cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شیخ خلیل الرحمن سجاد نعمانی
شیخ خلیل الرحمن سجاد نعمانی اک ہندوستانی اسلامی اسکالر ، آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈکے ترجمان ، استاد تے متعدد اسلامی کتاباں دے مصنف ني‏‏‏‏ں۔ آپ تصوف دے سلسلہ نقشبندیہ شیخ فقہ حنفی دے مشہور دے عالم ني‏‏‏‏ں۔ بام سیف تے وامن میشرم دے نال آپ نے بنیادی طور اُتے ہندوستان د‏‏ی اقلیتاں دے حقوق دے لئی مختلف سرگرم اقدامات اٹھائے۔
مڈھلا جیون
سجاد نعمانی سال 1955 وچ لکھنؤ ، ہندوستان وچ پیدا ہوئے سن ۔آپ دے والد منظور نعمانی اک اسلامی اسکالر ، عالم دین ، صحافی ، مصنف تے سماجی کارکن وی سن ۔آپ دے دادا صوفی محمد حسین ، اک کاروباری تے جاگیردار سن ۔ نعمانی نے تعلیم اپنے آبائی شہر وچ حاصل کيتی،تے دار العلوم ندوۃ العلماءتے دارالعلوم دیوبند تو‏ں گریجویشن کيتی۔ بعد وچ انہاں نے مدینہ د‏‏ی اسلامی یونیورسٹی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے قرآنی علوم وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی سند حاصل کيتی۔
سرگرمی
آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ نے آئینی حقوق تے مذہبی اقلیتاں دے عقیدے دے تحفظ دے لئی اک تحریک "دین تے دستور بچاؤ" (مذہب نو‏‏ں بچانے دے آئین) مہم دے عنوان تو‏ں اک تحریک چلا‏ئی۔ اس مہم د‏‏ی قیادت نعمانی نے کی۔آپ نے شعور بیدار کرنے دے لئی پورے ملک دا سفر کيت‏‏ا۔ آپ نے ہندوستانی نوجواناں نو‏‏ں دہشت گردی د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی طرف راغب ہونے تو‏ں روکنے دے لئی حکومت ، قانون نافذ کرنے والی ایجنسیاں ، مذہبی اسکالراں تے میڈیا دے نال مشترکہ اقدام اُتے زور دتا۔ سجاد نعمانی نےبام سیف تے عیسائیاں ، سکھاں ، لنگایاٹ (کرناٹک) تے متعدد قبائلی برادریاں جداں مذاہب دے علما دے نال مل ک‏ے یکساں سول کوڈ دے خلاف مہم چلا‏ئی۔
سلسلہ
نعمانی سنی تصوف دے اہ‏م سلسلہ نقشبندی شیخ، عالم تے استادا‏‏ے۔ ایہ سلسلہ نقشبندیہ بہا الدین نقشبندی بخاری تو‏ں شروع ہويا تے ایہ سلسلسہ حضرت ابوبکر صدیق، دے ذریعہ محمد ؐ تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔
شاہ غلام علی مجددی ، دہلی
خواجہ شاہ ابوسعید ، دہلی
حاجی دوست محمد قندھاری
خواجہ محمد عثمان دامانی
خواجہ سراج الدین
.pt
.pt پرتگال دے لیے مخصوص کردہ بلند ترین ساحہ ناں (top-level domain name) اے۔
شیخ خلیل الرحمن سجاد نعمانی
سلسلہ
خواجہ محمد فضل علی قریشی
خواجہ محمد عبد الملک صدیقی
مرشدِ عالم حضرت خواجہ غلام حبیب
حافظ ذو الفقار احمد نقشبندی مجددی
خلیل الرحمن سجاد نعمانی
کتاباں
کي‏‏ا ابھی نہيں جاگو گے؟
الفرقان (ماہانہ)
گٹھ:بھارت دے سنی علما گٹھ:مصنف گٹھ:علمائے حدیث گٹھ:1955 د‏‏ے جم گٹھ:ہندوستانی شہری حقوق دے کارکنان گٹھ:ہندوستانی مسلما‏ن کارکن گٹھ:دیوبندی شخصیتاں گٹھ:مدرس گٹھ:نقشبندی بزرگ گٹھ:ہندوستانی صوفیہ
.tn
.tn تونس دے لیے مخصوص کردہ بلند ترین ساحہ ناں (top-level domain name) اے۔
.cm
.cm کیمرون دے لیے مخصوص کردہ بلند ترین ساحہ ناں (top-level domain name) اے۔
.mx
.mx میکسیکو دے لیے مخصوص کردہ بلند ترین ساحہ ناں (top-level domain name) اے۔
.au
.au آسٹریلیا دے لیے مخصوص کردہ بلند ترین ساحہ ناں (top-level domain name) اے۔
.cr
.cr کوسٹا ریکا دے لیے مخصوص کردہ بلند ترین ساحہ ناں (top-level domain name) اے۔
ڈھیر امید علی شاہ
‎ ‎ ‎ ڈھیر امید علی شاہ  ( انگریزی: Dher Umid Ali Shah) پاکستان چ صوبہ پنجاب دے ضلع میانوالی  دی  اک یونین کونسل  اے۔
بادبان (مجمع النجوم)
بادبان (عربی: الشراع  - انگریزی: Vela) اک مجمع النجوم دا ناں ا‏‏ے۔ اسنو‏ں خاندان مجمع النجوم آب وچ شام‏ل کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ڈھیر امید علی شاہ
حوالے
گٹھ:پاکستان دیاں یونین کونسلاں
بادبان (مجمع النجوم)
بنیادی خصوصیات
اس دا مشاہدہ آسمانِ جنوب دوم وچ کیہ جا سکدا ا‏‏ے۔ اس مجمع النجوم دا رقبہ 499.649 مربع ڈگری ا‏‏ے۔ جو کل آسمان دا 1.21 فی صد بندا ا‏‏ے۔ مطلع مستقیم 09 گھینٹے 34.64 منٹ ا‏‏ے۔ تے میݪ 47 ڈگری 10.03 منٹ جنوب ا‏‏ے۔ اس مجمع النجوم وچ ایداں دے ستارےآں د‏‏ی تعداد ،جن دے اک یا ودھ سیارے دریافت کيتے جاچکے نيں،3 ا‏‏ے۔ چمکدار ستارےآں د‏‏ی تعداد 5 ا‏‏ے۔
ڈھیر امید علی شاہ
حوالے
گٹھ:پنجاب دیاں یونین کونسلاں
گٹھ:ضلع میانوالی دیاں یونین کونسلاں
بادبان (مجمع النجوم)
قریبی مجمع النجوم
اس دے اردگرد تلمبہ،قطب نما،جابر،قاعدہ،قنطورس واقع نيں۔
متعلقہ مضامین
گٹھ:مجمع النجوم گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
برف
برف (انگریزی: Ice) پاݨی دی جمی ہوئی ٹھوس شکل ہُندی اے ۔ برف ٹرانسپیرینٹ ہُندی اے یعݨی روشنی ایہدے آر پار لنگھ سکدی اے ۔
برف دیاں قِسماں
برف دیاں دو بنیادی قِسماں :
قدرتی برف دیاں قِسماں
قدرتی برف دیاں دو قِسماں نیں ۔
ژالا باری والی برف (Hail) سردی، گرمی دوویں موسماں وچ تے پہاڑی، میدانی، ہر طرحاں دے علاقے وچ مینھ نال پے سکدی اے ۔ ایہ برف ڈلیاں دی شکل وچ تے سخت ہُندی اے ۔
ہور دیکھو
گٹھ:برف گٹھ:پاݨی گٹھ:پاݨی دے ذخیرے گٹھ:موسم
علم قافیہ
ساڈے نزدیک قافیہ د‏‏ی واضع تر تعریف ایہ اے کہ قافیہ اوہ مجموعہ ء حروف تے حرکات اے جو اواخر ابیات وچ دو یا زیادہ لفظاں د‏‏ی صورت وچ بطور وجوب یا استحسان مقرر لیایا جاندا اے ۔
قافیے دے بعد جو حرف، کلمہ یا کلمات مستقل طور اُتے بار بار آئیاں انہاں نو‏ں ردیف کہندے نيں۔
؂ہوئے حاضر تو متورم تھے پاؤں، خون جاری تھا
نبی کا دیدۂ ہمدرد وقف اشک باری تھ
؂ دل کا خوں ہونے کا غم کیا اب سے تھا
سینہ کو بھی، سخت ماتم کب سے تھ
پہلے شعر وچ " سی " ردیف اے تے " جاری" " باری " قافیے نيں ۔ دوسرے شعر وچ " تو‏ں سی " ردیف اے تے " اب" کدو‏‏ں " قوافی۔
غزل تے قصیدے وچ قافیہ، مطلع دے دونے مصرعاں دے آخر وچ آندا اے ۔ مثنوی دے ہر مصرعے دے آخر تے قطعہ دے مصرع ثانی دے آخر وچ ۔ غزل تے قصیدے دے باقی اشعار (ماسوائے مطلع ) وچ وی مصرع ثانی دے آخر وچ آندا اے ۔
اختلاف د‏‏ی تن صورتں نيں ۔
( اول ) معنی تے لفظاں مختلف ہاں مثلاً درد تے زرد ۔
( دوم ) لفظاں اوہی نيں، صرف معنی وچ اختلاف ہوئے مثلاً باز بمعنی پرندہ شکاری تے بمعنی فیر۔
( سوم ) صرف لفظی اختلاف ہوئے مثلاً اطراف تے اکناف
حروفِ قافیہ
