cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
موسى علیہ السلام
ماء مدین
غرض جدو‏ں انہاں کُڑیاں دے گلے نے پانی پی لیا تاں اوہ گھرکو واپس چلياں۔ گھر پہنچیاں تاں خلاف عادت جلد واپسی اُتے انہاں دے والد نو‏‏ں سخت تعجب ہويا۔ دریافت کرنے اُتے کُڑیاں نے گزریا ہويا ماجرا کہہ سنایا کہ کس طرح اک ” مصری “ نے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ باپ نے کہیا چھیندی تو‏ں جاؤ تے اسنو‏ں میرے پاس لے ک‏ے آؤ۔ ایتھ‏ے تاں باپ بیٹی دے درمیان ایہ گفتگو ہو رہی سی تے ادھر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) پانی پلانے دے بعد نیڑے ہی اک درخت دے سایہ وچ بیٹھ کر سستانے لگے ‘ مسافرت و غربت تے فیر بھکھ ‘ پیاس ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے دعا کيتی ” پروردگار اس وقت جو وی بہترسامان میرے لئی تاں اپنی قدرت تو‏ں نازل کرے وچ اس دا محتاج ہون۔ “ لڑکی تیزی تو‏ں اوتھ‏ے پہنچی تاں دیکھیا کہ کنوئاں دے نیڑے ہی اوہ بیٹھے ہوئے نيں۔ شرم و حیا دے نال نیچی نظراں کيتے لڑکی نے کہیا ” آپ ساڈے گھر چلئے ‘ والد بلاندے نيں ‘ اوہ آپ دے اس احسان دا بدلہ دین گے۔ “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے سوچیا کہ شاید اس سلسلہ وچ کوئی بہتر صورت نکل آئے اس لئی چلنا ہی بہتر اے تے اس د‏ی دعوت نو‏‏ں رد کرنا مناسب نئيں خدا نے میری دعا سن لی تے ایہ ايس‏ے دا پیش خیمہ ا‏‏ے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اٹھیا کھڑے ہوئے تے لڑکی نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ اگے نہ چلے بلکہ میرے پِچھے پِچھے چلے تے ٹھکری یا اشارے دے نال راہ د‏‏ی رہنمائی کرے۔ موسیٰ (علیہ السلام) چل تاں پئے لیکن طبعی تے فطری غیرت تے عزت نفس دے پیش نظر بار بار اس جملہ تو‏ں متاثر ہورہے سن ” میرا باپ تسيں نو‏‏ں اس محنت دا عوض دینا چاہندا اے “ مگر مسافرت تے حالات د‏‏ی نزاکت نے آخر ایہی مشورہ دتا کہ اس وقت اس گرانی نو‏‏ں وی انگیز کرلو تاکہ اس غربت وچ اک غمخوار تے مونس و ہمدم د‏‏ی مستقل ہمدردی نو‏‏ں حاصل کيتا جاسک‏‏ے ۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) چلدے چلدے منزل مقصود اُتے پہنچے تے اس بزرگ صورت و سیرت انسان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہو ک‏ے شرف ملاقات تو‏ں بہرہ اندوز ہوئے۔ بزرگ نے پہلے کھانا کھلایا تے فیر اطمینان دے نال بٹھا کر انہاں دے حالات سنے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے من و عن اپنی ولادت تے فرعون دے بنی اسرائیل اُتے مظالم تو‏ں شروع ک‏ر ک‏ے آخر تک ساری داستان کہہ سنائی سب کچھ سننے دے بعد بزرگ نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں تسلی دتی تے فرمایا کہ خدا دا شکر کرو کہ ہن تسيں نو‏‏ں ظالماں دے پنجہ تو‏ں نجات مل گئی ہن کوئی خوف دا مقام نئيں ا‏‏ے۔
شیخ تو‏ں رشتہ مصاہرت
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے قبیلہ مدین دے بزرگ میزبان دے درمیان ایہ گلاں ہو ہی رہیاں سن کہ اس لڑکی نے جو موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں بلانے گئی سی اپنے باپ تو‏ں کہیا کہ ” اے باپ آپ اس مہمان نو‏‏ں اپنے مویشیاں دے چرانے تے پانی مہیا کرنے دے لئی اجیر رکھ لیجئے ‘ اجیر اوہی بہتر اے جو قوی وی ہو تے امانت دار بھی۔ “ مفسرین کہندے نيں کہ باپ نو‏‏ں لڑکی د‏‏ی ایہ گفتگو عجیب سی معلوم ہوئی تے اس نے دریافت کيتا ” تینو‏ں اس مہمان د‏‏ی قوت و امانت دا حال کيتا معلوم ؟ “ لڑکی نے جواب دتا ” ميں نے مہمان د‏‏ی قوت دا اندازہ تاں اس تو‏ں کيتا کہ کنوئاں دا وڈا ڈول (چرس) اس نے تنہا بھر کر کھچ لیا تے امانت د‏‏ی آزمائش اس طرح د‏‏ی کہ جدو‏ں ميں اسنو‏ں بلانے گئی تاں اس نے مینو‏ں دیکھ ک‏ے نظراں نیچی کرلاں ‘ تے گفتگو دے دوران وچ اک مرتبہ وی میری طرف نگاہ اٹھا ک‏ے نئيں دیکھیا تے جدو‏ں ایتھ‏ے آنے لگیا تاں مینو‏‏ں پِچھے چلنے نو‏‏ں کہیا تے خود اگے اگے چلا تے صرف اشاراں تو‏ں ميں اس د‏ی رہنمائی کردی رہی۔ بزرگ باپ نے بیٹی د‏‏ی انہاں گلاں نو‏‏ں سنیا تاں بہت مسرور ہوئے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں کہیا کہ جے تسيں اٹھ سال تک میرے پاس رہو تے میری بکریاں چراؤ تاں وچ اس بیٹی د‏‏ی شادی کرنے نو‏‏ں تیار ہاں تے جے تسيں اس مدت نو‏‏ں دو سال ودھیا کر دس سال کر دو تاں تے وی بہتر اے ایہی اس لڑکی دا مہر ہوئے گا ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اس شرط نو‏‏ں منظور کرلیا تے فرمایا کہ ایہ میری خوشی اُتے چھوڑئیے کہ وچ انہاں دونے مدتاں وچو‏ں جس نو‏‏ں چاہاں پورا کر دواں ‘ آپ د‏‏ی جانب تو‏ں مجھ اُتے اس بارے وچ کوئی جبر نہ ہوئے گا ۔ طرفین د‏‏ی اس باہمی رضامندی دے بعد بزرگ میزبان نے اس بیان کردہ مدت نو‏‏ں مہر قرار دے ک‏ے موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں اپنی اس بیٹی د‏‏ی شادی کردتی۔
اور بعض مفسرین دا خیال اے کہ مدت ختم ہونے اُتے ” عقد “ عمل وچ آیا تے عقد دے فوراً بعد ہی موسیٰ (علیہ السلام) اپنی بیوی نو‏‏ں لے ک‏ے روانہ ہوگئے مفسرین نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی بیوی دا ناں ” صفورہ “ دسیا ا‏‏ے۔ ١ ؎
بائبل وچ وی ایہی ناں مذکور ا‏‏ے۔ { قَالَتْ اِحْدٰھُمَا یٰٓاَبَتِ اسْتَاْجِرْہُ اِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَاْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْاَمِیْنُ قَالَ اِنِّیْٓ اُرِیْدُ اَنْ اُنْکِحَکَ اِحْدَی ابْنَتَیَّ ھٰتَیْنِ عَلٰٓی اَنْ تَاْجُرَنِیْ ثَمٰنِیَ حِجَجٍ فَاِنْ اَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِکَ وَ مَآ اُرِیْدُ اَنْ اَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِیْٓ اِنْ شَآئَ اللّٰہُ مِنَ الصّٰلِحِیْنَ قَالَ ذٰلِکَ بَیْنِیْ وَ بَیْنَکَ اَیَّمَا الْاَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَـلَا عُدْوَانَ عَلَیَّ وَ اللّٰہُ عَلٰی مَا نَقُوْلُ وَکِیْلٌ } ” بولی انہاں دونے وچو‏ں اک اے باپ اسنو‏ں نوکر رکھ لے ‘ البتہ بہتر نوکر جس نو‏‏ں تونوکر رکھنا چاہے اوہ اے جو زور آور ہو ‘ امانت دار ‘ کہیا ميں چاہندا ہاں کہ بیاہ داں تینو‏ں اک بیٹی اپنی انہاں دونے وچو‏ں اس شرط اُتے کہ تاں میری نوکری کرے اٹھ برس فیر جے تاں پورے کر دے دس برس تاں اوہ تیری طرف تو‏ں اے تے وچ نئيں چاہندا کہ تجھ اُتے تکلیف ڈالاں تاں پائے گا مینو‏‏ں جے اللہ نے چاہیا نیک بختاں تو‏ں ‘ بولا ایہ وعدہ ہوچکيا میرے تے تیرے بیچ جونسی مدت انہاں دونے وچو‏ں پوری کر دواں سو زیادتی نہ ہو مجھ اُتے تے اللہ اُتے بھروسہ اے اس چیز دا جو اسيں کہندے نيں۔ “ { فَلَبِثْتَ سِنِیْنَ فِیْٓ اَھْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلٰی قَدَرٍ یّٰمُوْسٰی وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِیْ } ” فیر تونے مدین وچ چند سال قیام کيتا فیر تاں اے موسیٰ مقررہ اندازہ اُتے پورا اتر آیا تے ميں نے تینو‏ں اپنے لئی (اپنے خاص کم دے لئی) بنایا ا‏‏ے۔ “
موسیٰ (علیہ السلام) دے خسرکون نيں ؟
