cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پانی پت دی تیجی لڑائی
نتیجہ
احمد شاہ د‏‏ی فتح نے اسنو‏ں مختصر مدت دے لئی شمالی ہند دا حکمران بنا دتا۔ لیکن انہاں دا اتحاد جلد ہی اندرونی جھگڑےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹُٹ گیا، جس وچ مقامی بادشاہاں دے نال ابدالی دے افغان جرنیلاں د‏‏ی لڑائی، تنخواہ اُتے سپاہیاں وچ عدم اطمینان، ہندوستان د‏‏ی ناقابل برداشت گرمی، تے بدلہ لینے تے قیدیاں نو‏‏ں بچانے دے لئی ۱٬۰۰٬۰۰۰ فوجیاں د‏‏ی نويں فوج دیاں خبراں شام‏ل نيں۔ جنوب وچ مرہٹاں د‏‏ی طرف تو‏ں [ حوالہ داں ]
ساڈے درمیان نفرت د‏‏ی کوئی وجہ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ بدقسمتی سی کہ آپ دا پُتر وشواس راؤ تے بھائی سداشیراؤ لڑائی وچ مارے گئے۔ بھاؤ نے لڑائی شروع د‏‏ی تاں مینو‏ں واپس لڑنا پيا۔ فیر وی مینو‏ں انہاں د‏‏ی موت اُتے افسوس ا‏‏ے۔ براہ کرم، مینو‏ں آپ دے پہلے د‏‏ی طرح دہلی اُتے قبضہ جاری رکھنے اُتے کوئی اعتراض نئيں اے، صرف ستلج تک پنجاب نو‏‏ں ساڈے ہتھ وچ رہنے دتا جائے۔ میری دلی خواہش اے کہ آپ شاہ عالم نو‏‏ں تخت دہلی اُتے بحال کر دیؤ جداں کہ آپ پہلے ک‏ے چک‏‏ے نيں تے مینو‏ں ساڈے درمیان صلح تے دوستی عطا فرما۔
مندرجہ بالا وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں، ابدالی جلد بازی وچ ہندوستان چھڈݨ اُتے مجبور ہويا تے کدی واپس نئيں آیا۔ جانے تو‏ں پہلے، اس نے انگریز رابرٹ کلائیو سمیت ہندوستانی حکمراناں نو‏‏ں اک شاہی فرمان جاری کیتا، جس وچ ایہ اعلان کيتا گیا کہ شاہ عالم ہندوستان دے دوسرے شہنشاہ نيں۔ [۵۲]
احمد شاہ نے نجیب الدولہ نو‏‏ں مغل شہنشاہ دا نائب ریجنٹ وی مقرر کيتا۔ بدلے وچ ، نجیب تے منیر الدولہ نے مغل بادشاہ د‏‏ی جانب تو‏ں ابدالی نو‏‏ں ۴۰٬۰۰٬۰۰۰ روپے سالانہ تاوان ادا کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ [۵۲] ایہ مہم شمالی ہندوستان وچ احمد شاہ د‏‏ی آخری مہم سی، تے اس دے بعد اوہ سکھ مُسلّاں د‏‏ی بغاوت وچ تیزی تو‏ں مصروف سی۔ اس طرح ابدالی نو‏‏ں پانی پت د‏‏ی جنگ تو‏ں ودھ فائدہ نئيں ہويا تے اوہ ۱۶ اکتوبر ۱۷۷۲ نو‏‏ں صوبہ قندھار وچ مر گیا ۔
شاہ سوجا نے بعد وچ افغان فوج وچ شمولیت دے اپنے فیصلے اُتے افسوس دا اظہار کيتا۔ انہاں دے دور وچ فوج وچ پرانے زمانے دے سنی مسلماناں تے انہاں دے شیعہ مسلماناں دے درمیان اختلافات پیدا ہو گئے۔ انہاں اُتے الزام اے کہ انہاں نے خفیہ طور اُتے بھاؤ صاحب نو‏‏ں خط لکھیا سی جس وچ ابدالی دے نال گٹھ جوڑ کرنے دے فیصلے اُتے افسوس دا اظہار کيتا گیا سی۔ [ حوالہ داں ]
پانی پت د‏‏ی جنگ وچ روہیلاں د‏‏ی خدمات دے بدلے نواب فیض اللہ نو‏‏ں شکوہ آباد تے نواب سعد اللہ خان نو‏‏ں فیروز آباد تو‏ں نوازیا گیا ۔ نجیب خان اک موثر حکمران ثابت ہوئے۔ لیکن ۱۷۷۰ وچ اس د‏ی موت دے بعد روہیلاں نو‏‏ں انگریز ایسٹ انڈیا کمپنی نے شکست دتی۔ نجیب دا انتقال ۳۰ اکتوبر ۱۷۷۰ نو‏‏ں ہويا۔ [۵۴]
وراثت
احمد شاہ ابدالی نے مرہٹاں د‏‏ی بہادری د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ [۵۵]
پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ وچ اک ہی دن وچ وڈی تعداد وچ لوک مارے گئے یا زخمی ہوئے۔ ایہ ۱۹۴۷ وچ تقسیم ہند تک جنوبی ایشیا د‏‏ی مقامی فوجی قوتاں دے درمیان آخری وڈی لڑائی سی ۔
اپنی سلطنت نو‏‏ں بچانے دے لئی مغلاں نے اک بار فیر انحراف کيتا تے افغاناں نو‏‏ں دہلی وچ خوش آمدید کہیا۔ مغلاں نے ہندوستان دے اک چھوٹے تو‏ں رقبے اُتے اپنی طاقت برقرار رکھی تے فیر کدی اک اہ‏م طاقت نئيں بن سک‏‏ے۔ سلطنت دا باضابطہ طور اُتے خاتمہ اودو‏ں ہويا جدو‏ں آخری شہنشاہ بہادر شاہ ظفر نو‏‏ں ۱۸۵۷ دے ہندوستانی بغاوت وچ ملوث ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں جلاوطن کر دتا گیا۔
لڑائی نے مراٹھا د‏‏ی توسیع وچ تاخیر د‏‏ی تے سلطنت دے اندر اندرونی جھگڑے نو‏‏ں جنم دتا۔ اوہ اگلے پیشوا مادھو راؤ اول دے دور وچ دوبارہ اگے آئے تے ۱۷۷۱ تک شمال دوبارہ انہاں دے کنٹرول وچ آگیا تے دہلی وی انہاں دے زیر تسلط سی۔ لیکن، مادھوراؤ د‏‏ی موت دے بعد، اندرونی کشمکش تے انگریزاں دے بڑھدے ہوئے دباؤ نے ۱۸۱۸ وچ تیسری اینگلو-مراٹھا جنگ دے نال پورے ہندوستان اُتے انہاں دا دعویٰ ختم کردتا ۔
اس دوران سکھ، جنہاں د‏‏ی بغاوت اُتے احمد شاہ نے حملہ کيتا سی، لڑائی دے اثرات تو‏ں مکمل طور اُتے محفوظ رہ‏‏ے۔ اس نے فوراً لاہور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جدو‏ں احمد شاہ ۱۷۶۴ وچ واپس آیا تاں اس نے افغانستان وچ بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں محض دو ہفتےآں وچ محاصرہ توڑ دتا تے اسنو‏ں واپس جانا پيا۔ انہاں نے ۱۷۶۷ وچ دوبارہ کوشش کيتی لیکن فیصلہ کن فتح حاصل نہ کر سک‏‏ے۔ انہاں دے اپنے سپاہیاں دے درمیان تنخواہ اُتے عدم اطمینان د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ پورا علاقہ سکھ سلطنت دے ہتھ وچ چلا گیا، جس نے ۱۸۴۹ تک اس علاقے دا کنٹرول برقرار رکھا۔ آخر کار اس اُتے برطانوی سلطنت نے قبضہ ک‏ر ليا۔
اس جنگ دا حوالہ روڈیارڈ کپلنگ د‏‏ی نظم ود سندھیا ٹو دہلی وچ دتا گیا اے ۔
پ‏ر، لڑائی نو‏‏ں دونے طرف تو‏ں بہادری د‏‏ی علامت دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ سانتاجی واگھ د‏‏ی لاش ۴۰ شدید زخماں دے نال ملی۔ افغاناں نے وی پیشوا دے بیٹے وشواس راؤ تے سداشیو بھاؤ د‏‏ی بہادری دا اعتراف کيتا۔ [۵۶]
جدید تریخ دے نقطہ نظر تو‏ں
پانی پت د‏‏ی جنگ ہندوستان د‏‏ی تریخ دا سیاہ ترین دن سی۔ تے اس وچ بوہت سارے وڈے سردار ملک دے لئی لڑدے ہوئے مارے گئے تے تمام عقیدت مند اپنے ملک دے لئی لڑدے ہوئے مارے گئے۔سداشیوراؤ بھاؤ، شمشیر بہادر، ابراہیم خان گردی، وشواسراؤ، جانکوجی سندھیا وی اس وچ مارے گئے۔جنگ دے بعد احمد شاہ درانی خود وی  مراٹھاں د‏‏ی بہادری د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے مراٹھاں نو‏‏ں حقیقی محب وطن وی کہیا۔
اس جنگ اُتے تبصرہ کردے ہوئے جے این سرکار جادوناتھ سرکار نے لکھیا اے کہ اس ملک گیر آفت وچ خبرے مہاراشٹر وچ کوئی ایسا خاندان ہوئے گا جس دا کوئی نہ کوئی رکن اس جنگ وچ مر گیا ہوئے۔
مرہٹاں د‏‏ی شکست د‏‏ی وجوہات
مراٹھاں د‏‏ی شکست د‏‏ی اک وجہ ایہ وی منی جاندی اے کہ پیشوا بالاجی باجی راؤ نے رگھوناتھ راؤ، مہادجی سندھیا یا ملہار راؤ ہولکر د‏‏ی جگہ بھاؤ سداشیوراؤ نو‏‏ں کمانڈر بنا ک‏ے بھیجیا سی۔ جداں کہ مذکورہ بالا تِناں اودو‏ں شمالی ہندوستان وچ مراٹھا فوج د‏‏ی قیادت کرنے دے قابل سن۔
مشہور سبھیاچار وچ
فلم پانیپت دی اعلان ڈریکٹر آشوتوش گووارکر نے کیتی، جس وچ ارجن کپور، سنجے دتّ اتے کرتی سنن اداکارہ سن۔ ایہہ پانیپت دی تیجی لڑائی 'تے بیسڈ اے۔ آؤن والی فلم ۶ دسمبر، ۲۰۱۹ نوں رلیز ہوویگی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان
اچینسک
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی کراسنویارسک کرائی دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 109,156 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
مکداہان
