cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حمود الرحمٰن کمیشن رپورٹ
حصہ دوم (سیاسی پس منظر) پہلا باب
٢٥) اس راست اقدام دے لئی 14 اگست 1946 دی تریخ مقرر کیتی گئی سی۔ یوم ِ راست اقدام منانے دے لئی جلسے جلوساں دے ذریعے مسلم لیگ دے مؤقف دی بھرپور ترجمانی دا پروگرام بنایا گیا سی جسنوں  ناکام کرنے دی پوری کوشش کیتی گئی۔ مسلم لیگ دے جلوساں اُتے حملے کیتے گئے تے انہاں دے جلساں وچ گربڑ کیتی گئی تاکہ اس راست اقدام نوں   ہر ممکن طریقے توں کچل دتا جائے۔ مسلسل چار دناں تک بلوے تے فسادات ہُندے رہے پولیس خاموش تماشائی بنی ہوئی سی اگر کہاں اس نے کوئی ایکشن لیا وی تو اوہ قطعاً غیر مؤ ثر ثابت ہویا۔ مسلح ہندوؤں تے سکھاں نے مسلماناں دے گھراں اُتے حملے شروع کر دتے۔ ہندو علاقے وچ رہنے والے کسے وی مسلمان نوں   نہاں چھڈیا گیا۔ گلیاں تے محلے انسانی لاشاں توں پٹ چکے سن۔ راست اقدام دے نتیجے وچ شروع ہونے والے انہاں ہندو مسلم بلوؤں تے فسادات وچ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق بیس ہزار انسانی جاناں دا اتلاف ہویا۔ اس دے باوجود قتل و غارت دے ایہ واقعات کسے نہ کسے طور اُتے قیام پاکستان تک مسلسل جاری رہے۔ فرقہ ورانہ فسادات دا اک سلسلہ سی جو کسے طور اُتے ختم ہونے ای وچ نہ آندا سی۔ انہاں ہندو مسلم فرقہ وارانہ فسادات وچ مزید سیکڑاں، ہزاراں افراد دی جاناں ضائع ہوئاں انہاں بہیمانہ تے وحشنت ناک خون آشاماں دے بعد اس دے سوا کوئی راستہ باقی نہاں بچا سی کہ ہندوستان نوں   ہر صورت تقسیم کر دتا جائے۔ انگریز تے ہندو دونے برصغیر دی تقسیم دے مخالف سن۔ برطانوی مصنف رسل برائنز نے پاک بھارت تنازع اُتے اپنی کتاب وچ لکھیا اے۔ ( آخر کار کلکتہ وچ ہجوم دی طاقت نے برصغیر دی تقسیم دا فیصلہ کر دتا۔) بہر حال جوبات اوہ لکھنا بھول گئے اوہ ایہ سی کہ ایہ ہجوم مسلماناں دا نہاں بلکہ ہندوؤں دا سی۔
پاکستان دی سیاسی تریخ
7 اکتوبر1947ء توں 1958ء تک7اکتوبر1947ء توں 1958ء تک
اس وقت دے ہندوستان دے وائسرائے لارڈ ویویل نے اکتوبر1946 وچ اک مجلس آئین ساز قائم دی تے کوشش دی کہ اک عبوری حکومت قائم ہو جائے لیکن انہاں دی کوشش ناکام ہوئی تے اک سیاسی تعطل پیدا ہُندا نظر آنے لگیا۔ انگریزاں نے اندازہ لایا سی کہ سیاسی تعطل دے نتیجے وچ ملک وچ سول وار شروع ہو جائے گی تے انگریزاں دے کول اس دے سوا کوئی چارا نہ رہے گا کہ اوہ ایتھے توں واپس چلے جائاں۔ انہاں نے خفیہ طور اُتے برطانوی حکومت دی مرضی توں مارچ 1948ء وچ واپس جانے کامنصوبہ بنا لیا سی (دی گریڈ ڈیوائڈ ایچ وی ہد سن )
٢) 18 دسمبر 1946 کوبرطانوی حکومت نے فیصلہ کیتا کہ اوہ لارڈ ویویل دی جگہ لارڈ ماؤنٹ بیٹن نوں  بھیج دیں اسے توقی سی کہ اوہ اپنی اُتے کشش شخصیت دی وجہ توں اس کم وچ کامیاب ہوجائے گا جس وچ ویویل ناکام رہے سن۔ نامزد وائسرائے نے وی سوچیا کہ جدوں تک برطانیہ ہندوستان وچ برطانوی راج ختم کرنے دی تریخ دا اعلان نہاں کرتا اس وقت تک اوہ وی کوئی مفید کم نہاں کرسکتے۔ پہلے تو وزیر اعظم نے کچھ پس و پیش دی لیکن نامزد وزیر اعظم دے زور دینے اُتے انہاں نے 20 فروری 1947 ء نوں   دار العلوم وچ مندرجہ ذیل اعلان کیتا؛
i) ہز مجسٹی دی حکومت ایہ بات واضح کرنا چاہتی اے کہ اس دا ارادہ اے کہ اوہ برصغیر دی حکومت جون1948 توں پہلے ہندوستان دے ذمہ دار لوگاں دے ہاتھاں منتقل کر دے۔
ii) اگر ایہ ظاہر ہویا کہ مقررہ تریخ تک نمائندہ اسمبلی ایسا دستور ( جس دی کیبنٹ مشن نے تجویز پیش دی سی) نہاں بنا سکے گی توپھر ہز مجسٹی دی حکومت ایہ فیصلہ کرے گی کہ برطانوی ہند دی مرکزی حکومت دے اختیارات اس تریخ تک کس دے حوالے کیتے جائاں تے آیا ایہ مرکزی حکومت دی شکل وچ دتے جائاں جاں کچھ علاقاں وچ موجودہ صوباں نوں  اختیارات دتے جائاں جاں کسے تے ایسے طریقے توں اختیارات حوالے کیتے جائاں جو سب توں زیادہ مناسب معلوم ہویا تے برصغیر دے لوگاں دے مفاد وچ ہو۔“
٣) اس اعلان دے بعد لارڈ ماؤنٹ بیٹن 22 مارچ 1947 ء نوں  نئی دہلی آ گئے تے انہاں نے پورے خلوص دے نال اپنا کم شروع کر دتا۔ اپنے پیشرو وانگان دی وی پہلی ترجیح ایہ سی کہ ہندوستان متحد رہے اس لئی انہاں نے ایہ کوشش دی کہ قائد اعظم اپنے مؤقف وچ تبدیلی کر لیں۔ وائسرے دی حیثیت توں اوہ جاندے سن کہ اس صورت حال دا حل انہاں (قائد) ای دے کول اے لیکن جدوں انہاں نے دیکھیا کہ بحث مباحثے توں قائد نوں   قائل نہاں کاجاسکتا تو اوہ عاجز آ گئے تے اس طرح دونے شخصیتاں وچ محاذ آرائی شروع ہو گئی۔ دونے دے طرز عمل وچ سختی آگئی تے ماؤنٹ بیٹن نے محسوس کیاکہ قائد مناسب بات نہاں کر رہے۔ اس طرح انہاں دے تے جواہر لال نہرو دے درمیان وچ قربت پیدا ہو گئی جو ودھ کر ذاتی تعلقات وچ تبدیل ہو گئی۔
٤) قائد ول اس طرح دا طرز عمل اختیار کرنے وچ انہاں نے انصاف توں کم نہاں لیا۔ اوہ ایہ بات بھول گئے کہ انہاں دے تے جواہر لال نہرو دے خیالات وچ کوئی تضاد نہاں سی مگر اوہ تمام رعایتاں قائد ای توں چاہدے سن۔ قائد اپنے مؤقف توں پیچھے نہاں ہٹ سکدے سن۔ کیونجے انہاں کانگریس دے راج دا تلخ تجربہ ہو چکاتھا تے مسلمان ہندوؤں دی دائمی غلامی اُتے راضی نہاں ہو سکدے سن۔ اس لئی تقسیم ناگزیر سی مگر سوال ایہ سی تقسیم کس طرح دی جائے تے اسی معاملے وچ ماؤنٹ بیٹن نے اپنا انتقام لیا۔ انہاں نے کہیا کہ تقسیم دے لئی جو دلیل دی جا رہی اے اوہی دلیل بنگال تے پنجاب دی تقسیم اُتے وی لاگو ہوتی اے۔ قائد نے انہاں توں گزارش دی کہ انہاں کٹا پھٹا پاکستان نہ دتا جائے۔ مگر وائسرائے اپنی ضد اُتے اڑے رہے۔ اوہ چنگی طرح جاندے سن کہ کانگریس دا پنجاب تے بنگال دا مطالبہ اک دھوکا اے۔ انہاں دا خیال سی کہ اس توں خوفزدہ ہو کر قائد پاکستان دے مطالبے توں دستبردار ہوجائے گا لیکن انہاں نے ایہ نہاں سوچیا کہ اس توں قائد دا طرز عمل مزید سخت ہو جائے گا کیونجے ایسا شخص انہاں دھمکیاں توں مرغوب نہاں ہو سکدا سی افسوس وائسرائے دے طرز عمل وچ آخر وقت تک کوئی تبدیلی نہاں آئی بلکہ انہاں دھمکی دی کہ اگر اسے قبول نہ کیتا گیا تو کانگریس نوں  ہندوستان دا اقتدار سونپ دیں گے کیونجے برطانیہ نوں   ہر صورت وچ اقتدار چھڈنا اے اس طرح مسلماناں نوں   اک کٹا پھٹا پاکستان مل سکا جس وچ ریڈ کلف اوارڈ دے ذریعے مزید کمی کر دتی گئی تے وچ مسلم اکثرت دے دو ضلع پنجاب وچ گرداس پور تے بنگال وچ مرشد آباد جو شروع وچ پاکستان نوں   دتے سن اس توں لے لئی گئے ۔
