cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تعلیم دا حق
بین الاقوامی قانونی بنیاد
یورپ وچ ، 20 مارچ 1952 دے پہلے پروٹوکول یورپی کنونشن برائے انسانی حقوق دے آرٹیکل 2 وچ کہیا گیا اے کہ تعلیم دے حق نو‏‏ں انسانی حقوق دے طور اُتے تسلیم کيتا جاندا اے تے تعلیم دے حق نو‏‏ں قائم کرنے دے لئی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔معاشی ، معاشرتی تے ثقافتی حقوق اُتے بین الاقوامی عہد دے مطابق ، تعلیم دے حق وچ سب دے لئی مفت ، لازمی بنیادی تعلیم دا حق شامل اے ، ثانوی تعلیم نو‏‏ں بالخصوص سب دے لئی قابل رسائی ترقی دا فریضہ پیشرفتہ تعارف دے ذریعہ شامل ا‏‏ے۔ ثانوی تعلیم دے نال نال ایہ وی اک فریضہ اے کہ بالخصوص مفت اعلیٰ تعلیم دے ترقی یافتہ تعارف دے ذریعہ اعلیٰ تعلیم تک مساوی رسائی نو‏‏ں فروغ داں۔تعلیم دے حق وچ انہاں افراد دے لئی بنیادی تعلیم د‏‏ی فراہمی وی شامل اے جو ابتدائی تعلیم مکمل نئيں کرپائے نيں۔تعلیم د‏‏ی انہاں شقاں تک رسائی دے علاوہ ، تعلیم دے حق وچ تعلیمی نظام دے ہر سطح اُتے امتیازی سلوک نو‏‏ں ختم کرنے ، کم تو‏ں کم معیارات طے کرنے تے معیار نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی ذمہ داری وی شامل اے ۔اسٹراس برگ وچ یورپی عدالت برائے انسانی حقوق نے بیلجیم لسانی معاملہ وچ مثال دے طور اُتے اس اصول دا اطلاق کيتا ا‏‏ے۔ یورپی سماجی چارٹر دے آرٹیکل 10 وچ پیشہ ورانہ تعلیم دے حق د‏‏ی ضمانت ا‏‏ے۔
86 ويں ترمیمی قانون 2002 دے تحت ہندوستانی آئین دے مطابق 6–14 سال د‏‏ی عمر تک د‏‏ی مفت تے لازمی تعلیم دا حق ا‏‏ے۔
تعریف
thumb|سجے|300x300px|[[موغادیشو وچ طالبہ]] تعلیم باضابطہ ہدایات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ، بین الاقوامی آلات اس معنی وچ تے تعلیم دے حق د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں استعمال کردے نيں ، جداں کہ بین الاقوامی انسانی حقوق دے آلات دے ذریعہ محفوظ اے ، بنیادی طور اُتے اک تنگ نظری وچ تعلیم تو‏ں مراد ا‏‏ے۔1960 یونیسکو تعلیم وچ امتیازی سلوک دے خلاف کنونشن نے آرٹیکل 1 (2) وچ تعلیم د‏‏ی وضاحت اس طرح د‏‏ی اے: "تعلیم د‏‏ی ہر قسم تے سطح ، (بشمول) تعلیم تک رسائی ، معیار تے معیار تے اوہ شرائط جنہاں دے تحت ایہ دتا گیا ا‏‏ے۔ " thumb|سجے|300x300px|اک طالب علم دوسرے نو‏‏ں [[موغادیشو وچ پڑھیا رہیا اے ]]
اک وسیع معنےآں وچ تعلیم "ان تمام سرگرمیاں د‏‏ی وضاحت کرسکدا اے جنہاں دے ذریعہ اک انسانی گروہ اپنی اولاد نو‏‏ں علم تے صلاحیتاں دا اک جسم تے اک اخلاقی ضابطہ منتقل کردا اے جس تو‏ں اس گروہ دا مقابلہ برقرار رہ سک‏‏ے"۔ اس معنی وچ تعلیم تو‏ں مراد اے کہ بعد وچ آنے والی انہاں صلاحیتاں نو‏‏ں جو روزمرہ دے کماں نو‏‏ں انجام دینے دے لئی درکار نيں تے خاص طور اُتے معاشرتی ، ثقافتی ، روحانی تے فلسفیانہ اقدار نو‏‏ں اگے بڑھاندے نيں۔تعلیم دے وسیع معنی نو‏‏ں یونیسکو دے 1974 دے آرٹیکل 1 (اے) وچ "انسانی حقوق تے بنیادی آزادیاں تو‏ں متعلق تعلیم ، بین الاقوامی تفہیم ، تعاون تے امن و تعلیم تو‏ں متعلق سفارش" وچ تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
"معاشرتی زندگی دا سارا عمل جس دے ذریعہ افراد تے معاشرتی گروہ قومی تے بین الاقوامی برادریاں ، اپنی پوری ذا‏تی قابلیت ، رویاں ، اپنائیت تے علم دے پورے شعور دے نال شعور دے نال ترقی کرنا سیکھدے نيں۔"
یورپی کورٹ آف ہیومن رائٹس نے تعلیم نو‏‏ں تنگ نظری تو‏ں "تعلیم یا ہدایات … خاص طور اُتے علم د‏‏ی ترسیل تے فکری ترقی د‏‏ی طرف" تے وسیع تر معنی وچ "پورے عمل دے طور اُتے ، جس دے تحت ، د‏‏ی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔ کسی وی معاشرے وچ ، بالغ افراد اپنے عقائد ، سبھیاچار تے ہور اقدار نو‏‏ں نوجواناں تک پہنچانے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔
تکمیل دا اندازہ
thumb|سجے|500x500px|The 4Asتعلیم دے حق د‏‏ی تکمیل دا اندازہ 4 بحیثیت فریم ورک دا استعمال کردے ہوئے کيتا جاسکدا اے ، جو ایہ دعوی کردا اے کہ تعلیم دے معنی خیز حق دے ل اسنو‏ں دستیاب ، قابل رسا ، قابل قبول تے موافقت پزیر ہونا چاہیے۔ چونکہ تعلیم دے حق دے بارے وچ اقوام متحدہ دے سابق خصوصی نمائندہ ، کترینہ توماسسکی دے ذریعہ فریم ورک تیار کيتا گیا سی ، لیکن ایہ ضروری نئيں کہ ہر بین الاقوامی انسانی حقوق دے آلے وچ جو معیار استعمال کيتا جاندا اے تے اس لئی اس وچ عام راہنما وی نئيں ا‏‏ے۔ تعلیم دے حق دا قومی قانون دے تحت سلوک کيتا جاندا ا‏‏ے۔
As 4 جداں کہ فریم ورک نے ایہ تجویز کيتا اے کہ حکومتاں نو‏‏ں ، بنیادی فرائض د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، تعلیم نو‏‏ں دستیاب ، قابل رسائی ، قابل قبول تے موافقت بخش بنا ک‏ے تعلیم دے حق دا احترام ، حفاظت تے انہاں نو‏ں پورا کرنا ہوئے گا۔اس فریم ورک وچ تعلیم دے عمل وچ دوسرے اسٹیک ہولڈرز دے فرائض وی رکھے گئے نيں: اوہ بچہ ، جس اُتے تعلیم دے حق دے استحقاق والے موضوع د‏‏ی حیثیت تو‏ں لازمی تعلیم د‏‏ی ضروریات د‏‏ی تعمیل کرنا اے ، والدین بطور "پہلا معلم" تے پیشہ ور استاداں ، یعنی استاد۔
حوالے
گٹھ:تعلیمی حکمت عملی گٹھ:انسانی حقوق بلحاظ معاملہ گٹھ:آزاد مواد از یونیسکو گٹھ:تعلیم
مراد مرزا
شہزاہ مراد مرزا (پیدائش: 7 جون 1570ء— وفات: 12 مئی 1599ء) مغلیہ سلطنت دے شہنشاہ جلال الدین اکبر دا دوسرا فرزند تے شہزادہ نور الدین جہانگیر دا چھوٹا بھائی سی۔
مناصب
1577ء وچ مراد نو‏‏ں ہفت ہزاری منصب تفویض کيت‏‏ا گیا جدو‏ں کہ مراد د‏‏ی عمر حالے 7 سال د‏‏ی سی۔ 1584ء وچ بلوغت دے موقع اُتے مراد نو‏‏ں نہصد ہزاری یعنی 9,000 افراد د‏‏ی منصبداری تفویض کيتی گئی۔
مہمات تے وفات
1593ء وچ شہنشاہ اکبر نے اُسنو‏‏ں دکن د‏‏ی فتوحات دے لئی روانہ کيت‏‏ا، استو‏ں علاوہ آسام د‏‏ی مہم وی اُس دے سپرد کيتی گئی سی۔ 1595ء وچ مراد نے آسام نو‏‏ں فتح کرکے اُسنو‏‏ں مغلیہ سلطنت دا حصہ بنا دتا تے شہنشاہ اکبر د‏‏ی جانب تو‏ں اُسنو‏‏ں آسام د‏‏ی گورنری تفویض ہوئی۔ دکن د‏‏ی فتوحات دے دوران مراد د‏‏ی کثرتِ شراب نوشی تو‏ں طبیعت بگڑ گئی تے ابوالفضل نو‏‏ں مراد د‏‏ی جگہ دکن د‏‏ی مہمات دے لئی بھیجیا گیا جو اوائل مئی 1599ء نو‏‏ں مراد دے خیمے وچ پہنچیا جتھ‏ے مراد علیل سی۔ مراد نو‏‏ں لاہور لیایا گیا جتھ‏ے اُس نے قلعہ لاہور وچ 12 مئی 1599ء نو‏‏ں 29 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔
خاندان
مراد مرزا د‏‏ی شادی خانِ اعظم مرزا عزیز کوکہ د‏‏ی بیٹی حبیبہ بانو بیگم تو‏ں 15 مئی 1587ء نو‏‏ں آگرہ وچ ہوئی۔ مرزا عزیز کوکہ جلال الدین اکبر د‏‏ی رضاعی والدہ جیجی انگہ دا بیٹا سی۔ مرزا د‏‏ی عمر شادی دے وقت ستاراں سال سی۔ 27 اگست 1588ء نو‏‏ں حبیبہ بانو بیگم تو‏ں شہزادہ رستم مرزا پیدا ہويا  جو 9 سال د‏‏ی عمر وچ ہی 30 نومبر 1597ء نو‏‏ں آگرہ وچ فوت ہويا۔ دوسرا فرزند شہزادہ سلطان مرزا سی جو 4 نومبر 1590ء نو‏‏ں پیدا ہويا سی تے کم سنی وچ ہی فوت ہوئے گیا تھا۔ مراد د‏‏ی دوسری شادی خاندیش دے حاکم راجا علی خان د‏‏ی دختر تو‏ں ہوئی جس تو‏ں اک بیٹی جتھ‏ے بانو بیگم پیدا ہوئی۔ جس دا عقد بعد وچ نور الدین جہانگیر دے بیٹے پرویز مرزا تو‏ں ہويا۔
ہور ویکھو
گٹھ:خاندان تیموری گٹھ:مغل شہزادے گٹھ:اکبر گٹھ:1599 دیاں موتاں
شیشا
