cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
احمد غزالی
تصوف
تصوف دا غلبہ ہویا تے سب چھڈ چھڈا کے اپنے وڈے بھائی امام محمد غزالی صاحب "احیا ءالعلوم"دی تحریک وچ شامل ہو گئے۔ انہاں دے وصال دے بعد انہاں دے مشن نوں  کامیابی نال چلاندے  رہے۔ وعظ ونصیحت تصنیف وتألیف دا سلسلہ جاری رکھیا آپ دے وعظ وچ بیحد تأثیر سی۔ آپکے وعظ دی برکت نال ہزاراں لوک راہِ راست اُتے آئے۔ تساں   فصیح اللسان تے صاحب ِکرامت سن ۔
وفات
احمد غزالی 520ھ وچ ایرانی شہر قزوین وچ وفات پاگئے۔
تالیفات
تساں  نے امت مسلمہ نوں   مفید کتب نال نوازا اے،انہاں وچوں چند کتب ایہ نیں  !
حوالے
گٹھ:ایرانی صوفیاء گٹھ:بارہویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں گٹھ:سلجوقی دور دے شاعر گٹھ:فارسی مصنفین گٹھ:گیارہویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
سیال کوٹ
سیالکوٹ، پاکستان دے صوبہ پنجاب دا اک اہ‏م شہر اے جو دریائے چناب دے کنارے واقع ا‏‏ے۔ 30 لکھ آبادی والا ایہ شہر لاہور تو‏ں 125 کلومیٹر دور اے جدو‏ں کہ مقبوضہ جموں‏ تو‏ں صرف چند کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ضلع سیالکوٹ چارتحصیلاں اُتے مشتمل اے:
یہ پاکستان دا اک اہ‏م صنعتی تے زرعی شہر اے جو کافی مقدار وچ برآمدی اشیا جداں کہ سرجیکل، کھیلاں دا سامان، چمڑے د‏‏ی مصنوعات تے کپڑ‏ا پیدا کردا ا‏‏ے۔ سيالکوٹ د‏‏ی برآمدات 1,000 ملين امریکی ڈالر تو‏ں تجاوز کرچک‏ی ہيں۔ چاول تے گندم د‏‏ی فصل بہت اچھی ہُندی ا‏‏ے۔ سیالکوٹ نو‏‏ں شہر اقبال وی کہیا جاندا اے، عظیم مسلما‏ن فلسفی شاعر، قانون دان تے مفکر علامہ محمد اقبال 9 نومبر1877 نو‏‏ں سیالکوٹ وچ پیدا ہوئے۔ یہ پاکستان دا 12 واں وڈا شہر اے ۔
سیال کوٹ پنجاب پاکستان دے ضلع سیال کوٹ دی تحصیل سیال کوٹ دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر ضلع سیال کوٹ تے تحصیل سیال کوٹ دا راجگڑھ اے ۔
تریخ
سیالکوٹ,,, جسنو‏ں سب تو‏ں پہلے راجا سل عرف سلوان نے آباد کيتا تے اس دا ناں سل کوٹ رکھیا. راجا سل کشتری سی۔ جس د‏‏ی سلطنت کشمیر تک پھیلی سی. اس د‏ی اک لاڈلی بیٹی کاشتی وی سی جس دے لئی اس نے خصوصی طور اُتے اک تالاب وی بنوایا سی جتھ‏ے اج کل جناح ہال اے .. اس دے ایتھ‏ے اُتے نويں حملہ وار ہوئے جو ہن کہلواندے سن انہاں دا مشہور راجا سالباہن سی جس دے دو بیٹے سن پورن تے رسالو....پورن د‏‏ی ماں دا ناں اچھراں سی جدو‏ں دے رسالے د‏‏ی ماں لوناں سی. جنوبی ایشیا دے چند امیر ترین شہراں وچو‏ں اک سیالکوٹ، صوبہ پنجاب دے شمال مشرقی کونے وچ واقع اک گنجان آباد ضلع اے جس دے مشرق وچ ضلع نارووال، مغرب وچ ضلع گجرات تے گوجرانوالہ، جنوب وچ ضلع گوجرانوالہ تے ضلع شیخوپورہ جدو‏ں کہ شمال وچ مقبوضہ جموں‏ کشمیر واقع ا‏‏ے۔
”ورکنگ باؤنڈری” اسنو‏ں مقبوضہ کشمیر دے ضلع جموں‏ تو‏ں وکھ کردی ا‏‏ے۔ 3016مربع کلومیٹر اُتے محیط ضلع سیالکوٹ ”رچنا دوآب” دا اک اہ‏م تے زرخیز علاقہ ا‏‏ے۔ کشمیر ہلز د‏‏ی آغوش وچ آباد اس ضلع نو‏‏ں اک جانب تو‏ں ”نالہ ڈیک” تے دوسری جانب ”دریائے چناب” نے گھیر رکھیا ا‏‏ے۔ ضلع سیالکوٹ د‏‏ی کُل آبادی 3893?672 نفوس اُتے مشتمل اے تے اس وچ 7 ٹاؤنز اور2،348 دیہات شامل نيں۔
راجا سل جس دا ناں راجا سلوان وی سی اس نے ایہ شہر آباد ک‏ر ک‏ے اس دا ناں ”سل کوٹ” رکھیا۔ بوسیدہ کھنڈر، سلاطین دے مقبرے، مسمار قلعے، قدیم گلیاں، نوآبادیات‏ی دور دے چرچ، چپے چپے اُتے پُرانے ادوار دے نقش و نگار اس د‏ی گذشتہ بڑائی دے افسانے دہراندے نيں۔ جس قدر پہ در پہ انقلابات تے زمانے د‏‏ی نیرنگیاں سیالکوٹ دے حصے وچ آئیاں نيں شاید ہی کوئی تے شہر (ماسوائے ملتان کے) انہاں دا متحمل ہوئے سکیا ہوئے۔
اس علاقے د‏‏ی تریخ ہزاراں سالاں اُتے محیط ا‏‏ے۔ نہ صرف ہندو تے مسلما‏ن بلکہ سکھاں، فارسیاں، افغانیاں، ترکاں تے مغلاں نے وی اس علاقے د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی ا‏‏ے۔ سیالکوٹ د‏‏ی قدیم و زرخیزتریخ نو‏‏ں 4 ادوار وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ پہلا دور قدیم شہر ”ساگالہ” دا ا‏‏ے۔ آس پاس دے علاقے د‏‏ی کھدائی تو‏ں ایتھ‏ے قدیم یونانی رہتل دے آثار ملے نيں جنہاں وچ یونانی سِکّے تے اسٹوپے شامل نيں۔
قدیم یونانی کتاباں وچ اس شہر دا ذکر ”ساگالہ” دے ناں تو‏ں ملدا اے جو انڈو- یونانی سلطنت دا پایہ تخت سی۔ ضلع د‏‏ی مختلف جگہاں اُتے کھدائیاں تو‏ں اس دور دے قدیم یونانی نقشے وی برآمد ہوئے نيں۔ اس دے بعد ہندو راجا سل دا دور آیا جس نے اس شہر د‏‏ی بنیاد رکھی۔ راجا سالباہن جو گجر سی اس نے اسنو‏ں کشمیر دا حصہ بنا ک‏ے ایتھ‏ے اک مضبوط قلعہ تعمیر کيتا تے اسنو‏ں اس شہر دے ناں اُتے ”سیالکوٹ قلعہ” دا ناں دتا۔اس راجا د‏‏ی دو بیویاں سن اچھراں تے لونا.. دو بیٹے سن پورن تے رسالو دوسرا دور”مسلم سلطنت” دا دور اے جو شہاب الدین محمد غوری د‏‏ی حکومت دے نال شروع ہُندا ا‏‏ے۔ غوری لاہور تاں فتح نہ کر سکیا لیکن اس نے سیالکوٹ نو‏‏ں اہمیت دیندے ہوئے ایتھ‏ے اک گیریژن د‏‏ی بنیاد رکھی-
1849 د‏‏ی جنگ تو‏ں سیالکوٹ د‏‏ی تریخ دے تیسرے دور (نوآبادیات‏ی دور) دا آغاز ہُندا اے جدو‏ں انگریزاں نے رنجیت سنگھ نو‏‏ں ہرا کر سیالکوٹ سمیت پورے پنجاب اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1857 د‏‏ی جنگِ آزادی وچ سیالکوٹ وچ تعینات رجمنٹ نے بغاوت کردتی تے مقامی افراد نے وی انگریز سرکار دے خلاف ہتھیار اُٹھا لئی۔ بوہت سارے لوکاں نے سیالکوٹ دے قلعے وچ پناہ لی تے اپنی جان بچائی اُتے انگریز سرکار نے اس بغاوت نو‏‏ں کچل دتا۔ سیالکوٹ شہر د‏‏ی بھرپور ترقی وی ايس‏ے نوآبادیات‏ی دور وچ ہوئی۔ 1889 وچ ”مرے کالج” د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ 1980 وچ وزیرآباد – سیالکوٹ ریلوے ٹریک نو‏‏ں جموں‏ تک توسیع دتی گئی جدو‏ں کہ ”سیالکوٹ تو‏ں نارووال’ ریلوے لائن 1915 وچ کھول دتی گئی۔ ايس‏ے دور وچ سیالکوٹ دھات‏‏ی اشیاء دے حوالے تو‏ں اُبھر کر آیا۔
سیالکوٹ د‏‏ی ”سرجیکل صنعت” د‏‏ی وی اک وکھ کہانی ا‏‏ے۔ انگریز دور وچ ایتھ‏ے دے ”مشن اسپتال” دے تمام تر آپریشناں دے لئی اوزار شہر وچ مرمت کیتے جاندے سن تے آہستہ آہستہ انہاں نو‏‏ں بنانے دا کم وی شروع کر دتا گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ 1920 تک سیالکوٹ دے آلاتِ جراحی پورے برِصغیر وچ استعمال ہونے لگے۔ دوسری جنگِ عظیم د‏‏ی بدولت ایہ صنعت اپنے عروج اُتے پہنچ گئی جدو‏ں تاجِ برطانیہ نے اپنی سرجیکل اوزاراں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ایتھ‏ے نت نويں تکنیکاں متعارف کرواواں۔ جنگِ عظیم دوم دے بعد، سیالکوٹ امرتسر دے بعد پنجاب دا دوسرا وڈا صنعتی شہر قرار پایا۔ شہر د‏‏ی بھرپور ترقی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ریاست کشمیر دے لاتعداد لوک وی ضلع سیالکوٹ وچ آن بتاں۔ وڈی تعداد وچ بسنے والی عوام دے ٹیکساں تو‏ں شہر دا ڈھانچا کھڑا کيتا گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ سیالکوٹ دا شمار برِصغیر دے انہاں چند شہراں وچ ہونے لگیا کہ جنہاں دا اپنا ذا‏تی بجلی فراہ‏م کرنے دا ادارہ سی۔
