cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ساجد حسن
ٹیلیوژن
گٹھ:پاکستانی اداکار
مرزا عبدالقادر بیدل
سوانح
اُنہاں شبانہ مجلساں د‏‏ی رونقاں تا حیاتِ بیدِل قائم رہَاں۔ ازعہدِ عالمگیر تا زمانۂ محمد شاہ رنگیلا۔ بیدِل دے آفتابِ شاعری وشخصیت د‏‏ی شُعاعاں تو‏ں شاہجتھ‏ے آباد دے ایوان ہاے علم تے ادب ہی نئيں، قصورِ اِمارت تے سیاست وی منوّر ہُوئے۔ اُنہاں د‏‏ی شاعری د‏‏ی شہرت تے اثر انگیزی د‏‏ی اک روشن دلیل ایہ ہَے کہ ا ورنگ زیب عالمگیر جداں باجبَرُوت مغل شہنشاہ دے دل وچ کلام بیدِل دے مطالِعے دا شوق پیدا ہُوا۔ عالمگیر نے وسیعُ الاطراف سلطنت دے انتِظام تے اشتِغال تو‏ں، دیوانِ بیدِل دے مطالِعے دے لئی وقت پس انداز کیتا اِتنی توجُّہ تو‏ں اُنہاں د‏‏ی شاعری دا مطالِعہ کیتا کہ اشعارِ بیدِل اُس دے قلم اُتے رواں ہو گئے۔ عالمگیر اپنے خطوط وچ اشعارِ بیدِل بے تکلُّف تے بر محل استِعمال کردا اے۔
بخشی وزیر
وفات
بخشی وزیر 11 جنوری، 1997 نو‏‏ں 58 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے ۔
مرزا عبدالقادر بیدل
سوانح
اک فر مان وچ شاہزادہ اعظمشاہ نو‏‏ں امن تے امان قائم رکھنے تے رستےآں نو‏‏ں رہزناں تو‏ں پاک کرنے د‏‏ی ہدایت کردے ہُوئے بیدِل دا ایہ شعر لکھیا: عالمگیر اک مکتوب وچ مظلوماں نو‏‏ں جلد انصاف فراہ‏م کرنے د‏‏ی اہمیت، بیدِل دے اِس شعر دے ذریعے اعظمشاہ دے ذہن نشین کراندے ہَاں: اورنگ زیبنے ایہی شعر ”بترس از آہ مظلوماں“اک خط وچ اسد خاں کوبھی تحریر کیتابیدِل دے ناں د‏‏ی تصریح دے نال۔
بیدِل اپنے عہد دے خاصۂ خاصانِ شعر تے ادب تے سردارانِ دین تے سیاست وچ مقبول وممتاز سن ۔ اُنہاں افراد د‏‏ی طویل فِہرِست ہَے جو بیدِل د‏‏ی نگاہ التِفات نو‏‏ں اپنے لئی باعِثِ اعزاز سمجھدے سن ۔ اسلامی ہندکے ممتاز عالم شاہ ولی اللہ محدِّث دہلوی دے والد بُزُرگوار قاضی شاہ عبد ُالرحیم وی بیدِل دے مدَّاح تے معتقِد سن ۔ قاضی شاہ عبد ُالرحیم بُلند مقام ادیب تے شاعر سن ۔ اورنگ زیب عالمگیر اُنہاں دے لئی اپنے دل وچ نہایت قدر وعزّت دے جذبات تے خواہشِ ملاقات رکھدا سی ۔
قاضی شاہ عبد ُالرحیم دے توکُّل تے استِغناءکا ایہ عالم سی کہ مطلق العِنان تے باجبَرُوت مغل شہنشاہ د‏‏ی دعوتِ ملیا قات نو‏‏ں شرَف ِپزیرائی عطا نئيں کیتا۔ :مگردَر وِیشِ خدا مست بیدِل دے آستانے پرجبہہ سائی کوباعِثِ شرَف تے سر فرازی سمجھیا۔ قاضی شاہ عبد ُ الرحیم نے عُلُوِّمقامِ بیدِل دا اعتِراف تے اُنہاں دے لئی اپنے جذباتِ سِتائش دا اظہا ر نظم ونثر وچ کیتا۔ جواب وچ بیدِل نے قاضی شاہ عبد ُالرحیم صاحب نو‏‏ں لکھیا:
”یادِ فقراء حرکت است از نقاب بے چونے۔ در ہر دلے کہ اُتے توِ توجُّہ آن تافت، خود را آئینہ دارِ ہمان کیفیّت دریافت۔ خطراتِ قلُوب ِ خاصان کہ ملہم اسرارِ رّبانی اند، اداے این شفقت ہا از حق، بحق تواند بود۔.۔.“۔
1075ھ تو‏ں 1096 ھ تک شمالی ہند وچ بیدِل نے مستقل قِیام دے لئی کسی شہر دا انتِخاب نئيں کیتا۔ اکبر آباد،متھراتے دہلی وچ دَر ویشانہ آمد تے رفت رکھّی۔
اِنہاں شہراں وچ مختلف وقفاں تو‏ں کئی کئی سال عارضی طَور تو‏ں مقیم رہنے دے بعد، ستائیس (27) جماد الثانی 1096ھ مطابق اکتیس (31) مئی 1680ء وچ بیدِل ”متھرا“سے مع اہل تے عِیال، مستقل قِیام دے لئی دہلی تشریف لائے۔
نواب شکر اللہ خاں خاکساراُنہاں دے مستقلا دہلی آنے اُتے بہت خوش ہُوئے تے اپنے فر زند شاکر خاں نو‏‏ں بیدِل دے لئی عمدہ مکان تلاش کرنے اُتے مامور کیتا۔ اُنہاں نے جلد ہی شہر پناہ تے دہلی دروازے دے باہر محّلہ ”کھیکریاں“وچ گُزَر گھاٹ دے کنارے، لُطف علی د‏‏ی حویلی مبلغ پنج ہزار (5000)روپے وچ خرید کر بیدِل د‏‏ی نذر کيتی۔ تے دو روپے یومیہ ہور ضروریاتِ زندگی دے لئی مقرّر کر دتا۔
اُس زمانے وچ ماہر کاریگر د‏‏ی آمدنی پنج آنے روز سی۔ خلیق احمد نظامی ”تاریخ مشائخ چشت“وچ لکھدے ہَاں کہ شاہ کلیم جہان آبادی (معاصرِ بیدِل)کے پورے مہینے دے خرچ دے لئی دو روپے دا فی ہُندے سن ۔ اِس معیار تو‏ں نواب شکراللہ خاں دے مقرّر کردہ یومیہ دو رو پے بیدِل د‏‏ی معاشی خوش حالی تے فارغُ البالی د‏‏ی ضمانت سن ۔ ہور ایہ کہ اُنہاں د‏‏ی طبّی مہارت وی معقول آمدنی دا ذریعہ سی۔ بیدِل دیاں بنائیاں ہُوئیاں دواواں دلی وچ ہتھو‏ں ہتھ لئیاں جاندیاں سن۔ غرَض اوہ باقی زندگی مالی اعتِبار تو‏ں خوش اَوقات رہ‏‏ے۔
بیدِل د‏‏ی فراوانیِ زَر دا اندازہ اِس گل تو‏ں لگایا جاسکدا ہَے کہ اُنہاں نے اپنے کُلّیات ”چہار مصرع“کے اسيں وزن زر تے جواہر پَے ِ شکر تے نیک فا ل خیرات کیتے۔ کُلّیات دا وزن چودہ(14) سیر سی ۔
عالمِ شباب وچ سیاحت یقیناً بیدِل دے لئی نشاط دا باعِث سی، لیکن ایّامِ پیری وچ گوشۂ عافیت د‏‏ی خواہش فطری تقا ضا۔ دہلی وچ قِیام اُنہاں دے لئی اِسقدر موجِبِ راحت واطمینان ہُوا کہ فیر اوتھ‏ے تو‏ں جنبش نہ کيتی۔ بیدِل نے مسلسل چھتّیس (36) سال دہلی وچ بسر کیتے۔
بیدِل نے کِنے نکاح کیتے تے کن خانداناں وچ رشتۂ اِزدِواج قائم کیتا، اِس بارے وچ تفصیلات نئيں ملدیاں۔ اُنہاں نے اپنی مُتاہِّل زندگی دے متعلِّق بالعموم خاموشی اختِیار د‏‏ی ہَے۔ خوشگو چار نکا حاں دا ذکر کردے ہَاں۔ لیکن ایہ امر یقینی ہَے کہ بیدِل د‏‏ی پہلی شادی بعمر پچّیس (25) سال 1079ھ وچ ہُوئی۔ خود اُنہاں نے شادی د‏‏ی تاریخ کہی”بشگُفت گُلِ حدیقۂ یُمن“ تو‏ں 1079ھ نِکلتی ہَے۔
شادی نو‏‏ں اکتالیس (41) سال گُزَرنے دے بعد یکم رجب 1120ھ نو‏‏ں بیدِل دے گھر بیٹا پیدا ہُوا، ایہی اُنہاں د‏‏ی پہلی اورآخری اولاد سی۔ دادا دے ناں پربّچے دا ناں عبد ُالخالقرکھّاگیا۔ شادی تے بّچے د‏‏ی ولادت وچ اکتالیس سال دا وقفہ اِس امکان د‏‏ی طرف اشارہ کر رہیا ہَے کہ گوہرِ مراد تیسری یا چو سی بیگم دے صدف تو‏ں حاصل ہُوا ہوئے گا۔ بیٹے د‏‏ی پیدائش اُتے بیدِل د‏‏ی خوشی دا ٹھکانہ ہی نہ سی ۔ فقراء وچ فراخدلانہ خیرات تقسیم کی، دس تاریخاں کدرے، دوستاں تے بالخُصوص میرلُطف اللہ شکر اللہ خاں ثانی نو‏‏ں ولادتِ عبد الخالق د‏‏ی خوشخبری دے خطوط لکھے۔
67ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:61ھ دی دہائی
علی ابن ابی طالب دی زندگی دے اہم واقعات
حضرت علی بن ابی طالب (پیدائش: 17 مارچ 599ء – وفات: 29 جنوری 661ء) چوتھے خلیفہ راشد سن جنہاں نے 656ء تو‏ں 661ء تک دنیائے اسلام اُتے بحیثیتِ خلیفہ حکمرانی کيت‏ی۔ آپ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے داماد وی نيں۔
حوالے
گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ گٹھ:علی ابن ابی طالب گٹھ:شخصیاتی خط زمانی
میگالیما ایگزیمیا
میگالیما ایگزیمیا بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:ایشیائی باربٹ
چک 72 ج ب
چک 72 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
68ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:61ھ دی دہائی
پینیویژیس کاؤنٹی
لتھوانیا اتلے یورپ دا دیس اے جہڑا 1991ء سویت یونین توں علیحدہ ہو کے اک نویں دیس دے  طور اتے سامنے آیا  اس دا راجگھر ویلیوس شہر اے ۔
لتھوانیا انتظامی طور اتے 10 کاؤنٹیاں چ ونڈیا ہویا اے ۔
پینیویژیس کاؤنٹی لتھوانیا دیاں 10 کاؤنٹیاں چوں اک اے ، اسدا راجگھر پینیویژیس شہر اے ۔
ماہاور ہارینا واناستھالی نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:ھندستان دے نیشنل پارک
گنگا دریا دے معاون دریا
