cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبدالغفور نساخ
’گنج تواریخ‘ تاریخی قطعات دا مجموعہ ا‏‏ے۔ ستاسی صفحات اُتے مشتمل، مشاہیر اسلام د‏‏ی وفات اُتے کہ‏ے گئے تاریخی قطعات دا ایہ مجموعہ اکتوبر 1874 وچ نول کشور پریس، لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ اس وچ نساخ د‏‏ی تریخ گوئی د‏‏ی مہارت دا بھرپور تاثر ملدا ا‏‏ے۔ بعد وچ ’گنجِ تواریخ‘ کاضمیمہ ’کنزالتواریخ‘ دے ناں تو‏ں مطبع نظامی کانپور تو‏ں شائع ہويا جس اُتے ابومحمد ثاقب کانپوری نے تفصیلی گفتگو کيتی۔ بعد وچ اس گفتگو کوثاقب صاحب دے بیٹے پروفیسر ابوالخیر کشفی نے کراچی تو‏ں وی شائع کيتا۔ فارسی تے اردو قطعات اُتے مبنی ایہ کتاب ادبی حلقے وچ ’ضمیمہ گنج تواریخ‘کے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
’نصاب زبانِ اردو‘ نو‏‏ں نسّاخ نے کلکتہ یونیورسٹی د‏‏ی نصابی ضرورت دے پیش نظر ستمبر 1862 وچ ترتیب دتا جسنو‏ں اگلے تعلیمی سال وچ کلکتہ کالج پریس نے شائع کيتا۔ اک سو اسّی صفحات اُتے مشتمل ایہ کتاب دو حصےآں، نثر ونظم دے انتخاب اُتے مبنی اے جسنو‏ں انتظامیہ نے وی پسند کيتاسی۔
’منتخبات دواوین شعرائے ہند‘ ردیف وار اساتذۂ اردو د‏‏ی منتخب غزلاں دا رسالہ ا‏‏ے۔ 1864 وچ کالج پریس کلکتہ تو‏ں شائع ہونے والی ایہ تالیف معروف شعرائے اردو د‏‏ی غزلاں تے قصیدےآں دا مجموعہ اے جس دا ذکر ’رہتل الاخلاق‘ دے اشتہار وچ موجود ا‏‏ے۔
’نصرۃ المسلمین‘ ردِّ وہابی دے ناں تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔ چالیس صفحات اُتے مشتمل اس مجموعے وچ چوہتر رباعیاں نيں۔ انہاں وچ قرآن وحدیث د‏‏ی مدد تو‏ں وہابیت د‏‏ی تشریح، تفہیم تے تردید کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں متاثر ہوک‏ے مشہور رباعی گو جگت موہن لال رواں نے کئی رباعیاں قلم بند کيت‏یاں نيں، خصوصاًمہاتماگوتم بدھ اُتے رواں نے جوسلسلہ شروع کيتا سی اس اُتے مذکورہ کتاب د‏‏ی گہری چھاپ ا‏‏ے۔ سانو‏ں اِس دے حوالے حسرت موہانی دے تعلق تو‏ں اردوئے معلی وچ تے اشتیاق عارف دے تعلق تو‏ں ’افکار‘ بھوپال وچ ملدے نيں۔
بیس صفحات دا رسالہ ’انتخاب نقص‘، نظامی پریس کانپور تو‏ں ماہ محرم 1879 وچ شائع ہويا۔ اس وچ دبستان لکھنؤ دے نامور شاعر، خصوصاً انیس ودبیر دے کلام اُتے اعتراضات نيں۔ نساخ اہل لکھنؤ د‏‏ی شیخی تو‏ں جسنو‏ں اوہ مٹیابرج وچ دیکھدے،سندے رہ‏ے، نالاں سن ۔ اوہ گل افشانی گفتار، تصنع، بے جا محبت وعقیدت نو‏‏ں وی پسند نئيں کردے سن حالاں کہ اوہ خود اِس تو‏ں مبرّا نئيں سن ۔ فیر ایہ کہ ادبی جھگڑےآں تے معرکہ آرائیاں وچ شامل ہُندے رہندے سن ۔ اِس د‏‏ی مختلف کہانیاں مشہور نيں جنہاں تو‏ں گُریز کردے ہوئے ایہ کہ نسّاخ، میر وانیس دے کلام وچ زبان، عروض، محاورے، معانی تے قواعد د‏‏ی غلطیاں کڈدے جس تو‏ں جواب در جواب ہی نئيں، لکھنؤ تے غیر لکھنؤ دے تعلق تو‏ں تذلیل وتضحیک دا وی سلسلہ شروع ہويا جس دے شکار کئی شاعر ہوئے، اُنہاں وچ یگانہ چنگیزی وی شامل نيں۔ اس ادبی حملے دے جواب وچ نسّاخ دے کلام دا خوب مذاق اڑایا گیا تے جواب وچ کئی کتاباں لکھی گئياں۔ اعتراضات دے اِس سلسلے نو‏‏ں موضوع بحث بنا‏تے ہوئے ڈاکٹر شبانہ نسرین ’نسّاخ تے تلامذہ نسّاخ د‏‏ی ادبی خدمات‘ وچ لکھدی نيں:
’’کلام انیس ودبیر تے دوسرے شعرائے لکھنؤ اُتے نسّاخ دے بے جا اعتراضات پیش کرنا تے اس دے جواب وچ اہل لکھنؤ دا جذبات‏ی رو وچ بہہ کر اشعار نسّاخ د‏‏ی دھجیاں اُڑا کر رکھ دینا، انہاں سب دے پس منظر وچ دونے ہی دا احساس تعصب تے انتقامی جذبہ کم کررہیا سی۔ تنگ نظری تے خود پسندی دے دونے ہی شکار سن ‘‘۔ (ص74)
فارسی رباعیاں دا ردیف وار مجموعہ ’مرغوبِ دل‘ دے عنوان تو‏ں انھاں نے راجشاہی دے دورانِ قیام لکھیا سی۔ 24صفحات دا ایہ رسالہ پہلے کلکتہ وچ شائع ہويا، فیر اکتوبر 1874 وچ نولکشور پریس، لکھنؤ تو‏ں منظر عام اُتے آیا۔ رباعیاں دے اِس مجموعے اُتے جگت موہن لال رواں نے تفصیلی بحث کردے ہوئے رائے قائم کيتی اے کہ نسّاخ نو‏‏ں صنائع بدائع اُتے بھر پور عبور حاصل سی۔
15صفحات دا رسالہ ’مظہر معمّا‘ دے عنوان تو‏ں بحر العلوم لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ اِس وچ انتیس فارسی دے تے دس اردو دے معمے نيں۔ دلچسپ انداز وچ سلجھائے گئے ایہ معمے ’اشعارِ نساخ‘ تے ’ارمغان‘ وچ وی موجود نيں۔
’ترانۂ خامہ‘ یعنی مرغوبِ جان ڈیڑھ سو اردو رباعیاں دا مجموعہ اے جو مطبع بحر العلوم لکھنؤسے شائع ہويا۔ اس وچ ’ارمغان‘ د‏‏ی پینتالیس تے ’اشعار نسّاخ ‘ د‏‏ی اٹھ رباعیاں وی شامل نيں، سبھی رباعیاں ردیف وار نيں۔ مجموعے د‏‏ی ترتیب وچ حمد، نعت، منقبت وغیرہ دا خیال رکھیا گیا ا‏‏ے۔
’سفینہ منتخب‘ مرزا وصال شیرازی دے فارسی کلام دا انتخاب اے جو نامی پریس لکھنؤ تو‏ں اپریل 1888 وچ شائع ہویاا‏‏ے۔
’سوانح عمری نسّاخ‘ قلمی نسخے د‏‏ی شکل وچ ایشیاٹک سوسائٹی آف بنگال لائبریری، کلکتہ وچ موجود ا‏‏ے۔ ایہ سوانح اُنہاں د‏‏ی زندگی وچ شائع نئيں ہوسکيتی۔ کئی دوستاں نے عہد کيتا مگر کوئی نہ کوئی عذر پیش کردے ہوئے اشاعت نو‏‏ں ٹال دتا۔ قیاس آرائیاں، کہانیاں دا سبب بندیاں نيں تے فیر اوہ مفروضہ د‏‏ی شکل اختیار کرلیندی نيں۔ تحقیق وچ انہاں تو‏ں اجتناب بردا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے محققاں اس اُتے متفق نيں کہ اس سوانح عمری تو‏ں اُنہاں د‏‏ی زندگی دے اہ‏م واقعات تے حادثات دے نال نال اُنہاں د‏‏ی خوئے خود پسندی تے زعم انانیت وی بے نقاب ہُندی اے لہٰذا ’خودنوشت تاریخِ حیات نساخ ‘ دے عنوان تو‏ں عبدالسبحان، اُستاد بولی وادبیات فارسی، مولا‏نا آزاد کالج، کلکتہ د‏‏ی کوششاں تو‏ں عوام تک اس د‏ی رسائی ہوسکی۔
اس روشنی وچ اسيں کہہ سکدے نيں کہ قدیم تے جدید ادب د‏‏ی حد بندی دے عہد وچ عبدالغفور نسّاخ کانام اک معتبر وجود د‏‏ی مہر لگاندا ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی تخلیقات کادائرہ وسیع ا‏‏ے۔ شاعری دے حصہ نو‏‏ں دیکھو تاں چار دیوان دے علاوہ قطعات دے تین، رباعیات دے تین، مثنویاں دے دو مجموعے تے اک مختصر مجموعہ قصائد دا دستیاب ا‏‏ے۔ نثر وچ تن تذکراں دے علاوہ اک اک کتاب تحقیق، تنقید، تدوین تے سوانح اُتے موجود ا‏‏ے۔ اِس دے علاوہ انھاں نے نصاب نو‏‏ں وی ترتیب دتا اے تے معمے وی حل کیتے نيں۔ اُنہاں اُتے خوب لکھیا گیا اے مگر ہن وی فکروفن دے بوہت سارے گوشے سامنے نئيں آسک‏‏ے نيں۔ شاید اِس وجہ تو‏ں کہ اسيں ثانوی گلاں وچ الجھ کر رہ جاندے نيں۔ مثال دے طور اُتے نسّاخ د‏‏ی پیدائش، وفات وغیرہ د‏‏ی صحیح تریخ ووقت یا فیر بھائی، بہن، بیوی، بیٹی تو‏ں منسلک معمولی اختلاف طول پکڑتاا‏‏ے۔ تخلیقات تے اُنہاں تو‏ں وابستہ فکری تے فنی گلاں اُتے کم، ترتیب وتنظیم، اشاعت واشاعتِ ثانی اُتے زیادہ توجہ مرکوز ہوجاندی اے جدو‏ں کہ موصوف دے تعلق تاں، عصرِ حاضر وچ تحقیق دے ایہ عنوانات خاصے اہ‏م ہوسکدے نيں:
1۔ نسّاخ نو‏‏ں معرکہ آرائی، ہنگامہ برپا کرنے تے شعر کہنے دا جنون سی۔ شہرت تے مقبولیت د‏‏ی چاہ نے شاعرانہ جذبے دے نال اُستادانہ جذبۂ برتری نو‏‏ں ہوادی مگر اِس نکتہ نو‏‏ں ملحوظ رکھدے ہوئے کہ اُنھاں خود پر، اپنے کلام اُتے تنقید گوارا نئيں سی۔
2۔ اِنہاں نکات اُتے وی تحقیق ہوسکدی اے کہ نسّاخ نو‏‏ں شاگرد بنانے دا شوق سی۔ جتھ‏ے وی تبادلہ تے قیام ہُندا کچھ نہ کچھ شاگرد ضرور بنا‏تے۔ فیر ایہ وی کہ خط یا اصلاح کافوری جواب دیندے سن ۔ ایہ عمل داغ دہلوی دے ایتھ‏ے وی نظر آندا اے لیکن سانو‏ں داغ دے شاگرداں د‏‏ی لسٹ تے انھاں لکھے گئے خطوط دا ذخیرہ دستیاب اے مگر نسّاخ دے ایتھ‏ے ایہ گوشہ کچھ تشنہ سا ا‏‏ے۔ جے اِس جانب یکسوئی تے دلجمعی تو‏ں توجہ دتی جائے تاں بہت ساریاں تجاویز تے کارآمد لسانی گفتگو سامنے آسکدی ا‏‏ے۔ اِس تو‏ں ایہ وی پتہ چل سکدا اے کہ نسّاخ د‏‏ی قصائد تے مراثی اُتے توجہ کیو‏ں کم رہی؟ تے ایہ وی کہ تصوف تے اخلاق دے مضامین تو‏ں انھاں نے کیو‏ں کر گُریز بردا۔
یہ گوشہ وی تحقیق طلب اے کہ باندہ جودہلی تے کلکتہ دے لئی انگریزاں د‏‏ی بنائی ہوئی گزرگاہ تو‏ں تقریباً سو کلومیٹر دے فاصلے اُتے وکھ واقع اے تے جتھ‏ے اوہ غالب دے عزیز تے شاگرد نواب باندہ علی بہادر ثانی علی نال ملن جنوری 1870 وچ گئے سن ۔ کانپور وچ نواب پٹکاپور تو‏ں تے اناؤ وچ حکیم ارشاد علی تو‏ں ملدے ہوئے اوہ لکھنؤ آئے سن ۔ احسان آوارہ باندوی د‏‏ی تحقیق دے مطابق ایہ کہہ ک‏ے اسيں دامن نئيں جھاڑ سکدے کہ باندہ تو‏ں لکھنؤ دے لئی، کانپور تے اناؤ ہُندے ہوئے بہت ہی صاف ستھرا راستہ سی جس دا ذکر مرزا ہادی رسوا نے وی کيتاا‏‏ے۔ ممکن اے کوئی تے وی وجہ ہوئے کیونجے پہلی ہی ملاقات وچ غالب نے نواب باندہ تے اوتھ‏ے دے ماحول دا ذکر کيتا سی۔ تقریباً نصف صدی دے وقفے اُتے محیط اُستاد، شاگرد یعنی غالب تے نسّاخ دے سفر وچ فرق ا‏‏ے۔ غالب دا قصدِ سفر مالی مدد، عزیزاں تے شاگرداں نال ملاقات سی جدو‏ں کہ نسّاخ ملاقات تو‏ں زیادہ علاج د‏‏ی غرض تو‏ں سفر اُتے نکلے سن ۔ نساخ سرکاری ملازم سن، اس لئی اُنہاں اُتے وقت مقررہ د‏‏ی پابندی سی لیکن اُس مختصر وقفے دے دوران جو واقعات پیش آئے اُنہاں دے مختلف پہلوآں نو‏‏ں نظر انداز نئيں کيتا جاسکدا۔ کیونجے نساخ دے تعلق تو‏ں کئی سوال سر اُٹھاندے نيں جواُنہاں دے فکری تے فنّی نہج نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اہ‏م ثابت ہوسکدے نيں۔
یہ مطالبہ اِس لئی کہ میرے نزدیک نساخ د‏‏ی نثری تخلیقات وی پُرپیچ، پُراثر تے بے حد معلومات‏‏ی نيں۔ انہاں وچ انسانی نفسیات تے تاریخی واقعات دے نال سماجی شعور جلوہ گر ا‏‏ے۔ شاعر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ویکھو تاں صنعتِ ترصیع تے صنعتِ تضاد دے نال، موقع ومحل د‏‏ی مناسبت تو‏ں ممکنہ صنعتاں نو‏‏ں برتنے دا سلیقہ، لفظ ومعنی دا ارتباط تے مضمون بنھن دا جو دلآویز انداز اے، اوہ نساخ د‏‏ی تخلیقی قوت دے نال لسانی ترتیب دا جواز فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ انتخابِ لفظاں وچ مہارت، عروض وبلاغت اُتے دسترس تے مصرعے موزاں کرنے دے سلیقہ نے اسلوب وچ جدت او رطرزِ ادا وچ نُدرت پیدا د‏‏ی ا‏‏ے۔ اُنہاں دے کلیات نو‏‏ں کدرے تو‏ں وی اُٹھا کر دیکھ لیجیے، معاصر اثرات دے نال کلاسیکی شاعری دے حُسن د‏‏ی جھلک صاف دکھادی دیندی ا‏‏ے۔
یہ نکتہ وی غور طلب اے کہ ضخامت دے اعتبار تو‏ں نساخ دے کئی ادب پارے نہایت مختصر نيں مگر موضوع دے لحاظ تو‏ں انہاں سب دا کینوس بے حد وسیع ا‏‏ے۔ سوانح، تریخ، خطوط تے تذکراں وچ نثری صفات دے سرچشماں تو‏ں قاری سیراب ہُندا اے تاں منظوم نگارشات وچ تمام شعری کمالات نو‏‏ں خوبی تو‏ں تحلیل کردیاگیا ا‏‏ے۔ ایہی سبب اے کہ نسّاخ دے کلام وچ صناعی، حُسن کاری تے لفظاں د‏‏ی تراش دے علاوہ انسانی جذبات واحساست نو‏‏ں متشکل کرنے کاعمل فطری تے لہجہ نرم وخوشگوار اے جوہر دور وچ قاری د‏‏ی دلچسپی دا سبب بندا رہے گا ؂ سچ سچ جو مُجھ سے پوچھیے تو فنِ شعر میں نسّاخ اپنے وقت کے تم بھی امام ہو
حوالے
گٹھ:اردو لکھاری
صادق محمد خان دوم
نواب صادق محمد خان دوم ریاست بہاولپور دے پنجويں نواب سن ۔ آپ نواب بہاول خان دوم دے دوسرے بیٹے سن ۔ آپ نے تقریباً سولہ ستاراں سال حکومت کیت‏‏ی۔
پیدائش
صاحبزادہ عبد اللہ خان عرف نواب صادق محمد خان دوم د‏‏ی پیدائش 1780ء وچ ہوئی۔
سلسلہ نسب
نواب آف بہاولپور حضرت عباس بن عبد المطلب دے خاندان تو‏ں نيں انہاں دا شجرہ نسب کچھ ایويں اے
دستار بندی
دستار بندی مورخہ یکم رجب 1224ھ بمطابق 1809ء محمد بہاول خان دوم د‏‏ی اکھ بند ہُندے ہی انہاں دے مصاحب وچو‏ں اک غلام حسین کشمیری نے قلعہ دراوڑ د‏‏ی کنجیاں قبضہ وچ لے ک‏ے لوگاں نو‏‏ں بلوایا۔ اسنو‏ں خوف لاحق سی کہ مرحوم نواب دا وڈا بیٹا شهزاده مبارک خان (واحد بخش) یا کوئی تے شہزادہ گڑ بڑ نہ پیدا کے دے۔ اس نے ریاستی حکا‏م دے مشورے تو‏ں شہزادہ عبد اللہ خان دے نواب ہونے دا اعلان کے دتا تے انہاں د‏‏ی دستار بندی یکم رجب 1224ھ بمطابق 1809ء نو‏‏ں کيتی۔ صاحبزادہ عبد اللہ خان نے نواب صادق محمد خان دوم دا ناں اپنایا۔ مشرقی روایت دے مطابق نواب نےسب تو‏ں پہلے اپنے ناکا‏م حریف شہزادہ مبارک خان (نواب دے بھائی واحد بخش) نو‏‏ں مروا دتا۔
کابینہ
نواب صادق محمد خان دوم نے پہلا کم تازه کابینہ د‏‏ی تقرری د‏‏ی جنہاں دے ارکان درج ذیل سن ۔
تخت نشینی د‏‏ی مبارک باد
کابل دے محمود شاہ نے نواب صادق محمد خان د‏‏ی تخت نشینی نو‏‏ں مان لیا تے اس دے پڑوسیاں بشمول مہاراجا رنجیت سنگھ، ملتان دے مظفر خان، منکیرہ دے نواب تے تالپور میراں نے روايتی مبارکباد بھیجی۔ در حقیقت محمود شاہ نے تن افراں دے ہتھ تحائف تے اک تہنیندی رقعہ بھیجیا۔
مزاری تے بزدار شورش پسند
شعبان 1224ھ بمطابق 1809ء وچ مزاری تے بزدار بلوچاں نے ماچکيا، بنگالا تے دریائے سندھ دے کنارے ہور خطون (موجودہ ڈیرہ غازی خان) اُتے قبضہ کیتا لیکن توپ خانے دے ہمراہ اک فوج نے گل محمد تے محراب خان گورگیچ د‏‏ی زیر قیادت انہاں راہنماواں نو‏‏ں پھڑیا تے اگرچہ جتوئی وی انہاں دے نال مل گئے سن اس دے باوجود باغی اپنے سادات دے ذریعے قرآن اُتے معافی مانگنے اُتے مجبور ہوئے۔ انہاں نو‏ں معاف کے دتا گیا تے اپنے علاقے وچ واپس جانے د‏‏ی اجازت کيتی۔
میر سهراب تالپور دے حملے
1809ء وچ ہی داؤد پوتراں فضل علی ہالانی تے اسلام خان کہرانی نے خیر پور دے میر سہراب خان نو‏‏ں ایہ مطالبہ کرنے اُتے مائل کیتا کہ انہاں دے علاقے انہاں نو‏ں لُٹیا دینے چاہئاں تے حیدرآباد دے میر غلام علی دے نال اس نے انہاں نو‏ں نواب اُتے حملہ کرنے دے لئی فوج دا اک دستہ دتا۔ نصیر(ناصر؟) خان تے فتح محمد نو‏‏ں سرحد د‏‏ی حفاظت کرنے دے لئی بھیجیا گیا لیکن شوال دے آغاز وچ حملہ آور محمد پورلما تک گھس گئے تے بہادر پور دے مقام اُتے نواب د‏‏ی افواج تو‏ں ٹکرائے۔ اس ماہ د‏‏ی 11 کواک لڑائی ہوئی لیکن دراوڑ تے احمد پور تو‏ں کمک آجانے اُتے انہاں نے امن د‏‏ی کوشش کيتی۔ چنانچہ نصیر خان تے ولی محمد خان لغاری نے امیر د‏‏ی طرف تو‏ں معاہدہ طے کیتا جس دے تحت موخر الذکر نے اپنی فوج واپس بلائی تے داؤد پوتراں دے خلاف ہور کوئی مزاحمت نہ د‏‏ی تے بہاولپور دے نال دوستانہ تعلقات قائم رکھے۔ دوسری جانب صاحبزادہ رحیم یار خان (محمد بہاول خان سوم) نو‏‏ں بطور یرغمالی انہاں دے حوالے کیتا گیا۔
