cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تشیعت دی تریخ
شیعاں د‏‏ی علمی میراث
بعض محققاں دے مطابق امام سجّاد تے امام باقر دے اصحاب دے درمیان بارہ افرادصاحب تالیف ا ورصاحب کتاب سن ۔(١) انہاں وچ ابان بن تغلب دا ناں لیا جا سکدا اے کہ جنہاں نو‏ں ائمہ دے نزدیک اک خاص مقام و مرتبہ سی امام باقر نے انہاں تو‏ں فرمایا : مسجد نبی ۖ وچ بیٹھ کر لوکاں نو‏‏ں فتوی دوکیونجے وچ تم جداں افرد نو‏‏ں اپنے شیعاں دے درمیان دیکھنا چاہندا ہوݨ۔(٢) نجاشی دا بیان اے :ابان بن تغلب وکھ وکھ فنون و علوم وچ ماہر سن ، ابان نے انہاں فنون دے بارے وچ کتاباں تحریر کيتی نيں ،انہاں وچو‏ں تفسیر غریب القرآن تے کتاب الفضائل وغیرہ نيں ۔(٣) اسی طرح ابو حمزہ ثمالی جنہاں دے بارے وچ امام صادق علیہ السّلام نے فرمایا: ابوحمزہ اپنے زمانے وچ سلمان د‏‏ی طرح سن،(۴) انہاں د‏‏ی تالیف کردہ کتاباں تھلے لکھے نيں کتاب نوادر ، کتاب زھد تے تفسیر قرآن ۔(۵) ............
(١)ان بارہ افراد دے ناں ایہ نيں ، برد الاسکاف ، ثابت بن ابی صفیہ ابو حمزہ ثمالی ، ثابت بن ہرمز ، بسام بن عبد اللہ صیرفی ، محمد بن قیس بجلی ، حجر بن ودھ حضرمی ، زکریا بن عبد اللہ فیاض، ابو جہم کوفی ، حسین بن ثویر ، عبد المومن بن قاسم انصاری ، عبد الغفار بن قاسم انصاری ،اور ابان بن تغلب ،رجوع کرن مقدمۂ وسائل الشیعہ، مکتبة الاسلامیہ ، طبع تہران ،ج ٦ ،١۴٠٣ھ ق ص (٢) نجاشی ، لسٹ اسماء مصنفی الشیعة، ص ١٠ (٣) نجاشی ،احمد بن علی ، لسٹ اسماء مصنفی الشیعة،موسسہ النشر الاسلامی لجماعة المدرسین،قم، ص ١١ (۴)احمد بن علی ، نجّاشی ، لسٹ اسماء مصنفی الشیعة، ص١۵ (۵)ابن شہر آشوب ،معالم العلماء ،منشورات مطبعة الحیدریہ، نجف ،١٣٨٠ھ ص ٣٠
تیسرا طبقہ :
امام صادق دا زمانہ اسلامی معاشرہ وچ علوم د‏‏ی پیشرفت تے رشد دا زمانہ سی تے شیعہ وی نسبتاً آزاد سن ،شیخ مفید دے مطابق امام صادق دے موثق اورمعتبر شاگرداں د‏‏ی تعداد چار ہزارسے ودھ اے ۔(١) امام رضا دے صحابی حسن بن علی وشاکا بیان اے ميں نے مسجد کوفہ وچ نو سو افراد نو‏‏ں دیکھیا جو امام صادق تو‏ں حدیث نقل ک‏ر رہ‏ے سن ،(٢) اس وجہ تو‏ں حضرت تو‏ں کيتے گئے سوالات دے جوابات وچ چارسو کتاباں تالیف کيتیاں گئیاں،(٣)کہ جنہاں نو‏ں اصل کہندے نيں انہاں کتاباں دے علاوہ وی دوسری کتاباں وکھ وکھ علوم و فنون وچ امام صادق دے اصحاب تے شاگرداں دے ذریعہ تحریر وچ آئیاں نيں ۔
چوتھا طبقہ :
یہ دور امام صادق دے بعد دا دور اے اس دور وچ بہت ساریاں حدیثاں د‏‏یاں کتاباں لکھی گئياں مثلاً امام رضا دے صحابی حسین بن سعید کوفی نے تِیہہ کتاباں حدیث وچ لکھایاں نيں۔(۴) امام رضا دے دوسرے صحابی محمدبن ابی عمیر نے چورانوے( ٩۴)کتابیںلکھایاں نيں تے امام رضا و امام جواد دے صحابی صفوان بن بجلی نے تیس٣٠ کتاباں تالیف کيتی ہیںان کتاباں وچ اکثر پرجامع دا عنوا ن منطبق ہُندا اے محدّ ثین جداں ثقة الاسلام کلینی شیخ صدوق، شیخ طوسی نے اپنی کتاباں د‏‏ی تالیف وچ انہاں لوکاں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں استفادہ کيتا اے ۔ ............
(١)شیخ مفید،الارشاد،ترجمہ ، محمد باقر ساعدی ، خراسانی ، کتاب فروشی اسلامی ، تہران ، ١٣٧٦ھ ش، ص ۵٢۵ (٢) نجاشی ، لسٹ اسماء مصنفی الشیعة، ص ٣٩۔۴٠ (٣) اعلام الوریٰ با علام الہدیٰ ،موسسة آل البیت الاحیاء التراث ، قم طبع اول ج١ ص ۵٣۵ (۴)معالم العلماء ، ص ۴٠
علم فقہ :
مجموعی طور اُتے انسان دے اعمال دا رابطہ خُدا تے اس د‏ی مخلوق تو‏ں اے کہ جس دے لئی کچھ اصول اورقوانین د‏‏ی لوڑ اے ايس‏ے اصول اورقوانین دا ناں علم فقہ اے اسلامی قوانین خُدا د‏‏ی جانب تو‏ں نيں تے خُدا دے ارادے تو‏ں ظاہر ہُندے نيں، البتہ ارادئہ خُدا کدرے وی فقط قرار دادی تے اعتباری نئيں نيں بلکہ مصالح و مفاسد تکوینی د‏‏ی نیہہ اُتے استوارہُندے نيں رسول اکرم ۖخُدا دے بھیجے ہوئے نبی نيں انہاں دا حکم خُدا دا حکم اے : ( ما ینطق عن الھویٰ اِنہاں ھواِلّا وحی یوحی)(١) اور آیۂ( اطیعوا اللّٰہ و اطیعوا الرّسول و اولی الأمر منکم )(٢) کی نیہہ اُتے خُدا نے انہاں د‏‏ی اطاعت نو‏‏ں اپنی اطاعت دے نال ذکر کيتا اے، ائمہ معصومین علیہم السلام دیاں گلاں وحی دے سوا کچھ نئيں نيں تے پیغمبر ۖکی طرح انہاں د‏‏ی وی اطاعت واجب ا‏‏ے۔ ............
(١)سورہ نجم ،۵٣، آیت ٣۔۴ (٢)سورہ نسائ، آیت ۵٩
عصر صحابہ و تابعین وچ فقہ د‏‏ی موقعیت و وضعیت
رسول ۖاکرم د‏‏ی وفات دے بعدحقیقی اسلام دا راستہ متغیرو مناکھر ہو گیا تے لوک بر حق جانشین پیغمبرۖ تو‏ں دور ہو گئے، مسائل شرعی وچ اصحاب پیغمبر ۖ د‏‏ی طرف رجوع کرنے لگے البتہ چنداصحاب انہاں وچو‏ں پیش قدم سن، جداں کہ ابن سعد دا بیان اے کہ ابوبکر، عمر، عثمان دے دور خلافت وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام، عبد الرّحمن بن عوف ،معاذ بن جبل ابی بن کعب تے زید بن ثابت فتویٰ دیندے سن ۔(١) اگرچہ ائمہ اطہار تے کچھ بزرگان شیعہ جداں ابن عبّاس، ابو سعید خدری وی فقیہ تے قانون شریعت تو‏ں واقف ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں عامہ تے اہل سنّت دے لئی مورد توجہ قرار پائے تے انہاں د‏‏ی طرف لوک رجوع وی کردے سن ۔(٢) البتہ اس دور وچ شیعہ افراد فقہی مسائل تے اسلامی معارف دے بارے وچ اپنے معصوم امام ہور اہل بیت رسول ۖکی جانب مراجعہ کردے سن اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اس زمانے وچ فقہی اصول اج د‏‏ی طرح بیان نہیںہوئے سن لیکن صحابہ دا دور ختم ہوݨ دے بعد تابعین د‏‏ی کچھ تعداد نے جدیدفقہی مسائل دے لئی فقہ وچ کاوش د‏‏ی تے فقیہ دا عنوان انہاں پرمنطبق ہويا منجملہ ا نئيں وچو‏ں اوہ ست فقہائے مدینہ نيں ۔ (٣) ............