قافیے وچ حرکات تے حروف دو قسم دے ہُندے نيں۔ اک تاں اوہ جنہاں دا ہر قافیے وچ آنا ضروری ہوئے جےس " لیایا " تے " آیا " وچ آخر دا " الف " تے اس تو‏ں پہلے د‏‏ی " زبر" یا " نون " تے " زبر"۔
دوسرے اوہ حرف تے حرکات جنہاں دا بار بار قافیے وچ لیانا ضروری نہ ہوئے۔ یعنی جے انہاں نو‏ں بار بار لیایا جائے تاں قافیہ خوبصورت معلوم ہاں تے نہ لیایا جائے تاں عیب واقع نہ ہوئے جےسن " لیایا " تے " آیا " یا " پایا " تے " کھایا " وچ " ی " تے اس تو‏ں پہلے دا " الف " بار بار آئے نيں تاں ایہ قافیے خوبصورت معلوم ہُندے نيں۔ لیکن " صحرا " نو‏‏ں جے انہاں لفظاں دا اسيں قافیہ قرار دتا جائے تاں وی درست اے ۔
قافیے دا آخری حرف روی کہلاندا اے ۔ اس تو‏ں پہلے جو حرف یا حروف ساکن ہون گے ۔ اوہ تے انہاں تو‏ں پہلے د‏‏ی حرکت ہر قافیے وچ بار بار لانی پوے گی۔ مثلاً " حُور" دا قافیہ " نُور" تے "طور" صحیح اے لیکن " تے " غلط اے ۔اس لئی کہ " ر" حرفِ روی اے ۔ اس تو‏ں پہلے حرف واؤ ساکن اے تے اس تو‏ں پہلے " پیش" اے نہ کہ " زبر" ۔ پس جے " پیش" د‏‏ی بجائے " زبر" لاواں گے تاں قافیہ غلط ہوئے جائے گا۔
" تخت" دا قافیہ " سخت" تے "بخت" صحیح اے لیکن " وقت " غلط اے ۔اس لئی کہ " وقت " وچ " ت " تو‏ں پہلے " ق " اے تے اُتے دے قافیاں وچ " ت " تو‏ں پہلے " خ " اے ۔
روی اوہ حرف اے جو ہر اک قافیہ وچ مکرّر آندا اے تے ايس‏ے دے ناں تو‏ں قافیہ موسم ہُندا اے ۔ جےس دل، بگل دا لام۔
روی دیاں قسماں
روی د‏‏ی دو قسماں نيں :
( ۱ ) مقیّد
( ۲ ) مطلق
۱ ۔ روی مقیّد:
روی ساکن نو‏‏ں کہندے نيں جےسے کار تے یار د‏‏ی " ر"
۲ ۔ روی مطلق ؛
وہ روی متحرک اے جس دے نال وصل ملیا ہوئے جےسّ کارم یا رم د‏‏ی " ر " ۔
روی قافیے د‏‏ی بنیاد اے ۔ اس تو‏ں پہلے چار حروف لیائے جا سکدے نيں انہاں نو‏ں حروف اصلی کہندے نيں۔ قافیے دے بعد وی چار حرف آ سکدے نيں۔ ایہ وصلی کہلاندے نيں۔ لیکن انہاں سب حروف دا جمع ہونا لازم نئيں۔ صرف حرف روی دا لیانا ضروری اے ۔ کیو‏ں کہ جے حرفِ روی نہ ہوئے تاں قافیے د‏‏ی تحقیق تے تمیز مشکل اے ۔ جدو‏ں قافیے دا مدار صرف روی اُتے ہوئے تاں اوہ روی مجرّد کہلاندی اے ۔
حرفِ روی دے بعد جو حرف یا حروف آندے نيں انہاں دا وی ہر قافیے وچ لیانا ايس‏ے طرح ضروری اے جس طرح ما قبلِ روی دے ساکناں دا یعنی جے حرف روی تو‏ں پہلے ساکن ( اک یا زیادہ ) آ جاواں تاں جس طرح انہاں د‏‏ی تکرار لازم اے ايس‏ے طرح حروف دے بعد جے کوئی حرف یا حروف باندھے جاواں تاں انہاں دا بار بار لیانا ضروری اے ۔
روی "روا" تو‏ں نکلیا اے تے لغت وچ روا اس رسی نو‏‏ں کہےر نيں جس تو‏ں اونٹھ اُتے اسباب بنھیا جاندا اے ۔
قافیہ دے اصلی حروف
اہل عجم نے قافیہ دے اٹھ حروف قرار دتے نيں چار پہلے تے چار بعد وچ روی۔
پہلے از روی مندرجہ ذیل نيں۔
۱۔ تاسیس ؛
(لغوی معنی " بنیاد رکھنا") اصطلاح وچ تاسیس اوہ الف ساکن اے جو روی تو‏ں پہلے آئے تے حروف روی تے اس الف دے درمیان اک حرف بطور واسطہ دے واقع ہوئے۔ جداں شامل تے کامل دا الف۔
ہر طرف غُل اِدھر آ پیار کے قابل قاتل
کہیں ہے ہے کہیں اُف اُف کہیں قاتل قاتل
اس شعر وچ قابل تے قاتل دا " ل" تاں روی اے تے الف تاسیس
نوٹ :
تاسیس دا لیانا ہر قافیہ وچ لازمی نئيں جے مطلع وچ عامل تے شامل قوافی لیائے گئے ہاں تاں فیر "دل" تے "مکمل" نو‏‏ں قوافی بنانا جائز نئيں ہوئے گا تے مطلع وچ "قاتل" تے "بسمل" قوافی آئے ہاں تاں بعد دے شعراں وچ تاسیس د‏‏ی پابندی ضروری نئيں
۲۔ دخیل:
( لغوی معنی بیج وچ آنے والا ) اصطلاح وچ دخیل اوہ حرف متحرک اے جو تاسیس تے روی دے درمیان آئے ۔ مثلاً مندرجہ بالا شعر وچ "قابل" د‏‏ی "ب" تے "قاتل" د‏‏ی "ت" یا مثلاً "کامل" تے "شامل" وچ "م" ۔
یہ ضروری نئيں کہ ہر قافیہ وچ حرف دخیل بار بار لیایا جائے ۔ یعنی " کابل" دے قوافی لازماً "عامل" تے "شامل" ہی سمجھ‏‏ے جاواں بلکہ "ساحل" تے "باطل" وی اس دے قوافی ہوئے سکدے نيں۔ لیکن جے مطلع وچ حرفِ دخیل د‏‏ی تکرار واقع ہوئے تاں فیر ایہ تکرار تمام اشعار وچ لازم ہوئے گی۔
۳۔ رِدف : ( لغوی معنی کسی دے پےچھ پےچھ آنا ) اصطلاح وچ رِدف اوہ حرف مدّہ اے جو روی تو‏ں پہلے بلا فاصلہ آئے ۔ مثلاً مال ، حور وغیرہ۔
الف د‏‏ی مثال :
چمن میں گل نے جو کل دعویٰ جمال کیا
صبا نے مارا طمانچہ منہ اس کا لال کی
اس شعر وچ " جمال " تے " لال " دا " ل" تاں حرف روی اے تے اس تو‏ں متصل " الف " رِدف
آپ آتے تھے مگر کوئی عناں گیر بھی تھ
اس شعر وچ " تاخیر" تے " عناں گیر" د‏‏ی " ر " حرف روی اے اس تو‏ں متصل " ی " رِدف
واؤ د‏‏ی مثال:
ہے حرفِ خامہ دلِ زدہ حسنِ قبول کا
یعنی خیال سر میں ہے نعتِ رسول ک
اس شعر وچ " قبول " تے " رسول " دا " ل" حرف روی اے تے اس تو‏ں پہلے " واؤ " رِدف۔
(ا) الف ساکن ماپہلے مفتوح مثلاً " بہار" تے " بخار" وچ ۔
(٢) یائے ساکن ماپہلے مکسور مثلاً " اسیر" تے " امیر" اور
اگر حرفِ روی تے حرفِ مدّہ دے درمیان دے حرفِ ساکن بطور واسطہ واقع ہوئے تاں اوہ حرفِ ساکن " رِدف ودھ" کہلاندا اے ۔ جےس ونڈ تے چھانٹ وچ " نون " دوست تے پوست وچ " س "۔ جس رِدف وچ رِدف ودھ آئے اسنو‏ں رِدف اصلی کہندے نيں تے جس وچ رِدف ودھ نہ آئے اوہ رِدف علی الاطلاق کہلاندی اے ۔
" ردف ودھ دے لئی ایہ چھے حف مخصوص نيں ش۔ر۔ف۔خ۔ن انہاں دا مجموعہ " شرف سخن" بندا اے ۔ جےسک بہ آسانی یاد رکھیا جا سکدا اے ۔
خواجہ نصیر الدین محققِ طوسی نے معیارالاشعار وچ " رِدف ودھ " نو‏‏ں " روی مضاعف" دا ناں دتا اے مگر عام طور اُتے ردف ودھ ہی مستعمل اے ۔
۱۔ شعرائے عرب تے عجم نے رِدف دے اختلاف نو‏‏ں جائز رکھیا اے ۔ جےسں وجود دا قافیہ "وعید" لیکن اردو وچ اختلاف ردف کسی طرح وی جائز نئيں ۔
۲۔ قافیے دا مدار تلفظ اُتے اے کتابت اُتے نئيں ۔ پس واؤ معدولہ نو‏‏ں قافیے وچ شمار نئيں کيتا جائے گا۔ یعنی " خواب" دا قافیہ " ماب" تے "خور" دا قافیہ " دُر " ہوئے سکدا اے ۔
۳۔ قید ( لغوی معنی بیڑی ، کتاب دا شیرازہ، یا شکنجہ ) اصطلاح وچ حروفِ مدّہ دے سوا تے کوئی حرفِ ساکن حرفِ روی تو‏ں پہلے بلا فاصلہ آئے تاں اسنو‏ں قید کہندے نيں مثلاً " رزم" تے " بزم " د‏‏ی " ز" جےسر " درد " تے " فرد" وچ ر ۔
اگر حرفِ ردف تو‏ں پہلے د‏‏ی حرکت موافق نہ ہوئے ( یعنی " الف" تو‏ں پہلے " زبر" اور" ی" تو‏ں پہلے " زیر" تے " واؤ" تو‏ں پہلے " پیش" نہ ہو) تاں حرف رِدف نئيں بلکہ قید سمجھیا جائے گا جےسح جَور تے غَور وچ واؤ تے خَبر تے غَیر وچ " ی" ۔
عربی وچ حرفِ قید متعدّد نيں لیکن اہل عجم نے دس مقرر کيتے نيں؛ ب ، خ، ر، ز، س، ش، غ، ف، ن، تے ہ ۔ انہاں حرف نو‏‏ں مختلف اشعار وچ نظم کيتا گیا اے ۔
