cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اربیلا دی لڑائی
جنگ دا حال
مصر وغیرہ جتن دے بعد جدوں سکندر گوگامیلا دے میدان وچ دارا دی پڑاؤ پائے پئی فوج توں لگبھگ تین میل دی دوری اتے اپڑیا شام دا مٹک چاننا ہو چکیا سی ۔ پارمینیو نے سکندر نوں سجھایا کہ رات دے اندھرے ہی وچ ایرانیاں اتے حملہ کیتا جاوے کیونکہ دن دے اجالے وچ ایرانی فوج دی گنتی ویکھ ، بہت ممکن اے کہ ساڈی فوج سہم جاوے ۔ سنکدر نے جواب وچ اسنوں کیہا کہ اوہ جت چرایا نہیں کردا ، لڑکے اسنوں ممکن کردا اے ۔ ممکن اے ، جداں کجھ اتہاسکاراں نے کیہا اے ، رات وچ سکندر دا حملہ نہیں کرن دا کارن واقعی : لڑائی دی اوہ تکنیک سی جسدی ورتوں اوہ رات دے ہنھیرے وچ نہیں کر پاؤندا ۔
سکندر نے نیڑے تیڑے دے علاکیاں دا کجھ ہی گھینٹیاں وچ کجھ گھڑسواراں دے نال دورہ کر اپنی فوج دا مورال بنایا ۔ سجے اتے کھبے پاسے بازو فالانکس دے گھڑسواراں دے تن ڈویزن جمع کیتتے گئے ۔ اپنی ہراول دے پچھے اسنے دو حملہ آور ستمبھاں دے ریزرو کھڑے کیتے ، اک اک دوناں باہاں دے پچھے ، جسدے نال پچھے دیاں باہاں دا توڑ کرن دی کوشش جیکر ویری کرے تاں ایہہ دشمن اتے ہلے بول سکن ۔ اتے جیکر اسدی لوڑ نہیں پئے تاں اوہ گھمکے پردھان فوج دی مدد کرن ۔ سجے پکھ دے گھڑسواراں دے ساہمنے اسنے تیر اندازاں اتے ملدھاریاں نوں ایرانی رتھاں دے ساہمنے کھڑا کیتا ۔ یونانی اتہاسکاراں دے مطابق سکندر دی فوج وچ 7 ہزار گھڑسوار اتے 40 ہزار پیدل سن ، جدوں کہ ایرانیاں دی فوج گنتی وچ استوں پنج گنی سی ۔
سکندر نے موقع ویکھکے آپ حملہ کیتا ۔ اوہ ایرانیاں دے کھبے پاسے بازو اتے اس طرحاں ٹٹیا کہ دارا نوں پدھرا چھڈّ اچی نیویں زمین اتے سرک جانا پیا ۔ دارا نے جدوں ویکھیا کہ اچی نیویں زمین اتے اسدے رتھّ بے کار ہو جاؤگے تدّ اسنے کھبے پاسے بازو دے گھڑسواراں نوں سکندر دے سجے بازو اتے گھمکے حملہ کرن اتے اسنوں روک دین دا حکم دتا ۔ دوناں ول دے گھڑسواراں وچ گھمسان دی جنگ چھڑ گئی ۔ ہن دارا نے رتھاں نوں ودھایا اتے اوہ کدے ٹھیک ورتوں وچ نہیں لیائے جا سکے اتے یونانی پیادےآں دے تیراں دے ایرانی رتھی شکار ہون لگے ۔ ٹھیک ادوں سکندر گھمکے چار ڈویژناں دے نال ایرانی گھڑسواراں ولوں چھڈی زمین توں ہوکے ایرانیاں دے کھبے پاسے بازو اتے ٹٹیا اتے سونئ دارے دے ول ودھیا ۔ ایہہ حملہ انھے زور دا ہویا کہ دارے دے پیر اکھڑ گئے اتے اوہ میدان چھڈّ بھجیا ۔ اس وچ سکندر دے سجے بازو دے ایرانی گھڑسواراں نے جدوں اپنے اتے مقدونیاں نوں پچھے توں حملہ کردے ویکھیا تدّ اوہ وی بھج نکلے ، حالانکہ اوہ ویری توں بہت گنتی وچ زیادہ ہوئے ۔ سکندر دی فوج دے وچ اسدے حملیاں توں جو دراڑ بنّ گئی سی ، ایرانیاں اتے بھارتیاں نے اسی دے رستے اچانک وڑکے یونانیاں دے سامان دے کیمپ تے حملہ کیتا ۔ ادوں دارے دے سجے بازو دے گھڑسواراں نے سکندر دے کھبے پاسے بازو گھمکے پارمینیاں دے پارشو اتے حملہ کیتا ۔ پارمینیاں نے بری طرحاں گھر جان اتے سکندر نوں اپنی بھیانک حالت دی خبر دتی ۔ سکندر تدّ کھبے پاسے بازو ٹٹی ایرانی فوج دا پچھا کر رہا سی ۔ اوہ اچانک اپنے گھڑسواراں نوں لئی پرتیا اتے ایرانیاں دے سجے بازو اتے ٹٹیا ۔ ایرانی گھڑسوار ہن بھجن لئی پچھے پرتے اتے اوہناں دے پچھے دا رستا جدوں اس طرحاں رک گئیا ، تدّ اوہ ساہمنے دے ویری ولوں گھماسان کرن لگے ۔ نہیں انھاننے پناہ منگی نہیں ویری نوں پناہ دتی ۔ سکندر نے انھاننوں کچل دتا اتے اک اک ایرانی گھڑسوار ماریا گیا ۔ اربیلا تک سکندر دی فوج دارا دا پچھا کردی رہی اتے اسنوں پھڑ نہیں پائی ۔ دارا بھج نکلیا اتے اسنے باختر وچ جاکے پناہ لئی ۔ ایرئن لکھدا اے کہ تن لکھ ایرانی مارے گئے جدوں کہ سکندر دے کل اک ہزار گھڑسوار مارے گئے ۔ ظاہر اے کہ اس آنکڑے اتے یعقین نہیں کیتا جا سکدا ۔
ایسوس دی لڑائی دے بعد ایہہ دوجی لڑائی سی جس وچ ایران نوں ہارنا پیا سی اتے اس لڑائی دے بعد ایرانی سامراج ٹکڑے ٹکڑے ہو گیا ۔ ایرانیاں دا آخری مرکز فیر ونکشند ( آمو دریا ) دی گھاٹی وچ قائم ہویا اتے جلدی ہی اوہناں دے اس آخری مورچے نوں وی سکندر نے توڑ دتا جتھے سکندر دی موت دے بعد آزاد یونانی شاہی راج قایم ہویا ۔
حوالے
گٹھ:ایران دیاں جنگاں گٹھ:ایران دی تریخ
نیو مون (ناول)
پلاٹ
ناول اسابیل سوان اتے ایڈورڈ کلن دی پریم-کہانی توں مڑ شروع ہندا ہے ۔ بیلا دے جنم دن اپر ایڈورڈ اتے اسدے پریوار والے بیلا لئی اک پارٹی رکھدے ہن ۔ جنم دن دا اک تحفہ کھولدیاں بیلا دے ہتھ اپر اک کٹّ لگّ جادا ہے تے خون وگن لگّ پیندا ہے۔ پشاچ ایلیئن کیونکِہ خون دے سہارے ہی جیوندے ہندے ہن، اسلئی اوہ خون ولّ تیزی نال راغب ہندے ہن| خون دی بو نال ایڈورڈ دا گود لیا بھرا جیسپر تیزی نال بیلا ولّ ودھدا ہے پر ایڈورڈ اسنوں روک لیندا ہے| ایہہ گلّ صاف ہو جاندی ہے کہ اک انسان دے اپنے آلے دوآلے ہندے ہوئے پشاچ اسنوں اپنا شکار بنن توں نہیں روک سکدے پر بیلا ایڈورڈ دی پریمکا ہون کارن اوہ اس نال اجیہا نہیں کرنا چاہندے سن| سو، کلین پریوار شہر چھڈّ دندا ہے اتے بیلا دی ایڈورڈ توں جدائی ہی اسدی نویں زندگی دی شروات ہے ۔ایہناں اوکھے پلاں وچ اوہ زندگی نوں مڑ جیون دی کوشش کردی ہے| اوہ بائک چلاؤن سکھدی ہے اتے اپنے پرانے دوست جیکوب نال نیڑتا ودھاؤندی ہے| اوہ جنا ایڈورڈ نوں بھلاؤن دی کوشش کردی ہے، اوہ اونا یاد آؤندا ہے۔ جیکوب نال رہکے اوہ ہولی ہولی ایڈورڈ نوں لگبھگ بھلّ چکی ہندی ہے پر اتیت مڑ اسدا دروازہ کھڑکا دندا ہے ۔ ایڈورڈ نوں اک رات سپنا آؤندا ہے کہ بیلا نے آتم-ہتیا کر لئی ہے| اوہ اسے نوں سچ منّ پشاچاں دے مکھی ولتری کول آؤندا ہے تے اسنوں سبھ کجھ دسّ دندا ہے تے موت منگدا ہے کیونکِ بیلا توں بنا اوہ ہن نہیں جیونا چاہندا| ولتری ایڈورڈ نوں دسدا ہے کہ بیلا ناں دی اک منکھی شے حالے وی ہے جسنوں پشاچاں دے راز پتہ ہن| اجیہی شے اوہناں دی ہوند لئی خطرناک سی۔ سو، ولتری ایڈورڈ ساہمنے دو وکلپ رکھدا ہے کہ جاں تے اوہ بیلا نوں مار دوے جاں پھر اسنوں وی پشاچ بنا دوے۔ انت وچ کلین پریوار بیلا نوں اپنے وچ ملاؤن لئی راضی ہو جاندا ہے|
حوالے
گٹھ:انگریزی ناول
تصیل چاغی
گٹھ:بلوچستان
وڈا دھبیانوالا گری توڑنا
وڈا دھبیانوالا گری توڑنا کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
ضلع نیلوفر
ضلع نیلوفر ترکی دے صوبہ برسا دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
دهستان میان‌رود (نور)
ایہ ایران دے صوبہ مازندران دے ضلعے شہرستان نور دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان نور ، صوبہ مازندران چ اے ۔
نظام الدین الشاشى
نظام الدین الشاشی صاحب اصول الشاشی دے ناں تو‏ں معروف ني‏‏‏‏ں۔ اپنے زمانے دے فقہ حنفی دے امام سن ۔فقہ واصول وچ فرید العصر وحید الدہر سن ۔
ناں
نظام الدين ابو علی احمد بن محمد بن اسحاق الشاشی
ولادت
نظام الدین شاشی ما وراء النہر دے علاقے شاش وچ پیدا ہوئے جو سیحون دے نیڑے ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اوہ قاضی وی رہ‏‏ے۔
وفات
امام شاشی نے 344ھ 937ء مصر وچ وفات پائی۔
تصنیف
فقہ تے اصول فقہ وچ فرید العصر نيں اصول فقہ وچ ”مختصر اصول الشاشی“ تصنیف کيتی اس دا ناں خمسین رکھیا کیونجے جدو‏ں ایہ تصنیف کيتی اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 50 سال سی۔ ایہ کتاب ایسی مقبول ہوئی کہ کہ تدریس د‏‏ی نصاباں وچ شامل ہوئی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:حنفی فقہا گٹھ:937 دیاں موتاں
