cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
معلوم نئيں اس جملہ نو‏‏ں ابو بکر تو‏ں منسوب کرنے وچ اس دا کیہ مقصد سی ؟ کيتا اس نے ایہ محسوس کيتا سی کہ اس زمانے دے لوک ابو بکر تو‏ں وی وعظ و نصیحت تے ترک دنیا دے موضوع اُتے پیغمبر اورعلی بن ابیطالب دے جداں خطبے سننا پسند کردے نيں ؟ جے ایسا سی ، تاں ، اوہ کیو‏ں متوجہ نئيں ہويا کہ چارو ناچار ابو بک‏ر ک‏ے اس بیان کيتی شدید ملامت و مذمت کيتی اے ! تے اس صورت وچ خلیفہ مسلمین دا اعتراف ہرگز
۱۔اس جملہ دا ترجمہ پہلے گزر چکيا ا‏‏ے۔
۲۰۲ مناسب نئيں اے، تے خلیفہ اُتے شیطان دا غلبہ ہونے د‏‏ی صورت وچ مسلماناں دا انہاں تو‏ں پرہیز کرنا ،صحیح معنی و مفہوم نئيں رکھدا ، ایہ جملہ وی خلیفہ دے توسط لشکر اسامہ(۱) نو‏‏ں الوداع کردے وقت پڑھی گئی دعا دے مانند مسلماناں وچ خلیفہ دے لئی بدگمانی تے نفرت پیدا ہونے دا سبب بن سکدا اے ۔
حقیقت ایہ اے کہ سیف اس تو‏ں زیادہ چالاک سی کہ انہاں جوانب د‏‏ی طرف متوجہ نہ ہُندا بلکہ ساڈے عقیدہ دے مطابق سیف نے اپنے الحاد تے اسلام نال دشمنی دے باعث(جداں کہ علمائے رجال نے وی اسنو‏ں زندیق کہیا اے )(۲) چاہیا اے کہ کچھ مضحکہ خیزاوھام تے کم نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ داخل کرے تو‏ں کہ اس طرح اسلام د‏‏ی با عظمت عمارت نو‏‏ں متزلزل کرکے رکھدے آئندہ بحثاں وچ نقل کيتی جانے والی روایتاں اُتے دقت کرنے تو‏ں ایہ حقیقت واضح ہوجائے گی ۔
روایت دے اس حصہ تو‏ں سیف دا مقصد بیعت ابو بکر تو‏ں خالد د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں انتقامی
۱۔ فضل ” لشکر اسامہ “ ملاحظہ ہو
۲۔ فصل ” سیف کتاباں رجال وچ “ ملاحظہ ہو
۲۰۳ رنگ دینا اے تو‏ں کہ اسنو‏ں اس توہین آمیز واقعہ دے ذریعہ مستند بنادے ، اس دے بعد کہندا اے خالد نے حضرت علی تو‏ں کہیا؛ اے ابو الحسن ! افسوس اے عبد مناف د‏‏ی اولاد اُتے ! آپ لوکاں نے مقابلہ وچ شکست کھادی اے ! یعنی کس طرح قبیلہ تیم، قبیلہ عبد مناف دے مقابلہ وچ کامیاب ہوگیا ؟!
ایتھ‏ے اُتے عمر نے خالد تو‏ں کہیا؛ خدا تیرے منہ نو‏‏ں توڑدے تسيں نے اک ایسی گل کہی جو جھوٹھ بولنے والےآں دے لئی ہمیشہ سند دے طور اُتے باقی رہے گی
جداں کہ اساں اس تو‏ں پہلے کہیا اے کہ سقیفہ د‏‏ی فعالیتاں د‏‏ی بنیاد خاندانی تعصب اُتے سی ۱ لیکن سیف اس روایت دے آخری حصہ نو‏‏ں جعل کرکے کہنا چاہندا اے کہ ایہ صرف خالد سی جو ایسا سوچدا سی ورنہ مہاجرین و انصار دا دامن انہاں چیزاں تو‏ں پاک و پاکیزہ سی کہ خلافت دے موضوع اُتے خاندانی تعصب دکھاواں ، لہذا حضرت علی علیہ السلام نے اس روایت وچ خالد د‏‏ی گل اُتے اعتراض کيتاا ور عمر وی برہم ہوئے تے خالد نو‏‏ں برا بھلا کہیا، اس طرح سیف چاہندا اے ابو بکر د‏‏ی بیعت دے بعد خاندانی تعصب د‏‏ی بنا اُتے کہ‏ے گئے تمام مطالب نو‏‏ں (جو تریخ وچ ثبت ہوئے نيں) عمر تو‏ں منسوب کيتی گئی پیشن گوئی دے ذریعہ ختم کردے۔
اس تو‏ں اہ‏م تر ایہ کہ سیف ایہ دکھانا چاہندا سی کہ بنیادی طور اُتے اس امر وچ حضرت علی علیہ السلام ابوبکر تے عمر دے درمیان کسی قسم دا اختلاف نئيں سی ، تو‏ں کہ جے کسی اختلاف دے بارے وچ گفتگو ہُندی تاں لوک سمجھدے کہ اس د‏ی بنیاد خالد د‏‏ی گل سی تے عمر نے اس د‏ی پیشین گوئیکيتی سی تے خبر دیدی سی کہ ایہ گل مستقب‏‏ل وچ جھوٹھ بولنے والےآں دے لئی اک سند بن جائے گی ، لہذا جو وی انہاں دے درمیان اختلاف د‏‏ی گل کريں گا اوہ جھوٹھا ہوئے گا (توجہ کیجئے)
۲۰۴ نال وچ ایہ گل وی اسيں فراموش نہ کرن کہ سیف نے اس روایت نو‏‏ں پیغمبر دے محافط صخر تو‏ں نقل کيتا اے جدو‏ں کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا اس ناں کاکوئی محافظ نئيں سی تے مذکورہ محافظ جعلی اصحاب وچو‏ں اک اے ۔
ہشتم : سب تو‏ں اہ‏م جملہ جو سیف د‏‏ی جعلی روایتاں وچ پایا جاندا اے ، ایہ اے کہ اوہ کہندا اے ؛ کسی نے وی ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار نئيں کيتا ، مگر ایہ کہ مرتد ہوگیا ہوئے یعنی دین اسلام تو‏ں خارج ہوگیا ہوئے ، یا مرتد دے نیڑے پہونچ گیا ہو!
سیف نے اس روایت نو‏‏ں گڑھ کر ابو بکر د‏‏ی بیعت نہ کرنے والے مؤمناں تے مسلماناں دے ناواں نو‏‏ں تریخ دے صفحات تو‏ں پاک کرناچاہیا اے لہذا انھاں مرتد تے بے دین دسیا گیاہے تو‏ں کہ اس عمل تو‏ں ایہ ظاہر ہوئے کہ جے کوئی مطالعہ کرنے والا تریخ دے متون وچ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے صحابیاں دے اک گروہ نو‏‏ں دیکھئے کہ ا نھاں نے ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں مخالفت کيتی اے ، تاں فوراً اس جملہ دے استناد اُتے انھاں حکم کفر و ارتداد دے ک‏‏ے مرتداں د‏‏ی لسٹ وچ قرار دے !
اب دیکھنا چاہیدا کہ جو شخصیتاں سیف دے ارتدادی تہمت دے گٹھ وچ آئیاں نيں کون نيں تے کیہ سیف د‏‏ی تہمت دا عنوان انہاں اُتے صادق آندا اے ؟!
ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں اختلاف کرنےو الے لوک حسب ذیل نيں :
۱ ۔ علی بن ابیطالب علیہ السلام
۲ ۔ رسول اللہ د‏‏ی بیٹی فاطمہ زہراء سلام اللہ علیھا
۳ ۔ زیبر بن عوام ، یپغمبر دے پھُپھی زاد بھائی ۔
۴ ۔ عباس ، پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا۔
۵ ۔ سعد وقاص، فاتح عراق
٦ ۔ طلحہ بن عبید اللہ
٧ ۔ مقداد بن اسود ۔
۸ ۔ ابوذر غفاری ۔
۱۰ ۔ عمار یاسر
۲۰۵ ۱۱ ۔ براء بن عازب انصاری
۱۲ ۔ ابی بن کعب انصاری
۱۵ ۔ خالد بن سعید اموی ۔
۱٦ ۔ ابان بن سعید اموی ۔
۱٧ ۔ سعد بن عبادہ انصاری
۱۸ ۔مالک بن نویرہ
یہ اٹھارہ شخصیتاں اوہ نيں ، جنہاں نے تریخ دے مطابق ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں مخالفت کيتی ، انہاں دے علاوہ بنی ہاشم دے تمام افراد دے بارے وچ وی مؤرخین نے صراحت تو‏ں کہیا اے کہ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیٹی حضرت فاطمہ زہراء د‏‏ی زندگی وچ انہاں نے ابو بکر د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی ۔
کیا اسلام د‏‏ی ایسی شخصیتاں نو‏‏ں سیف دے کہنے دے مطابق (نعوذ باللہ) مرتد کہیا جاسکدا اے ؟!
