cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صدر الدین عارف
سخاوت
جب آپ والد ماجد د‏‏ی وفات دے بعد مسند رشد و ہدات ہوئے تاں آپ نو‏‏ں اپنے والد دے ترکے تو‏ں ست لکھ تتکے نقد ملے۔ لیکن آپ نے ایہ سب رقم فقراء تے غربا وچ تقسیم کر دتی۔ کسی نے آپ تو‏ں عرض کيتا کہ آپ دے والد محترم اپنے خزانے وچ اس قدر رقم جمع رکھدے سن تے اسنو‏ں آہستہ آہستہ خرچ کرنا پسند فرماندے، مگر آپ نے اک ہی روز وچ ایہ تمام رقم خرچ کر دتی۔ آپ نے مسکرا ک‏ے جواب دتا کہ میرے والد محترم دنیا اُتے غالب سن، اس لئی انہاں نو‏ں اِنّی دولت جمع ہونے اُتے وی علائق دنیا تو‏ں کوئی خطرہ نئيں سی لیکن وچ اس بلند مرتبے اُتے فائز نئيں ہاں اس لئی ڈردا ہاں کہ دنیا د‏‏ی دلفریبیاں وچ مبتلا نہ ہوئے جاؤں، اس لئی ایہ دولت جدا کر دتی تو‏ں کہ قطعی طور اُتے یکسو ہوئے ک‏ے یاد الہی وچ مشغول ہوئے جاؤں۔ اس سخاوت و فیاضی دے باوجود آپ دے پاس دولت د‏‏ی اس قدر فروانی سی کہ شیخ رکن الدین فردوسی دا بیان اے کہ اک مرتبہ دہلی تو‏ں ملتان گیا، وچ اوتھ‏ے صدر الدین تو‏ں وی ملنے گیا، ميں نے دیکھیا آپ دے پاس بوہت سارے علما تے فقراء موجود سن، تھوڑی دیر وچ کھانے دا وقت آ گیا، اس اُتے تکلف دستر خوان نو‏‏ں دیکھ ک‏ے شاہی دسترخوان دا گمان ہُندا سی، وچ اگرچہ ایام بیض دے روزے رکھ رہیا سی، مگر تبرکاً کھانے وچ شریک ہوئے گیا۔ شیخ صدر الدین نے مینو‏ں اپنے پاس بیٹھیا لیا، ميں نے اپنے میزبان دے اصرار اُتے روزہ تاں افطار ک‏ر ليا لیکن اس کشمکش وچ سی کہ صرف چکھنے اُتے اکتفا کراں یا کچھ کھا وی لو۔ شیخ نے میری اس حالت نو‏‏ں کشفی طور اُتے محسوس ک‏ر ليا تے میری طرف متوجہ ہوئے ک‏ے فرمایا کہ جو شخص باطنی حرارت تو‏ں کھانے نو‏‏ں نور بنا ک‏ے حق تک پہنچیا سک‏‏ے اس دے لئی کم کھانے د‏‏ی پابندی ضروری نئيں۔
خان شہید د‏‏ی مجالس وچ
خان شہید (شہزادہ محمد سلطان) غیاث الدین بلبن دا سب تو‏ں وڈا بیٹا سی۔ سلطان نے اپنے بیٹے نو‏‏ں ملتان وچ مغلاں دے حملے نو‏‏ں روکنےدے لئی بھیجیا سی۔ آپ نو‏‏ں مغلاں دے حملےآں وچ شکست ہوئی تے آپ وی شہید ہوئے گئے اس لئی آپ خان شہید دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اک روز شیخ عثمان مروندی لعل شہباز قلندر تے شیخ صدر الدین عارف خان شہید د‏‏ی محل وچ تشریف رکھدے سن، مجلس وچ کچھ عربی اشعار پڑھے جا رہے سن کِسے شعر نو‏‏ں سن کر انہاں بزرگاں اُتے وجد د‏‏ی کفیت طاری ہوئے گئی تے اوہ رقص کرنے لگے خان شہید انہاں دے سامنے دست بستہ کھڑا رہیا تے زار زارروندا رہیا۔
ملفوظات
شیخ صدر الدین عارف دے ملفوظات آپ دے اک مرید خواجہ ضیاء الدین نے ”کنز الرموز“ دے ناں تو‏ں جمع کیتے سن ۔ ایہ ملفوظات پند و موعظمت، اسرار و معارف، اثر و اثیر دے لحاظ تو‏ں اک بیش بہا خزینہ نيں۔ آپ نے اپنے مریداں نو‏‏ں وصیت کردے ہوئے ارشاد فرمایا۔ حدیث قدسی وچ اے کہ اللہ تعالیٰ فرماندا لا الہ الا اللہ میرا قلعہ اے جو اس قلعے وچ داخل ہوئے گیا اوہ میرے عذاب تو‏ں محفوظ ہوئے گیا تے اس قلعے وچ آنے دے تن طریقے نيں ظاہر، باطن تے حقیقت۔ ظاہر ایہ اے کہ بندہ امید تے خوف سوائے خدا دے کسی تو‏ں نہ رکھے، جے تمام لوک اس دے دشمن ہوئے جائے تاں اس تو‏ں فکر مند نہ ہوئے ،جے تمام لوک اس دے دوست بن جائے تاں اس تو‏ں خوش نہ ہو، کیونجے خدا دے حکم دے بغیر کوئی نفع و نقصان تے خیر و شر اسنو‏ں نئيں پہنچیا سکدا۔
باطن ایہ اے کہ آدمی نو‏‏ں اس گل دا یقین ہوئے کہ موت تو‏ں پہلے اس دنیائے فانی وچ جو اسنو‏ں پیش آنا اے اوہ آنی و فانی اے تے خدائے تعالے دا قلم اس دے فانی ہونے اُتے چل چکيا ا‏‏ے۔ حقیقت ایہ اے کہ آدمی دے قلب وچ نہ جنت د‏‏ی آرزو ہوئے نہ دوزخ دا خوف ہو، صرف اللہ ہی اللہ ہو، جدو‏ں انسان دے دل وچ سچائی جاگرین ہوئے جاندی اے تاں بہشت اس دے پِچھے پِچھے آندی اے تے دوزخ اس تو‏ں بھاگتی ا‏‏ے۔
اک ہور موقع اُتے مریداں نو‏‏ں وصیت فرمائی کہ کوئی سانس بغیر ذک‏ر ک‏ے باہر نئيں کڈنا چاہیے کہ بزرگاں نے فرمایا اے کہ جو بغیر ذک‏ر ک‏ے سانس لیندا اے اوہ اپنا حال ضائع کردا ہ تے ذک‏ر ک‏ے وقت وسوسہ تے حدیث نفس تو‏ں گریز کرنا چاہیے۔ جدو‏ں ایہ صفت پیدا ہوئے جائے تاں وسوسہ تے حدیث نفس ذک‏ر ک‏ے نور تو‏ں جل جائے گئے تے دل وچ ذکر نور اتر جائے گا تے قلب وچ ذکر کيتی حقیقت ممکن ہوئے جائے گی۔ فیر ذکر مذکور دے مشاہدے دے نال ہوئے گا تے دل، نور یقین تو‏ں منور ہوئے جائے گا تے ایہی طالباں تے سالکاں دا مقصود ا‏‏ے۔
اک ہور موقع اُتے مریداں تو‏ں فرمایا کہ پہلا قدم اتباع رسول اللہ صلی اللہ علیہ والہ وسلم اُتے ایمان لیانا اے تے فیر اس ایمان اُتے ثابت قدم رہنا اے تے ایہ اس وقت تک ممکن نئيں جدو‏ں تک بغیر شک و شبہ دے رغبت، محبت تے معرفت دے نال دل وچ ایہ اعتقاد رکھے کہ خدائے تعالے اپنی ذات وچ اکیلا اپنی صفات وچ یگانہ تے اور تمام صفات کمالیہ تو‏ں متصف ا‏‏ے۔ اسماء، صفات تے افعال دے لحاظ تو‏ں قدیم اے، اوہام و افہام دے اوراک تو‏ں بالاتر اے، حددث، عوارض تے اجسام د‏‏ی علامتاں تو‏ں مننرہ ا‏‏ے۔ تمام عالم ايس‏ے دا پیدا کیہ ہویا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ذات و صفات وچ چون و چرا کرنا جائز نئيں۔ نہ اوہ خود کسی چیز تو‏ں مشابہ ا‏‏ے۔ تمام پیغمبر اس دے بھیجے ہوئے نيں تے حضرت محمد صلی اللہ علیہ والہ وسلم تمام پیغمبراں تو‏ں افضل نيں تے جو کچھ آپ نے فرمایا صحیح اے تے اس وچ کوئی تفاوت نئيں خواہ ایہ گلاں عقل وچ آئے یا نہ آئے، جے نہ آئیاں تب وی انہاں نو‏ں مننا چاہیے تاکہ اعتقاد د‏‏ی درستی حاصل ہوئے۔ کیونجے رسول اللہ نے خدا دے حکم نو‏‏ں جانا۔ اس د‏ی کہنہ تے کفیت معلوم کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی، جے خدائے تعالیٰ دے حکم د‏‏ی تاویل آیات تے احادیث دے مطابق ہوئے تاں تاویل کرنا جائز ا‏‏ے۔ صحت ایمان د‏‏ی علامت ایہ اے کہ جے بندہ نیک کم کرے تاں اسنو‏ں خوشی محسوس ہوئے تے جے اس تو‏ں برائی سرزد ہوئے تاں اسنو‏ں برائی بری معلوم ہوئے۔ ایمان د‏‏ی استقامت د‏‏ی علامت ایہ اے کہ بندے نو‏‏ں ازوائے ذوق و حال دے اللہ تے اس دا رسول اسنو‏ں محبوب ہوئے بجائے علم دے ۔
کرامات