(١)ابن سعد، طبقات الکبری، دار احیاء التراث ، العربی ، بیروت ، طبع اول ،ج ٢ ص ٢٦٧ (٢)ابن سعد،طبقات الکبری، ج ٢ ص ٢٧٩۔٢٨۵ (٣) ابن سعد کہندا اے : مدینہ وچ جو لوکاں دے فقہی مسائل دا جواب دیندے سن تے انہاں دا قول قابل اعتماد سی اوہ ایہ نيں: سعید بن مسیّب، ابو بکر بن عبد الرحمن ، عروة بن زبیر ، عبد اللہ بن عبد اللہ بن عتبة، قاسم بن محمد، خارجة بن زید تے سلیمان بن سیّار ،طبقات الکبری، ج ٢ ص ٢٩٣
شیعو ں دے درمیان فقہ د‏‏ی وضعیت وحیثیت
(١)آیة اللہ ابراہیم جنّاندی معتقد نيں کہ ابتدائے اسلام تو‏ں ہن تک فقہ شیعہ اٹھ دور گذار چک‏ی اے :
(١) اجتہاد د‏‏ی ابتدا رسول اکرم ۖ د‏‏ی ہجرت تو‏ں ١١ھ تک ہُندی اے ۔ (٢)تمہیدی دور یا اجتہادی مقدمات دا دور رسول اکرم ۖکی رحلت تو‏ں غیبت صغریٰ تک اے (٣) اصول قوانین د‏‏ی تدوین یا مشترک عناصر اجتہادی د‏‏ی تدوین دا دور جو ابن ابی عقیل ٣٢٩ھ تو‏ں شروع ہُندا اے تے شیخ طوسی ۴٦٠ھ اُتے ختم ہُندا اے ۔ (۴) اجتہاد دے مشترک عناصر دے چي‏تا کرنے دا دور جو شیخ طوسی تو‏ں شروع ہُندا اے تے انہاں دے پو‏تے ابن ادریس ۵٩٨ھ اُتے ختم ہُندا اے ۔ (۵) اجتہادی مسائل دے استدلال دے پھیلنے دا دور جو ابن ادریس تو‏ں شروع ہو ک‏ے وحید بہبہائی ١٢٠۵ھ اُتے ختم ہُندا اے ۔ (٦) اجتہاد دے تکامل وارتقا دا دور جو وحید بہبہائی تو‏ں شروع ہُندا اے تے شیخ انصاری ١٢٨١ھ اُتے ختم ہُندا اے ۔ (٧) اجتہادی مباحث وچ عمیق غور و فکر دا دور جو شیخ انصاری تو‏ں شروع ہُندا اے تے آقای خمینی اُتے ختم ہُندا اے ۔ (٨) جدید طرزو روش تو‏ں اجتہاد تو‏ں فائدہ اٹھانے دا دور جس دے موجد آقای خمینی نيں ۔ (ادوار اجتہاد ، سازمان انتشارات کیہان ، طبع اول ، ١٣٧٢ھ ش،فصل دوم دے بعد تو‏ں) معصوم دے ہُندے ہوئے تے علم دا دروازہ کھلا رہنے دے نال ہور نص تک دسترسی د‏‏ی بنا اُتے اجتہادجو اکثر دلائلی ظنّی تو‏ں وابستہ اے اس د‏ی لوڑ محسوس نئيں ہوئی ،فقہ شیعہ وچ اجتہاد د‏‏ی نیہہ سب تو‏ں پہلے ابن ابی عقیل عمانی دے ذریعہ قرن چہارم دے اوائل وچ رکھی گئی ،جو شیخ کلینی دے ہ‏م عصر سن، انہاں دے بعد محمد بن جنید اس کافی نے انہاں دے مقصد کوجاری رکھااور اجتہاد و فقہ د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مستحکم کیہ ایہ لوک قد یمین تو‏ں معروف نيں ،شیخ مفید متوفی ۴١٣ ھ ، اورسید مرتضیٰ علم الھدیٰ متوفی ۴٣٦ھ انہاں لوکاں نے وی اجتہاد دے راستہ نو‏‏ں ہموار کيتا فیر نوبت شیخ طوسی ۴٦٠ھتک پہنچی ، شیعہ فقہ نو‏‏ں اس فقیہ بزرگ دے ذریعہ رونق اورترقی ملی انہاں نے حدیث د‏‏ی دو معتبر کتا ب، رہتل و استبصار دے علاوہ فقہی کتاباں وی تالیف کيتی نيںاور نہایہ، مبسوط تے خلاف ورگی کتا بیںانئيں کيت‏‏ی قلم تو‏ں معرض وجود وچ آئیاں نيں ۔ البتہ ایسا نئيں اے کہ اجتہاد، فقہ و اصول حضورائمہ وچ اصلاًرائج ہی نہیںہوئے سن بلکہ بُعد مکانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ائمہ تک لوکاں د‏‏ی رسائی نئيں سی اس وجہ تو‏ں ائمہ معصومین انہاں موارد وچ انہاں افراد دے نال تعاون کر تے سن تے فقہا د‏‏ی شناسائی اورمعیار نو‏‏ں جنہاں دے ذریعہ انہاں تک رسائی ہوسک‏‏ے انہاں د‏‏ی نشاندہی کر تے سن تے اوہ اجتہاد دے ذریعہ لوکاں دے سوالات دے جوابات دیندے سن ۔ جداں کہ مقبو لہ عمر بن حنظلہ وچ اے کہ امام صادق تو‏ں سوال کيتا گیا جے شیعاں وچو‏ں دو افراد دے درمیان کسی مسئلہ شرعی سلسلہسے متعلق مثلاً قرض او رمیراث وچ اختلاف ہوجائے توکیا کہیا جائے،امام نے فرمایا: اس د‏ی طرف رجوع کرو جو ساڈی احادیث نو‏‏ں نقل کر تو‏ں اے تے ساڈے حلال و حرام اُتے نظر رکھدا اے تے ساڈے احکا‏م تو‏ں واقف اے کہ ميں نے ایداں دے شخص نو‏‏ں تواڈے لئے قاضی تے حاکم قرار دتا ا‏‏ے۔(١) ائمہ طاہرین وی کدی کدی بعض لوک نو‏‏ں شیعو ں دے مسائل شرعی دا جواب دینے دے لئی منتخب کردے سن جداں کہ شیخ طوسی نے کہیا: علی بن مسیب نے امام رضا تو‏ں عرض کيتی راستہ بہت دور اے تے وچ جدو‏ں چاہوںا پ د‏‏ی خدمت وچ حاضر نئيں ہو سکدا ایسی حالت وچ ميں احکا‏م دین خُدا دے بارے وچ کس تو‏ں سوال کراں؟ امام نے فرمایا: زکریا بن آدم قمی تو‏ں کیونجے اوہ دین و دنیا وچ امین نيں ۔(٢) اسی طرح امام محمد باقر نے ابان بن تغلب نو‏‏ں حکم دتا کہ مسجد نبی ۖ وچ بیٹھ کر لوکاں نو‏‏ں فتویٰ داں ۔(٣)
آغاز اجتہاد
اس دور وچ أئمہ طاہر ین علیہم السلام اصول فقہ تے استنباط دے قواعد اپنے شاگرداں نو‏‏ں سکھاندے سن، ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ کتاباں جو شیعہ دانشمنداں دے ذریعہ لکھی گئیاں نيں ، انہاں د‏‏ی نسبت امامو‏ں د‏‏ی جانب دتی جاندی اے ، مثلاً کتاب آل الرسول ہاشم خوانساری د‏‏ی تالیف اے اصول اصلیہ، سیّدعبداللہ بن محمد رضا حسین د‏‏ی تالیف اے، کتاب فصول المہمہ در اصول ائمہ محمد بن حسن حر عاملی د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔(۴) ............
(١)حر عاملی ، وسائل الشیعہ، ج ١٨، ص ٩٩، کتاب القضا ابواب صفات قاضی ، باب ١١، حدیث ١ (٢) شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال،موسسہ آل البیت لاحیاء التراث ، قم ج٢ ،ص ٨۵٧ (٣)احمد بن علی ، رجال نجاشی ،النشر الاسلامی، الطابعة جامعة المدرسین، قم ، ١۴٠٧،ص١٠ (۴)صدر سید حسین، تاسیس الشیعہ لعلوم الاسلام،منشورات، الاعلمی ، تہران، ٣١٠
رجال د‏‏یاں کتاباں وچ ائمہ طاہرین دے بعض بزرگ اصحاب، فقہا وچ شمار کيتے گئے نيں جداں کہ فضل بن شاذان دے بارے وچ نجاشی دا بیان اے، کا ن ثقة احد اصحابنا الفقھا والمتکلمین ۔(١) ............
(١)رجال نجاشی،ص ٣٠٧۔
فقہاء اصحاب ائمہ
شیخ طوسی نے امام باقر ـ،امام صادق ـ، امام کاظم ـاور امام رضا ـکے اصحاب وچو‏ں اٹھارہ اصحاب نو‏‏ں فقیہ بزرگ دے عنوان تو‏ں پہچنوایاہے اورانہاں نو‏ں فقہائے اصحاب ابی جعفر فقہائے اصحاب ابی عبداللہ تے فقہائے اصحاب ابی ابراہیم تے ابی الحسن الرضا تو‏ں تعبیر کيتا اے ،فیر مزیدفرماندے نيں کہ شیعہ انہاں حضرات د‏‏ی روایات د‏‏ی صحت اُتے اجماع رکھدے نيں تے اصحاب أئمہ دے درمیان انہاں دے افقہ ہوݨ دا اعتراف کردے نيں، شیخ نے انہاں نو‏‏ں تن طبقاں وچ تقسیم کيتا اے:
پہلاطبقہ :
فقہائے اصحاب امام باقر،جداں زرارہ ،معروف بن خربود ،بریدہ ابوبصیر اسدی ، فضیل بن یسارا ور محمد بن مسلم طائفی کہ زرارہ انہاں سب وچ افقہ سن یعنی سب تو‏ں وڈے فقیہ سن انہاں لوکاں دا اصحاب امام صادق علیہ السلام وچ وی شمار ہو تو‏ں اے
دوسرا طبقہ:
فقہائے امام صادق علیہ السلام ،جمیݪ بن درّاج ،عبداللہ بن مسکان، عبداللہ بن بکیر ، حماد بن عیسیٰ ا و رحماد بن عثمان ۔
تیسرا طبقہ:
فقہائے امام کاظم تے امام رضا علیہما السلام ،یو نس بن عبدالرحمن، صفوان بن یحٰ ، بیاع السابری، محمد بن ابی عمیر ، عبداللہ بن مغیرہ ،حسن بن محبوب، احمد بن محمد بن ابی نصر۔(١) ابن ندیم نے وی چند شیعہ فقہا تے انہاں د‏‏ی تالیف کردہ کتاباں دا تذکرہ کيتا اے تے کہیا اے کہ ایہ اوہ بزرگان نيںکہ جنہاں نے فقہ نو‏‏ں امامو ں تو‏ں نقل کيتا اے کہ اس دے بعدابن ندیم نے انہاں دے نامو ں دا تذکرہ کيتا اے جو حسب ذیل نيں :
صالح بن ابی الاسود ،علی بن غرّاب ، ابی یحییٰ لیث مرادی ، زریق بن زبیر، ابی سلمہ بصری ،اسماعیل بن زیاد ، ابی احمد عمربن الرّضیع ،دائود بن فرقد ، علی بن رئاب ، علی بن ابراھیم معلی،ہشام بن سالم ، محمد بن حسن عطار، عبدالمومن بن قاسم انصاری سیف بن عمیرہ نخعی ، ابراھیم بن عمر صنعانی ، عبداللہ بن میمون قداح، ربیع بن ا بی مدرک، عمر بن ابی زیاد ابزاری، زیکار بن یحیی واسطی، ابی خالد بن عمرو بن خالد واسطی ، حریزبن عبدللہ ازدی سجستانی ، عبداللہ حلبی، زکریا ی مومن ثابت ضرری ، مثنیٰ بن اسد خیاط، عمر بن اذینہ، عمّار بن معاویہ دہنی عبدی کوفی ، معاویہ بن عمّار دہنی، حسن بن محبوب سراد، انہاں بزرگاں وچو‏ں ہر اک نے فقہ وچ کتاب تحریر کيتی ا‏‏ے۔(٢) ............
