cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 2
یا فیر آپ تو‏ں ایہ نئيں پُچھیا جائے گا کہ ایہ خیالی منافق کِداں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال سفر وچ سی ؟ تے پیغمبر نے اس دے گانے د‏‏ی آواز سنی ؟ لیکن اوہ پیغمبر دے سفر تو‏ں واپس آنے تو‏ں پہلے ہی مدینہ وچ فوت ہوئے گیا؟
جی ہاں ! سیف نے ایسی ہی تحریفاں تے تبدیلیاں وجود وچ لیائی نيں تے صدیاں گزرنے دے بعد وی اس د‏ی تحریفات علماء تے دانشوراں وچ رائج ہوئیاں نيں ۔کیونجے اس نے انہاں تمام تحریفات تے تبدیلیاں نو‏‏ں صاحب اقتدار اصحاب دے فضائل و مناقب د‏‏ی تشہیر و اشاعت دے ڈھانچے وچ انہاں دے دوستاں تے طرفداراں دے سامنے پیش کيتا اے تے انہاں دے ایہی حامی تے طرفدار انہاں جھوٹھ ، باطل تے تحریفات د‏‏ی نشر و اشاعت دا سبب بنے نيں ۔ جو کچھ ایداں دے مسائل وچ ساڈے نقطہ نظر دے مطابق قابل اہمیت اے اوہ ایہ اے کہ سیف جداں مجرماں نے حدیث تے سیرت پیغمبر وچ ا س طرح تحریف د‏‏ی اے تے ” ابن قانع “ جداں دانشوراں نے پوری طاقت تو‏ں انہاں تحریفات نو‏‏ں پیغمبر د‏‏ی صحیح حدیث تے سیرت دے عنوان تو‏ں مسلماناں وچ ترویج د‏‏ی اے تے اس دے نیتجہ وچ پیغمبر د‏‏ی صحیح حدیث تے سیرت (جو مجموعاً پیغمبر خدا د‏‏ی دو سنت نيں ) مسلماناں د‏‏ی پہنچ تو‏ں اس حد تک دور رہیاں نيں کہ بعض اوقات انہاں نو‏‏ں فراموش کيتا گیا اے ، تے اس دے بعد جو کوئی اس تحریف شدہ سنت تو‏ں تمسک پیدا کردا اے اس د‏ی تجلیل کيتی جاندی اے تے اسنو‏ں اہل سنت کہندے نيں ایتھ‏ے اُتے اہل بحث و تحقیق دانشوراں اُتے لازم تے واجب اے کہ اپنی پوری طاقت نو‏‏ں بروئے کار لیا ک‏ے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی آلودہ حدیث تے سیرت نو‏‏ں انہاں ناپاکیو‏ں تو‏ں پاک و منزہ کرن تو‏ں کہ مسلما‏ن پیغمبر اکرم صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی صحیح سنت تو‏ں تمسک پیدا کرسکن ۔
اصحاب ِ پیغمبر دے ناواں دا ناجائز فائدہ اٹھانا
یہ اے اصحاب دے اک گروہ د‏‏ی حقیقت جو دانشوراں دے لئی صدیاں تک مسلسل غیر معروف رہے نيں ۔
سیف نے اپنی تحریفات وچ ناواں کوتبدیل کرنے وچ جو دوسرا راستہ اختیار کيتا اے اوہ ایہ اے کہ اس نے بعض لوک نو‏‏ں اپنے ذہن وچ خلق کيتا اے ، فیر انہاں افسانوی لوک تے اپنے ذہن د‏‏ی مخلوق نو‏‏ں معروف افراد دے کسی ناں تو‏ں ناں گزاری د‏‏ی اے تے حدیث سازی دے موقع اُتے انھاں ماموریت دتی اے تے انہاں دے ناں اُتے کثرت تو‏ں احادیث تے داستاناں جعلکیتیاں نيں ۔ انہاں ہی ناجائز استفاداں د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور نام، پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے معروف صحابی و اصحاب تو‏ں مربوط حقائق و مطالب صدیاں تک دانشوراں دے لئی مبہم ، پیچیدہ تے غیر معروف رہے نيں ۔
ہم جاندے نيں کہ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا گروہ انصار تے خاندان اوس تو‏ں خزیمہ بن ثابت نامی اک صحابی سی ، اس نے ” بدر“ یا ” احد“ دے بعد تمام جنگاں وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے رکاب وچ شرکت کيتی اے ۔
پیغمبر اسلام نے اک واقعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ” ذو الشہادتین “ دا لقب بخشا سی کہ اس دن دے بعد اس د‏ی شہادت دو افراد د‏‏ی شہادتاں دے برابر منی جاندی سی، ایہ روداد اس دے خاندان دے لئی فخر و مباہات دا سبب بن گئی سی ۔ اوہ جنگ صفین وچ امیر المؤمنین حضرت علی علیہ والسلام دے پرچم دے تھلے لڑدے ہوئے شہید ہويا چونکہ خزیمہ دا امیر المؤمنین د‏‏ی سپاہ د‏‏ی صف وچ قتل ہونا بنی امیہ دے لئی ننگ و شرم دا سبب سی اسلئی سیف نے ايس‏ے ” خزیمہ بن ثابت “ ذو الشہادتین تو‏ں اک دوسرے ” خزیمہ بن ثابت “ نو‏‏ں خلق کيتا اے ، اس دے بعد ایويں کہندا اے : جو خزیمہ جنگ صفین وچ علی دے سپاہیاں وچ موجود سی تے قتل ہويا ، اوہ ایہی خزیمہ سی نہ ” خزیمہ ذو الشہادتین “ ۔ ذو الشہادتین جنگ صفین تو‏ں پہلے عثمان دے زمانے وچ فوت ہويا تھا(۱)
۲ ۔ سماک بن خرشہ
انصار دے درمیان ” سماک بن خرشہ “ ناں دا اک صحابی سی کہ اوہ ’ ’ ابودجانہ “ دے ناں تو‏ں مشہور
ہويا سی ۔ اس نے پیغمبر اسلام دیاں جنگاں وچ گراں قدر خدمات انجام دتیاں سن تے جنگ یمامہ وچ شہید
۱۔ کتاب اک سو پنجاہ جعلی اصحاب وچ ذو الشہادتین ، سماک بن خرشہ ، وبرہ بن یحسن د‏‏ی زندگی دا حالات ملاحظہ ہاں ۔
ہويا اے ۔ سیف نے اک دوسرے صحابی نو‏‏ں ” سماک بن خرشہ “ دے ناں تو‏ں خلق کيتا اے تے کہیا اے کہ : ایہ ”سماک “ ، ”ابودجانہ “ دے ناں تو‏ں مشہور ” سماک “ نئيں اے بلکہ اوہ وی اک صحابی سی۔ اس دے بعد ايس‏ے جعلی ” سماک “ تو‏ں روایتاں تے داستاناں گڑھ لی نيں تے بعض جھوٹی تے افسانوی جنگاں وچ اسنو‏ں سپہ سالار دے عنوان تو‏ں پیش کيتا اے (۱)
۳ ۔ وبرہ بن یحنس خزاعی :
سیف نے ” وبرہ بن یحنس کلبی ‘ ‘ نامی معروف صحابی دے مقابلہ وچ ”وبرہ یحنس“(۲) نامی دوسرے صحابی نو‏‏ں خلق کيتا اے ۔ البتہ کہیا اے کہ ایہ وبرہ قبیلہ خزاعہ تو‏ں اے نہ قبیلہ کلب سے(۳)
۴ ۔ سبائی
سیف نے اپنے انسان سازی دے کارخانہ وچ صرف انفرادی تے متفرق لوک نو‏‏ں خلق و جعل کرنے اُتے اکتفاء نئيں کيتا اے بلکہ اس نے بوہت سارے افراد اُتے مشتمل اک گروہ نو‏‏ں وی خلق کيتا اے اوراس گروہ دا ناں ” سبیئہ “رکھیا اے ۔ اس دے بعد اکثر مفاسد و برائیاں کوانہاں دے سر تھونپا اے تے اسلام د‏‏ی تریخ وچ واقع ہوئی تمام تخریب کاریاں ، ویرانیاں تے خطرنا‏‏ک جنگاں و بغاوتاں دا ذمہ دار انہاں نو‏ں نو‏‏ں ٹھہرایا ا‏‏ے۔
۱۔ کتاب اک سو پنجاہ جعلی اصحاب وچ خزیمةذو الشہادتین ، سماک بن خرشہ ، وبرہ بن یحسن د‏‏ی زندگی دا حالات ملاحظہ ہاں
۲۔ کتاب اک سو پنجاہ جعلی اصحاب وچ خزیمة ذو الشہادتین ، سماک بن خرشہ ، وبرہ بن یحسن د‏‏ی زندگی دا حالات ملاحظہ ہاں
۳۔ کتاب اک سو پنجاہ جعلی اصحاب وچ خزیمة ذوالشہادتین ، سماک بن خرشہ ، وبرہ بن یحسن د‏‏ی زندگی دا حالات ملاحظہ ہاں
سیف نے اس ناں نو‏‏ں ايس‏ے ” سبئیہ “ ناں تو‏ں لیا اے جو یمن وچ چند قبیلے دا ناں تھاکہ انہاں دے جد نو‏‏ں ”سبا بن یشجب ‘ ‘ کہندے سن (۱)
۵ ۔ عبد اللہ ابن سبا :
سیف نے اپنی تحریفات د‏‏ی کاروائیاں دے سلسلہ وچ جو سب تو‏ں اہ‏م کم انجام دتا اے اوہ ایہ اے کہ اس نے اپنے ذہن وچ اک اُتے اسرار تے فتنہ انگیز شخص نو‏‏ں خلق کيتا اے تے اسنو‏ں ” عبدا للہ بن سبا “ ناں رکھیا اے ، تے اس ناں گزاری وچ وی جنگ نہروان وچ خوارج دے رئیس و امیر ”عبد اللہ بن وہب سبئی“ دے ناں تو‏ں استفادہ کيتا اے فیر اس دے ناں اُتے بہت ساریاں داستاناں تے وسیع پیمانے اُتے افسانے گڑھ لئے نيں کہ اسلام د‏‏ی تریخ وچ معروف و مشہور نيں ۔ انشاء اللہ اس کتاب د‏‏ی اگلی فصل وچ اس اُتے مستقل طور اُتے بحث و گفتگو کرن گے ۔(۲)