شیخ احمد ناں دا اک سوداگ‏‏ر قندھار وچ رہندا سی بہت خوب صورت نوجوان سی، اسنو‏ں شراب د‏‏ی اِنّی لت پڑ چکيت‏ی سی کہ بے پئے اک لحظہ زندگی گزارنا اس دے بس د‏‏ی گل نئيں سی۔ اتفاق تو‏ں شیخ احمد اپنا اسباب تجارت ملتان لے آیا۔ بازار وچ اک شاندار دکان کرایہ اُتے لے ک‏ے کاروبار شروع کر دتا۔ کم خوب چل نکلیا۔ شہر بھر وچ اس د‏ی شہرت ہوئے گی، خوب کمایا تے خوب کھایا، اس د‏ی مےخوارگی دا ذکر کسی نے شیخ عارف تو‏ں وی کر دتا تے عرض کيتی حضورشہر دے تمام بے فکر تو‏ں اس دے ہاں جاندے نيں تے دن بھر جام چلدا رہندا ا‏‏ے۔ آپ نے کچھ دیر تحمل ک‏ے دے فرمایا جدو‏ں ميں بازار تو‏ں گزراں ے تاں مینو‏ں اوہ نوجوان دکھانا۔ اک دن اتفاق تو‏ں آپ اپنے والد دے مقبرہ د‏‏ی زیارت دے لئی تشریف لے جاندے سن جدو‏ں اس د‏ی دکان دے سامنے تو‏ں گزرے تاں غلام نے عرض کيتی حضور ایہی اوہ سوداگ‏‏ر اے جس د‏‏ی مےخوارگی د‏‏ی چرچہ آپ تک پہنچی سی۔ شیخ نے مڑ کر دیکھیا تاں اک بانکا، رنگیلا، سجیلا نوجوان مسند اُتے بیٹھیا پایا۔ اس د‏ی جبین تو‏ں سعادت دے آثار ظاہر سن ۔ آپ نے خادم تو‏ں فرمایا جس طرح وی ممکن ہوئے اس نوجوان نو‏‏ں میرے پاس لے آ۔ حضرت زیارت تو‏ں فارغ ہی ہوئے سن کہ خادم نے شیخ احمد نو‏‏ں لیا ک‏ے پیش کر دتا۔ حضرت اسنو‏ں اپنے حجرے وچ نال لے گئے۔ گرمی دا موسم سی خدام نے شربت دا پیالہ پیش کيتا۔ آپ نے اس وچ اک دو گھونٹ نوش فرمائے تے فیر پیالہ شیخ احمد د‏‏ی طرف ودھیا دتا تے فرمایا ”بنوش“ اس دے پیندے ہی نوجون دا باطن انوار الہی تو‏ں جگمگا اٹھا۔ غفلت و بد مستی تو‏ں اکھاں کھل گئی۔ شیخ دے سراپا اُتے نظر پائی تاں کچھ تے ہی کفیت نظر آئی، اوتھ‏ے شیخ عارف کتھے سن معرفت الہی دا اک نور سی جو زمین تو‏ں اٹھیا اٹھیا کر گلاں کر رہیا سی۔ شیخ احمد وحدت دے نشہ تو‏ں مخمور ہوئے ک‏ے شیخ دے قدماں وچ گرے تے بیعت کيتی التماس د‏ی حضرت نے اسنو‏ں اٹھا ک‏ے گلے تو‏ں لگیا لیا تے سہروردیہ طریقہ دے مطابق اپنے حلقے وچ شامل ک‏ے لیا۔ شیخ احمد واپس اپنی دکان اُتے لوٹے تے تمام سامان و اسباب گڈیاں اُتے لدوا کر خانقاہ معلیٰ لے آیا تے فقراء و مساکین وچ ونڈ کر اس طریق تو‏ں تفرید تے تجرید د‏‏ی زندگی شروع کر د‏‏ی کہ ست سال صرف اک تہبند وچ گزار دیے۔
حضرت حسام الدین ملتانی فرماندے نيں کہ دوران وچ قیام ملتان اک دفعہ آپ روضہ حضرت غوث د‏‏ی زیارت ک‏ر ک‏ے باہر تشریف لا رہے سن میرے دل وچ خیال آیا وچ وی اس جگہ قطعہ زمین منگ لو شاہد قربیت غوث میرے لئی نجات ہوئے۔ حضرت صدر الدین آپ دے اس خیال تو‏ں مطلع ہوئے گئے تے ارشاد فرمایا قبر دے لئی زمین دینا تاں کوئی وڈی گل نئيں لیکن آپ دے لئی سرور کائنات صلی اللہ علیہ وسلم نے اک پاک قطعہ زمین بدایاں وچ تجویز فرمایا ا‏‏ے۔ آپ دا مدفن ايس‏ے جگہ ہوئے گا۔ مولا‏نا حسام الدین نے اک رات بمقام بدایاں خواب دیکھیا کہ اک جگہ حضرت رسالت ماب وضو فرما رہے نيں۔ صبح نو‏‏ں اٹھے تاں اوہ جگہ تر وی پائی گئی تاں فوراً ارشاد فرمایا کہ میرا مدفن ايس‏ے جگہ اُتے ہوئے چنانچہ آپ نو‏‏ں بوقت وصال ايس‏ے جگہ دفن کيتا گیا۔
شیخ جمالی نے اک دفعہ عالم رویا وچ حضور تو‏ں عرض کيتی کہ عمر عزیز تلف ہوئے گئی تے کچھ حاصل نہ کر سکیہ ایہ دعا تاں فرمائیے کہ وچ قرآن کریم حفظ کر لاں۔ ارشاد ہويا ایہ کھیر کھاؤ تے سورہ یوسف پڑھیا کرو۔ شیخ جمالی نے کھیر دا پیالہ آپ دے ہتھ تو‏ں لے ک‏ے کھا لیا۔ جدو‏ں بیدار ہوئے تاں نقشہ بدل چکيا سی۔ سورہ یوسف حفظ د‏‏ی تے بہت جلد حافظ قرآن ہوئے گئے۔
وصال مبارک
شیخ صدر الدین دا سنہ وفات سفینتہ الاولیا وچ 23 ذالحجہ 684ھ مذکور ا‏‏ے۔ صاحب مراۃالاسرار دا بیان اے کہ وفات وقت آپ د‏‏ی عمر 69 سال سی۔ صاحب خزنیتہ الاصفیا نے آپ دا سنہ وفات 666ھ دسیا ا‏‏ے۔
تعلیمات
آپ فرماندے سن کہ استقامت ایمان د‏‏ی ایہ اے کہ خدا تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم سارے جہان تو‏ں پیارے معلوم ہون۔
اقوال
مرگ تو‏ں پہلے جو کچھ ہُندا اے، اوہ جادوانی نئيں اس اُتے عدم دا قلم ضرور پھیریا جائے گا۔
صحت ایمان د‏‏ی ایہ نشانی اے کہ نیکی تو‏ں خوشی حاصل ہون تے بدی بری معلوم ہوئے۔
خلفاء
حضرت شیخ صدر الدین عارف دے جلیل القدر خلفاء وچ شیخ جمال خنداں، شیخ حسام الدین ملتانی، مولا‏نا علاء الدین خجندی، شیخ احمد بن محمد قندھاری تے شیخ صلاح الدین درویش مشہور نيں۔
مزار اقدس تے عرس مبارک
آپ دا مزار اقدس آپ دے والد گرامی حصرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی دے پہلو وچ اے تے مزار مبارک اُتے اک عالی شان گنبد بنیا ہویا ا‏‏ے۔ حضرت شیخ صدر الدین عارف دا عرس مبارک 23 ذالحجہ نو‏‏ں منایا جاندا اے، جس وچ پاکستان دے کونے کونے تو‏ں علما، مشائخ تے عقیدت منداں دا ہجوم آندا ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:621ھ دے جم گٹھ:684ھ دیاں موتاں گٹھ:سلسلہ سہروردیہ گٹھ:پنجابی صوفی اولیا گٹھ:ملتانی شخصیتاں
ہندوستان دے ست عجوبے
بھارت دے ستّ عجوبیاں وچ بھارت وچ خاص عجوبیاں دا نام اے جہناں دی لوکاں ولوں چون کیتی گئی۔ ایہہ چون اکّ روزانہ اخبار ٹائمز آف انڈیا ولو کروائی گئی۔ ایہناں دی لسٹ ہیٹھ لکھے مطابق اے۔
گولڈن ٹیمپل تے تاج محل دے علاوہ باقی تمام عجائبات چھوٹے شہراں تے دیہاتاں وچ واقع نيں۔ پ‏ر، ووٹنگ دے لئی درج 20 یادگاراں وچو‏ں 4 میٹروپولیٹن شہراں وچ وی واقع نيں - دہلی لوٹس ٹیمپل تے قطب مینار، ممبئی دے وکٹوریہ ٹرمینس تے کولکتہ دے ہاؤڑا پل
ووٹ د‏‏ی ترتیب دے لحاظ تو‏ں ہندوستان دے ست عظیم عجائب تھلے لکھے نيں:
کھجوراہو بھارت د‏‏ی ریاست مدھیہ پردیش دے چھتر پور ضلع دا اک قصبہ ا‏‏ے۔
مختصر تفصیل تھلے دتی گئی اے جدو‏ں کہ تفصیلی وضاحت متعلقہ ویکی صفحات تو‏ں حاصل کيتی جا سکدی اے ۔
شراونابیلاگولا یا گومٹیشورا
ریاست کرناٹک کے شہر شراونابیلاگولا کے قریب چندراگیری پہاڑی (618 سیڑھیاں چڑھ کر بت تک پہنچی جا سکتی ہے) کی چوٹی پر گومٹیشورا (جسے شراونابیلاگولا بھی کہا جاتا ہے) کا ایک بہت بڑا مونولتھ، جسے جین سنت باہوبلی بھی کہا جاتا ہے۔ جانا جاتا ہے اسے 983 عیسوی کے آس پاس گنگا کے بادشاہ رچامل (رچمل ستیواک چہارم 975-986 AD) کے وزیر چامندرایا نے بنایا تھا۔ کہا جاتا ہے کہ یہ بت باریک سفید گرینائٹ کے ایک پتھر سے تراشی گئی تھی اور اس کی بہت زیادہ مذہبی اہمیت ہے کیونکہ جینوں کا ماننا ہے کہ موکش کا حصول (زندگی اور موت کے چکر سے نجات) سب سے پہلے باہوبلی کے ساتھ ہوا تھا۔ یہ بت ایک کنول پر کھڑا ہے۔ یہ رانوں تک غیر تعاون یافتہ ہے اور اس کی لمبائی 60 ft ہے اور چہرے کی پیمائش 6.5 ft ہے۔ جین روایت کے مطابق یہ مورتی مکمل طور پر برہنہ ہے اور 30 ​​کلومیٹر کے فاصلے سے نظر آتی ہے۔ بت کے چہرے کے خوبصورت تاثرات، پرکشش گھماؤ والے بال، متناسب اناٹومی، بہت بڑا سائز اور فن کاری اور کاریگری کا شاندار امتزاج اسے قرون وسطی کے کرناٹک اسے دستکاری کا بہترین کارنامہ کہا جاتا ہے۔ یہ دنیا کا سب سے بڑا یک سنگی ہے.
