بھگتی_ساہت_تے_بھگت_رویداس
بھگتی لہر
اس سمیں انتری بھارت وچّ بھگتی مارگ نے وی جنم لے لیا سی۔ اس متّ دے کجھ انش تاں سانوں اپنشد پرانا تے گیتا تکّ لے جاندے ہن، پرتوں اک لہر جاں اندولن دے طور ’تے اس متّ نے اسے کال وچّ ہی پربھاو پاؤنا شروع کیتا۔ پنجابی ساہت وچّ وی بھگت کویاں دیاں رچناواں دا کافی مہتوپورن تے وشیش ستھان ہے۔ اسے لئی بھگتی متّ دے اڈّ-اڈّ پکھاں اتے اتھے وچار کرنی ایوگ نہیں ہوویگی۔ بھگتی لہر دا آرنبھ اٹھویں صدی عیسوی وچّ دکھنی بھارت وچّ ہویا دھارمک لہر دا ایہہ کیندر، اچانک ہی اتر ولوں اٹھکے دکھن وچّ بدل جان دا کارن ایہہ سی کہ اتری بھارت وچّ بڑی تیزی نال راجنیتک تے سماجک تبدیلیاں آ رہیاں سن۔ مہاراجہ ہرش دی حکومت ختم ہو چکی سی اتے دیش چھوٹیاں چھوٹیاں راجپوت ریاستاں وچّ ونڈیا گیا سی۔ ایہہ ریاستاں آپو وچّ لڑدیاں رہندیاں سن۔ اس دے الٹ دکھنی ہند وچّ شانتی سی۔ چولا راجے بڑی مضبوطی نال راج کر رہے سن۔ ہندو متّ، بدھ متّ اتے جین متّ نال ٹکر لے رہا سی۔ مالابار وچّ اسلام وی اپنے پیر جما چکا سی تے ہولی-ہولی اپنا اثر ودھا رہا سی۔ ہر لہر وانگ، بھگتی لہر دی سمیں دی لوڑ انوسار اٹھی۔ اس دے ابھرن وچّ بھائیچارک حالتاں دا بہت ہتھ سی۔ ودھیرے کر کے ایہہ سماجک غلامی تے براہمنواد دے کٹڑ فلسفے ورودھ پرتیکرم دا سٹہ سی۔ ربّ وچّ پورن وشواس رکھن والا ہندو متّ، بدھ متّ نوں بہت دیر تکّ سویکار نہ کر سکیا جہڑا کہ ربّ دی ہوند بارے بالکل چپّ سی اتے بہت زور کرم سدھانت (فلاسفی) ’تے دندا سی۔ بدھ دے چیلے اس دے چنگے سدھانتاں نوں بھلکے کریتیاں وچّ پھس چکے سن۔ بدھ دی مورتی پوجا ربی پوجا دا درجہ لے چکی سی۔ اہنسا دے سدھانت نے لوکاں نوں سریرک تے آتمک طور ’تے کمزور بنا دتا سی۔ بدھ متّ دا اہندسا دا اصول تے اسلام ورگی جابر سبھیتا تے مذہب دے ساہمدے بلہین ثابت ہوئی۔ براہمناں دے ذات-پات دے کٹڑ وکھیویں کر کے عامَ لوکی اسلام ولّ جا رہے سن۔ راجپوتاں ورگی بیر قوم وی اہنسا وادی بدھ دھرم نوں اپنا نہیں سی سکدی۔ دکھنی حصے وچّ شیو متّ تے ویشنوں متّ دے سادھوآں نے لوکاں نوں شو تے وشنوں دی پوجا ولّ لیاؤن دا پورا یتن کیتا۔ شیو تے وشنوں متاں وچوں ہی بھگتی لہر دا جنم ہویا، کیوں جو سناتنی دھرم دی پنر سرجیتی دے راہ وچّ کافی اوکڑاں سن، اس لئی بھگتی متّ وچّ بدھ متّ دیاں ساریاں صفتاں شامل ہو گئیاں اتے اسے طرحاں شیو اتے ویشنو متّ دے چنگے پکھاں نوں اپنایا گیا نویں اٹھے بھگتاں نے لوکاں نوں ربّ دی ہوند تے اس دی مہر وچوں خوشی پراپت کرن دی سکھیا دتی۔ ڈاکٹر رادھا کرشنن انوسار “بھگتی مارگ، ربا تے پورن وشواس دا مارگ ہے، جس وچّ جیو جاں پرانی دی بھاوک ستا دی پوترتا اتے زور دتا جاندا ہے۔ بھگتی مارگ، گیان تے کرم توں اپرنت پرماتما نال بھاوک اکسرتا اتے زور دندا ہے۔”