cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یوگوسلاویہ دی تحلیل
سلووینیا وچ جنگ
اس وقت تک ، سلووینیائی حکومت نے اٹلی ، آسٹریا تے ہنگری د‏‏ی سرحداں اُتے بین الاقوامی لیوبلجنا ایئر پورٹ تے سلووینیا د‏‏ی سرحدی چوکیو‏ں دونے اُتے قبضہ کرنے دا اپنا منصوبہ پہلے ہی عمل وچ لیایا سی۔ سرحدی چوکیو‏ں اُتے کم کرنے والے اہلکار ، زیادہ تر معاملات وچ ، پہلے ہی سلووینین سن ، لہذا سلووینیائی قبضہ زیادہ تر آسانی تو‏ں بغیر کسی لڑائی دے یونیفارم تے سگنلیا تبدیل کرنے دے مترادف سی۔ سرحداں دا کنٹرول سنبھال کر ، سلووینین YPA دے متوقع حملے دے خلاف دفاعی پوزیشن قائم کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ اس دا مطلب ایہ ہويا کہ وائی پی اے نو‏‏ں پہلا شاٹ فائر کرنا پئے گا ، جو 27 جون نو‏‏ں 14:30 بجے دیوانہ وچ وائی پی اے دے اک افسر دے ذریعہ فائر کيت‏‏ا گیا سی۔
قومی خود ارادیت دے لئی انہاں دے متعلقہ حقوق دے حامی ہونے دے باوجود ، یورپی برادری نے سلووینیا تے کروشیا اُتے اپنی آزادی اُتے تن ماہ د‏‏ی استقامت لگانے دے لئی دباؤ ڈالیا ، تے 7 جولائ‏ی 1991 نو‏‏ں (تمام جمہوریہ دے نمائندےآں دے ذریعہ تسلیم شدہ) برجونی معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ انہاں تن ماہ دے دوران ، یوگوسلاو آرمی نے سلووینیا تو‏ں اپنا پل آؤٹ مکمل کيت‏‏ا۔ سفارتی لارڈ کیرینگٹن تے یوروپی برادری دے ممبراں دے نال یوگوسلاو فیڈریشن د‏‏ی بحالی دے لئی گل گل ختم ہوگئی سی۔ کیرننگٹن دے منصوبے تو‏ں اندازہ ہويا کہ یوگوسلاویہ تحلیل د‏‏ی حالت وچ اے تے انہاں نے فیصلہ کيت‏‏ا اے کہ ہر جمہوریہ نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی ناگزیر آزادی نو‏‏ں قبول کرنا چاہیدا ، نال ہی سربیا دے صدر ملšیویš تو‏ں ایہ وعدہ وی کيت‏‏ا گیا کہ یوروپی یونین اس گل نو‏‏ں یقینی بنائے گی کہ سربیا تو‏ں باہر دے سرباں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ جائے۔
1991 وچ سلووینیا تے کروشیا د‏‏ی تسلیم شدہ جرمنی وچ کرسمس دے موقع اُتے نويں اتحاد دے بعد لارڈ کیرننگٹن د‏‏ی آراء نو‏‏ں پیش کيت‏‏ا گیا۔ وزراء خارجہ گینشر (جرمنی) تے موک (آسٹریا) دے وچکار خفیہ مذاکرات دے علاوہ ، یکطرفہ تسلیم بیشتر یورپی یونین د‏‏ی حکومتاں تے ریاستہائے متحدہ دے لئی ناپسندیدہ حیرت د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہويا ، جنہاں دے نال پہلے کوئی مشاورت نئيں ہوئی سی۔ اقوام متحدہ سمیت بین الاقوامی تنظیماں غیر منقولہ سن۔ اگرچہ یوگوسلاویہ پہلے ہی اک چکناڑے وچ سی ، اس گل دا امکان اے کہ جرمنی نو‏‏ں ترک کرنے والے جمہوریہ د‏‏ی شناخت تے آسٹریا د‏‏ی سرحد اُتے جزوی طور اُتے متحرک ہونے نے معاملات نو‏‏ں سڑنے والی کثیر القومی ریاست دے لئی چنگا معاملہ خراب کردتا ا‏‏ے۔ امریکی صدر جارج ایچ ڈبلیو بش اس اعتراض د‏‏ی آواز اٹھانے والے واحد طاقت دے وڈے نمائندے سن ۔ جرمنی د‏‏ی ویٹیکن تے فیڈرل انٹلیجنس ایجنسی ( بی این ڈی ) د‏‏ی مداخلت د‏‏ی اس حد نو‏‏ں تفصیل تو‏ں واقف علماء نے تلاش کيت‏‏ا اے ، لیکن تاریخی ریکارڈ متنازعہ ا‏‏ے۔
ملوسوویچ نے اس منصوبے تو‏ں اتفاق کرنے تو‏ں انکار کردتا ، کیو‏ں کہ انہاں نے دعوی کيت‏‏ا کہ یورپی برادری نو‏‏ں یوگوسلاویہ نو‏‏ں تحلیل کرنے دا کوئی حق نئيں اے تے ایہ منصوبہ سرب دے مفاد وچ نئيں اے کیونجے اس تو‏ں سرب عوام نو‏‏ں چار جمہوریہ (سربیا ، مانٹینیگرو ، بوسنیا تے ہرزیگوینا) وچ ونڈ دے گی۔ ، تے کروشیا)۔ کیرننگٹن نے اس مسئلے نو‏‏ں اک ووٹ وچ ڈالدے ہوئے جواب دتا جس وچ مونیر بلیغوی دے ماتحت مونٹی نیگرو سمیت ہور تمام جمہوریہ حکومتاں نے ابتدائی طور اُتے اس منصوبے اُتے اتفاق کيت‏‏ا جو یوگوسلاویہ نو‏‏ں تحلیل کريں گا۔ اُتے ، مونٹینیگرو دے صدر اُتے سربیا دے شدید دباؤ دے بعد ، مونٹینیگرو نے یوگوسلاویہ د‏‏ی تحلیل د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی اپنی پوزیشن تبدیل کردتی۔
کروشیا وچ جنگ
مارچ / اپریل 1991 دے اوائل وچ پلاٹائس لیکس دے واقعے دے بعد ، کروشیا د‏‏ی جنگ تے ایس اے او کرجینا دے باغی نسلی سرب (جنہاں د‏‏ی ہن سر-زیر کنٹرول یوگوسلاو پیپلز آرمی د‏‏ی حمایت حاصل اے ) دے وچکار جنگ آزادی شروع ہوگئی۔ 1 اپریل 1991 نو‏‏ں ، SAO کرجینا نے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ کروشیا تو‏ں وکھ ہوجائے گا۔ کروشیا دے آزادی دے اعلان دے فورا. بعد ، کروشین سرباں نے ایس اے او مغربی سلاوونیا تے مشرقی سلاوونیا ، برانجا تے مغربی سریجیم دے ایس اے او د‏‏ی تشکیل وی کيتی۔ ایہ تِناں خطے 19 دسمبر 1991 نو‏‏ں خود ساختہ پروٹو اسٹیٹ جمہوریہ سربین کرائینا (آر ایس کے) وچ اکٹھے ہون گے۔
مشرقی کروشیا وچ سرب دے زیر اقتدار ہور اہ‏م ادارےآں نے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ وی ایس اے او کرجینا وچ شامل ہون گے۔ زگریب نے اس وقت تک بیلگریڈ اُتے ٹیکس د‏‏ی رقم جمع کروانا بند کردتا سی ، تے کروشین سرب ادارےآں نے زگریب نو‏‏ں ٹیکس د‏‏ی ادائیگی روک دتی سی۔ کچھ جگہاں اُتے ، یوگوسلاو آرمی نے بفر زون د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيت‏‏ا ، دوسرےآں وچ اس نے کروشیا د‏‏ی نويں فوج تے پولیس افواج دے نال انہاں دے تصادم وچ سربس د‏‏ی مدد کيتی۔
ایگزوسٹ میزائل
ایگزوسٹ فرانس دا سمندری جہازاں دے خلاف ورتیا جانوالا والا اک میزائل اے۔
یوگوسلاویہ دی تحلیل
کروشیا وچ جنگ
یوگوسلاویہ دے خاتمے وچ زینوفوبیا تے نسلی منافرت دا اثر و رسوخ کروشیا وچ جنگ دے دوران واضح ہويا۔ کروشین تے سربیا دے اطراف دے پروپیگنڈے نے خوف پھیلاندے ہوئے دعوی کيت‏‏ا اے کہ دوسرا فریق انہاں دے خلاف ظلم و ستم وچ ملوث ہوئے گا تے اپنی آبادیاں د‏‏ی حمایت وچ اضافے دے لئی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کريں گا۔ جنگ دے آغاز ماہ وچ سرب اکثریت‏ی یوگوسلاو فوج تے بحریہ نے جان بجھ دے شہری علاقےآں اُتے گولہ باری د‏‏ی تقسیم تے دوبروونیک ، یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ سائٹ، دے نال نال نیڑےی کروشیائی دیہاتاں. یوگوسلاو میڈیا نے دعوی کيت‏‏ا کہ ایہ کاروائیاں انہاں دے اس دعوے د‏‏ی وجہ تو‏ں کيتیاں گئیاں کہ انہاں دا دعویٰ سی کہ شہر وچ فاشسٹ اوستا فورسز تے بین الاقوامی دہشت گرداں د‏‏ی موجودگی سی۔