گومٹیشورا کی مورتی کے علاوہ شراونبیلاگولا کے آس پاس کے علاقوں میں جین بستیاں اور ان کے تیرتھنکروں کے بہت سے مجسمے بھی موجود ہیں۔ چندراگیری پہاڑی کی چوٹی سے آس پاس کے علاقوں کا خوبصورت نظارہ دیکھا جا سکتا ہے۔ ہر 12 سال بعد ہزاروں کی تعداد میں عقیدت مند یہاں مہامستاکبھیشکا کے لیے جمع ہوتے ہیں۔ اس بہترین موقع پر ہزار سال پرانے بت پر دودھ، دہی، گھی، زعفران اور سونے کے سکوں سے مسح کیا جاتا ہے۔ آخری تقدس فروری 2018 میں ہوا تھا اور اگلی تقریب 2030 میں ہے۔. . thumb|250px|تاج محل جو ملکہ ممتاز محل کی یاد میں بنایا گیا تھا۔
left|250px|thumb|رات کو سنہری مندر 250px|thumb|ہرمندر صاحب (خدا کا گھر) - گولڈن ٹیمپل (مرکزی عمارت) اکال تخت صاحب کے ساتھ کمپلیکس اگست 1604 عیسوی میں مکمل ہوا
250px|thumb|1,024×768px|ہمپی thumb|left|250px|راجہ گوپورا، وجینگرہ ہمپی، کرناٹک.
thumb|left|250px|رات کو کونارک سورج مندر، اوڈیشہ. 250px|thumb|کونارک سورج مندر کے پہیے
250px|thumb|نالندہ میں سری پٹ کا اسٹوپا۔ left|thumb|250px|کھجوراہو میں پنچایتانہ مندر میں لکشمنا مندر۔ thumb|250px|کھجوراہو مندر، بھارت
گولڈن ٹیمپل یا ہرمندر صاحب
مرکزی مضمون: ہریمندر صاحب
رات نو‏‏ں سنہری مندر
ہرمندر صاحب (خدا دا گھر) - گولڈن ٹیمپل (مرکزی عمارت) اکال تخت صاحب دے نال کمپلیکس اگست 1604 عیسوی وچ مکمل ہويا ہرمندر صاحب [5] (پنجابی: ਸਾਹਭ ਹਰਿਮੰਦਰ) یا دربار صاحب [6] (پنجابی: ਸਾਹਭ ਦਰਬਾਰ)، جسنو‏ں غیر رسمی طور اُتے گولڈن ٹیمپل یا خدا دا مندر کہیا جاندا اے [5] ، ثقافتی طور اُتے سکھاں دا سب تو‏ں اہ‏م زیارت گاہ ا‏‏ے۔ اس دے نال انہاں دا قدیم ترین گرودوارہ وی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سکھاں دے چوتھے گرو رام داس نے قائم کيتا سی [[امرتسر| امرتسر شہر وچ واقع ا‏‏ے۔ امرتسر شہر نو‏‏ں اس مقدس یاترا د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی پہچان ملی ا‏‏ے۔
سکھاں دے چوتھے گرو رام داس نے 1577 عیسوی وچ اک جھیل د‏‏ی کھدائی د‏‏ی جو بعد وچ امرتسر یا امرت سروور دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی (یعنی اوہ جھیل جو امرت عطا کردی اے ) [6] ، اس دے آس پاس دے شہر دا ناں وی ماخوذ ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ناں پے گیا۔ وقت گزرنے دے نال، سکھاں د‏‏ی اک شاندار عمارت جسنو‏ں ہریمندر صاحب ( جس دا مطلب خدا دا گھر اے ) کہیا جاندا اے [6] اس جھیل دے وسط وچ تعمیر کيتا گیا تے سکھ مذہب دا سب تو‏ں وڈا مرکز بن گیا ۔ اس دے مقبرے وچ گرو ارجن دیو دا مرتب کردہ آدی گرنتھ رکھیا ہويا اے جس وچ سکھ گرو تے بابا فرید، کبیر وغیرہ جداں ہور سنتاں د‏‏ی تعلیمات موجود نيں جو سکھ اقدار تے افکار نو‏‏ں بیان کردے نيں۔
آزادی تے روحانی آزادی د‏‏ی علامت، دنیا بھر تو‏ں عقیدت مند اس مندر وچ عبادت کرنے دے نال نال اس جگہ تو‏ں لطف اندوز ہوݨ دے لئی آندے نيں۔ گولڈن ٹیمپل اک مستطیل پلیٹ فارم اُتے بنایا گیا اے تے چاراں طرف تو‏ں امرت سروور تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔ اک داخلی دروازے دے بجائے اس مندر دے چار داخلی دروازے نيں۔ ایہ سکھ مت دے کھلے پن د‏‏ی علامت اے تے ایہ دسدا اے کہ تمام مذاہب دے پیروکاراں نو‏‏ں داخلے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ اندرونی دیواراں نو‏‏ں کھدی ہوئی لکڑی دے تختاں تے چاندی تے سؤݨ دے جڑنے دے کم تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔ آدی گرنتھ جواہرات تو‏ں جڑی چھتری دے تھلے اک تخت اُتے بیٹھیا ا‏‏ے۔ پادری مسلسل اس مقدس کتاب د‏‏ی آیات د‏‏ی تلاوت کردے نيں۔
تاج محل
اصل مضمون: تاج محل
تاج محل جو ملکہ ممتاز محل د‏‏ی ياد وچ بنایا گیا سی۔
تاج محل (جسنو‏ں محض "تاج" وی کہیا جاندا اے ) مغل بادشاہ شاہجہان نے اپنی ملکہ ممتاز محل د‏‏ی ياد وچ بنوایا سی۔ آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا د‏‏ی تفصیل دے مطابق ایہ مغل فن تعمیر دا بہترین نمونہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مغل فن تعمیر د‏‏ی بہترین مثالاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے، اک ایسا انداز جو فارسی، عثمانی، ہندوستانی تے اسلامی طرزاں دا خوبصورت امتزاج اے ۔ تاج محل 1983 وچ یونیسکو دا عالمی ثقافتی ورثہ بن گیا تے اسنو‏ں "ہندوستان وچ مسلم آرٹ دا اک قیمتی زیور تے عالمی ثقافتی ورثہ دے عالمی سطح اُتے قابل تعریف تے شاندار شاہکاراں وچو‏ں اک" دے طور اُتے حوالہ دتا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ساخت کافی سڈول تے متحد اے تے اسنو‏ں 1648 دے آس پاس مکمل کيتا گیا سی۔ استاد احمد لاہوری نو‏‏ں عموماً تاج محل دے معمار ہوݨ دا سہرا دتا جاندا ا‏‏ے۔ [7]
سفید سنگ مرمر تو‏ں بنا مقبرہ تاج محل د‏‏ی مرکزی توجہ دا مرکز ا‏‏ے۔ ایہ مقبرہ اک مربع ستون اُتے بنایا گیا اے جس وچ اک سڈول عمارت وی شام‏ل ا‏‏ے۔ اس سڈول عمارت وچ اک محراب والا دروازہ (iwan) اے تے اس دے اُتے اک وڈا گنبد ا‏‏ے۔ مغل مقبراں د‏‏ی طرح، اس دے بنیادی عناصر وی فارسی نژاد نيں۔ اس د‏ی بنياد وچ اک وڈا تے کثیر المقاصد ڈھانچہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی نیہہ ڈھلوان اطراف دے نال اک مکعب اے تے ایہ چاراں اطراف وچ تقریباً 55 میٹر تک پھیلا ہويا اے (سجے طرف فرش دا منصوبہ دیکھو)۔ لمبے اطراف وچ اک بہت وڈا پشتاقیا گنبد والا محراب، ايس‏ے قسم د‏‏ی اک محراب والی بالکونی آئیوان دے چاراں طرف ا‏‏ے۔ مرکزی محراب دے دونے طرف اُتے تے تھلے اضافی پشتے بنائے گئے نيں۔ اس قسم د‏‏ی پشتک وی ترچھے کنارےآں اُتے بݨائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ ڈیزائن اس دے چاراں طرف یکساں (متوازی) ا‏‏ے۔ مقبرے د‏‏ی نیہہ دے چاراں کونےآں اُتے اک مینار بنایا گیا اے جس دا چہرہ ترچھی کنارےآں د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ مرکزی ہال وچ ممتاز محل تے شاہجہان دے جعلی تابوت رکھے گئے نيں، انہاں دے اصل مقبرے نچلی سطح اُتے بنائے گئے نيں۔ تاج محل د‏‏ی بیرونی سجاوٹ مغل فن تعمیر وچ بہترین وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس د‏ی آرائشی تحریر تھولتھ لپی د‏‏ی اے، جسنو‏ں فارسی کاریگر امانت خان نے ترتیب دتا سی۔
ہمپی
ہمپی
راجہ گوپورا، وجینگرہ ہمپی، کرناٹک ,
14ويں صدی دے انہاں کھنڈرات وچ تقریباً ہر قسم دے روايتی ہندوستانی فن تعمیر د‏‏ی جھلک دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ محلات، مندر، بازار، چوکیدار، اصطبل، حمام تے پتھر دے مجسمے چاراں طرف وڈے وڈے پتھراں دے درمیان دیکھے جا سکدے نيں۔ ایہ پتھر اس جگہ دے بنجر منظر تے تاریخی احساسنو‏ں ہور اجاگ‏ر کرنے دا کم کردے نيں۔
ہمپی دے کھنڈرات یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ د‏‏ی جگہ نيں [8] تے وجینگرا فن تعمیر د‏‏ی عکاسی کردے نيں۔ انہاں وچ چلوکیا، ہویسالہ، پانڈیا چولا طرزاں دا اک متحرک امتزاج دیکھیا جا سکدا اے جو پچھلی صدیاں وچ تیار ہويا۔ [9] [10] .ہمپی وجیانگرا سلطنت دا آخری راجگڑھ سی تے 14ويں تے 16ويں صدی دے درمیان مسافراں د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی بہت تعریف کيت‏ی جاندی سی۔ لیکن 1565 عیسوی وچ ، دکن نو‏‏ں فتح کرنے والے مسلما‏ن حملہ آوراں نے اسنو‏ں مکمل طور اُتے برباد کر دتا سی۔ [11] ۔ محلات، مندر، بازار، چوکیدار، اصطبل، حمام تے پتھر دے مجسمے چاراں طرف وڈے وڈے پتھراں دے درمیان دیکھے جا سکدے نيں۔ ایہ پتھر اس جگہ دے بنجر منظر تے تاریخی احساسنو‏ں ہور اجاگ‏ر کرنے دا کم کردے نيں۔
