cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ریجیکس
ریگیولر ایکسپریشن دے لئی پی او ایس آئی ایکس اسٹینڈرڈ موجود اے جس دے تن مختلف کمپلائنس سیٹ نيں جنہاں دا استعمال مختلف یونکس اسکرپٹس تے یوٹیلیٹیز وچ پایا جاندا اے، جدو‏ں کہ پرل ریگیولر ایکسپریشن اپنی قوت تے خصوصیات د‏‏ی وجہ تو‏ں مقبول عام معیار بن چکيا ا‏‏ے۔ چونکہ پرل ریگ ایکس معیار اک اے لہٰذا مختلف پروگرامنگ زباناں وچ ریگ ایکس وچ کافی حد تک مماثلت پائی جاندی اے لیکن ہر پروگرامنگ بولی د‏‏ی اپنی کچھ ترجیحات تے اپنے اسلوب ہُندے نيں لہٰذا ریگ ایکس لکھنے تے اس دے استعمال دے طریقہ کار وچ کِس‏ے قدر عدم یکسانی دیکھنے نو‏‏ں ملدی ا‏‏ے۔ ہور بر آں، وقت دے نال نال ریگیولر ایکسپریشن وچ اضافی سہولیات وی شامل کيتی جاندی رہیاں نيں تے ضروری نئيں کہ ہر پروگرامنگ بولی وچ انہاں اضافی سہولیات نو‏‏ں بر وقت شامل کیتا گیا ہوئے لہٰذا اس وجہ تو‏ں وی فرق موجود ہُندا ا‏‏ے۔
استعمالات
ورڈ پروسیسنگ (Word processing)، تلاش (find) تے تبدیل کرنے (Replace) دے لئی۔
ڈیٹابیس وچ فیلڈ د‏‏ی درست د‏‏ی جانچ دے لئی (Validate fields in a database؛ dates، email addr، URLs)۔
کورپس (corpus) وچ کِس‏ے لسانی پیٹرن (linguistic patterns) نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی۔
پہیلیاں نو‏‏ں بنانے تے حل کرنے دے لئی۔
ہم قافیہ لفظاں تلاش کرنے دے لئی، جداں کِس‏ے شاعر نو‏‏ں پنج حروف والا کوئی لفظ چاہیے جس دے آخر وچ سی ہوئے تاں اس دے لئی اوہ ریگیولر ایکسپریشن د‏‏ی مدد لے سکدا ا‏‏ے۔
ریگیولر ایکسپریشن سرچ انجن دے لئی وی مفید ہُندا اے جداں بنگ، گوگل یا یاہو! سرچ انجنز وچ ميں تاں پورے ڈیٹابیس تو‏ں ہوئے ک‏ے گزردے ہوئے پروسیسنگ کرنا پیچیدگی تے ریجیکس د‏‏ی ڈیزائن نو‏‏ں دیکھدے ہوئے زیادہ کمپیوٹر وسائل خرچ کرنا ہوئے گا۔ گرچہ منتظمین داخلی طور اُتے ریجیکس اُتے مبنی کیوریز چلا سکدے نيں، اُتے اکثر سرچ انجن عمومی طور اُتے ریجیکس سپورٹ فراہ‏م نئيں کردے۔
گٹھ:1951ء د‏‏ی متعارفات گٹھ:پروگرامنگ کنسٹرکٹس گٹھ:پیٹرن میچنگ گٹھ:تشکیلی زباناں گٹھ:ریگیولر ایکسپریشنز گٹھ:نظریہ آٹومیٹا
ہرمند
گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
پنجابی ڈرامہ تے تھیٹر دے بدلدے رجہان
ناٹک جاں ڈراما اک منچن کلا اے جس دا جم اپنے منوجذبات اتے وچاراں نوں سوانگ راہیں کہانی سناؤن دی پرورتی وچوں ہویا۔ اس دا سدھا جیہا مطلب ایہہ بندا اے کہ ناٹک دے نال ہی تھیٹر پیدا ہویا۔ سگوں الٹے روپ وچ ایہہ وی کیہا جا سکدا اے کہ انسان دے سوانگ مشتمل تھیئٹری  سبھاء وچوں مڈھلے لگھو زبانی ناٹکاں دا جم ہویا ۔
ساڈی لوکدھارا وچ زبانی تھیٹر دی اک لمی پرمپرا رہی اے۔ چااے اوہ گدھے دے روپ وچ دھارن کیتے جاندے سوانگ ہون، جاں جاگو ورگا چلائیمان گدھا-ناٹکا ہووے جاں بازیگراں دیاں بعضیاں جاں نچاراں دے ناچ-ناٹک ہون تے جاں پھر مراسیاں دیاں نقلاں۔ ایہہ اوہ ناٹ روپ ہن جنہاں دی کدے کوئی لکھتی سکرپٹ نہیں سی، بلکہ ایہہ ناٹ-روپ پیڑھی-در-پیڑھی زبانی طور تے سفر کردے ہوئے اک وڈے جنگروہ دے منورنجن اتے منوجذبات دے پرگٹاوے دا جیونت زریعہ راے ہن۔ اک لوکدھارائی ناٹ دھارا دا اک وڈا اہمیت اس تتھّ وچ وی اے کہ بھارت وچ اتے پنجاب وچ سنسکرت ناٹ پرمپرا توں بعد اتے جدید ناٹک توں پہلاں دے لگبھگ ستّ-اٹھ صدیاں دے ناٹ-تھیئٹری خلاء نوں پورا کرکے جیکر ناٹک تھیٹر نوں جیوندا رکھن دا کوئی اپرالا ہویا تاں اس دا سہرا ساڈی اسے لوک ناٹ پرمپرا نوں ہی جاندا اے۔ مگر جویں جویں آرتھک-سماجی پرتیمان بدلدے ہن اویں جویں فنی حوالہ وی بدلدے ہن۔ ایہہ لوک دھارائی ناٹ-منچ پرمپرا دا اگلا پاسار ساڈا جدید ناٹک اے جس دا اپنا اک ولکھن رجہان   اے۔ ایہہ رجہان   پچھم دی اس جدید ناٹ-پنرپرا وچوں ترقی یافتہ ہندا اے جو پنجاب وچ آئرش لیڈی مسز نورھا رچرڈز دے تھئیٹر سکول راہیں پروان چڑھدی اے۔ ایشور چندر نندہ پنجابی ناٹ-منچ دے بدلدے رجہان   دے تحت اس ویلے جدید پنجاب ناٹک دے موڈھی دے طور تے ساہمنے آؤندا اے جدوں مسز نورھا رچرڈز ولوں قائم ادارہ ‘سرسوتی سٹیج سوسائٹی’ ولوں ولوں کروائے گئے ناٹ-مقابلے وچوں آئی۔ سی۔ نندہ دا ناٹک ‘دلہن' پہلا ستھان حاصل کردا اے۔ بھاویں اس نوَ-رجہان   دے آرنبھک نقطےآں وچ شترقی سروپ بھٹناگر دا ناٹک ‘کرامات' اتے رجندر لال ساہنی دا ناٹک ‘دینے دی برات' وی شامل سی جنہاں نے آئی۔ سی۔ نندہ توں بعد اگلے سالاں دے مقابلیاں وچوں پہلاں ستھان حاصل کیتا۔ مگر جتھے آئی۔ سی۔ نندہ اپنے اس ولکھن ناٹ-تجربہ نوں جاری رکھدا ہویا اک پرمپرا دے روپ وچ قائم ہویا، اتھے شترقی
سروپ بھٹناگر اتے رجندر لال ساہنی اپنی نرنترتا نہیں بنا سکے اتے ہولی ہولی ناٹک دے اتہاس وچ منفی ہو گئے۔ ایشور چندر نندہ ولوں قائم جدید ناٹ پرمپرا لما سماں پنجابی ناٹک دی مکھ دھارا رہی اتے اگے اس دھارا وچ ہرچرن سنگھ ورگے ناٹک کاراں نے شمولیت کیتی جو اس ویلے توں لے کے اج تک کئی سندربھاں وستوگت تبدیلیاں، ودھاگت وبھنتاواں اتے تھیئٹری ولکھنتاواں وچ گزردی بہفی مہاندرے والی ودھا دے روپ وچ قائم اے۔ اپروکت نظر توں جدوں اسیں پنجابی ناٹک تے رنگ منچ دے بدلدے رجہان   دے تحت پنجابی ناٹک تے تھیٹر دا مطالعہ کردے ہاں تاں بدلاء دی اس عمل نوں تن پدھراں تے متاثر کیتا جا سکدا اے: وستوگت پدھر تے پنجابی ناٹک دے بدلدے رجہان دے تحت پنجابی ناٹک نے یگ مطابق کئی دھاراواں، پرستھتیاں، لہراں اتے کرانتیاں نال سنواد رچایا اے۔ آئی۔سی۔ نندہ دے ناٹک اس دور دے ناٹک سن جدوں بھارتی سماج اک پاسے سیاسی پدھر تے سامرازی طاقت انگریز نال لڑ رہا سی تے دوجے پاسے بھارتی سماج وچ ویاپت کریتیاں، اندرونی ورودھتائیاں اتے وسنگتیاں دے خلاف لڑ رہا سی۔ سماجی وہار وچ اپزی ایہہ نویں پرکار دی فکر سی جس نوں پنجابی ناٹک نے انگیکار کیتا اتے اس پرکار ساڈا مڈھلا پنجابی ناٹک سماجی فکر جاں سماجی پنر جاگرن دا ناٹک کیہا جا سکدا اے جس وچ سماجی پرستھتیاں وچوں اپزے تہذیبی پربندھ اتے اس سمچے تانے-بانے وچوں پیدا ہوئیاں وسنگتیاں نوں ناٹک دا بنیاد بنایا گیا۔ اس اپرنت پنجابی ناٹک وستو پکھوں بہو دشاوی ترقی کردا اے۔ اک پاسے ہرچرن سنگھ آئی۔سی۔نندہ دی پرمپرا دا نواں پھلار بندا ہویا سماجی تے تریخی دکھانتاں دی سرجنا کردا اے اتے دوجے پاسے سنت سنگھ سیکھوں نندہ تے ہرچرن سنگھ دے مدھورگی انسانی سبھاء والے یتھارتھواد نوں سماج وادی سبھاء والے انٹیکجوئل یتھارتھواد والے ناٹکاں راہیں تریخی جاں متھہاسک واقعے نوں پنر متاثر کردا ہویا جدید انسانی سمضموناں دی ترزمانی کردا اے اتے تیجے پاسے ایہناں تناں دھراں توں ہٹ کے بلونت گارگی سٹرنڈبرگ دے منوسائنسی یتھارتھواد، اینتونن آرتو دے ‘تھئیٹر آف کروئلٹی' اتے بریکھت دے مہانشعری سنکلپاں نوں بھارتی اتے پنجابی لوک ناٹکی جگتاں تے پیٹرناں نال مکس کرکے ‘لوہا کٹّ’، ‘کنک دی بلی’، ‘گگن مہہ تھال’، ‘ابھسارکا’، ‘بلدے ٹبے’ تے ‘دھنی دی اگّ’ ورگے ناٹکاں دی سرجنا کردا اے۔ جدید ناٹک دیاں اپروکت تنے اپدھاراواں دے تحت گردیال سنگھ کھوسلا، گردیال سنگھ پھلّ، کرتار سنگھ دگل، ہرشرن سنگھ، کپور سنگھ گھمن، گرچرن سنگھ جسوجا آدی دے مڈھلے ناٹکی سروکار وی ستھان گرہن کردے ہن۔