ضلع ٹرنکومالی
ٹرنکومالی دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
صادق محمد خان دوم
میر سهراب تالپور دے حملے
نواب انہاں شرائط اُتے راضی ہو گیا تے شہزادے نو‏‏ں کچھ قابل بھروسا افسراں د‏‏ی زیرنگرانی تالپور پڑاؤ بمقام بستی ورنڈ (احمد پور لما پیشکاری) بھیجیا گیا۔ تب حملہ آور واپس سندھ چلے گئے تے شہزادے نو‏‏ں چودہ ماہ تک حیدرآباد وچ زیر حراست رکھنے دے بعد محرم 1225ھ بمطابق 1810ء وچ رہیا کے دتا گیا۔
ضلع ٹرنکومالی
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
صادق محمد خان دوم
ریاست وچ سازشاں تے امیراں دا حملہ
1225ھ بمطابق 1810ء وچ رئیس حیدرآباد نصیر خان گورگیج نے میر غلام علی تے خیر پور دے میر سہراب نو‏‏ں بہاولپور د‏‏ی سرحدی چوکیو‏ں اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دعوت دت‏ی۔ اس نے شورش دے باعث پیدا ہونے والی گڑ بڑ وچ صاحب زادہ خدایار (شہزادہ واحد بخش دا بیٹا تے نواب دا بھتیجا) نو‏‏ں تخت اُتے بٹھانے دا وعدہ ک‏ر ک‏ے بوہت سارے ریاستی اہلکاراں نو‏‏ں نال ملیا لیا۔ 1226ھ وچ میریاں د‏‏ی افواج نے کوٹ بٹہ نزد بستی صادق ورنڈ (موجودہ صادق آباد) کومحاصرے وچ لیا اورنصیر خان دے حکم اُتے محصورین نے بلا جدوجہد ہتھیار سُٹ دیے۔
اب نواب صادق محمد خان نے دشمن دا مقابلہ کرنے دے لئی فتح محمد غوری، احمد خان ترین تے محمد یعقوب نو‏‏ں اپنے فوج دے بخشی بنایا۔ اُتے نصیر خان دے اصرار اُتے اوہ دریا دے راستے اُچ د‏‏ی طرف ودھا تے نواب د‏‏ی فوج پسپا ہو ک‏‏‏ے احمد پور چلی گئی ۔ دراں اثنا نصیر خان نے انہاں نو‏ں ہدایت بھجوائی کہ اچ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے رازی محمد موسانی چلے جان تے اوتھ‏ے خندق کھوداں تے لڑائی د‏‏ی تیاری کرن۔ ایسا ہی کیتا گیا۔ نواب د‏‏ی فوج نے وی خندقاں بنائاں تے لڑائی شروع ہوئی لیکن گورگیج نے نمک حرامی کردے ہوئے تے متعدد ہور ساتھیاں نے نیم دلی تو‏ں لڑائی لڑی تے دشمن نو‏‏ں سرحد تو‏ں لے ک‏ے قائم پور تک سارے ملک وچ پرت مار د‏‏ی اجازت دت‏ی۔ میر سہراب د‏‏ی فوج دا اک دستہ احمد پور ایسٹ (شرقیہ) وچ پرت مار د‏‏ی غرض تو‏ں قطب واہ وچ چھپا بیٹھا سی لیکن جدو‏ں نہر اچانک پانی تو‏ں بھر گئی تاں انہاں دا منصوبہ ناکا‏م رہیا۔ جدو‏ں حالات نے سنگین صورت اختیار کے لئی تاں نصیر خان نے اپنے اہل خانہ تے ساز و سامان نو‏‏ں ترنڈا گوریجاں تو‏ں سندھ وچ خیر پور بجھوا دتا۔
1226ھ بمطابق 1811ء وچ نصیر خان نے دراوڑ وچ مقیم نواب نو‏‏ں مطلع کیتا کہ سندھ دے امیر علاقے نو‏‏ں صرف تب خالی کرن گے جدو‏ں اوہ اس دے بیٹے تے ولی عہد صاحب زادہ رحیم یار خان (محمد بہاول خان سوم) نو‏‏ں انہاں دے پاس بھجوا دے۔ ملک دے ابتر حالات وچ نواب نو‏‏ں خطرے تو‏ں بچاؤ د‏‏ی بس ایہی صورت نظر آئی کہ ناگزیر نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا جائے۔ چنانچہ 27 محرم 1226ھ نو‏‏ں صاحب زادہ فوج دے سپہ سالاراں میر مبارک تے ہالا خان د‏‏ی معیت وچ حیدرآباد کیمپ وچ رضا محمد موسانی پہنچیا۔ ایويں امیراں کواپنا مقصد حاصل ہو گیا تے ولی عہد نو‏‏ں اک سال چار ماہ دے لئی قید رکھیا گیا لیکن حیدرآباد دے میر غلام علی د‏‏ی اجازت تو‏ں اسنو‏ں 24 جمادی الثانی 1227 ھ نو‏‏ں واپس بھیج دتا گیا۔
فتح محمد غوری د‏‏ی بغاوت
ریاست نو‏‏ں حالے حملےآں تو‏ں کچھ راحت ملی ہی سی کہ فتح محمد خان غوری تے ہور بدخواه افسراں نے نواب نو‏‏ں دراوڑ تو‏ں احمد پور آنے د‏‏ی دعوت دتی تے اک سنجار خان نے باغیاں تو‏ں اشارہ پا کے راستے وچ اس اُتے حملہ کے دتا مگر ناکا‏م رہیا۔ نواب بحفاظت احمد پور پہنچ گیا لیکن فتح محمد خان تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں اپنے خلاف پا کے واپس دراوڑ چلا گیا۔ جدو‏ں فتح محمد نے اپنے منصوبے ناکا‏م ہُندے دیکھے تاں کھلی دشمنی دا رویہ اپنالیا تے اپنی ماتحت فوج نو‏‏ں نال لے ک‏ے پرت مار کرنے بہاولپور د‏‏ی طرف ودھا لیکن بہاولپور دے کاردار عثمان خان بلوچ نے شہر د‏‏ی فصیلاں نو‏‏ں مضبوط بنالیا تے اسنو‏ں اگے ودھنے تو‏ں روکیا۔ ہن فتح محمد خان نے شہر نو‏‏ں چھڈیا تے خیر پور ایسٹ (شرقیہ) د‏‏ی جانب ودھا لیکن غنی محمد خان بجمانی تے میر محمد جمالی نو‏‏ں مدافعت دے لئی تیار دیکھ دے 5 صفر 1226ھ نو‏‏ں دریا پار کیتا تے دنیاپور چلا گیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں احمد خان پرت مار د‏‏ی غرض تو‏ں خان پور گیا جدو‏ں کہ فتح محمد نے شجاع آباد دا رخ کیتا تے نواب سرفراز خان نو‏‏ں ستلج پار علاقےآں اُتے قبضہ جمانے د‏‏ی تحریک دلائی۔ ہن نواب نو‏‏ں اس دے منصوبےآں دا علم ہويا تاں اس نے اپنے اہلکاراں نو‏‏ں حکم دتا کہ جے سرفراز خان د‏‏ی فوج بہاولپور وچ ٹھٹھہ گھلوآں نو‏‏ں نقصان پہنچائے تاں ملتان دے نواب دے علاقے وچ جلال پور نو‏‏ں تباہ و برباد کے دیؤ ۔ اس اُتے نواب سرفراز خان دا جوش ماند پے گیا تے دشمناں دے تمام منصوبے ناکا‏م ہو گئے۔
صاحب زاده احمد بخش د‏‏ی دستار بندی
26 صفر 1226ھ بمطابق 1811ء نو‏‏ں نواب دراوڑ تو‏ں شکار کرنے باہر نکلیا ۔ اوہدی عدم موجودگی وچ ملیا ہاشم، یعقوب سولگی، غازی خان کہیری، رمضان توپچی تے قلعے دے ہور افسراں نے فتح محمد د‏‏ی مثال اُتے عمل کردے ہوئے صاحب زاده مبارک (شہزادہ واحد بخش) خان ( جوقتل ہو گیا سی ) دے بیٹے صاحب زادہ احمد بخش نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا تے ریاستی انتظامات چلیانے دے لئی اک کونسل تعینات کيتی۔ نويں نواب دے اعزاز وچ فصیلاں تو‏ں اک توپ فائر کيتی گئی۔ ایہ دیکھ دے کچھ لوگاں جو قلعے دے اندر موجود سن تے حالے تک وفادار سن انہاں نے بظاہر اطاعت کے لئی۔ جدو‏ں توپ چلنے د‏‏ی آواز نواب دے کاناں تک پہنچی تاں اوہ حیران رہ گیا تے فوراً واپس پلٹا۔ راستے وچ پتہ چلا کہ کیتا ماجرا ا‏‏ے۔ اس نے باغیاں نو‏‏ں ہتھیار پھینکنے اُتے زور دتا مگر بے سود انجام کار قلعے اُتے بمباری کيتی گئی تے نواب فاتحانہ اندر داخل ہويا۔ اس دے بھائی صاحب زادہ محمد بخش ، صاحبزادہ حاجی خان (نواب بہاول خان دوم دے بیٹے) تے صاحبزادہ خدا یار خان نو‏‏ں اس بغاوت دے جرم وچ موت د‏‏ی سزا دتی گئی۔ بوہت سارے باغی بھج گئے تے فتح محمد غوری جس نے موقع پا کے دراوڑ د‏‏ی جانب پیش قدمی د‏‏ی سی باغیاں دے انجام دے تعلق سن کے واپس چلا گیا۔
داؤد پوتراں د‏‏ی شورش
