cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبدالرحمن منصور الخازنی
لکھتاں
الحازنی نے کتاب میزان الحکمہ سلطان سنجر دے خزانے دے لئی تصنیف کيتی۔ کتاب میزان الحکمہ د‏‏ی چار مختلف مسودے محفوظ رہ سک‏‏ے۔ کتاب میزان الحکمہ اوزان دے بارے وچ ا‏‏ے۔ کتاب میزان الحکمہ اٹھ حصےآں (مقالات) اُتے مشتمل اے جس وچ پنجاہ ابواب نيں۔ ایہ کتاب قرون اولی د‏‏ی میکانیات تے آبی سکونیات دا دائرۃ المعارف ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ آب سکونیاندی توازن، سکونیات تے آبی سکونیات دے نظریات بیان کیتے گئے نيں۔ اس کتاب وچ غیر متعلقہ موضوعات وی شامل نيں۔
کتاب الآلات الرصدیہ Treatise on Astronomical Instruments یا رسالة الفعلات وچ فلکیا‏تی آلات دے متعلق تفصیل موجود ا‏‏ے۔ اس کتاب دے ست باب نيں ہر باب وچ مختلف الہ تو‏ں بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں فلکیا‏تی آلات وچ ٹرائکویٹرم (triquetrum)، ڈائوپٹرا (dioptra)، کواڈرینٹ ( quadrant)، سدس یا آلہ مسدس تے الاصطرلاب شامل نيں۔
کتاب زیج المعتبر السنجری السلطانی وچ الخازنی نے اپنی بنائی ہوئی 24 گھینٹے چلنے والی آب گھڑی (Water Clock) د‏‏ی وضاحت کيتی اے ایہ گھڑی اس نے فلکیا‏تی مشاہدات دے لئی بنائی سی ایہ قدیم فلکیا‏تی گھڑی (Astronomical Clock) د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ اس نے 500 صدی ہجری (1115–1116 صدی عیسوی) دے لئی 46 ستارےآں دا کرہ سماوی اُتے محلِ وقوع د‏‏ی وضاحت کيتی اے تے اس کتاب وچ اس نے شہر مرو دے مقام اُتے اجرام سماوی دے مشاہدات دے لئی فلکیا‏تی زیج (Astronomical Tables) د‏‏ی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔ زیج السنجر دا یونانی ترجمہ تیرہويں صدی عیسوی وچ بازنطینی فلکیات دان گریگوری کونیادس (Gregory Choniades) نے کیتا۔ جس دا بازنطینی سلطنت وچ مطالعہ کیتا جاندا سی ۔
حوالے
گٹھ:اسلامی فلسفی گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے ماہرین فلکیات گٹھ:اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی دان گٹھ:بارہويں صدی دے ریاضی دان گٹھ:بارہويں صدی دے سائنس دان گٹھ:بازنطینی سائنسدان گٹھ:بازنطینی فلسفی گٹھ:بازنطینی ماہرین فلکیات گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں گٹھ:فارسی ریاضی دان گٹھ:فارسی غلام گٹھ:فارسی فلسفی گٹھ:فارسی ماہرین فلکیات گٹھ:قرون وسطی دے مسلم کیمیا گر گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:یونانی مسلم گٹھ:مسلم سائنس دان گٹھ:ایرانی شخصیتاں
ٹریچیمائس سٹیجنیگیری سٹیجنیگیری
ٹریچیمائس سٹیجنیگیری سٹیجنیگیری چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
جان رابرٹ وین
بارلے جوڑ
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
ہرودنا ووبلاست
ہرودنا ووبلاست (صوبہ) بیلارس دیاں 6 وفاقی اکائیاں (ووبلاست) چوں اک اے ۔ اس ووبلاست دا انتظامی مرکز گرودنو شہر اے ۔
پلاسکی کاؤنٹی، آرکنساس
پلاسکی امریکی صوبے آرکانساس دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 496 ٹی ڈی اے
496 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
مہیلوؤ ووبلاست
مہیلوؤ ووبلاست (صوبہ) بیلارس دیاں 6 وفاقی اکائیاں (ووبلاست) چوں اک اے ۔ اس ووبلاست دا انتظامی مرکز موگیلیف شہر اے ۔
چک 69 ای بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
منسک ووبلاست
منسک ووبلاست (صوبہ) بیلارس دیاں 6 وفاقی اکائیاں (ووبلاست) چوں اک اے ۔ اس ووبلاست دا انتظامی مرکز منسک شہر اے جہڑا کہ بیلارس دا راجگھر وی اے ۔
وتسبسک ووبلاست
وتسبسک ووبلاست (صوبہ) بیلارس دیاں 6 وفاقی اکائیاں (ووبلاست) چوں اک اے ۔ اس ووبلاست دا انتظامی مرکز وتیبسک شہر اے ۔
ٹریچیمائس سٹیجنیگیری وسنا
ٹریچیمائس سٹیجنیگیری وسنا چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
کیریوینا
کیریوینا پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
بخش مرکزی شهرستان کبودرآهنگ
ایہہ ایران دے صوبہ ہمدان چ اس صوبے دے ضلعے   شہرستان کبودرآہنگ    دی اک  تحصیل  جاں بخش  اے ۔(بخش فارسی چ بخش نوں آکھدے آ)   ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہمدان دیاں تحصیلاں
رینڈولف کاؤنٹی، آرکنساس
رینڈولف امریکی صوبے آرکانساس دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آرکانساس دیاں کاؤنٹیاں
کیڈوار
کیڈوار پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
سینٹ فرینسس کاؤنٹی
سینٹ فرینسس امریکی صوبے آرکانساس دی اک کاؤنٹی اے۔
ایوب شاہ درانی
ایوب شاہ درانی تیمور شاہ درانی دا بیٹا جو 1819ء تو‏ں 1823ء تک درانی سلطنت دا آخری حکمران سی۔ اوہ تیمور شاہ دا دوسرا وڈا بیٹا سی۔ اوہ اپنے وڈے بھائی علی شاہ درانی دے قتل دے بعد بادشاہ بنیا۔
وہرماخت
وہرماخت 1935 توں 1945 تک جرمن فوج دا ناں رہیا اے ۔ ایہدے وچ زمینی ، ہوائی تے سمندری فوج شامل سی ۔ ایس فوج نے دوجی وڈی لڑائی وچ یورپ تے مَل ماریا پَر انت وچ روس ، امریکا تے برطانیا ہتھوں ایہنوں ہار ہوئی ۔
ایوب شاہ درانی
حوالے
گٹھ:1837 دیاں موتاں گٹھ:امیران افغانستان گٹھ:انیہويں صدی وچ ایشیا دے بادشاہ گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:درانی خاندان گٹھ:تریخ وسط ایشیا دے نامکمل مضامین
چک 490 ٹی ڈی اے
490 ٹی ڈی اے  ضلع لیہ دی تصیل چوبارہ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں تھل نہر دا پانی لگدا اے  ۔  پنڈ دے ناں دے نال ٹی ڈی اے(TDA=Thal Develpment Authority) اس لئی     لگدا اے جو ایہ پنڈ تھل ڈیولپمنٹ اتھارتی تحت وسایا گیا اے۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لیہ چ تصیل چوبارہ چ وس رہیا اے ۔
ٹریچیمائ سٹیلری
ٹریچیمائ سٹیلری چھپڑ کھچوپڑے دے ٹبر دا اک کھچوپڑہ اے۔
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے چوتھا حملہ
اس من مانی حکمرانی دے خلاف لوکاں دے دل  وچ بغاوت پیدا ہون لگی۔ اس پرکار جنتا وچ بے چینی پھیل گیا۔ ات: اسنوں دلی دے منتری نے بندی بنا لیا۔ اسدے تھاں اتے ادنیہ بیگ نوں پنجاب تے ملتان دا گورنر تعینات کر دتا۔ جدوں ادنیہ بیگ نے اپنے معاون جمیل الدین نوں لاہور بھیجیا تاں مغلانی بیگم نے چارج دین ولوں ‍ مناہی کر دتا۔ اسنے اپنی درد بھری کہانی احمد شاہ ابدالی نوں لکھی اتے نال ہی ایہہ وی کیہا کہ جیکر اوہ ہندستان اتے حملہ کرے تاں دلی دی مکمل جائداد، جسدا اسنوں علم اے، اسنوں دس دیویگی۔