وستوگت نظر توں جدید پنجابی ناٹک دا چوتھا بدلدا رجہان  پریوگوادی ناٹ-دھارا اے جسدا آغاز بلونت گارگی دے ناٹک ‘دھونی دی اگّ' نال ہندا اے۔ اس توں پہلاں پنجابی ناٹک مدھ طبقہ دیاں سماجی سمسیاواں دے انٹیکجوئل وویک اتے وویچن وچوں اپنے وستوگت پرتیمان سرجدا اے۔ مگر اتھوں تک پہنچ کے پنجابی ناٹک سماجی حقیقت دے کھولھ اندر ترست اتے اترپت انسانی آدم پرورتیاں دے وویک اتے وویچن وچوں اپنا وستوگت پروعدہ سرجن دے راہ تردا اے۔ پنجابی ناٹک دا ایہہ نوَ-رجہان   کپور سنگھ گھمن دے ناٹک ‘جیوندی لاش’، سرجیت سنگھ سیٹھی دے ‘کنگ مرزا تے سپیرا’ توں چلکے آتمجیت ورگے اگلی پیڑھی دے لکھاریاں تک پہنچ کے پروان چڑھدا اے۔
پنرتو اس توں پہلاں دو عالمی لڑائیاں دے سامرازی مارو حوالےآں دے زالمانا رجہان  وچوں دنیا امن لہر راہیں پنجابی ناٹک دا نواں باب ‘انڈین پیپلز تھئیٹر ایسوسی ایشن’ دے روپ وچ کھلھدا اے جس وچ شیلا بھاٹیا دے اپیرے ‘وادی دی گونج’ توں لے کے تیرا سنگھ چن دا ‘لکڑ دی لتّ’ اتے بلونت گارگی دا ناٹک ‘گھگی' پروان چڑھدا اے۔ پنجابی ناٹک دا ایہہ رجہان   بعد وچ پلس منچ راہیں گرشرن سنگھ دی ناٹ دھارا وچ آ کے اپنے آپ نوں جذب کر لیندا اے۔
وستوگت نظر توں ہی پنجاب سنکٹ اپنے تن روپاں وچ پنجابی ناٹک دے نویں رجہان  سرجدا اے۔ اک پاسے 1947 وچ ہوئی پنجاب دی انانسانی ونڈ ‘اک وچاری ماں’، ‘انھے نشانچی’، جیوندی لاش، ٹوبھا ٹیک سنگھ، ‘منشی خان’ ورگے ناٹکاں دے روپ وچ پنجابی ناٹک دا نوَ-رجہان   سرجدی اے تے دوجے پاسے 1984 توں بعد پنجاب دا اتواد دا دور پنجابی ناٹک دا نواں پھلار بندا اے جس وچ گرشرن سنگھ دے ناٹک 'کرفیو'، 'چنڈی گڑھ پواڑے دی جڑ'، آمجیت دا ناٹک ‘سیناں’ دوندر دمن دا ناٹک ‘بلدے جنگل دے رکھ’ آدی پرکاشمان ہندے ہن اتے تیجے پاسے نکسلواڑی لہر دے تحت انقلابی کامیاں نوں سسٹم، پولیس اتے اتواد ہتھوں پئی تیہری مار دے انانسانی ورتارے پنجابی ناٹک دے وستوگت پروعدہ نوں متاثر کردے ہن۔ پنجابی ناٹک دا اگلا نوَ-رجہان  ترکشیل ناٹکی پروعدہ دا اے۔ بھاویں ترک تے دلیل مڈھ توں ہی پنجابی ناٹک دے انگ-سنگ رہی اے مگر اندھ وشواش اتے پکھنڈواد دے خلاف پرگتیوادی نظرئیے توں جدوجہد کرن والی جتھیبندی ترکشیل سوسائٹی نے وی پنجابی ناٹک دا نوَ رجہان   سرجیا جس وچ رپانترت ناٹک ‘دیوَ پرش ہار گئے’ اتے ‘پریت’ اتے ‘رسماں دے قاتل’ ورگے ناٹک پرکاشمان ہندے ہن۔
اس اپروکت ترقی راہیں بہودھ یاترا کردا ہویا پنجابی ناٹک جدید توں اتر جدید دور وچ داخلہ کردا اے جس وچ پچھلے دور دی عورت سنویدنا تے کرتی سنویدنا عورت فکر ('پریاں'-گرچرن سنگھ جسوجا، 'دائرے'-ستیش کمار ورما، 'میں تاں اک سارنگی ہاں'-آتمجیت) تے دلت فکر (چرنداس سدھو دے ناٹک-'بھائیا حاکم سیہوں'، 'جیتا پھااے لگنا'، 'کرپا بونا' اتے 'چنو بازیگرنی'، سیمئل جون دا ‘جوٹھ’، 'داستانے لال سنگھ دل'-سومپال ہیرا آدی) وچ رپانترت ہو کے پنجابی ناٹک دے جدید رجہان  دا بنیاد بندی اے۔ اس دے نال ہی کسان سنکٹ نویں-نویں پڑائ وچ داخلہ کرکے کسانی توں مزدوری ول تے مزدوری توں خدکشی ول تردا اے۔ آزادی دے سٹھّ سالاں دے وچ جاری کھنڈت ہوئے سپنیاں دا حقیقت پرواسی سنویدنا اتے پرواس دے درد اتے وطن دے ہیروے دے روپ وچ ساہمنے آؤندا اے۔ جدید پیڑی کویں بازار، سبھیاچار، سامرازی میڈیئے توں متاثر ہو کے ٹٹ بھجّ دا شکار اے، اس سمچے حوالہ وچوں پیدا ہو رہی مہاننگری فکر اک نویں مہاندرے وچ درشمان ہو رہی اے۔ بھرون قتل ورگے ورتاریاں دا ساہمنے آؤنا اک وکھرا نسلگھاتی اتے وناشک سنکٹ اے۔ اس سمچے جدید حوالہ وچوں پنجابی ناٹک دا بالکل نواں رجہان   درشٹیگوچر ہندا اے جو ستیش کمار ورما دے نوین فکر تے مشتمل ناٹک ‘دائرے' توں چلکے پرو اؤلکھ دے ‘عشقَ باجھ نماز دا حج ناہیں’، سوراجویر دے بہفی ناٹکاں ‘کرشن’ میدنی اتے پالی بھپندر دے ‘ٹیرورسٹ دی پریمکا تکّ’ وکھ وکھ وستوگت پیٹرناں راہیں بالکل نویں پیڑی دے ناٹک کاراں دوندر کمار، بلراج مان، نصیب بویزا، سومپال ہیرا، جگدیو ڈھلوں راہیں پروان چڑدا اے۔ ہتھلیاں سطراں دے لکھاری دا کسانی مشتمل چرچت ناٹک ‘خدکشی دے موڑ تے’ اتے دلت فکر مشتمل ناٹک ‘بھبل دی اگّ’ اپروکت نوَ-رجہان   دی ہی ترزمانی کردے ہن۔
جدید پنجابی ناٹک دے بدلدے رجہان  دے تحت سبھ تو ودھ پرورتنشیل اس دا تھیئٹری  پکھ رہا اے۔ ‘گھگری پڑ’ جاں منچ وہین تھیٹر دی لوکناٹکی پرمپرا توں چلکے پنجابی تھیٹر نے اپنے ترقی دوران کئی نوَ-رجہان   سرجے ہن۔ پنجاب دی لوک ناٹکی پرمپرا وچ عورت مرداں دا اکٹھے اداکار دے روپ وچ منچ تے آؤن دا کتے وی رواج نہی رہا۔ جیکر مراسیاں دیاں نقلاں سن تاں ایہناں وچ عورتاں وورجت سن اتے جیکر گدھا جاں جاگو ورگے لوک-ناٹ روپ سن تاں ایہناں وچ پرش اداکار ورجت راے ہن۔ اتھو تک کہ مرداں دے ساہمنے نچاراں دے روپ وچ نچن والے عورت پاتر وی اصل وچ پرش اداکار ہی ہندے سن۔ راملیلا اتے راسلیلا وچ وی عورت پاتراں دے کردار پرش ہی نبھاؤندے رہے سن۔
جدید پنجبی تھیٹر وچ وی لما سماں ایہی جمود دی ستھتی بنی رہی۔ چااے اوہ پارسی تھیئیٹریکل کمپنیا ہون جاں اپٹا راہی پروان چڑھے کمیونشٹ ڈراماں سکئیڈ دے ناٹک ہون، آئی۔سی۔ نندہ دے ناٹکاں تک پرش ہی عورت پاتر دے روپ وچ ابھنی کردے راے۔ اس جمود دی ستھتی وچ پنجابی تھیٹر دا پرتھم نوَ-رجہان  ہرچرن سنگھ دے روپ وچ اجاگر ہویا جدوں اس نے اپنی ہم سفر دھرم کور نوں اپنے ناٹک ‘کملا کماری’ وچ بطور اداکار لیاندا۔
تھیٹر پکھو اک تتھّ ایہہ وی وچارن یوگ اے کہ سکھ فلاسفی وچ تھیئٹری سبھیاچار نوں کدے وی ودھیرے مانتا نہی ملی، اتھو تک کہ کسے سکھ شخصیت دا منچی روپانترن تاں بالکل ورجت ہی سی۔ اس لئی آئی۔سی۔ نندہ تو پہلاں جیکر بھائی ویر سنگھ ہوراں نے ‘راجا لکھداتا سنگھ’ ورگے ناٹک لکھے وی، تاں نہ اوہناں وچ منچی تجزیہ سی، نہ منچی فکر سی تے نہ ہی منچی اچھا سی۔
اس کرکے پنجاب وچ منچی ناٹک دی شروعات وی مغربی ناٹ ماڈل دے تحت مسز نورھا رچرڈز راہیں ہی ہندی اے جدو اسنے 1911 وچ لاہور وچ ایبے تھئیٹر دے بنیاد تے سوکیا تھیٹر آرنبھ کیتا اتے بعد وچ ‘سرسوتی سٹیز سوسائٹی’ دے روپ وچ آئی۔سی۔ نندہ، شاتی سروپ بھٹناگر اتے رجندر لال ساہنی دے ترتیب وار ناٹک ‘دلہن’، ‘کرامات’ اتے ‘دینے دی برات’ دا منچن ہویا۔ اتھنو ہی پنجابی تھیٹر دی حقیقت پسند سٹائل دی شروعات ہندی اے ظو بعد وچ ابسن دے اثر ہیٹھ آئی۔سی۔ نندہ اتے ہرچرن سنگھ راہیں پنجابی ناٹک دی مکھ دھارا بندی اے۔
1937 وچ ایس۔ایس امول دے یتناں رہی امرتسر وچ پنجاب دے پہلے شوقیہ تھیٹر دی قیام ہوئی جس راہیں پہلی منچی پیشکاری 1938 وچ ہرچرن سنگھ دے پہلے ناٹک ‘کملا کماری’ دی ہوئی جس نوں امرتسر دے ٹینپرینس حالَ وچ پرسعنصر کیتا گیا۔ اس پرکار پنجابی تھیٹر دی قیام وچ ہرچرن سنگھ دا رول تریخی اے جس نوں بعد وچ تھئیٹر دی تکنیکی مہمطلب رکھن والے کلاکار ہرپال ٹوانا نے ‘پنجاب آرٹ تھئیٹر’ دے روپ وچ لما سماں جیوندا رکھیا۔
