پنجابی_تنقید
پنجابی ساہت-تجزیہ دیاں سیماواں
پنجابی ساہت-تجزیہ دیاں سبھ توں ودھ پرچلت پدھتیاں دا تعلقات ساہت-باہرے کارناں نال اے۔ باہری-ہیتومکھ تنقید ساہت دا مطلب عامَ طور اُتے سماج جاں جیونی دے حوالہ وچ کرن دا یتن کردی اے پر، بہتی واری اس پرکار دی تجزیہ، کارج-کارن بدھ وضاحت ہی بن کے رہِ جاندی اے۔ اس توں انکار نہیں کیتا جا سکدا کہ پرحالات دا علم ساہت اپر کافی اثر پا سکدا اے۔ اس نال وی کاو-رچنا دے ذکر کارن اتے کم سدا انوروپ نہیں ہندے۔ کاو-رچنا اپر باہری ہیتوآں دے پرنام ولوں مقررہ روپ وچ کجھ کہہ سکنا ممکن نہیں۔ ترک دتا جا سکدا اے کہ کاو-رچنا دا روپ، اتہاس اتے سمکالین پرحالات مقررہ کردیاں ہن۔ ممکن اے، ایہناں دے مطالعہ نال ساہت دے کجھ انش جو دھندھلے ہن صاف ہو جان۔ باہری ہیتوآں دے بنیاد اپر ساہت-مطالعہ کرن والیاں نوں کئی طبقےآں وچ رکھیا جا سکدا اے۔ اک تنقید طبقہ شعری نوں شاعر دے انفرادی جیون-تجربہ نال متعلق کردا اے۔ دوسرا طبقہ ساہت-سرجنا دے مقرر تتاں دی کھوج انسان دے سماجی جیون وچوں کردا اے۔ پہلی پرکار دے نقاد ساہت-تجزیہ شاعر دی جیونی اتے نفسیات دے مطالعہ راہیں کرن دی صلاحَ دندے ہن اتے دوسری پرکار دے معاشی، سماجی اتے سیاسی پرحالات دے حوالہ وچ۔ ساہت-باہری پدھتیاں دا انوسرن کرن والے آلوچکاں دے دو ہور طبقہ وی ہو سکدے ہن۔ اک طبقہ شعری دی وضاحت انسانی من دی ساموہک سرجنا دے بنیاد تے کردا اے۔ ایہہ طبقہ ساہت-مطالعہ لئی وچاراں دے اتہاس، دھرم شاستر اتے للت قلعواں دے اتہاس دے مطالعہ دی صلاحَ دیندا اے۔ ساہت-سمالوچکاں دا اک طبقہ ایسا وی اے جہڑا شعری مطالعہ لئی ویلے دی روح، انٹیکجوئل ماحول جاں وچاراں دے ماحول، اتے دوسریاں قلعواں دیاں خاصیتاں توں حاصل مدد نال کرنا چاہندا اے۔ انجھ تے پنجابی ساہت-تجزیہ کول کوئی مقررہ تجزیہ میتھڈ نہیں پر اپروکت باہری ہیتومکھ تنقید ودھیاں دا رول گھچول ہر پنجابی تجزیہ وچوں حاصل ہو جاویگا۔ پنجابی تجزیہ ہی نہیں وشو-ساہت-تجزیہ وچ سبھ توں پرانی اتے قائم مطالعہ میتھڈ ساہت نوں ساہتکار دے جیون اتے ویکتیتو دے پرکاش وچ مطالعہ کرن دی رہی اے۔ مغربی تجزیہ وچ ایہہ میتھڈ ہن اپنا اہمیت لگبھگ گوا چکی اے پر پنجابی ساہت تجزیہ وچ اجے تک وی جیونی دی گل کتے بغیر شاعر دی شاعری دا ادھن پیش کرن دی ریت چالو نہیں ہوئی۔ ایہو کارن اے کہ اجے وی کسے وی شاعری اپر تجزیہ توں پہلاں اس شاعر دی جیونی دتی جاندی اے۔ پر سمچے پنجابی ساہت دے مطالعہ بارے ایہہ ممکن نہیں۔ قرون وسطی پنجابی ساہت دے بہتے ساہتکاراں دے جیون بارے سانوں بھروسے یوگ علم حاصل نہیں ہو سکدا۔ ایہہ ہی نہیں، قرون وسطی پنجابی ساہت دیاں کجھ رچناواں دے رچنہاراں متعلق وی نرنے نال کجھ نہیں کیہا جا سکدا۔ اس حالت توں ایہہ گل واضع اے کہ جیونی-پرک تجزیہ سمچے ساہت دے مطالعہ لئی صحیح مطالعہ تکنیک نہیں کہی جا سکدی پر، ویکھنا ایہہ اے کہ جتھے جیونی حاصل اے، اتھے اوہ کاو-رچنا دے مطالعہ وچ کتھوں تک سہائی ہو سکدی اے؟ کی شعری اتے جیونی دا تعلقات واضع کارج-کارن تعلقات اے؟ جتھے اسیں لکھاری دے ویکتتوَ اتے اسدے وچاراں بارے بہت جاندے ہندے ہاں، اتھے وی اسیں شاعری بارے، جنھاں شاعری اپنے آپ بارے کہندی اے، اس توں ودھ نہیں جاندے ہندے کیونکہ شاعری انسان دا ویکتتوَ نہی پر کاوَ-کرت دا اپنا اک ویکتتوَ ہندا اے۔ اوہ ویکتتوَ کوی-ویکتتوَ توں وکھری ہوند اے۔ ایہہ کاوَ-ویکتتوَ شعری دی اکھنڈتا اے۔ اس وچج روپ اتے وستو دے بھینٹ مٹّ جاندے ہن۔ اسے لئی کیہا جاندا اے کہ مطلب شعری وچ مورتیمان ہندے ہن۔ کاوَ-مورتی جیونت ویکتتوَ وانگ ہی جیوندی اے۔ اسدا مطلب اک سجیو ہندا اے جو سریر ہی جیؤ سکدی اے۔ سریر جاں مورتی تو ہی کاوَ-کرت دی ولکھن وشیستا دا واضع پرچی ملدا اے۔ اس پرکار کلا-کرت اک وکھرے حقیقت نال متعلق ہندی اے۔ جدوں اس دے کجھ تتّ جیونی دے سمروپ وی دکھائی دین تاں وی کلاکرت وچ اوہناں تتاں دا روپانترن اس پرکار ہویا ہندا اے کہ اوہ خاص نجی مطلب گوا بیٹھدے ہن اتے کلاکرت دے انکھڑ انگ بن جاندے ہن۔ سمیکھک کلا نوں جیون دا عکس مندے ہوئے ایہہ بھلّ جاندے ہن کہ کلاکرت صرف جذبات دا مورت روپ ہی نہیں ہندی۔ کلاکرت دا تعلقات اصلی جیون دی تھاں سپنے نال وی ہو سکدی اے۔ کلاکرت ‘مکھوٹا’ اتے سوے ورتکنیک وی ہو سکدی اے۔ ایہہ جیون دی ایسی مورتی وی ہو سکدی اے جس توں لکھاری فرار کرنا چاہ رہا ہووے۔ ایہہ ہی نہیں کلاکرت اتے لکھاری دے جیون تجربہ وچ انتر آ جانا سبھاوک ہی اے، کیونکہ جیون دا تجربہ وی کلا وچ داخلہ ویلے اس دیاں روپگت مزبوریاں کارن پرورعنصر ہو جاندا اے۔ واضع گل تاں ایہہ اے کہ جیونی نوں شاعری دے دستاویز دے روپ وچ گرہن نہیں کیتا جا سکدا۔ اپروکت جیونی-مکھی سمالوچنا تکنیک نال ملدی جلدی پنجابی سمالوچنا دی اک ہور تکنیک وی اے۔ اس تکنیک دا کھنڈن مغربی نوَ-نقاد پربھاو-ترکالزام کہہ کے کردے ہن۔ ایہہ سمالوچنا رچنا-مطالعہ پاٹھک اپر پئے اثر دے بنیاد تے پیش کردی اے (ایہہ کی اے اتے ایہہ کی کردی اے)۔ ایہہ نشان متعلق شنکاواد دی گل اے۔ اس نوں اس طرحاں پیش کیتا جاندا اے جویں اس دا حق سارے شنکاوادی روپاں توں ودھیرے ہووے۔ پنجابی تنقید دے مطالعہ توں ایہہ گل واضع ہو جاندی اے کہ پنجابی تجزیہ دا بہتا بل شعری دے موضوع اپر رہا اے پر اہم گل تے ایہہ اے کہ ایہہ تجزیہ شعری دے اکھنڈ کردار نوں نہیں پہچاندی۔ اس تجزیہ لئی کوی-رچنا پرانادھاری اکائی نہیں، ٹوٹیاں دا گروہ اے۔ اسیں شعری دی اس مجبوری توں بھلی بھانت پرچت ہاں کہ تجزیہ ویلے اس دیاں ونڈیاں پے ہی جاندیاں ہن پر پنجابی تجزیہ دی تراسدی ایہہ رہی اے کہ ایہہ انش نوں ہی پورن قبول کردی رہی اے۔ جدوں ایہہ موضوع بارے گل کردی اے تاں اس ویلے روپ دیاں مزبوریاں دے حوالہ وچ گل نہیں کردی۔ روپ دی ایہہ اوہیلنا شعری دے اکھنڈ کردار دی اوہیلنا اے۔ اتھے نال ہی ایہہ وی واضع کر دین دی لوڑ محسوس ہندی اے کہ اسیں کاوَ-مطلب جاں شعری وچ موضوع دے ورتکنیک نہیں جہڑا نقاد شاعر دی سیاست، نیتک داعویاں اتے جیون مانو دی اچھا جاں انچھا ول رچت ہون اوہناں نوں شعری روپ دا وچار نشچے ہی برکھا پرتیت ہووےگا۔ جدید مغربی نقاد شعری نوں اک ولکھن پرکار دا علم مندے ہن۔ ایہہ ترکشیل علم توں وکھری پرکار دا علم اے۔ ایہہ کاوَ-ولکھنتا شعری دا مرکزی اہمیت والا گن اے۔ ایہہ شعری ولکھنتا شعری دا مرکزی اہمیت والا گن اے۔ اسیں ساہت مطالعہ اتے ساہت ملنکن راہیں کسے سارتھک اتے پرمانک سٹے تے پہنچنا اے تاں ساہت دی ولکھن ہوند نوں اپنے مطالعہ دا آرنبھ-نقطہ قائم کرنا پویگا۔ حقیقت دے کجھ پکھ کلا-زریعہ راہی ہی گرہن کیتے اتے پرگٹائے جا سکدے ہن۔ شعری، حقیقت دے اوہناں پکھاں نال متعلق اے جو تارکک اتے امورت سنکلپاں دی پکڑ وچ نہیں آؤندے اوہ پکھ اتارکک پر سمورت پرتیکاں راہیں سہجے ہی حاصل ہو جاندے ہن۔ مختصر وچ کاوَ-کرت وی اک پرکار دا وویک ہی اے پر خاص پرکار دا وویک، سہجاتمک وویک۔ ایہی شعری دی ولکھنتا اے۔ اس نوں پہچانن نال ہی شعری نال نیاں ہو سکدا اے۔ ایہہ نویں تجزیہ نظام پنجابی تجزیہ دے بہت سارے الزاماں توں مکت اے۔ پر، اس دیاں وی اپنیاں سیماواں ہن۔ ساہت-سوچ وچار کسے وی ہور چوانگ اگر پرواہی عمل اے اتے اس عمل راہیں سوچ وچار اپنے پرانے الزاماں توں مکت ہون دا اتے اپنیاں پرانیاں سیماواں توں پار جان دا یتن کردا اے پر اس یتن وچ اوہ کامیاب ہو کے پوری طرحاں کامیاب نہیں ہندا۔ ایہہ ادھوری سفلتا ہی رفتار شیل سوچ وچار دی ہونی اے۔