cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زکریا خان تے سکھ
بھائی منی سنگھ
گرو تیغ بہادر صاحب جدوں مشرقی کھیتراں دے اپدیشک دورے ولوں واپس شری انندرپر صاحب جی پجے تاں بھائی منی سنگھ وی اتھے ہی آ گئے۔ اتھے تسیں گروبانی دیاں پوتھیاں دیاں نقلاں اتارن اتے اترواؤن دی سیوا نوں سمبھالیا۔
1699 دی وساکھی والے دن شری گرو گوبند سنگھ صاحب جی ولوں خالصہ پنتھ دی قیام کیتی گئی۔ اس موقعے اتے بھائی منی سنگھ جی نے اپنے بھراواں اتے پتاں سمیت امرتپان کیتا۔ تہاڈا نام منی ولوں بھائی منی سنگھ ہو گیا۔ شری اندپر صاحب جی دی پہلی لڑائی وچ، جس وچ پہاڑی راجاواں نے ہاتھی نوں شراب پلاکے قلعے دا دروازہ توڑن لئی بھیجیا سی، اسدا مقابلہ بھائی منی سنگھ دے سپتر– بھائی بچتر سنگھ اتے بھائی ادے سنگھ نے کیتا سی۔ جدوں شری گرو گوبند سنگھ جی نے آنندپور صاحب دا قلعہ چھڈیا تاں بھائی منی سنگھ جی، ماں سندر کور اتے ماں صاحب کور جی نوں دلی پہنچان وچ کامیاب ہوئے۔
مکتسر دی لڑائی دے بعد جدوں شری گرو گوبند سنگھ صاحب جی صابو دی تلونڈی (بٹھنڈہ) پجے تاں بھائی منی سنگھ جی، گرو صاحب جی دیاں پتنیاں اتے سنگت نوں لے کے اتھے حاضر ہوئے۔ اتھے ہی گرو صاحب جی نے دمدمی بیڑ صاحب تہاتھوں لکھوائی۔
بندہ سنگھ بہادر  دی موت دے بعد شردھاوش کئی سنگھاں نے  بندہ  نوں مننا شروع کر دتا سی۔ اوہ اپنے آپ نوں بندئی خالصہ کہندے سن۔ بھائی مہنت سنگھ کھیمکرن، بندئی دے جتھیدار سن۔ بندئی اک دوجے نوں ملدے سماں 'واہگرو جی کا خالصہ واہگرو جی کی فتح' دے ستھان اتے 'فتح درشن' بول کے تعریف کردے سن۔ بندئی، شری امرتسر صاحب جی اتے قبضہ کرن لئی چل پئے۔
دوجے پاسے اصلی خالصے ولوں بابا ونود سنگھ دے سپتر بابا کاہن سنگھ نے دیوالی اتے سکھاں نوں اکٹھے کرن دی آگیا ہکمت ولوں پہلاں ہی لے لئی سی۔ دوناں گٹ شری امرتسر صاحب جی پجے اتے اپنے–آپ نوں اصلی وارث اتے پربندھک ثابت کرن لئی اک دوجے نوں مرن–مارن تک تیار ہو گئے۔ سکھ سنگت نے دوناں گٹاں نوں اس ناجوک سماں وچ لڑائی نہیں کرن دی گل منوا لئی، کیونکہ کافی سماں بعد سکھ آپس وچ ملکے بیٹھے سن۔ ایہہ مغل ہکمت دی وی چال لگدی سی کہ ایہہ آپس وچ جھگڑ کر مر جانگے۔ اسلئی اکٹھے کرن دی آگیا وی دے دتی گئی سی۔ دیوالی تاں آرام ولوں نکل گئی پر جذبات بھڑک اٹھے۔ اسدے لئی کسے مستقل حل دی لوڑ سی۔
دیوالی دے بعد سکھاں نے ماں سندر کور جی نوں سارے خطریاں ولوں جانو کرایا۔ ماں سندر کور جی نے دور نظر ولوں کم لیندے ہوئے، بھائی منی سنگھ جی نوں شری امرتسر صاحب جی دا انچارج بنا کے بھیجیا اتے نال ہی انھاننوں مکھ گرنتھی وی تعینات کیتا گیا۔ شری امرتسر صاحب جی آکے بھائی منی جی نے ساری حالت دا لیکھا–جوکھا کیتا۔ پہلاں تاں سیوا سنبھال دا پربندھ ٹھیک کیتا۔ مریادا قایم کیتی۔ وساکھی اتے سمچے خالصہ پنتھ نوں اکٹھے ہون نوں کیہا۔
سن 1721 ولوں بھائی منی سنگھ جی سکھ قوم دی اگوائی کر راے سن۔ سن 1738 دی دیوالی نوں بھائی منی سنگھ جی نے سارے پنتھ نوں اکٹھے کرن دی لسٹ۔ مغل ہکمت دے زکریا خان نے اس شرط اتے منجوری دتی کہ 5,000 روپئے کر دے روپ وچ دینے ہونگے۔ بھائی منی سنگھ جی نے اس گل نوں قبول کر لیا، کیونکہ اوہ پنتھ نوں اکٹھے کرنا ضروری سمجھدے سن۔ اوہناں دا وچار سی کہ سبھ اکٹھے ہونگے تاں روپئے وی آ جانگے۔
دوجے پاسے زکریا خان دی سکیم سی دی اکٹھے مکمل خالصہ نوں دیوالی والی رات وچ گھیر کے توپاں ولوں اڈیا دتا جاوے۔ بھائی منی سنگھ جی نے اس دیوالی دے موقعے اتے اکٹھے ہون دے خاص ہکمنامے وی بھیجے سن۔ زکریا خان  دی ایہہ چال سی کہ دیوان لکھپت رائے نوں بھاری فوج دیکے خالصہ اتے حملہ کیتا جاوے۔ ادھر فوجاں اکٹھے ہندے ویکھکے اتے خبر ملن اتے بھائی منی سنگھ جی نے اپنے سکھاں نوں دوڑایا اتے باہر ولوں آؤن والے سنگھاں نوں راستیں وچ ہی روک دین دا جتن کیتا۔
پر پھر وی سارے سنگھ روکے نہیں جا سکے اتے بہت گنتی وچ اکٹھے ہو گئے۔ چال دے مطابق لکھپت رائے نے حملہ کر دتا۔ دیوان لگ نہیں سکیا۔ کئی سنگھ شہید ہو گئے۔ بھائی منی سنگھ جی نے اس گھٹنا دا بہت روش منایا اتے ہکمت دے کول سازش دا خلاف بھیجیا۔ پر زکریا خان نے الٹے 5,000 روپئے دی منگ کیتی۔ بھائی منی سنگھ جی نے کیہا دی لوک اکٹھے تاں ہوئے نہیں، پیسے کس گل دے۔
ميكن
لفظ میکن اک جٹ ذات د‏‏ی گوت اے، پاکستان پنجاب وچ بہت گاوٴں اس ذات تو‏ں مشہور تے اس ناں تو‏ں منسلک نيں مثلاً ،پنڈ میکن، پنڈ لسوڑی، ایہ دونے پنڈ ضلع منڈی بہاؤالدین وچ واقعہ نيں، ضلع سرگودھا وچ وی جٹ میکن ذات د‏‏ی اکثریت موجود اے تے کئی پنڈ انہاں دے ناں تو‏ں منسلک نيں ایہ تحصیل بھیرہ تو‏ں تحصیل ساہیوال تک ضلع سرگودھا وچ اکثریت تو‏ں موجود نيں-
زکریا خان تے سکھ
بھائی منی سنگھ
بھائی منی سنگھ جی ہکمت دی چال وچ پھس چکے سن۔ انھاننوں بندی بناکے لاہور دربار وچ پیش کیتا گیا۔ زکریا خان نے انھاننوں اسلام قبول کرن نوں کیہا اتے جرمانے دی رقم ادا نہیں کرن دی صورتَ وچ اوہناں دا انگ–انگ جدا کرن دا حکم دتا۔ بھائی منی سنگھ جی نے شہادت قبول کردے ہوئے کیہا کہ سکھی اتے میں کئی جیون نؤچھاور کرن نوں تیار ہاں۔
ميكن
میکن خاندان
میکن، کدی کدی میکان یا مکین وی کہندے نيں ایتھ‏ے تک کہ میکن د‏‏ی وی جاٹ حیثیت دا قبیلہ ا‏‏ے۔ اوہ پنور (پرمار) راجپوتاں اورڈھڈھی قبیلے د‏‏ی طرح اس دے آبا و اجداد وی بہار دے دعویدار نيں۔ قبیلہ دا دعویٰ اے کہ سندھ وچ عرب حکمرانی دے خاتمے دے بعد ، تھل وچ آباد ہويا ، جدو‏ں ہندو بادشاہ کانؤج ، اک پرمار راجپوت نے تھل دے علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اس نے اپنے رشتہ داراں ، میکناں نو‏‏ں آباد کيتا۔ اس دے بعد انہاں نے بھکرضلع وچ واقع مانکیرا قصبے وچ قائم اک ریاست قائم کيتی ، جو تھل دا بیشتر حصہ احاطہ کردا سی تے اس نے پنج سو سال تک جاری رکھیا ، ایتھ‏ے تک کہ اس ریاست نو‏‏ں بلوچاں نے حملہ کرکے تباہ کر دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی اک روایت دے مطابق ، مانکیرا ریاست د‏‏ی بنیاد راجا سنگھ نے رکھی سی ، جس دا تعلق کنوج دے شاہی گھر تو‏ں سی تے اس نے دہلی دے سلطان غیاث الدین بلبن دے زمانے وچ ، اسلام قبول کيتا سی۔ بابا فرید گنج شکر۔ پندرہويں صدی دے آخر تک ، مکران نال تعلق رکھنے والے بلوچ منکیرہ دے آس پاس تے اس دے آس پاس اس ملک وچ آئے تے اس دے بعد اگلے تن سو سال تک اس ریاست اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ میکن جو کیرانہ بار وچ آباد ہوئے تے بار دے دوسرے قبیلے د‏‏ی طرح ، دیہا‏تی بن گئے۔ انہاں نے ، گرنال دے مغرب وچ واقع ، کریانہ بار وچ واقع اک مقاطعہ والے علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، حالانکہ کم تعداد جہلم تے گجرات ضلعے وچ وی ا‏‏ے۔ موجودہ علاقے وچ ہن سرگودھا ، خوشاب تے میانوالی ضلعے دا اک حصہ بندا اے ، حالانکہ جداں کہ پہلے ہی ذکر کيتا جا چکيا اے کہ جہلم ، گجرات تے منڈی بہاؤالدین ضلعے وچ چھوٹی چھوٹی بستیاں نيں۔ پوٹھوہار وچ ، جہلم / چکوال دے علاقے وچ ، میکن اک اہ‏م قبیلے د‏‏ی جماعت ا‏‏ے۔
