cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پٹھاناں دی تریخ
مغل فرمانروہ شہنشاہ اکبر د‏‏ی افغاناں دے نال لڑائیاں
شہنشاہ بابر نے (کابل  کے) شمال تے مشرقی قوماں دے مطیع بنانے وچ سخت کوشش کيتی جنہاں وچو‏ں بعض قوماں دے تابع بنانے وچ کامیاب ہويا مگر اوہ یوسف زئی نو‏‏ں مغلوب کرنے وچ بالکل ناکا‏م رہیا۔ نہ اوہ صلح تے آمیزش د‏‏ی تدبیراں تو‏ں یوسف زئی نو‏‏ں اپنے بس وچ لا سکیا تے نہ انہاں دے ملک دے اس حصہ اُتے جس تک انہاں د‏‏ی رسائی سی ۔
ابو الفضل لکھدا اے کہ اولس یوسف زئی پیشتر قندھار تے قرا باغ وچ رہدیاں سن۔ اوتھ‏ے تو‏ں کابل  وچ آک‏ے چیرہ دست ہوئی۔ مرزا الغ بیگ کابل  ی نے دستان سرائی تو‏ں اس دا ماریا دھاڑا۔ پس ماندے تو‏ں لمغانات وچ آسائش تو‏ں رہنے گلے فیر اشنغر وچ آگئے۔ سو برس دا عرصہ گزرتاہے اوہ سواو دبجور وچ رہزانی تے سرتابی تو‏ں زندگی بسر کردے نيں۔ اس سر زمین وچ اک گروہ رہندا سی جس دا خطاب سلطانی سی۔ انہاں دے عمدہ عمدہ تھ‏‏اںو‏اں اپنے قبضہ وچ کر لئے۔ یوسف زئی دا بنگاہ کوہستان سوادو بجور وچ اے تے اکثر اوہ دشت (میدان) وچ اپنی زندگی بسر کردے نيں۔ اس دشت دے دو طرف دریائے سندھ  اے تے باقی دو جانباں وچ دریائے کابل   تے کوہستان شام لی ا‏‏ے۔ دلکشا سبزہ زار نگاہ فریب زمیناں نيں جنہاں دے دیکھنے تو‏ں خوشی ہُندی ا‏‏ے۔
دریائے سندھ دے مغربی کنارہ اُتے جنگ باڑہ وچ شیخ عمر دے قتل دے بعد جدو‏ں اکبر بادشاہ نے ایتھ‏ے(ملک یوسف زئی پر) یورشکيتی سی تاں یوسف زئیاں وچو‏ں جو کلاں تر سی اوہ لابہ گری کرکے جدو‏ں فرسا ہويا سی تے پہلے اپنی بدکاری تو‏ں شرمسار ہوئے ک‏ے پیمان پرستاری استوار کيتا سی۔ انہاں وچو‏ں کالو اُتے بادشاہ نے عنایت کرکے سب تو‏ں زیادہ سرفراز کيتا مگر تھوڑے دناں بعد بغاوت کرکے ایہ قوم فیر اپنے آئین سابق اُتے مائل ہوئی۔ راہ زنی تے خلق آزادی اُتے کمر بنھی تے دارالخلافہ تو‏ں کالو بھج گیا۔
خواجہ شمس الدین خوانی نے نواحی اٹک تو‏ں دستگیر کرکے بادشاہ دے پاس بھیجیا۔ بادشاہ نے بجائے پاداش دے اس اُتے نوازش فرمائی۔ فیر اوہ بھج گیا تے اپنی پہلی بنگاہ وچ پناہ لی تے یوسف زئی زمینداراں د‏‏ی سرکشی دا وی سبب ہويا۔ کالو خان اُتے باوجود یکہ بادشاہ نے بہت نوازشکيتی سی مگر اوہ بھج کر شورش منشاں تو‏ں جا ملیا تے دمعار وچ افغاناں نے اسنو‏ں اپنا سردار بنایا تے کوہ مورا نو‏‏ں روانہ ہوئے۔
بادشاہ نے بوہت سارے سپاہ تے افسراں نو‏‏ں زمین خاں نو‏‏ں کلتاش نو‏‏ں سپہ سالار بنا ک‏ے تے غریب خاں جہانی نو‏‏ں بخشی بنا ک‏ے روانہ کيتا۔ تاکہ یوسف زئی نو‏‏ں سزا دتیاں ۲۵ دتی ۹۹۴ھ نو‏‏ں قرا بیگ وضیا ء الملک تے سپاہ نو‏‏ں بسر کردگی شیخ فرید بخش روانہ کيتا۔ اوہ اک عمدہ تاخت کرکے الٹا چلا آیا تے بادشاہ تو‏ں عرض کيتا کہ دشت دا کم بہت سخت اے ۔ مناسب اے کہ اک فوج تے نامزد ہوئے تاکہ شائسہ طور اُتے قوم یوسف زئی د‏‏ی بیخ کنی کيت‏ی جائے۔ اس لئی بادشاہ نے ہور لشکریاں تے افسراں نو‏‏ں جانے دا حکم دتا ۔چنانچہ ۴ بہمن نو‏‏ں بہ سرکردگی سعید خاں تے ملک الشاعر فیضی تے دستر خواجہ دشیخ ابوالبرکات تے ہور افسراں سمیت یوسف زئی دے مقابلہ دے لئی روانہ ہوئے تے بادشاہ نے انہاں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ جے کوئی وڈی لڑائی خود نہ کر سکن توسانو‏ں مطلع کرن۔
بادشاہ نو‏‏ں اطلاع ہوئی توکہیا جے ايس‏ے لشکر اُتے چھڈ دتا جائے گا تاں اس بدکار قوم د‏‏ی فزونی تے کہوستان تے تنگ ناواں د‏‏ی دشوار گزری تو‏ں کم دیر وچ انجام پائے گا۔ اس لئی بادشاہ نے ۱۲ بہمن نو‏‏ں اک ہور تازہ لشکر بیربل د‏‏ی سرکردگی وچ روانہ کيتا۔ بنیر دے فتح دے ارادہ تو‏ں اس طرف چلا۔ جدو‏ں تھوڑی تنگ ناواں نو‏‏ں لشکر طے کرکے منزل درک وچ آیا تاں افغاناں نے لڑنا شروع کيتا۔ وڈی لڑائی ہوئی بہت مخالف اسیر تے قتل ہوئے لیکن ناوقت ہوگیا سی تے اگے دا حال معلوم نہ سی۔ اس لئی لشکر خیمہ گاہ نو‏‏ں واپس آیا تے معلوم ہويا کہ اس طرف جانے مقصد حاصل نئيں ہوئے گا تاں دشت (میدان) وچ لشکر واپس آیا تاکہ دوسری راہ تو‏ں جائے۔
زمین خاں نو‏‏ں کلتاش د‏‏ی طرف تو‏ں بادشاہ دے پاس عرضداشت آئی کہ بجور تے سواد دا وڈا حصہ قبضہ وچ آگیا ا‏‏ے۔ مگر لشکر تھک گیا اے تے گریوہ کراکر وچ جو سوار تے بنیر دے درمیان ا‏‏ے۔ افغان جمع ہوئے نيں۔ جے ہور لشکر جوانمرداں نو‏‏ں بھیجیا جائے تاں شائسہ طور اُتے سار املک قبضہ وچ ميں آجائے گا۔ تے سرکشاں نو‏‏ں سزا مل جائے گی۔ بادشاہ نے ۱۹ بہمن ۹۹۴ھ نو‏‏ں بہ سرکردگی حکیم ابوالفتح شمشیر بازاں نو‏‏ں بھیجیا۔ تھوڑے عرصہ وچ دونے لشکر مل گئے۔ زین خاں نواں ول بجور د‏‏ی فتح دا ارادہ کيتا۔ اوتھ‏ے تیس ہزار خانہ دار یوسف زئی رہندے سن تے انہاں دے پس دشوار کشاگریوہ(درے) سن ۔ بادشاہی سپاہ چابک دستی کرکے دانش کول دے راستہ تو‏ں آئی۔ انہاں اُتے تاخت د‏‏ی تے بوہت سارے سرکشاں د‏‏ی مالش کيتی۔ جدو‏ں اوہ نہایت تنگ ہوئے تاں یوسف زئی دے سرداراں غازی خان، مرزا علی تے طاؤس خان نے پناہ منگی تے اوہ ملنے آئے۔ دفعتاً شورش دور ہوئی۔ ایتھ‏ے تو‏ں ولایت سولو دا قصد ہويا۔ اوتھ‏ے دے کوہستان وچ چالیس ہزار خانہ دار یوسف زئی رہندے سن ۔ جدو‏ں لشکر شاہی دریائے پنجکوڑہ) دے کنارے اُتے پہنچیا تاں اس زمین دے (افغان) بہادراں نے جنگ وچ قدم جمایا۔ لشک‏ر ک‏ے ہر اوّل دستہ نے دریا تو‏ں گزرنے وچ باگ کھینچی لیکن التمش نامی اک خاص دستہ دے دلاوراں نے تیز دستی د‏‏ی اس د‏ی دیکھیا دیکھی ہور لشکر وی اس راہ اُتے آئے وڈی لڑائی ہوئی غنیم ناکا‏م بھج گیا۔
زین خاں کوکہ نے چکدرہ وچ جو کہ وسط ولایت یوسف زئی وچ اے قلعہ د‏‏ی بنیاد رکھی تے سرکشاں د‏‏ی مالش دا قصد کيتا۔ ایتھ‏ے اس نے ۲۳ دفعہ فتح پائی۔ ست لشکراں نو‏‏ں شکستہ کيتا۔ ولایت بنیر دا سارا ملک سوائے گریوہ کرا کرکے قبضہ وچ آگیا۔ لیکن کارزار د‏‏ی فرزونی تے پہاڑی جنگاں تو‏ں لشکر تھک گیا سی۔ لہٰذا زین خان نو‏‏ں کہ نے کمک منگی۔ بادشاہ نے دوسرے محاذاں اُتے جتھ‏ے اُتے راجہ بیربل تے حکیم ابو الفتح نامزد سن تبدیل کرکے انہاں نو‏‏ں زین خاں دے ہاں نامزد کيتا۔ چکدرہ وچ ایہ سب آپس وچ ملے۔ چکدرہ تو‏ں کراکر د‏‏ی طرف سپاہ چلی تے پنج کوس چل ک‏ے موضع کانداک وچ اتری۔ دوسرے روز ایہ تدبیر ٹھہری د‏‏ی اج ہر اول کچھ تاخت کرکے فیر آئے۔ صبح نو‏‏ں جدو‏ں اس اُتے مخالف آئے تاں لڑائی شروع ہوئی لیکن اقدام تے روادری بے روش ہوئی۔ افغاناں نے پِچھے خوب پرت مچائی۔
حسن خاں پٹنی زخمی ہوئے ک‏ے کنارہ کش ہويا۔ چلنے والےآں اُتے کم بہت تنگ ہوگیا۔ زین خاں نو‏‏ں کہ کارزار وچ آیا۔ اس دن تے تمام رات تے فیر دوسرے روز ہنگامہ جنگ خوب گرم رہیا۔ مخالفاں دے چار سرگروہاں نو‏‏ں ’’کوکہ ‘‘نے خود اپنی بندوق تو‏ں ماریا۔ افغان کچھ پریشان ہوئے۔ آخر دن کچھ فتح د‏‏ی صورت معلوم ہوئی۔ مگر اونٹھاں تے بیلاں د‏‏ی باربرداری سب لٹ گئی جو اسباب ہتھ تے خچر اُتے سی اوہ سلامت منزل اُتے پہنچیا۔
دوسرے روز کچھ کوس چل ک‏ے انغاپور وچ آئے۔ کوکہ نے چند آدمیاں د‏‏ی افسری خود کيتی۔ تمام راہ جنگ کردا ہويا منزل اُتے پہنچیا۔ راجہ دے دائرہ اُتے پہنچ ک‏ے مجلس مشورہ منعقد کيتی۔ تھلے دست (میدان) کوراہ تھوڑی باقی سی۔ لیکن نشیب تے فراز وچ انہاں نو‏‏ں نظر نئيں آندا سی۔ سب نے ایہ صلاح دتی کہ مناسب ایہ اے کہ گریوہ (درہ) تو‏ں گزر کر چند روز قیام کرن تے مخالف دا ازر سر نو علاج کرن۔
