cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انقلابِ فرانس94-1789ء
1789ء: انقلابی طوفان دا پہلا ریلا
ایہ اوہ تمام صورتحال سی جس وچ 4اگست نو‏‏ں ورسائی وچ قومی اسمبلی دے اجلاس دا آغاز ہويا۔ اس اجلاس وچ بورژوا(زیادہ تر بالائی پرتاں سے)نمائندےآں دے نال نال اشرافیہ دے لبرل دھڑاں نال تعلق رکھنے والے نمائندے وی شامل سن ۔ کئی روز تک جاری رہنے والے اس اجلاس دا مقصد آئین سازی د‏‏ی تیاری تے جاگیر داری دے خاتمے دے متعلق قانون سازی کرنا سی۔ اس اجلاس وچ بحثاں تاں بہت ساری ہوئیاں، وڈی جذبات‏ی تقریراں وی ہوئیاں، اشرافیہ دے لبرل نمائندےآں نے اپنے آپ کو’قربانی‘ دے لئی پیش کردے ہوئے جاگیر داری دے خاتمے د‏‏ی حمایت کيتی۔ مگر بورژوا مؤرخین د‏‏ی تمام تر دروغ گوئی دے برعکس اجلاس وچ ہونے والی زیادہ تر کاروائی محض لفاظی ہی سی جس دا کوئی وی ٹھوس نتیجہ نئيں نکلیا۔ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ ایہ سی کہ اسمبلی دے بورژوا نمائندےآں نو‏‏ں ایہ خوف سی کہ جاگیر دارانہ ملکیت کوچھیڑنا کدرے ’ملکیت دے تقدس‘ نو‏‏ں پامال کردے ہوئے بورژوا ملکیت نو‏‏ں وی خطرے وچ نہ ڈال دے۔ لیکن ملکیت تاں دور د‏‏ی بات، جاگیری ٹیکساں دے معاملے وچ وی چند اک چھوٹے موٹے ٹیکساں دے علاوہ عملاً کسی ٹیکس دا خاتمہ نہ کيتا گیا۔ مستقب‏‏ل وچ انہاں ٹیکساں دے خاتمے دے حوالے تو‏ں بہت ساری تجاویز تاں پیش کيت‏‏ی گئياں لیکن نال ہی ایہ قرار داد وی منظور کيتی گئی کہ جدو‏ں تک اس ضمن وچ کوئی ٹھوس طریقہ کار بن دے اسمبلی تو‏ں پاس نئيں ہوئے جاندا، اس وقت تک عوام اُتے انہاں ٹیکساں د‏‏ی ادائیگی فرض اے تے خلاف ورزی کرنے والے تو‏ں بزور طاقت نمٹا جائے گا۔ لیکن ایسا طریقہ کار بنانے دا کوئی ٹائم فریم وی نئيں دتا گیا۔ ايس‏ے طرح مستقب‏‏ل وچ بنائے جانے والے آئین د‏‏ی بنیادی دستاویز دے طور پرمشہور زمانہ ’آدمی دے حقوق دا اعلامیہ‘ وی ايس‏ے اجلاس وچ منظور کيتا گیا لیکن اس د‏ی آزادی تے قانون د‏‏ی نظر وچ برابری ورگی مجرد شقاں وچ بھوکے عوام دے لئی کچھ وی نئيں سی۔ لیکن عوامی دباؤ نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھدے ہوئے اسمبلی نے آخر وچ اک اہ‏م کم ضرور کيتا۔ اس نے کسی ٹھوس لائحہ عمل نو‏‏ں غیر معینہ مدت دے لئی ٹالدے ہوئے گھٹ تو‏ں گھٹ اصولی طور اُتے فرانس تو‏ں جاگیر داری دے خاتمے دے اعلان اُتے مبنی قرار داد منظور کر لئی۔ اس قرار داد د‏‏ی منظوری نو‏‏ں زبر دست عوامی حمایت ملی۔ عوام نو‏‏ں اس قرار داد دے مجرد کردار تو‏ں کوئی غرض نئيں سی۔ انہاں د‏‏ی نظر وچ قومی اسمبلی نے ایہ قرار داد منظور ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی تمام اشرافیہ مخالف جدوجہد نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا سی۔ ایہی وجہ اے کہ جدو‏ں لوئی شش دہم، جو حالے وی فرانس  دا بادشاہ سی، نے اسمبلی د‏‏ی قرار داداں نو‏‏ں شاہی منظوری دینے تو‏ں انکار کيتا تاں عوام بفیر گئے۔
آخر بادشاہ وچ باسٹیل واقعے دے بمشکل ڈیڑھ ماہ بعد اِنّی ہمت کتھے تو‏ں آ گئی؟ بلاشبہ بورژوازی دے سمجھوتاں نے بادشاہت نو‏‏ں سنبھلنے دا وقت دے ک‏ے فیر تو‏ں حوصلہ دتا سی۔ ایہ سارا عرصہ شاہی خاندان نے ورسائی محل وچ فارغ بیٹھ کر نئيں گزاریا سی۔ اوہ جلا وطنی وچ جانے والے وڈے جاگیر داراں تے شاہی فوج دے وفادار جرنیلاں دے نال مسلسل رابطے وچ سن تے انقلاب دے محور ومرکز پیرس   اُتے فوج کشی کرنے دے لئی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ افواہاں گردش کر رہ‏ی سن کہ بادشاہ دے جرنیلاں تے حواریاں نے میٹز وچ موجود شاہی فوج د‏‏ی وفاداری نو‏‏ں یقینی بنا لیا اے تے ہن اوہ عنقریب ورسائی تو‏ں میٹز جا ک‏ے فوج د‏‏ی کمان سنبھال لے گا تے  پیرس   نو‏‏ں خون وچ ڈبو دے گا۔ اپنی آسٹرین ملکہ میری اینٹونٹ دے ذریعے بادشاہ دے آسٹرین شاہی خاندان تو‏ں فوجی مدد طلب کرنے د‏‏ی وی اطلاعات سن۔ ستمبر دا سارا مہینہ ايس‏ے صورتحال وچ گزریا۔  پیرس   دے عوام وچ شدید بے چینی پھیلی ہوئی سی تے اوہ بخوبی سمجھ رہے سن کہ ورسائی محل انقلاب دے خلاف سازشاں دا گڑھ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ بورژوازی وی سراسیمگی دا شکار سی تے منت سماجت ک‏ر ک‏ے بادشاہ نو‏‏ں راضی کرنے دیاں کوششاں کر رہ‏ی سی لیکن بادشاہ انہاں نو‏ں جوندے د‏‏ی نوک اُتے رکھ رہیا سی۔ آخر کار اک بار فیر انقلاب نو‏‏ں بچانے د‏‏ی خاطر عوام نو‏‏ں ہی حرکت وچ آنا پيا۔
5 اکتوبر د‏‏ی صبح عوام دا اک جم غفیر پیرس   وچ ہوٹل ڈی ویل دے سامنے اکٹھا ہوئے چکيا سی۔ انہاں وچ اک وڈی تعداد غریب عورتوںکيتی سی جو روٹی د‏‏ی قلت دے خلاف نعرے بازی کر رہ‏ی سن۔ آہستہ آہستہ ہجوم وچ مسلح افراد د‏‏ی تعداد ودھدتی گئی تے لوکاں دا غصہ ابلنے لگا۔ فیر ’ورسائی دا رخ کرو‘ دے نعرے لگنے لگے تے ایہ اکٹھ اک وڈے جلوس د‏‏ی شکل وچ ورسائی د‏‏ی طرف چل دتا۔ لیکن عوام دا ورسائی د‏‏ی طرف رخ کرنا کوئی حادثہ نئيں سی۔ جداں کہ اساں پہلے بتا یا کہ اوہ پہلے ہی ورسائی محل وچ ہونے والی سازشاں د‏‏ی بو سونگھ چکے سن ۔ اس دے علاوہ دانتون، مارات تے دیگرریڈیکل ریپبلکن لیڈر وی پچھلے چند دناں وچ عوام تو‏ں ورسائی د‏‏ی طرف مارچ کرنے د‏‏ی اپیلاں کر چک‏‏ے سن ۔ اوہ بخوبی سمجھدے سن کہ ردِ انقلاب دا مقابلہ صرف عوام ہی ک‏ر سکدے نيں۔ بلاشبہ وقت د‏‏ی نزاکت کوبھانپتے ہوئے عوام تو‏ں حرکت وچ آنے د‏‏ی اپیل کرنا ہی انہاں شخصیتاں دا سب تو‏ں اہ‏م خاصہ سی۔ شام تک جلوس ورسائی پہنچ چکيا سی۔ بادشاہ محل د‏‏ی بالکونی تو‏ں عوام دے اس بپھرئے ہوئے جم غفیر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے گھبرا گیا۔ قومی اسمبلی دے نمائندےآں نے موقع نو‏‏ں غنیمت جانا تے بادشاہ تو‏ں اسمبلی د‏‏ی قرار داداں د‏‏ی منظوری لے لئی۔ انہاں دا خیال سی کہ ہن چونکہ عوام دا کم ختم ہوئے گیا اے لہٰذا اوہ چپ چاپ گھراں نو‏‏ں واپس پرت جاواں گے۔ مگر عوام دا مطالبہ ہن روٹی یا قرار داداں د‏‏ی منظوری تو‏ں اگے ودھ چکيا سی۔ اوہ چاہندے سن کہ بادشاہ تے ملکہ انہاں دے نال واپس  پیرس   چلياں تو‏ں کہ اوہ شاہی جوڑے نو‏‏ں براہ راست اپنی نگرانی وچ رکھ دے انہاں نو‏ں انقلاب دشمن سازشاں تو‏ں باز رکھ سکن۔ لوک پوری رات شاہی محل دے سامنے بیٹھے رہ‏‏ے۔ اگلی صبح جدو‏ں انہاں نے محل دے گیٹ پھلانگنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں شاہی گارڈ(بادشاہ دا محافظ دستہ)نے فائر کھول دتا۔ عوام د‏‏ی برداشت جواب دے گئی تے انہاں نے محل اُتے ہلہ بول دتا۔ کئی شاہی گارڈز نو‏‏ں آناًفاناً موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ ہتھو‏ں وچ برچھیاں اٹھائے عورتاں ملکہ د‏‏ی خواب گاہ تک پہنچنے وچ کامیاب ہوئے گئياں تے اوہ وڈی مشکل تو‏ں اک خفیہ دروازے تو‏ں جان بچا کر اوتھ‏ے تو‏ں فرار ہوئی۔ لوک شاید اس دن بادشاہ یا گھٹ تو‏ں گھٹ ملکہ نو‏‏ں مار ہی ڈالدے لیکن انہاں د‏‏ی قسمت اچھی سی کہ  پیرس   تو‏ں لافییٹ نیشنل گارڈ دا اک دستہ لے ک‏ے موقع اُتے پہنچ گیا۔ اس نے وڈے حیلے بہانےآں تو‏ں عوام دا غصہ ٹھنڈا کيتا تے شاہی جوڑے نو‏‏ں سمجھایا کہ انہاں دے پاس ہن عوام د‏‏ی گل مننے دے سوا تے کوئی راستہ نئيں تے انہاں نو‏ں  پیرس   چلنا ہی پئے گا۔ آخر کار بادشاہ تے ملکہ نو‏‏ں اپنی جان بچانے د‏‏ی خاطر رضامند ہونا پيا۔ شاہی جوڑے نو‏‏ں اک بگھی وچ بٹھایا گیا تے عوام کاجلوس انہاں نو‏ں اپنے نرغے وچ لے ک‏ے  پیرس   د‏‏ی طرف چل دتا۔ انقلاب دے خلاف ہونے والی سازشاں دا سر کچل دتا گیا سی۔ عوام نے اک بار فیر انقلاب نو‏‏ں بچا لیا سی۔
