cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت راشدہ دی تریخ
فتح دمشق
وسط شہر وچ جدو‏ں دونے سردار ملاقی ہوئے تاں ایہ مسئلہ در پیش ہويا کہ دمشق بزور شمشیر مفتوح سمجھیا جائے یا بمصالحت،بعض شخصاں نے کہیا کہ خالد بن ولیدؓ چونکہ افواجِ اسلامی دے سپہ سالار اعظم نہ سن ،لہذا اُنہاں دا عہد نامہ جائز نئيں سمجھیا جائے گا ایسا عہد نامہ صرف ابو عبیدہؓ لکھ سکدے سن ،حضرت ابو عبیدہؓ نے فرمایا کہ مسلماناں دا کوئی اک معمولی سپاہی وی جو عہد تے اقرار کرلے گا اوہ تمام مسلماناں نو‏‏ں تسلیم کرنا پئے گا لہذا خالد بن ولیدؓ دا عہد نامہ جائز سمجھیا جائے گا ،اس اُتے ایہ رائے پیش کيت‏‏ی گئی کہ وسط شہر تو‏ں باب توما تک نصف شہر بذریعہ مصالحت سمجھیا جائے گا، اورباقی نصف شہر بذریعہ شمشیر مسخر تصور کيتا جائے؛ لیکن حضرت ابو عبیدہؓ نے اسنو‏ں وی پسند نہ فرمایا تے تمام شہر خالد بن ولیدؓ دے عہد نامہ دے موافق بمصالحت مفتوح سمجھیا گیا اوران تمام گلاں اُتے سختی تو‏ں عمل درآمد کيتا گیا جنہاں د‏‏ی نسبت خالد بن ولیدؓ نے اپنے عہد نامے وچ تصریح فرمادی سی،ابن خلدون د‏‏ی روایت دے موافق خالد بن ولیدؓ بزور شمشیر باب توما د‏‏ی طرف تو‏ں داخل ہوئے ،تو شہر والےآں نے باقی دروازےآں دے سامنے والے سرداراں تو‏ں مصالحت کرکے اُنہاں نو‏‏ں فوراً بمصالحت شہر وچ داخل کيتا، بہرحال مسلماناں نے دمشق والےآں دے نال مصالحانہ سلوک کيتا تے شہر والےآں نو‏‏ں کوئی آزار نئيں پہنچایا ابو عبیدہؓ بن جراح نے یزید بن ابی سفیان نو‏‏ں دمشق دا عامل مقرر کيتا اوررومی سرداراں ہور سپاہیاں نو‏‏ں دمشق تو‏ں نکل ک‏ے جتھ‏ے اُنہاں دا جی چاہیا چلے جانے دتا۔
فتح بیسان
بیسان دے نیڑے پہنچ ک‏ے معلوم ہويا کہ ایتھ‏ے وی سخت مقابلہ کرنا پئے گا،اسلامی لشکر نے شہر وقلعہ دا محاصرہ کرلیا ايس‏ے حالت وچ خبر پہنچی کہ اک رومی سردار زبردست فوج لئے ہوئے دمشق د‏‏ی جانب گیا اے تاکہ اسنو‏ں مسلماناں دے قبضے تو‏ں کڈ لے ایہ خبر سُن کر ابو عبیدہؓ نے خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں سواراں دا اک دستہ دے ک‏ے دمشق د‏‏ی جانب روانہ کيتا رومی سردار جدو‏ں دمشق دے نیڑے پہنچیا تاں یزید بن ابی سفیانؓ عامل دمشق اُس دے مقابلہ نو‏‏ں نکلے تے ہنگامۂ جدال وقتال گرم ہويا عین معرکۂ جنگ وچ رومیاں دے پِچھے تو‏ں خالد بن ولیدؓ پہنچ ک‏ے حملہ آور ہوئے اوراس رومی لشکر تو‏ں اک شخص وی بچ کر بھاگنے دا موقع نہ پاس دا،سب دے سب میدان وچ کھیت رہے،حضرت خالد بن ولیدؓ ایتھ‏ے تو‏ں فارغ ہُندے ہی واپس ابو عبیدہؓ د‏‏ی خدمت وچ پہنچ گئے،بسیان والےآں نے اول مسلماناں دا مقابلہ کرنے تے حملہ آور ہونے وچ کمی نئيں کيت‏‏ی لیکن بالآخر اپنے آپ نو‏‏ں اسلامی لشک‏ر ک‏ے مقابلے دے قابل نہ پاکر صلح کيت‏‏‏ی درخواست د‏‏ی اوراسلامی سپہ سالار نے بخوشی اس درخواست نو‏‏ں منظور کرکے اہل بسیان اُتے جزیہ مقرر کيتا اوراک عامل اوتھ‏ے مقرر فرمادتا،حضرت ابو عبیدہؓ نے ابو الاعوراسلمیؓ نو‏‏ں اک دستہ فوج دے ک‏ے طبریہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا سی ،اہل طبریہ نے بیسان والےآں دا انجام دیکھ ک‏ے ابوالاعور نو‏‏ں بمصالحت شہر سپر د کردتا۔
صیداء ،عرقہ، حبیل،بیروت د‏‏ی فتح
یزید بن ابی سفیانؓ نے دمشق دے انتظام اُتے قابو پاکر اپنے بھائی معاویہ بن ابی سفیان نو‏‏ں اک دستہ فوج دے ک‏ے عرقہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا،انہاں نے عرقہ نو‏‏ں فتح کرلیا،فیر یزید بن ابی سفیان صیداء حبیل وبیروت د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے اورمعمولی زود خورد دے بعد انہاں تمام تھ‏‏اںو‏اں اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوگیا اس طرح دمشق اورتمام علاقہ اردن مسلماناں دے قبضہ وچ آگیا۔
عراقی معرکے
فتح یرموک دے بعد ملک شام وچ مذکورہ بالا فتوحات مسلماناں نو‏‏ں حاصل ہوچکياں تاں انہاں نے ہن حمص د‏‏ی طرف جتھ‏ے قیصر ہرقل فروکش سی ودھنے د‏‏ی تیاریاں کيتياں ہن ملک شام تے رومی لشکراں دے نال مسلماناں د‏‏ی معرکہ آرائیاں دے حالات وواقعات بیان کرنے تو‏ں پیشتر مناسب معلوم ہُندا اے کہ ملکِ عراق دے انہاں حالات وواقعات نو‏‏ں وی بیان کردتا جائے،جو خلافت فاروقی د‏‏ی ابتدا تو‏ں لے ک‏ے ہن تک وقوع پذیر ہوئے سن، جے اسيں ملکِ شام دے واقعات د‏‏ی سیر کردے ہوئے دور تک آگے ودھ گئے تاں فیر ملکِ عراق دے حالات بہت زیادہ پِچھے ہٹ کر شروع تو‏ں مطالعہ کرنے وچ اوہ لطف حاصل نہ ہوسک‏‏ے گا جو شامی وعراقی معرکہ آرائیاں د‏‏ی متوازی سیر اورتطابق زمانی دے صحیح تصور تو‏ں حاصل ہوسکدا ا‏‏ے۔
ابو عبید بن مسعود دا پہلا کارنامہ
وپر ذکر آچکيا اے کہ فاروقِ اعظمؓ نے اپنی خلافت دے پہلے ہی ہفتے وچ مثنیٰ بن حارثہؓ ،سعد بن عبیدؓ ،سلیط بن قیسؓ اورابو عبید بن مسعودؓ نو‏‏ں عراق د‏‏ی جانب روانہ کردتا تھا،مثنیٰ بن حارثہؓ، مدینہ منورہ تو‏ں توباقی مذکورہ سرداراں دے نال ہی روانہ ہوئے سن ،لیکن ابو عبید بن مسعودؓ جو لشکر عراق دے سپہ سالار اعظم بنا ک‏ے بھیجے گئے سن ،راستے دے عرب قبیلے تو‏ں وی لوکاں نو‏‏ں ہمراہ لیندے ہوئے تے قیام کردے ہوئے گئے اس لئی اوہ عراق وچ مثنیٰ بن حارثہؓ تو‏ں اک ماہ بعد پہنچے،مثنیٰ بن حارثہؓ نے حیرہ وچ پہنچ ک‏ے دیکھیا کہ ایرانیاں نے تمام رؤساءِ عراق نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی مخالفت اُتے آمادہ کردتا اے ایران دے دربار مدائن وچ خراسان دا گورنر رستم آکر قابو یافتہ ہوگیا اے ،اُس نے فوجی تنظیم اورانتظامی سررشتاں نو‏‏ں خوب مضبوط کرلینے دے علاوہ قبیلے نو‏‏ں مسلماناں دے خلاف آمادہ کرلینے وچ وی کامیابی حاصل کرلئی اے ،سو اد اورحیرہ دے مرزبان لڑائی دے لئی تلے ہوئے بیٹھے نيں،مثنیٰ بنؓ حارثہ دے پہنچنے اُتے رستم نے اک زبردست فوج مثنی دے مقابلہ نو‏‏ں روانہ کيتی، دوسری زبردست فوج شاہی خاندان دے اک بہادر وتجربہ کار سپہ سالار نرسی دے ماتحت مقام کسکر د‏‏ی جانب بھیجی اورتیسرا عظیم الشان لشکر جابان نامی سردار دے ماتحت نشیبی فرات دے سمت روانہ کيتا جس نے مقام نمارق وچ آکر چھاؤنی ڈال دی،حضرت مثنیؓ نے حیرہ تو‏ں نکل ک‏ے مقام خفان وچ قیام کيتا،اِنّے وچ ابو عبید بن مسعودؓ پہنچ گئے، انہاں نے تمام فوج د‏‏ی سپہ سالاری اپنے ہتھ وچ لے لی مثنیٰ بن حارثہؓ نو‏‏ں سواراں د‏‏ی سرداری سپرد کرکے مقام خفان ہی وچ چھڈیا، اورخود مقام نمارق وچ جابان اُتے حملہ آور ہوئے، وڈی خونریز جنگ ہوئی، آخر ابو عبیدؓ نے بذات خود اللہ اکبر کہہ ک‏ے لشکر ایرانی اُتے سخت حملہ کيتا اوراُنہاں د‏‏ی صفوف نو‏‏ں درہم برہم کرکے جمعیت نو‏‏ں منتشر کردتا،مسلماناں نے اپنے سپہ سالار د‏‏ی اقتدا وچ جی توڑ کر ایداں دے شیرانہ وجواں مردانہ حملے کيتے کہ ایرانی میدان خالی چھڈ ک‏‏ے بھج نکلے، ایرانی سپہ سالار جابان نو‏‏ں اسلامی لشک‏ر ک‏ے اک بہادر مطر بن فضہ ربیعی نے گرفتار کرلیا جس نو‏‏ں ایہ معلوم نہ سی کہ ایہ سپہ سالار اے، جابان نے اس تو‏ں کہیا کہ تسيں مینو‏‏ں گرفتار کردے کیہ کروگے وچ تسيں نو‏‏ں دونہایت قیمتی غلام داں گا، تسيں مینو‏‏ں امان دے دو،مطر نے اسنو‏ں امان دے ک‏ے چھڈ دتا جدو‏ں اوہ چھُٹ کر چلا تاں اک اورشخص نے اسنو‏ں پہچان کر گرفتار کرلیا اورحضرت ابو عبید بن مسعودؓ دے پاس لیایا کہ ایہ ایرانی سپہ سالار اے ،اس نے دھوکہ دے ک‏ے امان حاصل کيتی سی، حضرت ابو عبیدؓ نے مطر بن فضہ نو‏‏ں بُلیا ک‏ے پُچھیا تاں انہاں نے کہیا کہ ہاں ميں نے اسنو‏ں امان دتی اے ،ابو عبیدؓ نے فرمایا کہ جدو‏ں اک مسلما‏ن نے اسنو‏ں امان دے دتی اے ،تو ہن اس دے خلاف عمل در آمد کرنا کسی مسلما‏ن نو‏‏ں جائز نئيں ہوسکدا،ایہ کہہ ک‏ے جابان نو‏‏ں بہ حفاظت میدان جنگ تو‏ں رخصت کردتا،جابان اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوک‏ے اپنی مفرور فوج تو‏ں جاملا تے ایہ تمام فراری مقامِ کسکر وچ نرسی دے پاس پہنچے:
