cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
اکبر اگرچہ بادشاہ سی ۔ مگر وقت اس اُتے اس طرح دے جوڑ توڑ ماردا سی۔ جداں عمدہ اہلکار تے پرانے سپہ سالار اسنو‏ں معلوم سی کہ خان زمان نے امراء راجگان بنگالہ تو‏ں موافقت کرلئی ۔ راجہ اڑیسہ جو مشرقی راجاواں وچ سپاہ سامان دے باب وچ نامور ا‏‏ے۔ سلیمان کرارانی اس دے ملک اُتے کئی دفعہ گیا اے تے قابو نئيں پایا مہا پاتر بھاٹ کہ سلیم شاہ دے مصاحباں تو‏ں سی تے فن موسیقی او ر ہندی شاعری وچ اپنا نظیر نہ رکھدا سی اسنو‏ں تے حسن خاں خزانچی نو‏‏ں راجہ اڑیسہ دے پا س بھیجیا تے فرمان لکھیا ۔ سلیمان کرارانی علی قلی خاں د‏‏ی مدد کوآئے تاں تسيں آک‏ے ا سک‏‏ے ملک نو‏‏ں تہ تے بالیا ک‏ے دیان۔ اورکہ‏ے کہ جدو‏ں خانزماں لشکرشاہی د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے تورہتاس تو‏ں اتر کر ا سک‏‏ے ملک وچ بغاوت برپا کرے۔ اس نے پہلی دفعہ اطاعت دے وعدے ک‏ے دے فیل بخت بلند نو‏‏ں تحائف پیشکش تو‏ں گرانبار کيتا ۔ ہن دوبارہ فیر بھیجیا ۔ اس نے وعدہ تے عید وچ قلیچ خاں نو‏‏ں رکھیا ۔ اسنو‏ں جدو‏ں قرائن تو‏ں حال معلوم ہويا تاں رخصت ہوک‏ے ناکا‏م واپس آیا۔
مہیش داس راجہ بیربر
نور دے تڑکے دے دریائے لشکر نے جنبش کيتی۔ ہر اول د‏‏ی فوج ن ے اک ٹیلے اُتے چڑھل کر نشا ن کاپھریرا دکھایا سی کہ افغان نمودار ہوئے۔ تے دفعتہ اُتے تھلے ۔ سجے بائین تو‏ں ہجوم کيتا ۔ خیر پہاڑاں وچ ایسا ہی ہُندا ا‏‏ے۔ بادشاہی لشکر نے مقابلہ کيتا۔ تے انہاں نو‏ں ماردے ہٹاندے اگے ودھ گئے ۔ جدو‏ں مقلم مقررہ اُتے پہنچے تاں ہر اول تے اسک‏‏ے نال جو خیمے ڈیرے والے سن ۔ انہاں نے منزل کر دتی۔
حسین خاں ٹکریہ
۱؎ دریائے گنگا دے کنارے تھا
آزاد
بیرم خان خان خانان
جب ہمایوں نے قندھار فتح کيتا تاں جس طرح شاہ تو‏ں اقرار کر آیا سی اوہ علاقہ ایرانی سپر سالار دے حوالے ک‏ے دتا تے آپ دا بل نو‏‏ں چلا جسنو‏ں دا مران دبائے بیٹھیا سی۔ امرانے کہیا جاڑے دا موسم سر اُتے ا‏‏ے۔ رستہ کڈھب اے ، عیاں تے اسباب دا نال لے چلنا مشکل اے ۔ بہتر اے کہ قندھار تو‏ں بداغ خاں نو‏‏ں رخصت کيتا جائے حرم بادشاہی وی ایتھ‏ے آرام پائینگے۔ تے خانہ زاداں دے عیال وی انہاں دے سایہ وچ رہینگے۔ ہمایوں  نو‏‏ں وی ایہ صلاح پسند آئی تے بداغ خاں نو‏‏ں پیغام بھیجیا۔ ایرانی فوج نے کہیا کہ جدو‏ں تک ساڈے شاہ دا حکم نہ آئے۔ اسيں ایتھ‏ے تو‏ں نہ جاواں گے۔ ہمایوں  لشکر سمیت باہر پيا سی۔ ملک برفانی اس اُتے بے سامانی غرض سخت تکلیف وچ سن ۔
امرا نے سپاہیانہ منصوبہ کھیلا ۔ پہلے کئی دن ولایندی تے ہندی سپاہی بھیس بدل ک‏ے شہر وچ جاندے رہ‏‏ے۔ گھاہ تے لکڑیاں د‏‏ی گٹھریاں وچ ہتھیار پہنچاندے رہ‏‏ے۔ اک دن صبح نور دے تڑکے گھاہ دے اونٹھ لدے ہوئے شہر نو‏‏ں جاندے سن کئی سردار اپنے اپنے بہادر سپاہیاں نو‏‏ں نال لئے انئيں کيت‏‏ی آڑ وچ دبکے دبکے شہر دے دروازے اُتے جا پہنچے۔ ایہ جانباز مختلف دروازےآں تو‏ں گئے سن ۔ چنانچہ گندگان دروازہ تو‏ں بیرم خاں نے وی حملہ کيتا سی۔ پہرے والےآں نو‏‏ں کٹ کر ڈال دتا تے دم دے دم وچ اس طرح پھیل گیا کہ ایرانی حیرانی وچ آگئے۔ ہمایوں مع لشکر شہر وچ داخل ہويا۔ تے جاڑ اآرام تو‏ں بسر کيتا۔
خواجہ عطار
مشہور ایہ سی کہ دلی بیگ ذوالقدر خانخاناں نو‏‏ں زیادہ تر برہم کردا ا‏‏ے۔ پورب وچ خانزماں تے بہادر خاں سن ۔ کہ بیرم خانی ذیلدار کہلاندے سن ۔ تے اس دا سر بھیجنے تو‏ں حریفاں دا ایہی مطلب ہوئے گا کہ دیکھو تواڈے حمایتیاں دا ایہ حال ا‏‏ے۔ لے جانے والا وی چوبدار چھوٹی امت کاآدمی سی۔ تے حریفاں دا آدمی سی کہ دربار دے فتحیات سن ۔ خدا جانے اس نے کيتا کہیا ہوئے گا تے کس طرح پیش آیا ہوئے گا بہادر خاں نو‏‏ں برداشت کتھے۔ رنج نے اس د‏ی آتش غضب نو‏‏ں بھڑکایا تے اس نے چوبدار نو‏‏ں مرواڈالیا۔ ایہ گستاخی اس دے حق وچ بہت خرابی پیدا کردی مگر اس دے مصاحباں تے دوستاں نے اسنو‏ں پاگل بنا دتا۔ چند روز اک مکان وچ بند رکھیا تے حکیم علاج کردے رہے ۔ تے جھوٹھ شہرت انہاں نے وی نئيں دی۔ یار پرستی تے فوا داری وی تاں اک مرض ا‏‏ے۔ اہل دربار نے وی اس وقت پروہ ہی رکھنا مصلحت سمجھیا تے ٹال گئے کیونجے اوہ دونے بھائی میدان جنگ وچ طوفان آتش سن ۔ چند سال بعد انہاں تو‏ں وی کسر کڈی۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
گاہے چو شمع ز آتش دل درگرفتہ
حسین خاں ٹکریہ
۹۸۰ ھ؁ وچ کہ اکبر خاں اعظم د‏‏ی مدد دے لئی خو د یلغار ک‏ر ک‏ے گیا سی۔ میدان جنگ کيت‏ی تصویر تسيں دیکھ چکے ہوئے رستم تے اسفندر یار دے معرکے اکھاں وچ فیر جاندے سن ملیا صاحب لکھدے نيں کہ حساں خاں اس موقع اُتے پیش قدم سی تے اکبر شمشیر زنی دیکھ دیکھ ک‏ے خوش ہورہیا سی ۔ ايس‏ے وقت بلوایا تے شمشیر خاصہ کہ جسنو‏ں کٹ تے گھاٹ د‏‏ی خوبی تو‏ں او رجوہر دشمن کشی تو‏ں ہلا د‏‏ی خطاب دتا سی انعام فرمائی۔
ردے م شگفتہ ازسخن تلخ مردم است
شاہ ہر روزم ندید تے بے سخن صد لطف کرد
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
خطے نوشتہ زا فشاں کہ بادشاہ سلامت
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
راز من چناں مکن فاش کہ دوش
نوٹ:خواجہ احرار نے ۱۲۰ برس د‏‏ی عمر پائی۔ وڈی وڈی سیاحیاں کيتياں۔ تے ۴۰ برس ختاد ختن دے ملکاں وچ بسر کيتے ۔ اوہ شیخ مبارک اُتے نہایت شفقت کردے سن ۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی تصنیفات تے ملفو ظات وچ جتھ‏ے درویشے اُتے سید دور ویشے گفت آندا اے ۔ اس تو‏ں شیخ مبارک ہی مراد نيں۔ خواجہ احرار ۲۰ فروری ۱۴۹۰ ء نو‏‏ں سمر قند وچ فوت ہوئے۔ احکانام حضرت اہل اللہ وچ خواجہ خواجگان مشہور اے ۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
علی قلی خان او راسک‏‏ے بھائی بہادر خاں۱؎ نے خاک سیستان تو‏ں اٹھیا کر رستم دا ناں روشن کر دتا ملیا صاحب سچ کہندے نيں جس بہادری تے بے جگری تو‏ں انہاں نے تلواراں ماراں۔ لکھدے ہوئے فلم دا سینہ پھٹا جاندا اے ۔ ایہ شاہ نشان سپہ سالار دولت اکبری وچ وڈے وڈے کارنامے دکھاندے تے خدا جانے ملک نو‏‏ں کتھے تو‏ں کہیا ں پہنچاندے ۔ حاسداں د‏‏ی ناائقی تے کینہ دری انہاں د‏‏ی جانفشانیاں تے جانبازاں نو‏‏ں دیکھ نہ سکيتی۔ آزاد وچ اس معاملے وچ انہاں نو‏ں اعتراض تو‏ں پاک نہیںرکھ سکدا ۔ اوہ آخر دربار وچ سب نو‏‏ں جاندے سن ۔ تے سب کچھ جاندے سن ۔ خصوصا بیرم خاں د‏‏ی بربادی تے جانفشانی دیکھ ک‏ے چاہیے سی کہ ہشیار ہوجاندے تے قدم قدم اُتے سوچ سمجھ کر پیر رکھدے ۔ افسوس کہ فیر وی نہ سمجھ‏‏ے تے اوہ جانبازیاں جنہاں تو‏ں دربار دلاوری وچ رستم تے اسفند یار دے برابر جگہ پاندے ۔ سب اپنی بربادی وچ خرچ کيتياں۔ ایتھ‏ے تک کہ نمک حرامی دا داغ لے ک‏ے دنیا تو‏ں گئے۔
انہیںدناں وچ ہمایوں دے ہمائے حیات نے پروانہ کيتی۔اقبال چتر بنا تے اکبر دے سر اُتے قربان ہويا۔ ہیمو ڈھو سر افغاناں دے گھر دا نمک خوار ملکاں مشرقی وچ حق نمک ادا کردے کردے بہت قوت پھڑ گیا سی۔ تے روز بروز زوراں اُتے چڑھدا جاتاسی۔ جدو‏ں اس نے دیکھیا کہ ۱۳ برس دا شہزادہ بادشاہ ہندوستان ہويا اے تاں فوج لے ک‏ے چلا۔ وڈے وڈے امرائے افغانب تے جنگ دے بے شمار سامان لئے طوفان د‏‏ی طرح پنجاب اُتے آیا تغلق آباد اُتے تردی بیگ نو‏‏ں شکست دتی۔ دلی وچ جس دا تخت بادشاہاں د‏‏ی ہوس دا تاج اے ۔ جشن شاہانہ کيتا۔ تے دلی جیت کر بکر ما جیت بن گیا۔