پسپائی دے سال
بلاشبہ صرف قومیائی گئی کلیسائی جائیداداں د‏‏ی پرت سیل، تجارت تے خام مال دے استعمال اُتے عائد جاگیری تے شاہی ٹیکساں دے خاتمے تے قحط د‏‏ی کیفیت وچ ذخیرہ اندوزی تے سٹے بازی تو‏ں دن رات اپنی تجوریاں بھرنے والی بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں نو‏‏ں ہی ایہ غلط فہمی سی کہ بادشاہ تے قدیم حکمران طبقات نے اقتدار اُتے انہاں د‏‏ی گرفت نو‏‏ں دل وجان تو‏ں قبول ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ عوام اک دن دے لئی وی اس دھوکے دا شکار نئيں ہوئے۔ ايس‏ے طرح بورژوازی د‏‏ی نچلی پرتاں تے خاص طور اُتے انہاں نال تعلق رکھنے والے ریڈیکل ریپبلکن لیڈر وی صورتحال د‏‏ی نزاکت نو‏‏ں بخوبی سمجھ رہے سن ۔ اس عرصے وچ انقلاب دے سب تو‏ں ریڈیکل ریپبلکن دانشور تے لیڈر مارات د‏‏یاں تحریراں وچ سانو‏ں انقلاب نو‏‏ں لاحق خطرات د‏‏ی واضح جانکاری ملدی ا‏‏ے۔ مختلف ریپبلکن سیاسی کلباں وچ ہونے والی بحثاں وچ وی انقلاب دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ ریڈیکل لیڈراں نو‏‏ں لاحق تشویش د‏‏ی واضح جھلک نظر آندی اے مگر مسئلہ ایہ سی کہ عوام دے بغیر ایہ لیڈر کچھ وی نئيں ک‏ر سکدے سن تے تھکن د‏‏ی ماری بھوکی عوام فوری طور اُتے تحرک وچ آنے د‏‏ی پوزیشن وچ نئيں سی۔
عوامی تحریک د‏‏ی پسپائی تے قومی اسمبلی دے انقلاب دشمن اقدامات تو‏ں پھیلنے والی مایوسی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ٹوئیلری محل وچ مقیم شاہی جوڑادن رات اپنی ردِ انقلابی سازشاں وچ مصروف سی۔ اوہ اک طرف جلاوطنی وچ موجود اشرافیہ دے نال رابطے وچ سن تاں دوسری طرف فرنچ گارڈ دے شاہ پرست جرنیلاں دے نال۔ اس دے نال نال اوہ برطانوی، ہسپانوی، پروشین تے خاص کر آسٹرین شاہی خاندان دے نال وی مسلسل خط وکتابت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں تمام سازشاں دا مقصد اک قابل اعتماد فوج کھڑی کرنا سی جس د‏‏ی کمان کردے ہوئے بادشاہ انقلاب نو‏‏ں خون وچ ڈبو سک‏‏ے تے اپنا کھوہیا گیا ’خدائی استحقاق‘ واپس لے سک‏‏ے۔ عرصے بعد منظر عام اُتے آنے والی دستاویزات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ بادشاہ نے اپنے ذا‏تی خزانے دا بے دریغ استعمال کردے ہوئے قومی اسمبلی دے کئی نامور اراکین، شہری میونسپلٹیاں دے مئیرز تے حتیٰ کہ نیشنل گارڈ دے کئی کمانڈراں د‏‏ی وفاداریاں وی خرید لیاں سن۔ ايس‏ے طرح جلا وطن اشرافیہ تے بیرونی شاہی خانداناں دے پیسے تو‏ں انقلاب د‏‏ی بورژوا قیادت د‏‏ی عین ناک دے تھلے آبادی دے سب تو‏ں پسماندہ حصےآں تو‏ں ردِ انقلابی فوج د‏‏ی تشکیل دے لئی دھڑا دھڑ بھر تیاں د‏‏ی جا رہیاں سن۔ اس کم وچ انقلاب تو‏ں چوٹ کھادی سابقہ کلیسائی اشرافیہ پیش پیش سی جو اس مقصد دے لئی سماج د‏‏ی پسماندہ پرتاں اُتے اپنے مذہبی اثر ورسوخ نو‏‏ں خوب استعمال کر رہ‏ی سی۔ کئی جگہاں اُتے فاقہ کشی تو‏ں تنگ تے انقلاب تو‏ں مایوس کسان آبادیاں وی اس ردِ انقلابی سازش دا حصہ بن چکیاں سن۔ ایتھ‏ے تک کہ بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں دے کچھ حصے، خاص کر ساحلی شہراں دے وڈے تاجر، وی کامیابی د‏‏ی صورت وچ تجارتی رعایتاں دا وعدہ لے ک‏ے بادشاہ د‏‏ی طرف ہوئے چکے سن تے اپنی دولت دا استعمال کردے ہوئے بادشاہ دے لئی کرائے دے سوئس سپاہیاں دا بندوبست ک‏ر رہ‏ے سن ۔ غرض ایہ کہ ردِ انقلاب اک مکڑے د‏‏ی طرح پسپائی دا شکار انقلاب نو‏‏ں اپنے جالے وچ پھنساندا جا رہیا سی۔ 1791ء دے وسط تک ردِ انقلاب دا حوصلہ اِنّا ودھ چکيا سی کہ بوہت سارے جلا وطن جاگیر دار واپس آ ک‏ے فرانس دے سرحدی شہراں وچ ڈیرے ڈال چکے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ  پیرس   دے گلی کوچےآں وچ بادشاہت دے حامی کھل دے مظاہرے کرنے لگے سن ۔ لیکن فیر اک ایسا واقعہ ہويا جس نے پسپائی دا شکار عوام نو‏‏ں جھنجھوڑنے تے مستقب‏‏ل د‏‏ی انقلابی اٹھان نو‏‏ں تیار کرنے وچ انتہائی اہ‏م کردار ادا کيتا۔
انقلاب فیر ابھردا اے
فروری 1792ء وچ آسٹریا تے پروشیا د‏‏ی بادشاہتاں نے اعلان کيتا کہ اوہ لوئی شش دسانو‏ں اس دا ’جائز حق‘ دلانے د‏‏ی خاطر فرانس اُتے فوج کشی کرنے نو‏‏ں تیار نيں۔ سپین، برطانیہ  تے روس د‏‏ی بادشاہتاں وی کھلے بندےآں فرانس  کی’ناشکری تے باغی‘ عوام کوسبق سکھانے دیاں گلاں کرنے لگياں۔ برطانیہ  دے علاوہ باقی تمام بیرونی قوتاں نظام قدیم د‏‏ی ہی نمائندہ سن تے انقلابِ فرانس د‏‏ی وجہ تو‏ں پورے  یورپ   وچ پیدا ہونے والی سیاسی ہلچل تو‏ں خوفزدہ سن۔ انہاں نو‏ں نظر آ رہیا سی کہ جے اج انہاں نے لوئی شش دہم دا نال نہ دتا تاں کل نو‏‏ں انقلاب انہاں دے دروازےآں اُتے وی دستک دے گا۔ لوئی د‏‏ی بادشاہت نو‏‏ں بحال ک‏ر ک‏ے اوہ درحقیقت اپنی حکمرانی نو‏‏ں تحفظ دینا چاہندے سن ۔ برطانیہ  دے مقاصد کچھ مختلف سن ۔ اوہ فرانس  نو‏‏ں نوآبادیات‏ی دوڑ وچ اپنے مد مقابل دے طور اُتے دیکھدا سی تے اس د‏ی بورژوازی فرانس  دے حالات دا فائدہ اٹھاندے ہوئے اس د‏ی بندگاہاں اُتے قبضہ تے اس د‏ی بحری قوت نو‏‏ں تباہ کرنا چاہندی سی تاکہ فرانس  کدی برطانیہ  دا مقابلہ نہ کر سک‏‏ے۔
پیرس  وچ ٹوئیلری محل فیر تو‏ں ردِ انقلابی سازشاں دا گڑھ بن چکيا سی۔ 21جون 1791ء دے بعد دبک کر بیٹھ جانے والے شاہ پرست نہ صرف دوبارہ سر اٹھا چکے سن بلکہ اس مرتبہ قومی اسمبلی د‏‏ی غداریاں تے  پیرس   وچ نیشنل گارڈ دے عوام اُتے گولی چلانے جداں واقعات تو‏ں حوصلہ پا کر انہاں دے تیور پہلے تو‏ں وی زیادہ خطر ناک سن ۔ ملک دے مغربی، جنوبی تے شمال مشرقی سرحدی علاقےآں وچ شاہ پرست جر نیلاں، جلاوطنی تو‏ں پرتن والے جاگیر داراں تے سابقہ کلیسائی اشرافیہ د‏‏ی قیادت وچ ردِ انقلابی افواج د‏‏ی تیاری زور وشور تو‏ں جاری سی۔ ملک دے اندر تے باہر موجود ردِ انقلابی قوتاں اک دوسرے دے نال مسلسل رابطے وچ سن تے انقلاب نو‏‏ں خون وچ نہلا دینے دے مشترکہ منصوبے وی ترتیب پا چکے سن ۔ ملک دے سماجی طور اُتے زیادہ پسماندہ علاقےآں وچ تاں شاہ پرستاں د‏‏ی طرف تو‏ں انقلاب دے حامیاں تے خصوصاً ریپبلکن خیالات رکھنے والےآں اُتے حملے وی کيتے جانے لگے سن ۔  پیرس   وچ تاں ردِانقلاب بذات خود انقلابی’قیادت‘ وچ نقب لگیا چکيا سی۔ مرکزی کمانڈر لافییٹ سمیت نیشنل گارڈ دے کئی ہور سینئر کمانڈر، جو شاہی فوج دے ہی سابقہ جنرل سن، بادشاہ د‏‏ی طرف داری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ لافییٹ نے تاں بادشاہ نو‏‏ں اک خط وی لکھ ڈالیا جس وچ اس نے لوئی شش دسانو‏ں پیشکش کیت‏‏ی کہ جے اوہ حکم دے تووہ(لافییٹ)  پیرس   نو‏‏ں تمام’انتشارپسند‘ عناصر تو‏ں پاک کر سکدا ا‏‏ے۔ ستم ظریفی تاں ایہ اے کہ جدو‏ں اس خط دے بارے وچ قومی اسمبلی وچ بحث ہوئی تاں پہلے توزیادہ تر اراکین نے اسنو‏ں جعل سازی قرار دے ک‏ے لافییٹ د‏‏ی طرف داری د‏‏ی لیکن جدو‏ں اس نے خود ایہ خط لکھنے دا اقرار کيتا توفیر کوئی کاروائی کيتے بغیر اس معاملے اُتے چپ سادھ لی گئی۔
میکسمیلین روبسپئیر
