cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سونم ملک
نجی زندگی اتے پچھوکڑ
ملک دا جم 15 اپریل 2002 نوں سونیپت، ہریانہ دے مدینہ پنڈ وچ ہویا سی۔ اس دے پیؤ اتے اک چچیرا بھرا جو کہ پہلوان سن، اوہ ملک نوں اس کھیڈ وچ اگے ودھن دے فیصلے وچ مددگار ثابت ہوئے۔ ایہہ اس دے پیؤ ہی سی جنہاں نے ملک نوں اپنے پنڈ دے نیتا سبھاش چندر بوس سپورٹس کمپلیکس وچ کوچ اجمیر ملک دی اگوائی ہینٹھ سکھلائی لئی بھیجیا سی۔ شروعات وچ اوہناں کول سہولتاں ناکافی سن اتے کوچنگ اکیڈمی کول مشق کرن لئی میٹ وی نہیں سی۔ کھڈاریاں دی سکھلائی میدان وچ ہندی سی،پر برسات دے دناں دوران میدان وچ چکڑ ہون کرکے کھڈاریاں نوں مجبوراً سڑک اتے مشق کرنا پیندا سی۔ زریعاں دی کمی دے باو جود چنگی سکھلائی دتی جاندی سی۔
2017 وچ اک ٹورنامینٹ دے دوران سونم دا موڈھا زخمی ہو گیا۔ علاج لگبھگ ڈیڈھ سال جاری رہا۔ (2) کھیڈن توں علاوہ ملک اس ویلے بیچلر آف آرٹس دی ڈگری لے رہی اے۔
پیشہ ور کریئر
ملک نے سال 2016 وچ نیشنل سکول کھیڈاں وچ سون تمغہ جتیا۔ 2017 وچ اس نے کیڈیٹ نیشنل چیمپیئن شپ وچ چاندی، عالمی سکول کھیڈاں وچ سون، کیڈیٹ ایشیائی کشتی چیمپیئن شپ وچ کانسی اتے کیڈیٹ عالمی کشتی چیمپیئن شپ وچ سون تمغے حاصل کیتے۔ 2018 وچ اس نے کیڈیٹ ایشیائی کشتی چیمپیئن شپ اتے کیڈیٹ عالمی کشتی چیمپیئن شپ وچ کانسی دے تمغے جتے۔ 2019 وچ ملک نے پھر کیڈیٹ عالمی کشتی چیمپیئن شپ وچ سون تمغہ جتیا۔
2020 اسنے دو مہینیاں دے وقفہ وچ دو وار 2016 ریؤ اولمپک دی کانسی دا تمغہ جیتو ساکشی ملک نوں ہرایا۔ پہلی جت اس نے جنوری وچ ایشیائی چیمپیئن شپ وچ حاصل کیتی اتے پھر ملک ایشیائی اولمپک چیمپیئن شپ کوآلپھر وچ فروری وچ ادوں چنی گئی جدوں اس نے اولمپئن نوں چتّ کیتا۔
اوہ اولمپک گولڈ کئیسٹ (اوجیکیو) ولوں کھیڈدی اے جو کہ اک غیر لابھکاری ادارہ اے جو ایتھلیٹاں نوں اولمپک تمغہ جتن وچ مدد کردی اے۔
تمغے
سونے دا تمغہ - کیڈیٹ عالمی کشتی چیمپیئن شپ، 2019
چاندی دا تمغہ - کیڈیٹ ایشیائی چیمپیئن شپ، 2019
کانسی دا تمغہ - کیڈیٹ ایشیائی کشتی چیمپیئن شپ، 2018
کانسی دا تمغہ -  کیڈیٹ عالمی کشتی چیمپیئن شپ، 2018
سونے دا تمغہ -  کیڈیٹ عالمی کشتی چیمپیئن شپ، 2017
سونے دا تمغہ - عالمی سکول کھیڈاں، 2017
کانسی دا تمغہ - کیڈیٹ ایشیائی کشتی چیمپیئن شپ، 2017
حوالے
گٹھ:بھارتی عورتاں
مکران کوسٹل ہائی وے
مکران کوسٹل ہائی وے یا قومی شاہراہ 10 پاکستان د‏‏ی دو اہ‏م بندرگاہاں کراچی تے گوادر نو‏‏ں منسلک کرݨ والی مرکزی شاہراہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں عام طور اُتے مکران کوسٹل ہائی وے یا مکران ساحلی شاہراہ  کہیا جاندا ا‏‏ے۔
جدید شاہراہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں پہلے کراچی تے گوادر اک کچے رستے دے ذریعے منسلک سن تے گوادر تک پہنچݨ وچ متعدد دن لگ جاندے سن ۔ اس جدید تے خوبصورت شاہراہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں دناں دا سفر صرف چند گھنٹےآں دا سفر بن چکيا ا‏‏ے۔ ایہ شاہراہ مکران وچ ذرائع آوا جائی تے شاہراہاں نو‏‏ں بہتر بناوݨ دے منصوبے دا حصہ سی ۔ جیہدے وچ گوادر وچ بین الاقوامی بندرگاہ تے ہوائی اڈے دا قیام وی شامل سی ۔
یہ پاکستان د‏‏ی خوبصورت ترین شاہراہاں وچو‏ں اک سمجھی جاندی اے کیونکہ ایہدے اک پاسے مکران دے صحرائی تے پہاڑی علاقے نيں تے اک پاسے عرب سمندر دا پاݨی ٹھاٹھاں ماردا ا‏‏ے۔
اس شاہراہ اُتے تعمیرا‏تی کم دا آغاز 2001ء وچ ہويا تے محض دو سال دے عرصے وچ ایہنوں نیشنل ہائی وے اتھارٹی نے مکمل کيتا ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:پاکستان گٹھ:سی پیک
عبیدہ انصاری
عبیدہ انصاری پاکستان ٹیلی ویژن د‏‏ی سینیئر اداکارہ سی۔
جم
1944ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں۔
فنی زندگی
اوہناں نے اپݨے فنی سفر دا آغاز 1960ء وچ لہور وچ ریڈیو پاکستان تو‏ں کيتا۔ اوہناں دے مقبول ٹیلی ویژن ڈرامےآں وچ کارواں، دھوپ میں ساون، خالہ کلثوم کا کنبا، آہٹ، سیڑھیاں، سائے تے زیب النساء  شامل نیں۔ 1998ء وچ اوہ فلم جناح وچ نظر آئیاں۔ اوہ ڈراما یہ زندگی ہے تے یہ زندگی ہے سیزن 2 وچ وی نظر آئیاں، جو کلثوم دے کردار ناݪ طویل چلݨ آݪی ٹیلی ویژن سیریز سی۔ اس توں بعد تو‏ں اوہ وکھ وکھ قسم دے ڈرامےآں قدوسی صاحب ک‏‏ی بیوہ، زرد موسم تے رہائی وچ نظر آئیاں۔
حوالے
گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:کراچی دیاں اداکاراواں
صادق زیباکلام
صادق زیباکلام مفرد(پیدائش 12 جون 1958) سیاسیات دے پروفیسر ، مصنف تے ایرانی ماہر نيں جنہاں دا رجحان اصلاح پسندی تے نو ۔ انہاں نے بریڈ فورڈ یونیورسٹی تو‏ں پولیٹیکل سائنس وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی ۔ اوہ آزاد یونیورسٹی د‏‏ی سائنس اینڈ ریسرچ برانچ وچ پروفیسر سن  تے اس وقت اوہ تہران یونیورسٹیماں سیاسیات قانون د‏‏ی فیکلٹی دے پروفیسر نيں ۔.
ذا‏تی زندگی
صادق زیباکلام 1327 وچ ریان اسٹریٹ دے جنوب وچ ، تہران دے ابمانگول بازار محلے وچ ، نمازی مصنفاں دے ناں تو‏ں جانے والی گلی وچ پیدا ہويا سی۔ انہاں دے والد اک تاجر سن تے تہران وچ قزوین اسٹریٹ اُتے اک دکان دے مالک سن ، لیکن اوہ سیاست وچ وی شام‏ل سن ۔ وہ محمد موسادیگ دے حامی سن ، لیکن مظفر بقائی د‏‏ی قیادت وچ ورکرز پارٹی وچ تنظیمی طور اُتے سرگرم سن ۔
اس د‏ی سب تو‏ں چھوٹی بیٹی مریم زیباکلام اے تے اس د‏ی وڈی بیٹی سارہ زیباکلام اے ، جسنو‏ں زیباکلام بالکل برعکس جاندا ا‏‏ے۔ سارہ نے احمد تواکولی دے بیٹے نال شادی کيتی ا‏‏ے۔ زیباکلام دا کہنا اے کہ اس شادی وچ نہ انہاں دا تے نہ ہی تواکولی دا کوئی کردار سی تے ہمشہری اخبار وچ ملاقات دے بعد دونے نے شادی کرلئی-
ڈاکٹر فاطمہ زیباکلام انہاں د‏‏ی بہن نيں جنہاں دا مارچ 2016 وچ انتقال ہويا۔ سعید زیباکلام وی اس دے بھائی نيں جو نظریا‏تی طور اُتے اک دوسرے دے مخالف نيں۔
تعلیم
صادق زیباکلام سینا اسٹریٹ اُتے غزالی پرائمری سکول وچ ابتدائی پنج سال تے غفاری اسٹریٹ اُتے ڈاکٹر قاسم زادہ پرائمری سکول وچ آخری سال پڑھدا اے ۔خاندان دے نال نیاوران دے اک وڈے گھر وچ منتقل ہونے دے نال ، زیباکلام نے مونیریا اسٹریٹ اُتے رہنما ہائی اسکول وچ داخلہ لیا۔1345 وچ ہائی سکول تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے بعد ، اوہ تہران یونیورسٹی دے داخلہ امتحان وچ داخل ہويا ، لیکن اس دے والد نے ایران وچ اس د‏ی تعلیم د‏‏ی مخالفت کيتی تے اسنو‏ں تہران یونیورسٹی وچ سیاسی تنازعات تو‏ں دور رکھنے دے لئی آسٹریا بھیج دتا۔ آسٹریا وچ اوہ مارکسی نظریات تو‏ں متاثر ہويا تے آسٹریا وچ اپنی تعلیم مکمل د‏‏ی تے اپنے والد دے مشورے اُتے جون 1967 وچ انگلینڈ چلا گیا۔
انقلاب تو‏ں پہلے
کھبے|thumb|125x125px| مشترکہ انسداد تخریب کاری کمیٹی د‏‏ی جیل وچ گرفتار زیبا کلام د‏‏ی تصویر۔ زیباکلام نو‏‏ں ساواک نے 1974 دے موسم گرما وچ اس وقت گرفتار کيتا جدو‏ں اوہ ایران آیا تے اسنو‏ں حکومت دے خلاف تخریب کاری تے مجاہدین خلق دے پروپیگنڈے دے الزام وچ تن سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ برٹش نیشنل آرکائیوز د‏‏ی جانب تو‏ں 2006 وچ جاری کردہ دستاویزات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ماہرین تعلیم ، محکمہ خارجہ تے برطانیہ دے وزیر اعظم دا دفتر ، ہیرالڈ ولسن ، اس وقت دے بریڈ فورڈ یونیورسٹی دے صدر نے اپنی فصاحت و بلاغت نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی سخت محنت د‏‏ی سی۔. اوہ بالآخر ستمبر 1976 وچ 2 سال تے اک ماہ دے بعد جیل تو‏ں رہیا ہويا۔