٥) برصغیر دی تقسیم دے منصوبے دا فریقین ول توں قبول کیتے جانے دی شرط دے نال 3 جون 1947ء نوں  دار العوام وچ اعلان کر دتا گیا لیکن وائسرائے نے کانگریس دا ایہ مطالبہ مان کر کہ دونے مملکتاں دے قیام دی تریخ جون 1948 توں پہلے کر دی جائے قائد دے نال اپنی دشمنی دا دوبارہ اظہار کیتا۔ ایہ تریخ 20 فروری 1947 دے اعلان وچ دسی جا چکی سی مگر اس تریخ نوں   1947ء دی کسے تریخ وچ تبدیل کر دتا گیا۔ اگر ایہ تریخ دسمبر 1947ء وچ رکھی جاندی جدوں وی کانگریس مطمئن ہوجاندی لیکن وائسرے دا 15 اگست 1947 دی تریخ دا انتخاب اپنی مرضی دا سی مسلم لیگ توں وی کوئی مشورہ نہاں کیتا گیا تے نہ ای انہاں مشکلات دا کوئی خیال کیتا گیا جو پاکستان نوں   صرف 72 دن وچ نواں حکومت قائم کرنے وچ پیش آئیاں گی۔ اس غیر مناسب چھیندی بازی دی نہ وائسرائے تے نہ ای کسے تے نے کوئی وجہ دسی ہو سکتا اے کہ انہاں نے ایہ سوچیا ہو کہ حکومت قائم کرنے وچ کوئی مشکل پیش آئے گی کیونجے بھارت تے پاکستان دونے انہاں نوں   اپنا مشترکہ گورنر جنرل بنائے گا تے اوہ آئین سازی دی سپریم اتھارٹی ہوں گے جنہاں تقسیم دے نتیجے وچ پیش آنے والے اختلافات نوں   حل کرنے دا پورا اختیار حاصل ہوگا۔ انڈیا دی حکومت دے اثاثاں تے ذمہ داریاں دی تقسیم تے پاکستان دی نواں ڈومینین دے قیام دے سلسلے وچ انہاں اختلافات دا پیدا ہونا لازمی سی۔ لیکن جدوں قائد نے انہاں پاکستان دا گورنر جنرل قبول کرنے توں انکار کر دتا تے تجویز دی دی وائسرائے جاں برطانیہ دا نمائندہ رہ کر دونے ڈومینیاں دے گورنر جنرلاں دے درمیان وچ ثالثی دی ذمہ داری ادا کرو تو ماؤنٹ بیٹن دے غرور نوں   ٹھیس پہنچی تے اوہ یکایک کمرے توں باہر چلے گئے تے ایہ کہتے ہوئے گئے ( اس دی قیمت تواڈے تمام اثاثے تے پاکستان دا مستقبل ہوگا۔) ( ایچ وی ہڈسن دی کتاب دی گریٹ ڈوائڈ صفحہ 331)
٦) بعد وچ پیش آنے والے واقعات توں ایہ ثابت ہوچکیا اے کہ ماؤنٹ بیٹن نے اپنی اس دھمکی نوں  وڈی خوبی توں عملی جامہ پہنایا، اس نواں قوم نوں   صرف اسی وجہ توں ای انتظامی تے مالیاندی مشکلات دا سامنا کرنا پیتا کہ بھارت دی حکومت نے گورنمنٹ آف انڈیا دے قابلِ منتقلی اثاثاں وچوں کچھ وی دینے توں انکار کر دتا تے اوہ بیس کروڑ دی رقم وی ادا نہاں دی جو موجودہ کیش بیلنس توں عبوری طور اُتے دینے دا فیصلہ ہویا سی بلکہ اس وجہ توں اسے مشکلات دا سامنا کرنا پیتا کہ بنگال تے پنجاب وچ جنونی ہندوؤں نے قتل و غارت دا بازار گرم کررکھا سی تاکہ اوہ انہاں صوباں دے انہاں علاقاں توں مسلماناں نوں   کڈ سکاں جو تقسیم دے نتیجے وچ بھارت دے حصے وچ آئے سن۔ اس دے نتیجے وچ پاکستان دے علاقاں وچ وی فسادات شروع ہو گئے اس طرح لاکھاں پناہ گزین دونے طرف توں سرحد عبور کرنے لگے۔ قائد اعظم تے جواہر لال نہرو دونے نے اپیل دی کہ مارشل لا لگیا دتا جائے جاں سول انتظامیہ دی مدد دے لئی فوج نوں   بھیج دتا جائے مگر اس دا کوئی اثر نہاں ہویا تے جولائی توں فسادات جاری رہے۔ گڑ گاؤں تے دہلی وچ تو فسادات وائسرائے توں بالکل قریب ہو رہے سن، وائسرائے توں لے کر ڈپٹی کمیشنر تک تمام برطانوی افسران دخل دینے توں بچ رہے سن انہاں نے کوئی سخت اقدام نہاں اٹھایا تے وجہ ایہ دسی کہ اتنے وڈے مسئلے توں نمٹنے دے لئی انہاں دے کول کافی فوج موجود نہاں اے انہاں نے مزید کہیا کہ ایہ کوئی معمولی سیاسی جاں فرقہ وارانہ فسادات نہاں نیں   جنھاں امن و امان قائم کرنے دے لئی معمولی ذرائع توں روکا جاسکتے کیونجے دونے فرقے اک دوسرے نوں   زیادہ توں زیادہ نقصان پہنچانے اُتے مصر نیں  ۔ اس موقع اُتے پنجاب دے گورنر نے مندرجہ ذیل خیالات دا اظہار کیتا( بادشاہ دے سارے گھوڑے تے تمام سپاہی وی انہاں فسادات دے نہاں روک سکتے اگرچہ اوہ سزا دینے دی اہلیت تو رکھتے نیں  ۔ انہاں فسادات وچ ملک دے گاؤں گاؤں وچ دونے فرقاں دے افراد اک دوسرے دے مقابلے کھڑے نیں  ۔( ایچ وی ہڈسن دی کتاب دی گریٹ دیوائڈ صحفہ۔ 342)
٧) اس پریشانی وچ پارٹیشن کونسل نے جو 22 جولائی 1947 ء نوں  تقسیم اُتے عمل درآمد کرانے دے لئی قائم کیتی گئی سی، پنجاب باؤنڈری فورس قائم دی جس وچ 55000 افسران تے جوان شامل سن جو میجیر جنرل ٹی ڈبلیورٹیس دے ماتحت سن اگرچہ اس دے عملے وچ کچھ انگریز افسران وی شامل سن مگر انہاں وچ کوی برطانوی یونٹ شامل نہاں سی کیونجے ہندوستان وچ جو وی برطانوی فوج موجود سی اسے کسے وی کارروائی توں علاحدہ رکھیا گیا سی کیونجے انہاں بتدریج وطن واپس بھیجا جا رہیا سی۔ ایسا معلوم ہُندا سی کہ انگریزاں نوں   انہاں فسادات دی کوئی فکر نہاں سی جو اوہ چھڈ کر جا رہے سن کیاں کہ اوہ ایتھے توں جانا طے کر چکے سن، بانڈری فورس بالکل بے اثر رہی کیونجے ایہ خود وی فرقہ ورانہ تعصب توں پاک نہاں سی تے 15 اگست 1947ء نوں   اسے ختم کر دتا گیا۔
٨) 15 اگست توں پہلے ای لاکھاں آدمی قتل ہوچکے سن تے لاکھاں لوگ اپنے گھراں توں محروم ہو گئے سن اوہ پناہ گزاں بن کر ہجرت کر رہے سن اس دے بعد ہر دن مہاجرین دی تعداد وچ اضافہ ہُندا جا رہیا سی، پاکستان نوں  خوفناک قربانی دینی پئی، اپنے وجود وچ آنے دے نال ای اسے آبادی دی منتقلی دے سنگین مسئلے دی ذمہ داری توں دوچار ہونا پیتا جو اس اُتے ہندوؤں نے نہ صرف پنجاب بلکہ بنگال وچ وی مسلط کر دی سی۔ رقم دے بغیر اثاثوی تے بغیر کسے حکومتی نظام دے پاکستان نے اس طوفان کاکس طرح مقابلہ کیتا ایہ اک معجزہ اے۔
٩) انڈین انڈ پینڈس ایکٹ کو15 جولائی 1947ء نوں  شاہی منظوری حاصل ہوئی تے 19جولائی نوں   نواں دہلی وچ دونے ڈومینین دی عبوری حکومتاں قائم کیتیاں گئیاں۔ پاکستان کے گورنر جنرل قائد اعظم ہوئے تے بھارت دے گورنر جنرل ماونٹ بیٹن بنے۔ نواب زادہ لیاقت علی خان پاکستان دے وزیر اعظم بنے حکومت وچ مشرقی پاکستان دی نمائندگی صرف دو حضرات تک محدود رہی جو دہلی وچ آسانی توں دستیاب سن۔ ایہ فضل الرحمٰن تے جوگیش چند منڈل سن جو شیڈولڈ کاست دے رکن سن۔ ایہ اس لئی کیتا گیا سی کہ بھارت عبوری حکومت دہلی وچ قائم کیتی گئی سی اس وچ وی بنگال توں اک مسلمان نمائندہ لیا گیا سی، بنگال وچ اس بات اُتے کوئی اعتراض نہاں ہویا کیونجے پاکستان دی اصل شکل تو ریڈ کلف ایوارڈ دے اعلان دے بعد سامنے آنی سی۔
١٠) پاکستان دے لئی نواں آئین ساز اسمبلی قائم کیتی گئی سی پہلے والی آئین ساز اسمبلی وچ سندھ تے صوبہ سرحد توں جو مسلم اراکین منتخب ہوئے سن انہاں برقرار رکھیا گیا لیکن بنگال تے پنجاب توں نویں اراکین منتخب ہونا سن تاکہ اوہ انہاں علاقاں دی نمائندگی کرسکاں جو پاکستان وچ آندے نیں ۔ بلوچستان، قبائلی علاقاں تے پاکستان وچ شامل ہونے والے رجواڑاں دی نمائندگی دا وی کچھ انتظام کرنا سی، اس وقت پاکستانیت دا جذبہ اس قدرزیادہ سی کہ نواب زادہ لیاقت علی خاں، اشتیاق حسین قریشی تے مولانا شبیر احمد عثمانی نوں   جنہاں دا پاکستان وچ کوئی حلقہ انتخاب نہاں سی، نہایت خوشی دے نال مشرقی پاکستان توں نشستاں پیش کردی گئاں تے اوتھے دے مسلماناں دے تعاون توں اوہ مجلس قنون ساز دے اراکین منتخب ہو گئے۔ مولانا احتشام الحق تھانوی ( گواہ نمبر 106) نے کہیا ( تمام مسلماناں وچ اسلام تے اتحاد دا جذبہ اتنا مضبوط سی کہ اس توں کوئی فرق نہاں پڑدا سی کہ کس شخص دا کہاں توں تعلق اے) بنگالیاں نے خوشی دے نال اپنی نشستاں دی قربانی دی تے غیر بنگالیاں دے حق وچ اپنے ووٹ ڈالے۔