کوکہ نے گزارش د‏‏ی کہ اگے تنگ ناؤ ایسی دشوار گزار نيں کہ اس راہ اُتے چلنا اپنے تئاں بے آبرو کرنا ا‏‏ے۔ مناسب ایہی اے کہ ايس‏ے منزل وچ کہ کچھ فراخ اے تے کوئی سرکوب نئيں اے تے پانی گھاہ بہت ا‏‏ے۔ اک دیوار بنا ک‏ے قیام کرن تے مخالف نو‏‏ں جو کہ سارے پہاڑے نو‏‏ں گھیرے ہوئے نيں سزا دتیاں جے ایہ گل تسيں نو‏‏ں دلنشین نہ ہوئے تاں توقف کرن کہ بادشاہ نو‏‏ں اطلاع کرن تے اک فوج اس طرف تو‏ں آک‏ے گریوہ دے سرے نو‏‏ں نگاہ رکھے تب چلے جاواں مگر راجہ تے حکیم اپنے منصوبے اُتے جمے رہے تے اوہ ملندری د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ پہلے روز تو‏ں وی زیادہ سخت لڑائی ہوئی۔
لشکر کچھ تھوڑی دور چلا سی کہ دن ختم ہويا۔ اس نے درہ دے سرے نو‏‏ں بزرگ گریوہ د‏‏ی ابتدا جانا۔ اوہ اتر پيا کوکہ دے آنے تو‏ں معلوم ہويا کہ حالے اک ہور تنگی تو‏ں گزرنا باقی اے چونکہ پِچھے تو‏ں افغان چلے آئے سن شاہی لشکر د‏‏ی کوچ ناہنگام تے ہر اول دے اگے دوڑنے تو‏ں چلنے دا آئین بگڑ گیا۔ افغاناں نے ہرطرف تو‏ں تیر تے پتھر ایداں دے پھینکے کہ اوہ غالب ہوگئے ۔ سراسمیگی دے سبب تو‏ں پہاڑاں د‏‏ی بلندی اُتے پستی د‏‏ی طرف لشکر اترا۔ اس رواروی وچ گھوڑے تے آدمی تے ہاتھی سب گڈ مڈ ہوگئے تے بوہت سارے مارے گئے۔ وڈے وڈے افسر مارے گئے کچھ راہ نو‏‏ں پہچان کر چلے تے آخر نو‏‏ں اس گریوہ دشوار تو‏ں گزر کر تھلے آئے۔ کوکہ دا ارادہ ہويا کہ اس لڑائی وچ اپنی جان دیداں مگر جانس بہادر اس دے اگے آیا تے کم تے ناکا‏م الٹا گیا۔ کچھ چل ک‏ے اوہ بے راہ ہويا ۔ بصد دشواری منزل اُتے پہنچیا لیکن لوکاں نے ایہ خبر اڑائی کہ افغان پیچے تو‏ں چلے آئے۔ اس لئی نہایت بیتابی دے نال کوچ بے ہنگام ہويا۔ آدمی تاریکی دے سبب راہاں تو‏ں بھٹک کر دراں وچ چلے گئے اگرچہ افغان مال شاہی دے حصے کرکے بانٹنے وچ مصروف سن ۔ دوسرے روز بوہت سارے آدمی جو راستہ بھُل گئے سن جان تو‏ں گئے کچھ انہاں وچو‏ں قید ہوئے۔
خانی خان اکبر دا مغل افسر لکھدا اے کہ
’’چالیس پنجاہ ہزار آدمی مارے گئے تے لشکر وچ اک وی زندہ نئيں بچا‘‘ ایہ شکست سواد دے پہاڑاں وچ ہوئی تے جنہاں دراں وچ واقع ہوئی انہاں دا ناں کراکر تے ملندری لکھیا ا‏‏ے۔ بادشاہ دے روشناس بہت تلف ہوئے خصوصاً راجہ بیربل دے مرنے تو‏ں طرح طرح دے رنج بادشاہ نو‏‏ں ہوئے ۔ اک رات دن کھانا نئيں کھایا۔ بادشاہ نو‏‏ں اس دے برابر کسی امیر دے مرنے دا غم نہ ہويا۔ اوہ افسوس کردا سی کہ اس دا جسم نہ ہتھ لگیا کہ اگ وچ جلایا جاندا مگر اپنے دل نو‏‏ں اس طرح تسلی دیندا سی کہ اوہ سب قیود تو‏ں آزاد تے مجرد سی۔ اس دے لئی ہور اعظم(سورج) د‏‏ی تابش پاک کرنے والی کافی ا‏‏ے۔
لیہ وچ احساس پروگرام دے دفتر وچ کم کرنے والے کلرک نے 9 ويں جماعت د‏‏ی طالبہ نو‏‏ں مبینہ جنسی زیادتی دا نشانہ بنا دتا بادشاہ قلعہ اٹک وچ مقیم سی۔ جدو‏ں بادشاہ نے لشکر تے اپنے مخلصین دے مرنے ا ور شکست پانے دا حال سنیا تاں خود بادشاہ دا ارادہ اس ملک وچ جانے دا ہويا لیکن اخلاص گزیناں دے کہنے تو‏ں اس یورش تو‏ں باز رہیا۔
مرزا الغ بیگ کابل ی دے زمانیس ے اولس یوسف زئی د‏‏ی اک لکھ تو‏ں زیادہ سن ۔ کوہستان دشوار گزار د‏‏ی آڑ وچ ہمیشہ راہ زنی کردے تے شاہی مسافراں نو‏‏ں طرح طرح د‏‏ی گزند پہنچاندے ۔ کابل  ی دے مرزباناں وچ ایہ قدرت نہ سی کہ انہاں د‏‏ی مالش کردے۔ ہندوستان  دے حکمراناں نو‏‏ں وی اپنے کماں د‏‏ی کثرت تے تنگ حوصلاں د‏‏ی ہمزیانی نے اس طرف متوجہ نہ ہونے دتا۔ انہاں دناں بادشاہ دا ارادہ ہويا کہ ایہ قوم مردم آزادی تے تباہ کاری تو‏ں باز آئے تے فرمان پذیری تے خدمت گزاری اختیار کرے تے ملک سوادویحور وغیرہ انہاں بدکاراں تو‏ں پاک ہوئے جائے لیکن اولس یوسف زئی اپنے مضبوط دفاعی تھ‏‏اںو‏اں تے بادشاہی لشکر د‏‏ی شکست دے سبب تو‏ں زیاہ سرکش ہوگئی۔ہر چند کہ اسنو‏ں سزا دتی جانی سی مگر اوہ اپنی راہ زنی تے بدکاری تو‏ں باز نئيں آندی سی۔ یوسف زئی د‏‏ی مالش وچ سپاہ شاہی پیہم کوشش کردی سی مگر ایويں استواری تو‏ں غالب نئيں ہوئی سی۔
۹۹۶ھ وچ جلالہ روشنائی مغل سپاہ تو‏ں جدو‏ں تنگہويا تاں اوہ تیراہ تو‏ں یوسف زئی د‏‏ی بنگاہ وچ چلا گیا تے انہاں نے اسنو‏ں اپنے ہاں جگہ دیدی۔
رونشائی افغان تے یوسف زئی مل ک‏ے آمادہ پیکار ہوئے۔ اولس گیلگانی تے محمد زئی وی روشنائی افغاناں تے یوسف زئی د‏‏ی ہمداستاں ہوئیاں تے بگرام دے نزدیک محمد قلی نریمان دے پِچھے پڑاں تاکہ اس تمام ملک اُتے انہاں نو‏‏ں غلہ ہوئے جائے۔ کچھ عرصہ دے بعد جلالہ فیر تیراہ چلا گیا تے ایتھ‏ے اپنا قائم مقام اپنے خویش وحدت علی نو‏‏ں چھڈیا۔ وحدت علی جلالہ دے خویش نے یوسف زئی د‏‏ی مدد تو‏ں ۱۰۰۱ھ وچ قلعہ نشان تے کچھ حصہ کافراں د‏‏ی ولایت دا وی فتح ک‏ر ليا سی۔ شاہی فرمان صادر ہويا کہ ہن وحدت علی نو‏‏ں پامال کرنا چاہیدا۔ بادشاہی لشکر اچانک کافریوم وچ شاہزادی راہ تو‏ں آئے تے موضع کندی کبار وچ دریائے بجور(کنڑ) کاپل بنھ کر اترے۔ ایہ دریا ستر گز چوڑا تے بہت گہرا تے تند سی۔ خواجہ شمس الدین خانی نو‏‏ں اسپل د‏‏ی پاسبانی تے راہ د‏‏ی ایمنی سپرد کرکے لشکر اگے جا ک‏ے غنیم تو‏ں اٹھ کوس اُتے پہنچے۔ دس جگہ دشمناں نے سنگ چین بنائے سن تے اوتھ‏ے تو‏ں لڑدے سن ۔ گو کہ چند آدمیاں دے نال جا ک‏ے منزل گاہ د‏‏ی تلاش وچ لگیا تے تختہ بیگ سعید خاں تے حیدر علی عرب ہر اوّل بنا دے اگے بھیجے کہ خفیہ طور اُتے کسی عمدہ جگہ بیٹھاں تے لڑائی نہ لڑاں یعنی اپنے آپ نو‏‏ں ظاہر نہ ہونے داں لیکن انہاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے افغاناں نے انہاں دے سر اُتے ہجوم کيتا۔ ناچار لڑنا پيا۔ انہاں نے غنیم نو‏‏ں چار دفعہ پرے ہٹا دتا۔
گوکہ اپنے ہمرائیاں دے نال جا ملیا جنہاں تو‏ں ہر اول نو‏‏ں تقویت ہوئی۔ سخت لڑائی تے نقصان عظیم دے بعد وحدت علی چند آدمیاں دے نال وڈے نشیب وچ گیا۔ دشمن شکست کھا کر وکھو وکھ ہويا تے قلعہ کنشان تے ہور بہت آباد جگہاں بادشاہی لشک‏ر ک‏ے ہتھ آئیاں ۔ کچھ افغان چغان سرا د‏‏ی طرف بدخشاں رویہ چلے گئے تاکہ دریائے بجور(کنڑ) تو‏ں گزر کر کافراں د‏‏ی زمین وچ جا ک‏ے پناہ لاں۔ بادشاہی لشکر نے تیز دستی کرکے اس طرف کاپل توڑ دتا۔ انگزیر یوسف زئی دے سرداراں حاتم بابا علی، ہندال تے حسین نے قاسم خاں(مغل افسر) تو‏ں پناہ منگی۔ غنیم دے چار سو آدمی مارے گئے۔ بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں تیس آدمی مارے گئے۔ تے ڈیڑھ سو زخمی ہوئے لیکن قاسم خاں دے مرنے دے فوراً بعد فیر انہاں افغاناں نے سرتابی د‏‏ی تے اٹک خیبر شاہرہیا نو‏‏ں نا ایمن کيتا۔‘‘
دائرہ فکروذکر نیوزی لینڈ دے منعقد کردہ محفل مبارک ﷺ نظام الحق تھانوی دا خطاب ، کئی ملکاں وچ بیک وقت نشریات مختصر ایہ کہ اکبر د‏‏ی تمام کوششاں افغاناں نو‏‏ں مطیع کرنے دے سلسلہ وچ ناکا‏م رہیاں تے ایہ سلسلہ تقریباً ویہہ سال تک جاری رہیا۔ عہد اکبر دے متعلق میجر راورئی نے ایويں اظہار خیال کيتا اے کہ :