سرگودھا د‏‏ی یونین کونسل کوٹ بھائی خان وچ میکناں د‏‏ی اکثریت ا‏‏ے۔ ضلع سرگودھا دے انہاں دیہاتاں وچ بیہک میکن شامل نيں ، کہیا جاندا اے کہ میکناں نے پہلا پنڈ بنایا سی جدو‏ں اوہ بار ، ابو والا ، چکرالہ ، دیوال ، گوندل (تحصیل شاہ پور) ، موچیوال ، اوکھلی محلہ ، سلطان پور میکن والا ، جالپانہ ، ڈیرہ منتقل ہوئے سن ۔ کرم علی والا ، چک نمبر 88 NB ، چک نمبر 142 NB ، نہنگ چک 71 NB چک 74 NB ، چک 10 NB ، چبہ پورانا ، تحصیل شاہ پور وچ فیض سلطان کالونی ، کوٹ بھائی خان ، کوٹ پہلوان ، عاقل شاہ ، کوٹ کمبوہ ، Wadhi ، کوٹ شادا ، گل محمد والا تے ویگوال تے تحصیل شیر محمد والا۔ ، میکن ضلع خوشاب دے پنڈ محیب پور وچ وی پائے جاندے نيں۔
زکریا خان تے سکھ
بھائی منی سنگھ
قاضی نے بوٹی–بوٹی کٹن دا حکم سنایا اتے انھاننوں شاہی قلعے دے کول بوٹی–بوٹی کٹن لئی لے گئے۔ بھائی منی سنگھ جی دے کئی ساتھیاں نوں وی سخت سزاواں دتیاں گئیاں۔ بھائی منی سنگھ جی نوں جدوں شہید کرن لئی لے جایا گیا، تاں بوٹی کٹن والا بھائی جی دا ہتھ کٹن لگا تاں، بھائی منی سنگھ جی بولے کہ انگلی ولوں کٹنا چالُ کر، کیونکہ تہاڈے آقاواں نے بوٹی–بوٹی کٹن دا حکم دتا اے۔ اس پرکار بھائی منی سنگھ جی شہید ہو گئے۔ تہاڈی شہیدی نے ہر اک سکھ وچ غصے اتے جوش دی لہر بھر دتی۔
ميكن
میکن خاندان
اس بنیادی علاقےآں دے باہر ، ضلع جہلم وچ ، سب تو‏ں اہ‏م دیہات چوٹالہ (جہلم تحصیل) ، چک مجاہد (تحصیل پنڈ دادن خان) تے ٹوبہ (پنڈ دادن خان تحصیل) نيں ، جدو‏ں کہ ضلع چکوال وچ ، اہ‏م میکن دیہاتاں وچ منگوال ، ویرو ، لکھوال ، تھانیل کمال ، ڈنگی زیر ، ڈھوک ڈھبری (گوندل تے میکن دے درمیان تقریبا even یکساں طور اُتے تقسیم شدہ) ، چک بھون ، تھوک بہکور تے گھگ دے نیڑے ڈھوک میکن (جو وڈے پیمانے اُتے اک گھگ جاٹ دیہات اے ، لیکن میکن دے متعدد خاندان نيں)۔ چکوال وچ آبادی دے لحاظ تو‏ں میکن جاٹاں دا سب تو‏ں اہ‏م جاٹ قبیلہ ا‏‏ے۔
جدو‏ں کہ ضلع گجرات وچ ، ایہ تحصیل کھاریاں دے پنڈ میکن تے پڑوسی منڈی بہاؤدین ضلع وچ پائے جاندے نيں ، اس دے اہ‏م پنڈ لسوڑی کلاں ، لسوڑی خورد ، میکن تے ٹھٹی باوا نيں۔
زکریا خان تے سکھ
بھائی منی سنگھ
اتہاس گواہ اے کہ سکھ قوم جتھے اتی اتم درجے دی دیالو قوم اے، اتھے جالماں نوں چھوڑدی وی نہیں۔ جنی وی شہیدیاں ہوئیاں ہن، اوہناں دا بدلہ لئی بناں خالصہ ٹلیا نہیں اے۔ اسلئی ایہہ ضروری سی کہ جنہاں ہتیاریاں دا بھائی منی سنگھ جی دی شہیدی وچ ہتھ سی، انھاننوں اوہناں دے کیتے دی سجا دتی جاوے۔ اسلئی سبھتوں پہلاں سردار اگھڑ سنگھ (جو بھرا منی سنگھ جی دے بھتیجے سن) نے دن دہاڑے قاتلاں نوں مٹا دتا۔
ہوہائی جھیل
thumb| رات نوں بیجنگ وچ ہوہائی جھیل thumb| ہوہائی جھیل دی سیر ہوہائی جھیل (     'ریئر لیک') مدھ بیجنگ، چین دے زیچینگ ضلعے وچ اکّ جھیل اتے اس دے آلے-دوآلے دے علاقہ اے۔ کیانہائی 'فرنٹ لیک' اتے زیہائی 'ویسٹرن لیک' دے نال، ہوہائی جھیل  تن جھیلاں وچوں سبھ توں وڈی اے، جس وچ شچہائی شامل اے، مدھ بیجنگ وچ تن اتری جھیلاں دا گروہی نام۔ 2000 دے دہاکے دے شروع توں، ہوہائی جھیل دے آلے-دوآلے دا ہوٹونگ آنڈھ-گوانڈھ اپنی نائیٹ لائیف لئی مشہور ہو گیا اے کیونکہ جھیل دے کنڈھے دے بہت سارے نواس ریسٹورینٹاں، بار اتے کیفے ہن۔ ایہہ کھیتر خاص طور 'تے بیجنگ آؤن والے غیرملکی سیلانیاں لئی مشہور اے اتے اکثر پرواسی بھائیچارے اتے مقامی لوکاں دیاں نوجوان پیڑھیاں ولوں وی دیکھیا جاندا اے۔
ميكن
میکن خاندان
اس دے علاوہ میکن بلوچستان وچ وی آباد نيں۔
زکریا خان تے سکھ
بھائی منی سنگھ
پر ہنے وی دو وڈے ہتیارے صمد خان اتے خان بہادر زکریا خان باقی سن۔ مشہور صمد خان یوپھسپھجئی کرکے مشہر سی، جنھے بھائی منی سنگھ جی نوں کافی کشٹ دتے سن۔ سکھ پنتھ دے مہان جتھیدار نواب کپور سنگھ دے اک جتھے ولوں صمد خان دی مٹھبھیڑ ہو گئی اتے صمد خان پھڑیا گیا۔ اسنوں رسوں ولوں باندھ کے گھوڑیاں دے پچھے بنھ دتا گیا اتے گھوڑیاں نوں خوب دوڑایا۔ اس پرکار اس اپرادھی نوں وی دنڈ دے دتا گیا۔
صمد خان دی موت نوں ویکھکے دوجے اپرادھی زکریا خان نوں سمجھ آ چکی سی کہ خالصے نے اک دن اسدا وی بھیڑا ہالہ کرنا اے۔ اس ڈر ولوں اسنے قلعے ولوں باہر نکلنا بند کر دتا۔ اس پاپی دی وی سن 1745 وچ خالصے دے ڈر ولوں موت ہو گئی۔
ہوہائی جھیل
بیجنگ بسّ روٹ 5, 60, 90, 107 اتے 204 ہوہائی دے مشرق ول، ڈرمّ ٹاور 'تے رکدے ہن۔ لائن 6 'تے بیہائی شمالی' تے سبھ توں نزدیکی سبوے سٹیشن کیانہائی توں لگبھگ ادھا کلومیٹر پچھم ول اے۔ ہوہائی جھیل تک پہنچن لئی، سبویء سواریاں نوں کیانہائی دے کنارے توں ہوہائی جھیل i تک اتر ول ترنا اے۔
زکریا خان تے سکھ
زکریا خان ولوں پھیر سکھاں دا دمن چکر تجربہ
نادرشاہ دے پرتن دے مگروں زکریا خان نے اسدی دتی ہوئی سیخ نوں بہت گمبھیرتا ولوں لیا، اسنوں ہن چارے پاسے صرف سکھاں دی ودھدی ہوئی طاقت ولوں ڈر وکھائی دین لگا۔ اسنوں احساس ہون لگا کہ سکھ کدے وی اسدا تختہ پلٹ سکدے ہن اتے اسدے ہتھ ولوں ستا چھن جاوے گی۔ ات: اسنے اپنا مکمل زور سکھاں دے سرتباہی لئی لگا دتا۔
ہوہائی جھیل
سونگ چنگ-لنگ دا سابقہ نواس اتے پرنس گونگ مینشن دوویں ہوہائی علاقے وچ واقع ہن۔
جیک بلیکہم
جان میکارتھی بلیکہم(۱۱ مئی ۱۸۵۴ - ۲۸ دسمبر ۱۹۳۲) اک ٹیسٹ کرکٹر سی جو وکٹوریہ تے آسٹریلیا دے لئی کھیلدا سی۔ اک ماہر وکٹ کیپر، بلیکاساں مارچ ۱۸٧٧ وچ میلبورن کرکٹ گراؤنڈ وچ پہلا ٹیسٹ میچ تے ۱۸۸۲ دا مشہور ایشز ٹیسٹ میچ کھیلا۔ اس پوزیشن وچ انہاں د‏‏ی مہارت ایسی سی کہ اس نے وکٹ کیپنگ دے فن وچ انقلاب برپا کر دتا تے انہاں نو‏ں "وکٹ کیپرز دا شہزادہ" کہیا جاندا سی۔ اپنے کیریئر دے آخر وچ ، انہاں نے آسٹریلوی ٹیم د‏‏ی کپتانی کيتی۔
زکریا خان تے سکھ
زکریا خان ولوں پھیر سکھاں دا دمن چکر تجربہ
زکریا خان نے دل خالصے دے ہیرو نواب کپور سنگھ  نوں سنیہا بھیجیا، اوہ نادر ولوں لوٹے ہوئے خزانے دا ادھا حصہ اسنوں پرتیا دے نہیں تاں سدھی ٹکر لئی تیار ہو جاؤ۔ اسدے جواب وچ سردار کپور سنگھ  نے کہلوا بھیجیا کہ ببر شیر دی داڑ وچوں ماس ڈھونڈھدے ہو، اجیہا ممکن ہی نہیں اے۔ ہن نواب صاحب ویری ولوں چیتن ہو چکے سن، انھاننے ٹکراؤ ولوں بچن لئی اپنی فوج نوں دور پردیش وچ جان دے حکم دے دتے۔
جیک بلیکہم
مڈھلا جیون
بلیکھم فٹزروئے نارتھ دے اندرونی میلبورن مضافات‏ی علاقے وچ پیدا ہويا سی، جو نیوز ایجنسی فریڈرک کین بلیکہم تے انہاں د‏‏ی اہلیہ لوسنڈا (née McCarthy) دا بیٹا سی۔ بلیک ہیم اک بینک کلرک بن گیا، تے کئی سالاں تک کالونیل بینک آف آسٹرالیسیا وچ اک عہدہ اُتے فائز رہیا۔ کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی گھنی سیاہ داڑھی، جو اس وقت اک مساوی تے قابل اعتماد فطرت د‏‏ی علامت سمجھی جاندی سی، اپنے صارفین نو‏‏ں یقین دلاندی سی۔ اس دا بہنوئی جارج یوجین "جوئی" پامر سی۔
ہوہائی جھیل
اتہاس
