cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شیخ الہی بخش
جیونی
اوہ فوج وچ 1802 وچ داخل ہویا سی۔  1810 وچ فوج دی مڑ-تنظیم دے بعد، بخش نوں میاں غوث خان دی اگوائی وچ نویں توپ خانا کارپس، فوج خاص، وچ بھیج دتا گیا۔ 1814 وچ، اسنوں دیراہ-اِ-الٰہی ناں دے توپخانے دی اک خاص ونگ دی کمانڈ سونپی گئی۔   1818 وچ، اس نے ملتان دی لڑائی وچ مصر دیوان چند دی مدد کیتی۔   بعد وچ اوہ ہزارا اتے ڈیرہ غازی خان وچ امن قایم کرن دا کم دتا گیا۔اس نے مارچ 1823 وچ نوشہرہ دی لڑائی لڑی۔  1831 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ اتے بھارت دے گورنر جنرل لارڈ ولیئم بینٹنک وچکار روپڑ دی بیٹھک وچ اس نے نال شام دے منورنجن دے دوران اپنے توپخانے دے مظاہرہ دے اتے فوجاں دے معائنے دا پربندھ کیتا۔ جنوری 1844 دی شروعات وچ، اوہناں نوں جواہر سنگھ اتے سچیت سنگھ دے پتر وہار دے شکّ ہیٹھ کمانڈ توں ہٹا دتا گیا مگر کجھ دن بعد اس نوں اسدی کمانڈ وچ بحال کیتا گیا۔ اوہپہلی انگریز سکھ جنگ اتے دوجی انگریز-سکھ جنگ دوران بہت ساریاں لڑائیاں وچ موجود سی۔  اس نے چیلیانوالا دی لڑائی وچ اک اہم کردار نبھایا، جو بھارت وچ لڑیاں گیاں سبھ توں خطرناک بریٹیش لڑائیاں وچوں اک سی۔ لڑائی توں تن دن بعد، الٰہی بخش برطانیہ نال جا ملیا اتے اعلان کر دتا کہ سکھ فوج پوری طرحاں پشت ہو گئی سی اتے اسنے لڑنا چھڈّ دتا جدوں لڑائی ختم ہو گئی سی۔ ،  بخش دے چھڈّ جان نے سکھاں نوں اک وڈی سٹّ مار دتی اتے اوہ اگلے مہینے گجرات وکھے بریٹیش نال چلے گئے۔
جیلیپ لا درہ
جیلیپ لا ہمالیہ دا اک پہاڑی درہ ہے جو بھارت دے سکم صوبے نوں دکھن تبت وچ چمبی وادی نوں جوڑدا ہے۔ انٹرنیشنل سرحد دی بھارت دی طرف اس درے دے قدماں وچ مشہور مینمیچو جھیل واقع ہے۔
شیخ الہی بخش
حوالے
گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:پنجابی مسلمان گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:سکھ سلطنت
دهستان لاهرود
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان مشگین شہر ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
جیلیپ لا درہ
لا تے درا
دھیان دیؤ کہ 'لا' شبد تبتی بولی وچ 'درے' دا مطلب رکھدا ہے۔ قاعدے نال اس درے نوں 'جیلیپ درا' یا 'جیلیپ لا' کہنا چاہیدا۔ اسنوں 'جیلیپ لا درا' کہنا 'درے' شبد نوں دہرانے ورگا ہے، لیکن ایہ استعمال پھر وی پرچلت ہے۔
حوالے
گٹھ:ہمالہ دے پرمکھ درے گٹھ:درے گٹھ:سکم گٹھ:بھارت دے درے گٹھ:بھارت دے پہاڑی درے گٹھ:تبت دے پہاڑی درے
سنت رین
سنت رین (1741–1871) پنجابی بولی دا اک شاعر سی اس دا جم سری نگر وچ اتے انتقال پنڈ بھودن ضلع سنگرور (پنجاب) وچ ہویا ۔ اوہ الونڈی سنت سن ۔ اوہناں نے گرو نانک وجی، من پربودھ، انبھے امرت، سری گرو نانک بودھ اتے الونڈی بودھ دی رچنا کیتی ۔
شعری نمونے
ماجھاں سنت رین
1
دیہُ دیدار سک لاہ اساڈی، اسیں درس تیرے دے پیاسے ۔ ایہو منگاں جے کجھ ن منگاں، اہا خیر پوے وچ کاسے ۔ ڈھونڈھاں تینوں اتے لبھاں مینوں، اسیں عجب حیران تھیاسے ۔ سنترین سوئی پیارا ملیا، جیڑھا اگے ملیا ہویاسے ۔ 2
ملیا پیارا غم رہا نہ کوئی، میرے من وچ بھئی خوش حالی ۔ جت ول ویکھاں تتے ول دسے، اس باجھہں جائ ن خالی ۔ آپے خاوند آپے بردا، اوہ آپِ سبھس دا والی ۔ سنترین اوہ ملیا اساں نوں، جیندی وچھڑن دی نہیں چالی ۔ 3
سکھاں دی ہن آمدن ہوئی، اتے دکھ وداع کر چلے ۔ کیہڑے دکھ جو آپ وہاجھے، اساں نوں نہ ہن کسے گھلے ۔ دکھاں نوں اساں سکھ کر جاتا، جو گن گن بدھے پلے ۔ سنترین ہن اوہ سکھ لدھا، جو ہووے سبھسے غلے ۔ 5
تدھوں بھلیاں نوں دکھ گھنیرے، تدھ ڈٹھیاں دکھ ن کوئی ۔ جے دکھ ہوندا تاں منصور ن روندا، جہنوں سیجا سولی ہوئی ۔ شمس کھلّ اپٹھی لتھی، اوہنوں در در ملے ن ڈھوئی ۔ سنترین سکھ اوہو جانن، ہور جانے بیا ن کوئی ۔ 6
ایہناں سکھاں وچ دکھ گھنیرے ، پر جان ن کوئی سکے ۔ بنّ بنّ لوک تیاری کردے، کوئی پہنچن ورلے پکے ۔ پہنچن سوئی جس قدم ن پچھے، اتے بیا طرف نہیں تکے ۔ سنترین بھج مل سچیاراں، کی بیٹھو ایں جکو تکے ۔ 7
دنیاں جھوٹھی تے سائیں سچا، پر دنیاں پیاری لگے ۔ سچ چھڈے تے جھٹھ وہاجھے، ایہہ نیاؤں پیا تیرے اگے ۔ گھر جیندے وچ دشمن ہووے، اوہ کچرکُ تائیں تگے ۔ سنترین اوہ کدے ن ملدے، جو دنیاں دے ٹھگے ۔ 8
اکو سائیں توں سبھنی جائیں، تینوں سبھ کھسمانے ۔ تینوں جانے سو تیرے جیہا، نہیں جانے بناں پچھانے ۔ چھڈے خودی تاں خود نوں پائِ، ہور جھوٹھے لکھ بہانے ۔ سنترین کائر بہتیرے، کیئی ورلے بنھن گانے ۔ 9
سر دا صرفہ مول ن کردے، سو سورے سنمکھ جاندے ۔ پچھے پیر ن ہرگز پھیرن، اوہ چوٹ مہوں مہ کھاندے ۔ کائر سن سن گھر وچ ڈردے، بن گھائل کرلاندے ۔ سنترین جو سر توں گزرے، ہتھ لگی فتح تنھاں دے ۔ 10
ہمت اگے فتح سکھالی، جو کوئی سورا ہووے ۔ کائر بہتا مہوں بپھاوے، اندر وڑ کے رووے ۔ سورا سوئی جو من نوں جتے، من جت جےَ ہووے ۔ سنترین ربّ ملے تناں نوں، جو کر صافی دل دھووے ۔ 11
جھوٹھی دنیاں اتے لوک وی جھوٹھے، اتے جھوٹھے داعوے کردے ۔ اوہا دنیاں جیڑھی نال ن جاوے، تس پچھے لڑ لڑ مردے ۔ خاص خزانہ اندر تیرے، توں ڈھونڈھیں درِ ہر ہر دے ۔ سنترین جاں محرم ملیا، تاں وارث ہوئے گھر دے ۔ 12
جنہاں نوں لگے شؤک مولے دا، اوہ سبھ کجھ سر تے جھلدے ۔ جھکھڑ جھانجھے اتے لکھ انھیریاں، اوہ وانگ سمیر ن ہلدے ۔ بھکھ وچ رجن اتے ننگ وچ کجن، اوہ بھکھے نی اک گلّ دے ۔ سنترین جنھی اکھیں ڈٹھا، کی آکھن سکھ اک پل دے ۔ 13
لگا پریم تے نیم گئے بھج، جیوں سورج چڑھے انھیرا ۔ ملیا پیارا ساڈی ہوئی تسلا، سانوں کون تیرا کون میرا ۔ ملیا مڑ کے وچھڑن ناہیں، توڑے مل ویکھے اک ویرا ۔ سنترین ایہہ وڈا تماشہ، پر ویکھے ہوئِ کے تیرا ۔ 14
چند چڑھیا جگ ہوئی شادی، اتے چند ممارکھ مینوں ۔ اج ملیا یار پیارا سانوں، ایہہ چن میرے جیہا کینوں ۔ اجیہا ملیا جیہا ملدا آیا، جاں دور کیتا وچوں مینوں ۔ سنترین ایہہ چن ممارکھ، اساں نور ڈٹھا ہر شے نوں ۔ 15
اتے جے سائیں نوں ملیا لوڑیں، تاں پلہ پکڑ فقیراں ۔ چھڈے خواہش تاں لہیں اسائش، چک پونی تدبیراں ۔ جِ دل خالی تاں ہووی خوش حالی، تیریاں معاف ہوون تقصیراں ۔ سنترین جنہاں خوشی ربانی، اوہناں پائیاں خاص جگیراں ۔ 16
کی آئؤں جاں نیئت کھوٹی، تیرا آون کتے ن لیکھے ۔ اتے چھپ چھپ عیب کریں بریانئیاں، اوہ ظاہر سبھ کجھ ویکھے ۔ آون تس دا جس سچ پچھاتا، اوہ ہرِ ویکھے ہر بھیکھے ۔ ایتھے سنترین کوئی اک ادھ ورلا، جو ہرِ نوں ہر وچ ویکھے ۔ 18
جیہی لاون تیہی توڑ نبھاون، تے مل تنھاں دا پؤندا ۔ جے لگی ادھ وچوں ٹٹے، تاں پھرے چؤراسی بھؤندا ۔ اک نبھاہن اک توڑن والے، ایہہ سودا اپنی گٔوں دا ۔ سنترین کم زور دا ناہیں، کم اتھے اک رؤں دا ۔ 19