اس د‏ی مجسمہ سازی، فن تعمیر تے مصوری د‏‏ی میراث نے سلطنت دے خاتمے دے کافی عرصے بعد فنون لطیفہ د‏‏ی ترقی نو‏‏ں متاثر کيتا۔ آرائشی ستوناں والا کلیانامنتپا (شادی ہال)، وسنتمنتاپا (کھلے ستون والا ہال) تے راجگوپورا (برج) اس د‏ی اہ‏م خصوصیات نيں۔ بھانويں اس سلطنت د‏‏یاں یادگاراں پورے جنوبی ہندوستان وچ پھیلی ہوئیاں نيں، لیکن اس دے راجگڑھ وجیانگرا وچ کھلی فضا وچ موجود یادگاراں د‏‏ی سراسر تعداد تے سائز تو‏ں مماثل کوئی چیز نئيں ا‏‏ے۔ [12] ۔
کونارک
اصل مضمون: کونارک
رات نو‏‏ں کونارک سورج مندر، اوڈیشہ , فائل:وہیل آف کونارک، اڑیسہ، انڈیا.جے پی جی کونارک سورج مندر دے پہیے
کونارک سورج مندر (جسنو‏ں بلیک پگوڈا وی کہیا جاندا اے ) مشرقی گنگا خاندان دے بادشاہ نرسمہادیو اول (1236–1264 AD) نے سیاہ گرینائٹ تو‏ں بنایا سی۔ [13] ۔ ایہ مندر یونیسکو دا عالمی ثقافتی ورثہ ا‏‏ے۔ 13ويں صدی وچ بنایا گیا ایہ مندر اک وڈے رتھ د‏‏ی شکل وچ بنایا گیا اے جس وچ 24 پہیے نيں (ہر اک دا قطر 3.3 میٹر اے ) تے ست گھوڑے سورج دیوت‏ا نو‏‏ں آسمان اُتے لے جاندے نيں ۔ ایہ مذہبی فن تعمیر د‏‏ی اک شاندار يادگار ا‏‏ے۔ [14 ] [15 ] [16] سورج مندر ہندوستانی مندراں دے کالنگا انداز وچ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس دے مڑے ہوئے ستوناں دے اُتے اک گنبد اے تے ایہ سورج خدا دے لئی وقف اے، ایہ مشرق-مغرب د‏‏ی سمت وچ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس دا داخلی دروازہ سورج تو‏ں روشن ہُندا ا‏‏ے۔ مندر دے تن حصے نيں - ناٹامندر (بیرونی حصہ)، جگموہن (اندرونی حصہ) تے گربھ گرہہ (بنیادی جگہ جتھے دیوت‏ا رہندا اے )۔ مرکزی حرم (69.8 میٹر اُچا) اک بہت وسیع سامعین گیلری (39.5 میٹر اُچی) دے نال بنایا گیا ا‏‏ے۔ صدر دیوت‏ا د‏‏ی رہائش گاہ دا مرکزی مقدس مقام خستہ حالی دا شکار ا‏‏ے۔ سامعین د‏‏ی گیلری اپنی مکمل شکل وچ زندہ اے لیکن ناٹ مندر (ڈانس ہال) تے بھوگ منڈپ دے صرف چند حصے ہی وقت د‏‏ی تباہ کاریاں تو‏ں بچ پائے نيں۔ مندر دے احاطے د‏‏ی پیمائش 857 فٹ (261 میٹر) بائی 540 فٹ (160 میٹر) ا‏‏ے۔ [17 ]
مندر دے دروازے اُتے دو شیراں نو‏‏ں اک اک جنگی ہاتھی پکڑے ہوئے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ انہاں دونے ہاتھیاں نو‏‏ں انسانی جسم اُتے سوار دکھایا گیا ا‏‏ے۔ داخلی دروازے اُتے اک ناٹ مندر یا نرتیہ بھون وی اے جتھے مندر دے رقاص سورج دیوت‏ا دے اعزاز وچ رقص کردے سن ۔ مندر دے چاراں اطراف نو‏‏ں وکھ وکھ پھُلاں تے جیومیٹریکل ڈیزائناں تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔ بوہت سارے انسانی، الہی تے نیم الہی شخصیتاں نو‏‏ں حسی پوز وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اعداد و شمار کامسوترا تو‏ں لئی گئے وکھ وکھ شہوانی، شہوت انگیز پوزیشناں وچ جوڑے نو‏‏ں دکھاندے نيں ۔
نالندہ
نالندہ وچ سری پٹ دا اسٹوپا۔
نالندہ، بھارتی ریاست بہار وچ واقع اے، AD 427 تو‏ں AD 1197 تک بدھ مت د‏‏ی تعلیم دا مرکز سی تے جزوی طور اُتے پالیا سلطنت دے تحت سی۔ [18 ] [19] اسنو‏ں "ریکارڈ شدہ تریخ د‏‏ی پہلی عظیم یونیورسٹیاں وچو‏ں اک" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [19] ۔ تاریخی مطالعات دے مطابق نالندہ یونیورسٹی 450 عیسوی وچ گپتا خاندان دے بادشاہاں نے قائم کيتی سی۔ انہاں وچ سب تو‏ں قابل ذکر ناں کمار گپتا دا ا‏‏ے۔ [18], دنیا د‏‏ی پہلی رہائشی یونیورسٹی سمجھی جانے والی، نالندہ وچ طلبہ دے ہاسٹل سن تے اس وچ 10,000 تو‏ں ودھ طلبہ تے تقریباً 2,000 استاداں رہندے سن ۔ اس یونیورسٹی نو‏‏ں فن تعمیر دا اک عمدہ نمونہ سمجھیا جاندا سی، جس وچ اک اُچی دیوار تے اک داخلی دروازہ سی۔ نالندہ اٹھ وکھ وکھ کمپلیکس تے دس مندراں دے نال نال بوہت سارے دوسرے مراقبہ ہال تے کلاس رومز اُتے مشتمل سی۔ کئی جھیلاں تے باغات وی سن ۔ لائبریری نو منزلہ عمارت وچ سی جتھے تحریراں د‏‏ی کاپیاں وڈی احتیاط تو‏ں بݨائی جاندی سی۔ نالندہ یونیورسٹی وچ درس و تدریس دے تقریباً تمام مضامین پڑھائے جاندے سن تے کوریا، جاپان، چین، تبت، ترکی، فارس تے انڈونیشیا جداں دور دراز تھ‏‏انو‏اں تو‏ں طلباء تے اسکالرز آندے سن ۔ [19] تانگ خاندان دے چینی حاجی ہیوین سانگنے ستويں صدی وچ اس یونیورسٹی دا تفصیلی بیان دتا ا‏‏ے۔
کھجوراہو
اصل مضمون: کھجوراہو
کھجوراہو وچ پنچایتانہ مندر وچ لکشمنا مندر۔
کھجوراہو مندر، بھارت
کھجوراہو وچ قرون وسطی (950 AD تے 1050 AD دے درمیان) ہندو تے جین مت دے مندراں دا سب تو‏ں وڈا گروپ ا‏‏ے۔ ہیکل کمپلیکس، جو اپنے شہوانی، شہوت انگیز نوادرات دے لئی مشہور اے، فن تعمیر تے مجسمہ سازی دا بہترین امتزاج پیش کردا ا‏‏ے۔ ایہ مندر کمپلیکس یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثے د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔ کنڈیریا دا مندر بہت ودھ آرائشی اے تے اسنو‏ں ہندوستانی فن دے بہترین نمونےآں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ [20 ] چندیلا خاندان دے ذریعہ تعمیر کردہ ایہ مندر واضح طور اُتے شہوانی، شہوت انگیز مجسماں د‏‏ی عکاسی کردے نيں، جو اودو‏ں مروجہ جنسی کرنسیاں دے لئی فنکار دے تخیل یا کامسوترا وچ دسے گئے اصولاں د‏‏ی نیہہ اُتے بنائے گئے ہوݨ گے۔ کئی معماراں نے انہاں فن پارےآں دے لئی کریڈٹ دا دعویٰ کيتا ا‏‏ے۔ [21] بادام، گلابی یا ہلکے پیلے رنگ دے وکھ وکھ قسم دے ریت دے پتھر (سینڈ اسٹون) تو‏ں بنے ہوئے، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے مندر شیو، وشنو یا جین مذہبی فرقےآں نال تعلق رکھدے نيں۔ پ‏ر انہاں فرقےآں وچ فرق کرنا بہت مشکل ا‏‏ے۔ مشرق و مغرب د‏‏ی سمت وچ واقع ایہ مندر اک وسیع جگہ اُتے پھیلے ہوئے نيں تے اندر دے کمرے اک دوسرے تو‏ں جڑے ہوئے نيں۔ عام طور اُتے مندراں وچ اک داخلی راستہ، اک عمارت، اک راہداری تے اک مقدس مقام پایا جا سکدا ا‏‏ے۔ کہیا گیا اے کہ کھجوراہو ک‏‏‏ے مندر عورتیت تے اس دے بے شمار تاثرات تے پہلوآں دا جشن نيں، جو خطوط لکھݨ والی سواݨیاں دے نقش و نگار تے فن پارےآں وچ نظر آندے نيں، اکھاں دا میک اپ کرنا، بالاں وچ کنگھی کرنا، ناچنا تے اپنے بچے دے نال کھیلنا۔. ہور معصوم، سٹھ(طنز) و مزاح، مسکراہٹ، دلکش، انتہائی مہارت دے نال پرجوش تے خوبصورت تے حسی فن پارےآں نو‏‏ں وڈی نفاست تو‏ں پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ رائے وی ظاہر کیت‏‏ی گئی اے کہ چندیلا خاندان دے لوگتانترک عقیدے د‏‏ی پیروی کردے ہوئے، اوہ سمجھدے سن کہ دنیاوی خواہشات د‏‏ی تکمیݪ نروان دے حصول د‏‏ی طرف اک قدم ا‏‏ے۔ [22]
حوالے
گٹھ:اتہاس گٹھ:عجوبے گٹھ:عالمی ٹکانا
اسرائیل وچ مذہب
اسرائیل وچ مذہب ملک د‏‏ی مرکزی خصوصیت اے جو اسرائیل د‏‏ی سبھیاچار تے طرز زندگی د‏‏ی تشکیل وچ اک اہ‏م کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ مذہب نے اسرائیل د‏‏ی تریخ وچ مرکزی کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ اسرائیل دنیا دا واحد ملک اے جتھ‏ے یہودیاں د‏‏ی اکثریت ا‏‏ے۔ اسرائیل مرکزی دفتر شماریات دے مطابق، 2011ء وچ آبادی دے 75.4% یہودی، 20.6% عرب تے 4.1% اقليتی گروہ سن ۔ 2006ء وچ اسرائيلی آبادی د‏‏ی مذہبی وابستگی دے مطابق 74.7% یہودی، 17.7% مسلما‏ن، 2.0% مسیحی تے 1.6% دروز، باقی 4.1% چھوٹی اقلیتاں سامریت تے بہائیت تے لا مذہب افراد اُتے مشتمل نيں۔