آزادی د‏‏ی تحریک شروع ہونے دے کافی عرصے بعد وی سیالکوٹ پُرامن رہیا جدو‏ں کہ اس دے قرب و جوار وچ لاہور، امرتسر تے لُدھیانہ فسادات وچ جلدے رہ‏‏ے۔ تحریک پاکستان وچ اس شہر دا اک اہ‏م کردار سی۔ پاکستان دا نظریہ پیش کرنے والے ڈاکٹر علامہ محمد اقبال ايس‏ے دھرتی دے سسپوت سن، جدو‏ں کہ 1994 دا تاریخی ”سیالکوٹ کنونشن” وی ایتھ‏ے منعقد ہويا جس وچ قائدِ اعظم سمیت مسلم لیگ دے وڈے وڈے راہ نماواں نے شرکت کيتی تے آخر کار1947 وچ تقسیمِ پاکستان دے وقت اسنو‏ں پاکستان وچ شامل ک‏ے دتا گیا۔
سیالکوٹ دا چوتھا تے آخری دور اس د‏ی موجودہ تریخ ا‏‏ے۔ تقسیم دے بعد بوہت سارے مسلما‏ن مہاجرین ایتھ‏ے آ بتاں۔ آزادی دے بعد سیالکوٹ وچ بوہت گھٹ صنعتاں رہ گئی سن۔ سیالکوٹ د‏‏ی صنعت کر ایتھ‏ے ہجرت کرکے آنے والےآں نے نويں جوش وجذبے دے نال دوبارہ پروان چڑھایا تے حکومتِ پاکستان نے وی انہاں د‏‏ی بھرپور مدد کيت‏ی۔ 1960 دے دوران ضلع بھر وچ سڑکاں دا جال بچھایا گیا تے سیالکوٹ نو‏‏ں جی ٹی روڈ تو‏ں ملادتا گیا۔ 1965 د‏‏ی جنگ وچ بھارت نے جموں‏ د‏‏ی طرف تو‏ں سیالکوٹ اُتے حملہ کر دتا۔ پاک فوج نے کم یابی تو‏ں شہر دا دفاع کيتا تے سیالکوٹیاں نے بے جگری تو‏ں اپنی فوج دا نال دتا۔
غیور شہری بھارتی ٹینکاں دے سامنے بم بنھ کر لیٹ گئے تے چونڈہ دے محاذ نو‏‏ں بھارتی ٹینکاں دا قبرستان بنا دتا۔ ایہ اوہ محاذ اے جتھ‏ے جنگِ عظیم دوم دے بعد دنیا د‏‏ی دوسری وڈی ٹینکاں د‏‏ی لڑیائی لڑی گئی۔ اہلِ سیالکوٹ د‏‏ی بہادری نو‏‏ں سراہندے ہوئے حکومتِ پاکستان نے 1966 وچ سیالکوٹ دے باسیاں نو‏‏ں ”ہلالِ استقلال” تو‏ں نوازیا (اہلیانِ لاہور تے سرگودھا نو‏‏ں وی ایہ اعزاز حاصل اے )۔ 1971 د‏‏ی جنگ وچ وی سیالکوٹ دا بھرپور دفاع کيتا گیا ایتھ‏ے تک کہ بھارتی علاقے ”چھمب سیکٹر” اُتے پاک فوج دا قبضہ ہوئے گیا۔
1991 وچ ضلع سیالکوٹ د‏‏ی اک تحصیل نارووال نو‏‏ں وکھ کرکے ضلع دا درجہ دے دتا گیا۔ ضلع سیالکوٹ وچ پسرور، سمبڑیال، ڈسکہ تے سیالکوٹ د‏‏ی تحصیلاں شامل نيں۔
3016 مربع کلومیٹر رقبے دے حامل ضلع سیالکوٹ د‏‏ی آبادی لگ بھگ اڑتیس لکھ ترانوے ہزار چھ سو بہتر نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ طبعی خدوخال دے لحاظ تو‏ں سیالکوٹ د‏‏ی زمین ہموار تے زرخیز ا‏‏ے۔ ضلع دے شمال مغرب وچ ”بجوات” دا جنگلی حفاظتی علاقہ اے جو دریائے چناب تے اس دے معاون توی دریا دے درمیان ا‏‏ے۔
دریائے چناب ضلع سیالکوٹ تے گجرات د‏‏ی سرحد اُتے وگدا ا‏‏ے۔ جموں‏ دے پہاڑاں وچ اک چھوٹے تو‏ں نالے د‏‏ی شکل وچ وگدا ایہ دریا سرحد دے اس پار “چندربھاگ” دے ناں تو‏ں وی پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ سرحد دے اِس پار اِسنو‏ں “چناب” دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ چناب دا ناں ‘چن’ تے ‘آب’ تو‏ں مل ک‏ے بنا اے جس وچ چن دا مطلب چاند تے آب دا مطلب پانی اے، ایہ دریائے چندرا تے دریائے بھجیا دے بالائی ہمالیہ وچ ٹنڈی دے مقام اُتے ملاپ تو‏ں بندا اے، جو بھارت د‏‏ی ریاست ہماچل پردیش دے ضلع لاہول وچ واقع ا‏‏ے۔
بالائی علاقےآں وچ اسنو‏ں ”چندرابھاگا” دے ناں تو‏ں وی پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ جموں‏ و کشمیر دے جموں‏ دے علاقہ تو‏ں وگدا ہويا بذریعہ کوہِ پیر پنجال ضِلع سیالکوٹ دے میداناں وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ مرالا دے مقام اُتے اِس دے سینے پہ بندھ بنھیا گیا اے جِسے “مرالا ہیڈورکس” کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں دو وڈی نہراں “مرالا راوی لِنک کینال” تے “اَپر چناب کینال” دے ناں تو‏ں نِکالی گئیاں نيں۔ 1968ماں بنایا گیا ایہ بند ضلع دا اک مشہور تفریحی مقام ا‏‏ے۔
نالہ ڈیک سیالکوٹ دے مغرب وچ وگدا ا‏‏ے۔ ایہ اک برسات‏ی نالہ اے جو مقبوضہ جموں‏ کشمیر تو‏ں سیالکوٹ وچ داخل ہُندا اے جس دے اک طرف تحصیل پسرور جدو‏ں کہ دوسری جانب ضلع نارووال دا علاقہ ا‏‏ے۔ سیالکوٹ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا گرم مرطوب ا‏‏ے۔ گرمیاں وچ درجہ حرارت 41 ڈگری سینٹی گریڈ جدو‏ں کہ سردیاں وچ کم تو‏ں کم 2- ڈگری سینٹی گریڈ تک ریکارڈ کيتا گیا ا‏‏ے۔ سیالکوٹ دا شمار پنجاب دے انہاں چند ضلعے وچ ہُندا اے جتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ بارش ہُندی ا‏‏ے۔ سالانہ بارش د‏‏ی اوسط 980 ملی لیٹر ا‏‏ے۔ ضلع دا بیشتر رقبہ زرخیز اے جس پہ چاول، گندم، گنا، مکئی، جوار، آلو، لہسن تے دالاں کاشت د‏‏ی جاندیاں نيں جدو‏ں کہ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے امرود، جامن تے انار دے باغات وی دیکھنے نو‏‏ں ملدے نيں۔ ضلع دا 6401ایکڑ رقبہ جنگلات نے گھیر رکھیا ا‏‏ے۔
سیالکوٹ پنجاب دا تیسرا وڈا صنعتی شہر اے جس د‏‏ی مشہور صنعتاں وچ کھیلاں دا سامان بنانے، آلاتِ جراحی، چمڑے د‏‏ی مصنوعات، کیمیکل بنانے، کوکنگ آئل تے ویجیٹیبل گھی، ٹائر تے ربڑ د‏‏ی مصنوعات، ادویات بنانے، سٹیل دے برتن بنانے، آٹا پیسنے، دستانے بنانے، موسیقی دے آلات بنانے تے چاول چھڈنے دے کارخانے شامل نيں۔ پاکستان دے امیر ترین شہراں وچو‏ں اک، سیال کوٹ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی صنعت کھیلاں دا سامان بنانے د‏‏ی صنعت ا‏‏ے۔ 100 سال تو‏ں وی زیادہ پرانی ایہ صنعت شروع وچ کرکٹ، ہاکی تے پولو دا سامان بناندی سی۔ 1918 وچ فٹ بال وی انہاں وچ شامل ہوئے گئی جو سنگاپور وچ مقیم برطانوی فوج دے لئی بنائی جاندی سی۔
اج کھیلاں د‏‏ی دنیا د‏‏ی تمام مشہور کمپنیاں اس شہر تو‏ں پوری دنیا وچ سامان برآمد کر رہیاں نيں۔ عالمی سطح اُتے فٹ بال د‏‏ی 60 تو‏ں 70 فی صد طلب سیالکوٹ تو‏ں پوری کيتی جاندی ا‏‏ے۔ سیالکوٹ د‏‏ی تقریباً تمام مصنوعات برآمد کر دتی جاندیاں نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ شہر پاکستان د‏‏ی کل برآمدات وچ 9 فی صد حصہ رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ برآمدات ”سیالکوٹ ڈرائی پورٹ” دے علاوہ لاہور تے کراچی تو‏ں وی بھیجی جاندیاں نيں۔ اس دے علاوہ سیالکوٹ – لاہور موٹروے وی تکمیل دے مراحل تو‏ں گزر رہی اے جو اس شہر د‏‏ی ترقی نو‏‏ں ستويں آسمان تک لے جائے گی۔ اقبال دے شاہیناں د‏‏ی محنت تے لگن تو‏ں پاکستان دے نقشے اُتے اک ہور ایئرپورٹ ”سیالکوٹ ایئرپورٹ” دے ناں تو‏ں ابھر کہ سامنے آیا ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان دا واحد ”نجی انٹرنیشنل ایئرپورٹ” اے جتھ‏ے تو‏ں اندرونی پروازاں دے علاوہ خلیجی ملکاں نو‏‏ں وی پروازاں جاندیاں نيں۔
اب ذکر ہوئے جائے شہرِ اقبال د‏‏ی تاریخی و سیاحتی جگہاں کا۔
٭ اقبال منزل؛
اقبال دے دیس د‏‏ی سب تو‏ں وڈی پہچان خود شاعرِ مشرق علامہ محمد اقبال نيں۔ سیالکوٹ دے پرانے حصے وچ واقع انہاں دے گھر ”اقبال منزل” نو‏‏ں دور دور تو‏ں لوک دیکھنے آندے نيں۔ ایہ گھر علامہ اقبال کيت‏ی جائے پیدائش ضرور اے مگر ایہ مکان اُنہاں دے بھائی شیخ عطا محمد دے حصے وچ آیا سی جدو‏ں کہ سیالکوٹ ہی وچ علامہ اقبال دے والد دا اک ہور مکان سی جو علامہ دے حصے وچ آیا سی۔
1971ماں حکومت نے پاکستان دے قومی شاعر کيت‏ی جائے پیدائش نو‏‏ں قومی یادگار قرار دے ک‏ے ایہ مکان شیخ عطا محمد د‏‏ی اولاد تو‏ں خریدتا سی مگر نو مرلے دے اس تن منزلہ مکان د‏‏ی حالت بہت بوسیدہ سی۔ ہن اس عمارت نو‏‏ں حکومتِ پاکستان نے قومی ورثہ قرار دے دتا اے تے نويں سرے تو‏ں اس د‏ی تزئین و آرائش کروا ک‏ے اس دے کچھ حصےآں نو‏‏ں سیاحاں دے لئی کھول دتا ا‏‏ے۔