جو ستے سو سبھے مٹھے، جو جاگے سو بھاگے ۔ سچ نوں لگا سو سچا ہویا، اتے جھوٹھا دوزک جاگے (جھاگے) ۔ جے آپ پچھانے تاں آپے ہووے، چھٹ پؤنی لاگے داگے ۔ سنترین جنہاں سائیں پایا، تے اصلی اوہا جاگے ۔ 20
کیتے کم سائیں دے ہوون، کیوں بنھدا جھوٹھے داعوے ۔ جاں اوہ دیندا تاں سبھ کوئی لیندا، بن دتے کی کوئی کھاوے ۔ اتے تیرا کیتا کجھ ن ہوندا، کیوں مرنے لے لے ہاوے ۔ سنترین ہن سونپ سائیں نوں، اس بھاوے جو کجھ بھاوے ۔ 21
اتے ہنڈری ربّ ن ملے کدانہی، جے لکھ جتن کریون ۔ مرشد بن کامل دے باجھوں، اسمان پاٹے کیوں سیون ۔ سر دیون تے من نوں سونپن، اوہ آبہیاتی پیون ۔ سنترین اوہ ملن اسانوں، ساڈیاں اکھیاں ٹھنڈھیاں تھیون ۔ 22
گلّ سائیں دی جےَ نوں پیاری، سو سائیں دا ہووے ۔ سن سن سخن فقیراں والے، اوہ دل وچ پیا رووے ۔ کھجمت تھیں اس عظمت پائی، جو دل دی صافی ہووے ۔ سنترین جس آپ پچھاتا، اوہ سکھ دی نیندر سووے ۔ 23
سکھ دی نیندر اوہو سوندا، جینوں ہور دلیل ن آہی ۔ توڑے ٹکڑے منگ کر کھاندا، اس دے دل وچ بے پرواہی ۔ دوویں جہان اس دے بردے، جینوں کھجمت خاص الٰہی ۔ سنترین جو خودی تے گزرے، اس نوں وچ دل دے بادشاہی ۔ 24
سکیلوپورس کانسوبرینکس
سکیلوپورس کانسوبرینکس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus consobrinus
سنت رین
شعری نمونے
سکھ دکھ دی جنہاں کار ن کائی، اوہ خاص سائیں دے ہوئے ۔ اینلہک ایہہ ورد، اوہناں دا، اوہ سنمکھ سولی ڈھوئے ۔ سولی نوں چا ممر کیتا، چڑھکے وائز گوئے ۔ سنترین جنہاں منصب پایا، وچ پاک قطار پروئے ۔ 25
سبھ کجھ بنیا تے کچھ ن بنیا، اسیں لدھی ڈھونڈھ نشانی ۔ سبھ کچھ کردے تے کجھ ن کردے، اتھے چال اہا انسانی ۔ اتے جو بنیا سو آپے بنیاں، نہیں دوجا ذکر زبانی ۔ سنترین اساں کی لے واریا، جو جیؤ کیتا قربانی ۔ 26
شادی غمی اوہناں اکو جیہی، جیڑھے آپ خودی توں گزرے ۔ اتے جو کجھ ہووے سو سر تے منن، اوہ ہریک تے بیؤزرے ۔ جو دم کڈھن سو یاد سائیں دی، دم پون تنھاں دے مجرے ۔ سنترین اوہناں ڈٹھا تماشہ، بیٹھ سائیں دے حجرے ۔ 27
دم قدم جنہاں دے دوویں برابر، سو سائیں ول آون ۔ اتے دم پچھے تے قدم اگیرے، اوہ خاص فقیر سداون ۔ قدم پچھے دم اگے مارن، اوہ ہرگز سائیں ن بھاون ۔ سنترین رب ملے تنھاں نوں، جیہڑے غیر دلیل ن آون ۔ 28
جو سکھ اک پل یار ویکھدے، وچ سو جہان دئیں ن دسے ۔ اتے جس دے اتے مہر فکر (فقر) دی، سکھ آوے تس دے حصے ۔ خودی بری اتے خودی نوں چھڈے، تاں یار تیرے تے وسے ۔ سنترین ڈھونڈھن بہتیرے، پر یار لدھا کسے کسے ۔ 30
تے اٹھے پہر اوہ خوشی ہمیشاں، جنہاں رمز کامل دی پائی ۔ خاص سائیں دے اوہ نزیکی، جو پل نہیں سہن جدائی ۔ ملن سکھ تے دکھ وچھوڑا، ہور شادی غمی ن کائی ۔ سنترین اوہ دولت لدھی، جہڑی نہیں سی کدے گوائی ۔ 31
دکھ چھڈائ تے سکھ نوں لائِ، جاں کرم آپ سائیں کردا ۔ تے دکھاں نوں ایہہ بھج بھج پؤندا، تے سائیں دے سکھ توں ڈردا ۔ میہر کرن جو سائیں والے، تاں پیر سائیں ول دھردا ۔ سنترین اساں اکھیں ڈٹھا، جاں دور ہویا وچوں پڑدا ۔ 32
جنہاں اپنی خودی گوائی، تے سبھ عذابوں چھٹے ۔ اوہناں جگات کیہی پھر لگے، جنہاں پنڈ سروں چا سٹے ۔ خودی گوائِ تاں سبھ کچھ پائِ، اس خودی بہت گھر پٹے ۔ سنترین ربّ ملے تنھاں نوں، جہڑے دنیاں کولوں تٹے ۔ 33
تنھاں خواہش رہی ن کائی، جنہاں جگ نوں جاتا فانی ۔ بن سائیں اوہ ہور ن ویکھن، سن سمجھن سخن حقانی ۔ برا بھلا اوہ کسے ن آکھن، جنہاں غیر ن ذکر زبانی ۔ سنترین جو سر تے گزرے، سو محرم ہوئے نال جانی ۔ 34
سائیں سانوں میل اوہناں نوں، جو تیرے رہن حضوری ۔ رہن حضوری تے بیمغروری، سے خاص بندے اوہ نوری ۔ کرن قناعت تے پکڑن گوشہ، اتھے کار اہا منظوری ۔ سنترین اوہ کامل ہوئے، جنہاں ذکر کیتا منصوری ۔ 35
جنہاں جگات سائیں دی کڈھی، اوہ ہور جگات ن کڈھدے ۔ اک پل جدا ن ہوون ہرگز، اوہ حرف بِ نقطہ پڑھدے ۔ کھوٹے کھرے تداہیں جاپن، جاں نظر صرافاں چڑھدے ۔ سنترین جنہاں سائیں پچھاتا، اوہ نال سائیں دے ہنڈھدے ۔ 36
ٹیڈھیاں پگاں تے بانکیاں چالاں، توں ایہہ ن چھڈیں کداہیں ۔ جے آپ چھڈے تاں سبھ کچھ پائی، تے ایہناں رہنا ناہیں ۔ اتے پچھوندے تے پچھوتاسیں، جد تران ن رہسیا باہیں ۔ سنترین ہن سمجھ سویلے، نہیں روسیں دے دے ڈھاہیں ۔ 37
جیہا ظاہر تے اویہا چھپیا، اس نوں کیکن کوئی جانے ۔ سٹے خدی تے خود نوں پائے، خود ہوئِ کے خوشیاں مانے ۔ اوہو اول تے اوہو آخر، کہےَ وچ وچ ہور دھنگانے ۔ سنترین ایہہ رمز کامل دی، بن کامل کی کوئی جانے ۔ 39
جتھے میں اتھے اوہ ن لبھے، جتھے اوہ تتھے میں ناہیں ۔ دھپ چھاں ایہہ دوویں اکٹھے، ایہہ ڈٹھے کسے کداہیں ؟ جے بھینگا اک نوں دوئ ویکھے، کی ڈٹھیاں دوئ ہوئِ جائی ؟ سنترین اوہ اک دا ایکو، خط سچا نال گواہی ۔ 40
اہا گواہی منصور وی دتی، اتے شمس وچ ملتانی ۔ بلا میم پیکمبر آکھیا، بستانیا جسمانی ۔ سبھنا اکو حرف پچھاتا، ڈھونڈھ ڈٹھا وید قرآنی ۔ سنترین تحقیق اہا گلّ، سبھ آکھن نال زبانی ۔ 41
جنہاں اپنا آپ پچھاتا، اوہ سبھ دی خاطر کردے ۔ ہر ہر دے وچ ہرِ نوں دیکھن، تے ہر یک دے اوہ بردے ۔ نہ اوہ کرن بہشت دی خواہش، نہ دوزک توں ڈردے ۔ سنترین جنہاں خودی گوائی، تے خاص سائیں دے گھر دے ۔ 42
کر قناعت جنہاں گوشہ پکڑیا، اوہ سبھ عذابوں چھٹے ۔ دنیاں وچ اوہ رہن اویہے، جو ن گنڈھے ن تٹے ۔ دولت دی اوہناں کمی ن کائی، اوہناں خاص خزانے لٹے ۔ سنترین جنہاں سائیں دی دولت، اوہ مول ن کدے نکھٹے ۔ 43
اک آکھن اسیں سبھ تے اچے، ایہہ گلّ پکڑی کئیاں ۔ جیوں چام-چٹھیاں اڈیاں سورج نو، اوہ پھر کے ٹوئ پئیاں ۔ اوہ آکھن سورج رہا دراڈا، اسیں سورج نوں لنگھ گئیاں ۔ سنترین پڑھ عمل ن کردے، جنہاں الٹ کلاماں پئیاں ۔ 45
اک جاون مکے تے حاجی ہندے، اک تیرتھ کر کر مردے ۔ وچے مکا تے وچے کانسی، اوہ دل دا حج ن کردے ۔ تے کاٹھ دی بیڑی چڑھ نہیں لنگھدے، اوہ پتھر تے چڑھ تردے ۔ سنترین بن سائیں لوکاں، ہور پیر ڈنگے سبھ دھردے ۔ 46
جے سائیں جاتا تاں سبھ نوں جاتا، بن جاتے کجھ ن جاتا ۔ جے سائیں ڈٹھا تاں سبھ کجھ ڈٹھا، بن ڈٹھے اندھراتا ۔ سائیں ملیا تاں سبھ ہے ملیا، بن ملیاں جھوٹھا ناطہ ۔ سنترین جنہاں اک سنجاتا، اوہناں سبھ کجھ جاتا پاتا ۔ 47
ویہدت پئی جنہاں واحدت سائیں دی، اوہ واحدت نوں ہی بھالن ۔ واحدت نال اوہ واحدت ویکھن، اتے نال واحدت دے جالن ۔ بن واحدت کچھ ہور جو دسے، اوہ نال واحدت دے ٹالن ۔ سنترین جنہاں واحدت سمجھی، اوہ واحدت نوں ہی پالن ۔ 48
جینوں ملے یار پیارا، اس خواہش کیں دی ہووے ۔ تس دے نال برابر کائی، جیندے لگ جانی گل سووے ۔ جے ملیا تس خوشی ن ماوے، بن ملیا بہہ بہہ رووے ۔ سنترین لکّ بنھ اتے ول، جو ہووے سو ہووے ۔ 49
جینوں لگے سائیں پیارا، تے جگ وچ سکھیا سوئی ۔ اتے ایہہ دنیاں جس مٹھی ڈٹھی، اس دنیاں دشمن ہوئی ۔ اکنا نوں لے دوزک گھتے، اک در در لین ن ڈھوئی ۔ سنترین جہڑے چھڈ کھڑوتے، تن اگے مجل ن کوئی ۔ 50