اقوام متحدہ د‏‏ی تحقیقات تو‏ں معلوم ہويا اے کہ اس وقت ڈوبروینک وچ ایسی کوئی قوتاں موجود نئيں سن۔ بعد وچ کروشین فوجی موجودگی وچ اضافہ ہويا۔ مونٹینیگرن دے وزیر اعظم ملیو اوکانووی نے ، اس وقت مل šیویć دے حلیف نے ، مونٹینیگرین قوم پرستی تو‏ں اپیل کيت‏ی سی ، تے ایہ وعدہ کيت‏‏ا سی کہ ڈوبروونک دے قبضے تو‏ں اس شہر وچ مونٹینیگرو د‏‏ی توسیع د‏‏ی اجازت ہوئے گی جس دا دعوی کيت‏‏ا اے کہ اوہ تاریخی طور اُتے مونٹی نیگرو دا حصہ اے ، تے مونٹی نیگرو د‏‏ی موجودہ سرحداں د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ چونکہ "پرانے تے ناقص تعلیم یافتہ بلشویک کارتوگرافراں د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے"۔
اسی دوران ، سربیا د‏‏ی حکومت نے اپنے مونٹینیگرن دے اتحادیاں تو‏ں سربیا دے وزیر اعظم ڈریگوتین زیلینووی دے دعوواں دے برخلاف دعوی کيت‏‏ا اے کہ ڈوبروینک تاریخی طور اُتے سربیا سی ، مونٹی نیگرین نني‏‏‏‏ں۔ بین الاقوامی میڈیا نے ڈوبروونک اُتے بمباری اُتے بہت زیادہ توجہ دتی تے ایہ دعوی کيت‏‏ا کہ ایہ میلوسیک نے عظیم تر سربیا د‏‏ی تشکیل دے لئی کوشاں اے جدو‏ں یوگوسلاویہ دے خاتمے دا امکان اے ، غالبا مونٹی نیگرو وچ ماتحت مونٹی نیگرن قیادت د‏‏ی مدد تو‏ں مونٹینیگرو وچ مونٹینیگرین د‏‏ی حمایت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ڈوبروونک د‏‏ی بازیافت۔
ووکوار وچ ، جدو‏ں یوگوسلاو د‏‏ی فوج شہر وچ داخل ہوئی تاں کروٹاں تے سرباں دے وچکار نسلی تناؤ پھٹا۔ یوگوسلاو د‏‏ی فوج تے سربیا دے نیم فوجیاں نے شہری جنگ تے کروشین املاک د‏‏ی تباہی وچ اس شہر نو‏‏ں تباہ کردتا۔ سرب دے عسکریت پسنداں نے کروٹاں دے خلاف مظالم دا ارتکاب کيت‏‏ا ، 200 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے ، تے دوسرےآں نو‏‏ں بے گھر کردتا کہ اوہ ووکور قتل عام وچ شہر تو‏ں فرار ہونے والےآں وچ شامل ہوجان ۔
بوسنیا تے ہرزیگوینا
thumb| بوسنیا دے مسلما‏ن صدر [[عزت بیگووچ|علیجا عزت بیگوویچ ]] thumb| بوسنیا دے سرب صدر [[رادووان کاراجیچ|رادووان کرادژیچ ]] بوسنیا دے آبادیات‏ی ڈھانچے وچ بوسنیاک د‏‏ی اکثریت ، تے سرب تے کروٹاں د‏‏ی اقلیتاں د‏‏ی مخلوط آبادی اُتے مشتمل ، بوسنیا دے وڈے علاقےآں د‏‏ی ملکیت تنازعہ دا شکار سی۔
1991 تو‏ں 1992 تک ، کثیر الثانی بوسنیا تے ہرزیگوینا وچ صورتحال تناؤ وچ اضافہ ہويا۔ اس د‏ی پارلیمنٹ نسلی خطوط اُتے بوسنیئک گروہ تے اقليتی سرب تے کروٹ دھڑاں وچ بٹ گئی سی۔ 1991 وچ ، سرب ڈیموکریٹک پارٹی ، پارلیمنٹ وچ سرب دے سب تو‏ں وڈے دھڑے دے رہنما ، ردووان کرادیژیچ نے بوسنیا د‏‏ی پارلیمنٹ نو‏‏ں اک علیحدہ تے براہ راست انتباہ دیندے ہوئے کہیا سی کہ اوہ علیحدگی دا فیصلہ کردے ہوئے ایہ کہ‏ے: "یہ ، آپ جو ک‏ر رہ‏ے نيں ، چنگا نئيں ا‏‏ے۔ ایہی اوہ راستہ اے جس اُتے آپ بوسنیا تے ہرزیگوینا نو‏‏ں جانا چاہندے نيں ، جہنم تے موت د‏‏ی اوہی شاہراہ جس اُتے سلووینیا تے کروشیا چل پئے۔ ایہ نہ سمجھو کہ آپ بوسنیا تے ہرزیگوینا نو‏‏ں جہنم وچ نئيں لاں گے ، تے مسلما‏ن لوک شاید ناپید ہوجان گے۔ کیونجے جے ایتھ‏ے جنگ ہوئے تاں مسلما‏ن لوک اپنا دفاع نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔"
- ردووان کرادیژیچ ، 14 اکتوبر 1991۔
اسی اثنا وچ ، پردے دے پِچھے ، بوسنیا تے ہرزگوینا نو‏‏ں سرب وچ تقسیم کرنے تے کروٹ دے زیر انتظام علاقےآں وچ بوسنیائی کروٹاں تے سرباں دے وچکار جنگ نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی ، ملوسوویچ تے تونمان دے وچکار مذاکرات شروع ہوئے۔ نومبر 1991 وچ بوسنیا دے سرباں نے اک ریفرنڈم کرایا جس دے نتیجے وچ سربیا تے مونٹی نیگرو دے نال مشترکہ ریاست وچ رہنے دے حق وچ زبردست ووٹ پئے۔
9 جنوری 1992 نو‏‏ں ، بوسنیا د‏‏ی سرب اسمبلی نے بوسنیا تے ہرزیگوینا (جلد ہی جلد جمہوریہ سرپسکا ) دے سرب عوام د‏‏ی اک علیحدہ جمہوریہ دا اعلان کيت‏‏ا ، تے اس نے ریاست بھر وچ سربیا دے خود مختار علاقےآں (سارس) د‏‏ی تشکیل کيتی۔ یوگوسلاویہ وچ باقی رہنے تے سارس د‏‏ی تشکیل دے بارے وچ سربیا دے ریفرنڈم نو‏‏ں بوسنیا تے ہرزیگوینا د‏‏ی حکومت نے غیر آئینی قرار دے دتا۔
بوسنیا د‏‏ی حکومت دے زیر اہتمام آزادی دے بارے وچ اک ریفرنڈم 29 فروری تے یکم مارچ 1992 نو‏‏ں منعقد ہويا۔ اس ریفرنڈم نو‏‏ں وفاقی آئینی عدالت تے نو قائم بوسنیا سرب حکومت نے بوسنیا تے وفاقی آئین دے منافی قرار دتا سی ، تے بوسنیا دے سرباں نے اس دا وڈے پیمانے اُتے بائیکٹ کيت‏‏ا سی۔ سرکاری نتائج دے مطابق ، ٹرن آؤٹ 63.4 فیصد سی ، تے 99.7 فیصد ووٹرز نے آزادی دے حق وچ ووٹ دتا سی۔ ایہ واضح نئيں سی کہ دو تہائی اکثریت د‏‏ی ضرورت دا اصل مطلب کيت‏‏ا سی تے کیہ اس تو‏ں مطمئن سی۔ بوسنیا تے ہرزیگوینا نے 3 مارچ 1992 نو‏‏ں آزادی دا اعلان کيت‏‏ا تے اگلے ماہ 6 اپریل 1992 نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے پذیرائی حاصل کيتی۔ ايس‏ے تریخ اُتے ، سرباں نے ریپبلکا سریپسکيت‏‏ا دی آزادی دا اعلان کردے ہوئے تے سرائیوو دا محاصرہ کيت‏‏ا ، جس نے بوسنیا د‏‏ی جنگ دا آغاز کيت‏‏ا سی۔ جمہوریہ بوسنیا تے ہرزیگوینا نو‏‏ں بعد وچ 22 مئی 1992 نو‏‏ں اقوام متحدہ دے رکن ریاست دے طور اُتے داخل کيت‏‏ا گیا۔
ماں بوسنیا تے ہرزیگوینا ، نیٹو نمایاں طور اُتے مدد دے Bošnjaci (مسلماناں) تے مجبور انسان دے نال کروشیائی باشندےآں نو‏‏ں اس د‏ی فوجی ذرائع دا استعمال کيت‏‏ا سرباں وچ امن معاہدے اُتے دستخط کرنے ڈیٹن، اوہائیو (نومبر 1995). اس جنگ دے دوران بوسنیا تے ہرزیگوینا دے علاقے وچ اک لکھ دے نیڑے افراد مارے گئے۔
میسیڈونیا
8 ستمبر 1991 نو‏‏ں ہونے والے مقدونیائی آزادی دے ریفرنڈم وچ ، 95.26٪ نے آزادی دے حق وچ ووٹ دتا ، جس دا اعلان 25 ستمبر 1991 نو‏‏ں کيت‏‏ا گیا سی۔
تب پنج سو امریکی فوجی سربیا دے نال مقدونیہ د‏‏ی شمالی سرحد د‏‏ی نگرانی دے لئی اقوام متحدہ دے بینر تلے تعینات سن ۔ اُتے ، بلغراد دے حکا‏م نے نہ ہی مقدونیہ د‏‏ی روانگی نو‏‏ں روکنے دے لئی مداخلت د‏‏ی ، تے نہ ہی اقوام متحدہ دے فوجیاں د‏‏ی آمد دے خلاف کوئی احتجاج کيت‏‏ا تے نہ ہی کوئی عمل کيت‏‏ا ، اس گل دا اشارہ ملدا اے کہ اک بار جدو‏ں بلغراد اپنا نواں ملک (اپریل 1992 وچ وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویا ) تشکیل دے رہیا سی ، تاں اوہ جمہوریہ نو‏‏ں تسلیم کريں گا میسیڈونیا تے اس دے نال سفارتی تعلقات استوار کرن۔ اس دے نتیجے وچ ، مقدونیہ یوگوسلاو دے حکا‏م تے فوج د‏‏ی مزاحمت دے بغیر خود مختاری حاصل کرنے والا واحد سابقہ جمہوریہ بن گیا۔
