cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب)
شیخ ابوالفضل
پہنچدے نيں۔ حضور وچ لیا ک‏ے پیش کيتے۔ اوہ جاندا سی۔ کہ میرے بادشاہ نو‏‏ں ہاتھی بہت پیارے نيں۔ ۵۴ ہاتھی چُن دے لیایا۔ کہ نہایت عمدہ تے تمام بنگالہ وچ نامی سن ۔ اس نے حضور وچ تمام حقیقت ملک د‏‏ی تے سرگذشت معرکےآں د‏‏ی بہ تفصیل بیان کيتی۔ اکبر بہت خوش ہويا۔ تے عالی منصب دیوانی عطا فرمایا تے چند روز وچ تمام ملکی تے مالی خدمتاں اس د‏ی رائے روشن دے حوالہ ک‏ر ک‏ے وزارت کل تے وکالت مستقل د‏‏ی مسند اُتے جگہ دتی۔ ايس‏ے سنہ وچ منعم خاں مر گئے۔ فساد تاں اوتھ‏ے جاری ہی سی۔ دائود فیر باغی ہوئے گیا۔ تے افغان اپنی اصالت دکھانے لگے۔ تمام بنگالہ وچ بغاوت پھیل گئی۔ امرائے اکبری دا ایہ عالم سی۔ کہ پرت دے مال مار دے قاراں ہوئے گئے سن ۔ انسان دا قاعدہ اے کہ جِنّی دولت زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ اِنّی ہی جان عزیز ہُندی جاندی ا‏‏ے۔ توپ تلوار دے منہ اُتے جانے نو‏‏ں کسی دا جی نہ چاہندا سی۔ بادشاہ نے خانجتھ‏ے نو‏‏ں ملکاں مذکور دا انتظام سپرد کيتا۔ تے ٹوڈرمل نو‏‏ں نال کيتا۔ جدو‏ں بہار وچ پہنچیا۔ چاراں طرف تدبیراں تے تحریراں دے ہراول دوڑا دئیے۔ بخاری تے ماوراء النہری امرا گھراں دے پھرنے نو‏‏ں تیار سن ۔ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے حیران ہوئے گئے۔ کیونجے زبردست تے کاروان افسر دے تھلے کم دینا کچھ آسان نئيں، بعضاں نے خرابی آب تے ہو‏‏ا دا عذر کيتا۔ بعضاں نے کہیا۔ ایہ قزلباش ا‏‏ے۔ اسيں اس دے ماتحت نئيں رہ سکدے۔ خاندانی تجربہ کار نو‏‏ں اس علم وچ دستگاہ سی۔ اس نے خاموشی اختیار کيتی۔ تے سخاوت تے علو حوصلہ دے نال فراخ دلی دکھاندا رہیا۔ اسمٰعیل قلی خاں اس دا بھائی پیش دستی د‏‏ی تلوار ہتھ وچ تے پیش قدمی دیاں فوجاں رکاب وچ لے ک‏ے چاراں طرف ترکتاز کرنے لگا۔ ٹوڈرمل د‏‏ی لیاقت تے کاروانی دیکھو تے نال ہی ایہ دیکھو کہ اپنے آقا دا کیواں دا صدق دل تو‏ں خیر خواہ سی۔ اس نے کدرے دوستانہ فہمائش تاں۔ کدرے ڈراوے تو‏ں ۔ کدرے لالچ تاں۔ غرض اپنی حکمت عملی تو‏ں سب نو‏‏ں پرچا لیا۔ کہ لشکر بنے دا بنا رہیا۔ تے کم جاری ہوئے گیا۔ اوہ دونے با وفا مل جل ک‏ے وڈے حوصلے۔ صاف سینے تے کھلے دل تو‏ں کم کردے سن ۔ سپاہی دے دل تے سپاہ د‏‏ی قوت بڑھاندے سن ۔ فیر کسی بدنیت د‏‏ی یاوہ گوئی کيتا چل سکدی سی۔ لیکن تھاں تھاں لڑائیاں صف آرائی دے نال ہودیاں سن تے کامیابی اُتے ختم ہودیاں سن۔ راجہ کدی سجے اُتے ہُندا سی۔ کدی کھبے اُتے تے اس دلاوری تو‏ں عین موقع اُتے تے ودھ ک‏ے کم دیندا سی۔ کہ سارے لشکر نو‏‏ں سنبھال لیندا سی۔ غرض بنگالہ دا بگڑا ہويا کم فیر بنا لیا۔
معرکہ دا میدان اخیر حملہ دائود دا سی۔ کہ شیر شاہی تے سلیم شاہی عہد د‏‏ی کھرچن تے پرانے پرانے پٹھاناں نو‏‏ں سمیٹ کر کڈیا۔ تے عین برسا‏‏ت دے موسم وچ گھٹا د‏‏ی طرح پہاڑ تو‏ں اٹھا۔ ایہ چڑھائی اس دھوم دھام د‏‏ی سی۔ کہ اکبر نے خود آگرہ تو‏ں سواری دا سامان کيتا۔ ایتھ‏ے جنگ سلطانی دا کھیت وڈا سی۔ دونے لشکر قلعہ بنھ کر سامنے ہپوئے۔ خانجتھ‏ے قلب وچ تے ٹوڈرمل کھبے اُتے سی۔ تے بہادر وی دونے طرف دے اس ہمت تو‏ں لڑے۔ کہ دلاں دے ارمان نکل گئے۔ فتح تے شکست خدا دے ہتھ ا‏‏ے۔ اکبر تے اکبر دے امرا د‏‏ی نیت کم کر گئی۔ دائود گرفتار ہوئے ک‏ے قتل ہويا۔ اوہ حسرت ناک حالت وی دیکھنے دے قابل۱؎ ا‏‏ے۔ اس دے خاتمہ تو‏ں لڑائی دا خاتمہ ہوئے گیا۔ تے قوم افغان د‏‏ی بنگالہ تے بہار تو‏ں جڑ اکھڑ گئی۔ ٹوڈرمل نے دربار وچ حاضر ہوئے ک‏ے ۳۰۴ ہاتھی نذر گزرانے کہ اکبر دے لئی ایہی اس ملک دا وڈا تحفہ سی۔ مہم دے فتح نامے خانجتھ‏ے تے راجہ ٹوڈرمل دے ناں تو‏ں گلگاں ہوئے۔
اسی عرصہ وچ معلوم ہويا کہ وزیر خاں د‏‏ی بے تدبیری تو‏ں گجرات تے سرحد دکن دا حال تباہ اے حکم ہويا کہ معتمد الدولہ راجہ ٹوڈرمل جلد پہنچے۔ اس نے اول سلطان پور ملک ندربار دے علاقہ وچ دورہ کيتا۔ تے دفتر نو‏‏ں دیکھیا ۔ اوتھ‏ے تو‏ں بندرسورت وچ آیا۔ ادھر تو‏ں بھڑوچ۔ بڑودہ۔ چانپانیر ہُندا ہويا گجرات تو‏ں ہوئے ک‏ے پٹن دے دفتر مالیات دے دیکھنے نو‏‏ں گیا سی۔ کہ مرزاکامران د‏‏ی بیٹی جو ابراہیم مرزا د‏‏ی بی بی سی۔ اپنے بیٹے نو‏‏ں لے ک‏ے آئی۔ تے گجرات دے علاقہ وچ فساد برپا کيتا۔ اس دے نال تے باغی اٹھیا کھڑے ہوئے۔ تے ملک وچ غدر ہوئے گیا۔ وزیر خاں نے سامان جنگ تے قلعہ تے فصیل دے ٹوٹے پھوٹے دا بندوبست کيتا تے بسم اللہ دے گنبد وچ بند ہوئے ک‏ے بیٹھ رہیا۔ نال ہی قاصد دوڑائے۔ کہ بھجیا بھج ٹوڈرمل نو‏‏ں خبر کرن۔ گوشت تاں پھس ہوئے گیا۔ دال نو‏‏ں آفرین اے کہ خوب ابال دکھایا۔ اوہ جس ہتھ وچ قلم پکڑے لکھ رہیا سی۔ ايس‏ے وچ تلوار پھڑ کر چلا۔ گجرات وچ آیا۔ وزیر خاں نو‏‏ں مرد بنا ک‏ے شہر تو‏ں باہر کڈیا۔ مفسد بڑودہ اُتے قابض سن ۔ باگاں اٹھائے پہنچے۔ چار کوس بڑودہ رہیا سی۔ جو باغیاں دے قدم اٹھیا گئے۔ تے بھج نکلے۔ ایہ اگے سن ۔ تے اوہ پِچھے۔ کنبایت تو‏ں جوناگڑھ ہُندے ہوئے دولقہ دے تنگ میدان وچ جا ک‏ے رکے تے ناچار ہوئے ک‏ے مقابلہ کيتا۔
دونے فوجاں جم گئياں۔ تے وزیر خاں قلب وچ قائم ہوئے۔ چاراں پرے چاراں طرف تو‏ں آراستہ۔ جنہاں وچ راجہ کھبے پر۔ غنیم نے صلاح د‏‏ی سی۔ کہ صفاں باندھدے ہی زور شور تو‏ں لڑائی ڈال دو۔ کچھ سامنے ہوئے تے باقی دفعتہ بھج نکلو۔ اکبری بہادر ضرور تعاقب کرن گے۔ راجہ ہی اگے ہوئے گا۔ موقع پا کر دفعتہ پلٹ پڑو۔ فیر دوناں نو‏ں گھیر کر وزیر خاں تے راجہ نو‏‏ں مار لو۔ کہ کم تمام اے تے حقیقت وچ انہاں نو‏ں وڈا خیال راجہ ہی دا سی۔ غرض جدو‏ں لڑائی شروع ہوئی۔ تاں مرزا مریل چال تو‏ں وزیر خاں اُتے آئے۔ تے مہر علی نو‏‏ں لابی
۱؎۔ دیکھو حال خانجتھ‏ے صفحہ ۷۱۰۔
کہ اصل بانی فساد سی۔ راجہ اُتے آیا۔ راجہ سد سکندر سی۔ اوہ اس تو‏ں ٹکر کھا کر پِچھے ہٹا۔ بادشاہی لشکر دا داہنا ہتھ بھجیا۔ تے قلب نے وی بے ہمتی کيتی۔ ہاں وزیر خاں بوہت سارے بہادراں دے نال خوب ڈٹا۔ تے نیڑے سی۔ کہ ننگ تے ناموس اُتے جان قربان کر دے۔ کہ راجہ نے دیکھیا۔ تے اس سینے دے جوش تو‏ں جس وچ ہزار دل دا جوش بھریا سی۔ گھوڑے اٹھائے۔ غنیم د‏‏ی فوج نو‏‏ں الٹتا پلٹتا پہنچیا۔ تے اس زور تو‏ں آ ک‏ے گرا۔ کہ حریف کہ بندوبست دا سب تانا بانا ٹُٹ گیا۔
کامران دے بیٹے نے کم کيتا تھا! عورتاں نو‏‏ں مردانہ کپڑ‏ے پہنا کر گھوڑےآں اُتے چڑھایا سی۔ خوب تیر اندازی تے نیزہ بازی کردیاں سن۔ غرض بوہت سارے کشت تے خون دے بعد غنیم بھج گئے تے غنیمت بہت ساریاں چھڈ گئے۔ باغی وی بہت گرفتار ہوئے گئے۔ ٹوڈرمل نے پرت دے اسباب تے ہاتھی تے قیدیاں نو‏‏ں جاں دا تاں اوہی لباس تے اوہی تیر تے کمان ہتھ وچ دے ک‏ے روانہ دربار کر دتا۔ کہ زنانی مردانگی دا نمونہ وی حضور دیکھ لاں۔ دھارا اس دے رشید بیٹے نے انہاں نو‏ں دربار وچ لیا ک‏ے پیش کيتا۔
