cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پٹھاناں دی تریخ
پنجاب  دے علاقہ چھچھ وچ افغان
چھچھ دے موضع غرگژتی وچ سید تے خیل، عنایت خیل، ساہل خیل، کاکڑ، مٹہ خیل اسحاق زئی، سرما خیل وغیرہ آباد نيں۔ کنج پورہ ریاست (جس دا ذکر احمد شاہ ابدالی تے مرہٹہ جنگ وچ ہوئے چکيا اے ) د‏‏ی سربراہی سرما خیل غرغشتی دے پاس سی۔
ککی زئی یا ککا زئی۔۔۔ترکانڑی، افغان تے پنحاب
بیان کيتا جاندا اے کہ جس وقت ملک احمد یوسفزیاں نو‏‏ں لے ک‏ے افغانستان تو‏ں نکلے تاں تر کانڑی لمغان وچ مقیم رہ‏‏ے۔ جتھ‏ے انہاں د‏‏ی اپنی ریاست سی۔ کچھ عرصہ بعد حکومت مغلیہ کابل   تو‏ں انہاں د‏‏ی کش مکش ہوئی تاں اوتھ‏ے تو‏ں نکل جانے اُتے مجبور ہوئے اس وقت یوسفزئی دو آبہ اشنغر، سوات ، دیر تے باجوڑ اُتے قابض ہوئے چکے سن ۔ تر کانڑیاں نے خان گجو تو‏ں پناہ دینے د‏‏ی درخواست کيتی تاں انہاں نو‏‏ں باجوڑ وچ مقیم ہونے د‏‏ی اجازت ملی۔ یوسفزیاں دے نال انہاں دے تعلقات ابتدا ہی تو‏ں خوشگوار سن تے ایتھ‏ے آنے اُتے آپس وچ ایداں دے گل مل گئے کہ دونے وچ کوئی فرق معلوم نئيں ہُندا۔ ترکانڑی دو حصےآں وچ منقسم نيں یعنی ترک دے دو بیٹے سن ۔ اک موسیٰ دوسرا شعیب۔
موسیٰ د‏‏ی اولاد
(۱) محمود (لوئے ماموند) (۲) (اسمعیل زئی، اس د‏ی چار ذیلی شاخاں نيں۔ وڑو دے ماموند، نون، اکا تے کٹور)(۳) حسن (۴) عیسیٰ (ایسوزئی) ۵ مد تو‏ں جس دے بیٹے خواجے، معروف تے الیاس نيں (۶) ہارون (۷) مور۔
باجوڑ وچ مقیم ہُندے وقت اسمعیل زئی دے چند گھرانے جو کٹور کہلاندے سن بدخشاں تے چترال د‏‏ی طرف تے نون ، پنجاب   د‏‏ی طرف چلے گئے سن تے ککے زئی جولوئے ماموند د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ اس دے اکثر لوک پنجاب    وچ جالندھر، لاہور    گوجرانوالہ بٹالہ تے سیالکوٹ    د‏‏ی طرف گئے تے اوتھ‏ے مقیم ہوئے۔ ایسوزئی د‏‏ی ذیلی شاخاں ایہ نيں: مست خیل، علی بی خیل موسیٰ خیل، شاہی خیل، مندے زئی تے سین زئیا ور انہاں وچ شاخ مست خیل تو‏ں خان عمرا خان جندولی متعلق سی۔ تے ایسوزئی د‏‏ی ذیلی شاخ موسیٰ خیل تو‏ں میاں عمر صاحب چمکنی متعلق نيں۔
شعیب د‏‏ی اولاد
یہ افغانستان وچ ہی رہ گئے سن تے حالے تک اوتھے مقیم نيں تے لمغان وچ سرہ قلعہ تے علاقہ سہ صدہ وہور سرخ رود تے ننگر ہار دے وکھ وکھ تھانواں وچ آباد نيں۔
چونکہ ترکانٹریاں دا شجرہ نسب اج تک کوئی مورخ وی مرتب نئيں کر سکیا سی۔ جس تو‏ں میری راہنمائی ہُندی لہٰذا مینو‏ں اسنو‏ں مرتب کرنے وچ کافی تگ تے دو تے مشکلات دا سامنا کرنا پيا تے انہاں علاقےآں وچ مینو‏ں کئی بار جانا پڑاجتھ‏ے ایہ قبیلے آباد نيں۔ چنانچہ کچھ اوتھ‏ے دے معمر ترین افراد د‏‏ی مدد تو‏ں تے کچھ تریخ ابراہیم بٹنی دے قلمی نسخہ تو‏ں جو مینو‏ں میسر آیا انہاں دے شجرہ ہات نسب مرتب کيتے جو آنے والیاں نسلاں تے پڑھنے والےآں دے لئی ضروری دلچسپی دا باعث ہون گے۔
رودباری
قبیلہ ترکانی دے پڑوس نيں مشرق د‏‏ی طرف یوسف زئی دے نال جندول وغیرہ ہائے دیر وچ انہاں دے عزیزاں دا اک ہور افغان قبیلہ’’رودباری‘‘ آباد اے جو اگرچہ تعداد وچ کم اے ۔‘ اس د‏ی چار ذیلی شاخاں نيں جو ایہ نيں۔
واضح ہوئے کہ ایہ پاپنی تے دلزاک خشی قبیلے وچو‏ں تے رودباری نيں تے اوہ دلزاک جنہاں د‏‏ی یوسف زئیاں تو‏ں جنگاں ہوئیاں نيں تے اوہ پاپنی جو اخون درویزہ دے اسيں قوم نيں اوہ وکھ نيں انہاں تو‏ں قبیلہ رود باری دا کوئی تعلق نئيں۔ ایہ رودباری ملک احمد د‏‏ی دعوت اُتے شیخ ملی دے ذریعہ کنڑ تے ننگر ہار تو‏ں دلزاک دے خلاف جنگ کٹلنگ وچ شمولیت دے لئی آئے سن یوسفزئی دا فتح حاصل ہونے دے بعد انہاں نو‏‏ں قبیلہ ملی زئی دے نال تقسیم وچ شیخ ملی نے حصہ دتا سی تے اس وقت وی اوہ ملی زئی دے نال علاقہ دیر وچ جگہ بہ جگہ مالکانہ حیثیت تو‏ں سکونت پذیر نيں۔ ایہ اک پختون قبیلہ اے جس د‏‏ی رہائیش نشیکے تے دریائے ہلمند دے جنوبی کنارے اُتے ’’رودبار‘‘ نامی اک قصبہ وچ سی ایہ قصبہ یوسف زائی دے متصل نال ہی جنوب وچ واقع سی۔ ایہ لوک نسلاً خشی قبیلہ نال تعلق رکھدے نيں تے جدو‏ں خشی قبیلے اوتھ‏ے تو‏ں کابل  د‏‏ی طرف جلاوطنی اُتے مجبور ہوئے تاں سب خشی قبیلے اوتھ‏ے تو‏ں نکل گئے جنہاں وچ رود بار نامی قصبہ دے رہنے والے لوک جو بعد وچ اس قصبہ وچ سکونت دے سبب رودباری دے عرف تو‏ں مشہور ہوئے وی شام ل سن ۔ کابل   د‏‏ی طرف آنے دے بعد ایہ لوک موجودہ افغانستان  دے علاقہ لمغان وننگرہار، وغیرہ وچ سکونت پذیر ہوگئے سن ۔ بعد وچ اوتھ‏ے تو‏ں ملک احمد تے شیخ ملی دے بلانے اُتے جنگ دا ٹلنگ وچ شریک ہوئے تے فتح دے بعد ایتھے رہنا پسند کيتا ہوئے گا۔ ایہ صحیح طور تاں معلوم نئيں کہ ایہ خشی کہ تِناں قبیلیاں یعنی یوسف زئی، گگیانی تے ترکانی وچو‏ں کسی قبیلہ تو‏ں متعلق نيں مگر غالب قیاس ایہ اے کہ رود باری لوک قبیلہ ترکانی وچ اولاد شعیب وچو‏ں نيں جو اس وقت تک اوہ دریائے کنڑ تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف افغانستان  وچ آباد نيں۔ قرائن تو‏ں ظاہر اے کہ علاقہ قندھار تو‏ں جلاوطنی دے بعد رودباری لوکاں د‏‏ی سکونت افغانستان  وچ انہاں ترکانیاں دے نال سی تے انہاں نو‏ں دے نال قرابت سی تے اوتھے تو‏ں کٹلنگ وچ آئے سن ۔
قبیلہ ککے زئی پنجاب  وچ
یہ تریخ د‏‏ی وڈی ستم ظریفی اے کہ جس قبیلہ نو‏‏ں سابق متحدہ پنجاب   د‏‏ی حکومت نے ۱۸۸۱ء وچ جرائم پیشہ قرار دتا سی۔ ۱۹۳۴ء دے بعد ايس‏ے قبیلہ دے افراد ايس‏ے سر زمین پنجاب    اُتے گورنر جنرل، سپریم کورٹ دے چیف جسٹس تے مرکزی صوبائی حکومتاں د‏‏ی وزارت قانون دے مالک رہے نيں۔ میرے خیال وچ ایہ تریخ دے صفحات اُتے عجائبات عالم وچو‏ں شمار کيتا جائے گا۔
معلوم رہے کہ اک قوم جو افغان قبیلہ ترکلانی ، ترکانی(ترکانڑی) جو شیخے تو‏ں تے قبیلہ یوسفزئی رگگیانی د‏‏ی برادری نال تعلق رکھدی اے د‏‏ی ذیلی شاخ لوئے ماموند دے ناں تو‏ں علاقہ باجوڑ وچ موجود ا‏‏ے۔ جو کہ ست ذیلی شاخاں اُتے منقسم ا‏‏ے۔ بڑوزئی، ککے زئی، اریازئی، سالار زئی، برم کازئی، خلوزئی تے بدل زئی۔
قبیلہ تزکانڑی د‏‏ی باجوڑ تو‏ں جانب مغرب، علاقہ لمغان، افغانستان وچ ۱۵۰۸ء دے آغاز تک اپنی ریاست سی جو مغل حخمران دے ہتھو‏ں برباد ہوگئی تے انہاں لوکاں نے خان گجو دے عہد وچ علاقہ یوسفزئی تپہ باجوڑ وچ آک‏ے پناہ حاصل کيتی تے یوسفزیاں نے باجوڑ وچ کافی علاقہ اپنی خوشی تو‏ں انہاں نو‏‏ں امداد دے طور اُتے حوالہ کيتا سی۔ تریخ دے اس متذکرہ عہد وچ وادئ جندول دے جنوبی سرے اُتے رودبار، باجوڑ دے عین جنوبی کنارے اُتے واقع اک پہاڑی نشیبی درہ کلالہ وچ قبیلہ ماموند د‏‏ی ذیلی شاخ ککی زئی دے لوک آباد سن تے ايس‏ے مقام د‏‏ی نسبت تو‏ں ایہ لوک کلالہ دے ناں تو‏ں وی موسوم ہوئے سن تے باجوڑ تو‏ں نکل ک‏ے پشاو‏ر وچ وی رہے نيں تے ایتھ‏ے وی کلالہ یا کلال (ککی زئی) دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ واضح رہے کہ کلال اک اسرائیلی ناں اے جس دا ذکر کتاب مقدس وچ اجنبی عورتاں نو‏‏ں چھڈنے دے بارے وچ ہويا ا‏‏ے۔
ملک کشمیر
شاہ میر دے خاندان د‏‏ی سلطنت زائل ہونے اُتے کشمیر   ۱۹۰ برس مغل اقتدار وچ رہنے دے بعد احمد شاہ ابدالی  دے تصرف وچ آیا تے ۶۸ برس تک افغاناں دے تصرف وچ رہنے دے بعد ماہ رمضان ۱۲۳۴ھ وچ سکھاں دے قبضہ وچ چلا گیا تے فیر ۱۲۶۲ھ نو‏‏ں انگریزی دے تصرف وچ آیا۔ تے انگریزاں نے اسنو‏ں گلاب سنگھ ڈوگرا دے حوالہ کيتا تے اس تو‏ں کچھ حصہ یعنی ضلع ہزارہ دے بالائی حصہ نو‏‏ں اپنے پاس رکھ لیا۔