حقیقت پسند تھیئٹری سٹائل تو بعد پنجابی تھیٹر دا نوَ رجہان   برتولت بریخت دے ایپک تھئیٹر راہی پنجابی ناٹک دیاں پیشکاریاں نال ہندا اے۔ پنجابی تھیٹر دے اس نوین رجہان   نال بلونت گارگی تو لے کے گرشرن سنگھ تک، اتے ایہناں سطراں دے لکھاری تک وابستا راے ہن۔ اصل وچ ایپک تھییٹر دے بہت سارے انش ساڈے لوک-ناٹک نال ملدے جلدے ہن۔ جتھے حقیقت پسند ناٹک ہر پرکار دی تکنیک ورت کے حقیقت دا بھرم سرجن دا یتن کردا اے اتھے بریخت دا مہانشعری ناٹک حقیقت دا بھرم توڑدا ہویا درشک نوں جاری ایہہ احساس کرواؤندا اے کہ تسی زندگی نہیں ناٹک دیکھ راے ہو۔ اس پرکار ایہہ تھیئٹری  سٹائل ساڈے لوک ناٹک دا ہی پرتو اے جس وچ سازندے وی سامھنے بیٹھے ہندے ہن، سوتردھار ناظرین نال سدھیاں گلاں وی کر لیندا اے اتے ناظرین دے ساہمنے ہی تھوڑے جاے پھیر بدل نال ڈریس بدلکے نوے پاتر وی سرج لئے جاندے ہن۔ ایہہ سبھ پنجابی ناٹک دی مہانشعری سٹائل ہی سی جو وایا برتولت بریخت پنجابی ناٹک نوں نواں رجہان   حاصل کردی اے۔
پنجابی تھیٹر دا اگلا نوَ-رجہان  سرجیت سنگھ سیٹھی دے ‘کنگ مرزا تے سپیرا’، دے روپ وچ سیموئل بیکٹ دے ‘ویٹنگ فار دا گودو’ دی ایبسرڈ سٹائل اتے اینتونن آرتو دی ‘تھئیٹر آف کروئلٹی’ (بلونت گارگی دا دھونی دی اگّ) اتے سٹرنڈبرگ دے منوسائنسی یتھارتھواد راہیں ساہمنے آؤندا اے۔ اپروکت پچھم سپانسرڈ تھیئٹری سیلیاں دے نال نال دو نویاں مولک سیلیاں پنجابی تھیٹر دا نورجہان   بندیاں ہن: ایہناں دوواں سٹائلاں دا سمچا حوالہ پنجابی اتے بھارتی اے اتے ایہہ دوویں منچی سٹائلاں پنجاب دیاں اوہناں زمینی لوڑاں وچ پیدا ہوئیاں ہن کہ ناٹک با-مقصد کم اے اتے اس دا پرکارزی رول اس دے اصلی ناظرین تک پہنچکے ہی سمپنّ ہونا اے۔ اس بنیادی اتے لوکپکھی منچ ماڈل دے تحت پنجابی ناٹک اکادمک ادارےآں اتے تھئیٹر حالاں توں باہر نکلکے پنڈاں دے تھڑیاں اتے وہڑیاں تک چلیا گیا اتے اس راہیں پنجابی تھیٹر دا مانمتا رجہان  اجاگر ہویا۔ پنجابی تھیٹر دے سوکیا رجہان  دے نال نال قصبی تھئیٹر دے روپ وچ پنجابی تھیٹر دا اصلوں نواں رجہان   اجاگر ہندا اے جو ہرپال ٹوانا، صرف دھالیوال، ستیش کمار ورما، نیلم مان سنگھ، جتندر براڑ اتے کیرتی کرپال دے زریعہ سمپن تھئیٹر راہیں پروان چڑھدا اے تے جس نال پنجابی وچ سمچیاں تھیئیٹریکل ویونتاں، جگتاں تے تکنیکاں نال لیس وسو پدھری تھئیٹر ساہمنے آؤندا اے۔
اس تھیئٹری سفر وچ یوتھ فیسٹیولاں ، تھئیٹر وبھاگاں اتے ناٹ-میلیاں دا تھئیٹر وی پنجابی تھیٹر دا نوَ-رجہان   اے۔ یوتھ پھیسٹیولاں نے تکنیکی طور تے سمپنّ، بھاوک، سنسنیپورن، الار اتے گلیمرائیز وساں تے مشتمل اجیاے لگھو ناٹکاں لئی گراؤنڈ تیار کیتا اے جو اپنے سائز، پرکار اتے وچار پکھوں روائتی وڈ آکاری ناٹک نالوں بالکل وکھرے دھراتل تے پروان چڑھدے ہن۔ ایہناں لگھو ناٹکاں نے پنجابی تھیٹر نوں کئی سوکیا کلاکار اتے قصبی ڈائریکٹر حاصل کیتے۔ اج جیکر سبھ تو ودھ پیسہ خرچ کے لگاتارتا وچ تھئیٹر ہو رہا اے تاں اوہ پھیسٹیولاں دے روپاں وچ نوجواناں دا تھئیٹر ہی اے۔ اسے پرکار ناٹ میلیاں دا تھئیٹر اے۔ وکھ-وکھ ناٹ میلیاں نے معاشی طور تے سچجا پربندھ کرکے وڈے تھئیٹر گروپاں نوں اوہ سپیش مہیا کیتی ظو عامَ طور تے پنڈاں-شہراں دیاں پربندھک ادارےآں نہی کر سکدیاں۔ کجھ میلے پچھلے 15-20 سالا تو ایہہ تھیئٹری  پرکارزی کردار نبھاء راے ہن۔ غدری بابیاں دا میلہ جالندھر، شیخ فرید میلہ فریدکوٹ، پلس منچ میلہ لدھیانہ اتے شہید بھگت سنگھ کلا منچ بوہا دا کلا میلہ آدی اوہ میلے ہن جنہاں نے ‘اجوکا تھئیٹر گروپ’ ورگی وڈیاں ناٹ-منڈلیاں نوں وی ناٹک کرن لئی سپیس مہیا کیتی۔ یونیورسٹی دے تھئیٹر وبھاگاں نے بھاوے قومی قد-بتّ دے وڈے اداکار تاں پیدا کیتے اتے پنجابی مولک تے روپانترت ناٹک دیاں کئی پریوگدھرمی پیشکاریاں وی کیتیاں مگر تھئیٹر نوں اک لہر دے روپ وچ ترقی یافتہ کرن دے استعمال وچ ایہناں دے کردار نگنی ہی رہی۔
پنجابی ناٹک تے تھیٹر دے بدلدے ہوئے رجہان  دے تحت ساڈا حال مشتمل ہم عصر حوالہ سبھ تو ودھ چیلنج بھرپور اے۔ اس دور وچ اک پاسے سنساریکرن، بزاریکرن اتے اداریکرن دیاں پالیسیاں دے تحت بہقومی کمپنیاں دا پورا بازار اے جو نوے نوے پیداواراں راہیں، اوہناں دی ایڈ راہیں اتے اپنی چکاچوندھ راہیں جدید پیڑی دے سہز سواد دی کنڈیشننگ کر رہا اے، دوجے پاسے اس دا اتی شکتیسالی کیبل، ڈش اتے فلمی میڈیا اے جو وپاری ہتاں دی تکمیل لئی اچّ تکنیکی اہلیت سمپنّ میڈیئے راہیں اپنا گلیمر سرج رہا اے اتے 24 گھنٹے ساڈی نوی پیڑی دے ساہمنے اپنی بساط وچھائیں بیٹھا اے۔
اج دے ناٹک اتے تھیٹر دے ساہمنے ایہہ اپروکت ورتارا اپنے آپ وچ کئی پکھاں توں وڈا چیلنج اے۔ اس چیلنج دے حوالہ وچ ہی بہت ساریاں ناکارتمک قیاس آرائیاں اتے بھوکھوانیاں ساہمنے آ رہیاں ہن۔ مسلاً ایہہ کہ: اجیہے خدشے اکثر وئکت کیتے جا راے ہن۔ ڈاکٹر۔ نرندر کپور اجیہا ہی خدشہ وئکت کردا ہویا کہندا اے کہ : “تکنالوجی دے کھیتر وچ وی تبدیلیاں واپردیاں رہندیاں ہن۔ جویں کسے ویلے غراموفون رکارڈاں دا سماں آیا، پھر سپول والے ٹیپ رکارڈاں دا سماں آیا، پھر کیسٹاں دا فیشن آیا، اج کل کمپیکٹ ڈسک دا چرچہ اے، اگلا پڑائ ڈزیٹل سنگیت دا ہووےگا۔ تکنالوجی پرورتن پکھی اے۔ تبدیلی، ترقی اتے پرورتن تکنالوجی دے سرجے ہوئے تجزیہ ہن۔ دوجے پاسے روایتی سماجاں وچ ماضی اتے بیتے فی موہ کارن پرورتن نوں سنسے دی نظر نال ویکھیا جاندا اے۔ تھئیٹر دا حرمن پیارا نہ رہنا صرف بھارت وچ واپرن والا ہی ورتارا نہیں سگوں ایہہ عالمی پدھر تے واپر رہا اے۔ بدلی ہوئی حالات وچ تھئیٹر تاں کی سنیما گھر وی اتہاس دیاں گلاں بن گئے ہن۔ ساڈا ایہہ بھلیکھا اے کہ اسیں ایہہ سمجھدے ہاں کہ کہ سنیما تھئیٹر نوں کچل کے حرمن پیارا ہویا اے جاں ٹیلی وژن نے سنیمے نوں کمزور کر دتا اے۔ اصل وچ واپردا ایہہ اے کہ جدوں کوئی ودھیرے سمبھاوناواں والا کلا روپ ہوند وچ آؤندا اے تاں گھٹ سمبھاوناواں والا کلا روپ اپنا سروپ اتے اپنیاں سمبھاوناواں دے گھٹ ہون کارن اپنا اہمیت وی گوا بیٹھدا اے۔”
ایوں کجھ وسلیشکاں دی نظر وچ ایہہ وپاری میڈیا کجھ سالاں وچ ساڈے ناٹک تے تھیٹر نوں ہڑپّ کر جاویگا مگر ایہہ مکمل سچ نہی۔ پنجابی دے حال مفکر پالی بھپندر دا ایہہ کتھن اس رجہان  وچ ودھیرے پراسنگک اے:
"پنجابی ناٹک دی اکیویں صدی دے ڈریکٹر، اداکار اتے درشک کول میڈیئے دا خاصہ تجربہ اے، جس کرکے اوہ پیشکاری اندر نت نویاں جگتاں دی تلاش وچ میڈیئے دیاں جگتاں نوں ورتن توں گریز نہیں کردے۔ عامَ طور تے میڈیئے دے ابھار نوں بھارتی، خاص کرکے پنجابی تھیٹر لئی سمبھاوی خطرے وجوں ویکھیا جاندا اے پر میں ویکھیا اے، نوےˆ ڈریکٹر اتے اداکار میڈیئے دیاں جگتاں خاص کرکے، وچار-اساری، مورت اتے تناء سرجن دیاں ودھیاں، اداکاری دی سبھاوکتا، پٹھّ-زمین دھنی-اثر اتے نرت-سنگیت آدی دی ورتوں اپنے تھیٹر اندر وی کر راے ہن۔ حالانکہ اسدی شروعات ڈاکٹر۔ آتمجیت اتے اوہناں دے دے ساتھیاں نے 1990 دے آس-پاس کرنی ارمبھی سی پر نویں نردیشک-اداکارک ٹیوی اتے فلماں دیاں ایہناں جگتاں دی دھڑلے نال ورتوں کر راے ہن۔ اس نال نرسندیہ پنجابی ناٹک اندر وودھتا، سرلتا اتے تھوڑھی اوہ چکاچوندھ آئی اے، جہڑی پنجابی درشک نوں کسے پردرشنی کلا توں چاہیدی ہندی اے۔ اوہناں دی پیشکاری دا اثر ویہویں صدی دیاں پیشکاریاں نالو کتے بجھواں اتے تکھا ہندا اے، جو درشک نوں اپنے نال وحہ کے لے جاندا اے۔ ایہی کارن اے کہ میں اکیویں صدی دے پنجابی تھیٹر نوں پنجابی درشک دے نیڑے جاندا محسوس کردا ہاں۔ ویہویں صدی دے پنجابی ناٹک اتے تھیٹر توں شکایت ہی ایہہ رہی کہ جاں تاں اوہ انا آسان اے کہ آکرشت ہی نہیں کردا۔ جاں انا فنی کہ کمیونیکیشن دا سنکٹ کھڑا کردا اے۔ جاں پھر ایہہ انا اپدیشاتمک اے کہ بور کردا اے۔ میڈیئے دے مقابلے وچ پے کے پنجابی رنگکرمی اپنی پیشکاری وچ ہن سہج، سکھیا اتے منورنجن نوں اک سمتول وچ رکھن دی کوشش کردے ہن۔ میرا مننا اے، اثر اتے رفتار دا ایہہ سمیل ایہناں نردیشکاں نے فلماں اتے ٹیوی توں سکھیا اے اتے پروفیشنل پنجابی تھئیٹر دی اساری وچ اہم کردار ادا کر سکدا اے۔"
