cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی نظریہ حکومت
مخالفت نظرى :کا تعلق اعتقاد ، را ے تے نظر تے فکر تو‏ں اے _ اوہ شخص جسنو‏ں حکومت دے بعض قوانین تے منصوبےآں اُتے اعتراض اے اورانہاں نو‏ں صحیح نئيں سمجھدا لیکن عملى طور اُتے مخالفت بھى نئيں کردا اسنو‏ں نظرى مخالف کہیا جاندا اے _ ایداں دے شخص کوقانون شکن یا ملکى مجرم نئيں کہندے بلکہ بعض منصوبےآں دے متعلق اس کى را ے حکومت کى را ے تو‏ں مختلف ہوتى اے _
ان دو تمہیدى نکات یعنى رہبرى تے ولایت دا مقام تے اس کى مخالفت کى قسماں دے ذکر کرنے دے بعد اس سبق دے اصلى سوال دے جواب کى بارى آتى اے _سوال ایہ سی کہ نظام ولایت وچ ولى فقیہ کى اطاعت واجب محض اے یعنى کسى بھى صورت وچ اسکى مخالفت نئيں کى جاسکتى نہ عملى نہ نظرى یا شرعاً اس کى مخالفت ممکن اے ؟
وہ احکا‏م یا فرامین جوولى فقیہ صادر کردا اے دوسرے سیاسى نظاماں دے صاحبان اقتدار دے فرامین کى
۲٦۴ طرح دو ارکان اُتے مشتمل ہُندے نيں_
الف: موضوع کى شناخت _
ب : اس موضوع دے مناسب حل کى تشخیص یعنى حکم کى شناخت _
حالات تے موضوع کى دقیق تے گہرى شناخت ہر قسم دے فیصلے تے حکم دے لئی ضرورى اے _ مخصوصاً اوہ موضوعات جنہاں دا تعلق ملک دے اجتماعى مسائل تو‏ں ہوئے تے جو عوام کى تقدیر اُتے براہ راست اثر انداز ہُندے ہاں مثلا اوہ مسائل جنہاں دا تعلق ملک دے امن تے امان ، سبھیاچار تے اقتصاد تو‏ں اے _ اس قسم دے اہ‏م تے بنیادى موضوعات وچ بوہت گھٹ ایداں دے موارد ملدے نيں جنہاں وچ تمام صاحبان نظر کى آراء مکمل طور اُتے اک دوسرے تو‏ں ملتى ہاں _ اس قسم دے کسى مسئلہ وچ جے ولى فقیہ کوئیحکم صادر کرے توممکن اے اس نے جو موضوعات کى تشخیص دى اے اوہ دوسرے صاحبان نظر کى رائے دے مخالف ہوئے _ کيتا اس گل اُتے کوئی دلیل اے کہ ولى فقیہ کى تشخیص ،کلى طور اُتے تمام موارد وچ دوسرے موضوع شناس افراد کى تشخیص اُتے ترجیح رکھتى اے ؟ تے نتیجتاً اس موضوع کى شناخت دا قبول کرنا تمام افراد اُتے واجب اے _ تے اوہ اس کى مخالفت وچ اپنى را ے دے اظہار دا حق نئيں رکھدے؟
اگر ولى فقیہ نے صدور حکم تے اپنے فیصلہ نو‏‏ں آخر ى شکل نئيں دى تاں فیر اس موضوع دے سلسلہ وچ صاحبان نظر دے لئی نقد تے تنقید تے تحقیق تے بررسى دا دروازہ کھلا اے _ تے ولى فقیہ دے نظریہ کامعلوم ہوجانا اس بحث تے تحقیق وچ رکاوٹ نئيں بن سکدا _اولیاء دین کى عملى سیرت گواہ اے کہ انہاں نے اپنے دوستاں نو‏‏ں اجازت دے رکھى تھى کہ اوہ انہاں موضوعات تے مسائل وچ اپنى را ے دے سکدے نيں ، چاہے اوہ انہاں کى را ے دے مخالف ہى کیو‏ں نہ ہوئے _ انہاں دا مسلماناں تے اپنے دوستاں تو‏ں مشورہ لینا اس گل کى نشاندہى کردا اے کہ  شناخت موضوع وچ انہاں کى اطاعت ضرورى نئيں اے _
۲٦۵ لیکن جس وقت ولى فقیہ تے اسلامى معاشرہ دا حاکم کسى موضوع نو‏‏ں آخرى شکل دے دے تے اک حکم صادر کردے تاں تمام افراد اُتے اس حکم دا اتباع کرنا واجب اے تے کسى نو‏‏ں حق نئيں پہنچدا کہ اوہ شناخت موضوع وچ اختلاف نظر دے بہانے اس الزامى حکم کى مخالفت کرے تے ملکى مجرم بنے_ بنابراں ولى فقیہ دے احکا‏م تے فرامین کى عملى اطاعت ضرورى اے اگرچہ شناخت موضوع وچ ایسا نئيں اے _
فاذا حکم بحکمنا فلم یپہلے منه فانّما استخف بحکم الله تے علینا ردّ تے الرادّ علینا الراد على الله  (۱)
ممکن اے کوئی ایہ تصور کرے کہ اس روایت وچ انکار تے عدم جواز ردّ تو‏ں مراد حکم قاضى دا رد کرنا اے تے حاکم شرع تے ولى فقیہ دا حکومتى حکم اس وچ شامل نئيں اے _ ایہ تصور اس غفلت دا نتیجہ اے کہ قضاوت بھى جامع الشرائط فقیہ کى ولایت دا اک شعبہ اے _ جدو‏ں اک مخصوص جزئی نزاع وچ فقیہ دے حکم کى مخالفت نئيں کى جاسکتى تاں فقیہ دے اس تو‏ں وڈے منصب وچ جو کہ اسلامى معاشرہ دا نظام چلیانا اے، تے حکومتى احکا‏م صادر کرنا اے وچ یقیناً اس دے فرامین کى مخالفت جائز نئيں اے _ استو‏ں علاوہ امام صادق نے ایہ جملہ فقیہ نو‏‏ں منصب حکومت اُتے فائز کرنے دے بعد فرمایا اے پس ایہ حدیث حاکم کى مخالفت دے متعلق اے اورصرف قاضى کى مخالفت وچ منحصر نئيں اے _
۱) وسائل الشیعہ، ج ۲٧، ص ۱۳٦، ۱۳٧_ باب ۱۱، ابواب صفات قاضى ح ۱_ ترجمہ پہلے گزر چکيا اے _
۲٦٦ حاکم تے ولى امر کى عملى مخالفت جائز نئيں اے لیکن نظر تے را ے وچ اس دا نال دینا ضرورى نئيں اے _ یعنى مومناں اُتے واجب نئيں اے کہ اوہ اعتقاد تے نظر وچ بھى حاکم دے اسيں را ے تے ہ‏م خیال ہاں بلکہ انہاں تو‏ں فقط ایہ کہیا گیا اے کہ عملاًاس دے مطیع ہاں تے اختلال نظام دے اسباب پیدا نہ کرن اسى وجہ تو‏ں بعض فقہاء نے اگرچہ حکم حاکم کى مخالفت تے ردّ کرنے نو‏‏ں حرام قرار دتا اے ، لیکن اس دے متعلق بحث نو‏‏ں حرام قرار نئيں دتا_ (۱)
آنے والے سبق وچ اسيں حکومتى حکم کى حقیقت تے ماہیت تے اس تو‏ں متعلقہ مباحث اُتے تفصیلى گفتگو کرن گے_ اسلامى معاشرہ دے رہبر دے حکم دے نفوذ تے اس کى عملى مخالفت دے عدم جواز اُتے اسلام کى تاکید تے اصرار اس وجہ تو‏ں اے کہ اسلامى حاکم امت مسلمہ کى عزت تے اقتدار دا محور اے، امت کى وحدت تے اس کى صفوںماں اتحاد عادل ، فقیہ، امین تے متقى رہبر کى عملى اطاعت تے ہمراہى وچ مضمر اے _ اس کى عزت، امت مسلمہ کى حفظ حرمت تے احترام دا باعث بنتى اے _ محمد ابن سنان نے جدو‏ں امام رضا نال جنگ تو‏ں فرار ہونے کى حرمت
۱) جو اہر الکلام ،ج ۴۰ ، ص ۱۰۵_
۲) فقہاء نے صریحاً کہیا اے کہ ولى فقیہ کى اطاعت شرعى دا دائرہ حکومتى حکم تک محدود اے _ تے ایہ اطاعت باقى تمام فقہاء اُتے واجب اے _ العروة الوثقى دے باب اجتہاد تے تقلید دے مسئلہ ۵٧ وچ آیا اے کہ جامع الشرائط حاکم دے حکم کى مخالفت جائز نئيں اے _ حتى کہ دوسرے مجتہد دے لئی بھى ،مگر ایہ کہ اس دا غلط ہونا ثابت ہوجائے _ آیت اللہ سید کاظم حائرى اس سوال دا جواب دیندے ہوئے کہ جدو‏ں اک جامع الشرائط فقیہ( ولى فقیہ) کوئی حکم دے تاں کيتا اس شہر دے دوسرے فقہاء اُتے اس حکم کى اطاعت واجب اے جواب دیندے نيں ہاںہور اس سوال _ کہ کیہ انہاں افراد اُتے ولى فقیہ دے اوامر کى اطاعت واجب اے جو اس دے مقلد نئيں نيں _کا جواب دیندے ہوئے کہندے نيں کہ راہبر ولى امر ہونے کى حیثیت تو‏ں جو حکم دیندے نيں سب اُتے اس کى اطاعت واجب اے چاہے اوہ اس دے مقلد نہ بھى ہاں _
ملاحظہ ہو: الفتاوى المنتخبہ ج ۱ ، کتاب الاجتہاد تے التقلید ،مسئلہ ۳٦، ۴٧_
اللہ تعالى نے جنگ تو‏ں فرار نو‏‏ں اسلئی حرام قرار دتا اے چونکہ ایہ فرار دین دے ضعف تے کمزورى تے انبیاء کرام (ع) اورعادل ائمہ نو‏‏ں خفیف سمجھنے دا باعث بندا اے تے دشمن دے مقابلہ وچ انہاں کى نصرت دے ترک کرنے دا موجب بندا اے _ تے ایہ کم مسلماناں دے خلاف دشمن کى جرا ت وچ وادھا کردا اے _(۱)