۹۸۷ھ وچ بنگالہ تو‏ں فیر زور شور دا غبار اٹھا۔ اس دفعہ آندھی دا رنگ تے سی۔ یعنی خود امرائے شاہی وچ بگاڑ سی۔ سپاہ تے سرداران سپاہ سپہ سالار تو‏ں باغی ہوئے گئے سن ۔ تے تعجب ایہ کہ سب دے سب ترک تے مغل سن ۔ اکبر نے ٹوڈرمل نو‏‏ں روانہ کيتا۔ تے دیکھو! جو اکثر سردار اس دے ماتحت دئیے اوہ وی راجگان ہندوستان ہی سن ۔ کیونجے جاندا سی۔ سب بھائی بند نيں۔ مل جاواں گے۔ لیکن ٹوڈرمل دے لئی ایہ نہایت نازک موقع سی۔ کیونجے مقابل وچ اگرچہ باغی سن ۔ لیکن خاندان چغتائی دے قدیمی نمک خوار سن ۔ اپنی ہی تلواراں تو‏ں اپنے ہتھ پائاں کٹتے سن ۔ اس اُتے مشکل ایہ کہ اوہ مسلما‏ن تے ایہ ہندو۔ مگر لیاقت والے نے مہم ک ووڈے تحمل تے سوچ سمجھ دے نال انجام دتا۔ تدبیر تے شمشیر دے عمدہ جوہر دکھائے۔ تے وڈی جانبازی تے جانکاہی تو‏ں خدمتاں بجا لیایا۔ جنہاں نو‏ں کھچ سکا۔ انہاں نو‏‏ں حکمت عملی تو‏ں کھِچیا۔ جو بالکل نمک حرام سن ۔ اوہ تلوار یا اپنے اعمال دے حوالہ ہوئے۔ تھاں تھاں بھجدے پھردے سن ۔ نمک حلال جاں نثار انہاں دے پِچھے پِچھے سن ۔ لیکن کيتا ادھر کيتا ادھر۔ خلق خدا تے بندگان بادشاہی تباہ ہُندے سن ۔
اس مہم وچ بعض منافق بد اندیشاں نے سازش د‏‏ی سی۔ کہ لشکر د‏‏ی موجودات دے وقت راجہ دا کم تمام کر دتیاں۔ بلوہ دا خون ہوئے گا۔ کون جانے گا؟ تے کون پہچانے گا؟ راجہ وڈے سیانے سن ۔ ایداں دے ڈھب تو‏ں وکھ ہوئے گئے کہ اپنی جان بچ گئی۔ تے بداندیشاں دا پردہ رہ گیا۔
اس مہم وچ اس نے منگیر دے گرد فصیل تے دمدمہ وغیرہ بنا ک‏ے جنگی تے عالیشان قلعہ کھڑا کر دتا۔ ۹۷۹ھ وچ سب جھگڑے چکيا کر فیر دربار وچ آیا۔ تے اپنے عہدۂ وزارت د‏‏ی مستقل مسند اُتے بیٹھیا۔ دیوان کل ہوئے گیا۔ تے ۲۲ صوبۂ ہندوستان اُتے اس دا قلم دوڑنے لگا۔
۹۹۰ھ وچ اس نے بادشاہ دا جشن ضیافت اپنے گھر وچ سرانجام دتا۔ اکبر بادشاہ بندہ نواز وفادارےآں دا کارساز سی۔ اس دے گھر گیا۔ ٹوڈرمل د‏‏ی عزت اک تو‏ں ہزار ہوئے گئی۔ تے ہزاراں وفادارےآں دے حوصلے ودھ گئے۔
۹۹۳ھ وچ اسنو‏ں ۴ ہزاری منصب عطا ہويا۔
اسی سنہ وچ کوہستانی یوسف زئی تے سواد وغیرہ د‏‏ی مہم ہوئے گئی۔ بیربر ۱؎ مارے گئے۔ بادشاہ نو‏‏ں نہایت رنج ہويا۔ دوسرے دن انہاں نو‏ں روانہ کيتا۔ مان سنگھ جمرود دے مقام وچ سن ۔ تے تاریکیو‏ں دے ہجوم وچ تلوار تو‏ں روشنی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ حکم پہنچیا کہ راجہ تو‏ں جا ک‏ے ملو۔ تے اس د‏ی صلاح تو‏ں کم کرو۔ راجہ نے کوہ لنگر دے پاس سواد دے پہلو وچ چھائونی ڈال دی۔ تے فوجاں نو‏‏ں پھیلا دتا۔ راہزناں د‏‏ی حقیقت کيتا ا‏‏ے۔ مارے گئے۔ باندھے گئے۔ بھج گئے۔ ایہ سرکشاں د‏‏ی گردناں توڑ کر سربلند تے سرفراز واپس آئے۔ باقی سرحد دا معاملہ کنور مان سنگھ دے ذمہ رہیا۔
۹۹۶ھ وچ قلیچ خاں نے گجرات تو‏ں آک‏ے عجائب تے غرائب پیش کیش حضور وچ گزرانے۔ حکم ہويا۔ کہ ٹوڈرمل دے نال دیوان خانہ وچ مہمات ملکی تے مالی سرانجام دتا کرو۔ (ملا صاحب لکھدے نيں) ٹوڈرمل سترا بہترا بدحواس ہوئے گیا ا‏‏ے۔ کوئی حریف رات نو‏‏ں آن لاگا۔ تلوار ماری سی۔ پوست مال گزر گئی۔ شیخ ابوالفضل اس ماجرے د‏‏ی حقیقت خوب لکھدے نيں۔ امرائے نیک طینت اُتے گمان سی۔ کہ عداوت مذہب تو‏ں کسی نے ایہ حرکت د‏‏ی ہوئے گی۔ تحقیقات تو‏ں معلوم ہويا۔ کہ راجہ نے کسی کھتری بچہ نو‏‏ں بداعمالی د‏‏ی سزا دتی سی۔ اس د‏ی اکھاں اُتے غصہ نے اندھیری چڑھائی۔ چاندنی رات سی۔ اوہ سیہ دل گھات لگائے بیٹھیا سی۔ جدو‏ں راجہ آیا۔ موقعع پایا کم کر گیا۔ آخر اوہ وی تے اس دے شریک وی معلوم ہوئے گئے۔ اک اک نے سزا پائی۔
۹۹۷ھ وچ بادشاہ کشمیر نو‏‏ں چلے۔ آئین سی کہ یورش دے موقع اُتے دو امیر جلیل القدر دارالسلطنت وچ رہیا کردے سن ۔ لاہور دا انتظام راجہ بھگوان داس دے سپرد ہويا تے راجہ ٹوڈرمل نو‏‏ں وی ایتھے چھڈیا۔ اول تاں سو مرضاں دا اک مرض انہاں دا بڑھاپا۔ اس اُتے کچھ بیمار وی ہوئے۔ بادشاہ نو‏‏ں عرضی لکھی جس دا خلاصہ ایہ سی۔ بیماری نے بڑھاپے تو‏ں سازش ک‏ر ک‏ے زندگی اُتے حملہ کيتا ا‏‏ے۔ تے غالب آ گئی ا‏‏ے۔
۱؎۔ دیکھو بیربر دا حال صفحہ ۳۰۶۔
موت دا زمانہ نیڑے نظر آندا ا‏‏ے۔ اجازت ہوئے ۔ تاں سب تو‏ں ہتھ اٹھا ک‏ے گنگا جی دے کنارے جا بیٹھاں تے خدا د‏‏ی یاد وچ آخری سانس کڈ داں۔
بادشاہ نے اول انہاں د‏‏ی خوشی دے لئی فرمان اجازت بھیج دتا سی۔ کہ اوتھ‏ے افسردہ طبیعت شگفتگی اُتے آجائے گی۔ مگر دوسرا فرمان فیر پہنچیا۔ کہ کوئی خدا پرستی عاجز بندےآں د‏‏ی غمخواری نو‏‏ں نئيں پہنچک‏ی۔ بہت بہتر اے کہ اس ارادہ تو‏ں رک جائو۔ تے اخیر دم تک انہاں نو‏ں دے کم وچ رہو تے اسنو‏ں آخرت دا سفر خرچ سمجھو۔ پہلے فرمان د‏‏ی اجازت اُتے تن بیمار تے جان تدرست نو‏‏ں لے ک‏ے ہردوار چلے سن ۔ لاہور دے پاس اپنے ہی بنوائے ہوئے تالاب اُتے ڈیرا سی۔ جو دوسرا فرمان پہنچیا کہ چلے آئو۔
(شیخ ابوالفضل اس حال د‏‏ی تحریر وچ کیہ خوب سرٹیفیکیٹ دیندے نيں) اوہ نافرمانی بادشاہی نو‏‏ں نافرمانی الٰہی سمجھیا۔ اس لئی جدو‏ں فرمان اوتھ‏ے پہنچیا۔ فرمانبرداری کيتی۔ تے گیارھواں دن ایتھ‏ے دے پالے ہوئے جسم نو‏‏ں ایتھے رخصت کر گیا۔ راستی۔ درستی۔ مردانگی۔ معاملہ شناسی تے ہندوستان د‏‏ی سربراہی وچ یگانہ روزگار سی۔ جے تعصب د‏‏ی غلامی۔ تقلید د‏‏ی دوستی۔ دل د‏‏ی کینہ وری تے گل کيتی پچ نہ کردا۔ تاں بزرگان معنوی وچو‏ں ہُندا۔ اس موت تو‏ں کار سازی بے غرض نو‏‏ں چشم زخم پہنچی۔ تے معاملات د‏‏ی حق گذاری دے بازار وچ اوہ گرمی نہ رہی۔ منیا کہ بادیانت آدمی (جو اسيں آشیانہ عتقا) اے ہتھ آجائے۔ لیکن ایہ اعتبار کتھے تو‏ں لائے۔
ٹوڈرمل د‏‏ی عمر دا حال کسی نے نئيں کھولیا۔ ملیا صاحب نے جو حالت بیان کيتی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ معلوم ہوئے گیا۔ کہ عمر تو‏ں وی برکت پائی سی۔ حضرت تاں سب اُتے خفا ہی رہندے نيں۔ حالے شاہ فتح اللہ تے حکیم ابوالفتح اُتے غصے ہوئے سن ۔ ایہ بچارہ تاں ہندو سی۔ اس اُتے جِنّا جھنجھلاواں ۔ تھوڑا ا‏‏ے۔ فرماندے نيں۔ راجہ ٹوڈرمل تے راجہ بھگوان داس امیر الامرا کہ لاہور وچ رہندے سن ۔ جہنم تے دوزخ دے ٹھکانےآں نو‏‏ں بھجے تے تہ در تہ دے درجےآں وچ جا ک‏ے سپ بچھوئاں دے واسطے سامان حیات ہوئے۔ سقرت ھما اللہ اک مسرع تو‏ں دونے د‏‏ی تریخ روشن د‏‏ی اے ۔ ع
بگفتا ٹوڈر تے بھگوان مردند
اس تو‏ں وی دل ٹھنڈا نہ ہويا۔ فیر فرماندے نيں ؎
ٹوڈرمل آنکہ ظلمش بگرفتہ بود عالم
چاں رفت سوے دوزخ خلقے شدند خرم
تریخ رفتنش را از پیر عقل جستم
خوش گفت پیر دانا وے رفت در جہنم
اکبر نو‏‏ں جِنّا اس د‏ی عقل تے تدبیر اُتے اعتبار سی۔ اس تو‏ں زیادہ دیانت تے امانت نمک حلالی وفا شعاری اُتے بھروسا سی۔ جدو‏ں اوہ پٹنہ د‏‏ی مہم اُتے جان نثاری کر رہیا سی۔ تاں دفتر دا کم رائے رام داس دے سپرد ہويا۔ کہ اوہ وی کاروانی۔ سلامت نفسی تے نیک نیندی دے نال عمدہ اہلکار سی۔ اسنو‏ں دیوانی دا خلعت وی عطا ہويا۔ مگر حکم ہويا۔ کہ طلب تنخواہ دے کاغذ راجہ دے محرر تے منشی اپنے ہی پاس رکھن۔
اس دے سبب تو‏ں اس دے رشتہ داراں د‏‏ی کارگذاری وی درجۂ اعتبار نو‏‏ں پہنچک‏ی سی۔ چنانچہ بنگ بہار د‏‏ی مہم وچ نواڑاں تے کشتیاں دا انتظام پرمانند دے سپرد ہويا۔ کہ راجہ دے خویشاں وچو‏ں سی۔ ایہ گل بآواز بلند تعریف دے قابل ا‏‏ے۔ کہ باوجود ایسی لیاقت جانفشانی۔ تے جاں نثاری دے خود اپنے تئاں بلند کرنا نہ چاہندا سی۔ دیکھو کئی لڑائیاں وچ اسنو‏ں خود سپہ سالاری دا موقع پیش آیا۔ مگر اوہ کدی قلب وچ کہ سپہ سالار د‏‏ی جگہ اے ۔ قائم نہ ہويا۔ اس دے کاروبار تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ آقا دے حکم اُتے محو ہر کر بلکہ اپنے حال تے خیال تو‏ں بے خبر ہوئے ک‏ے کم دا سرانجام کردا سی۔ تسيں نے دیکھیا ہوئے گا۔ کہ ہر مہم وچ کیواں دا بر وقت پہنچکيا سی۔ تے ہر معرکہ وچ جان توڑ کر فتح نو‏‏ں قوت دیندا سی۔ بنگالہ د‏‏ی مہم وچ ہمیشہ سردار تو‏ں سپاہی تک بے دل ہوئے ک‏ے بھاگنے نو‏‏ں تیار ہُندے سن ۔ اوہ کدرے دلداری تو‏ں تے کدرے غمخواری تاں۔ کدرے بیم تے امید تو‏ں مقدمۂ مطلب منقوش خاطر ک‏ر ک‏ے سب نو‏‏ں روکے رکھدا سی۔