فتح کسکر
نرسی پیشتر تو‏ں تیس ہزار فوج لئے ہوئے کسکر وچ مقیم تھا،اب جابان اوراُس د‏‏ی ہزیمت خوردہ فوج وی اُس دے پاس آگئی، دربار ایران نو‏‏ں جدو‏ں جابان د‏‏ی شکست دا حال معلوم ہويا تاں رستم نے مدائن تو‏ں اک عظیم الشان فوج جالینوس نامی سردار د‏‏ی سرکردگی وچ نرسی د‏‏ی امداد دے لئی کسکر د‏‏ی جانب روانہ کيتی،مگر حضرت ابو عبیدہؓ بن مسعود ثقفی نے جالینوس دے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی نشیبی کسک‏ر ک‏ے مقام سقاطیہ وچ نرسی دے نال جنگ شروع کردتی،نرسی دے نال شاہی خاندان دے دو اورماتحت سردار سن، انہاں ایرانی شہزادےآں نے قلب اورمیمنہ ومیسرہ نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے حملہ کيتا، مسلماناں د‏‏ی فوج وچ قلب لشکر نو‏‏ں حضرت ابو عبید لئے ہوئے سن حضرت سعد بن عبیدؓ میمنہ دے سردار سن ،اورحضرت سلیط بن قیسؓ میسرہ دے حضرت مثنیٰ مقدمۃ الجیش دے افسر سن، نہایت زور شور دے نال لڑائی شروع ہوئی،مثنیٰ بن حارثہؓ نے جدو‏ں دیکھیا کہ لڑائی طول کھچ رہی اے ،تو انہاں نے اپنے دستے نو‏‏ں جدا کرکے اورچار کوس دا چکر کٹ کر ایرانی فوج دے عقب وچ پہنچ ک‏ے حملہ کيتا،نرسی نے اس غیر مترقبہ حملہ نو‏‏ں روکنے دے لئی اپنی فوج دے اک حصہ نو‏‏ں اُس طرف متوجہ کيتا حضرت سعدؓ بن عبید نے اک زبردست حملہ کيتا اورخاص نرسی دے سرپر جاپہنچے ،ابو عبیدؓ وی صفاں نو‏‏ں چیردے اوردرہم برہم کردے ہوئے ایرانی لشک‏ر ک‏ے سمندر وچ شناوری کرنے لگے ایہ حالت دیکھ ک‏ے مسلماناں نے نعرہ تکبیر دے نال اک زبردست حملہ کيتا کہ ایرانی میدان نو‏‏ں خالی کرنے لگے،نرسی سعدؓ بن عبید دے مقابلہ وچ نہ جم سکیا اورجان بچا کر پِچھے ہٹا نرسی دے بھجدے ہی تمام لشکر بھج پيا حضرت مثنیٰ نے مفرور ین دا تعاقب کيتا اورباقی لشکر نے قیدیاں نو‏‏ں سنبھال کر ایرانیاں دے خیمےآں تے بازاراں اُتے قبضہ کيتا، اس دے بعد ابو عبیدؓ نے مثنیٰ ،عاصمؓ، اورسلیطؓ نو‏‏ں فوجی افسر دےکر ارد گرد دے اُنہاں تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی طرف روانہ کيتا جتھ‏ے ایرانی لشک‏ر ک‏ے موجود ہونے د‏‏ی خبر پہنچی سی، انہاں سرداراں نے ہر جگہ فتح حاصل کرکے تمام علاقہ سواد نو‏‏ں تسخیر کرلیا۔
جنگ باقشیا
جالینوس کسکر تک نہ پہنچنے پایا سی کہ نرسی نو‏‏ں شکست فاش حاصل ہوگئی اس شکست د‏‏ی خبر سُن کر اوہ بافشیا وچ رک گیا ،ابو عبیدؓ نے سقاطیہ اورکسکر تو‏ں روانہ ہوک‏ے باقشیا وچ جالینوس اُتے حملہ کيتا اورجالینوس تابِ مقاومت نہ لیا ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں بھج اورمدائن وچ جاک‏ے دم لیا۔
ابوعبیدؓ مسعود ثقفی دا آخری کارنامہ
جالینوس جدو‏ں شکست کھا کر مدائن وچ پہنچیا تاں تمام دربار اوردارالسلطنت وچ ہلچل مچ گئی ،رستم نے جو سلطنتِ ایران دا مدار المہام سی ،سردربار اعلان کيتا کہ کون سابہادر اے جولشکر عرب د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روک سکدا اے اوراب تک د‏‏ی ایرانی شکستاں دا انتقام عرباں تو‏ں لے سکدا اے سب نے بالاتفاق کہیا کہ بہمن جادویہ دے سوا اورکوئی ایسا تجربہ کار اوربہادر سپہ سالار نظر نئيں آتا ؛چنانچہ بہمن جادویہ نو‏‏ں رستم نے تن ہزار فوج اورتین سو جنگی ہتھ ہور ہر قسم دا سامان جنگ اورسامان رسد دے ک‏ے روانہ کيتا اوراس د‏ی کمک دے لئی جالینوس نو‏‏ں مقرر کرکے بہمن جادویہ تو‏ں کہیا کہ جے ہن د‏‏ی مرتبہ وی جالینوس میدان تو‏ں بھجیا تاں ضرور اُس د‏‏ی گردن اڑرادی جائے گی بہمن جادویہ نو‏‏ں درنش دا دیانی وی دتا گیا، جس د‏‏ی نسبت ایرانیاں دا عقیدہ سی کہ جس فوج دے نال ایہ جھنڈا ہُندا اے اسنو‏ں کدی شکست نئيں ہُندی،بہمن جادویہ پورے سازوسامان اوروڈے کرو فر دے نال مدائن تو‏ں روانہ ہويا راستے وچ جس قدر شہر اورقصبے تے قرئیے آتے سن ،بہمن جادویہ ہر جگہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں عرب دے مقابلہ اُتے آمادہ کرکے اپنے نال لیندا جاندا تھا،ایتھ‏ے تک کہ اوہ دریائے فرات دے کنارے مقام قس ناطف وچ آکر مقیم ہويا، ادھر تو‏ں ابو عبید بن مسعودؓ اس لشکر عظیم د‏‏ی آمد دا حال سُن کر مقام کسکر تو‏ں روانہ ہوئے تے دریائے فرات دے اس کنارے اُتے مقام مروحہ وچ مقیم ہوئے چونکہ دریائے فرات وچکار حائل تھا،لہذا دونے لشکر چند روز تک خاموش پئے رہے بالآخر فریقین د‏‏ی رضامندی تو‏ں دریائے فرات اُتے پُل تیار کيتا گیا،جب پُل بن دے تیار ہوگیا، تاں بہمن جادویہ نے ابو عبیدؓ دے پاس پیغام بھیجیا کہ تسيں دریا نو‏‏ں عبور کرکے اس طرف آتے ہوئے یا سانو‏ں دریا دے اس طرف بلاندے ہو، اگرچہ دوسرے سرداراں د‏‏ی رائے ایہی سی کہ اہل فارس نو‏‏ں دریا دے اس طرف بلیانا چاہیدا لیکن ابو عبیدؓ نے ایہی پسند کيتا کہ اسيں دریا دے اس پار جاک‏ے ایرانیاں دا مقابلہ کرن ؛چنانچہ اوہ اسلامی لشکر لے ک‏ے دریا دے اس طرف گئے اوتھ‏ے ایرانی لشکر تے دریائے فرات دے درمیان بہت ہی تھوڑا سا میدان تھا،جو لشکر اسلام دے پہنچنے تو‏ں کھچا کھچ بھر گیا،بہر حال صفاں آراستہ کرکے فریقین نے میدان دا رزار گرم کيتا، بہمن جادویہ نے ہاتھیاں د‏‏ی صف نو‏‏ں لشک‏ر ک‏ے آگے رکھیا، اُنہاں اُتے تیر انداز بیٹھے ہوئے سن، اوروہ لشکر اسلام اُتے تیر اندازی کررہے سن مسلماناں دے گھوڑےآں نے اس تو‏ں پیشتر کدی ہاتھی نہ دیکھے سن لہذا جدو‏ں مسلما‏ن حملہ آور ہُندے اُنہاں دے گھوڑے ہاتھیاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بدکتے اوربے قابو ہوک‏ے ادھر ادھر بھجدے لڑائی دا ایہ عنوان دیکھ ک‏ے ابو عبیدؓ نے حکم دتا کہ پیادہ ہوک‏ے حملہ کرو، ایہ حملہ وڈی جانبازی ومردانگی دے نال کيتا گیا،لیکن ہاتھیاں نے جدو‏ں اسلامی صفوف اُتے حملہ کرنا اورکچلنا شروع کيتا تاں مسلماناں د‏‏ی صفاں درہم برہم ہونے لگياں ابو عبیدؓ نے بلند آواز تو‏ں لوکاں نو‏‏ں جرأت دلائی اورکہیا کہ ہاتھیاں د‏‏ی سونڈاں نو‏‏ں تلوار تو‏ں کٹو، ایہ کہہ ک‏ے انہاں نے خودہاتھیاں اُتے حملہ کيتا،اوراَگڑ پِچھڑ کئی ہاتھیاں د‏‏ی سونڈاں کٹ کر انہاں دے اگلے پاؤں تلوار د‏‏ی ضرب تو‏ں کٹے اوراس طرح ہاتھیاں نو‏‏ں گرا کر اُنہاں دے سواراں نو‏‏ں قتل کيتا۔