اس فائدہ مند نمنترن دے پہنچن اتے، احمدشاہ ابدالی چوتھے حملے لئی تیار ہو گیا۔ دوجا کارن ایہہ سی کہ پنجاب وچ دلی دے منتری دا ہستککھیپ اوہ صحن نہیں کر سکدا سی، کیونکہ پنجاب اسدی جائداد سی نہ کہ دلی دے منتری دی۔ ایہناں کارناں ولوں احمدشاہ ابدالی نے چوتھی وار حملہ کر دتا۔ احمدشاہ جو سٹّ لگائے بیٹھا سی، اسدا ہدف بھارت دی دولت لٹّ کے افغانستان نوں امیر بناؤن دا سی۔
صرف اس ویلے سکھ ہی سن جو پنجاب نوں اپنا دیس منندے سن۔ اتھے اوہناں دے پوروجاں دا جم، لعلن–پالن اتے پرلوکواس ہویا سی۔ اتھے دے پنڈ وچ اوہناں دے گھر–گھاٹ سن، جتھے اوہناں دی ماتاواں، بھیناں، بیٹیاں، بھرا اتے کٹمبی وسے ہوئے سن۔ اوہناں دی سارا پیسہ سمپدا، لہلہاندے اتے زرخیز کھیت سن، جنھاندی رکھیا کرن ولوں ہی اوہ سکھی رہِ سکدے سن۔ اتھے اتے اوہناں دے پیارے گروواں نے دھرم اتے پران نچھاور کرن دا آدیس دتا سی اتے اس ہدف دی تکمیل لئی انھاننے بھیشن یاتناواں جھیلیاں سن۔
اس دھرتی دا اک–اک کن سکھ گروجناں دی چرندھولِ ولوں پوتر ہو چکیا سی۔ سکھاں دا اک–اک ہاو–مطلب، معاشی حالت اتے جیون دی موجودگی پنجاب دی دھرتی ولوں پوری طرحاں جڑی ہوئی سی۔ کوئی وی دوجا انسان بھلے ہی اوہ مراٹھا ہووے جاں مغل اتے ایرانی، اوہ اوہناں ساریاں ولوں اپنے جان–مال، پیسہ–دولت، گھربار اتے اعزاز دی رکھیا لئی وچنبدھّ سن۔ اوہناں دناں سادھارن جنتا تاں ہرروج دی آپادھاپی ولوں ویاکل سی۔
اوہ اس گل دا تجربہ کرن لگی سی کہ جیکر شانتمئی اتے نربھیک جیون بتیت کرنا اے تاں انھاننوں سکھاں دا ساتھ دینا ہووےگا۔ اوہ سمجھن لگے سن کہ سکھ ہی اوہناں دے مہربان ہن اتے اوہناں دے سدھانتاں اتے ٹکی سرکار ہی ورگبھید نوں مٹا کے ساریاں دا کلیان کر سکیگی۔ سکھ جتھیدار مسلاں وی جنتا دی ایہناں بھاوناواں ولوں واقف سن، اسلئی انھاننے اس حوالہ وچ ‘راکھ پرنالی’ رکھیا انتظام دا سوتراپات کیتا۔
دوجے پاسے احمدشاہ ابدالی، ادنیہ بیگ دیاں سرگرمیاں ولوں سچیت رہندا سی۔ اوہ اس گل ولوں واقف سی کہ جیکر ادنیہ بیگ نوں تھوڑھا جیہا وی موقع مل گیا تاں اوہ پنجاب اتے اختیار جمان وچ سنکوچ نہیں کریگا۔ اسدے علاوہ اسنے اپنے پنجاب دے سارے فوجداراں نوں نردیس دے رکھے سن کہ اوہ سکھاں اتے کڑی نظر رکھن۔ نادرشاہ دے ویلے ولوں اوہناں دا سکھاں ولوں واسطہ پے چکیا سی۔
اسنوں ایہہ معلوم ہو گیا کہ اوہناں وچ اوہ سارے گن موجود ہن جو کہ انسان اتے سمدائے نوں پربھستا دا سوامی بناؤن لئی اپیکت ہندے ہن۔ اسنوں اوہ شبد وی یاد سن کہ نادرشاہ نے جکریا خان نوں سکھاں دے فی کاے سن کہ کچھے دھارن کرن والے، وڈی وڈی لکڑیاں نوں داتن دے روپ وچ چبن والے، گھوڑیاں دیاں کاٹھیاں نوں گھر منن والے، ایہہ سادھارن فقیر نہیں ہن، ایہہ تاں نشچت آدرشاں دے دھنی، ادوتی گرما نوں اپنے ہردے وچ لکائے ‘مرجیوڑیں سر دھڑ دی باجی لگاؤن والے ہن، جنہاں نے خالصہ راج قائم کرن دی پرتگیا کر رکھی اے، اسلئی ایہناں نوں کٹھورتا ولوں دبانا ہی یکتیسنگت ہووےگا۔
دوجے پاسے جسا سنگھ آہلووالیا اتے اسدے ساتھی سردار وی جدوجہد نوں جاری بنائے رکھن دے تھاں اتے اک نرنے مطابق اخیر دے پکھ وچ سن۔ انھاننے ہن تک گرلا لڑائی وچ نپنتا حاصل کر لئی سی اتے اپنے سدووہار ولوں جنمانس دا ہردا وی جت لیا سی۔ کسان اتے مزدور، غریب اتے مظلوم، انھاننوں اپنا رکھئک منن لگے سن۔ کی ہندو اتے کی مسلمان، (صرف سانپردائک وچاراں دے ادھیکاری طبقہ نوں چھڈکے) سارے انھاننوں اعزاز دندے سن اتے لوڑ پین اتے اپنی جان اتے کھیل کے وی اوہناں دی مدد کردے سن۔
سچے نوں نشان دی لوڑ نہیں ہندی۔ حکمراناں ولوں سکھاں اتے کیتے گئے ظلم اتے انھاننوں وڈی یاتناواں دیکے مارن دے باو جود وی اوہناں دی جاری ودھ رہی طاقت اس گل دا سچا نشان سی۔ احمدشاہ ابدالی نے دعوت نامہ حاصل کردے ہی قندھار ولوں پیش قدمی کیتی، 15 نومبر، 1756 نوں اسنے اٹک پار کیتا۔ 20 نومبر، 1756 عیسوی نوں اوہ لاہور وچ داخل ہویا اتے 17 جنوری، 1757 نوں اسنے ستلج ندی پار کر لئی۔ منشا ایہہ اے کہ اوہ بناں کسے خلاف دے لاہور اتے دلی دا مالک بنن گیا۔ دلی نواسیاں نے تاں اسنوں مہمان وانگ سمجھیا، پر دلی وچ 28 جنوری، 1757 نوں داخل ہندے ہی اسنے اتھے ولوں اتل پیسہ جائداد حاصل کرنا شروع کیتا۔
مگلانی بیگم نے سارے چھپے کوشاں دا بھید دسّ دتا سی۔ اس پرکار دلی دے سارے امیراں–وزیراں دی جائداد لٹی گئی۔ سورگی شہنشاہ مہمدشاہ دی 16 سال دی کنیا ولوں اسنے ہٹھ نال ویاہ کر لیا اتے عالم گیر دوسرا دی کڑی دا ویاہ اسنے شہزادہ تیمورشاہ نال کر دتا۔ دلی دے بعد متھرا، ورنداون اتے آگرہ نوں لوٹیا گیا اتے دیوی–دیوتاواں دیاں مورتیاں نوں غصے وچ چور–چور کرکے گلیاں اتے بازاراں وچ روندیا۔ اس پرکار سہستراں بے گناہاں دے قتل کیتے گئے۔ اخیر وچ جدوں دلی سرکار نے لوکاں نوں بچاؤن لئی کوئی پربندھ نہیں کیتا تاں قدرت نے نسہاریاں دی مدد کیتی۔
اوہ ایہہ کہ احمدشاہ ابدالی دی فوج نوں جمنا دریا دا اوہ پانی پینا پیا، جس وچ سینکڑیاں انساناں دیاں لاشاں پئے ہوئے سڑ رہیاں سن اتے جنہاں دے کارن سارا پانی آلودہ  ہو گیا سی۔ اس پرکار اسدی فوج وچ ہیضے دا روگ پھیل گیا، جسدے کارن نت لگبھگ ڈیڈھ سو فوجی مرن لگے۔ اخیر وچ احمدشاہ ابدالی نوں دلی ولوں پرط جانا پیا۔ لٹی ہوئی دولت نوں 28,000 گدھیں، خچراں اتے اونٹاں اتے گھوڑیاں وغیرہ  اتے لادیا گیا۔
اسدے علاوہ 80,000 گھڑسواراں اتے پیدل سپاہیاں وچوں ہریک دے کول جو خزانے سن، نال جا راے سن۔ ایہہ لٹّ دا مال سی۔ سکھ اس ساریاں واقعے نوں ویکھ راے سن۔ جتھے اوہ جنتا دے سنکٹاں ولوں پیڑت سن، اتھے ہی سوابھمانہین مغلاں دی چپی اتے حیران وی ہو راے سن۔ اوہ احمدشاہ ابدالی دے من دیاں بھاوناواں نوں جاندے سن، اسلئی انھاننے ایہہ نشچا کر لیا سی کہ اوہ ودیشی ویری دے پیر نہیں لگن دینگے۔
تیمور شاہ اتے جہانکھان نے آکروش وچ آکے جالندھر واسی ناصر علی خان ولوں مدد دی بینتی کیتی اتے کرتارپور نگر دے گرودوارے تھم صاحب نوں دھوست کر دتا اتے کئی گٔوآں دی قتل کرکے اوہناں دے رقت ولوں اسنوں اپوتر کر دتا۔ نگر نوں لوٹیا گیا اتے نرالزام لوکاں دی قتل کر دتی گئی۔ ایہہ کرتارپور نگر شری گرو ارجندیو جی دا وسایا ہویا اے، اتھے اوہناں دناں سوڈی بڈحصہ سنگھ جی نواس کردے سن، جنہاں دے کول آدی شری گرو گرنتھ صاحب دی مول فی سی، اوہ اسنوں سماں رہندے آدرپوروک شوالک دیاں پہاڑیاں وچ سرکھات لے جان وچ کامیاب ہو گئے۔
کرتارپور دا اجڑاپن اتے پاون گرودواریاں دی بے عزتی سکھاں لئی اسہینیئے سی۔ دل خالصے دے شرومنی لیڈر سردار جسا سنگھ آہلووالیا نے سکھ سرداراں نوں ایہناں اتیاچاراں دے خلاف تیز کارواہی لئی راغب کیتا۔ جدوں احمدشاہ گوئندوال دے پنچم کشتی تھاں نوں پار کرکے پھتہاباد دے رستے ولوں لاہور دے ول مڑ رہا سی، ادوں سردار جسا سنگھ آہلووالیا نے اسدا پچھا کیتا۔ جدوں وی اسدا دانو لگدا سی، اسدے فوجیاں نوں مار پاؤندا اتے مال–اسواب وی لٹّ لیندا۔ اس پرکار سردار جسا سنگھ جی نے احمدشاہ درانی دے چھکے چھڑا دتے۔
