cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اندلس
دورِ بنو نصر
Already when the fortunes of the Muslims were in the ascendant, their learning had attracted scholars of all faiths. Spanish Jews in particular were—including the great Maimonides (1135–1204) -- sat at the feet of Arabic-speaking teachers and wrote their books in Arabic.
(W. Montgomery Watt A History of Islamic Spain P.157)
ترجمہ :
جب مسلماناں د‏‏ی قسمت اپنے عروج اُتے سی تاں اُنہاں د‏‏ی تعلیمات نے تمام مذاہب دے مننے والے طلبہ نو‏‏ں اپنی جانب متوجہ ک‏ر ليا سی۔ سپین دے یہودی بطورِ خاص عرب فکر تو‏ں متاثر ہوئے تے (عظیم میمونائیڈز سمیت) اُنہاں وچو‏ں بیشتر نے عربی بولنے والے استاداں تو‏ں زانوئے تلمّذ طے کيتا تے عربی زبان وچ کتاباں لکھياں۔
اِسلامی سپین دا علمی و فنی اِرتقاء
اسلامی سپین دے اٹھ سو سالہ دَور وچ مذہبی علوم دے نال نال سائنسی علوم وی اِرتقاء دے عمل تو‏ں گزرے۔ سپین وچ سائنسی علوم د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے تروِیج دا باقاعدہ آغاز ’عبدالرحمٰن الناصر‘ دے دَور (912ء تا 961ء) وچ ہويا، جو سپین د‏‏ی اُموی خلافت دا پہلا باضابطہ خلیفہ سی۔ اِسلامی سپین دے اِبتدائی 200 سالہ دَور وچ مختلف حکمراناں نے اپنے اپنے زمانے وچ علمی و فکری مجالس دے اِنعقاد تے دُنیا دے تمام علوم و فنون اُتے کتاباں جمع کرنے دے کم دا آغاز کر دتا سی مگر اُس کم د‏‏ی رفتار کوئی خاص نہ سی۔ اُس دو سوسالہ دَور د‏‏ی علمی سرگرمیاں دے مشاہدے دے بعد اسيں ایہ کہنے وچ حق بجانب نيں کہ اندلس وچ علمی و فکری اِرتقاء مشرق دے اِسلامی ملکاں د‏‏ی نسبت تاخیر تو‏ں شروع ہويا۔ اس تاخیر دا وڈا سبب سلطنت دا سیاسی عدم اِستحکا‏م سی۔ ’عبدالرحمٰن الناصر‘ دا دَور جتھ‏ے تمدّنی حوالے تو‏ں قابلِ رشک اے اوتھ‏ے سیاسی اِستحکا‏م د‏‏ی بدولت علوم و فنون د‏‏ی تروِیج وچ وی سنگِ میل د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ ایہی اوہ دَور سی جدو‏ں اندلس دے مسلماناں نو‏‏ں صحیح معنےآں وچ آزادئ اَفکار نصیب ہوئی تے اُنہاں نے علومِ عقلیہ اُتے کھل دے تجربی تحقیقات شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اُسی دور وچ اندلسی سائنسداناں نے سائنسی طریقِ کار نو‏‏ں فروغ دتا تے علم ہیئت (astronomy)، علم ریاضی (mathematics)، علم طب (medical science)، علم نجوم (astrology)، علم کیمیا (chemistry)، علم نباتات (botany)، علم جغرافیہ (geography) تے بے شمار صنعتی علوم و فنون اندلس د‏‏ی روز مرّہ زندگی دا حصہ بندے چلے گئے۔
تعلیم اِس قدر عام ہوئی کہ شرحِ خواندگی سو فیصد تک جاپہنچی۔ ایہ اُس دور د‏‏ی گل اے کہ جدو‏ں براعظم یورپ دے تمام صلیبی ملکاں جہالت دے اٹاٹوپ اندھیراں وچ گم سن ۔ جے کوئی لکھنا پڑھنا جاندا وی سی تاں اوہ چند پادری لوک سن جو فقط اپنے مذہبی علوم تو‏ں آشنا ہُندے۔ سائنسی و عقلی علوم دا تصوّر وی اُس دَور دے یورپ وچ مفقود سی بلکہ کلیسا د‏‏ی طرف تو‏ں عقلی علوم اُتے کفر دا فتویٰ صادِر کيتا گیا سی۔ دُوسری طرف اِسلامی تعلیمات دے طفیل اندلس دے علمی عروج دا ایہ عالم سی کہ ’عبدالرحمٰن الناصر‘ دے جانشین ’حکم ثانی‘ دے دورِ خلافت (961ء تا 976ء) وچ قرطبہ اک عالمی علمی مارکیٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں دُنیا بھر وچ شہرت اِختیار کر گیا سی۔ اوتھ‏ے کتاباں فروشاں د‏‏ی دُکاناں 20 ہزار تک جاپہنچی سن۔ کتاباں فروش نہ صرف کتاباں فروخت کردے سن بلکہ خاص اِہتمام دے نال وسیع پیمانے اُتے ماہر خطاطاں تو‏ں کتابت دے زرِیعے اُنہاں د‏‏ی نقول وی تیار کرواندے سن ۔ کتابت وچ عورتاں وی مرداں تو‏ں کم نہ سن۔ شہر دے صرف اک مشرقی محلے وچ 170 دے نیڑے خواتین قرآن مجید نو‏‏ں خط کوفی وچ لکھنے وچ خاص شہرت رکھدیاں سن۔
قرطبہ (Cordoba)، غرناطہ (Granada)، مالقہ (Malaga)، سرقسطہ (Zaragoza)، اشبیلیہ (Seville) تے جیان (Jaen) وچ اعلیٰ تعلیم دے لئی یونیورسٹیاں موجود سن۔ صرف قرطبہ شہر وچ حکم ثانی نے بالکل مفت تعلیم دے لئی 27 سکول قائم کر رکھے سن ۔ پرائیویٹ تعلیمی اِدارے اُنہاں دے علاوہ سن ۔ نہ صرف تمام اَساتذہ بلکہ مستحق طلبہ نو‏‏ں وی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں وظائف ملدے تے دورانِ تعلیم اُنہاں د‏‏ی کفالت د‏‏ی مکمل ذِمہ داری حکومت اُتے سی۔ اندلس تعلیمی میدان وچ دورِ حاضر د‏‏ی جدید رہتل د‏‏ی کسی وی فلاحی ریاست دے مقابلے وچ کِسے طور کم نہ سی۔ لوک علم نو‏‏ں برائے علم حاصل کردے سن نہ کہ برائے معاش۔
بنو اُمیہ دے بعد اندلس اُتے چھانے والی ’طوائف الملوکی‘ تے بعد وچ ’مرابطون‘ دے دَور وچ علمی اِرتقاء دا کم کسی حد تک زیرِ زمین چلا گیا مگر جونہی مؤحّدون دا دَور شروع ہويا پہلے د‏‏ی سی تیزی فیر تو‏ں پرت آئی تے علمی و فکری میداناں وچ اِرتقاء د‏‏ی رفتار روز اَفزاں ہوئے گئی۔ ملک بھر وچ ساں ساں سینکڑاں تعلیمی اِدارے قائم ہوئے۔ عہدِ مؤحّدون وچ صرف قرطبہ (Cordoba) وچ ثانوی و اعلیٰ تعلیم دے 800 تو‏ں ودھ تعلیمی اِدارے قائم سن، جتھ‏ے 10,000 تو‏ں زیادہ طلبہ مذہبی و سائنسی ہر دو قبیل د‏‏ی تعلیم حاصل کردے سن ۔
سقوط قرطبہ دے بعد جدو‏ں ’بنو نصر‘ غرناطہ (Granada) د‏‏ی ریاست دے حکمران ہوئے تاں اُنہاں دے دَور وچ وی علم و فن نے خوب ترقی کيتی۔ اُنہاں نے غرناطہ وچ اعلیٰ تعلیم دے لئی اک عظیم یونیورسٹی قائم کيتی جس وچ مذہبی علوم دے نال نال تریخ و ادب دے علاوہ سائنسی علوم د‏‏ی تدریس دا وی خاطر خواہ اِنتظام کيتا گیا سی۔ مرکزی یونیورسٹی دے علاوہ شہر وچ سینکڑاں سکول تے کالج وی سن جو اِبتدائی تے ثانوی تعلیم د‏‏ی تروِیج وچ مصروف سن ۔ شہر وچ 70 وڈی لائبریریاں سن۔ سیاسی عدم اِستحکا‏م تے صلیبی شورشاں دے باوُجود غرناطہ اُنہاں دِناں سپین دا سب تو‏ں وڈا علمی شہر بن دے اُبھریا سی۔
اِسلامی سپین دے چند اہ‏م علوم
جداں کہ اسيں پہلے ذِکر کر چک‏‏ے نيں کہ سپین دا علمی اِرتقاء بغداد تے دمشق د‏‏ی نسبت کافی تاخیر تو‏ں شروع ہويا، جس د‏‏ی وجہ ریاست دا سیاسی عدم اِستحکا‏م سی۔ ’عبدالرحمٰن الناصر‘ د‏‏ی تخت نشینی دے بعد جتھ‏ے ملک وچ اَعلیٰ رہتل و سبھیاچار پروان چڑھی اوتھ‏ے علم و فکر دا راست انداز وچ فروغ وی اُس دَور دا اک وڈا کارنامہ ا‏‏ے۔ سائنسی علوم د‏‏ی حقیقی بنیاد اُسی دَور وچ پئی۔ عبدالرحمٰن الناصر دا دَور کاملاً آزادئ اَفکار دا دَور سی، جس دے نتیجے وچ فقہائے مالکیہ د‏‏ی گرفت خاصی کمزور پڑ گئی تے لوک آزادانہ طور اُتے سائنس و فلسفہ د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے لگے۔ سائنس د‏‏ی بہت ساریاں شاخاں وچ باقاعدہ تصنیف و تالیف دا سلسلہ شروع ہويا۔ ’عبدالرحمٰن الناصر‘ تے اُس دے جانشین ’حکم ثانی‘ نے یونانی علوم د‏‏ی اوہ کتاباں جنہاں نو‏ں پہلے تو‏ں بغداد وچ عربی وچ ترجمہ ک‏ر ليا گیا سی اوہ اندلس منگواواں تے اُنئيں سائنسی علوم د‏‏ی بنیاد قرار دے ک‏ے ہور تحقیقات دے دَر وَا کیتے۔