امام صادق رسولخدا (ص) تو‏ں نقل کردے نيں : مسلما‏ن دے لئی جائز نئيں اے کہ اوہ ایسى مجلس وچ حاضر ہوئے جس وچ امام نو‏‏ں برا بھلا کہیا جاندا ہوئے _ حدیث ایہ اے:
قال رسول الله (ص) من کان یؤمن بالله تے الیوم الاخر فلا یجلس فى مجلس یسبّ فیه امام (۲)
آنحضرت فرماندے نيں جو خدا تے روز قیامت اُتے ایمان رکھدا اے اس دے لئی جائز نئيں اے کہ ایسى مجلس وچ حاضر ہوئے جس وچ امام نو‏‏ں برا بھلا کہیا جاندا ہو_
۱) وسائل الشیعہ، ج ۱۵، ص ۸٧ باب ۲۹، ابواب جہاد العدو ح ۲_
۲) وسائل الشیعہ ج ۱٦ ص ۲٦٦ باب ۳۸ ،ابواب امر تے نہى ح ۲۱_
۲٦۸ خلاصہ :
۱) اصل عدم ولایت تے اسنو‏ں دیکھدے ہوئے کہ ولى حقیقى فقط خدوند کریم کى ذات اے _ ہر قسم کى ولایت کى مشروعیت دا سرچشمہ براہ راست یا بابلواسط تقرّر الہى اے _
۲)فقیہ کى ولایت انتصابى کى بنیاد اُتے سیاسى نظام دے تمام ارکان اپنى مشروعیت تے جواز ولایت فقیہسے اخذ کردے نيں _ ایہ امر اس منصب دے اعلى مقام کى نشاندہى کردا اے _
۳)صرف عوام کى را ے کسى شخص نو‏‏ں قانون گذارى تے امر تے نہى دے منصب دا حامل قرار نئيں دیتى _
۴)سیاسى صاحبان اقتدار کى مخالفت کى دو قسماں نيں ، مخالفت عملى تے مخالفت نظری_
٦) ولى فقیہ دے احکا‏م تے فرامین کى عملى مخالفت جائز نئيں اے _ جدو‏ں کہ اس کى نظرى موافقت ضرورى نئيں اے _
٧) دوسرے نظاماں دے مقابلہ وچ نظام ولایت فقیہ نو‏‏ں ایہ امتیاز حاصل اے کہ اس نظام وچ حکومتى قوانین کى عملى مخالفت جرم دے نال نال شرعى مخالفت بھى شمار ہوتى اے _
۸)فقیہ عادل دے حکومتى احکا‏م کى اطاعت دا وجوب مقبولہ عمر ابن حنظلہ جیسى روایات تو‏ں ثابت ہُندا اے _
۲٦۹ سوالات :
۲) تمام حکومتى ادارےآں کى مشروعیت دا سرچشمہ ولى فقیہ کیو‏ں اے ؟
۳) مخالفت عملى تے مخالفت نظرى تو‏ں کيتا مراد اے ؟
۴)ولى فقیہ کى کونسى مخالفت جائز اے ؟
۵)ولائی نظام وچ اطاعت دا دوسرے سیاسى نظاماں دے نال کیہ فرق اے ؟
٦) اسلام، رہبر دے حکم دے نفوذ تے اس کى اطاعت دے وجوب پرکیو‏ں اصرارکردا اے ؟
٧) فقیہ عادل دے حکومتى احکا‏م کى اطاعت کن افراد اُتے واجب اے ؟
حکومتى حکم تے مصلحت
۲٧۱ حکم کى قسماں
الف : شرعى حکم
حکم کى مشہورترین قسم، شرعى حکم اے _ شرعى حکم تو‏ں مراد ایہ اے کہ اسنو‏ں شارع مقدس نے وضع کيتاہو_ قوانین الہی، شرعى حکم کى واضح مثالیاں نيں_ شرعى حکم نو‏‏ں شارع مقدس صادر کردا اے _ تے اسى دے وضع کرنے تو‏ں وجود وچ آندا اے _ شرعى حکم کى دو قسماں نيں_حکم تکلیفى اورحکم وضعی_ احکا‏م تکلیفی تو‏ں مراد اوہ شرعى قوانین نيں جو مکلفین دے افعال دے جائز یا ناجائز ہونے دے متعلق اظہار نظر کردے نيں_ اس قسم دے احکا‏م اس گل نو‏‏ں واضح تے روشن کردے نيں کہ کونسے کم انجام دینا ضرورى نيں ، تے کن کماں تو‏ں پرہیز کرنا ضرورى اے _ کونسے کماں نو‏‏ں انجام دینا بہتر اے _ تے کونسے کماں نو‏‏ں ترک کرنا بہتر اے احکا‏م تکلیفى کى پنج قسماں نيں_ واجب ، حرام ، مستحب ، مکروہ تے مباح _
شرعى احکا‏م کى دوسرى قسم احکا‏م وضعی اے _احکا‏م وضعى بھى شارع مقدس دے وضع کردہ نيں_ ایہ احکا‏م براہ راست مکلف دے فعل دے جائز یا ناجائز ہونے دے متعلق اظہار نظر نئيں کردے_ احکا‏م وضعى وچ شارع مقدس دے جعل کى وجہ تو‏ں شرعى معانى وجود نيں آجائے نيں جو مخصوص احکا‏م تکلیفى کا موضوع قرار پاندے نيں_ مثلا طہارت ، نجاست ،مالکیت تے زوجیت تے غیرہ وضعى احکا‏م دے مصادیق نيں_ نجاست کوئی تکلیفى حکم نئيں اے _ لیکن اوہ امور جو شارع دے جعل کردہ اس حکم وضعى دے تحت نجس قرار دتے گئے نيں حکم تکلیفى دا موضوع قرار پاندے نيں _ انہاں دا کھانا پینا تے بعض موارد وچ انہاں کى خرید تے فروخت، حرام ہوجاتى اے _ شرعى حکم کى تے بھى قسماں نيں مثلا حکم ظاہرى ، حکم واقعی، حکم اوّلى تے حکم ثانوى تے غیرہ کہ دوران بحث انہاں وچو‏ں بعض اُتے اک نظر ڈالاں گے_
۲٧۲ فقہاء دے اجتہاد دا معنى ایہ اے کہ منابع تے مصادر تو‏ں شرعى حکم نو‏‏ں کشف کرنے کى کوشش کى جائے_ بنابراں مجتہد کافقہى فتوى در حقیقت شارع مقدس دے شرعى حکم دا بیان اے _ فقیہ اپنے فتوى تو‏ں شرعى حکم جعل نئيں کردا بلکہ شارع مقدس دے بنائے ہوئے حکم نو‏‏ں بیان کردا اے _ مقام استنباط وچ فقیہ تے مجتہد دا فریضہ شارع مقدس دے بنائے ہوئے شرعى حکم نو‏‏ں کشف کرنا اے _
ب: قاضى دا حکم
تنازعات تے لڑائی جھگڑےآں کى تحقیق دے بعد قاضى جو حکم صادر کردا اے اوہ خود قاضى دا جعل کردہ حکم اے _ فتوى کى قسم تو‏ں نئيں اے _ کیونجے فتوى جعل شارع دا بیان کرنا اے جدو‏ں کہ مقام قضاوت وچ قاضى حکم کوجعل کردا اے _اگرچہ قاضى دا حکم شرعى احکا‏م تو‏ں غیر مربوط نئيں ہُندا تے قاضى شرعى موازین دے مطابق حکم صادر کردا اے جھگڑےآں دا فیصلہ کردا اے لیکن اس دا کم شرعى حکم دا بیان کرنا نئيں ہُندا بلکہ شرعى احکا‏م نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے حکم صادر کرنا ہُندا اے _ قاضى دونے طرف دے دلائل سندا اے ، فیر اک طرف قرائن تے شواہد تے دوسرى طرف شرعى احکا‏م تے قوانین نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے حکم صادر کردا اے _ پس قاضى دا حکم شرعى حکم دے علاوہ اک وکھ حکم اے _
ج: حکومتى حکم
۲٧۳ اس قسم دے احکا‏م دے دو مشہور مورد ،رؤیت ہلال اور حدود الہى دا اجرا نيں_ شیعہ فقہاء نے صراحت تو‏ں کہیا اے کہ حدود الہى دا اجرا ،جامع الشرائط فقیہ کى خصوصیات وچو‏ں اے تے انہاں حدود دا اجرا، حاکم شرعى دے حکم دا محتاج اے _ حدود الہى دا اجرا، تنازعات کى قسم تو‏ں نئيں اے تو‏ں کہ اسنو‏ں قضاوت دے موارد وچو‏ں قرار دتا جائے_
الظاهر أنّ المراد بالاولى الفتوی الإخبار عن الله تعالى بحکم شرعى متعلق بکلى ، کالقول بنجاسة ملیا قى البول أو الخمر وأمّا الحکم فهو انشاء إنفاذ من الحاکم لا منه تعالى لحکم شرعى أو وضعى أو موضوعهما فى شیء مخصوص_ تے لکن هل یشترط فیه مقارنته لفصل خصومة کما هو المتیقّن من أدلّته؟ لا أقل من الشک والاصل عدم ترتّب الآثار على غیره، أو لا یشترط; لظهور قوله(ع) :  إنّى جعلتُه حاکماً'' فى أنّ له الانفاذ
۲٧۴ والإلزام مطلقاً تے یندرج فیه قطع الخصومة التى هى مورد السؤال، تے من هنالم یکن إشکال عندهم فى تعلّق الحکم بالهلال والحدود التى لا مخاصمة فیها'' (۱)