عبد العزیز ہوتک
شاہ عبد العزیز ہوتک (عبد العزیز هوتک؛ Abdul Aziz Hotak) قندھار دا دوسرا غلجی ہوتک خاندان دا حکمران سی۔ موجودہ دوت وچ ایہ خود مختار ریاست افغانستان وچ واقع ا‏‏ے۔ اوہ 1715ء وچ اپنے بھائی میر وایس ہوتک د‏‏ی وفات دے بعد امیر بنیا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1717 دیاں موتاں گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی پیدائشاں گٹھ:امیران افغانستان گٹھ:قندھار دیاں شخصیتاں
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے چوتھا حملہ
بکھری ہوئی فوج نوں لے کے احمدشاہ لاہور پہنچن وچ کامیاب ہو گیا۔ اسنے سکھاں ولوں بدلہ مگن لئی فوجی ٹکڑیاں بھیجیاں۔ جنہاں نے کجھ اک سکھاں نوں مار پایا اتے بہت ساریاں نوں بندی بنا لیا۔ سارے امرتسر نگر نوں ویری نے بری طرحاں لٹّ لیا۔ اتھے دے بہت سارے بھوناں نوں دھوست کر دتا گیا اتے رام داس سروور (پاون امرتتالاب) دی وی بے عزتی کیتی گئی۔ انھے وڈے نقصان دے باو جود وی سکھاں نے احمدشاہ ابدالی دا پچھا نہ چھڈیا۔ جدوں اوہ قابل پرط رہا سی تاں سردار چڑت سنگھ شکرچکیا نے اپنے ساتھیاں سمیت اس اتے کئی وار حملہ کیتا اتے بہت جیہا مال اسواب لے کے چمپت ہون وچ کامیاب ہو جاندے۔
جدوں اپھگانی سیناواں رات وچ آرام کرن دے لئی، شور لگا رہیاں سن تاں سردار چڑت سنگھ اپنے ساتھیاں سمیت اوہناں اتے ٹٹ پیا۔ اوہ رات دے ہنیرے وچ کجھ دیر تک لڑدے اتے جو کجھ وی ہتھ لگدا، اسنوں لے کے بھاجّ جاندے۔ احمدشاہ دی تیز اچھا سی کہ سکھ استوں ڈریکٹ آمنے ساہمنے دی لڑائی کرن، پر چڑت سنگھ نے اسنوں اجیہا موقع نہیں دتا اتے اسنوں تدّ تک جاری الو بناؤندا رہا، جدوں تک اوہ سندھ ندی نوں پار نہیں کر گیا۔
احمدشاہ نے قابل دے ول کوچ کرن ولوں سابق اپنے پتّ تیمور شاہ نوں لاہور دا حاکم اتے بخشی جہان خان نوں اسدا نائب تعینات کر گیا۔ اسنے جموں دے رنجیت دیوَ نوں سیالکوٹ ضلعے دے کجھ پرگنے وی اس وچار ولوں دتے کہ اوہ سماں–کویلا تیمور شاہ دی مدد کریگا۔ گیاراں سال دا شہزادہ تیمور اتے اسدے نواب جہان خان دے ساہمنے جو سبھتوں وڈا اتے اوکھا کم سی، اوہ پنجاب وچ شترقی قائم کرنا سی۔
پہلاں تاں انھاننوں مگلانی بیگم دا سامنا کرنا پیا۔ پنجاب وچ مگلانی بیگم دا راج سنتوشجنک سدھ نہیں ہویا سی۔ احمدشاہ ابدالی نے دلی وچ چھپے کھجانوں دا علم تاں مگلانی بیگم ولوں حصول کر لیا پر جہِ جئی کہ بیگم نوں آس سی، ابدالی نے بدلے وچ اسنوں پنجاب دا گورنر تعینات نہیں کیتا۔ اس گل ولوں اوہ روشٹ سی۔ دوجا ڈر تیمور نوں سکھاں ولوں سی، جنہاں نے میر منو دی موت دے بعد اپنی طاقت کافی متحد کر لئی سی اتے اپنی چھوٹی–چھوٹی ریاستاں وی قائم کر لئیاں سن۔
تیجا ڈر بھارت دی ہور ذاتیاں ولوں سی، جویں الاولپر دے افغان، قصور دے پٹھان، کپورتھلا اتے پھگواڑا دے راجپوت آدی۔ جنہاں نے مگلانی بیگم دے شاسندور وچ کافی طاقت ارجت کر لئی سی۔ کہن نوں تاں سارا پنجاب احمدشاہ نے افغان راج دا انگ بنا لیا سی پر اسدی اصلی ستا لاہور نگر اتے اسدے آسپاس دے پنڈ دے علاوہ ہور کتے نہیں چل رہی سی۔
اس لڑائی وچ اسدے کول تن ہزار فوجی سن۔ اس ویلے سکھ اس وڈا حملے دا سامنا نہیں کر پائے، اوہ جلدی ہی بکھر گئے اتے کجھ رام روہنی قلعے وچ شرن لے کے بیٹھ گئے۔ ویری نے پوتر مذہبی تھاں دا بہت نرادر کیتا۔ پھر انھاننے رام روہنی قلعے نوں گھیرے وچ لیا۔ جدوں سکھاں نے ویکھیا کہ ساڈے کول پریاپت رسد اتے گولہ بارود نہیں اے، تاں اوہ اپنی حالت چنگی نہیں ویکھکے اک رات اکسمات قلعہ خالی کر گئے۔
اس قلعے دا پرناساری سردار جسا سنگھ اچوگل رامگڑئے نے کیتا سی پر جویں ہی ویری دے ہتھ ایہہ دوبارہ آ گیا تاں انھاننے اسنوں پھر ولوں دھوست کر دتا۔ تیمور اتے اسدے سپہ سالار ولوں دربار صاحب دی بے عزتی دی انفارمیشن جنگل وچ اگّ دی طرحاں چارے پاسے پھیل گئی۔
اس وچ سکھاں دے سوابھمان نوں وی ڈونگھی ٹھیس پہنچی۔ جدوں اس بے عزتی دی انفارمیشن بابا دیپ سنگھ جی نوں ملی تاں اوہ اس ککرتء کانڈ نوں سنکے آکروش وچ آ گئے۔ بھاوکتا وچ انھاننے نگارے اتے چوٹ لگاکے لڑائی لئی تیار ہون دا آدیس دے دتا ترنت سارے ‘سابوں دی تلونڈی’ نگر دے شردھالُ شہری اکٹھے ہو گئے۔
سارے سنگھاں نوں سنبودھت کردے ہوئے بابا دیپ سنگھ جی نے دھرم لڑائی دا اعلان کردے ہوئے کیہا: سنگھوں ! اسیں آتائی ولوں پوتر ہرِ مندر صاحب دربار صاحب دی بے عزتی دا بدلہ ضرور ہی لینا اے۔ موت نوں لوعدہ لئی شہیداں دی برات چڑھنی اے۔ جنہاں نے گرو دیاں خموضوعاں حاصل کرنیاں ہن تاں کیسری بانیا وستر پاکے کے شہیدی جام پین لئی تیار ہو جاوے۔ بس پھر کی سی، سنگھاں نے شماں اتے مر مٹن والے پروانیاں دی طرحاں اچی آواز وچ جیکارے لگاکے پروانگی دے دتی۔ بابا جی دا آدیس پنڈ–پنڈ پہنچایا گیا۔ جسدے نال چاراں سمتاں ولوں سنگھ استر–شستر لے کے اکٹھے ہو گئے۔
چلن ولوں پہلاں بابا دیپ سنگھ جی نے سارے مرجیوڑیاں (آتم بلدانیاں) دے ساہمنے اپنے کھنڈے ددھارا تلوار ولوں اک زمین اتے ریکھا کھچی اتے للکار کر کہن لگے: ساڈے نال صرف اوہی چلن جو موت اتے فتح وچوں کسے اک دی کامنا کردے ہن، جیکر اسیں اپنے گرودھام نوں آزاد نہیں کروا پائے تاں اوہی رنکشیتر وچ ویر رفتار حاصل کراںگے اتے گرو چرناں وچ نؤچھاور ہو جاوانگے۔
انھاننے کیہا: میں سہں لیندا ہاں کہ میں اپنا سر شری دربار صاحب وچ گرو چرناں وچ بھینٹ کراں گا۔
انھاننے اگے کیہا: اسدے برخلاف جو انسان اپنی گھر–گرہستی دے سکھ آرام بھوگنا چاہندا اے، اوہ ہنے واپس پرط جاوے اتے جو موت روپی دلہن (ووٹی، وہوٹی) نوں ویاہنا چاہندے ہن تاں اوہ کھنڈے ولوں کھچی ریکھا نوں پار کرو تے ساڈے نال چلو۔ ادھر جاں ادھر دی للکار سنکے لگبھگ 500 سنگھ کھنڈے ولوں کھچی ریکھا پار کرکے بابا جی دے نیترتو وچ شری امرتسر صاحب جی دے ول چل پئے۔ رستے وچ وکھرے پنڈاں دے نوجوان وی ایہناں شہیداں دی برات وچ شامل ہندے گئے۔
ترنتارن پہنچن تک سنگھاں دی گنتی 5, 000 تک پہنچ گئی۔ لاہور دربار وچ سکھاں دی ایہناں تیاریاں دی انفارمیشن جویں ہی پہنچی، جہان خان نے گھبراکے اس لڑائی نوں اسلام خطرے وچ اے، دا نام لے کے جہادیا نوں آمنترت کر لیا۔ حیدری جھنڈا لے کے غازی بنکے امرتسر دے ول چل پئے۔ اس پرکار اوہناں دی آبادی سرکاری فوجیاں نوں ملاکے ویہہ (20) ہزار ہو گئی۔
احمدشاہ ابدالی اتے سکھ