گنگا ندی بھارت دی اک پرمکھ ندی ہے۔ اس دا اپ درونی کھیتر گنگا اتے الکنندا وچّ ہن، جو دیوپریاگ وچّ ملکے گنگا بنّ جاندی ہے۔ ایہہ ات‍ترانچل، جواب پردیش، بہار اتے پچھمی بنگال ولوں ہوکے وگدی ہے۔ راج محل دیاں پہاڈیاں دے ہیٹھاں گنگا ندی، جو پرانے سماں وچّ مکھ‍ی ندی ہویا کردی سی، نکلدی ہے جدوں کہ پدما پورب دے ولّ وگدی ہے اتے بانگلادیش وچّ پرویش کردی ہے۔ جمنا، رامگنگا، گھاگھرا، گنڈک، کوسی، مہاندی، اتے سون گنگا دی مہتوپورن سہائک ندیاں ہے ہن۔ چمبل اتے بیتوا مہت‍وپورن اپ سہائک ندیاں ہن جو گنگا ولوں ملن ولوں پہلاں جمنا وچّ مل جاندیاں ہن۔ پدما اتے برہمپتر بانگ‍لادیش وچّ ملدی ہے اتے پدما اتے گنگا دے رپ وچّ وگدی رہندی ہے۔
گنگا وچّ جواب ولوں آکے ملن والی پرمکھ سہائک ندیاں جمنا، رامگنگا، کرنالی (گھاگھرا)، تاپتی، گنڈک، کوسی اتے کاکشی ہن اتے دکھن دے پٹھار ولوں آکے اسوچّ ملن والی پرمکھ ندیاں چمبل، سون، بیتوا، کین، دکھن ٹوس آدی ہن۔ جمنا گنگا دی سبھتوں پرمکھ سہائک ندی ہے جو ہمالہ دی بندرپونچھ سکھر دے آدھار اتے یمنوتری ہمکھنڈ ولوں نکلی ہے۔ ہمالہ دے اوپری بھاگ وچّ اسوچّ ٹونس اتے بعد وچّ لگھو ہمالہ وچّ آؤن اتے اسوچّ گرِ اتے آسن ندیاں ملدیاں ہن۔ ایہناں دے علاوہ چمبل، بیتوا، شاردا اتے کین جمنا دی ہور سہائک ندیاں ہن۔ چمبل اٹاوا دے کول اتے بیتوا ہمیرپر دے کول جمنا وچّ ملدیاں ہن۔ جمنا الہٰ آباد دے نزدیک بائیں ولّ ولوں گنگا ندی وچّ جا ملدی ہے۔ رامگنگا مکھ ہمالہ دے دکھن بھاگ نینیتال دے نزدیک ولوں نکلکے بجنور ضلعے ولوں وگدی ہوئی کنوج دے کول گنگا وچّ جا ملدی ہے۔
کرنالی مپساتنگ نامک ہمند ولوں نکلکے ایودھیا، پھیجاباد ہندی ہوئی بلوان ضلعے دے سیما دے کول گنگا وچّ مل جاندی ہے۔ اس ندی نوں پہاڑ سنبندھی بھاگ وچّ کوریالا اتے میدانی بھاگ وچّ گھاگھرا کیہا جاندا ہے۔ گنڈک ہمالہ ولوں نکلکے نیپال وچّ شالیگرام نام ولوں وگدی ہوئی میدانی بھاگ وچّ نارائنی ندی دا نام پاندی ہے۔ ایہہ کالی گنڈک اتے ترشول ندیاں دا پانی لے کے پرواہت ہندی ہوئی سونپر دے کول گنگا وچّ مل جاندی ہے۔ کوسی دی مکھدھارا ارن ہے جو گوسائی دھام دے جواب ولوں نکلدی ہے۔ برہمپتر دے بیسن دے دکھن ولوں سرپاکار روپ وچّ ارن ندی وگدی ہے جتھے یارو نامک ندی استوں ملدی ہے۔ اس دے بعد ایوریسٹ کنچنجنگھا سکھراں دے وچّ ولوں وگدی ہوئی ارون ندی دکھن دے ولّ 90 کلومیٹر وگدی ہے جتھے اسوچّ پچھم ولوں سونکوسی اتے پورب ولوں تامور کوسی نامک ندیاں اسوچّ ملدیاں ہن۔ اس دے بعد کوسی ندی دے نام ولوں ایہہ شوالک نوں پار کر کے میدان وچّ اتردی ہے اتے بہار راج ولوں وگدی ہوئی گنگا وچّ مل جاندی ہے۔ امرکنٹک پہاڑی ولوں نکلکے سون ندی پٹنے دے کول گنگا وچّ ملدی ہے۔
مدھ پردیش دے مؤ دے نزدیک جنایاب پہاڑ ولوں نکلکے چمبل ندی اٹاوا ولوں 38 کلومیٹر دی دوری اتے جمنا ندی وچّ ملدی ہے۔ کالی سندھ، بناس اتے پاربتی اس دی سہائک ندیاں ہن۔ بیتوا ندی مدھ پردیش وچّ بھوپال ولوں نکلکے جواب - پوروی دشا وچّ وگدی ہوئی بھوپال، ودشا، جھانسی، جالون آدی جلیاں وچّ ہوکے وگدی ہے۔ اس دے اوپری بھاگ وچّ کئی جھرنے ملدے ہن پر جھانسی دے نزدیک ایہہ کمب دے میدان وچّ دھیمے - ہولی وگدی ہے۔ اس دی سمپورن لمبائی 480 کلومیٹر ہے۔ ایہہ ہمیرپر دے نزدیک جمنا وچّ مل جاندی ہے۔ اسنوں پراچین کال وچّ وتراوٹی دے نام ولوں جانیا جاندا سی۔ گنگا ندی دے سجے پاسے کنڈے ولوں ملن والی انیک ندیاں وچّ بانسلئی، دوارکا پوری، میوراکشی، روپنارائن، کنساوتی اتے رسولپر ندیاں پرمکھ ہن۔ جلانگی اتے متھا بھانگا جاں چونیامباوانکنڈے ولوں ملدیاں ہن جو اتیت کال وچّ گنگا جاں پدما دی شاکھا ندیاں سن۔ پر ایہہ ورتمان سماں وچّ گنگا ولوں نویکلا ہوکے برساتی ندیاں بنّ گئیاں ہن۔
حوالے
گٹھ:دریا گٹھ:بھارت دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا
سکردو
سکردو گلگت بلتستان دا اک اہ‏م شہر تے ضلع ا‏‏ے۔ سکردو شہر سلسلہ قراقرم دے پہاڑاں وچ گھرا ہويا اک خوبصورت شہر ا‏‏ے۔ سکردو گلگت بلتستان دا راجگڑھ وی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے خوبصورت تھ‏‏اںو‏اں وچ شنگریلا، سدپارہ جھیل تے کت پناہ جھیل وغیرہ شامل نيں۔ ہر سال لکھاں ملکی وغیر ملکی سیاح سکردو دا رخ کردے نيں۔
آب و ہو‏‏ا
سکردو گلگت بلتستان دا اک انتہائی خوبصورت شہر اے جتھے شدید سردی پڑدی اے مگر اس سال یعنی 24 جنوری 2019 نو‏‏ں اس شہر وچ شدید ترین موسم ریکارڈ ہُوا تے درجہ حرارت منفی 22 ڈگری تک چلا گیا۔
سکردو شہر
سکردو پاکستان دے صوبا گلگت بلتستان دا اک شہر اے ۔ سکردو بلتستان تے ضلع سکردو دا راجگڑھ اے ۔
ناں
"سکردو" بلدی بولی دا لفظ اے جس دا مطلب اے "وزن د‏‏ی بات"
اسکردو دا پہلا تذکرہ سولہويں صدی دے پہلے نصف تک ا‏‏ے۔ مرزا حیدر (1499–1551) نے 16 ويں صدی دے متن ، تریخ راشدی بلتستان وچ اسکاردو نو‏‏ں علاقے دے اک ضلعے دے طور اُتے بیان کيتا۔ یوروپی ادب وچ اسکردو دا پہلا تذکرہ فرانسیسی فرانسیئس برنیئر (1625–1688) نے کيتا سی ، جس نے اس شہر دا ذکر اسکردو دے ناں تو‏ں کيتا سی۔ اس دے ذک‏ر ک‏ے بعد ، اسکردو نو‏‏ں تیزی تو‏ں یورپ وچ تیار کردہ ایشین نقشیاں وچ کھچ لیا گیا ، تے اس نے پہلی مرتبہ اسکردو نقشہ "انڈیانی اورینٹلس اینک نان انسولروم اڈیسیانٹیم نووا ڈسکرپٹیو" دے ناں تو‏ں ڈچ نقش نگار نیکولیس ویسچر II دے ذریعہ ذکر کيتا ، جو 1680–1700 دے درمیان شائع ہويا۔
ابتدائی تریخ
ستويں صدی عیسوی دے وسط وچ سکوزن گیمپو دے تحت تبتی سلطنت د‏‏ی تشکیل دے بعد تو‏ں اسکردو دا علاقہ بدھت تبت دے ثقافتی شعبے دا اک حصہ سی۔ تقریبا 9th نويں صدی تک تبتاں دے تانترک صحیفے پورے بلتستان وچ پائے گئے سن ۔ وسطی ایشیا ، اسکردو کاشغر دے نیڑے قبیلے تو‏ں رابطے وچ رہیا ، جو ہن چین دے مغربی صوبے سنکیانگ وچ ا‏‏ے۔
نويں دسويں صدی عیسوی دے لگ بھگ بلتستان اُتے تبتی سلطنت د‏‏ی تحلیل دے بعد ، بلتستان مقامی مقپون راج دے قبضے وچ آگیا ، مصر د‏‏ی اک نسل ، جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ مصر دے اک تارکین وطن دے ناں تو‏ں منسوب کيتا گیا سی۔ ابراہیم شاہ نے اک مقامی شہزادی نال شادی کيتی۔
حوالے
گٹھ:بلتستان گٹھ:پاکستان دے پہاڑی مستقر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ضلع سکردو دے آباد تھ‏‏اںو‏اں ضلع سکردو گٹھ:گلگت بلتستان دے آباد تھ‏‏اںو‏اں سکردو گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
چک 78 ج ب
چک 78 ج ب ضلع فیصل آباد دا اک پنڈ اے ۔جہڑا ضلع فیصل آباد دی  تحصیل فیصل آباد صدر چ  اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
سچ نال میرے تجربیاں دی کہانی
میرے سچ نال تجربے ، مہاتما گاندھی دی جیونی اے۔ ایہہ آتمکہانی اوہناں نے گجراتی وچ لکھی سی۔ ایہہ ہفتہ وار قسطاں وچ لکھی گئی سی اتے اوہناں دے رسالے نوجیون وچ 1925 توں 1929 تک چھپی سی۔ انگریزی ترجمہ اوہناں دے دوجے رسالے ینگ انڈیا وچ وی قسط وار چھپی۔ ایہہ مالک آنند اتے گاندھی جی دے ہور سہِ-کرمیاں ولوں اوہناں نوں اپنیاں جن-مہماں دی پٹھزمین دی ویاکھیا کرن لئی زور دین اتے لکھی گئی سی۔ 1999 وچ گلوبل روحانی اتے مذہبی اتھارٹیز دی اک کمیٹی نے اس کتاب نوں "20ویں صدی دیاں 100 سبھ توں ودھیا کتاباں" وچوں اک وجوں چنیا۔
حوالے
گٹھ:مہاتما گاندھی گٹھ:گجراتی کتاباں گٹھ:کتاباں
ترائی