١١) ایہ اسمبلی 26 جولائی 1947 نوں  وجود وچ آئی، اسے دو فرائض انجام دینے سن اک آئین ساز اسمبلی دا تے دوسرا وفاقی قنون ساز ادارے دا۔ عبور حکومت کراچی منتقل ہو گئی تے 69 اراکین اُتے مشتمل آئین ساز اسمبلی دا اجلاس کراچی وچ پہلی بار 10 اگست 1947 نوں   منعقد ہویا۔ 11 اگست نوں   اس دے اجلاس وچ قائد اعظم نوں   صدر او رمولوی تمیز الدین نوں   وفاقی قنون ساز اسمبلی دا اسپیکر منتخب کیتا گیا اس وقت کسے اسمبلی دے لئی وی زیادہ کم نہاں تھاکیونکہ اس وقت نواں حکومت قائم کرنے دا تے بھارت توں آنے والے مہاجرین دی آبادکاری دا کم اتنا زیادہ سی کہ دوسرا کم نہاں کیتا جاسکدا سی۔ کراچی وچ اگرچہ سندھ حکومت دی کچھ عمارتاں موجود تھاں جنہاں انتظامیہ دا مرکز بنایا جا سکدا سی مگر مشرقی پاکستان انہاں سہولتاں توں وی محروم سی۔ اوتھے نہ صرف ایہ کہ عمارتاں نہاں تھاں بلکہ فرنیچر ،کاغذ تے پنسلاں وی دستیاب نہاں تھاں اگرچہ اس دا مہاجرین کامسئلہ اتنا سنگین نہاں سی جتنا مغربی پاکستان دے دوسرے صوباں دا تھالیکن بہاریاں دی بوہت وڈی تعداد مشرقی پاکستان منتقل ہو گئی تے تعلیم یافتہ درمیانہ طبقے دے ہندوؤں دی اک وڈی تعداد تے ہندو سرکاری عملہ مشرقی پاکستان توں چلا گیا سی۔ انہاں غیر معمولی مسائل توں حکومت دے معمول دے اختیارات دے نال نہاں نمٹا جاسکدا سی اس لئی ایمر جنسی دا اعلان کیتا گیا تے کابینہ ایمر جنسی کمیٹی قائم کر دتی گئی تاکہ انہاں ہنگامی مسائل نوں   حل کیتا جاسکے۔ خوش قسمتی توں پاکستان نوں   قائد اعظم تے انہاں دے دست راست نواب زادہ لیاقت علی خاں دی قیادت دا موقع سی ملک نوں   انہاں دونے دے مشوراں توں ای چلایا جا رہیا سی تے گورنر جنرل نوں   1947 دے انڈین انڈپینڈنس ایکٹ دے تحت وسیع اختیارات حاصل سن۔ انہاں دی لائقانہ رہنمائی وچ سرکاری مشنری رفتہ رفتہ حرکت وچ آگئی۔ صوباں وچ وزارتاں قائم کیتیاں گئیاں تے اک طرح دا نطام قائم ہونا شروع ہو گیا سی ملک نوں   اک دھچکے توں دوچار ہونا پیتا ایہ کشمیر دے مہاراجا دا بھارت وچ شامل ہونے دا 27 اکتوبر1947ء دا اقدام سی جو اس توں پہلے پاکستان توں کیتے گئے اسٹینڈ اسٹل، معاہدے دی خلاف ورزی سی۔ خیال کیتا جاندا اے کہ پاکستان دی اس پیٹھ وچ چھرا گھونپنے دے کم دے پیچھے ماؤنٹ بیٹن دا چھپا ہویا ہتھ سی ایہ سیباں دی ٹوکری دے 560 سیباں وچوں اک سی جسنوں   انہاں نے تقسیم دا منصوبہ قبول کرنے دے عوص سردار پٹیل نوں   فروخت کرنے کاوعدہ کیدا سی، بھارت نے اسے بہانہ بنا کر اپنی افواج کشمیر وچ اتار دیں کہ مہاراجا دی مدد دی جاسکے جسنوں   اپنی مسلم رعایا دی بغاوت دا سامنا سی جنہاں دی ریاست وچ بھاری اکثریت سی اس مسئلے دی وجہ توں بھارت تے پاکستان دے درمیان وچ 1948 وچ پہلی جنگ ہوئی، دونے فوجاں وچ جھڑپاں ہوئاں تے صورت حال نہایت سنگین ہو گئی لیکن جنوری 1949ء نوں   اقوام متحدہ نے جنگ بندی کرا دی اس دی وجہ توں کشمیر دا اک حصہ جنگ بندی لائن دے اس طرف باقی بچ گیا لیکن کشمیر کاجھگڑااب وی بھاررت تے پاکستان دے تعلقات وچ اک ناسور دی حیثیت رکھتا اے تے اساں   حالے تک 1949ء دی جنگ بندی لائن اُتے قائم نیں  ۔
١٢) انہاں اہم واقعات دے دباؤ دے نتیجے وچ ملک دی سیاسی سرگرمیاں نوں  عارضی طور اُتے دھچکا پہنچا پر قائد اعظم نے15ستمبر1948 نوں   ایہ فیصلہ کیتا کہ آل انڈیا مسلم لیگ نوں   ختم کرکے، آل پاکستان مسلم لیگ دا قیام عمل وچ لایا جائے چنانچہ اگلے سال اپریل وچ نواں مسلم لیگ دی کونسل دا پہلا اجلاس کراچی وچ منعقد ہویا، بد قسمتی توں مشرقی پاکستان وچ پہلا سیاسی اختلاف اسی مسلم کونسل دی تشکیل پررونما ہویا۔ پنجاب توں منتخب ہونے والے کونسلراں دا تعلق پنجاب دے مختلف ضلعاں توں سی جو ہن پاکستان وچ شامل سن جنہاں نے ( پنجاب پراونشل مسلم لیگ کونسل) قائم کرنے دا اعلان کر دتا سی پر مشرقی بنگال وچ ایسا نہاں ہویا کیونجے ایہ صوبہ پہلے ای اپنے ناں توں جانا پہچانا سی۔ پرانی کونسل نوں   تحلیل کرکے نواں کونسل دا انتخاب کیتا گیا۔ جس دے سربراہ خواجہ ناظم الدین سن جو مشرقی بنگال دے وزیراعلیٰ مقرر ہوئے، حسین شہید سہروردی نوں   کونسل توں برطرف کر دتا گیا جس اُتے پرانی کونسل نے برہمی دا اظہار کرتے ہوئے عوامی مسلم لیگ دا ناں اختیار کر لیا تے سہروردی نوں   اُنہاں دی عدم موجود گی وچ اس دا سربراہ منتخب کیتا گیا جو اس وقت صوبہ سرحد وچ مرحوم پیر صاحب مانکی شریف دے نال کم کر رہے سن۔ مولانا عبد الحمید خان بھاشانی تے شیخ مجیب الرحمٰن دونے اس نواں سیاسی جماعت دے اہم رکن سن بعد وچ جدوں پاکستان کمیونسٹ پارٹی اُتے پابندی عائد کردی گئی تو بائاں بازو دے عناصر مولانا بھاشانی دے گرد جمع ہو گئے جو پہلے تو عوامی مسلم لیگ دے اندر ای بائاں بازو دے اک سیل دے طور اُتے شامل رہے پر بعد وچ انہاں نے نیشنل عوامی پارٹی دے ناں توں اپنی اک علاحدہ سیاسی جماعت قائم کرلی۔ عوامی لیگ تے آل پاکستان مسلم لیگ دے پروگراماں وچ کوئی بنیادی فرق نہاں سی لیکن رفتہ رفتہ عوامی مسلم لیگ نے اپوزیشن پارٹی دی حیثیت اختیار کرلی تے حکومت توں تصادم دا کوئی موقع ہتھ توں جانے نہاں دتا۔ اس طرح مشرقی بنگال وچ خواجہ ناظم الدین تے حسین شہید سہروردی دے درمیان محاذ آرائی دا آغاز ہو گیا۔
١٣) پنجاب وچ وی سیاسی صورت حال کسے طور اطمینان بخش نہاں سی! نواب آف ممدوٹ جنہاں قائد اعظم نے کابینہ دی تشکیل دی دعوت دی سی بوہت چھیندی اپنی کابینہ دے اُنہاں اراکین دی مخالفت دا نشانہ بن گئے جنہاں دی سربراہی ممتازمحمد خان دولتانہ تے سردار شوکت حیات خان کر رہے سن۔ اس سلسلے وچ قائد اعظم دی تمام مصالحانہ کوششاں ناکامی توں دوچار ہوئاں تے پنجاب مسلم لیگ دے صوبائی انتخاب وچ، پنجاب دے وزیراعلٰی نواب آف ممدوٹ وی شکست کھا گئے۔ میاں ممتاز دولتانہ ہن پنجاب دی صوبائی مسلم لیگ دے منتخب صدر سن، نواب آف ممدوٹ دی سیاسی حیثیت بے حد کمزور ہوچکی سی جسنوں  دیکھتے ہوئے مرکزی حکومت دے کول اس دے سوا کوئی چارہ نہاں سی کہ گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ دی دفعہ 93a دے اپنے اختیارات نوں   استعمال کرتے ہوئے انہاں دی وزارت نوں   برطرف کرکے پنجاب وچ گورنر راج نافذ کر دے۔
١٤) سندھ وچ وی سیاسی صورت حال کم وبیش ایسی ای تھی١ کرپشن دے الزامات دے تحت سندھ دے وزیراعلیٰ محمد ایوب کھوڑو نوں  برطرف کر دتا گیا سی اُنہاں دی جگہ مئی 1948ء وچ پیر الہٰی بخش نوں   صوبے دا وزیر اعلیٰ مقرر کیتا گیا۔۔۔ بہرحال صوبائی مسلم لیگ اُتے کھوڑو دا اثر رسوخ بدستور قائم سی چنانچہ اوہ اس دے صدر منتخب ہونے وچ کامیاب ہو گئے تے مسلم لیگ کونسل وچ اپنی اکثریت دی بنا اُتے انہاں نے کراچی نوں   وفاقی دار الحکومت بنائے جانے دے سوال اُتے سندھ حکومت دے خلاف مہم دا آغاز کر دتا کیاں کہ اس طرح کراچی وفاقی حکومت دی تحویل مین چلا جاندا۔۔۔۔ اُنہاں نے اک (ایکشن کمیٹی) وی قائم دی جس دا مقصد صوبائی حکومت دے خلاف اقدام کرنا سی پر قائد اعظم نے مشرقی پاکستان دے دورے توں واپسی اُتے محمد ایوب کھوڑو نوں   اس احتجاج توں روک دتا۔ اس دے باوجود حکومت سندھ اس مشکل صورت حال توں نکلنے وچ کامیاب نہ ہو سکی۔ 1946ء وچ منعقد ہونے والے انتخابات وچ بداعنوانیاں دی تحقیقات کرنے والے الیکشن ٹریبونل دے فیصلے دی رو توں پیر الہٰی بخش اپنی نشست توں محروم ہوچکدے سن اُنہاں دے جانشین مسٹر یوسف ہارون زیادہ عرصے تک اس عہدے اُتے کم نہ کر سکے جس دے بعد قاضی فضل اللہ کوسندھ دا وزیراعلیٰ مقرر کیتا گیا لیکن انہاں وی محمد ایوب کھوڑو نے بوہت چھیندی اقتدار توں محروم کر دتا جنہاں دی کرپشن دے الزامات وچ نااہلی نوں   چند تکنیکی وجوہات دی بنا اُتے چیف کورٹ آف سندھ دے اک فیصلے دے مطابق نظرانداز کر دیاگھا سی اوہ دوبارہ سندھ دی وزارت اعلیٰ دے منصب تک پہنچنے وچ کامیاب گئے لیکن انہاں اک مرتبہ فیر کرپشن دے الزامات وچ برطرف کر دتا گیا تے سندھ وچ گورنرراج قائم کر دتا گیا۔ ١٥) شمال مغربی سرحدی صوبے وچ آزادی توں پہلے کانگریسی حکومت قائم سی جس دے سربراہ ڈاکٹر خان صاحب سن۔ صوبے وچ پاکستان توں الحاق دے لئی ہونے والے ریفرنڈم وچ بوہت وڈی اکثریت دے اس فیصلے دے باوجود کہ اوہ پاکستان وچ شمولیت چاہتے نیں  ڈاکٹر خان صاحب نے وزارت اعلیٰ دے منصب توں استعفٰی دینے توں انکار کر دتا انہاں نے ہن تک قیام پاکستان دی بھر پور مخالفت دی سی چنانچہ 14 اگست 1947ء نوں   انہاں نے پرچم کشائی دی تقریب وچ شریک ہونے توں انکار کر دتا۔ انہاں نے پختو نستان تحریک وی شروع کردی، جس دے نتیجے وچ قائد اعظم دے احکام اُتے اُنہاں دی وزارت برطرف کردی گئی تے صوبائی مسلم لیگ دے لیڈر خان عبد القیوم خان نوں   صوبے دا وزیر اعلیٰ مقرر کیتا گیا، اُنہاں دا طرزِ حکومت اس قدر امرانہ سی کہ انہاں دے سیاسی مخالفین انہاں اُتے جمہوریت دی تباہی دے الزامات عائد کرنے لگے سن۔
١٦) مرکز وچ وی قائد اعظم دی تشکیل کردہ پہلی کابینہ دے قیام دے بعد توں ای بے اطمینانی دا احساس پیدا ہوچلا سی اپنی کابینہ وچ باصلاحیت افراد دی شمولیت دے پیش نظر اوہ مجبور ہو گئے سن کہ سر ظفر اللہ خان، نواب مشتاق احمد خان گورمانی تے غلام محمد جداں لوگاں نوں  وی حکومت وچ شامل کر لیں جو کدی مسلم لیگ دے رُکن نہاں رہے۔ مغربی صوبے وچ ہر کوئی چاہدا سی کہ معاملات اسی طرح چلتے رہاں، انہاں اس صورت حال اُتے کسے قسم دی تشویش نہاں سی کیاں کہ انہاں قائد اعظم تے قائد ملت دی قیادت تے فراست اُتے مکمل یقین سی
١٧) مشرقی پاکستان وچ جتھے صورت حال زیادہ تشویش ناک نہاں سی، مسلم لیگ حکومت دے خلاف تحریک رفتہ رفتہ زور پکڑتی جا رہی سی، اپوزیشن پارٹیاں نے زبان دا مسئلہ اٹھاندے ہوئے ایہ مطالبہ کیتا کہ بنگالی زبان نوں   قومی زبان دا درجہ دتا جائے، قائد اعظم نوں   علالت تے بگڑتی ہوئی صحت دے باوجود اپریل 1948ء وچ مشرقی پاکستان دا دشوار گزار سفر اختیار کرنا پیتا جتھے پہنچ کر انہاں نے اس تنازع دے حوالے توں واضح الفاظ وچ ایہ اعلان کیتا کہ ( بنگالی زبان، مشرقی پاکستان دی زبان رہے گی پر پاکستان دی قومی زبان دا درجہ اردو نوں   حاصل رہے گا کیاں کہ اک قومی زبان دے بغیر کوئی قوم باہمی طور اُتے مضبوط تے مستحکم ہو کر ترقی نہاں کرسکتی) ۔۔۔۔ وقتی طور اُتے اُنہاں دی اس بات دا مثبت اثر ہویا۔
١٨) ایتھے ایہ بات قابل ذکر اے کہ تقسیم دے بعد مغربی صوبے وچ وڈے وسیع پیمانے اُتے آبادی دا تبادلہ عمل وچ آیا سی جدوں کہ مشرقی صوبے وچ ہن وی ڈیڑھ کروڑ دی تعداد وچ ہندو موجود سن جس توں اس شبے نوں  تقویت ملی دی زبان دے مسئلے نوں   ابھارنے وچ اُنہاں دے اثر ورسوخ کوبھی کافی دخل اے۔ درحقیقت اوہ اس صورتِ حال دا فائدہ اٹھانے دی کوشش کر رہے سن کہ مشرقی پاکستان وچ خدمات انجام دینے والے سینئر سرکاری اہلکار تے حکام نوں   اک وڈی تعداد دا تعلق جاں تو پنجاب توں سی جاں فیر یوپی توں جنہاں دی اکثریت بنگالی زبان توں ناآشنا سی۔
١٩) مشرقی پاکستان وچ آباد ہندو آبادی سیاسی طور اُتے وی سرگرم ہو چکی سی تے اس نے حکومت دی مخالف سیاسی جماعتاں وچ شمولیت شروع کردی سی۔ بالخصوص عوامی مسلم لیگ وچ جس دا ناں اس وقت تک بدل کر عوامی لیگ رکھ دتا گیا سی تاکہ ہندوؤں نوں  وی اس جماعت وچ شامل کرنے ول راغب کیتا جاسکے پر ودھدی ہوئی مخالفت دے باوجود مشرقی پاکستان وچ مسلم لیگی حکومت اپنا اقتدار برقرار رکھنے وچ کامیاب رہی سی اسی دوران وچ پوری قوم نوں   شدید صدمے توں دوچار ہونا پیتا تے 11 ستمبر1948 نوں   قائد اعظم اس دنیا توں رحلت فرما گئے۔ خواجہ ناظم الدین نوں   اُنہاں دی جگہ گورنر جنرل مقرر کیتا گیا جو کراچی روانہ ہو گئے تے انہاں دی بجائے نورالامین نوں   مشرقی پاکستان دا وزیراعلیٰ بنا دتا گیا اگرچہ اوہ اک منجھے ہوئے سیاست دان سن پر اوہ عوام توں خاطر خواہ رابطہ برقرار نہ رکھ سکے تے دن بدن اس وچ مزید کمی واقع ہوتی چلی گئی۔ انہاں دی اصل مشکلات دا آغاز 1950ء وچ اس وقت ہویا جدوں مغربی بنگال وچ ہونے والے مسلم فرقہ وارانہ فسادات دے نتیجے وچ مسلمان مہاجرین مشرقی پاکستان وچ داخل ہونا شروع ہوئے اُس وقت فضل الحق کلکتہ دا دورہ کر رہے سن کہ اچانک ایہ افواہ پھیل گئی کہ فسادیاں نے انہاں ہلاک کر دتا اے اس واقعے دے رد عمل وچ مشرقی پاکستان دے عوام دے جذبات بھڑک اٹھے جس دے نتیجے وچ ڈھاکا، کھلنا تے نواکھالی وچ تشدد آمیز واقعات دا سلسلہ شروع ہو گیا جس دے بعد ہندوؤں نے مغربی بنگال ول نقل مکانی شروع کردی پر وزیر اعظم خان لیاقت علی خان دی بروقت مداخلت نے صورتِ حال نوں   مزید بگڑنے توں بچا لیا جنہاں نے بھارت پہنچ کر پنڈت جواہر لال نہرو توں اس مسئلے دے بارے وچ گفت و شنید دی تاکہ اس دا فوری تے دیرپا حل تلاش کیاجاسکے، انہاں مذکرات دے نتیجے وچ نہرو، لیاقت پیکٹ وجود وچ آیا جس دے سبب کشیدگی دا خاتمہ ہو گیا۔
٢٠) اس توں پہلے 7 مارچ 1949ء نوں  ( قراردادِ مقاصد) منظور دی جاچکی سی،( پروڈا) دے تحت لیاقت علی خان نے سیاست نوں   بدعنوان عناصر توں پاک کرنے دی پوری کوشش دی لیکن بدقسمتی توں صوبائی حکومتاں نے اس ایکٹ نوں   اپنے سیاسی مخالفین دے خلاف استعمال کرنا شروع کر دتا جس دے نتیجے وچ محمد ایوب کھوڑو، نواب آف ممدوٹ، قاضی فضل اللہ تے حمید الحق چوہدری نوں   پروڈا دے تحت کئی برساں تک سیاست دے لئی نااہل قرار دے دتا گیا ۔
٢١) مارچ 1951ء وچ اک خطرناک سازش دا انکشاف ہویا جس دے ذریعے چند فوجی افسران حکومت دا تختہ الٹنا چاہدے سن پر اس سازش کوفوری طور اُتے ناکام بناندے ہوئے اس دے ملزمان اُتے اک اسپیشل ٹریبونل دے ذریعے مقدمہ ( روالپنڈی سازش کیس) دے ناں توں مشہور ہویا اس دے کچھ ای عرصے دے بعد اکتوبر 1951ء وچ وزیر اعظم پاکستان خان لیاقت علی خان، اُس وقت شہید کردیے گئے جدوں اوہ روالپنڈی وچ اک جلسہ عام توں خطاب کرنے والے سن، اُنہاں دی شہادت دا ایہ واقعہ اج تک اک سربستہ راز اے۔ لیاقت علی خان دی وفات قوم دے لئی اک عظیم صدمے تے المیے توں کم نہ سی۔ اُنہاں دے انتقال توں جو خلا پیدا ہو گیا سی اُسنوں پُر کرنا ناممکن سی! بہر حال کسے نہ کسے نوں   تو ایہ خلا پُر کرنا ای سی چنانچہ خواجہ ناظم الدین نوں   گورنر جنرل دے عہدے توں ہٹا کر وزارت عظمیٰ تے غلام محمد نوں   اُنہاں دی بجائے گورنر جنرل دے عہدے پرفائز کر دتا گیا۔ بعد وچ پیش آنے والے واقعات نے ایہ ثابت کر دتا کہ پاکستان دے اصل مصائب تے مشکلات دا آغاز اس واقعے توں ہُندا اے، جدوں پاکستان وچ بیوروکریٹس دی حکومت دی داغ بیل پئی! سیاست دان باہمی اختلافات دا شکار سن تے ایہ فیصلہ کرنے توں قاصر سن کہ ملک وچ کس قسم دا آئین ہونا چاہیے۔ دوسری طرف ملک دی اقتصادی صورتِ حال وی روز بروز بگڑتی چلی جا رہی سی تے بالخصوص مشرقی پاکستان وچ روزمرہ استعمال دی جانے والی اشیاء دی شدید قلت سی، خواجہ ناظم الدین اُنہاں بیورو کریٹس دا مقابلہ کرنے توں قاصر سن جنہاں دی پوزیشن غلام محمد جداں بیورکریٹ دے گورنر جنرل بننے دے نتیجے وچ ہن خاصی مضبوط ہوچکی سی۔