شاہ میر دے زمانے وچ ایتھ‏ے بٹ تے چک قبیلے آباد ہوئے سن جو نسلا سواندی افغان تے شاہ میر دے اسيں قوم سن ۔ جنہاں د‏‏ی نسبت تو‏ں ہن وی سوات وچ بٹخیلہ تے چکدرہ دے ناں تو‏ں دو وڈے پنڈ موسوم تے معروف نيں۔
اسی طرح احمد شاہ ابدالی دے دور وچ قبیلہ صد وزئی افغان جو علاقہ کشمیر    وچ صدن دے ناں تو‏ں مشہور نيں آباد ہوگئے ہن وی ایہ صدن یعنی صدوزئی ترین، مواضعات رولہ کوٹ، بجری، اجیرہ، باغ، تراڑ خیل، پلندری، تے پونچھ وغیرہ وچ سکونت رکھدے نيں۔ اوداں تمام کشمیر    وچ پٹھان  جگہ بہ جگہ آباد نيں۔
اسی طرح کشمیر   دے مغرب وچ متصل ضلع ہزارہ وچ وی پٹھان  آباد نيں جس د‏‏ی تفصیل ایہ اے کہ تحصیل ہری پور وچ یوسف زئی د‏‏ی ذیلی شاخ اتمان زئی، ترین، کاکڑ، پنی، شلمانی تے مشوانی آباد نيں۔ تے تحصیل ایبٹ آباد وچ جدون یا گدون آباد نيں تے تحصیل مانسہرہ وچ سواندی پٹھان  قبیلے آباد نيں۔ سواندی تے مشوانی ہن وی اپنی پشتو بولی  وچ گل گل کردے رہندے نيں۔ تے انہاں دے علاوہ تے لوکاں نے اپنی پشتو بولی  نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے پنجاب   ی یا ہند نو‏‏ں بولی دا استعمال کرنا شروع کيتا۔ علاقہ چھپہ وچ بلکہ مرگلہ پہاڑ تک وی اکثر یسوفزئی پٹھان  آباد نيں تے مکڈھ وچ بلاق خٹک آباد نيں جنہاں د‏‏ی بولی ہن وی پشتو اے مگر چچھ وچ بعض جگہ پشتو دا استعمال کم ہُندا جا رہیا ا‏‏ے۔ اپنی مادری پشتو بولی  چھڈنے اُتے سخت افسوس اے جو قومی زوال د‏‏ی نشانی ا‏‏ے۔
گدون
واضح ہوئے کہ اک وقت ایسا وی آیا سی جس وچ بنی اسرائیل نو‏‏ں دشمناں د‏‏ی طرف تو‏ں حملےآں تے قسم قسم د‏‏ی زیادیتاں تو‏ں پریشانی لاحق ہوئی سی۔ اس سلسلہ وچ مولا‏نا سلیمان ندوی لکھدے نيں:
آخر جدعون(جدون) نامی اک سردار انہاں وچ پیدا ہويا جس نے بنی اسرائیل د‏‏ی قوت نو‏‏ں مجتمع کيتا تے صرف تن سو منتخب آدمیاں نو‏‏ں لے ک‏ے اسنے اہل مدین اُتے شبخون ماریا۔ رات د‏‏ی تاریدی ميں دوست تے دشمن د‏‏ی تمیز نہ ہوئی۔ اک لکھ ویہہ ہزار اہل مدین خود اپناں تے دشمناں دے ہتھ تو‏ں مارے گئے۔ عوریب تے ذیب نامی مدین دے دو بادشاہ قید ہوئے جنہاں نو‏ں نہایت ذلت تو‏ں قتل کيتا گیا تے دوبارہ شاہ زاباح تے صلمناع پندرہ ہزار آدمیاں دے نال بھج نکلے لیکن انہاں نو‏‏ں پناہ نہ مل سکيتی۔
ضلع ہزارہ دے بارے وچ کیرو لکھدا اے:
’’وسطی تے زیريں ہزارہ دے کچھ لوک پٹھان نيں لیکن انہاں وچو‏ں اکثر لوکاں نے جنہاں وچ یوسف زئی، جدون تے ترین وی شام ل نيں شمالی پنجاب    دے طور طریقے تے بولی اپنا لی ا‏‏ے۔ کلابٹ تے تربیلہ دے لوک یوسف زئی نسل دے اعتبار تو‏ں کھرے پٹھان  نيں لیکن غیر پختون قبیلے دے نال رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ وی اپنی بولی بھُل گئے تے انہاں د‏‏ی پختون ولی وچ پہلی سی شدت نئيں رہی۔ البتہ حالے تک مشوانیاں دا ہمسایہ قبیلہ موجود اے جس نے ہری سنگھ دا ناک وچ دم کردتا سی۔ ایہ لوک کھرے پٹھان  نيں تے دریائے سندھ  تے وادی ہزارہ دے درمیان گنگہر د‏‏ی پہاڑیاں وچ ہردے نيں۔ انہاں دا مرکز کئی دیہات دا اک جھرمٹ اے جو سری کوٹ کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ جگہ پہاڑیاں دے اندر محفوظ علاقہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے شوانیاں نے پٹھان اں دے رہن سہن دے دلچسپ طریقے برقرار رکھے نيں۔ اوہ قرن تے صدیاں گزر جانے اُتے وی نئيں بدلے۔‘‘
مشوانی
یہ افغاناں دا اک مشہور قبیلہ ا‏‏ے۔ یوسف زئی جدو‏ں موجودہ افغانستان وچ مقیم سن تاں انہاں تو‏ں اچھے تعلقات قائم سن ۔ انہاں دے اکثر خاندان والے افغانستان  تو‏ں نکل ک‏ے یوسف زئی دے ہاں پہنچے سن تے ملک گیر وچ اوہ یوسف زئی دے نال شریک سن تے کارہائے نمایاں سر انجام دتے سن ملک فتح کرنے دے بعد انہاں نو‏‏ں شیخ ملی د‏‏ی تقسیم اراضی وچ حصص ملے سن جس اُتے اوہ ہن تک آباد نيں۔ آدم خان جو شیخ بنوری دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ ايس‏ے قبیلہ تو‏ں سی۔مشوانی اک جغرافیائی ناں ا‏‏ے۔ شام  تو‏ں جلا وطنی دے بعد ایہ لوک آرمینہ دے موش نامی شہر تو‏ں جھیل وان تک دے علاقہ وچ جو مشرقی فرات دے جنوب تے قبیلہ بریس دے شام ل مغرب وچ واقع سی۔ آباد سن ۔ جس د‏‏ی نسبت تو‏ں ایہ لوک موش وانی یا مشوانی دے ناں تو‏ں یاد کیتے جاندے نيں۔
سوات: مترجم دوارکا پرشاد لکھنوی نے لکھیا اے
’’کھیرلی گڑھ د‏‏ی سیہات قوم اک شمالی قوم ا‏‏ے۔ گو مورخان حال اس دے حالات تو‏ں بالکل لاعلم نيں۔ مگر بھٹی قوم د‏‏ی تریخ وچ انہاں مقبوضات دا بارہیا ذکر آیا اے جو انہاں نے دریائے ہیفس (دریائے سوات) دے دونے ساحلاں اُتے وسیع کیتے سن ۔ اس قوم د‏‏ی سکونت(موجودہ) سواد وچ سی۔ جو صوبہ اشنغر د‏‏ی ایکق سمت (یعنی ضلع)ہے تے جتھ‏ے سکدنر دے عہد د‏‏ی قوم اساکانی بودوباش رکھدی سی۔ قوم سیہات جس نے کھمان والی چتوڑ د‏‏ی اعانت د‏‏ی سی۔ غالباً ايس‏ے اساکینی فرقے ہی د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ جس نے سکندر تو‏ں مقابلہ کيتا سی۔‘‘
سواندی پٹھان
سوات دے قدیم باشندے ہندو سن جو سوہات دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ پہلے زمانے وچ اس خطے نو‏‏ں پٹھان اں نے فتح کيتا (جنہاں نو‏ں ہن سواندی پٹھان کہندے نيں) تے ریاست بنایا۔ اک عرصے دے بعد یوسف زئیاں نے انہاں پٹھان اں نو‏‏ں اس خطے تو‏ں خارج کر دتا ۔
سواندی پٹھان کسی اک خاندان یا قبیلے نال تعلق نئيں رکھدے سن بلکہ ایہ کئی افغان قبیلے سن جو محمد غوری دے نال آئے سن تے سوات وچ آباد ہوگئے سن ۔ بعد وچ باہر دے لوک انہاں نو‏ں وکھ وکھ قبیلےآں دے ناں تو‏ں پکارنے دے بجائے سوات تو‏ں وطنی نسبت د‏‏ی وجہ تو‏ں سواندی پٹھان  کہنے لگے۔ انہاں لوکاں نے سلطان شہاب الدین محمد غوری دے عہد وچ اس دے حکم تو‏ں سوات تے باجوڑ د‏‏ی راہ لی سی تے اوتھ‏ے تو‏ں قدیم باشندےآں نو‏‏ں جو کافر سن کڈ ک‏ے اس علاقہ اُتے قابض ہوگئے تے نیڑے چار سو سال تک ایتھ‏ے قابض رہے تے فیر انہاں وچو‏ں اک بزرگ شاہ میر بابا نے بٹ خیلہ تو‏ں جا ک‏ے کشمیر    اُتے قبضہ کرکے اپنی حکومت قائم کيتی شیخ محمد اکرام مصنف آب کوثر لکھدے نيں:
’’سوات دے اک بزرگ شاہ میر ۱۳۱۵ء وچ کشمیر   دے راجہ سنگھ دیو دے ہاں ملازم ہوئے تے اپنی خداداد قابلیت تو‏ں وڈا اقتدار حاصل ک‏ر ليا۔ انہاں دے بیٹےآں نو‏‏ں وی راجہ نے وڈے اختیارات دتے تے انہاں نو‏‏ں راجہ دے اک جانشین نے اپنا وکیل مطلق مقرر کيتا آخر وچ جدو‏ں ملک دا نظام درہم برہم ہونے لگیا تاں ۱۳۴۳ء مین شاہ میر شمس الدین شاہ دے ناں تو‏ں تخت نشین ہوئے تے سکہ تے خطبہ جاری کيتا۔ کشمیر    وچ اسلام انہاں د‏‏ی بدولت پھیلیا۔ شاہ میر نے کشمیر    تو‏ں اسلام دے سیاسی تعلقات د‏‏ی بنیاد پائی۔‘‘
’’نويں بادشاہ نے اپنے اختیارات سمجھ تے نیک نیندی تو‏ں استعمال کیتے کشمیر   دے ہندو راجے وڈے ظالم سن ۔ انہاں د‏‏ی علانیہ پالیسی ایہ سی کہ رعیت دے پاس معمولی دال روٹی تو‏ں زیادہ کچھ نہ رہنے دتا جائے۔ نويں بادشاہ د‏‏ی حکومت لبرل اصول اُتے قائم سی۔ اس نے بے جا سرکاری لگان تے غیر منصفانہ ٹیکس ہٹا دتے۔ ٹیکس وصول کرنے دے ظالمانہ طریقے موقوف کردتے تے سرکاری لگان پیداوا‏‏ر دے چھیويں حصے اُتے مقرر کيتا۔