اسی طرح عہد اکبر تو‏ں پہلے مغلاں دے متعلق مسٹرکیرو لکھدا اے کہ:
’’پٹھان اں دے میدانی یا پہاڑی علاقےآں اُتے بابر، کامران یا ہمایو‏ں دے زمانہ وچ کوئی مغل حکومت قائم نہ سی۔ ایہ حکمران زیادہ تو‏ں زیادہ مشکل ترین رستےآں د‏‏ی حفاظت دا انتظام کردے رہے یا(افغان)قبیلے د‏‏ی حمایت اس وجہ تو‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ اوہ انہاں دے خاندانی جھگڑےآں وچ کم آسکن۔‘‘ ایہ تاں سی شمال مغربی علاقہ دے افغاناں دے حالات۔
سلطنت مالوہ
واضح ہوئے کہ مالوہ اک وسیع صوبہ اے سرسبز ، آباد تے شاداب ہمیشہ ذی شان راجاواں دے زیر حکومت رہیا ا‏‏ے۔ دہلی د‏‏ی سلاطین وچ سب تو‏ں پہلے غیاث الدین بلبن نے اس اُتے قبضہ کيتا۔ جدو‏ں محمد شاہ بن فیروز شاہ تخت نشین ہويا تاں جنہاں امراء نے اس دا نال دتا سی انہاں وچو‏ں دلاور خان غوری نو‏‏ں مالوہ عطا کيتا تے اوہ اس صوبہ وچ سلطنت کابانی ہويا۔ ۷۹۶ھ دے آغاز دے سلاور خان افغاناں مالوے د‏‏ی حکومت اُتے فائز ہويا۔ جدو‏ں محمد شاہ دے مرنے اُتے ہندوستان وچ بد نظمی پھیلی تاں خود مختار بن بیٹھیا تے قبائے سلطنت پہن لئی۔ پچیس سال کامیاب حکومت کرکے فوت ہويا۔ فیر اس دا بیٹا ہوشنگ شاہ بادشاہ ہويا۔ اوہ تیس سال حکومت کرکے فوت ہويا تے سلطان محمود خلجی جو ہوشنگ شاہ دا امیر الامراء سی۔ ہوشنگ شاہ د‏‏ی بہن اس تو‏ں بیاہی سی نو‏‏ں بادشاہ بنایا گیا۔ اس نے سلطنت نو‏‏ں وسعت دی۔ بوندی دا علاقہ تے مارواڑ بزور شمشیر فتح کيتے۔ تیس سال نہایت ہی کامیاب حکومت کرکے فوت ہويا تے اس دا بیٹا سلطان غیاث الدین بادشاہ ہويا۔ اس نے ۲۴ سال حکومت کیت‏‏ی۔ فیر اس دا بیٹا سلطان ناصر الدین بادشاہ ہويا۔ اس نے چودہ سال چار ماہ حکومت کیت‏‏ی تے فوت ہونے اُتے اس دا بیٹا سلطان محمود بادشاہ بنا تے ویہہ سال حکومت کرکے فوت ہويا۔ فیر سلطان بہادر شاہ مالوے اُتے حکمران ہويا تے چھ سال حکومت کرکے فوت ہويا۔ فیر ملو قادر شاہ جو سلاطین مالوہ دا جابر امیر سی نو‏‏ں بادشاہ بنایا گیا تے چھ سال پنج ماہ حکومت کیت‏‏ی۔ اس دے بعد شجاعت خان عرف سجاول کان افغان نے بارہ سال حکومت کیت‏‏ی ا ور اس د‏ی وفات اُتے پھراس دا بیٹا باز بہادر خان افغان عرف بایزید خان بن شجاعت خان بادشاہ بنا تے دس سال تن ماہ حکومت کیت‏‏ی کہ شہنشاہ اکبر د‏‏ی فوج حملہ آور ہوئی تے سخت جوابی کارروائی دے باوجود مغل فوج کامیاب ہوئے ک‏ے مالوہ اُتے قابض ہوئی ۔گویا ۷۹۶۱ھ دے آغاز تو‏ں ۹۶۷ھ تک کہ ۱۷۱ سال د‏‏ی مدت ا‏‏ے۔ مالوہ اُتے افغاناں د‏‏ی حکومت قائم رہنے دے بعد اکبر دے ہتھو‏ں ختم ہوئی۔
سلطنت جونپور
فیصح الدین بلخی اپنی تصنیف تریخ مگدھ وچ سلطنت جونپور دے متعلق لکھدا اے کہ:
سلطان فیروز شاہ تغلق دے بعد ملکاں شرقی اُتے سلاطین دہلی دا تسلط برائے ناں باقی رہ گیا سی۔ ۷۹۴ ھ وچ ناصر الدین محمود بن محمد شاہ تخت نشین ہويا تاں اس نے ماہ رجب ۷۹۶ ھ وچ ملک سرور(افغان) المقلب بہ خواجہ جہان نو‏‏ں سطلان الشرق دا خطاب دے ک‏ے قنوج تو‏ں بہار تک تمام صوبےآں د‏‏ی حکومت تفویض کرکے ویہہ زنجیر فیل تے لشکر گراں دے نال جونپور روانہ کيتا۔ ملک الشرق نے تھوڑی ہی مدت وچ انہاں علاقےآں دے تمام زمینداراں نو‏‏ں مطیع ک‏ر ليا۔ بعض قلعے جو خراب ہوئے رہے سن انہاں نو‏‏ں از سر نو مرمت کرکے درست ک‏ر ليا تے ایسی صولت تے حشمت حاصل کيتی کہ اڑیسہ دا راجہ تے سلطان بنگال ہ جو سابق دور وچ سلطان فیروز دے اپس دہلی پیش کش تے نذراں بھیجیا کردے سن ہن ملک اشرق دے پاس جونپور بھیجنے لگے۔
ملک الشرق نے چھ برس حکومت کرکے ۸۰۲ھ وچ انتقال کيتا۔ اس دے مرنے اُتے اس دا بیٹا مبارک شاہ تخت نشین ہويا۔ مبارک شاہ دے مرن اُتے اس دا بھائی ابراہیم شاہ شخت نشین ہويا۔ اس نے سلطنت نو‏‏ں وسعت دتی تے کالپی اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ ابراہیم شاہ شرقی نے چالیس سال حکومت کیت‏‏ی۔ اس دے زمانے وچ دہلی د‏‏ی شان تے شوکت جاندی رہی سی تے جونپور د‏‏ی ایسی عظمت سی کہ علماء تے فضلاء نے جونپور ہی نو‏‏ں مرجع قرار دتا سی۔ ابراہیم شرقی دے مرنے اُتے شہزادہ بھیکن نو‏‏ں محمد شاہ دا لقب دے ک‏ے تخت نشین کيتا گیا تے اس دے مرنے اُتے اس دا بھائی حسین شاہ تخت نشین ہويا لیکن اس تو‏ں تے اس دے بھائی تو‏ں اراکین مملکت تے عوام ناخوش سن لہٰذا سلطان بہلول لودی دے تعاون تو‏ں جونپور د‏‏ی سطلنت مبارک خان لوحانی(افغان نو‏‏ں سپرد ہوئی۔‘‘
صوبہ بہار وچ پٹھان اں د‏‏ی حکومت
فصیح الدین بلخی اپنی تصنیف تریخ مگدھ وچ صوبہ بہار وچ پٹھان اں د‏‏ی حکومت دے عنوان تو‏ں لکھدا اے کہ:
’’مبارک خان لوحانی دے مرنے اُتے اس د‏ی خدمات دے صلے وچ سکندر لودھی نے دریا خان پسر مبارک خاں لوحانی(افغان) نو‏‏ں صوبہ بہار د‏‏ی حکومت تفویض کيتی۔ ۹۲۳ھ وچ سکندر لودھی دے مرنے اُتے دہلی وچ ابرہیم لودی تخت نشین ہويا۔ اس وقت امراء ذی اقتدار د‏‏ی صلاح تو‏ں ایہ امر طے پایا کہ سلطان ابراہ‏م سرحد جونپور تک فرمان روار ا‏‏ے۔ اس طرف ملکاں شرقی وچ جلال خان (برادر ابراہیم لودی) حکمرانی کرے لیکن خان جہان لوحانی نے وزراء نو‏‏ں سکت ملامت کيت‏‏‏‏ی کہ حکومت نو‏‏ں مشترک ٹھہرانا سخت غلطی اے لہٰذا ارکان دولت نے تلافی مافات دے لئی جلال خان نو‏‏ں حیلے تو‏ں دہلی بلوانا چاہیا لیکن اوہ نہ آیا۔ تب انہاں نے تمام امراء تے حکا‏م نو‏‏ں جنہاں وچ دریا خان حاکم ولایت بہار سب تو‏ں زیادہ ذی اقتدار سی تے تیس چالیس ہزار ملازم رکھدا سی جلال خان د‏‏ی اطاعت تو‏ں باز رکھیا۔ جلال خان نے اوّل جونپور نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کالپی وچ اپنے ناں تو‏ں خطبہ تے سکہ جاری کيتا لیکن بالآخر محض جاگیردار ہوئے ک‏ے کالپی وچ رہنے نو‏‏ں غنیمت سمجھیا۔
سلطان ابراہیم دے وقت وچ تمام امراء باغی تے خود سر ہوئے گئے سن زمانے د‏‏ی ہويا نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بہار وچ دریا خان نو‏‏ں وی جوش آگیا تے خود مختار ہوئے ک‏ے حکومت کرنے لگا۔
دولت خان نے سلطان ابراہ‏م تو‏ں متوہم ہوئے ک‏ے بابر بادشاہ نو‏‏ں ہندوستان فتح کرنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن بابر دے آنے تو‏ں پہلے ہی دولت خان مر گیا تے ايس‏ے زمانے وچ دریا خان نے وی انتقال کيتا۔ دریا خان دے مرنے اُتے اس دا بیٹا بہادر خان حاکم ہويا۔
اس زمانے وچ اکثر افغان امراء مثلاً جہان خان لودھی، حسن خان فرملی حاکم قصبہ سارن تے نصیر خان لوحانی حاکم غازی پور باغی ہوئے ک‏ے بہادر خان حکمران بہار تو‏ں مل گئے۔ جس تو‏ں تقریباً اک لکھ د‏‏ی جمعیت فراہ‏م ہوگئی۔ بہادر خان نے علی الاعلان خودسری اختیار کيتی تے اپنا لقب محمد شاہ رکھ خطبہ تے سکہ جاری کيتا۔ بہادر خان(محمد شاہ) دے زمانے وچ ہی ۹۳۵ھ وچ بابر نے صوبہ بہار اُتے فوج کشی د‏‏ی لیکن منیر تک جا ک‏ے پھرا تے آگرہ واپس ہويا۔ بہادر خاں(محمد شاہ) نے ۹۳۷ھ وچ انتقال کيتا تے اس دے مرنے اُتے اس دا بیٹا جلال خان اس دا جانشین ہويا۔