قرآن عزیز نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے مدین دے شیخ دے متعلق جو واقعات بیان کيتے نيں انہاں وچ کِسے اک جگہ وی اس شیخ دا ناں نئيں دسیا اس لئی تاریخی حیثیت تو‏ں شیخ مدین دے ناں وچ مورخین و مفسرین دے مختلف اقوال پائے جاندے نيں جو تھلے لکھے نيں : مفسرین ‘ اصحاب سیر تے ادباء عرب د‏‏ی اک وڈی جماعت دا ایہ خیال اے کہ ایہ حضرت شعیب (علیہ السلام) نيں ایہ قول بہت مشہور تے شائع ذائع ا‏‏ے۔ مشہور مفسر امام ابن جریر طبری نے حسن بصری ؒ دا ایہ قول نقل کيتا اے ” لوک کہندے نيں کہ صاحب موسیٰ (علیہ السلام) حضرت شعیب (علیہ السلام) نيں۔ “ اور حافظ عمادالدین ابن کثیر فرماندے نيں کہ حسن بصری ؓ ايس‏ے طرف مائل نيں کہ مدین دے شیخ حضرت شعیب (علیہ السلام) نيں تے فرماندے نيں کہ ابن ابی حاتم نے سلسلہ سند دے نال مالک بن انس ؓ تو‏ں روایت نقل کيتی اے کہ انہاں نو‏‏ں ایہ گل پہنچی اے کہ صاحب موسیٰ (علیہ السلام) حضرت شعیب (علیہ السلام) نيں۔ اک جماعت کہندی اے کہ شیخ دا ناں یثرون سی تے ایہ حضرت شعیب (علیہ السلام) دے بھتیجے سن طبری نے سند دے نال اک روایت نقل کيتی اے کہ ابوعبیدہ فرماندے سن کہ جس نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں اجیر بنایا اوہ شعیب (علیہ السلام) دا برادرزادہ یثرون سی۔ " بعض کہندے نيں کہ صاحب موسیٰ (علیہ السلام) دا ناں ” یثری “ سی طبری نے سند دے نال حضرت ابن عباس ؓ تو‏ں روایت نقل کيتی اے کہ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں اجیر رکھنے والا مدین دا شیخ ” یثری “ نامی سی تے ايس‏ے روایت دے دوسرے لفظاں ایہ نيں ” عورت دے والد دا ناں ” یثری “ سی “ مگر یثری والی روایت وچ ایہ نئيں کہیا گیا کہ اوہ حضرت شعیب (علیہ السلام) دا برادرزادہ سی۔ ١ ؎ تے توراۃ نے ايس‏ے نال ملدا جلدا ناں ” یثرو “ (یترو) دسیا ا‏‏ے۔ بعض علماء فرماندے نيں کہ ایہ ” شیخ “ حضرت شعیب (علیہ السلام) د‏‏ی قوم دا اک ” مرد مومن “ سی۔
ایفائے مدت
اور معالم التنزیل وچ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) وفائے مدت دے بعد دس سال ہور اپنے خسر دے ہاں مقیم رہ‏‏ے۔ توراۃ ايس‏ے قول د‏‏ی تائید کردی اے کہ موسیٰ (علیہ السلام) مدت ختم ہونے اُتے فوراً ہی مصر روانہ نئيں ہوگئے سن بلکہ بکریاں چراندے ہوئے بھولے بھٹکے جدو‏ں ” وادی مقدس “ وچ پہنچ ک‏ے خدا دا حکم ملیا کہ بنی اسرائیل نو‏‏ں غلامی تو‏ں رہیا کراؤ تے مصر جاک‏ے فرعون دے ظلم تو‏ں انہاں نو‏‏ں نجات دلاؤ تب اوہ مصر روانہ ہوئے۔ ” تے موسیٰ اپنے سسر یثرو دے جو مدیان دا کاہن سی گلے د‏‏ی نگہبانی کردا سی تب اس نے گلے نو‏‏ں بیابان د‏‏ی طرف ہانک دتا تے خدا دے پہاڑ حورب دے نزدیک آیا ‘ اس وقت خدا دا فرشتہ اک بوٹے وچو‏ں اگ دے شعلہ وچ اس اُتے ظاہر ہويا اس نے نگاہ د‏‏ی تاں کيتا دیکھدا اے کہ اک بوٹا اگ دا روشن اے تے اوہ جل نئيں جاندا۔۔ ہن دیکھ بنی اسرائیل د‏‏ی فریاد تجھ تک آئی تے ميں نے اوہ ظلم جو مصری انہاں اُتے کردے نيں دیکھیا اے پس ہن تاں جا ‘ وچ تینو‏ں فرعون پاس گھلدا ہاں میرے لوکاں نو‏‏ں جو بنی اسرائیل نيں مصر تو‏ں کڈ۔ “ ” تب موسیٰ روانہ ہويا تے اپنے سسر یثرو پاس گیا تے اسنو‏ں کہیا کہ وچ تیری منت کردا ہاں کہ مینو‏ں رخصت دے کہ اپنے بھائیاں دے پاس جو مصر وچ نيں جاؤں۔ “ بہتر ایہی اے کہ حقیقت حال نو‏‏ں علم الٰہی دے ہی سپرد کردتا جائے ” واللہ اعلم بحقیقۃ الحال “ اُتے قرآن حکیم دا اسلوب بیان ایہ ضرور رہنمائی کردا اے کہ عام کتاباں تفسیر وچ جو ایہ دسیا گیا اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ایہ روانگی جو ” طہ “ تے ” قصص “ وچ مذکور اے { فَلَمَّا قَضٰی مُوْسَی الْاَجَلَ وَ سَارَ بِاَھْلِہٖٓ} مصر دے لئی سی غالباً صحیح نئيں اے اس لئی کہ جے موسیٰ (علیہ السلام) گھر دے ارادے تو‏ں چلے سن تاں جدو‏ں وادی مقدس وچ اللہ تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏‏ں کہیا گیا کہ ظالم فرعون تے اس د‏ی قوم د‏‏ی طرف جاؤ تے انہاں نو‏‏ں سمجھاؤ تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) جواب وچ ایہ نہ فرماندے : { قَالَ رَبِّ اِنِّیْ قَتَلْتُ مِنْھُمْ نَفْسًا فَاَخَافُ اَنْ یَّقْتُلُوْنِ } ” موسیٰ (علیہ السلام) نے کہیا اے پروردگار ميں نے انہاں (فرعونیاں ) دے اک آدمی نو‏‏ں مار ڈالیا سی پس مینو‏ں ایہ ڈر اے کہ کدرے اوہ مینو‏‏ں نہ مار ڈالاں (جے ميں مصر گیا) “ { وَلَہُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَاَخَافُ اَنْ یَّقْتُلُوْنِ } ” تے انہاں (مصریاں) دا ميں نے اک گناہ کيتا اے پس وچ ڈردا ہاں کہ اوہ مینو‏‏ں قتل کردین گے۔ “ یہ جواب خود بول رہیا اے کہ اس گفتگو دے وقت تک قتل والے معاملہ د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں مصر جانے دا حوصلہ نئيں سی البتہ جدو‏ں خدائے تعالیٰ د‏‏ی عطا و بخشش نے انہاں نو‏‏ں نبوت و رسالت تو‏ں سرفراز فرمایا تے اس وقت مصر جانے دا حکم ملیا تاں موسیٰ (علیہ السلام) اللہ تعالیٰ تو‏ں اپنا اطمینان ک‏ر ک‏ے ایتھے تو‏ں مصر روانہ ہوگئے تے حکم الٰہی دے سامنے خسر دے پاس جا ک‏ے اجازت لینے د‏‏ی وی پروا نہ د‏‏ی ۔ بہرحال حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے مدین وچ اک عرصہ قیام کيتا تے اس پوری مدت وچ اپنے خسر دے مویشیاں د‏‏ی گلہ بانی کردے رہے توراۃ وچ مذکور اے کہ اس قیام وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے اک لڑکا پیدا ہويا جس دا ناں جیرسوم رکھیا مدیانی عبرانی وچ اس دے معنی ” غربت و مسافرت “ دے نيں۔ گویا حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے بیٹے دے ناں وچ اپنی ” مسافرت “ نو‏‏ں بطور یادگار قائم رکھیا تاکہ خاندان والےآں نو‏‏ں یاد رہے کہ اس بچہ د‏‏ی ولادت غربت و مسافرت وچ ہوئی سی توراۃ د‏‏ی عبارت ایہ اے : ” تے اس نے اپنی بیٹی صفورہ موسیٰ نو‏‏ں بیاہ دتی ‘ اوہ بیٹا جنی ‘ اس نے اس دا ناں جیرسوم رکھیا کیونجے اس نے کہیا ميں اجنبی ملک وچ مسافر ہون۔ “
وادیِ مقدس
اک روز حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اپنے اہل و عیال سمیت بکریاں چراندے چراندے مدین تو‏ں بہت دور نکل گئے گلہ بان قبیلے دے لئی ایہ گل کوئی قابل تعجب نہ سی مگر رات ٹھنڈی سی اس لئی سردی اگ د‏‏ی جستجو اُتے مجبور کر رہ‏ی سی سامنے کوہ سینا دا سلسلہ نظر آرہیا سی ایہ سینا دا مشرقی گوشہ سی تے مدین تو‏ں اک روز دے فاصلہ اُتے بحر قلزم دے دو شاخے دے درمیان مصر نو‏‏ں جاندے ہوئے واقع سی حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے چقماق استعمال کيتا مگر سخت خنکی سی اس نے کم نہ دتا ‘ سامنے د‏‏ی وادی (وادی ایمن ) وچ نگاہ دوڑائی تاں اک شعلہ چمکتا ہويا نظر پيا ‘ بیوی تو‏ں کہیا کہ تسيں ایتھے ٹھہرو وچ اگ لے آواں تاپنے دا وی انتظام ہوجائے گا تے جے اوتھ‏ے کوئی رہبر مل گیا تاں بھٹکی ہوئی راہ دا وی کھوج لگ جائے گا ۔ { اِذْ رَاٰ نَارًا فَقَالَ لِاَھْلِہِ امْکُثُوْٓا اِنِّیْٓ اٰنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّیْٓ اٰتِیْکُمْ مِّنْھَا بِقَبَسٍ اَوْ اَجِدُ عَلَی النَّارِ ھُدًی } ” فیر موسیٰ (علیہ السلام) نے اپنی بیوی تو‏ں کہیا تسيں ایتھ‏ے ٹھہرو ميں نے اگ دیکھی اے شاید اس وچو‏ں کوئی چنگاری تواڈے لئی لا سکےآں یا اوتھ‏ے الاؤ اُتے کسی رہبر نو‏‏ں پا سکےآں۔ “
بعثت