تریخ فرشتہ وچ درجہ اے کہ:
’’شاہ میر ۷۱۵ھ وچ کشمیر   آیا تے راجہ د‏‏ی اکثر رعیت تے ملازماں نو‏‏ں موافق یعنی مسلما‏ن کيتا تے اِنّا اثر پیدا کيتا کہ ۷۴۷ھ وچ اس نے حکومت خود سنبھال لئی۔ بلاد کشمیر    وچ حنفی مذہب نو‏‏ں رواج دتا۔ شاہ میر دے چار بیٹے سن وڈا بیٹا جمشید تے دوسرا علی شیر سی۔ تیسرا میراث تے چہارم ہندال سی۔ ایہ سب قابل تے ہوشیار سن ۔ شاہ میر نے تن سال تک کامیاب حکومت کرکے وفات پائی تے اس دا وڈا بیٹا جمشید اتفاق تو‏ں تخت اُتے بٹھایا گیا تے علی شیر اس دا وزیر مقرر ہويا تے اپنے باپ دے طریقہ تو‏ں نظام حکومت عادلانہ قائم رکھیا۔‘‘
کتاب راج ترنگینی (فارسی ترجمہ ملیا شاہ محمد، شاہ آبادی) وچ شاہ میر د‏‏ی اولاد دے متعلق ذکر ایويں درج ا‏‏ے۔
اس خاندان دا آخری بادشاہ یوسف شاہ بن علی شاہ سی جس د‏‏ی بادشاہت ۹۹۴ھ وچ اکبر بادشاہ دے ہتھو‏ں ختم ہوئی۔(اقبال نامہ اکبری)
الغرض سواندی پٹھان اں نے الغ بیگ تے بابر د‏‏ی اطاعت تو‏ں انکار کردے ہوئے مردانہ وار مقابلہ کيتا اگرچہ شکست کھادی اُتے برساں تک اس علاقہ اُتے قابض رہے یوسفزیاں د‏‏ی آمد اُتے انہاں تو‏ں مقابلہ د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے ضلع ہزارہ دا رخ کيتا تے اوتھ‏ے سواندی پٹھان پکارے جانے لگے۔ علاقہ سوات تو‏ں نکل ک‏ے ہزارہ وچ جس علاقہ اُتے انہاں نے قبضہ کيتا اسنو‏ں سلطان پکھل دے ناں تو‏ں پھکلی ناں دتا گیا۔ فیر اٹھارويں صدی وچ سید جلال بابا د‏‏ی قیادت وچ اس قبیلہ نے ہزارہ دے شمالی علاقہ تو‏ں ترکاں نو‏‏ں کڈ ک‏ے تمام پہاڑی تے میدانی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ایہ قبیلہ کئی ذیلی شاخاں وچ منقسم ا‏‏ے۔ مثلاً گبری، ممیالی، عالی، متراوی دیشان تے دودان، دودگان یا دیگان جو اک ہی ناں نيں تے اس وقت انہاں نو‏‏ں دو دیال کہندے نيں۔ فتوح البلدان دا مصنف لکھدا اے:
’’دودان اک قوم سی شام د‏‏ی سرحد(آرمینہ) وچ جو مدعی اے کہ اوہ بنی دودان بن خریمہ وچو‏ں ا‏‏ے۔ ‘‘ بموجب تورات  ، دودان بن یقشان بن ابراہیم علیہ السلام۔‘‘
معلوم رہے کہ آرمینیہ وچ اسرائیلی جلا وطناں دا ذکر ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ بنی ا سرائیل وچ دودان اک خاندان وی سی ایہ لوک محمد غوری دے نال اشغر وچ آئے سن ۔
علاقہ پشاو‏ر
اس بارے وچ سعادت خان بن ہدایت اللہ خان مصنف سعادت نامہ افغانی لکھدا اے:
’’علاقہ پشاو‏ر وچ پٹھان اں دے تن گھرانے آباد نيں یعنی خیخے یا خشے ، غورے تے کرلانی۔ اس دے علاوہ انہاں دے نال جو لوک رہندے نيں اوہ انہاں دے ہمسایہ نيں لیکن حصہ داری وچ انہاں نو‏ں بھائیاں جداں برابری دا حق دتا گیا اے کیونجے اوہ انہاں دے نیڑے نسب وچ نئيں البتہ (مورث اعلیٰ) ’’پخت‘‘ د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔ خیخے یا خشے تے غورے دونے سگے بھائی تے کندتا قند دے بیٹے نيں۔ شجرہ غورے یا غوریا خیل اس طرح اے کہ اس دے چار بیٹے نيں۔ اول دولت یار جو مہمند تے داؤد زئی دا باپ ا‏‏ے۔ دوئم خلیل سوئم چمکنی یا سمکنی۔ چہارم زیرانی۔ واضح رہے کہ سرغلانی جواب سرغانی تو‏ں یاد کيتے جاندے نيں تے اوہ اپنا نسب ترین تو‏ں ملاندے نيں تے اذاخیل تے ملاگوری تے ماندوری ایہ چاراں افغان قبیلے غوریا خیل دے حمای‏تی تے ہمسایہ نيں۔ زیرانی تے چمکنی اول وقتاں وچ اپنے بھائیاں تو‏ں جدا ہوئے گئے سن ۔ اس وقت زیرانی ننگر ہار وچ تاجیک دے نال آباد نيں تے چمکنی یا سمکنی وکھ وکھ تھانواں اُتے گڈ مڈ اورکدرے وکھ وکھ منتشر حالت وچ رہندے نيں۔
یوسف زئی، گیگیانی تے ترکانی تِناں بھائی نيں تے خیخے یا خشے (خاشی) د‏‏ی اولاد نيں۔ تے محمد زئی جو کہ اشغر وچ رہندے نيں زمند د‏‏ی اولاد نيں۔ زمند خشی دا چچا سی مگر خشی انے اسنو‏ں اپنے نال بچیت سگے بھائی دے رکھیا تے ايس‏ے نسبت تو‏ں اسنو‏ں حصہ وی دتا۔ گدون یا جدون جو کاکڑ دے اسيں نسب نيں تے اتمان خیل وی جو یوسف زئی دے نال سمہ، سوات تے باجوڑ وچ رہائش پذیر پاں۔ نسب دے لحاظ تو‏ں کرلانی نيں۔ مگر یوسف زئی نے انہاں نو‏ں اپنے نال رکھیا تے سگے بھائیاں جداں سمجھدے نيں۔‘‘
کرلانی دا شجرہ ایہ اے:
کرلان د‏‏ی دو وڈی شاخاں نيں اک نو‏ں دتی دویم ککے۔ کودی دے دو شاخاں نيں اک اورک تے دوئم دلزاک، اورک زئی تے دلزاک د‏‏ی اولاد دلزاک دے ناں تو‏ں یاد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ککی د‏‏ی چار شاخاں نيں لقمان، اتمان، عثمان، جدران۔‘‘ خٹک لقمان د‏‏ی اولاد اے تے اتمان خیل جو یوسف زئی دے نال آباد نيں، اتمان د‏‏ی اولاد نيں۔ تے قبیلہ افریدی عثمان د‏‏ی اولاد ا‏‏ے۔ تے جدران جو ننگر ہار وچ سکونت پذیرہیاں۔ جد د‏‏ی اولاد اے ۔‘‘
دوسرے مورخین د‏‏ی رائے وچ بنگش وی جوان دے نال متصل تیراہ تے کوہاٹ وچ آباد نيں کرلانی افغان نيں۔‘‘
پشار دے علاقہ وچ خشی دے نال باجوڑ وچ مغرب د‏‏ی طرف قبیلے شنواری، صافی، گریزی، قندھاری وغیرہ افغان قبیلے ابتدا ہی تو‏ں آباد نيں جو ملک احمد د‏‏ی دعوت تو‏ں آئے تے جنگ کٹلنگ وچ شریک ہوئے سن تے ایتھ‏ے انہاں نو‏ں شیخ ملی د‏‏ی تقسیم وچ حصہ ملیا سی۔ ايس‏ے طرح غوریا خیل دے نال مغرب وچ قبیلہ شنواری آباد ا‏‏ے۔ شنواری انہاں دے نال ایتھ‏ے آئے سن ۔ قبیلہ شنواری د‏‏ی ایہ دونے شاخاں اک ہی اصل تو‏ں وابستہ نيں جو خشی تے غوریا خیل دے چچا کاشی یا کانسی د‏‏ی اولاد نيں اوہ اپنے قبیلہ تو‏ں جدا ہوئے ک‏ے انہاں وچ شام ل ہوئے چکے سن ۔ شجرہ نسب ابراہیم بٹنی دے مطابق ایويں اے خرشبون دے تن بیٹے نيںَ قند، زمند، کانسی یا کاسی۔ کانسی دے کئی بیٹے نيں جنہاں دے ناں ایہ نيں۔ سام، شنواری، سلت، ہمڑ، کوہسار، کتیر، موسلخ، شیای، مامدزی، گمرانی یا جمرانی یاژمرلانی تے الوزی وغیرہ۔
شنواری بن کانسی دے دو بیٹے سلیمان تے عثمان سن ۔ سلیمان د‏‏ی اولاد سلیمان خیل نيں تے عثمان دے دو بیٹے ہدتا خیل تے بارک سن ۔ بارک دے دو بیٹے بدلا تے عبداللہ نيں۔ بدلا د‏‏ی اولاد اس دے بیٹے حیدر د‏‏ی نسبت تو‏ں حیدر خیل دے ناں تو‏ں یاد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ عبداللہ دے چھ بیٹے الوزئی، پچی زئی، گوہر زئی، مندے زئی بو سعید تے اجی سن ۔ تے مندے زئی وچ الیاس خیل، حسن خیل تے ہمزہ خیل نيں۔
غوریا خیل دے نال کچھ تھوڑے تھوڑے دیگرافغان خاندان وی آباد نيں۔ جنہاں د‏‏ی تفصیل ایہ اے:
قبیلہ تے مڑافغان، سرنک خان، محسن خان تے مالا خان پسران میر عالم خان قوم تے مڑافغان د‏‏ی اولاد، ہرسہ مواضعات تے مڑ وچ مالکانہ حیثیت تو‏ں آباد نيں۔
قبیلہ کنڈیا کندی افغان ، مواضعات کالہ ، کندی دلاور، ناصر پور، ماضی آباد، لالہ ۔ جبہ ، ہرگونی، گڑھی سردار، بدھائی وغیرہ تپہ خالصہ وچ مالکانہ تے سکونت پذیر نيں۔
