cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سودہ بنت زمعہ
اخلاق
دجال تو‏ں بہت ڈردیاں سن، اک مرتبہ عائشہ تے حفصہ دے پاس آ رہیاں سن دوناں نے مذاق دے لہجہ وچ کہیا تساں نے کچھ سنیا؟ بولیاں کیہ؟ کہیا دجال نے خروج کیتا، سودہ ایہ سن کر گھبرا گئياں، اک خیمہ جس وچ کچھ آدمی اگ سلگیا رہے سن، قریب سی، فورا اس دے اندر داخل ہوگئياں، عائشہ تے حفصہ ہسدیاں ہوئیاں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پاس پہنچیاں تے آپ نو‏‏ں اس مذاق د‏‏ی خبر دتی، آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تشریف لیائے تے خیمہ دے دروازے اُتے کھڑے ہو ک‏ے فرمایا کہ حالے دجال نئيں نکلیا اے، ایہ سن کر سودہ باہر آئیاں ۔ تاں مکڑی دا جالا بدن وچ لگیا ہويا سی، اسنو‏ں باہر آ ک‏ے صاف کیتا، سید سلیمان ندوی لکھدے نيں میرے نزدیک ایہ روایت مشکوک تے سنداً ضعیف ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:674 دیاں موتاں گٹھ:ازواج مطہرات گٹھ:مہاجرین حبشہ
یوریشیا دیاں خود مختار ریاستاں تے تابع علاقےآں دی لسٹ
thumb|یوریشیا
ایہ یوریشیا د‏‏ی خود مختار ریاستاں و تابع علاقہ جات د‏‏ی لسٹ (List of sovereign states and dependent territories in Eurasia) ا‏‏ے۔
خود مختار ریاستاں
خود مختار ریاست اک جغرافیائی علاقے اُتے اعلیٰ ترین اقدار اے جو بین الاقوامی قانونی نظام دے تحت اک آزاد مرکزی حکومت د‏‏ی طرف تو‏ں ظاہر کيتا جاندا ا‏‏ے۔
تسلیم شدہ ریاستاں
ایہ تمام اقوام متحدہ د‏‏ی رکن ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:ایشیائی ملکاں د‏‏ی فہرستاں گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ براعظم گٹھ:یورپی ملکاں د‏‏ی فہارست گٹھ:یوریشیا
سنگاپور وچ اسلام
عرب تے اسلام انہاں ملکاں دے نال اپنی ہجرت وچ سنگاپور منتقل ہوئے۔ اسلام دا پھیلاؤ نويں صدی ہجری وچ پھیلا، تے سنگاپور اپنے پڑوسی ملکاں تو‏ں بوہت سارے گروہاں تک پہنچ گیا۔ ۲۰۱۰ دے اعدادوشمار دے مطابق سنگاپور د‏‏ی ۱۵ سال یا اس تو‏ں زیادہ عمر د‏‏ی رہائشی آبادی دا تقریباً ۱۵% مسلما‏ن نيں۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر نسلی ملائی نيں جو سنی مسلما‏ن نيں۔ سنگاپور وچ مسلماناں دا فیصد جنوبی ایشیائی نژاد ا‏‏ے۔ چینی، عرب تے یوریشیائی معاشراں نال تعلق رکھنے والے ہور نيں۔ سنگاپور وچ مسلماناں د‏‏ی اکثریت سنی مسلماناں د‏‏ی اے جو شافعی یا حنفی مکتبہ فکر د‏‏ی پیروی کردے نيں۔
مردم شماری دے مطابق سنگاپور وچ مسلماناں دا تناسب ۱۹۸۰ وچ ۱۶.۲ فیصد تو‏ں کم ہو ک‏ے ۲۰۱۵ وچ ۱۴ فیصد رہ گیا۔ ۲۰۱۰ تے ۲۰۱۵ دے درمیان مسلماناں دے تناسب وچ ۰.۷ فیصد کمی واقع ہوئی۔
تعلیم
مسلما‏ن بچے کچھ اسلامی اسکولاں وچ اسلامی تعلیم حاصل کردے نيں، تے اک تہائی مسلما‏ن بچے اپنے والدین تو‏ں دین دے احکا‏م حاصل کردے نيں، تے کچھ مسلما‏ن نوجواناں دے لئی مسیتاں وچ مذہب د‏‏ی تعلیم دتی جاندی اے، تے اوتھ‏ے تقریباً ۹۰ نيں۔ اوہ اسکول جو قابلیت د‏‏ی کمی دے نال نال مالی مشکلات دا شکار نيں۔ تے سنگاپور وچ علما د‏‏ی گریجویشن دے لئی اک ہائی اسکول دے طور اُتے اک ہاؤس آف سائنس ا‏‏ے۔ سنگاپور دے مسلما‏ن حفظ قرآن د‏‏ی کمی دا شکار نيں، تے حفظ قرآن سنگاپور وچ اسلامی کونسل د‏‏ی کوششاں تک محدود اے، سنگاپور وچ ۶ عرب اسکول نيں، تے کچھ مذہبی اسکالرز انڈونیشیا تے عرب ملکاں وچ اپنی تعلیم حاصل کردے نيں۔
اسلامی معاشرے
سنگاپور وچ اک اسلامی انجمن تے گروپ اے جس وچ اسلامک کال سوسائٹی وی شام‏ل اے، تے اسنو‏ں سعودی عرب تو‏ں امداد ملی اے، اس نے شاہ فیصل میموریل ہال د‏‏ی تعمیر وچ مدد کيت‏ی اے، تے اس انجمن نے اک اسلامی مرکز، اک اسپتال بنایا ا‏‏ے۔ ، تے اک کلینک، تے اک (تامل مسلم ایسوسی ایشن) تے اک انجمن (نويں مسلما‏ن)، (نوجواناں نو‏‏ں تعلیم دینا)، انجمن (نوجوان مسلم)، انجمن (ملائیس)، انجمن (دارالرقم)، انجمن (ینگ مسلم) ا‏‏ے۔ سوانیاں)، ایسوسی ایشن (مسلم اسٹوڈنٹس)، ایسوسی ایشن (منڈاکی)، تے سنگاپور وچ اسلامی معاشراں دے ملائیشیا، انڈونیشیا تے برونائی وچ اسلامی تنظیماں دے نال روابط نيں، تے اس دے مسلم دنیا دے نال وی روابط نيں۔ لیگ تے اسلامک ورلڈ کانفرنس، تے اسلامک کونسل آف سنگاپور ملائی تے انگریزی وچ کچھ بلیٹن شائع کردی ا‏‏ے۔
پنجابی اکھان
پنجابی لوک ساہت دے وکھ وکھ روپاں وچوں اکھان اک اے۔اس لئی پنجابی وچ اکھوت،کہاوت شبد وی ورتے جاندے ہن۔ اکھان اجیہی سوترک لوک طاقت دا روپ ہن،جس وچ زندگی دے انوبھوی سچ دے خاص انش نوں زبانی روپ وچ موقعے مطابق ٹھکدار لوک بولاں وچ اچاریا جاندا اے۔ اکھان دی سبھیاچار،ساہتی اتے لسانی اہمیت اسدے جاری تجربہ تے اکھٹ بھنڈار وچوں سہجے ہی پچھانی جا سکدی اے۔اپنے تہذیبی جیون ڈھنگ نال جڑے انسان لئی اکھان بولن دا کم اونا ہی سہج اتے سبھاوک ہندا اے ،جنھاں زندگی دیاں بنیادی لوڑاں دا کم۔
== ڈاکٹر۔ونجارا بیدی نے اکھان دی تشریح دندیاں لکھیا اے کہ اکھان وچ انسانی جیون نال متعلق کوئی تجربہ سوتربدھّ کرکے دلکھچویں جا النکارک بولی وچ پیش کیتا جاندا اے۔ == پنجابی اکھاناں دی ایہہ بہودھتا،وشالتا تے مکمل ہوند کارن ایہہ لوک ساہت دا ادھک مشہور، پریکت تے سویکرت روپ اے۔ لوک-سوجھ دا پرمانک سروپ اکھاناں وچوں سہجے ہی پچھانیا جا سکدا اے۔اکھان پرمکھ روپ وچ وکھ وکھ سبھیاچاراں وچلے ولکھن تجربہ مطابق سرجے جاندے ہن۔ پنجابی وچ کئی اکھان فارسی تے انگریزی تو متاثر ہو کے سرجے گئے ہن۔
اکھاناں دی سرجن عمل لوک ساہت وانگ ہی گروہ دی پروانگی نال جڑی ہوئی اے تے سرجک اسے وانگ ہی گم نام ہندا اے۔ وششٹ ساہت وچ ایہناں اکھاناں دا تجربہ عامَ ورتارا اے۔ کئی وار تاں کوئی ساہتکار زندگی دے سچ نوں اتنے سنکھپت تے سنجمی، پر مکمل روپ وچ ظاہر کر جاندا اے کہ اسدی اکتی اکھان بن جاندی اے۔ پنجابی ساہت وچ گرمتِ ساہت اتے قصہ شعری وچ اسدے کئی نشان مہیا ہن۔ اداہرن وجوں:
من جیتے جگ جیت۔
مٹھت نیویں نانکا گن چنگیائیاں عنصر۔
نیوے سو گؤرا ہوئِ۔
وارث شاہ نہ عادتاں جاندیاں نے،
بھاویں کٹیئے پوریاں پوریاں جی۔
پنجابی اکھاناں دا لوک ساہت کلاسیکل پرپیکھ وچ مطالعہ کردیاں اس نوں وی تن مکھ پہلوآں توں وچاریا جانا ضروری اے؛
تہذیبی تجربہ : سوترک سچ
اکھان پنجابی سبھیاچار دے وڈا انوبھوی پساراں دے نکٹتم ،عاشق تے پرسنگک سچ نوں روپائت کرن دا کارگر زریعہ اے۔ ساڈے جیون دے پرتمانک، کیمتمولک ، لوکدھارائی سروکاراں نوں ظاہر کرن دا اکھان بوہت زیادہ سہج اتے ووہارک زریعہ اے۔ایہہ سکھیا انسپائریشن دا اتم ڈھنگ اے۔ پنجابی اکھان ساہت وچو پنجابی سبھیاچار دے اکاگر، اکہرے مارمک چتراں اتے سوجھ سنکلپاں دی بھرمار اے۔ وکھ وکھ جاتاں،طبقےآں، ووہاراں،کماں، عادتاں، موقعیاں،مانتاواں ،قیمتاں، پرتماناں ،رشتیاں پرتِ سوجھ جاں ہنگارے دا نچوڑ اکھاناں وچوں اجاگر ہندا اے۔
اکھان، کیونکہ لوک تجربہ وچوں کشیدیا سوترک سچ ہندا اے، اس واسطے اسدی سرجنا پچھے کوئی خاص لوک تجربہ دی ٹھوس حادثہ، حالت، ورتارا جاں مستقل عادت ہندی اے، جسدا نچوڑ اکھان دے روپ وچ روڑگت ہو کے سنچارت ہندا اے۔ اس خاص سرجنا حوالہ دی نیچر سامانی لوک تجربہ دے کسے سدیوی سروکار دی دھارنی ہون کرکے ہی ایہہ اجتمائی سرجنا وجوں زبانی سنچارت ہون دی گنجائش رکھدا اے۔
