گرمکھی_لپی_دی_تریخ
پرانیاں لپیاں دی جانشین گرمکھی لپی
بھارتی ایپیگرافسٹس اس نوں دیواساسا حالت آکھدے ہن مگر ترلوچن سنگھ بیدی اسنوں پرتھم-گورمکھی جاں پروٹو-گورمکھی لکھدا اے۔ ترلوعدہ سنگھ بیدی مطابق دسویں گرو سری گرو گوبند سنگھ جی نے اج دے سکھ گرو، سری گرو گرنتھ صاحب وچ درج بانی لکھواؤن ویلے پروٹو-گورمکھی لپی دی ورتوں کیتی سی جدوں کہ اس ویلے پنجاب وچ ٹاکری اتے لنڈے لپیاں وی پرچلت سن۔ پنجاب وچ اس ویلے لنڈا لپی ویاپارک لپی سی۔ لنڈا لپی وچ دس طرحاں دے اکھر سن جنہاں وچوں مہاجنی ادھک مشہور سی پھر وی ایہہ لپی عامَ ورتوں واسطے نہیں سی ورتی جاندی۔ گرو گرنتھ صاحب دی سمپورنتا واسطے گورمکھی لپی دی ورتوں کرن نال اک تاں گورمکھی لپی پنجابی بھاسا لکھن واسطے حرمن پیاری لپی بن گئی اتے دوسرا گرو گرنتھ صاحب اس ویلے دا سبھّ توں وڈھا 91,00,223 شبد جوڑاں دے مجموعہ والا گرنتھ پینتی اکھراں اتے 9 پوریاں اتے دو نیم لگاں-ماتراں نال مکمل کرکے لپی دی مہاننتا ودھا دتی۔ ایہہ ہی نہیں اک ہی اکھر نال بھنّ بھنّ سبد اچارن کرکے انگریزی لپی نال تلناں وی کر دتی کہ اچارن اکھر دا نہیں ہویا کردا سگوں زبان دا جاں منہ توں بولن ویلے ہندا اے جویں انگریز 'سی' نال "کوفی" وی لکھدے ہن اتے 'سی' نال "سٹی" وی لکھدے ہن مگر اج تک کسے نے وی کوفی نوں 'سوفی' اتے سٹی نوں 'کٹی' نہیں کیہا۔ ہور تاں ہور انگریزی وچ رومال، علم آدی سبداں وچ فالتو اکھر وی ہن جنہاں توں بنا سبد جوڑ پورا نہیں ہندا مگر اچارن کردے ویلے اوہناں دا ذکر تک نہیں آؤندا ایسے طرحاں سری گرو گرنتھ صاحب وچ وی کئی اکھر آؤندے ہن جہڑے جنہاں دیاں لگاں-ماتراں نرارتھک ہن پھر وی کوئی سکھ اوہناں نوں ہٹا جاں بدل نہیں سکدا۔ ایہہ بھینّ-بھید سبد جوڑاں وچ وی اے۔ ایہہ سارا کجھ اکھر نہیں کردے سگوں اوہناں سبداں دا اچارن کرن ویلے انسان خود کردا اے۔ اس طرحاں ہی جیکر اسیں گربانی دے ہور سبد ویکھیئے، وچاریے اتے پڑیئے تاں بہت سارے سبد ہن جنہاں وچ لگاں ماتراں تاں ہن مگر اچارن وچ نہیں آؤندیاں۔ اس طرحاں ہی سبد جوڑ وی ہن جنہاں وچ کتے سانوں اچارن کرن ویلے آواز بھاری کرنیں پیندی اے اتے کتے ہلکی۔ جیکر اسیں صحیح اچارن سکھاؤن اتے سکھن توں بناں جاں نان-پنجابی پروفیسراں پاسوں ڈگریاں لین واسطے اکھراں دے پیراں وچ بندیاں لاکے آوازاں ہلکیاں اتے بھاریاں کرکے دسیئے تاں ایہہ لپی نال ہر پکھوں دھوکھا اے اتے انسان دی کمزوری اے جہڑا محنت کرن دی بجائے لپی نوں وگاڑن وچ وسواس رکھدا اے۔ کی کدی ایہناں لپی وگاڑن والیاں نے سوچیا اے کہ جو لوک 'چھام' نں 'سام' جاں 'چھنیں' نوں 'سناں' اتے 'سپّ' نوں 'چھپ'، 'ہپّ' اتے 'لسی' نوں لچھی کہندے ہن اوہناں دا اچارن کداں ٹھیک کروگے۔ ہور تاں ہور بندیاں لاؤن لگیاں ایہہ کیوں نہیں سوچیا کہ جس بندی نال 'س' دی آواز بھاری کردے ہو، اوس بندی دے نال 'ج' دی آواز ہلکی کویں ہو سکدی اے۔ کی ایہہ پنجابی بولن والیاں نوں دھوکھا نہیں دتا جاندا جاں بھمبل بھوسے وچ نہیں پایا جاندا؟ جیکر پڑے لکھے ہی ان پڑھاں نوں کرااے پاؤنگے تاں سوچو اوہناں نوں کی انگریز رستہ وکھاؤن واسطے آؤنگے۔ انگریزی لپِ ول ہی جھات مار لوو، چھبی اکھراں والی ورنمالا لگاں-ماتراں توں وی رہت انتر-راسٹری لپی بنی بیٹھی اے۔ انگریزی گرائمر پڑاؤن والیاں نے ک اکھرّ 'یو' نوں 'فائدہ مند' لکھن واسطے 'اکھرّ اتے مقدار دوناں دی ورتوں جو' اکھرّ توں لئی اے، 'بٹ' سبد وچ 'یو' نرارتھک اے مگر لکھنا ضروری اے، 'انڈر' شبد وچ 'یو' 'ا' دی آواز دندا اے، 'پٹ' سبد وچ 'اونکڑ' دی آواز دندا اے۔ ایہہ اداہرن تاں اک ٹوک ماتر اے۔ انگریزی دے عالم-فاضل جاندے ہن کہ 26 اکھری ورن مالا بدھیمان استاداں دے کارن اتمّ گنی جاندی اے۔ جیکر تسیں ساہمکھی دی ریس کردے ہو تاں ذرا سوچو شاہمکھی اردو ورن مالا وچ لکھی جاندی اے اس لئی اردو لپی وچ ہلکی بھاری آواز کڈھن والے اکھر ہن۔ فضل ساہ نے شاہمکھی وچ چھندا-بندی کیتی اے جس دا التھا گرمکھی لپی وچ اس طرحاں اے: "پتہ پتہ پتہ دیوے پتی آیا پت دا اے۔ کلی کلی کلی اتے تکھتّ کسے نعر دا۔ پھل پھل پھلّ بیٹھے، پھلاں ہیٹھ پھلّ بیٹھا کپڑے سواردا۔ 'ر' راستے راستے ول آئے، راس تکلے نوں پائے ول یارا۔ ولی ول کڈھا کے ول ہو گئے، توں کی ول اندر پایا ول یارا۔ ول کڈھنے دا تینوں ول ناہیں، جاویں اودے ول جہنوں ہووے ول یارا۔ فضل چھاہ اودوں ول ول ہووے، جدوں ربّ ہووے تیرے ول یارا۔" اجیہے بدھیمان لکھاریاں نوں پڑ کے کون مورکھ اپنی اس امیر لپی نوں وگاڑنی چاہیگا۔ اج سانوں پنجابیاں نوں ایہہ مان ہونا چاہیدا اے کہ دنیا وچ 2010 دے انکڑیاں مطابق پنجابی اتے شاہمکھی بولن والیاں دی گنتی 102 ملیان سی جو دنیا وچ بولیاں جان والیاں بولیاں وچوں دسویں نمبر اتے آؤندی اے۔ اج، پنج سال بعد ہو سکدا اسدی گنتی ہور ودھ کے نوویں جاں اٹھویں نمبر تے آ گئی ہووے۔ بھارت وچ پنجابی بولن والیاں دا دیس بھر وچ یارواں نمبر اے۔ انگلینڈ اتے ویلج وچ پنجابی بولن والیاں دی گنتی سوتھے نمبر اتے آؤندی اے جدوں کہ کینیڈا وچ پنجابی بولن والے دیس بھر وچ تیسرے نمبر اتے ہن۔ امریکہ وچ 2007 وچ 250,000 دے قریب سکھ سن، اج ایہہ گنتی ملیان وی ہو سکدی اے۔ متحدہ عرب امارات اتے سعودی عرب وچ وی آئے دن پنجابی بولن والیاں دی گنتی ودھدی جا رہی اے۔ آسٹریلیا وچ وی 2006 توں پچھوں پنجابی کمیونیٹی ۔3% توں ودھ کے 13% ہو گئی اے اتے پنجابی بولی آسٹریلیا وچ بے-نمبری دا بناں ٹپ کے دسویں نمبر اتے آ گئی اے۔ ہور تاں ہور بھارت وچ بنن والیاں ہندی فلماں دی شبداولی وی دن بدن پنجابی دا رنگ پھڑدی جا رہی اے۔