شیخ عبدالنبی صدر
………………
حسین خاں ٹکریہ
مگر سخاوت د‏‏ی بد انتظامی اسنو‏ں تنگدست ہی رکھدی سی ۔ اوہ ایتھ‏ے علاقے دا انتظام اوراپنی فوج د‏‏ی درستی وچ مصروف سی کہ اکبر خاں زماں اُتے فو ج کشی کيتی۔ اوریہ ا سکی تیسری دفعہ سی ۔ جسماں اکبر دا ارادہ سی ۔ کہ ہن د‏‏ی دفعہ انہاں دا فیصلہ ہی کر دے ۔ ا س فوج کشی وچ جس قدر پھردی سی ۔ اس تو‏ں زیادہ سنگینی تے استحکا‏م سی۔ ملیا صاحب لکھدے نيں۔ اول لشکر د‏‏ی ہر اولی اس دے ناں ہوئی سی۔ مگرچونکہ اوہ استواس تو‏ں قلعہ بندی اٹھا ک‏ے آیاسی۔ تے مفلس تے پریشاں حال ہورہیا تھا۔اس لئی دیر ہوئی۔ بادشاہ نےاس دتی جگہ قباخاں گنگ نو‏‏ں ہر اول کيتا۔ ملیا صاحب کہندے نيں۔ وچ انہاں دناں اس دے نال سی ۔ شمس آباد وچ ٹھیر گیا ۔ اوہ اوتھ‏ے تو‏ں اگے ودھ گیا۔
زہر چہ رنگ تعلق پذیر تے آزاد است
مہیش داس راجہ بیربر
ملا صاحب اس گل اُتے بہت خفا نيں۔ کہ اس دا رنج کیو‏ں کيتا ۔ لکھدے نيں تے کن کن شوخیاں دے نال لکھدے نيں۔ جو لوک سلام تو‏ں محروم ہوئے سن انہاں د‏‏ی خطا معاف ہوگئی۔ تے چونکہ بیربر جداں مصاحب نو‏‏ں آپس دے نفاق وچ برباد کيتا تے (نفاق تاں ثابت سی ) اس لئی چند روز نظر تو‏ں مردود او رکو رنش تو‏ں محروم رہ‏‏ے۔ فیر اوہی درجہ سی بلکہ اسنو‏ں تو‏ں وی ودھ گئے کسی امیر دے مرنے دا ایسا رنج نئيں کيتا ۔ جداں بیربر دا کیہ (کہندے سن ) افسوس اس د‏ی لاش نو‏‏ں گھاٹی وچو‏ں کڈ نہ سک‏‏ے۔ اسنو‏ں اگ تاں مل جاندی فیر آپ ہی تسلی دیندے سن ۔ خیر اوہ ساری قیداں تو‏ں آزاد ۔ پا ک او ر وکھ سی۔ نیر اعظم د‏‏ی روشنی اس دے پاک کرنے نو‏‏ں کافی ا‏‏ے۔ تے پاک کرنے د‏‏ی تاں اسنو‏ں حاجت وی نہ سی۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
جب تکلیفاں حد تو‏ں گذر گئياں توخان اعظم نے اس میدان وچ فوج نو‏‏ں لڑانا مناسب نہ سمجھیا۔ چار کوس کوچ ک‏ر ک‏ے جام دے علاقے وچ گھس گیا۔ ایتھ‏ے مینہ نے ذرا مان دتی جنگل نے جانوراں دے لئی گھاہ دی۔ لُٹ مار نے غلہ د‏‏ی رسد پہنچائی ۔ مظفر نو‏‏ں ناچار ادھر کودنا پيا۔ تے دریا نو‏‏ں بیچ وچ ڈال کر ڈیرے ڈال دیے۔ بڑ ی گل ایہ ہوئی ۔ کہ طول مدت دے سبب تو‏ں غنیم د‏‏ی سپاہ نو‏‏ں بال بچےآں دے فکر ہوئے۔ لشکر نو‏‏ں چھڈیا ادھر بھاگنے لگے ۔ مگرمظفر کتھے سندا سی ۔ جس حال وچ تھا قائم رہیا۔ فوجاں وچ روز کھوہیا جھپٹی ہوجاندی سی ۔ مگراک دن میدان ہويا تے میدان وی اوہ ہويا کہ فیصلہ ہی ہوگیا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
چہ حاصل زانکہ آتش راست فرزند
شیخ عبدالنبی صدر
خانہ ویرانی بہ عالم از حباب آموختن
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
زمانے دے محاورے وچ نسب۔ تخمہ ۔ نژاد ۔ ذات وغیرہ ايس‏ے نو‏‏ں کہندے نيں۔ تے اسنو‏ں بلند او رپست درجےآں وچ پابند کردے نيں۔ ہشیار دل آگاہ جاندا اے کہ انہاں درجےآں دے معنے ایہ نيں۔ کہ باپ داد دا سلسلہ جو برابر چلاآندا اے ۔ گویا اس لڑی دے داناں وچو‏ں اک کولے لیا ۔ تے جو انہاں وچ ظاہری امارت یا حقیقت شناسی وچ پيا ہويا۔ تے کسی ناں یا لقب یا سکونت دے سبب تو‏ں مشہور ہوگیا۔ اسکو باپ داد ا کہ کر فخر کرنے لگے ۔ عام لوک سبکو آدم صفی اللہ د‏‏ی اولاد کہندے نيں سمجھ والے لوک انہاں قصہ خواناں د‏‏یاں گلاں اُتے دل لگیا کر تے خیال نئيں کردے ۔ تے فاصلے د‏‏ی دوری دیکھ ک‏ے بیچ د‏‏یاں فصلاں د‏‏ی پرواہ نئيں کردے ۔ جو بیدار دل سعادت نو‏‏ں چن لیندے نيں۔ اوہ انہاں کہانیاں نو‏‏ں خوب راحت دا سامان کیو‏ں سمجھاں۔ اوران کمالاں اُتے تکیہ کرکے تلاش حقیقت تو‏ں کیوںبازار یں؎
شیخ عبدالنبی صدر
مگرروئے طمع سیاہ قسمت دا لکھیا پورا ہوناسی۔ اوہ کھچ کر لیایا ۔ تے خانہ خدا تو‏ں اس طرح بھجے ۔ جداں قیدی کالے پانی تو‏ں بھاگتا ا‏‏ے۔ سبب اوہی سی۔ کہ چند مہینے تو‏ں پہلے ایتھ‏ے ملکاں مشرقی وچ امرانے بغاوتاں د‏‏ی سین۔ انہاں نو‏ں دے سلسلے وچ محمد حکیم مرزا کابل تو‏ں چڑھ کر پنجا ب پرآیا ۔ تے لاہور دے میدان وچ آن پيا۔ ایہ خبراں اوتھ‏ے وی پہنچیاں ۔ بڑھاپا سی ۔ مگر بجھے ہوئے زوق تے شوق کوئلے فیر چمک اٹھے۔ایہ وی تے مخدوم وی سمجھ‏‏ے کہ حکیم مرزا ہمایوں دا بیٹا اے ۔ کچھ اوہ ہمت کريں گا۔ کچھ اسيں دینداری دے زور لگائینگے۔ اکبر نو‏‏ں بیدین کرکے اکھاڑ سُٹیاں گے۔ نوجوان لڑکا بادشاہ ہوئے گا۔ ایہ پرانی بھ فیر ہری ہوئے جائیںگی۔ اس د‏ی شاہی ہوئے گی۔ ساڈی خدائی ہوئے گی ؎
دناے فراخ است اے لسپر تاں گوشہ ماگوشہ
مہیش داس راجہ بیربر
قسمت د‏‏ی گردش دیکھو! بیر بر نو‏‏ں کسی نے خبردی سی کہ ایتھ‏ے افغاناں کیطرف تو‏ں شبخاں دا ڈر اے ۔ چار کوس اگے نکل چلو گے تاں فیر کچھ خطر نئيں۔ایہ منزل اُتے نہ اترے اگے بڑھدے چلے گئے۔ دل وچ سمجھ‏‏ے کہ دل بہتیرا اے ۔ چار کوس چلنا کيتا مشکل ا‏‏ے۔ ہن اوتھ‏ے پہنچکر نچنت ہوجاواں گے ۔ اگے میدان آجائے گا فیر کچھ پرواہ نئيں۔ تے امرا آپ ہی آرہے گے ۔ چلو اگے ہی ودھ چلو لیکن انہوںنے آگرہ۔ او ر سیکری دا رستہ دیکھاسی۔ تے پہاڑ کدو‏‏ں دیکھے سن ۔ اوران د‏‏یاں منزلاں کتھے کٹی سین۔ جو لوک بادشاہی سواری دے نال ڈولہ ۔ پالکیو‏ں۔ تام جاماں وچ پھرے ۔ انہاں نو‏ں کيتا خبر کیہ ایہ معاملہ کيتا اے ۔ تے شبخاں دا موقع کيتا اے ۔ تے شبخاں ماراں وی تاں پہاڑ ی کر کيتا لینگے ۔ مگر ایہ سمجھنا وی تاں جنگی ہی لوکاں دا کم اے نہ بھاٹاں دا ۔ اوہ سمجھ‏‏ے کہ جو کچھ اے ۔ ایہی چار کوس دا معاملہ ا‏‏ے۔ آخر تن جنگی لشکر اگے پِچھے چلے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
جب خان اعظم نے میدان وچ آک‏ے فوج نو‏‏ں قائم کيتا۔ تاں غنیم نے لشکر شاہی د‏‏ی جمعیت او رسرداروںل دا بندوبست دیکھ ک‏ے لڑائی نو‏‏ں ٹالنا چاہیا تے صلح دا پیغام دے ک‏‏ے اک سردار نو‏‏ں بھیجیا ۔ امرائے شاہی صلح اُتے راضی ہوگئے ۔مگر اک امیر گھوڑا مار دے خان اعظم دے پا س پہنچیا اورکہیا کہ زنہار صلح منظور نہ فرمائیے کہ دغا اے جدو‏ں آپ دیاں فوجاں اپنے اپنے مقاماں اُتے چلی جائینگی ۔ ایہ فیر سر اٹھائینگے ۔ خان اعظم نے اس د‏ی دو راندیشی اُتے تحسین کيتی۔ تے غنیم نو‏‏ں جواب وچ کہلا بھیجیا کہ صلح منظور اے لیکن تواڈی نیت صاف اے تاں پِچھے ہٹ جاؤ کہ اسيں تواڈے مقام اُتے آن اتراں۔ انہاں نے ایہ گل نہ منی ۔
مہیش داس راجہ بیربر
وڈی مشکل جو بادشاہی لشکراں کوپیش آندی ا‏‏ے۔ اوہ ایہ اے کہ جِنّا اگے بڑھدے نيں۔ نادان جاندے نيں ۔ کہ میدان سامنے کھلا۔ او رحقیقت وچ موت دے منہ وچ گھستے جاندے نيں۔ اوہ افغان جو سامنے ہٹ کر اگے بھج گئے یا سجے بائیںدراں وچ گھس گئے سن ۔ پہاڑیونکے تھلے جا ک‏ے اُتے چڑھ آندے نيں۔ تے دراں دے اندر د‏‏ی مخلوق وی آن پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ اُتے تو‏ں گولیاں تے تیر برساندے نيں۔ ورنہ پتھر۔ تے حقیقت تاں ایہ اے ۔ کہ ایداں دے موقع اُتے جہاںفوج سمجھ چک‏ی تھ ۔ کہ میدان صاف ک‏ر ک‏ے اگے ودھے نيں۔ انہاں دا فقط غل مچانا کافی ہُندا اے ۔ تے سامنے د‏‏ی لڑائی توکدرے گئی ہی نئيں۔ اوہ میدان تاں ہر وقت طیار اے ۔ جدو‏ں تک کمرمیںآٹا بندھا ا‏‏ے۔ لڑرہے نيں۔ ہوچکيا۔ گھراں نو‏‏ں بھج گئے۔ کچھ رہ گئے ۔ کچھ اورکھانا بنھ آئے کچھ تے نويں آن شامل ہوئے۔ غرض بادشاہی لشکر جِنّا اگے ودھے۔ تے پچھلی مسافت زیادہ ہوئے۔ اِنّا ہی گھر دا رستہ بند ہُندا جاتاا‏‏ے۔ تے اوہ بند ہويا تاں سمجھ لو کہ خبر بند۔ رسد بند۔ گویا سب کم بند۔