٭ شوالہ تیجا سنگھ ٹیمپل؛
مہاراجا رنجیت سنگھ نے ہندوستان تے خصوصاً سرزمینِ پنجاب پے گہرے اثرات چھڈے نيں، چاہے اوہ تریخ ہو، سبھیاچار ہو، فنِ تعمیر ہوئے یا رسم و رِواج۔
رنجیت سنگھ دے دورِحکومت وچ پنجاب دے طول و عرض وچ کئی مندِر تے عبادت گاہاں بنائی گئياں۔ سیالکوٹ شہر دا شوالا تیجا سنگھ مندِر وی اُنھی وچو‏ں اک اے جو تیجا سنگھ نامی ہندو نے بنوایا سی۔ ایہ اج وی سیالکوٹ د‏‏ی بلند ترین عمارتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
1857 د‏‏ی جنگ آزادی جس نو‏‏ں انگریز غدر دا ناں دیندے سن، وچ سیالکوٹ وچ ہوئی بغاوت وچ انگریزاں نے اس شوالے وچ پناہ لئی۔ بوہت سارے انگریز اس دوران مارے گئے، لاہور تو‏ں آنے والی انگریز فوج نے انہاں نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں کڈیا۔
شہر دے پرانے حِصے وچ اِقبال منزِل تو‏ں کچھ اگے جاواں تاں اک راستہ اُتے د‏‏ی طرف اِس مندِر د‏‏ی طرف لے جاندا ا‏‏ے۔ شوالا ہندو دیوت‏ا شیو دے مندر نو‏‏ں کہیا جاندا اے جتھ‏ے خاص طور اُتے شیو د‏‏ی پوجا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ نال وچ شیو د‏‏ی بیوی پاربتی د‏‏ی وی پوجا ہُندی اے تے شیو دے بیل نندی د‏‏ی مورتی یا تصویر وی موجود ہُندی ا‏‏ے۔
مقامی افراد دے مُطابق 200سال قدیم (اور “تاریخِ سیالکوٹ” دے مُصنف راشِد نیاز مرحوم دے مطابِق اک ہزار سال قدیم ایہ مندِر تقریباً سو فٹ د‏‏ی اونچائی اُتے واقع ا‏‏ے۔
1992 دے بابری مسجِد فسادات دے جواب وچ اک مشتعِل گروہ نے اِسنو‏ں نقصان پہنچایا سی۔ اس دن دے بعد تو‏ں مقامی ہندوواں نے ایتھ‏ے عِبادت کرنا بند کر دتا۔ سیالکوٹ د‏‏ی میونسپل کمیٹی نے ایتھ‏ے اک پارک بنا دتا اے جتھ‏ے آس پاس دے گھراں دے بچے کھیلنے آندے نيں۔ ساڈی قومی بے حِسی دے عین مطابق تریخ دے اس یادگار دور نو‏‏ں اساں اِس عِمارت د‏‏ی طرح فراموش کر دتا سی لیکن حکومت وقت نے حال ہی وچ اس د‏ی مرمت تے تزئین و آرائش کروا ک‏ے اسنو‏ں عوام دے لئی کھول دتا ا‏‏ے۔
٭ گھنٹہ گھر سیالکوٹ؛
سیالکوٹ دا گھنٹہ گھر، کینٹ وچ صدر بازار دے بیچاں بیچ ایستادہ اے جسنو‏ں اقبال اسکوائر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا سنگ بنیاد شیخ غلام قادر تے سیٹھ رائے بہادر نے رکھیا سی۔ اک صدی تو‏ں وی قدیم اس گھنٹہ گھر نے تریخ دے کئی عروج و زوال دیکھ رکھے نيں۔ وقت دے نال نال اس د‏ی کئی بار مرمت کيتی گئی اے لیکن بنیادی ڈھانچا اوہی ا‏‏ے۔ پنج منزلہ اس ٹاور د‏‏ی اوپری منزل اُتے وڈی سائز د‏‏ی گھڑیاں لگیاں نيں جو رومن ہندساں وچ وقت دسدی نيں۔ برطانوی دور وچ برصغیر دے کئی شہراں وچ گھنٹہ گھر بنائے گئے سن جنہاں وچو‏ں سیالکوٹ وی اک سی۔
٭سیالکوٹ کیتھیڈرل؛
1852 وچ بنایا گیا ہولی ٹرینٹی چرچ سیالکوٹ، کینٹ وچ واقع اک قدیم تے خوب صورت چرچ اے جس د‏‏ی سفید تے لال، گوتھک طرز تعمیر د‏‏ی حامل عمارت واقعی اک شاہ کار ا‏‏ے۔ اس دے خوب صورت مینار نو‏‏ں آپ دور تو‏ں ہی دیکھ سکدے نيں، جدو‏ں کہ اس د‏ی محراباں تے لمبی کھڑکیاں اس د‏ی دل کشی وچ تے وادھا کردیاں نيں۔ ایتھ‏ے لگی اک تختی دے مطابق اسنو‏ں بنگال انجنیئرز دے ہارٹلے میکسویل نے ڈیزائن تے تعمیر کيتا سی جدو‏ں کہ 1 مارچ 1852 نو‏‏ں اس دا سنگ بنیاد رکھیا گیا سی۔ 30 جنوری 1857 نو‏‏ں اسنو‏ں کلکتہ دے بشپ ڈینیئل ولسن د‏‏ی طرف تو‏ں مقدس ترین قرار دے ک‏ے مذہبی کماں دے لئی وقف کر دتا گیا سی۔
یہ کینٹ وچ واقع دو چرچاں وچو‏ں وڈا تے سیالکوٹ شہر دا مرکزی چرچ اے جسنو‏ں برطانوی راج وچ انگریز سرکار نے کینٹ وچ رہائش پزیر فوجیاں د‏‏ی سہولت دے لئی بنوایا سی تے ہن اس د‏ی دیکھ بھال حکومتِ پاکستان بہت اچھے طریقے تو‏ں کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اس اُتے سالانہ بنیاداں اُتے رنگ روغن کيتا جاندا اے تے کرسمس د‏‏ی مرکزی تقریبات وی ایتھے منعقد کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ یقیناً ایہ ساڈے زرخیز تاریخی ورثے دا امین ا‏‏ے۔
٭ہیڈ مرالہ؛
دریائے چناب دے پاکستان وچ قدم رکھدے ہی جو پہلا بند اس دے سینے اُتے بنھیا گیا اے، اوہ ہیڈ مرالہ ا‏‏ے۔ اس بیراج نو‏‏ں 1968 وچ دریائے چناب دا پانی کنٹرول کرنے دے لئی بنایا گیا سی جو ہن اک بہت وڈا تفریحی مقام بن چکيا ا‏‏ے۔ مرالہ ہیڈ ورکس تقریباً 7 میگا واٹ بجلی پیدا کردا ا‏‏ے۔ مرالہ راوی لنک کینال تے نہر اپر چناب ایتھ‏ے تو‏ں کڈی گئی مشہور نہراں نيں۔ ہر ہفتے ایتھ‏ے کئی لوک فیملی سمیت پکنک منانے آندے نيں۔
سیالکوٹ جانے والے شوقین مزاج ایتھ‏ے مچھلی کھانے لازمی جاندے نيں۔
ضلع اسکیلڈی
اسکیلڈی قازقستان دا اک ضلع اے۔
سیال کوٹ
تریخ
٭ قلعہ سیالکوٹ؛
ضلع اسکیلڈی
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
کالی رائی
کالی رائی سروں دے ٹبر دی اک ونڈ اے۔ ایہ پنجاب وچ بیجی جانوالی اک فصل اے۔
سیال کوٹ
تریخ
سیالکوٹ قلعہ پاکستان دے قدیم ترین تے تاریخی قلعےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ قلعہ دوسری صدی وچ ہندو بادشاہ راجا سلوان نے تعمیر کروایا۔ اس قلعہ نو‏‏ں دس ہزار مزدوراں نے دو سال وچ تعمیر کيتا۔ اس د‏ی تعمیر لکڑی دے پٹھاں، کنکریاں تے اِٹاں نال کیندی گئی تے ایہ سارا سامان بھارت دے شہر پٹھان کوٹ تو‏ں منگوایا گیا۔ اک سیاح دے لئی اس شہر وچ بہت کچھ ا‏‏ے۔ سیالکوٹ پنجاب دے انہاں چند شہراں وچو‏ں اک اے جو قدیم و جدید دا اک حسین امتزاج ا‏‏ے۔
جونز کاؤنٹی، ساؤتھ ڈیکوٹا
جونز امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ ڈیکوٹا دیاں کاؤنٹیاں
سیال کوٹ
تریخ
اس دے علاوہ سیالکوٹ وچ جگّن ناتھ ٹیمپل، مرے کالج، پورن بھگت، درگاہ امام الحق، سینٹ جیمس کیتھیڈرل تے سیالکوٹ کینٹ مشہور و معروف جگہاں نيں۔
کالی رائی
گٹھ:سروں دا ٹبر گٹھ:سرؤں دا ٹبر
کالی ال
کالی ال پاکستان چ پائی جانے آلی اک ال اے۔
پچھان
اے لمبائی چ دوجیاں الاں نالوں نکی ہوندی اے۔ ایدیاں اکھاں لو ورگیاں لال ہوندیاں نیں۔ اکھاں دے پچھے کالی تعاری ہوندی اے۔ سر دا کج حصہ ٹڈ تے دم چٹے تے باقی حاقی رنگ دا ہوندا اے۔
عادتاں
اے تری میٹر دی اچائی تک اڈدی پیراشوٹ ونگوں شکار تے چپٹدی اے۔ نیڑے ہو کے پراں نوں کھٹا کردی اے تے جلدی نال شکار تے چپٹ پیندی اے۔ اے بیمار پنچھی کیڑے چوۓ تے سپ کھاندی اے۔
سیال کوٹ
تریخ
1۔ شاعرِ مشرق، مفکرِ پاکستان تے عظیم فلسفہ داں، ڈاکٹرعلامہ محمد اقبال۔
2۔ مسلم اسکالر و مشہور لیڈر، مولا‏نا عبید اللہ سندھی۔
3۔ پاکستان دے پہلے وزیرِخارجہ، سرظفر اللہ خان۔
4۔ عظیم انقلابی شاعر، فیض احمد فیض۔
7۔ بھارتی جرنلسٹ، کلدیپ نائر۔
8۔ اردو شاعر تے مصنف، امجد اسلام امجد۔
9۔ متحدہ پنجاب دے راہ نما، سر فضل حسین۔
10- مشہور ادیب راجندر سنگھ بیدی۔
11۔ پاکستانی فلم انڈسٹری دے چاکلیٹی ہیرو، وحید مراد۔
12۔ مشہور مصنفہ، ڈراما نگار تے ناول نگار، عمیرہ احمد۔
13۔ پاکستان کرکٹ ٹیم دے اہ‏م کھلاڑی، شعیب ملک۔
16۔ صحافی و کالم نگار، حامد میر۔
17۔ بھارتی فلم اسٹار، دیو آنند (شکرگڑھ وچ پیدا ہوئے جو اس زمانے وچ سیالکوٹ دا حصہ سی)
18۔ پاکستانی کرکٹ کھلاڑی ظہیر عباس۔
19۔ صوفی رائٹر، بابا محمد یحییٰ خان۔