فیلکس باؤمگارتنر
فیلکس باؤمگارتنر آسٹریا دا اک ہوائی چھال مار اے۔ فیلکس باؤمگارتنر 14 اکتوبر 2012 نوں اوہ اک پکانے وچ سب توں اچا گیا تے اوتھوں زمین تے چھال ماری۔
گھگر ہاکڑا ندی
گھگر ہاکڑا دریا، اک برساتی ندی اے جو صرف برساتی موسم مون سون وچ ای وگدی اے ۔ ایہ ندی بھارت دے ہریاݨا تے راجستھان وچوں ہو کے پنجاب، پاکستان تک وگدی اے۔ ایہدا پراݨا ناں سرسوتی دریا منیا جاندا اے ۔ ایہنوں ہریاݨا دے اوٹو ویئر (بنھ) توں پہلاں گھگر دریا دے نام نال تے اگوں ہاکڑا ندی دے نام نال جانیا جاندا اے۔ کجھ مفکراں دے حساب نال ایہ پراݨے ویلے وچ وگݨ والی سرسوتی ندی دا ای بچیا ہویا روپ اے حالانکہ اس بارے اختلاف اے تے ہور مفکراں دے مطابق رگوید وچ کچھ تھاںواں تے جس سرسوتی ندی دا ذکر اے اوہ ایہہ ندی نئیں سی ۔
thumb|دریائے گھگر thumb|سرسوتی
رستا
گھگر مون سون دے مینہاں دے دوران ہماچل پردیش دے شوالک دیاں پہاڑیاں توں اتردی اے تے فیر مشرقی پنجاب تے ہریاݨا راہیں گزردی اے۔ ایتھوں ایہ راجستھان وچ داخل ہندی اے جتھے اک درونی وچ ایہ اپنے وہاء وچ موسم وچ تلوارا جھیل بناؤندی اے۔ اس ندی وچوں راجستھان وچ دو آبپاشی دیاں نہراں وی کڈھیاں گئیاں نیں۔ گھگر ہاکڑا ندی دیاں کچھ ذیلی ندیاں وی نیں۔ ہریانے دے امبالے ضلعے دے نیم پہاڑی علاقے ولوں سرسوتی ندی آؤندی اے ( جسدا نام سرسوتی دا وگڑیا ہویا روپ اے) اتے پنجاب وچ شترانا دے کول گھگر وچ مل جاندی اے۔ سردول گڑھ دے کول ستلج دریا دی اک چھوٹی جہی دھار گھگر وچ ملیا کردی سی لیکن ہن سُکّ چکی اے۔ اسے طرحاں چوتنگ نالہ (جسدا پرانا ویدک نام شاید درشدوتی ندی سی) سورت گڑھ دے کول گھگر دریا نال ملدی اے۔ اگوں ایہ ندی پنجاب، پاکستان وچ داخل ہوجاندی اے۔
گھگر دریا دے فرش دی چوڑائی دیکھ کے لگدا اے کہ ایہ ندی کدے اَج نالوں بہت زیادہ چوڑی رہی ہوؤگی۔ اندازہ اے کہ ایہ لگ بھگ 10،000 سال پہلاں پچھلے برفانی دور دے ختم ہون اُتے ہمالیا دیاں کچھ عظیم گلیشیئرز کُھرن نال ہویا ہووے۔ ممکن اے کہ اوہناں دناں وچ ایہہ اگے تک جاکے کچھّ دے رن وچ خالی ہندی ہووے۔ کجھ مفکر مندے ہن کہ ویلے دے نال اس ندی وچ پاݨی دیݨ والیاں ذیلی ندیاں دریائے انڈس تے جمنا ندی دے منڈل وچ پاݨی دین لگیاں جس ولوں گھگر ہاکڑا سکݨ لگی۔
ناں
اک عظیم دریا جو اٹھ سو میل تو‏ں وی زیادہ طویل سی ۔ جو اک طویل عرصہ تک سندھ دے صحرائی علاقے وچ وگدا رہیا۔ جتھ‏ے ہن ریت دے ٹیلے تے بگولے اڑیا کردے نيں اس حصے نو‏‏ں سیراب کردا سی ۔ ہن اوتھ‏ے اوہدی قدیم رہ گزر جتھ‏ے تو‏ں ایہ دریا لنگھدا سی رہ گئی اے ۔ اس رہ گزر د‏‏ی وسعت تے اس دا طول نشادہی کردا اے کہ ایتھ‏ے تو‏ں اوہ عظیم دریا کدی گزریا کردا سی ۔ ایہ دریا جیہدا ناں ہاکڑا سی ایہ راجپوتانا تو‏ں پنجاب، پاکستان دے علاقے بہاول نگر وچ داخل ہُندا سی تے اس دریا دا ادھا حِصا سندھ وچ مختلف ناواں یعنی گھاگھر ، سانگرا ، رینی ، واہندا تے نارا دے ناں وی پکاریا جاندا سی ۔ اس دریا دے مسلسل آثار راجپوتانا تو‏ں ریگستان تھر دے تھللے حصے بلکہ سمندر دے کنارے تک ملدے نيں ۔ جتھ‏ے اوہ دوبارہ اپنا ناں ہاکڑا حاصل کرلیندا اے۔ اس وچ کوئی شک نئيں ایہ دریا جدو‏ں رواں دواں سی تاں اس وقت اس علاقے وچ صحرا نئيں سی، پاݨی تے سبزے د‏‏ی بہتات سی تے اوہدی زرخیزی، خوشحالی تے بندرگاہواں د‏‏یاں بہت ساریاں کہاݨیاں سُݨݨ نو‏‏ں ملدیاں نيں۔
ہاکڑا د‏‏ی قدیم آبی گزرگاہ دے نشانات بہاولپور تے بیکانیر دے علاقے وچ تسلسل دے نال موجود نيں تے ایہدے بارے وچ مشہور اے ایہ کئی دریاواں توں پاݨی لیندا سی جیہناں وچ گھگر، مراکنڈ، سرسوتی تے چتانگ قابل ذکر نيں۔ مغرب وچ دریائے ستلج تے مشرق وچ دریائے جمنا دے مخرج دے درمیان واقع شوالک د‏‏ی پہاڑیاں تو‏ں ایہ چھوٹے دریا نکلدے نيں تے اوہناں دا بیشتر پاݨی بارشاں تو‏ں حاصل ہُندا سی ۔ لیکن پانی د‏‏ی اوہ کثیر مقدار جو اَٹھ سو میل دا راستا طے کرکے سمندر تک پہنچدی سی اوہ اوہناں ندیاں دے پاݨیاں اُتے اس دا وجود قائم نئيں رہ سکدا اے تے بیکانیر تے بہاولپور دے علاقے وچ تقریبن ڈیڑھ سو میل تک ہاکڑا د‏‏ی آبی گزر گاہ د‏‏ی چوڑائی اوہناں ندیاں دے معمولی پاݨیاں تو‏ں وجود وچ نئيں آسکدی۔ ایہدے لئی کثیر پاݨی د‏‏ی ضرورت اے جو ہمالیا دے برفانی پہاڑاں تو‏ں نکلݨ والے وڈے دریا نال ملدا ہوؤگا۔
ہاکڑا تے دریائے گنگا دوناں نو‏ں وکھ کرن والا خطہ موجودہ زمانے وچ جمنا تے چتانگ دے درمیان ڈھلوان د‏‏ی وجہ تو‏ں بنا اے۔ قدیم زمانے وچ دریائے جمنا دا پانی چتانگ د‏‏ی اک میل چوڑی آبی گزرگاہ دے ذریعے پہنچدا سی ۔ دریائے جمنا کوہستان ہمالیا تو‏ں کثیر مقدار وچ مٹی بہا کر لاندا اے تے قدیم زمانے ایہ دریا مذکور ڈھلوان تو‏ں بہندا سی تے اس دا سیلابی پانی دونے کنارےآں تو‏ں خارج ہُندا سی ۔ ایہدے نتیجے وچ بلند ڈھلوان مشرق د‏‏ی سمت کھسک گئی تے اس دا آبی راستہ وی دریائے چتانگ بہاول نگر دے نذدیک گھاگھر تے ہاکڑا تو‏ں مل جاندا اے ۔ مخالف سمت یعنی سجے کنارے اُتے ستلج د‏‏ی طرف تو‏ں آنے والے سیلابی پانی د‏‏ی گزرگاہاں دے آثار تن مختلف اُتے موجود نيں تے ایہ تھ‏‏اںو‏اں اک دوسرے تو‏ں کافی فاصلہ اُتے واقع نيں ۔ بعید ترین تے سب تو‏ں کم واضح مقام گزر گاہ دے بالکل ابتدائی حصہ وچ بھٹنیر دے قریب اے ۔ جو چتانگ دے ارتصال تو‏ں پچیس میل اُتے اے ۔ دوسرا جگہ دریائے ستلج دے قدیم راستے دا موڑ اے جو بھاولپور د‏‏ی حدود وچ ولہاڑ دے قریب ہاکڑا وچ ملدا اے ۔ ستلج دا قدیم راستہ جو وچ بھٹنڈا تے مپرت تو‏ں لنگھدا سی دے نذیک واقع اے ۔ ہن ہاکڑا برانچ کنال تقریباً اسی راستہ نو‏‏ں اختیار کیتے ہوئے اے ۔ الحاقی گزرگاہاں د‏‏ی تیسری شاخ بہاولپور شہر دے مشرق تے شمال مشرق وچ تقریباًً ویہہ میل دے فاصلے تو‏ں شروع ہوک‏ے ہاکڑا تو‏ں کڈالا دے نذدیک ملد‏ی اے ۔ اس شاخ تو‏ں مطابقت رکھدے ہوئے اج کل اک دوسری آبپاشی د‏‏ی نہر بہندی اے جو ریگستانی شاخ کہلاندی اے ۔ کہیا جاندا اے ایہ پہلے اک قدرتی خشک دریائی گزرگاہ سی تے واہندا دے ناں تو‏ں مشہور سی تے اس دے ذریعے ہاکڑا وچ پانی پہنچدا سی ۔ ایتھ‏ے تو‏ں تقریباًً تیس میل بہاوَ د‏‏ی طرف ڈیرہ وال دے قریب آس پاس ہاکڑہ دا دامن وسیع ہو ک‏ے بہت ساریاں چھوٹی چھوٹی شاخاں وچ پھیل جاندا سی ۔
تصیل دک
گٹھ:بلوچستان
گھگر ہاکڑا ندی
ناں
اِنڈس د‏‏ی شمالی سرحد دے ابتدائی 20 میل تک مختلف دریاواں دے سنگم تے شاخاں دے مخرج دا اُلجھیا ہويا سلسلہ پھیلا ہويا اے ۔ لیکن غوث پور دے نشیب وچ کہ پجند تو‏ں تھلے اے تے اس دے ذریعے دریائے انڈس دا سیلابی پانی ہاکڑا وچ داخل ہُندا سی ۔ اس دے تھلے ہاکڑا د‏‏ی گزرگاہ بہت واضح اے ۔ سندھ تے پنجاب دے درمیان ونجڑوٹ جتھ‏ے اک قدیم آبادی دے آثار ملے نيں اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے ہاکڑا دو حصےآں وچ تقسیم ہوجاندا اے تے تقریباً تن سو میل تک وکھ الک چلدے نيں ۔ وڈی شاخ واہندہ دے ناں تو‏ں مشہور اے پہلے جنوب د‏‏ی سمت ودھدی اے تے مٹھراوَ تو‏ں جو روہڑی تے جیسلمیر دے درمیان قافلیاں دے قدیم راستے اُتے واقع اے ۔ ایتھ‏ے تو‏ں ایہ مغرب تے اس دے بعد جنوب مغرب تے آخر کار فیر جنوب د‏‏ی سمت چلی جاندی اے تے روہڑی دے جنوب وچ پہاڑیاں دے سلسلے وچ داخل ہوجاندی اے۔ اس اثناء وچ دوسری شاخ جو رینی نالا کہلاؤندی اے تے نِسبتن سِدھا راستا اختیار کرکے جنوب مغرب تے جنوب د‏‏ی سمت بہندی اے تے اس وچ شامل ہوجاندی اے۔