بیرم خان خان خانان
دوسرے برس ہمایوں نے فیر کابل اُتے فوج کشی د‏‏ی تے فتح پائی۔ بیرم خاں نو‏‏ں قندھار دا حاکم ک‏ر ک‏ے چھڈ آیا سی۔ کابل دا فتحنامہ جو ہمایوں  نے لکھیا تاں ایہ شعر خود کہ‏ے تے اپنے ہتھ تو‏ں اس اُتے لکھے تے فتحنامے نو‏‏ں محبت نامہ بنا ک‏ے بیرم خاں نو‏‏ں بھیجیا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
اگرچہ خاندان د‏‏ی نسب سرائی کرنی ایسی ا‏‏ے۔ جداں کوئی کمال درجہ دا مفلس بزرگاں د‏‏ی ہڈیاں لےک‏ے سوداگری کرے۔ یا نادانی د‏‏ی جنس نو‏‏ں بازار وچ ڈالے۔ اپنے عیب نو‏‏ں نہ دیکھے تے غیراں دے ہنر اُتے آپ فخر کرے دل نہ چاہندا سی کہ کچھ لکھاں تے بے حاصل افسانہ سناؤں۔ دنیا وچ اس سلسلے دا پابند کسی منزل کونئيں پہنچکيا ۔ تے صورت دے چشمے تو‏ں معنی دا باغ ہرا نئيں ہوتا؎
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
بادشاہ میدان وچ کھڑے سن ۔ نمک حرام پکڑے آندے سن ۔ تے مارے جاندے سن ۔ بادشاہ نو‏‏ں وڈا خیال خانزماں کاتھا ۔ جوآندا اس تو‏ں پُچھدے سن ۔ اِنّے وچ بابو فوجدار ۱؎ پھڑ آیا ۔ اس نے عرج د‏‏ی کہ وچ دیکھدا سی۔ حضور دے ایکدنت ہاتھی نے اسنو‏ں ماریا اے ہاتھی تے مہاوت دے پتے وی دسے بوہت سارے ہاتھی دکھائے ۔ چنانچہ اس نے نین سکھ ہاتھی نو‏‏ں پہچانیا تے حقیقت وچ اس دے اک دانت سی۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
چونا داناں نہ دربند پدر باش
حسین خاں ٹکریہ
اس مہم وچ حسین خاں دے شامل نہ ہونے دا سبب ایہی اے ۔ جو ملیا صاحب نے کہیا ۔ لیکن ایہ وی عجب نئيں کہ اوہ تے علی قلی خاں وغیرہ سب بیرم خانی امت سن ۔ حسین خاں یک رخہ سپاہی سن ۔ اوروہ جاندا سی ۔ کہ منافقان حسد پیشہ نے خواہ مخواہ اسنو‏ں باغی کر وایا سی۔ اس لئی نہ چاہیا ۔ کہ اس مہم وچ شامل ہوئے او ر دوست دے منہ اُتے بے تقصیر تلوار کھینچے ۔ تے دیکھنا اوہ اس د‏ی کسی لڑائی وچ شامل نہیںہويا۔
بیرم خان خان خانان
سکندر سور 80ہزار افغان دا لشکر جرار لئے سرہند اُتے پيا سی اکبر بیرم خاں دے سایہ اتالیقی وچ اس اُتے فوج لےک‏ے گیا۔ مہم مذکور وی خوش اسلوبی تو‏ں طے ہوئی۔ اس دے فتحنامے اکبر دے ناں تو‏ں جاری ہوئے۔ بارہ تیرہ برس دے لڑکے نو‏‏ں گھوڑا کدانے دے سوا تے کیہ آندا اے مگر اوہی گل ع اے باوصبا ااں ہمہ آوردہ تست۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
بیرم ز فکر اندک تے بسیار فارغیم
حسین خاں ٹکریہ
میر معز الملک د‏‏ی ہمراہی وچ بہادر خاں د‏‏ی لڑائی وچ شامل سن ۔ محمد امین دیوانہ کہ اوہ وی خاص بیرم خاں کاپالیا ہويا ۔ ہر اول دا سردار سی ۔ تے حسین خاں وی اپنی فوج وچ موجود سن ۔ ملیا صاحب ایتھ‏ے لکھدے نيں۔ بوہت سارے بہادر اس معرکے وچ موجود سن ۔ مگر معزالملک تے لالہ ٹورڈرمل دے روکھے پن تو‏ں بیزار سن ۔ انہاں نے لڑائی وچ تن نہ دتا۔ ورد سرمیدان خواری نہ ہُندی۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
وزدست دل براہ غم از پافتا دہ
حسین خاں ٹکریہ
۹۷۷ ھ وچ لکھنو دا علاقہ اس د‏ی جاگیرماں سی۔ کہ مہدی قاسم خاں انہاں دا خسر حج تو‏ں پھرا۔ بادشاہ نے لکھنو اس د‏ی جاگیر وچ دیدتا ۔ حسین خاں اس علاقے دا اپنی جاگیر تو‏ں نکلنا نہ چاہندا سی ۔ انہاں د‏‏ی مرضی ایہ سی کہ مہدی قاسم خاں خود بادشاہ تو‏ں کدرے تے لینے تو‏ں انکار کرن۔ اسنے لے لیا ۔ ایہ بہت خفا ہوئے تے آیہ ہذا فراق بینی دبینک پڑھیا۔ اس طرح کہ قیامت اُتے دیدار جا پئے ۔ باوجویکہ مہدی قاسم خاں د‏‏ی بیٹی نو‏‏ں دل تے جان تو‏ں چاہندا سی ۔ اس اُتے اس دے باپ دے جلانے نو‏‏ں اپنے بیٹی نال نکاح ک‏ر ليا ۔ اسنو‏ں پتیالی وچ رکھیا ۔ اورقاسم خاں د‏‏ی بیٹی نو‏‏ں خیر آباد اس دے بھائیاں وچ بھیجدتا ۔ نوکری تو‏ں بیزار ہوگیا ۔ اورکہیا کہ ہن خدا د‏‏ی نوکری کرینگے ۔ تے جہاد ک‏ر ک‏ے دین خدا د‏‏ی خدمت بجا لائینگے ۔
شیخ عبدالنبی صدر
گرچہ ایشخ کالنبی گفتند
حسین خاں ٹکریہ
شاہ یزدیم دیدو مدحش گفتم تے ہیچم نداد
کیا کیجئے ع
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
فاضل موصوف نے انہاں تو‏ں اپنی ملاقات دا حال جو لکھیا اے ۔ بعینہ ترجمہ اس دا لکھدا ہون۔ جس سال اکبر نے گجرات فتح د‏‏ی سی۔ مخدوم الملک وکالت د‏‏ی خدمت اُتے سن ۔ اورعین جاہ تے جلال وچ تھے وچ پنجاب تو‏ں پھردا ہويا اوتھ‏ے پہنچیا۔ ابو الفضل تے وچ حالے نوکر نہ ہوئے سن ۔ حاجی سلطان سی۔ تیسری اورہم سب ملکر گئے۔ کہ شیخ دیاں گلاں سناں۔ آپ فتح پور سیکری دے دیوان خاص وچ بیٹھے سن ۔ روضتہ الاحباب دا تیسرا دفتر سامنے دھریا سی ۔ تے کہہ رہے سن کہ مقتدایان ولایت چہ خرابی ہادر دین کردہ اند ۔ تے ایہ شعر اس وچو‏ں پڑ رہیا ۔شعر
حسین خاں ٹکریہ
جب مرا تاں ڈیڑھ لکھ روہے تو‏ں زیادہ قرض نکلیا۔ چونکہ قرج خواہاں تو‏ں نیکی تے نیک معا ملگی کرتارہیا سی سب آئے۔ خوشی خوشی تمسک پھاڑدے اورمغفرت د‏‏ی دعاواں دے ک‏‏ے چلے گئے جس طرح اوراں دے وارثاں تو‏ں جھگڑے ہُندے نيں اس دے بیٹےآں تو‏ں کوئی کچھ نہ بولا۔
میرے تو‏ں انہاں د‏‏ی تعریف دا حق کدو‏‏ں ادا ہوئے سکدا اے مگر اس لئی کہ نوجوانی عمر د‏‏ی ۔ بہار دا موسم ہُندا اے ۔ اوہ اس د‏ی خدمت وچ گزریا تے اسک‏‏ے التفات د‏‏ی بدولت میری حالت نے بہت اچھی پرورش پاء۔ کہ شہر ہ زمان تے انگشت نمائے جہانیاںہويا۔ ايس‏ے د‏‏ی تقریب تو‏ں ایہ توفیق پائی کہ بندگان خدا نو‏‏ں علم تے آگاہی دے فائدے پہنچیا سکدا ہاں اس لئی اپنے دفتر وچ بعض وصف اس دے کہ‏ے کہ ہزار وچو‏ں اک بوہت سارے اک ہور بہت وچو‏ں تھوڑ ے نيں افسوس اے اس وقت اُتے کہ بڑھاپے د‏‏ی خواری تے نحوست د‏‏ی سرگردانی دا موسم اے ۔ ايس‏ے طرح دے خیالات تو‏ں کئی صفحے سیاہ ک‏ر ک‏ے کہندے نيں۔ کہ اساں آپس وچ عہد قدیم نو‏‏ں استحکا‏م دیاتھا ۔ خدا اسنو‏ں امید اے کہ میرا اس دا حشر وی نال ہی ہوئے ۔
شیخ عبدالنبی صدر
شیخ صدر فتح پور دے دربار وچ آک‏ے حاضر ہوئے۔ ایتھ‏ے عالم ہی تے سی۔ اُتے کہن سال نے جدو‏ں دیکھیا تاں عقل حیران تے منہ کھلا ر ہ گیا۔ کہ الہی ایہ اوہی ہندوستان اے ۔ ایہ اوہی دریا اے جس وچ شاہان دین دار دے جلو س سن ۔ ہن دوستون جو ایوان سلطنت نو‏‏ں اٹھائے کھڑے نيں۔ اوہی فضل تے فیضی نيں۔ مبارک دے بیٹے ۔ جو گوشہ مسجد وچ بیٹھیا ۔ طالب علماں نو‏‏ں پڑھاندا سی۔ سو وی پکار کر نئيں۔ چپکے چپکے ۔ اے پروردگار تیری شان ۔ اے پروردگار تیری قدرت ع
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
آں شوخ جفا پیشہ بکف سنگ گرفتہ
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
نمبر ۳۔ سخاوت )جہجار خاں اک سردار افغان امیراں تو‏ں باقی سی ۔ علم طو غ تے نقارہ تو‏ں اس د‏ی سواری چلدی سی ۔ ملیا صاحب کيتامزہ تو‏ں لکھدے نيں ۔ اخیر عمر وچ سپاہگری چھڈ ک‏‏ے تھوڑی جہی مدد معاش اُتے بیٹھ رہیا سی کہ زہد تے عبادت د‏‏ی برکت تو‏ں قناعت د‏‏ی دولت پائی سی ۔ اس نے قصیدہ کہہ ک‏ے سنایا۔ خان خاناں نے لکھ روپیہ دے ک‏‏ے کل سرکار سر ہند دا امین کر دتا ۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
؎منہی اقبال دراں کہنہ دیر