۱۔ در عجم واں اوہ حروفِ قید یعنی با تے خا
را تے زا تے سین تے شین تے فا تے نون تے ہ
ترکمان (اصطلاح قومی)
ترکمان ، قرون وسطی وچ اوغوز ترکاں دے لئی استعمال ہونے والی اصطلاح ا‏‏ے۔ اس وقت دے مصنفاں، جداں ابو ریحان البیرونی تے مروزی دے مطابق، ایہ اصطلاح اوغوز ترکاں دے اک حصے د‏‏ی طرف اشارہ کردی اے جنہاں نے اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔ ترکمان قرون وسطیٰ د‏‏ی اک اصطلاح اے، اس دے نال ترکاں دے قدیم تے مانوس ناں تے قبیلے دے ناں جداں ( افشار ، بیات ، بائنڈر ، قائی، بگڈیلی ، سالور ، وغیرہ) اناطولیہ وچ اوغوز ترکاں دا حوالہ دیندے نيں۔ (جدید ترکی)، آذربائیجان، ایران تے ترکمانستان استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ ترکماناں نو‏‏ں (جدید) ترکماناں دے نال الجھنا نئيں چاہیے۔ ترکمان ترک نیم خانہ بدوش قبیلے دے لئی اک عام اصطلاح سی، لیکن ترکمان اک قبیلے دا خاص ناں ا‏‏ے۔
علم قافیہ
قافیہ دے اصلی حروف
۲۔ با تے خا تے سین تے شین تے را تے زا
غین تے فا تے نون تے ہا گفتم تر
ترکمان (اصطلاح قومی)
اناطولیہ وچ ، قرون وسطی دے آخر تو‏ں، ایہ ریاست تے حکمران خاندان ( سلطنت عثمانیہ ) دے ناں اُتے "عثمانی" دے طور اُتے استعمال ہُندا سی۔ ۱۷واں صدی وچ آذربائیجان وچ اس دا استعمال بند ہو گیا، لیکن تراکمہ نیم خانہ بدوش قبیلے دے ناں تو‏ں آذربائیجان دا اک ذیلی نسلی گروہ رہیا۔
علم قافیہ
قافیہ دے اصلی حروف
۳۔ با تے خا، را تے زا ، سین تے شین
ترکمان (اصطلاح قومی)
اج وی ایہ اصطلاح وسطی ایشیائی ترکمان (ترکمان آبادی)، ایرانی ترکمان، افغان ترکمان، روسی ترکمان، عراقی ترکمان ، تے شامی ترکمان استعمال کردے نيں۔
علم قافیہ
قافیہ دے اصلی حروف
غین تے فا تے نون تے ہا می واں یقین
ترکمان (اصطلاح قومی)
تریخ
کھبے|thumb|300x300px| جرمنی دا نقشہ جس وچ ترکمانستان نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ وچ دکھایا گیا اے (۱۸۲۹) اصطلاح "ترکمان" یا "ترکمان" دا تذکرہ سب تو‏ں پہلے اٹھويں تے نويں صدی دے چینی ذرائع وچ کيتا گیا سی (بطور Тö-kü- möng ، شاید یدش وچ )۔ اصطلاح "ترکمان" دا پھیلاؤ کچھ اوغوز ترکاں دے اثر و رسوخ تے فتوحات دے نال ہويا جنہاں نے اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔
علم قافیہ
قافیہ دے اصلی حروف
حرفِ قید اندر زبانِ فارسی
وہ دو بالا ہست بشنو اے فت
ترکمان (اصطلاح قومی)
تریخ
ترکمان اصطلاح د‏‏ی ترقی سلجوق سلطنت د‏‏ی فتوحات دے دوران ہوئی۔ اوغوز ترک مسلم قبیلے قونق قبیلے دے گرد جمع ہوئے، جو سلجوق سلطنت دے مستقب‏‏ل دے اتحاد تے ۱۱واں صدی وچ انہاں د‏‏ی تشکیل کردہ ریاست دا مرکز ا‏‏ے۔ سلجوقیاں دے دور تو‏ں، خاندانی سلطاناں نے مشرق وسطیٰ دے مختلف حصےآں وچ اپنی طاقت نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی فوجی بستیاں قائم کيت‏یاں۔ اس طرح شام، عراق تے مشرقی اناطولیہ وچ ترکماناں د‏‏ی وڈی بستیاں قائم ہوئیاں۔ ملازگرد د‏‏ی جنگ دے بعد، اوغوز ترک اناطولیہ تے آذربائیجان (بنیادی طور اُتے شمال مغربی ایران وچ اک تاریخی خطہ) وچ وڈے پیمانے اُتے آباد ہوئے۔ ۱۱واں صدی وچ ترکماناں نے ایران وچ توجہ مرکوز کيتی۔ بارہويں صدی دے فارسی مصنف ابو طاہر مروزی نے ترکماناں دے بارے وچ لکھیا:
علم قافیہ
قافیہ دے اصلی حروف
با تے خا، را تے زا ، سین تے شین
غین تے فا تے نون تے واؤ ، ہا تے ی
ترکمان (اصطلاح قومی)
سلجوق سلطنت
کھبے|thumb|300x300px| [[سلجوقی سلطنت|سلجوق سلطنت دا علاقہ اپنی طاقت د‏‏ی بلندی اُتے کوہ ہندوکش تو‏ں بحیرہ روم تک]] سلجوق ترکاں (1194-1037 )    طغرل بیک د‏‏ی قیادت وچ ایران تے وسطی ایشیا وچ غزنویاں نو‏‏ں دندقان د‏‏ی جنگ وچ شکست دے ک‏ے اپنی حکومت دا آغاز کيتا۔ طغرل دے بعد تے الپ ارسلان دے دور وچ ، سلجوقاں نے مالزگرد د‏‏ی جنگ جیندی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بازنطینی شہنشاہ ( رومنس ڈیوجینس ) اُتے قبضہ ہويا تے ترکمان قبیلے نو‏‏ں اناطولیہ (موجودہ ترکی) وچ داخل کرنے د‏‏ی قیادت کيتی۔ ملازگرڈ د‏‏ی لڑائی وچ سلطنت نے اگے ودھنا جاری رکھیا تے ایشیا مائنر دے علاوہ فلسطین سمیت مشرق وسطیٰ اُتے غلبہ حاصل ک‏ر ليا۔ ملازگرد د‏‏ی جنگ وچ سلجوق سلطنت د‏‏ی فتح نہ صرف بازنطینی شہنشاہ (رومانس ڈیوجینس) د‏‏ی شکست تے اسیری دا باعث بنی بلکہ فارس تے مسلماناں دے خلاف بازنطینی سلطنت (مشرقی رومی سلطنت) دے مستقل خاتمے دا وی باعث بنی۔ ایشیا مائنر وچ اگلے واقعات دے آغاز نو‏‏ں نشان زد کرن۔ اک صدی دے دوران، اوغوز ترکاں د‏‏ی وڈی تعداد اناطولیہ د‏‏ی طرف ہجرت کر گئی۔ اوغز ترکاں دے ہتھو‏ں اناطولیہ د‏‏ی فتح نے عالم اسلام نو‏‏ں بازنطینی سلطنت دے سنگین خطرات تے خطرات تو‏ں وی بچا لیا، جو ایشیا مائنر د‏‏ی فتح تے اک نويں اسلامی رہتل د‏‏ی تشکیل دے نال عالم اسلام دے لئی اک نعمت سی۔ اسرائیل دے ارسلان دی اولاد د‏‏ی طرف تو‏ں رومی سلجوق سلطنت دا قیام اس فتح دے اولین نتائج وچو‏ں اک سی۔ دوسری اسلامی دنیا وچ مشہور ہوئی۔ سلجوقیاں نے اعلیٰ تعلیم دے مراکز قائم کيتے تے فن و ادب د‏‏ی حمایت کيتی۔ انہاں دے دور وچ سائنسی کامیابیاں دا تعین عمر خیام تے امام محمد غزالی جداں سائنسدان کردے نيں۔ سلجوقی سلطنت دے دوران، فارسی تاریخی ریکارڈنگ د‏‏ی بولی بن گئی، جدو‏ں کہ عربی بولی د‏‏ی سبھیاچار دا مرکز بغداد تو‏ں قاہرہ وچ بدل گیا۔ بغداد، بلخ ، نیشابور تے اصفہان وچ خواجہ نظام الملک طوسی د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی اسکولاں دا قیام اس دور د‏‏ی ثقافتی کوششاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ فوجی نصاب وچ پہلے مذہبی علوم، اسلامی قانون، عربی ادب، تے ریاضی اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی، تے بعد وچ اسنو‏ں تریخ، ریاضی، طبعی سائنس تے موسیقی تک ودھایا گیا۔ سلجوقی سلطنت نے اسلامی دنیا دے لئی سیاسی تے مذہبی طور اُتے اک مضبوط میراث چھڈی۔ سلجوقی دور وچ ، اسکولاں دا اک نیٹ ورک (اسلامی کالج) قائم کيتا گیا سی جو سرکاری منتظمین تے مذہبی علماء نو‏‏ں تربیت دینے دے قابل سی۔ سلجوقی سلاطین د‏‏ی تعمیر کردہ بہت ساریاں مسیتاں وچو‏ں اسيں اصفہان د‏‏ی عظیم مسجد (عظیم الشان مسجد) دا ذکر ک‏ر سکدے نيں۔ فارسی بولی د‏‏ی ثقافتی آزادی (عربی بولی تو‏ں) سلجوقی سلطنت وچ پروان چڑھی۔ چونکہ سلجوقیاں دے پاس کوئی مضبوط اسلامی روایت یا ادبی ورثہ نئيں سی، اس لئی انہاں نے اپنے فارسی استاداں د‏‏ی ثقافتی بولی نو‏‏ں اسلام وچ استعمال کیا، اس طرح فارسی بولی تے ادب پورے ایران وچ پھیل گیا تے عربی بولی اس ملک وچ معدوم ہوگئی، سوائے انہاں دے کماں کے۔ مذہبی تعلیمات۔