ظاہراً فتوى تو‏ں مراد اللہ تعالى دے اس شرعى حکم دا بیان کرنا تے اسکى خبر دیناہے جو اک کلى دے نال مربوط ہُندا اے، مثلا پیشاب یا شراب دے نال لگنے والى شئے دا نجس ہونا جدو‏ں کہ حکم خود حاکم کى طرف تو‏ں جعل کردہ اے نہ کہ اللہ تعالى کى طرف تو‏ں کسى شرعى یا وضعى حکم دے لئی یا کسى مخصوص شئے دے موضوع دے لئی_ لیکن کيتا اس جعل کردہ حکم وچ شرط اے کہ صرف تنازعات دے متعلق ہو؟جداں کہ ادلّہ تو‏ں بھى یقینى مقدار یہى معلوم ہوتى اے یا گھٹ تو‏ں گھٹ جے یقینى مقدار نہ بھى ہوئے تاں اس گل دا گمان اے کہ ادلہ کى دلالت یہى اے _ تے اصل ایہ اے کہ اس دے علاوہ کسى تے چیز اُتے ایہ آثار مرتب نئيں ہون گے، یا شرط نئيں اے ؟ کیونجے معصوم دے قول  ميں نے اسنو‏ں تسيں اُتے حاکم قرار دتا اے  تو‏ں یہى ظاہر ہُندا اے کہ اس دا حکم ہر لحاظ تو‏ں نافذ اے _ تے تنازعات دے فیصلے بھى اسى حکم وچ آجاندے نيں کہ جس دے متعلق خصوصى طور اُتے سوال کيتا گیا اے _ اسى لئے علماء اس گل نو‏‏ں تسلیم کردے نيں کہ رؤیت ہلال تے اجرائے حدود، وچ حاکم دا حکم نافذ العمل اے _ حالانکہ انہاں دا تعلق تنازعات تو‏ں نئيں اے _
حکم کى ایہ دوسرى تے تیسرى قسم اس لحاظ تو‏ں مشترک نيں کہ دونے فقیہ دے جعل تے انشاء نيں تے شارع دے جعل نو‏‏ں کشف کرنے یا بیان کرنے کى قسم تو‏ں نئيں نيں_ البتہ انہاں دونے وچ فرق ایہ اے کہ قاضى دا حکم، تنازعات تے جھگڑےآں دے فیصلہ کرنے وچ منحصر اے جدو‏ں کہ حکومتى حکم تنازعات وچ محدود نئيں اے _
۱) جواہر الکلام، ج ۴۰ ، ص ۱۰۰_
۲٧۵ حکومتى حکم دے صدور کى بنیاد:
حاکم شرع تے فقیہ عادل دے حکم کى چند قسماں نيں_ جداں کہ پہلے گزر چکيا اے کہ ماہ مبارک رمضان، شوال تے دوسرے مہینےآں دے آغاز دا اعلان، حاکم شرعى دے اختیارات وچو‏ں اے _ جے فقیہ عادل چاند ثابت ہونے دا اعلان کردے تاں اس کى اطاعت واجب اے _ اسى طرح حدود الہى دا اجرا بھى حکم حاکم کى قسماں وچو‏ں اے _ اگرچہ شریعت وچ زانى ، محارب ( خدا تے رسول نال جنگ کرنے والا)اور شارب الخمر کى حدود بیان کى گئیاں نيں _ لیکن انہاں دے اجرا دے لئی فقیہ عادل دے حکم کى احتیاج ہوتى اے _ حاکم شرع دے احکا‏م کى اک ہور قسم معاشرتى امور تے اسلامى معاشرہ دے اجتماعى مسائل دے نال مربوط اے حکومتى احکا‏م کى یہى قسم اس وقت ساڈے زیر بحث اے _
اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ ہر سیاسى اقتدار دا اہ‏م ترین فریضہ شہریاں نو‏‏ں بعض امور دے انجام دینے تے بعض تو‏ں اجتناب کرنے دا پابند کرنا ہُندا اے _ اجتماعى امور دا انتظام انہى پابندیاں تے امر تے نہى دے سایہ وچ پروان چڑھدا اے _ ولایت فقیہ اُتے مبتنى سیاسى نظام وچ فقیہ عادل جو کہ حاکم شرع اے عوام نو‏‏ں انہاں امور اُتے پابند کرنے دا حق رکھدا اے تے اس کى حکومتى پابندیاں کى اطاعت شرعاً واجب اے _
حکومتى احکا‏م دے صدور کى بنیاد مسلماناں تے اسلامى نظام کى مصلحت اے _ ولى فقیہ مسلماناں دے مختلف امور کى مصلحت تے رعایت کى بنا اُتے اسلامى معاشرہ دے اموال وچ تصرف کردا اے تے مختلف امور دے انتظام دے لئی احکا‏م صادر کردا اے _ امام خمینى اس بارے وچ فرماندے نيں :
۲٧٦ فالنبیّ (ص) یضرب الزانى ما ة جلدة والإمام (ع) کذلک والفقیه کذلک تے یا خذون الصدقات بمنوال واحد تے مع اقتضاء المصالح یا مرون الناس بالا وامر التى للوالی، تے یجب إطاعتهم ''(۱)
حکومت تے سیاست تو‏ں متعلقہ تمام اختیارات جو رسولخدا (ص) تے ائمہ معصومین نو‏‏ں حاصل نيں فقیہ عادل نو‏‏ں بھى حاصل نيں_ انہاں وچ تفریق کرنا معقول نئيں اے کیونجے والى جو بھى ہوئے وہى شرعى احکا‏م نو‏‏ں نافذ کردا اے، حدود الہیہ نو‏‏ں قائم کردا اے ، خراج تے دوسرے مالیات نو‏‏ں وصول کردا اے، تے انہاں نو‏ں مسلماناں دے رفاہ عامہ دے امور وچ خرچ کردا اے _ رسولخدا (ص) زانى نو‏‏ں سو کوڑے مارسکدے نيں_ امام بھى اسى طرح نيں تے فقیہ بھى _ ایہ سب اک ہى ضابطہ دے مطابق صدقات وصول کردے نيں تے مصالح کى بنیاد اُتے لوکاں نو‏‏ں انہاں اوامر دا حکم دیندے نيں جو والى دے اختیار وچ نيں تے لوکاں اُتے انہاں احکا‏م کى اطاعت واجب اے _
ایتھ‏ے اک اہ‏م سوال پیش آندا اے تے اوہ ایہ کہ اوہ مصلحت جو حکومتى حکم دے صدور کى بنیاد اے، اسنو‏ں اہمیت دے لحاظ تو‏ں کس درجہ اُتے ہونا چاہیے کہ حاکم اس حکومتى حکم دے صادر کرنے اُتے مجبور ہوجائے؟ کيتا ہر قسم کى مصلحت ایداں دے الزامى حکم دے صدور دے لئی کافى اے ؟ یا مصلحت نو‏‏ں اس قدر اہ‏م ہونا چاہیے کہ اسنو‏ں نظر انداز کرنے تو‏ں عسرو حرج تے اختلال نظام لازم آندا ہو؟
اس سوال نو‏‏ں دوسرے انداز تو‏ں بھى بیان کيتا جاسکدا اے _ اساں علم فقہ تے کلام تو‏ں ایہ سمجھیا اے کہ ہر فعل دا شارع مقدس دے نزدیک اک حکم واقعی اے تے افعال مکلفین وچو‏ں کوئی بھى فعل پنجگانہ احکا‏م تکلیفیہ تو‏ں خالى نئيں اے _ بنابراں حکومتى احکا‏م طبیعى طور اُتے اس فعل دے حکم واقعى دے مخالف ہون گے_ بطور مثال تحریم تمباکوکے سلسلہ وچ میرزا شیرازى دے حکومتى حکم کى طرف اشارہ کيتا جاسکدا اے _ شریعت اسلام وچ تمباکو دا استعمال تے اس کى خرید تے فروخت مباح اے _ لیکن اس فقیہ دے حکومتى حکم کى وجہ تو‏ں وقتى طور اُتے تے ان
۱) البیع ،امام خمینى ج ۲ ص ۴٦٧_
۲٧٧ خاص حالات وچ تمباکو دا استعمال تے اس کى خرید تے فروخت حرام ہوجاتى اے _ ہن سوال ایہ اے کہ کن موارد وچ مصلحت تے حالات دا تقاضا حکم واقعى دے ملاک( ہمارى مثال وچ اباحت دا ملاک ) اُتے مقدم ہوجاندے نيں؟ کيتا صرف اسى صورت وچ اے کہ جدو‏ں حکومتى حکم دے صدور کى مصلحت نو‏‏ں نظر انداز کرنے تو‏ں مومنین دے لئی عسرو حرج لازم آندا ہوئے تے نظام مسلمین دے اختلال دا باعث بندا ہوئے تاں فقیہ اس حکم واقعى دے مقابلہ وچ حکومتى حکم صادر کرسکدا اے ؟ یا صرف جے اسلام تے مسلمین کى مصلحت ،احکا‏م واقعى دے ملاک اُتے ترجیح رکھتى ہوئے تویہى ترجیح حکومتى حکم دے صدور دے لئی کافى اے _ اگرچہ اضطرار ، عسر تے حرج تے اختلال نظام کى حد تک نہ بھى پہنچے؟ اس سوال دا جواب اس نکتہ کى وضاحت اُتے موقوف اے کہ کیہ حکومتى حکم اسلام دے احکا‏م اوّلیہ وچو‏ں اے یا احکا‏م ثانویة وچو‏ں؟ جے حکومتى حکم احکا‏م ثانویہ وچو‏ں اے تاں اس دا صدور، اضطرار ، عسرو حرج یا اختلال نظام اُتے موقوف اے _ دوسرے لفظاں وچ جے اسيں حکومتى حکم نو‏‏ں احکا‏م ثانویہ وچو‏ں شمار کرن تاں اس دا لازمہ ایہ اے کہ اوہ مصلحت جو حکومتى حکم دے صدور کى بنیاد اے اسنو‏ں اس قدر قابل اہمیت ہونا چاہیے کہ اسنو‏ں نظر انداز کرنے تو‏ں اختلال نظام مسلمین یا عسرو حرج لازم آندا ہوئے _ اس مجبورى وچ جدو‏ں تک ایداں دے حالات نيں فقیہ احکا‏م اولیہ دے خلاف وقتى طور اُتے حکومتى حکم صادر کريں گا_
احکا‏م اوّلیہ تے ثانویہ:
پہلے گذر چکاہے کہ انسان دے تمام اختیارى افعال پنجگانہ احکا‏م تکلیفیہ وچو‏ں کسى اک حکم دے حامل ہُندے نيں_ بنابراں مکلفین دا ہر فعل اک حکم اولى رکھدا اے _ شارع مقدس نے ہر واقعہ تے فعل دے حکم اولى نو‏‏ں مصالح تے مفاسد تے اس دے ذاتى تے واقعى ملاکات دے مطابق وضع کيتا اے _ افعال تے اشیاء دے احکا‏م اوّلیہ ذات موضوع نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے وضع کیئےجاندے نيں تے اس وچ کسى قسم دے خاص حالات نو‏‏ں پیش نظر نئيں رکھیا جاندا _ مردار دا حکم اوّلى حرمت اے ، حکم اولى ایہ اے کہ ماہ رمضان دا روزہ ہر مسلما‏ن مکلف پر