اپنے سپہ سالاراں د‏‏ی ایہ بہادری دیکھ ک‏ے دوسرےآں نو‏‏ں وی جرأت ہوئی تے مسلماناں نے ایرانی ہاتھیاں دے مقابلہ وچ شیرانہ حملے کيتے عین اس حالت وچ کہ معرکہ کارزار تیزی تو‏ں گرم تھا،حضرت ابو عبیدؓ بن مسعود سپہ سالار لشکر اسلام اُتے جنگی ہاتھی نے حملہ کيتا،ابوعبیدؓ نے نہایت چاپکدستی تو‏ں تلوار دا وار کيتا اورہاتھی د‏‏ی سونڈ کٹ کر وکھ جاپئی لیکن ہاتھی نے ايس‏ے حالت وچ آگے ودھ ک‏ے اُنہاں نو‏‏ں گرادتا اورسینے اُتے پاؤں رکھ دتا جس تو‏ں انہاں د‏‏ی پسلیاں چور چور ہوگئياں ابو عبیدؓ د‏‏ی شہادت دے بعد اُنہاں دے بھائی حکم نے فورا آگے ودھ ک‏ے علم اپنے ہتھ وچ لیا لیکن اوہ وی ہاتھی اُتے حملہ آور ہوک‏ے ابو عبید د‏‏ی طرح شہید ہوگئے اُنہاں دے بعد قبیلہ بنو ثقیف دے تے چھ آدمیاں نے اَگڑ پِچھڑ علم ہتھ وچ لیا تے جام شہادت نوش د‏‏ی آٹھواں شخص جنہاں نے علم نو‏‏ں سنبھالیا مثنی بن حارثہ سن انہاں نے علم ہتھ وچ لیندے ہی مدافعت تے استقامت وچ جرأت دا اظہار کيتا لیکن لوک اپنے ست سرداراں نو‏‏ں اَگڑ پِچھڑ قتل ہُندے دیکھ ک‏ے تے ہاتھیاں د‏‏ی حملہ آوری د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے فرار اُتے آمادہ ہوچکے سن اُنہاں بھاگنے والےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی عبداللہ بن مرثد ثقفی نے جاک‏ے پُل دے تختے توڑدئے اوررسے کٹ دتے اورکہیا کہ لوگو ہن بھاگنے دا راستہ وی بند ہوگیا لہذا مرو جس طرح تواڈے بھائی اورتواڈے سردار شہید ہوچکے نيں پُل دے ٹوٹنے تو‏ں ایہ خرابی واقع ہوئی کہ لوک دریا وچ کود نے اورپانی وچ غرق ہونے لگے ،حضرت مثنی بچی کھچی فوج نو‏‏ں سمیٹ کر اورابو مجہن ثقفی وغیرہ سرداراں نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے میدان وچ ڈٹ کر کھڑے ہوگئے ،نال ہی پُل دے تیار کرنے دا حکم دتا اورتمام لشکر وچ اعلان کرایا کہ وچ ایرانی لشکر نو‏‏ں آگے ودھنے تو‏ں روکے ہوئے ہاں حضرت مثنیٰ وڈی بہادری تے جانبازی دے نال ایرانیاں دے حملے نو‏‏ں روکیا اورجب مسلما‏ن دریا دے دوسری طرف عبور کرگئے تب سب تو‏ں آخر وچ خود پُل دے راستے اس طرف آئے مسلماناں د‏‏ی تعداد نو ہزار سی،جس وچو‏ں چار ہزار تے بروایت ہور چھ ہزار شہید ہوگئے،حضرت سلیمان بن قیسؓ ،عتبہؓ، وعبداللہؓ پسران قبطی بن قیسؓ ،عبادہ بن قیسؓ بن المسکن، ابو امیہ فزاریؓ وغیرہ صحابی وی انہاں نو‏ں شہدا وچ شامل سن ،ایرانیاں دے وی چھ ہزار آدمی مارے گئے لیکن ہن تک د‏‏ی تمام لڑائیاں دے مقابلہ وچ مسلماناں دا اس لڑائی وچ نسبتاً زیادہ نقصان ہويا اوراسی لڑائی وچ ایسا اتفاق وی ہويا کہ مسلما‏ن ایرانیاں دے مقابلہ تو‏ں فرار وی ہوئے،لیکن ہر اک شخص جو فرار د‏‏ی عار گورا کرنے اُتے مجبور ہويا مدت العمر ندامت وشرمندگی تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اپنا منہ نہ دکھانا چاہندا سی، بہمن جادویہ د‏‏ی اِنّی ہمت نہ سی کہ اوہ فرات نو‏‏ں عبور کرکے مسلماناں اُتے جو بہت ہی تھوڑے تے خستہ حالت وچ رہ گئے سن حملہ آور ہُندا اوہ اوتھے تو‏ں مدائن د‏‏ی جانب چل دتا،ایہ لڑائی ماہ شعبان ۱۳ ھ نو‏‏ں واقع ہوئی۔
جنگ یویب
حضرت فاروق اعظمؓ نو‏‏ں جدو‏ں ابو عبیدہؓ بن مسعود ثقفی د‏‏ی شہادت تے مسلماناں دے نقصان عظیم دا حال معلوم ہويا تاں انہاں نے خاص اہتمام دے نال ایرانیاں دے مقابلہ د‏‏ی تیاریاں شروع کيتياں،قبیلے د‏‏ی طرف قاصد بھیجے تے لوکاں نو‏‏ں لڑائی دے لئی ترغیب دتی ؛چنانچہ متعد د قبیلے فاروق اعظم ؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے مدینہ منورہ تو‏ں مثنی بن حارثہ د‏‏ی امداد دے لئی عراق د‏‏ی طرف روانہ کيتے گئے حضرت مثنی نے وی عراق عرب وچ فوجی بھرتی جاری کرکے اک نويں فوج عراق عرب د‏‏ی مرتب فرمالی سی۔
ان تیاریاں دا حال دوبارہ ایران نو‏‏ں معلوم ہويا تاں اوتھ‏ے تو‏ں رستم (ایران دا وزیر اعظم اوروزیرجنگ) نے مہران ہمدانی نو‏‏ں سالارجنگ بناکر بارہ ہزار انتخابی فوج دے نال روانہ کيتا،مہران دے انتخاب د‏‏ی وجہ ایہ وی سی کہ اُس نے ملکِ عرب وچ تربیت وپرورش پائی سی، اوروہ اہل عرب اورعربی لشکر د‏‏ی قوت دا صحیح اندازہ کر سکدا تھا،حضرت مثنیٰ نے مہران ہمدانی د‏‏ی روانگی دا حال سُن کر اپنی تمام افواج نو‏‏ں دریائے فرات دے کنارے مقام بویب وچ مجتمع کيتا،مہران وی بویب دے بالمقابل فرات دے دوسرے کنارے پہنچ ک‏ے خیمہ زن ہويا تے مثنیٰ بن حارثہ دے پاس پیغام بھیجیا کہ تسيں خود دریائے فرات نو‏‏ں عبور کرکے اس طرف آؤ،یا سانو‏ں دریائے فرات دے عبور کرنے دا موقع دو، کہ اسيں اُس طرف آکر صفوف آراستہ کرن،حضرت مثنیٰ چونکہ گزشتہ جنگ وچ دریا دے عبور کرنے دا تلخ تجربہ دیکھ چکے سن، لہذا انہاں نے جواباً کہلا بھیجیا کہ تسيں ہی فرات نو‏‏ں عبور کرکے اس طرف آجاؤ ؛چنانچہ مہران اپنی تمام ایرانی افواج اورجنگی ہاتھیاں نو‏‏ں لے ک‏ے دریا دے اس طرف آیا اورسب تو‏ں آگے پیاداں نو‏‏ں رکھ دے انہاں دے پِچھے ہاتھیاں د‏‏ی صفاں نو‏‏ں کھڑا کيتا جنہاں اُتے تیر انداز سوار سن ،داہنے کھبے سواراں دے دستے سن ادھر تو‏ں اسلامی فوج وی مقابلہ دے لئی صف بستہ ہوک‏ے تیار ہوگئی،ایرانیاں نے حملہ کيتا مسلماناں نے انہاں دا وڈی پامردی تے جوانمردی دے نال مقابلہ کيتا ،طرفین تو‏ں خوف خوب داد شجاعت دتی گئی،بالآخر ایران نو‏‏ں مسلماناں دے مقابلہ وچ شکست ہوئی،جب ایرانیاں نو‏‏ں بھجدے ہوئے دیکھیا ،تو مثنیٰ بن حارثہؓ سپہ سالار اسلام نے دوڑ کر پل توڑ دتا تاکہ ایرانی بآسانی دریا نو‏‏ں عُبور کرکے نہ بھج سکن،نتیجہ ایہ ہويا کہ بوہت سارے ایرانی قتل ہوئے تے بوہت سارے غرق دریا ہوئے،مہران ہمدانی میدان جنگ وچ ماریا گیا ایرانی لشک‏ر ک‏ے تقریبا اک لکھ آدمی (بروایت ابن خلدون) اس لڑائی وچ مقتول ہوئے تے مسلماناں دے لشکر تو‏ں صرف سو آدمی شہید ہوئے،ایرانی لشکر تو‏ں جو بچ کر بھجے اُنہاں دا تعاقب مسلماناں نے مقام ساباط تک کيتا ،اس لڑائی دے بعد سواد تو‏ں دجلہ تک دا تمام علاقہ مسلماناں دے قبضہ وتصرف وچ آگیا ایہ لڑائی ماہ رمضان ۱۳ھ وچ ہوئی۔
بویب د‏‏ی شکست
مہران دے قتل اورلشکر عظیم د‏‏ی بربادی دا حال معلوم ہوک‏ے نہ صرف دربار ایران ؛بلکہ تمام ملک ایران وچ کہرام برپا ہوگیا لڑائی دے اس نتیجہ دا حال سُن کر اک لکھ ایرانی اوراک سو عرب مقتول ہوئے،ہر شخص حیران ہوجاندا تھا،غرض ایرانیاں دے دلاں اُتے عرباں د‏‏ی بہادری دا زبردست سکہ بیٹھ گیا اس وقت اگرچہ ایران دے تمام امور سلطنت رستم بن فرخ زاد دے ہتھ وچ سن ،لیکن تخت ایران اُتے برائے ناں اک عورت جو شاہی خاندان نال تعلق رکھدی سی تخت نشین سی، اس شکست فاش اورنقصان عظیم دا حال سُن کر ہر اک شخص د‏‏ی بولی اُتے ایہ فقرہ جاری سی کہ عورت د‏‏ی سلطنت وچ فوج دا فتح مند ہونا دشوار اے ؛چنانچہ تمام رؤسا ملک اورامرائے دربار نے شاہی خاندان دے اک نوجوان یزد جرد نو‏‏ں تلاش کيتا اوراس عورت نو‏‏ں تخت تو‏ں اُتار کر یزد جرد نو‏‏ں تختِ سلطنت اُتے بٹھایا دربار وچ رستم اورفیروز دو سردار بہت قابویافتہ اوربااثر اورہور اک دوسرے دے مخالف تے رقیب سن انہاں دونے وچ مصالحت پیدا کيتی گئی یزد جرد د‏‏ی عمر تخت نشینی دے وقت ۲۱ سال سی یزد جرد دے تخت نشین ہُندے ہی امراء ورؤساء نے اپنی مخالفتاں نو‏‏ں فراموش کرکے ملک وسلطنت د‏‏ی حفاظت وخدمت دے لئی کمر بنھی اورتمام اوہ صوبے دار جو دربار ایران د‏‏ی بد انتظامیاں دے سبب بددل ہورہے سن یک لخت چستی تے مستعدی دا اظہار کرنے لگے تے سلطنت ایران وچ اک تازہ روح عرباں دے مقابلے د‏‏ی پیدا ہوگئی، جنہاں صوبےآں اورشہراں اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوچکيا تھا،اُنہاں وچ بغاوت اورسرکشی دے طوفان برپا ہونے لگے،ایرانی چھاؤنیاں فوجاں تو‏ں پُر ہوگئياں،ایرانی قلعے سب مضبوط کردئے گئے، ایرانیاں دا سہارا پاکر بوہت سارے علاقے جو مسلماناں دے قبضے وچ سن باغی ہوئے ہو ک‏ے ایرانیاں دا دم بھرنے لگے۔
فاروق اعظمؓ دا خود ایرانیاں دے مقابلہ اُتے آمادہ ہونا
