دے ویلے دا اک پرمکھ راجنیتک اتے ادھیاتمک نیتا سی۔ ایہنوں نوں مہاتما (سنسکرت: مہان آتما) دا خطاب 1914 وچّ دکھنی افریقہ وچّ دتا گیا جو کہ ہن دنیاں بھر وچّ مشہور ہے۔ ایہنوں بھارت وچّ باپو (گجراتی بھاشا: پتا دے لئی ورتیا جاندا شبد) قہقے وی سمبودھن کیتا جاندا ہے۔
گاندھی دا جنم پچھمی بھارت دے گجرات صوبے وچّ اک وپارک ہندو پریوار وچّ ہویا۔ لنڈن وچّ قانون دی پڑھائی کرن توں بعد گاندھی نے پہلی وار دکھنی افریقہ وچّ بھارتی مول دے حقاں لئی سنگھرش وچّ اہنسک سول نافرمانی دا پریوگ کیتا۔ 1915 وچّ بھارت آؤن توں بعد اسنے بھاری لگان اتے شوشن دے خلاف کساناں تے مزدوراں نوں سنگٹھت کرنا شروع کیتا۔ 1921 وچّ بھارتی راشٹری کانگرس دے پردھان بنن توں بعد اسنے پورے دیش وچّ غریبی دے خلاف، عورتاں دے حقاں لئی، دھارمک سانجھ بناؤن لئی، چھوت-چھات نوں ختم کرن لئی پر سبھ توں اتے سوراج (اپنا راج) دے لئی اندولن چلا ئے۔
جیون
موہنداس کرمچند گاندھی گجرات، بھارت دے تٹی شہر پوربندر (جو ادوں بمبے-پریجیڈینسی، برطانوی ہندوستان دا حصہ سی) وچّ دو اکتوبر 1869 نوں پیدا ہوئے۔ اوہناں دے والد کرمچند گاندھی (1822-1885) ہندو مدھ ورگ وچوں سن اتے ریاست پوربندر دے دیوان سن۔ اوہناں دی ماں دا ناں پتلی بائی سی جو ہندو پرنامی ویشنوں فرقے نال تعلق رکھدی سی۔ گھر وچّ دھارمک ویکتیاں دا آؤنا عامَ سی۔ اوہ کرمچند دی چوتھی بیوی سی  (پہلیاں تنّ دی موت زچگی دوران ہو گئی سی)۔
1883 وچّ جدوں اوہ 13 ورے دا سی اوہناں دی شادی 14 ورے دی اک کڑی کستوربا ماکھنجی نال کر دتی گئی۔ کستوربا نوں لوک پیار نال با کہندے سن۔ ایہہ شادی اک بال شادی وجوں کیتی گئی سی جو اس وقت اس علاقے وچّ ایہہ ریت عامَ سی۔ پر نال ہی اتھے ایہہ ریتی وی سی کہ نابالغ دلہن نوں پتی توں الگّ اپنے ماں باپ دے گھر زیادہ وقت تکّ رہنا پیندا سی۔ اس سارے جھنجٹ وچّ اسدا سکول ولوں اک سال ماریا گیا۔ 1885 وچّ، جدوں گاندھی جی 15 سال دے سن تد اوہناں دی پہلی اولاد ہوئی۔ لیکن اوہ صرف کچھ دن ہی زندہ رہی۔ اسے سال دی شروعات وچّ گاندھی جی دے پتا کرمچند وی چل بسے۔ بعد موہن داس اتے کستوربا دے چار بیٹے ہوئے سن - ہری لال 1888 وچّ، منی لال 1892 وچّ، رام داس، 1897 وچّ، اتے دیوداس 1900 وچّ پیدا ہویا۔ پوربندر وچّ مڈل سکول اتے راجکوٹ وچّ ہائی سکول دونوں وچّ ہی پڑھائی پکھوں گاندھی جی اک اوسط ودیارتھی ہی رہے۔ اوہناں نے اپنی میٹرک بداؤنگر گجرات دے سملداس کالج توں کجھ پریشانیآں دے نال پاس کیتی اتے اوہ اس سمیں اتھے ناخوش ہی رہے کیونکہ پروار اوہناں نوں برسٹر بنانا چاہندا سی۔
لندن وچّ