٢٢) پاکستان دی قنون ساز اسمبلی نے دسمبر 1952 وچ دوسرا آئینی مسودہ تیار کیتا جسنوں  پنجاب نے نامنظور کر دتا، کیاں کہ اس دی رو توں ایوان بالا وچ دونے ( بازوؤں) نوں   مساوی نمائندگی دتی گئی سی۔ پنجاب دا دعویٰ ایہ سی کہ وفاقی طرز حکومت وچ ہر ( وحدت) نوں   مساوی نمائندگی دی جانی چاہیے، قطع نظر اس دے کہ اُس دی آبادی تے رقبہ کتنا اے؟ اس دا مطلب ایہ سی کہ وفاقی ایوان بالا وچ شرقی پاکستان بحیثیت اک صوبے دے ہمیشہ اقلیت وچ رہتا حالانکہ آبادی دے تناسب توں اوہ بقیہ پاکستان دی مجموعی آبادی توں زیادہ اکثریت دا حامل سی۔ درحقیقت ایتھے ای توں مشرقی تے مغربی صوباں دے درمیان وچ اختلافات دا آغاز ہُندا اے چنانچہ مشرقی پاکستان دی مجموعی آبادی توں زیادہ اکثریت دا حامل سی۔ درحقیقت ایتھے ای توں مشرقی تے مغربی صوباں دے درمیان وچ اختلافات دا آغاز ہُندا اے! چنانچہ مشرقی پاکستان دی جانب توں آبادی دے تناسب توں نمائندگی دا مطالبہ غیر فطری نہاں سی۔ اس دے نتیجے وچ مکمل تعطل پیدا ہو گیا کیاں کہ دونے بازوؤں دے درمیان وچ ایسی خلیج حائل ہو چکی سی جسنوں   پاٹنا ناممکن نظرآدا سی۔ خواجہ ناظم الدین نے وی ضرورت تے مصلحت دے تحت مشرقی پاکستان دے اس نقطہ نظر دی حمایت دی جس دی بنا اُتے اوہ غیر مقبول ہُندے چلے گئے، انہاں دی مقبولیت وچ اس وقت تے وی کمی واقع ہوئی جدوں قادیایناں دے خلاف لاہور وچ اُتے تشدد تحریک شروع ہو گئی جسنوں   کچلنے دی غرض توں پاکستان وچ پہلی بار مارشل لا دا نفاذ کرنا پیتا۔ کچھ گواہاں دے بیان دے مطابق ایہ تحریک خود خواجہ ناظم الدین دے خلاف چلائی گئی سی پر چند ہور حضرات دا خیال اے کہ مذہبی لیڈراں دے حوالے توں خواجہ صاحب دے رواداری تے صبرو برداشت دے رویے دی وجہ توں بحران پیدا ہویا۔ خواجہ صاحب نے بیرون ملک قنون دی تعلیم حاصل دی سی تے اوہ حنفی فقہ دے پیروکار تے اک عملی مسلمان سن، اوہ ہمیشہ اپنا قومی لباس زیب تن کیتا کردے سن تے پابندی دے نال نماز ادا کردے سن انہاں خصوصیات دے باوجود اوہ ملک کوایسی مؤثر لیڈر شپ فراہم نہ کرسکے جس دی ملک نوں   ضرورت سی تے جس دے نتیجے وچ اُنہاں دی اپنی پارٹی دے لوگ اک دوسرے توں باہم دست و گریبان رہنے لگدے سن۔ چنانچہ بیورکریسی نوں   بہانہ مل گیا تے اُس نے انہاں دے خلاف سازشاں تے سیاسی جوڑ توڑ دا سلسلہ شروع کر دتا۔
٢٣) اسی اثنا وچ مشرقی پاکستان دا سیاسی موسم وی کافی گرم ہو گیا تے اپوزیشن پارٹیاں، مسلم لیگ دے اندرونی اختلافات تے بے اطمینانی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے مضبوط ہوتی چلی گئاں، روزمرہ ضرورت دی اشیاء وچ قلت سی، نمک، سرساں دا تیل، کپڑے تے اناج جیسی اہم تے بنیادی ضرورت دی اشیاء ناپیدا ہوچکی تھاں، دانشوراں،بالخصوص ماہرینِ معاشیات نے اوتھے مروجہ حالات دے پیش نظردوناں بازوؤں وچ ہونے والی تعمیر و ترقی دے نمایاں فرق نوں   اجاگر کرنا شروع کر دتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ مشرقی پاکستان توں دی جانے والی برآمدات دے نتیجے وچ حاصل ہونے والا غیر ملکی زرمبادلہ مغربی پاکستان دی تعمیر تے ترقی اُتے صرف کیتا جا رہیا اے۔ جدوں کہ بنگالی بھوکاں مر رہے نیں  ۔ چند سیاست داناں نے دونے بازوؤں دے درمیان وچ پیرٹی دے اصول دی وی شدید مخالفت شروع کردی، بنگالی زبان نوں   قومی زبان دی حیثیت توں منوانے دے لئی طلبہ نے ایجی ٹیشن شروع کر دتا تے تمام اپوزیشن پارٹیاں باہم متفق ہو کر نویں انتخابات دا مطالبہ کرنے لگاں کیاں کہ دسمبر 1951ء وچ پنجاب وچ انتخابات ہوچکے سن۔ مشرقی پاکستان دی حکمراں جماعت نوں   چونکہ اپنی کامیابی دا یقین نہاں سی لٰہذا اوہ انتخابات نوں   ملتوی کرتی رہی احتجاجی عناصر تے سیاسی جماعتاں نے حکومت دی اس کمزوری دے مدنظر بنگالی نوں   قومی زبان دا درجہ دتے جانے دے حق وچ پرتشدد تحریک تے مظاہراں دا آغاز کر دتا تے مطالبہ کیتا کہ 1952ء دے اوائل وچ ہونے والے صوبائی اسمبلی دے اجلاس وچ اس مسئلے اُتے قرارداد منظور دی جائے۔ طلبہ نے اس روز ہڑتال دا اعلان کر دتا تے جلوس نکالے تے اسمبلی ہال اُتے جمع ہو گئے جو انہاں دناں کیمپس دے درمیان یونیورسٹی بلڈنگ وچ واقع سی، پولیس تے احتجاجی طلبہ دے درمیان وچ پرتشدد چھڑپاں شروع ہوگئاں پولیس نے مظاہرین اُتے فائرنگ کردی جس دے نتیجے وچ چند طلبہ ہلاک ہو گئے اس واقعے دے بعد احتجاجی مظاہراں نے انتہائی سنگین صورت اختیار کرلی تے اپوزیشن لیڈراں تے پارٹیاں نے انہاں طلبہ دے نال مل کر صوبے دے وزیراعلیٰ مسٹر نورالامین توں استعفا دا مطالبہ کر دتا، انہاں حالات دے دباؤ وچ آکر صوبائی اسمبلی بالآخر مجبور ہو گئی تے اس نے ایہ قرارداد منظور کرتے ہوئے مرکزی قنون ساز اسمبلی توں سفارش دی کہ بنگالی نوں   دوسری قومی زبان دی حیثیت توں تسلیم کر لیا جائے پر اس احتجاج نوں   کچلنے دی غرض توں مسٹر نورالامین دی حکومت نے اپنے ایمر جنسی اخیتارات دا بے رحمی دے نال استعمال کیتا۔ مسٹر حیسن شہید سہروردی نوں   جو پہلے وی مشرقی پاکستان جا چکے سن تے انہاں حالات پرقابو پاسکدے سن نوں   نارائن گنج دے اسٹیمر گھاٹ اُتے اترتے ای بے دخلی دے احکامات تھما دتے گئے، شیخ مجیب الرحمن، مولاناعبدالحمید بھاشانی تے متعدد ہور مخالف سیاسی رہ نما، پبلک سیفٹی آرڈیننس دے تحت نظر بند کر دتے گئے اس واقعے دے رد عمل وچ مشرقی پاکستان دے دوسرے شہراں وچ وی اُتے تشدد احتجاجی مظاہرے شروع ہو گئے جن وچ ہندوؤں نے کھل کر اپوزیشن دا نال دتا۔
٢٤) شمال مغربی سرحدی صوبے وچ خان عبد القیوم خان نے مرکز دی جانب توں صوبائی اسمبلی دے انتخابات وچ نامزد کردہ امیدواراں نوں  مسترد کرتے ہوئے اپنے امیدوار کھڑے کر دتے جس وچ انہاں شاندار کامیابی حاصل ہوئی۔ پاکستان مسلم لیگ نے اپنی شکست تسلیم کرتے ہوئے اُنہاں دی کامیابی دا اعتراف کر لیا، خان قیوم نے نواں کابینہ دی تشکیل دی تے اس کامیابی دے نتیجے وچ حاصل ہونے والی بھرپور قوت تے اختیارات دے نال صوبے اُتے حکومت کرتے رہے۔
٢٥) صوبہ سندھ وچ محمد ایوب کھوڑو دی برطرفی دے بعد کوئی حکومت تشکیل نہاں دی جاسکی سی گورنر راج اس قدر غیر مقبول ہوچکیا سی کہ بالآخر گورنر دین محمدکو نومبر 1952ء وچ خود ای استعفا دے کرجانا پیتا۔ 1953ء دے صوبائی انتخابات وچ محمد ایوب کھوڑو نے خان عبد القیوم خان دے نقشِ قدم اُتے چلتے ہوئے مرکزی پارلیمانی بورڈ دے نامزد کردہ امیدوارں دے مقابلے وچ اپنے امیدواراں نوں  منتخب کرالیا پر صوبہ سرحد دے برعکس اس مرتبہ پاکستان مسلم لیگ نے اُنہاں دی پارٹی نوں   تسلیم کرنے توں انکار کر دتا تے انہاں ایہ حکم دتا کہ اوہ اپنی پارٹی دا دفتر تے تمام فنڈز مسٹر غیاث الدین پٹھان دے حوالے کر دیں۔ مسٹر کھوڑو نے ایسا کرنے توں انکار کر دتا تے عدالت توں حکم امتناعی حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔
٢٦) غذائی اشیاء دی کم یابی تے گرانی، مشرقی پاکستان وچ چلنے والی لسانی تحریک صوباں وچ بر سر اقتدار حکومتاں دی جانب توں اپوزیشن دے خلاف سخت گیر اقدامات تے پروڈا دے تحت پرانے مسلم لیگیاں دے خلاف کارروائیاں دے نتیجے وچ پیدا ہونے والی بحرانی کیفیت وچ دن بدن اضافہ ہُندا جا رہیا سی، جس نے گورنر جنرل غلام محمد نوں  بالآخر اوہ موقع فراہم ک رہی دتا، جس دا انہاں وڈی بے تابی توں انتظار سی کہ اوہ تمام طاقت تے اختیار اپنی ذات وچ مرکوز کر لیں۔ چنانچہ اپریل1953ء وچ انہاں نے خواجہ ناظم الدین نوں   حکومت توں برطرف کر دتا حالانکہ اک مہینے پہلے ای اوہ مطلوبہ اکثریت دے نال اسمبلی توں ملکی بجٹ منظور کرانے وچ کامیاب ہوچکدے سن تے ہن وی انہاں اسمبلی دی اکثریت دا اعتماد حاصل سی۔ ظاہر اے ایسا انہاں نے اس مقصد توں کیدا سی کہ اپنی مرضی دا وزیر اعظم مقرر کرکے اُس دی مدد تے حمایت توں ایسا آئین مرتب کیاجاسکے جواُن دے بیوروکریٹس مشیراں اُتے مشتمل حلقے دی خواہشات دے عین مطابق ہو تے جس دے ذریعے اوہ مطلق العنانی دے نال اس ملک اُتے حکومت کرسکاں۔ جمہوریت اُتے کیتا جانے والا ایہ پہلا وڈا حملہ سی جس نے باقاعدہ اک روایت دی شکل اختیار کر لی جس نے بالآخر اس ملک توں جمہوریت دا جنازہ کڈ کر ای دم لیا۔
٢٧) محمد علی بوگرا اس وقت امریکا وچ پاکستان دے سفیر سن اوہ قومی اسمبلی دے رکن وی سن لیکن انہاں نہایت عجلت وچ امریکا توں واپس بلایا گیا تے ائیر پورٹ توں سیدھے گورنر جنرل ہاؤس لے جایا گیا انہاں نے اسی دن وزیر اعظم دے عہدے دا حلف اٹھایا انہاں دی کابینہ پہلے توں تیار سی اس نے وی اسی دن حلف اٹھایا۔ اس کابینہ دی اک خصوصیت ایہ سی کہ تمام پارلیمانی روایات دی خلاف ورزی کرتے ہوئے فوج دے کمانڈر انچیف جنرل ایوب خان نوں  کابینہ وچ وزیر دفاع دی حیثیت توں شامل کیتا گیا سی۔
٢٨) مسلم لیگ دا زوال اخلاقی پستی دی اس حد تک پہنچ گیا تھاکہ اس نے نویں وزیر اعظم نوں  پارلیمانی لیڈر منتخب کرکے اس تبدیلی کوقبول کر لیا، 1950ء وچ پنجاب وچ غیر معمولی سیلاب آنے تے 1951ء وچ مشرقی پاکستان وچ سیقلون توں تباہی ہونے دے بعد خواجہ ناظم الدین نے اناج دی درآمد دے لئی جو مذکرات شروع کیتے سن اس دورِ حکومت وچ انہاں دے نتیجے برآمد ہونا شروع ہو گئے۔ امریکا ول توں کئی لکھ ٹن اناج مہیا کرنے توں قحط دا خطرہ ٹل گیا مگر امریکا نے اس اناج دا کچھ حصہ مفت تے کچھ کم قیمت اُتے اس شرط دے نال مہیا کیاتھا کہ پاکستان اپنی غیر وابستگی دی پالیسی نوں   خیرباد کہہ کہ دے۔ مئی 1954ء وچ پاکستان نے امریکا دے نال میوچل ڈیفینس اسٹینس ایگریمنٹ کیتا تے بعد وچ بغداد پیکٹ( سینٹو) تے سیٹو پیکٹ وچ شامل ہو گیا۔
٢٩) دستور ساز اسمبلی دی بیسک پرنسپلز کمیٹی نے اک تے ڈرافت( تھرڈ ڈرافٹ کانسٹی ٹیوشن) تیار کر لیا سی جس وچ مغربی پاکستان تے مشرقی پاکستان وچ پیرٹی دے اصول نوں  جداں دوسرے ڈرافٹ وچ کیتا گیا تے جس دی خواجہ ناظم الدین نے تائید دی سی اک تبدیل شدہ شکل وچ برقرار رکھیا گیاتھا۔ نشستاں دی اس طرح تقسیم کیتی گئی سی کہ دونے ایواناں دے مشترکہ اجلاس وچ مشرقی پاکستان تے مغربی پاکستان دے درمیان وچ پیرٹی قائم رہے۔ تجویز ایہ سی کہ دونے ایواناں نوں   برابر دے اختیارات دتے جائے گا لیکن اختلاف دی صورت وچ مشترکہ اجلاس بلایا جائے گا، مزید کہیا گیا سی کہ کسے بازو دے بارے وچ کسے معامل دے لئی اس بازو دی اسمبلی دے موجود تے ووٹ دینے والے اراکین دی اک تہائی تعداد دی حمایت حاصل ہونی چاہیے ایہ تجویز اس خطرے دے پیش بندی دے لئی رکھی گئی سی کہ کہاں مشرقی پاکستان دے اراکین سرحد جاں سندھ دے اراکین دے نال مل کر ایسا دستور اخیتار نہ کر لیں جو دوسرے لوگاں دے لئی قابلِ قبول نہ ہو، خیال سی کہ بنیادی اصول نوں   جسنوں   محمد علی فارمولا کہیا گیا سی قبول کرنے دے بعد اک سال وچ دستور تیار ہو جائے گا لیکن صوباں دی مرضی کچھ تے سی کیونجے اس دوران ملک دی سیاست نے اک نواں رخ اختیار کر لیا سی 1954ء وچ ہونے والے انتخابات وچ مشرقی پاکستان وچ مسلم لیگ نوں  مشترکہ حزب اختلاف (جگنوفرنٹ) دے ہاتھاں بھاری شکست ہوئی اس مشترکہ فرنٹ دے رہنما فضل الحق، سہروردی تے بھاشانی سن اس وچوں پہلے رہنما کرشک سرامک پارٹی رہنما، دوسرے عوامی لیگ دے تے تیسرے عوامی لیگ دے بائاں بازو دے رہنما سن ایہ تیناں بنگال دے نہایت مقبول تے با اعتماد رہنما سن۔ مسلم لیگ، محترمہ فاطمہ جناح دی آخری وقت دی کوششاں دے باوجود صرف 15 نشستاں وی حاصل نہ کرسکی۔
٣٠) وفاقی اسمبلی نے جدوں دیکھیا کہ صورتِ حال اس دے ہاتھاں توں نکلتی جا رہی اے تو اس نے خود نوں  منوانے دی کوشش دی، 20 ستمبر1954ء نوں   اس نے بدنام پبلک اینڈری پریز نٹیٹو آفیسز (ڈس کوالیفکیشن) ایکٹ 1949ء منسوخ کر دتا اس ایکٹ نوں   گورنر جنرل اپنے مخالفین دے خلاف ڈموکلس دی تلوار دے طور اُتے استعمال کردے سن اس دے بعد مشرقی پاکستان دے فضل الرحمٰن دی سربراہی وچ تے کچھ لوگاں دے خیال وچ وزیر اعظم محمد علی بوگرا دی حمایت توں وڈی عجلت دے نال صرف 18 گھنٹاں مں جدوں کہ گورنر جنرل صوبہ سرحد دے دورے اُتے گئے ہوئے سن، مندرجہ ذیل قواعد منظور کرلیے۔
a) ۔.۔.۔ کابینہ دی ذمہ داری مشترکہ ہوگی b) ۔.۔.۔ کسے وزیر دے خلاف عدم اعتماد دا ووٹ پوری کابینہ دے خلاف ووٹ سمجھیا جائے گا۔ c) ۔.۔.۔ گورنر جنرل دا بینہ دے مشورے اُتے عمل کرنے دا پابند ہوگا۔
٣١) دورے توں واپس آنے اُتے گورنر جنرل بوہت غضبناک ہوئے، انہاں نے اپنے غیر معمولی اختیارات استعمال کرتے ہوئے پبلک اینڈری پریزنٹیٹو افیسز ( ڈس کوالیفکیشن) ایکٹ 1949ء سابقہ مدت توں ختم کر دتا مسلم لیگ دے اس وقت دے سارے اراکین دی مخالفین نوں  آزاد چھڈ دتا تے 24 اکتوبر 1954ء نوں   خود دستور ساز اسمبلی نوں   توڑ دتا، انہاں نے کراؤن دا نمائندہ ہونے دی حیثیت توں صوابدیدی اختیارات استعمال کرتے ہوئے اس بہانے اُتے عمل کیتا کہ اسمبلی عوام دا اعتماد کھوچکی اے۔ اسمبلی دی عمارت نوں   فوج نے گھیرے وچ لے لیا تے اسپیکر مولوی تمیز الدین خان نوں   اس وچ داخل ہونے توں روک دتا انہاں نے سندھ ہائی کورٹ وچ گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ 1935ء دی دفعہ 223A دے تحت رٹ داخل دی اس دفعہ نوں   دستور ساز اسمبلی نے اک ترمیم دے ذریعہ 6 جولائی1954ء نوں   ایکٹ وچ شامل کیدا سی تے خود اسپیکر نے اپنے دستخطاں دے نال اس دی منظوری دی سی۔ ایہ روایت قائد اعظم دے انتقال دے بعد وی جاری سی، اس روایت دے مطابق آئینی نوعیت دے معاملات گورنر جنرل دے سامنے انہاں دی منظوری دے لئی نہاں رکھے جاندے بلکہ ایہ اسپیکر دے دستخطاں توں ای قانونی شکل اختیار کر لیدے سن کیونجے اسپیکر دستور ساز اسمبلی دے چیئرمین دی حیثیت توں وی عمل کردے سن لیکن قانون سازی دے دوسرے معاملات وچ گورنر جنرل دی منظوری لینا ضروری سی۔
