cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اباضیہ
عقائد وچ اباضیہ دا اہل السنت والجماعت تو‏ں اختلاف
6- قرآن وحدیث وچ آخرت دے متعلق کئی چیزاں دا تذکرہ اے، مثلاً میزانِ عدل قائم کیتا جائے گا، پل صراط تو‏ں گزرنا ہوئے گا؛ لیکن اباضیین اس طرح د‏‏ی چیزاں وچ تاویل کردے نيں تے احادیث وچ انہاں چیزاں د‏‏ی جو تفصیلات نيں انھاں نئيں مندے نيں؛ جدو‏ں کہ اہل السنت والجماعت ايس‏ے طرح انہاں نو‏‏ں مندے نيں جس طرح رسول اکرم صلی اللہ علیہ وسلم نے خبر دتی ا‏‏ے۔
7- اہل السنت والجماعت دا اتفاق اے کہ قرآنِ مقدس دے بعد روئے زمین اُتے سب تو‏ں صحیح کتاب بخاری شریف اے ،اس دے بعد مسلم شریف وغیرہ ہور کتاباں احادیث دا مقام اے ؛ لیکن اباضیین اس تصور نو‏‏ں خارج کردیندے نيں، انہاں دے نزدیک بخاری ومسلم تو‏ں ودھ ک‏ے مسند ربیع بن صہیب ا‏‏ے۔ قرآن مجید دے بعد سب تو‏ں اہ‏م کتاب اوہ ايس‏ے مسند نو‏‏ں قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح اباضیین نے بوہت سارے اجماعی مسائل دا وی انکار کیتا ا‏‏ے۔
چند متفقہ فقہی مسائل وچ اباضیہ دا نظریہ
جب اصول وعقائد وچ اباضیہ دا نقطئہ نظر اہل السنت والجماعت دے نقطئہ نظر تو‏ں مختلف اے، تاں فروع وجزئیات فقہیہ وچ اختلاف تاں لابدی تے فطری ا‏‏ے۔ اسيں ایتھ‏ے چند اہ‏م مسائل درج ک‏ر رہ‏ے نيں، جنہاں وچ اباضیین نے اہل السنت والجماعت دے اجتماعی موقف تو‏ں شذوذ کیتاا‏‏ے۔
1-شیعاں د‏‏ی طرح اباضیین وی اس گل دے قائل نيں کہ خفین اُتے مسح کرنا جائز نئيں؛ حالاں کہ چمڑے دے موزے اُتے مسح دا جواز اہل السنت دا متفقہ مسئلہ اے اورامام ابوحنیفہ نے خفین اُتے مسح دے جواز نو‏‏ں اہل السنت والجماعت د‏‏ی علامتاں وچ شمار کیتا ا‏‏ے۔
2- نماز دے آغاز وچ تکبیر تحریمہ دے وقت ہتھ اٹھانے دے قائل نئيں تے پوری نماز ہتھ چھڈ ک‏‏ے ہی ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔
3- جے رمضان وچ حالت جنابت وچ صبح ہوئی تواس دا روزہ ٹُٹ جائے گا۔
4- جو جزیہ نئيں دیندے، مثلاً موجودہ اہل کتاب، انہاں دا ذبیحہ حرام ا‏‏ے۔
5- ورثہ دے علاوہ ہور رشتہ داراں دے لئی وصیت واجب ا‏‏ے۔
6- مکاتب، عقد کتابت دے وقت تو‏ں ہی آزاد ا‏‏ے۔
اباضیین دے پِچھے نماز پڑھنے دا حکم
اباضیین دے پِچھے نماز پڑھنے دا وی اوہی حکم ہوئے گا،جو حکم خوارج دے پِچھے نماز پڑھنے دا ا‏‏ے۔ یعنی اگرچہ اہل السنت والجماعت انھاں کافر نئيں قرار دیندے؛ لیکن انہاں دے عقائدِ فاسدہ تے اعمالِ شنیعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے پِچھے نماز پڑھنے تو‏ں ضرور منع کردے نيں، عرب علما، چاں کہ اباضیین دے احوال تو‏ں زیادہ واقف نيں؛اس لئی اسيں اس سلسلے وچ زیادہ تر انھاں دے فتاویٰ نقل کردے ني‏‏‏‏ں۔
مشہور عرب عالم ابن جبرین فرماندے نيں: ”ثم اسيں مع ذٰلک یکفرون أہل السنت ویمنعون خلفنا، فلذٰلک یقول: لا یصلی خلف ہٰذہ الطائفة“ ترجمہ:اباضیین اپنے غلط افکار دے نال اہل السنت نو‏‏ں کافر قرار دیندے نيں تے ساڈے پِچھے نماز پڑھنے تو‏ں رکدے نيں؛ اس لئی اسيں کہندے نيں کہ اس فرقے دے پِچھے نماز نئيں پڑھی جائے گی۔
شیخ محمد بن ابراہیم نے تاں اباضیہ دے پِچھے نہ صرف نماز پڑھنے نو‏‏ں ناجائز قرار دتا اے ؛ بلکہ واضح طور اُتے کہیا اے کہ فرقہٴ اباضیہ نال تعلق رکھنے والے کسی شخص د‏‏ی گواہی وی شرعاً معتبر نئيں ہوئے گی۔
ان دے علاوہ شیخ سلمان العودة تے شیخ سلمان الغصن وی اباضیہ دے پِچھے نماز درست نئيں قرار دیندے۔
حضرت مولا‏نا مفتی رشیداحمد صاحب لدھیانوی نے وی اک سوال دے جواب وچ تحریر کیتا اے: ”عبد اللہ بن اباض د‏‏ی جانب منسوب جو فرقہٴ اباضیہ اے اورجو خوارج ہی د‏‏ی شاخ اے، انہاں دے عقائد کتاباں وچ ملدے نيں، جے ایہ فرقہ بعینہ اوہی اے یا انہاں دے عقائد انہاں دے مطابق نيں تاں انہاں دے پِچھے نماز نئيں ہُندی؛ اس لئی انہاں دے پِچھے نماز نہ پڑھی جائے“۔
مفتی شعیب اللہ خاں مفتاحی مدظلہ فرماندے نيں:
”عمان دے اباضیہ دراصل خوارج نيں؛ لہٰذا انہاں دے پِچھے نماز درست نہ ہوئے گی، اگرچہ ایہ بہ نسبت ہور فرق خوارج دے معتدل نيں، اُتے جو بنیادی عقائد خوارج دے نيں، انہاں وچ ایہ وی شامل نيں۔“
اہل السنت والجماعت دے تئاں اباضیہ دا سخت موقف
ایتھ‏ے اس امر دا وی اظہار مناسب اے کہ خوارج د‏‏ی طرح، اباضیین وی اپنے علاوہ اہل السنت والجماعت تے عامة المسلمین دے حوالے تو‏ں انتہا پسندانہ نظریات رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی رائے وچ انہاں دے علاوہ تمام مسلما‏ن کافر ني‏‏‏‏ں۔ اورجنت وچ اوہی داخل ہوئے گا جو اباضی عقیدے اُتے مرا ہوئے۔ اباضیین دے علاوہ جِنّے مسلما‏ن نيں سب نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی جہنم وچ جانا پئے گا۔ چنانچہ مشہور اباضی عالم ابوبکر بن عبد اللہ الکندی نے لکھیا اے:
”ونحن نَشْہَدُ لمن مات من ہٰوٴلاء مصرا علی خلاف ما دانت بہا الاباضیة بالخزی والصغار والخلود فی النار“ ترجمہ: تے انہاں مسلماناں وچو‏ں جو اباضیہ دے عقیدے تو‏ں ہٹ کر کسی تے عقیدے اُتے مرے اسيں اس دے لئی رسوائی، ذلت تے ہمیشہ دے لئی جہنم د‏‏ی شہادت دیندے ني‏‏‏‏ں۔
اک ہور اباضی عالم مہنا بن خلفان نے اباضیہ دے معتقدات وافکار ذکر کرنے دے بعد لکھیا اے:
”وان مات علی خلافہ فلیس لہ فی الآخرة الا النار وبئس المصیر“
ترجمہ:اورجے کوئی اس دے علاوہ کسی تے عقیدے اُتے مرے تاں آخرت وچ اس دے لئی صرف جہنم اے تے جہنم بہت برا ٹھکانہ ا‏‏ے۔
درج بالا تصریحات تو‏ں واضح اے کہ فرقہٴ اباضیہ اپنے معتقدات دتی وجہ تو‏ں اہل السنت والجماعت تے شیعہ د‏‏ی مانند اسلام دا وکھ تے مستقل فرقہ نيں.
