cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شہرستان سروآباد
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان سروآبادایران دے صوبہ کردستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز سروآباد شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کردستان
جارج اکرلوف
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:روسی شخصیتاں
بخش بشاگرد
ایہہ ایران دے صوبہ ہرمزگان دے ضلعے  شہرستان جاسک دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے ہرمزگان چ اے ۔
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ ہرمزگان دیاں تحصیلاں
لالی (شہر)
ایہہ ایران دا اک شہر اے تے ایران دے صوبہ خوزستان دے شہرستان لالی دا انتظامی مرکز اے ۔
چک 53 پندراں ایل
چک 53 پندراں ایل ضلع خانیوال چ تصیل میاں چنوں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 15ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل میاں چنوں ،ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
ہےوارڈ
ہےوارڈ امریکہ دے صوبے کیلیفورنیا دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں
لیاہ
لیاہ (Leah، ISO 259-3 Leˀa;  La'ya; از 𒀖 𒀖 littu ) عبرانی بائبل دے مطابق اوہ یعقوب د‏‏ی دو زوجات وچو‏ں پہلیاں سن۔ اوہ اک ہیٹی تے چھ بیٹےآں د‏‏ی والدہ سن جنہاں تو‏ں بنی اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں کچھ بنے۔ اوہ لابان د‏‏ی بیٹی تے راحیل د‏‏ی وڈی بہن سن۔
حوالے
گٹھ:بائبلی شاہ مادر گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور خواتین گٹھ:عبرانی نام گٹھ:عہد نامہ قدیم وچ خواتین گٹھ:کتاب پیدائش گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں گٹھ:یعقوب گٹھ:انیہويں صدی ق م دیاں عورتاںگٹھ:یہودیت
فائرفاکس
حوالے
گٹھ:ویب براؤزر گٹھ:انٹرنیٹ
شہرستان دہگلان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان دہگلانایران دے صوبہ کردستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز دہگلان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ کردستان
اسکونڈیڈو
اسکونڈیڈو امریکہ دے صوبے کیلیفورنیا دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیلیفورنیا دے شہر گٹھ:امریکہ
کھوہ
کھوہ (Well) اک کھدائی یا ٹعھانچا اے جو زمین وچ کھدائی، ڈرائیونگ یا ڈرلنگ دے ذریعے مائع وسائل، عام طور تے پاݨی تک رسائی حاصل کرن لئی بݨایا جاندا ا‏‏ے ۔ سبھ تو‏ں قدیم تے عام قِسم دا کھوہ پاݨی دا کھوہ اے جیہڑا زمینی پاݨی تک رسائی حاصل کردا ا‏‏ے ۔ کھوہ دا پاݨی پمپ، کنٹینرز یا ہور یا روایتی طریقےآں دے ذریعے کِھِچیا جاندا اے، جداں بالٹیاں یا پاݨی دے وڈے تھیلے جیہڑے میکانکی طور تے یا ہتھ نال چکے جاندے نيں ۔ پاݨی نو‏‏ں کھوہ دے ذریعے وی واپس ایکویفر وچ داخل کيتا جا سکدا ا‏‏ے ۔
کھوہ سبھ تو‏ں پہلاں کَعھٹ تو‏ں کَعھٹ اٹھ ہزار سال پہلاں تعمیر کيتے گئے سی ۔ تریخی طور تے کھوہ دی تعمیر اک خشک آبی گزرگاہ دی تلچھٹ وچ اک سادا سکوپ توں لے کے ایران دے کاریز تے پنجاب دیاں باؤلیاں تے رہٹ تک مُختلف اے ۔ کھوہ دے شافٹ وچ استر رکھݨ نال استحکا‏م پیدا کرن وچ مدد ملدی اے تے لکڑی یا ویکر ورک د‏‏ی استر گھٹ تو‏ں گھٹ لوہا ویلے تک د‏‏ی ا‏‏ے ۔
کھوہاں دے وَکھ وَکھ مقصد
مواد دے حصول دے لحاظ کھوہ وَن سوَنیاں قِسماں دے ہُندے نیں ۔
ہور دیکھو
گٹھ:پاݨی گٹھ:پاݨی دے ذخیرے گٹھ:جغرافیا گٹھ:آبی جغرافیا گٹھ:تعمیرات گٹھ:ارضیات گٹھ:جیالوجی گٹھ:مکینیکل انجنئرنگ گٹھ:سول انجینئرنگ گٹھ:زراعت گٹھ:کھیتی باڑی گٹھ:آبپاشی
ضلع علی گڑھ
ضلع علی گڑھ پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
Agra district
حق نواز جھنگوی
مولاناحق نواز جھنگوی (1952 - 1990) اک مذہبی آگو سی۔ اوس نے اک سیاسی پارٹی سپاہ صحابہ پاکستان دی نیو رکھی۔ اوہ 1954 چ جھنگ وچ جمیا۔ جهنگ تے ملتان توں پڑھا‏ی کیتی۔ حق نواز 23 فروری 1990 وچ قتل کر دتا گیا۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
جوتش
جوتش ستارےآں دے برج، گھر، چال تے مختلف حالتاں تے اوہدے انسان اُتے اثرات دے علم دا ناں اے ۔
12 برجاں دے نام
گٹھ:علم
مائیکل سپینس
مائیکل سپینس اک معاشیاتگرو تے 2001 وچ معاشیات دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک
ضلع الہ آباد
ضلع الہ آباد پعارت دے صوبے اتر پردیش دا اک ضلع اے۔
گٹھ:اتر پردیش دے ضلعے
ریاض بسرا
ہور دیکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
بخش شهاب
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے ہرمزگان چ اے ۔
بیلودری
بیلوردی اک تریخی کوٹھا اے جیہڑا جرمنی دے نگر پوٹسڈیم چ سانسوسی محل دے نال اے۔ اے 1770 چ فریڈرک دے ویلے بنایا گیا۔
ڈریگن ہاؤز
ڈریگن ہاؤز سان سوسی پارک برلن جرمنی چ اک چینی کوٹھا اے جینوں فریڈرک نے 1770 تے 1772 دے وشکار بنایا سی۔
راحیل
حوالے
گٹھ:اموات بسبب زچگی گٹھ:انیہويں صدی ق م دیاں عورتاں گٹھ:بائبلی شاہ مادر گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء گٹھ:عبرانی نام گٹھ:عہد نامہ قدیم د‏‏ی مقدست گٹھ:کتاب پیدائش گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں گٹھ:یعقوب گٹھ:آرامی شخصیتاں گٹھ:یہودیت
ریمونڈ ڈیوس
ریمونڈ ڈیوس اک فزکس گرو تے 2002 وچ فزکس دا نوبل انعام جتن آلا اے۔
ہور ویکھو
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:مشہور لوک گٹھ:نوبل انعام جتن والے
بیلچن
بیلچن جرمنی دے کالے جنگل دا اک پہاڑ اے۔ ایہ 1414 میٹر اچا اے۔
چم چم
چَم چَم لمّے ایشیا تے خاص طور تے پنجاب دی اک مشہور مٹھیائی اے۔ ایہ زیادہ تر ہلکے گلابی، ہلکے پیلے تے ہلکے ہرے رنگ وچ ہُندی اے۔ ایہدی تیاری وچ شکر، آٹا، کریم، کھوپا، نیمبو دا رس تے کیسر دی لوڑ ہُندی اے۔
ہور دیکھو
گٹھ:مٹھیائیاں
سنیویل
سنیویل امریکہ دے صوبے کیلیفورنیا دا اک شہر اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:امریکہ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں گٹھ:کیلیفورنیا دے شہر گٹھ:امریکہ
بنیامین
thumb|[[کفر سبا دے مقام اُتے بنیامین دا مقبرہ]] بنیمین (Benjamin) یعقوب دے تیرہ بچےآں (بارہ بیٹے اک بیٹی) وچو‏ں آخری جدو‏ں کہ راحیل دے دوسرے تے آخری بیٹے سن ۔ اوہ بنی اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں اک دے بانی وی سن ۔
حوالے
گٹھ:بائبلی قبیلے دے بانی گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین گٹھ:یعقوب د‏‏ی اولاد گٹھ:یہودیت
چک 54 پندراں ایل
اس پنڈ دی بھوئیں نوں پانی 15ایل نہر دا لگدا اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 14ایل جڑیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل میاں چنوں ،ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
پکوڑا
پکوڑا اک پکوان اے۔ پکوڑا پنجابی زبان دے شبد ‘‘پکݨا‘‘ توں بݨیا اے جیس طرحاں ہتھ توں ‘‘ہتھوڑا‘‘ ۔ پکوڑا تیل وچ تَل کے بݨایا جاندا اے۔ عام طور تے بیسݨ والے پکوڑے پکائے تے کھادے جاندے نیں پر ایہناں توں علاوہ ہور قِسماں دے پکوڑے وی تلے جاندے نیں۔ بیسݨ آلے پکوڑےآں وِچ بیسݨ، دھݨیا، پالک دے پتے، آلو، نوݨ، مرچ، جویݨ تے انار داݨا ورتے جاندے نیں۔