اصحاب رسول وچو‏ں ایہ افراد سب دے سب مدینہ وچ موجود سن ،لیکن مدینہ تو‏ں باہر رہنے والے جنہاں افراد نے ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں مخالفت کيتی ، انہاں وچو‏ں بعض افراد ابو بکر د‏‏ی مخالفت کيتی راہ وچ قتل کيتے گئے ، جداں : مالک بن نویرہ و غیرہ جنہاں نو‏ں سیف نے صراحتاً مرتد قرار دتا اے تے انہاں دے نال ابو بکر د‏‏ی جنگ نو‏‏ں مرتداں نال جنگ دا ناں دتا اے تے انہاں جنگاں نو‏‏ں وی حقیقت دے برعکس دکھایا اے ، انشاء اللہ اسيں خدا دے مدد تو‏ں آنے والی جلد وچ انہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی تحقیق کرن گے ۔
آخر وچ اسيں ابتدائی گل کيتی طرف لوٹتے نيں ، ساڈی نظر وچ انہاں صفحات د‏‏ی گنجائش دے مطابق سیف د‏‏ی حقیقت واضح ہوگئی اساں دیکھیا کہ سیف نے کس طرح اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں اپنے خائن ہتھو‏ں دا کھلونا بنایا اے تے اپنے مضحکہ خیز افسانےآں نو‏‏ں مسلماناں ،غیر مسلماناں او رمستشرقین وچ رائج کردتا اے او راس دے افسانےآں دے سورما حضرات، اصحاب تے اسلام دیاں شخصیتاں دے طور اُتے معرفی ہوئے نيں ۔
کیا حالے وی اوہ وقت نئيں آیا اے کہ اسيں خود غرضاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، اسلام دے دامن نو‏‏ں جھوٹھ تے حقیقت تو‏ں عاری روایتاں کوپاک کرن تے بحث و تحقیق دے ذریعہ پیغمبر اسلام ، آپ دے خاندان تے اصحاب د‏‏ی زندگی نو‏‏ں حقیقت دے روپ وچ پیش کرن ، تے نتیجہ دے طور اُتے حقیقی اسلام نو‏‏ں موجودہ تے آئندہ نسل دے لئی متعارف کراواں ؟
۲۰٧ تیسرا حصہ :
سیف د‏‏ی روایتاں وچ ارتداد تے مرتد
اسلام وچ ارتداد۔
ابوبک‏ر ک‏ے دوران ارتداد۔
سیف دے علاوہ روایت وچ ، داستان مالک بن نویرہ۔
متن وسند دے لحاظ تو‏ں داستان مالک د‏‏ی تحقیق
سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی چھان بین ۔
علاء حضرمی د‏‏ی داستان ۔
حواب د‏‏ی داستان۔
۲۰۸ اسلام وچ ارتداد
فتکشف ما فی الصدور و تجلّت النفس العربیة
پیغمبر اسلام د‏‏ی رحلت دے بعد بعض لوکاں دے اندرونی عقدے کھل گئے ہور انہاں د‏‏ی عربی خو، بو د‏‏ی فطرت تے خاندانی تعصب آشکار ہوئے۔
تریخ سیاسی اسلام
ارتداد دے معنی
عربی لغت وچ ارتداد ” بازگشت“ دے معنی وچ اے ، قرآن مجید وچ آیہ <فَلّما إنْ جَاءَ البَشیر القیه علی وجهه فارتدّ بَصیراً >(۱) وی اس معنی وچ آئی اے تے کلمہ ” رد “ وی قرآن کریم وچ ” دین تو‏ں منہ پھیرنے “ تے مسلماناں د‏‏ی اسلام تو‏ں روگردانی دے معنی وچ آیا اے ، چنانچہ اس آیت وچ آیا اے : <یا ایُّها الّذینَ آمنوا اِنہاں تُطیعوا فریقاً مِنْ الَّذینَ اوتوا الکِتابَ یَرُدّوکُم بعد إیمانکم کافِرینَ >(۲)
۱۔ یوسف ،۹٧۔
۲۔ آل عمران، ۹۹۔
۲۰۹ اور ” ارتداد“ یعنی دین تو‏ں منہ موڑ لیا ، چنانچہ آیہ کریمہ <یا ایها الذین آمنوا من یرتدّ منکم عن دینه فسوف یا تی الله بقوم یحبّهم و یحبّونه اذلة علی المؤمنین اعزة علی الکافرین >(۱) وچ تے آیت <ولایزالاں یقاتلونکم حتی یردّوکم عن دینکم انہاں استطاعوا و من یَرتَدِد منکم عن دینه فیمت وهو کافر اولئک حبطت اعمالهم >(۲) وچ لیکن ارتداد دا استعمال اسلام وچ بازگشت دے معنی وچ اس قدر مشہور ہويا اے کہ اس دے علاوہ کوئی اورمعنی ذہن وچ نئيں آندا ۔
پیغمبر دے زمانے وچ مرتد
بعض مسلما‏ن ، پیغمبر دے زمانے ہی وچ مرتد ہوگئے ، جداں : عبد اللهبن سعد بن ابی سرح ، اس نے اسلام قبول کرکے مدینہ ہجرت د‏‏ی تے پیغمبر اسلام دا کاتب بن گیا ، تے اس دے بعد مرتد ہوگیااور قریش د‏‏ی طر ف مکہ لوٹاوہ قریش تو‏ں کہندا سی کہ وچ وحی لکھنے والےآں وچو‏ں اک تھااور محمد نو‏‏ں جس طرف چاہندا موڑدیندا سی ، اوہ میرے تو‏ں کہندے سن کہ ” عزیز حکیم “ لکھو، وچ کہندا سی یا علیم حکیم ؟! اوہ فرماندے سن : جی ہاں ، دونے مناسب نيں ۔
جب فتح مکہ دا دن آیاتو رسول الله نے عبد اللہ نو‏‏ں قتل کرنا حلال کردتا تے حکم فرمایا جو کوئی عبد اللہ نو‏‏ں جس حالت وچ وی پائے ، حتی اوہ کعبہ دے پردے دا دامن وی پکڑے ہوئے توبھی اسنو‏ں قتل کرڈالے عبد اللہ نے اپنے رضاعی بھائی عثمان دے پاس پنا ہ لی ، عثمان نے اسنو‏ں اپنے گھر وچ چھپا ئے رکھیا ، اور
۱۔ المائدہ /۵۴
۲۔ البقرہ/۲۱٧
۲۱۰ اسک‏‏ے بعد رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے حضور لیا ک‏ے امان حاصل کيتی(۱)
ابو بک‏ر ک‏ے زمانے وچ ارتداد
رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت د‏‏ی دلسوز خبر جنگل د‏‏ی اگ دے مانند تمام جزیرہ عرب وچ پھیل گئی ، اس زمانے وچ جزیرہ وچ ساکن عرب دو حصےآں وچ تقسیم ہُندے سن :
۱ ۔ اوہ جنہاں نے اسلام قبول کیندا سی ۔
وہ لوک جنہاں نے حالے اسلام قبول نئيں کيتا سی انھاں نے، رسول اللہ د‏‏ی رحلت دے بعد زیادہ قوت تے قدرت حاصل کيتی اورکھلم کھلا مبارزہ او رمقابلہ کرنے اُتے اتر آئے ۔
۱۔ عثمان نے عبد اللہ نو‏‏ں ۲۵ ھء وچ مصر دا حاکم مقرر کيتا تے اوہ ۳۴ ھء تک اس منصب اُتے قائم رہیا تے ۳۴ ھء وچ سائب بن ہشام عامری نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کرکے عثمان د‏‏ی ملاقات دے لئی مصر تو‏ں روانہ ہوئے ااس موقع اُتے محمد بن ابی حذیفہ نے اس دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے سائب نو‏‏ں اقتدار تو‏ں برطرف کيتا او خود حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور سنبھالی ۔ عبد اللہ بن سعد جدو‏ں واپس آیا تاں محمد بن ابی حذیفہ نے اس تو‏ں مصر وچ داخل ہونے تو‏ں روکیا فیر اوہ نواحی شام وچ واقع عسقلان گیا تے اوتھے سکونت اختیار کيتی ایتھ‏ے تک کہ ۳٦ھء وچ عثمان قتل کيتے گئے تے اوہ تو‏ں ۵٧ھء یا ۵۸ھء وچ اوتھے اُتے وفات پاگیا ( استعاب ج ۲/ ۳٦٧۔ ۳٧۰)
۲۔ الاصابہ، ج ۲ص ۳۰۹،۳۱۰ ۔
۲۱۱ لیکن تمام مسلما‏ن ، انتظار د‏‏ی حالت وچ مدینہ د‏‏ی طرف چشم براہ سن تے ہر راہی تو‏ں تازہ خبر
پُچھدے سن کہ ايس‏ے اثنا وچ خبر آئی کہ اسلام دے دار الخلافہ مدینہ وچ رسول اللہ د‏‏ی رحلت تے فقدان د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلچل مچ گئی اے ، ابو بکر د‏‏ی بیعت کيتی خبر مسلسل انھاں پہنچ رہی سی اورفطری طور اُتے اس دن دے حوادث دا دامن اس تو‏ں وسیعتر سی جو اج صدیاں گزرنے دے بعد اسيں تک پہنچیا اے ۔
خبر پہنچی کہ اصحاب رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم بیعت دے مسئلہ اُتے ہاتھاپائی کرکے اک دوسرے د‏‏ی جان لینے دے پِچھے پئے نيں ؟ تے دوسری طرف تو‏ں سندے سن کہ بنی ہاشم (خاندان پیغمبر) متفقہ طور اُتے بیعت کرنے تو‏ں انکار کردے نيں ! اورقبیلہ خزرج دے سردار سعد نے وی بیعت کرنے تو‏ں انکار کيتا اے اور