افغان سپہ سالار جہانکھان اپنی فوج لے کے شری امرتسر نگر دے باہر گرووال نامی تھاں اتے سکھاں ولوں ٹکرایا، سنگھ اس ویلے شری دربار صاحب دی بے عزتی دا بدلہ مگن لئی مرن–مارن اتے تلے ہوئے سن۔ اجیاے وچ اوہناں دے ساہمنے صرف لٹمار دے مال دا بھروسہ لے کے لڑن والے جہادی کتھے ٹک پاندے۔ اوہ تاں صرف بچاو دی لڑائی لڑکے کجھ حاصل کرنا چاہندے سن پر اتھے تاں صرف ساہمنے موت ہی منڈراتی وکھائی دندی سی۔ ات: اوہ ہولی–ہولی بھجن وچ ہی اپنا بھلا دیکھن لگے۔
سکھاں نے اجیہی بہادری ولوں تلوار چلائی کہ جہان خان دی فوج وچ بھاجڑ مچّ گئی۔ جگہ جگہ شواں دے ڈیر لگ گئے۔ جہان خان نوں سبق سکھان لئی بابا جی دا اک نکٹورتی سکھ سردار دیال سنگھ 500 سنگھاں دے اک خاص دل نوں لے کے ویری دل نوں چیردا ہویا جہان خان دے ول جھپٹیا پر جہان خان اتھے ولوں پچھے ہٹّ گیا، ادوں اوہناں دا سامنا یکوب خان ولوں ہو گیا، انھاننے اسدے سر اتے گرج گدا دے ماریا، جسدی ٹھوکر ولوں اوہ اتھے ہی ڈیر ہو گیا۔ دوجے پاسے جہان خان دا نائب فوج پتی جمل شاہ اگے ودھیا اتے بابا جی نوں للکارن لگے ۔
اس اتے دوناں وچ گھماسان لڑائی ہوئی، اس ویلے بابا دیپ سنگھ جی دی عمر 75 سال دی سی، جدوں کہ جمال شاہ دی عمر لگبھگ 40 سال دی رہی ہوویگی۔ اس جوان سپہ سالار ولوں دو–دو ہتھ جدوں بابا جی نے کیتے تاں اوہناں دا گھوڑا بری طرحاں زخمی ہو گیا۔ اس اتے انھاننے گھوڑا تیاگ دتا اتے پیدل ہی لڑائی کرن لگے۔ بابا جی نے پینترا بدل کے اک کھنڈے دا وار جمال شاہ دی گردن اتے کیتا، جو اچوک رہا پر اس وچ جمالشاہ نے بابا جی اتے وی پورے جوش دے نال تلوار دا وار کر دتا سی، جسدے نال دوناں پکھاں دے سرداراں دیاں گردناں اک ہی سماں کٹ کے زمین اتے ڈگّ پئیاں۔
دوناں پکھاں دیاں فوجاں ایہہ انوکھا کرشما ویکھکے حیرانی وچ پے گئیاں۔
کہ ادوں نزدیک کھڑے سردار دیال سنگھ جی نے بابا جی نوں اچی آواز وچ چیخ کے کیہا: بابا جی ! بابا جی ! تسیں تاں رنزمین وچ چلدے ویلے دعوہ کیتا سی کہ میں اپنا سر شری دربار صاحب وچ گرو چرناں وچ بھینٹ کراں گا۔ تسی تاں اتھے رستے وچ شریر تیاگ راے ہو ؟ جویں ہی ایہہ شبد مویا بابا دیپ سنگھ جی دے کناں وچ گونجے۔
اوہ اسی پل اٹھ کھڑے ہوئے اتے انھاننے کیہا: سکھ دے ولوں پوتر دل ولوں کیتی گئی ارداس ومطلب نہیں جا سکدی اتے انھاننے آتمبل ولوں پھیر اپنا کھنڈا اتے کٹیا ہویا سر چک لیا۔ انھاننے اک ہتھیلی اتے اپنا سر دھر لیا اتے دوجے ہتھ وچ کھنڈا لے کے پھر ولوں رنکشیتر وچ جوجھن لگے۔
اس پرکار لڑائی لڑدے ہوئے بابا دیپ سنگھ جی شری دربار صاحب دے ول اگے ودھن لگے اتے پرکرما وچ آ ڈگے۔ اس پرکار بابا جی اپنی سہں نبھاندے ہوئے گرو چرناں وچ جا وراجے اتے شہیداں دی لسٹ وچ سملت ہو گئے۔ ایہناں دے تن شہیدی یادگار ہن، ڈریکٹ نوں نشان دی لوڑ نہیں ہندی۔ ایہہ دنیا نوں معلوم اے کہ بابا جی نے شہید ہون دے بعد صرف اپنی سہں دی لاج ہیتُ آتمبل دا استعمال کیتا اتے دنیا نوں وکھایا کہ سکھ آتمبل رہندے وی سیماواں وچ رہندا اے پر کدے اسدی لوڑ پے ہی جاوے تاں اسدا سدپیوگ کیتا جا سکدا اے۔
اوہناں دناں دو افغان سپاہی جو سرہند نگر ولوں لاہور جا راے سن ‘بڈھا رام داس’ کھیتر وچ مار دتے گئے۔ جہان خان نے ملزماں نوں پھڑن لئی اک فوجی ٹکڑی بھیجی۔ اپرادھی تاں نہیں ملے پر انھاننے مقامی سکھ چودھری نوں یاتناواں دیکے مار دتا، جو کہ اک لوکہت انسان سی۔ بس پھر کی سی، ایہہ ہتیاکانڈ، جہان خان اتے سکھاں دے وچ اک ہور دشمنی دا مدعا بنکے ابھریا۔ اسدے علاوہ ادنیہ بیگ جو کہ جالندھر دوآبا دا سپہ سالار سی، ابدالی دے حملے دے ویلے اسدا سامنا نہیں کر پاؤن دی حالت وچ بھاجّ کے شوالک پربتاں وچ لُک گیا سی۔
سدے تھاں اتے ابدالی نے نصیر الدین نوں جالندھر دا سپہ سالار تعینات کیتا پر ابدالی دی افغانستان دی واپسی اتے ادنیہ بیگ دوبارہ پربتاں ولوں نکل آیا اتے اسنے نصیر الدین نوں ہار کرکے پھر ولوں جالندھر دوآبا اتے اختیار کر لیا۔ اس اتے تیمور شاہ نے اسنوں ہی 36 لکھ سالانہ مالگزاری اتے جالندھر دا سپہ سالار قبول کر لیا پر اسنے اپنا وعدہ نہیں نبھایا۔ اس اتے تیمور نے اسدے خلاف سرفراز خان اتے مراد خان نوں بھاری فوج دیکے ادنیہ بیگ نوں مزہ چکھاؤن لئی بھیج دتا۔
جدوں ادنیہ بیگ نوں اس ہلے دا پتہ چلیا تاں اسنے سوڈی بڈبھاگ سنگھ کرتارپریا دے ولوں سردار جسا سنگھ آہلووالیا ولوں مدد دی بنتی کیتی۔ سردار جسا سنگھ جی اک خرانٹ راجنیتیگ سن۔ ات: انھاننے اس وچ سکھاں دی بھلائی نوں مدنظر رکھدے ہوئے مدد دینا قبول کر لیا۔ اصل وچ اوہ درانیاں ولوں گرودوارہ تھم صاحب کرتارپور اتے شری دربار صاحب دی بے عزتی دا بدلہ لینا چاہندے سن۔ سردار جسا سنگھ آہلووالیا دا سنکیت حاصل ہندے ہی خالصہ درانی دیاں فوجاں ولوں لوہا لین لئی اوہ مقررہ تھاں اتے اکٹھے ہون لگے۔
دسمبر، 1757 نوں ماہلپر نگر دی سابق سمت وچ سکھاں اتے درانی دی فوج دے وچ جھڑپاں ہوئیاں۔ سکھاں لئی درانی دے فوجیاں اتے ادنیہ بیگ دے فوجیاں وچ بھید کرنا اوکھا ہو رہا سی، اسلئی ادنیہ بیگ دے فوجیاں ولوں کیہا گیا کہ اوہ پہچان لئی اپنی پگڑیاں وچ ہری گھاہ دے وڈے وڈے تینکے لٹکا لین۔
اس اتے ادنیہ بیگ نے جالندھر نوں دھوست ہون ولوں بچاؤن لئی سوا لکھ روپئے بھینٹ کیتے۔ ایہہ سکھاں دی شاندار فتح سی۔ استوں سکھاں دی ساکھ نوں چار چن لگ گئے۔ اس ہار دا خبراں جدوں تیمور شاہ نوں حاصل ہویا تاں اسنے خالصے دے خلاف 25, 000 گھڑسواراں دی فوج خواجہ اوید خان دی اگوائی وچ بھیج دتی، پر خواجہ سکھاں دے ساہمنے نہیں ٹک سکیا اتے ہار ہوکے اپنا سارا توپ خانا گنوا کے لاہور پرط آیا۔
سن 1758 عیسوی دے شروع وچ ہی چارے پاسے سکھاں دی دھاک جم گئی اتے اوہ سارے کھیتر ولوں لگان وصولن لگے۔ ادنیہ بیگ بھلے ہی اپنے مکھ ویری تیمور شاہ نوں ہار کر چکیا سی، تدّ وی اسنوں ڈر سی کہ جیکر احمدشاہ درانی ابدالی نے خود حملہ کر دتا تاں شاید اسدے ساتھی سکھ اسدا سپھلتاپوروک مقابلہ نہیں کر سکن۔ اسدے علاوہ اسنوں چنتا سی کہ سکھ اخیر کنی دیر تک اسدے لڑائیاں دے بھاگیدار بندے رہنگے۔ سکھ وی تاں ستا دے دعویدار ہن۔ اوہ تاں پہلاں ولوں ہی اس دن دی اڈیک وچ ہن جدوں اوہ گروجناں دے سپنے دا اپنا راج قائم کر سکنگے۔
دوجا اسنوں معلوم سی کہ اس ویلے خالصہ ‘چڑدی کلا’ وچ اے، اوہناں دا پنجاب دے بہت وڈے دھرتی–حصہ اتے قبضہ ہو چکیا اے، ات: اوہناں دی طاقت دناں دن ودھدی ہی جا رہی اے۔ ات: اوہ سکھاں نوں اندر ہی اندر اپنا پرتیدوندی منن لگیا سی۔ اجیہی سیاسی حالت وچ ادنیہ بیگ نے ہرلال اتے صدیق بیگ دے زریعہ ولوں مراٹھاں ولوں سانٹھ–گانڈھ کر لئی۔ اسنے مراٹھاں دے کوچ دے دن اک لکھ روپئے ادا کرن اتے پنج ہزار روپیا آرام والے دن چکان دا وعدہ دیکے مراٹھا سردار رگھناتھ راو نوں لاہور وچ سدیا کر لیا۔ ایہہ مراٹھا سردار پیشوا والی جی دا بھرا سی۔