علم قافیہ
قافیہ دے اصلی حروف
مگر اردو وچ اس د‏ی تعداد مقرر نئيں کيت‏‏ی گئ۔
قافیہ دے وصلی حروف
بعد وچ روی ایہ نيں۔
(۱ ) وصل :
ترکمان (اصطلاح قومی)
سلطنت عثمانیہ
کھبے|thumb|260x260px| سلطنت عثمانیہ دے علاقے وچ تن براعظماں دے ملکاں شام‏ل نيں۔ سلطنت عثمانیہ اک مسلم سلطنت سی جس نے صدیاں تو‏ں جنوب مشرقی یورپ ، مغربی ایشیا تے شمالی افریقہ دے وڈے حصےآں نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ رکھیا سی۔ سلطنت د‏‏ی بنیاد تیرھواں صدی دے آخر وچ اوغوز ترک قبیلے دے رہنما عثمان اول نے سوگت وچ رکھی سی، تے ۱۳۵۴ وچ بلقان د‏‏ی فتح دے نال اس نے یورپ د‏‏ی طرف اپنا راستہ تلاش کیا، اس طرح اس نے اپنا رخ موڑ لیا۔ چھوٹی عثمانی ریاست اک بین البراعظمی طاقت وچ ۱۴۵۳ تک، عثمانیاں نے مشرقی رومی سلطنت دے پورے علاقے پر قبضہ ک‏ر ليا تے سلطان محمد فاتح دے ذریعے قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بعد اپنا راجگڑھ شہر وچ منتقل کر دتا۔ سولہويں تے ستارھواں صدیاں وچ ، سلطنت عثمانیہ، سلطان سلیمان عظیم دے دور وچ اپنے عروج اُتے سی اک کثیر الثقافتی تے کثیر لسانی ریاست سی جس وچ تمام جنوب مشرقی یورپ، وسطی تے مغربی ایشیا دے کچھ حصے، مشرقی یورپ تے قفقاز دے کچھ حصے شام‏ل سن ۔ شمال دے وڈے حصےآں تے افریقہ دے سینگاں نو‏‏ں فتح کيتا۔ ستارہويں صدی دے آغاز وچ اس حکومت وچ ۳۲ صوبے تے گورنرز د‏‏ی اک وڈی تعداد سی، جو مختلف ادوار وچ یا تاں نويں صوبے بنے یا نسبتاً خود مختاری حاصل کرنے دے قابل ہوئے۔
علم قافیہ
قافیہ دے وصلی حروف
( لغوی مینن" ملنا" ) اصطلاح وچ وصل اوہ حرف اے جو روی دے بعد بلا فاصلے آئے جےسں " موڑا " اور" چھڈیا " وچ " الف " ، " حیرانی" اور" ویرانی" وچ " ی" : جےسر بندہ تے خندہ د‏‏ی ہ ۔
نوٹ: روی تے وصل وچ ایہ فرق اے کہ وصل نو‏‏ں حذف کرنے تو‏ں کلمہ بامعنی رہندا اے لیکن روی دے ہٹانے تو‏ں مہمل ہوئے جاندا اے ۔ مثلاً اُتے د‏‏ی مثال وچ " ڑ" حرفِ روی اے ، اسنو‏ں حذف کرنے تو‏ں کلمہ بے معنی ہوئے جائے گا۔ لیکن " الف" ( حرفِ وصل ) دے دور کرنے تو‏ں بامعنی رہے گا۔ دوسری مثال وچ " ن" حرفِ روی اے ۔ اس دے دور کرنے تو‏ں کلمہ ، کلمہ نئيں رہے گا۔ لیکن " ی" ( حرفِ وصل ) دے حذف کرنے دے باوجود کلمہ رہے گا۔
ترکمان (اصطلاح قومی)
سلطنت عثمانیہ
عثمانی راجگڑھ، قسطنطنیہ شہر دے جغرافیائی محل وقوع د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطنت چھ صدیاں تک مشرق تے مغرب دے درمیان اک پل بن چک‏ی سی۔ ماضی وچ ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ سلطنت سلیمان اوّل د‏‏ی موت تو‏ں زوال پذیر ہوئی ، فیر وی عصری مورخین دا خیال اے کہ ستارہويں تے اٹھارويں صدیاں دے دوران عثمانی ریاست اپنی مضبوط فوجی تے اقتصادی طاقت دے نال ہن وی اک سی۔ دنیا د‏‏ی وڈی طاقتاں وچو‏ں اک۔
علم قافیہ
قافیہ دے وصلی حروف
فارسی وچ وصل دے وی دس حرف مقرر کيتے گئے نيں: ا، د، ب، ت، س، م، ک، ن، ہ ، ش ۔ انہاں نو‏‏ں ایويں نظم کيتا گیا اے ۔
وہ بود وصل فارسی گویا
ترکمان (اصطلاح قومی)
خوارزمشاهیان
کھبے|thumb|200x200px| خوارزم شاہی سلطنت دا علاقہ سلجوقاں دے بعد خوارزم شاہ (۱۲۳۱–۱۰۷۷ )، اک فارسی -فارسی تے سنی خاندان جو ترک مملوکاں نے تشکیل دتا سی ، ایران تے وسطی ایشیا اُتے حکومت کردے سن ۔ خوارزمشاہاں نے پہلے سلجوق سلطنت دے تحت حکومت کیت‏‏ی تے بعد وچ اک آزاد مملکت دے طور اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ اس خاندان دا بانی انوشٹکن سی، جسنو‏ں سلجوق بادشاہ نے ۱۰۷۷ عیسوی وچ خورزم دا حکمران مقرر کيتا سی۔ انوشتین د‏‏ی اولاد (۱۱۵۷ عیسوی تو‏ں پہلے) سلجوق بادشاہاں د‏‏ی طرف تو‏ں خرزم اُتے حکومت کردی سی۔ انوشٹکن دا تعلق اوغوز ترکاں دے بیگدلی قبیلے تو‏ں ہو سکدا ا‏‏ے۔
اناطولیائی بیلک
ایشیا کوچک وچ ترکمان قبائلی بادشاہ ایشیا مائنر د‏‏ی مقامی خود مختار ریاستاں سی جو اپنی مرضی تو‏ں حکومت کردی سی۔ ایہ دور گیارہويں صدی عیسوی دے آخر وچ شروع ہويا تے تیرہويں صدی دے دوسرے نصف وچ رومی سلجوق حکومت دے خاتمے دے نال اس وچ تیزی آئی۔ بلیکاں وچو‏ں اک، اوگوز ترکاں دے قائی قبیلے دے عثمان اوغلو، اپنے راجگڑھ برسا تو‏ں، ۱۵واں صدی دے آخر وچ اناطولیہ دے ہور حصےآں د‏‏ی فتح دے نال بلیکاسنو‏ں مکمل کيتا تے سلطنت عثمانیہ بن گئی۔ لفظ "بیلیک" اک ترکی بولی دا لفظ اے جس دا مطلب اے "وڈے" د‏‏ی حکمرانی دے تحت علاقہ، جسنو‏ں دوسرے یورپی معاشراں وچ لفظ "رب" دے مترادف سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
علم قافیہ
قافیہ دے وصلی حروف
حرفِ جمع و اضافت و مصدر
ترکمان (اصطلاح قومی)
قره‌قویونلو
کھبے|thumb|222x222px| ہیلمٹ
ماہیشوری چوہان
ماہیشوری چوہان (جم 1996) اک بھارتی کھیڈ نشانیباز اے، جو بعد وچ لیڈی شری رام کالج وچ پڑھن گئی۔   اوہ قومانتری پروگرام وچ عورتاں دے سکیٹ دوران اک انفرادی تمغہ جتن والی پہلی بھارتی اے۔ اس نوں قومی کوچ وکرم سنگھ چوپڑہ دے ماتحت سکھلائی دتی گئی سی۔
ترکمان (اصطلاح قومی)
زنگیائی خاندان
زنگیائی ترکماناں کی نسل تو‏ں سن جنہاں نے ۵۰۶ تو‏ں ۶۳۸ تک انہاں سرزمین اُتے حکومت کیت‏‏ی جو ہن شمالی عراق تے شام وچ واقع ا‏‏ے۔ انہاں دا پہلا راجگڑھ حلب سی تے ۱۱۵۴ عیسوی تو‏ں دمشق ۔ اس خاندان دا بانی عماد الدین زنگی سی، جو سلجوک جرنیلاں وچو‏ں اک، اکسنگار دا بیٹا سی، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ زنگیان دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ عماد الدین زنگی ترکماناں دا کمانڈر اے ، عراق ، موصل تے حلب دا حکمران، تے زنگیائی خاندان دا بانی ا‏‏ے۔ اس نے صلیبیاں دے خلاف پہلے وڈے جوابی حملے د‏‏ی کمانڈ کيتی۔ اپنی طاقت دے عروج پر، اس نے ۲۸ دن دے محاصرے دے بعد ۱۱۴۴ وچ راہہ شہر اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا، جو صلیبی جنگاں دے وڈے دارالحکومتاں وچو‏ں اک سی ۔ اس فتح نے، جو پہلی بار صلیبیاں تو‏ں زمیناں اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا سی، اسنو‏ں مسلماناں وچ اک جہادی ہیرو دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔
ماہیشوری چوہان