اس پرکار ایہہ تاں سچ اے کہ سامرازی تے وپاری طاقتاں ولوں سنچالت اس میڈیا کول گراہک دی 'اموشنل کڈنیپنگ' اتے 'اموشنل ایکسپلائٹیشن' کرن دیاں جگتاں ہن، اطلاع انقلاب دا بھنڈار اے، خیالی، بھرماؤ اتے گلیمرائیز مسالہ اے، 24 گھنٹے چلن دی گنجائش اے، مگر جیکر اس کول کجھ نہیں اے تاں اوہ اے - انسانی سنویدنا، انسانی سروکار تے آمورت اتے لوکپکھی احساس۔ اتے ایہی اکو اک طاقت اے جس دے بنیاد تے ناٹک اتے تھیٹر نے اپنے آپ نں وقائم ہون تو بچاؤنا اے۔ اپروکت بازار، میڈیا اتے کھپت سبھیاچار، اس دے پروڈکٹ، اس دے سیریل، اس دے وگیاپن، اس دے رئلٹی شو باہروں تاں بھاوے اپنی گلیمرائیز دکھّ نال انسان نوں بھرما راے ہن، مگر اندروں انسان نوں مانسک وکھنڈن دے راہ تور راے ہن۔ مانسک طور تے وکھنڈت پیڑھی نوں جیکر کوئی میڈیا سکتی دیویگا، اس نوں کوئی بھوکھی آمورت دیکے بدلاء تے راہ تے توریگا، اس نال سنویدنا دا پرگٹاوا کرکے اس نوں آتمک تے مانسک راحتَ دیویگا اتے جدوجہد دے بنیادی رول نوں پختہ کرکے مکتی دے راہ اتے توریگا تاں اوہ قلعواں، ساہت تے وسیس طور تے ناٹک/تھیٹر ہی ہووےگا۔
اصل وچ ناٹک/تھیٹر نوں اس بدلاء دے رجہان  وچ متاثر کرنا ہی وڈی بھلّ اے جس وچ غراموفون رکارڈاں توں ڈزیٹل سنگیت تک اتے سنیما توں انٹرنیٹ تک دے پرورتن واپرے ہن۔ ناٹک/تھئیٹر نہ تاں ایہناں ورتاریاں دا بدل اے اتے نہ ہی اپروکت ورتارے ناٹک/تھئیٹر دا بدل ہن۔ اپروکت سارے زریعہ وپاری ہتاں نوں دھیان وچ رکھ کے پیدا کیتے گئے منورنجن دے سند ہن جد کہ ناٹک/تھئیٹر ایہناں دے برو برابر بامقصد اتے لوک ہتاں نوں پرنایا زریعہ اے جو غراموفون، سنیما، ٹی وی اتے انٹرنیٹ ادِ دے سریاں دوراں اتے ساریاں مادھئماں دے برو برابر اپنی ہوند نوں قائم رکھدا آ رہا اے۔ اس وچ پرورتن ضرور واپر راے ہن مگر ایہہ پرورتن ناٹک/تھئیٹر دے اندرونی پرورتن ہن اتے ایہہ وستو، ودھا اتے تھیٹر تنھاں پدھراں تے جاری واپر راے ہن جناں متعلق پہلاں وشتھار وچ چرچہ کیتی جا چکی اے۔ ساڈا حال ناٹک/تھئیٹر ایہناں مادھئماں دے ساہمنے ‘آؤٹڈیٹڈ’ نہیں ہو رہا بلکہ ‘اپڈیٹ’ ہو رہا اے اتے اپروکت سارے مادھئماں اتے تکنیکاں دا استعمال اپنے سشکتیکرن لئی کر رہا اے۔ مائیکاں، کیچراں تے لاؤڈ سپیکراں توں شروع ہو کے اتی جدید تھئیٹراں تک پہنچدا ہویا ساڈا اج دا ناٹک/تھئیٹر ٹی وی، سکرین، انٹرنیٹ، پروجیکٹر، تکنیکی آوازاں پیدا کرن والے آلہ، یو ٹیوب توں سامان دی ڈاؤنلوڈنگ، پھیسبک، ٹوٹر اتے ہور ویبسائیٹاں آدی راہیں سکرپٹاں، پیشکاریاں اتے ناٹ تھیئٹری  نظریات اتے کھوزاں دا پرچار-پرسار آدی سارے ورتارے ناٹک اتے تھیٹر دے پھلار اتے ویاپکتا دے سند بنے ہن جنہاں نال اک ختے دا ناٹک اتے تھیٹر، باقی دنیا دے تھیٹر نال اک سر ہو رہا اے۔ پالی بھپندر ولوں سنچالت ویبسائیٹ ‘منچن پنجاب’ (www.manchanpunjab.org) اپروکت سمت وچ ہی کیتا گیا ولکھن کم اے۔ پھر وی نویں دور دیاں چنوتیاں دا مقابلہ کرن لئی اجے ہور بہت کجھ کرن دی لوڑ اے تاں جو ساہت اتے سوچ وچار دے بدلدے رجہان  دے تحت ساڈا ناٹک اتے تھیٹر ویلے دے ہان دا ہو سکے۔ کجھ سجھاء پرش ہن۔ جویں:
انجھ ایہہ وی سچ اے کہ اج پنجابی ناٹک/تھیٹر کول پروفیشنل پدھر دے ناٹ لکھاری اتے ڈائریکٹر ہن، جتندر براڑ ولوں امرتسر وچ چلائی جا رہی ناٹشالا ورگے اتی جدید تکنیکاں نال لیسّ تھئیٹر ہن، یوتھ فیسٹیولاں اتے ناٹ میلیاں ورگا زریعہ سمپنّ نیٹورک اے۔ سینکڑے دی گنتی وچ چھوٹے وڈے تھئیٹر گروپ ہن۔ وستو، ودھا اتے منچ پکھوں وکھ وکھ اتی جدید ناٹ ونگیاں ہن، ناٹک دے اصول نوں سمجھن اتے پربھاست کرن والے ناٹ وشیشگ اتے نقاد ہن اتے پینڈو تھئیٹر ورگیاں مولک اتے ولکھن ناٹ سٹائلاں ہن۔ اس لئی پنجابی ناٹک اتے تھیٹر دے حال نوَ رجہان  وچ بھاویں وپاری میڈیئے ولوں پیش کیتیاں چنوتیاں بہت وڈیاں ہن، مگر پنجابی ناٹک تے تھیٹر جویں مستقبل وچ اکادمک ناٹک، ریڈیؤ ناٹک اتے ٹی۔وی۔ ناٹک دے برو برابر ابھردا آیا اے، اپنے انسانی سروکاراں اتے تارکک پہنچ صدقہ ایہناں پرستھتیاں وچوں نہ صرف ابھریگا سگوں ایہناں نال سارتھک تے تارکک سنواد رچا کے اپنے وستوگت، شیلیگت اتے تھیئٹری  رجہان   نوں ہور پختہ کریگا، ایہہ آس کیتی جا سکدی اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ساہت
ارچن اپولینس
ارچن اپولینس ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
گٹھ:ابابیل پوچھل پکھڑوں
تاتارستان
تاتارستان وفاق روس دی اک وفاقی اکائی(جمہوریہ) اے ۔ اسدا رقبہ 68 ہزار مربع کلومیٹر تے آبادی 38 لکھ اے ۔ تاتارستان دا دارالحکومت مشہور تاریخی شہر قازان اے ۔
محل وقوع
تاتارستان مشرقی یورپی میدانی علاقے دے مرکز چ ماسکو توں 8 سو کلومیٹر دور مشرق چ واقع اے ۔ ایہہ دریائے وولگا تے دریائے کاما دریاواں دے درمیان تے مشرق چ کوہ یورالدے پربت دھارے تک پھیلیا ہوئیا اے ۔
لوک
تاتارستان دے زیادہ تر لوک تاتاری قومیت نال تعلق رکھدے نیں تے اہنان دی آبادی 20 لکھ توں زیادا اے تے ایہہ کل آبادی دا 53 فیصد نیں ۔ تقریبا 39 فیصد آبادی یعنی 10 لکھ لوک روسی قومیت نال تعلق رکھدے نیں ۔ اس توں علاوہ ساڈھے 3 فیصد چواش ،5.% ماری تے 64.% ادمرت وی تاتارستان چ رہندے تے تاتاری زبان بولدے نیں ، اس توں علاوہ قازاق ،ازبک ، باشکیر ، لزگیں ، یوکرینی تے آذربائیجانی آذری وی آباد نیں ۔
مذہب
تاتارستان دی تاتاری آبادی دا مذہب اسلام اے زیادہ لوک سنی نیں پر شیعہ وی خاصی تعداد چ نیں تے اک چھوٹی جہی اقلیت کیراشین تاتار آرتھوڈکس عیسائی نیں ۔ روسی زیادہ تر آرتھوڈکس عیسائی نیں جدکہ کجھ مسلمان وی نیں ۔
تریخ
زار روس ایوان خوفناک نے مسلماناں دے نشان ہلال (چند) نوں گرجا گھراں تے صلیب دے تھلے یا پیراں چ لان دا حکم دتا تے اس نوں مسلماناں تے عیسائیاں دی فتح دا نشان قرار دتا ، اج وی روس دے پرانے گرجا گھراں تے صلیب دے تھلے چند دیکھیا جا سکدا اے ۔ تاتارستان چ مسجداں بنان دے پابندی 18ویں صدی تک رہی اس پابندی نوں ملکہ کیتھرائن دوم نے ختم کیتا تے پہلی مسجد 1770-1766ء چ کیتھرائن دوم دی سرپرستی چ بنائی گئی ۔
جدید دور