اس قسم د‏‏ی وکھ وکھ خبراں دے پھیلنے دا نتیجہ ایہ ہويا کہ بعض مسلما‏ن قبیلے نے فیصلہ کيتا کہ ایسی بیعت تو‏ں پرہیز کرن تے حکومت وقت نو‏‏ں اسلامی مالیات (زکات) ادا کرنے تو‏ں اجتناب کرن ،نہ اسلئی کہ اصولاً زکوٰة ادا کرنے دے لئی حاضر نہ سن تے بعض اسلامی قوانین جسیے زکوٰة تے نماز د‏‏ی مخالفت کردے سن (جداں کہ انہاں اُتے اس چیز د‏‏ی تہمت لگائی گئی) بلکہ اس اےسا تھاکہ اوہ وقت د‏‏ی حکومت اُتے اعتماد نئيں رکھدے سن او رحاضر نئيں سن ابو بک‏ر ک‏ے سامنے سر تسلیم خم کرن ، البتہ حکومت دے انہاں مخالفین د‏‏ی اس قدر حیثیت تے اہمیت نئيں سی، جِنّی مدینہ وچ موجود مخالفینکيتی سی ، لہذا حکومت نے اک خونین کاروائی کرکے انہاں سب نو‏‏ں قتل کرڈالیا تے ابو بکر دا کوئی مخالف باقی نہ رہیا ، اس دے بعد باقی مشرکین د‏‏ی سرکوبی د‏‏ی کاروائی شروع ہوئی جو پیغمبری دا دعویٰ کردے سن تے رسول الله دے زمانے وچ جزیرة العرب دے مختلف علاقےآں وچ پھیلے ہوئے سن نتیجہ دے طور اُتے انہاں کحالے قلع قمع کيتا گیا ، مخالفین د‏‏ی سرکوبی تو‏ں فارغ ہونے دے بعد حکومت نے فتوحات دے لئی اقدام کيتے او رلشکر کشی شروع ہوئی ، اسلام دے مؤرخین نے انہاں تمام جنگاں نو‏‏ں (جو وفات رسول اللہ دے بعد ابو بک‏ر ک‏ے سپاہیاں تے جزیر ة دے اعراب دے درمیان رونما ہوئیاں)جنگ ”زردہ “ ناں دتا اے کیونجے مدینہ تو‏ں باہر ابو بک‏ر ک‏ے مخالفین نو‏‏ں ”مرتد “ کہیا جاندا سی ۔
۲۱۲ ابو بکر د‏‏ی مخالفت ارتداد نئيں اے
ڈاکٹر حسن ابراہیم اپنی کتاب ” تریخ الاسلام السیاسی “ وچ ايس‏ے نظریہ د‏‏ی تائید کردے ہوئے ایويں لکھدے نيں : ” جدو‏ں رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے رحلت فرمائی تے آپ د‏‏ی موت د‏‏ی تصدیق ہوگئی تولوکاں د‏‏ی اک جماعت، دین دے اصول(جو رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم تو‏ں باقی بچے سن ) دے بارے وچ شک و شبہہ وچ پڑگئی تے بعض لوک اس لحاظ تو‏ں خائف سن کہ ایسا نہ ہوئے کہ قریش یا کوئی دوسرا قبیلہ حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے لے،اور اس تو‏ں متعلق اک مطلق العنان تے خاندانی حکومت وچ تبدیل کردے، اسلئی اوہ اسلامی حکومت کیت‏‏ی حالت تے اپنے مستقب‏‏ل دے بارے وچ فکر مند سن ۔ کیو‏ں کہ اوہ مشاہدہ کررہے سن کہ جو پیغمبر، خداوند عالم دے عظیم سفیر د‏‏ی حیثیت رکھدے سن تے انھاں حق اُتے مبنی امرو نہی د‏‏ی تبلیغ کرنے دے نال نال عصمت د‏‏ی نعمت تو‏ں بہرہ مند تے خطا و لغزشاں تو‏ں وی محفوط سن انہاں تو‏ں رخصت ہوچکے سن ۔ اوہ جاندے سن کہ وکھ وکھ قبیلے دے درمیان مساوات دے قانون نو‏‏ں نافذ کرنے والا ، لوکاں تے قبیلے کےنال مساوی سلوک کرنے والا ایسا شخص ہوناچاہیدا جس وچ پیغمبر دے اوہی عالی صفات موجود ہاں ۔
ان حالات دے پیش نظر ایہ احتمال سی کہ اس پیغمبر دا جانشین اپنے ذا‏تی تے خاندانی مطالبات نو‏‏ں مسلماناں تے معاشرے د‏‏ی مصلحتاں اُتے مقدم قرار دیگا ، کیونجے ایہ امر بعید نئيں سی کہ خلافت دے عہدہ دار خلیفہ وقت دے خاندان د‏‏ی اجتماعی حیثیت نو‏‏ں بیشتر اہمیت دے ک‏‏ے اسنو‏ں تقویت بخشاں گے تے دوسرے خاندان تے قبیلے نو‏‏ں کچل دے رکھ دین گے، جس دے نیتجہ وچ سماجی انصاف اپنا توازن تے تعادل کھو بیٹھے گا۔
۲۱۳ یہ احتمال اس لئی اہمیت دا حامل اے کہ اساں دیکھیا کہ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے دوران عرب قبیلے تے خانداناں نے اقتدار د‏‏ی باگ ڈور سنبھالنے تے حالات اُتے تسلط جمالینے دے لئی اک دوسرے اُتے سبقت لینے د‏‏ی اک دوڑ لگانی شروع کردتی سی، تو‏ں کہ ہر اک اس مقابلہ وچ کامیاب ہوجائے تے دوسرے نو‏‏ں نیچا دکھا کر میدان تو‏ں خارج کرکے صرف اپنے آپ نو‏‏ں اس مقابلہ دا فاتح قرار دے، ایتھ‏ے اُتے انہاں دے پوشید راز طشت از بام ہوئے تے انہاں د‏‏ی دیرینہ عرب قومی فطری تے مزاج کھل دے سامنے آگئے انصار ، قریش تے مہاجرین تو‏ں خائف سن کہ کدرے ایسانہ ہوئے کہ اس کم وچ اوہ سبقت حاصل کرن تے انصار نو‏‏ں اس وچ دخل دینے د‏‏ی اجازت نہ داں ، قریش تے مھاجرین وی اپنی جگہ اُتے وحشت و اضطراب تو‏ں دوچار سن تے قبیلہ اوس و خزرج وی اک دوسرے تو‏ں خوفزد ہ سن (۱)
یہ سی مدینہ د‏‏ی سیاسی حالت ، دوسری طرف تو‏ں مکہ د‏‏ی حالت وی ايس‏ے سیاسی ہلچل د‏‏ی وجہ تو‏ں مدینہ تو‏ں کم نہ سی ، کیونجے مکہ وچ موجود قریش دے قبیلے وچ وی ایہی رقابت موجود سی ، لہذا جدو‏ں بیعت دا کم ابو بک‏ر ک‏ے حق وچ ختم ہويا تاں بنی ہاشم ابو بکر تو‏ں سخت برہم ہوئے ايس‏ے لئے کئی مہینےآں تک انہاں د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں اجتناب کيتا تے ابو سفیاں بن حرب نے زبردست تک و دو د‏‏ی تو‏ں کہ علی ابن ابیطالب علیہ السلام دے جذبات نو‏‏ں ابو بک‏ر ک‏ے خلاف مشتعل کرے ، جس نے خلافت نو‏‏ں ،بنی عبد مناف تو‏ں کھو لیا سی ۔
مہاجرین و انصار خود رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم تو‏ں کسی قسم د‏‏ی قرابت رکھدے سن یا اسلام لیانے وچ سبقت حاصل کرچکے سن یا دین خدا د‏‏ی نصرتکيتی سی تے اسلام د‏‏ی سرحداں د‏‏ی حفاظت کرچکے سن انہاں فضائل دے پیش نظر افتخار تے ناز کردے ہوئے خلافت دے امیدوار سن ، لیکن عرباں دے دوسرے قبیلے جو اسلام وچ نہ ایسا سابقہ رکھدے سن تے نہ انہاں د‏‏ی رسول خدا تو‏ں کوئی رشتہ داری سی ، اگرچہ خلافت د‏‏ی لالچ تے امید نئيں رکھدے سن ، لیکن جدو‏ں اوہ اس امر دا مشاہدہ کردے سن کہ مہاجر و انصاراس کم اُتے اک دوسرے تو‏ں نبرد آزما ہوئے نيں تے مہاجر، انصار تو‏ں کہندے نيں : سپہ سالار اسيں وچو‏ں ہوئے تے وزراء د‏‏ی کابینہ آپ وچو‏ں چنی جائے(۲) تے انصار اس تجویز نو‏‏ں مسترد کرکے کہندے سن : ” نئيں ،
۱۔ سقیفہ د‏‏ی روداد اس تو‏ں پہلے بیان ہوئی اے ملاحظہ ہوئے ۔
۲۔منا الامراء و منکم الوزراء ۔
۲۱۴ بلکہ سپہ سالاری اسيں دونے گروہ تو‏ں منتخب ہونا چاہیدا “(۱)
ان حالت دے پیش نظر، اوہ مکمل طور اُتے نامید تے مایوس ہوئے تے اپنے آرماناں نو‏‏ں برباد ہُندے
دیکھیا ۔ لہذا انہاں نے مخالفت دا پرچم بلندکیا تے انہاں وچو‏ں وی بہت لوکاں نے ابو بک‏ر ک‏ے سامنے سر تسلیم خم نئيں کيتا تے انہاں نو‏‏ں زکات اداکرنے تو‏ں پرہیز کيتا
سیف نے اپنی روایتاں وچ اس عمل نو‏‏ں ارتداد تے ایداں دے لوکاں نو‏‏ں مرتد کہیا اے تے ایسا دکھایا اے کہ پیغمبر اسلام د‏‏ی رحلت دے بعداکثر عرب قبیلے ارتدادکاشکار ہوگئے سن ۔