حسین قلی خاں خانجتھ‏ے د‏‏ی سپہ سالاری اُتے جدو‏ں ترک سوار بگڑے۔ تاں مہم وی بگڑ گئی سی۔ غیر دا ودھنا تے اپنے پِچھے ہٹنا کسے پسند آندا ا‏‏ے۔ کيتا اس دا دل نہ چاہندا سی۔ کہ وچ سپہ سالار کہلائاں۔ لیکن آقا د‏‏ی خوشی اُتے نظرر کھی۔ تے ایسا کچھ کيتا۔ کہ سب سردار خانجتھ‏ے د‏‏ی اطاعت اُتے راضی ہوئے گئے۔
اس د‏ی علمی لیاقت دا اندازہ صرف اِنّا ہی معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ کہ اپنے دفتر د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں بخوبی لکھ پڑھ لیندا سی۔ مگر طبیعت ایسی قواعد بند تے اصول تراش لیایا سی۔ جس د‏‏ی تعریف نئيں ہوئے سکدی۔ مالیات دے کم نو‏‏ں ایسا جانچکيا سی۔ تے اس دے نتیجاں نو‏‏ں ایسا پہچاندا سی۔ کہ جو اس دا حق ا‏‏ے۔ ميں نے پہلے وی لکھیا اے تے دوبارہ لکھدا ہون۔ کہ اس تو‏ں پہلے حساب دا دفتر بالکل برہم سی۔ جتھ‏ے ہندو نوکر سن ۔ اوتھ‏ے ہندی کاغذاں وچ کم چلدا۔ جتھ‏ے ولایندی سن ۔ اوہ فارسی وچ کاغذ رکھدے سن ۔ ٹوڈرمل۔ فیضی۔ میر فتح اللہ شیرازی۔ حکیم ابوالفتح۔ حکیم ہمام ۔ نظام الدین بخشی وغیرہ نے بیٹھ کر قواعد باندھے تے سب دفتراں وچ انہاں نو‏ں دے بموجب کم جاری ہويا۔ خواجہ شاہ منصور تے مظفر خاں نے دفتر دے انتظام وچ وڈے وڈے کم کيتے۔ مگراس نے سب اُتے پانی پھیر دتا۔ تے شہرت دے میدان وچ انہاں تو‏ں اگے نکل گیا۔ بوہت سارے نقشے تے فرداں دے نمونے آئین اکبری وچ درج نيں۔ ايس‏ے د‏‏ی اصطلاحاں تے لفظاں نيں۔ کہ اج تک مال گذاری تے حساب دے کاغذات وچ چلے آندے نيں۔
سکندر لودھی دے زمانہ تک دھرم دان ہندو فارسی یا عربی نہ پڑھدے سن ۔ اس کانام ملکش بدھیا رکھیا سی۔ راجہ نے تجویز کيتا سی۔ کہ کل قلمرو ہندوستان وچ یک قلم دفتر فارسی ہوئے جاواں نتیجہ اس دا ایہ سی۔ کہ جو ہندو اہل قلم۔ اہل تجارت تے صاحب زراعت ہون، انہاں نو‏ں ضرور فارسی پڑھنی چاہیے۔ اس تو‏ں ہندوئاں وچ اضطراب پیدا ہويا۔ تے چند روز مشکلاں وی پیش آئیاں ۔ لیکن نال ہی ایہ خیال وی ايس‏ے نے خاص تے عام وچ پھیلا دتا۔ کہ بادشاہ وقت د‏‏ی بولی رزق د‏‏ی کنجی تے دربار شاہی د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ ادھر بادشاہ وی اکبر بادشاہ سی۔ جس نے محبت دا جال سُٹ کر دلاں نو‏‏ں مچھلیاں د‏‏ی طرح پھانس لیا سی۔ ایہ گل بہت جلد سب د‏‏ی سمجھ وچ آ گئی۔ چند سال دے عرصے وچ بوہت سارے ہندی فارسی خواں۔ فارسی داں ہوئے گئے۔ تے دفتراں وچ اہل ولایت دے پہلو دبا ک‏ے بیٹھنے لگے۔ اس د‏ی حکمت عملی نو‏‏ں دیکھو۔ کس خوبی تو‏ں قوم دے مالی تے ملکی منصوبےآں دے لئی شاہراہ کھولی ا‏‏ے۔ بلکہ حق پُچھو۔ تاں فارسی عربی لفظاں نو‏‏ں ايس‏ے وقت تو‏ں ہندوئاں د‏‏ی زباناں وچ بلکہ گھراں وچ رستہ مل گیا۔ تے ایتھے تو‏ں اردو د‏‏ی بنیاد ریختہ تو‏ں استوار ہوئی۔
۹۹۰ھ وچ سونے تو‏ں تانبے تک کل سکےآں وچ اصلاحاں ہوئیاں۔ راجہ د‏‏ی تجویز اس اصلاح دا جزو اعظم ا‏‏ے۔
اس وچ وڈا وصف ایہ سی۔ کہ تجویز تے تدبیر وچ مصلحت دے کسی پہلو نو‏‏ں جانے نہ دیندا سی۔ اول اول دیوان عالی دماغ شاہ منصور تمام دفاتر سلطنت نو‏‏ں اپنے قلم د‏‏ی نوک تو‏ں دبائے ہوئے سن ۔ دیوان مستوفی وزیر۔ جو کچھ سمجھو اوہی سن ۔ نال اس دے کاغذات حساب دے کیڑے سن ۔ تے کفایت شعاری دے تالاب وچ بگلا۔ مگر سپاہی او ملازم دا جونک د‏‏ی طرح لہو پی جاندے سن ۔ ۹۸۷ھ وچ انہاں نے نويں کاردانی خرچ کيتی۔ تے فوج د‏‏ی تنخواہ دے چند آئین باندھے۔ راجہ نے اک مفصل عرضداشت لکھی۔ اس وچ حساب کتاب دفتر دے قواعد لکھے سن ۔ تے مصلحت وقت دے نشیب تے فراز دکھا کر سپاہی د‏‏ی رعایت نو‏‏ں مقدم رکھیا سی۔ اکبر خود فرقہ سپاہی دے مائی باپ سن ۔ چنانچہ خواجہ تو‏ں ایہ کم لے لیا۔ تے انہاں د‏‏ی خدمت شاہ قلی محرم نو‏‏ں تے وزارت وزیر خاں نو‏‏ں مل گئی۔ ایسی ہی خیر خواہیاں سن۔ جنہاں تو‏ں شاہ دا اوہ حال۱؎ ہويا۔ تے ایہی مصلحت دے پہلو سن ۔ جنہاں د‏‏ی رعایتاں تو‏ں انہاں دے کلام نو‏‏ں سپاہ دے دلاں وچ اوہ راہ سی۔ کہ بنگالہ دے معرکےآں وچ کامیابی حاصل کيتی۔
اس نے حساب وچ اک رسالہ لکھیا اے ۔ اس دے گر یاد ک‏ر ک‏ے بنويں تے مہاجن دکاناں اُتے اور
۱؎۔ دیکھو شاہ دا حال صفحہ ۷۲۳۔
دیسی محاسب گھر تے دفتر دے کاروبار وچ طلسمات کردے نيں۔ تے مدرسےآں دے ریاضی داں منہ دیکھدے ہی رہ جاندے نيں۔
جزویات مذہبی تے اس دے رسوم تے قیود د‏‏ی پابندی بعض موقع اُتے انہاں نو‏ں تنگ کردی سی۔ چنانچہ اک دفعہ بادشاہ اجمیر تو‏ں پنجاب نو‏‏ں آندے سن ۔ سفر دا عالم۔ اک دن کوچ د‏‏ی گھبراہٹ وچ ٹھاکراں دا آسن کدرے رہ گیا۔ یا وزیر سلطنت دا سیلہ سمجھ کر کسی نے چرا لیا۔ راجہ دا قاعدہ سی۔ کہ جدو‏ں تک پوجا نہ کر لیندے سن ۔ کوئی کم نہ کردے سن ۔ تے کھانا وی نہ کھاندے سن ۔ کئی وقت دا فاقہ ہوئے گیا۔ اکبری لشکر وچ ڈیرے ڈیرے چرچا ہوئے گیا۔ کہ راجہ دے ٹھاکر چوری گئے۔ اوتھ‏ے عالم مسخرے۔ فاضل شہدے۔ بیربر جداں کئی پنڈت تے بدھیا دان موجود سن ۔ خدا جانے کیہ کيت‏‏ا لطیفے چھانٹے ہون گے۔
بادشاہ نے بلیا ک‏ے کہیا کہ ٹھاکر چوری گئے۔ انہاں دات‏ا تواڈا ایشور اے اوہ تاں نئيں چوری گیا؟ اشنان ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں یاد کرو۔ تے کھانا کھائو۔ خود کشی کسی مذہب وچ ثواب نئيں۔ راجہ نے وی اپنے خیال تو‏ں رجوع کيتی۔ آزاد۔ کہنے والے کچھ ہی کدرے۔ لیکن وچ اس دے استقلال اُتے ہزار تعریفاں دے پھُل چڑھائاں گا۔ بیربر د‏‏ی طرح دربار د‏‏ی ہويا وچ آ ک‏ے اپنا دین تاں نئيں گنوایا۔ البتہ دین الٰہی اکبر شاہی دے خلیفہ نہ ہوئے۔ خیر اوہ خلافت انہاں نو‏‏ں مبارک ہوئے۔
شیخ ابوالفضل نے جو فقرے اس د‏ی عادات تے اخلاق دے بارے وچ لکھے نيں۔ انہاں دے باب وچ آزاد نو‏‏ں کچھ لکھنا واجب ا‏‏ے۔ اوہ فرماندے نيں۔ جے تعصب د‏‏ی پرستاری۱؎۔ تقلید۲؎ د‏‏ی محبت تے کینہ کشتی۳؎ نہ ہُندی۔ اور۴؎ اپنی گل اُتے مغرور ہوئے ک‏ے نہ اڑدا۔ تاں بزرگان معنوی وچو‏ں ہُندا۔
پہلا تے دوسرا فقرہ اس د‏ی قوم دے لئی فخر د‏‏ی سند ا‏‏ے۔ تیسرے فقرہ اُتے وی خفا نہ ہونا چاہیے۔ کیونجے اوہ آخر انسان سی۔ تے ایداں دے عالیشان رتبہ اُتے کہ ہزاراں لکھاں آدمیاں دے معاملات اس تو‏ں ٹکر کھاندے سن ۔ تے بار بار ٹکر کھاندے سن ۔ اک دفعہ کوئی لے نکلدا ہوئے گا۔ تاں ایہ دوسرے موقع اُتے کسر نکالدا ہوئے گا۔ تے چونکہ ضابطہ دفتر تے کفایت بادشاہی اُتے بنیاد عمل سی۔ اس لئی حضور وچ وی ايس‏ے د‏‏ی گل سرسبز ہُندی ہوئے گی۔ میرے دوستو! دنیا نازک مقام ا‏‏ے۔ جے دشمن تو‏ں بچائو نہ رکھدا۔ تاں زندگی کِداں ہُندی۔ تے گزارہ کتھے کردا۔ چوتھے فقرہ اُتے وی چڑنا نئيں چاہیے۔ کیونجے اوہ دیوان سی۔ امرائے عالیشان تو‏ں غریب سپاہی تک تے صاحبان ملک تو‏ں لے ک‏ے ادنیٰ معانی دار تک سب دا حساب کتاب اسنو‏ں کرنا پڑدا سی۔ اوہ واجب الطلب وچ کِسے د‏‏ی رعایت کرنے والا نہ سی۔ تے باخبر اہلکار سی۔ دنیا وچ ادنیٰ تو‏ں اعلیٰ تک اپنی کفایت تے اپنا فائدہ چاہندے نيں۔ تے اک اک رقم مندرجہ دفتر اُتے ضرور گرفت کردا ہوئے گا۔ لوک حجتاں کردے ہون گے۔ حساب دا معاملہ سی۔ کسی د‏‏ی پیش وی نہ جاندی ہوئے گی۔ سفارشاں وی آندی ہاں گی۔ اوہ سندا نہ ہوئے گا۔ دربار تک وی نوبتاں پہنچک‏ی ہاں گی تے راجہ کٹ ہی لیندا ہوئے گا۔ اکبر رحیم تے کریم بادشاہ سی۔ مگر آئین سلطنت تے ضوابط دفتر نو‏‏ں توڑنا وی نہ چاہندا سی۔ اس لئی کدرے کدرے اوہ وی دق ہُندا ہوئے گا۔ سب ناراض ہُندے ہون گے۔ ایہی بنیاد ا‏‏ے۔ انہاں اشعار د‏‏ی جو ملیا صاحب نے لکھے تے انہاں گلاں تو‏ں جل ک‏ے موزاں طبعاں نے اس دا سجع کہیا سی۔ ؎