٣٢) ہائی کورٹ نے اک رٹ جاری کر دی جس وچ حکومت نوں  اسمبلی دے معاملات وچ دخل اندازی کرنے توں منع کیتا گیا سی، حکومت نے فیڈرل کورٹ وچ اپیل کر دی اپیل دے زیر سماعت رہنے دے دوران وچ گورنر جنرل تے اسپیکر دے درمیان وچ اپیل واپس لینے دے بارے وچ مذکرات ہُندے رہے مگر ایہ کامیاب نہاں ہوئے، فیڈریل کورٹ نے بغیر اس سوال اُتے غور کیتے ہوئے کہ کیتا دستور ساز اسمبلی توڑنا جائز سی، اس بنیاد اُتے اپیل منظور کر لی کہ ہر قسم دے قنون منظور کرنے دے لئی چاہے ایہ معمول دے ہوں جاں آئینی نوعیت دے گورنر جنرل دی منظوری ضروری اے (فیڈریشن آف پاکستان بنام مولوی تمیز الدین خاں پی ایل ڈی 1955ء ایف سی۔240) لٰہذا گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ 1935ء وچ ترمیم دے ذریعے شامل کیتی گئی، دفعہ 223A جس اُتے گورنر جنرل توں دستخط نہاں لئی گئے سن درست قنون نہاں اے اس لئی اس دفعہ دے تحت مولوی تمیز الدین خان نوں   ریلیف نہاں دی جاسکتی، رٹ خارج کردی گئی تے اس طرح گورنر جنرل دی جت ہوئی مگر اس توں جمہوریت نوں   اک سخت دھچکا لگیا۔
٣٣) ایہ فیصلہ اگرچہ گورنر جنرل دے حق وچ سی مگر اس نے انہاں دے لئی بوہت توں مسائل پیدا کر دتے اس فیصلے توں قائد اعظم دے انتقال دے بعد جو وی قوانین بنائے گئے سن اوہ کالعدم قرار پائے، گورنر جنرل نے اس مشکل اُتے قابو پانے دے لئی ایسے تمام قوانین نوں  جنہاں اوہ رکھنا چاہدے سن جائز قرار دینے دے لئی اک آرڈینس دے ذریعہ انہاں گزشتہ مدت توں جائز قرار دے دتا۔ اس آرڈینس دا ناں ایمر جنسی پاورز آرڈیننس ( نمبر 9آف1955ء) قرار دتا لیکن اک تے مقدمے یوسف پٹیل (پی ایل ڈی 1955ء ایف سی 387) وچ فیڈرل کورٹ نے اس آرڈیننس نوں   وی کالعدم قرار دے دتا کیونجے گورنر جنرل فیڈرل اسمبلی دی غیر موجودگی وچ تو آرڈیننس دے ذریعے قوانین تو بنا سکتا اے لیکن آئینی معاملات وچ اوہ ایہ اختیارات استعمال نہاں کرسکتے کیونجے ایہ صرف دستور ساز اسمبلی دا کم اے، گورنر جنرل اپنے تیر دا خود ای شکار ہو گئے اپنے غیر آئینی اقدام توں اُنہاں نے اک سیاسی مصیبت پیدا کرلی، اس توں باہر نکلنے دا کوئی راستہ نظر نہاں آندا سی اس لئی انہاں نے گیند واپس فیڈرل کورٹ دے کورٹ وچ پھینک دی تے اس دے مشورہ دینے دے فرائض نوں   استعمال کرتے ہوئے مشورہ طلب کیتا( گورنر جنرل کاریفرنس1یا1955ء پی ایل ڈی 1955ء ایف سی 435) کیونجے اس نکتے اُتے کوئی قنون نہاں سی اس لئی مدد دے لئی ضرورت دا اصول وضع کیتا گیا تے (سیفٹی آف دی پیپل ازسپرلا) دے اصول دے تحت عدالت نے حکومت نوں   مشورہ دتا کہ اس دے ہدایات دے مطابق نواں اسمبلی بنائی جائے تے فیر تمام انہاں قوانین نوں   جائز قرار دینے دے لئی اک قنون منظور کرایا جائے جنہاں اوہ برقرار رکھنا چاہتی اے۔
٣٤) چنانچہ اک نواں مجلس قنون ساز دا انتخاب عمل وچ آیا۔ مغربی پاکستان دی صوبائی اسمبلیاں وچ کم و بیش اوہی افراد دوبارہ منتخب ہونے وچ کامیاب ہو گئے جو حکمران جماعت، مسلم لیگ دے حامی سن جدونکہ مشرقی پاکستان دی اسمبلی وچ منتخب ہو کر آنے والے سب ای لوگ بالکل نویں سن۔ دوسری مجلس قنون ساز دا اجلاس 1955ء وچ مری دے مقام اُتے ہویا۔ جس وچ مسلم لیگ اسی نشستاں دی مجموعی تعداد وچوں صرف بیس نشستاں ای حاصل کرسکی۔ مسٹر فضل الحق دی کریشک سرامک پارٹی نے سولہ جدونکہ حسین شہید سہروردی دی قیادت عوامی لیگ نوں  تیرہ نشستاں حاصل ہوئاں۔ بقیہ نشستاں اُتے ہور مختلف گروپاں دے لوگ منتخب ہوکر آئے سن۔ چنانچہ کسے وی سیاسی جماعت نوں   ایوان وچ واضح اکثریت حاصل نہ ہو سکی جس دے نتیجے وچ مخلوط حکومت دی تشکیل تے قیام ناگزیر ہوچکیا سی۔ فیڈریل کورٹ دی ہدایت دے بموجب آئینی حکم بحال کر دتا گیا سی پر مرکزی کابینہ دی تشکیل وچ کافی دشواریاں پیش آ رہی تھاں۔ گورنر جنرل غلام محمد دی جسمانی صحت تے حالت، فالج دے حملے دے بعد مزید بگڑتی چلی جا رہی سی جس دے سبب اوہ کم کرنے دے قابل نہ رہے سن۔ اوہ کیتا کہہ رہے نیں  ، کسے نوں   وی سمجھ وچ نہاں آندا سی حتٰی کہ اوہ ضروری سرکاری کاغذات اوردستاویزات اُتے دستخط کرنے دے وی قابل نہ رہے سن۔ انہاں حالات وچ انہاں رخصت اُتے روانہ کر دتا گیا تے اک دوسرے بیوروکریٹ یعنی جنرل اسکندر مرزا اس وقت دے وزیر خزانہ، چوہدری محمد علی دی مدد تے تعاون توں قائم مقام گورنر جنرل دے عہدے اُتے پہنچنے وچ کامیاب ہو گئے۔ مسٹر اے دے فضل الحق دی پارٹی دے تعان توں مسلم لیگ نے حکومت تشکیل دی، مسٹر محمد علی بوگرا وزیر اعظم مقرر ہو گئے تے حزب اختلاف دی قیادت سہروردی نے سنبھال لی، کچھ ای عرصے بعد محمد علی بوگرہ نوں   وزارت عظمٰی توں ہٹا کر دوبارہ سفیر دی حیثیت توں امریکا بھیج دتا گیا تے انہاں دی بجائے چوہدری محمد علی مسلم لیگ پارٹی دے سربراہ دی حیثیت توں وزیر اعظم مقرر کر دتے گئے۔ اسی اثنا وچ گورنر جنرل غلام محمد شدید علالت تے خرابی صحت دے بنا اُتے اپنے عہدے توں ریٹائر ہو گئے تے اس طرح میجر جنرل اسکندر مرزا اگست 1955ماں مستقل طور اُتے گورنر جنرل بننے وچ کامیاب ہو گئے۔
٣٥) اسی دوران مشرقی پاکستان وچ وی نواں تبدیلیاں رونما ہونا شروع ہوگئاں تھاں۔ 1954ء دے انتخابات وچ مسلم لیگ نوں  شکست توں دوچار کرنے ولے جگتو فرنٹ نوں   3اپریل 1954 ء نوں   مسٹر فضل الحق دی زیر قیادت حکومت بنانے دی دعوت دتی گئی لیکن قبال اس دے کہ ایہ حکومت عمل وچ آندی ڈھاکہ، نارائن گنج تے کھلنا وچ بہاریاں دے خلاف ہونے والے سنگین فسادات دے نتیجے وچ امن و امان دی صورت حال تشویش ناک حد تک بگڑ گئی۔ حالات کسے طور اُتے قابو وچ نہاں آ رہے سن چنانچہ گورنر جنرل دا احکامات دے تحت صوبے وچ گورنر راج نافذ کر دتا گیا تے اس وقت دے گورنر چوہدری خلیق الزمان دی بجائے میجر جنرل اسکندر مرزا مشرقی پاکستان دے گورنر بنا دتے گئے جنہاں نے 20 مئی1954 نوں   ڈھاکہ پہنچتے ای فوج نوں   طلب کر لیا۔ کمیونسٹ پارٹی اُتے پابندی عائد کردی گئی تے مسٹر فضل الحق نوں   نظرانداز کر دتا گیا۔ انہاں دی کابینہ دے چند وزرا نوں   وی حراست وچ لے لیا گیا۔ گورنر راج پورے اک برس تک نافذ رہیا۔ 6 جون 1955ء نوں   جدوں صورت حال کچھ بہتر ہو گئی سی مسٹر فضل الحق دے نمائندے مسٹر ابوحسین سرکار دی قیادت وچ اک حکومت تشکیل دتی گئی پر ایہ وی زیادہ دیر نہ چل سکی چنانچہ میجر جنرل اسکندر مرزا نوں   مرکز وچ واپس بلا لیا گیا تے جگتو فرنٹ توں سیاسی تصفیہ کرتے ہوئے مسٹر فضل الحق نوں   مشرقی پاکستان دا گورنر مقرر کر دتا گیا۔ عوامی لیگ دے مسٹر عطاالرحمن دی قیادت وچ نواں حکومت تشکیل دتی گئی جنہاں دی کابینہ وچ شیخ مجیب الرحمن وی شامل سن۔
٣٦) صوبہ سندھ وچ 1953ء دے انتخابات دے بعد نافذ کیتے گئے گورنر راج دے خاتمے دے بعد مسٹر عبد الستار پیرزادہ دی سربراہی وچ حکومت دا قیام عمل وچ آیا پر ایہ حکومت وی مرکزی حکومت توں عدم تعاون دے نتیجے وچ زیادہ دیر قائم نہ رہ سکی اورانہاں برطرف کیتے جانے دے بعد نومبر 1954ء وچ محمد ایوب کھوڑو تیسری مرتبہ سندھ دے وزیراعلیٰ بن گئے۔
٣٧) صوبہ پنجاب وچ سر فیروز خان نون دی وزارت اعلیٰ دا مئی 1955ء وچ خاتمہ ہو گیا، ادھر نواب آف ممدوٹ دی نواں تشکیل کردہ جماعت جناح عوامی لیگ، صوبائی اسمبلی دے انتخابات وچ 14نشستاں حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئی سی۔ دوسری مجلس قنون ساز دے لئی اراکین دے انتخاب دے مسئلے اُتے مرکزی تے حکومت تے گورنر پنجاب مشتاق احمد گورمانی دی ملی بھگت دے نتیجے وچ فیروز خان نون دی حکومت نوں  برطرف کر دتا گیا تے انہاں دی بجائے سردار عبد الحمید خان دستی دا انتخاب عمل وچ آچکاتھا۔