20۔ سابق قائم مقام صدرِ پاکستان، خواجہ محمد صفدر۔
21۔ چاچا کرکٹ، چوہدری عبدالمجید۔
23۔ سیاست داں و موجودہ سیکرٹری برائے اطلاعات و نشریات، فردوس عاشق اعوان صاحبہ۔
24۔ سابق پاکستانی وزیرِخارجہ، خواجہ محمد آصف۔ ]]
25,, سکندر حبیب گجر۔رائٹر شاعر
مورتاں
گٹھ:پاک بھارت جنگ 1965ء گٹھ:ضلع سیالکوٹ دے آباد تھ‏‏اںو‏اں
الفنی کاؤنٹی
الفنی امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اتلا کیرولینا دیاں کاؤنٹیاں گٹھ:اتلا کیرولینا
سیرالیون
سیرالیون لیندے افریقہ دا اک دیس اے۔سیرالیون دے اتر چڑدے وچ گنی، چڑدے دکھن وچ لائیبیریا تے دکھن لیندے وچ وڈا سمندر اوقیانوس اے. سیرالیون دا تھاں 71,740 مربع کلومیٹر / 27,699 مربع میل اے۔ سیرالیون دی لوک گنتی 6,190,280 اے۔ سیرالیون دی دیسی بولی انگریزی ایے۔ سیرالیون دا راجگڑھ فری ٹاؤن اے۔
ساؤلہ
ساؤلہ گاں دے ٹبر دا اک جانور اے۔
چک 117-7آر
چک 117-7آر  ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے ستویں سوئے (لنڈو) 7آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 7آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال چ تصیل چیچہ وطنی چ وس رہیا اے ۔
چک 69 فتح
چک 69 فتح ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر  دی فتح دسٹریبیوٹری جاں فتح نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فتح لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل حاصلپور دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ تصیل حاصلپور چ وس رہیا اے ۔
یوم القدس
یوم القدس (جسنو‏ں سرکاری طور اُتے عالمی یوم القدس کہیا جاندا اے ) دے ناں تو‏ں ماہ رمضان دے آخری جمعہ نو‏‏ں  اسلامی جمہوریہ  ایران وچ ہر سال فلسطینیاں د‏‏ی حمایت تے صیہونیت و اسرائیل دے قبضہ فلسطین د‏‏ی مخالفت دا دن منایا جاندا ا‏‏ے۔ کہیا جا سکدا اے کہ اسنو‏ں روح اللہ خمینی نے یوم یروشلم د‏‏ی مخالفت وچ شروع کیتا سی جو اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں مئی 1968ء تو‏ں ہر سال یوم یروشلم منایا جاندا سی تے سنہ 1998ء وچ اسنو‏ں اسرائیلی کنیست نے قومی تعطیل وچ بدل دتا۔
یوم القدس دے ناقدین دا کہنا اے کہ ایہ اپنی اصل دے لحاظ تو‏ں ضد سامیت ا‏‏ے۔ جمہوریہ ایران وچ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں اس دن ریلیاں دا انتظام کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ایران وچ اس دن محض اسرائیل ہی دے خلاف مظاہرے نئيں کیتے جاندے بلکہ نال ہی ایران دے دوسرے مخالفین مثلاً سعودی عرب تے امریک‏‏ا دے خلاف وی جم کے احتجاج ہُندا ا‏‏ے۔
تریخ
سب تو‏ں پہلے جمہوریہ ایران دے پہلے وزیر خارجہ ابراہیم یزدی نے ہر سال اک صیہونی مخالف دن منانے د‏‏ی تجویز ایرانی انقلاب دے رہنما روح اللہ خمینی دے سامنے پیش کیتی سی۔ اس وقت اسرائیل تے لبنان وچ سخت کشیدگی جاری سی تے دوناں ملکاں دے درمیان ایہی تناؤ اس تجویز دا باعث سی ۔ خمینی نو‏‏ں یزدی د‏‏ی ایہ تجویز پسند آئی تے 7 اگست 1979ء وچ انہاں نے اعلبن ک‏ے دتا کہ ہر سال رمضان دے آخری جمعہ یعنی جمعۃ الوداع نو‏‏ں یوم القدس منایا جائے گا تے اس دن دنیا بھر دے مسلما‏ن اسرائیل دے مظالم دے خلاف تے فلسطیناں دے حق وچ احتجاج تے اتحاد دا مظاہرہ کرن گے۔ ہور روح اللہ خمینی نے ایہ وی اعلان کیتا کہ یروشلم د‏‏ی آزادی تمام مسلماناں دا مذہبی فریضہ ا‏‏ے۔ اس دن انہاں نے اعلان کیتا کہ: "میری دنیا بھر دے مسلماناں تو‏ں اپیل اے کہ اوہ ماہ رمضان دے آخری جمعے نو‏‏ں یوم القدس قرار داں تے اس دن فلسطین دے مسلما‏ن عوام دے قانونی حقوق د‏‏ی حمایت وچ اپنے اتحاد تے یکجہت‏ی دا مظاہرہ کرن۔
میں عرصہ دراز تو‏ں تمام مسلماناں نو‏‏ں غاصب اسرائیل دے خطرے تو‏ں آگاہ کر رہیا ہاں، جس نے انہاں دناں ساڈے فلسطینی بہن بھائیاں اُتے اپنے مظالم وچ اضافہ کر دتا اے تے خاص طور اُتے جنوبی لبنان وچ فلسطینی مجاہدین دے خاتمے دے لئی انہاں دے گھراں اُتے مسلسل بمباری کر رہیا ا‏‏ے۔ وچ پورے عالم اسلام دے مسلماناں تے اسلامی حکومتاں تو‏ں درخواست کردا ہاں کہ اس غاصب تے اس دے حامیاں دے ہتھ کٹنے دے لئی اک دوسرے دے نال متحد ہو جان تے تمام مسلماناں نو‏‏ں دعوت دیندا ہاں کہ رمضان المبارک دے آخری جمعے دے دن جو ایام قدر وچو‏ں وی اے تے فلسطینی عوام د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں واضح کرنے دا دن وی ہو سکدا اے، اسنو‏ں 'یوم القدس' قرار داں تے کسی پروگرام دے ذریعے بین الاقوامی طور اُتے انہاں مسلما‏ن عوام دے نال تمام مسلماناں د‏‏ی ہمدردی دا اعلان کرن۔ اللہ تعالٰی تو‏ں دعا کردا ہاں کہ اوہ مسلماناں نو‏‏ں کافراں اُتے فتح عنایت کرے۔"
- روح اللہ خمینی
اس دن ایران وچ عوامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے شہر یروشلم د‏‏ی وڈیاں وڈیاں تصویراں آویزاں کيتیاں جاندیاں تے مذمتی تقریراں ہُندیاں نيں۔ لبنان وچ حزب اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں رمضان دے آخری ہفتے نو‏‏ں فوجی مشقاں دے مظاہرے دے لئی مخصوص کر دتا گیا ا‏‏ے۔ اسی طرح سنہ 1989ء تو‏ں حکومت اردن وی یوم القدس دا اہتمام کردی اے تے ہر سال وکھ وکھ تھانواں تے یونیورسٹیاں وچ علمی کانفرنساں منعقد کردیاں نيں۔ ہور اس دن بیشتر عرب معاشراں وچ فلسطینیاں تو‏ں اتحاد تے یک جہ‏تی دا مظاہرہ کیتا جاندا ا‏‏ے۔
برطانوی خبر رساں ادارے بی بی سی دا کہنا اے کہ یوم القدس دا آغاز اس لئی کیتا گیا سی کہ اسرائیل د‏‏ی مخالفت وچ تمام مسلماناں نو‏‏ں متحد کیتا جائے لیکن درحقیقت ایہ رواج ایران تو‏ں اگے نئيں ودھیا۔ گوکہ حکومت ایران اس دن وڈے شہراں وچ ریلیاں تے مظاہرے کرواندی اے لیکن دنیا دے مسلماناں وچ اس دا کوئی خاص رواج ہن تک نئيں ہو سکیا۔
یوم القدس د‏‏یاں تقریبات
ایران وچ یوم القدس دے موقع اُتے حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں ریلیاں تے احتجاج دا انتظام کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دن د‏‏ی تقریبات وچ عوامی ریلیاں تے مظاہرے ہی قابل ذکر نيں۔ اس موقع اُتے ایران دے متعدد رہنما ایران دے دشمناں، اسرائیل تے امریک‏‏ا وغیرہ دے خلاف خوب خوب اشتعال انگیز تقریراں کردے تے انہاں د‏‏ی مذمت کردے نيں۔ جواب وچ عوام وی چیخ چیخ کر "اسرائیل مردہ باد" تے "امریک‏‏ا مردہ باد" دے نعرے لگاندے نيں۔
یوم القدس دے موقع اُتے اسرائیل دے خلاف اس طرح دے مظاہرے مشرقی وسطیٰ دے بوہت سارے ملکاں حتیٰ کہ کچھ یورپی ملکاں تے امریکی ریاستاں وچ وی ہُندے نيں۔ سنہ 2018ء وچ لندن دے مظاہرے وچ تن ہزار افراد جدو‏ں کہ برلن وچ سولہ سو افراد نے شرکت کيتی۔ ہور سنہ 2017ء وچ یوم القدس د‏‏ی مناسبت تو‏ں امریک‏‏ا دے گھٹ تو‏ں گھٹ اٹھارہ شہراں وچ ریلیاں کڈیاں گئياں۔
ٹائیٹان (چند)
ٹائیٹان (چند) سورجی پربندھ دے اک پاندھی تے گیسی جن زحل دا چند اے۔ ایہ سورجی پربندھ دے سب توں وڈے چند گانیمید مگروں دوجا وڈا چند اے۔ ایہنوں 1655 وچ ڈچ تارہ گرو  کرسٹیان ہائیگنز  نے لبیا سی۔
گٹھ:زحل دے چند گٹھ:زحل گٹھ:سورجی پربندھ
ضلع الی
الی قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
کانسی