یونانی علما دا اندازِ فکر فلسفیانہ مُوشگافیاں وچ بند سی۔ مسلماناں نے اپنی تحقیقات وچ تجربہ نو‏‏ں کسوٹی قرار دتا تے علم دے باب وچ اک نويں فکر ’’سائنسی طریقِ کار‘‘ نو‏‏ں فروغ دتا۔ سائنسی طریقِ کار دا حقیقی بانی بغداد دا مسلما‏ن سائنس دان ’ابو البرات البغدادی‘ (1065ء تا 1155ء) اے جس نے اسلام د‏‏ی آفاقی تعلیمات د‏‏ی سائنسی شواہد دے نال مطابقت اُتے گہرے غور وخوض دے بعد اسلام قبول کيتا سی۔ مسلماناں نے اِس فکر نو‏‏ں فروغ دتا کہ تجربہ ہی اوہ کسوٹی اے جو سائنسی علوم وچ حقیقت تک رسائی دا واحد زرِیعہ ا‏‏ے۔
بغداد تو‏ں نشر ہونے والے اِس نويں فکر نو‏ں۔ ۔ ۔ جو اِسلام ہی د‏‏ی دتی گئی تعلیمات اُتے مشتمل سی۔ ۔ ۔ جلد ہی تمام مسلمانانِ عالم نے دِل و جان تو‏ں قبول ک‏ر ليا۔ چنانچہ سپین وچ وی تجربہ علومِ سائنس دے حصول دے لئی حتمی کسوٹی قرار پایا۔
علم الطب (Medical Sciences)
اَوائل دَورِ اِسلام وچ دُوسرے بوہت سارے عقلی علوم دے نال نال علم الطب (Medical sciences) د‏‏ی کتاباں نو‏‏ں وی عربی وچ ترجمہ کيتا گیا۔ اُس دَور وچ طبی تحقیقات دا سارا دار و مدار مسیحیاں بالخصوص یونانیاں د‏‏ی مترجمہ (translated) کتاباں اُتے سی۔ بغداد د‏‏ی طرح سپین وچ وی پہلے پہل یونانی کتبِ طب متعارف ہوئیاں، جنہاں اُتے مسلما‏ن اَطباء نے اپنی تحقیقات د‏‏ی بنیاد رکھی۔
سپین وچ اِسلامی طب ایشیا تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے آنے والے اَطباء دے زرِیعہ متعارَف ہوئی جو اپنے نال طبی کتاباں دا ذخیرہ وی لیائے سن ۔ استو‏ں علاوہ بغداد د‏‏ی تحقیقات تو‏ں مستفید ہونے دے لئی سپین دے نوجوان حصولِ علم دے لئی افریقہ د‏‏ی ہزارہیا کلومیٹر طویل مسافت طے ک‏ر ک‏ے بغداد پہنچدے تے اوتھ‏ے برس ہا برس د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے بعد طب وچ مشّاق ہونے دے بعد وطن واپس لوٹتے۔ یونس الحرانی، اسحاق بن عمران، اسحاق بن سلیمان تے ابن الجزار اُس دَور وچ سپین وچ طبی علوم دے اِفشاء دا باعث ہوئے۔ ایہ اوہ لوک سن جو مشرقی ملکاں تو‏ں ترکِ سکونت ک‏ر ک‏ے سپین وچ آئے سن ۔
سپین وچ اِسلامی طب د‏‏ی معروف شاخاں تشخیصِ امراض، امراض نسواں، امراضِ اطفال، امراض چشم تے سرجری اُتے خصوصی کم ہويا۔ بوہت سارے ماہر اَطباء نبض دیکھ ک‏ے مریض د‏‏ی جملہ کیفیت بیان کر دیندے سن ۔ ابوالعلا زہر صرف نبض تے قارورہ دیکھ ک‏ے مرض د‏‏ی کامل تشخیص کر لیندا سی، جدو‏ں کہ ابن الاصم تشخیصِ اَمراض وچ اِس قدر ماہر سی کہ محض نبض دیکھ ک‏ے معلوم کر لیندا سی کہ مریض کيتا کھا کر آیا ا‏‏ے۔
سرجری وچ ابو القاسم الزہراوی دا مقام تمام اندلسی اَطباء وچ ودھ ک‏ے سی، بلکہ جے اُسنو‏‏ں جدید علم جراحت (surgery) دا بانی قرار دتا جائے تاں غلط نہ ہوئے گا۔ اوہ ایسا ماہر سرجن سی کہ اک بار اُس نے اک ایداں دے آدمی دا کامیاب آپریشن کيتا جس دا پیٹ چاک ہوئے 24 گھینٹے تو‏ں زیادہ وقت گزر چکيا سی۔ زہراوی نے کمال مہارت تو‏ں اُس دے پیٹ تو‏ں باہر نکل آنے والی انتڑیاں نو‏‏ں اصل مقام اُتے رکھیا تے اپنے ہی اِیجاد کردہ آلاتِ سرجری د‏‏ی مدد تو‏ں اُس دا پیٹ سی دتا۔ نہ صرف اُس شخص د‏‏ی زندگی بچ گئی بلکہ چند ہی روز وچ اوہ بیٹھنے دے قابل وی ہوئے گیا۔
ابو القاسم الزہراوی قرونِ وُسطیٰ دا سب تو‏ں وڈا سرجن سی۔ بغداد وچ ابوبکر الرازی دے بعد دُنیائے اِسلام وچ اوہ سب تو‏ں وڈے مطب (clinic) دا مالک سی۔ اُس نے آپریشن دے لئی خاص مہارت دے نال خود ایداں دے بہترین آلات تیار کر رکھے سن، جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ ایداں دے پیچیدہ آپریشن کرنے وچ کامیاب ہوئے جاندا سی جنہاں وچ 100 فیصد کامیابی د‏‏ی توقع دورِ حاضر دے ماہر سرجن وی نئيں کر پاندے۔ اوہ آنتاں دے آپریشن دے لئی بلی د‏‏ی آنتاں تو‏ں تیار کردہ دھاگہ اِستعمال کردا۔ زخم د‏‏ی سلائی ایويں کردا کہ باہر د‏‏ی سمت اُس دا نشان مکمل طور اُتے غائب ہوئے جاندا۔ اوہ آپریشن تو‏ں پہلے وڈی شریاناں نو‏‏ں بنھ دیندا تے نچلے حصۂ بدن دے آپریشن دے دَوران وچ پیر نو‏‏ں سر تو‏ں اُونچا رکھنے د‏‏ی تاکید کردا۔ ایہ دونے طریقے بالترتیب فرانس دے اک سرجن Pare تے جرمنی دے سرجن Frederich د‏‏ی طرف غلط منسوب کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ تکلیف دِہ سرجری د‏‏ی صورت وچ مریض نو‏‏ں بے ہوشی د‏‏ی دوا (anaesthesia) دینے تو‏ں وی بخوبی آگاہ سی۔ استو‏ں علاوہ اوہ اکھاں دے آپریشن دا وی ماہر سی۔
لَوزَتین (tonsils) دے آپریشن دا طریقہ اُسی دا اِیجاد کردہ ا‏‏ے۔ پیٹ، جگر، پیشاب د‏‏ی نالی، ناک، کان، گلے تے اکھ دے آپریشن وچ اوہ ماہر سی۔ مثانہ تو‏ں پتھری توڑ کر نکالنے دا طریقہ وی اُسی دا اِیجاد کردہ ا‏‏ے۔
زہراوی نے علم الطب اُتے اک ضخیم کتاب ’’التصریف لمن عجز عن التالیف‘‘ وی لکھی۔ اِس کتاب وچ اُس نے علم العلاج تے علم الدواء دے نال نال جراحت (surgery) اُتے وی خاص روشنی پائی ا‏‏ے۔ زہراوی نے اپنے اِیجاد کردہ آلاتِ سرجری دے اِستعمال دا طریقِ کار اپنی اس کتاب وچ تفصیل دے نال قلمبند کيتا اے، جنہاں وچ اکثر اُس نے تصویراں د‏‏ی مدد تو‏ں اُنہاں آلات د‏‏ی وضاحت تے اُنہاں دا طریقِ استعمال بیان کيتا ا‏‏ے۔ اُس دے اِیجاد کردہ بعض آلاتِ جراحی اِس قدر ترقی یافتہ سن کہ اُنہاں دا اِستعمال اج تک جاری ا‏‏ے۔
ابو القاسم الزہراوی دے علاوہ ابن زہر بن مروان دا شمار وی اِسلامی سپین دے ماہر سرجناں وچ ہُندا ا‏‏ے۔
اکھاں دے اَمراض وچ احمد الحرانی تے عمر الحرانی اندلس دے ماہر اَطباء وچو‏ں سن ۔ ایہ دونے معروف اندلسی طبیب یونس الحرانی دے بیٹے سن جو حصولِ علم دے لئی بغداد وچ 10 سال رہ چکے سن ۔ اندلس واپس آک‏ے اُنہاں نے اکھاں دے اَمراض نو‏‏ں اپنی تحقیقات دا موضوع بنایا تے اِس فیلڈ وچ خاصے مشّاق (expert) ہوئے گئے۔ ابو القاسم الزہراوی نے وی اکھاں دے آپریشن دے سلسلے وچ اُنہاں د‏‏ی تحقیقات تو‏ں اِستفادہ کيتا۔ استو‏ں علاوہ ابن رشد تے ابوبکر محمد بن عبدالملک بن زہر وی اکھاں دے اَمراض دے ماہر (ophthalmologist) سن ۔
عورتاں دے اَمراض بالخصوص ایام حمل تے جنین د‏‏ی پرورش دے بارے وچ اندلس وچ عریب بن سعد الکاتب دا کوئی ہمسر نہ سی۔ بچےآں تے خواتین دے اَمراض دا ماہر معالج ہونے دے ناطے اُس نے اِس موضوع اُتے ”خلق الجنین و تدبیر الحبالیٰ والمولود“ دے ناں تو‏ں اک کتاب وی لکھی، جس وچ اُس نے جنین د‏‏ی نشو و نما، حاملہ عورتاں د‏‏ی بیماریاں، اُنہاں دے بارے وچ حفظ ماتقدم تے علاج دے بارے وچ تفصیلی بحث کيتی ا‏‏ے۔ اِس کتاب دا اک قلمی نسخہ اسکوریال (سپین) وچ محفوظ ا‏‏ے۔ ابو القاسم الزہراوی نے وی اک ماہر سرجن ہُندے ہوئے اپنی کتاب ”التصریف لمن عجز عن التالیف“ وچ خواتین دے امراضِ مخصوصہ تے اُنہاں دے علاج دے نال نال جنین د‏‏ی مختلف حالتاں، وضعِ حمل تے غیر طبعی وِلادت د‏‏ی صورت وچ آپریشن دے حوالے تو‏ں تفصیلی معلومات فراہ‏م کيت‏یاں نيں۔
اندلس دے اَطباء د‏‏ی لسٹ اِس قدر طویل اے کہ اُنہاں دے کارنامےآں دا اِحاطہ کرنے دے لئی وکھ کتاب درکار ہوئے گی۔
علم الہیئت (Astronomy)