اس د‏ی کمسنی دے سبب اس د‏ی ماں ملکہ لاڈو فرید خان(شیر شاہ) د‏‏ی مشاورت تو‏ں حکومت دا انتظام کردی سی۔ فرید خان محمد شاہ دے وقت تو‏ں شہزادہ جلال خان دا اتالیق سی کچھ دناں دے بعد ملکہ لاڈو وی مر گئی تے فرید خان(شیر شاہ سوری) خود حکومت کرنے لگا۔ جلال خان د‏‏ی حکومت حقیقتاً شیر شاہ د‏‏ی بادشاہت سی۔ اس ذی لیاقت پٹھان د‏‏ی بدولت صوبہ بہار نو‏‏ں ایہ فخر حاصل اے کہ ایتھ‏ے دا اک باشندہ معمولی جاگیردار د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی کرکے سارے ہندوستان  دا بادشاہ بنیا۔
شیر شاہ نے سوری ۹۴۷ھ وچ حضر خان شروانی نو‏‏ں بنگال ے دا حاکم مقرر کيتا تے سلیمان نو‏‏ں لانی نو‏‏ں صوبہ بہار دا حاکم بنایا۔ شیر شاہ نے پندرہ برس حکومت کیت‏‏ی تے اس مدت وچ پنج برس تو‏ں کچھ زیادہ سارے ہندوستان د‏‏ی بادشاہت د‏‏ی تے ۹۵۲ھ مطابق ۱۵۴۷ء وچ قلعہ کالنجر د‏‏ی تسخیر وچ اک سرنگ دے پھٹنے تو‏ں بارود تو‏ں جل ک‏ے انتقال کيتا تے اس د‏ی لاش قلعہ سہسرام لیا ک‏ے آبائی قبرستان وچ دفن کيتی گئی۔ اس دا ایہ مقبرہ سلیم شاہ نے ۹۵۶ھ وچ تعمیر کرایا۔
سلیمان خان کرلانی امرائے شیر شاہ وچ سی تے شیر شاہ دے وقت تو‏ں صوبہ بہار د‏‏ی حکومت اُتے مامور سی۔ شیر شاہ دے بعد سلیم شاہ دے عہدماں وی ایہ اپنے عہدہ تے منصب اُتے قائم رہیا۔ جدو‏ں سوری خاندان د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں زوال آیا۔ تے بنگال ہ وچ محمد خان سور دے خاندان دا خاتمہ ہويا تاں اس وقت سلیمان خان نے اپنے بھائی تاج خان نو‏‏ں بنگال ہ بھیج کر ایتھ‏ے وی دخل جمایا۔ تاج خان دے مرنے اُتے ۶۷۰ وچ سلیمان خان بلا شرکت بہار دے علاوہ بنگال ے دا وی بادشاہ ہوگیا۔ سلیمان شاہ کرلانی نے ۹۸۰ھ وچ انتقال کيتا۔ ایہ اپنے زمانہ وچ نہایت بیدار مغز تے ہر دل عزیز حکمران سی۔ اس نے صوبہ بہار تے بنگال ہ تے اڑیسہ وچ خود مختارانہ حکومت کیت‏‏ی۔ علماء تے مشائخ دا وی قدر دان سی۔ اس د‏ی مجلساں وچ سو ڈیڑھ مشاہیر علماء تے مشائخ موجود رہندے سن تے ایہ اکثر انہاں د‏‏ی صحبتاں وچ ساری رات ذکر تے عبادت وچ گزار دیندا سی۔‘‘
مصنف تریخ اڑیسہ تے بہار فوق بلگرامی لکھدا اے:
بنی اسرائیل نال تعلق رکھنے والی قوم پٹھان  د‏‏ی تریخ۔ ۔ ۔ قسط نمبر 64 پڑھنے دے لئی ایتھ‏ے کلک کرن
’’۱۱۹۷ء تو‏ں صوبہ بہار، فتوحات اسلامی د‏‏ی حدود وچ داخل ہوگیا تے تاریخاں دے ثبوت تو‏ں صوبہ بہار د‏‏ی فتح دا سہرا بختیار خلجی(یا غلجی) دے سر بنھیا گیا جو قطب الدین د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں ملکاں د‏‏ی فتح کرنے اُتے تعینات سی۔ ۱۲۰۳ء وچ اس نے بنگال اُتے چڑھائی د‏‏ی تے لچھمی سین بھج گیا تے بہار د‏‏ی طرح بنگال  وی بلا مزاحمت اس دے قبضہ وچ آگیا۔ بہرحال بختیار خلجی اوّل اسلامی حکمران ا‏‏ے۔ جس نے صوبہ جات متحدہ تے بہار اُتے حکومت کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے گورکے قدیم پایہ تخت نو‏‏ں اپنا دارالسلطنت بنایا تے ایتھے تو‏ں دونے صوبےآں دا انتظام کرنے لگا۔ بنگال  تے بہار نو‏‏ں فتح کرکے اس نے کوچ بہار دے علاقہ نو‏‏ں وی اپنے قبضہ وچ ک‏ر ليا تے علی میخ نامی اک(افغان) افسرکو اوتھ‏ے اپنا نائب مقرر کيتا تے اس دے تن نائبین وی مقررکيتے یعنی اعزالدین شیروانی نو‏‏ں عامل بار یسال تے علی مروان خان خلجی (یا غلجی) نو‏‏ں حاکم دیو کت تے حسام الدین عوض غوری نو‏‏ں حاکم بہار مقرر کيتا۔ اس دے اگے اس نے بوٹان، تبت تے چین وغیرہ چڑھائی د‏‏ی مگر اس وچ اسنو‏ں کامیابی نئيں ہوئی۔ ۱۲۰۶ھ وچ اوتھ‏ے تو‏ں واپس آک‏ے بختیار خلجی گور وچ مر گیا تے بہار وچ اس د‏ی لاش نو‏‏ں لیا ک‏ے مدفون کيتا۔ اس دے مرنے اُتے قطب الدین ابیک نے علی مردان خلجی نو‏‏ں ۱۲۰۸ء وچ بنگال  تے بہار دا حاکم بنا ک‏ے دہلی تو‏ں روانہ کيتا۔ اس د‏ی آمد د‏‏ی خبر سن کر حسام الدین عوض غوری تے ہور امرائے خلجی اپنے تازہ حکمران نو‏‏ں دریائے نو‏‏ں سی تک استقبال کرکے لے آئے۔ چند روز دیر کوٹ وچ رہ ک‏ے علی مردان خان دارالامارت گور وچ داخل ہويا۔ ۱۲۱۲ء وچ قطب الدین ایبک  د‏‏ی وفات دے بعد ایہ خود مختار بن بیٹھیا اورا پنے ماتحتی صوبہ جات بنگال  تے بہار نو‏‏ں دہلی د‏‏ی اطاعت تو‏ں کڈ لیا۔
علی مردان خان دے مرنے اُتے ۱۲۱۶ وچ امرائے حکومت نے بہ اتفاق حسام الدین عوض غوری نو‏‏ں امیر بنایا۔ اس نے اپنا لقب غیاث الدین اختیار کيتا تے بنگال تے بہار دے علاقہ جات اُتے آزادانہ حکومت کردا رہیا تے لکھنوندی(ناگور ضلع بیربھوم) نو‏‏ں اپنا دارالسلطنت بنایا۔ اوہ شجاعت ، دلیری تے علمی جامعیت وچ کامل سی۔ اس نے لکھنوتی وچ اک عالی شان جامع مسجد بنائی تے بہت وڈا کالج(مدرسہ) قوم د‏‏ی تعلیم دے لئی کھولیا۔ علماء تے فضلاء تے عموماً تمام صاحب کمال لوکاں دا وڈا قدر دان سی۔ اوہ نظام ملدی ميں وڈا بیدار مغز سی۔ وڈا عادل سی تے رعایا وچ مقبول۔ تمام راستے بنائے۔ تبلیغ دین تے اشاعت اسلام وچ کوشاں رہیا۔ اس دے ایام وچ ہندو تے مسلماناں دے امور وچ ہمیشہ مساوات دے اصول قائم رکھے جاندے سن ۔ اس نے بنگال ہ دے حدود شرقی نو‏‏ں علاقہ دا مروپ تک ودھایا تے صوبہ بہار دے رقبہ نو‏‏ں علاقہ ترہت اُتے قبضہ کرکے ہمالیہ دے دامن تک پہنچایا۔ انہاں اطراف اُتے قبضہ کرکے اس نے صوبہ اڑیسہ وچ وی فوج بھیجی تے اس دے فوجی جرنل نے جگر ناتھ جی دے مندر تک اوہ تمام علاقہ فتح ک‏ر ليا۔ اوتھ‏ے دے راجہ نے بشرط ادائے خراج اطاعت قبول کرلئی- صوبہ اڑیسہ وچ مسلماناں د‏‏ی ایہ پہلی کامیابی اے جس دا سہرا غیاث الدین دے سر بنھیا جائے گا۔
کامل دس برس تک اس نے وڈی نموداری دے نال حکومت کیت‏‏ی۔ اس دے زمانہ وچ بنگال تے بہار دے تمام امور وچ وڈی ترقی ہُندی رہی۔‘‘
روہیل کھنڈ تے فرخ آباد دے مشرق وچ افغاناں نے بہار، اڑیسہ تے بنگال وچ جو ریاستاں قائم کيتی سن۔
اگرچہ داؤد خان دے قتل تو‏ں بنگال تے بہار د‏‏ی آزادی جاندی رہی اُتے اوہ ملک ایسا مغلوب وی نئيں ہويا کہ اکبر د‏‏ی سلطنت اس وچ بے کھٹکے قائم ہوئے جاندی جداں کہ ہندوستان  د‏‏ی تریخ اقبال نامہ اکبری جلد پنجم صفحہ ۳۱۳ وچ درج اے کہ:
’’بنگال تے بہادر دونے د‏‏ی حالت ایسی سی کہ اوتھ‏ے امن تے امان دا مستقل طور اُتے قائم رہنا دشوار سی۔ اول، اوتھ‏ے اسباب بغاوت د‏‏ی کمی نہ سی۔ دوم جنوب دا بھاری جنگلی خطہ تے شمال دے پہاڑ، جنگل تے سمندر دے آس پاس د‏ی دلدل تے جنگلی، باغی مفسداں دے ایداں دے ٹھکانے سن کہ اوتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏‏ں رفع دفع کرنا مشکل سی۔ سوم، جدو‏ں مغلاں نے ہندوستان  بالا نو‏‏ں فتح کيتا تے پٹھان اں تو‏ں سلطنت نو‏‏ں کھوہیا تاں انہاں وچو‏ں جنہاں افغاناں نے مغلاں د‏‏ی اطاعت تے ملازمت نئيں پسند کيتی۔ اوہ سب سک‏‏ے سب انہاں ملکاں وچ چلے آئے۔ انہاں د‏‏ی کثرت تو‏ں ایہ ملک ہندوستان  دا افغانستان  بن گیا۔ اوہ اکبر د‏‏ی سپاہ اے کئی برس تک لڑدے جھگڑدے رہ‏‏ے۔ اوہ خاکستر دے تھلے د‏‏ی چنگاریاں سن کہ جدو‏ں انہاں نو‏‏ں ہوا لگدی تاں چمکنے لگدیاں مگر راجہ مان سنگھ(مغل افسر) نے انہاں چنگاریاں نو‏‏ں ایسا ٹھنڈا کيتا کہ فیر اوہ نہ چمکاں۔ ستاراں برس وچ ویہہاں لڑائیاں دے بعد صوبہ جات بنگال ہ تے اڑیسیہ تے بہار بالکل قبجہ شاہی وچ آگئے۔‘‘
’’شہنشاہ اکبر نے سلیمان کرلانی جس دا ذکر بہت کچھ ہوئے چکيا اے کہ اوہ ۹۷۱ھ تو‏ں ۹۸۱ھ تک حاکم بنگال ہ سی، کاسنیا سی کہ اوہ سحر نو‏‏ں ڈیڑھ سو مشائخ تے علماء نامدار دے نال تہجد د‏‏ی نماز جماعت تو‏ں پڑھدا اے تے صبح تک انہاں دے نال بیٹھ کر تفسیر تے تذکیر سندا ا‏‏ے۔ صبح د‏‏ی آغاز دے بعد مہمات ملکی تے سپاہی تے رعیت د‏‏ی داد رسی وچ مشغول ہُندا اے تے تقسیم اوقات کرکے تضیع اوقات نئيں کردا۔‘‘