ہوہائی دی نقلی جھیل یوآن شاہی خاندان دے دوران بنائی گئی سی، اتے شاہی خاندان دے پرانے پانیاں دا حصہ بنی سی۔ کھیتر نوں یوان ولوں نرم کیتا گیا سی، اتے خاص طور 'تے شاہی پروار لئی راکھواں کیتا گیا سی۔ دادو دی یوآن سردیاں دا راجگڑھ وچ بنایا گیا، اج ایہہ بیجنگ دے مرکز وچ واقع اے۔ ایہہ شہر ممنوعہ دے  ساہمنے اے، اتے اج بیجنگر لوکاں لئی آرام کرن دے تھاں وجوں، اتے اس دے نائیٹ لائیف لئی مشہور اے
زکریا خان تے سکھ
زکریا خان ولوں پھیر سکھاں دا دمن چکر تجربہ
اسدے پچھے اوہناں دی کجھ ووشتاواں وی سن۔ نادر دی فوج ولوں جوجھدے ہوئے اوہناں دے بہت سارے جودھا ویررفتار حاصل کر گئے سن۔ سارے فوجی زخمی سمت وچ اپچار ہیتُ بسترے اتے پئے ہوئے سن۔ کجھ اوہناں عورتاں نوں اوہناں دے گھراں وچ واپس چھڈن لئی گئے ہوئے سن، جو انھاننے نادر دے داستے ولوں آزاد کروائیاں سن۔ کجھ اک اوہناں یوتیاں دے آگرہ اتے سکھ یودھاواں نے ویاہ کر لیا سی، جنہاں نوں نواب صاحب نے آگیا حاصل کر دتی سی۔ اوہ جودھا وی نووواہت ہون دے کارن چھٹی اتے سن۔ بھلے ہی نواب صاحب نوں نویں جواناں دی بھرتی بہت سہج روپ وچ مل رہی سی پر اپرشکشت فوجیاں اتے بھروسہ نہیں کیتا جا سکدا سی۔
جیک بلیکہم
کرکٹ کیریئر
بلیکہم ۱۶ سال د‏‏ی عمر وچ کارلٹن کرکٹ کلب د‏‏ی پہلی گیارہ وچ بطور بلے باز شام‏ل ہوئے۔ اوہ پہلی بار ۱۸۷۴ء وچ وکٹورین ٹیم دے لئی نمودار ہوئے، تے ویہہ سال تو‏ں ودھ عرصے تک ٹیم دے وکٹ کیپر دے طور اُتے خودکار انتخاب رہ‏‏ے۔ اوہ انگلینڈ دا دورہ کرنے والی پہلی ۸ آسٹریلوی کرکٹ ٹیماں دے رکن سن ۔ اوہ سٹمپ دے نیڑے کھڑے ہونے والے پہلے وکٹ کیپراں وچو‏ں جانے جاندے نيں، ایتھ‏ے تک کہ تیز ترین گیند بازاں تک، دستانے پہنے ہوئے سن جسنو‏ں جیک پولارڈ نے "باغبانی تو‏ں تھوڑا زیادہ" دے طور اُتے بیان کيتا سی۔ اس نے لمبے سٹاپ د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں ختم کر دتا، تے پولارڈ دا کہنا اے کہ "انگلینڈ وچ اپنے اک دوراں اُتے اوتھ‏ے پادریاں دے اک گروپ نے شکایت کیت‏‏ی کہ اوہ کرکٹ د‏‏ی بہتری دے لئی خطرہ نيں، حوصلہ افزائی کردے ہوئے اس نے طویل وقفے نو‏‏ں ختم کر دتا۔ -اسٹاپ، پنڈ د‏‏ی ٹیماں وچ پادریاں د‏‏ی روايتی فیلڈنگ د‏‏ی جگہ۔" بلیکسانو‏ں کرکٹ تریخ دے پہلے ہی ٹیسٹ میچ دے لئی منتخب کيتا گیا سی، جو مارچ ۱۸۷۶/۷۷ء وچ میلبورن وچ منعقد ہويا سی۔ آسٹریلیا دے معروف باؤلر فریڈ اسپوفورتھ نے میچ وچ کھیلنے تو‏ں انکار کر دتا سی، کیونجے بلیکسانو‏ں سپفورتھ دے مقابلے وچ ترجیح دتی گئی سی۔ نیو ساؤتھ ویلز دے ساتھی بلی مرڈوک د‏‏ی باولنگ اُتے ٹیسٹ میچ وچ بلیکاساں تن کیچ لئی تے پہلا ٹیسٹ میچ اسٹمپنگ کیتا، جدو‏ں اس نے انگلینڈ د‏‏ی دوسری اننگز وچ ٹام کینڈل د‏‏ی گیند اُتے الفریڈ شا نو‏‏ں آؤٹ کيتا۔ ۱۸۷۸ء وچ ، اس نے پہلی بار بیرون ملک اپنے ملک د‏‏ی نمائندگی کی، بطور رکن۔ انگلینڈ تے شمالی امریکا دا دورہ کرنے والی پہلی آسٹریلوی کرکٹ ٹیم کا۔ ٹیم دے ساتھیاں دے ذریعہ اوہ وکٹ کیپرز دا شہزادہ اکھوایا تے آسٹریلیا دے پہلے کرکٹ ہیروز وچو‏ں اک دے طور اُتے جانا گیا، "بلیک جیک" بلیک ہیم (اس د‏ی سیاہ داڑھی دا عرفی نام) آسٹریلیا دے باقاعدہ وکٹ کیپر ۱۸۷۷ء تو‏ں ۱۸۹۴ء تک رہے
ہوہائی جھیل
اتہاس
یوان شاہی خاندان دے دوران ہوہائی جھیل دا سٹریٹ نیٹورک وی بنایا گیا سی۔ یوآن دی 787-میٹر لمبی ننلؤگو لین نوں بیجنگ دے سبھ توں پرانے ہٹونگاں وچوں اکّ منیا جاندا اے، جو اس دے سبھ توں پرانے علاقے وچوں اکّ وچ واقع اے۔ بہت ساریاں عمارتاں بہت پرانیاں ہن، اتے روائتی بیجنگ آرکیٹیکچرل خاصیتاں نوں نمائش کردیاں ہن۔
باہری لنک
<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"> گٹھ:چین دیاں جھیلاں
زکریا خان تے سکھ
زکریا خان ولوں پھیر سکھاں دا دمن چکر تجربہ
اجیہی بھیانک پریحالات وچ سکھ پنجاب چھڈکے دور پردیساں اتے پہاڑ متعلق کھیتراں وچ لپت ہو گئے۔ جو اجیہا نہیں کر سکے، اوہ پنڈ دیہات چھڈکے وناں وچ دن کٹن لگے اتے پھر ولوں شانتیدور دی اڈیک وچ بھجن بندگی کرن لگے۔
جیک بلیکہم
ٹیسٹ کیریئر
جیک بلیکہم نے پہلے ٹیسٹ میچ دے پہلے دن دا بیشتر حصہ ہوم ڈریسنگ روم وچ گزاریا جدو‏ں اوہ نمبر ۸ اُتے بیٹنگ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں نے اپنا ٹیسٹ اس وقت شروع کيتا جدو‏ں نیڈ گریگوری، آسٹریلیا دے نمبر ۷ نے پہلا ٹیسٹ ہونے دا مشکوک اعزاز حاصل کيتا۔ بلے باز صفر اسکور کرنے والا۔ آسٹریلیا نے ۶ وکٹ اُتے ۱۴۳ رنز بنائے۔ اوہ چارلس بینرمین دے ۷واں پارٹنر بنے (بینرمین ۱۰۷ ناٹ آؤٹ رہے)۔ اس وقت جیک بلیکہیم د‏‏ی عمر ۲۲ سال ۳۰۸ دن سی تے اوہ اس وقت ٹیسٹ کرکٹ وچ سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کھلاڑی سن ۔ اس تو‏ں پہلے سب تو‏ں کم عمر ٹام ہوران آسٹریلیا نمبر ۳ سن جو جیک بلیکہم تو‏ں ۶۴ دن وڈے سن ۔ سجے ہتھ دے بلے باز دے طور پر، بلیکہم اک مفید لوئر آرڈر کھلاڑی سن ۔ ۴۰ سال د‏‏ی عمر وچ ، اس نے اپنا آخری ٹیسٹ میچ SCG وچ اینڈریو اسٹوڈارٹ د‏‏ی انگلش ٹیم دے خلاف کھیلا۔ جداں ہی بلیکاساں اس افتتاحی صبح سکہ اچھالا، "اسٹڈی" نے ریمارکس دیے، "کوئی براہ راست قسم کھا رہیا ہوئے گا، جیک۔ مینو‏ں امید اے کہ ایہ آپ ہی ہون گے۔"
زکریا خان تے سکھ
بھائی سکھا سنگھ اتے مہتاب سنگھ
اگست، 1740 عیسوی وچ شری دربار صاحب امرتسر دی پوترتا بھنگ کرن والے چنڈال میر مغل الدین عرف مسیا رنگھڑ دا سر قلم کرکے لیاؤن والے جودھا، بھائی مہتاب سنگھ ‘میراں کوٹیا’ اتے بھائی سکھا سنگھ ‘ماڑی کمبو’ دے نعماں نوں سکھ جگت وچ کون نہیں جاندا ؟ ایہناں شورویراں نے مسا رنگھڑ دا سر اتار کے اجیاے اداہرن پیش کیتے کہ سکھ قوم دے پرتیدوندیاں نوں ایہہ احساس ہو گیا کہ گرودواریاں دی پوترتا بھنگ کرن والے دشٹاں نوں اویں ہی سجا ملدی رہیگی، جویں کہ مسے رنگھڑ نوں سبق سکھایا گیا اے۔
اس لیکھ وچ اسیں سردار سکھا سنگھ دے جیون کردار نوں چترن کراںگے اتے اسدے ولوں کیتی گئی پنتھ دی سیوا دا ذکر کراںگے۔ بھائی سکھا سنگھ جی دے پیؤ سہجدھاری سکھ سن، اوہ پرحکمرانی دے ڈر دے کارن کیشادھاری نہیں بنن پائے۔ اوہ اپنی اپجیوکا لئی ترکھان دا کم کردے سن۔ بارھاں (12) سال دی عمر وچ سکھا سنگھ دا ویاہ کر دتا گیا تاکہ اوہ گرہستھ آشرم دی دلدل وچ پھس جان اتے ڈر دے کارن کیش دھارن نہیں کرن۔ پر سکھا سنگھ سوربیر ساہسی جودھا سی، اسنوں موت دا کنچت ماتر ڈر وی نہیں سی۔
جیک بلیکہم
سٹمپ اُتے بلیک ہیم