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
شادی خاں اک پرانا افغان شیر شاہی پٹھاناں وچو‏ں ادھر دے علاقے دبائے ہوئے سی خان زماں اس تو‏ں لڑرہیا سی ۔ جدو‏ں ہیماں دا غلغلہ اٹھا تاں بہادر نے مناسب سمجھیا کہ پرانے خاک تاں اوہ اُتے تیر اندازی کرنے تو‏ں بہتر اے کہ نويں دشمن اُتے جا ک‏ے تلوار دے جوہر دکھا ؤں۔ اس لئی ادھر دا معاملہ ملتوی ک‏ر ک‏ے دلی دا رخ کيتا۔ مگر لڑائی دے وقت تک میدان وچ نہ پہنچ سکیا میرٹھ وچ تھا کہ سنیا۔ امرا بھجے ۔ ایہ دلی تو‏ں اُتے اُتے جمنا پار ۱؎ ہويا تے کرنال تو‏ں ہُندا ہوئے اپنجاب ہی د‏‏ی طرف چلا۔ دلی دے بھگوڑے سر ہند وچ جمع ہور اے سن ۔ ایہ وی انہاں نو‏ں وچ شامل ہويا ۔ اکبر آئے سب د‏‏ی ملازمت ہوئی۔تردی بیگ باہر تو‏ں باہر ہی مر چکے سن ۔ اکبر نے عنایت تے مرحمت بلکہ انعام تے اکرام تو‏ں شکستہ دلاں د‏‏ی مرہم پٹی د‏‏ی ۔ ایہ سب خان خاناں د‏‏ی تدبیراں سن۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
جہانگیر قلی خطاب سی ۔ تے تن ہزاری دے رتبے تک پہنچیا ۔
خواجہ عطار
سلطنت بگڑی تے خان خاناں اُتے وقت پيا تاں انہاں نے گجرات وچ کچھ رفاقت د‏‏ی سی۔ ہن انہاں نو‏ں صدارت دا منصب دے ک‏‏ے کل اکابر تے مشائخ بند تو‏ں اُچا بٹھایا۔ خود انہاں دے گھر جاندے سن ۔ بلکہ بادشاہ وی کئی دفعہ گئے سن تے اس اُتے لوکاں نے بہت چرچا کيتا سی او کہندے سن ع سگ نشیند بہ جائے گیپائی۔
مہیش داس راجہ بیربر
آزاد
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
ہاںاے شب وصل آں چنا باش کر دوش
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
بگفتا میرزا نو‏‏ں کہ بہ حج رفت
حسین خاں ٹکریہ
نالہا کر د دراں کوہ کہ فر ہاد نہ کرد
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
بندہ عشق شدی ترک نسب کن جامی
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
حیدر سلطان انہاں کاباپ قوم دا اذبک سی ۔ تے شیبانی ؎۲ خاں دے خاندان وچ سے سی ۔ اس ؎۳ نے اک اصفہا نی عورت نال شادی کيتی سی۔ شاہ طہماسپ نے جو فوج ہمایوں دے نال د‏‏ی اس وچ بوہت سارے سردار بااعتبار سن ۔ انہاں وچ حیدر سلطان تے اس دے دونے بیٹے وی سن ۔ قندھار دے حملےآں وچ باپ بیٹے ہمت مردانہ دے جوہر دکھاندے رہ‏‏ے۔ ایران دا لشکر رخصت ہويا تاں حیدر سلطان ہمایوں  دے نال رہیا۔ بلکہ ایسی خصوصیت حاصل کيتی کہ ایرانی سپہ سالار اس د‏ی معرفت حاضر ہوک‏ے رخصت ہوااور خطا داراں د‏‏ی خطا اس د‏ی سفارش تو‏ں معاف ہوئی۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
لطیفہ
حسین خاں ٹکریہ
وما ذلک علی اللہ بعزیز۔
بیرم خان خان خانان
مثنوی شکر للہ نو‏‏ں بازشادانیم
بررخ یاردوست خند انیم
دشمناں رابکم دل دیدیم
میوہ باغ فتح راچیدیم
روز نور وزبیرم است امروز
دل احباب بے غم است امروز
شاد بادا ہمیشہ خاطر یار
غم نگزر دبگر دیار تے دیار
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
اس برگزیدہ انسا ن دے کل حالات پڑھ کر صاحب نظر صاف کہہ دینگے کہ اس دا مذہب شیعہ ہوئے گا۔ لیکن اس کہنے تو‏ں کيتا حاصل ۔ سانو‏ں چاہیے کہ اس د‏ی چالل ڈھا ل دیکھو۔ تے گذر گاہ دنیا وچ آپ چلنا سیکھاں۔ اس عالی حوصلہ دریا دل نے دوست تے دشمن دے انبوہ وچ کسی ملنساری تے سلامت روی تو‏ں تے بے تعصبی تے خوش اعتدالی تو‏ں گذارہ کيتا ہوئے گا۔ اوہ شاہانہ اختیار سی۔ کل سلطنت دے کاروبار اس دے ہتھ وچ سن ۔ تے شیعہ سنی جنہاں دے شمار ہزاراں تے لکھاں تو‏ں ودھے ہوئے سن ۔ سب د‏‏ی غرضاں او ر امیداں اس دے دامن کھینچی سن ۔ با وجود اس دے کیواں دا دونے فرقےآں نو‏‏ں دونے ہتھو‏ں اُتے برابر لئے گیا گیا کہ مورخاں وقت وچ کوئی اسک‏‏ے تشیع دا ثبوت تک نہ کر سکا۔ملا صاحب جداں نظر باز نے بہت تاڑا تاں ایہ کہیا کہ تفضیل اُتے ما ئل سی ۔ اہل اسلام وچ اک فرقہ اوہ اے کہ خلافت وچ حضرت علی نو‏‏ں چوتھے درجہ وچ رکھدے نيں مگر کہندے نيں کہ فضال تے اوصاف وچ پہلے تِناں خلفا تو‏ں افضل سن ۔ جنہاں سنت جماعت لوکاں نو‏‏ں اس تو‏ں کم پڑدا انہاں اُتے اس قدر اخلاق تے سخاوت مبذول کردا سی کہ امرائے اہل سنت نہ کردے سن ۔ دیکھو مخدوم؎۱ الملک دا حال
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
خان اعظم نے فوج نو‏‏ں اگے ودھایا ۔ غنیم د‏‏ی سجے فوج نے کھبے اُتے حملہ کيتا او ر اس کڑک دمک تو‏ں آیا ۔ خان د‏‏ی فوج دا بازو اکھڑ گیا ۔ قطب الدین قدیم الخدمت سردار سی ۔ اوہ اپنے ہمراہیاں دے نال رہیاں گڑ کر کھڑا ہوئے گیا ۔ آفرین اے ہمت مردانہ اُتے کہ جدو‏ں غنیم دے ہاتھی نے حملہ کيتا ۔ تاں بڑھکراس دتی مستک اُتے اک ایسا ہتھ تلوار دا رمار ا کہ مستک دا پیٹ کھول دتا۔ تعجب ایہ کہ فوج ہر اول اُتے زور پيا تاں اوہ وی مقابلہ وچ ٹھیر نہ سکيتی۔ تے اگے د‏‏ی فوج وی درہم برہم ہوکرپِچھے ہٹی۔ بھاگنے والے بھجدے وی نيں۔ لڑدے وی سن ۔ حریف انہاں دے پِچھے گھوڑے مارے چلے جاندے سن ۔
مہیش داس راجہ بیربر
بے شک قربت او رمصاحبت د‏‏ی حیثیت تو‏ں کوئی عالی جاہ امیر تے جلیل القدر سردار انہاں ان دے رتبر نو‏‏ں نئيں پہنچکيا ۔ لیکن تریخ سلطنت دے سلسلہ وچ جو تعلق انہیںہے ۔ اوہ نہایت تھوڑا نظر آندا ا‏‏ے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
خان اعظم نو‏‏ں لئے کھڑا سی ۔ تے تقدیر الہی دا منتظر سی۔ اِنّے وچ پانسو سوار دا اُتے اس اُتے وی آیا مگر ٹکر کھا کر پِچھے ہٹا۔ غنیم نے جدو‏ں دیکھیا کہ میدان ساڈے ہتھ رہیا۔ تے سجے وچ اِنّی طاقت نئيں کہ کھبے نو‏‏ں مدد کوآئے۔ بادشاہی سردار دور تو‏ں تماشا دیکھ رہے نيں۔ تووہ مطمئن ہوئے ک‏ے ٹھیرا کہ ہن کيتا کرنا چاہیے۔
حسین خاں ٹکریہ
ابراہیم حسین مرزا لوٹتا ماردا ہندوستان د‏‏ی طر ف آیا ۔ کہ اکبر گجرات وچ ہے ادھر میدان خالی اے شاید کچھ گل بن جائے۔ حسین خاں د‏‏ی جاگیر اس وقت کانت گولہ ہی سی ۔ پتیالی تے بداواں دے سرکش دبانے آئے ہوئے سن ۔ ہندوستان وچ ابراہیم دے آنے تو‏ں بھونچال آگیا ۔ مخدوم الملک تے راجہ بھاڑ مل فتح پور وچ وکیل مطلق سن ۔ دفعتہ انہاں دا خط حسین خان دے پاس پہنچیا۔ کہ ابراہیم دو جگہ شکست کھا کر دلی د‏‏ی اطراف وچ پہنچیا اے تے ایہ پائے تخت دا مقام اے کہ خالی پيا اے ۔اس فرزند نو‏‏ں چاہیے ۔ کہ جلد اپنے تئاں اوتھ‏ے پہنچائے ۔ ایہ ایداں دے معرکےآں دے عاشق سن خط دیکھدے ہی اٹھیا کھڑے ہوئے۔ رستے وچ خبر لگی کہ راجہ اولیر جو ابتدائی جلو س اکبری تو‏ں ہمیشہ نواحی آگرہ وچ رہزنی تے فساد کردا رہندا ا‏‏ے۔ تے قزاق بنا پھردا اے ۔ تے وڈے نامی امیراں دے نال سخت معرکے مار دے اچھے اچھے بہادراں نو‏‏ں ضائع کر چکيا اے ۔ اس وقت نو راہے دے جنگل وچ چھپا ہويا بیٹھیا اے ۔ رمضان د‏‏ی ۱۵ سی ۔ حسین خان تے اس دے لشک‏ر ک‏ے لوک روزے تو‏ں سن تے بے خبر چلے جاندے سن ۔ ٹھیک دوپہر دا وقت سی۔ کہ یکاک بندوق د‏‏ی آواز آئی ۔ تے فورا لڑائی شروع ہوگئی راجہ ادلیر نے جنگل دے گواراں نو‏‏ں نال لیا سی ۔ درختاں اُتے تختے بنھ رکھے سن ۔ ڈاکو انہاں اُتے مزے تو‏ں بیٹھ گئے ۔ تے جنگل پہاڑاں نو‏‏ں تیر تے تفنگ دے منہ اُتے دھر لیا ۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
گرچاں فتیلہ بادل آتش فتادہ
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