۲٧۸ واجب اے ، حکم اولى ایہ اے کہ ہر مسلما‏ن مکلف اُتے واجب اے کہ اوہ نمازپنجگانہ دے لئی وضو کرے_
کبھى خاص حالات پیش آجاندے نيں کہ جنہاں کى وجہ تو‏ں افعال دے حکم اولى کو بجا لاناممکن نہیںہُندا_ ایہ حالات مکلف نو‏‏ں ایداں دے دوراہے پرلے آندے نيں کہ اس کا احکا‏م اولیہ اُتے عمل کرنا بہت مشکل ہوجاندا اے اس صورت وچ شارع مقدس نے مکلف دے لئی احکا‏م ثانویہ وضع کيتے نيں مثلا اگرچہ مردار دا کھانا حرام اے، لیکن جے مکلف اپنى جان بچانے دے لئی اس دے کھانے اُتے مجبور اے تاں اس صورت وچ اس دے لئی مردار حلال اے _
(  فمن اضطر غیر باغ تے لا عاد فلا أثم علیه  ) (۱)
اگر کوئی مضطر ہوجائے تے بغاوت کرنے والا تے ضرورت تو‏ں تجاوز کرنے والا نہ ہوئے تاں اس اُتے کوئی گناہ نئيں اے _
بنابراں اضطرار اک عارضى عنوان اے جو کہ مکلف نو‏‏ں اک خاص حالت وچ عارض ہوک‏ے سبب بندا اے کہ جدو‏ں تک مکلف اس حالت وچ گرفتار اے اس اُتے حکم اولى کى بجائےحکم ثانوى لاگو ہوئے گا _
حکم ثانوى اضطرار ، ضرر،اکراہ ، عسرو حرج تے اختلال نظام جداں خاص عناوین دے نال مربوط ہُندا اے _ البتہ احکا‏م اوّلیہ تے ثانویہ دونے حکم واقعى کى قسماں نيں_ دونے شارع مقدس دے جعل کردہ نيں_ البتہ اِنّا فرق اے کہ حکم ثانوى دا مرتبہ حکم اولى دے بعد اے _ یعنى حکم ثانوى کى بارى اس وقت آئے گى جدو‏ں کوئی مخصوص عنوان اس اُتے عارض ہوجائے تے حکم اولى اُتے عمل کرنا ممکن نہ ہو_ دوسرا ایہ کہ حکم ثانوى عارضى ہُندا اے _
حکم اوّلى تے حکم ثانوى کى وضاحت دے بعد ہن ایہ دیکھنا اے کہ حکومتى حکم احکا‏م ثانویہ وچو‏ں اے یا اوّلیہ وچو‏ں؟
۱) سورہ بقرہ آیت ۱٧۳_
۲٧۹ خلاصہ :
۱) حکم دے تن مشہور معانى نيں_ شرعى حکم ، قاضى دا حکم ، حکومتى حکم_
۲) شرعى حکم تو‏ں مراد ایہ اے کہ اسنو‏ں شارع مقدس نے وضع تے جعل کيتا اے _
۳)مجتہد دا فتوى شرعى حکم دا کشف تے استنباط ہُندا اے _ یعنى فقیہ مقام فتوى تے استنباط وچ شرعى حکم دے بارے وچ خبر دیندا اے _ اپنى طرف تو‏ں حکم جعل نئيں کردا _
۴) قاضى فیصلہ دے وقت اپنا حکم صادر کردا اے تے اس دا حکم فتوى کى قسم تو‏ں نئيں اے _
۵)فقیہ عادل دے اختیارات نو‏‏ں صرف مقام قضاوت وچ جعل حکم ماں منحصر نئيں کيتا جاسکدا _
٧)حکومتى حکم تے حکم قاضى دونے انشاء تے جعل نيں_
۸)حکومتى حکم دے صدور کى بنیاد مسلماناں تے اسلامى نظام کى مصلحت اے _
۹) کيتا ہر قسم کى مصلحت حکومتى حکم دے صدور کى بنیاد بن سکتى اے ؟ یا اسنو‏ں اس قدر قابل اہمیت ہونا چاہیے کہ اس دے نظر اندازکرنے تو‏ں عسروحرج تے اختلال نظام لازم آندا ہو؟
۱۰) اس سوال دا جواب اس نکتہ کى وضاحت اُتے موقوف اے کہ حکومتى حکم ،اسلام دے احکا‏م اوّلیہ وچو‏ں اے یا احکا‏م ثانویہ وچو‏ں_
۱۱)احکا‏م ثانویہ دا مرتبہ احکا‏م اوّلیہ دے بعد اے _
۲۸۰ سوالات :
۱) حکم شرعى ، حکم تکلیفى تے حکم وضعى تو‏ں کيتا مراد اے ؟
۲) حکم قاضى تے فتوى وچ کیہ فرق اے ؟
۳)حکومتى حکم تے قاضى دے حکم وچ کیہ فرق اے ؟
۴)حکومتى حکم دے صدور کى بنیاد کيتا اے ؟
۵)حکم اوّلى تے حکم ثانوى کى بحث دا حکومتى احکا‏م کى بحث وچ کیہ کردار اے ؟
٦) احکا‏م ثانوایہ کیہ نيں تے احکا‏م اولیہ تو‏ں انہاں دا کیواں دا تعلق اے ؟
۲۸۱ اٹھائیسواں سبق :
حکومتى حکم تے فقیہ کى ولایت مطلقہ
گذشتہ سبق وچ ایہ ثابت ہوچکيا اے کہ فقیہ عادل جس طرح شرعى حکم نو‏‏ں استنباط کرسکدا اے اسى طرح حکومتى حکم دے صادر کرنے دا بھى اختیار رکھدا اے _
فتوى وچ فقیہ دا کم شارع مقدس دے حکم تو‏ں پردہ اٹھانا اے _ ہن جدو‏ں کہ حکومتى حکم خود فقیہ صادر کردا اے _ حکومتى حکم دے جعل تے صادر کرنے وچ فقیہ عادل، شرعى اصول تے مبانى نو‏‏ں بھى نظر وچ رکھدا اے تے اسلام تے مسلمین کى مصلحت نو‏‏ں بھى _ گذشتہ سبق دا آخرى سوال ایہ سی کہ حکومتى حکم اسلام دے احکا‏م اوّلیہ وچو‏ں اے یا احکا‏م ثانویہ وچو‏ں؟
امام خمینى اس مسئلہ دے جواب کو اسلام وچ حکومت دے مقام کے نال منسلک کردے نيں_ انہاں کى نظر وچ ولى فقیہ دے اختیارات تے حکومتى حکم دے صدور دا دائرہ تے حد، حکومت تے اسلامى نظام دے احکا‏م اولیہ دے نال رابطے دے تعیّن تے اسلام کى نظر وچ حکومت تے نظام دے مقام نو‏‏ں واضح تے مشخص کرنے دے تابع اے _
۲۸۲ اسلامى جمہوریہ ایران دے بانى نجف اشرف وچ اپنے فقہ دے دروس خارج وچ اس نکتہ اُتے اصرار کردے سن کہ حکومت تے اسلامى نظام اسلامى فروعات وچو‏ں اک فرع یا اجزائے اسلام وچو‏ں اک جزء نئيں اے بلکہ اس کى شان اس تو‏ں بہت بلند اے اس طرح کہ فقہى احکا‏م حکومت تے اسلامى نظام کى حفاظت تے تثبیت دے لئی نيں _ اسلامى حکومت شریعت کى بقاء تے حفاظت کى ضامن اے اسى لئے اولیاء الہى نے نظام اسلام تے مسلمین کى حفاظت تے بقاء دے لئی اپنى جاناں نو‏‏ں خطرات وچ ڈالدے سن _ انہاں کى نظر وچ شرعى احکا‏م امور حکومت وچو‏ں نيں_ شرعى احکا‏م ذاتاً مقصود تے ہدف نئيں نيں بلکہ عدل تے انصاف قائم کرنے دے لئی اسلامى حکومت دے ذرائع نيں اسى لئے روایات وچ حاکم تے ولى فقیہ نو‏‏ں اسلام دا قلعہ کہیا گیا اے (۱) _
الاسلام هو الحکومة بشؤونها، تے الاحکا‏م قوانین الاسلام تے هى شان من شؤونها ، بل الاحکا‏م مطلوبات بالعرض تے امور آلیة لاجرائها تے بسط العدالة (۲)
امام خمینى اس گل اُتے اصرار کردے نيں کہ حکومت اسلام دے احکا‏م اوّلیہ وچو‏ں اے _ نظام تے اسلامى حکومت کى حفاظت اہ‏م ترین واجبات الہیہ وچو‏ں اے تے اسلام دے باقى تمام احکا‏م اُتے مقدم اے _ رہبر انقلاب آیت اللہ خامنہ اى دے ناں لکھے گئے اپنے اک خط وچ امام خمینى فرماندے نيں:
۱) امام خمینى کى درج ذیل عربى عبارت دا مفہوم بھى یہى اے _(مترجم)
۲) کتاب البیع، ج ۲ ص ۴٧۲_
۳) صحیفہ نور ج ۲۰ ، ص ۱٧۰
۲۸۳ لہذا حکومتى حکم دا صدور اسلام تے نظام مسلمین کى مصلحت دے نال مربوط اے _ ضرورى نئيں اے کہ عناوین ثانویہ مثلا عسروحرج ، اضطرار یا اختلال نظام وچو‏ں کوئی ہوئے بلکہ اسلامى حکم کى مصلحت حکومتى حکم کى بنیاد قرار پاتى اے اگرچہ مذکورہ عناوین وچو‏ں کوئی بھى نہ ہو_
اس دے باوجود انقلاب دے ابتدائی سالاں وچ بعض موارد وچ انہاں نے حکومتى حکم دے صدور تے بظاہر شریعت دے منافى احکا‏م تے قوانین بنانے دا حق پارلیمنٹ نو‏‏ں دتا لیکن احتیاط تے ہور استحکا‏م دے لئی ایداں دے قوانین دے وضع کرنے نو‏‏ں اختلال نظام ، ضرورت تے عسرو حرج جداں ثانوى عناوین دے نال منسلک کردتا_ اگرچہ آپ فقہى لحاظ تو‏ں حکومتى حکم دے صدور نو‏‏ں انہاں عناوین اُتے موقوف نئيں سمجھدے تے اسنو‏ں اسلام دے احکا‏م اولیہ وچو‏ں سمجھدے نيں_