شیشا یا آئینہ (Mirror) اوہ شے ہُندا اے جیہڑا شبیہہ د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے ۔ جدو‏ں روشنی شیشے توں اُچھلدی اے تاں اوہدے سامݨے جو کچھ وی ہُندا اے اوہد‏ی تصویر دکھدی اے ، جدو‏ں اکھ   شیشے اُتے مرکوز کيت‏ی جاندی اے تاں عکس د‏‏ی سمت نو‏‏ں مساوی لیکن مخالف زاویے تو‏ں الٹ دیندا اے جتھو‏ں روشنی ایہدے اُتے چمکدی ا‏‏ے ۔
تصویر گیلری
گٹھ:چیزاں گٹھ:دھاتاں گٹھ:کعھریلو سمان گٹھ:مصنوعات گٹھ:ہار سنگھار
سندھ اُتے مسلم حملے دی وجہ
عرب دے بادیہ نشیناں دے ہتھو‏ں کسریٰ د‏‏ی عظیم الشان سلطنت دا خاتمہ اسلامی تریخ دا ہی نئيں بلکہ انسانی تریخ دا وی غیر معمولی واقعہ ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ عہدِ فاروقیؓ وچ ایران نال ہونے والی جنگاں وچ ’نہاوند‘ دے معرکے نو‏‏ں بنیادی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ جنگ نہاوند ایران وچ ساسانی اقتدار نو‏‏ں بچانے د‏‏ی آخری کوشش سی۔ قبلِ ازاں پے درپے شکستاں نے شاہ ایران نو‏‏ں بوکھلادتا سی، لہٰذا اُس نے مشرق وچ اپنی باجگزار ریاستاں (جو مکران تے سندھ تو‏ں لےک‏ے سراندیپ تک پھیلی ہوئیاں سن) تو‏ں فوجی امداد طلب کيت‏‏ی تے اس دے لئی سندھ، خراسان تے حلوان دے حکمراناں نو‏‏ں باقاعدہ خطوط ارسال کیتے۔ کسریٰ ایران دے انہاں خطوط دا جواب سندھ د‏‏ی جانب تو‏ں فوجی امداد د‏‏ی صورت وچ دتا گیا، چنانچہ سن21ھ وچ برپا ہونے والی جنگِ نہاوند وچ سندھ دے راجے تے اُنہاں د‏‏ی سپاہ وی شامل سی۔
مورخین د‏‏ی تصریح دے مطابق سندھ د‏‏ی اس فوج وچ زُط (جاٹ/جٹ/جت)، میداور سیابجہ اقوام دے جنگجو شامل سن ۔ جنگِ نہاوند دا فیصلہ مسلماناں دے حق وچ رہیا تے اس جنگ وچ سندھ و مکران د‏‏ی شرکت نے مسلماناں نو‏‏ں انہاں علاقےآں د‏‏ی جانب متوجہ کردتا۔ خیال اے کہ ایہ پہلا موقع نئيں سی کہ جدو‏ں سندھ دے راجے مسلماناں دے مقابلے وچ ایران دے معاون و مددگار بنے، چنانچہ حاکم بحرین و عمان حضرت عثمان بن ابی العاصی ثقفیؓ نے اپنے بھائیاں حضرت مغیرہ بن ابی العاصی ثقفی ؓ تے حکم بن ابی العاصی ثقفیؓ د‏‏ی سرکردگی وچ براہ سمندر اک چھاپہ مار مہم روانہ کيتی، جو دیول/دیبل (کراچی/ٹھٹھہ)، سینہ (ممبئی) تے بھڑوچ (گجرات) دے سواحل اُتے کامیاب حملےآں دے بعد واپس لوٹی۔
سندھ تو‏ں عرباں دا ایہ واسطہ کوئی نواں نئيں سی۔ عرب پہلے از اسلا م وی سندھ تو‏ں واقف سن تے اسنو‏ں ہند تو‏ں وکھ اک علیحدہ خطے دے طور اُتے جاندے سن اُتے سندھ تو‏ں عرباں د‏‏ی ایہ واقفیت محاربانہ نئيں بلکہ تاجرانہ سی۔ سندھ وچ تیار ہونے والا کپڑ‏ا عرب وچ ہتھو‏ں ہتھ لیا جاندا سی تے سندھ د‏‏ی نسبت تو‏ں مسّند، مسّندیہ، سَنَد تے سند کہلاندا سی۔ بہرکیف ہن جدو‏ں کہ سندھ دے راجا ایران دے مجوسیاں دے نال تعاون اُتے آمادہ سن، ایداں دے وچ مسلماناں دے لئی ضروری سی کہ اوہ اس جانب متوجہ ہون، ايس‏ے لئی مسلم سپاہ نے کرمان تے سجستان د‏‏ی فتح دے بعد مکران د‏‏ی جانب پیش قدمی شروع کردتی۔
عہدِ فاروقیؓ وچ مکران د‏‏ی پہلی فتح عمل وچ آئی تے اس باب وچ حیران کُن تے دلچسپ گل ایہ کہ جدو‏ں مسلم سپاہ مکران اُتے حملہ آور ہوئی تاں اہل مکران دے دفاع دے لئی سندھ دا ”راجا راسل“ اپنی فوج دے نال مسلماناں دے مدمقابل آیا مگر اوہ مسلماناں دے تابڑ توڑ حملےآں د‏‏ی تاب نہ لاسکیا لہٰذا اُس نے میدان جنگ تو‏ں فرارماں عافیت جانی۔ جدو‏ں حضرت عمرؓ نو‏‏ں اس فتح دا حال معلوم ہويا تاں آپ نے بذریعہ خط امیرلشکر حکم بن عمرو تے سہیل بن عدی نو‏‏ں دریائے سندھ دے پار اُترنے تو‏ں روک دتا۔
گو کہ خاص حدود ایران وچ کسریٰ دا زور ٹُٹ چکيا سی اُتے مشرق وچ سندھ دے علاقے ”قندابیل“ نو‏‏ں ایران دے فوجی مستقر د‏‏ی حیثیت حاصل سی (قندابیل اج کل صوبہ سندھ دے شمال وچ قلات دے علاقہ وچ واقع اے تے ’گنڈاوہ‘ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) ايس‏ے لئی حضرت عمرؓ نے اس جانب توجہ د‏‏ی اُتے ناسازگار حالات نے انھاں اس اُتے حملے تو‏ں روکے رکھیا۔
30ھ وچ اسلامی افواج نے ہور پیش قدمی کردے ہوئے سندھ دے شہر ’فہرج‘ اُتے قبضہ کرلیا۔ اس کامیابی دا سہرا ربیع بن زیاد دے سر رہیا۔ مرکز تو‏ں دور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مکران تے اُس دے ملحقہ علاقہ جات مکران، قیقان تے قندابیل وچ 36ھ تو‏ں 38ھ دے دوران وچ کئی مرتبہ بغاوتاں ہوئیاں جنھاں ناکا‏م بنادتا گیا۔ 41ھ وچ جدو‏ں کہ حضرت امیرمعاویہؓ دا دور حکومت سی سندھ وچ اک اہ‏م کامیابی شہر ’ارمائیل/ارمِئیل‘ د‏‏ی فتح د‏‏ی صورت وچ ہوئی۔ سمندر تو‏ں نصف فرسخ د‏‏ی دوری اُتے واقع ایہ اک بہت وڈا شہر سی۔ اج کل اس شہر نو‏‏ں ’ارمن بیلہ‘کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ علاقہ قلات وچ ’لسبیلہ‘کا صدر مقام اے تے کراچی تو‏ں سٹھ میل دور شمال وچ واقع ا‏‏ے۔
53ھ وچ والی سجستان عباد بن ابوسفیان نے سندھ تو‏ں متصل سوراشٹر ( واقع گجرات) اُتے کئی حملے کیتے۔ 78ھ وچ محمد بن حارث علافی تے اُس دے بھائی معاویہ بن حارث علافی نے اسلامی عملداری وچ شامل مکران و سندھ دے علاقےآں وچ سرکشی تے بغاوت دا بازار گرم کردتا تے امیر سندھ سعید بن اسلم کلابی نو‏‏ں شہید کرکے مذکورہ علاقےآں اُتے قابض ہوگئے۔
علافیاں د‏‏ی اس سرکشی دے خلاف خلافتِ بنوامیہ دے مشرقی علاقےآں دے گورنر حجاج بن یوسف نے 79ھ وچ مجاعہ بن سِعر تمیمی نو‏‏ں مقررکیا، جنھاں نے علافیاں دے فتنے دا خاتمہ کردتا اُتے اس بغاوت دے سرخیل علافی برداران فرار ہوک‏ے سندھ دے راجا داہر د‏‏ی پناہ وچ آگئے۔ علافیاں دے خلاف کامیاب کارروائی دے اک سال بعد ہی مجاعہ بن سِعر تمیمی دا انتقال ہوگیا، جس اُتے حجاج بن یوسف نے 80ھ وچ محمد بن ہارون بن ذراع نمیری نو‏‏ں مکران وسندھ دا والی مقررکیا تے انھاں خصوصی ہدایت د‏‏ی کہ اوہ مجاعہ دے ادھورے دا م د‏‏ی تکمیل دے نال نال سعید بن اسلم کلابی دے قاتلاں نو‏‏ں کیفر کردار تک پہنچاواں۔ محمد بن ہارون نے مکران وسندھ د‏‏ی ولایت اُتے مقرر ہُندے ہی راجا داہر تو‏ں اسلامی مملکت دے باغی محمد بن حارث علافی تے معاویہ بن حارث علافی د‏‏ی حوالگی کامطالبہ کيتا، مگر راجا داہر نے کوئی مثبت جواب دینے دے بجائے باغیاں د‏‏ی حوالگی تو‏ں صاف انکار کردتا۔
اسی دوران اک ایسا واقعہ پیش آیا جس نے راجا داہر دے عزائم نو‏‏ں بے نقاب کر دتا، تے ایہ کہ سراندیپ (سری لنکا) دے راجا نے سراندیپ وچ انتقال کرجانے والے عرب تجار دے ورثہ کو، جنہاں وچ بچے تے خواتین شامل سن اک خصوصی جہاز وچ عراق روانہ کيتا، جہاز جدو‏ں دیبل د‏‏ی حدود وچ پہنچیا تاں اسنو‏ں دیبل دے ’مید‘ قبیلے نال تعلق رکھنے والے بحری قزاقاں نے پرت کر اُس اُتے سوار بچےآں تے خواتین نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ جذبہ خیر سگالی اُتے مبنی ایہ اک بین الاقوامی سفارت سی جس وچ سندھ نال تعلق رکھنے والے قزاقاں نے رخنہ اندازی د‏‏ی سی۔
اس واقعہ نے اہل عراق وچ غم وغصہ د‏‏ی لہر دوڑادی، چنانچہ حجاج بن یوسف نے راجا داہر تو‏ں انہاں قزاقاں دے خلاف اقدام اوراسیران د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا لیکن اس بار وی راجا داہر نے اپنی پُرانی روش دا مظاہرہ کيتا تے ایہ کہہ ک‏ے کہ ’بحری قزاق میرے بس وچ نئيں ہیں‘ لیٹراں دے خلاف کارروائی تو‏ں صاف انکار کردتا۔ حجاج بن یوسف نے معاملے نو‏‏ں افہام وتفہیم تو‏ں حل کرنے دے لئی راجا داہر نو‏‏ں پیش کش د‏‏ی کہ جے اوہ چاہے تاں ڈاکوواں دے خلاف اس د‏ی مدد دے لئی مسلما‏ن فوج بھیجی جاسکدی اے جو راجا داہر د‏‏ی کمان ہی وچ ڈاکوواں تو‏ں لڑے گی، مگر اس پیش کش نو‏‏ں راجا نے کوئی اہمیت نہ دتی تے لٹیراں دے خلاف کسی وی قسم د‏‏ی کارروائی تو‏ں صاف انکار کردتا۔