تاتارستان 19ویں صدی چ یہودیت تے صوفی اسلام دا مرکز بنیا تے تاتار لوک مقامی مذہبی روایات دی وجہ توں پوری روسی سلطنت چ دوجے لوکاں نال دوستانہ تعلقات دی وجہ توں پچھانے جاندے سن لیکن 1917ء دے کیمونسٹ انقلاب یاں انقلاب روس دے بعد مذہب نوں غیر قانونی قرار دے دتاگئیا تے مھہب پسند لوکاں نوں دباء دتاگئیا ۔ 1918 توں 1920 دی خانہ جنگی دے دوران تاتار قوم پرستاں نیں " ریاست ادیل یورال "دے ناں دی اک آزاد ریاست بنان دی کوشش کیتی ،جس چ اوہناں نوں عاصی کامیابی ملی کیونجے بالشویکاں نوں انقلاب ج کامیابی ملن توں بعد اوہناں نے اس ریاست نوں ختم کردتا تے 27 مئی 1920ء تاتار خودمختار سویت جمہوریہ قائم کیتی ،جدکہ وولگا تاتاران دی اکثریت اس نویں قائم کیتی سویت تاتار جمہوریہ دی سرحداں توں باہر سی ۔
معیشت
تاتارستان روس دے امیر علاقیاں چوں اک اے ، اسدی بنیادی وجہ اسدی تیل دی صنعت اے ۔ 1960ء دی دہائی چ تاتارستان سویت یونین دا تیل مہیا کرن والا سب توں اہم علاقہ سی ۔ صنعتی مصنوعات تاتارستان دی جی ڈی پی دا 45 فیصد پیدا کردیاں نیں ۔ بہت زیادہ ترقی یافتہ صنعتاں چ پیٹرو کیمیکل تے ہیوی ٹرک(کماز) بناں دی صنعت اے ۔ 2006ء چ تاتارستان دی جی ڈی پی 24 ارب ڈالر قریب سی ۔ ریاست دا ٹرانسپورٹ سسٹم بہت جدید اے ، جس چ سڑکاں شاہراہواں ، ریلوے لائناں ، تے چار جہازرانی دے قابل دریا - دریائے وولگا( تاتاری چ ادیل)، دریائے کاما ( چلمان)، دریائے ویئاتکا( نوقرات) تے دریائے بیلائیا (آغ ادیل ) تے تیل دیاں پائپ لائناں شامل نیں ۔ تاتارستان دے علاقے چوں وڈیاں گیس پائپ لائناں گزردیاں نیں ، جنہاں دے زریعے گیس اورنگوۓ تے یامبرگ توں مغرب ول لے جائی جاندی اے تے وڈیاں تیل دیاں پائپ لائناں وی گزردیاں نیں جہڑیاں روس دے علاقیاں تے دوجے یورپی ملکاں نوں تیل مہیا کردیاں نیں ۔
گٹھ:روس گٹھ:روس دے علاقے گٹھ:روس دیاں مسلم ریاستاں گٹھ:روس دے مسلمان علاقے
کیمرون کاؤنٹی
کیمرون امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
روشیل پوٹکر
ابتدائی زندگی تے تعلیم
روشیل گوا تو‏ں تعلق رکھنے والے ماں باپ دے گھر کلیان وچ پیدا ہوئی۔ اوہ 1998ء وچ ممبئی منتقل ہوئی۔ اوہ ویگن اینڈ لے کالج، مہالکشمی تو‏ں تجارت وچ فارغ التحصیل ہوئی۔ اوہ لا ٹروب یونیورسٹی، آسٹریلیا تو‏ں ایم بی اے د‏‏ی تعلیم مکمل کيتی۔ اوہ 27 سال د‏‏ی عمر تو‏ں تحریری میدان وچ داخل ہوئی، جس دے لئی کاروباری ادارے د‏‏ی ملازمت نو‏‏ں ترک کرنا پيا۔
بطور مصنف
The Arithmetic of Breasts & Other Stories (پستاناں دا حساب کتاب تے ہور کہانیاں) اوہدی پہلا افسانےآں دا مجموعہ ا‏‏ے۔ اس کتاب نو‏‏ں 2014ء دے ڈیجیٹل بک آف دتی یر ایوارڈ دے لئی زیر غور فہرست وچ پبلی شنگ نیکسٹ، گوا د‏‏ی جانب شامل کیتا گیا سی ۔
اس دے کئی افسانے کئی جرائد وچ چھپ چکے نيں جنہاں وچ جنہاں وچ حسب ذیل شامل نيں: اس دے افسانے عمومًا رشتاں اُتے مرکوز نيں۔ اوہ حقیقت پسندی تے وسیع تر ماحول دا فکشن لکھدی ا‏‏ے۔
وہ اک انگریزی کہانی 'The point of Irish coffee' دے لئی خود دے لئی اک سنہرا مقام حاصل کرچک‏ی اے تے اسنو‏ں 'Ramayan redux' (Triangulation: Parch, US) دے لئی ایڈیٹرز چائیز ایوارڈ حاصل ہويا۔ اوہ دو حقیقی زندگی دے واقعات ٹال ٹیلز اسٹوری ٹیلینگ دے لئی کہ چک‏ی ا‏‏ے۔ اوہ یونیورسٹی آف آئیووا دے بین الاقوامی تحریری پروگرام د‏‏ی فاصلاندی تعلیم دے تحت ترقی یافتہ فکشن سیمینار مکمل دے چک‏ی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 2013ء وچ اسی پروگرام دے تحت رائٹر اِنہاں ریزیڈنس دے طور 2015ء وچ بھارت د‏‏ی نمائندگی دا موقع ملا۔    اسنو‏ں اپنی انگریزی کہانی "The Leaves of the Deodar" دے لئی اوپن روڈ ریویو انعام برائے افسانہ 2016ء تو‏ں نوازیا گیا سی ۔
وہ کئی بین الکلیات مقابلہ جات د‏‏ی جج وی رہی اے جو موڈ اِنڈِیگو، آئی آئی ٹی بمبئی، ملہار، سینٹ زیوئرز کالج، اسپیکٹرم – این آئی ایف ٹی، کھارگھر تے امیریکن لائبریری وچ منعقد ہوئے۔
بطور شاعرہ
Four Degrees of Separatioٍn (علیحدگی دے چار درجے) پیپروال د‏‏ی جانب تو‏ں 2016ء وچ چھپی اے تے ایہ اوہدی شاعری دا پہلا مجموعہ ا‏‏ے۔
اس دیاں نظماں حسب ذیل اشاعتاں دا حصہ بن چکيتیاں نيں: اوہدی نظم 'Knotted inside me' (مجھ وچ گرہ بند) آر ایل پوئٹری انعام 2013ء دے لئی ناں زد ہوئی۔ اوہ اپنی نظم 'Swing' (جھولنا) دے لئی 2014ء دے ورڈویورز مقابلے وچ دوسرے مقام حاصل کرچک‏ی ا‏‏ے۔ اوہدی شاعری وچ ممتا، محبت تے سماجی انسانیات عمومی موصوعات نيں۔
ارچن بوستانچی
ارچن بوستانچی ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
روشیل پوٹکر
بطور شاعرہ
روشیل اپنی شاعری نو‏‏ں کئی مقامات اُتے جنہاں وچ ممبئی دے کلا گھوڑا آرٹس فیسٹیول 100 سی ؤزینڈ پوئیٹس فار چینج، گودریج انڈیا کلچر لیاب، امیریکن لائبریری، پین@پرتھوی، ورڈز ٹیل اسٹوریز، دتی ہائیو تے دتی پوئٹری کلب (ٹی پی سی)؛ تے حیدرآباد وچ ٹین سی ؤزینڈ ویوز، آور سیکریڈ اسپیس، حیدرآباد لٹری فیسٹول (ایچ ایل ایف)؛ 2015ء وچ گوا وچ گوا آرٹس اینڈ لٹریری فیسٹیول (جی اے ایل ایف) وچ تے 2016ء وچ ؛ چینائی دے پرکردی فیسٹول وچ ، امیریکن لائبریری؛ ہانگ کانگ وچ آؤٹ لاؤڈ، فرینج کلب تے پیل اینڈ اسٹریٹ پوئیٹس؛ تے آئیووا شہر وچ پریری لائٹس بک اسٹور پر۔       اس دے کم نو‏‏ں تمثیلی انداز وچ نامور اداکاراں تے رقاصاواں د‏‏ی جانب تو‏ں آئیووا تے پورٹلینڈ پڑھا تے تعبیر کیتا گیا سی ۔
ارچن بوستانچی
گٹھ:ابابیل پوچھل پکھڑوں
روشیل پوٹکر
بطور شاعرہ
روشیل جاپانی مختصر شاعری د‏‏ی قسم ہَیبُن اُتے عمل پیرا اے تے اسنو‏ں ورک شاپاں دے ذریعے فروغ دیندی ا‏‏ے۔
وہ نیساہ (Neesah) رسالے د‏‏ی ساتھی مدیر (کو ایڈی ٹر) ا‏‏ے۔ اوہ دی بمبئی ریویو دے لئی شاعری د‏‏ی مدیرہ ا‏‏ے۔
بطور اداکارہ
روشیل تمل فیچری جیسی مؤقت فلم تارامنی وچ اک کردار نو‏‏ں نبھایا۔ اس فلم د‏‏ی ہدایت انعامیافتہ فلمی ہدایت کار رام نے کيتی۔ اس فلم وچ کم کرنے د‏‏ی اک اہ‏م وجہ تو‏ں ایہ سی کہ رام نو‏‏ں اک ایسی اداکارہ چاہیے سی جوغیرفلمی پس منظر تو‏ں ہوئے۔ اس معیار دے تحت روشیل کھری اتری تے اسنو‏ں فلم وچ کم کرنے دا موقع ملا۔ اوہ رام نو‏‏ں پہلے جاندی وی سی۔
ذا‏تی زندگی
روشیل پوٹکر نے 2016ء وچ دتے گئے اک انٹرویو وچ دسیا کہ اوہدی چھ سالہ بیٹی اس قدر رواں زندگی دا مظاہرہ کردی اے کہ اوہ اس وچ چھپے بچے نو‏‏ں باہر لاندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ روشیل دوستاں تے خاندان تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1979 دے جم گٹھ:۱۹۷۹ دے جم گٹھ:اکیہویں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:اکیہویں صدی دے بھارتی مصنفین گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بھارت دے انگریزی بولی دے شاعر گٹھ:بھارتی شاعرات گٹھ:ممبئی دے مصنفین گٹھ:مہاراشٹر د‏‏ی مصنفات گٹھ:مہاراشٹر دے شاعر
نجم حسین سید
نجم حسین سید (جم 1936) اک پاکستانی پنجابی لکھاری ہن۔ اوہناں دی پچھان دوہاں پنجاباں وچ اک پربدھّ فکشن لکھاری، نقاد، شاعر، ناٹک کار اتے اک بااثر بلارے وجوں قائم اے۔ اوہ کسے تک، شبد، رچنا دی ویاکھیا اپنے خاص انداز وچ کردے ہن اتے سروتے/پاٹھک نوں لکیاں رمزاں سمجھا جاندے ہن۔
نجم جسین سید 1936 وچ بٹالا پنجاب وچ جمیا۔ پنجاب یونیورسٹی توں انگریزی ساہت وچ ایم اے کیتا۔ سرکاری نوکری وچ آیا۔
جیون