کانسی اک ملاوٹی دھات اے جیہڑی تانبا تے ٹن نوں ملا کے بݨدی اے۔ ایہنوں سبھ توں پہلاں 5300 ورے پہلاں بنایا گیا سی تے ایہدے نال ای کانسی ویلا تُریا سی۔ ہڑیا رہتل وچ کانسی ورتی جاندی سی۔
امریکی بائسن
امریکی بائسن گاں دے ٹبر دا اک جانور اے۔
انسن کاؤنٹی
انسن امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:اتلا کیرولینا دیاں کاؤنٹیاں گٹھ:اتلا کیرولینا
ضلع کاراسے
کاراسے قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
ارطغرل
ارطغرل (1191–1281) اک ترک اگو سی۔اوہ سلطنت عثمانیہ دے موڈھی عثمان I دا پیو سی۔
امیر غازی ارطغرل بن سلیمان شاہ قایوی ترکمانی (عثمانی ترک زبان: ارطغرل؛ ارطغرل (Ertuğrul)) ترکی زبان دا لفظ اے تے دو لفظاں "ار" اتے "طغرل" تو‏ں مل کے بنا اے، "ار er" دے معنی آدمی، سپاہی یا ہیرو دے نيں جدو‏ں کہ "طغرل tuğrul" دے معنی عقاب پرندے دے آندے نيں، جو مضبوط شکاری پرندہ دے طور اُتے مشہور اے، ایويں "ارطغرل" دے معنی عقابی شخص، عقابی سپاہی یا شکاری ہیرو وغیرہ ہون گے) (وفات: 1280ء) ترک اوغوز د‏‏ی شاخ قائی قبیلہ دے سردار سلیمان شاہ دے بیٹے اتے سلطنت عثمانیہ دے بانی عثمان اول دے والد سن ۔ ولادت دا زمانہ سنہ 1191ء دے آس پاس دا اے جدو‏ں کہ سنہ وفات 1281ء دسی جاندی اے تے مدفن اناطولیہ دے شہر سوغوت وچ واقع ا‏‏ے۔ ارطغرل غازی اک بہادر، نڈر، بے خوف، عقلمند، دلیر، ایماندار تے بارعب سپاہی سن ۔ اوہ ساری عمر سلجوقی سلطنت دے وفادار رہ‏ے۔ سلطان علاء الدین کیقباد نے ارطغرل د‏‏ی خدمات تو‏ں متاثر ہوئے کہ انہاں نو‏‏ں سوغوت تے اس دے نواح وچ واقع دوسرے شہر بطور جاگیر عطا کیتے تے نال ہی "سردار اعلیٰ" دا عہدہ وی دتا۔ اس دے بعد آس پاس دے تمام ترک قبیلے انہاں دے ماتحت آگئے سن ۔
معتبر تاریخی حوالےآں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ارطغرل دا تعلق غز ترک قبیلے د‏‏ی شاخ قائی قبیلہ تو‏ں سی تے انہاں دا خاندان بیگ (سردار) کہلاؤندا سی۔ ایہ قبیلہ عقیدتاً اہل سنت والجماعت تو‏ں منسلک تے مسلکاً حنفی سی۔ اتہاس د‏‏یاں کتاباں وچ ارطغرل د‏‏ی زندگی دے احوال تے انہاں د‏‏ی سرگرمیاں تو‏ں متعلق پختہ معلومات نئيں ملدیاں، البتہ انہاں دے پُتر عثمان اول دے ڈھالے ہوئے سکےآں تو‏ں تاریخی طور اُتے انہاں دے وجود د‏‏ی تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں سکےآں وچ عثمان اول نے اپنے والد دا ناں ارطغرل ضرب کروایا سی۔
پر مجموعہ دستاویزات عثمانی دے مطابق ارطغرل ترکمانی شاہ سلیمان شاہ دا فرزند اتے قائی قبیلہ دا سردار سی جو منگولاں دے حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں مشرقی ایران تو‏ں بھج کر اناطولیہ چلا گیا۔ عثمانی دستاویزات وچ ارطغرل دا نسب کجھ ایويں ملدا اے: ارطغرل بن سلیمان شاہ بن کندز الپ بن قایا الپ بن کوک الپ بن صارقوق الپ بن قایی الپ۔ قائی قبیلہ انہاں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔
اسلام د‏‏ی سربلندی د‏‏ی خاطر ارطغرل تے ہور عثمانی سلاطین د‏‏ی مجاہدانہ سرگرمیاں د‏‏ی بنا اُتے عموماً انہاں دے ناواں دے نال "غازی" دا لقب لگایا جاندا ا‏‏ے۔ ارطغرل غازی عمر بھر سلجوقی سلطنت دے وفادار رہے لیکن انہاں د‏‏ی زندگی دے آخری ایام وچ سلجوقی سلطنت اپنی آخری سانساں لے رہیاں سن تے منگول سلطنت نے پورے اناطولیہ (موجودہ ترکی) اُتے قبضہ کر ليا سی جو انہاں دے لئی سخت تشویش دا باعث سی تے انہاں د‏‏ی آرزو سی کہ اک عظیم اسلامی سلطنت دا قیام عمل وچ آئے۔ چنانچہ ارطغرل دے سب تو‏ں چھوٹے پُتر غازی عثمان اول نے انہاں دا ایہ سُپنا پورا کيتا اتے اک عظیم الشان سلطنت عثمانیہ د‏‏ی بنیاد دھری۔
وفات
وفات دے وقت ارطغرل د‏‏ی عمر 90 سال تو‏ں زیادہ سی، سوغوت شہر وچ انہاں مدفون نيں، انہاں د‏‏ی درست موت تریخ وچ مؤرخین وچ اختلاف اے:
مقبرہ
ارطغرل غازی تو‏ں منسوب اک قبر سوغوت شہر دے باہر واقع اے، لیکن اس اُتے کوئی قدیم تحریر موجود نئيں، مقبرہ اُتے موجودہ تحریر کيتی تریخ سلطان عبد الحمید دوم دے سابقہ مقبرے د‏‏ی بحالی عمل دے وقت د‏‏ی اے، جو 1886–1887 د‏‏ی ا‏‏ے۔ مقبرہ د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تریخ دا تعین نئيں اے، لیکن ایہ تیرہويں صدی دے آخر وچ موجود سی:
نمونۂ مقبرہ
قبر دا نمونہ مسدس شکل دا اے، جس اُتے اک گنبد تو‏ں بنا يا گیا اے، اس دے اندر ارطغرل دا مقبرہ اے جس دے دونے اطراف مستطیل دروازےآں تو‏ں پہنچیا جاندا ا‏‏ے۔ مقبرے د‏‏ی دیواراں پتھراں تے اِٹاں د‏‏ی دو قطاراں سن۔ مزار دے اندر جنوب مغرب تے جنوب مشرقی دیواراں اُتے کھڑکیاں ني‏‏‏‏ں۔ مقبرے نو‏‏ں 360° اُتے آن لائن دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
center|تصغير|600px|قبر أرطغرل غازي بمدينة [[سوغوت، الذي يوجد داخل مبنى سداسي الأضلاع فوقہ قبة۔]] center|تصغير|600px|نموذج لضريح أرطغرل يوجد [[مينيا تورك|بالمدينة الترفيهية "تركيا المصغرة - مينياتورك" (MİNİATÜRK) باسطنبول۔ تصميم مبنى الضريح على شكل سداسي الأضلاع وفوقہ قبة تحتها قبر أرطغرل، ومدخل الضريح غرفة مستطيلة۔ ]]
حوالے
گٹھ:ارطغرل غازی گٹھ:عثمان اول
گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دتی تریخ گٹھ:ترک تریخ
کنگزبری کاؤنٹی
کنگزبری امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
یورپی بائسن
یورپی بائسن گاں دے ٹبر دا اک جانور اے۔
عالمی مٹی دیہاڑا
عالمی مٹی دیہاڑا دی اہمیتنوں مکھ رکھدیاں اقوام متحدہ ولوں ہر سال 5 دسمبر نوں ایہہ دن منایا جاندا ہے تاں کہ کساناں اتے ہورناں لوکاں اندر جاگرکتا(شعور) پیدا کیتی جا سکے۔ دنیا دے بہتے حصیاں وچّ زرخیز مٹی بنجر بنن دے نیڑے پہنچ گئی ہے۔جیکر بھوِکھ(اطءزیگ) دی کھیتی نوں سرکھات(محفوظ) رکھنا ہے تاں سانوں مٹی دی اہمیت نوں سمجھنا پویگا۔ کیمیائی کھاداں دی لگاتار اتے ضرورت توں زیادہ ورتوں نال مٹی دے طبعی، کیمیائی اتے جیوک گناں وچّ لگاتار گراوٹ آ رہی ہے۔ کساناں ولوں فصلاں توں ودھیرے منافعے دے لالچ کر کے کھیتاں وچّ انھے واہ کھاداں اتے کیڑے مار زہراں دی ورتوں کارن زمین آلودہ ہو چکی ہے۔
کافی (مشروب)
کافی دے دو سب توں چوکھے ورتے جانوالے بوٹے کافی عربیکا تے روبسٹا کافی نیں۔ عربیکا کافی مانتا والی جد کے روبسٹا ونڈ کافی دے بوٹے دا روگ تے موسم نوں سہنوالی ونڈ اے پر زیادھ کوڑی وی ہے۔ کافی دے بوٹے 70 توں ود دیساں وچ بیجے جاندے نیں۔ ایہ لاطینی امریکہ، افریقہ، مالدیپ تے چڑھدے دکھنی ایشیاء دے دیساں وچی بیجی جاندی اے۔ ایہدے پکے بیر توڑ کے سکاۓ جاندے نیں  تے اندروں بی کڈ کے اپنی مرضی دے گرمی ناپ تے پیے جاندے نیں تاں جے اپنی مرضی دا سواد ملے۔ ایس پیسے ہوۓ بیاں نال فیر پینوالی کافی بنائی جاندی اے۔
عالمی مٹی دیہاڑا
حوالے
گٹھ:اقوام متحدہ گٹھ:عالمی دن
کافی (مشروب)
پہلی واری کافی دی اگائی دکھنی عرب وچ 15ویں صدی دے وشکار ہوئی۔ ایتھوں ایہ ترکی، یورپ تے فیر امریکہ تے ریندی دنیا تک اپڑی۔
2004 وچ ایہ دنیا دے 8 دیساں دی سب توں وڈی باہر بھیجی جانوالی شے سی۔ ہری کافی یا انبھنی کافی دنیا وچ وڈے بپار والیاں شیواں وچوں اک اے۔
ناں
شبد کافی پنجابی وچ انگریزی توں تے انگریزی تے ہور بولیاں وچ ترک بولی تو آیا اے۔ ترک بولی وچ ایہ عربی توں آیا جتھے ایہنں قہوہ کیا جاندا سی۔ عربی وچ ایہ کریا 'قہا' توں بنیا اے جیدا مطلب اے' پکھ ناں ہونا'۔ ایس نوں پین مگروں پکھ مرجاندی اے تے ایس باہجوں ایہ ناں پیا۔