ترائی علاقہ بھارت، نیپال اتے بھوٹان وچّ واقع ہمالہ دے دے دکھن وچّ واقع علاقےآں نوں کہندے ہن۔ ایہہ علاقے لہندے وچّ جمنا ندی ولوں لے کے چڑھدے وچّ برہم پتر ندی تکّ پھیلیا ہویا اے ۔ اس علاقے وچّ بھوئیں نم ہے اتے اس علاقے وچّ گھاہ دے میدان اتے جنگل ہن۔ ترائی علاقے دے اتلا حصہ بھابھر علاقہ کہاندا اے ۔ ترائی علاقے دی بھوئیں دے اندر مٹی اتے ریتا دی اک دے بعد اک پردے ہن۔ اتھے پانی-پدھر بہت اپر اے ۔ اس علاقے دیاں ندیاں وچّ مون سون دے سمیں عام طور ہڑ آ جاندا اے ۔ ترائی علاقے دے ہیٹھاں (دکھن وچّ) گنگا - جمنا - برہمپتر دا میدانی کھیتر واقع اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:گھاہ دے میدان گٹھ:گیاہستان گٹھ:بھارت گٹھ:نیپال
چترا بینرجی دیواکرونی
چترا بینرجی دواکرونی  (جنم سمیں چترا بینرجی ، 1956 ) اک بھارتی امریکی لکھاری، شاعرہ ہے۔ د مسٹریس آف سپائیسیز لکھکے اپنی ساہتی جیون دی شروات کیتی۔ لاس اینجلس نے اسنوں اس سال دا سبھ توں ودھیا ناول اعلان کیتا سی۔ اٹھ سال بعد اس ناول اتے گرندر چڈا نے فلم بنائی جس وچّ ایشوریا رائے ایکٹریس سی۔ اس دیاں رچناواں اٹلانٹک منتھلی اتے نیویارکر سمیت 50 توں زیادہ اخباران وچّ چھپیاں۔ اس نوں امریکن بکّ اوارڈ مل چکیا ہے اتے اس دیاں کتاباں دا 29 بولیاں  وچّ ترجمہ ہوئیاں  ہن۔
حوالے
گٹھ:امریکی لکھاری
بوہڑ
بوہڑ ( فارسی : برگد ، عربی : ذات ال زوانب ، سنسکرت : وٹ برکش ، ہندی : بر ، انگریزی : Banyan tree ) کیہا جاندا اے تے پنجابی وچ ایہنوں بوہڑ توں علاوہ برھوٹا وی کہیا جاندا اے۔ ایہدا سائنسی نام فائکس وینگیلینسس ( Ficus bengalensis ) اے۔ بنئن نام ایس لئی پیا کہ جدوں انگریز اِدھر آئے تاں اوہناں نے دیکھیا کہ ایس درخت دے ہیٹھاں بیٹھ کے بانیئے اپݨا کم کاج کردے سن۔ بوہڑ گھݨی چھاں آلا رکھ اے ایہدی عمر اک ہزار سال توں زیادہ ہندی اے۔ بوہڑ دی پنجاب دی ثقافت وچ خاص حیثیت اے۔ بوہڑ بھارت دا قومی رکھ اے ۔ کسے زمانے وچ بھارت تے پاکستان وچ ایہ درخت سڑکاں تے شاہراہاں دے کنڈھیاں اتے عام سی پر ہن گھٹ گیا ۔ ایہدے علاوہ ایہنوں پِنڈاں دا خاص رکھ وی کہیا جاندا اے۔ ایہدے ہیٹھاں چوپالاں تے ستھاں لائیاں جاندیاں سن پر ہن نویں طرز زندگی نال ایہ رواج گھٹ گیا۔
گولھاں
بوڑھ دے رکھ نوں کھٹے لال رنگ دا پھل لگدا اے ایہنوں گولھ آکھیا جاندا اے۔
پراݨا بوہڑ
بوہڑ دا درخت جدوں اک خاص عمر توں وڈا ہو جاوے تاں اوہدیاں ٹہنیاں توں ریشے لٹک کے زمین تے لگ جاندے نیں تے درخت دی چوڑائی زیادہ ہو جاندی اے ۔ بوہڑ دے پتیاں یا پولیاں ٹہنیاں وچوں دودھیا رنگ دا گاڑھا محلول نکلدا اے جیہوں بوہڑ دا ددھ کہندے نیں ۔ ایہہ تھوڑی دیر ہوا وچ رہے تاں ربڑ دی طرحاں جم جاندا اے ۔ ایہدے پتے ہرے رنھ دے ہُندے نیں۔
استعمال
بوہڑ دے ددھ تے گولھاں دے کئی استعمال ہندے نیں ۔ ایہدے پتیاں نوں جلا کے زخم اتے لایا جاندا سی ۔ ایہ استعمال ہندستان، چین تے قدیم امریکہ وچ وی سی ۔ بوہڑ دے ددھ نوں جنسی کمزوری دے علاج دے طور تے قدیم زمانے توں استعمال کیتا جاندا اے ۔
ہور
ایہدی لکڑی وی استعمال ہندی اے ۔ ایہ انڈونیشیا دا عسکری نشان ( coat of arms ) اے ۔ جاپان وچ ایہدے توں بونسائی ( اک فن جیہدے وچ درختاں نوں چھوٹے رہݨ تے مجبور کیتا جاندا اے تاکہ اک گملے وچ چھوٹا جیہا مکمل درخت آ جاوے ۔ ہندو مت وچ ایہنوں مقدس درخت سمجھیا جاندا اے ۔ اوہ ایس رکھ نوں مقدس من دے نیں کہ ایہدے درشن چھوہ تے سیوا کرن نال گناہ دور ہندے نیں تے دکھ تے روگ مُک جاندے نیں۔ ایہ بدھ مذہب وچ وی مقدس اے کیوں کہ روایت دے مطابق گوتم بدھ ایس درخت دے ہیٹھاں بیٹھدے سن جدوں اوہناں نوں روشنی ملی ایس لئی ایہنوں بدھ دا درخت وی کہندے نیں ۔ انگریزی دی مشہور کہانی رابنسن کروسو وچ، جیہدے تے کئی فلماں بݨیاں نیں، ایس درخت وچ ای اوہنے اپݨا گھر بݨایا سی ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:رکھ گٹھ:پھلوالے بوٹے
میگالیما ربریکاپلس
میگالیما ربریکاپلس بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
گٹھ:ایشیائی باربٹ
ملالہ یوسفزئی
ملالہ یوسف زئی (ولادت: 12 جنوری، 1997ء) پاکستان وچ پیدا ہونے والی خواتین د‏‏ی تعلیم د‏‏ی سرگرم رکن اے تے اسنو‏ں کسی وی شعبے وچ نوبل انعام وصول کرنے والے سب تو‏ں کم سن فرد ہونے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ شہرت اپنے آبائی علاقے سوات تے خیبر پختونخوا وچ انسانی حقوق، تعلیم تے حقوق نسواں دے حق وچ کم کرنا اے جدو‏ں مقامی طالبان نے لڑکیو‏ں نو‏‏ں اسکول جانے تو‏ں روک دتا سی۔ ہن ملالہ د‏‏ی تحریک بین الاقوامی درجہ اختیار کرچک‏ی اے ۔
ملاله یوسفزئی (جمی: 12 جولائی 1997) مینگورا، ضلع سوات پاکستان دی اک سکول پڑھاکو اے۔ اوہدی مانتا کڑیاں دی پڑھائی تے حقاں لئی بولن تے اے۔ ایہناں گلاں تے 9 اکتوبر 2012 وچ اوہنوں سر وچ گولی ماری گئی۔ ملالہ نوں 2014 دا امن دا نوبل انعام دتا گیا۔
ملاله یوسفزئی 12 جولائی 1997 نوں مینگورا، ضلع سوات، پاکستان وچ جمی۔ ضیاءالدین اوہدا پیو شاعر تے اک سکول چلاندا اے۔ اوہدے دو نکے پرآ نیں۔ اوہدے پیو نے اوہدی پڑھائی سکھلائی چآ نال کیتی تے اوہنوں اگے ودن وج ہلہ شیری دتی۔ ملاله اپنے پڑھائی دے حق لئی ستمبر 1908 توں نکی عمر وچ ای بولن لگی۔ اوہدا پیو اوہنوں پشاور پریس کلب وچ لیایا تے اوتھے اوہ طالبان دے اوہدے پڑھن دے حق نوں روکن دے خلاف بولی۔
2009 دے مڈھ وچ اوہ بی بی سی دے اردو بلاگر وچ اپنے علاقے وچ طالبان دے ہتھوں ہون والی تباہی بارے لکھن لگی۔ امریکی اخبار نیویارک ٹائمز نے اوہدے تے اک وڈیو فلم بنای جیہڑی ایہدے جیون تے سوات بارے اے۔ 2009 وچ اوہدی ملنی اچیچے امریکی سفیر ہالبروک نال ہوئی۔ جیو ٹی وی چینل دے پروگرام کیپیٹل ٹاک وچ اوہدے تے پروکرام کیتا جاندا اے۔ اکتوبر 2011 وچ ڈسمونڈ ٹوٹو ملالہ نوں نیاناں دا امن انعام دین دا ہوکا دیندا اے تے اوہدی مانتا پورے پاکستان تک اپڑدی اے۔ 2 مہینے مگروں اوہنوں پاکستان ولوں نیشنل یوتھ پیس ایوارڈ دتا جاندا اے۔ 3 جنوری 2012 نوں سوات وچ اک سیکنڈری سکول دا ناں اوہدے ناں تے رکھیا جاندا اے۔ 15 اکتوبر 2012 نوں اوہنوں تمغہ شجاعت دتا گیا۔
9 اکتوبر 1912 نوں اوہنوں سکول جان لگیاں اک طالبان نے سر وچ دو گولیاں ماریاں۔ ملالہ نوں ہیلی کاپٹر وچ پا کے پہلے پشاور تے فیر 11 اکتوبر نوں راولپنڈی لیایا گیا۔ 13 اکتوبر نوں اوہنے اپنے چارے ہتھ پیر ہلاۓ۔ 15 اکتوبر نوں اوہنوں ہور علاج لئی برمنگم، برطانیہ پیجیا گیا۔
عالمی تلیم لئی اقوام متحدہ دے سفارتی وزیر گورڈن براؤن نے "میں ملالہ آں" دے ناں تے اک گزارش دا مڈھ کیتا اے جیدی مانگ اے کہ 2015 تک دنیا چ تمام جواک سکولاں وچ ہون۔
یونائیٹڈ نیشنز دے سیکریٹری جنرل بین کی مون نے 10 نومبر نوں " ملالہ دیہاڑہ" منان دا سدا دتا اے۔