۱۔ کتاب ” عبدا للہ بن سبا “ دے چوتھے حصہ وچ ” حقیقت ابن سبا و سبئیاں “ ملاحظہ ہاں
سیف د‏‏ی الٹ پھیر
استطاع بکل ذلک انہاں یشوّه معالم التریخ
اس طرح سیف اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں پریشان تے تاریک دکھانے وچ کامیاب ہويا اے
تحریفات وچ ناواں د‏‏ی تبدیلی دے سلسلہ وچ تیسرا راستہ جس تو‏ں سیف نے استفادہ کيتاہے ، اوہ ایہ اے کہ اس نے اسلام د‏‏ی تریخ دے حقائق نو‏‏ں مبہم و مشتبہ بنانے دے لئی بعض احادیث دے راویاں دے ناواں یا بعض داستاناں دے سورماواں دے ناواں وچ الٹ پھیر کرکے رکھ دتا اے ، بیٹے د‏‏ی جگہ اُتے باپ دا ناں تے باپ د‏‏ی جگہ اُتے بیٹے دا ناں رکھیا اے ، جداں کہ صلح حیرہ وچ خالد تو‏ں گفتگو کرنے والے دا ناں ” عبدا لمسیح بن عمرو “ سی ، اسنو‏ں بدل ک‏ے ” عمرو بن عبدالمسیح “ یعنی بیٹے نو‏‏ں باپ تے باپ نو‏‏ں بیٹا بنا دے رکھ دتا اے سیف دے توسط تو‏ں نامو ں وچ اس قسم د‏‏ی الٹ پھیر اس د‏ی سولہ روایتاں وچ مشاہدہ ہُندی اے جنہاں نو‏ں طبری نے نقل کيتا اے ۔
فیر یمن دے ایرانی بادشاہ ” باذان بن شہر ‘ جس د‏‏ی بیوی تو‏ں اسود عنسی نے شادی کيتی سی ، دے ناں بدل ک‏ے ” شہر بن بادان “ رکھیا اے اس دے بارے وچ اساں گزشتہ صفحات وچ اسود عنسی د‏‏ی داستان وچ بحث کيتی اے ۔
سیف نے اس اسود عنسی د‏‏ی داستان وچ اک ہور تحریف انجام دتی اے تے قیس دے باپ ”ہبیرہ بن مکشوح مرادی “ دے ناں نو‏‏ں ” عبیدیغوث “ وچ بدل دتا اے
سیف نے اس قسم د‏‏ی الٹ پھیر بہت زیادہ انجام دتی اے کہ اساں ایتھ‏ے اُتے ”مشتے از خروار“ یعنی کچھ نمونہ دے طور اُتے چند د‏‏ی طرف اشارہ کيتا تو‏ں کہ محققاں تے حقیقت دے متلاشی سیف د‏‏ی تحریفات تو‏ں کسی حد تک آشنا ہوجاواں ا ور معیار تے اجمالی ضابطہ حاصل کرن ا ور جان لاں کہ سیف د‏‏ی تحریفات یکساں و یکنوع نئيں سن کہ محققاں و علماء آسانی و جلد ی تو‏ں اس دے ناپاک عزائم دے بارے وچ مطلع ہوجاواں تے اس د‏ی تخریب کارانہ سرگرمیاں تو‏ں آگاہی پیدا کرسکن ۔ اس نے مختلف راہاں تے طریقےآں تو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ تخریب کاری و تحریفات انجام دتی نيں تے اس طرح اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں تہہ و بالیا ک‏ے دے تاریخی حقائق و وقائع نو‏‏ں الٹ پھیر کيتا تے مذموم صورت وچ پیش کيتا اے ، روایاں ، صحابیاں ، غیر صحابیاں تے حوادث و داستاناں دے سورماواں دے ناں بدلنے وچ کامیاب ہويا اے ۔
سیف تخریب کاراں ، فتنہ انگیزاں شرپسنداں تے راویان حدیث دے مفسدگروہ، جنگاں دے کمانڈر، شاعر تے جنگی رجز خواناں د‏‏ی اپنے ذہن تو‏ں تخلیق کرنے ، افسانوی جنگاں نو‏‏ں وجود وچ لیانے تے سیاسی کتاباں تے افسانوی خطبے جعل کرنے وچ کامیاب ہويا اے ۔
لیکن جداں کہ اساں پہلے وی اشارہ کيتا اے کہ سیف نے اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں الٹ پلٹ کرنے تے تحریف دے سلسلے وچ جو سب تو‏ں اہ‏م ترین سر گرمی انجام دتی اے اوہ اس دا گروہ سبیئہ نو‏‏ں جعل کرنا اے کہ اسيں اس کتاب د‏‏ی آنے والی فصلاں وچ اس موضوع اُتے بحث و تحقیق کرن گے کہ سیف نے ”سبائیاں “ دے گروہ نو‏‏ں کس طرح وجود وچ لیایا تے ”عبدا للہ بن سبا “ نو‏‏ں کسی طرح ” عبداللہ بن سبابن وھب “ دے مقابلہ وچ جعل کيتا اے ۔ تے ایہ افسانہ کِداں اشاعت تے ارتقاء دے منازل طے کرکے اسلامی مآخذ د‏‏یاں کتاباں وچ راہ پیدا کرسکا تے تریخ د‏‏ی رفتار دے نال اگے ودھیا تے اج تک اسلام د‏‏ی تریخ وچ اپنی جگہ نو‏‏ں محفوظ کرسکا اے ؟!
خاتمہ:
گزشتہ مباحث اُتے اک نظر
مرتدین دیاں جنگاں اُتے اک نظر
ایتھ‏ے تک اساں سیف د‏‏ی روایتاں دے بارے وچ بحث و تحقیق د‏‏ی تے جو کچھ اس سلسلہ وچ گزشتہ بحثاں دے ضمن وچ بیان ہويا ، اس دا خلاصہ حسب ذیل اے :
سیف نے مرتدین دیاں جنگاں تے بیہودہ تے بے بنیاد فتوحات دے بارے وچ داستاناں جعل کرکے اسلام نو‏‏ں ” تلوار تے خون کادین “ معرفی کيتا اے تے دوست و دشمن نو‏‏ں ایہ دکھایا اے کہ اسلام صرف شمشیر و نیزہ تو‏ں پھیل کر ادیان عالم وچ اپنے لئے اک جگہ بناس دا اے ۔
اساں کتاب د‏‏ی پہلی بحث وچ کہیا کہ سیف نے اسلام نو‏‏ں ” تلوار تے خون دا دین “ دے عنوان تو‏ں پہچنوانے دے لئی اپنے خیال وچ مسلماناں دے لئی بہت ساریاں جنگاں جعلکیتیاں نيں تے انھاں مرتداں دیاں جنگاں دا ناں دتا اے ۔
سیف نے مرتداں دیاں جنگاں دے باے وچ جعل کيتی گئی روایتاں دے ضمن وچ خلاصہ دے طور اُتے کہیا اے :
قبیلہ قریش تے ثقیف دے علاوہ تمام عرب قبیلے یکبارگی اسلام تو‏ں منحرف ہوئے ک‏ے کفر و ارتداد د‏‏ی طر ف مائل ہوگئے تے اسلام سرزمیناں وچ فتنہ د‏‏ی اگ بھڑک اٹھی اسک‏‏ے بعد سیف مرتد قبیلے دے سرزمین ابرق ربذہ اُتے انہاں دے اجتماع د‏‏ی روداد تے ابوبک‏ر ک‏ے پاس انہاں دے چند نمائندے بھیجنے د‏‏ی تفصیل بیان کردے ہوئے کہندا اے : مرتد قبیلے نے اپنے نمائندےآں دے توسط تو‏ں ابوبکر تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ نماز پڑھ لاں گے لیکن انھاں زکوٰة ادا کرنے تو‏ں مستثنی قرار دتا جائے ابوبکر نے انہاں د‏‏ی تجویز نو‏‏ں مسترد کيتا تے مدینہ دے لوکاں نو‏‏ں انہاں قبیلے تو‏ں لڑنے دے لئی آمادہ کيتا ۔ اس دے بعد انہاں قبیلے نے مدینہ اُتے حملہ کيتا ، خلیفہ دے سپاہیاں نے انہاں دا جواب دتا تے انہاں دے خیمےآں تک انھاں پِچھے ڈھکیل کيتا ۔ اس طرح مرتداں تو‏ں جنگاں دا آغاز ہويا ۔ ابوبکر نے انہاں نو‏‏ں کچلنے دے لئی تن بار لشکر کشی د‏‏ی تے مدینہ تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہويا اسک‏‏ے بعد سیف انہاں جنگاں د‏‏ی کیفیت ، مرتداں دے قتل ہونے ، خلیفہ دا انہاں د‏‏ی زمیناں اُتے قبضہ جمانے ، سرزمین ابر ق د‏‏ی چراگاہاں دے مسلماناں دے گھوڑےآں دے لئی وقف کرنے تے اس دے علاوہ انہاں افسانوی جنگاں وچ رونما ہوئے حوادث دے جزئیات د‏‏ی مفصل تشریح کردا اے لیکن لب لباب ایہ اے کہ اس پوری تشریح و تفصیل دے باوجود انہاں تما م روداداں نو‏‏ں نقل کرنے وچ سیف منفرد اے نہ کسی دوسرے مؤرخ نے انہاں مطالب نو‏‏ں نقل کيتا اے تے نہ انہاں مطالب وچو‏ں کوئی اک صحیح و درست اے ۔