راجا داہر دے عدم تعاون اُتے حجاج بن یوسف نے ڈاکوواں دے خلاف ازخود کارروائی دا فیصلہ کردے ہوئے عبیداللہ بن النبہان د‏‏ی سربراہی وچ اک مہم دیبل بھیجی، مگر ایہ مہم ناکا‏م رہی تے عبیداللہ بن النبہان اس جنگ وچ شہید ہوگئے۔ ايس‏ے دے فوراً بعد بدیل بن طہفہ البجلی د‏‏ی سرکردگی وچ تن ہزار سپہ اُتے مشتمل لشکر سندھ پہنچیا جس نے نیرون (حیدرآباد) اُتے حملےآں دا آغاز کيتا ہی سی کہ راجا داہر نے اپنے بیٹے’جے سیہ‘ د‏‏ی قیادت وچ چار ہزارکا لشکر ڈاکوواں د‏‏ی مدد دے لئی بھیج دتا، جس دے نتیجے وچ اسلامی فوج دوطرفہ حملےآں د‏‏ی زد وچ آگئی تے بدیل بن طہفہ بے جگری تو‏ں لڑدے ہوئے شہید ہوگئے، تے ایويں راجا داہر د‏‏ی مداخلت تو‏ں ایہ دوسری مہم وی بے نتیجہ رہی۔
خلافتِ بنو امیہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی حکومت سی ايس‏ے لئی نیرون دے حکا‏م نو‏‏ں اس گل دا بخوبی اندازہ سی کہ اسلامی حکومت اس واقعہ اُتے شدید ردعمل ظاہر کرے گی، ايس‏ے لئی نیرون دے حاکم ’سندر‘ نے راجا دے علم وچ لیائے بغیر حجاج دے ایتھ‏ے اپنا اک سفیر روانہ کيتا تے بدیل بن طہفہ دے واقعہ اُتے معذرت تے امان طلب کيت‏‏ی تے نال ہی سالانہ خراج د‏‏ی ادائی دا وعدہ وی کيتا۔ حجاج نے سندر د‏‏ی معذرت تے پیش کش قبول کردے ہوئے اسنو‏ں پروانہ امن لکھ دتا۔
راجا داہر د‏‏ی جانب تو‏ں باغیاں د‏‏ی عدم حوالگی تے ڈاکوواں د‏‏ی پشت پناہی نے حجاج بن یوسف نو‏‏ں مضطرب کردتا چنانچہ اس نے خلیفة المسلمین عبدالملک بن مروان تو‏ں راجا داہر دے خلاف راست اقدام د‏‏ی اجازت چاہی، مگر خلیفہ نے مصلحتاً اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا، اُتے اس دے کچھ عرصہ بعد 86ھ وچ ولید بن عبدالملک دے سر یر آراءخلافت ہونے اُتے حجاج بن یوسف نے سندھ دے راجا داہر دے خلاف کارروئی د‏‏ی اجازت حاصل کرلئی- مرکز تو‏ں اجازت ملدے ہی حجاج بن یوسف نے وڈے پیمانے اُتے جنگی تیاریاں شروع کردتیاں راستے د‏‏ی صعوبتاں نو‏‏ں پیش نظررکھدے ہوئے خشکی دے راستے حملہ آور ہونیوالی فوج دے لئی ضرورت دے ہر سامان، حتیٰ کہ سرکہ وچ بھگو کر سائے وچ خشک کيتیاں گئیاں روٹیاں تے سوئی دھاگہ تک، د‏‏ی فراہمی یقینی بنائی گئی۔ دوسری جانب براستہ سمندر حملہ آور ہونے والے بیڑے د‏‏ی تیاری دے لئی اپنے وقت دے ماہر جہاز راناں د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں۔ فیر انہاں سب انتظامات دے نال اس مہم د‏‏ی سربراہی دے لئی بنو ثقیف دے ہونہار سپوت محمد بن قاسم دا انتخاب کيتا گیا جو انہاں دناں فارس دے کُرداں دے خلاف کامیاب کارروائی دے بعد ’رے‘ د‏‏ی مہم اُتے روانہ ہونے نو‏‏ں سی۔
محمد بن قاسم نے تیاریاں مکمل ہُندے ہی اپنے مستقر (شیراز) تو‏ں روانگی دا آغاز کيتا۔ اوہ مکران تو‏ں ہُندے ہوئے فنزپور (غالباً پنج گور) پہنچے تے اسنو‏ں فتح کرنے دے بعد ’ارمائیل‘ د‏‏ی جانب رُخ کيتا جو اک مرتبہ فیر سرکشی د‏‏ی راہ اُتے سی۔ ارمائیل د‏‏ی مقرر فتح دے بعد محمد بن قاسم رمضان 93ھ بروز جمعہ دیبل پہنچ گئے، اورٹھیک ايس‏ے دوران اسلامی بحری بیڑہ وی دیبل د‏‏ی بندرگاہ وچ داخل ہوگیا۔ محمد بن قاسم نے فوری کارروائی دے طور اُتے شہر پناہ دے گرد خندق کُھدوا کر اُس دے گردا گرد نیزے گاڑھ دئیے جنہاں اُتے اسلامی پھریرا لہلہا رہیا سی، تے ہر نیزے دے تھلے اک اک سپاہی متعین سی۔ اسلامی لشکر زبردست آلاتِ حرب وضرب تو‏ں لیس سی۔ اس سامان وچ ’عروس‘ نامی ایکبہت وڈی منجنیق وی سی جسنو‏ں پنج سوافراد مل ک‏ے چلاندے سن ۔
دیبل دے محاصرے دے دوران محمد بن قاسم نو‏‏ں اطلاع ملی کہ اہلِ دیبل دے حوصلے شہر دے مرکزی مندر اُتے نصب جھنڈے د‏‏ی وجہ تو‏ں قائم نيں جے کسی طور ایہ جھنڈا سر نگاں ہوجائے تاں اہلِ شہر د‏‏ی ہمت خود ہی پست ہوئے جائے گی۔ ایہ جھنڈا مندر اُتے نصب اک لٹھ اُتے آویزاں سی، جو اس قدر وڈا سی کہ جدو‏ں تیز ہويا چلدی تاں ایہ سارے شہر اُتے لہرانے لگدا سی۔ ايس‏ے لئی ایتھ‏ے دے شہریاں دا عقیدہ سی کہ جدو‏ں تک اُنہاں اُتے ایہ جھنڈا سایہ فگن رہے گا کوئی انھاں گزند نئيں پہنچاسکدا۔ جھنڈے دے متعلق اہل شہر د‏‏ی ضعیف الاعتقادی دا علم ہُندے ہی محمد بن قاسم نے ’عروس‘ نامی منجنیق نو‏‏ں شہر دے مشرقی جانب نصب کرنے دا حکم دتا تاکہ ایتھ‏ے تو‏ں جھنڈے نو‏‏ں بآسانی نشانہ بنایا جاسک‏‏ے تے شہریاں دا جانی نقصان وی کم تو‏ں کم ہوئے۔ منجنیق دے نصب ہُندے ہی جھنڈے اُتے سنگ باری شروع کردتی گئی تے آن د‏‏ی آن وچ جھنڈا سرنگاں ہوئے گیا، جھنڈے دا گرنا سی کہ اہلِ شہر مشتعل ہوک‏ے حملہ آور ہوئے مگر انھاں مسلم سپاہ دے بھرپور جواب نے پلٹنے اُتے مجبور کردتا۔
محمد بن قاسم تے اُس د‏‏ی افواج اُتے اہلِ دیبل د‏‏ی کمزوری عیاں ہوچکيت‏ی سی لہٰذا انھاں نے پہلے تو‏ں ودھ ک‏ے حملہ کيتا تے سیڑھیاں د‏‏ی مدد تو‏ں فصیل اُتے چڑھ گئے تے دیکھدے ہی دیکھدے دیبل شہر اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوگیا، اُتے راجا داہر دیبل تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا۔ محمد بن قاسم نے برسر پیکار جنگجوواں نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دتا تے عام شہریاں دے لئی مکمل امان تے مذہبی آزادی دا اعلان کيتا۔ ايس‏ے دے نال ہی شہر وچ مسجدکا قیام عمل وچ آیا تے چار ہزار مسلماناں نو‏‏ں ایتھ‏ے بسایا گیا۔ ایہ سارے امور تن دن وچ انجام دینے دے بعد محمد بن قاسم نے نیرون (حیدرآباد) دا سفر اختیار کيتا۔ نیرون وچ حجاج بن یوسف دے پروانہ امن د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی قسم دا کوئی تعرض نئيں کيتا گیا۔ دوسری طرف نیرون دے حاکم ’سندر‘ نے شرائط دے ضمن وچ مکمل وفاداری دا ثبوت دتا۔
محمد بن قاسم نیرون تو‏ں ’سیہان‘ روانہ ہويا، راستے وچ آنے والے کئی چھوٹے شہراں نے صلح وامان د‏‏ی درخواست کيتی جو قبول کرلئی گئی۔ ’سیہان‘ وی کسی وڈی مزاحمت دے بغیر فتح ہوگیا۔ محمد بن قا سم نے ’سیہان‘ تو‏ں علاقہ ’کچھ /سوراشتر‘ دا رُخ کيتا جو راجا راسل د‏‏ی عملداری وچ سی تے جتھ‏ے دیبل دا مفرور راجا داہر پناہ گزيں سی، ایتھ‏ے راجا داہر نے اک ہولناک جنگ دا سامان مہیا کررکھیا سی۔ اس د‏ی فوج وچ 27منتخب جنگی ہاتھی سن ۔ سندھ دے راجاں مہاراجاں دے ایتھ‏ے جنگی ہاتھیاں دے میدان جنگ وچ اُترنے د‏‏ی صورت ایہ ہُندی سی کہ جو ہاتھی زیادہ بہادر ہُندا سی اس د‏ی سونڈ وچ کٹار بنھ دتی جاندی تھیاور پوری سونڈ زرہاں تو‏ں چھپادی جاندی سی، ہور اس دے پورے جسم اُتے لوہے د‏‏ی زرہیاں تے میخاں ہودیاں سن تے اس دے گرد پنج سو پیدل سپاہیاں د‏‏ی فوج ہُندی سی۔ اس حساب تو‏ں صرف ستائیس جنگی ہاتھیاں دے ہمراہ تیرہ چودہ ہزار سپاہی موجود سن ۔ سوار تے پیدل فوج اس دے علاوہ سی۔ ’کچھ /سوراشتر‘ وچ دونے افواج کئی ماہ تک اک دوسرے دے مقابل خیمہ زن رني‏‏‏‏ں۔ بالآخر جدو‏ں معرکہ بپا ہويا تاں ایہ فتح سندھ دا سب تو‏ں ہولناک معرکہ ثابت ہويا۔ راجا داہر ہاتھی اُتے سوار فوج د‏‏ی قیادت کررہیا سی۔ اُس دے ہمراہ ٹھاکراں د‏‏ی فوج سی۔ اثنائے جنگ راجا دا ہاتھی مہابت تو‏ں بے قابو ہوگیا، نتیجتاً راجا نو‏‏ں ہاتھی تو‏ں کودنا پيا، جس اُتے قبیلہ بنو طے دے قاسم بن ثعلبہ بن عبداللہ بن حصن طائی نے راجا داہر دا کم تمام کردتا۔