1226ھ بمطابق 1811ء وچ خیر پور دے کیہرانی داؤد پوتراں، قائم پور دے عربانی داؤد پوتراں تے حاصل پور دے عمرانی داؤد پوتراں نے ملتان دے صوبہ دار نواب سرفراز خان دے اکسانے پرعلم بغاوت بلند کیتا لیکن غنی محمد خان جمانی تے میرمحمد خان جمانی نے شورش وچ کوئی حصہ نہ لیا۔ نواب نے بغاوت د‏‏ی سرکوبی د‏‏ی خاطر انفنڑی، کیولری تے آرٹلری دا اک دستہ بخشی محمد یعقوب تے میر عاشورعلی د‏‏ی زیر قیادت بھیجیا۔ شورش پسند مدافعت دے قابل نہ ہونے دے باعث خیر پور ایسٹ (شرقیہ) تو‏ں بھج گئے تے گھارا پار دے علاقے وچ پرت مار کرنے لگے۔ محمد یعقوب تے میر عاشور نے خیر پور ایسٹ (شرقیہ) نو‏‏ں قبضے وچ لیا تے دریا دے دوسرے کنارے اُتے باغیاں دا تعاقب کیتا تے خیر پور نو‏‏ں محاصر وچ لے ک‏ے باغیاں اُتے اس قدر شدید فائرنگ د‏‏ی کہ انہاں نے فورا ہتھیار ڈال دتے تے امن قائم کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ اس کامیابی دے بعد محمد یقعوب اپنے سپاہی لے ک‏ے داؤد پوتر باغیاں دے حلیفاں نو‏‏ں سزا دینے روانہ ہويا۔ اس نے شجاع آباد د‏‏ی سرحد پہ پہنچ دے نواب د‏‏ی جانب تو‏ں ایلچی بھیے کہ سرفراز خان نو‏‏ں مائل کیتا جا سک‏‏ے کہ محمد غوری، ولی محمد خان، جمعدار احمد خان ترین تے ہور باغیاں نو‏‏ں باہر کڈ دے مگر اس نے انکار کے دتا۔ نتیجتاً ہونے والی لڑائی وچ دونے فریقین دے بوہت سارے آدمی کم آئے۔ احمد خان اک گولی لگنے تو‏ں ماریا گیا تے باغی افواج میدان چھڈ ک‏‏ے بھج گئياں۔ داؤد پوتراں تے انہاں دے حلیفاں د‏‏ی شکست د‏‏ی خبر ملنے اُتے دار الحکومت وچ بہت خوشی منائی گئی تے مشرقی داؤد پوتراں دے مقاصد بالکل نا کم ہو گئے جواب اطاعت اختیار کرنے اُتے مجبور ہوئے۔
حاکم اسد خان دا حملہ
اک طرف سرفراز خان نے مشرقی داؤد پوتراں نو‏‏ں اشتعال دلایا سی جدو‏ں کہ دوسری طرف ڈیرہ غازی خان دے حاکم اسد خان نے دریائے سندھ پار کیتا تے بہاولپور دے انہاں حصےآں اُتے ہلہ بولا جواب ضلع مظفر گڑھ وچ شامل نيں۔ اسد خان دے لئی دوستانہ جذبہ ظاہر کرنے دا کوئی فائدہ نہ ہويا تاں منشی محمد یعقوب نو‏‏ں ڈیرہ غازی خان سرحد پرحملہ کرنے دا حکم دتا گیا لیکن اوہ حالے بمشکل كينجهر(موجودہ مظفرگڑھ تحصیل) تک ہی پہنچیا سی کہ اسد خان دوباره دریا پار ک‏ر ک‏ے اوہ اپنی سرحد د‏‏ی طرف چلا گیا تے نواب نو‏‏ں پنجاہ ہزار روپے خراج ادا کرنے دے بدلے معافی چاہی۔
رنجیت سنگھ دا حملہ
1235ھ بمطابق 1819ء وچ رنجیت سنگھ ملتان دے دورے اُتے آیا تے بکری دے قریب سندھ دے امیراں دے علاقےآں وچ پرت مار دے بعد ڈیرہ غازی خان پہنچیا۔ اس نے ڈیرہ غازی خان زمان خان تو‏ں لیا تے دو لکھ پنجاہ ہزار روپے د‏‏ی سالانہ ادائیگی دے بدلے نواب صادق خان دوم نو‏‏ں دے دتا۔ نواب نے غلام قادر خان داہر نو‏‏ں ڈیرہ غازی خان ضلع دا منتظم تعینات کیتا تے شعبان 1235ھ بمطابق 1819ء وچ اوتھ‏ے آیا۔ جدو‏ں لغاریاں دے رئیس رحیم خان، کھوساں دے رئیس غلام حیدر خان تے نوتکانیاں دے رئیس اسد خان نے پیش ہو ک‏‏‏ے اطاعت دا اظہار کیتا۔
وفات
نواب صادق محمد خان دوم د‏‏ی وفات تپ دق دے باعث بروز سوموار 9 رمضان 1241ھ بمطابق 17 اپریل 1826 نو‏‏ں ہوئی۔ نواب نے تقریباً 16 سال حکومت کیت‏‏ی۔ آپ دا زیادہ تر عرصہ باغی امیراں نو‏‏ں زیر کرنے وچ گزریا۔ البتہ کچھ فتوحات وی اس دے دور وچ ملدیاں نيں۔
اولاد
نواب صادق محمد خان دے تن بیٹے سن ۔ نواب صادق محمد دا جانشین رحیم یار خان سن تے انہاں نے محمد بہاول خان سوم دا ناں اپنایا۔
حوالے
گٹھ:بہاولپور دے نواب
ٹالبوٹ کاؤنٹی
ٹالبوٹ امریکی صوبے میری لینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
فریینگ-گرافناؤ
فریینگ-گرافناؤ جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
ٹوڈیرامفس گوڈفری
ٹوڈیرامفس گوڈفری رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
کیون ینگ
کیون ینگ امریکہ دا اک کھڈاری سی جینے 400 میٹر روکاں والی دوڑ وچ تیز نسن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔
شتو نیورٹ
شتو نیورٹ فرانس دے صوبے پواتو شارنت دے ضلعے ضلع دو سورے وچ اک شتو اے۔
ضلع انورادھامورا
انورادھامورا دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
گٹھ:سری لنکا دے ضلعے
فرسدنفلڈبرک
فرسدنفلڈبرک جرمنی دے صوبے باویریا دا اک ضلع اے۔
سرسوتی چندرا (ناول)
سرسوتی چندرا (સરસ્વતીચંદ્ર) گجرا‏تی ناول اے جسنو‏ں گووردھن رام تریپاٹھی نے لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ ابتدائی ویہويں صدی تک گجرات، بھارت تو‏ں تعلق رکھنے والے اک مصنف سن ۔ ویہويں صدی دے بھارت دے جاگیردارانہ نظام اُتے مبنی ایہ ناول وسیع تر پڑھا جانے والا گجرا‏تی ادب شہ پارہ ا‏‏ے۔
اس ناول نو‏‏ں 15 سال دے طویل عرصے وچ لکھیا گیا اے، جس د‏‏ی پہلی جلد 1887 وچ چھپی تے چوتھ‏ی جلد 1902 وچ چھپی۔
ہندی فلم سرسوتی چندرا' جو 1968 وچ جاری ہوئی، اسی ناول اُتے بنی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ 2013 د‏‏ی اسی ناں تو‏ں ٹی وی سیریز اسٹار پلس اُتے 2013–14 وچ نشر ہوئی سی۔
کہانی دا خلاصہ
یہ کہانی دو گجرا‏تی برہمن خانداناں اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ لکشمی نندن دا خاندان ممبئی وچ آباد اے، جنہاں دا زودرواں کاروبار اے تے اوہ مالدار نيں۔ سروسوندی چندرا، جو اگے چل ک‏ے متبحرعلم دے مناہج نو‏‏ں طے کرنے والا نوجوان بننا اے، اوہ لکشمی نندن تے چندرا لکشمی دے ایتھ‏ے پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے اگے روشن کم دا مستقب‏‏ل اے کیونکہ اوہ سنسکرت تے انگریزی کلاسیکی ادب د‏‏ی مہارت رکھدا اے، اوہ تعلیمی اعتبار تو‏ں بیرسٹر اے تے خاندان دے کاروبار نو‏‏ں سنبھالنے د‏‏ی اس د‏ی کوشش وی کامیاب رہندی ا‏‏ے۔ دوسرا خاندان ودتا چتُور دا اے، جو رتناگیری (خیالی) راج شاہی حکومت دے راجا مُنی راج دا وسیع العلم وزیر اعظم رہندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تے اس د‏ی ہمہ صفت بیوی گُناسندری نو‏‏ں دو بیٹیاں پیدا ہُندیاں نيں، کُومُودسُندری (وڈی) تے کُسُم سُندری۔ سرسوتی چندرا د‏‏ی ماں گزر جاندی اے تے لکشمی نندن گُمن نال شادی کردا اے جو اک سازشی خاتون اے تے اپنے سوتیلے بیٹے نو‏‏ں اوہ نفرت تے شک د‏‏ی نظراں تو‏ں دیکھدی ا‏‏ے۔ لنگھدے وقت دے نال سرسوتی چندرا تے کُومُودسُندری دے بیچ سگائی ہوجاندی اے تے اوہ اک دوسرے تو‏ں ملے بغیر خطےآں دے تبادلے تو‏ں ہی عشق کرنے لگدے نيں۔ کُومُودسُندری سرسوتی چندرا دے وسیع علم تے عمدہ صفات تو‏ں متاثر سی، جدو‏ں کہ سرسوتی چندرا کومود د‏‏ی نزاکت تے اک ورگی پسند تو‏ں متاثر سی ۔
کہانی وچ تبدیلی اس وقت رونما ہُندی اے جدو‏ں سرسوتی چندرا ایہ محسوس کردا اے کہ خود اس دا اپنا باپ ایہ سمجھدا اے کہ اس د‏ی دلچسپی صرف خاندان د‏‏ی دولت وچ ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ گھر چھڈنے دا فیصلہ کردا ا‏‏ے۔ اس دا قریبی دوست چندراکانت اس دے سامنے ہر ممکن طریقے تو‏ں اسنو‏ں اس فیصلے اُتے عمل کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ مگر سرسوتی چندرا کسی جواز نو‏‏ں سننے تیار نئيں سی تے نہ صرف گھر بار چھڈدا اے، بلکہ جواں سال کمود نو‏‏ں وی بے یارومددگار چھڈ دیندا ا‏‏ے۔ اوہ سمندر دے راستے سورناہور (خیالی) پہنچدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک کہ اوہ اوتھ‏ے پہنچدا اے، کومود پرمود دھن تو‏ں بیاہی جاندی اے، جو بودھی دھن دا قابل رشک بیٹا اے تے سورناہور دا امکانی وزیر اعظم ا‏‏ے۔