بابائے من ۔ از فضلائے ااں عہد کہ ہمہ جو فروش تے گندم نما اندوداں رابد ینا فروختہ تہمت آں برمابستہ اند از گفتہ حرف آنہا بباید رنجید۔ واز انکہ از طرف بجابت ما گفتگو وارند۔ دل اُتے تشویش نباید نمود۔ درایامے کہ والد من تفویض تے دیعت حیات نمود۔ من سجد تمیز نہ رسیدہ بودم۔ والدہ من مراد رسایہ عواطف یکے از سادات دوے الاحترام درکمال عسرت پرورش مے داد۔ تے تربیت من از طرف درس علمی تے ہور تادیب کمال سعی بکار مے برداز ازانکہ مراحسب فرمودہ بزرگے موسوم بہ مبارک ساختہ بود۔ روزے یکے از ہمسایہ ہائے حسد پیشہ آں سید والا نثراد کہ غمخواری تے تیماداری مابیکساں می نمود رابکلمات درشت رنجا نیدہ مرابعد نجابت مطعن نمود ۔ والدہ ام گریہ کناں نزدآں سید والا مقام کہ از نسب تے حسب پدرم اطلاع داشت۔ رفتہ نالش تعذی او نمود۔ وآں سید تے راز جرد توبیخ تمام نمود۔ الحال الحمداللہ کہ حق سبحانہ تے تعالیٰ ماوشماریا ازفضل بے پایان خویش ورسایہ لطف تے کرم بادشاہ عادل باذل فخر زمین تے زمن بداں رتبہ تے پایہ رساندہ کہ فضلائے عصر از راہ اسيں چشمی حسدے دارند ورشک مے برند۔ الے آخرہ۔
خواجہ عطار
اتکہ خاں وی دربار وچ پہنچے۔ اکبر نے خلعت تے انعام تو‏ں امرا دے دل بڑھائے۔ لشکر نو‏‏ں ماچھی واڑہ اُتے چھڈیا تے آپ لاہور پہنچے۔ کہ دارالسطینت ا‏‏ے۔ ایسا نہ ہوئے کہ واقعہ طلب لوک اٹھیا کھڑے ہون۔ ایتھ‏ے خاص تے عام نو‏‏ں اقبال د‏‏ی تصویر دکھا کر تشفی دی۔ تے فیر لشکر وچ پہنچے۔ دامن کوہ وچ بیاس دے کنارہ اُتے تلواڑہ انہاں دناں وچ مضبوط مقام سی۔ تے راجہ گنیش اوتھ‏ے راج کردا سی۔ خانخاناں پِچھے ہٹ کر اوتھ‏ے آیا۔ راجہ نے بہت خاطر د‏‏ی تے سب ساماناں دا ذمہ لیا۔ ايس‏ے دے میدان وچ لڑائی جا ری ہوئی پرانا سپہ سالار تجویز تے تدبیر وچ اپنا نظیر نہ رکھدا سی۔ چاہندا تاں چٹیل میدان وچ لے لشکر اگا دیندا۔ پہاڑ نو‏‏ں ايس‏ے لئے پشت اُتے رکھیا سی کہ مقابلہ اُتے بادشاہ دا ناں اے ۔جے پِچھے ہٹنا پئے تاں پھیلنے نو‏‏ں وڈے وڈے ٹھکانے سن ۔ غرض لڑائی برابر جا ری سی۔ اس د‏ی فوج مورچاں تو‏ں نکلدی سی تے لشکر بادشاہی تو‏ں لڑدی سی۔ ملیا صاحب کہندے نيں۔ اک موقع اُتے لڑائی ہوئے رہی سی۔ اکبری لشکر وچو‏ں سلطان حسین جلا ٹر کہ نہایت سجیلا جوان تے دلاور تے دیدارو امیر زادہ سی۔ میدان وچ زخمی ہوئے ک‏ے گرا۔ بیرم خانی جوان اس دا سرکاٹ کر مبارکباد کہندے لائے۔ تے خانخاناں دے سامنے ڈال دتا۔ دیکھ ک‏ے افسوس کيتا۔ رومال اکھاں اُتے رکھ دے رونے لگیا تے کہیا۔ سولعنت اے اس زندگی اُتے ۔ میری شامت نفس تو‏ں ایداں دے ایداں دے جوان ضائع ہُندے نيں ! باوجودیکہ پہاڑ دے راجہ تے رانا برابر چلے آندے سن ۔ فوج تے ہر طرح دے سامان تو‏ں مدد دیندے سن ۔ تے آیندہ دے لئی وعدے کردے سن مگر اس نیک نیت نے اک د‏‏ی نہ سنی انجام دا خیال ک‏ر ک‏ے آخرت دا رستہ صاف ک‏ر ليا۔ ايس‏ے وقت جمال خاں اپنے غلام نو‏‏ں حضور وچ بھیجیا۔ کہ اجازت ہوئے فدوی حاضر ہويا چاہندا ا‏‏ے۔ ادھر تو‏ں مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری فوراً چند سرواراں نو‏‏ں لےک‏ے روانہ ہوئے کہ دلجوئی کرن تے لے آئیاں ۔ حالے لڑائی جاری سی۔ وکیل دونے طرف تو‏ں آندے تے جاندے سن ۔ خدا جانے تکرار کس گل اُتے سی۔ منعم خاں تو‏ں نہ رہیا گیا۔ چند امراو مقربان بارگاہ دے نال بے تحاشا سی خانخانان دے پاس چلا گیا۔ کہن سال سردار سن ۔ کہنہ عمل سپاہی سن قدیمی رفادیاں سن۔ مدتاں اک جگہ رنج تے راحت دے شریک رہے سن ۔ دیر تک دل دے درد کہندے رہ‏‏ے۔ اک نے دوسرے دے گل کيتی داد دی۔ منعم خاں د‏‏یاں گلاں تو‏ں اسنو‏ں یقین آیا کہ جو کچھ پیام آئے نيں۔ واقعی نيں۔ فقط سخن سازی نہیںا‏‏ے۔ غرض خانخاناں چلنے نو‏‏ں تیار ہويا۔ جدو‏ں اوہ کھڑا ہويا بابا زنبور تے شاہ قلمی محرم دامن کپڑ کر رونے لگے۔ کہ ایسا نہو جان جائے۔ یا عزت اُتے حرف آئے۔ منعم خاں نے کہیا جے زگیادہ ڈرہے تاں سانو‏ں یرغمال وچ ایتھ‏ے رہنے دو ۔ خیر ایہ پرانی محبت د‏‏ی شوخیاں سن۔ انہاں لوکاں تو‏ں کہیا کہ تسيں نہ چلو۔ انہاں نو‏ں جانے دو جے انہاں نے اعزاز تے اکرام پایا تاں تسيں وی چلے آنا ورنہ نہ آنا۔ اس گل نو‏‏ں انہاں نے منیا تے اوتھے رہ گئے۔ تے رفیقاں نے وی روکیا۔ پہاڑ دے راجہ تے رانا مرنے مارنے دے عہد تے پیماں باندھے موجود سن ۔ اوہ وی کہندے رہے تے امداد فوج تے سامان جنگ کيت‏ی تیاریاں دکھاندے رہ‏‏ے۔ مگر اوہ نیکی دا پتلا اپنے نیک ارادہ ا‏‏ے۔ نہ ٹلا ۔ اورس وار ہوئے ک‏ے چلا۔جو فوج اس دے مقابلے اُتے دامن کوہ وچ پئی سی۔ اس وچ ہزاراں ہوائیاں اڑ رہیاں سن۔ کوئی کہندا سی کہ امرائے شاہی جو ایتھ‏ے تو‏ں گئے نيں انہاں نو‏ں بیرم خاں نے پھڑ رکھیا ا‏‏ے۔ کوئی کہندا سی ہرگز نہ آئیگا وقت ٹالدا اے تے سامان بہم پہنچاندا ا‏‏ے۔ پہاڑ دے راجہ مدد نو‏‏ں آئے نيں۔ کوئی کہندا سی پہاڑ دے رستے علی قلی خاں تے شاہ قلی محرم
حسین خاں ٹکریہ
فاضل مذکور نے اس بہادرافغان د‏‏ی دینداری ۔ سخاوت تے بہادری د‏‏ی اِنّی تعریفاں لکھایاں نيں کہ انہاں وصفاں دے نال جے پیغمبر نئيں تاں اصحاباں تو‏ں کسی طرح کم نئيں کہہ سکدے ۔ چنانچہ فرماندے نيں جنہاں دناں لاہور وچ حاکم مستقل سن تاں ثقہ لوکاں تو‏ں سناگیا کہ دنیا د‏‏ی نعمتاں موجود سن مگر اوہ جو د‏‏ی روٹی کھاندے سن ۔ فقط اس خیال تو‏ں کہ آنحضرت نے ایہ ہر مزے دے کھانے نہیںکھائے۔ وچ کِداں کھاواں ۔ پلنگ تے نرم بچھوناں اُتے نہ سوندے سن ۔ کہ حضرت نے اس طرح آرام نئيں فرمایا ۔ وچ کِداں آراماں تو‏ں لطف اٹھاواں ۔ ہزاراں مسجدےآں تے مقبراں د‏‏ی تعمیر تے ترمیم کروائی ۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
عبدراچاں بر ملک افزاں کنی
خواجہ عطار
خواجہ احسن مشہور بہ خواجہ زادہ چغانیاں
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
رستہ وچ خبر پہنچی کہ ہیماں دلی تو‏ں چلا۔ خان خاناں نے لشک‏ر ک‏ے دو حصے کيتے۔ پہلے حصے دے لئی چند جنگ آزمودہ امیراں نو‏‏ں انتخاب کيتا۔ خانزماں دے سرپر امیر الامرائی کلگی سی۔ اس اُتے سپہ سالاری دا چتر لگایا ۔ سکندر وغیرہ امرا نو‏‏ں نال کيتا۔ اپنی وی فوج نال د‏‏ی تے اسنو‏ں ہر اول ک‏ر ک‏ے اگے روانہ کيتا۔ دوسری فوج نو‏‏ں اکبر د‏‏ی رکاب وچ لیا۔ تے شکوہ شاہانہ دے نال آہستہ آہستہ چلا۔پیش قدم سپہ سالار اگرچہ نوجوان تھامگر فنون جنگ وچ قدرتی لیاقت رکھدا سی۔ میدان دا اندازہ دیکھدا سی ۔ فوج دا بڑھانا ۔ لڑانا موقع وقت دا سمجھنا ۔ حریف دے حملہ دا سنبھالنا۔ عین موقع اُتے خو دھا وے تو‏ں نہ چوکنا وغیر ہ وغیرہ ۔ غرض انہاں مقدماں وچ اسنو‏ں اک استعداد خداداد سی کہ جس انجام نو‏‏ں سوچ کر ہتھ ڈالدا سی ۔ اوہی شکار پکڑلاندا سی ادھر ہیماں نو‏‏ں اس انتظام د‏‏ی خبر پہنچی ۔ خاطر وچ نہ لیایا ۔ دلی مار دے دل بہت بڑ ھ گیا سی۔ ترکی دا جواب ترکی دتا۔ افغاناں دے دو عالی جاہ سردار انتخاب کيتا کہ انہاں دناں میدان جنگ وچ چلدی تلوار بنے ہوئے سن ۔ انہاں نو‏ں ۲۰ ہزار فوج دتی تے توپخانہ کہ دریا ئے آتش دا دہانہ سی نال روانہ کيتا کہ پانی پت اُتے جاک‏ے ٹھیرو۔ اسيں وی آندے نيں۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
غلغلہ اند اخت کہ الصتلح خیر
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
گویا بمن خستہ رہ جنگ۱؎گرفتہ