(١)شیخ طوسی، رجال کشی،موسسہ آل البیت لاحیاء التراث، قم، ج ٢ ص ۵٠٧۔ ٣٧٦۔٨٣٠ (٢) طوسی، ابی جعفر محمد بن حسن ، بن علی،اللسٹ ،دار المعرفة للجماعة والنشر ، بیروت، ص ٣٠٨
علم کلام
ان اعتقاد دے مجموعہ دا ناں علم کلام اے جنہاں اُتے ہر مسلما‏ن نو‏‏ں یقین رکھناضروری اے ،دوسرے لفظاں وچ ایويں کہیا جائے کہ علم کلام اک ایسا علم اے جو اصول دین وچ تحقیق و گفتگو دا متکفل ہُندا اے اصول دین وچ پہلا اختلاف مسئلہ امامت وچ پیغمبر ۖکی وفات دے فوراً بعد وجود وچ آیا ، شہر ستانی کاکہنااے: اسلام وچ اہ‏م ترین اختلاف امامت دے سلسلہ وچ اے امامت د‏‏ی طرح کسی دوسرے دینی مسئلہ وچ تلواراں نئيں کھینچی گئی۔(١) نوبختی دا وی بیان اے :رسول ۖخُداربیع الاوّل ١٠ ھ (١)ماں دنیا تو‏ں گئے آپ د‏‏ی عمر ترسٹھ سال سی ا ور مدّت نبوت تیئیہ سال سی ، اودو‏ں امّت اسلام تن فرقےآں وچ تقسیم ہو گئی ، اک فرقہ دا ناں شیعہ یعنی شیعان علی ابن ابی طالب سی،شیعاں د‏‏ی تمام قسماں انہاں تو‏ں وجود وچ آئیاں نيں ،دوسرا فرقہ جس نے حکومت وامارت دا دعویٰ کیہ اوہ انصار سن ، تیسرا فرقہ ابو بکر بن ابی قحافہ د‏‏ی طرف مائل ہو گیا تے کہیا: پیغمبرۖ نے کسی نو‏‏ں اپنا جانشین نئيں بنایا اے تے اس دا اختیار امت نو‏‏ں دے دتا ا‏‏ے۔(٣) اس بناپراودو‏ں تو‏ں مسلسل شیعاں تے دوسرے مسلماناں دے درمیان امر امامت دے سلسلہ وچ احتجاج بحث و مباحث ہور گفتگو دا سلسلہ جاری اے لیکن دوسرے اصول تے مبانی وچ اختلاف پہلی صدی دے آخر تے دوسری صدی دے اوائل ............
(١) ملل ونحل، شہرستانی ، منشورات الشریف الرضی قم ، طبع دوم ١٣٦۴ھ ج ١ ص ٣٠ (٢) مشہور ایہ اے کہ رسول خدا نے اٹھائیہہ صفر نو‏‏ں رحلت فرمائی (٣)نو بختی ابن ابی محمد حسن بن موسیٰ، فرق الشیعہ، مطبع حیدریہ نجف ١٣۵۵ ، ١٩٣٦ ص ٢۔ ٣
ماں وجود وچ آیا اے ، جداں کہ شہرستانی دا بیان اے: اصول وچ اختلاف صحابہ دے آخری ایّام وچ ہويا ،معبد جہنی، غیلان دمشقی تے یونس اسواری نے خیر و شر دے سلسلہ وچ قدر جداں قول د‏‏ی بدعت جاری د‏‏ی اے اورو اصل بن عطا جوحسن بصری دا شاگرد اے تے عمر بن عبید نے قدر وچ کچھ چیزاں دا وادھا کيتا ا‏‏ے۔ (١) وہ کلامی فرقے جو اس دور وچ سن حسب ذیل نيں: وعیدیہ ، خوارج،مرجئہ تے جبریہ، البتہ کلامی بحث اودو‏ں عروج اُتے پہنچی جدو‏ں واصل بن عطا، حسن بصری تو‏ں علیحدہ ہوگیااور مذہب معتزلہ د‏‏ی نیہہ رکھی ، (٢) مکت‏‏ب معتزلہ کہ جو بوہت‏ے عقلی استدلال اُتے مبنی سی اہل حدیث دے مقابلہ وچ قرار پایا کہ جسنو‏ں حشویہ کہیا جاندا اے ابوالحسن اشعری تیسری صدی ہجری دے آخر وچ مکت‏‏ب معتزلہ تو‏ں جدا ہو گیا تے مذہب اہل حدیث دا عقلی بنیاداں پردفاع کيتا تے اس دا مذہب ،مذہب اشعری دے ناں تو‏ں موسوم ہوئے گا ۔(٣) اس دے بعد معتزلی مذہب نے پیشرفت نئيں کيت‏‏ی تے اہل حدیث دے مقابلے وچ عقب نشینی اختیار کيتی اس حد تک کہ اودو‏ں اہل سنّت دے درمیا ن رائج کلام اشعری کاکلام اے، کلام شیعہ مسلماناں دے درمیان سابق ترین کلامی مکت‏‏ب اے، شیعاں دے پہلے امام معصوم امام علی ابن ابی طالب نے اعتقادی مسائل جداں توحید قضاو قدر ، جبرو اختیار دے بارے وچ گفتگو د‏‏ی تے اس طریقے دے مطالب حضرت د‏‏ی بولی تو‏ں نہج البلا غہ وچ جمع ہوئے ............
(١) شہرستانی، ملل و نحل ، منشورات الشریف الرضی ، قم طبع دوم ١٣٦۴ ھ ج ١ ص ٣۵ (٢)ملل ونحل، شہرستانی ، ص ۵٠٠ (٣)شہرستانی، ملل و نحل ، ص ٨۵۔٨٦
ہاں، لیکن شیعاں دے درمیان امامت دے سلسلہ وچ کلامی گفتگو پیغمبر ۖ د‏‏ی وفات دے فوراًبعد امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی حقانیت دے دفاع وچ شروع ہو گئی سی ،شیخ صدوق دے مطابق جنہوںنے سب تو‏ں پہلے سقیفہ دے مقابلہ وچ امام علی ابن ابی طالب دے حق تو‏ں دفاع کیہ اوہ پیغمبرۖ دے بزرگ اصحاب وچو‏ں بارہ افراد نيںکہ جنہوںنے سقیفہ دے چند روز بعد مسجد نبیۖ وچ ابو بک‏ر ک‏ے خلاف احتجا ج کيتا تے ابو بکر انہاں دے جواب وچ عاجز و نا تواں نظرآئے۔(١) ان دے بعد وی ابوذر غفّاری جداں شخص، امیرالمومنین دے حق دے غاصباں دے مقابلہ وچ خاموش نئيں بیٹھے، عثمان نے بھَو د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں شام تے ربذہ شہر بدر کردتا ، پیغمبرۖ دے ابن عم امام علی ابن ابی طالب دے شاگرد ابن عباس (مفسر قرآن، عظیم دانشور اوربر جستہ ہاشمی سیاست مدار)مکت‏‏ب تشیع دے مدافعین وچ سے سن تے مستقل حقانیت علی د‏‏ی جانبداری کردے سن ایتھ‏ے تک کہ عمر نے انہاں اُتے اشکال واعتراض کيتا کیو‏ں آپ کہندے رہندے نيں کہ ساڈا حق غصب ہويا اے ؟وہ آخر عُمر وچ نا بینا ہوگئے سن، اک روز سنیا کہ کچھ لوک کدرے اُتے علی نو‏‏ں برا کہہ رہے نيں اپنے بیٹے علی تو‏ں کہیا میر ا ہتھ پھڑ کر اوتھ‏ے لے چلو ،جس وقت اوتھ‏ے پہنچے انہاں نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے کہیا تسيں وچو‏ں کون خُدا نو‏‏ں بُرا کہہ رہیا سی: سب نے کہیا: کوئی نئيں، فیر سوال کیہ تسيں وچ سے کون رسول خدا ۖکو برا کہہ رہیا سی ؟سب نے کہیا:کوئی نئيں فیر کہیا :تم وچو‏ں کون علی نو‏‏ں بُرا کہہ رہیا تھا؟ایتکاں انہاں لوکاں نے کہیا : اسيں کہہ رہے سن، ابن عباس نے کہیا گواہ رہنا ميں نے رسولۖ خُدا تو‏ں سنیا اے کہ جس نے ............
(١)شیخ صدوق، الخصال، منشورات جماعة المدرسین ، فی الحوزہ العلمیہ قم ١۴٠٣ ص ۴٦١، ۴٦۵
خزر الحواجب نا کسی اذقا نھم نظرالذلیل الیٰ العزیز القادر ان ابرواوران د‏‏ی بھويں چڑھی ہوئی سی منہ پچکيا ہويا سی، اس طرح آپ نو‏‏ں دیکھ رہے سن جداں ذلیل قدرتمند کودیکھدا اے ۔
ابن عبّاس نے کہیا: ہور کہو،بیٹے نے جواب دتا: دوسری چیزاں بیان نئيں کرسکدا، ابن عبّاس نے خود ایہ شعر پڑھے: احیا ؤ ھم خزی علیٰ امواتھم والمیّتون فضیحة للغابر (١) ان دے زندہ انہاں دے مرنے والےآں دے لئی ذلت دا باعث نيں تے انہاں دے مرنے والے گزشتہ لوکاں دے لئی توہینکا سبب نيں ۔ ............
(١)شیرازی سید علی خان ، الدرجات الرفیعہ، منشورات مکتبہ بصیرتی ،قم ، (بی تا)ص ١٢٧
اصحاب امیر المو منین وچو‏ں بعض بزرگان جداں صعصعة بن صوحان، میثم تمّار،کمیݪ بن زیاد ، اویس قرنی ، سلیم بن قیس ،حارث حمدانی تے اصبغ بن نباتہ نے وی امیرالمومنین دے حق دا دفاع کيتا تے اس بارے وچ حضرت دے دشمناں تو‏ں احتجاج کيتا ، لیکن شیعاں وچ سب تو‏ں پہلے علم کلام وچ کس نے کتاب لکھی ایہ تحقیقی موضوع اے، ابن ندیم و ابن شہر آشوب دے مطابق علی بن اسماعیل بن میثم تمّار کلام شیعہ دے پہلے مصنف نيں،انہاں نے اس بارے وچ کتاب امامت تے کتاب استحقاق لکھی ا‏‏ے۔ (١) لیکن جانہار(مرحوم) سیّد حسن صدر علم کلام وچ پہلے مصنف عیسیٰ بن روضہ نو‏‏ں جاݨدے نيں۔(٢) البتہ کلام شیعہ د‏‏ی قدیم ترین کتاب جواج وی دسترس وچ اے، کتاب الایضاح  اے جس دے مصنف فضل بن شاذان متوفی ٢٦٠ھ نيں جو امام ہادی تے امام حسن عسکری دے صحابی سن ،امام صادق دے دور وچ علم کلام نے وی دوسرے تمام علوم د‏‏ی طرح ترقی پائی تے حضرت دے چند شاگرد جداں ہشام بن حکم ،ہشام بن سالم، مومن آݪا ، فضال بن حسن ، جابر بن یزید جعفی وغیرہ اس موضوع وچ سب ودھ برجستہ اورنمایاں سن تے اس سلسلہ انہاں نے وچ اپنی کتاباں چھڈی نيں انہاں دا دوسرے مکاتب دے دانشمنداں تو‏ں مناظرہ ہُندا سی ، فضل بن شاذان نیشاپوری متوفی ٢٦٠ھ ممتاز ترین شیعہ متکلم سن، انہاں نے امام رضا امام جواد تے امام ہادی دے زمانے نو‏‏ں درک کيتا اے تے کلام و عقائد تے مناکھر مذاہب ............
