cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی نظریہ حکومت
دوسرے باب وچ گزر چکاہے کہ امامت اہلسنت دے نزدیک اک فقہى مسئلہ اے جدو‏ں کہ اہل تشیع دے نزدیک کلامى مسئلہہے _ جے اہلسنت کى کلامى کتاباں وچ یہ مسئلہ مورد بحث قرار پایا اے تاں اس دا سبب ایہ اے کہ شیعاں نے اس مسئلہ نو‏‏ں بہت زیادہ اہمیت دى اے تے اسنو‏ں کلامى مباحث وچ ذکر کيتا اے _ اس سبق دا اصلى محور اس گل کى تحقیق کرنا اے کہ کیہ ائمہ معصومین کى ولایت تے امامت کى طرح ولایت فقیہ بھى اک کلامى مسئلہ اے یا فقہى بحث اے تے اعتقادى تے کلامى مباحث تو‏ں اس دا کوئی تعلق نئيں اے ؟
ہر قسم دا فیصلہ کرنے تو‏ں پہلے ضرورى اے کہ کلامى مسئلہکى واضح تعریف اورفقہى مسئلہ تو‏ں اس دے فرق کى وضاحت کى جائے_ کلامى تے فقہى ہونے دا معیار کيتا اے ؟ اسنو‏ں پہچانا جائے تو‏ں کہ ولایت فقیہ دے کلامى یا فقہى مسئلہ ہونے دا نتیجہ تے ثمرہ ظاہر ہوسک‏‏ے_
کسى مسئلہ دے کلامى یا فقہى ہونے دا معیار :
ابتدائے امر وچ ممکن اے ایہ گل ذہن وچ آئے کہ اک مسئلہ دے کلامى ہونے دا معیار ایہ اے کہ اس کا
۱٧۸ اثبات عقلى دلیل تو‏ں ہو_ تے مسئلہ فقہى اوہ اے جس دا اثبات شرعى تے نقلى ادلّہ تو‏ں ہوئے _ اس لئی علم کلام نو‏‏ں علوم عقلیہ تے علم فقہ نو‏‏ں علوم نقلیہ وچو‏ں شمار کيتا جاندا اے _
لیکن ایہ معیار مکمل طور اُتے غلط اے _ کیونجے علم فقہ وچ بھى ادلّہ عقلیہ نو‏‏ں بروئے کار لیایا جاندا اے جس طرح کہ بعض کلامى مباحث ادلّہ نقلیہ کى مدد تو‏ں آشکار ہوتى نيں_ دلیل عقلی، علم فقہ وچ دو طرح تو‏ں فقہى استنباط وچ مدد دیتى اے _
الف _ مستقلات عقلیہ : مثلا اطاعت خدا دا وجوب اک فقہى مسئلہ اے _ تے اس کى دلیل عقل دا حکم اے _ تے عقل اس حکم وچ مستقل اے _ تے کسى نقلى (شرعی)دلیل کى دخالت دے بغیر ایہ حکم لگاتى اے _
ب _ غیر مستقلات عقلیہ یا ملازمات عقلیہ، غیر مستقلات عقلیہ تو‏ں مراد اوہ قضایا عقلیہ نيں جو دو شرعى حکماں دے درمیان ملازمہ دے ادراک کى بنیاد اُتے صادر ہُندے نيں_ عقل اک شرعى حکم دے معلوم ہونے دے بعد اس حکم تے دوسرے حکم دے درمیان ملازمہ نو‏‏ں دیکھتى اے _ اس طرح اک شرعى حکم تو‏ں دوسرے شرعى حکم کى طرف جاتى اے _ اوریاں عقل اس شرعى حکمکے استنباط وچ فقیہ کى مدد کرتى اے _
لہذا ایہ دعوى نئيں کيتا جاسکدا کہ علم فقہ ایسا علم اے جس دے مسائل ادلّہ نقلیہ تو‏ں حل ہُندے نيں تے اس وچ دلیل عقلى کى کوئی مدد شامل نئيں ہوتى _ اسى طرح ایہ دعوى بھى نئيں کيتا جاسکدا کہ علم کلام ادلّہ نقلیہ تو‏ں مدد نئيں لیتااور اس دے تمام مسائل ادلّہ عقلیہ کى بنیاد اُتے حل ہُندے نيںکیونجے بعض کلامى مباحث جو کہ مبدا ومعاد تو‏ں مربوط نيں وچ ادلّہ نقلیہ یعنى قرآن تے روایات تو‏ں مدد لى جاتى اے معاد (قیامت) اک کلامى بحث اے _ لیکن اس کى بعض تفصیلات صرف عقلى ادلّہ تو‏ں قابل شناخت نئيں نيں بلکہ انہاں دے لئی ادلّہ نقلیہ تو‏ں استفادہ کرنا بھى ناگزیر ہُندا اے _
۱٧۹ حقیقت ایہ اے کہ علم فقہ ،مکلفین دے افعال دے متعلق بحث کردا اے _ انہاں دے اعمال دے احکا‏م کى تحقیق تے بررسى کردا اے _ علم فقہ بحث کردا اے کہ کونسے افعال واجب نيں تے کونسے حرام ،کونسے اعمال جائز نيں تے کونسے ناجائز _ لیکن علم کلام، مبدا تے معاد دے احوال دے متعلق بحث کردا اے _ علم کلام دا مکلفین دے افعال تو‏ں کوئی تعلق نئيں ہُندا_ جائز تے ناجائز اُتے بحث نئيں کردا_ علم کلام وچ افعال خدا دے متعلق بحث کى جاتى اے مثلا علم کلام وچ ایہ بحث کى جاتى اے کہ کیہ خدا اُتے رسولاں دا بھیجنا واجب اے ؟ کيتا خدا تو‏ں قبیح افعال سرزد ہوئے سکدے نيں؟ کيتا نیکى کرنے والےآں نو‏‏ں اجر دینا خدا اُتے واجب اے ؟ (۱)
اسى معیار نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ولایت فقیہ کى بحث نو‏‏ں شروع کردے نيں_ بے شک ایہ بحث فقہى پہلواں کى بھى حامل اے _ مسئلہ ولایت فقیہ وچ کچھ ایسى جہات بھى نيں جنہاں دا تعلق مکلفین دے عمل تو‏ں اے _ تے انہاں دا شرعى حکم فقہى تحقیق دے قابل اے _ مثلا درج ذیل مسائل فقہى مسائل نيں جو کہ ولایت فقیہ دے نال مربوط نيں_
مسلماناں دے اجتماعى تے عمومى امور وچ فقیہ کى سرپرستى تے حاکمیت جائز اے یا نئيں؟ کيتا اجتماعى تے سیاسی
۱ ) یاد رہے کہ افعال خدا وچ جس وجوب کاذکر کيتا جاندا اے _ اوہ وجوب تکلیفى کى قسم تو‏ں نئيں اے _ بلکہ اس دا معنى ضرورت کے نيں_ یعنى خدا ایہ کم ضرور انجام دے گا_ کوئی فعل اس اُتے واجب نئيں ہوئے تو‏ں _ اوہ تمام ضرورتاں دا سرچشمہ اے _ دوسرے لفظاں وچ جس وجوب دا ذکر علم کلام وچ ہُندا اے اوہ وجوب عن اللہ ہُندا اے نہ کہ وجوب على اللہ _
لہذا قطعى طور اُتے مسئلہ ولایت فقیہ فقہى پہلوآں دا حامل اے _ اسى لئے علم فقہ وچ اس کى تحقیق ضرورى اے _ لیکن دیکھنا ایہ اے کہ کیہ اس وچ کلامى پہلو بھى نيں یا نئيں؟
ولایت فقیہ دا کلامى پہلو:
ولایت فقیہ دا کلامى پہلو مسئلہ امامت دے نال منسلک اے _ کیونجے مسئلہ ولایت فقیہ نو‏‏ں جے اسى نظر تو‏ں دیکھیا جائے جس نظر تو‏ں مسئلہ امامت نو‏‏ں دیکھیا جاندا اے تاں اس دا کلامى پہلو واضح ہوجائے گا تے مسئلہ امامت کى طرح ایہ بھى اک کلامى بحث شمار ہوئے گا_ شیعہ بحث امامت نو‏‏ں کیو‏ں کلامى مسئلہ سمجھدے نيں؟ اس دا جواب ایہ اے کہ شیعہ اس اُتے فقہى نظر نئيں رکھدے_ تے فعل مکلفین دے حکم دے پس منظر وچ اسنو‏ں نئيں دیکھدے -_شیعہ امامت دے متعلق اس طرح سوال نئيں کردے کہ  کيتا مسلماناں اُتے امام تے حاکم دا مقرر کرنا واجب اے ؟ کیا امام کى اطاعت واجب اے ؟ کيتا مسلماناں اُتے حکومت تشکیل دینا واجب اے تے ایہ کہ رحلت رسول صلى الله علیہ تے آلہ تے سلم دے بعد کسى نو‏‏ں اپنے حاکم دے طور اُتے مقرر کرن_
امامت اُتے اس طرح کى نظر (اہلسنت کى نظر یہى اے ) اسنو‏ں فقہى مسئلہ قرار دیتى اے _ کیونجے اس وقت گل مسلماناں دے عمل تے انہاں دے حاکم مقرر کرنے اُتے ہوگى _ لیکن جے اسنو‏ں فعل خدا دے پس منظر وچ دیکھو تے مسئلہ امامت نو‏‏ں مسئلہ نبوت تے ارسال رسل کى طرح خدا دا فعل قرار داں _ تے ایہ سوال کرن کہ کیہ رحلت
۱۸۱ رسول (ص) دے بعد خدا نے کسى نو‏‏ں امت کى ہدایت دے لئی مقرر کيتا اے ؟ کيتا امام مقرر کرنا خدا اُتے واجب اے ؟ تاں اس وقت کلامى مسئلہ شمار ہوئے گا_ کیونجے گذشتہ معیار دے مطابق ایہ سوال مبدا تے معاد کى بحث دے گٹھ وچ آندا اے _ تے اس لحاظ تو‏ں ایہ افعال الہى کى بحث اے _ جو کہ اک کلامى بحث اے _
ولایت فقیہ دے متعلق کلامى بحث ایہ اے کہ خداوند قدوس جو کہ تمام ذرات کائنات دا عالم اے _ لا یعزب عنہ مثقال ذرة(۱) اوہ تاں جاندا اے کہ ائمہ معصومین اک محدود زمانہ تک موجود رہن گے_ تے آخرى امام عجل الله فرجہ الشریف اک لمبى مدت تک پردہ غیب وچ رہن گے_ تاں کيتا اس زمانہ غیبت دے لئی بھى کچھ دستور مقرر کيتے نيں؟ یا امت نو‏‏ں اس دے حال اُتے چھڈ دتا اے ؟ تے جے دستور بنایا اے تاں کیہ اوہ دستور جامع الشرائط فقیہ نو‏‏ں رہبرى دے لئی منصوب کرنا اے _ تے لوکاں دے لئی اس مقرر کردہ رہبر کى طرف رجوع کرنا ضرورى اے ؟ ایداں دے مسئلہ دا موضوع فعل خدا ہے _ لہذا ولایت فقیہ دا اثبات تے اس اُتے جودلیل قائم ہوگى اس دا تعلق علم کلام تو‏ں ہوئے گا_(۲)