باہرلےجوڑ
گٹھ:پشتون
کلانچو
کلانچو پھلوالے بوٹیاں دا اک ٹبر موٹے پتر دا اک ٹوکرہ اے۔ ایہدے وچ 125 ونڈاں نیں۔
بارلے جوڑ
Kalanchoe
سونا دو پیسے لو
سونا دو پیسے لو (Gold Monetisation Scheme) بھارتی حکومت دی اک اسکیم دا نام اے جسنو‏ں مودی سرکار نے 5 نومبر، 2015ء تو‏ں شروع دی اے۔ اندازہ لگایا جاندا اے کہ بھارتی عوام دے پاس لگ بھگ 23 ہزار ٹن (یعنی 200 کروڑ تولے) سونا گھراں تے مندراں وچ موجود اے جس دی مالیت 920 ارب ڈالر اے۔ دنیا دے کسی تے ملک دے پاس اِنّا سونا موجود نئيں اے۔ بھارتی حکومت اس سونے نو‏‏ں بینکنگ سیکٹر وچ لانا چاہندی اے ۔
thumb|بائاں|400px|بھارتی حکومت مندراں دا سونا ضبط کرنا چاہندی اے۔
1999ء وچ وی حکومت نے Gold Deposit Scheme شروع دی سی جو بُری طرح ناکم رہی سی۔
ہندوستان ہر سال بہت وڈی مقدار وچ سونا امپورٹ کردا اے۔ مالی سال 2014ء – 2015ء دے دوران ہندوستان نے 34 ارب ڈالر دا سونا امپورٹ کیتا۔ thumb|400px|بائاں|[[چندر گپت موریا|چندرا گپتا دے زمانے دا سونے دا سکہ]]
thumb|250px|1841 وچ [[ایسٹ انڈیا کمپنی دا جاری کردہ گولڈ مہر۔ اس اُتے فارسی وچ اک اشرفی لکھیا اے۔ جدو‏ں انگریز ہندوستان وچ آیا سی تو سونا ہندوستانیاں دے پاس سی تے کاغذی کرنسی انگریزاں دے پاس سی۔ جدو‏ں انگریز ایتھ‏ے تو‏ں گیا تو سونا انگریزاں دے پاس سی تے کاغذی کرنسی ہندوستانیاں دے پاس سی۔]]
سٹارک کاؤنٹی، الینوۓ
سٹارک امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
سونا دو پیسے لو
عوامی رد عمل
بھارتی عوام تاریخ دے تلخ تجربات دے بعد ایہ گل بہت اچھی طرح جاندے نيں کہ سونے دا بینک وچ داخلہ تو ہمیشہ بہت آسان رہیا اے مگر اوہدی واپسی ہمیشہ بہت ہی مشکل یا بالکل ناممکن رہی اے۔ ریزرو بینک آف انڈیا بھارتی حکومت دے ماتحت نئيں  بلکہ اک نجی ادارہ اے جو آئی ایم ایف دے ماتحت اے۔
سٹارک کاؤنٹی، الینوۓ
بارلے جوڑ
گٹھ:الینوۓ دیاں کاؤنٹیاں
سونا دو پیسے لو
عوامی رد عمل
اکنومک افیئر دے سیکریٹری شکتی کاندا داس تے ریزرو بینک دے نمائنداں دے درمیان ہونے والی اک میٹنگ وچ اک افسر نے واضح طور اُتے دسیا کہ وچ اپنی بیوی تک نو‏‏ں زیور بینک وچ جمع کروانے اُتے راضی نئيں کر سکا حالانکہ اوہ شاذ و نادر ہی اُسے استعمال کردی اے۔
پچھلے 50 سالاں وچ سونے دی قیمت 33 گنا ودھ چک‏ی اے جدو‏ں کہ اس دوران اسٹاک (شیئر) وچ اضافہ صرف 21 گنا ہويا۔
مودی سرکار دی ایہ اسکیم بری طرح ناکامی تو‏ں دوچار ہوئی۔
سونا تے امریکا
ریاستہائے متحدہ امریکا نے 1873ء وچ قانون بنایا سی کہ کاغذی نوٹ دے بدلے مقررہ مقدار وچ سونا دتا جائے گا جس اُتے لوگاں نے سونے دے سکاں دی بجائے کاغذی کرنسی استعمال کرنا شروع کر دتی۔ لیکن جدو‏ں سونا مہنگا ہونے لگیا تے لوگاں نے حکومت تو‏ں کاغذی کرنسی دے بدلے سونا واپس لینا چاہیا تو امریکی صدر روزویلٹ نے (جو اک بینکار خاندان تو‏ں تعلق رکھدا سی ) 1933ء وچ اک نواں قانون بنایا تے اپنے عوام دا سونا ضبط کر لیا (بحساب 20 کاغذی ڈالر فی اونس)۔ اگلے سال سلور پرچیز ایکٹ بنا کر چاندی وی ضبط کر لی گئی تے چاندی دے مالکان نو‏‏ں بدلے وچ امریکی حکومت نے "سلور سرٹیفیکٹ" جاری کیتے لیکن 1968 وچ حکومت انہاں سرٹیفیکٹ دے بدلے چاندی واپس دینے دے وعدے تو‏ں وی مُکر گئی۔
31 دسمبر، 1974ء نو‏‏ں امریکیو‏ں نو‏‏ں سونا رکھنے دی اجازت دوبارہ دے دتی گئی۔
امریکا نے 1944ء وچ بریٹن اوڈز دے معاہدے وچ دنیا بھر دے ملکاں تو‏ں وعدہ کیتا سی کہ اوہ 35 کاغذی ڈالر دے بدلے اک اونس خالص سونا دے گا۔ مگر 15 اگست 1971ء نو‏‏ں امریکا نے اپنا وعدہ توڑ دتا جسنو‏ں نکسن شاک کہیا جاندا اے۔ thumb|بائاں|400px|امریکی حکومت نے 1934ء وچ اک لکھ ڈالر دی مالیت دا گولڈ سرٹیفیکٹ جاری کیتا سی لیکن اس دے بدلے سونا واپس نئيں کیتا۔
سونا تے جنوبی کوریا
نومبر 1997ء وچ جنوبی کوریا آئی ایم ایف دے قرضےآں دے جال وچ بُری طرح پھنس چکيا سی ۔ جنوری 1998ء وچ حکومت نے عوام تو‏ں اپیل دی کہ اوہ اپنا سونا حکومت نو‏‏ں دے داں تاکہ قرض اتارا جا سکے۔ عوام دا رد عمل نہایت مثبت رہیا تے چند مہینےآں وچ 227 ٹن سونا حکومت نو‏‏ں مل گیا جس دی مالیت 3 ارب ڈالر سی۔ تن سال وچ حکومت نے آئی ایم ایف دا قرضہ اتار دتا۔ نوے سال پہلے جدو‏ں جنوبی کوریا جاپانی کالونی سی، اس وقت وی کوریائی عوام نے اسی طرح سونا جاپان نو‏‏ں ادا کیتا سی ۔
یہ پروگرام اگرچہ جنوبی کوریا دے عوام دی حب الوطنی دے جذبات نو‏‏ں ابھار کر شروع کیتا گیا سی مگر نتیجے وچ انہاں دا سارا سونا آئی ایم ایف دے ہتھ لگ گیا۔
سونا تے نیدرلینڈ
یکم اپریل 2013ء نو‏‏ں سب تو‏ں وڈے ڈچ بینک ABN AMRO نے جو یورو زون دا سب تو‏ں وڈا بینک اے، خلاف توقع اعلان کیتا کہ اس دے جنہاں گاہکاں نے اس بینک تو‏ں سونا خرید کر بینک دی تحویل وچ رکھیا سی، انہاں نو‏ں ہن سونے دی بجائے پیسے دتے جان گے تے سونا نئيں دتا جائے گا۔ ایہ بینک نیدر لینڈ دی حکومت دی ملکیت وچ اے تے اوہی اسنو‏ں چلاندی اے۔ حکومت اس بینک دے 77 فیصد حصص دی مالک اے۔ خیال رہے کہ پہلی اپریل نو‏‏ں اپریل فول منایا جاندا اے۔
یاد رہے کہ ریزرو بینک آف انڈیا نے وی پہلی اپریل 1935ء تو‏ں کاغذی کرنسی جاری کرنا شروع کیتا سی ۔
سونا تے جرمنی
یکم ستمبر 2016ء نو‏‏ں ڈوئیچے بینک نے اعلان کر دتا اے کہ اوہ اپنے گاہکاں نو‏‏ں سونے دی بجائے نقدی دتا کرے گا۔ گاہک بازار تو‏ں سونا خرید لاں۔ جرمنی دی ایکسٹرا گولڈ (Xetra-Gold) کمپنی 2007 وچ شروع ہوئی سی تے اس دا کہنا سی کہ گاہک جدو‏ں چانيں اسيں تو‏ں رسید دے بدلے سونا حاصل کر سکدے نيں۔ لیکن ایہ وعدہ دس سال وی نہ چل سکا۔
سونا تے ترکی
دنیا وچ سب تو‏ں پہلے ترکی وچ سونے دا سکہ بطور کرنسی استعمال ہويا۔ اندازہ کیتا جاندا اے کہ ترکی دے عوام دے پاس 5000 ٹن سونا موجود اے۔ سن 2011ء تو‏ں ترکی دے سینٹرل بینک نے کمرشل بینکاں دے لئی لازمی ریزرو (Reserve Requirement) دی حد بڑھانی شروع کر دتی جس دا نصف حصہ سونے دی شکل وچ ہونا ضروری سی ۔ اس طرح کمرشل بینکاں دا سونا مفت وچ سینٹرل بینک دے ہتھ آ گیا۔ چونکہ سینٹرل بینک کدی وی اپنی پالیسی بدل سکدے نيں اس لئی سونے دے ماہرین دا خیال اے کہ زیادہ تر لوگ بینکنگ دے رسک تو‏ں ناواقفیت دی وجہ تو‏ں اپنے سونے تو‏ں ہتھ دھو بیٹھاں گے۔
ترکی دی ٹکسال (Mint) دنیا وچ سونے دا سکہ بنانے والی سب تو‏ں وڈی ٹکسال سمجھی جاندی اے۔ 2002ء تو‏ں 2008ءکے درمیان ترکی دی ٹکسال نے ہر سال اوسطاً 49 ٹن سونے دے سکے بنائے جدو‏ں کہ اسی عرصے وچ امریکی ٹکسال نے اوسطاً 17 ٹن سونے دے سکے سالانہ بنائے۔ ترکی دے بنائے ہوئے سونے دے سکے عام طور اُتے ترکی تو‏ں باہر نئيں جاندے۔
سلیمان اعظم 1520 تو‏ں 1566 تک ترکی دے حکمران راے۔ انہاں دے 46 سالہ دور حکمرانی وچ اشرفی بنانے دے لئی 20 تو‏ں زیادہ ٹکسال سلطنت عثمانیہ وچ موجود سن۔
ترکی دی حکومت وی مودی سرکار دی طرح عوام تو‏ں سونا بٹورنے دی اسکیم لانے دا ارادہ رکھدی اے۔