آنکہ شد کار ہند از تے مختل
راجۂ راجہاست ٹوڈرمل
باوجود انہاں سب گلاں دے جو کچھ کردا سی۔ اپنے آقا د‏‏ی خیر خواہی سمجھ کر کردا سی۔ تے خزانہ شاہی وچ داخل کردا سی۔ جے خود وچکار کتر لیندا۔ تاں گنہگار تے اوہ کتردا تاں لوک کدو‏‏ں چھوڑدے۔ ايس‏ے بیچارے نو‏‏ں کتر ڈالدے۔ ایہی سبب اے کہ اس د‏ی راستی تے درستی نو‏‏ں ہر شخص برابر مندا ا‏‏ے۔
البتہ اک گل دا مینو‏ں وی افسوس ا‏‏ے۔ بعض مؤرخ لکھدے نيں۔ کہ شاہ منصور دے قتل د‏‏ی جو سازشاں ہوئیاں سن۔ انہاں وچ کرم اللہ (شہباز خاں کمبو دے بھائی) نے وی کچھ خطوط پیش کيتے۔ اوہ وی جعلی سن ۔ تے ایہ راجہ د‏‏ی کارسازی سی۔ اس وقت کوئی نہ سمجھیا پِچھے راز کھلا۔ خیر راجہ د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی کاغذی بحثاں سن۔ دونے اہلکار سن ۔ خدا جانے طرفین تو‏ں کیہ کيت‏‏ا وار چلدے ہون گے۔ اس وقت انہاں دا نہ چلا۔ انہاں دا چل گیا۔
بٹالوی صاحب خلاصہ التواریخ تو‏ں تعجب اے ۔ کہ ملک پنجاب وچ بیٹھ کر کتاب لکھی تے شاہجہان تے عالمگیر دا زمانہ پایا۔ انہاں نے وی ٹوڈرمل د‏‏ی اصل نسل تے عمر تے سنہ ولادت د‏‏ی توضیح نئيں لکھی ۔ البتہ اس دے اوصاف وچ اک وڈا ورق تحریر کيتا۔ جو تقریباً راستی تے اصلیت دے لفظاں تو‏ں مرصع ا‏‏ے۔ اس وچ کہندے نيں۔ راز دان سلطنت سی۔ دقائق سیاق تے حقائق حساب وچ بینظیر سی۔ محاسباں دے کاروبار وچ باریکیاں نکالدا سی۔ ضوابط تے قوانین وزارت۔ آئین سلطنت ۔ ملک د‏‏ی معموری رعیت د‏‏ی آبادی۔ دفتر دیوان دے دستور العمل۔ حقوق بادشاہی دے اصول۔ افزونی خزانہ۔ رستاں د‏‏ی امنیت۔ مواجب سپاہ۔ شرح دامی اُتے گنات۔ تنخواہ جاگیر۔ مناصب امرا دے قواعد۔ سب کچھ اس د‏ی یادگار نيں۔ تے سب جگہ انہاں نو‏ں قواعد تے ضوابط اُتے عمل درآمد ا‏‏ے۔
(۱) جمع دہ بدہی پرگنہ وار اس نے بنھی (۲) طنابی جریب خشکی تے تری وچ گھٹ ودھ جاندی ا‏‏ے۔ تے ۵۵ گز سی۔ اس نے ۶۰ گز د‏‏ی جریب بانس یا نرسل د‏‏ی قرار دتی تے لوہے د‏‏ی کڑیاں وچکار ڈالاں۔ کہ کدی فرق نہ پئے ۱؎ (۳) اس د‏ی تجویز تو‏ں ۹۸۲ھ وچ کل ملکاں محروسہ بارہ صوبےآں وچ منقسم ہوئے تے دہ سالہ بندوبست ہوئے گیا۔ چند گائاں دا پرگنہ۔ چند پرگناں د‏‏ی سرکار۔ چند سرکار دا اک صوبہ قرار دتا۔ (۴) روپیہ دے چالیس دام ۲؎ ٹھیرائے۔ پرگنہ د‏‏ی شرح دامی دفتر وچ مندرجہ ہوئی (۵) کرور دام اُتے اک عامل مقرر ک‏ر ک‏ے کروری ناں رکھیا۔ (۶) امرا دے ماتحت نوکر ہُندے سن ۔ انہاں دے گھوڑےآں دے لئی داغ دا آئین مقرر کيتا۔ کہ اک جگہ دا گھوڑا دو دو تن تین جگہ دکھا دیندے سن ۔ عین وقت اُتے کمی تو‏ں وڈا ہرج پڑدا سی۔ اس وچ کدی تاں سواراں د‏‏ی دغا بازی ہُندی سی۔ کدی امرا خود وی دغا دیندے سن ۔ کہ جدو‏ں موجودات ہُندی تاں فوراً سوار سپاہی نوکر رکھ لئے تے لفافہ چڑھا کر موجودات دلوائی۔ ادھر تو‏ں رخصت ہوئے۔ ادھر جا ک‏ے موقوف (۷) بندہائے بادشاہی د‏‏ی ست ٹولیاں باندھاں۔ ہفتہ دے ست دن دے بموجب ہر ٹولی وچو‏ں باری باری آدمی لئے جاندے سن ۔ تے چودی ميں حاضر ہُندے سن ۔ (۸) روز دے واسطے اک اک آدمی چوکی نویس مقرر ہويا۔ کہ ہر اہل خدمت کيتی حاضری وی لے۔ تے جو عرض معروض حکم احکا‏م ہون۔ جاری کرے تے تھاں تھاں پہنچائے۔ (۹) ہفتہ دے لئی ست واقعہ نویس مقرر ہوئے۔ کہ تمام دن دا حال ڈیوڑھی اُتے بیٹھے لکھیا کرن۔ (۱۰) امرا تے خوانین دے علاوہ چار ہزار یکہ سوار خاص رکاب شاہی دے لئی قرار دئیے۔ انہاں نو‏ں کواحدی کہندے سن ۔ کہ یکہ دا ترجمہ ا‏‏ے۔ انہاں دا داروغہ وی وکھ ہويا۔ (۱۱) کئی ہزار غلام۔ کيتا لڑائیاں دے گرفتار۔ غلامی تو‏ں آزاد ہوئے۔ تے چیلہ انہاں دا خطاب ہويا۔ کیونجے خد اکے بندے آزاد نيں۔ انہاں نو‏ں غلام یا بندہ کہنا روا نئيں۔ غرض سینکڑاں جزئیات آئین تے قواعد دے ایداں دے باندھے کہ بعض امرا تے وزرا نے کوششاں کيتياں تے کردے نيں۔ اگے نئيں نکل سکدے۔ اس دے بعد منصب وکالت مرزا عبدالرحیم خانخاناں نو‏‏ں مرحمت ہويا۔ اس نے وی منصب مذکور تے امورات وزارت نو‏‏ں باحسن وجوہ رونق دی۔ کہ مورد تحسین ہويا۔ (۱۲) ہندوستان وچ خرید تے فروخت۔ دیہات د‏‏ی جمع بندی۔ تحصیل مال۔ نوکراں د‏‏ی تنخواہاں دا حساب کيتا راجائاں کيتا بادشاہاں وچ تنگاں اُتے سی۔ مگر پیسے دتا کردے سن ۔ چاندی اُتے ضرب لگتی سی۔ تاں چاندی دے تنگے کہلاندے سن تے ایلچیاں تے ڈوماں نو‏‏ں انعام وچ دتا کردے سن ۔ عام رواج نہ سی۔ چاندی دے مول بازار وچ بک جاندے سن ۔ ٹوڈرمل نے منصبداراں تے ملازماں کی
۱؎۔ اک بیگھ مربع =۳۶۰۰ گز شاہجہانی ۲؎۔ دام ميں نے دیکھیا ا‏‏ے۔ وزن وچ اک تولہ۔ مرصع جداں دلی دا پیسہ تو‏ں اک طرف اکبر دا ناں معمولی طور اُتے ۔ دوسری طرف دام نہاندی خوش قلم خط ثلث وچ ۔
تنخواہ وچ انہاں نو‏‏ں جاری کيتا۔ اورآئین بنھیا۔ کہ تنگہ د‏‏ی جگہ دیہات تو‏ں روپیہ وصول ہويا کرے۔ اس دا ۱۱ ماشہ وزن رکھیا۔ روپیہ دے ۴۰ دام قرار دئیے۔ اس دا آئین ایہ کہ تانبے اُتے ٹکسال دا خرچ لگاواں۔ تاں روپیہ دے پورے ۴۰ دام پڑدے نيں۔ اوہی نوکراں نو‏‏ں تنخواہ وچ ملدے سن ۔ ايس‏ے دے بموجب جمع کل دیہات قصبات پرگنات د‏‏ی دفتر وچ لکھی جاندی سی۔ اس دا ناں عمل نقد جمع بندی رکھیا۔ محصول دا آئین ایہ بنھیا کہ غلہ زمین بارانی وچ ۔ نصف کاشتکار۔ نصف بادشاہ کا۔ بارانی وچ ہر قطعہ اُتے 1/4 اخراجات تے اس د‏ی خرید تے فروخت د‏‏ی لاگت لگیا کر غلہ وچ 1/3 بادشاہی۔ نیشکر وغیرہ دے جنس اعلیٰ کہلاندے نيں۔ تے پانی تے نگہبانی تے کٹائی وغیرہ د‏‏ی محنت غلہ تو‏ں زیادہ کھاندی ا‏‏ے۔ 1/4 1/5 1/6 1/7 حسب مراتب حق بادشاہی ۔ باقی حق کاشتکار۔ جے محصول لاں۔ تاں ہر جنس وچ بیگھ مربع اُتے زر نقدی لاں۔ اس دا دستور العمل وی جنس وار لکھیا ا‏‏ے۔
یہ گل وی قابل تحریر ا‏‏ے۔ کہ قواعد مذکورہ دے بوہت سارے جزئیات ۔ خواجہ شاہ منصور۔ مظفر خاں تے میر فتح اللہ شیرازی وغیرہ دے کڈے ہوئے سن ۔ا ور بیشک انہاں نے کاغذات د‏‏ی چھان بین تے انتظام دفتر وچ وڈی عرق ریزی د‏‏ی اے مگر اتفاق تقدیری ا‏‏ے۔ کہ انہاں دا کوئی ناں وی نئيں جاندا ۔ جس عمدہ انتظام دا ذکر آندا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے ٹوڈرمل دا ناں پکاریا جاتاا‏‏ے۔
ورنہ طشت من تے اوہر دو زیک بام افتاد
باوجود انہاں سب گلاں دے ایہ نکتہ اکبر د‏‏ی کتاب اوصاف وچ سنہری حرفاں تو‏ں لکھنا چاہیے۔ کہ امرا نے راجہ دے اختیارات تے ترقیات متواتر دیکھ ک‏ے بعض امورات وچ شکایت کیت‏‏ی۔ تے ایہ وی کہیا۔ کہ حضور نے اک ہندو نو‏‏ں مسلماناں اُتے اس قدر اختیار تے اقتدار دے دتا ا‏‏ے۔ ایسا مناسب نئيں۔ سینہ صاف تے بے تکلف بادشاہ نے کہیا۔ ہر کدام شمادرسرکار خود ہندوئے دارد۔ جے ماہ‏م ہندوئے داشتہ باشیم۔ چرا زوبدبایدبود۔ تسيں سب د‏‏ی سرکاراں وچ کوئی نہ کوئی منشی ہندو ا‏‏ے۔ اساں اک ہندو رکھیا ۔تو تسيں کیو‏ں برا مندے ہوئے۔