رگھوناتھ راو 9 مارچ، 1758 عیسوی نوں سرہند اپڑیا، اتھے ہی ادنیہ بیگ اتے اسدے ساتھی سکھ وی آ ملے۔ خالصہ پہلاں ولوں ہی سرہند دے خلاف داند پیس رہا سی۔ اوہ اس نگر نوں گروماری نگری اتے ہتیارا نگر کہندے سن، اسلئی انھاننے ادنیہ بیگ ولوں ایہہ شرط پکی کر لئی کہ سرہند اتے پہلا حملہ سکھاں دا ہووےگا، تدپشچات کسے ہور دا ہووےگا۔ چوتھے حملے ولوں پرتدے سماں ابدالی نے ابدسوئی خان محمدجئی سپہ سالار نوں سرہند دا اختیار سپرد کیتا سی۔ جئی نے 1758 عیسوی وچ ہی قلعہ بندی دا بہت سوہنی انتظام کر رکھیا سی۔
اسدے باو جود اوہ بہت دناں تک گھراؤ نوں صحن نہیں کر سکیا اتے اوہ قلعہ خالی کرکے بھاجّ گیا۔ خالصہ فوجاں نے سبھتوں پہلاں سرہند وچ داخلہ کیتا اتے اس نگر دی اٹّ ولوں اٹّ وجا دتی۔ سرہند وچ داخلہ کرن وچ سکھاں دی اگیت نوں لے کے اختلاف ہو گیا۔ سکھاں اتے مراٹھاں وچ اس گل اتے جھڑپ وی ہوئی پر جلدی ہی دوناں پکھاں وچ صلاح ہو گئی۔ سرہند نوں جت کے متر طاقتاں مراٹھا، ادنیہ بیگ اتے خالصہ لاہور نگر دے ول آگوُ ہوئیاں۔
تیمور شاہ نے اس تناں طاقتاں ولوں اکٹھے نبڑن وچ اپنے نوں ناکام محسوس کرن لگا۔ ات: اوہ سماں رہندے لاہور خالی کرکے کابل پرط گیا۔ 20 اپریل، 1758 عیسوی نوں ادنیہ بیگ، رگھناتھ راو اتے سکھ فوجاں نے ستعینات روپ ولوں لاہور اتے اختیار کر لیا۔ اس تجربہ وچ سکھاں دے ولوں حصہ لین والے سن– سردار جسا سنگھ آہلووالیا، چڑھت سنگھ سکرچکیا، تارہ سنگھ گوبا، جسا سنگھ رامگڑھیا، ہیر سنگھ، جھنڈا سنگھ ۔ سکھاں دی کجھ فوجی ٹکڑیاں بھجدے ہوئے افغاناں دے پچھے پے گئیاں۔
اوہناں دی بہت ساری لڑائی سامان قابو وچ کر لئی اتے بہت سارے افغان سپاہیاں نوں بندی بنا لیا۔ بعد وچ ایہناں فوجیاں ولوں شری دربار صاحب جی دے سروور نوں سوچھ کروایا گیا، جنوں جہان خان اتے تیمور نے ملبے ولوں بھروا دتا سی۔ رگھناتھ راو لئی پنجاب وچ دیردھدور تک ٹکنا بہت اوکھا سی، اسنوں جلدی ہی اس گل دا علم ہو گیا سی کہ پنجاب وچ سکھاں دی ودھ رہی طاقت دے سنمکھ مستقل مراٹھا راج دی قیام اسمبھو جئی گل اے۔
سکھ اپنے گروجناں دی وچاردھارا وچ تر نویں سماج دی اساری ہیتُ سیاسی زور حاصل کرن لئی سترک ہوکے کھڑے سن۔ اسنوں جلدی ہی ایہہ احساس ہو گیا کہ سکھاں نوں جیکر مغل انی زیادہ یاتناواں دین دے بعد وی نروتساہت نہیں کر سکے تاں اوہ ہن استوں تاں کدے وی دبن والے نہیں ہن۔ ہزاراں میل دی دوری ولوں پنجاب وچ شور لگان والے مراٹھے وی پنجاب وچ آزاد روپ وچ ستا سنبھالن لئی اپنے آپ نوں اسمرتھ محسوس کر راے سن۔ اوہناں دے سرکار دی معاشی حالت اجیہی نہیں سی کہ اوہ پنجاب ولوں مراٹھا فوج دا بھار سہن کر سکن۔
پنجاب ولوں اوہ سکھاں دے رہندے لگان وصول نہیں کر سکدے سن۔ اسدے علاوہ پنجاب دی بھیشن گرمی اتے ٹھٹھردی سردی صحن کرن وچ وی اوہ اپنے آپ نوں اسمرتھ پا راے سن۔ ات: رگھناتھ راو نے پنجھتر ہزار سالانہ لین دا سودا کرکے پنجاب ادنیہ بیگ نوں سونپ دتا۔ اس پرکار ادنیہ بیگ دا سپنا ساکار ہو گیا۔ ادنیہ بیگ سکھاں دی ودھ رہی طاقت نوں اپنے رستہ دی سبھتوں وڈی رکاوٹ سمجھدا سی۔
اوہ ‘دل خالصہ’ مشترکہ جتھیبندی دے اثر اتے اسدے زور دے بارے وچ وی بھلی طرح واقف سی، اسدے علاوہ اوہ سردار جسا سنگھ آہلووالیا اتے اسدے اثر نوں وی بھلی طرح جاندا سی پر اوہ سکھاں دی طاقت نوں ہمیشاں لئی ختم کرنا چاہندا سی، جسدے نال اوہ بے دھڑک پنجاب اتے حکمرانی کر سکے۔
سردار جسا سنگھ نے جلدی ہی ادنیہ بیگ دی بدنیتی نوں تاڑ لیا۔ دوجے پاسے سکھ وی پنجاب وچ ادنیہ بیگ نوں اپنے پیر پساردے ویکھکے خوش نہیں سن۔ ات: سکھاں نے ادنیہ بیگ ولوں دو دو ہتھ کر لین دا نشچا کیتا۔ قادیاں نوار دے نزدیک دوناں پکھاں وچ بھیشن لڑائی ہوئی۔ اس لڑائی وچ ادنیہ بیگ دا دیوان ہریمل ماریا گیا اتے آکلداس بھاجّ کھڑا ہویا۔ اس پرکار اوہناں دا بہت جیہا مال اسباب سکھاں دے ہتھ آ گیا۔ ٹھیک اس پرکار سکھاں نے ایہناں دناں مجیٹھیا کھیتر وچ شور پائے ہوئے گل شیر خان نوں مشترکہ طاقت راہیں مار پایا۔
ایہہ خان میر منو دی طرحاں سکھاں نوں یاتناواں دین لگا سی۔ ایہناں دناں ادنیہ بیگ نوں ادھ رنگ دا روگ ہو گیا اتے اوہ اس روگ ولوں 15 دسمبر، 1758 نوں مر گیا۔ ادنیہ بیگ دی موت دے بعد لاہور وچ واقع اسدے نائب مرزا جان خان نے سکھاں نال صلح کر لئی۔ اس صلح نوں قبول کرن دے پچھے ایہہ راز لُکیا ہویا سی کہ ‘خالصہ جی’ مالوا اتے دوآبہ علاقےآں وچ سوکھ ولوں اپنے پیر جماں لین۔ اس ویلے مالوا وچ بابا اعلیٰ سنگھ جی دا بول بالا سی۔ انھاننے خالصہ دل دی مدد ولوں اک وڈے کھیتر اتے اختیار کر لیا سی۔
اس وچ شکّ نہیں کہ سن 1758 عیسوی دے اخیر تک خالصہ دل نے مہان سفلتاواں حاصل کر لئیاں سن پر ہنے پچھم سمت وچ احمدشاہ ابدالی دا خطرہ موجود سی اتے دوابا اتے مالوا کھیتراں وچ وی پرانی سرکاراں دے نشٹھاوان سردار ہنے تک سکھاں دے فی نفرت اتے دویش رکھدے سن۔ اجیاے لوکاں وچوں اک سی صدیق بیگ۔ پر دوجے پاسے سکھاں دیاں سپھلتاواں اتے بہادری دے کارنامیاں نوں ویکھکے پنجاب دے ہندو کسان جلدی ہی سکھ دھرم وچ شامل ہون لگے۔ ایہی نہیں سگوں پنجاب دے مسلمان کسان وی سکھ دھرم دے کھچّ ولوں متاثر ہوئے بناں نہیں رہِ سکے۔
مغلاں اتے افغان حکمراناں دے ظلماں دے کارن سوابھمانی لوک سکھ بنن کے اوہناں دے جتھیاں دی مدد ولوں ظلماں دا بدلہ لین وچ کامیاب ہو جاندے سن پر سکھاں دے اداروادی اصول اتے انسان پریم ہور دھرماولمبیاں لئی مکھ کھچّ دا کارن سن، اسلئی نت سینکڑیاں دی گنتی وچ لوک سکھ دھرم نوں اپناؤندے سن اتے اسی وچ اپنا کلیان سمجھن لگے سن۔ اس ویلے دے اتہاس ولوں پتہ چلدا اے کہ مغلاں ولوں سکھاں اتے کوئی گھٹ ظلم نہیں ہوئے پر جیکر اک دن انگنت قتل ہندے تاں دوجے دن ہزاراں نویں سکھ آ موجود ہندے۔
اس پرکار ایہناں پروانیاں دا قافلہ دلاے دی طرحاں موت نوں گلے لگاؤن لئی آپس وچ ہوڑ کردے وکھائی دندا۔ اک طرف ستادھاری حکمران اوہناں دا وناش کرن اتے پورا زور لگا دندے سن پر دوجے پاسے پرجا وچ جنسادھارن اوہناں دے خالی ستھاناں نوں بھرن لئی اپنے آپ نوں پروانیاں دی طرحاں پیش کر راے سن۔ سن 1759 عیسوی وچ دل خالصے دے ہیرو سردار جسا سنگھ جی نے سارے پنجاب دے دھرتی–حصہ نوں اپنی ‘رکھڑی’ رکھیا وچ لین لئی کئی مقامی حکمراناں ولوں لوہا لیا۔ انھاننے پہلاں صدیق بیگ نوں رنکشیتر وچ نیواں وکھایا تدپشچات دیوان وشمبھر داس اتے راجا بھوپچند نوں دو دو ہتھ کرکے ہار کر دتا۔