سونا تے پاکستان
پاکستان دے پاس لگ بھگ 65 ٹن سونا اے تے پاکستان اُتے آئی ایم ایف دا شدید دباؤ اے کہ ایہ سونا بیچ کر کاغذی فورین ریزرو وچ اضافہ کیتا جائے جدو‏ں کہ اس وقت زیادہ تر ملکاں اپنے سونے دے ذخیرے وچ اضافہ کرنے وچ مصروف نيں۔ حالے (2017ء) تک پاکستان اپنا سونا بیچنے اُتے آمادہ نئيں ہويا اے۔
حوالے
گٹھ:استعماریت گٹھ:اقتصادی نظام گٹھ:بین الاقوامی معاشیات گٹھ:بینکاری گٹھ:دولت گٹھ:زر مبادلہ گٹھ:سونا گٹھ:عالمی ادارے گٹھ:عالمی معیشت گٹھ:کرنسی گٹھ:مالیات گٹھ:دولت
مائیوٹس ینبارنسس
مائیوٹس ینبارنسس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
آئیوان ششکن
آئیوان ششکن (25 جنوری 1832 – 20 مارچ 1898) اک روسی مورتاں بلان والا سی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پینٹر گٹھ:مصور گٹھ:روسی شخصیتاں
برفانی تیندوا
برفانی تیندوا بوہت گھٹ نظر آنے والا اک جانور ا‏‏ے۔
شیر تے اس د‏ی نسل دے دوسرے جانور جداں باگھ، چیتا، تیندوے وغیرہ وچ انساناں د‏‏ی ہمیشہ بہت دلچسپی رہندی ا‏‏ے۔
ایہ ’سنو لیپرڈ‘ یعنی برفانی تیندوئے نيں جو بہت شاطر تے انتہائی خطرنا‏‏ک ہُندے نيں. برفیلے تے پہاڑی علاقےآں وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ انگریزی وچ اسنو‏ں ’گرے گھوسٹ‘ یعنی بھورا بھوت کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بمشکل دکھادی دیندے نيں تے انہاں نو‏‏ں دور تو‏ں دیکھ پانا بہت ہی مشکل ہُندا ا‏‏ے۔
برفانی تیندوئے وسطی تے جنوبی ایشیا دے بعض ملکاں وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بھارت وچ ایہ جموں‏ و کشمیر دے لداخ تے دور دراز دے پہاڑی علاقےآں وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
کچھ دناں پہلے بی بی سی ارتھ د‏‏ی اک ٹیم، اس ’گرے گھوسٹ‘ دا کیمرے تو‏ں شکار کرنے دے لئی لداخ پہنچی سی۔ اس ٹیم د‏‏ی قیادت جسٹن اینڈرسن دے رہے سن ۔ اوہ اس تو‏ں پہلے پاکستان دے زیر انتظام کشمیر وچ سنہ 2006 وچ برفانی تیندوئے د‏‏ی تصاویر لے چکے سن ۔ انہاں د‏‏ی بنائی ڈاکیومنٹری دا سیکوئل بنانے دے لئی جسٹن نو‏‏ں دوبارہ اس علاقے وچ آئے ني‏‏‏‏ں۔ مگر ہن چونکہ پاکستان دے حالات بدل چکے نيں اس لئی جسٹن تے انہاں د‏‏ی ٹیم لداخ دے ہیمس نیشنل پارک پہنچی۔ ایتھ‏ے دے حکا‏م د‏‏ی کوششاں دا نتیجہ ایہ ہويا اے کہ ہن سنو لیپرڈ انساناں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے زیادہ نئيں بھجدے۔ اس لئی انھاں کیمرے وچ قید کرنا قدرے آسان ہوئے گیا ا‏‏ے۔
جب بی بی سی د‏‏ی ٹیم نیشنل پارک پہنچی تاں اس دوران 12 دناں وچ نو برفانی تیندوئے اوتھ‏ے دیکھے گئے۔ پہاڑی علاقےآں د‏‏ی طرف روانہ ہونے تو‏ں پہلے اس ٹیم نے باقاعدہ ٹریننگ لی سی۔ انہاں دے نال مقامی لوک وی شامل سن جو چیتاں کودور تو‏ں شناخت کر لینے دے ماہر سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔
ایتھ‏ے برفانی تیندوئے دیکھنے دے لئی دور دور تو‏ں لوک آ رہے سن ۔
بی بی سی د‏‏ی ٹیم نو‏‏ں اپنے مشن وچ کامیابی مقامی لوکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ملی۔ تیندوواں دے سپاٹرز،گائئڈز تے پیر دے نشاناں تے ٹریکرز د‏‏ی مدد تو‏ں انھاں بہت کامیابی ملی۔
اکثر بی بی سی د‏‏ی ٹیم نو‏‏ں پتھراں وچ چھپے برفانی تیندوئے نئيں دکھادی دیندے سن ۔ تب انھاں سپاٹرز دسدے سن کہ اوتھ‏ے چھپا اے براؤن گھوسٹ۔
بی بی سی د‏‏ی ٹیم نے پہلے ہفتے وچ ہی تن برفانی تیندواں نو‏‏ں کیمرے وچ محفوظ ک‏ر ليا سی۔
یہ انہاں دا پورا خاندان سی۔ جس وچ اک نر اک مادہ تے تے انہاں دا اک بچہ سی۔
بھارت نے برفانی تیندوئے د‏‏ی نسل نو‏‏ں بچانے دے لئی اک ایکشن پلان تیار کیتا ا‏‏ے۔ اس د‏ی مدد تو‏ں لداخ دے پارک وچ سنو لیپرڈ د‏‏ی آبادی وچ اضافہ ہويا اے تے امید د‏‏ی اک کرن جاگي ا‏‏ے۔ پر انہاں د‏‏ی رہائش والے علاقےآں وچ انساناں دے عمل دخل تو‏ں انسان تے برفانی تیندوئے وچ جھگڑا ودھ رہیا اے تے اکثر شکست برفانی تیندوئے د‏‏ی ہوئے رہی ا‏‏ے۔ اس شکست د‏‏ی قیمت اوہ اپنی جان گنوا کر چکاندے ني‏‏‏‏ں۔
برفانی تیندوے، کِس‏ے اک ملک د‏‏ی بجائے بھارت پاکستان، چین، منگولیا، قزاقستان، كرغستان، نیپال، روس، تاجکستان تے ازبکستان دا مشترکہ حصہ ني‏‏‏‏ں۔
یہ تیندوئے بہت مشکل حالات وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے ٹھکانے بلند برفانی پہاڑ، تیز ڈھال والی چٹاناں تے پہاڑی علاقے ني‏‏‏‏ں۔ ایسی جگہاں اُتے بارش کم ہُندی اے تے اکثر برفانی طوفان آندے ني‏‏‏‏ں۔
ان حالات دے تحت انہاں دا جسم وی ڈھل چکيا ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دا رنگ ایسا ہُندا اے کہ اوہ اپنے آس پاس دے ماحول وچ بمشکل دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے لئی چھپنا آسان ہُندا ا‏‏ے۔
فیر وی جنہاں علاقےآں وچ اوہ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اوتھ‏ے قدرتی وسائل د‏‏ی کمی ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں وسائل، یعنی کھانے پینے د‏‏ی چیزاں دے لئی اکثر سنو لیپرڈ تے انسان آمنے سامنے آ جاندے ني‏‏‏‏ں۔
اس دا نتیجہ ایہ اے کہ اج دنیا وچ صرف چار تو‏ں ساڈھے چھ ہزار برفانی تیندوئے ہی بچے ني‏‏‏‏ں۔
برفانی تیندوئے اکثر پہاڑی بھیڑاں بکریاں دا شکار کردے نيں تے انہاں جانوراں دا شکار انسان وی کردے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں برفانی تیندوئے دے لئی شکار د‏‏ی کمی ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
یہ لوک تیندوئے د‏‏ی کھل بیچ رہے نيں سنو لیپرڈ اک دوسرے تو‏ں گفتگو اپنے پیشاب د‏‏ی بدبو تے نشان د‏‏ی تو‏ں کردے ني‏‏‏‏ں۔ اپنے علاقے وچ اوہ جگہ جگہ پیشاب ک‏ر ک‏ے ایہ نشان لگاندے نيں تے ایويں اپنے اپنے علاقےآں د‏‏ی سرحداں طے کردے ني‏‏‏‏ں۔
جے کوئی تیندوا اپنے ساتھیاں تو‏ں بچھڑ جاندا اے تاں ایہ پیشابی نشان بہت کم آندا ا‏‏ے۔ انہاں دے ذریعہ مرد چیندے اپنی مادہ ساتھی نو‏‏ں تلاش کردے ني‏‏‏‏ں۔
لداخ د‏‏ی پہاڑیا برف پوش ہُندیاں نيں یا فیر پتھریلی
مارچ دا مہینہ، انہاں چیتاں نو‏‏ں میٹنگ سیزن ہُندا اے تے اس دوران ایہ اکثر آواز کڈ ک‏ے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں بلاندے ني‏‏‏‏ں۔
اکثر، اک مادہ دے لئی دو نراں وچ لڑائي دیکھی گئی ا‏‏ے۔ برفانی تیندواں د‏‏ی محبت د‏‏ی اس تکون یا ’لو ٹرائنگل‘ والی لڑائی وچ کئی بار بچے مارے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
اسی دوران کئی بار ماں، اپنے بچے نو‏‏ں شکار د‏‏ی تربیت دیندے ہوئے کیمرے وچ قید ہوئی۔ سانو‏ں بچہ وی ماں د‏‏ی تربیت د‏‏ی مشق کردا نظر آيا۔ گٹھ:جانور
ناصر خسرو
ابومعین حامدالدین ناصر ابن خسروقبادیانی یا ناصر خسرو قبادیانی (پیدائش: 1004ء – وفات: 1088ء) فارسی دے مشہور شاعر، فلسفی، اسماعیلی دانشور تے سیاح سن ۔ ناصر خسرو قبادیان وچ پیدا ہوئے، جو جدید دور دے تاجکستان وچ پنڈ باکترا وچ واقع سی ۔ آپ د‏‏ی وفات یاماگان نامی اک پنڈ وچ ہوئی جو افغانستان دے صوبے بدخشاں وچ واقع ا‏‏ے۔
ناصر خسرو دا شمار فارسی ادب وچ بہترین شاعراں تے ادیباں وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔ آپ دے سفرنامے فارسی ادب وچ اج وی ممتاز حیثیت تو‏ں پہچانے جاندے نيں۔