دل تے ہور دلیل ن سٹے، اتے در کامل دے جاوے ۔ بردا ہووے اوہناں دے در دا، اتے بن مل آپ وکاوے ۔ جو آکھن سو سر تے منے، اتے مہوں ن بیا الاوے ۔ سنترین جو ہووے اوہناں دے، خیر فقر دا پاوے ۔ 51
خیر فقر دا اوہناں نوں ملیا، جنہاں اپنی خودی گوائی ۔ تے ہر یک دے وچ ہرِ نوں ویکھن، ہور خواہش اوہناں ن پائی ۔ ہر یک قدم اگیرے کردے، جنہاں پاک محبت پائی ۔ سنترین اوہ پھرن خوش حالی، جنہاں مستی اصلی پائی ۔ 52
جنہاں جاتا اساں کم سائیں نال، اوہناں چھڈے ہور وکھالے ۔ اتے جیہی آوے اوہ سر تے جالن، کم کرن فقیراں والے ۔ دم دم نال سمالن دوست، اتے خوشی ریہن ہر حالے ۔ سنترین اوہ اس جا پہنچے، جتھے پہنچے سائیں والے ۔ 53
آپے ظاہر تے آپے باطن، ہور غیر نہیں بن آیا ۔ جاں اینلہک تحقیق کتو نے، تاں ایہہ سخن علایہ ۔ سٹے خودی تاں خود نوں پائے، وچ خودی بھلاوا پایا ۔ سنترین ایہہ نقطہ اس دا، ایہہ کامل تھیں ہتھ آیا ۔ 54
لا مکان وچ سیر اساڈا، اتھے غیر ن دسے کوئی ۔ اوہو غیر جو غیر نوں ویکھے، اوتھے غیر ن لیندا ڈھوئی ۔ جس سائیں مٹھا تس غیر ن کوئی ڈٹھا، تس دی صافی ہوئی ۔ سنترین ایہہ راہ فقر دا، مر پہنچے ورلا کوئی ۔ 55
راہ فقر دا جنہاں لگا پیارا، اونھاں کرنا سی سوئی کیتا ۔ نال مرشد دے جنہاں پاک محبت، تنھاں خاص پیالہ پیتا ۔ اک پل جدا ن ہوون مولے، اونھاں دل سائیں نال سیتا ۔ سنترین جو ہرِ ول لگے، تنھاں جنم امولک جیتا ۔ 56
سائیں نال محبت جسدی، اوہ صرفہ کوئی ن کردا ۔ جو کجھ ہووے سو سر تے منے، اوہ مرن تھیں اگے مردا ۔ جیڑھا سنگ لگا سچیاراں، اوس رہیا ن کوئی پردہ ۔ سنترین جس آپا چھڈیا، سو وارث ہویا گھر دا ۔ 57
بن سائیں ہور ذکر ن کردے، سے خاص سائیں دے ہوون ۔ بن سائیں کجھ ہور جو دسے، تاں ڈھاہیں دے دے روون ۔ سن سن سخن فقیراں والے، غیر دلیلاں دھوون ۔ سنترین جاں شکّ ن رہا، تاں سکھ دی نیندر سوون ۔ 58
جس نوں لگے سائیں پیارا، اوہ راہ فقر دے چلدا ۔ منے حکم رجائِ سائیں دی، سبھ کجھ سر تے جھلدا ۔ کامل مرشد جینوں ملیا، سو مہرم ہویا دل دا ۔ سنترین ایہہ وکھت ضروری، کم نہیں ایہہ کلّ دا ۔ 59
فقر اوہ جنہاں فکر ن کوئی، جیڑھے رب دے راہ وکانے ۔ دل وچ خواہش ن رہی کائی، جگ وچ رہن نمانے ۔ باطن ذکر ہمیشاں کردے، ظاہر کوئی ن جانے ۔ سنترین اوہ سبھ تے ڈاڈھے، پر ہندے تان نتانے ۔ 60
اگے غیر ن رہا دسے کوئی، تدھ آپے غیر بنایا ۔ اول آخر ہور ن کوئی، وچ خودی بھلاواں پایا ۔ سبھنا رل کے اکو آکھیا، منصور بھی ایہو علایہ ۔ سنترین تحقیق اہا گلّ، جو سبھناں آکھ سنایا ۔ 61
جےَ نوں جاگے چنگ عشقَ دی، اس ہور نہیں کچھ بھاوے ۔ سسی پنوں تے لیلیٰ مجنوں، ہیر رانجھا سبھ کوئی گاوے ۔ باطن والے منصور جیہے، لے سر توں پرے کھڈاوے ۔ سنترین ایہہ کرم سائیں دا، کوئی عشقَ ن مل وکاوے ۔ 65
ظاہر عشقَ جنہاں نوں لگا، اوہناں سر توں قدم اگیرے ۔ تے سچی سونک سائیں دی والے، سو کیوں رہن پچھیرے ۔ ویکھن خاک تے نہیں منہ موڑن، کوئی نور والا منہ پھیرے ۔ سنترین کی آکھ سناواں، ایہہ رانجھن پرے پریرے ۔ 66
کی آکھاں اک پل سکھ دی گلّ، مونہوں ن آکھی جاوے ۔ تے جس نوں وتھ ن پؤندی پل دی، اوہ کی آکھ سناوے ۔ جے لکھ بہشت تس اگے دھریئن، بن دلبر ہور نہ بھاوے ۔ سنترین سکھ دات خصم دی، سو جانے جس نوں آوے ۔ 67
تے تدھ سائیں وچ فرق ن کوئی، جے ٹک دئی گوائیں ۔ اتے باہر ڈھونڈن تھیں توں چھٹیں، دل وچ دلبر پائیں ۔ چھڈے شکّ تے حق پچھانیں، جے نال مرشد دل لائیں ۔ سنترین سکھ تد ہتھ آوی، جے ن ویکھیں دائں بائیں ۔ 68
ایہہ نقطہ جس دے ہتھ آیا، تس ہور ن رہیا کرنا ۔ آکھن وچ ایہہ بہت سکھالا، پر مرن تھیں اگے مرنا ۔ نہ کوئی خواہش بہشت دی رکھے، اتے نہ دوزک تے ڈرنا ۔ سنترین اتھے ایہہ سیانپ، لڑ لگ کامل دے ترنا ۔ 69
بن مرشد کامل دے باجھوں، ہور راہ سبھو کوئی بھلدا ۔ جینوں مرشد نال محبت، تن سر چھتر فتح دا جھلدا ۔ خیر فقر دا تس ہتھ آوے، جو در کامل دے رلدا ۔ سنترین چل مل سچیاراں، ایہہ راہ وڈا ای پل دا ۔ 70
سکھ سائیں دا تس دے حصے، جےَ نوں کم ن دنیانداراں ۔ لین دین جس نال فقیراں، اوہ کردا سدا بہاراں ۔ کرے کنائت تے پکڑے گوشہ، وچ بیٹھا گل گلزاراں ۔ سنترین اس خوشی ہمیشاں، جس محبت پائی یاراں ۔ 71
دل وچ جس نوں سائیں پیارا، اوہ بھی سبھ کجھ کردا ۔ لوکاں وچ اوہ لوکاں جیہا، اگے قدم فقراں وچ دھردا ۔ دل وچ ہرگز غیر ن جانے، ظاہر لڑدا مردا ۔ سنترین اوہ دوویں برابر، وچ ذرا کو جیہا پڑدا ۔ 73
جس نوں ملیا یار پیارا، اس سکھ نال عمر وہانی ۔ بن دلبر ہور تس ہور ن دسے، ملن دی ایہہ نسانی ۔ ملیاں جدا ن ہووے ہرگز، جیوں برف ملی نال پانی ۔ سنترین پر ملدا اوہو، جس کیتی طبع نمانی ۔ 74
جس نوں مرشد نال محبت، سکھ آوے تسے دے حصے ۔ ظاہر نیک عمل جو کردا، اس باطن غیر ن دسے ۔ سچی سک تے منگ سچیاراں، اے ہتھ چڑھی دؤلت کسے ۔ سنترین اوہ سبھ تھیں ڈاڈھے، پر دل تھیں سبھ تھیں لسے ۔ 75
جس نوں کم سائیں نال ہویا، اوہ لوکاں ولّ کی ویکھے ۔ کوئی نندے، کوئی بندے، اس نوں، دوویں اکتے لیکھے ۔ دل تھیں ہرگز غیر نہ جانے، اوہ ہرِ ویکھے ہر بھیکھے ۔ سنترین جو خودی توں گزرے، سو ازب تماشہ ویکھے ۔ 76
جنہاں کماں نوں بھج بھجِ پؤندے، سے کم ن کتے آون ۔ جیڑھا کم ضروری سبھ نوں، اس توں بھج بھج جاون ۔ چھڈن سچ تے کچّ وہاجھن، سو آخر پچھوتاون ۔ سنترین جیڑھے چھڈ کھلوتے، سے ہرگز خطا ن کھاون ۔ 77
کم ضروری پئے بے مکدوری، ایہہ آخر کم ن کم دے ۔ حیلے لکھ دنیاں دے کردے، ساری عمر گئی وچ غم دے ۔ حکم حکومت چار دہاڑے، ایہہ دام چلاون چمّ دے ۔ سنترین تنھاں ہوئی خلاصی، جیڑھے واقف ہوئے دم دے ۔ 78
جیڑھے دم دے واقف ہوئے، سے غیر دلیل ن کردے ۔ جو دم کڈھن سو یاد سائیں دی، اک قدم ن ڈنگا دھردے ۔ اک پل جدا ن ہوون ہرگز، جتھوں تائیں سردے ۔ سنترین جیڑھے واقف دم دے، سے خاص سائیں دے بردے ۔ 79
جیم ضرور کماں دی کیہی، جاں اتھے مول ن رہنا ۔ جس نوں رات سراں وچ آوے، تس دعویٰ کی بنھ بیہنا ۔ دن چڑھیا اٹھ راہی ہویا، اس بھلا برا کی کیہنا ۔ سنترین جے ملے فقیراں، تاں سبھ ول تیرا لیہنا ۔ 80
کم ضروری تیرے اتھے رہسن، پؤسی کم اگیرے ۔ اک قدم تیرے نال نہ جاسن، جیڑھے منّ بیٹھوں توں میرے ۔ جنہاں نال محبت تیری، سو دشمن ہوسن تیرے ۔ سنترین ایتھے رہن ن ہوندا، کجھ کر لے کم سویرے ۔ 81
دال دین ن ہووے کسے دے اگے، جے لکھیا سبھ دے نالے ۔ چؤراسی لکھ زون اپائی، اوہ سبھ نوں آپ سمالے ۔ پل پل خبر لئے اوہ سبھ دی، مات پتا جیوں پالے ۔ سنترین ہن چنتا کیہی، جاں رازق ڈٹھا نالے ۔ 82
کی آکھاں اک پل سکھ دی گل، مہوں ن آکھی جاوے ۔ جس نوں وتھ ن پؤندی پل دی، اوہ کی آکھ سناوے ۔ جِ لکھ بہشت اگے دھریئے، بن سائیں بیا ن بھاوے ۔ سنترین سکھ دات خصم دی، سو جانے جس نوں آوے ۔ 83
جیہا سائیں سنتاں پیارا، ہور نہ ہوندا کسے ۔ اتے جیہڑا قدر سائیں دی جانے، سکھ آوے تس دے حصے ۔ جس دی لگن ہووے دل اندر، اس ہر ول اوہو دسے ۔ سنترین سائیں دا ہوویں، تاں سائیں تینتھے وسے ۔ 84