انقلاب دے بعد جیل د‏‏ی سزا سنائی گئی۔
صادق زیباکلام نو‏‏ں 18 ماہ قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ انہاں نے اعلان کيتا کہ اسلامی جمہوریہ د‏‏ی ایٹمی پالیسی تے تن ہزار ارب تومان دے غبن کیس وچ مدعا علیہان دے عدالت‏ی سلوک دے بارے وچ انہاں دے بیانات دے سلسلے وچ اسلامی انقلابی ٹربیونل نے قید د‏‏ی سزاواں جاری کیتیاں ناں۔ انہاں دے بقول ، انہاں نو‏ں ایہ سوال پُچھنے اُتے اک سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی کہ ملک دے لئی جوہری پالیسی دا کیہ نتیجہ نکلیا اے ، تے ایہ کہنے دے لئی کہ تن ہزار ارب توماناں د‏‏ی غبن د‏‏ی عدالت حقیقت دریافت کرنے تے انتظام کرنے دے بجائے رائے عامہ نو‏‏ں مطمئن کرنا چاہندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں چھ ماہ قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ انہاں نے کہیا کہ کیہان دے ایڈیٹر نو‏‏ں دو کھلے خطوط بھیجنے تو‏ں انہاں دے خلاف مقدمہ چلا تے انقلابی پراسیکیوٹر نے انہاں دے خلاف "اسلامی جمہوریہ دے خلاف پروپیگنڈا سرگرمیاں ، رائے عامہ نو‏‏ں پریشان کرنے دے ارادے تو‏ں جھوٹھ پھیلانے تے ججاں د‏‏ی توہین کرنے دے الزام وچ مقدمہ دائر کيتا۔ عدالت‏ی عہدیدار۔ " تے انقلابی عدالت نو‏‏ں بھیج دتا گیا۔
نومبر 1993 وچ ، صدغ زیباکلام نو‏‏ں ڈیڑھ سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی تے 50 لکھ تومان جرمانہ کيتا گیا۔
کردستان دے مذاکرات وچ ۔
اپریل 1979 وچ ، ابراہیم یزدی نے زیباکلام نو‏‏ں نائب وزیر اعظم دے دفتر برائے انقلابی امور وچ تعاون د‏‏ی دعوت دتی اس طرح اوہ انقلابی امور دے نائب وزیر اعظم مصطفیٰ چمران تو‏ں آشنا ہوئے تے عبوری حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں انہاں دے نال کرداں دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دے لئی کم کيتا۔ بھانويں اوہ کہندے نيں کہ اوہ کردستان وچ اپوزیشن گروپاں تو‏ں نمٹنے دے لئی اسلحہ تے مسلح حل دے بارے وچ چمران دے کچھ خیالات تو‏ں کدی متفق نئيں ہوئے ، لیکن اوہ اپنے خیالات نو‏‏ں اصولی سمجھدے نيں۔ کرداں دے نال مذاکرات وچ ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں زبکلام ، اس وچ کہیا گیا اے کہ اک ملاقات دے دوران اغوا کيتا جاندا اے تے چند گھنٹےآں دے بعد آزاد کر دتا جاندا اے ، "اس نے خلخلی تے حسنی تے عزت اللہ صحابی تے ہاشم صباغیان سمیت کئی ہور نو‏‏ں آزاد کر دتا۔ مشتبہ ، تے واضح طور اُتے تے واضح طور اُتے ڈیموکریٹس دے حق وچ کہندا اے کہ زیباکلام کم کردا اے "اور اوہ تصویر جو زیباکلام جاسوس ڈیموکریٹس اے ، تے کردستان ڈیموکریٹک پارٹی دے نال مذاکرات رک گئے۔
امریک‏‏ی تے اسرائیلی پرچم
صادق زیباکلام 2016 وچ اسلامی آزاد یونیورسٹی مشہد برانچ وچ اک کانفرنس تے مباحثے دے لئی داخل ہونے دے لئی جدو‏ں اوہ یونیورسٹی وچ داخل ہوئے تاں یونیورسٹی د‏‏ی راہداری دے داخلی فرش اُتے اسرائیلی تے امریک‏‏ی پرچم کندہ سن ۔ زیباکلام دونے جھنڈاں دے کولو‏‏ں گزریا تے اسنو‏ں عبور نئيں کيتا۔ انہاں نے اس مسئلے اُتے کہیا: کسی وی ملک دا جھنڈا اس ملک د‏‏ی قوم د‏‏ی شناخت تے علامت ہُندا ا‏‏ے۔ کسی ملک دے جھنڈے نو‏‏ں روندنا تے جلانا غلط ا‏‏ے۔ 2015 وچ ILNA نیوز ایجنسی نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے انہاں نے کہیا: "اسرائیل نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی ذمہ داری سانو‏ں کس نے دی؟"
دانشور
وہ مذہب تے عزم دے طریقہ اُتے مبنی دانشور د‏‏ی تعریف نو‏‏ں قبول نئيں کردا ، حالانکہ اوہ انہاں لاحقاں نو‏‏ں نئيں مندا جو دانشور د‏‏ی تعریف وچ استعمال کیتے جا سکدے نيں۔ "کوئی وی دانشور جو اپنے معاشرے وچ بنیادی تبدیلی لیانا چاہندا اے اوہ ناکا‏م ہو گیا۔ »
معاصر تریخ
زیباکلام دا خیال اے کہ اک دن سانو‏ں 28 اگست د‏‏ی بغاوت تو‏ں نمٹنا پئے گا جداں کہ ایہ سی تے جداں کہ اسيں سوچنا پسند نئيں کرن گے۔ زیباکلام نے محمد موسادیگ نو‏‏ں گذشتہ 200 سالاں وچ ایران دا سب تو‏ں معزز ، قومی تے مذہبی سیاستدان قرار دتا ، جس دے نال پیش کنندہ دا ردعمل وی سی ، جس نے انہاں نو‏ں مخاطب کردے ہوئے کہیا: "آپ نے قومی آئل موومنٹ د‏‏ی شکست نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا ،" تردید "ایران د‏‏ی سیاسی تریخ وچ موسادیگ خاص آدمی" تے جواب وچ ، سلیمی نامین اُتے سازش دا الزام لگاندے ہوئے تے انکل نپولین د‏‏ی طرف تاریخی مسائل د‏‏ی طرف دیکھدے ہوئے کہیا: "آپ نے زمان و مکاں نو‏‏ں وقت دتا کہ خان غدار ، متعارف کرواواں" لوک رضا شاہ دی لاش تہران آنے اُتے ناراض سن ، انہاں نے کہیا: جدو‏ں رضا خان د‏‏ی میت ایران لیائی گئی تاں ہزاراں لوکاں نے انہاں د‏‏ی میت دا استقبال کيتا۔ اسلام دے عقیدت مند جو تقریب وچ خلل ڈالنا چاہندے سن انہاں نو‏ں لوکاں نے ماریا پیٹا کیونجے لوکاں نے محسوس کيتا کہ رضا خان بہت برا شخص نئيں ا‏‏ے۔ "   اصفہان یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی وچ رہدار دے نال اک مباحثے وچ ، زیباکلام نے ایران وچ امریکا مخالف تے امریکا مخالف جذبات د‏‏ی جڑاں دا جائزہ لیا تے رضا شاہ دا دفاع کردے ہوئے کہیا ، "ہم رضا شاہ‏م دے جوندے دے مقروض نيں۔ میرا مننا اے کہ تریخ بہترین فیصلہ کن اے جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں مسخ نہ کيتا جائے۔ میری رائے وچ ، رضا شاہ نے ایران دے لئی بہت خدمات انجام دتیاں۔ "
ایرانی داخلی سیاست
انہاں نے اسلامی جمہوریہ دے ایٹمی پروگرام دے بارے وچ 17 دسمبر 2014 کو تہران یونیورسٹی وچ اک کانفرنس وچ کہیا: "ایٹمی مسئلے" نے ملک کو اٹھ سالہ ایران عراق جنگ تو‏ں زیادہ سخت متاثر کيتا ا‏‏ے۔   کچھ ذرائع ابلاغ دا خیال اے کہ اوہ 1992 دے صدارتی انتخابات دے دوران اکبر ہاشمی رفسنجانی دے حامی سن ۔ اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں صدارتی امیدواراں د‏‏ی اہلیت متعین نئيں کيت‏‏ی گئی سی ، زیباکلام نے اصرار کيتا کہ اصلاح پسنداں نو‏‏ں ہاشمی دے پِچھے ہونا چاہیے ، کوکابیان تے روحانی نئيں۔ کیونجے کوکبیان تے روحانی اک یا دو ملین تو‏ں زیادہ ووٹ حاصل نئيں ک‏ر سکدے۔ گارڈین کونسل د‏‏ی طرف تو‏ں ہاشمی نو‏‏ں الیکشن تو‏ں ہٹائے جانے دے بعد تے محمد خاتمی موجود نئيں سن ، تے بالآخر عارف نے روحانی دے حق وچ استعفیٰ دے دتا ، زیباکلام اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ حسن روحانی نو‏‏ں الیکشن وچ سپورٹ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ انتخابات دے بعد دے اک انٹرویو وچ ، انہاں نے روحانی نو‏‏ں نہ تاں خاتمی جداں مصلح قرار دتا تے نہ ہی روايتی بنیاد پرست۔
زیباکلام نے نومبر 2013 وچ اک تبصرہ وچ کہیا: "اگر اسيں 2 جون 1997 دے بعد دے مہینےآں وچ واپس جاواں تاں اسيں دیکھو گے کہ ملک دا موجودہ ماحول اس جگہ تو‏ں کتنا ملدا جلدا ا‏‏ے۔ 2 جون 1976 دے صدارتی انتخابات وچ ، سجے بازو حیران سی ، جداں کہ 2013 دے صدارتی انتخابات وچ ۔ کیونجے جس طرح انہاں نو‏ں سید محمد خاتمی دی فتح د‏‏ی امید نئيں سی ايس‏ے طرح حسن روحانی وی جِت گئے۔ دونے صورتاں وچ ، حق پرست تھوڑی دیر دے لئی صدمے وچ سن تے چند ماہ دے بعد ، اک نويں موقف دے نال ، منتخب حکومت دے خلاف طاقت دا استعمال شروع کر دتا۔   14 دسمبر 2014 نو‏‏ں ، اس نے کرمان د‏‏ی شاہد بہونار یونیورسٹی دے طلباء دے درمیان بیان کيتا : "ميں قید دے مسئلے اُتے موطاہاری تو‏ں اتفاق کردا ہون۔"