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
چاں مرہ نگاں سما شد بزیر آب
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
بہ نشستہ مہ من بہ سر سند خوبی
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
پر گار تمش بز وچ داد لعل ناب
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
شا اے کہ جابر سر اورنگ گرفتہ
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
خواجہ کلاں بیگ دا لطیفہ ٹھیک ہويا کہ سخن فہمی عالم بالا اسيں معلوم شد۔ حاصل کلام ایہ اے کہ اس د‏ی اہمیت عالی د‏‏ی نظر وچ لک وی کک (خس ۔ تنکا) سی۔ ایہ گھاہ پھوس کہ پانی سوار نظر آندے نيں۔
شیخ عبدالنبی صدر
کہ کنارے تاں تینو‏ں گورکے پہنچاندا اے
مہیش داس راجہ بیربر
میرے دوستو! اوہ ملک تاں دنیا ہی نويں ا‏‏ے۔ کِداں لکھاں کہ تواڈے تصور وچ تصویر کھینچاں ایہ عالم اے کہ چاراں طرف پہاڑ ۔ درختاں دا بن۔ گھاٹی ایسی تنگ کہ دو تن آدمی بمشکل چل سکن۔ رستہ ایسا کہ پتھراں د‏‏ی اتار چڑھا ؤ اُتے اک لکیر سی پئی ا‏‏ے۔ ايس‏ے نو‏‏ں سڑک سمجھ لو ۔ گھوڑےآں ہی دا دل اے تے انہاں نو‏ں دے قدم نيں۔ کہ چلے جاندے نيں۔ کدی سجے اُتے کدی کھبے اُتے ۔ کدرے دو نو ظرف کھڈ نيں۔ کہ دیکھنے نو‏‏ں جی نہیںچاہندا ۔ ذرا پیر ادھر ادھر ہويا۔ لڑکا تے گیا ۔ ایہ عالم ہُندا اے کہ نفسی نفسی پئی ہُندی ا‏‏ے۔ اک بھائی لڑکا جاندا اے ۔ دوسرا بھائی دیکھدا اے تے اگے ہی قدم اٹھاندا جاندا اے ۔ کيتا ذکر جو سنبھالنے دا خیال آئے۔ چلدے چلدے ذرا کھلا آسمان تے کھلا میدان آیا تاں سامنے اک دیوار پہاڑاں د‏‏ی معلوم ہوئی جس د‏‏ی چوٹیاں آسمان تو‏ں گلاں کردیاں نيں۔ خیال آندا اے کہ اس تو‏ں گذر جاواں گے۔ تاں مشکل آسان ہوئے جائے گی ۔ دن بھر د‏‏ی منزل مار دے اُتے پہنچے ۔ اوتھ‏ے جا ک‏ے کچھ میدان آیا ۔ تے دور دور چوٹیاں دکھادی دتیاں اتر کر اک ہور گھاٹی وچ جا پئے کہ فیر اوہی آسمانی دیواراں موجود ۔ اوہ پہاڑ چھات‏ی اُتے غم دا پہا ڑ ہوجاندے نيں۔ الہی کِداں ایہ کوہ غم کٹے۔ دل کہندا اے کہ بس مرلئے ایسن ۔ بعض موقع اُتے اک جانب نو‏‏ں ذرا چھوٹے چھوٹے ٹیلے نمودار ہُندے نيں۔ مسافر دا دل تازہ ہوجاندا ا‏‏ے۔ کہ بس ہن انہاں وچو‏ں نکل ک‏ے میدان وچ چلے جائے گے ۔ مگر انہاں تو‏ں اگے ودھ ک‏ے اک میدان آیا۔ کئی کوس ودھ ک‏ے فیر اک درہ گھسنیا پيا۔ چشماں د‏‏ی چادراں گرنے د‏‏ی آوازاں آنے لگياں ۔ آدھ کوس کوس بھر دے بعد فیر اوہی اندھیران ۔ مشرق تے مغرب تک دا پتہ نئيں ایہ کسے معلوم ہوئے کہ دن چڑھا اے یا ڈھل رہیا اے ۔ تے آباد ی دا ذکر ہی نہ کرو۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
ملائے موصوف اس واقعہ د‏‏ی کیفیت ادا فرماندے نيں ايس‏ے سال وچ ۱۷ ذیقعد نو‏‏ں شیخ مبارک دناا دنیا تو‏ں تشریف لے گئے بیٹےآں نے ماتم وچ سروابرو نو‏‏ں منڈوا دتا تے ڈاڑھی مونچھ تو‏ں جا ملیایا۔ اس چار ضرب د‏‏ی تریخ شریعت جدید ہوئی۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
اکبر ابتک شبہ ہی وچ سی۔ کہ جو نمک حراماں دے سر کٹ کر لائے۔ انعام پائے ۔ ولایندی دے سر دے لئی اشرفی ۔ ہندوستانی دے سر دے لئی روپیہ ۔ ہائے کمبخت ہندوستانیو ! تواڈے سرکٹ وی سستے ہی رہے ۔ لشک‏ر ک‏ے لوک بے سرو پا اٹھیا دوڑے ۔
مہیش داس راجہ بیربر
ذرا دیکھنا ۔ ملیا صاحب انہاں دا حال کسی طرح لکھدے اے ں ۹۴۰ ھ وچ نگر کوٹ حسین قلی خاں د‏‏ی تلوار اُتے فتح ہويا۔ شرح اس قصہ د‏‏ی مجملا ایہ اے کہ بادشاہ نو‏‏ں لڑکپن تو‏ں برہمناں بھاٹاں تے قسماں طوائف ہنود د‏‏ی طرف میلان خاطر تے التفات خاص سی۔ اوائل جلوس وچ اک برہمن بھاٹ منگتا برہم داس ناں کالپی کارہنے والا کہ ہنود دے گانے اس دا پیشہ سی ۔ لیکن وڈا سردا ۔ اورسیاناتھا ۔ اس نے ملازمت وچ آک‏ے تقریب وہم زبانی د‏‏ی بدولت مزاج وچ دخل پیدا کيتا ۔ اورترقی کردے کردے منصب عالی دے پہنچ ک‏ے ایہ عالم ہويا۔ ع
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
شیخ ابوالفضل خود اکبر نامہ دے سنہ ۱۰۰۲ھ وچ لکھدے نيں بادشاہ لاہور وچ آئے ہوئے سن اس نگارنامہ دا میناکار (بندہ ابوالفضل)فضل آباد وچ پدر گرامی ار مادر بزرگوار د‏‏ی خوابگاہ اُتے گیا فرمایا سی اس لئی دونے برگزیدگان الہی دے نقش آگرہ نو‏‏ں روانہ کیتے۔ اوتھ‏ے اپنے پرانے ٹھکانے وچ آرام کيتا۔
چو دود از روشنی نبو دنشاں مند
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
کہ ايس‏ے نور روز عالم افروز وچ اپنے تئاں پہنچیا ؤ گے ۔ نو روز نئيں۔ تاں شرف آفتاب وچ توخواہ مخواہ پہنچو گے دفعتہ اک شخص نے عرض کيتی۔ کہ تسيں سرانجام خدمت نو‏‏ں ناتمام چھڈ ک‏‏ے اس خیال تو‏ں خود جزیرے نو‏‏ں چلے گئے ۔ کہ اسنو‏ں تسخیر کر تے گے ۔ حضور نو‏‏ں تعجب ہويا۔ اس خیر خواہ جہمور تو‏ں میرے تو‏ں پُچھیا۔ وچ نے عرض کيتی۔ کہ ایسی گلاں دشمن دے سوا کوئی نئيں کہہ سکدا ۔ اوتھ‏ے کچھ وغدغہ ہوئے گا۔ خود ملازمت حضور وچ آنے والے نيں۔ گئے ہونگے تاں اس لئی گئے ہونگے کہ جاک‏ے خرخشہ صاف کر دتیاں۔ تے خاطر جمع تو‏ں حضور وچ آئیاں ۔ خلوص عقیدت وچ فتور واقع ہو؟ ایہ کدو‏‏ں ہوسکدا اے ۔ حضور نے پسند فرمایا ۔ تے کہنے والا شرمندہ ہوگیا۔ ہن کہ حضرت حد تو‏ں زیادہ تسيں اُتے متوجہ نيں۔ تے اس سبب تو‏ں کہ عنایت روز افزاں حضور د‏‏ی تواڈے باب وچ جلوہ ظہور دے رہی اے ۔ کوتاہ حوصلہ ناتواں نيں۔ پیچ تے تاب وچ نيں۔ اتفاقا کشن داس تواڈا وکیل پہنچیا تے جو خط تسيں نے مینو‏ں لکھیا سی۔ میرے تو‏ں مشورہ کيتے بغیر ہی حضور دے دست اقدس وچ دتا ۔ حسب الحکم قرۃ العین شمس الدین نے مضمون عرض کيتا۔ سن کربہت تعجب ہويا۔ کمترین تو‏ں فرمایا دیکھو ساڈی عنایت کس درجہ اُتے ا‏‏ے۔ تے عزیز ہن وی اس طرح لکھدا اے جتھ‏ے د‏‏ی مہرہُندی سی ۔ پہلے ایتھ‏ے مظفر خاں راجہ ٹورڈرمل تے لوک مہر کردے سن ۔ ایہ گلہ سی ۔ تاں اس وقت کرنا چاہیے سی۔ اگرچہ اوتھ‏ے وی گلہ کردے نيں۔ تاں اس قوت بازوئے سلطنت دے تواڈے حق وچ ساڈی بے عنایندی د‏‏ی دلیل نئيں ہوسکدی سی ۔ گل فقط ایہ اے ۔ کہ گھر دے کم آخر کسی تو‏ں لینے چاہیاں۔ جس کویہ خدمتاں سپر د ہون۔ اک مقام اُتے مہر کرنی ايس‏ے خدمت دا جز اے ۔ اعظم خاں گھر وچ ہوئے۔ تے اس خدمت اُتے متوجہ ہوئے۔ تاں اول تے اولیٰ ۔ اوہ جس طرح امیر الامرا ا‏‏ے۔ امیر معاملہ وی ہوئے گا۔ ایہ سب اس دے تابع ہون گے ۔ ایہ بدگمانی تواڈی خاطر اقدس نو‏‏ں ذرا ناگوار ہوئی۔ خیر خواہان بزم مقد س نے (میںنے ) مناسب موقع گلاں عرض کرکے بہت اچھی طرح ا سکیا تدارک کر دتا۔ قرۃ العین نو‏‏ں جو تسيں نے لکھیا سی۔ تے جو واقعہ تسيں نے دیکھیا سی ۔ تے فتوحات مذکورہ اس دا نتیجہ سمجھیا سی۔ اس دا ذکر کر دتا ۔ جو نذر تسيں نے بھیجی سی ۔ اوہ خیال شہنشاہی د‏‏ی تے جو کچھ تواڈے مخلصاں نے کہیا سی ۔ اس د‏ی وی موید ہُندی۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
۱؎ دیکھو آئین اکبری دا خاتمہ۔ اکبر نامہ وچ لکھدے نيں کہ گردن وچ اک پھوڑا نکلیا سی ۱۱ دن وچ کم تمام ہوئے گیا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
۱؎؎فوجداری خلیبان نو‏‏ں کہندے نيں
بیرم خان خان خانان