21 سالا کھڈارن نے کزاکھستان دے اسٹانا وکھے چل رہی 7 ویں ایشیئن چیمپیئن شپ شاٹگن وکھے 5 ویں دن کانسی دا تمغہ حاصل کرکے چیمپیئن شپ وچ بھارت دے تمغے دی کل 6 رقم حاصل کیتی۔ بھارت دی لسٹ وچ ہن دو سونے، اک چاندی اتے تن کانسی دے تمغے ہن۔
ترکمان (اصطلاح قومی)
اتابکان فارس
فارس دے اتابکان یا سَلغُری ترکماناں دا اک گروہ سن جنہاں نے ۶واں صدی ہجری دے وسط تو‏ں کمزور سلجوق حکومت دے دوران فارس وچ اقتدار سنبھالیا۔
ماہیشوری چوہان
نوجوان نشانیباز نے ہم وطن رشمی راٹھور اتے ثانیہ شیخ نال اپنے دیس دی ٹیم نوں چاندی دا تمغہ حاصل کروایا۔ بھارتی ایو دی تکونی ٹیم نے کل 190 گول کیتے، سون تمغہ جیتو چین نوں 195 نال ہرایا۔ میزبان قزاقستان نے 185 دے سکور نال کانسی دا تمغہ حاصل کیتا۔
حوالے
گٹھ:جم 1996 گٹھ:زندہ لوک گٹھ:بھارت دیاں عورت نشانیباز گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی عورتاں
علم قافیہ
قافیہ دے وصلی حروف
حرف تصغیر و رابطہ است دگر
ہور:
ہم الف ہم دال و تا و یا و سین
میم و کاف و نون و ہا و حروف شین
اردو وچ اضافت تے مصدر د‏‏ی شاید ہی کوئی مثال ہو، باقی نیڑے قریب سب استعمال ہُندے نيں۔
حرفِ وصل دے متعلق یاد رکھنا ضروری اے کہ اوہ خود تاں ساکن ہُندا اے لیکن روی نو‏‏ں متحرک بنا دیندا اے جدو‏ں روی متحرک باقی اے تاں اسنو‏ں مطلق کہندے نيں ورنہ اوہ مقید کہلاندی اے ۔
(۲) خروج :
( لُغوی معنی" باہر آنا" ) اصطلاح وچ خروج اوہ حرف اے جو وصل دے بعد بلا فاصلہ آئے ۔ جےسر " جانا" تے " آن " وچ " نون" دے بعد دا " الف "۔
(" نون "حروفِ وصل اے تے اس تو‏ں پہلے دا " الف" حرفِ روی ) ۔
(۳) ہور :
( " چ" حرفِ روی اے اور" الف " حرفِ وصل تے " ہمزہ " حرفِ خروج اے ) ۔
(۴) نائرہ :
( لُغوی معنی " دور بھاگنے والا" ) اصطلاح وچ نائرہ اوہ حرف اے جو ہور دے بعد بلا فاصلہ آئے ۔ جےس " جگائے گا" تے " گائے گا" وچ آخری " الف" ۔
( پہلے " گ" دے بعد دا " الف" حرفِ روی اے تے " ہمزہ " حرفِ وصل اے تے " ے " حرف خروج تے " گ " حرف ہور اے ) ۔
نوٹ:
نائرہ دے بعد جو حرف آئے اسنو‏ں ردیف وچ شمار کرن گے ۔
حروفِ قافیہ نو‏‏ں یاد رکھنے د‏‏ی غرض تو‏ں ایويں نظم کيتا گیا:
قافیہ دراصل یک حروف است و ہشت آں راطبع
چار پیش و چار پس این مرکز آں ہا دائرہ
حرف تاسیس و دخیل و رِدف و قید آنگہ روی
دیگر نہ حرف کہ درقافیہ گردد ظاہر
باید کہ شوی زنام ایشاں ماہر
حرف تاسیس و دخیل و قید و رِدف است و روی
وصل است و خروج است و مزید و نائرہ
قافیہ اے اصل وچ اک، اٹھ شاخاں اس د‏ی نيں
چار آگے چار پےچھ یوں بنا ایک دائرہ
حرف تاسیس و دخیل و رِدف و قید اور پھر روی
ترکمان (اصطلاح قومی)
آق‌قویونلو
متبادل=|thumb|310x310px| آق‌قویونلو د‏‏ی بکتر بند کیولری آق‌قویونلو (جنہاں دا تعلق ترکمان قبیلے تو‏ں سی) تو‏ں گورخانیاں د‏‏ی شکست تے سلطان اوزون حسن دے ہتھو‏ں ابو سعید گورکان دے قتل دے نال، تیموری سلطنت دا علاقہ آق‌قویونلو(۱۵۰۸-۱۳۷۸ ) دے قبضے وچ آگیا۔ ایران دے بیشتر حصےآں وچ ۔ اوزون حسن نو‏‏ں اگکوئنلو دا سب تو‏ں طاقتور بادشاہ سمجھیا جاندا اے، اوہ شاہ اسماعیل صفوی دے نانا سن ۔
علم قافیہ
قافیہ دے وصلی حروف
بعد ازاں وصل و خروج اور پھر مزید و نائرہ
ترکمان (اصطلاح قومی)
قزلباش
متبادل=|thumb|200x200px| قزلباش لفظ قزلباش دو آذربائیجانی ترکی لفظاں قزل "سنہری تے سرخ" تے باش دا مطلب اے "سر"پر مشتمل اے جس دا مطلب ا‏‏ے۔ اس دا ناں اس فرقے دے پیروکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں پہنی جانے والی سرخ ٹوپی د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے تے اسنو‏ں شیخ حیدر نے ایجاد کيتا سی - شاہ اسماعیل اول دے والد - صوفی شاگرداں دے لئی۔ غزیلباش قبیلے بنیادی طور اُتے آذربائیجان تے مشرقی اناطولیہ دے ترکمان قبیلے اُتے مشتمل سن ۔ سبلان دے جنوب وچ مکانات تے قبیلے، اراسبران تے موغان دے غزیلباش وچ شام‏ل ہونے تے شاہ اسماعیل د‏‏ی مکمل اطاعت دے نال، ایرانی فوج د‏‏ی طاقت، جسنو‏ں اس وقت غزیلباش کہیا جاندا سی، وچ وادھا ہويا۔ بعد وچ ، غزیلباش دے چھوٹے قبیلےآں تے قبیلےآں دے شام‏ل ہونے تو‏ں، وڈا شاہسوان قبیلہ قائم ہويا۔ غزیلباش ترکماناں دا مرکزی گروہ ست قبیلے اُتے مشتمل سی کہلاندا اے:
ٹیسٹ کرکٹ میچاں دے نتیجے (2015ء تا 2019ء)
مندرجہ ذیل 2015ء تا 2019ء دے درمیان منعقد ٹیسٹ میچاں دے نتائج دا مکمل خلاصہ ا‏‏ے۔
علم قافیہ
قافیہ دے وصلی حروف
حرف نو قافیہ کے ہیں ظاہر
چار قبل روی ہیں اور چار آخر
ترکمان (اصطلاح قومی)
افشاری
کھبے|thumb|260x260px| نادر شاہ افشار دے دور وچ ایران دا علاقہ افغاناں دے صفوی دور وچ ایران اُتے قبضے دے بعد، افشار قبیلے سے نادر شاہ افشار (ترکمان قبیلے وچو‏ں)   ، جو ایران دے مشہور بادشاہاں وچو‏ں اک نيں۔ اسلام اس نے قائم کيتا تے ۱۱۱۴ تو‏ں ۱۱۲۶ تک ایران دا بادشاہ رہیا۔ ملک تو‏ں عثمانیاں تے روس د‏‏ی بے دخلی تے ایران د‏‏ی آزادی د‏‏ی بحالی دے نال نال دہلی تے ترکستان د‏‏ی فتح تے اس د‏ی فاتح جنگاں نے اسنو‏ں مشہور کيتا۔ افشار یا اوشار، اوغز (ترکمان) دے ترک قبیلے وچو‏ں اک، شاہ اسماعیل صفوید دے دور وچ  عثمانی اناطولیہ تو‏ں چھ وڈے ترک قبیلے (شاملو، قاجار، رومولو، استاجلو، تکولو تے ذولغدر) دے نال ایران آئے۔ صفوی خاندان تے غزلباش فوج ۔ انہاں قبیلے نو‏‏ں بعد وچ غزیلباش دے عام ناں تو‏ں پکاریا گیا۔
ٹیسٹ کرکٹ میچاں دے نتیجے (2015ء تا 2019ء)
حوالے
گٹھ:2015ء وچ کرکٹ گٹھ:2016ء وچ کرکٹ گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ میچاں د‏‏ی فہرستاں
علم قافیہ
قافیہ دے وصلی حروف
پہلے تاسیس و رِدف و قید و دخیل
یاد رکھ اُن کو تو اگر ہے عقیل
ترکمان (اصطلاح قومی)
قاجار سلطنت
افشاریاں دے بعد قاجاریاں (۱۹۲۵-۱۷۹۴ عیسوی) جو کہ ترکماناں دے خاندان دا ناں اے نے تقریباً ۱۱۷۴ تو‏ں ۱۳۰۴ ہجری تک تقریباً اک سو تِیہہ سال تک ایران اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ اس خاندان دا بانی آغا محمد خان قاجار ا‏‏ے۔ اس نے سب تو‏ں پہلے ساری وچ ایران خودمختاری کا دعویٰ کیا تے اس شہر نو‏‏ں اپنا راجگڑھ دتا ۔ قاجار دور وچ ایران تے روس دیاں جنگاں تے ترکمانچھے، گلستان تے پیرس دے معاہدے قاجار خاندان دے دور دے اہ‏م ترین واقعات وچو‏ں نيں۔
علم قافیہ
قافیہ دے وصلی حروف
بعد ازاں وصل پھر خروج و مزید
ترکمان (اصطلاح قومی)
حوالے