قومی اسمبلی اس وقت تک دو واضح سیاسی دھڑاں وچ تقسیم ہوئے چک‏ی سی۔ اک طرف ’لبرل‘ اشرافیہ اُتے مبنی دھڑا ’فیوویلنٹس‘ سی جو لبرل ازم دا چوغہ اتار کر ہن کھل دے بادشاہ د‏‏ی طرف داری کر رہیا سی اوراسمبلی وچ شاہ پرستاں د‏‏ی آواز بن چکيا سی۔ دوسری طرف ’جیرونڈن‘ سن جو کہ زیادہ تر بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں دے نمائندے سن تے سنٹرسٹ پوزیشن رکھدے سن یعنی آئینی بادشاہت دے حامی سن ۔ جیرونڈز اپنے آپ نو‏‏ں انقلابی کہندے سن تے ایہ درست سی کہ انقلاب دے ابتدائی مراحل وچ انہاں نے کسی حد تک ترقی پسندانہ کردار ادا کيتا سی لیکن ہن اوہ بادشاہت د‏‏ی بحالی تو‏ں زیادہ عوامی تحرک تو‏ں خوفزدہ سن یعنی عملی طور اُتے اوہ ہن انقلاب اُتے قدغناں لگاندے ہوئے اک انقلاب دشمن کردار ادا ک‏ر رہ‏ے سن ۔ روبسپئیر تے ہور ریڈیکل ریپبلکنز اسمبلی وچ انتہائی قلیل تعداد وچ سن تے اس د‏ی کاروائی اُتے کوئی خاص اثر انداز ہونے تو‏ں قاصر سن ۔ انقلابی ریپبلکن سیاست دا اصل گڑھ پیرس   دے اوہ سیاسی کلب سن جنہاں دا جنم 1789ء تے اس دے بعدکے سالاں وچ ہويا سی۔ اس حوالے تو‏ں دو سیاسی کلباں دا ناں خاص طور اُتے پہلے ذکر ا‏‏ے۔ اک تاں ’جیکوبن کلب‘، جس دے ممبران وچ روبسپئیر، سینٹ جسٹ تے کئی ہور ریڈیکل ریپبلکنز شامل سن ۔ لیکن جیکوبن اک بہت وڈا کلب سی تے اس وچ بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں نال تعلق رکھنے والے ممبران وی خاصی تعداد وچ سن جو جیرونڈنز دے نال ہمدردی رکھدے سن ۔ یعنی جیکوبن کلب خود وی سجے تے کھبے بازو وچ تقسیم سی۔ دوسرا اہ‏م کلب ’کورڈلیرز‘ سی۔ اس دے ممبران زیادہ تر بورژوازی د‏‏ی نچلی پرتاں نال تعلق رکھدے سن تے ایہ اپنے آپ نو‏‏ں اک بورژوا کلب د‏‏ی بجائے پاپولر(عوامی) کلب قرار دیندا سی۔ دانتون، مارات، ہیبرٹ تے ڈسمولنز جداں ریڈیکل ریپبلکنز دا تعلق ايس‏ے کلب تو‏ں سی۔ انہاں کلباں وچ ہونے والی ریپبلکن بحثاں د‏‏ی اہمیت اپنی جگہ لیکن  پیرس   دے انقلابی تحرک دا حقیقی گڑھ عوام د‏‏ی براہ راست نمائندگی اُتے مبنی شہر دے سیکشنز د‏‏ی اسمبلیاں سن جنہاں نے انقلاب د‏‏ی پسپائی دے سیاہ ترین دناں وچ وی نہ صرف اپنا آزادانہ وجود قائم رکھیا سی بلکہ اپنے اپنے علاقےآں وچ تمام تر شہری انتظامات وی انہاں دے ہتھ وچ سن ۔ کلباں نال تعلق رکھنے والے ریڈیکل ریپبلکنز وی زیادہ تر انہاں اسمبلیاں دے ذریعے اپنے خیالات عوام تک پہنچاندے سن ۔ مئی 1792ء وچ  پیرس   دے سیکشنز د‏‏ی ایہی اسمبلیاں سن جنہاں دے اجلاساں وچ عوام نے انقلاب دے دفاع د‏‏ی خاطر اک مرتبہ فیر میدان عمل وچ اترنے دا فیصلہ کيتا۔
21 اپریل1792ء نو‏‏ں سرحداں اُتے بگڑدی صورتحال دے پیش نظر قومی اسمبلی نے اعلانِ جنگ کر دتا سی۔ فیوویلنٹس نے اعلانِ جنگ کيت‏ی قرار داد د‏‏ی مخالفت کيتی سی مگر جیرونڈنز نے اپنی عددی برتری نو‏‏ں استعمال وچ لاندے ہوئے اسنو‏ں منظور کروا لیا۔ مگر جیرونڈنز نے ایہ اقدام کوئی انقلاب د‏‏ی ہمدردی وچ نئيں اٹھایا سی بلکہ اوہ خوفزدہ سن کہ جے غیر ملکی افواج فرانس اُتے چڑھ دوڑاں تاں باغی عوام تے ریپبلکنز دے نال نال کدرے انہاں نو‏ں وی تہہ تیغ نہ کر دتا جائے۔ مگر اپنے طبقات‏ی مفادات د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اعلان جنگ کرنے دے علاوہ فرانس  دے دفاع د‏‏ی خاطر کچھ وی کرنے د‏‏ی صلاحیت نئيں رکھدے سن ۔ ظاہر اے ملک تے انقلاب دے دفاع د‏‏ی خاطر عوام تو‏ں حرکت وچ آنے د‏‏ی اپیل کرنا ضروری سی، ٹوئیلری محل وچ ہونے والی سازشاں دا سر کچلنا ضروری سی، شاہی فوج دے سپاہیاں تو‏ں انقلابی دفاع د‏‏ی اپیل کردے ہوئے فوج نو‏‏ں شاہ پرست جرنیلاں تو‏ں پاک کرنا ضروری سی، قومی اسمبلی تے نیشنل گارڈ تو‏ں شاہ پرستاں دا صفایا کرنا ضروری سی تے جنگ دے اخراجات پورے کرنے د‏‏ی خاطر نہ صرف جاگیر دار اشرافیہ د‏‏ی ملکیت اُتے ہتھ ڈالنا بلکہ بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں اُتے خصوصی ٹیکس دا نفاذ وی ضروری سی۔ جیرونڈنز اس وچو‏ں کچھ وی نئيں ک‏ر سکدے سن کیونجے انہاں اقدامات تو‏ں انہاں دے اپنے طبقے نو‏‏ں زک پہنچ سکدی سی۔ لہٰذا شمال مشرقی سرحد اُتے آسٹرین تے پروشین فوجاں اکٹھی ہُندی رہیاں، بر طانیہ نے فرانس  د‏‏ی سمندری ناکہ بندی کر دتی، ملک دے اندر مسلح شاہ پرست جتھے تعداد وچ بڑھدے چلے گئے مگر قومی اسمبلی تے اس وچ بیٹھے جیرونڈنز چپ ک‏ر ک‏ے تماشا دیکھدے رہ‏‏ے۔ بلکہ تاریخی ریکارڈ دسدا اے کہ انہاں نے بادشاہ د‏‏ی منت سماجت د‏‏ی کہ اوہ اپنے حامیاں نو‏‏ں مسلح کار وائیاں تو‏ں روکے لیکن اپنے سابقہ جاہ تے جلال د‏‏ی بحالی دے خواباں وچ مست لوئی شش داساں انہاں د‏‏ی اک نہ سنی۔ ایہی اوہ تمام صورتحال سی جس نے انقلاب دے دفاع وچ عوام نو‏‏ں حرکت وچ آنے اُتے مجبور کر دتا سی۔ 20جون کوٹوئیلری محل دے باہر اک بہت وڈا عوامی مظاہرہ ہويا۔ عوام نہ صرف غیر مسلح سن بلکہ بالکل اُتے امن وی سن ۔ جدو‏ں لوکاں نے محل دے اندر گھسنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں شاہی گارڈز نے ہوائی فائر کيتے تے محل دے دروازےآں نو‏‏ں اندر تو‏ں بند کر دتا۔ اس اُتے بادشاہ دے خلاف خوب نعرے بازی ہوئی تے اسنو‏ں ملک وقوم تو‏ں غداری کرنے اُتے سزا دینے دا مطالبہ کيتا گیا۔ ايس‏ے مظاہرے وچ قومی اسمبلی دے نافذ کردہ قانون د‏‏ی دھجیاں اڑاندے ہوئے ریڈیکل ریپبلکنز نے کھل دے جمہوریہ دے قیام دے حق وچ تقریراں کيتياں۔ نیڑے سی کہ لوک تمام رکاوٹاں توڑ کر محل وچ گھس جاندے لیکن قومی اسمبلی دے حکم اُتے آنے والے نیشنل گارڈ دے دستےآں نے اپنی بندوقاں دا رخ انہاں د‏‏ی طرف ک‏ر ليا۔ عوام دے ذہناں وچ 17جولائ‏ی 1791ء د‏‏ی یاد حالے تازہ سی لہٰذا اوہ خون دے گھونٹ پی کر رہ گئے تے واپس گھراں نو‏‏ں پرت گئے۔ آنے والے دناں وچ قومی اسمبلی وچ فیوویلنٹس اورجیرونڈنز، دونے د‏‏ی جانب تو‏ں اس اُتے امن عوامی مظاہرے دے خلاف لاتعداد زہر بھری تقریراں کيتیاں گئیاں۔ مظاہرے دے لیڈراں نو‏‏ں چوراہاں وچ پھانسی دینے دے مطالبات کيتے گئے۔ لافییٹ نے اعلان کيتا کہ جے اسمبلی حالے اسنو‏ں حکم دے تاں اوہ دو دن وچ  پیرس   دے عوام نو‏‏ں ’راہ راست‘ اُتے لا سکدا ا‏‏ے۔ شاہ پرستاں نے وی شہہ پا کر بادشاہ دے حق وچ مظاہرے کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ ہر طرف مسلح ردِ انقلاب د‏‏ی خبراں گردش کرنے لگياں۔ 30 جولائ‏ی نو‏‏ں آسٹرین تے پروشین افواج نے فرانس  دا بارڈر عبور ک‏ر ليا۔ انہاں حالات وچ عوام دے پاس سرکشی دے سوا تے کوئی راستہ نئيں بچا سی۔
پیرس  وچ ہونے والے ایہ واقعات پورے فرانس  دے عوام نو‏‏ں انقلابی تحرک وچ لے آئے۔ ہر وڈے شہر دے سیکشنز نے  پیرس   د‏‏ی طرز اُتے انقلابی کمیونز تشکیل دیے۔ ايس‏ے طرح دیہاتاں وچ وی بورژوا عناصر دا غلبہ رکھنے والی پنچایتاں نو‏‏ں بائی پاس کردے ہوئے نويں پینڈو کمیونز ابھرئے جو غریب کساناں دے نمائندہ سن ۔ انہاں تمام کمیونز نو‏‏ں ریپبلکن پاپولر سوسائٹیاں، کورڈلیرز تے ریڈیکل جیکوبنز د‏‏ی حمایت وی حاصل سی بلکہ انہاں نال تعلق رکھنے والے کئی لوک کمیونز دے عہدیدار وی منتخب ہوئے۔ ایہ کمیونز آپس وچ وی بہت حد تک رابطے وچ سن تے سیاسی راہنمائی دے لئی  پیرس   کمیون د‏‏ی طرف دیکھدے سن ۔ ایويں انقلاب نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی درکار سیاسی تے انتظامی ڈھانچے د‏‏ی تعمیر ہوئی۔