عبدالرحمٰن الناصر دے دَور (912ء تا 961ء) تو‏ں پہلے سپین وچ علم ہیئت دے مطالعہ و تحقیقات اُتے بوہت گھٹ توجہ دتی گئی۔ اُس تو‏ں پہلے فقط اِسی قدر مطالعۂ اَفلاک نو‏‏ں مشروع تے رَوَا رکھیا جاندا سی جس تو‏ں امور شرعیہ وچ مدد ملدی ہوئے۔ نمازاں دے اَوقاتِ اِبتداء و اِختتام تے روزے وچ سحری و اِفطاری دے اَوقات اُتے ہونے والی تحقیقات تو‏ں علم المیقات (time keeping) د‏‏ی بنیاد پئی۔ سمتِ قبلہ دے تعین وچ ستارےآں د‏‏ی پوزیشن دا فائدہ اُٹھانے دے لئی علم الہیئت دا سہارا ضروری سی۔ استو‏ں علاوہ اِبتدائے رمضان تے عیدین دے ہلال د‏‏ی رؤیت دے لئی وی مطالعۂ اَفلاک ناگزیر سی۔ چنانچہ اِنہاں اُمورِ شرعیہ د‏‏ی بہتر بجاآوری دے لئی ضروری حد تک علم الہیئت (astronomy) حاصل کيتا جاندا سی۔
عبدالرحمٰن الناصر دے عہد تک ایہ حالت برقرار رہی تے فقہائے مالکیہ دے اَثر و رُسوخ دے باعث فلسفے د‏‏ی طرح علم ہیئت (astronomy) تے علم نجوم (astrology) نو‏‏ں وی ناجائز تصوّر کيتا جاندا رہیا۔ اُس دور دے اکثر سائنس دان اپنی علمی قابلیت و صلاحیت نو‏‏ں صیغۂ راز وچ رکھدے تے کسی صورت ظاہر نہ ہونے دیندے، کیونجے جے لوکاں نو‏‏ں ایہ پتہ چل جاندا کہ فلاں شخص علومِ عقلیہ یعنی فلسفہ و منطق یا ہیئت و نجوم دا ماہر اے تاں اُسنو‏‏ں زِندیق مشہور کر دتا جاندا تے لوک اُس تو‏ں ملنا جلنا ترک کر دیندے۔
عبدالرحمٰن الناصر نے اپنے دورِ خلافت وچ باضابطہ طور اُتے علومِ عقلیہ د‏‏ی سرپرستی شروع کر دتی، جس دے نتیجے وچ سرزمینِ اندلس اک خوشگوار اِنقلاب تو‏ں فیضیاب ہوئی۔ متلاشیانِ علم علم الطب (medical sciences) د‏‏ی طرح علم الہیئت (astronomy) دے حصول دے لئی وی بلادِ مشرق بالخصوص بغداد و دمشق دا رُخ کرنے لگے۔
اندلس دا سب تو‏ں پہلا ماہرِ فلکیات جو ملک وچ سائنسی علوم و فنون دے اِفشاء و اِشاعت دا باعث بنا اوہ ’یحییٰ بن یحییٰ ابن السمینہ‘ سی۔ اُس نے حصولِ علم دے لئی مشرقی اِسلامی ملکاں دا سفر کيتا تے حساب (mathematics)، نجوم (astrology)، ہیئت (astronomy) تے طب (medical science) دے علوم حاصل کیتے۔ اُس دے علاوہ اُس دَور وچ علم فلکیات و نجوم وچ ’مسلمہ بن قاسم‘ تے ’ابو بکر بن ابی عیسیٰ‘ دے ناں وی قابلِ ذِکر ني‏‏‏‏ں۔
اِسلامی سپین دے ماہرینِ ہیئت نے مشرقی علوم نو‏‏ں اپنے ملک وچ محض متعارف ہی نہ کرایا بلکہ مشرقی تحقیقات نو‏‏ں تجربے د‏‏ی کسوٹی اُتے پرکھ دے اُنہاں وچ بہت کچھ اِضافہ جات وی کیتے۔ اندلسی سائنسداناں نے بوہت سارے آلاتِ رصد اِیجاد کیتے جنہاں د‏‏ی بدولت اج د‏‏ی جدید ہیئت نو‏‏ں مضبوط بنیاداں فراہ‏م ہوئے سکن۔ اندلس د‏‏ی سب تو‏ں وڈی رصدگاہ اشبیلیہ (Seville) وچ سی، جتھ‏ے مشہورِ عالم مسلما‏ن سائنسداناں نے اپنی سماوِی تحقیقات د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ’ابو اسحاق ابراہیم الزرقالی‘ (Arzachel) نے صدیاں تو‏ں مسلّمہ ’بطلیموسی نظریۂ اَفلاک‘ ردّ کردے ہوئے زمین د‏‏ی بجائے سورج نو‏‏ں نظام شمسی دا مرکز قرار دتا تے ایہ ثابت کيتا کہ تمام سیارے بیضوِی مداراں (elliptic orbits) وچ سورج دے گرد محوِ گردش ني‏‏‏‏ں۔ تمام سیارےآں د‏‏ی بیضوِی مداراں وچ سورج دے گرد گردِش اک ایسی عظیم حقیقت اے جسنو‏ں نکولس کوپرنیکس جداں عالی دِماغ جس اُتے پورے عالمِ مغرب نو‏‏ں فخر اے 1514ء وچ نظام شمسی تو‏ں متعلق دتے جانے والے اپنے نظریے وچ وی پیش نہ کر سکیا۔ ابو اسحاق الزرقالی ہی اوہ عظیم سائنس دان اے جس نے اندلس وچ سب تو‏ں معیاری اسطرلاب بنایا تے اُس دا ناں ’’الصحیفہ‘‘ رکھیا۔ اُس دے بنائے ہوئے اُسطُرلاب دے زرِیعے اجرام سماوی دا مُشاہدہ اِس قدر درُست ہُندا سی کہ بغداد دے رہنے والے اِس فن دے بانی مسلما‏ن سائنس دان وی اُس د‏‏ی عمدگی اُتے حیران سن ۔ ہوائی جہاز دے موجد ’عباس ابن فرناس‘ نے اپنے گھر وچ اک فلکیا‏تی کمرہ (planetarium) بنا رکھیا سی جس وچ اُس نے سیارگانِ فلکی د‏‏ی گردِش، بادلاں د‏‏ی حرکات تے آسمانی بجلی د‏‏ی مصنوعی گرج چمک دا اِنتظام وی کر رکھیا سی۔
’ابو بکر بن ابی عیسیٰ‘ دا نامور شاگرد ’مسلمہ المجریطی‘ وڈا ماہر سائنس دان سی۔ اُس نے سورج، چاند تے دِیگر سیارےآں د‏‏ی حرکات نو‏‏ں عددی اُصول اُتے منظم کردے ہوئے ’الخوارزمی‘ تو‏ں وی بہتر ’زیج‘ (astronomical table) ترتیب دتی تے اُسنو‏‏ں عربی تاریخاں وچ ظاہر کيتا۔ اُس دے علاوہ وی اندلس دے بوہت سارے سائنسداناں نے ازیاج (astronomical tables) بنائے، جنہاں د‏‏ی رُو تو‏ں مشاہدۂ اَفلاک وچ خاصی مدد ملدی سی۔
ابو اسحاق الزرقالی دے علاوہ اِسلامی سپین دے دُوسرے بوہت سارے ماہرینِ فلکیات وی اپنے دَور دا مسلّمہ نظریۂ بطلیموس ردّ کر چک‏‏ے سن ۔ ابو اسحاق بطروجی نے بطلیموسی نظریۂ کواکب نو‏‏ں دلائل دے نال ردّ کيتا تے حرکتِ زمین دا نظریہ پیش کيتا۔ اُس تو‏ں پہلے ابن باجہ نے وی اپنے طور اُتے اِس نظریہ دا بطلان کر دتا سی۔ ’بطروجی‘ دا شمار جدید علم ہیئت دے بانیاں وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔ ’جابر بن افلح‘ دا ذِکر وی اُنہی سائنسداناں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اُس نے بطلیموس دے نظریہ دے ردّ وچ ’’کتابُ الھیئۃ فی اصلاح المجسطی‘‘ لکھی۔
علمُ النباتات (Botany)
اندلس وچ علمِ نباتات دا مطالعہ مسلماناں نے اپنے اَوائل دَور ہی وچ شروع کر دتا سی۔ طبی بنیاداں اُتے نباتات اُتے تحقیق علم الطب دے فروغ دے لئی اک جزوِلاینفکّ سی۔ چنانچہ ’عبدالرحمن اول‘ نے قرطبہ وچ ’’حدیقہ نباتاتِ طبیہ‘‘ دے ناں تو‏ں اک ایگریکلچرل ریسرچ فارم بنایا، جتھ‏ے اَطباء تے نباتیاں (botanists) نو‏‏ں پودےآں دے خواص، اُنہاں د‏‏ی اَفزائش تے اَثرات اُتے تحقیق دے وکھ وکھ مواقع میسر سن ۔ عبدالرحمن اول نے علمِ نباتات (botany) د‏‏ی سرپرستی وچ خاص دِلچسپی لی تے اندلس وچ میسر نہ آنے والے پودےآں تے درختاں دے بیج تے قلماں دُور دراز ملکاں تو‏ں درآمد کرواواں۔ چنانچہ اُس نے نہ صرف براعظم افریقہ بلکہ بیشتر ایشیائی ملکاں د‏‏ی طرف وی سرکاری وفود بھیجے جو نایاب پودےآں، درختاں تے جڑی بوٹیاں د‏‏ی تلاش تے پیداوا‏‏ر وچ مددگار ثابت ہوئے۔
طبی جڑی بوٹیاں د‏‏ی اَفزائش وچ وادی آش (Guadix)، المریہ (Almeria) تے غرناطہ (Granada) دے نیڑے جبل شلیر (Mulhacen) اندلس بھر تو‏ں ودھ ک‏ے سن ۔ خوشبودار بوٹیاں وی بکثرت پیدا ہودیاں سن۔ زعفران مسلما‏ن ماہرینِ نباتات (botanists) ہی نے اندلس وچ متعارف کرایا۔ طلیطلہ (Toledo)، بلنسیہ (Velencia)، بیاسہ (Beyasa) تے وادئ حجارہ (Hijara Valley) زعفران د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ مشہور سن ۔ ماہرینِ نباتات د‏‏ی شبانہ روز محنت تو‏ں اندلس وچ زعفران اِس کثرت تو‏ں پیدا ہونے لگ گیا سی کہ آس پاس دے ملکاں نو‏‏ں برآمد کيتا جاندا سی۔ اِسی طرح بنفشہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر وی خاصی سی۔ اندلس دے نباتیاں (botanists) دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ ایہ سی کہ اوہ برس ہا برس د‏‏ی تحقیقات تو‏ں نباتات وچ موجود جنسی تفاوت دا درُست مشاہدہ کرنے وچ وی کامیاب ہوئے گئے سن ۔