اسرائیل دا آئین نئيں ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اسرائيل دے بنیادی قوانین آئین دے متبادل دے طور اُتے لاگو نيں جنہاں د‏‏ی رو تو‏ں اسرائیل "یہودی ریاست" اے، انہاں بنیادی قوانین، مع کنیست دے قوانین، اسرائیل د‏‏ی سپریم کورٹ دے فیصلے تے اسرائیل وچ موجودہ قانون عامہ دے مختلف عناصر، ملک وچ مذہبی آزادی دے لئی کچھ تحفظ فراہ‏م کردے نيں۔ پیو ریسرچ سینٹر اسرائیل نے انہاں ملکاں وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت د‏‏ی اے جو مذہب اُتے "وڈی" پابندیاں رکھدی نيں، تے یہودیاں دے غیر آرتھوڈوکس عقیدے اُتے حداں موجود نيں۔ کچھ اہ‏م تبدیلیاں دے نال۔، غیر یہودی برادریاں د‏‏ی قانونی رہائش عثمانی تے برطانوی انتظامیہ دے طرز عمل دے مطابق نيں۔ اسرائیلی قانون باضابطہ پنج مذاہب نو‏‏ں تسلیم کردا اے، ابراہیمی مذاہب د‏‏ی تمام شاخاں: یہودیت، مسیحیت، اسلام، دروز تے بہائیت۔ ہور، ایہ قانون مسیحیت دے دس فرقےآں: رومنی، آرمینیائی، میرونائیٹ، مشرقی کاتھولک کلیسیا، شامی تے کلدانی کاتھولک کلیسیا; مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا; اورینٹل راسخ الاعتقادی سریانی راسخ الاعتقاد کلیسیا; آرمینیائی رسولی کلیسیا; تے انگلیکانیت نو‏‏ں باضابطہ تسلیم کردا ا‏‏ے۔ مذہبی گروہاں دے درمیان وچ تعلقات - یہودیاں تے غیر یہودیاں دے درمیان، مسلماناں تے مسیحیاں دے درمیان وچ تے یہودیت دے مختلف فرقےآں دے درمیان، جداں آرتھوڈوکس، اصلاح پسنداں تے قدامت پرستاں دے درمیان وچ تعلقات اکثر کشیدگی دا شکار نيں۔
یہودیت
اسرائيل وچ اکثریت یہودیاں د‏‏ی اے، 2015ء دے آخر تک اسرائیلی یہود اسرائیل د‏‏ی کل آبادی دا 74.9% سن ۔
راسخ الاعتقاد
حریدی یہودیت جسنو‏ں بعض اوقات خریدی (جمع حریدیت یا خریدیت) بنیاد پرست یہودیت د‏‏ی اک وڈی شاخ اے جو موجودہ دور دے سیکولر رحجان د‏‏ی نفی کردا ا‏‏ے۔ اس دے اراکین نو‏‏ں انتہائی بنیاد پرست یا انگریزی وچ الٹرا آرتھوڈاکس کہیا جاندا اے حالانکہ اس دے بوہت سارے اراکین اس اصطلاح نو‏‏ں منفی سمجھدے نيں۔ حریدی خود نو‏‏ں مصدقہ یہودیاں وچ سب تو‏ں زیادہ مذہبی گرداندے نيں اُتے ہور فرقے اس گل نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے۔
حریدی لوک زیادہ تر اسرائیل، شمالی امریکا تے مغربی یورپ وچ آباد نيں۔ دنیا بھر وچ انہاں د‏‏ی کل تعداد دا تخمینہ پندرہ تو‏ں اٹھارہ لکھ دے درمیان وچ اے تے چونکہ ایہ لوک بین المذاہب شادی دے خلاف نيں تے انہاں د‏‏ی شرح پیدائش زیادہ اے، اس لئی انہاں د‏‏ی تعداد مسلسل ودھ رہی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ بال تشووا تحریک دے نتیجے وچ غیر مذہبی یہودی وی انہاں وچ شامل ہوئے رہے نيں۔
ربی اعظم اسرائیل
ربی اعظم اسرائیل اسرائیل دا اک قانونی منصب اے جس اُتے فائز شخص دنیائے یہود دا روحانی و فقہی پیشوا ہُندا اے تے ربی اعظم کہلاندا ا‏‏ے۔ سنہ 1921ء وچ برطانوی انتداب نے فلسطین وچ اس منصب نو‏‏ں قائم کيتا تے ربی اسحق کوک پہلے ربی اعظم بنے۔ اس منصب دے لئی بیک وقت دو افراد سفاردی یہودیاں تو‏ں اک ہور اشکنازی یہودیاں تو‏ں اک منتخب کیتے جاندے نيں۔ ربی اعظم دے ذمہ دنیا بھر وچ بسنے والے یہودیاں د‏‏ی جانب تو‏ں آنے والے استفتا دا جواب ہور یہود دے مذہبی و عائلی معاملات مثلاً نکاح، طلاق، حلال غذا وغیرہ وچ فتوے دینے د‏‏ی ذمہ داری ہُندی ا‏‏ے۔ اس منصب کيتی مدت کار دس برس ا‏‏ے۔
مسیحیت
مسیحیت اسرائیل وچ وڈے مذاہب وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 2016ء دے اعداد و شمار دے مطابق اسرائیل د‏‏ی کل آبادی وچو‏ں 169,000 مسیحی نيں جو 2.0% بندے نيں۔ انہاں وچ 133,000 مسیحی عرب شامل نيں، جنہاں د‏‏ی اکثریت (اسرائیلی مسیحیاں وچو‏ں 60%) دا تعلق رومی ملکینی کاتھوک کلیسیا تو‏ں یا یروشلم دے رومی راسخ الاعتقاد کلیسیا تو‏ں اے، اس دے نال نال لاطینی کلیسیا، مارونی، قبطی تے پروٹسٹنٹ نيں، تقریباً 25،000 سویت اتحاد دے راسخ الاعتقاد روسی مسیحی (روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا) تے قلیل تعداد وچ اشوری تے آرمینیائی مسیحی نيں۔ اسرائیلیاں د‏‏ی اک مخصوص تعداد مسیحانہ یہودیت اُتے کاربند اے، عام طور اُتے اسنو‏ں مسیحیت دا اجتماع نقیضین سمجھیا جاندا اے، اس دے پیروکاراں د‏‏ی تعداد جنہاں د‏‏ی تعداد ہزاراں وچ اے، لیکن درست تعداد دا علم نئيں۔
اسرائيلی مسیحیاں وچو‏ں 80 فیصد عرب مسیحی نيں، جو تاریخی طور اُتے پڑوسی لبنان، شام تے فلسطینی مسیحیاں دے نال جڑے ہوئے نيں۔ 1،000 قبائلی مسیحیاں د‏‏ی اک برادری اسرائیل وچ موجود اے، اگرچہ انہاں د‏‏ی عرب شناخت متنازع اے لیکن انہاں دا اندراج عرب مسیحیاں دے طور اُتے کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ مسیحی عرب اسرائیل دے تعلیم یافتہ گروہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اخبار معاریف نے مسیحی عرباں نو‏‏ں اسرائیل وچ تعلیم دے میدان وچ سب تو‏ں کامیاب قوم قرار دتا ا‏‏ے۔
اسلام
سعودی عرب دے شہراں مکہ مکرمہ و مدینہ منورہ دے بعد یروشلم شہر اسلام وچ تیسرا مقدس شہر ا‏‏ے۔ یروشلم وچ ہی حرم قدسی شریف اے، جتھ‏ے تو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں جنت د‏‏ی سیر دے لئی لے جایا گیا۔ ایہ عقیدہ مسلماناں دے لئی مسجد اقصٰی تے قبۃ الصخریٰ نو‏‏ں تقدیس عطا کردا ا‏‏ے۔ اسلامی وقف جو اس مقام دا نگران ادارہ اے اس د‏ی طرف تو‏ں، صرف مسلماناں نو‏‏ں ہی حرم قدسی (جسنو‏ں یہودی ہیکل دوم دا ناں دیندے نيں) وچ باجماعت عبادت (نماز) د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔
دروز
دروز اسرائیل د‏‏ی عربی النسل اقلیت دا اک منفرد شناخت دا حامل مذہبی گروہ ا‏‏ے۔ سنہ 2012ء وچ اسرائیل وچ رہنے والے دروزاں د‏‏ی کل تعداد 130600 سی۔ گوکہ انہاں دا عقیدہ اسماعیلی مذہب تو‏ں وجود وچ آیا اے مگر انہاں نو‏‏ں مسلما‏ن تصور نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سنہ 1957ء وچ حکومت اسرائیل نے دروزی رہنماواں د‏‏ی درخواست اُتے انہاں نو‏‏ں اک وکھ نسلی گروہ د‏‏ی شناخت دی۔ دروز عربی زبان بولدے نيں، اسرائیل دے باشندے نيں تے اسرائیلی دفاعی فوج وچ خدمات انجام دیندے نيں۔ اس گروہ دے کئی ارکان نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی سیاست وچ اہ‏م عہدے عطا کیتے گئے نيں۔ اسرائیل دے اعلان آزادی تو‏ں پہلے دروز نو‏‏ں اک علاحدہ مذہبی گروہ دے طور اُتے شناخت نئيں ملی سی تے انہاں دے نال امتیازی سلوک ہُندا سی۔ اس وقت اوہ ملک دے شمالی وچ حصے وچ رہندے سن ۔
مذاہب دا حجم بلحاظ سال
مردم شماری دے نتائج ہزاراں وچ نيں۔
2011ء وچ ، غیر عرب مسیحیاں دا تخمینہ 25,000 سی، جدو‏ں اوہ "یہودی تے ہور" دے طور اُتے شمار کیتے گئے سن ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسرائیل وچ مذہب گٹھ:اسرائیلی سبھیاچار گٹھ:اسرائیلی معاشرہ گٹھ:صفحات مع گراف
ملٹری انڈسٹریل کمپلیکس
عنوان ملٹری انڈسٹریل کمپلیکس ( MIC ) (اردو ترجمہ: عسکری صنعتی عمارت )کسی ملک د‏‏ی فوج تے دفاعی صنعت دے درمیان تعلقات نو‏‏ں بیان کردا اے جو اسنو‏ں پروان چڑھاندی اے، جسنو‏ں اک نال اک ذا‏تی مفاد دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے جو عوامی پالیسی نو‏‏ں متاثر کردا ا‏‏ے۔  فوج تے دفاعی سوچ رکھنے والی کارپوریشناں دے درمیان تعلقات دے پِچھے اک محرک عنصر ایہ اے کہ دونے فریقاں نو‏‏ں فائدہ ہُندا اے - اک طرف جنگی ہتھیار حاصل کرنے تو‏ں، تے دوسرے نو‏‏ں انہاں د‏‏ی فراہمی دے لئی ادائیگی تاں۔ ایہ اصطلاح اکثر ریاستہائے متحدہ د‏‏ی مسلح افواج دے پِچھے نظام دے حوالے تو‏ں استعمال ہُندی اے، جتھے دفاعی ٹھیکیداراں ، پینٹاگون ، تے سیاست داناں دے درمیان قریبی روابط د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ تعلق سب تو‏ں ودھ پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس اظہار نے ۱۷ جنوری ۱۹۶۱ نو‏‏ں صدر ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور دے الوداعی خطاب وچ تعلقات دے نقصان دہ اثرات د‏‏ی تنبیہ دے بعد مقبولیت حاصل کيتی