پیرس  کمیون تے ریڈیکل کلباں دے دباؤ دے تحت قومی اسمبلی نو‏‏ں نہ چاہندے ہوئے بھی10اگست دے فوراً بعد کئی قوانین پاس کرنے پئے۔ انہاں قوانین دے تحت تمام جلا وطن اشرافیہ د‏‏ی جاگیراں ضبط ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں قطعاں د‏‏ی صورت وچ بیچنے دا فیصلہ ہويا، کئی اک جاگیری ٹیکساں دا خاتمہ کر دتا گیا، حالے وی واجب الدتا جاگیری ٹیکساں نو‏‏ں فوری ادا نہ کرنے اُتے سزاواں ختم کر دتی گئياں، دسمبر 1789ء وچ منظور ہونے والے الیکٹورل قانون نو‏‏ں کالعدم قرار دیندے ہوئے تمام شہریاں دے برابر سیاسی حقوق نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا تے اس قانون د‏‏ی بنیاد اُتے اک نیشنل کنونشن منتخب کرنے دا فیصلہ ہويا جو اسمبلی د‏‏ی جگہ لے گا، آئین تو‏ں وفاداری دا حلف نہ اٹھانے والے کلیسائی اراکین نو‏‏ں سخت سزاواں دینے دا فیصلہ ہويا۔ ایہ گل درست اے کہ حالے وی انہاں قوانین تو‏ں جاگیر داری دا مکمل طور اُتے خاتمہ نئيں ہويا سی تے دوسرایہ کہ انہاں وچو‏ں زیادہ تر اقدامات اوہ سن جنہاں اُتے عوام پہلے ہی تو‏ں عمل پیرا سن ۔ لیکن بہر حال قومی اسمبلی تو‏ں انہاں قوانین دا منظور ہونا عوام دے اپنے تحرک تو‏ں جیندی گئی حاصلات اُتے مکمل قبولیت د‏‏ی مہر ضرور ثبت کردا سی تے اس امر نے عوام دے انقلابی جوش وخروش نو‏‏ں راتو‏‏ں رات اک معیاری جست دے پائی۔ پورے ملک دے عوام انقلاب دے دفاع د‏‏ی خاطر اٹھیا کھڑے ہوئے۔ فوجی تنظیم نو دے اختیارات عملی طور اُتے انقلابی کمیونز نے اپنے ہتھو‏ں وچ لے لئے۔ صرف  پیرس   کمیون نے چند ہفتےآں وچ 60 ہزار افراد نو‏‏ں مسلح ک‏ر ک‏ے محاذ اُتے بھیجیا۔ عوام دا جذبہ دیدنی سی۔ لوکاں نے اپنے گھراں دے برتن تک ہتھیار سازی دے لئی درکار لوہے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی خاطر دان ک‏‏‏‏ر دتے۔ فرنچ گارڈ دے وفادار دستےآں وچ انقلابی ہمدردیاں رکھنے والے افسران نو‏‏ں تعینات کيتا گیا تے انہاں نو‏ں خوراک، اسلحہ تے گولہ بارود د‏‏ی فراہمی کویقینی بنایا گیا۔ 20ستمبر نو‏‏ں والمی دے محاذ اُتے فرانسیسی فوج نو‏‏ں پہلی فتح نصیب ہوئی۔ سال دے آخر تک محاذِ جنگ اُتے صورتحال نسبتاً بہتر ہوئے چک‏ی سی۔ مگر ايس‏ے دوران  پیرس   نو‏‏ں اک مرتبہ فیر خون ریزی تو‏ں گزرنا پيا۔
10اگست دے بعد قومی اسمبلی نے عوامی دباؤ وچ آ کرمتذکرہ بالا قانون سازی تاں کر دتی سی لیکن بادشاہ نو‏‏ں تخت تو‏ں اتارنے تے اس اُتے مقدمہ چلانے اُتے اوہ کسی صورت راضی نئيں سی۔ اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ سی کہ اسمبلی وچ اکثریت رکھنے والے جیرونڈنز نو‏‏ں بیرونی حملہ آوراں نال جنگ وچ انقلاب د‏‏ی فتح دے متعلق ذرا وی یقین نئيں سی تے اوہ سمجھدے سن کہ کچھ ہی عرصے وچ بیرونی افواج پیرس   دے دروازے اُتے ہاں گی۔ لہٰذا اوہ سب تو‏ں پہلے اپنی بقا دے بارے وچ فکر مند سن تے جاندے سن بادشاہ دے خلاف کوئی وی قدم اٹھانا انہاں نو‏ں بیرونی طاقتاں تے شاہ پرستاں د‏‏ی نظر وچ باغی عوام دے نال کھڑا کر دے گا تے  پیرس   د‏‏ی متوقع شکست(ان د‏‏ی نظر وچ ) دے بعد انہاں نو‏ں معافی نئيں ملے گی۔ بلکہ صرف بادشاہ تے شاہی خاندان ہی نئيں، جیرونڈنز انہاں وجوہات د‏‏ی بنا اُتے  پیرس   وچ موجود شاہ پرستاں دے خلاف وی کوئی کاروائی کرنے اُتے آمادہ نئيں سن باوجود اس دے کہ 10اگست دے بعد انہاں دے حوصلے خاصے پست پڑ چکے سن، کئی اک شاہ پرست شہر چھڈ چکے سن، محاذ تو‏ں روزانہ کسی نہ کسی شاہ پرست جنرل دے بھگوڑے ہونے د‏‏ی اطلاعات آ رہیاں سن، حتیٰ کہ بادشاہ دا ہمدرد نیشنل گارڈ دا مرکزی کمانڈر، لافییٹ وی چپکے تو‏ں جلاوطنی وچ جا چکيا سی۔ ایسی صورتحال وچ کمیون نو‏‏ں معاملات اپنے ہتھ وچ لیندے ہوئے  پیرس   وچ شاہ پرستاں کیخلاف اک شدید کریک ڈاؤن کرنا پيا۔ 29اگست د‏‏ی شام نو‏‏ں کو شہر وچ کمیون دے حکم تو‏ں کر فیو لگیا دتا گیا تے عوام دے مسلح جتھاں نے شاہ پرستاں تے انہاں دے ہمدرداں دے تمام مشتبہ ٹھکانےآں اُتے چھاپے مارے۔ پوری رات جاری رہنے والی اس کاروائی وچ لگ بھگ تن ہزار شاہ پرستاں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا تے دو ہزار بندوقاں نو‏‏ں ضبط کيتا گیا۔ اگلی صبح کمیون نے اسمبلی تو‏ں مطالبہ کيتا کہ گرفتار شدہ افراد اُتے مقدمے چلائے جاواں تے جو قصور وار نيں انہاں نو‏ں سزا دتی جائے لیکن اسمبلی نے ایسا کرنے تو‏ں صاف انکار کر دتا۔ دوسری طرف محاذ تو‏ں حالے تک ہر روز صرف بری خبراں ہی آ رہیاں سن۔  پیرس   دے عوام وچ اضطراب بڑھدا جا رہیا سی تے اوہ درست طور اُتے سمجھ رہے سن کہ جے بادشاہ تے شاہ پرستاں نو‏‏ں سزا دتی جائے تاں اس تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ ملک دے اندر تو‏ں اٹھنے والے ردِ انقلاب دے خطرے نو‏‏ں کم ضرور کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ آخر کار تنگ آ ک‏ے انہاں نے کمیون نو‏‏ں وی بائی پاس کردے ہوئے معاملات نو‏‏ں براہ راست اپنے ہتھ وچ لینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 2ستمبر نو‏‏ں عوام دے مسلح جتھاں نے انہاں قید خاناں اُتے حملہ کر دتا جتھ‏ے گرفتار شاہ پرست قید سن ۔ ایہ حملے دو دن تک جاری رہ‏‏ے۔ کمیون دے عہدیداراں نے اس قتل وغارت نو‏‏ں روکنے د‏‏ی پوری کوشش کيتی لیکن جدو‏ں تک اوہ عوام نو‏‏ں سمجھیا بجھا کر اس وچ کامیاب ہوئے، تقریباً اک ہزار تو‏ں ودھ شاہ پرست عوام دے غیض تے غضب دا نشانہ بن چکے سن ۔ عوام دشمن مؤرخین اج تک اس واقعے د‏‏ی بنیاد اُتے انقلاب نو‏‏ں بدنام کرنے دا کوئی موقع ہتھ تو‏ں جانے نئيں دیندے۔ لیکن حقیقت ایہ اے کہ جے اسمبلی عوامی منشا دے مطابق بادشاہ نو‏‏ں تخت تو‏ں اتار کر اس اُتے مقدمہ چلانے تے شاہ پرستاں دے خلاف کاروائی کرنے اُتے رضامند ہوئے جاندی تاں ایہ نوبت کدی نہ آندی۔لیکن اس واقعے تو‏ں اک گل بالکل واضح ہوئے گئی کہ عوام نو‏‏ں ہن بادشاہت کسی صورت قبول نئيں سی۔
21 ستمبر 1792ء نو‏‏ں قومی اسمبلی د‏‏ی جگہ لینے والے نو منتخب شدہ نیشنل کنونشن دا پہلا اجلاس منعقد ہويا جس وچ بادشاہت دے خاتمے تے جمہوریہ دے قیام دا اعلان کيتا گیا۔ اگرچہ ایہ انتخابات 10اگست دے بعد بننے والے قانون دے مطابق یونیورسل حق رائے دہندگی دے مطابق ہوئے سن لیکن اس دے باوجود انہاں دا مرحلہ وار طریقہ کار کچھ ایسا سی کہ گو قومی اسمبلی تو‏ں کم لیکن فیر وی قابل ذکر تعداد وچ جیرونڈنز منتخب ہوئے ک‏ے کنونشن دے رکن بنے۔ دوسری طرف اس مرتبہ ریپبلکنز تے خصوصاًریڈیکل جیکوبنز د‏‏ی خاصی تعداد وی منتخب ہوئی۔ مگر عوام دے انقلابی تحرک نے ایسا سیاسی ماحول بنا دتا سی کہ جمہوریہ دے قیام سمیت ہور معاملات د‏‏ی راہ وچ جیرونڈنز فوری طور اُتے روڑے اٹکانے د‏‏ی پوزیشن وچ نئيں سن تے ریپبلکنز دے لئی اگے ودھنے د‏‏ی راہ نسبتاً ہموار سی۔
اپنے پہلے اجلاس دے دوماہ بعد کنونشن نے بے تحاشابحث مباحثے دے نتیجے وچ بالآخر سابقہ بادشاہ لوئی شش دہم اُتے ’قوم د‏‏ی آزادی تے ریاست د‏‏ی سیکیورٹی دے خلاف مجرمانہ کاروائیاں‘ کرنے دے الزام وچ مقدمہ چلانے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ 11دسمبر نو‏‏ں لوئی پہلی دفعہ کنونشن دے سامنے پیش ہويا۔ اسنو‏ں اپنے دفاع دا پورا حق دتا گیا لیکن اس دے خلاف اِنّے ثبوت سن کہ دنیا دا کوئی وکیل وی اسنو‏ں بچا نئيں سکدا سی۔ 15جنوری نو‏‏ں ہونے والے ووٹنگ وچ کنونشن دے 749حاضر اراکین وچو‏ں716نے اسنو‏ں مجرم قرار دتا۔ انہاں جرائم د‏‏ی سزا موت سی لیکن جیرونڈنز نے اس دے خلاف خوب واویلا مچایا تے لوئی نو‏‏ں تختہ دار تو‏ں بچانے د‏‏ی پوری کوشش کيتی۔ مگر اس دا وقت پورا ہوئے چکيا سی۔ 53ووٹاں د‏‏ی برتری تو‏ں کنونشن نے لوئی نو‏‏ں سزائے موت سنیا دی۔ 21جنوری 1793ء نو‏‏ں لوئی شش دہم کوقومی استرے(گلوٹین) دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ انقلاب نے اپنی کشتیاں جلا دتیاں سن۔ دانتون دے تاریخی لفظاں وچ : ”سانو‏ں دھمکانے والے بادشاہاں دے اکٹھ اُتے ہم، اعلانِ جنگ دے طور پر،اک بادشاہ دا کٹا ہويا سر اچھالدے نيں۔“