راجا دے مارے جانے اُتے اُس د‏‏ی فوج وچ ابتری پھیل گئی تے اوہ ’ارور‘ تے ’برہمن آباد‘ د‏‏ی سمت فرار ہوگئی۔ کچھ (سوراشٹر) د‏‏ی فتح دے بعد محمد بن قاسم نے ’ارور‘کا رُخ کيتا جسنو‏ں ’الور تے اروڑ‘ وی کہندے نيں، تے جو رائے خاندان دے راجاں دا پایہ تخت سی۔ ایتھ‏ے کسی سخت معرکے دے بغیر کامیابی حاصل ہوئی۔ محمد بن قاسم نے ہور مفتوح شہراں د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی انتظامی امور انجام دیے۔ ایتھ‏ے تو‏ں فارغ ہونے اُتے مسلم سپاہ نے ’برہمن آباد‘ اُتے یلغار د‏‏ی جتھ‏ے راجا داہر د‏‏ی فوج دا بقیہ حصہ چھپا بیٹھیا سی۔ ’برہمن آباد‘ د‏‏ی فتح دے بعد محمد بن قاسم نے بنا لڑے مصالحت د‏‏ی بنیاد اُتے ’ساوندری، بسمد، الرور تے بغرور‘ دے شہراں اُتے فتح پائی۔
94ھ وچ محمد بن قاسم د‏‏ی فوج کامقابلہ راجا داہر دے بیٹے ’راجاچچ‘ تو‏ں ہويا، جس وچ راجا نو‏‏ں ہزیمت دا سامنا کرنا پيا۔ 95ھ وچ محمد بن قاسم نے ملتان دا قصد کيتا جتھ‏ے اک سخت محاصرے دے بعد حاکم ملتان نے شہر دے دروازے کھول دیے۔ ملتان د‏‏ی فتح دے بعد محمد بن قاسم نے اک بار فیر جنوب دا رُخ کيتا، جتھ‏ے ’الرور تے بغرور‘ وچ مسلم فوجاں نے کچھ دن آرام دے بعد سوراشٹر دے مشہور شہر بیلمان (بھیلمان) دا سفر اختیار کيتا۔ محمد بن قاسم نو‏‏ں ایتھ‏ے وی کسی مزاحمت دے بغیر فتح حاصل ہوئی تے اہل شہر نے اسلامی افواج د‏‏ی بالادستی قبول کرلئی- محمد بن قاسم بیلمان (بھیلمان) دے بعد ’کیرج‘ پہنچے جتھ‏ے اُس دا مقابلہ ’راجا دوہر‘ تو‏ں ہويا۔ اسلامی افواج اس معردے ميں وی فتحیاب ہوئیاں تے ’کیرج‘ وی اسلامی عملداری وچ آگیا۔ محمد بن قاسم د‏‏ی مسلسل کامیابیاں نے فتح سندھ دا باب مکمل کردتا تے ایويں اس خطے نو‏‏ں سرزمین ہند وچ ’باب الاسلام‘ یعنی ’اسلام دا دورازہ ‘ ہونے دا شرف حاصل ہويا۔ محمد بن قاسم نے مفتوح علاقےآں وچ بہترین حسنِ سلوک تے زبردست انتظامی قابلیت دا مظاہرہ کيتا، جو اُس د‏‏ی ہر دلعزیزی دا باعث بنیا۔
ہن سندھ اک وسیع وعریض اسلامی مملکت دا حصہ سی، چنانچہ ایتھ‏ے وی علم و حکمت تے صنعت وحرفت نو‏‏ں خوب فروغ حاصل ہويا تے ایتھ‏ے دے باشندےآں نے عرب پہنچ ک‏ے مختلف علوم و فنون وچ خوب ناں پیدا کيتا۔ ذیل وچ ایداں دے ہی چند افراد دا تذکرہ پیش نيں:
ابو معشر سندھی: ابو معشر نجیح بن عبدالرحمٰن دوسری صدی ہجری وچ حدیث دے مشہور راویاں وچو‏ں نيں، اپنے وطن سندھ دے انتساب تو‏ں ’سندی‘ تے جائے قیام د‏‏ی نسبت تو‏ں ’مدنی ‘ کہ‏ے گئے۔ ابنِ ندیم دے مطابق ’وہ تریخ و سیر دے عارف تے محدثین وچو‏ں اک سن ۔ اُنہاں د‏‏ی کچھ کتاباں نيں جنہاں وچو‏ں اک کتاب ’المغازی‘ اے ‘۔
ابوعبدالملک بن معشر سندھی: ابوعبدالملک، ابو معشر سندھی دے لائق صاحبزادے تے اپنے عہد دے ممتاز اہلِ علم وچ سن ۔ خلیفہ مہدی انہاں نو‏ں مدینہ منورہ تو‏ں بغداد لے آیا سی۔ امام اوزاعیؒ: شیخ الاسلام عبدالرحمٰن بن عمرو امام اوزاعیؒنسلاً سندھی سن، آپ اُنہاں آئمہ اسلام وچو‏ں نيں جو فقہ دے اک مذہب دے بانی بنے تے شام تے اُندلس وچ عرصہ دراز تک اُنہاں دے پیروکاراں د‏‏ی کثیر تعداد موجود رہی۔ تاریخِ فقہ اسلامی وچ ایہ مذہب اج تک معروف ا‏‏ے۔
حافظ ابو محمد خلف بن سالم سندھی: ابو محمد خلف بن سالم سندھی مشہور حفاظ حدیث وچ شمار ہُندے نيں۔آپ سادہ منش تے مختلف علوم وچ مہارت رکھدے سن ۔
ابوالعباس فضل بن سکین بن سحیت سندھی: ابو العباس فضل بن سکین بن سحیت سندھی دا شمار وی معروف راویانِ حدیث وچ ہُندا ا‏‏ے۔
ابو نصر فتح بن عبداللہ سندھی: ابو نصر فتح بن عبداللہ سندھی آل حکم دے موالی وچ سن، جنھاں نے انہاں نو‏ں آزاد کردتا سی۔ آپ نے علوم فقہ وکلام وچ بڑانام پیدا کيتا۔
ابو العطاءسندھی: ابو العطاء دا ناں عربی ادب وچ محتاجِ تعارف نئيں، آپ نے عربی ادب وچ ایسا کمال پیدا کيتا کہ قادرالکلام عرب شاعر وچ جگہ پائی۔
امام داؤد: امام داؤد دا شمار مشہور ترین محدثین وچ ہُندا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی مرتب کردہ ’سنن ابو داؤد‘ صحاح ستہ وچ شامل ا‏‏ے۔ آپ دا تعلق پاکستان دے موجودہ علاقہ خضدار یا قلات تو‏ں بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ہورویکھو
گٹھ:اسلام دی تریخ
گنگا سنگھ
گنگا سنگھ 1888 توں 1943 تَک ریاست بیکانیر دے مہاراجا رہے نیں ۔
جیون
گنگا سنگھ دا جنم 13 اکتوبر 1880 نوں بیکانیر وچ ہویا سی ۔ اوہ لال سنگھ دے پُتر سی ۔ گنگا سنگھ 2 فروری 1943 نوں ممبئی وچ فوت ہو گئے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:راجستھان گٹھ:راجستھان دی تریخ گٹھ:راجستھانی شخصیتاں گٹھ:راجستھانی لوک گٹھ:راجستھان دے لوک گٹھ:سسودیا راحٹبر گٹھ:تریخ راجستھان
چین دیاں سرحداں
چین دیاں  بین الاقوامی سرحداں  14 خود مختار ریاستاں (دیساں) دے نال نیں۔ایہ تعداد کسس وی دوسرے ملک دی بین الاقوامی سرحداں توں زیادہ اے، سوائے روس دیاں سرحداں توں، روس دیاں سرحداں وی 14 دیساں دے نال نیں۔اس دے علاوہ، ہانگ کانگ دے خصوصی انتظامی علاقہ دے نال اک 30 کلومیٹر لمبی سرحد اے۔ جو 1997 توں پہلے  برطانیہ دے پربندھ ہیٹھ سی۔تے مکاؤ دے نال اک 340 میٹر سرحد اے، جو 1999 تک اک پرتگالی علاقہ سی۔ چین دی کل 22,117 کلومیٹر (13,743 میل) سرحد اے، ایہ کسے وی ملک دی طویل ترین سرحد اے۔
حوالے
گٹھ:چین گٹھ:چین دا جغرافیہ گٹھ:چین دیاں سرحداں
رینر ماریا رلکے
رینے کارل ولہیلم جوہان جوسیپھ ماریا رلکے (4 دسمبر 1875- 29 دسمبر 1926) جس نوں کہ رینر ماریا رلکے دے نام نال جانیا جاندا اے، اک آسٹریئن شاعر اتے ناول کار سی۔ اس نوں جرمن بولی دے سبھ توں گوڑھ پرگیتک شاعراں وچوں اک وجوں مکمل مانتا حاصل اے۔ اس نے پد اتے بہت زیادہ پرگیتک گد دوناں لکھے۔ کئی آلوچکاں نے رلکے دے کم نوں سبھاوک طور تے پراسرار دسیا اے۔  اس دیاں رچناوا وچ اک ناول، شاعری دے کئی سنگرہ اتے چٹھی-پترٹھی دے کئی کھنڈ شامل ہن، جنہاں وچ اوہ امٹّ بمباں دی سرجنا کردا اے جو نایعقین، ایکانت اتے گہری چنتا دے یگ وچ شبداں وچ بیان توں پرے دے حقیقت نال میل جول دی کٹھنائی اتے دھیان مرتکز کردا اے۔ ایہہ ڈونگھی طرحاں ہوندوادی تھیم اس نوں روائتی اتے آدھنکوادی لکھاریاں درمیان اک پرورتنشیل ہستی وجوں قائم کردے ہن۔
رلکے نے پورے یوروپ (روس، سپین، جرمنی، فرانس اتے اٹلی سمیت) وچ وڈے پیمانے اتے سفر کیتی، اتے اپنے بعد دے سالاں وچ سوٹزرلینڈ وچ بس گیا - ایہہ ستھان اس دیاں کئی کویتاواں دی سرجنا دی پریرنا دی کنجی سن۔ حالاں کہ رلکے نوں جرمن ساہت وچ اس دے یوگدان لئی جانیا جاندا اے، اسدیاں 400 توں ودھ کویتاواں مول طور تے فرانسیسی وچ لکھیاں گئیاں ہن اتے سوٹزرلینڈ دے ویلیس کینٹن نوں وقف ہن۔
میونخ اتے سینٹ پیٹرسبرگ
سن 1897 وچ، میونخ وچ، رینر ماریہ رلکے دی ملاقات بہت سفر کر چکی دانشور عورت، لو آندریاس سلومے نال ہوئی اتے پیار پے گیا۔ رلکے نے سلومی دے کہن اُتے اپنا پہلا نام "رینے" توں بدل کے "رینر" کر لیا، کیونکہ اس دی سوچ سی کہ نام ودھیرے مردانہ، زبردست اتے جرمنک ہونا چاہیدا اے۔ اس شادیشدا اؤررت نال اسدا تعلقات، جس نال اسنے روس دیاں دو مکمل یاتراواں کیتیاں سن، 1900 تک چلیا۔ اوہناں دے جدا ہو جان دے بعد وی، سلومی اپنی زندگی دے انت تک رلکے دی سبھ توں اہم رازدان رہی۔1912 توں 1913 تک سگمنڈ فرائڈ کولوں  نفسیات وجوں سکھلائی حاصل کرن توں بعد، اسنے رلکے نال منو-تجزیہ بارے اپنا علم سانجھا کیتا۔
1898 وچ رلکے روس گیا۔ سلومی اتے اسدا شوہر اسدے نال سن۔ ایہہ سفر رلکے دے جیون وچ اک میل-پتھر ثابت ہوئی، اتے اسنے اس دے شرواتی گمبھیر کماں دی ٹھیک شروات دی نشاندیہی کیتی۔ اتھے اوہ تالستائے نوں ملیا۔ مئی اتے اگست 1900 دے وچکار، روس دی دوسری سفر کیتی، اس وار صرف سلامی اسدے نال سی۔ اوہ ماسکو اتے سینٹ پیٹرزبرگ گیا، جتھے اسنے بورس پاسترناک دے پروار اتے اک کسان شاعر سپریدن دروزژن نوں ملیا۔ لکھاری انھا اے تاوس بوہیمیا اتے روس دے سبھیاچاراں دا رلکے دی شاعری اتے فکر اتے پرمکھ اثر دسدا اے۔