4 ستمبر 1888 نوں اپنی شادی دی 19ویں سالگراہ توں کجھ مہینے پہلاں، گاندھی جی قانون دی پڑھائی کرن اتے برسٹر بنن دے لئی، برطانیہ دے یونیورسٹی کالج لندن چلے گئے۔ شاہی راجدھانی لندن وچّ اوہناں دا جیون، بھارت چھڈدے وقت اپنی ماں نال جین بھکشو دے ساہmنے کیتے وعدے دے پربھاو تحت گوشت، شراب اتے کام واشنا توں پرہیز کردے گزریا۔ حالانکہ گاندھی جی نے انگریزی ریتی رواج اپناؤن دا تجربہ وی کیتا۔ مثال دے طور تے - رقص (ناچ) دی کلاس وچّ جانا - پھر وی اوہ اپنی مکان مالکن ولوں پیش گوشت ملیا بھوجن نہیں کر سکے۔ سگوں اوہ اکثر بھکھیاں رہِ لیندے سن۔ آخر لندن وچّ کچھ خالص ساکاہاری ریستراں مل ہی گئے۔ ہینری سالٹ دیاں لکھتاں توں متاثر ہو کے، اوہناں نے ساکاہاری سماج دی میبرشپ لے لئی۔ اتے اس دی ایگزیکیٹو کمیٹی دے لئی اوہناں نوں چن لیا گیا۔ پھر اوہناں نے اس دے ویزواٹر (کیندری لندن وچّ سٹی آف ویسٹمنسٹر برو دا اک ضلع) چیپٹر دی بنیاد رکھی۔ اوہ جنہاں ساکاہاری سماج دے لوکاں نوں ملے اوہناں وچوں کچھ تھیؤسوفیکل سوسائٹی دے رکن سن جس دی ستھاپنا 1875 وچّ وشو بھائیچارگی نوں مضبوط کرن دے لئی اتے بدھ متّ اتے ہندو متّ دے ساہت دے ادھئن دے لئی کیتی گئی سی۔ اوہناں نے گاندھی نوں اوہناں نال بھگوت گیتا اصل اتے ترجمہ دوناں نوں پڑھن دے لئی سہمت کر لیا۔  گاندھی نوں پہلے پہل دھرم وچّ خاص دلچسپی نہیں سی، ہن اوہ دلچسپی لین لگے اتے ہندو دھرم، عیسائی دھرم دوناں دیاں کتاباں پڑھن لگے۔
جون 1891 وچّ پڑھائی پوری ہون تے ہندوستان واپس آ گئے، جتھے اوہناں نوں اپنی ماتا دی موت دا علم ہویا۔ پہلاں جان بجھ کے اسنوں سوچت نہیں سی کیتا گیا۔   لیکن ممبئی وچّ وکالت کرن وچّ اوہناں نوں کوئی خاص کامیابی نہیں ملی۔ اوہناں لئی وکالت کرنا اوکھا سی، عدالت وچّ شرماکل سبھا ہون دی وجہ اوہناں نوں بولنا بڑا اوکھا لگدا سی۔ پھر اک ہائی سکول استاد دے طور تے ززوکتی کم دے لئی ردّ کر دتے جان تے اوہناں نے دعویداراں دے مقدمے لکھن دے لئی راجکوٹ نوں ہی اپنا مقام بنا لیا پر اک انگریز افسر دی حماقت دی  وجہ ایہہ کاروبار وی چھڈنا پیا۔  اپنی آپ بیتی وچّ، اوہناں نے اس واقعہ نوں بیان اوہناں نے اپنے بڑے بھائی دی طرف توں پیروی دی ناکام کوشش دے طور تے کیتا ہے۔ ایہی اوہ وجہ سی جس کرکے  اوہناں نے 1893 وچّ اک بھارتی فرم دادا عبداللہ اینڈ کمپنی نال اک سالا اقرار تے نیٹال، دکھنی افریقہ جو اس وقت انگریزی سلطنت دا حصہ ہندا سی، جانا منّ لیا سی۔
جنوبی افریقا وچ شہری حقوق تحریک (1893ء تا 1914ء)