ہور افغان: ایہ خاندان تے قبیلے تاں معلوم تے مشہور نيں تے کِنے ہی خاندان سن جو ہندوستان پاکستان  دے دور دراز علاقےآں وچ پھیل گئے تے جتھ‏ے گئے تے آباد ہوئے اوتھے دا رہن سہن، بولی تے معاشرت اختیار کر لئی تے رفتہ رفتہ ايس‏ے زندگی دا اک حصہ بن گئے۔ لیکن ظاہر اے اس تو‏ں انہاں د‏‏ی نسل تے قومیت اُتے کوئی اثر نئيں پڑ سکدا سی تے محض اس وجہ تو‏ں کہ اوہ اپنی آبائی تے قومی بولی بھُل چکے سن تے اک نويں بولی بولنے لگے سن انہاں نو‏ں افغاناں تے اسرائیل د‏‏ی روایت تے تریخ تو‏ں وکھ نئيں کيتا جا سکدا۔ اس دے باوجود کہ انہاں وچ بہت ساریاں مقامی خوبیاں پیدا ہوگئی سن اوہ اپنے قومی تے نسلی خصائص تو‏ں محروم نئيں ہوگئے سن ۔ انہاں د‏‏ی زندگی دے طور طریقےآں تے انہاں دے عادات تے خصائل وچ بنی اسرائیل  دے خصائل د‏‏ی جھلک دیکھی جا سکدی سی۔ پٹھان اں دے ایہ خاندان پورے ہندوستان  پاکستان  وچ نہ صرف پھیلے ہوئے سن بلکہ انہاں د‏‏ی اپنی مستقل آزاد ریاستاں قائم سن مثلا رام پور، جادرہ، بلاس نور، ٹونک، مالیر کوٹلہ، پٹودی، دوجانہ، کرنال تے کنج پورہ، بھوپال بہاؤنی، منیا دور ، جونا گڑھ، پالن پور، ورادھن پور ریاستاں۔ انہاں دے علاوہ گجرات کٹھیاواڑ، سادانور مدارس، بریلی، مرادآباد، نجیب آباد، خووجہ ، شاہجہانپور، فرخ آباد، قصور، ممدوت، جالندھر تے ہوشیارپور د‏‏ی بارہ بستیاں ، ملتان ، میانوالی وغیرہ تے ہندوستان  پاکستان  دے تقریباً تمام صوبےآں وچ انہاں د‏‏ی سیکنڑاں مستقل ریاستاں تے جاگیراں سن جتھ‏ے دے لوک اپنی رہتل تے معاشرت رکھدے سن لیکن قومی نسلی لحاظ تو‏ں اوہ پٹھان  سن ۔
لاہور ۔۔۔ہندو شاہیہ دا دارالسلطنت
افغاناں د‏‏ی تریخ دے سلسلے وچ لاہور   دا ذکر بار بار آیا اے موجودہ دورکے تقریباً تمام مورخین نے ہندوشاہیہ تے انہاں دے بعد غزنویاں دے دارالسلطنت د‏‏ی حیچیت تو‏ں فیر سلاطین غور دے ہندوستان  اُتے حملےآں دے سلسلے وچ ہور حضرت دات‏ا گنج بخش د‏‏ی ہندوستان  وچ تشریف آوری تے ہندوستان  وچ انہاں دے اولین جائے قیام دے سلسلے وچ لاہور    دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اگرچہ تریخ فرشتہ تریخ ابن خلدون البیرونی د‏‏ی کتاب الہند وغیرہ وچ جتھ‏ے لاہور    دا ناں آیا اے اس دے نال اس دے قرب تے جوار دے متعدد تھ‏‏اںو‏اں ، دریاواں حتیٰ کہ پہاڑی سلسلے دا ذکر وی آیا اے تے جے کسی نقشے نو‏‏ں سامنے رکھ دے تھوڑی جہی توجہ وی دتی جائے تاں اندازہ ہوئے جاندا اے کہ لاہور    تو‏ں مرادکون سا شہر اے ؟ آیا اوہ ہندو شاہیہ دا دارالسطنت گندھارا والا لاہور    اے یاپنجاب    دا موجودہ مشہور تے معروف شہر ا‏‏ے۔ لیکن اس سلسلے وچ چونکہ موجودہ عہد دے مورخین نے توجہ نئيں کيت‏‏ی اس لئی انہاں نے اس بحث نو‏‏ں جو اک صاف تے بالکل واضح سی کسی قدر اُلجھیا دتا ا‏‏ے۔ اوہ تاریخی طور اُتے لاہور    د‏‏ی قدامت دا ذکر کردے نيں لیکن نتیجہ تریخ تے حقائق دے خلاف کڈدے نيں تے اشارہ لاہور    پنجاب    د‏‏ی طرف کر دیندے نيں تے ایہی اوہ مقام اے جتھ‏ے تو‏ں اک عظیم تاریخی گمراہی دا دروازہ کھل جاندا ا‏‏ے۔
تریخ فرشتہ نے وی اس تاریخی واقعہ اُتے روشنی پائی اے تے صاف لفظاں وچ بیان کر دتا اے کہ د ریا تو‏ں مراد آب سندتا دریائے سندھ ا‏‏ے۔ اس نے اپنی تریخ وچ متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے انہاں واقعات دا ذکر ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اساں انہاں تمام تفصیلات نو‏‏ں مرتب کر دتا ا‏‏ے۔ چنانچہ مصنف تریخ فرشتہ لکھدا اے کہ:
(۱) ہر چند کہ امیر سبکتگین نے آب نیلاب عبور نہ فرمایا تے پنجاب   د‏‏ی حکومت اُتے فائز نہ ہوئے سکا۔ لیکن بعض مورخین اسنو‏ں سلاطین لاہور    دے سلسلہ وچ منسلک کردے نيں اوہ ۳۶۷ھ وچ دیار ہند د‏‏ی طرف متوجہ ہويا تے چند قلعے مفتوح کرکے جابجا مسجداں تعمیر فرماواں۔ تے تاخت تے تاراج تو‏ں غنائم وافر اپنے تصرف وچ لیایا تے غزنی ن د‏‏ی طرف مراجعت د‏‏ی اورجے پال بن است پال جو براہمن سی تے ولایت لاہور    نو‏‏ں سرہند تو‏ں لمغان تک تے کشمیر    تو‏ں ملتان  تک اپنے قبضہ تے تصرف وچ رکھدا سی نال جنگ کيت‏ی۔ سبکتگین نے نہر نیلاب دے ساحل تک جے پال دا تعاقب کرکے قتل تے خونریزی وچ تقصیر نہ د‏‏ی تے مال غنیمت لے ک‏ے ولایت لمغان تے پشاو‏ر تے نہر نیلاب دے کنارہ تک اس دے عمال د‏‏ی تصرف وچ آئی۔ فتح نمایاں دے کے بعد اک امیر نو‏‏ں دو ہزار سوار دے ک‏ے پشاو‏ر وچ متعین کيتا۔
(۲) سلطان محمود غزنوی نے ۴۱۲ھ وچ اپنے لشکر نو‏‏ں لاہور   دے اطراف وچ تاخت تے تاراج دے واسطے بھیجیا۔ اس مرتبہ جے پال دا پوت‏ا ضعیف تے زبون ہويا سی۔ سلطان بلدہ لاہور    اُتے قابض ہويا تے اک امیر دے سپرد کيتا۔ خطبہ اس ملک وچ اپنے ناں دا پڑھوایا تے ابتدائے بہار وچ غزنی ن پرت گیا۔
(۳) سلطان مسعود جدو‏ں لاہور   وچ آیا تاں اپنے فرزند ’’مجدود‘‘ نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم کرکے طبل تے علم عطا فرمایا تے ایاز خاص نو‏‏ں اس دا تابک یعنی ادب آموز تے اتالیق کيتا تے خود غزنی ن پرت گیا۔ کچھ عرصہ بعد سلطان مسعود نے شہزادہ مجدود نو‏‏ں جو لاہور    تو‏ں غزنی  آیاہويا سی حکم دیاکہ دو ہزار فوج لے ک‏ے ملتان  د‏‏ی طرف جاوے تے اس حدود دے انتظام وچ مشغول ہوئے اس دوران سلطان مسعود اپنے باپ سلطان محمود دے تمام خزانے جو قلعےآں وچ سن ۔ غزنی ن وچ لیایا تے اونٹھاں اُتے لاد کرلاہور    د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ تے اس اثناء راہ تو‏ں کسی نو‏‏ں اپنے بھائی محمد نو‏‏ں قلعہ تو‏ں لیانے نو‏‏ں بھیجیا (جو اوتھ‏ے انہاں دے ہتھو‏ں اَنھّا کیہ ہویا تے قید سی) تے جدو‏ں مسافر خانہ ماکلہ وچ شاہی قافلہ پہنچیا تاں لشکریاں نے دریا تو‏ں پار ہُندے وقت شدت پانی تے اس تو‏ں تکلیف پہنچنے دا بہانہ بنا ک‏ے خزانہ شاہی نو‏‏ں پرت لیا تے سلطان مسعود دے بھائی’’محمد‘‘ نو‏‏ں جو اَنھّا تے قیدی سی بادشاہ بنایا تے مسعود اُتے حملہ کر دتا۔ اوہ اس رباط یعنی مسافر خانہ وچ قلعہ بند ہوگیا۔ رباط ماکلہ دے اندر تو‏ں اسنو‏ں گرفتار کرکے سلطان محمد دے روبرو لے گئے۔ محمد نے مسعود تو‏ں کہیا کہ وچ تواڈے قتل دا ارادہ نئيں رکھدا۔ اپنے تے اسطے کوئی جگہ اختیار کرو کہ تسيں مع حرم تے اپنی اولاد دے ہواں بود تے باش کرو۔
مسعود نے قلعہ گیری نو‏‏ں پسند کيتا۔ کہندے نيں کہ اوہ اس حصار د‏‏ی طرف روانگی دے وقت مصارف ضروری تو‏ں محتاج ہويا۔ محمد دے پاس ایلچی بھیج کر کچھ خرچ طلب کيتا۔ محمد نے پنج سو درم اس دے واسطے بھیجے۔ سلطان مسعودنہایت متاثر ہويا تے کہیا کہ سبحان اللہ کل دے روز ايس‏ے وقت وچ تن ہزار شتر(اونٹھ) خزانہ کامالک سی تے اج ایداں دے حال وچ گرفتار ہون۔ محمد د‏‏ی اکھ اس د‏ی نور تو‏ں بے نصیب سی۔ سلطنت اپنے بیٹے احمد نو‏‏ں تفویض د‏‏ی تے احمد نے اپنے باپ دے بے مشورہ قلعہ گیری وچ جا ک‏ے ۴۳۳ھ وچ مسعود نو‏‏ں قتل کردتا۔
(۴) مودودبن سلطان مسعود نو‏‏ں بلخ وچ سکونت رکھدا سی۔ اس واقعہ تو‏ں مطلع ہوئے ک‏ے غزنی آیا فیر غزنی  تو‏ں لاہور    روانہ ہويا۔ محمد نے اپنے اک چھوٹے بیٹے نو‏‏ں سپہ سالار پشاو‏ر تے ملتان  دا مقرر کرکے خود آباد سند(دریائے سندھ ) دے کنارے تو‏ں مودود دے مقابلہ دے لئی چلا۔ دشت دیبور (بادنبور) وچ چچا تے بھتیجے دے درمیان قتال شعلہ زن ہويا۔ خلاصہ ایہ کہ فتح مودود نو‏‏ں ہوئی تے محمد مع اپنے فرزنداں تے وزیراں دے قتل کر دتا گیا۔ القصہ مودود جدو‏ں قاتلان پدر دے انتقام تو‏ں فارغ ہويا۔ تاں اس پنڈ وچ کہ جتھ‏ے اسنو‏ں فتح حاصل ہوئی سی اک اقریہ تے اک رباط یعنی مسافر خانہ تیار کرکے اس دا ناں فتح آباد رکھیا تے تابوت اپنے باپ تے بھائیاں دا قلعہ گیری تو‏ں غزنی  وچ روانہ کيتا تے خود وی غزنی  د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ مودود نو‏‏ں کچھ اندیشہ سوائے چھوٹے بھائی مجدود بن مسعود دے نہ رہیا کہ اوہ باپ دے قضیہ دے بعد ملتان  تو‏ں لاہور    وچ گیا تے ایاز خاص د‏‏ی اعانت تو‏ں آب سند تو‏ں ہانسی تے تھانیسر تک استقلال بہم پہنچایا۔ فیر ايس‏ے سال مودود نے اک لشکر جرار اس دے دفع دے واسطے رخصت فرمایا تے مجدود اس امر تو‏ں خبردار ہويا۔ نیڑے سی کہ اس د‏ی صلابت دے خوف تو‏ں مودود د‏‏ی فوج وچ تفرقہ پے جاندا تے اکثر امرائے غزنی ن اس د‏ی ملازمت وچ مشرف ہون۔ لیکن ناگاہ ۴۳۳ھ وچ عید قربان د‏‏ی صبح نو‏‏ں مجدود اپنی خوابگاہ یعنی خیمہ وچ مردہ ملیا تے کیفیت اس ناگاہ موت د‏‏ی ہرگز دریافت نہ ہوئی تے ایاز نے وی چند روز وچ وفات پائی تے حکومت لاہور    بلا جنگ وجدل سلطان مودود دے متعلقین دے تصرف وچ آئی۔‘‘