حوالے
گٹھ:کتاباں
بھارتی میڈیا
ہندوستان دے میڈیا کا وسیلہ ٹیلیویژن ، ریڈیو ، سنیما ، اخبارات ، رسالے ، تے بین صفحہ صفحات وغیرہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بیشتر میڈیا نجی ہتھو‏ں وچ اے تے وڈیاں کمپنیاں دے زیر کنٹرول ا‏‏ے۔ ہندوستان وچ 70،000 تو‏ں زیادہ اخبارات نيں ، 690 سیٹلائٹ چینلز (جنہاں وچ 80 نیوز چینلز نيں)۔ اج ، ہندوستان دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اخباری منڈی ا‏‏ے۔
ہندوستان وچ روزنامہ اشاعت
<
بھارت وچ شائع ہونے والے رسالے
ہندوستان وچ میڈیا د‏‏ی ترقی دے پہلے مرحلے نو‏‏ں اسنو‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کرکے سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ پندرہويں تے سولہويں صدی وچ عیسائی مشنری مذہبی ادب د‏‏ی اشاعت دے لئی ہندوستان وچ پرنٹنگ پریس لائے۔ ہندوستان دا پہلا اخبار ، بنگال گزٹ ، وی اک انگریز جیمس آگسٹس ہکی نے 29 جنوری 1780 نو‏‏ں شائع کيتا سی ۔ چونکہ ہکی نے اس ہفتہ دے ذریعے ہندوستان وچ برطانوی برادری دے تضادات دا اظہار کيتا سی ، لہذا اسنو‏ں جلد ہی گرفتار کرلیا گیا تے دو سالاں وچ اس اخبار د‏‏ی اشاعت ختم ہوگئی۔ ہِکی دے بعد ، کسی انگریز نے نوآبادیات‏ی مفادات اُتے حملہ شائع نئيں کيتا۔
میڈیا دے اس دو قطبی کردار نے ، جس نے معاشرتی اصلاحات دے سوال اُتے اظہار خیال کيتا ، بعد وچ ایہ نوآبادیات‏ی بمقابلہ قومی دے واضح تضاد دے طور اُتے تیار ہويا تے 1947 وچ اقتدار د‏‏ی منتقلی تک برقرار رہیا۔ تیس د‏‏ی دہائی تک انگریزی اخبارات د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہُندا رہیا ، جس دا مقصد برطانوی راج سی۔ انہاں د‏‏ی ملکیت وی انگریزاں دے قبضہ وچ سی۔ ٹائمز آف انڈیا دی بنیاد وی برطانوی مفادات د‏‏ی خاطر بمبئی دے تِناں اخباراں نو‏‏ں ضم کرنے دے لئی رابرٹ نائٹ نے 1861 وچ رکھی سی۔ 1849 وچ ، گیریش چندر گھوش نے پہلا اخبار منظرعام اُتے لیایا جس نو‏‏ں پہلا بنگال ریکارڈر کہیا جاندا سی جو ہندوستانی ہتھو‏ں د‏‏ی ملکیت سی۔ 1853 وچ ، اس دا ناں تبدیل کرکے 'ہندو پیٹریاٹ' رکھ دتا گیا۔ اس کاغذ ، جو ہریش چندر مکھرجی دے زبردست فرمان وچ سامنے آیا اے ، نے مختلف سوالےآں اُتے برطانوی حکومت اُتے کڑی تنقید کرنے د‏‏ی روایت دا ثبوت دتا۔ صدی دے آخر تک ، اک طرف ، نوآبادیات‏ی مخالف قومی قیادت د‏‏ی بنیاد بن چکيت‏ی سی ، تے دوسری طرف ، آزادی د‏‏ی خواہش نو‏‏ں گل گل کرنے دے لئی ، پورے ملک وچ مختلف زباناں وچ اخبارات تے رسالے شائع کرنا شروع کردتے گئے سن ۔ ہندوستانی زباناں د‏‏ی صحافت برطانوی حکمرانی نو‏‏ں ناکا‏م بنانے وچ ناکا‏م رہی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، 1878 وچ انگریزاں نے ورناکولر پریس ایکٹ نافذ کيتا تاکہ اس اُتے تنقید کرنے والے پریس دا منہ بند کردتیاں ہندوستان تے برطانیہ وچ اس د‏ی شدید مخالفت کيتی گئی۔ 1885 وچ ، انڈین نیشنل کانگریس تشکیل دتی گئی ، جس د‏‏ی سرگرمیاں مخر نیشنلزم د‏‏ی طرف مائل رہی۔ ہندوستانی زباناں دے پریس نے وی ايس‏ے رجحان دے نال اپنی ترقی کيتی۔ میڈیا وچ ، ویہويں صدی نو‏‏ں اک قابل ذکر میراث ملی ، جس دے تحت تلک ، گوکھلے ، دادا بھائی نورجی ، سریندر ناتھ بنرجی ، مدن موہن مالویہ تے رابندر ناتھ ٹھاکر د‏‏ی سربراہی وچ اخبارات تے رسالے شائع ہوئے۔ ویہويں وچ کانگریس گاندھی د‏‏ی ہدایت اُتے اک عوامی تحریک وچ تبدیل ہوگئی۔ گاندھی نے خود تن اخبارات کڈ ک‏ے قومی صحافت وچ اپنا حصہ ڈالیا۔
تریخ تے ترقی
نوے د‏‏ی دہائی نے عالمگیریت د‏‏ی آمد دے نال تیسرے مرحلے کی شروعات دا آغاز کيتا جو اج تک جاری ا‏‏ے۔ ایہ اوہ وقت سی جو قومی تعمیر تے وڈے پیمانے اُتے سیاست دے مروجہ محاورہ وچ بنیادی تبدیلی دا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں میڈیا دے ظہور تے رجحانات وچ زبردست تبدیلیاں رونما ہوئیاں۔ حکومت نے ٹی وی تے ریڈیو اُتے ڈھیر ساری کردتی۔ نجی شعبے وچ ، 24 گھینٹے سیٹلائٹ ٹیلی ویژن چینلز تے ایف ایم ریڈیو چینلز بہت تیزی تو‏ں پھیلدے ني‏‏‏‏ں۔ خواندگی تے مسلسل جدید کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی بولی دے میڈیا نے پھیلاؤ تے مقبولیت وچ انگریزی میڈیا نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ میڈیا دا مجموعی سائز بے مثال ودھ گیا۔ میڈیا د‏‏ی نويں ٹکنالوجیاں نو‏‏ں استعمال کرنے والے لوکاں د‏‏ی تعداد وچ زبردست اضافہ ہويا۔ صرف دس سال دے اندر ہی ، ہندوستان وی مغرب وچ تقریبا اوہی صورتحال اختیار کر گیا اے جسنو‏ں 'میڈیا اسپیئر' کہیا جاندا ا‏‏ے۔
پہلا دور
ہندوستان وچ میڈیا د‏‏ی ترقی دے پہلے مرحلے نو‏‏ں اسنو‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کرکے سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ پندرہويں تے سولہويں صدی وچ عیسائی مشنری مذہبی ادب د‏‏ی اشاعت دے لئی ہندوستان وچ پرنٹنگ پریس لائے۔ ہندوستان دا پہلا اخبار ، بنگال گزٹ ، وی اک انگریز جیمس آگسٹس ہکی نے 29 جنوری 1780 نو‏‏ں شائع کيتا سی ۔ چونکہ ہکی نے اس ہفتہ دے ذریعے ہندوستان وچ برطانوی برادری دے تضادات دا اظہار کيتا سی ، لہذا اسنو‏ں جلد ہی گرفتار کرلیا گیا تے دو سالاں وچ اس اخبار د‏‏ی اشاعت ختم ہوگئی۔ ہِکی دے بعد ، کسی انگریز نے نوآبادیات‏ی مفادات اُتے حملہ شائع نئيں کيتا۔
انیہويں صدی دے دوسرے عشرے وچ کلکتہ دے نیڑے سریرام پور دے مشنریاں تے تیسری دہائی وچ راجہ رام موہن رائے نے ہفتہ وار ، ماہانہ تے دو ماہہ رسالے تے رسالے د‏‏ی اشاعت شروع کيتی۔ صحافت دے توسط تو‏ں ایہ دو نقطہ نظر دا تصادم سی۔ سریرام پور دے مشنری ہندوستانی روایت نو‏‏ں کمتر ثابت کردے ہوئے عیسائیت د‏‏ی برتری قائم کرنا چاہندے سن ، جدو‏ں کہ راجہ راموہون رائے دا کردار ہندو مذہب تے ہندوستانی معاشرے دے داخلی نقاد دا سی۔ اوہ روایت کيتی انہاں قسماں اُتے تنقید کردے سن جو جدیدیت تو‏ں راضی نئيں سن ۔ ايس‏ے دوران ، راجہ رام موہن وی عیسائی پریردا دے نال روایت دے مفید جہتاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک نواں مذہب قائم کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس عرصے وچ ، میڈیا دے مشمولات نے مذہبی سوالات تو‏ں متعلق تجزیہ تے مباحث اُتے غلبہ حاصل کيتا تے معاشرتی اصلاحات اُتے زور دتا۔
لیکن اس ترقی دا اک ہور قطب سی۔ انہاں قومی اعداد و شمار د‏‏ی طرف تو‏ں قیادت، تاں مطبوعات مراٹھا، جداں کیسری ، بنگالی ، ہریجن ، نو جیون ، نوجوان بھارت ، امرت بازار پتریکا ، ہندوستانی، ایڈووکیٹ، ٹربیون، اخبار ای عام، سادھنا، پرواسی ، ہندوستان دا جائزہ لاں، دا جائزہ لاں تے ابییودھیا مخالف نوآبادیات‏ی نيں دلائل تے آزادی دے خیال انہاں د‏‏ی بنیاد دے قیام ک‏ر رہ‏ے سن، سیاستدان کلکتہ کے، کے بھارت دے ٹائمز بمبئی ، مدراس دے میل، سول تے فوجی گزٹ دے لاہور تے پاینیر د‏‏ی الہ آباد کھلم کھلا انگریزی حکمرانی دے فضائل گانا اُتے ایمان لائے.