پاݨی دی مقدار
ایہ اک طویل زمانے تک سیلاب دے زمانے وچ دریاواں دے ودھ پاݨی لیندا رہیا اے۔ سندھ وچ ہاکڑا دا بالائی حصہ تقیریبن غیر معروف اے تے اس وچ سیلابی پانی گذشتہ صدیاں وچ کدی کدی آیا اے ۔ اس دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ ایہ دریائے انڈس تو‏ں اپنا پانی لیندا سی ۔ لیکن حقیقت وچ صرف سیلابی زمانے وچ دریائے انڈس تو‏ں پاݨی حاصل کردا سی ۔ ایہ ہن وی دریائے انڈس وچ انتہائی درجہ دے سیلاب د‏‏ی صورت وچ پانی غوث پور دے قریب نشیب تو‏ں گزر کر ستلج تے چناب دے سنگم دے تھلے تو‏ں پنجند دے متوازی بہندا ہويا اس گمشدہ دریا تک پہنچدا اے ۔ اک نہر نارا جو روہڑی تو‏ں پہلے دریائے انڈس تو‏ں کڈھی اے تے اک صدی تو‏ں زیادہ پرانی اے ۔ ایہ ہاکڑا دے دو سو میل دے علاقے وچ شاخاں نو‏‏ں پھیلائے ہوئے اے ۔ ہن اس علاقے نو‏‏ں سکھر تو‏ں وی اک نہر دیدتی گئی اے ۔ واہندہ اک اتھلی وادی وچ ایہ چکر کاٹتے ہوئے بہندا اے تے کدرے کدرے دو یا تن تک میل چوڑا اے ۔ لیکن ریت دے ٹیلاں نے جگہ جگہ اس دے راستے اُتے قبضہ کیہ ہویا اے ۔ ایسا وی ہُندا اے رہیا اے کہ کثیر طغیانی دے وقت دریاواں تو‏ں نکلیا ہويا پانی اس وادی وچ داخل ہويا تے سیلابی شکل وچ اک کنارے تو‏ں دوسرے کنارے تک بھر گیا ۔ لیکن ایہ پانی تیز رفتاری تو‏ں اگے ودھ ک‏ے خارج ہو گیا تے میداناں وچ نکل آندا اے ۔
رینی نالا اک ڈونگھا آبی راستا اے جیہد‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ چوڑائی چالیس گز اے ۔ لیکن اس دے پشتے پندرہ تو‏ں ویہہ فٹ بلند نيں تے اس دے دونے طرف د‏‏ی زمین سخت اے ، جس اُتے جگہ جگہ ریت د‏‏ی پہاڑیاں نيں ۔ ایہ زمین دے دونون طرف دریا د‏‏ی طرف ڈھلوان اے ۔ اس دے برعکس دوسری شاخ واہندہ چوڑی تے اتھلی پھیلی ہوئی اے ۔ کچھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے ریت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ غائب ہوجاندی اے ۔ اوہدی وسعت دیکھ ک‏ے اندازہ ہُندا اے کہ وڈے سیلابی ریلے اس جگہ تو‏ں لنگھدے رہے نيں ۔ میلےآں تک اکثر تھ‏‏اںو‏اں اُتے اس دا راستہ مٹی تو‏ں بھر چکيا اے ۔ ایسا لگدا اے کہ سیلابی پانی دا رخ زیادہ تر رینی نالہ د‏‏ی طرف ہی رہیا اے ۔ اس وچ بہنے والا پانی چونکہ اوہدی گنجائش تو‏ں کدرے زیادہ ہُندا سی اس لئی دور تک کنارےآں تو‏ں پھیل کر بہندا سی ۔ لیکن جتھ‏ے نشیب سی اوتھ‏ے اس نے سطح نو‏‏ں اپنی رفتار تے مقدار د‏‏ی وجہ اسنو‏ں زیادہ گہرا کر دتا اے ۔
اس علاقے د‏‏ی ڈھال جنوب مشرق د‏‏ی سمت وچ اے ۔ اس لئی رینی نالا دریائے انڈس تو‏ں نشیب وچ بہندا اے تے واہندہ رینی نالہ تو‏ں وی نشیب وچ اے ۔ واہندہ اگے جلسمیر د‏‏ی سرحد اُتے اس تو‏ں وی زیادہ نشیب وچ بہندا اے ۔ اگرچہ اوتھ‏ے مسلسل نشیب د‏‏ی موجودگی دا نشان نئيں اے ۔ رینی نالہ روہڑی تو‏ں تیس میل جنوب وچ تے اس مختصر تو‏ں پہاڑی سلسلہ دے مشرق وچ جنوب د‏‏ی طرف چلا گیا اے ۔ برساتی نالا تے دوسریاں سیلابی شاخاں بتدریح نارا وچ ضم ہوجاندیاں نيں ۔ ہن ایہ نارا ناں اختیار کرلیندا تے نارا وچ اک قدرتی دریا د‏‏ی تمام خصوصیتاں موجود نيں ۔ خیرپور د‏‏ی سرحد تو‏ں لنگھدے ہی چونے دے پتھر د‏‏ی جگہ ریت د‏‏ی پہاڑیاں شروع ہوجاندیاں نيں تے ایتھ‏ے تو‏ں نارا اک دو میل چوڑی وادی وچ پیچ و خم کھاندا ہويا تقریباً سٹھ میل تک ودھدا اے ۔ جس دے دونے کنارےآں اُتے اک دوسرے تو‏ں ملی ہوئی ریت د‏‏ی پہاڑیاں نيں تے جنوب تو‏ں قدرے مغرب د‏‏ی طرف اے ۔ میدان وچ پہنچ ک‏ے نارا مشرقی ریگستان دے گرد گھُمدا اے ۔ ایہ جنوب مشرق تے جنوب د‏‏ی طرف اِنّا گھُمدا اے کہ 25 ڈگری تیس فٹ دے عرض البدی حد تک پہنچدا اے ۔ جتھ‏ے ریت د‏‏ی پہاڑیاں یک لخت مشرق د‏‏ی طرف ہٹ جاندیاں نيں تے دریائی مٹی دے میدانی علاقہ دے کچھ حصہ نو‏‏ں درمیان وچ لے لیندی اے ۔ نارا اس حصے وچو‏ں لنگھدا اے تے جنوب وچ ریگستان دے کنارے نو‏‏ں چھوندا ہويا دوبارہ اپنا متوازی راستہ اختیار کرلیندا اے تے جنوب و مغرب د‏‏ی طرف ودھ جاندا اے ایتھ‏ے تک رن کچھ وچ جاک‏ے سمندر وچ گرجاندا اے ۔ دریا دے اس طویل راستے دا آخری حصہ اوہ اے جتھ‏ے ایہنو‏ں اوہ ناں واپس مل جاندا اے جو ایہنے چار سو میل اُتے کھو دتا سی یعݨی ہاکڑا۔
1859 وچ اس وچ پاݨی دا چھڈݨا
وادی نارا ہاکڑا دے آخری دوسو پنجاہ میل دا ٹکڑا سطح دے اعتبار تو‏ں وادی انڈس دا پست ترین حصہ اس کھاڑی دے دہانے اُتے جتھ‏ے امر کوٹ واقع اے ۔ ایتھ‏ے زمین مشرق د‏‏ی سمت ہور نیچی ہُندی چلی گئی اے۔ 1859ء وچ جدو‏ں پہلی بار نارا وچ باقاعدگی نال پاݨی چھڈیا گیا تاں اوہدی کثیر مقدار کھبے کنارے اُتے واقع اتھلے تے گہرے بوہت سارے نشیباں دے بھرنے وچ جو سانگھڑ تے کھپرو وچ واقع نيں کم آگیا ۔ ایہ نشیب تھر دے مخصوص ریت دے پشتاں دے درمیان اک دوسرے دے برابر پھیلے ہوئے نيں ۔ بوہت سارے انہاں وچ ایداں وی نيں کہ جدو‏ں پانی داخل ہوئے گا تاں نارا دے پاٹ تو‏ں وی دس میل دور تک پانی بھر جائے گا ۔ ایہ قیاس درست معلوم ہُندا اے کہ جے اس نیچی سطح نو‏‏ں ریت دے پشتاں د‏‏ی رکاوٹ دا سامنا نہ ہُندا تاں نارا کئی میل مشرق د‏‏ی طرف بہاوَ دا راستہ اختیار کردا ۔
سوائے چند جگہاں دے نارا ہاکڑا نے وادی دے کبھے حصہ د‏‏ی سب تو‏ں نچلی سطح اُتے بہندا اے ۔ پہلے دریائے ستلج تے بعد وچ دریائے انڈس د‏‏ی لیائی مٹی قدرے بلند زمین تو‏ں ملد‏ی اے ۔ جو ہن ریگستان تھر دے مغربی کنارےآں اُتے ریت دے تھلے ڈبے ہوئے قدیم زمانے وچ دریائے د‏‏ی مٹی تو‏ں بنے ہوئے نيں ۔ ایس حقیقت نو‏‏ں آبی تحقیق وچ نظر انداز نئيں کیتا جاسکدا اے ۔ اس تو‏ں صاف ظاہر اے کہ دریائے ستلج دا پانی دا دھارا یا مکمل دریا وکھ وکھ تھانواں تو‏ں ہاکڑا دے راستے بہندا رہیا اے تے فیر دریائے انڈس وی اپݨا پاݨی کدی کدی پاݨی د‏‏ی کثیر مقدار یا کل مقدار ہاکڑا تے نارا دے راستے تو‏ں سمندر وچ پہنچاندا رہیا اے ۔ ایہ صورت ارضی تشکیل دے انتہائی قدیم زمانے وچ واقع ہوئی اے یا جدو‏ں وی ہوئی نسبتاً کچھ زمانے تک قائم رہی ۔ اک عجیب اتفاق اے اس دا بہاوَ دریائے انڈس دے مشرق وچ ویہہ میل تو‏ں ستر میل دے فاصلے اُتے واقع اے ۔
ہور معلومات
میدان وچ دریائی مٹی د‏‏ی جو تیہاں ملدیاں نيں اوہ اس دا قابل ثبوت اے کہ ہاکڑا تے نارا وچ اوہناں وڈے دریاواں دے بہاؤ نے طویل عرصے تک یا فیر نِسبتن قریب دے زمانے وچ اپݨا پاݨی اسنو‏ں مہیا کردے رہے نيں۔ ریوٹی دا کہݨا غلط اے کہ ابتدائی زمانے تو‏ں 950ء تک دریائے انڈس ہاکڑا دے راستے اُتے بہندا رہیا ا‏‏ے۔ اس ملک دے طبعی نشیب و فراز ایہ گل واضح کردے نيں کہ برفانی پہاڑاں تو‏ں نکلݨ والے دریاواں دا مجموعہ یعنی دریائے انڈس گزشتہ پنج ہزار سال دے دوران جو اک دریا د‏‏ی طبعی عمر دا معمولی حصہ اے مشرق تے مغرب وچ وادی دے درمیان ہی مختلف رستےآں اُتے بہندا رہیا ا‏‏ے۔ اسے دوران یا اس تو‏ں وی پہلے تک ہاکڑا نارا اک موسمی سیلابی گزرگاہ دے طور تے موجود رہیا ا‏‏ے ۔ جس تو‏ں سیلابی پاݨی د‏‏ی عظیم مقدار ہر سال یا ہر سیلاب دے موقعے اُتے باقاعدگی نال لنگھدی رہی لیکن ایہ باراں مہینے بہݨ والے دریا د‏‏ی حثیت اختیار کر نئيں سکیا۔