روپ - ودھانک بنتر دے نیم
اکھان دی روپ ودھانک پکھ توں مرکزی پچھان اسدا مکھ روپ وچ ساہتی اظہار اے۔ڈاکٹر۔ونجارا بیدی مطابق "اکھان گد روپ وچ وی ہندے ہن اتے پدروپ وچ وی"۔مطلب اکھان دی روپ ودھانک بنتر سادھارن وارتک دے واکاں ورگی وی ہندی اے اتے شعری بنتر والی وی۔ اس کرکے اکھان نوں لوک شعری روپ مننا مناسب نہیں۔
گد روپ والے اکھان
گھمیاری ہمیشہ اپنا بھانڈا ہی سلاہندی اے۔
پنّ دی گٔو دے دند کون ویکھدا اے۔
گد روپ اکھاناں دا مرکزی جز انسانی تجربہ جاں پرکرتک ورتارے راہی کسے مول انسانی سوجھ/ سچ نوں پرکاشمان کرنا ہندا اے۔ اجیہے اکھان پنجابی بولی دی عام واک بنتر دے ادھک نیڑے ہندے ہن اتے مطلب پیش نظارہ، حادثہ، کم جا پاتر دے سمورت بمب وچوں سہج پنپدا اے۔
شعری بنتر والے اکھان دی مکھ، بھارو اتے فیصلہ کن جگت کاوکتا ہندی اے۔ اس وچ تکانت ،لے ، چنہ، پرتیک آدی وکھ وکھ شعری جگتاں دا تجربہ ہندا اے ۔روپک اتے بمب اکھان دیاں مرکزی سرنچناتمک شاعری جگتاں ہن ۔تکانت دی نظر توں اکھان دا مطالعہ کافی روچک اے ۔پر جنا اکھاناں وچ تکانت ویونت ہندی اے اوہناں وچ تکانت سرجن دیاں بہت فنی ودھیاں دا سہج تجربہ ہندا اے ۔مثال وجوں جہڑے اکھان اک توں ودھیرے پنگتیاں دے ہندے ہن اوہناں وچوں ایہہ تکانت انتلے چرن تے دہراؤ راہیں میلیا جاندا اے جویں
نہ بانیا میت نہ ویسوا جتی ۔
نہ کاکا ہنس نہ کھوتا جتی ۔
تتر کھمبھی بدلی رنّ ملائی گھاہ
اوہ وسے اوہ اجڑے آہلی مول نہ جاہ ۔
اکھان دی بنتر دا اک ہور پرمکھ نیم اس وچ خلاف ملک سبھ روپک بمب چنہ جاں اپما سرجدا اے۔ اکھان دے تخلیقی تنظیم وچ انوبھوی سچ نوں پرسپر وپریت/ سمروپی ،ٹاکرویں/ ملویں بمب چنھاں راہیں سمروپ مورتاں ،سنکثافت اتے پرچنڈتا حاصل کیتی جاندی اے ۔خاص کرکے خلاف ملک بمب چنہ حالت دیبرخلاف ارتھی بنتر راہیں ٹکراؤ مخالف مطلب اتپن کر کے نویں مطلب کھیتر نوں اساردے ہن ۔
خلاف ملک جاں ٹکراویں بمب والے اکھان
ناچ نہ جانے ،آنگن ٹیڈھا ۔
نوں سو چوہا کھا کے بلی حج نوں چلی ۔
کچھڈ کڈی شہر ڈھنڈورا ۔
سامان بھاوی جاں سمع روپک
دو جڑویں بمباں دی بنتر راہیں لوک سچ روپائت والے اکھان
ربّ ملائی جوڑی اک اننھا تے اک کوہڑی ۔
سو چاچا اک پیو سو دارو اک گھیؤ ۔
جنی گوڈی اونی ڈوڈی ۔
اکھان دی بنتر اتے پیشکاری دی اک ہور خاصیت ایہہ اے کہ اکھان توں بجھارت تک دا سفر سہج ہندا اے بہت سارے اکھان بدلدے ہوئے بجھارت بندے رہندے ہن کئی اکھاناں دا تجربہ اس وکھرتا نوں واضع کردا اے ۔اکھان اتے بجھارت دی دی ایہہ نڈر سانجھ ایہناں دے روپ ودھان سائز اظہار لہجے تے پیشکاری حوالہ کارن اے جویں
ماں جمے نہ جمے پتّ چھت پلمے ۔(دھوآں )
انی کو راہیں سارے پنڈ چ کھنڈائی ۔(اگّ )
محاورہ
لوک ساہت دے وکھ وکھ سوترک روپاں وچوں اکھان دے نال ہی محاورے دا ذکر وی ضروری اے ۔محاورہ اجیہا لگھوتم لسانی پرگٹائ روپ اے ؛جس وچ گنتی دے شبداں راہیں اجتمائی تجربہ دے کسے سار عنصر ،نچوڑ جاں ورتارے نوں وئنجک لہجے وچ پرگٹایا جاندا اے ۔محاورے دی بولی وچ شبداں دے عام پرچلت مطلب اپنے نویں حوالہ اتے تجربہ وچ وکھرے وستھارت مطلب گرہن کردے ہن ۔نویں اتپن معنےآں اتے شبداں دے سادھارن معنےآں وچ اوہ ڈریکٹ سانجھ دے باو جود وی شبداں دے عام مطلب اصلی معنےآں دے سوچک نہیں ہندے۔ایہناں نوں تہذیبی ورتارے دے پرکرن وچ شبداں دے سجھاؤ معنےآں وچ نہیں وچاریا جاندا ۔جویں چاندی دی جتی مارنا محاورے دے شبدی مطلب اسدے سوچ وچار معنےآں ول اتی سادھارن اشارہ تاں کردے ہن ،پر ایہہ صحیح تے سمچے سار عنصر نوں عنہ چر اپنے آپ واضع نہیں کردے جنا چر چاندی دے تہذیبی ملّ اتے وڈی دے عمل نوں جتی مارن دے سموتھّ نہ کلپیا جا سکے ۔محاورہ شبداں دی نویں بولی جگت وچوں بالکل وکھرے معنےآں دا وسپھوٹ اے ۔اس دی بنتر پیڈی، ستھر اتے مقررہ ہندی اے ۔بہت گھٹ محاورے نام جاں پڑنانو ملک ہندے ہن ایہہ جیون ووہار وچوں روڑھ ہندے رہندے ہن ۔
اکھان دے سموتھّ ہی کئی واری سیانپ تے ٹوٹے نوں وکھرا لوک ساہت روپ منّ لیا جاندا اے ۔اس وچ ظاہر انسانی سنچت سچ ووہارک سوجھ دا سار اتے سبھاء اکھان دا ہی سہج انگ بن جاندا اے ۔اسے کارن ہی اس مطالعہ وچ اکھان دے سمچے ودھاگت بھید دے دوران ہی ایہناں سوتک کتھناں نوں شامل کیتا گیا اے ۔ایہہ ٹوٹے جاں کتھن صحیح اتے سہج روپ وچ اکھان دا ہی انگ ہن ۔
پیشکاری :حوالہ، تکنیک اتے پاٹھ
اکھان دا پرمانک پاٹھ صرف اس دے پروچن وچ ہی نہیں ہندا ،سگوں اس پروچن دے سماننتر تہذیبی حوالہ وی اسدے پرمانک پاٹھ دا لازمی انگ اے۔ہن تک بہتے حاصل اکھان مجموعہ صرف اکھان دے بھاشاگت پاٹھ تک ہی محدود ہن، جدکہ اکھان دی سمچی ہوند اسدے بھاشاگت پاٹھ دے نال ہی اسدے پیشکاری حوالہ اتے سرجن حوالہ دے اکاگر سمچّ وچوں ہی گرہن کیتی جا سکدی اے۔اس کرکے صرف بھاشاگت پاٹھ نوں اکتر کرنا اکھان دے پرمانک پاٹھ دا نمونہ نہیں بندا ۔پرمانک اکھان بھاشاگت پاٹھ اتے پیشکاری حوالہ دے نال ہی تہذیبی وویک دے تیہرے کم وچوں وی سروپ گرہن کردا اے ۔ایہہ کارن اے کہ سارے اکھاناں نوں دوسرے تہذیبی اتے لسانی گروہ سہجے جاں اچیت ہی سمجھن دے اہل نہیں ہندے ۔بھاویں کجھ اک اکھان اک توں ودھیرے سبھیاچاراں وچ سرجے تے پرچلت ہو سکدے ہن، پر اکھان دا زیادہ بھنڈار اس سبھیاچار دے نکھڑن تجربہ دا ملک پرگٹائ ہندا ہن ۔
دہراؤ مولک ،سمبھاوی جاں انوکلت حالت اکھان دا پیشکاری حوالہ اے ۔ایہہ عامَ کہندے سنیا جا سکدا اے کہ مینوں اکھان تاں بہت آؤندے نے ،پر وقت سر اوڑ نے نہیں جاں ورتنے نہیں آؤندے ۔وقت صرف اکھان پھورن پچھے انسان خاص دی یاد طاقت ہی نہیں ،سگوں اس دی موقعے دی سوجھ تے حاضر جوابی فیصلہ کن اے ۔اکھان نوں گھوٹا نہیں لے جا سکدا، نہ ہی اس نوں نرا پستکی علم وانگ گرہن کیتا جا سکدا اے ۔ ایہناں دی سمجھ تے ورتوں جیون دا سہج تے جیونت عمل اے ۔ڈھکویں اتے بہتر موقعے تے لمیرے ذکر جاں وکھیان دی تھاں اکھان دا ایہہ تجربہ نہ صرف روچکتا، مطلب وشالتا، سمبھاوی روپک اتے سہج دا سروت بندا اے، سگوں ایہہ موقعے دی نزاکت، اچارن دی نپنتا اتے سنبودھت دی حالت دا وویک پرستت کردا اے ۔اکھان دا پیشکاری حوالہ مکمل روپ وچ مشرق مقرر نہیں ہندا سگوں ایہہ اتپن حالت ،پاتر، حادثہ جاں کسے ورتارے دے آنترک وویک دے مطابق پرچلت اکتی دا فوری اچار ہندا اے ۔اکو عادت، حالت دی نیچر مطابق اک توں ودھ اکھان وی ہو سکدے ہن۔ جویں :
اٹھ ہووے نہ، پھٹے منہ گوڈیاں دا ۔
ناچ نہ جانے ،آنگن ٹیڈھا ۔
اجڑے پنڈ ،بھڑولا محل ۔
اجڑے باغاں دے، گالھڑ پٹواری ۔
اکھان دی پیشکاری تکنیک وچ سر سنبودھنی ہندی اے ۔مرکزی انسان اکھان اچارن والا ہندا اے اتے جس نوں سنبودھت کیتا جاندا ہندا اے ،اوہ وی حاضر ہندا اے ۔اس کرکے اکھان ڈریکٹ اتے حاضر مخالف سٹائل دا دھارنی ہندا اے ۔سمانٹیکجوئل اتے سنبودھت دھراں دی ہوند بھاویں ضروری اے ،پر کئی وار اکھان دا اوہ پاتر ،جس دا ذکر ہو رہا اے ،غیر حاضر وی ہو سکدا اے پر سنبودھت دھر ضرور حاضر ہندی اے ۔وڈیری عمر جاں ماں باپ دا اکھان اچار اس پکھوں ورننیوگ اے ۔اکھان دا مخالف حوالہ مطابق کوسن ،پریرن، طنز جاں مخول، تعریف آدی دا سوچک ہندا اے ۔جویں :
مخول :وہلی رن ،پراہنیاں جوگی ۔