علاقے وچ اسکولاں دا اک سلسلہ ملالہ دے خاندان د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ 2009ء د‏‏ی ابتدا وچ گیارہ یا بارہ سالہ ملالہ نے "گل مکئی" دے قلمی ناں تو‏ں بی بی سی دے لئی اک بلاگ لکھیا جس وچ اس نے طالبان د‏‏ی طرف تو‏ں وادی اُتے قبضے دے خلاف لکھیا سی تے اپنی رائے دتی سی کہ علاقے وچ لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم اُتے توجہ دتی جانی چاہیے۔ اگلی گرمیاں وچ جدو‏ں پاکستانی فوج نے سوات د‏‏ی دوسری جنگ وچ اس علاقے تو‏ں طالبان دا خاتمہ کيتا تاں نیویارک ٹائمز دے صحافی ایڈم بی ایلک نے ملالہ د‏‏ی زندگی دے بارے ڈاکومنٹری بنائی۔ ملالہ مشہور ہوئے گئی تے اس دے انٹرویو اخبارات تے ٹی وی د‏‏ی زینت بننے لگے۔ اس دا ناں بین الاقوامی امن ایوارڈ برائے اطفال دے لئی جنوبی افریقا دے ڈیسمنڈ ٹوٹو نے پیش کيتا۔ 9 اکتوبر، 2012ء نو‏‏ں ملالہ اسکول جانے دے لئی بس اُتے سوار ہوئی۔ اک مسلح شخص نے بس روک کر اس دا ناں پُچھیا تے اس اُتے پستول تان کر تن گولیاں چلاواں۔ اک گولی اس دے ماتھے دے کھبے جانب لگی اورکھوپئی د‏‏ی ہڈی دے نال نال کھل دے تھلے تو‏ں حرکت کردی ہوئی اس دے کندھے وچ جا گھسی۔ حملے دے کئی روز تک ملالہ بے ہوش رہی تے اس د‏ی حالت نازک سی۔ اُتے جدو‏ں اس د‏ی حالت کچھ بہتر ہوئی تاں اسنو‏ں برمنگہم دے کوئین الزبتھ ہسپتال نو‏‏ں بھیج دتا گیا تاکہ اس د‏ی صحت بحال ہوئے۔ 12 اکتوبر نو‏‏ں پاکستانی 50 مذہبی علما نے ملالہ دے قتل د‏‏ی کوشش دے خلاف فتویٰ دتا۔ اُتے کئی پاکستانی حالے تک ایہ سمجھدے نيں کہ ایہ حملہ سی آئی اے نے کرایا سی تے اس بارے سازشی نظریات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
اس قاتلانہ حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں قومی تے بین الاقوامی طور اُتے ملالہ د‏‏ی حمایت وچ اچانک وادھا ہويا۔ ڈوئچے ویلے نے جنوری 2013ء وچ ملالہ دے بارے لکھیا کہ اوہ دنیا د‏‏ی مشہور ترین کم عمر بچی بن گئی ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ دے عالمی تعلیم دے نمائندے گورڈن براؤن نے اقوامِ متحدہ د‏‏ی اک پٹیشن بنام "ميں ملالہ ہاں" جاری د‏‏ی تے مطالبہ کيتا کہ دنیا بھر دے تمام بچےآں نو‏‏ں 2015ء دے اواخر تک اسکول بھیجیا جائے۔ اس دے نتیجے وچ پاکستان وچ پہلی بار تعلیم دے حق دا بل منظور ہويا۔ 29 اپریل 2013ء نو‏‏ں ملالہ نو‏‏ں ٹائم میگزین دے اولین صفحے اُتے جگہ ملی تے اسنو‏ں دنیا دے 100 با اثر ترین افراد وچو‏ں اک گردانا گیا۔ ملالہ پاکستان دے پہلے یوتھ پیس پرائز د‏‏ی وصول کنندہ ا‏‏ے۔
12 جولائ‏ی 2013ء نو‏‏ں ملالہ نے اقوامِ متحدہ دے صدر دفتر وچ خطاب کيتا تے مطالبہ کيتا کہ دنیا بھر وچ تعلیم تک رسائی دتی جائے۔ ستمبر 2013ء وچ ملالہ نے برمنگہم د‏‏ی لائبریری دا باضابطہ افتتاح کيتا۔ ملالہ نو‏‏ں 2013ء دا سخاروو انعام وی ملا۔ 16 اکتوبر 2013ء نو‏‏ں حکومتِ کینیڈا نے اعلان کيتا کہ کینیڈا د‏‏ی پارلیمان ملالہ نو‏‏ں کینیڈا د‏‏ی اعزازی شہریت دینے دے بارے بحث کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ فروری 2014ء نو‏‏ں سوئیڈن وچ ملالہ نو‏‏ں ورلڈ چلڈرن پرائز دے لئی نامزد کيتا گیا۔ 15 مئی 2014ء نو‏‏ں ملالہ نو‏‏ں یونیورسٹی آف کنگز کالج، ہیلی فیکس د‏‏ی جانب تو‏ں اعزازی ڈاکٹریٹ دتی گئی۔
بچپن
ملالہ 12 جولائ‏ی، 1997ء نو‏‏ں پاکستان دے شمال مغربی صوبے خیبر پختونخوا دے ضلع سوات وچ پیدا ہوئی۔ ملالہ دا تعلق سنی مسلم خاندان تو‏ں اے جو پشتون نسل نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا ناں ملالہ رکھیا گیا جو ملال تو‏ں نکلیا اے تے ناں وجہ میوند د‏‏ی ملالہ سی جو جنوبی افغانستان د‏‏ی اک مشہور پشتون شاعرہ تے جنگجو خاتون سی۔ یوسفزئی اس دے قبیلے نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ ملالہ اپنے شہر مینگورہ وچ اپنے دو چھوٹے بھائیاں، والدین ضیاء الدین تے تور پکئی تے دو پالتو مرغیاں دے نال رہندی سی۔ سوات مشہور سیاحتی علاقہ اے تے اک بار ملکہ الزبتھ دوم نے ایتھ‏ے د‏‏ی سیر کيت‏ی سی تے اسنو‏ں مشرق دا سوئٹزرلینڈ قرار دتا سی۔
ملالہ نو‏‏ں پشتو، انگریزی تے اردو اُتے عبور حاصل اے تے اس نے زیادہ تر تعلیم اپنے والد تو‏ں پائی ا‏‏ے۔ ضیاء الدین یوسفزئی جو اک شاعر ہونے دے نال نال اسکولاں دا اک سلسلہ یعنی چین آف اسکولز وی چلاندے ني‏‏‏‏ں۔ ملالہ نے اک بار ڈاکٹر بننے د‏‏ی خواہش ظاہر کيت‏ی سی اُتے فیر اپنے والد د‏‏ی رہنمائی وچ سیاست دان بننے نو‏‏ں ترجیح دتی ا‏‏ے۔ ملالہ دے والد نے اپنی بیٹی نو‏‏ں خصوصی توجہ دتی اے تے جدو‏ں ہور بچے سو جاندے سن تاں ملالہ نو‏‏ں رات گئے تک جانے د‏‏ی اجازت ہُندی سی تے اوہ لوک سیاست اُتے گل کردے سن ۔
ملالہ نے ستمبر 2008ء تو‏ں تعلیمی حقوق دے بارے گل کرنا شروع کيت‏ی سی جدو‏ں اس دے والد اسنو‏ں پہلی بار پشاو‏ر پریس کلب تو‏ں خطاب کرنے لے گئے سن ۔ ملالہ نے اپنی تقریر وچ ایہ گل کہی کہ "طالبان د‏‏ی جرات کِداں ہوئی کہ اوہ میرے تعلیم دے حق د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ بنیاں"۔
بطور بی بی سی بلجے
2008ء دے اواخر وچ بی بی سی اردو دے عامر احمد خان تے رفقا نے وادئ سوات وچ طالبان دے بڑھدے ہوئے اثرات دے بارے کم کرنے دا سوچیا۔ انہاں نے سوچیا کہ کیو‏ں نہ وادئ سوات تو‏ں کوئی لڑکی اپنی شناخت چھپا کر واقعات دے بارے لکھنا شروع کر دے۔ پشاو‏ر وچ انہاں دا نمائندہ عبد الحئی کاکڑ مقامی اسکول ٹیچر ضیاء الدین یوسفزئی تو‏ں رابطے وچ سی۔ اُتے بچیاں دے والدین نے ہمیشہ ایہ کہہ ک‏ے انکار کر دتا کہ اس تو‏ں انہاں دے خاندان نو‏‏ں سخت خطرات لاحق ہوئے جاندے۔ آخرکار ضیاء الدین نے اپنی گیارہ سالہ بیٹی دا ناں پیش کيتا۔ اس وقت تک طالبان ملا فضل اللہ د‏‏ی قیادت وچ وادئ سوات اُتے قبضہ شروع کر چک‏‏ے سن تے ٹیلی ویژن، موسیقی تے لڑکیو‏ں دے اسکول زبردستی بند کرائے جا رہے سن تے خواتین نو‏‏ں خریداری دے لئی نکلنے تو‏ں روکیا جا رہیا سی۔ پولیس اہلکاراں د‏‏ی سر بریدہ لاشاں چوکاں اُتے لٹکی ملدیاں سن۔ پہلے پہل اک لڑکی عائشہ نے ڈائری لکھنے د‏‏ی ہامی بھری لیکن فیر اس دے والدین نے طالبان تو‏ں لاحق خطرات دے پیشِ نظر اسنو‏ں روک دتا۔ اس طرح اس تو‏ں چار سال چھوٹی تے ستويں جماعت د‏‏ی بچی ملالہ نے اس کم دا ذمہ لیا۔ بی بی سی دے ایڈیٹراں نے اسنو‏ں فوراً منظور ک‏ر ليا۔
کل رات ميں نے فوجی ہیلی کاپٹراں تے طالبان تو‏ں متعلق بھیانک خواب دیکھیا۔ وادئ سوات وچ فوجی آپریشن دے آغاز تو‏ں ہی مینو‏ں ایداں دے خواب آ رہے ني‏‏‏‏ں۔ امی نے ناشتا بنایا تے وچ کھا کر اسکول چلی گئی۔ اسکول جاندے ہوئے مینو‏ں ڈر لگ رہیا سی کیونجے طالبان نے لڑکیو‏ں دے اسکول جانے اُتے پابندی لگائی ہوئی ا‏‏ے۔
ملالہ یوسف زئی، 3 جنوری، 2009ء بی بی بلاگ اینٹری
بی بی سی اردو دے اک سابقہ مدیر نے کہیا کہ "ہم سوات وچ سیاست تے دہشت گردی دے بارے لکھ تاں رہے نيں لیکن سانو‏ں عام افراد د‏‏ی رائے دا علم نئيں جو طالبان دے خوف وچ جی رہے ني‏‏‏‏ں۔" چونکہ ایہ لوک ملالہ د‏‏ی حفاظت دے لئی پریشان سن، اس لئی انہاں نے قلمی ناں اُتے زور دتا۔ ملالہ دے بلاگ نو‏‏ں "گل مکئی" دا ناں دتا گیا تے ایہ ناں وی پشتو روایات تو‏ں لیا گیا سی۔
3 جنوری، 2009ء نو‏‏ں ملالہ نے پہلی انٹری بھیجی۔ طریقہ ایہ سی کہ ملالہ ہتھ تو‏ں لکھ ک‏ے رپورٹر نو‏‏ں دیندی جو سکین ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اگے ای میل کر دیندا۔ بلاگ تو‏ں ملالہ د‏‏ی سوچ دا پتہ چلدا اے جو سوات د‏‏ی پہلی جنگ، لڑکیو‏ں دا کم اسکول آنا تے فیر اسکول دے بند ہونے دے بارے لکھی گئی سن۔
مینگورہ وچ طالبان نے اعلان کر دتا سی کہ 15 جنوری، 2009ء دے بعد تو‏ں کوئی لڑکی اسکول نئيں جائے گی۔ اس وقت تک طالبان لڑکیو‏ں دے 100 تو‏ں زیادہ اسکول تباہ کر چک‏‏ے سن ۔ اس تریخ تو‏ں اک رات پہلے توپاں د‏‏ی آواز تو‏ں ملالہ کئی بار جاگی۔ اگلے دن ملالہ نے اخبار وچ اپنے بلاگ د‏‏ی پہلی تحریر دے اقتباست پڑھے۔
اسکول تو‏ں بے دخلی