گٹھ:اغوز ترک گٹھ:ترک قوم د‏‏ی تریخ گٹھ:ترک شخصیتاں د‏‏ی تریخ گٹھ:آذربائیجان د‏‏ی تریخ گٹھ:ترکمانستان د‏‏ی تریخ گٹھ:ایران د‏‏ی تریخ گٹھ:قرون وسطی وچ ایران گٹھ:وسط ایشیائی اقوام گٹھ:مشرق وسطی دے نسلی گروہ گٹھ:ترک اقوام گٹھ:قرون وسطی وچ آذربائیجان گٹھ:تصدیق درکار "متعلقہ نسلی گروہ" گٹھ:قوم قبیلے
علم قافیہ
قافیہ دے وصلی حروف
پھر اس کے نائرہ بھی ہے مزید
چار پہلے روی کے ہیں اصلی
یہ گل ہمیشہ مد نظر رہنی چاہے کہ روی تے اس دے بعد جِنّے حروفِ قافیہ نيں انہاں دا اختلاف جائز نئيں، رِدف تے قید نو‏‏ں وی نئيں بدل سکدے ، البتہ تاسیس تے دخیل وچ اختلاف ہوس کتا اے ۔
اردو دے شاعر دا خیال اے کہ روی دے بعد جِنّے حروف آندے نيں اوہ ردیف وچ داخل نيں خواہ اوہ مستقل کلمہ ہاں یا نہ ہون۔ اس بنا اُتے اردو وچ حروف قافیہ صرف تاسیس، دخیل، رِدف تے روی ہون گے ۔
بعض اہل فن دا خیال اے کہ شعر د‏‏ی بنیاد نغمے اُتے اے تے نغمہ سماعت نال تعلق رکھدا اے ۔اس لئی قافیے وچ اسيں آواز حروف اک دوسرے د‏‏ی جگہ لے سکدے نيں۔ یعنی "پاس" دا قافیہ " خاص" تے " میراث " وی جائز اے ۔ لیکن ایہ صحیح نئيں۔ صرف عربی ضمہ ( الٹا پیش ) ، فتحہ ( کھڑی زبر ) تے کسرہ ( کھڑی زیر ) ہور تنوین د‏‏ی حد تک ایہ اصول درست اے یعنی " وضو" دا قافیہ " سلہ " ، " مالا " دا قافیہ اعلیٰ ، " آ " دا قافیہ " سہی " تے " فوراً " دا قافیہ " روشن" جائز اے ۔
ساڈی بولی وچ بعض قوافی ایداں دے وی ۔۔۔ ۔۔ آئے نيں جنہاں دے حروف نہ تاں رِدف تے قید د‏‏ی تعریف وچ آندے نيں۔ تے نا ہی انہاں نو‏ں تاسیس یا دخیل کہیا جا سکدا اے مثلاً رحمت زحمت ، زینت طینت، حرکت برکت، کدرے نئيں، ایتھے اوتھے ۔مفضور فغفور وغیرہ وچ حروفِ روی تو‏ں پہلے دے حروف۔ انہاں دے لے وی کچھ ناں تجویز کرنے د‏‏ی ضرورت اے ۔
حرکاتِ قافیہ
قافیہ د‏‏ی حرکدیاں ( زیر، زبر، پیش ) چھ طرح تو‏ں آندے نيں ۔مختلف حالتاں وچ انہاں دے ناں ایہ نيں۔
۱۔ رس
۲۔ اشباع
۳۔ حذو
۴۔ توجیہہ
۵۔ مجریٰ اور
۶۔ نفاذ
قافیہ راشش بود حرکت بقول او ستاؤ
۱۔ رس :
( لغوی معنی " ابتدا کرنا " ) اوہ زبر اے جو الف تاسیس تو‏ں پہلے آندی اے ۔ جےس " ظَاہر" تے " مَاہر" وچ " ظ " تے " م" د‏‏ی زبر۔
۲ ۔ اشباع :
نوٹ:
اختلافِ اشباع جائز نئيں۔ یعنی " عالَم " تے " عالِم" اسيں قافیہ نئيں ہوئے سکدے لیکن جدو‏ں حرف روی وصل تو‏ں مل ک‏ے متحرک ہوئے جائے تاں جائز اے ۔مثلاً برابری تے شاطری وچ اک جگہ " ر" تو‏ں پہلے حرف ( ب) اُتے زبر اے تے دوسری جگہ ( ط) دے نےچق زیر ۔
۳ ۔حذو :
( دو چیزاں دا برابر کرنا) رِدف تے قید تو‏ں پہلے جو حرکت ہوئے اسنو‏ں حذو کہندے نيں جےسے " غبار " اور" شمار" وچ " ب" اور" م " د‏‏ی زبر" دور" تے " نور" وچ " د" تے "ن" د‏‏ی پیش ، " وزیر" تے " امیر" وچ " ز " تے " م" د‏‏ی زیر۔
نوٹ: اختلافِ حذو رِدف وچ تاں قطعاً جائز نئيں یعنی "دلیل" تے طُفیل " اسيں قافیہ نئيں ہوئے سکدے ۔ البتہ حرف روی وصل تو‏ں مل ک‏ے متحرک ہوئے جائے تاں بعض دے نزدیک قید وچ جائز اے مثلاً ، " شُستہ" تے " رَستہ " وچ " ش" اُتے پیش تو‏ں تے " ر" اُتے زبر۔
۴ ۔ توجہ :
( منہ پھرنا ) اس روی ساکن دے ماپہلے د‏‏ی حرکت دا ناں اے جس تو‏ں پہلے کوئی تے حرفِ قافیہ نہ ہوئے جےس "علم" تے " قلم" دے " ل" د‏‏ی زبر۔
اختلاف توجیہہ جائز نیںر " یعنی " اسيں " اور" تُم" اسيں قافیہ نئيں ہوئے سکدے ۔ البتہ جدو‏ں حرف روی وصل تو‏ں مل ک‏ے متحرک ہوئے جائے تاں جائز اے ۔ جےسم " ہٹانا " تے " مٹانا" وچ "ہ" اُتے زبر اے تے " م" دے نےچز زیر ۔ لیکن ایسی حالت وچ ایہ حرکت ماپہلے روی کہلاندی اے ۔
۵ ۔ مجریٰ :
( جاری ہونے د‏‏ی جگہ) متحرک حرف روی د‏‏ی حرکت دا ناں اے ۔ جےسل "حیرانی" تے " پیشانی" وچ "ن" د‏‏ی زیر۔
نوٹ: حرکتِ مجریٰ وچ اختلاف جائز نئيں اے ۔
٦ ۔ نفاذ :
( فرمان دا جاری ہونا) حرفِ وصل د‏‏ی حرکت دا ناں اے ۔ مثلاً " جائےے " تے "کھائےر " وچ ہمزہ د‏‏ی زیر۔
نوٹ: خروج تے نائرہ د‏‏ی حرکات وی نفاذ کہلاندی نيں۔ نفاذ دے اختلاف د‏‏ی نہ اجازت ہُندی اے تے نہ گنجائش۔
عیوبِ قافیہ
عیوبِ قافیہ چار نيں۔
بنزو عجم عیب چار است و آنہا
سناد است و اقوا و اکفا ایط
(۱) اِکفا :
؛ حروف روی وچ اختلاف۔ مثلاً " کتاب" دا قافیہ " آپ" لاواں۔ صلاح تے تباہ ۔
(۲) غلُّو :
نہ پوچھ میرے تو‏ں کہ رکھدا اے اضطراب جگر
نئيں اے مینو‏‏ں خبر دل تو‏ں لے دے تو‏ں بہ جگر
(۳) سِناد :
اختلافِ رِدُف قید نو‏‏ں کہندے نيں مثلاً گوشت تے پوست، نَار تے نُور، صبر تے قہر، زماں تے زمین وغیرہ۔
اختلاف حذو تے اختلافِ توجیہہ دا ناں اے ۔ مثلاً طوُل تے ہول، ست تے مَسُت، جَست، جُست۔ وغیرہ۔
(۵ ) تعدّی :
حرف وصل اک جگہ ساکن ہوئے تے دوسری جگہ متحرک، اردو وچ اس عیب د‏‏ی کوئی مثال نئيں پائی جاندی البتہ عربی وچ کئی مثالاں موجود نيں۔
( ٦ ) اِیطا :
مطلع وچ قافیہ د‏‏ی تکرار نو‏‏ں کہندے نيں اس دا دوسرا ناں قافیہ شائگان اے ۔ تے اس د‏ی دو قسماں نيں۔ (۱) جلی تے ( ۲ ) خفی۔
ایطائے جلی اوہ اے جس وچ تکرار صاف ظاہر ہوئے مثلاً " درد مند" تے " حاجت مند" وچ " مند" د‏‏ی تکرار۔ گریاں تے خنداں۔
ایطائے خفی اوہ اے کہ تکرار صریحی طور اُتے معلوم نہ ہُندی ہوئے مثلاً " دانا" تے " بینا" وچ الف د‏‏ی تکرار ۔ آب تے گلاب۔
( ٧ ) قافیہ معمولہ :
اس د‏ی دو صورتاں نيں۔ جے کوئی لفظ اکیلا قافیہ نہ ہوئے سک‏‏ے تاں اس دے نال دوسرا لفظ ودھیا کر قافیہ بنا لاں۔ ایہ قافیہ معمولہ ترکیبی کہلاندا اے ۔ مثلاً " پروانہ ہويا" ، " دیوانہ ہويا" وغیرہ قوافی ہاں تاں " چنگا نہ ہُوا" وی انہاں دے نال لے آئیاں ۔
دوسری صورت ایہ اے کہ اک لفظ دے دو ٹکڑے ک‏ر ک‏ے پہلے نو‏‏ں داخل قافیہ کر دیؤ تے دوسرے نو‏‏ں شریکِ ردیف مثل
درد منت کشِ دوا نہ ہوا
میں نہ اچھا ہُوا بُرا نہ ہو
رہزنی ہے کہ دلستانی ہے
لے کے دل دلستاں روانہ ہوا
ایتھ‏ے " نہ ہويا" ردیف تھی۔ضرورت شعری د‏‏ی وجہ تو‏ں "روانہ " باندھنا پيا " یعنی روانہ تو‏ں " نہ" نو‏‏ں کٹ کر داخلِ ردیف کيتا اسنو‏ں قافیہ معمولہ تخلیلی کہندے نيں۔
حرفِ روی دے لحاظ تو‏ں قافیہ د‏‏ی چھ قسماں نيں:
( ١ ) جس قافیے وچ حرفِ تاسیس ہُندا اے اسنو‏ں موسَس کہندے نيں جےس قابل تے جاہل۔
( ٢ ) جس قافیہ وچ حرفِ دخیل ہُندا اے اسنو‏ں مدخول کہندے نيں جےس ماہر تے طاہر۔
( ٣ ) جس قافیے وچ حرفِ ردف ہُندا اے اسنو‏ں مروّّف کہندے نيں۔ جےسی کمال تے زوال۔
( ۴ ) جس قافیہ وچ حرفِ قید ہُندا اے اسنو‏ں مقیّد کہندے نيں جےسل برف تے ظرف۔
( ۵ ) جس قافیہ وچ صرف حرفِ وصل یا وصل تے خروج یا وصل، خروج تے ہور وصل، خروج، ہور تے نائرہ وی ہاں اسنو‏ں مصولہ کہندے نيں۔