٣٨) اپریل 1953 وچ خان عبد القیوم خان دی مرکزی حکومت وچ شمولیت دے بعد سردارعبدالرشید نوں  انہاں دا جانشین مقرر کیتا گیا جوانسپکٹر جنرل آف پولیس سن تے سیاست توں انہاں دا کوئی علاقہ نہ سی۔ پر اپنی عقل مندی تے آزاد پالیسیاں دی مدد توں نہ صرف اوہ اپنی حیثیت برقرار رکھنے وچ کامیاب ہو گئے بلکہ اپوزیشن نوں   وی دم دلاسہ دے دتا۔ انہاں نے عام معافی معافی دا اعلان کرتے ہوئے انہاں تمام سیاسی قیدیاں نوں   رہیا کر دتا جنہاں خان عبد القیوم دی وزارت اعلیٰ دے دور وچ گرفتار کیتا گیا سی۔ انہاں دی ضبط شدہ جائیداداں انہاں واپس کردی گئاں تے ڈاکٹر خان صاحب دی نقل و حرکت اُتے عائد کردہ پابندیاں وی ہٹالی گئاں۔
٣٩) مرکز وچ وی تیزی دے نال سیاسی تبدیلیاں آ رہی تھاں۔ مسٹر غلام محمد مغربی پاکستان دے صوبائی اسمبلیاں توں ون یونٹ اسکیم دی حمایت وچ قرارداد منظور کرانے وچ کامیاب ہوچکے سن جس دے قیام دے لئی قنون تشکیل دتا جاچکاتھا اسی دوران وچ 1955ء وچ چوہدری محمد علی وزیر اعظم مقرر ہو گئے جنہاں نے اس قنون نوں  عملی شکل دیتے ہوئے مغربی پاکستان دے چاراں صوباں نوں   ضم کرتے ہوئے ون یونٹ دی شکل دے دی تے مغربی پاکستان دے قیام دا ایکٹ مجریہ اکتوبر1955ء منظور کر لیا گیا چنانچہ مغربی پاکستان دے ناں توں اک نیاصوبہ وجود وچ آ گیا تے ڈاکٹر خان صاحب نوں   اس دا پہلا وزیراعلیٰ مقرر کر دتا گیا۔ نواں مجلس قنون ساز وی متحرک ہو چکی سی جس نے فروری 1956ء نوں   دونے بازوؤں دے درمیان وچ پیرٹی دے اصولاں دی بنیاد اُتے وضع کردہ نویں آئین دی منظوری دے دی سی۔ اسکندر مرزا اپنی چالبازیاں توں ملک دے پہلے صدر منتخب ہونے وچ کامیاب ہو گئے تے آزادی دے 9 برس بعد23 مارچ1956ء نوں   ملک دا پہلا آئین نافذ العمل ہو گیا۔
٤٠) اس آئین وچ موجود خوبیاں تے خامیاں توں قطع نظر اک وڈے طبقے نے اطمینان دا سانس لیا کہ بالآخر ساڑھے نو برس دا طویل عرصہ گزرنے دے بعد اس ملک نوں  ایسا آئین میسر آ گیا اے جس دی موجودگی وچ مکمل آئینی حکومت تے جمہوری عمل دا راستہ کھل گیا اے جس اُتے پوری دیانت داری توں عمل پیرا ہوکر جمہوریت تے جمہوری اداراں نوں   استحکام حاصل ہو سکے گا۔ آئین دے حوالے توں مشرقی پاکسان توں تعلق رکھنے والے نوجوان تے انتہا پسند اراکین اُتے مشتمل اک گروپ دے عدم اطمینان دے باوجود جس دی قیادت شیخ مجیب الرحمٰن کر رہے سن نسبتاَ َ عمر رسیدہ سیاست داناں نے جن وچ خواجہ ناظم الدین، اے دے فضل الحق، حسین شہید سہروردی، نورالامین، مسٹر فضل الرحمن تے مولوی تمیز الدین خان جداں حضرات شامل سن نے پیرٹی ( مساوات) دے اصول نوں   موجودہ حالات دے تناظر وچ مسئلے دا بہترین مصالحانہ حل قرار دتا جس دے نتیجے وچ مشرقی پاکستان ملکی حکومت وچ اک مؤثر کردار ادا کرتے ہوئے پالیسی ساز فیصلاں دی تشکیل وچ بھرپور طریقے توں حصہ لے سکدا سی جس دے لئی صحت مندانہ روایت قائم کرتے ہوئے دونے صوباں دے درمیان وچ اہم وزارتاں دی مساوی طور اُتے تقسیم ضروری سی پر ایہ امیداں وی بوہت چھیندی دم توڑ گئاں جیسا کہ آئندہ حالات توں ظاہر ہُندا اے۔
٤١) نواں آئین صدر اسکندر مرزا دی آرزو دی بھرپور طریقے توں تسلی و تشفی نہ کرسکا۔ اوہ محض ملک کاایک آئینی سربراہ بنے رہنے اُتے ای اکتفا نہاں کرسکدے سن چنانچہ انہاں نے ڈاکٹر خان صاحب دے کندھاں اُتے بندوق رکھتے ہوئے مسلم لیگ نوں  کمزور کرنے دی ساز باز شروع کردی جنہاں دی قیادت وچ خفیہ طور اُتے اک نواں سیاسی پارٹی (ریپبلکن پارٹی) دی داغ بیل ڈالی گئی۔ اس پارٹی نوں   مضبوط تے مستحکم بنانے دی غرض توں صدر اسکندر مرزا نے عوامی لیگ توں وی اک سمجھوتہ کر لیا تے اس دے قائد مسٹر سہرورردی 12 ستمبر 1956ء نوں   عوامی لیگ تے ریپبلکن پارٹی دی مخلوط حکومت دے وزیر اعظم بن گئے۔ ایہ بات بہر طور وڈی افسوس ناک تے تکلیف دہ سی کہ ہوس اقتدار تے اپنی ذاتی خواہشات دی تکمیل دے لئی مسلم لیگی اراکین دی وی اک وڈی تعداد ریپبلکن پارٹی وچ شامل ہونے لگی جس دے نتیجے وچ قومی اسمبلی وچ مسلم لیگ دے کول صرف دس نشستاں ای باقی رہ گئاں۔ مغربی پاکستان دی صوبائی اسمبلی وچ وی اسے اپنے وزیراعلیٰ دے انتخاب دے سوال اُتے وی شکست دا سامنا کرنا پیتا اس حقیقت دے باوجود کہ اسے ایوان وچ واضح اکثریت حاصل سی۔ دوسری جانب مشرقی پاکستان وچ تو 1954ء دے انتخابات دے بعد ای اوہ اک غیر اہم اقلیت وچ تبدیل ہوچکی سی۔
٤٢) سہروردی اک لائق تے تجربہ کار منتظم سن۔ انہاں نے کوشش دی کہ انتظامیہ دی تعمیر نو کرو تے اس وچ نواں زندگی پیدا کر دیں مگر اوہ ایسا نہاں کرسکے کیونجے اوہ کوالیشن دے اک چھوٹے توں حصے دے رہنما سن تے کرشک سرامک پارٹی انہاں دے خلاف مسلسل سازشاں کرتی رہتی سی۔ انہاں دے یورپ تے امریکا دے دورے دے دوران موقع توں فائدہ اٹھاندے ہوئے اس نے ریپبلکن پارٹی توں اتحاد کر لیا جسنوں   ہن پیلس پارٹی کہیا جاندا اے۔
٤٣) اس اتحاد نے مضبوط ہوکر ریپبلکن پارٹی سہروردی اُتے حکم چلانے لگی۔ پہلے اس نے سہروری توں کہیا کہ مغربی پاکستان دے گورنر گرمانی نوں  ہٹا دتا جائے جو صدر دی نظراں توں گر گئے سن۔ اس دے بعد اس نے کہیا کہ ون یونٹ نوں   توڑنے تے مغربی پاکستان دا صوبہ ختم کرنے وچ رپیبلکن پارٹی دی مدد کرے۔ سہروردی نے پہلی درخواست تو منظور کرلی مگر دوسری درخواست قبول کرنے توں انکار کر دتا۔ پنجاب دے دولتانہ نے خفیہ طور اُتے انہاں دی مدد کرنے دا وعدہ کیدا سی۔ اس اُتے بھروسا کرتے ہوئے انہاں نے علی الاعلان ون یونٹ تورنے توں انکار کر دتا۔ ریپبلکن پارٹی دے رہنمائی ڈاکٹر خان صاحب کر رہے سن جنہاں نے جیسا کہ پہلے دسیا گیا اے پاکستان دی کدی حمایت نہاں دی سی انہاں نے اس بات اُتے اپنی حمایت واپس لے لی تے دولتانہ نے وی اپنا وعدہ پورا نہاں کیتا اس طرح سہروردی دی وزارت عظمٰئ 17 اکتوبر1957ء نوں   ختم ہو گئی کیونجے صدر نے انہاں اپنی اکثریت ثابت کرنے دا موقع دتے بغیر انہاں توں استعفا دینے نوں   کہیا۔
٤٤) سیاسی خلفشار تے سیاسی رہنماؤں دی آپس دی ذاتی رقابت دے اس پس منظر وچ گورنر جنرل نے ملک وچ سب توں زیادہ طاقتور شخصیت دی حیثیت اختیار کرلی۔ اوہ جس دا چاہتا تقرر کرتا تے جسنوں  چاہتا ملازمت توں برطرف کر دیدا سی۔ اس دے دن وچ سیاست داناں دے لئی کوئی احترام نہاں سی تے اوہ اپنے اس خیال دا برملا اظہار کرتا کہ پاکستان وچ جمہوریت کامیاب نہاں ہوسکتی۔ اوہ کنٹر ولڈ جمہوریت تے سیاست دی مذہب توں علیحدگی اُتے یقین رکھدے سن۔ انہاں دونے نظریات نے پاکستان دی بنیاد اُتے سخت ضرب لگائی۔ ڈاکٹر خان صاحب نے ایہ اعلان کرکے کہ صرف اسکندر مرزا ای اوہ شخص اے جو ملک اُتے حکومت کرسکتے نیں   تے آئین کومعطل کرکے اک انقلابی کونسل قائم کردی جائے، اپنے آقا دے جذبات دی عکاسی دی۔ مرکز وچ حکومت قائم ہونا تے ٹوٹنا میوزیکل چیئر دا کھیڈ بن گیا۔ وزرا انہاں دی مرضی توں آندے تے چلے جادے سن۔ صوباں وچ وی ایہ ای کہانی دہرائی جا رہی سی مگر اس دے وجہاں مختلف سن۔