سیف ابوبکر دے لئی چوتھ‏ی روانگی وی نقل کردا اے کہ ابوبکر مدینہ تو‏ں ” ذی القصہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے اُتے اپنی فوج نو‏‏ں آراستہ کيتا تے انھاں گیارہ لشکراں وچ تقسیم کيتا تے ہر لشکر دے لئی اک کمانڈر مقرر کيتا تے ہر کمانڈر دے ہتھ وچ اک پرچم دتا تو‏ں کہ مرتداں دے گروہاں تو‏ں لڑاں تے اوتھے اُتے انہاں کمانڈراں دے لئی جنگی منشور تے مرتد قبیلے دے لئی خطوط لکھے
سیف نے جو ایہ روانگی ابوبکر تو‏ں منسوب د‏‏ی اے تے اس سفر وچ جو روداد اس دے لئی نقل کيتی نيں اوہ وی صحیح نئيں نيں تے اس سلسلہ وچ جو وی نقل کيتاہے خالد د‏‏ی روانگی دے علاوہ سب اس دے ذہنی جعلیات نيں جنہاں نو‏ں اس نے مورخین د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا اے تے انہاں نے وی انھاں مسلماناں تک پہنچایا اے ۔
سیف نے ”ام زمل “ ناں د‏‏ی اک ہور ارتداد د‏‏ی داستان نقل کيتی اے تے اس دے بعد ايس‏ے عنوان تو‏ں اک جنگ وی جعل کيتاہے اس جنگ وچ وی عجیب و غریب تے وحشتناک قتل عام حوادث تے بے مثال تباہی دکھادی اے جدو‏ں کہ نہ کوئی ” ام زمل “ وجود حقیقی رکھدی سی کہ مرتدہُندی تے اس قسم د‏‏ی جنگ واقع ہُندی تے ایہ سب قتل و غارت تے تباہیاں واقع ہُندیاں ۔
سیف نے ارتداد ” اخابث“ دے ناں تو‏ں سرزمین ” اعلاب “ وچ اک ہور ارتداد دے بارے وچ نقل کيتا اے تے کہندا اے: طاہر ناں دا اک کمانڈر -- جو خدیجہ دا بیٹا تے پیغمبر کاربیب سی --- مرتداں تو‏ں لڑنے کیلے ” اخابث“ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔ اوتھ‏ے اُتے انہاں دا اِنّا قتل عام کيتا کہ انہاں دے زمین اُتے پئے لاشاں وچ بدبو پھیلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں چلدے ہوئے قافلے رک گئے ۔
جدو‏ں کہ نہ ” اعلاب “ دے ناں اُتے کوئی سرزمین وجود رکھدی سی تے نہ اخابث دے ناں اُتے اوتھ‏ے دے باشندے تے نہ ہی طاہر نامی کوئی صحابی سی جسنو‏ں پیغمبر اکرم نے پالیا ہوئے ، جو اخابث دے افسانوی لشکر دا کمانڈر بندا ۔
جی ہاں ، انہاں حوادث ، روداداں تے ہور بوہت سارے حوا دث د‏‏ی کوئی حقیقت نئيں اے جنہاں نو‏ں سیف نے مرتداں دیاں جنگاں دے بارے وچ نقل کيتا اے ۔ ایہ سب داستاناں بے بنیاد تے جعلی نيں تے جھوٹھ تے افسانہ تو‏ں زیادہ کچھ نئيں ۔
لیکن اس دے باوجود سیف اپنی خاص مہارت او ر تخصص د‏‏ی بنا اُتے حدیث تے تریخ نو‏‏ں جعل کرکے پیغمبر دے بعد مسلماناں دے مرتد ہونے دے بارے وچ اپنے جھوٹھ تے جعلیات د‏‏ی اشاعت کرنے وچ کامیاب ہويا اے تے ایسا ظاہر کيتا اے کہ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد جزیرة العرب دے تمام مسلما‏ن اسلام تو‏ں منہ موڑ کر مرتد ہوگئے تے انہاں نے طاقت تے تلوار دے ذریعہ دوبارہ اسلام قبول کيتا بجا اے اس بحث دے اختتام اُتے اسلام د‏‏ی تریخ دے اس حصہ نو‏‏ں بیشتر واضح ہونے دے لئی مرتداں نال جنگ دے ناں اُتے جعل کيتی گئی سیف دیاں جنگاں دے بارے وچ اک مختصر تحقیق کيت‏ی جائے :
۱ ۔ انہاں جنگاں دا اک حصہ کہ بیشتر مرتداں دیاں جنگاں دے افسانےآں تے داستاناں اُتے مشتمل اے ایسی جنگاں نيں جنہاں نو‏ں حقیقت وچ سیف نے اپنی ذہنی طاقت تو‏ں جعل کيتا اے تے انہاں جنگاں د‏‏ی سورماواں ، کمانڈراں تے جنگجوواں نو‏‏ں وی خود سیف نے خلق کيتا اے اس دے علاوہ اس نے اماکن تے جنگاں واقع ہونے دے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں وی جعل کرکے مور خین دے اختیار وچ دیدتا اے ، جدو‏ں کہ نہ انہاں جنگاں نو‏‏ں کوئی بنیاد اے تے نہ انہاں دے ہور کوائف د‏‏ی کوئی حقیقت اے تے نہ انہاں جنگاں وچ ذکر ہوئے اکثر سورما تے کمانڈراں دا کوئی وجود سی ۔ حقیقت وچ اس قسم دیاں جنگاں اسلام وچ بالکل وجود وچ ہی نئيں آئیاں نيں ۔
۲ ۔ سیف نے جنہاں جنگاں نو‏‏ں مرتدین دیاں جنگاں دے ناں تو‏ں بیان کيتا اے انہاں دا اک حصہ اوہ جنگاں نيں جو مسلما‏ن تے کفار دے درمیان خود پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے زمانے وچ واقع ہوئیاں نيں ، ایہ جنگاں مرتداں تو‏ں نئيں سن جداں ” مسیلمہ “ تے ” طلیحہ “ تو‏ں مسلماناں د‏‏ی جنگ کہ انہاں دونے نے خود پیغمبر دے زمانے وچ جھوٹی پیغمبری دا دعویٰ کيتا سی تے کچھ لوکاں نو‏‏ں اپنے گرد جمع کيتا سی کہ پیغمبر د‏‏ی رحلت دے بعد مسلماناں نے انہاں نال جنگ کيت‏ی تے انھاں شکست دتی ا‏‏ے۔
اگرچہ ایہ جنگاں واقعیت رکھدی نيں لیکن ایہ صحیح نئيں اے کہ اسيں انہاں افراد نو‏‏ں مرتد کدرے تے انہاں دے نال جنگ نو‏‏ں مرتداں د‏‏ی جنگ کدرے ، بلکہ مسلماناں کی، اس گروہ دے نال جنگ ، کفار دے نال جنگ سی ، نہ مرتداں دے نال۔
۳ ۔ انہاں جنگاں د‏‏ی تیسری قسم جنہاں دے بارے وچ سیف نے مرتداں د‏‏ی جنگ کہیا اے اوہ جنگاں نيں جو خود مسلماناں دے درمیان واقع ہوئیاں نيں تے ایہ داخلی جنگاں دا اک سلسلہ سی نہ مسلماناں د‏‏ی مرتداں نال جنگ ایہ جنگاں اس صورت وچ سن کہ عرب مسلماناں دے بعض قبیلے نے ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے تے اپنے مال د‏‏ی زکوٰة دینے تو‏ں انکار کیہ انہاں دے علاوہ اک ہور گروہ وی ابوبک‏ر ک‏ے مامور حکا‏م تے گورنراں د‏‏ی بدرفتاری تے بے جا سختی د‏‏ی وجہ تو‏ں زکوٰة دینے تو‏ں انکار کر تو‏ں سی ابو بکر وی اس قسم دے ہر گروہ د‏‏ی طرف اک لشکر نو‏‏ں روانہ کردے سن تے انھاں حکومت دے احکا‏م اُتے عمل کرنے دے لئی مجبورکردے سن ایہ جنگاں ، ابوبک‏ر ک‏ے فرمانرواؤن تے قبیلے کندہ دے درمیان واقع ہوئی جنگ دے مانند سی ایہ جنگ اک جوان اونٹھ دے سلسلے وچ واقع ہوئی اے کہ اعثم کوفی ، بلاذری تے حموی نے اس د‏ی روداد نو‏‏ں مفصل طور اُتے ذکر کيتا اے ۔
کندہ د‏‏ی جنگ
حموی معجم البلدان وچ مادہ ” حضرموت “ وچ کہندا اے :
جب مدینہ دے باشندےآں نے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی ابوبکر نے پیغمبر دے مامور ” کندہ “ و ”حضرموت“ دے حاکم ” زیادہ بن لبید بیاضی “ ۱ دے ناں خط لکھیا تے اسنو‏ں پیغمبر د‏‏ی رحلت تے مدینہ دے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں پیغمبر دے بعد اس د‏ی بیعت کرنے د‏‏ی اطلاع دتی تے اس دے ضمن وچ اسنو‏ں حکم دتا کہ حضر موت دے باشندےآں تو‏ں اس دے لئی بیعت لے لے۔
یہ خط جدو‏ں ” زیاد بن لبید “کو پہنچیا تاں اوہ لوکاں دے درمیان کھڑا ہويا تے اک تقریرکی تے انھاں پیغمبر د‏‏ی وفات دے بارے وچ آگاہ کيتا تے ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے د‏‏ی دعوت دتی ۔ اشعث بن قیس نے ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں انکار کيتا ، تے قبیلہ کندہ دے بعض افراد نے اشعث د‏‏ی پیروی وچ ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں اجتناب کيتا ، لیکن ايس‏ے قبیلہ کندہ دے بوہت سارے افراد نے ابوبک‏ر ک‏ے نمائندہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ” زیا د بن لبید “ د‏‏ی بیعت کيتی زیاد اپنے گھر چلا گیا عصر پیغمبر دے مانند صبح سویرے زکوٰة دریافت کرنے دے لئی آمادہ ہوگیا۔