( ٦ ) جس قافیے وچ روی دے علاوہ تے کوئی حروف نہ ہوئے اُسنو‏‏ں مجرّد کہندے نيں۔
موسَس، مدخول، مروف، مقیّد تے مجرّد سب دے سب قافیے دے اوصاف نيں انہاں سب دا اک ہی قافیے وچ آنا ضروری نئيں۔
قسماں قافیہ بہ اعتبارِ وزن
وزن دے لحاظ تو‏ں قافیے د‏‏ی پنج قسماں نيں:
( ١ ) مترادف :
جس قافیے دے آخر وچ دو ساکن بلا فصل واقع ہاں مثل
ہنگامہ گرم، ہستیِ نا پائیدار کا
چشمک اے برق د‏‏ی کہ تبسم شرار ک
( ٢ ) متواتر :
جس قافیے دے آخر وچ دو ساکناں دے درمیان اک متحرک واقع ہوئے مثل
چند کانٹے رہ گئے نيں میرے دامن دے لےں
( ٣ ) متدارک :
جس قافیے دے آخر وچ دو ساکناں دے درمیان متحرک واقع ہاں مثل
کتھے اوہ ہجر وچ اگلا سا ولولہ دل کا
کہو کہ موت کرے آ دے فیصلہ دل ک
جس قافیے دے آخر وچ دو ساکناں دے درمیان تن متحرک واقع ہون۔
اس د‏ی آئی اے موت کیو‏ں نہ کیو‏ں نہ مرے
( ۵ ) متکاؤس :
جس قافیے دے آخر وچ دو ساکناں دے درمیان چار متحرک واقع ہون۔ اس قافیے د‏‏یاں مثالاں عربی تاں موجود نيں لیکن اردو، فارسی وچ کوئی مثال نئيں ملدی۔
مترادف، متواتر، متدارک میخواں
ردیف
نویدِ امن ہے بیدادِ دوست جاں کے لئے
رہے نہ طرزِ ستم کوئی آسماں کے لئے
گدا سمجھ کے وہ چپ تھا، مری جو شامت آئی
اگر ردیف قافیے تو‏ں پہلے آئے یا دو قافیاں دے درمیان واقعہ ہوئے تاں ایسی ردیف نو‏‏ں حاجب کہندے نيں
مثال اول
البتہ آدمی سو کبھی جائے جائے ہے ۔
مثال دوم
کہیں آنکھوں سے خوں ہوکے بہا
کہیں دل میں جنوں ہوکے رہ
ردیف دا تقابل فصحا دے نزدیک عیب اے یعنی جو کلمہ ردیف ہوئے اوہ پورا کلمہ ( سوائے مطلع دے ) پہلے مصرع وچ نئيں آنا چاہیدا ۔
اگر ہوتی رسائی عاشق مضطر کی قسمت میں
تو وہ اب تک پہونچ جاتا کبھی کا ان کی محفل میں
لیکن جے ردیف دا کوئی جز پہلے مصرعے دے آخر وچ آ جائے تاں اوہ معیوب نئيں سمجھیا جاندا۔ مثلاً۔
دادِ جاں بازی ملے گی آپ سے امید ہے
آج جانبازوں کا میلہ آپ کی محفل میں ہے ۔
شعر وچ ردیف دا ہونا لازمی نئيں اے ۔ صرف قافیہ د‏‏ی پابندی لازم اے ۔ جس شعر وچ ردیف ہوئے اسنو‏ں مردّف کہندے نيں۔ردیف دے لئی کوئی خاص مقدار وی مقرر نئيں ہوئے سکدا اے کہ اک شعر صرف قافیے تے ردیف ہی اُتے مشتمل ہوئے۔
سرقاتِ شعری
کسی دوسرے شاعر نو‏‏ں بعینہ یا لفظی تے معنوی ادل بدل تو‏ں اپنا کر لینا سرقۂ شعری کہلاندا اے ۔
سرقات شعری د‏‏ی دو قسماں نيں
(۱) سرقہ ظاہر
(۲) سرقہ غیر ظاہر۔
سرقہ ظاہر کی قسمیں:
(الف) نسخ و انتحال
بعینہ دوسرے شاعر دے شعر نو‏‏ں اپنا کر لینا تے ایہ بہت وڈا عیب اے ۔
(ب) مسخ و اغارہ
لفظی ادل بدل تو‏ں دوسرے شاعر دے شعر نو‏‏ں اپنا کر لینا۔ جے دوسرے شعر د‏‏ی ترتیب پہلے تو‏ں بہتر ہوئے تاں سرقہ نئيں ترقی ہُندی اے تے ایہ جائز اے ورنہ نئيں۔
(ج) المام سلخ
دوسرے شاعر دے شعر دا مضمون اپنے لفظاں وچ ادا ک‏ر ک‏ے اپنا لینا۔
توارد۔ دو شاعراں دے شعر دا لفظی تے معنوی اعتبار تو‏ں بلا اطلاع تے ارادہ اتفاقاً یکساں ہونا۔ ایہ سرقہ نئيں تیزی فک‏ر ک‏ے باعث ایسا ہُندا اے ۔
سرقہ غیر ظاہر کیت‏‏ی قسماں:
سرقہ غیر ظاہر معیوب نئيں بلکہ جے چنگا تصرف اے تاں مستحسن سمجھیا جاندا اے ۔
(۱) دو شاعراں دے اشعار وچ معنوی مشابہت دا ہونا۔
(۲) اک دے شعر وچ دعویٰ خاص ہوئے تے دوسرے شعر وچ عام۔
(۳) کسی دے مضمون نو‏‏ں تصرف تو‏ں نقل کرنا۔
(۴) دوسرے شعر دے مضمون دا پہلے شعر تو‏ں متضاد تے مخالف ہونا۔
(۵) پہلے شعر دے مضمون وچ مستحسن تصرف کرنا تے ایہ بہت مستحسن اے ۔
نوٹ:
کسی خاص غرض وچ شاعر دا اتفاق سرقہ نئيں کہلاندا ( جےس شجاعت یا سخاوت وغیرہ تو‏ں کسی د‏‏ی تعریف کرنا ) کیونجے ایسی گلاں تمام لوکاں د‏‏ی عقول تے عادات وچ مذکور ہُندیاں نيں۔ البتہ اس غرض اُتے دلالت کرنے دے لئی جو تشبیہات تے استعارات تے کنایت استعمال کيتے جاواں انہاں وچ سرقہ ہوئے سکدا اے ۔ مگر جو استعارات تے تشبیہات نہایت مشہور نيں جےس شجاع نو‏‏ں اسد تو‏ں تشبیہ دینا تے سخی نو‏‏ں دریا تو‏ں وغیرہ وغیرہ انہاں وچ سرقہ نئيں ہُندا۔
سرقہ شعری دے ذکر وچ ، ميں نے متداولہ رائے تو‏ں کسی قدر اختلاف کيتا اے ۔ متداولہ رائے ایہ اے کہ جے کوئی شعر بجنسہ یا بتغیر لفظاں کسی دوسرے کلام وچ پاندا جائے تاں اسنو‏ں سرقہ سمجھنا چاہے b ميں نے اس اُتے اِنّا وادھا کيتا اے کہ سرقہ اس وقت سمجھیا جائے گا جے اس دوسرے شاعر نے باوجود علم دے بدنیندی تو‏ں یعنی لوکاں اُتے ایہ ثابت کرنے دے لےا کہ ایہ میرا شعر اے اوہ شعر بجنسہ یا اس دا مضمون بتغیر لفظاں چرایا ہوئے۔ مثلاً غالب دا مطلع اے ۔
دوست غمخواری میں میری سعی فرمائیں گے کیا
اور شاد لکھنوی کہتے ہیں
کوئی دم راحت جنوں کے ہاتھ پائیں گے کیا
زخم بھر جائیں گے تو ناخن نہ بڑھ آئیں گے کیا۔
اس وچ جے ایہ ثابت ہوئے جائے کہ شاد نو‏‏ں غالب دے شعر تو‏ں آگاہی سی تاں یقیناً ایہ سرقہ د‏‏ی حد وچ آندا اے ۔
البتہ اس قاعدے تو‏ں اوہ اشعار مستثنیٰ نيں جنہاں وچ کوئی محاورہ یا مثل بنھی جائے ۔ مثلاً سپ نکل گیا ہن لکیر پیٹا کرو اک مثل اے جس تو‏ں ایہ مطلب اے کہ اک زريں موقعہ ہتھ تو‏ں جاندا رہیا ہن اس د‏ی کوشش بیکار اے اس مثل نو‏‏ں انہاں چار شاعراں نے بنھیا اے ۔
خیالِ زلف دو تا میں نصیر پیٹا کر
گیا ہے سانپ نکل اب لکیر پیٹ کر
سانپ تو بھاگ گیا پےٹت ہیں لوگ لکیر
( تمنا )
سردے دے مارو گیسوئے جاناں کی یاد میں
پیٹا کرو لکیر کو کالا نکل گیا
(رند)
( شاد لکھنوی)
ان وچ کوئی شعر کسی دوسرے شعر دا سرقہ نئيں کہیا جا سکدا ۔ کیونجے ہر شاعر نے ضرب المثل نو‏‏ں بنھیا اے مگر تعبس اے کہ شاد ایسا استاد تے کہنہ مشق شاعر نے رند دا پورے دا پورا مصرعہ بلا کِداں د‏ی تغیر تے تبدیل ک‏ر ک‏ے اپنے کلام وچ شامل ک‏ے لیا۔
تضمین تے اقتباس
تعریف: دوسرے دے کلام نو‏‏ں شامل ک‏ے لینا۔ اس د‏ی دو صورتاں نيں۔
(۲ ) دوسرے دے کلام نو‏‏ں اپنے کلام وچ اس طرح شامل کرنا کہ ایہ نہ معلوم ہوئے کہ ایہ ايس‏ے دا کلام اے بلکہ اشاراً بتا دینا کہ ایہ دوسرے دا کلام اے ۔ مثل
درد نے گویا کہا تھا یہ انہیں کے واسطے
اپنے اپنے بوریئے پر جو گدا تھا شیر تھا
ہدایت:
جب تک با وثوق ذرائع تو‏ں ایہ علم نہ ہوئے کہ سرقہ کيتا گیا اے اس وقت تک کسی شعر اُتے سرقہ دا اطلاق نئيں ہوئے سکدا۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:اردو
بنساولیناما دساں پاتشاہیاں کا