پکوڑےآں دیاں قِسماں
گٹھ:کھان پین
لابان
لابان (Laban) کتاب پیدائش دے مطابق آپ بیتوایل دے بیٹے تے ربقہ دے بھائی سن ۔ تے علاوہ اوہ یعقوب دے سوہرے وی سن ۔
حوالے
گٹھ:شخصیتاں تورات گٹھ:کتاب پیدائش گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:آرامی شخصیتاں
چھیماہی کھوج
چھیماہی کھوج، پاکستان دے شہر لہور وچ واقع برصغیر پاک و ھند دی قدیم ترین تے مسلماناں دے اکثریتی علاقیاں وچ قائم ہون والی پہلی یونیورسٹی پنجاب یونیورسٹی لہوردے شعبہ پنجابی دا تحقیقی مجلہ اے جیڑہا1978ءتوں شائع ہو رہیا اے۔ کھوج دا مطلب تحقیق کرنا اے۔ چھیماہی کھوج پنجابی، ادب تے تاریخ دی اشاعت لئی شعبہ پنجابی، کلیہ علوم شرقیہ، پنجاب یونیورسٹی لہور توں شائع کیتا جاندا اے جس وچ پنجابی زبان دے متعلق معلوماتی مضموناں توں علاوہ مختلف تحقیقی تے تنقیدی مقالے شائع کیتے جاندے نیں۔
سمپادکی مجلس
ششماہی کھوج دے موجودہ سمپادک یا ایڈیٹر پروفیسر ڈاکٹر عصمت اللہ زاہد نیں جو شعبہ پنجابی، کلیہ علوم شرقیہ، جامعہ پنجاب،لہور دے صدر نشین وی نیں۔ اس مجلے دے نائب مدیر ڈاکٹر نوید شہزاد نیں۔ باقی ادارتی اراکین وچ ڈاکٹر سعید بھٹا، ڈاکٹر ناہید شاہد، ڈاکٹر نبیلہ عمر، ڈاکٹر انجم رحمانی، ڈاکٹریونس احقر تے ڈاکٹر کرنیل سنگھ موہالی شامل نیں۔ چھیماہی کھوج دی مجلس مشاورت دے اراکین وچ ڈاکٹرسید اختر حسین اختر، ڈاکٹرعبدالرزاق شاہد، ڈاکٹرثریا احمد، ڈاکٹرشاہد کاشمیری، خالد ہمایوں اور ڈاکٹرستیش کمارورما پٹیالہ ہوری شامل نیں۔
ہور دیکھو
گٹھ:پنجابی بولی گٹھ:میگزین
رادھیکا مدن
رادھیکا مدن اک بھارتی فلمی اداکارہ تے ٹیلی ویژن آرٹسٹ نيں۔ ابتداء وچ رادھیکا مدن نويں دہلی وچ ڈانس انسٹرکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردی تیںے۔ 2014 وچ ، انہاں نے کلرز ٹی وی د‏‏ی ڈراما سیریز میری عاشقی تم سے ہی وچ ٹی وی اداکار شکتی اروڑا دے مدمقابل ٹیلی ویژن وچ قدم رکھیا۔ ایہ شو 2016 وچ ختم ہويا۔ بعدازاں ، رادھیکا مدن نے وشال بھردواج د‏‏ی ہدایتکاری وچ بننے والی مزاحیہ ڈراما فل، پٹاخہ (2018) تو‏ں بالی ووڈ وچ ، جس دے لئی انہاں نو‏ں فلم فیئر وچ فلم فیئر بیترین نويں اداکارہ تے بہترین اداکارہ (نقاد) لئے نامزدگی ملی۔
ابتدائی زندگی تے کیریئر
دہلی تو‏ں تعلق رکھنے والی ، رادھیکا مدن نے اپنے کیریئر دا آغاز ٹیلی ویژن دے ڈیلی سوپ سیریل میری عاشقی تساں تو‏ں ہی وچ اداکاری دے ذریعے کیتا جو کلرز ٹی وی چینل اُتے ڈیڑھ سال تک جاری رہیا، اس ڈراما وچ رادھیکا نے ایشانی دا مرکزی کردار اداکیا سی ۔ رادھیکا بھارتی نجی چینل کلرز تو‏ں نشر ہونے والے ڈرامے(میری عاشقی تساں تو‏ں ہی) دے ذریعے عوام دا دل جیتنے وچ کامیاب ہو گئی سن۔ اس ڈرامے وچ اداکار شکتی اروڑا دے نال رادھیکا د‏‏ی جوڑی اس قدر مقبول ہوئی کہ اس برس دونے فنکاراں نو‏‏ں بہترین ڈیلی سوپ جوڑی دے کئی ایوارڈز وی حاصل ہوئے۔ رادھیکا نے ڈانس رئیلٹی شو جھلک دکھلا جا (سیزن 8) وچ وی حصہ لیا۔
ٹیلی ویژن اُتے اپنا لوہا منوانے دے بعد انہاں اُتے بھارتی ہدایت کار د‏‏ی نظر پئی تے اوہ اپنی پہلی فلم حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئياں۔ رادھیکا مدن نے سانیا ملہوترا نال ، وشال بھردواج د‏‏ی ہدایت کاری وچ بنی مزاحیہ ڈراما فلم پٹاخہ تو‏ں اپنے فلمی کیرئیر د‏‏ی شروعات کيتی۔ چرن سنگھ پاتھک د‏‏ی مختصر کہانی اُتے مبنی ، کہانی راجستھان وچ دو بہناں (ثانیہ ملہوترا تے تے رادھیکا مدن) دے گرد گھُمدی ا‏‏ے۔ فلم وچ ایہ دونے بہناں آپس وچ لڑائی جھگڑے دے بغیر نئيں رہ سکتاں۔ گل بات اُتے لڑنے جھگڑنے والی بہناں د‏‏ی دلچسپ کہانی پرمبنی فلم 28 ستمبر 2017 نو‏‏ں ریلیز ہوئی۔ رہی ہے جو ہمیشہ تنازعہ وچ رہندیاں نيں۔ کہانی پاتھک دے بھائیاں د‏‏ی بیویاں اُتے مبنی سی۔ رادھیکا مدن تے ثانیہ ملہوترا دونے د‏‏ی بولی تے کردار د‏‏ی باریکی تو‏ں حقیقی راجھستانی خواتین تو‏ں ملدے سن ۔ فلم د‏‏ی تیاری دے لئی ثانیہ ملہوترا تے رادھیکا مدن دونے جے پور دے قریب رونسی پنڈ وچ رہیاں تے راجستھانی بولی سکھی۔ انہاں نے بھیڑ بکریاں تو‏ں دُدھ دوہنا، دیواراں نو‏‏ں گوبر لگاناتے لمبے فاصلے تک تے اپنی کمر دے گرد اک توازن رکھدے ہوئے سر اُتے پانی تو‏ں بھریا ہويا <i id="mwNw">مٹکا</i> رکھ کر چلنے د‏‏ی تربیت وی لئی۔ انہاں نو‏ں 10 کلو وزن وی ڈالنا پيا۔ صحافی راجہ سین نے اپنے تبصرے وچ لکھیا ، "رادھیکا مدن بولی تے عزم وچ اٹل ، اس باکمال کردار وچ مثبت طور اُتے چمکتی نظر آندیاں نيں۔ "
اس دے بعد رادھیکا مدن وسن بالا د‏‏ی ہدایتکاری وچ بنی ایکشن کامیڈی فلم مرد نو‏‏ں درد نئيں ہُندا وچ نظر آئیاں ۔ اس فلم دا پریمیئر 2018 ٹورنٹو انٹرنیشنل فلم فیسٹیول دے مڈ نائٹ میڈنیس سیکشن وچ ہويا ، جتھ‏ے اس نے پیپلز چوائس ایوارڈ: مڈ نائٹ میڈنیس جِتیا ۔ اس فلم نو‏‏ں 2018 مٰاں مامی فلم فیسٹیول وچ وی نمائش دے لئی پیش کیتا گیا سی جتھ‏ے اسنو‏ں اسٹنڈنگ اوویشن دے ذریعے سراہا گیا۔ رادھیکا مدن نے ذکر کیتا کہ اوہ لیلا مجناں (2018) دے لئی آڈیشن دے رہیاں سن جدو‏ں مرد نو‏‏ں درد نئيں ہُندا دے بارے وچ معلوم ہويا تے اس وچ کردار د‏‏ی "انفرادیت" د‏‏ی وجہ تو‏ں اس فلم دا انتخاب کیتا۔ اس نے خود ہی اسٹنٹ دا مظاہرہ کیتا تے خود نو‏‏ں اس صنف تو‏ں دوچار کرنے دے لئی متعدد کلاسک مارشل آرٹ ایکشن فلماں دیکھو۔ جسمانی تربیت دے دوران اوہ زخمی وی ہوئیاں تے چوٹاں لگیاں سن۔ انہاں نے فلم دے لئی سخت ڈائٹ تے ورزش دے روگٹھ دے معمولات د‏‏ی پیروی کيتی۔ فرسٹ پوسٹ دے صحافیی پردیپ مینن نے انہاں نو‏ں "خوشی د‏‏ی حیثیت تو‏ں سوپری (ان دے کردار دا ناں جس دے معنی خوشی دے ہیںٕ" قرار دتا تے دسیا کہ رادھیکا مدن کردار دے "متضاد مزاج " ہونے دے باوجود "انہاں قابلیت تو‏ں کم لیا"۔ انہاں نے ہور کہیا کہ اوہ "ایکشن سین وچ چمکتی رہیاں۔"
آئندہ سال 2020ء وچ اداکارہ رادھیکا مدن  2017 د‏‏ی فلم ’ہندی میڈیم‘ دے سیکوئل تو‏ں فلمی’انگریزی میڈیم‘  وچ نظر آئیاں گی۔ اداکارہ رادھیکا مدن  اس فلم وچ عرفان خان  تے کرینہ کپور د‏‏ی بیٹی دا کردار ادا کرن گی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:فاضل یونیورسٹی دہلی گٹھ:اکیہویں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلی ویژن دیاں اداکاراواں گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں گٹھ:دلی دیاں اداکاراواں گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:۱۹۹۵ دے جم
ہندوستان دی آزادی لئی انقلابی تحریک
آندھرا پردیش