نجم حسین دا جم 1936 وچ بٹالا (ہن پنجاب، بھارت) وچ ہویا۔ اوہناں نے پنجاب یونیورسٹی توں انگریزی ساہت وچ ایم۔اے۔ کیتی اتے سرکاری نوکری تے لگ گئے۔ اوہ پاکستان دی ملٹری سروسز وچ چیف اکاؤنٹینٹ رہے تے بعد وچ پنجاب یونیورسٹی لاہور وکھے پنجابی ڈیپارٹمنٹ دے مکھی رہے۔
جمعے دی سنگت
نجم حسین ہوراں دی لاہور وچ رہائس (49 جیل روڈ، لاہور) جمعے والے دن اتھے جڑدی سنگت کر کے جانی جاندی اے۔ تلوندر سنگھ دے شبداں وچ، "پچھلے کئی سالاں توں سانجھی پنجابیت نوں نظر جمعے دی شام نوں سنگت جڑ بیٹھدی اے تے سنگت دی اس لگاتارتا نے کئی پروڈھ لکھاری پیدا کیتے ہن۔ اوہناں نوں ورثے نال جڑن دی گمبھیر سمجھ دتی اے۔ مقصود ثاقب، زبیر احمد، نادر علی، اقبال قیصر تے ہور لکھاری بڑے مان نال اپنے آپ نوں نجم ہوراں دی سنگت وچوں نکھر کے نکلے ہوئے مندے ہن۔"
نقاد عطر سنگھ مطابق
پنجابی دے اک ہور نقاد عطر سنگھ نے وی نجم حسین سید دی تنقید بارے پرسنساتمک وچار پرگٹائے ہن۔نجم حسین سید دے تنقیدی لیکھ پڑھ کے ایوں محسوس ہویا کہ جویں پہلی وار ساہت دی بھرپورتا دے گرو دا ہانی نقاد اجاگر ہویا اے پنجابی ساہت متعلق اتنی سگم،اتنی سارتھک تے انی ڈونگھی تجزیہ بھارتی پنجاب وچ کدی نہیں رچی گئی۔ ==
نقاد ستندر سنگھ نور مطابق
ستندر سنگھ نور نے سید دی تنقید دی اک بہت ہی ابھروی کمزوری دا ذکر کردیاں کیہا اے کہ،"اس دا رجھان تنقید دی تکنیکی بولی نوں گرہن کرن جاں سرجن دا نہیں،اوہ سادھارن کمیونیکیشن دی بولی تے لیہندی دا ملگوبھا ورتدا اے تے اوہناں پاٹھکاں نوں جو تنقید پڑھدیاں وی فکشن دے پاٹھک ہن،سہجے ہی کیل جاندا اے۔ ایہہ وچار صرف تکنیکی بولی دی انہوند نوں ابھار کے،نجم دی سمچی تنقید تکنیک اتے درشٹیکونن دے نال-نال اس دے مول اصول،سماج اتے اسنوں چھٹیاؤن دا یتن پرتیت ہندا اے۔تیجونت سنگھ گل،سید دی تنقید دا پرمکھ گن اس دی ویاکھیاتمک رچی نوں قبول کردا اے۔
نجم حسین سید دی تنقید کتاب 'سیدھا' دے مطالعہ راہیں پتہ لگدا اے کہ اسنوں مطالعہ ویلے ویاکھیا اصول تے تجزیہ نال کوئی بہتا موہ نہیں تے اسدے بندھن وچ ہی بجھنا چاہندا اے۔اوہ پاٹھ دا مطالعہ کرن ویلے پاٹھگت تے فنی پکھاں اپر مرتکز کردا ہویا مارکسسٹ،تجزیہ اصول توں وی آسرا لیندا اے تے نال ہی منووشلیشنی تے سرنچناتمک نظر وی بنائی رکھدا اے۔ اوہ مارکسواد دا کٹڑ دھارنی ہون دی بجائ ہورناں ادھٔین-ودھیاں توں وی آسرا لیندا اے مطلب اوہ پاٹھ دے اتہاس مطالعہ نوں سہجبدھّ نرنے راہیں سمجھدا اے۔
مدھکالی ساہت دی تنقید
نجم حسین سید دا مکھ کم مدھکالی ساہت دی آلیچنا نال متعلق اے۔ اسے کارن ہی بہت سارے نقاد سید دی تنقید نظر نوں کشن سنگھ دی نظر نال میل کے ویکھدے ہن کیونکہ نے کشن سنگھ وانگ ہی مدھکالی ساہت نوں انقلاب کاری تے سائنسی سدھ کرن دے اپرالے کیتے ہن۔اسنے مدھکالی ساہت وچ صوفی شعری تے قصہ شعری سمیت لوک گاتھاواں دا مطالعہ پیش کیتا اے۔مدھکالی ساہت وچ اوہ صوفی شعری،قصہ شعری دے مشہور کویاں دی رچنا دا تریخی پرپیکھ توں روپگت مطالعہ کردا اے۔ اس لئی مدھکالی ساہت اک مکمل اکائی اے تے سارے پاٹھ کجھ سانجھے اصولاں۔ریتاں اپر ہی مشتمل ہن۔ اس طرحاں اوہ 'سلڑائیاں' کتاب وچلے لیکھ 'سلوک فرید' وچ اجیہی ہی تلناتمک تے سنتعمیری تکنیک دے بنیاد اپر کویا دا مطالعہ کردا اے۔
پنجابی شعر؎ ریت دا پہاڑ اوہ سدیوی سبھاء ہن، جہڑے سانوں روپ وٹاندیاں اٹکلا اندر ساہ لیندے پئے لبھدے ہن۔ فرید دا تعلقات سولھوی صدی وچ شاہ حسین نال،ستارویں صدی وچ بلھے شاہ نال، اٹھارویں صدی وچ سچل سرمست نال تے انھیوی وچ غلام فرید نال ایہناں سدیوی شجذبات راہیں بنیا اے۔فرید دا اپنا سبھاء جے ویکھو تے اوہ نہ حسین نال رلدا تے نہ بلھے تے نہ سچل نال۔
اسنے صوفی شعری دے نال-نال کجھ کو گرمتِ شعری دا مطالعہ وی پیش کیتا۔مثال وجوں اس دی کتاب 'سچ سدا آبادی کرنا' ویکھی جا سکدی اے جس وچ اسنے گرو نانک دیوَ جی دے اک سلوک دا نکٹ مطالعہ کیتا اے۔
اصولی پکھ اپر مشتمل نظریہ
نجم حسین سید اپنی تنقید وچ کسے ساہت کرت دے آسان ارتھی سار نوں پیش کرن دی تھاں،کسے ساہت کرت نوں سمچّ وجوں گرہن کردیاں،اس کرت دے پاٹھ نوں بنیاد بناؤندیا اس وچ پیش سماجی انسانی قیمتاں دے ٹکراں نوں سمجھن اتے ویاکھیاؤن دا یتن کردا اے۔ ایہی کارن اے کہ اوہ لیک-کہانیاں،صوفی کویاں دیاں کافیاں جاں پورن آدی کسیا وچ پیش صرف کہانیاں نوں ہی سبھ کجھ پروان نہیں کردا۔اسدے الٹ اوہ ساہت کرتاں وچ پیش حقیقت اتے سماجی تجربہ نوں ساڈی سنسکتی،سماجی جیون اتے اتہاس دے اک وشیس پرگٹا وجوں قبول کردا اے۔ اوہ ساہت کرتاں جاں لوک کہانیاں وچ پیش وشیس پاتراں،واقعے اتے کہانیاں راہیں پیش مکمل اتے سدیوی انسانی سمسیاواں نوں سمجھن اتے سمجھاؤن دا یتن کردا اے۔سید دی تنقید ساہت،سماج،رہتل دے ڈونگھے سمضموناں نوں ہی مورتیمان نہیں کردی سگوں ایہہ ایہناں دے دوندوادی سمضموناں نوں وی مورتیمان کردی اے۔ایہی کارن اے کہ اسدے وچار وچ رہتل اتے سماجی جیون،ساہت لئی مسالہ حاصل کردے ہن۔
سید تنقید اصولی پکھ وچ ساہت کرتاں دی وستار وچ ویاکھیا اتے اوہناں دے تجزیہ توں بعد،ایہناں وچ پیش سانجھے وچاراں جاں سانجھیاں جگتاں نوں وی ساڈی نظر مطلب پیش کردا اے۔ اجیہا کردیاں اوہ پنجابی ساہت دی نویکلی پرمپرا نوں وی اجاگر کردا اے۔اوہ اس پرمپرا وچ پیش انفرادی نرنترتا نوں وی اجاگر کر جاندا اے،جو ہر شاعر اپنی نویکلی اتے وشیس رچنا نال ساکار کرنی لوچدا اے۔اپنی تنقید تکنیک وچ سید ساہت کرت وچ پیش اپرلے جاں دسدے معنےآں تیک نہ جا کے،اسدے لپت مطلب لکے ہوئے معنےآں تیک پہنچن دا یتن کردا اے۔ایہی کارن اے کہ اوہ ساہت کرتاں جاں لوک کہانیاں وچ پیش وکھ-وکھ چنھاں نوں اوہناں دے صحیح سماجی سنسکتک پچھوکڑ وچ رکھ کے پیش کردا اے۔ ایہی کارن اے کہ جھناں نوں دو ورتکنیک سماجی قیمتاں وچلے ٹکراں جاں سماجی کندھ دی نشانی سمجھدیاں اوہ لکھدا اے، "اس بھراواں دی جوہ تے ہیر دی جوہ وچکار وگدی جھناں پار کیتی آہی تے ہیر دی جواے وڑیا تاں فقر والا نہں پکیرا تھی گیا۔"
اس تجزیہ توں بعد،سید دی آلوچنا-نظر بارے منیا جا سکدا اے کہ ایہہ ساہت کرت جاں رچنا دے پاٹھ-مولک تجزیہ توں آرنبھ ہو کے،رچنا دا تعلقات ساڈی رہتل اتے وشیس ویلے دے سماجی جیون دے ساہت رچناواں اپر پین والے پرجذبات نوں دونداتمک ڈھنگ نال پیش کردی اے۔مارکسسٹ تنقید وچ ساہت نوں سماج دے سرجناتمک پرتبمب وجوں قبول کیتا جاندا اے۔ایہہ اسار دا اک انگ ہون کارن اک وشیس وچاردھاری روپ اے مگر مارکسسٹ نظر نیہہ دے دونداتمک سمضموناں نوں قبول کردی اے۔سید دی ایہہ نظر وی صحیح مارکسسٹ پہنچ اتے ہی مشتمل اے جس مطابق رانجھا لوک کہانیاں وچوں اٹھ کے ساڈے ادب جاں ساہت دا ہیرو بن جاندا اے۔رانجھا جدوں پرچلت رہتل دے وہار نالوں اپنے تعلقات توڑدا اے تاں اوہ اوہناں سماجی کیمتا دا وی خلاف کردا اے جتھے کسے انسان دا ستکار اسدے انسانی گناں کرکے نہیں سگوں اسدے قبضے ہیٹھلی زمین،جائداد،اس دی جات جاں گوت کارن اس نوں مہان جاں وڈا منیا جاندا اے۔نجی جائداد دے اس گھناؤنے پکھ نوں سید ایوں پیش کردا اے،"مول بندے نوں اپنے آپ نال ہور مخلوق نال کوئی سچا ساگا نہیں کرن دیندی۔ملّ منس دے سبھ نوں سکا دیندا اے تے بندے نوں اصلوں نتانا کرکے اسانجھ مالکی وہار دے ٹوکے دا اک نکا جیہا قابلا بنا دیندا اے۔"