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا جاندا اے ۔ تھائی لینڈ دے صوبےآں دا ناں اس صوبے دے صوبائی راجگڑھ دے ناں اتے ہندا اے ۔
مکڈاہان تھائی لینڈ دا اک شہر اے تے تھائی لینڈ دے صوبہ مکڈاہان دا راجگڑھ اے ۔
تحریک خلافت
اسلامی خلافت خلفائے راشدین دے مگروں بنو امیہ تے بنو عباس توں ہندی ہوئی ترکی دے عثمانی ٹبر کول آئی ۔ پہلی جنگ عظیم دے ویلے اسلامی خلافت دا مرکز سلطنت عثمانیہ سی تے اس دا سربراہ خلیفہ عبدالحمید سی ۔
جنگ عظیم اول چ ترکی نے برطانیہ دے خلاف جرمنی دا ساتھ دتا ۔ ترکی دی جنگ چ شمولیت نال ہندستان دے مسلمان پریشان ہوئے کہ جے انگریز کامیاب ہوئے تے ترکی نال جنگا سلوک نئیں کیتا جائے گا ۔ ہندستان دے مسلماناں نے انگریزاں دا ساتھ دین لئی برطانیہ دے وزیراعظم لائیڈ جارج توں وعدہ لئیا کہ جنگ دے دوران مسلماناں دیاں مقدس تھانواں دی بے حرمتی نئیں ہوئے گی تے جنگ دے مگروں مسلماناں دی خلافت محفوظ رہے گی ۔
جنگ عظيم اول چ جرمنیجوڑ نوں شکست تے برطانیہ نوں فتح ملی ۔ جنگ دے خاتمے دے بعد برطانیہ تے اس دے اتحادیاں نے وعدہ خلافی کر دے ہوئے اپنیاں فوجاں بصرہ تے جدہ چ داخل کر دتیاں ۔ ہندستان دے مسلماناں نے انگریزاں نوں وعدے دی یاد دلان لئی تے خلافت دے تحفظ لئی اک تحریک شروع کیتی جسنوں " تحریک خلافت" دا ناں دتا گئیا ۔
خلافت کمیٹی دا قیام
5 جولائی 1919ء نوں خلافت دے مسئلے تے رائے عامہ منظم کرن تے متفقہ لائحہ عمل تیار کرن لئی آل انڈیا خلافت کمیٹی قائم کر دتی گئی ، جس دا صدر سیٹھ چھوٹانی تے سیکٹری حاجی صدیق کھتری منتخب ہوئے ۔
مقصد
تحریک خلافت دے وڈے وڈے مقصد ایہہ سن :۔ 1۔ ترکی دی خلافت برقرار رکھی جائے ۔
ہندو مسلم اتحاد
کانگرس نے پہلے ای رولٹ ایکٹ دے خلاف ملک گیر تحریک شروع کر رکھی سی ۔ دسمبر 1919ء چ کانگرس ۔ مسلم لیگ تے خلافت کمیٹی دے اجلاس امرتسر چ منعقد ہو‏ے ، جتھے گاندھی نے ہندو مسلم اتحاد تے زور دتا ۔
خلافت وفد انگلستان چ
1920ء چ مولانا محمد علی جوہر دی قیادت چ اک وفد انگلستان ، اٹلی تے فرانس دے دورے تے گئیا ، تاکہ برطانیہ دے وزیراعظم تے اتحادیاں نوں انہاں دے وعدے یاد کروائے ۔ وفد نے برطانیہ پہنچ کے وزیراعظم لائیڈ جارج نال ملاقات کیتی پر اسدا جواب "آسٹریا تے جرمنی نال خوفناک انصاف ہو چکئیا تے ترکی استوں کیویں بچ سادا اے " سن کے وفد نوں مایوسی ہوئی ۔ اس دے مگروں وفد نے اٹلی تے فرانس دا وی دورہ کیتا پر کتے وی اینہاں دی گل نا سنی گئی ۔
معاہدہ سیورے
خلافت وفد حالے انگلینڈ چ ای سی کہ ترکی تے معاہدہ سیورے مسلط کر دتا گئیا ۔ جس دے نتیجے چ ترکی کولوں سارے بیرونی مقبوصہ علاقے کھو لئے گئے ۔ ترکی تے فضائی فوج رکھن تے پابندی لا دتی گئی تے درہ دانیال تے اتحادیاں دی بالادستی قائم رکھی گئی ۔
تحریک ترک موالات
خلافت وفد ھی ناکام واپسی تے معاہدہ سیورے دی ذلت آمیز شرطاں دے خلاف خلافت کمیٹی نے 1920ء چ تحریک ترک موالات دا فیصلہ کیتا ۔ گاندھی نوں اس تحریک دا رہنما مقرر کیتا گئیا ۔ اس دے اہم پہلو ایہہ سن ۔
٭کونسلاں دی رکنیت توں استعفی ھے دتا جائے ۔
٭سرکاری ملازمتاں توں علیحدگی اختیار کر لی جائے ۔
٭تعلیمی ادارے سرکاری امداد لینا بند کر دینہہ۔
٭مقدمے سرکاری عدالتاں دی بجائے ثالثی عدالتاں چ پیش کیتے جانہہ ۔
٭انگریزی مال دا بائیکاٹ کیتا جائے ۔
جامعہ ملیہ دا قیام
مولانا محمد علی جوہر نے علی گڑھ کالج دی انتظامیہ توں سرکاری امداد نا لین دی اپیل کیتی ۔ کالج انتظامیہ نے اینج کرن توں انکار کر دتا ۔ جس تے مولانا محمد علی نے بوہت سارے طالب علماں نوں اپنے نال ملا کے جامیہ ملیہ علی گڑھ دی نیہہ رکھی ۔ ایہہ ادارہ 1925ء چ دلی منتقل کر دتا گئیا ۔
موپلہ بغاوت
ساحل مالابار دے موپلہ مسلماناں نے تحریک خلافت چ ودھ چڑھ کے حصہ لئیا ، جس دے نتیجے چ اینہاں نوں تشدد دا نشانہ بنائیا گئیا ۔ اس لئی اوہناں نے تنگ آ کے 1925ء ج بغاوت کر دتی ۔ حکومت نے اس بغاوت نوں سختی نال کچل دتا تے ہزاراں موپلےآں نوں موت دے گھاٹ لا دتا گئیا ۔
چوراچوری دا واقعہ
5 فروری 1922ء نوں تحریک خلافت دی حمایت چ لوکاں نے مشتعل ہو کے اترپردیش دے اک پنڈ چوراچوری چ اک تھانے نوں اگ لا دتی ، جس چ 22 سپاہی جل کے مر گئے ۔ اس واقعہ نون آولا بنا کے گاندھی نے ایہہ اعلان کر دتا کینونجے ایہہ تحریک عدم تشدد تے کاربند نئیں رہی اس لئی اسنوں ختم کیتا جاندا اے ۔
نکامی دیاں وجہاں
ناپائیدار اتحاد
ہندوآں تے مسلماناں دا اتحاد سطحی ۔ جذباتی تے وقتی سی ۔ دونہاں قوماں نوں حکومت دے خلاف نفرت نے عارضی طور تے اکٹھا کر دتا سی پر شدھی تے سنگھٹن دیاں تحریکاں نے چھیتی ای اس اتحاد نوں ٹوٹے ٹوٹے کر دتا تے تحریک خلافت کمزور ہونا شروع ہوگئی ۔
مقصداں چ تضاد
مسلماناں دی تحریک خلافت سیاسی فیدے دی بجائے مذہبی جوش تے خروش تے مبنی سی ۔ ہندو استوں سیاسی فیدے لبھ رہےسن ، جہڑا تحریک خلافت دی کامیابی توں لبھنا مشکل سی ، اس لئی جدوں تحریک خلافت کامیابی دے نیڑے لگن آلی سی تاں گاندھی نے تحریک نوں ختم کرن دا اعلان کر کے مسلماناں دی پٹھ چ چھرا مار دتا ۔
گاندھی دیاں قلابازیاں
گاندھی نے اس تحریک نوں اوس ویلے ختم کرن دا اعلان کیتا ۔ جدوں مسلماناں دے سارے آگو جیل چ سن تے تحریک دی قیادت سمبھالن آلا کوئی وی موجود نئیں سی ۔ اس نال ایہہ تحریک حتم ہو کے رہ گئی تے مسلماناں دا اپنے آگوآں توں اعتماد لتھ گئیا ۔
گاندھی ہندوآں دا مہاتما بن گئیا تے مولانا محمد علی جوہر گم نامی چ چلے گئے ۔
ترکی چ صدارت دا اعلان
1924 میں، دو ہندوستانی بھائیوں، مولانا محمد علی جوہر اور مولانا شوکت علی، خلافت تحریک کے رہنما، نے پمفلٹ تقسیم کیے جن میں ترک عوام سے اسلام کی خاطر خلافت عثمانیہ کو برقرار رکھنے کا مطالبہ کیا گیا ۔ تاہم، ترکی کی نئی قوم پرست حکومت کے تحت، اسے غیر ملکی مداخلت قرار دیا گیا، اور کسی بھی قسم کی غیر ملکی مداخلت کو ترکی کی خودمختاری کی توہین، اور اس سے بھی بدتر، ریاستی سلامتی کے لیے خطرہ قرار دیا گیا ۔ مصطفی کمال پاشا (اتاترک) نے فوری طور پر موقع سے فائدہ اٹھایا ۔ ان کے اقدام پر، قومی اسمبلی نے 3 مارچ 1924 کو خلافت کو ختم کر دیا ۔ عبدالمجید کو عثمانی ایوان کے باقی ارکان کے ساتھ جلاوطن کر دیا گیا ۔ مصطفی کمال پاشا نے احمد شریف السنوسی کو اس شرط پر خلافت کی پیشکش کی کہ وہ ترکی سے باہر رہتے ہیں ۔ سینوسی نے اس پیشکش کو مسترد کر دیا اور عبدالمجید کے لیے اپنی حمایت کی تصدیق کی ۔
سعودی عرب دا قیام
شریف مکہ حسین بن علی نے انگریزاں نال مل کے عرب بغاوت نوں کامیاب بنا کے سلطنت عثمانیہ توں حجاز تے دوجے عرب علاقے علیحدہ کر لئے ۔ اس کولوں حجاز تے دوجے گئی علاقے کھو کے شاہ عبدالعزیز نے سعودی عرب دے قیام دا اعلان کردتا تے اسنوں مکہ توں کڈ دتا ۔( ایہہ انگریزاں دا پرانا نمک خوار سی اس لئی انگریزاں نے اسدے اک پتر طلال نوں اردن تے دوجے پتر فیصل (شاہ فیصل دوم)نوں عراق دا بادشاہ بنا دتا ، اردن چ اسدے ٹبر دی حکومت اج وی جاری اے تے عراق چ انقلابیاں نے 1959ء چ اسدے ٹبر دا خاتمہ کر کے جمہوری حکومت دا قیام عمل چ لیاندا سی ۔ اینہاں غداراں دی وجہ توں اج تک فلسطینی ، یہودیاں دے ہتھوں دربدر نیں )۔
سعودی مملکت دے قیام دے اعلان نال تحریک خلافت ڈھیلی پئے گئی ۔