تریخ فرشتہ دے مندرجہ بالا اقتباست وچ چند تھ‏‏اںو‏اں وغیرہ دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ مناسب ہوگاکہ حالیہ جغرافیہ وچ انہاں تھ‏‏اںو‏اں دے صحیح محل وقوع د‏‏ی نشاندہی کر دتی جائے۔
۱۔ آب نیلاب: ایہ دریائے سندھ دا اک اورمقامی ناں اے تے اٹک دے نیڑے جنوب وچ دور تک بولا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے سامنے شمال مشرق وچ دیہند تے لاہور    دے تھ‏‏اںو‏اں نیڑے نيں۔ دیار ہند تو‏ں اس د‏ی مرد اس وقت صرف پشاو‏ر تالمغان تے کابل   دے علاقے سن ۔ الپتگین دریائے لمغان تو‏ں جناب مشرق تے دریائے کابل   تو‏ں جانب شمال نئيں آسکا سی۔البتہ شہر کابل   تو‏ں دریائے کابل   دے جنوبی کنارےآں دے نال نال آندا رہیا حتیٰ کہ مشرق وچ اوہ دریائے سندھ  دے مغربی کنارے تک قابض ہويا دریائے کابل   دے اپنے گھاٹ اُتے جتھ‏ے اوہ دریائے سندھ  وچ گردا اے نیڑے اک گزرگاہ اے جو اس زمانے وچ تے ہن وی ویہند دے لئی جائے عبور رہی ا‏‏ے۔ سبکتگین اسنو‏ں پار نہ کر سکا۔ حالانکہ دریائے کابل   دے کنارے والی گزر گاہ کھنڈ تو‏ں صرف چودہ میل دے فاسلہ اُتے دیہند واقع ا‏‏ے۔
ہیلن النگہام
ہیلن النگہام انگلینڈ دی اک پینٹر سی۔
پٹھاناں دی تریخ
لاہور ۔۔۔ہندو شاہیہ دا دارالسلطنت
۳۔ دریا: ایتھ‏ے دریا تو‏ں مراد دریائے منہارہ یا دریائے کابل  اے جسنو‏ں لنڈے دریا دے ناں تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دریا اُتے زمانہ قدیم تو‏ں اک مقام اے جو گزر گاہ یعنی جائے عبور رہیا اے جس دا ناں اس وقت کھنڈ تو‏ں مشہور اے ۔ کابل   تے غزنی  وغیرہ دے آنے جانے والے لوک ايس‏ے مقام اُتے دریا عبور کردے سن جتھ‏ے تو‏ں راستہ بنیا ہویا سی جو دیہند تے لاہور    تک پہنچکيا سی۔ ہن وی اس راستے د‏‏ی نشانیاں موجود نيں ہند دے مقام اُتے وی اک گزر گاہ یعنی جائے عبور سی جو ہندوستان  آنے جانے والےآں دے لئی استعمال ہُندی سی تے انہاں دونے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی گزر گاہ یعنی جائے عبور ہن وی اوہی کم کردیاں نيں یعنی کشتیاں آر پار ہُندیاں نيں مگر ہن پلاں تے سڑکاں دے سبب غیر ضروری ہوگئیاں نيں۔
ایہ وی معلوم رہے کہ مقام ہند تو‏ں مقام کھنڈ تک دے درمیان کوئی وی جگہ دریائے سندھ نو‏‏ں عبور کرنے دے لئی ہرگز موزاں نہ سی ۔وجہ ایہ سی کہ اس دے درمیان وچ اپنی دا بہاؤ ہمیشہ تو‏ں تیز چلا آندا اے تے ہن وی اوہی حالت ا‏‏ے۔
ہیلن النگہام
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور
پٹھاناں دی تریخ
لاہور ۔۔۔ہندو شاہیہ دا دارالسلطنت
رباط ماکلہ:اب ایہ پنڈ اس ناں تو‏ں موجود نئيں جداں کہ مہنارہ پنڈ ہن نئيں ا‏‏ے۔ البتہ کھنڈ دے مقام اُتے دریائے کابل  تو‏ں مشرق نو‏‏ں پار ہوئے ک‏ے جتھ‏ے منارہ پنڈ واقع سی تاں اس دے مشرق وچ رباط ماکلہ وی موضع بیتور دے جنوب وچ نیڑے ہی واقع سی تے جس قلعہ وچ سلطان مسعود قلہ گیر ہويا سی اوہ بیتور ہی دا چھوٹا جہا قلعہ سی جس دا ذکر البیرونی نے کيتا ا‏‏ے۔ بیتور اس وقت تور ڈھیر دے ناں تو‏ں مشہور تے معروف قصبہ اے تے اس دے جنوب وچ نیڑے ہی آب سند موجود اے جس دا مقامی ناں اباسین وی ا‏‏ے۔ تے اس دریا دا عام ناں دریائے سندھ  ا‏‏ے۔
قلعہ گری: بقول البیرونی ایہ کلارجگ پہاڑ یعنی مہابن تو‏ں تن فرسخ دے فاصلے اُتے جنوب وچ واقع سی۔ اج کل ایہ مقام پشتو بولی وچ ’’کلاگریاکولاگر‘‘ دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ جو قلعہ گری ہی تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اس وقت اک افغان گدون قبیلہ رہائش پذیر ا‏‏ے۔ تے ایہ قلعہ تحصیل صوابی ضلع مردان وچ موضع گندف دے شمال وچ واقع سی تے ایہ مقام لاہور   دیہند تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف تقریباً ۳۲ میل دے فاصلہ اُتے پہاڑیاں دے درمیان واقع سی۔
۴۔ دیبور یا دنبور: ایہ مقام بحوالہ البیرونی پشاو‏ر تو‏ں جانب مغرب پندرہ فرسخ یعنی سٹھ میل دے فاصلہ اُتے کابل  دے راستہ وچ واقع سی۔
مجدود تے ایاز: دونے د‏‏ی بود وباش ایتھ‏ے سی تے دونے نے ایتھے وفات پائی تے ایتھے دفن ہوئے انہاں د‏‏ی قبراں ہن وی اس لاہور   دے علاقہ وچ موجود نيں۔
۔۔۔اب ہندوستان دے شمال مغربی دروازے اُتے اک نويں طاقت ابھر رہی سی۔ ایہ طاقت ترکاں د‏‏ی سی۔ جس دا دارالسلطنت غزنی  سی۔ ۹۶۳ء وچ الپتگین دے مرنے دے بعد اس دے غلام سبکتگین نو‏‏ں اس د‏ی جگہ بادشاہ بنایا گیا۔ اس وقت ہندوستان  دے شمال مغربی علاقہ اُتے راجہ جے پال حکمران سی۔ جس د‏‏ی حکومت (مشرق وچ دریائے) چناب تک پھیلی ہوئی سی۔ ۹۸۶ء وچ سبکتگین نے اس اُتے حملہ کيتا۔ تے اسکو شکست دے ک‏‏ے واپس پرت گیا۔ اس دے جاندے ہی جے پال نے فیر سراٹھا لیا۔ اس لئی اپنے دوسرے حملے وچ سبکتگین نے پشاو‏ر فتح ک‏ر ليا۔ تے جے پال نو‏‏ں اپنی سلطنت دے اک وسیع حصہ تو‏ں ہتھ دھونا پيا۔
اس بیان تو‏ں اسيں پوری طرح اندازہ ک‏ر سکدے نيں کہ الپتگین دے عہد وچ راجہ جے پال یا ہندی لاہور  ی حکومت کیت‏‏ی سرحداں کتھے تک سن تے اس دا دارالسطنت دے ہند یا لاہور    کتھے واقع سی۔
سلاطین غور تے لاہور
تریخ ابن خلدون حصہ ششم غزنوی تے غوری سلاطین ص ۳۱۴ غیاث الدین دا غزنی اُتے قبضہ
اس اثنا وچ غیاث الدین نے جس د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ہر لحاظ تو‏ں استحکا‏م حاصل ہوگیا سی فوجاں آراستہ کرکے غزنی ن اُتے چڑھائی کر دتی۔ خراسان ی ا ور غوری فوجاں اس دے اسيں رکاب سن۔ ۵۷۱ء وچ دونے حریفاں دیاں فوجاں اک دوسرے دے مقابل صف آرا ہوئیاں۔ اس جنگ وچ امراء دولت غزنویہ نو‏‏ں شکست ہوئی۔ غیاث الدین نے غزنی ن اُتے قبضہ ک‏ر ليا اس دے بعد کرمنیا ور شنوران اُتے دھاوا بول دتا۔(یہ کرمان ہند تے غزنی دے درمیان واقع اے اس تو‏ں ملک فارس دا کرمان مقصود نئيں اے ) کرمان تے شنوران دے فتح کر لینے دے بعد لاہور    د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ خسرو شاہ بن بہرام شاہ نے ڈٹ کر اس دا مقابلہ کيتا تے دریا نو‏‏ں عبور نہ کرنے دتا۔ (دریا دا ناں اس زمانہ وچ بقول البیرونی دریائے منارہ سی تے ہن بعض لوک اسنو‏ں دریائے کابل   تے بعض دریائے لنڈے دے ناں تو‏ں یاد کردے نيں۔ جداں کہ اس مقام اُتے مشمولہ اک نقشہ تو‏ں ظاہر ہُندا اے ) مجبوراً غیاث الدین نو‏‏ں واپس ہونا پيا۔ واپسی دے وقت بعض پہاڑی تھ‏‏اںو‏اں اُتے جو کہ ہند دے پہاڑاں تو‏ں متصل سن قبضہ ک‏ر ليا۔
شہاب الدین د‏‏ی لاہور  اُتے فوج کشی