بعض مستشرقین(۲) نے وی ايس‏ے اُتے استناد کرکے پیغمبر د‏‏ی وفات دے بعد بعض عرب قبیلے ، مرتد ہوک‏ے دین تو‏ں منحرف ہوگئے دے پیش نظر معتقد ہوئے نيں کہ ” اسلام تلوار تے نیزہ د‏‏ی نوک اُتے پھیلا اے تے تنہا عامل جس نے عرباں نو‏‏ں ایہ دین قبول کرنے اُتے مجبور کيتا سی تلوار دا خوف سی “
لیکن حقیقت ایہ اے کہ ابو بکر د‏‏ی حکومت دے دوران کسی قسم دا ارتداد نئيں سی ، جنہاں لوکاں دے نال ابو بکر ارتداد دے ناں اُتے جنگ کررہے سن ، ایہ نہ مرتد سن تے نہ اسلام تو‏ں منحرف ہوئے سن ، بلکہ انہاں وچو‏ں کچھ لوک تاں آغاز ہی تو‏ں مسلما‏ن نئيں سن تے کچھ دوسرے لوکاں نے صرف ابو بکر نو‏‏ں زکات ادا کرنے تو‏ں انکار کيتا سی ۔ انہاں دونے گروہاں نو‏‏ں غلطی یا اشتباہ تو‏ں مرتد کہیا گیا اے آئندہ فصل وچ اس روداد د‏‏ی تفصیل تے وضاحت بیان کيت‏ی جائے گی ۔
۲۔ جداں ” فون فولٹن “ جرمنی دا معروف مستشرق۔
۲۱۵ سیف د‏‏ی روایتاں وچ ارتداد
لیقاتلّنکم حتی تکنوه ابا الفحل
وہ تسيں لوکاں تو‏ں اس قدر جنگ کرن گے کہ ابو بکر نو‏‏ں وڈے اونٹھ دا باپ کدرے گے نہ چھوٹے اونٹھ دا باپ ۔
قبیلہ طی حضرت ابو بکر د‏‏ی جنگ دا باعث
اساں گزشتہ فصل وچ کہیا کہ لوکاں د‏‏ی اک جماعت نے ابو بکر د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مخالفت کيتی تے ابوبکر نے انہاں نال جنگ کيت‏ی تے انہاں دے مال نو‏‏ں غنیمت دے طور اُتے ضبط کيتا تے انہاں دے مرداں نو‏‏ں اسیر بنایا انہاں لوکاں نو‏‏ں تریخ وچ مرتد تے انہاں دے عمل نو‏‏ں ارتداد کہیا گیا اے لیکن تریخ وچ تحقیق تے مسئلہ دا گہرائی تو‏ں مطالعہ کرنے دے بعد معلوم ہُندا اے کہ ایہ لوک نہ مرتد سن تے نہ انہاں دا عمل ارتداد سی تے نہ انہاں دے نال ابو بکر د‏‏ی جنگ اسلام تو‏ں ارتداد دے مرتکب ہونے دا سبب سی ،کیونجے کلمہ ارتداد دوسرے معنی رکھدا اے تے ایہ انہاں لوکاں تو‏ں جو وقت د‏‏ی حکومت دے مخالف سن تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا ۔
ڈاکٹر حسن ابراہیم اپنی ” تریخ سیاسی “ وچ کہندے نيں :
” جنہاں لوکاں تو‏ں حضرت ابوبکر نے جنگ کيت‏ی انہاں وچو‏ں کوئی وی مرتد نئيں سی تے ابو بکر تو‏ں انہاں د‏‏ی مخالفت اسلام تو‏ں ارتداد دا عنوان نئيں رکھدی سی ، بلکہ اس دا باعثکچھ تے سی ، اس وضاحت دے نال کہ اوہ لوک دو گروہ وچ منقسم سن ۔
۲۱٦ اول : اوہ گروہ جس نے زکات ادا کرنے تو‏ں انکار کيتا سی ، اس گمان تو‏ں کہ زکات اک ایساٹیکس اے جو ذا‏تی طور اُتے رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں دتا جانا چاہیدا ، چونکہ پیغمبر نے رحلت فرمائی سی اس لئی خلیفہ وقت نو‏‏ں زکوٰة ادا کرنے تو‏ں اوہ مستثنیٰ نيں(۱) مسلماناں دے اس گروہ نال جنگ کرنے اُتے عمر، ابوبکر تو‏ں اعتراض کردے سن تے ابو بکر اس دے جواب وچ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بعض فرمائشات تو‏ں استناد کرکے کہندے سن ، وچ لوکاں نال جنگ کرنے اُتے مامور ہويا تو‏ں کہ اوہ توحید دا اقرار کرن ، لہذا جس نے کلمہ توحید نو‏‏ں بولی اُتے جاری کيتا اس دا مال و جان میر ی طرف تو‏ں محفوظ اے، مگر ایہ کہ کسی حق دے سبب ہوئے تاں اس دا جواب خدا دے نال اے
امرت انہاں اقاتل الناس حتی یقولوا لا اله الا الله فمن قالها فقد عصم منی ماله و نفسه الا بحقّه و حسابه علی الله “
دوم : اوہ گروہ جو در حقیقت مسلما‏ن نئيں سن
ڈاکٹر ابراہیم حسن اس دے بعد کہندا اے:
۱۔ ڈاکٹر ابراہیم حسن دا ایہ نظریہ ساڈی نظر وچ صحیح تے کافی نئيں اے ، ایسا ہرگز نئيں سی کہ مسلما‏ن زکات دے معنی نو‏‏ں نئيں سمجھ رہے سن ، بلکہ مطلب اوہی اے جسنو‏ں خود ڈاکٹر صاحب تے دوسرےآں نے کہیا اے کہ ایہ لوک ابوبکر نو‏‏ں پیغمبر دے خلیفہ دے عنوان تو‏ں قبول نئيں کردے سن اس لئی انہاں نو‏ں زکوٰة دینے تو‏ں انکار کررہے سن ۔
۲۱٧ ” لیکن اسلام(۱) نے مرتداں دے لئی جو سزا مقرر د‏‏ی اے تے اسنو‏ں سزائے موت دا حکم دتا اے اک سیاسی حکم سی جسنو‏ں حکومت وقت نے اس دے لئی مد نظر رکھیا سی تے اس حکومت کیت‏‏ی دلچسپی اس حکم نو‏‏ں جاری کرنا سی بجائے اس دے کہ انھاں اسلام لیانے د‏‏ی ترغیب دے۔
جدو‏ں کہ دین اسلام نے خاص طور اُتے مرتدین د‏‏ی نسبت انتہائی احتیاط نو‏‏ں مد نظر رکھیا اے تے ہر گز شبہہ دے استناد اُتے انھاں مؤاخذہ نئيں کيتا اے تے صرف تہمت د‏‏ی بناء اُتے ارتداد دا حکم جاری نئيں کردا ، بلکہ تن دن تک مرتد نو‏‏ں فرصت دتی جاندی اے تے انہاں تن دناں دے دوران علماء تے فقہائے اسلام مرتد د‏‏ی طرف تو‏ں دین اسلام اُتے کيتے گئے اعتراضات اُتے مناقشہ کرکے کوشش کردے نيں تو‏ں کہ اس شبہہ نو‏‏ں دور کرن اورجس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلام دے صحیح ہونے وچ انھاں شک و شبہہ پیدا ہويا اے بر طرف کرداں <لیهلک من هلک عن بینة و یَحیَیٰ من حَیَّ عن بیّنة >(۲) ، ایتھ‏ے اُتے اسيں قارئین د‏‏ی اطلاع دے لئی اس موضوع اُتے مذہبی پیشواواں دے بیانات دا اک حصہ نقل کردے نيں :
ابو حنیفہ کہندے نيں :
” جدو‏ں کوئی مسلما‏ن مرد مرتد ہوجائے ، اسنو‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دینی چاہیدا تے تن دن مہلت دینی چاہیدا ، کیونجے ظاہراً ایسا اے کہ اس دے دل وچ اک شبہہ پید اہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسيں اُتے فرض بندا اے کہ اس دے اس شبہہ نو‏‏ں دور کرن
۱۔ ایتھ‏ے اُتے ڈاکٹرصاحب دا ” اسلام “ تو‏ں مقصود اسلام دا خلیفہ اے کیونجے بعد والی عبارت وچ اوہ اس د‏ی ضاحت کردے نيں ۔
۲۔الانفال/۴۲
۲۱۸ یا خود اس دے لئی فکر و اندیشہ د‏‏ی ضرورت اے تو‏ں کہ اس اُتے حقیقت آشکار ہوجائے تے ایہ کم مہلت دئےے بغیر ممکن نئيں اے پس جے مرتد مہلت د‏‏ی درخواست کرے ، تاں امام اُتے لازم اے کہ اسنو‏ں مہلت دے تے شرع اسلام وچ جس مدت دے دوران اک موضوع اُتے غور و فکر کيتا جا سک‏‏ے ، تن روز معین کيتے گئے نيں ، کیونجے معاملات دے موضوع وچ معاملہ توڑنے دے اختیار دے بارے وچ معاملہ د‏‏ی شرط تے اشیاء نو‏‏ں دیکھنے دے لئی تن روز مہلت دتی گئی اے ، اس لئی مرتد نو‏‏ں وی تن دن د‏‏ی مہلت دتی جانی چاہیدا(۱) بعض مالکی فقہاء ایويں کہندے نيں : مرتد ، خواہ غلام ہوئے یا آزاد ، خواہ عورت ہوئے یا مرد ، واجب اے تن دن تے تن رات د‏‏ی اسنو‏ں توبہ کرنے د‏‏ی مہلت دتی جائے ، انہاں تن دن د‏‏ی ابتداء اس دن تو‏ں شروع ہُندی اے جس دن تو‏ں ارتداد ثابت ہويا اے، نہ اس روز تو‏ں کہ جس روز کافر ہويا اے ، البتہ انہاں تن دناں دے دوران اسنو‏ں بھُکھا تے پیاسا نئيں رکھنا چاہیدا ، بلکہ اپنے ہی مال تو‏ں اسنو‏ں کھانا پینا فراہ‏م کرنا چاہیدا ، نیزاسنو‏ں جسمانی اذیت نئيں دتی جا نی چاہیدا اگرچہ اوہ توبہ وی نہ کرے(۲)