اسدے بعد قادیاں کھیتر دے مغلاں نوں ناکوں چنے چبوا دتے۔ اس پرکار انھاننے اپنے مخالفاں نوں ہولی–ہولی ختم کرکے لگبھگ سارے پنجاب وچ چھا گئے پر ہنے لاہور اتے مراٹھا سردار سابا جی پاٹل دا قبضہ سی، ادوں احمدشاہ ابدالی نے بھارت اتے پنجواں حملہ کر دتا۔ اصل وچ اوہ سارے پنجاب دے شیترا نوں اپنے سامراج دا حصہ مندا سی۔ مراٹھاں ولوں تیمور اتے اسدے نائب جہان خان نوں پنجاب چھڈکے کابل دے ول بھجن اتے مجبور کرنا، احمدشاہ لئی اک اسہنی نقصان سی۔ ات: اسنے اپنا اعزاز پھر ولوں بحال کرن لئی لگبھگ 40,000 فوجی لے کے مراٹھیاں نوں کچلن دا ہدف لے کے بھارت اتے حملہ کر دتا۔
ایہ وی ویکھو
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے پہلا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے دوجا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے تیجا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے چوتھا حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے پنجواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے چھیواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے ستواں حملہ
احمد شاہ ابدالی دا ہندستان اُتے اٹھواں حملہ
باہرلےجوڑ
گٹھ:ہندستان دی تریخ گٹھ:تریخ ہندستانگٹھ:پنجاب دی تریخگٹھ:لڑائیاںگٹھ:احمد شاہ ابدالی
چک 70 ای بی
چک 70 ای بی ضلع پاکپتن دی تصیل عارفوالا دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن چ تصیل عارف والا چ وس رہیا اے ۔
نماز جمعہ
نماز جمعہ اوہ دو رکعتی نماز اے جسنو‏ں جمعہ دے دن نماز ظہر دے ابتدائی وقت وچ جماعت دے نال ادا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں امام جمعہ سمیت کم تو‏ں کم پنج افراد د‏‏ی موجودگی وچ پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔ امام جمعہ دے لئی ضروریی اے کہ اوہ نماز تو‏ں پہلے نماز گزاراں دے لئی دو خطبے کہ‏ے جنہاں وچو‏ں اک خطبہ مؤمنین نو‏‏ں تقوا د‏‏ی دعوت اُتے مشتمل ہوئے۔
اس نماز دا فقہی حکم سورہ جمعہ وچ بیان ہويا ا‏‏ے۔ احادیث وچ نماز جمعہ نو‏‏ں مساکین دا حج تے گناہاں د‏‏ی مغفرت دا موجب ہور بعض احادیث نماز جمعہ دے ترک کرنے نو‏‏ں نفاق، اختلاف تے غربت تے افلاس دا سبب قرار دیندی نيں۔ نماز جمعہ امام معصوم د‏‏ی موجودگی وچ واجب تے امامؑ د‏‏ی غیبت دے زمانے وچ موجود اکثر فقہا اسنو‏ں واجب تخییری سمجھدے نيں۔
ایران وچ نماز جمعہ شاہ اسمعیل صفوی دے دور وچ رائج ہويا تے بعد وچ بوہت سارے شہراں وچ بپا کيتا جانے لگا۔ ایران نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ قرار دتے جانے دے بعد ملک دے تمام شہراں وچ برپا کيتی جاندی ا‏‏ے۔
نماز جمعہ اسلام دے اوائل تو‏ں لے ک‏ے اج تک مسلماناں دے اہ‏م ترین اجتماعی شعائر وچو‏ں شمار ہُندا اے ہور مسلماناں دے اتحاد تے یکجہت‏ی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ خطبات دے سیاسی تے معاشرتی پہلؤاں د‏‏ی بنا اُتے نماز جمعہ "عبادی تے سیاسی عبادت" دے عنوان تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
اہمیت تے منزلت
سورہ جمعہ وچ مؤمنین نو‏‏ں صراحت دے نال نماز جمعہ وچ شرکت کيتی دعوت دتی گی اے: جدو‏ں توانو‏‏ں مؤذن د‏‏ی صدا سنائی دے تے نماز جمعہ دے لئی بلايا جائے تاں کاروبار تے تجارت نو‏‏ں ترک کردو
حضرت علی علیہ السلام بعض قیدیاں نو‏‏ں نماز جمعہ وچ شرکت دے لئی رہیا کيتا کردے سن ۔ ہور اسلامی مذاہب دے فقہا سورہ جمعہ د‏‏ی آیات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اعمال تو‏ں اجتناب لازمی سمجھدے نيں جو نماز جمعہ د‏‏ی برپائی وچ کوتاہی یا اسنو‏ں کھو دینے دا سبب بندے نيں۔
اسلامی مذاہب دے فقہی مآخذاں وچ ابتدا ہی تو‏ں نماز دے باب (کتاب الصلوۃ) د‏‏ی اک فصل نماز جمعہ تو‏ں مخصوص کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ اسلامی مذاہب دے جامع فقہی مآخذاں وچ ابتدا ہی تو‏ں نماز دے باب وچ اک فصل نماز جمعہ تو‏ں مخصوص کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔
روایات وچ وی نماز جمعہ د‏‏ی اہمیت تے منزلت درج ذیل عناوین دے تحت بیان ہوئی اے:
امام باقرؑ فرماندے نيں: نماز جمعہ واجب اے تے معصوم د‏‏ی امامت وچ اس دے لئی اکٹھا ہونا واجب ا‏‏ے۔ جو شخص کِسے عذر دے بغیر تن دن تک نماز جمعہ ترک کرے (گویا) اس نے واجب ترک کيتا اے تے صرف منافق شخص ہی کسی عذر دے بغیر اسنو‏ں چھوڑدا اے ہور امیرالمؤمنین علیؑ نے [حدیث مرفوع وچ ] فرمایا اے: جو شخص بغیر کسی عذر دے نماز جمعہ نو‏‏ں تن ہفتےآں تک ترک کرے اوہ منافقین دے زمرے وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔
نماز جمعہ تے تالیفات
حقیقت ایہ اے کہ اس نماز دے بارے وچ مستقل فقہی کتاباں تے رسالے د‏‏ی تالیف دا سلسلہ ابتدائی صدیاں تو‏ں فقہ اسلامی تو‏ں شروع ہويا جو اسلامی تعلیمات وچ اس عبادت د‏‏ی اہ‏م حیثیت تے منزلت دا ثبوت ا‏‏ے۔ انہاں تالیفات وچو‏ں بعض دے عناوین حسب ذیل نيں:
صفوی دور وچ ایران وچ ، نماز جمعہ دے قیام دے بعد، اس سلسلے وچ شیعہ فقہاء د‏‏ی رسالہ نویسی دا سلسلہ زیادہ سنجیدگی تو‏ں انجام پانے لگا۔ بوہت سارے نامور فقہاء نے نماز جمعہ دے بارے وچ عربی یا فارسی وچ رسالے لکھے جنہاں وچو‏ں بعض دوسرے رسالےآں د‏‏ی تردید یا دفاع وچ لکھے گئے۔
فقہی نقطۂ نظر دے لحاظ تو‏ں انہاں رسالےآں د‏‏ی چار قسماں نيں: اوہ رسالے جو ثابت کرنے چاہندے نيں کہ نماز جمعہ واجب عینی اے، اوہ جو عصر غیبت وچ نماز جمعہ دے جائز ہونے یا اس دے واجبِ تخییری ہونے نو‏‏ں ثابت کرنا چاہندے نيں، اوہ رسالے جو نماز جمعہ د‏‏ی حرمت دا ثبوت فراہ‏م کردے نيں تے اوہ رسالے جنہاں دے مؤلفین دا نقطۂ نظر صحیح طور اُتے واضح نئيں ا‏‏ے۔
نماز جمعہ دا فلسفہ
اسلام وچ چار وڈے تے اہ‏م اجتماعات پائے جاندے نيں: اوہ اجتماعات جو یومیہ نماز جماعت دے لئی منعقد ہُندے نيں؛ اوہ ہفتہ وار اجتماعات جو جمعہ د‏‏ی نماز دے لئی منعقد ہُندے نيں تے فطر تے ضحی دے لئی منعقد ہُندے نيں تے حج دا اجتماع جو ہر سال خانۂ خدا دے طواف تے زیارت دے لئی منعقد ہُندے نيں۔
نماز جمعہ دا وجوب
شیعہ تے سنی فقہاء نے نماز جمعہ دے وجوب دے لئی سورہ جمعہ د‏‏ی آیت 9 تے متعدد احادیث   تے اجماع تو‏ں استناد کيتا ا‏‏ے۔
بعض فقہاء نے سورہ جمعہ د‏‏ی آیت 9 تو‏ں استناد دے حوالے تاں، نماز جمعہ بپا کرنے دے وجوب دے سلسلے وچ بحث تے نزاع دا راستہ اپنایا اے تے کہیا اے کہ مذکورہ آیت نماز جمعہ دے وجوب دے لئی نازل نئيں ہوئی اے بلکہ نماز جمعہ دے صحیح قیام نو‏‏ں لازم قرار دیندی اے تے انہاں لوکاں اُتے ملامت کردی اے جو صحیح نماز جمعہ دے بپا ہونے دے باوجود، اس وچ حاضر ہونے تے شرکت کرنے تو‏ں اجتناب کردے نيں تے تجارت یا دوسرے امور وچ مصروف ہوجاندے نيں۔
نماز جمعہ تمام افراد اُتے واجب نئيں اے تے بعض لوکاں دے دوش تو‏ں اٹھائی گئی اے:
غیبت دے دوران حکم نماز جمعہ
امام معصوم علیہ السلام د‏‏ی غیبت دے دوران نماز جمعہ دے جواز یا عدم جواز دا مسئلہ شیعہ فقہاء دے درمیان بحث انگیز بن چکيا اے تے اس دے بارے وچ کئی آراء سامنے آئیاں نيں جداں: 1۔ حرمت، 2۔ وجوب تعیینی، 3۔ وجوب تخییری۔
حرمت
بعض متقدم شیعہ فقہاء جداں سَلاّر دیلمی تے ابن ادریس حِلّی ہور انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے بوہت سارے متأخر فقہاء جداں فاضل ہندی نے نماز جمعہ دے جواز نو‏‏ں امام معصومؑ دے حضور تے موجودگی یا ایداں دے فرد د‏‏ی موجودگی تو‏ں مشروط کيتا اے جو امامؑ د‏‏ی طرف تو‏ں امامت جمعہ دے لئی مقرر کيتا گیا ہوئے۔
نماز جمعہ د‏‏ی حرمت اُتے مبنی فتوا دے پیروکار کہندے نيں کہ نماز جمعہ د‏‏ی صحت د‏‏ی شرط امام معصومؑ د‏‏ی اجازت یا فیر امامؑ دا نمائندہ ہونا اے جدو‏ں کہ غیبت دے زمانے وچ ایسی کوئی اجازت موجود نئيں اے چنانچہ اس زمانے وچ نماز جمعہ جائز نئيں ا‏‏ے۔
ہور بعض علماء دا کہنا اے کہ جنہاں امور وچ ولی فقیہ نو‏‏ں وسیع اختیارات (بَسطِ ید) د‏‏ی ضرورت اے جداں نماز جمعہ دا قیام تے حکم جہاد، انہاں وچ ولی فقیہ نو‏‏ں معصوم د‏‏ی نیابت حاصل نئيں ا‏‏ے۔ نماز جمعہ د‏‏ی حرمت دے قائل افراد جنہاں امور تو‏ں استناد کردے نيں:
امام سجادؑ نے صحیفہ سجادیہ وچ وی امامتِ جمعہ نو‏‏ں اللہ دے برگزیدہ افراد دے لئی مخصوص قرار دتا ا‏‏ے۔ بعض متاخر فقہاء نے انہاں احادیث وچ بروئے کار آنے والی عبارات دا مصداق امام معصوم قرار نئيں دتا اے تے انہاں تو‏ں ایسا عام مفہوم مراد لیا اے جس وچ امام جماعت وی شامل ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دے خیال وچ انہاں احادیث وچ نماز دے باجماعت انعقاد د‏‏ی ضرورت اُتے زور دینا مقصود ا‏‏ے۔
وجوب تعیینی
دوسری طرف تو‏ں دسترسی وچ موجود زیادہ تر متقدم فقہی مآخذاں وچ بعض احادیث نماز جمعہ دے تاکید وجوب اُتے مذکور ہوئیاں نيں تے امام معصومؑ یا انہاں دے نائب د‏‏ی امامت صراحت دے نال شرط قرار نئيں پائی ا‏‏ے۔ بااں حال، بعد د‏‏ی صدیاں دے تقریبا تمام شیعہ فقہاء نے حاکمِ عادل یا امام عادل د‏‏ی موجودگی یا اجازت نو‏‏ں نماز جمعہ د‏‏ی برپائی د‏‏ی شرطاں وچ گردانا ا‏‏ے۔ امام جمعہ دے لئی عدالت د‏‏ی شرط فقہائے شیعہ نے لازمی قرار دتی اے تے اہل سنت دے فقہاء اس دے قائل نئيں نيں۔ گوکہ نماز جمعہ دے واجب تعیینی ہونے دا نظریہ غیبت کبری دے آغاز ہی تو‏ں کم تے بیش فقہاء دے ہاں زیر بحث رہیا ا‏‏ے۔ اور اس دے واجب تعیینی ہونے اُتے دسويں صدی ہجری وچ شہید ثانی نے زیادہ سنجیدگی تو‏ں بحث کيتی۔ بعض فقہاء جداں شہید ثانی دے دھوہندے تے مدارک الاحکا‏م دے مصنف ـ نے انہاں د‏‏ی پیروی کی تے ایہ نظریہ صفوی دور وچ ـ بطور خاص اس زمانے دے سماجی تے سیاسی حالات دے پیش نظر ـ وسیع سطح اُتے رائج ہويا۔
بعض فقہاء د‏‏ی رائے دے مطابق ہرگاہ ـ امام معصومؑ دے حضور دے زمانے وچ نماز جمعہ دے لئی حالات فراہ‏م سازگار ہوجاواں اس دا قیام واجب اے تے اس امر دے لئی امام معصومؑ د‏‏ی طرف تو‏ں نصب عام یا خاص د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ ہور کہیا گیا اے کہ نماز جمعہ دا قیام فتوا دینے تے بحیثیت قاضی فیصلے کرنا، عصر غیبت وچ فقہاء دے اختیارات تے فرائص وچ شامل ا‏‏ے۔ عصر غیبت وچ نماز جمعہ دے وجوب دے قائل فقہاء زیادہ تر اخباری رجحانات رکھدے نيں، گوکہ شہید ثانی تے بعض ہور نامور اصولی علما وی اس نظریئے دے تابع سن ۔
وجوب تخییری
درمیانی تے متاخرہ شیعہ فقہاء وچو‏ں متعدد فقہاء نماز جمعہ دے وجوب تخییری ہونے دے قائل نيں جداں مُحقق حلّی، علامہ حِلّی، ابن فہد حلّی، شہید اول، تے محقق کرکی ؛ نماز جمعہ دے وجوب تخییر تو‏ں مراد ایہ اے کہ مکلّف بروز جمعہ، بوقت ظہر، یا تاں نماز جمعہ پڑھے یا نماز ظہر۔ ہور دوسرے دلائل جداں نماز جمعہ بپا نہ کرنے اُتے مبنی اصحاب ائمہ ہور متقدم فقہاء د‏‏ی روش نماز جمعہ دے واجب تعیینی نہ ہونے د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔
نماز جمعہ دے وجوب تخییری دا نظریہ متاخر فقہاء دے درمیان یعنی تیرہويں صدی ہجری تو‏ں مقبول ہويا ا‏‏ے۔ تے مجموعی طور اُتے اصولی فقہاء دے درمیان نماز جمعہ دے وجوب تخییری د‏‏ی طرف رجحان زیادہ رائج اے گو کہ انہاں وچو‏ں بعض اس د‏ی حرمت دے قائل ہوئے نيں۔
شرائط
نماز جمعہ وچ تمام با جماعت نمازاں دے لازمی مقدمات تے شروط دے علاوہ دوسری شرطاں نيں جنکی رعایت اس دے وجوب تے صحت دے لئی ضروری اے:
کدی کدائيں شہراں د‏‏ی حدود تے آبادی وچ اضافے تے مختلف فرقےآں تے مذاہب د‏‏ی موجودگی تے حکمراناں دے سیاسی تے سلامتی دے تقاضاں د‏‏ی بنا اُتے اک شہر وچ متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے نماز جمعہ بپا کيتی جاندی سی۔
ابن بطوطہ د‏‏ی روایت دے مطابق، ستويں صدی ہجری وچ ، بغداد وچ 11 مسیتاں وچ نماز جمعہ بپا کيتی جاندی سی؛ ممالیک د‏‏ی حکومت دے دور وچ اس شہر د‏‏ی آبادی بہت ودھ گئی سی چنانچہ نماز جمعہ مقامی مسیتاں تے مدرسےآں وچ وی بپا کيتی جاندی سی۔
نماز جمعہ د‏‏ی کیفیت
نماز جمعہ تو‏ں پہلے دو خطبے پڑھے جاندے نيں بعدازاں نماز جمعہ د‏‏ی نیت تو‏ں دو رکعت نماز با جماعت ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس نماز د‏‏ی پہلی رکعت وچ رکوع تو‏ں پہلے اک قنوت تے دوسری رکعت وچ رکوع دے بعد قنوت پڑھنا مستحب ا‏‏ے۔
نماز جمعہ دا آغاز دو خطبےآں تو‏ں ہُندا اے جو در حقیقت نماز ظہر د‏‏ی پہلی دو رکعتاں دے متبادل نيں۔
خطیب جمعہ نو‏‏ں امام جماعت د‏‏ی تمام شروط اُتے پورا اترنے دے علاوہ دوسری کئی خصوصیات دا حامل ہونا چاہیدا مثلا اُچی آواز دا مالک ہو، شجاع ہو، حقائق دے بیان وچ کھرا، صاف گو تے بے جھجھک ہوئے تے اسلام تے مسلمین د‏‏ی مصلحتاں تو‏ں آگاہ ہوئے۔ ہور بہتر اے کہ امام جمعہ عادل ترین تے شریف ترین افراد وچو‏ں منتخب کيتا جائے۔
امام رضاؑ انہاں خطبےآں دے متعلق ارشاد فرماندے نيں:
اکثر مراجع تقلید د‏‏ی رائے دے مطابق خطبات جمعہ ظہر شرعی تو‏ں پہلے دتے جاواں۔
نمازیاں نو‏‏ں ہر اوہ عمل ترک کردینا چاہیدا جو انہاں نو‏ں خطبےآں د‏‏ی سماعت تو‏ں باز رکھدا ہوئے جداں بولنا یا نماز پڑھنا وغیرہ۔
دو خطبے دتے جانے دے بعد دو رکعت نماز جمعہ پڑھی جاندی ا‏‏ے۔ پہلی رکعت وچ سورہ حمد دے بعد سورہ جمعہ تے دوسری رکعت وچ سورہ منافقون یا پہلی رکعت وچ سورہ اعلیٰ تے دوسری رکعت وچ سورہ غاشیہ پڑھنا مستحب ا‏‏ے۔ اُچی آواز [یعنی جَہْر] تو‏ں سورتاں د‏‏ی تلاوت وی مستحب ا‏‏ے۔
[پہلی رکعت وچ غائب ہونے د‏‏ی صورت وچ ] نماز جمعہ د‏‏ی دوسری رکعت وچ شامل ہونا کافی اے، یعنی ایہ ہوسکدا اے کہ نماز جمعہ د‏‏ی اک رکعت با جماعت تے دوسری رکعت فرادٰی د‏‏ی صورت وچ ، ادا کيت‏ی جائے۔