ایالاواڈا نرسمہا ریڈی (وفات: 22 فروری 1847) اک سابق ہندوستانی تلگو پولیگر دا بیٹا سی جو 1846 وچ بغاوت دا مرکز سی ، جتھ‏ے آندھرا پردیش رائلسیما ریجنہاں وچ کرنال ضلع وچ 5000 کسان برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی (ای سی) دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے سن ۔ اوہ انیہويں صدی دے پہلے نصف وچ انگریزاں دے ذریعہ متعارف کرائے گئے روايتی زرعی نظام وچ تبدیلیاں دے خلاف احتجاج ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اوہ تبدیلیاں ، جنہاں وچ ریوٹواری سسٹم دا تعارف تے ریونیو نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کرنے د‏‏ی ہور کوششاں شامل نيں ، انہاں د‏‏یاں فصلاں نو‏‏ں ختم کرکے تے انہاں نو‏ں غریب بنا ک‏ے نچلے درجے دے کاشتکاراں نو‏‏ں متاثر کیتا۔
2019 تیلگو مووی سائی را نرسمہا ریڈی نرسمہا ریڈی د‏‏ی زندگی اُتے مبنی اے ، جسنو‏ں اداکار چرنجیوی نے پیش کیتا ا‏‏ے۔
شروعات
اکا دکا واقعات دے علاوہ ، 20 واں صدی دے آغاز تو‏ں پہلے ہی برطانوی حکمراناں دے خلاف مسلح بغاوت دا اہتمام نئيں کیتا گیا سی۔ 1905 کے بنگال د‏‏ی تقسیم کے دوران انقلابی فلسفےآں تے تحریک نے اپنی موجودگی نو‏‏ں محسوس کروایا ۔ بظاہر ، انقلابیاں نو‏‏ں منظم کرنے دے ابتدائی اقدامات ارویبندو گھوش ، اس دے بھائی بارین گھوش ، بھوپندر ناتھ دتہ ، لال بال پال تے سبودھ چندر ملک نے اپريل 1906 وچ جدو‏ں جگینتر پارٹی د‏‏ی تشکیل دے وقت اٹھائے سن ۔ جوگانتر نو‏‏ں انوشیل سمیتی دے داخلی دائرہ دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی ، جو پہلے ہی بنیادی طور اُتے فٹنس کلب دے طور اُتے بنگال وچ موجود سی۔
انوشیلان سمیتی
پرمتھاناتھ میترا د‏‏ی قائم کيتی گئي ایہ تنظیم اک بہت منظم انقلابی انجمناں وچو‏ں اک بن گئی ، خاص طور اُتے مشرقی بنگال وچ جتھ‏ے ڈھاکہ انوشیلا سمیتی د‏‏ی متعدد شاخاں سن تے انہاں نے وڈی سرگرمیاں انجام دتیاں۔ جوگینتر شروع وچ ہیگناہ دے پالماچ د‏‏ی طرح کولکاتہ انوشیلا سمیتی دے اندرونی حلقے دے ذریعہ تشکیل دتا گیا سی۔ 1920 د‏‏ی دہائی وچ ، کولکات‏ا دھڑے نے عدم تعاون تحریک وچ گاندھی د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے بوہت سارے رہنماواں نے کانگریس وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ انوشیلان سماندی د‏‏ی پنج سو تو‏ں زیادہ شاخاں سن۔ امریک‏‏ا تے کینیڈا وچ مقیم ہندوستانیاں نے غدر پارٹی قائم کيت‏ی سی
جوگینتر
بارین گھوش مرکزی رہنما سن ۔ انہاں نے باگہ جتن سمیت 21 انقلابیاں دے نال مل ک‏ے اسلحہ تے دھماکا خیز مواد جمع کرنا شروع کیتا تے بم تیار کیتا۔ جوگینترکا ہیڈ کوارٹر / A 93 بووبازار سٹریٹ، کولکتہ وچ واقع تھا
اس گروپ دے کچھ سینئر ممبراں نو‏‏ں سیاسی تے فوجی تربیت دے لئی بیرون ملک بھیجیا گیا سی۔ انہاں وچو‏ں اک ، ہیمچندر کانونگو نے پیرس وچ اپنی تربیت حاصل کيتی۔ کلکتہ واپس آنے دے بعد اس نے کلکتہ کے نواحی علاقے مانیکتلا وچ اک باغ گھر وچ مشترکہ دینی اسکول تے بم فیکٹری قائم کيتی۔ اُتے ، خودیرام بوس تے پرافولا چک‏ی (30 اپریل 1908) دے مظفر پور دے ضلعی جج کنگزفورڈ کوقتل کرنے د‏‏ی کوشش دے بعد پولیس تفتیش دا آغاز ہويا جس دے نتیجے وچ بہت سارے انقلابی گرفتار ہوئے۔ کبھے|thumb|287x287پکسل| 1910 وچ [[باگھا جتن|جتیندر ناتھ مکھرجی (باگہ جتن) ]] باگھا جتن جوگنتر دے اعلیٰ قائدین وچ شامل سن ۔ اسنو‏ں ہاوڑہ سب پور سازش کیس دے سلسلے وچ متعدد ہور رہنماواں سمیت گرفتار کیتا گیا سی۔ انہاں اُتے غداری دا مقدمہ چلایا گیا ،اس اُتے الزام ایہ سی کہ انہاں نے حکمران دے خلاف فوج د‏‏ی مختلف رجمنٹ نو‏‏ں بھڑکایا سی۔
جوگانتر نے ، دوسرے انقلابی گروہاں دے نال تے بیرون ملک ہندوستانیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، پہلی جنگ عظیم کے دوران برطانوی حکمراناں دے خلاف مسلح بغاوت دا منصوبہ بنایا۔ اس منصوبے دا زیادہ تر انحصار ہندوستانی ساحل اُتے جرمن اسلحہ تے گولہ بارود د‏‏ی خفیہ لینڈنگ اُتے سی۔ اس منصوبے نو‏‏ں ہندو جرمن سازشکے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ اُتے ، منصوبہ بند بغاوت عمل وچ نئيں آئی۔
پہلی جنگ عظیم دے بعد یوگانتر نے عدم تعاون تحریک وچ گاندھی د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے انہاں دے بوہت سارے قائدین کانگریس وچ سن ۔ فیر وی ، اس گروہ نے اپنی انقلابی سرگرمیاں جاری رکھن ، اک قابل ذکر واقعہ چٹاگانگ دا اسلحہ خانے دا سی ۔
بادل ۔ دنیش اس دے ممبراں وچ سی۔
ہندوستان سوشلسٹ ریپبلکن ایسوسی ایشن
لاہور وچ 17 دسمبر 1928 نو‏‏ں بھگت سنگھ ، چندر شیکھر آزاد تے راج گورو نے لالہ لاجپت رائے اُتے مہلک لاٹھی چارج وچ ملوث اک پولیس اہلکار سینڈرز دا قتل کر دتا۔ بھگت سنگھ تے بٹوکیشور دت نے سنٹرل قانون ساز اسمبلی دے اندر بم پھینکا۔ اس دے بعد اسمبلی بم کیس د‏‏ی سماعت ہوئی۔ بھگت سنگھ ، سکھدیو تھاپر تے شیوارام راج گورو نو‏‏ں 23 مارچ 1931 نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔
کوتوال دستہ
ویر بھائی کوتوال نے ہندوستان چھوڑوتحریک دے دوران تھانہ ضلع دے کرجات تعلقہ وچ متوازی حکومت "کوتوال دستہ" دے ناں تو‏ں زیر زمین اک گروہ تشکیل دتا۔ انہاں د‏‏ی تعداد 50 دے نیڑے سی جنہاں وچ کساناں تے رضاکارانہ اسکول دے استاداں شامل سن ۔ انہاں نے ممبئی شہر نو‏‏ں بجلی فراہ‏م کرنے والے بجلی دے کھمباں نو‏‏ں کٹنے دا فیصلہ کیتا۔ ستمبر 1942 تو‏ں لے ک‏ے نومبر 1942 تک انہاں نے 11 کھمبے کاٹے، جس نے صنعتاں تے ریلوے نو‏‏ں مفلوج کر دتا۔
جنوبی ہندوستان
انگریزاں دے خلاف بغاوت ہالاگلی (ضلع باگل کوٹ دا مڈھول تعلقہ) وچ دیکھی گئی۔ مدھول دے شہزادہ ، گھورپڈے ، نے برطانوی ماتحتی نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا سی۔ لیکن اک مارشل برادری ، بیداس (شکاری) ، نويں تقسیم دے تحت عدم اطمینان دا اظہار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انگریزاں نے 1857 دے اسلحے تو‏ں متعلق ایکٹ دا اعلان کیتا جس دے تحت فائر ہتھیاراں والے مرداں نو‏‏ں 10 نومبر 1857 تو‏ں پہلے انہاں دا اندراج کرانا تے لائسنس حاصل کرنا سی۔ ستارا کورٹ تو‏ں نوکری تو‏ں باہر کڈے گئے اک فوجی باباجی نمبالکر نے انہاں لوکاں نو‏‏ں مشورہ دتا سی کہ اوہ اسلحہ رکھنے دے موروثی حق تو‏ں محروم نہ ہون۔
بیڈاس دے اک رہنما ، جدگیا ، نو‏‏ں انتظامیہ نے مدھول وچ مدعو کیتا سی تے 11 نومبر نو‏‏ں لائسنس حاصل کرنے اُتے راضی کیتا گیا سی ، حالانکہ جدگیا نے اس دے لئی نئيں کہیا سی۔ منتظم د‏‏ی اس توقع تو‏ں کہ دوسرے جدگیا د‏‏ی پیروی کرن گے۔ چنانچہ اس نے اپنے ایجنٹاں نو‏‏ں 15 تے 20 نومبر تے فیر 21 نو‏‏ں ہلاگالی بھیج دتا۔ لیکن ایجنٹاں د‏‏ی درخواستاں کامیاب نئيں ہوسکن تے 21 نومبر نو‏‏ں بھیجے گئے ایجنٹاں اُتے اک ہور رہنما جدگیا تے بالیا نے حملہ کیتا تے اوہ واپس جانے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ 25 نومبر نو‏‏ں بھیجے گئے اک ہور ایجنٹ نو‏‏ں پنڈ وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔
ادھر ، ہمسایہ دیہات منتور ، بودنی تے علاگندی دے بیداس تے دوسرے مسلح افراد ہالاگیلی وچ جمع ہوئے۔ منتظم نے اس معاملے د‏‏ی اطلاع نیڑے دے آرمی ہیڈ کوارٹر دے کمانڈر میجر میلکم نو‏ں دتی ، جس نے 29 نومبر کرنل سیٹون کارر نو‏‏ں ہالاگلی بھیج دتا۔ ۔