ایہی مضمون ابن خلدون نے اپنی ايس‏ے تریخ وچ اک ہور جگہ وی بیان کيتا اے تے اوتھ‏ے اُتے اس نے اس دریا دا ناں لکھ ک‏ے اس مضمون دے ابہام نو‏‏ں بالکل ختم کر دتا ا‏‏ے۔ اوہ لکھدا اے کہ
’’شہاب الدین نے ۵۷۹ء وچ اک وڈی فوج لے ک‏ے لاہور   اُتے چڑھائی د‏‏ی تے دریائے سندھ  نو‏‏ں عبور کرکے لاہور    دا محاصرہ ک‏ے لیا۔‘‘ الغرض باہ‏م ناں تے پیام شروع ہويا۔ دامادی رشتہ قائم کرنے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی تے حسب خواہش جاگیراں دینے دا وعدہ کيتا مگر شرط ایہ لگیا دتی کہ میرے بھائی غیاث الدین دے ناں دا خطبہ پڑھیا جائے۔ خسرو ملک نے اس تو‏ں انکار کيتا تب شہاب الدین نے محاصرہ وچ سختی شروع کيتی۔ اہل شہر شدت محاصرہ تے جنگ تو‏ں گھبرا گئے۔ خسرو ملک نو‏‏ں برا بھلا کہنے لگے۔ خسرو ملک نے قاضی شہر تے خطیب جامع مسجد نو‏‏ں امن د‏‏ی درخواست دے ک‏ے شہاب الدین د‏‏ی خدمت وچ روانہ کيتا۔ شہاب الدین نے امن د‏‏ی درخواست منظور کرلئی تے فتح دا جھنڈا لئے ’’لاہور   ‘‘ وچ داخل ہويا۔ چند روز تک خسرو ملک عزت تے احترام دے نال شہاب الدین د‏‏ی خدمت وچ رہیا۔ دو مہینہ دے بعد غیاث الدین دا حکم پہنچیا کہ خسرو ملک نو‏‏ں اس دے اہل تے عیال کینال میرے پاس فیروز کوہ بھیج دو۔ چنانچہ خسرو ملک نو‏‏ں اہل عیال دے نال فوج دے اک دستہ د‏‏ی حفاظت وچ فیروز کوہ بھیجیا گیا۔ ‘‘
کہندے نيں کہ لاہور   اوراس دے اطراف نو‏‏ں مکمل طور اُتے قابو کرکے تب شہاب الدین غزنی  نو‏‏ں واپس ہويا۔ تے کچھ عرصہ بعد فیر آک‏ے جہلم تو‏ں اگے مشرق نو‏‏ں ودھیا تے سیالکوٹ    نو‏‏ں جو دریائے راوی تے چناب دے درمیان اے ۵۸۰ء وچ قبضہ کرکے قلعہ سیالکوٹ    نو‏‏ں بنایا۔ تے حسین خرمیل نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم مقرر کيتا تے قلعہ نو‏‏ں خوب مضبوط کرکے حسین خرمیل د‏‏ی نگرانی وچ دے ک‏ے شہاب الدین خود غزنی  واپس چلا گیا۔ اس دے بعد ۵۸۷ء وچ فیر آک‏ے دہلی وغیرہ اُتے حملہ کرکے ناکا‏م واپس ہوئے ک‏ے چلا۔ فیر خوب تیاری کرکے اگلے سال آک‏ے زبردست حملہ کيتا تے سخت جنگ دے بعد ہندوواں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے دہلی اُتے قبضہ جمایا۔
دہلی شہر
بمطابق فرشتہ ۳۰۷ھ وچ داد پتہ راجپوت نے کہ طائفہ توران تو‏ں اے، اس شہر نو‏‏ں ’’اندر پت ‘‘ دے پہلو وچ بنایا۔ داد پتہ دے بعد اَگڑ پِچھڑ اٹھ نفر نے جماعت توران تو‏ں اوتھ‏ے نشان حکومت بلند کيتا سی۔ بھوج راج۔ ادھرن سدھندل، روہیک، روہنگر، آہتگر، مدن پال، سالباہن تے اس خاندان دے بعد دہلی د‏‏ی حکومت طائفہ چوہان وچ جو عمدہ راجپوتاں وچو‏ں اے منتقل ہوئی ا ور اس دے انہاں چھ لوک نے بلدہ دہلی وچ بادشاہت کيتی۔ مانک دیو، راج راول، دیو جاہر، دیوسہر، دیو پتھورا، فیر راجہ پتھورا جو کہ معرکہ سلطان شہاب الدین غوری وچ مقتول ہويا۔ تے آخر ۵۸۸ھ وچ دہلی انہاں دے تصرف وچو‏ں نکل ک‏ے قبضہ ملوک غور وچ آئی۔ ‘‘ (تریخ فرشتہ اردوجلد اول ص ۰۸۳)
پرتھی راج
منشی محمد حسین صدیقی اپنی تصنیف احکم التریخ وچ لکھدے نيں کہ: آخر چھیويں صدی ۵۷۱ھ وچ جس قدر راجے شمالی ہند وچ حکمرانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں سب وچ پرتھی راج جس نو‏‏ں راجہ پتھورا وی کہندے نيں نہایت زربدست تے نامور راجہ تے راجپوتاں د‏‏ی بہادر قوم د‏‏ی ناک سی۔ ہندوواں وچ جنہاں نامی گرامی سورماؤں(بہادراں) دے افسانے بولی زد خلائق نيں انہاں اُتے پرتھی راج وی شام ل ا‏‏ے۔ پرتھی راج دے وڈے زبردست راجہ ہونے د‏‏ی وجہ ایہ وی کہی جاندی اے کہ اوہ اجمیر تے دہلی دونے سلطنتاں دا راجہ سی۔ اجمیر د‏‏ی سلطنت تاں اسنو‏ں اپنے باپ سوا میشور تو‏ں جو راجپوتاں د‏‏ی قوم چوہان دا راجہ سی۔ میراث پہنچی سی۔ تے دہلی د‏‏ی سلطنت ہتھ لگنے د‏‏ی ایہ کیفیت اے کہ اس دا کوئی بیٹا تاں سی ہی نئيں صرف بیٹیاں ہی سن۔ جنہاں وچو‏ں ا یک د‏‏ی اولاد توجے چندراجہ قنوج سی تے دوسری د‏‏ی پرتھی راج۔ اس کونانا نے متنبیٰ بنا لیا سی۔ ایہ گل جے چند نو‏‏ں نہایت ناگوار گزری تے اس نے پرتھی راج دے راجہ دہلی ہونے وچ بہت کچھ مزاحمتاں کيتياں لیکن کچھ بنائے نہ بنی۔ آخر کار دہلی دا راج وی پرتھی راج دے ورثے وچ آیا تے اس طرح اوہ دونے سلطنتاں دا راجہ ہوگیا۔ اگے ایہی مصنف محمد غوری دے بارے وچ لکھدا اے:
ذکر محمد غوری
راجہ پتھورا نو‏‏ں گدی نشین ہوئے حالے بہت عرصہ گزراہی نہ سی کہ اس اُتے اک زبردست غنیم چڑھ آیا۔ جو کدی اس طرح پیشتر ہندوستان اُتے حملہ آور نہ ہويا سی۔ ایہ غنیم سلطان شہاب الدین غوری سی۔ جو اک وڈا جوانمرد بہادر تے مستقل مزاج سردار سی۔ غور دا بادشاہ تاں درحقیقت شہاب الدین دا وڈا بھائی غیاث الدین سی مگر اوہ اس د‏ی نسبت نرم مزاج سی اس لئی جدو‏ں اس نے غور دے تند خو تے قوی ہیکل افغان بہادراں تے دلاوراں د‏‏ی مدد تو‏ں غزنی  نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تاں شہاب الدین نو‏‏ں اوتھ‏ے دا بادشاہ مقرر کرکے اوہ غور نو‏‏ں چلا گیا۔ شہاب الدین جدو‏ں غزنی  د‏‏ی سلطنت سنبھال چکيا تاں اس نے ہندوستان  دا قصد کيتا۔ اسنو‏ں معلوم سی کہ ’’دہند‘‘ زمانہ قدیم تو‏ں راجگان عظیم الشان دا دارالسلطنت چلا آندا ا‏‏ے۔ ’’دہند‘‘ دریائے سندھ  اُتے قلعہ اٹک تو‏ں ۱۵ میل دے شمال د‏‏ی طرف سی۔ چنانچہ شہاب الدین نے اس اُتے فوج کشی د‏‏ی تے جنگ دے بعد فتحیاب ہويا۔ تے ایتھ‏ے دے سب بندوبستاں تو‏ں فارغ ہويا۔۔۔دفعتاً سرحد(یعنی سیالکوٹ   ) دے حاکم دا عریضہ پہنچیا کہ رائے پتھورا(والئی اجمری) اپنے بھائی ’’کہانڈے راؤ‘‘ حاکم دہلی نو‏‏ں نال لے ک‏ے دو لکھ فوج جرار تے تن ہزار فیل جنگی تو‏ں ’’دہند‘‘ اُتے چڑھائی دے خیال وچ اے تے بھونچال د‏‏ی طرح چلا آندا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی توجہ واجب ا‏‏ے۔ ورنہ اس ملک ہند وچ زن تے بچے مسلماناں دے تباہ ہوئے جاواں گے۔ بادشاہ نے ايس‏ے وقت لشکر اسلام وچ منادی کرا دتی تے تیاری دا حکم ہويا۔ راستہ دے کارداراں دے ناں سامان رسد دا حکمنامہ جاری ہوگیا۔ لشکر جرار منزل بہ منزل یلغار کردا چلا جاندا سی کہ انبالہ دے ڈھیراں وچ اسنو‏ں ایہ خبر لگی کہ راجہ پتھورا دا لشکر پانی پت دے مقام اُتے اے مگر فیل خانہ کرنال وچ آگیا۔ بادشاہ نے اوتھے مقام کر دتا تے فوج نو‏‏ں پس تے پش تو‏ں درست کرکے کوچ بہ کوچ اگے ودھیا۔ تلاوری جسنو‏ں اس زمانہ وچ ترائن کہندے سن دے میدان وچ دونے لشکراں دا آمنا سامنا ہوگیا۔ دن مورچاں د‏‏ی درستگی وچ گزریا۔ شام  نو‏‏ں سب نے گھوڑےآں دے تانگ ڈھیلے ک‏ے دتے۔ دانہ چڑھیا۔ زین پوش بچھا کر بیٹھ گئے ۔ باگ ڈوراں زانوواں تو‏ں بنھ لاں تے خورجیاں تو‏ں روٹیاں کڈ ک‏ے کھانے لگے۔