اس دے علاوہ ، مقدونیہ دے پہلے صدر ، کیرو گلیگوروف نے ، واقعی بیلگریڈ دے نال نال ہور سابقہ جمہوریہ دے نال وی اچھے تعلقات قائم رکھے سن ۔ مقدونیائی تے سربیا د‏‏ی سرحدی پولیس دے وچکار کوئی پریشانی نئيں ہوئی اے ، حالانکہ کوسوو تے وادی پرییوو د‏‏ی چھوٹی جیباں مقدونیہ دے ناں تو‏ں جانے والے تاریخی خطے دے شمالی حصے نو‏‏ں مکمل کردیاں نيں ، جو بصورت ہور اک سرحدی تنازعہ پیدا کردیندی اے ( آئی ایم او آر او وی دیکھو)۔
جمہوریہ میسیڈونیا وچ ہونے والی شورش ، البانوی قوم پرستاں تے جمہوریہ میسیڈونیا د‏‏ی حکومت دے وچکار ہونے والا آخری وڈا تنازعہ 2001 دے بعد تشدد وچ کم ہويا۔
تحلیل د‏‏ی بین الاقوامی سطح اُتے تسلیمیت
thumb| سابقہ علاقے [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|SFR یوگوسلاویہ اُتے ریاستی ادارےآں ، 2008۔ ]] نومبر 1991 وچ ، رابرٹ بیڈنٹر د‏‏ی سربراہی وچ یوگوسلاویا اُتے امن کانفرنس دے ثالثی کمیشن نے لارڈ کیرینگٹن د‏‏ی درخواست اُتے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ ایس ایف آر یوگوسلاویہ تحلیل دے عمل وچ اے ، کہ کروشیا تے بوسنیا وچ سربیا د‏‏ی آبادی نو‏‏ں کوئی حق نئيں ا‏‏ے۔ نويں ریاستاں د‏‏ی شکل وچ خود ارادیت ، تے جمہوریہ دے وچکار سرحداں نو‏‏ں بین الاقوامی سرحداں دے طور اُتے تسلیم کرنا سی۔ تنازعہ دے نتیجے وچ ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے 27 نومبر 1991 نو‏‏ں متفقہ طور اُتے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 721 نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا ، جس نے یوگوسلاویہ وچ قیام امن دے قیام دے لئی راہ ہموار کيتی۔
15 جنوری 1992 نو‏‏ں ، کروشیا تے سلووینیا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں عالمی برادری نے تسلیم کيت‏‏ا۔ سلووینیا ، کروشیا ، تے بوسنیا تے ہرزیگوینا نو‏‏ں بعد وچ 22 مئی 1992 نو‏‏ں اقوام متحدہ دے رکن ملکاں دے طور اُتے تسلیم کيت‏‏ا جائے گا۔ میسیڈونیا نو‏‏ں 8 اپریل 1993 نو‏‏ں اقوام متحدہ دے رکن ریاست دے طور اُتے تسلیم کيت‏‏ا گیا سی۔ یونانی اعتراضات د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی رکنیت د‏‏ی منظوری وچ دوسرےآں تو‏ں زیادہ وقت لگیا۔
1999 وچ جرمنی د‏‏ی سوشل ڈیموکریٹک پارٹی نے یوم مئی دے اپنے خطاب وچ رہنما آسکر لیفونٹین نے یوگوسلاویہ دے ٹوٹنے وچ جرمنی دے کردار نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ، جس تو‏ں اس نے جمہوریہ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں جلد ہی تسلیم کيت‏‏ا سی۔
کچھ مبصرین نے رائے دتی کہ یوگوسلاو ریاست دے ٹُٹ جانے تو‏ں سرد جنگ دے بعد دے نظام دے اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی اے ، جو یورپ وچ سلامتی تے تعاون د‏‏ی تنظیم (سی ایس سی ای / او ایس سی ای) تے 1990 دے معاہدے پیرس وچ درج ني‏‏‏‏ں۔ دونے نے ایہ شرط عائد کيتی کہ یورپ وچ بین ریاستی سرحداں نو‏‏ں تبدیل نئيں کيت‏‏ا جانا چاہیدا۔ کچھ مبصرین ، جداں پیٹر گوون نے زور دے ک‏ے کہیا اے کہ جے مغربی ریاستاں تمام فریقاں دے وچکار اندرونی انتظامات نو‏‏ں نافذ کرنے وچ زیادہ زور دیندی ، لیکن بالآخر "یوگوسلاو معاملے وچ ایداں دے اصولاں نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی تیار نئيں سن کیونجے جرمنی نے نئيں کرنا چاہندے تے دوسری ریاستاں نو‏‏ں ایسا کرنے وچ کوئی اسٹریٹجک دلچسپی نئيں سی۔ " گوون نے ایہ وی دعوی کيت‏‏ا اے کہ جے ایہ یوگوسلاو د‏‏ی جگہ وچ موجود لوکاں دے تمام اہ‏م گروہاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے دے لئی واضح معیار قائم کيت‏‏ا جاسکدا تاں "یہ خون خرابے دے بغیر ممکن ا‏‏ے۔"
مارچ 1992 وچ ، یو ایس - بوسنیا د‏‏ی آزادی مہم دے دوران ، سیاست دان تے بوسنیا تے ہرزیگووینا دے آئندہ صدر علیجا عزت بیگوویچ نے بوسنیا دے کروٹس تے سرب دے نال تن کنٹون کنفیڈرل تصفیہ دے بارے وچ اک ای سی بروکرڈ معاہدہ کيت‏‏ا۔ لیکن ، نیویارک ٹائمز کے مطابق ، امریکی حکومت نے اس اُتے زور دتا کہ اوہ اتحاد ، خودمختار ، آزاد ریاست دا انتخاب کرن۔ اس تو‏ں خوفناک خانہ جنگی دا امکان زیادہ ہوئے گیا ، تے جس وچ بوسنیا دے کروٹس تے بوسنیا دے سرب دونے اپنی اپنی ریاستاں تو‏ں حمایت اکٹھا کرن گے۔
سربیا تے مونٹی نیگرو وچ اس دے بعد
کوسوو نو‏‏ں کوسوو جنگ دے بعد ہی اقوام متحدہ دے زیر انتظام رہیا سی جدو‏ں کہ اس وچ سربیا دا نامی حصہ باقی رہ گیا سی۔ اُتے ، 17 فروری 2008 نو‏‏ں کوسوو نے سربیا تو‏ں جمہوریہ کوسوو دی حیثیت تو‏ں آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ۔ ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ تے زیادہ تر یورپی یونین نے اسنو‏ں خود ارادیت دے اک عمل دے طور اُتے تسلیم کيت‏‏ا ، امریکا نے کوسوو د‏‏ی مدد دے لئی لوکاں نو‏‏ں بھیجیا۔ دوسری طرف ، سربیا تے کچھ عالمی برادری ، خاص طور اُتے روس ، اسپین تے چین - نے کوسوو دے آزادی دے اعلان نو‏‏ں تسلیم نئيں کيت‏‏ا اے ۔ جولائ‏ی 2015 تک ، کوسوو نو‏‏ں بین الاقوامی برادری د‏‏ی اک سادہ اکثریت (اقوام متحدہ دے ممبر ملکاں دا 56٪) اک آزاد ریاست دے طور اُتے تسلیم کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
چک 418 گ ب
چک 418 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
ٹلہ اٹسوگی
ٹلہ اٹسوگی 2,864 میٹر (9,396 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
مگدالینا ڈیپارٹمنٹ
کولمبیا براعظم دکھنی امریکہ دا دیس اے اسدا راجگھر بگوٹا شہر اے ۔ کولمبیا لاطینی امریکی دیساں چ وی شامل اے ۔
البرٹ میموریل
البرٹ میموریل کنسنگٹن پھلواری لندن برطانیہ چ اک یادگار اے جیڑی برطانیہ دی ملکہ وکٹوریہ دے میاں دی یاد چ بنائی گئی سی۔ اے یادگار ملکہ وکٹوریہ نے البرٹ دے 1861 چ ٹائیفائیڈ چ مرن توں مگروں ایتھے بنوائی۔
مگدالینا ڈیپارٹمنٹ
کولمبیا انتظامی طور اتے 32 صوبےآں جنہاں نوں ڈیپارٹمنٹ آکھیا جاندا اے چ ونڈیا ہویا اے ۔
مگدالینا ڈیپارٹمنٹ کولمبیا دے 32 ڈیپارٹمنٹاں چون اک اے تے اسدا صدرمقام سانتا مارتا شہر اے ۔
امفسبینا زیرا
امفسبینا زیرا گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