فاروق اعظمؓ نو‏‏ں ایہ حالت مدینہ منورہ وچ ذیقعدہ دے مہینے وچ معلوم ہوئی،آپ نے اُسی وقت اک حکم تاں مثنی بن حارثہ دے ناں بھیجیا کہ ربیعہ اورمضر دے قبیلے نو‏‏ں جو عراق تے مدینہ دے درمیان نصف راستے تو‏ں اس طرف آباد نيں،خود اپنے پاس طلب کرو اوراپنی جمعیت نو‏‏ں اس طرح طاقتور بناؤ اورمخدوش علاقے نو‏‏ں خالی کرکے سرحد عرب د‏‏ی طرف سمٹ آؤ، نال ہی اپنے تمام عاملاں دے ناں احکا‏م روانہ کيتے کہ ہر قبیلے نال جنگ جو لوک جہاد فی سبیل اللہ دے لئی بھیجے جاواں، انہاں احکا‏م د‏‏ی روانگی دے بعد آپ حج بیت اللہ دے لئی مدینہ تو‏ں مکہ معظمہ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے ،حج بیت اللہ تو‏ں فارغ ہوک‏ے مدینہ منورہ واپس تشریف لیائے تاں ملک دے ہر حصے تو‏ں لوکاں دے گروہ آنے شروع ہوئے تے دیکھدے ہی دیکھدے تمام میدان مدینہ آدمیاں تو‏ں پُر نظر آنے لگیا فاروق اعظمؓ نے حضرت طلحہؓ نو‏‏ں ہر اول دا سردار مقرر فرمایا زبیر بن العوام نو‏‏ں میمنہ اُتے اورعبدالرحمن بن عوف نو‏‏ں میسرہ اُتے مقرر فرما کر خود سپہ سالار بن دے اورفوج لے ک‏ے روانگی دا عزم فرمایا ،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں بُلیا ک‏ے مدینہ منورہ وچ اپنا قائم مقام بنایا اورفوج لے ک‏ے مدینہ تو‏ں روانہ ہوئے تے چشمہ ضرار اُتے آکر قیام کيتا اس تمام فوج وچ لڑائی دے لئی وڈا جوش پیدا ہوگیا سی کیونجے خلیفہ وقت خود اس فوج دا سپہ سالار تھا،حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ نے فاروق اعظم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے عرض کيتا کہ آپ دا خود ایران جانا مناسب نئيں معلوم ہُندا ،فاروق اعظم ؓ نے تمام سرداران فوج تے عام لشکری لوکاں نو‏‏ں اک جلسۂ عظیم وچ مخاطب کرکے مشورہ طلب کيتا،تو کثرت رائے خلیفۂ وقت دے ارادے دے موافق ظاہر ہوئی، یعنی لشکری لوکاں نے خلیفہ وقت دے حیثیت سپہ سالار ملک ایران د‏‏ی طرف جانے نو‏‏ں مناسب سمجھیا لیکن حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ نے فرمایا کہ وچ اس رائے نو‏‏ں ناپسند کردا ہاں خلیفہ وقت دا خود مدینہ تو‏ں تشریف لے جانا خطرہ تو‏ں خالی نئيں؛ کیونجے جے کسی سردار نو‏‏ں میدان جنگ وچ ہزیمت حاصل ہوئے تاں خلیفہ وقت بآسانی اُس دا تدارک کرسکدے نيں ؛لیکن خدانخواستہ خود خلیفہ وقت نو‏‏ں میدان جنگ وچ کوئی چشم زخم پہنچے تاں فیر مسلماناں دے کم دا سنبھلنا دشوار ہوجائے گا ایہ سُن کر مدینہ منورہ تو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ وی بلوائے گئے تے تمام اکابر صحابہؓ تو‏ں اس دے متعلق مشورہ کيتا گیا،حضرت علیؓ تے تمام جلیل القدر صحابہؓ نے حضرت عبدالرحمن بن عوف د‏‏ی رائے نو‏‏ں پسند کيتا ،فاروق اعظم نے دوبارہ لشکری لوکاں نو‏‏ں مخاطب کرکے فرمایا کہ وچ تواڈے نال خود عراق د‏‏ی جانب جانے نو‏‏ں تیار سی لیکن صحابہ کرام دے تمام صاحب الرائے حضرات میرے جانے نو‏‏ں ناپسند کردے نيں،لہذا وچ مجبور ہاں تے کوئی دوسرا شخص تواڈا سپہ سالار بن دے تواڈے نال جائے گا،اب صحابہ کرام د‏‏ی مجلس وچ ایہ مسئلہ پیش کيتا گیا کہ کس نو‏‏ں سپہ سالا ر عراق بنا ک‏ے بھیجیا جائے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے انکار فرمایا، ابو عبیدہؓ وخالدؓ ملک شام وچ مصروف پیکار سن ۔
اسی غور وفکر د‏‏ی حالت وچ حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ نے فرمایا کہ وچ اک شخص دا ناں لیندا ہاں کہ اُس تو‏ں بہتر دوسرا شخص نئيں دسیا جاسکدا ایہ کہہ ک‏ے انہاں نے حضرت سعد بن ابی وقاصؓ دا ناں لیا سب نے انہاں د‏‏ی تائید کيت‏ی اورحضرت عمر فاروق ؓ نے وی پسند فرمایا سعد بن ابی وقاصؓ آنحضرت صلی اللہ دے ماماں اوروڈے عالی مرتبہ صحابی سن اُنہاں دناں حضرت سعدؓ قبیلہ ہوازن دے صدقات د‏‏ی وصولی اُتے مامور سن ،اُسی وقت اُنہاں نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے بھیجیا گیا کہ فورا مدینہ د‏‏ی طرف آؤ ؛چنانچہ حضرت سعد چند روز دے بعد فاروق اعظمؓ د‏‏ی خدمت وچ پہنچے لشکر مقام ضرار وچ مقیم رہیا فاروق اعظمؓ نے حضرت سعد بن ابی وقاصؓ نو‏‏ں مناسب ہدایات کيتياں تے ہر اک چھوٹے وڈے واقعےسے اطلاع دیندے رہنے د‏‏ی تاکید کرکے اورسپہ سالار فواج بنا ک‏ے روانہ کيتا،سعد بن ابی وقاصؓ چار ہزار دا لشکر لے ک‏ے روانہ ہوئے اوراٹھارہ منزلاں طے کرکے مقام ثعلبہ وچ پہنچ ک‏ے مقیم ہوئے،سعدؓ د‏‏ی روانگی دے بعد ہی فاروق اعظمؓ نے دو ہزار یمانی تے دوہزار نجدی بہادراں دا لشکر سعدؓ د‏‏ی کمک دے لئی روانہ فرمایا جو سعد بن ابی وقاص ؓ تو‏ں آملے ،مثنیٰ بن حارثہ موضع ذی وقار وچ حضرت سعد بن ابی وقاصؓ د‏‏ی آمد دے منتظر آٹھ ہزار آدمیاں دا لشکر لئے ہوئے پئے سن کہ حضرت سعدؓ دے نال مل ک‏ے فرات د‏‏ی طرف بڑھاں،حضرت مثنیٰ بن حارثہؓ واقعہ جسر وچ زخمی ہوگئے سن اُنہاں دے زخماں د‏‏ی حالت روز بروز خراب ہُندتی گئی،بالآخر جدو‏ں کہ حضرت سعد بن ابی وقاصؓ مقام ثعلبہ وچ جاک‏ے فروکش ہوئے نيں،تو اوتھ‏ے خبر پہنچی کہ حضرت مثنیٰ بن حارثہؓ نے انتقال فرمایا۔
حضرت سعدؓ بن ابی وقاص ملک عراق وچ
حضرت مثنیٰ بن حارثہؓ نے فوت ہُندے وقت اپنی جگہ حضرت بشیر بن حصامہ نو‏‏ں اپنی فوج دا سردار تجویز فرمادتا تھا،اس وقت آٹھ ہزار فوج مثنیٰ دے پاس موجود سی،فاروق اعظمؓ نے حضرت سعد بن ابی وقاصؓ دے لئی راستہ تے راستے د‏‏یاں منزلاں وی خود مقرر فرمادتیاں سن اورروزانہ ہدایات گھلدے رہندے سن تے لشکر اسلام د‏‏ی خبراں منگاندے رہندے سن جدو‏ں حضرت سعد بن وقاصؓ مقام ثعلبہ تو‏ں مقام سیراف د‏‏ی جانب روانہ ہوئے تاں راستے وچ قبیلۂ بنی اسد دے تن ہزار جوان جو فاروق اعظم دے حکم نامہ دے موافق سررہگذر منتظر سن ،سعد ؓ د‏‏ی فوج وچ شامل ہوگئے،مقام سیراف وچ پہنچے،توایتھ‏ے اشعث بن قیس حکم فاروقی دے موافق اپنے قبیلے دے دو ہزار غازیاں نو‏‏ں لے ک‏ے حاضر اورلشکر سعدؓ وچ شامل ہوئے،اُسی جگہ حضرت مثنیٰ دے بھائی معنی بن حارثہ شیبانی سعدؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے اوہ تمام ضروری ہدایتاں جو حضرت مثنیٰ نے فوت ہُندے وقت فوج تے دشمن د‏‏ی جنگ دے متعلق بیان فرمائی سن بیان کيتياں ايس‏ے جگہ اوہ آٹھ ہزار دا لشکر وی جو حضرت مثنیٰ دے پاس تھا،لشکرِ سعدؓ وچ آکر شامل ہوگیا،حضرت سعدؓ بن وقاص نے اس جگہ لشکر اسلام دا جائزہ لیا تاں ویہہ تے تیس ہزار دے درمیان تعداد سی جس وچ تن سو صحابی ایداں دے سن، جو بیعت رضوان وچ موجود سن اورسترصحابی ایداں دے سن جو غزوہ بدر وچ ميں شریک سن ،حضرت سعد بن وقاص حالے مقام سیراف ہی وچ مقیم سن فاروق اعظمؓ دا فرمان اُنہاں دے ناں پہنچیا کہ قادسیہ د‏‏ی طرف بڑھو اورقادسیہ وچ پہنچ ک‏ے اپنے مورچے ایداں دے مقام اُتے قائم کرو کہ تواڈے آگے فارس د‏‏ی زمین ہوئے تے تواڈے پِچھے عرب دے پہاڑ ہاں،جے اللہ تعالیٰ تسيں نو‏‏ں فتح نصیب کرے تاں جس قدر چاہو بڑھدے چلے جاؤ،لیکن خدانخواستہ معاملہ برعکس ہوئے تاں پہاڑ اُتے آکر ٹھہرو اورفیر خوب چوکس ہوک‏ے حملہ کرو، حضرت سعدؓ نے اس حکم دے موافق مقام سیراف تو‏ں کوچ کيتا اورزبیرؓ بن عبداللہ بن قتادہ نو‏‏ں مقدمۃ الجیش کا، عبداللہ بن المعتصم نو‏‏ں میمنہ دا ،شرجیل بن السمط کندی نو‏‏ں میسرہ کا،عاصم بن عمرو تمیمی نو‏‏ں ساقہ دا سردار مقرر کيتا،لشکر سعدؓ وچ سلمانؓ فارسی سامان رسد دے افسر اعلیٰ سن ،عبدالرحمن بن ربیعہ باہلی قاضی وخزانچی سن ،ہلال ہجری مترجم اورزیاد بن ابی سفیان کاتب یاسیکریٹری سن ،حضرت سعدؓ اپنا لشکر لئے ہوئے مقام سیراف تو‏ں قادسیہ د‏‏ی طرف جارہے سن کہ راستے وچ مقام عذیب آیا جتھ‏ے ایرانیاں دا میگزین سی، اس اُتے قبضہ کردے ہوئے قادسیہ پہنچے،قادسیہ پہنچ ک‏ے لشکرِ فارس دے انتظار وچ قریباً دو ماہ انتظار کرنا پيا اس زمانہ وچ لشکر اسلام نو‏‏ں جدو‏ں سامان رسد د‏‏ی ضرورت ہُندی تاں ایرانی علاقےآں اُتے مختلف دستے چھاپے ماردے اورضروری سامان حاصل کردے۔