مورخہ ۲۰/ ٧/ ۱۳٦۰ ھ ش نو‏‏ں قومى اسمبلى دے اسپیکر نو‏‏ں اک خط دا جواب دیندے ہوئے لکھدے نيں:
وہ شئے جو اسلامى نظام کى حفاظت وچ دخالت رکھتى اے ، جس دا انجام دینا یا ترک کردینا اختلال نظام دا باعث بنے، خرابى تے فساد دا باعث بنے یا اس تو‏ں حرج تے مرج لازم آندا ہو، تاں پارلیمنٹ دے ممبران کى اکثریت را ے دے ذریعہ موضوع کى تشخیص دے بعد اس وضاحت دے نال قانون بنایا جائے کہ جدو‏ں تک ایہ موضوع اے ایہ قانون اے _ تے موضوع دے ختم ہونے دے نال ہى ایہ قانون لغو ہوجائے گاوہ اس قانون دے بنانے تے جارى کرنے دا اختیار رکھدے نيں_(۱)
اس اصرار دے نال کہ حکومت اسلام دے احکا‏م اولیہ وچو‏ں اے _ اپنى مبارک زندگى دے آخرى سالاں وچ اس وچ تے شدت آگئی تے انہاں نے صاف لفظاں وچ کہہ دتا کہ حکومتى حکم دا صدور مصلحت نظام اُتے مبنى اے _مصلحت نظام اختلال نظام ، ضرورت تے عسر تے حرج جداں عناوین ثانوى تو‏ں قطعى مختلف اے
۱) صحیفہ نور، ج ۱۵ ، ص ۱۸۸_
۲۸۴ اسى لئے مصالح کى تشخیص تے حکومتى حکم دے صادر کرنے وچ ولى فقیہ کى مدد کرنے دے لئی  مجمع تشخیص مصلحت نظام کے ناں تو‏ں اک ادارہ تشکیل دتا گیااور حکومتى احکا‏م دے مبانى کى تشخیص دا کم اس دے سپرد کيتا گیا_
فقیہ کى ولایت مطلقہ
فقیہ کى  ولایت عامّہ ، نیابت عامہ یا عمومى ولایت جداں لفظاں سابقہ فقہاء دے کلمات وچ استعمال ہُندے رہے نيں_ لیکن  ولایت مطلقہ کى تعبیر عام نئيں تھى _ امام خمینى دے کلمات وچ رسولخدا (ص) تے ائمہ معصومین کى سیاسى ولایت نو‏‏ں ولایت مطلقہ سے تعبیر کيتا گیا اے _ تے یہى خصوصیت جامع الشرائط فقیہ عادل دے لئی بھى ثابت اے _ ۱۳٦۸ ھ ش وچ جدو‏ں اساسى قانون اُتے نظر ثانى کى گئی تاں اس وچ لفظ  ولایت مطلقہ استعمال ہونے لگیا _
اسلامى جمہوریہ ایران وچ قواى حاکم ایہ نيں: مقننہ ،مجریہ تے عدلیہ ایہ تِناں ادارے ولایت مطلقہ دے زیر نظر اس قانون دے آئندہ طے پانے والے اصولاں دے مطابق عمل کریںگے_(۱)
فلسفہ سیاست کى رائج اصطلاح وچ  حکومت مطلقہ ڈکٹیٹر شپ اورمطلق العنان آمریت نو‏‏ں کہندے نيں_ جس وچ حکومت دا سربراہ اپنى مرضى تو‏ں حکومت چلا تو‏ں اے ، دل خواہ قوانین وضع کردا اے تے معاشرے کا
۱) قانون اساسى اصل ۵٧_
۲۸۵ خیال نئيں رکھدا_ آنے والے مطالب تو‏ں واضح ہوجائے گا کہ فقیہ کى ولایت مطلقہ بنیادى طور پراس حکومت مطلقہسے بہت مختلف اے _
ولایت فقیہ دے مفہوم دے صحیح ادارک دے لئی درج ذیل تمہید اُتے غور کرنا ضرورى اے _
فقہى استنباط کى حقیقت ،در اصل شارع دے جعل تے انشاء نو‏‏ں کشف کرنا اے _فتوى ، دے وقت فقیہ، نہ حکم نو‏‏ں جعل کردا اے نہ نافذ کردا اے _ فقیہ، ادلّہ کى طرف رجوع ک‏ر ک‏ے اس مسئلہ تو‏ں پردہ اٹھاندا اے کہ نماز عشاء واجب اے، اس حکم دا اک نفاذ اے _ تے اوہ نماز مغرب دے بعد نماز عشاء دا پڑھنا اے _ نماز عشاء دا پڑھنا فقیہ دے تعین ، را ے تے نافذ کرنے اُتے موقوف نئيں اے _ اوہ موارد جنہاں وچ شرعى حکم نو‏‏ں متعدد طریقےآں تو‏ں عملى تے نافذ کيتا جاسکدا اے انہاں دے نافذ کرنے کى کیفیت وچ بھى فقیہ دا کوئی کردار نئيں ہُندا_ مثلا اسلامى شریعت وچ شادى کرنا جائز اے _ اس حکم جواز (بمعناى اعم)کے متعدد نفاذ نيں یعنى مرد نو‏‏ں اختیار اے کہ اوہ کسى بھى خاندان، قبیلہ یا قوم تو‏ں اپنے لئے زوجہ دا انتخاب کرسکدا اے _اس جواز دے انشاء تے نفاد کى کیفیت وچ فقیہ دا کوئی کردار نئيں ہُندا بلکہ فقط اس شرعى حکم دا کشف کرنا فقیہ کى علمى کوشش دے نال تے ابستہ اے _
جدو‏ں کہ اس دے مقابلہ وچ حکومتى حکم ماں جعل تے نفاذ دونے عنصر ہُندے نيں _ فقیہ بعض موارد وچ حکم نو‏‏ں جعل کردا اے تے بعض موارد وچ نافذ کردا اے _ مثلا حدود الہى دے اجراء دے سلسلہ وچ فقیہ عادل دے حکم دے بغیر کسى مجرم اُتے الہى حدود جارى نئيں کى جاسکتاں_ اسى طرح جے فقیہ کسى مصلحت کى بنیاد اُتے بعض مصنوعات یا اشیا نو‏‏ں ممنوع یا کسى ملک کینال تجارت کرنے نو‏‏ں حرام قرار دیتاہے یا اس دے برعکس انہاں مصنوعات کى بعض مخصوص ملکاں کینال تجارت نو‏‏ں جائز قرار دیتاہے تاں اس نے اک تاں حکومتى حکم  جعل کيتا اے تے دوسرا اسنو‏ں اک خاص طریقے تو‏ں نافذ کرنے دا حکم دتا اے _ کیونجے مباح مصنوعات یا اشیاء کى تجارت نو‏‏ں متعددطریقےآں
۲۸٦ سے عملى تے نافذ کيتا جاسکدا اے _ تے اسنو‏ں مختلف طریقےآں تو‏ں فروخت کيتا جاسکدا اے _ خاص کیفیت تے موردکا تعیّن اک حکم کى تنفیذ وچ مداخلت اے _
موردبحث نکتہ ایہ اے کہ کیہ ولى فقیہ کسى اہ‏م شرعى حکم دے بغیر بھى کسى دوسرے حکم دے نفاذ نو‏‏ں روک سکتاہے؟ یعنى جے کسى مورد وچ وجوب یا حرمت دا حکم موجود اے توکیا اس وچ مصلحت کى صورت وچ ولى فقیہ اس حکم دے برخلاف کوئی دوسرا حکم جعل کرسکدا اے ؟ مثلا عارضى طور اُتے مسلماناں نو‏‏ں حج تمتع تو‏ں روک دے؟ ایتھ‏ے دو مختلف بنیادى نظریے نيں_ فقیہ کى ولایت مطلقہ کے حامى اس سوال دا جواب ہاں وچ دیندے نيں _ لیکن فقیہ کی ولایت مقیّدہ  دے حامى فقیہ عادل دے لئی اس قسم دے کسى حق دے قائل نئيں نيں_
فقیہ کى ولایت مقیّدہ دے حامى معتقد نيں کہ حکومتى حکم کى جگہ اوتھ‏ے اے جتھے شریعت دا کوئی الزامى حکم نہ ہوئے تے ایہ کہ حکومتى حکم دے صدور وچ  ولى فقیہ شریعت دے تابع اے کسى تصادم تے تزاحم دے بغیر صرف کسى مصلحت کى وجہ تو‏ں شریعت دے واجب یا حرام دے برعکس کوئی حکم صادر نئيں کرسکدا _ انہاں کى نظر وچ حکومتى حکم دا دائرہ غیر الزامى احکا‏م یا الزامى احکا‏م_ تزاحم کى صورت وچ _اور یا اس موردتک محدود اے کہ جس دے متعلق شریعت نے کوئی حکم بیان نئيں کيتا ولى فقیہ حکومتى حکم دے ذریعہ اس قانونى خلا نو‏‏ں اُتے کر سکدا اے _ ایہ سکوت یا شریعت دے حکم اوّلى دا نہ ہونا شریعت دے ناقص ہونے کى وجہ تو‏ں نئيں اے بلکہ اس مورد وچ طبعى تقاضا ایہ تھا
۲۸٧ کہ کسى الزامى حکم تو‏ں سکوت اختیارکیا جائے _ شہید صدر فرماندے نيں:
واقعات تے انسانى ضروریات کى متغیر حقیقت باعث بنتى اے کہ انہاں وچ کوئی حکم وضع نہ کيتا جائے البتہ شارع نے اسنو‏ں مہمل تے بے مہار نئيں چھڈیا ، بلکہ اسلامى حکومت دے سربراہ نو‏‏ں حق دتا اے کہ اوہ اس موقع کى مناسبت تو‏ں حکم جعل کرے_(۱)
علامہ طباطبائی بھى فقیہ کى ولایت مقیدہ دے قائل نيں _ انہاں کى نظر وچ اسلامى قوانین دو قسم دے نيں متغیر تے ثابت _
۱) اقتصادنا ،شہید محمد باقر صدر، ص ٧۲۱_
۲) فرازہاى از اسلام، ص ٧۱ _ ۸۰_
۲۸۸ اس نظریہ دے مقابلہ وچ کہ جو فقیہ کى ولایت عامہ نو‏‏ں شرعى احکا‏م وچ محدود قرار دیتاہے امام خمینی، فقیہ کى ولایت مطلقہ کا دفاع کردے نيں _