تحریک خلافت دے نتیجے
تحریک خلافت ورگی عوامی تحریک دی مثال برصغیر دی تریخ چ نئیں ملدی ۔ اس چ شک نئیں کہ ایہہ تحریک اپنے مقصداں نوں حاصل کرن چ نکام رہی ، پر اسنے ہندستان دی سیاست تے مسلماناں دی تریخ تے گھوہڑے اثر چھڈے ۔
٭مسلماناں دی مایوسی ۔
٭ ہندو مسلم ہتحاد دا خاتمہ۔
٭سیاسی جاگ ۔
٭پرجوش قیادت دا اٹھنا۔
٭علماء تے طالب علماں دا سیاست چ داخلہ ۔
٭ گاندھی دی مشہوری ۔
٭داخلی مسئلےآں ول توجہ ۔
٭کانگرس تے جمیعت علمائے ہند وچکار تعاون ۔
گٹھ:برصغیر گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستان گٹھ:پاکستان گٹھ:ہندستان گٹھ:پاکستان دی تریخ گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:تحریکاں
ہینو
گٹھ:بیلجیم
چیپلن باربٹ
چیپلن باربٹ افریقی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
جنسی تشدد
thumb|[[جون 2014ء وچ ہونے والے عالمی موتمر دا اک پوسٹر جس دا مقصد تنازعات وچ جنسی تشدد نو‏‏ں ختم کرنا سی۔]]
جنسی تشدد عام طور اُتے عورتاں تے کم عمر لڑکیو‏ں اُتے زیادتی دے نال جسمانی تعلق قائم کرنے کرنے دے لئی د‏‏ی جانے والی کوششاں نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ کئی بار جنسی کاروبار دے لئی انسانی بازارکاری تے بچےآں دا استحصال جداں امور وی شامل ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔
عورتاں اُتے جنسی تشدد روا رکھنے والے عورتاں نو‏‏ں کوئی چیز یا جسم محض سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ باوجود اس دے اے کہ جدید حقوق نسواں د‏‏ی تحریکاں دے پیش نظر دنیا دے بیش تر ملکاں وچ عورتاں نو‏‏ں اک آزاد اورزندہ سماجی اکائی دے طور اُتے تسلیم کیتا گیا اے جس کوعزت دے نال زندگی جینے دا حق حاصل ا‏‏ے۔
جنسی تشدد دے پس اُتے جنسی غلامی تے جنسی ماتحتی وی مطلوب ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ اک جبری قوت تے سماجی وچ اعلیٰ رتبہ وی اس تشدد نو‏‏ں نہ صرف فروغ دیندا اے بلکہ اسنو‏ں اک دائمی مقام وی بخشتا ا‏‏ے۔
چونکہ عالمی سطح اُتے ہ‏‏م جنس پرستی وی پھیل چک‏ی ا‏‏ے۔ اس لئی کئی بار لوک اپنی ہی جنس دے لوکاں ہر جنسی خواہشات د‏‏ی تکمیل د‏‏ی خاطر تشدد برپا کردے ني‏‏‏‏ں۔ کئی بار کم عمر لڑکے وڈی عمر دے آدمیاں د‏‏ی جنسی خواہشات دا شکار ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔
بی بی سی عربی نے دس عرب ملکاں تے فلسطینی علاقےآں وچ اک سروے کیتا تاں معلوم ہويا کہ انہاں وچو‏ں دو ملکاں، تونس تے عراق، ایداں دے ملک نيں جتھ‏ے زبانی تے جسمانی جنسی تشدد د‏‏ی شکایات خواتین د‏‏ی نسبت مرد زیادہ کردے ني‏‏‏‏ں۔
جنگ زدہ علاقےآں وچ جنسی تشدد
31 جنوری 2018ء نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا د‏‏ی ہالی ووڈ د‏‏ی فلمی اداکارہ انجلینا جولی نے میانمار دے صوبے راکھین وچ روہنگیا مسلم اقلیت دیاں عورتاں نو‏‏ں جنسی تشدد دا نشانہ بنائے جانے د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے ايس‏ے ہفتے تنازعات وچ جنسی تشدد دے حوالے تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی خصوصی نمائندہ بریمیلا بیتٹن نے کہیا سی کہ "میانمار د‏‏ی مسلح افواج جنسی تشدد دا ارتکاب کردی اے "۔
بھارت وچ جنسی تشدد
دہلی وچ قائم جرائم دے اعدادوشمار دے قومی ادارے د‏‏ی اک 2017ء د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ 2016ء وچ جنسی زیادتی دے 1996 مقدمات درج کرائے گئے۔ ایہ تعداد اک سال پہلے د‏‏ی تعداد 1893 دے مقابلے وچ زیادہ ا‏‏ے۔ ایہ تعداد اکیلے دار الحکومت د‏‏ی اے جدو‏ں کہ ملک بھر وچ کئی ہزار واقعات رونما ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
پاکستان وچ جنسی تشدد
بچےآں اُتے جنسی تشدد د‏‏ی روک تھام دے لئی کم کرنے والی اک پاکستانی غیر سرکاری تنظیم ‘‘ساحل‘‘ دے مطابق یکم جنوری تو‏ں 31 دسمبر 2015ء تک ملک بھر وچ بچےآں اُتے جنسی تشدد دے کل 3768 واقعات ریکارڈ کیتے گئے تے انہاں بچو ں د‏‏ی عمراں 11 تو‏ں 15 سال دے درمیان سن۔
انہاں دے بقول روزانہ تقریبًا 10 بچے کدرے نہ کدرے جنسی زیادتی دا نشانہ بندے نيں تے ایہ شرح سال 2014ء دے مقابلے وچ زیادہ ا‏‏ے۔
حوالے
7. اپنے بچوں کی حفاظت کے بارے میں کچھ مشورے https://multantvhd.com/
گٹھ:جنسی تشدد گٹھ:تعذیب گٹھ:جرميات گٹھ:جنسی استحصال گٹھ:خواتین دے خلاف تشدد گٹھ:خواتین دے خلاف جرائم گٹھ:صنفی مطالعات گٹھ:عصمت دری گٹھ:مبنی بر جنس تشدد گٹھ:مرداں دے خلاف تشدد گٹھ:موسم گرما گٹھ:جرم
ہواوے
ہواوے ٹیکنالوجیز کمپنی لمیٹڈ (؛ ) اک چینی کثیر القومی کمپنی اے جو مواصلا‏تی آلات تے صارفی الیکٹرانکس تیار کردی ا‏‏ے۔ کمپنی دا صدر دفتر شینزین وچ واقع ا‏‏ے۔
پیپلز لبریشن آرمی دے اک سابق ملٹری انجینئر، رین زینفی نے 1987ء وچ ہواوے د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اپنے قیام دے وقت، ہواوے د‏‏ی توجہ فون دے سوئچ بنانے اُتے مرکوز سی، لیکن وقت دے نال نال اس دا دائرہ کار مواصلا‏تی نیٹ ورک د‏‏ی تعمیر، چین دے اندر تے باہر ادارےآں نو‏‏ں آپریشنل تے |مشاورتی خدمات تے آلات فراہ‏م کرنے، تے بازارِ صارفین دے لئی مواصلا‏تی آلات تیار کرنے تک پھیلدا گیا۔ ستمبر 2017ء وچ ہواوے دے ملازمین د‏‏ی تعداد 170,000 تو‏ں ودھ سی، جنہاں وچو‏ں 76,000 ملازمین تحقیق و تعمیر (R&D) وچ مشغول سن ۔ ہواوے دے تحقیقی ادارے چین، ریاست ہائے متحدہ، کینیڈا، مملکت متحدہ، پاکستان، فن لینڈ، فرانس، بیلجیم، جرمنی، کولمبیا، سوئیڈن، آئرلینڈ، بھارت، روس، اسرائیل تے ترکی وچ موجود نيں۔ 2017ء دے مطابق، کمپنی تحقیق و تعمیر وچ 13.8 بلین امریکی ڈالر د‏‏ی سرمایہ کاری کرچک‏ی اے، جدو‏ں کہ 2013ء وچ ایہ رقم 5 بلین امریکی ڈالر سی۔
ہواوے اپنی مصنوعات تے خدمات 170 ملکاں وچ پیش کردی اے، تے اس دے 1,500 تو‏ں ودھ نیٹ ورکس د‏‏ی رسائی دنیا د‏‏ی اک تہائی آبادی تک ا‏‏ے۔ ہواوے نے 2012ء وچ ایریکسن نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا جو دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مواصلا‏تی آلات بنانے والی کمپنی سی۔ 2018ء وچ ہواوے نے ایپل نو‏‏ں پِچھے چھوڑدے ہوئے، سیمسنگ الکٹرونکس دے بعد اسمارٹ فون بنانے والی دنیا د‏‏ی دوسری وڈی کمپنی دا مقام اپنے ناں کرلیا۔ فورچیون گلوبل 500 د‏‏ی لسٹ وچ اسنو‏ں 72واں درجہ حاصل ا‏‏ے۔ دسمبر 2018ء وچ ہواوے د‏‏ی رپورٹ دے مطابق اس د‏ی سالانہ آمدن (2017ء دے مقابلے وچ 21 فیصد اضافے دے نال) 2018ء وچ 108.5 بلین امریکی ڈالر تک ودھ گئی ا‏‏ے۔ کمپنی نے اپنی تریخ وچ پہلی بار 100 بلین امریکی ڈالر سالانہ آمدنی دا سنگِ میل عبور کیتا ا‏‏ے۔