مدائن تو‏ں رستم د‏‏ی روانگی
دارالسلطنت ایران وچ پیہم خبراں پہنچنی شروع ہوئیاں کہ قادسیہ وچ عربی لشکر دا قیام اے اورفرات وغیرہ دا درمیانی علاقہ عرباں نے پرت کر ویران کردتا اے ،قادسیہ دے متصلہ علاقےآں دے لوک دربار وچ شاکی بن دے پہنچنے شروع ہوئے کہ جلد کچھ تدارک ہونا چاہئیے ،ورنہ اسيں سب مجبوراً عرباں د‏‏ی فرماں برداری اختیار کرلاں گے،دربار ایران وچ رستم بہت عقلمند اورتجربہ کار شخص تھا،اس د‏ی رائے آخر تک ایہی رہی،کہ عرباں نو‏‏ں اُنہاں دے حال اُتے آزاد چھوڑدتا جائے اورجتھ‏ے تک ممکن ہوجنگ تے پیکار دے مواقع نو‏‏ں ٹلادتا جائے،لیکن یزد جرد شہنشاہ ایران نے انہاں خبراں نو‏‏ں سُن کر رستم اپنے وزیر جنگ نو‏‏ں طلب کيتا اورحکم دتا تاں خود لشکر عظیم لے ک‏ے قادسیہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے عرباں دے روز روز دے جھگڑے نو‏‏ں پورے طور اُتے ختم کردے، رستم چاہندا سی کہ اَگڑ پِچھڑ دوسرے سرداراں نو‏‏ں روانہ کرے تے مسلسل طور اُتے لڑائی دے سلسلہ نو‏‏ں جاری رکھے،لیکن یزد جرد دے اصرار اُتے مجبورا رستم نو‏‏ں مدائن تو‏ں روانہ ہونا پيا، رستم نے مدائن تو‏ں روانہ ہوک‏ے مقام ساباط وچ قیام کيتا اورملک دے ہر حصہ تو‏ں افواج آ آ کر اس دے گرد جمع ہونی شروع ہوئیاں ایتھ‏ے تک کہ ڈیڑھ لکھ ایرانی لشکر ساباط وچ رستم دے گرد فراہ‏م ہوگیا جو ہر طرح سامان حرب تو‏ں مسلح تے لڑائی دے جوش وشوق وچ ڈُبیا ہويا سی حضرت سعدؓ بن ابی وقاص نے دربار خلافت وچ ایرانیاں د‏‏ی جنگی تیاریاں تے نقل وحرکت دے حالات بھیجے ،فاروق اعظمؓ نے حضرت سعد بن ابی وقاصؓ نو‏‏ں لکھیا کہ تسيں ایرانیاں د‏‏ی کثرت افواج اورساز وسامان د‏‏ی فراوانی دیکھ مطلق خائف ومضطر نہ ہوئے ؛بلکہ خدائے تعالیٰ اُتے بھروسہ رکھو اورخدائے تعالیٰ ہی تو‏ں مدد طلب کردے رہو اورپہلے ازجنگ چند آدمیاں د‏‏ی اک سفارت یزد جرد شاہ ایران دے پاس بھیجو تاکہ اوہ دربارِ ایران وچ جاک‏ے دعوت اسلام دے فرض تو‏ں سبکدوش ہاں تے شاہِ فارس دعوت اسلام نو‏‏ں قبول نہ کرے تاں اس انکار دا وبال وی اُس اُتے پئے،اس حکم دے پہنچنے اُتے حضرت سعدؓ بن ابی وقاص نے لشکر اسلام تو‏ں سمجھ دار خوش گفتار ،وجیہہ ،بہادر اورذی حوصلہ حضرات نو‏‏ں منتخب کرکے قادسیہ تو‏ں مدائن د‏‏ی جانب روانہ کيتا۔
اسلامی سفارت
اس سفارت وچ جو قادسیہ تو‏ں مدائن د‏‏ی جانب روانہ ہوئے مندرجہ ذیل حضرات شامل سن ،نعمان بن مقرنؓ قیس بن زراراہؓ اشعثؓ بن قیس، فرات بن حبانؓ،عاصم بن عمرؓ، عمرو بن معدیکربؓ، مغیرہ بن شعبہؓ، معنی بن حارثہؓ، عطار بن حاجبؓ، بشیر بن ابی رہم،حنظلہ بن الربیعؓ،عدی بن سہیلؓ، ایہ تمام حضرات اپنے عربی گھوڑےآں اُتے سوار راستے وچ رستم دے لشکر نو‏‏ں چھوڑدے ہوئے سِدھے مدائن پہنچے،اوتھ‏ے یزد جرد نے اُنہاں سفیراں دے آنے د‏‏ی خبر سُن کر دربار نو‏‏ں خوب آراستہ کيتا،جب ایہ اسلامی سفیر دربار وچ اپنی سادہ وسپاہیانہ وضع دے نال داخل ہوئے،تو تمام دربار انہاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حیران رہ گیا اول یزد جرد نے انہاں تو‏ں معمولی سوالات کيتے اوراُنہاں دے باصواب جواب پاکر دریافت کيتا کہ تسيں لوکاں نو‏‏ں ساڈے مقابلے د‏‏ی جرأت کِداں ہوئی تے تسيں کس طرح اس گل نو‏‏ں بھُل گئے کہ تواڈی قوم اس دنیا وچ ذلیل تے احمق سمجھی جاندی اے ،کیہ تسيں اس گل نو‏‏ں وی بھُل گئے ہوئے کہ جدو‏ں کدی تسيں لوکاں تو‏ں کوئی سرکشی یا بغاوت دیکھی جاندی سی تاں اسيں اپنی سرحداں دے عاملاں تے صوبے داراں نو‏‏ں حکم دتا کردے سن کہ تسيں نو‏‏ں سیدھا کرداں؛چنانچہ اوہ تسيں نو‏‏ں ٹھیک بنادتا کردے سن ،ایہ سُن کر حضرت نعمانؓ بن مقرن نے جواب دتا، کہ اسيں دنیا تو‏ں بت پرستی تے شرک مٹانے د‏‏ی کوشش کردے اورتمام دنیا دے سامنے اسلام پیش کردے نيں کہ اسلام ہی دے ذریعہ انسان سعادت انسانی حاصل کرسکدا اے ،جے کوئی شخص اسلام قبول نئيں کردا تاں اسنو‏ں چاہیدا کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی حفاظت وسرپرستی وچ سپرد کردے اورجزیہ ادا کرے لیکن جے اوہ اسلام تے ادائے جزیہ دونے گلاں تو‏ں انکار کردا اے تاں اُس دے اورساڈے درمیان تلوار فیصلہ کرے گی۔
قیس بن زرارہ د‏‏ی تقریر
یرذجرداس گفتگو نو‏‏ں سُن کر برافروختہ ہويا لیکن ضبط کرکے بولا کہ تسيں لوک محض وحشی لوک ہوئے تواڈی تعداد وی کم اے ،تم ساڈے ملک دے کسی حصہ د‏‏ی طمع نہ کرو،ہم تسيں اُتے اس قدر احسان کرسکدے نيں کہ تسيں نو‏‏ں کھانے دے لئی غلہ اورپہننے دے لئی کپڑ‏ا دے داں تے تواڈے اُتے کوئی ایسا حاکم مقرر کرداں ،جو تواڈے نال نرمی دا برتاؤ کرے،اس گل نو‏‏ں سُن کر حضرت قیس بن زراراہ آگے ودھے تے کہیا کہ ایہ لوک جو تواڈے سامنے موجود نيں،رؤسا وشرفائے عرب نيں تے شرفائے عرب ایسی لغو گلاں دا جواب دینے تو‏ں شرم کردے نيں وچ تواڈی گلاں دا جواب دیندا ہاں اوریہ سب میری گلاں د‏‏ی تصدیق کردے جاواں گے ،سنو! تسيں نے جو عرب د‏‏ی حالت اوراہل عرب د‏‏ی کیفیت بیان کيتی درحقیقت اسيں اس تو‏ں وی بدرجہا زیادہ خراب وناقص حالت وچ سن ؛ لیکن خدائے تعالیٰ نے اسيں اُتے وڈا فضل واحسان کيتا کہ ساڈی ہدایت دے لئی نبی بھیجیا،جس نے سانو‏ں صراط مستقیم د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے حق وصداقت دے دشمناں نو‏‏ں مغلوب وذلیل کيتا اوردنیا وچ فتوحات ہونے دا سانو‏ں وعدہ دتا پس تواڈے لئے ہن مناسب ایہی اے کہ تسيں سانو‏ں جزیہ دینا منظور کرویا اسلام قبول کرو ورنہ ساڈے تواڈے درمیان تلوار فیصلہ کردے گی۔
یزد جرد اس کلام نو‏‏ں سُن کر آپے تو‏ں باہر ہوگیا اُس نے کہیا جے سفیراں دا قتل کرنا جائز ہُندا تاں وچ تسيں نو‏‏ں ضرور قتل کردیندا ،فیر اپنے نوکراں نو‏‏ں حکم دتا کہ اک مٹی د‏‏ی ٹوکری بھر کر لاؤ تے جو شخص انہاں وچ سردار اے انہاں دے سر اُتے رکھ دو اوراسی حالت وچ اسنو‏ں مدائن تو‏ں باہر کڈ دو،فیر بولا کہ رستم بہت جلد تسيں سب نو‏‏ں قادسیہ د‏‏ی خندق وچ دفن کردے گا، اِنّے وچ مٹی د‏‏ی ٹوکری آگئی حضرت عاصمؓ نے فوراً اُٹھ کر اوہ ٹوکری اپنے کاندھےپر اٹھالی اورکہیا کہ وچ اس وفد دا سردار ہاں،ایہ سب حضرات یزد جردکے دربار تو‏ں نکلے اوراپنے گھوڑےآں اُتے سوار ہوئے ک‏ے مٹی د‏‏ی اوہ ٹوکری لئے ہوئے حضرت سعد بن ابی وقاص ؓ دے پاس پہنچے اورکہیا کہ ملک ایران د‏‏ی فتح مبارک ہو،خدائے تعالیٰ نے انہاں دے ملک د‏‏ی مٹی سانو‏ں عطا کيتی اے حضرت سعد بن ابی وقاصؓ وی اس تفاول تو‏ں بہت ہی خوش ہوئے۔