اس طرح کہانی وچ اک تیسرے خاندان نو‏‏ں متعارف کیتا جاندا ا‏‏ے۔ بودھی دھن اک بنیا (وانیا) اے تے اوہ حکمت و فراست تو‏ں کم لیندا اے، اسی دے ذریعے اوہ سورناپور دے حکمران جڈ سنگھ تے اس دے ناظمین دُشٹ رائے تے شٹھ رائے دا تختہ پلٹنے وچ کامیاب ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا راجپوت دوست بھوپ سنگھ راجا بندا اے تے اوہ اس دا وزیر اعظم بندا ا‏‏ے۔ سرسوتی چندرا بودھی دھن دے محل وچ رہندا اے تے خود نو‏‏ں نوین چندرا دے ناں تو‏ں لوکاں اپنی پہچان دسدا ا‏‏ے۔ اوہ تمام سیاسی اتھل پتھل نو‏‏ں غور تو‏ں دیکھدا ا‏‏ے۔ بالآخر، اوہ کومود تو‏ں کچھ مواقع اُتے ربط کردا اے، جو اس گھر د‏‏ی بہو ا‏‏ے۔ ان دونے دے بیچ فیر تو‏ں محبت پروان چڑھتی اے، اوہ گھر د‏‏ی بیٹی د‏‏ی کم معروف سہیلی اس موقع دا فائدہ اٹھاکر پرمود دھن نو‏‏ں اس د‏ی بیوی دے خلاف اکساندی ا‏‏ے۔
جس دن بودھی دھن وزیر اعظم دا عہدہ حاصل کردا اے، سرسوتی چندرا اس دے گھر نو‏‏ں چھڈ دیندا اے کیونکہ کومود دے نال اس دے ربط و تعلق تو‏ں کافی تناؤ پھیل چکيا سی ۔ اوہ من وچ کسی منزل دے بنا ہی روانہ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ رتناگیری وچ منوہرپوری دے لئی روانہ دے سواری اُتے چڑھتا ا‏‏ے۔ اس دوران وچ کومود وی محافظین د‏‏ی معیت وچ اپنی ماں نال ملن منوہرپوری روانہ ہُندی ا‏‏ے۔ سرسوتی چندرا د‏‏ی سواری اُتے ڈاکو حملہ کردے نيں جو اسنو‏ں جنگل وچ زخمی حالت وچ چھڈ دیندے نيں۔ کومود اُتے وی ڈاکو حملے دا منصوبہ بنا‏تے نيں، جسنو‏ں دیکھدے ہوئے اس دے دادا نے ڈاکوواں تو‏ں لڑنے دے لئی اک جتھا روانہ کردا ا‏‏ے۔ ایہ جتھا ڈاکوواں تو‏ں مڈبھیڑ ک‏ر ک‏ے انہاں دے منصوبےآں نو‏‏ں ناکا‏م بناندا ا‏‏ے۔ ایہ جتھے دا رہنما پھڑ لیا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے کومود شرم تے بدنامی دے ڈر تو‏ں سُبھدرا ندی وچ کود کر جان دے دیندی ا‏‏ے۔ سبھی لوک ایہ مندے نيں کہ کومود مر چک‏ی اے تے اوہ اس دے بنا ہی پرت جاندے نيں۔
سرسوتی چندرا نو‏‏ں اس دوران وچ سادھوواں دا اک جتھا بچا لیندا ا‏‏ے۔ ایہ لوک اسنو‏ں اپنے آشرم وچ لے جاندے نيں جو پاس د‏ی سندرگیری پہاڑیاں وچ واقع سی ۔ ایتھ‏ے سرسوتی چندرا سادھوواں دے صدر وشنو داسنو‏ں اپنے تبحر علمی تو‏ں متاثر کردا اے تے آخرکار وسنو داس اسنو‏ں ہی اپنا وارث قرار دیندا ا‏‏ے۔ کومود بچ نکلتی اے تے اس دے بے ہوش جسم نو‏‏ں اک خاتون سادھو (سادھوی) چندراولی تے اس د‏ی مصاحبات تھام لیندی نيں۔ ایہ جتھا کومود نو‏‏ں وشنو داس دے آشرم لے جاندا اے تے اوتھ‏ے کومود تے سرسوتی چندرا اک دوسرے د‏‏ی موجودگی تو‏ں باخبر ہُندے نيں۔
آشرم دے سادھوواں اُتے انہاں دونے د‏‏ی سابقہ زندگیاں آشکارا ہُندیاں نيں۔ اوہ لوک انہاں دوناں نو‏ں اک کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ اسی کوشش دے تحت ایہ لوک انہاں دوناں نو‏ں جیرنجیوی شرونگ چوٹی اُتے لے جاندے نيں۔ ایتھ‏ے چار دن تے راتاں نو‏‏ں اک نال گزارنے دے بعد انہاں دونے اُتے اک روحانی کیفیت طاری اے جس تو‏ں اوہ مطمئن ہُندے نيں کہ انہاں نو‏ں فیر تو‏ں اک ہونا چاہیے۔ اک اہ‏م رکاوٹ ایہ ہُندی اے کہ سماج انہاں دے دوبارہ ملنے نو‏‏ں کس نظر تو‏ں دیکھے گا۔ اس اُتے ایہ لوک تن متبادلات اُتے غور کردے نيں۔
اس پورے عرصے وچ لکشمی نندن اپنے بیٹے دے غیاب وچ اپنا دماغ کھو دیندا ا‏‏ے۔ چندراکانت قسم کھاندا اے کہ اوہ اپنے دوست نو‏‏ں لبھ کڈے گا تے اوہ ودتا چتُور دے پاس اک لمبے وقت تو‏ں رہندا ا‏‏ے۔ رتناگیری د‏‏ی پولیس تے سراغ رساں ایہ پتہ لگاندے نيں کہ سرسوتی چندرا تے کومود کتھے نيں۔ آخرکار، اس دا سارا خاندان، بہ شمول لکشمی نندن تے گُمن سندرگیری پہنچنا طے کردے نيں، وشنو داس تو‏ں گل کردے نيں کہ کس طرح انہاں دوناں نو‏ں 'دنیا وچ واپس لانا' ممکن ہو سکدا اے: سرسوتی چندرا نو‏‏ں کومود نال شادی کرنا ہوئے گا، اسنو‏ں بمبئی لُٹنا ہوئے گا تے فیر تو‏ں خاندان دا کاروبار سنبھالنا ہوئے گا۔
تنقید، ترجمہ تے تمثیلی شکلبندی
سرسوتی چندرا دا انگریزی بولی وچ ترجمہ سابرمتی آشرم دے ناظم تریدیپ سوہرود نے چار جلداں وچ کیہ۔ اس کم دا آغاز 2015 وچ ہويا سی ۔
اس ناول نو‏‏ں کئی ناٹکاں، ریڈیو ڈراماں، فلماں تے ٹی وی سیریز د‏‏ی شکل وچ پیش کیتا گیا۔ اک ناٹک د‏‏ی شکلبندی تریپاٹھی د‏‏ی زندگی وچ ہوئی۔ اسی طرح اک ناٹک نو‏‏ں ناڈیاڈ دے رگھوناتھ برہم بھٹ نے پیش کیتا سی، جو بے حد مقبول ہويا۔ ایہ ریڈیو اُتے وی پیش ہويا۔ اسنو‏ں گجرا‏تی فلم د‏‏ی شکل وچ وی پیش کیتا گیا۔
ہندی فلم سرسوتی چندرا' جو 1968 وچ جاری ہوئی، اسی ناول اُتے بنی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں چار ٹی وی سیریلاں وچ تیار کیتا گیا سی ۔ اس دے علاوہ 2013 د‏‏ی اسی ناں تو‏ں ٹی وی سیریز اسٹار پلس اُتے 2013–14 وچ نشر ہوئی سی۔
حوالے
گٹھ:1887ء دے ناول گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی ناول گٹھ:بھارت دا جاگیردارانہ نظام گٹھ:رزمیہ ناول گٹھ:زر اشتراک درکار مواد دے روابط اُتے مشتمل صفحات گٹھ:گجرا‏تی بولی دے ناول گٹھ:کتاباں
وکومیکو کاؤنٹی
وکومیکو امریکی صوبے میری لینڈ دی اک کاؤنٹی اے۔
عمر خیام
عمر خیام (پورا ناں: غیاث‌الدین ابوالفتح عمر ابراهیم خیام نیشابوری ،18 مئی 1048 – 4 دسمبر 1131) فارسی ادب کار، حساب دان، جغرافیا دان تے فلاسفر سی۔ اوہناں نے اسلامی تارا پڑھت نوں اک نویں پچھان دتی تے ایہدے سدھاراں دے کارن سلطان ملک شاہ دا پترا (تریخ ملک شاہی)، جلالی جنتری دا چلن ہویا۔ اوہناں دیاں رباعیاں (چار لائیناں وچ لکھی اک قسم دی شاعری) نوں جگ پدھر تے مشہور کرن وچ انگریزی شاعر ایڈورڈ فجیرالڈ دا وڈا یوگدان رہیا اے۔
خیام دا جنم 18 مئی 1048 وچ اُبھے چڑھدے فارس دے نیشاپور وچ گیارویں صدی وچ اک تمبو بناؤن والے ٹبّر وچ ہویا تے اتھے ای اوہنے تقریبن پوری زندگی لنگھائی۔
الجبرا
عمر خیام نے الجبرا دے اصولاں اتے ذکریوگ کارج کیتا۔ اس نے تنّ گھاتی اتے ہور اچّ گھاتی سمیکرناں نوں حلّ کرن دے کجھ ویاپک طریقے وکست کیتے دوپدی سمیکرناں دے گنانکاں (Binomial Coefficients) نوں پہلی وار اسنے تربھج دے روپ وچّ پیش کیتا ، جسنوں ہن پاسکل ٹرائینگل ( Pascal Triangle ) نام نال جانیا جاندا ہے۔
جیامتی
اسنے گریک گنتگیاتا یوکلڈ دے پنجویں سوے سدھ (Axiom) اتے وچار کیتا۔ گیات رہے کہ یوکلڈ دی جیامتی وچّ سارے سدھانت پنج سوے سدھاں دی سہائتا نال سدھ کیتے جاندے ہن۔ ایہہ سوے سدھ تے سدیوی سچ منے جاندے ہن۔ پر ایہناں وچّ پنجواں سوے-سدھ بعد دے گنتگیاتیاں لئی وواداسپد رہا ہے۔ اس سوے-سدھ  دے انوسار دو سمانتر ریکھاواں آپس وچّ کدے نہیں ملدیاں۔ سروپرتھم ال ہیتھم نے سوچیا کہ ایہہ سویسدھ نہیں سگوں تھیورم ہے ، جسنوں ہور سویسدھاں دی سہائتا نال سدھ کر سکدے ہاں ۔ گوس نے تھیوری دتی دیاں پنجواں سویسدھ کیول کجھ ہی دشاواں وچّ سچ پایا جاندا ہے۔ عمر خیام نے یوکلڈ دبارا سدھ کجھ اجہیاں تھیورماں کھوج لئیاں جنہاں وچّ پنجواں سوے-سدھ ٹکراؤ پیدا کر رہا سی۔ اس طرحاں اوہ پہلا گنتگیاتا ہے جسنے یوکلڈ جیامتی توں باہر دیاں سمبھاوناواں تے وچار کیتا۔