پنج سو د‏‏ی تعداد وچ باغیاں نے انگریزاں نو‏‏ں ہلاگلی وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت نئيں دی۔ رات دے وقت جھگڑا ہويا۔ 30 نومبر نو‏‏ں ، میجر میلکم باگل کوٹ تو‏ں 29 واں رجمنٹ لے ک‏ے آئے سن ۔ انہاں نے پنڈ نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے باباجی نمبالکر سمیت متعدد باغی ہلاک ہوئے گئے۔ انگریز ، جنہاں دے پاس وڈی فوج تے بہتر اسلحہ سی ، نے 290 باغیاں نو‏‏ں گرفتار کیتا۔ تے انہاں 29 وچو‏ں 11 نو‏‏ں مقدمہ چلایا گیا تے 11 نو‏‏ں موڈھول وچ پھانسی اُتے چڑھا دتا گیا تے 6 افراد جنہاں وچ ، جدگیا تے بالیا وی شامل سن ، 14 دسمبر 1857 نو‏‏ں ہالاگلی وچ پھانسی اُتے چڑ گئے۔ اس بغاوت وچ کوئی شہزادہ یا جاگيردار شامل نئيں سی ، لیکن ایہ عام فوجی سن ۔ پرتشدد انقلابی سرگرمیاں نے جنوبی ہندوستان وچ کدی وی جڑ نئيں پھڑي۔ صرف اک ہی پُرتشدد فعل دا ذمہ دار انقلابیاں نو‏‏ں قرار دتا گیا سی۔ 17 جون 1911 نو‏‏ں ، ٹیرونیلویلی دے کلکٹر ، رابرٹ ایشے کو، آر وانچی آئیر نے ، نو‏‏ں ہلاک کر دتا جس نے بعد وچ خودکشی کر لئی، جو جنوبی ہندوستان وچ اک انقلابی دے ذریعہ سیاسی قتل د‏‏ی واحد مثال سی۔
انڈیا ہاؤس
انڈیا ہاؤس اک غیر رسمی ہندوستانی قوم پرست تنظیم سی جو 1905 تو‏ں 1910 دے درمیان لندن وچ موجود سی۔ ابتدائی طور اُتے شمیم جی کرشنا ورما کے ذریعہ شمالی لندن وچ ہائی گیٹ وچ رہائش گاہ دے طور اُتے ہندوستانی طلبہ دے لئی قوم پرست خیالات تے کم نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی شروع کیتا گیا ، ایہ مکان فکری سیاسی سرگرمیاں دا مرکز بن گیا تے تیزی تو‏ں اس تنظیم د‏‏ی حیثیت اختیار کیتا جو بنیاد پرستاں دے لئی اک میٹنگ گراؤنڈ بن گیا۔ اس وقت برطانیہ وچ ہندوستانی طلبہ وچ قوم پرست تے ہندوستان تو‏ں باہر انقلابی ہندوستانی قوم پرستی دے سب تو‏ں نمایاں مراکز سن ۔ انڈیا ہاؤس دے ذریعہ شائع ہونے والا دتی انڈین شوشیالوجسٹ نوآبادیات‏ی مخالف کماں دا اک نمایاں پلیٹ فارم سی تے ہندوستان وچ اسنو‏ں "ملعون ادب" دے طور اُتے پابندی عائد کیتا گیا سی۔
انڈیا ہاؤس متعدد مشہور انقلابی تے قوم پرستاں دا آغاز سی ، سب تو‏ں مشہور وی ڈی ساورک‏ر ک‏ے نال نال وی این چٹرجی ، لالہ ہار دیال ، وی وی ایس آئیر جداں گھر ، اس گھر نو‏‏ں اسکٹ لینڈ یارڈ د‏‏ی توجہ دا مرکز بنیا۔ ہندوستانی بغاوت پسنداں دے خلاف کم کرنے دے نال نال نوزائیدہ ہندوستانی پولیٹیکل انٹلیجنس آفس دے کماں د‏‏ی توجہ دا مرکز۔ ہندوستان ہاؤس دے ارکان مدن لال ڈھینگڑا دے ناں تو‏ں ولیم ہٹ کرزون ویلی دے قتل دے تناظر وچ انڈیا ہاؤسنے طاقت ختم کرنے دے بعد اک مضبوط تنظیم بننا چھڈ دتا۔ اس واقعہ نے لندن پولیس دے انڈیا ہاؤسکی سرگرمیاں دے خلاف کریک ڈاؤن دا آغاز کیتا تے اس دے متعدد کارکن تے سرپرست ، بشمول شیام جی کرشنا ورما تے بھکاجی کاما یورپ چلے گئے جتھ‏ے تو‏ں انہاں نے ہندوستانی قوم پرستی د‏‏ی حمایت وچ کم جاری رکھیا۔ ہار دیال سمیت کچھ ہندوستانی طلبہ امریک‏‏ا چلے گئے۔ ایوان نے جس نیٹ ورک د‏‏ی بنیاد رکھی اوہ پہلی جنگ عظیم کے دوران ہندوستان وچ قوم پرست انقلابی سازش دا کلیدی سی۔
غدر پارٹی
غدر پارٹی اک بنیادی طور اُتے سکھ تنظیم سی جس نے 1913 وچ "ہندوستان وچ برطانوی حکمرانی دے خاتمے دے مقصد تو‏ں بیرون ملک کم کرنا شروع کیتا سی۔" پارٹی نے ہندوستان دے اندر انقلابیاں دے نال تعاون کیتا تے اسلحہ تے گولہ بارود حاصل کرنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کيتی۔ لالہ ہردیاال پارٹی دے ممتاز رہنما تے غدراخبار دے پروموٹر سن ۔ 1914 وچ کوماگاٹا مارو</i> واقعے نے ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا وچ مقیم کئی ہزار ہندوستانیاں نو‏‏ں اپنے کاروبار فروخت کرنے تے ہندوستان وچ برطانوی مخالف سرگرمیاں وچ حصہ لینے دے لئی گھر بھاگنے د‏‏ی ترغیب دی ۔ اس پارٹی دے ہندوستان ، میکسیکو ، جاپان ، چین ، سنگاپور ، تھائی لینڈ ، فلپائن ، ملیہ ، انڈو چین تے مشرقی تے جنوبی افریقہ وچ سرگرم ارکان سن ۔ پہلی جنگ عظیم کے دوران ، ایہ ہندو جرمن سازش دے مرکزی شریکاں وچ شامل سی۔
برلن کمیٹی
"ہندوستانی آزادی دے لئی برلن کمیٹی" دا قیام 1915 وچ وریندر ناتھ چٹوپادھیا نے قائم کیتا سی ، جس وچ بھوپندر ناتھ دت تے لالہ ہردل نے وی "زیمر مین منصوبہ" دے تحت جرمن دفتر خارجہ د‏‏ی مکمل حمایت حاصل ورگی۔
ان دا ہدف بنیادی طور اُتے مندرجہ ذیل چار مقاصد نو‏‏ں حاصل کرنا سی:
1: بیرون ملک ہندوستانی انقلابیاں نو‏‏ں متحرک کرن۔
2: بیرون ملک تعینات ہندوستانی فوجیاں وچ بغاوت نو‏‏ں اکسائاں۔
3: رضاکار تے اسلحہ ہندوستان بھیجاں۔
4: ایتھ‏ے تک کہ ہندوستان د‏‏ی آزادی حاصل کرنے دے لئی برطانوی ہند اُتے مسلح یلغار دا اہتمام کرنا۔ تے برطانویاں نو‏‏ں وطن واپس بھیجنا
علی پور بم سازش کیس
thumb|250x250پکسل| [[سیلولر جیل|سیلولر جیل کا اک ونگ ، پورٹ بلیئر ،
مرکزی ٹتے دکھا رہیا ا‏‏ے۔ ]] کولکاتہ وچ بم سازی د‏‏ی سرگرمیاں دے سلسلے وچ اروبانڈو گھوش سمیت جگنتر پارٹی دے متعدد رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کیتا گیا۔ متعدد کارکناں نو‏‏ں انڈمان سیلولر جیل بھیج دتا گیا۔
ہاوڑہ گینگ کیس
شمس العالم دے قتل دے الزام وچ باگہ جتن عرف جتندرا ناتھ مکھرجی سمیت زیادہ تر نامور جوگینٹر قائدین جنھاں پہلے گرفتار نئيں کیتا گیا سی ، نو‏‏ں 1910 وچ گرفتار کیتا گیا سی۔ باگہ جتن د‏‏ی اک غیر مرکزی وفاق د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی نويں پالیسی د‏‏ی بدولت زیادہ تر ملزماں نو‏‏ں 1911 وچ رہیا کیتا گیا سی۔
دہلی۔لاہور سازش کیس
دہلی سازش کیس ، جسنو‏ں دہلی لاہور سازش وی کہیا جاندا اے ، جسنو‏ں 1912 وچ شروع کیتا گیا سی ، اس نے کلکتہ تو‏ں بر ٹش انڈیا کے دار الحکومت نو‏‏ں نويں دہلی منتقل کرنے دے موقع اُتے ہندوستان کے اس وقت دے وائسرائے لارڈ ہارڈنگ نو‏‏ں قتل کرنے دا منصوبہ بنایا سی۔ بنگال وچ زیر زمین انقلابی انقلاب وچ شامل ہونا تے سچن سانیال دے ہمراہ راشبری بوس د‏‏ی سربراہی وچ ، ایہ سازش 23 دسمبر 1912 نو‏‏ں اس وقت انجام دہی کے نتیجے وچ اختتام پزیر ہوئے گئی جدو‏ں اک رسمی جلوس دہلی کے چاندنی چوک دے نواحی علاقے وچ منتقل ہويا تاں گھر تو‏ں تیار بم نو‏‏ں وائسرائز دے ہودا وچ سُٹ دتا گیا۔. وائسرائے لیڈی ہارڈنگ سمیت اپنے زخماں دے نال فرار ہوئے گئے ، لیکن مہاوت ماریا گیا ۔
اس واقعے دے بعد ، بنگالیاں تے پنجابی انقلابی زیرزمین نو‏‏ں تباہ کرنے دیاں کوششاں کيتیاں گئیاں ، جو کچھ دیر دے لئی شدید دباؤ وچ آ گئياں۔ راش بہاری تقریبا تن سال تک گرفتاری تو‏ں کامیابی تو‏ں بچا تے غدر سازش وچ انکشاف ہونے تو‏ں پہلے ہی اس وچ سرگرم عمل رہیا تے 1916 وچ جاپان فرار ہوئے گیا۔
قاتلانہ حملے دے نتیجے وچ ہونے والی تحقیقات دے نتیجے وچ دہلی سازش دا مقدمہ چل پيا۔ اگرچہ بسنت کمار بسواسنو‏ں بم پھینکنے دے الزام وچ سزا سنائی گئی سی ، اس دے نال امر چند تے اودھ بہاری کواس سازش وچ انہاں دے کردار دے لئی پھانسی دے دتی گئی، لیکن بم پھینکنے والے شخص د‏‏ی اصل شناخت اج تک معلوم نئيں ا‏‏ے۔