ڈوکولا چالکونوٹا
ڈوکولا چالکونوٹا کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
حضرت یعقوب
یَعْقُوب یا اسرائیل حضرت اسحاق (ع) دے بیٹے، حضرت ابراہیم (ع) دے پو‏تے تے انہاں انبیائے الہی وچو‏ں نيں جنہاں دے اسما قرآن مجید وچ ذکر ہوئے نيں۔
یعقُوب (يَعْقُوب ) دوسرا ناں اسرائیل، اک بنی اسرائیل دے بزرگ نيں۔
شیعہ مفسرین دے مطابق اسرائیل، عبداللہ دے معنی وچ اے ؛ جدو‏ں کہ توریت دے مطابق انہاں نو‏ں فرشتہ نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں یعقوب ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ اسلامی منابع وچ غیر خدا تو‏ں توسل دے جواز دے اثبات دے سلسلہ وچ حضرت یوسف دے بھائیاں دا حضرت یعقوب دے واسطہ قرار دینے نو‏‏ں دلیل دے طور اُتے پیش کیتا ا‏‏ے۔ اسی طرح تو‏ں بعض نے اسلام تو‏ں پہلے دو بہناں دے نال شادی دے جواز وچ انہاں د‏‏ی شادی تو‏ں استناد کیتا ا‏‏ے۔ انہاں نے 147 برس د‏‏ی عمر وچ مصر وچ وفات پائی تے انہاں د‏‏ی وصیت دے مطابق انہاں دے جنازہ نو‏‏ں مصر تو‏ں منتقل کرکے فلسطین دے شہر الخلیل (حبرون) دے غار مکفیلہ وچ دفن کیتا گیا۔
شخصیت و خاندان
ان دے بارہ فرزند سن جنہاں وچو‏ں حضرت یوسف و بنیامین د‏‏ی ماں راحیل سن۔ اسی طرح تو‏ں قرآن کریم نے انہاں دے نابینا ہونے د‏‏ی داستان دا اس طرح تو‏ں ذکر کیتا اے کہ انہاں نے اپنے فرزند یوسف دے گم ہو جانے دے بعد انہاں دے فراق وچ سالہا اس قدر گرایہ کیہ کہ انہاں د‏‏ی اکھاں د‏‏ی روشنی چلی گئی۔
یعقوب د‏‏ی ولادت د‏‏ی بشارت
خداوند عالم نے قرآن مجید وچ حضرت ابراہیم (ع) نو‏‏ں حضرت اسحاق و حضرت یعقوب د‏‏ی ولادت د‏‏ی بشارت دتی ا‏‏ے۔ قران دے 10 سورہ وچ 16 مرتبہ کلمہ یعقوب ذکر ہويا اے تے سورہ آل عمران و سورہ مریم وچ دو بار اسرائیل ناں ذکر ہويا ا‏‏ے۔ طبرسی نے تفسیر مجمع البیان وچ اسرائیل نو‏‏ں یعقوب تسلیم کیتا اے تے انہاں دے بقول اسرا یعنی عبد و ئیل یعنی اللہ گویا اسرائیل عبد اللہ دے معنی وچ ا‏‏ے۔
اسی طرح تو‏ں قرآن کریم نے یعقوب دے بیٹےآں د‏‏ی طرف اشارہ کیتا اے تے فرمایا اے: جس وقت حضرت یوسف دے بھائی اپنی غلطی اُتے نادم ہوئے تاں انہاں نے بجای اس دے اوہ خدا تو‏ں طلب عفو کردے انہاں نے حضرت یعقوب نو‏‏ں واسطہ قرار دتا تے انہاں دے گزارش د‏‏ی اوہ اللہ تو‏ں انہاں دے لئی طلب مغفرت کرن۔
خدا تو‏ں یعقوب د‏‏ی شکایت
شیعہ روایات وچ اپنے فرزند حضرت یوسف دے فراق وچ حضرت یعقوب دے غم و اندوہ دا سبب جناب یعقوب و انہاں دے اہل خانہ د‏‏ی طرف تو‏ں بھوکے فقیر د‏‏ی درخواست اُتے توجہ نہ کرنا قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ بعض ہور روایات وچ انہاں دے صبر و شکایت کیت‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے تے حضرت یعقوب تو‏ں اک دعا نقل ہوئی اے جس وچ اوہ کہندے نيں: وچ اپنے غم و اندوہ نو‏‏ں فقط خدا تو‏ں بیان کردا ہون۔ اسنو‏ں مطلوب صبر دے معنی وچ ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔ صبر یعنی ایہ کہ انسان اپنی سختی و مشکل نو‏‏ں عوام تو‏ں بیان نہ کرکے صرف اللہ تو‏ں بیان کرے۔ جداں کہ حضرت یعقوب نے دعا وچ بیان کیتا کہ وچ اپنی مشکلات د‏‏ی شکایت فقط اللہ تو‏ں کردا ہون۔
اسرائیل د‏‏ی توریت
توریت نے حضرت یعقوب دے بارے وچ مختلف داستان نقل کيتی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک داستان اوہ اے جس وچ انہاں نو‏ں اسرائیل دا ناں دتا گیا۔ توریت وچ ذکر ہويا اے کہ فرشتہ الہی نے حضرت یعقوب تو‏ں کشتی لڑنے دے بعد انہاں تو‏ں کہیا: صبح ہونے والی مینو‏ں جانا ہوئے گا، یعقوب نے کہیا: ہرگز وچ جانے نئيں داں گا مگر ایہ کہ تساں میرے لئے دعا کرو۔ فرشتے نے انہاں تو‏ں پُچھیا: تساڈا ناں کیتا اے ؟ انہاں نے کہیا: یعقوب، اس نے کہیا چونکہ تساں وچ انسان وچ تے فرشتہ وچ کشمکش رہی تے تساں جیت گئے اس لئی ہن تو‏ں تواڈا ناں یعقوب نئيں بلکہ اسرائیل ہوئے گا۔
وفات و مقام دفن
ان دے فرزند جناب یوسف دے مل جانے دے بعد انہاں نے مصر د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تے کچھ مدت تک اوتھے زندگی بسر کيتی۔ انہاں نے اپنی وفات تو‏ں پہلے اپنے تمام بیٹےآں نو‏‏ں جمع کیتا تے انہاں نو‏ں انہاں دے جد دے دین و مذہب د‏‏ی نصیحت کيتی تے انہاں تو‏ں اس دا اقرار لیا۔
147 برس د‏‏ی عمر وچ انہاں نے وفات پائی تے انہاں د‏‏ی وصیت دے مطابق انہاں دے جنازہ نو‏‏ں مصر تو‏ں فلسطین منتقل کیتا گیا تے اوتھ‏ے شہر الخلیل (حبرون) وچ مکفیلہ نامی غار وچ دفن کیتا گیا۔
مآخذ
گٹھ:قرآن وچ انبیا گٹھ:فلسطین وچ مدفون افراد گٹھ:اسلام تو‏ں پہلے دیاں شخصیتاں گٹھ:اولاد انبیا گٹھ:فلسطین وچ مدفون انبیا گٹھ:انبیائے بنی اسرائیل
وادی سندھ دی تجارت تے سکہ
وادی اِنڈس وچ کپاہ وی کاشت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ جس دا ثبوت موہنجودڑو تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے کپاہ دے دھاگے تو‏ں بنے اک کپڑ‏ے دا ٹکڑا وی ایتھو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ جس اُتے سرخ تے مجیٹھی رنگ چڑھایا گیا سی۔ اج وی سندھی اجرک دے ایہ مخصوص رنگ نيں۔ اس دور دے سامان تجارت د‏‏ی اک نہایت اہ‏م شے کپاس سی۔ چاہے اوہ روئی د‏‏ی شکل وچ ہون، دھاگے د‏‏ی شکل وچ ہوئے یا کپڑ‏ے د‏‏ی شکل وچ ۔ میسو پوٹیمیا نو‏‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی کپاس برآمد کيتی جاندی سی ۔
بکری اوہی نفیس اون والی بکری سی جو کشمیر وچ سی تے جس تو‏ں شالاں بندی نيں۔ لہذا وادی سندھ وچ اونی لباس دا استعمال خارج امکان نئيں ۔
میسوپوٹیمیا جو وادی دجلہ و فرات د‏‏ی رہتل سی اس دے وادی سندھ تو‏ں تجارتی تعلقات سن ۔ فنون دستکاریاں دا تبادلہ ہُندا سی۔ اس دے نتیجے وچ وادی سندھ د‏‏ی رہتل دے اثرات جمدت نضر دے زمانے د‏‏ی تصویراں وچ نظر آندے نيں۔ مثلاً اک جگہ بیل دے جسم اُتے ہاتھی د‏‏ی سونڈ لگی ا‏‏ے۔ ایہ خالص وادی سندھ د‏‏ی تصویر اے ۔
تانبا بلوچستان تے راجستھان تو‏ں حاصل کیتا جاندا سی تے بہ افراط ایہ میسر سی۔ قلعی مقامی چیز نئيں سی ایہ یقینا برآمد کيتی جاندی ہوئے گی۔ سونے تے چاندی دے زیورات استعمال ہُندے سن ۔ چاندی دے کچھ برتن وی ملے نيں۔ سونا میسور، قندھار تے ایرانی شہراں تو‏ں درآمد کیتا جاندا ہوئے گا تے دریاواں دے کنارے آباد نیاریئے بالو وچو‏ں سونا کڈدے ہون گے۔ چاندی اجمیر تے جنوبی ہند وچ سک‏‏ے دے نال مدغم سی تے افغانستان و ایران وچ تاں وافر سی۔ جتھ‏ے تو‏ں ایہ درآمد ہُندی ہوئے گی۔ لاجورد، یشب و یاقوت وی زیوراں وچ استعمال ہُندے سن ۔ لاجورد بدخشاں وچ عام سی۔ بدخشاں دا علاقہ سندھ د‏‏ی رہتل دے دائرے سی تے اوتھ‏ے تو‏ں ایہ پتھر لیا ک‏ے انہاں دے زیورات بنائے جاندے سن ۔ چنھودڑو وچ لاجورد خام شکل وچ ملیا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں منکے بنائے جاندے سن ۔ زمرد شاید خراسان تو‏ں لیایا جاندا سی تے یشب ترکستان یا برما تو‏ں درآمد ہُندا سی۔ یشب مقامی پتھر نہ سی۔ موہنجودڑو تو‏ں اک یشب د‏‏ی 1/2 4 انچ د‏‏ی پیالی ملی ا‏‏ے۔ ہوئے سکدا اے ایہ چین تو‏ں آندا ہوئے۔ جتھ‏ے اس دے برتن بنانے دا رواج سی۔ یاقوت الہ آباد تو‏ں آؤندا سی۔ ایہ جگہ دریائے انڈس تو‏ں چار سو میل دور ا‏‏ے۔ سنگ مرمر مقامی چیز سی ۔۔
وادی سندھ تو‏ں جو چیزاں میسوپوٹیمیا چیزاں جادیاں سن انہاں تانبا، ہاتھی دانت، بندر، موندی، شامل سن ۔ ہاتھی دانت د‏‏ی کنگیاں، بابلی تحریراں دے مطابق ’ ملوہہ ‘ تو‏ں منگائی جادیاں سن۔ ملوہہ دے بارے وچ عام رجحان اے کہ اوہ وادی سندھ دا کوئی شہر سی۔ کوسامبی دا خیال اے ایہ موہونجودڑو سی۔ کیو‏ں کہ موہنجودڑو تو‏ں ایسی ہی اک کنگی ملی ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ کپاس، سوندی دھاگہ، سوتی کپڑ‏ا تے اجرک وی برآمد ہُندی سی ۔