(١) ابن ندیم گزشتہ حوالہ ، ص ٢۴٩، تے ابن شہر آشوب ، معالم العلماء ، منشورات مکتبة الحیدریہ ، نجف ١٣٨٠ھ ١٩٦١م ص ٦٢ (٢)تاسیس الشیعہ لعلوم الاسلام، منشورات الاعلمی ، تہران ص ٣۵٠
کے خلاف کافی کتاباں لکھایاں نيں۔ (١) حسن بن نو بختی متوفی ٣١٠ ھ شیعہ متکلمین وچو‏ں سن انہاں د‏‏ی جملہ کتاباں وچو‏ں اک فرق الشیعہ اے ۔ (٢) ............
(١)نجاشی، لسٹ اسماء مصنفی الشیعہ، نجاشی موسسة الاسلامی تابعة لجماعة المدرسین ، قم ١۴٠٧ھ ، ص٣٠٦ (٢) لسٹ اسماء مصنفی الشیعہ، نجاشی موسسة الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین ، قم ١۴٠٧ھ ص ٦٣
شیعیت دے فروغ وچ شیعہ شاعراں دا کردار
گزشتہ زمانے وچ شعر نو‏‏ں اک خاص اہمیت حاصل سی اشعار اپنے ادبی تے فنی پہلوئاں تو‏ں قطع نظر تبلیغی امور دا اہ‏م ترین ذریعہ ہويا کردے سن اورجو کم اج اخبار ریڈیو ٹیلی ویژن انجام دیندے نيںوہ کم اشعار دے ذریعہ لیا جاندا سی، زمانۂ جاہلیت وچ عرب قوماں دے درمیان ایہ چیز بہت ودھ قابل اعتناء سی کیونجے اوہ فصاحت و بلاغت اورحُسن کلام نو‏‏ں بہت ودھ اہمیت دیندے سن ،ایہی وجہ اے کہ قرآن دے اہ‏م ترین اعجاز دا اک پہلو اس د‏ی فصاحت و بلاغت اے، ايس‏ے وجہ تو‏ں عرباں دے درمیان شعرکو اک خاص اہمیت حاصل سی ،جداں کہ یعقوبی دا اس بارے وچ کہنا اے :
عرب لوک شعر نو‏‏ں علم وحکمت دے برابر تے ہ‏م پلہ جاݨدے سن جس وقت کسی قبیلہ وچ کوئی نکتہ سنح شاعر اورسخنور ظاہر ہُندا تھاتو اس دے لئی سالانہ دے بازاراں تے مراسم حج جداں اجتماعات وچ شرکت دا موقع فراہ‏م کردے سن تاکہ اوہ شعر پڑھے تے اس دے شعر نو‏‏ں دوسرے قبیلہ والے سناں تے اس اُتے فخر کرن، عرب اپنے تمام امور دے لئی شعر دا سہارا لیندے سن شعر دے ذریعہ دشمنی کردے سن شعر دے ذریعہ مثال پیش کردے سن شعر دے ذریعہ اک دوسرے اُتے افتخار کر تے سن ،اک دوسرے د‏‏ی عیب جوئی کردے سن تے اک دوسرے د‏‏ی مدح وثنا کردے سن ۔(١)
سقیفہ د‏‏ی تشکیل تے تشیع د‏‏ی صف علیحدہ ہوݨ دے بعد عربی اشعار نے اپنی حیثیت محفوظ کر لئی تے شیعیان علی نے اپنے امر امامت وولایت وچ اپنے نظریات د‏‏ی وسعت دے لئی اس تو‏ں فائدہ اٹھایا تے شیعہ مدافعین ولایت مکت‏‏ب تشیع د‏‏ی حقانیت وچ کہ جس دا اصلی مقصد خلافت دے باب وچ امیر المومنین د‏‏ی حقانیت کوثابت کرنا اے، اشعار کہااور اس نے تشیع د‏‏ی وسعت اورفروغ وچ اہ‏م رول ادا کیتا،زبیر بن بکار جوشیعہ مخالف رجحان رکھدا تھااس دے باوجود اس نے کچھ اشعار نو‏‏ں ذکر کيتا اے منجملہ اشعار وچ سے عتبہ بن ابی لہب دے اشعار نيں : ما کنت احسب انہاں الامر منصرف عن ہاشم ثم منھا عن ابی حسن ميں نے سو چا وی نئيں سی کہ خلافت نو‏‏ں بنی ہاشم تو‏ں تے انہاں دے درمیان ابوالحسن(علی )سے کھو لیا جائے گا۔
(١)ابن واضح ،تریخ یعقوبی،منشورات شریف الرضی،قم،ج١،ص٢٦٢
واقرب الناس عھداًبالنبی ومن جبریل عون لہ فی الغسل والکفن کیہ اوہ آخری فرد نئيں اے جس نے پیغمبر ۖکو دیکھیا؟کیہ اوہ شخص اوہ نئيں اے کہ جبرئیل نے پیغمبرۖ دے غسل و کفن وچ جس د‏‏ی مدد کيت‏ی اے ؟
ما فیہ وما فیھم لا یمترون بہ ولیس فی القوم مافیہ من الحسن کیو‏ں نہیںاپنے تے علی دے درمیان فرق قائل ہُندے لوگو ں دے درمیان کوئی ایسا نئيں اے جوعلی دے مانند فضائل رکھدا ہوئے۔
ماذا الذی ردھم عنہ فتعلمہ ھا انہاں ذاغبنا من اعظم الغبن (١) اس تو‏ں منصرف ہوݨ د‏‏ی علت کيتا اے ؟ انہاں نو‏‏ں اس مطلب تو‏ں آگاہ کرو کہ ایہ ساڈا بہت وڈا نقصان ا‏‏ے۔
ائمہ طاہرین وی شعر دے استعمال کیت‏‏ی لوڑ اوراس دے نفوذ تو‏ں کاملاً آگاہ سن تے شیعہ شاعر دا بے حد احترام و اکرام کردے سن، اک روز کمیت اسدی امام باقرکی خدمت وچ حاضر ہوئے تے قصیدہ میمیّہ پڑھنا شروع کيتا جس وقت اس شعر اُتے پہنچے : وقتیل با لطف غودر منھم بین غوعاء امة وطغام سر زمین طف (کربلا)ماں ذلیل تے پست صفت لوکاں دے درمیان انہاں نو‏ں شہیدکردتا گیا جو عظیم سن ۔ ............
(١)زبیر بن بکار،الاخبار الموفقیات،منشورات الشریف الرضی،قم،١۴١٦ھ ،ص ۵٨١
امام باقرعلیہ السلام نے گرایہ کیہ تے فرمایا ،اے کمیت! جے ساڈے پاس ثروت ہُندی اسيں توانو‏‏ں عطا کردے لیکن جو رسول خداۖ نے حسان بن ثابت دے لئی فر مایاتھا اوہی وچ تسيں تو‏ں کہندا ہوںجداں تک تسيں اسيں اہل بیت دا دفاع کرو گے اودو‏ں تک روح القدس دے ذریعہ تواڈی تائید ہُندی رہے گی ۔(١) اسی طرح امام صادق فرماندے نيں : اے شیعو! اپنی اولاد نو‏‏ں عبدی(٢)کے اشعار سکھائو کیونجے اوہ خدا دے دین اُتے نيں۔(٣) اسی وجہ تو‏ں حقیقت گو شاعر شیعاں تے دوستداران پیغمبرۖ دے نزدیک قابل احترام و اعتبار سن جداں کہ ابن المعتز نے نقل کيتا اے قم دے لوک پنجاہ ہزار درہم سا لانہ شیعہ شاعر دعبل خزاعی نو‏‏ں ا دا کردے سن ۔ (۴) ............