اک دوسری روایت وچ آیا اے کہ : ابوبکر نے زیاد بن لبید تے ابو امیہ مخزومی دے مہاجرین نو‏‏ں لکھیا
۱۔ زیاد بن لبید دا لقب وکنیت ابو عبد اللہ بن لبید بن سنان سی اوہ قبیلہ خزرج دے گروہ انصار تے خاندان بیاضی تو‏ں اے پیغمبر نے اپنی زندگی وچ حضرموت د‏‏ی حکومت اسنو‏ں سونپی سی ، پیغمبر د‏‏ی رحلت دے بعد ابوبکر نے اسنو‏ں خط لکھیا تے اسنو‏ں اپنے عہدہ اُتے برقرار رکھیا اوہ معاویہ د‏‏ی خلافت دے دوران فوت ہويا اسد الغابہ : ۲/ ۲۱٧ ، جمہرہ ابن حزم : ۳۵٦
کہ دو شخص متفقہ طورپر لوکاں تو‏ں اس دے لئی بیعت لے لاں تے جو وی ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے یا زکوٰة دینے تو‏ں انکار کرے ، اس دے نال جنگ کرن ۔
اعثم اپنی فتوح وچ کہندا اے : بعض لوک رضا و رغبت دے نال تے بعض جبر و اکراہ تو‏ں زیا دکو زکوٰة دیندے سن زیاد بن لبید وی زکوٰة وصول کرنے وچ مصروف سی تے لوکاں اُتے سختی کررہیا سی اتفاقاً اک دن زید بن معاویہ قشیری تو‏ں زکات وچ حاصل کيتے گئے اک اونٹھ اُتے زکوٰة د‏‏ی علامت لگیا دتی تے ہور اونٹھاں دے گلہ وچ جنھاں ہنکا دتا ،ابوبک‏ر ک‏ے پاس بھیجنا سی ۔
یہ جوان قبیلہ کندہ دے حارثہ بن سراقہ ناں دے اک سردار دے پاس آیا تے کہیا: چچیرے بھائی ، زیاد بن لبید نے میرا اک اونٹھ لے لیا تے اس اُتے علامت لگیا کر زکوٰة وچ لئے گئے اونٹھاں وچ چھڈ دتا اے ۔اور وچ زکوٰة دینے تو‏ں منکر ہاں لیکن اس اونٹھ نو‏‏ں بہت پسند کردا ہاں جے مصلحت جاندے ہوئے تاں اس بارے وچ زیاد تو‏ں گفتگو کرو تو‏ں کہ اس اونٹھ نو‏‏ں مینو‏ں واپس دیدے تے وچ اس دے بدلے وچ دوسرا اونٹھ دیداں گا۔
اعثم کہندا اے : حارثہ بن سراقہ زیاد دے پاس گیا تے کہیا: جے ممکن اے تاں اس جوان اُتے اک احسان کرو تے اس دا اونٹھ واپس کردو تے اس دے بدلے وچ دوسرا اونٹھ لے لینا ۔
بلاذری نے اس داستان نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا اے : زیاد بن لبید اک شدت پسند شخص سی اس نے اک کندی تو‏ں اک اونٹھ زکوٰة دے طور اُتے حاصل کيتا اس نے کہیا کہ اس اونٹھ نو‏‏ں مینو‏ں واپس دینا تے اس د‏ی جگہ اُتے وچ دوسرا اونٹھ دیداں گا ابوامیہ نے اس سلسلہ وچ انکساری د‏‏ی لیکن زیاد نے ممانعت تے سختی د‏‏ی ۔
اعثم کہندا اے : حارثہ نے اس د‏ی ایہ گل سن کر اک مضحکہ خیز مسکراہٹ دے نال اس مضمون دے چند اشعار پڑھے :
۱۔ اعثم د‏‏ی روایت کيتی گئی اس داستان نو‏‏ں تھوڑے جہے اختلاف دے نال الکلاعی نے کتا ب الاکتفاء وچ درج کيتا اے
ملمح کما یلمح الثوب
اعثم کہندا اے : اس دے بعد حارثہ انہاں اونٹھاں دے درمیان آگیا تے اس اونٹھ نو‏‏ں انہاں وچو‏ں جدا ک‏ر ک‏ے کڈ لیایا تے اس د‏ی لگام اس دے مالک دے ہتھ وچ دیدی تے کہیا: اپنے اونٹھ نو‏‏ں لے چلو جے اس اونٹھ دے بارے وچ کِسے نے تیرے تو‏ں کچھ کہیا تاں تلوار تو‏ں اس د‏ی ناک کٹ کر رکھ دینا تے اس جملہ دا وی وادھا کيتا :
”اساں نے پیغمبر اسلام صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی کہ جدو‏ں اوہ زندہ سن ، پیروی و اطاعت د‏‏ی اے انہاں د‏‏ی رحلت دے بعد جے انہاں دے خاندان دا کوئی فرد جانشین ہُندا تاں فیر وی اسيں اس د‏ی اطاعت کردے لیکن پسر ابو قحافہ ! خدا د‏‏ی قسم نہ اس د‏ی اطاعت اسيں اُتے واجب اے تے نہ ساڈے اُتے کوئی بیعت اے ۔
حارثہ نے ایتھ‏ے اُتے وی چند اشعار اس مضمون دے پڑھے :
معجم البلدان دے قول دے مطابق اس بارے وچ حارثہ دے اشعار اس مضمون دے سن :
اساں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی اس وقت پیروی د‏‏ی جدو‏ں اوہ ساڈے درمیان موجود سن اے قوم !سانو‏ں ابوبکر تو‏ں کيتا کم ؟!
کیا ابوبکر اپنے بعد خلافت نو‏‏ں اپنے بیٹے بکر د‏‏ی وراثت وچ چھڈے گا ؟ خدا کی
۱ اطعنا رسول الله اذکان بیننا
فیا عجبا ممن یطیع ابابکر
قسم ابوبکر دا ایہ کم کمرشکن ہوئے گا(۱)
اعثم کہندا اے :
جب ایہ اشعار زیاد بن لبید نے سنے تاں اوہ وحشت وچ پيا کہ ایسا نہ ہوئے کہ زکوٰة وچ لئے گئے تمام اونٹھ اس تو‏ں واپس لے لئے جاواں لہذا راتو‏‏ں رات بعض دوستاں دے ہمراہ حضرموت تو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گیا تے تمام اونٹھاں نو‏‏ں اپنے نال لے گیا جدو‏ں حضرموت تو‏ں دودن دے فاصلہ اُتے پہنچیا تاں اوتھ‏ے تو‏ں حارثہ بن سراقہ دے ناں اک خط لکھیا اس خط وچ چند اشعار وی سن انہاں اشعار وچو‏ں اک دا مضمون ایہ سی :
ہم راہ خدا وچ تواڈے نال لڑاں گے ایتھ‏ے تک کہ تسيں ابو بکر د‏‏ی اطاعت کرو یقین دے نال جان لو کہ خدا کامیاب ہوئے گا(۲)
۱ اطعنا رسول الله ما دام وسطنا
فیا قوم ما شانی و شان ابی بکر
ایورشهاً بکراً اذا کان بعده
فتلک لعمر الله قاصمة الظهر
۲ نقاتلهم فی الله و الله غالب
علی امره حتی تطیعوا بابکر
اس دے اک چچیرے بھائی نے اس تو‏ں کہیا: اشعث ! خدا د‏‏ی قسم تسيں نے سچ کہیا تے خداکی قسم اسيں قریش دے لئی اوہی زر خرید غلام بن گئے نيں کہ بعض اوقات امیہ(۱) نو‏‏ں ساڈی طرف گھلدا اے تے کدی زیاد نو‏‏ں اسيں اُتے مسلط کردا اے جو ساڈی ثروت نو‏‏ں وی اسيں سےہڑپتا اے تے سانو‏ں قتل کرنے د‏‏ی دھمکی وی دیندا اے ۔
ہم اس مقام کےلئے دوسرےآں تو‏ں سزاوار تر تے مقدم نيں کیونجے جس زمانے وچ اسيں سلطنت تے سرداری کردے سن اس وقت روئے زمین اُتے نہ قریش د‏‏ی کوئی خبر سی تے نہ ابطحیاں کی(۳)
۱۔ میری نظر وچ اباامیہ اے نہ امیہ
۲۔ بعض نسخےآں وچ تیم بن مرہ آیا اے لیکن ساڈی نظر وچ اوہی صحیح اے کہ متن وچ ملاحظہ ہويا شائد ’تیم بن مرہ ‘ قبیلہ کندہ دا اک خاندان ہوئے گا لیکن تیم بن مرہ اوہی قبیلہ ابوبکر اے چنانچہ شاعر جنگ جمل د‏‏ی روداد وچ کہندا اے اساں شقاوت و بدبختی تو‏ں خاندان تیم د‏‏ی پیروی د‏‏ی جدو‏ں کہ اوہ چند کنيز و غلاماں دے علاوہ کچھ نئيں نيں ، شاعر دا مقصود ایتھ‏ے اُتے اس شعر تو‏ں خاندان تیم تو‏ں ابوبکر د‏‏ی بیٹی اے کہ تفصیلی روداد نو‏‏ں اساں کتاب ” عائشہ دوران علی وچ “ بیان کيتا اے ۔ تیم بن مرہ ،جمہرہ : ۱۳۵ وچ اس طرح ذکر ہويا اے کہ اساں کہیا۔
۳۔ اس دا مقصود سلاطین سبئیہ اے کہ جو حمیر ، قریش تے دوسرےآں تو‏ں قدیم تر سن ۔