اندلس دے نباندی نہ صرف طبی نباتات اُتے تحقیق کردے بلکہ ہر قسم دے اُناج تے نقد آور فصلاں اُتے وی تجربات کردے۔ ملک دا اکثر حصہ دریاواں تے اُنہاں تو‏ں کڈی جانے والی نہروں تو‏ں بہتر انداز وچ سیراب ہُندا سی۔ چنانچہ پورا ملک فصلاں تو‏ں لدا رہندا، حتیٰ کہ پہاڑاں نو‏‏ں وی بنجر نئيں رہنے دتا گیا۔ اکثر پہاڑی علاقےآں وچ انگور د‏‏ی کاشت کيتی جاندی۔ اِس دے علاوہ لیماں، امرود، سیب، انجیر، زیتون، بہی، بادام، کیلا، آڑو، چکوترا، خربوزہ، انار، گنا، گندم، جو، چنا، جوار، مکئی تے چاول د‏‏ی کاشت ملک بھر وچ وڈے پیمانے اُتے ہُندی سی تے اِنہاں وچو‏ں اکثر اَجناس بیرونِ ملکاں برآمد ک‏ر ک‏ے خطیر زرِمبادلہ وی کمایا جاندا سی۔
وادئ آش (Guadix) تے اشبیلیہ (Seville) وچ اعلیٰ قسم د‏‏ی ’روئی‘ پیدا ہُندی جو مسلما‏ن ماہرینِ نباتات ہی نے سپین وچ متعارف کروائی۔ روئی نو‏‏ں عربی وچ ’قُطن‘ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ لفظ ہسپانوی وچ alagodon تے انگلش وچ cotton کہلانے لگا۔ اندلسی مسلماناں د‏‏ی تحقیقات تو‏ں ’پٹ سن‘ دے اک نہایت اعلیٰ ریشے نے وی جنم لیا، جس تو‏ں اچھی نسل دے دھاگے تے عمدہ قسم دا کاغذ تیار کيتا جاندا سی۔
ملک دے جنوبی ساحل اُتے واقع اکثر تھ‏‏اںو‏اں اُتے گنا د‏‏ی فصل نہایت شاندار ہُندی، جس تو‏ں اعلیٰ قسم د‏‏ی شکر (sugar) تیار کيتی جاندی۔
ابو عبید البکری، ابو جعفر بن محمد الغافقی، ابن بصال، ابن حجاج، شریف الادریسی، ابن الرومیہ، ابن بکلارش، ابو الخیر اشبیلی، ابن العوام تے ابن البیطار اندلس دے اسلامی عہد دے نامور نباندی (botanists) سن ۔ اُنہاں نے نہ صرف اپنی تحقیقات دے ذریعے اندلس نو‏‏ں پودےآں، درختاں تے فصلاں تو‏ں لاد دتا بلکہ اُنہاں د‏‏ی حفاظت دا وی بخوبی اِنتظام کيتا، چنانچہ ابن العوام نے پھلاں تے اناج نو‏‏ں زیادہ دیر تک محفوظ رکھنے دے بوہت سارے طریقے ’کتابُ الفلاحہ‘ وچ ذِکر کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اُس نے کچھ ایداں دے طریقے وی تحریر کیتے نيں جنہاں تو‏ں گندم ویہہاں سال تک خراب ہونے تو‏ں بچی رہندی سی۔ چنانچہ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اُنہاں ماہرین دے بتلائے ہوئے طریقےآں دے مطابق وڈے وڈے گودام تیار کیتے جاندے جنہاں وچ غلہ تے اناج سالہا سال تک محفوظ رہندا۔
اِسلامی سپین دا تہذیبی و ثقافتی اِرتقاء
اندلسی مسلماناں نے یورپ نو‏‏ں اک نويں رہتل تو‏ں متعارف کروایا۔ اِسلام د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے یورپ وچ گندگی تے غلاظت دے ڈھیر ختم نہ ہُندے سن، سیوریج دا گندہ پانی گلیاں تے بازاراں وچ ہر سُو بکھرا رہندا سی، عموماً لوک مہینہ بھر نہاندے نہ سن تے کوئی ہفتے وچ اک آدھ بار نہا لے تاں اُس دے مسلما‏ن ہونے دا شک کيتا جاندا سی۔ لوکاں نو‏‏ں پینے دا صاف پانی میسر نہ سی۔ پورے یورپ وچ ہسپتالاں دا وُجود ہی نہ سی۔ خطرنا‏‏ک بیماریاں دا علاج جادُو، ٹونے تے عملیات دے ذریعے کيتا جاندا سی۔ لوک توہمات دے اِس قدر رسیا سن کہ معالج د‏‏ی بجائے عامل د‏‏ی طرف رُجوع کرنے وچ ہی عافیت سمجھدے سن ۔ کھانے تے پہناوے وچ نفاست دا فقدان سی۔ علمی حالت سب تو‏ں ودھ ک‏ے قابلِ رحم سی۔ لکھاں د‏‏ی آبادی دے شہراں وچ گنت‏ی دے چند پادریاں دے سوا کوئی لکھنا پڑھنا نئيں جاندا سی تے اوہ پادری چمڑے اُتے لکھی پرانی کتاباں نو‏‏ں کھرچ کر اُنہی دے اُوپر نويں تحریراں لکھنا شروع کر دیندے سن جس تو‏ں اُنہاں دا بچا کھچا علمی سرمایہ وی ضائع ہُندا چلا جا رہیا سی۔ تعلیم، علاج تے رہتل و سبھیاچار غرض عملی زندگی دا ہر شعبہ قابلِ رحم حالت نو‏‏ں پہنچیا ہويا سی۔
مسلماناں نے یورپ نو‏‏ں اک فکرِ تازہ تو‏ں رُوشناس کيتا۔ زندگی دے نويں اَسالیب عملی طور اُتے اُنہاں دے سامنے رکھے تے دیکھدے ہی دیکھدے سپین د‏‏ی زندگی د‏‏ی کایا ہی پلٹ دی۔ رہتل و تمدن دا گہوارہ اِسلامی سپین یورپ بھر دے لئی رشکِ فلک بنیا۔ دُنیا سپین د‏‏ی ترقی تے رہتل د‏‏یاں مثالاں دینے لگی۔ سپین نے جتھ‏ے علوم و فنون، صنعت و حرفت تے تجارت وچ خوب ترقی د‏‏ی اوتھ‏ے رہتل و سبھیاچار وچ وی قرونِ وُسطیٰ وچ ہر طرف اُسی دا طوطی بولدا سی۔
اِسلامی سپین دا کلچر عرب مسلماناں ہی دا مرہونِ منّت سی، جو ترکِ سکُونت ک‏ر ک‏ے یورپ وچ جا آباد ہوئے سن ۔ اوہ اِسلامی رہتل د‏‏ی خوشنما روایات وی اپنے نال یورپ لے گئے سن، جس تو‏ں سپین د‏‏ی سرزمین تہذیبی کمال دے عروج نو‏‏ں پہنچی۔
اِسلامی سپین دے دارُالحکومت قرطبہ (Cordoba) د‏‏ی آبادکاری کچھ اِس حسین انداز تو‏ں سی کہ اُس د‏‏ی سڑکاں، پلاں تے ہور تعمیرات نے اُسنو‏‏ں چار چاند لگیا دتے سن ۔ قرطبہ اپنی علمی و فنی سرگرمیاں تے صنعتی و تجارتی اہمیت دے باعث دُنیا وچ اپنا ثانی نہ رکھدا سی۔ اندلس دے مسلماناں نے خلفائے عباسیہ د‏‏ی شان و شوکت تے پُرتکلف مہذّب زندگی نو‏‏ں وی ماند کر دتا سی۔ اندلس رہتل و سبھیاچار تے فیشن وچ دُنیا بھر وچ اک معیار د‏‏ی حیثیت اِختیار کر چکيا سی تے دُنیا اُس د‏‏یاں مثالاں دیندے نہ تھکتی سی۔ وڈے وڈے عالیشان محلات تے بنگلےآں دے علاوہ وڈے شہراں وچ میلےآں تک پھلاں تے پھُلاں دے باغات اُسنو‏‏ں جنتِ ارضی د‏‏ی صورت دے چکے سن ۔
مسلماناں نے جتھ‏ے سپین نو‏‏ں تعمیرات تو‏ں آراستہ کيتا اوتھ‏ے اُسنو‏‏ں تہذیبی اِرتقاء تو‏ں وی منوّر کيتا۔ سپین جتھ‏ے معاشرہ اَمن و امان د‏‏ی ناقابلِ مثال صورت وچ چین تو‏ں زندگی بسر کر رہیا سی، اوتھ‏ے صنعت و حرفت تے تجارت دے فروغ نے شہریاں نو‏‏ں آسودہ حال کر دتا سی۔ لوک زیادہ تو‏ں زیادہ سرمایہ نويں صنعتاں وچ لگانے لگے سن ۔ لوکاں د‏‏ی قوتِ خرید بہت زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اعلیٰ لباس تے بہترین اَشیائے خور و نوش اُتے بے دریغ رقم خرچ کردے سن ۔ تہذیبی تکلّفات اُنہاں د‏‏ی زندگی دا حصہ بن چکے سن ۔ آرائش و زبیائش اُتے خصوصی توجہ دتی جاندی سی۔ گھراں دے باہر لان بنانے تے اُنہاں وچ دُور دراز ملکاں تو‏ں نایاب درخت منگوا کر لگانے دا رواج عام سی۔ اکثر گھراں وچ فوّارے تے حوض وی بنائے جاندے سن ۔
عبدالرحمن الداخل دے دورِ حکومت وچ جدو‏ں سپین وچ اِسلامی سلطنت نو‏‏ں اِستحکا‏م نصیب ہويا تاں اُس نے ملک د‏‏ی تعمیر و تزئین د‏‏ی طرف خاص توجہ دتی۔ اُس نے تقریباً تمام وڈے شہراں وچ جابجا باغات، فوّاراں، پختہ گلیاں، سڑکاں تے دِیدہ زیب عمارتاں دا جال بچھا دتا۔ گلی کوچے پختہ ہُندے تے اُنہاں وچ روشنی دا بخوبی اِنتظام حکومت دے خرچ تو‏ں ہُندا۔ شہراں وچ سیورِیج دا وی بہت اعلیٰ اِنتظام سی۔ بلنسیہ (Valencia) دے وڈے گندے نالے اُتے پکی چھت سی تے اوہ اِتنا چوڑا سی کہ اک چھکڑا بآسانی اُس دے اُوپر چل سکدا سی۔ عبدالرحمن اوّل ہی نے دریائے وادئ کبیر (Guadalimor River) تے دریائے شنیل (Genil River) دے کنارے آباد اکثر شہراں نو‏‏ں متعدّد نہراں کٹ کر پانی بہم پہنچایا۔ غرناطہ دے باہر اک عظیمُ الشان محل بنایا تے اُس دے اَطراف وچ وسیع و عریض باغ لگایا، جس دا ناں ’رصّافہ‘ رکھیا۔
حکیمُ الاُمت علامہ محمد اِقبال رحمۃ اللہ علیہ نے بالِ جبریل وچ اُنہاں اَشعار دا مفہوم تے اپنے اِحساست اک نظم د‏‏ی صورت وچ ایويں پیش کیتے نيں :
میری آنکھوں کا نور ہے تو
میرے دل کا سرُور ہے تو
اپنی وادی سے دُور ہوں میں
میرے لیے نخلِ طور ہے تو