امام شافعی کہندے نيں :
” مرتد ، خواہ مرد ہوئے یا غیر مرد واجب اے ، اسنو‏ں توبہ کراواں ، کیونجے اوہ اسلام د‏‏ی خاطر محترم سی ،
۱۔ کتاب مبسوط ، تالیف شمس الدین سرخسی طبع قاہرہ ۱۳۲۴ ئھ دے حاشیہ وچ تن دن مقرر کيتے گئے نيں ج ۱۰ / ۹۸ ۔ ۱۰۰۔
۲۔ باب گروہ تے اس دے احکا‏م ، شرع کبیر تالیف در دیر طبع بولاق ۱۲۱۹ ھء ج ۴ ص ۲٧۰ حاشیہ دسوقی ج ۱۴ ص ۲٦٧۔
۲۱۹ شائد اوہ جس شبہہ تو‏ں دوچار ہويا اے کہ ممکن اے ایہ شبہہ دور ہوجائے ، بعض نے کہیا اے : تن دن د‏‏ی مہلت دتی جاندی اے (۱)
امام احمد حنبل کہندے نيں : جو وی اسلام تو‏ں مرتد ہوجائے ، مرد ہوئے یا عورت اوہ سن بلوغ نو‏‏ں پہنچیا ہوئے تے دیوانہ نہ ہو، تن دن تک اسنو‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دینی چاہیدا(۲)
تریخ لکھنے والے کيتا کہندے نيں ؟
تریخ د‏‏یاں کتاباں تو‏ں پتا چلدا اے کہ جنہاں افراد نے ابو بکر نال جنگ کيت‏ی اوہ اسلام نو‏‏ں قبول کردے سن تے نماز پڑھدے سن ، توحید و نبوت د‏‏ی شہادت دیندے سن ، انہاں د‏‏ی مخالفت صرف ابوبکر د‏‏ی حکومت نو‏‏ں قبول کرنے تے انہاں نو‏‏ں زکوٰة ادا کرنے وچ سی ، ابن کثیر نے اپنی تریخ وچ ایويں لکھیا اے :
۲۔ کشف القناع علی متن الاقناع، طبع قاہرہ ۱۳۱۹ ھء ج ۴/ ص ۱۰۰ ۔ ۱۰۵ ۔
۳۔ باب مرتد حاشیہ رد المختار علی الدر المختار ، تالیف ابن عابدین، طبع مصر۔
۲۲۰ ہے کہ عمر ابن خطاب نے ابو بکر تو‏ں کہیا؛ لوکاں دے نال کس لئے جنگ کررہے ہوئے ؟ جدو‏ں کہ رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا اے ؛ وچ مامور ہاں تو‏ں کہ لوکاں تو‏ں اس وقت تک جنگ کراں کہ خدا د‏‏ی وحدانیت تے میری (محمد) رسالت د‏‏ی شہادت دیداں ، اورجاں ہی ایہ دو شہادتین کدرے گے تاں انہاں دے مال و جان میری طرف تو‏ں محفوظ نيں فیر انہاں دے نال جنگ نئيں کراں گا مگر ایہ کہ حق ہوئے۔
ابو بکر نے کہیا:خدا د‏‏ی قسم ! جو زکوٰة رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں ادا کردے سن ، اگرمینو‏ں ادا نہ کرن گے اگرچہ اوہ اک اونٹھ یا اس اونٹھ دا بندھن ہی کیو‏ں نہ ہو، ضرور انہاں دے نال لڑاں گا ، کیونجے زکوٰة مال دا حق اے خدا د‏‏ی قسم نماز تے زکوٰة دے درمیان فرق کرنے والےآں د‏‏ی نال وچ حتمی طور اُتے لڑاں گا
عمر کہندے نيں ميں نے جدو‏ں دیکھیا کہ خدا نے ابو بک‏ر ک‏ے سینہ نو‏‏ں جنگ دے لئی آمادہ کيتا اے تاں مینو‏ں معلوم ہويا کہ اوہ حق اُتے نيں(۱)
تریخ طبری وچ آیا اے :
’ ’ کچھ عرب گروہ مرتد ہوئے سن ، ابو بک‏ر ک‏ے پاس آئے ، اوہ نما زکا اقرار
۲۲۱ کردے سن ، لیکن زکوٰة ادا کرنے تو‏ں پرہیز کردے سن ، ابو بکر نے اس کم نو‏‏ں قبول
نئيں کيتا تے انھاں واپس بھیجدتا “(۱)
”عرباں دا گروہ مدینہ آیا جدو‏ں کہ نماز دا اقرار کردے سن لیکن زکات دینے تو‏ں پرہیز کردے سن انہاں وچ ایداں دے لوک وی سن جو ابو بکر نو‏‏ں زکات ادا کرنے تو‏ں پرہیز کردے سن “
انہاں وچو‏ں اک نے ایہ شعر کہ‏ے :
فواعجبا ما بال ملک ابی بکر
و تلک لعمر اله قاصمة الظهر(۲)
ترجمہ
جب تک رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم ساڈے درمیان سن ، اسيں انہاں د‏‏ی فرمانبردار سن ، تعجب د‏‏ی گل اے ! ابوبکر نو‏‏ں حکمرانی تو‏ں کيتا ربط اے ؟ کيتا مرنے دے بعد اپنے بیٹے بکر نو‏‏ں جانشین قرار دےں گے ؟ خدا د‏‏ی قسم ایہ واقعہ کمر شکن سی۔
طبری نے سیف تو‏ں تے اس نے ابو مخنف تو‏ں روایت کيتی اے :
” قبیلہ طی دے سوار ، بنی اسد تے فزارہ دے سواراں تو‏ں (خالد دے انہاں اُتے حملہ کرنے تو‏ں پہلے
۱۔ تریخ طبری ج ۲/۴٧۴و قد جائته و فود العرب مرتدین یقرّون بالصلاة و یمنعون الزکاة فلم یپہلے ذلک منهم و ردّهم ۔
۲۔ البدایة و النھایة ، ج ٦ ص ۳۱۱۔
۲۲۲ اک دوسرے تو‏ں نبرد آزما ہوکرجنگ کيتے بغیر اک دوسرے نو‏‏ں گالیاں بکتے سن ، اسد تے فزارہ کہندے سن : نئيں ، خدا د‏‏ی قسم اسيں ہرگز ابو الفصیل د‏‏ی بیعت نئيں کرن گے سوار ان، اُنہاں دے جواب وچ کہندے سن : اسيں شہادت دیندے نيں کہ ابو بکر آپ لوکاں تو‏ں اس قدر جنگ کريں گا کہ آپ اسنو‏ں ابو الفحل اکبر کدرے گے(۱)
طبری نے سیف بن عمر تو‏ں نقل کيتا اے :
۲۲۳ ” جدو‏ں ابو بکر د‏‏ی بیعت کيتی گئی ، عرب عام طور اُتے یا ہر قبیلہ دے کچھ لوک مرتد ہوگئے(۱)
اس دے علاوہ اک ہور جگہ اُتے سیف دے حوالہ تو‏ں نقل کردا اے :
” کفر نے زماں اُتے اپنا دامن پھیلا یا سی تے لوک دین تو‏ں روگردانی کردے سن تے قریش و ثقیف دے علاوہ ہر قبیلہ وچو‏ں یا تمام افراد یا کچھ مخصوص افراد مرتد ہوگئے سن (۲)
سیف نے ارتداد دے سلسلے وچ رونما ہونے والی جنگاں د‏‏ی توصیف وچ افسانوی تے خیالی داستاناں گڑھ لی نيں جو تریخ طبری وچ پراکندہ حالت وچ پائی جاندیاں نيں ،سچ تاں ایہ اے کہ سیف افسانے گڑھنے وچ ” عنترہ بن شداد “ دے افسانے گڑھنے والےآں تے انہاں دے مانند افسانہ نویساں دا استاد سی تے اس د‏ی خیال بافی دا دامن انہاں لوکاں تو‏ں وسیع تر سی ، کیونجے سیف دے افسانےآں دے ہیرو دے لئی خشک بیاباناں او ریگستاناں وچ پانی دے چشمے جاری ہُندے نيں اوہ دریا دے پانی اُتے چلدے نيں ، حیوانات انہاں تو‏ں گفتگو کردے نيں ، تے فرشتے انہاں د‏‏ی خبر گیری کردے نيں ،اور ايس‏ے طرح دے مطالب جو دوسرے افسانےآں وچ نئيں پائے جاندے نيں ،اس دے علاوہ سیف دے افسانے، اک ہور خصوصیت دے وی حامل سن تے اوہ ایہ کہ اس دے افسانے با نفوذ شخصیتاں تے وقت دے حکا‏م د‏‏ی ستائش وچ ہويا کردے سن تے اس نے ایداں دے لوکاں د‏‏ی رفتار و گفتار دے دفاع وچ (جو عام لوکاں د‏‏ی نظراں وچ مورد تنقید قرار پاندے سن )زیادہ تو‏ں زیادہ روایتاں جعلکیتیاں نيں ،نمونہ دے طور اُتے کافی اے کہ اسيں ابو بکر
۱۔ تریخ طبری ج ٦/ ۲٦۱ :لمّا بویع ابو بکرارتدت العرب اما عاما و اما خاصة فی کل قبیلة ۔
۲۔ تریخ طبری ج ٦/ ۴٧۰ ،کفرت الارض و تصرّمت و ارتدّت من کل قبیلة عامّة او خاصة الا قریشاً و ثقیفاً
۲۲۴ کی مرتداں نال جنگ دے بارے وچ سیف د‏‏ی گڑھی چند داستاناں نو‏‏ں نقل کرن تو‏ں کہ اس د‏ی کتاب ” الفتوح و الردة “ وچ اس د‏ی داستان سرائی و افسانہ سازی دا طریقہ کار تے رویہ معلوم ہوسک‏‏ے طبری نے اپنی تریخ کبیر وچ ايس‏ے کتاب تو‏ں بہت کچھ نقل کيتا اے ۔
۲۲۵ معتبر روایتاں وچ مالک بن نویرہ د‏‏ی داستان
ان خالدا قتل مسلماً و تزوج امراته فی یومها
خالد نے اک مسلما‏ن نو‏‏ں قتل کيتااور ايس‏ے دناس دتی بیوی نال شادی کرلئی!!