امام خمینى بھى انہاں فقہاء وچ شامل نيں جو مسئلہ ولایت فقیہ نو‏‏ں کلامى پس منظر وچ دیکھدے نيں_ تے اس نکتہ اُتے مصرّ نيں کہ جو ادلّہ امام معصوم دے تقرر دا تقاضا کرتى نيں تے امامت دے سلسلہ وچ انہاں تو‏ں استدلال کيتا جاندا اے _ وہى ادلّہ زمانہ غیبت وچ حاکم دے تقرر تے حکومت کى تشکیل دا تقاضا کرتى نيں_
۱) اس تو‏ں کوئی معمولى سا ذرہ پوشیدہ نئيں اے _ سورہ سبأ آیت نمبر۳_
۲) ولایت فقیہ صفحہ ۱۴۳_
۱۸۲  حفظ النظام من الواجبات الا کیدة، تے اختلال اُمور المسلمین من الا ُمور المبغوضة، تے لا یقوم ذا تے لا یسدّ عن هذا الاّ بوال: تے حکومة مضافاً الى ا نّ حفظ ثغور المسلمین عن التّهاجم تے بلادهم عن غلبة المعتدین واجب عقلاً تے شرعاً; تے لا یمکن دلک الاّ بتشکیل الحکومة تے کلّ ذلک من ا وضح ما یحتاج الیه المسلمون، تے لا یعقل ترک ذلک من الحکیم الصانع ، فما هو دلیل الامامة بعینه دلیل على لزوم الحکومة بعد غیبة ولى الا مر (عج) فهل یعقل من حکمة الباری الحکیم اهمال الملّة الاسلامیّة تے عدم تعیین تکلیف لهم؟ ا تے رضى الحکیم بالهرج والمرج واختلال النظام ؟(۱)
نظام کى حفاظت واجبات مؤکدة وچو‏ں اے تے مسلماناں دے امور دا مختل ہونا ناپسندیدہ امور وچو‏ں اے _ انہاں کى سرپرستى تے حفاظت سوائے حاکم تے حکومت دے کوئی نئيں کرسکدا_ علاوہ براں مسلماناں کى سرحداں کى حفاظت تے دشمن تو‏ں انہاں دے شہراں نو‏‏ں محفوظ رکھنا عقلاً تے شرعاً واجب اے تے ایہ حکومت تشکیل دتے بغیر ممکن نئيں اے _ انہاں تمام امور کى مسلماناں نو‏‏ں احتیاج اے _ تے حکیم صانع (اللہ تعالى ) دا انہاں نو‏ں ایداں دے ہى چھڈ دینا معقول نئيں اے _ جو امامت کى دلیل اے بعینہ وہى دلیل امام زمانہ عجل الله فرجہ الشریف کى غیبت دے زمانہ وچ لزوم حکومت کى دلیل اے _ کيتا خداوند حکیم کى حکمت تو‏ں معقول اے کہ اوہ ملت اسلامیہ کو
۱) کتاب البیع ، امام خمینى ، جلد ۲ ، صفحہ ۴٦۱، ٦۲ ۴_
آخرى نکتہ ایہ اے کہ تمام کلامى بحثاں اہمیت دے لحاظ تو‏ں برابر نئيں نيں_ بعض کلامى بحثاں اصول دین کى ابحاث دا جز نيںمثلا نبوت تے معاد کى بحث _ جدو‏ں کہ امامت کى بحث اصول مذہب کى ابحاث دا حصہ اے _
اصل معاد اصول دین وچو‏ں اے لیکن اس دے مسائل کى تفصیلات تے جزئیات کلامى ہونے دے باوجود اہمیت دے لحاظ تو‏ں اصل معاد کى طرح نئيں نيں_ بنابراں زمانہ غیبت وچ ولایت فقیہ تے حکومت دا مسئلہ کلامى ہونے دے باوجود رتبہ دے لحاظ تو‏ں مسئلہ امامت تو‏ں کمتر اے _ اسى لئے اصول مذہب وچو‏ں نئيں اے _
۱۸۴ خلاصہ:
۱) ایہ گل واضح ہونى چاہیے کہ کیہ ولایت فقیہ اک فقہى مسئلہ اے یا کلامی؟
۲)بعض نو‏‏ں ایہ غلط فہمى ہوئی اے کہ کسى مسئلہ دے کلامى ہونے دا معیار ایہ اے کہ اس اُتے عقلى دلیل دا قائم کرنا ممکن ہو_
۳) کسى مسئلہ دے فقہى ہونے دا معیار ایہ اے کہ اس دا تعلق مکلفین دے عمل تو‏ں ہوئے _
۴)مسئلہ کلامى مبدا تے معاد دے احوال تو‏ں بحث کردا اے _ لہذا جے فعل خدا دے بارئے وچ بحث ہوئے ، تاں اوہ مسئلہ کلامى ہوئے گا_ تے جے فعل مکلف دے متعلق ہوئے تاں فقہى مسئلہ اکھوائے گا_
۵)مسئلہ ولایت فقیہ فقہى تے کلامى دناں پہلوآں دا حامل اے _ تے دونے جہات تو‏ں قابل بحث تے تحقیق اے _
٦) جے کوئی ولایت فقیہ نو‏‏ں اس لحاظ تو‏ں دیکھے کہ کیہ زمانہ غیبت وچ فقیہ دا مقرر کرنا اسى طرح خداوند عالم اُتے واجب اے جس طرح رحلت رسول صلى الله علیہ تے آلہ تے سلم دے بعد امام معصوم دا مقرر کرنا واجب اے _تو ایہ ولایت فقیہ دا کلامى پہلو اے _
٧) امام خمینى نے ولایت فقیہ دے کلامى پہلو تو‏ں بھى بحث کى اے _ تے معتقد نيں کہ اوہ عقلى ادلّہ جو ائمہ کى امامت اُتے قائم کى گئیاں نيں ، زمانہ غیبت وچ ولایت تے حکومت دے ضرورى ہونے اُتے دلالت کرتى نيں_
۸) اہمیت دے لحاظ تو‏ں تمام کلامى بحثاں مساوى نئيں نيں _ لہذا ولایت فقیہ کى اہمیت بحث امامت تے نبوت کى اہمیت تو‏ں کمتر اے _
۱) کسى بحث دے فقہى ہونے دا معیار کيتا اے ؟
۲)کسى بحث دے کلامى ہونے دا معیار کيتا اے ؟
۳) اوہ افراد جو کسى مسئلہ دے کلامى ہونے دا معیار ایہ قرار دیندے نيں کہ اس اُتے عقلى دلیل قائم کرنا ممکن ہوئے _ انہاں نے کتھے غلطى کى اے ؟
۴)مسئلہ ولایت فقیہ کلامى تے فقہى دونے پہلوآں دا حامل کیو‏ں اے ؟
۵)مسئلہ ولایت فقیہ دے بارے وچ کلامى نظر تو‏ں کيتا مراد اے ؟
٦)ولایت فقیہ دے متعلق امام خمینى دا نظرایہ کیہ اے ؟
ولایت فقیہ دے اثبات کى ادلّہ- ۱ -
پہلے گذر چکيا اے کہ ولایت فقیہ کى بحث وچ محل نزاع امور عامہ وچ فقیہ عادل دے لئی ولایت دا اثبات اے _ کیونجے قضاوت تے محجور تے بے بس افراد دے امور وچ فقیہ کى ولایت اُتے سب فقہاء متفق نيںاور اس وچ کوئی نزاع تے اختلاف نئيں اے _ لہذا اوہ شئے جس دے اثبات یا انکار وچ اختلاف اے وہ فقیہ کى ولایت عامہ ہے_
ولایت اک منصب اے _ تے بعض افراد دے لئی اس دا ہونا شرعى اثبات دا محتاج اے _ کیونجے اصل اوّلى دے تحت کوئی کسى اُتے ولایت نئيں رکھدا _ تے اسنو‏ں اصل عدم ولایت تو‏ں تعبیر کردے نيں_ اصل اوّلى ایہ اے کہ کوئی کسى اُتے ولایت نئيں رکھدا _ مگر ایہ کہ کسى معتبر شرعى دلیل تو‏ں اس کى ولایت ثابت ہوئے جائے_ معتبر شرعى دلیل کى دو قسماں نيں_ نقلى اورعقلى _ دلیل نقلى قرآنى آیات تے معصومین تو‏ں صادرہ معتبر روایات اُتے مشتمل ہوتى اے جدو‏ں کہ دلیل عقلى اوہ ہوتى اے جو معتبر تے صحیح مقدمات تو‏ں حاصل ہوئے _ اس طرح اوہ شرعى حکم نو‏‏ں کشف کرسکتى اے _ اسى وجہ تو‏ں عقلى دلیل کو دلیل معتبر شرعی بھى کہندے نيں_ کیونجے اوہ نظر شرع تو‏ں کاشف ہوتى اے _
۱۸٧ قضاوت تے محجور تے بے بس افراد کى سرپرستى یعنى امور حسبیہ وچ فقیہ عادل کى ولایت دلیل معتبر شرعیسے ثابت اے _ قابل بحث نکتہ ایہ اے کہ کیہ فقیہ کى سیاسى ولایت یعنى مسلماناں دے اجتماعى امور تے امر تے نہى وچ فقیہ عادل کى ولایت ثابت اے یا نئيں؟
دوسرا راستہ دلیل عقلى اے جداں کہشیعہ علماء نے بحث امامت وچ دلیل عقلى تو‏ں تمسک کيتا اے _
تیسرا راستہ امور حسبیہ دے ذریعہ تو‏ں ولایت دا ثابت کرنا اے _ امور حسبیہ وچ فقیہ کى ولایت نو‏‏ں تمام فقہا قبول کردے نيں_ کيتا امر تے نہى تے حکومت وچ ولایت نو‏‏ں باب حسبہ دے ذریعہ فقیہ عادل دے لئی ثابت کيتا جاسکتاہے_ ادلّہ روائی تے عقلى نو‏‏ں بیان کرنے تو‏ں پہلے اس تیسرى راہ کى تحقیق تے بررسى کردے نيں_
فقیہ کى ولایت عامہ دا اثبات از باب حسبہ