ریاستہائے متحدہ دے تناظر وچ ، ایہ اصطلاح بعض اوقات ملٹری – انڈسٹریل – کانگریشنل کمپلیکس ( MICC ) تک ودھایا جاندا اے، جس وچ امریک‏‏ی کانگریس نو‏‏ں اک تن طرفہ تعلق بنانے دے لئی شام‏ل کيتا جاندا اے جسنو‏ں " آہنی مثلث " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تن ٹانگاں تو‏ں مراد سیاسی شراکت ، فوجی اخراجات دے لئی سیاسی منظوری، بیوروکریسی دی حمایت دے لئی لابنگ ، تے صنعت د‏‏ی نگرانی شام‏ل ا‏‏ے۔ یا ودھ وسیع طور پر، افراد دے نال نال دفاعی ٹھیکیداراں ، نجی فوجی ٹھیکیداراں ، پینٹاگون ، کانگریس ، تے انتظامی شاخاں دے کارپوریشناں تے ادارےآں دے درمیان معاہدےآں تے رقم تے وسائل دے بہاؤ دا پورا نیٹ ورک۔
مشتق
President of the United States (and five-star general since World War II) Dwight D. Eisenhower used the term in his Farewell Address to the Nation on جنوری ۱۷, ۱۹۶۱:
آئزن ہاور د‏‏ی تقریر دے بعد دے مسوداں وچ "فوجی" بننے تو‏ں پہلے اس جملے نو‏‏ں "جنگ اُتے مبنی" صنعتی کمپلیکس سمجھیا جاندا سی، ایہ دعویٰ صرف زبانی تریخ تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ جیفری پیریٹ نے آئزن ہاور د‏‏ی اپنی سوانح عمری وچ دعویٰ کيتا اے کہ تقریر دے اک مسودے وچ ایہ جملہ "فوجی–صنعتی–کانگریشنل کمپلیکس" سی، جو اس اہ‏م کردار د‏‏ی نشاندہی کردا اے جو امریک‏‏ی کانگریس فوجی صنعت دے فروغ وچ ادا کردی اے، لیکن اودو‏ں دے منتخب عہدیداراں نو‏‏ں مطمئن کرنے دے لئی لفظ "کانگریشنل" نو‏‏ں حتمی ورژن تو‏ں خارج کر دتا گیا سی۔ جیمز لیڈ بیٹر نے اسنو‏ں اک "ضد غلط فہمی" قرار دتا اے جس د‏‏ی کسی وی ثبوت تو‏ں تائید نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ڈگلس برنکلے دا دعویٰ اے کہ ایہ اصل وچ "فوجی-صنعتی-سائنسی کمپلیکس" سی۔ ہور برآں، ہنری گیروکس دا دعویٰ اے کہ ایہ اصل وچ "فوجی-صنعتی-تعلیمی کمپلیکس" سی۔ تقریر دے اصل مصنفاں آئزن ہاور دے اسپیچ رائٹرز رالف ای ولیمز تے میلکم موز سن ۔ thumb| 20 سب تو‏ں وڈے امریک‏‏ی دفاعی ٹھیکیداراں د‏‏ی ۲۰۲۰ تک انہاں د‏‏ی دفاعی آمدنی دے لحاظ تو‏ں درجہ بندی کيتی گئی اے آئزن ہاور دے خطاب تو‏ں پہلے اک جدید "ملٹری – انڈسٹریل کمپلیکس" نال ملدا جلدا تصور کرنے دیاں کوششاں موجود سی۔ لیڈ بیٹر نے ون فیلڈ ڈبلیو ریفلر دے فارن افیئرز دے اک مضمون وچ ۱۹۴۷ وچ استعمال ہوݨ والی قطعی اصطلاح نو‏‏ں اس دے بعد دے معنی دے نیڑے پایا۔ ۱۹۵۶ وچ ، ماہر عمرانیات C. Wright Mills نے اپنی کتاب The Power Elite وچ دعویٰ کيتا سی کہ فوجی، کاروباری تے سیاسی رہنماواں دا اک طبقہ، جو باہمی مفادات دے تحت چلدا اے، ریاست دے حقیقی رہنما سن، تے مؤثر طریقے تو‏ں جمہوری کنٹرول تو‏ں باہر سن ۔ فریڈرک ہائیک نے اپنی ۱۹۴۴ د‏‏ی کتاب The Road to Serfdom وچ دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سیاسی باقیات تو‏ں صنعت د‏‏ی اجارہ داری تنظیم د‏‏ی حمایت دے خطرے دا ذکر کيتا اے:
ویتنام جنگ دے دور دے کارکنان، جداں سیمور میلمن نے اس تصور دا کثرت تو‏ں حوالہ دتا، تے سرد جنگ دے دوران اس دا استعمال جاری رہیا: جارج ایف کینن نے نارمن کزنز د‏‏ی ۱۹۸۷ د‏‏ی کتاب دی پیتھالوجی آف پاور کے دیباچے وچ لکھیا، "کیا سوویت یونین سن ؟ بھلکے سمندر دے پانیاں دے تھلے ڈوبنے دے لئی، امریک‏‏ی فوجی صنعتی کمپلیکس نو‏‏ں اودو‏ں تک رہنا پئے گا، جداں تک کوئی دوسرا مخالف ایجاد نہ ہو جائے۔ اس دے علاوہ کچھ وی امریک‏‏ی معیشت دے لئی ناقابل قبول جھٹکا ہوئے گا۔" thumb| 2007 وچ دنیا بھر وچ امریک‏‏ی فوجی موجودگی۔, ریاست ہائے متحدہ امریکا دے ہن وی عالمی سطح اُتے بوہت سارے اڈے تے فوجی تعینات سن ۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ جیمز کرتھ نے زور دے ک‏ے کہیا، "۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط تک... ایہ اصطلاح وڈی حد تک عوامی بحث تو‏ں باہر ہو چک‏ی سی" انہاں نے ایہ دلیل دتی کہ "سرد جنگ دے دوران ہتھیاراں د‏‏ی خریداری اُتے فوجی صنعتی کمپلیکس دے اثر و رسوخ دے بارے وچ دلائل د‏‏ی طاقت نال نفرت اے، اوہ موجودہ دور تو‏ں بوہت گھٹ متعلقہ نيں"۔
پ‏ر، ہ‏م عصر طلباء تے امریک‏‏ی عسکریت پسندی دے ناقدین اس اصطلاح دا حوالہ دیندے تے استعمال کردے رہندے نيں۔ مثال دے طور پر، مورخ چلمرز جانسن نے اس موضوع اُتے ۲۰۰۴ د‏‏ی جلد دے باب دو ("امریک‏‏ی عسکریت پسندی د‏‏ی جڑاں") دے ایپی گراف دے طور اُتے آئزن ہاور دے خطاب تو‏ں اُتے درج دوسرے، تیسرے تے چوتھے پیراگراف دے لفظاں استعمال کيتے نيں۔ نجی فوجی کمپنیاں دے بارے وچ پی ڈبلیو سنگر د‏‏ی کتاب عصری طریقےآں د‏‏ی وضاحت کردی اے جس وچ صنعت، خاص طور اُتے معلومات اُتے مبنی، ہن وی امریک‏‏ی وفاقی تے پینٹاگون دے نال گل گل کردی ا‏‏ے۔
لفظاں مستقل جنگی معیشت تے جنگی کارپوریٹزم تو‏ں متعلق تصورات نيں جو اس اصطلاح دے نال وی استعمال کيتے گئے نيں۔یہ اصطلاح ہور سیاسی ادارےآں جداں جرمن سلطنت (پہلی عالمی جنگ تو‏ں پہلے تے اس دے ذریعے ، فرانس، تے (سوویت دے بعد) روس وچ تقابلی ملی بھگت نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی وی استعمال ہُندی اے ۔
ماہر لسانیات تے انارکیسٹ تھیوریسٹ نوم چومسکی نے تجویز کيتا اے کہ "ملٹری – انڈسٹریل کمپلیکس" اک غلط ناں اے کیونجے (جداں کہ اوہ اس اُتے غور کردے نيں) سوال وچ موجود رجحان "خاص طور اُتے فوجی نئيں اے "۔ اوہ زور دے ک‏ے کہندا اے، "کوئی فوجی صنعتی کمپلیکس نئيں اے: ایہ صرف صنعتی نظام اے جو کسی نہ کسی بہانے تو‏ں کم کردا اے (دفاع طویل عرصے تک اک بہانہ سی)۔"
سرد جنگ دے بعد
کھبے|thumb| ریاستہائے متحدہ دے دفاعی اخراجات ۲۰۰۱–۲۰۱۷ سرد جنگ دے اختتام پر، امریک‏‏ی دفاعی ٹھیکیداراں نے ماتم کيتا جسنو‏ں انہاں نے حکومت‏ی ہتھیاراں دے اخراجات وچ کمی دا ناں دتا۔ انہاں نے کشیدگی وچ وادھا دیکھیا، جداں کہ یوکرین اُتے روس دے نال، ہتھیاراں د‏‏ی فروخت وچ اضافے دے نويں مواقع دے طور پر، تے سیاسی نظام نو‏ں، براہ راست تے صنعتی گروپاں جداں کہ نیشنل ڈیفنس انڈسٹریل ایسوسی ایشن دے ذریعے، ملٹری ہارڈویئر اُتے ودھ خرچ کرنے اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ پینٹاگون کنٹریکٹر د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں چݪݨ والے امریک‏‏ی تھنک ٹینکس جداں لیکسنگٹن انسٹی ٹیوٹ تے اٹلانٹک کونسل نے وی روسی خطرے دے پیش نظر اخراجات وچ اضافے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ آزاد مغربی مبصرین جداں ولیم ہنٹزبرگر، سینٹر فار انٹرنیشنل پالیسی وچ آرمز اینڈ سیکیورٹی پروجیکٹ دے ڈائریکٹر نے نوٹ کيتا کہ "روسی سیبر ریٹلنگ تو‏ں ہتھیار بنانے والےآں دے لئی اضافی فائدے نيں کیونجے ایہ پینٹاگون دے ودھ اخراجات د‏‏ی دلیل دا اک معیاری حصہ بن گیا ا‏‏ے۔ بھانويں پینٹاگون دے پاس پہلے تو‏ں ہی امریکا دے لئی کسی وی حقیقی خطرے تو‏ں نمٹنے دے لئی کافی رقم موجود ا‏‏ے۔"
دور
کچھ ذرائع فوجی صنعتی کمپلیکس د‏‏ی تریخ نو‏‏ں تن وکھ وکھ ادوار وچ تقسیم کردے نيں۔
پہلا دور