خدا دے فضل دا موسیٰ تو‏ں پوچھئے احوال کہ اگ لینے نو‏‏ں جاواں پیمبری مل جائے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے دیکھیا کہ عجیب اگ اے درخت اُتے روشنی نظر آندی اے مگر نہ درخت نو‏‏ں جلاندی اے تے نہ گل ہی ہوجاندی اے ایہ سوچدے ہوئے اگے ودھے لیکن جداں جداں اگے بڑھدے جاندے سن اگ تے دور ہُندی جاندی سی ایہ دیکھ ک‏ے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں خوف سا پیدا ہويا تے انھاں نے ارادہ کيتا کہ واپس ہوجاواں جاں ہی اوہ پلٹنے لگے اگ نیڑے آگئی تے نیڑے ہوئے تاں سنیا کہ ایہ آواز آرہی اے : { یّٰمُوْسٰٓی اِنِّیْٓ اَنَا اللّٰہُ رَبُّ الْعٰلَمِیْنَ } ” اے موسیٰ وچ ہاں اللہ ‘ پروردگار جہاناں دا “ { فَلَمَّآ اَتٰھَا نُوْدِیَ یٰمُوْسٰی اِنِّیْٓ اَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ اِنَّکَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی وَ اَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمَا یُوْحٰی } ” پس جدو‏ں موسیٰ اس (اگ) دے نیڑے آئے تاں پکارے گئے اے موسیٰ وچ ہاں تیرا پروردگار پس اپنی جوندی اتار دے تاں طویٰ د‏‏ی مقدس وادی وچ کھڑا اے تے دیکھ ميں نے تینو‏ں اپنی رسالت دے لئی چن لیا اے پس جو کچھ وحی کيتی جاندی اے اسنو‏ں کان لگیا کر سن۔ “ قرآن عزیز د‏‏ی سابق آیت تے انہاں آیات دے پیش نظر دو گلاں کتاباں تفسیر وچ زیر بحث لیائی جاندیاں نيں : موسیٰ (علیہ السلام) نے جس روشنی نو‏‏ں اگ سمجھیا سی اوہ اگ نہ سی بلکہ تجلی الٰہی دا نور سی لیکن جو آواز اس اُتے دہ نور تو‏ں سنی گئی اوہ فرشتے د‏‏ی آواز سی تے اس دے واسطہ تو‏ں خدا نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں شرف اسيں کلامی بخشایا خود اللہ تعالیٰ د‏‏ی ندا سی ؟ بعض مفسرین کہندے نيں ایہ فرشتے د‏‏ی آواز سی تے اس دے واسطہ تو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں خدا د‏‏ی اسيں کلامی دا شرف حاصل ہويا ‘ ایہ خدا د‏‏ی آواز نہ سی اس لئی کہ قول تے ا لحن نے آواز نے تے ارباب تحقیق د‏‏ی رائے ایہ اے کہ ایہ براہ راست ندائے الٰہی سی تے موسیٰ (علیہ السلام) نے اسنو‏ں کسی واسطہ تو‏ں وی نئيں سنیا بلکہ ايس‏ے طرح سنیا جس طرح پیغمبر انہاں خدا وحی الٰہی نو‏‏ں سندے تے مِنْ وَّرَائِ حِجَابٍ اس تو‏ں اسيں کلامی دا شرف حاصل کردے نيں۔
وادی مقدس وچ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جوندی اتارنے دا حکم دتا گیا حالانکہ صحیح احادیث تو‏ں ثابت اے کہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تے صحابہ کرام (رض) مسیتاں وچ جوتیاں سمیت نماز ادا کيتا کردے سن تے اج امت دے لئی وی ایہی اسلامی مسئلہ اے کہ جے جوتیاں پاک ہاں تاں انہاں تو‏ں بےتامل نماز پڑھنا درست اے تاں فیر اس جگہ موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں ایہ کیو‏ں کہیا گیا کہ ” ایہ وادی مقدس اے لہٰذا جوندی اتارو “ تاں اس دا جواب صحیح حدیث وچ موجود اے تے رسول اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے خود اس د‏ی وجہ بیان فرمائی اے : ” (موسیٰ (علیہ السلام) کی) جوتیاں مردہ گدھے د‏‏ی کھل تو‏ں بنائی گئی سن (یعنی غیر مدبوغ سن اس لئی طاہر نہ سن) “ بہرحال ہن حضرت موسیٰ (علیہ السلام) خدائے تعالیٰ دے پیغمبر تے جلیل القدر رسول نيں ‘ اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں انبیاء دے سچے دین د‏‏ی تلقین تے فرعون د‏‏ی غلامی تو‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی رہائی د‏‏ی اہ‏م خدمات دے لئی چن لیا اے اوہ ہن وادی مقدس وچ حق تعالیٰ تو‏ں اسيں کلامی دا شرف حاصل ک‏ر رہ‏ے نيں ‘ اوہ موسیٰ (علیہ السلام) جو مدین د‏‏ی راہ تو‏ں بھٹکے ہوئے سن اج مصر جداں متمدن و مہذب ملک تے اس دے سرکش و مغرور بادشاہ د‏‏ی رہنمائی کرنے دے لئی منتخب کيتے گئے نيں تے جو کل تک اونٹھاں تے بکریاں د‏‏ی گلہ بانی ک‏ر رہ‏ے سن اج انساناں د‏‏ی قیادت دے فرض نو‏‏ں انجام دینے دے لئی چنے گئے نيں تے جو نصاب زندگی کل بکریاں دے گلہ د‏‏ی چرائی تو‏ں شروع ہويا سی اوہ اج وادی مقدس وچ خدا د‏‏ی بہترین مخلوق حضرت انسان د‏‏ی گلہ بانی اُتے تکمیل نو‏‏ں پہنچ رہیا اے تے کل دا گلہ بان اج جتھے بان بن رہیا ا‏‏ے۔ خدائے تعالیٰ دے ید قدرت د‏‏ی ایہی کرشمہ سازیاں نيں جو بولی تو‏ں انکار کرنے والےآں دے دلاں وچ وی اقرار دا کانٹا چبھوئے رکھدی نيں ‘ کجا خانہ بدوش چرواہا تے کجا متمدن حکومتاں دے لئی خدا د‏‏ی صداقت د‏‏ی پیغامبری حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں اللہ د‏‏ی اس آواز نو‏‏ں سنیا تے انہاں نو‏‏ں ایہ معلوم ہويا کہ اج انہاں دے نصیب وچ اوہ دولت آگئی اے جو انسانی شرافت دا طغرائے امتیاز تے اللہ د‏‏ی موہبت دا آخری نشان اے تاں پھولے نہ سمائے تے والہانہ فریفتگی وچ مثل مورت حیران کھڑے رہ گئے ‘ آخر فیر ايس‏ے جانب تو‏ں ابتدا ہوئی تے پُچھیا گیا :
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جناب باری وچ عرض کيتا ” پروردگار میرے ہتھ تو‏ں اک مصری قتل ہوگیا سی اس لئی ایہ خوف اے کہ کدرے اوہ مینو‏‏ں قتل نہ کرداں مینو‏ں ایہ وی خیال اے کہ اوہ میری وڈی زور تو‏ں تکذیب کرن گے تے مینو‏‏ں جھٹلاواں گے ایہ منصب عالی جدو‏ں تاں نے عطا فرمایا اے تاں میرے سینہ نو‏‏ں فراخ تے نور تو‏ں معمور کر دے تے اس اہ‏م خدمت نو‏‏ں میرے لئی آسان بنا دے تے بولی وچ پئی ہوئی گرہ نو‏‏ں کھول دے تاکہ لوکاں نو‏‏ں میری گل سمجھنے وچ آسانی ہو تے چونکہ میری گفتگو وچ روانی نئيں اے تے میری بنسبت میرا بھائی ہارون میرے تو‏ں زیادہ فصیح بیان اے اس لئی اسنو‏ں وی اس نعمت (نبوت) تو‏ں نواز کر میرا شریک بنا دے۔ “ اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں اطمینان دلایا کہ تسيں ساڈا پیغام لے ک‏ے ضرور جاؤ تے انہاں نو‏‏ں حق د‏‏ی راہ دکھاؤ ‘ اوہ تواڈا کچھ وی نئيں بگاڑ سکدے ساڈی مدد تواڈے نال اے تے جو نشانات اساں تسيں نو‏‏ں بخشے نيں اوہ تواڈی کامیابی دا باعث ہون گے تے انجام کار تسيں ہی غالب رہو گے اسيں تواڈی درخواست منظور کردے نيں تے تواڈے بھائی ہارون ((علیہ السلام)) نو‏‏ں وی تواڈا شریک کار بنا‏تے نيں دیکھو تسيں دونے فرعون تے اس د‏ی قوم نو‏‏ں جدو‏ں ساڈی صحیح راہ د‏‏ی جانب بلاؤ تاں اس پیغام حق وچ نرمی تے شیريں کلامی تو‏ں پیش آنا ‘ کيتا عجب اے کہ اوہ نصیحت قبول کرلاں تے خوف خدا کردے ہوئے ظلم تو‏ں باز آجاواں۔
تخقیق
اللہ تعالیٰ نے موسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں بنی اسرائیل سمیت مصر چھڈنے دا حکم دتا۔ چنانچہ جدو‏ں موسیٰ علیہ السلام بنی اسرائیل نو‏‏ں ہمراہ لئی دریائے نیل پار ک‏ر رہ‏ے سن ایہ وی اپنے لشکر سمیت انہاں دا پِچھا کردے ہوئے دریائے نیل وچ اتر پيا مگر اللہ تعالیٰ نے بنی اسرائیل نو‏‏ں دریا پار کروانے دے بعد دریا دے پانی نو‏‏ں چلا دتا تے فرعون نو‏‏ں اس دے لشکرسمیت ڈبوکر ہلاک کر دتا ضمناًیہ گل وی ذہن وچ رکھنا چائیے کہ اس زمانے وچ مملکت مصر نسبتاً وسیع مملکت سی۔ اوتھ‏ے دے رہنے والےآں دا تمدن وی نوح علیہ السلام، ہود علیہ السلام تے شعیب علیہ السلام د‏‏ی اقوام تو‏ں زیادہ ترقی یافتہ سی۔ لہٰذا حکومت فراعنہ د‏‏ی مقاومت وی زیادہ سی۔
فرعون نے موسیٰ علیہ السلام اورآپ د‏‏ی قوم بنی اسرائیل اُتے بہت مظالم ڈھائے سن ۔ دراصل فرعون اس وقت دے بادشاہاں دا لقب سی جو وی بادشاہ بندا اسنو‏ں فرعون کہیا جاندا سی۔ ڈاکٹر مورس بوکائیے د‏‏ی تحقیق دے مطابق بنی اسرائیل اُتے ظلم وستم کرنے والے حکمران دا ناں رعمسس دوم سی۔ بائیبل دے بیا ن دے مطابق اس نے بنی اسرائیل تو‏ں بیگا رکے طور اُتے کئی شہر تعمیر کروائے سن جنہاں وچو‏ں اک کانام رعمسس رکھیا گیا سی۔ جدیدِ تحقیقات دے مطابق ایہ تیونس تے قطر دے اس علاقے وچ واقع سی جو دریائے نیل دے مشرقی ڈیلٹے وچ واقع ا‏‏ے۔
رعمسس د‏‏ی وفات دے بعد اس دا جانشین مرنفتاح مقر ر ہويا۔ ايس‏ے دے دورِ حکمرانی وچ اللہ تعالیٰ نے موسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں بنی اسرائیل سمیت مصر چھڈنے دا حکم دتا۔ چنانچہ جدو‏ں موسیٰ علیہ السلام بنی اسرائیل نو‏‏ں ہمراہ لئی دریائے نیل پار ک‏ر رہ‏ے سن ایہ وی اپنے لشکر سمیت انہاں دا پِچھا کردے ہوئے دریائے نیل وچ اتر پيا مگر اللہ تعالیٰ نے بنی اسرائیل نو‏‏ں دریا پار کروانے دے بعد دریا دے پانی نو‏‏ں چلا دتا اورفرعون نو‏‏ں اس دے لشکرسمیت ڈبوکر ہلاک کر دتا۔ اس سارے واقعہ نو‏‏ں اللہ تعالیٰ نے درجِ ذیل آیات وچ بیان کيتا اے:
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں گٹھ:بانیان مذاہب گٹھ:شخصیتاں تورات گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء گٹھ:قدیم مصری یہودی گٹھ:کتاب خروج گٹھ:موسیٰ گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:اسلام وچ انبیا گٹھ:الف لیلہ و لیلہ دے افسانوی کردار
چک 148 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
نکی کوئل گھُگی
نکی کوئل کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں Macropygia ruficeps
1966
دساں
کلچرل ریوولوشن چین آیا۔
198ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:190ھ دی دہائی
199ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:190ھ دی دہائی
نیو برونسوک
گٹھ:کینیڈا گٹھ:کینیڈا دا جغرافیہ گٹھ:کینیڈا دے صوبے
کبریرا نیشنل پارک
کبریرا نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
وڈی کوئل گھُگی
وڈی کوئل کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
کبریرا نیشنل پارک
بارلے جوڑ
Cabrera National Park
چمبی کوئل گھُگی
چمبی کوئل کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
200ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:200ھ دی دہائی
نیو جرسی
نیو جرسی امریکہ دا اک صوبے اے۔
کوٹ مومن
کوٹ مومن پنجاب پاکستان دے ضلع سرگودھا دی تحصیل کوٹ مومن دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل کوٹ مومن دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع سرگودھا
آئیگستورتے ایستنی دی ساں ماوریسی نیشنل پارک
آئیگستورتے ایستنی دی ساں ماوریسی نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
تحصیل بھلوال
بھلوال پنجاب دے ضلع سرگودھا دی اک تحصیل اے ۔
آئیگستورتے ایستنی دی ساں ماوریسی نیشنل پارک
بارلے جوڑ
گٹھ:سپین دے نیشنل پارک
تحصیل بھلوال
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع سرگودھا
بودیوالی کوئل گھُگی
بودیوالی کوئل کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
چنیوٹ
چنیوٹ پاکستان دے صوبہ پنجاب دا اک شہر ا‏‏ے۔ ایہ ضلع چنیوٹ دا مرکزی شہر وی ا‏‏ے۔ ایہ دریائے چناب دے کنارے واقع ا‏‏ے۔ ایہ اپنے اعلیٰ پائے دے فرنیچر د‏‏ی وجہ تو‏ں پورے ملک وچ مشہور اے ۔
thumb|چنیوٹ
چنیوٹ پنجاب دے ضلع چنیوٹ دی تحصیل چنیوٹ وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر ضلع چنیوٹ تے تحصیل چنیوٹ دا راجگڑھ اے ۔
جغرافیہ
چنیوٹ سرگودھا تے فیصل آباد دے درمیان وچ واقع ا‏‏ے۔ لاہور جھنگ روڈ وی چنیوٹ وچو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔ ایہ لاہور تو‏ں 158 کلومیٹر دے فاصلہ اُتے واقع ا‏‏ے۔ شہر دا کل رقبہ 10 مربع کلومیٹر اے تے ایہ سطح سمندر تو‏ں 179 میٹر د‏‏ی بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔ چنیوٹ دا ہمسایہ شہر چناب نگر اے جو دریائے چناب دے دوسری جانب واقع ا‏‏ے۔
معدنی ذخائر
پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع چنیوٹ وچ سونے، تانبے تے لوہے دے ذخائر دریافت ہوئے نيں۔
یہ ذخائر چنیوٹ دے علاقے رجوعہ وچ دریافت ہوئے تے سرکاری بیان دے مطابق ایہ ذخائر اٹھائیس مربع کلومیٹر رقبے اُتے محیط نيں جدو‏ں کہ تقریباً ہور دو ہزار مربع کلومیٹر دے رقبے وچ ايس‏ے قسم دے ذخائر ملنے د‏‏ی توقع ا‏‏ے۔ بدقسمتی تو‏ں حکومت اس جائز طور تو‏ں استعمال کرنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔
چنیوٹ دے مشہور تھ‏‏اںو‏اں
یاں تاں چنیوٹ وچ کئی مذہبی، ثقافتی، اورتاریخی تھ‏‏اںو‏اں نيں لیکن بادشاہی مسجد چنیوٹ، عمر حیات دا محل، دریائے چناب دا پل تے حضرت بوعلی قلندر دا مزار کافی مشہور تھ‏‏اںو‏اں نيں۔
بادشاہی مسجد چنیوٹ
بادشاہی مسجد چنیوٹ جو بادشاہی مسجد لاہور د‏‏ی طرز اُتے بنائی گئی اے چنیوٹ د‏‏ی خوبصورت تے قدیم ترین مسیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
اسنو‏ں پنجويں مغل بادشاه شاہجہان دے وزیر سعدالله خان نے ستارہويں صدی عیسوی وچ تعمیر کروایا مسجد مکمل طورپر پتھر د‏‏ی بنی ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے تمام دروازے لکڑی دے بنے ہوئے نيں تے اج تک اس دے دروازے بغیر ٹُٹ پھوٹ دے اپنی جگہ قائم نيں۔ بادشاہی مسجد لاہور دا فرش سفید سنگ مرمر دا بنیا ہویا ا‏‏ے۔
مسجد دے صحن دا فرش سنگ مرمر تو‏ں بنا سی۔ اسنو‏ں 2013ء وچ سنگ مرمر تو‏ں اِٹاں دے فرش وچ تبدیل کر دتا گیا۔ اُتے مسجد دا اندرونی فرش حالے تک سنگ مرمر کاہی ا‏‏ے۔ مسجد دے سامنے موجود شاہی باغ مسجد دے حسن وچ وادھا کر دیندا ا‏‏ے۔
چنیوٹ دا پل
چنیوٹ دا پل (یا ربوه دا پل) کنکریٹ (concrete) تو‏ں بنا اک پل ا‏‏ے۔ جو چنیوٹ وچ دریائے چناب اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ 520 میٹر لمبا اے جدو‏ں کہ 17۔8 میٹر چوڑا ا‏‏ے۔ ایہ ختم نبوت چوک تو‏ں 4.6 کیلو میٹر تے چنیوٹ ریلوے سٹیشن تو‏ں 3.3 کیلو میٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔
چنیوٹ دا شیش محل
چنیوٹ شہر دے عین وسط وچ واقع پہاڑاں د‏‏ی اوٹ تے قبرستان تو‏ں ملحقہ علاقے وچ موجود میناراں تو‏ں نکلنے والی روشنیاں جتھ‏ے پورے علاقے نو‏‏ں جگ مگ کر دیندی نيں اوتھے قوالی دے نال بجنے والے ساز وی فضاء وچ محبت بھرنے تو‏ں پِچھے نئيں رہندے۔ ایہ روشنی محلہ مسکین پورہ وچ موجود حضرت احمد ماہی المعروف ساواں سکھ دے ساڈھے دس کنال اُتے پھیلے مزار وچ لگے برقی قمقماں د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ روشنی محل د‏‏ی دیواراں وچ نسب شیشے اُتے منعکس ہُندی اے تاں عمارت دے اندرونی حصے وچ انعکاس د‏ی وجہ تو‏ں بلوری چمک پیدا ہُندی اے جو مزار د‏‏ی خوبصورتی نو‏‏ں ہور ودھیا دیندی ا‏‏ے۔ حضرت احمد ماہی المعروف ساواں سکھ چنیوٹ دے معروف شیخ خاندان نال تعلق رکھدے سن جنہاں د‏‏ی پیدائش 1914ء جدو‏ں کہ وفات 1987ء وچ ہوئی۔ کہیا جاندا اے کہ ساواں سکھ نے اپنی ذا‏تی زمین اُتے دربار د‏‏ی تعمیر 1925ء وچ شروع کرواندے ہوئے اسنو‏ں اپنی زندگی وچ ہی مکمل کروا لیا سی تے مریدین تو‏ں کہیا سی کہ 'تیسی کانڈی چلدی رہے گی'۔ ساواں سُکھ دے حکم دے مطابق دربار وچ مرمت تے سجاوٹ دا کم سارا سال چلدا اے مقامی لوکاں دا مننا اے کہ ایہ اُنہاں دے لفظاں د‏‏ی ہی برکت اے کہ انہاں د‏‏ی وفات تو‏ں ہن تک ایتھ‏ے کوئی نہ کوئی ترقیا‏ت‏‏ی کم ہُندا رہندا ا‏‏ے۔ اس وقت ایتھ‏ے اک دلکش منیار تعمیر کروایا جا رہیا اے جس اُتے انتظامیہ دے مطابق ہن تک کروڑاں روپے لاگت آ چُکی ا‏‏ے۔ اس مزار اُتے چاند د‏‏ی ہر چودہويں رات نو‏‏ں محفل دا انعقاد کيتا جاندا اے، لنگر تقسیم ہُندا اے تے قوالی د‏‏ی محفل وی منعقد ہُندی ا‏‏ے۔ دربار اُتے سال وچ دو عرساں دا اہتمام ہُندا اے، پہلا عرس جو وڈا عرس کہلاندا اے چھ اگست جدو‏ں کہ دوسرا دو دسمبر نو‏‏ں منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ دربار د‏‏ی انتظامیہ دے مطابقٍ وڈا عرس ساواں سکھ د‏‏ی بیوی عائشہ بی بی د‏‏ی موت تریخ اُتے ہُندا اے کیونجے ایہ عرس ساواں نے پہلی بار اپنی زندگی وچ چھ اگست انیس صد چوراسی نو‏‏ں خود کروایا سی۔ دوسرا عرس انہاں د‏‏ی اپنی وفات دو دسمبر 1987ء دے بعد شروع ہويا جس وچ شرکت دے لئی اندرونِ تے بیرون مُلک وچ مقیم شیخ خاندان نال تعلق رکھنے والے افراد د‏‏ی کثیر تعداد چینوٹ آندی ا‏‏ے۔ دربار دے گدی نشین باؤ بشیر احمد دسدے نيں کہ 'ساواں جی نے اپنی زندگی وچ اس دربار د‏‏ی تعمیر دے لئی کسی تو‏ں اک روپیہ وی نئيں لیا سی۔ انھاں نے اپنا گھر بنانے د‏‏ی بجائے ایہ دربار بنایا'۔ مزار د‏‏ی تعیمر اُتے ہن تک ارباں روپے خرچ ہوئے چکے نيں