مہو جانی نال اوہو ہوئِ، جنہاں لڑ کامل دا پھڑیا ۔ تے جس تے نظر مہر دی کردے، اوہ گھر اپنے جائ وڑیا ۔ بن مرشد کم کجھ نہ ہوندا، ایہہ گھاٹ (گھاڑ) اویہا گھڑیا ۔ سنترینُ گھر ربُ دا اچا، بن پؤڑی کوئی ن چڑھیا ۔ 85
تے جیڑھا اچی جاہاں تے بہندا، اس نوں سبھ کچھ دسدا ۔ جس ول ویکھے سائیں ہی ویکھے، ہتھ پھڑے مرشد لے جس دا ۔ نظر کامل دی بہتے تارے، ناؤں لئی کس کس دا ۔ سنترین جے کرم کرے رب، میں بھی ہوواں تس دا ۔ 86
ہندو ترک دہیں تھیں نیارے، جات فقر سائیں ہویا آپے ۔ تے اکھیں والیاں نوں سبھ کچھ معلوم، تے انھے نوں کیکر جاپے ۔ جیہے اسیں تیہے جیہے اے بھی، سبھ نوں جاندے ماپے ۔ سنترین اوہ ہور اکھیں نی، جنھی اکھیں فقر سنجاپے ۔ 87
کاف قناعت کرے جے کوئی، اس خاطر کجھ ن رینہدی ۔ راجا رنک اسے نوں دسدا، جس نوں خواہش دل وچ بینہدی ۔ کرم کرے تاں خواہش چھٹدی، نہیں جاندی دنیاں وینہدی ۔ سنترین کوئی دل تھیں چھڈدا، اتے مونہوں سبھا پئی کینہدی ۔ 88
سے ثابت عشقَ اسے دا ہویا، جس پچھے قدم ن دھریا ۔ ہر دم قدم سوایا اگے، جتھوں تائیں سریا ۔ حرص ہوائ دنیاں دی چھڈی، لڑ لگ کامل دے تریا ۔ سنترین نقطہ ہتھ آیا، جاں علم بینکتا پڑھیا ۔ 89
جے ذکر کیتا منصور خدائی، اس اینلہک سنایا ۔ تحقیق کیتا دل نال گواہیاں، تاں ایہہ سخن علایہ ۔ لوکاں پھڑ کے سولی چاڑھیا، اس کامل درجہ پایا ۔ سنترین منصور ن رہا تاں، ایہہ نقطہ ہتھ آیا ۔ 90
اینا وکھیاں دے سواد سارا جگ ٹھگیا، توں ایہہ ن چھڈیں کداہیں ۔ تپے تپیسر سبھ نوں ٹھگدے، جیڑھے رہندے اٹھ سباہیں ۔ سر دے کیس چٹے سبھ ہوئِ تیرے، توں اجے بھ سمجھے ناہیں ۔ سنترین جے چھڈے ایہناں نوں، تاں ہووی سکھ تدائیں ۔ 91
وکھیاں دا سواد تانہیں ایہہ چھٹتا، جے سائیں دا رس آوے ۔ گلّ نال پھڑن بہتیرے، کر کر جھوٹھے داوے ۔ ہور کویں سواد ن چھٹے ایہناں دا، توڑے اٹھسٹھ تیرتھ نھاوے ۔ سنترین جس امرت پیتا، تس ہور سواد ن بھاوے ۔ 92
بنا درد کوئی فقر ن ہوسی، اگے ن کوئی ہویا ن ہوندا ۔ درد رفیق ہمیشہ فقر دا، اوہ نال درد دے ہسدا روندا ۔ جس نوں درد سو حاصل ہویا، بن درد سو دور کھلوندا ۔ سنترین سو کامل ہوندا، جو ہتھ دنیاں توں دھوندا ۔ 93
جیہڑے سبھ وچ سائیں ویکھن، تنھا در ہتھ آوے ۔ بنا درد کوئی فقر ن ہوندا، توڑے بنھے وڈے داعوے ۔ جس نوں شوق فقر دا ہووے، سو دردونداں کول جاوے ۔ سنترین ایہہ درد فقر دا، لے سر توں پرے کھڈاوے ۔ 94
منصور لے لوکاں سولی چاڑھیا، اس ذرا ن غصہ آندا ۔ وچ دریاؤ دے جو باہ گھتو، مت لوک کوئی کوئی رڑھ جاندا ۔ سر توں پرے درد اس کیتا، مونہوں اینلہک الاندا ۔ سنترین ایہہ درد اویہا، خود ہوئِ کے خودی نوں کھاندا ۔ 95
جماعت بنایاں سادھ ن ہوندا، نال ہوون اوٹھ نگارے ۔ ببھوت چڑایاں سادھ ن ہوندا، نہیں ہوندا جٹاں سوارے ۔ کٹھن ودیا پڑھ سادھ ن ہوندا، بھاویں وید پڑھے مکھ چارے ۔ سنترین سادھاں دے لکھن، سادھ ہوندا من دے مارے ۔ 96
جنہاں رازق سائیں جاتا، سے نال توقع بینہدے ۔ منن حکم رجائِ سائیں دی، اتے سبھ کچھ سر تے سینہدے ۔ جیہی آوے تیہی جالن، سوال ن کسے کینہدے ۔ سنترین جنہاں رازق جاتا، سو سبھ طرحاں راضی رینہدے ۔ 98
جنہاں جاتا اتھوں سرپر جانا، اسیں اگوں دا کجھ کریئے ۔ جو دسدا سو نال ن نبھدا، تس پچھے کیوں کر مریئے ۔ ہرگز ڈھل ن کریئے کم وچ، جتھوں تائیں سریئے ۔ سنترین سنگ کریئے تنھاں دا، لڑ لگ جنہاں دے تریئے ۔ 99
پڑھِ پڑھِ ودیا لوک رجھاون، کئی پنڈت کئی سیانے ۔ کرن تپسیا کرن وکھالا، جا بہندے مڑھی مسانے ۔ سائیں نال ن کم اوہناں دا، اوہ مایہ ہتھ وکانے ۔ سنترین سارا جگ مورکھ، اک صاحب لوک سیانے ۔ 100
اج دا کم نہ گھتیں کلّ تے، کی جانا کلّ کیہا ۔ سنتاں نال گزران کریوے، کھائِ کے بہا تریہا ۔ ہن دیاں بھلیاں ٹھور ن کائی، ن کوئی سکھ سنیہا ۔ سنترین ہن ڈھل ن کریئے، لکھاں دی گلّ ایہا ۔
گٹھ:پنجابی لوکگٹھ:پنجابی شاعر گٹھ:پنجابی سکھ
سعد بن عبادہ
رسول اللہ دے وصال دے بعد بعض انصار دے بزرگ سقیفہ وچ جمع ہوئے تے خلافت دے لئی انہاں دتی نگاہ سعد بن عبادہ اُتے ٹھہری سی لیکن حضرت ابو بکر، عمر تے ابو عبیدہ دے آنے تو‏ں سقیفہ دے مجمع نے حضرت ابو بکر د‏‏ی طرف میلان پیدا ک‏ر ليا تے انہاں نے حضرت ابو بکر د‏‏ی بیعت ک‏‏‏‏ے لئی۔ لیکن سعد نے خلیفۂ اول و دوم د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی تے آخرکار دوسری خلافت دے دوران قتل ہوئے تے انہاں دے قتل نو‏‏ں جنات د‏‏ی طرف نسبت دتی گئی۔
خاندان
سعد خود پیامبر اسلام(ص) دے صحابہ وچو‏ں نيں۔ جاہلیت تے اسلام دے دور وچ مدینہ وچ خزرج قبیلے دے بزرگ منے جاندے سن ۔ ابن حزم دے بقول انہاں نے ۲۱ احادیث رسول اللہ تو‏ں نقل کيتیاں نيں۔ اسلام لیانے تو‏ں پہلے لکھنے، پڑھنے، تیراندازی تے تیراکی جاننے د‏‏ی بنا اُتے سعد کامل دے نام تو‏ں معروف سن ۔
زمانۂ جاہلیت وچ سعد تے انہاں دے آباء و اجداد سخاوتمندی تے سرداری وچ مشہور سن ۔ ایہ شرافت تے سرداری اسلام قبول کرنے دے بعد وی انہاں وچ باقی رہی۔ ایہ لوگ مدینہ وچ لوگاں نو‏‏ں کھانا کھلیانے والےآں وچ شمار ہُندے سن ۔ کہیا گیا اے کہ عرباں دے کسی خاندان د‏‏ی چار نسلاں وچ اس طرح مہمان نوازی دا سلسلہ جاری نئيں رہیا جدو‏ں کہ سعد دا بیٹا قیس سب تو‏ں زیادہ مہمان نواز سی ۔
اسی طرح ابن سیرین نے نقل کیتا اے کہ پیامبر (ص) ہر رات اہل صفہ دے اصحاب وچ کھانا تقسیم کردے سن ۔ بعض اک شخص نو‏‏ں بعض دو نو‏‏ں یا اس تو‏ں زیادہ جدو‏ں کہ سعد ہر رات اسّی افراد نو‏‏ں کھانا کھلیانے دے لئی اپنی منزل اُتے لے ک‏ے جاندے۔ سعد تے انہاں دے بیٹےآں نے حضرت علی(ع) تے فاطمہ (س) د‏‏ی شادی دے اسباب فراہ‏م کرنے وچ بہت مدد کيت‏ی۔
پیغمبر (ص) نے اک دن افطار دے بعد ایويں دعا فرمائی:
روزه‌ دار تے نیک لوگ تواڈے دستر خوان اُتے کھانا کھا رہے نيں تے فرشتے تساں اُتے درود بھیجدے نيں۔
اسلام قبول کرنا
بیعت عقبہ دے موقع اُتے سعد بن عبادہ نے اہل یثرب دے انصار وچو‏ں ستّر افراد دے ہمراہ رسول خدا(ص) د‏‏ی بیعت کيتی۔ جدو‏ں سعد نے اسلام قبول کیہ تو منذر بن عمرو تے ابودُجانہ دے نال مل ک‏‏‏‏ے بنی ساعده دے بتاں نو‏‏ں توڑا۔ سعد انہاں بارہ نقبا وچو‏ں نيں جنہاں نو‏ں رسول اللہ نے جبرائیل دے اشارے اُتے متعین فرمایا۔
غزوات وچ شرکت
سعد اکثر غزوات وچ رسول خدا (ص) دے نال شریک ہوئے۔ لیکن جنگ بدر وچ انہاں د‏‏ی شرکت محل اختلاف ا‏‏ے۔ اوہ رسول اللہ دے مورد اعتماد تے مشتے افراد وچ سن ۔ جنگ احزاب وچ پیغمبر (ص) نے سعد بن عباده تے سعد بن معاذ دے اسلام تے رسول خدا د‏‏ی حیثیت تے دفاع دے سخت مؤقف تے مشورے دے بعد ہی مشرکین تو‏ں مذاکرات د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں رد ک‏‏‏‏ے دتا۔