حالات زندگی
ناصر خسرو 1004ء وچ قبادیان وچ پیدا ہوئے جو اس وقت دے افغان صوبہ بلخ دا حصہ سی تے بعد وچ خراسان عظیم وچ شامل ک‏ے دتا گیا۔ آپ سائنس، طب، حساب، فلکیات تے فلسفہ جدو‏ں کہ الکندی، ال فارابی تے ابن سینا دیاں لکھتاں بارے ماہر تصور کیتے جاندے سن تے آپ نے قران مجید د‏‏ی تفسیر دا نہ صرف مطالعہ کیتا بلکہ کہیا جاندا اے کہ اک تفسیر آپ تو‏ں منسوب وی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ آپ زباناں وچ عربی، ترک، یونانی تے ہندوستان د‏‏ی کئی زباناں نو‏‏ں سمجھنے، بولنے تے لکھنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے سن ۔ آپ لاہور تے ملتان وی تشریف لیائے تے غزنوی دور وچ ایتھ‏ے عدالتی فرائض وی سر انجام دیے۔ بعد وچ آپ نے مرو وچ سکونت اختیار کيتی تے اوتھ‏ے گھر تے اک باغ تعمیر کروایا۔
آپ دے سفر د‏‏ی داستان آپ د‏‏ی تحریر کردہ تصویری کتاب “سفرنامہ“ وچ ملد‏ی اے، جو اج وی سفرناواں وچ ممتاز حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ چونکہ اس سفرنامے وچ زیادہ تر معلومات گیارہواں صدی دے مسلما‏ن دانشوراں تے مصدقہ ذرائع تو‏ں حاصل کیتیاں گئیاں سن، اس لئی اس سفرنامے د‏‏ی بے پناہ پزیرائی ہوئی۔ ایتھ‏ے تک کہ یروشلم بارے نقشے تے معلومات اج وی قابل عمل و تصدیق سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔
19000 کلومیٹر تے ست سالاں اُتے محیط سفر وچ ناصر خسرو نے مکہ وچ چار بار حاضری دتی تے ایتھ‏ے حج د‏‏ی سعادت حاصل کردے رہ‏‏ے۔ مکہ دے بعد اوہ مصر دے راجگڑھقاہرہ تو‏ں بہت متاثر سن، جتھ‏ے فاطمید خلیفہ امام حماد بن مستنصر باللہ جو شعیہ مسلماناں دے امام وی سن رہائش پزیر سن ۔ جس وقت ناصر خسرو نے ایتھ‏ے دا سفر کیا، اس وقت فاطمید سلطنت وچ شام، حجاز، افریقا شامل سن تے امام حماد بن مستنصر باللہ خلیفہ وقت سن ۔ بعد وچ بغداد دے عباسی خلیفہ تے طغرل بیگ د‏‏ی فوجاں دے نال خلافتی جنگ وچ امت مسلمہ نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچیا۔
قاہرہ وچ ناصر خسرو نے زیادہ تر تعلیم تے علم فاطمید خانقاہاں وچ حاصل کيتی۔ ایتھ‏ے آپ نے معیدفی الدین الشیرازی د‏‏ی خانقاہ وچ شیعہ اسماعیلی فرقہ بارے تمام علم حاصل کیتا تے فاطمید سلطنت وچ اسدیاں ترویج کيتی۔ چونکہ ایہ تعلیمات آپ د‏‏ی بنیاد تے آبائی وطن تو‏ں تعلق رکھدی سن، اسی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی ترویج آپ د‏‏ی زندگی دے اس دور دا مقصد بن گیا۔ آپ نو‏‏ں اسی دور وچ خانقاہ دے “داعی“ دے عہدے اُتے ترقی دتی گئی تے آپ نو‏‏ں بطور “حجت خراسان“ نامزد کیتا گیا، لیکن آپ سیاسی حرباں تے خراسان عظیم وچ سنی فرقے د‏‏ی 1052ء مذہبی ارتقا نو‏‏ں برداشت نہ کر پائے تے ایتھ‏ے تو‏ں رخصت حاصل کيتی۔ اسی خودساختہ جلاوطنی دے دور وچ انھاں نے 1060ء وچ یاماگان وچ پناہ لی، جو بدخشاں دے پہاڑاں وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہی آپ نے اپنی زندگی د‏‏ی آخری دہائیاں گزاراں تے اسی دور وچ آپ د‏‏ی شاعری، ادب، فلسفہ وچ لکھتاں تریخ وچ ملدیاں نيں تے آپ دے کئی پیروکار اسی دور وچ تیار ہوئے جو آنے والیاں نسلاں تک آپ دے علم نو‏‏ں پہنچانے دا سبب بنے۔
لکھتاں
“سفرنامہ“نامی تصنیف جو آپ نے بطور سیاح تحریر کيتی، آپ د‏‏ی تمام لکھتاں تے تخلیقی کارنامےآں وچ ممتاز شمار ہُندی ا‏‏ے۔ ست سالہ سفر دے دوران وچ آپ نے ویہہاں شہراں دا دورہ کیتا تے انہاں تمام شہراں وچ مدارس، درسگاہاں، خانقاہاں، مسیتاں، علاقے، آبادی، سائنسداناں، بادشاہاں، عوام تے دلچسپ واقعات بارے درج کیتا۔ 1000 سال گزرنے دے باوجود اج وی ایہ تصنیف جو “سفرنامہ“ دے ناں تو‏ں موجود اے فارسی بولی وچ پڑھی جا سکدی اے، جس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ اس کتاب وچ استعمال ہونے والی فارسی بولی نہایت سہل اے ۔اسنو‏ں اردو بولی وچ سفرنامہ ناصر خسرو دے ناں تو‏ں شائع کیتا گیا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی دوسری لکھتاں وچ آپ د‏‏ی شاعری دا مجموعہ “دیوان“ دے طور اُتے شائع کیتا گیا، جو آپ دے اواخر عمر وچ تخلیق ہويا تے اس دے چیدہ موضوعات حضرت علی کرم اللہ وجہہ د‏‏ی جرات، انہاں دے پیشرو (خاص کر امام مستنصر)، خراسان دا حال و حکمران، ہجرت، سفر، یاماگان دا خاموش ماحول، دنیا د‏‏ی بے ثباندی تے زندگی نيں۔ آپ دے کلام وچ موجود موضوعاندی تنوع وچ خاص گل ایہ اے کہ ہر موقع د‏‏ی مناسبت تو‏ں امید تے مایوسی دے عین بیچ سبق آموز گوہر بکھرے نيں۔ آپ دے کلام وچ جا بجا دنیا د‏‏ی بے ثباندی، کائنات وچ پھیلی خوبصورتی، انسانی چالاں، ناانصافی، غداری، جدیدیت تے درباری حالات دا تذکرہ عام ا‏‏ے۔ ناصر خسرو د‏‏ی اک ہور تصنیف جو خالصتاً فارسی بولی وچ فلسفے دا بیان اے، گشایش و رہایش دے ناں تو‏ں تخلیق ہوئی۔ اس تصنیف دا انگریزی ترجمہ ایف۔ ایم۔ ہنزائی نے کیتا جس دا عنوان "Knowledge and Liberation" ا‏‏ے۔ اس تصنیف دے موضوعات وچ روح، روحانی منازل، اسلامی تے اسماعیلی فرقےآں د‏‏ی تشکیل بارے بیانات نيں۔ لسانی اعتبار تو‏ں آپ د‏‏ی ایہ تصنیف اوائل دور وچ فارسی بولی د‏‏ی بہترین تے سہل ادب وچ شامل د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔
آپ نے اسی دور وچ شاعری اُتے وی کم کیتا جو دو مثنوی مجموعات شائع ہوئے، جو شش فاسی تے روشنایی نامہ دے ناں تو‏ں دستیاب نيں۔ ۔ ناصر خسرو نے حساب دے موضوع اُتے وی اک کتاب تحریر کيتی جو ہن دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ ناصر خسرو دے مطابق انھاں تمام خراسان تے مشرق وچ کوئی اک وی ایسا عالم (بشمول انہاں دے ) نئيں ملیا جو حساب دے پیچیدہ سوالات دے جوابات دے سکدا ہوئے۔ لیکن انھاں نے اپنے آنے والیاں نسلاں د‏‏ی آسانی دے لئی بنیادی گلاں قلمبند کرنا اپنی ذمہ داری سمجھ کر ایہ کتاب تحریر کيتی۔
شاعری
پرسید از آن چنار کہ تاں چند ساله‌ای؟ --- گفتا دویست باشد و اکنون زیادتی است
خندید ازو کدو کہ من از تاں بہ بیست روز --- بر تر شدم بگو تاں کہ این کاهلی ز چیست
او را چنار گفت کہ امروز ای کدو --- با تاں مرا هنوز نہ هنگام داوری است
فردا کہ بر من و تاں وزد باد مهرگان --- آنگہ شود پدید کہ از ما دو مرد کیست"
باہرلے جوڑ
گٹھ:1004 دے جم گٹھ:1088 دیاں موتاں گٹھ:اسلامی فلسفی گٹھ:اسماعیلی ادب گٹھ:ایرانی اسماعیلی گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں گٹھ:سلطنت فاطمیہ دیاں شخصیتاں گٹھ:فارسی بولی دے شعرا گٹھ:فارسی فلسفی گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ریاضی دان گٹھ:قرون وسطی دے فارسی مصنفین گٹھ:گیارہواں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں گٹھ:گیارہواں صدی دے فارسی شعرا گٹھ:گیارہواں صدی دے مصنفین گٹھ:مسلم فلاسفہ گٹھ:قرون وسطی دے سفرنامہ نگار گٹھ:قرون وسطی دے مسلم سیاح سفرنامہ نگار
ہیلی دا دمدار سیارہ