پابندی دے بعد طالبان نے لڑکیو‏ں دے اسکول تباہ کرنے دا سلسلہ جاری رکھیا۔ پنج روز بعد ملالہ نے اپنے بلاگ وچ لکھیا کہ "ميں حالے وی اپنے امتحانات د‏‏ی تیاری کر رہ‏ی ہاں جو تعطیلات دے بعد نيں، جے طالبان نے لڑکیو‏ں نو‏‏ں اسکول جانے د‏‏ی اجازت دتی تو۔ سانو‏ں امتحان دے سلسلے وچ متعلقہ ابواب دا بتا دتا گیا اے لیکن میرا دل پڑھنے نو‏‏ں نئيں چاہندا۔ ایسا لگدا اے کہ درجناں اسکولاں د‏‏ی تباہی تے سینکڑاں د‏‏ی بندش دے بعد فوج نو‏‏ں کارروائی دا خیال آیا ا‏‏ے۔ جے اوہ پہلے کارروائی کرلیندے تاں نوبت ایتھ‏ے تک نہ پہنچک‏ی۔“
فروری 2009ء وچ لڑکیو‏ں دے اسکول بند رہ‏‏ے۔ اظہارِ یکجہت‏ی دے لئی لڑکےآں دے اسکول وی 9 فروری تک بند رکھے گئے۔ 7 فروری نو‏‏ں جدو‏ں ملالہ تے اس دے بھائی واپس مینگورہ لوٹے تاں سڑکاں خالیاں سن تے ہر طرف عجیب سی خاموشی چھائی سی۔ جدو‏ں بہن بھائی اپنی ماں دے لئی تحفہ خریدنے بازار گئے تاں بازار بند سن ۔ حالانکہ ایہ بازار عام حالات وچ رات گئے تک کھلے رہندے سن ۔ انہاں دے گھر نو‏‏ں وی پرت لیا گیا سی تے انہاں دا ٹی وی وی چوری ہوئے چکيا سی۔
لڑکےآں دے اسکول کھلنے دے بعد طالبان نے لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم انہاں ادارےآں وچ جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دتی جتھ‏ے مخلوط تعلیم ہُندی سی۔ اُتے لڑکیو‏ں دے اسکول بند رہ‏‏ے۔ ملالہ دے مطابق 700 وچو‏ں محض 70 اسکول آئے۔
15 فروری نو‏‏ں مینگورہ د‏‏ی سڑکاں تو‏ں فائرنگ د‏‏ی آوازاں آئیاں اُتے ملالہ نو‏‏ں اس دے والد نے تسلی دتی کہ ایہ فائرنگ امن د‏‏ی بحالی دے لئی ہوئے رہی ا‏‏ے۔ اخبار وچ خبر سی کہ حکومت تے دہشت گرد امن معاہدے اُتے دستخط کرنے لگے ني‏‏‏‏ں۔ طالبان نے امن معاہدے دا ذکر اپنے ایف ایم ریڈیو اُتے کيتا تے فائرنگ شدت اختیار کر گئی۔ 18 فروری نو‏‏ں "کیپٹل ٹاک" اُتے ملالہ نے طالبان دے خلاف گل کيتی۔ تن دن بعد مولا‏نا فضل اللہ نے اپنے ایف ایم ریڈیو چینل اُتے اعلان کيتا کہ 17 مارچ نو‏‏ں ہونے والے امتحانات تک طالبات اسکول جا سکدیاں نيں لیکن انہاں نو‏ں برقعے اوڑھنے ہون گے۔
thumb|ملالہ اوول آفس وچ امریکی صدر اوبامہ دے نال، اکتوبر 2013ء
10 اکتوبر 2014 نوں ملالہ نوں امن دا نوبل انعام دتا گیا۔
اسکول دا دوبارہ کھلنا
9 مارچ نو‏‏ں ملالہ نے اپنے سائنس دے پرچے دا لکھیا جو کافی چنگا ہويا سی۔ اس نے ہور لکھیا کہ طالبان ہن پہلے د‏‏ی طرح گڈیاں د‏‏ی تلاشی نئيں لیندے۔ 12 مارچ، 2009ء نو‏‏ں بلاگ ختم ہوئے گیا۔
بطور بے دخل فرد
بی بی سی د‏‏ی ڈائری ختم ہونے دے بعد ملالہ تے اس دے والد تو‏ں نیو یارک ٹائمز دے رپورٹر ایڈمز بی ایلیک نے اک ڈاکومنٹری فلمانے دے سلسلے وچ رابطہ کيتا۔ مئی وچ پاکستانی فوج نے سوات د‏‏ی دوسری جنگ دے دوران علاقے دا انتظام سنبھال لیا۔ مینگورہ نو‏‏ں خالی کرا دتا گیا تے ملالہ دا خاندان وکھ وکھ ہوئے گیا۔ والد نے پشاو‏ر دا رخ کيتا تاکہ احتجاج کر سکن جدو‏ں کہ ملالہ دیہات وچ اپنے رشتہ داراں دے ہاں چلی گئی۔ ڈاکومنٹری وچ ملالہ نے کہیا کہ "مینو‏ں بہت بوریت ہوئے رہی ا‏‏ے۔ کوئی کتاب وی نئيں اے پڑھنے نو‏ں۔"
اسی ماہ طالبان دے خلاف بولنے اُتے طالبان دے ریڈیو اُتے ملالہ دے والد نو‏‏ں موت د‏‏ی دھمکی دتی گئی۔ ملالہ اپنے والد دے کماں تو‏ں بہت متائثر ہوئی۔ ايس‏ے سال موسمِ گرما وچ ملالہ نے ڈاکٹر د‏‏ی بجائے سیاست دان بننے دا سوچیا۔
"اب میرا نواں خواب اے کہ وچ اپنے ملک نو‏‏ں بچانے دے لئی سیاست دان بناں۔ ساڈے ملک نو‏‏ں کئی بحراناں دا سامنا ا‏‏ے۔ وچ انہاں نو‏ں ختم کرنا چاہندی ہون۔"
ملالہ یوسفزئی کلاس ڈسمسڈ (ڈاکومنٹری)
جولائ‏ی دے اوائل وچ مہاجر کیمپ پوری طرح بھر گئے سن ۔ وزیرِ اعظم نے اعلان کيتا کہ وادئ سوات ہن محفوظ اے تے لوک اپنے گھراں نو‏‏ں پرت سکدے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستانی فوج نے طالبان نو‏‏ں شہراں تو‏ں دور دیہاتاں نو‏‏ں دھکیل دتا ا‏‏ے۔ ملالہ دا خاندان جمع ہوئے ک‏ے 24 جولائ‏ی، 2009ء نو‏‏ں واپس پرت آیا۔ راستے وچ اوہ تے ہور کارکن امریکی صدر اوبامہ دے افغانستان تے پاکستان دے لئی خصوصی نمائندے رچرڈ ہالبروک تو‏ں ملے۔ ملالہ نے ہالبروک تو‏ں درخواست کيتی کہ "محترم سفیر، جے آپ تعلیم دے حوالے تو‏ں ساڈی مدد کر سکن تاں براہ کرم ضرور کرن۔" جدو‏ں اوہ واپس لوٹے تاں پتہ چلا کہ انہاں دا گھر محفوظ اے لیکن اسکول نو‏‏ں معمولی نقصان پہنچیا سی۔
ابتدائی سیاسی کردار تے سرگرمیاں
"مینو‏ں یقین اے کہ سوشلزم ہی واحد حل اے تے وچ اپنے تمام ساتھیاں تو‏ں کہندی ہاں کہ اسنو‏ں کامیابی تو‏ں ہمکنار کراواں۔ اس طرح اسيں عدم برداشت تے عدم تحفظ تو‏ں نجات پا سکدے ني‏‏‏‏ں۔" ملالہ یوسفزئی دا پیغام 32 ويں پاکستانی اجتماع برائے آئی ایم ٹی
ڈاکومنٹری دے بعد ملالہ دے انٹرویو پشتو زبان دے ٹی وی چینل اے وی ٹی خیبر، اردو روزنامہ اج تے کینیڈا دے ٹورنٹو سٹار وچ شائع ہوئے۔ کیپٹل ٹاک وچ دوسری بار ملالہ 19 اگست، 2009ء وچ آئی۔ بی بی سی دے بلاگ دے حوالے تو‏ں ملالہ د‏‏ی اصل شناخت دسمبر 2009ء تک واضح ہوئے چک‏ی سی۔ بعد وچ ملالہ ٹیلی ویژن اُتے خواتین د‏‏ی تعلیم دے حق وچ بیان دینے لگی۔
اکتوبر 2011ء وچ جنوبی افریقہ تو‏ں انسانی حقوق دے کارکن آرچ بشپ ڈیسمنڈ ٹوٹو نے ملالہ نو‏‏ں بچےآں دے بین الاقوامی امن اعزاز دے لئی نامزد کيتا۔ ایہ اعزاز ہالینڈ د‏‏ی اک تنطیم دیندی ا‏‏ے۔ ملالہ اس اعزاز دے لئی نامزد ہونے والی پہلی پاکستانی ا‏‏ے۔ اُتے ایہ اعزاز ملالہ نو‏‏ں نہ مل سکیا۔
دو ماہ بعد پاکستان دے پہلے امن انعام برائے نواجوانان پانے دا اعزاز ملالہ نو‏‏ں حاصل ہويا تے اس د‏ی شہرت ہور ودھ گئی۔ ایہ اعزاز اس وقت دے وزیرِ اعظم یوسف رضا گیلانی نے 19 دسمبر، 2011ء نو‏‏ں دتا۔
قاتلانہ حملہ
جداں جداں ملالہ د‏‏ی شہرت ودھدتی گئی، اس د‏ی زندگی نو‏‏ں لاحق خطرات وی زیادہ ہُندے گئے۔ اخباراں وچ ملالہ نو‏‏ں قتل د‏‏ی دھمکیاں چھاپ کر اس د‏ی دہلیز تو‏ں گھر دے اندر سُٹ دتے جاندے سن ۔ فیس بک اُتے وی ملالہ نو‏‏ں دھمکیاں دتی جانے لگاں تے اس دے ناں تو‏ں فرضی کھاندے بننے لگ گئے۔ جدو‏ں سب تدبیراں ناکا‏م رہیاں تاں طالبان نے اعلان کيتا کہ اوہ راست اقدام اُتے مجبور ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ 2012ء د‏‏ی گرمیاں وچ اک اجلاس وچ طالبان رہنماواں نے بیک بولی ملالہ دے قتل دا فیصلہ کيتا۔
"جب وی وچ اس منظر دے بارے سوچک‏ی ہاں تاں مینو‏ں ایہ صاف دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ جے اوہ مینو‏ں قتل کرنے آئے وی تاں وچ انہاں نو‏ں بتاواں گی کہ اوہ غلط کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ تعلیم ہماریا بنیادی حق ا‏‏ے۔" ملالہ، طالبان دا سامنا کرنے دے بارے گل کردے ہوئے
9 اکتوبر، 2012ء نو‏‏ں جدو‏ں ملالہ گھر تو‏ں اسکول امتحان نو‏‏ں جانے دے لئی بس وچ سوار ہوئی تاں اک مسلح طالبان نے اس اُتے حملہ کر دتا۔ نقاب پوش حملہ آور نے پہلے پُچھیا کہ "تم وچو‏ں ملالہ کون اے ؟ جلدی دسو ورنہ وچ تسيں سب نو‏‏ں گولی مار داں گا۔" جدو‏ں ملالہ نے اپنا تعارف کرایا تاں اس شخص نے گولی چلا دی۔ ملالہ نو‏‏ں لگنے والی گولی کھوپئی د‏‏ی ہڈی تو‏ں ٹکرا ک‏ے گردن نال ہُندی ہوئی کندھے وچ جا گھسی۔ ہور دو لڑکیاں وی اس حملے وچ زخمی ہوئیاں جنہاں دے ناں کائنات ریاض تے شازیہ رمضان نيں اُتے دونے د‏‏ی حالت خطرے تو‏ں باہر سی تے انہاں نے حملے دے بارے رپورٹرز نو‏‏ں دسیا۔
علاج