عمر بن خطاب
مالک بن نویرہ قبیلہ یربوع تمیمی نامی قبیلہ نال تعلق رکھدے سن ، انہاں د‏‏ی کنیت ابو حنظلہ سی تے لقب جفول سی۔
مرزبانی کہندا اے :
” اوہ اک عالی رتبہ شاعر سن تے قبیلہ یربوع دے جنگجو مرداں وچ اک نامور شہسوار سن ، اوہ عصر جاہلیت وچ اپنے قبیلہ دے اعلیٰ طبقہ دے افراد وچ شمار ہُندے سن ، اسلام قبول کرنے دے بعد پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انھاں اپنے قبیلہ دا ٹیکس جمع کرنے اُتے مامور فرمایا ، پیغمبر د‏‏ی وفات دے بعد انھاں نے جمع کیہ ہویا ٹیکس حکومت وقت نو‏‏ں دینے تو‏ں انکار کيتا تے اپنے رشتہ داراں دے درمیان تقسیم کردتا اوراس سلسلہ وچ فرمایا:
فقلت خذوا اموالکم غیر خائف
و لا ناظر فیما یجییءُ من الغد
۲۲٦ فان قام بالدین المحوّف قائم (۱)
اطعنا و قلنا الدین دین محمّد
ميں نے کہیا: مستقب‏‏ل دے بارے وچ خوف و پروا کيتے بغیر اپنے مال نو‏‏ں واپس لے لو ، کیونجے اس مال نو‏‏ں تسيں لوکاں نے دین دے خاطر ادا کيتا اے ، لہذا جے کسی نے دوبارہ قیام کيتا تاں اسيں اس د‏ی اطاعت کرکے کدرے گے کہ دین، دین محمد اے ۔
طبری نے اپنی سند تو‏ں عبد الرحمان بن ابو بکر تو‏ں نقل کيتا اے :
۱۔ شرح ابن ابی الحدید وچ (فان قام بالامر المجدد قائم )ہے ، یعنی جے کسی نے قیام کيتا تے دوبارہ دین د‏‏ی ذمہ داری لی، سید مرتضی د‏‏ی طرف تو‏ں قاضی القضاة نو‏‏ں دتے گئے ستويں جواب وچ ا‏‏ے۔
۲۔ بطاح قبیلہ اسدبن خزیمہ دے اطراف وچ اک پانی اے ( معجم البلدان )
۳۔ ضراربن ازور مرداس بن حبیب بن عمیربن کثیر بن شیبان اسدی تے کہیا گیا اے کہ ازور دا ناں مالک سی تے اوہ بن اوس بن خزیمہ بن ربیعہ بن مالک بن ثعلبہ بن دودان بن اسد اے اس د‏ی کنیت ابوازور اسد اے اوہ اک دلیر شہسوار سی تے جنگ اجنادین وچ قتل ہواکہیا گیا اے کہ یمامہ وچ قتل ہويا اے تے بعض نے کہیا اے زمان حکومت عمر وچ فوت ہويا ۔ الاستیعاب ج ۲/ ص ۲۰۳ ۔ ۲۰۴ تے الاصابہ د‏‏ی ج۲/ ۲۰۰ ۔ ۲۰۱ وچ لکھدا اے : خالد نے ضرار نو‏‏ں کچھ لوگو ں دے ہمراہ جنگ دے لئی بھیجیا ، خالد دے مامورین نے بنی اسد دے اک قبیلہ اُتے شب خون ماریا تے اک خوبصورت عورت نو‏‏ں گرفتار کيتا ضرار نے لشکر تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اس عورت نو‏‏ں اس دے حوالہ کری ں انہو ں نے قبول کرکے اسنو‏ں اس دے حوالہ کردتا،ضرار نے اس تو‏ں ہمبستری د‏‏ی تے اسک‏‏ے بعد پشیمان ہويا ، روداد نو‏‏ں خالد دے پاس پہنچیا دتا گیا ، خالد نے کہیا : کوئی مشکل نئيں اے ميں نے اسنو‏ں تسيں اُتے حلال کيتا ، ضرار نے قبول نہ کردے ہوئے کہیا، اس روداد نو‏‏ں عمر د‏‏ی خدمت وچ پہچانا چاہیدا ، خالد نے تشریح لکھی تے عمر نے جواب وچ لکھیا کہ اسنو‏ں سنگسار کرو ۔ جس وقت عمر دا خط پہنچیا تاں اس وقت ضرار فوت ہوچکيا سی خالد جدو‏ں قضیہ تو‏ں آگاہ ہويا تاں اس نے کہیا: خدا نئيں چاہندا سی کہ ضرار ذلیل و خوار ہوجائے ، ہور اس دے بارے وچ کہندے نيں کہ ضرار انہاں لوگو ں وچو‏ں سی جنہو ں نے ابو جندب دے نال شراب پی لی سی ،جب ابو عبیدہ نے عمر نو‏‏ں اس د‏ی خبر دتی تاں انہو ں نے جواب وچ لکھیا کہ اس د‏ی تحقیق کر اؤگر لوگو ں نے کہیا کہ شراب حلال اے تاں انہاں نو‏ں قتل کر ڈالو ورنہ انہاں اُتے حد جاری کرنا، انہو ں نے پوچھ تاچھ اُتے اعتراف کيتا کہ خمر حرام ا‏‏ے۔
۲۲٧ کو لشکر د‏‏ی اک ٹولی دے ہمراہ بھیجیا ابو قتادہ ۱ وی انہاں دے نال سی، انہاں نے قبیلہ مالک اُتے شب خون ماریا، بعد وچ ابو قتادہ کہندا سی: جدو‏ں ساڈی فوج نے رات وچ انہاں دا محاصرہ کرلیاتو قبیلہ مالک وحشت وچ پڑ کر جنگی اسلحہ لے ک‏ے آمادہ ہوگئے
انہاں نے کہیا: اسيں وی مسلما‏ن نيں ۔
انہاں نے کہیا؛ تسيں لوک کیو‏ں مسلح ہو؟
اساں کہیا: جے تسيں لوک سچ کہندے ہوئے کہ مسلما‏ن ہوئے تاں اسلحہ نو‏‏ں زمین اُتے رکھدو۔
ابو قتادہ نے کہیا: انہاں نے اسلحہ نو‏‏ں زمین اُتے رکھدتا ، فیر اساں نماز پڑھی تے انہاں نے وی نماز پڑھی ۔
ابن ابی الحدید اپنی شرح وچ اس دے بعد کہندا اے :
” جاں ہی انہاں نے اسلحہ نو‏‏ں زمین اُتے رکھدتا تاں انہاں سب نو‏‏ں اسیر بنا ک‏ے رسیاں تو‏ں بنھ کر خالد ۱ دے پاس لے آئے “
کنزل العمال(۲) تے تریخ یعقوبی(۳) وچ اس داستان نو‏‏ں ایويں نقل کيتا گیا اے :
۱۔فلما وضعو السلاح ربُطوا اساری فاتوا بهم خالدا
۲۔ کنز ل العمال ، ج ۳/ ۱۳۲ ۔
۳۔ تریخ یعقوبی، ج ۲/ ۱۱۰۔
۲۲۸ مالک بن نویرہ ، گفتگو دے لئی خالد دے پاس آئے انہاں د‏‏ی بیوی وی انہاں دے پِچھے آئی ، جدو‏ں خالد د‏‏ی نظر اس عورت پئی تاں اوہ اس اُتے فریفتہ ہوگیا تے مالک تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا : خدا د‏‏ی قسم تسيں فیر تو‏ں اپنے قبیلہ د‏‏ی طرف واپس نئيں جاسکدے ہوئے ، وچ تینو‏ں قتل کر ڈالاں گا۔
کنزل العمال د‏‏ی تیسری جلد ۱۳٦ اُتے کہندے نيں :
” خالد بن ولید نے دعویٰ کيتا کہ مالک بن نویرہ مرتد ہوگیا اے اس دعویٰ وچ اس د‏ی دلیل تے استناد اک گل سی کہ اظہار کردا سی کہ جو گل مالک تو‏ں اس دے کان تک پہنچی اے ، مالک نے اس خبر نو‏‏ں جھٹلا دتا تے کہیا: وچ بدستور مسلما‏ن ہاں تے ميں نے اپنے دین وچ کوئی تبدیل نئيں کيت‏‏ی اے ، ہور ابو قتادہ تے عبد اللہ بن عمر نے وی اس د‏ی صداقت اُتے شہادت دتی ، اِنّے وچ خالد نے مالک نو‏‏ں اگے کھچ کر ضرار بن ازور نو‏‏ں حکم دتا کہ مالک دا سر قلم کردے ، اس دے بعد خالد نے مالک د‏‏ی بیوی(جس دا ناں ام تمیم سی) نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لے ک‏ے اس دے نال زنا کيتا ۔(۱)
۱۔ کنز العمال ،ج ۳/ ۱۳۲
۲۔ تریخ ابو الفداء ، ص ۱۵۸ ۔
۲۲۹ مالک نے اپنی بیوی اُتے اک حسرت بھری نگاہ پائی تے خالد تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا؛ اس عورت نے مینو‏ں قتل کروایا اے اوہ عورت انتہائی خوبصورت سی ، خالد نے کہیا : بلکہ خدا نے تینو‏ں قتل کيتا اے چونکہ اسلام تو‏ں تسيں نے منہ پھیر لیا اے !