مگدالینا ڈیپارٹمنٹ
باہرلے جوڑ
گٹھ:کولمبیا دے ڈیپارٹمنٹ گٹھ:کولمبیا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:لاطینی امریکا
اشتراکی جمہوریہ سلووینیا
اشتراکی جمہوریہ سلووینیا (Socialist Republic of Slovenia) (سلووین: Socialistična republika Slovenija) اک اشتراکی ریاست سی جو اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ د‏‏ی چھ ریاستاں وچو‏ں اک سی۔
حوالے
گٹھ:1943ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:1945ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:بلقان دے سابقہ ملک گٹھ:جدید تریخ سلووینیا گٹھ:سابقہ جمہوریتاں گٹھ:سابقہ سلاوی ملک گٹھ:سرد جنگ دی سابقہ سیاست گٹھ:سلووینیا د‏‏ی سیاسی تریخ گٹھ:سلووینیا وچ 1940ء د‏‏ی دہائی گٹھ:سلووینیا وچ 1950ء د‏‏ی دہائی گٹھ:سلووینیا وچ 1960ء د‏‏ی دہائی گٹھ:سلووینیا وچ 1970ء د‏‏ی دہائی گٹھ:سلووینیا وچ 1980ء د‏‏ی دہائی گٹھ:سلووینیا وچ 1990ء د‏‏ی دہائی گٹھ:سلووینیا وچ ویہويں صدی گٹھ:سلووینیا وچ ویہويں صدی دے سال گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک گٹھ:1991ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں گٹھ:یوگوسلاویا
پارنل مچھانوالی چمگادڑ
پارنل مچھانوالی چمگادڑ، چڑیل مونہی چمگادڑ دے ٹبر دا اک چمگادڑ  اے۔
ٹلہ اینا
ٹلہ اینا 2,191 میٹر (7,188 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
ہنری کاؤنٹی، آئیووا
ہنری امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
ٹلہ شیروما
ٹلہ شیروما 2,932 میٹر (9,620 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
ٹلہ ٹویاما
ٹلہ ٹویاما 2,999 میٹر (9,839 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
سیہ
سیہ مگر تے وڈے کنڈیاں والا اک جنور اے۔ اے دنداں نال کتر کے کھان والا اے۔ اے پاکستان، ہندستان تے کئی ہور دیساں وچ ریندا اے۔
اوغدائی خان
اوکتائ خان (Mongolian: Өгэдэй, Ögedei; also Ogotai or Oktay; c. 1186–1241) چنگیز خان دا مقرر کردہ جانشین سی۔ انگریزی وچ انہاں نو‏ں Ögedei Khan ناں تو‏ں پہچانا جاندا ا‏‏ے۔
ڈیوی ننگے مگروالی چمگادڑ
ڈیوی ننگے مگروالی چمگادڑ، چڑیل مونہی چمگادڑ دے ٹبر دا اک چمگادڑ  اے۔
اوغدائی خان
thumb|230px|اوگتائی خان، جو [[منگول سلطنت دا دوسرا خاقان (سرواچ خان) تے چنگیز خان تے بورتے دا تیسرا پتر سی]] اوگتائی خان ( منگول: Өгэдэй, اوگدیئی؛ فارسی:, اوگتائی، انگریزی: Ögedei; ; جنم: ١١٨٦ء اندازا؛ موت: ١١ دسمبر ١٢٤١ ء) منگول سلطنت دے بانی چنگیز خان تے اسدی مکھیہ زنانی بورتے دا تیسرا پتر سی اتے پوری سلطنت دا دوجا خاقان  ( سرووچّ خان ) سی ۔ اسنے اپنے پیؤ دے  ایران  ,  چین  اتے  وچکار ایشیا  نوں منگول سلطنت دے ماتحت کرن دیاں مہماں وچّ بہت حصہ لیا ۔ اسنوں اک کابل اتے سہاسی سپہ سالار منیا جاندا ہے ۔ کیہا جاندا ہے کہ اوگتائی اپنے پیش دا سبھ توں پیارا پتر سی ۔ اس وچّ کسے وی بحث وچّ لوکاں دا مت جت لین دی اہلیت سی ۔ وڈے قد - بتّ اتے طاقتور شخصیت والا اوگتائی ہسمکھّ اتے سوجھ وان وی منیا جاندا سی ۔
تریخ
اوکتائی خان نے 9 سال تک حکومت کیت‏‏ی۔ مسلماناں تو‏ں باقی بھائیاں د‏‏ی نسبت بہتر سلوک کيتا۔ مسجدےآں نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دیدی۔ اجڑے ہوئے شہراں نو‏‏ں بسایا۔ اوکتائی خان نے اپنے عہد حکومت وچ عدل قائم کيتا۔ عام رعایا د‏‏ی پرورش کیتی۔ مسلماناں دے نال باہمی شادیاں نو‏‏ں رواج دتا۔ فوج د‏‏ی نگہداشت تے تنظیم کیتی۔
اولاد
اوکتائ خان د‏‏ی موت دے بعد وکھ وکھ قبیلے وچ جنگ چھڑ گئی۔ چغتائ خان دے بیٹےآں نے وی سر کشی کی، مگر اوکتائ خان د‏‏ی بیوی ترکینہ سواݨی چار سال تک حکومت اُتے قابض رہی۔ آخر امیراں نے اسنو‏ں اوکتائ خان دے پاس بھیج کر اس دے بیٹے قیق نو‏‏ں خاقان بنالیا۔ کیک نے چغتائ خان دے سرکش بیٹےآں نو‏‏ں قتل کروا دتا۔ تاں بچ کر چین بھج گئے۔ بوہت سارے سردار وی جہنم رسید ہوئے گے۔
اسلام نال تعلق
کیک دے دربار وچ چینی کافراں دا بہت اثر سی۔ اوہ مسلماناں نو‏‏ں دکھ پہنچانے دے لئی ہر ممکن کوشش کرنے سن تے عمل کروانے رہ‏‏ے۔ تے بہت حد تک انہاں د‏‏ی کامیابی رہی۔ کیک نے کل ڈیڑھ سال حکومت کیت‏‏ی۔ اسنو‏ں اک رات پیٹ وچ درد ہويا تے مسلماناں نو‏‏ں اس دے مظالم تو‏ں نجات ملی۔
حوالے
قاضی محمد اقبال چغتائی : وسط ایشیا دے مغل حکمران۔ چغتائ ادبی ادارہ، لاہور۔ 1983ء۔ صفحہ 31-32۔
اوغدائی خان گٹھ:1180ء د‏‏ی دہائی دے جم گٹھ:1185 دے جم گٹھ:1186 دے جم گٹھ:1241 دیاں موتاں گٹھ:اوغدائی خاندان گٹھ:بورجگین گٹھ:تیرہويں صدی دے منگول حکمران گٹھ:چنگیز خان د‏‏ی اولاد گٹھ:چین تریخ سانچے گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شامل اے گٹھ:منگول سلطنت دے جرنیل گٹھ:منگول سلطنت دے عظیم خان گٹھ:منگولاں دیاں جنگاں تے تنازعات دے ناو خانے گٹھ:وسط ایشیا دے مغل حکمران
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:منگول تریخ دیاں شخصیتاں گٹھ:منگول سلطنت دے خاقان گٹھ:منگول اتہاس گٹھ:منگول شخصیتاں گٹھ:بادشاہ
بائپس بائپورس
بائپس بائپورس گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
چک 10 ڈی بی
چک 10 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
چک 419 گ ب
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
وڈی ننگے مگروالی چمگادڑ
وڈی ننگے مگروالی چمگادڑ، چڑیل مونہی چمگادڑ دے ٹبر دا اک چمگادڑ  اے۔
ب
پنجابی اکریاں چ 'ب' دوجا اکرا اے ۔ اے پرانی کنعانی ابجد دا دوجا اکرا اے جیڑا سامی ابجداں فونیقی عبرانی تے عربی چ آیا اے۔ عربی توں اے پنجابی چ آیا اے۔الف دی واز نوں عربی تے پنجابی چ وکھہان لئ 'ب' دا اکرا ورتیا جاندا اے۔
دوناں بلاں نوں جوڑ اے چھڈن تے 'ب' دی واز نکلدی اے۔ 'ب' سامی شبد بیت توں بنیا یعنی کعر۔
ٹلہ ٹیٹے
ٹلہ ٹیٹے 3،015 میٹر (9،892 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
ہاوورڈ کاؤنٹی
ہاوورڈ امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
قلعہ لختنشٹائن