اس نظریہ دے مطابق شریعت دے الزامى احکا‏م بھى حکومتى حکم دے صدور وچ رکاوٹ نئيں بن سکدے _ اورفقیہ کى ولایت شریعت دے حصارماں محدود تے منحصر نئيں اے _ جے اسلامى نظام تے مسلماناں کى مصلحت دا تقاضا ہو، تاں جدو‏ں تک ایہ مصلحت اے _جو کہ سب تو‏ں اہ‏م مصلحت اے _ فقیہ وقتى طور اُتے حکومتى حکم صادر کرسکتاہے اگرچہ اوہ حکم شریعت دے کسى الزامى حکم دے منافى ہى کیو‏ں نہ ہو_
پس شرعى احکا‏م دے لحاظ تو‏ں فقیہ کى ولایت محدود تے مقید نئيں اے بلکہ مطلق اے _ اس نظریہ دا سرچشمہ تے بنیاد ایہ اے کہ امام خمینى کى نظر وچ  حکومت اسلام دے احکا‏م اولیہ وچو‏ں اے تے نظام تے اسلامى حکومت کى حفاظت اہ‏م ترین واجبات الہیہ وچو‏ں اے تے اسلام دے باقى تمام احکا‏م اولیہ اُتے مقدم اے _
حکومت یا ولایت مطلقہ جو کہ اللہ تعالى کى طرف تو‏ں آنحضرت (ص) نو‏‏ں عطا کى گئی اے اہ‏م ترین حکم الہى اے تے خدا دے تمام احکا‏م فرعیہ اُتے مقدم اے _ جے حکومتى اختیارات احکا‏م فرعیہ الہیہ وچ محدودہوجاواں تاں آنحضرت (ص) نو‏‏ں عطا کى گئی حکومت الہى تے ولایت مطلقہ اک کھوکھلى سى چیز بن دے رہ جائے گى _ حکومت ہر اس عبادى یا غیر عبادى امر نو‏‏ں اس وقت تک روک سکتى اے جدو‏ں تک اس دا اجرا مصلحت اسلام دے منافى ہو(۱)
حکومتى حکم دا صدور، حفظ نظام کى مصلحت دے نال مربوط اے _ امام خمینى کى نظر وچ جے حفظ نظام کى مصلحت اس حد تک پہنچ جائے کہ ولى فقیہ کى نظر وچ اوہ شریعت دے کسی حکم اولی دے نال ٹکرارہى اے تاں ہمیشہ حفظ نظام کى مصلحت مقدم رہے گی_ تے اس شرعى حکم دے ملاک تے مصلحت تو‏ں اہ‏م قرار پائے گى اورولی
۲۸۹ فقیہ نو‏‏ں ایہ حق حاصل اے کہ اوہ اس مصلحت اُتے عمل کرے او رجب تک اوہ مصلحت باقى اے اسانو‏ں مہم اُتے ترجیح دے_
آخر وچ اس نکتہ کى وضاحت ضرورى اے کہ اگرچہ اسلامى جمہوریہ ایران دے قانون اساسى کى شق ۱۱۰ وچ ولى فقیہ کے وظائف تے اختیارات ذکر کيتے گئے نيں لیکن فقیہ کى ولایت مطلقہ نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اس دے اختیارات انہاں امور وچ محدود نئيں نيں بلکہ اس دے اختیارات دا دائرہ اسلامى معاشرہ دے مصالح کى بنیاد اُتے ہوئے گا_
۲۹۰ خلاصہ:
۱) امام خمینى حکومت تے اسلامى نظام نو‏‏ں اسلام دے احکا‏م اولیہ وچو‏ں سمجھدے نيں _
۲) انہاں کى نظر وچ حکومت ،فقہ دے اجزا وچو‏ں نئيں اے _ بلکہ تمام کى تمام فقہ نظام مسلمین کى حفاظت دے لئی اے _ اسى لئے اسلامى حکومت اہ‏م ترین واجبات الہیہ وچو‏ں اے _
۳) اس بناپر حکومتى حکم دا صدور کسى ثانوى عنوان دے محقق ہونے اُتے موقوف نئيں اے _
۵) فقیہ کى ولایت مطلقہ کى بحث براہ راست حکومتى حکم دے صدور کى بحث دے نال منسلک اے _
٦) فقیہ کى ولایت مطلقہ تے سیاسى فلسفہ وچ موجود حکومت مطلقہ نو‏‏ں اکو جیہا قرار نئيں دتا جاسکدا_
٧) فتوى دے برعکس حکومتى حکم وچ جعل تے انشاء تے تنفیذ دونے عنصر ہُندے نيں _
۸) فقیہ کى ولایت مطلقہ دا لازمہ ایہ اے کہ جے مصلحت دا تقاضا ہوئے تاں فقیہ عادل شریعت دے الزامى حکم یعنى وجوب تے حرمت دے منافى حکم بھى صادر کرسکتاہے_
۹) فقیہ کى ولایت مقیدہ دا معنى ایہ اے کہ فقیہ، فقط شریعت دے غیر الزامى احکا‏م دے مقابلہ وچ حکومتى حکم صادر کرسکتاہے _ اس کى ولایت، شریعت دے الزامى احکا‏م دے عدم وجود دے نال مشروط اے _
۱۰ ) امام خمینى کى نظر وچ جدو‏ں حفظ نظام کى مصلحت کسى شرعى حکم کى مصلحت دے نال ٹکرا جائے تاں حفظ نظام کى مصلحت اہ‏م تے مقدم اے _
۲۹۱ سوالات:
۱) حکومت دے مقام تے احکا‏م شریعت دے نال اس دے رابطہ دے متعلق امام خمینی دا نظریہ کیہ اے ؟
۲) فقیہ کى ولایت مطلقہ تو‏ں کيتا مراد اے ؟
۳) فقیہ کى ولایت مطلقہ دا حکومت مطلقہ کى بحث تو‏ں کيتا تعلق اے ؟
۴) فقیہ کى ولایت مقیدہ تو‏ں کيتا مراد اے ؟
۲۹۲ انتیسواں سبق :
دینى حکومت دے اہداف تے فرائض -۱-
کسى سیاسى نظام دے دوسرے سیاسى نظاماں تو‏ں امتیاز کى اک وجہ اوہ فرائض ، اختیارات تے اہداف نيںجو اس دے پیش نظر نيں _ مختلف مکا تب تے سیاسى نظام اپنى حکومت دے لئی مختلف اہداف تے فرائض قرار دیندے نيں _ اگرچہ بوہت سارے اہداف مشترک ہُندے نيں مثلاً امن عامہ دا برقرار کرنا تے دشمن دے تجاوز تے رخنہ اندازى تو‏ں خود نو‏‏ں محفوظ رکھنا ایداں دے اہداف نيں کہ جنہیںتمام سیاسى نظاماں نے اپنے اپنے ذوق تے سلیقہ دے مطابق اپنے اُتے فرض قرار دے رکھاہے _
اج سیاسى ماہرین تے مفکرین دے در میان حکومت دے فرائض تے اختیارات دے متعلق بڑى سنجیدہ بحثاں ہوئے رہى نيں _ بعض سیاسى نظریات حکومت حداقل دا دفاع کردے نيں _ انہاں سیاسى فلسفوںکا عمومى اعتقاد ایہ اے کہ جِنّا ممکن ہوئے سک‏‏ے حکومت مختلف امور وچ کم تو‏ں کم مد اخلت کيتا کرے_ انیہويں صدى دے کلاسیکى تے اج دے نیولبرل ازم ( New Liberalism ) اقتصادى لحاظ تو‏ں بازار تجارت وچ حکومت کى کمترین مداخلت دے قائل نيں انکا نظریہ ایہ اے کہ بازار وچ موجود کارو بار تے تجارت وچ حکومت کى عدم مداخلت سے
۲۹۳ اقتصادى توازن بر قرار رہے گا _اور حکومت کى مداخلت آزاد تجارت دے نظم تے نسق نو‏‏ں در اسيں بر اسيں کردے گى _ اس دے مقابلہ وچ سو شلزم کى طرف مائل افرادیہ چاہندے نيں کہ حکومت براہ راست اقتصادى امور وچ مداخلت کرے حتى کہ تمام اقتصادى مراکز حکومت دے ہتھ وچ ہونے چاہئاں_ اس نظریہ کى ہلکى سى جھلک لبرل ازم کى تریخ دے اک مختصر دور وچ دکھادی دیتى اے _جدید لبرل ازم جو کہ ویہويں صدى دے اوائل تو‏ں لےک‏ے ۱۹٧۰ تک رہیا اے رفاہى ریاست (۱) دا خواہاں اے _ اوہ چاہتاہے کہ حکومت آزاد تجارت وچ مداخلت کرے تو‏ں کہ اک طرف بازار رونق پکڑے تے دوسرى طرف آسیب پذیر طبقے دا دفاع ہوئے تے معاشرتى تے اجتماعى امور اُتے کوئی زد نہ پئے _
اقتصاد تو‏ں ہٹ کر سیاسى فلسفہ کى اک اہ‏م ترین بحث ایہ بھى اے کہ سعادت ، اخلاقیات تے معنویات وچ حکومت دا کیہ کردار اے _ تے انہاں دے ارتقاء دے سلسلہ وچ حکومت دے کیہ فرائض نيں ؟کیا عوام کى سعادت تے نجات بھى حکومت دے اہداف تے فرائض وچو‏ں اے ؟
ماضى وچ بھى بوہت سارے سیاسى فلسفے خیر تے سعادت اُتے گہرى نگاہ رکھدے سن _سیاسى ماہرین اپنے سیاسى نظاماں نو‏‏ں خیر تے سعادت کى بنیاد اُتے متعارف کرواندے سن اورخیرو سعادت کى جو مخصوص تعریف کردے سن اسى لحاظ تو‏ں اپنے اہداف تے دستور العمل نو‏‏ں متعین کردے سن _آخرى دو صدیاں وچ اساں ایداں دے ایداں دے سیاسى نظریات دیکھے نيں جو اس سلسلہ وچ حکومت دے کردار تے فرائض کوبالکل نظر انداز کردے نيں انہاں نويں نظریات کى بنیاد اُتے خیر تے سعادت جداں امور حکومت دے فرائض تے اہداف تو‏ں خارج نيں_ حکومت دا کم فقط امن وامان تے رفاہ عامہ دے متعلق سو چناہے _ تے اسنو‏ں چاہیے کہ خیروسعادت ، تے اخلاق تے معنویت جداں امور خود عوام تے معاشرے دے افراد دے حوالہ کردے_
۱) Welfare State.