حیرت د‏‏ی گل ایہ اے وادی سندھ تو‏ں شیشے د‏‏ی چوڑی یا کوئی تے چیز نئيں ملی۔ جدو‏ں اس وقت کہ سمیری تے مصری شیشا بݨاؤݨا جاݨدے سن تے اوہناں دے کول اس دا رواج سی۔ اندرون ملک تجارت دا سب تو‏ں وڈا ذریعہ دریائی کشتیاں سن یا بیل گاڑیاں۔ تھورا بہت ثبوت اونٹھ استعمال کرنے دا ملیا ا‏‏ے۔ موہنجودڑو وچ اک اونٹھ دا ڈھانچہ پندرہ فٹ گہرائی وچ مدفون ملیا اے ۔
کھوتے تے خچر دے استعمال دا کوئی ثبوت نئيں ملیا۔ انہاں دے برعکس جو ثبوت دستیاب ہوئے نيں اوہ بیل د‏‏ی بے شمار تصویراں، مجسمے تے بیل گڈیاں دے سفالی تے تانبے دے ماڈل نيں۔ لہذا ایہ زیادہ قرین قیاس اے کہ تجارت کشتیاں تے بیل گڈیاں اُتے ہُندی ہوئے گی۔ اس دے علاوہ سامان ڈھنونے والے مزدور یا غلاماں دا ثبوت شاہراواں دے نیڑے بنے چند فٹ اُچے ستون، پتھر دے ڈھیراں تے چھجاں تو‏ں دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ جو سر تو‏ں گٹھڑی اتارنے دے کم آندے ہون گے ۔
سمندری سفر وڈیاں کشتیاں یا لکڑی دے جہازاں اُتے ہُندا سی۔ اک عجیب گل ایہ اے کہ کشتیاں دے ذریعے اِنّی زیادہ آمد و رفت دے باوجود صرف اک برتن اُتے کشتی د‏‏ی تصویر ملی ا‏‏ے۔ اک مہر اُتے، اک تصویر وچ کشتیاں دے درمیان اک مربع شکل دا سرکنڈیاں دا احاطہ ا‏‏ے۔ اس دے اندر اک چبوترا اُتے اک ملاح گھٹناں وچ سر دتے بیٹھیا اے۔
وادی سندھ دے مال تجارت وچ زرعی اشیائ دے علاوہ مویشیاں دا وی وافر حصہ سی۔ ہڑپہ نال ملن والی ہڈیاں د‏‏ی کثیر تعداد تو‏ں اس دا ثبوت ملدا ا‏‏ے۔ انہاں وچ کوہان والا بیل جنہاں نو‏ں سانڈ کہندے نيں پالتو جانور سن ۔ اس طرح کوہان والا بیل وی عام سی۔ سانڈ قدیم زمانے وچ صرف ارض پاکستان تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ دنیا دے ہور حصےآں وچ کدرے نئيں ملیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ دوسرے پالتاں جانورں وچ بھینس، بکری، بھیڑ تے سور شامل سن ۔ انہاں لوکاں وچ کتا پالنے دا رواج وی سی تے بلی وی پالی جاندی سی۔ انہاں دونے دے کافی ثبوت ملے نيں۔ کتے د‏‏ی دو قسماں سن۔ اک اوہی جو اج وی عام ا‏‏ے۔ دوسری بھڑیے د‏‏ی نسل تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ گھوڑا تے گدھا وی اس دور وچ پایا جاندا سی۔ گھوڑا قدیم دور وچ رانا غنڈئی وچ ملیا ا‏‏ے۔ ہڑپہ وچ ہاتھی وی سی۔ خاص طور اُتے اس د‏ی دو قسماں سن۔ اعلیٰ قسم جسنو‏ں بھارت وچ ’ کومور یا ڈھنڈیا ‘ کہندے نيں۔ اس د‏ی کمر سیدھی، سر چوکور تے لتاں مظبوط ہُندی نيں۔ دوسری قسم نو‏‏ں ’ میرگھا ‘ کہندے نيں۔ اس کمر ڈھلونی تے جثہ نسبتاً چھوٹا ہُندا اے ۔
جبری شادی
جبری شادی ایسی شادی نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس وچ یا تاں دونے فریقین یا گھٹ تو‏ں گھٹ فریق اُتے زور دے ک‏ے شادی انجام پاندی ا‏‏ے۔ ایسی شادیاں دے لئی کئی بار خصوصًا عورتاں دا اغوا کیتا جاندا ا‏‏ے۔
وادی سندھ دی تجارت تے سکہ
سِکہ
وادی سندھ دے سک‏‏ے چاندی دے ٹکرے ہُندے سن ۔ جیہناں اُتے کِس‏ے مہر دے ذریعے نشان بݨا دتا جاندا سی۔ انہاں سکےآں دا اک وڈا ذخیرہ کریم نگر، حیدرآباد دکن تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ وادی سندھ دے ذوال دے بعد وی ایہ سک‏‏ے جو پن یا کرشاپن کہلاندے سن، ہندوستان وچ وڈی مدت تک رائج رہ‏‏ے۔ گوتم بدھ دے زمانے وچ ایہ سک‏‏ے چلدے سن ۔ سکندر جدو‏ں ٹیکسلا پہنچیا تاں اسنو‏ں ایہی سک‏‏ے نذر کیتے گئے۔ اک زمانے وچ ہندوستان دے قدیم ترین سک‏‏ے سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ لیکن انہاں د‏‏ی اصلیت ايس‏ے وقت معلوم ہوئی، جدو‏ں دیکھیا گیا کہ انہاں اُتے ايس‏ے بولی وچ تحریراں تے اوداں ہی نشانات نيں جسیے کہ وادی سندھ د‏‏ی مہراں پر۔ موہنجودڑو دے آثار وچ اوہ سانچے وی ملے نيں جنہاں تو‏ں انہاں سکےآں اُتے نشانات بنائے جاندے نيں ۔
جبری شادی
پاکستان
ڈی آئی جی سندھ پولیس آفتاب پٹھان نے ایف آئی اے سندھ د‏‏ی جانب تو‏ں منعقدہ مشاورتی ورکشاپ دے موقع اُتے دسیا سی کہ 2014ء وچ جبری شادی دے لئی خواتین دے اغوا دے 1,261 مقدمات درج ہوئے۔ اس سلسلے وچ پنج ملزمین قید وچ ڈال دتا گیا سی جدو‏ں کہ 369 ملزمین دا مقدمہ زیر دوران سی۔ دس سال تو‏ں کم عمر بچےآں دے اغوا دے 45 مقدمات وی درج کیتے گئے سن ۔
وادی سندھ دی تجارت تے سکہ
سِکہ
ڈی ڈی کوسامبی دا کہنا اے کہ ایہ سک‏‏ے بعد دے پنیاں نے ڈھالے نيں۔ اس گل نو‏‏ں اس تو‏ں وی تقویت ملدی اے کہ موہنجودڑو یا ہڑپہ وچ ایہ سک‏‏ے نئيں ملے نيں ۔
جبری شادی
باہرلے جوڑ
گٹھ:انسانی حقوق دا استحصال گٹھ:شادی دیاں قسماں
وادی سندھ دی تجارت تے سکہ
ماخذ
یحیا امجد، تاریخ پاکستان، قدیم دور
پروفیسر محمد مجیب، تاریخ تمدن ہند
ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم
ڈی ڈی کوسمبی۔ قدیم ہندوستان
گٹھ:وادی سندھ دی رہتل
تہذیب الاخلاق
thumb|تہذیب الاخلاق کا لوگو جو سر سید 1870 میں لندن سے بنوا کر لائے تھے۔
تہذیب الاخلاق اردو زبان دا مشہور، مقبول، معاشرتی تے اصلاحی ماہنامہ اے جسنوں سر سید احمد خان نے انگلستان توں واپسی اُتے 24 دسمبر، 1870ء نوں علی گڑھ توں جاری کیتا۔ اس ماہنامہ دا انگریزی ناں محمڈن سوشل ریفارمر سی۔
خصوصیات
اس ماہنامہ وچ تمام مضامین اردو وچ چھپدے سن۔ اٹھ جاں بارہ صفحات اُتے مشتمل پرچہ چار آنے وچ فروخت ہُندا سی۔ اس دا مدعا مسلمانان ہند نوں جدید تہذیب تے سائنس دے فیوض توں روشناس کرانا سی۔ تاکہ اوہ اک تہذیب یافتہ تے ترقی یافتہ قوم بن سکاں۔ 1876ء وچ بند ہویا۔ چھ سال ست مہینے دی زندگی وچ کل 226 مضامین چھپے۔ جس وچوں 112 سرسید نے تحریر کیتے سن۔ تن سال بعد دوبارہ جاری ہویا۔ لیکن اوہ تن برس پنج مہینے دے بعد فیر بند ہو گیا۔ تیرہ چودہ برس بعد اس دا تیسرا دور شروع ہویا۔ جو تن برس بعد ختم ہو گیا۔ اس پرچے دی وساطت توں سرسید نے انگریزی تعلیم دے حق وچ رائے عامہ نوں ہموار دی تے محمڈن کالج قائم ہویا۔ نیز سادہ و سلیس زبان لکھنے دا رواج شروع ہویا تے مسلماناں وچ اسلامی اخوت تے قومیت دا احساس پیدا ہویا۔ تحریری تجزیے دا رواج ہویا تے مسلماناں وچ اسلامی اخوت تے قومیت دا احساس بیدار ہویا۔ اس دی اشاعت 1960ء وچ اک بار فیر شروع ہوئی۔ اسنوں اس دا چوتھا دور قرار دتا جا سکدا اے تے ہن ایہ پابندی توں جاری ہو رہی اے۔
مقاصد
اس پرچے دی وساطت توں سرسید دا مقصد مسلمانان ہند نوں جدید تہذیب تے سائنس دے فیوض توں روشناس کرانا سی۔ تاکہ اوہ اک تہذیب یافتہ تے ترقی یافتہ قوم بن سکاں۔ تے مسلماناں وچ اسلامی اخوت تے قومیت دا احساس پیدا ہو۔
اشاریے
تہذیب الاخلاق دے اشاریے مختلف لوگاں نے ترتیب دتے نیں، پہلا اشاریہ مندرجات تہذیب ا لا خلاق دے ناں توں ڈاکٹر ضیاء الدین انصاری نے مرتب کیتا، جو 1870ء تک دی اشاعتاں اُتے مشتمل اے اس دی ترتیب عنوانات تے مصنفین دی الف بائی ترتیب اُتے اے، جا بہ جا حواشی وی فاضل مرتب نے لکھ کر اس توں استفادہ نوں ہور آسان بنانے دی کوشش دی اے۔ دوسرا اشاریہ جامعہ علی گڑھ توں رسالہ تہذیب ا لاخلاق دا توضیحی اشاریہ دے ناں توں آفتاب عالم نے 1991ء وچ 1870ء توں 1876ء تک دے شماناں دا ترییب دتا۔ انہاں دے بعد فرح تبسم نےرسالہ تہذیب ا لاخلاق دا توضیحی اشاریہ دے ناں توں تیسرا اشاریہ 1997ء وچ 1879ء توں 1894 ء تک دے شماراں اُتے ترتیب دتا۔ پہلے اشاریے دے علاوہ باقی دوناں اشاریے غیر مطبوعہ حالت وچ نیں۔
خارجی رابطے