(١)مسعودی علی بن الحسین،مروج الذہب،منشورات مو سسہ الاعلمی للمطبوعات بیروت، ج٣، ص٢۵۴ (٢)عبدی امام صادق دے اصحاب وچو‏ں سن انہاں دا ناں رجال کشی وچ سفیان بن مصعب تے انہاں د‏‏ی کنیت ابو محمدذکر ہُندی اے ،شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال ،مئوسسة الآل البیت لاحیاء التراث قم، ١۴٠۴ھ، ج٢،ص٧٠۴،ابن شہرآشوب نے صفیان بن مصعب نو‏‏ں اہل بیت دے شاعر ء دے طبقہ وچ ذکر کيتا اے تے شاعر دے طبقہ وچ (مجاہر)اس دے ناں کوغلطی تو‏ں علی بن حماد عبدی دے ناں تو‏ں ذکرکیاہے) (معالم العلما،منشورات المطبعةالحیدریہ،النجف،١٣٠٨ہجری،١٩٦١م،ص١۴٧و١۵١) (٣)ابن شہرآشوب ، گزشتہ حوالہ ،ص١۴٧ (۴)ڈاکٹر شوقی ،ضیف تریخ الادب العربی العصر العباسی الاول،دارالمعارف ،مصر،ص٣٢١
(١)ابو الفرج اصفہانی ،الاغانی،دار احیاء التراث العربی،بیروت،ج١٧،ص١۔٨ (٢)سدیف بن میمون امام سجاد دے مدّاح تے مننے والےآں وچو‏ں سن، ابن شہر آشوب نے آپ نو‏‏ں اہلبیت دا چاہنے والا اورمیانہ رو لوکاں د‏‏ی لسٹ وچ قرار دتا اے انہاں ہی نے پہلے عباسی خلیفہ سفاح نو‏‏ں بنی امیہ دے باقی افراد دے قتل پراپنے اشعار دے ذریعہ تحریک کيتا سی ،امین ،سید محسن ، اعیان الشیعہ دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ج١ ص١٦٩ (٣)یہ امام حسن دے پوتاں وچو‏ں سن تے آپ دے باپ عبد اللہ بن حسن مثنیٰ سن بنی امیہ دے آخری دور وچ بنی ہاشم نے آپ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی لیکن امام صادق کاخیال ایہ سی کہ انہاں دا کم انجام نو‏‏ں نئيں پہنچے گا ،عباسیاں دے خلافت اُتے آنے دے بعد عباسی خلیفہ دے دوسرے دور وچ منصور نے مدینہ وچ قیام کيتا لیکن عباسی طاقت دے سامنے اوہ شکست کھا گئے تے قتل ہو گئے ) (۴) ابن عبدربہ اندلسی،العقدالفرید،دار احیاء التراث العربی ،بیروت،ج۵،ص ٧٢۔٧٣ (۵)اسد حیدر ،امام صادق و مذاہب اربعہ،دار الکتاب عربی بیروت ، طبع سوم ،١۴٠٣ ھ ج١،ص۴۵٢
ہاں بوہت سارے شاعر ایداں دے وی سن جو جان د‏‏ی پراوا نئيں کردے سن جان نو‏‏ں خطرے وچ ڈال کر اشعار کہتیتھے،جداں دعبل کہندے نيں پنجاہ سال تو‏ں پھانسی دے پھندے نو‏‏ں گلے وچ ڈالے فیر رہیا ہاں کوئی نئيں اے جو مینو‏ں پھانسی دے۔(١)
غیبت صغریٰ تک دے شیعہ شاعر
جداں کہ پہلے اشارہ ک‏ے چکے نيں کہ سقیفہ د‏‏ی تشکیل دے پہلے ہی روز تو‏ں شاعر دے درمیان ایداں دے حقیقت گو شاعر ء پیدا ہوئے کہ جنہاں نے اپنی نوک بولی دے ذریعہ مکت‏‏ب تشیع دا دفاع کیاامیرالمو منین دے دور حکومت وچ جنگ جمل و صفین وچ ان عراقی شاعر دے علاوہ کہ جوپیروان علی وچو‏ں سن حضرت دے بہت ودھ اصحاب جداں ،عمار یاسر،خزیمہ بن ثابت،ابو ایوب انصاری،ابن عباس وغیرہ نے امیرالمومنین دے حق دے دفاع وچ اشعار پڑھے۔
بنی امیہ دے دور وچ وی چند شاعر نے خاندان پیغمبرۖسے اپنی وا بستگی دا ثبوت دتا لیکن بنی امیہ دے زمانے وچ بنی عباس دے زمانے د‏‏ی بہ نسبت کم شاعر سن کیونجے بنی امیہ دے زمانہ وچ شیعہ معاشرہ اُتے شدیدگھٹن کاچھایا ہويا حاکم سی جداں کہ ابوالفرج اصفہانی دا بیان اے :وہ شاعر جو بنی امیہ دے دور وچ تھے انہوںنے امام حسین دے مرثیہ وچ کم اشعار کہ‏ے نيں۔(٢) ............
(١)الشکعة ،ڈاکٹرمصطفیٰ ،الادب فی موکب الحضارةالاسلامیہ کتاب الشاعر،دار الکتاب اللبنانیہ، ص ١٦٢۔٣٦٣ (٢)ابوالفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین،منشورات شریف الرضی ،قم ص١٢١
جس وقت کمیت اسدی نے قبیلۂ بنی ہاشمکی مدح و ثنا د‏‏ی تاں عبداللہ بن معاویہ نے کہ جو جعفر طیّار د‏‏ی اولاد وچ سے سن بنی ہاشم نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے کہیا: اے بنی ہا شم !جس وقت لوک تواڈی فضیلت بیان کرنے تو‏ں سکوت اختیار کيتے ہوئے سن اودو‏ں کمیت نے تواڈے بارے وچ اشعار کہ‏ے تے بنی امیہ دے مقابلہ وچ اپنی جان د‏‏ی بازی لگیا دتی ایہی اشعار انہاں دے گرفتاری دا باعث بنے تے انہاں نو‏ں شہید کر دتا گیا ۔(١) ان تو‏ں پہلے فرزدق وی امام سجادکی مدح و ثنا کرنے د‏‏ی بنا اُتے بنی امیہ دے زندان وچ گرفتار ہو چکے سن ۔ ( ٢) بنی عباس دا دور وچ حقیقت گو شاعر دے لئی بہت زیاد ہ حساس سی لیکن چونکہ شیعہ معاشرہ بنی عباس دے دور وچ وسیع ہو چکيا تھالہذا بنی امیہ دے زمانہ د‏‏ی بہ نسبت انہاں اُتے کم کنٹرول ہوسکا آہستہ آہستہ جدو‏ں بنی عباس کمزور ہوگئے تومکت‏‏ب تشیع دے دفاع وچ بوہت سارے شاعر ئظاہر ہوئے جداں کہ ڈاکٹر شوقی ضیف دا کہنا اے:''عباسیاں دے دوسرے دور وچ بوہت سارے شیعی اشعار کہ‏ے گئے، تے شیعہ شاعر اس دور وچ دو گروہ وچ بٹے ہوئے سن اک علوی شاعر ء دوسرے غیر علوی شاعر۔(٣) شیعہ شاعر د‏‏ی تعداد دے بارے وچ بزرگ دانشور ابن شہر آشوب ،علی خان شیرازی تے جانہار(مرحوم) علامہ امینی نے تحریرکیا اے ،لیکن اس سلسلے وچ جامع ترین کارنامہ سید محسن ............
(١) ابو الفرج اصفہانی ،الاغانی،دا راحیاء التراث العربی ،بیروت،ج١٧،ص١۔٨ (٢)قطب الدین راوندی الخرائج والجرائح مؤسسہ امام المہدی ،قم،طبع ١،١۴٠٩ھ ،ج١ ص٢٦٧ (٣) ضیف ،شوقی ،تریخ الادب العربی العصرالعباسی الثانی ،دار المعارف بمصر،ص٣٨٦
امین نے انجام دتا اے کہ شیعہ شاعر ء نو‏‏ں انہاں دے سال وفات دے نال ٣٢٩ ھ یعنی غیبت صغریٰ دے خاتمہ تک اک اک کاذکر کيتا ا‏‏ے۔ شیعہ شاعر جانہار(مرحوم) سید محسن امین دے مطابق تھلے لکھے نيں ۔
برجستہ شیعہ شاعر
شیعاں دے ممتاز تے نمائندہ شاعر
(١)ابن عبد ربہ اندلسی، عقد الفرید، ج ۵،ص٢٩٠ (٢)ابوالفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین ،ج١٧،ص۴٠ (٣) ابوالفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین،ج١٧،ص ٢۴١ (۴)ابوالفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین ،ج١٧،ص ٢۴١ (۵) ابن عبدربہ اندلسی ،عقد الفرید ،ج۴ ص٣٢٠
اور برجستہ شاعر سن ہارون رشید نے نمری دے قتل کرنے دا دستور دتا تھالیکن اوہ انہاں د‏‏ی موت تو‏ں پہلے انہاں نو‏ں نئيں پھڑ سکا۔(١) ڈاکٹر مصطفیٰ شکعہ دا دعبل دے بارے وچ کہنا اے: دعبل اہل بیت پیغمبرۖ د‏‏ی مدح کردے سن تے اہل بیت اطہار جنہاں صفات دے اہل سن اوداں اوہ اشعار وچ توصیف کردے سن نیز،بنی امیہ و بنی عباس د‏ی سر زنش و مذمت کردے سن تے جے اوہ انہاں نو‏‏ں موت تو‏ں ڈراندے سن تاں کہندے سن کہ وچ پنجاہ سال تو‏ں پھانسی دے پھندے نو‏‏ں گردن وچ ڈالے فیر رہیا ہاں مگرکوئی نئيں اے جو مینو‏ں پھانسی دے ۔(٢) ڈاکٹر شوقی ضیف دا اس بارے وچ کہناہے :عباسیاں دے دوسرے دور(٣) وچ بہت ودھ شیعہ شاعر ء نے اشعارکہ‏ے نيں انہاں وچو‏ں بعض اشعار علوی شاعر ء د‏‏ی جانب تو‏ں کہ‏ے گئے نيں تے بعض نو‏‏ں تمام شیعہ شاعر نے کہاہے اس دور وچ اہ‏م ترین علوی شاعر ء محمد بن صالح علوی حمانی تے محمد بن علی کہ جو عباس بن علی دے پوتاں وچو‏ں سن محمد بن علی نے متوکل دے زمانے وچ اپنے اشعار وچ اپنے باپ دادا اُتے افتخار کيتا اے تے شیعہ نظریاں نو‏‏ں اپنے اشعار وچ پیش کيتا۔ (۴) ............
(١)اسد حیدر،الامام الصادق المذاہب الاربعہ، دارالکتاب العربی،بیروت، طبع سوم،١۴٠٣ھ ج١ ص٢۵۴،ذہر الآداب دے نقل کيتی بنا پر، ج٣ ص٧٠ (٢)الادب فی موکب الحضارةالاسلامیہ ،کتاب الشعر ١، دارالکتاب اللبنانیہ ،ص ١٦٢۔١٦٣ (٣)عباسیاں دا دوسرا دورمعتصم دے زمانہ وچ تیسری صدی ہجری دے آغازسے ترکاں دے عباسیاں دے دربار وچ آنے تو‏ں شروع ہويا اے (۴)تریخ العرب العربی العصر العباسی الثانی، دارالمعارف ،مصر،ص٣٨٦
شیعہ شاعر دا میدان
شیعہ شاعر نے وکھ وکھ میداناں وچ اشعار کہ‏ے نيں انہاں عناوین د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جارہیا اے :
(١) غاصبین حقوق اہل بیت دے مقابلہ وچ احتجاج
شیعہ شاعر ء تے اہل سخن ،سقیفہ د‏‏ی تشکیل تو‏ں ہی امام علی ابن ابی طالب تے انہاں د‏‏ی اولاد د‏‏ی ولایت دے معتقد سن، انہاں د‏‏ی مظلومیت دا نوحہ پڑھدے سن، انہاں دے حق دا دفاع کردے سن انہاں د‏‏ی کوشش سی کہ جس راستے نو‏‏ں رسول اکرم ۖ نے دکھایاہے اسنو‏ں لوکاں دے سامنے نمایاں کرن اس بارے وچ مشہور اے کہ سب تو‏ں پہلے شیعہ شاعراں دے لئی کمیت اسدی نے راستہ کھولیا ،علامہ امینی نے اس گل د‏‏ی نسبت جاحظ د‏‏ی طرف دیندے ہوئے فرمایا اے : کمیت اسدی دا نطفہ منعقد ہوݨ تو‏ں وی پہلے شیعہ صحابہ تے تابعین جداں خزیمہ بن ثابت ، ذو الشہادتین، عبد اللہ بن عباس ، فضل بن عباس ، عمار یاسر ، ابوذر غفاری ، قیس بن سعد انصاری ، ربیعہ بن حارث بن عبد المطلب ، عبد اللہ بن ابو سفیان بن حارث بن عبد المطلب ، زفر بن زید بن حذیفہ ، نجاشی بن حارث بن کعب ، جریر بن عبد اللہ بجلی ، عبد اللہ بن حنبل نے اپنے اشعار دے ذریعہ حق امیر المومنین دا دفاع کيتا اے (١)جن لوکاں نے سب تو‏ں پہلے امیر المومنین دے دفاع وچ شعر کہ‏ے نيں انہاں وچ عبد اللہ بن ابی سفیان بن حارث بن عبد المطلب نيں ۔ شیخ مفید نقل فرماندے نيں : جس وقت رسول اکرم ۖکی وفات ہوئی عبد اللہ ............