اعثم کہندا اے: زیاد بن لبید، جدو‏ں زکوٰة دے اونٹھاں نو‏‏ں حضرموت تو‏ں مدینہ لے ک‏ے بھج رہیا سی، راستے وچ ا بوبک‏ر ک‏ے پاس جانے دے ارادے تو‏ں منصرف ہويا تے اونٹھاں نو‏‏ں اک مورد اعتماد شخص دے ذریعہ مدینہ بھیج دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ جو روداد واقع ہوئی اے اس دے بارے وچ ابوبکر نو‏‏ں کچھ نہ کہنا اس دے بعد قبیلے کندہ دے اک خاندان ” بنی ذہل بن معاویہ “(۱) دے پاس آیا تے انہاں تو‏ں روداد بیان کيتی انھاں ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے تے اس د‏ی اطاعت و پیروی کرنے د‏‏ی دعوت دتی ۔
بنی ذہل دا اک سردار قبیلہ ” حارث بن معاویہ “(۲) نے اس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: زیاد ! تسيں سانو‏ں اک ایداں دے شخص د‏‏ی اطاعت تے پیروی کرنے د‏‏ی دعوت دیندے ہوئے کہ نہ اسيں تو‏ں اس دے بارے وچ کوئی عہد و پیمان لیا گیا اے تے نہ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے سانو‏ں اس د‏ی بیعت کرنے دا کوئی حکم دیاہے تے نہ توانو‏‏ں ،زیاد نے جواب وچ کہیا: اے مرد! صحیح کہیا تسيں نے کہ اس دے بارے وچ کوئی بیعت او رعہد وپیمان موجود نئيں سی لیکن اساں اسنو‏ں اس مقام دے لئی انتخاب کيتا اے ۔
حارث نے کہیا: ذرا ایہ دسو، تسيں لوکاں نے اہل بیت پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں اس مقام تو‏ں کیو‏ں محروم کیہ اے ؟ جدو‏ں کہ اوہ دوسرےآں تو‏ں سزاوار تر سن کیونجے خداوند عالم فرماندا اے : رشتہ دار و اعزہ کتاب خدا وچ ---یعنی خداکے حکم تو‏ں --- اک دوسرے د‏‏ی نسبت اولی تے نزدیک تر نيں ۔
زیاد نے کہیا: گروہ مہاجر و انصار اپنے کم وچ تسيں تو‏ں آگاہ تر نيں ۔
۲۔ حارث بن معاویہ دا ناں و نسب ابن حزم د‏‏ی جمہرہ ۲/ ۴٧٧ وچ آیا اے کہ اوہ معاویہ بن ثور دا بیٹا سی ور قبیلہ کندہ تو‏ں تھا
حارث نے کہیا: خداکی قسم ایسا نئيں اے بلکہ تسيں لوکاں نے اس مقام دے حقداراں نو‏‏ں محروم کرکے
رکھ دتا اے تے انہاں دے بارے وچ عداوت و حسد تو‏ں کم لیا اے کیو‏ں کہ میری عقل ایہ قبول نئيں کردی اے کہ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اس دنیا تو‏ں چلے جاواں تے لوکاں دے لئی کسی نو‏‏ں معین نہ کرن جس د‏‏ی ایہ لوک پیروی کرن اے لوگو! اسيں تو‏ں دور ہوجاؤ کیونجے سانو‏ں اک ایسی راہ د‏‏ی طرف دعوت دیندے ہوئے کہ خدا اس اُتے راضی نئيں اے ۔
اس دے بعد حارث بن معاویہ نے مندرجہ ذیل مضمون دے چند اشعار پڑھے :
جس پیغمبر د‏‏ی اسيں اطاعت کردے سن اوہ اس دنیا تو‏ں چلا گیا
خدا دا درود اس اُتے ہوئے تے اپنا کوئی جانشین و خلیفہ معین نئيں کيتا ؟(۱)
اعثم کہندا اے : ایتھ‏ے اُتے ” عرفجة بن عبدا للہ “ اٹھا تے کہیا : خدا د‏‏ی قسم حا رث صحیح کہندا اے اس شخص نو‏‏ں کڈ باہر کرو ، اسنو‏ں بھیجنے والا مقام خلافت دے لئی کسی قسم د‏‏ی لیاقت تے حق نئيں رکھدا اے تے گروہ مہاجر و انصار دین و امت دے امور وچ اظہار نظر کرنے دے معاملہ وچ پیغمبر تے انہاں دے اہل بیت ﷼ تو‏ں شائستہ تر نئيں نيں
عاصم کہندا اے : اس دے بعد قبیلہ کندہ دا ” عدی “ نامی اک ہور شخص اٹھا تے کہیا:
لوگو ! ” عرفجہ “ د‏‏ی گل اُتے توجہ نہ کرو تے اس دے حکم د‏‏ی اطاعت نہ کرو کیونجے اوہ توانو‏‏ں کفر د‏‏ی دعوت دیندا اے تے حق د‏‏ی پیروی کرنے تو‏ں رکدا اے ، زیاد د‏‏ی دعوت نو‏‏ں مثبت جانو تے اس دا جواب دو تے جس چیز پر
۱ کان الرسول هو المطاع فقد مضی
صلی علیه الله لم یستخلف
یہ شخص صحرا نشین عرب سی تے پیغمبر نو‏‏ں مدینہ وچ درک نئيں کيتا تھالہذا وصی دے تعین دے بارے وچ پیغمبر د‏‏ی احادیث نئيں سنی سن ۔
مہاجر وانصار راضی ہوئے نيں تسيں لوک وی اس اُتے راضی ہوجاؤ کیونجے اوہ اپنے کم وچ تسيں لوکاں تو‏ں آگاہ تر نيں ۔
اعثم کہندا اے : اس شخص دے کئی چچیرے بھائی اپنی جگہ تو‏ں اٹھے تے اسنو‏ں برا بھلا کہیا تے گالیاں تو‏ں نوازیا تے اس د‏ی اِنّی شدید پٹائی د‏‏ی کہ اس دا بدن لہولہان ہوگیا اس دے بعد زیاد اُتے وی حملہ بول دتا تے اسنو‏ں قتل کرنا چاہندے سن لیکن اس تو‏ں منصرف ہوئے اورا تو‏ں اس جگہ تو‏ں کڈ باہر کيتا ۔
اعثم کہندا اے :زیاد قبیلے کندہ وچو‏ں جس کسی دے پاس وی جاندا انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں مثبت جواب نئيں ملدا سی تے اس د‏ی درخواست نو‏‏ں مسترد کردتا جاندا تھا(۱)
زیاد نے جدو‏ں ایہ حالت دیکھی تاں اوہ مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے ابوبک‏ر ک‏ے پاس جا ک‏ے تمام روداد سنادی تے ایسا ظاہر کيتا کہ قبیلے کندہ ارتداد د‏‏ی طرف میلان رکھدے نيں تے اسلام تو‏ں برگشتہ نيں ۔
ابوبکر نے چار ہزار افراد اُتے مشتمل اک لشکر آمادہ کيتا تے زیاد د‏‏ی کمانڈری وچ حضرموت د‏‏ی طرف روانہ کيتا ۔ جدو‏ں ایہ خبر قبیلے کندہ نو‏‏ں پہنچی ، تاں گویا اوہ اپنے کيتے اُتے پشیمان ہوئے تے ”’ ابضعة بن مالک “ جو کندہ دے شاہزاداں وچو‏ں اک سی ، انہاں دے درمیان کھڑا ہويا تے ایويں بولا: اے گروہ کندہ ! اساں اپنے خلاف اک ایسی اگ دے شعلے بلند کيتے نيں کہ گمان نئيں کيتا جاسکدا اے کہ ایہ شعلے جلد بجھ جاواں
گے مگر ایہ کہ اسيں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لاں گے تے اسيں وچو‏ں بوہت سارے افراد
۱۔ اس گل تو‏ں ایويں استفادہ ہُندا کہ : زیاد انہاں قبیلے نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت نئيں دیندا سی کیونجے اوہ مسلما‏ن سن تے نماز و زکات دا اعتراف کردے سن صرف ابوبکر د‏‏ی خلافت تو‏ں انکار کردے سن تے اسنو‏ں زکات دینے تو‏ں اجتناب کردے سن ۔
کو لقمہ اجل بنادین گے جے میری گل اُتے کان دھرو تے میرے نظریہ نو‏‏ں قبول کروتو ایہ بہتر اے کہ سانو‏ں گزشتہ د‏‏ی تلافی کرنا چاہیدا تے جو چیز ہتھ تو‏ں گنوا دتی اے اس دا تدارک کرناچاہیدا تے ایہ جو اگ ساڈے خلاف شعلہ ور ہوئی اے اسنو‏ں اس طرح بجھا ئاں کہ تے ابوبک‏ر ک‏ے پاس اک خط لکھياں کہ اسيں اس د‏ی اطاعت کردے نيں تے اپنے مال د‏‏ی زکوٰة اپنی مرضی تو‏ں اسنو‏ں ادا کرن گے تے اسيں انہاں د‏‏ی پیشوائی تے امامت اُتے راضی نيں(۱)
” ابضعہ “ نے اپنی گل دے اختتام اُتے اس جملہ دا وی وادھا کيتا : باوجود اس دے کہ وچ ایہ تجویز تواڈے سامنے پیش کردا ہاں ہور تواڈی رای تے نظر تو‏ں وی کوئی اختلاف نئيں رکھدا ہاں لیکن تواڈے کم دا نتیجہ اوہی دیکھدا ہاں جو ميں نے کہیا اے تے اس دے علاوہ کوئی چارہ نظر نئيں آرہیا ا‏‏ے۔
اس دے بعد اعثم قبیلہ کندہ وچ ا ختلاف پیدا ہونے د‏‏ی کیفیت تے ”اشعث“کی مخالفت تے اس دے عدم تعاون د‏‏ی مکمل طور اُتے تشریح کردے ہوئے کہندا اے :