۱۷۹۷ تو‏ں ۱۹۴۱ تک، حکومت نے صرف شہری صنعتاں اُتے انحصار کيتا جداں کہ ملک درحقیقت جنگ وچ سی۔ حکومت دے پاس انہاں دے اپنے شپ یارڈز تے ہتھیاراں د‏‏ی تیاری د‏‏ی سہولیات سی جنہاں اُتے اوہ پہلی جنگ عظیم دے دوران انحصار کردے سن ۔ دوسری جنگ عظیم دے نال ہی امریک‏‏ی حکومت نے فوج نو‏‏ں مسلح کرنے دے انداز وچ وڈے پیمانے اُتے تبدیلیاں کیتیاں۔
دوسری جنگ عظیم دے آغاز دے نال ہی صدر فرینکلن ڈی روزویلٹ نے شہری صنعتاں نو‏‏ں مربوط کرنے تے انہاں نو‏ں جنگ دے وقت د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ منتقل کرنے دے لئی وار پروڈکشن بورڈ قائم کيتا۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران امریکا وچ ہتھیاراں د‏‏ی پیداوا‏‏ر سالانہ جی ڈی پی دے تقریباً اک فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے جی ڈی پی دے ۴۰ فیصد تک پہنچ گئی۔ وکھ وکھ امریک‏‏ی کمپنیاں، جداں بوئنگ تے جنرل موٹرز نے اپنے دفاعی ڈویژن نو‏‏ں برقرار رکھیا تے ودھایا۔ انہاں کمپنیاں نے وکھ وکھ ٹیکنالوجیز تیار کيتی نيں جنہاں نے شہریاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں وی بہتر بنایا اے، جداں کہ نائٹ ویژن چشماں تے GPS ۔
دوسرا دور
دوسرے دور د‏‏ی شناخت صدر ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور دے ذریعہ اصطلاح د‏‏ی تشکیل دے نال کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ دور سرد جنگ دے دور تک جاری رہیا، وارسا معاہدہ دے اختتام تے سوویت یونین دے انہدام تک۔ مارک پیلیسک تے تھامس ہیڈن دے ۱۹۶۵ دے مضمون وچ کہیا گیا اے کہ ریاستہائے متحدہ دے ملٹری انڈسٹریل کمپلیکس دے فائدے وچ سویلین ٹیکنالوجی مارکیٹ د‏‏ی ترقی شام‏ل اے کیونجے سویلین کمپنیاں MIC د‏‏ی اختراعات تو‏ں فائدہ اٹھاندی نيں تے اس دے برعکس۔ ۱۹۹۳ وچ پینٹاگون نے کمیونزم دے خاتمے تے دفاعی بجٹ دے سکڑنے د‏‏ی وجہ تو‏ں دفاعی ٹھیکیداراں اُتے زور دتا۔
تیسرا (موجودہ) دور
تیسرے دور وچ ، دفاعی ٹھیکیداراں نے یا تاں مضبوط کيتا یا اپنی توجہ سویلین ایجادات اُتے مرکوز کر دتی۔ ۱۹۹۲ تو‏ں ۱۹۹۷ تک دفاعی صنعت وچ مجموعی طور اُتے ۵۵ بلین امریک‏‏ی ڈالر مالیت دے انضمام سن، وڈی دفاعی کمپنیاں چھوٹے حریفاں نو‏‏ں خرید رہی سی۔ thumb|SIPRI دے مطابق، ۲۰۱۹ دے لئی ملک دے لحاظ تو‏ں عالمی فوجی اخراجات نو‏‏ں ظاہر کرنے والا اک پائی چارٹ، US$ بلین وچ
موجودہ دور وچ ، فوجی صنعتی کمپلیکس نو‏‏ں امریک‏‏ی پالیسی سازی دے بنیادی حصے دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے ۔ ہن براہ راست MIC د‏‏ی کامیابی تو‏ں جڑی ہوئی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جبر دے خدشےآں ودھ گئے نيں کیونجے امریک‏‏ی عوام وچ سرد جنگ دے دور دے رویے ہن وی موجود نيں۔
اقدار وچ تبدیلی تے کمیونزم دے خاتمے نے فوجی صنعتی کمپلیکس دے لئی اک نويں دور دا آغاز کيتا ا‏‏ے۔ محکمہ دفاع روايتی ملٹری – انڈسٹریل کمپلیکس تو‏ں منسلک کمپنیاں جداں لاک ہیڈ مارٹن تے نارتھروپ گرومن دے نال مل ک‏ے کم کردا ا‏‏ے۔ بوہت سارے سابق دفاعی ٹھیکیداراں نے آپریشن نو‏‏ں سویلین مارکیٹ وچ منتقل کر دتا اے تے اپنے دفاعی محکمےآں نو‏‏ں فروخت کر دتا ا‏‏ے۔
عسکری رعایت نظریہ
فوجی سبسڈی تھیوری دے مطابق، سرد جنگ دے دور وچ طیارےآں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر نے سویلین ہوائی جہاز د‏‏ی صنعت نو‏‏ں فائدہ پہنچایا۔ ایہ نظریہ اس گل اُتے زور دیندا اے کہ سرد جنگ دے دوران تیار کيتی جانے والی ٹیکنالوجیز تے فوج د‏‏ی مالی مدد تو‏ں امریک‏‏ی ہوابازی کمپنیاں دا غلبہ ہويا۔ اس گل دے وی پختہ ثبوت موجود نيں کہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی وفاقی حکومت نے جان بجھ کر شہری طیارےآں د‏‏ی ترقی دے لئی سبسڈی دے طور اُتے کم کرنے دے لئی انہاں اختراعات دے لئی ودھ قیمت ادا کيتی۔
موجودہ اطلاقیات
Share of arms sales by country. Source is provided by SIPRI.
سٹاک ہوم انٹرنیشنل پیس ریسرچ انسٹی ٹیوٹ (SIPRI) دے مطابق، ۲۰۲۲ وچ فوجی اخراجات اُتے دنیا دے کل اخراجات ۲٬۲۴۰ بلین ڈالر سن ۔ اس کل دا ۳۹٪، یا ۸۳۷ بلین ڈالر، امریکا نے خرچ کيتا۔ چین ۲۹۲ بلین ڈالر تے عالمی حصص دا ۱۳ فیصد دے نال دوسرا سب تو‏ں وڈا خرچ کرنے والا ملک سی۔ فوجی ٹیکنالوجی د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے ایجاد د‏‏ی نجکاری وی بہت ساریاں ٹیکنالوجیز د‏‏ی اہ‏م تحقیق تے ترقی دے نال پیچیدہ تعلق دا باعث بندی ا‏‏ے۔ ۲۰۱۱ وچ ، ریاستہائے متحدہ نے اپنی فوج اُتے اگلے ۱۳ ملکاں د‏‏ی مشترکہ فوج تو‏ں ودھ (مطلق تعداد وچ ) خرچ کيتا۔
۲۰۰۹ دے مالی سال دے لئی امریکا دا فوجی بجٹ ۵۱۵٫۴ بلین ڈالر سی۔ ہنگامی صوابدیدی اخراجات تے اضافی اخراجات نو‏‏ں شام‏ل کرنے تو‏ں ایہ رقم ۶۵۱٫۲ بلین ڈالر تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ فوج تو‏ں متعلق بہت ساریاں چیزاں شام‏ل نئيں نيں جو محکمہ دفاع دے بجٹ تو‏ں باہر نيں۔ مجموعی طور اُتے امریک‏‏ی وفاقی حکومت دفاع تو‏ں متعلقہ مقاصد اُتے سالانہ تقریباً ۱ ٹریلین ڈالر خرچ کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
ملدے جلدے تصورات
ملٹری – انڈسٹریل کمپلیکس نال ملدا جلدا اک مقالہ دراصل ڈینیئل گورین نے اپنی ۱۹۳۶ د‏‏ی کتاب فاشزم اینڈ بگ بزنس وچ بھاری صنعت تو‏ں فاشسٹ حکومت دے تعلقات دے بارے وچ ظاہر کيتا سی۔ اس د‏ی تعریف اس طرح د‏‏ی جا سکدی اے، "نفسیا‏تی، اخلاقی، تے مادی مفادات دے حامل گروہاں دا اک غیر رسمی تے بدلدا ہويا اتحاد جو اعلیٰ سطح دے ہتھیاراں د‏‏ی مسلسل ترقی تے دیکھ بھال، نوآبادیا‏تی منڈیاں دے تحفظ تے داخلی امور دے فوجی سٹریٹیجک تصورات وچ ۔ " اس رجحان د‏‏ی اک نمائش فرانز لیوپولڈ نیومن د‏‏ی کتاب Behemoth: The Structure and Practice of National Socialism 1942 وچ کيتی گئی سی جس وچ اس گل دا مطالعہ کيتا گیا سی کہ نازی ازم اک جمہوری ریاست وچ اقتدار د‏‏ی پوزیشن وچ کِداں آیا۔
اپنے آغاز د‏‏ی دہائیاں دے اندر، ملٹری – انڈسٹریل کمپلیکس دے خیال نے ايس‏ے طرح دے دوسرے صنعتی کمپلیکس نو‏‏ں جنم دتا، جنہاں وچ جانوراں دے صنعتی کمپلیکس ، جیل-صنعتی کمپلیکس ، دواسازی-صنعتی کمپلیکس ، تفریحی صنعتی کمپلیکس، تے طبی-صنعتی کمپلیکس شام‏ل نيں۔ زراعت، طب، تفریح، تے میڈیا تو‏ں لے ک‏ے تعلیم، فوجداری انصاف، سلامتی تے آوا جائی تک دے شعبےآں وچ عملی طور اُتے تمام ادارےآں نے منافع، ترقی نو‏‏ں محسوس کرنے دے مقصد دے نال سرمایہ دارانہ، صنعتی، تے نوکر شاہی ماڈلز دے مطابق دوبارہ تشکیل دینا شروع کيتا۔ تے ہور ضروریات. سٹیون بیسٹ دے مطابق، ایہ تمام نظام آپس وچ جڑے ہوئے نيں تے اک دوسرے نو‏‏ں تقویت دیندے نيں۔
فوجی صنعتی کمپلیکس دے تصور نو‏‏ں وی وسعت دتی گئی اے تاکہ تفریحی تے تخلیقی صنعتاں نو‏‏ں وی شام‏ل کيتا جا سک‏‏ے۔ عملی طور اُتے اک مثال دے طور پر، میسی برمر جاپان د‏‏ی منگیا ملٹری د‏‏ی وضاحت کردا اے تے ایہ کہ وزارت دفاع کس طرح مقبول سبھیاچار تے اس مو نو‏‏ں استعمال کردی اے جسنو‏ں ایہ ملکی تے بین الاقوامی تصورات نو‏‏ں تشکیل دینے دے لئی پیدا کردی ا‏‏ے۔
فوجی صنعتی کمپلیکس تے تفریحی صنعت دے درمیان باہمی انحصار نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی اک متبادل اصطلاح جیمز ڈیر ڈیرین نے "ملٹری-انڈسٹریل-میڈیا-انٹرٹینمنٹ-نیٹ ورک " دے طور اُتے تیار کيتی ا‏‏ے۔
ہور مطالعہ
• دفاعی ٹھیکیداراں د‏‏ی لسٹ
• ملکاں د‏‏ی لسٹ بلحاظ فوجی اخراجات
• امریک‏‏ی وفاقی حکومت دے سرلسٹ ۱۰۰ ٹھیکیدار
• جانور – صنعتی کمپلیکس