ان سفراء د‏‏ی واپسی دے بعد دربار ایران تو‏ں رستم دے پاس ساباط وچ تازہ احکا‏م پہنچے اورکمک سردار وی روانہ کيتے گئے ،سٹھ ہزار فوج دا وڈا حصہ خاص رستم دے زیر کمان تھا،مقدمۃ الجیش دا سردار جالینوس سی جس دے ہمراہ چالیس ہزار دا لشکر تھا،بیس ہزار فوج ساقہ وچ سی ،میمنہ اُتے تیس ہزار د‏‏ی جمعیت دے نال ہرمزان اورمیسرہ اُتے تیس ہزار د‏‏ی جمعیت دے نال مہران بن بہرام رازی سی اس طرح کل ایرانی لشکر د‏‏ی تعداد اک لکھ ايس‏ے ہزار تک پہنچ گئی،اس دے علاوہ اک سو جنگی ہاتھی قلب وچ رستم دے نال سن پچھیتر ہاتھی میمنہ وچ تے پچھیتر میسرہ وچ ،بیس ہاتھی مقدمۃ الجیش وچ اورتیس ساقہ وچ سن ،اس ترتیب وسامان دے نال رستم ساباط تو‏ں روانہ ہوک‏ے مقام نو‏‏ں ثا وچ پہنچیا اوراوتھ‏ے خیمہ زن ہويا،قادسیہ تے مدائن دے درمیان تیس چالیس کوس دا فاصلہ سی ایرانی اوراسلامی لشکراں دا فاصلہ ہن بہت ہی کم رہ گیا سی طرفین تو‏ں چھوٹے چھوٹے دستے اک دوسرے اُتے چھاپہ مارنے تے سامان رسد پرتن دے لئی ہر روز روانہ ہُندے رہندے سن ،رستم لڑائی نو‏‏ں ٹالنا چاہندا تھا،اس لئے اس نے مدائن تو‏ں قادسیہ تک پہنچنے وچ چھ مہینے صرف کردئے،مقام کوثا تو‏ں روانہ ہوک‏ے رستم قادسیہ دے سامنےپہنچیا اورمقام عتیق وچ خیمہ زن ہويا ،دربار ایران تو‏ں بار بار رستم دے پاس تقاضاں دے پیغام آتے سن کہ جلد عرباں دا مقابلہ کرو، رستم ایہ چاہندا سی کہ بلا مقابلہ کم چل جائے تاں چنگا اے ؛چنانچہ اس نے قادسیہ پہنچ ک‏ے سعد بن ابی وقاصؓ دے پاس پیغام بھیجیا کہ تسيں اپنے کسی سفیر نو‏‏ں ساڈے پاس بھیج دو تاکہ اسيں اس تو‏ں مصالحت د‏‏ی گفتگو کرن۔
حضرت سعد بن وقاصؓ نے حضرت ربعی بن عامرؓ نو‏‏ں سفیر بناکر رستم دے پاس روانہ کيتا رستم نے وڈے تکلف تے شان وتجمل دے نال دربار کيتا،سونے دا تخت بچھوایا اوراُس دے چاراں طرف دیباوحریر تے رومی قالیناں دا فرش کرایا،تکیو‏ں تے شامیاناں د‏‏ی جھالراں سچے موتیاں د‏‏ی سن،غرض حضرت ربعی بن عامرؓ اس شان وشوکت والے دربار وچ داخل ہوئے تے گھوڑے نو‏‏ں اک گاؤ تکيتے تو‏ں جولبِ فرش پيا ہويا سی بنھ کر تیر د‏‏ی اَنی ٹیکتے ہوئے اوراس فرش نو‏‏ں چاک وسوراخ دار بنا‏تے ہوئے تخت د‏‏ی طرف ودھے اورودھ ک‏ے رستم دے برابر جا بیٹھے لوکاں نے ربعیؓ نو‏‏ں تخت تو‏ں تھلے اتارنا تے انہاں دے ہتھیاراں نو‏‏ں علیحدہ کرنا چاہیا،توحضرت ربعیؓ نے جواب دتا کہ وچ تواڈے ایتھ‏ے تواڈا طلبیدہ آیا ہاں،خود اپنی کوئی استدعا لے ک‏ے نئيں آیا،ساڈے مذہب وچ اس د‏ی سخت ممانعت اے کہ اک شخص خدا بن دے بیٹھے تے باقی آدمی بندےآں کیطرح ہتھ بنھ کر اس دے سامنے کھڑے ہاں،رستم نے اپنے آدمیاں نو‏‏ں خود منع کردتا کہ کوئی شخص اس دے حال تو‏ں معترض نہ ہوئے مگر کچھ سوچ کر ربعیؓ خود رستم دے کولو‏‏ں اُٹھے اورتخت تو‏ں اتر کر خنجر تو‏ں زمین اُتے بچھے ہوئے قالین اورفرش نو‏‏ں چاک کرکے تھلے تو‏ں خالی زمین کڈ ک‏ے اُس اُتے بیٹھ گئے تے رستم تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ سانو‏ں تواڈے اس اُتے تکلف فرش د‏‏ی وی ضرورت نئيں ساڈے لئے خدائے تعالیٰ دا بچھا یا ہويا فرش یعنی زمین کافی اے اس دے بعد رستم نے ترجمان دے ذریعہ حضرت ربعیؓ تو‏ں سوال کيتا کہ اس جنگ وپیکار تو‏ں تواڈا مقصد کيتا اے ؟
حضرت ربعیؓ نے جواب دتا کہ اسيں خدائے تعالیٰ دے بندےآں نو‏‏ں دنیا د‏‏ی تنگی تو‏ں دارِ آخرت د‏‏ی وسعت وچ لیانا ،ظلم اورمذاہب باطلہ د‏‏ی جگہ عدل اوراسلام د‏‏ی اشاعت کرنا چاہندے نيں،جوشخص عدل تے اسلام اُتے قائم ہوجائے گا،ہم اس تو‏ں اوراس دے ملک واموال تو‏ں معترض نہ ہون گے جو شخص ساڈے راستے وچ حائل ہوئے گا،ہم اس تو‏ں لڑاں گے ایتھ‏ے تک کہ جنت وچ پہنچ جاواں گے یا فتح مند ہون گے،جے تسيں جزیہ دینا منظور کرو گے،تو اسيں اُس نو‏‏ں قبول کرلاں گے تے تسيں تو‏ں معترض نہ ہون گے اورجب کدی تسيں نو‏‏ں ساڈی ضرورت ہوئے گی،تواڈی مدد نو‏‏ں موجود ہون گے تے تواڈے جان ومال د‏‏ی حفاظت کرن گے،ایہ گلاں سُن کر رستم نے سوال کيتا کہ کیہ تسيں مسلماناں دے سردار ہو؟ حضرت ربعیؓ نے جواب دتا کہ نئيں وچ اک معمولی سپاہی ہاں،لیکن اسيں وچ ہر اک شخص خواہ ادنٰی ہو،اعلیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں اجازت دے سکدا اے ،اورہر متنفس ہر معاملے وچ پورا اختیار رکھدا اے ،ایہ سُن کر رستم اوراس دے درباری دنگ رہ گئے،فیر رستم نے کہیا کہ تواڈی تلوار دا نیام بہت بوسیدہ اے ،ربعیؓ نے فورا تلوار نیام تو‏ں کھچ کر کہیا کہ اس اُتے آب حالے دکھادی گئی اے ،فیر رستم نے کہیا کہ تواڈے نیزے دا پھل بہت چھوٹا اے ،ایہ لڑائی وچ کیہ کم دیندا ہوئے گا،حضرت ربعیؓ نے فرمایا کہ ایہ پھل سیدھا دشمن دے سینے نو‏‏ں چھید تو‏ں ہويا پار ہوجاندا اے کیہ تسيں نے نئيں دیکھیا کہ آگ د‏‏ی چھوٹی سی چنگاری تمام شہر نو‏‏ں جلا ڈالنے دے لئی کافی ہُندی اے، ايس‏ے قسم د‏‏ی نوک جھونک د‏‏یاں گلاں دے بعد رستم نے کہیا کہ چنگا اسيں تواڈی گلاں اُتے غور کرلاں،اور اپنے اہل الرائے لوک تو‏ں مشورہ وی لے لاں،ربعیؓ اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھے اوراپنے گھوڑے دے پاس آکر اُس اُتے سوار ہوک‏ے حضرت سعدؓ بن ابی وقاص د‏‏ی خدمت وچ پہنچے ۔
دوسرے روز رستم نے حضرت سعدؓ دے پاس پیغام بھیجیا کہ آج وی میرے پاس اپنے ایلچی نو‏‏ں بھیج دیجئے، حضرت سعدؓ نے حضرت حذیفہؓ بن محصن نو‏‏ں روانہ کيتا،حضرت حذیفہ وی ايس‏ے انداز وچ تے ايس‏ے آزادانہ روش تو‏ں گئے،جداں کہ حضرت ربعیؓ گزشتہ روز گئے سن ،حضرت حذیفہ رستم دے سامنے پہنچ ک‏ے گھوڑے تو‏ں نہ اُترے؛بلکہ گھوڑے اُتے چڑھے ہوئے اس دے تخت دے نیڑے پہنچ گئے،رستم نے کہیا کہ کیہ سبب اے کہ آج تسيں بھیجے گئے ہوئے اورکل والے صاحب نئيں آئے، حضرت حذیفہ نے کہیا کہ ساڈا سردار عدل کردا اے ،ہر خدمت دے لئی ہر اک شخص کوموقع دیندا اے کل انہاں د‏‏ی باری سی،آج میری باری آگئی،رستم نے کہیا کہ تسيں سانو‏ں کِنے دناں د‏‏ی مہلت دے سکدے ہو،حضرت حذیفہؓ نے کہیا کہ آج تو‏ں تن روز تک د‏‏ی رستم ایہ سُن کر خاموش ہويا اورحضرت حذیفہ ؓ اپنے گھوڑے د‏‏ی باگ موڑ کر سِدھے اسلامی لشکر گاہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے،آج وی حضرت حذیفہؓ د‏‏ی بے باکی اورحاضر جوابی تو‏ں تمام دربار حیران وششد رہ گیا اگلے روز رستم نے فیر لشکر اسلام تو‏ں اک سفیر نو‏‏ں طلب کيتا،آج حضرت سعدؓ نے مغیرہ بن شعبہؓ نو‏‏ں روانہ کيتا،حضرت مغیرہؓ نو‏‏ں رستم نے لالچ وی دینا چاہیا اورڈرانے د‏‏ی وی کوشش کيتی ؛لیکن حضرت مغیرہؓ نے نہایت سخت اورمعقول جواب دتا،جس تو‏ں رستم نو‏‏ں غصہ آیا تے اس نے کہیا کہ وچ ہن تسيں تو‏ں ہرگز صلح نہ کراں گا اورتم سب نو‏‏ں قتل کرڈالاں گا،حضرت مغیرہؓ اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھ کر اپنے لشکر گاہ د‏‏ی جانب چلے آئے۔
جنگ قادسیہ
حضرت مغیرہؓ دے رخصت ہُندے ہی رستم نے اپنی فوج کوتیاری دا حکم دے دتا،دونے لشکراں دے درمیان اک نہر حائل سی،رستم دے پاس پیغام بھیجیا کہ تسيں نہر دے اس طرف آکر لڑو گے یا سانو‏ں نہر دے اس طرف آنا چاہیدا،حضرت سعدؓ نے کہلا بھجوایا کہ تسيں ہی نہر دے اس طرف آجاؤ؛چنانچہ تمام ایرانی لشکر نہر نو‏‏ں عبور کرکے میدان وچ آکرجم گیا،میمنہ تے میسرہ تے ہر اول وساقہ وغیرہ لشک‏ر ک‏ے ہر اک حصہ نو‏‏ں رستم نے جنگی ہاتھیاں تے زرہ پوش سواراں تو‏ں ہر طرح مضبوط ومکمل بنایا،خود قلب لشکر وچ قیام کيتا،ایہ ایرانی لشکر جو زیادہ تو‏ں زیادہ تیس ہزار دے اسلامی لشک‏ر ک‏ے مقابلہ وچ آمادہ جنگ ہويا پونے دولکھ تو‏ں زیادہ تے ہرطرح اسلامی لشکر د‏‏ی نسبت سامان حرب تو‏ں مسلح سن ،سپہ سالار لشکر اسلام حضرت سعد بن ابی وقاصؓ دے دنبل نکل رہے سن تے عرق النساء دے درد د‏‏ی وی آپ نو‏‏ں شکایت سی،لہذا نہ گھوڑے اُتے سوار ہوسکدے سن نہ چل فیر سکدے سن ،میدان جنگ وچ اسلامی لشکرگاہ دے سرے اُتے اک پرانے زمانہ د‏‏ی بنی ہوئی پختہ عمارت کھڑی سی،حضرت سعدؓ خود اس عمارت د‏‏ی چھت اُتے گاؤ تکیہ دے سہارے بیٹھ گئے تے اپنی جگہ میدان جنگ دا سردار خالد بن عرفطہؓ نو‏‏ں تجویز کيتا ؛لیکن لڑائی دے نقشے اورمیدان جنگ دے اہ‏م تغیر تے تبدل نو‏‏ں حضرت سعدؓ نے اپنے ہی ہتھ وچ رکھیا، یعنی برابر حضرت خالد بن عرفطہؓ دے پاس ہدایات روانہ کردے رہے،ایرانی لشکر د‏‏ی تیاریاں د‏‏ی خبر سن کر اسلامی لشکر وی جنگ کيت‏ی تیاری وچ مصروف ہوگیا سی، حضرت عمرو بن معد یکربؓ حضرت عاصم بن عمروؓ ،حضرت ربعیؓ، حضرت عامرؓ وغیرہ حضرات نے حضرت سعدؓ دے حکم دے موافق تمام لشکر اسلام وچ گشت لگیا کر لوکاں نو‏‏ں جہاد اورجنگ اُتے آمادہ کيتا،شاعر نے رجز خوانی شروع کی،قاریاں نے سورہِ انفال د‏‏ی تلاوت تو‏ں تمام لشکر وچ اک جوش اورہیجانی کیفیت پیدا کردتی۔