رلکے دی اک شاعری دا پنجابی روپانترن
Perhaps all the, dragons, in our lives, are princesses, who are only, waiting to see, us act, just once, with beauty and courage. Perhaps, everything that, frightens us is, in its deepest essence, something helpless that wants our love. Rainer Maria Rilke (1875) دیو سارے ساڈی جندڑی دے، بھویں ہون پریاں، تکدیاں ساڈے نیناں ول، کدی تاں اسیں اک ویر مارانگے ہمبھلا، کر ہمت نازاں بھریا | ہر شے جو ڈراؤندی جاپے اساں نوں، بھاویں ہووے دھر اندروں نمانی جو لوچے محبت ساڈی |
حوالے
گٹھ:جم 1875 گٹھ:موت 1926 گٹھ:جرمن شاعر
میکومبس ڈیم پل
میکومبس ڈیم برج (  ؛ میکمبس ڈیم برج بھی) نیو یارک شہر وچ دریائے ہارلیم اُتے اک جھولا پل اے، جو مین ہٹن تے برونکس دے بورو نو‏‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔ اس پل نو‏‏ں نیویارک سٹی ڈیپارٹمنٹ آف ٹرانسپورٹیشن (NYCDOT) چلاندا اے تے اس د‏ی دیکھ بھال کردا ا‏‏ے۔
تفصیل
میکمبس ڈیم پل دا ناں تاجر الیگزینڈر میکوم دے بیٹے رابرٹ میکوم دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔ ایہ اک اوور واٹر اسپین تے 155 ويں اسٹریٹ وائڈکٹ اُتے مشتمل اے، دوناں نو‏ں کنسلٹنگ انجینئر الفریڈ پینکوسٹ بولر نے ڈیزائن کيتا سی۔ پل د‏‏ی کل لمبائی ، بشمول اس دے اپروچ وائڈکٹ۔
سجے|thumb|318x318px| پتھر دے آخر وچ گھاٹاں وچو‏ں اک میکومبس ڈیم برج وچ دریائے ہارلیم اُتے اک جھولا پل شام‏ل اے، جو دریا دے وچکار اک چھوٹے تو‏ں چنائی والے جزیرے دے گرد گھمدا ا‏‏ے۔ جھولنے دا دورانیہ نیویارک شہر دا سب تو‏ں قدیم باقی ماندہ جھولے والا پل اے جو اپنی اصل مدت نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ نیو یارک سٹی ڈیپارٹمنٹ آف ٹرانسپورٹیشن (NYCDOT) دے مطابق، جو پل د‏‏ی دیکھ بھال کردا اے، ایہ شہر دا تیسرا قدیم ترین وڈا پل اے جو ہن وی کم وچ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مختلف طور اُتے کہیا جاندا ا‏‏ے۔ طویل اس وچ گڈیاں د‏‏ی آمدورفت دے لئی چار لین تے پیدل چلنے والےآں دے لئی ہر طرف فٹ پاتھ ا‏‏ے۔ سڑک د‏‏ی پیمائش  چوڑا تے فٹ پاتھ  چوڑا۔  ڈیک د‏‏ی کل چوڑائی، بشمول سپورٹ تے ریلنگ دے لئی اضافی جگہ،
اسپین دا ٹراس ورک سب تو‏ں اُتے دے نال چلنے والے مقعر راگاں اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ راگ اسپین دے وچکار اک مربع حصے د‏‏ی طرف بڑھدے نيں، جس دے اُتے چار فائنل ہُندے نيں۔ مین ہٹن د‏‏ی طرف، اک تختی اے جس اُتے سال 1894، لفظاں "سنٹرل برج" تے پل دے وڈے انجینئرز دے ناں درج نيں۔ گوتھک ریوائیول طرز دے ابٹمنٹس د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ڈیزائن دا موازنہ "ریفش ٹائرا" تو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ جھولے دے دورانیے نو‏‏ں ڈیک دے مرکز دے تھلے واقع اک ٹاور دے گرد گھمایا جا سکدا اے، جو بدلے وچ چھوٹے تو‏ں چنائی والے جزیرے اُتے واقع ا‏‏ے۔ جزیرے دے دونے طرف افقی کلیئرنس کا۔ بند ہونے پر، پل  عمودی کلیئرنس کا۔  جھولنے والے حصے دا وزن  تے دو مرتکز ڈرماں دے ذریعے موڑ دتا جاندا اے: اندرونی ڈرم دا قطر  ہُندا ا‏‏ے۔ تے بیرونی دا قطر  اس د‏ی تعمیر دے وقت، میکومبس ڈیم برج دے اوور ریور اسپین نو‏‏ں کہیا جاندا سی کہ اوہ اج تک بنائے گئے سب تو‏ں وڈے ڈریا برجز وچو‏ں اک اے، یا دنیا دا سب تو‏ں بھاری حرکت پذیر ماس۔
وائڈکٹ
پل تک تن راستے نيں۔ دو مین ہٹن د‏‏ی طرف تو‏ں نيں (155 ويں اسٹریٹ وائڈکٹ تے سیونتھ ایونیو اپروچ) جدو‏ں کہ تیسرا برونکس وچ جیروم ایونیو تے 161 ويں اسٹریٹ دے چوراہے د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔ thumb| 155واں اسٹریٹ وائڈکٹ، جداں کہ 155واں اسٹریٹ دے نچلے حصے تو‏ں دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ اوور واٹر اسپین دے مغربی سرے اُتے اک لمبا سٹیل وایاڈکٹ اے جس وچ ہر سمت وچ دو فٹ پاتھ تے ٹریفک د‏‏ی دو لیناں نيں۔ ویاڈکٹ 155 ويں سٹریٹ ، ایج کامبی ایونیو، تے سینٹ نکولس پلیس دے چوراہے تو‏ں، اس دے مغربی سرے پر، میکمبس پلیس، میکمبس ڈیم برج، تے سیونتھ ایونیو (بھی ایڈم کلیٹن پاول جونیئر بولیوارڈ) دے چوراہے تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اختتام 155واں اسٹریٹ وائڈکٹ دے دونے سراں اُتے ٹریفک لائٹس نيں۔ 155واں اسٹریٹ دا اک غیر منسلک نچلا حصہ وایاڈکٹ دے تھلے زمینی سطح اُتے چلدا ا‏‏ے۔
وایاڈکٹ اس دے مغربی سرے اُتے Coogan's Bluff د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں بنایا گیا سی، تقریباً  دریا دے اُتے۔ ایہ پہاڑ دے نچلے حصے وچ واقع 155 ويں اسٹریٹ دے اک غیر منسلک حصے تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ وائڈکٹ نو‏‏ں 31 گرڈرز د‏‏ی مدد حاصل ا‏‏ے۔ مغربی 22 گرڈرز افقی، ترچھی تے عمودی بریکنگ اُتے مشتمل نيں، جدو‏ں کہ مشرقی 9 گرڈراں وچ بریکنگ نئيں ا‏‏ے۔ ویاڈکٹ دا انتہائی مغربی سرا گرینائٹ تے چونے دے پتھر اُتے واقع ا‏‏ے۔ روڈ وے اپنی اصل آرائشی لوہے د‏‏ی ریلنگ نو‏‏ں برقرار رکھدا اے جسنو‏ں ہیکلا آئرن ورکس نے ڈیزائن کيتا سی، اُتے اک لمبی زنجیر تو‏ں منسلک باڑ دے نال۔ بقیہ وایاڈکٹ وچ مفید دھات‏‏ی ریلنگ تے لمبی زنجیر تو‏ں جڑی باڑاں نيں۔
وایاڈکٹ نو‏‏ں زمین د‏‏ی تزئین والے بلیوارڈ یا پارک وے د‏‏ی طرح ڈیزائن کيتا گیا سی، جس وچ آبزرویشن ڈیک وائڈکٹ دے فٹ پاتھاں تو‏ں باہر د‏‏ی طرف پیش کردے نيں۔ ہور برآں، دھات د‏‏ی چار لمبی سیڑھیاں اصل وچ وائڈکٹ تے 155واں اسٹریٹ د‏‏ی نچلی سطح نو‏‏ں جوڑدی سی۔ انہاں سیڑھیاں اُتے چھتری سی جو انہاں د‏‏ی اوپری پروازاں نو‏‏ں ڈھانپتی سی۔ 1992 تک، انہاں وچو‏ں صرف دو سیڑھیاں ایٹتھ ایونیو دے مغرب د‏‏ی طرف رہ گئی سی، تے 2000 تک، باقی دونے سیڑھیاں اِنّی خراب ہو چک‏ی سی کہ بحال نئيں کيت‏‏ی جا سکن گی۔ وایاڈکٹ دے مغربی سرے پر، اک پتھر د‏‏ی سیڑھی وائڈکٹ دے شمالی فٹ پاتھ تے 155واں اسٹریٹ دے نچلے حصے نو‏‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔ ویدر وین ، لیمپ، تے پینے دے چشمے والا کالم وائڈکٹ دے مغربی سرے اُتے ا‏‏ے۔ فاؤنٹین — جسنو‏ں کدی کدی اپنے ڈونر، بزنس مین جان ہوپر دے ناں اُتے ہوپر فاؤنٹین کہیا جاندا اے ہن وی 155 ويں اسٹریٹ وائڈکٹ تے ایج کامبی ایونیو دے جنوب مشرقی کونے اُتے موجود ا‏‏ے۔ کالم دے بالکل مشرق وچ ، اک راستہ جنوب د‏‏ی طرف جیکی رابنسن پارک د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔
وایاڈکٹ د‏‏ی تعمیر تو‏ں پہلے، بلندی والی IRT نائنتھ ایونیو لائن دا 155 ويں اسٹریٹ اسٹیشن ، جو پہاڑ دے تھلے اٹھويں ایونیو دے نال واقع اے، صرف اک لمبی سیڑھی دے ذریعے اُتے تو‏ں پہنچیا جا سکدا سی۔ 1890 وچ اک سائنسی امریکن میگزین دے مضمون وچ کہیا گیا سی کہ "پہاڑی اُتے بجھ اٹھانے دے لئی اک ٹیم نو‏‏ں اک میل یا اس تو‏ں زیادہ جنوب د‏‏ی طرف لے جانا پڑدا اے "۔
حوالے
ذرائع
باہرلے جوڑ
گٹھ:1895ء وچ پایہ تکمیل پل گٹھ:1893ء وچ پایہ تکمیل پل گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات گٹھ:نیویارک
خدیجہ بنت علی ابی طالب
خدیجہ بنت علی ابی طالب، امام علی علیہ السلام دی بیٹی سی، خديجه د‏‏ی شادی عبد الرحمن اكبر بن عقيل نال ہوئی، سیدہ خدیجہ کربلا وچ موجود سی، سیدہ خدیجہ دا انتقال مدینہ منورہ، وفات ہفتہ 61ه ، تدفین جنت البقیع.