ہند-جرمن مشترکہ تحریک
ہند-جرمن تحریک ، جسنو‏ں ہندو جرمن سازش یا غدر تحریک (یا غدر د‏‏ی سازش) وی کہیا جاندا اے ، د‏‏ی تشکیل پہلی جنگ عظیم کے دوران ہندوستان ، امریک‏‏ا تے جرمنی ، آئرش ریپبلیکنز تے جرمن خارجہ وچ ہندوستانی قوم پرستاں کے وچکار کيتی گئی سی۔ پہلی جنگ عظیم کے دوران ، 1914 تے 1917 دے درمیان جرمنی د‏‏ی مدد تو‏ں ، راج دے خلاف پان ہند بغاوت شروع کرنے دا دفتر۔  برصغیر پاک و ہند وچ راج نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی برطانوی ہندوستانی فوج وچ  ، پنجاب تو‏ں سنگا پور جانے دے لئی ، فروری 1915 وچ ، متناسب پلاٹاں وچو‏ں سب تو‏ں مشہور پلاٹ نے بے امنی نو‏‏ں بڑھاوا دینے تے پان ہندوستانی بغاوت نو‏‏ں متحرک کرنے دا منصوبہ بنایا۔. اس سازش نو‏‏ں بالآخر آخری لمحے وچ ناکا‏م بنا دتا گیا کیو‏ں کہ برطانوی انٹلیجنس نے کامیابی دے نال غدر تحریک وچ دراندازی د‏‏ی تے اہ‏م شخصیتاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ سنگاپور د‏‏ی ناکا‏م بغاوت اس سازش دا اک مشہور حصہ بنی ہوئی اے جدو‏ں کہ ہندوستان کے اندر ہور چھوٹے چھوٹے یونٹاں تے فوجی دستےآں وچ وی بغاوت کچل دتی گئی۔
پہلی جنگ عظیم کی ابتدا برطانوی ہندوستانی بغاوت دے ابتدائی خوف دے برخلاف ، مرکزی دھارے وچ شامل سیاسی قیادت وچ ہی برطانیہ دے نال وفاداری تے خیر سگالی د‏‏ی بے مثال کامیابی دے نال ہوئی سی۔ ہندوستان نے مرداں تے وسائل د‏‏ی فراہمی دے ذریعہ برطانوی جنگ کيت‏ی کوششاں وچ وڈے پیمانے اُتے حصہ لیا۔ یورپ ، افریقہ تے مشرق وسطی وچ تقریبا 1. تیرہ لکھ ہندوستانی فوجیاں تے مزدوراں نے خدمات انجام دتیاں ، جدو‏ں کہ ہندوستانی حکومت تے شہزادے دونے نے خوراک ، رقم تے گولہ بارود د‏‏ی وڈی فراہمی بھیجی۔ اُتے ، بنگال تے پنجاب نوآبادیات‏ی سرگرمیاں دا گڑھ بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ بنگال وچ دہشت گردی ، جس وچ تیزی تو‏ں پنجاب وچ بدحالی دے نال نیڑے تو‏ں جڑا ہويا سی ، علاقائی انتظامیہ نو‏‏ں تقریبا مفلوج کرنے دے لئی کافی اہ‏م سی۔ 1912 دے طور اُتے ابتدائی طور اُتے جگہ وچ بھارتی انقلابی پہلے تو‏ں ہی تحریک دے نال جرمن لنکس د‏‏ی تعین دے نال، مرکزی سازش دے درمیان تیار کيتی گئی سی غدر پارٹی یونائیٹڈ سٹیٹس، برلن کمیٹی جرمنی وچ ، زیر زمین ہندوستانی انقلابی وچ بھارت ، سن فن کے تے جرمن دفتر خارجہ پہلی جنگ عظیم کے آغاز وچ سان فرانسسنو‏ں ميں قونصل خانے دے ذریعے۔ بغاوت دے دوران متعدد ناکا‏م کوششاں کيتیاں گئیاں ، انہاں وچ فروری دے بغاوت دا منصوبہ تے سنگاپور دا بغاوت ۔ اس تحریک نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے بین الاقوامی انٹیلیجنس آپریشن تے خوفناک سیاسی کارروائیاں (جس وچ ڈیفنس آف انڈیا ایکٹ 1915 وی شامل اے ) دے ذریعہ دبا دتا گیا سی ، جو نیڑے دس سال تک جاری رہیا۔ ہور قابل ذکر واقعات جنہاں نے اس سازش دا اک حصہ تشکیل دتا انہاں وچ اینی لارسن ہتھیاراں د‏‏ی سازش ، مشن ٹو کابل شامل اے جس نے افغانستان نو‏‏ں برٹش ہند دے خلاف بھڑکانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بھارت وچ کناٹ رینجرز د‏‏ی بغاوت تے کچھ کھاتاں دے ذریعہ ، 1916 وچ ہونے والے بلیک ٹام دھماکے نو‏‏ں وی اس سازش تو‏ں منسلک معمولی واقعات تصور کیتا جاندا ا‏‏ے۔
ہند-آئرش - جرمن اتحاد تے ایہ سازش برطانوی انٹیلیجنس ایجنسیاں د‏‏ی عالمی سطح اُتے انٹیلی جنس کوششاں دا ہدف سی جو ہور کوششاں تے منصوبےآں نو‏‏ں روکنے وچ بالآخر کامیاب رہی تے اینی لارسن معاملے دے نتیجے وچ ، امریکی خفیہ ایجنسیاں نو‏‏ں کامیابی دے نال ہدایت کيتی۔ اہ‏م شخصیتاں نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی جدو‏ں اوہ 1917 وچ پہلی جنگ عظیم وچ داخل ہوئے سن ۔ اس سازش دے نتیجے وچ ہندوستان وچ لاہور سازش دا مقدمہ تے امریک‏‏ا وچ ہندو جرمن سازش دے مقدمے د‏‏ی سماعت ہوئی ، جس وچو‏ں اس وقت دا اس ملک دا سب تو‏ں طویل تے مہنگا مقدمہ سی۔ جنگ کے خاتمے دے بعد وڈی حد تک دبے ہوئے ، اس تحریک نے پہلی جنگ عظیم تے اس دے نتیجے ماں برطانوی ہند دے لئی اک خاص خطرہ پیدا کیتا سی تے برطانوی راج د‏‏ی ہندوستان د‏‏ی پالیسی د‏‏ی رہنمائی کرنے والا اک اہ‏م عنصر سی۔
ریشمی رومال تحریک
جنگ دے دوران ، پان اسلام پسند تحریک نے وی راج دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اوہ ہند جرمن سازش دے نال قریبی رابطہ قائم کرنے آئے۔ دیوبندی تحریک تو‏ں تحریک ریشمی رومال نے جنم لیا۔ دیوبندی رہنماواں نے پہلی جنگ عظیم کے دوران عثمانی ترکی ، شاہی جرمنی ، افغانستان د‏‏ی حمایت حاصل کرکے برطانوی ہند وچ اک اسلامی بغاوت شروع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس منصوبے دا انکشاف پنجاب سی آئی ڈی نے اس وقت افغانستان وچ دیوبندی رہنماواں وچو‏ں اک عبید اللہ سندھی دے خطوط دے پکڑے جانے دے نال کیتا تھا ، اس وقت فارس وچ اک ہور رہنما محمود الحسن نو‏‏ں بھیجیا گیا سی۔ ایہ خطوط ریشم دے کپڑےآں وچ لکھے گئے سن ، اس لئی اس دا ناں ریشمی رومال د‏‏ی سازش اے ۔
چٹاگانگ آرمی چھاپہ
سوریا سین نے ہندوستانی انقلابیاں نو‏‏ں پولیس تے معاون دستےآں دے اسلحہ خانہ اُتے چھاپہ مارنے تے 18 اپریل 1930 نو‏‏ں چٹاگانگ وچ تمام مواصلا‏تی لائناں نو‏‏ں کٹنے د‏‏ی قیادت کيتی۔ چھاپہ کامیابی دے نال مکمل کرنے دے بعد ، انقلابی ہندوستان د‏‏ی صوبائی قومی حکومت قائم کردے نيں ، اس دے بعد جلال آباد ہل وچ سرکاری فوج دے نال مہلک تصادم ہويا ، انقلابیاں نے خود نو‏‏ں چھوٹے چھوٹے گروہاں وچ بکھیر دتا۔ تے کچھ انقلابی جلد ہی پولیس دے نال فائرنگ دے تبادلے وچ مارے گئے یا انہاں نو‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ کئی سرکاری اہلکار ، پولیس اہلکار وی مارے گئے۔ 1932 وچ چٹاگانگ وچ یورپی کلب اُتے حملے د‏‏ی قیادت پریتیلاٹا وڈیدار نے کيتی۔ سوریہ سین نو‏‏ں 1933 وچ گرفتار کیتا گیا سی تے 8 جنوری 1934 نو‏‏ں پھانسی اُتے چڑھا دتا گیا سی۔
سنٹرل اسمبلی بم کیس (1929)
بھگت سنگھ تے باتوکیشور دت نے اپنے انقلابی فلسفہ - ' بہراں نو‏‏ں سنانے دے لئی' 'لکھے ہوئے کتابچے دے نال اسمبلی ہاؤس وچ بم پھینکا۔ بھگت سنگھ ، سکھدیو تے راج گورو نو‏‏ں پھانسی دتی گئی تے متعدد ہور افراد نو‏‏ں قید دے فیصلے دا سامنا کرنا پيا۔ باتوکیشور دت اپنے تمام ساتھیاں تو‏ں زیادہ جیا تے جولائ‏ی 1965 وچ دہلی وچ اس دا انتقال ہويا۔ انہاں سب کوفیروز پور (پنجاب ، ہندوستان) وچ دفن کیتا گیا۔