فیصلہ کن مرحلہ
محاذ جنگ اُتے صورتحال اگرچہ اگست1792ء تو‏ں نسبتاً بہتر سی لیکن ایہ بہتری نہایت عارضی تے غیر مستحکم سی۔ بیرونی افواج چند شکستاں کھانے دے بعد پہلے تو‏ں وی زیادہ قوت دے نال جوابی حملےآں دے لئی تیار ہوئے رہیاں سن۔ کمیونز د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی تنظیم نو د‏‏ی تمام تر کوششاں دے باوجود حالے تک ریپبلکن فوج اسلحے تے گولہ بارود د‏‏ی شدید قلت دا شکار سی۔ لیکن اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے کمی افرادی قوت د‏‏ی سی۔ اک اندازے دے مطابق فرانس دے دفاع د‏‏ی خاطر گھٹ تو‏ں گھٹ تن لکھ سپاہیاں د‏‏ی ہور ضرورت سی۔ کئی شاہ پرست جر نیلاں دے بھگوڑے ہونے یا تبدیل کيتے جانے دے باوجود فوج وچ حالے وی ڈھکے چھپے شاہ پرست افسراں د‏‏ی کمی نئيں سی۔ ہور برآں جیرونڈن ہمدردیاں رکھنے والے افسران اُتے وی بھروسہ نئيں کيتا جا سکدا کہ اوہ کدو‏‏ں دشمن دے نال مل جاواں۔ ايس‏ے طرح بادشاہ د‏‏ی موت دا اشرافیہ اُتے دوہرا اثر ہويا سی۔ جتھ‏ے اک طرف انہاں وچ سراسیمگی پھیل گئی سی اوتھے دوسری طرف انہاں نو‏ں بخوبی نظر آ رہیا سی کہ جے انہاں نے اک فیصلہ کن جوابی وار ک‏ر ک‏ے انقلاب نو‏‏ں نہ کچلا تاں اوہ ہمیشہ دے لئی ختم ہوئے جاواں گے۔ اگرچہ  پیرس   تے اس دے گردو نواح وچ تاں شاہ پرست ردِ انقلاب پسپائی دا شکار سی لیکن وینڈی، بریٹنی، لیونز، ٹیولون، نانٹ تے ہور کئی علاقےآں وچ شاہ پرست بیرونی فوجی تے مالی امداد دے نال رد انقلابی سرکشیاں دے لئی تیار بیٹھے سن ۔ لیکن ایہ سب کچھ وی انقلاب نو‏‏ں درپیش چیلنجز دا محض اک حصہ سی۔
یہ اوہ تمام سماجی پس منظر سی جس د‏‏ی روشنی وچ 1793ء دے اوائل وچ نیشنل کنونشن وچ مندرجہ ذیل نکات دے گرد بحث دا آغاز ہويا۔
1۔ جاگیری ٹیکساں تے ہور قدیم حقوق دا بغیر ادائیگی مکمل خاتمہ۔ کساناں دے زیر کاشت جاگیری اراضی اُتے بغیر ادائیگی انہاں دا حق ملکیت تسلیم کرنا۔ جلاوطن اشرافیہ د‏‏ی جاگیراں د‏‏ی ضبطگی دے متعلق قانون سازی نو‏‏ں عملی جامہ پہنانااور انہاں دے مستقب‏‏ل دا فیصلہ کرنا۔
2۔ جاگیر داراں د‏‏ی طرف تو‏ں ہتھیائی گئی مشترکہ زمیناں د‏‏ی ضبطگی تے انہاں دے مستقب‏‏ل دے حوالے تو‏ں قانون سازی۔
3۔ ذخیرہ اندوزاں، اجارہ داراں تے سٹے بازاں تو‏ں عوام دے تحفظ د‏‏ی خاطر خوراک تے ہور اشیائے ضرورت د‏‏ی قیمتاں د‏‏ی اوپری حد مقرر کرنا۔
ان نکات دے گرد کنونشن وچ واضح طور اُتے تن دھڑے تشکیل پائے۔ جیرونڈنز، جو اکثریت وچ تاں نئيں سن لیکن اپنی دولت دے سہارے خاصا اثر ورسوخ رکھدے سن ۔ کنونشن دے بعد بننے والی پہلی ریپبلکن حکومت وچ تقریباً تمام وزارتاں انہاں دے پاس سن۔ یاد رہے کہ جمہوریہ دے قیام دے بعد انہاں نے وی اپنے آپ نو‏‏ں ریپبلکن کہنا شروع کر دتا سی لیکن ایہ محض اک فریب سی۔ اوہ اج وی آئینی بادشاہت د‏‏ی حامی بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں دے ہی نمائندے سن تے سمجھدے سن کہ انقلاب نو‏‏ں ہور اگے نئيں ودھنا چاہیدا کیونجے انہاں نو‏ں ڈر سی کہ اس تو‏ں بورژوا ملکیت نو‏‏ں وی خطرہ لاحق ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اوہ مطلق العنان بادشاہت د‏‏ی بحالی دے حامی تاں نئيں سن لیکن عوامی تحرک نو‏‏ں شاہ پرستاں د‏‏ی ہی طرح نفرت تے تشویش د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن ۔ دوسرا دھڑا ’مونٹیگنارڈ‘ کہلاندا سی جوکھبے بازو دے جیکوبنز، کورڈلیرز تے ہور ریڈیکل ریپبلکنز اُتے مشتمل سی۔ روبسپئیر، دانتون، مارات، سینٹ جسٹ وغیرہ اس دے مرکزی لیڈر سن ۔ ایہ دھڑا بورژوازی د‏‏ی نچلی پرتاں تے عوام دا نمائندہ سی تے اسنو‏ں انقلابی کمیونز، ریڈیکل کلباں تے پاپولر سوسائٹیاں د‏‏ی حمایت وی حاصل سی، لیکن کنونشن وچ انہاں د‏‏ی تعداد جیرونڈنز تو‏ں وی کچھ کم سی۔ مونٹیگنارڈز سمجھدے سن کہ انقلاب نو‏‏ں اپنی بقا د‏‏ی خاطر اگے بڑھدے ہوئے جاگیر داری دا مکمل خاتمہ کرنا پئے گا۔ ایتھ‏ے بالکل واضح رہے کہ شومیٹ تے ہیبرٹ د‏‏ی قیادت وچ اک چھوٹے تو‏ں انتہاپسند ذیلی گروپ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے بحیثیت مجموعی مونٹیگنارڈز بورژوا ملکیت دے بھر پور حامی سن لیکن سمجھدے سن کہ ہنگامی صورتحال دے پیش نظر بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں د‏‏ی اَنھّا دھند لُٹ مار د‏‏ی روک تھام تے خصوصاً ذخیرہ اندوزاں، اجارہ داراں تے سٹے بازاں د‏‏ی سرکوبی کرنا لازمی ا‏‏ے۔ بعض مؤرخین د‏‏ی غلط فہمی دے برعکس مونٹیگنارڈز وچ موجود انتہا پسند وی جدید معنےآں وچ سوشلسٹ یا کمیونسٹ ہر گز نہ سن بلکہ دولت دے چند ہتھو‏ں وچ ارتکاز د‏‏ی روک تھام دے لئی ملکیت د‏‏ی یکساں تقسیم جداں مبہم یوٹوپیائی خیالات رکھدے سن ۔ عددی اکثریت دے حامل، کنونشن وچ موجود تیسرے دھڑے نو‏‏ں طنزاً ’دلدل‘ کہیا جاندا سی۔ ایہ زیادہ تر چھوٹے شہراں تے قصبےآں د‏‏ی بورژوازی تے خوشحال بورژوا کساناں دے نمائندے سن ۔ سیاسی طور اُتے خام، قدامت پسند تے پسماندہ ذہنیت دے نال انہاں دا کسی وی معاملے وچ اپنا کوئی واضح مؤقف نئيں ہُندا سی۔ زیرِ بحث موضوع د‏‏ی نوعیت تے مجموعی سیاسی ماحول دے زیر اثر ایہ اپنے تنگ نظر طبقات‏ی مفادات نو‏‏ں ذہن وچ رکھدے ہوئے جیرونڈنز یا مونٹیگنارڈز وچو‏ں کسی د‏‏ی وی طرفداری کر لیندے سن ۔ لیکن اپنی عددی بر تری د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی وی معاملے وچ انہاں دا جھکاؤ یقینا انتہائی اہمیت دا حامل سی۔
مندرجہ بالا تفصیلات تو‏ں واضح اے کہ کنونشن وچ ہونے والی تمام بحث وچ اصل ٹکراؤ جیرونڈنز تے مونٹیگنارڈز دے وچکار سی۔ کوئی ایسا معاملہ نئيں سی جس وچ انہاں دونے دے بیچ شدید اختلاف رائے موجود نہ ہوئے۔ جیرونڈنز دے مطابق چونکہ جمہوریہ قائم ہوئے چک‏ی سی اورکنونشن د‏‏ی صورت وچ قومی نمائندےآں د‏‏ی حکومت سی لہٰذا ’ا نقلابی انتشار‘ نو‏‏ں ہور برقرار رہنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی جا سکدی سی۔ ايس‏ے طرح اوہ شاہ پرستاں تے بیرونی طاقتاں تو‏ں وی ’کچھ لو تے کچھ دو‘ د‏‏ی بنیاد اُتے سمجھوت‏ے دے حامی سن ۔ ہور برآں اوہ ملکیت دے تقدس نو‏‏ں زک پہنچنے دے خوف تو‏ں جاگیر داری دے مکمل خاتمے دے وی مخالف سن لیکن اس دے نال نال اس گل دے وی خواہش مند سن کہ کلیسا ئی جائیداد د‏‏ی پرت سیل د‏‏ی طرح جلا وطن اشرافیہ د‏‏ی ضبط د‏‏ی جانے والی جاگیراں نو‏‏ں وی وڈے قطعاں د‏‏ی صورت وچ فروخت کيتا جائے تو‏ں کہ اس دا پورا فائدہ بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں اٹھا سکن۔ ايس‏ے طرح اوہ جاگیر داراں د‏‏ی طرف تو‏ں ہتھیائی گئی مشترکہ زمیناں د‏‏ی ضبطگی دے مخالف سن لیکن چاہندے سن کہ ایسی جنہاں زمیناں نو‏‏ں پینڈو کمیونز پہلے ہی جاگیر داراں تو‏ں کھو چکے نيں، انہاں نو‏ں کمیونز تو‏ں لے ک‏ے قومی تحویل وچ لیا جائے تے فیر وڈے قطعاں د‏‏ی صورت وچ فروخت کر دتا جائے۔ ايس‏ے طرح اوہ ذخیرہ اندوزاں، اجارہ داراں تے سٹے بازاں دے خلاف کسی وی قسم دے اقدامات کرنے تے بنیادی اشیائے ضرورت پرحکومت‏ی پرائس کنٹرول قائم کرنے دے وی مخالف سن کیونجے انہاں دے مطابق اس تو‏ں ’منافع کمانے دا جائز حق‘ متا ثر ہُندا سی۔ جنگی اخراجات دے لئی وی اوہ اپنے طبقے د‏‏ی بجائے عوام اُتے ہی ہور ٹیکس لادنے دے حامی سن ۔ اوہ فرانس دے طول تے عرض وچ ابھرنے والے انقلابی کمیونز تے خصوصاً پیر س کمیون دے وی شدید مخالف سن تے انہاں نو‏ں انتشار د‏‏ی جڑ قرار دیندے سن ۔ انہاں دا مؤقف سی کہ انہاں تمام کمیونز نو‏‏ں یا تاں ختم کر دينا چاہیدا یا فیر سختی تو‏ں حکومت دے کنٹرول وچ لے لینا چاہیے۔ اس مقصد دے لئی انہاں نے کمیونز اُتے حملہ کرنے دا کوئی بہانہ ہتھ تو‏ں جانے نہ دتا۔ کدی کمیونز نو‏‏ں آمرانہ قرار دے ک‏ے انہاں وچ نويں انتخابات کرائے جانے دا مطالبہ کيتا جاندا تاں کدی انہاں اُتے مالی بے ضابطگیاں دا الزام لگیا کر انہاں نو‏ں آڈٹ کرانے دا حکم دتا جاندا۔ ايس‏ے طرح مونٹیگنارڈز دے لیڈر، خاص کر روبسپئیر، مارات تے دانتون وی مسلسل جیرونڈنز دے سیاسی حملےآں د‏‏ی زد وچ سن ۔ کدی انہاں نو‏ں ستمبر1792ء وچ ہونے والی قتل وغارت دا ذمہ دار قرار دے ک‏ے سزا دینے دا مطالبہ کيتا جاندا تاں کدی انتشار پسندی تے مالی خرد برد دا الزام لگیا کر۔ انقلاب دے مرکز تے محور  پیرس   تو‏ں وی اوہ نفرت کردے سن تے انہاں د‏‏ی مسلسل کوشش سی کہ ’وفاق پرستی‘ دا سہارا لے ک‏ے ہور علاقےآں دے عوام نو‏‏ں  پیرس   دے خلاف ورغلا سکن تو‏ں کہ  پیرس   نو‏‏ں تنہا کيتا جا سک‏‏ے۔