۲۹۴ لبرل ازم اس نظریہ کى سخت حمایت کردا اے کہ اس قسم دے امور عوام دے نال مربوط نيں لہذا انہاں امور وچ حکومت کسى قسم کى مداخلت نئيں کر سکتى ، بلکہ اس قسم دے مسائل وچ مداخلت لوکاں دے ذاتى مسائل وچ مداخلت اے تے انہاں دے حقوق تے انہاں کى شخصى آزادى نو‏‏ں سلب کرنے دے مترادف اے _ حکومت نو‏‏ں اپنے فرائض عوامى حقوق تے شخصى آزادى نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھ دے انجام دینے چاہن_ لبرل نظریات دے حامى افراد کى نظر وچ حقوق بشر دا عالمى منشور جو کہ لبرل نظریات دے اصولاں کى بنیاد اُتے بنایا گیااے، حکومت دے اہداف تے فرائض متعین کرنے دے لئی انتہائی مناسب راہنماہے حکومت نو‏‏ں اسى دا دفاع کرنا اے تے اسنو‏ں امن وامان برقرار رکھنے ، شخصى مالکیت کى حفاظت، ثقافتى ، مذہبى تے اقتصادى آزادى دے لئی کوشش کر نى چاہیے _ خیر تے سعادت تے اخلاقیات نو‏‏ں خود عوام دے سپرد کرد ے تو‏ں کہ ہر شخص اپنى مرضى کى خیر تے سعادت دے متعلق اپنے مخصوص نظر ایہ دے مطابق زندگى گزار سک‏‏ے_
ا س تمہید نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے ایہ دیکھنا اے کہ اسلام کن اہداف تے فرائض نو‏‏ں حکومت دے کندھےآں اُتے ڈالدا اے _حکومت دے متعلق اسلام دا نظر ایہ کیہ اے ،اور اس دے لئی کس مقام دا قائل اے ؟
ہم اس تحقیق نو‏‏ں تن مرحلےآں وچ انجام دتیاں گے ، پہلے حکومت تے اس دے مقام دے متعلق اسلامى نظر ایہ کى تحقیق کرن گے _فیر دینى حکومت دے اہداف اُتے اک نگاہ ڈالاں گے تے آخر وچ اسلامى سربراہاں دے جزئی وظائف تے فرائض کى طرف اشارہ کرن گے _
حقیقت حکومت از نظر اسلام
دوسرے باب وچ اسلام کى نظر وچ امامت تے سیاسى قیادت دے مقام تے مرتبہ دے متعلق اسيں تفصیلى گفتگو کر چک‏‏ے نيں _ایتھ‏ے حقیقت تے ماہیت دے متعلق بحث تو‏ں ہمارى ایہ مراد نئيں اے کہ اسيں نويں سرے تو‏ں اس کى
۲۹۵ اہمیت دا تذکرہ کرنا چاہندے نيں _ بلکہ ایتھ‏ے اسيں ایہ جاننا چاہندے نيں کہ حکومت نو‏‏ں اسلام کس نگاہ تو‏ں دیکھتاہے تے اس دے نزدیک اس کى ماہیت تے حقیقت کیہ اے ؟
آیات تے روایات کى طرف رجوع کرنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اسلام کى نگاہ وچ حکومت تے دنیوى تھ‏‏اںو‏اں تے مناصب بذات خود کوئی اہمیت تے کمال نئيں رکھدے، حکومت ذمہ دارى تے امانت دا بجھ اٹھانے دا ناں اے _ اس ذمہ دارى تے امانت دا بجھ اٹھانے دے لئی اہلیت ، صلاحیت تے انفرادى کمالات کى ضرورت اے -_ اسى وجہ تو‏ں اسلامى معاشرہ دے حاکم دے لئی مخصوص خصوصیات تے شرائط دا لحاظ رکھیا گیا اے - _اسلام کى نگاہ وچ ہر قسم دا اجتماعى منصب خصوصاًحکومت تے امارت اک الہى امانت اے لہذا اسنو‏ں کوئی کمال شمار نئيں کيتا جاندا -_ سورہ نساء کى آیت ۵۸ وچ ارشاد خداوندى اے:
( إنَّ الله َ یَأمُرُکُم أَن تُؤَدُّوا الأَمَانَات إلَى أَهلهَا وَإذَا حَکَمتُم بَینَ النَّاس أَن تَحکُمُوا بالعَدل إنَّ الله َ نعمَّا یَعظُکُم به إنَّ الله َ کَانَ سَمیعا بَصیرا ) (۵۸)
یقینا خدا توانو‏‏ں حکم دیندا اے کہ امانتاں نو‏‏ں انہاں دے اہل تک پہنچیا دو تے جدو‏ں لوکاں دے درمیان کوئی فیصلہ کرو تاں انصاف دے نال کرو _ خدا تواناں بہترین نصیحت کردا اے بے شک خدا سننے والا تے دیکھنے والا اے _
حضرت امیرالمومنین آذربایجان وچ لشکر اسلام دے سپہ سالار اشعث ابن قیس نو‏‏ں اک خط وچ تاکید کردے نيں کہ حکومت تے امارت تیرے لئے اک لذیذ لقمہ نئيں اے کہ تاں اس تو‏ں لطف اندوز ہوئے -_ بلکہ اک بار امانت اے جس دا تینو‏ں جواب دینا اے _ بیت المال در حقیقت خدا دا مال اے _ لہذا اس دے لئی امانتدار محافظ بنو_
۲۹٦ انّ عملک لیس لک بطعمة ، تے لکنّه ف عْنقک أمانة ، تے أنت مسترعى لمَن فوقک لیس لک أن تفتات ف رعیّة ، تے لا تخاطر إلّا بوثیقة ، تے ف یدیک مال من مال الله (عزّوجلّ) تے أنت من خْزّانة حتى تسلّمه إلّ (۱)
یہ امارت تیرے لئے روزى دا وسیلہ نئيں اے - بلکہ تیرى گردن وچ امانت (کا طوق) اے تواڈے لئے ضرورى اے کہ اپنے فرمانروا تے امام کى اطاعت کرو، تے توانو‏‏ں ایہ حق حاصل نئيں اے کہ اپنى رعیت دے معاملہ وچ جو چاہو ک‏ے گزر تے خبردار کسى مضبوط دلیل دے بغیر کوئی اہ‏م قدم مت اٹھانا تے تیرے ہتھ وچ خدا دا مال اے تاں اس دا اک محافظ اے ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں میرے پاس پہنچیا دے
اپنے اک ہور عامل دے ناں لکھے گئے خط وچ مقام تے منصب تو‏ں غلط تے ناجائز فائدہ اٹھانے نو‏‏ں امانت الہى وچ خیانت دے مترادف قرار دیندے ہوئے فرماندے نيں:
تواڈے متعلق مینو‏ں اک اطلاع ملى اے _ جے واقعاً تونے ایسا کيتا اے تاں فیر تاں نے اپنے رب نو‏‏ں غضبناک کيتا اے، اپنے امام کى نافرمانى کى اے تے اپنى امانت نو‏‏ں رسوا کيتا اے _
حضرت امیرالمومنین حکومت تے اسک‏‏ے منصب نو‏‏ں اک امانت سمجھدے نيں تے اس وچ خیانت کرنے نو‏‏ں بارگارہ پروردگار وچ ذلت تے رسوائی دا باعث قرار دیندے نيں_ اسلامى نقطہ نظر تو‏ں حکومتى اہلکار، خدا کى بارگاہ
۱) نہج البلاغہ ،مکتوب ۵_
۲) نہج البلاغہ ، مکتوب ۴۰_
۲۹٧ ماں اس امانت الہى دے سلسلہ وچ جوابدہ نيں جو انہاں نے اپنے کندھےآں اُتے اٹھا رکھى اے _ اہواز دے قاضى رفاعہ نو‏‏ں لکھدے نيں :
اعلم یا رفاعة انّ هذه الامارة امانة فَمَنْ جعلها خیانة فعلیه لعنة الله الى یوم القیامة تے من استعمل خائنا فان محمد (ص) برى منه فى الدنیا والاخرة (۱)
اے رفاعہ جان لو کہ ایہ امارت اک امانت اے جس نے اس وچ خیانت کى اس اُتے قیامت تک خدا کى لعنت اے _اور جو کسى خائن نو‏‏ں عامل بنائے رسولخدا (ص) دنیا تے آخرت وچ اس تو‏ں برى الذمہ نيں_-
جلال الدین سیوطى اپنى تفسیر وچ حضرت على تو‏ں ایويں نقل کردے نيں :
حقّ على الإمام أن یحکم بما أنزل اللّه تے أن یؤدّ الأمانة ، فإذا فعل ذلک فحقّ على النّاس أن یسمعوا له تے أن یطیعوا ، تے أن یجیبوا إذا دعوا (۲)
امام دے لئی ضرورى اے کہ اوہ خدا دے احکا‏م دے مطابق فیصلے کرے تے امانت نو‏‏ں ادا کرے _ پس جدو‏ں اوہ ایسا کرے تاں لوکاں اُتے واجب اے کہ اس کى گل سناں اس کى اطاعت کرن تے جدو‏ں اوہ بلائے تاں لبیک کدرے_
عبدالله ابن عباس کہندے نيں کہ بصرہ کى طرف جا تے ہوئے  ذى قار نامى اک جگہ اُتے وچ امیرالمومنین دے پاس گیا _ اوہ اپنے جوندے نو‏‏ں ٹانکا لگیا رہے سن _ میرے تو‏ں پُچھدے نيں اس جوندے کى قیمت کیہ اے ؟ ميں نے جواب دتا: کچھ بھى نہیںتو آپ نے فرمایا :
۱) دعائم الاسلام، ج ۲ ، ص ۵۳۱_
۲) الدر المنثور ،ج ۲ ، ص ۱٧۵_
۲۹۸ واللّه له أحبّ إلّ من إمرتکم ، إلّا أن أْقیم حقّا أو أدفع باطلا (۱)
خدا کى قسم وچ اسنو‏ں تسيں اُتے حکومت کرنے تو‏ں زیادہ پسند کردا ہاں _ مگر ایہ کہ حق نو‏‏ں قائم کراں تے باطل نو‏‏ں دور کرداں _
بنابراں حکومت تے قیادت اس وقت اہمیت رکھدے نيں جدو‏ں اس دے اہداف عملى شکل اختیار کرلاں تے سیاسى اقتدار دے حامل افراد کى تمام تر کوشش انہاں اہداف نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ہوئے _
دینى حکومت دے اہداف :