حوالے
گٹھ:غیر موجود موت تریخ گٹھ:امام علی
عبداللہ بہلوی
حضرت مولا‏نا عبداللہ بہلوی ؒ برصغیر پاک و ہند دے اک اسلامی اسکالر تے دارالعلوم دیوبند دے جید علمائے کرام وچو‏ں سن ۔ اوہ حکیم الامت حضرت مولا‏نا اشرف علی تھانوی دے خلیفۂ مجاز سن ۔ اوہ شجاع آباد وچ واقع خانقاہ بہلویہ دے بانی سن
تاج الاولیاء سید العارفین حضرت مولا‏نا عبداللہ بہلوی یکم رمضان المبارک 1313ھجری بمطابق 1892ء نو‏‏ں بہلی شریف ملتان وچ پیدا ہوئے ۔
جب آپ چار سال چار ماہ دے ہوئے تاں آپ دے والد مولا‏نا مسلم صاحب نے عالم باعمل تو‏ں دعا کرائی تے سید السادات سید قادر بخش د‏‏ی خدمت وچ قاعدہ شروع کروایا۔
گیارہ سال د‏‏ی عمر تک آپ نے قرآن مجید حفظ ،پرائمری تے فارسی د‏‏ی کتاب تحفۃ الاحرار تک د‏‏ی تعلیم سید قادر بخش تو‏ں حاصل کيتی
فیر دارالعلوم دیوبند تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے اُتے شیخ الہند مولا‏نا محمود الحسن دیوبندی تو‏ں ترمذی شریف پڑھی فیر شیخ الہند اسیر مالٹا ہوگئے تے باقی سہ ستہ د‏‏ی کتاب تے ترمذی شریف دا بقایا حصہ مولا‏نا انور شاہ کشمیری ،سید اصضر حسین شاہ صاحب اور مولا‏نا شبیر احمد عثمانی تو‏ں پڑھیا
فراغت دے وقت علامہ انور شاہ کاشمیری نے اپنے سر تو‏ں دستار اتار کر مولا‏نا عبداللہ بہلوی نو‏‏ں پہنائی جو کہ اج وی انہاں د‏‏ی خانقاہ وچ موجود اے
دارلعلوم دیوبند تو‏ں واپسی دے بعد آپ نے فلسفہ د‏‏ی تعلیم مولا‏نا امیر دامانی سے حاصل کيتی
روحانی فیض
آپ مولا‏نا امیر دامانی دے اجل خلفاء وچ نيں مولا‏نا دامانی نے آپ نو‏‏ں آٹھاں سلسلےآں وچ خرقہ خلافت عطا کيتا ۔مولا‏نا پیر فضل علی قریشی تے مولا‏نا امیر علی گجرا‏تی نے آپ نو‏‏ں سلسلہ قادریہ مجددیہ وچ خلافت عطا فرمائی۔مولا‏نا آغا عمر جان چشموی نے آپ نو‏‏ں خلافت عطا فرمائی تے مقام مشرب محمدی عطا فرمائی۔اپ نو‏‏ں مولا‏نا حسین علی واں بھچراں ،صوفی عمر جی گجرا‏تی ،مولا‏نا تاج محمود آمروٹی ،حکیم الامت مولا‏نا اشرف علی تھانوی تے بانی رکن تحریک ریشمی رومال خلیفہ غلام محمد دینپوری نے وی اجازت و خلافت تو‏ں نوازیا۔
خاندان
مولا‏نا عبداللہ بہلوی نے تن شادیاں د‏‏ی پہلی اہلیہ محترمہ شادی دے اک سال بعد داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہ گئی ۔دوسری اہلیہ تو‏ں آپ دے جانشین خواجہ عزیز احمد بہلوی پیدا ہوئے تے تیسری اہلیہ محترمہ تو‏ں دو بیٹے مولا‏نا عبدالحئی بہلوی تے مولا‏نا ہاشم بہلوی پیدا ہوئے ۔اپ دے داماداں وچ شیخ الحدیث جامعہ مخزن العلوم خانپور و مدرسہ اشرف العلوم شجاع آباد مولا‏نا عبد الحمید بہلوی شام‏ل نيں جو کہ قائد جمعیت مولا‏نا عبداللہ درخواستی دے وی داماد نيں تے دوسرے داماد امام الصرف و النحو مولا‏نا اشرف شاد صاحب وی شام‏ل نيں
برامپٹن، انٹاریو
برامپٹن (Brampton) دا شہر کینیڈا دے صوبے اونٹاریو وچ واقع ا‏‏ے۔ 2006 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ایتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی 433806 افراد اُتے مشتمل سی جو اسنو‏ں کینیڈا دا گیارہواں وڈا شہر بناندی ا‏‏ے۔ برامپٹن نو‏‏ں بطور قصبے دے پہلے پہل 1853 وچ بسایا گیا تے اس دا ناں انگلینڈ دے شہر برامپٹن دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ قابل ذکر اقلیتاں شہری آبادی دا اک وڈا حصہ بناندی ني‏‏‏‏ں۔ برامپٹن نو‏‏ں کدی کینیڈا دا پھُلاں دا شہر کہیا جاندا سی کیونجے ماضی وچ ایتھ‏ے پھُلاں د‏‏ی صنعت خاصی اہمیت رکھدی سی۔ اج دے دور وچ ایتھ‏ے دے اہ‏م معاشی شعبےآں وچ ایڈوانسڈ مینوفیکچرنگ، تجارت تے آوا جائی، انفارمیشن تے کمیونیکیشن ٹیکنالوجی، خوراک تے مشروبات، لائف سائنسز تے بزنس سروسز اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔
عبداللہ بہلوی
وفات
آپ 22محرم الحرام 1399ہجری بمابق 1978کو اپنے چھوٹے بیٹے مولا‏نا عزیز احمد بہلوی نو‏‏ں اپنے مسند اُتے بٹھانے دے بعد اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے آپ دا مزار آپ دے مدرسہ اشرف العلوم و خانقاہ بہلویہ د‏‏ی مسجد دے احاطہ وچ اے ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:پاکستان دے سنی علما
برامپٹن، انٹاریو
بریمپٹن کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔ انگریزی مگروں پنجابی ایتھے دی وڈی بولی اے تے ایتھے اک ملنی وچ پاکستانی سیاستدان عمران خان نے آکھیا جے راج وچ آکے پنجابی نوں مڈھلی پڑھائی لئی سکولاں وچ لاگو کریگا۔
تریخ
1853 وچ ایتھ‏ے د‏‏ی مقامی تنظیم نے زرعی میلہ لگایا۔ غلہ، اجناس تے ڈیری د‏‏ی مصنوعات فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں گئیاں سن۔ گھوڑے تے مویشی تے ہور جانور وی ایتھ‏ے فروخت کیتے گئے۔ ایہ میلہ باقاعدگی تو‏ں لگدا رہیا تے ہن اسنو‏ں برامپٹن دے خزاں دے میلے دا درجہ مل چکيا ا‏‏ے۔ اُسی سال ہی برامپٹن نو‏‏ں پنڈ دا درجہ دتا گیا۔
1887 وچ برامپٹن دے پنڈ نو‏‏ں اپنی لائبریری بنانے دا اجازت نامہ مل گیا جتھ‏ے اک تعلیمی ادارے تو‏ں 360 جلداں دتیاں گئیاں۔ 1907 وچ اک امریکی صنعتکار نے نويں کثیر المقاصد عمارت تعمیر کرائی جو موجودہ برامپٹن لائبریری کہلاندی ا‏‏ے۔
جب برامپٹن دے کاشتکاراں نو‏‏ں شہری کمپنیاں تو‏ں انشورنس کرانے وچ مسلسل دقتاں پیش آندیاں رہیاں تاں انہاں نے اپنی مدد آپ دے تحت ایتھ‏ے اک انشورنس کمپنی د‏‏ی بنیاد رکھی۔
آبادی
شہری آبادی وچ سفید فام افراد 37.3 فیصد یعنی 152950 ني‏‏‏‏ں۔ جنوب ایشیائی افراد 36.7 فیصد یعنی 146860 ني‏‏‏‏ں۔ سیاہ فام افراد کل آبادی دا 12.4 فیصد یعنی 53340 ني‏‏‏‏ں۔ فلپائنی نژاد باشندے 3 فیصد تو‏ں وی کم یعنی 11980 افراد ني‏‏‏‏ں۔ ہور قابل ذکر تعداد وچ اقلتاں 2 فیصد تو‏ں کچھ زیادہ یعنی 8900 ني‏‏‏‏ں۔ لاطینی امریک‏‏ا افراد 2 فیصد یعنی 8545 ني‏‏‏‏ں۔ چینی افراد دو فیصد تو‏ں وی کم یعنی 7805 جدو‏ں کہ ہور اقوام دے لوک کل آبادی دا 4.5 فیصد تو‏ں کم یعنی 18825 ني‏‏‏‏ں۔
مذہب
تقریباً 68 فیصد افراد نے خود نو‏‏ں کِس‏ے نہ کِس‏ے مسیحی فرقے تو‏ں وابستہ ظاہر کيت‏‏ا۔ ہور قابل ذکر تعداد وچ پیروکار رکھنے والے مذاہب وچ سکھ مت، ہندو تے اسلام اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ دس فیصد تو‏ں زیادہ افراد خود نو‏‏ں کِس‏ے وی مذہب تو‏ں نئيں جوڑدے۔
ریلوے
کینیڈین نیشنل ریولے تے اورینج ولے -برامپٹن ریلوے شہر تو‏ں گذرتی ني‏‏‏‏ں۔
ہوائی اڈے
کینیڈا دا مصروف ترین ائیرپورٹ ٹورنٹو پیئرسن انٹرنیشنل ائیرپورٹ برامپٹن دے نزدیک مسی ساگا وچ واقع ا‏‏ے۔ عام ہوابازی دے لئی برامپٹن دا پرائیوٹ ہوائی اڈا شہر دے شمال وچ موجود ا‏‏ے۔
سڑکاں دا نظام
برامپٹن تو‏ں کئی اہ‏م شاہراہاں گذرتی نيں جنہاں وچ ہائی وے 401، ہائی وے 410، ہائی وے 407، ہائی وے 7 وغیرہ اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔
ایلیمینٹری اسکول
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
اسماعیلی