۱۸۸ باب تو‏ں فقیہ عادل دے لئی ثابت اے _ فقیہ عادل کى موجودگى تے اس منصب دے لئی اس کى آمادگى کى صورت وچ دوسرے لوک انہاں امور وچ حق تصرف نئيں رکھدے _ کیونجے عادل مومنین دے جواز تصرف تے سرپرستى وچ شک اے _ جدو‏ں کہ فقیہ عادل کى سرپرستى قطعى طور اُتے بلا اشکال تے شک اے _ (۱) پس عادل مومنین اسى صورت وچ امور حسبیہ کى سرپرستى کرسکدے نيں جدو‏ں فقیہ عادل موجود نہ ہوئے یا اس اُتے قدرت نہ رکھدا ہو_
عام طور اُتے بچے، پاگل تے کم عقل قسم دے افراد کہ جنہاں دے باپ دادا نہ ہاں دے امور کى سرپرستى امور حسبیہ کى مثالیاں نيں_ البتہ بعض فقہا امور حسبیہ دے دامن نو‏‏ں بہت وسیع سمجھدے نيں_ انہاں کى نظر وچ جے امور حسبیہ کى تعریف اُتے غور کرن تاں مسلماناں دے دفاع تے انہاں دے نظام تے سرحداں کى حفاظت تو‏ں مربوط تمام امور اس وچ شامل نيں لہذا اس صورت وچ مسلماناں دے اجتماعى تے سیاسى امور وچ فقیہ عادل کى سرپرستى تے حاکمیت نو‏‏ں امور حسبیہ وچو‏ں قرار دتا جاسکدا اے _ بنابراں مشہور فقہا دے نظریہ دے مطابق فقیہ عادل امور حسبیہ وچ منصب ولایت دا حامل اے لہذا اوہ مسلماناں دے امور عامہ اُتے ولایت رکھدا اے یا دوسرے نظریہ کى بنا اُتے انہاں امور وچ فقیہ کى ولایت قدر متقین کے باب تو‏ں اے یعنى جنہاں افراد دے لئی تصرف جائز اے انہاں وچو‏ں فقیہ دے تصرف دا جواز یقینى اے _حاکمیت کى شرائط دے حامل فقیہ عادل دے ہُندے ہوئے دوسرے انہاں امور کى سرپرستى نئيں کرسکدے_
آیت اللہ سید کاظم حائرى اس استدلال نو‏‏ں ایويں بیان کردے نيں :
یقینى سى گل اے کہ شارع مقدس انہاں مصالح تے احکا‏م دے ضائع ہونے اُتے راضى نئيں اے جو اسلامی
۱) موجودہ دور دے فقیہ آیت اللہ خوئی اسى نظریہ کى طرف مائل نيں_ التنقیح فى شرح العروة الوثقى ، باب الاجتہاد تے التقلید صفحہ ۴۹، ۵۰_
۱۸۹ حکومت دے نہ ہونے کى وجہ تو‏ں ضائع ہوجاندے نيں_ دوسرے لفظاں وچ خدا راضى نئيں اے کہ مسلماناں دے انتظامى امور، فاسق ، کفار تے ظالماں دے ہتھ وچ ہاں_ جدو‏ں کہ ایہ امکان بھى موجود ہوئے کہ اوہ مومنین جو کلمة اللہ کى سربلندى تے حکم الہى دے مطابق حکومت کرنے دے متعلق سوچدے نيں، مسلماناں دے امور نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے لاں_ ایہ اک واضح سى گل اے جس وچ فقہى لحاظ تو‏ں کوئی بھى تردید نئيں کرسکدا_
دوسرى گل ایہ اے کہ فقیہ دے ہتھو‏ں انہاں امور دا انجام پانا متعین اے _ ( دوسرا کوئی شخص مسلماناں اُتے حکومت نئيں کرسکدا) تے اس کى دو دلیلیاں نيں:
یا امور حسبیہ وچ یقینى امر یہى اے کہ فقیہ انہاں کى سرپرستى کرسکدا اے تے اصل عدم ولایت کى روسے غیر فقیہ اس منصب دا حامل نئيں ہوسکدا _(۱)
جداں کہ آپ نے ملاحظہ کیہ ایہ دلیل اولویت ،اجتماعى امور وچ فقیہ عادل کى سرپرستى دا اثبات کرتى اے _ اس تو‏ں ہور یعنى ولایت انتصابی دے اثبات دے لئی اسيں ولایت فقیہ کى دوسرى ادلّہ خصوصاً ادلّہ روائی دے محتاج نيں_
ولایت فقیہ کى ادلّہ روائی:
روایات، فقیہ کى ولایت عامہ کى اہ‏م ترین ادلّہ وچو‏ں شمار ہوتى نيں_ جو ابتدا تو‏ں لےک‏ے اج تک ولایت فقیہ دے معتقد فقہاء دے ایتھ‏ے مورد تمسک قرار پائی نيں_
یہاںہم انہاں وچو‏ں بعض اہ‏م روایات کى تحقیق تے بررسى کردے نيں_
۱) ولایة الامر فى عصر الغیبةصفحہ ۹٦_
۱۹۰ الف _ توقیع امام زمانہ (عجل الله تعالى فرجہ الشریف) (۱)
فقیہ کى ولایت عامہ دے اثبات کى معتبرترین دلیل اوہ روایت اے جسنو‏ں شیخ صدوق نے اپنى کتاب کمال الدین وچ نقل کيتا اے _ اس نقل دے مطابق اسحاق ابن یعقوب نے حضرت امام زمانہ (عجل الله فرجہ الشریف ) کى خدمت اقدس وچ اک خط لکھاجس وچ چند مسائل پُچھے_ اس توقیع دے بعض حصےآں تو‏ں بوہت سارے فقہاء نے فقیہ کى ولایت عامہ اُتے استدلال کيتا اے _
۲) کمال الدین ،جلد ۲ ،باب ۴۵، حدیث ۴ صفحہ ۴۸۳_ الغیبة ،شیخ طوسی، صفحہ ۲۹۰، ۲۹۳ ہور سب کتاباں وچ انہاں نو‏ں دو کتاباں تو‏ں نقل کى گئی اے _ ۱۸۲
۱۹۱ محمد ابن محمد ابن عصام نے محمد ابن یعقوب تو‏ں تے اوہ اسحاق ابن یعقوب تو‏ں نقل کردے نيں اوہ کہندے نيں : ميں نے محمد ابن عثمان عمرى تو‏ں کہیا میرا ایہ خط امام زمانہ (عج) تک پہنچاداں اس وچ ميں نے اپنى مشکلات دے بارے وچ سوالات پُچھے نيں تاں امام (ع) کى طرف تو‏ں توقیع صادر ہوئی جس وچ آپ نے فرمایا :خدا آپ دا بھلیا ک‏ے ے تے آپ نو‏‏ں ثابت قدم رکھے پیش آنے والے واقعات وچ ہمارى احادیث نقل کرنے والےآں کى طرف رجوع کرو_ اوہ میرى طرف تو‏ں تسيں اُتے حجت نيں تے وچ خدا کى طرف تو‏ں انہاں اُتے حجت ہاں _
ولایت عامہ دے اثبات دے لئی ایہ واضح ترین روایت اے اس روایت تو‏ں استدلال کرنے والےآں نے عام طور اُتے اس دے دوسرے جملے  فانہم حجتى علیکم تے انا حجة اللہ علیہم  تو‏ں تمسک کيتا اے _ اگرچہ بعض فقہاء مثلا امام خمینى نے پہلے جملہ  اما الحوادث الواقعة فارجعوا فیہا الى رواة حدیثنا تو‏ں بھى استدلال کيتا اے _ بنابراں روایت دے دونے جملے فقیہ کى ولایت عامہ کى دلیل نيں_
۱۹۲ حوادث واقعہ تو‏ں مراد اوہ اجتماعى مشکلات تے مسائل نيں جو مسلماناں نو‏‏ں پیش آندے سن _ تے انہاں نے بطور کلى سوال کيتا کہ ہن ساڈا آپ نال رابطہ نئيں ہوسکدا لہذا انہاں اجتماعى مسائل دا کیہ کرن؟ ساڈا فریضہ کيتا اے ؟ یا چند مسائل دا ذکر کيتا تے کہیا : انہاں مسائل وچ اسيں کس کى طرف رجوع کرن؟ ظاہرى طور اُتے ایہ معلوم ہُندا اے کہ انہاں نے بطور کلى سوال کيتا اے تے حضرت امام زمانہ (عجل اللہ فرجہ الشریف) نے اسى سوال دے مطابق جواب دیندے ہوئے فرمایا کہ حوادث تے مشکلات دے وقت ساڈے رواة یعنى فقہاء کى طرف رجوع کرو_ (۱)
امام دا دوسرا جملہ فانهم حجتى علیکم وانا حجة الله علیهم  بھى فقیہ کى ولایت عامہ پر دلالت کردا اے _ کیونجے آپ نے خود نو‏‏ں فقہا اُتے خدا کى حجت تے فقہا نو‏‏ں لوکاں اُتے اپنى حجت قرار دتا اے _ ائمہ معصومین دے حجت ہونے دا معنى ایہ نئيں اے کہ شرعى احکا‏م دے سلسلہ وچ انہاں کى طرف رجوع کيتا جائے بلکہ انہاں دے اقوال تے اعمال تے سیرت تے کردار تمام امور وچ نمونہ عمل ، اسوہ تے سرمایہ نجات نيں_ انہاں کى اطاعت پسندیدہ تے نافرمانى گمراہى اے _ انہاں کى پیروى کرنے والے بارگاہ الہى وچ حجت تے دلیل رکھدے نيں تے انہاں تو‏ں منہ پھیرنے والےآں تے نافرمانى کرنے والےآں دا کوئی عذر بارگاہ الہى وچ قابل قبول نئيں اے _اس بنیاد اُتے جس طرح معارف الہى تے احکا‏م شرعى دے فہم تو‏ں لےک‏ے امور مسلمین کى تدبیر تک تمام لوک اپنے امور وچ بعنوان حجت، ائمہ معصومین کى طرف رجوع کرنے دے پابند نيں اسى طرح زمانہ غیبت وچ چونکہ اوہ حجج الہیہ تک دسترسى نئيں رکھدے تے ائمہ معصومین کى طرف تو‏ں فقہاء بعنوان حجت لوکاں اُتے مقرر نيں لہذا مومنین پابند نيں کہ اوہ اپنے تمام امور وچ انہاں کى طرف رجوع کرن_(۲)
۱) ولایت فقیہ صفحہ ٦۹_
۲) کتاب البیع ،امام خمینى جلد ۲ صفحہ ۴٧۴، ۴٧۵_
۱۹۳ جداں کہ گذرچکيا اے کہ فقیہ کى ولایت عامہ دے اثبات دے لئی ایہ روایت بہت واضح اے _اسى بنا اُتے بعض افراد نے فقیہ دے تقرر کى عمدہ تے قوى ترین دلیل اسى روایت نو‏‏ں قرار دتا اے _