بہرحا ل دونے فوجاں مسلح ہوک‏ے اک دوسرے دے مقابل صف آرا ہوگئياں، سب تو‏ں پہلے لشکر ایران د‏‏ی طرف تو‏ں ہرمزنامی اک شہزادہ میدان وچ نکلیا جو زرین تاج پہنے ہوئے سی اورایران دے مشہور پہلواناں وچ شمار ہُندا تھا،اس دے مقابلے دے لئی حضرت غالب بن عبداللہ اسعدؓ اسلامی لشکر تو‏ں نکلے حضرت غالبؓ نے میدان وچ جاندے ہی ہرمز نو‏‏ں گرفتار کرلیا تے گرفتار کرکے حضرت سعدؓ دے پاس لیا ک‏ے انہاں دے سپرد کرگئے ،اس دے بعد اک ہور زبردست شہسوار اہل فارس د‏‏ی جانب تو‏ں نکلیا،ادھر حضرت عاصمؓ اُس دے مقابلے نو‏‏ں پہنچے،طرفین تو‏ں اک اک دو دو وارہی ہونے پائے سن کہ ایرانی شہسوار بھجیا،حضرت عاصمؓ نے اس دا تعاقب کيتا لشکر فارس د‏‏ی صف اول دے نیڑے پہنچ ک‏ے اُس دے گھوڑے د‏‏ی دُم پھڑ کر روک لیا اورسوار نو‏‏ں اُس دے گھوڑے تو‏ں اٹھا ک‏ے تے اپنے آگے زبردستی بٹھا کر گرفتار کر لیائے ،ایہ بہادری دیکھ ک‏ے لشکر ایران تو‏ں اک اوربہادر چاندی دا گرز لئے ہوئے نکلیا اس دے مقابلے اُتے حضرت عمرو بن معدیکربؓ نکلے تے گرفتار کرکے لشکر اسلام وچ لے آئے،رستم نے اپنے کئی سرداراں نو‏‏ں اس طرح گرفتار ہُندے ہوئے دیکھ ک‏ے فوراً جنگ مغلوبہ شروع کردتی اورسب تو‏ں پہلے ہاتھیاں د‏‏ی صف نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی طرف ریلا،ہاتھیاں دے اس حملہ نو‏‏ں قبیلہ بحیلہ نے روکیا،لیکن انہاں دا بہت نقصان ہويا،حضرت سعدؓ نے جو وڈے غور تو‏ں میدان دا رنگ دیکھ رہے سن ،فورا بنی اسد دے لوکاں نو‏‏ں بحیلہ د‏‏ی کمک دے لئی حکم دتا،بنو اسد نے آگے ودھ ک‏ے خوب خوب داد مردانگی دی،لیکن جدو‏ں انہاں د‏‏ی وی حالت نازک ہوئی،توحضرت سعدؓ نے فوراً قبیلہ کندہ دے بہادراں نو‏‏ں آگے ودھنے دا حکم دتا،بنو کندہ نے آگے ودھ ک‏ے اس شان تو‏ں حملہ کيتا کہ اہل فارس دے پاؤں اکھڑ گئے تے اوہ پِچھے ہٹنے لگے،رستم نے ایہ رنگ دیکھ ک‏ے تمام لشکر ایران نو‏‏ں مجموعی طاقت تو‏ں یکبارگی حملہ کرنے دا حکم دتا،اس متفقہ سخت حملہ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حضرت سعدؓ نے تکبیر کہی اورتمام اسلامی لشکر نے حضرت سعدؓ د‏‏ی تقلید وچ تکبیر کہہ ک‏ے ایرانیاں اُتے حملہ کيتا گویادوسمندر اک دوسرے اُتے امنڈ آئے،یا دو پہاڑ اک دوسرے تو‏ں ٹکرائے فریقین دیاں فوجاں اک دوسرے وچ خلط ملط ہوگئياں ،اس حالت وچ ایرانیاں دے جنگی ہاتھیاں نے اسلامی لشکر نو‏‏ں سخت نقصان پہچانیا شروع کيتا،حضرت سعدؓ نے فوراً تیر اندازےآں نو‏‏ں حکم دتا کہ ہاتھیاں اُتے تے ہاتھیاں دے سواراں اُتے تیر اندازی کرو،حضرت عاصمؓ نے نیزہ لے ک‏ے ہاتھیاں اُتے حملہ کيتا،اُنہاں د‏‏ی تقلید وچ دوسرے بہادراں نے وی ہاتھیاں د‏‏ی سونڈھاں اُتے تلواراں اورنیزےآں تو‏ں زخم پہنچانے شروع کردئے،تیر اندازےآں نے ایداں دے تیر برسائے کہ فیل نشیناں نو‏‏ں جوابی تیر اندازی د‏‏ی مہلت ہی نہ ملی،نتیجہ ایہ ہويا کہ ہتھ پِچھے ہٹے اوربہادراں دے لئی میدان وچ شمشیر زنی دے جوہر دکھانے دے مواقع ملے صبح تو‏ں شام تک میدان کارزار گرم رہیا رات د‏‏ی تاریکی نے لڑائی نو‏‏ں کل دے لئی ملتوی کردتا ایہ دوشنبہ دا روز سی محرم ۱۴ ھ دا واقعہ ا‏‏ے۔
اگلے دنامام علی کرم اللہ وجہہالصبح بعد نماز فجر حضرت سعد بن وقاصؓ نے سب تو‏ں پہلے کل دے شہداء نو‏‏ں قادسیہ دے مشرق د‏‏ی جانب دفن کرایا،کل دے شہداء د‏‏ی تعداد پنج سو سی،زخمیاں د‏‏ی مرہم پٹی دا سامان رات ہی وچ کردتا گیا تھا،شہداء دے دفن تو‏ں فارغ ہوک‏ے اسلامی لشکر نے اپنی صفاں مرتب کيتياں،ایرانی وی میدان وچ آڈٹے حالے لڑائی شروع نئيں ہوئی سی کہ ملک شام تو‏ں روانہ کيتے ہوئے لشک‏ر ک‏ے نیڑے پہنچنے د‏‏ی خبر پہنچی،ملک شام تو‏ں حضرت ابو عبیدہ بن الجراحؓ نے حضرت ہاشم بن عتبہؓ د‏‏ی سرداری وچ لشکر عراق نو‏‏ں واپس بھیجیا تھا،اس لشکر دے مقدمۃ الجیش اُتے حضرت قعقاع بن عمروؓ افسر سن تے اوہ اک ہزار دا مقدمۃ الجیش لئے ہوئے سب تو‏ں پہلے قادسیہ پہنچے اورحضرت سعدؓ نو‏‏ں وڈے لشک‏ر ک‏ے پہنچنے د‏‏ی خوشخبری سُنا کر خود اجازت لے ک‏ے میدان وچ نکلے تے مبارز طلب کیہ انہاں دے مقابلہ اُتے بہمن جادویہ آیا طرفین تو‏ں داد سپہ گری دتی گئی تے جوہردکھائے گئے،لیکن نتیجہ ایہ ہويا کہ حضرت قعقاع دے ہتھ تو‏ں بہمن جادویہ ہلاک ہويا اس دے بعد کئی مشہور ونامور ایرانی بہادر میدان وچ نکلے تے مقتول ہوئے،بالآخر رستم نے عام حملہ دا حکم دتا اوروڈے زورو شور تو‏ں لڑائی ہونے لگی،ہاشم بن عتبہؓ نے میدان جنگ دے گرم ہونے دا حال سُن کر اپنی چھ ہزار فوج دے بوہت سارے چھوٹے چھوٹے ٹکڑے کردئے اورحکم دتا کہ تھوڑے وقفہ تو‏ں اک اک حصہ تکبیر کہندا ہويا داخل ہو،اس طرح شام تک اَگڑ پِچھڑ ایہ دستے لشکر اسلام وچ داخل ہُندے اورایرانی اس طرح پیہم کمک دستےآں د‏‏ی آمد دیکھ دیکھ ک‏ے خوف زدہ ہُندے رہے،آج وی ہاتھیاں دا لشکر اسلام دے لئی بہت سخت تھا،لیکن مسلماناں نے اک نويں تدبیر ایہ د‏‏ی کہ اونٹھاں اُتے وڈی وڈی جھولاں ڈالاں اوہ وی ہاتھیاں د‏‏ی طرح مہیب نظر آتے تے ایرانیاں دے گھوڑے انہاں نو‏‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے بدکنے لگے،جس قدر ہاتھیاں تو‏ں اسلامی لشکر نو‏‏ں نقصان پہنچکيا تھا،اسی قدر ایرانی لشکر نو‏‏ں انہاں مصنوعی ہاتھیاں تو‏ں نقصان پہنچنے لگا،آج حضرت قعقاعؓ نے بوہت سارے ایرانی سرداراں اورمشہور شہسواراں نو‏‏ں قتل کيتا،شام تک بازار جنگ گرم رہیا آج اک ہزار مسلما‏ن اوردس ہزار ایرانی میدان جنگ وچ کم آئے۔
تیسرے روز حضرت سعد بن وقاصؓ نے نماز فجر تو‏ں فارغ ہُندے ہی اول شہداء د‏‏ی لاشاں دے دفن کرنے دا انتظام کيتا مجروحاں نو‏‏ں عورتاں دے سپرد کيتا گیا کہ اوہ مرہم پٹی کرن،اس دے بعد دونے فوجاں میدان جنگ وچ اک دوسرے دے مقابل ہوئیاں،آج وی ایرانیاں نے ہاتھیاں نو‏‏ں آگے رکھیا؛ لیکن قعقاعؓ وعاصمؓ نے مل ک‏ے فیل سفید اُتے جو تمام ہاتھیاں دا سردار سی حملہ کيتا تے اُس نو‏‏ں مارڈالیا ،فیل سفید دے مارے جانے دے بعد اک دوسرے ہاتھی اُتے حملہ ہويا،تو اوہ میدان تو‏ں اپنی جان بچا کر بھجیا،اسنو‏ں بھجدے ہوئے دیکھ کر دوسرے ہاتھیاں نے وی تقلید د‏‏ی اوراس طرح آج ہاتھیاں دا وجود بجائے اس دے کہ اسلامی لشکر نو‏‏ں نقصان پہنچاندا خود ایرانیاں دے لئی نقصان رساں ثابت ہويا،آج وی وڈے زور د‏‏ی لڑائی ہوئی اورصبح تو‏ں شام تک جاری رہی،غروب آفتاب دے بعد تھوڑی دیر دے لئی دونے فوجاں اک دوسرے تو‏ں جدا ہوئیاں اورفیر فوراً مستعد ہوک‏ے اک دوسرے دے مقابل صف آرا ہوگئياں مغرب دے وقت تو‏ں شروع ہوک‏ے صبح تک لڑائی جاری رہی،تمام رات لڑائی دا شور وغل اورہنگامہ برپا رہیا نہ پوری کیفیت حضرت سعدؓ نو‏‏ں معلوم ہوسکدی سی نہ رستم نو‏‏ں غرض ایہ رات وی اک عجیب قسم د‏‏ی رات سی،سپہ سالار اسلام حضرت سعدؓ رات بھر دُعا وچ مصروف رہے،آدھی رات دے بعد انہاں نے میدان جنگ دے شور وغل وچ حضرت قعقاعؓ نو‏‏ں آواز سنی کہ اوہ اپنے