جیک بلیکہم نے ٹاس جِت کر بیٹنگ دا فیصلہ کیتا، تے سڈ گریگوری دے نال ۱۵۴ رنز د‏‏ی شراکت وچ ۷۴ رنز بنائے، جس نے ۲۰۱ رنز بنائے۔ اس تو‏ں آسٹریلیا نو‏‏ں ۵۸۶ دے وڈے تے بظاہر ناقابل شکست مجموعے تک پہنچنے وچ مدد ملی۔ انگلینڈ دے بعد اس دے بعد، بلیکہم دے مرداں نو‏‏ں بالآخر جیتنے دے لئی آخری اننگز وچ صرف ۱۷۶ رنز بنانے دے لئی چھڈ دتا گیا۔ انہاں نے پنجويں شام کھیل دے اختتام اُتے صرف دو وکٹاں دے نقصان اُتے ۱۱۳ رنز بنائے سن لیکن رات دے وقت شدید بارش ہوئی۔ بلیکہم دے تجربہ کار ساتھی جارج گیفن، پر، طوفان دے دوران ہی سو گئے سن تے جدو‏ں اوہ اگلی صبح اٹھے تاں خوشی تو‏ں اس تو‏ں بے خبر سن، اک روشن تے دُھپ والی گفن نے اپنے کپتان نو‏‏ں ناشتے وچ خوش دلی تو‏ں خوش آمدید کہیا لیکن انہاں دا چہرہ "کافی دے برتن جداں" سی۔ بلیکاساں اسنو‏ں دسیا کہ کیہ ہويا سی تے اس خطرے د‏‏ی پیش گوئی د‏‏ی کہ آسٹریلوی ٹیم گراؤنڈ وچ سفر کر رہ‏ی سی، گڈی نم ٹرف وچ گہرے کھالاں نو‏‏ں چھڈ رہی سی۔ بلیک ہیم دا اِنّا فکر مند ہونا درست سی: اک خوفناک "چپچپا کتے" پر، اس د‏ی ٹیم بالآخر ۱۶۶ اُتے آل آؤٹ ہو گئی، تے میچ دس رنز تو‏ں ہار گیا۔ اختتام پر، انگریزاں دے نال جشن منا رہے سن، "بلیکہم پنجرے وچ بند شیر د‏‏ی طرح بالکونی وچ اُتے تے تھلے چلا گیا، 'ظالم قسمت - ظالم قسمت'بارش نے سانو‏ں ہرا دتا،' انہاں وچو‏ں کچھ نے کہیا۔
زکریا خان تے سکھ
بھائی سکھا سنگھ اتے مہتاب سنگھ
اسنے اک ویساکھی والے دن شری دربار صاحب جاکے بھائی منی سنگھ جی ولوں امرت دھارن (امرتپان) کر لیا۔ اوہ ہن پورا کیشدھاری سکھ سی۔ جتھے وی اسنوں گرو سنگت دی سفلتا دی اطلاع ملدی، اوہ پہنچ جاندا اتے شریر من اتے پیسے ولوں سیوا کردا، اس پرکار گرو گاتھاواں سن–سن کے اسدے دل وچ اتھاہ پیار سکھی دے متعلق جاگرت ہندا چلا گیا۔ اوہ ہر اک گرو سکھ دی سچے دل ولوں سیوا کردا پر اسدے ماتا–پیؤ مغل حکمراناں دی سکھ ورتکنیک پالیسیاں ولوں بہت بھیبھیت رہندے سن۔ ات: اوہ نہیں چاہندے سن کہ اوہناں دے سپتر اتے پرحکمرانی دی کدرشٹِ پئے۔ اک دن انعام دے لالچ وچ اک چغلخور نے سکھا سنگھ دے گھر دی گھیرابندی کروا دتی پر اتفاق ولوں سکھا سنگھ گھر اتے ہی نہیں سی۔
ات: سنگھ جی سہج ہی بچّ گئے۔ جدوں سکھا سنگھ گھر اتے پرتے تاں اوہناں دے ماتا–پیؤ نے بہت سمجھایا کہ اسیں سکھاں ولوں کی لینا دینا اے جو اپنے جیون نوں خطرے وچ پا راے ہاں۔ پر سکھا سنگھ دی روح انی بلوان ہو چکی سی کہ اسنوں موت اتے ہور کوئی وی ڈر وچلت نہیں کر سکیا۔ جدوں کسے ڈھنگ ولوں وی سکھا سنگھ نے سکھی نہیں تیاگی تاں اسدے ماتا–پیؤ نے اسدے نال دغا کر دتا اتے کھان وچ اسنوں کوئی نسٹائل دوائی ملاکے کھوا دتی جس کارن اسنوں ہوش نہیں رہا۔ اسدے کیش شتی سمت وچ کٹّ دتے گئے۔
جدوں اسنوں ہوش آیا تاں اسنے پایا کہ اسدے نال دغا ہویا اے، اسنے ملزماں نوں دنڈ دین دا وچار بنایا پر اوہ تاں اسیدے اپنے ماتا–پیؤ سن، انھاننوں اوہ کویں نقصان اپڑیا سکدا سی۔ ات: دکھی ہوکے اسنے اپنی جیونلیلا ہی ختم کرن دا فیصلہ لے لیا اتے اک کویں (کھوہ) وچ ڈبّ کے مرن دا وچار بنایا۔ جویں ہی اس دکھانت دی اطلاع اسدے اک سکھ متر نوں ملی تاں اوہ اسنوں ملن لئی آیا اتے اسنے اسنوں سمجھایا کہ اس املّ شریر نوں نشٹ کرن دا کی منافع ؟ ایہہ تاں آتم قتل ہوویگی جو کہ مہائپرادھ اے۔
جیک بلیکہم
انتقال
اوہ ۷۸ سال ۲۳۱ دن د‏‏ی عمر وچ اس دنیا تو‏ں رخصت ہو گیا۔ گٹھ:1854 دے جم گٹھ:1932 دیاں موتاں گٹھ:آسٹریلیا ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی گٹھ:آسٹریلیا ٹیسٹ کرکٹ کپتان گٹھ:وکٹوریہ دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:سال دے بہترین وزڈن کرکٹ کھلاڑی گٹھ:آسٹریلیا دے کرکٹ کھلاڑی گٹھ:ملبورن دے کھلاڑی گٹھ:وکٹ کیپر گٹھ:میلبورن کرکٹ کلب دے کرکٹ کھلاڑی
زکریا خان تے سکھ
بھائی سکھا سنگھ اتے مہتاب سنگھ
مرنا ہی اے تاں جوجھارو سنگھاں اتے سنگھرشرت سنگھاں دے کسے جتھے وچ شامل ہو جاؤ جتھے تینوں بہت سارے بہادری وکھاؤن دے شبھ موقعے حاصل ہونگے اتے تہاڈا ہدف وی پورا ہو جاویگا، جسدے نال توں شہید کہلائینگا۔ سردار سکھا سنگھ نوں متر دا مشورہ بھا گیا۔ اوہ سردار شام سنگھ جی دے جتھے وچ شامل ہو گیا۔ پر اسنوں اک گھوڑے دی اتی لوڑ سی۔ اسنے مقامی سرپنچ دا اک رات نوں گھوڑا کھولھ لیا پر جدوں اسنوں نادرشاہ دے لوٹے ہوئے کھجارے ولوں بہت سارے روپئے ہتھ آئے تاں اسنے سرپنچ نوں اسدے گھر جاکے گھوڑے دی قیمت چکا دتی۔ جتھے چاہ اتھے راہ، دے کتھن مطابق سکھا سنگھ نوں شستر ولوں بہت پریم سی، اسدے اس جنون نوں ججھارو سنگھاں دے جتھے وچ بڑاوا ملیا، سکھا سنگھ جی نے اتھے سارے پرکار دے استر–شستر دیاں تعلیم سکھیاں اتے اوہ سارے ابھیاناں وچ آگوُ رہندا۔
جیک بلیکہم
انتقال
گٹھ:کرکٹ
زکریا خان تے سکھ
بھائی سکھا سنگھ اتے مہتاب سنگھ
سکھا سنگھ صرف جودھا ہی نہیں سی، اوہ تاں جیون کردار ولوں سنت پرورتی دا انسان سی۔ ہمیشاں گرو دی بانی پڑھدا رہندا، جدوں چھٹی دا سماں ملدا تاں ہور ساتھیاں ولوں ملکے کیرتن کرن دا مشق کردا رہندا۔ اسنوں جدوں وی کوئی موقع ملدا، اوہ دین دکھیاں دی مدد نوں پہنچ جاندا، اسدا اک ہی ہدف سی کہ لوک–بھلائی وچ نشکام سیوا، جو اوہ شریر من اتے پیسے ولوں کردا ہویا وکھائی دندا۔
سن 1736 عیسوی وچ پنجاب دے گورنر زکریا خان نے اپنی فوج دے اتم ادھیکاریاں اتے ودواناں دا سمیلن بلایا اتے اس وچ اسنے اپنی گمبھیر سمسیاواں رکھیاں کہ میں اتے میرے پیؤ عبدالصمد خان نے لگبھگ 20 سال ولوں سکھ قوم نوں ختم کرن دا بہت سکھتی ولوں تجربہ چلایا، جس وچ کروڑاں روپئے خرچ ہوئے اتے ہزاراں انمول جیون بیکار گئے پر کوئی نتیجہ نہیں نکلیا۔
اسدا کی کارن ہو سکدا اے، جدوں کہ اسیں پھڑے گئے سکھاں نوں سبھ ولوں کشٹدائک یاتناواں دیکے موت دا دنڈ دندے ہاں تاکہ کوئی انسان سکھ بنن دا ساہس نہیں کر سکے۔ پر ایہناں دی آبادی دناں–دن ودھدی ہی جاندی اے۔ اسدا جواب کسے نوں نہیں آ رہا سی پر اتھے وراجمان شاہی قاضی عبدل رحمٰن نے کیہا– جتھے تک میرا یعقین اے کہ ایہناں دا مرشد گرو بہت عظمت آتمبل والا ہویا اے، اوہ شری دربار صاحب دے سروور وچ آب–اے–حیات امرت ملا گیا اے، جنوں پی کے سکھ امر ہو جاندے ہن۔
جیکر اسیں ایہناں لوکاں نوں سروور ولوں دور رکھن وچ کامیاب ہو جاندے اے تاں اوہ دن دور نہیں، ایہہ سارے سکھ ختم ہو جانگے۔ جکریاکھان نوں احساس ہویا کہ سکھاں دیاں سرگرمیاں دا مرکز بندُ تاں شری دربار صاحب اتے امرت سروور ہی اے شاید قاضی دی گل وچ کوئی سچائی ہووے، چلو ایہہ کم وی کرکے ویکھ ہی لیندے ہاں۔ بس پھر کی سی، اسنے اس کم لئی دو ہزار سپاہی قاضی عبدل رحمٰن نوں دیکے اسی دی تعیناتی امرت سروور اتے کر دتی، تاکہ اوہ سکھاں نوں سروور وچ اسنان کرن ولوں روکن وچ کامیاب ہو سکے۔
جدوں امرتسر دا کوتوال بن کے قاضی عبدل رحمٰن دو ہزار فوجی دے نال دربار صاحب دے پرسر وچ اپڑیا تاں اسنے اتھے شردھالواں دے آؤن اتے پورنتیا پرتیبندھ لگا دتا اتے جو وی اس ویلے اسنان اتے بھجن کرن وچ مصروف سن، انھاننوں گرپھتار کرکے اسلام قبول کرن نوں کیہا، اسلام قبول نہیں کرن اتے انھاننوں کڑی یاتناواں دیکے موت دنڈ دتا گیا۔ تدپشچات دونڈی پٹوائی گئی کہ– اے کوئی اجیہا سکھ ! جو ہن امرت سروور وچ اسنان کرکے وکھا دوے ؟
مسا رنگھڑ ولوں دربار صاحب دی پوترتا بھنگ