دینى منابع کى طرف رجوع کرنے تو‏ں ایہ حقیقت عیاں ہوجاتى اے کہ اسلام ،حکومت دے اہداف نو‏‏ں رفاہ عامہ تے امن وامان برقرار کرنے وچ محدود نئيں کردا _ بلکہ اسلامى معاشرہ کى خیر تے سعادت تے معنویات تو‏ں مربوط امور نو‏‏ں بھى حاکمیت دے دستورالعمل وچو‏ں قرار دیندا اے دینى حکومت دے لئی ضرورى اے کہ اوہ معاشرے نو‏‏ں ایمان تے اخلاق تو‏ں لبریز زندگى فراہ‏م کرئے تے رفاہ عامہ دے نال نال دینى سبھیاچار تے الہى پیغامات دے فروغ اُتے بھى زور دے _ دینى حکومت دے اہداف نو‏‏ں بیان کرنے والى بعض آیات تے روایات کى مدد تو‏ں اسيں انہاں اہداف وچو‏ں بعض کى طرف اشارہ کرن گے _ کلى طور اُتے اسيں انہاں اہداف نو‏‏ں دو بنیادى حصےآں وچ تقسیم کرسکدے نيں _ اک حصہ معنوى اہداف اُتے مشتمل اے تے دوسرا دنیوى اہداف پر_ دینى حکومت دے دنیوى اہداف ایداں دے امور اُتے مشتمل نيں جو بڑى حد تک غیر دینى حکومتاں دے بھى مورد نظر ہُندے نيں _ جدو‏ں کہ دینى حکومت دے معنوى اہداف اوہ امور نيں جو فقط اسلامى حکومت دے نال مخصوص نيں اوراسلامى حکومت نو‏‏ں دوسرى حکومتاں تو‏ں ممتاز کردے نيں_ دینى حکومت کى خصوصیت اوہ عہد تے پیمان اے جو انہاں اہداف نو‏‏ں پورا کردا اے _
۱) نہج البلاغہ ، خطبہ ۳۳ _ارشاد مفید ،ج ۱، ص ۲۴٧ماں یہى حدیث مختصر تو‏ں فرق دے نال بیان کى گئی اے _
۲۹۹ الف: معنوى اہداف
دینى حکومت دے معنوى اہداف تو‏ں مراد اوہ کوششاں نيں جو معاشرے کى فطرت الہى دے مطابق رشد تے ترقى کى خاطر سازگار ماحول فراہ‏م کرنے دے لئی کى جاتى نيں_ انہاں وچو‏ں بعض دا تعلق رہتل تے سبھیاچار تے صحیح مذہبى پروپیگنڈے تو‏ں اے _ تے بعض احکا‏م شریعت تے حدود الہى دے نفاذ تے آلودگى تے تباہى تو‏ں معاشرہ نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے نال تعلق رکھدے نيں _ ایتھ‏ے اُتے اسيں انہاں آیات تے روایات نو‏‏ں بطور نمونہ پیش کردے نيں جو دینى حکومت دے معنوى اہداف نو‏‏ں بیان کرتى نيں _ فیر انہاں اہداف کى لسٹ بندى کرن گے _
جو لوک زمین پراقتدار حاصل کرلیندے نيں، اللہ تعالى انہاں دے لیئے کچھ مخصوص فرائض بیان کرتاہے_
مثلا نماز دا قائم کرنا ، نیکى دا حکم دینا تے برائی تو‏ں روکنا _سورہ حج کى آیت ۴۱ وچ ارشاد خداوندى اے _
( الذین انہاں مَکّنا هم فى الارض أقاموا الصلوة تے آتوا الزکوة تے أمروا بالمعروف تے نهوا عن المنکر ولله عاقبة الامور ) _
یہ اوہ لوک نيں اگرہم انہاں نو‏ں زمین وچ اختیار داں تاں اوہ نماز قائم کرن گے تے زکوة ادا کرن گے ، نیکى دا حکم دین گے تے برائی تو‏ں منع کرن گے _ تے یقینا تمام امور دا انجام خدا دے اختیار وچ اے _
معاشرتى عدل تے انصاف اُتے اسلام نے بہت زیادہ زور دتا اے _ ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں دینى حکومت دے بنیادى اہداف وچ شمار کيتا اے _سورہ نحل کى آیت ۹۰ وچ ارشاد ہوتااے:
( ان الله یأمر بالعدل والاحسان )
یقینا خدا عدل تے انصاف تے نیکى دا حکم دیندا اے _
سورہ شورى کى آیت ۱۵ وچ ارشاد اے :
( اُمرت لاعدل بینکم )
مینو‏ں حکم ملاہے کہ تواڈے در میان انصاف کراں_
۳۰۰ سورہ نساء کى آیت ۵۸ وچ حکم اے :
ان الله یأمرکم ا ن تُودّوا الامانات الى اهلها تے اذا حکمتم بین الناس ا ن تحکموا بالعدل
بے شک خدا تواناں حکم دیندا اے کہ امانتاں نو‏‏ں انہاں دے اہل تک پہنچادو _اور جدو‏ں لوکاں دے درمیان فیصلہ کرو تاں انصاف دے نال کرو _
سألت أبا جعفر (ع) ما حقّ الإمام على الناّس؟ قال:  حقه علیهم انہاں یسمعوا له تے یطیعوا قلت: فما حقّهم علیه ؟ قال:  یقسّم بینهم بالسویة تے یعدل فى الرعیة ''(۱)
ميں نے امام باقر تو‏ں پُچھیا کہ امام دا لوکاں اُتے کيتا حق اے ؟آپ نے فرمایا امام دا انہاں اُتے ایہ حق اے کہ اوہ امام کى گل سناں تے اطاعت کرن _فیر ميں نے پُچھیا لوکاں دا امام اُتے کيتا حق اے ؟آپ نے فرمایا: بیت المال نو‏‏ں انہاں دے در میان بطور مساوى تقسیم کرے تے رعیت دے درمیان عدل تے انصاف کرے
حضرت على فرماندے نيں : امام عادل خیرٌ من مطر وابل
امام عادل موسلہ دھار بارش تو‏ں بہتر اے _(۲)
امام رضا مخصوص معنوى اورثقافتى اہداف نو‏‏ں امام دے فرائض وچو‏ں شمار کردے ہوئے فرماندے نيں :
والإمام یحلّ حلال الله تے یحرّم حرام الله تے یقیم حدود الله ویذبّ عن دین الله تے یدعوا إلى سبیل ربه بالحکمة تے الموعظة
۱) کافى ،ج ۱، ص ۴۰۵، باب مایجب من حق الامام على الرعیة، ح۱_
۲) غررالحکم ،آمدى ج ۱ ، ص ۳۸٦، ح ۱۴۹۱_
حضرت امیرالمومنین خدا تو‏ں مناجات کردے نيں _ تے اس نکتہ کہ مسلماناں اُتے حکومت قبول کرنے کامیرامقصد کوئی دنیوى منصب تے اقتدار تے بے قیمت دنیوى مال تے متاع دا حصول نئيں سی کے ضمن وچ تن اہداف دا ذکر کردے نيں جنہاں وچو‏ں دو معنوى اہداف نيں :
اے پروردگار تاں جاندا اے کہ ميں نے ایہ کم نہ ملک تے سلطنت دے حصول دے لئی کيتا اے تے نہ ہى اس دنیا دے پست تے بے قیمت مال نو‏‏ں اکھٹا کرنے دے لئی کيتا اے _
ميں نے ایہ قدم اس لئی اٹھایا اے تو‏ں کہ تیرے دین کى تعلیمات نو‏‏ں واپس لے آؤں، صلح تے سلامتى نو‏‏ں تیرے شہراں وچ برقرار کراں تو‏ں کہ تیرے مظلوم بندے امن تو‏ں رہ سکن تے تیرے انہاں قوانین نو‏‏ں زندہ کراں جنہاں نو‏ں معطل کر دتا گیا اے _(۲)
حق دا قیام تے باطل تو‏ں مبارزت بھى دینى حکومت دے اہداف وچو‏ں اے سورہ ص کى آیت ۲٦ وچ ارشادہے : یا داود انّا جعلناک خلیفة فى الارض فاحکم بین الناس بالحق اے داود اساں تواناں زمین اُتے خلیفہ مقررکیا اے _ پس لوکاں دے درمیان حق دے نال فیصلہ کرو_
۲) نہج البلاغہ ، خطبہ ۱۳۱_
یا معاذ، عَلّمهُم کتابَ الله وأحسن أدبَهم على الأخلاق الصالحة تے أنزل النّاس منازلَهم خیرَهم تے شرّهم تے أمت أمرَ الجاهلیّة إلاّ ما سنّه الإسلام تے أظهر أمر الإسلام کلَّه، صغیرَه تے کبیرَه، تے لیکن أکثر همّک الصلاة: فإنّها رأس الإسلام بعد الإقرار بالدین تے ذکّر الناس بالله والیوم الآخر تے اتّبع الموعظة; فإنّه أقوى لهم على العمل بما یحبّ الله ثمّ بثّ فیهم المعلّمین، تے اعبد الله الّذ إلیه ترجع، تے لا تَخَف فى الله لومة لائم (۱)
اے معاذ لوکاں نو‏‏ں قرآن کى تعلیم دینا _ اچھے اخلاق سیکھانا ، اچھے تے برے افراد نو‏‏ں انہاں دے مقام پررکھنا ...جاہلیت کى ہر رسم نو‏‏ں فنا کردینا مگر جس کى اسلام نے اجازت دى اے _ اسلام دے چھوٹے وڈے ہر حکم نو‏‏ں قائم کرنا _ لیکن تیرى زیادہ کوشش نماز دے متعلق ہونى چاہیے _ کیونجے دین دا اقرار کرنے دے بعد نماز اسلام دا سب تو‏ں اہ‏م رکن اے ، لوکاں نو‏‏ں خدا تے قیامت کى یاد دلیانا ، وعظ تے نصیحت نو‏‏ں یاد رکھنا ، ایہ انہاں دے لئی خدا دے پسندیدہ امور اُتے عمل کرنے دے لئی مدد گار ثابت ہوئے گا _ فیر معلمین نو‏‏ں انہاں وچ پھیلادینا تے اس خدا کى عبادت کرنا جس کى طرف تینو‏ں پلٹ کرجانا اے تے خدا دے سلسلہ وچ کسى ملامت کرنے والے کى ملامت تو‏ں مت ڈرنا_
۳۰۳ خلاصہ :
۲) موجودہ دور وچ خصوصاً لبرل جمہوریت وچ نظریہ  حکومت حداقل تے حکومت دے اہداف تے فرائض نو‏‏ں محدود کرنے کى حمایت کى جاتى اے _
۳) لبرل جمہورى حکومتاں خیر تے سعادت تے اخلاق تے معنویت جداں امور نو‏‏ں انفرادى خصوصیات قرار دیندے ہوئے حکومت دے اہداف تے فرائض تو‏ں خارج سمجھتى اے _
۴)دینى حکومت دے اہداف تے فرائض کى تحقیق تے بررسى اسلام کى نگاہ وچ مقام حکومت کى وضاحت کے نال مربوط اے _
٦)حکومت کى اہمیت امانت الہى کى ادائیگى وچ اے تے امانت دا ادا کرنا انہاں اہداف تے فرائض دے انجام دینے اُتے موقوف اے جو حکومت تے حکمراناں دے لئی مقرر کيتے گئے نيں _
۸) آیات تے روایات وچ حکومت دے معنوى اہداف اُتے بہت زور دتا گیا اے _
۳۰۴ سوالات :
۱) حکومت دے اہداف تے فرائض دے متعلق لبرل ازم دا کیہ نظریہ اے ؟
۳) اسلام کى نگاہ وچ حکومت کى حقیقت کیہ اے ؟
۴) دینى حکومت دے معنوى اہداف سے کيتا مراد اے ؟
۳۰۵ تیسواں سبق :