بین الاقوامی سطح اُتے کامیابی دے باوجود، ہواوے نو‏‏ں بعض الزامات د‏‏ی وجہ تو‏ں چند خطےآں وچ مشکلات دا سامنا اے، جنہاں وچ مرکزی کردار ریاست ہائے متحدہ د‏‏ی حکومت دا ا‏‏ے۔ ہواوے اُتے الزام اے کہ اس دے مواصلا‏تی ڈھانچاں دے آلات وچ ایسا پچھلا دروازہ ہوسکدا اے جس دے ذریعے چین دے سرکاری ادارے ناجائز نگہداری دے قابل ہوسکن (اس ضمن وچ ، خصوصاً، کمپنی دے بانی دا ماضی وچ پیپلز لبریشن آرمی نال تعلق دا حوالہ دتا جاندا اے )۔ سائبر سکیورٹی تو‏ں متعلق خدشےآں دے باعث 5 جی وائرلیس نیٹ ورک د‏‏ی ڈویلپمنٹ وچ ہواوے نو‏‏ں رکاوٹاں دا سامنا اے تے حکومت‏ی ادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں کمپنی تو‏ں آلات د‏‏ی خریداری تے ہواوے یا اس د‏ی ساتھی چینی مواصلا‏تی کمپنی زیڈ ٹی ای د‏‏ی تیار کردہ مصنوعات استعمال کرنے اُتے پابندی عائد کردتی گئی ا‏‏ے۔ کئی وڈی امریکی وائرلیس نیٹ ورک فراہ‏م کنندہ کمپنیاں، بشمول خوردہ فروش بیسٹ بائے نے اوائل-2018ء وچ ہواوے د‏‏ی مصنوعات ہٹانا شروع کردتی نيں تے اسنو‏ں مذکورہ مارکیٹاں تو‏ں باہر کرنے دیاں کوششاں جاری نيں۔ کمپنی دا دعویٰ اے کہ اس د‏ی مصنوعات ہور کمپنیاں د‏‏ی مصنوعات تو‏ں ودھ ک‏ے سائبر سکیورٹی دا خطرہ نئيں تے جاسوسی دے امریکی الزامات دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔
یکم دسمبر 2018ء کو، ریاست ہائے متحدہ د‏‏ی درخواست اُتے کینیڈا وچ ہواوے د‏‏ی نائب صدر نشین تے چیف فنانشل افسر منگ وانزو نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا تے انہاں اُتے ایران دے خلاف امریکی پابندیاں د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام عائد کیتا گیا۔
11 اپریل
11 اپریل گریگری کلنڈر دے مطابق ایہہ سال دا 101واں (لیپ سال وچّ 102واں) دن ہندا ہے۔ اس دن توں سال دے 264 دن باقی ہن۔
حوالے
گٹھ:اپریل گٹھ:سال دے دن
کنی کاشنٹی
کنی امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
سیورسک
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی تومسک اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 108,466 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:روس دے آباد تھاں گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ
لال مونہوالا باربٹ
لال مونہوالا باربٹ افریقی باربٹ دی اک ونڈا اے۔
نوّوکوئیبیشیوسک
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی سمارا اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 108,449 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
چک 94 ر ب
چک 94 ر ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  رکھ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال ر ب (R.B=Rakh Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل جڑانوالہ چ وس رہیا اے ۔
دہستان جہادآباد
ایہ ایران دے صوبہ کرمان دے ضلعے شہرستان عنبرآباد دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان عنبرآباد ، صوبہ کرمان چ اے ۔
باہرلے جوڑ
fa:جہادآباد
ویلون برابانت
ویلون برابانت بیلجیم دا اک صوبہ اے۔
ییلیتس
ایہہ روس دا اک شہر اے تے روس دی وفاقی اکائی لپتسک اوبلاست دا شہر اے ۔ اس دی آبادی سن 2010ء دی مردم شماری موجب 108,404 اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:روس دے شہر گٹھ:روس دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:روس دے آباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
کالاباغ ڈیم
کالا باغ ڈیم، پاکستان دا پاݨی نوں ذخیرہ کرن تے بجلی دی پیداوار و زرعی زمیناں نوں سیراب کرن لئی اک وڈا منصوبا اے۔ اس منصوبے لئی منتخب کیتا گیا مقام کالا باغ اے جو ضلع میان٘والی وچ واقع اے۔
کالا باغ ڈیم دا منصوبا ایہدی تیاری دے مراحل توں ای متنازع کر دتا گیا۔ دسمبر 2005ء وچ اس وقت دے صدر جنرل  پرویز مشرف نے اعلان کیتا کہ “اوہ پاکستان دے وسیع تر مفاد وچ کالا باغ ڈیم تعمیر کر کے رہݨ گے“۔ جد 26 مئی 2008ء نوں وفاقی وزیر برائے پانی و بجلی راجا پرویز اشرف نے اک اخباری بیان وچ کہیا، “کالاباغ ڈیم کدی تعمیر نہ کیتا جائے گا“ اوہنے ہور کہیا، “صوبہ سرحد، سندھ تے دوسرے متعلقہ فریقین دی مخالفت دی وجہ توں ایہ منصوبہ قابل عمل نئی‏‏ں ۔“ >
منصوبے تے اعتراضات
کالاباغ ڈیم دی تعمیر دے منصوبے دے پیش ہُندے ای پاکستان دے صوبہ سرحد تے سندھ نوں تلخی دا سامنا کرنا پیا ۔ پنجاب اس منصوبے دی تعمیر دے حق وچ اے جو تمام صوبیاں وچ سیاسی و معاشی لحاظ توں انتہائی مستحکم اے۔ مرکزی حکومت دی تشکیل وی عام طور اُتے صوبہ پنجاب دی سیاست دے گرد گھمدی اے۔ پنجاب دے علاوہ دوسرے صوبےآں نے اس منصوبہ دی تعمیر دے خلاف صوبائی اسمبلیاں وچ متفقہ قرارداداں منظور کیتیاں تے سخت تحفظات دا اظہار کیتا۔ تد توں ایہ منصوبہ کھٹائی وچ پیا رہیا تے اس اُتے کوئی وی تعمیری کم ممکن نہ ہو سکیا۔ سیاسی و علاقائی مخالفتاں دے علاوہ اک وڈی رکاوٹ جو اس منصوبہ دی راہ وچ حائل اے اوہ عالمی قانون برائے تقسیم پانی دی اے، جس دے مطابق کسے وی دریا دے آخری حصہ اُتے موجود فریق دا ایہ نہ صرف قانونی بلکہ قدرتی حق اے کہ پانی دی ترسیل اس تک ممکن رہے۔ اسی وجہ توں دریائے سندھ دے آخری حصہ اُتے موجود فریق یعنی صوبہ سندھ دی مرضی دے بغیر اس منصوبہ دی تعمیر ممکن نئی‏‏ں اے۔ البتہ اس قنون وچ ایہ وی شامل اے کہ اگر دریا دے آخری حصہ اُتے موجود فریق دریا دے پانی نوں استعمال وچ نئی‏‏ں لیاندا تے ڈیم دی تعمیر ممکن بنائی جا سکدی اے۔ گو اس منصوبہ توں حاصل ہونے والے فوائد وچ بجلی دی پیداوار تے پانی دا ذخیرہ کرنا، جس توں زرعی زمین سیراب ہو سکدی اے شامل اے مگر اس دے ماحول اُتے وی کئی مضر اثرات نیں، جو کسے وی ایسے ای وڈے منصوبے دی وجہ توں ماحول نوں لاحق ہو سکدے نیں۔ اس دے علاوہ ایہ منصوبہ اک وڈی آبادی دی ہجرت دا وی سبب بنے گا۔ اس منصوبہ دے مخالفین نے حاصل ہونے والے فوائد دی نسبت اس دے نقصانات نوں واضع طور اُتے اجاگر کیتا اے جس دی وجہ توں تیناں مخالف صوبےآں وچ عوامی رائے عامہ اس منصوبہ دی تعمیر دے حوالے توں ہموار نئی‏‏ں اے۔ عالمی قانون برائے تقسیم پانی، عوامی رائے عامہ تے فریقین دا نقطہ نظر اوہ چند عوامل نیں جنہاں دے سبب 1984ء توں ہن تک اس منصوبہ نوں عملی جامہ نہ پہنایا جا سکیا۔ اس حوالے توں اعتراضات تے اس منصوبہ اُتے تحفظات نوں سمجھنے دے لئی صوبےآں دے نقطہ نظر دا مطالعہ سودمند رہے گا۔
صوبہ پنجاب دا نقطہ نظر
پاکستان دی ودھدی آبادی، صنعت و زراعت دی ضروریات نوں پورا کرن لئی پانی درکار اے، کالاباغ ڈیم دا منصوبہ بلاشبہ اس دی انہاں ضروریات نوں نہ صرف پورا کر سکدا اے بلکہ ایہ پورے ملک دے لئی سستی بجلی دا اک مستقل ذریعہ وی ثابت ہو سکدا اے۔ پنجاب وچ اک عام رائے ایہ اے کہ بحیرہ عرب وچ دریائے سندھ دا شامل ہونا اصل وچ پانی دے ذخیرے دا “ضائع“ ہو جانا اے۔ ایہ پانی ملک وچ انہاں زمیناں نوں سیراب کر سکدا اے جو پانی دی عدم دستیابی دی وجہ توں بنجر نیں۔ پنجاب دے نقطہ نظر وچ کالاباغ ڈیم دے علاوہ وی دو وڈے منصوبے دیامیر بھاشا ڈیم تے سکردو ڈیم وی تعمیر کیتے جانے چاہیدے نیں ۔ کالاباغ ڈیم چونکہ انہاں تناں منصوبےآں وچ بہتر وسائل دی دستیابی دی وجہ توں قابل عمل اے تے اسنوں سب توں پہلے تعمیر ہونا چاہیدا۔ بہاولپور تے ملتان دے علاقے کالاباغ ڈیم دے ذخیرے توں سب توں زیادہ مستفید ہون گے۔ پنجاب وچ کالاباغ ڈیم دی تعمیر دے حق وچ کئی مظاہرے وی کیتے گئے نیں، بلکہ وقتاً فوقتاً عوامی سطح اُتے ایسے مظاہرے نقض امن دی وجہ وی بنے نیں۔ 1960ء دے اوائل وچ بھارت دے نال پانی دی تقسیم دے معاہدےآں اُتے پاکستان نے دستخط کیتے۔ اس معاہدے دے تحت ستلج تے بیاس دے حقوق بھارت نوں دے دتے گئے۔ تد توں بھارت دریائے راوی، ستلج تے بیاس نوں صرف سیلابی پانی دے اخراج دے لئی استعمال کردا آیا اے۔ پاکستان تے بھارت دے وچکار ہونے والے معاہدے دی رو توں انہاں دریاواں اُتے ڈیم دی تعمیر دا حق رکھدا اے۔ پاکستان دی وفاقی حکومت انہاں وچوں کسے وی منصوبے اُتے واضع کامیابی حاصل نئی‏‏ں کر سکی جس دے نتیجے وچ صوبہ پنجاب نوں فراہم کیتا جانے والا پانی صرف تن دریاواں تک محدود ہو گیا۔ پنجاب دے نقطہ نظر وچ کالا باغ ڈیم دو دریاواں یعنی دریائے ستلج تے بیاس دی بھارت نوں حوالگی دے نتیجے وچ ہونے والے صوبائی نقصانات دا بہتر نعم البدل ثابت ہو سکدا اے،ایہ صوبائی نقصان بلاشبہ وفاقی سطح اُتے ہونے والی زیادتی اے، جس دے ذمہ دار دوسرے صوبے وی نیں۔ صوبہ پنجاب دی اس منصوبہ دی حمایت اصل وچ اس حقیقت نال وی جڑی ہوئی اے کہ کالا باغ ڈیم توں تقریباً 3600 میگا واٹ بجلی حاصل ہو سکدی اے جو پاکستان دی توانائی دے مسائل ہمیشہ دے لئی ختم کرنے دے لئی کافی اے۔ ایہ نہ صرف پنجاب بلکہ پورے پاکستان وچ ترقی دے نویں دور دا پیش خیمہ ثابت ہوۓ گی کیونجے پانی توں پیدا ہونے والی بجلی ہور ذرائع توں حاصل ہونے والی توانائی دی نسبت انتہائی سستی اے۔ پنجاب نے اس منصوبہ اُتے اپنے موقف وچ لچکداری دا مظاہرہ کیتا اے تے کالا باغ منصوبہ توں حاصل ہونے والی وفاقی سطح اُتے آمدنی توں حصہ وصول نہ کرنے دا اعلان کیتا لیکن فیر وی دوسرے صوبےآں دا اعتماد حاصل کرنے وچ ناکامی ہوئی۔ بدقسمتی توں پورے پاکستان وچ اک تکنیکی مسئلے نوں سیاسی رنگ دے دتا گیا۔
صوبہ سندھ دا نقطہ نظر
صوبہ سندھ جس نے کالا باغ منصوبے دی سب توں پہلے مخالفت کیتی. اس منصوبہ توں متاثر ہونے والا اہم فریق اے۔ گو صوبہ سندھ اس منصوبہ دی کٹر مخالفت کردا اے لیکن اس دا نقطہ نظر “پنجاب دے ہاتھاں پانی دی چوری“ دے نظریہ اُتے قائم اے۔ اس نظریہ دی انتہائی حمایت صوبہ سندھ وچ دیکھنے وچ آندی اے لیکن کسے وی طرح توں اس چوری نوں ثابت نئی‏‏ں کیتا جا سکیا اے۔ صوبہ سندھ اصل وچ تاریخی لحاظ توں دریائے سندھ اُتے اپنا حق تسلیم کردا اے تے عوامی رائے وچ دریائے سندھ اُتے صوبے دا حق تریخ تے اس دے ناں توں عیاں اے۔ تربیلہ ڈیم تے منگلا ڈیم دی تعمیر نوں صوبہ سندھ اصل وچ پنجاب دے ہاتھاں پانی چوری دا نقطہ سمجھتے ہوئے ہن کالا باغ ڈیم دی تعمیر دی اجازت دینے توں انکار کردا آیا اے، جس دی قیمت سندھ دی زرعی زمین دی تباہی دی صورت وچ ادا کرنی پئی اے۔ اس کلیدی نقطہ دے علاوہ صوبہ سندھ اس منصوبہ دی مخالفت وچ مندرجہ زیل نکات پیش کردا اے،
صوبہ سرحد دا نقطہ نظر
صوبہ سرحد دے کالا باغ ڈیم اُتے دو وڈے تحفظات نیں،
تجزیہ
تجزیہ کار کالا باغ ڈیم دی تعمیر دے حوالے توں اہمیت اس بات نوں دیندے نیں کہ ایہ منصوبہ اصل وچ پنجاب تے باقی تن صوبےآں دے درمیان عدم اعتماد دے دا سبب بنے گا۔ تمام پاکستانی اس بات اُتے متفق نیں کہ پاکستان نوں پانی دی کمی دا سامنا اے تے اس بارے جلد ای کوئی مستقل حل ڈھونڈنے دی ضرورت اے۔ اس گل دا اظہار کیتا جاندا اے کہ اگر کالا باغ منصوبہ اُتے اج توں ای کم شروع کر وی دتا جائے تد وی اسنوں مکمل تے فعال ہونے وچ گھٹ توں گھٹ اٹھ سال دا عرصہ درکار اے، تد تک پانی دی دستیابی بارے حالات تے وی خراب ہو چکے ہون گے۔ تجزیہ کار تے تکنیکی ماہرین اس بات اُتے متفق نیں کہ انے وڈے منصوبے اُتے عمل درآمد دی بجائے کئی چھوٹے ڈیم، بیراج تے نہراں تعمیر کیتیاں جانیاں چاہیدیاں۔ اس توں نہ صرف دوسرے صوبےآں دے تحفظات وی دور ہون گے بلکہ ایہ آبی، ماحولیاتی  تے زرعی وسائل نوں محفوظ بنانے دے لئی بہترین طریقہ وی اے، جس دی واضع مثال پنجاب تے سندھ وچ نہری نظام دی شکل وچ موجود اے۔ واپڈا جو پاکستان وچ بجلی تے توانائی دا وفاقی ادارہ اے کئی سالاں توں کالا باغ ڈیم بارے شماریاتی اعداد و شمار وچ تبدیلیاں کردا آیا اے تے حقیقت ایہ اے کہ اس ادارے دی جانب توں پیش کیتے جانے والے اعداد و شمار اُتے پاکستان دے کسے حصے وچ کوئی وی اعتبار کرنے نوں تیار نئی‏‏ں اے۔ حکومت پاکستان نے اس ضمن وچ اک تکنیکی کمیٹی اے ۔ این ۔ جی عباسی دی سربراہی وچ تشکیل دتی۔ اس کمیٹی دا مقصد کالا باغ ڈیم دے منصوبے دے تکنیکی فائدے تے نقصانات دا جائزہ لینا سی۔ اس کمیٹی نے چار جلداں اُتے مشتمل اپنی رپورٹ وچ واضع طور اُتے رائے دی کہ بھاشا ڈیم تے کٹزرہ ڈیم دی تعمیر پانی دے ذخائر بارے حالات خراب ہونے توں پہلے تعمیر کیتے جانے چاہیدے تے کالا باغ منصوبہ ملکی مفاد وچ فی الحال پس پشت ڈال دینا مفید ہوۓ گا۔ اس رپورٹ دی روشنی وچ کالا باغ ڈیم تے بھاشا ڈیم اصل وچ انتہائی موزوں منصوبے نیں تے انہاں دی تعمیر مکمل کیتی جانی چاہیدی۔ رپورٹ دے اس حصے اُتے کئی گھمبیر عوامی و سیاسی مسائل دے کھڑے ہونے دا قوی امکان اے۔ سابق صدر پرویز مشرف نے جس آمرانہ لہجے تے غیر پارلیمانی انداز وچ اس معاملے نوں اچھالیا سی، ایہ کسے وی طور اُتے وفاق دے لئی مثبت نئی‏‏ں اے۔ ایہ اصل وچ ملک دے چھوٹے صوبےآں نوں اشتعال دلانے دے مترادف اے تے وفاقی راہنماواں نوں اس طرح دے طرز عمل توں گریز کرنا ہوۓ گا کیونجے ہن ایہ معاملہ انتہائی نازک نہج اختیار کر چکیا اے۔ سابق صدر دے اس بیان کہ کالا باغ ڈیم دی تعمیر ہر حال وچ کیتی جائے گی اصل وچ عوامی حلقیاں وچ بے چینی دا سبب بنی۔ ایتھے تک کہ صوبہ پنجاب دے جنوبی ضلعے وچ صدر دے بیانات تے طرز عمل دی انتہائی مخالفت کیتی گئی۔ یاد رہے کہ صوبہ پنجاب دے جنوبی ضلعے کالا باغ ڈیم دے منصوبے توں سب توں زیادہ مستفید ہونے والے علاقے نیں۔ 26 مئی 2008ء نوں وفاقی وزیر برائے پانی و بجلی راجہ پرویز اشرف نے کہیا کہ کالا باغ ڈیم عوامی رائے دے ہموار ہونے دے بغیر ہر گز نئی‏‏ں تعمیر کیتا جائے گا۔ ہور ایہ کہ صوبہ سرحد، سندھ تے دوسرے فریقین دی مخالفت دی وجہ توں ایہ منصوبہ قابل عمل نئی‏‏ں رہیا۔ پاکستان دے وزیر اعظم یوسف رضا گیلانی نے اعلان کیتا کہ اس منصوبہ دی قسمت اصل وچ عوامی رائے اُتے منحصر اے۔ انھاں نے ہور دسیا کہ فی الحال اس منصوبہ نوں پس پشت ڈال کے سانوں دوسرے مسائل ول توجہ دینی چاہیے تے بجلی دی کمی نوں پورا کرنے دے لئی متبادل منصوبےآں اُتے غور کرنا ہوۓ گا۔ چونکہ ایہ منصوبہ انتہائی متنازع شکل اختیار کر چکیا اے، حکومت اس ڈیم دی تعمیر دے لئی کسے دوسری موزوں جگہ دی تلاش وچ اے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پاکستان دے ڈیم گٹھ:پاکستان وچ پن بجلی گھر گٹھ:ضلع میانوالی گٹھ:پاکستان دے ڈیم ،بیراج تے ہیڈورکس گٹھ:پاکستان وچ آبپاشی گٹھ:ڈیم
عظیم احمد طارق
عظیم احمد طارق ایم کیو ایم دے بانی تے چیئرمین سن۔ اوہ سندھ وچ تے خاص طور تے کراچی تے حیدر آباد دے مہاجراں دے حقاں لئی جدوجہد کردے رہے۔
قتل
پہلی مئی 1993 نوں تڑکے 3 بج کے 10 منٹ تے کراچی فیڈرل بی ایریا چ اوہناں دے گھر اݨجاݨ قاتل وڑ گئے۔ اوس ویلے عظیم احمد طارق اپݨے گھر چ سُتے پئے سی تے اݨجاݨ قاتلاں نے فائرنگ کر کے اوہناں نوں قتل کردتا۔ اوہناں دے قاتل حلے تیکر پھڑے نئیں گئے۔
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:پاکستانی سیاست
کلیبرگ کاؤنٹی
کلیبرگ امریکی صوبے ٹیکساس دی اک کاؤنٹی اے۔