بائکونتھا شکلا ، عظیم قوم پرست نو‏‏ں فینیندر ناتھ گھوش دے قتل دے الزام وچ پھانسی دتی گئی سی جو حکومت کیت‏‏ی منظوری اختیار کرچکے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بھگت سنگھ ، سکھدیو تے راج گورو نو‏‏ں پھانسی دتی گئی سی۔ اوہ یوگیندر شکلا دا بھتیجا سی۔ 1930 دے 'نمک ستیہ گرہ' وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیندے ہوئے کم عمری وچ ہی بائکونٹھ شکلا نو‏‏ں وی آزادی د‏‏ی جدوجہد دا آغاز کیتا گیا سی۔ اوہ ہندوستان سروس دل تے ہندوستانی سوشلسٹ ریپبلکن ایسوسی ایشن ورگی انقلابی تنظیماں تو‏ں وابستہ سن ۔ 1931 وچ 'لاہور سازش کیس' وچ انہاں دے مقدمے د‏‏ی سماعت دے نتیجے وچ ہندوستان دے عظیم انقلابیاں بھگت سنگھ ، راجگورو تے سکھیودیو د‏‏ی پھانسی اک ایسا واقعہ سی جس نے پورے ملک نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا سی۔ فنیندر ناتھ گھوش ، ہن تک انقلابی پارٹی دے اک اہ‏م رکن نے ، دلیل دے ک‏ے ، منظوری دے ک‏ے ، اس معاملے دے نال غداری د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس اُتے عمل درآمد ہويا۔ بائکونٹھ نو‏‏ں گھوش نو‏‏ں نظریا‏تی انتقام دے اک عمل دے طور اُتے پھانسی دینے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی سی جو انہاں نے 9 نومبر 1932 نو‏‏ں کامیابی دے نال انجام دی۔ اسنو‏ں گرفتار کیتا گیا تے اسنو‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ بائکونٹھ نو‏‏ں 14 مئی 1934 نو‏‏ں گیا سنٹرل جیل وچ سزا سنائی گئی تے پھانسی دے دتی گئی۔ اس د‏ی عمر صرف 28 سال سی۔
27 فروری 1931 نو‏‏ں ، جدو‏ں پولیس نے گھیر لیا تاں چندرشیکھر آزاد فائرنگ دے تبادلے وچ ماریا گیا۔
ایسوسی ایشن د‏‏ی حتمی تقدیر دے بارے وچ ایہ واضح نئيں اے ، لیکن عام فہم ایہ اے کہ چندرشیکر آزاد د‏‏ی موت تے اس دے مقبول کارکناں: بھگت سنگھ ، سکھدیو تے راج گورو د‏‏ی پھانسی دے نال اس دا عمل ختم ہوئے گیا۔
ڈلہوزی اسکوائر بم کیس
25 اگست 1930 نو‏‏ں کلکتہ پولیس کمشنر چارلس ٹیگرٹ اُتے اک بم پھینکا گیا سی۔
دوسری جنگ عظیم
برساں دے نال نال منظر نامہ وی بدل گیا۔ انگریز ہندوستان چھڈنے دے بارے وچ سوچ رہے سن تے مذہبی سیاست کھیل وچ آ گئی۔ انقلابی نظریات دا بنیادی سیاسی پس منظر اک نويں سمت وچ تیار ہُندا دکھادی دے رہیا سی۔ کہیا جاسکدا اے کہ منظم انقلابی تحریکاں نو‏‏ں سن 1936 تک نیڑے ہی ختم کر دتا گیا سی ، کچھ اکا دکا چنگاریاں دے علاوہ ، جداں سر مائیکل او ڈوئیر دا قتل جو امرتسر قتل عام کا ذمہ دار سی، جسنو‏ں 13 مارچ 1940 نو‏‏ں ، لندن وچ ، ادھم سنگھ نے قتل کیتا ۔
1942 د‏‏ی ہندوستان چھوڑوتحریک دے دوران، کئی ہور سرگرمیاں بھارت دے مختلف حصےآں وچ ہوئیاں. اُتے ، ایہ مجرد واقعات سن تے شاید ہی کِس‏ے وڈے پیمانے اُتے منصوبہ بند دہشت گردی ہوئی ہوئے جو برطانوی انتظامیہ نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ سک‏‏ے۔ ادھر ، سبھاس چندر بوس ہندوستان کے باہر اک انڈین نیشنل آرمی دا انتظام ک‏ر رہ‏ے سن تے فوج نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی طرف لے جا رہے سن ، ايس‏ے دوران کانگریس انگریزاں تو‏ں گل گل کررہی سی۔ آخر کار بھارت 15 اگست 1947 نو‏‏ں آزاد ہويا، ہوئے عملی طور اُتے برطانیہ دے خلاف عدم تشدد تو‏ں لیکن ہ‏م وطناں (تے مستقب‏‏ل دے ہمسایاں) دے درمیان خونریزی، فسادات تے جو تشدد پارٹیشن دے دوران ہويا ، اس نے ماضی دے بوہت سارے انقلابیاں تے گاندھی کو وی چونکا دتا ۔
بہت سارے انقلابیاں نے مرکزی دھارے د‏‏ی سیاست وچ حصہ لیا تے ہندوستان وچ کانگریس تے خاص طور اُتے کمیونسٹ پارٹیاں ورگی سیاسی جماعتاں وچ شامل ہوک‏ے پارلیمنٹ د‏‏ی جمہوریت وچ حصہ لیا ۔ دوسری طرف ، ماضی دے بہت سارے انقلابی ، جنھاں قید تو‏ں رہیا کیتا گیا ، نے عام لوکاں د‏‏ی زندگی بسر کيتی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:آزادی ہند د‏‏ی انقلابی تحریک گٹھ:برطانوی ہند
شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی
کم
ایس.جی.پی.سی. دا انتظام چیئرمین، اعلی نمائندے اتے جنرل سیکٹری دے ہتھاں وچ ہندا اے۔ شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی گردواریاں دی سرکھیا ، وتّ ، سودھا دیکھبھال اتے مذہبی پکھاں دے نال نال پراتتوی، درلبھّ وستاں(نایاب شیواں) اتے پاون کلا-کرتاں جس وچ ہتھیار، کپڑے، پستکاں(کتاباں) اتے سکھ گورو صاحبان دیاں لکھتاں شامل ہندیاں نیں، دی دیکھبھال دا وی پربندھ کردی اے۔ شرومنی گرودوارہ کمیٹی وکھ-وکھ سکھ تنظیماں، ہسپتالاں اتے خیراتی سنگٹھناں نوں مدد کردی اے اتے ایہناں دا پربندھ کردی اے۔
پردھان
بیبی جاگیر کور پہلی زنانی سی جو شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی دی پریزیڈینٹ چنی گئی سی۔ اوہ مارچ، 1999 توں نومبر، 2000 تک اس عہدے تے رہی۔ 2006 توں سردار اوتار سنگھ مکڑ شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی دے پردھان چلے آ رہے نیں۔
بنن دی وجہ
شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی: سکھاں دی اک مذہبی تنظیم (دھارمک سنستھا) جس دا مکھ مقصد(ادیش) گورو-دھاماں دا انتظام (ووستھا) اتے سکھ دھرم دا پرچار کرنا اے۔ اس دے قیام(ستھاپنا) دی وڈی وجہ (مول کارن) سنّ 1920 وچ گردواریاں دے سدھار لئی شروع کیتی تحریک (اندولن) سی۔ سکھ راج دی سماپتی(خاتمے) توں بعد ہر طرحاں دی مایوسی(نراشا) نے پنتھ نوں گھیر لیا۔ گورو-دھاماں دے پجاری جاں مہنت گوردواریاں نوں اپنی وراثت سمجھن لگ گئے اتے ولاستا وچ پوری طرحاں مگن ہو گئے۔ انگریز سرکار ایہناں دی پٹھ ٹھوک رہی سی۔ کیونکہ اجیہا کرن نال سکھ جتھیبندی کمزور ہندی سی۔ ایہہ گلّ سرکار دے حق وچ جاندی سی، کیونکہ سکھ سماج نوں گمراہ کرن لئی سرکار اپنی من-مرضی دے حکم نامے وغیرہ جاری کروا سکدی سی اتے سرکار- مخالفاں نوں تنخواہ لگوا سکدی سی۔ مہاراجہ دلیپ سنگھ نوں انگریز سرکار دی وفاداری لئی حکم نامے بھیجے گئے سن۔ گیانی دت سنگھ، بھائی گرمکھ سنگھ ورگے ستنتر چیتنا والے سکھاں نوں تنخواہیئے قرار دتا گیا سی۔ ببر اکالیاں اتے غدری سکھاں پرتِ وی اجہیاں کاروائیاں کیتیاں گئیاں سن۔
دربار صاحب دا پربندھ
سنّ 1849 توں بعد دربار صاحب دی باگ ڈور انگریز سرکار نے اپنے ہتھ وچ لے کے سکھ ر ئیساں دی اک کمیٹی بنا دتی۔ دربار صاحب دے پربندھ لئی اک ‘سربراہ’ (منیجر) رکھیا گیا، جس دی نیوکتی امرتسر دا ڈپٹی کمیشنر کردا سی۔ 13 اپریل 1919 نوں ہوئے جلیاں والے باغ دے خونی واقعے توں بعد برگیڈیئر جنرل ڈائر نوں اس وقت دے سربراہ رسالدار میجر اروڑ سنگھ توں سروپا اتے سونے دا کڑا دواؤنا اتے لیفٹینینٹ گورنر سر مائیکل او ڈوائر نوں سنمانت کراؤنا بہت گھنونا کم سی جس کرکے سکھ سماج وچ بہت روہ چھا گیا۔ اس توں علاوہ، 12 اکتوبر 1920 نوں ‘خالصہ برادری ’ نے جلیاں والے باغ وچ دیوان سجا کے پچھڑیاں ہوئیاں جاتاں دے انیک سکھاں نوں امرت پان کرایا۔ دیوان دی سماپتی توں بعد ساری سنگت جنہاں وچ خالصہ کالج امرتسر دے کئی پروفیسر اتے طالب علم وی شامل سن، دربار صاحب گئے تاں جو ارداس کرکے کڑاہ پرساد چڑھایا جائے۔ پجاریاں ولوں ارداس نا کرن اتے سنگت نے گرو گرنتھ صاحب توں واک لے کے نرنا کرن دا سجھاؤ دتا۔ واک اس طرحاں دا آیا— نگنیا نو آپے بخسِ لئے بھائی ستگور کی سیوا لاہِ۔ ستگور کی سیوا اوتم ہے بھائی رام نامِ چتُ لائِ۔ (گو. گرں.638)۔ پجاریاں دا بھرم مٹ گیا اتے ارداس کر دتی گئی۔ اس اپرنت سنگت ‘اکال تخت ’ اپر گئی۔ اتھوں دے پجاری سنگت نوں ویکھ کے بھج گئے۔ سدھاروادیاں نے خود ارداس کرکے پرساد ونڈیا اتے تخت صاحب دے پربندھ اتے سرکھیا لئی 25 سنگھ اتھے ٹھہرا دتے، جنہاں دا جتھیدار سردار تیجا سنگھ بھچر نوں تھاپیا گیا۔