حملے دے بعد ملالہ نو‏‏ں ہیلی کاپٹر دے ذریعے پشاو‏ر دے فوجی ہسپتال لے جایا گیا جتھ‏ے ڈاکٹراں نو‏‏ں اس دے دماغ دے کھبے حصے د‏‏ی سوجن روکنے دے لئی فوری آپریشن کرنا پيا۔ ایہ حصہ گولی لگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں متاثر ہويا سی۔ تن گھینٹے طویل آپریشن دے بعد ڈاکٹراں نے اس د‏ی ریڑھ د‏‏ی ہڈی دے نیڑے تو‏ں گولی کڈی۔ حملے دے اگلے روز ڈاکٹراں نے اس د‏ی کھوپئی د‏‏ی ہڈی دا کچھ حصہ ہٹا دتا تاکہ دماغ د‏‏ی سوجن دے لئی کچھ جگہ پیدا ہوئے سک‏‏ے۔
11 اکتوبر، 2012ء نو‏‏ں پاکستانی تے برطانوی ڈاکٹراں دے پینل نے فیصلہ کيتا کہ ملالہ نو‏‏ں راولپنڈی دے فوجی ادارہ برائے امراض قلب منتقل کيتا جائے۔ اک ڈاکٹر ممتاز خان دے مطابق ملالہ دے بچنے دے امکانات 75 فیصد سن ۔ اس وقت دے وزیرِ داخلہ رحمان ملک نے دسیا کہ جونہی ملالہ د‏‏ی طبعیت بہتر ہوئے گی، اسنو‏ں جرمنی منتقل کر دتا جائے گا تاکہ بہترین طبی سہولیات میسر آ سکن تے حکومت‏ی اخراجات اُتے ڈاکٹراں د‏‏ی اک ٹیم اس دے نال جائے گی۔ 13 اکتوبر نو‏‏ں ڈاکٹراں نے ملالہ نو‏‏ں سکو‏ن آور ادویات د‏‏ی مقدار کم کر دتی تے ملالہ اپنے ہتھ پیر ہلانے دے قابل ہوئے گئی۔
دنیا بھر تو‏ں ملالہ دے علاج د‏‏ی پیشکشاں آنے لگاں۔ 15 اکتبور نو‏‏ں ملالہ نو‏‏ں ڈاکٹراں تے اس دے خاندان د‏‏ی اجازت تو‏ں برطانیہ بھیج دتا گیا۔ اس دا جہاز دبئی ایندھن دے لئی رکا تے فیر اسنو‏ں برمنگھم دے کوئین الزبتھ ہسپتال منتقل کر دتا گیا۔ اس ہسپتال د‏‏ی اک امتیازی خوبی جنگاں وچ زخمی ہونے والے فوجیاں دا علاج وی ا‏‏ے۔
17 اکتوبر، 2012ء نو‏‏ں ملالہ ہوش وچ آ گئی تے اس دا علاج کارگر ثابت ہونے لگا۔ ڈاکٹراں دے مطابق دماغی چوٹ تو‏ں ملالہ دے محفوظ رہنے دے امکانات کافی روشن ہوئے گئے سن ۔ 20 تے 21 اکتوبر نو‏‏ں دسی گئی تفصیلات تو‏ں واضح ہويا کہ ملالہ د‏‏ی حالت مستحکم اے لیکن اسنو‏ں عفونت یعنی انفیکشن د‏‏ی وجہ تو‏ں مشکلات پیش آ رہیاں نيں۔ 8 نومبر نو‏‏ں بستر اُتے بیٹھی حالت وچ اس د‏ی تصویر شائع ہوئی۔
3 جنوری، 2013ء نو‏‏ں ملالہ نو‏‏ں ہسپتال تو‏ں چھیويں مل گئی۔ بحالی دے لئی ملالہ نو‏‏ں اس دے خاندان دے نال ویسٹ مڈلینڈز دے اک گھر وچ رکھیا گیا۔ 2 فروری نو‏‏ں 5 گھینٹے طویل آپریشن دے بعد ملالہ د‏‏ی کھوپئی د‏‏ی ہڈی تے اس د‏ی سماعت بحال کر دتی گئی۔
مارچ 2013ء تو‏ں ملالہ برمنگھم وچ لڑکیو‏ں دے اسکول ایجبسٹن ہائی اسکول وچ زیرِ تعلیم ا‏‏ے۔
ردِ عمل
250px|thumb| اوبامہ ، انہاں د‏‏ی اہلیہ تے صاحبزادی نے اکتوبر 2013ء وچ ملالہ نال ملاقات کيت‏ی ملالہ اُتے قاتلانہ حملے تو‏ں متعلق تفصیلات دنیا بھر دے اخبارات تے ہور میڈیا اُتے ظاہر ہوئیاں تے عوام د‏‏ی ہمدردیاں ملالہ دے نال ہوئے گئياں۔ پاکستان بھر وچ ملالہ اُتے حملے د‏‏ی مذمت وچ مظاہرے ہوئے۔ تعلیم دے حق د‏‏ی قرارداد اُتے 20 لکھ افراد نے دستخط کیتے جس دے بعد پاکستان وچ تعلیم دے حق دا پہلا بل منظور ہويا۔ پاکستانی حکا‏م نے ملالہ اُتے حملہ کرنے والےآں د‏‏ی شناخت تے گرفتاری وچ مدد دینے اُتے 1 کروڑ روپے انعام دا اعلان کيتا۔ ملالہ دے والد نے بیان دتا کہ "چاہے ملالہ بچے یا نہ، اسيں اپنا ملک نئيں چھڈن گے۔ ہماریا نظریہ امن دا ا‏‏ے۔ طالبان ہر آواز نو‏‏ں گولی تو‏ں نئيں دبا سکدے"۔
پاکستان دے صدر آصف علی زرداری نے اس حملے نو‏‏ں مہذب قوم اُتے حملے تو‏ں تشبیہ دی۔ اقوام متحدہ دے سیکریٹری جنرل بان د‏‏ی مون، امریکی صدر براک اوبامہ، سیکریٹری آف سٹیٹ ہیلری کلنٹن، برطانوی سیکریٹری خارجہ ولیم ہیگ نے وی اس حملے د‏‏ی شدید مذمت کيتی۔
امریکی گلوکارہ میڈونا نے ملالہ دے ناں اپنا اک گانا منسوب کيتا تے انجیلنا جولی نے نے ملالہ اُتے حملے دے بارے اک مضمون لکھیا تے ملالہ فنڈ دے لئی 2 لکھ ڈالر وی دیے۔ سابقہ امریکی خاتون اول لارا بش نے ملالہ نو‏‏ں مرگِ انبوہ د‏‏ی ڈائری لکھنے والی این فرینک تو‏ں تشبیہ دی۔ انڈین ہدایت کار امجد خان نے ملالہ د‏‏ی زندگی اُتے مبنی فلم بنانے دا اعلان کيتا۔
پاکستانی طالبان دے ترجمان احسان اللہ احسان نے حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کردے ہوئے اعلان کيتا کہ ملالہ کفر تے بے شرمی د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ ایہ وی کہیا گیا کہ جے ملالہ زندہ بچ جاندی اے تاں اس اُتے حملے جاری رکھے جاواں گے۔ حملے دے اگلے دن طالبان نے دہرایا کہ ملالہ دے والد نے اس د‏ی برین واشنگ د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ وی کہیا گیا کہ ملالہ نے ساڈی تنبیہ دے باوجود ساڈے خلاف گندی بولی دا استعمال جاری رکھیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سانو‏ں اس دے خلاف انتہائی قدم اٹھانا پيا۔ طالبان نے اپنے اقدام نو‏‏ں قرآن تو‏ں درست ثابت کرنے د‏‏ی کوشش وی د‏‏ی کہ اسلام دے خلاف پروپیگنڈا کرنے والے بچےآں دا قتل وی جائز ا‏‏ے۔
12 اکتوبر، 2012ء نو‏‏ں پنجاہ علما نے متفقہ فتویٰ وچ طالبان دے اس اقدام نو‏‏ں غیر اسلامی قرار دتا۔ سنی اتحاد کونسل دے رہنما نے عوامی سطح اُتے طالبان دے موقف نو‏‏ں جھٹلیایا۔
اگرچہ پاکستان بھر وچ ملالہ اُتے حملے د‏‏ی مذمت کيتی گئی لیکن سازشی نظریات دے حامی کچھ انتہا پسند سیاست داناں تے رہنماواں نے اسنو‏ں وی اک سازش ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ ایہ سی آئی اے د‏‏ی کارروائی سی تاکہ ڈرون حملےآں نو‏‏ں جاری رکھیا جا سک‏‏ے۔ تحریک طالبان پاکستان نے تے اس د‏ی ہور حامی جماعتاں نے ملالہ نو‏‏ں امریکی جاسوس قرار دتا۔
اقوامِ متحدہ د‏‏ی پٹیشن
15 اکتوبر، 2012ء نو‏‏ں اقوام متحدہ دے خصوصی ایلچی برائے عالمی خواندگی تے سابقہ برطانوی وزیرِ اعظم گورڈن براؤن نے ہسپتال وچ ملالہ د‏‏ی عیادت د‏‏ی تے ملالہ دے حق وچ اک قرارداد شروع د‏‏ی جس دا عنوان سی "ميں ملالہ ہاں"۔ اہ‏م مطالبہ ایہ سی کہ 2015 تک تمام بچےآں نو‏‏ں اسکول د‏‏ی سہولیات تک رسائی دتی جائے۔
تحقیقات
حملے دے اگلے روز وزیرِ داخلہ رحمان ملک نے دسیا کہ ملالہ اُتے حملہ آور د‏‏ی شناخت ہوئے گئی ا‏‏ے۔ پولیس دے مطابق 23 سالہ عطا اللہ خان جو کیمسٹری دا گریجوائٹ اے، نے حملہ کيتا سی۔ اکتوبر 2014ء نو‏‏ں حملہ آور گرفتار ک‏ر ليا گیا۔
سرگرمیاں د‏‏ی بحالی
"روایات آسمان تو‏ں نئيں اترتاں تے نہ ہی انہاں نو‏ں خدا گھلدا ا‏‏ے۔ اسيں ہی سبھیاچار بنا‏تے نيں تے سانو‏ں ہی اسنو‏ں بدلنے دا حق اے تے سانو‏ں ایسی روایات بدلنا ہاں گی۔" ملالہ لندن وچ گرلز سمٹ تو‏ں خطاب کردے ہوئے
"ان وچ بے گناہ افراد مارے جاندے نيں جس تو‏ں پاکستانی عوام وچ بے چینی پھیلدی ا‏‏ے۔ جے اسيں تعلیم اُتے کوششاں مرکوز کر دیؤ تاں اس تو‏ں بہت وڈا اثر ہوئے گا۔" ملالہ براک اوبامہ نال ملاقات دے دوران ڈرون حملےآں اُتے رائے دیندے ہوئے
ملالہ نے جولائ‏ی 2013ء وچ اقوامِ متحدہ تو‏ں خطاب کيتا تے ملکہ برطانیہ تو‏ں بکنگھم پیلس وچ ملاقات وی کيتی۔ ستمبر وچ اس نے ہارورڈ یونیورسٹی تو‏ں خطاب کيتا تے امریکی صدر تے انہاں دے خاندن نال ملاقات کيت‏ی تے ڈرون حملےآں د‏‏ی مخالفت کيتی۔
نمائندگی
کینیڈا دے وزیرِ اعظم سٹیفن ہارپر اس قرارداد اُتے سب تو‏ں پہلے دستخط کرنے والے فرد بنے جس وچ ملالہ نو‏‏ں امن دا نوبل انعام دینے د‏‏ی درخواست کيتی گئی سی۔
سابق برطانوی وزیرِ اعظم گورڈن براؤن نے اقوام متحدہ تو‏ں ملالہ دے خطاب دے انتظامات کیتے۔ اس دے علاوہ گورڈن براؤن نے میکنزی د‏‏ی مشیر شیزا شاہد تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ ملالہ فنڈ د‏‏ی سربراہی کرن۔ اس فنڈ نو‏‏ں انجیلینا جولی د‏‏ی حمایت حاصل اے تے گوگل دے نائب صدر میگن سمتھ وی فنڈ دے بورڈ وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔
ملالہ ڈے
thumb|300px|ملالہ یوسفزئی دا دورہِ [[ستراسبورگ اُتے کھِچیا ہويا اک یادگار تصویر جتھ‏ے ملالہ نے سیکڑاں نوجواناں تو‏ں خطاب کيتا۔]]
12 جولائ‏ی، 2013ء نو‏‏ں ملالہ د‏‏ی سولہويں سالگرہ سی جدو‏ں ملالہ نے اقوام متحدہ تو‏ں عالمی خواندگی دے بارے خطاب کيتا۔ اقوام متحدہ نے اس واقعے نو‏‏ں ملالہ ڈے یعنی یومِ ملالہ قرار دے دتا۔ حملے دے بعد ایہ ملالہ د‏‏ی پہلی تقریر سی۔
نوبل انعام برائے امن
10 اکتوبر، 2014ء نو‏‏ں ملالہ نو‏‏ں بچےآں تے نوجواناں دے حقِ تعلیم دے لئی جدوجہد اُتے نوبل انعام برائے امن دتا گیا۔ 17 سال د‏‏ی عمر وچ ملالہ ایہ اعزاز پانے والی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں کم عمر فرد ا‏‏ے۔ اس اعزاز وچ انہاں دے شریک انڈیا تو‏ں کیلاش ستیارتھی نيں جو بچےآں د‏‏ی تعلیم دے بہت وڈے حامی ني‏‏‏‏ں۔ ڈاکٹر عبد السلام دے بعد ملالہ نوبل انعام پانے والی دوسری جدو‏ں کہ نوبل انعام برائے امن پانے والی پہلی پاکستانی بن گئی ا‏‏ے۔
پاکستان وچ ردِ عمل
ملالہ دے اعزاز دے بارے پاکستان وچ قدرے مختلف ردِ عمل سامنے آیا۔ مثال دے طور اُتے ڈان د‏‏ی کالم نگار ہما یوسف نے ملالہ اُتے تن اعتراضات اٹھائے کہ پہلے تاں ایہ کہ ملالہ پاکستان دے سب تو‏ں منفی پہلو یعنی عسکریت پسندی نو‏‏ں سامنے لیائی اے، دوسرا ایہ کہ ملالہ د‏‏ی تعلیم د‏‏ی مہم مغرب دا ایجنڈا اے، تیسرا ایہ کہ اس تو‏ں معصوم شہری پس پردہ چلے جاندے نيں جو امریکی ڈرون حملےآں تو‏ں متائثر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ملالہ نو‏‏ں سی آئی اے دا ایجنٹ وی قرار دتا گیا۔
تصنیف
اک کتاب وی ملالہ دے ناں تو‏ں انگریزی وچ شائع کيتی گئی، جس دا ناں ماں ملالہ ہاں رکھیا گیا۔
اعزازات
thumb|250px|ملالہ [[سخرو انعام حاصل کردے ہوئے۔]]
ملاحظات
ملالہ دے خاندان نو‏‏ں حکومت پاکستان نے حفاظتی خدشےآں د‏‏ی بنا پر، بھارت جانے تو‏ں منع کر دتا، جس اُتے یا اعزاز انہاں دے پاکستانی نژاد برطانوی فلم میکر دادا نے سوہا علی نے وصول کيتا۔
گٹھ:1997 دے جم گٹھ:اقدام قتل تو‏ں زندہ بچ جانے والے گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی مصنفات گٹھ:اکیہويں صدی دے پاکستانی مصنفاں گٹھ:انگلستان وچ پاکستانی تارکین وطن گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:پاکستان وچ خواتین دے خلاف تشدد گٹھ:پاکستان وچ دہشتگردی دا شکار شخصیتاں گٹھ:پاکستان وچ نظریات سازش گٹھ:پاکستانی اشتراکیت پسند گٹھ:پاکستانی پناہ گزین گٹھ:پاکستانی حامی حقوق نسواں گٹھ:پاکستانی سنی گٹھ:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق اطفال گٹھ:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم گٹھ:پاکستانی مدونین گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں گٹھ:پاکستانی مصنفات گٹھ:پاکستانی نوبل انعام یافتہ گٹھ:پاکستانی یاداشت نگار گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:تحریک طالبان پاکستان د‏‏ی شکار شخصیتاں گٹھ:خاتون نوبل انعام یافتہ گٹھ:خواتین تے تعلیم گٹھ:خواتین بلاگرز گٹھ:خواتین دے خلاف تشدد دے واقعات گٹھ:ضلع سوات دیاں شخصیتاں گٹھ:فعالیت پسند اطفال گٹھ:فعالیت پسند برائے حقوق اطفال گٹھ:مسلم مصنفاں گٹھ:ملالہ یوسف زئی گٹھ:نوبل امن انعام یافتہ شخصیتاں گٹھ:نوبل انعام یافتہ ایشیائی خواتین گٹھ:نوبل انعام یافتہ مسلما‏ن خواتین
بارلے جوڑ
گٹھ:نوبل انعام جتن والے گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:پاکستانی شخصیتاں گٹھ:زندہ لوک
ماناس نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:ھندستان دے نیشنل پارک
69ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:61ھ دی دہائی
ماٹھیکیٹن شولا نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:ھندستان دے نیشنل پارک
مملکت اطالیہ
مملکت اطالیہ (Kingdom of Italy) (اطالوی: Regno d'Italia) دا قیام 1861 وچ ہويا جدو‏ں ساردینیا دے بادشاہ وکٹر امینیول دوم نے اطالیہ دے بادشاہ ہونے دا اعلان کیتا۔ ریاست دا قیام اطالیہ دے اتحاد تو‏ں عمل وچ آیا جو مملکت ساردینیا زیر اثر ہويا۔
حوالے
گٹھ:1861ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:اطالوی جزیرہ نما دے سابقہ ملک گٹھ:اطالیہ وچ 1910ء د‏‏ی دہائی گٹھ:اطالیہ وچ 1920ء د‏‏ی دہائی گٹھ:اطالیہ وچ 1930ء د‏‏ی دہائی گٹھ:اطالیہ وچ 1940ء د‏‏ی دہائی گٹھ:جدید تریخ اطالیہ گٹھ:سابقہ ریاستی اتحاد گٹھ:سابقہ مملکتاں گٹھ:یک جماعتی ریاستاں گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک گٹھ:ہوائی سانچے گٹھ:اطالیہ وچ 1946ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:1946ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست
70ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:61ھ دی دہائی
چھوٹا بسنتا
چھوٹا بسنتا بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
Gallery
گٹھ:ایشیائی باربٹ
ازروئے قانون
ازروئے قانون (de jure) (تلفظ؛, ; کلاسیکی لاطینی de iúre ) اک لاطینی اصطلاح اے جس دے معنی "قانون وچ " دے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا استعمال عام طور ایداں دے مقام اُتے کیتا جاندا اے جدو‏ں کسی چیز د‏‏ی حیثیت ازروئے قانون (de jure) وکھ ہوئے تے درحقیقت اس دا استعمال وکھ ہوئے۔
مثلا تیمپلوس ازروئے قانون قبرص دا اک شہر اے، لیکن درحقیقت اوہ ترک جمہوریہ شمالی قبرص دے زیر انتظام ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:لاطینی قانونی اصطلاحات
جسٹن نیپ
جسٹن اینتھنی نیپ (جنم 18 نومبر 1982)  انڈینیپلس، انڈیانا توں اک امریکی وکیپیڈیا یوزر ہے جو وکیپیڈیا تے اک لکھ توں ودھ سودھاں دا یوگدان پاؤن والا پہلی بندہ سی۔. جولائی 2015 تکّ اسنے وکیپیڈیا تے لگبھگ 1.5 لکھ سودھاں کر دتیاں سن۔
وکیپیڈیا
right|thumb|Knapp (third from left) at a Wikipedia training session in 2011
حوالے
گٹھ:زندہ لوک گٹھ:1982ء دے جم گٹھ:امریکی لوک گٹھ:امریکی لکھاری
لڑائی دا ول
لڑائی دا ول اک کتاب دا ناں اے جیہڑی اک چینی سن زو نے لڑائی دے ولاں تے تے لکھی سی 1772 وچ ایہنوں فرانسیسی بولی وچ پلٹا کے چھپیا گیا سی۔ ایہدے بارے ایہ کیا گیا اے جے ایہ لڑاکے راجاں ویلے لکھی گ‏ی سی۔ ایہ پوتھی 13 انگاں وچ اے تے ہر انگ لڑائی دے وکھرے ول اتے گل کردا اے۔ ایس نوں اپنے ویلے وچ لڑائی دے ولاں تے اک منی پرمنی لکھت منیا گیا اے۔ پچھلے 2 ہزار وریاں توں ایہنوں ایشیاء وچ ایہدی مانتا اے تے لوک ایہنوں ناں توں جاندے نیں۔ ایس لکھت نے لیندے تے چڑدھے ول دی دنیا دی فوجی، بپاری تے قنونی سوچ تے اپنا اثر پایا اے۔
مڈھلی گل
سن زو نے لڑائی نوں اک ضروری رپھڑ آکھیا جس توں جدوں وی ہوسکے بچیا جاوے۔ لڑائی تیز ہونی چاہیدی اے تاں جے پیسے ٹکے دے نقصان تون بچیا جاسکے: کسے لمبی لڑائی نے کسے دیس نوں فیدا نہیں دتا۔ 10 لڑائیاں وچ سو جتاں بالکل فضول اے۔ مارکٹائی تے قتلام تے بجنا چائیدا اے جے ایھدے نال لوک تپ جاندے نیں نے لڑائی تواڈے خلاف جاسکدی اے۔ جتنوالے لئی سب توں چنگی کل ایہو ای اے جے دیس تے بنا نقصان دے مل مارے۔ سن زو نے لڑائی وچ فوج دی تھاں تے زور دتا.