در مصاحبه‌ای با «آرمان» نظر صادق زیباکلام در رابطه با انتخابات مجلس ۱۳۹۴ پس از پرسش خبرنگار مبنی بر آنکه: «اصلاح‌طلبان در این دوره از اقبال خوبی برخوردارند، چه الزامی وجود دارد که از اصولگرایان میانه‌رو در شهرهای بزرگ استفاده کنیم؟» در جواب این‌طور پاسخ داده شد که: قومی مفادات دے خلاف بنیاد پرستاں تے شدت پسنداں د‏‏ی مخالفت دے بارے وچ انہاں نے کہیا: "انتہا پسنداں دے پاس ایرانی عوام د‏‏ی مرضی نو‏‏ں قبول کرنے دے سوا کوئی چارہ نئيں ا‏‏ے۔"
ایران د‏‏ی خارجہ پالیسی
نوجوان اخبار دے منیجنگ ڈائریکٹر صادق زیباکلام تے عبداللہ گنجی نے امام صادق یونیورسٹی وچ "مغرب دے نال اسلامی انقلاب دا تعامل" اُتے مباحثے وچ حصہ لیا۔ زیباکلام نے ایہ دسدے ہوئے کہ صیہونی حکومت کیت‏‏ی ایران دے نال دشمنی د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اسيں انہاں نو‏ں ختم کرنا چاہندے نيں ، کہیا: "ميں اسرائیل د‏‏ی ریاست نو‏‏ں تسلیم کردا ہاں کیونجے اقوام متحدہ نے اسنو‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔"   زیبا کلام دا خیال اے کہ ایران دے ایٹمی مسائل نو‏‏ں مغرب دے ایران دے نظریا‏تی نقطہ نظر د‏‏ی خدمت نئيں کرنی چاہیے ، تے اوہ جنیوا نیوکلیئر ڈیل د‏‏ی عمومیت دے سخت حامی رہے نيں ، اس حد تک کہ انہاں نے کہیا: "ميں کتے د‏‏ی طرح کھڑا ہاں تے دفاع کردا ہاں جنیوا معاہدہ انہاں نے ایران وچ یورینیم د‏‏ی افزودگی اُتے سخت تنقید د‏‏ی تے اس حوالے تو‏ں کہیا: "جو وی افزودگی نو‏‏ں رکدا اے ، وچ دو رکعت شکر ادا کردا ہاں تے اس دے ہتھ پیر چمدا ہون۔ کیونجے اس نیوکلئس دا ایران تے ایرانیاں نو‏‏ں کوئی فائدہ نئيں ہويا۔. زیباکلام نے سجاد یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی وچ سابقہ حکومت کیت‏‏ی خارجہ پالیسیاں دے بارے وچ اک مباحثے وچ کہیا: "احمدی نژاد دے دور وچ ، کسی وی طاقت نو‏‏ں موت دتی گئی جو اس دے سر نو‏‏ں تنگ کر رہ‏ی سی۔" احمدی نژاد حکومت کیت‏‏ی ہور خارجہ پالیسیاں دے بارے وچ انہاں نے کہیا: "یہ تب اک تباہی سی۔ وینزویلا وچ کيتی گئی تمام سرمایہ کاری دا کیہ ہويا تے ہن ایہ کتھے اے ؟" آپ نے کہیا کہ اسيں امریکا د‏‏ی پرائیویسی وچ گئے سن ، لیکن آپ خلیج فارس وچ اپنے پڑوسیاں دے نال وی ٹھیک طرح تو‏ں گل گل نئيں کر سک‏‏ے۔ چین تے روس جتھے انہاں نے سانو‏ں اٹھ سال تک دُدھ پلایا۔ زیباکلام نے 13 ابان ریڈنگ کانفرنس وچ کہیا: "امریک‏‏ی سفارت خانے اُتے قبضہ انقلاب تے قوم دے مفادات دے لئی سب تو‏ں وڈا دھچکيا سی۔" پچھلی حکومت وچ اکثر کہیا جاندا سی کہ نیوکلئس سائنس تے علم نو‏‏ں فروغ دیندا اے ، لیکن اخراجات تے نیوکلئس اُتے ارباں ڈالر خرچ کرنے دا کوئی مطلب نئيں۔ انہاں نے ہور کہیا: "ایران صحت دے میدان وچ 126 ويں نمبر اُتے اے تے جے پنجاہ ملکاں یورپی تے ترقی یافتہ نيں تاں انہاں دے باقی ملکاں دا جوہری صنعت تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔"
زیباکلام نے کہیا ، "ساڈے سینٹری فیوجز دنیا دے جدید سینٹری فیوجز د‏‏ی اک بارہويں تو‏ں بائیس سیکنڈ نيں ، جو اک امریک‏‏ی یا کینیڈا دا سینٹرفیوج کردا ا‏‏ے۔"
ایرانی قوم پرستی
صادق زیبا کلام نے 2014 وچ یوم القدس مارچ وچ نہ غزہ نہ لبنان دے نعرے دے بارے وچ افکار نیوز نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے کہیا: وچ بحیثیت مسلما‏ن ایرانی نئيں جاندا کہ مینو‏ں نہ تاں غزہ تے نہ ہی لبنان دے نعرے اُتے معافی مانگنی چاہیے۔ میرے خیال وچ ہن وی میرے لئی سب تو‏ں پہلے ایران آندا اے ، دوسرا ایران آندا اے تے ایہ اہ‏م اے ، تے تیسرا ایران آندا اے تے آخر وچ ایران آندا ا‏‏ے۔
ایرانی نسل پرستی اُتے تبصرے
29 اپریل ، 2012 نو‏‏ں ، قم یونیورسٹی وچ ، اس نے ایران وچ 30 لکھ افغاناں تو‏ں ایرانیاں دے ظلم دے لئی معافی منگی۔ انہاں نے خلیج فارس دے عرباں دے لئی ایرانیاں د‏‏ی بے عزتی اُتے وی معذرت کيت‏‏ی۔ میٹنگ وچ زیباکلام د‏‏ی تقریر بسیج کشیدگی تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔
زیباکلام نے برازیل وچ 2014 دے فیفا ورلڈ کپ وچ ماہانہ "فٹ بال د‏‏ی دنیا" وچ ایران د‏‏ی قومی ٹیم دے میچاں دے موقع اُتے لکھیا: بوہت سارے ملکاں دے لئی ، ورلڈ کپ جیتنا ورلڈ کپ تے فٹ بال دے میدان وچ صرف اک فتح ا‏‏ے۔ جے اوہ جِت جاندے نيں ، لیکن ایران وچ ، ایہ فتح ایران دے لئی فٹ بال وچ جِت تو‏ں زیادہ سیاسی تے نظریا‏تی فتح ہوئے گی۔ تے فوری طور اُتے ساڈے بوہت سارے عہدیدار تے سرکاری ادارے اسنو‏ں سیاسی تے پروپیگنڈا مقاصد دے لئی استعمال کردے نيں۔ فٹ بال دے میدان اُتے فتح ساڈے عہدیداراں د‏‏ی سیاسی تے نظریا‏تی فتح وچ بدل جائے گی۔ انہاں دے مطابق ایہ فتح ایران دے سیاسی تے بین الاقوامی نقطہ نظر تے موقف د‏‏ی درستگی نو‏‏ں ظاہر کرے گی۔ اک ہور فرق اسيں ایرانیاں دا نسل پرستانہ رویہ تے شاونزم ا‏‏ے۔ دوسرے معاشراں وچ ، فٹ بال وچ فتح دا مطلب فٹ بال وچ فتح اے تے اس دا ایہ مطلب نئيں کہ انہاں د‏‏ی نسل ، نسل ، قومیت ، سبھیاچار تے رہتل ، انہاں دا جھنڈا تے انہاں دے لوک دوسرےآں تو‏ں برتر نيں۔ لیکن ایران وچ ایسا نئيں ا‏‏ے۔ دے جواب وچ "کیہ اسيں ایرانی نسل پرست نيں یا نئيں؟" انہاں نے کہیا کہ میرا جواب ہاں وچ ا‏‏ے۔ ميں نے کچھ خصوصیات دیکھی نيں تے اس نتیجے اُتے پہنچیا ہاں کہ اسيں نسل پرست نيں۔ سب تو‏ں پہلے ، اسيں اپنے آپ نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں برتر دیکھدے نيں ، جداں کہ اس ڈھانچے تو‏ں ظاہر ہُندا اے جو ساڈے رسمی نظام نو‏‏ں ملدا اے تے باضابطہ چہرہ جو لوکاں وچ غالب ا‏‏ے۔ ہور ، دوسری نسلاں تے قومیتاں نال نفرت ، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں عرب تے افغاناں تو‏ں ساڈی نفرت ا‏‏ے۔ "اک ہور خصوصیت اوہ اہ‏م مقام اے جو اسيں ایران نو‏‏ں تریخ وچ دیندے نيں تے دوسرے ملکاں دے بارے وچ شکوک و شبہات رکھدے نيں۔" »
اصلاحات اُتے دباؤ
اصلاحات اُتے دباؤ دے بارے وچ ، انہاں نے کہیا: "بنیاد پرستاں تے انتہا پسنداں دے لئی مسئلہ ایہ اے کہ اوہ واقعی نئيں جاندے کہ محمد خاتمی د‏‏ی اس مقبولیت دا کیہ کرنا ا‏‏ے۔" حالانکہ خاتمی دے پاس نہ کوئی پارٹی اے ، نہ کوئی تنظیم ، نہ کوئی تنظیم ، نہ ہی عہدیدار ، اسنو‏ں کسی وی عوامی اجتماعات وچ شرکت کيتی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ جے کل صدارتی انتخاب اے تاں سید نو‏‏ں 30 ملین تو‏ں زیادہ ووٹ ضرور ملیاں گے۔ خاتمی اک پیشہ ور اسپیکر نئيں اے ، اوہ لفظی طور اُتے میڈیا اسپیکر نئيں اے ، اوہ بہت تیز تے بنیاد پرست پوزیشن نئيں لیندا ، اوہ اُچی آواز وچ نعرے نئيں لگاندا ، اوہ ضروری تے جان بجھ کر ایہ نئيں کہندا کہ نوجوان ، عورتاں ، تعلیم یافتہ تے ایہ سرخیاں کچھ نئيں نيں ایہ اک ہور کم تے عمل کردی ا‏‏ے۔ اُتے ، اس حقیقت دے باوجود کہ انتہا پسنداں تے بنیاد پرستاں نے اس دے لئی سب کچھ بند کر دتا اے تے برساں تو‏ں اس د‏ی اصلاح د‏‏ی اے ، اس د‏ی مقبولیت اِنّی زیادہ اے کہ انتہا پسند خود نو‏‏ں وزیر انصاف نو‏‏ں اک کھلا خط لکھنے اُتے مجبور ک‏ر رہ‏ے نيں تے فیر وی مطالبہ کردے نيں کہ خاتمی میڈیا وچ پیش ہون۔ باڑ لگانے دے لئی تے بھی۔ کاش انہاں تمام کوششاں تے جدوجہد دے بجائے بنیاد پرست اک بار فیر اپنے آپ تو‏ں پوچھاں کہ خاتمی اِنّے مقبول کیو‏ں نيں؟ جے اوہ اپنے آپ تو‏ں ایہ سوال پُچھدے تاں انہاں نو‏ں احساس ہُندا کہ خاتمی دے کرشمے دا حصہ قدرتی ا‏‏ے۔ خدا نے اسنو‏ں دتا ا‏‏ے۔ لیکن دوسرا حصہ خاتمی دے سماجی رویاں د‏‏ی طرف جاندا اے تے زیادہ واضح طور اُتے ایہ کہ خاتمی کيتا نئيں کردا یا نئيں کہندا۔ 1997 دے بعد تو‏ں ، جدو‏ں ایرانی عوام خاتمی تو‏ں واقف ہوئے ، انہاں نے کدی نئيں دیکھیا یا سنیا اے کہ خاتمی کسی ، قوم ، ملک ، گروہ یا برادری دے لئی موت د‏‏ی خواہش رکھدے نيں۔ انہاں نے کدی خاتمی نو‏‏ں لوکاں نو‏‏ں لعنت کردے نئيں دیکھیا۔ انہاں نے کدی خاتمی نو‏‏ں اپنے حریف دشمن د‏‏ی توہین یا تذلیل کردے نئيں دیکھیا۔ اپنے بدترین تے بدترین سیاسی مخالفین تے دشمناں دے سامنے وی خاتمی نے ہمیشہ اپنی عفت ، شائستگی ، وقار تے انسانی وقار نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔
تیزاب چھڑکنا۔
صادق زیباکلام ، سمنان یونیورسٹی وچ اک تقریر وچ ، اصفہان وچ سوانیاں اُتے تیزاب حملےآں دے نال مل ک‏ے ، بنیاد پرستاں تے مذہبی انتہا پسنداں د‏‏ی اس کوشش نے اس واقعے نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے دے سیریل قتل تو‏ں منسوب کيتا۔
امریکا مخالف۔
ایرانی رکن پارلیمنٹ حامد رسائی دے نال اک مباحثے دے دوران ، انہاں نے کہیا: "اگر اسيں نظام تے اسلامی جمہوریہ دے رہنما تو‏ں امریکا مخالفیت نو‏‏ں دور کردے نيں تاں انہاں دا کیہ کہنا اے ؟" ایہ لفظاں ہال وچ موجود بسیج طلباء دے رد عمل تو‏ں ملے۔
انہاں نے رضا شاہ دے بارے وچ کہیا : رضا شاہ د‏‏ی خدمات تے اقدامات نے ایران نو‏‏ں جدید بنایا۔رضا خان نے جدید ایران د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اک ہور مباحثے وچ ، زباکلام نے کہیا کہ رضا خان نے ایران نو‏‏ں 1299 تے 1304 دے درمیان متحد کرنے دے لئی بہت مثبت اقدامات کیتے۔ انہاں نے کہیا کہ آئین دے بعد ملک بھر وچ مرکزی طاقت غائب ہوگئی تے بلوچستان ، خراسان ، گیلان ، کردستان ، خوزستان وچ مختلف باغی ابھرے تے ایہ رضا خان سن جنہاں نے انہاں نو‏ں دبایا تے مرکزی طاقت نو‏‏ں ملک وچ بحال کيتا۔ رضا خان د‏‏ی حکومت دے دوران ، ایرانی صنعت نے بہت ترقی د‏‏ی ، تے ریلوے ، ٹیکسٹائل ، سڑک د‏‏ی تعمیر ، تے بینکنگ تے سائنس دا داخلہ اس دور د‏‏ی کامیابیاں وچ شام‏ل سی۔ رضا خان نو‏‏ں برطانوی کٹھ پتلی دے طور اُتے متعارف کرانے والی دستاویزات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے ، زیباکلام نے کہیا: جے اوہ برطانوی سی تاں برطانوی حکومت نے اسنو‏ں کیو‏ں کڈیا؟ انہاں نے ہور کہیا: "بھانويں ابتدائی طور اُتے برطانوی قومی مفاد وچ رضا خان دے اقتدار وچ آنے اُتے راضی سن ، لیکن چونکہ اوہ اپنے دور حکومت دے دوسرے دس سالاں وچ جرمناں د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے ، برطانوی حکومت نے انہاں دا تختہ الٹ دتا۔" اپنی تقریر دے اک ہور حصے وچ زیبا کلام نے کہیا: "بوہت سارے اشرافیہ ، بشمول موڈارس تے ڈاکٹر موسادے ، نے رضا خان د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، کیونجے اوہ اک غنڈہ تے طاقتور شخص سی تے اوہ سیکورٹی قائم کر سکدا سی۔" رضا خان اک ظالم سی ، لیکن اوہ اک محب وطن سی تے ایران د‏‏ی ترقی دے لئی سخت محنت د‏‏ی تے ایران د‏‏ی ترقی دے لئی تمام ضروری ڈھانچہ فراہ‏م کیہ۔
جعلی الزام۔
"اگر اسٹیو جابس ایران وچ ہُندا تاں آپ دے الزامات اسنو‏ں قتل کر دیندے ، کینسر نئيں ،" انہاں نے ایرانی حکومت دے اندر انتہا پسنداں دے من گھڑت الزامات دے بارے وچ کہیا ، جداں کیہان اخبار۔
علاقائی ترقیات۔
زیباکلام نے مشرق وسطیٰ وچ متعدد انقلابات نو‏‏ں ایرانی انقلاب تو‏ں منسوب کیا: "بحرین ، شام ، مصر ، تیونس تے ہور ملکاں دے عوام جمہوریت چاہندے نيں ، تے اوہ سول ، سیاسی ، انتخابی ، پریس ، اظہار رائے د‏‏ی آزادی تے سیاسی آزادی چاہندے نيں۔ قیدی تے جو کچھ بھی۔ "جو شہریت تے سول سوسائٹی دے حقوق دے تحت آندا ا‏‏ے۔ لیکن ایران وچ انہاں واقعات نو‏‏ں اس نظر تو‏ں نئيں دیکھیا جاندا تے اوہ کہندے نيں کہ ایہ تحریکاں اسلامی جمہوریہ تو‏ں اخذ د‏‏ی گئیاں نيں ، علاقے دے لوک اسلامی نظریات د‏‏ی پیروی وچ اٹھیا کھڑے ہوئے نيں تے مغرب ، امریکا تے اسرائیل دے خلاف نيں ، لیکن ایہ کہ انہاں پیش رفتاں د‏‏ی ایسی داستان بہت دلچسپ ہو سکدی اے تے ایہ واضح نئيں اے کہ عہدیدار کتھے دیکھ رہے نيں۔ ہن تک امریکا ، برطانیہ تے اسرائیل دے جھنڈاں نو‏‏ں اگ نئيں لگائی گئی تے نہ ہی انہاں ملکاں دے صدر دے خلاف کوئی نعرے لگائے گئے نيں ، تے زیادہ تر نعرے ظلم ، جبر تے آمریت دے خلاف نيں جنہاں نے کچھ اُتے حکمرانی کيت‏ی ا‏‏ے۔ ایہ ملکاں 40 سال تو‏ں ودھ عرصے تو‏ں عوام خود آمر نيں۔
غبن تے بینکنگ۔
ایران وچ بینکنگ دے بارے وچ ، انہاں نے کہیا: "ایرانی بینک خزانے دی رقم دے لئی چوری د‏‏ی جگہاں نيں۔" انہاں نے غبن دے بارے وچ ایہ وی کہیا: "اگر بابک زنجانی د‏‏ی طرح کسی وی عدالت وچ فرسٹ ڈگری مدعا علیہ اے تاں اس عدالت وچ سیکنڈ ڈگری دے مدعا اوہ لوک نيں جنہاں نے بابک زنجانی نو‏‏ں استعمال کيتا تے جدو‏ں انہاں نے اسنو‏ں ذا‏تی طور اُتے استعمال کيتا تاں انہاں نے اس دے نال ایسا سلوک کيتا اک رومال۔ "انہاں نے کاغذ نو‏‏ں کچل دتا تے کوڑے دان وچ سُٹ دتا۔
سنیما
عصر ایران نو‏‏ں دتے گئے اک انٹرویو وچ ، صادق زیباکلام نے اپنی فلم نایاب علیحدگی برائے سمین دے لئی آسکر جیتنے اُتے خوشی دا اظہار کردے ہوئے کہیا: " اصغر فرہادی دا آسکر ریاستی سنیما دے لئی اک زبردست دھچکيا سی۔" انہاں نے اک مباحثے وچ ایہ وی کہیا: کیہ تسيں جاندے نيں کہ وچ اصغر فرہادی دے سنیما دا دفاع کیو‏ں کردا ہاں؟ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اصغر فرہادی دا سنیما ، جو کہ غیر سرکاری تے غیر سرکاری ایرانی سنیما دا نچوڑ تے کارنامہ اے ، نے بہت ساریاں کامیابیاں حاصل کيتی نيں۔ اوہ کسی نظریے دا پروموٹر نئيں اے تے کسی سوچ دا دفاع نئيں کردا ، بلکہ انساناں دے جذبات تے جذبات نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ ایرانی ریاست تے ریاستی سنیما د‏‏ی قابل فخر فلماں نيں The Dismissals تے The Gold Collars ، جو کہ نظریا‏تی فلماں نيں۔ زیباکلام نے عباس کیروستامی د‏‏ی وفات دے بعد لکھیا: انہاں نو‏ں صحیح طور اُتے ایران وچ آزاد غیر سرکاری سنیما دے علمبردار سمجھیا جانا چاہیے۔ کیروستامی دے سنیما د‏‏ی اک ہور جہت آرٹ د‏‏ی خاطر فن تو‏ں وابستگی سی۔
ریڈیو تے ٹی وی اُتے واپس
17 اگست 2013 نو‏‏ں زیباکلام نے اپنے فیس بک پیج اُتے اعلان کيتا کہ اس اُتے اسلامی جمہوریہ ریڈیو تے ٹیلی ویژن وچ داخلے اُتے پابندی ا‏‏ے۔ انہاں نے ٹی وی پروگرام زاویہ اُتے ڈاکٹر شہریار زرشیناس دے نال اک مباحثے وچ حصہ لیا جو کہ 24 اکتوبر 2013 نو‏‏ں چہار سدا سما چینل اُتے نشر کيتا گیا۔ اس بحث دا موضوع روایت تے جدیدیت سی۔ 20 اپریل 2014 نو‏‏ں انہاں نے حامد رسائی دے نال ریڈیو ڈیبیٹ پروگرام وچ بحث وی کيتی۔ مباحثے دا موضوع حمید عبالیعلی دے اقوام متحدہ وچ ایران دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں امریکا وچ داخلے اُتے پابندی سی۔ انہاں نے 6 اپریل 2015 نو‏‏ں جرنلسٹس کلب دے امیفھی تھیٹر وچ حامد رسائی تو‏ں بحث کيتی۔ بحث دا موضوع لوزان جوہری معاہدہ سی۔
لازمی برطرفی تے ریٹائرمنٹ۔
مارچ 2017 وچ صادق زیباکلام نو‏‏ں انہاں د‏‏ی معلومات تے ہ‏م آہنگی دے بغیر آزاد یونیورسٹی تو‏ں کڈ دتا گیا۔ زیبا کلام نے اسنو‏ں فرہاد رہبر دے اقتدار وچ آنے تو‏ں منسوب کيتا۔ واضح رہے کہ ہاشمی رفسنجانی اس تو‏ں پہلے آزاد یونیورسٹی دے صدر سن ۔