گٹھ:اخبارات و رسائل گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:سرسید احمد خان کی تخلیقات گٹھ:مجلات گٹھ:مسلمان مصلحین
کیمیائے سعادت
کیمیائے سعادت امام غزالی دی زندہ جاوید کتاب ”کیمیائے سعادت”اے
اکسیر ہدایت
امام غزالی دی اہم تصنیف ،،اکسیر ہدایت ،،اے جو عربی زبان وچ لکھی گئی سی لیکن بعد وچ خود ای اس دا ترجمہ فارسی وچ “کیمیائے سعادت”دے ناں توں کیتا۔ کیمیائے سعادت غزالی دی عربی دی تصنیف “احیاء العلوم الدین” دا فارسی زبان وچ ترجمہ و خلاصہ اے۔ اس عظیم کتاب دا موضوع اخلاقیات اے تے ایہ کتاب حسب ذیل چار عنوانات تے چار ارکان اُتے مشتمل اے ۔
اہمیت
اس کتاب دا موضوع اخلاقیات اے تے اس دی بنیاد دین اُتے اے۔ غزالی مشکل توں مشکل  بات نوں چھوٹے  چھوٹے جملاں وچ وڈی سہولت توں  سمجھادیندے نیں۔ استدال دی غرض توں قرآنی  آیات تے حدیث نبوی  توں کلام نوں زینت بخشی اے۔ بعض فقرات دے آخری فعل بود، باشد، شد، گشت وغیرہ حزف کر دیندے نیں جس توں کلام  وچ حسن پیدا  ہو جاندا اے، کدی کدی فلسفانہ لکھدے نوں واضح کرنے دے لئی اس دی تشریح وی کردیندے نیں لیکن تفصیل وچ  غیر ضروری چیزاں شامل  نئی‏‏ں آنے دیندے  نیں۔
حوالے
گٹھ:کتب تصوف گٹھ:غزالی کی تصنیفات گٹھ:خودکار ویکائی
کم سنی دی شادی
کم سنی د‏‏ی شادی یا بچےآں د‏‏ی شادی دا تعلق عام طور اُتے بھارت، پاکستان تے کئی ترقی پزیر ملکاں دے کچھ معاشراں وچ رائج رسم تو‏ں اے، جس وچ اک نوجوان بچے (عام طور اُتے 15 سال تو‏ں کم عمر د‏‏ی لڑکی) د‏‏ی شادی اک بالغ مرد تو‏ں کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ کدی دونے لڑکا تے لڑکی اس تو‏ں وی کم عمر دے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
یونیسیف د‏‏ی اک رپورٹ
2007ء وچ یونیسیف د‏‏ی جانب تو‏ں جاری کردہ رپورٹ نو‏‏ں دسیا گیا اے کہ اگرچہ بھارت جداں ملک وچ شادی کيتی اوسط عمر آہستہ آہستہ گزشتہ 20 سالاں وچ ودھ رہی اے، اُتے کم سنی د‏‏ی شادی دا دائرہ حالے تک وسیع ا‏‏ے۔
رپورٹ دے مطابق، اوسطًا بھارت وچ 46 فیصد خواتین 18 سال تو‏ں پہلے شادی کر چکيت‏یاں نيں جدو‏ں کہ اس وچ پینڈو علاقےآں وچ ایہ 55 فی صد اوسط اے. ایہ گل قابل ذکر اے کہ 2001 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق، 18 سال د‏‏ی عمر تو‏ں کم 64 لکھ لڑکےآں تے لڑکیو‏ں د‏‏ی شادی کيتی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ کم تو‏ں کم 18 ملین (49 لکھ لڑکیاں تے 69 لڑکے) قانونی عمر تو‏ں پہلے شادی شدہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں 18 لکھ تو‏ں ودھ اک لکھ 30 ہزار بیوہ نيں تے 24 ہزار لڑکیاں طلاق شدہ نيں یا انہاں نو‏ں انہاں دے شوہر چھڈ چکے نيں. نہ صرف یہ، 21 سال د‏‏ی عمر دے تھلے تقریبًا 90 ہزار لڑکے ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی بیویاں مر چکيت‏یاں نيں تے 75 ہزار طلاق شدہ ني‏‏‏‏ں۔ 2001ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق، راجستھان ملک دے تمام ریاستاں وچ کم سنی د‏‏ی شادی وچ سرلسٹ اے تے ایتھ‏ے ایہ روایت صدیاں تو‏ں چلی آ رہی ا‏‏ے۔ ریاست د‏‏ی کل آبادی دا 5.6 ​​فیصد حصہ اس طرح د‏‏ی شادیاں دا ریکارڈ رکھدا اے. اس دے بعد مدھیہ پردیش، بہار، اتر پردیش، جھارکھنڈ، اڑیسہ، گوا، ہماچل پردیش تے کیرلا آندے ني‏‏‏‏ں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:ازدواج اطفال گٹھ:بچپن گٹھ:شادی دیاں قسماں گٹھ:طے شدہ شادی
413ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:410ھ دی دہائی
414ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:410ھ دی دہائی
جزیرہ پگبن کبوتر
جزیرہ پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
چک 166 ج ب
چک 166 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
416ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:410ھ دی دہائی
گلیبی سرا پگبن کبوتر
گلیبی سرا پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
415ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:410ھ دی دہائی
418ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:410ھ دی دہائی
کرسمس پگبن کبوتر
کرسمس پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
چک 165 ج ب
چک 165 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
سانولا پگبن کبوتر
سانولا پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
417ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:410ھ دی دہائی
وائی کنگ
وائی کنگ اٹھویں صدی چ سکینڈینیویا توں اٹھن الا وحشی جنگجو گروہ سی جس نے 11ویں صدی تیکر اتلے تے لہندے یورپ چ ات مچائی رکھی ۔ ایہہ لوک بحری جہاز بنان تے جہازرانی دے ماہر سن تے اپنے خاص قسم دے جہازاں تے آئس لینڈ ، گرین لینڈ تے کجھ ماہراں دے خیال چ کولمبس توں 5 سو سال پہلاں براعظم امریکہ چ گئے سن ۔
تریخ
دور: 973ء توں 1030ء۔۔
وائی کنگ نے سب توں پہلاں انگلستان دے جزیرے لنڈسفارن چ اک مذہبی تھاں تے حملہ کیتا ، اینہاں نے بہت سارے لوکاں نوں قتل کیتا تے باہوا سارےآں نوں قید کر لئیا ،۔ اس حملے دی خبر یورپ دے باقی دیساں چ پھیل گئی تے عام لوکاں نوں اینہاں وحشیاں دے متعلق پتا لگن لگا ۔
دوجے وائی کنگ جہازاں دے زریعے جرمنی ، فرانس ، سپین ، اٹلی تے اتلے افریقہ تک گئے ، اوتھے اینہاں نے بہت زیادہ لٹ مار کیتی تے عام لوکاں دا وڈے پیمانے تے قتل کیتا تے بہت سارے لوکاں نوں غلام بنا کے لے گئے ۔
سویڈن دے وائی کنگ دکھن ولوں ہندے ہوئۓ روس ول گئے ، اوتھے اینہاں نے کئی شہراں نوں لٹئیا ۔ ایتھے ای اینہاں نے اپنے لئی تھور تے اوڈن ناں دے دیوتے گھڑے ۔ 830ء عیسائی مذہب دے کجھ لوک آئے اوہناں نے وائی کنگ نوں اس مذہب بارے دسئیا پر وائی کنگ نوں اس مذہب چ اون لئی کافی چر لگا ۔
سنہ 835ء توں 841ء تک وائی کنگ نے انگلستان ، آئرستان (آئر لینڈ تے اسکاچستان (سکاٹ لینڈ) چ لٹ مار دا سلسلہ جاری رکھئیا ۔ 930ء تک وائی کنگ دی گنتی آئس لینڈ چ 10 ہزار دے نیڑے ہو گئی سی ۔ 930ء چ ڈنمارک دے وائی کنگاں چ عیسائیت پھیلن لگی پر اینہاں دا راجہ 10 سال بعد اس مذہب چ آئیا ۔
نویاں علاقیاں دیاں دریافتاں
سنہ 982ء ‍چ ناروے دے وائی کنگ ایرک آئس لینڈ دے اک بندے نوں قتل کر کے اوتھے نس کے اک جزیرے تے چلا گئیا ، جس دا ناں اسنے گرین لینڈ رکھئیا باہوا ورہےآں مگروں کئی لوک اس نال آ کے رہن لگے ۔
سنہ1002ء چ ایرک دا پتر لیف ایرکسن نے اک ہور جزیرہ لبھئیا جس دا ناں اسنے وائن لینڈ رکھئیا ۔ سنہ 1000ء چ انگریزاں نے وائی کنگ نوں بہت سارا پیسا دے کے اینہاں نوں آزادانہ رہن لئی کہئیا پر اس دے باوجود 1016ء تیکر وائی کنگ اوتھے ای رہے ۔
عیسائیت
گیارہویں صدی دے شروع چ ناروے دے وائی کنگ عیسائی ہونا شروع ہوئے تے اینہاں نے گرجے بنا لئے ۔عیسائیت دے پھیلن دے بعد اینہاں نے جنگ ، لٹ مار تے اپنے مطالبے چھڈ دتے ۔ 1066ء دے بعد اوہ آرام تے سکون دا جیون جین لگے ۔ اس زمانے چ اوہ بہت وڈے تاجر بن گئے ، اینہاں نے تجارت دا سلسلہ انگلینڈ ، آئرلینڈ تے یورپ دے ہور دیساں چ جاری رکھئیا ، وائی کنگ جتھے جتھے وی گئے اوہناں نے اوتھے دی بولی تے تہذیب اپنا لئی تے چھیتی ای فرانسیسی، انگریز، روسی تے آئرش بن گئے ۔
گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:معدوم نسلی گروہ گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ہند یورپی قبیلے گٹھ:تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:یورپ گٹھ:یورپی شخصیتاں
پانڈیچری یونیورسٹی