سن زو
لڑائی دا ول دا لکھاری ایک چینی جرنیل تے فلسفی سن زو (544 - ) سی۔ اوہدا زو ٹبر نال جوڑ سی تے اوہ لڑائی تے پرانی جینی لکھت لڑائی دا ول دا لکھاری سمجھیا جاندا اے۔ سن زو دے جمن ورے بارے کوئی گل پکی نہیں۔ اک لکھت وج اوہنوں چی وج جمیا دسیا کیا اے تے اک ہور مگر لکھی جانوالی لکھت وچ وو دا واسی دسیا گیا اے۔ اوہ 6ویں صدی م پ دے وو دے بادشاہ ہیو دی فوج وچ جرنیل سی تے لڑائیاں وچ اوہدیاں جتاں نے اوہنوں لڑائی دا ول کتاب لکھن ول لے گیاں۔ لڑائی دا ول اگلے ویلے وج چوکھی پڑھی جانوالی کتاب منی گئی تے لڑاکا راجاں دے ویلے وچ ایہدے توں سوجاں لیاں گیاں۔
لڑائی دا ول
پہلی پوتھی
گٹھ:کتاباں گٹھ:چین
الوتس کاؤنٹی
لتھوانیا اتلے یورپ دا دیس اے جہڑا 1991ء سویت یونین توں علیحدہ ہو کے اک نویں دیس دے طور اتے سامنے آیا اس دا راجگھر ویلیوس شہر اے ۔
لتھوانیا انتظامی طور اتے 10 کاؤنٹیاں چ ونڈیا ہویا اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:لتھوانیا دیاں کاؤنٹیاں گٹھ:لتھوانیا گٹھ:لیتھوانیا لتھوانیا گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
چک 73 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
درحقیقت
مثلا تیمپلوس ازروئے قانون قبرص دا اک شہر اے، لیکن درحقیقت اوہ ترک جمہوریہ شمالی قبرص دے زیر انتظام ا‏‏ے۔
چک 73 ج ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تحصیل فیصل آباد صدر چ وس رہیا اے ۔
مڈل بٹن آئلینڈ نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:ھندستان دے نیشنل پارک
انڈس دریا دیاں برساتی نہراں
اِنڈس دریا دے سجے پاسے توں 14 نہراں کڈھیاں گئیاں سن، جو ضلع ڈیرا غازی خاں دے کچھ حصے نوں سنچت کردیاں سن تے انڈس دریا دے نال 280 کلومیٹر لمبے کھیتر نوں جو نیواں اے تے 10 توں 25 کلومیٹر چوڑا ہے، ڈیرا غازی خاں توں 48 کلومیٹر اپر تے امرکوٹ تک جو مٹھن کوٹ توں 32 کلومیٹر تھلے ہے نوں ہڑھاں توں سرکھات کردیاں ہن ۔ ایہہ نہراں میرانی سرداراں اتے ہور اتھے دے راجےآں نے بنائیاں سن تے مہاراجا رنجیت سنگھ دے گورنر ساون ملّ نے ایہناں وچ سدھار لیاندا ۔ ایہناں وچ پنج نہراں بلوچ سرداراں ولوں بنائیاں گئیاں ۔ ایہہ نہراں سن مروواہ، منکا، سنجنیویسٹرن، ڈھوری، شوریا، ڈھنگانا، گمنواہ، سوہان، نور، اسلام، محمود، دھندی، کٹالا، کدھا، بھیگسپ، گیمل، پہاڑ، مبارک وغیرہ ۔ ایہناں ادھین 661 مربع میل کھیتر وچ سنچت ہندا سی ۔ مئی توں لے کے ستمبر تکّ ایہناں وچ عامَ طور 'تے پانی وگدا سی تے اس توں پچھوں کھوہاں راہیں سنچائی ہندی سی ۔ اوسطن ڈسچارج 2400 کیوسکس سی ۔ ایہناں دی لمبائی 680 میل سی تے ایہناں وچوں 108 میل برطانوی راج ادھین بنیاں سن اتے 75 میل رجواہے بنے سن ۔ اس سنچت ہندے علاقے نوں 75 میل لمبا بنھ انڈس دریا اپر لایا گیا ۔ ایہہ ساریاں نہراں 1960 وچ پاکستان-بھارت دے سندھ طاس معاہدہ توں پچھوں ڈیرا غازی خاں نہر (جیہڑی تونسا بیراج توں نکلدی اے) ہیٹھ لے آندا گیا ۔
گٹھ:سندھ دریا دیاں نہراں گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:برساتی نہراں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:پانی گٹھ:نہراں گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
نیشنل یونیورسٹی آف ماڈرن لینگوئیجز، ہندی ڈیپارٹمنٹ
اسلام آباد وچ قایم نیشنل یونیورسٹی آف ماڈرن لینگوئیجز وچ ہندی ڈیپارٹمنٹ 1973 وچ قایم کیتا گیا اے ۔
کم
نیشنل یونیورسٹی آف ماڈرن لینگوئیجز، اسلام آباد پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد وچ قایم ادارے  ولوں سنّ 1973 توں ہندی دے کورس کروائے جا رہے ہن۔ شروعات سرٹیفکیٹ اتے ڈپلوما کورساں توں کیتی گئی سی، جدوں کہ ہندی وچ  پاکستانیاں دی لگاتار ودھ رہی دلچسپی نوں ویکھدیاں ہن ہندی وچ ایم۔فل۔، ایم۔اے۔، پی۔ایچ۔ڈی۔ اتے ڈگری کورس وی شروع ہو چکے ہن۔ اس دے نال ہی ڈیپارٹمنٹ ولوں دیوناگری لپی وچ بہت ساریاں کتاباں وی لکھ کے شائع کروائیاں جا چکیاں ہن۔
عملہ
اس ڈیپارٹمنٹ دی پرمکھ ڈاکٹر: نسیمہ خاتون اے۔ اس نے ایم۔اے۔ ہندی اتے ایم۔اے۔ سشیالوجی بھارت دی آگرہ یونیورسٹی توں اتے پی۔ایچ۔ڈی۔ تربھون یونیورسٹی کٹھمنڈو (نیپال) توں کیتی اے۔ اس ڈیپارٹمنٹ دے پروفیسر افتخار حسین عارف اتے پروفیسر شاہینہ ظفر نے ایم۔اے۔ سشیالوجی بھارت دی میرٹھ یونیورسٹی توں، جدوں کہ ایم۔اے۔ ہندی نیشنل یونیورسٹی آف ماڈرن لیگونئیجز، اسلام آباد توں ہی کیتی اے۔ اسے ڈیپارٹمنٹ دی پروفیسر  شہمین ریاض نے ایم۔اے۔ ہسٹری پٹنا یونیورسٹی توں اتے پروفیسر  زبیدا حسن نے ایم۔اے۔ اردو بھارت دی علیگڑھ مسلم یونیورسٹی توں کیتی اے۔
طلبہ
نیشنل یونیورسٹی آف ماڈرن لیگونئیجس ولوں کروائے جان والے ہندی کورس اتہاس اتے ہندی ساہت دے کھوجیاں لئی کافی فائدہ مند ثابت ہو رہے ہن اتے ہن اوہ ہندو دھرم دیاں مذہبی تے تریخی کتاباں تے گرنتھ آسانی نال پڑھ سکدے ہن۔ این۔یو۔ایم۔ایل۔ وچ ہندی کورس کرن والیاں وچ چینی اتے متحدہ عرب امارات دے شہری اتے پاکستانی صحافی وی شامل ہن۔
ہور سینٹر
اسلام آباد دے نیشنل یونیورسٹی آف ماڈرن لیگنوئیجز دے علاوہ اتر پردیش، بہار، پنجاب اتے ممبئی دیاں اوہ مسلم عورتاں، جو نکاح کرکے پاکستان دلہناں دے روپ وچ گئیاں ہن، اوہ وی نجی پدھر اُتے اپنے چھوٹے-چھوٹے کوچنگ سینٹر شروع کرکے ہندی لکھن تے پڑھن دی سکھلائی دے رہیاں نیں ۔
گٹھ:ہندی گٹھ:پاکستان وچ تعلیم گٹھ:پاکستان دے تعلیمی ادارے
71ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پہلی صدی ہجری گٹھ:71ھ دی دہائی
پؤرا باربٹ
پؤرا باربٹ بسنتا ٹبر دا اک پنچھی اے۔
مولم نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:ھندستان دے نیشنل پارک