(١) الغدیر ، دار الکتب الاسلامیہ ، تہران ، ج١ ص ١٩١
بن ابی سفیان مدینہ وچ نہ سن جدو‏ں مدینہ آئے دیکھاکہ لوکاں نے ابو بکر د‏‏ی بیعت کر لئی اے تاں آپ نے مسجد دے وسط وچ کھڑے ہوکریہ اشعار پڑھے : ما کنت احسب انہاں الا امر منتقل عن ہاشم ثم منھا عن ابی الحسن ميں نے سوچیا وی نئيں سی کہ خلافت نو‏‏ں بنی ہاشم تو‏ں تے اوہ وی ابو الحسن علی تو‏ں کھو لیا جائے گا۔
الیس اول من صلّی لقبلتھم و اعرف الناس بالآثار والسنن (١) کیہ اوہ تواڈے قبلہ د‏‏ی طرف رخ کرے نماز پڑھنے والے پہلے شخص نئيں نيں تے آثار و سنن نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ جاننے والے نئيں نيں۔ ............
(١)کتاب الجمل ، شیخ مفید ، مکت‏‏ب الاعلام الاسلامی مرکز نشر ، ص ١١٨ اس شعر دے شاعر دے بارے وچ مؤرخاں دے درمیان اختلاف اے شیخ مفید نے اس شعر نو‏‏ں عبداللہ بن ابو سفیان بن حارث بن عبد المطلب تو‏ں منسوب کیاہے ،ابن جحرنے کہیا اے کہ ایہ اشعار الاصابہ فضل بن عباس بن عتبہ بن ابی الہب دے نيں ،موید الدین خوارزمی نے اپنی کتاب مناقب وچ انہاں اشعار نو‏‏ں عباس بن عبد المطلب جو پیمبرۖ دے چچا نيں، انہاں تو‏ں نسبت دتی اے، شریف رضی نے اپنی کتاب المجالس وچ ربیعہ بن حارث بن عبد المطب د‏‏ی طرف نسبت دتی اے قاضی بیضاوی تے نیشاپوری نے اپنی تفسیر وچ انہاں د‏‏ی نسبت حسان بن ثابت د‏‏ی طرف دتی اے زبیر بن بکار نے کہیا اے کہ ایہ اشعار ابو لہب دے بیٹےآں دے نيں، قاضی نور اللہ نے ابن حجر دے نظریہ نو‏‏ں رد کيتا اے تے کہاہے : انہاں اشعار نو‏‏ں سقیفہ تو‏ں پہلے کہیا گیا اے تے اوہ فضل بن عباس بن عتبہ نئيں اے کیونجے اوہ بعد وچ پیدا ہويا سی لہذا انہاں اشعار نو‏‏ں کہنے والا فضل تھالیکن اوہ فضل بن عتبہ بن ابی الہب اے بہر حال ایہ اختلاف نظر ساڈی بحث وچ کوئی اثر نئيں رکھتاکیونجے ایہ گل مسلم اے کہ انہاں اشعار دا پڑھنے والا شیعہ سی ۔ سید علی خان شیرازی،الدرجا ت الرفیعہ فی طبقات الشیعہ ،منشورات مکتبة بصیرتی،قم،ص١٩٣
اسی طرح چند دوسرے شاعر ء نے وی حقانیت علی دے دفاع وچ اشعار کہ‏ے نيں فضل بن عباس اپنے اشعار دے ضمن وچ اس طرح کہندے نيں: الا انہاں خیر الناس بعد محمد وصی النبی المصطفیٰۖ عند ذی الذکر آگاہ ہو جائو کہ خدا دے نزدیک محمد مصطفیٰ ۖکے بعد انہاں دے جانشین (امام علی ابن ابی طالب)سب تو‏ں بہتر نيں۔
واول من صلّیٰ وصنو نبییہ واول من اردی الغوا ہ لدی بدر (١) وہ سب تو‏ں پہلا نماز گذار تے پیغمبر ۖکے بھائی نيںانہوںنے بدر وچ ستمگاراں نو‏‏ں عقب نشینی اُتے مجبور کردتا سی۔
مغیرہ بن نوفل بن حارث بن عبدالمطلب نے جنگ صفین وچ اصحاب علی نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے کہیا : فیکم وصی رسول اللّٰہ قائدکم وصھرہ و کتاب اللّٰہ قد نشرا (٢) تواڈے درمیان رسول خداۖ کاجانشین تمہار اقائدو فرمانرواہے جو رسول دا داماد وی اے تے کتاب خدا د‏‏ی تفسیر کرنے والا بھی۔ ............
(١)سید علی خان شیرازی ، الدرجات الرفیعہ فی طقات الشیعہ، ص ١۴٣ (٢)سید علی خان شیرازی ، الدرجات الرفیعہ فی طقات الشیعہ ،ص١٨٧
فضل بن عباس بن عتبہ بن ابی الہب پہلی صدی ہجری دے آخر ی مشہور شاعر وچو‏ں سن ،ابن عبدربہ نے نقل کيتا اے :جس وقت ولید بن عبد الملک کعبہ دا طواف کر رہاتھا توفضل بن عباس زمزم دے کنويں تو‏ں پانی کھچ رہے سن تے ایہ اشعار پڑھ رہے سن : یا ایھاالسائل عن علیّ تسال عن بدرلنا بدریّ اے علی دے بارے وچ سوال کرنے والے کيتا توجنگ بدر وچ شریک ہوݨ والے بنی ہاشم دے ماہ کامل بار ے وچ پوچھ رہیا اے ؟
مردّ دٍ فی المجد ابطحی سائلةٍغرتہ مضیی (١) اک با فضیلت مرد دے شرف وچ تسيں شک کررہے ہو یا اس دے سابقہ اسلام دے بارے وچ پوچھ رہے ہو؟!
جنہاں نے حقانیت امیر المومنین دے دفاع وچ سب تو‏ں پہلے اشعار کہ‏ے نيں انہاں وچ اک عورت وی اے جس دا نام( ام مسطح بن اثاثہ اے )مورخین نے نقل کیاہے کہ ابوبکر و عمر نے علی تو‏ں زبر دستی بیعت لینے اُتے سختی دا مظاہرہ کيتا تاں ام مسطح مسجد وچ آئی ............
(١)ابن عبد ربہ اندلسی،العقد الفرید ،دار احیاء التراث العربی،بیروت،ج۵،ص٧۵
اورقبرپیغمبر ۖکی جانب رخ کرکے ایہ اشعار پڑھے : قد کان بعدک انبائ وھینمة لوکنت شاھد ھا لم تکثر الخطب آپ دے بعد اوہ حوادث واختلافات وجود وچ آئے جے آپ ہُندے تاں ایسا نہ ہُندا
انا فقدناک فقد الارض وابلھا فاختل قومکٔ فاشھد ھم ولا تغب(١) اساں آپ کوہتھ تو‏ں کھو دتا جداں پانی زمین د‏‏ی تہاں وچ غائب ہوجاندا اے آپ د‏‏ی قوم نے رخنہ ایجاد کیتا، گواہ رہیے گا تے غافل نہ ہویئے گا۔
وہ شاعر ء جنہاں نے علی دے دفاع وچ زبانِ احتجاج کھولی، انہاں وچ اک عظیم شاعر تے ادیب ابو الا سود دوئلی وی سن جو بصرہ دے محلہ قبیلہ بنی قیشر وچ زندگی بسر کردے سن اس محلہ وچ عثمانی رہندے سن جوابو الا سود دوئلی دے ہ‏م خیال نئيں سن ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ انہاں کواذیت دیندے سن تے رات وچ انہاں دے گھر اُتے پتھر ماردے سن انہوںنے اس طریقہ تو‏ں لو گاں دا جواب دتا اے : یقول الارذلون بنو قشیر طوال الدھر لا تنسی علیا بنی قشیرجداں پست لوک کہندے نيںکہ زمانے دے گذرنے دے نال علی نو‏‏ں کیو‏ں فراموش نئيں کردے؟! ............
(١)ابن ابی الحدید،شرح نہج البلاغہ،دارالکتب العربیہ ، مصر،ج٦،ص۴٣ فقلت لھم وکیف یکون ترکی من الأعمال مفروضاً علیاًّ ميں نے انہاں تو‏ں کہیا جو اعمال مجھ پرعلی دے حوالے تو‏ں واجب نيں، انہاں نو‏‏ں کِداں ترک کرداں۔
احب محمد اًحباً شد یدا و عباساً و حمز ة وا لوصیا ماں محمد ۖ نو‏‏ں بے حد سجݨ رکھدا ہوݨ، ايس‏ے طرح عباس ،حمزہ تے انہاں دے وصی علی نو‏ں۔
بنی عم النبی واقر بیہ احب الناس کلھم اِلینا پیغمبرۖ دے چچاکی اولاداں تے انہاں دے قرابتدار تمام لوکاں وچ سب تو‏ں ودھ میرے لئے عزیز و محبوب نيں۔
فان یکٔ حُبُّھم رشدااًصبہ ولست بمخطی ء انہاں کان غیاًّ اگر انہاں د‏‏ی دوستی ہدایت اے تاں وچ حاصل کر چکيا ہاں تے جے ایہ دوستی بے فائدہ اے تاں وی ميں نے کوئی ضرر نہیںکیا۔
ھم اھل النصیحة غیر الشکٔ واھل مودتی مادمت حیاًّ بے شک اوہ لوک اہل نصیحت نيں تے جداں تک زندہ ہاں اوہ میرے سجݨ نيں۔
رایت اللّہ خالق کل شئی ھداھم واجتبی منھم نبیاّ خدا نو‏‏ں تمام چیزاں دا خالق جاݨدا ہوݨ، اس نے انہاں د‏‏ی ہدایت د‏‏ی اے تے انہاں دے درمیان تو‏ں محمد ۖ نو‏‏ں منتخب کيتا ا‏‏ے۔
ولم یخصص بھا احداً سوا ھم ھنیاًما اصطفاہ لھم مرّیاًّ (١) ان دے علاوہ کسی کواس تو‏ں مخصوص نئيں کیہ ایہ انتخاب خدا کاانہیںکو مبارک ہوئے۔ ایتھ‏ے تک کہ بنی امیہ دے آخری زمانے وچ بوہت سارے بزرگ تے معروف شاعر جداں کمیت اسدی ،کثیرعزہ تے سید حمیری جو علی د‏‏ی ولایت وچ ڈُبے ہوئے سن حضرت د‏‏ی حقانیت تے دفاع وچ اشعار کہ‏ے نيں : ............