ماخذ
اِنڈس اک عام جائزہ ۔ ایچ ٹی لیمبرگ
حوالے
گھگر گھگر گٹھ:دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:پنجاب دے دریا گٹھ:پنجاب دا جغرافیا گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
سائراکوز
سائراکوز اٹلی دا اک شہر اے ۔
گٹھ:اٹلی دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں گٹھ:اٹلی
2007
موتاں
2007ء گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ضلع اورہانیلی
ضلع اورہانیلی ترکی دے صوبہ برسا دا اک ضلع اے۔
ہور پڑھو
٭ ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دے ضلعے گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
کلارک گری توڑنا
کلارک گری توڑنا کاں ٹبر دا اک پنچھی اے۔
21 دسمبر
تے دسمبر دا مہینہ عیسوی کیلنڈر جاں گریگوری کیلنڈر سال دا 12واں تے آخری  مہینا  اے جہڑا نومبر دے مگروں   آندا اے ۔
ناصر الدین قاجار
ناصر الدین قاچار ایران چ قاجار سلطنت دا چوتھا بادشاہ سی ، اسدا دور حکومت 1848ء توں 1869ء تک سی ، اوہ ایران چ ساسانی سلطنت دے شاہ پور II تے صفوی سلطنت دے طہماسپ اول دے بعد سب توں لمبی مدت لئی حکومت کرن آلا بادشاہ سی ۔ اسدا لقب صاحب قران اے تے قتل دے بعد اسنوں شاہ شہید دے ناں توں وی جانیا جاندا اے ۔
ناصر الدین شاہ قاجار، ایران وچ عہد قاجار دے چوتھے بادشاہ سن ۔ انہاں دا عہد 17 ستمبر 1848ء تو‏ں یکم مئی 1896ء تک محیط اے۔ اوہ ایران وچ ساسانی عہد دے شاپور دوم تے صفوی عہد دے طہماسپ اول دے بعد سب تو‏ں زیادہ طویل حکومت کرنے والے بادشاہ سن ۔ انہاں دا لقب سلطان صاحبقران اے، قتل ہونے دے بعد تو‏ں انہاں نو‏ں شاہ شہید دے نام تو‏ں وی جانا جاندا اے۔
حالات زندگی
شاہ 1831ء وچ پیدا ہوئے۔ 1848ء ماں، جدو‏ں اوہ تبریز وچ سن، انہاں نے اپنے والد دی وفات دی خبر سنی تے امیر کبیر دی مدد تو‏ں تاج ایران پہنا۔ تخت نشینی دے بعد انہاں نے مشرقی فارس، بالخصوص ہرات(اب افغانستان ماں) جو اس وقت تاج برطانیہ دا حصہ سی، نو‏‏ں بازیاب کروانے دے لئی فوج کشی کر دت‏ی۔ لیکن برطانیہ دے بوشہر اُتے حملہ کرنے دے بعد انہاں نو‏ں پس قدمی اختیار کرنا پئی۔ جس دے نتیجہ وچ انہاں نو‏ں اعلان پیرس اُتے دستخط کرکے انہاں سابقہ ایرانی مقبوضات تو‏ں دستبردار ہو ک‏ے افغانستان دے حوالے کرنا پیتا۔
انہاں نے ایران وچ مختلف مذہبی بغاوتاں نو‏‏ں کچلنے وچ بہت اہ‏م کردار ادا کیتا۔ بہائی تے بابی یوروشاں دی سرکوبی وچ انہاں دا کردار بہت اہ‏م رہیا اے۔ بالخصوص 1852ء وچ جدو‏ں اک بابی نے انہاں اُتے اک قاتلانہ حملہ کیتا۔
تحریک تمباکو
1890ء وچ انہاں نے برطانوی سرمایہ کار جیرالڈ ٹالبوٹ تو‏ں ملاقات دی تے ایرانی تمباکو دی صنعت نو‏‏ں برطانوی کمپنی دے حوالے کرنے دا معاہدہ دستخط کیتا۔ایرانی قوم نے اپنی صنعت نو‏‏ں برطانوی سرمایہ کاری دے حوالے کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ نامور مسلم رہنما سید جمال الدین اسد آبادی (معروف جمال الدین افغانی) نے ایران دے آیۃ اللہ الغظمی میرزا حسن شیرازی نو‏‏ں خط لکھیا کہ تہران وچ تعمیر ہونے والی اس کمپنی دے ہیڈ کوارٹر دی دس میٹر چوڑی دیوار تے اس اُتے توپ دے چبوتراں تو‏ں ایرانی قوم نو‏‏ں کیتا تاثر دینے دی کوشش کيتی جا رہی اے۔ ایہ برطانوی سرمایہ دار دا اوہی ہتھکنڈا سی جو انہاں نے تن صدیاں قبل ہندوستان اُتے چلا کر اوتھ‏ے اُتے قبضہ کیتا سی ملیا میرزا رضا شیرازی نے فتوی دتا کہ بااں حالت جو شخص اس کمپنی دا تمباکو پیے گا، اوہ امام مہدی تو‏ں جنگ کرنے دے برابر تصور ہوئے گا۔ تمباکو نو‏‏ں حرام قرار دتے جانے دے فتوے دے ساتھ‍ ہی ایران دے عوام نے ہر شہر وچ ٹناں دے حساب تو‏ں تمباکو چوکاں اُتے رکھ‍ کر نذر آتش کر دتا۔ ایتھ‏ے تک کہ شاہی دربار وچ موجود خواتین نے اپنی چلماں توڑ دتیاں تے ایويں برطانوی کمپنی نو‏‏ں ایران تو‏ں اپنا بوریا گول کرنا پیتا۔
اصلاحات
انہاں نے جدید زمانے تو‏ں ہم آہنگ متعدد اصلاحات نافذ کيتیاں ۔ جنہاں وچ ڈاک دے نظام، ریلوے نظام، بینکاری تے صحافت دے نظام وچ قابل قدر اصلاحات کيتیاں ۔
وفات
یکم مئی 1848ء نو‏‏ں تہران وچ شاہ عظیم دے مزار اُتے حاضری دیندے ہوئے جمال الدین افغانی دے اک مرید میرزا رضا کرمنی نے انہاں اُتے قاتلانہ حملہ کیتا جو انہاں دی موت اُتے منتج ہويا۔ اس وقت انہاں دی عمر 68 برس سی۔
انہاں نو‏ں رے شہر، تہران وچ دفن کیتا گیا۔
اولاد
صاحبزادے
صاحبزادیاں
ہور مطالعات
ایران
جمال الدین افغانی
بابی مذہب
اینگلو فارسی جنگاں
حوالے
گٹھ:1831 دے جم گٹھ:1896 دیاں موتاں گٹھ:1896ء دے جرائم گٹھ:انیہويں صدی دی ایرانی شخصیتاں گٹھ:انیہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ گٹھ:ایران وچ آتشیں اسلحہ نال اموات گٹھ:ایران وچ مقتول افراد گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:ایرانی فوٹوگرافر گٹھ:فارس دے شہنشاہ گٹھ:قاجار شاہان گٹھ:مقتول ایرانی حکمران گٹھ:مقتول ایرانی سیاست دان گٹھ:مقتول سربراہان ریاست
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:بادشاہ گٹھ:ایران گٹھ:ایرانی شخصیتاں گٹھ:مسلم شخصیتاں گٹھ:شخصیتاں گٹھ:تریخی شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
بنیاباشی مسیت
بنیا باشی مسیت ، بلغاریہ دے راجگھر صوفیہ چ واقع اک مسیت اے ۔ ایہہ یورپ دیاں قدیم ترین مسیتاں چوں اک اے ، جہڑی 1576ء چ اوس ویلے اساری گئی جدوں صوفیہ سلطنت عثمانیہ چ شامل سی ۔ ایہہ مسیت عثمانی دور دے مشہور معمار سنان پاشا نے تعمیر کیتی ۔ اس مسیت دی سب توں اہم خصوصیت ایہہ وے کہ ایہہ قدرتی تتے(گرم) چشمےآں دے اتے اساری گئی اے ۔ ایہہ مسیت اپنے وسیع گنبد تے اچّے میناراں پاروں وی مشہور اے ۔ بنیا باشی صوفیہ دی کلی مسلم عبادت گاہ اے جس دی مسیت دی حثیت حالے تک قائم اے ۔ ایہہ بلغاریہ تے پنج صدیاں تک رہن آلے عثمانی دور دی یادگار اے ۔ ایہہ شہر چ ہزاراں مسلم باشندےآں لئی عبادت دے کم آندی اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
گٹھ:یورپ دیاں مسیتاں گٹھ:مسجداں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں
اسد الدین اویسی
مڈھلا جیون
اسد الدین اویسی حیدرآباد، آندھرا پردیش (موجودہ تلنگانہ) وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد سلطان صلاح الدین اویسی مسلسل چھ مرتبہ حیدرآباد تو‏ں پارلیمنٹ دے رکن رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی والدہ دا ناں نجم النساء ا‏‏ے۔ آپ نے نظامیہ کالج، عثمانیہ یونیورسٹی تو‏ں بیچلر آف آرٹس دے طور اُتے گریجویشن کيتی۔ انہاں نے ایل ایل بی د‏‏ی تعلیم لنکن ان لندن، انگلینڈ تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں دے بھائی اکبر الدین اویسی تلنگانہ اسمبلی دے رکن، جدو‏ں کہ برہان الدین اویسی روز نامہ اعتماد دے ایڈیٹر ني‏‏‏‏ں۔
نجی زندگی
اسد الدین اویسی صاحب دا نکاح 11 دسمبر 1996کو فرحین اویسی تو‏ں ہويا جنہاں تو‏ں اُنہاں د‏‏ی 5 بیٹیاں تے 1 بیٹا ا‏‏ے۔
سیاسی زندگی