کتاباں وچ انہاں نو‏ں اسلام دے پرچمداراں وچ شمار کیتا ا‏‏ے۔ غزوات پیامبر (ص) وچ مہاجرین دا علم امام علی(ع) تے انصار دا پرچم سعد وچ رہیا۔ اگرچہ فتح مکہ دے موقع اُتے وی علم سعد بن عباده دے ہتھو‏ں وچ ہی سی ۔ لیکن سعد بن عبادہ تو‏ں انتقام جوئی تے خونریزی اُتے مشتمل شعار رسول اللہ دے کاناں وچ پڑے تو آپ نے علی تو‏ں فرمایا: اے علی(ع) جاؤ تے سعد تو‏ں پرچم لے لو، مرحمت تے عفو اُتے مشتمل شعار کہو۔اک ہور روایت دے مطابق قیس بن سعد بن عباده نو‏‏ں اس کم اُتے مامور کیتا۔
خلافت ابوبکر
پیامبر (ص) دے وصال دے بعد سعد بن عباده شہر مدینہ دے بزرگاں دے نال سقیفہ بنی ساعده وچ خلافت دے حصول دے لئی اکٹھے ہوئے۔ لیکن ابو بکر بن ابی قحافہ، عمر تے ابو عبیدہ جراح دے سقیفہ وچ آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں حاضرین نے ابوبکر د‏‏ی طرف رجحان پیدا ک‏ر ليا۔ سعد د‏‏ی سخت مخالفت دے باوجود حاضرین نے ابو بکر دا خلیفہ دے عنوان تو‏ں انتخاب کیتا تے انہاں د‏‏ی بیعت د‏‏ی البتہ بعض دا کہنا اے کہ سعد نے اپنے لئے خلافت دا دعوی نئيں کیتا سی بلکہ خزرجی سن جو سعد دے خلیفہ ہونے نو‏‏ں چاہندے سن ۔ حضرت ابوبکر د‏‏ی بیعت دے بعد وی سعد تے اس دے قبیلے نے سعد د‏‏ی پیروی کردے ہوئے ابو بکر د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی۔ اس دے مقابلے وچ بعض نے لکھیا اے کہ سعد خلافت دا خواہاں سی لیکن جدو‏ں اسنو‏ں حاصل نہ ک‏‏‏‏ے سکا تو حضرت ابو بکر د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی۔
اس دے بعد خلافت اول نے انہاں تو‏ں بیعت لینے کوشش کيتی لیکن انہاں نے انکار کردے ہوئے کہیا:
خلافت عمر
خلیفہ اول دے لئی بیعت لینے تے سعد دے انکار دا واقعہ دوبارہ خلافت ثانیہ وچ فیر تکرار ہويا۔ ہرچند خلیفہ دوم نے سعد تو‏ں بیعت لینے دا اصرار کیتا لیکن اوہ اس وچ کامیاب نہ ہوئے۔ منقول اے کہ سعد دے قبیلے د‏‏ی طاقت تے قوت دے پیش نظر حکومت وقت اس دا سامنا کرنے تو‏ں کتراندی سی۔
اک روز سعد دا بیٹا عمر نو‏‏ں نصیحت کردے ہوئے کہندا اے: سعد نے قسم اٹھائی اے کہ اوہ تواڈی بیعت نئيں کريں گا تے تساں زبردستی اس تو‏ں بیعت نئيں لے سکدے ہو مگر ایہ کہ تساں اسنو‏ں قتل ک‏‏‏‏ے دو! سعد دا قتل تمام خزرج قبیلے دے قتل اُتے موقوف تے خزرج دا قتل تمام اوس دے قتل اُتے تے انہاں دا قتل تمام یمنی قبیلےآں دے قتل اُتے موقوف اے تے ایہ تواڈے بس د‏‏ی گل نئيں ا‏‏ے۔ پس سعد دے نال حالات بہتر رکھو۔
قیس بن سعد
قیس بن سعد انہاں پہلےافراد وچو‏ں سن کہ جنہاں نے وفات پیغمبر دے بعد واقعہ سقیفہ تے حضرت ابوبکر دے انتخاب خلافت وچ ابوبکر د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی سی۔ انہاں نے امیرالمؤمنین(ع) دا نال دتا تے انہاں دے اصحاب وچ رہ‏‏ے۔
وفات
سعد بن عبادہ د‏‏ی وفات ۱۵ ق وچ شام دے علاقے حوران دے راستے وچ واقع ہوئی۔ البتہ تاریخ وفات ۱۱ ق، ۱۴ق وی ذکر ہوئی اے لیکن ۱۵ ق درست تر معلوم ہُندی ا‏‏ے۔
ان د‏‏ی کیفیت وفات وچ اختلاف مذکور ا‏‏ے۔ کچھ کہندے نيں کہ جدو‏ں انہاں نے عمر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کیہ تو انہاں دے کہنے اُتے مدینہ تو‏ں باہر آئے تے حوران شام دے راستے وچ انہاں د‏‏ی موت طبیعی واقع ہوئی۔ لیکن کچھ معتقد نيں کہ انہاں نو‏ں قتل کیتا گیا۔ انہاں دے قتل وچ دو آرا پائی جاندیاں نيں۔ کچھ اہل سنت مآخذاں دے مطابق پہلی رائے ایہ اے کہ کھڑے ہو ک‏‏‏ے پیشاب کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں جنات نے اسنو‏ں قتل کیتا ان دے قتل دے بعد دف بجاندے ہوئے ایہ شعر پڑھ رہے سن :
اس داستان نو‏‏ں بعض اہل سنت شک و تردید د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں۔ مروی اے کہ اک اہل سنت شخص نے شیعہ تو‏ں سوال کیتا: جے خلافت علی دا حق سی تے ابوبکر نے اسنو‏ں غصب کیتا سی تو علی نے کیو‏ں اس دے حصول دے لئی قیام نئيں کیتا؟ شیعہ نے جواب دتا: علی اس گل تو‏ں ڈر گئے کہ کدرے انہاں نو‏ں وی جنات قتل نہ ک‏‏‏‏ے دتیاں۔ جنات دے ہتھو‏ں سعد دے قتل د‏‏ی داستان دے رد وچ درج ذیل شعر کہیا گیا:
بعض معتقد نيں کہ خالد بن ولید تے محمد بن سلمہ انصاری عمر د‏‏ی طرف مامور ہوئے کہ اوہ شام وچ اس تو‏ں بیعت لاں۔ جدو‏ں سعد دے روبرو ہوئے تو انہاں نے بیعت کيتی مخالفت کيتی۔ انہاں دونے نے انہاں نو‏ں تیر مارے جس تو‏ں انہاں دتی موت واقع ہوئی۔
مآخذ
گٹھ:انصار گٹھ:شرکائے سقیفہ
دریاۓ کویری
دریاۓ کویری ہندستان دا اک دریا اے۔
کویری جاں کاویری اک پرمکھ بھارتی دریا ہے۔ ایہدا سروت روایتی طور اتے کرناٹک وچّ لہندےگھاٹ وچّ تالکویری، کوڈگو وکھے ہے اتے ایہہ دکھنی پٹھار (سطح مرتفع دکھن) وچوں کرناٹک اتے تامل ناڈو راہیں دکھن اتے لہندے ولّ وگدا ہے اتے دو مکھ دہانےآں راہیں بنگال دی کھاڑی وچّ جا ڈگدا ہے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دریا گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:ہندستان دے دریا گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا
شہرستان کلیبر
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان کلیبرایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز کلیبر شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چڑھدا آذربائیجان
مونکٹون
مونکٹون کینیڈا دے صوبے نیو برونسوک دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
سنڈا بو والا بجو
سنڈا بو والا بجو سکنک دے ٹبر دا اک ماس کھانا اے۔
گٹھ:سکنک
بلدا روپ
بلدا روپ ایشیاء یورپ اتلا افریقہ تے اتلا امریکہ دی اک پکھڑوں اے۔
سکیلوپورس کوچی
سکیلوپورس کوچی کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus couchii
دهستان قره سو (مشگین شہر)
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان مشگین شہر دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان مشگین شہر ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:‎ دهستان قره سو
چک 142 گ ب
چک 142 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
مصری مونگوز
مصری مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
گٹھ:مونگوز گٹھ:ماس کھانے
Egyptian mongoose
شیش پری
شیش پری وشکارلے امریکہ دی اک پکھڑوں اے۔ ایدے پر شیشے وانگوں ہوندے نیں۔
نکا مونگوز
نکا مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
شہرستان ملکان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان ملکانایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز ملکان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چڑھدا آذربائیجان
مینمیچو جھیل