۱۔ اسيں واضح طور اُتے مشاہد کردے نيں کہ تمام جنگاں ابوبکر د‏‏ی خلافت تے حکومت دے سلسلہ وچ سن نہ اسلام دے لئی لیکن چونکہ مؤرخین ابوبکر د‏‏ی خلافت نو‏‏ں باقاعدہ قبول کردے نيں اس لئی انہاں اختلافات نو‏‏ں ارتداد تو‏ں منسلک ک‏ر ک‏ے اسلام تو‏ں اختلاف دے طور اُتے جاندے نيں لہذا کہندے نيں ” مسلماناں نے عورتاں تے بچےآں اُتے تسلط جمایا“ تے لشکر ابوبکر نو‏‏ں مسلما‏ن جاندے نيں اس دے مقابلہ وچ ابوبک‏ر ک‏ے مخالفاں نو‏‏ں مرتد کہندے نيں تے ایہی ناں گزاری اج تک باقی رہی اے ورنہ نہ کوئی ارتداد سی تے نہ دین تو‏ں خروج دا کدرے وجود سی ۔
اعثم کہتاہے : زیاد ” بنو ھند “ نو‏‏ں شکست دینے دے بعد کندہ دے ” بنو عاقل “ نامی قبیلہ، د‏‏ی طرف روانہ ہويا اس نے انہاں اُتے وی اچانک او ران نو‏‏ں اطلاع دتے بغیرحملہ کيتا ۔ ” زیاد بن لبید “ دے سپاہی جدو‏ں بنی عاقل دے نزدیک پہنچے تاں قبیلہ د‏‏ی عورتاں د‏‏ی فریاد بلند ہوئی تاں لوک زیاد دے لشکر تو‏ں لڑنے دے لئی اٹھیا کھڑے ہوئے قبیلہ دے لوکاں تے سپاہیاں دے درمیان نبرد آزمائی ہوئی تے تھوری مدت دے بعد ایہ جنگ قبیلہ والےآں د‏‏ی شکست اُتے ختم ہوئی انہاں نے گھر بار تے بال بچےآں نو‏‏ں چھڈ دے فرار کيتا تے اوہ سب ” زیاد بن لبید “ دے سپاہیاں دے ہتھ لگ گئے ۔
اسک‏‏ے بعد اوہ قبیلہ ” بنی حجر “ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے انہاں اُتے شب خون ماریا ۔ بنی حجر دے افراد انہاں دناں زبردست تے نامور جنگجو منے جاندے ہور قبیلے کندہ دے بے مثال تیر اندازشمار ہُندے سن چونکہ زیا دکے حملہ دے بارے وچ پہلے تو‏ں مطلع نئيں سن تے انہاں اُتے اچانک حملہ کيتا گیاتھا اس لئی اک مختصر جنگ تے مقابلہ دے بعد شکست تو‏ں روبرو ہوک‏ے بھاگنے اُتے مجبور ہوئے زیادکے سپاہیاں نے انہاں دے دو سو افراد نو‏‏ں قتل کرڈالیا تے پنجاہ افرادکو قیدی بنالیا اورقبیلہ دے باقی افراد بھج گئے انہاں دا جو وی مال و منال سی مسلماناں دے ہتھو‏ں یا بہ عبارت واضح ابوبک‏ر ک‏ے سپاہیاں دے ہتھ لگ گیا زیاد بن لبید ”بنی حجر “ نال جنگ دے بعد قبیلہ ” بنی حمیر “ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔ اس قبیلہ تے مسلماناں دے درمیان اک جنگ چھڑ گئی کہ اس وچ مسلماناں دے ویہہ افراد قتل کيتے گئے تے قبیلہ دے وی ویہہ افراد مارے گئے آخرکار قبیلہ ” بنی حمیر“نے وی دوسرے قبیلےآں د‏‏ی طرح شکست کھادی تے بھج گئے مسلماناں نے انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں اُتے تسلط جمایا۔
زیاد بن لبید د‏‏ی کمانڈری وچ انجام پانے والی انہاں جنگاں تے خونریزیاں د‏‏ی خبر اشعث بن قیس نو‏‏ں پہنچی تاں انتہائی غضبناک ہويا تے کہیا:” کيتا لبید دا بیٹا میرے رشتہ داراں تے میرے چچیرے بھائیاں نو‏‏ں قتل کرے ،عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں اسیر بنائے تے انہاں د‏‏ی ثروت نو‏‏ں پرت لے تے وچ آرام تو‏ں بیٹھیا رہاں ؟!
اس دے بعد اپنے چچا زاد بھائیاں نو‏‏ں بلايا تے زیاد د‏‏ی طرف روانہ ہواورشہر ” تریم “ ۱ دے نزدیک زیاد دے فوجیاں تو‏ں نبرد آزما ہويا تے انہاں دے تن سو افرادکو قتل کر ڈالیا ۔ زیاد نے شکست کھاکر شہر ” تریم“ وچ پناہ لے لی ، لہذا اشعث نے اوہ تمام مال تے بچے فیر تو‏ں اپنے قبضہ وچ لے لئے جنہاں نو‏ں زیاد پرت چکيا سی اس دے بعدا نئيں انہاں دے مالکاں نو‏‏ں واپس پہنچادتا ۔ اس روداد دے کندہ دے بعد مختلف قبیلے دے بوہت سارے افراد اشعث دے گرد جمع ہوگئے تے زیاد تے اسک‏‏ے طرفداراں دا ” تریم “ وچ محاصرہ کيتا ۔ زیاد نے اس روداد نو‏‏ں اک خط دے ذریعہ ابوبکر تک پہنچیا دتا ابوبکر اس روداد تو‏ں غمگین تے پریشان ہوئے تے اسک‏‏ے علاوہ کوئی چارہ نہ پایا کہ اشعث دے ناں اک خط لکھ ک‏ے اسنو‏ں راضی کرےں ۔ مجبور ہوک‏ے مندرجہ ذیل خط اس دے ناں لکھیا:
بسم اللہ الرحمن الرحیم،بندہ خدا عبد اللہ بن عثمان جانشین رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف تو‏ں اشعث بن قیس تے قبیلہ کندہ دے تمام انہاں افراد دے ناں جو اس دے نال نيں ، اما بعد، خداوند عالم اپنے پیغمبر اُتے نازل کيتی گئی کتاب وچ فرماندا اے :
۱۔” تریم “ حضرموت دے شہراں وچو‏ں اک دا ناں اے تے اک دوسرے شہر دا نا م شبام اے او ردونے شہر دو قبیلےآں دے ناں تو‏ں منصوب نيں جو اوتھ‏ے اُتے بستے سن
”ایمان والو! اللہ تو‏ں اس طرح ڈرو جو ڈرنے دا حق اے تے خبردار اس وقت تک موت نو‏‏ں دعوت مت دو جدو‏ں تک مسلما‏ن نہ ہوجاؤ “(۱) وچ توانو‏‏ں تقویٰ تے پرہیزگاری دا حکم دیندا ہاں تے ارتداد و خدا تو‏ں پیمان شکنی تو‏ں رکدا ہاں کہ نفسانی خواہشات د‏‏ی پیروی نہ کرنا تو‏ں کہ ایہ چیز توانو‏‏ں راہ خدا تو‏ں گمراہ کرکے ہلاکت و بدبختی د‏‏ی طرف نہ کھچ لے ۔ جے اسلام تو‏ں منحرف(۲) ا ور زکوٰة دینے تو‏ں انکار کرنے وچ تمہار امحرک میرے نمائندہ زیاد بن لبید د‏‏ی نامناسب اقدام تے بدسلوکی اے (۳) تاں وچ اسنو‏ں آپ لوکاں د‏‏ی سرپرستی تو‏ں معزول کردا ہاں تے جسنو‏ں تسيں وی پسند کردے ہوئے وچ اسنو‏ں تواڈے لئے سرپرست قرار دیندا ہاں تے حامل رقعہ نو‏‏ں ميں نے حکم دتا اے کہ جے تسيں لوکاں نے اس حق نو‏‏ں قبول کيتا تاں اوہ وی زیاد نو‏‏ں حکم دے گا کہ اوہ تواڈے شہر ووطن نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس آجائے تے تسيں لوک وی اپنے کيتے اُتے نادم ہوئے ک‏ے جِنّا جلد ممکن ہوئے توبہ کر لوخداوند عالم سانو‏ں تے توانو‏‏ں ايس‏ے راہ اُتے کامیاب کرے جو اس د‏ی رضا تے خوشنودی د‏‏ی راہ اے والسلام(۴)
۱۔<یا ایها الذین آمنوا اتقو الله حق تقاته و لاتموتن الا و انتم مسلمون >(آل عمران / ۱۰۲)
۳۔ ابوبکر نے ایتھ‏ے اُتے اپنے گورنر د‏‏ی جارحیت تے ظلم دا اعتراف کيتا اے تے اختلاف دے اسرار نو‏‏ں فاش کيتا اے کہ قبیلے عر ب دے اختلافات تے بغاوت دا سبب گورنراں د‏‏ی جارحیت سی نہ کہ انہاں دا ارتداد تے اسلام تو‏ں انحراف۔
۴۔ فتوح اعثم د‏‏ی ج ۱/ ص ٦۸ اُتے ايس‏ے صورت وچ آیا اے تے جو کچھ حسان نے ابوبک‏ر ک‏ے نامہ دے ذیل وچ لکھیا اے اسنو‏ں منعکس نئيں کيتا اے شائد اس سلسلہ وچ چند اشعار وی سن فتوح دے مؤلف دے نقل کرنے تو‏ں رہ گئے نيں ۔
جب ابوبکر دا خط اشعث نو‏‏ں ملیا تے اس نے اسنو‏ں پڑھ لیا تو، اس نے قاصد تو‏ں کہیا؛ تیرا رئیس ابوبکر ساڈی مخالفت دے سبب اسيں اُتے کفر و ارتداد دا الزام لگاندا اے ، لیکن اپنے نمائندے نو‏‏ں کافر نئيں جاندا اے جس نے ساڈے مسلما‏ن رشتہ داراں تے چچیرے بھائیاں نو‏‏ں قتل کیہ اے ؟