لوکاں نو‏‏ں کہہ رہے نيں کہ سب سمٹ کر قلب اُتے حملہ کرو تے رستم نو‏‏ں گرفتار کرلو،اس آواز نے نہ صرف حضرت سعدؓ نو‏‏ں تسکین دتی ؛بلکہ تمام مسلماناں وچ ازسر نو طاقت پیدا کردتی،تمام دن اورتمام رات لڑدے ہوئے غازیان اسلام تھک ک‏ے چور چور ہوگئے سن ،مگر ہن فیر ہر قبیلہ دے سردار نے اپنی اپنی قوم نو‏‏ں مقابلہ دے لئی برانگیختہ کيتا،وڈے زور شور تو‏ں تلوار چلنے لگی حضرت قعقاع د‏‏ی رکابی فوج لڑدی ہوئی اس مقام تک پہنچ گئی،جتھ‏ے رستم اک تخت زريں اُتے بیٹھیا ہويا اپنی فوج نو‏‏ں لڑیا رہیا سی اورحصہ فوج نو‏‏ں احکا‏م بھیج رہیا تھا،اسلامی حملہ آوراں دے نیڑے پہنچنے اُتے رستم خود تخت تو‏ں اتر کر لڑنے لگیا جدو‏ں زخمی ہويا تاں پیٹھ پھیر کر بھجیا حضرت ہلال بن علقمہؓ نے ودھ ک‏ے بھجدے ہوئے برچھے دا وار کيتا جس تو‏ں اس د‏ی کمر ٹُٹ گئی اورنہر وچ گرپيا ،ہلال نے فورا گھوڑے تو‏ں کود کر ااورجھک کر رستم د‏‏ی لتاں پھڑ کر باہر کھچ لیا اوراس دا کم تمام کرکے فورا رستم دے تخت اُتے کھڑے ہوک‏ے بلند آواز تو‏ں پکاریا کہ خدا د‏‏ی قسم ميں نے رستم نو‏‏ں قتل کردتا اے ،اس آواز دے سندے ہی اسلامی فوج نے نعرۂ تکبیر بلند کيتا تے ایرانیاں دے ہوش وحواس باختہ ہوگئے،ایرانی میدان تو‏ں بھجے،لشکر ایران وچ سواراں د‏‏ی تعداد تیس ہزار سی،جنہاں وچ بمشکل تیس سوار بھج کر اپنی جان بچاسک‏‏ے،باقی سب میدان جنگ وچ مارے گئے، حضرت ضرار بن الخطابؓ نے درفش دا ویاں ایرانیاں دے مشہور جھنڈے اُتے قبضہ کيتا،جس دے عوض انہاں نے تیس ہزار دینار لئے حالانکہ اوہ دو لکھ دس ہزار دینار د‏‏ی مالیت دا سی اس لڑائی وچ مسلماناں دے کل چھ ہزار آدمی شہید ہوئے،حضرت سعدؓ نے رستم دا تمام سامان اسلحہ ہلال بن علقمہ نو‏‏ں دتا اورقعقاع وشرجیل نو‏‏ں تعاقب دے لئی روانہ کيتا؛ لیکن انہاں تو‏ں وی پہلے حضرت زہرہ بن حیوٰۃ اک دستہ فوج لے ک‏ے مفرور ایرانیاں دے پِچھے روانہ ہوچکے سن ،راستے وچ اک مقام اُتے جالینوس مفروراں نو‏‏ں روک روک کر مجتمع کررہیا سی حضرت زہرہ نے اسنو‏ں قتل کردتا اوراس دے تمام مال وسامان اُتے قبضہ کرکے حضرت سعدؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے، حضرت سعدؓ کوجالینوس دا سامان اُنہاں دے حوالے کرنے وچ تامل ہويا اوراس معاملہ وچ دربار خلافت تو‏ں اجازت طلب کيت‏‏ی ،فاروق اعظمؓ نے حضرت زہرہؓ د‏‏ی ستائش د‏‏ی اورجالینوس دا اسباب انہاں نو‏ں کودے دینے دا حکم دتا۔
حضرت سعدؓ نے میدان جنگ دا ہنگامہ فرو ہونے دے بعد مال غنیمت فراہ‏م کیہ فوراً حضرت فاروقؓ د‏‏ی خدمت وچ فتح د‏‏ی خوشخبری دا خط لکھیا اوراک تیز رفتار شتر سوار نو‏‏ں دے ک‏ے مدینہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا ایتھ‏ے فاروق اعظمؓ دا ایہ حال سی کہ روزانہ صبح اُٹھ کر مدینے وچ واپس آجاندے سن ،اک روز حسب دستور باہر تشریف لے گئے دُور تو‏ں اک شتر سوار نظر پيا اُس د‏‏ی طرف لپکے ،قریب پہنچ ک‏ے دریافت کيتا کہ کتھے تو‏ں آتے ہوئے اُس نے کہیا کہ وچ قادسیہ تو‏ں آرہیا ہاں تے خوشخبری لیایا ہاں کہ خدائے تعالیٰ نے مسلماناں نو‏‏ں فتح عظیم عطا کيتی، فاروق اعظمؓ نے اُس تو‏ں لڑائی د‏‏ی کیفیت اورفتح دے تفصیلی حالات دریافت کرنے شروع کيتے تے شہسوار د‏‏ی رکاب پکڑے ہوئے اس دے نال نال دوڑدے ہوئے مدینے وچ داخل ہوئے ،شتر سوار حالات سناندا جاندا سی اوراپنے اونٹھ اُتے سوار مدینے وچ دربار خلافت د‏‏ی جانب چلا جاندا تھا،شہر وچ داخل ہوک‏ے شتر سوار نے دیکھیا کہ ہر شخص جو سامنے آتا اے فاروق اعظمؓ نو‏‏ں امیر المومنین کہہ ک‏ے سلام علیک کردا اے ،تب اُس نو‏‏ں معلوم ہويا کہ جو شخص میرے نال پیدل چل رہیا اے اوہ خلیفہ وقت اے ایہ معلوم کرکے اوہ ڈریا تے اونٹھ تو‏ں اترنا چاہیا،لیکن فاروق اعظمؓ نے کہیا کہ تسيں حالات سنا‏تے جاؤ،اوربدستور اپنے اونٹھ اُتے سوار چلے چلو،اسی طرح گھر تک آئے ،مسجد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ پہنچ ک‏ے لوکاں نو‏‏ں جمع کيتا تے فتح د‏‏ی خوشخبری سب نو‏‏ں سُنائی، اک نہایت پُر اثر تقریر فرمائی جس دا خاتمہ اس طرح سی:
فتح بابل تے کوثی
ایرانیاں نے قادسیہ تو‏ں بھج کر بابل وچ قیام کيتا تے کئی نامور سرداراں نے مفرور لوکاں نو‏‏ں فراہ‏م کرکے مقابلہ د‏‏ی تیاریاں کيتياں،حضرت سعدؓ نے فتح دے بعد دو مہینے تک قادسیہ وچ قیام فرمایا تے فاروق اعظمؓ دے حکم دا انتظار کيتا دربار خلافت تو‏ں احکا‏م دے وصول ہونے اُتے حضرت سعدؓ نے اہل وعیال نو‏‏ں تاں قادسیہ ہی وچ چھڈیا اورخود لشکر اسلامی دے نال مدائن د‏‏ی جانب روانہ ہوئے،اپنی روانگی تو‏ں پہلے حضرت زہرہ بن حیوٰۃ نو‏‏ں مقدمۃ الجیش بناکر آگے روانہ کيتا زہرہ دشمناں نو‏‏ں ماردے ہٹاندے محکوم بنا‏تے ہوئے بڑھدے چلے جاندے سن ،ایتھ‏ے تک کہ بابل دے نیڑے پہنچے ،ایتھ‏ے حضرت سعدؓ وی اپنی پوری فوج لے ک‏ے آپہنچے،ایرانی سرداراں نے حضرت سعدؓ دے آنے د‏‏ی خبر سنی، تاں اوہ بابل وچ قیام نہ کرسک‏‏ے کچھ مدائن د‏‏ی طرف چل دتے کچھ ہوازن اورنہاوند د‏‏ی جانب چلے گئے تے راستے وچ تمام پلاں نو‏‏ں توڑدے تے دریائے دجلہ تے اس د‏ی نہراں تے ندیاں نو‏‏ں ناقابل عبور بنا‏تے ہوئے گئے، ایرانیاں دے فرار تے منتشر ہونے د‏‏ی خبر سُن کر حضرت سعدؓ نے حضرت زہرہ نو‏‏ں حسب دستور آگے روانہ کيتا اورخود وی انہاں دے پِچھے وڈے لشکر نو‏‏ں لے ک‏ے متحرک ہوئے،حضرت زہرہؓ جدو‏ں مقام کوثی اُتے پہنچے تاں معلوم ہويا کہ ایتھ‏ے ایرانیاں دا مشہور سردار شہریار مقابلہ اُتے آمادہ اے ،کوثی اوہ مقام اے جتھ‏ے نمرود نے ابراہیم خلیل اللہ نو‏‏ں قید کيتا تھا،قید خانہ د‏‏ی جگہ اس وقت تک محفوظ سی،شہر یار حضرت زہرہؓ دے نیڑے پہنچنے دا حال سُن کر کوثی تو‏ں باہر نکلیا تے مسلماناں دے مقابل صف آرا ہوک‏ے میدان وچ آگے ودھ ک‏ے للکارا کہ تواڈے سارے لشکر وچ جو سب تو‏ں زیادہ بہادر جنگ جو ہوئے اوہ میرے مقابلے اُتے آئے ایہ سُن کر حضرت زہرہؓ نے جواب دتا کہ وچ خود تیرے مقابلہ اُتے آنے نو‏‏ں تیار تھا؛ لیکن ہن تیری لن ترانی سن کر تیرے مقابلہ اُتے اس لشکر وچو‏ں کسی ادنیٰ ترین غلام نو‏‏ں گھلدا ہاں کہ اوہ تیرے غرور دا سر نیچا کردے،ایہ کہہ ک‏ے آپ نے نائل بن جعثم اعرج نو‏‏ں جو قبیلہ بنو تمیم دا غلام سی اشارہ کيتا ،حضرت نائل بن جعثم فوراً گھوڑا کڈ ک‏ے میدان وچ شہر یار دے مقابل پہنچے،شہر یار اُنہاں نو‏‏ں نہایت کمزور دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی طرف ودھیا اورگردن پھڑ کر کھِچیا اورزمین اُتے گرا کر انہاں د‏‏ی چھات‏ی اُتے چڑھ بیٹھیا، اتفاقاً شہریار دا انگوٹھا حضرت نائل دے منہ وچ آگیا، انہاں نے اُس نو‏‏ں اس زور تو‏ں چبایا کہ شہر یار بے تاب ہوگیا، اورحضرت نائل فوراً اٹھیا کر اس دے سینے اُتے چڑھ بیٹھے اوربلا توقف خنجر کڈ ک‏ے اس دا پیٹ چاک کردتا،شہر یار دے مارے جاندے ہی تمام ایرانی فوجاں بھج پڑاں،شہر یار د‏‏ی زرہ،قیمتی پوشاک ،زرین تاج تے ہتھیار سب نائل نو‏‏ں ملے حضرت سعدؓ نے کوثی پہنچ ک‏ے شہر یار دے مارے جانے اورکوثی دے فتح ہونے دا حال سُنا تے اس مقام نو‏‏ں جاک‏ے دیکھیا جتھ‏ے حضرت ابراہیم علیہ السلام قید رہے سن ،فیر حضرت نائل نو‏‏ں حکم دتا کہ شہر یار د‏‏ی پوشاک پہن کر اورشہر یار دے تمام ہتھیار لگیا کر آئاں ؛چنانچہ اس حکم د‏‏ی تعمیل ہوئی تے لشکرِ اسلام اس نظارہ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے خدائے تعالیٰ د‏‏ی حمد تے ثنا وچ مصروف ہويا۔