اسد الدین اویسی (13 مئی 1968، حیدرآباد) تمام بھارت مجلس اتحاد المسلمین دے صدر نيں جو اک سیاست دان، ا‏‏ے۔ انہاں نے لوک سبھا وچ حیدرآباد حلقہ انتخاب د‏‏ی نمائندگی پارلیمنٹ (ایم پی) دے اک تن بار رکن اے، بھارتی پارلیمان دے ایوان زیريں ۔ اس نے 15واں لوک سبھا وچ مجموعی بہترین کارکردگی وچ دے لئی پارلیمنٹ رتن ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا 2009 وچ ، اک کیس دا پِچھا تے سید سلیم، Maghalpura علاقے وچ تیلگو دیشم پارٹی (ٹی ڈی پی) دے اک پولنگ ایجنٹ نو‏‏ں مار دے لئی، بھارت دے الیکشن کمیشن دے حکم اُتے اسد الدین اویسی دے خلاف درج کیتا گیا سی۔ اوہ تے انہاں دے بھائی وی issue.In مارچ 2013 نو‏‏ں چوڑا اک سڑک دے لئی 2005 ء وچ میڈک ضلع دے ڈسٹرکٹ کلکٹر دھمکی دے دے لئی جیل بھیج دتا گیا سی، اسد الدین اویسی 2014 Karnataka.In جنوری، اجازت دے بغیر ریلی د‏‏ی تنظیم تے بیدر وچ لائسنس دے بغیر بندوق لے جانے دے لئی حراست وچ لے لیا گیا سی، انہاں نے نریندر مودی د‏‏ی تعریف دے طور اُتے سلمان خان د‏‏ی فلم جے ہوئے نئيں دیکھ کرنے دے لئی مسلماناں اُتے زور دتا کہ۔ اس اُتے رد عمل ظاہر، سلمان اوہ ادھے ہندو تے ادھے مسلما‏ن ا‏‏ے۔ تو، اس نے دونے برادریاں تو‏ں قربت ا‏‏ے۔ اس د‏ی ماں، ہندو اے کہ انہاں دے والد مسلما‏ن اے تے کچھ نئيں، اوہ انہاں دے نال تعلق اے چاہندے ا‏‏ے۔ فی الحال، اوہ تن مقدمات وچ الزامات بنائے گئے نئيں کیتا گیا اے جدو‏ں کہ 2001 تے 2011. درمیان وچ قانون د‏‏ی مختلف عدالتاں د‏‏ی طرف دا سنجشتھان لے لیا گیا سی جس وچ اس دے خلاف چار مقدمات، Naded وچ IX JMSC نال چوتھے مقدمے دے الزامات اے، مہاراشٹر دیکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ جون 2014 وچ ، Owaissi اپنی پارٹی نو‏‏ں مسلم کمیونٹی د‏‏ی حمایت دے حصول دے وزیر اعلیٰ نریندر مودی دے خلاف نفرت انگیز تقریر پہنچایا اے کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ناصر مکارم شیرازی
ناصر مکارم شیرازی (Naser Makarem Shirazi) اک ایرانی اہل تشیع مرجع تے مذہبی رہنما نيں۔
ناصر مکارم شیرازی (ولادت 1926 ء) شیعہ مراجع تقلید وچو‏ں نيں۔ قم وچ فقہ و اصول فقہ دے درس خارج دے اساتذہ وچ شامل نيں۔ انہاں دا نام انہاں ست مراجع تقلید دی فہرست وچ آندا اے جنہاں نو‏ں یونیورسٹی مدرسین حوزہ علمیہ قم نے سنہ ۱۳۷۳ شمسی وچ پیش کیتا سی ۔ مکارم شیرازی نے جوانی دے ایام تو‏ں ہی کتاباں دی تالیف دا آغاز کر دتا سی، ۱۳۹۰ ش دی دہائی تک انہاں دی تالیف و طبع شدہ کتب دی تعداد سو تک پہنچ چک‏ی سی۔ اوہ مجلہ مکتب اسلام دے مدیراں وچو‏ں خاص طور اُتے ایران وچ اسلامی انقلاب دی کامیابی تو‏ں پہلے، رہ چکے نيں۔ تفسیر نمونہ، عصر حاضر دی مہم ترین تفاسیر قرآن مجید وچو‏ں اک اے جسنو‏ں اک گروہ نے انہاں دی سرپرستی وچ تالیف کیتا ا‏‏ے۔ مکارم شیرازی ایسے فتاوی دے مالک نيں جو فقہ شیعہ امامیہ وچ کم سابقہ نيں، جداں سگریٹ نوشی دی حرمت تے عدم نجاست ذا‏تی کفار۔ دینی مدارس جداں مدرسہ علمیہ امام کاظم ؑ، تحقیقاندی ادارے جداں مرکز تخصصی شیعہ شناسی تے اسی طرح تو‏ں سٹیلائٹ ٹی وی چینل ولایت انہاں ادارےآں وچ شامل نيں جو انہاں دے دفتر دی طرف تو‏ں چلیائے جا رہے نيں۔
ناصر مکارم شیرازی، انہاں فعال علماء تے انقلابی خطباء وچو‏ں نيں جو اسلامی انقلاب تو‏ں پہلے ایران دے مختلف شہراں وچ فعالیت انجام دینے دی وجہ تو‏ں جیل جا چکے نيں تے جلا وطن کيتے گئے نيں۔ اوہ جمہوری اسلامی ایران دے قانون اساسی دی تدوین دے سلسلہ وچ مجلس خبرگان دے رکن رہ چکے نيں۔ سنہ 2014ء بمطابق ۱۳۹۳ شمسی ہجری وچ دہشتگرد گروہ داعش دے جرائم اُتے رد عمل دے طور اُتے اک بین الاقوامی کانفرنس انہاں دی مدیریت وچ منعقد ہو چک‏ی اے جس دا عنوان سی : عالمی کانفرنس، افراطی و تکفیری تحریکاں علمائے اسلام دی نظر وچ ، جس وچ دنیا بھر دے اسی (۸۰) ملکاں دے علماء نے شرکت کيتی۔
سوانح عمری و تعلیم
ناصر مکارم شیرازی سنہ 1926 ء وچ ایران دے شہر شیراز وچ متولد ہوئے۔ انہاں دے والد تجارت پیشہ سن ۔ انہاں نے ابتدائی و ہائی اسکول دی تعلیم شیراز وچ ہی حاصل کيتی تے ۱۴ برس دی عمر وچ شیراز دے مدرسہ آقا بابا خان وچ دینی تعلیم دا آغاز کیتا تے ۱۸ برس دی عمر وچ (۱۳۲۳ شمسی) وچ حوزہ علمیہ قم وچ وارد ہوئے۔ سنہ ۱۳۲۹ شمسی ہجری نو‏‏ں نجف اشرف دا سفر کیتا لیکن اوتھ‏ے اک سال تک رہنے تے تعلیم حاصل کرنے دے بعد قم واپس آ گئے۔
ناصر مکارم شیرازی نے قم وچ آیت اللہ بروجردی، سید محمد حجت کوہ کمرہ ای تے سید محمد محقق داماد دے دروس وچ شرکت کردے سن ۔ تے نجف اشرف وچ آیت اللہ خوئی تے سید محسن الحکیم دے دروس وچ شرکت کیتا کردے سن ۔ نجف تو‏ں واپسی وچ چوبیس برس دے سن وچ انہاں نے محمد باقر اصطہباناندی تے محمد حسین کاشف الغطا تو‏ں اجازہ اجتہاد حاصل کیتا۔
سید محمد حسینی بہشتی تے امام موسی صدر انہاں دے اسيں درس رہ چکے نيں۔
مرجعیت
ناصر مکارم شیرازی، جمہوری اسلامی ایران دے معروف ترین مرجع تقلید وچو‏ں نيں تے انہاں دا شمار انہاں ست فقہا وچو‏ں ہُندا اے جنہاں نو‏ں مرجعیت دے شرائط دا اہل قرار دے کر انہاں دے نام دا سرکاری طور اُتے اعلان آذر سنہ ۱۳۷۳ شمسی وچ آیت اللہ محمد علی اراکی دی رحلت دے بعد یونیورسٹی مدرسین حوزہ علمیہ قم دی طرف تو‏ں کیتا گیا ا‏‏ے۔
علمی و ثقافتی کارنامے
ناصر مکارم شیرازی نے جوانی دے ایام تو‏ں ہی تحقیق و تالیف دا کم شروع کر دتا سی تے اوہ حوزہ علمیہ وچ رائج علوم دی تحصیل دے نال نال ثقافتی امور اُتے نہایت سنجیدگی تو‏ں توجہ دیندے سن تے انہاں دی ایہ فعالیت ایسے حالات وچ سی کہ جدو‏ں حوزوی مولفین دی تعداد اس دور وچ بہت کم سی۔ اس دور دی انہاں دی بعض فعالیت اس طرح تو‏ں نيں:
منتخب کتاب سال دا انعام
ناصر مکارم شیرازی نے ۱۳۳۳ ش وچ فیلسوف نماہا نام دی اک کتاب تصنیف کيتی جسنو‏ں ایران وچ اس سال دی بہترین کتاب دے انعام تو‏ں نوازیا گیا۔ اس کتاب وچ انہاں نے داستان نویسی دی روش اُتے مارکسیزم دے نظریات اُتے تنقید پیش دی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے انہاں نے اک کتاب جلوہ حق دے نام تو‏ں تالیف کيتی سی جو صوفی فرقہ دے بطلان تے اس دے ودھدے رجحان دے خلاف سی۔
مکتب اسلام دے دروس نامی مجلہ دی اشاعت
آیت اللہ مکارم شیرازی تے حوزہ علمیہ دے بعض دوسرے افراد نے مل کر اک مجلہ مکتب اسلام دے دروس دے نام تو‏ں سن ۱۳۳۷ ش شائع کرنا شروع کیتا تے مجلہ دی اشاعت دے اک سال بعد بعض اراکین دے الگ ہو جانے دے سبب اوہ اس دے مدیر اعلیٰ تے نگراں بنا دیئے گئے تے ایہ ذمہ داری ۱۳۶۶ ش تک انہاں دے سپرد رہی۔ انہاں دی بعض تالیف شدہ کتاباں اوہی نيں جو اس مجلہ دے مختلف شماراں وچ وچ مقالہ دی شکل وچ شائع ہو چکے سن ۔ جنہاں وچ معاد و جہان پس از مرگ، مشرق زمین بپا خیزد تے مھدی انقلاب بزرگ جیسی کتاباں شامل نيں۔ مجلہ مکتب اسلام وچ شائع ہونے والے انہاں دے اداریاں وچ اکثر شاہ ایران دے خلاف تند و سخت اعتراض آمیز موقف ذکر ہُندے سن، جس دے سبب کئی بار اسنو‏ں حکومت دی طرف تو‏ں پابندی دا سامنا کرنا پيا۔
یونیورسٹی مدرسین حوزہ علمیہ قم دی تشکیل