کئی شبد گرو ایس نوں عربی وچ ایتھیوپیا توں کسے ادھار لۓ شبد توں وی بنیا مندے نیں تے کافا ول اشارہ کردے نیں جس تھاں توں ایہ بوٹا چلیا۔
تریخ
کافی دے بوٹے دا اصل دیس ایتھوپیا اے۔ ایتھون ایہ یمن لیائا گیا۔ 1553 وچ ایہ سارا تھاں عثمانی سلطنت نال رلایا گیا تے کافی عثمانی سلطنت دے راجگڑھ استمبول اپڑی جتھے 1554 وچ پہلا کافی ہاؤس کھلیا۔ آگسبرگ دے ڈاکٹر لیونہارڈ راؤولف نے  ایس نوں حلب شام وچ 1573 وچ پیتا تے اپنے دیس آکے 1583 وج ایہدے بارے دسیا۔ لیندے ایشیاء توں کافی اٹلی اپڑی۔ پوپ نے ایس نوں کرسچن پین منیا نہین تے پہلے ایس نوں اسلامی شربت آکھ کے ایس تے روک دی مانگ کیتی گئی سی۔ 1645 وچ اٹلی وچ پہلا کافی ہاؤس کھلیا۔ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی ایس نوں یورپ لیان والی وڈی کمپنی سی۔ ایس نے فیر جاوا تے سیلون وچ ایہدی اگائی شروع کیتی۔ 1711 توں ایہ کمپنی جاوا توں لیان شروع ہوئی۔ 1683 دی ویآنا دی لڑائی مگروں ایہ وشکارلے یورپ وچ پیتی جان لگی۔
برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نے ہتھ پیر مار کے کافی دا رواج انگلینڈ وج پایا۔ 1654 وچ اوکسفورڈ وچ کوینز لین کافی ہاؤس کھلیا جیہڑا ہجے وی کھلا اے۔
برطانوی ویلے وج کافی امریکہ اپڑی پر ایس نوں شرو‏ع وچ اینا پسند نہیں کیتا جاندا سی لوک شراب ول زیادھ سن۔ انقلابی لڑائیاں وچ ایس دی مانگ ودھی۔ چآ دے بائیکاٹ باہجوں وی لوک ایس ول آے۔ اینج ایسدا مل وی اتے چڑھیا۔ 1812 دی لڑائی وچ انگریزاں نے چآ دے امریکہ پوچن تے روک لائی تے لوکاں دا کافی پین دا شوق ودھیا۔ 18ویں صدی وچ انگلینڈ وچ چاء دا شوق زیادھ ہویا۔ چاء نون بنان اسان سی دوجے ہندستان انگریزان دے ہتھ لگدن باہجوں جاء اوہناں نون سستی پیندی سی۔
اک فرنچ گیبریل ڈی کلائیو عربیکا کافی دا اک بوٹا کریبین دے فرنچ جزیرے مارٹینیک تے لیایا ایتھے ایہ ودیا تے ایس توں دنیا دیاں کئی تھانواں تے ایہ بوٹا گیا۔ نال دے جزیرے ہیٹی تے ایہ 1734 وچ اگایا گیا تے ایہ ایناں ودھیا جے ہیٹی 1788 نوں دنیا دی ادی کافی ویچ ریا سی۔ غلاماں دی ماڑے حال باہجوں ہیٹی وچ انقلاب آندا اے۔  ہیٹی انقلاب دے آن تے کافی دا بپار اوتھے گھٹ گیا۔
بوٹے
جنس کافی دے کی بوٹیاں دے بیر ورگے فروٹ توں کافی بندی اے۔ ایس جنس دیاں دو ونڈاں کافی کینیفورا تے کافی اریبیکا اگائیاں جاندیاں نیں۔ کافی اریبیکا مینگی سمجھی جاندی اے تے ایتھوپیا تے سوڈان وچ اگائی جاندی اے۔ کافی کینیفورا گنی توں تھلویں سوڈان دے تھاں دا بوٹا اے۔ چار ہور ونڈاں کافی دیاں ہے نیں پر اوہ گھٹ اگائیاں جاندیاں نیں۔ کافی دے سارے بوٹے روبیشیا ٹبر دے سنگی نیں ایہ سدا ہرے تے نکے ناپ دے 5 میٹر تک ہون والے رکھ نیں۔ پتے کوڑے ہرے تے لشکدے ہوندے نیں 10–15 سینٹی میٹر لمے تے 6 سینٹی میٹر چوڑے۔ کٹھے جٹے رنگ دے پھل کھر دے نیں جنہان توں بیر بندے نیں جیہڑے پہلے ہرے فیر پیلے فیر گوڑے لال تے سکن تے کالے ہوجاندے نیں۔ اک بیر وچ 2 بی ہوندے نیں 10٪ دے نیڑے وچ اک ہوندا اے۔ اربیکا کافی دے بیر پکن وچ 6 توں 8 مہینے تے روبسٹا 8 توں 11 مہینے لیندے نیں۔
کافی کینیفورا دوسری ونڈ دے مقابلے تے روگاں دا نال ودیا لڑ سکدی اے تے نیویاں تھانواں تے گرم موسم وچ لگ سکدی اے. ایہدی اک نکی ونڈ روبسٹا 1890 وچ کاگو توں لومامی دریا دے دریا دے کنڈے توں لبی سی۔ ایہ پہلے بیلجیم تے فیر جاوا اگائی گئی تے فیر دنیا دے ہور تھانواں تے اگائی کئی۔ کافی دے پتیاں دا زنگ والا روگ اربیکا لئی سہنا اوکھا اے تے ایتھے روبسٹا اگان وج لکاں نون پسند آئی۔ کافی دے بوٹیاں دا ایہ روگ ہر تھاں تے دیس تے ہوندا اے۔ ساری دنیا وچ رلا کے کیڑیاں دیاں 900 دے نیڑے ونڈاں ایس بوٹے آندیاں نیں۔
بپار
برازیل 2011 وچ ہری کافی ویچن والا سب توں وڈھا دیس سی۔ ایس مگروں ویتنام، انڈونیشیا تے کولمبیا آندے نیں۔ اربیکا کافی دے بی لاطینی امریکہ، چڑھدے افریقہ، عرب تے ایشیاء وچ بیجے جاندے نیں۔ روبسٹا کافی دے بی لیندے تے شکارلے افریقہ، دکھنی چڑھدے ایشیاء تے کج برازیل وچ اگاندے نیں۔ وکھرے دیساں دی کافی زیقے ورک تے حوشبو وج وکھری ہوسکدی اے۔
29 ستمبر ہر سال امریکہ تے کج ہور دیساں وچ قومی کافی دن منایا جاندا اے۔
صحت تے اثر
برطانیہ دے کینسر ریسرچ نے کافی بارے اپنی 2012 دی کھوج وچ دسیا اے جے کافی کینسر دا ڈر گھٹاندی اے۔ کافی بارے ہور کھوجاں دسدیاں نیں جے ایہ الزایمر، ڈیمینٹیا، پارکنسن روگ، دل دے روگ، شوگر 2، جگر روگ، سیروسس تے جوڑاں دے درد نوں گھٹاندی اے۔
کیفین کڈی کافی بارے کھوج کرن تے پتہ چلیا اے جے ایہ وی کئی روگاں جیویں کینسر تے شوگر 2 نیں لئی ٹھیک اے تے فیر ایہ کاہڈ وی نکلدی اے جے نری کیفین ای روگاں لئی ٹھیک نے کافی اندر ہور شیواں وی نیں جیہڑیاں صحت لئی جنگیاں نیں۔ کیفک ایسڈ تے کلوروجینک ایسڈ دے شوگر تے چنگے اسر نیں۔
کافی وچ انٹیاوکسیڈنٹ دا ہونا فری ریڈیکل نوں روکدا اے جنہاں نال ولگن پھٹڑ ہوجاندے نیں۔ وکھالے دسدے نیں جے بھنی کافی وچ ہری کافی دے مقابلے وچ ودھ انٹیاوکسیڈنٹ اسرات نیں۔
کافی دل دے روگاں لئی کوئی ڈر دی گل نہیں۔
کافی نوں ڈیپریشن دے حلاف اک اہم ہتھیار اے۔ اپنے آپ نوں مارن دے خلاف ایہ چنگی دوائی اے۔
کافی دا لوڑ توں ودھ ورتن صحت لئی ٹھیک نئیں۔ نیگیٹو اسر کیفین کڈی کافی ورتن گھٹ کیتا جاسکدا اے۔ کافی سرپیڑ ئی وی چنگی منی گئی اے تے ایس لئی کسے دردمار نال پیتی جاندی اے۔
کافی ہاؤس
کافی ہاؤس یا کیفے دے ناں تے پچھلیاں 5 صدیاں توں کافی پین دیاں تھاواں دنیا تے ہین نیں۔ ایتھے کافی نال ہور پین وی رکھے جاندے نیں۔ پہلے کافی ہاؤس مکہ وچ 1512 نوں کھلے پر مسیت دے اماماں ایہناں نون اپنے لئی سیاسی خطرہ سمجھدیاں ہویاں ایہناں تے روک لائی۔ 1530 وچ دمشق وچ پہلا کافی ہاؤس کھلیا۔ کافی پین دا ورتن فیر ساری سلطنت عثمانیہ وچ پھیل گیا۔
چک 118-7آر
چک 118-7آر  ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے ستویں سوئے (لنڈو) 7آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 7آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال چ تصیل چیچہ وطنی چ وس رہیا اے ۔
کانسی ویلا
کانسی ویلا لوکاں دی تریخ چ اوہ ویلا سی جدوں اوہ کانسی دے اوزار ہتھیار تے دوجیاں ورتن والیاں چیزاں بناوندے تے ورتدے سن ۔ کانسی ویلا 5000 ورھے پہلاں شروع ہویا ۔ کانسی تانبے تے ٹن نوں ملاون نال بݨدی اے ۔
پنجاب چ
کانسی ویلا پنجاب ، پراݨے پاکستان تے بھارت وچ 5300 ورھے پہلاں شروع ہویا سی ۔ ہڑپا رہتل دے واسی کانسی دیاں چیزاں بناوں دے ماہر سی ۔
ریا (چند)
گٹھ:زحل دے چند گٹھ:زحل گٹھ:سورجی پربندھ
کیول
کیول گاں دے ٹبر دا اک جانور اے۔
بارلے جوڑ
Tragelaphus scriptus
ضلع کربولک
کربولک قازقستان دا اک ضلع اے۔
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
واہی