قلعہ لختنشٹائن پریاں دیاں کعانیاں دے نمونے تے بنیا ہویا اک قلعہ اے جیڑا ہوناؤ بادنورتمبرگ، جرمنی چ اے۔ لختنشٹائن دا پنجابی ج مطلب اے چانن رنگا پتھر۔ ایس تھاں تے اک قلعہ 13ویں صدی توں ہیگا سی جیڑا ویلے نال ٹٹ پھٹ گیا۔ 1802 چ اے تھان ورتمبرگ دے راجے فریڈرک I کول آئی تے اوس نے ایس تھان نون اک شکار کرن دی تھاں بنالیا۔ 1837 ج اے تھان اونے اپنے پتیجے ڈیوک ولہلم آف یوراخ، ورتمبرک دے ڈیوک نوں دیتی۔ جینے ولہلم ہوف ۔ دے ناول 'لختنشٹائن' نون پڑھ کے اے قلعہ بنوایا مستری کارل الیگزنڈر ہائڈلوف نے ایے قلعہ رومانوی نیوگاتھک نمونے تے بنایا۔ اے قلعہ ہجے وی یوراخ دے ڈیوک کول اے۔ قلعے نوں ویکھن والے ویکھ سکدے نین تے ایتھے پرانے ہتھیار وی ویکھن لئی پۓ ہوۓ نیں۔
ہور پڑھو
گٹھ:جرمنی دے قلعے گٹھ:جرمنی
سمن آباد ٹاؤن
سمن آباد لہور, پنجاب پاکستان دا اک مشہور رھائشی علاقہ اے۔
ایس علاقے دے زیادہ تر رھائشی کعر ستر(1970) دی دہائی چ بنائے گئے نیں۔ ایس علاقے دی خاص گل ایدے ہرے میدان تے وڈی گنتی چ رکھ ھیگے نیں۔ اک وڈا کھیڈاں دا میدان ایل ڈی اے (LDA) سپورٹس کمپلیکس دے ناں توں ایتھے ھیگا اے۔
بائٹ
بائٹ کمپیوٹر سائنس وچ معلومات دے ذخیرے تے پیجھن دا پیمانہ اے۔ اک بائٹ وچ 8 بٹ ہوندے نے۔ کلوبائٹ، میگابائٹ تے گیگابائٹ اس دے وڈے ناپ نے۔ اک کلو بائٹ وچ 1024 بائٹ ہوندے نے، اک میگابائٹ وچ 1024000 بائٹ ہوندے نے تے اک گیگابائٹ وچ 1,073,741,824 بائٹ ہوندے نے۔
اس نو اسی یوں وی کہ سکدے نے:
1 بائیٹ = اک حرف۔
10 بائٹ = اک یا دو لفظ۔
100 بائٹ = ایک یا دو جملے۔
100 کلو بائٹ = اک درمیانی سائز دی مورت۔
میتا ڈیپارٹمنٹ
کولمبیا براعظم دکھنی امریکہ دا دیس اے اسدا راجگھر بگوٹا شہر اے ۔ کولمبیا لاطینی امریکی دیساں چ وی شامل اے ۔
میتا ڈیپارٹمنٹ کولمبیا دے 32 ڈیپارٹمنٹاں چون اک اے تے اسدا صدرمقام ولاویکنسیو شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کولمبیا دے ڈیپارٹمنٹ گٹھ:کولمبیا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:لاطینی امریکا
ٹلہ یاکوشی
ٹلہ یاکوشی 2،926 میٹر (9،600 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
پرم ہنس یوگانند
پرم ہنس یوگانند (পরমহংস যোগানন্দ) (5 جنوری 1893 – 7 مارچ 1952)، پیدائشی ناں مُکند لال گھوش (মুকুন্দলাল ঘোষ)، اک بھارتی یوگی تے گرو سن جنھاں نے اپنی تنظیم ”Yogoda Satsanga Society of India“ تے ”Self-Realization Fellowship“ دے ذریعے مراقبہ تے کریہ یوگا د‏‏ی تعلیمات اہلِ بھارت تے اہلِ مغرب وچ متعارف ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں د‏‏ی کتاب ”Autobiography of a Yogi“ ہن تک دا روحانی شاہکار اے تے اسنو‏ں اکیہواں صدی د‏‏ی 100 بہترین روحانی کتاباں د‏‏ی فہرست وچ شامل کیتا گیا سی ۔
ابتدائی زندگی
1910ء وچ یوگانند نو‏‏ں ستاراں سال د‏‏ی عمر وچ انہاں دا گرو مل گیا۔ اسی سال انھاں نے سوامی یوکٹیشور گری نال ملاقات کيت‏ی۔ انھاں نے یوکٹیشور دے نال اپنی پہلی ملاقات نو‏‏ں اک نويں رشتہ دے طور اُتے بیان کیتا اے جو اک لمبے عرصے تک برقرار رہیا:
یوکٹیشور نے بعد وچ یوگانند نو‏‏ں دسیا کہ انھاں مہا اوتار بابا جی نے خصوصی مقصد دے لئی انہاں (یوگانند) د‏‏ی طرف بھیجیا۔
اسکاٹش چرچ کالج، کلکتہ تو‏ں آرٹس وچ اپنے انٹرمیڈیٹ امتحانات پاس کرنے دے بعد جون 1915ء وچ انھاں نے اے۔ بی۔ د‏‏ی ڈگری (موجودہ دور وچ جسنو‏ں بی۔ اے۔ کہیا جاندا اے ) شری رام پور کالج تو‏ں حاصل کيتی۔ شری رام پور وچ اوہ یوکٹیشور دے آشرم وچ وی وقت گزارتے سن ۔ 1915ء وچ انھاں نے راہبانہ سوامی سلسلے وچ داخل ہونے دے لئی رسمی عہد لیا تے اوہ سوامی یوگانند گِری بن گئے۔
وفات
7 مارچ 1952ء نو‏‏ں دل دا دورہ پڑنے تو‏ں اوہ وفات پا گئے۔
حوالے
گٹھ:پرم ہنس یوگانند گٹھ:1952 دیاں موتاں گٹھ:ادویندی فلاسفہ گٹھ:بنگالی شخصیتاں گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ تو‏ں منسلک شخصیتاں گٹھ:بنگالی ہندو گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلسفی گٹھ:ویہويں صدی دے ہندو مذہبی رہنما گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی اسکالر گٹھ:بھارتی آپ بي‏تی نگار گٹھ:بھارتی روحانی مصنفین گٹھ:بھارتی یاداشت نگار گٹھ:بھارتی ہندو روحانی گرو گٹھ:بھارتی ہندو مبلغین گٹھ:تارک الدنیا شخصیتاں گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ بھارتی تارکین وطن گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:کولکاندا دے اسکالر گٹھ:کولکاندا دے مصنفین گٹھ:گورکھپور دیاں شخصیتاں گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ گٹھ:ٹوینٹی نائن پامز، کیلیفورنیا دیاں شخصیتاں گٹھ:ہندو سنت گٹھ:ہندو مصنفین گٹھ:ہندوستانی سنیاسی
شہرستان قیر و کارزین
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان قیر و کارزینایران دے صوبہ فارس دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز قیر و کارزین شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس
بھوج پتر
بھوج پتر
بھوج پتر انتہائی بلند برفانی علاقوں میں پایا جانے والا ایک خود رو اور اپنی نوعیت کا ایک عجیب، منفرد اور کار آمد جنگلی درخت ہے۔ اس کو انگریزی میں Birch ، عربی میں "بتولا" اور شنیا میں کاغذ کو "جوش" اور اس کے درخت کو "جونزی" کہتے ہیں۔ یہ درخت وادی نیلم کے بلند علاقوں خصوصاً گریس کے اونچے جنگلات میں پایا جاتا ہے۔ پھولاوئی سے آگے "سروگہ" اور "گوجر گہ" دونوں نالوں میں پایا جاتا ہے اور یہ سلسلہ ان سے ملحق استور کے سرحدی علاقوں تک چلا جاتا ہے۔ اسی طرح چلاس، گلگت اور غذر کے بالائی علاقوں اور چترال میں بھی پایا جاتا ہے۔
"بھوج پتر" کا مطلب بھوج کا کاغذ ہے۔ یہ در اصل اس درخت کی اس نرم چھال کا نام ہے جو تنے پر چڑھے سخت چھلکے کے اوپر ہوتی ہے۔ اس چھال کو سخت چھلکے تک چرکا لگا کر اتارا جاتا ہے۔ اس بارے میں چودھری محمد امجد لکھتے ہیں:
"پتھر کے دور میں استعمال ہونے والا کاغذ جو بھوج پتر نام کے درخت کی چھال سے نکالا جاتا ہے یہ درخت دس ہزار فٹ سے لے کر سترہ ہزار فٹ کی بلندی پر ملتا ہے۔ اس کو گوجری زبان میں بہرز ، کشمیری میں بھوج پتر اور فارسی میں توز اور ہندکو میں بھرج کہتے ہیں۔ اس درخت کی چھال اتاری جائے تو تہہ در تہہ کاغذ نکلتا ہے جو بہت عمدہ اور ملائم ہوتا ہے ۔  بدھ مت کے دور میں بھی لوگ تحریر کے لئے اسی کاغذ کو استعمال کرتے تھے ۔۔اس کاغذ کی یہ خاصیت ہے کہ پانی میں پڑا رہے تو خراب نہیں ہوتا۔ موجودہ دور میں بھی تعویز لکھنے کے لیے یہ کاغذ استعمال ہوتا ہے۔ اس پر الف کا نشان ہونے کی وجہ سے  اسے متبرک سمجھا جاتا ہے".