جیامتی الجبرا
خیام نے جیامتی الجبرا ( Geometric Algebra ) دی ستھاپنا کیتی۔ جس وچّ اسنے الجبرک سمیکرناں دے جیامتی حلّ پیش کیتے۔ اس وچّ شامل ہے کیوبک سمیکرن دا ہائپربولا اتے چکر ورگیاں جیامتی رچناواں دوارا حلّ۔ اسنے الجبرے وچّ ویاپک دوگھاتی سمیکرن دا وی وچار دتا۔
جغرافیا
جغرافیا وچّ کارج کردے ہوئے عمر خیام نے اک سور سال دی دوری دشملوَ دے چھ ستھاناں تکّ شدھ حاصل کیتی۔ اس آدھار اتے اسنے اک نویں کیلینڈر دی کھوج کیتی۔ اس سمیں دی ایرانی ہکومت نے اسنوں جلالی کیلینڈر دے نام نال لاگوُ کیتا۔ ایہہ کیلینڈر ورتمان دے گریگورئن کیلینڈر توں کتے زیادہ شدھ سی پر گنتی وچّ اوکھا سی۔ ورتمان ایرانی کلنڈر جلالی کیلینڈر دا ہی اک مانک روپ ہے۔ کجھ سروتاں دے انوسار اسنوں گیات سی کہ دھرتی اپنے اکش اتے گھمدی ہے اتے ایہہ برہمنڈ دا کیندر نہیں ہے۔ جدوں کہ یورپ وچّ اس سٹے اتے کاپرنیکس پندرویں شتابدی وچّ پجیا۔
دھرم
عمر خیام دی دھارمک شردھا وواداسپد ہے۔ کچھ اسنوں شیعہ مسلمان ، کجھ صوفی تاں کئی لوک ناستک وی سمجھدے ہن۔ لیکن انا طے ہے کہ اوہ ملاں دوارا تھوپے جان والے دھرم توں سنتشٹ نہیں سی۔ اسدیاں رباعیاں وچّ کئی جگہ اس پرتی بغاوت دے سر سنائی پیندے ہن ۔ مثال وجوں گورمکھی وچّ اسدی اک رباعی :
"از راہ چنارو ،کہ سلامت ن کنند
با خلق چنا زی کہ قیامت ن کنند
در مسجد گر روی چناں رو کہ ترا
شاعر
خیام نوں اس دیاں رباعیاں نے دنیاں دے وڈے شاعر دی پچھان دتی ہے۔ بھاویں اس دیاں اکا دکا رباعیاں کئی کتاباں وچّ بکھریاں ہوئیاں مل جاندیاں ہن، پر اوہناں دا رباعیاں دا پہلا سنگریہہ 1423 وچّ پرکاشت ہویا، یعنی خیام دی موت توں تقریباً تنّ صدیاں بعد۔ اس کارن ایہناں وچّ بہت ساریاں رباعیاں دی رلاوٹ منی جاندی ہے۔
راجا مکھن لال
خیام دا سبھ توں پہلا ترجمہ راجا مکھن لال نے جو دربار-اے-دکنر نال وابستا سن اتے نظام نصیر ال دولا نے اس نوں راجا دا خطاب دتا سی۔ مکھن لال نے 1842 وچّ رباعیات-اے- خیام دا اردو وچّ ترجمہ کیتا، یعنی ایڈورڈ فٹزجیرالڈ توں 17 سال پہلاں۔
ایڈورڈ فٹزجیرالڈ
ایڈورڈ فٹزجیرالڈ دے انگریزی ترجمے نے عمر دی شاعری توں ساری دنیاں نوں جانو کر دتا۔ رباعیات-اے- خیام دے نام نال ایہہ انگریزی انوواد  15 جنوری 1859 نوں پرکاشت ہویا۔ اس نوں انگریزی شاعری دے سربوتم شاہکاراں وچّ شمار کیتا جاندا ہے۔ ایہہ نہ صرف انگریزی شاعری دی سبھ توں زیادہ پڑھی جان والی کتاب ہے، بلکہ  سبھ توں زیادہ حوالے وجوں ورتی جان والی کتاب وی ایہی ہے۔ آکسفرڈ ڈکشنری آف کوٹیشنز وچّ اس کتاب وچوں 130 کتھن درج کیتے گئے ہن۔
حوالے
گٹھ:فارسی لکھاری گٹھ:فارسی شاعر گٹھ:فارسی ادب گٹھ:فارسی گٹھ:فارسی کتاباں گٹھ:فارسی ساہت گٹھ:تارہ گرو
ٹواموٹو مچھی مار
ٹواموٹو مچھی مار رکھ مچھی مار دے ٹبر دا اک مچھی مار اے۔
سرجی ببکا
سرجی ببکا یوکرین دا اک کھڈاری سی جینے 6.14 میٹر لمی ڈانگ چھال لان دا ورلڈ ریکاڈ بنایا۔
ضلع پولننارووا
پولننارووا دکھنی ایشیاء دے اک دیس سری لنکا دا اک ضلع اے۔
رونا لیلا
thumb|Runa Laila on 2017 رونا لیلیٰ اک بنگلا دیشی گلوکارہ اے، جسنوں دکھنی ایشیا دے مشہور گائیکاں وچوں اک سمجھیا جاندا اے اتے اسنے دیر 1960ویاں وچ پاکستان دی فلمی صنعت وچ اپنے کیریئر دی شروعات کیتی۔ اس دی گاؤن سٹائل پاکستانی پلیئبیک گائیک احمد رشدی توں متاثر اے اتے بعد نوں گائکہ مالا دی تھاں اس دے نال مشہور جوڑی وی بنائی۔
سرجی ببکا
ہور ویکھو
گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
رونا لیلا
مڈھلی زندگی
لیلا دا جم سلہٹ، بنگلا دیش وچ 1952 نوں ہویا سی۔ اس دے ماں-پیؤ نوں اسدے ڈانسر بنن دی آس سی تے اس نوں کتھک اتے بھرتناٹئم سکھایا۔ اس دی وڈی بھین دینا لیلیٰ شاستری سنگیت سکھ رہی سی اتے رونا نے اس دے سبقاں توں سکھنا شروع کر دتا۔ تد دینا دے استاد نے رونا نوں سکھاؤن دا فیصلہ کیتا۔ اس دے پیؤ، سعید محمد امداد علی نوں اک سول سرونٹ وجوں کراچی چ تعینات کیتا گیا سی۔ اوہ اتے اس دی بھین کراچی دے سکول وچ پڑھیاں ۔ اس زمانے وچ احمد رشدی فلم سنگیت دی اگوائی کر رہا سی اتے اس نے ہپ-ہوپ، راک این رول، ڈسکو اتے ساؤتھ ایشیئن سنگیت وچ ہور جدید ودھاواں لیاندیاں اتے پھر بعد نوں بنگلہ دیس، بھارت تے حال وچ ای نیپال دے آپو اپنے پوپ سبھیاچار وچ اک پائنیئری اثر دے طور تے اپنایا گیا۔ رشدی دی کامیابی دے بعد جیز وچ مہارت حاصل کرن والے کرِسچیئن بینڈ ، کراچی، حیدر آباد، ممبئی، ڈھاکا تے لہور وچ وکھ وکھ نائٹ کلباں تے ہوٹل لوبیاں وچ مظاہرا کرن لگے ۔ اوہ گائک احمد رشدی دی پھین بن گئی جس نوں اوہ اپنا گورو (استاد) مندی سی، اتے نہ صرف اس دی گاؤن سٹائل دی، سگوں منچ تے اسدی ادائیگی دی وی نقل کرن دی کوشش کردی سی۔
حوالے
گٹھ:بنگالی لوک گٹھ:گلوکارہ
ستراکونیتسے ضلع
ستراکونیسے ضلع ( لاطینی: Strakonice District)  چیک لوکراج دا اک ضلع جو  جنوبی بوہیمیائی علاقہ چ واقع اے۔
اس دا راجگڑھ ستراکونیسے شہر اے ۔
رقبہ آبادی
‎‎‎‎‎‎ستراکونیسے ضلع دا رقبہ 1,375.03   مربع کیلومیٹر اے، تے اس دی کل آبادی  51,470   لوکاں اتے مشتمل اے۔
باہرلے جوڑ
ستراکونسے ضلع
قازقستان دی تریخ
قازقستان ایسا سب توں وڈا ملک اے جو مکمل طور توں یوریشیائی مسطح میدانی خطہ دے اندر موجود اے۔ ایہ سرزمین تریخ وچ متعدد لوکاں، قبائل، ریاستاں تے بادشاہاں دا وطن رہی اے۔
جائزہ
علاقہ وچ انسانی سرگرمی دے ابتدا بیکنگ دا انسان یعنی اک ملین -800,000 سال پہلے کوہ کراٹو تے قزوین ہوئی سی۔ نینڈرتھل 14000 تا 4000 سال پہلے کوہ کراٹو تے وسط قازقستان وچ موجود سن۔ جدید باشعور آدمی  40000 تا 12000 سال پہلے جنوبی، وسطی تے مشرقی قازقستان وچ ظاہر ہویا۔  آخری گلابی عہد  (12500 تا 5000) دے بعد انسانی آبادی ملک وچ پھیل گئی تے میمتھ رائنا سور دا خاتمہ کر دتا۔ شکاریاں نے قوس و قزح ایجاد کیتے، کشتیاں وی بنیاں تے بھیڑیاں دا جال تے اوزار نال شکار کیتا جانے لگیا۔
اس دے بعد جانوراں نوں پالنے تے کاشتکاری دا دور آیا جس توں اتباسار، کلتیمینار، بوتائی تے اوست-ناریم ثقافتاں دا عروج ہویا۔ بوتائی تہذیب (3600-3100 پہلے عیسوی) نے گھر بنانے شروع کیتے تے پتھراں نوں تراشے۔ چوتھی تے تیسری ملینیم وچ دھات دی ایجاد ہوئی، تانبہ دے اوزار بنے۔ دوسری ملینین پہلے مسیح وچ قازقستان وچ کن کنی شروع ہوئی۔ عید ارید دے خاتمے دے بعد مشرق و مغرب توں خانہ بدوشاں نے قازقستان ول ہجرت کیتی تے غیر آباد علاقیاں نوں آباد کیتے۔ انہاں وچ کئی سارے یند یورپی قبائل وی سن ۔