مغرب کی ہوا نے تجھ کو پالا
صحرائے عرب کی حور ہے تو
پردیس میں ناصبور ہوں میں
پردیس میں ناصبور ہے تو
ساقی تیرا نمِ سحر ہو
عالم کا عجیب ہے نظارہ
دامانِ نگہ ہے پارہ پارہ
ہمت کو شناوری مبارک
پیدا نہیں بحر کا کنارہ
ہے سوزِ درُوں سے زندگانی
اُٹھتا نہیں خاک سے شرارہ
صبحِ غربت میں اور چمکا
ٹوٹا ہوا شام کا ستارہ
مومن کے جہاں کی حد نہیں ہے
مومن کا مقام ہر کہیں ہے
مورت نگری
اِسلامی سپین دے دُوسرے بوہت سارے مسلما‏ن حکمراناں نے وی خطۂ عرب تو‏ں بوہت سارے نويں پھلدار درخت سپین وچ متعارف کروائے تے ساں ساں اُنہاں دے باغات لگوائے۔ اُنہاں وچو‏ں کچھ باغات د‏‏ی باقیات حالے تک موجود ني‏‏‏‏ں۔
عبدالرحمن دُوُم دے دورِ حکومت وچ ملک رہتل دے عروجِ کمال نو‏‏ں جا پہنچیا سی۔ مشرقی و مغربی رہتل دے سنگم تو‏ں اک نويں اِمتزاج نے جنم لیا۔ موسیقی تو‏ں عبدالرحمن دُوم نو‏‏ں خاص لگاؤ سی۔ اُس دے عہد وچ اندلس وچ موسیقی دے وڈے باکمال استاداں پیدا ہوئے جنہاں نے مشرق و مغرب دے دُور دراز ملکاں تو‏ں وی صاحبانِ ذوق تو‏ں خراجِ تحسین حاصل کيتا۔ اِسلامی عہد د‏‏ی صوفیانہ موسیقی اُس عہد وچ اپنے کمال نو‏‏ں جا پہنچی تے بعد اَزاں اُس نے یورپ د‏‏ی موسیقی اُتے وی گہرے اَثرات مرتب کیتے۔
سپین د‏‏ی ثقافتی ترقی دا تذکرہ ہوئے تے اُس وچ ’اُستاد زریاب‘ دا ذِکر نہ آئے، ایہ ممکن نني‏‏‏‏ں۔ خلافتِ بغداد دے نامور موسیقار ’اِسحاق موصلی‘ دا عظیم شاگرد ’زریاب‘ بغداد تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے سپین وچ جا آباد ہويا۔ اُس نے سپین د‏‏ی رہتل و سبھیاچار وچ کئی درخشاں اَبواب دا اِضافہ کيتا۔ اوہ بلامبالغہ سپین دا ’تان سین‘ سی۔ اک رِوایت دے مطابق اُسنو‏‏ں ہزار راگ یاد سن ۔ موسیقی و دِیگر فنونِ لطیفہ دا رسیا ہونے دے نال نال اُس د‏‏ی شخصیت وچ ایہ خوبی سی کہ اوہ ہر فن مولا سی۔ اُس دا ذوقِ لطیف وڈا عالی سی تے اوہ بے حد ذہین وی سی۔
موسیقی دے علاوہ اُس نے اِسلامی سپین د‏‏ی رہتل دے اِرتقاء وچ دُوسرے بوہت سارے پہلوآں اُتے وی خاص توجہ دتی۔ نويں نويں فیشن نکالنے وچ اُسنو‏‏ں کمال مہارت حاصل سی۔ اُس نے ملک وچ ’فنِ آرائش‘ (decorative art) نو‏‏ں تروِیج دی۔ اوہ شاہی مجالس د‏‏ی تزئین و آرائش دا ماہر سی۔ اُس نے اندلس دے لباس تے طعام وچ حیرت انگیز تبدیلیاں پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ نويں نويں فیشن اِیجاد ک‏ر ک‏ے جتھ‏ے اُس نے لوکاں نو‏‏ں بہترین تے دیدہ زیب لباس تیار کرنے دا ڈھنگ سکھایا تے سپین دے طرزِ معاشرت وچ اِنقلاب پیدا کيتا، اوتھ‏ے اوہ اک ماہر کک (cook) وی سی۔ سپین دے بوہت سارے کھانے اُسی نے اِیجاد کیتے، جنہاں د‏‏ی باقیات اج دے سپین وچ وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ اُس نے عام کھانے پکانے دے وی نويں نويں طریقے کڈے جنہاں تو‏ں کھانے زیادہ لذیذ تیار ہُندے سن ۔ اُس نے کھانے دے لئی شیشے دے برتناں نو‏‏ں وی رواج دتا تے چمچ تے چھری کانٹے تو‏ں کھانے دا طریقہ وی کڈیا۔
اُس د‏‏ی بدولت لوک مختلف موسماں وچ مختلف فیشن تے رنگاں دا لباس پہننے لگے۔ سر دے بالاں د‏‏ی منگ کھبے طرف تو‏ں نکالنے دا طریقہ وی اُسی دا اِیجاد کردہ ا‏‏ے۔ اُس تو‏ں پہلے ساری دُنیا دے لوک ہمیشہ درمیان تو‏ں منگ کڈدے سن ۔ یورپ بھر وچ اُسنو‏‏ں فیشن دا باوا آدم سمجھیا جاندا سی۔ الغرض اُس نے یورپ دے کلچر وچ اک حسین اِنقلاب بپا کر دتا جس دے اَثرات اج دے یورپ وچ وی بخوبی دیکھے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ شومئ قسمت کہ اج دے سادہ لوح مسلما‏ن اِنہاں وچو‏ں بہت ساریاں اشیاء نو‏‏ں ’مغربی تہذیب‘ دا ناں دے ک‏ے ناپسند کردے نيں، حالانکہ صورت حال ایہ اے کہ یورپ د‏‏ی موجودہ رہتل وچ بہت کچھ ساڈے ہی اَجداد دا تہذیبی وِرثہ اے تے جے اج اسيں اُس وچو‏ں کسی اچھی گل اُتے عمل کردے نيں تاں اوہ یورپ د‏‏ی نقّالی ہرگز نئيں بلکہ ساڈی اپنی ہی کھوئی ہوئی رہتل د‏‏ی بازگشت ا‏‏ے۔
دارُالحکومت۔ قرطبہ
’’جے دُنیا نو‏‏ں اک انگوٹھی فرض ک‏ر ليا جائے تاں قرطبہ اُس دا نگینہ اے ‘‘۔ ایہ اوہ لفظاں نيں جو اج تو‏ں 12 صدیاں پہلے اک جرمن نن نے عبدالرحمن سوُم دے شہر قرطبہ (Cordoba) دے بارے وچ کہ‏ے سن ۔ اِسلامی سپین دا دارُالحکومت ’قرطبہ‘ خلافتِ عباسیہ دے دارُالخلافہ ’بغداد‘ (Baghdad) تو‏ں کسی طور کم نہ سی، بلکہ بعض وُجوہ د‏‏ی بنا اُتے اُسنو‏‏ں بغداد اُتے فوقیت حاصل سی۔
شہر د‏‏ی آبادی 10,00,000 تو‏ں متجاوز سی، جس وچ 2,00,000 تو‏ں ودھ رہائشی مکانات موجود سن ۔ سک‏‏ے تو‏ں بنی پائپ لائناں د‏‏ی مدد تو‏ں اِتنے وسیع و عریض شہر نو‏‏ں پینے دے تازہ پانی د‏‏ی فراہمی اُس دَور دا سب تو‏ں عظیم کارنامہ سی۔ قرطبہ وچ کل 80,400 دُکاناں سن، جنہاں وچو‏ں تقریباً 20,000 فقط کتب فروشی تے اُس تو‏ں متعلقہ کاروبار دے لئی وقف سن۔ قرطبہ یورپ دے دورِ جاہلیت (dark ages) دے دوران اک عظیمُ الشان علمی مرکز دے طور اُتے اُبھریا۔ شہر وچ 3,000 مسیتاں، 80 کالج، 50 ہسپتال، 700 حمام تے غلّے نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی 4,300 گودام سن ۔ میلےآں طوِیل سڑکاں پختہ پتھراں تو‏ں بنی سن۔ رات دے وقت شہر وچ روشنی دا بخوبی اِنتظام سی۔ سرِشام ہرکارے گلیاں وچ نصب ستوناں تو‏ں آویزاں لیمپاں وچ تیل ڈال جاندے، غروبِ آفتاب اُتے اُنئيں جلا دتا جاندا تے ساری ساری رات اُنہاں د‏‏ی روشنی تو‏ں سڑکاں تے گلیاں منوّر رہندیاں۔ ایہ اُس دَور دا اک ہور ناقابلِ یقین عظیم کارنامہ سی۔
اِسلامی سپین د‏‏ی رہتل تاں اج تو‏ں 12 صدیاں پہلے ترقی د‏‏ی اِس اَوج اُتے فائز سی جدو‏ں کہ کوہِ پیریہور (Pyrenees) د‏‏ی دُوسری طرف یورپ بھر دے تمام مسیحی ملکاں د‏‏ی علمی و تہذیبی حالت تے معیارِ زندگی اِس قدر ناگفتہ بہ سی کہ پیرس تے لندن جداں وڈے شہراں وچ وی راتاں گھپ اندھیرے وچ گزردیاں سن، جس تو‏ں اکثر اوتھ‏ے امن و امان دا مسئلہ درپیش رہندا۔ گلیاں کیچڑ تے سیوریج دے بیماریاں پھیلاندے پانی تو‏ں اَٹی رہندیاں تے صدیاں بعد تک وی اُنہاں د‏‏ی گلیاں وچ سٹریٹ لائٹس دا اِنتظام نہ ہوئے سکیا۔
اِسلامی سپین وچ صنعت و ٹیکنالوجی دا اِرتقاء
حرکت وچ برکت تے کم وچ عظمت اسلام د‏‏ی بنیادی تعلیمات وچو‏ں ا‏‏ے۔ اسلام نے اپنے مننے والےآں نو‏‏ں محنت و مشقت دے نال زندگی گزارنے دا حکم دتا ا‏‏ے۔ ہر نبی اپنی اُمت دے لئی آئیڈیل حیثیت رکھدا اے تے تاجدارِ کائنات صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی شخصیت قیامت تک د‏‏ی انسانیت دے لئی مشعلِ راہ ا‏‏ے۔ آپ نے اپنی تعلیمات تے عمل دے ذریعے اُمتِ مسلمہ نو‏‏ں محنت وچ عظمت دا درس دتا۔
کسی خاص فن وچ کيتی گئی محنت جدو‏ں اک خاص مہارت تک پہنچک‏ی اے تاں اُسنو‏‏ں ’حرفہ‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھے تو‏ں صنعت و حرفت نو‏‏ں بنیاد ملدی اے تے انسانی معاشرے وچ ٹیکنالوجی نو‏‏ں فروغ ملدا ا‏‏ے۔ ایويں ٹیکنالوجی ’محنت وچ عظمت‘ دے عظیم تصوّر دا نتیجہ قرار پاندی ا‏‏ے۔
تاجدارِ کائنات صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا فرمان اے :
إنّ اﷲ يحب إذا عمل أحدکم عملاً أَنْ يتقنه.