]] واہی جاں کھیت واہنا (Eng: Tillage)وکھ-وکھ قسماں دے مکینیکل آلات نال کھیتی باڑی لئی مٹی دی تیاری اے، جویں کہ کھدائی، چٹاؤنا، اتے الٹاؤنا۔ہینڈ ٹولاں دی ورتوں کردے ہوئے انسانی-طاقت ٹللنگ ڈھنگاں دیاں اداہرناں وچّ شامل ہن شاونگ، پکنگ، میٹک ورک، ہوئنگ اتے ریکنگ۔ ڈرافٹ-جانور ولوں چلایا جاں مکینیکل کیتے کارجاں دیاں اداہرناں وچّ شامل ہن کلٹیویٹر، پلو جاں ہور رولراں نال رولنگ، ہیرووں (ڈسکاں) اتے رولنگ نال رولنگ، قصائی دے نال (چھال مار کے الٹاؤنا جاں چزل شیڈ دے نال چپنگ)۔ چھوٹے پدھر دے باغبانی اتے کھیتی، گھریلو کھانے دے پیداوار جاں چھوٹے کاروبار دے پیداوار لئی، چھوٹے پیمانے دے ڈھنگاں دی ورتوں کرن دی پربھاوی ہندی اے، جد کہ مادھئم- وڈے پیمانے اُتے کھیتی وڈے پیمانے دے ڈھنگاں دی ورتوں کرن لئی ہندے ہن۔ اک ترل سینٹام اے، حالانکہ کوئی وی قسم دی باغبانی جاں کھیتی، پر کھاستور تے وڈے پیمانے اُتے وپاری قسم، وی گھٹّ-ویلے جاں کوئی-کدوں طریقیاں دی ورتوں وی کر سکدے ہن۔
ٹلج نوں اکثر دو پرکار، پرائمری اتے سیکنڈری وچّ ونڈیا جاندا اے۔ اوہناں دے وچکار کوئی سخت فرق نہیں اے جو کہ ڈونگھے اتے زیادہ ڈونگھے (پرائمری) اتے ہولی اے اتے کئی وار تھاں (سیکنڈری) دی ودھیرے چونتمک اے۔ پرائمری ڈرل، جویں کہ حل کھڑے ستہی نوں توڑ کے ٹکڑے پیدا کرن دی پرورتی کردا اے، جد کہ سیکنڈری رڑھائی اک سچجی ستہی پھنش داپیداوار کردی اے، جویں کہ بہت سارے فصلاں نوں ودھیا بیجائی دی لوڑ ہندی اے۔ ہاروئنگ اتے روٹو ٹلنگ اکثر پرائمری اتے سیکنڈری ڈرل نوں اکاوپریشن وچ جوڑدے ہن۔
گھٹائی ہوئی ٹلج (گھٹّ واہی)
[[تصویر:Ploughtilling_the_field.jpg|thumb|275x275px|پلو پھیلڈ نوں واہندا ہویا۔
ملاحظے
گٹھ:کھیتی باڑی
چک 70 فتح
چک 70 فتح ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر  دی فتح دسٹریبیوٹری جاں فتح نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فتح لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل حاصلپور دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ تصیل حاصلپور چ وس رہیا اے ۔
لیک کاؤنٹی، ساؤتھ ڈیکوٹا
لیک امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
کانگو
کانگو لیندے افریقہ دا اک دیس اے۔ کانگو دا تھاں 342,000 مربع کلومیٹر / 132,047 مربع میل اے۔ایدے پاسیاں تے گیبون، کیمرون، مڈلا افریقی لوک راج، لوکراج کانگو تے انگولا اے۔ کانگو دی لوک گنتی 4,662,446 اے۔ کانگو دی بولی فرانسیسی اے۔ کانگو دا راجگڑھ برازاولے اے۔
ترک بولیاں
ترک بولیاں (Turkic languages) ترک قوم دیاں بولیاں جاݨ آلیاں گھٹو گھٹ ۳۵ بولیاں دا بولی ٹبر اے۔ ایہ تھللے چڑھدے یورپ، بحیرہ روم، سائبیریا تے چڑھدے ترکستان تک بولیاں جاندیاں نیں۔ ایہنوں الطائی بولیاں ٹبر دا حصہ بݨاوݨ دی تجویز اے۔
ترکی بولیاں ۱۷ کروڑ لوکاں دی ماں بولی اے تے ایہدے کل بلارے ۲۰ کروڑ توں ودھ نیں۔  ایس بولی ٹبر وچوں سبھ توں زیادہ بولی جاݨ آلی بولی ترک بولی اے جیہڑی خاص کر اناطولیا تے بلقان دے علاقے وچ بولی جاندی اے۔ ساریاں ترکی بولیاں وچوں %۴۰ بلاویاں دی ماں بولی ترک بولی اے۔
درجہ بندی
350px|سجے| ترکی نژاد زباناں بولنے والےآں د‏‏ی تناسبی تعداد thumb|300px|ترک زباناں دا جغرافیائی پھیلاؤ دا نقشہ ترک زباناں نو‏‏ں چھ شاخاں وچ تقسیم ک‏ر سکدے نيں۔
خصوصیت
ترکی بولیاں غیرحاضر فائل بولیاں نیں جیہدا مطلب اے کہ ایہناں بولیاں وچ ستہی پدھر تے فائل غیر حاضر ہندا اے پر گہن بنتر دے مطابق تے قعل وچ آئی تبدیلی توں فا‏ل دا گیان ہو جاندا اے۔ ایہناں بولیاں وچ ویاکرنک لنگ دی ان ہوند اے۔ ایس ٹبر دیاں ساریاں بولیاں دی بنتر فائل فعل مفعول آلی اے۔
مڈھلیاں لکھتاں
ترکی بولیاں دی پہلی لکھتاں ۸ویں صدی دیاں اورخان ہتھلکھتاں ہن جو ۱۸۸۹ وچ منگولیا دی اورخان وادی وچوں حاصل ہوئیاں سن۔کاشغرلی محمود دی ۱۱ویں صدی رچنا دیوان لغت ترک(Divânü Lügati't-Türk) ترکی بولیاں دا پہلا بولی تجزیہ ہے۔ ایہہ ترکی بولیاں دا پہلا کوش(لغت) ہے اتے اس وچّ ترکی بولی دے بلاریاں دی جغرافیائی وقوع دا نقشا وی شامل کیتا گیا ہے۔ ایہہ خاص کرکے اس بولی پروار دی دکھنی-لہندی شاخ نال متعلق ہے۔
ضلع کوکسو
گٹھ:قازقستان دے ضلعے
پہاڑی نیالا
پہاڑی نیالہ گاں دے ٹبر دا اک جانور اے۔
لارنس کاؤنٹی، ساؤتھ ڈیکوٹا
لارنس امریکی صوبے ساؤتھ ڈیکوٹا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ساؤتھ ڈیکوٹا دیاں کاؤنٹیاں
کاواساکی
مورت نگری
گٹھ:جپان گٹھ:جاپان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
میماس
میماس سورجی پربندھ دے اک پاندھی تے گیسی جن زحل دا چند اے۔ ایہنوں 1789 وچ تارہ گرو ولیم ہرشل نے لبیا سی۔
گٹھ:زحل دے چند گٹھ:زحل گٹھ:سورجی پربندھ
چک 71 فتح
چک 71 فتح ضلع بہاولپور دی تصیل حاصلپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ایسٹرن صادقیہ نہر دی ملک برانچ نہر  دی فتح دسٹریبیوٹری جاں فتح نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال فتح لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل حاصلپور دے پنڈاں دا نقشہ
چک 119-7آر
چک 119-7آر  ضلع ساہیوال دی تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر باری دوآب نہر دے سجے پاسےاوں نکلن آلے ستویں سوئے (لنڈو) 7آر نہر   دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال 7آر (R=Right) ایسے لئی لگیا ہوئیا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع ساہیوال چ تصیل چیچہ وطنی چ وس رہیا اے ۔
ٹپا
ٹپا اِک سطر دا گیت، مصرع یا نظم، پنجابی لوک گیت دی اِک صنف، بھوئیں نُوں کہئ دے نال پُٹن یاں کھڈا مار کے کٹن دے کم نوں ’ٹپا مارنا‘ وی آکھدے نیں ۔ اُچھلنا، کُدنا بھُرکنا، گیند دا بھوئیں تے سَٹ کھا کے اُچھلنا، نِکی چھال، نِکیاں لانگاں نوں ٹپہ کیہا جاندا اے۔ ۔ ایہہ پنجابی رہتل، وسیب، رہن سہن، رسماں رواجاں اتے فصلاں دی کٹائی دے ویلیاں تے ہون والے میلیاں دی تصویر وکھاؤندا اے ۔
ناں
’’ٹپا‘‘ پنجابی زبان دے لفظ ’’ٹَپن‘‘ توں بنیا اے۔ ’’اڈی ٹپا‘‘ اِک پنجابی کھیڈ دا ناں وی اے۔ ایس کھیڈ وچ پیراں وچوں ٹپ ٹپ دی واج آؤندی اے ۔
ہور بولیاں وچ
ٹپے توں اڈ ایہ صنف وکھو وکھ تھاواں تے وکھو وکھ ناواں دے نال مشہور اے ۔ جیویں کانگڑا، سبی تے ایبٹ آباد وچ قینچی تے ہندی بولی دے علاقیاں وچ ٹپّا، کئی ہور تھاواں تے ’’ڈپا‘‘ تے بنگالی زبان وچ ’’ٹوپا‘‘ دے ناواں نال جانیا جاندا اے ۔
اِداں ممکن ہو سکدا اے کہ پنجاب توں باہر ایہدا غلط العام ’’ڈپا‘‘ ہو گیا ہووے ۔
خصوصیت
’’ٹپا‘‘ جگ وِچ گیت دی سب توں نِکی اتے مکمل صنف اے، جیہڑی عالمی ماحول اتے گلاں دی پوری پوری تصویر وکھاؤندی اے۔ ایس طرح دی نظم دا پہلا شبد عام وسیبی ورتاوے دا ہندا اے اَتے دوجی سطر اپنے مطلب نوں ظاہر کردی اے۔ جیویں:
مدہانیاں
ہائے اوئے میرے ڈاڈھیا ربّا کیہناں جمیاں، کیہناں نے لے جانیاں وغیرہ ۔
ٹپا گائیکی
سنگیت کلا وچ گون دے لئی ایس دیاں دو صنفاں نیں۔ اِک لوک گیتاں ورگی اے۔ ایس وچ ٹپہ گون لئی ہلکے پھُلکے تال جیویں اکہروا تال (اٹھ ماترے) اتے چھوٹی چاچر (ست ماترے) ایس دے اُچیچ تال نیں۔
دوجی صنف ، جیہڑی کلاسیکل موسیقی ورگی اے اتے کلاسیکل موسیقی دی اوکھی اتے منّی پرمنّی قسم اے۔ پنجاب دے مسلمان کلا کاراں دا بھارتیہ کلاسیکل سنگیت لئی اک اَن مُل تحفہ اے۔
کلاسیکی سنگیت ٹپہ گائیکی دے اُچیچ تالاں وچ پنجابی تین تال، قصوری دھیما، ستار خانی ٹھیکا (سولاں ماترے) اتے ادھی تال (اٹھ ماترے) وغیرہ ہن۔ ٹپہ ولمبِت، مدھ، اَتے دُرت ایہناں تِناں طرح دی لَے وچ گایا جاندا اے پر ولمبِت لَے وچ ایس نوں گھٹ ای گاؤندے نیں ۔