کھبے|thumb|جنوبی افریقا وچ گاندھی (سن [[1895ء)]] thumb|گاندھی عدم تشدد تحریک وچ جنوبی افریقی خواتین دے ہمراہ 1893ء وچ گاندھی جدو‏ں جنوبی افریقا پہنچے تاں انہاں د‏‏ی عمر 24 سال سی۔ اوہ پریٹوریا وچ مقیم مسلم ہندوستانی تاجراں دے لئی اک قانونی نمائندے دے طور اُتے کم کرنے گئے۔ جتھ‏ے اوہ 21 برس مقیم رہ‏‏ے۔ جنوبی افریقا وچ گاندھی جی نو‏‏ں ہندوستانیاں تے کالے رنگ دے لوکاں دے نال روا رکھے جانے والے غیر امتیازی سلوک دا سامنا کرنا پيا۔ شروع وچ انہاں نو‏ں پہلے درجے دے کوچ د‏‏ی درست ٹکٹ رکھنے دے باوجود تیسرے درجہ دے ڈبے وچ سفرکرنے اُتے مجبور کرنے اورگاندھی جی دے انکار کرنے پرانھاں پیٹرمارتسبرگ وچ ٹرین تو‏ں باہراتارا جا چکيا سی۔ پائے دان اُتے باقی سفر کردے ہوئے اک یورپی مسافر دے اندر آنے دے لئی اسنو‏ں ڈرائیور تو‏ں پٹائی وی جھیلنی پئی سی۔ انہاں نے جنوبی افریقا دے قیام دے دوران وچ پیش آئیاں ہور دشواریاں دا سامنا کيتا جس وچ کئی ہوٹلاں وچ انہاں دے لئی پابندی لگیا دتی گئی سی۔ ايس‏ے طرح دا اک ہور واقعہ وچ ڈربن د‏‏ی اک عدالت دے جج نے گاندھی جی نو‏‏ں اپنی پگڑی اتارنے دے لئی حکم دتا سی جسنو‏ں گاندھی جی نے نئيں منیا۔ ایہ سارے واقعات گاندھی جی د‏‏ی زندگی وچ اک اہ‏م موڑ بن گئی تے سماجی نا انصافی د‏‏ی بیداری دا سبب بنا تے سماجی سرگرمی دے لئی متاثر کيتا۔ جنوبی افریقا وچ پہلی نظر وچ ہی ہندوستانیاں اُتے تے نا انصافی، نسل پرستی تے تعصب نو‏‏ں دیکھدے ہوئے گاندھی نے برطانوی سلطنت دے تحت اپنے لوکاں دے احترام تے ملک وچ خود اپنی حالت دے لئی سوال اٹھا دیے۔
گاندھی جی نے حکومتِ جنوبی افریقا دے ذریعے پیش کردہ بل کی، جس وچ ہندوستانیاں دے ووٹ دینے دے حق نو‏‏ں کھوہیا گیا سی د‏‏ی مخالفت کيتی۔ حالاں کہ بل نو‏‏ں منظوری تو‏ں روکنے وچ اوہ ناکا‏م رہ‏ے، اُتے اس مہم تو‏ں بھارتیاں د‏‏ی شکایات اُتے جنوبی افریقا د‏‏ی توجہ اپنی طرف متوجہ کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ انہاں نے 1894ء وچ نیٹال وچ انڈین کانگریس قائم کرنے وچ مدد کيت‏ی تے اس د‏ی تنظیم دے ذریعے انہاں نے جنوبی افریقا د‏‏ی ہندوستانی برادری نو‏‏ں اک متحدہ سیاسی طاقت وچ تبدیل کر دتا۔ جنوری 1897ء وچ جدو‏ں گاندھی ڈربن وچ اترے تاں سفید آباد کاراں دے اک ہجوم نے انہاں اُتے حملہ کر دتا سی تے صرف پولیس سپرنٹنڈنٹ د‏‏ی بیوی د‏‏ی کوششاں تو‏ں بچ گئے۔ اُتے انہاں نے بھیڑ دے کسی وی رکن دے خلاف الزامات عائد کرنے تو‏ں انکار کيتا تے کہیا اوہ انہاں دے اصولاں وچو‏ں اک سی کہ ذا‏تی مسئلہ دے ازالے دے لئی عدالت وچ نئيں جائيں گے۔
1906ء وچ ٹرانسوال حکومت نے اک نواں قانون نافذ کيتا جس وچ کالونی وچ ہندوستانی آبادی نو‏‏ں رجسٹریشن دے لئی مجبور کيتا۔ اس سال جوہانسبرگ وچ اک وڈے پیمانے اُتے احتجاج 11 ستمبر نو‏‏ں منعقد ہويا۔ اجلاس وچ گاندھی نے پہلی بار ستیاگرہ (حق د‏‏ی بارگاہ) یا عدم تشدد اُتے مبنی احتجاج دا طریقہ اختیار کيتا تے اپنے ساتھی ہندوستاناں نو‏‏ں تشدد اپنانے د‏‏ی مخالفت تے اس طریقے تو‏ں نويں قانون اُتے عمل نہ کرنے تے سزا بردشت کرنے کہیا۔ کمیونٹی نے اس منصوبے نو‏‏ں اپنایا جو ست سال د‏‏ی جدوجہد اے جس وچ گاندھی سمیت ہزاراں بھارتی جیل وچ ڈال دتے گئے، کوڑے برسائے گئے، حتّٰی کہ گولیاں دا نشانہ وی بنایا گیا۔ انہاں نے رجسٹریشن تو‏ں انکار کيتا، اپنے رجسٹریشن کارڈ جلائے یا دوسری قسم د‏‏ی غیر تشدد مزاحمت وچ شامل ہوئے۔ جدو‏ں کہ حکومت ہندوستانی مظاہرین نو‏‏ں دبانے وچ کامیاب رہی تے پرامن بھارتی مظاہرین اُتے سرکار د‏‏ی ذیادتی دے خلاف عوام نو‏‏ں سخت دباؤ دا سامنا کردے بالآخر مجبورًا جنوبی افریقا دے جنرل جان کرسٹین اسمٹس نے جنوبی افریقا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں گاندھی دے نال گل کرکے معاہدہ کيتا۔ گاندھی دے نظریات تے ستیاگرہ دا تصور اس جدوجہد دے دوران وچ واضح ہويا۔
نسل پرستی تے تنازع
گاندھی دے جنوبی افریقا دے ابتدائی سال بعض معاملےآں وچ متنازع ني‏‏‏‏ں۔ 7 مارچ 1908ء نو‏‏ں انڈین اوپنین وچ گاندھی نے جنوبی افریقا دے جیل وچ گزارے وقت دے بارے لکھیا: "کافر اصولی طور اُتے بے ادب ہیں-وہ سب تو‏ں زیادہ مجرم ني‏‏‏‏ں۔ اوہ شرپسند، بہت ہی گندے نيں تے تقریبًا جانوراں د‏‏ی طرح رہندے ني‏‏‏‏ں۔" 1903ء وچ ہجرت دے موضوع اُتے گاندھی نے تبصرہ کيتا :"ہم پاکیزگی نسل وچ زیادہ تو‏ں زیادہ یقین دے طور اُتے اسيں سوچدے نيں اوہ کردے ني‏‏‏‏ں۔۔۔ سانو‏ں ایہ وی یقین اے کہ جنوبی افریقا وچ سفید فام نسل غالب ہونی چاہیے۔" جنوبی افریقا قیام دے دوران گاندھی بھارتیاں د‏‏ی درجہ بندی سیاہ فام دے نال کرنے اُتے با رہیا احتجاج کيتا۔ جسنو‏ں اوہ "بلاشبہ لامتناہی درجہ کافر تو‏ں بہتر" دسیا۔ ايس‏ے قسم دے تبصرے گاندھی اُتے نسل پرستی دے الزام دے لئی ذمہ دار بنے۔ ایہ گل قابل ذکر اے کہ لفظ کافر انہاں دناں وچ مختلف معنی وچ لیا جا تا سی۔
پر تریخ دے دو پروفیسر سریندر بھانا تے غلام واحد، جو جنوبی افریقا وچ مہارت رکھدے نيں، نے اپنی عبارت، دی میکنگ آف پالٹیکل ریفارمر: گاندھی انہاں ساؤتھ افریقا، 1893ء تا 1914ء (نئ دہلی: منوہر: 2005) وچ اس تنازع د‏‏ی پڑتال کيتی۔ انہاں نے باب 1- "گاندھی، افریقی تے بھارتی نوآبادیات نیٹال وچ " وچ "سفید فام راج" دے ماتحت افریقی تے ہندوستانی برادریاں دے درمیان وچ تعلقات تے اوہ پالیسیاں جو انہاں فرقےآں دے درمیان وچ تنازع د‏‏ی وجہ بنی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اوہ اس صورت حال اُتے کہندے نيں "نوجوان گاندھی 1890 دے دہے وچ انہاں اختلاف پسنداں دے تصورات تو‏ں بہت متاثر سن "۔ نال ہی انہاں دا کہنا اے کہ، "ایسا لگدا اے کہ، جیل وچ گاندھی دے تجربات نے انہاں نو‏‏ں اس حال دے لئی زیادہ حساس بنا دتا سی۔۔۔ بعد وچ گاندھی نرم پئے، اوہ افریقیاں دے خلاف تعصب دے انہاں دے اظہاریے وچ کمی آئی تے اوہ زیادہ تر مشترکہ امداد اُتے توجہ دینے لگے۔