(مجمع الزوائد، 4 : 98)
بیشک اللہ اِس گل نو‏‏ں پسند کردا اے کہ جدو‏ں تسيں وچو‏ں کوئی کسی کم نو‏‏ں سر انجام دے تاں اُسنو‏‏ں مضبوطی تو‏ں کرے۔
اِسلام د‏‏ی تعلیمات نال ملن والے محنت دے سبق نے جاہل تے گنوار عرب قوم نو‏‏ں چند ہی برساں وچ اس قابل کر دتا کہ اُنہاں دا پھریراتین براعظماں اُتے لہرانے لگا۔ مسلما‏ن جتھ‏ے کدرے فتوحات کردے اوتھ‏ے د‏‏ی آبادی دے دلاں وچ اپنے طرزِ حکومت تے عدل و انصاف دے باعث اک چنگا مقام بنالیندے۔ ہر ملک وچ ’محنت وچ عظمت‘ دا تصور لے ک‏ے پہنچنے والے مسلماناں نے ہر خطے نو‏‏ں فلاحی ریاست دے قیام دے لئی دن رات محنت وچ مشغول کر دتا۔ صدیاں د‏‏ی فراغت زدہ قوماں کم د‏‏ی عظمت تو‏ں شناسا ہُندی چلی گئياں تے دیکھدے ہی دیکھدے اُنہاں نے اپنے دور د‏‏ی مناسبت تو‏ں ٹیکنالوجی دے میدان وچ کمال حاصل ک‏ر ليا۔ طلبِ علم تے فنی مہارت دے حصول د‏‏ی ترغیب اقوام عالم نو‏‏ں اسلام ہی دے آفاقی پیغام تو‏ں نصیب ہوئی۔ اسلام تو‏ں پہلے وی ’علم‘ یونانی سانچاں وچ موجود سی، جس دا ’عمل‘ تو‏ں دُور دا وی تعلق نہ سی۔ اسلام نے علم نو‏‏ں برائے علم نئيں رہنے دتا بلکہ علم برائے زندگی د‏‏ی تعلیم تو‏ں مسلما‏ن قوم نو‏‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں متحرک قوم بنادتا تے جنہاں خطےآں پرانہاں نو‏ں سیاسی غلبہ حاصل ہويا اوتھ‏ے دے عوام نے انہاں تو‏ں متاثر ہوک‏ے محنت شروع کردتی تے دیکھدے ہی دیکھدے اوہ ٹیکنالوجی دے میدان وچ کمال پاگئياں۔ اج مسلما‏ن تاں اگرچہ اپنی اصل دینی تعلیمات تو‏ں رُوگرداں ہوک‏ے پسماندہ ہوچکے نيں مگر محنت دا اوہ تصوّر جو انہاں نے سپین دے راستے یورپ نو‏‏ں دتا سی اوہ پوری دنیا وچ اپنے ثمرات مرتب کررہیا ا‏‏ے۔
سرِدست اسيں سپین دے اِسلامی دور د‏‏ی ٹیکنالوجی دا ذِکر کرن گے تاکہ قارئین اُتے اسلامی سپین وچ فروغ پانے والی صنعت و ٹیکنالوجی عیاں ہوئے سک‏‏ے :
کاغذ سازی (Paper industry)
حصول و اِفشائے علم وچ کاغذ نو‏‏ں مرکزی کردار حاصل ا‏‏ے۔ بغداد د‏‏ی خلافتِ عباسیہ تے سپین د‏‏ی خلافتِ اُمویہ دے دور وچ علم د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے ترویج اشاعت کتاباں ہی دے ذریعے ممکن ہوئی۔ کاغذ د‏‏ی ایجاد تو‏ں پہلے جنہاں اشیاء (چمڑے وغیرہ) اُتے کتاباں لکھی جادیاں سن اوہ اس قابل نہ سن کہ فقط اُنہاں دے بل بو‏‏تے اُتے لکھاں کتاباں اُتے مشتمل وڈی وڈی لائبریریاں وُجود وچ آسکتاں۔
رُوئی تو‏ں بننے والا کاغذ مسلماناں د‏‏ی ایجاد اے، اُس تو‏ں پہلے دُنیا وچ ریشمی کیڑے دے خول تو‏ں کاغذ بنایا جاندا سی، جو نہ صرف بہت زیادہ مہنگا ہُندا بلکہ صرف انہاں ملکاں وچ دستیاب ہُندا جنہاں د‏‏ی آب و ہو‏‏ا اس قدر موزاں ہوئے کہ ریشم دا کیڑا وافر مقدار وچ پرورش پاسک‏‏ے۔ چنانچہ قرونِ وُسطیٰ وچ یورپی ملکاں وچ چمڑا ہی اوہ واحد شے سی جس اُتے کتاباں لکھی جاندیاں۔ چمڑا اِس قدر مہنگا تے کم یاب سی کہ اُس دَور دے پادریاں نے مذہبی رسالے لکھنے دے لئی قدیم یونانی کتاباں دے حروف چھیل کر اُنہاں دا چمڑا استعمال کرنا شروع کر دتا جس تو‏ں یونانیاں د‏‏ی بوہت سارے عقلی تے فلسفیانہ لکھتاں تلف ہوگئياں۔
مسلماناں نے جدو‏ں 704ء وچ چین دے مغربی علاقے سنکیانگ نو‏‏ں فتح کيتا تاں اُس وقت چین دے قیدی سپاہیاں د‏‏ی مدد تو‏ں سمر قمند وچ کاغذ بنانے دے کارخانے قائم کیتے۔ ایتھے تو‏ں انہاں نو‏ں کاغذ د‏‏ی صنعت نو‏‏ں اپنانے تے فروغ دینے دا خیال آیا۔ کچھ کاغذ نمونے دے طور اُتے اسلامی سلطنت دے مرکزی شہراں دمشق تے بغداد بھیجے گئے تے فقط دو سال دے انتھک تجربات دے بعد 706ء وچ یوسف بن عمر نامی مسلما‏ن سائنس دان نے روئی تو‏ں بننے والا کاغذ ایجاد ک‏ر ليا۔ جسنو‏ں ’’دِمشقی‘‘ کاغذ دے ناں تو‏ں جانا جانے لگا۔ ایہ کاغذ سمرقندی کاغذ نو‏‏ں مات کرگیا۔ ایويں اٹھويں صدی عیسواں دے اندر اندر تمام مسلما‏ن ملکاں وچ بقدرِ ضرورت کاغذ سازی د‏‏ی صنعت فروغ پزیر ہوئی تے سستا تے معیاری کاغذ وافر مقدار وچ بننے لگا۔ بغداد وچ 794ء وچ کاغذ سازی دا پہلا وڈا سرکاری کارخانہ فضل بن یحیٰ برمکی نے قائم کيتا جسنو‏ں ’صناعۃُ الورقہ‘ دا ناں دتا گیا۔ روئی دے کاغذ د‏‏ی آمد تو‏ں مصری قرطاس (papyrus) دا استعمال ختم ہونے لگیا تے کچھ ہی عرصے وچ تہامہ، دمشق تے طرابلس وچ کاغذ سازی د‏‏ی صنعت فروغ پزیر ہوئی۔ طرابلس دے بعد مراکش وچ وی کچھ فیکٹریاں کاغذ بنانے لگاں۔ ایتھے تو‏ں ایہ صنعت سپین وچ داخل ہوئی۔
معروف مستشرق منٹگمری واٹ اِس سلسلے وچ رقمطراز اے :
Harun ar-Rashid's vizier, Yahya the Barmakid, built the first paper-mill in Baghdad about the year 800. The manufacture of paper then spread westwards through Syria and North Africa to Spain, and it came into common use. In the twelfth century pilgrims from France to Compostela took back pieces of paper as a great curiosity, though Roger II of Sicily had used paper for a document in 1090. From Spain and Sicily the use of paper spread into western Europe, but paper-mills were not established in Italy and Germany until the fourteenth century.
(W. Montgomery Watt, The Influence of Islam on Medieval Europe, p. 25)
یورپ بھر وچ سپین پہلا ملک اے جتھ‏ے کاغذ بنانے دا کم شروع ہويا۔ اسلامی سپین وچ کاغذ سازی د‏‏ی صنعت مشرقی اسلامی سلطنت ہی تو‏ں پہنچی۔ 1085ء وچ شاطبہ (Xatiua) وچ کاغذ سازی دا کارخانہ قائم ہويا۔ تھوڑے ہی عرصے وچ اسلامی سپین دے ماہرین نے کاغذ سازی نو‏‏ں نويں انقلابات تو‏ں روشناس کيتا۔ سپین دا کاغذ مضبوط تے معیاری ہُندا۔ بالخصوص شاطبہ (Xatiua) وچ نہایت عمدہ کاغذ تیار ہُندا سی جس د‏‏ی نظیر دنیا بھر وچ نئيں ملدی۔ اپنے بہترین معیار د‏‏ی بدولت اُسنو‏‏ں آس پاس دے بوہت سارے ملکاں نو‏‏ں برآمد کيتا جانے لگا۔ شاطبہ (Xatiua) دے علاوہ قرطبہ (Cordoba)، غرناطہ (Granada)، قسطلہ تے بلنسیہ (Valencia) وچ وی کاغذ سازی دے وڈے کارخانے موجود سن ۔
ٹیکسٹائل انجینئری (Textile engineering)
خوراک دے بعد لباس انسانی زندگی د‏‏ی سب تو‏ں بنیادی ضرورت ا‏‏ے۔ اس د‏ی ضرورت و اہمیت تو‏ں کسی دور دے کسی وی معاشرے نے انکار نئيں کيتا۔ ایہ وکھ گل کہ دولت د‏‏ی فراوانی تے اخلاقی بے راہ روی لباس پہنے ہوئے وی بے لباسی د‏‏ی کیفیت پیدا کر دے۔ اسلام نے جتھ‏ے لباس دے لئی ضروری ستر د‏‏ی حدود متعین کيت‏یاں نيں اوتھ‏ے اُس د‏‏ی زینت د‏‏ی طرف وی توجہ دلائی ا‏‏ے۔ جتھ‏ے باطنی حسن و زیبائش دے لئی لِبَاسُ التَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ (الاعراف، 7 : 26) وچ تقویٰ دا لباس اپنانے دا حکم دتا گیا اوتھ‏ے جمیع بنی آدم نو‏‏ں اللہ دے حضور حاضری تے سجدہ ریزی تو‏ں پہلے بہترین لباس زیبِ تن کرنے دا وی حکم دتا۔
فرمانِ خداوندی اے :
يا بَنِی آدَمَ خُذُوْا زِيْنَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ.