پنجابی اکھان دا پرمانک پاٹھ پنجابی سبھیاچار دی بول چال دی بولی وچ ہی جیوتّ رہندا اے ۔اس بولی دا وی اگے اپلسانی دائریاں مطابق اکھان دی بولی ،لہجے، سر اتے دھناں وچ پچھاننیوگ انتر ہندا اے ۔کیونکہ اکھان دی سرجنا اتے کمیونیکیشن لوک اپنے جیون ووہار وچوں کردے رہندے ہن، اس کارن اس دا پرمانک پاٹھ اوہناں دے اپلسانی دائرے وچ ہی ممکن اے ۔اس کارن اکھان دا پرمانک پاٹھ اپلسانی دائریاں دے اچار دا ہی ہندا اے اتے اس نوں اکتر کرنا بہتر اے ۔
ووہارک مطالعہ: اک نمونہ
نکھدھّ چاکری ،بھیکھ ندار ۔
ایہہ اکھان پنجابی سبھیاچار وچ علاقائی مطلب چارے دی پردھانتا اتے اتمتا وچوں اتپن تجربہ دے گرو نوں پرگٹاؤندا اے ۔ہریک تہذیبی گروہ اپنی کرت دے عمل نوں انسانی زندگی جیون دے مانو ہتّ ودھیرے مطابق اتے اتم مندا اے۔اس توں بناں اوہ تہذیبی گروہ اپنی کرت دے عمل نوں جاری جاری رکھن اتے اس نوں جیون دا سرووتم انگ بناؤن دے اہل نہیں ہو سکدا۔ایہہ اکھان پنجابیاں دے کھیتی پردھان کرت عمل نوں دوسرے کتیاں دے مقابلے نہ صرف وڈیاؤن سگوں دوسرے کتیاں دی حالت نوں کرموار مکالتن کرن متعلق انمکھّ اے۔ کھیتی نوں سبھ توں اتم پیشہ اتے کم سویکاریا گیا اے۔ پنجاب، سماجی بنتر وچ اپنی جغرافیائی خاصیت مطابق نرسندیہ کھیتی باڑی پکھوں بھارت دا سبھ توں بہتر علاقہ اے اتے کھیتی اسدا مشرق تریخی دور توں اج تک بھارو پیشہ اتے پیداوار دا اکو اک مول زریعہ رہا اے ۔ پنجابی دے بہت سارے ہور اکھاناں اتے لوک گیتاں وچ جٹّ دی مندحالی ،غریبی ،کٹھور محنت اتے اسدے اتپن خاندانی کشٹ ،کلیش اتے ہور مشکلاں دا بھرپور اتے دکھپورن ذکر ہویا اے، جویں
جٹّ تے سور برابر ای، جٹّ تولی بھارا ۔
سور پٹے مرلا ،جٹّ وگھا سارا ۔(اکھان )
نہ بانیا میت، نہ ویسوا جتی۔
نہ کاگا ہنس، نہ کھوتا جتی ۔
کاں ،کراڑ ،کتے دا ،وساہ نہ کھائیے ستے دا ۔
ایہہ اکھان مول روپ وچ پنجاب دی جگیرداری ارتھانتظام وچ سرجیا گیا اے جس وچ کرت ونڈ متعلق اسے یگ دی فکر ،سماجی سار ،تجربہ اتے قیمت پربندھ مطابق پیشیاں دی اتمتا، مدھمتاں ،نکھدھتا اتے ناداری بیان ہوئی اے ۔بھیکھ منگنا سبھ توں گھٹیا ہی نہیں، سگوں ترسکارت اتے انانسانی عمل اے ۔پنجابی سبھیاچار وچ کرت دی وڈیائی ہوئی اے تے کرت دا لوک من وچ ستکار تے اعزاز اے جویں :
گھر کار ،نہ آوے ہار ۔
بے کار نالوں، ونگار بھلی ۔
منگن گیا سو مر گیا ،منگن مول نہ جا۔
اس اکھان دی بنتر وچ اک مقررہ ویونت تے کرم اے۔ پیشیاں تے تہذیبی گرو اتے پدھر مطابق پہلاں اتم ،پھر مدھم ،پھر نکھدھّ اتے انت تے ندار دا ایہہ کرم لوک پرگٹاوے دی اچیت پر مقررہ ویونت دا پرمانک روپ اے ۔ایہہ کرم انوبھوی اے؛ اچیت اے ۔اسے کرم وچ ہی ترتیب وار کھیتی، وپار، چاکری اتے بھیکھ نوں بیانیا گیا اے ۔ایہہ چارے جٹّ اچار انوروپ پرسپر متعلق ہندے ہوئے مول مقصد انوروپ کرت عمل دی وتغیر اتے تہذیبی سار وقعت نوں ظاہر کردے ہن ۔ گٹھ:پنجابی ساہت
سعدی خاندان
سعدی خاندان یا سعدیان خاندان اک عرب مراکشی خاندان سی جس نے ۱۵۴۹ء تو‏ں لے ک‏ے ۱۶۵۹ء تک مراکش اُتے حکمرانی کيت‏ی۔
حوالے
گٹھ:تریخ ازواد گٹھ:عرب شاہی سلسلے گٹھ:تریخ عرب گٹھ:سولہويں صدی دے مسلما‏ن گٹھ:ستارہويں صدی دے مسلما‏ن گٹھ:مراکش وچ سولہويں صدی گٹھ:مراکش وچ ستارہويں صدی گٹھ:1554ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے گٹھ:افریقا وچ 1554ء دیاں تاسیساں گٹھ:سابقہ ملک گٹھ:سولہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:ستارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:سعدی خاندان گٹھ:سابقہ سلطنت گٹھ:۱۵۵۴ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے گٹھ:افریقا وچ ۱۵۵۴ء دیاں تاسیساں
محمد بن طیب القادری
محمد ابن طیب قادری (۱۷۱۲ء-۱۷۷۳ء) مراکش دے مورخ سن جو نشر المثانی دے مصنف دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں۔   ایہ کتاب۱۸ ويں صدی عیسوی دے مراکش د‏‏ی سوانحی لغت اے لیکن ہر سال عام طور اُتے واقعات دا خلاصہ پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ محمد ابن طیب ماہر انساب عبدالسلام قادری دے پو‏تے سن ۔
حوالے
گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏یاں مراکشی شخصیتاں گٹھ:فاس، مراکش دیاں شخصیتاں گٹھ:مراکشی مصنف گٹھ:مراکشی مورخین گٹھ:مراکشی آپ بي‏تی نگار گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
اولیویا روڈریگو
اولیویا ازابیل روڈریگو (پیدائش فروری ۲۰، ۲۰۰۳ء) اک امریک‏‏ی گلوکارہ، نغمہ نگار تے اداکارہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ۲۰۱۰ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ڈزنی ٹیلی ویژن پروگراماں وچ اپنے مرکزی کرداراں تو‏ں پہچان ملی۔ اولیویا روڈریگو نے دو بل بورڈ ہاٹ ۱۰۰ نمبر ون سنگلز، اک بل بورڈ ۲۰۰ نمبر ون البم، تے امریکا د‏‏ی ریکارڈنگ انڈسٹری ایسوسی ایشن د‏‏ی طرف تو‏ں پنج ملٹی پلاٹینم سرٹیفیکیشن حاصل کيتے نيں۔
زندگی تے کیریئر
اولیویا ازابیل روڈریگو ۲۰ فروری ۲۰۰۳ء نو‏‏ں موریٹا، کیلیفورنیا دے رینچو اسپرنگس میڈیکل سینٹر وچ اسکول ٹیچر جینیفر تے فیملی تھراپسٹ کرس روڈریگو دے ہاں پیدا ہوئی۔ وہ ٹیمیکولا، کیلیفورنیا محلے وچ رہندی تے پلی بڑھی۔ اولیویا روڈریگو فلپائنی امریکن نيں؛ اس دے والد فلپائنی نيں جدو‏ں کہ اس د‏ی ماں جرمن تے آئرش نسب رکھدی ا‏‏ے۔ اس نے دسیا اے کہ اس دے پردادا نوعمری وچ فلپائن تو‏ں ریاست ہائے متحدہ چلے گئے سن تے انہاں دا خاندان فلپائنی روایات تے کھانےآں د‏‏ی پیروی کردا ا‏‏ے۔ اولیویا روڈریگو نے کنڈرگارٹن وچ آواز دا سبق لینا شروع کيتا تے اس دے فوراً بعد پیانو بجانا سیکھ لیا۔ اس نے چھ سال د‏‏ی عمر وچ اداکاری تے گانے د‏‏ی کلاساں لینا شروع کيتياں تے ایلیمنٹری اسکول وچ تھیٹر پروڈکشنز وچ اداکاری شروع کر دتی۔ اولیویا روڈریگو ۱۲ سال د‏‏ی عمر وچ گٹار بجا رہی ا‏‏ے۔ اولیویا روڈریگو نو‏‏ں ملکی موسیقی سننے دے بعد گیت لکھݨ وچ دلچسپی ہو گئی، خاص طور اُتے امریک‏‏ی گلوکارہ-گیت نگار ٹیلر سوئفٹ۔ وہ بیزارڈوارک اُتے اپنا کردار ادا کرنے دے بعد لاس اینجلس چلی گئی۔
اولیویا روڈریگو پہلی بار اک اولڈ نیوی کمرشل وچ اسکرین اُتے نظر آئی۔ ۲۰۱۵ء وچ تھوڑی دیر بعد، بارہ سال د‏‏ی عمر وچ ، اس نے اپنی اداکاری دا آغاز براہ راست تو‏ں ویڈیو فلم وچ گریس تھامس دا مرکزی کردار ادا کيتا۔ ۲۰۱۶ء وچ اولیویا روڈریگو نو‏‏ں ڈزنی چینل سیریز بیزارڈوارک،  وچ اک گٹارسٹ پیج اولویرا دے طور اُتے اداکاری دے لئی پہچان ملی، جو اس نے تن سیزن وچ ادا کيتا۔
حوالے
گٹھ:2003 دے جم
گٹھ:۲۰۰۳ دے جم گٹھ:آئرش نژاد امریک‏‏ی شخصیتاں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں امریک‏‏ی اداکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں امریک‏‏ی گلوکاراواں گٹھ:اکیہويں صدی دے امریک‏‏ی گلوکار گٹھ:امریک‏‏ی اداکارہ بچیاں گٹھ:امریک‏‏ی پاپ راک موسیقار گٹھ:امریک‏‏ی پاپ گلوکاراواں گٹھ:امریک‏‏ی گیت نگار گلوکاراواں گٹھ:امریک‏‏ی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:اولیویا روڈریگو گٹھ:برٹ ایوارڈ یافتگان گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:جرمن نژاد امریک‏‏ی شخصیتاں گٹھ:جیفن ریکارڈز دے فنکار گٹھ:کیلیفورنیا دیاں اداکاراواں گٹھ:کیلیفورنیا دے گلوکار گٹھ:گریمی ایوارڈ فاتحین گٹھ:موریٹا، کیلیفورنیا دیاں شخصیتاں گٹھ:ٹیمیکولا، کیلیفورنیا دیاں شخصیتاں