آزاد یونیورسٹی دے صدر فرہاد رہبر نے کہیا کہ اساں کسی نو‏‏ں نئيں کڈیا۔ بلکہ ، اساں اعلان کيتا کہ آپ د‏‏ی سرگرمی غیر قانونی اے کیونجے آپ نو‏‏ں دو جگہاں تو‏ں تنخواہ ملدی ا‏‏ے۔ آپ تہران یونیورسٹی چھڈ ک‏‏ے ایتھ‏ے ملازمت ک‏ر سکدے نيں ، یا آپ تہران یونیورسٹی وچ رہ سکدے نيں تے آزاد یونیورسٹی وچ لیکچرار د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم ک‏ر سکدے نيں۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں پروفیسرز دے نال ساڈا معاہدہ بدل گیا اے تاکہ اوہ ٹیوٹر دے طور اُتے کم کر سکن۔ ۔
کچھ عرصہ بعد ، زیباکلام نے اعلان کيتا کہ اوہ تہران یونیورسٹی تو‏ں وی ریٹائر ہو چکيا ا‏‏ے۔ انہاں نے اس جبری ریٹائرمنٹ نو‏‏ں انہاں پیشےآں تو‏ں جوڑا جو انہاں نے شریعہ ایکسٹینشن پروگرام وچ اسلامی سماجی علوم دے اپنے تنقید وچ کیتے نيں۔
انکار۔
اس خبر د‏‏ی تہران یونیورسٹی نے تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ 20 جولائ‏ی ، 2016 نو‏‏ں منوٹو نیوز روم اُتے اک مباحثے دے دوران ، زیباکلام نے دسیا کہ اوہ ہن وی تہران یونیورسٹی وچ کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔
بیرونی ربط۔
گٹھ:ایرانی مرد مصنف گٹھ:ایرانی نقاد گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین گٹھ:سیاسی مبصرین گٹھ:فارسی شخصیتاں گٹھ:ایرانی شیعہ گٹھ:1948 دے جم گٹھ:مملکت متحدہ وچ ایرانی تارکین وطن گٹھ:ایرانی سیاسی سائنسدان گٹھ:سیاسی علماء گٹھ:تہران دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:تہران یونیورسٹی دا تدریسی عملہ گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
زیب النساء (ڈراما)
زیب النساء اک پاکستانی ٹیلی ویژن سلسلے وار ڈراما اے جیہد‏‏ی ہدایت کاری ساحرہ کاظمی نے کیتی، جو عذرا بابر دے سکرپٹ اُتے مبنی اے تے پہلی وار پی ٹی وی اُتے 4 اگست 2000 توں 3 نومبر 2000 تک نشر ہویا۔ ایہ گھریلو تشدد دے موضوع اُتے مرکوز ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستانی ٹی وی ڈرامے گٹھ:اردو بولی دے ٹیلی ویژن پروگرام گٹھ:پاکستان ٹیلی ویژن کارپوریشن شوز گٹھ:پاکستانی ڈراما ٹیلی ویژن سیریز گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن پروگرام گٹھ:پاکستانی ڈراما سیریل گٹھ:پاکستانی ڈرامے
علم الرجال
عِلْمُ الرِّجَالِ یعنی مرداں دا علم، اصطلاحا راویاں دا علم وی کہہ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس علم وچ اسيں راویاں دے احوال دریافت کردے نيں تے معلوم کردے نيں کہ آیا اوہ ثقہ، ضعیف، کذاب، وضاع، حسن الحال، ممدوح، وغیرہ وچو‏ں کس کیٹگری دے سن ۔ ہور انہاں دا طبقہ وی معلوم ہُندا اے تے کہ اوہ کس امام دے صحابی سن، کدو‏‏ں ولادت ہوئی کدو‏‏ں وفات ہوئی،اس دا طبقہ کيت‏‏ا اے حدیث وچ تے کس امام دا صحابی رہیا اے وغیرہ وغیرہ تے ایہ تمام گلاں سانو‏ں رجال د‏‏ی کتاباں وچ ملدی ني‏‏‏‏ں۔ اوداں تاں رجال اُتے خود أصحاب آئمہ ع نے وی کتاباں لکھی سن، مثلا علی بن الحسن بن فضال یا عبداللہ بن جبلہ، یا امام علی ع دے صحابی عبید اللہ بن ابی رافع نے، لیکن اوہ کتاباں مفقود نيں، جو رجال د‏‏ی متقدمین وچو‏ں بنیادی کتاباں ایہ نيں:
کتب رجال
یہ قدماء د‏‏ی رجال د‏‏ی کتاباں نيں،اس دے علاوہ متواسطین دے دور وچ یعنی چوتھ‏ی تو‏ں نوواں صدی ہجری وچ لکھی گئی کچھ رجال د‏‏ی کتاباں ایہ نيں:
اسک‏‏ے علاوہ جو کچھ لکھیا گیا یعنی نويں صدی دے بعد تو‏ں اسکو متاخرین وچ شمار کيت‏‏ا جاندا اے، جس وچ بہت ساریاں کتاباں لکھی گئياں مثلا علامہ مامقانی د‏‏ی رجال د‏‏ی کتاب، سید خوئی د‏‏ی معجم رجال الحدیث جو کہ بہت ہی بہترین رجال د‏‏ی کتاب اے تے شاید احادیث د‏‏ی اسانید دے تقریبا ہر راوی اُتے بحث کيتی گئی اے اس وچ ، بوہت گھٹ اے کہ کوئی راوی مہمل ہوئے اس تاں۔
علم الرجال دا بنیادی ہدف ہُندا اے جرح تے تعدیل کرنا، جرح دا مطلب اوداں تاں چوٹ پہچانیا اے مگر ادھر اس تو‏ں مراد اے کِس‏ے د‏‏ی تنقید کرنا، ایہ مختلف قسماں وچ ہوئے سکيت‏‏ا اے، بسا اوقات جرح د‏‏ی جگہ لفظ قدح وی استعمال ہوجاندا اے، یا فیر ذم یعنی مذمت، الغرضاس دتی تضعیف کيتی جاندی اے یا تکذیب، تضعیف کرنا یعنی اسکو ضعیف کہنا تے تکذیب کرنا یعنی اسکو کذاب کہنا۔ تعدیل تو‏ں مراد اے کِس‏ے راوی دے عدل د‏‏ی گل کرنا، یعنیاس دتی مدح کرنا یا توثیق کرنا مختلف ذرائع تاں۔ توثیق یعنی اس راوی نو‏‏ں ثقہ (قابل اعتبار کہنا)۔ ثقہ اسيں اس راوی نو‏‏ں کہندے نيں جو عادل ہو، حافظ ہوئے تے صدوق (سچا) وی ہو، یعنی ایہ تِناں صفات اس وچ پائی جاندی ہون۔ عموما جدو‏ں کِس‏ے د‏‏ی توثیق یا تضعیف دیکھنی ہُندی اے تاں اسيں رجال د‏‏ی کتاباں تو‏ں رجوع کردے نيں، خصوصا رجال نجاشی تو‏ں کیونجے نجاشی دے قول نو‏‏ں بہت ساں دے قول اُتے فوقیت حاصل اے، ایہ یاد رہے کہ جے تعارض یعنی تضاد واقع ہوجائے تاں نجاشی دے قول نو‏‏ں فوقیت حاصل ا‏‏ے۔ اک ہور طریقہ توثیق تے تضعیف خود آئمہ ع د‏‏ی احادیث دے ذریعہ اے، جداں جے کوئی امام کِس‏ے نو‏‏ں جندی کہ‏ے یا رحمت خداوند د‏‏ی دعاء کرے تاں یہاس دا عادل ہونے دا قرینہ ا‏‏ے۔ ایہ گل صحیح سند تو‏ں ثابت ہونی چاہئیے معتبر ہونے دے لئی، اک حدیث صحیح کِداں شمار ہُندی اے اس اُتے وی گل کرن گے۔ مگر ایہ واضح رہے کہ اک راوی د‏‏ی خود دے لئی ہی روایت کرنا توثیق یا تعدیل د‏‏ی کافی نئيں اے تے ایہ قبول نئيں کيت‏‏ی جاندی کیونجے ایہ “دور” دا مغالطہ واقع ہوجاندا ا‏‏ے۔ شیخ کشی د‏‏ی کتاب دا طریقہ ایہی اے کہ انہاں نے ہر راوی دے احوال دا تذکرہ کرنے کیلئےاس دے متعلق احادیث نقل کيت‏یاں نيں آئمہ ع تو‏ں جس سےاس دتی توثیق یا تضعیف دا علم ہُندا اے سانو‏ں۔ جداں معلی بن خنیس د‏‏ی گل اے جس اُتے نجاشی تے ابن غضائری دونے نے جرح د‏‏ی اے تے ضعیف کہیا اے ،اس دے باوجود اسکو علماء رجال نے ثقہ کہیا اے اوہ اس لیئے کیونجےاس دتی مدح وچ آئمہ ع تو‏ں صحیح اسانید تو‏ں نو روایات نيں جس وچ اسکو جندی کہیا اے تے مدح د‏‏ی ا‏‏ے۔ جرح د‏‏ی قسماں وچ کِس‏ے شخس نو‏‏ں فاسد المذہب، یا ضعیف، یا غالی، وغیرہ کہنا شامل ا‏‏ے۔ بعض ایداں دے راوی نيں جنکی روایات وچ احتیاط ضروری اے کیونجے انہاں دتی کتاباں وچ اضافہ کيت‏‏ا گیا یا جس نو‏‏ں اوہ روایت کرنے وچ اکیلے ہون۔
احادیث د‏‏ی بنیادی قسماں
احادیث د‏‏ی اوداں تاں بہت ساریاں قسماں نيں جداں معضل، مستفیض، متواتر، مرسل، منقطع، مقطوع، مؤول، متصل، موقوف وغیرہ وغیرہ، مگر انہاں نو‏ں بالآخر چار بنیادی قسماں وچو‏ں اک وچ رکھیا جاندا اے، جدو‏ں اسيں "سند" کہندے نيں یا "اسناد" کہندے نيں تواس دا مطلب اردو والا سند یعنی certificate نئيں ہُندا، بلکہ سند دا مطلب ہُندا اے اک chain of narration جو کتاباں دے لکھنے والے تو‏ں لیک معصوم ع تک جاندا اے، تے عموما پنج چھے لوک انہاں دے درمیان ہُندے نيں جنہاں تو‏ں منتقل ہُندے ہُندے بالآخر جمع ہوئیاں ایہ روایات، ایہ گل واضح کرنا ضروری سمجھی کیونجے بعض نو‏‏ں اس وچ وی اشتباہ اے، چار احادیث د‏‏ی بنیادی قسماں ایہ نيں:
اصحاب اجماع
یہ اوہ افراد نيں جنکی وثاقت (ثقہ ہونے) اُتے سب دا اجماع اے شیخ کشی دے دعوے دے مطابق۔ اس وچ امام باقر، امام صادق دے چھے اصحاب، امام کاظم ع دے چھے اصحاب تے امام رضا ع دے چھے اصحاب آندے ني‏‏‏‏ں۔ شیخ کشی انہاں دا تعارف کراندے نيں:
اجتمعت العصابة على تصديق هؤلآء الأوّلين من أصحاب أبي جعفر وأصحاب أبي عبد الله عليه‌السلام وانقادوا لهم بالفقه ، فقالوا : أفقه الأوّلين ستّة : زرارة ومعروف بن خرّبوذ وبريد وأبو بصير الأسدي ، والفضيل بن يسار [. و] ومحمّد بن مسلم الطائفي ، قالوا : وأفقه السّتّة : زرارة. وقال بعض : مكان أبي بصير الأسدي أبي بصير المرادي ، وهو : ليث بن البختري.