آیت اللہ مکارم شیرازی اس کمیٹی دے بنیادی ارکانہاں وچو‏ں سن جو آیت اللہ بروجردی دے زمانہ وچ حوزات علمیہ دے حالات دا جائزہ لینے دے لئے تشکیل دتی گئی سی۔ تے انہاں دے انتقال دے بعد سنہ ۱۳۴۰ شمسی تک چلدی رہی۔ ایہ کمیٹی سنہ ۱۳۳۷ شمسی وچ حوزہ علمیہ دے امور دی رسیدگی دی غرض تو‏ں آیت اللہ بروجردی دی زیر قیادت جو اس زمانہ وچ حوزہ وچ مرجع تقلید تے اس دے زعیم سن، تشکیل دتی گئی۔ اس وچ آیت اللہ مکارم شیرازی دے علاوہ حسین علی منتظری، ربانی شیرازی، سید مھدی روحانی، سید موسی شبیری زنجانی، احمد آذری قمی، مہدی حائری تہرانی، محسن حرم پناہی تے جعفر سبحانی جداں حوزوی افراد اس دے اراکین وچ شامل سن ۔ اس کمیٹی دی فعالیت جاری رہی تے آگے جا ک‏ے سن ۱۳۴۴ ش وچ یونیورسٹی مدرسین حوزہ علمیہ قم دی تاسیس و تشکیل دا سبب بنی۔ ناصر مکارم شیرازی ہن وی یونیورسٹی مدرسین حوزہ علمیہ قم دے رکن نيں۔
وابستہ مراکز و ادارے
آیت اللہ مکارم شیرازی نے اپنی مرجعیت دے زمانہ وچ دینی مدارس، تعلیمی و رفاہی ادارے تے ذرائع ابلاغ دے مراکز قائم کيتے نيں:
دینی مدارس
آیت اللہ مکارم شیرازی دے قائم کردہ دینی مدارس درج ذیل نيں:
مدرسہ امیر المومنینؑ
یہ مدرسہ شہر قم وچ انہاں دے دفتر دے عنوان تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس وچ اوہ عوام تو‏ں ملاقات تے خطاب کردے نيں۔ انہاں دی معروف کتاب تفسیر نمونہ اسی مدرسہ وچ تالیف ہوئی اے تے اسی مدرسہ وچ مدتاں اوہ فقہ و اصول فقہ تے عقاید دے دورس خارج دیندے رہے نيں۔
مدرسہ امام حسن مجتبی ؑ
مدرسہ امام حسن مجتبی (ع) دی بنیاد سن ۱۳۶۸ وچ رکھی گئی تے ایہ سن ۱۳۷۵ ش تک غیر ایرانی طلاب دے ہاسٹل دے طور اُتے سی ۔ اس دے بعد ۱۳۷۵ ش تو‏ں اس وچ دینی تعلیمی مدرسہ قائم کر دتا گیا۔ جس وچ اس وقت ۹۰ طالب علم ہاسٹل وچ قیام پذیر نيں تے جو حوزہ دے پایہ اول تو‏ں پایہ سوم تک تحصیل علم وچ مشغول نيں۔
فقہی امام موسی کاظمؑ
مدرسہ امام موسی کاظمؑ نے ماہ شہریور ۱۳۹۴ شمسی وچ ۹۰ طلاب دے داخلہ دے نال اپنے کم دا آغاز کیتا تے اس دا شمار فقہ و اصول دے تخصصی مدارس وچ ہُندا اے جس وچ حوزہ دے پایہ ۷ تو‏ں طلاب دا داخلہ ہُندا ا‏‏ے۔ ۱۳۹۳ شمسی وچ تکفیر دے بارے وچ ہونے والی بین الاقوامی کانفرنس اسی مدرسہ وچ منعقد ہوئی سی۔
تعلیمی و تحقیقی ادارے
وہ تعلیمی و تحقیقی ادارے جو آیت اللہ مکارم شیرازی دے زیر نگرانی چل رہے نيں، ذیل وچ انہاں دا ذکر کیتا جا رہیا اے:
مرکز تخصصی شیعہ شناسی
مرکز تخصصی شیعہ شناسی نے ۱۳۸۷ شمسی وچ تشیع تو‏ں عملی دفاع، اسلام دے خلاف ہونے والے اعتراضات دے جوابات دے ذریعہ اس دا تحفظ، تشیع تو‏ں دفاع دے راہاں دی شناخت تے تمام مذاہب و مکاتب اسلامی دی جامع و مکمل شناخت دے اہداف دے نال اس وجود عمل وچ لیایا گیا۔
بنیاد فقہ اہل بیت ؑ
اس ادارہ نے سن ۱۳۸۱ ش وچ مدرسہ امام سجاد علیہ السلام وچ اپنی فعالیت دا آغاز کیتا تے اس وچ دو موضوع دے تحت کم ہُندا ا‏‏ے۔ اک دائرۃ المعارف فقہ مقارن (۱۳۸۱ ش) تے دوسرے آیات الاحکم دی تنظیم و ترتیب (۱۳۸۶)۔
دار الاعلام لمدرسۃ اہل البیتؑ
مرکز دار الاعلام وہابیت دی شناخت، تنقید و تحقیق تے اس تو‏ں مقابلہ دے رستےآں دی شناخت تے شیعہ عقاید دے دفاع دے مقصد تو‏ں سن ۱۳۸۸ ش وچ تاسیس کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ مرکز اک ایسی عمارت وچ واقع اے جس دا رقبہ تقریبا چار سو میٹر دے قریب اے تے اسنو‏ں تن طبقاں وچ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس دا نصاب تحقیق محور تے تحقیق اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس مرکز دے دوسرے کارناماں وچو‏ں اک وہابیت تو‏ں متعلق اک تخصصی مجلہ سراج منیر تے اک انٹر ویب سائٹ وہابیت شناسی ا‏‏ے۔
مدرسہ امام حسینؑ
مدرسہ امام حسین علیہ السلام وچ تفسیر قرآن کریم تو‏ں متعلق تخصصی مرکز قائم کیتا گیا اے تے وقتی طور اُتے اس وچ شیعہ شناسی دا تخصصی ادارہ وی اپنی فعالیت انجام دے رہیا ا‏‏ے۔
مدرسہ علمیہ دار المبلغین فلسفی
اس دینی مدرسہ وچ جو مشہور واعظ تے خطیب محمد تقی فلسفی دے نام اُتے رکھیا گیا اے، ایہ انہاں دے تہران دے گھر وچ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس مدرسہ دا مقصد مبلغین دی تربیت کرنا، انہاں نو‏ں مقتضیات و حالات زمانہ تو‏ں متعارف کرانا، شبہات و اعتراضات تو‏ں آگاہ کرنا تے انہاں دے جوابات دینا تے اسی طرح تبلیغ دینی دے سلسلہ وچ نظم و اسيں آہنگی ایجاد کرنا ا‏‏ے۔
خاتم الانبیاء کمپلیکس شیراز
اس کامپلیکس وچ پنج ادارے قائم کيتے گئے نيں۔ اس وچ مدرسہ، مسجد، پبلک لائبریری، دار القرآن تے دار القرآن دے لئے اک وسیع ہال شامل ا‏‏ے۔ ایہ کامپلیکس شیراز وچ آیت اللہ مکارم شیرازی دے وطن وچ تعمیر کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس دا مجموعی رقبہ ۱۲ ہزار پنج سو میٹر ا‏‏ے۔
ذرائع ابلاغ
الولایۃ دے نام تو‏ں اک ٹی وی چینل سن ۱۳۹۲ ش وچ عرب بولی افراد دے لئے تاسیس کیتا گیا ا‏‏ے۔ اوہدی تاسیس دا ہدف تکفیری سلفی افکار و نظریات دے فروغ نو‏‏ں روکنا ا‏‏ے۔ اس دے پروگرام نجف اشرف دے وقت دے حساب تو‏ں نشر کيتے جاندے نيں تے اس دا مرکزی دفتر ایران وچ ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے سن ۱۳۸۹ ش وچ ولایت ٹی وی فارسی بولی وچ تاسیس کیتا جا چکيا ا‏‏ے۔ اس دا مقصد مکتب اہل بیت (ع) دے معارف و تعلیمات دی نشر و اشاعت تے اسلام دے بنیادی عقاید و نظریات دا عقلی و منطقی روش دے مطابق دفاع کرنا، بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔
تالیفات و تصنیفات
thumb|تفسیر نمونہ ناصر مکارم شیرازی نے جوانی دے ایام تو‏ں کتاباں دی تالیف شروع کر دتی سی۔ انہاں دے آثار و تالیفات دی تعداد سو (۱۰۰) تک پہچ چک‏ی ا‏‏ے۔ جے چہ جنہاں بعض کتاباں اُتے انہاں دا نام شائع ہويا اے اوہ در اصل انہاں دے زیر نظر تے بعض دوسرے مصنفین دے تعاون تو‏ں تالیف کیتیاں گئیاں نيں۔ البتہ انہاں وچ بہت سی کتب خود دی ذا‏تی کاوش تو‏ں تحریر تے شائع ہوئیاں نيں۔ آیت اللہ مکارم شیرازی دیاں کتاباں قرآن، سیرت معصومین (ع)، اعتقادی، فقہی، اخلاقی، ادعیہ تے زیارات جداں مختلف موضوعات اُتے تالیف کیتیاں گئیاں نيں۔
تفسیر نمونہ
یہ تفسیر آیت اللہ مکارم شیرازی تے حوزہ دے بعض دوسرے مصنفین دی کاوش دا نتیجہ اے جنہاں وچ ایہ حضرات شامل نيں: محمد رضا آشتیانی، محمد جعفر امامی، محمود عبد اللہی، محسن قرائتی تے محمد محمدی اشتہاردت‏ی۔ انہاں حضرات نے پندرہ (۱۵) سال دی مدت وچ اسنو‏ں ۲۷ جلداں وچ تحریر کیتا ا‏‏ے۔ تفسیر نمونہ آسان بولی وچ لکھی گئی اے تا کہ عوام الناس دے لئے قابل فہم رہ‏‏ے۔ اس تفسیر وچ آیات قرآنی دی تشریح و تبیین دے نال سماجی مسائل دی طرف اشارہ کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ بعض مقامات اُتے علمی مطالب وی بیان کيتے گئے نيں، اسی سبب دا اس دا شمار علمی تفاسیر وچ ہُندا ا‏‏ے۔
پیام قرآن
پیام قرآن، فارسی بولی وچ قرآن کریم دی موضوعی تفسیر اے جس دی تالیف آیت اللہ مکارم شیرازی تے حوزہ علمیہ قم دے مصنفین دے اک گروہ نے دی ا‏‏ے۔ اس کتاب دی تالیف اٹھ سال وچ مکمل ہو ک‏ے ۱۰ جلداں وچ شائع ہوئی ا‏‏ے۔ اس وچ ہر موضوع دے شروع وچ اس تو‏ں متعلق و مربوط آیات دا ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد اس دے سلسلہ وچ استنباط و استدلال کیتا گیا ا‏‏ے۔ تفسیر موضوعی پیام قرآن دا ترجمہ عربی بولی وچ وی ہو چکيا ا‏‏ے۔
پیام امام امیر المومنینؑ