سلطان شہاب الدین حالے خالصہ ہی اُتے سی کہ گشت دے سواراں نے دشمن د‏‏ی فوج دے گھسیارے تے لکڑ ہارے جنگل تو‏ں پھڑ کر حاضر کيتے سواراں نو‏‏ں انعام دے ک‏ے رخصت کيتا تے حکم دتا کہ جو کچھ مانگاں انہاں نو‏ں کھلاؤ پلاؤ۔ انہاں وچ دوبٹہ تو‏ں ہشیار تے تجربہ کار نکلے کہ جنہاں تو‏ں لشک‏ر ک‏ے اوتارے دا رخ۔ فوج د‏‏ی تعداد پِچھے د‏‏ی رسد دے بندوبست غرض ڈیرے ڈیرے دا حال معلوم ک‏ر ليا۔ تمام رات فوج د‏‏ی تقسیم تے مورچاں د‏‏ی تقرری وچ گزری ۔ پچھلی رات سی کہ کمر بندی دا حکم پہنچیا صبح ہُندے ہُندے تمام لشکر کیل کانٹے تو‏ں لیس ہوئے ک‏ے میدان وچ جم گیا۔ اگے پِچھے سجے کھبے ہر اک سردار اپنی فوج نو‏‏ں سنبھالے سی تے اوہ خود شمشیر اصفہانی کمر وچ باندھے۔ پشت اُتے سپر، کندھے اُتے کمان، زین اُتے علم دے سایہ دے تھلے نیزہ تانے کھڑا سی۔ اسپ عربی  جس اُتے پوست پلنگ د‏‏ی پاکھر پئی سی زانوواں وچو‏ں نکلیا جاندا سی۔ تے ادھر دشمن دے لشکر وچ پہلے ہاتھیاں د‏‏ی قطار، بعد اس دے رسن، پلٹاں تے پیادہ تے سوار فوج سی کہ جس دا شمار سوائے منشی تقدیر دے کسی نو‏‏ں معلوم نہ سی۔ ہاں سلسلہ انتظامہاس دا خاص اک شخص د‏‏ی چٹدی ميں سی کہ جدھر چاہے ادھر جھونک دے۔ اوہ سی راجہ پتھورا جو سورج مکھی دے سایہ وچ ہاتھی اُتے بیٹھیا سی تے دونے لشکراں اُتے نظر سی تے غور تو‏ں دیکھیا رہیا سی آخر نہ رہ سکیا تے تڑپ کر ہاتھی تو‏ں کود کر گھوڑے اُتے سوار ہويا۔ بھائی نو‏‏ں ہاتھی اُتے بٹھا دتا۔خود اوہ دکنی گھوڑے نو‏‏ں اڑاندا سپاہ گری دا بانکپن دکھاندا، بہا لے دے ہتھ، نکالدا ہويا سجے تو‏ں کھبے تے کھبے تو‏ں سجے تک اک چکر لگایا تے اک لشک‏ر ک‏ے سامنے کھڑے ہوئے ک‏ے اہل لشک‏ر ک‏ے دلاں نو‏‏ں اس طرح ودھایا کہ’’راجپوتاں دے سپوتو، پہاڑاں دے افغان فوج دا سامنا اے ایہ سب مسلما‏ن نيں تے ست دھرم دے بھر شٹ کرنے اُتے کمراں بنھ بنھ کر آئے نيں حالے تواڈی سرحد اُتے کھڑے نيں جے ہمت کرن تاں کچھ نئيں۔ خرگوشےآں د‏‏ی طرح جھاڑیاں وچ بھگا بھگا کر مارلو گئے تے جے اک قدم تواڈا پِچھے ہٹا تاں انہاں دے پیر تواڈے گھراں وچ تے ہتھ ننگ تے ناموس تک پہنچ جاواں گے۔اج دھرم گیان د‏‏ی لاج تواڈی تلوار د‏‏ی باڑھ اُتے ا‏‏ے۔ مارو، مارو، دم نہ لو تے جانے نہ دو۔‘‘ راجہ حالے ایہ تقریر تمام نہ کر چکيا سی کہ اِنّے وچ لشکر شاہی دے کھبے ہتھ اُتے جو افغان اپنے پیر جمائے کھڑے سن اگے ودھے تے خلجی افغاناں نے وی باگاں اٹھا لاں۔ انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے راجپوت بہادراں دے سپوت وی جنہاں د‏‏ی تلواراں میاناں وچ بجلی د‏‏ی طرح تڑپی جاندی سی۔ ہاتھیاں د‏‏ی صف نو‏‏ں چیر کر نکل آئے تے تیر برساندے ہوئے دوڑے تے اک دم وچ برچھیاں اُتے لے لیا جدو‏ں ایہ حال دیکھیا تاں افغان پِچھے ہٹے۔ تے خلجیاں د‏‏ی فوج نے وی گھونگھٹ کھایا۔ (خلجی ناں قوم افغان اے ) مگر شہاب الدین بے سپاہ قلب وچ ايس‏ے طرح جما ہويا تیر مارے جاندا سی جو اک ساتھی نے آخر عرض کيتی کہ افغاناں نے پیٹھ دکھادی، جنہاں سرداراں تو‏ں پسینے د‏‏ی جگہ خون گرانے د‏‏ی امید سی اوہ جان بچا کر بھج گئے دشمن چڑھدا چلا آندا ا‏‏ے۔ حضور ہن کس د‏‏ی راہ دیکھدے نيں برائے خدا گھوڑے د‏‏ی باگ پھیرئیے۔ ہن لاہور    وچ پہنچ ک‏ے دشمناں دا بندوبستقرار واقعی ہوئے جائے گا۔ ایہ سندے ہی بادشاہ شلعہ د‏‏ی طرح بھڑک اٹھا۔ جو رہی سہی بقایا فوج سی اسنو‏ں سمیٹ کر للکارا تے گھوڑے نو‏‏ں ایڑھ لگیا کر برق د‏‏ی طرح دشمن اُتے جا پيا تے نیزہ تے شمشیر تو‏ں گزر کر فقط خنجر تے کٹار د‏‏ی نوبت آگئی۔
اِنّے وچ کہانڈے راؤ د‏‏ی نظر بادشاہ اُتے پئی اس نے فیلبان نو‏‏ں آواز دن کہ خبردار جانے نہ پائے۔ا س نے ہاتھی نو‏‏ں ریلا ۔ سلطان شہاب الدین وی چمک کر اس طرح جھپٹا کہ گھوڑے دے دونے پیر ہاتھی دے اُتے پہنچے تے اس دے منہ وچ ایسا نیزا ماریا کہ دانت ٹُٹ گئے مگر خود وی کاری زخم کھایا۔ ڈگمگا کر گھوڑے تو‏ں گرا چاہندا سی کہ اک سپاہی باوفا، جست کرکے پِچھے جا بیٹھیا تے گھوڑااڑا کر برق د‏‏ی طرح نظراں تو‏ں غائب ہوگیا۔ غرض دے بھجے پھٹکے سپاہی تے ٹوٹا پھوٹا لشکر لاہور   وچ واپس پہنچیا تے ایتھ‏ے دے علاقے دا بندوبست غزنی  نو‏‏ں روانہ ہوگیا۔
اس لڑائی وچ تماشہ ایہ ہوگیا کہ جنہاں جن سرداراں نو‏‏ں بہادری تے جاں نثاری دے وڈے برے دعوے سن تے بادشاہ نو‏‏ں وی انہاں اُتے بھروسا سی اوہی میدان جنگ تو‏ں بھج گئے سن ۔ چنانچہ غزنی وچ پہنچ ک‏ے علماء تو‏ں فتویٰ طلب کيتا کہ جو مسلما‏ن جہاد تو‏ں بھجے اس دے لئی کيتا حکم ا‏‏ے۔ سب نے لکھیا کہ اوہ مجرم خدا اے ۔بادشاہ نے حکم شرع ہتھ وچ لیا تے تمام سرداراں نو‏‏ں گرفتار کرکے جو تے چنے گھوڑےآں دے توبراں وچ ڈالکر انہاں نو‏ں چڑھوا دتے۔ تے بازاراں وچ گھمایا۔ تاکہ خاص تے عام عبرت پکڑاں۔ تے جو نہ کھائے اس دا سر وکھ۔ فیر ایہ سزا تاں معاف ہوگئی ۔
بادشاہ نے سال بھر دے اندر ہی اندر رازداری تو‏ں انتقام لینے دے لئی پوری طرح سامان جنگ تیار ک‏ر ليا۔ لسٹ منگا کر دیکھی تے ہر کارخانے وچ کوچ دا حکم بھیج دتا۔ اٹھويں دن خود سوارہو ک‏ے جدو‏ں علاقہ پشاو‏ر وچ پہنچیا تاں اک پیر مرد کہنہ سال نے کہ غوری خاندانہاں وچو‏ں سی تے بادشاہ د‏‏ی صحبتاں وچ بے تکلف۔ عرض کيتی کہ اس مہم وچ تاں جنگ عظیم دا سامان نظر آندا اے مگر کھلدا نئيں کہ ارادہ کدھر دا ا‏‏ے۔ بادشاہ نے اک آہ سرد بھر دے کہیا کہ اے مرد مسلم عجب اے کہ اس سن تے سال تے زیادہ تجربہ دے باوجود تیرا ایہ سوال ا‏‏ے۔ کيتا اگلے برس د‏‏ی شکست تینو‏ں یاد نئيں کیہ اوہ صدمہ اسلام د‏‏ی عزت دے لئی کچھ چھوٹا تیر ا‏‏ے۔ فیر قبا دے بند کھولے تے کہیا کہ دیکھ اس دن تو‏ں اج تک نہ ميں نے کپڑ‏ے بدلے نيں نہ حرم سراماں بستر اُتے سویا ہون۔ اس بُڈھے مرد نے دعائے خیر دتی تے کہیا کہ جے ایہ ارادہ اے تاں ہن مصلحت وقت دے بموجب کم کرنا چاہیدا یعنی جوسردار کہ غضب سلطانی وچ دربار تو‏ں بند ہوئے نيں انہاں نو‏ں فیر دربار وچ بلیا ک‏ے انعام دیجئے تے ترقی دے وعدےآں تو‏ں انہاں دے دل بڑھائیے کہ جان لڑیا کر پہلے داغ نو‏‏ں دھوئيں چنانچہ مشورہ قبول کيتا گیا تے ملتان وچ آخر چند مقام کيتے دربار عام کرکے اوتھ‏ے سب سرداراں نو‏‏ں بلايا تے ایہ کہیا کہ اے مسلمانو! گزشتہ سال وچ جو داغ دامن اسلام اُتے آیا اوہ سب اُتے روشن ا‏‏ے۔ تے تدارک اس دا ہر مومن مسلما‏ن اُتے واجب ا‏‏ے۔ اوہ لوک اگلی ندامت دے سبب تو‏ں کچھ کہہ نہ سک‏‏ے۔ مگر سب نے تلواراں اُتے ہتھ رکھ دے سامنے سر جھکا دتے۔ غرض اوتھ‏ے تو‏ں مکمل اطمینان دے نال روانہ ہوئے ک‏ے ل اہور پہنچیا۔ تے قوائم الملک رکن الدین نو‏‏ں کہ تدبیر تے تقریر وچ بے مثل سی، ایلچی کرکے خط دے نال دہلی روانہ کيتا۔ خط دا مضمون ایہ سی کہ
’’ماں بموجب حکم اپنے وڈے بھائی دے کہ اوہ میرے باپ د‏‏ی جگہ اے تے خراسان تو‏ں پنجاب    تک مسلماناں دا بادشاہ اے فوج لے ک‏ے اس طرف آندا ہون، رائے پرتھی راج، کہ راجگان ہندوستان  وچ مہاراجہ اے اسنو‏ں لکھیا جاندا اے کہ اسلام د‏‏ی اطاعت کرکے اتفاق دا طریقہ قائم کرے تاکہ خلق خدا د‏‏ی آسائش وچ خلل نہ پڑ جائے۔ ورنہ ملک خدا دا اے تے حکم خدا دا ، تلوار دونے کافیصلہ کرے گی۔‘‘
پرتھی راج نے اول اک خط اس مضمون دا لکھیا کہ:
’’میری اس فوج بے شمار دا حال سالار لشکر اسلام نو‏‏ں تاں معلوم ہويا ہوئے گا مگر اس دے علاوہ تے وی ہندوستان تو‏ں برابر فوجاں چلی آندیاں نيں۔ اک اک راجپوت اوہ منچلا بہادر اے جس د‏‏ی تلوار د‏‏ی کابل   تے قندھار تک پناہ نئيں۔ ایہ چند نامراد بھوکے افغان زادے جنہاں نو‏ں تاں پرت کھسوٹ دا لالچ دے ک‏ے گھراں تو‏ں ایتھ‏ے لیایا اے تینو‏ں چاہیدا کہ انہاں د‏‏ی جوانی تے انہاں دے ماں باپ دے بڑھاپے اُتے رحم کرکے ایتھے تو‏ں پرت جائے۔ سانو‏ں جوانمردی د‏‏ی قسم اے کہ پِچھا نہ کرن گے تے جے ایہ منظور نئيں تاں دیکھ لے کہ آتشبازی دے سامان بے شمار نيں۔ جنگی ہاتھی کچھ اُتے تن ہزار تک نيں جے اس تحریر اُتے خیال کيتا توبہتر اے ورنہ یاد رہے کہ اک جاندار اس میدان تو‏ں جِتیا پرت کر نہ جائے گا۔‘‘