جویں کہ تسی پچھلے ادھیایاں وچ پڑ چکے ہو کہ لاہور دے گورنر زکریا خان نے نادرشاہ دی بھوکھوانی نوں بنیاد بناکے کہ جلدی ہی سکھ لوک پنجاب دے حکمران بنّ جانگے۔ سکھاں دے خلاف اوہناں دے سرتباہی دا تجربہ چلانا شروع کر دتا۔ اس تجربہ وچ اسنے سارے پنڈاں اتے دیہاتاں دیاں پنچائتاں دے سرپنچاں اتے چودھریاں نوں حکم دتا کہ اوہ کسے وی سکھ نوں زندہ نہیں رہن دین۔ اس کم لئی انعام دی لالچ وچ چھینے گرام دے چودھری کرمے، تلواڑی گرام دے رامے رندھوے اتے نوشہرا کھیتر دے صاحب رائے سندھو نے بہت جوش ولوں حصہ لیا۔ انھاننے ہزاراں نرپرادھ سکھ پرواراں نوں مروا دتا۔
انھاننے سکھاں دے سراں دی بیلگڈیاں بھر–بھر کے لاہور بھیجیاں اتے مغل ہاکماں ولوں نقد انعام حاصل کیتے۔ اس پرکار جنڈیالے کھیتر دا چودھری ہرِ بھگت نرنجنیا، دھرمداس ٹوپی، جودھے نگریا، بشیہرے پنونا اتے مجیٹھ پنڈاں دے چودھری وی اس کم وچ بہت ودھ چڑھ کے حصہ لے راے سن۔ پر سارے چودھریاں ولوں اگر روپ دھارن کیتا ہویا سی، منڈیالا کھیتر دا چودھری میر مسال الدین (مسا رنگھڑ) اسنے اتیاچاراں دی اتی ہی کر دتی سی اتے اسنے ساریاں ولوں ودھ کے زکریا خان ولوں نقد راشی حاصل کیتی۔
ات: اسدے اتیاچاراں ولوں خوش ہوکے اسنوں زکریا خان نے امرتسر دا کوتوال تعینات کر دتا کیونکہ استوں پہلا کوتوال اپنے ظلماں–ستماں دے کارن، 'قاضی عبدل رحمٰن’ بھائی سکھاسنگھ دے جتھے ولوں ماریا جا چکیا سی۔ مسا رنگھڑ اک راجپوت زمیندار سی۔ اسنے اسلام قبول کر لیا سی۔ ایہہ امرتسر ولوں چار کوہ دکھن دے ول واقع منڈیالا دیہات دا نواسی سی۔ اسدے چہرے اتے اک مسا سی اتے اسدی جاتی رنگھڑ سی، ات: لوک اسنوں اسدے اصلی نام ولوں نہیں پکار کے اپ نام ولوں بلاؤندے سن– چودھری ‘مسا رنگھڑ’۔
زکریا خان نے مسا رنگھڑ نوں امرتسر دا کوتوال بناؤندے سماں اک خاص کم سپرد کیتا کہ کوئی وی سکھ شری دربار صاحب دے نزدیک نہیں آؤنے پائے اتے اوہ امرت سروور وچ کسے پرکار وی اسنان نہیں کرن پائے۔ جیکر کوئی اجیہا کردا ہویا پایا جاندا اے تاں اسنوں ترنت گولی مار دتی جاوے اتے موت دنڈ دتا جاوے۔ اجیاے وچ مسا رنگھڑ نے شری دربار صاحب دے مکھ ستھان ہرمندر نوں اک ناچگھر دا روپ دے دتا۔
جتھے اوہ سوسپان، دھمرپان اتے ویشیاواں دا ناچ آدی دیکھن لگا۔ جدوں اسدی اس ائیاشی دی گل مقامی سہجدھاری سکھاں دے کناں وچ پئی تاں انھاننے ترنت اس دکھانت دی اطلاع دل خالصے دے کسے اک جتھے نوں بھیجن دا جتن کیتا، جو اوہناں دناں دور–دراز کھیتراں وچ وچرن کر راے سن۔ اس کم لئی انھاننے اپنے دوت دے روپ وچ بھائی بلاکا سنگھ نوں بیکانیر بھیجیا۔ اوہناں دناں اتھے جتھیدار بڈھا سنگھ اتے شام سنگھ دے جتھے ادھیاپن حاصل کر راے سن۔
جتھیدار بڈھا سنگھ نوں بھائی بلاکا سنگھ نے بہت بھاوکتا وچ شری دربار صاحب دی پوترتا بھنگ ہون دا خبراں سنایا۔ اس ویلے اوہناں دے نیتر پیڑا ولوں دروت ہو اٹھے۔ جتھیدار بڈھا سنگھ جی نے اس دکھانت دا بہت گمبھیرتا ولوں تجزیہ کیتا اتے ترنت سبھا بلائی، دیوان سجایا اتے سارے شورویراں نوں ایہناں درگھٹنا ولوں جانو کروایا۔ مسا رنگھڑ دی کالی کرتوتاں سنکے یودھاواں دا خون کھول اٹھیا، اوہ ترنت پنجاب پرستھان کرن اتے زور دین لگے پر جتھیدار صاحب نے کیہا– ساڈی گنتی بہت گھٹ اے۔ ات: اسیں سدھی ٹکر نہیں لے سکدے، اس ویلے سانوں جرفتار ولوں کم لینا چاہیدا اے۔
اس پرکار انھاننے اپنے سارے جواناں نوں للکاریا اتے کیہا ہے– اے کوئی جودھا ! جو مسا رنگھڑ دا سر جرفتار ولوں کٹّ کے ساڈے کول پیش کرے۔ اس اتے سردار مہتاب سنگھ کھڑا ہویا اتے اسنے بنتی کیتی کہ اسنوں بھیجیا جاوے کیونکہ اوہ اسی کھیتر دا نواسی اے، جغرافیائی حالت دا علم ہون دے کارن سفلتا مقررہ ہی ملیگی۔ تدّ جتھیدار بڈھا سنگھ نے سبھا نوں سمبودھن کرکے کیہا– اسدی مدد لئی کوئی ہور جوان وی نال جاوے۔ اس اتے بھائی سکھا سنگھ جی نے اپنے آپ نوں پیش کیتا اتے کیہا– میں مہتاب سنگھ دا ساتھی بنانگا کیونکہ میں وی اتھے ہی نزدیک دے پنڈ ماڑی کمبو دا رہن والا ہاں۔ دوناں یودھاواں دی سفلتا لئی سارے جواناں نے ملکے گرو چرناں وچ ارداس کیتی اتے انھاننے شبھ کامناواں دے نال انھاننوں وداع کیتا۔
ایہناں دوناں یودھاواں نے بہت وچارومرش دے بعد اک سکیم بنائی، جسدے مطابق ایہناں نے اپنی ویش–شنگار مغل فوجیاں ورگی بنا لئی اتے سفر کردے ہوئے شری امرتسر صاحب جی دے نزدیک پہنچ کے فٹے ہوئے گھڑیاں دے ٹکڑوں نوں گول–گول بناکے اک روپئے دے سکیاں دا روپ دتا اتے اوہناں ٹوکریاں دیاں جھولیاں بھر لئیا اتے سدھے دربار صاحب دی درشنی ڈیوڑی دے نزدیک لیچی بیری دے رکھ دے نال گھوڑے باندھ کے اندر داخلہ کرن لگے تاں اتھے تینات سنتریاں نے پچھیا تسی کون ہو ؟
اسدے جواب وچ مہتاب سنگھ نے کیہا– اسیں نمبرداراں ولوں لگان اکٹھا کرکے لیائے ہاں جو کہ کوتوال صاحب نوں دین جا راے ہاں۔ سنتریاں نے اوہناں دے ہتھاں وچ تھیلیاں ویکھکے انھاننوں اندر جان دتا۔ مکھ تھاں ہرِ مندر وچ پجّ کے انھاننے جو اندر دا مورت ویکھیا تاں اوہناں شورویراں دا خون کھول اٹھیا۔ مسا رنگھڑ چارپائی اتے بیٹھا نشے وچ پرکاشمان حقہ پی رہا سی اتے کنجریاں دا مزرا ویکھ رہا سی۔ ادوں بھائی مہتاب سنگھ جی نے تھیلیا پلنگ دے ہیٹھاں سٹدے ہوئے کیہا– اسیں لگان لیائے ہاں، جویں ہی مسا رنگھڑ نے پلنگ دے ہیٹھاں جھانکن دا جتن کیتا، ادوں سردار مہتاب سنگھ نے بجلی دی رفتار ولوں تلوار دے اک ہی وار ولوں اسدا سر قلم کرکے اتار دتا۔
ایہہ ویکھکے مسے دے سارے ساتھی گھبراکے ادھر ادھر بھجن لگے۔ ادوں دوار اتے کھڑے سکھا سنگھ نے کڑک کے کیہا– کوئی وی اپنے ستھان ولوں ہلیگا نہیں، کسے نے ہلن دی کوشش کیتی تاں اسیں اسنوں موت دے گھاٹ اتار دوانگے۔ انھے وچ مہتاب سنگھ نے مسے دے سر نوں تھیلے وچ پایا اتے اسنوں کنگھے اتے لٹکا کے باہر چلے آئے۔ باہر کھڑے سنتریاں نے اپنے لئی انعام منگیا، اس اتے سکھا سنگھ اتے مہتاب سنگھ نے انھاننوں اتھے ہی تلواراں ولوں جھٹکا دتا اتے گھوڑے کھولھ کے واپس نکل بھجے۔ مسے دی قتل دی اطلاع پاکے پنجاب دا گورنر زکریا خان بہت لال–پیلا ہویا۔ اسنے امرتسر دے آسپاس دے پرگناں دے چودھریاں نوں سدکے کیہا، مسے دے ہتیارے نوں پھڑ کے پیش کیتا جاوے’۔ ہربھکت نرنجنیوے نامک چودھری نے مخبری کیتی کہ ایہہ کانڈ کسدا کیتا ہویا اے ؟
لمبی سفر کردے ہوئے دونوں سنگھ بیکانیر نگر پہنچ گئے۔ انھاننے مسے رنگھڑ دے سر نوں بھالے اتے ٹانگ کے سنگھاں دی بھری سبھا وچ مسے رنگھڑ دے سر نوں پیش کیتا۔ اس فتح نوں ویکھکے چارے پاسے جیکاروں دی غرض ہون لگی۔ ایہہ گھٹنا سن 1740 دے اگست مہینے وچ گھٹت ہوئی۔
سکھاں ولوں قلعے دی اساری
نادرشاہ دے حملے دے کارن پھیلی بے چینی ولوں منافع چکن لئی دل خالصے دے ہیرو نواب کپور سنگھ جی نے سکھاں لئی کسے سرکھات ستھان دی سوچ کیتی۔ جدوں اوہناں دے ہتھ نادر دی لٹّ دا مال لگیاں تاں انھاننے اسنوں سرکھات کرن لئی اس سوچ نوں ساکار روپ دے دتّ۔ اوہناں دے نردیش مطابق ڈلیوال نامک ستھان اتے اک قلعے دا اساری کیتا گیا۔ ایہہ ستھان امرتسر دی اتر–پشچم سمت وچ راوی ندی دے تٹ اتے واقع اے اتے اسدے ایرد–گرد گھنے جنگل سن۔