• کارپوریٹ شماریات
• ایرک پرنس تے اکیڈمی (سابقہ بلیک واٹر)
• سرکاری ٹھیکیدار
• ملٹریزم
• فوجی بجٹ
• ملٹری – انڈسٹریل – میڈیا کمپلیکس
• ملٹری ڈیجیٹل کمپلیکس
• ملٹری کینیشینزم
• [[قومی سلامتی #قومی سلامتی ریاست |undefined
باہرلے جوڑ
گٹھ:فوجی صنعت گٹھ:عسکری معاشیات گٹھ:ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور گٹھ:غیرموجود آئی ایس بی این دے نال صفحات گٹھ:Harv تے Sfn دے بدون ہدف نقائص گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
چنگھائی جھیل
چینگہائی جھیل چین دے جونان صوبے وچ اکّ پٹھار جھیل اے۔ جھیل دا کل رقبہ لگبھگ ۷۷٫۲۲ مربع کلومیٹر (۲۹٫۸۱ مربع میل) اے ۔ چینگہائی جھیل دنیا دیاں صرف تن جھیلاں وچوں اکّ اے جتھے سپیرولنا قدرتی طور 'تے پائی جاندی اے۔
نوٹس
<references group="" responsive="1">
گٹھ:یوننان دیاں جھیلاں گٹھ:جھیلاں گٹھ:چین دیاں جھیلاں
دبستان دہلی
دبستان دہلی اردو ادب دا اولین تے مخصوص دبستان اے جو دہلی شہر تے خصوصاً قلعہ معلی د‏‏ی بولی و ادب دا نمائندہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اورنگزیب د‏‏ی وفات دے بعد اُس دا بیٹا معظم تخت نشین ہويا لیکن اس دے بعد معظم دے بیٹے معز الدین نے اپنے بھائی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے حکومت بنائی۔ معز الدین دے بھتیجے ”فرخ سیر“ نے سید بردران د‏‏ی مدد تو‏ں حکومت حاصل کيتی لیکن سید بردران نے فرخ سیر نو‏‏ں وی ٹھکانے لگیا دتا۔ اس طرح 1707ء تو‏ں لے ک‏ے 1719ء تک دہلی د‏‏ی تخت اُتے کئی بادشاہ تبدیل ہوئے۔ محمد شاہ رنگیلا د‏‏ی عیاشی دے دور وچ نادرشاہ درانی نے دہلی اُتے حملہ کر دتا تے دہلی د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دی۔ فیر احمد شاہ ابدالی دے حملے نے ہور کسر وی پوری کر دتی۔ دوسری طرف مرہٹے، جاٹ تے روہیلے آئے دن دہلی اُتے حملہ آور ہُندے تے قتل عام کردے اس دور وچ کئی بادشاہ بدلے تے مغل سلطنت محدود ہُندے ہُندے صرف دہلی تک محدود ہوئے ک‏ے رہ گئی۔ تے آخری تاجدار بہادر شاہ ظفر نو‏‏ں انگریزاں نے معزول ک‏ر ک‏ے رنگاں بھیج دتا۔ ایہ سی دہلی د‏‏ی مختصر تریخ جس وچ دبستان دہلی دا ادب پروان چڑھیا۔ ایہ اک ایسا پرآشوب دور سی جس وچ ہر طرف بدنظمی، انتشاراور پستی دا دور دورہ سی۔ ملک وچ ہر طرف بے چینی سی۔ اس حالت د‏‏ی وجہ تو‏ں جس قسم د‏‏ی شاعری پروان چڑھی۔ دبستان دہلی دے چند شاعر دا ذکر درج زیل ا‏‏ے۔
میر تقی میر
میر تقی میر 1723ء آگرہ وچ پیدا ہوئے تے 1810ء لکھنؤ وچ انتقال کيتا۔ اردو شاعری دے خدائے سخن کہلاندے نيں۔ پروفیسر مجناں گورکھپوری نے کہیا کہ :اردو شاعری وی جے اپنا خدا رکھدی تاں اوہ میر تقی میر ہُندے ۔ میرتقی میر د‏‏ی شاعری دا اہ‏م بنیادی عنصر غم سب تو‏ں نمایاں ا‏‏ے۔ خود میر نے اپنی شاعری دے بارے وچ کہیا اے :
مجھ کو شاعر نہ کہو میر کے صاحب میں نے درد و غم کتنے کیے جمع تو دیوان کیا
میر دا غم آفاقی نوعیت دا اے جس وچ غم عشق تو‏ں لے ک‏ے غم دنیا دا احوال موجود ا‏‏ے۔ انہاں نے جو کچھ محسوس کيتا وڈی صداقت دے نال دنیا دے سامنے پیش کر دتا۔ انہاں د‏‏ی شاعری اپنے تجربات تے احساست کاصحیح تے سچا اظہار ا‏‏ے۔ انہاں دے اشعار جو وی پڑھدا اے اس دے دل وچ اتر جاندے نيں۔
ابتدا ہی میں مر گئے سب یار عشق کی کون انتہا لایا
میر د‏‏ی شاعری ہندوستانی تے ایرانی رہتل د‏‏ی آمیزش د‏‏ی بہترین مثال ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں فارسی تراکیب دے نال نال ہندوستانی دا ترنم تے موسیقیت وی ملدی ا‏‏ے۔
اب تو جاتے ہیں مے کدے سے میر پھر ملیں گے، اگر خدا لایا
پتا پتا بوٹا بوٹا حال ہمارا جانے ہے جانے نہ جانے گل ہی نہ جانے باغ تو سارا جانے ہے
درد و غم
درد و غم میر صاحب د‏‏ی شاعری دا بنیادی موضوع اے، خود کہندے نيں :
س رہانے میر کے کوئی نہ بولو
ابھی ٹُک روتے روتے سو گیا ہے
ایک اور غزل میں کہتے ہیں :
جو اس شور سے میر روتا رہے گا
تو ہمسایہ کاہے کو سوتا رہے گا
میرزا محمد رفیع سودا
سودا، میر دے ہمعصر سن ۔ انہاں دا شمار اردو زبان دے اہ‏م شعراءماں ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں غزل، قصیدہ، مثنوی، مخمس، ہجو، رعبایاں، قطعے، ترجیع بند، واسوخت، سلام، مرثیے غرض کہ ہر صنف سخن وچ طبع آزمائی کيتی۔ لیکن انہاں د‏‏ی شہرت بحیثیت قصیدہ گو تے ہجو گو دے زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی غزلاں د‏‏ی تعداد نسبتاً کم اے لیکن غزل وچ انہاں دے مقام تے مرتبہ تو‏ں انکا ر نئيں کيتا جاسکدا۔ بقول خلیق انجم :
” سودا دے ہاں زور بیان، معنی آفرینی ،خیال بندی ،پرواز تخیل، جدت بیان، قدرتِ اظہار، نشاط انگیزی تے جو جوش و خروش ملدا اے اوہ انہاں دا حصہ اے ۔“
لیکن ایہ گل یاد رہے کہ سودا د‏‏ی غزلاں وچ خلوص تے جذگل کيتی سادگی، بے ساختگی تے درد و سوز وی ا‏‏ے۔ جو میر د‏‏ی غزل دا طرہ امتیاز ا‏‏ے۔
جس روز کسی اور پہ بیداد کرو گے یہ یاد رہے ہم کو بہت یاد کرو گے
سودا جو تیرا حا ل ہے اتنا تو نہیں وہ کیا جانیے تو اسے کس حال میں دیکھا
خواجہ میر درد
میردرد اک مشہور خاندان دے چشم وچراغ سن تے اک صوفی باپ دے بیٹے سن ۔ انہاں نے تصوف نو‏‏ں صرف روایت تو‏ں مجبور ہوئے ک‏ے نئيں اپنایا بلکہ اوہ خود اک باعمل صوفی سن ۔ انہاں دے مزاج وچ اعتدال، توازن،حلم، تحمل تے بردبادی د‏‏ی صفات موجود سن۔ اس لئی جتھ‏ے جاندے عزت و احترام د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے سن ۔ قناعت تے خوداری انہاں وچ کوٹ کوٹ کر بھری ہوئی سی۔ انہاں د‏‏ی انہاں صفات دا عکس انہاں د‏‏ی شاعری وچ وی نظر آندا ا‏‏ے۔ بقول عظمت اللہ :
”خواجہ میر درد اردو ادبیات وچ صوفیانہ شاعری دے باوا آدم سن “
جگ میں آکر ادھر ادھر دیکھا تو ہی آیا نظر جدھر دیکھا
ارض و سما کہاں تیری وسعت کو پاسکے میرا ہی دل ہے وہ کہ جہاں تو سما سکے
ابراہیم ذوق
ذوق نو‏‏ں بعض نقاداں نے سودا دے مشابہ قرار دتا اے اک تاں اس لئی ہجوگوئی دے باوجود دونے دا کوئی مخصوص طرز احساس نئيں تے دوسرے قصیدہ نو‏‏ں وی پایہ کمال تک پہنچایا۔ انہاں د‏‏ی غزل وچ جذبے کافقدان نظر آندا اے اس لئی کہ انہاں نے محض لفظاں دے ذریعے شاعری کيتی۔ انہاں نے فکر تے جذبہ د‏‏ی کمی نو‏‏ں محاورات دے ذریعے پوری کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بعض اشعار دیکھ ک‏ے معلوم ہُندا اے کہ صرف محاورہ بندی دے لئی لکھے گئے نيں۔ انہاں د‏‏ی شاعری وچ حسن و عشق د‏‏ی واردات وی نيں تے تصوف تے اخلاقی پند وی لیکن ایہ سب روايتی محسوس ہُندے نيں۔
وقت پیری شباب کی باتیں ایسی ہیں جیسے خواب کی باتیں
لائی حیا ت آئے قضا لے چلی چلے اپنی خوشی سے آئے نہ اپنی خوشی چلے
مرزا اسد اللہ خان غالب
غالب د‏‏ی شاعری ہر دور وچ نہ صرف زندہ رہی بلکہ جدید وی رہی۔ انہاں دے ہاں سانو‏ں جنس دا اک صحت مندانہ رویہ ملدا ا‏‏ے۔ انھاں مسلسل پریشانیاں تے محرومیاں نے نہ صرف زندگی نال پیار کرنا سکھایا۔ انہاں نے غم نو‏‏ں اک حقیقت دے روپ وچ قبول کيتا۔ انہاں دے نزدیک غم دے وجود نو‏‏ں تسلیم کر لینے دے بعد اس د‏ی تلخی تے چبھن وچ کافی کمی ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
نغمہ ہائے غم کو بھی اے دل غنیمت جانیے بے صدا ہو جائے گا یہ ساز ہستی ایک دن
غالب کی شاعری اس کے فلسفیانہ اور جدید ذہن کی غمازی کرتا ہے۔ جو نئی تہذیب اور پرانی تہذیب کی آویزش اور کشمکش سے وجود میں آئی ہے۔
ہم کو معلوم ہے جنت کی حقیقت لیکن دل کے یہلانے کو غالب یہ خیال اچھا ہے
ہیں آج کیوں زلیل کہ کل تک نہ پسند گستاخی فرشتہ ہماری جناب میں