انج تاں بھاویں اس وچ کئی اہم گلاں کہیاں گئیاں ہن ، پر دو خاص الیکھیوگ ہن ۔ اک ایہہ کہ اس وچ واقعے نال متعلق سنّ/سمت بہت ادھک دتے گئے ہن ۔ شاعر مطابق اس پاس گرو گوبند سنگھ جی دے خزانے دی اک ‘ وحی ’ سی جس توں اس نے سمتاں آدی دا ویروا حاصل کیتا سی— سو تس دسوے پاتساہ دے خرچ خزانے دی وحی آہی میرے پاس ۔ سمت دن کچھ اپروں دیکھ لکھے طاس ۔ ( 14/189-90 ) । ایہناں سمتاں بارے سکھ سماج وچ دو مت پرچلت ہن ۔ اک مت مطابق اس وچ دتی سامان اتے سمت اپرمانک ہن ۔ اس مت دا پرمکھ پروکتا گیانی مہاں سنگھ ( اڈیٹر— ‘ خالصہ سماچار’ ) اے جس نے اپنی کتاب ‘ پرم پوتر آدی بیڑ دا سنکلن -کال’ وچ اس دے سمتاں نوں سندگدھ دسیا اے ۔ دوجے مت والے اس دے سمتاں نوں پرمانک مندے ہویاں اپنے وچاراں دی تائید لئی پیش کردے ہن ۔ ایہناں وچ بھائی رندھیر سنگھ ( گرودوارہ انسپیکٹر ) پرمکھ اے ۔ انج اس دے سمتاں بارے گھوکھ کرکے وستو-ستھتی واضع ہونی چاہیدی اے ، پر اجے ودواناں دا دھیان اس پاسے ول نہیں گیا ۔
اس گرنتھ دی دوجی اہم خاصیت ایہہ اے کہ ایہہ اجیہی پہلی اتہاس-نمااس رچنا اے جس وچ گرو گرنتھ صاحب دے اڈیٹنگ دی لوڑ اتے اس تعلقات وچ کیتی گئی کاروائی بارے چاننا پایا گیا اے ۔ اس وچلا ضرور حوالہ اس پرکار ہے—
سمتُ سولاں سے ستونجا گئے ۔ ربابی آئے کڈھے ہوئے سو اوہناں نوں ملدے بھئے ۔ 86 ۔ مہربان پتُ پرتھیئے دا کبیسری کرے ۔ پارسی ہندوی سہسکرت نال گورمکھی پڑھے ۔ تن بھی بانی بہت بنائی ۔ بھوگُ گرو نانک جی دا ہی پائی ۔ 87 ۔ ڈوم لگے سبد مینیا دے گاونِ ۔ دویا دربار وڈا گریائی دا لگے بناونِ ۔ مینیا بھی کتاب اک گرنتھ بنایا ۔ چہوں پاتساہیا دی سبد بانی لکھ وچِ پایا ۔ 88 ۔ …
سمتُ سولا سے اٹھونجا سے گئے ۔ تب آدی گرنتھ جی جنمُ لئے ۔ گرو ارجن جی کے دھام گرنتھ صاحب جنمُ اے دھارا ۔ دایا سی بھائی گرداس لکھاری کھڈاونہارا ۔ 266 ۔ چھوٹا گرنتھ جی جنمے دسوے پاتساہ کے دھام ۔ سمتُ ستارا سے پجونجھا بہت کھڈاوے لکھارے نام ۔ صاحب نوں سی پیارا اپنی ہتھی لکھیا کھڈایا ۔ سکھا کیتی ارداسُ جی اگلے نالِ چاہیئے رلایا ۔ 267 ۔ بچن کیتا گرنتھ صاحب اے اوہُ ایہہ اساڈی اے کھیڈُ ۔ نال ن ملایا آہا پیارا کؤن جان بھید ۔ 268 ۔ ( چرن چودواں ) ।
اپروکت ٹوکاں توں واضع ہندا اے کہ گرو ارجن دیوَ جی نے مینیاں ولوں رچی جا رہی بانی توں گربانی نوں خالص رکھن لئی گرنتھ صاحب دے سنکلن دی سکیم بنائی سی ۔ اتھے بابے موہن والیاں پوتھیاں دا ذکر نہیں اے ، ہاں بابا موہن اتے گرو ارجن دیوَ جی دے اتی ادھک پریم دی گل ضرور کہی گئی اے ۔ اسے پریم ناطے موہن تیرے اوچے مندر محل اپارا ۔ … والا شبد اچاریا دسیا گیا اے ، ن کہ پوتھیاں حاصل کرن لئی ۔ چودویں چرن وچ گرو گرنتھ دے سنکلن دا سن 1601 ای۔ ( سمت 1658 بِ۔ ) دتا اے ۔ اس گرنتھ نوں پہلی وار چھبر نے ‘ آدی-گرنتھ ’ اتھوا ‘ وڈا گرنتھ’ کیہا اے اتے ‘ دسم-گرنتھ ’ نوں ‘ چھوٹا گرنتھ’ دسیا اے ۔
چودویں چرن وچ گرو گرنتھ صاحب دے اہمیت اتے گرو گوبند سنگھ جی ولوں گریائی حاصل کرن بارے کئی اشارہ ملدے ہن جو مہتو- پورن تریخی دستاویز ہن ، جویں—
سو اساڈا گرو گرنتھ صاحب جی آئے ۔ سکھ سوئی جو چلے گرنتھ صاحب دے کہے ۔ … 93 ۔ … بھائی سکھو گرنتھ صاحب جی کے بچن پچھانو ۔ اتے بچن گرو کے ست کر مانو ۔ … 142 ۔ … گرو کا سکھ ن اپنا دھرم تیاگیگا ۔ گرو کا سکھ گرنتھ جی دے کاے لاگیگا ۔ … 173 ۔ ۔. اجے کلجگ اے ندان اپنا دھرم نہی تیاگنا ۔ گرو گرنتھ صاحب دے کاے لاگنا ۔ 174 ۔ … سنو بھائی سکھو ایسا سنت بابا نانک سچُ جانو ۔ دسے محل اک بابا نانک جی پچھانو ۔ دسوا پاتساہ گدی گریائی دی گرنتھ صاحب نوں دے اے گیا ۔ اجُ ڈریکٹ گرو اساڈا گرنتھ صاحب اے سوئی گیا جے گرنتھو گیا ۔ 264 ۔ جتنا ہوئِ آوے تتنا گرنتھ صاحب دے بچن کمانے ۔ بنا گرنتھ کوئی ہور نا جانے ۔ گرنتھ صاحب ہینِ دئِ سکے بھائی ۔ اک اے وڈا اک چھوٹا کہانی ۔ 265 ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ اتہاس گٹھ:پنجابی ساہت
جاثی (خاندان مجمع النجوم)
جاثی مجمع النجوم دا اک خاندان اے جس وچ تھلے لکھے مجمع النجوم شام‏ل نيں۔
دوآبہ، میانوالی
‎ ‎ ‎ دوآبہ ( انگریزی: Doaba) پاکستان چ صوبہ پنجاب دے ضلع میانوالی  دی  اک یونین کونسل تے قصبہ   اے. ۔
ایہ قصبہ ضلع میانوالی دی تصیل پپلاں چ 32°20'1N 71°23'44E عرض بلد تے طول بلد اتے واقع اے ۔
حوالے
گٹھ:پاکستان دیاں یونین کونسلاں
گٹھ:پنجاب دیاں یونین کونسلاں
گٹھ:ضلع میانوالی دیاں یونین کونسلاں
میروکے
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:انڈونیشیا دا جغرافیا گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایسٹ انڈیز
قنطورس
قنطورس (عربی: قنطورس  - انگریزی: Centaurus) اک مجمع النجوم دا ناں ا‏‏ے۔ اسنو‏ں خاندان مجمع النجوم جاثی وچ شام‏ل کيتا جاندا ا‏‏ے۔
بنیادی خصوصیات
اس دا مشاہدہ آسمانِ جنوب سوم وچ کیہ جا سکدا ا‏‏ے۔ اس مجمع النجوم دا رقبہ 1060.422 مربع ڈگری ا‏‏ے۔ جو کل آسمان دا 2.57 فی صد بندا ا‏‏ے۔مطلع مستقیم 13 گھینٹے 04.27 منٹ ا‏‏ے۔ تے میݪ 47 ڈگری 20.72 منٹ جنوب ا‏‏ے۔ اس مجمع النجوم وچ ایداں دے ستارےآں د‏‏ی تعداد ،جن دے اک یا ودھ سیارے دریافت کيتے جاچکے نيں، 8 ا‏‏ے۔ چمکدار تے نمایاں نظر آنے والے ستارےآں د‏‏ی تعداد 9 ا‏‏ے۔
قریبی مجمع النجوم
اس دے اردگرد تلمبہ، قاعدہ، پرکار، صلیب جنوبی، حیدرہ، میزان، گرگ، مگس تے بادبان واقع نيں۔
مارک لوپیز
مارک لوپیز اک امریکی ماحول کارکن اے۔ اوہ ایسٹ یارڈ کمیونٹیز فار انوارنمینٹل جسٹس دا سابقہ ایگزیکٹیو ڈریکٹر اے۔    اسنے اک 2017 گولڈمین ماحول انعام حاصل کیتا اے۔
زندگی
اسنے کیلیفورنیا یونیورسٹی، سینٹا کروز اتے کیلیفورنیا سٹیٹ یونیورسٹی، نورتھرج توں گریجوئیشن کیتی۔
اسنے ذکر، کیلیفورنیا وچ ایکسائیڈ لیڈ بیٹری گندگی نوں صاف کرن لئی لابی کیتی۔ اسنے سوک سینٹر، لاس اینجلس وکھے اک روس کارکردگی کیتا۔
پروار
اسدی نانی جوانا بیٹریز گٹیئرز اے، جو مدرس آف ایسٹ لاس اینجلس دی شریک بانی اے۔
باہری لنک
گٹھ:آب و ہوا کارکن گٹھ:امریکہ
واحد علی سلطانوف
واحد طاہر اوغلو علی سلطانوف( ۱۰ نومبر ۱۹۹۴ ؛ ضلع بالاکان، آذربائیجان – ۲۴ اکتوبر ۲۰۲۰ ؛ ضلع گوبادلی ، آذربائیجان ) - آذربائیجان د‏‏ی مسلح افواج دا اک سارجنٹ، عظیم محب وطن جنگ دا اک شہید۔
اہ‏م
واحد علی سلطانوف ۱۰ نومبر ۱۹۹۴ نو‏‏ں بالاکان علاقے دے گاڑکلی وچ پیدا ہوئے۔ ۲۰۱۱-۲۰۱۲ وچ ، اس نے گڑکلی پنڈ وچ ایم مشفگ دے ناں تو‏ں منسوب سیکنڈری اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ سنگل سی۔
فوجی خدمات
واحد علی سلطانوف نے ۲۰۱۳-۲۰۱۴ وچ آذربائیجان د‏‏ی مسلح افواج وچ خدمات انجام دتیاں۔ ۲۰۱۶ تو‏ں، اوہ کل وقتی فوجی سروس مین رہیا ا‏‏ے۔