تے لکنّ الذى یظهر بالتدبّر فى التوقیع المروى عن امام العصر (عج) الذى هو عمدة دلیل النصب انّما هو اقامة الفقیه المتمسک بروایاتهم مقامه بارجاع عوام الشیعة الیه فى کل ما یکون الامام مرجعاً فیه کى لا تبقى شیعته متحیرین فى ا زمنة الغیبة (۱)
وہ توقیع جو امام عصر(عجل الله فرجہ الشریف) تو‏ں مروى اے اوہ فقیہ دے تقررکى عمدہ ترین دلیل اے _ جو چیز اس تو‏ں ظاہر ہوتى اے اوہ ایہ اے کہ ائمہ معصومین کى روایات تو‏ں متمسک ہونے والا فقیہ ہر اس شئے وچ شیعاں دے لئی مرجع اے جس وچ امام مرجع ہُندے نيں تو‏ں کہ زمانہ غیبت وچ شیعہ سرگردان نہ رہیاں_(۱)
لعلّ ا قواها نصّاً فى الدلالة ، التوقیع الرفیع الدى ا خرجه شیخنا الصدوق فى کمال الدین (۲)
شاید دلالت دے لحاظ تو‏ں قوى ترین نص وہى توقیع اے جسنو‏ں ساڈے شیخ جناب صدوق نے کمال الدین وچ نقل کيتا اے _
سند دے لحاظ تو‏ں اس حدیث وچ صرف اک مشکل اے تے اوہ سلسلہ سند وچ اسحاق ابن یعقوب کا
۱) مصبا ح الفقیہ _ رضاہمدانى ، کتاب الخمس جلد ۱۴ صفحہ ۲۸۹_
۲) ولایة الفقہاء فى عصر الغیبة صفحہ ۱۰_
۱۹۴ ہونا اے _ اس شخص دے لئی کتاباں رجالى وچ کوئی خاص توثیق موجود نئيں اے _ لیکن درج ذیل شواہد کى بنا اُتے اس توثیق دا نہ ہونا حدیث دے معتبر ہونے دے لئی ضرر رساں نئيں اے _
۱_توقیع دے صدور دا ادعا تے امام معصوم تو‏ں اک حدیث دے سننے دے ادعا وچ واضح فرق اے _امام کى طرف تو‏ں کسى شخص دے پاس توقیع کاآنا اس دے امام (ع) دے نزدیک مقام تے مرتبہ ، قرب تے قابل اعتبار ہونے کى دلیل اے _
شیخ طوسى ، شیخ صدوق تے شیخ کلینى جداں ممتاز علماء نے تسلیم کيتا اے کہ اسحاق ابن یعقوب صدور توقیع دے اپنے دعوى وچ سچے نيں_ جے انہاں علماء نو‏‏ں اسحاق ابن یعقوب کى وثاقت اُتے اعتراض ہُندا تاں کبھى بھى اس دے دعوے کى تصدیق نہ کردے تے اسنو‏ں نقل بھى نہ کردے _
۲_کلینى مرحوم زمانہ غیبت وچ موجود تے اسحاق ابن یعقوب دے ہ‏معصر سن _ تے انہاں دے نزدیک اس توقیع کى صحت محرز تھى _ بنابراں کلینى مرحوم دا اسنو‏ں نقل کرنا اس توقیع دے صدور دے سلسلہ وچ اسحاق ابن یعقوب دے دعوى دے صحیح ہونے کى دلیل اے _ لہذا سند دے لحاظ تو‏ں اس روایت وچ کوئی مشکل نئيں اے _(۱)
۱) ولایة الامر فى عصر الغیبة، صفحہ ۱۲۳، ۱۲۴_
۱۹۵ خلاصہ :
۱)ولایت اک منصب اے _ تے افراد دے لئی اس دا اثبات شرعى دلیل کا محتاج اے _ کیونجے اصل ایہ اے کہ کوئی کسى اُتے ولایت نئيں رکھدا_
۲)فقط شرعى دلیل کى وجہ تو‏ں اصل عدم ولایتسے صرف نظر کيتا جاسکدا اے _ تے شرعى دلیل کى دوقسماں نيں_ نقلى تے عقلی_
۳) شرعى دلیل دے ذریعہ قضاوت تے امور حسبیہ جداں امور وچ فقیہ عادل کى ولایت دے اثبات اُتے تقریبا تمام فقہاء متفق نيں _ ولایت تدبیری یا سیاسى امور وچ ولایت دے متعلق علماء وچ اختلاف اے _
۴) فقیہ کى ولایت عامہ نو‏‏ں امور حسبیہ دے باب سے بھى ثابت کيتا جاسکدا اے _
۵) دلیل حسبہ مسلماناں دے اجتماعى امور وچ فقیہ عادل کى حاکمیت کى اولویت تے ضرورت نو‏‏ں ثابت کرتى اے لیکن فقیہ عادل کی ولایت انتصابی اُتے دلالت نئيں کرتى _
٦) ولایت فقیہ کى اہ‏م ترین دلیل روائی ،توقیع امام زمانہ(عجل اللہ فرجہ الشریف) اے _
۸) اس روایت وچ کوئی سندى مشکل نئيں اے اورجو اشکال کيتا گیا اے اوہ قابل حل اے _
۱۹٦ سوالات:
۱) اصل عدم ولایت سے کيتا مراد اے ؟
۲) کس ذریعہ تو‏ں اصل عدم ولایت تو‏ں قطع نظر کيتا جاسکدا اے ؟
۳) باب حسبہ تو‏ں فقیہ کى ولایت عامہ نو‏‏ں ثابت کیجیئے ؟
۴) کيتا دلیل حسبہ فقیہ کى ولایت انتصابى کو ثابت کرتى اے ؟
۵)جملہ  اما الحوادث الواقعة تو‏ں ولایت فقیہ اُتے کس طرح استدلال کيتا جاسکدا اے ؟
٦) توقیع کى سندى مشکل دا جواب دیجیئے ؟
۱۹٧ اکیسواں سبق:
ولایت فقیہ دے اثبات کى ادلّہ -۲)
ب: مقبولہ عمر ابن حنظلہ(۱)
محقق کر کى نے کتاب صلوة الجمعة ماں تے محقق نراقى ، صاحب جواہر تے شیخ انصارى نے کتاب القضائ وچ تے دوسرے بوہت سارے فقہاء نے فقیہ کى ولایت عامہ اُتے عمر ابن حنظلہ کى اس روایت تو‏ں استدلال کيتا اے _
محمد بن یعقوب، عن محمّد بن یحیی، عن محمّد بن الحسین، عن محمّد بن عیسی، عن صفوان بن یحیی، عن داود بن الحصین، عن عمر بن حنظلة، قال: سألت أبا عبدالله (ع) عن رجلین من أصحابنا بینهما مُنازعة فى دین أو میراث، فتحاکما الى السلطان والى القضاة، أیحلّ ذلک؟ قال(ع) : ''من تحاکم الیهم فى حق أو باطل فانّما تحاکم إلى الطاغوت،وما یحکم له فانّما یأخذ سحتاًوان کان حقّاً ثابتاً له ; لانه أخذه بحکم الطاغوت تے ما أمر الله أن یکفر به ، قال الله تعالى : (یریدون أن یتَحاکَموا الى الطاغوت تے قد أمروا أن یَکفروا به)
۱) شیخ طوسى تے برقى نے عمر ابن حنظلہ نو‏‏ں امام صادق تے امام باقر دے اصحاب وچو‏ں قرار دتا اے عمر ابن حنظلہ اک مشہور راوى نيں _ زرارہ، ہشام ابن سالم ، عبدالله ابن بکیر ، عبدالله ابن مسکان تے صفوان ابن یحیى جداں ممتاز روایاں نے انہاں تو‏ں روایات نقل کى نيں_
۱۹۸ قلت: فکیف یصنعان؟ قال:  ینظران من کان منکم ممَّن قد رَوى حدیثنا تے نظر فى حلالنا تے حرامنا تے عرف أحکامنا فلیَرضَوا به حَکَماً ; فانى قد جعلته علیکم حاکماً، فإذا حکم بحکمنا فلم یپہلے منه فانّما استخفَّ بحکم الله تے علینا ردّ والرادُّ علینا الرّادُّ على الله تے هو على حدّ الشرک بالله
۱) سورہ نساء آیت ٦۰_
۱۹۹ اور فیر اس فیصلے نو‏‏ں قبول نہ کيتا جائے تاں گویا قبول نہ کرنے والے نے خدا دے حکم نو‏‏ں خفیف شمار کيتا اے تے سانو‏ں جھٹلایا اے _ تے جو سانو‏ں جھٹلائے اس نے خدا نو‏‏ں جھٹلایاہے تے خدا نو‏‏ں جھٹلانااس تو‏ں شرک کرنے دے مترادف اے (۱) _
فقیہ کى ولایت عامہ اُتے اس روایت کى دلالت درج ذیل مقدمات اُتے توجہ کرنے تو‏ں واضح ہوجاتى اے _
۲_ امام نے دونے قسم دے فیصلےآں دے لئی ،چاہے اوہ والى دے نال مربوط ہاں یا سلطان دے نال، انہاں کى طرف رجوع کرنے نو‏‏ں طاغوت کى طرف رجوع کرنے دے مترادف قرار دتا اے تے اسنو‏ں ممنوع قرار دیندے ہوئے سورہ نساء کى آیت ٦۰ تو‏ں استدلال کيتا اے کہ جس وچ صاحبان ایمان نو‏‏ں طاغوت دے انکار کرنے دا حکم دتا گیا اے تے فیصلےآں دے لئی طاغوت دے پاس جانے تو‏ں منع کيتا اے _ اس آیت وچ طاغوت تو‏ں مراد خاص طور اُتے نامشروع سلطان نہ بھى ہوئے مگریقینى طور اُتے ایہ والى تے سلطان اس وچ شامل اے _
کیونجے اولا قاضى دا صفت طاغوت دے نال متصف ہونے دا سبب اس دا فاسق تے فاجر حکومت کے
۱) وسائل الشیعہ، جلد ۲٧صفحہ ۱۳٦، ۱۳٧، باب ۱۱، از ابواب صفات قاضى ،حدیث ۱_
۲۰۰ نال منسلک ہونا اے اوہ قاضى جو نامشروع تے فاسق تے فاجر حکومت تو‏ں منسلک ہوئے اوہ طاغوت تے ناحق اے _
ثانیاً اس آیت تو‏ں پہلے والى دو آیات وچ صرف قاضى کى طرف رجوع کرنے دا ذکر نئيں اے بلکہ انہاں وچ قاضى تے سلطان دے فیصلے تے قضائی تے حکومتى امور دونے دے متعلق تنازعات دا ذکر اے _ الله تعالى سورہ نساء کى آیت ۵۸ماں فرماندا اے :