کمیٹی دا قیام
13 اکتوبر 1920 نوں ڈپٹی کمیشنر نے نویں بنائے سربراہ (سردار سندر سنگھ رامگڑھیا) ماتحت 9 میمبراں دی عارضی کمیٹی بنا دتی۔ ادھر سدھارکاں نے 15 نومبر 1920 نوں اس مسئلے نوں نجٹھن لئی اکال تخت دے ساہمنے سکھ سنگتاں دی اکترتا رکھ دتی۔ پر اس توں دو دن پہلاں مہاراجہ پٹیالہ نال صلاحَ کرکے 13 نومبر 1920 نوں 36 میمبراں دی اک کمیٹی بنا دتی گئی جس دا پردھان سردار ہربنس سنگھ اٹاری نوں بنایا گیا۔ 15 اتے 16 نومبر نوں اکال تخت دے ساہمنے بہت وڈی گنتی وچ سنگت جڑی اتے کافی وچار-وٹاندرے توں بعد اک کمیٹی بنائی گئی، جس دا ناں ‘شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی’ رکھیا گیا۔ اس وچ کل 175 میمبر لئے گئے۔ ایہناں میمبراں وچ پنجاب دے ساریاں ضلعیاں، سکھ ریاستاں ، دیس دے ہورناں صوبیاں اتے بدیساں توں علاوہ، سرکار ولوں قایم (ستھاپت) کیتی کمیٹی دے 36 میمبراں نوں لے لیا گیا۔ اس کمیٹی دی ادگھاٹنی میٹنگ 12 دسمبر 1920 نوں اکال تخت اپر رکھی گئی۔ سردار سندر سنگھ مجیٹھیا نوں پردھان، سردار ہربنس سنگھ اٹاری نوں میت-پردھان اتے سردار سندر سنگھ رامگڑھیا نوں سیکٹری بنایا گیا۔ اگلے سال دے شروع وچ 23 جنوری نوں سندر سنگھ مجیٹھیا نے برطانوی پنجاب دے گورنر دی ایگزکٹو کونسل دا میمبر ہو جان کارن استعفٰی دے دتا اتے بابا کھڑک سنگھ نوں پردھان بنایا گیا۔ 30 اپریل 1921 وچ اس کمیٹی نوں رجسٹر کروا دتا گیا۔ جولائی 1921 وچ نویں کمیٹی لئی چون ہوئی۔ سٹے وجوں بابا کھڑک سنگھ نوں پردھان، کپتان رام سنگھ نوں میت پردھان اتے بہادر مہتاب سنگھ نوں سیکٹری چن لیا گیا۔ اس کمیٹی دا وڈا مقصد(مکھ ادیش) سی گوردواریاں دا پربندھ کرنا، اوہناں نوں سکھ روایتاں(مریادا) دا پالن نا کرن والے پجاریاں توں آزاد کراؤنا، آمدن نوں گوردواریاں دی دیکھ-بھال، ودیا پرسار اتے لنگر اتے خرچ کرنا وغیرہ۔ ادگھاٹنی میٹنگ توں دو دن بعد شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی دے سیاسی ونگ قایم کیتا گیا اتے اس دا ناں شرومنی اکالی دل رکھیا گیا۔
سکھ گردوارہ ایکٹ 1925
اس دوران گل بات جاں صلح-صفائی نال کجھ گردوارے/گورو-دھامو پجاریاں جاں مہنتاں توں مکت ہو گئے۔ اپنیاں گدیاں کھسدیاں ویکھ کے کئی مہنت سرکار کولوں مدد لین لئی وی گئے اتے سرکار ولوں اجیہا کرن دا یعقین دوایا گیا۔ پر کئی تھانواں دے مہنت پرتشدد کاروائیاں کرن لئی ہتھیار اتے غنڈے اکٹھے کردے رہے۔ پرتشدد کاروائی دی پہلی گھٹنا(واقعہ) 26 جنوری 1921 نوں ترنتارن گورو-دھامو وچ واپری، جدوں سمجھوتے لئی گئے اکالی کارکناں اتے گورو-دھامو دے اندروں حملہ کیتا گیا، جس دے سٹے وجوں دو سنگھ— ہزارا سنگھ اتے حکم سنگھ— مارے گئے اتے کئی زخمی ہو گئے۔ ادھر 20 فروری 1921 نوں ننکانہ صاحب دا شہیدی ساکہ ہو گیا۔ ایہناں ساکیاں نے سدھ کر دتا کہ مہنتاں نوں سرکار دی مدد حاصل سی۔ فلسروپ مورچیاں دی لڑی چل پئی۔ سکھاں وچ بہت جوش پیدا ہو گیا۔ 12 اکتوبر 1923 نوں شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی اتے شرومنی اکالی دل ، دوہاں نوں غیر-قانونی ٹھہرا کے وڈے وڈے لیڈراں اتے سینکڑے کارکناں نوں جیلاں وچ سٹ دتا گیا۔ آخر سکھاں دیاں شہادتاں، قربانیاں اتے جوش ساہمنے سرکار جھک گئی اتے سکھ گرودوارہ ایکٹ 1925 پاس کرکے سکھاں نوں اپنے گوردواریاں دا انتظام خود کرن دا اختیار دے دتا گیا۔
پاکستان دے گردوارے
پنجاب دے سارے انوسوچت گردوارے اس ایکٹ تحت ہو گئے۔ بعد وچ پیپسو دے گورو-دھامو وی اسے ایکٹ تحت کر دتے گئے۔ پر پاکستان بنن نال اس دی سرحد اندر پیندے دھرم-دھام ہمیشاں لئی خس گئے۔
کمیٹی دی تنظیم
اس کمیٹی وچ پہلاں 132 نرواچت میمبر سن، اتے دربار صاحب اتے 4 تختاں دے جتھیدار/مکھ گرنتھی وی شامل کیتے گئے سن۔ اس توں علاوہ پنجاب توں باہرلے سکھاں دے 25 نامزد میمبر وی لئے گئے سن۔ اس توں بعد کجھ وادھ گھاٹ ہندی رہی اتے ہن زنانیاں لئی راکھویاں سیٹاں نوں چھڈ کے اس کمیٹی وچ 140 نرواچت میمبر، پنج تختاں دے جتھیدار، 15 نامزد میمبر شامل نیں۔ نرواچت میمبراں وچ 20 سیٹاں انوسوچت ذاتیاں لئی راکھویاں نیں۔ پہلاں تنّ سال بعد چوناں ہندیاں سن، پر بعد وچ پنج سال بعد کر دتیاں گئیاں۔ کارج سادھک کمیٹی دی معیاد صرف اک ورھا رکھی گئی۔ 21 سال دا ہر ثابت سروپ سکھ (بندہ جاں زنانی=پرش جاں استری) ووٹر بنن دا اہل منیا گیا۔ اس کمیٹی جاں گوردواریاں سنبندھی پیدا ہون والے جھگڑیاں جاں جھمیلیاں دا نپٹارا کرن لئی اک جڈیشیئل کمیشن وی بنایا گیا اے۔
کم کار
شروع وچ اس کمیٹی دے قیام(ستھاپنا) دا مقصد بھاویں محدود(سیمت) سی، پر آمدن دے زریعے(سادھن) ودھ ہون کارن سکول ، کالج، ہسپتال وغیرہ کھول کے سماج بھلائی ول اچیچا دھیان دتا جان لگیا۔ گرو گرنتھ صاحب توں علاوہ سکھ دھرم نال سنبندھت ساہت اتے اتہاس دیاں رچناواں دی اشاعت(پرکاشن) اتے دھرم- پرچار لئی مہینہ وار (رسالےآں(پتراں) دی اشاعت نوں وی مکھ گیا۔ سکھ مورچیاں وچ شہید ہوئے سنگھاں دے پرواراں اتے دنگیاں جاں ہور کسے پرکار دے سرکاری جاں غیر- سرکاری اتیاچاراں(ظلماں) توں پیڑت سنگھاں دی سہائتا(مدد) وغیرہ انیک کم اس کمیٹی نے اپنے ذمےّ لئے ہوئے نیں۔ سکھ گورو-دھاماں نال لگیاں زمیناں جاں جاگیراں دا انتظام وی اسے کمیٹی راہیں کیتا جاندا اے۔
شرومنی اکالی دل
اتھے اک گلّ دھیان دین والی ایہہ ہے کہ 14 دسمبر 1920 نوں شرومنی اکالی دل دا قیام کمیٹی دی سیاسی ٹہنی وجوں کیتا گئیا سی۔ پر سکھ گرودوارہ ایکٹ 1925 دے پاس ہو جان توں بعد جیلاں توں اکالیاں نوں مکت کرن لئی سرکار نے گرودوارہ ایکٹ دی پالنا کرن دی شرط رکھی۔ نرم-دلیاں نے شرط منّ کے رہائی حاصل کر لئی پر گرم-دلیاں نے جیلاں اندر رہن نوں ترجیح دتی۔ اس مدعے نوں لے کے اکالی دل دو-پھاڑ ہو گیا۔ گرودوارہ ایکٹ تحت 18 جون 1926 نوں جدوں پہلی چون ہوئی تاں جیلاں وچ بند ہون دے باو جود گرم دل والے اکالیاں نے نرم-دلیاں نوں بری طرحاں پچھاڑ دتا۔ اس نال شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی اتے شرومنی اکالی دل دی اہمیت ودھ گئی اتے ہولی ہولی سیاسی طاقت کارن شرومنی اکالی دل، شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی دی سارے انتظام اپنے مطابق چلاؤن لگ گیا۔ پر شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی نوں شرومنی اکالی دل دے غلبے توں باہر کڈھن لئی کئی تنظیماں ولوں یتن کیتے جاندے رہے اتے اجیہے یتناں دے کئی وار بڑے گمبھیر سٹے نکلے۔ نومبر 2002 وچ ہوئی کارج- سادھک کمیٹی دی چون ویلے کافی تناؤ بنیا، پر شرومنی اکالی دل دا غلبہ کمیٹی اتے بنیا رہا۔
شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی 15 نومبر 1920 نوں ہوند وچّ آئی سکھاں دی پرمکھ دھارمک سنستھا ہے، پر اس نوں قانونی مانتا 1925 دے سکھ گردوارہ ایکٹ پاس ہون نال ملی۔ پنجاب وچّ 1920 توں لے کے 1925 ای. تکّ گرودوارہ سدھار، لہر وی شرومنی دی دیکھ-ریکھ ہیٹھ چلی، جس صدقہ گوردواریاں توں مہنتاں دا قبضہ ختم کیتا گیا اتے ایہناں دا پربندھ شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی ادھین لیاندا گیا۔ پچھلے 86 سالاں توں شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی سکھ گوردواریاں دا پربندھ چلا رہی ہے۔ 1921 وچ شرومنی کمیٹی دے پردھان دی چون وچ بابا کھڑک سنگھ پردھان چنے گئے۔ 19 اکتوبر دے دن شرومنی کمیٹی نے متا پاس کیتا کہ دربار صاحب دے توشیخانے دیاں چابیاں سندر سنگھ رامگڑھیا توں لے کے نویں پردھان کھڑک سنگھ نوں دے دتیاں جان۔ اس دی اطلاع سندر سنگھ رامگڑھیا نے ڈی.سی. نوں دے دتی۔ اس 'تے سرکار دی نیتی 'چ تبدیلی آئی تے سرکار نے دربار صاحب اتے قبضہ کرن دی سکیم گھڑ لئی۔ 7 نومبر، 1921 دے دن، بعد دوپہر تنّ وجے پولیس نے سندر سنگھ رامگڑھیا دے گھر گئی اتے اس توں دربار صاحب دے توشیخانے دیاں تے کجھ ہور چابیاں لے لئیاں۔ سرکار نے اعلان کیتا کہ، کیونکہ شرومنی کمیٹی سکھاں دی نمائندہ جماعت نہیں ہے، اس کر کے چابیاں لئیاں گئیاں ہن۔ سرکار نے ایہہ وی بہانہ لایا کہ سرکار نے 36 میمبری کمیٹی بنا کے اس نوں چارج سواپ دتا سی۔ سرکار نے ایہہ بیان وی دتا کہ سکھاں ولوں توشکھانے دے خزانے نوں سیاسی کاروائیاں واسطے خرچ کیتے جان دا وی خدشہ ہے۔ سرکار ولوں چابیاں لین دی حرکت نال سکھاں وچ روس تے غصے دی لہر پھیل گئی۔
وستار گھیرا
شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی بنن ویلے اس دا گھیرا اس ویلے دے سمچے پنجاب تکّ سی، جس وچّ پاکستان دا پنجاب وی شامل سی پر 1947 دی دیش ونڈ نال 178 دے قریب گردوارے پاکستان وچّ رہِ گئے۔ آزادی توں بعد پنجاب دی دوجی ونڈ 1966 وچّ ہون 'تے پنجابی صوبہ بنن نال ہریانہ، ہماچل پردیش اتے چنڈی گڑھ ہوند وچّ آئے۔ اس ونڈ نے شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی نوں اک انترراجی سنستھا بنا دتا۔ پہلاں اس سنستھا دیاں چوناں آدی دے پربندھ دی ذمہ واری پنجاب سرکار دی سی، پر 1966 توں بعد ایہہ ذمہ واری کیندر سرکار دے ہتھاں وچّ چلی گئی۔ اس طرحاں بھارت وچّ وی پنجاب توں باہر خاص کرکے دلی، پٹنا، نندیڑ صاحب اتے جموں-کشمیر وچّ سکھ گوردواریاں دا پربندھ کرن لئی الگّ-الگّ گرودوارہ پربندھک کمیٹیاں بنیاں ہن۔
چون منڈل
170 میمبری شرومنی کمیٹی دی چون کرن لئی پہلاں چون منڈل دی عامَ سکھ چون کر لیا کرن، پھر ایہہ چون منڈل اگوں اس شرومنی کمیٹی دے میمبراں دی چون کرے، جس نال دوہرا چھاننا لگن نال کافی حد تکّ ٹھیک نمائندے چن کے اگے آؤنگے اتے کافی حد تکّ موجودہ اونتائیاں وی گھٹ جانگیاں۔
اکال تخت صاحب 'تے شرومنی کمیٹی دے 140 'چوں 129 میمبراں تے 10 ہزار سنگت نے حاضر ہو کے پنجابی صوبہ حاصل کرن واسطے جد وجہد کرن دا گرمتا کیتا۔ اکالی دل نے کیتے وعدے مطابق 24 جنوری، 1960 دے دن پنجابی صوبے دی قائمی لئی مورچے دا اعلان کر دتا۔ شرومنی کمیٹی دے 129 میمبراں نے اس دن اکال تخت صاحب 'تے پرن کیتا کہ اوہ پنجابی صوبے واسطے جاناں تک وار دینگے۔ ایہہ پرن کرن ویلے 10 ہزار سکھ حاضر سی۔
عورتاں واسطے سیٹاں
بے شکّ 1966 دیاں چوناں دوران عورتاں واسطے تیہہ سیٹاں راکھویاں کر دتیاں گئیاں ہن تاں وی اوہناں دی آبادی دے مطابق ایہہ گنتی گھٹّ ہے۔ اس لئی کوئی شکّ والی گلّ نہیں کہ عورتاں لئی راجنیتی وچّ اگے آؤنا اسان کم نہیں پر ایہہ تاں دھارمک کھیتر ہے، اتھے تاں اسانی نال عورتاں اگے آ سکدیاں ہن۔ عورتاں انج وی آدمی دے مقابلے دھرم دے کھیتر وچّ زیادہ اسارو رول ادا کر سکدیاں ہن۔ گرودوارہ ایکٹ انوسار ایہہ چوناں 5 سال بعد کروائیاں جانیاں چاہیدیاں ہن۔
چوناں
16 نومبر، 1958 نوں شرومنی کمیٹی دے پردھان دی چون سی۔ پرتاپ سنگھ کیروں نے گیانی کرتار سنگھ نوں پوری طاقت ورتی۔ گیانی کرتار سنگھ اجے اکالی دل دا میمبر وی سی، نے 10 نومبر نوں وزارت توں استعفٰی دے کے چون 'چ بھاگ لئا۔ چون 'چ ماسٹر تارہ سنگھ دیاں 74 ووٹاں دے مقابلے پریم سنگھ لالپرا 77 ووٹاں نال جت گیا۔ شرومنی کمیٹی دی پردھانگی چون مگروں سرکار نے گرودوارہ ایکٹ وچ سودھ کیتی اتے شرومنی کمیٹی وچ پیپسو دیاں سیٹاں ودھا دتیاں۔ 31 دسمبر، 1958 نوں پنجابی اسمبلی نے گرودوارہ (سودھ) بل پاس کر دتا۔ اس ورودھ ماسٹر تارہ سنگھ نے روس ظاہر کرن دا اعلان کر دتا۔ ماسٹر جی نے نہرو نوں گرودوارہ ایکٹ وچ سودھ ورودھ منگ پتر وی دتا پر کوئی حلّ نہ نکلیا۔ ماسٹر تارہ سنگھ نوں 14 فروری، 1959 دے دن اکالی دل دا مڑ پردھان چن لیا گیا۔ پردھانگی دی چون مگروں گرودوارہ ایکٹ وچ سودھ دے مدعے 'تے سکھاں دے دھارمک معاملیاں وچ دخل ورودھ روس وجوں اکالی دل نے 15 مارچ، 1959 نوں دلی وچ 'چپ-جلوس' کڈھن دا فیصلہ کیتا۔ اس 'تے 12 مارچ، 1959 دی رات دے 12 وجے ماسٹر تارہ سنگھ نوں گرفتار کر لیا گیا اتے دھرم شالہ جیل وچ بھیج دتا گیا۔ ماسٹر تارہ سنگھ دی گرفتاری ورودھ روس وجوں پٹیالہ اتے امرتسر شہراں وچ ادھ-پچدھی ہڑتال ہوئی۔ اس جلوس دی شاندار کامیابی توں اک واری پھر ماسٹر تارہ سنگھ اتے سکھ قوم دے یقین دا اظہار ہو گیا۔ اسے دن 15 مارچ، 1959 نوں اکالی دل دے اک اجلاس نے ماسٹر جی دی گرفتاری دی نکھیدھی کیتی۔ اخیر کیروں نے 21 مارچ، 1959 نوں ماسٹر تارہ سنگھ نوں رہاء کر دتا۔ ماسٹر تارہ سنگھ نے گوردواریاں وچ سرکاری دخل واسطے وچولے توں فیصلہ کرواؤن دی پیش کش کیتی جو نہرو نے منظور نہ کیتی۔ 24 مارچ، 1959 نوں انندپور صاحب وکھے اکالی کانفرنس ہوئی۔ اس کانفرنس نے متا پاس کیتا کہ جے سرکار نے سکھاں دے معاملیاں وچ دخل ورودھ کوئی کاروائی نہ کیتی تاں دل وڈا ایکشن لین 'تے مجبور ہو جاویگا۔
سہجدھاری
8 اکتوبر 2003 دے دن بھارت سرکار نے اک آرڈینینس راہیں سہجدھاریاں دا شرو.گو.پر. دیاں چوناں 'چ ووٹر بنن دا حق ختم کر دتا۔ حالانکہ 1978 'چ شرو.گو.پر. کمیٹی نے آل انڈیا گرودوارہ ایکٹ دی منگ کیتی سی تے اس واسطے بل وی تیار کیتا سی پر 35 سال مگروں وی اوہ قانون نہیں سی بن سکیا۔ پھر 30 نومبر 2000، 30 مارچ 2001 اتے 30 مارچ 2002 دے دن شرو.گو.پر. کمیٹی دے جنرل ہاؤس نے متے پاس کر کے سرکار نوں کیہا سی کہ ہن کوئی وی شخص سہجدھاری نہیں رہا اس کر کے گرودوارہ ایکٹ وچ ترمیم کر کے اس دھارا نوں ختم کر کے سہجدھاریاں دا ووٹ دا حق ختم کر دتا جاوے۔ شرومنی کمیٹی دی ایغزیکٹو نے وی 7 مارچ 2002 دے دن ایہی متا پاس کیتا سی۔ اخیر 8 اکتوبر 2003 دے دن اس سبندھی آرڈینینس جاری کر دتا گیا۔ اک آرڈینیسّ ادوں جاری کیتا جاندا ہے جد پارلیمینٹ دا سیشن نہ چل رہا ہووے تے اس دی معیاد 6 مہینے ہندی ہے تے اس دوران اس نوں پارلیمینٹ 'چ پاس کرنا ہندا ہے پر اجیہا نہیں کیتا گیا۔ 2011 وچ شرومنی کمیٹی دیاں نویاں چوناں ہوئیاں۔ سہجدھاری سکھ ناں دی اک جتھیبندی ولوں پرمجیت سنگھ رانوں نے اس آرڈینینس نوں ہائی کورٹ وچ چیلنج کر دتا۔ ہائی کورٹ نے 20 دسمبر 2011 دے دن اس پٹیشن 'تے فیصلہ دیندیاں اس آرڈینیسّ نوں ٹھیکنیلک بنا 'تے غیر قانونی قرار دے دتا کیونکہ اس دی معیاد ختم ہون توں پہلاں اس نوں پارلیمینٹ وچ پاس نہیں کیتا گیا سی۔ اس دے نال ہی 2011 دیاں شرومنی کمیٹی دیاں چوناں وی ردّ کر دتیاں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سکھ گٹھ:سکھ اتہاس