یہ چھال تہہ بہ تہہ ہوتی ہے اور اس کی ایک ایک پرت کو الگ کرنے کے لئے ہلکی آنچ دی جاتی ہے۔ اسی طرح اگر کھردرا ہو تو اسے نرم کرنے کے لئے بھی یہی طریقہ استعمال کیا جاتا ہے۔ ہمارے ہاں جب کاغذ عام نہیں تھا تو خط لکھنے کے لئے یہی چھال استعمال ہوتی تھی۔
اس کے علاوہ بھی اس چھال کے ہمارے ہاں کئی استعمال ہیں۔ ان میں سب سے اہم یہ ہے کہ گرمیوں میں چراگاہوں میں جب دودھ بلو کر مکھن نکالا جاتا ہے تو اسے دھو کر بھوج پتر میں رکھا جاتا ہے جہاں اس کا پانی نچڑ کر صاف ہو جاتا یے۔ اس کے بعد اسے بھوج پتر میں ہی باندھ کر زمین میں دفن کیا جاتا ہے۔ چونکہ بھوج پتر میں پانی نہیں جاتا اس لئے یہ گھی محفوظ رہنے کے ساتھ اپنا ذائقہ بھی بدلتا ہے جس کو ہم "کڑوا گھی" کہتے ہیں۔ مقامی لوگوں کا کہنا ہے کہ اس سے گھی کی طاقت بڑھ جاتی ہے۔ اس گھی کی خوشبو دور تک جاتی ہے اور کھانسی وغیرہ کے لئے بطور دوا بھی استعمال ہوتا ہے۔
اسی طرح جب تک پلاسٹک کا رواج نہیں ہوا تھا تو مکان کی چھت بناتے وقت لکڑی کے تختوں پر بھوج پتر بچھا کر اوپر مٹی ڈالی جاتی تھی۔ اس سے مکان ٹپکنے اور مٹی گرنے سے محفوظ ہو جاتا تھا۔
بھوج پتر کا ایک اور استعمال یہ ہے کہ ایک خاص قسم کی روٹی "ال ٹکی" بنا کر بھوج پتر میں لپیٹ کر راکھ میں دبا کر پکائی جاتی ہے۔ بھوج پتر انتہائی آتش گیر ہوتا ہے اس لئے پہلے جب ماچس کا رواج کم تھا تو اسے انگاروں سے آگ سلگانے کے لئے بھی استعمال کیا جاتا تھا۔
بھوج پتر کی لکڑی خشک ہونے کے بعد بہت سخت ہو جاتی ہے اور اس میں ذائقہ بھی نہیں رہتا۔ اس لئے بڑی لکڑی چیرنے کے لئے دس پندرہ کلو کا ہتھوڑا (جس کو ہم لوگ "موگری" کہتے ہیں) اور فانےاسی سے بنائے جاتے ہیں۔ اس کے علاوہ ہل کی لمبی لکڑی بھی عام طور پر اسی کی ہوتی ہے۔ اس کی تازہ شاخوں میں لچک ہوتی ہے اور ان کو گھاس کے گٹھے باندھنے کے لئے استعمال کیا جاتا ہے اور خشک شاخیں کچھ وقت پانی میں رکھنے سے دوبارہ قابل استعمال ہو جاتی ہیں۔
گرمیوں میں بھیڑ بکریاں اس کے پتے بڑے شوق سے کھاتی ہیں اور موسم سرما کے آخر یعنی وسط مارچ میں اگر مویشیوں کے لئے چارے کی کمی ہو جائے تو لوگ بھوج پتر کی نوخیز شاخیں کاٹ کر لاتے اور جانوروں کو کھلاتے ہیں۔
گیان دان دنی دیوی
گیان دان دنی دیوی (سابقہ مکھوپادھیائے؛ 26 جولائ‏ی 1850ء – 1 اکتوبر 1941ء) (بنگالی: জ্ঞানদানন্দিনী দেবী) اک سماجی مصلح سن جنہاں نے متعدد ثقافتی اختراعات متعارف کرائاں تے انیہويں صدی وچ آزادی نسواں دے پہلے مرحلے نو‏‏ں خاصا متاثر کیتا۔ گیان دان دنی دیوی ستیندر ناتھ ٹیگور د‏‏ی زوجہ سن۔
بھوج پتر
تصاویر میں میں نے دیکھا ہے کہ جرمنی اور بعض دیگر یورپی ممالک کے پہاڑوں پر بھی یہ درخت پایا جاتا ہے۔ اسی طرح مقبوضہ کشمیر میں بھی اس کے جنگلات ہیں۔ مجھے یہ جان کر بہت خوشی ہوئی کہ چترال کے علاقے گبور اور لٹکوہ میں اب اس کو باقاعدہ کاشت کیا جا رہا ہے۔ اس کی لکڑی سے برتن بھی بنائے جاتے ہیں۔
گیان دان دنی دیوی
مڈھلا جیون
گیان دان دنی دیوی جیسور، بنگال پریزیڈنسی دے نریندر پور پنڈ وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دے والد دا ناں ابھے چرن مکھوپادھیائے تے والدہ دا ناں نسترینی دیوی سی۔ ابھے چرن کولین برہمن سن لیکن پیرالی خاندان وچ شادی کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں ذات باہر کر دتا گیا تے نال ہی انہاں دے والد نے انہاں نو‏ں اپنی جائداد تو‏ں عاق کر دتا۔ اس عہد دے رواج دے مطابق گیان دان دنی دیوی ست یا اٹھ برس د‏‏ی عمر وچ دویندرناتھ ٹیگور دے دوسرے بیٹے ستیندر ناتھ ٹیگور تو‏ں بیاہی گئياں۔
جیسور وچ انہاں د‏‏ی زندگی بہت آرام دہ سی جدو‏ں کہ شادی دے بعد جوراسانہاں نو‏ں وچ ٹیگور خاندان دا حصہ بننے دے بعد انہاں د‏‏ی زندگی سخت پردے وچ لنگھدی رہی۔ سنہ 1862ء وچ ستیندر ناتھ نے انڈین سول سروس دا امتحان دیندے وقت اپنی زوجہ تو‏ں لندن آنے د‏‏ی درخواست کيتی لیکن انہاں دے والد دیویندر ناتھ نے اجازت نئيں دی۔
اس اثنا وچ گیان دان دنی دیوی دے دیور ہمیندر ناتھ ٹیگور نے انہاں د‏‏ی تعلیم د‏‏ی ذمہ داری سنبھالی۔ کچھ عرصے اوہ معروف برہمو ماہر تعلیم ایودھیاناتھ پرکاشی تو‏ں وی پڑھدی رني‏‏‏‏ں۔ سنہ 1864ء وچ جدو‏ں ستیندر ناتھ انگلستان تو‏ں واپس آئے تاں اوہ انہاں دے نال بمبئی چلی گئياں۔
بمبئی وچ
بمبئی دے دوران قیام وچ گیان دان دنی دیوی یورپی حلفےآں وچ اٹھنے بیٹھنے لگاں تے کچھ کچھ فرنگی آداب وی برتنے لگاں۔ زندگی د‏‏ی ایہ تبدیلی اس گل کيتی متقاضی سی کہ اوہ موزاں لباس زیب تن کرے، ایتھ‏ے بنگالی انداز تن پوشی پھوہڑ سا لگدا سی۔ چنانچہ ساڑی پہننے دا اک نواں انداز انہاں نے ایجاد کیتا جو بعد وچ برہمو سماج شماریا‏‏تی وچ خاصا مقبول ہويا۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:1850 دے جم گٹھ:1941 دیاں موتاں گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی بھارتی خواتین گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی اسکالر گٹھ:برہمو شخصیتاں گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ نال منسلک شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی خواتین گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی اسکالر گٹھ:کولکات‏ا دے اسکالر
یونانی لپی
یونانی اکرے یونانی بولی لکھن لئی ورتے جاندے نیں۔