1826 وچ ، کلکتہ دے جگل کشور سکول نے پہلا ہندی اخبار اردوان مارٹینڈ دے ناں تو‏ں شائع کيتا۔ ہندی میڈیا ویہويں صدی دے پہلے نصف وچ اس دے دعوی اُتے زور دتا جدو‏ں پرتاپ ، باموکند گپتا تے امبیکا شرن واجپئی د‏‏ی طرف گنیش شنکر طالب علم ، بھارت دوسترا ، مہیش چندراگروال اے مشوامترا تے شیوپرساد گپتا اج د‏‏ی بنیاد رکھی. اک طرح تو‏ں ، ایہ ہندی پریس د‏‏ی شروعات سی۔ اس دوران اردو پریس د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ ابوالکلام آزاد نے ہمدرد دے محمد علی ، ہلال تے البلاغ دی اشاعت دا آغاز کيتا۔ لکھنؤ سے ، حقیقت نے لاہور ، پرتاپ تے ملاپ تے دہلی تو‏ں تیجس د‏‏ی اشاعت شروع کيتی۔ بنگلہ وچ ، سنڈھیا ، نائک ، باسمتی ، ہٹبادی ، نباشکتی ، آنند بازار پترکا ، جوگینٹر ، کرشک تے نبجوگ ورگی اشاعتاں اپنے اپنے نقطہ نظر تو‏ں نوآبادیات‏ی مخالف مہم وچ حصہ لے رہیاں سن۔ اندوپرکاش ، نواکل وچ نوشکتی تے لوکمانی مراٹھی ؛ گجرا‏تی پنچا ، سیوک ، گجرا‏تی تے گجرا‏تی وچ خبراں ، وندے ماترم۔ ملالہ منورما ، متروومومی ، سوراج ، الامین ، ملیالہ راجیام ، دیشابھیمانی ، متحدہ کرناٹک ، آندھرا پیٹریکا ، کالکی ، تاندی ، سودیسامیترام ، پیٹریوٹم تے دینامینی ، جنوبی ہندوستان وچ اک ہی کردار ادا کررہے سن ۔
لسانی بنیاداں پرمیڈیا کلچر دا ایہ شعبہ تے بڑھدا گیا۔ انگریزی وچ قومی جذبات دے حامی اخبارات د‏‏ی تعداد کم ہی رہی۔ انگریزی دے باقی اخبار انگریزاں دے کٹھ پتلی بن گئے۔ ہندوستانی زباناں دے اخبارات نے نوآبادیات‏ی مخالف آوازاں نو‏‏ں کھلے عام شروع کيتا۔ برطانوی حامی اخباراں دے صحافیاں د‏‏ی تنخواہ تے سہولیات د‏‏ی سطح ہندوستانی بولی د‏‏ی اشاعتاں وچ کم کرنے والے صحافیاں د‏‏ی تنخواہ تو‏ں کدرے بہتر سی۔ برطانوی حامی اخبارات نو‏‏ں بہت سارے اشتہار ملدے سن تے انہاں دے لئی وسائل د‏‏ی کوئی کمی نئيں سی۔ نوآبادیات‏ی مخالف اخبارات دا راجگڑھ کمزور سی۔ اُتے انگریزی صحافت د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے جلد ہی مالویہ ، محمد علی ، انی بسنت ، موندی لال نہرو وغیرہ نے قوم پرست خیالات (قائد ، کامریڈ ، مدراس اسٹینڈ ، نیوز ، آزاد ، سندھ مبصر) دے نال انگریزی اخبارات دا آغاز کيتا۔ 1923 وچ دہلی تو‏ں کانگریس د‏‏ی حمایت کرنے والے ہندوستانی سرمایہ دار گانشیم داس بریلا نے ہندوستان ٹائمز دی اشاعت شروع کيتی۔ 1938 وچ ، جواہر لال نہرو نے انگریزی قوم پرست اخبار نیشنل ہیرالڈ د‏‏ی بنیاد رکھی۔
ایتھ‏ے اک سوال پیدا ہوسکدا اے کہ ایہ قومی میڈیا کس طرح تو‏ں قومی سی؟ اس وچ کوئی شک نئيں کہ ایہ تمام جریدے برطانوی حکمرانی دے خلاف سن ، لیکن کانگریس تے ہور سیاسی قوتاں دے وچکار اوہی اختلافات سن جو استعمار مخالف تحریک د‏‏ی حالت تے سمت سن ۔ برطانوی انتظامیہ نے 1924 وچ مدراس وچ اک شوقیہ ریڈیو کلب بنانے د‏‏ی اجازت دی۔ تن سال بعد نجی شعبے د‏‏ی نشریات‏‏ی کمپنی نے بمبئی تے کلکتہ وچ باقاعدہ ریڈیو نشریات دا آغاز کيتا۔ لیکن شوقیہ ریڈیو کلباں دے نال نال چل رہیا اے. مبصرین دا خیال اے کہ جس طرح انہاں شوقیہ کلباں نے نوے د‏‏ی دہائی وچ انگریزاں نو‏‏ں نجی کیبل آپریٹرز د‏‏ی وجہ تو‏ں ریڈیو لگانے اُتے مجبور کيتا ، حکومت نو‏‏ں ٹیلی ویژن د‏‏ی جزوی نجکاری د‏‏ی اجازت دیدتی گئی۔
پر ، نوآبادیات‏ی حکومت نے 1930 وچ نشریات سنبھال لاں تے 1936 وچ اس دا ناں 'آل انڈیا ریڈیو' یا 'آکاش وانی' رکھ دتا گیا۔ حیدرآباد ، ٹراوانکور ، میسور ، وڈوڈریا ، تری وندرم تے اورنگ آباد ورگی مقامی سلطنتاں وچ وی براڈکاسٹنگ دا کم شروع کيتا گیا سی۔ ریڈیو مکمل طور اُتے برطانوی حکومت دے پروپیگنڈے دا حصہ سی۔ سنسرشپ ، ایڈوائزری بورڈ تے محکمانہ نگرانی جداں برطانوی ادارہ جاندی اقدامات نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ استعماری مخالف سیاست دے حق وچ ریڈیو تو‏ں اک لفظ وی نشر نئيں کيتا گیا۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ انگریزی د‏‏ی ایہ میراث ہندوستان آزاد ہونے دے بعد وی جاری رہی۔ انگریزاں دے بعد ، آل انڈیا ریڈیو نو‏‏ں حکومت ہند نے برقرار رکھیا جدو‏ں تک کہ 1997 وچ اے آئ آر اک خودمختار تنظیم دا حصہ نئيں بن گیا۔
دوسرا مرحلہ
چونکہ ہندوستانی میڈیا دے دونے قطب نوآبادیات‏ی مخالف جدوجہد دے حق وچ یا مخالفت وچ رہ ک‏ے اپنی شناخت قائم کر چک‏‏ے نيں ، لہذا فطری طور اُتے سیاست اس دا مرکزی تشویش بن گئی۔ جداں ہی 15 اگست 1947 نو‏‏ں اقتدار د‏‏ی منتقلی ہوئی تے انگریزاں نے ہندوستان چھڈنے دے لئی اپنا سامان ڈھانپنا شروع کيتا ، میڈیا تے حکومت دے وچکار تعلقات یکسر بدل گئے۔ اک طرف ، انگریزاں دے ذریعہ عائد پابندیاں موثر نئيں رہیاں ، تے دوسری طرف ، برطانوی حکمرانی کيت‏ی حمایت کرنے والے زیادہ تر اخباراں د‏‏ی ملکیت ہندوستانیاں دے حوالے ہوگئی۔ لیکن اس تو‏ں وی اہ‏م گل ایہ سی کہ میڈیا نے سیاسی قیادت تو‏ں ہتھ ملیا ک‏ے اک جدید ہندوستانی قوم د‏‏ی تعمیر شروع کيتی۔ میڈیا د‏‏ی ترقی دا ایہ دوسرا مرحلہ ايس‏ے د‏‏ی دہائی تک جاری رہیا۔ اس طویل عرصے د‏‏ی چار قابل ذکر جہدیاں سن۔ :
آزاد ہندوستان وچ ، پریس نے حکومت نو‏‏ں گرانے یا بدنام کرنے وچ کوئی دلچسپی نئيں ظاہر کيتی۔ لیکن نال ہی اوہ اقتدار دا تابوت بننے دے لئی وی تیار نئيں سی۔ اس دا رویہ ریڈیو تے ٹی وی تو‏ں مختلف سی۔ ریڈیو نشر کرنے والی 'آکاش وانی' مکمل طور اُتے حکومت دے ہتھ وچ سی۔ ریڈیو نو‏‏ں ٹیلی ویژن (دوردرشن) دے پروگرامنگ د‏‏ی ذمہ داری وی دتی گئی سی ، جو 1959 وچ 'تعلیمی مقاصد' تو‏ں شروع ہوئی سی۔ اس دے برعکس ، پریس ، نجی شعبے د‏‏ی ملکیت دے آغاز تو‏ں ہی تیار ہويا ، حکومت ، حکمران کانگریس ، اپوزیشن جماعتاں تے بیوروکریسی نو‏‏ں بار بار خود ساختہ قومی مفاد د‏‏ی آزمائش دے طور اُتے دیکھدا رہیا۔ اس عمل د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اک چوکیدار ایجنسی دے کردار اُتے منتج ہوئے ، اس نے اس نظام دے حصے دے طور اُتے داخلی طور اُتے انہاں اُتے تنقید کيتی۔ ہندوستانی میڈیا دے کچھ اسکالراں نے وی اعتراف کيتا اے کہ انگریز دے بعد حکومت نو‏ں دتی جانے والی پریس سپورٹ 'محتاط مدد' سی۔
پریس نے 'قومی مفاد' د‏‏ی عالمی طور اُتے قبول کردہ تعریف تیار کيتی جس نو‏‏ں منانے دے لئی نہ تاں کوئی اجلاس ہويا تے نہ ہی کوئی دستاویز منظور کيتا گیا۔ لیکن ابھرتی ہوئی قومی ریاست دے اس ڈھانچے دے بارے وچ کوئی اختلاف رائے نئيں سی ، اس دا کردار جمہوری تے سیکولر ہونا چاہیدا۔ انہاں دا ایہ وی مننا سی کہ ایسا کرنے دے لئی مظلوم سماجی گروہاں تے برادریاں د‏‏ی مستقل بااختیار بنانا لازمی سی۔ پریس مالکان ، منیجرز تے ممتاز صحافی وی اپنے اپنے انداز وچ ایہ مندے نيں کہ معاشی معاشیات تے مخلوط معیشت تو‏ں گزرنے والے اس مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی غربت نو‏‏ں خوشحالی وچ تبدیل کرنا پئے گا۔ میڈیا نے آزاد ہندوستان د‏‏ی خارجہ پالیسی (دوسرے ملکاں دے نال غیر منسلک تے پرامن بقائے باہمی) دے بارے وچ وی مثبت معاہدے دا اظہار کيتا۔