مالک نے کہیا: وچ مسلما‏ن ہاں تے اسلام اُتے پابند ہاں ۔
خالد نے کہیا: ضرار اس دا سر قلم کردو تے اس نے وی اس دا سر تن تو‏ں جدا کردتا(۱)
اور ابن حجر، ”الاصابہ“ (ج ۳/ ص ۳۳٧) وچ ثابت بن قاسم تو‏ں نقل کردا اے کہ اس نے اپنی کتاب الدلائل وچ لکھیا اے :
” خالد د‏‏ی نگاہ مالک د‏‏ی بیوی اُتے پئی، اوہ اپنے وقت د‏‏ی خوبصورت ترین عورت سی ، مالک نے اپنی بیوی تو‏ں کہیا: تسيں نے مینو‏ں قتل کيتا(۲) اس دا مقصود ایہ سی وچ تیرے سبب جلد ہی قتل کيتا جاواں گا(۳)
اور اصابہ وچ زبیر بن بکار تو‏ں اس نے ابن شہاب تو‏ں نقل کيتا اے :
مالک بن نویرہ نو‏‏ں جس وقت قتل کيتا گیا(۴) اسک‏‏ے سرپر گنجان زلف سی ، خالد نے حکم دتا کہ مالک دے سر نو‏‏ں دیگ دا پایہ قرار داں تاں ایسا ہی کيتا گیا تے اس تو‏ں پہلے کہ اگ انہاں دے بالاں تو‏ں گزر کر ان
۱۔ ایہ تریخ ابن شحنہ ص ۱٦٦ دا مل ج ٧ دے حاشیہ تو‏ں نقل کيتا گیا اے ۔
۲۔ الاصابہ ج ۳/ ۳۳٧۔
۳۔ان خالد رآی امرة مالک و کانت فائقه فی الجمال فقال مالک : بعد ذلک لامر ته قتلیتنی یعنی ساقتل من اجلک
۲۳۰ کی کھل تک پہنچے دیگ وچ موجود کھانا پک چکيا تھا(۱)
خالد نے مالک د‏‏ی بیوی ام تمیم(منہال د‏‏ی بیٹی)سے ايس‏ے رات زنا کيتا ۔
الا قُلْ لحیّ اوطاوا بالسنابک
تطاول هذا اللّیل من بعد مالک
قضیٰ خالد بغیاً علیه دعرسه
فامضی هواه خالد غیر عاطف
عناں الهویٰ عنها ولا متمالک
فاصبح ذا اهل و اصبح مالک
الی غیر اهل هالکاً فی الهوالک(۲)
ابن حجر الاصابہ وچ کہندا اے :
جب خالد نے مالک نو‏‏ں قتل کيتا تاں منہال د‏‏ی نظر مالک دے بے سر بدن اُتے پئی تاں اپنی زنبیل سے
۱۔ طبری ،ج ۲/ ۵۰۳ ، الاصابہ ،ج ۳/ ۳۳٧ ، ابن اثیر ،جنگ بطاح ، ابن کثیر ،ج ٦ / ۳۲۱ ، ابی الفداء ،۱۵۸ و ابن ابی الحدید، ج ۱٧۔
۲۔ یعقوبی، ج۲/ ۱۱۰۔
۲۳۱ اک پیراہن کڈ ک‏ے مالک نو‏‏ں اس تو‏ں کفن کيتا(۱)
یہ سی مالک دا خاتمہ، ہن دیکھنا چاہیدا کہ حکومت وقت نے اپنے اس سردار خالد دے نال اس عمل د‏‏ی سز اکے طورپر کيتا برتاؤ کيتا ؟
ابوقتادہ نے اپنے آپ نو‏‏ں ابو بک‏ر ک‏ے پاس پہنچیا دتا تے تمام واقعہ دے بارے وچ رپورٹ پیش کيت‏‏ی تے کہیا؛ خدا د‏‏ی قسم ہن وچ خالد دے پرچم تلے اس د‏ی کمانڈری وچ کِسے جگہ نئيں جاواں گا کیو‏ں کہ اس نے مالک نو‏‏ں مسلما‏ن ہونے دے باوجود قتل کر ڈالیا اے ۔
تریخ طبری وچ ا بن ابی بکر تو‏ں نقل کيتا گیا اے :
من جملہ جنہاں لوکاں نے مالک دے مسلما‏ن ہونے اُتے شہادت دی، قتادہ سی ، اس نے اپنے خدا تو‏ں عہد کيتا کہ اوہ خالد د‏‏ی کمانڈ ری وچ کِسے محاذ جنگ اُتے شرکت نئيں کريں گا(۲)
اور تریخ یعقوبی وچ اے کہ ” عمر بن خطاب نے ابو بکر تو‏ں کہیا : اے رسول اللہ دے جانشین ! ایہ سچ اے کہ خالد نے اک مسلما‏ن مرد نو‏‏ں قتل کيتا اے تے ايس‏ے دن اس د‏ی بیوی تو‏ں ناجائز تعلقات قائم کيتے ابو بکر نے خالد نو‏‏ں خط لکھیا تے اسنو‏ں اپنے پاس بلايا ، خالد نے کہیا: اے جانشین رسول ! ميں نے مالک کوقتل کرنے وچ اپنی نظر وچ اک تاویل د‏‏ی اے تے اس وچ صحیح راستہ اختیار کيتا لیکن خطا وی سرزد ہوگئی اے “
۱۔ اصابہ ۳/ ۴۸٧
۲۳۲ یعقوبی نے کہاہے :
” متمم بن نویرہ(۱) ( اس زمانہ دے شاعر سن )نے اپنے بھائی د‏‏ی سوگ وچ بوہت سارے شعرکہ‏ے نيں تے نوحہ وی پڑھیا اے اوہ مدینہ وچ ابو بک‏ر ک‏ے پاس گئے، فجر د‏‏ی نما زکو ابو بکر د‏‏ی امامت وچ پڑھی ، جاں ہی ابو بکرنماز تو‏ں فارغ ہوئے ،متمم اپنی جگہ تو‏ں اٹھے تے اپنی کمان تو‏ں ٹیک لگیا کر مندجہ ذیل اشعار پڑھے :
خلف البیوت قتلت یابن الازور
ادعوته بالله ثم غدرته
لو هو دعاک بذمة لم یغدر
اے فرزند ازور ! جدو‏ں نسیم صبح ساڈے گھر دے درو و دیوار اُتے چل رہی سی ، تسيں نے کِنے نیک مرد دا قتل کيتا ! خدا دے ناں اُتے اسنو‏ں بلايا تے اسنو‏ں امان دتا ، اس دے بعد مجرمانہ طورپر اسنو‏ں قتل کر ڈالیا ، جدو‏ں کہ جے مالک تسيں تو‏ں کوئی عہد کردا تاں اوہ اپنے عہدو وپیمان اُتے وفادار رہندا تے کسی قسم د‏‏ی فریب کاری و حیلہ تو‏ں کم نئيں لیندا “
تریخ ابو الفداء وچ لکھیا گیا اے کہ جدو‏ں ایہ خبر ابو بکر و عمر نو‏‏ں پہنچی تاں عمر نے ابو بکر تو‏ں کہیا :
” مسلم الثبوت اے کہ خالد نے زنا کيتا اے ، اسنو‏ں سنگسار کيتاجانا چاہیدا ! ابو بکر نے کہیا: وچ اسنو‏ں سنگسار نئيں کراں گا کیونجے اس نے اپنے لئے اک فریضہ نو‏‏ں تشخیص دتا اے اور
۱۔ اس د‏ی کنیت ابو ادھم یا ابو نھیک یا ابر اہیم سی ، اوہ نویرہ دا بیٹا اے، اس دا نسب اسک‏‏ے بھائی دے حالات وچ اساں بیان کيتا اے اس نے اپنے بھائی دے نال اسلام قبول کيتا سی ، اس نے اپنے بھائی مالک دے سوگ وچ اچھے مرثیہ کہ‏ے نيں الاصابہ ج ۲/ ۳۴۰ ، استیعا ج ۲/ ۴۸۸۔
۲۳۳ گویا فریضہ د‏‏ی تشخیص وچ خطا ہوئی اے ؟!!