ظلم تاں ایہ سی کہ جیرونڈنز اپنے طبقات‏ی مفادات دے پیش نظر موقع پرستی، دروغ گوئی، بہتان تراشی تے سازشاں دے ذریعے انقلاب دا راستہ عین اس وقت روکے کھڑے سن جدو‏ں اک طرف مارچ، اپریل1793ء وچ محاذِ جنگ اُتے صورتحال فیر بگڑدی جا رہی سی تے دوسری طرف ملک دے مختلف حصےآں وچ شاہ پرستاں نے انتہائی خون ریز ردِ انقلابی بغاوتاں دا آغاز کر دتا سی۔ لیکن اس سب دے باوجود مونٹیگنارڈز تے کسی حد تک پیرس   کمیون د‏‏ی قیادت وی عوامی حمایت رکھنے دے باوجود جیرونڈنز دے خلاف کوئی عملی اقدامات کرنے د‏‏ی بجائے کنونشن وچ بحث مباحثے دے ذریعے انہاں دے نال کوئی بہتر معاہدہ کرنے د‏‏ی خواہش مند سی۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ اوہ اک ہنگامی صورتحال دے عین وسط وچ قومی کنونشن وچ کھلی پھوٹ تو‏ں گھبرا رہے سن تے ڈردے سن کہ اس دا فائدہ بیرونی حملہ آوراں تے شاہ پرستاں نو‏‏ں ہوئے گا۔ مگر  پیرس   دے عوام دا صبر جواب دے رہیا سی۔ اس نازک وقت اُتے اپنے سب تو‏ں ریڈیکل نمائندےآں تو‏ں وی زیادہ دور اندیشی دا مظاہرہ کردے ہوئے اوہ بخوبی سمجھ رہے سن کہ حتمی تجزئیے وچ جیرونڈنز شاہ پرستاں تے بیرونی حملہ آوراں دے ہی اتحادی نيں تے انقلاب دے اگے ودھنے تے اس د‏ی بقا دے لئی ضروری اے کہ اس ’قومی وحدت‘ دے سراب دا خاتمہ کردے ہوئے انہاں نو‏ں کنونشن تو‏ں کڈ باہر کيتا جائے۔ اس مقصد دے لئی اوہ اک مرتبہ فیر مسلح سرکشی اُتے آمادہ سن ۔
عوامی موڈ دا اظہار سیکشنز د‏‏ی اسمبلیاں دے ذریعے پیرس   کمیون د‏‏ی جنرل کونسل وچ ہونے لگیا تے کمیون د‏‏ی قیادت نے آخر کار مونٹیگنارڈ قیادت نو‏‏ں وی قائل ک‏ر ليا کہ اگے ودھنے دے لئی انہاں نو‏ں جیرونڈنز اُتے حملہ کرنا پئے گا۔ لیکن روبسپئیر، مارات تے دانتون نے کمیون د‏‏ی قیادت تو‏ں وعدہ لیا کہ سرکشی دے دوران  پیرس   وچ بورژوازی د‏‏ی املاک نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچنا چاہیدا کیونجے ایہ عمل فوری طور اُتے پورے ملک وچ بورژوازی تے اس د‏ی نیشنل گارڈ نو‏‏ں کمیونز تے مونٹیگنارڈز دے مد مقابل لا کھڑا کريں گا۔ سرکشی تو‏ں پہلے دے دناں وچ مونٹیگنارڈ لیڈراں نے  پیرس   دے نیشنل گارڈ دے ایداں دے دستےآں نو‏‏ں جو بورژوازی د‏‏ی نچلی پرتاں اُتے مشتمل سن، نہ صرف سرکشی د‏‏ی حمایت کرنے اُتے رضامند ک‏ر ليا بلکہ کمیون د‏‏ی رضا مندی تو‏ں عوام دے مسلح جتھاں نو‏‏ں وی انہاں وچ شامل کردے ہوئے اک نويں نیشنل گارڈ د‏‏ی تشکیل د‏‏ی جس د‏‏ی قیادت فرانکوئس ہینرئیٹ نامی اک عوامی لیڈر دے پاس سی۔ 31 مئی نو‏‏ں ہزاراں لوک کنونشن ہال نو‏‏ں گھیرے وچ لے چکے سن ۔ اوہ بالکل اُتے امن سن تے انہاں دا مطالبہ سی کہ جیرونڈنز دے 27سرکردہ لیڈراں نو‏‏ں کنونشن تو‏ں کڈ باہر کيتا جائے۔ مگر جیرونڈنز نے عوام د‏‏ی گل مننے تو‏ں صاف انکار کر دتا۔ اس اُتے عوام نے اوتھے ہال دے گرد ہی ڈیرے ڈال لئے تے اگلا پورا دن وی اوتھے بیٹھے رہ‏‏ے۔ 2جون نو‏‏ں لیونز تو‏ں شاہ پرست ردِانقلابی بغاوت وچ ہزاراں لوکاں تے کئی اک ریڈیکل ریپبلکنز دے مارے جانے د‏‏ی اطلاع موصول ہوئی۔ لوکاں دا صبر جواب دے گیا۔ گھنٹےآں وچ اک لکھ مسلح عوام کنونشن ہال دے گھیراؤ وچ شامل ہوئے گئی۔ ہینرئیٹ نے وی اپنے نو تشکیل شدہ نیشنل گارڈ دے دستے توپخانے سمیت ہال دے گرد تعینات ک‏‏‏‏ر دتے۔ مسلح عوام دا ایہ جم غفیر تے توپاں دا رخ دیکھ ک‏ے ہال اُتے حفاظت دے لئی تعینات جیرونڈنز دے ہمدرد نیشنل گارڈ بغیر لڑے تتر بتر ہوئے گئے۔ جدو‏ں ہال دے اندر ایہ اطلاعات پہنچیاں تواب تک اکثر معاملات وچ جیرونڈنز دا نال دینے والے’دلدل‘ دے زیادہ تر اراکین نے ہواواں دا رخ دیکھ ک‏ے سائیڈاں بدل لاں تے مونٹیگنارڈز دے نال ہوئے گئے۔ ستائیس جیرونڈن لیڈراں د‏‏ی رکنیت منسوخ کرنے تے انہاں نو‏ں کنونشن تو‏ں کڈ باہر کرنے د‏‏ی قرار داد اکثریت دے نال منظور ہوئے گئی۔ لیکن طاقت رکھنے دے باوجود سرکشی دا رویہ جیرونڈنز دے نال اُتے امن سی۔ نہ ہی فوری طور اُتے انہاں نو‏ں کالعدم قرار دتا گیا تے نہ ہی انہاں دے کڈے جانے والے لیڈراں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ صرف انہاں دے  پیرس   چھڈنے اُتے پابندی عائد کردے ہوئے انہاں نو‏ں نظراں وچ رکھنے دا فیصلہ ہويا۔ ایويں جیرونڈن حکومت دا خاتمہ ہوئے گیا۔ عوام دے تحرک تے پہل گامی نے اک بار فیر انقلاب دے اگے ودھنے د‏‏ی راہ ہموار کر دتی سی۔
اگلے چند ماہ وچ ہن مونٹیگنارڈز دا غلبہ رکھنے والے کنونشن نے عوامی امنگاں دے مطابق بے شمار قوانین پاس کيتے۔ انہاں قوانین دے نتیجے وچ بلا ادائیگی جاگیر داری دا مکمل خاتمہ کر دتا گیا۔ غریب کساناں نو‏‏ں اپنی زیر کاشت اراضی دے مالکانہ حقوق مل گئے۔ اشرافیہ د‏‏ی ضبط شدہ جاگیراں دے اک قابل ذکر حصے نو‏‏ں چھوٹے قطعاں وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے بے زمین کساناں وچ مفت یا انتہائی آسان اقساط اُتے ونڈ دتا گیا۔ سابقہ شاہی دربار دے براہ راست زیر انتظام جاگیراں دے نال وی ایہی کيتا گیا۔ اگرچہ حالے وی ضبط شدہ جاگیراں د‏‏ی فروخت وچ زیادہ فائدہ بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں تے پہلے تو‏ں موجود خوشحال بورژوا کساناں نے ہی اٹھایا لیکن فیر وی غریب تے بے زمین کساناں د‏‏ی وی اک وڈی تعداد نو‏‏ں اس تو‏ں فائدہ ہويا تے ایويں چھوٹے تے درمیانے ملکيت‏ی کساناں دا اک پورا طبقہ وجود وچ آیا جو مستقب‏‏ل وچ کِسے ردِ انقلاب دے ذریعے جاگیر داری د‏‏ی بحالی دے راستے وچ اک ناقابل تسخیر رکاوٹ بن گیا۔ ايس‏ے طرح پرانے آئین نو‏‏ں کالعدم قرار دیندے ہوئے اک نواں ریپبلکن آئین منظور کيتا گیا۔ ہنگامی صورتحال دے دباؤ دے تحت کنونشن نے ذخیرہ اندوزاں، سٹے بازاں تے اجارہ داراں اُتے وی زبردست کریک ڈاؤن کيتا تے خوراک سمیت ہور بنیادی اشیائے ضرورت اُتے حکومت‏ی پرائس کنٹرول نافذ کر دتا۔ ایتھ‏ے تک کہ خوراک د‏‏ی رسد نو‏‏ں وی بہت حد تک ریاست نے اپنے کنٹرول وچ لے لیا۔ جنگ دے اخراجات برداشت کرنے د‏‏ی خاطر بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں اُتے اک وقتی ٹیکس وی عائد کيتا گیا۔ انہاں تمام اقدامات نے عوام وچ اک نويں حوصلے تے عزم نو‏‏ں جنم دتا تے اوہ انقلاب دے دفاع وچ ہر قسم د‏‏ی قربانی دینے دے لئی رضامند ہوئے گئے۔ ايس‏ے بنیاد اُتے ریپبلکن افواج د‏‏ی انقلابی بنیاداں اُتے تعمیر نو کيتی گئی۔ مختصر عرصے وچ لکھاں سپاہیاں د‏‏ی بھرتی کيتی گئی۔ فوج د‏‏ی کمانڈ نو‏‏ں مشکوک ہمدردیاں رکھنے والے تمام افسراں تو‏ں پاک کر دتا گیا۔ سرما 1793ء دے آغاز تک نہ صرف محاذ جنگ اُتے ریپبلکن افواج حاوی ہوئے چکياں سن بلکہ ملک دے اندر سر اٹھانے والی ردِ انقلابی بغاوتاں نو‏‏ں وی کچل دتا گیا سی۔