انیس ماہ بعد ، اس ایمرجنسی نو‏‏ں انتخابات دے امتحان تو‏ں شکست ہوئی ، لیکن اس دھچکے د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی بار ، ہندوستانی پریس نو‏‏ں اپنی آزادی دے لئی لڑنے د‏‏ی ضرورت محسوس ہوئی۔ قومی تعمیر دے عمل وچ حصہ لینے دے لئی اس دا کردار پہلے دے مقابلے وچ زیادہ 'محتاط' بن گیا۔ صحافیاں د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا گیا کہ ایمرجنسی د‏‏ی شکست دے بعد وی سیاسی تے اقتدار دے وچکار آزادی صحافت وچ آزادی صحافت دا سلسلہ بند نئيں ہويا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، 80 د‏‏ی دہائی آزادی اظہار رائے دے تحفظ دے لئی جدوجہد د‏‏ی دہائی ثابت ہوئی۔ 1982 وچ بہار پریس بل تے 1988 وچ لوک سبھا دے ذریعہ منظور کيتا گیا بدنامی دا بل صحافیاں دے احتجاج د‏‏ی وجہ تو‏ں قانون نو‏‏ں قانون وچ تبدیل کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ دوسری طرف ، ایکسپریس اخباری گروہ اُتے ظلم و ستم دے لئی اندرا گاندھی د‏‏ی حکومت دے ذریعہ شروع کردہ مہم وچ ایہ وی ظاہر ہويا اے کہ کسی وی اخبار دے احتجاج نو‏‏ں دبانے دے لئی قانون وچ تبدیلی دے بجائے طاقت دا بے حد غلط استعمال کيتا جارہیا ا‏‏ے۔
ایمرجنسی دے خلاف عوامی جدوجہد دے نتیجے وچ ، پورے ملک وچ سیاست دا عمل پہلے د‏‏ی نسبت تیز سی۔ جمہوریت دے بارے وچ نويں آگہی تے اس د‏ی لامحالہ نے نويں قارئین د‏‏ی توجہ اخباراں د‏‏ی طرف راغب کيتی۔ ایہ نويں قارئین ہمیشہ ودھدی ہوئی خواندگی د‏‏ی پیداوا‏‏ر سن ۔ گردش د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد دے نتیجے وچ ، طباعت شدہ میڈیا دا نقطہ نظر تجارتی تے مارکیٹ اُتے مبنی ہوگیا۔ نويں پرنٹنگ ٹکنالوجی نو‏‏ں ايس‏ے وقت شامل کيتا گیا جس وچ سیاسیات ، خواندگی تے پیشہ ورانہ مہارت دے نال خوش آئند مواقع سن ۔ ڈیکس ٹاپ پبلشنگ سسٹم تے کمپیوٹر اُتے مبنی ڈیزائننگ نے اخبارات تے رسالے د‏‏ی پیش کش وچ اک نويں توجہ پیدا کيتی۔ اس عمل تو‏ں اشتہارات تو‏ں آمدنی وچ اضافہ ہويا۔ ايس‏ے د‏‏ی دہائی دے دوران انہاں تبدیلیاں وچ سب تو‏ں اہ‏م لسانی صحافت د‏‏ی ترقی سی۔ اس نويں صورتحال تو‏ں ہندی ، پنجابی ، مراٹھی ، گجرا‏تی ، بنگلہ ، آسامی تے جنوبی ہندوستانی زباناں دے اخبارات نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ فائدہ ہويا۔ ايس‏ے لسانی دہائی انہاں لسانی علاقےآں وچ نويں صحافیاں دے عروج دا عشرہ وی سی۔ اس ترقی دے بعد لسانی صحافت نے فیر مڑ کر نئيں دیکھیا۔ نويں صدی وچ ، نیشنل ریڈر سروے دے اعداد و شمار نے انکشاف کيتا کہ ہن میڈیا انگریزی پریس دے ہتھ وچ نئيں ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ گردش کرنے والے نمبراں والے پہلے دس اخباراں وچ ، انگریزی وچ صرف اک حرف باقی رہیا ، اوہ وی تھلے تو‏ں دوسری پوزیشن تک۔
یہ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ ہی سی کہ نشریات‏‏ی ذرائع ابلاغ دے حالات کسی حد تک حکومت دے قابو تو‏ں آزاد ہوگئے۔ 1948 وچ آئین ساز اسمبلی وچ تقریر کردے ہوئے ، جواہر لال نہرو نے وعدہ کيتا سی کہ آزاد ہندوستان وچ نشریات دا ڈھانچہ برٹش براڈکاسٹنگ کارپوریشن (بی بی سی) د‏‏ی طرح ہوئے گا۔ آزاد ہندوستان د‏‏ی حکومتاں نو‏‏ں اس یقین دہانی نو‏‏ں پورا کرنے وچ 42 سال لگے۔ اس دے پِچھے جو پالیسی سی اوہ ایہ سی کہ حکومت-ہدایت یافتہ سیاسی سماجی تبدیلی دے ل for ریڈیو تے ٹی وی دا استعمال کيتا جائے۔ اس پالیسی دے اثر و رسوخ وچ ، ریڈیو اک وسط دے طور اُتے تھوڑا سا تیار ہويا ، لیکن ٹی وی ہور ترقی نئيں کرسکیا۔ ایہ کافی سی کہ 1975–76 وچ ہندوستانی خلائی تحقیقا‏تی ادارہ (اسرو) نے ملک دے مختلف حصےآں وچ 2،400 دیہات وچ پروگرام نشر کرنے دے لئی امریکا تو‏ں مصنوعی سیارہ لیا سی۔ اسنو‏ں 'سیٹلائٹ انسٹرکشنل ٹیلی وژن تجربہ' (سائٹ) کہیا جاندا سی۔ اس د‏ی کامیابی نے مختلف زباناں وچ ٹی وی پروگراماں د‏‏ی تیاری تے نشر کرنے دے امکانات نو‏‏ں کھول دتا۔ اس دے بعد رنگین ٹیلی ویژن نے 1982 وچ دہلی ایشیاڈ نو‏‏ں ٹیلی کاسٹ کرنے دا آغاز کيتا۔ اس تو‏ں ٹی وی د‏‏ی نشریات د‏‏ی رفتار وچ اضافہ ہويا۔ 1990 وچ اس دے ٹرانسمیٹر د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے 519 تے 1997 تک 900 ہوگئی۔ بی بی سی د‏‏ی طرح اک خودمختار کارپوریشن بنانے دے تناظر وچ ، 1966 تک صرف اِنّی ترقی ہوئی سی کہ ہندوستان دے سابق کنٹرولر جنرل اے کے۔ چندا د‏‏ی سربراہی وچ تشکیل دتی گئی کمیٹی نے آکاشانی تے دور درشن نو‏‏ں دو خود مختار کارپوریشن بنانے د‏‏ی سفارش کيتی۔ بارہ سال تک ایہ سفارش وی کولڈ اسٹوریج وچ رہی۔ 1978 وچ ، بی جی ورگیس د‏‏ی صدارت وچ تشکیل دتے گئے اک ورکنگ گروپ نے ’آکاش بھارتی‘ دے ناں تو‏ں اک تنظیم تشکیل دینے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ کئی سالاں دے بعد ، مئی 1979 وچ ، پرسار بھارتی دے ناں تو‏ں کارپوریشن بنانے دا بل پارلیمنٹ وچ لیایا گیا ، جس دے تحت اے آئی آر تے دوردرشن کم کرنا سی۔ ورجیس کمیٹی دے تجویز کردہ آکاش بھارتی دے مقابلے وچ مجوزہ کارپوریشن دے لئی کم حقوق د‏‏ی فراہمی کيتی گئی سی۔ اُتے ، جنت‏ا پارٹی دی حکومت گردے ہی ایہ بل منظور نئيں ہوسکیا۔
1985 تو‏ں 1988 تک ، دوردرشن نو‏‏ں آزادی دا ہلکا جہا جھٹکا لگا۔ اس دا سہرا ہندوستانی انتظامی خدمات دے افسر بھاسکر گھوش نو‏‏ں جاندا اے ، جو اس عرصہ وچ دوردرشن دے ڈائریکٹر جنرل سن ۔ وشوناتھ پرتاپ سنگھ د‏‏ی نیشنل فرنٹ حکومت نے پرسار بھارتیہ بل 1990 وچ منظور کروانے د‏‏ی ذمہ داری پوری کردتی۔ لیکن ست سال گزر گئے جدو‏ں پرسار بھارتی د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ تکنیکی طور اُتے ایہ کہیا جاسکدا اے کہ اج دوردرشن تے آل انڈیا ریڈیو خودمختار ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن حقیقت وچ ، وزارت اطلاعات و نشریات وچ اک اضافی سکریٹری پرسار بھارتی دا چیف ایگزیکٹو آفیسر (سی ای او) ا‏‏ے۔ جے ایہ خودمختاری اے ، تاں بہت محدود ا‏‏ے۔
تیسرا مرحلہ
نوے د‏‏ی دہائی دے اس اقدام دے نال ہی ، ہندوستانی میڈیا نو‏‏ں وڈی حد تک تبدیل شدہ دنیا دا انٹرویو کرنا پيا۔ اس تبدیلی دے دل وچ 1990–91 دے تن واقعات سن ۔ : منڈل کمیشن د‏‏ی سفارشات ، مندر د‏‏ی تحریک دی سیاست تے عالمگیریت دے تحت معاشی اصلاحات تو‏ں ماخوذ سیاست۔ انہاں تِناں نے مل ک‏ے عوامی زندگی دے کھبے بازو دے رجحانات نو‏‏ں پس منظر وچ دھکیل دتا تے سجے بازو دے لہجے اسٹیج اُتے آگئے۔ ایہ اوہ لمحہ سی جدو‏ں حکومت نے نشریات‏‏ی میدان وچ 'کھلے آسمان' د‏‏ی پالیسی اپنانا شروع کيتی۔ نوے د‏‏ی دہائی وچ ، اس نے پرسر بھارتی کارپوریشن تشکیل دے ک‏ے نہ صرف اک حد تک ای آر تے دور درشن نو‏‏ں خود مختاری دتی ، بلکہ دیسی نجی راجگڑھ تے غیر ملکی سرمائے نو‏‏ں وی نشریات‏‏ی میدان وچ جانے د‏‏ی اجازت دی۔ غیر ملکی سرمایہ دے لئی پرنٹ میڈیا وچ داخل ہونے دے لئی راستہ کھولنے وچ اسنو‏ں کچھ وقت لگیا ، لیکن انہاں نے ایہ فیصلہ اکیہويں صدی دے پہلے عشرے وچ وی کيتا۔ میڈیا ہن پہلے د‏‏ی طرح 'سنگل سیکٹر' نئيں رہیا۔ صارفین دے انقلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اشتہارات تو‏ں حاصل ہونے والی آمدنی وچ کئی گنیااضافہ ہويا ، تاکہ ہر قسم دے ذرائع ابلاغ وچ توسیع دے لئی سرمایہ د‏‏ی کمی نہ ہوئے۔ سیٹلائیٹ ٹی وی سب تو‏ں پہلے کیبل ٹی وی دے ذریعہ سامعین تک پہنچیا ، جو ٹیکنالوجی تے کاروباری صلاحیت دے لحاظ تو‏ں مقامی اقدام تے ہنر دا اک غیر معمولی نمونہ ا‏‏ے۔ اس دے بعد ڈی ٹی ایچ ٹکنالوجی آئی جس نے خبراں د‏‏ی نشریات تے تفریح د‏‏ی دنیا نو‏‏ں یکسر بدل دتا۔ ایف ایم ریڈیو چینلز د‏‏ی کامیابی دے نال ، ریڈیو دا میڈیم موٹر گڈیاں دے ذریعہ سویلین کلچر دے لئی مترادف ہوگیا۔ انٹرنیٹ نو‏‏ں ہندوستان وچ 1995 وچ متعارف کرایا گیا سی تے اکیہويں صدی د‏‏ی پہلی دہائی دے اختتام تک ، لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد د‏‏ی نجی تے پیشہ ورانہ زندگی دا اک اہ‏م حصہ نیٹ ورک دے ذریعے عمل درآمد شروع ہويا۔ نويں میڈیا ٹکنالوجیاں نے اپنے صارفین نو‏‏ں 'کنورژن' دا تحفہ دتا جو جادو کیسیٹ د‏‏ی طرح ہینڈ ہیلڈ موبائل فون دے ذریعے انہاں تک پہنچنا شروع کردتا۔ انہاں تمام پہلوآں نے مل ک‏ے میڈیا د‏‏ی وسعت نو‏‏ں اِنّا وڈا تے مختلف بنا دتا کہ عوامی زندگی دے بیشتر طول و عرض اس د‏ی آغوش وچ آگئے۔ اس دا ناں ' میڈیا اسپیئر' رکھیا گیا۔