( ان الله یأمرکم ا ن تُؤدُّوا الا مانات الى ا هلها تے اذا حکمتم بین النّاس ا ن تحکُمُوا بالعَدل )
بے شک خدا تواناں حکم دیندا اے کہ امانتاں نو‏‏ں انہاں دے اہل تک پہنچیا دو تے جدو‏ں لوکاں دے در میان کوئی فیصلہ کرو تاں انصاف دے نال کرو _
اس فیصلہ کرنے وچ سلطان ، والى تے قاضى دا فیصلہ بھى شامل اے _ تے اس کے قاضى دے فیصلہ وچ منحصر ہونے کى کوئی دلیل نئيں اے _ اس آیت کى رو تو‏ں ہر حاکم انصاف دے نال فیصلہ کرنے دا پابند اے چاہے اوہ قاضى ہوئے یا حاکم تے والى _
اسى سورہ کى آیت ۵۹ وچ خدا فرماندا اے :
( اطیعوا الله تے اطیعوا الرسول تے ا ولى الا مر منکم فان تَنازَعتم فى شیئ: فردّوه الى الله والرسول )
الله کى اطاعت کرو تے رسول (ص) کى اطاعت کرو تے اپنے وچو‏ں صاحبان امر کى فیر جے تواڈا آپس وچ کسى گل اُتے اختلاف ہوجائے تاں اسنو‏ں خدا تے رسول (ص) کى طرف پلٹا دو _
رسول تے اولى الامر کى اطاعت صرف شرعى احکا‏م تے قضاوت وچ منحصر نئيں اے _بلکہ انہاں دے حکومتى اوامر تے نواہى بھى اس وچ شامل نيں یعنى اوہ احکا‏م تے اوامر جو والی حاکم ہونے دے عنوان تو‏ں صادر کردا اے
۲۰۱ _ بنابراں اس روایت وچ طاغوت کى طرف رجوع کرنے کى ممانعت وچ _ کہ جس اُتے اس روایت وچ سورہ نساء کى آیت(٦۰) تو‏ں استدلال کيتا گیا اے _ انہاں دو آیات دے قرینہ کى بناپر طاغوتى حاکم اور طاغوتى قاضی دونے شامل نيں نہ کہ صرف طاغوتى قاضى _
۳_ امام اس دے راہ حل دے لئی شیعہ فقیہ نو‏‏ں بعنوان حاکم مقرر فرما رہے نيں _ انّى قد جعلته علیکم حاکماً  ( ميں نے اسنو‏ں تسيں اُتے حاکم مقرر کيتا اے ) ایہ تقرر، قضاوت تے ولایت تے حکومت دونے وچ اے _ کیونجے مذکورہ بالا دو مقدموںکى رو تو‏ں سلطان تے قاضى دونے کى طرف رجوع کرنے دے متعلق پُچھیا گیا اے _(۱)
شیخ انصارى نے کتاب قضاء تے شہادات وچ امام دے قول انى قد جعلتہ علیکم حاکما تو‏ں ایہ استنباط کيتا اے کہ فقیہ کى ولایت قضاوت تے تنازعات وچ منحصر نئيں اے بلکہ اس تو‏ں عام اے _ بالخصوص اس چیز دے پیش نظر کہ سیاق عبارت دا تقاضا ایہ سی کہ امام ایہ فرماندے: انّى قد جعلته علیکم حَکَماً حضرت امام صادق نے حَکَما(۲) کى بجائے حاکم دا لفظ استعمال ک‏ر ک‏ے اس نکتہ کى وضاحت کى اے کہ فقیہ عادل دے احکا‏م دا دائرہ نفوذ، قضاوت تے تنازعات تک محدود نئيں اے بلکہ تمام امور وچ اس دے احکا‏م نافذ نيں _ یعنى ہر اوہ کلى یا جزئی حکم جس وچ امام تے سلطان مداخلت دا حق رکھدے نيں _ انہاں کى طرف تو‏ں مقرر کردہ حاکم بھى انہاں وچ ولایت تے تسلط رکھدا اے شیخ انصارى فرماندے نيں:_
''ثم انہاں الظاهر من الروایات المتقدمة ، نفوذ حکم الفقیه فى جمیع خصوصیات الاحکا‏م الشرعیة تے فى موضوعاتها الخاصة ، بالنسبة الى ترتب الاحکا‏م علیها _
۲) حَکَم یعنى فیصلہ کرنے والا _
سند دے حوالے تو‏ں اس روایت وچ کوئی خاص مشکل نئيں اے کیونجے عمر ابن حنظلہ دے علاوہ اس روایت دے تمام راوى توثیق شدہ نيں _ مشکل صرف عمر ابن حنظلہ دے سلسلہ وچ اے کہ علماء کى طرف تو‏ں اس کى توثیق نئيں ہوئی _ لیکن ایہ مشکل بھى درج ذیل وجوہات کى بناپر باقى نئيں رہتى _
الف : عمر ابن حنظلہ بہت مشہور آدمى سن _ تے انہاں نے کثرت تو‏ں روایات نقل کى نيں تے زرارہ ، ہشام ابن سالم ، صفوان ، عبدالله ابن بکیر تے عبدالله ابن مسکان جداں امام دے جلیل القدر صحابہ نے انہاں تو‏ں روایات نقل کى نيں تے انہاں بزرگاں کانقل کرنا تے کثیر الروایة ہونا انہاں دے قابل تے ثوق ہونے کى دلیل اے _
ب: کافى وچ اک روایت موجود اے جس وچ امام صادق علیہ السلام نے عمر ابن حنظلہ کى تعریف کى اے (۲)
۱) القضاء تے الشہادات صفحہ ۴۸، ۴۹ _عبارت دا مفہوم پہلے بیان ہوچکاہے ( مترجم )_
۲) على ابن ابراہیم، محمد ابن عیسى تو‏ں ،وہ یونس تاں، تے اوہ یزید ابن خلیفہ تو‏ں نقل کردے نيں : اوہ کہندے نيں ،ميں نے امام صادق تو‏ں عرض کيتا : عمر ابن حنظلہ نے وقت دے متعلق آپ تو‏ں روایت کى اے امام صادق فرمایا: اوہ اسيں اُتے جھوٹھ نئيں بولدا ...کافى جلد ۳ صفحہ ۲٧۵ باب وقت الظہر تے العصر حدیث ۱_
۲۰۳ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ اس روایت اُتے علماء نے عمل کيتا اے تے اسنو‏ں قابل قبول سمجھیا اے اسى وجہ تو‏ں اس دا ناں مقبولہ عمر ابن حنظلہ پے گیا اے _ شہید ثانى نے عمر ابن حنظلہ کى وثافت اُتے تاکید کردے ہوئے اس روایت نو‏‏ں علماء دے لئی قابل قبول قرار دتا اے _فرماندے نيں :
و عمر بن حنظلة لم ینصّ الأصحاب فیه بجرح تے لا تعدیل ، تے لکن أمره عند سهل ; لأنّى حقّقت توثیقه من محلّ آخر تے إن کانوا قد أهملوه ، تے مع ما ترى ف هذا الإسناد قد پہلے الأصحاب متنه تے عملوا بمضمونه ، بل جعلوه عمدة التفقّه ، واستنبطوا منه شرائطه کلّها ، تے سمّوه مقبولّا (۱)
علماء کى طرف تو‏ں عمر ابن حنظلہ دے بارے وچ کوئی واضح جرح تے تعدیل واقع نئيں ہوئی لیکن ایہ امر میرے لئے بہت سہل تے آسان اے _ چونکہ ميں نے اک دوسرے ذریعہ تو‏ں انہاں کى توثیق ثابت کردى اے _ اگرچہ علماء نے اس دے بارے کچھ نئيں کہیا _ تے اس سند دے باوجود علماء نے اس روایت دے متن نو‏‏ں قبول کيتا اے، اس دے مضمون اُتے عمل کيتا اے بلکہ اسنو‏ں تفقہ دا اک اہ‏م ذریعہ قرار دتا اے تے اس کى تمام شرائط دا اس تو‏ں استنباط کيتا اے _ تے اس دا ناں مقبولہ رکھیا اے _
۱) الرعایة لحال البدایة فى علم الدرایة صفحہ ۱۳۱، اس بارے وچ ہور تحقیق دے لئی شہید ثانى دے فرزند صاحب معالم کى کتاب منتقى الجمان'' جلد ۱، صفحہ۱۹ کى طرف رجوع کیجئے_ شہید ثانى دے علاوہ سید جعفر مرتضى عاملى بھى ابن حنظلہ کى روایت نو‏‏ں صحیح سمجھدے نيں تے آیت الله سید محمد على موحد ابطحى کہندے نيں: اساں اپنى کتاباں رجالیہ وچ ابن حنظلہ کى وثاقت کى ادلّہ ذکر کى نيں تے اساں انہاں وچ ذکر کيتا اے کہ امام باقر ، امام صادق تے امام کاظم علیہم السلام دے موثق اصحاب نے انہاں تو‏ں روایات نقل کى نيں انہاں وچو‏ں ایداں دے اصحاب بھى نيں جو قابل وثوق افراد دے سوا کسى تو‏ں روایت نقل نہیںکردے _ مثلاً صفوان ابن یحیى تے یہى دلیل یزید ابن خلیفہ دے متعلق بھى جارى کى جاسکتى اے (رسالہ فى ثبوت الہلال صفحہ ٧٧)_
۲۰۴ ج: مشہورہ ابى خدیجہ :
شیخ طوسى امام صادق دے اک قابل اعتماد صحابى جناب ابى خدیجہ تو‏ں درج ذیل روایت نو‏‏ں نقل کردے نيں تے اس روایت تو‏ں بھى امور عامہ وچ فقیہ کى ولایت نو‏‏ں ثابت کيتا گیا اے _
محمد بن حسن إسناده عن محمّد بن على بن محبوب، عن أحمد بن محمّد، عن حسین بن سعید، عن أبى الجَهْم، عن أبى خدیجة، قال: بعثنى أبو عبد الله (ع) إلى أصحابنا فقال: قل لهم : إیّاکم إذا وقعتْ بینکم الخصومة أو تَدَارَى فى شى ء من الا خذ والعطاء أن تحاکموا إلى أحد من هولاء الفُسّاق_ اجعلوا بینکُم رجلاً قد عرف حلالنا تے حرامَنا; فانّى قد جعلتُه علیکم قاضیاً تے ایّاکم أن یُخاصم بعضکم بعضاً إلى السّلطان الجائر'' (۱)