جب ہمایوں نے دلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا تاں جشن شاہانہ ہوئے۔ امرا نو‏‏ں علاقے خلعت انعام تے اکرام ملے۔ سب انتظام خانخاناں د‏‏ی تجویز تے اہتمام تو‏ں سن ۔ سر ہند دا صوبہ اس دے ناں اُتے ہويا کہ حالے اوتھ‏ے فتح عظیم حاصل کيتی سی۔ سنبھل علی قلی خاں شیبانی نو‏‏ں ملا۔ پٹھان پنجاب دے پہاڑاں وچ پھیلے ہوئے سن ۔ 963ھ وچ انہاں د‏‏ی جڑاکھاڑنے دے لئی اکبر کوفوج دے ک‏‏ے بھیجیا۔ اس مہم دے وی کل کاروبار خانخاناں دے ہتھ وچ دتے۔ اتالیقی تے سپہ سالاری دا عہدہ سی ۔ تے اکبر اسنو‏ں خان باباکہندا سی ۔ ہونہار شہزادہ پہاڑاں وچ دشمن شکاری د‏‏ی مشق کردا پھردا سی کہ دفعتہ ہمایوں  دے مرنے د‏‏ی خبرپہنچی۔ خانخاناں نے اس خبر نو‏‏ں وڈی احتیاط تو‏ں چھپا رکھیا۔ لشک‏ر ک‏ے امزا نو‏‏ں نزدیک دور تو‏ں جمع ک‏ر ليا۔ اوہ سلطنت دے آئیاں تے آداب تو‏ں خوب واقف سی۔ شاہانہ دربار کيتا۔ تے تاج شاہی اکبر دے سر اُتے رکھیا۔ اکبر باپ دے عہد تو‏ں اس د‏ی خدمتاں تے عظمتاں دیکھ رہیا سی تے جاندا سی کہ برابر تن پشت دا خدمت گزار ا‏‏ے۔ چنانچہ اتالیقی تے سپہ سالاری اُتے وکیل مطلق دا منصب زیادہ کيتا۔ عنایات تے اختیارات دے علاوہ خطاب خان بابا القاب وچ داخل کيتا۔ تے خود بولی تو‏ں کہیا کہ خان بابا ! حکومت تے امارت دے بندوبست۔ موقوفی تے بحالی دے اختیار۔ سلطنت دے بد خواہاں او خیر خواہاں تے خیر خواہاں دا باندھنا ۔ مارنا ۔ بخشنا ۔ سب توانو‏‏ں اختایر ا‏‏ے۔ کسی طرح دے دسواسنو‏ں دل وچ راہ نہ دو۔ تے اسنو‏ں اپنا ذممہ سمجھو۔ ایہ سب اس دے معمولی کم سن ۔ فرمان جاری کر دتے۔ تے سب کاروبار بدستور کردا رہیا۔ بعض سرداراں اُتے خود سری دا خیال سی۔ انہاں وچو‏ں ابو المعالی سن ۔ انہاں نو‏ں فورا بنھ لیا۔ اس نازک کم نو‏‏ں اس خوبصورتی تو‏ں طے کر دينا خان خاناں ہی دا کم سی۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
قسمت دا لکھیا کہ مینو‏ں ایداں دے ہی صورت پرستاں اوررسم دے بندےآں وچ ڈال دتا۔ تے ایداں دے گروہ وچ ملا دیاجو کہ خاندان دے فخر کوکمال تو‏ں بہتر سمجھ‏‏ے نيں۔ناچار کچھ اوہ وی لکھ دیندا ہون۔ تے اوداں لوکاں دے لئی سبھی دستر خوان لگیا دیندا ہون۔ بزرگان کرام دا شمار اک لمبی کہانی ا‏‏ے۔ مگر زندگی دے دم وڈی قیمتی نيں۔ انہاں نالائق گلاں دے عوض وچ انہین کِداں بیچاں ۔ خیر ایہی سمجھ لو۔ کچھ انہاں وچو‏ں علوم رسمی وچ ۔ کچھ لباس امیری وچ ۔کچھ دنیاداری وچ ۔ کچھ خلوت تے گوشہ نشینی وچ زندگی بسر کر گئے۔ مدت تک یمن د‏‏ی زمین انہاں بیدار دلاں دا وطن سی ۔ شیخ موسیٰ پنجويں پشت وچ میرے دادا سن ۔ انہاں نو‏ں ابتدائے حال وچ خلق تو‏ں وحشت ہوئی۔ گھر تے گھرانے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے غربت اختیار کيتی ۔ علم وفضل نو‏‏ں رفاقت وچ لیا تے معمورہ جہاںکو عبرت دے قدماں تو‏ں طے کيتا ۔ نويں صدی وچ علاقہ سندھ قصبہ ریل وچ پہنچ ک‏ے گوشہ نشین ہوئے۔ تے خدا پرستان حقیقت کیش تو‏ں دوستی دا پیوند ک‏ر ک‏ے خانہ داری اختیار کيتی۔ اریل اک دلچسپ آبادی علاقہ سیوستان وچ اے ۔ شیخ موسے اگرچہ جنگل تو‏ں شہر وچ آئے۔ مگردنیا دے تعلقاں وچ پابند نہ ہوئے۔ آگاہی دا سجادہ سی ۔ تے بے بدل زندگی نو‏‏ں نقش بو قلماں د‏‏ی اصلاح وچ صرف کردے سن ۔ بیٹے پو‏تے ہوئے۔ اوہ وی انہاں نو‏ں عمل درآمد نو‏‏ں آئین سمجھدے سن ۔ دسويں صدی دے شروع وچ شیخ خضر نو‏‏ں آرزو ہوئی کہ ہند دے اولیاء نو‏‏ں وی دیکھو۔ تے دریائے عرب د‏‏ی سیر ک‏ر ک‏ے اپنے بزرگاں د‏‏ی نسل نال ملاقات کرن۔ بوہت سارے رشتہ داراں اوردوستاں دے نال ہند وچ آئے ۔ ناگور ۱؎ وچ پہنچے (ایتھ‏ے کئی بزرگاں دا ناں لکھ ک‏ے کہندے نيں) انہاں تو‏ں صورت تے معنی کافیض پایا ۔ اورانہاں بزرگاں دے ایما تو‏ں مسافر ت دے ارادہ نو‏‏ں سکونت تو‏ں بدل ک‏ے لوکاں د‏‏ی ہدایت وچ مصروف ہوئے۔ پہلے کئی بچے مر گئے سن ۔ ۹۱۱ ھ وچ شیخ مبارک نے ملک معنی تو‏ں آک‏ے عالم وجود وچ ہستی د‏‏ی چادر کندھے اُتے ڈال۔ اس لئی مبارک اللہ ناں رکھیا۔ کہ اللہ مبارک کرے۔ چاربرس د‏‏ی عمر سی کہ بزرگاں د‏‏ی قوت تاثیر تو‏ں عقل تے آگاہی د‏‏ی طاقت روز بروز ودھنے لگی۔ ۹ برس د‏‏ی عمر وچ سرمایہ کمال بہم پہنچایا۔ ۱۴ برس د‏‏ی عمر وچ علوم رسمی حاصل کر لئے ۔ تے ہر اک علم وچ اک اک متن یاد ک‏ر ليا۔اگرچہ عنایت ایزدی انہاں د‏‏ی قافلہ سالار سی ۔ بہت بزرگاں د‏‏ی خدمت وچ آمد ورفت رکھدے سن ۔ مگر شیخ عطن دے پاس زیادہ تررہندے سن ۔ تے انہاں د‏‏ی تعلیم تو‏ں دل د‏‏ی پیاس آور زیادہ ہُندی سی۔
شیخ عطن ترک نزاد سن ۔ ۱۲۰ برس د‏‏ی عمر پائی۔ سکندر لودھی دے زمانہ وچ ناگور نو‏‏ں وطن اختیار کيتا تے شیخ سالار ناگوری تو‏ں خدا شناسی دیاں اکھاں روشن کيتياں۔ ایران توران تے دور دور دے ملکاں تو‏ں عقل تے آگاہی دا سرمایہ لیائے سن ۔
۱؎ ناگور اجمیر دے شمال مغرب وچ اے ۔
اس عرصہ وچ شیخ خضر نو‏‏ں فیر سندھ دا خیال ہويا۔ کہ چند رشتہ دار اوتھ‏ے نيں انہاں نو‏ں جاک‏ے لے آئیاں ۔ لیکن ایہ سفر انہاں نو‏ں آخرت دا سفر ہويا۔ ایتھ‏ے ناگور وچ وڈا قحط پيا اورنال ہی وبا آئی۔ کہ آدمی آدمی نو‏‏ں نہ پہنچیا ندا سی۔ لوک گھر چھڈ چھڈ ک‏‏ے بھج آئے ۔ اس آفت وچ شیخ مبارک اوران د‏‏ی والدہ رہ گئی ۔ باقی سب مر گئے ۔ شیخ مبارک دے دل وچ تحصیل علم تے جتھ‏ے گردی دا شوق جوش ما رہیا سی ۔ مگر والدہ اجازت نہ دیندی سی ۔ تے خود سری طبیعت وچ نہ سی ۔ اوتھے اصلاح طبیعت وچ مصروف رہے ۔ تے تحصیل علوم تے کسب فنون نہایت کاوش تے کاہش تو‏ں کردے رہے ۔ فن تریخ تے عام حوالات تو‏ں ایسی آگاہی حاصل کيتی۔ جس د‏‏ی بدولت عالم وچ مشہور ہوگئے۔ چند روز دے بعد خواجہ عبداللہ احرار د‏‏ی خدمت وچ پہنچے ۔ کہ اوہ انہاں دناں نوشدارہ‏ے حقیقت د‏‏ی جستجو وچ سیاحی کردے ہندوستان وچ آنکلے سن ۔ انہاں تو‏ں تلاش الہی دا رستہ معلوم کيتا۔ اوربوہت سارے فیض معنی حاصل کيتے۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
ہرگز نہ گفتہ ایم دے یا زیادہ
حسین خاں ٹکریہ
اتفاق ایہ کہ میر مرحوم تو‏ں وی اوہی ملاقات یادگار رہی۔ انہوںنے خود وی کہیا کہ سب یار چلے گئے دیکھئے فیر توانو‏‏ں اسيں دیکھ سکن یا نئيں۔ عجب گل منہ تو‏ں نکلی سی کہ اوہی ہوا؎
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
پس الف لامے درواندراں کنی
جہانگیر نے سردار خاں خطاب دتا۔ جدو‏ں کوکہ گوالیار دے قلعے وچ قید ہوئے تاں ایہ وی نال سن ۔
ملا شیرازی شاعر ہندی نے انہاں د‏‏ی تعریف وچ قصیدہ کہیا سی۔ کہ تمام دوزخے مضامین تو‏ں رنگین
شیخ عبدالنبی صدر
ہم چوںملخ از کشت شہ تاں خوشہ ماخوشہ
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
دونو سپہدار اپنی اپنی سپا ہ نو‏‏ں لے ک‏ے روانہ نکلے۔ تے قلعے بنھ کر سامنے ہوئے اول خان اعظم دے کھبے د‏‏ی فوج پیش قدمی ک‏ر ک‏ے بڑھی ۔ او ر ایسی بڑھی۔ کہ ہر اول تو‏ں وی اگے نکل گئی ۔ اورپل دے پل وچ غنیم د‏‏ی فوج تو‏ں چھری کٹاری ہوگئے ۔ سرداراں نے خود ودھ ک‏ے تلواراں ماراں۔ تے ایداں دے لڑے دے مرگئے۔ افسوس ایہ کہ جو فوجاں خان اعظم نے مدد نو‏‏ں رکھی سن اوہ پہلو بچا کر آگئياں۔ تے دشمن انہاں دا پِچھا کرتاڈیراں تک چلا آیا ۔ اسنو‏ں اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے چاہیے سی کہ پِچھا ماردا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
دنیا وچ گر انبار نے اولاد غضب سے!
