امام_ابو_یوسف
اجتہاد واستنباط
اس دے بعد ایہ امام غزالی تے امام الحرمین دے اقوال نقل کردے نيں: قال الغزالی اتہما خالفا اباحنیفۃ فی ثلثی مذہبہ ونقل النووی فی کتابہ تہذيب الاسماء واللغات عن ابی المعالی الجوینی انہاں کل مااختارۃ المزنی اری انہ تخریج ملتحق بالمذہب فانہ لایخالف اقوال الشافعی لاکابی یوسف ومحمد فانہما یخالفان اصول صاحبہما۔ ترجمہ:امام غزالی نے لکھیا اے کہ صاحبین نے دوتہائی مسائل وچ امام صاحب تو‏ں اختلاف کيتا اے تے امام نووی نے رہتل الاسمائ وچ امام جوینی تو‏ں نقل کيتا اے کہ امام مزنی نے جنہاں مسائل کوترجیح دتی اے اوہ امام شافعی دے کسی قول ہی تو‏ں ماخوذ اے ؛ کیونجے اوہ امام شافعی دے اقوال د‏‏ی اس طرح مخالفت نئيں کردے جس طرح امام ابویوسف تے امام محمد، امام ابوحنیفہ تو‏ں اصول وفروع وچ اختلاف کردے نيں۔ پھرانہاں نے امام ابوجعفر طبری د‏‏ی ایہ رائے نقل کيتی اے کہ اوہ امام احمد بن حنبل کومجتہدین وچ شمار نئيں کردے سن ؛ بلکہ انہاں کووہ صرف حفاظِ حدیث وچ شمار کردے سن ؛ ايس‏ے طرح ابنِ خلدون نے لکھیا اے کہ: فأما أحمد بن حنبل، فمقلدوه قليل لبعد مذهبه عن الاجتهاد۔ ترجمہ:اور امام احمد بن حنبل توان دے مقلدین اس لئی بوہت گھٹ نيں انہاں دے مسلک وچ اجتہادی خصوصیت کم ا‏‏ے۔ (اوپرذکر آچکيا اے کہ حدیث وچ سب تو‏ں پہلے امام احمد نے ابویوسف تو‏ں استفادہ کيتا، کسی نے فقہی مسائل دے بارے وچ پُچھیا کہ ایہ مسائل آپ نے کتھے تو‏ں معلوم کيتے توانہاں نے فرمایا کہ امام محمد د‏‏یاں کتاباں تو‏ں؛ انہاں نے ایہ نئيں کہیا کہ فقہی مسائل وچ انہاں نے خود اجتہاد کيتا اے )۔ توامام احمد کومجتہدین مطلق وچ شمار کيتا جائے تے امام ابویوسف تے امام محمد جنہاں دے اجتہادات تو‏ں امام احمد نے استفادہ کيتا ہو انہاں کومقلد قرار دتا جائے ایہ اک طرح دا ظلم اے، اس دے بعد انہاں نے اجتہاد دے مآخذ وشرائط یعنی کتاب وسنت، اجماع، قیاس تے آثار صحابہ پربحث کيتی اے تے ایہ ثابت کيتا اے کہ انہاں وچو‏ں کسی چیز وچ وی اوہ امام صاحب دے مقلد نئيں سن ؛ بلکہ اوہ براہِ راست انہاں مآخذ تو‏ں استنباط مسائل کردے نيں، ایہ اِنّی مفصل بحث اے کہ اس دے بعد کسی وادھا د‏‏ی لوڑ محسوس نئيں ہُندی، ہن اسيں انہاں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں چند ایداں دے مسائل دا جوان دے تے امام صاحب دے درمیان وکھ وکھ فیہ نيں تذکرہ کردے نيں، جنہاں تو‏ں اندازہ ہوئے گا کہ اوہ محض فروع وچ نئيں بلکہ اصول وچ وی مخالفت کردے نيں؛ اودو‏ں امام ابویوسف د‏‏ی تن کتاباں ساڈے پیشِ نظر نيں، کتاب الآثار، کتاب الخراج تے اختلاف ابی الیلی وابی حنیفہ، انہاں ہی تو‏ں انتخاب کرکے چند مسائل دا ذکر کيتا جاندا اے: (۱)دریا تو‏ں اگرزیورات تے وڈی مچھلیاں برآمد ہاں توان دا خمس لیا جائیگا یانہاں نو‏ں؟ اس بارے وچ انہاں ائمہ د‏‏ی راواں ملاحظہ ہوݨ، امام صاحب د‏‏ی رائے اے کہ اس وچ خمس نئيں لیا جائے گا تے اس د‏ی اصولی دلیل ایہ اے کہ جس طرح چھوٹی مچھلیاں پرکوئی ٹیکس نئيں لیا جاندا، اس وچ وی نئيں لیا جائے گا، امام ابویوسف نے انہاں تو‏ں اختلاف کيتا اے، انہاں د‏‏ی رائے اے کہ ۱/۵ توحکومت لے گی تے ۴/۵ اس شخص دا حصہ اے، جس نے انہاں کوکڈیا اے، امام صاحب تو‏ں انہاں دا اختلاف اس اصول اُتے اے کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے ایسا ہی کيتا اے ؛ ظاہر اے کہ ایہ اختلاف فروعی نئيں، بالکل اصولی اے اوہ ایہ اے کہ دریا دے حاصلات وچ حکومت کوٹیکس لینے دا حق اے یانہاں نو‏ں تے اے توکس حد تک تے نئيں اے توکس حد تک۔ (۲)حدود دے سلسلہ وچ بحث اے کہ مشکرین جودارالاسلام وچ موجود ہاں انہاں پرحد ود جاریکیندے جاݨ گے یانہاں نو‏ں؟ امام صاحب د‏‏ی رائے اے کہ اہلِ شرک پرحدود جاری نہیںکیندے جاݨ گے، امام ابویوسف د‏‏ی رائے اے کہ انہاں پربھی حدود جاری کیندے جان گے، سرخسی نے مبسوط وچ تفصیل تو‏ں اس مئلہ پربحث کيتی اے تے دونے دے اصولی دلائل نقل کيتے نيں، اس مسئلہ وچ امام محمد د‏‏ی رائے دونے بزرگاں تو‏ں وکھ وکھ اے، کیہ ایہ اختلاف صرف فروع دا اے یااصول کا؟ اسيں ودھ تفصیل وچ جانا نئيں چاہندے؛ اگران ائمہ دے اصولی تے فروعی اختلافات دیکھنا ہاں تواختلاف ابی لیلی وابی حنیفہ کامطالعہ کرلینا چاہیے، اس بحث کوصرف اس لئی طول دتا گیا اے ؛ تاکہ ایہ واضح طور پردکھایا جائے کہ امام صاحب دے گھٹ تو‏ں گھٹ تن تلامذہ دے بارے وچ ایہ کہنا کسی طرح صحیح نئيں اے کہ اوہ مجتہد مطلق نئيں سن یااپنے اجتہاد وچ اوہ انہاں اصولاں دے پابند سن، جوامام صاحب نے مقرر کردتے نيں؛ جداں کہ علامہ مرجانی نے لکھیا اے کہ ایہ تومعلوم نئيں کہ اوہ اصول نيں کيتا جنہاں تو‏ں ایہ ائمہ باہر نئيں گئے؛ اگران تو‏ں مراد اوہ چار اصول کتاب اللہ، سنتِ رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وسلم) اجماع تے قیاس نيں توفیر اس حیثیت تو‏ں توامام صاحب وی مجتہد مطلق نئيں نيں کہ اوہ خود اہلِ عراق دے متبع نيں؛ پھریہ وی اک وڈی زیادتی اے کہ بعض انہاں بزرگاں کوجنہاں وچ اجتہاد واستنباط د‏‏ی اِنّی وی صلاحیت نئيں سی، جِنّی کہ انہاں بزرگاں وچ سی انہاں کوتومستقل مجتہد تسلیم کيتا جائے تے صاحبین کومقلد فی الاجتہاد دا رتبہ دتا جائے۔