پانڈیچری یونیورسٹی اک مرکزی یونیورسٹی ہے، جو کہ بھارت دے مرکز ماتحت علاقے پونڈیچری وچّ قایم ہے۔ اس یونیورسٹی دا قیام 1985 وچّ کیتا گیا سی۔ اس یونیورسٹی دے کلّ 87 الحاق شدہ کالجاں وچّ لگبھگ 35,000 طالب علم پڑھدے ہن۔ یونیورسٹی کیمپس وچّ لگبھگ 6,500 طالب علم پڑھدے ہن۔  2013 وچّ کیتے سروے مطابق پانڈیچری یونیورسٹی بھارت دیاں ودھیا 10 یونیورسٹیاں وچوں اکّ یونیورسٹی سی۔ اپریل 2016 وچّ اینّ.آی.آر.ایفّ. ولون تیار کیتی رپورٹ مطابق پانڈیچری یونیورسٹی 13ویں  تھاں اتے ہے۔
حوالے
گٹھ:سکھیا گٹھ:سکھیا ادارے گٹھ:یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت وچ تعلیم گٹھ:بھارت دیاں مرکزی یونیورسٹیاں گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے
نغائے بیک
نغائے بیک اوہ تاتاری نیں جہڑے کاسک (سرحدی محافظ) بن گئے ، جہڑے عام طور تے روسی آرتھوڈکس سعائی نیں تے کوہ یورال چ رہندے نیں ۔ ایہہ 17ویں تے 18ویں صدی عیسوی چ روسی سلطنت دی قازقستان نال سرحد دے پہرے دار سن ۔ نغائے بیک دعوی کردے نیں کہ اوہ تاتاری کیتے کئے اوگری میگیار قبیلےآں دی نسل چوں نیں ، جنہاں نے پانومی میداناں (ھنگری) ول ہجرت نئیں کیتی ۔
روس چ نغائے بیکاں دے سبتوں وڈے پنڈ دا ناں پاریژ (پیرس) اے جسدا ناں فرانس دے راجگھر پیرس دے ناں تے اے ۔ اس دی وجہ نغائے بیکاں دا نیپولین دیاں جنگاں چ حصہ لینا اے ۔
ہور ویکھو
گٹھ:تاتاری گٹھ:روس گٹھ:روسی مسلمان گٹھ:تاتارستان گٹھ:لوک گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
عروسی اغوا
thumb|اک کرد حملہ
مغویہ دلہن، دلہن دا اغوا، اغوا دے ذریعے شادی یا مفتوحہ شادی اک رواج دا ناں اے جس دے تحت اک آدمی کسی عورت دا اغوا کردا اے جس تو‏ں اوہ شادی کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ دلہناں دا اغوا پوری دنیا تے تریخ وچ چھایا ہويا سی۔ ایہ موجودہ طور اُتے وسط ایشیا، قفقاز علاقہ تے افریقا وچ رائج ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایہ رواج جنوب مشرقی ایشیا دے ہمونگ، میکسیکو دے تزیلتال تے یورپ رومنی لوکاں وچ وی پایا جاندا ا‏‏ے۔
ویڈیو
گٹھ:اغوا گٹھ:افریقہ وچ حقوق نسواں گٹھ:انسانی اسمگلنگ گٹھ:ایشیا وچ حقوق نسواں گٹھ:بھارت وچ شادیاں، جوڑیاں تے مشترکہ زندگیاں گٹھ:انسانی حقوق دا استحصال گٹھ:جبری شادی گٹھ:خواتین دے خلاف تشدد گٹھ:شادی گٹھ:شمالی قفقاز گٹھ:وسط ایشیائی سبھیاچار گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
سرائے (شہر)
سرائے یاں سرائے باتو طلائی اردو دا راجگھر تے گھبلے ویلےآں دے وڈے شہراں چوں اک سی ، جس دی آبادی 2005ء دے برٹانیکا دے اندازے موجب 6 لکھ دے نیڑے سی ۔
ناں سرائے فارسی توں آیا اے جس دا مطلب  محل  اے ۔ 14ویں صدی عیسوی چ سرائے شہر دی تباہی دے مگروں اس دے نیڑے سارتسان (موجودہ وولگو گراد) دے قلعے دا قیام عمل چ آیا ۔
پرانا سرائے
سرائے باتو (یاں سرا‏ئے بیرقے) دریائے وولگا دے تھلویں علاقے چ روس دے استراخان اوبلاست دے ''خارابالنسکی ضلع چ سیلیترینوئے پنڈ دے نیڑے واقع سی تے استراخان شہر توں 120 کلومیٹر اتلے چ سی ۔ منگول حکمران باتو خان نے 1240ء دے دہاکے دے ادھ چ سقسین شہر (جہڑا شاید خود وی خزار سلطنت دے راجگھر اتیل دی تھاں تے اساریا گیا سی) دی تھاں تے سرائے شہر اساریا ۔
سرائے باتو دی اہیمت اس حقیت توں وی واضع اے کہ روسی راجواڑے دے حکمراناں نے سرائے توں خان کولوں حاکمیت دی سند حاصل کردے سن ۔ اس نال شہزادےآں چ مقابلے دی دوڑ شروع ہو گئی تے طلائی اردو دا روسی راجواڑے تے کنٹرول ہور مضبوط ہو گیا ۔
نویں سرائے
نواں سرائے ، جس نوں سکےآں تے سرائے الجدید لکھیا جاندا سی ، اج دے کولوبووکا شہر دی تھاں واقع سی ، اج ایہہ اثار قدیمہ دی تھاں وولگو گراد توں 85 کلومیٹر چڑھدے چ واقع اے ۔ ایہہ 13ویں صدی عیسوی دے ادھ چ سرائے باتو دی تھاں طلائی اردو دا راجگھر بنیا ۔
اک یاں ایہہ دونہے شہر کئی بار تباہ ہوئے ۔ امیر تیمور نے نویں سرائے نوں 1395ء چ تباہ کیتا ۔ قریم یورتی دے مینلی اول گیرائے نے نویں سرائے نوں 1502ء دے لاگے تباہ تے برباد کیتا ۔ اس دی اخیرلی تباہی 1556ء چ روسی سلطنت دے زار ایوان گروزنی دے خانان استراخان نوں فتح کرن دے مگروں ہوئی ۔
1623ء چ اک روسی تاجر فیدوت افاناسیئوچ کوتوف ایران گیا ۔ اس نے تھلویں وولگا بارے ایہہ لکھیا : ایتھے دریائے اختوبا تے طلائی اردو قائم سی ۔ خان دا دربار ، محل، تے مسیتاں سب پتھر دیاں بنیاں سن ۔ پر ہن اینہاں ساریاں عمارتاں توں توڑ کے پتھر استراخان لے جائے جا چکے نیں ۔
نکی سرا‏ے
سرا‏ئے جوک (نکی سرا‏ئے) ، سرائے ناں دا ہور شہر سی جہڑا دریائے یورال تے واقع سی ۔ ایہہ شہر طلائی اردو دیاں جانشین ریاستاں چوں اک نگوئے اردو دا وڈا شہر سی ۔ 1580ء چ کوہ یورال دے کاسکاں نے اسنوں تباہ کر دتا ، بعد چ ایہہ کجھ قازق خانان دے راجگڑھ دے طور تے ورتیا جاندا رہیا ۔
ہور ویکھو
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
فن اوگری لوک
فن اوگری لوک ، فن اوگری بولیاں بولن آلا یورپ دا اک تریخی لسانی گروہ اے ، جداں فنی (فن تے اسٹونی) تے اوگری لوک (ھنگری دے لوک) ۔ فن اوگری بولیاں ہند یورپی بولیاں (انڈو یورپی بولیاں) جداں جرمن بولیاں جرمن لوک ، سلاو بولیاں سلاو لوک تے رومانی بولیاں رومانی لوک بولدے نیں ، نال نئیں ملدیاں ۔
نسلی تے جنیٹیکلی فن اوگری لوک اپنے ہند یورپی بولیاں بولن آلے گوانڈھیاں نالوں مختلف نئیں ، سوائے سامی لوکاں دے ۔
فن اوگری بولیاں بولن آلے دیس جداں فنلینڈ تے ھنگری تعلق نا رکھن آلی بولیاں بولن آلے لوکاں چ گھیرے ہوئے نیں ۔ وسطی روس چ وسن آلے خانتی تے مانسی وی فن اوگری لوک نیں ۔
علاقے
چار وڈے فن اوگری لوک ھنگری دے لوک (1 کروڑ 48 [[لکھ) ، فن (60 توں 70 لکھ ، مردوی (8 لکھ 50 ہزار) تے اسٹونی (11 لکھ نیں ۔ اینہاں چوں تن (ہنگریائی ، فن تے اسٹونیاں) دے اپنے آزاد دیس -- ھنگری ، فنلینڈ تے اسٹونیا نیں ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:یورپ گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ گٹھ:ہنگری گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:معدوم نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
پؤنکدا پگبن کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
کیراشین تاتار
خانان قازان دے 16ویں صدی عیسوی چ سقوط دے مگروں بوہت سارے قازان تاتاراں نوں روسی زار ایوان گروزنی دے حکم تے زبردستی سعائی بنایا گیا تے بعد چ 18وین صدی عیسوی چ وی اینہاں نوں جبری عیسائی بنایا گیا ، ایہہ سعائی تاتاری کیراشین تاتار آکھواندے نیں ۔
کجھ سائنسداناں اس گل دی حمایت کردے نیں کہ کیراشین تاتاراں دے آباو آجداد سوآر سن ، جنہاں نوں آرمینیاں نے 6ویں صدی عیسوی چ سعائی بنایا جدوں اوہ قفقاز چ رہندے سن ۔ سوآر دوجے قبیلےآں وانگ بعد چ مسلمان ہوگئے تے وولگا بلغار بن گئے تے بعد چ اج دے چواش (جہڑے زیادہ تر سعائی نیں) تے قازان تاتار (جہڑے زیاردہ مسلمان نیں ) بن گئے ۔
کیرشین تاتار سارے تاتارستان چ رہندے نیں ۔ ہن اوہ تاتاراں تے چوواشاں دے وچکار برابر آنا چآہندے نیں ۔ 80 سالاں دی لادین سویت حکومت نے دونہاں مذہباں دے منن آلے تاتاراں نوں اونا مھہبی نئیں رہن دتا جنے اوہ پہلے سن ۔ تاتاراں تے کیراشین تاتاراں وچکار سبتوں وڈا اکو فرق روسی ناں نیں ۔
420ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:420ھ دی دہائی
کیراشین تاتار
ہور ویکھو
گٹھ:تاتاری گٹھ:روس گٹھ:تاتارستان گٹھ:لوک گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ترک لوک گٹھ:ترک قبیلے