محمد ابن حسن اپنے اسناد کےنال محمد ابن على ابن محبوب تو‏ں ، اوہ احمد ابن محمد تو‏ں ، اوہ حسین ابن سعید تاں، اوہ ابى جہم تاں، تے اوہ ابى خدیجہ تو‏ں نقل کردے نيں :
وہ کہندے نيں : مینو‏ں امام صادق نے اپنے مننے والےآں دے پاس بھیجیا تے فرمایا:
ان تو‏ں کہہ دو کہ جدو‏ں تواڈے در میان کوئی جھگڑا ہوجائے _ یالین دین دے معاملہ وچ کوئی تنازع ہوجائے تاں اسنو‏ں حل کرنے دے لئی خبردار کسى فاسق حاکم دے پاس مت جانا اپنے در میان اک ایداں دے شخص نو‏‏ں مقرر کرو جو ساڈے حلال تے حرام تو‏ں واقف ہو، وچ اسنو‏ں تسيں اُتے قاضى مقرر کرتاہاں _ خبردار اپنے جھگڑے لےک‏ے فاسق وفاجر حاکم دے پاس مت جانا _
اس روایت تو‏ں فقیہ کى ولایت عامہ اُتے استدلال بہت حد تک مقبولہ عمر ابن حنظلہ دے استدلال سے
۱) وسائل الشیعہ جلد ۲٧ ، صفحہ ۱۳۹، باب ۱۱ _ از ابواب صفات قاضى حدیث ٦_
۲۰۵ قریب اے _ کیونجے اس روایت وچ بھى اپنے تنازعات دے سلسلہ وچ نہ صرف فاسق تے فاجر قاضیاں دے پاس جانے تو‏ں منع کيتا گیا اے بلکہ حاکم تے سلطان دے پاس جانے تو‏ں بھى منع کيتا گیاہے _ تے اس کى بجائے فقیہ عادل دے پاس جانے کى تاکید کى گئی اے _
امام خمینى اس روایت تو‏ں استدلال کردے ہوئے فرماندے نيں :
روایت وچ مذکور جملہ  تدارى فى شئی  تو‏ں مراد معاملاتى اختلافات نيں یعنى اپنے معاملاتى اختلافات تے اک دوسرے دے خلاف دعاوى وچ فساق کى طرف رجوع نہ کرو تے بعد والے جملہ  کہ ميں نے تواڈے لئے قاضى مقرر کيتا اے  تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ فسّاق تو‏ں مراد اوہ قاضى نيں جو اس وقت دے ناجائز حکمراناں کى طرف تو‏ں منصب قضاوت اُتے فائز سن _ تے حدیث دے ذیل وچ فرماندے نيں: تے ایاکم انہاں یخاصم بعضکم بعضاً الى السلطان الجائر _ یعنى اوہ امور جنہاں دا تعلق اجرائی طاقت  تو‏ں اے انہاں وچ انہاں حکّام کى طرف رجوع نہ کرو ، اگرچہ فاسق سلطان کلى طور اُتے اک ناجائز طاقت اے تے تمام غیر اسلامى حکمران ، اسى طرح قاضى ،قانون بنانے والے، اوراس قانون دا اجرا کرنے والے تِناں اس وچ شامل نيں، لیکن ایہ دیکھدے ہوئے کہ ابتدا وچ ہى فاسق قاضیاں دے پاس جانے تو‏ں منع کردتا گیا اے لہذا ایہ ممانعت دوسرے گروہ یعنى قانون دا اجرا کرنے والےآں دے سلسلہ وچ اے _ آخرى جملہ اسى پہلے جملہ کى تکرار  یعنى فساق کى طرف رجوع کرنے کى ممانعت نئيں اے _ کیونجے ابتدا وچ انہاں امور وچ فاسق قاضى کى طرف رجوع کرنے تو‏ں منع کيتا گیا اے جو اس دے نال مربوط نيں _ مثلاً بازپرسى تے گواہى تے غیرہ فیر امام نے خود قاضى نو‏‏ں مقرر کيتا اے تے اپنے مننے والےآں دا فریضہ بیان کيتا اے تے آخر وچ امام نے سلاطین کى طرف رجوع کرنے تو‏ں روکیا اے _(۱)
۱) ولایت فقیہ ، صفحہ ۸۲_
۲۰٦ عظیم فقیہ شیخ مرتضى انصارى معتقد نيں کہ قاضى نو‏‏ں منصب قضاوت اُتے قرار دینا قاضى دے دائرہ اختیارات نو‏‏ں صرف جھگڑےآں دا فیصلہ کرنے تک محدود نئيں کرتااور ائمہ معصومین دے زمانہ وچ منصب قضاوت وسیع تر اختیارات کاحامل ہُندا تھا،یعنى قاضى بوہت سارے امور عامہ دے انتظام دا ذمہ دار ہُندا سی لہذا ایہ روایت امور عامہ وچ فقیہ کى ولایت نو‏‏ں ثابت کرتى اے _ تے ساڈے زمانے کى اصطلاحى قضاوت تک محدود نئيں اے _
المتبادر من لفظ القاضی عرفاً: من یُرجَع الیه تے ینفذ حکمه تے الزامه فى جمیع الحوادث الشرعیّة کما هو المعلوم من حال القضاة ، سیّما الموجودین فى ا عصار الا ئمّة علیهم السلام من قضاة الجور _ تے منه یظهر کون الفقیه مرجعاً فى الامور العامّة ، مثل الموقوفات وا موال الیتامى والمجانین والغیّب ; لا نّ هذا کلّه من وظیفة القاضى عرفاً (۱)
لفظ قاضى تو‏ں عرفاً ذہن وچ اس شخص دا تصور آندا اے جس دا حکم تمام شرعى مسائل وچ نافذ العمل اے _ جداں کہ قضاوت دے حالات تو‏ں معلوم اے _ خصوصاً سلاطین ظلم وجور دے مقرر کردہ اوہ قاضى جو ائمہ معصومین دے دور وچ موجود سن _ اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ فقیہ امور عامہ دا بھى ذمہ دار اے _ مثلا موقوفات ، یتیماں ، دیواناں تے غائب افراد دے اموال وغیرہ_ کیونجے عرفاً ایہ تمام قاضى دے فرائض وچ شامل نيں_
۱) القضاء تے الشہادات صفحہ ۴۹_
۲۰٧ یاد رہے : امام علیہ السلام دے صرف اس جملہ انى قد جعلتہ علیکم قاضیاً سے سیاسى ولایت اُتے استدلال نئيں کيتا جاسکدا _ تے اوہ جو شیخ انصارى نے کہیا اے اوہ قضاوت دے علاوہ امور حسبیہ وچ ولایت اے _ اس بنا اُتے ولایت عامہ اُتے مقبولہ عمر ابن حنظلہ کى دلالت مشہورہ ابى خدیجہ کى دلالت تو‏ں واضح تے روشن تر اے _ کیونجے اس وچ فقیہ نو‏‏ں  منصب حکومت اُتے بھى مقرر کيتا گیا اے جدو‏ں کہ مشہورہ ابى خدیجہ وچ صرف منصب قضاوت اُتے مقرر کيتا گیا اے _ البتہ روایت ابى خدیجہ وچ سلطان کى طرف رجوع کرنے کى ممانعت اس گل کى دلیل اے کہ شیعاں نو‏‏ں اس قسم دے امور وچ بھى سلطان کى بجائے فقیہ کى طرف رجوع کرنا چاہیے_ اگرچہ مقبولہ عمر ابن حنظلہ کى طرح اس کى دلالت اس قدر واضح نئيں اے _
۲۰۸ خلاصہ :
۱) ولایت فقیہ اُتے دلالت کرنے والى روایات وچو‏ں اصلى روایت  مقبولہ عمر ابن حنظلہہے_
۳) اس حدیث وچ امام نے شیعاں نو‏‏ں پابند قرار دتا اے کہ اوہ فاسق حکمران تے قاضى کى بجائے فقیہ کى طرف رجوع کرن تے اسى نو‏‏ں حاکم قرار دتا اے _
۴)اس روایت وچ کوئی سندى مشکل نئيں اے کیونجے اس دے تمام راوى ثقہ نيں تے عمر ابن حنظلہ کى اگرچہ براہ راست توثیق نئيں کى گئی لیکن انہاں کى روایت علماء دے نزدیک قابل قبول اے _
۵)ولایت فقیہ کى روائی ادلّہ وچو‏ں اک روایت  مشہورہ ابى خدیجہ بھى اے تے اس دا طرز استدلال مقبولہ عمر ابن حنظلہ دے طرز استدلال تو‏ں بڑى حدتک ملدا جلدا اے _
٦) ولایت فقیہ اُتے  مقبولہ عمر ابن حنظلہ  کى دلالت  مشہورہ ابى خدیجہ کى دلالت تو‏ں واضح تر اے _کیونجے مقبولہ  وچ فقیہ نو‏‏ں براہ راست حاکم  قرار دتا گیا اے _
۲۰۹ سوالات :
۱) شیعاں دے کس ممتاز فقیہ نے فقیہ کى ولایت عامہ پر مقبولہ عمر ابن حنظلہ تو‏ں استدلال کيتا اے ؟
۲)ولایت فقیہ اُتے بطور مختصر مقبولہ عمر ابن حنظلہ تو‏ں استدلال کیجیئے؟
۳) عمر ابن حنظلہ کى براہ راست توثیق نئيں کى گئی _ اس سندى مشکل نو‏‏ں کس طرح حل کيتا جائے گا؟
۴) مشہور ہ ابى خدیجہ تو‏ں فقیہ کى ولایت عامہ اُتے استدلال کیجیئے؟
٦)فقیہ کى ولایت عامہ پر مشہورہ ابى خدیجہ کى دلالت مقبولہ عمر ابن حنظلہ کى دلالت کى نسبت وضاحت دے لحاظ تو‏ں کیو‏ں کمتر اے ؟
۲۱۰ بائیسواں سبق:
عمر ابن حنظلہ تے ابى خدیجہ کى روایات وچ امام نے فقیہ دے لئی منصب قرار دتا اے تے جداں کہ گذشتہ سبق دے آخر وچ اشارہ کرچکے نيں : عمر ابن حنظلہ کى روایت وچ بیان کيتے گئے منصب دا دائرہ اختیار بہت وسیع اے کیونجے اس وچ فقیہ نو‏‏ں منصب حاکمیت پر مقرر کيتا گیا اے اورابى خدیجہ کى روایت وچ منصب قضاوت پر_ اگرچہ مشہورہ ابى خدیجہ وچ بھى قضائی تے حکومتى دونے قسم دے امور وچ شیعاں نو‏‏ں فاسقاں کى طرف رجوع کرنے تو‏ں منع کيتا گیا اے _ اس تو‏ں ایہ اشارہ ملدا اے کہ حکومتى امور وچ بھى شیعاں کو فقیہ عادل کى طرف رجوع کرنا چاہیے_ جداں کہ پہلے گزر چکيا اے کہ منصوب کرنے تے وکالت ماں بنیادى فرق اے لہذا فقیہ عادل دا ولایت کى مختلف قسماں اُتے فائز ہونا ، جنہاں دا انہاں دو روایات تو‏ں استفادہ ہُندا اے _ امام علیہ السلام کى زندگى دے نال مشروط نئيں اے _ جدو‏ں کہ اس دے بر عکس وکالت موکل کى وفات دے نال ختم ہوجاتى اے _چونکہ بعد والے امام تے معصوم نے اس منصب نو‏‏ں ختم نئيں کيتا اے لہذا فقیہ عادل اس منصب ولایت اُتے باقى اے _
۲۱۱ ولایت انتصابى دے متعلق کچھ ابہامات دا جواب :
ان دو روایات وچ موجود انتصاب دے متعلق کچھ ابہامات تے سوالات اٹھائے گئے نيں_ ایتھ‏ے اسيں انہاں نو‏ں اختصار دے نال بیان کردے نيں_
جواب : امام معصوم کى موجودگى وچ کسى نو‏‏ں ولایت اُتے منصوب کرنا اسى طرح اے _ جس طرح کوئی صاحب اختیار حکمران دوسرے شہراں وچ اپنے نمایندے مقررکردا اے _ کيتا مسلماناں دے امور دے انتظام دے لئی رسولخد ا (ص) نے مدینہ تو‏ں دور دوسرے شہراں وچ اپنے نمائندے نئيں بھیجے سن ؟ جس طرح امیر المؤمنین نو‏‏ں یمن بھیجیا تھا_ یا خود امیر المؤمنین نے مالک اشتر نو‏‏ں مصر تے چند دوسرے افراد نو‏‏ں مختلف علاقےآں دا والى تے حاکم بنا ک‏ے بھیجیا تھا_ بنابراں اس وچ کیہ حرج اے کہ امام صادق اپنے زمانہ وچ انہاں شیعاں دے امور کى سرپرستى دے لئی جو آپ (ع) تو‏ں دور رہندے نيں تے تقیہّ یا طولانى سفر کى وجہ تو‏ں آپ دے پاس نئيں آسکدے_ اک فقیہ عادل نو‏‏ں مقرر کرن _ تے اپنى طرف تو‏ں اسنو‏ں امت اُتے ولایت عطا کرن؟
۲_ خود امام صادق بسط ید نئيں رکھدے سن تے امت اُتے ولایت عامہ دا اجر انہاں نو‏ں کر سک‏‏ے تاں کِداں مان لیا جائے کہ انہاں کى طرف تو‏ں مقرر کردہ شخص یعنى فقیہ عادل ولایت عامہ دا حامل اے ؟
جواب :یہ اے کہ ولایت دوسرےآں دے امور وچ جواز تے اولویت تصرف دے سوا کوئی چیز نئيں اے _
۲۱۲ ولایت اُتے منصوب کرنے دا معنى اس تصرف نو‏‏ں قانونى تے شرعى جواز عطا کرنا اے _ فقیہ عادل نو‏‏ں ولایت اُتے منصوب کرنے دا معنى ایہ اے کہ صاحب ولایت تے اوہ ذات جس دے ہتھ وچ امر ولایت تے اس کى مشروعیت دا اختیار اے کى طرف تو‏ں فقیہ عادل انہاں تصرفات وچ زیادہ حق رکھدا اے _ تے اس قسم دے تصرفات اُتے اس کى ولایت مشروع تے حق اے _ چاہے ایہ تصرفات قضاوت تے امور حسبیہ وچ ہاں یا امت کى سرپرستى تے تمام امور عامہ تک اس دا دائرہ اختیار وسیع ہو_
ولایت اُتے منصوب ہونا ،اور جسنو‏ں منصوب کيتا گیا اے ولایت دے عملى کرنے وچ اس دے ہتھو‏ں دا کھلا ہونا، دو مختلف چیزاں نيں_ عملى طور اُتے ولایت نو‏‏ں بروئے کار لیانا تے اس تو‏ں متعلقہ امور نو‏‏ں انجام دینا وسائل تے امکانات دے تابع اے _ کبھى ولایت دے اصلى حامل یعنى امام معصوم دے لئی ولایت دے اعمال تے ذمہ داریاں نو‏‏ں بروئے کار لیانے دے لئی ماحول سازگار نئيں ہُندا _ تے اس کى شرائط تے امکانات فراہ‏م نئيں ہُندے_ لیکن اس دا معنى ایہ نئيں اے کہ امام کى ولایت ختم تے لغو ہوگئی اے _ کیونجے منصب ولایت اُتے فائز ہونا تے خارج وچ اس دا عملى وجود دو وکھ وکھ چیزاں نيں_ علاوہ براں امام دے زمانہ وچ ولایت نو‏‏ں بروئے کار لیانے کى راہاں کلى طور اُتے مسدود نئيں سن_ یعنى محجور تے مبسوط الید ہونا دو نسبى امر نيں_ امام کى طرف تو‏ں مقرر کردہ شخص اگرچہ اس حالت وچ نئيں سی کہ اوہ شیعاں دے امور عامہ کى سرپرستى کرے لیکن انہاں دے امور قضائی تے امور حسبیہ کى سرپرستى کرنے کى قدرت رکھدا سی _ انہاں دو روایات تو‏ں پتہ چلتاہے کہ امام فقیہ عادل دے لئی ولایت عامہ نو‏‏ں ثابت سمجھدے سن، تے اسنو‏ں اپنى طرف تو‏ں مقرر فرماندے سن _ ہن اس ولایت نو‏‏ں بروئے کار لیانے وچ فقیہ کى بے بسى تے اختیار اک دوسرا امر اے جو حالات تے شرائط دے تابع اے _
۳_ امور مسلمین کى ولایت اُتے سب فقہاء کومنصوب کرنا ہرج تے مرج تے اختلال نظام دا باعث بندا اے _
۲۱۳ چونکہ فرض ایہ اے کہ انہاں دو روایات کى بنا اُتے فقیہ عادل شیعاں دے امور کى سرپرستى کردا اے _ دوسرى طرف مقرر کردہ فقہاء کى تعداد معین نئيں اے تے ایہ بھى ممکن اے کہ اک ہى وقت وچ سینکڑاں جامع الشرائط فقیہ عادل موجود ہاں _ کیہ ایہ معقول اے کہ اک ہى وقت وچ سب فقہاء منصب ولایت دے بالفعل حامل ہاں _ لہذا اس مشکل نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اس انتصاب دے دائرہ اختیار کى محدودیت دے قائل ہونے دے سوا کوئی چارہ نئيں اے تے ضرورى اے کہ انہاں دو روایات وچ فقیہ کى ولایت نو‏‏ں قضاوت وچ منحصر قرار داں_
دوسرے لفظاں وچ ہر فقیہ دے کسى امر وچ تصرف دا جواز اس گل دے نال مشروط اے کہ دوسراکوئی فقیہ اس کم وچ اپنى ولایت نو‏‏ں بروئے کار نہ لارہیا ہوئے _ اس صورت وچ کسى قسم دا اختلال نظام لازم نئيں آندا _ اختلال نظام اس وقت لازم آندا اے جدو‏ں ولایت دے عہدہ اُتے فائز تمام فقہاء عملى اقدامات شروع کرداں_
ان تن روایات دے علاوہ جو ہن تک ولایت فقیہ دے اثبات دے لئی پیش کى گئیاں نيں دوسرى روایات بھى نيں جنہاں تو‏ں استدلال کيتاگیا اے البتہ دلالت تے سند دے لحاظ تو‏ں ایہ اُنہاں روایات کى مثل نئيں نيں لیکن اس دے باوجود فقیہ کى ولایت عامہ کى تائید دے عنوان تو‏ں انہاں تو‏ں تمسک کيتا جاسکدا اے _ اسيں ایتھ‏ے اختصار دے طور اُتے انہاں نو‏ں بیان کردے نيں _
۱_ صحیحہ قدّاح :
على ابن ابراهیم عن ابیه عن حماد بن عیسی، عن القدّاح (عبدالله بن میمون)، عن أبى عبدالله (علیه السلام) قال: قال رسول الله (ص) : '' مَن سلک طریقاً یطلب فیه علماً، سلک الله به طریقاً الى الجنّه تے انّ العلماء ورثة الانبیائ،إنّ الانبیاء لم یُورثُوا دیناراً تے لا درهماً
۲۱۵ و لکن ورّثوا العلم; فَمَن أخذ منه أخذ بحَظّ وافر'' (۱)
على ابن ابراہیم اپنے والد تو‏ں ، اوہ حماد ابن عیسى تو‏ں تے اوہ قداح ( عبدالله ابن میمون) تو‏ں تے اوہ امام صادق تو‏ں نقل کردے نيں کہ رسول خدا (ص) نے فرمایا: جو طلب علم دے لئی نکلدا اے خدا اس دے لئی جنت کى راہ ہموار کردیندا اے بے شک علماء انبیاء دے وارث نيں انبیائ کاورثہ درہم تے دینار نئيں ہُندے بلکہ انہاں دا ورثہ  علم اے _ جس نے اس تو‏ں کچھ پالیا گویا اس نے بہت وڈا حصہ لے لیا _