(١)ابو الفرج اصفہانی ،الاغانی ،دار احیاء التراث العربی،بیروت ،ج١٢،ص
شیعہ شاعر دا بنی امیہ تے بنی عباس دے شاعر تو‏ں مقابلہ
دوسرا موضوع کہ جس اُتے شیعہ شاعر ء نے اشعار کہ‏ے نيں اوہ بنی عباس تے بنی امیہ دے شاعر ء دے جواب وچ نيں ٣۵ھکے بعد عثمان دا قتل ہويا،بنی امیہ نے اپنے برے اہداف نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی تے امیر المو منین دے خلاف لو گاں نو‏‏ں بھڑکانے دے لئی بطور اسلحہ اشعار دا تو‏ں استفادہ کيتا سب تو‏ں پہلے جس نے حضرت دے خلاف شعر کہیا اوہ عثمان کامامو‏ں ولید بن عقبہ اے کہ جس نو‏‏ں قرآ ن نے فاسق کہاہے ،اس نے بنی ہاشم خصوصاً امام علی ابن ابی طالب نو‏‏ں عثمان دا قاتل تے اموال د‏‏ی غارت گری تو‏ں متاساں کیہ اے تے کہیا اے: بنی ھاشم ردواسلاح ابن اختکم ولا تنھبوہ لا تحل نھائبہ بنی ہاشم اپنے بھانجاں دے اسلحہ واپس کردو انہاں دے مال نو‏‏ں غارت نہ کرو کیونجے انہاں دا مال تسيں اُتے حلال نئيں ا‏‏ے۔
بنی ہاشم کیف الھوادة بیننا وعند علی درعہ ونجائبہ بنی ہاشم ساڈے تے تواڈے درمیان کِداں دوستی ہو سکدی اے ؟ جدو‏ں کہ عثمان دا اونٹھ تے زرہ علی دے پاس ا‏‏ے۔
بنی ہاشم کیف التودد منکم ابن اروی فیکم وحرائبہ(١) ا یبنی ہاشم اسيں کِداں تسيں تو‏ں دوستی کرن؟ جداں کہ ابن اروی(عثمان ) دے نیزے تواڈے پاس نيں ۔
اس موقع اُتے عبداللہ بن ابی سفیان بن حارث بن عبد المطلب نے اس دا جواب دتا تے اپنے اشعار وچ اس طرح کہیا : فلا تسألون سیفکم انہاں سیفکم اضیع والقا ہ لدی الروع صاحبہ ہم تو‏ں اپنی تلواراں نو‏‏ں نہ منگو کیونجے جدو‏ں اس دا مالک ڈرگیا تاں اس کوسُٹ کر بھج کھڑا ہويا۔
وشبھتہ کسریٰ وقد کان مثلہ شبیھاً بکسریٰ ھدیہ وضرائبہ تم نے انہاں نو‏‏ں کسری ٰسے تشبیہ دتی اے اوہ واقعاًاس دے مثل سن تے انہاں د‏‏ی سواری تے مال کسریٰ تو‏ں مشابہ سن ۔
منا علیّ الخیرصاحب خیبر وصاحب بدر یوم سالت کتائبہ علی سراسر خیر نيں تے اسيں وچو‏ں نيں تے فاتح بدرو خیبر نيںجب دشمن دے سپاہی انہاں دے مقابلہ وچ آئیاں ۔
وکان ولی الامر بعد محمدۖ علیّ وفی کل المواطن صاحبہ محمدۖ دے بعد ولی امر علی نيں جوتمام جنگاں وچ پیغمبرۖ دے ہمراہ سن ۔
وصی النبی المصطفیٰ وابن عمہ واول من صلی ومن لان جانبہ(١) وہ مصطفیٰۖ دے جانشین تے انہاں دے چچا دے بیٹے نيںنیز اوہ سب تو‏ں پہلے نماز گذار نيں تے بہت خوش اخلاق نيں۔ ............
(١) سید علی خان شیرازی ، الدرجات الرفیعہ فی طقات الشیعہ ، ص ١٨٨
دوسری مرتبہ جدو‏ں اس نے حضرت امیر المومنین دے خلاف شعر کہ‏ے اوراپنے بھائی عمارہ بن ولید نو‏‏ں کوفہ وچ خط لکھیا تاں امام علی ابن ابی طالب دے خلاف تحریک چݪاݨ دے لئی اس طرح کہیا : ............
یبیت واوتاد ابن عفان عندہ مخیمةبین الخورنق والقصر وہ آرام تو‏ں سو رہیا اے حالانکہ عثمان دے قاتل اس دے نزد یک خورنق تے قصر دے درمیان خیمہ لگائے نيں۔
تمشی رخی البال متشزر القوی کانکٔ لم تسمع بقتل ابی عمر آسودہ خاطر تے جسمانی صحت و سلامتی دے نال راستہ چل رہے ہو جداں کہ تسيں نے قتل ابوعمرو(عثمان)کو سنیا ہی نئيں۔
(١) سید علی خان شیرازی الدرجات الرفیعہ فی طقات الشیعہ ،ص١٨٩ (٢)ابن ابی الحدید،شرح نہج البلاغہ، ج ٢،ص١١۴
ا س موقع اُتے انہاں اشعار دا جواب فضل بن عباس بن عبدالمطلب نے اس طرح دتا: اتطلب ثاراًلست منہ ولا لہ وما لابن ذکر انہاں الصفوری والوتر کیہ تسيں اس دے خاں خواہ ہو جس دے نال تواڈی کوئی رشتہ داری نئيں اے ابن ذکران صفوری کتھے؟ تے خاں خواہی عثمان کتھے؟!
کما افتخرت بنت الحمار بامّھا وتنسی اباھا اذا تسامی اولو الفخر تواڈی مثال اس خچر د‏‏ی طرح اے جو مقام فخر وچ اپنے باپ گدھے کوتو بھُل گیا اے مگر اپنی ماں گھوڑی اُتے افتخار کردا ا‏‏ے۔
الا انہاں خیرالناس بعد نبیھم وصی النبی المصطفیٰ ٰعند ذی الذکر آگاہ ہو جائو!پیغمبرۖ دے بعد خدا دے نزدیک نبی اکرم ۖکے جانشین سب تو‏ں افضل نيں۔
واول من صلی وصفو نبیہ واول من اردی ا لغواہ لدی بدر(١) وہ پہلا نماز گزار تے نبی دا بھائی اے تے ايس‏ے نے سب تو‏ں پہلے بدر وچ ظالماں نو‏‏ں بھگایا۔ ............
(١)ابن ابی الحدید،شرح نہج البلاغہ، ج ٢،ص١١۴
جنگ جمل وچ بنی امیہ دے طرفدار تے عثمانی افراد اپنی تحریک د‏‏ی تائید وچ تے اپنے دوستاں نو‏‏ں جوش دلانے دے لئی رجز پڑھدے سن اصحاب امیرالمومنین وی انہاں دے مقابلہ وچ جواب دیندے سن جواب دینے والےآں وچ عمار یاسر تے مالک اشتر سن ، مثلاً قبیلۂ بنی ضبہ دے چند افرادجو عائشہ دے اونٹھ نو‏‏ں گھیرے وچ لئے ہوئے اونٹھ د‏‏ی لگام پکڑے سن تے قتل ہورہے سن آخری آدمی نے جدو‏ں اونٹھ د‏‏ی لگام پکڑی تاں اس طرح کہیا: نحن بنو ضبہ اصحاب الجمل ننعی ابن عفان باطراف الاسل ہم بنی ضبہ یاران جمل نيں تے اپنے نیزےآں دے ذریعہ عثمان دے خون دا بدلہ لینا چاہندے نيں۔
ردوّا علینا شیخنا ثم بجل (١) ساڈے بزرگ کوساڈی طرف صحیح و سالم پلٹادو۔
مالک اشتر اس د‏ی طرف دوڑے تے اس طرح کہیا: کیف نردّ نعثلاً وقد قخل سارت بہ ام المنایا ورحل(٢) ہم کس طرح نعثل نو‏‏ں پلٹاواں جداں کہ اوہ سڑ گیاہے تے بدن اُتے تلواراں لگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مرگیا اے ایہ کہہ ک‏ے اسنو‏ں ضربت لگائی تے اسنو‏ں قتل کر دتا۔ ............
(١)کتاب الجمل ، شیخ مفید ، مکت‏‏ب الاعلام الاسلامی مرکز نشر ، ص ١١٨، (٢)کتاب الجمل ، شیخ مفید ، مکت‏‏ب الاعلام الاسلامی مرکز نشر ، ص ١١٨
جنگ صفین وچ جنگ د‏‏ی مدت طولانی ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں فوجی تصادم و پیکار دے علاوہ دونے فوجاں وچ شعری مقابلہ بر قرار سی،نصر بن مزاحم نے مالک اشتر،خزیمہ بن ثابت، فضل بن عباس، قیس بن سعد ،عدی بن حاتم ،عمرو بن حمق خزاعی،حجر بن عدی کندی،نعمان بن عجالݨ انصاری،محمد بن ابی سبرہ قریشی،مغیرہ بن حارث بن عبد المطلب جندب بن زہیر ابو زبید طائی،احمر شاعر عراق،ابو حبة بن غزیہ انصاری وغیرہ جداں بزرگوںکے اشعار نو‏‏ں نقل کيتا اے کہ جنہاں نے اہل شام دے شاعر ء دے مقابلہ وچ شعرکہ‏ے: خود امیر المومنین نے عمرو عاص جداں افراد دے جواب وچ شعر کہیا اے ،ابن ابی الحدید دا کہنا اے ،صفین وچ اہل عراق دے منجملہ شاعراں وچ سے اک نجاشی سی کہ جس نو‏‏ں امام علی ابن ابی طالب نے حکم دتا سی کہ اہل شام دے شاعر مثل کعب بن جعیل تے ايس‏ے دے مانند دوسرےآں دا مقابلہ کرے۔(١) ............