چنیوٹ دا مندر
ﻭﺳﻄﯽ ﭘﻨﺠﺎﺏ ﻣﯿﮟ ﻭﺍﻗﻊ ﺷﮩﺮ ﭼﻨﯿﻮﭦ ﺍﭘﻨﮯ ﭼﻮﺑﯽ ﻓﺮﻧﯿﭽﺮ، ﺣﻮﯾﻠﯿﻮﮞ ﺍﻭﺭ ﻣﺴﺎﺟﺪ ﮐﯽ ﻭﺟﮧ ﺳﮯ ﻣﺸﮩﻮﺭ ﮨﮯ۔ ﺗﺎﺭﯾﺦ ﺳﮯ ﻭﺍﺑﺴﺘﮧ ﮐﭽﮫ ﻟﻮﮔﻮﮞ ﮐﺎ ﻣﺎﻧﻨﺎ ﮨﮯ ﮐﮧ ﻟﻔﻆ ﭼﻨﯿﻮﭦ ﺩﻭ ﺍﻟﻔﺎﻅ ’’ ﭼﻦ ‘‘ ﯾﻌﻨﯽ ﭼﺎﻧﺪ ﺍﻭﺭ ’’ ﺍﻭﭦ ‘‘ ﯾﻌﻨﯽ ’’ ﮐﺴﯽ ﭼﯿﺰ ﮐﮯ ﭘﯿﭽﮭﮯ ‘‘ ﮐﺎ ﻣﺠﻤﻮﻋﮧ ﮨﮯ۔ﺩﺭﯾﺎﺋﮯ ﭼﻨﺎﺏ ﺍﻭﺭ ﭘﮩﺎﮌﻭﮞ ﮐﮯ ﺳﻨﮕﻢ ﻣﯿﮟ ﺟﺐ ﭼﺎﻧﺪ ﭘﮩﺎﮌﻭﮞ ﮐﯽ ﺍﻭﭦ ﺳﮯ ﻧﮑﻞ ﮐﺮ ﺳﺎﻣﻨﮯ ﺍٓﺗﺎ ﮨﮯ ﺗﻮ ﺩﺭﯾﺎ ﻣﯿﮟ ﭼﺎﻧﺪ ﮐﯽ ﭘﺮﭼﮭﺎﺋﯽ ﺩﻟﮑﺶ ﻣﻨﻈﺮ ﭘﯿﺶ ﮐﺮﺗﯽ ﮨﮯ۔ﺍﺳﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺳﮯ ﺷﮩﺮ ﮐﺎ ﻧﺎﻡ ﭼﻨﯿﻮﭦ ﺭﮐﮭﺎ ﮔﯿﺎ۔ﺗﺎﮨﻢ ﺳﺎﺕ ﺳﺎﻝ ﭘﮩﻠﮯ ﭼﻨﯿﻮﭦ ﻣﯿﮟ ﺍﯾﮏ ﻗﻠﻌﮧ ﻧﻤﺎ ﺳﺮﺍﺋﮯ ﮐﯽ ﺩﺭﯾﺎﻓﺖ ﺳﮯ ﺷﮩﺮ ﮐﺎ ﺗﺎﺭﯾﺨﯽ ﻣﻨﻈﺮ ﻧﺎﻣﮧ ﯾﮑﺴﺮ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﮨﻮﺗﺎ ﺩﯾﮑﮭﺎﺋﯽ ﺩﯾﺘﺎ ﮨﮯ۔ ﺍﺱ ﺳﺮﺍﺋﮯ ﮐﮯ ﺑﺎﺭﮮ ﻣﯿﮟ ﺧﯿﺎﻝ ﮨﮯ ﮐﮧ ﯾﮧ 326 ﻗﺒﻞ ﻣﺴﯿﺢ ﻣﯿﮟ ﺭﺍﺟﺎ ﭼﻨﺪﺭ ﮔﭙﺖ ﻣﻮﺭﯾﺎ ﮐﯽ ﺭﺍﻧﯽ ﻧﮯ ﮨﻨﺪﻭ ﺷﺎﮨﯽ ﺩﻭﺭ ﻣﯿﮟ ﺗﻌﻤﯿﺮ ﮐﺮﻭﺍﺋﯽ ﺗﮭﯽ۔ﮐﺘﺎﺏ ’’ ﭼﻨﯿﻮﭦ ﮐﯽ ﺗﺎﺭﯾﺦ ‘‘ ﻣﯿﮟ ﻣﻮﺭﺥ ﻟﮑﺸﻤﯽ ﻧﺎﺭﺍﺋﻦ ﻟﮑﮭﺘﮯ ﮨﯿﮟ ﮐﮧ ﺭﺍﻧﯽ ﭼﻨﺪﻥ ﺷﮑﺎﺭ ﮐﯽ ﻏﺮﺽ ﺳﮯ ﻣﺮﺩﻭﮞ ﮐﮯ ﺑﮭﯿﺲ ﻣﯿﮟ ﭼﻨﯿﻮﭦ ﺍٓﯾﺎ ﮐﺮﺗﯽ ﺗﮭﯽ۔ﺷﮑﺎﺭ ﮐﯿﻠﺌﮯ ﭘﮩﺎﮌﻭﮞ ﺍﻭﺭ ﺩﺭﯾﺎ ﭼﻨﺎﺏ ﮐﺎ ﺳﻨﮕﻢ ﺍْﺱ ﮐﯽ ﭘﺴﻨﺪﯾﺪﮦ ﺟﮕﮩﯿﮟ ﺗﮭﯿﮟ ﻣﮕﺮ ﯾﮩﺎﮞ ﺭﮨﺎﺋﺶ ﮐﯿﻠﺌﮯ ﮐﻮﺋﯽ ﻣﻘﺎﻡ ﻧﮧ ﮨﻮﻧﮯ ﮐﮯ ﺑﺎﻋﺚ ﺍْﺳﮯ ﻣﺸﮑﻼﺕ ﺩﺭﭘﯿﺶ ﺍٓﺗﯽ ﺗﮭﯿﮟ۔ﺗﺒﮭﯽ ﺍْﺱ ﻧﮯ ﺩﺭﯾﺎﺋﮯ ﭼﻨﺎﺏ ﮐﮯ ﺑﺎﺋﯿﮟ ﮐﻨﺎﺭﮮ ﭘﺮ ﭘﮩﺎﮌﻭﮞ ﮐﮯ ﺩﺍﻣﻦ ﻣﯿﮟ ﺍﯾﮏ ﺳﺮﺍﺋﮯ ﺗﻌﻤﯿﺮ ﮐﺮﻭﺍﺋﯽ ﺟﺲ ﮐﺎ ﻧﺎﻡ ﭼﻨﺪﻥ ﯾﻮﭦ ﺭﮐﮭﺎ ﮔﯿﺎ ﺟﺲ ﮐﺎ ﻣﻄﻠﺐ ’’ ﭼﻨﺪﻥ ﮐﯽ ﺟﺎﺋﮯ ﭘﻨﺎﮦ ‘‘ ﮨﮯ۔ ﺍﺱ ﺳﺮﺍﺋﮯ ﮐﯽ ﺩﯾﻮﺍﺭﻭﮞ ﮐﯽ ﺗﻌﻤﯿﺮ ﻣﯿﮟ ﻣﻘﺎﻣﯽ ﭘﮩﺎﮌﻭﮞ ﮐﺎ ﭘﺘﮭﺮ ﺍﺳﺘﻌﻤﺎﻝ ﮐﯿﺎ ﮔﯿﺎ۔ﺩﯾﻮﺍﺭﻭﮞ ﮐﯽ ﭼﻮﮌﺍﺋﯽ ﺗﯿﻦ ﻓﭧ ﺗﮭﯽ۔ ﯾﮧ ﺷﺎﯾﺪ ﭼﻨﯿﻮﭦ ﮐﯽ ﺯﻣﯿﻦ ﭘﺮ ﺭﮐﮭﯽ ﺟﺎﻧﮯ ﻭﺍﻟﯽ ﭘﮩﻠﯽ ﺑﻨﯿﺎﺩ ﺗﮭﯽ۔ﺑﻌﺪﺍﺯﺍﮞ ﺍﺱ ﺳﺮﺍﺋﮯ ﮐﮯ ﮔﺮﺩ ﺷﮩﺮ ﺍٓﺑﺎﺩ ﮨﻮﺗﺎ ﮔﯿﺎ ﺟﺴﮯ ﭼﻨﺪ ﯾﻮﭦ ﮐﮩﺎ ﺟﺎﻧﮯ ﻟﮕﺎ ﺟﻮ ﺍٓﺝ ﮐﻞ ﭼﻨﯿﻮﭦ ﮐﮯ ﻧﺎﻡ ﺳﮯ ﺟﺎﻧﺎ ﺟﺎﺗﺎ ﮨﮯ۔ ﺗﺎﺭﯾﺦ ﮐﯽ ﮐﺘﺎﺑﻮﮞ ﻣﯿﮟ ﯾﮧ ﺑﮭﯽ ﻟﮑﮭﺎ ﻣﻠﺘﺎ ﮨﮯ ﮐﮧ ﻭﻗﺖ ﮔﺰﺭﻧﮯ ﮐﮯ ﺳﺎﺗﮫ ﺳﺎﺗﮫ ﺍﺱ ﺳﺮﺍﺋﮯ ﮐﻮ ﯾﻮﻧﯿﻮﺭﺳﭩﯽ ﮐﯽ ﺷﮑﻞ ﺩﮮ ﺩﯼ ﮔﺌﯽ ﺟﮩﺎﮞ ﺑﺪﮪ ﻣﺖ ﮐﮯ ﺍﻋﻠﯽٰ ﻋﻠﻮﻡ ﺳﮑﮭﺎﺋﮯ ﺟﺎﺗﮯ ﺗﮭﮯ۔ ﺍﺱ ﯾﻮﻧﯿﻮﺭﺳﭩﯽ ﮐﺎ ﺫﮐﺮ ﮐﺌﯽ ﭘْﺮﺍﻧﯽ ﻣﺬﮨﺒﯽ ﮐﺘﺎﺑﻮﮞ ﻣﯿﮟ ﺑﮭﯽ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﮨﮯ۔ ﻣﺤﮑﻤﮧ ﺍٓﺛﺎﺭ ﻗﺪﯾﻤﮧ ﭘﺎﮐﺴﺘﺎﻥ ﻧﮯ ﺳﺎﺕ ﺳﺎﻝ ﻗﺒﻞ ﺍﺱ ﺳﺮﺍﺋﮯ ﮐﯽ ﺩﺭﯾﺎﻓﺖ ﮐﮯ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﭘﮩﺎﮌﻭﮞ ﮐﮯ ﺩﺍﻣﻦ ﻣﯿﮟ ﻣﭩﯽ ﮐﮯ ﺑﮍﮮ ﺑﮍﮮ ﭨﯿﻠﻮﮞ ﮐﯽ ﺗﯿﻦ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻘﺎﻣﺎﺕ ﺳﮯ ﮐﮭﺪﺍﺋﯽ ﮐﺮﺗﮯ ﮨﻮﺋﮯ ﺍﺱ ﮐﺎ 10 ﻓﯿﺼﺪ ﺳﮯ ﺯﺍﺋﺪ ﺣﺼﮧ ﺩﺭﯾﺎﻓﺖ ﺑﮭﯽ ﮐﺮ ﻟﯿﺎ ﺗﮭﺎ ﻣﮕﺮ ﺑﺎﻗﯽ ﺗﻤﺎﻡ ﺣﺼﮧ ﺗﺎﺣﺎﻝ ﻣﭩﯽ ﮐﮯ ﭨﯿﻠﻮﮞ ﺗﻠﮯ ﺩﺑﺎ ﮨﻮﺍ ﮨﮯ ۔ ﻣﺤﮑﻤﮧ ﮐﯽ ﻃﺮﻑ ﺳﮯ ﮐﺎﻡ ﺭﻭﮎ ﺩﯾﺎ ﮔﯿﺎ ﮨﮯ۔ﻣﺬﮐﻮﺭﮦ ﺟﮕﮧ ﭘﺮ ﮐﮭﺪﺍﺋﯽ ﮐﮯ ﺑﻌﺪ ﻧﻤﻮﺩﺍﺭ ﮨﻮﻧﮯ ﻭﺍﻟﯽ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎً ﺗﯿﻦ ﻓﭧ ﭼﻮﮌﯼ ﺩﯾﻮﺍﺭﯾﮟ ﺍﺏ ﻭﺍﺿﺢ ﺩﮐﮭﺎﺋﯽ ﺩﯾﺘﯽ ﮨﯿﮟ۔ ﺳﺮﮔﻮﺩﮬﺎ ﻣﯿﮟ ﺗﻌﯿﻨﺎﺕ ﻣﺤﮑﻤﮧ ﺍٓﺛﺎﺭ ﻗﺪﯾﻤﮧ ﮐﮯ ﺍﯾﮏ ﺍﻋﻠﯽٰ ﻋﮩﺪﯾﺪﺍﺭ ،ﻣﺤﻤﺪ ﺍﯾﻮﺏ ﮐﺎ ﮐﮩﻨﺎ ﮨﮯ ، ﮐﮭﺪﺍﺋﯽ ﮐﮯ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﭘﮩﺎﮌ ﮐﮯ ﺩﺍﻣﻦ ﻣﯿﮟ ﺷﻤﺸﺎﻥ ﮔﮭﺎﭦ ‏( ﮨﻨﺪﻭﻭﮞ ﮐﯽ ﻣﺮﺩﮦ ﺟﻼﻧﮯ ﮐﯽ ﺟﮕﮧ ‏) ﮐﮯ ﺍٓﺛﺎﺭ ﺑﮭﯽ ﻣﻠﮯ ﮨﯿﮟ ﺟﺲ ﺳﮯ ﯾﮧ ﺑﺎﺕ ﻭﺍﺿﺢ ﮨﻮﺗﯽ ﮨﮯ ﮐﮧ ﯾﮩﺎﮞ ﺍﯾﮏ ﺑﮍﺍ ﺷﮩﺮ ﺍٓﺑﺎﺩ ﺭﮨﺎ ﮨﮯ۔ ﺍﻧﮩﻮﮞ ﻧﮯ ﻣﺰﯾﺪ ﺑﺘﺎﯾﺎ ﮐﮧ ﺍﺱ ﯾﻮﻧﯿﻮﺭﺳﭩﯽ ﮐﯽ ﺩﺭﯾﺎﻓﺖ ﮐﮯ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺩﯾﻮﺍﺭﻭﮞ ﻣﯿﮟ ﺩﺑﺎﺋﮯ ﮔﺌﮯ ﻣﭩﮑﮯ ﺑﮭﯽ ﻣﻠﮯ ﺟﻦ ﻣﯿﮟ ﺯﻣﺎﻧﮧ ﻗﺪﯾﻢ ﮐﮯ ﻟﻮﮒ ﺍﭘﻨﯽ ﻗﯿﻤﺘﯽ ﺍﺷﯿﺎ ﻣﺤﻔﻮﻅ ﮐﺮﮐﮯ ﺩﯾﻮﺍﺭﻭﮞ ﯾﺎ ﺯﻣﯿﻦ ﻣﯿﮟ ﺩﻓﻦ ﮐﺮ ﺩﯾﺎ ﮐﺮﺗﮯ ﺗﮭﮯ۔ﻣﭩﮑﻮﮞ ﻣﯿﮟ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﺍْﺱ ﺩﻭﺭ ﮐﮯ ﺯﯾﻮﺭﺍﺕ ﻭﻏﯿﺮﮦ ﻣﺤﮑﻤﮧ ﺍٓﺛﺎﺭ ﻗﺪﯾﻤﮧ ﮐﮯ ﭘﺎﺱ ﻣﺤﻔﻮﻅ ﮨﯿﮟ۔ﻣﺤﻤﺪ ﺍﯾﻮﺏ ﮐﮯ ﺑﻘﻮﻝ ﻣﺤﮑﻤﮯ ﮐﻮ ﺟﯿﺴﮯ ﮨﯽ ﻣﺰﯾﺪ ﻓﻨﮉﺯ ﻣﻠﮯ، ﺳﺮﺍﺋﮯ ﭘﺮ ﺩﻭﺑﺎﺭﮦ ﮐﺎﻡ ﺷﺮﻭﻉ ﮨﻮ ﮔﺎ ﺗﺎﮐﮧ ﮨﻨﺪﻭ ﺷﺎﮨﯽ ﺩﻭﺭ ﻣﯿﮟ ﺍٓﺑﺎﺩ ﺍﺱ ﺗﺎﺭﯾﺨﯽ ﺷﮩﺮ ﺍﻭﺭ ﺍْﺱ ﺩﻭﺭ ﮐﮯ ﻟﻮﮔﻮﮞ ﮐﮯ ﺭﮨﻦ ﺳﮩﻦ ﮐﮯ ﺑﺎﺭﮮ ﻣﯿﮟ ﻣﺰﯾﺪ ﺷﻮﺍﮨﺪ ﺣﺎﺻﻞ ﮨﻮﺳﮑﯿﮟ۔
مورتاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:پنجاب (پاکستان) دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:ضلع چنیوٹ گٹھ:ضلع چنیوٹ د‏‏ی یونین کونسلاں گٹھ:ضلع چنیوٹ دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:پنجاب (پاکستان) دے شہر
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:لہندے پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع چنیوٹ
رنگ پور نہر
ایہہ نہر تریموں ہیڈ ورکس توں چناب تے جہلم دریاواں وی سانجھی دھارا توں سجے پاسے توں انگریز سرکار ویلے کڈھی گئی ۔ ایہہ دریا دے نیڑے-نیڑے وگدی تے بیٹ ایریئے نوں سنجدی ہے ۔ ایہہ جھنگ اتے مظفرآباد ضلعےآں دے کھیتر نوں پانی دندی ہے اتے اس دی اک ہی مظفرپور ناں دی برانچ ہے، جس دی ٹیل توں حاجیواہ ڈسٹریبیوٹری نکلدی ہے ۔
ہور ویکھو
گٹھ:چناب دریا دیاں نہراں گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:جہلم دریا دیاں نہراں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
کبانیروس نیشنل پارک
کبانیروس نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
توڑی
حوالے
گٹھ:بالݨ گٹھ:چارا گٹھ:لائیو سٹاک گٹھ:کھیتی باڑی گٹھ:ڈنگر پالݨ
سدھنائی نہر
سدھنائی نہر پنجاب، پاکستان وچ اک نہر اے ۔ ایہ نہر دریائے راوی دے کھبے کنڈھے توں ملتان ڈویژن دے کھیتر نوں سنجن لئی کڈھی گئی سی ۔ اس نہر دا ناں سدھنائی تاں پیا کیونکہ ایہہ دریا راوی دے 12 کو میل اس حصے چ پیندی ہے، جتھے راوی تلمبا دے ستھان توں لے کے سرائے سدھو تک بلکل سدھی بناں کسے ول-وِنگ توں وگدی اے ۔ ایہ نہر 1886 وچ چالو ہوئی، ایہدا ویئر 737 فٹ لمبا سی ۔ مین لائن دی چوڑائی 90 فٹ تے سمرتھا 1820 کیوسکس سی ۔ 30 میل دا سفر کرکے دو ڈسٹریبیوٹریاں نکلدیاں سن، جو کل پانی دا تیجا حصا کھچ لیندیاں سن ۔ 11 ہور ڈسٹریبیوٹریاں رل کے 595 مربع میل دے کھیتر وچ آبپاشی کردیاں سن ۔ اس کھیتر وچ وی برطانوی ہند سرکار نے پنجاب دے ہور ضلعےآں توں محنتی کسان لیا کے وسائے تتے بوتیاں نوں 90 ایکڑ دے پلاٹ الاٹ کیتے گئے کیونکہ راوی دے اپرلے حصے وچ اپر باری دوآب نہر راوی دا بوہتا پاݨی لے لیندی سی، بہار دے موسم وچ اتھے راوی وچ پاݨی بہت گھٹ جاندا سی، اس موسم دیاں فصلاں نوں کھوہاں دے پاݨی نال سنجیا جاندا سی ۔ پہلی جنگ عظیم توں بعد برطانوی سرکار نے کئی سنچائی دیاں سکیماں تیار کیتیاں تے اوہناں دی اساری کیتی گئی ۔ کئی پراݨیاں پراجیکٹاں وچ لوڑ دے مطابق سودھ کیتی گئی ۔ سدھنائی نہر وی ایہناں وچوں اک سی ۔
اس نہر دی سبھ توں لمبی برانچ نہر شجاع آباد ناں دی اے، جیہڑی ملتان دے لہندے پاسے وگدی اے ۔ ایہدی ٹیل توں گجو ہٹاں ناں دی برانچ نکلدی اے ۔ اس نہر دیاں ڈسٹریبیوٹریاں دے ناں سن، فاضل شاہ، چوپڑہٹا، حشمت مرولی، کوٹلی بھلا، ککڑہٹا، جیوالا، مدینا، سجانپور، نیلہر، کبیر والا، چنوان، ماہنی سیال تے میانی ۔ اس نہر دے کھیتر وچ پنڈ وساؤن لئی کوئی پکے رول نئیں سن ، ملتان دے ڈپٹی کمیشنر نے پہلی وار 1927 وچ کچھ رولاں دی پروانگی دتی ۔ حویلی نہر نوں سدھنائی نہ وچ پاݨی دی مقدار ودھاؤن لئی ورتیا جاندا سی ۔
ہور دیکھو
گٹھ:راوی دیاں نہراں گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:نہراں گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
نیو میکسیکو
نیو میکسیسکو امریکہ دا اک صوبہ اے۔
ناں
نیو میکسیسکو دا ںاں ہسپانوی لوکاں نے میکسیسکا(Aztec Empire) دے ناں تے رکھیا اے۔
تحصیل ننکاݨا صاحب
ننکاݨا صاحب پنجاب دے ضلع ننکاݨا صاحب دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع ننکاݨا صاحب
چٹے مونہوالی کوئل گھُگی
چٹے مونہوالی کوئل کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
چک 146 ج ب
چک 146 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
چٹے مونہوالی کوئل گھُگی
گٹھ:گھُگیاں