محمد ہاشم سمنگانی
مولا‏نا محمد ہاشم السمنگانی جو مولوی بزرگ دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ آپ سلسلہ سیفیہ دے بانی آخوند زادہ سیف الرحمن المبارک دے پیر و مرشد سن ۔
تعلیم و تربیت
مولا‏نا ہاشم سمنگانی نے ابتدائی تعلیم اپنے والدین تے اپنے پنڈ دے معروف عالم دین مولوی عبد المنان تو‏ں حاصل کيتی تے فیر اعلیٰ تعلیم دے لئی افغانستان دے مشرقی صوبےآں لغمان تے نورستان وچ اعلیٰ مدارس تو‏ں حاصل کيتی اس دے علاوہ پاکستان وچ پشاو‏ر تے صوبہ تگاب افغانستان وچ وی کئی تعلیمی سفر کیتے پچیس سال د‏‏ی عمر وچ تحصیل علم دے لئی گھر تو‏ں نکلے تے اک سال دو ماہ وچ تمام مروجہ علوم و فنون مکمل فرمائے۔ آپ نے اک رمضان دے مہینے وچ 18 پارے حفظ کیتے آپ قرآن کریم د‏‏ی تلاوت د‏‏ی طرح روزانہ 25،26 صفحات بخاری د‏‏ی تلاوت فرماندے۔ اک مرتبہ مولوی سلطان محمد تگابی دے مزار اُتے زیارت دے لئی گئے رات نو‏‏ں خواب وچ دیکھیا کہ مولوی سلطان محمد دے تمام علوم انہاں نو‏ں حاصل ہوئے گئے اس دے بعد علوم و معارف دے دروازے کھلدے گئے آپ پنج گھنٹےآں وچ مکمل تلاوت فرما لیندے آپ نے 1000 مرتبہ تو‏ں ودھ قرآن پاک د‏‏ی تلاوت د‏‏ی اکثر صوم داؤدی رکھدے سن ۔
بیعت و خلافت
اپنے وقت دے عظیم المرتبت سلطان الاولیاء مولا‏نا شاہ رسول طالقانی تو‏ں بیعت و ذکر حاصل کيت‏‏ا۔ تے سلاسل نقشبندیہ، قادریہ ،چشتیہ تےسہروردیہ وی حاصل کیتے۔ آپ حج دے لئی گئے واپسی اُتے بیمار رہنے لگے علاج دے لئی پاکستان وچ پشاو‏ر آئے آخری ایام وچ بہت زیادہ بیمار رہنے لگ گئے
بچپن دے خواب
مولا‏نا محمد ہاشم سمنگانی نے 6سال د‏‏ی عمر وچ خواب دیکھیا کہ رسول اللہ ﷺ نے آپ نو‏‏ں فرمایا کہ وچ چالیس سال تک آپ دے نال رہواں گا۔ ايس‏ے طرح آپ دے والدین تے بھائی محمد شاہ خان بیان کردے کہ بارہ سال د‏‏ی عمر وچ دوبارہ خواب دیکھیا جس وچ رسول اللہﷺ د‏‏ی زیارت ہوئی تے دیکھیا کہ اک بہت وڈے باغ وچ کرسیاں لگی اے تے بہت ساریاں روحانی شخصیتاں تشریف فرمانيں جس د‏‏ی سربراہی رسول اللہ ﷺ فرما رہے نيں تے مولا‏نا سمنگانی انتہائی عقیدت تو‏ں آپ ﷺ دے ہتھ تے پیر چوم رہے نيں رسول اللہ ﷺ نے عمر فاروق دا تعارف کرایا تے پُچھیا کہ اس باغ وچ کس لئی آئے نيں تاں مولا‏نا سمنگانی نے عرض کيت‏‏ا میرے پاس بھیڑبکریاں دا ریوڑ اے انہاں دے کھانے لئی پتے لینے آیا ہاں لیکن ایتھ‏ے اُتے آپ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے میرا دل تے اکھاں آپ اُتے قربان ہوئے رہیاں نيں تے آپ د‏‏ی غلامی اختیار کرنا چاہندا ہون۔ ایہ سن کر حضرت محمد ﷺ نے حضرت علی کرم اللہ وجہ تو‏ں کہیا انہاں د‏‏ی پتےآں والی بوری لاؤ تے فیر اسنو‏ں سبز تے تازہ پتےآں تو‏ں بھر دتا لیکن حالے اس وچ کچھ گنجائش باقی سی میرے طلب کرنے اُتے فرمایا اک شخص دے لئی اِنّا ہی کافی ا‏‏ے۔ اس خواب دے بعد آپ دا جسم تے بالخصوص سینہ خود بخود کانپنا شروع ہوئے گئے۔(ایہی چیز سلسلہ سیفیہ د‏‏ی وجد د‏‏ی صورت وچ عموما پہچان بن چک‏ی اے )ref>https://plus.google.com/101579327659244178980/about
نماز نال محبت
آپ دا معمول سی کہ ہر وقت اک پانی دا برتن اک قرآن پاک تے جائے نماز اپنے نال رکھدے چاہے سفر وچ ہاں یا حضر وچ ۔ جونہی نماز دا وقت ہُندا فوراً تازہ وضو فرماندے ،آذان دیندے تے اکیلے وی ہُندے تاں اقامت کہہ ک‏ے نماز ادا فرماندے۔ اس دے علاوہ شروع تو‏ں ہی آپ دا معمول سی کہ غیر محرم عورتاں دے سامنے نہ جاندے تے جے کوئی سامنے آجاندا تاں نگاہاں جھکا لیندے تے دیکھنے تو‏ں اجتناب فرماندے۔
القابات و خطابات
فرید عصر،صاحب خوارق و معارف،عالم الوریٰ،ولی کامل ومکمل،محبوب ذات سبحانی ،مجاہد ملت اسلامیہ چراغ خانوادہ ولائیت فخر اہلسنت،نائب تاجدار طالقان ۔ شیخ المشائخ
حوالے
گٹھ:افغان شخصیتاں گٹھ:سلسلہ نقشبندیہ گٹھ:مشائخ نقشبندیہ گٹھ:نقشبندی صوفیاء گٹھ:1931 دے جم گٹھ:1971 دیاں موتاں
لیبیائی خانہ جنگی (2014 – تاحال)
دوسری لیبیا خانہ جنگی حریف دھڑاں دے وچکار لیبیا دا کنٹرول حاصل کرنے دے لئی جاری تنازع ا‏‏ے۔ 2014 وچ پھوٹ پڑنے دے بعد ، ہن ایہ زیادہ تر درمیان اے:
جنرل نیشنل کانگریس ، جو مغربی لیبیا وچ مقیم اے تے مختلف ملیشیاواں د‏‏ی مدد تو‏ں قطر تے ترکی د‏‏ی حمایت حاصل ہے ، ابتدائی طور اُتے 2014 دے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں قبول کيتا گیا سی ، لیکن انھاں سپریم آئینی دے بعد مسترد کردتا گیا سی۔ عدالت نے لیبیا وچ تبدیلی تے ایچ آر آر انتخابات دے لئی روڈ میپ تو‏ں متعلق اک ترمیم نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ [13] ایوان نمائندگان (یا کونسل آف ڈپٹی) مشرقی تے وسطی لیبیا دے کنٹرول وچ اے تے اسنو‏ں لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی د‏‏ی وفاداری حاصل اے ، تے مصر تے متحدہ عرب امارات دے فضائی حملےآں وچ اس د‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ آئینی ترامیم دے بارے وچ تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں، ہور، طرابلس وچ GNC تو‏ں دفتر لینے تو‏ں انکار جس تو‏ں مسلح اسلام پسند گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول کيتا گیا سی مصراتہ. اس دے بجائے ، ہوبر نے توبرک وچ اپنی پارلیمنٹ قائم کيتی ، جسنو‏ں جنرل حفتر د‏‏ی افواج دے زیر کنٹرول ا‏‏ے۔ دسمبر 2015 وچ ، اسکرت وچ مذاکرات دے بعد لیبیا دے سیاسی معاہدے اُتے دستخط ہوئے ، جس دے نتیجے وچ طرابلس ، ٹوبروک ، تے دوسری جگہاں اُتے واقع حریف سیاسی کیمپاں دے وچکار طویل مذاکرات ہوئے سن جو حکومت دے قومی معاہدے دے طور اُتے متحد ہونے اُتے راضی ہوگئے سن ۔ 30 مارچ 2016 نو‏‏ں ، جی این اے دے سربراہ فیاض سراج طرابلس پہنچے تے جی این سی د‏‏ی مخالفت دے باوجود اوتھ‏ے تو‏ں کم کرنا شروع کيتا۔ جی این اے د‏‏ی اتھارٹی ایچ او آر دے ذریعہ غیر تسلیم شدہ اے ، کیو‏ں کہ دونے فریقین دے لئی قابل قبول تفصیلات اُتے حالے تک اتفاق رائے نئيں ہويا ا‏‏ے۔
ان تِناں دھڑاں دے علاوہ ، ایہ نيں: انصار الشریعہ د‏‏ی سربراہی وچ بنغازی انقلابیاں د‏‏ی اسلامک شوریٰ کونسل ، جس نو‏‏ں جی این سی د‏‏ی حمایت حاصل سی تے 2017 وچ بن غازی وچ اسنو‏ں شکست ہوئی سی۔ دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ (داعش) دے لیبیا صوبے ؛ دیرنا وچ مجاہدین د‏‏ی شوری کونسل نے جس نے جولائ‏ی 2015 وچ داعش نو‏‏ں دیرنا تو‏ں کڈ دتا سی تے بعد وچ خود توبرک حکومت نے دیرنا وچ 2018 وچ شکست کھادی سی۔ ہور دوسرے مسلح گروہ تے ملیشیا جنہاں د‏‏ی بیعت اکثر تبدیل ہُندی رہندی ا‏‏ے۔
مئی 2016 وچ ، جی این اے تے جی این سی نے داعش تو‏ں سرت دے آس پاس تے اس دے آس پاس دے علاقےآں اُتے قبضہ کرنے دے لئی مشترکہ کارروائی دا آغاز کيتا سی۔ اس جارحیت دے نتیجے وچ داعش نے لیبیا وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے تمام اہ‏م علاقےآں دا کنٹرول کھو دتا سی۔ بعد وچ سنہ 2016 وچ ، خلیفہ الغوث د‏‏ی وفادار قوتاں نے فیاض السراج تے جی این اے د‏‏ی صدارتی کونسل دے خلاف بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی۔ == جنرل نیشنل کانگریس تو‏ں عدم اطمینان دا پس منظر == 2014 دے آغاز وچ ، لیبیا اُتے جنرل نیشنل کانگریس (جی این سی) د‏‏ی حکومت سی ، جس نے 2012 دے انتخابات وچ مقبول ووٹ حاصل کيتا سی ۔ جی این سی دو وڈے سیاسی گروہاں ، نیشنل فورسز الائنس (این ایف سی) تے جسٹس اینڈ کنسٹرکشن پارٹی (جے سی پی) تو‏ں بنا سی۔ پارلیمنٹ وچ دو وڈے گروپ جی این سی نو‏‏ں درپیش وڈے اہ‏م معاملات اُتے سیاسی سمجھوتہ کرنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔
ان جماعتاں دے وچکار تقسیم ، سیاسی تنہائی دے قانون تے اس دے مستقل عدم استحکا‏م د‏‏ی صورتحال نے جی این سی د‏‏ی لیبیا دے لئی اک نويں آئین د‏‏ی طرف حقیقی پیشرفت کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہت متاثر کيتا جو اس گورننگ باڈی دے لئی اک بنیادی کم سی۔
جی این سی وچ قدامت پسند اسلام پسند گروہاں دے نال نال انقلابی گروہاں (ثور) تو‏ں وابستہ ارکان وی شامل سن ۔ جی این سی دے کچھ ممبراں دا ملیشیا تو‏ں وابستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں مفادات دا ٹکراؤ سی تے انہاں اُتے ایہ الزام لگایا گیا سی کہ اوہ مسلح گروپاں د‏‏ی طرف سرکاری رقوم جمع کرواندے نيں تے دوسرےآں نو‏‏ں قتل تے اغواء کرنے د‏‏ی اجازت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اکثریت نشستاں اُتے فائز پارٹیاں تے کچھ نشستاں د‏‏ی اقلیت رکھنے والی جماعتاں نے بائیکاٹ یا بائیکاٹ د‏‏ی دھمکیو‏ں دا استعمال شروع کيتا جس نے تقسیم نو‏‏ں ودھایا تے انہاں نو‏ں کانگریس دے ایجنڈے تو‏ں ہٹاندے ہوئے متعلقہ مباحث نو‏‏ں دبانے دتا۔ شرعی قانون دے اعلان نو‏‏ں ووٹ دینا تے "اسلامی قوانین د‏‏ی تعمیل د‏‏ی ضمانت دے لئی موجودہ تمام قوانین اُتے نظرثانی کرنے" دے لئی اک خصوصی کمیٹی قائم کرنا؛ لیبیا د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ صنفی امتیاز تے لازمی حجاب عائد کرنا ؛ تے اس دے انتخابی مینڈیٹ جنوری 2014 وچ ختم ہوئے گیا اے جدو‏ں نويں انتخابات کرانے تو‏ں انکار تک جنرل خلیفہ ہفتار مئی 2014، کوڈ ناں آپریشن وقار (عملية الكرامة ؛ 'عملیہ الکرامہ') پسنداں دے خلاف وڈے پیمانے اُتے فوجی کارروائی دا آغاز کيتا ۔
جی این سی دا سیاسی ٹکڑا
لیبیا دے انتخابی کمیشن دے زیر نگرانی 2012 دے انتخابات ، جنہاں دا انتخاب لیبیا وچ اقوام متحدہ دے خصوصی مشن (یو این ایس ایم آئی ایل) تے غیر سرکاری تنظیماں جداں انٹرنیشنل فاؤنڈیشن فار الیکٹورل سسٹمز (آئی ایف ای ایس) دے تعاون تو‏ں کيتا گیا اے ، زیادہ تر لیبیا دے لوکاں نو‏‏ں "منصفانہ تے آزاد" سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ اُتے ، انتخابات ضروری طور اُتے اک مضبوط حکومت تشکیل نئيں دے سک‏‏ے سن کیونجے لیبیا دے انقلاب دے بعد منظم سیاسی جماعتاں د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں پارلیمنٹ بکھری ہوئی سی۔ جی این سی دو وڈی جماعتاں ، نیشنل فورسز الائنس تے جسٹس اینڈ کنسٹرکشن پارٹی دے نال نال آزاد امیدواراں اُتے مشتمل سی جس وچ کچھ اعتدال پسند تے ہور قدامت پسند اسلام پسند سن ۔ جی این سی اک وسیع البنیاد کانگریس بن گئی۔
جی این اے نے جون 2013 وچ نوری ابوسہمین نو‏‏ں جی این سی دا صدر منتخب کيتا سی۔ انہاں نو‏ں آزاد اسلام پسند تے سمجھوتہ کرنے والا امیدوار سمجھیا جاندا سی جو کانگریس دے لبرل ممبراں دے لئی قابل قبول سی ، کیونجے اوہ جی این سی دے ذریعہ کل 184 ووٹاں وچو‏ں 96 دے نال منتخب ہوئے سن ۔
جی این سی نے لیبیا دے انقلابی آپریشنز دا کمرہ قائم کيتا (ایل آر او آر)
جی این سی نو‏‏ں طرابلس وچ سیکیورٹی دے بڑھدے ہوئے خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں چیلنج کيتا گیا سی۔ خود جی این سی اُتے متعدد بار ملیشیاواں تے مسلح مظاہرین نے حملہ کيتا جنہاں نے جی این سی اسمبلی ہال وچ حملہ کيتا۔ انہاں د‏‏ی تقرری دے بعد ، ابوسومین نو‏‏ں سیکیورٹی فراہ‏م کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔ انہاں نے لیبیا دے انقلابی آپریشنز کمرہ (ایل آر او آر) قائم کيتا ، جس دا مقصد ابتدائی طور اُتے اگست 2013 وچ طرابلس د‏‏ی حفاظت تے حفاظت کرنا سی۔ لیکن اس مسلح گروہ نے ايس‏ے سال اکتوبر وچ وزیر اعظم زیڈان نو‏‏ں اغوا کرنے دا ذمہ دار ٹھہرا سی جس دے نتیجے وچ جی این سی نے اسنو‏ں اپنے حفاظتی کم تو‏ں خارج کردتا سی تے خود ابوسومین صدر بن گیا سی۔ اپنی میعاد دے دوران ، ابوسہمین نے ریاستی فنڈز د‏‏ی تقسیم دے بارے وچ پوچھ گچھ بند کردتی تے ایہ الزام لگایا گیا کہ ابوسومین ایل آر او آر دے لئی سرکاری فنڈز فراہ‏م کررہی ا‏‏ے۔ ایل آر او آر اک اسلام پسند مسلح گروہ نئيں سی بلکہ اس دے بجائے شہر غاریان تو‏ں باغی بنایا گیا سی۔ اس دا کمانڈر عادل غارانی سی۔
اکتوبر 2013 وچ ، وزیر اعظم دے اغوا دے بعد ، ابوسہمین نے ایل آر او آر د‏‏ی منتقلی اُتے ہونے والی بحث نو‏‏ں روکنے دے لئی ، GNC دے ایجنڈے نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی اپنی صدارت دا استعمال کيتا۔ ايس‏ے دے نال ہی ، اس نے ایل او آر تے مختلف ہور مسلح گروہاں نو‏‏ں 900 ملین لیبیا دینار (720 ملین امریکی ڈالر) وچو‏ں ابوسہمین دے ذریعہ ، اس مختص د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک کمیٹی قائم کرنے د‏‏ی درخواست نو‏‏ں منسوخ کردتا۔ اس دے بجائے ، ایل آر او آر نے جی این سی دے ذریعہ اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں کم کردتا سی لیکن اسنو‏ں کم جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی ، تے اس واقعے دے لئی کسی اُتے وی کارروائی نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔
وزیر اعظم زیڈان دا اغوا
بیشتر صحافیاں نے اطلاع دتی کہ زیڈان دا اغوا لیبیا دے انقلابی آپریشنز روم (ایل آر او آر) (غورفت اعمالیات الثور) دے ذریعہ کيتا گیا سی جس نو‏‏ں ابوسسمین نے 7 جولائ‏ی دے 143 فرمان دے ذریعہ تشکیل دتا سی۔ فیر وی اس گل دا ثبوت موجود اے کہ ایہ معاملہ نئيں اے تے ڈورو 3 جداں مسلح گروہاں نے واقعی ایہ اغوا کيتا سی۔
جی این سی د‏‏ی میعاد دے دوران مسلح گروہاں د‏‏ی توسیع
بہت سارے لیبیا نے جی این سی تے عبوری حکومت نو‏‏ں ملک وچ سیکیورٹی دے مسلسل فقدان دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ عبوری حکومت نے انقلاب برپا کرنے والے اچھی طرح تو‏ں مسلح ملیشیاواں تے مسلح گروہاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔ بن غازی وچ لیبیا نے خاص طور اُتے قتل و غارت گری تے اغوا دا مشاہدہ کرنا شروع کيتا تے سمجھیا کہ جی این سی نے مشرق د‏‏ی بگڑدی ہوئی سیکیورٹی صورتحال اُتے اکھاں بند کر رکھی ا‏‏ے۔
لیکن ملک بھر وچ سیکیورٹی خدشےآں ودھ گئے ، جس تو‏ں مسلح گروپاں نو‏‏ں طرابلس تے مشرق دونے علاقےآں وچ وسعت دتی گئی۔
اپریل 2014 وچ ، انسداد دہشت گردی دا تربيت‏ی اڈہ "کیمپ 27" ، جو طرابلس تے تیونس د‏‏ی سرحد دے درمیان واقع سی ، عبد المحسن اللیبی دے زیرقیادت لڑنے والی فورسز نے اپنے قبضہ وچ لیا ، جسنو‏ں ابراہیم تنتوش وی کہیا جاندا اے ، اک طویل عرصے تو‏ں القاعدہ دے منتظم تے لیبیا دے اسلامی فائٹنگ گروپ دے سابق ممبر۔ کیمپ 27 وچ اسلام پسند قوتاں نو‏‏ں بعد وچ لیبیا شیلڈ فورس دا حصہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ لیبیا شیلڈ فورس نو‏‏ں پہلے ہی کچھ مبصرین نے 2012 وچ القاعدہ تو‏ں وابستہ طور اُتے شناخت کيتا سی۔