اس تھاں دے چون وچ وڈی ڈونگھی کوٹپالیسی لکی ہوئی سی۔ اک تاں اتھے ولوں سکھاں دے پوتر تیرتھ دی رکھیا کیتی جا سکدی سی اتے دوجے لوڑ پین اتے سکھ فوجی اتھے سہارا وی لے سکدے سن۔ مغل سرکار دے جاسوس وی اس رہسّ ولوں بھلی طرح واقف سن۔ بھلے ہی مغل قلعیوں دی تلنا وچ سکھاں دا ایہہ قلعہ اک چھوٹا جیہا ستھان سی، پر تد وی ایہہ اس گل دا سوچک سی کہ اپنی سیاسی ستا قائم کرن لئی سکھ دورنظر رکھدے ہن اتے آؤن والی کٹھنایاں لئی جاگرک سن۔ جویں ہی نادرشاہ نے زکریا خان نوں سکھاں دے خلاف بھڑکایا کہ اوہ تہاڈی ستا ہڑپ سکدے ہن، بس پھر کی سی، اوہ اپنی مکمل طاقت ولوں سکھاں نوں اکھاڑ کے پنجاب ولوں باہر کرن وچ لگ گیا۔
جویں ہی اسنوں ڈلیوال دے قلعے دی اساری دی اطلاع ملی، اسنے اس اتے حملہ کر دتا پر اوہ تاں ہنے نرمانماتحت ہی سی، سکھ اسدا استعمال کر ہی نہیں سکدے سن۔ ات: اس کھیتر نوں ورانا چھڈکے سکھ پھر ولوں ہور شرن ستھاناں وچ چلے گئے۔ جسدے نال زکریا خان نے ادھورے قلعے نوں پھر ولوں مٹی وچ ملیا دتا۔
بھائی بوتا سنگھ اتے بھائی گرجا سنگھ
نادر شاہ دے بھجن دے بعد جدوں زکریا خان نے سکھ قوم دے سرتباہی دا تجربہ چلایا تاں اسنے سارے اتیاچاراں دیاں سیماواں پار کر دتیاں۔ جدوں پنجاب وچ کوئی وی سکھ لبن ولوں وی نہیں وکھائی دتا تاں اسنے اس پرسنتا وچ دونڈی پٹوائی دی کہ اسیں سکھ قوم دی تباہی کر دتا اے۔ ہن کسے نوں وی باغی وکھائی نہیں دینگے۔
ایہناں دناں لاہور نگر دے نزدیک پنڈ بھڑان دا نواسی شری بوتا سنگھ اپنے متر گرجا سنگھ دے نال شری دربار صاحب جی دے سروور وچ اسنان کرن دے وچار ولوں گھر ولوں چل پئے پر سکھ مخالف کاروائی دے ڈر ولوں اوہ دونوں رات نوں سفر کردے اتے دن وچ کسے جھاڑی اتے ورانے وچ آرام کرکے سماں بتیت کردے۔ پہلاں انھاننے شری ترنتارن صاحب جی دے سروور وچ اسنان کیتا۔ پھر جدوں دن ڈھلن دے ویلے شری امرتسر صاحب جی چلن دے وچار ولوں اوہ سڑک دے کنڈے دیاں جھاڑیاں دی اوٹ ولوں باہر نکلے تاں انھاننوں دو وردیدھاری آدمیاں نے ویکھ لیا۔
سنگھاں نے انھاننوں ویکھکے کجھ ڈر جیہا محسوس کیتا کہ ادوں اوہ پٹھان سپاہی بولے، ایہہ تاں سکھ وکھائی دندے ہن ؟ پھر اوہ وچارن لگے کہ ایہہ سکھ ہو نہیں سکدے۔ جیکر سکھ ہندے تاں ایہہ بھیبھیت ہو ہی نہیں سکدے سن۔ اوہ سوعدہ لگے، کی پتہ سکھ ہی ہو، جیکر سکھ ہی ہوئے تاں ساڈی جان خطرے وچ اے، جلدی اتھوں کھسک چلیئے۔ پر اوہ اک دوجے ولوں کہن لگے کہ زکریا خان نے تاں اعلان کروا دتی اے کہ میں کوئی سکھ رہن ہی نہیں دتا تاں ایہہ سکھ کتھوں آ گئے ؟
دونوں پٹھان سپاہی تاں اتھے ولوں کھسک گئے پر اوہناں دی گلاں دے سچے وینگ نے ایہناں شورویراں دے دل وچ پیڑا پیدا کر دتی کہ زکریا خان نے سکھ ختم کر دتے ہن اتے سکھ کدے بھیبھیت نہیں ہندے ؟ ایہناں دوناں یودھاواں نے وچار کیتا کہ جیکر اسیں اپنے آپ نوں سکھ کہاندے ہاں تاں پھر بھیبھیت کیوں ہو راے ہاں ؟ ایہی سماں اے، سانوں دکھانا چاہیدا اے کہ سکھ کدے وی ختم نہیں کیتے جا سکدے۔
ات: سانوں کجھ خاص کرکے پرچار کرنا اے کہ سنگھ کدے بھیبھیت نہیں ہندے۔ بہت سوچ وچار دے بعد انھاننے جرنیلی سڑک اتے اک بہتر ستھان ڈھونڈھ لیا، ایہہ سی نوردین دی سراں جنوں انھاننے اپنا بسیرا بنا لیا اتے اتھے ہی کول وچ اک پلیا اتے انھاننے اک چنگی بنا لئی، جس اتے اوہ دوناں موٹے سوٹے (لٹھّ) لے کے پہرہ دین لگے اتے سارے مسافراں ولوں چنگیکر (ٹیکس) وصول کرن لگے۔ انھاننے اعلان کیتی کہ اتھے خالصے دا راج قائم ہو گیا اے، ات: بیلگڈی نوں اک آنا اتے لدے ہوئے گدھے دا اک پیسہ کر دینا لازمی اے۔
سارے لوک سکھاں دے ڈر دے کارن چپکے ولوں کر دیکے چلے جاندے، کوئی وی انسان اختلاف نہیں کردا پر آپس وچ وچار کردے کہ زکریا خان جھوٹھی گھوشناواں کرواؤندا رہندا اے کہ میں سارے سکھ ودروہیاں نوں مار دتا اے۔ اس پرکار ایہہ دوناں سکھ لمبے سماں تک چنگی روپ وچ کر وصولدے راے، پر پرحکمرانی دے ولوں کوئی کارواہی نہیں ہوئی۔ ایہناں سکھاں دا مول ادیش تاں ستادھریاں نوں چیلنج دینا سی کہ تہاڈی گھوشناواں اسیں جھوٹھیاں ثابت کر دتیاں ہن، سکھ زندہ ہن اتے پورے سوابھمان دے نال رہندے ہن۔
اک دن بوتا سنگھ دے من وچ گل آئی کہ اسیں تاں گرو چرناں وچ جا راے سی پوتر سروور وچ اسنان کرن، پر اسیں اتھے کتھے مایہ دے جنجال وچ پھنس گئے ہاں۔ اسیں تاں ایہہ ڈرامہ رچیا سی، پرحکمرانی دیاں اکھاں کھولن لئی کہ سکھ وچتر پرکار دے جودھے ہندے ہن، جو موت نوں اک کھیو سمجھدے ہن، جنہاں نوں ختم کرنا ممکن ہی نہیں، ات: اسنے پرحکمرانی نوں جھنجھوڑن لئی اک پتر گورنر زکریا خان نوں لکھیا۔ پتر وچ زکریا خان  اتے وینگ کردے ہوئے، بوتا سنگھ نے اسنوں اک تیویں (عورت، خواتین) دسدے ہوئے بھرجائی شبد ولوں سمبودھن کیتا–
چٹٹھی لکھتم سنگھ بوتا
ہاتھ وچ سوٹا، وچ راہ کھلوتا
مہسول آنا لگیے گڈے نوں، پیسہ لگایا کھوتا
جا کہ دینا بھابھی کھانوں نوں ایسا کہتا اے سنہ بوتا
بوتا سنگھ جی نے ایہہ پتر لاہور جا راے اک راہ گیر دے ہتھ زکریا خان نوں بھیج دتا۔ جدوں پتر اپنے صحیح ستھان اتے اپڑیا تاں گورنر زکریا خان  کرودھ دے مارے لال–پیلا ہویا پر اسنوں اپنی بے بسی اتے رونا آ رہا سی کہ اسدے لکھ جتناں اتے سکھتی دے بعد وی سکھاں دے حوصلے انج دے انج بلند سن۔
ات: اسنے راہ گیر ولوں پچھیا کہ اتھے کنے سکھ توں ویکھے ہن۔ اس اتے راہی نے دسیا، حجور ! اتھے تاں میں صرف دو سکھاں نوں ہی ویکھیا اے، جنہاں دے کول شستراں دے نام اتے صرف سوٹے ہن پر زکریا خان نوں اسدی گل اتے یعقین ہی نہیں ہویا، اوہ سوچن لگا کہ صرف دو سنگھ اوہ وی بناں ہتھیاراں دے انی وڈی حکومت نوں کویں للکار سکدے ہن ؟ اسنے جرنیل جلالدین نوں حکم دتا، اوہ دو سو شستردھاری گھڑسوار فوجی لے کے ترنت نوردین دیاں سراں جاؤ، اوہناں سکھاں نوں ہو سکے تاں زندہ پھڑ کے لیاوو۔
وچارا زکریا خان ہور کر وی کی سکدا سی۔ اسنوں پتہ سی کہ ایہہ سکھ لوک ہن، جو سوا لکھ ولوں اکلے لڑن دا اپنے گرو سہارے دا دعوہ کردے ہن۔ ات: دس ویہہ سپاہیاں دے قابو آؤن والے نہیں ہن۔ جدوں جلالدین دے نیترتو وچ 200 فوجیاں دا ایہہ دل نوردین دیاں سراں اپڑیا تاں اتھے دونوں سنگھ لڑن–مرن نوں تیار کھڑے ملے اتے انھاننوں گھوڑیاں ولوں اڑائی گئی دھول ولوں معلوم ہو گیا سی کہ اوہناں دے ولوں بھیجیا گیا سنیہا کم کر گیا اے۔
جویں ہی مغل فوجیاں نے سنگھاں نوں گھیرے وچ لین دی کوشش کیتی، ادوں سنگھاں نے بہت اچی آواز وچ جیگھوش (جیکارا) بولے سو نہال، ست شری ادور، لگاکے ویری نوں للکارنا شروع کر دتا اتے کیہا– جیکر تسی ویر جودھا ہو تاں ساڈے نال اک–اک کرکے لڑائی کرکے ویکھ لؤ۔ اس اتے جلالدین نے سکھاں ولوں دتی گئی چیلنج قبول کر لئی۔ اسنے اپنے بہادر سپاہی اگے بھیجے۔ سنگھاں نے انھاننوں اپنے موٹے–موٹے سوٹیاں ولوں پلک جھپکدے ہی چتّ کر دتا۔ پھر دو–دو کرکے واری واری سپاہی سنگھاں دے نال جوجھن آؤن لگے پر انھاننوں پل بھر وچ سنگھ موت دے گھاٹ اتار دندے، اصل وچ دونوں سنگھ اپنے سوٹیاں ولوں لڑن دا دن رات مشق کردے رہندے سن، جو اس ویلے کم آیا۔