چک 146 ج ب
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
کالڈرا ڈی ٹیبورنٹے نیشنل پارک
کالڈرا ڈی ٹیبورنٹے نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
رسومات ثلاثہ
صحیفہ رسومات
صحیفہ رسومات متحارب ریاستاں دے دور د‏‏ی سلطنت ژؤ خاندان دے عہد حکومت وچ انتظامیہ ،رسومات تے سماجی تقریبات تو‏ں متعلق معلومات دا مجموعہ اے ۔صحیفہ آداب و رسومات چین د‏‏ی پنج ادبیات عالیہ وچو‏ں اک اے جسنو‏ں کنفیوشس مت دے بنیادی ماخذ وچ شمار کیتا جاندا اے ۔اسی لئی اسنو‏ں رسومات دا ادب عالیہ یا لیجینگ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ ماہرین دا کہنا اے کہ اس کتاب دا ناں پہلے رسومات دا ادب عالیہ یا لیجینگ ہی سی جسنو‏ں دائی شینگ نے بدل ک‏ے صحیفہ آداب و رسومات کر دتا۔ یہ صحیفہ غیر متعین تے مختلف تاریخاں تے عہد دے آباد و رسومات پت مبنی معلومات تے متون دا مجموعہ ا‏‏ے۔ اس موضوع د‏‏ی دوسری کتاباں جداں رسومات ژاؤ تے صحیفہ آداب و رسومات دے ڈھانچہ دے برعکس ایہ صحیفہ آزاد انداز وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ متن دے اعتبار تو‏ں اس وچ صحیفہ ادب دے رسوماندی لفظاں و اصطلاحات د‏‏ی کی تشریح وی ملدی اے ۔اس دے علاوہ کنفیوشس د‏‏ی زندگی تے تعلیمات اُتے مشتمل کئی صفحات موجود نيں۔
صحیفہ آداب و رسومات
صحیفہ آداب و رسومات عہد بہار و خزاں وچ مشہور تے قابل عمل و تقلید کتاب سی۔ چینی ادبیات عالیہ وچ شامل صحیفہ آداب و رسومات ژؤ خاندان دے عہد حکومت وچ سماجی اخلاقیات تے تقاریبی رسومات اُتے مبنی اک کتاب ا‏‏ے۔ صحیفہ آداب و رسومات رسومات ثلاثہ وچو‏ں اک صحیفہ ا‏‏ے۔ ہور دو صحیفہ رسومات تے رسومات ژاؤ نيں۔ انہاں تِناں صحیفاں نو‏‏ں کنفوشس د‏‏ی تعلیمات و اخلاقیات دا منبع و مرجع شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔
صحیفہ بہار و خزاں
thumb|325px|19واں صدی دے صحیفہ د‏‏ی اک جھلک''
صحیفہ بہار و خزاں یا چنچو (Chunqiu) اک قدیم چینی جریدہ اے جسنو‏ں زمانہ قدیم تو‏ں ہی چینی ادبیات عالیہ وچ شمار کیتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ ایہ صحیفہ ریاست لو د‏‏ی تحریر اے تے 241 سالہ تریخ (722 ق م تا 481 ق م) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چین د‏‏ی تریخ وچ لکھی جانے والی کتاباں وچ صحیفہ بہار و خزاں سب تو‏ں قدیم منظم تاریخی کتاب اے جو ہن تک باقی اے ۔و1و کہیا جاندا اے کہ اسنو‏ں کنفیوشس نے مدون کیتا سی۔ ايس‏ے لئی اسنو‏ں چین د‏‏ی پنج ادبیات عالیہ وچ شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔
یہ صحیفہ ہر سال لیو وچ ہونے والے واقعات دا مکمل دستاویز اے مثلاً تاج پوشی، شادی بیاہ، موت، بادشاہاں د‏‏ی تدفین، جنگاں، قربانی د‏‏ی رسومات تے ہور قدرتی آفات وغیرہ نو‏‏ں منظم تے تاریخی انداز وچ بیان کیتا گیا اے ۔و1و واقعات دے اندراج وچ اس گل دا سختی تو‏ں اہتمام کیتا گیا اے کہ ہر اندراج محض دس حروف اُتے مشتمل ہوئے تے اس د‏ی کوئی تفصیل یا کِس‏ے د‏‏ی تقریر وغیرہ نو‏‏ں تحریر نئيں کیتا گیا اے ۔و1و
متحارب ریاستاں دے دور (475 ق م تا 221 ق م) وچ اس صحیفہ د‏‏ی تفاسیر تے پیچیدہ لفظاں د‏‏ی تشریح د‏‏ی کوشش کيتی گئی تے مختصر جملے د‏‏ی وضاحت کيتی گئی۔ انہاں کوششاں وچ زو زوان د‏‏ی تفسیر سب تو‏ں زیادہ مقبول ہوئی تے اسنو‏ں کلاسیکی ادب دا درجہ ملیا تے چینی اقوال تے محاوراں دا سب تو‏ں بہترین ماخذ قرار پایا۔و1و
تریخ تے مندرجات
صحیفہ بہار و خزاں د‏‏ی تدوین غالباً 5 واں صدی ق م وچ ہوئی تے صحیفہ بامبو دے علاوہ اس دور د‏‏ی بس ایہی اک یادگار اے ۔و1و چھیويں صدی عیسوی یعنی کنفیوشس دے زمانے وچ "بہار و خزاں" د‏‏ی ترکیب (قدیم چینی: hūnqiū 春秋) سال دے معنی وچ استعمال ہُندی سی تے صحیفہ یا جریدہ دے لئی اسنو‏ں بطور اصطلاح استعمال کیتا جاندا تھا۔و2و
یہ صحیفہ بہت واضح، مختصر تے جامع ا‏‏ے۔ تمام واقعات مثلاً تاج پوشی، شادی بیاہ، اموات، بادشاہاں د‏‏ی تجہیز و تکفین، جنگاں، قربانی د‏‏ی رسومات، قدرتی آفات تے ہور واقعات نو‏‏ں بہت اہتمام تو‏ں تے اس یقین دے نال قلم بند کیتا گیا اے کہ انہاں د‏‏ی اک رسمی اہمیت اے ۔و1و اختصار د‏‏ی ایہ حالت اے کہ اکثر اندراج اوسطاً 10 حروف وچ سمیٹ دتے گئے نيں، سب تو‏ں طویل اندراج 47 حروف وچ اے تے کئی اندراج محض اک حرف وچ ملدا اے ۔و1و 11 اندراج وچ صرف “تونگ“ (پنین: 螽) یعنی کیڑاں د‏‏ی وبا (طاعون) اے ۔و1و بعض جدید محققاں نو‏‏ں شک اے کہ کیہ ایہ تحریر تے واقعات نگاری انسان دے پڑھنے دے لئی لکھی گئی اے یا دنیا تو‏ں جا چکے آباد و اجداد د‏‏ی ارواح نو‏‏ں پیغام دینے د‏‏ی خاطر مرتب کیتے گئے سن ۔و1و
تفاسیر
چونکہ اس صحیفہ دا متن بہت مبہم تے مندرجات مختصر نيں، اس لئی متعدد افراد نے اس د‏ی تفسیراں لکھياں تے اس د‏ی شرح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 30 جلداں اُتے مشتمل کتاب حان وچ مندرجہ ذیل 5 تفاسیر دا تذکرہ ملدا اے:
حوالے
گٹھ:چینی ادبیات عالیہ گٹھ:چینی تاریخی متون گٹھ:کنفیوشسی متون گٹھ:چین
کالی کوئل گھُگی
کالی کوئل کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
سانگلا ہل
سانگلا ہِل پنجاب دے ضلع ننکاݨا صاحب دی تحصیل سانگلا ہِل وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل سانگلا ہِل دا راجگڑھ اے ۔
نیو ہیمپشائر
نیو ہیمپشائر امریکہ دی اک ریاست ہیگی آ ، اسدا راجگڑھ کنکورڈ شہر ہیگا آ ۔
لوک گنتی
نیو ہمپشائر ریاست وچ 13،15،809 لوک وسدے ہیگے نیں ۔
سانگلا ہل
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع ننکاݨا صاحب
نیو ہیمپشائر
تھاں
اس ریاست دی گل تھاں 24،217 مربع کلومیٹر ہیگی آ ۔
لہندیاں ایرانی بولیاں
لہندیاں ایرانی بولیاں مغربی ایرانی بولیاں ایرانی بولیاں ٹبر دی تھلویں شاخ  اے۔
زمردی لکڑ گھُگی
زمردی لکڑ کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
لہندیاں ایرانی بولیاں
بولیاں
قدیم ایرانی وسطی ایرانی نو ایرانی
زمردی لکڑ گھُگی
گٹھ:گھُگیاں
لہندیاں ایرانی بولیاں
حوالے
‏گٹھ:مغربی ایرانی بولیاں گٹھ:ایرانی بولیاں گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایران دیاں بولیاں گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:ہند ایرانی بولیاں گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں گٹھ:ہند یورپی بولیاں
بیکانیر نہر
حسینیوالا ہیڈ ورکس توں دریا ستلج دے کھبے کنڈھے توں بیکانیر نہر (گنگ کینال) تے ایسٹرن نہر کڈھیاں گئیاں ۔ بیکانیر نہر دا نیوں پتھر بیکانیر دے مہاراجا گنگا سنگھ نے دسمبر 1925 وچ رکھیا ۔ پہلاں اس دی سمرتھا 2144 کیوسکس سی جیہڑی پچھوں ودھا کے 2720 کیوسکس کر دتی گئی ۔ اس نہر دا ریگولیٹر 4 سپیناں دا ہاے ۔ اس نہر دی پنجاب وچ 160 کلومیٹر لمبائی ہے اتے اس نوں پنجاب نے اپنے کھیتر وچ بیکانیر دے خرچے تے بنایا ۔ ہیڈّ ریچ وچ کم 1923 وچ ہی شروع کر دتا گیا سی ۔ اس نہر دی کمانڈ تھلے 6،50،000 ایکڑ رقبہ پہلاں نردھارت کیتا گیا سی ۔ پنجاب وچ ایہ پہلی پکی نہر بݨائی گئی سی تے 1928 وچ مکمل ہوئی ۔ ایہدے اُتے 332 لکھ روپئیے خرچ ہوئے ۔ ہریکے دے ستھان تے بیراج تے فیروز پور فیڈر نہر بݨ جاݨ تے بیکانیر نہر نوں حسینیوالا توں پاݨی دی سپلائی بند کر دِتی گئی تے ایہدی برجی 45000 تے فیروز پور فیڈر نہر نال جوڑ دتا گیا ۔ ایہ نہر راجستھان دے ضلع سری گنگا نگر دے کھیتر نوں پاݨی دِندی اے ۔ 1947 تک بیکانیر ریاست پاݨی دی رائلٹی پنجاب سرکار نوں دندی رہی ۔
ہور دیکھو
گٹھ:ستلج دیاں نہراں گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:پنجاب دا نہری نظام گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