نکھون راٹچاسیما
تھائی لینڈ تھلویں چڑھدے ایشیاء دا اک دیس اے ، ایہہ ہند چینی علاقے چ شامل سمجھیا  جاندا اے ۔ تھائی لینڈ دے صوبےآں دا ناں اس صوبے دے صوبائی راجگڑھ دے ناں اتے ہندا اے ۔
نکھون راٹچاسیما تھائی لینڈ دا اک شہر اے تے  تھائی لینڈ دے صوبہ نکھون راٹچاسیما دا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:تھائی لینڈ دے شہر گٹھ:تھائی لینڈ دے آباد تھاں
عباس بن علی
عباس بن علی (ٱلْعَبَّاس ٱبْن عَلِيّ)، ملقب بہ قمر بنی ہاشم (قَمَر بَنِي هَاشِم)  "بنو ہاشم دا چاند" تے ابو الفضل (26 شعبان 26ھ – 10 محرم 61ھ ؛ 15 مئی 647ء – 10 اکتوبر 680ء) اہل سنت دے چوتھے خلیفہ راشد تے اہل تشیع دے پہلے امام علی بن ابی طالب تے فاطمہ بنت حزام دے بیٹے سن ۔
عباسنو‏ں علمدار وی پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ اسلام وچ اپنے بھائی حسین بن علی دے لئی وفادار رہنے، آل فاطمہ دا احترام کرنے تے جنگ کربلاء وچ اپنے کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں ممتاز شخصیت دے حامل نيں۔ انہاں د‏‏ی جنگ کربلاء دے دوران وچ یوم عاشوراء نو‏‏ں شہادت ہوئی۔ عباس دا مدفن کربلاء، محافظہ کربلاء، عراق وچ العتبہ العباسیہ وچ ا‏‏ے۔ عباس حسین و جمیݪ سن تے عرب وچ بہادری و شجاعت دے لئی وی مشہور سن ۔ ابن منظور لسان العرب وچ لکھدے نيں کہ عباس اوہ شیر سن جس تو‏ں دوسرے شیر ڈردے سن ۔
ولادت با سعادت
عباس بن علی دی ولادت باسعادت چار شعبان المعظم 26ھ نوں ہوئی۔ انھاں نے اس وقت تک اکھ نہیں کھولی جدوں تک انہاںد ے بھائی سیدنا حضرت امام حسین علیہ السلام نے انھاں نوں اپنے ہتھاں چ نہیں لیا۔ بچپن ہی توں انھاں نوں حضرت امام حسین علیہ السلام دے نال بہت مودت محبت تے عقیدت سی۔ علی بن ابی طالب نے اس عظیم الشان بچے دا نام عباس رکھیا۔
حضرت عباس ؑدی تریخ تولد دےسلسلے وج مورخین وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن معروف ایہ اے کہ آپ د‏‏ی ولادت با سعادت جمعہ کےدن چہار شعبان سال ٢٦ ہجری نو‏‏ں مدینہ منورہ وچ ہوئیٔی۔ امیر المومنین نے اپنے نو مولود دا ناں عباسؑ رکھیا چونکہ علی (ع) بعنوان دروازہ علم نبوت جاݨدے سن کہ انہاں دا ایہ فرزند ارجمند بغیر کسی شک و تردیدکے باطل دے مقابلے وچ سخت تے هیبت والے تے حق دے سامنے شاداب و تسلیم ا‏‏ے۔ استاد ارجمند آیت اﷲ ڈاکٹراحمدبہشتی دامت برکاتہ اپنی اک کتاب (قہرمان علقمہ) وچ عباس دے معنی بیان کردے هوے فرماندے نيں: «نئيں جاݨدا کہ عباس ؑکو ودھ غصہ دلانے والا معنی کراں یانہاں نو‏ں۔ کیونجے آپ ہی سن کہ دشت کربلا وچ دشمن آپ کےوجود تو‏ں غصے وچ آجاندا اوراس اُتے حالت عبوست ظاہرہوجاندی۔ا اورنام عباس انہاں د‏‏ی چین وسکو‏ن کوکھو لیندا سی۔ » البتہ اھل لغت نے لفظ عباس دا اک ہور معنی وی بیان کيتا اے اوہ معنی وی حضرت عباس دے لئی مناسب تے موزاں اے ۔اس معنی دے تحت عباس اس شیر نو‏‏ں کہندے نيں جس نو‏‏ں دیکھ ک‏ے دوسرے شیر بھج جاندے نيں۔اور ایہ منظر صحرا طف وچ سب نے دیکھاکہ جناب عباس جس طرف وی حملہ کردے سن سارے یزیدی اوتھ‏ے تو‏ں بھج جاندے سن ۔ شجاعت ، بہادری، وفا تے دلیری ورگی خصوصیات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے شجاع باپ نے اپنے شجاع بیٹے دا ناں عباس ؑرکھیا تے مورخین دے کلمات اس گل دے گواہ نيں اوہ لکھدے نيں: ٰ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نے عباس دا ناں عباس اس لئی رکھیا کیونجے آپ میدان جنگ وچ دشمن دے مقابلے وچ حضرت عباس د‏ی شجاعت،قدرت و صلابت دے بارے وچ علم و آگاھی رکھدے سن ۔
ابتدائی زندگی
علی بن ابی طالب نے انہاں دی تربیت تے پرورش کیتی سی ۔علی بن ابی طالب توں انھاں نے فن سپہ گری، جنگی علوم، معنوی کمالات، مروجہ اسلامی علوم و معارف خصوصاً علم فقہ حاصل کیتے ۔ 14 سال دی معمولی عمر تکا وہ ثانی حیدرؑ کہلان لگے۔ اسی بناء اتے اُنہاں نوں  ثانی علی المرتضی ٰ وی کہیا جاندا اے ۔عباس بن علی بچےآں دی سرپرستی، کمزوراں تے لاچاراں دی خبر گيری، تلوار بازی تے مناجات وتے عبادت نال خاص شغف رکھدے سن ۔انہاں دی  تعلیم تے تربیت خصو صاً کربلا  لئی ہوئی سی ۔ لوکاں دی خبر گیری تے فلاح تے  بہبود خاص طور اتے مشہور سن ۔ایسے  وجہ توں آپ نوں باب الحوائج دا لقب حاصل ہویا۔ حضرت عباس دی نمایاں ترین خصوصیت ”ایثار وتے وفاداری“ بے جو انہاں دے روحانی کمال دی بہترین دلیل اے ۔ اوہ اپنے بھائی امام حسین علیہ السلام دے  عاشق تے  گرویدہ سن تے سخت ترین حالات چ وی  انہاں دا ساتھ نہیں چھڈیا ۔لفظ وفا انہاں دے نام دے نال وابستہ ہوگیا اے تے ایسے لئی  انہاں دااک لقب شہنشاہِ وفا اے ۔ ۔ آپ عرب تے بنو ہاشمؑ دیاں خوبصورت ترین ہستیوں  وجوں سن ۔ ایسے لئی آپ نوں قمر بنی ہاشمؑ  وی  کہیا جاندا اے ۔ thumb|left|ضریح روضہ عباس
واقعہ کربلا تے عباس بن علی
واقعہ کربلا دے وقت عباس بن علی دی عمر تقریباً 33 سال دی سی۔ حسین بن علی نے آپ نون لشکر دا علمبردار قراردتا۔ اِیسے وجہ توں آپ دا اک لقب علمدار کربلا وی مشہور ہ اے۔ اج ساری دُنیا چ جگہ جگہ شہداء کربلا دی یاد منائی جاندی اے۔ مجلسِ عزَا تے جلوس عزاداری چ کربلا دے علم دی شبیہ تے شبیہ ذوالجناح نوں اک خاص اہمیت حاصل اے۔ حسین بن علی دے ساتھیاں دی تعداد 72 یا زیادہ توں زیادہ سو افراد اتے مشتمل تھی اور لشکر یزیدی کی تعداد تیس ہزارسے زیادہ تھی مگر عباس بن علی کی ہیبت و دہشت لشکر ابن زياد پر چھائی ہوئی سی ۔ کربلا چ کئی ایسے مواقع آئے جدوں عباس بن علی جنگ دا رخ بدل سکدے سن لیکن امامؑ وقت نے انھاں نوں لڑن دی اجازت نہیں دتی کیونکہ اس جنگ دا مقصد دنیاوی لحاظ توں جتنا نہیں سی ۔امام جعفر صادق، عباس بن علی دی عظمت تے جلالت دا ذکر کردے ہوئے کہیا کردے سن : ”چچا عباسؑ کامل بصیرت دے حامل سن اوہ بڑے ہی مدبر تے دور اندیش سن انہاں نے حق دی راہ چ بھائی دا ساتھ دتا تے جہاد چ مشغول رہے ایتھوں تک کہ درجۂ شہادت اُپر فائز ہوگئے آپ نے بڑا ہی کامیاب امتحان دتا تے بہترین عنوان نال اپناحق ادا کر گئے“ ۔ thumb|left|روضۂ عباس
شہادت
thumb|شهادت عباس بن علی - نگاره یوسف عبدی نژاد|alt= 10 محرم نوں حسین بن علی نےانہاں نوں پیاسے بچےآں خصوصاً اپنی چار سالہ بیٹی حضرت سیدہ سکینہ الحسین لئی پانی لیان دا حکم دتا مگر انہاں نوں صرف نیزہ تے علم نال رکھن دا حکم دتا۔ اس کوشش چ انھاں نے اپنے دونے باڑو کٹوا دتے تے شہادت پائی۔ اس دوران انہاں نوں پانی پین دا وی موقع ملیا مگر تن دن دے بھُکھے پیاسے شیر نے گوارا نہیں کیتا کہ اوہ تاں پانی پی لین تے خاندا نِ رسالت ﷺ پیاسا رہے۔ شہادت دے بعد جداں باقی شہداء دے نال سلوک ہویا اوداں ہی عباس بن علی دے نال ہویا۔ انہاں دا سر کٹ کے نیزہ اتے لگایا گیا تے جسمِ مبارک نوں گھوڑےآں دے سماں نال پامال کیتا گیا۔ انہاں دا روضہ اقدس عراق دے شہر کربلا چ اے جتھے پہلے انہاں دا جسم دفن کیتا گیا تے بعد چ شام توں واپس لیا کے انہاں دا سر دفنایا گیا۔ دریائے فرات جو انہاں دے روضے توں کچھ فاصلے اتے سی ہن انہاں دی قبر مبارک دے اردگرد چکر لگاندا اے۔ جو اک دُنیا اا زندہ معجزہ اے۔
سلام کرتا ہے مُحسن اور سارا زمانہ اس باب الحوائج قمرِ بنی ہاشم کو .....