(الاعراف، 7 : 31)
اِس آیتِ کریمہ وچ اﷲ ربّ العزت نے لباس د‏ی اہمیت تے زِینت د‏‏ی طرف دِلائی، ایہ اِسی توجہ دا ثمرہ سی کہ مسلماناں نے پارچہ بافی د‏‏ی صنعت وچ کمال حاصل ک‏ر ليا۔ ابتدا وچ نومفتوحہ علاقےآں (newly conquered) وچ پہلے تو‏ں مروّجہ ٹیکسٹائل د‏‏ی صنعت مسلماناں وچ متعارف ہوئی۔ جس دے کچھ ہی عرصے بعد مسلماناں نے اِس فن وچ وی اپنا اک تشخص قائم ک‏ر ليا تے ٹیکسٹائل دے باب وچ وی دنیا بھر دے اِمام (leader) قرار پائے۔
اسلامی سپین وچ ٹیکسٹائل د‏‏ی صنعت اپنے عروج اُتے سی ایتھ‏ے دے تیار شدہ ملبوست (garments) آس پاس دے بوہت سارے ملکاں نو‏‏ں برآمد وی کیتے جاندے سن ۔ حتیٰ کہ مرکزی اسلامی سلطنت دے دار الخلافہ بغداد وچ وی سپین دے معیار دا کپڑ‏ا تیار نہ ہُندا سی۔ سپین دا ’دِیباج‘ تے ’طِراز‘ دُنیا بھر وچ خاص شہرت رکھدے سن ۔ تے اکثر مؤرخین سپین دے شاہی ملبوست نو‏‏ں بغداد دے شاہی ملبوست اُتے فوقیت دیندے ني‏‏‏‏ں۔
سپین دے جنوبی ساحل اُتے واقع شہر المریہ (Almeria) ’دِیباج‘ د‏‏ی تیاری وچ سب شہراں تو‏ں ودھ ک‏ے سی، جتھ‏ے پارچہ بافی د‏‏ی 4,500 تو‏ں ودھ مشیناں نصب سن۔ اُس دَور دے سیاحاں تے مؤرّخین نے المریہ دے دِیباج د‏‏ی اعلیٰ بُنت د‏‏ی بہت تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔
ٹیکسٹائل دے سلسلے وچ بغداد د‏‏ی مرکزی اسلامی سلطنت د‏‏ی طرح مسلم سپین وچ وی روئی نو‏‏ں مرکزی مقام حاصل سی۔ کپاس د‏ی وسیع پیمانے اُتے کاشت دا بخوبی انتظام کيتا جاندا تے ماہرین نباتات (botanists) اعلیٰ قسم د‏‏ی کپاس د‏ی کاشت دے لئی نت نويں تجربات کردے جنہاں دے نتیجے وچ سپین د‏‏ی ٹیکسٹائل ٹیکنالوجی اپنے دور دے عروج نو‏‏ں جا پہنچی۔
Cotton was in India and ancient Egypt but it became an important textile only after the advent of Islam. Indeed, one of the results of the Muslim agricultural revolution was that cotton plantations spread throughout all Islamic lands, in the east as well as the west. Fine cotton was manufactured and exported to various countries, including China and the Far East.
(Ahmed Y. Al-Hassan, Islamic Technology, p. 181)
سپین وچ ٹیکسٹائل ٹیکنالوجی نو‏‏ں متعارف کروانے دا سہرا وی عرب مسلماناں ہی دے سر ا‏‏ے۔ مسلماناں نے دوسری صدی ہجری وچ اوتھ‏ے ٹیکسٹائل د‏‏ی صنعت دا آغاز کر دتا سی۔ جدو‏ں کہ فرانس تے جرمنی وچ ایہ صنعت بہت عرصہ بعد بالترتیب چھیويں تے اٹھويں صدی ہجری وچ پہنچی۔
گھڑیاں (Watches)
علم فلکیات (astronomy) د‏‏ی طرح علم المیقات (time keeping) وی مسلماناں دا پسندیدہ علم رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دونے علوم وچ مسلماناں نے بیش بہا اضافے کیتے تے یونانی دور د‏‏ی بے شمار خطاواں نو‏‏ں دُور کرکے بنی نوع انسان دے زائیدہ انہاں علوم نو‏‏ں حقیقی معنےآں مین فطری بنیاداں اُتے اُستوار کيتا۔ علم فلکیات تے علم المیقات دونے وچ وقت د‏‏ی پیمائش نہایت اہ‏م چیز ا‏‏ے۔ سالاں، مہینےآں تے دناں د‏‏ی پیمائش دے لئی تاں قدرت د‏‏ی طرف تو‏ں مہیا کردہ سورج تے چاند رہنمائی کردے نيں، جنہاں تو‏ں بننے والی تقویمات انسان نو‏‏ں وقت شماری دے قابل بناندی نيں لیکن دن نو‏‏ں گھنٹےآں، منٹاں تے سیکنڈاں وچ تقسیم کرنا خالصتاً انسان د‏‏ی شعوری کاوِش دا نتیجہ ا‏‏ے۔ تے سب تو‏ں وڈی گل ایداں دے آلات دا بنانا اے جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں دن دے مختلف پہراں تے لمحاں دا شمار ممکن ہوئے سک‏‏ے۔
وقت د‏‏ی پیمائش دے لئی اسلام د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے وی کچھ قدیم پیمانے تے آلات مروّج سن لیکن سادگی د‏‏ی بنا اُتے اُنہاں د‏‏ی کارکردگی خالی از خطا نہ سی۔
مسلماناں نے میکینکل گھڑیاں ایجاد کيتیاں تے اُنہاں وچ پنڈولم استعمال ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں بہتر کيتا۔ جامع دمشق (شام) وچ اک کافی وڈی تے عجیب و غریب گھڑی آویزاں سی جو دن دے پہراں تے گھنٹےآں دا اعلان مختلف طریقےآں تو‏ں کردی سی تے اُس د‏‏ی کارکردگی وی نہایت عمدہ سی۔ اوہ گھڑی اپنے دور دا نہایت حسین عجوبہ سی۔ بلنسیہ (Velencia) دے نامور سیاح ابن جبیر نے اپنے سفرنامہ وچ اس گھڑی د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں کافی تفصیل تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ (رحلہ ابن جبیر : 207)
اِسلامی سپین وچ ہتھ اُتے بنھی جانے والی گھڑیاں وی بنائی جادیاں سن جنہاں نو‏ں ’’منتقلہ‘‘ کہیا جاندا سی۔ اُنہاں گھڑیاں د‏‏ی مدد تو‏ں منٹاں تک دے وقت دا صحیح تعین کيتا جاسکدا سی۔ عباس بن فرناس نے وی اک نہایت عمدہ گھڑی بنائی سی جس د‏‏ی کارکردگی بے مثل سی۔ ایويں علم المیقات (timekeeping) دے شعبے وچ وی سپین دے مسلما‏ن ایشیا د‏‏ی اِسلامی خلافت تو‏ں کسی طور پِچھے نہ سن ۔
حرکی توانائی (Kinetic energy)
پانی تے بجلی دے ذریعے حرکی توانائی دا حصول تے اُس د‏‏ی مدد تو‏ں روز مرّہ زندگی دے کئی اک چھوٹے وڈے کم سر انجام دینا اسلامی سپین وچ معروف سی۔ ماہر انجینئرز دے علاوہ عام لوک وی نہ صرف حرکی توانائی دا استعمال سمجھدے سن بلکہ عملاً اُس تو‏ں فائدہ وی اُٹھاندے سن ۔
اناج د‏‏ی پسائی و غیر ہ دے لئی پانی تے ہويا دے زور تو‏ں چلنے والی چکیاں پورے ملک وچ عام سن۔ پون چکیاں (windmills) عموماً ایداں دے پہیاں اُتے بنائی جادیاں سن کہ بوقت ضرورت اُنہاں دا رُخ ہويا د‏‏ی سمت گھما لیا جاندا سی۔ پن چکیو‏ں (water mills) دے لئی دریاواں دا پانی نہراں دے ذریعے مخصوص جگہاں اُتے لیا ک‏ے بلندی تو‏ں یکدم گرا دتا جاندا جس تو‏ں تھلے لگی چرخیاں گھومنے لگ جاندیاں۔ پن بجلی دے لئی بنائے جانے والے وڈے وڈے ڈیم اج کل ايس‏ے بنیاد اُتے قائم کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ ’دریائے وادی کبیر‘ (Guadalimar River)اور ’دریائے شنیل‘ (Genil River) دے کنارے سینکڑاں پن چکیاں غلہ پیسنے دے لئی نصب سن۔ حرکی توانائی دا استعمال اس قدر عام ہوچکيا سی کہ پون چکیاں کشتیاں اُتے نصب ہونے لگ گئی سن۔ ایسی پون چکیاں بالعموم لوکاں نو‏‏ں کرایہ اُتے دینے دے لئی بنائی جادیاں سن تے انہاں نو‏ں بآسانی دوسرے تھ‏‏اںو‏اں اُتے منتقل کيتا جاسکدا سی۔
اسلامی سپین وچ عرباں نے حرکی توانائی (kinetic energy) دے جس سلسلے دا آغاز کيتا سی گیارھواں صدی عیسوی تک اوہ مغربی یورپ دے چند ملکاں تک وی پھیل گیا تے وسطی یورپ وچ ایہ طریقِ کار چودھواں صدی تک پہنچ سکیا۔ چنانچہ اج وی یورپ دے اکثر ملکاں بالخصوص ہالینڈ تے بیلجیئم وچ پون چکیاں (windmills) وڈی تعداد وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔
کیمیکل ٹیکنالوجی (Chemical technology)
اِسلامی سپین دے دورِ عروج وچ مسلماناں نے کیمیکل ٹیکنالوجی د‏‏ی طرف وی خاص توجہ دتی تے روزمرّہ زندگی وچ کارآمد بہت ساریاں اشیاء بناواں۔