ہن سنگھاں نے اپنا دانو بدلیا اتے غرض کر کیہا– ہن اک–اک دے مقابلے دو–دو آ جاوو جلالدین نے اجیہا ہی کیتا، پر سنگھاں نے اپنے پینتڑے بدل–بدل کے انھاننوں دھراشاہی کر دتا۔ جلالدین نے جدوں ویکھیا دی کہ ایہہ سکھ تاں قابو وچ نہیں آ راے اتے میرے لگبھگ 20 جوان مارے جا چکے ہن تاں اوہ بوکھلا گیا اتے اسنے اکٹھے ساریاں نوں سنگھاں اتے ہلاّ بولن دا حکم دتا۔ پھر کی سی، سنگھ وی اپنی مقررہ پالیسی دے مطابق اک دوجے دی پٹھّ پچھے ہو لئے اتے گھماسان لڑائی لڑن لگے۔ اس پرکار اوہ کئی شاہی سپاہیاں نوں ہمیشہ دی نیند سوا کے آپ وی شہیدی حاصل کر گرو چرناں وچ جا وراجے۔
اس کانڈ ولوں پنجاب نواسیاں اتے زکریا خان نوں ایہہ معلوم کرکے سنگھاں نے وکھا دتا کہ سکھاں نوں ختم کرن دا وچار ہی مورکھتاپورن اے۔ جدوں جرنیل جلالدین لاہور زکریا خان  دے ساہمنے اپڑیا تاں اسنے پچھیا– ‘اوہناں دوناں سکھاں نوں پھڑ لیائے ہو ؟ جواب وچ جلالدین نے کیہا– ‘حجور ! اوہناں دیاں ارتھیاں لے کے آیا ہاں’۔ اس اتے زکریا خان نے پچھیا، اپنا کوئی سپاہی تاں نہیں مریا، جواب وچ جلالدین نے کیہا– حجور ! معاف کرو، بس 25 سپاہی مارے گئے ہن اتے لگبھگ انھے ہی زخمی ہن۔
حقیقت رائے
اسدی ماں نے اسنوں سکھ گروجناں دے جیون ورتانت سنا–سنا کے آتمگرو ولوں جینا سکھا دتا سی۔ سکھی تاں گھر وچ سی پر پنجاب سرکار دے سکھ مخالف ابھیاناں دے کارن حقیقت رائے کیش دھارن نہیں کر سکیا۔ اسدے پچھے سیاسی دباء اتے سماجی لاچاری سی پر اسدا من ہمیشاں گرو چرناں ولوں جڑیا رہندا سی۔ اس پروار وچ سکھی دے ماحول نوں ویکھدے ہوئے بٹالا نگر ضلع گرداس پور دے نواسی سردار کشن سنگھ جی نے اپنی سپتری دا ویاہ حقیقت رائے ولوں کر دتا۔
اوہناں دناں کیشدھاری جوان دل خالصے دے میمبر بنن چکے سن اتے قتل کر دتے گئے سن۔ ات: لاچاری دے کارن سردار کشن سنگھ جی نے حقیقت رائے نوں اپنی سپتری لئی بہتر ور سمجھیا۔ حقیقت رائے دا جم سن 1724 عیسوی وچ ہویا سی۔ ایہناں نوں ایہناں دے پیؤ باگھمل جی نے اچّ سکھیا دلوان دے وچار ولوں، سن 1741 وچ مولوی عبدل حق دے مدرسے وچ بھیج دتا۔ اتھے حقیقت رائے اپنے سہپاٹھیاں ولوں بہت ملپانی کے سکھیا قبول کردے سن، انج وی بہت نمانا سبھاء اتے مدھربھاشی ہون دے کارن لوکاں نوں پیارے سن۔ پر اک دن ‘بھائی دوج دے دن’ اوہ اپنے متھے اتے ٹکا لگا کے مدرسے پہنچ گئے۔
مسلمان طالب علماں نے اوہناں دا مکھول اڑایا اتے بہت ابھدر وینگ کیتے۔ اس اتے حقیقت رائے نے بہت ترکسنگت جواب دتے۔ جنوں سنکے سارے طالب علم نروتر ہو گئے۔ پر اکثریت مسلمان طالب علماں دا سی۔ ات: اوہ ہندو طالب علماں ولوں نیواں نہیں ویکھنا چاہندے سن۔ انھاننے ہینبھاونا دے کارن مولوی نوں وچ گھسیٹیا اتے اسلام دا پکھ پیش کرن نوں کیہا۔ مولوی نے اک وچار گوشٹھِ دا پربندھ کر دتا۔
دوناں پکھاں وچ جم کے بحث ہوئی اتے اک دوسریاں دیاں ترٹیاں نوں ہدف بنا کے الزام لگائے گئے، اس خامیاں دے کارن گل کلنک تک پہنچ گئی۔ مسلمان طالب علماں دا پکھ بہت کمزور رہا۔ اوہ ہار ہو گئے پر اوہناں دے سوابھمان نوں بہت ٹھیس پہنچی، ات: اوہ ہٹھدھرمی کرن لگے کہ حقیقت رائے اوہناں توں معافی منگے پر حقیقت رائے نے اجیہا کرن ولوں صاف ‍مناہی کر دتا۔
اس اتے مسلمان طالب علماں نے دباء بناؤن لئی اپنی–اپنی پگڑیاں اتار کے مولوی دے ساہمنے رکھ دتیا اتے کیہا کہ حقیقت رائے نوں پیغمبراں دی بے عزتی کرن دا دنڈ ملنا چاہیدا اے۔ حقیقت رائے دی دلیل سی کہ میں کوئی جھوٹھ نہیں کیہا اتے میں کوئی الزام نہیں کیتا جو سچ سی، اسدی ہی وضاحت کیتی اے۔ ایہہ گلاں ساریاں نوں قبول کرنی چاہیدیاں ہن۔ اس اتے مولوی وی دودھا وچ پے گیا، اسنے مسلمان طالب علماں دے دباء وچ اس کانڈ دا فیصلہ کرن لئی شاہی قاضی دے سنمکھ پیش کیتا۔
شاہی قاضی نے عمل نوں جانچیا تاں اوہ اگّ ببلا ہو گیا۔ اسدا وچار سی کہ جدوں اسیں ستا وچ ہاں تاں ایہناں ہندو لوکاں دی ایہہ ہمت کہ ساڈے پیغمبراں اتے کلنک لگان۔ ات: اسنے حقیقت رائے نوں گرفتار کروا کے کاراواس وچ پوا دتا اتے اس اتے دباء بنایا کہ اوہ اسلام قبول کر لوے۔ پر حقیقت رائے کسے ہور مٹی دا بنا ہویا سی، اوہ اپنے یعقین ولوں ٹسّ ولوں مس نہیں ہویا۔
مقامی پرشاسکا امیر بیگ تک جدوں ایہہ گل پہنچی تاں اسنے طالب علماں دا من–مٹاو کہہ کے حقیقت رائے نوں ہرجانہ (معاشی دنڈ) لگاکے چھڈن دا حکم دتا پر شاہی مولوی نے اسنوں اس نیاں لئی لاہور بھیج دتا۔ اوہناں دناں لاہور دے گھر–گھر وچ شہید منی سنگھ، مہتاب سنگھ، بوتا سنگھ، گرجا سنگھ اتادِ دی دھرم دے متعلق نشٹھا اتے اوہناں دی قربانی دیاں چرچاواں ہو رہیاں سن۔ اجیاے وچ حقیقت رائے دے من وچ دھرم دے متعلق آتم قربانی دین دی اچھا بلوتی ہو گئی۔ گھر ولوں چلدے ویلے اسدی ماں اتے بیوی نے انھاننوں خاص روپ ولوں راغب کیتا کہ دھرم دے متعلق جاگرک رہنا اے، پٹھّ نہیں دکھانی اے اتے گرودیو دے آدیساں ولوں بے مکھ نہیں ہونا، بھلے ہی اپنے پراناں دی آہتی ہی کیوں نہ دینی پئے۔
لاہور دے شاہی قاضی دے کول جدوں ایہہ مقدمہ اپڑیا تاں اسنے وی سیالکوٹ دے قاضی دا جویں دا تویں فیصلہ رکھیا، اسنے کہہ دتا کہ پیغمبر صاحب دی شان وچ گستاخی (اوگیا) کرن والے نوں اسلام کبولنا ہووےگا، نہیں تاں موت دنڈ مقررہ ہی اے۔ اس اتے لاہور نگر دے سنمانت انسان دیوان صورتَ سنگھ، لالا درگاہی ملّ اتے جماندار قصور بیگ اتادِ لوکاں نے گورنر زکریا خان ولوں کیہا کہ اوہ حقیقت رائے نوں چھڈّ دوے پر اوہ اوہناں دناں قاضیاں دے چکر وچ پھنس کے ہٹھدھرمی اتے اڑیا ہویا سی، ات: اسنے کسے دی وی سفارش نہیں منی اتے اسلام قبول کرن جاں موت دنڈ دا حکم برقرار رکھیا۔
اوہناں دناں کئی کیشادھری سکھ قیدی وی موت دنڈ دی اڈیک وچ زکریا خان دیاں جیلاں وچ بند پئے سن۔ اوہناں توں پریرنا پاکے حقیقت رائے دا منوبل ودھدا ہی چلا گیا اوہ موت دنڈ دا خبراں سنکے بھیڈاں دی طرحاں بھیبھیت ہوکے بھیں–بھیں نہیں کرکے شیراں دی طرحاں گرجنا کرن لگا۔
اس پرکار ویر جودھا 18 سال دے حقیقت رائے نوں سن 1742 عیسوی دی بسنت پنچمی والے دن لاہور دے نرواس چوک وچ تلوار دے اک جھٹکے ولوں قتل کر دتا گیا۔ جدوں اس دے قتل دی اطلاع دل خالصہ وچ پہنچی تاں انھاننے سارے ملزماں دی لسٹ تیار کر لئی اتے سماں ملدے ہی سیالکوٹ پجّ کے چھاپامار لڑائی کلا ولوں اوہناں دوشیاں نوں چن–چن کے موت دے گھاٹ اتار دتا۔
بھائی تارو سنگھ
سن 1745 عیسوی تک پنجاب وچ گورنر زکریا خان دا تیز پرتاپ سی۔ اسدے شاسندور وچ لگبھگ منجھا کھیتر (پنجاب) دے سارے سکھ شہری پنجاب راج ولوں پلائن کر چکے سن۔ گشتی فوجی ٹکڑیاں ولوں کھوج–کھوج کے سکھاں دی قتل کرن ولوں کئی سکھ پروار لکھی جنگل، منڈ کھیتر (ستلج اتے ویاس ندی دا سنگم تھاں) اتے کانووال دا چھمب کھیتر (ڈیلٹا کھیتر) دے اوہناں ورانیاں وچ جا چھپے سن، جتھے فوج دا پہنچنا سہج نہیں سی۔
زکریا خان دے سکھ ورتکنیک تجربہ دے کارن کجھ سکھ پروار اوکھا سماں بتیت کرن دے وچار ولوں اپنے گھراں نوں تیاگ کے نزدیک دے جنگلاں وچ وی شرن لئی ہوئے سن۔ اجیاے وچ اک سکھ پروار ضلع امرتسر دے پنڈ پوہلے وچ نواس کردا سی۔ 25 سال دا تارو سنگھ، اسدی چھوٹی بھین اتے ماں، ایہہ تن میمبر دا پروار بھرفتار بھاونا دے کارن سارے کھیتر وچ بہت عزت ولوں جانے جاندے سن۔ بھائی تارو سنگھ نے ویاہ نہیں کروایا سی، اوہ بہت پرشرمی اتے دیالُ پرورتی دا انسان سی۔ اسدے اتھے ہمیشاں لنگر چلدا رہندا سی، کوئی وی پاندھی (یاتری) اتے بھکھا–پیاسا، ضرورت مند بناں بھیدبھاو دے غذا حاصل کر سکدا سی۔