سید دا ایہہ وچار وی پورن روپ وچ جائداد متعلق مارکسسٹ دھارنا اتے ہی مشتمل اے۔ایہناں ساریاں اپروکت اداہرناں توں واضع اے کہ سید نے لوک-کہانی وچ پرچلت اتے پیش کیتے خلاف نوں نرول پاتراں دے دسدے خلاف توں اگے جا کے،اسنوں دو ورتکنیک جماعتاں دے نظریہ اتے قیمتاں دے ٹکرا وجوں گرہن اتے پرسعنصر کیتا اے۔اجیہا کرکے اسدی تنقید ساہت اتے سماج تے ساہت اتے رہتل دے دونداتمک سمضموناں نوں صحیح مارکسسٹ نظر توں اجاگر کردی اے۔ایوں،ایہہ کہانیاں ساہتک-رچناواں دے روپ وچ من-پرچاوے دا زریعہ نہ رہِ کے ساڈے سمچے سانسکرتک اتے سماجی اتہاس دا اک سجیو پرتبمب ہو نبڑدیاں ہن۔
وہارک پکھ اپر مشتمل نظر
نجم حسین سید نے کسے وی پاٹھ اپر وچار کرن لئی ویاکھیا پدھتی دا آسرا لیا اے۔ کسے وی ساہت کرتا دی ویاکھیا،تجزیہ اتے ملانکن کرنا ہی کسے آلیچک دا اصل کرتوّ پروان کیتا جاندا اے۔ اصول ستھاپن دے نال-نال سید نے وکھ-وکھ ساہت کرتاں دی تنقید کرن ہت،کئی ولکھن جگتاں نوں استعمال وچ لیاندا اے۔ اس بنیاد تے نجم حسین سید دی تنقید آخری پڑائ تک پجدی پرتیت نہیں ہندی۔ ڈاکٹر۔ ہربھجن سنگھ بھاٹیا مطابق، "نجم حسین سید اچیچے طور اتے ساہت-اصول دی اساری ول رچت نہیں،اوہ تاں صرف ساہت-پاٹھاں دی تنقید کرن نال ہی اپنا بہتا واہ-واسطہ رکھدا اے۔"
وہارک تنقید وچو ہی اصول دی اساری ہندی اے تے پھر اصول تے وہار دی دونداتمک پہنچ راہیں سودھ دا سلسلہ جاری چلدا رہندا اے۔ اس نے ساہت نوں ویاکھیا اصول راہیں پھرولن دا ودھیرے یتن کیتا اے جس وچ اتہاس نظر وکھ-وکھ پکھ توں کم شیل رہندی اے۔اس دی ساہت تنقید دی اک جگت ایہہ اے کہ اوہ کہانی جاں ساہت کرت وچ پیش وکھ-وکھ شبداں،سنکلپاں نوں وشیس چنھاں وجوں گرہن کرن دا یتن کردا اے،جہڑے نشچے ہی ساڈی سنسکتی نال جڑے ہون کارن ہی اپنے خاص مطلب گرہن کردے ہن۔ہن تیک دا مطالعہ اسدی آلوچنا-ودھینا دی مولکتا نوں ہی قائم کردا اے۔
سید دی تنقید دی بولی
نجم حسین سید پاکستانی پنجابی نقاد ہون کارن شاہمکھی لپی وچ لکھدا اے۔اسدی ودھیرے رچنا اپر لیہندی دا اثر اے۔اوہ گلپی بولی نوں تنقید وچ ورتدا اے تے اس طرحاں تنقید دے پاٹھک نوں دی تنقید وچوں وکھرا جیہا سواد وی آؤندا اے۔اسدی بولی نوں 'تعمیری بولی' کیہا جا سکدا اے۔اس دیاں تنقید کتاباں دے لیکھاں دے سرلیکھ پڑھ کے ہی ایہہ گل واضع ہو جاندی اے کہ اوہ تنقید وچ گلپی بولی دی ورتوں کر رہا اے۔'سارا' کتاب دے پہلے لیکھ ندیؤ پار رانجھن دا ٹھانا وچلیاں پہلیاں ایہہ سطراں اس پکھو ذکر یوگ ہن:- 'دریا ساڈا راکھا آہا۔سانوں کھلون توں،ابھرن توں،ودھن توں ورجدا۔اپنے آپ توں باہر نکلنوں ورجدا۔ساڈی سوچ اڈاری کولوں، ساڈیاں سپنیاں کولوں سانوں بچاوندا۔ اپنی 'میں' ولو نکل کے اپنے 'توں' ول وگنوں ہٹکدا۔ اوہ بہتی تجزیہ بولی جاں پداں دی ورتوں دی بجائ عامَ ورتے جاندے شبداں دی ورتو کردا اے جویں-سینتں،رمز،رہسّ،روپ،رس،گیت آدی شبد سنکلپاں دی جگھاں ورتے گئے ہن۔
نویاں دھارناواں اپناؤن والا نقاد
سید اجیہی قسم دی تنقید تکنیک نوں نکاردا اے جو سنیاں-سنائیاں تے پرچلت دھارناواں، منوتا اپر مشتمل ہندی اے۔پنجابی دی شروعاتی تنقید جو کہ باوا بدھ سنگھ تے مولٰی بخش کشتہ ہوراں نے کیتی، اوہ بہتی پربھاووادی،پرشنساوادی قسم دی سی،تے منوتاں تے پرچلت دھارناواں توں آسرا لیندی سی۔ اس قسم دی تنقید توں نجم حسین سید دور کردا اے۔ اجیہی قسم دی تنقید بارے اسدا مننا اے کہ،اساڈی پرانی شاعری نوں پڑھن دا اک پرانا ڈھنگ اے۔اوہ ایہہ بئی کافی نوں(جاں قصہ،دوہڑا،جو وی ساہمنے ہووے،اوہنوں) اک اچیری کرت جاں بنتر نہیں سمجھیا جاندا۔کجھ خیالاں نوں جہڑے اگدوں ہی ساڈے کول ہندے ہن،کافی اتے تھوپ دتا جاندا اے۔
اس پکھ توں اوہ اپروکت سدھڑ تے پربھاواوادی نظر دا کھنڈن کردا اے تے اجیہی تنقید نوں ردّ کر دندا اے۔سید پرسنسامئی تے منبھاؤندے وچاراں دی پیشکاری والی تنقید نوں تنقید نہیں مندا۔اس طرحاں سید دی نظر رچنا دے سنتعمیری انگاں بنتر تے بنتی دے وکھ-وکھ پکھاں نوں پھڑھ کے مطالعہ کرن والی اے۔
نجم حسین سید دیاں تنقیدی جگتاں
نجم حسین سید اپنے سمچے تنقید وہار نوں عامَ بول-چال دی بولی اتے لیہندی اپبولی دے مرکب نال اساریا اے۔پنجابی دے کجھ چنتکاں نے اس دی کیل لین والی عام کمیونیکیشن دی بولی تے لیہندی دے ملگوبھے دی خوب تعریف کیتی اے۔نجم حسین سید ویاکھیا ویلے اوہ اپنا دھیان شاعری دی بولی اپر ٹکاؤندا ہویا اسدے نویکلے انداز راہی،مہین تے پکھتاں نظر نال،اس دی روح تک اپڑن دا یتن کردا اے۔اوہ اپنیاں لکھتاں نوں لوکاں تک سادھارن بولی وچ پہنچاؤندا اے۔اسنے کول ہر کہانی نوں اپنی سوچ دے انوساری بنا لین دی اٹکل موجود اے،اتے اس چکاچونپ کرن والی اٹکل دی اوہ خبو ورتوں کردا اے۔
ملانکن
نجم حسین سید دی تنقید نظر دا ملانکن کردے ہوئے ایہہ کیہا جا سکدا اے کہ اسنے مدھکالی ساہت اپر دھیان مرتکز کردیا وہارک تنقید ماتحت ساہت،سبھیاچار،سماج تے اتہاس دے دونداتمک سمضموناں نوں سائنسی ڈھنگ نال پیش کیتا اے۔اسنے اپنے مطالعہ وچ سنتعمیری،روپگت،نوَ-تنقید دے سنکلپاں نوں ورتوں وچ لیاندا اے تے تتھاں دے بنیاد تے ساہت دی پرکھ-تنقید وچ انتر-انشاسنی مطالعہ دیاں نویاں پیڑاں نوں قائم کیتا اے۔اوہ مول روپ وچ ورثے دی چکاچوندھ کر دین والی پرتیکوادی ویاکھیا کرن والا نقاد اے۔
حوالے
گٹھ:پنجابی لکھاری
پیٹٹ ویلن
پیٹٹ ویلن سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
پنجابی شخصیتاں
ایہ کجھ شخھیتاں نیں:
ٹوئر سالیئر
ٹوئر سالیئر سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
کاربن کاؤنٹی
کاربن امریکی صوبے پنسلوانیا دی اک کاؤنٹی اے۔
بھوٹانی شان
بھوٹانی شان ابابیل پوچھل پکھڑوں دے ٹبر دی اک پکھڑوں اے۔
گٹھ:ابابیل پوچھل پکھڑوں
چک 13 اک ایل
چک 13 -1ایل  ضلع اوکاڑا چ تصیل رینالہ خورد دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 1ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 1ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 1ایل لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع اوکاڑا دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع اوکاڑا دی تصیل رینالہ خورد   چ وس رہیا اے  ۔
مریخ
مریخ سورجی پربندھ دا چوتھا پاندھی اے۔ مریخ دا ناں رومی دیوتا مارس دے ناں تے رکھیا گیا اے۔ اینوں رتا پاندھی وی کیندے نیں کیونجے ایدا رنگ ہلکہ رتا اے جس دی وجہ اس دی زمین چ لوۓ دی آکسائڈ دی وڈی مقدار اے۔ مریخ اک زمین ورگا پاندھی اے جیدے تے پتلی ہوا دی اک تہہ اے۔ زمین دے چن دی طرح مریخ دے اتے ٹٹدے تارے ڈگن دے کھڈے نیں، اس توں علاوہ مریخ دے اتے زمین آر آتش فشاں، وادیاں، صحرا تے پولر تھاواں تے برف دیاں ٹوپیاں نیں۔ مریخ دے کمن دا ویلا دا موسماں دے بدلن دا ویلا زمین نال کافی رلدا اے۔ زمین تے مریخ اک اور شے چ رلدے نیں: دونوں سیارے ذرا جے ٹیڑے نیں جس دی وجہ توں موسم آندے نیں۔ مریخ دے اتے سورجی پربندھ دا سب توں اچا پعاڑ اے: اولمپس مونس۔ مریخ دے اتے ہموار بورالس بیسن اے جیڑا ایدے اتلے پاسے اے مریخ دی کھل دا 40٪ بناندا اے۔