مینمیچو جھیل ( Menmecho Lake ) بھارت دے سکم صوبے دے ضلع چڑھدا سکم  وچ واقع اک پہاڑی جھیل ہے۔ کول ہی واقع تسونگمو جھیل توں ایہہ لگبھگّ 20 کلومیٹر دی دوری اتے ہے ، جدوں کہ اسدی دوجے پاسے اگے چلکے  تبت  دی چمبی وادی  نوں بھارت نال جوڑن والا مشہور  جیلیپ لا درہ  پیندا ہے ۔ مینمیچو جھیل توں  رنگپو چو دریا ناں دا  اک  دریا نکلدا ہے جو  تیستا دریا دا اک اہم معاون دریا  ہے ۔ جھیل نوں پانی گرمیاں وچّ کھردی ہوئی  برف  توں اتے برسسات وچّ  مونسون  دیاں مینہاں توں ملدا ہے ۔ مینمیچو وچّ ٹراؤٹ مچھی دی بھرمار ہے اتے مقامی لوک اسنوں اکثر پھڑدے ہن ۔
حوالے
گٹھ:سکم دیاں جھیلاں گٹھ:بھارت دیاں جھیلاں گٹھ:جھیلاں
سکیلوپورس کولسی
سکیلوپورس کولسی کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
لیپٹوزیا نینا
لیپٹوزیا نینا ہندستان دی اک پکھڑوں اے۔
دریاۓ وائگائ
دریاۓ وائگائ ہندستان دا اک دریا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دریا گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:ہندستان دے دریا گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا
ایبٹ آباد
ایبٹ آباد، پاکستان دے ہزارا ریجن وچ اک شہر اے۔ ایہہ اسلام آباد توں 100 کلومیٹر دور اے۔ راولپنڈی توں چین جاݨ آلی شاہراہ ریشم اُتے واقع اے۔ اے شہر اک فوجی چھاؤݨی وی اے۔ ایتھے بہت سارے تعلیمی ادارے نیں۔ پاکستانی فوج دا تربیتی سکول پاکستان ملٹری اکیڈیمی وی ایتھے واقع اے۔ اس شہر دے اگے پچھے چار چفیرے اُچے پہاڑ نیں۔ ایہدا سَبھ توں اُچا پہاڑ میراں جانی اے۔ ایبٹ آباد شہر سطح سمندر توں 4120 فٹ بلند اے۔ اس شہر نوں 1853ء وچ اک انگریز جیمز ایبٹ نے وسایا سی تے اوی ایہدا پہلا ڈپٹی کمشنر سی۔ ایبٹ آباد ہزارا دا سبھ توں وڈا شہر اے۔
گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ہزارا گٹھ:ضلع ایبٹ آباد
جزیرہ ایسٹر
جزيرہ ایسٹر (راپا نوئی بولی:راپا نوئی ؛ سپینی بولی:ایزلا ڈی پاسکوآ) چڑھدے دکھنی بحر الکاہل وچ پولینشیائی جزیرہ اے ۔ ایہہ چلی دا اک علاقہ اے جستے 1888ء تے اسنے مل ماریا سی ۔ جزیرہ ایسٹر اپنے 887 قدیم سٹیچوآں (مجسمےآں) ، جنہاں نوں موآئی آکھیا جاندا اے پاروں مشہور اے ، جنہاں نوں قدیم روپا نوئی لوکاں نے بنایا سی ۔ ایہہ عالمی ثقافتی تھاں اے تے جزیرے دے وڈے حصے نوں روپا نوئی قومی پارک بنا کے تحفظ دتا گیا اے ۔
جزیرہ ایسٹر دا صدرمقام ہانگا روآ اے ۔ اس دی آبادی 4،781 لوکاں تے مشتمل اے جنہاں وج 60 فیصد روپا نوئی تے 40 فیصد یورپی نیں ۔ اس دا رقبہ 163.6 مربع کلومیٹر اے ۔
سینٹ جان
بارلے جوڑ
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
جزیرہ ایسٹر
ناں
جزیرہ ایسٹر دا موجودہ پولینشیائی ناں راپا نوئی یعنی "وڈا راپا ، جزائر آسٹرال گروپ دے جزائر باس چ واقغ جزیرہ راپا نال اس دی مماثلت پاروں اسنوں دتا گیا اے ۔
گٹھ:دکھنی امریکا گٹھ:دکھنی امریکہ
رنجیت سنگھ دی سمادھی
رنجیت سنگھ دی سمادھی پنجاب دے سکھ سردار مہاراجا رنجیت سنگھ دے مرن دی یادگار اے۔ ایہ لہور وچ بادشاہی مسیت دے نال واقع اے۔ اہودے پتر کھڑک سنگھ نے تعمیر کروائی سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:لہور گٹھ:سکھ گٹھ:پنجاب دی تریخ
لوکدھارا تے ادب
لوکدھارا اتے ادب ڈاکٹر سوہندر سنگھ ونجارا بیدی دی لوکدھارا نال متعلق کتاب اے۔ لوکدھارا لوک رہتل دا پاسار تے لوک-منک دی سہج ابھویکتی ہون کر کے کسے نسل دی رہتل دا مول سچ ہے۔ اس مجموعے دے کھوج – مضموناں وچ لوکدھارا تے لوک ادب دے چرتر، لچھن اتے اہمیت نوں سمجھن دی کوشش کیتی گئی ہے ۔ کجھ لیکھ کافی سماں پہلاں دے لکھے ہوئے ہن ، جو مہینہ وار رسالےآں وچ چھپے، پر اوہناں دی اہمیت نوں مکھ رکھدیاں اس مجموعے وچ شامل کر لیا گیا ہے ۔
باب ونڈ
اس کتاب وچّ کلّ ستّ باب شامل ہن، ایہناں دا مختصر سار اس طرحاں اے۔
لوکدھارا تے ادب
لکھاری نے لوکدھارا نوں پربھاشت کردے ہوئے اسنوں لوک–من  نال گہرے روپ وچ جڑیا ورتارا دسیا ہے اتے ادب نال وی لوک ادب دا ڈونگھیرا تعلق ہے۔ کسے وی خطے دے ادب نوں سمجھن لئی سانوں اتھوں دی لوکدھارا نوں جاننا پویگا۔ جدید ادب دی بجائے قرون وسطی دے ادب وچ چاہے بیر شاعری ، صوفی شاعری،  گرمتِی شاعری تے  قصہ شاعری وغیرہ ہووے تاں لوکدھارا دا ودھیرے جھلکارا پیندا ہے۔
لوکدھارا دی دیݨ (ادب، فن تے مذہب نوں)
لوکدھارا نے ادب، کلا تے دھرم نوں وڈملی دین دتی۔ لیکھک نے اس وچ دسیا ہے کہ لوکدھارا نے ادب نوں چھند،النکار ، رس، سہج آدی نال بھرپور کیتا ہے۔ دھرم دی اساری تاں ہوئی ہی لوکدھارا توں ہے۔ کیونکہ پہلاں قدرتی شکتیاں جو قابو نہی سی آؤدیاں اوہناں تے جادو-ٹونے کرکے پربھاو پایا جاندا سی۔ ہن اوہی روپ بدل کے دھرم بن گیا ہے۔ پرانے سمیاں وچ ہوئی چترکاری نے ہی کلا نوں اپجایا ۔
لوکدھارا دا نامکرن
لکھاری مطابق لوکدھارا دا مطالعہ 19ویں صدی وچّ شروع ہویا،جدیں 1846ء وچّ ڈبلیؤ جے. تھامسن نے لوک–سبھیاچار دے سارے پرپنچ لئی ‘فوکلور’ شبد دی سرجنا کیتی ۔ فوکلور لئی ہور شبد وی ورتے گئے جویں ڈاکٹر کرنیل سنگھ تھند  نے کھوج نمبدھ لئی ‘لوکیان’ شبد ورتیا۔ ڈاکٹر ہربھجن سنگھ نوں اپنے کجھ لیکھاں وچّ فوکلور لئی لوک-ورثہ شبد ورتیا ہے ۔
لوک-ادب دی اہمیت
لیک-ادب وچّ سمچی جاتی دے ادگر، پرورتیاں، بھاوناواں، دھارناواں منوتاں تے کلا-رچیاں نجتو توں سموہک روپ وچّ بدل کے روپمان ہندیاں ہن۔ اس وچ ونجارا بیدی 10 بھاگاں وچ لوک ادب دے مہتو سبندھی چرچہ کردا ہے۔ پہلے وچّ لوک ادب،دوجے وچ لوک گیت، تیجے وچّ لوک کہانیاں، چوتھے وچّ اکھاناں، پنجویں وچّ بجھارتاں تے چھویں وچّ لوک ناٹ سبندھی دھارناواں پیس کردا ہے۔ اگے بھاشا،لوکدھارا، لوک ادب دے وکاس تے لوک ادب دے وگیانک ادھٔین دی گلّ کردا ہے۔
پنجابی شعری روایت
ڈاکٹر.ونجارا بیدی انوسار صدیاں دے اس لمے سفر دوران سمیں سمیں تے پنج پرمکھ شعری روایتاں- ایہہ پرمپراواں ہوند وچّ آئیاں۔
کچھ لوک-ادب بارے
ونجارا بیدی لوک ادب دی تشریح اس طرحاں دندا ہے–منکھی جذبیاں، بھاوناواں تے انوبھواں نوں پرگٹاؤندی، پرمپرا دے انشاں نال بھری اوہ رچنا جس نوں سرل چتّ تے سادہ بدھی لوک رچدے ہن تے جس نوں جن–سموہ پروان کر کے پیڑیؤں–پیڑی اگے توردا ہے۔ لوک-ادب دے چار مکھ تتّ بندے ہن- 1.سرل-چت لوکاں دی رچنا 2.جن-سموہ دی پروانگی 3.لوک-پرمپرا دے انش 4.مونہوں منہ چلیا آؤنا۔ پں
حوالے
گٹھ:کتاباںگٹھ:پنجابی کتاباںگٹھ:لوکدھاراگٹھ:پنجابی رہتل
نکی نیلی
نکی نیلی یورپ ایشیاء دی اک پکھڑوں اے۔
لمی نکوالا مونگوز
لمی نکوالا مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
گٹھ:مونگوز گٹھ:ماس کھانے
دریاۓ مانجیرا
دریاۓ مانجیرا ہندستان دا اک دریا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:دریا گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:ہندستان دے دریا گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا
دهستان ارشق مرکزی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان مشگین شہر دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان مشگین شہر ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
ییلوسٹون نیشنل پارک
ییلوسٹون نیشنل پارک امریکہ دا اک پارک جیہڑا امریکی صوبے وائیومنگ چ اے تے ایدے کج انگ نال دیاں جڑے صوبیاں مونٹانا تے اڈاہو چ وی نیں۔ ییلوسٹون نیشنل پارک دنیا دا پہلا نیشنل پارک سی۔ اے اپنی جنگلی جیون، زمین دے گرم فواریاں جناں چ اولڈ فیتھفل گیزر وی اے توں جانیا جاندا اے۔
کالروالا مونگوز
کالروالا مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
یو کشتی
یو کشتی (U-boat) اک ناں اے جیڑا کہ جرمنی دیاں پنڈوبیاں نوں دتا جاندا اے۔ عام طور تے یو کشتی جنگ عظیم 1 تے جنگ عظیم 2 دیاں ای پنڈوبیاں آستے ای استعمال ہوندا اے۔ ویکھیا جاۓ تے اگر یو کشتیاں نوں دوجیاں بحری فوجاں دے خلاف استعمال کیتا جاندا تے اوہ بوت خطرناک ثابت ہوندیاں لیکن جرمنی نے دوناں وڈیاں جنگاں چ ایناں نوں اپنے دشمناں دے تجارتی بحری جہازاں دے خلاف استعمال کیتا تے بوت فیدہ حاصل کیتا۔
کارنر بروک
کارنر بروک کینیڈا دے صوبے نیو فاؤنڈلینڈ تے لیبراڈر دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
سکیلوپورس کوزملا
سکیلوپورس کوزملا کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus cozumelae
سنڈی
سنڈی پکھڑوں دی آنڈے وچوں نکلن دے مگروں بنن والا وکھالا اے۔ سنڈیاں پتے کھا کے جیندیاں نین پر کج کیڑے وی کھاندیاں نیں۔ ایناں دے انے واہ کھان نال فصلاں دی تبائی ہوجاندی اے۔ ایناں دے پنڈے نرم ہوندے نیں۔
چک 167 گ ب
چک 167 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل سمندری دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل سمندری چ وس رہیا اے ۔
یو ٹیوب
یوٹیوب (انگریزی: YouTube) پے پال (PayPal) دے تن سابقا ملزماں ولوں بنائی اک ویڈیو سانجھی کرن والی ویبسائیٹ اے جیہدے اُتے ورتونکار ویڈیو دیکھ تے خود اپنی ویڈیو چڑھا سکدے نیں ۔ نومبر 2006 وچ گوگل نے اسنوں 1.65 بلیئن امریکی ڈالراں وچ خرید لیا اتے ہن اسنوں گوگل دی معاون دے روپ وچ چلاؤندی اے۔ آنلائین ویڈیو دیکھن لئی دنیا بھر وچ یوٹیوب دا استعمال سبھ توں زیادہ ہندا اے۔ یوٹیوب اُتے جنہاں ویڈیؤز نوں تسیں سبھ توں زیادہ ویکھدے ہو اوہناں نوں تسیں آپھلائین سیوَ کر لیندے ہن جس نال اسیں اس نوں ولوں وی ویکھ سکدے ہو۔ انٹرنیٹّ تے یو ٹیوب رانہی پہلی ویڈیؤ Me at the zoo چڑاؤن دی شرآت 23 اپریل، 2005 نوں ہوئی۔
200px|frameless|left یو ٹیوب انٹرنیٹ تے اک وڈی سائیٹ اے جتھے ہر کوئی اپنیاں بنائیاں ہوئیاں یا فیر کتے ہور توں لئیاں ہوئیاں ویڈیو اُتے چڑھا سکدا اے۔ ایہنوں فروری 2005 وچ تین بندیاں نیں شروع کیتا۔ گوگل نے ایہنوں نومبر 2006 وچ خرید لیا۔ ایہہ 22 وکھریاں بولیاں وچ مل سکدا اے۔ یاہو تے گوگل توں مگروں ایہہ سب توں بوہتی ویکھی جان والی سائیٹ اے۔ ہر منٹ تیرہ گھنٹے دی ویڈیو ایہدے اُتے چڑھائی جاندی اے ۔
حوالے
گٹھ:سائبر دنیا
گٹھ:انٹرنیٹ
امیر دوست محمد خان
جم: 1793ء
موت: 1863ء
بارک زئی قبیلے دا سرداو جہڑا محمد شاہ دی برطرفی دے مگروں 1826ء چ افغانستان دے تخت تے بیٹھیا ۔ اس نے دیس دا انتظام بہتر کیتا تے ایران تے روس نال تعلقات استوار کیتے ۔ کیونجے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے پشاور تے مل مار لیا سی تے ایسٹ انڈیا کمپنی رنجیت سنگھ تے کابل دے تخت دے دعوے دار شاہ شجاع نال رل کے امیر دوست محمد خان نوں تخت توں لاہنا چاہندی سی ۔ لارڈ آکلیند نے 1839ء ج افغانستان تے حملہ کر دتا تے اگست چ کابل فتح کر لیا ۔ امیر دوست محمد خان نے اپنے آپ نوں انگریزاں دے حوالے کر دتا تے شاہ شجاع کابل دے تخت تے بیٹھا ۔ پر افغاناں نے امیر دوست محمد خان دے پتر اکبر خان دی آگوائی چ بغاوت کر دتی ۔ انگریزاں دی ساڈھے سولاں(16) ہزار دی فوج وچوں صرف اک ڈاکٹر نوں جیوندا چھڈیا گیا تاکہ اوہ واپس ہندستان جا کے انگریز فوج دا حشر دس سکے ، تے شاہ شجاع نوں قتل کر دتا گیا ۔ انگریزاں نے مجبور ہو کے امیر دوست محمد خان نوں رہا کر دتا ۔ اوہ کلکتہ توں 1855ء چ کابل واپس پہنچیا تے مردے دم تک حکومت کردا رہیا ۔ مرن توں کجھ چر پہلاں اسنے ہرات نوں فتح کر کے افغانستان چ شامل کر لیا ۔
حوالے
گٹھ:1793 دے جم گٹھ:1863 دیاں موتاں گٹھ:افغان شخصیتاں گٹھ:انیہويں صدی وچ ایشیا دے بادشاہ گٹھ:بارکزئی خاندان گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ گٹھ:امیران افغانستان گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:افغان شخصیتاں گٹھ:پٹھان شخصیتاں گٹھ:پشتون لوک
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
رتہ مونگوز
رتہ مونگوز مونگوز ٹبر دا اک دد پلانا تے ماس کھانا اے۔
گٹھ:مونگوز گٹھ:ماس کھانے
ماؤنٹ پرل
ماؤنٹ پرل کینیڈا دے صوبے نیو فاؤنڈلینڈ تے لیبراڈر دا اک شہر اے۔
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
شہرستان مراغہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان مراغہایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز مراغہ شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چڑھدا آذربائیجان
دهستان ارشق شمالی
ایہ ایران دے صوبہ اردبیل دے ضلعے شہرستان مشگین شہر دا اک دہستان ( سب تحصیل جاں یونین کونسل جاں دیہی ضلع) اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل جاں دیہی ضلعے نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان مشگین شہر ، صوبہ اردبیل چ اے ۔
منجوشاس
منجوشاس اک بھارتی کلا جاں فن ہے، اس دے وچّ مندر دے سائز دے بکسیاں ہندے ہن جنہاں دے اٹھ تھم ہندے ہن. ایہہ بانس، جوٹ اتے کاغذ دے بنے ہندے ہن. اہناں بکسیاں تے ہندو دیوتیاں اتے دیوتیاں دیاں تصویراں اتے ہور چرتر اکیرے ہندے ہن. اہناں بکسیاں نوں بشہری پوجا وچ ورتیا جاندا ہے، جو کہ سپّ دیوتے دی عقیدت وچ اک تیوہار جو کہ بھاگلپور اتے نیڑلے علاقےآں، بھارت وچّ منایا جاندا ہے.
منجوشا کلا انگ علاقے دی لوک کلا ہے جو بلا-بشاری دی لوک-کتھا تے متشمل  ہے، انگ علاقے نوں موجودہ سمے وچّ بھاگلپور کیہا جاندا ہے. ملتا ایہہ بہار دا اک مشہور کلا ہے. منجوش کلا بھارت وچ کلا دے اتہاس وچ اکو اک کلا ہے جس دی کہانی دے ترتیب وار نال نمائندگی کیتی جاندی ہے اتے اک لڑی وچ ظاہر ہو رہی ہے. اس کرکے اس نوں سکرول پینٹنگ وی کیہا جاندا ہے.
وجود
منجوشا کلا جاں انگیا کلا کلا انگ پردیش (موجودہ دن بہار، جھارکھنڈ اتے لہندا بنگال ) وچ اپجی ہے، جو کہ بہولا-وشہاسری پوجا وچ ورتی جاندی سی، اگست وچ عامَ طور تے سپّ دیوتے (ناگ) نوں مناؤن لئی ایہہ تیوہار منایا جاندا سی. منجوشاس کلا بھاگلپور، بہار دی لوک کلا ہے، اتے اس دی شروعات 7ویں صدی وچّ ہوئی سی.