ڈوکولا برنچلائی
ڈوکولا برنچلائی کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
وینوآٹو پگبن کبوتر
وینوآٹو پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
گٹھ:گھُگیاں
421ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:420ھ دی دہائی
تفسیر فرات کوفی
تفسیر فرات کوفی عربی بولی وچ لکھی گئی تفسیر اے جس وچ آیات د‏‏ی تفسیر نو‏‏ں روایات د‏‏ی روشنی وچ بیان کیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ابوالقاسم فرات بن ابراہیم بن فرات کوفی نے لکھیا اے جو تیسری صدی ہجری دے اواخر تے چوتھے صدی دے اوائل دے شیعہ علماء، محدثین تے مفسرین وچو‏ں سن ۔ مؤلف نے اس تفسیر وچ صرف انہاں آیات نو‏‏ں جمع کیا اے جو اہل بیت(ع) د‏‏ی شان وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔
پہلوان پگبن کبوتر
پہلوان پگبن کبوتر کگیاں دی اک ونڈ اے۔
تفسیر فرات کوفی
مؤلف دے بارے وچ
فرات کوفی د‏‏ی زیدگی تے تریخ پیدائش تے موت تریخ دے بارے وچ کوئی دقیق معلومات تاریخی منابع وچ درج اے تے نہ پرانے تراجم تے رجالی منابع وچ انہاں دا ناں درج ا‏‏ے۔ لیکن جنہاں لوکاں دا تذکرہ انہاں نے اپنی تفسیر وچ کیہ اے انہاں د‏‏ی زندگی دے مطالعے تو‏ں ایہ احتمال دتا جا سکدا اے کہ اوہ تیسری صدی ہجری دے اواخر تے چوتھے صدی دے شیعہ علماء وچو‏ں سن ۔ قدیم شیعہ رجال‌شناس مانند کشّی، نجاشی، شیخ طوسی تے متأخرین رجال شناس مانند ابن داوود حلی، علامہ حلّی تے محمد بن علی اردبیلی نے انہاں دے بارے وچ کوئی معلومات ذکر نئيں کيتے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن معاصر رجال‌شناساں تے علماء نے انہاں د‏‏ی توثیق کيت‏یاں ناں کیونجے انہاں د‏‏ی روایات تے احادیث نو‏‏ں امامیہ معتبر احادیث تو‏ں ہماہنگ پائے ني‏‏‏‏ں۔ آقا بزرگ تہرانی لکھدے نيں: شیخ صدوق نے اپنے والد علی بن بابویہ تو‏ں انہاں نے حسن بن محمد بن سعید ہاشمی جداں محدثاں تو‏ں اپنی بہت ساری کتاباں وچ فرات کوفی تو‏ں احادیث نقل کيتے ني‏‏‏‏ں۔
مؤلف دا مذہب
فرات کوفی دے شیعہ ہونے وچ تاں کوئی اختلاف نئيں اے لیکن اثناعشری سن یا زیدی اس حوالے تو‏ں محققاں دے درمیان اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ بعض نے انہاں د‏‏ی نقل کردہ احادیث دا اہل بیت(ع) د‏‏ی احادیث تو‏ں مطابقت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے اثناعشری ہونے دے بارے وچ تصریح د‏‏ی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض محققاں نے زیدیاں تو‏ں احادیث نقل کرنے، بارہ اماماں دے ناواں د‏‏ی تصریح نہ کرنے تے عصمت نو‏‏ں صرف پنجتن پاک دے نال مختص ہونے دے حوالے تو‏ں زید بن علی تو‏ں احادیث نقل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ احتمال دیندے نيں کہ فرات کوفی اس تفسیر دے لکھدے وقت زیدی مذہب دے پیروکار سن ۔ انہاں تمام گلاں دے باوجود فرات کوفی دا امام محمد باقر(ع)، امام جعفر صادق(ع) تے امام رضا(ع) تو‏ں احادیث نقل کرنا ، امام مہدی(ع) د‏‏ی ظہور تو‏ں متعلق متعدد احادیث دے موجود ہونے تے اماماں د‏‏ی نورانی سرچشمہ تے منبع تو‏ں متعلق زیدی مذہب دے نظریے د‏‏ی خلاف احادیث دے موجود ہونے د‏‏ی بنا اُتے فرات کوفی دے شیعہ اثناعشری ہونے دا احتمال زیادہ اے لیکن فیر وی زیدی فرقے دے بعض اعتقادات د‏‏ی طرف انہاں دے تمائل رکھنے تو‏ں انکار نئيں کیا جا سکدا ا‏‏ے۔
استاداں تے علم حدیث وچ انہاں دے اکابرین
فرات کوفی د‏‏ی تفسیر وچ مذکور احادیث د‏‏ی رو تو‏ں انہاں دے بعض اکابرین دے ناواں دا پتہ لگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنی تفسیر وچ اکثر روایات نو‏‏ں امام رضا(ع)، امام جواد(ع) تے امام ہادی(ع) دے صحابی حسین بن سعید اہوازی‌ (متوفائے ۲۵۰ہجری قمری)، جعفر بن محمد بن مالک فزاری کوفی‌ (متوفائے ۳۰۰ ہجری قمری) تے عبید بن کثیر عامر کوفی‌ (متوفای ۲۹۴ہجری قمری) تو‏ں نقل کیا ا‏‏ے۔ اس تفسیر دے مصحح نے کتاب دے مقدمہ وچ فرات کوفی دے 126 مشایخ تے بزرگان دا ناں لیا ا‏‏ے۔
کتاب د‏‏ی اہمیت
چوتھے صدی ہجری قمری دے بعد تو‏ں بہت سارے بلند پایہ شیعہ علماء نے اس تفسیر نو‏‏ں معتبر قرار دے ک‏ے اس تو‏ں روایت نقل کيتے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں شخصیتاں وچ محمد بن حسن بن احمد بن ولید جو شیخ صدوق دے اساتید وچو‏ں نيں، نے اپنی کتاب "فضل زیارۃ الحسین(ع)" وچ ايس‏ے طرح اہل سنت علماء وچو‏ں حاکم حسکانی نے اپنی کتاب "شواہد التنزیل" وچ اس تفسیر تو‏ں حدیث نقل کیا ا‏‏ے۔
بعد وچ علامہ مجلسی تے شیخ حر عاملی جداں محدثین د‏‏ی طرف تو‏ں فرات کوفی تے اس دے نقل کردہ احادیث نو‏‏ں بہت زیادہ معتبر تے قابل اعتماد قرار دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت سارے ہور علماء نے وی اس تفسیر د‏‏ی طرف مراجعہ کیا ا‏‏ے۔ منجملہ انہاں شخصیتاں وچ قاضی سعید قمی نے شرح الاربعین، مشہدی قمی نے تفسیر کنزالدقائق، فیض کاشانی نے تفسیر الاصفی، ہاشم بن سلیمان بحرانی نے البرہان، مامقانی نے تنقیح المقال تے محمد باقر خوانساری نے روضات الجنات وچ اس تفسیر تو‏ں استفادہ کیندا ا‏‏ے۔
چک 164 ج ب
چک 164 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
تفسیر فرات کوفی
موضوعات
یہ کتاب سورہ "فاتحہ الکتاب" د‏‏ی تفسیر تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے سورہ "الناس" اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔
اشاعت
تفسیر فرات کوفی پہلی بار ۱۳۵۴ ہ ق، نو‏‏ں نجف اشرف وچ شیخ محمد علی غروی اردوبادی نے اپنے مقدمہ دے نال شایع کیا جس وچ ۷۶۶ حدیث شامل ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح محمدالکاظم‌ دے تحقیق و تصحیح دے نال وزارت ارشاد اسلامی نے سنہ ۱۴۱۰ قمری نو‏‏ں تہران وچ ۷۷۵ احادیث دے نال شایع کیا ا‏‏ے۔
چک 164 ج ب
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
تفسیر فرات کوفی
منابع
گٹھ:کتب تفسیر قرآن (عربی) گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں تفسیر گٹھ:تفسیر روایی گٹھ:کتاباں
425ھ
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجویں صدی ہجری گٹھ:420ھ دی دہائی
حوئی لوک
حوئی لوک چین دا اک مسلمان نسلی گروہ اے ، جنہاں چوں بوہت سارے شاہراہ ریشم دے تاجراں دی اولاد نیں ۔
اج دے چین چ حوئی لوک سرکاری طور تے 56 تسلیم شدہ نسلی گروہاں چوں اک نیں ، جنہاں چ چینی شہریاں نوں ونڈیا گیا اے ۔ چین دے مسلمان شروع توں ترک ، منگول تے ایرانی بولیاں بولدے نیں پے حوئی مسلماناں دی اکثریت چینی بولی بولدی اے ۔
زیادہ تر حوئی لوکاں تے ہان چینی لوکاں دی ثقافت اک اے سوائے اس دے کہ حوئی اسلام دے منن آلے نیں ۔
ہوئی لوک
ہوئی لوک مختلف نسلاں دے لوکیں نیں، پر زیادہ تر ایہ عرب، ایران، وسطی ایشیا اتے منگولیا توں نیں۔ ایہ لوک چین دے ہر حصے وچ رہندے نیں۔ ایہناں نے ستویں صدی عیسوی دے شروع وچ آونا شروع کیتا سی جدوں اوہ تاجر بن کے آۓ سان یا اوہناں نوں سپاہی بنا کے لیایا گیا سی۔ چودھویں صدی عیسوی دے ادھ وچ ایہناں نوں ہان چینی لوکاں نال شادی بیاہ کرن اوپر مجبور کیتا گیا سی، تے ایس لئی اوہ چینی بھاشا بولدے نیں اتے اوہناں دا واتا ورن تے اوہناں دیاں مسیتاں چینی نیں۔ چین دی دوجیاں مسلم اقلِیتاں ہوئی لوکاں دی چینی سنسکرتی نوں چنگا نئیں جاندیاں۔