اس روایت کى سند صحیح اے _ تے اس دے تمام رواى ثقہ ہاں _بعض فقہا مثلاً  عوائد الایام وچ ملیا احمد نراقى اورولایت فقیہ وچ امام خمینى نے ولایت فقیہ دے اثبات دے لئی اس روایت تو‏ں تمسک کيتا اے اس روایت تو‏ں استدلال کى کیفیت ایہ اے کہ اس دے جملہالعلماء ورثة الانبیائ دے مطابق فقہا تے علمائے دین ،رسول خدا (ص) کى تمام قابل انتقال خصوصیات وچ آپ (ص) دے وارث نيں تے انہاں خصوصیات تے ذمہ داریاں وچو‏ں اک  امت کى سرپرستى اورحاکمیت  بھى اے _ علماء دے لئی انبیاء کى وراثت صرف علم تک محدود نئيں اے کیونجے ایہ وراثت مطلق اے _ صرف اوہ خصوصیات جو کسى خاص دلیل دے ذریعہ مقام نبوت دے نال مخصوص نيں وراثت وچ نئيں آئیاں گئياں_ البتہ اس روایت وچ اک احتمال ایہ اے کہ پہلے تے بعد والے جملےآں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اس روایت تو‏ں ایہ اشارہ ملدا اے کہ ایہ وراثت علم ، احادیث تے معارف انبیاء وچ منحصر اے تے انکى ہور ذمہ داریاں نو‏‏ں شامل نئيں اے _ جے ایہ جملات اختصاص تے محدودیت دے لئی قرینہ بن سکدے ہاں تاں فیرالعلماء ورثة الانبیاء کے اطلاق تو‏ں تمسک نئيں کيتا جاسکدا_(۲)
۱) کافى جلد ۱ ، صفحہ ۴۲ ، باب ثواب العالم تے المتعلم حدیث۱_
۲) ولایت فقیہ، امام خمینی، صفحہ ۸٦، ۹۲_
۲۱٦ ۲_ مرسلہ صدوق :
شیخ صدوق نے اپنى مختلف کتاباں وچ اس روایت نو‏‏ں نقل کيتا اے :
قال امیر المؤمنین(ع) قال رسول الله (ص) : اللهمّ ارحم خلفائی _ ثلاث مرّات: _ قیل : یا رسول الله ، تے مَن خلفاؤک؟ قال:  الّذین یأتون من بعدى یروون عنّى حدیثى تے سُنّتی (۱)
امیرالمؤمنین فرماندے نيں: رسولخدا (ص) نے تن مرتبہ فرمایا: اے پروردگار میرے خلفاء اُتے رحم فرما _پُچھیا گیا اے الله دے رسول (ص) آپ دے خلفا ء کون نيں ؟ فرمایا :وہ افراد جو میرے بعد آئیاں گے تے میرى حدیث تے سنت نو‏‏ں نقل کریںگے_
شیخ صدوق نے اپنى متعدد کتاباں وچ اس روایت نو‏‏ں معصوم کى طرف نسبت دى اے تے بطور مرسل نقل کيتا اے _ مراسیل صدوق بوہت سارے علماء دے لئی قابل اعتبار نيں خصوصاً جے انہاں نو‏ں بطور جزم معصوم کى طرف نسبت داں_ بوہت سارے فقہاء مثلاً صاحب جواہر ، ملیا احمد نراقى ، صاحب عناوین یعنى میر عبد الفتاح مراغى ، آیت الله گلپائیگانى تے امام خمینى نے ولایت فقیہ دے اثبات دے لئی اس روایت تو‏ں استدلال کيتا اے _ کیفیت استدلال اس طرح اے _
۱) عیون اخبار رضا ،جلد ۲، صفحہ ۳٧، باب ۳۱،حدیث ۹۴_ من لایحضرہ الفقیہ، جلد ۴، صفحہ ۴۲۰_ معانى الاخبار، صفحہ ۳٧۴_
۲۱٧ ب : اس روایت کى رو تو‏ں آنحضرت (ص) نے اک گروہ نو‏‏ں اپنے خلفاء دے عنوان تو‏ں مورد لطف تے دعا قرار دتا اے اس گروہ دے لئی آنحضرت (ص) کى جانشینى ،قابل انتقال صفات وچ اے تے انہاں صفات وچ امت دے امور کى سرپرستى یقینا شامل اے _
ج: خلفائی کى تعبیر مطلق اے تے ائمہ معصومین وچ منحصر نئيں اے بنابراں خلفاء بلاواسطہ ( ائمہ(ع) ) تے خلفاء بلواسطہ ( علمائ) دونے اس وچ شامل نيں _
د: جملہ الذین یأتون من بعدى یروون حدیثى تے سنّتى  تو‏ں مراد عام راوى تے محدثین نئيں نيں_ بلکہ اوہ راوى مراد نيں جو روایات وچ تفقہ تے سمجھ بجھ بھى رکھدے ہاں _ پس ایہ تعبیر صرف امت دے فقہا تے علماء کى شان وچ اے نہ کہ ہرر وایت کرنے والے کى شان وچ _(۱)
۳_ غرر الحکم تے دررالکلم ماں امیر المومنین حضرت على تو‏ں روایت کى گئی اے کہ آپ (ع) نے فرمایا:
العلماء حُکّامٌ على الناس (۲)
علماء لوکاں اُتے حاکم نيں _
اسى مضمون کى اک روایت کراجکى مرحوم نے کنزالفائدے وچ امام صادق تو‏ں بھى نقل کى اے آپ (ص) فرماندے نيں :
الملوک حُکّامٌ على النّاس وا لعلمائُ حُکّامٌ على الملوک (۳)
بادشاہ لوکاں اُتے حاکم ہُندے نيں تے علماء بادشاہاں اُتے حاکم ہُندے نيں _
۳) کنزالفائدے جلد ۲ صفحہ ۳۳_
۲۱۸ ولایت فقیہ اُتے اس روایت کى دلالت واضح اے لیکن سندى ضعف کى وجہ تو‏ں اسنو‏ں ولایت فقیہ دے مؤیّدات وچو‏ں شمار کيتا اے _
۴_ ابن شعبہ حرانى نے  تحف العقول وچ امر بالمعروف تے نہى عن المنک‏ر ک‏ے متعلق امام حسین دا اک خطبہ نقل کيتا اے جس وچ آپ نے اپنے دور دے علماء نو‏‏ں متنبہ کردے ہوئے فرمایا اے کہ تواڈے مقام تے منزلت نو‏‏ں غاصباں نے غصب کرلیا اے _ مسلماناں دے امور کى سرپرستى تسيں علماء امت دے ہتھ وچ ہونى چاہیئے _ امام فرماندے نيں :
و أنتم أعظم النّاس مصیبة ً کما غلبتم علیه من منازل العلماء لو کنتم تشعرون; ذلک بأنّ مجارى الأمور والاحکا‏م على أیدى العلماء بالله تے الاُمناء على حلاله تے حرامه فأنتم المسلوبون تلک المنزلة تے ما سلبتم ذلک الا بتفرّقکُم عن الحقّ واختلافکم فى السنّة بعد البیّنة الواضحة_ تے لو صبرتم على الاذى تے تحمّلتم المؤونة فى ذات الله کانت أمور الله علیکم ترد، تے عنکم تصدر، تے الیکم ترجع تے لکنّکُم مکّنتم الظلمة من منزلتکم (۱)
تم سب تو‏ں زیادہ مصیبت زدہ ہوئے جے توانو‏‏ں کچھ شعور ہوئے تاں جا ن لو کہ تواڈے مقام تے مرتبہ اُتے تسلط قائم ک‏ر ليا گیاہے_ امور کى تدبیر تے احکا‏م دا اجرا انہاں علماء ربانى دے ہتھ وچ ہُندا اے جو خدا دے حلال وحرام دے امین ہُندے نيں پس تسيں تو‏ں ایہ مقام تے مرتبہ کھو لیا گیا _ تے اس کى وجہ ایہ اے کہ تسيں نے حق تو‏ں منہ پھیرلیا ،واضح دلیل آنے دے باوجود تسيں نے سنت وچ اختلاف
۱) تحف العقول عن آل الرسول (ص) جلد ۱، صفحہ ۲۳۸_
۲۱۹ کیا ،اگر تسيں تکلیف اُتے تھوڑا ساصبر کرلیندے تے خدا کى راہ وچ مصائب برداشت کردے تاں امور الہى تمہارى طرف پلٹادتے جاندے، تسيں انہاں دے سرپرست ہُندے، تے تمھارى طرف رجوع کيتا جاندا _ لیکن تسيں نے اپنا مقام تے مرتبہ ظالماں دے حوالے کردتا _
اس روایت کى دلالت مکمل اے لیکن گذشتہ روایت کى طرح سندى مشکل تو‏ں دوچار اے اسى لئے ولایت فقیہ دے مؤیدات وچ شامل اے _ انہاں دے علاوہ دوسرى روایات بھى نيں جنہاں نو‏ں اسيں طوالت تو‏ں بچنے دے لئی ذکر نئيں کررہے _
۲۲۰ خلاصہ :
۱) امام (ع) نے بعض روایات وچ فقیہ نو‏‏ں منصب عطا کيتا اے _ تے امام (ع) دے زمانہ حضور تے غیبت دونے وچ ایہ منصب انہاں دے پاس اے _
۲) امام دا ولایت کلیہ دا حامل ہونا ،بعض امور وچ شیعاں نو‏‏ں فقہاء کى طرف رجوع کرنے دا حکم دینے تو‏ں مانع نئيں اے _
۳) امام صادق نے اس دور وچ فقہاء نو‏‏ں ولایت اُتے منصوب کيتا جدو‏ں آپ اپنے اختیارات استعمال کرنے وچ بے بس سن _ تے اس تو‏ں کوئی مشکل پیدا نئيں ہوتى کیونجے نصب ولایت تے ولایت نو‏‏ں بروئے کار لیانا ،دو وکھ وکھ چیزاں نيں _
۴)فقیہ کى ولایت انتصابى کى ادلّہ اُتے بعض افراد دا اعتراض ایہ اے کہ امام کى طرف تو‏ں فقہا نو‏‏ں ولایت دا حاصل ہونا معاشرتى نظام دے مختل ہونے تے خرابى دا باعث بندا اے _
۵) اک ہى واقعہ وچ مختلف فقہا دا ولایت نو‏‏ں بروئے کار لیانا اختلال نظام دا موجب بندا اے نہ انہاں کامنصب ولایت _
٦) بعض روایات ضعف سند یا عدم وضاحت کى وجہ تو‏ں ولایت فقیہ دے مؤیّدات دے گٹھ وچ آتى نيں_
٧) اوہ روایات جو علماء تے فقہاء نو‏‏ں انبیاء (ع) دا وارث تے رسول خدا (ص) دا خلیفہ قرار دیتى نيں فقیہ کى ولایت کى دلیل نيں کیونجے معاشرے دے امور کى تدبیر تے ولایت بھى انبیاء کى صفات وچو‏ں نيں_
۲۲۱ سوالات :
۱) فقیہ کى ولایت انتصابى کا نظریہ کن اعتراضات تے ابہامات تو‏ں دوچار اے ؟
۲) جے ہر فقیہ عادل منصب ولایت دا حامل ہوئے تاں کيتا اختلال نظام دا باعث بندا اے ؟