ضو وہ شیشے میں کہاں جو الماس ميں ہے
سارے عالم کی وفا حضرت عباس ميں ہے۔
اولاد و نسل
عباس بن علی دی اولاد اِس وقت دُنیا دے کافی ملکاں چ پائی جاندی اے۔ آپ علوی سید نیں ۔ اِس لئی آپ دی اولاد دُنیا چ سادات علوی دے نام مشہور ومعروف اے۔ سادات علوی دیاں اگے مختلف شاخاں نیں۔ اِسی لئی آپ دی اولاد عرب تے عراق چ ‘‘ سادات علوی ‘‘ مصر چ ‘‘ سادات بنی ہارون ‘‘ اردن چ ‘‘ سادات بنو شہید ‘‘ یمن‘‘ سادات بنی مطاع ‘‘ ایران‘‘ سادات علوی ابوالفضلی ‘‘ تے برصغیر پاک وہند چ ‘‘ سادات علوی المعروف اعوان قطب شاہی ‘‘ دے نان توں مشہور تے معروف اے۔
ابتدائی زندگی
تصغیر|بائیں|ضریح روضہ عباس
حضرت عباس کا حسب ونسب
کسی شخص کی شخصیت اس کے حسب و نسب سے بخوبی سمجھی جاسکتی ہے چونکه صالح گرجانوں کی مثال اس پاک سر زمین کی سی ہے جس میں شایستہ اورپھلدار درخت پر ورش پاتے هیں۔ خاندانی اصالت شخصیتوں کی پرورش میں نمایا ںکردار ادا کرتی ہے، تبھی تو امام علی علیہ السلام مالک اشتر ؓکو خطاب کرتے ہوئے فرماتے هیں ۔« یعنی اپنے عمّال میں سے ایسے افراد کا انتخاب کرو جو تجربہ کار و غیرت مند ہوں اور ان کا تعلق صالح خاندانوں سے ہو اور وہ اسلام میں اپنی خدمات کی بناپرپیشی رکتھے ہوں کیو نکہ ایسے لوگ بلند اخلاق ،بے داغ اورعزت والے ہوتے ہیں۔ حرص و طمع کی طرف کم جھکتے ہیں اور عواقب و نتایج پر زیادہ نظر رکھتے ہیں۔
حضرت عباسؑ کے والدگرامی حضرت امیرالمومنین علی علیہ السلام ہیں کہ جن کی عظمت کے سامنے دوست و دشمن سب سر تسلیم خم کے نظرآتےہیں۔ ان کی ماں فاطمہ بنت حزام بن خالد جو ام البنین سے ملقب اور اسی نام سے معروف ہوئیں۔آپ کی شخصیت عالم اسلام میں بے نظیر مانی جاتی ہے آپ ہی کے چار فرزند کربلا میں سبط پیامبر حضرت امام حسین علیہ السلام کے ساتھ جام شھادت نوش فرماکر تا ابد زندہ وجاویدہوگئے۔
حضرت ام البنین کا خاندان شرافت و پاکی ، سخاوت و شجاعت اور مہمان نوازی میں عرب کے قبائل کےدرمیان زبان زد عام و خاص تھا۔ ان کے والدین، دادا، پردادا ۔۔۔ بھی انسانی کمالات کے شہرہ آفاق ستارے تھے۔حضرت ابوالفضل عباسؑ نے فضائل و کمالات کو ان دو خاندانوں سے ورثے میں پایا تھا۔
حضرت عباس علیہ السلام کے القاب
ارباب تاریخ نے حضرت عباسؑ کے کئی القاب بیان کیے ہیں ، ہم ان میں سے کچھ کا بیان اختصار کے ساتھ ایسے ہے۔
١۔ابو الفضل:
ابو الفضل یعنی فضیلتوں کامالک(باپ)، حضرت عباسؑ کو شاید ان کی انگنت فضائل کی وجہ سے اس لقب سے موسوم کیا گیا ہو یا فضل ان کےکسی بیٹے کا نام تھا جس کی وجہ سےآپ ابو الفضل کہلایے۔
٢۔ابوالقریہ:
کچھ علما اورمورخین نے آپ کو ابو قریہ (صاحب مشکیزہ)سے ملقب کیا ہے۔ کیونکہ حضرت عباس نے روز عاشورا چند مرتبہ پانی کا مشکیزہ خیمہ گاہ حسینیؑ تک پہنچایا تھا۔
حضرت عباس ؑکے ایک بیٹے کا نام قاسم تھا ۔ بعض مورخین کے مطا بق قاسم نے اپنے پدر بزرگوار کے ہمراہ کربلا میں جام شہادت نوش فرمایا۔اس بیٹےسے نسبت کی وجہ سے آپ ابوقاسم کہلائے ۔
حضرت عباسؑ بہت ہی حسین،اور پرکشش چہرے کےمالک تھے۔صاحب مقاتل الطالبین لکھتے ہیں کہ حضرت عباسؑ بہت خوبصورت ،حسین تھے جب وہ ایک درشت ہیکل گھوڑے پر سوار ہوتے تو ان کے پاوں زمین سے لگ جاتے تھے۔ انہیں قمر بنی ہاشم کہا جاتاتھا۔ شہید مطہری(رہ) فرماتے ہیں کہ حضرت عباسؑ بلند قامت جسیم اور خوبصورت جوان تھے، امام حسین علیہ السلام آپ کو دیکھ کربہت محظوظ ہواکرتے تھے۔
٥۔ سقا:
حضرت عباسؑ کے محبوب ترین القاب میں سے ایک لقب سقا ہے۔ جب پسر مرجانہ نے خاندان رسالت پر پانی کی بندش کی تو حضرت عباسؑ نے اپنی بہادری اور دلیری کا ثبوت دیتے ہوئے کئی بار پانی خیموں تک پہنچایا اور اہل بیت پیامبر(ع)کو سیراب فرمایا ۔ اس وظیفے کی انجام دہی میں ہی جام شہادت نوش فرما کر رہتی دنیا تک تاریخ کے اوراق میں سرخ رو ہوئے۔
٦۔علمدار:
حضرت عباسؑ کربلا میں امام حسین علیہ السلام کےلشکرکےعلمدار تھےلشکر امام حسین علیہ السلام کی سالاری کا منصب آپ ہی کے نصیب میں آیا۔
٧۔عبدالصالح:
امام صادق علیہ السلام اس زیارت میں کہ جسے ابوحمزہ ثمالیؓ نے نقل فرمایا ہے آپؑ کو عبد صالح سے خطاب کرتے ہیں۔جیسا کہ آپ علیه السلام فرماتے ہیں (السلام علیک ایها العبد الصالح) میرا سلام ہو تجھے پر اے بندہ شایستہ۔
آپ کی اناہائی اثیار اور قربانی کی وجہ سے آپ کو المواسی کا لقب دیا گیا۔ آپ نے دشمن کو بھگا کر پانی تک رسائی حاصل کی لیکن اہل بیت عصمت و طہارت ؑکی پیاس کو یاد کرکے خود پانی نہیں پیا ۔ امام صادق علیہ السلام فرماتے ہیں: «اشهد لقد نصحت ﷲ و رسوله ولاخیک فنعم الاخ المواسی۔» میں گواہی دیتاہوں کہ آپ اللہ ورسول اوراپنےبھائی کی راہ میں خیرخواہ تھےاورنصیحت کی۔ آپ بہت ہمدردی رکھنےوالے بھائی تھے۔ زیارت ناحیہ مقدسہ میں امام زمانہ(عج) فرماتے ہیں: ااسلام علی ابی الفضل العباس المواسی اخاہ بنفسه ۔ یعنی سلام ہو ابوالفضل عباسؑ پرکہ جنھوں نے اپنی جان کےساتھ بھائی کی مواسات (ہمدردی)کی۔
9۔ باب الحوائج:
یہ لقب ایسا دلنشین ہے کہ آج بھی اہل بیت ؑ سے محبت رکھنے والے حضرت عباسؑ کو اسی لقب سے جانتے اور یاد کرتے ہیں،گویا باب الحوائج آپ ؑکا دوسرا نام ہو۔محبان حضرت عباسؑ کا عقیدہ ہے کہ اگر کوئی خالص نیت کے ساتھ عباس ؑکو وسیلہ قرار دے تو اﷲ تعالی اس کی حاجتیں اور مرادیں بر لاتا ہے اوراسے مایوس نہیں کرتا ہے۔ایسا کیوں نہ ہو چونکہ عباسؑ در ر حمت خدا اور اس کے محکم اسباب و وسائل میں سے ایک ہیں۔ عباس ہی نے تو اپنے امام علیہ السلام کی نصرت اور دین اسلام کی بقاء اور پایداری کے لیے سب سے زیادہ تلاش و کوشش کی یہاں تک کہ اپنی جان بھی اس ہدف پر قربان کی۔تعجب اس پر ہوتا اگر عباس باب الحوائج نہ کہلاتے!