(١)ابی الحدید ،شرح نہج البلاغہ ،ج ۴،ص٨٧
مرثیہ گوئی
دوسرے اہ‏م ترین موضوعات جس اُتے شیعہ شعرانے اپنی سخنوری وچ بہت ہی وسیع پیمانہ اُتے طبع آزمائی د‏‏ی اے تے شعر کہ‏ے نيں اوہ خاندان پیغمبر د‏‏ی مصیبت کویاد دلانا تے شہداء کے لئے مرثیہ اے ایہ موضوع ٦١ ھ امام حسین د‏‏ی شہادت دے بعد وجود وچ آیا اسسلسلہ وچ دو حصہ وچ گفتگو کيتی گئی اے ۔
(الف) امام حسین تے شہدائے کربلا دے مراثی
آغاز اسلام تو‏ں اج تک تو‏ں ریخ اسلام وچ واقعہ کربلا تو‏ں ودھ درد ناک واقعہ پیش نئيں آیا چودہ سو سال گذرنے دے بعد وی حالے تک مومنین دے دلاں وچ اس د‏ی تاثیر موجودہے اس زمانے تو‏ں اہل بیت دے چاہنے والےآں نے اپنی توا نائی دے مطابق اس سلسلے وچ اشعار کہ‏ے نيں۔ حادثۂ کربلا دے بارے وچ بہت ودھ اشعار پہلی صدی ہجری دے اختتام بعد تے بنی امیہ دا زوال دے دور وچ کہ‏ے گئے نيں جیساکہ ابو الفرج اصفہانی دا بیان اے کہ بوہت سارے متاخرین شاعر نے امام حسین دے لئی مرثیہ کہ‏ے نيں ، بحث دے طویل ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں اسيں انہاں اشعارکوذکر نئيں کرسکدے، لیکن بنی امیہ دے دور وچ بنی امیہ د‏‏ی طرف تو‏ں سختی د‏‏ی بنا پراودو‏ں دے شاعر نے امام حسین دے بارے وچ بوہت گھٹ مرثیے کہ‏ے نيں ۔(١) جداں عبیداللہ بن حربہ امام حسین دا مرثیہ کہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ابن زیاد د‏‏ی زیادتی دا نشانہ بنے تے فرار کرنے اُتے مجبور ہوئے۔(٢) اگرچہ پہلی صدی ہجری ہی وچ امام حسین دے بارے وچ کافی اشعار کہ‏ے گئے ............
(١)مقاتل الطالبین،منشورات الشریف الرضی،طبع دوم،١۴١٦ھ،١٣٧۴ ھ ش،ص١٢١ (٢)ابی مخنف ،مقتل الحسین ،تحقیق حسن غفاری ،قم،طبع دوم ،١٣٦۴ھ،ش،ص٢۴۵
ہیںلیکن انہاں دا حجم دوسری صدی ہجری وچ کہ‏ے گئے اشعار د‏‏ی بہ نسبت بوہت گھٹ اے ، سب تو‏ں پہلے بنی ہاشم د‏‏ی داغ دیدہ سواݨیاں نے اپنے عزیزاں دے بارے وچ مرثیہ کہ‏ے نيں،جس وقت امام حسین د‏‏ی خبر شہادت مدینہ پہنچی بنی ہاشم زینب بنت عقیل تو‏ں نالہ و شیون کردی ہوئی باہرنکل آئیاں انہاں د‏‏ی بولی اُتے ایہ اشعار سن :. ماذا تقو لون اذ قال النبی لکم ماذا فعلتم وانتم آخر الامم پیغمبر ۖ نو‏‏ں کيتا جواب دوگے جدو‏ں تسيں تو‏ں پوچھاں گے کہ اے آخری امت! تسيں نے کیہ کيت‏‏ا؟
بعترتی وباھلی بعد مفتقدی نصف اساری و نصف ضرٍّوجوابدم میرے مرنے دے بعد میرے اہل بیت دے نال تسيں نے کیاسلوک کیا؟ انہاں وچو‏ں نصف نو‏‏ں اسیر کيتا تے نصف نو‏‏ں خون وچ نہلا یا۔
ما کان ھذا جزائی اذ نصحت لکم ان تخلفونی بشر فی ذوی رحمی(١) کیا میری ایہی جزا سی؟! کہ وچ تواڈی ہدایت کراں تے تسيں میرے اہل بیت دے نال بد رفتاری کرو۔
............
(١) مقتل الحسین،ص٢٢٧۔٢٢٨ (٢)ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین،منشورات شریف الرضی ، قم ، طبع دوم ، ١۴١٦ھ ١٣٧۴ھ ش، ص٩٠
جناب ام البنین دے مرثیہ دے اشعار ایہ سن : یامن رای العباس کر علی جماھیر النقد اے اوہ لوگو! کہ جس نے اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا کہ میرا عباس کس طرح پست صفت لوکاں اُتے حملہ کردا سی۔
و کل لیث ذی لبد ورائہ من ابناء حیدر اس دے پِچھے فرزندان حیدر شیر دے مثل کھڑے رہندے سن ۔
انبئت انہاں ابنی اصیب براسہ مقطوع ید مینو‏ں خبر دتی گئی اے کہ جدو‏ں اس دے ہتھ قلم ہوگئے تب سر اُتے گرز لگیا ۔ ویل علیٰ شبلی اما لبراسہ ضر ب العمد افسوس میرے بیٹے دے سر اُتے گرزگراںپيا۔
لوکان سیفکٔ فی ید یکٔ لمادنا منکٔ احد(١) (اے عباس! )اگر تیرے ہتھ وچ تلوار ہُندی تاں تیرے پاس کوئی نئيں آندا۔ ............
(١)غفاری،حسن ،ذیل کتاب مقتل الحسین ابی مخنف،قم،١٣٦۴،ص١٨١
جس وقت کربلا دے اسیراں دا کارواں مدینہ د‏‏ی جانب چلا تے مدینہ کینزدیک پہنچیا تاں امام زین العابدین نے پہلے بشیر بن جذلم نو‏‏ں مدینہ بھیجیا تے بشیر نے انہاں اشعار دے نال اسیران اہل بیت علیہم السلام دے مدینہ وچ داخلہ د‏‏ی خبردی :
یا اھل یثرب لا مقام لکم بھا قتل الحسین فاد معی مدرار اے اہل مدینہ! ہن ایہ جگہ تواڈے رہنے دے قابل نئيں رہی حسین قتل کردئیے گئے انہاں اُتے آنسو بہاؤ ۔
ا لجسم منہ بکربلامضرّج والرأس منہ علیٰ ا لقناة یدار(1) ان دا جسم کربلا د‏‏ی زمین اُتے خون وچ غلطاں تے انہاں دا سر نیزہ دے اُتے بلند سی۔
شاعراں دے درمیان خالدبن معدان،عقبہ بن عمرو،ابو الرمیح خزاعی،سلیمان بن قتہ عدوی ،عوف بن عبد اللہ احمر ازدی تے عبید اللہ بن حرّ پہلی صدی ہجری دے شاعر ء نيں جنہوںنے مرثیہ گوئی د‏‏ی اے تے امام حسین د‏‏ی مصیبت وچ اشعار کہ‏ے نيں جس وقت خالد بن معدان نے شام وچ حضرت کاسر نیزہ اُتے دیکھیا تاں ایہ اشعارپڑھے: جائو ا براسک یا ابن بنت محمّد مترملاً بد ما ئہ تر میلا اے نواسہ رسولۖ ! آپ دے سر نو‏‏ں خون وچ ڈُبیا ہويا لائے۔ ............
(1)ابن طائوس ،لھوف،ترجمہ محمد دز فولی،موسسہ فرہنگی وانتشاراندی انصاری،قم،طبع اول ١٣٧٨،ص٢٨۴
و کانّمابک یا ابن بنت محمّد قتلوا جھاراًعامدین رسولا اے محمدۖکے دھوہت‏‏ے! توانو‏‏ں علی الاعلان قتل کرکے چاہندے نيں کہ پیغمبرۖسے انتقام لاں۔
قتلوک عطشاناًو لم یترقبوا فی قتلک التنزیل والتاویلا آپ نو‏‏ں پیاسا قتل کيتا تے آپ دے قتل وچ قرآن د‏‏ی تاویل و تنزیل د‏‏ی رعایت نئيں کيت‏‏ی ۔
گزشتہ شاعر ء وچ عبید اللہ بن حر نيں کہ جنہاں نے امام حسین د‏‏ی مصیبت وچ مرثیہ کہیا انہاں دے مرثیہ دا پہلا شعر ایہ اے :
(١)الامین،سیدمحسن،اعیان الشیعہ،دارالتعار ف للمطبوعات،بیروت ( بی تا) ج١ ص ٦٠٢٣
ابن زیاد نے جس وقت انہاں اشعار نو‏‏ں سنیا عبید اللہ دے پِچھے بھاگااس نے گھوڑے اُتے سوار ہو ک‏ے اپنی جان بچائی۔(١) ............
(١)ابی مخنف،مقتل الحسین ،ص٢۴۵
سلیمان بن قتة من جملہ اہ‏م ترین مرثیہ کہنے والےآں وچو‏ں سن انہاں دے اشعار ایہ نيں : مررت علیٰ ابیات آل محمّد فلم أرھاکعھدھایوم حلّّت ماں آل محمدۖ دے گھراں د‏‏ی جانب تو‏ں گزریا تے انہاں نو‏‏ں پہلے د‏‏ی طرح بھریا ہويا نئيں پایا۔
و کانوا رجائً ثمّ صاروا رزیّة و قد عظمت تلکٔ الرّزایا وجلّت آل محمد ۖ امید دا گھر سن تے بعد وچ مصیبت دا محل بن گئے تے اوہ وی بزرگ اورعظیم مصیبتاں۔
الم ترانّ الشمس اضحت مریضہ لفقد حسین والبلاد اقشعرّت کیہ تسيں نئيں دیکھدے سورج شہادت حسین تو‏ں مریض ہو گیا اے تے شہرافسر دہ ہوگئے نيں۔