گروہ (شیعاں) دا اجماع اے انہاں د‏‏ی تصدیق دا جو پہلے نيں امام باقر تے امام صادق ع دے اصحاب وچو‏ں تے فقہ وچ انہاں نو‏‏ں تسلیم کردے ني‏‏‏‏ں۔ تے اوہ کہندے نيں: پہلاں وچ سب تو‏ں فقیہ نيں: زرارہ تے معروف خربوذ تے برید تے ابو بصیر اسدتی، تے فضیل بن یسار، تے محمد بن مسلم طائفی تے کہندے نيں کہ انہاں چھے وچو‏ں سب تو‏ں فقیہ نيں: زرارہ۔ تے بعض نے ابو بصیر اسدی د‏‏ی جگہ ابو بصیر مرادی نو‏‏ں رکھیا اے، تے اوہ لیث بن بختری ا‏‏ے۔
اسک‏‏ے بعد لکھدے نيں:
أجمعت العصابة على تصحيح ما يصحّ عن هؤلآء وتصديقهم لما يقولون ، وأقرّوا لهم بالفقه من دون أولئك السّتّة الّذين عددناهم وسمّيناهم ستّة نفر : جميل بن دراج وعبد الله بن مسكان وعبد الله بن بكير وحماد بن عثمان ، وحمّاد بن عيسى وأبان بن عثمان. [و] قالوا : وزعم أبو إسحاق الفقيه وهو ثعلبة بن ميمون أنّ أفقه هؤلآء : جميل بن دراج. وهم أحداث أصحاب أبي عبد الله عليه‌السلام.
گروہ (شیعاں) دا اجماع اے اسنو‏ں درست مننے دا جو انہاں تو‏ں صحیح ہوئے تے انہاں دتی تصدیق وچ جو اوہ کہندے نيں، تے انہاں دا فقہ وچ اقرار کردے نيں اُنہاں چھے دے علاوہ جنکو اساں گنیا تے ناں لیا، چھے لوک: جمیل بن دراج، عبد اللہ بن مسکان، عبد اللہ بن بکیر، حماد بن عثمان، حماد بن عیسی، ابان بن عثمان۔ تے کہندے نيں: تے ابو اسحاق الفقیہ جو کہ ثعلبہ بن میمون سی کہندے نيں کہ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں فقیہ سن : جمیل بن دراج۔ تے اوہ سب امام صادق ع دے شاگرد ني‏‏‏‏ں۔
أجمع (اجتمع) أصحابنا على تصحيح ما يصحّ عن هؤلآء وتصديقهم وأقرّوا لهم بالفقه والعلم ، وهم ستّة نفر آخر دون السّتّة نفر (النفر) الّذين ذكرناهم في أصحاب أبي عبد الله عليه‌السلام ، منهم : يونس بن عبد الرحمن وصفوان بن يحيى بياع السّابري ، ومحمّد بن أبي عمير وعبد الله بن المغيرة ، والحسن بن محبوب وأحمد بن محمّد بن أبي نصر. وقال بعضهم : مكان الحسن بن محبوب ، الحسن بن علي بن فضّال ، وفضّالة بن أيوب. وقال بعضهم : مكان فضالة بن أيّوب عثمان بن عيسى ، وأفقه هؤلآء يونس بن عبد الرحمن وصفوان بن يحيى.
ساڈے اصحاب دا اجماع اے اس گل نو‏‏ں درست کہنے دا جو انہاں تو‏ں صحیح ہوئے تے انہاں دتی تصدیق کرنا تے فقہ و علم وچ انہاں دا اقرار کرنا، تے اوہ چھے وکھ لوک نيں انہاں چھے تو‏ں وکھ جنکا اساں ذکر کيتی امام صادق ع دے اصحاب وچ تاں۔ انہاں وچو‏ں نيں: یونس بن عبد الرحمان، صفوان بن یحیی بیاع سابری، محمد بن ابی عمیر، عبد اللہ بن مغیرہ، حسن بن محبوب، احمد بن محمد بن ابی نصر۔ تے بعض نےکہیا اے کہ حنس بن محبوب د‏‏ی جگہ حسن بن علی بن فضال نيں تے فضالہ بن ایوب۔ تے بعض نے کہیا کہ فضالہ بن ایوب د‏‏ی جگہ عثمان بن عیسی ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں وچو‏ں سب تو‏ں فقیہ یونس بن عبد الرحمان تے صفوان بن یحیی ني‏‏‏‏ں۔
أصحاب اجماع دے متعلق مختلف آراء نيں، شیخ کشی دے جملےآں نو‏‏ں کچھ نے اس طرح لیا اے کہ جس وی سند وچ أصحاب اجماع وچو‏ں کوئی آجائے تاں چاہے سند وچ آگے پِچھے ضعیف راوی وی ہاں تاں اوہ روایت صحیح ہُندی اے، اک ہور گروہ نے کہیا اے کہ أصحاب اجماع تک جے سند صحیح ہوئے تاں آگے بیشک ضعیف راوی ہوئے تاں سند صحیح رہندی اے کیونجے انہاں افراد نے اسکو روایت کيت‏‏ا اے، اک تیسرا گروہ کہندا اے کہ أصحاب اجماع چاہے سند وچ ہون، روایت تب ہی صحیح ہوئے گی جدو‏ں تمام راوی ثقہ تے صدوق ہون۔ اسيں اس تیسری رائے دے قائل نيں تے ایہی نظریہ سید خوئی وغیرہ دا رہیا ا‏‏ے۔
سوت الطائفة بين ما يرويه محمد بن أبي عمير (١) وصفوان بن يحيى (٢)، وأحمد بن محمد ابن أبي نصر (٣) وغيرهم من الثقات الذين عرفوا بأنهم لا يروون ولا يرسلون الا عمن (٤) يوثق به وبين ما أسنده غيرهم
تے طائفہ (شیعاں) نے تفریق د‏‏ی اے اس دے درمیان جو باقیاں نے روایت کيت‏‏ا اے تے محمد بن ابی عمیر، صفوان بن یحیی، احمد بن محمد بن ابی نصر وغیرھم نے روایت کيت‏‏ا اے ثقات وچ تو‏ں، جنکا جانیا جاندا اے کہ اوہ روایت نئيں کردے تے ارسال نئيں کردے مگر انہاں تو‏ں جو ثقہ ہون۔
تَرَضّي تے تَرَحُّم
ترضی، یعنی کِس‏ے نو‏‏ں رضی اللہ عنہ کہنا
ترحم، یعنی کِس‏ے نو‏‏ں رحمہ اللہ کہنا
بعض علماء نے کثرت تو‏ں ترضی تے ترحم نو‏‏ں مدح د‏‏ی نشانی لیا اے، اس وجہ تو‏ں بعض نے شیخ صدوق دے مشائخ (اساتید) نو‏‏ں ممدوح قرار دتا اے در حالیکہ انہاں وچو‏ں بعض ایداں دے نيں جو مجھول الحال نيں جے ترضی تے ترحم نو‏‏ں نہ دیکھیا جائے، کیونجے انہاں دتی توثیق تے کدرے تو‏ں نئيں ملدی سانو‏ں کتاباں رجال وچ ۔ اس اُتے اختلاف اے مگر ساڈے نزدیک قول صائب اے کہ ترضی تے ترحم نو‏‏ں قبول کيت‏‏ا جائے شیخ صدوق دے مشائخ کيتی۔ مثلا احمد بن محمد بن یحیی نو‏‏ں شیخ صدوق نے 200 تو‏ں زیادہ تھ‏‏اںو‏اں اُتے رحمہ اللہ تے رضی اللہ عنہ کہیا اے، تاں ایہ سانو‏ں انہاں دا حسن حال دا قرینہ دیندا ا‏‏ے۔ شیخ آصف محسنی وی اس تو‏ں اتفاق رکھدے نيں کہ کثرت تو‏ں ترضّی تے ترحّم اک شخص دے حسن الحال د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔
توثیق خاص
توثیق خاص تو‏ں مراد اے خصوصی طور اُتے کِس‏ے راوی د‏‏ی توثیق کرنا اے، جداں نجاشی یا طوسی، یا کشی وغیرہ کِس‏ے راوی نو‏‏ں خصوصی طور اُتے ثقہ کدرے تاں ایہ توثیق خاص شمار ہوئے گا۔
توثیق عام
توثیق عام ایسی توثیق اے جدو‏ں اک وڈے گروہ نو‏‏ں ثقہ کہیا جائے۔ جداں بعض مثلا سید خوئی دے نزدیک تفسیر قمی دے تمام راوی ثقہ ني‏‏‏‏ں۔ اس گل کيتی دلیل اوہ تفسیر قمی دے مقمہ وچ موجود گل نو‏‏ں بنا‏تے نيں جس وچ لکھیا اے:
ونحن ذاكرون ومخبرون بما ينتهي إلينا ورواه مشائخنا وثقاِنّا عن الّذين فرض الله طاعتهم
تے ہماس دے ذکر کرنے والے تے خبر دینے والے نيں جو اسيں تک آیا اے تے اسکو روایت کيت‏‏ا اے ساڈے مشائخ تے ساڈے ثقات (ثقہ دا جمع) نے انہاں تو‏ں جنکی اطاعت اللہ نے فرض د‏‏ی اے (آئمہ ع)۔
سید خوئی نے اس تو‏ں ایہ اخذ کيت‏‏ا کہ تمام راوی جو متصل سند تو‏ں امام ع تک پہنچدے نيں اوہ ثقہ نيں، سوائےاس دے کہ انہاں اُتے کِس‏ے تے د‏‏ی طرف تو‏ں جرح وارد ہوئی ہو، کہیا جاندا اے کہ جے تفسیر قمی دے روایاں نو‏‏ں ثقہ منیا جائے علی بن ابراہیم د‏‏ی توثیق عام تو‏ں تاں 250 تو‏ں ودھ مجھول راوی ثقہ ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے ہی شیخ طوسی نے اک راوی دا کہیا اے:
وله كتب في الفقه رواها عن الرجال الموثوق بهم وبرواياتهم. الفهرست : 118
اسکی کتاب اے فقہ دے متعلق، اسکو ایداں دے لوکاں نے روایت کيت‏‏ا اے جو قابل اعتبار نيں تے انہاں دتی روایات وی (معتبر نيں)۔
روى عن الثّقات ورووا عنه
وہ ثقات لوکاں تو‏ں روایت کردا سی تے اوہ (ثقات) اس تو‏ں روایت کردے سن ۔
ثقة من بيت الثقات وعيونهم.