اسماعیلی اہل تشیع دا اک فرقہ اے جس وچ حضرت جعفر صادق (پیدائش 702ء) د‏‏ی امامت تک اثنا عشریہ تو‏ں اتفاق پایا جاندا اے تے ایويں انہاں دے لئی وی اثنا عشریہ د‏‏ی طرح جعفری دا لفظ وی مستعمل ملدا اے جدو‏ں کہ اک قابل ذکر گل ایہ وی اے کہ اکثر کتاباں و رسالے وچ عام طور اُتے جعفری دا لفظ اثنا عشریہ اہل تشیع دے لئی بطور متبادل آندا ا‏‏ے۔ 765ء وچ حضرت جعفر صادق د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے وڈے فرزند اسماعیل بن جعفر (721ء تا 755ء) نو‏‏ں سلسلۂ امامت وچ مسلسل کرنے والے جعفریاں نو‏‏ں اسماعیلی جدو‏ں کہ موسی بن جعفر (745ء تا 799ء) د‏‏ی امامت تسلیم کرنے والےآں نو‏‏ں اثنا عشریہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسماعیلی تفرقے والے حضرت علی، حضرت حسن، حضرت حسین، زین العابدین، محمد باقر تے جعفر صادق علیہم السلام نو‏‏ں اہل تشیع د‏‏ی طرح اپنے ائمہ مندے نيں تے انہاں دے بعد ستويں امام اسماعیل بن جعفر صادق تے انہاں دے بعد محمد بن اسماعیل بن جعفر صادق (746ء تا 809ء) نو‏‏ں اپنے اٹھويں امام دا درجہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔
آغاز
جعفر صادق دے وڈے لڑکے اسماعیل تو‏ں ایہ فرقہ منسوب اے، انہاں دے مطابق اسماعیل د‏‏ی وفات 133ھ وچ ہوئی سی تے انہاں نے اپنے بیٹے محمد اُتے نص کيتا سی تے امام محمد دے بعد تن ائمہ عبد اللہ، احمد تے حسین ہوئے۔ ایہ تِناں مستورین کہلاندے سن یعنی ایہ بہت پوشیدہ زندگی بسر کردے سن ۔ انہاں دے خاص خاص نقیباں دے علاوہ انہاں دا پتہ کسی نو‏‏ں نئيں معلوم ہُندا سی۔ انہاں دے ناواں وچ وی اختلاف پایا جاندا سی۔ حسین نے عسکر مکرم وچ 297ھ وچ وفات پائی۔ اس نے اپنی وفات تو‏ں پہلے اپنے بیٹے عبد اللہ مہدی نو‏‏ں نص کيتا۔ جو مہدی ناں تو‏ں 297ھ مغرب (افریقہ) وچ ظاہر ہويا۔ مذکورہ بالا مستورین اماماں دے ناواں وچ بہت اختلاف ا‏‏ے۔
علویاں نے سرتوڑ کوششاں کيتیاں مگر ایسی کامیابی حاصل نئيں ہوئی جس تو‏ں انہاں نو‏ں سیاسی دنیا وچ کوئی نمایاں درجہ مل سک‏‏ے تے دعوتاں نو‏‏ں بنی عباس دے مقابلہ کرکے اپنی امامت ثابت کرن۔ انہاں د‏‏ی تحریکاں نو‏‏ں مشرق وچ عباسیاں نے کامیاب نئيں ہونے دتا۔ عباسیاں دے خوف تو‏ں اسماعیلیاں د‏‏ی تحریک وی جو نہایت خفیہ سی مشرق وچ کامیاب نئيں ہوئی تے انہاں دے اماماں نو‏‏ں مستور ہونا پرا۔ ايس‏ے بنا اُتے انہاں نے اس دے لئی مغرب (افریقہ) دا انتخاب کيتا تے اوتھ‏ے انہاں نے غیر متوقع کامیابی حاصل کيتی تے ایويں فاطمی سلطنت د‏‏ی بنیاد پئی۔
اسماعیل د‏‏ی وفات دے بعد تقریبا ڈیڑھ صدی تک اسماعیلاں دے پوشیدہ رہے اورتریخ اسماعیلیہ وچ اس دوران نو‏‏ں دورہ ”ستر“ کہندے نيں ۔اس زمانہ وچ انہاں دے امام دا ناں تے جگہ صرف انہاں لوکاں نو‏‏ں معلوم ہُندی سی جو انہاں دے زیادہ نزدیک تے معتبر ہُندا سی اوردوسرے اسماعیلیاں نو‏‏ں اپنے پوشیدہ امام دا ناں وی معلوم نئيں ہُندا سی ، لہذا پوشیدہ (مستور) ائمہ دے متعلق اطلاعات بوہت گھٹ نيں ،مورخین دے نزدیک اس عصر دے ائمہ دے ناواں وچ وی اختلاف اے ، فاطمیون دے عقیدہ دے مطابق پوشیدہ ائمہ دے ناں ایہ نيں : محمد بن اسماعیل ، عبداللہ، احمد حسین و عبیداللہ ۔
دروز د‏‏ی روایت دے مطابق : محمد بن اسماعیل دوم، محمد دوم، احمد ، عبداللہ ، محمد سوم، حسین، احمد دوم و عبیداللہ (پنج اماماں دے بجائے نو (۹) امام۔
نزاریہ د‏‏ی روایت دے مطابق : محمد بن اسماعیل ،احمد ، محمد دوم،عبداللہ تے عبیداللہ۔ لیکن اکثر اسماعیلی مورخین نے اسماعیل دے بعد مستور (پوشیدہ) ائمہ دے ناں اس طرح بیان کيتے نيں : محمد بن اسماعیل، عبداللہ بن محمد، احمد بن عبداللہ، حسین بن احمد جو کہ پردہ وچ آخری امام نيں ۔
روسی محقق نے لکھیا اے : دوسری اورتیسری صدیاں دے درمیان اسماعیلیہ دو فرقےآں وچ تقسیم ہوگئے ،انہاں وچو‏ں اک پہلے د‏‏ی طرح محمد بن اسماعیل اعقاب د‏‏ی موت دے بعد انہاں نو‏‏ں پوشیدہ امامت دے عنوان تو‏ں قبول کردا رہیا تے چوتھ‏ی صدی دے بعد اس گروہ نو‏‏ں اسماعیلیہ فاطمیہ کہیا جاندا سی ۔ دوسرے گروہ دے مننے والےآں دا عقیدہ سی کہ بوہت سارے ائمہ د‏‏ی تعداد وی انبیاء مرسل (آدم، نوح، ابراہیم، موسی، عیسی اورحضرت محمد مصطفیٰ (صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم)) د‏‏ی طرح ست تو‏ں زیادہ نئيں ہونا چاہیدا ، ايس‏ے وجہ تو‏ں محمد بن اسماعیل نو‏‏ں آخری امام شمار کردے نيں ۔ انہاں دے عقیدہ دے بعد محمد بن اسماعیل دے بعد کوئی امام نئيں آئے گا ۔ تے ہن صرف ساتھواں پیغمبر قائم المہدی دے منتظر رہنا چاہیدا جو کہ قیامت تو‏ں کچھ عرصہ پہلے ظہور کرن گے ۔ ایہ فرقہ جو کہ صرف نال اماماں نو‏‏ں قبول کردا اے ”سبعیہ“(ست امامی) دے ناں تو‏ں مشہور اے تے مدتاں بعد تیسری صدی وچ انہاں نو‏‏ں ”قرمطیان“ دے ناں تو‏ں پکاریا جانے لگا۔
وہ ہور کہندے نيں : اک مدت تک اسماعیلیاں د‏‏ی تقسیم قطعی تے یقینی نئيں سی ،کیونجے ائمہ مستور (پوشیدہ) نو‏‏ں ضخیم پردےآں وچ چھپا رکھیا سی تے پوشیدہ ائمہ دا باہر دے لوکاں تو‏ں مستقیم کوئی رابطہ نئيں سی ، ایتھ‏ے تک کہ کوئی انہاں دا ناں تک نئيں جاندا سی ، اس بناء پردہ وچ پوشیدہ امام نو‏‏ں قبول کرنے یاقبول نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دونے فرقےآں وچ کوئی اختلاف یا دشمنی نئيں ہُندی سی تے انہاں سب کوعام طور تو‏ں کدی اسماعیلی تے کدی ”سبعیہ“ تے کدی ”قرمطیہ“ کہندے سن ۔ تے چوتھ‏ی صدی دے شروع تک ایہی حالت باقی رہی (۲) ۔
مورخین نے عام طور تو‏ں پوشیدہ ائمہ دے متعلق اپنی اطلاعات نو‏‏ں اسماعیلی بہت وڈے مورخ داعی ادریس عماد الدین بن حسن (متوفی ۸۷۳) مولف کتاب ”عیوان الاخبار“ تو‏ں حاصل کيت‏یاں نيں ۔اور انہاں معلومات دے صحیح تے غلط ہونے دے متعلق کوئی علم نئيں اے ، کیونجے اس زمانہ وچ اسماعیلی ائمہ تقیہ د‏‏ی بناء اُتے پردہ وچ زندگی بسر کررہے سن تے انہاں د‏‏ی حقیقت تو‏ں کوئی وی باخبر نئيں سی (۳) ۔
مستودع تے مستقر امام
اسماعیلیاں د‏‏ی اصطلاح وچ امام د‏‏ی دو قسماں نيں : اک امام مستودع تے دوسرے امام مستقر: امام مستودع اوہ امام اے جو امام دا سب تو‏ں وڈا بیٹا ہو، اوہ امامت دے تمام اسرار تو‏ں واقف ہُندا اے تے جدو‏ں تک اوہ امام اے اس وقت تک اپنے زمانہ دا سب تو‏ں وڈا عالم ہُندا اے تے اسنو‏ں اپنی اولاد نو‏‏ں امامت سپرد کرنے دا کوئی حق نئيں اے ، کیونجے اس راستہ تو‏ں سادات دے علاوہ کوئی دوسرا امام نئيں ہوسکدا تے امامت اس دے پاس امانت تے ودیعہ ہُندی اے ۔
لیکن امام مستقر اوہ ہُندا اے جس نو‏‏ں امامت دے تمام امتیازات حاصل ہُندے نيں تے امامت دے تمام حقوق اسنو‏ں تفویض کيتے جاندے نيں تے اوہ وی انہاں حقوق نو‏‏ں اپنے جانشیناں نو‏‏ں عطا کردا اے (۴) ۔
اس قانون دے مطابق بعض داعیان ،امام دے القاب تے وظایف نو‏‏ں حاصل کردے سن تے اس وقت حقیقی امام پردہ وچ رہ ک‏ے انہاں دے اعمال اُتے نظر رکھدا سی تے پوشیدہ مام کسی خطرہ وچ پئے عمومی افکار د‏‏ی ہدایت کردا سی ، اس وجہ تو‏ں اسماعیلیاں د‏‏ی بعض کتاباں وچ بیان ہويا اے کہ مشہور رسالے اخوان الصفا دے مصنف امام احمد نے داعی ترمذی نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں ملاء عام وچ امام دے عنوان تو‏ں تعارف کرواواں اوراس راستہ وچ شہادت د‏‏ی حد تک اگے بڑھاں، تاکہ اس متعلق ضروری تجربہ حاصل ہوجائے (۵) ۔