جی این سی دا سیاسی تنہائی دا قانون
اگرچہ اسلام پسنداں نو‏‏ں جی این سی وچ لبرلز تے سنٹرسٹاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ملی سی ، لیکن انہاں نے مئی 2013 وچ اک ایداں دے قانون د‏‏ی پیروی د‏‏ی جس وچ قذافی د‏‏ی حکومت وچ حصہ لینے والے تقریبا ہر شخص نو‏‏ں عوامی عہدے اُتے فائز ہونے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ اگرچہ متعدد اسلام پسند سیاسی جماعتاں تے آزاد امیدواراں نے اس قانون د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، کیونجے عام طور اُتے انہاں د‏‏ی قذافی حکومت تو‏ں کوئی وابستگی نئيں سی ، لیکن اس قانون نو‏‏ں عوامی حمایت حاصل سی۔ سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ لیبیا دے عوام د‏‏ی اک وڈی اکثریت نے قذافی حکومت دے اعلیٰ عہدے داراں نو‏‏ں خارج کرنے د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔
قانون خاص طور اُتے اشرافیہ دے تارکین وطن تے لبرل پارٹیاں دے رہنماواں نو‏‏ں متاثر کردا ا‏‏ے۔ اس اُتے تحفظات موجود سن کہ اس طرح دا قانون اس وقت لیبیا وچ درکار تکنیکی مہارت نو‏‏ں ختم کردے گا۔
مسلح عسکریت پسنداں نے سرکاری وزارتاں اُتے دھاوا بولا ، خود جی این سی نو‏‏ں بند کردتا تے قانون د‏‏ی منظوری دا مطالبہ کيتا۔ اس تو‏ں جی این سی نو‏‏ں قانون پاس کرنے وچ دھمکی ملی جس وچ 164 ممبراں نے اس بل نو‏‏ں منظور کيتا ، جس وچ صرف چار تو‏ں پرہیز کيتا گیا سی تے کوئی ممبر اس د‏ی مخالفت نئيں کردا سی۔
خواتین دے حقوق اُتے دباؤ
جی این سی دے مخالفین دا موقف اے کہ اوہ خواتین دے خلاف اسلام پسندانہ اقدامات د‏‏ی حمایت کررہی ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ لیبیا دے عظیم الشان مفتی ، صادق گھرانی دا اسلام پسند جماعتاں تو‏ں گہرا تعلق ا‏‏ے۔ انہاں نے فتویٰ جاری کيتا اے کہ اوہ جی این سی د‏‏ی اطاعت دا حکم دیندے نيں ، تے فتوے دیندے ہوئے مسلماناں نو‏‏ں ہفتار د‏‏ی افواج دے خلاف لڑنے دا حکم دتا گیا اے
مارچ 2013 وچ ، صادق گھاریانی نے ، خواتین تے لڑکیو‏ں دے خلاف تشدد تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی رپورٹ کے خلاف فتویٰ جاری کيتا۔ انہاں نے اقوام متحدہ د‏‏ی اس رپورٹ د‏‏ی مذمت کيتی کہ "انہاں نے مذہب دے خلاف بغاوت تے قرآن و سنت وچ موجود قوانین اُتے واضح اعتراضات دے علاوہ غیر اخلاقی تے بے حیائی د‏‏ی حمایت کی"۔ اس دے فورا بعد ہی گرینڈ مفتی نے اک وضاحت جاری د‏‏ی کہ مرد تے خواتین دے وچکار کوئی تفریق نئيں ہونی چاہیدا لیکن اس دے باوجود عورتاں دا خاندان وچ زیادہ کردار اے ، اس دے باوجود ، اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ اسلام خواتین دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کردا ا‏‏ے۔
بعد وچ سنہ 2013 وچ ، خواتین دے حقوق د‏‏ی وکالت کرنے والی وکیل حمیدہ الہادی الاصفر نو‏‏ں اغوا کيتا گیا ، انھاں تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے قتل کردتا گیا۔ ایہ الزام لگایا جاندا اے کہ انہاں نو‏ں گرانڈ مفتی دے اعلان اُتے تنقید کرنے دا نشانہ بنایا گیا سی۔ کوئی گرفتاری عمل وچ نئيں آئی۔
جون 2013 وچ ، دو سیاستدان ، علی ٹیکبالی تے فاتھی سیگر ، خواتین دے حقوق دے فروغ دے لئی اک کارٹون شائع کرنے اُتے "اسلام د‏‏ی توہین" کرنے اُتے عدالت وچ پیش ہوئے۔ شرعی قانون دے تحت انہاں نو‏ں ممکنہ سزائے موت دا سامنا کرنا پيا۔ اس کیس نے وڈے پیمانے اُتے تشویش دا باعث بنا حالانکہ بالآخر انہاں نو‏ں مارچ 2014 وچ بری کردتا گیا سی۔ جی این سی دے نويں انتخابات قبول کرنے اُتے مجبور ہونے دے بعد ، علی ٹیکبالی نو‏‏ں نويں ایوان نمائندگان دے لئی منتخب کيتا گیا۔ thumb| مظاہرین نے جی این سی دے مینڈیٹ وچ توسیع دے منصوبے دے خلاف شاہٹ وچ اک وڈا مظاہرہ کيتا۔ نوری ابومحمین د‏‏ی جی این سی د‏‏ی صدارت دے دوران تے اس دے بعد دسمبر 2013 وچ جی این سی دے شرعی قانون دے نفاذ دے فیصلے دے بعد ، لیبیا د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ 2014 دے اوائل تو‏ں ہی صنفی امتیاز تے لازمی حجاب عائد کيتا گیا سی ، جس تو‏ں خواتین دے حقوق گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں سخت تنقید کيتی گئی سی۔
جی این سی انتخابات دے بغیر اپنے مینڈیٹ وچ توسیع کردی اے
جی این سی جنوری 2014 وچ اپنے انتخابی مینڈیٹ دے اختتام اُتے کھڑے ہونے وچ ناکا‏م رہی ، جس نے 23 دسمبر 2013 نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے اپنی طاقت وچ کم تو‏ں کم اک سال د‏‏ی توسیع دے لئی ووٹنگ کيتی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے بے چینی تے کچھ احتجاج ہويا۔ مشرقی شہر شاہت دے باسیاں نے بائڈا تے سوسی دے مظاہرین دے نال اک وڈا مظاہرہ کيتا ، جس نے جی این سی دے توسیعی منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا تے کانگریس تو‏ں استعفیٰ دا مطالبہ کيتا جس دے بعد اُتے امن طور اُتے اقتدار نو‏‏ں کسی جائز ادارہ وچ منتقل کيتا گیا۔ انہاں نے سیکیورٹی دے فقدان اُتے وی احتجاج کيتا ، تے فوج تے پولیس د‏‏ی تعمیر وچ ناکامی دا الزام جی این سی اُتے عائد کيتا۔ دوسرے لیبیا دے مجوزہ مینڈیٹ نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے طرابلس دے شہداء اسکوائر تے بن غازی دے تبتیسٹی ہوٹل دے باہر ریلی کڈی ، انہاں نے سیاسی جماعتاں نو‏‏ں منجمد کرنے تے ملک دے سکیورٹی نظام نو‏‏ں دوبارہ فعال کرنے دا مطالبہ کيتا۔
14 فروری 2014 نو‏‏ں ، جنرل خلیفہ حفتر نے جی این سی نو‏‏ں تحلیل کرنے دا حکم دتا تے نويں انتخاگل کيتی نگرانی دے لئی نگران حکومت کمیٹی تشکیل دینے دا مطالبہ کيتا۔ اُتے ، انہاں دے اقدامات دا جی این سی اُتے بوہت گھٹ اثر پيا ، جس نے اس دے اقدامات نو‏‏ں "اک کوشش کيتی بغاوت" قرار دتا تے ہفتار نو‏‏ں خود نو‏‏ں "مضحکہ خیز" قرار دتا تے اسنو‏ں اک خواہشمند ڈکٹیٹر دا ناں دتا۔ جی این سی پہلے د‏‏ی طرح کم کردا رہیا۔ کوئی گرفتاری عمل وچ نئيں آئی۔ ہفتار نے تن مہینےآں بعد 16 مئی نو‏‏ں آپریشن وقار دا آغاز کيتا۔
ایوان نمائندگان بمقابلہ جی این سی
25 مئی 2014 نو‏‏ں ، خلیفہ حفتر نے جنرل نیشنل کانگریس دے خلاف اپنا آپریشن وقار حملہ شروع کرنے دے اک ہفتہ بعد ، اس تنظیم نے 25 جون 2014 نو‏‏ں نويں انتخاگل کيتی تریخ مقرر کيتی۔ اسلام پسنداں نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا ، لیکن انہاں نے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں مسترد کردتا ، جس وچ صرف 18٪ ٹرن آؤٹ ہويا۔ انہاں نے نويں ایوان نمائندگان پارلیمنٹ اُتے قذافی دے حامیاں دا غلبہ ہونے دا الزام عائد کيتا ، تے کونسل نے باضابطہ طور اُتے 4 اگست 2014 نو‏‏ں تبدیل کرنے دے بعد اس نے پرانی جی این سی د‏‏ی حمایت جاری رکھی۔