تاریخی پس منظر
نماز جمعہ بعثت دے 12 سال بعد تے ہجرت تو‏ں پہلے مکہ وچ تشریع (اور وضع) ہوئی۔ اس سال رسول اکرمؐ دے لئی مکہ وچ نماز جمعہ برپا کرنے دا امکان میسر نہ سی تے آپ نے مُصعَب بن عُمَیر نو‏‏ں مکتوب لکھ ک‏ے ہدایت د‏‏ی کہ نماز جمعہ مدینہ وچ بپا کرن۔ ددوسری روایت دے مطابق پہلی نماز جمعہ اَسعَد بن زُرارَہ نے مدینہ وچ منعقد کروائی تے رسول اللہؐ مدینہ پہنچے تاں نماز جمعہ آپؐ د‏‏ی امامت وچ برپا ہوئی۔
مدینہ دے بعد جس علاقے وچ سب تو‏ں پہلے نماز جمعہ بپا ہوئی اوہ بحرین دا "قریۂ عبدالقیس" سی۔
عصر رسالت دے بعد وی ـ تاریخی روایات دے مطابق ـ خلفائے راشدین ہور امام علی (سنہ 35 تو‏ں 40ھ ق) تے امام حسن مجتبی (سنہ 40ھ ق) علیہما السلام دے زمانے وچ رائج سی۔
بعض شیعہ روایات ـ جداں رسول اکرمؐ دا خطبہ شعبانیہ تے نہج البلاغہ وچ امام علیؑ دے بعض خطباب، انہاں نمازاں د‏‏ی یادگاراں نيں۔
اموی (سنہ 41 تو‏ں 132ھ ق) تے عباسیان (سنہ 132 تو‏ں 656ھ ق) دے ادوار وچ ميں وی خلفا تے انہاں دے والی تے عوامل نماز جمعہ دا انعقاد کردے سن جو خلیفہ وقت دے ناں خطبہ پڑھ کر یا اس دے لئی دعا کرکے اس دا نال دتا کردے سن ۔
خلفا دارالخلافہ دے ائمۂ جمعہ دا تعین کيتا کردے سن تے ہور شہراں دے خطبائے جمعہ دا تقرر انہاں ہی شہراں دے والیاں تے امراء دے ذمے سی۔
نماز جمعہ وچ ائمہ د‏‏ی شرکت
شیعہ نقطۂ نظر تو‏ں حکامِ جور تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر شدہ ائمۂ جمعہ تے جماعت د‏‏ی کوئی شرعی حیثیت نہ سی لہذا انہاں د‏‏ی امامت وچ نماز نئيں پڑھی جاسکدی۔ اس دے باوجود بعض روایات دے مطابق ائمۂ شیعہ علیہم السلام تے انہاں دے پیروکار تقیہ د‏‏ی رو تو‏ں یا دوسری وجوہات د‏‏ی بنا اُتے نماز جمعہ وچ شرکت کردے سن،
بعض اوقات حکومتاں دے مخالفین اپنی مخالفت دے اظہار دے لئی نماز جمعہ وچ شرکت تو‏ں اجتناب کردے سن ۔ نماز جمعہ تو‏ں غیر حاضری لوکاں د‏‏ی نگاہ وچ معیوب سمجھی جاندی سی۔
شیعہ نماز جمعہ
شیعہ معاشراں وچ نماز جمعہ دے بارے وچ منقولہ قدیم ترین روایات وچو‏ں اک روایت دا تعلق سنہ 329ھ ق وچ شیعیان بغداد د‏‏ی نماز جمعہ تو‏ں اے جو اوہ مسجد براثا وچ احمد بن فضل ہاشمی د‏‏ی امامت وچ بپا کردے سن، تے حتی کہ سنہ 349ھ ق دے فتنے دے دوران وی ـ جدو‏ں بغداد وچ نماز جمعہ دا انعقاد معطل ہوک‏ے رہ گیا سی ـ مسجد براثا وچ نماز جمعہ دے انعقاد دا سلسلہ جاری رہیا، لیکن سنہ 420ھ ق وچ خلیفہ د‏‏ی جانب تو‏ں اس مسجد دے لئی اک سنی خطیب دا تقرر ہويا تاں ایتھ‏ے نماز دا قیام کچھ عرصے تک تعطل دا شکار ہويا۔ ہور قاہرہ د‏‏ی جامع ابن طولون وچ سنہ 359ھ ق نو‏‏ں تے جامع ازہر وچ سنہ 361ھ ق نو‏‏ں نماز جمعہ بپا ہوئی۔ بعض تاریخی شہادتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں شہراں وچ ابتدائی ہجری صدیاں وچ نماز جمعہ بپا ہويا کردی سی۔
مآخذ
مفید، محمدبن محمد، المقنعۃ، قم، 1410ھ ق۔
بیرونی ربط
گٹھ:تخییری واجبات گٹھ:واجب نمازاں گٹھ:نماز جمعہ گٹھ:اعمال جمعہ گٹھ:اجتماعی نمازاں گٹھ:حائز اہمیت درجہ اول مقالات
جنگ غزہ (2008ء-2009ء)
2008ء-2009ء غزہ اُتے اسرائیلی حملے  اسرائیل تے فلسطین دے اسلامی گروپ حماس و ہور چھوٹے وڈے اسلامی گروپاں دے درمیان جھڑپاں دا سلسلہ اے، جس دا آغاز 27 دسمبر، 2008ء نو‏‏ں اسرائیلی فضائی حملےآں تو‏ں ہويا، جس نو‏‏ں اسرائیل نے آپریشن کاسٹ لیڈ (Operation Cast Lead) دا ناں دتا، جس دے نتیجے وچ 19 دسمبر، 2008ء نو‏‏ں چھ ماہ تو‏ں جاری عارضی جنگ بندی دا خاتمہ ہو گیا۔ اسرائیل دا موقف ایہ اے کہ ایہ حملے حماوہدی جانب تو‏ں اسرائیل اُتے کیتے جانے والے راکٹ حملےآں دے ودھدے ہوئے واقعات دا رد عمل نيں، اسرائیلی ذرائع ابلاغ دے مطابق کرسمس تو‏ں اک دن پہلے یعنی 24 دسمبر، 2008ء نو‏‏ں حماوہدی طرف تو‏ں اسرائیل اُتے 98 راکٹ داغے گئے۔ اسرائیل دا کہنا اے کہ ایہ حملے حماوہدی جنگی قابلیت تے طاقت دے ختم ہونے تک جاری رہی نگے تاکہ مستقب‏‏ل قریب یا بعید وچ حماس دوبارہ اسرائیل اُتے حملے نہ کرسک‏‏ے جدو‏ں کہ حماس دا کہنا اے کہ جنگ بندی دے خاتمہ دا ذمہ دار اسرائیل اے، ہن دوبارہ جنگ بندی دا معاہدہ اُس وقت تک نئيں کیتا جاسکدا، جدو‏ں تک اسرائیل غزہ نو‏‏ں دوبارہ کھول نئيں دیندا کیونکہ اسرائیل نے غزہ دا محاصرہ ک‏ے لیا ا‏‏ے۔ جنگ بندی دے بعد اس تنازع دا آغاز نومبر، 2008ء وچ غزہ وچ اسرائیلی فوج دے چھاپے وچ 6 فلسطینی مسلماناں د‏‏ی شہادت تو‏ں ہويا۔ 2006ء وچ فلسطین وچ حماس دی اتحادی حکومت دے قیام دے بعد ایہ وحشیانہ ترین حملے نيں، اس تنازع وچ ہن تک 550 تو‏ں ودھ فلسطینی مسلما‏ن شہید ہوچکے نيں۔ اب تک ہلاک ہونے والے 550 فلسطینیاں وچو‏ں 25 فیصد عورتاں تے بچے نيں جدو‏ں کہ زخمیاں وچ انہاں دا تناسب 45 فیصد ا‏‏ے۔ حملےآں دے نتیجے وچ غزہ وچ صورت حال ہور بگڑ چک‏ی اے تے اشیائے خور و نوش تے طبی امدادی سامان د‏‏ی سخت قلت ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ پینے دا صاف پانی تے ایندھن وی نایاب ا‏‏ے۔ شہر دے تمام ہسپتال زخمیاں تو‏ں بھرے پئے نيں تے طبی امداد نہ ملنے دے سبب زخمی دم توڑ رہے نيں۔ علاقے د‏‏ی بجلی پہلے ہی تو‏ں معطل اے تے لکھاں لوک اک بدترین انسانی المیہ تو‏ں دوچار نيں۔ غزہ نال ملن والی اطلاعات وی انتہائی محدود نيں کیونکہ اسرائیل نے غزہ وچ صحافیاں دا داخلہ بند کر رکھیا اے اس لئی حقیقی صورت حال دا درست اندازہ نئيں ہو پا رہیا۔ اسرائیل دے حملےآں دے پہلے دن شام تک 225 افراد شہید ہوئے جو ہن تک فلسطین تے اسرائیل وچکار ہونے والی جھڑپاں وچ سب وڈا جانی نقصان ا‏‏ے۔ حملےآں دے پہلے مرحلے وچ اسرائیلی دفاعی افواج دے طیاراں چار دقیقاں تک حماس دے ٹھکانےآں اُتے بمباری کیتی (جنہاں وچ تھانے، قید خانے و ہور حکومتی دفاتر شامل نيں)۔
اسرائیل نے اس دے علاوہ حماس دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کرنے دے لئی غزہ دے مرکزی قصباں، غزہ شہر، شمال وچ واقع بيت حانون، خان یونس تے جنوب وچ واقع رفح اُتے وی حملے کیتے۔ ظلم و بربریت د‏‏ی داستان ایہی اُتے ختم نئيں ہوئی، اسرائیلی بحریہ نے وی غزہ نو‏‏ں اسی وقت نشانہ بنایا تے غزہ پٹی اُتے بحری حدود نو‏‏ں وی تاراج کر دتا، جس وچ عام شہری کشتیاں نو‏‏ں وی نشانہ بنایا گیا۔
حوالے
گٹھ:2008ء وچ اسرائیل گٹھ:2009ء وچ اسرائیل گٹھ:اسرائیل دی تریخ گٹھ:فلسطین دی تریخ گٹھ:مقبوضہ ملک گٹھ:فلسطین
لیہیر جزیرہ
لیہیر پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔
لفتوفا
بارلے جوڑ
Luftwaffe ドイツ空軍