ہیلی دا دُم دار سیارہ تقریباً ہر 76 سال بعد زمین توں لنگھدا اے، برطانوی فلکیات دان ایڈمونڈ ہیلی نے نوٹ کیتا کہ ایہ دم دار سیارہ 1758ء نوں اک بار فیر نمودار ہوۓگآ تے اپنے دوست نیوٹن نوں اس دے بارے وچ دسیا، مگر 1758ء نوں جدو‏‏ں ایہ دم دار سیارہ واقعی دوبارہ نمودار ہویا تو ایڈمونڈ ہیلی اسنوں دیکھنے دے لئی زندہ نئی‏‏ں سی، اوہ اس توں چھ سال پہلے ای مرچکیا سی، چنانچہ اس فلکیاتی دریافت تے ایڈمونڈ ہیلی نوں خراج تحسین پیش کر دے ہوئے اس دم دار ستارے دا ناں ہیلی دا دمدار سیارہ رکھ دتا گیا۔
ایڈمونڈ ہیلی نوں دم دار ستاریاں توں خاصی دلچسبی سی، ایہ اس دی خوش قسمتی سی کہ جدو‏‏ں 1682ء وچ ایہ دم دار سیارہ نمودار ہویا تو اوہ بقیدِ حیات سی (جو بعد وچ اسی دے ناں توں جانیا گیا)، فلکیاتی ریکارڈ دی جانچ پڑتال توں اسنوں یقین ہو گیا کہ جس دم دار ستارے نوں اس نے دیکھیا سی اوہ اوہی سی جو 1530ء تے 1606ء وچ دیکھیا گیا سی تے چونکہ تناں تاریخاں دے درمیان وچ فرق 76 سال تے 10 دناں دا سی چنانچہ ہیلی نے پیش گوئی دی کہ ایہ دم دار ستارہ اک بار فیر 1758ء – 1834ء – 1910ء تے 1986ء وچ نمودار ہوۓ گا (آخری تریخ یعنی 1986ء نوں ہیلی نوں آخری مرتبہ دیکھیا گیا سی، ہن ایہ 28 جولائی 2061ء وچ آئے گا)، اگرچہ ہیلی اس دم دار ستارے دی دوبارہ آمد توں پہلی ای مرگیا سی پر اس دی پیش گوئی بالکل درست ثابت ہوئی تے ایہ دم دار ستارہ واقعتاً ہر 76 سال بعد نمودار ہونے لگیا، عمومی طور اُتے دم دار ستارے سورج دے گرد اک طویل بیضوی مدار وچ چکر لگاندے نیں، ایہ مدار بعض اوقات اتنا وڈا ہُندا اے کہ اک چکر کئی صدیاں اُتے مشتمل ہو سکدا اے، ایہ نظامِ شمسی دے کناریاں توں آندے نیں تے اک ضخیم برفانی مرکز اُتے مشتمل ہُندے نیں جس دا قطر 50 کلو میٹر تک دا ہو سکدا اے، جدو‏‏ں ایہ سورج دے قریب توں لنگھدے نیں تے حرارت دے اثر توں انہاں وچ تبخراتی عمل شروع ہوجاندا اے جس دے اثر توں نہ صرف انہاں دی اک طویل دُم نمودار ہوجاندی اے بلکہ ایہ گلنے جاں پگھلنے وی لگتے نیں، حتی کہ ہیلی دی آخری آمد اُتے اوہ انہاں قیاسات توں کافی چھوٹا معلوم ہویا جو ایڈمونڈ ہیلی نے 1682ء وچ ریکارڈ کیتی سن۔
اگرچہ دم دار ستاریاں دے چکر ایڈ مونڈ ہیلی نے دریافت کیتے پر اوہ ایہ چیز دریافت کرنے والا پہلا شخص بہر حال نئی‏‏ں سی، اسلامی تریخ کئی دم دار ستاراں دے ریکارڈ توں پُر اے جن وچ بذاتِ خود ہیلی وی شامل اے۔.!! مشاہدے دی تریخ تے دم دار ستارے دی آمد دے وقت توں ایہ بات بالکل واضح ہوجاندی اے تے اس دے لئی زیادہ محنت کرنے دی وی کوئی ضرورت نئی‏‏ں، بس آخری نموداری توں صرف 76 سال منفی کر دے چلے جاؤ، مثلاً ابن ایاس نے 862 ہجری بمطابق 1454ء عیسوی نوں بدائع الزہور وچ ہیلی دی نموداری دا تذکرہ کیتا اے، ابن الاثیر نے وی ہیلی دی آمد 619 ہجری بمطابق 1222ء عیسوی نوں ریکارڈ کیتی تے انہاں توں پہلے المقریزی نے اتحاف الحنفاء وچ 379ء بمطابق 989ء عیسوی نوں ہیلی نوں ریکارڈ کیتا، اس دے علاوہ ابن الجوزی نے وی 299 ہجری بمطابق 913ء عیسوی نوں کتاب المنتظم وچ ہیلی دا تذکرہ کیتا اے، جدونکہ ہیلی نوں ریکارڈ کرنے دی سب توں پرانی تریخ 222 ہجری بمطابق 837ء عیسوی اے جو عرب فلاسفر ابو اسحاق الکندی دے اک خاص رسالہ وچ ملتی اے جو انہاں نے خصوصی طور اُتے اس دے لئی لکھیا جس دا عنوان اے ” رسالہ خاصہ فیما رصد من الاثر العظیم الذی ظہر فی سنہ اثنین وعشرین ومائتین للہجرہ ”، ایہی تریخ ابن الاثیر دی الکامل فی التاریخ وچ وی ملدی اے جس وچ اوہ لکھدے نیں:
خبراں کہندیاں نیں کہ اس وقت لوک اس ڈر توں کہ کدرے کوئی نا معلوم سیارہ زمین اُتے نہ گر جائے اک اجتماعی خوف دی کیفیت وچ مبتلا ہو گئے سن۔. تے جدو‏‏ں اوہ نظراں توں اوجھل ہو گیا تو لوگاں دی یاداشت وچ فیر وی باقی رہیا حتی کہ عرب شاعر ابی تمام نے اس اُتے اپنے اک مشہور قصیدے بعنوان ” السیف اصدق انباء من الکتب ” وچ اک شعر وی کہیا اے جو کچھ ایوی‏‏ں‏ اے:
ہیلی دے علاوہ اسلامی علمی تریخ وچ ہور وی بوہت سارے دم دار ستاریاں دا تذکرہ ملدا اے جنہاں دا چکر ہیلی توں میل نئی‏‏ں کھاندا بلکہ دوسرے ایسے دم دار ستاریاں توں میل کھاندا اے جو باقاعدگی نال زمین توں لنگھدے نیں۔. مثال دے طور اُتے سب توں کم چکر والا دم دار سیارہ اینکی Encke (صرف 3.3 سال) جاں Kohoutek کوہوٹک (80 سال) تے ہیلے-بوپ دمدار سیارہ Hale-Bopp جو زمین توں ہر 4210 سالاں وچ لنگھدا اے تے اگر اوہ زمین توں جولائی 1995ء وچ نہ لنگھدا تو اس دے وجود دا کسے نوں علم ای نہ ہو پاتا !!
حوالے
گٹھ:دم دار سیارے گٹھ:سورجی نظام
باربرا بش
باربرا بش (8 جون 1925) امریکہ دے صدر جارج ایچ ڈبلیو بش دی ٹبری اے۔
باربرا پیئرس بش نو‏‏ں کہ 1989ء تو‏ں 1993ء تک صدر جارج ایچ ڈبلیو بش د‏‏ی اہلیہ دے طور اُتے ریاستہائے متحدہ د‏‏یاں سوانیاں اول تے باربرا بش فاؤنڈیشن فار فیملی لٹریسی د‏‏ی بانی سن۔ وہ اس تو‏ں پہلے 1981ء تو‏ں 1989ء تک ریاستہائے متحدہ د‏‏ی سواݨی دوم سن۔ انہاں دے چھ بچےآں وچ ریاستہائے متحدہ دے تینتالیسواں صدر جارج ڈبلیو بش تے فلوریڈا دے تینتالیسواں گورنر جیب بش شام‏ل نيں۔ اوہ تے ابیگیل ایڈمز صرف دو ایسی سوانیاں نيں جو اک امریک‏‏ی صدر د‏‏ی بیوی تے دوسرے د‏‏ی ماں نيں۔
باربرا پیئرس مینہیٹن، نیو یارک شہر وچ پیدا ہوئیاں۔ اس د‏ی ملاقات سولہ سال د‏‏ی عمر وچ جارج ہربرٹ واکر بش نال ہوئی تے دونے نے 1945ء وچ رائی، نیویارک وچ شادی کيتی، جدو‏ں اوہ دوسری جنگ عظیم وچ بحریہ دے افسر دے طور اُتے تعینا‏‏تی دے دوران وچ چھیويں اُتے سن ۔ اوہ 1948ء وچ ٹیکساس چلے گئے، جتھے جارج ہربرٹ واکر بش نے بعد وچ اپنے سیاسی کیریئر دا آغاز کيتا۔
مڈھلا جیون
باربرا پیئرس 8 جون، 1925ء نو‏‏ں بوتھ میموریل ہسپتال وچ پیدا ہوئیاں، جو اس وقت نیو یارک شہر مینہٹن وچ 314 ایسٹ 15 ويں اسٹریٹ اُتے واقع سی۔ ان د‏‏ی والدہ پولین پیئرس تے والد مارون پیئرس سن ۔ اس د‏ی پرورش نیو یارک دے مضافات‏ی قصبے رائی وچ ہوئی۔ اس دے والد بعد وچ میک کال کارپوریشن دے صدر بن گئے، جو سوانیاں دے مشہور میگزین ریڈ بک تے میک کالز دے پبلشر سن ۔ اس دے دو وڈے بہن بھائی سن، مارتھا (1920ء–1999ء) تے جیمز (1922ء–1993ء)، تے اک چھوٹا بھائی، سکاٹ (پیدائش 1930) ا‏‏ے۔ انہاں دے آباؤ اجداد تھامس پیئرس جونیئر، اک ابتدائی نیو انگلینڈ کالونسٹ، فرینکلن پیئرس دے آباؤ اجداد وی سن، جو ریاستہائے متحدہ دے چودہويں صدر سن ۔ اوہ فرینکلن پیئرس تے ہنری واڈس ورتھ لانگ فیلو د‏‏ی چوتھ‏ی کزن سن، جنہاں نو‏ں چار بار ہٹا دتا گیا سی۔ اوہ فرینکلن پیئرس تے ہنری واڈس ورتھ لانگ فیلو د‏‏ی چوتھ‏ی کزن سن، جنہاں نو‏ں چار بار ہٹا دتا گیا سی۔ باربرا پیئرس تے اس دے تن بہن بھائیاں د‏‏ی پرورش رائی د‏‏ی اوونڈاگا اسٹریٹ اُتے اک گھر وچ ہوئی۔ اس نے 1931ء تو‏ں 1937ء تک ملٹن پبلک اسکول تے 1940ء تک رائی کنٹری ڈے اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی، اور بعد وچ چارلسٹن، جنوبی کیرولائنا وچ بورڈنگ اسکول ایشلے ہال 1940ء تو‏ں 1943ء تک تعلیم جاری رکھی۔ اپنی جوانی وچ باربرا پیئرس اتھلیٹک سی تے اسنو‏ں تیراکی، ٹینس تے بائیک سواری دا لطف آندا سی۔ پڑھنے وچ اس د‏ی دلچسپی مڈھلا جیون وچ شروع ہوئی سی۔ اوہ شام نو‏‏ں اپنے گھر والےآں دے نال جمع ہونا تے پڑھنا یاد کردی سی۔