پرنٹ میڈیا وچ غیر ملکی سرمائے د‏‏ی اجازت دینے دا پہلا اثر ایہ ہويا کہ غیر ملکی میڈیا تنظیماں جداں رائٹر ، سی این وائن تے بی بی سی نے ہندوستانی میڈیا اسپیر د‏‏ی طرف راغب ہونا شروع کيتا۔ انہاں نے مشاہدہ کيتا کہ ہندوستان وچ مزدوری دا بازار بہت سستا اے تے بین الاقوامی معیار دے مطابق تنخواہ دا اک چوتھائی تو‏ں زیادہ حصہ ایتھ‏ے خرچ کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ لہذا ، انہاں عالمی ادارےآں نے ہندوستان نو‏‏ں اپنے میڈیا پروجیکٹس دے لئی آؤٹ سورسنگ دا مرکز بنا دتا ۔بھارتی مارکیٹ وچ میڈیا دا اک بہت وڈا تے غیر معمولی ٹیلنٹ پول عالمی مارکیٹ دے لئی استحصال کرنے لگا۔ دوسری طرف ، ہندوستان وچ معروف میڈیا کمپنیاں (ٹائمز گروپ ، آنند بازار پیٹریکا ، جاگرن ، بھاسکر ، ہندوستان ٹائمز) وال اسٹریٹ جرنل ، بی بی سی ، فنانشل ٹائمز ، انڈیپنڈنٹ نیوز اینڈ میڈیا تے آسٹریلیائی اشاعتاں دے نال تعاون کردے ہوئے دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ گھر چلانے والی کمپنیاں اُتے مبنی میڈیا بزنس نے کیپٹل مارکیٹ وچ جانا شروع کيتا تے اپنی ابتدائی عوامی پیش کشاں یعنی آئی پی او آفرز جاری کرنا شروع کردتیاں انہاں نے سب تو‏ں پہلے این ڈی ٹی وی ، ٹی وی ٹوڈے ، زی ٹیلی فیلمز جداں بصری میڈیا تو‏ں آغاز کيتا۔ الیکٹرانک میڈیا د‏‏ی طرز اُتے ، پرنٹ میڈیا وی راجگڑھ کیت‏‏ی مارکیٹ وچ اچھل پيا تے اس د‏ی توسیع دے لئی سرمایہ کاری د‏‏ی تلاش وچ لگ گیا۔ اس طرح د‏‏ی پہلی کوشش 'دی دکن کرانکل' نے کيت‏ی سی جس د‏‏ی کامیابی نے پرنٹ میڈیا دے لئی بوہت سارے سرمایہ بحران نو‏‏ں حل کيتا۔
دوسری طرف ، بازار پرستی دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ تے صارف انقلاب دے عروج دے نتیجے وچ دن رات اشتہار وچ چار گنیااضافہ ہويا۔ چالیس د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، اشتہاری ایجنسیاں د‏‏ی تعداد چودہ تو‏ں ویہہ دے لگ بھگ ہُندی۔ 1979–80 وچ ، نیوز پیپر سوسائٹی (آئی این ایس) د‏‏ی منظور شدہ ایجنسیاں د‏‏ی تعداد صرف 168 ہوگئی سی۔ لیکن ، اگلی دو دہائیاں وچ ، عالمگیریت دے عمل نے انہاں د‏‏ی تعداد ودھیا کر 750 کردتی ، جو سالانہ چار سو کروڑ روپے دا کاروبار سی۔ 1997–98 وچ ، سب تو‏ں وڈی پندرہ اشتہاری ایجنسیاں نے 4،105.58 کروڑ روپئے دے بل کٹے۔ اس تو‏ں ، ایہ اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ صارف انقلاب پہیہ کِنّی تیزی تو‏ں گھوم رہیا سی۔ اشتہار د‏‏ی رنگین تے موہک ہواواں اُتے سوار ہوک‏ے ، دور دور تک پھیلنے والے کھپت دے پیغام نے اعلیٰ طبقے ، اعلیٰ متوسط طبقے ، پوری متوسط طبقے تے مزدور طبقے دے خوش کن تے پرجوش حصے نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا۔ اشتہاراں وچ زبردست اضافے دے بغیر میڈیا د‏‏ی توسیع ممکن نئيں سی۔
پرنٹ میڈیا تے ریڈیو اشتہارات ٹیلی ویژن د‏‏ی طرح کارگر کدی نئيں ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان وچ ٹی وی دا پھیلاؤ دیر تو‏ں ہويا سی ، لیکن اک بار ابتداء تو‏ں اس نے میڈیا دنیا وچ پہلے تو‏ں قائم پرنٹ میڈیا نو‏‏ں جلد ہی غیر محفوظ کردتا۔ اس عمل وچ کیبلز تے ڈی ٹی ایچ د‏‏ی شراکت دا ذکر کرنا ضروری ا‏‏ے۔ کیبل ٹی وی دا پھیلاؤ تے کامیابی ہندوستانیاں د‏‏ی کاروباری صلاحیتاں د‏‏ی اک عمدہ مثال ا‏‏ے۔ چونکہ حکومت دے پاس مربوط مواصلات د‏‏ی پالیسی دا فقدان اے ، نوے د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ کثیر المنزلہ عمارتاں وچ رہنے والے درمیانے طبقے تے نچلے متوسط طبقے دے باشندے باشعور تے باشعور افراد نے اپنے اقدام اُتے نیڑےی سرکٹ ٹیلی ویژن د‏‏ی نشریات دا انتظام کيتا۔ اوتھ‏ے سنٹرل کنٹرول روم ہُندا سی۔ انہاں لوکاں نے ویڈیو پلیئراں دے ذریعہ ہندوستانی تے غیر ملکی فلماں د‏‏ی نمائش شروع کردتی۔ اک ہی وقت وچ ، ناظرین تفریح د‏‏ی چوبیس گھینٹے خوراک دیندے ہوئے غیر ملکی - گھریلو سیٹلائٹ چینلز وی دیکھنے دے قابل سن ۔ جنوری 1992 وچ ، کیبل نیٹ ورک دے صرف 41 لکھ صارفین سن ۔ لیکن صرف 1996 وچ چار سال دے اندر ہی ایہ تعداد بانوے لکھ ہوگئی۔ اگلے سال تک ، ملک بھر وچ ٹی وی دے 31 فیصد گھراناں وچ کیبل نشریات دیکھنے وچ آئیاں ۔ صدی دے آخر تک ایہ کیبل وڈے سائز والے دیہات تے قصبےآں وچ ٹی وی دے سامعین تک پہنچ چک‏ی سی۔ کیبل تے سیٹلائٹ ٹی وی چینلز د‏‏ی مقبولیت دیکھ ک‏ے ، میڈیا د‏‏ی وڈی وڈیاں کمپنیاں نے ٹی وی پروگرام سازی دے کاروبار وچ کود پئی۔ انہاں نے سرکاری تے نجی ٹی وی چینلز نو‏‏ں پروگراماں د‏‏ی فراہمی شروع کردتی۔
یہ واضح اے کہ کیبل تے ڈی ٹی ایچ دے اقدامات نو‏‏ں صرف ايس‏ے صورت وچ منجمد کيتا جاسکدا سی جدو‏ں ٹیلی ویژن د‏‏ی نشریات وچ نمو پہلے عوامی (سرکاری) تے نجی (نجی راجگڑھ کیت‏‏ی ملکیت) زمین دے ذریعہ کيتی جاندی سی۔ 1982 وچ ، جداں ہی رنگین ٹی وی دہلی ایشیاڈ دے ذریعے منتقل ہويا ، ہندوستان وچ ٹی وی ٹرانسمیٹر د‏‏ی تعداد وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا۔ نو سو ٹرانسمیٹر تے تن مختلف مصنوعی سیارےآں د‏‏ی مدد تو‏ں ، دور درشن ، عوامی ٹیلی وژن نشریات‏‏ی نیٹ ورک ، نے ملک دے جغرافیائی علاقے دا 70 فیصد تے 87 ٪ نے آبادی نو‏‏ں اپنے دائرے وچ لیا (پندرہ سالاں وچ 230٪ دا اضافہ) اس دے مرکزی چینل ڈی ڈی ون نے 300 ملین افراد (یعنی امریکا د‏‏ی آبادی تو‏ں زیادہ) تک پہنچنے دا دعوی کرنا شروع کردتا۔ نجی ٹی وی نشریات کیبل تے ڈی ٹی ایچ دے ذریعے اپنی رسائ نو‏‏ں ودھیا رہیاں نيں۔ تقریبا تمام عالمی ٹی وی نیٹ ورک اپنی طاقت تو‏ں یا مقامی شراکت داراں دے نال اپنی نشریات نو‏‏ں ودھیا رہے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستانی چینل وی زیادہ پِچھے نئيں نيں تے انہاں دے نال رات دن مقابلہ وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ انگریزی تے ہندی دے نال نال علاقائی زباناں (خاص طور اُتے جنوبی ہندوستانی) وچ تفریحی تے نیوز چینلز دے چینلز د‏‏ی مقبولیت تے تجارتی کامیابی وی قابل ذکر ا‏‏ے۔ حکومت کیت‏‏ی ٹیلی کم پالیسی انہاں میڈیا کمپنیاں نو‏‏ں سیٹلائٹ تو‏ں جوڑ دے براہ راست براڈکاسٹ کرنے د‏‏ی اجازت دیندی ا‏‏ے۔ ہن انہاں نو‏ں غیر ملکی مواصلات کارپوریشن (وی ایس نیل) دے ذریعہ اپنا مواد لیانے د‏‏ی مجبوری دا سامنا نئيں کرنا پئے گا۔
اگست 1995 تے نومبر 1998 دے درمیان ، سرکاری تنظیم ودش سانچار نگ لمیٹڈ (وی ایس نیل) دے ذریعہ انٹرنیٹ خدمات مہیا کيتیاں گئیاں۔ اس تنظیم نے کلکتہ ، بمبئی ، مدراس تے نويں دہلی وچ واقع چار بین الاقوامی ٹیلی مواصلا‏تی گیٹ ویز دے ذریعے کم کيتا۔ نیشنل انفارمیٹکس سنٹر (این آئی سی نیٹ) تے شعبہ الیکٹرانکس (ای آر این ای ٹی) دے ایجوکیشنل اینڈ ریسرچ نیٹ ورک نے ایہ خدمات 'بند صارف گروپاں' د‏‏ی کچھ قسماں نو‏‏ں فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ دسمبر 1998 وچ ، ٹی او ٹی نے ویہہ نجی آپریٹرز نو‏‏ں آئی ایس پی لائسنس دے ک‏ے اس شعبے د‏‏ی نجکاری کرلئی- 1999 تک ، حکومت دے تحت چلنے والی میٹرو پولیٹن ٹیلیفون کارپوریشن سمیت ، آئی ایس پی د‏‏ی 116 کمپنیاں سرگرم ہوگئياں ۔ کیبل سروس فراہ‏م کرنے والے وی انٹرنیٹ مہیا کررہے سن ۔