مارینر 4 پہلی سیٹلائٹ سی جیڑی مریخ دے کولوں 1965 چ لنگی۔ اس توں پہلاں خیال کیتا جاندا سی کہ مریخ دے اتے پانی ہیگا اے۔ اس خیال دی وجہ مریخ دے اتے کالے دبھے سن، جیڑے وڈے سمندر دسدے سن۔
فزیکل خاصیتاں
مریخ دا قطر زمین دے قطر توں تقریبا ادھا اے۔ اے زمین توں کئی گنا کٹ گوڑا اے تے ایدا وزن زمین دے وزن دا صرف 11٪ اے۔ مریخ دے اتے دی تھاں زمین دی خشک تھاں توں زرا جی کٹ اے۔ مریخ عطارد توں زیادہ وڈا مگر عطارد دے گوڑے پن بوت زیادہ اے جیدی وجہ توں ایناں دوواں پاندھیاں دیاں کچھاں وچ 1٪ توں وی کٹ فرق اے، مریخ دی کچھ زرا بوتی زیادہ اے۔ مریخ دا رتا رنگ ایدی کھل چ زنگ آلے لوۓ دی وجی توں اے جینوں ہیماٹائٹ (Fe2O3) کیندے نیں۔ ایدی کھل دے وچ معدنیاتاں دی وجہ توں کئی ہور رنگ وی ہوندے نیں، کسے تھاں سورجی، بھورا یا ہرا۔
اندر دی بنتر
مریخ دے اندر اک بوت زیادہ گوڑی دعاتی کور اے، جیدے گرد کٹ گوڑے میٹیریل نیں۔ اج کل دے حساب کتاب نال اے پتہ چلدا اے کہ ایدی کور دا ریڈیس 1،794 کلومیٹر اے تے اے کور زیادہ تر لوۓ تے نکل نال بنی ہوئی اے جیدے چ 16-17٪ سلفر رلی ہوئی اے۔ آئرن سلفائڈ دی کور دے وچ ہلکے عنصر وی کلے ہوۓ نیں جیڑے زمین دی کور چ نئیں ہوندے۔ کور گرد اک سلیکیٹ تہہ لپٹی ہوئی اے۔ مریخ دی کھل وچ سلیکان تے آکسیجن توں بعد اے عنصر سب توں بوتے پاۓ جاندے نیں: لویا، میگنیشیم، الومینیم، کیلشیم تے پوٹاشیم۔ مریخ دی کھل تقریبا 50 کلومیٹر گہری اے، تے کج تھاواں تے ایدی موٹائی 125 کلومیٹر وی اے۔ زمین دی کھل 40 کلومیٹر تک ہوندی اے تے مریخ دی کھل توں 3 گنا نکی اے۔
کھل دی جیالوجی
مریخ اک چٹانی پاندھی اے۔ ایدھی کھل سلیکان، آکسیجن، دعاتاں تے کج دوجے کیمیائی عنصراں توں بنی ہوئی اے۔ مریخ دی کھل بسالٹ دیاں چٹاناں نال بنی ہوئی اے۔ مریخ دے لال ہون دی وجہ ایدے اتے آئرن آکسائڈ دی توڑ اے، آئرن آکسائڈ نوں عام بولی چ زنگ آدے نيں۔ اس ویلے مریخ دا کوئی مقناطیسی ویڑہ نئیں اے، مگر ایدی کھل دے کج تھاں مقناطیسی ویڑہ رکھدے نیں۔ مریخ سورجی پربندھ وچ اپنی تھاں دے حساب نال کیمیائی خاصیت رکھدا اے: ایدے اتے کٹ ابلن نمبر آلے کیمیائی عنصر (کلورین، فاسفورس، سلفر) زمین توں بوتے نیں۔ اس دی وجہ سورجی ہوا اے جینے سورج دے نیڑیوں ایناں ہلکے عنصراں نوں دور سٹ دتا سی۔
سورجی پربندھ چ پاندھیاں دے بنن توں بعد سارے پاندھیاں اتے دیر آلی پعاری بمباری ہوئی۔ مریخ دی کھل دا 60٪ اس ویلے دے نشان ہلے تک وکھاندا اے۔ اس بمباری نال مریخ اتے وڈے وڈے بیسن بنے ہوۓ نیں۔ مریخ اتے اک 10،800 x 8،500 کلومیٹر وڈا بیسن اے۔ گروواں دا خیال اے کہ کوئی 4 ارب وریاں پہلاں مریخ نال اک پلوٹو جنا پاندھی ٹکرایا سی۔ اس ٹکر نال مریخ دی باقی 40 ٪ تھاں اتے اک پدھرا بوت وڈا بیسن اے۔ مریخ اتے اج توں 2 کروڑ وریاں پہلاں پانی دے دریا بہن دے نشان وی لبے گۓ نیں۔
مٹی
ناسا نیں مریخ اتے کئی روبوٹ پیجے نیں۔ اوناں نیں واپس دسیا کہ مریخ دی ریت وچ جیڑے کیمیائی عنصر پاۓ جاندے نیں اوہ بوٹیاں دے اگن لئی بوت ضروری ہوندے نيں۔ زمین اتے باغاں وچ اوہی عنصر پاۓ جاندے نیں۔ مریخ دی مٹی تھوڑی جی الکالائن اے تے ایدا pH 7۔7 اے۔
مریخ اتے پانی
مریخ دی ہوا دی دب زمین توں 100 گنا کٹ اے تہ اس وجہ توں ایتھے پانی سار مورت چ پانی نئیں پایا جاسکدا سواۓ بوت زیادہ کٹ بلندی اتے جتھے پانی تھوڑے ویلے لئی رہ سکدا اے۔ مریخ دے دو پولاں اتے پانی تے کاربن ڈآئیکسائڈ دی برف جمی ہوندی اے۔ تھلویں پول دی برف اینی ایہ کہ اگر اینوں پگلایا جاۓ تہ مریخ دی ساری تھاں 11 میٹر گہرے پانی چ ڈب جاۓ گی۔ مریخ اتے نشان اس گل دا دسدے نیں کہ ایتھے کدی بیندا پانی ہوندا سی۔
ہوا
کئی ایسٹرائڈ دے مریخ اتے وجن نال مریخ دا مقناطیسی ویڑہ کوئی 4 ارب ورے پہلاں مک گیا سی۔ اس دی وجہ نال سورجی ہواواں سدھا مریخ دی ہوا دا گوڑہ پن کٹ کردی اے۔ سورجی ہوا مریخ دی ہوا دے اتوں ایٹم کڈ کڈ کہ ہوا کٹ کردی ریندی اے۔ سیٹلائٹاں نیں ایہ گل دسی ایہ کہ مریخ پچھے آئوناز ہوۓ ٹوٹے وکھرے جارۓ نیں۔ مریخ دی ہوائی دب زمین دے مقابلے تہ بوت کٹ اے۔ مریخ دی ہوا چ 96٪ کاربن ڈائیاکسائڈ، 1۔93٪ آرگون، 1۔89٪ نائیٹروجن تے بوت کٹ آکسیجن تے پانی اے۔ مریخ دی ہوا چ ایدی مٹی دی بت دوڑ اے جس نال ایدا رنگ ہلکہ جیا زنگ ورگا اے۔
مریخ دی ہوا چ میتھین گیس وی لبی گئی اے۔ حساب لایا گیا اے کہ مریخ اک ورے چ 270 ٹن میتھین بناندا اے۔ ایہ میتھین مریخ دی ہوا چ 0۔6 توں 4 وریاں تک وہ سکدی اے اس توں بعد تباہ ہوجاندی اے۔ اس نال ایہ پتہ چلدا اے کہ مریخ اتے میتھین گیس بنندی ریندی اے۔ ایہ گیس آتشفشاں، خلائی وٹیاں دے وجن تے اک کیمیائی کم نال بن سکدی اے۔
مدار
مریخ سورج توں تقریبا 23 کروڑ کلومیٹر دور اے تہ مریخ اے چکر 687 زمینی دناں چ کردا اے۔ مریخ دا اک دن زمین توں زرا جیا ای لما اے: 24 کینٹے، 39 منٹ تے 35۔244 سیکنڈ۔ مریخ دا اک ورہ زمین دے 1 ورے، 320 دن تے 18۔2 کینٹیاں دے برابر اے۔ مریخ اپنے مڈ توں 25۔19 ڈگری ترچھا اے۔ اس دی وجہ توں مریخ اتے وی زمین آر موسم ہوندے نیں، مگر مریخ اتے موسم زمین توں تقریبا ڈبل لمے ہوندے نیں۔ مریخ اپنے مدار چ ای اگے پچھے ہوندا ریندا اے۔ اس کم نوں orbital eccentricity آخدے نیں۔ سورجی پربندھ چ سب توں بوتی orbital eccentricity مرکری دی ایہ جس دے بعد مریخ آندا اے۔
زندگی دی کھوج
خلائی گروواں دے مطابق ہر تارے گرد اک خاص دوری اتے اک تھاں آندی ایہ جتھے نا بوتی ٹھنڈ ہوندی ایہ نا ای بوت زيادہ گرمی۔ اس تھاں نوں جیون تھاں (habitable zone) کیندے نیں۔ اس تھاں دی اک خاصیت ایہ ہوندی ایہ کہ جیڑا پاندھی ایدے وچ ہوۓ اوتھے پانی پانی سار مورت چ پایا جاسکدا اے۔ پانی دا ہوناں اس گل دی بوت وڈی دلیل ہوندی ایہ کہ ایتھے زندگی پائی جاسکدی اے۔ مریخ سورج دی اس تھاں دے بلکل نال ای کر کے بار دے پاسے اے۔ مریخ جدوں سورج دے گرد کمدیاں جدوں زرا جیا نیڑے ہوندا اے تہ اوہ زندگی تھاں دے وچ آجاندا اے۔ مگر مریخ دی کٹ ہوا پانی نوں وڈی تھاں اتے پانی سار مورت چ رہن نئیں دیندی۔ مریخ اتے لبے گۓ نشان ایہ گل دسدے نیں کہ کدی ایتھے پانی بیندا سی۔ اس توں ایہ اندازہ لایا جاسکدا اے کہ شاید بوت وریاں پہلاں ایتھے زندی ہوندی سی۔
مریخ دا مقناطیسی ویڑہ نا ہونا تے بوت کٹ ہوا دے ہون دی وجہ توں ایدے اتے بوت کٹ گرمی دا کمن پھرن اے، سورجی ہوا توں کوئی بچاؤ نئیں اے تے پانی نوں پانی سار مورت رکھن دا وی کوئی طریقہ نئیں اے۔ مریخ دی کھل جیالوجی دی حساب نال وی تقریبا بلکل مر چکی ایہ یا مرن آلی اے: ایدے اتے کوئی آتشفشاں نئیں نیں اس دی وجہ نال مریخ دی کھل تے مریخ دے اندروں کمیکلاں دا پھرن ٹرن تقریبا مک گیا اے۔
ناسا دیاں پروباں نال ایہ پتہ چلدا اے کہ مریخ اج توں کئی ویلے پہلاں کافی زیادہ زندگی دے قابل سی۔ مریخ اتے ناسا نیں پروباں نال زندگی لبن دے کئی تجربے کیتے اوناں توں ایہ ای پتہ چلدا اے کہ مریخ اتے زندگی لئی چائیدے کیمیکل ہوندے نيں مگر زندگی نوں سورج دی تیز الٹراوائلٹ روشنی توں بچان دا کوئی حل نئیں۔ نویاں پروباں نیں مریخ دی مٹی دے اتے تجربے کر کہ ایہ دسیا ایہ کہ کم از کم پچھلے 60 کروڑ وریاں تک مریخ اتے کوئی پانی نئیں سی۔