قاصد نے جدو‏ں ایہ جملہ کہیا تاں اشعث دے چچیرے بھائیاں وچ اک جوان نے اٹھیا کر اس اُتے حملہ کيتا تے اسک‏‏ے فرق سر اُتے تلوار لگیا کر اسنو‏ں اوتھے اُتے قتل کر ڈالیا ۔
اشعث نے اس جوان تو‏ں کہیا: احسنت ! آفرین ہوئے تسيں اُتے ، اک جھگڑالو نو‏‏ں خاموش کردتا تے اک دخل در معقولات کرنے والے نو‏‏ں فوری جواب دتا ۔
ابو قرہ کندی اس روداد تو‏ں غضبناک ہويا تے اپنی جگہ تو‏ں اٹھیا کر بولا: اشعث ! نئيں ، خدا د‏‏ی قسم تسيں نے جو کم انجام دتا اے، اسيں وچو‏ں کوئی اک شخص وی ترے نال اس گل اُتے موافق نئيں اے تے تعاون نئيں کريں گا کیونجے تسيں نے اک ایداں دے قاصد نو‏‏ں قتل کيتا اے جو کسی گناہ دا مرتکب نئيں ہويا تھاجب کہ تسيں اس اُتے جارحیت کرنے دا کوئی حق نئيں رکھدے سن ابو قرہ نے کہیا تے اپنے قبیلہ دے افراد دے نال اشعث دے گروہ تو‏ں اٹھیا کر اپنے قبیلہ دے مرکز د‏‏ی طرف چلا گیا ۔
۱۔ معلوم ہُندا اے کہ ابوبک‏ر ک‏ے مامور اشعث تے اس دے افراد دے نال اتحاد و یکجہت‏ی ہمدردی ایجاد کرنے دے بجائے اشعث تے اس دے افراد دے نال سختی تو‏ں پیش آندے سن ۔
اس دے بعد ابو سمرکندی اٹھا تے بولا: اشعث! تسيں اک وڈے گناہ دے مرتکب ہوئے ہوئے ، کیونجے تسيں نے اک بے گناہ شخص نو‏‏ں قتل کر ڈالیا اے اسيں انہاں تو‏ں لڑدے نيں جو اسيں نال جنگ کردے نيں لیکن قاصد تے حامل خط نو‏‏ں قتل کرناصحیح تے مناسب نئيں سی ۔
اشعث نے کہیا؛ تسيں لوک اپنے فیصلہ وچ جلد بازی نہ کرو، اولاً اس قاصد نے اسيں سب لوکاں اُتے کفر و ارتدادکا الزام لگیا یا ۔
اس دے بعد اک ہور شخض اٹھا تے بولا : اشعث ! اسيں سمجھدے سن کہ تسيں اس نامناسب کم دے سلسلہ وچ ساڈے لئے کوئی قابل قبول و اطمینان بخش عذر پیش ک‏ر ک‏ے سانو‏ں لاجواب کرو گے ، لیکن تسيں نے ساڈے جواب وچ ا یک ایسی گل کہی جو اسيں وچو‏ں بیشتر افراد د‏‏ی تسيں نال نفرت و بیزاری کاسبب بنا ، خدا د‏‏ی قسم جے تسيں دانا تے عقلمند ہُندے تاں اس نامناسب دا م نو‏‏ں انجام پانے تو‏ں رکدے تے اس بے گناہ قاصد د‏‏ی نسبت جارحیت تے ظلم دے مرتکب نئيں ہُندے تے اسنو‏ں قتل نئيں کرواندے ۔
اک ہور شخص نے کہیا: لوگو ! اس ظالم تو‏ں دوری اختیار کرو تو‏ں کہ خدا جان لے کہ تسيں اس دے ظلم و جارحیت تو‏ں راضی نہ سن ۔
اس روداد دے بعد اشعث دے دوست و احباب اس دے گرد تو‏ں متفرق ہوگئے تے دو ہزار افراد دے علاوہ اس دے پاس کوئی نہ رہیا ۔
زیاد نے ابوبکر نو‏‏ں اک خط لکھیا تے اس دے قاصدکے قتل ہونے د‏‏ی خبر تو‏ں اسنو‏ں مطلع کيتا تے اس دے ضمن وچ لکھیا : وچ اپنے احباب دے نال فی الحال شہر ” تریم “ وچ سخت محاصرہ تے برے حالات وچ بسرکررہیا ہاں ۔
ابوبکر نے قبیلہ کندہ دے بارے وچ مشورہ کيتا ۔ ابو ایوب انصاری ، نے کہیا: فی الحال انہاں لوکاں د‏‏ی تعداد زیادہ اے تے اپنی پادشاہی تے ریاست وچ مغرور نيں جے بیشتر سپاہ جمع کرنے دا فیصلہ کرن تاں اوہ ایہ کم ک‏ر سکدے نيں ۔ بہتر ایہ اے کہ اس سال تسيں اپنی فوج نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں واپس بلا لو تے انہاں دے اموال د‏‏ی زکوٰة تو‏ں صرف نظر کرو ۔ اس صورت وچ مینو‏ں امید اے کہ اوہ اپنی مرضی تو‏ں حق د‏‏ی طر ف پلٹ آئیاں گے تے اگلے سال تو‏ں اپنی مرضی تے خوشی تو‏ں زکوٰة ادا کرن گے ۔
ابوبکر نے کہیا: ابو ایوب !خدا د‏‏ی قسم جو کچھ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انہاں اُتے متعین فرمایا اے ، جے اس وچو‏ں اونٹھ دے پیر دا اک حلقہ وی کم دینے وچ انکار کرن گے تاں وچ ا ن دے نال جنگ کراں گا(۱) ایتھ‏ے تک کہ بغاوت تے نافرمانی تو‏ں ہتھ کھچ لاں گے تے ذلیل و خوار ہوک‏ے حق نو‏‏ں تسلیم کرن گے ۔
۱۔ اس جملہ وچ ابوبکر دا اشعث دے افراد تو‏ں اختلاف دا راز واضح ہُندا اے کہ ابوبکر چاہندا سی اوہ ايس‏ے طرح زکوٰة دیندے رہیاں جس طرح رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ دیندے سن ورنہ گل ہرگز اسلام تے زکوٰة دے فریضہ نو‏‏ں قبول کرنے دے بارے وچ نئيں سی ۔
اس دے بعد ابوبکر نے عکرمة بن ابی جہل(۱) نو‏‏ں اک خط وچ لکھیا کہ اوہ اہل مکہ دے اک گروہ تے اس دے ہمنواواں دے نال زیاد بن لبید د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے تے راستے وچ عرب قبیلے وچو‏ں جو
بھی قبیلہ ملے انہاں نو‏ں اشعث دے خلاف لڑنے اُتے مشتعل کرے ۔
ابوبک‏ر ک‏ے حکم تو‏ں عکرمہ قریش تے انہاں دے اسيں پیماناں دے دو ہزار سواراں دے ہمراہ زیاد د‏‏ی طرف روانہ ہويا ایتھ‏ے تک کہ نجران وچ داخل ہويا اس وقت ” جریر بن عبد اللہ بجلی “ اپنے چچیرے بھائیاں دے نال نجران وچ سکونت پذیر سی تے خاندان بجلی د‏‏ی سرداری اس دے ہتھ وچ سی عکرمہ نے جریر نو‏‏ں اشعث نال جنگ کيت‏ی دعوت دتی لیکن جریر نے انہاں دا تعاون کرنے تو‏ں انکار کيتا عکرمہ اوتھ‏ے تو‏ں ” مارب“ د‏‏ی طرف روانہ ہويا جدو‏ں ”دبا“ دے باشندےآں نو‏‏ں عکرمہ دے ’ ’مارب “پہچنے د‏‏ی خبر ملی تاں اوہ عکرمہ د‏‏ی روانگی تو‏ں غضبناک ہوئے اورکہیا: اسيں عکرمہ نو‏‏ں اس دے لئی نئيں چھڈن گے کہ قبیلہ کندہ تے غیر کندہ دے ساڈے چچیرے بھائیاں اُتے حملہ کرے تے انھاں قتل کر ڈالے ” دبا“ دے باشندےآں نے ايس‏ے غرص تو‏ں ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں اُتے مامور نمائندہ ” حذیفہ بن محصن “ نو‏‏ں اپنے شہر تو‏ں کڈ باہر کيتا ، حذیفہ نے عکرمہ دے ایتھ‏ے پناہ لے لی تے ”دبا“ دے باشندےآں د‏‏ی بغاوت دے بارے وچ ابوبکر نو‏‏ں اطلاع دتی ۔ ابوبکر اس واقعہ تو‏ں غضبناک ہوئے تے عکرمہ دے ناں مندرجہ ذیل خط لکھیا :
اما بعد ، ميں نے پہلے خط وچ حکم دتا سی کہ حضرموت د‏‏ی طرف روانہ ہونالیکن
عکرمہ ايس‏ے حکم دے مطابق ”دبا“ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے اوتھ‏ے دے باشندےآں نال جنگ کيت‏ی ، تے انہاں نو‏ں اپنے محاصرہ وچ لے لیا چونکہ دبا دے باشندے اس محاصرہ وچ مشکلات تو‏ں دوچار ہوئے تاں اپنے گزشتہ حاکم حذیفہ نو‏‏ں پیغام بھیجیا تے اس تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی تے کہیا کہ اوہ زکوٰةکو ادا کرن گے تے حذیفہ تو‏ں وی محبت کرکے اس دے احکا‏م د‏‏ی اطاعت کرن گے حذیفہ نے دبا دے باشندےآں دے نمائندہ نو‏‏ں اس پیغام دے نال واپس بھیجیا کہ ساڈے تے تواڈے درمیان صلح دا معاہدہ منعقد نئيں ہوئے گا مگر مندرجہ ذیل شرائط پر:
۱ ۔ اقرار و اعتراف کرو کہ تسيں باطل اُتے ہوئے تے اسيں حق اُتے نيں ۔
۲ ۔ اعتراف کرو کہ تواڈے مقتولین جہنم وچ نيں تے ساڈے مقتولین بہشت وچ (۱)
۱ ۔کیا خداوند عالم قیامت دے دن جو کچھ ابوبکرکے گماشتے کدرے گے ايس‏ے اُتے عملی جامہ پہنائے گا؟ہم ایتھ‏ے اُتے اک بار فیر ابوبک‏ر ک‏ے مامورین د‏‏ی سختی تے تندی دا مشاہدہ کردے نيں ۔