کالی چنجوالی لکڑ گھُگی
کالی چنجوالی لکڑ کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
پراکسس سکول
پراکسس سکول اک مارکسسٹ ہیومینسٹ فلسفی تحریک سی۔ اس دا مڈھ 1960ویاں دوران یوگوسلاویا وچّ زاغریب اتے بیلگراد وچّ بجھا۔
سکول دے بانیاں دیاں پرمکھ ہستیاں وچّ شامل ہن، زاگریب دے گیؤ پیترووچ اتے ملان کانگرگا اتے بیلگراد توں مہیلو مارکووچّ۔ 1964 توں 1974 تکّ اوہناں نے مارکسسٹ جرنل پراکسس شائع کیتا سی، جہڑا مارکسسٹ تھیوری دے مشہور اک موہری انٹرنیشنل رسالے وجوں مشہور ہویا سی۔ اس گروپ ولوں کورچلا جزیرے ویاپک طور تے مشہور کورچلا سمر سکول دا انعقاد کیتا جاندا۔
اس دے میمبر لہندے مارکسسٹ تحریک توں متاثر سی۔
حوالے
گٹھ:مارکسزم گٹھ:مارکسسٹ نظریئے
نیلے دھبیانوالی لکڑ گھُگی
نیلے دھبیانوالی لکڑ کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
یحیی جامع
یحیی عبدالعزیز جامع  (جنم 25 مئی 1965)  گیمبیا دا صدر ہے۔ 1994 دے تختاپلٹ راہیں اسنے ایہہ منصب حاصل کیتا سی۔
2016 دیاں چوناں وچّ اداما بارو دے ہتھوں اوہدی ہار ہوئی۔  حالانکہ شروع وچّ اسنے ہار منّ لئی سی، پر 9 دسمبر 2016 نوں اسنے چوناں دے نتیجیاں نوں منن توں انکار کر دتا۔ thumb|یحیی جامع
تحصیل رینالا خُرد
رینالا خُرد پنجاب دے ضلع اوکاڑا دی اک تحصیل اے ۔
گٹھ:پنجاب گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں گٹھ:ضلع اوکاڑا
چڑھدی کھچوپڑی گھُگی
چڑھدی کھچوپڑی کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
چک 150 ج ب
چک 150 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
عارف والا
عارف والا پنجاب دے ضلع پاکپتن دی تحصیل عارف والا وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل عارف والا دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع پاکپتن
ایسٹرن نہر
ایسٹرن نہر بیکانیر نہر دے بروبرابر حسینیوالا ہیڈ ورکس توں ہی کڈھی گئی ۔ گورنر پنجاب نے دسمبر 1925 وچ اس دا نیہہ-پتھر رکھیا ۔ اس دی سمرتھا(کپیسٹی) 3814 کیوسکس اتے ہیڈّ ریگولیٹر پنج دراں دا ہے ۔ اس نہر دی کمانڈ تھلے 429000 ایکڑ رکھیا گیا، جس دی آبپاشی ہندی سی ۔ 1933 وچ نہر چالو ہوئی اتے اس دی اساری اپر 2.58 کروڑ روپئے خرچ ہوئے ۔ ایہہ فروزپور ضلعے دے کھیتر نوں پانی دندی ہے کیونکہ ایہہ نہر جھونے دی بجائی والے کھیتر وچوں لنگھدی ہے جتھے اس فصل لئی عارضی موگھے الاٹ کیتے جاندے ہن ، سو، اس کم لئی 680 کیوسکس ہور پانی چاہیدا سی ، اس لئی نہر دی سمرتھا ودھائی گئی اتے 39 میل لمے ہور سوئے پٹے گئے، جنہاں دی لاگت 3070000 روپئے آئی ۔
دیس دی ونڈ توں مگروں ہریکے دے ستھان تے بیراج بنن تے اتھوں فروزپور فیڈر نہر دی اساری کیتی گئی ۔ اس نہر دا پانی بیکانیر اتے ایسٹرن نہر وچ پنڈ کھائی پھیمیکی دے نیڑے پایا گیا ۔ ایسٹرن نہر فروزپور ضلعے دے کھیتر دی سنچائی کردی ہے ۔
ہور ویکھو
گٹھ:ستلج دیاں نہراں گٹھ:پنجاب دیاں نہراں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:آبی جغرافیہ گٹھ:نہراں گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
مقبرہ عیسی خان
شیر شاہ سوری دے دربار دے پٹھان عہدے دار امیر عیسی خان نیازی دا مقبرہ بھارت دے شہر دہلی وچ مغل تاجدار ہمایو‏ں دے مقبرے دے احاطے وچ واقع اے ۔مزار د‏‏ی سرخ ریتلے پتھر د‏‏ی ہشت پہلو عمارت شیر شاہ سوری دے عہد وچ 1547–1548 دے دوران تعمیر کيتی گئی تھی۔مسجد عیسی خان مزار د‏‏ی مغربی سمت یونیسکو د‏‏ی جانب تو‏ں بین الاقوامی ثقافتی ورثہ قرار دتے گئے ہمایو‏ں دے مزار تے اس دے احاطے وچ موجود ہور عمارتاں دے نال واقع ا‏‏ے۔
مقبرہ
عیسی خان دے مقبرے دا طرز تعمیر لودھی معماری دا نمونہ ا‏‏ے۔ مقبرے د‏‏ی عمارت پست چبوترے اُتے ہشت پہلو اے جو لودھی طرز تعمیر دا طرہ امتیاز تھا۔مرکزی عمارت دے اطراف اک برآمدہ اے تے ہر پہلو اُتے تن محراباں نيں جنہاں دے اُتے چھجے بنے نيں۔اس مقبرے دا طرز تعمیر مبارک شاہ، محمد شاہ، خانِ جتھ‏ے تلنگانی تے سکندر لودھی دے مقابر جداں ا‏‏ے۔ آغا خان ٹرسٹ برائے سبھیاچار نے 2011 تو‏ں 2015 تک آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے نال مل ک‏ے اس مقبرے د‏‏ی تعمیر نو تے بحالی دا کم کیتا سی۔
حوالے
گٹھ:1548ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات گٹھ:اسلامی معماری گٹھ:بھارت وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں گٹھ:دہلی دے سیاحتی تھ‏‏اں گٹھ:بھارت
سیاسی معیشت دی تنقید وچ حصہ
امورت کرت اتے سمورت کرت (انگریزی: Abstract labour and concrete labour) کارل مارکس دے اقتصادی تجزیئے وچّ درسایا گیا اک اہم فرق ہے جس راہیں کارل مارکس نے کرت(مزدوری) دے دولے سبھا نوں اجاگر کیتا۔
مڈھ
مارکس نے پہلی دفعہ ایہہ فرق اپنی لکھت ‘سیاسی معیشت دی تنقید وچ حصہ' (A Contribution to the Critique of Political Economy) (1859)وچّ کیتا سی اتے پھیر کیپیٹل دے پہلے حصے وچّ ہور وی وضاحت نال اس بارے گل بات کیتی۔ مارکس نے لکھیا ہے:
حوالے
گٹھ:مارکسزم
ڈھولکی لکڑ گھُگی
ڈھولکی لکڑ کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
اداما بارو
اداما بارو (جنم 16 فروری 1965)  گیمبیا دا تیجا اتے موجودہ صدر ہے۔ اوہ یونائیٹڈ ڈیموکریٹک پارٹی دا میمبر ہے۔  صدر بنن توں پہلاں اوہ اپنی پارٹی دا خزانچی سی۔  اسنے لندن وکھے پڑھائی کیتی ہے۔
صدارتی چوناں
صدارتی چوناں وچّ بارو نے 43.34% ووٹاں، یحیی جامع نے39.6% ووٹاں، اتے تیجی دھر دے امیدوار ماما کاندیہ نے17.1% ووٹاں حاصل کیتیاں۔
حوالے
گٹھ:1965ء دے جم گٹھ:زندہ لوک گٹھ:گیمبیا
جام پور
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع راجن پور
عثمانی: یورپ دے مسلمان شہنشاہ
عثمانی: یورپ دے مسلم شہنشاہ 2013 وچ بی بی سی د‏‏ی دو دستاویزی فلیاں نيں جو تن حصےآں وچ ریگہ عمار دے ذریعہ پیش کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سلسلہ سلطنت عثمانیہ دی ابتداء اُتے محیط ا‏‏ے۔ سلطان سلیمان دے ماتحت سلطنت دا عبد الحمید دوم سے دے دور تو‏ں موازنہ پیش کیندا ا‏‏ے۔ تے پہلی جنگ عظیم دے بعد سلطنت دے خاتمے دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:اسلام متعلقہ دستاویزی فلماں گٹھ:انگریزی ٹیلی ویژن پروگرام گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے برطانوی ٹیلی ویژن سلسلے گٹھ:فلماں
1948
دساں
اپارتھائیڈ نسلی وکھرے پن دا اک قنونی پربندھ اے جیہڑا دکھنی افریقہ چ 1948 توں ٹریا۔
نیلسری لکڑ گھُگی
نیلسری لکڑ کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
روجھان
روجھان پنجاب پاکستان دے ضلع راجن پور دی تحصیل روجھان دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل روجھان دا راجگڑھ اے ۔
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع راجن پور
1947
دساں
14 اگست 1947 نوں پاکستان بنیا۔
گاراجونے نیشنل پارک
گاراجونے نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
ہریک توں قابلیت مطابق، ہریک نوں لوڑ مطابق
ہریک توں قابلیت مطابق ، ہریک نوں لوڑ مطابق (جرمن وچّ: "Jeder nach seinen F higkeiten، jedem nach seinen Bed rfnissen!")، کارل مارکس ولوں 1875 وچّ اپنے کتابچے گوتھا پروگرام تے اک تنقیدی نظر وچّ پیش کیتا نعرہ ہے۔ مارکسی درشٹی توں ایہہ گلّ ممکن ہے کیونکہ وکست کمیونسٹسماج وڈی بہتات وچّ شیواں اتے سیواواں پیدا کریگا؛ یعنی، سائنسی سماجیت دے مکمل وکاس اتے بے لگام پیداواری طاقتاں نال، ہریک دیاں لوڑاں دی پورتی لئی لوڑیندیاں شیواں اتے سیواواں بتھیریاں ہونگیاں۔
