آدی_دھرمی
ہور جانکاری
لکھاری نے لکھیا اے، ‘آدی دھرم لہر جس دی شروعات آریہ سماج توں وکھ ہوئے منگو رام نے کیتی سی۔.۔۔’ اتھے پاٹھکاں نال تریخی حقیقت سانجھی کرنی ضروری اے کہ منگو رام 23 سال دے وی نہیں ہوئے سن، جدوں اوہ کمائی کرن لئی امریکہ چلے گئے تے مگروں اوہ لالا ہردیال دی سرپرستی ہیٹھ غدر پارٹی وچ شامل ہو گئے۔ ‘غدری سرگرمیاں دے مرکز سٹاکٹن گردوارے دی لائبریری وچ لگی فوٹو تے لسٹ مطابق 1913–1915 دوران دھرم-نرپیکھ غدری بابے دیس دے سنگرام وچ حصہ لین والے میمبر سن۔’ دلت بھائیچارے نال متعلق منگو رام، جو بعد وچ بابا منگو رام کہایا وی، اس گردوارے دا مڈھلا میمبر سی۔’ (پھلار لئی دیکھو پنہ 149, ‘میری وھائیٹ ہاؤس پھیری’ چرنجیت سنگھ پنو)۔ ڈاکٹر۔ وید پرکاش ‘وٹک’ دی کتاب ‘غدر’ وی دیکھی جا سکدی اے۔ انگریزی، پنجابی تے ہندی وچ منگو رام بارے پھلار تے ویروے بھرویں گنتی وچ ملدے ہن۔ جویں غدری جنگجو منگو رام بارے ‘غدر ڈائریکٹری (پنجاب سیکشن) وولیوم- 9V, 1913–1915 پنہ 78, اینٹری نن۔ 627, اڈیٹنگ: بھائی ناہر سنگھ ایمّ۔اے۔، نوں دیکھیا جا سکدا اے۔ اوہناں تے بھارت لئی ہتھیار سمگل کرن، جیل توں فرار ہون تے وارنٹ دی پرواہ نہ کرن دے دووش سن۔ ایوں منگو رام دا جیون جدوجہد بھریا رہا، پر لکھاری راجا شیکھر دا ایہہ بھرم پھیلاؤنا جاں اثر دینا کہ منگو رام پہلاں آریہ سماج وچ سن تے پھر وکھ ہو کے آدی دھرم لہر چلائی۔ ایہہ کسے ریڈیکل وچاردھارا دے حامی تے لوک-پکھی آگوُ نوں انگولن دی برتی ودھیرے بھارو جاپدی اے۔ اداہرن وجوں، مارک جرگنسمیئر دی کتاب ‘رلیجیئس ریوالز ان دی پنجاب’ دے پنہ 144 نوں دیکھیا جا سکدا اے کہ آدی دھرم منڈل نے آریہ سماج نوں برابر دی ٹکر دتی۔ اسے پکھ توں امبیڈکروادی ڈی۔سی۔ اہیر دا لیکھ ‘آدی دھرم لہر تے ڈاکٹر۔ امبیڈکر’(انگریزی وچ) دیکھیا جا سکدا اے۔ جتھوں تک انگریزی لکھاری راجا شیکھر ولوں ‘دلت’ شبد دی ورتوں دی گل دا ویروا اے، واضع کرنا تے ہونا لازمی اے کہ 1928 وچ سائمن کمیشن نوں آدی دھرم ولوں دتے میمورنڈم وچ ڈپریسڈ کلاسز واسطے اس دا ترجمہ ‘دیش سیوک’ نے 21 مارچ، 1928 ‘دلت’ کیتا سی۔ قومانتری پدھر تے جانے جاندے کھوجی مفکر پرو۔ شہزادہ ہنس مطابق 1938 وچ لاہور توں ‘دلت بندھو’ ناں دا اخبار چھپدا رہا، جس دے اڈیٹر پرو۔ جسونت رائے تے پرتھی سنگھ آزاد سن۔ کہن دا مطلب کہ پنجاب وچ دلت شبد کافی پرانا پرچلت اے۔ ایہہ وکھری گل اے کہ ‘دلت’ شبد دے نال-نال ‘مول-نواسی’ شبد کافی وزندار ہو کے ساہمنے آؤندا اے کیونکہ ایہہ مول روپ وچ بھارت دی دھرتی دے جایاں، باشندیاں دیاں اولاداں ول اشارہ کردا اے، جنہاں وچ اجوکیاں شیڈولڈ ذاتیاں، جنجاتیاں تے پچھڑیاں ذاتیاں آؤندیاں ہن۔ اگے جا کے لیکھ دا رچناکار ‘غیر-آریائی’ شبد دی ورتوں کردا اے، جو ڈھکویں نہیں اے۔ اجیہی ووکیبولری دیس دے 85 فیصدی لوکاں دی مول-نواسی ہون دی خیال والے تیز تکھے ہتھیار نوں کھنڈھا کردی اے تے مول توں دور لجاؤن دا اثر دندی اے۔ رہی گل ‘مالک اچھوتانند دی اچنچیت موت’ دی ایہہ پونا پیکٹ (24 ستمبر، 1932) توں بعد 24 جولائی، 1933 وچ ہوئی۔ غورتلب اے کہ پونا پیکٹ نوں ردّ کرواؤن لئی آدی ہندو مہانسبھا نے 5 نومبر، 1932 وچ بریٹیش سرکار دے حکمران جارج پنجویں نوں اک میمورنڈم بھیجیا۔ مگروں ہزاراں گرفتاریاں دتیاں۔ دراصل، پونا پیکٹ کارن آدی لہراں دا مول-نواسی دی پچھان دا صدیاں پرانا جدوجہد ختم ہو گیا۔ سٹے وجوں آدی لہراں دے آگوُ ہار-ہمبھ کے گھریں بیٹھ گئے۔ جو اس سبھ کاسے نوں برداشت نہیں کر سکے، اوہناں وچ شاید مالک اچھوتانند سن، جنہاں دی ‘اچنچیت موت’ دی تائید لکھاری نے کر ہی دتی اے۔ دوجی حقیقت، جو اچھوت آگوُ لگاتار جدوجہد کردے رہے اوہ اپنے آدی بھائیچاریاں لئی انسانی حقاں دی حصول خاطر جوجھدے رہے۔ اجیہے نامور آگوآں وچ غدری بابا منگو رام دا ناں اتری-بھارتی وچ سکھر تے اے۔ اوہناں یونینسٹ پارٹی نال مل کے 1937 دیاں چوناں وچ اپنے 8 ایمّ۔ایلّ۔اے۔ جتائے۔ ایوں ہی 1946 دیاں پنجاب صوبائی اسمبلی چوناں وچ آدی دھرم منڈل دے 4 ایمّ۔ایلّ۔اے۔ بنے، جنہاں وچ منڈل دے پردھان منگو رام شامل سن۔ 1941 دی مردمشماری وچ ‘آدی دھرم’ ناں دا خانا سی تے جات وجوں ‘آد-دھرم’ جات دا کالم سی، پر 1951 دی مردمشماری وچ ایہہ وی ختم ہو گیا۔ ایوں ہی غدری بابا منگو رام دی انتھکّ محنت صدقہ دوجی دنیا جنگ ویلے ‘چمار رجمینٹ’ (ادوں جاتاں-دھرماں دے ناں تے ودھیرے زور دتا جاندا سی) ہوند وچ آئی سی، پر بعد وچ اوہ وی ‘اچنچیت’ ختم کر دتی گئی۔ وکھرے ‘آدی دھرم’ دا قیام دا مطلب ایہہ سی کہ جنہاں نے اوہناں نوں غلام بنایا، اس توں مول-نواسیاں نوں دور رکھیا جاوے۔ آدی دھرم نے آدی دھرمیاں نوں پوجن لئی آدی گرو دتے، جنہاں وچ گرو رویداس، گرو کبیر تے ستگرو نامدیو پرمکھ ہن۔ دلت مثلیاں بارے اک واک کہنا درست لگدا اے کہ جے سمندر دیاں لہراں وانگ سماجی لہراں دی اک-دوجی نوں اپنے وچ سماؤن دی برتی برقرار رہی تاں ‘دلت داعوے اتے جد وجہد دی امکّ کہانی’ ہمیشاں لئی برقرار رہیگی، جس دے ذمہ وار دلت ہی ہونگے۔ *لکھاری ‘آدی دھرم دے بانی غدری بابا منگو رام’ دا رچناکار اے تے اوہناں دی آتم کہانی ‘چھانگیا رکھ’ دا انگریزی ترجمہ اؤکسپھورڈ یونیورسٹی پریس نے چھاپیا اے۔