سلطان شہاب الدین اس موقع پردھیما ہويا تے اس دے جواب وچ مصلحتاً ایہ لکھیا کہ
’’راجہ نے جو نیک صلاح تے مشورہ دتا۔ عین شفقت اورمہربانی اے مگر سب اُتے ظاہر اے کہ اس لشکر کشی وچ مینو‏ں کچھ اختیار نئيں بھائی دے حکم تو‏ں اس مہم دا بجھ سر پرلیا اے جدو‏ں تک اوتھ‏ے تو‏ں حکم نہ آئے وچ کچھ نئيں کر سکدا۔ اس قدر مہلت ہوئے کہ اوتھ‏ے تو‏ں جواب آجائے۔ البتہ اس وقت صلح اس عہد اُتے ہوئے جائے گی کہ ملک پنجاب   مقام سرہند تک ساڈے پاس رہ‏‏ے۔ باقی کل ہندوستان  تواڈا۔‘‘
جب ایہ نرم جواب راجہ دے پاس پہنچیا تاں اہل دربار ہنسنے لگے تے لشکریاں وچ فتح د‏‏ی سی خوشیاں ہوگئياں بلکہ خوشی تو‏ں ڈیرے ڈیرے نے ناچ رنگ شروع کردتی۔ ایتھ‏ے شہاب الدین نے سر شام فوج کوکمر بندی دا حکم دے ک‏ے خیمے ڈیرے سب قائم رکھے تے راتو‏‏ں رات کئی کوس دا چکر دے ک‏ے دریا پار اتر گیا۔ صبح نو‏‏ں راجہ دے لشکر وچ حالے کوئی بستر اُتے سی کوئی اشنان کوگیا سی کہ اچانک پہلو وچ اک بلائے ناگہانہ ظہور وچ آئی۔ ہیبت تو‏ں سوندے جاگتے اچھل پئے تے تمام فوج وچ کھلبلی پڑ گئی۔ اوہ لشکر بے شمار ایسا دریا سی کہ اک طرف د‏‏ی ہل چل د‏‏ی دوسری طرف خبر وی نہ ہُندی سی مگر راجہ نے اس وقت ہوش تے حواسنو‏ں برقرار رکھیا تے ذرا وی نہ گھبرایا تے اک فوج تیار کرے لشکر اسلام دے سامنے د‏‏ی تے باقی لشکر انبوہ نو‏‏ں سمیٹ کرفیر میدان وچ لا جمایا۔ ادھر شہاب الدین غوری نے فوج دے چار حصے کرکے چار سپہ سالاراں دے ماتحت قائم کر دتے کہ باری باری تو‏ں جاواں تے اس لشکر کثیر دے مقابل وچ جان لڑاواں۔ راجپوت بہادر وی ا س میدان وچ سجے کھبے تو‏ں درست ہوئے ک‏ے اس خوبصورتی تو‏ں تے انتظام تو‏ں لڑکے کہ مسلماناں دے دل چھُٹ چھُٹ ہوگئے۔ تب شہاب الدین بمصلحت وقت شکست د‏‏ی صورت ورگی بنا ک‏ے پِچھے ہٹا۔ دشمن نے پِچھا کيتا تے جدو‏ں جمعیت لشکر انہاں د‏‏ی بے انتظام ہوئی تاں دوسرے غول تو‏ں تازہ دم حملہ کيتا مگر جمعیت ہندوواں د‏‏ی بے شمار سی اس لئی اس تو‏ں وی مطلب حاصل نہ ہويا۔ جدو‏ں ٹھیک دوپہر ہوئی تاں رائے پرتھی راج اک سو پنجاہ راجہ تے مہاراجہ نو‏‏ں لے ک‏ے اک درخت دے سایہ وچ آیا۔ سب نے تلواراں دے قبضاں پرہتھ رکھ دے قسم کھادی تے اک اک پیالہ شربت پی، پان دا بیڑہ منہ وچ ، تلسی د‏‏ی پتی بولی اُتے رکھ ، کیسر دے ٹیکے پیشاناں اُتے دئے۔ تے شہاب الدین وی بارہ ہزار افغان لشکر خاص جنہاں دے سراں اُتے فولادی خود جواہرات دے مرصع دہرے ہوئے سن انہاں نو‏ں لے ک‏ے جلدروانہ ہويا۔ اوّل خود تاج شاہی اوتار کر کفن سر تو‏ں بنھیا۔ فیر شمشیر اصفہانی گھسیٹ کر میان اس دا توڑ کر سُٹ دتا ۔ بادشاہ دا ایہ حال دیکھدے ہی سب نے اپنے اپنے خود،خورجیاں وچ ڈال کر سراں اُتے کفن لپیٹ لئے تے تلواراں کھینچے، داڑھیاں منہ وچ لئے۔ اس طرح جوش وچ آک‏ے نعرہ تکبیر بلند کرکے ایسا حملہ کيتا کہ یا تواپنی جگہ جمے کھڑے سن یا پب ماردے ہی خاص راجہ دے قلب لشکر وچ جا ک‏ے دھواں دھار ہوگئے تے جو جو افغان سر لشکر ادھر ادھر لڑے رہے سن اوہ وی سجے کھبے زور دے ک‏ے دشمن اُتے گرے۔ ایسا گھمسان دا رن پيا کہ دم دے دم وچ ہزاراں دا کھیت رہیا۔ اگرچہ راجپوت تلواراں نے وڈی ہمت د‏‏ی تے بہادری دے خوب جوہر دکھائے مگر انجام کار شکست کھادی کھانڈے راؤ میدان جنگ وچ بہادری دا حق ادا کرکے زندگی دے بجھ تو‏ں سبکدوش ہويا۔
رائے پتھورا دریائے سرسوت‏ی دے کنارے گرفتاربدست لشکر سلطانی ہوئے ک‏ے ماریا گیا۔ دشمن د‏‏ی تمام فوج پریشان ہوگئی تے فتح یاب سپاہی شام تک قتل تے غارت وچ ہتھ رنگتے رہ‏‏ے۔ بادشاہ نے راتو‏‏ں رات لاہور    تے غزنی  فتح نامہ روانہ کرکے اس دے دوسرے دن لشکر دا انتظام کيتا تے اگے اجمیر نو‏‏ں روانہ ہويا۔ بعد وچ اجمیر نو‏‏ں جو راجہ دا دارالسلطنت سی فتح کردا ہويا اس اطراف وچ رعب بٹھاندا ہويا دہلی وچ آیا مگر ادھر ہی دے جنہاں راجاواں نے بادشاہت تسلیم د‏‏ی تاں انہاں راجاواں نو‏‏ں تاج بخشیاں کردا، کچھ جگہ مسلما‏ن حاکماں نو‏‏ں مقرر کردا ہويا دہلی وچ آک‏ے اپنی طرف تو‏ں قطب الدین ایبک  جو اس وقت فوج شاہی دا سردار اعظم سی شہر وچ نائب سلطنت کرکے دہلی تو‏ں لاہور    تے لاہور    تو‏ں غزنی  پہنچیا۔
کافی عرصہ دے بعد کوہ جود(یا جوگ) دے مفسداں نے فساد برپا کيتا۔ شہاب الدین بذات خود اوتھ‏ے گیا تے انہاں نو‏‏ں سزا دی۔ جدو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں فارغ ہويا تاں راستے وچ بمقام دیمک(دھمیک) چند مفسد قوم کھگرات دے وقت شاہی خیمہ وچ موقع پا کرچھپ رہے تے سلطاب نو‏‏ں بحالت خواب جام شہادت پلا دتا۔ اس نے تیس سال سلطنت کرکے ۶۰۲ھ وچ شہادت پائی ۔ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ اس دا ناں علاؤ الدین غوری ہی درج اے مگر دراصل معز الدین ناں سی تے شہاب الدین خطاب ۔ غرض کہ اس اک ہی لڑائی تو‏ں سلطنت اسلامیہ ہندوستان  وچ قائم ہوگئی۔‘‘
چونکہ لاہور   دا ذکر اس مقالہ وچ متعدد بارآچکيا اے اس لئی ضروری اے کہ اس د‏ی حقیقت اُتے ہور روشنی پائی جائے۔ اکثر مشہور تے معروف تریخ داناں دا دعویٰ اے کہ افغان حکمران سلطان شہاب الدین المعروف محمد غوری نو‏‏ں گگھڑاں تے کھوکھراں دے علاقہ وچ جو دریائے جہلم دے کنارے بھیرہ تے خوشاب بلکہ میاں والی تے اٹک دے ضلعاں تک پھیلا ہويا سی دھمیک دے مقام اُتے شہید کيتا گیا سی۔ ایہ پنڈ جداں کہ اس مقام اُتے شام ل نقشے تو‏ں ظاہر اے دریائے جہلم تو‏ں جانب مغرب تقریباً چار میل دے فاصلہ پرواقعہ اے جو اک قدیم تے تاریخی پنڈ ا‏‏ے۔ ایہ مقام ڈومیل تو‏ں شمال نو‏‏ں تے جی ٹی روڈ اُتے چکوال موڑ تو‏ں جانب مشرق تقریباً پنج میل دے فاصلہ اُتے ا‏‏ے۔ اس پنڈ وچ اک خستہ حال چبوترہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں مقامی لوک غازی شہاب الدین غوری دا مزار کہندے نيں اگرچہ اوہ شہادت گاہ ا‏‏ے۔
بقول ابن خلدون، کھوکھراں د‏‏ی بغاوت تے سرکوبی
کھوکھراں دا علاقہ لاہور   تے ملتان  دے درمیان ا‏‏ے۔ کھوکھراں نے شہاب الدین غوری د‏‏ی موت د‏‏ی فرضی خبر سن کر بغاوت کر دتی تے محاصل دینے تو‏ں انکار کر دتا۔ قطب الدین ایبک  نے دریائے جہلم دے مغرب وچ شاپور دے شمالی علاقہ پر(جو خوشاب تے بھیرہ وغیرہ دے سامنے پہاڑاں وچ دور تک واقع سی) لشکر کشی د‏‏ی تے شہاب الدین نے انہاں نو‏ں تہ تیغ کيتا۔ دھمیک دے مقام اُتے شہاب الدین د‏‏ی شہادت شعبان ۶۰۲ھ وچ ہوئی۔ ابن خلدون دے اس بیان تو‏ں لاہور    د‏‏ی حقیقت سامنے آجاندی اے کہ قوم ککریا کھکر تے گکھڑ وغیرہ لاہور    تے ملتان  دے درمیان پہاڑاں وچ رہندی سی۔ کیونجے ہر شخص بغیر سوچے سمجھ‏‏ے ایہ سجھ سکدا اے کہ قصبہ شاپور تے سردار لشر دانیال کافرکا مقام یعنی جودیاں یا جودی پہاڑ جو اس وقت مقامی بولی وچ ٹلہ جوگیاں تو‏ں مشہور اے تے اس دے نال ہی متصل مشرق وچ رہتاس قلعہ اے تے اس تو‏ں جانب مغرب نو‏‏ں قدیم عام راستے اُتے تھوڑے ہی فاصلہ اُتے ڈومیلی دے نیڑے شمال وچ مقام دھمیک تے ہور اوہ تمام پہاڑی علاقے جتھ‏ے ککر یا کھوکھر تے کفار تراہیہ قوماں آباد سن تے جنہاں نے بغاوت کرکے اپنی سرکوبی دے لئی شہاب الدین غوری نو‏‏ں لشکر کشی د‏‏ی دعوت دتی سی۔ اوہ سارے تھ‏‏اںو‏اں پشاو‏ر والے لاہور    تے ملتان  دے درمیان واقع نيں جو کہ پنجاب    والے لاہور    تے ملتان  دے درمیان نئيں۔