1 اس لہر دیاں جڑھاں بھاویں پرانے سمیں تکّ جا پجدیاں ہن۔ پرنتو اس دا موڈھی راماچند نوں ہی منیا جاندا ہے۔ ولبھ اچاریہ تے مادھوَ وی موڈھیا وچوں ہی ہن۔ ایہناں شنکراچاریہ دی گیان مارگ تے مایہ دیسدھانت دا ڈٹّ کے مقابلہ کیتا۔ صوفی کاوَ، برہا کاوَ، بیر کاوَ دے نال-نال پوروَ-نانک کال وچّ پنجابوں باہر وچردے بھاگت جناں دے بھگتی کاوَ دی وچاردھارا وی نال-نال پرچلت ہو چکی سی۔ “عامَ پرتھا جاں چال ایہہ سی کہ اپنی مات بھاشا جا صوبے دی زبان وچّ وی رچنا رچیندی سی۔ لاگے چارہے دی بولی دی وچّ وی اے بارے اتری تے مدھ تے پوربی ہند دی سانجھی جہی سنت بھاشا وچّ وی۔ پربھاو اک اتے دوجی دا سپشٹ ہے۔ بھگتاں دی شبداولی وی بہت بھیت نہیں، نہ بہتی وتھّ جاپدی ہے۔ شبد اک دوجی بھاشا دے رلے ملدے ہن۔ شیلی دی اک سامان ہے۔”2 ڈاکٹر. ایس. ایس. کوہلی دے کتھن مطابق ‘رام-کاوَ’ تے کشنا کاوَ دا پربھاو پنجابی ساہت اتے وی پیا بھگت-بانی دا گورو گرنتھ صاحب وچّ یوگ استھان پراپت کرنا اس گلّ دا ثبوت ہے۔ سرگن دھارا ہندی ساہت وچّ چودھویں صدی توں لے کے ستارویں صدی تکّ پسری ہوئی ہے۔ پنجابی وچّ وی اس سمیں ضرور اجیہے کوی ہوئے ہونے۔”3 بھگتی لہر دا آرنبھ ہندو سدھانتا کے ورودھ وجوں ہویا۔ ایہناں بھگتاں نے دیوی-دیوتیاں دی تھاں ربّ وچّ وشواس رکھن دا اپدیش دتا۔ سنتاں، بھگتاں نے مانوی سمانتا دا سنیہا دے کے آپسی جاتپات، اوچ-نیچ، چھوت-چھات دے بھاوَ نوں دور کیتا تے سارے منکھاں نوں اکو ہی پرماتما دی سنتان منیا ایہناں بھگتاں نے لوک بولی وچّ بانی رچ تاں جو سدھارن منکھ وی اس نوں چنگی طرحاں سمجھ سکے۔ جےَ دیوَ، ترلوچن، رامدیو، سدھنا، رامانند، سین، رویداس، کبیر، دھنا آدی بھگتاں نے اپنی بانی راہیں پربھو پریم وچوں مکتی تے شانتی دی پراپتی دا مارگ دسیا۔ اردو کوی ابال دا اک شعر ہے جو بھگتی ساہت دی مکتی تے شانتی ولّ اشارہ کردا ہے۔ “مکتی بھی شانتی بھی بھگتو کے گیت میں ہے دھرتی کے واسیؤ کی مکتی بھی پریت میں ہے” مدھ کال وچّ ‘گیان’ اتے ‘بھگتی’ دے ادھار تے کئی درشناں دا جنم ہویا۔ گیان تے آدھارت سنکر آچاریہ دا ادویتواد ہے جدوں کہ بھگتی دے آدھار تے چار درشن سبھ توں پرمکھ تے پرسدھ ہن جویں (1) وششٹادوید (رامانز آچاریہ) (2) دویبھادویتواد (نمبارکاچاریا) (3) دیوتواد (مدھواچاریا) (4) شدھادویتواد (ولبھاچاریا) کال کرم انوسار سبھ توں پہلا شنکر دے ادویتواد دا تھاں ہے اتے باقی چارے درشن اک دوجے دی پرتی کریا سروپ پیدا ہوئے۔ جیو لئی مکتی پراپت کرن لئی کرم کانڈ ضروری ہن۔ کرم تے گیان نال پیدا ہویا بھگتی بھاوَ مانو مکتی دا سادھن ہے۔ شنکر انوسار جیو تے ایشور دا اک ہو جانا مکتی ہے، پرنتو رامانز دا مت ہے کہ جیو دا ایشور دے نیڑے پجّ جانا جا ایشور دے سامان ہو جاندا ہی مکتی ہے۔ بھگتی دے آدھار تے کھڑا کیتا گیا دوجا مت نمبارک آچاریہ دا ‘