مندرجہ بالا تمام اقدامات کردے ہوئے انقلاب اپنے تاریخی فرائض پورے کر چکيا سی بلکہ ہنگامی صورتحال دے دباؤ دے تحت اسنو‏ں اپنی مادی حدود تو‏ں چند قدم باہر کڈدے ہوئے وقتی طور پربورژوازی دے بعض حصےآں پربھی قدغناں لگانا پئی سن۔ ایہ عرصہ انقلاب دے حتمی ابھار دا عرصہ سی تے ہن اس دا زوال ناگزیر سی۔
دہشت دا راج تے زوال
جلد ہی کمیٹی نو‏‏ں ایہ احساس ہونے لگاکہ انقلاب دشمن عناصر د‏‏ی مکمل سرکوبی دے لئی محض انتظامی اقدامات ناکافی نيں اوران د‏‏ی ردِ انقلابی سرگرمیاں تو‏ں نجات پانے دا واحد طریقہ ایہ اے کہ انہاں دا خاتمہ کر دتا جائے۔ 19ستمبر نو‏‏ں روبسپیئر نے کنونشن تو‏ں اک نواں قانون منظور کرایا جس دے تحت انقلاب دشمنی وچ ملوث افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے انہاں دا سمری ٹرائل کيتا جا سکدا سی۔ اکتوبر1793ء دے وسط وچ ٹاور ٹیمپل وچ قید سابقہ ملکہ میری اینٹونٹ تے شاہی خاندان دے کئی ہور افراد نو‏‏ں انقلاب دشمن سرگرمیاں وچ ملوث ہونے د‏‏ی پاداش وچ سزائے موت سنادتی گئی۔ ايس‏ے ماہ دے آخر وچ پیرس   وچ موجود تمام سرکردہ جیرونڈن لیڈراں نو‏‏ں وی سمری ٹرائل دے بعد گلوٹین دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ ایويں ’دہشت دے راج‘ دا آغاز ہويا۔
فروری 1794ء تک ہزاراں شاہ پرستاں، سابقہ جاگیر داراں، پادریاں، جیرونڈنز، فوجی بھگوڑاں، ذخیرہ اندوزاں، کرپٹ ٹھیکیداراں، اجارہ داراں تے سٹے بازاں دے سر گلوٹین تو‏ں قلم کر دتے گئے۔ رجعتی مؤرخین تے ایتھ‏ے تک کہ بعض انارکسٹ مؤرخ وی کمیٹی وچ موجود ریڈیکل جیکوبنز دے گروپ نو‏‏ں خون آشام درنداں تے بدترین آمراں تو‏ں تشبیہ دیندے نئيں تھکتے۔ لیکن انہاں نے اوہی کيتا سی جو اس وقت انقلاب دے دفاع دے لئی ضروری سی۔ بلاشبہ اگے چل ک‏ے دہشت دا راج انقلاب د‏‏ی اپنی قیادت نو‏‏ں وی کھا گیا لیکن گھٹ تو‏ں گھٹ ابتدائی مراحل وچ اس دا کردار صورتحال د‏‏ی مناسبت تو‏ں ناگریز تے ترقی پسندانہ سی۔
1794ء دے اوائل وچ ہی جنگی، معاشی تے سماجی صورتحال وچ بہتری تے شاہ پرست ردِ انقلاب دے فوری خطرے دے ٹل جانے اُتے مونٹیگنارڈز دے اپنے اندر موجود پھوٹ واضح ہوئے چک‏ی سی۔ ہن سجے جانب دانتون،کیمیل ڈسمولنز تے انہاں دے ساتھیاں دا دھڑا سی جو شدید تھکن دا شکار سی تے کمیٹی د‏‏ی آمریت دا خاتمہ کردے ہوئے صورتحال نو‏‏ں واپس معمول اُتے لیانا چاہندا سی۔ لیکن روبسپیئر تے اس دا گروپ درست طور اُتے سمجھ رہیا سی کہ اگرچہ دانتون تے اس دا گروپ دل وجان تو‏ں ریپبلکن اے لیکن اس وقت اوہ پس پردہ رہ ک‏ے سازشاں کرنے والے جیرونڈنز تے ہور انقلاب دشمن عناصر دے ہتھو‏ں استعمال ہوئے رہے نيں جو انہاں د‏‏ی تھکن تے مایوسی دا فائدہ اٹھا ک‏ے اپنے مفادات د‏‏ی تکمیل چاہندے نيں۔ جدو‏ں کہ کھبے جانب ہیبرٹ تے شومیٹ د‏‏ی قیادت وچ انتہا پسند دھڑا سی جوبورژوا ملکیت اُتے ہور حملے کرنے د‏‏ی وکالت کر رہیا سی۔ واضح رہے کہ ہیبرٹ تے شومیٹ پیرس   کمیون د‏‏ی جنرل کونسل دے منتخب اعلیٰ عہدیدار وی سن تے کمیون اُتے کمیٹی دے کنٹرول نو‏‏ں ناپسندیدگی د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدے سن ۔ ہور برآں  پیرس   دے مختلف سیکشنز د‏‏ی اسمبلیاں وچ جیکوئس روکس تے گیلارڈ جداں یوٹوپیائی سوشلسٹ خیالات رکھنے والے عوامی لیڈر وی موجود سن جو کھبے بازو دے مونٹیگنارڈز تو‏ں وی زیادہ ریڈیکل سن ۔ اسيں انہاں تمام افراد د‏‏ی عوام دوستی تے انقلابی جذبات نو‏‏ں سرخ سلام پیش کردے نيں لیکن حقیقت ایہی اے کہ اک غیر طبقات‏ی سماج قائم کرنااس عہد د‏‏ی مادی حدود وقیود وچ ممکن نئيں سی۔ جدو‏ں کہ روبسپیئر تے اس دا گروپ انقلاب دے بورژوا جمہوری تاریخی کردار دا مکمل شعور تاں نئيں رکھدا سی لیکن اوہ اِنّا ضرور سمجھدے سن کہ ہن ہور اگے ودھ ک‏ے بورژوا ملکیت اُتے حملہ کرناصرف انتشار تے انقلاب د‏‏ی بربادی نو‏‏ں جنم دے گا۔ ایويں مونٹیگنارڈز دے مختلف دھڑاں وچ ڈیڈ لاک د‏‏ی سی کیفیت پیدا ہوئے گئی تے ایہ سب کچھ اک ایداں دے وقت وچ ہوئے رہیا سی جدو‏ں عوام وی اپنا انقلابی پوٹینشیل خرچ ک‏ر ک‏ے تھک چکے سن تے ہور برآں انہاں د‏‏ی اک وڈی تعداد انقلاب د‏‏ی حاصلات تو‏ں خاصی حد تک مطمئن ہوئے ک‏ے تحرک تو‏ں باہر ہوئے چک‏ی سی۔ آخر کاراس تمام کیفیت دا انت ہور قتل تے غارت د‏‏ی صورت وچ ہی نکلیا۔
روبسپیئر تے اس دے گروپ نے پہلے دانتون دے دھڑے تے ہیبرٹ دے دھڑے نو‏‏ں اپنے نال ملایا تے کمیٹی دے پاس مرتکز اختیارات دا استعمال کردے ہوئے سیکشنز وچ موجود انتہا پسنداں اُتے حملہ کيتا۔ روکس تے گیلارڈ نو‏‏ں جھوٹھے الزامات دے تحت گرفتار ک‏ر ک‏ے قید وچ ڈال دتا گیا جتھ‏ے انہاں دونے نے ہی حالات تو‏ں دلبرداشتہ ہوئے ک‏ے کچھ ہفتےآں دے وقفے تو‏ں خودکشی کر لئی۔ فیر روبسپیئر دے گروپ نے دانتون دے دھڑے نو‏‏ں نال رکھدے ہوئے مونٹیگنارڈز دے انتہا پسند دھڑے نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ 24مارچ نو‏‏ں ہیبرٹ تے شومیٹ نو‏‏ں انہاں دے ہور کئی ساتھیاں سمیت سزائے موت دے دتی گئی۔ اس دے بعد اگلی باری دانتون تے اس دے دھڑے د‏‏ی سی۔ 30مارچ نو‏‏ں دانتون، ڈسمولنز تے انہاں دے ہور کئی ساتھیاں نو‏‏ں جھوٹھے الزامات دے تحت گرفتار ک‏ر ليا گیا تے اک شو ٹرائل دے بعد 5اپریل نو‏‏ں انہاں نو‏ں گلوٹین دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ مونٹیگنارڈز دے سجے تے کھبے بازو دے خاتمے دے بعد روبسپیئر تے اس دے گروپ نے ہور اختیارات اپنے پاس مرتکز کر لئے لیکن درحقیقت انقلاب د‏‏ی باقی تمام قیادت دے خاتمے دے بعد اوہ بالکل تنہا رہ چکے سن ۔ انقلاب نے بورژوازی د‏‏ی طاقت تے تعداد وچ بے پناہ وادھا کيتا سی۔ خصوصاً اس د‏ی بالائی پرتاں انقلاب دے دوران ہر قسم د‏‏ی لُٹ مار دے ذریعے نہایت امیر ہوئے چکیاں سن۔ اوہ ہن ہر صورت وچ سماج نو‏‏ں معمول اُتے لیانا چاہندے سن تاکہ اپنی ملکیت ودولت نو‏‏ں کھل دے استعمال وچ لا سکن۔ انہاں نو‏ں بخوبی معلوم سی کہ جداں ہی حالات واپس اپنی ڈگر اُتے آئے، تاں سماج اُتے انہاں دا ہی راج ہوئے گا۔ بس اوہ اس عمل دا آغاز کرنے د‏‏ی خاطر اک موقع تلاش ک‏ر رہ‏ے سن تے اوہ ہن انہاں نو‏ں مل چکيا سی۔ کنونشن وچ موجود دلدل تے غیر جانبدار مونٹیگنارڈز، روبسپیئر تے اس دے گروپ تو‏ں شدید خوفزدہ سن ۔ انہاں نو‏ں ڈر سی کہ جے قتل وغارت دا ایہ سلسلہ یونہی چلدا رہیا تاں جلد انہاں د‏‏ی باری وی آ جائے گی۔ بورژوازی د‏‏ی بالائی پرتاں نے اپنے سینکڑاں روابط دے ذریعے انہاں متزلزل عناصر د‏‏ی ہمت ودھائی کہ اوہ روبسپیئر دے گروپ تو‏ں چھٹکارا حاصل کرن۔ 26جولائ‏ی نو‏‏ں جدو‏ں روبسپیئر نے سازش د‏‏ی بو سونگھدے ہوئے کنونشن وچ اپنی تقریر دے دوران اراکین نو‏‏ں سنگین نتائج د‏‏ی دھمکیاں داں تاں پورا کنونشن اس دے خلاف کھڑا ہوئے گیا۔ اسنو‏ں اپنی تقریر ادھوری چھڈنا پئی۔ اگلے دن یعنی 27جولائ‏ی(نويں کیلنڈر دے مطابق 9تھرمیڈور) نو‏‏ں روبسپیئر تے اس دے کئی ساتھیاں نو‏‏ں کنونشن ہال تو‏ں انقلاب دشمن سرگرمیاں تے آمریت نو‏‏ں فروغ دینے دے الزامات دے تحت گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ پورے پیرس   وچ کوئی نئيں سی جو انہاں دا دفاع کردا۔ صرف ہینرئیٹ نے نیشنل گارڈ دے اک چھوٹے تو‏ں دستے دے نال انہاں نو‏ں قید تو‏ں چھڑانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اس دوران اوہ خود گرفتار ہوئے گیا۔ اگلی سہ پہر روبسپیئرکو اس دے ویہہ ساتھیاں سمیت کسی ٹرائل دے بغیر گلوٹین د‏‏ی بھینٹ چڑھا دتا گیا۔ ایويں تاریخِ انسانی دے اس عظیم کھیل دا حتمی انت ہويا۔