ارباب تاریخ نے اگرچہ شہید کا لقب حضرت عباسؑ کے لیے بیان نہیں کیا ہے لیکن امام صادق علیہ الاسلام کے کلام مبارک میں آپ کے لیے یه لقب بیان ہواہے ایک مرتبہ معاویہ بن عماریزیدی نے امام صادق علیہ السلام سے پوچھا جب فدک آپ کو واپس کیا گیا تواسے آپ نے کس طرح تقسیم کیا؟ امام علیہ السلام نے فرمایا ؛«اعطینا ولد العباس الشهید الربع و الباقی لنا» یعنی عباس شہیدؑ کے فرزندان کو ایک چوتھائی حصہ دیا اور باقی ہمارے لیے ہے۔
طول تاریخ میں بہت ساروں نے اپنی ناموس اور حریم کی دفاع میں حتی جان تک کو قربان کیا لیکن کوئی بھی اس کام میں حضرت عباسؑ کی منزلت کو نہیں پہنچ سکا۔حضرت عباس ؑسارے پاسبانوں کے لیے بہترین نمونہ ہیں۔تبھی تو اسلامی جمہوریہ ایران میں ہر سال چار شعبان کو روز جانباز کے نام سے منایا جاتا ہے۔ مذکورہ القابات کے علاوہ بھی مورخین نےکئی ایک القاب حضرت عباس ؑکے لئےنقل کیے ہیں’ جن میں سے ،الفادی’عمید’ حامی’ واقی’ کبش الکتیبہ’،اوراطلس، زیادہ مشہورہیں۔
حضرت عباسؑ پیکر وفا
لفظ وفاء کو غدر، فریب اور بے وفائی کے مقابلے میں استعمال کیا جاتا ہے۔ وفا، فضلیت اور بے وفائی اور غدر صفت رذیلہ کے طور پر جانی جاتی ہیں۔ امام صادق علیہ السلام کی ایک لمبی حدیث ہے اس میں نیک اور بری صفتوں کو بیان کیا گیا ہے۔ اس حدیث میں امام علیہ السلام فرماتے ہیں: «الوفاء وضدہ الغدر» یعنی وفا عقل کی وزیر ہے اور خداوند نے غدر کو جووزیر جہل ہے اس کے مقابلے میں قرار دیا ہے۔ شاید یہ کہنا مناسب ہو اگر ایمان صاحب اجزاء ہو تو قطعی طور پر ان اجزاء میں سے ایک جزء وفاءہے۔ جیساکہ امام صادق علیہ السلام فرماتے ہیں:((ان اﷲ عزوجل وضع الایمان علی سبعه اسهم علی البر و الصدق و الیقین و الرضاء و الوفاء و العلم و الحلم)) یعنی(اﷲتعالی نے ایمان کو سا ت حصوں میں قرار دیا: نیکی، سچائی،یقین، رضا ، وفا ، علم و حلم)
اصولی طور پر نیک اعمال کی قبولیت کے لیے وفاء کا ہونا شرط ہے۔جو لوگ غدار،حیلہ گر اور فریب کار ہوتے ہیں ان کا مقام تو کتوں سے بھی نیچے درجے کا ہے ایسے لوگ نیک اعمال کے ثواب سے بے نصیب ہیں۔جیسا خود خدا وند ارشاد فرماتا ہے. « اوفوا بعهدی اوف بعهدکم» یعنی( میرے عہد سے وفا داری کرو تا تمہارے عہد کی میں پاسداری کروں۔)لہذا خداوند نے جن نیک اعمال کے لیے ثواب کا وعدہ کیا ہے یہ وعدہ تب نبھایا جائیگا کہ جب صاحب عمل، وفادار لوگوں میں سے ہو۔ اس سلسلے میں آیات و روایات بہت ہیں۔ اس سے زیادہ بیان اس مقالے کے احاطے سے باہر ہے۔سابقاً اس حقیقت کی طرف اشارہ کیاجاچکا ہےکہ حضرت عباسؑ نیک فضو ہیں کےمرکزکہلاتے ہیں یہی وجہ ہے کہ آپ کی کنیت ہی ابو الفضل یعنی فضیلتوں کا باپ پڑ گئی۔حضرت عباسؑ کی پوری فضیلتوں کا احصا ایک یا دو مقالوں کی گنجائش سےباہ رہے بلکہ اس امر کے لیے کئی جلد کتاب لکھنے کی ضرورت ہے۔ اس حقیقت کومد نظر رکھتے ہوئے ہم اس مقالے میں حضرت عباسؑ کی صرف صفت وفا پر مختصربحث کریں گے۔ آپؑ کی وفا کو مختلف پیرایوں سے بیان کیا جاسکتا ہے۔
وفاداری کے مختلف پہلو
وفاداری کے کئی ایاوک پہلو ہوتےہیں ۔ دین کے ساتھ وفا داری، اپنی قوم و ملت کے ساتھ وفاداری، اپنے ملک اور وطن کے ساتھ وفاداری، اپنے بھائی اور نزدیک ترین افراد کے ساتھ وفا داری،امامِ وقت سے وفاداری دوست اور احباب کے ساتھ وفا داری وغیرہ۔ حضرت عباسؑ نے ان تمام پہلووں میں امتحان دےکر پہلے رتبے پر فائز ہوئے۔ ١۔دین کے ساتھ وفا داری
دین اسلام پر جب کبھی بھی برا وقت آیا عباس علیہ السلام بہترین مدافع کے طور پر سامنے آئے اور کبھی بھی اپنی جان کی پروا نہ کی، چاہے وہ بابا علی مرتضی(ع) کا زمانہ امامت ہو یا بھیا حسن مجتبی(ع) کا دور امامت، آپ ہمیشہ اسلام اور اپنے امام وقت کے دفاع میں ہر اول دستے میں رہے۔اور اپنی وفا کے جوہر دکھلاتے رہے۔جس وقت بھیا حسین سید الشہداءعلیہ السلام کا دور امامت آیا ہمیشہ ان کی اطاعت میں زندگی گزاری. جب بنوامیہ نے یذید ملعون کو خلیفهه المسلمین کے منصب پر بٹھا کر دین اسلام کو پا مال کرنے کا تہیہ کیا اور امام حسین علیہ السلام کو یہ فرمانا پڑا کہ (علی الاسلام،السلام) یعنی یذید جیسے فاجروفاسق شخص کو خلیفہ بنا کر اس کی بیعت کرنا گویا اسلام کو سلام کرکے اسے خیر باد کہنا ہے ایسے موقع پر حضرت عباسؑ جیسے دین اسلام کے وفا دار اپنی جان کو جو کھوں میں ڈال کر اسلام کی بقاء اور اس کی سربلندی کیلئےاپنا سب کچھ قربان کرنے کے لیے آمادہ ہوئے۔ ٢۔قوم و ملت کے ساتھ وفادری
قوم وملت کے ساتھ وفاداری حضرت عباس ؑکی روح میں متجلی تھی۔ قوم و ملت بنی امیہ کے ظلم و جور میں جکڑی ہوئی ہے۔ظلم کی گھٹا ٹوپ تاریکی ہر طرف پھیلی ہوئی ہے۔بہادرسے بہادر شخص بھی اس ظلم کے خلاف آواز بلند کرنے سے کترا تا نظرآتاہے۔بنوا میہ نے تمام مسلمانوں کو اپنا غلام بنا رکھا ہے، ان کے اموال کو تاراج کر دیا اور کسی کی ناموس محفوظ نہیں۔لوگوں کو استثمار کرنے کے لیے دین خدا کو اپنا کھلونا بنا کر کھیل کھیلا جارہا ہے ایسے سخت اوقات میں عباس علیہ اسلام ہی قوم وملت کے وفا دار ہیں تبھی تو امام حسین علیہ السلام نے روز عاشورا اپنا علم عباس ؑکے سپردکرکے ان کو اپنا سپاہ کا سالار بناتے ہیں حقا کہ حضرت عباس ؑنے اپنے دونوں بازووں کوکٹوا کر اپنی وفاداری کا ثبوت دیا ،اور نهر علقمہ پر جام شہادت نوش کرکے ہمیشہ کے لیے علقمہ کے هیرو کهلائے گئے۔ ٣۔ملک و وطن سے وفادری
یه وه وقت تها کہ اسلامی مملکت کے اندر آزاد اندیش انسانوں کے لئےکوئی جگہ نہیں تھی۔جن لوگو ں کی اسلام کے لیے خدمات تھیں اور ابھی بھی شیفتہ اسلام ہیں ان کو وطن سے نکال دیا جاتا ہے۔ عمارؓ و میثم ؓو سعیدؓ بن جبیر ؓاور رشدب ہجریؓ جیسوں کا دائرہ تنگ کر کے ان کو انہی کے خون میں نہلایا گیا۔جب کہ عمرو عاصم ، ابوہریرہ، عمر سعد، زیاد ، عبید جیسے اسلام دشمن عناصر کی شخصیت پروری کی جاتی ہے۔ ولید جیسوں کو مدینہ الرسول کا حاکم بنایا جاتا ہے۔ ایسے حالات اور شرائط میں اسلامی مملکت کی بقاء اور استحکام کے لیے عباس علمدار ؑجیسے وفادار افراد اگرچہ تعداد میں کم ہیں لیکن ایک مضبوط عزم و ارادہ کے ساتھ اپنے امام وقت کے گرد یوں جمع ہوجاتے ہیں جیسے پروا نے شمع کے گرد. اور اپنی وفاداری کا ثبوت دیتے ہوئے جان کا نذرانہ پیش کرتے ہیں۔اور یوں اسلامی وطن کے پاسبان کے لقب سے معزز پاتے ہیں۔
٤۔ بھائی سے وفا داری
امام حسین علیہ السلام ریحان رسول خدا ﷺ ہیں۔ وہ ہی رهبر دین، مسلمین کےپیشوا و صالحین کےامام اور سرور و سالار شہیدان ہیں۔ عباسؑ کا اپنے بھائی حسین علیہ السلام کے ساتھ کبھی نہ ٹوٹنے والا ایک عہد موجود ہے۔انہوں نے اپنے امام حق کی بیعت کی تا کہ باطل سے ٹکرائںر۔عباسؑ، امام نور کا پیرو کار ہے اور وہ ظلمت اور تاریکی کے رهبروں کے ساتھ اپنی آخری سانسوں تک نبرد آزماں ہے۔عباسؑ نے بتلا دیا کہ وہ اپنے بھائی، مولا ، رهبر ، امام اور مقتدی کے ساتھ کس قدر وفادارہیں۔آپ کی وفاداری اس قدر عروج کو پنچیس کہ خود وفا کو ناز ہے کہ وہ آپ سے منسوب ہے۔اور آپ وفاداروں کے لیے نمونہ، بلکہ پیکر وفا ہوئے۔ کیوں نہ ایسا ہو چونکہ تاریخ نے کبھی ایسے وفا کو نہیں دیکھا ہے،اگر آپ کو قطب وفا کہا جایے تو بیجا نهیں ہے۔ امام زمانہ (عج) اس بارے میں فرماتے ہیں «السلام علی ابی الفضل العباس المواسی اخاہ بنفسه» همارا سلام ہو ابو الفضل العباسؑ پر جس نے اپنی جان قربان کرنے کے ساتھ بھائی سے ہمدردی کی-
5۔ وقت کے امام سے وفاداری