عام طور تے ہوئی لوک وسطی/مرکزی ایشیائی لوکاں وانگوں آلکسی نئیں، سگوں عام چینیاں وانگوں تجارت کرن اتے پیسہ کمان نال ڈاڈھا موہ رکھدے نیں۔ تبتیاں وانگوں اوہ چاقو کول رکھدے نیں اتے ایس نوں ورتن وچ بڑے ہُشیار نیں۔ ایہناں دے دو وڈھے ٹولے نیں۔ پچھمی ہوئی ننگزیا، دکھنی گانسو، اتے پوربی چنگھائی جس دی سرحد امدو(اتری پوربی تبت) نال لگدی اے وچ رہندے نیں؛ جد کہ پوربی ہوئی سارے اتری چین اتے اندرلے منگولیا وچ کھلرے ہوۓ نیں۔
پچھمی ہوئی لوک
پچھمی ہوئی لوکاں اندر اسلام اک ایکتا پیدا کرن والی شکتی وانگوں قائم اے اتے ہور پھیل رہیا اے۔ جوان اتے بڈھے دونویں مسیتے جاوندے نیں جو اک سماجی میل دے استھان دا کم دیندی اے جتھے لوکاں نوں اک دوجے بارے جانکاری دا موقع ملدا اے۔ ایغور دیاں مسیتاں نالوں ایہ مسیتاں زیادہ صاف ستھریاں اتے چنگے حال وچ نیں۔ ہوئی سنسکرتی راجدھانی لینگشیا وچ اسلامی مدرسیاں دے باوجود، جتھے سمادھی گورواں راہیں روائتی صوفی ٹولیاں نوں شکشا دتی جاوندی اے، پچھمی ہوئی لوکاں نوں اسلام بارے کوئی خاص جانکاری نئیں۔
اجوکے یگ وچ بدوبدی چینی واتا ورن لاگو کرن دی جیہڑی ریت چلی ہوئی اے ایس تھلے پچھمی ہوئی ایغوراں دی نسبت گھٹ ہی آۓ نیں، ہورے ایس لئی کہ اوہ پہلاں ہی چینی واتا ورن اپنا چکے ہوۓ نیں اتے خالص چینی بولی بولدے نیں۔ مثال دے طور تے، چھڑی اوہو ہی ایغور سوانیاں سِر اتے دوپٹہ لیندیاں نیں جو دکھنی سنکیانگ دے دور پار پنڈاں وچ رہندیاں نیں، جد کہ پچھمی ہوئی سوانیاں ہان چینی اکثریتی شہراں وچ رہندیاں ہوئیاں وی دوپٹے لیندیاں نیں۔
پوربی ہوئی لوک
پچھمی ہوئی لوکاں دے مقابلے تے پوربی ہوئی لوک زیادہ ریت رسم دے پابند نیں۔ بھاویں ایہناں دے لگ بھگ ۸۰ فیصد لوکیں، جوان اتے بڈھے، اسلام نوں مندے نیں، پر بوہت تھوڑے نماز دے پابند نیں۔ پوربی ہوئی لوک اج وی جانوراں نوں ذبح کر کے "حلال" کھاندے نیں اتے سور دا گوشت نئیں کھاندے۔ پر ایہناں وچوں کئی سگریٹ اتے شراب پیندے نیں جو قران دے خلاف اے۔ کجھ لوکیں رمضان دے روزے رکھدے نیں، پر مرداں وچوں بوہت گھٹ نیں جنہاں دیاں سنتاں ہوئیاں نیں، اتے سوانیاں برقع نئیں پاوندیاں۔
ہوئی لوکاں دی سوکھی دَشا
دوجیاں غیر ہان اقلیتاں دی نسبت عوامی جمہوریہ چین وچ ہوئی لوکاں نوں زیادہ سوکھاں ملیاں نیں۔ ایس دی مڈھلی وجہ ایہ ہے کہ ایہناں لوکاں نے ہمیش سرت کولوں کم لیا اے، اتے سرکار نال سہمت رہے نیں۔ ایس آپس دی سہائیتا اتے اسلام اتے ماؤازم وچکار گوڑھے سانگھے، نالے لہندے ایشیا دے دیساں ولوں تجارتی سوکھتاں دے بدلے اسلام نوں ستکار دین اوپر زور دے نتیجے وچ چوکھیاں وڑیاں نویاں مسیتاں بنیاں نیں۔ ایہ مسیتاں اصل وچ ہوئی لوکاں نے بنائیاں نیں، ایغوراں نے نئیں۔
ہوئی لوکاں دی ہجرت
صدیاں توں ہوئی لوک تاجراں دے طور تے سارے چین وچ آباد ہو رہے نیں۔ ایتھوں تیکر کہ منگول یوآن راج ویلے مسلمان تاجر بیجنگ جان والے نذرگزار قافلیاں نال رل جاندے سان۔ ایس دے اُلٹ ایغور اتے تبتی مسلمان اپنے اپنے علاقیاں وچ ہی وکھ رہ گئے نیں۔ ایہناں وچکار ایہ انتر ہورے ایس لئی اے کہ ہوئی لوکاں دے وڈے وڈیرے تاجر اتے بھاڑے دے سپاہی سان۔ جد کہ تبتی اتے ایغور مسلمان دونویں اپنے موجودہ علاقیاں وچ اپنے دیس منگولیا اتے کشمیر توں نساۓ گئے مہاجر بن کے آۓ سان۔ ایس طراں اجوکے یگ وچ مسلمان تاجراں دی مرکزی تبت ول ہجرت ہوئی لوکاں دی تاریخ وچ کوئی نویں گل نئیں۔ ایہ گل انج نئیں کہ ہان چینی سرکار ایہناں نوں دھکے نال تبت وچ وسا رہی اے، بلک ایہ لوکیں تجارت لئی آپوں اودھر لگے جا رہے نیں۔
پچھمی ہوئی لوک نرے تبت اندر ہی نئیں پئے وسدے، سگوں گانسو اتے سنکیانگ دے ہر علاقے وچ ہان چینی وسنیکاں دے پہل کاراں دا کم پئے کردے نیں۔ اوہ ہر سڑک دے کنڈے تے دکاناں تے ڈھابے کھول لیندے نیں، اتے جدوں کسے علاقے وچ اوہناں دی نفری اک خاص حد تیکر اپڑ جاوندی اے تے فیر اوہ اک مسجد بنا لیندے نیں، دھرمی جوش ہیٹھ نئیں سغوں اک سماجی میل دے استھان دے طور تے۔ ہوئی لوکاں دی ایس آبادکاری توں نہ صرف تبتی خوش نئیں بلک ایغور وی ایس نوں چنگا نئیں جاندے۔ بھاویں اوتھے آون وچ چینی فوج اتے افسرشاہی نے پہل کیتی سی، پر ہان تاجراں اتے سوداگراں نے، جنہاں اندر ہوئی لوکاں والا جذبہ نئیں سی، چھڑی اوہناں دی رِیس کیتی اے۔
تبتی اتے ہوئی ذہنیتاں دا ٹاکرا
بوہت سارے تبتی لوک حالی وی ٹپری واساں والی سوچ رکھدے نیں، ازادی دی ڈاڈھی تاہنگ نال، تاں جے ازادی نال ایدھر اودھر آ جا سکن۔ عام طور تے اوہ اکو جیہا کم ہر روز کرنا پسند نئیں کردے۔ جے اوہ ہٹی چلان تے اوہ وی خاص رُت وچ ہی چلاوندے نیں، اتے اکثر چھٹیاں مناون، زیارتاں اوپر جاون یا سیر سپاٹے دے ویلے اپنیاں دوکاناں بند رکھدے نیں۔ ہندوستان وچ وی تبتی لوک (ٹھنڈی) رُت وچ ہندوستانی شہراں وچ ٹُر جاوندے نیں جتھے اوہ سویٹر ویچدے نیں، زیارتاں تے جاوندے نیں یا بودھی بھاشن سُندے نیں، اتے سال دا تھوڑا حصہ کم کردے نیں۔ ایس دے اُلٹ، ہوئی اتے ہان لوکاں نوں چھڑا کاروبار کرنا اتے پیسہ کمانا ہی چنگا لگدا اے اتے اوہ ہر دہاڑی سارا سال تڑکے ویلے6 بجے توں لے کے رات دس بجے تیکر اپنیاں دوکاناں اتے سڑک دے کنڈے ہٹیاں اوپر بیٹھے رہندے نیں اتے اوہناں نوں چھڈ کے کِدرے نئیں جاوندے۔
ہوئی لوک بڑے پھرتیلے اتے محنتی نیں، تے ایس پاروں اوہناں نے روائتی تبتی شیواں بناون اتے ویچن دا کم تبتیاں کولوں اپنے ہتھ لے لیا اے۔ تبتی ایہناں دا مقابلہ نئیں کر سکدے اتے لگدا اے کہ کرنا وی نئیں چاہندے۔ ہوئی لوک تبتی گہنے، تسبیحاں، اتے ہور دھرمی شیواں ، گھوڑیاں دا ساز سامان، چھتریاں، اون، قالین، گاون بجاون دے ساز، جوتیاں اتے سیویاں بناوندے نیں۔ ایس توں علاوہ تھاں تھاں قائم ڈھابے چلاندے نیں۔ ہان چینی تاجر مغروں آوندے نیں تے زیادہ تر اجوکیاں چینی شیواں جِویں دنداں دے برش اتے سستے چینی کپڑے ویچدے نیں۔
با ہرلے جوڑ
گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
تفسیر نور الثقلین
تفسیر نور الثقلین اک روایی تفسیر اے جسنو‏ں عبد علی بن جمعۃ العروسی حویزی جو بارہويں صدی دے شیعہ فقہاء تے محدثین وچو‏ں سن، نے عربی بولی وچ تالیف کيتی ا‏‏ے۔ اس تفسیر وچ 13422 احادیث جمع آوری کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر چونکہ حدیث ثقلین تو‏ں الہام لیندے ہوئے قرآنی آیات (ثقل اکبر) تے احادیث معصومین (ثقل اصغر) اُتے مشتمل اے، تے تمام مسلماناں دے لئی مورد قبول واقع اے اسلئی اس دا ناں نورالثقلین رکھیا گیا ا‏‏ے۔
مؤلف
شیخ عبد علی بن جمعہ عروسی ہویزی جو ابن جمعہ دے ناں تو‏ں معروف نيں، گیارہواں تے بارہويں صدی دے شیعہ علماء تے محدثین وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ آپ شہر ہویزہ خوزستان وچ پیدا ہوئے تے شیراز وچ زندگی گزاری۔ آپ نے اپنے زمانے دے اساتید بطور خاص سید نعمت اللہ جزیرےی شوشتری تو‏ں بہت زیادہ استفادہ کیندا تے اس زمانے دے اخباریاں دے طرز اُتے کتاباں تألیف کيتیاں ني‏‏‏‏ں۔
شیخ حر عاملی انہاں دے بارے وچ لکھدے نيں: آپ اک فاضل، فقیہ، محدث، معتمد، پارسا، ادیب، شاعر و جامع علوم و فنون عالم دین ني‏‏‏‏ں۔
مصنف دا ہدف
مصنف کتاب دے مقدمے وچ اس دے لکھنے دے اہداف د‏‏ی طرف ایويں اشارہ فرماندے نيں: جدو‏ں ميں نے مشاہدہ کیا کہ مفسرین وچو‏ں ہر اک نے قرآن دے مختلف جہات وچو‏ں اک جہت نو‏‏ں مورد توجہ قرار دتا اے، مثلا بعض نے لغوی، بعض نے نحوی، بعض نے صرفی، بعض نے کلامی، تے بعض نے کِس‏ے تے جہات تو‏ں قرآن د‏‏ی تفسیر د‏‏ی اے، تاں مجھ وچ ایہ شوق پیدا ہويا کہ کیو‏ں نہ اہل ذکر یعنی ائمہ(ع) جو قرآن دے معانی نو‏‏ں کشف کرنے والے تے اس دے تأویل دے اسرار تو‏ں وی واقف نيں، دے کلام نو‏‏ں قرآن د‏‏ی آیات دے ذیل وچ ذکر نہ کراں۔ ايس‏ے تناسب تو‏ں اس دا ناں نور الثقلین رکھ دتا۔
خصوصیات