یونانی لپی یونانی بولی لکھن لئی ورتی جاندی ہے۔ یونانی جاں گریک (Ελληνικά IPA: [eliniˈka] جاں Ελληνική γλώσσα, IPA: [eliniˈci ˈɣlosa]), ہند یورپی بولیاں دی اک بولی ہے، جو یونانی جاں گریک لوکاں ولوں بولی جاندی ہے۔ دکھن بلقان توں نکلی اس بولی دا کسے ہور یورپی بولی دی تلنا وچّ سبھ توں لما اتہاس ہے، جو لکھتی اتہاس دیاں 34 صدیاں وچّ پھیلیا ہویا ہے۔ اپنے پرانے روپ وچّ ایہہ پرانے یونانی ساہت اتے عیسائیاں دے بائبل دے نیو ٹیسٹامنٹ(غہدنامہ جدید) دی بولی ہے۔ اجوکے سروپ وچّ ایہہ یونان اتے قبرص دی سرکاری بولی ہے، اتے قریباً 2 کروڑ لوکاں ولوں بولی جاندی ہے۔ لکھن لئی یونانی اکھراں دی ورتوں کیتی جاندی ہے۔
یونانی حروف تہجی
یونانی حروف تہجی چووی اکھراں دے ورن نظام ہے جسدی ورتو نال یونانی بولی نوں اٹھویں صدی عیسوی سنّ توں لکھیا جا رہا ہے۔ ایہہ حروف فونشیائی حروف تہجی توں نکلے ہوئے ہے تے یورپ دے کئی لکھن نظام اسی توں جمے ہن۔ انگریزی لکھن دے لئی لاطینی لپی تے روسی بولی لکھن دے لئی استعمال کیتی جان والیاں سریلک لپی دونے یونانی لپی توں جمیاں ہن. دوجی صدی عیسوی سنّ توں بعد گنت ماہراں نے یونانی اکھراں نوں عدد دا چترن کرن استعمال کرنا شروع کر دتا۔
مکھ اکھر
یونانی اکھراں تے اناں دے برابر دے شاہمکھی لپانترن اکھر نیچے بنے ٹیبل وچّ دتے گئے ہن۔ تے نال ہی فونشیائی اکھر وی دتے گئے ہن جستوں سارے یونانی اکھر لتے گئے ہن۔ انترراشٹری دھنی لپی دی ورتو کردے ہوئے اچارن ودھی وی لکھی ہے۔ نچے دتا گیا شاستری اچارن 5ویں صدی تے 4ویں صدی وچّ ایٹک بھاشاواں دے اچارن وی ہن۔ ورتمان وچّ آدھونک یونان وچّ بولے جان والے اچارن نچے دتے ٹیبل وچّ شاہمکھی وچ دتا ہے۔
تئیلے لوک
تئیلے ( 鐵勒, Tiele ), چلے ( 敕勒, Chile ) یا گاؤچے ( 高車, Gaoche ) اتلے چین تے وچکار ایشیا وچ چوتھی توں اٹھویں صدی عیسوی دے ویلے وچ نو ترکی قبیلےآں دا ]] وفاق سی ۔ تریخی چینی سروتاں دے مطابق تئیلے لوک پرا نے دنگلینگ لوکاں دی اولاد سی اتے اوہ اس علاقے وچّ شیونگنُو راج  دے پتن دے بعد ابھرے ۔ سماں دے نال  گوک ترک خاقانت  نے ایہناں نوں اپنے ماتحت کر لیا ۔ جدوں گوکترکاں دا پتن ہویا تاں تیئیلے دا اک حصہ ، جنہاں نوں  ایغور کیہا جاندا سی ، 744 عیسوی وچّ اپنی وکھ  ایغور خاقانت  قایم کرن وچّ سفل ہو گیا ۔ اسدے بعد توں اتہاس وچّ تیئیلے دا نام لیا جانا بند ہو گیا اتے اوہناں ساریاں نوں ایغور نام توں ہی بلایا جان لگا ۔
توقز اوغز
ایغور خاقانت توں بعد دے مسلمان اتہاسکار ترک بولیاں وچّ توقز اوغز (   Toquz Oghuz   ) دا نام دندے سن ، جسدا مطلبّ نوں(9) قبیلے ہے ۔ چینی سروت وی جیو شنگ (   jiu xing   ) بلاؤندے سن جسدا مطلبّ نوں ( خاندانی) نام ہے ۔ ہو سکدا ہے ایہہ تیئیلے دے مول نوں قبیلےآں دی طرف اشارہ ہوۓ ۔ لیکن ایہہ وی ممکن ہے کہ توقز اوغز صرف تیئیلے جاں ایغور ہی نہیں سگوں سارے ترکاں لئی اک نام رہا ہوۓ ۔
ہائیڈروجن پر آکسائڈ
ہائیڈروجن پر آکسائی اک کیمیائی کمپاؤنڈ اے جیدا فارمولا H2O2 اے۔
دِنگلینگ لوک
دنگلینگ ( چینی: 丁零, انگریزی: Dingling, کوریائی: زیؤنگ رینگ ) سائبیریا وچ وسن والی اک پرانی قوم سی۔ ایہ شروع وچ بیکال جھیل توں لہندے وچّ لینا دریا دے کنڈے وسیا کردے سن لیکن سماں دے نال دکھن دے ولّ جاکے  منگولیا  اتے اتلے  چین  دے علاقے وچّ جا بسے ۔  مہان اتہاسکار دے ریکارڈ نامی چینی اتہاس - گرنتھ دے مطابق بعد وچّ انھاننوں  شیونگنُو راج  دے ماتحت کر لیا گیا حالانکہ 71 ق م دے بعد انھانے شیونگنواں دے خلاف بغاوت کیتی ۔ تیجی صدی عیسوی دے بعد اوہ  تیئیلے لوکاں  (   鐵勒, Tiele   ) دا حصہ بنّ گئے جو ہولی - ہولی لہندے دے ولّ  وچکار ایشیا  وچّ پھیل گئے ۔ انہی تیئیلے لوکاں دا اک گٹ  ہند - یوروپیاں  مال مکس ہو گیا جس توں  ایغور لوک پیدا ہوئے ۔ دنگلینگ لوکاں دی اک دوجی شاخ  شیانبیئی لوکاں  وچّ جا ملی ۔
ترک ہون یا نا ہون دا سوال
اتہاسکار اکثر دنگلینگاں نوں اک ترک قوم سمجھدے ہن ، حالانکہ اس اتے متبھید ہے ۔ مشکل ایہہ ہے کہ دنگلینگاں دی بولی دا کوئی لکھتی روپ نہیں سی اسلئی اوہناں دی آپ دیاں لکھائیاں اصل وچّ نہیں ہن ۔ اوہناں دے بارے وچّ جانکاری صرف پراچین چینی سروتاں توں ملدی ہے لیکن ایہہ سروت آپ دنگلینگاں نال سدھے رابطے وچّ نہیں سن ۔ دنگلینگ شاید اک  ترکی بولی بولدے سن لیکن ایہہ وی پکیا پتہ نہیں ہے ۔
حوالے
گٹھ:لوک گٹھ:پرانے نسلی گروہ گٹھ:معدوم نسلی گروہ گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ گٹھ:ترک لوک گٹھ:ترک قبیلے گٹھ:معدوم انسانی نسلاں گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:چین دی تریخ گٹھ:سائبیریا
موس-جنگل پھل چمگادڑ
موس-جنگل پھل چمگادڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
Biak naked-backed fruit bat
رہانیورا فلوریڈانا
رہانیورا فلوریڈانا گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
چک 420 گ ب
چک 420 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
ہمبولٹ کاؤنٹی، آئیووا
ہمبولٹ امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
چک 420 گ ب
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
اگاموڈن انگولیسپس
اگاموڈن انگولیسپس گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
چک 9 ڈی بی
چک 9 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
کائمونڈاکے اگ پہاڑ
کائمونڈاکے اگ پہاڑ 924 میٹر (3,031 فٹ)اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
سلواسی اڈنا لومڑ
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
اگاموڈن عربیکس
اگاموڈن عربیکس گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
قلعہ ہوہنزولرن