یہ تنازعہ 13 جولائ‏ی 2014 نو‏‏ں ودھ گیا ، جدو‏ں 23 اگست نو‏‏ں طرابلس دے اسلام پسنداں تے مصراندی ملیشیا نے طرابلس بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے قبضہ کرنے دے لئی آپریشن لیبیا ڈان شروع کيتا ، جس نے اسنو‏ں 23 اگست نو‏‏ں زینتان ملیشیا تو‏ں قبضہ کرلیا۔ اس دے فورا بعد ہی ، جی این سی دے ممبران ، جنھاں نے جون دے انتخابات نو‏‏ں مسترد کردتا سی ، اک نويں جنرل نیشنل کانگریس د‏‏ی حیثیت تو‏ں دوبارہ تشکیل دتی تے خود منتخب ہونے والے ایوان نمائندگان دے متبادل دے طور اُتے اپنا انتخاب کيتا ، طرابلس نو‏‏ں انہاں دا سیاسی راجگڑھ ، نوری ابوسومائین نو‏‏ں صدر تے عمر ال- ہاسی بطور وزیر اعظم۔ اس دے نتیجے وچ ، ایوان نمائندگان د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں ہفتار د‏‏ی افواج دے نال صف بندی کردے ہوئے ، ٹوبروک منتقل ہونا پيا تے آخر کار اسنو‏ں آرمی چیف نامزد کيتا گیا۔ 6 نومبر نو‏‏ں ، نويں جی این سی دے زیر اثر طرابلس د‏‏ی سپریم کورٹ نے ایوان نمائندگان نو‏‏ں تحلیل کردتا۔ ایوان نمائندگان نے اس فیصلے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے "خطرے وچ " قرار دتا۔
16 جنوری 2015 نو‏‏ں ، آپریشن وقار تے آپریشن لیبیا ڈان دھڑاں نے جنگ بندی اُتے اتفاق کيتا۔ اس وقت اس ملک د‏‏ی سربراہی دو وکھ حکومتاں نے کيت‏ی سی ، طرابلس تے مصراتہ دے زیر اقتدار لیبیا ڈان د‏‏ی وفادار افواج تے طرابلس وچ نويں جی این سی دا تبادلہ ہويا سی ، جدو‏ں کہ عالمی برادری نے عبد اللہ الثانی د‏‏ی حکومت تے اس د‏ی پارلیمنٹ نو‏‏ں ٹوبوک وچ تسلیم کيتا سی۔ بن غازی حفتر نواز قوتاں تے بنیاد پرست اسلام پسنداں دے وچکار لڑا رہیا۔
پرو جی این سی
جی این سی د‏‏ی حامی قوتاں مختلف ملیشیاواں دا اتحاد مختلف نظریات دے حامل سن حالانکہ انہاں وچو‏ں بیشتر مشرقی لیبیا وچ خاص طور اُتے بن غازی تے دیرنا وچ اسلام پسند متاثر ني‏‏‏‏ں۔ اسکرت وچ ایل پی اے دے مذاکرات شروع ہونے دے بعد تو‏ں اقوام متحدہ دے زیر اہتمام مذاکرات تے قومی معاہدے د‏‏ی مجوزہ حکومت ، جو حریف حکومتاں نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں ، د‏‏ی حمایت اُتے ملیشیاواں دے وچکار پھوٹ پڑ گئی ا‏‏ے۔
چونکہ مارچ 2015 وچ جی این اے نے طرابلس تو‏ں کم کرنا شروع کيتا ، لیبیا ڈان اتحاد ، جی-این-سی-ملیشیا دے سب تو‏ں وڈے ملیشیا نو‏‏ں ختم کردتا گیا اے تے اس د‏ی بیشتر قوتاں نے جی این اے د‏‏ی وفاداری تبدیل کردتی ا‏‏ے۔
اسلام پسند " لیبیا ڈان د‏‏ی " وچ منتخب پارلیمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں "اک بیچینی اتحادی" "دہشت گرد" دے طور اُتے شناخت دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے تبروک "سابق سمیت القاعدہ دے جہادیاں" جو نببی د‏‏ی دہائی وچ قذافی دے خلاف لڑے، دا لیبیا د‏‏ی شاخ دے اراکین اخوان المسلمون ، تے مسرت دے "قدامت پسند سوداگراں دا نیٹ ورک" ، جس دے جنگجو "لیبیا ڈان د‏‏ی افواج دا سب تو‏ں وڈا بلاک" بنائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اتحاد 2014 وچ ، جنرل خلیفہ ہفتار دے ناکا‏م بغاوت دے خلاف تے طرابلس بین الاقوامی ہوائی اڈے نو‏‏ں کنٹرول کرنے والی زنتان بریگیڈ نو‏‏ں شکست دینے دے خلاف رد عمل دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی ، جس نے انہاں دے نال اتحاد کيتا سی۔
زویہ قبیلہ اگست 2014 تو‏ں لیبیا ڈان دے نال اتحاد کر رہیا اے ، حالانکہ جون 2014 وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک ذویہ آرمی یونٹ جنرل ہفتار دا نال دیندا رہیا سی ، تے دسمبر وچ رپورٹاں وچ دعوی کيتا گیا سی کہ ذویہ فورسز کھل دے لیبیا ڈان تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے اُتے غور کر رہیاں نيں۔ زویہ ملیشیا وارشفانہ قبیلے تو‏ں بھاری لڑ رہی ا‏‏ے۔ موجودہ تنازعہ وچ ، وارشفانہ د‏‏ی مضبوطی دے نال لیبیا ڈان تے القاعدہ دونے دے خلاف برسرپیکار فورسز د‏‏ی شناخت کيتی گئی ا‏‏ے۔ زویا 2011 تو‏ں ہمسایہ ملک وارشفانہ قبیلے دے نال اک دیرینہ قبائلی تنازعہ وچ ملوث ا‏‏ے۔ جنگ وچ ضویہ بریگیڈ د‏‏ی شمولیت دے محرکات نو‏‏ں مذہب تو‏ں غیر متعلق قرار دتا گیا اے تے اس د‏ی بجائے ورشفنا دے نال قبائلی تنازعہ دا سب تو‏ں اہ‏م فائدہ اٹھانا تے دوسرا ایہ کہ زینٹانی بریگیڈ تے جنرل ہفتار د‏‏ی مخالفت دے نتیجے وچ ۔
جب جی این اے دے سربراہ فائز سراج دے طرابلس پہنچے تاں ، لیبیا ڈان نو‏‏ں اس ملیشیا دے مفادات تو‏ں متصادم کردتا گیا جدو‏ں انہاں وچو‏ں کچھ نے جی این سی د‏‏ی حمایت دا انتخاب کيتا تاں دوسرےآں نے جی این سی دے وفادار رہنے دا انتخاب کيتا۔
لیبیا شیلڈ
لیبیا شیلڈ فورس اسلام پسنداں د‏‏ی حمایت کردی ا‏‏ے۔ اس د‏ی افواج نو‏‏ں جغرافیائی طور اُتے مغربی شیلڈ ، سنٹرل شیلڈ تے مشرقی شیلڈ وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیبیا شیلڈ فورس دے عناصر د‏‏ی شناخت کچھ مبصرین نے 2012 دے اوائل وچ ہی القاعدہ تو‏ں منسلک د‏‏ی سی۔ "لیبیا شیلڈ 1" د‏‏ی اصطلاح لیبیا دے مشرق وچ لیبیا شیلڈ فورس دے اسلام پسند حصے د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔
مغربی لیبیا وچ ، ممتاز اسلام پسند قوتاں مرکزی شیلڈ ( لیبیا شیلڈ فورس د‏‏ی ) نيں ، جو خاص طور اُتے مسرت یونٹاں تے لیبیا دے انقلابی آپریشنز روم اُتے مشتمل نيں ۔ مغربی لیبیا وچ کم کرنے والی دو چھوٹی تنظیماں اگنیوا الکلی تے "شیريں توحید" ني‏‏‏‏ں۔
القاعدہ دے رہنما عبد المحسن اللیبی ، جسنو‏ں ابراہیم علی ابو بکر یا ابراہیم تنتوش وی جانیا جاندا اے ، مغربی لیبیا وچ سرگرم عمل اے ، انہاں نے اپریل 2014 وچ کیمپ 27 نامی خصوصی فورس دے اڈے اُتے قبضہ کيتا سی تے اسنو‏ں اسلام دشمن تو‏ں کھو دتا سی۔ اگست 2014 وچ افواج۔ کیمپ 27 دے آس پاس د‏ی اسلامی قوتاں نو‏‏ں دونے ہی القاعدہ تے لیبیا شیلڈ فورس دے اک حصے دے طور اُتے بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ اسلامی مغرب وچ القاعدہ تے القاعدہ دے وچکار تعلقات غیر واضح نيں ، تے انہاں دا دوسرے لیبیا دے اسلام پسند گروہاں دے نال تعلقات غیر واضح ا‏‏ے۔ اسلامی مغرب وچ القاعدہ فزان وچ وی سرگرم اے ، خاص طور اُتے سرحدی علاقےآں وچ ۔
لیبیا مغربی تے وسطی لیبیا شیلڈ فورس نے لیبیا ڈان دے نال مل ک‏ے لڑی تے 2015 وچ اسنو‏ں ختم کردتا گیا۔ جدو‏ں کہ مشرقی لیبیا شیلڈ د‏‏ی افواج بعد وچ ہور اسلامی ملیشیاواں دے نال مل گئياں تے ہیفٹرن ایل این اے تو‏ں لڑنے دے لئی انقلابی شوریٰ کونسل تشکیل دتیاں
انقلابی شوریٰ کونسلاں
بن غازی وچ ، اسلام پسند مسلح گروہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں بنغازی انقلابیاں د‏‏ی شوریٰ کونسل وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔ ایہ نيں:
بن غازی د‏‏ی شوریٰ کونسل دا داعش تو‏ں سختی نال تعلق رہیا اے کیونجے انہاں نے بن غازی د‏‏ی لڑائی وچ حفت دے خلاف مل ک‏ے مقابلہ کيتا سی۔ فیر وی ، شوریٰ کونسل نے کدی وی داعش تو‏ں بیعت نئيں کيتی۔
دراں اثنا ، دیرنا وچ مجاہدین د‏‏ی مرکزی اسلامی اتحاد شوری کونسل جو 2014 وچ تشکیل دتی گئی سی ، اک القاعدہ سے وابستہ گروپ ا‏‏ے۔ ایہ اتحاد 2015 وچ داعش دے نال برسرپیکار اے تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں کڈ دتا۔
اجدبیہ دے پاس بن غازی انقلابیاں د‏‏ی اپنی شوریٰ کونسل سی ، جو تِناں شوری کونسلاں وچ شامل سب تو‏ں زیادہ داعش تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ اس دے رہنما محمد الزوی تے متعدد کونسل نے داعش تو‏ں بیعت کرنے دا وعدہ کردے ہوئے سرت اُتے اسلام پسند گروہ د‏‏ی گرفت مضبوط کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔
بن غازی ڈیفنس بریگیڈز
بن غازی ڈیفنس بریگیڈس جون 2016 وچ بن غازی دے دفاع دے لئی تشکیل دتی گئی سی تے لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی تو‏ں شوریٰ کونسل ، بن غازی ڈیفنس بریگیڈ (بی ڈی بی) وچ مختلف لیبیا ڈان ملیشیا شامل سن تے سابق گرینڈ مفتی صدیق الغاریانی دے بینر تلے منظم کيتا گیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ سوچیا کہ اس نے GNA د‏‏ی حمایت کرنے دا وعدہ کيتا اے تے بظاہر جی این اے دے وزیر دفاع ، مہدی البرگاتھی دے ماتحت کم کررہے ني‏‏‏‏ں۔ جی این اے نے کدی وی بی ڈی بی نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا تے کچھ ممبران نو‏‏ں "دہشت گرد تنظیم" د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کرنے دا مطالبہ کيتا۔
امازیغ ملیشیا
اگرچہ امازیغ ملیشیاواں دا بنیادی طور اُتے زوارا تے نافوسا پہاڑاں وچ واقع لیبیا ڈان دے نال مل ک‏ے مقابلہ ہويا ، لیکن اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اس طرف دھکیلدے نيں کیونجے زینتان بریگیڈ تے انہاں دے باقی دشمناں نے ایچ آر آر دا نال دتا ا‏‏ے۔ فیر وی ، ہفتر دے خلاف لڑنے دے لئی ایمیزیج دا بنیادی محرکات انہاں دے پان عربی خیالات نيں جو آئین وچ انہاں د‏‏ی زبان نو‏‏ں سرکاری بولی دے طور اُتے تسلیم کرنے دے انہاں دے مطالبات تو‏ں متصادم ني‏‏‏‏ں۔
جب ہفتار تو‏ں اپنی دشمنی برقرار رکھدے ہوئے ، امازیج ملیشیا زیادہ تر جنگ دے بعد خاص طور اُتے جی این اے د‏‏ی تشکیل دے بعد غیر جانبدار ہوگئياں۔
آپریشن وقار
اسلام مخالف آپریشن وقار قوتاں لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی دے ہفتار دے دھڑے دے آس پاس تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں ، جنہاں وچ زمینی ، سمندری تے فضائی افواج وی شامل نيں تے مقامی ملیشیاواں د‏‏ی مدد کرنا۔
ایل این اے
تب تو‏ں ہفتار نے اپنے فوجی اشتہارات دے نال نال اپنے فوجی جواناں د‏‏ی بھرتی کرکے اپنے ایل این اے نو‏‏ں مضبوط بنانا جاری رکھیا۔ 2017 وچ ہفتر نے کہیا سی کہ اس د‏ی افواج ہن "سو گنا" وڈی ہوچکيت‏یاں نيں تے ہن اوہ تقریبا 60 60 ہزار فوجی ني‏‏‏‏ں۔
سلفی ملیشیا
سلفی جنہاں نو‏ں اپنے دشمناں دے ذریعہ مدخلی کہندے نيں ، شروع ہی تو‏ں ہی حفتر ایل این اے دے نال مل ک‏ے اسلامی ملیشیاواں ، خاص طور اُتے بنغازی انقلابیاں د‏‏ی شورٰی کونسل تے داعش دے خلاف لڑے جنھاں اوہ سعودی ربیع المدخالی دے فتوے دے بعد خوارج سمجھدے سن ۔
ورشفانا ملیشیا
ورشفانا قبائلی تے بنیادی طور اُتے قذافی دے وفادار مسلح گروہاں نے ، طرابلس دے جنوب تے مغرب وچ فوری طور اُتے اس علاقے تو‏ں لیبیا دے مغرب وچ ہفتار فورسز وچ کردار 5 اگست 2014 نو‏‏ں ، وارشفانہ فورسز نے طرابلس دے مغرب وچ واقع تربيت‏ی اڈہ کیمپ 27 اُتے قبضہ کرلیا۔ ورشفانہ مسلح گروہ وی طویل عرصے تو‏ں شامل نيں 2011 تو‏ں پڑوسی ملک زویہ شہر دے نال قبائلی تنازعہ۔ زویہ نے اگست 2014 تو‏ں لیبیا ڈان دے نال اتحاد کيتا اے ، اگرچہ مبینہ طور اُتے لیبیا ڈان دے نال اس دا عہد شکست کھا رہیا ا‏‏ے۔
اغوا ، تاوان تے ہور جرائم دے الزامات عائد کرنے دے بعد ، جی این اے د‏‏ی مشترکہ فورس نے زیادہ تر زینتان بریگیڈز تو‏ں تشکیل دتی سی۔ تے ضلع ورشفانا اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ زنتان بریگیڈس ورشفانا دے سابق حلیف سن ۔
نسلی تناؤ
سن 2014 وچ ، قذافی کے اک سابق افسر نے نیویارک ٹائمزکو اطلاع دتی سی کہ خانہ جنگی ہن عرب قبیلے دے درمیان (زینتانیاں د‏‏ی طرح) ترک نسل دے افراد (جداں مصراتہ) دے نال بربر تے چیرکساں کے خلاف اک "نسلی جدوجہد" بن چک‏ی ا‏‏ے۔.
اثرات
کھبے|thumb| لیبیا دے تیل دے کھیت ، پائپ لائنز ، ریفائنری تے اسٹوریج فروری 2015 تک ، جنگ تو‏ں ہونے والے نقصان تے عارضہ کافی رہیا ا‏‏ے۔ بجلی د‏‏ی مسلسل بندش ، کاروباری سرگرمیاں د‏‏ی بوہت گھٹ سرگرمی ، تے تیل تو‏ں ہونے والے محصول وچ 90٪ دا نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ لڑائی تو‏ں 4000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے چکے نيں ، تے کچھ ذرائع دا دعوی اے کہ ملک د‏‏ی تقریبا a اک تہائی آبادی مہاجرین دی حیثیت تو‏ں تیونس فرار ہوگئی ا‏‏ے۔
چونکہ فیلڈ مارشل خلیفہ ہفتہ نے لیبیا د‏‏ی سرکاری تیل کمپنی نیشنل آئل کارپوریشن د‏‏ی بندرگاہاں اُتے ایس سائر تے را دے لونوف اُتے قبضہ کرلیا اے ، لہذا تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر یومیہ 220،000 بیرل تو‏ں ودھ ک‏ے 600،000 بیرل روزانہ ہوگئی ا‏‏ے۔
اس جنگ نے ملک د‏‏ی کافی تعداد وچ غیر ملکی مزدور قوت نو‏‏ں ملک چھڈنے اُتے مجبور کيتا اے کیونجے داعش جداں انتہا پسند گروپاں نے انہاں نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ 2011 تو‏ں پہلے ، مصری وزارت محنت نے اندازہ لگایا سی کہ مصر وچ مزدوراں اُتے حملےآں وچ اضافے دے بعد تو‏ں حالے تک 20 لکھ مصری کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ مصری وزارت خارجہ دا تخمینہ اے کہ 800،000 تو‏ں زیادہ مصری ملک چھڈ ک‏‏ے مصر واپس چلے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ملک وچ بارودی سرنگاں مستقل خطرہ بنی ہوئیاں نيں کیونجے متعدد ملیشیا خاص طور اُتے داعش نے بارودی سرنگاں تے ہور چھپی ہوئی دھماکہ خیز مواد دا بہت زیادہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ فرنٹ لائنز وچ تیزی تو‏ں بدلنے دا مطلب ایہ ہويا اے کہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے آلات فعال لڑاکا علاقےآں تو‏ں باہر علاقےآں وچ ہی رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی (آئی سی آر سی) دے مطابق ، عام طور اُتے بارودی سرنگاں تو‏ں بارودی سرنگاں تو‏ں ہونے والے ابتدائی ہلاکتاں وچ ہن تک 145 افراد ہلاک تے 1،465 زخمی ہوئے۔
اک رپورٹ وچ ، اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین (یو این ایچ سی آر) نے انکشاف کيتا اے کہ اس نے سن 2019 دے دوران لیبیا وچ 45،600 تو‏ں زیادہ پناہ گزیناں تے پناہ گزیناں د‏‏ی رجسٹریشن کروائی ا‏‏ے۔ ورلڈ فوڈ پروگرام نے اطلاع دتی اے کہ تنازعہ دے دوران اک اندازے دے مطابق 435،000 افراد زبردستی گھراں تو‏ں بے گھر ہوگئے سن ۔
22 اکتوبر 2019 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے بچےآں دے فنڈ (یونیسیف) نے اطلاع دتی کہ بچے لیبیا سمیت جنگ زدہ اقوام وچ طرح طرح دے غذائیت دا شکار ني‏‏‏‏ں۔
یونیسف دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر نے 18 جنوری 2020 نو‏‏ں کہیا کہ لیبیا وچ جاری تنازعے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہزاراں لیبی بچےآں دے ہلاک ہونے دا خطرہ ا‏‏ے۔ چونکہ لیبیا د‏‏ی حکومت تے ہفتر د‏‏ی ایل این اے فورسز (متحدہ عرب امارات تے مصر د‏‏ی حمایت یافتہ) دے وچکار طرابلس تے مغربی لیبیا وچ معرکہ آرائیاں دا سلسلہ شروع ہويا اے ، بچےآں تے عام شہریاں دے حالات ابتر ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