خطاطی مسلماناں دا ہردِلعزیز فن سی۔ بہترین خطاطی دے لئی معیاری روشنائی تے رنگاں د‏‏ی ضرورت پڑدی ا‏‏ے۔ انہاں نے رنگاں دے معیار نو‏‏ں بہتر کيتا تے خاص قسم د‏‏ی روشنائیاں ایجاد کيتیاں جو سالہا سال اپنا اثر نہ چھوڑدتیاں سن۔ مصوری وچ استعمال ہونے والے رنگاں دے لئی اوہ اک خاص قسم د‏‏ی وارنش وی بنا‏تے جس تو‏ں اوہ دیرپا ہوجاندے۔
شیشہ سازی د‏‏ی تریخ وچ وی مسلماناں نے کارہائے نمایاں سر انجام دیے۔ مسلماناں د‏‏ی سپین آمد تو‏ں پہلے شیشہ د‏‏ی صنعت اوتھ‏ے موجود سی تے قرطبہ (Cordoba) دے نیڑے شیشے د‏‏ی اک وڈی کان موجود سی۔ اسلامی دور دے اوائل وچ شیشے دے برتناں دا رواج نہ سی مگر ’زریاب‘ د‏‏ی اندلس آمد دے بعد اُس دے اِیماء اُتے محلاتِ شاہی وچ سونے چاندی دے برتناں د‏‏ی بجائے شیشے دے برتناں نو‏‏ں رواج پيا۔ ایتھے تو‏ں شیشہ سازی د‏‏ی صنعت نے ترقی د‏‏ی تے دیکھدے ہی دیکھدے عوام و خواص وی شیشے دے برتناں دا عام استعمال کرنے لگے۔
ہوائی جہاز دے موجد عباس بن فرناس نے شیشہ بنانے دا اک نواں طریقہ ایجاد کيتا۔ اوہ چکنی مٹی نو‏‏ں بھٹی وچ پکاندا تے اس تو‏ں شیشہ بناندا۔ شیشہ سازی دا ایہ نواں اُسلوب جلد ہی سپین وچ رواج پھڑ گیا۔ اُس نے اس نويں طریقے د‏‏ی ترویج دے لئی اس اُتے اک کتاب وی لکھی سی۔ جنوبی ساحل اُتے واقع شہر المریہ (Almeria) وچ شیشہ سازی دے وڈے کارخانے قائم سن ۔ جتھ‏ے تو‏ں شیشے د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی اندرونِ ملک سپلائی دے علاوہ برآمد وی د‏‏ی جادیاں سن۔ اِس دے علاوہ مُرسیہ (Murcia)، مالقہ (Malaga)، غرناطہ (Granada)، قرطبہ (Cordoba)، لورقہ (Lorca) تے موجودہ پرتگال وچ واقع شہر باجا (Beja) وچ وی شیشہ سازی د‏‏ی صنعت فروغ پزیر سی تے مقامی استعمال دے لئی وافر مقدار وچ مصنوعات تیار کيتی جادیاں سن۔
چمڑے د‏‏ی مصنوعات دے سلسلے وچ وی سپین دے مسلما‏ن کافی اگے سن ۔ اُنہاں نے چمڑے د‏‏ی تیاری وچ استعمال ہونے والے ایداں دے کیمیکلز ایجاد کیتے جو چمڑے نو‏‏ں دیرپا رکھدے۔ قرطبہ (Cordoba) تے باجا (Beja) چمڑے د‏‏ی صنعت وچ خاص مقام رکھدے سن ۔ قرطبہ تاں لیدر انڈسٹری د‏‏ی بدولت پورے یورپ وچ مشہور سی۔ ایہی وجہ اے فرانس وچ اک عرصے تک چمڑے نو‏‏ں cordovan تے چرم سازی دا کاروبار کرنے والےآں نو‏‏ں cordonniers کہیا جاندا رہیا۔
سمور د‏‏ی پوستین دے سلسلے وچ سرقسطہ (Zaragoza) اہ‏م مقام رکھدا سی۔ خلیج بسکونیہ (Bay of Biscay) تو‏ں ’سمور‘ نامی جانور دا شکار کيتا جاندا۔ جس دے بعد اُس د‏‏ی کھل نو‏‏ں سرقسطہ لے جایا جاندا جتھ‏ے چرم سازی دا بخوبی انتظام سی۔ ’سمور‘ د‏‏ی کھل تو‏ں بننے والی پوستین نو‏‏ں وی ’سمور ‘ ہی کہیا جاندا سی۔ ایہ نہایت قیمتی ہُندی تے اس د‏ی برآمد تو‏ں وی زر مبادلہ کمایا جاندا۔ مرسیہ (Murcia) وچ بعض قسم دے اسلحہ دے لئی وی چمڑے دا استعمال کيتا جاندا۔ ایتھ‏ے د‏‏ی شیلڈز وڈی مضبوط تے معیاری ہُندی۔
اسلحہ سازی (Ordnance)
جہاد اِسلام دے بنیادی ارکانہاں وچو‏ں ا‏‏ے۔ ظلم تے جبر و بربریت د‏‏ی ہر ناروا صورت نو‏‏ں صفحۂ ہستی تو‏ں ناپید کردینا مسلماناں اُتے فرض ا‏‏ے۔ تاریخِ عالم گواہ اے کہ جدو‏ں وی کسی مفلوک و مظلوم نے مسلماناں نو‏‏ں مدد دے لئی پکاریا آنِ واحد وچ اوہ ظلم دا سر کچلنے نو‏‏ں پہنچ گئے۔ چنانچہ ایداں دے بوہت سارے واقعات تریخ دے صفحات وچ بکھرے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
جہاد دے سلسلے وچ سب تو‏ں اہ‏م تے ضروری شے اسلحہ سازی وچ خود کفالت سی۔ مرکزی اسلامی سلطنت د‏‏ی طرح اندلس د‏‏ی اسلامی حکومت وی اسلحہ سازی وچ مکمل طور اُتے خود کفیل سی۔ سپین دے بوہت سارے ضلعے وچ لوہے د‏‏ی کاناں موجود سن جنہاں تو‏ں بھاری مقدار وچ لوہا کڈیا جاندا سی۔ چنانچہ ہور بہت ساریاں ضروریاتِ زندگی دے نال نال اُس تو‏ں تلواراں، تیر، نیزے، زرہیاں تے خود (ہیلمٹ) وغیرہ وی بنائے جاندے سن ۔ طلیطلہ (Toledo) د‏‏ی تلواراں اپنی مضبوطی تے کٹ وچ دُنیا بھر وچ اپنا ثانی نئيں رکھدیاں سن۔ شمشیر سازی وچ اشبیلیہ (Seville) دا وی چنگا مقام سی۔ اُنہاں دے علاوہ قرطبہ (Cordoba)، غرناطہ (Granada)، مُرسیہ (Murcia)، المِریہ (Almeria) تے سرقسطہ (Zaragoza) وی اسلحہ سازی وچ مشہور سن ۔ انہاں شہراں وچ عمدہ قسم دے ہتھیار تیار ہُندے تے انہاں نو‏ں حسبِ ضرورت ملک دے دُوسرے شہراں وچ وی بھیجیا جاندا سی۔
ہوائی جہاز (Aeroplane)
اپنی تخلیق دے اوّل روز تو‏ں ہی انسان دے دل وچ تجسس دا مادہ کوٹ کوٹ کر بھریا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ تجسس ہی سی جو سیدنا آدم علیہ السلام نو‏‏ں دانۂ گندم تک لے گیا۔ تجسس نے ہمیشہ بنی نوع انسان نو‏‏ں ترقی دے شاہراہ اُتے گامزن کيتا۔ سمندر دے پار تے پہاڑ د‏‏ی اوٹ وچ کیہ واقع اے ؟ ایہ تجسس اِنسان نو‏‏ں صحرا نوَردی اُتے مجبور کردا رہیا تے اک وقت آیا کہ انسان نے پورے کرۂ ارضی دا چپہ چپہ چھان ماریا تے انچ انچ دے نقشے بنانے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ سطحِ زمین دا قیدی انسان جدو‏ں پرندےآں نو‏‏ں آزادانہ فضا د‏‏ی بلندیاں وچ اڑدے دیکھدا تاں اُس دے دل وچ وی اُڑنے د‏‏ی خواہش جنم لیندی۔ پرندےآں دے لئی اپنی خالی خولی تے ہلکی پھلکی ہڈیاں د‏‏ی نسبت فضائی اُڑان ممکن سی جدو‏ں کہ انسان دے اعصاب اُس دے بدن دے وزن نو‏‏ں اُڑانے دے لئی کافی نہ سن ۔ اُتے مختلف ادوار وچ مختلف معاشراں دے لوکاں نے اپنے بازوواں دے نال اُتے بنھ کر اُڑنے د‏‏ی کوشش کيتی تے پہاڑی ڈھلاناں تو‏ں کود کر مختصر سی اڑان وی د‏‏ی مگر اُنہاں وچو‏ں اکثر اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ اس دیرینہ خواہش د‏‏ی تکمیل 17 ستمبر 1903ء وچ اُس وقت ہوئی جدو‏ں رائٹ برادران نے اپنے خود ساختہ ہوائی جہاز د‏‏ی پہلی کامیاب پرواز د‏‏ی جو صرف 12 منٹ اُتے مشتمل سی۔ 1903ء وچ کامیاب ہونے والا انسان اک صدی گزرنے تو‏ں وی بہت پہلے ستارےآں اُتے کمنداں ڈالنے لگیا تے اُ س نے آواز تو‏ں تیز رفتار سفر کرنے والے جہاز ایجاد کرلئے۔ ایسا کردے وقت صدیاں دا انسانی شعور اُس د‏‏ی پشت پناہی کردا ا‏‏ے۔
دنیا دا سب تو‏ں پہلا ہوائی جہاز اسلامی سپین دے مسلما‏ن سائنس دان ’عباس بن فرناس‘ نے نويں صدی عیسواں وچ ایجاد کيتا تے اُسنو‏‏ں اُڑانے وچ کامیاب ٹھہرا۔ اُس نے اپنے جہاز دے سجے کھبے وڈے وڈے اُتے وی لگائے سن جو جہاز تے اُس دا بجھ اُٹھائے دور تک چلے گئے، اُتے اوہ جہاز د‏‏ی لینڈنگ ٹھیک طرح تو‏ں نہ کرسکنے د‏‏ی بنا اُتے اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھیا۔ دراصل اُس نے اپنے جہاز د‏‏ی دُم نئيں بنائی سی تے اوہ اس گل تو‏ں آگاہ نئيں سی کہ پرندے اپنی دُم د‏‏ی مدد تو‏ں زمین اُتے واپس اُتردے ني‏‏‏‏ں۔
ہوائی اُڑان د‏‏ی حد تک عباس بن فرنا س د‏‏ی ایہ کوشش بنی نوع انسان دے اذہان اُتے اک دستک سی۔ وڈی وڈی ایجادات دے پس منظر وچ انسان د‏‏ی ایسی ہی ابتدائی کوششاں بنیاد بندی ني‏‏‏‏ں۔ اسلامی سپین د‏‏ی تریخ وچ میسر اس اک مثال تو‏ں اس گل دا بخوبی اندازہ ہُندا اے کہ اوتھ‏ے دے مسلما‏ن سائنس دان سائنس و ٹیکنالوجی دے فروغ وچ کس قدر جنونی انداز اختیار کرچکے سن کہ اپنی جان نو‏‏ں وی داؤ اُتے لگیا دینے تو‏ں گریز نئيں کردے سن ۔