ات: پنڈ نواسی، کی ہندو کی مسلمان اسدی اس اداروادی پرورتی ولوں سنتشٹ سن اتے سارے پنڈ واسی ملپانی کے رہندے سن۔ بھائی تارو سنگھ جی نوں اک اطلاع ملی کہ نزدیک دے جنگلاں (بابا بڈھا جی دی بیڑ) وچ کجھ سکھ پرواراں نے شرن لے رکھی اے۔ انھاننے وچار کیتا کہ جنگل وچ تاں صرف کندمول پھل ہی ہن۔ ات: بچے اتے بڈھے کس پرکار غذا انتظام کردے ہونگے، اسلئی انھاننے اپنی ماں اتے بھین ولوں وچار کرکے اک سکیم بنائی کہ اوہ سارے ملکے لنگر تیار کردے اتے پرات:دور بھائی تارو سنگھ جی سر اتے روٹیاں دی ٹوکری اتے ہتھ وچ دال دی بالٹی لے کے گھنے جنگل وچ چلے جاندے، اتھے پجّ کے سیٹی دے اشارہ ولوں ساریاں نوں اکٹھے کردے اتے اوہناں وچ اوہ لنگر ونڈ دندے۔ اس پرکار ایہہ کم بھائی جی نیمی روپ ولوں کرن لگے سن۔
پر انعام دے لالچ وچ اک مخبر (جاسوس) نے جسدا نام ہربھکت نرنجنیا سی۔ لاہور وچ زکریا خان نوں بھائی تارو سنگھ دے موضوع وچ جھوٹھی منگھنڈت کہانی بھیجی کہ بھائی تارو سنگھ ودروہیاں نوں شرن دندا اے اتے اوہناں دی مدد کردا اے، جسدے نال پنڈ نواسیاں نوں خطرہ اے۔ زکریا خان  تاں اجیہی اطلاع دی ویکھ وچ رہندا سی، اسنے آروپاں دی بناں جانچ کیتے ترنت بھائی صاحب نوں گرپھتار کرن دے حکم دے دتے۔ ہربھکت نرجنیاں 20 فوجی لے کے پنڈ وچ آ دھمکیا اتے بھائی صاحب نوں گرپھتار کر لیا اتے بے ایمان فوجی تارو سنگھ جی دی جوان بھین اتے اوہناں دی ماں نوں وی گرپھرتار کرنا چاہندے سن، پر سارے پنڈ والیاں نے ایکتا دے زور ولوں جدوں اسدا خلاف کیتا تاں اوہناں دا بس نہیں چلیا۔
لاہور دی جیل وچ بھائی جی نوں بہت یاتناواں دتی گئیاں اتے اوہناں اتے دباء پایا گیا کہ اوہ اسلام قبول کر لین۔ اخیر وچ جدوں انھاننوں زکریا خان دے ساہمنے پیش کیتا گیا تاں بھائی جی نے استوں پچھیا– نواب، دسّ میں تہاڈا کی وگاڑیا اے ؟ میں اک کسان ہون دے ناطے تینوں پورا لگان دندا ہاں۔ میں اج تک کوئی الزام کیتا ہی نہیں، پھر توں مینوں انھے کشٹ کیوں دے رہا ہیں ؟ زکریا خان  دے کول بھائی تارو سنگھ جی دے پرشناں دا جواب سی ہی نہیں۔ اسنے کیہا کہ جیکر توں لنگر ونڈنا بند کر دویں اتے اسلام قبول کر لویں تاں تینوں معاف کیتا جا سکدا اے۔
بھائی تارو سنگھ نے جواب دتا– لنگر میں اپنی ایمانداری دی کمائی وچوں ونڈدا ہاں، اس گل ولوں ہکومت نوں کی پریشانی اے ؟ رہی گل اسلام دی، تاں مینوں سکھی پیاری اے، میں اپنے اخیر شواش تک اسنوں نبھا کے دکھاوانگا۔ اس اتے زکریا خان نے کرودھ وچ آکے کیہا– اس سکھ دے بال کٹو، ویکھدا ہاں، ایہہ کویں سکھی نبھاؤن دا دعوہ کردا اے۔ ادوں نائی بلایا گیا اتے اوہ بھائی تارو سنگھ جی دے کیس کٹن لگا، پر بھائی تارو سنگھ نے اسنوں اپنی ہتھکڑیاں دا مکا دے ماریا، اوہ لڑکھڑاتا ہویا دور ڈگیا۔
تدّ بھائی جی نوں زنجیراں ولوں بنھ دتا گیا۔ اس اتے تارو سنگھ جی نے من نوں ایکچت کرکے پربھو چرناں وچ ارداس کیتی کہ اے پربھو ! میری سکھی کیساں–سواساں دے نال نبھ جاوے، ہن تہاڈا ہی سہارا اے بس پھر کی سی، تارو جی دی ارداس قبول ہوئی، جویں ہی نائی نے اوہناں دے کیش کٹن دی کوشش کیتی، بھائی جی دے کیش کٹدے ہی نہیں سن۔ نائی نے بہت کوشش کیتی پر وال نہیں کٹے۔ اس اتے زکریا خان نے کیہا، ٹھیک اے، موچی بلاؤ، جو اسدی والاں سمیت کھوپڑی اتار دوے۔
اجیہا ہی کیتا گیا، بھائی جی دی کھوپڑی اتار دتی گئی اتے انھاننوں لاہور دے قلعے دے باہر نرواس چوک اتے بیٹھا دتا گیا کہ سارے مقامی نواسی ویکھ سکنّ کہ پرحکمرانی سکھاں نوں کس بوری ڈھنگ ولوں موت دے گھاٹ اتاردا اے، تاکہ کوئی پھیر سکھ بنن دا ساہس نہیں کر سکے۔ بھائی تارو سنگھ جی نے پربھو دا دھنواد کرن لئی اپنا من سکاگر کر لیا اتے سوچ وچار وچارنا وچ مصروف ہو گئے اتے نام سمرن کرن لگے۔ اوہناں دا یعقین سی کہ اوہناں دی سکھی پربھو کرپا ولوں کیشاں–سواساں دے نال نبھ گئی اے۔ رات بھر اوہ اتھے ہی پربھو چرناں وچ لین راے۔
اگلے دن جدوں سورج ادئے ہویا تاں زکریا خان کسے کم کرکے گھوڑے اتے سوار ہوکے قلعے ولوں باہر آیا تاں اسنے بھائی جی نوں جدوں زندہ پایا تاں کہن لگا– تارو سنگھ ہنے تینوں موت نہیں آئی ؟ اس اتے بھائی جی نے اکھاں کھولیاں اتے کیہا– زکریا خان  تہاڈے نال درگاہ وچ حساب کرنا اے، اسلئی تہاڈی اڈیک کر رہا ہاں، ات: تینوں لے کے چلانگا۔ بس پھر کی سی، زکریا خان  دا پیشاب بند ہو گیا اتے ڈھڈّ وچ سول اٹھن لگا۔ اوہ مارے درد دے چیکھن لگا۔ اسدا شاہی حکیماں نے بہت اپچار کیتا پر اسدا درد ودھدا ہی چلا گیا۔
اجیاے وچ اسنوں بھائی تارو سنگھ جی دے کاے ہوئے وعدہ یاد آئے کہ میں تہاڈے نال اﷲ دی درگاہ وچ حساب کراں گا، اسلئی تینوں نال لے جان لئی زندہ ہاں۔ مردا کی نہیں کردا، دے کتھن مطابق زکریا خان نے بھائی تارو سنگھ دے کول اپنے پرتندھی بھیجے اتے معافی بینتی کیتی۔ اس اتے بھائی جی نے انھاننوں کیہا– میرے جتے لے جاؤ اتے زکریا خان  دے سر اتے مارے، پیشاب اتریگا، اجیہا ہی کیتا گیا۔
جویں–جویں بھائی جی دے جتے ولوں زکریا خان نوں جھمبیا جاندا، اسدا پیشاب اتردا اتے پیڑا گھٹ ہندی، پر جتے دا استعمال بند کرن اتے پیڑا پھر اویں ہو جاندی۔ ات: زکریا خان  نے لاچاری وچ کیہا کہ میرے سر اتے تارو سنگھ جی دا جتا زور–زور ولوں مارو، تاکہ مینوں پیشاب دے بندھن ولوں پوری راحتَ ملے۔ اسدی اچھا مطابق ہی پورے ویگ دے نال اسدے سر اتے جتیاں دی بوچھار کیتی گئی۔ انج ہی پوری رفتار دے نال موتر بندھن ٹٹیا اتے زکریا خان  دی پیڑا ہٹدی گئی، پر اسدے نال ہی زکریا خان  دے پران وی نکل گئے۔ دوجے پاسے بھائی تارو سنگھ جی نے وی نشور دیہہ تیاگ دتی اتے گرو چرناں وچ جا وراجے۔ اس پرکار کجھ سماں لئی اتیاچاراں دا بازار ٹھنڈا پے گیا۔
انسانی حقوق تےآب و ہوا دی تبدیلی
انسانی حقوق تے آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی دا تجزیہ عالمی ماحولیا‏ت‏ی مظاہرے تو‏ں وابستہ انساناں دے متوقع نتائج اُتے مرکوز اے جنہاں وچ سمندر د‏‏ی سطح وچ اضافے ، صحرا ، درجہ حرارت وچ اضافے ، موسم دے انتہائی واقعات تے بارش وچ تبدیلیاں دے نال نال موسمیا‏‏تی تبدیلی موافقت موافقت تے تخفیف حکومتاں د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں مظاہرےآں دے جواب وچ اٹھائے گئے اقدامات جنہاں وچ انسانی حقوق یا اس تو‏ں متعلق قانونی تحفظ شامل ہوسکدے نيں۔آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی تو‏ں متعلق بوہت سارے قانونی نقطہ نظر حکومتاں تے نجی اداکاراں دے ذریعہ نويں یا مطلوبہ کارروائی دے لئی وکالت دے لئی صحت مند ماحول دا حق ، ہور متعلقہ حقوق یا ہور ابھردے ہوئے ماحولیا‏ت‏ی قانون تک پہنچنے ، جداں فطرت دے حقوق ، آب و ہو‏‏ا دے انصاف وکالت تے آب و ہو‏‏ا دا انصاف دے ذریعے حکومتاں تے نجی اداکاراں دے ذریعہ نويں یا مطلوبہ کارروائی دے لئی وکالت کرن۔