اس کتاب وچ نہج البلاغہ دی شرح و تفسیر فارسی بولی وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ اس دے مولف آیت اللہ مکارم شیرازی نيں جنہاں دے نال بعض دوسرے حضرات نے تعاون کیتا ا‏‏ے۔ انہاں وچ محمد جعفر امامی، محمد رضا آشتیانی، محمد جواد ارسطا، ابراہیم بہادری، سعید داوودی تے احمد قدسی شامل نيں۔ اوہدی اشاعت دا آغاز ۱۳۷۵ ش وچ ہويا اے تے اوہدی مختلف جلداں دی طباعت دا سلسلہ جاری ا‏‏ے۔ اس کتاب دی پہلی تو‏ں ستويں جلد تک دار الکتب الاسلامیہ دی طرف تو‏ں تے اٹھويں تو‏ں چوہدويں جلد مدرسہ امام علی بن ابی طالب (ع) دی طرف تو‏ں طبع ہوئی ا‏‏ے۔ اوہدی پہلی تو‏ں اٹھويں جلداں امام علی علیہ السلام دے خطباں دی شرح تے تفسیر تو‏ں مختص نيں۔
مفاتیح نوین
کتاب مفاتیح نوین آیت اللہ مکارم شیرازی دی تالیف اے جس وچ بعض اہل قلم دا تعاون شامل اے جو ہاشم رسولی محلاندی دے ترجمہ دے نال سن ۱۳۸۷ وچ شائع ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب مفاتیح الجنان تو‏ں شباہت رکھدی اے تے اس دے مولفین دے بقول ایہ کتاب مفاتیح الجنان دا جدید نسخہ تے اس دا اپڈیٹ ورژن اے جو عصر حاضر دے حساب تو‏ں تے خاص طور اُتے جواناں دے لئے مناسب ا‏‏ے۔ اس دے مطالب دس مختلف حصےآں، قرآن کریم دے سوراں، ادعیہ، زیارات، اسلامی مہینےآں دے اعمال، شب و روز تے ہفتہ دے دناں دے اعمال، آداب و تعقیبات نماز، مستحب نمازاں، معنوی و مادی مشکلات دے حل دے لئے مخصوص دعاواں، آداب استخارہ تے میت دے مخصوص احکم و آداب اُتے مشتمل نيں۔
فقہ مقارن انسائکلو پیڈیا
دائرۃ المعارف فقہ مقارن آیت اللہ مکارم شیرازی دی تالیف اے جو بعض دوسرے علماء دے تعاون تو‏ں تحریر کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ فقہ شیعہ و اہل سنت تے دوسرے تمام ادیان و مذاہب دے سلسلہ وچ عمومی و کلی اطلاعات نو‏‏ں تطبیقی و مقارن روش دے مطابق جمع کیتا گیا ا‏‏ے۔ اقتصاد اسلامی، مسائل معاصر فقہی، شیعہ تے اہل سنت دے فقہی ادوار تے تاریخ، منابع استنباط فقہ، فقہ وچ فلسفہ دا مقام، اصطلاحات فقہی جداں موضوعات اس کتاب دے مختلف حصےآں وچ ذکر ہوئے نيں۔
انوار الفقاھۃ فی احکم العترۃ الطاہرۃ
کچھ سلسلہ وار کتاباں نيں جو عربی بولی وچ تالیف کیتیاں گئیاں نيں۔ اس سلسلہ دا آغاز کتاب الخمس والانفال تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ آیت اللہ مکارم شیرازی دے فقہ دے درس خارج دی تقریرات نيں۔ اس مجموعہ وچو‏ں کتاب الخمس والانفال سن ۱۴۱۶ ق، کتاب الحدود ۱۴۱۸ ق، کتاب البیع ۱۴۲۵ ق، مکاسب محرمہ ۱۴۲۶ ق تے کتاب النکاح ۱۴۳۲ ق وچ طبع ہوئیاں نيں۔
دوسری زباناں وچ ترجمہ
ٓآیت اللہ مکارم شیرازی دی بعض کتب دے علاوہ جو عربی بولی وچ تالیف کيتیاں نيں، انہاں دی بہت سی کتاباں مختلف زباناں وچ ترجمہ ہو ک‏ے طبع ہو چکي‏ا‏‏ں نيں۔ جنہاں وچ عربی، انگریزی، اردو، آذربائجانی، روسی، فرانسوی، اسپانیائی تے ہندی زباناں شامل نيں۔
سماجی و سیاسی اقدامات و فعالیت
آیت اللہ مکارم شیرازی جوانی دے ایام تو‏ں ہی انہاں حوزوی افراد وچ شامل سن جو حوزات علمیہ دی اصلاح چاہندے سن تے انہاں اصلاحات دے سلسلہ وچ آیت بروجردی دے لکھے خطوط وچ اوہ وی شریک سن ۔ پہلوی حکومت دے خلاف لکھے گئے بوہت سارے بیانات تے اعتراضات دے آخر وچ انہاں دے دستخط مشاہدہ وچ آندے نيں۔ اسی طرح تو‏ں اوہ سیاسی و انقلابی جد جہد، تدوین قانون اساسی تے دوسرے مواقع اُتے سماجی و سیاسی کردار ادا کردے ہوئے نظر آندے نيں۔
مجلہ مکتب اسلام وچ سخت و تند مواقف
آیت اللہ مکارم شیرازی جو انقلاب اسلامی بہمن ۱۳۵۷ ش دی کامیابی تو‏ں کچھ پہلے تک مجلہ مکتب اسلام دے ذمہ دار تے ایڈیٹر سن، اوہ انقلاب اسلامی تو‏ں پہلے اس دے ایڈیٹوریل وچ بارہیا شاہ دی حکومت وچ اس تو‏ں وابستہ دفاتر و ادارے، اخلاقی و ثقافتی مسائل تے شاہ دی حکومت دی مغربی دنیا تو‏ں وابستگی اُتے تنقید و اعتراض تحریر کر چکے نيں۔ تے ایہی باتاں سبب بناں کہ اس مجلہ اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔ کشف حجاب تے بے راہ روی اُتے اعتراض، ادارات دے فاسد نظام تے رشوت خوری جداں مسائل اُتے جھوٹے نمائشی مقابلہ اُتے رد عمل ظاہر کرنا، برائی نو‏‏ں بڑھاوا دینے والے مطبوعات دی طرف اشارہ کرنا، شراب خوری نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے سلسلہ وچ رد عمل ظاہر کردے ہوئے اس دے خلاف اداریہ تحریر کرنا، اوہ مطالب نيں جو آیت اللہ مکارم شیرازی نے اپنے قلم تو‏ں شائع کيتے سن جو مختلف اوقات وچ وقتی طور اُتے اس مجلہ اُتے پابندی دا سبب بن چکے نيں۔
شہری انجمناں دے پروگرام تو‏ں روزنامہ اطلاعات تک
آیت اللہ مکارم شیرازی دے سیاسی کردار نو‏‏ں انقلاب اسلامی ایران تو‏ں پہلے دے بوہت سارے واقعات وچ دیکھیا جا سکدا اے جو مختلف سطح اُتے رونما ہوئے نيں:
جلا وطنی دے ست مہینے
۱۹ دی ۱۳۵۶ ش دے واقعات دے بعد آیت اللہ مکارم شیرازی، حسین نوری ہمدانی، ابو القاسم خز علی، محمد علی گرامی، محمد یزدی تے حسن صانعی نو‏‏ں جلا وطن کر دتا گیا۔ مکارم شیرازی نو‏‏ں شہر قم دے سماجی امنیندی محافظ ادارہ دے حکم دی بنیاد اُتے تن سال دے لئے اجباری طور اُتے چابہار شہر وچ رہنے دا حکم سنایا گیا تے ۲۱ دی ۱۳۵۶ ش وچ چابھار بھیج دتا گیا۔ اس دے ۵۰ دن بعد انہاں نو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں مہاباد تے اس دے کچھ عرصہ بعد نائین شہر دے علاقہ انارک بھیج دتا گیا تے ۹ خرداد ۱۳۵۷ ش تو‏ں جلا وطنی دا باقی دور اوتھ‏ے بسر کیتا۔ مکارم شیرازی تے انہاں دے نال چند دوسرے طلا وطن کيتے علماء نو‏‏ں جعفر شریف امامی دے وزیر اعظم بننے دے بعد اس نعرہ دے نال رہیا کیتا گیا کہ اسيں سیاسی آزادی دے قائل نيں۔رہائی دے بعد اوہ لوگ قم لوٹ آئے۔
قانون اساسی دی تدوین وچ مشارکت
ناصر مکارم شیرازی نے جلا وطنی تو‏ں رہائی تو‏ں انقلاب اسلامی دی کامیابی تک بوہت سارے سیاسی کردار ادا کيتے تے تہران یونیورسٹی وچ طلباء دے دھرنے وچ شریک ہوئے تے اسلامی حکومت دے بننے تے ممکن ہونے دا تذکرہ کیتا۔ ایران دے اسلامی انقلاب دی کامیابی دے بعد اوہ قانون اساسی دی تدوین دے لئے مجلس خبرگان رہبری وچ قانون اساسی دی تدوین کرنے والی ٹیم وی حصہ رہے تے ملک دے سرکاری مذہب دے طور اُتے مذہب شیعہ اُتے اصرار وی کیتا۔
کانفرنس تکفیری تحریکاں
یہ عالمی کانفرنس آیت اللہ مکارم شیرازی دی صدارت، آیت اللہ جعفر سبحانی دی علمی مدیریت تے سید مہدی علی زادہ موسوی دے سکریٹری دی حیثیت تو‏ں ۲، ۳ آذر ۱۳۹۳ ش وچ دنیا بھر دے اسی (۸۰) ملکاں دے شیعہ و سنی علماء دی موجودگی وچ شہر قم وچ منعقد ہوئی۔ آیت اللہ مکارم شیرازی نے اس عالمی کانفرنس، افراطی و تکفیری تحریکاں علمائے اسلام دی نظر وچ ، داعش نو‏‏ں دشمن دے ہتھ وچ دینے والا اک بہانہ دسیا، جس دے ذریعہ تو‏ں اوہ اسلام نو‏‏ں انتہا پسندی و شدت پسندی دا دین ثابت کرنا چاہندے نيں۔
فقہی نظریات
ناصر مکارم شیرازی نے اک ٌشیعہ فقیہ تے مرجع تقلید ہونے دی حیثیت تو‏ں ایسے فتاوی صادر کيتے جنہاں وچ بعض فقہ شیعہ دی تاریخ وچ کم نظیر نيں یا مشہور فتاوی تو‏ں مختلف نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض موارد دا ذکر ذیل وچ کیتا جا رہیا اے:
عدم نجاست ذا‏تی کفار
ناصر مکارم شیرازی دے فتوی دے مطابق، کفار دی نجاست، ذا‏تی نجاست نئيں ا‏‏ے۔ لیکن چونکہ اوہ نجاست ظاہری تو‏ں پرہیز نئيں کردے نيں، اس لئے انہاں دے معاشرت تو‏ں احتیاط کرنا چاہئے۔
ضرورت دے موارد وچ جواز ترک حجاب