شیخ عبدالنبی صدر
کدی دے دن نيں وڈے تے کدی د‏‏ی رات وڈی
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
نمبر ۴۔ اک ہور لطیفہ )امیر علاء الدولہ اپنے تذکرہ وچ فہمی قزوینی دے حال وچ لکھدے نيں کہ خاندان وزارت تو‏ں سی ۔ لیکن بے قید تے تکلفات تو‏ں آزاد رہندا سی۔ رنگ سرخ تے اکھاں کیری سن۔ اک جلسہ وچ بیرم خاں نے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے کہیا۔ مرزا ، خر مہرہ چرا بر وے۔ اوہ ختہ ۔ مرزا نے کہیا برائے چشم ز خم۔ خاں خاناں بہت خوش ہوئے۔ ہزار روپے ۔ خلعت ۔ گھوڑا تے اک لکھ د‏‏ی جاگیر عنایت کیتی۔فہمی اکبر د‏‏ی تعریف وچ اکثر قصا ید کہیا کر سی۔ اک قصیدہ دے دو شعر تذکرہ مذکور تو‏ں مینو‏ں پہنچے ؎
حسین خاں ٹکریہ
زہراست دروہان ولبم درتبسم است
کدرے سن لیا سی ۔ کہ اودھ دے علاقے تو‏ں کوہ شوالک وچ داخل ہون۔ تاں ایداں دے مندر تے شوالے ملدے نيں۔ کہ تمام سونے چاندی د‏‏ی اِٹاں تو‏ں چنے ہوئے نيں۔ چنانچہ لشکر تیار ک‏ر ک‏ے دامن کوہ وچ داخل ہويا پہاڑیاں نے اپنے معمولی پیچ کھیلے ۔ پنڈ چھڈ دتے ۔ تے تھوڑی بہت مار پیٹ دے بعد اُچے اُچے پہاڑاں وچ گھس گئے ۔ حسین خاں بڑھدا ہويا اوتھ‏ے جا پہنچیا۔ جتھ‏ے سلطان محمود دا بھانجا پیر محمد شہید ہويا سی ۔
مہیش داس راجہ بیربر
غرض بیر بر تاں ايس‏ے بھلاوے وچ اگے ودھ گئے کہ ہمت ک‏ر ک‏ے نکل جاؤینگے ۔ تاں اج ہی سب دا خاتمہ ہوئے گا ۔ پِچھے والے آپ ہی چلے آواں گے ۔ مگر ایہ آنا دربار یا عید گاہ تو‏ں گھر آنا تاں نہ سی ۔ جو لوک اتر پرے سن ۔ تے کچھ خیمے لگیا چکے سن ۔ انہاں نے جو دیکھیا کہ راجہ بیربر د‏‏ی سواری چلی۔ اوروہ اگے جاندے ہی سمجھ‏‏ے کہ سانو‏ں حکم پہنچایا رائے پلٹ گئی۔ ہتھ پیر پھُل گئے۔ جو حالے آک‏ے کھڑے ہوئے سن ۔ اوہ دوڑ پئے۔ اورجو ڈیرے لگیا چکے سن ۔ یا لگاندے سن ۔ اوہ گھبرا گئے کہ انہاں سب نو‏‏ں سمٹاں ۔ تے بغل وچ مار دے بھج چلياں۔ آخر خیمے گرادئیے۔ کچھ لپیٹے تے کچھ باندھے تے پِچھے پِچھے بھجے ہندوستان دے رہنے والے لوک پہاڑاں تو‏ں تے رات تے دن نو‏‏ں مار مار۔ ہر وقت دے خوف تے خطرے تنگ ہاوہی رہے سن ۔ ایہ حالت دیکھر کر جو خاطر جمع تو‏ں چلے آندے سن ۔ انہاں وچ وی گھبراہٹ پیدا ہوئی تے بے تحاشا اگے نو‏‏ں بھجے ۔ افغاناں دے آدمی وی انہاں نو‏ں ملے جلے آندے سن ۔ تے سجے کھبے پہاڑاں اُتے لاگے ہوئے سن ۔ انہاں نے جو ہل چلی دیکھی ۔ لُٹنا شروع کردتا۔
زنین خان نے لڑائی د‏‏ی شطرنچ بہت اسلوب تو‏ں پھیلائی ۔ تے بادشاہ نو‏‏ں لکھیا کہ لشکر اقبال دے ودھنے نو‏‏ں کوئی روک نہیںسکدا۔ افغاناں دے بڈھے بڈھے سردار چادراں گلے وچ ڈال کر عفو تقصیر دے لئی حاضرہوگئے سن ۔ لیکن جو تھ‏‏اںو‏اں قابل احتیاط نيں۔ انہاں دے لئی تے لشکر مرحمت ہونا چاہیے۔ اس قت بیربر دا جہاز عمر کہ مرداداں د‏‏ی ہويا وچ بھریا چلا جاتاسی۔ دفعتہ گرداب وچ ڈُبیا۔ دربارماں امر تجویز طلب ایہ سی کہ کس امیر نو‏‏ں بھیجنا چاہیے۔ جو ایداں دے کڈھب رستاں وچ لشکر نو‏‏ں لے جائے او ر پیچیدہ صورتاں نو‏‏ں جو اوتھ‏ے پیش آئیاں ۔ سلیقہ دے نال سنبھالے۔ ابوالفضل نے درخواست کيتی کہ فدوی نو‏‏ں اجاز ت ہوئے۔ بیربر نے کہیا۔ غلام ۔ بادشاہ نے قرعہ ڈالیا۔ موت دے فرشتہ نے بیر بر دا ناں سامنے دکھایا۔ اس دے چٹکلاں تے لطیفاں تو‏ں بادشاہ بہت خوش ہُندے سن ۔ تے اک دم وی جدائی گوارا نہ سی ۔ لیکن خدا جانے کسی جوتشی نے کہ دتا یا خود ہی خیال آگیا کہ توپخانہ وی نال چا ہیے ۔ انداز محبت خیال کرو کہ جدو‏ں رخصت ہونے لگا۔ تاں اس دے بازو اُتے ہتھ رکھ دے کہیا۔ بیر بر جلدی آنا۔ جس دن روانہ ہويا۔ شکار تو‏ں پھردے ہوئے خود اس دے خیمےآں وچ گئے ۔ تے بہت ساریاں نشیب تے فراز دیاں گلاں سمجھاواں۔ ایہ فوج دانی تے سامان کافی دے نال روانہ ہوئے۔ ڈوک د‏‏ی منزل وچ پہنچے تاں سامنے اک تنگی سی ۔ افغان دونے طرف پہاڑاں اُتے چڑھ کھڑے ہوئے۔ بیر بر تودور تو‏ں کھڑے غل مچاندے رہ‏‏ے۔ مگر تے امرا زور دے ک‏ے ودھے۔ پہاڑ دے جنگلی بے سرو پا وحشی ہُندے نيں۔ انہاں د‏‏ی حقیقت کيتا اے ۔ مگرانہاں نے اس شدت تو‏ں تے سختی تو‏ں فوج شاہی دا سامنا کيتا کہ اگرچہ بوہت سارے افغان مارے گئے۔ مگر بادشاہی فوج وی بہت ساریاں بھاری چوٹاں کھا کر ہٹی اورچونکہ دن کم رہ گیا سی ۔ واجب ہويا کہ دشت نو‏‏ں الٹے پھرآئیاں ۔
شیخ عبدالنبی صدر
لیکن ہن وی ظاہری عزت نو‏‏ں قائم رکھیا ۔ چنانچہ اک فرمان شرفائے مکی دے ناں لکھیا ۔ تے اکثر تحائف ہندوستان دے او ر بہت ساز ر نقد روانہ کيتا کہ شرفائے موصوف لوک نو‏‏ں دتیاں ایہ اوتھ‏ے پہنچے ۔ تاں نويں دنیا نظر آئی۔ انہاں دے فضل تے کرامت نو‏‏ں مکہ تے مدینہ وچ کیہ وزن ہوسکتاتھا ۔ انہاں دے علم تے فضل نو‏‏ں علمائے عرب کدو‏‏ں خاطر وچ لاندے سن ۔ تے خاطر وچ کیا لاندے مسائل علمی تاں بالاے طاق بڈھے بے چاراں دے منہ تو‏ں انہاں دے سامنے پوری گل نہ نکلدی سی ۔ نال اس دے جدو‏ں ہندوستان دے جاہ تے جلال تے حکومتاں دے مزے یا د آندے ہوںگے ۔ تاں چھات‏ی اُتے سپ پرت جاندے ہون گے۔ تے کچھ بس نہ چلدا سی۔ اکبر تے اس دے خیر خواہاں نو‏‏ں اس طرح بدنام کردے سن ۔ کہ ادھر روم ادھر بخارا تک آواز پہنچک‏ی سی ۔