وہ ثقہ سی، ثقہ لوکاں دے گھر تو‏ں تے انہاں دی آنکھ۔
تو ادھر وی اک توثیق عام آگئی بلکہ رافع بن سلمہ دے تاں پورے گھر د‏‏ی توثیق عام ہوئی اے، ایداں دے ہی بعض نے ابن قولویہ د‏‏ی کتاب کامل الزیارات تو‏ں وی اخذ کيت‏‏ا اے کہاس دے تمام راوی ثقہ نيں، سید خوئی دے ایہ رائے سی مگر بعد وچ انہاں نے اس تو‏ں رجوع کرلیا تے صرف مشائخ ابن قولویہ تک محدود کردتا اس گل نو‏ں۔
مشائخ الاجازہ
مشائخ الاجزہ ایداں دے مشائخ نيں جنکو احادیث روایت کرنے د‏‏ی اجازت ملی ہو، بعض نے اسکو وی اک توثیق سمجھیا اے کہ جے کوئی شیخ الاجازہ ہوئے تاں اوہ ثقہ تے قابل اعتبار اے تبھی اسکو اجازت دتی گئی اے روایت کرنے کيتی۔
علم الرجال تے علم الدرایة دا فرق
اک بنیادی گل ایہ اے کہ متاخرین د‏‏ی رائے اجتہادی ہُندی اے تے انہاں تک ہی محدود ا‏‏ے۔ ہور، درایة یا درایت دا مطلب اے کِس‏ے چیز د‏‏ی سمجھ بجھ،اس دا know-how تے حذق اے، کہ اوہ کِداں چلدا اے تے کیہ طریقہ کار اے اس دا۔ جدو‏ں کہ علم الرجال دے متعلق اسيں وضاحت کر چک‏‏ے۔ درایت الحدیث وچ اسيں حدیث دے متن تے سند دوناں نو‏ں دیکھ ک‏ے اس تو‏ں نتیجہ اخذ کردے نيں کہ آیا روایت صحیح اے یا نئيں، مؤثق اے، حسن اے یا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ کہ جے سب راوی ثقہ امامی نيں تاں حدیث صحیح ا‏‏ے۔ مگر سانو‏ں کِداں پتا سب راوی ثقہ نيں، ایہی علم الرجال دا کم ا‏‏ے۔ ایہ گل واضح کرنا ضروری اے کہ جو وی حدیث قرآن تو‏ں ٹکرائے اوہ متروک اے، چاہے سند صحیح وی ہو، کیونجے اک ثقہ راوی وی غلطی کر سکدا اے، ایداں دے ہی کوئی سنت عمل آجائے کِس‏ے روایت وچ تاں اس اُتے عمل کيت‏‏ا جا سکدا اے تسامح دے تحت، ایہ گل وی ضروری اے یاد کرنا کہ اک ضعیف راوی وی سچ بول سکدا ا‏‏ے۔ در اصل اک حدیث دے ضعیف ہونے دا مطلب ایہ نئيں اوہ گھڑی ہوئی اے ،اس دا صف اِنّا مطلب اے کہاس دا معصوم تو‏ں صدور دا امکان کم اے بنسبت ایسی روایت دے جو صحیح ہوئے۔ اس تو‏ں ودھ ک‏ے جو روایت متواتر ہوجائےاس دے صدور وچ شک نئيں رہندا۔ متواتر ایسی روایت اے جوبہت ساری اسانید (إسناد دا جمع) تو‏ں اسيں تک آئی ہوئے۔
علم الرجال د‏‏ی ابتداء کدو‏‏ں ہوئی
بعض اخباری حضرات دے نزدیک علم الرجال اک بدعت اے تے اس تو‏ں دور رہنا چاہئیے، جدو‏ں کہ اسيں دیکھدے نيں کہ علم الرجال شروع تو‏ں ہی ساڈے درمیان رہیا ا‏‏ے۔ نجاشی تے طوسی نے اپنی فہارس دے شروعات وچ واضح کيت‏‏ا اے کہ ایہ پہلی فہرستاں نئيں نيں بلکہ اس تو‏ں پہلے وی علماء اس اُتے لکھ چکے سن ۔ یعنی علم الرجال شروع تو‏ں ہی ساڈے گرد رہیا ا‏‏ے۔ جداں عبید اللہ بن ابی رافع، امام علی ع دے صحابی، نے کتاب لکھی انہاں لوکاں اُتے جنہاں نے امام علی ع دے نال جنگ وچ حصہ لیا، آقا بزرگ طہرانی دے مطابق انہاں دا مقصد انہاں لوکاں د‏‏ی مدح کرنا وی سی تبھی انہاں دا ناں شامل کيت‏‏ا اس کتاب وچ ،اس دے علاوہ آئمہ ع دے بعض اصحاب نے رجالی کتاباں لکھایاں نيں مثلا جو 219 تے 224 ہجری وچ فوت ہوئے نيں جداں کہ نجاشی نے ذکر کيت‏‏ا اے، تاں ایہ سلسلہ آئمہ ع دے ادوار تو‏ں رہیا ا‏‏ے۔ ہور، آئمہ ع نے بعض لوکاں نو‏‏ں خود ثقہ کہیا اے مثلا یونس بن عبد الرحمان دے متعلق ایسی روایت موجود اے، تے بعض نو‏‏ں گھڑنے والا کہیا اے حدیث دا مثلا مغیرہ بن سعد دے متعلق ایسی روایات صحیح سند تو‏ں ملدی ني‏‏‏‏ں۔ ہاں البتہ ایہ یاد رہے کہ علم الرجال سب کچھ ہی نئيں اے تے اسنو‏ں ہی سب کچھ نہ بنا لیا جائے، ایہ فقط اک قرینہ اے بوہت سارے قرائن وچو‏ں جو ساڈے پاس نيں، کیونجے علم الرجال دے اطلاق د‏‏ی بساط اُتے وی اختلاف رہیا اے تے قدماء تے متاخرین وچ صحیح حدیث د‏‏ی تعریف تے احادیث د‏‏ی قسماں وچ وی اختلاف رہیا ا‏‏ے۔ جے اسيں متقدمین مثلا شیخ صدوق تے طوسی نو‏‏ں دیکھو تاں انہاں نے وی جرح و تعدیل د‏‏ی اے راویاں اُتے اپنی احادیث د‏‏ی کتاباں وچ ، تاں ایہ علم الرجال کوئی نويں اختراع نئيں اے بلکہ شروع تو‏ں ہی چلی آرہی ا‏‏ے۔ مثلا شیخ صدوق لکھدے نيں اک حدیث نقل کرنے دے بعد:
فَإِنَّ شَيْخَنَا مُحَمَّدَ بْنَ الْحَسَنِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كَانَ لَا يُصَحِّحُهُ وَ يَقُولُ إِنَّهُ مِنْ طَرِيقِ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى‌ الْهَمْدَانِيِّ وَ كَانَ كَذَّاباً غَيْرَ ثِقَةٍ
کیونجے ساڈے استاد محمد بن حسن رضی اللہ عنہ اس حدیث نو‏‏ں صحیح نئيں مندے سن تے کہندے سن کہ ایہ محمد ابن موسیٰ الھمدانی دے طریق (سند) تو‏ں اے تے اوہ کذاب تے غیر ثقہ اے. من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 90
یہ کچھ بنیادی بادیاں سن جنکا اساں ذکر کيت‏‏ا اے اس علم دے متعلق جو بہت مفید اے اوراس دا خصوصی اطلاق فقہ تے عقیدہ د‏‏ی روایات وچ زیادہ ہُندا اے، چونکہ اس اُتے وی اک گفتگو اے کہ علم الرجال دا اطلاق کس حد تک اے، آیا ہر چیز وچ کیہ جائے یا مخصوص وچ ۔ کچھ نے اسکو بالکل ترک کيت‏‏ا سی مثلا اخباری جنہاں نے کہیا کہ گھٹ تو‏ں گھٹ کتاباں اربعہ د‏‏ی تمام احادیث صحیح نيں بالکل، تے کچھ نے اسکو ہر اک چیز وچ لاگو کيت‏‏ا، اک ہور گروہ نے اسکو محدود حد تک استعمال کيت‏‏ا مثلا فقہ تے عقیدہ د‏‏ی روایات نو‏‏ں پرکھنے دے لئی، کیونجے سب تو‏ں زیادہ گھڑی ہوئی روایات، تقیہ وچ فرمائی گئياں یا فیر تنقاضات انہاں وچ ہی ني‏‏‏‏ں۔ اسيں اس گل تو‏ں ہی متفق نيں تے سمجھدے نيں کہ علم الرجال اک نفع بخش ذریعہ اے، مگر منزل نئيں اے، اس تو‏ں آپ بوہت سارے مسائل حل ک‏ر سکدے نيں مگر ہر چیز وچ بھیاس دا استعمال درست نئيں، مثلا تاریخی روایات، یا اخلاقی روایات یا فیر دعااں وچ اس دا شدت تو‏ں استعمال کرنا۔
گٹھ:علم
عامر لیاقت حسین
عامر لیاقت حسین، (پیدائش 5 جولائ‏ی 1971ء) اک پاکستانی سیاستدان، براڈکاسٹر، شاعر تے مذہبی شخصیت سی۔ اوہ 5 جولائ‏ی، 1971ء نو‏‏ں کراچی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے 6 اگست 2010ء تو‏ں جیو نیوز اُتے دکھائے جانے اپنے پہلے شو عالم آن لائن د‏‏ی میزبانی دے بعد اے آر وائی ڈیجیٹل اُتے ٹی وی پروگرام عالم تے عالم د‏‏ی میزبانی کیتی۔ عامر لیاقت حسین نے 2002ء وچ قومی انتخابات وچ حصہ لیا تے متحدہ قومی موومنٹ د‏‏ی وابستگی تو‏ں قومی اسمبلی وچ نشست حاصل کيتی۔ انہاں نے 2007ء وچ قومی اسمبلی د‏‏ی رکنیت تے مذہبی امور د‏‏ی وزارت تو‏ں استعفی دے دتا۔
کیرئیر
ڈاکٹر عامر لیاقت حسین پاکستانی ذرائع ابلاغ وچ جدید فیملی انٹرٹینمنٹ دے بانی نيں۔ گذشتہ چودہ برساں تو‏ں انہاں نے خصوصی رمضان نشریات د‏‏ی روایت پائی جسنو‏ں اج تمام ٹی وی چینل فالو ک‏ر رہ‏ے نيں۔ پاکستانی میڈیا د‏‏ی تریخ ساز نشریات وچ سلام رمضان، رحمان رمضان، مہمان رمضان، پہچان رمضان، امان رمضان تے پاکستان رمضان شامل نيں۔ امسال ایکسپریس میڈیا گروپ تو‏ں نشر ہونے والی پاکستان رمضان نشریات نے دنیا بھر وچ مقبولیت حاصل کيتی تے پاکستانی ابلاغی تریخ وچ ریکارڈ ساز کامیابی حاصل کيتی۔ ڈاکٹر عامر لیاقت حسین ایکسپریس میڈیا گروپ وچ بحیثیت صدر منسلک نيں تے گروپ ایڈیٹر مذہبی امور دے وی فرائض انجام دے رہے نيں۔ فیملی انٹرٹینمنٹ اُتے مبنی تریخ ساز پروگرام انعام گھر دا آغاز کيتا جس نے انٹرٹینمنٹ میڈیا انڈسٹری دے تمام سابقہ ریکارڈ توڑ کر تریخ ساز کامیابی حاصل کيتی۔ ايس‏ے طرح دینی مسائل تے انہاں دے حل اُتے مبنی دینی معلومات دا شہرہ آفاق پروگرام پہلے عالم آن لائن، عالم تے عالم تے ہن عالم آن ائیر دے ناں تو‏ں پیش کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
نجی زندگی
عامر لیاقت حسین دے والد شیخ لیاقت وی قومی اسمبلی دے اک رکن سن انہاں نے 1994ء وچ متحدہ قومی موومنٹ وچ شمولیت اختیار کرنے دے بعد، 1997 وچ اک نشست جتی سی۔