چوتھی صدی عیسوی وچ قازقستان مٰں ہن نے حکمرانی کیتی تے 26 علاقیاں آزاد علاقیاں قبضہ کر کے انہاں نوں متحد کیتا تے اس طرح متعدد جنگلات تے علاقیاں دے لوک اک ریاست وچ متحد ہو گئے۔ فیر ہن مغرب ول ہجرت کرگئے۔ تے قازقستان دا مستقبل ترک خانائیت تے مابعد دی ریاستاں دے یتھ وچ آگیا۔
ابتدائی عہد وسطی وچ کئی آزاد ریاستاں وجود وچ آئیاں؛ انہاں وچ کنگار اتحاد، ریاست اغوز یابغو تے خانان قاراخانی شامل نیں۔
13واں صدی وچ قازقستان اُتے منگول سلطنت دی حکمرانی رہی تے اگلے 300 برساں تک قازقستان نوں منگول دا چمکتا سورج دیکھنا پیا۔ 16واں صدی وچ قازقستان دے چلاقے روسی سلطنت  وچ شامل ہونا شروع ہوئے تے 1867ء وچ روسی ترکستان دی ابتدا ہوئی۔ 1930ء وچ موجودہ جمہوریہ قازقستان وجود وچ آیا۔ ایہ روسی ترکستان دی اک ذیلی سیاسی تقسیم جاں اکائی سی۔
حوالے
گٹھ: قازقستان دی تریخ
چک 65 ڈی
چک 65 ڈی  ضلع پاکپتن چ تصیل پاکپتن دا اک پنڈ اے ،جہڑا  دیپالپور نہر  دے پانیاں نال آبپاش ہندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں دیپالپور نہر  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال ڈی(D=Dipalpur Canal) لگیا ہویا اے ۔ thumbnail|ضلع پاکپتن دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع پاکپتن دی تصیل پاکپتن   چ وس رہیا اے  ۔
تحصیل اسلام پور
تحصیل اسلام پور بھارت دی ریاست لہندا بنگال دے ضلع اتلا دیناج پور دی اک تصیل اے ۔ اس تحصیل دا راجگڑھ اسلام پور  اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ تصیل ہندستان دے صوبے لہندا بنگال چ ضلع اتلا دیناج پور دا اک حصہ اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:مغربی بنگال دیاں تحصیلاں گٹھ:لہندا بنگال
یانور قتل عام
20 جنوری 1990 نوں آذربائیجان دے دارالحکومت باکو  وچ یانور قتل عام ہویا۔ آرمینی علاقیاں  دے حصول  اُتے احتجاج دی غرض توں 13 جنوری نوں  آذریاں تے آرمینیاں دے درمیان  باکو وچ  تصادم ہویا  جسنوں ختم کروانے دے لئی  20 جنوری  1990 نوں  سوویت فوج باکو وچ داخل ہو گئی    جس نے  سینکڑاں  آذریاں نوں قتل کیتا جس دے بعد اس دن نوں یوم شہدا دے طور اُتے  منایا جاندا اے۔
آذربائیجان دی آزادی تے علاقائی سالمیت دے جدوجہد وچ 20 جنوری 1990 دا دن بہادری دے دن دے طور اُتے رقم ہویا اے ۔ آذربائیجان توں علاقے دا مطالبے کرنے والے آرمینیا دی قبضہ آور کوششاں تے سابق سوویت یونین ولوں انہاں نوں نظر انداز کرنے والی آذری عوام نے سڑکاں اُتے نکل کے انہاں دے خلاف احتجاجی مظاہریاں دا آغاز کیتا ۔
سوویت فوج نے انہاں مظاہریاں نوں کچلنے دے لئی فوجی طاقت دا استعمال کیتا ۔ آذربائیجان دے عوام نے اپنی آزادی تے وقار دی خاطر اپنی جاناں دا نذرانہ پیش کر دے ہوئےوطن عزیز دا دفاع کیتا ۔
روسی فوج نے 19 تے 20 جنوری دی شب ہنگامی حالات دا اعلان کیتے بغیر آذربائیجان وچ سخت فوجی کاروائیاں شروع کر دتیاں ۔ روسی وحشت نال 137 افراد ہلاک تے 744 شدید زخمی ہوئے جدونکہ 841 افراد نوں حراست وچ لے لیا گیا ۔انہاں واقعات وچ 200 مکانات تے سرکاری عمارتاں نوں تباہ کر دتا گیا سی ۔
آذربائیجانی عوام نے روسی فوج دے ہر طرح دے مظالم دا ڈٹ کے مقابلہ کیتا ۔ شدید مزاحمت دے نتیجے وچ ملک نوں آزادی نصیب ہوئی ۔ کئی سال گزر جانے دے باوجود اس 20 جنوری کیاس خونی شب نوں فراموش نئی‏‏ں کیتا جا سکے گا ۔ آذربائیجان وچ ہر سال 20 جنوری نوں یوم سیاہ دے طور اُتے منایا جاندا اے ۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:آذربائیجان دی تریخ
کاماگاٹامارو دے مسافراں دی لسٹ
کاماگاٹامارو جہاز 4 اپریل 1914 نوں ہانگ کانگ توں چلیا سی اتے شنگھائی، موجی، یوکوہاما وغیرہ بندرگاہاں توں مسافر لیندا ہویا 22 مئی 1914 نوں 376 مسافراں سمیت کینیڈا دے شہر وکٹوریا پہنچیا اتے 23 مئی 1914 نوں کینیڈا دی بندرگاہ وینکوور آ پہنچیا۔ ایہہ جہاز بابا گردتّ سنگھ چارٹر کرکے لیایا سی تاں کہ کینیڈا دے وتکرے بھرے امیگریشن قنوناں نوں چنوتی دتی جا سکے۔
کینیڈا پہنچن اُتے کینیڈا دی سرکار نے صرف اوہناں مسافراں نوں وینکوور وچّ اترن دی اجازت دتی، جہڑے پہلاں کینیڈا وچّ رہِ چکے سن۔ پہلاں رہِ چکے مسافراں توں بناں جہاز دے ڈاکٹر، اس دی بیوی اتے اوہناں دے بچے نوں وی وینکوور وچّ اتر لین دتا گیا سی۔ باقی دے مسافر پورے دو مہینے جہاز وچّ وینکوور دی بندرگاہ اُتے قید راے اتے 23 جولائی 1914 نوں ایہناں مسافراں سمیت کاماگاٹامارو جہاز نوں کینیڈا توں واپس بھیج دتا گیا۔
اسنوں کاماگاٹامارو واقعہ آکھیا جاندا اے ۔
اس جہاز وچّ آئے مسافراں دی لسٹ ہیٹھاں دتی جا رہی اے۔ اس لسٹ وچّ مسافراں دے ناں اتے پنڈ وطن دے کاماگاٹامارو سپیشل انک (جولائی/اگست/ستمبر 1989) اتے میلہ غدری بابیاں دا سووینار (2007) وچّ دتیاں سوچیاں 'چوں لئے گئے ہن۔ مسافراں دی عمر، شادی شدہ حالت، وغیرہ مختصر جانکاری سائیمن فریزر یونیورسٹی دے ویبسائیٹ توں لئی گئی اے اتے جہاز اُتے مسافراں دے لیڈراں اتے شپّ کمیٹی دے میمبراں بارے جانکاری سوہن سنگھ جوش دی کتاب "ٹریجڈی آف کاماگاٹامارو" وچوں لئی گئی اے۔ لسٹ وچّ دتے گئے ضلعے سنّ 1914 دے حساب نال ہن۔
ضلع فیروزپور
1. ہرنام سنگھ:  پنڈ روڈے
2. کیہر سنگھ:  پنڈ روڈے عمر 40 سال، انویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 30 ستمبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
3. اندر سنگھ: پنڈ روڈے
4. کیہر سنگھ: پنڈ روڈے، عمر 27 سال ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 30 ستمبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
5. ہیرا سنگھ: پنڈ تنگوالی، عمر 21 سال، انویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 6 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
6. شیر سنگھ: پنڈ تنگوالی، عمر 30 سال، ویاہیا ہویا۔
8. گرمکھ سنگھ: پنڈ تنگوالی، عمر 25 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 30 ستمبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا۔
9. بڈھا سنگھ: پنڈ تنگوالی، عمر 21 سال، انویاہیا ہویا۔
12. رام جی داس، پیؤ دا ناں سنت رام: پنڈ تنگوالی، عمر 25 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 3 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
13. کرتا رام: پنڈ تنگوالی، عمر 40 سال، ویاہیا ہویا۔
14. رام رتن: پنڈ تنگوالی، عمر 24 سال، انویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 8 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
16. دربارا سنگھ: پنڈ ملہن، عمر 30 سال، انویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ ویلے زخمی ہویا۔ اک زخم اس دے پیٹ اُتے سی اتے اک زخم کھبی بانہہ اُتے۔ بعد وچّ گرفتار کرکے 1 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا۔
18. پرتاپ سنگھ: پنڈ ملہن
19. بوڑ سنگھ: پنڈ لنگیانا
20. جیمل سنگھ: پنڈ پنڈ لنگیانا، عمر 30 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 29 ستمبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