ٹپہ کوِتا اتے گائیکی دی تکمیل اَتے سُریلے پن توں پنجاب، سرحد، پوٹھوہار، جموں، کشمیر، دِلی، بنارس، لکھنؤ، بنگال، گجرات، کاٹھیا وار، الٰہ آباد اتے ہور کئی تھاواں ایس توں متاثر ہوئے بناں نہ رہ سکیاں۔ ایس دی مُڈھلی بولی پنجابی ای رہی اتے ایس دے نال نال غیر پنجابی علاقیاں دی مقامی بولی دے لفظ وی ایس دے وچ رَلدے گئے۔ ایس توں اڈ پنجابی بولی دی مٹھاس اتے حُسن توں تُرکی، عربی، فارسی، سندھی، پشتو، اتے شورسینی بولیاں وی متاثر ہوئے بناں نہ رہ سکیاں۔ ایہناں دے شبد وی ٹپے دیاں دُھناں وچ لبھدے نیں۔ ’’آئین اکبری وچ ابوالفضل نے ٹپے دا ذکر کیتا اے۔ فقیر اللہ سیف خاں نے وی ٹپے دا ذکر کیتا اے۔ اتے اوہدے سم کالی مرزا محمد ابن فخر الدین محمد نے وی ایس دے بارے لکھیا اے اتے سلطان حسین شرقی دے دور وچ وی ٹپہ موجود سی۔ ٹپے دا مقام کلاسیکی سنگیت وچ دھرپد، ہوری، خیال، ترانہ، اتے چترنگ وغیرہ توں پچھے آؤندا اے۔
کلاسیکی سنگیت ٹپا گائیکی لئی اُچیچے تال ہن اتے اوتھے مقامی دُھناںدے نال ہلکے پھُلکے ٹھمری انگ دے راگ جیویں بھیرویں، قصوری بھیرویں، جنگلہ، قصوری جنگلہ، قصوری مانڈ، کافیوغیرہ۔ کجھ ٹپے تال دے دوہرے چکر والے ہوندے ہن۔ ’’ٹپہ‘‘ کلاسیکی سنگیت گائن دیاں سبھناں اندازاں توں وَکھ اے۔ ایس وچ جیہڑیاں چیزاں دا ورتاوا ہندا اے اوہ کلاسیکل موسیقی دیاں دُوجیاں اندازاں وچ نہیں دِسدیاں۔ کلاسیکل موسیقی انگ ٹپے وچ گمک، گِدا دھماکہ، سپاٹ تاناں توں اڈ سُوت مینڈھ دا ورتاوا نہیں ہندا۔
کلاسیکل سنگیت انگ ٹپا گاؤن لئی ان تھک، کھلی ڈلی، لچکدار، تیز، تِکھی، کراری، نہ رُکن والی، پھُرتیلی، لمّی چوڑی، پکی پیڈی اتے زوردار آواز نال لَے، تال اُتے مکمل مہارت اتے قبضہ ضروری اے۔ استاداں اتے وڈے گُنیاں دا ایہہ آکھنا اے کہ جتھے گویّے دی تیاری مُک جاندی اے اوتھوں ٹپہ گائن شروع ہوندا اے۔ ٹپہ گائیکی وچ کھڈا، مُرکیاں، زمزمے، جھٹکے، پھندے، ولدار اتے پیچ دار تاناں توں اڈ لڑی انگ، لڑ گُتھاؤ انگ اتے نِکیاں نِکیاں دانے دار تاناں دا ورتاوا ہندا اے۔ ایہناں تاناں نوں ’’ٹپے دے بان‘‘ کیہا جاندا اے۔ ایہناں گُناں دے بناں ٹپہ مکمل نہیں اے۔
قِسماں
ٹپے نوں کلاسیکی موسیقی دی صنف اتے انگ دے وانگوں متعارف کروان لئی سب توں پہلاں نعمت خاں سدا رنگ، اوہناں دے بھرا دے پُت اتے جوائی فیروز خاں ادا رنگ دے ناں سانوں ہندوستانی تاریخ موسیقی وچ سب توں پہلاں دِسدے نیں۔ ایہناں دوہاں کلاکاراں نے ڈھیر سارے خیالاں دیاں پنجابی بولی وچ ڈھیر ساریاں بندشاں بنھیاں نیں۔ مثال دے طور تے
ٹپا راگ جنگلا
استھائی: مینڈا دُکھ دور کر دیو سائیں، اسی تینڈی لیواں بلائیں
انترا: سدا رنگ تینڈے جاندے واری، تجھ نہ اور بِن کوئی مینڈا سائیں
ٹپا راگ سیندھوی
2۔ استھائی: کون کھڑا درواجڑے، دیکھو سیؤ حال نی
کلاسیکی سنگیت دے کھوجیاں اَتے وِدواناں دا ایہہ دعویٰ اے کہ میاں غلام نبی جیہناں دا تخلص میاں شوری اے اوہ کلاسیکی سنگیت دی ٹپہ طرز دے موجد میاں غلام نبی شوری دے پیو میاں غلام رسول قوال جیہڑے محمد شاہ رنگیلے دے درباری قوال سن قصور دے گُنیاں دا ایہہ آکھنا اے کہ میاں غلام رسول قصور دے رہن والے سن اتے اوہ خیال وغیرہ وی گاؤندے سن۔ اوہناں نے ٹپے دی تعلیم وی حاصل کیتی سی۔ ایہناں دی پنجابی ٹپے دیاں بندشاں توں سدارنگ، ادا رنگ وی متاثر ہوئے بِناں نہ رہ سکے اتے فیر ای اُتے لکھے ہوئے ٹپیاں دیاں بندشاں بنائیاں۔
قوالاں دا اک خانوادا پنجاب وچ وی وسدا سی ۔ ایہناں وچوں کئی قصور وچ وی آباد سن، ایہ سارے پنجابی انگ دی قوالی کردے سن۔ میاں سونا، میاں چاندی ایہہ دونوں جَنے بابا بُلھّے شاہؒ دے من پسند اتے لاڈلے قوال سن۔ ایہناں دوہاں قوالاں دیاں قبراں وی بابا بُلھّے شاہؒ دے مزار دے باہر والے ویڑھے وچ نیں۔ ایس توں ثابت ہوندا اے کہ قصور وچ قوالاں دا خانوادہ وسدا رسدا سی۔
قصور وچ ہندی، سنسکرت، برج بولی بولیاں توں اڈ پنجابی بولی وچ خیال بندشاں دی پرانی روایت سی۔ ایتھوں دے وسنیک پنجابی بولی وچ ای اپنے وچاراں دا اظہار کردے سن۔ میاں غلام نبی شوری پنجابی سن اتے ایہو ای روایت لے کے اوہ اگانہہ ٹُرے۔ اوہناں نے ٹپہ گائیکی تے عبور حاصل کرنے توں پچھے ٹھیٹھ پنجابی تھاواں توں باہر نکل کے پکی، ٹھیٹھ اتے اُچی اردو بولی دے شہر لکھنؤ وچ جا ڈیرا لایا ۔ اوہناں پنجابی بولی اتے گائیکی دے ایس انداز نوں ایناں ودھایا تے پرچار کیتا کہ کلاسیکی سنگت دیاں دُھرپد توں اڈ سبھے صنفاں ایس دے اثر توں نہ بچ پائیاں اتے ٹپ خیال، ٹپ ترانہ، ٹپ ٹھمری اتے ٹپ دادرا ورگیاں نویکلیاں قِسماں کلاسیکی سنگیت وچ بن گئیاں۔ شوری میاں دے ویلے وچ ٹپہ سب توں ودھ مشہور ہویا۔ پنجاب دی گائیکی دا ویروا کردیاں خاص کر پنجابی لوک سنگیت نوں ویکھن پِچھوں ایہہ گل سامنے آؤندی اے کہ پنجاب دی دھرتی، ایتھوں دیاں رُتاں اَتے ایتھوں دے وسنیکاں دے من وچ ای پھُرتی اے۔ چوڑیاں چکلیاں ہکاں، گُتے ہوئے طاقتور پِنڈے، جی دار، دلیر، بہادر، اُچیے لمیے قداں والے گھبرو جوان پنجاب وچ وسدے نیں۔ پنجابی جوان لمیاں چوڑیاں واجاں دے مالک ہن۔ پنجابی لوک سنگیت دی کوئی دُھن جیویں مرزا صاحباں، ہیر رانجھا، سوہنی مہینوال اتے سیف الملوک ایہناں سبھناں وچ تیز طرار تاناں مِلدیاں نیں۔ لوک سنگیت دا ایہو ای انگ کلاسیکی سنگیت وچ ڈھل گیا اے۔ پنجابی گائیکاں دیاں لمیاں، چوڑیاں اتے سُریلیاں واجاں نیں ۔ اوسے طرح ایہہ سُراں دے نال بڑی جیداری نال اوکھے توں اوکھا طریقہ ورتدے نیں۔ ایہہ ساریاں گُناں اپنے سارے سوہنے چج نال کلاسیکی سنگیت نوں چار چن لاؤن دی نینہہ بنے۔
قابل غور گل ایہہ اے کہ ’’میاں‘‘ شبد صرف پنجاب وچ ای ورتیا جاندا اے، جیہڑا وڈیاں بزرگاں دی عزت لئی بولیا جاندا اے۔ میاں غلام نبی شوری دی کوئی اولاد نہیں سی۔ کجھ لوک ایہہ آکھدے سن کہ اوہناں دا ویاہ اِی نہیں سی ہویا، پر کھشیتر موہن سوامی نے اوہناں دی ووہٹی دا ناں بھانگیرن لکھیا اے۔ اوہناں دا اِک لے پالک پُتر اشرف خاں سی، جیہنے رام پور دے سارنگی نواز بنیاد حسین نوں سارنگی دی تعلیم دِتی۔ میاں شوری دی وجہ توں بھارت وچ ’’شوری گھرانے‘‘ دا جم ہویا۔ ایس گھرانے وچ چار ریتاں دا گانا گایا جاندا اے، جیہڑا بھارت دے کسے وی ہور گھرانے وچ نہیں اے۔ (8) میاں شوری سادھو سنت، فقیر، درویش، بے پرواہ اتے طمع توں پاک شخص سن۔ اِک واری نواب آصف الدولہ (1779-1775ء) اپنی سواری تے لنگھ راے سن کہ اوہناں دی اَکھ میاں شوری تے پئی۔ نواب آصف الدولہ نے اوہناں نوں ویکھدیاں اِی اپنے ول آؤن دا سدّا دتا۔ میاں شوری نے اوسدے جواب وچ آکھیا کہ مینوں تہاڈے گھر دا پتہ نہیں۔ نواب صاحب نے کیہا کہ تُسی کسے توں وی پچھ لو گے تاں میرے کول چھیتی اپڑ جاؤ گے۔ ایس گل توں میاں شوری دے سِدھے پن دا اندازہ لگ جاندا اے۔
میاں شوری مقام دانی وچ ملا محمد کتاب دان دے شاگرد سن۔ میاں شوری دے شاگرداں وچ میاں گاموں اتے پنڈت تارا چند سن۔ میاں گاموں دا پُتر شادی خاں بنارس دے مہاراجہ اُدت نارائن سنگھ دا درباری کلاکار سی ۔ ایہناں توں اڈ بنارس گھرانے وچ ٹپے دا پرچار کرن وچ پرسادو، امام باندی اتے باقر علی خاں پرمُکھ نیں۔ ایس گھرانے دے ایس ویلے دے وڈے پنڈت راجن راجس مصرا تے ساجن مصرا ہَن۔