اس واک دی ہوند
مارکس دے 'گوتھا پروگرام تے اک تنقیدی نظر' اس نعرے والا وچّ پورا پیرھا اس طرحاں ہے:
حوالے
گٹھ:مارکسزم گٹھ:کارل مارکس گٹھ:کمیونزم
چک 149 ج ب
چک 149 ج ب  ضلع چنیوٹ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع چنیوٹ   چ وس رہیا اے  ۔
روزانہ سپوکسمین
روزانہ سپوکسمین اک روزانہ پنجابی اخبار ہے جو چنڈی گڑھ توں شائع ہندا ہے۔ شروعاتی سالاں وچ ایہہ ہفتہ واری اخبار ہویا کردا سی۔ اسدا اڈیٹر جوگندر سنگھ ہے۔ ایہہ دوجا سبھ توں ودھ وکن والا پنجابی اخبار ہے۔ روزانہ سپوکسمین اخبار بھارتی اسمبلی دے سابقہ سپیکر حکم سنگھ نے 1951 وچّ جاری کیتا سی۔
حوالے
گٹھ:پنجابی اخبار گٹھ:اخبار گٹھ:بھارت دے اخبار
دونانہ نیشنل پارک
دونانہ نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
دونانا قومی پارک اک قدرتی راکھواں علاقہ ہے ایہہ اندلس سپین وچّ واقع ہے۔ ایہہ 543 ک م2 (209.65 sq mi) رقبہ وچّ پھیلیا ہویا ہے جس وچوں 135 ک م2 (52.12 sq mi) علاقہ محفوظ علاقہ ہے۔ ایہہ پارک دلدل اتے چھوٹیاں دھاراواں دا علاقہ ہے۔ ایہہ لاس مرسمس وچّ گئدلکئور دریا دے دہانے (جتھوں ایہہ بحر اوقیانوس وچّ گردا ہے) تے واقع ہے۔ اسنوں 1969 وچّ قدرتی محفوط علاقہ  قرار دتا گیا۔ سپین دی سرکار نے ایہہ جگہ خرید کے اسنوں اک قدرتی محفوط علاقہ  بنایا۔ ایہہ علاقہ دلدل دے پانی دے کارن لگاتار خطرے وچّ رہندا ہے۔ اس دا پانی ساحل دے نال لگدے علاقہ وچّ کھیتی لئی ورتیا جاندا ہے۔
اس دا ایہہ ناں دونا عنا دے سلوا وی مینڈوزا دے ناں توں پیا۔ اوہ میدینا-سیدونیا دے ڈیؤک دی بیوی سی۔ 1994 وچّ یونیسکو نے اسنوں عالمی وراثت ٹکانیاں وچّ شامل کیتا۔ 2006 وچّ اتھے آؤن والے سیلانیاں دی گنتی 376,287 سی۔
ایہہ وی پڑو
گٹھ:سپین دے نیشنل پارک گٹھ:عالمی وراثت تھاں گٹھ:اندلس
سوویت یونین دے خود مختار سوویت اشتراکی لوکراج
thumb|سوویت یونین
سوویت یونین دے خود مختار سوویت اشتراکی لوکراج (Autonomous Soviet Socialist Republics of the Soviet Union) (автономная советская социалистическая республика, АССР) کجھ قوماں لئی بنائی جان والی اک انتظامی اکائی سی۔ سوویت یونین چ خودمختار سوویت اشتراکی لوکراج دا درجہ اتحادی لوکراج توں گھٹ، لیکن خودمختار اوبلاستاں تے خودمختار اوکروگاں  تون ودھ سی ۔
ترکستان خود مختار سوویت اشتراکی لوکراج
ترکستان خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ (Turkestan Autonomous Soviet Socialist Republic) (شروع چ، ترکستان اشتراکی وفاقی جمہوریہ (Turkestan Socialist Federative Republic)) سوویت وسطی ایشیا چ واقع روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ دی اک خود مختار جمہوریہ  جاں لوکراج سی۔
سوویت یونین دے خود مختار سوویت اشتراکی لوکراج
گٹھ:سوویت یونین دے خود مختار لوکراج گٹھ:سویت یونین گٹھ:سویت یونین دے اشتراکی لوکراج
سٹیفن زمرد گھُگی
سٹیفن زمرد کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
201ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:200ھ دی دہائی
202ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:200ھ دی دہائی
پنجاب کیسری اخبار
پنجاب کیسری لالا جگت نرائن ولوں چلایا ہندی بولی دا روزانہ اخبار ہے۔ ایہہ بھارت دے وکھ وکھ علاقےآں پنجاب، ہریانہ، راجستھان، دلی، جموں اتے کشمیر وچ شائع ہندا ہے.
حوالے
گٹھ:اخبار گٹھ:بھارت دے اخبار گٹھ:ہندی اخبار
گالیسیا اوقیانوس جزیرے نیشنل پارک
گالیسیا اوقیانوس جزیرے نیشنل پارک سپین چ اک نیشنل پارک اے۔
تھیبز دی لپی
باہری کڑیاں
٭ آمنیگلوٹز 'تے تھیبز دی لپی ٭ Except from Trithemius' Polygraphia ٭ Agrippa، OP3
گٹھ:بولی گٹھ:لپیاں گٹھ:لپیاں دیاں قسماں
رفاعہ بن شداد
رفاعہ بن شداد بجلی فتیانی حضرت علی علیہ السلام و مختار ثقفی دے ساتھیاں تے توابین دے رہبراں وچو‏ں نيں۔ انہاں نے حضرت دے نال جنگ صفین و جنگ جمل وچ شرکت کيتی تے آپ دے دور خلافت وچ اہواز وچ قاضی دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ امام حسین ؑ دے قیام دی تحریک وچ رفاعۃ انہاں پہلے افراد وچو‏ں اے جنہاں نے امام حسین ؑ نو‏‏ں خط لکھیا۔ واقعۂ عاشورا دے بعد سلیمان بن صرد دے نال انہاں دا شمار توابین دے رہبراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ توابین دے قیام دے بعد مختار دے نال مل گئے۔ تاریخی منابع وچ مختصر مدت دی مختار تے اوہدی باہمی جدائی دے بارے وچ گل موجود ا‏‏ے۔ بالآخر قیام مختار وچ قتل ہوئے۔
نسب
نسب دے لحاظ تو‏ں انہاں دا تعلق بجیلہ نامی قبیلے تو‏ں سی ۔ اس قبیلے دے بوہت سارے افراد نے حضرت علی ؑکی خلافت وچ آپ دا نال دتا۔ جنگ صفین وچ چند افراد نو‏‏ں چھڈ تمام قبیلہ حضرت علی ؑ دے نال سی امام باقر و امام صادق علیہما السلام دی امامت دے دور وچ اس قبیلے دے بوہت سارے افراد نے مذکورہ اماماں دی شاگردی دا شرف حاصل کیتا۔ نجاشی نے اپنی رجالی کتاب وچ پنجاہ تو‏ں زیادہ ایسے افراد دا نام لیا اے جو اس قبیلے تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔
خلافت حضرت علی ؑ
رفاعہ ربذہ وچ حضرت ابو ذر دی تشییع جنازے وچ مالک اشتر دے نال موجود سن ۔ حضرت علی دی خلافت دے زمانے وچ اہواز] دے قاضی سن ۔ مآخذ وچ [[حضرت علی دے خطوط وچ حضرت نے انہاں دا نام لے ک‏ے انہاں نو‏ں خطاب کیتا ا‏‏ے۔ اس دا کچھ حصہ دعائم الاسلام وچ موجود اے . بلکہ ایہ خط علیحدہ صورت وچ شائع ہويا ا‏‏ے۔
جنگ جمل وچ پیادہ لشکر دی کمان رفاعہ دے ہتھو‏ں وچ سی تے جنگ صفین وچ بجیلہ قبیلے دے پرچمدار سن ۔ معاویہ دے دور حکومت وچ عمرو بن حمق دے نال موصل فرار کر گئے۔ معاویہ دی وفات دے بعد رفاعۃ اوہ پہلی فرد نيں جنہاں نے خط دے ذریعے امام حسین ؑ نو‏‏ں کوفہ آنے دی دعوت دت‏ی۔ اسی طرح توابین دے انہاں پنج سرداراں وچو‏ں اک نيں جنہاں نے امام حسین ؑ دے خون دا بدلہ لینے دے لئی قیام کیتا تے عین الوردہ دے مقام اُتے شامی لشکر دے نال جنگ کيتی۔
خلافت علی دے بعد
شیخ طوسی نے انہاں نو‏ں امام حسین ؑ دے ساتھیاں وچو‏ں شمار کیتا ا‏‏ے۔ زیاد بن ابیہ نے جدو‏ں حجر بن عدی دے ساتھیاں نو‏‏ں طلب کیتا تو اوہ عمرو بن حمق خزاعی دے ہمراہ موصل دی طرف فرار کر گئے۔ موصل دے راستے وچ عمرو بن حمق خزاعی مریض ہوئے تو اس نے رفاعہ تو‏ں کہیا تساں اپنی جان بچاؤ پس اوہ موصل روانہ ہو گئے۔
قیام توابین تے مختار
رفاعہ اوہ پہلا شخص اے جس نے امام حسین ؑ نو‏‏ں خط لکھیا۔ اوہ سلیمان بن صرد دے ہمراہ توابین دے سر کردہ لیڈراں وچ سن ۔ سلیمان بن صرد دے مارے جانے دے بعد لشکر اکٹھا کیتا تے عراق واپس آ گئے۔ قیام مختار وچ اس دے نال سن لیکن اس نے جدو‏ں احساس کیتا کہ اوہ مخفیانہ اک مخصوص فکر رکھدا اے تو اس تو‏ں جدا ہو ک‏ے مخالفین دے نال مل گئے۔ لیکن جدو‏ں انہاں نے دا نعرہ بلند کیتا تو غضبناک ہوئے تے پھر مختار دے نال مل گئے تے بالآخر 66 ھ وچ قیام مختار وچ قتل ہوئے۔
روایت
رفاعہ نے عمرو بن حمق خزاعی تے عبد الملک بن عمیر نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔
مآخذ
گٹھ:توابین گٹھ:اصحاب امام حسین گٹھ:حکومت علویہ دے کارگزار گٹھ:قیام مختار دے مقتولین گٹھ:بجلیہ قبیلے دے افراد گٹھ:شیعہ شخصیتاں
نیوگنی گھُگی
نیوگنی کگی کگیاں دی اک ونڈا اے۔
گٹھ:گھُگیاں
203ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:دوجی صدی ہجری گٹھ:200ھ دی دہائی
میلسی
میلسی پنجاب پاکستان دے ضلع وہاڑی دی تحصیل میلسی دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل میلسی دا راجگڑھ اے ۔
ہورویکھو
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع وہاڑی