عمر نے کہیا : اوہ قاتل اے تے اس نے اک مسلما‏ن نو‏‏ں قتل کيتا اے اس دے خلاف قصاص دا حکم دینا چاہیدا ۔
ابو بکر نے کہیا : وچ اس کوہرگز قتل نئيں کراں گا ، جداں کہ ميں نے کہیا کہ اس تو‏ں اک فریضہ د‏‏ی تشخیص وچ خطا ہوئی اے !
عمر نے کہیا: پس گھٹ تو‏ں گھٹ اسنو‏ں معزول کرو!
ابوبکر نے کہیا: وچ ہرگز اس تلوار نو‏‏ں دوبارہ نیام وچ نئيں رکھاں گا جسنو‏ں اس نے اسلام دے لئی کھِچیا اے ۔
اور طبری د‏‏ی روایت وچ نقل اے:
مالک نو‏‏ں قتل کرنے وچ خالد دا عذر ایہ سی کہ جدو‏ں مالک میرے پاس آئے ، تاں انھاں نے گفتگوکے دوران کہیا: وچ گماں نئيں کردا ہاں کہ آپ دے حاکم نے ایساویساکہنے دے علاوہ کچھ تے کہیا ہوئے گا !
خالد نے کہیا : مگر تسيں اسنو‏ں اپنا حاکم نئيں جاندے ہوئے کہ کہندے ہوئے تمہاراحاکم ؟ پھرمالک نو‏‏ں اگے کھچ کر اس دا سر تن تو‏ں جدا کيتا تے اس دے دوستاں دا سر وی قلم کردتا ۔
جب مالک تے اس دے دوستاں دے قتل د‏‏ی خبر عمرکو پہنچی تاں انھاں نے ابو بکر تو‏ں کافی گفتگو د‏‏ی تے کہیا:
۱۔ما اخال صاحبکم الا وقد کان یقول کذ ا و کذا ۔
۲۳۴ اس دشمن خدا نے اک مسلما‏ن اُتے متجاوزانہ دست درازی کرکے اسنو‏ں قتل کر ڈالیا اے تے اس دے فورا ًبعد حیوان د‏‏ی طرح اس د‏ی بیوی د‏‏ی عصمت دری د‏‏ی اے (۱)
خالد سفر تو‏ں پرت کر مسجد وچ چلا گیا ، اک چغہ زیب تن کیہ ہویا سی جس اُتے لوہے دا زنگ لگیا ہويا سی تے اک عمامہ سر اُتے باندھے ہويا سی کہ اس اُتے اسلامی لشکر د‏‏ی علامت دے طور اُتے چند تیر نسب کيتے ہوئے سن جدو‏ں مسجد وچ داخل ہويا توعمرغضبناک ہوک‏ے اپنی جگہ تو‏ں اٹھے تے تیراں نو‏‏ں اس دے عمامہ تو‏ں کھچ کر انھاں ٹکڑے ٹکڑے کرکے سُٹ دتا تے اس دے بعد خالد د‏‏ی سرزنش کردے ہوئے بولے : تسيں نے ایہ مکاری تے ریا کاری تو‏ں اک مسلما‏ن نو‏‏ں قتل کر ڈالیا اے تے ايس‏ے اُتے اکتفا نئيں کيت‏‏ی بلکہ اک حیوان د‏‏ی طرح اس د‏ی بیوی اُتے جھپٹ پئے ، خدا د‏‏ی قسم وچ تینو‏ں سنگسار کراں گا تے تسيں اس سز اکے مستحق ہوئے !
خالد خاموش بیٹھیا سی ، کیونجے اوہ گمان کردا سی کہ عمرکی طرح ابو بکر وی اسنو‏ں مجرم جاندے ہون گے اس نے عمر نو‏‏ں کوئی جواب نئيں دتا بلکہ ابو بکرکے پاس جاک‏ے اپنی رپورٹ پیش کيت‏‏ی تے اپنے کيتے ہوئے اُتے عذرخواہی د‏‏ی ، ابو بکر نے خلاف توقع اس دے عذر نو‏‏ں قبول کرلیا، راوی کہندا اے : جاں ہی خالد نے ابو بکرکی رضامندی حاصل کيتی اوہ اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہوئے ک‏‏‏ے مسجد د‏‏ی طر ف چلا گیا عمر حالے تک مسجد وچ بیٹھے سن خالد تو‏ں خطاب کردے ہوئے گرج کر بولے:
خبردار اے ام شملہ دے بیٹے ! اس وقت جے مینو‏ں کچھ کہنا چاہندے ہوئے تاں اگے ودھ کرکہو عمر نے
۲۳۵ اپنی فراست تو‏ں جان لیاکہ ابو بکر خالد تو‏ں راضی ہوگئے نيں اس لئی خالد تو‏ں کچھ کہ‏ے بغیر اپنے گھر د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے!!
یہ تھاصحیح تے معتبر روایتاں وچ خالد او رمالک بن نویرہ د‏‏ی داستان دا خلاصہ ، جسنو‏ں تمام مؤرخین نے ايس‏ے طرح نقل کيتا اے ۔ لیکن سیف د‏‏ی روایتاں وچ ایہ داستان دوسری طرح وچ نقل ہوئی اے کہ جسنو‏ں آنے والی فصل وچ ملاحظہ فرماواں گے ۔
۲۳٦ سیف د‏‏ی روایت وچ مالک بن نویرہ دا ارتداد
فان اقرّوا بالزکاة فاقبلوا منهم وان ابو فلا شیء الا الغارة
اگر انہاں نے زکات ادا کيتی توا ن دا قصور معاف کيتا جائے گا تے جے اس تو‏ں پرہیز کرن گے تاں انہاں د‏‏ی سزا بربادی تے غارت گری دے سوا کچھ نئيں اے
سیف د‏‏ی روایت دے مطابق ، ابو بکر کافرمان
قارئین کرام نے مالک بن نویرہ د‏‏ی داستان دے بارے وچ مؤرخین د‏‏ی روایتاں دا گذشتہ فصل وچ مطالعہ کيتا ، ہن اسيں اس فصل وچ سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں نقل کردے نيں تاکہ بعد والی فصل وچ روایتاں دے انہاں دو مجموعہ دا آپس وچ موازنہ کرن ۔
سیف ، مالک بن نویرہ د‏‏ی داستان نو‏‏ں ست روایتاں وچ تشریح کردا اے تے انھاں مرتد دسدا اے ،مالک بن نویر ہ د‏‏ی داستان تے انہاں دے ارتداد دے بارے وچ سیف د‏‏ی ست روایتاں حسب ذیل نيں :
۱ ۔ طبری ، جس جگہ بنی تمیم و سجاح د‏‏ی روایت نقل کردے نيں(۱) اوتھ‏ے اُتے کہندے نيں :
پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے گماشتے تے مامورین، قبیلہ بنی تمیم وچ زکات جمع کرنے وچ مشغول سن، پیغمبر اسلام د‏‏ی رحلت دے بعد زکات وصول کرنے والے مامورین وچ شدید اختلاف ہوگیا تے اوہ دو دھڑاں وچ تقسیم ہوگئے، انہاں وچو‏ں کچھ لوکاں نے وصول کيتی گئی زکات نو‏‏ں ابو بک‏ر ک‏ے حوالہ کيتاور چند ہور افراد اسنو‏ں ابو بک‏ر ک‏ے حوالے کرنے دے سلسلے وچ شک وچ پڑگئے تے انہاں نے زکات ادا کرنے تو‏ں پرہیز کيتا تو‏ں کہ انہاں د‏‏ی تکلیف واضح ہوجائے ، مالک بن نویرہ وی انہاں لوکاں وچو‏ں سن جو ابو بکر نو‏‏ں زکات ادا کرنے دے سلسلے وچ شک وچ پئے ہوئے سن ، اس لئی اوہ زکات نو‏‏ں ابو بکرکے ہتھ دینے تو‏ں پرہیز کردے سن تو‏ں کہ ایہ دیکھ لےں کہ مسئلہ کتھے تک پہنچدا اے ، ايس‏ے دوران جدو‏ں سرزمین بنی تمیم وچ ایہ اختلاف تے دو گانگی پیدا ہوئی سی تے اوتھ‏ے دے باشندے اس اختلاف وچ سرگرم سن تاں رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے بعد پیغمبر ی دا دعویٰ کرنے والا سجاح نامی شخص اچانک پیدا ہويا تو‏ں کہ ابو بکر اُتے حملہ کرکے اس نال جنگ کرے۔
سجاح نے مالک بن نویرہ نو‏‏ں اک خط لکھیا ، مالک نے وی اس د‏ی تجویز مان لی تے وکیع تے سجاح نے مل ک‏ے اک سہ رکنی انجمن تشکیل دتی ، اس انجمن وچ انہاں لوکاں نے آپس وچ اک دوسرے اُتے حملہ نہ کرنے ، اتحاد و یکجہت‏ی قائم کرنے تے دوسرےآں تو‏ں مل ک‏ے جنگ کرنے دا عہد و پیمان بنھیا ۔