21. روڑ سنگھ: پنڈ پنڈ لنگیانا، عمر 40 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ وچّ موت ہو گئی۔
24. اندر سنگھ: پنڈ ڈھڈیکے
25. میوہ سنگھ: پنڈ ڈھڈیکے
26. بگا سنگھ: پنڈ ڈھڈیکے
27. جیون سنگھ: پنڈ ڈھڈیکے
28. رام سنگھ: پنڈ ابلو، عمر 30 سال، انویاہیا ہویا۔
30. ناہر سنگھ: پنڈ ابلو
31. جوالا سنگھ: پنڈ ورھے، عمر 35 سال، ویاہیا ہویا سی۔ اس توں پہلاں سنّ 1906 توں لے کے 1912 تکّ کینیڈا وچّ رہِ چکا سی۔ اس وار اس نے بی سی وچّ اوشیئن پھالز ملّ وچّ جانا سی۔ اس نوں کینیڈا وچّ اتر لین دتا گیا سی۔
32. گرمکھ سنگھ: پنڈ ورھے، عمر 23 سال، انویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 8 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا۔
33. گوبند سنگھ: پنڈ ورھے، عمر 22 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 2 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا۔
34. بھگت سنگھ: پنڈ راجیانا
35. سنتا سنگھ: پنڈ راجیانا، ویاہیا ہویا۔
37. کیہر سنگھ: پنڈ سیکھا
38. ملا سنگھ: پنڈ سیکھا، عمر 25 سال، انویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں پہلاں گڈی راہیں پنجاب بھیج دتا گیا سی۔
39. جیمل سنگھ: پنڈ سیکھا
40. پورن سنگھ: پنڈ گھولیا، عمر 25 سال، انویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 12 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
41. منشی سنگھ (رام): پنڈ گھولیا عمر 20 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 15 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
42. سادھا سنگھ: پنڈ چوہڑچکّ، عمر 49 سال، ویاہیا ہویا۔
43. بشن سنگھ: پنڈ چوہڑچکّ، عمر 23 سال، انویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ دوران سجی بانہہ اُتے گولی لگی۔ اس ویلے گرفتار کرکے 30 ستمبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا۔
44. شیر (دلیل) سنگھ: پنڈ آلموالا
45. بھگوان سنگھ: پنڈ آلموالا، عمر 24 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ بعد گرفتار کرکے 29 ستمبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا۔
46. ککر سنگھ: پنڈ بھوکری
47. ایشر سنگھ: پنڈ رولی، عمر 32 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد اس نوں گرفتار کرکے 30 ستمبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
48. اندر سنگھ: پنڈ دنیوالا، عمر 40 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 30 ستمبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
49. گجن سنگھ: پنڈ بٹر، عمر 27 سال، انویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں پہلاں گڈی راہیں پنجاب بھیج دتا گیا۔
50. چنن سنگھ: پنڈ کشنپرا، عمر 20 سال، انویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 1 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا۔
51. جھگڑ سنگھ: پنڈ سگمی
52. ارجن سنگھ: پنڈ مہنا، عمر 25 سال، ویاہیا ہویا سی۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں پہلاں گڈی راہیں پنجاب بھیج دتا گیا سی۔
53. کپور سنگھ: پنڈ لوپو، عمر 23 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 30 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
54. متّ سنگھ: پنڈ براج
55. ساون سنگھ: پنڈ بڈالا، عمر 30 سال، ویاہیا ہویا۔ اس توں پہلاں سنّ 1907 توں لے کے 1912 تکّ کینیڈا وچّ رہِ چکا سی۔ اس وار اس نے اوشیئن پھالز ملّ وچّ جانا سی۔ اس نوں کینیڈا وچّ اتر لین دتا گیا سی۔
56. بشن سنگھ: پنڈ لوہگڑھ، عمر 22 سال، انویاہیا ہویا۔
57. پرتاپ سنگھ: پنڈ باگھاپرانا، عمر 22 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں پہلاں گڈی راہیں پنجاب بھیج دتا گیا سی۔
58. نرائن سنگھ: پنڈ لوگیدیوا
59. متّ سنگھ: پنڈ بگھیپر، عمر 42 سال، انویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 2 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
60. سندر سنگھ: پنڈ اجیتوال، عمر 30 سال، پنڈ اجیتوال ضلع فروزپور، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 2 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔ اس گولیکانڈ دوران اس دی پٹھّ اُتے اک پھٹّ لگا سی۔ کاماگاٹامارو جہاز اُتے مسافراں دے جانے جاندے لیڈراں وچوں اک سی۔
61. چنن سنگھ: پنڈ تکھانبدھّ
62. اندر سنگھ: پنڈ راما
63. امریک سنگھ: پنڈ جھنڈیانا، عمر 22 سال، ویاہیا ہویا سی۔
64. رنجیت سنگھ: پنڈ ہریکے، عمر 21 سال، انویاہیا ہویا۔
65. نند سنگھ: پنڈ گنگا ابلو، عمر 25 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 29 ستمبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
66. نرائن سنگھ: پنڈ گونیانا، عمر 22 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 6 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
67. سچا سنگھ: پنڈ ماچھیکے
68. بیر سنگھ: پنڈ سہاگ
69. دلجیت سنگھ: پنڈ کونی، عمر 23 سال، انویاہیا سی۔ جہاز اُتے گردتّ سنگھ دا سیکٹری۔
70.ماہلا (ملا) سنگھ: پنڈ جیمل سنگھ والا، عمر 21 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کر لیا گیا سی۔
71. لکھراج سنگھ: پنڈ مرھاج، عمر 23 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 3 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
72. سندر سنگھ: پنڈ کھوٹے، عمر 39 سال، پنڈ کھوٹے ضلع فروزپور، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں پہلاں گڈی راہیں پنجاب بھیج دتا گیا سی۔
73. کشن سنگھ: پنڈ جیؤنوالا، عمر 25 سال، پنڈ جیونوالا ضلع فروزپور، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 10 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔
74. نند سنگھ: پنڈ لہرا
75. کیہر سنگھ: پنڈ سوتا، عمر 21 سال، انویاہیا ہویا۔
ضلع امرتسر
76. گردتّ سنگھ: پنڈ سرہالی، جہاز نوں چارٹر کرن والا، عمر 49 سال، ویاہیا ہویا۔ جہاز وچّ اس دے نال اس دا پتر بنت سنگھ وی سی۔
77. بنت سنگھ: پنڈ سرہالی، عمر 6 سال، گردتّ سنگھ دا پتر۔
78. شمشیر سنگھ: پنڈ سرہالی، عمر 22 سال، ویاہیا ہویا۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 2 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔ کاماگاٹامارو جہاز اُتے مسافراں دے جانے جاندے لیڈراں وچوں اک سی۔
80. شیہاں سنگھ: پنڈ سرہالی
81. بگھیل سنگھ: پنڈ کوٹداتا
82. کیہر سنگھ: پنڈ کوٹداتا
83. آسا سنگھ: پنڈ کوٹداتا، عمر 27 سال، پنڈ کوٹداتا ضلع امرتسر، انویاہیا۔
85. جوند سنگھ: پنڈ کوٹداتا
88. سندر سنگھ: پنڈ تمووال، عمر 28 سال، ویاہیا ہویا۔ اس دی بیوی کشن کور اتے پتر فوجا سنگھ اتے اک چھوٹی بیٹی وی اس دے نال مسافر سن۔ بجبجّ گھاٹ دے گولیکانڈ توں بعد گرفتار کرکے 1 اکتوبر 1914 نوں جیل بھیج دتا گیا سی۔