تفسیر نور الثقلین اک روایی تفسیر اے تے قرآن دے صرف بعض آیات اُتے مشتمل اے جس وچ انہاں آیات تو‏ں متعلق پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے اہل بیت اطہار (ص) د‏‏ی احادیث بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس وچ 13422 احادیث نو‏‏ں ذکر کیا اے تے اکثر احادیث د‏‏ی سند وی مذکور ني‏‏‏‏ں۔ مصنف نے اس کتاب وچ سوائے بعض موارد کہ جتھ‏ے اُتے کچھ تفصیل یا بعض مطالب نو‏‏ں کِس‏ے تے جگہ اُتے منتقل ہويا اے، منقولہ احادیث دے بارے وچ اپنی طرف تو‏ں کوئی اظہار نظر نئيں کیا ا‏‏ے۔
مصنف نے کتاب دے مقدمے وچ اشارہ کیا اے کہ اس کتاب نو‏‏ں لکھنے دا مقصد صرف تے صرف تفسیر قرآن دے حوالے تو‏ں معصومین د‏‏ی احادیث نو‏‏ں جمع آوری کرنا ا‏‏ے۔ اس دے بعد مصنف فرماندے نيں کہ جے اس حوالے تو‏ں مذکورہ احادیث وچو‏ں جے کوئی حدیث شیعہ مسلمہ اعتقادات دے مخالف ذکر ہويا ہوئے تاں مقصود اس اُتے عمل کرنا یا اس ضمن وچ اعتقادات دا بیان نئيں سی بلکہ مقصد صرف احادیث نو‏‏ں ذکر کرنا سی تا کہ علم رجال تے حدیث دے تیز بین ماہرین انہاں تو‏ں آگاہی پیدا کرن تے انہاں وچ موجود ناسازگاری نو‏‏ں رفع کرنے د‏‏ی کوشش کرن۔
چک 163 ج ب
چک 163 ج ب   ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ دا اک پنڈ اے ۔
ناں
اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی جھنگ برانچ نہر دیندی اے  ۔ایسے لئی  پنڈ دے ناں نال ج ب (J.B=Jhang Branch)   لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع جھنگ دی تصیل جھنگ چ وس رہیا اے  ۔
جنگ پلاسی
پلاسی دا لڑائی (بنگالی: পলাশীর যুদ্ধ, پولاشیر جودھو) 23 جون 1757 نوں کلکتہ (ہن کولکاتہ) توں لگپگ 150 کمی اتر ول اتے مرشد آباد دے دکھن وچ 22 میل دور نادیہ ضلعے وچ ہگلی ندی دے کنڈھے پلاسی نامک تھاں 'تے ہوئی سی۔ اس لڑائی وچ اکّ پاسے برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دی فوج سی اتے دوجے پاسے بنگال دے نواب اتے اس دے فرانسیسی ہمیتیاں دی فوج۔ ایہہ لڑائی ستّ سال (1756–63) لمی جنگ دے دوران ہوئی سی۔ کمپنی دی فوج نے رابرٹ کلائیو دی اگوائی وچ نواب نواب سراج الدولہ نوں ہرا دتا سی l  پلاسی دی لڑائی روبرٹ کلائیو دی اگوائی وچ 23 جون 1757 نوں بنگال دے نواب اتے اس دے فرانسیسی سہیوگیاں دی اکّ کتے وڈی طاقت اتے بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی دی اکّ نرنائک جت سی۔ لڑائی نے کمپنی نوں بنگال دا کنٹرول حاصل کرن وچ مدد کیتی l  اگلے سو سالاں وچ، اوہناں نے بھارتی اپ -براعظم، میانمار اتے افغانستان دے زیادہ تر حصے اتے قبضہ کر لیا l ایہہ لڑائی ہگلی ندی دے کنارے پلاشی (انگریزی اڈیشن: پلاسی), جو کلکتے دے اتر وچ لگبھگ 150 کلومیٹر (93 میل) اتے مرشد آباد دے دکھن وچ، جو اس ویلے بنگال دا راجگڑھ سی (ہن مغربی بنگال دے نادیہ ضلعے وچ) وکھے ہوئی l   لڑن والے نواب نواب سراج الدولہ، بنگال دے آخری آزاد نواب اتے بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی سن l  اوہ، الیوردی خان (اس دے نانا) دا جانشین سی l  نواب سراج الدولہ سال پہلاں ہی بنگال دا نواب بنیا سی اتے اسنے انگریزاں نوں اوہناں دے قلعے دے پھلار نوں روکن دا حکم دتا سی l  رابرٹ کلائیو نے نواب دی فوج دے کمانڈر-ان-چیف میر جعفر نوں رشوت دتی اتے اسنوں بنگال دا نواب بناؤن دا وعدہ وی کیتا۔ کلائیو نے 1757 وچ پلاسی وکھے نواب سراج الدولہ نوں ہرایا اتے کلکتے اتے قبضہ کر لیا۔  ایہہ  لڑائی نواب نواب سراج الدولہ ولوں بریٹیش-نینترت کلکتے 'تے حملے اتے بلیک ہول قتل عام توں پہلاں ہوئی سی۔ انگریزاں نے کرنل روبرٹ کلائیو اتے ایڈمرل چارلس واٹسن دی اگوائی وچ مدراس توں بنگال فوج بھیجی اتے کلکتے اتے مڑ قبضہ کر لیا۔ کلائیو نے پھر چندرنگر دے فرانسیسی قلعے اتے قبضے دی پہل کیتی l  سِراج-اد-دولا اتے بریٹیش درمیان تناء اتے شکّ دا نتیجہ پلاسی دی لڑائی وچ نکلیا l ایہہ لڑائی ستّ سالاں دی لڑائی (1756–1763) دے دوران چلائی گئی سی، اتے، اوہناں دی یورپ وچ دشمنی دے عکس وجوں، فرینچ ایسٹ انڈیا کمپنی (لا کمپینی ڈیس انڈیز اوریئینٹیلس) نے انگریزاں دے خلاف لڑن لئی اکّ چھوٹی جہی ٹکڑی بھیجی l نواب سراج الدولہ کول گنتی دے پکھوں بہتر طاقت سی اتے اسنے پلاسی وکھے اپنا پکھ رکھیا l  وڈی گنتی توں فکرمند انگریزاں نے نواب سراج الدولہ دے رتبہ گھٹائے ہوئے فوج مکھی میر جعفر، اس دے نال یار لوتف خان، جگت سیٹھاں (مہتاب چند اتے سوروپ چند)، امیچند اتے رائے درلبھ نال مل کے اکّ سازش دلچسپی۔ اس طرحاں،میر جعفر، رائے درلبھ اتے یار لوتپھ خان نے  اپنیاں فوجاں نوں جنگ دے میدان دے نیڑے اکٹھا کیتا پر اصل وچ لڑائی وچ شامل ہون لئی کوئی قدم نہیں چکیا l لگبھگ 50,000 سپاہیاں، 40 توپاں اتے 10 جنگی ہاتھیاں والی نواب سراج الدولہ دی فوج نوں کرنل روبرٹ کلائیو دے 3,000 سپاہیاں نے ہرا دتا۔ لڑائی لگبھگ 11 گھنٹیاں وچ سماپت ہو گئی۔
اس نوں بستیوادی طاقتاں ولوں بھارتی اپ -براعظم دے کنٹرول وچ مکھ لڑائیاں وچوں اکّ منیا جاندا اے l برتانویاں نے ہن نواب، میر جعفر اتے بہت دباء پایا اتے نتیجے وجوں پچھلے نقصان اتے وپار توں ہون والی آمدنی لئی اہم رعایتاں حاصل کیتیاں l برتانویاں نے اس آمدنی دی ورتوں اپنی فوجی طاقت نوں ودھاؤن اتے ہور یورپیئن بستیوادی طاقتاں جویں کہ ڈچّ اتے فرانسیسیاں نوں دکھنی ایشیا توں باہر کڈھن لئی کیتی، اس طرحاں بریٹیش سامراج دا پھلار ہویا۔
جنگ پلاسی 23 جون 1757ء چ بنگال دے نواب سراج الدولہ تے انگریز جرنیل کلائیو دے وچکار ، کلکتہ توں 70 میل دور دریائے بھاگیرتی دے کنارے ، قاسم بازار دے نیڑے پلاسی دے میدان چ لڑی گئی ۔ انگریز جرنیل رابرٹ کلائیو سارے بنگال تے مل مارنا چاہندا سی ۔ دلی دا بادشاہ پہلے ای اس دی ہتھ چ کٹھ پتلی سی ۔ بنگال تے مل مارن لئی " بیلیک ہول " دا فرضی افسانہ گھڑئیا گئیا تے میر جعفر نال سازش کیتی گئی ۔ میر جعفر ، سراج الدولہ دا نانا نواب علی وردی خان دا بہنوئی سی ۔ اسنوں نوابی دا لالچ دے کے توڑ لئیا گئیا ، اس دے علاوہ اوما چند ناں دا اک سیٹھ نوں وی سازش چ شریک کیتا گئیا ، پر اس نوں 30 لکھ دین دا جہڑا معاہدہ کیتا گئیا اوہ جعلی سی ۔
رابرٹ کلائیو اپنی 3 ہزار فوج نال نواب دے مقابلے چ آئیا ، نواب سراج الدولہ دے کول بقول مورخاں 50 ہزار پیادے ، 18 ہزار سوار تے 55 توپاں سن ، پر فوج دا وڈا حصہ میر جعفر دی کمان ہیٹھ انگریزاں نال مل چکئیا سی ۔ اس لئی نواب جنگ ہار گئیا تے گرفتار ہو گے میر جعفر دے منڈے میرن دے ہتھوں قتل ہوئیا ۔
انگریز مورخاں دا ایہہ دعوی کہ کلائیو نے 3 ہزار سپاہیاں نال نواب دی بے شمار فوج تے فتح پائی ، عقل نوں نئیں لگدا ، کیونجے 70 ہزار دے حصے 3 ہزار دی اک اک بوٹی وی نئیں آندی ۔ اصل چ نواب دی فوج دا اک وڈا حصہ خود اپنے ہتھیں اپنے گھر نوں اگ لا رہئیا سی ۔ تے فیر انگریز مورخاں دا ایہہ کہنا کہ میر جعفر آخر تک کلائیو نال نئیں ملئیا ، بالکل غلط اے ۔ جے ایداں ہندا تے انگریز اس نوں کدے وی نواب نا بناندے ، ایہہ ایسے شخص دی غداری سی جس دی وجہ توں بنگال توں اسلامی حکومت دی خاتمہ ہو گئیا ۔ پر اس تے وی جے سراج الدولہ دا سپہ سالار نا مردا تے نتیجہ کجھ ہور ہندا ۔ اس سپہ سالار نوں ، جہڑا میر جعفر نا ل شریک نئیں سی ، میر جعفر دے بندےآں نے قتل کر دتا سی ، جس نال وفادار فوج وی بدحواس ہوگئی ۔ کلائیو دے صرف ویہہ(20) سپاہیاں دا مارئیا جانا تے پنجاہ(50) دا پھٹر ہونا وی عجوبہ نئیں ، کیونجے توپ خانے پہلے ای خرید لئیا گئیا سی تے توپاں چ پانی پوا دتا گئیا سی ۔