اتہاس
جانکاراں دا کہنا ہے کہ بھگوان شیو دیاں پنج دھیاں مینا، بھوانی، دیوی، پدما اتے جیا جو کہ بشہاری (مطلب"زہر چکن والا شخص") دے طور تے جانیاں جاندیاں سن نوں دھرتی دی پوجا کرن لئی بینتی کیتی گئی سی. اوہناں دی ایہہ بینتی شیو نے بشہاری تیوہار دے روپ وچّ قبول کیتی سی. ایہہ کلا پہلاں کمبھر جاتی اتے ملک جاتی دے دو پرواراں ولوں کیتی جاندی سی. کمبھر جات منجوسا کلا وچّ مٹکے بناؤدی سی تے اس تے منجوسا کلا دی چترکاری سی اتے تیوہار وچّ اس دی پوجا ولوں کیتا جاندا سی. ملک دی جاتی اصل وچ "منجھاسے" بناؤندی ہے اتے اس ڈھانچے تے منجوسا کلا نوں چترکاری کردی سی. اہناں دوواں تو علاوہ اک ہور کشمیری جاتی ہے، جو کہ ہے پتل دے مٹکے بناؤدی ہے. اج صرف دو پروار ہی بچے ہن جو اجے وی اس کلا دا زندہ رکھے ہوئے ہن.
پہلاں دو پنڈت پروار سیڈھی اتے بسنت پنڈت صرف مندراں واسطے منجوسا کلا بناؤدے سی، اس سیوا لئی اوہناں دے سارے خرچہ پنڈ چکدے سن. ایہہ کلا بھاگلپور وچّ لمبے سمیں لئی پرچلت رہی ہے پر 1931 -48 دوران ایہہ کلا بھاگلپور توں نکل کے ساہمنے آئی. ایس سمے دوران، برطانوی راج دے اک آئی سی ایس افسر ڈبلیو. جی آرچر اتے اسدی بیوی نے مدھبنی چترکاری اتے منجوش کلا بارے ہور جاننا شروع کیتا. اوہ نوں کلا دے اس روپ نال پیار ہو گیا. ڈبلیو.جی.آرچر نے منجوسا کلا دے مجموعے نوں اکٹھا کر لیا اتے لندن وچ انڈیا آفس لائبریری وچ اک نمائش ہوئی اتے ایہہ آرچر کلیکشن دا حصہ بن گئی. پہلی وار منجوسا کلا نے بین القوامی اہمیت حاصل کیتی. پر اس سمے پر برطانوی راج دے کارن اس کلا دے کاریگر پھل پُھلّ نہ سکے. اس سنہری انترال دے بعد منجوس کلا لپت ہون لگی اتے ایہہ کجھ لوکاں تکّ ہی محدود ہو کے رہِ گئی
ہور پڑھو
گٹھ:فن گٹھ:بھارت گٹھ:بھارت دی تریخ
اُوما چودھری
<span id="result_box" class="short_text" lang="pa">
مڈھلے جیون اتے سکھیا
چودھری دا جم 1947 وچ بھارت وچ ممبئی وچ ہویا سی۔ اس نے 1968 وچ بھارتی راج ادارہ سائنس، ممبئی یونیورسٹی توں فزکس وچ بیچلر ڈگری حاصل کیتی سی۔ اس نے 1970 وچّ انجینیئرنگ وچّ کیلٹیک توں سائنس وچّ ماسٹر ڈگری حاصل کیتی۔ دو سال بعد فورڈ موٹر کمپنی دے نال، اوہ ایم آئی ٹی وچّ داخل ہوئی جتھے اسنے کیمسٹری  وچ پی ایچ.ڈی.دی ڈگری حاصل کیتی۔
کیریئر
اوہ 1977 وچّ ڈو پونٹ وچّ اک کھوج سائنسدان دے طور تے آئی. ڈو پونٹ ڈے نیمرس اتے کمپنی دے کھوج مرکز وچّ ولیمنگٹن، ڈیلویئر وچّ ڈپانٹ تجرباتی سٹیشن وچّ شامل ہوئی۔ 1985 تک اسنوں سینٹرل کھوج دے کھوج پربندھک دی ترقی دتی گئی سی۔ 1987 وچّ اسنے ڈوپونٹ دے سمرک سپرکنڈکٹنگ مادےآں وچّ کھوج دی کوشش کیتی اتے اک اجیہا پروگرام تیار کیتا جس نے 20 توں ودھ پیٹینٹ اتے 50 پرکاشن تیار کیتے۔ 1988 وچ اوہ الیکٹرونکس گروپ دی لیبوریٹری ڈائریکٹر بن گئی اتے 1991 تک اس دے ڈائریکٹر وجوں ترقی ہوئی۔ اگلے سال اس نوں کیمیکلز گروپ لئی جیکسن لیبارٹری دا لیبارٹری ڈائریکٹر تعینات کیتا گیا۔ 1993 وچ اوہ آر اینڈ ڈی ڈائریکٹر، سپیشلٹی کیمیکلز بن گئی۔ 1995 وچ اوہ ٹیریٹین اتپاداں لئی بجنیس ڈائریکٹر بن گئی، اتے 2 سال بعد کیمیکلز لئی بزنس پلاننگ اینڈ ٹیکنولوجی ڈائریکٹر نوں پروموٹ کیتا گیا۔ 1999 وچّ اسنوں ڈیوپنٹ انجینیئرنگ تکنالوجی دے ڈائریکٹر وجوں ترقی دتی گئی۔
گٹھ:جم 1947 گٹھ:زندہ لوک
کپورا نریسا
کپورا نریسا ہندستان دی اک پکھڑوں اے۔
تعاریاں والا سکنک
تعاریاں والا سکنک سکنک دے ٹبر دا اک ماس کھانا اے۔
گٹھ:سکنک
سکیلوپورس کرپٹس
سکیلوپورس کرپٹس کنڈیلے ایگوانے دے ٹبر دا اک کرلا اے۔
بارلے جوڑ
Sceloporus cryptus
یوترخت
یوترخت نیدرلینڈز دا اک صوبہ اے۔ ایہ نیدرلینڈز دے چڑھدے پاسے اے۔ ایدی لوک گنتی 300,030 اے۔ تے ایدی تھاں 99.32 مربع کلومیٹر اے۔
گٹھ:نیدرلینڈز گٹھ:نیدرلینڈ دا جغرافیہ
کیکڑے کھانا مونگوز
Crab-eating_Mongoose_area.png
سائنس وچ خواتین
thumb|upright=1.2| "خواتین ہندسہ د‏‏ی تعلیم دے رہیاں نيں" اصول اقلیدس دے قرون وسطیٰ دے اک ترجمہ وچ ایہ تصویر دتی گئی ا‏‏ے۔ ابتدائی ترین ادوار توں ای خواتین نے سائنس وچ نمایاں طور اُتے اپنا حصّہ پایا اے۔ صنف تے سائنس وچ دلچسپی رکھنے والے مؤرخین نے خواتین دی سائنسی کاوشاں تے کامیابیاں اُتے روشنی ڈالی اے؛ جن مشکلات دا انہاں نے سامنا کیتا اے، تے ہمعصراں وچ اپنے کم دا جائزہ دلوانے دے لئی جو حکمت عملیاں انہاں نے استعمال کیتیاں – تے اہم سائنسی جرنلاں تے ہور اشاعتاں وچ اپنے کم نوں  قبولیت بخشوانے  دے لئی جو راستہ انہاں نے اختیار کیتا۔ انہاں معاملات دی تاریخی، تنقیدی، تے سماجیاتی تحقیق اپنی ذات وچ خود اک تعلیمی شعبہ بن چکیا اے۔
ادویات دے شعبے وچ خواتین دا کردار متعدد ابتدائی تہذیباں وچ نمودار ہویا؛ تے پرانے یونان وچ فطری فلسفے دا مطالعہ خواتین دے لئی دستیاب سی۔ سنہ مشترکہ دی پہلی تے دوسری صدیاں وچ کیمیا دی ابتدائی سائنس وچ خواتین نے اپنا حصّہ پایا۔قرونِ وسطیٰ دے ادوار خواتین دے لئی کانوینٹ تعلیم دے حصول دے حوالے توں اہم مقام رکھدے سن؛ تے انہاں وچ بعض برادریاں نے خواتین نوں  مواقع فراہم کیتے کہ اوہ علمی تحقیق وچ اپنا حصّہ پایا۔ جدونکہ 11واں صدی نے پہلی مرتبہ یونیورسٹیاں جاں جامعات دا ظہور دیکھیا، زیادہ تر خواتین یونیورسٹی تعلیم توں خارج رہیاں۔   اٹلی وچ طبّی شعبیاں دے حوالے توں خواتین نوں   تعلیم فراہم کرنے دا رویّہ ہور تھاواں دے مقابلے وچ زیادہ آزاد نظر آندا اے۔ سائنسی شعباں دی تعلیم وچ یونیورسٹی نشست (یونیورسٹی چیئر ) حاصل کرنے والی پہلی خاتون دے طور اُتے پہچانی جانے والی شخصیت 18واں صدی  دی اطالوی سائنس داں لارا بسّی سی۔
گو کہ 18 ویں صدی وچ اکثریتی طور اُتے صنفی کردار معیّن سن، خواتین نے سائنس دے میدان وچ بوہت زیادہ پیش رفت کیتی ۔ 19واں صدی دے دوران، خواتین رسمی سائنسی تعلیم دے حصول توں خارج سن، لیکن اس عرصے دےدوران اوہ  تعلیم یافتہ سوسائیٹیاں وچ شامل ہونا شروع ہو گئیاں۔ 19واں صدی دے بعد دے دور وچ خواتین دے کالج دے رجحان دے اضافے نے خواتین سائنس داناں نوں   ملازمتاں تے تعلیم دے مواقع فراہم کیتے۔ ماری کیوری – طبیعیات وچ نوبل انعام (1903) حاصل کرنے والی پہلی خاتون  نے دوسری مرتبہ تاب کاری دے موضوع اُتے کم دے حوالے کیمیا وچ نوبل انعام (1911) حاصل کیتا ۔ 1901 توں 2010 دے دوران چالیس خواتین نوں   نوبل انعام توں نوازا جا چکیا اے۔ 17 خواتین نوں   طبیعیات، کیمیا، علم الابدان (فزیالوجی) جاں ادویات دے شعبہ جات وچ نوبل انعام توں نوازا جا چکیا اے۔و2و
بین الثّقافتی منظر نامے
گو کہ 1970ء تے 1980ء د‏‏ی دہائیاں وچ خواتین سائنس داناں دے بارے وچ بہت ساری کتاباں تے مضامین شائع ہوئے لیکن حقیقتاً انہاں تمام مطبوعات نے رنگت د‏‏ی بنیاد اُتے تے یورپ و شمالی امریکا تو‏ں باہر دیاں عورتاں نو‏‏ں نظر انداز کيتا۔ اس تو‏ں چند مطبوعات مستثنیٰ نيں جنہاں وچ خواتین سائنس داناں دے بارے وچ ڈیرک ریکٹر د‏‏ی 1982ء وچ شائع ہونے والی کتاب قابل ذکر اے ۔و3و