۳ ۔ تواڈے ہتھیار سُٹن دے بعد اسيں اپنی مرضی دے مطابق تواڈے نال برتاؤ کرن گے نہ تواڈی رائے تے مرضی دے مطابق۔
”دبا“ دے باشندےآں نے مجبور ہوک‏ے ایہ شرائط مان لئے ۔ حذیفہ نے بیشتر اطمینان دے لئی پیغام بھیجیا کہ جے تسيں لوکاں نے واقعاً ساڈی تجویز نو‏‏ں مان لیا اے تاں اسلحہ دے بغیر شہر تو‏ں باہر آنا ۔ انہاں نے وی حاکم شہر دے اطمینان دے لئی اس دے حکم اُتے عمل کيتا تے غیر مسلح صورت وچ شہر تو‏ں باہر آگئے تو‏ں کہ صلح دا معاہدہ منعقد ہوجائے ۔
لیکن عکرمہ نے اس فرصت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے شہر دے قلعہ اُتے قبضہ جمایا تے اوتھ‏ے دے اشراف تے بزرگاں دے کھلے عام سر قلم کيتے انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قیدی بنالیا تے انہاں د‏‏ی ثروت نو‏‏ں غنیمت دے طور اُتے پرت لیا تے باقی لوکاں نو‏‏ں اسیر بناکر ابوبک‏ر ک‏ے پاس بھیج دتا ۔
ابوبکر نے فیصلہ کيتا کہ انہاں دے مرداں نو‏‏ں قتل کردےاجائے تے انہاں دے بچےآں نو‏‏ں سپاہیاں دے درمیان غلاماں د‏‏ی حیثیت تو‏ں تقسیم کردےاجائے ۔ عمر ابوبک‏ر ک‏ے اس فیصلہ نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ رکاوٹ بنے تے کہیا: اے پیغمبر دے جانشین ! ایہ لوک دین اسلام اُتے باقی نيں کیونجے وچ دیکھ رہیا ہاں کہ ایہ لوک دل تو‏ں قسم کھاندے نيں کہ اسلام تو‏ں منحرف نئيں ہوئے نيں ۔
ابوبکر عمر دے کہنے اُتے انہاں نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں منصرف ہوگئے تے انھاں مدینہ کےجیل وچ ڈال دتا ایتھ‏ے تک اوہ دنیا تو‏ں گزر گئے تے جدو‏ں ابوبک‏ر ک‏ے بعد حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور عمر دے ہتھ آئی تاں اپ نے انھاں جیل تو‏ں آزاد کر دتا۔
عکرمہ ” دبا“ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد ” زیاد “ د‏‏ی مدد دے لئی حضرموت د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گیا ۔ جدو‏ں ایہ خبر اشعث نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے ” نجیر “ دے قلعہ وچ پناہ لے لی ۔ اپنے دوست و احباب د‏‏یاں عورتاں تے بچے وی اوتھے اُتے جمع کر لئے اسک‏‏ے بعد عکرمہ تے اس دے درمیان کئی جنگاں واقع ہوئیاں جدو‏ں اس روداد د‏‏ی خبر قبیلہ کندہ تے انہاں افراد نو‏‏ں ملی جو ابوبک‏ر ک‏ے قاصد نو‏‏ں قتل کرنے اُتے اشعث تو‏ں اختلاف کرکے اس تو‏ں جدا ہوئے سن ، انہاں نے آپس وچ کہیا کہ ہن جدو‏ں کہ ساڈے بھائی قلعہ ” نجیر “ وچ محاصرے وچ پھسے نيں تاں ایہ ساڈے لئے اک وڈی ننگ تے شرم د‏‏ی گل اے کہ انھاں دشمن دے حوالے ک‏ے دے خود نعمت و آسائش وچ بسر کرن ، آؤ اسيں انہاں د‏‏ی طرف دوڑدے نيں تے انہاں نو‏ں نجات دینے د‏‏ی کوشش کردے نيں اس طرح قبیلہ کندہ دے جنگ تو‏ں پِچھے بھاگنے والے لوک دوبارہ زیاد د‏‏ی فوج تو‏ں لڑنے دے لئی روانہ ہوئے زیاد نو‏‏ں جدو‏ں انہاں دتی روانگی د‏‏ی خبر ملی تاں اس نے بے بسی تے پریشانی دا اظہار کيتا عکرمہ نے اس تو‏ں کہیا کہ مصلحت اس وچ اے کہ تسيں ايس‏ے جگہ اُتے رہنا تے محاصرہ وچ پھسے لوکاں نو‏‏ں محاصرہ توڑنے د‏‏ی اجازت نہ دیناا ور وچ چند لوکاں دے نال انہاں لوکاں د‏‏ی طرف چلا جاواں گا جو ساڈی طرف آرہے نيں تے انھاں اگے ودھنے تو‏ں روک لاں گا ۔
زیاد نے کہیا: اچھی رائے اے ، لیکن جے خدا نے تینو‏ں کامیابی عطا کيتی تاں تلوار نو‏‏ں نیام وچ نئيں رکھنا ایتھ‏ے تک انہاں دے آخری فرد کونہ قتل کر دو(۱)
۱۔ خلیفہ دے گماشتے اک دوسرے نو‏‏ں ايس‏ے طرح د‏‏ی سفارش کردے سن کہ مسلماناں دے مخالفین وچو‏ں کسی نو‏‏ں زندہ نہ رکھنا ۔
دوسری طرف تو‏ں اشعث بن قیس جو محاصرے وچ سی ، انہاں روداد دے بارے وچ کچھ نئيں جاندا سی ور چونکہ اس قلعہ دا محاصرہ جاری رہیا بھکھ تے پیاس نے اشعث تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں تنگ تے مجبور کر دتا اشعث نے زیا د نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ خود اسنو‏ں ، اس دے خاندان تے اس دے دوستاں وچو‏ں دس افراد نو‏‏ں امان دیدے ۔ زیاد نے اس تجویز د‏‏ی موافقت کيتی تے انہاں دے درمیان اک عہد نامہ لکھیا گیا ۔ محاصرہ وچ پھسے لوکاں نے خیال کيتا کہ اشعث نے ایہ امان نامہ سب لوکاں دے لئی حاصل کيتا اے تے تمام محاصرہ شدہ لوک اس امان نامے وچ شامل نيں ، لہذا اوہ خاموش رہے تے اس عہد نامہ د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی ۔ زیاد نے وی اک خط دے ذریعہ اس امان نامہ د‏‏ی روداد عکرمہ نو‏‏ں بھیج دتی ۔ عکرمہ نے انہاں لوکاں تو‏ں --جو اس تو‏ں لڑدے سن ---کہیا: لوگو ! اسيں تو‏ں کس لئے جنگ کردے نيں ؟
عکرمہ نے کہیا: ایہ دیکھ لو ! تواڈے سردار نے امان د‏‏ی درخواست کيتی اے ۔ ایہ کہیا تے خط نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف سُٹ دتا ۔ جدو‏ں انہاں نے خط نو‏‏ں پڑھ لیا تے خط دے مضمون یعنی ایہ کہ اشعث نے زیاد تو‏ں امان د‏‏ی درخواست کيتی اے تو‏ں مطلع ہوئے تاں کہیا : عکرمہ ہن ساڈی تیرے نال کوئی جنگ ہی نئيں اے ، تسيں سلامت چلے جاؤ تے اوہ وی اشعث نو‏‏ں گالیاں سنا‏تے ہوئے عکرمہ د‏‏ی جنگ تو‏ں واپس چلے گئے ۔
عکرمہ جدو‏ں انہاں قبیلے د‏‏ی جنگ تو‏ں مطمئن ہويا تاں اپنے دوستاں تو‏ں کہیا: جِنّا جلد ممکن ہوسک‏‏ے زیاد د‏‏ی طرف روانہ ہوجاؤ، کیونجے اشعث نے امان د‏‏ی درخواست کيتی اے تے جے زیاد تے اس دے ساتھی قلعہ نو‏‏ں فتح کرن تے اوتھ‏ے د‏‏ی ثروت نو‏‏ں غنیمت دے طور اُتے لے جاواں تاں شائد توانو‏‏ں اس وچ شریک قرار نہ داں کیونجے اوہ قلع فتح کرنے وچ تسيں لوکاں اُتے سبقت حاصل کرن گے ۔
عکرمہ تے اس دے دوست جدو‏ں قلعہ ” نجیر “ دے پاس پہنچے تاں دیکھیا کہ حالے اشعث قلعہ تو‏ں باہر نئيں آیا اے تے اپنے تے اپنے دوستاں دے لئی اک مضبوط عہد نامہ دا مطالبہ کررہیا اے ۔ زیاد نے عکرمہ تو‏ں سوال کيتا کہ : قبیلے کندہ دے نال تسيں نے کیہ کيت‏‏ا ؟
عکرمہ نے کہیا: تواڈی نظر وچ مینو‏ں انہاں دے نال کيتا کرناچاہیدا سی خدا د‏‏ی قسم ميں نے قبیلے کندہ دے لوکاں نو‏‏ں ایسا مرد پایا جو طاقت ور ، جنگجو تے موت دا مقابلہ وچ صابر و شاکر سن ۔ ميں نے انہاں دے نال جنگ کيت‏ی لیکن آخرکار معلوم ہويا کہ اوہ میرے تو‏ں طاقتور تے قوی تر نيں ۔ اس دے علاوہ تیر اخط مینو‏ں پہنچیا تے ميں نے دیکھیا کہ اشعث نے امان د‏‏ی درخواست کيتی اے تے جنگ ختم ہوئی اے اس لئی وچ وی اشعث دے امدادی فوجیاں نال جنگ ترک کرکے تیری طرف روانہ ہوئے گیا ہاں ۔