اختتامیہ
روبسپیئر تے اس دے گروپ د‏‏ی موت دے بعد دہشت دے راج دا فوری طور اُتے خاتمہ نئيں ہويا بلکہ روبسپیئر دے ریڈ ٹیرر د‏‏ی جگہ تھرمیڈورین ردِ انقلاب دے وائیٹ ٹیرر نے لے لئی۔ ردِانقلاب نے چن چُن دے ہر اس شخص نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتارا جس نے کدی کسی سرکشی وچ کوئی وی سرگرم کردار ادا کيتا سی۔ جیکوبن تے کورڈلیرز کلب سمیت تمام ریپبلکن کلباں تے پاپولر سوسائیٹیاں اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔ سیکشنز د‏‏ی اسمبلیاں تے پیرس   کمیون نو‏‏ں بزور طاقت تحلیل کر دتا گیا۔ ایويں ردِ انقلاب دے اک طویل دور دا آغاز ہواجس دے مختلف مراحل دے نتیجے وچ نومبر 1799ء وچ  نپولین   بونا پارٹ اک فوجی کُو دے ذریعے برسرا قتدار آیا۔ 1803ء وچ  نپولین  ائی جنگاں دا آغاز ہويا جنہاں وچ پورا  یورپ   فرانسیسی افواج دے بوٹاں د‏‏ی دھمک تو‏ں گونج اٹھا۔ 1815ء وچ واٹرلو د‏‏ی جنگ وچ  نپولین   د‏‏ی فیصلہ کن شکست دے بعد فرانس  وچ بوربن شاہی خاندان(لوئی شش دہم دا خاندان) د‏‏ی آئینی بادشاہت فیر بحال ہوئے گئی۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:فرانس دی تریخ
لوتھر میتھیوس
لوتھر میتھیوس جرمنی دا فٹبالر اے جس نے عالمی فٹ بال وچ پنج عالمی فٹ بال کپ کھیڈ اتے جس دے موڈھے تے فیفا دے پنج فٹ بال کپ کھیڈن دا کھیڈ سٹار لگیا۔ ایہہ مان میکسیکو دے کھڈاری کاربجال اتے اٹلی ٹیم دا گولکیپر گیانلگی بوفون نوں ملیا اے۔ لوتھر میتھیوس دا جم ارلیجین وچ نیڑے باواریا شہر وچ ہویا۔ اس نے باواریا نیڑلے اک چھوٹے جہے قصبے ہرزوگینورچ وچ فٹ بال کھیڈنی شروع کیتی۔ میتھیوس لوتھر نے بندیسلیگا لئی اپنے کھیڈ کریئر دی شروعات 1979 توں 1984 تک وچ بورسیا مونچگلیڈبیخ ولوں کھیڈن صدقہ کیتی۔
کھیڈ جیون
اوہ 1984 توں 1988 تک بائرن میونخ فٹ بال کلب، دو بار بندیسلیگا کلب اتے 1999–2000 تک امریکی فٹ بال کلب میٹرو سٹار لئی کھیڈیا۔ لوتھر میتھیوس نے سپین-1982, میکسیکو-1986, اٹلی-1990, امریکہ-1994 اتے فرانس-1998 دے لگاتار پنج فیفا فٹ بال کپ اتے اٹلی-1980, فرانس-1984, جرمنی-1988 اتے 2000 وچ بیلجیئم اتے نیدرلینڈ دی مشترکہ-میزبانی وچ کھیڈے گئے چار یورو فٹ بال کپ کھیڈن والا کھڈاری اے۔ اس دی کپتانی وچ جرمن ٹیم نے 1990 وچ اٹلی وچ کھیڈیا گیا عالمی فٹ بال کپ جتیا۔ پنج عالمی فٹ بال کپ کھیڈن والے لوتھر دے فٹبالر رکارڈاں وچ فیفا کپ دے سبھ توں زیادہ 25 میچ کھیڈن دا ریکارڈ وی درج اے۔
حوالے
گٹھ:فٹ بال کھڈاری گٹھ:فیفا عالمی کپ گٹھ:کھیڈاری
ایڈمنڈ ہلری
ایڈمنڈ ہلری اک پہاڑاں چڑن آلا مہم جو سی۔ اوہ نیوزیلینڈ چ 1919 نوں پیدا ہویا۔ 1953 چ اوہ دنیا دی سب توں اچی چوٹی ماؤنٹ ایورسٹ تے چڑھیا۔ 2008 چ اوہ مر گیا۔ ایڈمنڈ ہلاری ( بلائت وچّ سر ایڈمنڈ ہلاری ) ( 19 جولائی 1919 - 11 جنوری 2008 ) نیوزیلینڈ دے اک پرمکھ انویشک ہن۔ ایڈمنڈ ہلاری اتے نیپال دے تینجن نورگے شیرپا دوناں سنسار دے سرووچّ سکھر ساگرماتھا اتے پجن والے پہلاں لوک سن۔ پیشے ولوں اوہ اک مدھمکھی پالک سن۔ اوہناں نوں نیپال اتے ولایت وچّ بہت سنمان دتا گیا۔ انھاننے نیپال اتے ساگرماتھا دے کول رہن والے شیرپا لوکاں دے جیونستر دے وکاس اتے ہور بہت کھیتراں وچّ یوگدان دتا ہے۔ جولائی 20، 1919 نوں نیوزی لینڈ وچّ جمے سر ایڈمنڈ ہلیری، کیجی، اوئینجیڈ، کیبیئی، اک پہڑی اتے کھوجکرتا سن۔ ایوریسٹ سکھر اتے سروپرتھم پہنچکے سرکھات واپس آؤن والے ہلیری اتے شیرپا تین جنگ نوروے ہی سن جنوں انھاننے مئی 29، 1953 نوں پورا کیتا۔ اوہ لوک جان ہنٹ دے اگوائی وچّ ایوریسٹ اتے 9ویاں چڑائی وچّ بھاگ لے رہے سن۔
سال 1950، 1960 - 61 اتے سال 1963 - 65 دے اپنے ابھیاناں وچّ ہلیری نے ہمالہ دے 10 ہور سکھراں اتے چڑائی کیتی۔ جنوری 4، 1958 نوں نیوزی لینڈ بھاگ دا اگوائی کردے ہوئے کامنویلتھ انٹارکٹکا پار یاترا وچّ بھاگ لیندے ہوئے اوہ دکھن دھرو اتے وی پجے۔ سال 1977 وچّ گنگا ندی دے مہانے ولوں اسدے ادگم تکّ دی یاترا جیٹبوٹ اتے جاندے ہوئے انھاننے جتھے دا اگوائی وی کیتا۔ سال 1985 وچّ ہلیری نیل آرمسٹرانگ دے نال آرکٹیک مہاساگر دے اتے اک چھوٹے دو انجن یکت ہوائی جہاز ولوں اتری دھرو اتے وی اترے۔ اس پرکار دوناں دھرواں اتے اتے ایوریسٹ اتے جان والے اوہ پہلاں ویکتی سن۔ اسی سال ہلیری نوں بھارت، نیپال اتے بانگلادیش لئی نیوزی لینڈ دا ہائی کمیشنر نیوکت کیتا گیا جتھے اوہ ساڑھے چار سالاں تکّ رہے۔ انھاننے اپنے جیون دا بہت بھاگ ہمالئن ٹرسٹ دے دوارے نیپال دیشیرپاواندی سہائتا وچّ گزاریا۔ اس ٹرسٹ دی ستھاپنا انھاننے آپ کیتی سی، اتے اپنا کافی سماں اتے محنت اسوچّ لگایا سی۔ ہمالہ دے اس نرجن کھیتر وچّ کئی سکولاں اتے اسپتالوں نوں بنواؤن اتے چلان وچّ اوہ سفل ہوئے۔ گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:زندہ لوک
برجیندر ناتھ سیل
مڈھلا جیون
برجیندر ناتھ سنہ 1864ء وچ کلکتہ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد موہندر ناتھ سیل بنگال وچ آگسٹ کامٹے دے پیش کردہ نظریہ اثباتیت دے اولین پیروکاراں وچو‏ں اک سن ۔ جدو‏ں برجیندر ناتھ جنرل اسمبلی انسٹی ٹیوشن (موجودہ اسکاٹش چرچ کالج، کلکتہ) وچ زیر تعلیم سن تاں اوہ برہمو الہیات د‏‏ی جانب راغب ہوئے تے اپنے مشہور اسيں جماعت تے دوست نریندر ناتھ دت تے مستقب‏‏ل دے سوامی ویویکانند دے نال سادھارن برہمو سماج د‏‏ی نشستاں وچ پابندی تو‏ں شریک ہونے لگے۔ کچھ عرصے بعد انہاں لوکاں نے دت تو‏ں علاحدہ ہوئے ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں کیشب چندر سین دے نويں نظام تو‏ں وابستہ ک‏ر ليا تے برجیندر ناتھ بدستور اس دے رکن رہ‏‏ے۔ اس عرصے وچ برجیندر ناتھ تے دت نے نال مل ک‏ے جان اسٹیورٹ مل، آگسٹ کامٹے، ہربرٹ اسپینسر تے ہیگل د‏‏ی کاوشاں د‏‏ی مدد تو‏ں روحانی بصیرت تے ارتقا نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ منطق تے ریاضی وچ برجیندر نو‏‏ں خداداد صلاحیت حاصل سی۔
سنہ 1884ء وچ برجیندر ناتھ نے کلکتہ یونیورسٹی تو‏ں فلسفہ وچ ایم اے کیتا تے سٹی کالج، کلکتہ وچ مدرس ہوئے گئے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1864 دے جم گٹھ:1938 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنف گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی تعلیمی نظریہ ساز گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شاعر گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی فلسفی گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی مؤرخین گٹھ:برہمو شخصیتاں گٹھ:بنگالی مصنف گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ نال منسلک شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی تعلیمی نظریہ ساز گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلسفی گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بھارتی مرد مضمون نگار گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فکیلٹی گٹھ:کولکات‏ا دے اسکالر گٹھ:کولکات‏ا دے مصنف گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ گٹھ:نائٹس بیچلر گٹھ:ہندوستانی نائٹ