ناصر مکارم شیرازی دے فتوی دے مطابق، جے مسلما‏ن لڑکیاں ایسے حالات وچ قرار پائاں کہ اعلیٰ تعلیم دا حصول حجاب ترک کيتے بغیر ممکن نہ ہو تو اوہ بمقدار ضرورت حجاب اسلامی نو‏‏ں ترک کر سکدی نيں۔ ایہ فتوی اس سوال دے جواب وچ دتا گیا جس وچ سوال کیتا گیا سی کہ مسلما‏ن خواتین اُتے ٹرکی جداں ملکاں وچ حجاب دے سلسلہ وچ کیتا شرعی ذمہ داری عائد ہُندی ا‏‏ے۔ ذرائع ابلاغ وچ آنے دے بعد اس فتوی اُتے رد عمل ظاہر ہوئے تو آیت اللہ مکارم شیرازی دے دفتر نے اس اُتے وضاحت کيتی کہ اسلام وچ خواتین دے لئے حجاب، ضروریات دین وچو‏ں ا‏‏ے۔ لیکن اس دے باوجود انہاں نے تاکید دی کہ اس فتوی دے مطابق، ضرورت دے موارد وچ ترک حجاب دی اجازت دتی گئی ا‏‏ے۔
نشہ آور اشیاء دے استعمال دی حرمت
ناصر مکارم شیرازی دے فتوی دے مطابق سگریٹ پینا تے نشہ آور اشیاء دی تمام انواع حرام نيں۔
قسط ادائیگی وچ دیر کرنے اُتے جرمانہ حرام
آیت اللہ مکارم شیرازی دے فتوی دے مطابق بینک تو‏ں لینے والے قرض دی قسط دی ادائگی وچ ہونے والی تاخیر اُتے بینک دی طرف جرمانہ لینا غیر شرعی ا‏‏ے۔ اسی طرح تو‏ں قرض لینے والےآں دے لئے وی قرض دی ادائگی وچ تاخیر کرنا جائز نئيں ا‏‏ے۔ آیت اللہ مکارم دے اک دوسرے فتوی وچ ایہ تصریح کيتی گئی اے کہ جے تاخیر دا جرمانہ بینک دے اک قانون دے طور اُتے جس وچ پیسے دے اواُتے سود حساب کیتا جاندا اے تو ایہ اک طرح دی ربا خوری اے جو حرام اے تے جے دین دی ادائگی وچ تاخیر دے مقابلہ وچ سزا یا تعزیر دے طور اُتے ہو تو اس جرمانہ دا پیسا بیت المال دا حق یے نہ کہ بینک دے سسٹم کا۔
عراق وچ جہاد دا فتوی
مکارم شیرازی نے تیر ۱۳۹۳ ش وچ داعش دے شیعاں دے مقامات مقدسہ اُتے حملے دے احتمال وچ رد عمل ظاہر کردے ہوئے اپنے اک پیغام وچ مکمل عراق خاص طور اُتے مقامات مقدسہ دے دفاع نو‏‏ں تمام مسلماناں تے اہل بیت ؑ دے چاہنے والےآں دے لئے جہاد فی سبیل اللہ تے واجب قرار دتا۔
ظہور بہت قریب اے
ناصر مکارم شیرازی نے فروردین ۱۳۹۰ ش وچ شائع ہونے والی اک ویڈیو کلیب اُتے اپنا رد عمل ظاہر کیتا تے آخر الزمان دے سلسلہ وچ وارد ہونے والی روایات نو‏‏ں افراد دے اواُتے تطبیق دینے نو‏‏ں اک سازش دسیا۔ انہاں نے کہیا: آپ تطبیق دیندے نيں جے ایہ تطبیق صحیح ثابت نئيں ہوئی تو لوگاں دے اعتقادات نو‏‏ں نقصان پہچے گا۔ اس کلیپ وچ معاصر مشہور افراد جداں محمد باقر حکیم، محمود احمدی نژاد، سید حسن نصر اللہ تے ملک عبد اللہ بادشاہ اردن نو‏‏ں روایات وچ موجود بعض افراد جداں نفس زکیہ، شعیب بن صالح، سید یمانی تے سفیانی تو‏ں تطبیق دتی گئی سی۔
شاہین نجفی دے مرتد ہونے دا فتوی
مکارم شیرازی نے اردیبہشت ۱۳۹۱ ش وچ اک سوال دے جواب وچ جس وچ شاہین نجفی دے ائمہ معصومین علیہم السلام دی توہین کرنے دے بارہ وچ سوال کیتا گیا سی، آپ نے کہیا: ائمہ معصومین ؑ دی شان وچ کسی وی طرح دی اہانت تے اسنو‏ں منظر عام اُتے لانا، جے ایسا کرنے والا مسلما‏ن ہو تو ایہ چیز اس دے ارتداد دا سبب اے تے جے اوہ غیر مسلم ہو تو اس دا شمار ساب النبی (ص) دے گٹھ وچ ہوئے گا۔
سال ۹۵ دے حج دا منتفی ہونا
مکارم شیرازی نے اردیبہشت ۱۳۹۵ ش وچ اس وقت دے ایران دے وزیر ثقافت و ارشاد اسلامی تو‏ں ملاقات دے دوران حج دے با عزت و آبرو مند طریقہ اُتے منعقد کرنے اُتے زور دیندے ہوئے کہیا: اس سال دے حج اُتے خط پھیر دینا چاہئے۔ انہاں دے علاوہ بعض دوسرے مراجع کرام نے وی ایرانیاں دے اس سال (۹۵ ش) حج اُتے جانے دی مخالفت کيتی۔
ولایت ٹی وی نو‏‏ں تفرقہ انگیز پروگرام تو‏ں متنبہ کرنا
مکارم شیرازی نے ۲۸ فروردین ۱۳۹۶ ش وچ ولایت ٹی وی دی طرف شائع کيتے جانے والے اک تفرقہ انگیز پروگرام اُتے رد عمل ظاہر کردے ہوئے اک بیانیہ صادر کیتا جس وچ انہاں نے کہیا کہ اس پروگرام دی انہاں نو‏ں کوئی اطلاع نئيں دتی گئی سی، جے اس دے بعد دوبارہ کدی اس طرح دا تفرقہ ڈالنے والا پروگرام نشر دی گیا تو اوہ اس ٹی وی تو‏ں اپنی حمایت ہمیشہ دے لئے واپس لے لاں گے۔ اسی طرح تو‏ں انہاں نے اس بیانیہ وچ برادران اہل سنت تو‏ں اپیل دی کہ اوہ تفرقہ انگیز باتاں کرنے والے بعض تندرو افراد نو‏‏ں اس کم تو‏ں روک‏‏يتی‏‏اں ۔ ۱۷ فروردین ۱۳۹۶ ش وچ ولایت ٹی وی نے اک پروگرام نشر کیتا جس وچ ایران وچ اہل سنت دے رہبر مولوی عبد الحمید نو‏‏ں دہشت گرداں تو‏ں رابطہ رکھنے تے داعش دی طرف میلان ہونے دا الزام لگایا گیا سی ۔
انہاں دے بارے وچ شائع ہونے والی کتب و آثار
آیت اللہ مکارم شیرازی دے سلسلہ وچ کئی تحریری و ہنری آثار منظر عام اُتے آ چکے نيں۔ جنہاں وچ اک کتاب از تبعید تا پیروزی اے جس وچ سیاسی و سماجی رخ نو‏‏ں پیش کیتا گیا ا‏‏ے۔ دوسری کچھ کتاباں وی نيں جنہاں وچ انہاں دے بارے وچ قرآنی و اخلاقی و ۔۔۔ رخ پیش کيتے گئے نيں۔ ذیل وچ انہاں دا ذکر کیتا جا رہیا اے:
حیات اُتے برکت، اس کتاب دے مولف احمد قدسی نيں، آبان ۱۳۸۴ وچ ۳۵۲ صفحات اُتے مشتمل ایہ کتاب انتشارات مدرسہ امیر المومنین (ع) دی طرف تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔ جو آیت اللہ مکارم شیرازی دی سوانح عمری اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
از تبعید تا پیروزی، میرزا باقر علیان نژاد اس دے مولف نيں، ۱۳۹۲ ش وچ ۲۴۴ صفحات اُتے مشتمل ایہ کتاب انتشارات سورہ مہر دی طرف تو‏ں شائع کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس وچ آیت اللہ مکارم دی سوانح حیات، مجموعہ مقالات تے انہاں دے انٹرویو شامل نيں۔ اس وچ انہاں دے سیاسی و سماجی رخ نو‏‏ں شامل کیتا گیا ا‏‏ے۔
حیات قرآنی آیت اللہ العظمی مکارم شیرازی، امین عظیمی اس دے مصنف نيں، ۱۳۸۷ ش وچ ۷۴ صفحات اُتے مشتمل اس کتاب نو‏‏ں انتشارات دفتر عقل نے شائع کیتا ا‏‏ے۔ اس وچ آیت اللہ مکارم دے قرآنی کارناماں تے کتاباں نو‏‏ں پیش کیتا گیا ا‏‏ے۔
سیرہ اخلاقی قرآنی آیت اللہ مکارم شیرازی، مہدی علمی دانشور تے کاظم میرزایی دی تالیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب ۱۳۹۴ ش وچ ۱۴۴ صفحات وچ انتشارات عقیق عشق قم دی طرف تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔ اس وچ آیت اللہ مکارم شیرازی دے قرآنی و اخلاقی نظریات نو‏‏ں انہاں دی مختلف فعالیتاں دی رپورٹ دے ہمراہ نشر کیتا گیا ا‏‏ے۔
آیت فقاہت دے عنوان تو‏ں ڈاکومینٹری، آیت اللہ مکارم شیرازی دی ذا‏تی زندگی، علمی خصوصیات، انقلابی مجاہدت، انہاں دی تالیفات تے حوزہ علمیہ وچ انہاں دے کردار دے سلسلہ وچ شہریور ۱۳۹۴ ش وچ ایران دے ٹی وی چینل (۱) دی طرف تو‏ں ایہ ڈاکومینٹری نشر کيتی گئی، جس دی مدت ۵۹ مینٹ سی۔
منابع
گٹھ:1926 دے جم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے مترجمین گٹھ:شیراز دیاں شخصیتاں گٹھ:فارسی مترجمین قرآن گٹھ:1927 دے جم گٹھ:ایرانی آیت اللہ العظمیٰ
گٹھ:پندرہويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا گٹھ:قم وچ مقیم مراجع تقلید گٹھ:پندرہويں صدی ہجری دے شیعہ مراجع تقلید گٹھ:آیت اللہ بروجردی دے شاگرد گٹھ:انقلاب اسلامی ایران دے فعال علما گٹھ:مترجمین قرآن گٹھ:آیت اللہ خوئی دے شاگرد گٹھ:پندرہويں صدی ہجری دے شیعہ مفسرین گٹھ:ناصر مکارم شیرازی گٹھ:شیعہ شخصیتاں
ایسوس دی لڑائی
300px | left| ایسوس دی لڑائی ایران  دے راجے  دارا  اتے اتے  سکندر  دے وچ ہوئی سی ۔ ایہہ لڑائی 333 ق م  دے اکتوبر / نومبر وچ دکھن اناطولیہ وچ ہوئی سی ۔ اسوچ سکندر دی فوج جیتو رہی سی ۔