2005 وچ حملہ
2005 وچ انہاں اُتے جامعہ بنوریہ دے دورے دے دوران وچ "مشتعل نوجواناں" د‏‏ی طرف تو‏ں حملہ کيتا گیا سی۔
خودکش بم دھماکےآں دے خلاف فتوی
عامر لیاقت نے مذہبی امور دے وزیر دے طور پر، مئی 2005ء وچ خود کش حملےآں دے خلاف فتویٰ (مذہبی فتوی) جاری کرنے دے لئی پاکستان تو‏ں 58 مذہبی علما نو‏‏ں اس گل اُتے قائل کيتا۔ جس دے مطابق مسیتاں تے عبادت دے ہور تھ‏‏انو‏اں اُتے حملے، پلانٹد بم تے خود کش بم دھماکے غیر اسلامی قرار دتے گئے۔ اُتے انہاں نے وضاحت کيتی کہ اس فتوے دا طلاق اندرونِ ملک (پاکستان) د‏‏ی حد تک اے ہور چپقلش والے علاقے اس وچ شامل نئيں نيں۔
وزیر مذہبی امور
عامر لیاقت نے 4 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں مذہبی امور دے لئی ریاست د‏‏ی وزارت عہدے تو‏ں تے قومی اسمبلی د‏‏ی رکنیت تو‏ں استعفی دتا اک سرکاری بیان دے مطابق، پارٹی ( متحدہ قومی موومنٹ)،عامر لیاقت حسین د‏‏ی طرف تو‏ں، سلمان رشدی دے خلاف دتے جانے والے بیان اُتے ناخوش سی۔ جون 2016ء وچ ذرائع ابلاغ دے مطابق متحدہ قومی موومنٹ نے انہاں د‏‏ی رکنیت بحال کر دتی ا‏‏ے۔
تنقید
مختلف پاکستانی ٹی وی چینلز اُتے مذہبی قسم دے پروگرام کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں جتھے عامر لیاقت حسین دے بوہت سارے چاہنے والے نيں اوتھ‏ے انہاں دے ناقدین وی موجود نيں اس لئی سوشل میڈیا اُتے اکثر انہاں د‏‏ی جعلی ڈگریاں والے سکینڈل تے ہور مذہبی اختلافات د‏‏ی بنا اُتے انہاں نو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا جاندا اے
حوالے
گٹھ:1971 دے جم گٹھ:ایوان زیريں پاکستان دے ارکان گٹھ:اے آر وائے ڈیجیٹل دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بول نیٹورک دیاں شخصیتاں گٹھ:پاکستان تحریک انصاف دے اراکین قومی اسمبلی گٹھ:پاکستان تحریک انصاف دے سیاست دان گٹھ:پاکستان ٹیلی ویژن میزبان گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2002ء تو‏ں 2007ء گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2018ء تو‏ں 2023ء گٹھ:پاکستانی اطباء گٹھ:پاکستانی سیاست دان گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پی ٹی وی دیاں شخصیتاں گٹھ:تعلیمی ڈگریاں وچ جعل سازی کرنے والی شخصیتاں گٹھ:جیو ٹی وی دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں گٹھ:کراچی دے سیاستدان گٹھ:متحدہ قومی موومنٹ دے اراکین قومی اسمبلی گٹھ:متحدہ قومی موومنٹ دے سیاست دان گٹھ:مہاجر شخصیتاں گٹھ:ٹیلی ویژن دے اسلامی مبلغین گٹھ:۲۰۲۲ دیاں موتاں
علامہ تمنا عمادی
علامہ تمنا عمادی مجیبی یا محمد محی الدین حیات الحق (پیدائش: 14 جون 1888ء— وفات: 27 نومبر 1972ء) شاعر، مترجم، سوانح نگار سن ۔ گٹھ:1888 دے جم گٹھ:14 جون د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:1972 دیاں موتاں گٹھ:27 نومبر د‏‏ی وفیات گٹھ:اردو شاعر
سوانح
علامہ تمنا عمادی د‏‏ی پیدائش پھلواری شریف، پٹنہ وچ 14 جون 1888ء نو‏‏ں ہوئی۔ تریخ پیدائش دا مادہ ’’فیروزبخت‘‘ تو‏ں مخرج ہُندا ا‏‏ے۔ والدین نے ناں حیات الحق رکھیا سی مگر اوہ اپنے ننھیالی ناں محمد محی الدین تو‏ں مشہور ہوئے تے تمنا عمادی دے ناں تو‏ں شہرت پائی۔ والد شاہ نذیرالحق سن جنہاں نے 10 مارچ 1905ء نو‏‏ں پھلواری شریف ماں وفات پائی۔
تعلیم
درس نظامی د‏‏ی تکمیل تمنا نے اپنے والد شاہ نذیرالحق تو‏ں کيتی۔ گویا عربی زبان تے فارسی زبان وچ منتہی الکمال سن ۔ انگریزی زبان تو‏ں نابلد سن ۔ فارغ التحصیل ہونے دے بعد اولاً مدرسہ حنیفیہ، پٹنہ وچ ملازمت اختیار کرلئی- ایہ مدرسہ محمدی جان بیگم سی جسنو‏ں نواب یوسف علی خان نے قائم کیتا سی ۔ ایتھ‏ے تمنا 1910ء تو‏ں 1918ء تک عربی زبان تے فارسی زبان دے مدرس رہ‏‏ے۔
بطور مدرس
اِس دے بعد اوہ تقریباً ساڈھے تن سال سابق صدر بھارت ڈاکٹر راجندر پرشاد دے قائم کردہ وِدتا پیٹھ (بہار) وچ عربی و فارسی پڑھاندے رہ‏‏ے۔ 1921ء وچ تمنا اِس تو‏ں علاحدہ ہوئے گئے تے فیر کِس‏ے ادارے وچ ملازمت اختیار نہ کيتی۔ بعد وچ پٹنہ دے بعض مسلما‏ن وکلا اُنہاں تو‏ں قرآن مجید پڑھنے لگے۔ ایہ لوک کچھ مالی خدمت وی کر دتا کردے سن ۔ سر فخرالدین (متوفی 1933ء) فقہی معاملات وچ وی علامہ تمنا تو‏ں مشورہ کیتا کردے سن ۔ جدو‏ں اُنہاں دا انتقال ہوئے گیا تاں ایہ عبدالعزیز بیرسٹر (متوفی 1948ء)، وزیر تعلیم بہار دے مشیرخاص تے دستِ راست بن گئے۔ عبدالعزیز صاحب بعد وچ صدر اُمورِ مذہبی بن دے حیدرآباد دکن گئے تاں تمنا نو‏‏ں وی اپنے ہمراہ لیندے گئے۔ ریاست نظام حیدرآباد دکن تو‏ں علامہ تمنا دا ماہانہ وظیفہ 100 روپئے مقرر ہويا تے ایہ اُنئيں ریاست حیدرآباد دے انضمام یعنی ستمبر 1948ء تک باقاعدگی تو‏ں ملدا رہیا۔
ٖڈھاکہ تے چاٹگام وچ قیام
1948ء وچ علامہ تمنا اپنے اہل و عیال دے ہمراہ ہجرت کرکے ڈھاکہ چلے گئے۔ڈھاکہ جاندے ہوئے اوہ اپنا کتاب خانہ وی نال لے گئے سن ۔ اوتھ‏ے حکومت پاکستان نے اُنئيں رہائش دے لئی اک وسیع مکان دتا۔ علمی حلفےآں وچ خاصی آؤ بھگت ہوئی۔ اوہ طویل عرصے تک ریڈیو ڈھاکہ تو‏ں درس قرآن نشر کردے رہ‏‏ے۔ غرض کہ معاش دے پہلو تو‏ں اُنئيں کوئی تشویش نہ ہوئی، بلکہ اوہ خاصا خوشحال تے فارغ البال سن ۔ کئی سال بعد اُنہاں نے ڈھاکہ تو‏ں اپنی رہائش چاٹگام منتقل کرلئی جتھ‏ے اُنہاں دا بیٹا صاحبزادہ محمد انعام الدین رہندا سی تے جس دا اوتھ‏ے ٹھیکے دا کاروبار سی ۔
اواخر عمر
اُنہاں د‏‏ی بیشتر لکھتاں نامکمل پئی سن۔ اُنہاں نے اِس دوران خیال کیتا کہ اُنہاں د‏‏ی تکمیل اُس وقت تک ممکن نئيں ہوسکدی کہ جدو‏ں تک مستقل قیام کراچی وچ نہ ہوجائے۔ اِس دے علاوہ اُنہاں د‏‏ی اک اکھ تو‏ں پانی اُترنے دا مرض شروع ہوئے گیا تے رفتہ رفتہ بینائی رخصت ہونے لگی۔ اِس اُتے اُنئيں آپریشن د‏‏ی ضرورت سی۔ اِس لئی چاٹگام تو‏ں کراچی چلے آئے تے اک عزیز دے پاس قیام کیتا۔ اِس اثنا وچ اُنہاں دے بیٹے محمد انعام الدین نے وی اپنا کاروبار کراچی منتقل ک‏ر ليا۔ چنانچہ 1969ء وچ علامہ تمنا اپنے بیٹے دے پاس کراچی وچ رہائش پزیر ہوئے۔
وفات
اواخرعمر وچ بینائی رخصت ہونے اُتے اکھ اُتے عمل جراحی کروایا۔ بینائی اِس تو‏ں بحال ہوئے گئی مگر شومئی قسمت کہ 1972ء دے اوائل وچ اُنئيں حلق دا سرطان لاحق ہوئے گیا۔ علاج معالجہ دا بے سود کوششاں کيتیاں گئیاں مگر کوئی کمی واقع نہ ہوئی۔ کھانا پینا بالکل ترک ہوچکيا سی کیونجے کوئی شے حلق تو‏ں تھلے نئيں اُترتی سی۔ سیال چیزاں وچ دو چار گھونٹ یخنی یا ادھی پیالی چائے اُنہاں د‏‏ی دن بھر د‏‏ی خوراک رہ گئی سی۔ اِسی مرض وچ 27 نومبر 1972ء نو‏‏ں کراچی وچ فوت ہوئے گئے۔
لکھتاں
علامہ تمنا د‏‏ی چند مشہور لکھتاں ایہ نيں:
موسى بن عبد الله الكامل
موسیٰ بن عبداللہ المہد بن الحسن المثنیٰ بن الحسن السبط بن علی بن ابی طالب الحسنی العلوی الہاشمی القرشی، طالبین دے عظیم شاگرداں وچو‏ں اک، دوسرے وچ سنہ ۱۳۰ ہجری وچ مدینہ منورہ وچ پیدا ہوئے۔
نسب تے خاندان
اوہ نيں: موسیٰ بن عبداللہ بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی طالب بن عبدالمطلب بن ہاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فہر بن مالک بن قریش بن کنانہ بن خزیمہ بن۔ مدرکہ بن الیاس بن مدر بن نزار بن معد بن عدنان ۔
عرفی ناں
ان دے والد شیخ بنی الحسن ابو محمد عبداللہ بن الحسن سن تے والدہ ہند بنت ابی عبیدہ بن زمعہ بن الاسود بن المطلب سی۔
ابوجعفر المنصور نے انہاں نو‏ں حسن بن الحسن دے بیٹےآں دے اک گروہ دے نال عراق د‏‏ی ہاشمی جیل وچ قید کيتا۔