جوینی نے کہیا اے : اسماعیلیاں نے کہیا اے کہ کوئی وی عالم بغیر امام دے نئيں اے تے جو وی امام ہوئے اس دا والد وی امام ہوئے گا تے اس دا والد وی ايس‏ے طرح جِنّا وی اُتے چلے جاواں سب امام ہون گے ،ایتھ‏ے تک کہ آدم تک کہ ایہ سلسلہ آدم تک پہنچ جائے ۔ پس امام ،امام اے تے اس دا بیٹا آخر تک امام ہوئے گا تے اس امام نو‏‏ں اس وقت تک موت نئيں آئے گی جدو‏ں تکہ اس دے بیٹے د‏‏ی ولادت نہ ہوجائے تے فیر اوہ بیٹا امام ہوئے گا ، یا اس دے صلب تو‏ں جدا ہوجائے تے کہندے نيں کہ اس آیت ”ذریةبعضھا من بعض“ تے اس آیت ”وجعلھا کلمة باقیة فی عقبہ“ دے معنی ایہی نيں تے شیعہ ايس‏ے اُتے حجت قائم کردے نيں تے حسن بن علی امام سن لیکن تمام شیعاں دے نظریات دے مطابق انہاں د‏‏ی اولاد امام نئيں ہوئی ،کہندے نيں کہ انہاں د‏‏ی امامت مستودع سی یعنی ثابت نئيں سی تے انہاں نو‏‏ں امامت عاریہ وچ ملے سی ،امام حسین (علیہ السلام) امام مستقر سن ۔ آیت ”فمستقر و مستودع“ وچ ايس‏ے گل کيتی طرف اشارہ ہويا اے تے اوہ کہندے نيں کہ امام ہمیشہ ظاہر نئيں ہُندا ،اک مدت تک ظاہر رہندا اے اوراک مدت تک غائب ،جس طرح روز و شب اک دوسرے دے بعد آندے نيں ۔ اک زمانہ وچ امام نو‏‏ں ظاہر ہونا چاہیدا شاید اس د‏ی دعوت پوشیدہ ہوئے ،لیکن جس زمانہ وچ امام پوشیدہ ہوئے اس زمانہ وچ اس د‏ی دعوت ظاہر ہونا چاہیدا ،اس دے داعی لوکاں دے درمیان معین ہون، تاکہ مخلوق نو‏‏ں خدا دے اُتے حجت نہ ہوئے ۔ پیغمبراں دے پاس کتاباں ہاں تے ائمہ اصحاب تاویل نيں، اورکوئی وی زمانہ تے انبیاء دا کوئی وی زمانہ امام تو‏ں خالی نئيں رہیا ․․․ اسلام تو‏ں پہلے ”ستر“ (پوشیدہ) دا زمانہ سی اورائمہ پوشیدہ سن تے حضرت علی (رضی اللہ عنہ) دے زمانہ تو‏ں ائمہ ظاہر ہونے لگے تے انہاں دے زمانہ تو‏ں اسماعیل تے محمد بن اسماعیل دے زمانہ تک ظاہر رہے تے پوشیدہ ہونے دا زمانہ اسماعیل تو‏ں شروع ہويا تے محمد تک جو کہ آخری امام نيں پردہ وچ پوشیدہ رہن گے تے انہاں دے بعد وی امام مستور رہن گے ایتھ‏ے تک کہ ظاہر ہوجاواں تے کہندے نيں کہ موسی بن جعفر، اسماعیل دے فادی النفس سن ،علی بن موسی الرضا ، محمد بن اسماعیل تو‏ں فادی النفس سن ۔حضرت ابراہیم ، ذبح تے ”،فدیناہ بذبح عظیم“ دا واقعہ اس صورت د‏‏ی طرف اشارہ سی (۶) ۔
استاد تریتون (۷) لکھدے نيں : مستودع د‏‏ی اصطلاح تے امامت دا ودیعہ ہونا شیعہ غلات دے درمیان مشہور سی ۔ لیکن مستودع نو‏‏ں ”الامام الحفیظ“ وی کہندے نيں ، کیونجے خطرےآں دے وقت اوہ امامت دے لقب نو‏‏ں قبول کردے سن تاکہ امام حق پردہ استتار وچ محفوظ رہے (۸) ۔
یمن دے داعیاں وچو‏ں اک داعی سیدنا الخطاب بن حسن حسین بن ابی الحافظ حمدانی (متوفی ۵۳۳) د‏‏ی کتاب ”غایة الموالید“ وچ نقل ہويا اے : امام جعفر صادق د‏‏ی مرجعیت تو‏ں جو چیز مربوط اے اوہ ایہ اے کہ انہاں نے امامت (امر) کواپنے بیٹے اسماعیل نو‏‏ں تفویض کيتا سی اوراسماعیل نے غیبت اختیار کرلئی، امامت انہاں دے کولو‏‏ں واپس نئيں ہوہوئے گی (شیعہ دوازدہ امامی دے عقیدے دے برعکس) تے ہرگز کسی دوسرے نو‏‏ں کدی وی تفویض نئيں ہوئے گی۔ اس (اسماعیل) نے اپنے بیٹے نو‏‏ں میمون القداح جو کہ حجت سن ، دے پاس ودیعہ دے طور اُتے رکھدتا ، انہاں نے بچپنے وچ اسنو‏ں پوشیدہ رکھیا تے اسنو‏ں اپنی نظارت وچ پرورش د‏‏ی تے انہاں دے بزرگ ہونے تک انہاں د‏‏ی حمایت کردے رہے ۔ جس وقت اوہ (محمد بن اسماعیل) وڈے ہوگئے تاں انہاں نے اپنا ودیعہ دریافت کيتا ۔ امامت انہاں د‏‏ی نسل وچ جاری رہی تے باپ تو‏ں بیٹے د‏‏ی طرف منتقل ہُندی رہی ایتھ‏ے تک کہ علی بن حسین بن احمد بن محمد بن اسماعیل امام ہوئے تے انہاں دے ذریعہ آفتاب طلوع ہويا۔ (یعنی مغرب وچ فاطمی خلافت برقرار ہوگئی) جس وقت شمال افریقہ تے یمن وچ ایہ آفتاب طلوع ہويا تاں علی بن حسین افریقہ شمالی د‏‏ی سر زمین اُتے خدا دے والی مستقر ہوئے ۔ جس وقت انہاں نے شام پہنچ ک‏ے غیبت د‏‏ی تاں اپنی حجت سعید الخیر معروف بہ المہدی نو‏‏ں اپنا جانشین بنایا۔ سعید نے دعوت دے اصولاں نو‏‏ں جاری کيتا ،پھرسجلماسہ وچ دشمنوںخصوصا افریقہ شمالی دے حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ چیزں انہاں دے پاس آئیاں اورخداوند عالم نے اپنے ولی د‏‏ی مدد کيت‏ی تے جس وقت مہدیہ وچ انہاں دا انتقال ہويا تاں سعید نے اپنا ودیعہ ، امام مستقر نو‏‏ں تفویض کردتا تے محمد بن علی القائم بامر اللہ اس دے مالک ہوگے تے فیر امامت انہاں د‏‏ی نسل وچ جاری رہی (۹) ۔
امامت نو‏‏ں دو قسماں مستودع تے مستقر وچ تقسیم کرنے تو‏ں ساڈے سامنے ایہ احتمال آندا اے کہ ائمہ قداحی یا اوہ ائمہ جو عبداللہ بن میمون قداح د‏‏ی اولاد تو‏ں دورہ ”ستر“ وچ امام ہوئے اوہ سب مستودع یا حفیظ امام سن ۔ اس وجہ تو‏ں ”دروز“ دے جدول وچ جواماماں دے ناں آئے نيں انہاں تو‏ں ائمہ مستودع د‏‏ی طرف اشارہ اے جنہاں دا شمار انہاں د‏‏ی اولاد وچ ہُندا اے ۔ تے ایہی وجہ اے کہ ”ائمہ دروز“ دا شجرہ اسماعیلیہ دے جدول دے ناواں اُتے حاوی اے تے سعید بن عبیداللہ جو خطرےآں دے زمانہ دا امام اے اوہ قداحیاں دا آخری امام شمارہُندا اے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ابوالقاسم محمد القائم انہاں د‏‏ی جگہ اُتے بیٹھیا تے اوہ انہاں دا بیٹا نئيں سی تے اوہ مستقر سی انہاں تو‏ں پہلے سعید ،مستودع امام دا عہدیدار سی (۱۰) ۔
دروزی د‏‏یاں کتاباں تے غایة الموالید دے ذریعہ پوشیدہ ائمہ د‏‏ی دو نسلاں نو‏‏ں پیش کيتا جاسکدا اے : اک ائمہ علوی یا مستقر تے دوسرے ائمہ قداحی یا مستودع:
۱۔ ائمہ علوی یا مستقر : محمد بن اسماعیل ، احمد ،حسین، علی (معلی)محمد (القائم) (۱۱) ۔
۲۔ ائمہ قداحی یا ائمہ مستودع : عبداللہ،محمد، حسین، احمد ، سعید (۱۲) ۔ انہاں دونے فہرستاں دے ذریعہ ست ”فلک“ د‏‏ی لسٹ جوکہ ”دروزی“ دے رسالہ تقسیم العلوم(۱۳) وچ بیان ہوئی اے، درک کيتا جاسکدا اے جو کہ مندرجہ ذیل نيں :
۱۔ اسماعیل، ۲۔ محمد ، ۳۔ احمد، ۴۔ عبداللہ، ۵۔ محمد ، ۶۔ حسین ، ۷۔ احمد (سعید دے والد) ۔
ان وچ شروع دے تن ناواں دے علاوہ سب دے سب میمون القداح د‏‏ی نسل تو‏ں نيں تے انہاں نو‏‏ں امام مستودع کہیا جاندا اے ۔شروع دے تن افراد دا شمار ائمہ مستقر علوی وچ ہُندا اے ، اس بناء اُتے ایہ فاطمی خلفاء دے اجداد علی المعل وچ شمار ہُندے نيں ۔ حقیقت ایہ اے کہ ائمہ د‏‏ی ایہ دونے نسلاں مولفین اورمصنفاں نو‏‏ں شک وچ ڈال دیندی نيں اوران د‏‏ی اطلاعات نو‏‏ں غلط کردیندی نيں،لہذانہاں نے مختلف نسب نامے پیش کيتے نيں (۱۴) ۔
اسماعیلیاں دے مختلف القاب
فرقہ اسماعیلیہ دے مختلف القاب و عناوین نيں ، جداں : باطنیہ ، قرامطہ،تعلیمیہ،فاطمیہ ، سبعیہ، ملاحدہ ، حشیشیہ ، نزاریہ، مستعلویہ تے سفاکین۔
اسماعیل بن جعفر د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں ”اسماعیلیہ کہیا جاندا اے تے چونکہ ایہ کہندے سن کہ قرآن وسنت د‏‏ی ہر چیز وچ ظاہر و باطن اے اورظاہر بجائے کھل تے باطن بجائے مغز اے اس لئی انہاں نو‏‏ں باطنیہ کہندے نيں تے انہاں وچو‏ں بعض گروہ ”حمدان قرامط “کی پیروی کردے سن اس لئی انہاں نو‏‏ں ”قرامطہ “ کہیا جاندا سی۔ ”تعلیمیہ“ ناں رکھنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں دا عقیدہ سی کہ حقیقی تعلیم نو‏‏ں فقط امام زمانہ تو‏ں حاصل کيتا جاسکدا اے ۔ انہاں نو‏‏ں ”فاطمی“ اس وجہ تو‏ں کہندے نيں کہ انہاں دے تمام ائمہ، فاطمہ بنت رسول اللہ (صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم) د‏‏ی اولاد تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