قلعہ ہوہنزولرن جرمنی چ اک قلعہ اے جیڑا سٹٹگارٹ شہر دے دکھن چ 50 کلومیٹر دے پینڈے تے اے۔ اے قلعہ جرمن شاہی ٹبر ہوہنزولرن دا گڑھ سی تے ہجے وی ایس ٹبر کول اے۔اے قلعہ سوابیائی الب دے پربت دھارے ج ہوہنزولرن پعاڑ تے 855 میٹر / 2805 فٹ دی اچائی تے اے۔
ٹلہ کیریشیما
ٹلہ کیریشیما 1,700 میٹر (5,577 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
عبدالشکور رشاد
پروفیسر عبدالشکور رشاد داجم 14 نومبر 1921 نوں قندھار شہر، افغانستان وکھے ہویا سی۔
مڈھلاجیون
عبدالشکور رشاد نے 1933 وچ 12 سال دی عمر وچ سکول توں گریجوئیشن کیتی۔جدوں اوہناں دی عمر صرف 13 سال دی سی، اوہناں نوں 1934 وچ سکول وچ اک استاد وجوں تعینات کیتا گیا سی، جتھے اوہناں نے اپنا کیریئر شروع کیتا۔
1948 وچ عبدالشکور ہور پڑھائی لئی بھارت گئے جتھے اوہناں نے پشتو بولی وچ اپنی کھوج جاری رکھی۔جدوں اوہ بھارت وچ سی، اوہناں نے (351) صفحےآں دی کتاب "لودھی پشتون" لکھی اتے ہندی بولی سکھی۔
اکادمک جیون
1961 وچ، اوہناں نوں سینٹ پیٹرزبرگ وچ مشرقی کھوج ادارہ (پہلاں لینن گریڈ وجوں جانیا جاندا سی) وچ پشتو استاد تعینات کیتا گیا جتھے اوہناں نے ڈھائی سال کم کیتا۔ اوہ کابل واپس پرتیا جتھے اسنے پروفیسر دے روپ وچ اتے پشتو ڈیپارٹمنٹ دے چیف وجوں بولی اتے ساہت دی فیکلٹی وچ کابل یونیورسٹی دے پروفیسر دے طور تے کم کرنا جاری رکھیا۔
پروفیسر رشاد اپنی مول بولی پشتو توں علاوہ فارسی، عربی، اردو، ہندی، روسی اتے انگریزی وی صاف بولدے سن۔اوہناں نوں سنسکرت، جاپانی اتے ہور کھیتری بولیاں دا وی علم سی۔اوہناں نے فارسی اتے اردو بولیاں وچ شاعری وی لکھیاں سن۔حالانکہ اوہناں نے اپنا سارا جیون پشتو ساہت دے مطالعہ اتے کھوج وچ بسر کیتا اے۔
2004 وچ، آرٹ، سائنس، فلاسفی، اتہاس اتے ساہت دے کھیتراں وچ اوہناں دے بہت سارے یتناں دے کارن، اوہناں نوں سرکار نے "علامہ" (ساہت، تعلیمی) دا سرلیکھ دتا سی۔ افغانستان اتے اس ویلے دے قندھار دے گورنر محمد یوسف پشتون نے اوہناں دے نام ولوں اک سیمینار منعقد کرکے اس دے شاندار یتناں دے لئی استقبال کیتا اتے اہلکار نے اسنوں "علامہ" دا خطاب دتا۔
سیاسی جیون
26 سال دی عمر وچ، عبدالشکور اک افغان یوک تحریک "ویش زلمائیئن"وچ شامل ہوگے۔ سن 1952 وچ، اوہ پارلیمنٹ وچ ویش زلمائیئن دے نمائندے وجوں چنے گئے۔ مگر گورنر عبدالغنی خان اتے اس ویلے دے اہلکاراں دے خلاف کارن، ووٹ بینک نوں پولیس نے چون بیورو توں ضبط کر لیا۔اس تحریک وچ ہاشم مائندوال (افغانستان دے وزیر اعظم)، عبدل رؤف بیناوا، سادکلا ریشن، فیض محمد انگار، خواخوزی صاحب، عبد الحئی بابی، نور محمد انگار، باری جہانی، ہبیبلا رفیع، گل پارچالفت، بسارکی صاحب ورگےحرمن پیارے آگوُ، لکھاری، کارکناں نے انھاں دا ساتھ دتا۔
عبدالشکور افغانستان اتے روسی حملے (1979–1989) اتے افغانستان وچ سول لڑائی دے دوران افغانستان وچ رہا اتے روسی فوجاں نوں بعد وچ افغانستان توں واپس لیا۔ اس نے سوویت قبضے اتے کمیونسٹ سرکاراں دے گھریلو لڑائی دوران  بہت ساریاں کویتاواں اتے لیکھ لکھے۔سرکھیا کارناں کرکے، اناں دے زیادہ تر کم عرف نام ولوں شائع کیتے گئے سن۔
عبدالشکور رشاد نے 1978 وچ کمیونسٹ انقلاب توں بعد سنیاس لے لیا۔حالانکہ، اوہ ہمیشہ ادارےآں اتے ہور تعلیمی ادارےآں دے نال اک اکادمک رشتے رکھے۔
کابل، افغانستان وچ 83 سال دی عمر وچ 1 دسمبر 2004 نوں اوہناں دا انتقال ہو گیا اتے اوہناں نوں قندھار شہر دے قندھار یونیورسٹی کیمپس وچ دفنایا گیا۔
حوالے
گٹھ:جم 1921 گٹھ:موت 2004 گٹھ:پشتون لوک گٹھ:پٹھان شخصیتاں گٹھ:افغان شاعر گٹھ:پشتون شخصیتاں گٹھ:۲۰۰۴ دیاں موتاں
ہرمہندر سنگھ چاہل
زندگی نامہ
ہرمہندر سنگھ چاہل دا جم بھارتی پنجاب دے ضلع مانسا دے شہر بڈھلاڈا دے کول پنڈ عالمپور مندراں دے اک عام پروار وچ 27 مئی 1957 نوں ہویا۔
حوالے
گٹھ:پنجابی ناول کار گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:سکھ شخصیتاں گٹھ:جٹ
تالود اڈنا لومڑ
تالود اڈنا لومڑ وڈیاں چمگادڑاں دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:چمگادڑ
ایڈا کاؤنٹی
ایڈا امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آئیووا دیاں کاؤنٹیاں
چک 424 گ ب
چک 424 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
شہرستان استہابان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان استہابانایران دے صوبہ فارس دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز استہبان شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس
ڈپلومٹوپن
ڈپلومٹوپن گنڈوۓ کرلے دی پتی دا اک گنڈویا اے۔
نارینو ڈیپارٹمنٹ
کولمبیا براعظم دکھنی امریکہ دا دیس اے اسدا راجگھر بگوٹا شہر اے ۔ کولمبیا لاطینی امریکی دیساں چ وی شامل اے ۔
کولمبیا انتظامی طور اتے 32 صوبےآں جنہاں نوں ڈیپارٹمنٹ آکھیا جاندا اے چ ونڈیا ہویا اے ۔
نارینو ڈیپارٹمنٹ کولمبیا دے 32 ڈیپارٹمنٹاں چون اک اے تے اسدا صدرمقام پاستو شہر اے ۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کولمبیا دے ڈیپارٹمنٹ گٹھ:کولمبیا گٹھ:دکھنی امریکہ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:لاطینی امریکا
ٹلہ یاکے
ٹلہ یاکے 2,455 میٹر (8,054 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
کاسا پربت
کاسا پربت 2,897.48 میٹر (9,506 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
مارکسبرگ
بارلے جوڑ
گٹھ:جرمنی دے قلعے گٹھ:جرمنی
سیتا ناتھ تتوبھوشن
پنڈت سیندا ناتھ تتوبھوشن سادھارن برہمو سماج دے باضابطہ فلسفی تے ماہر الہیات سن ۔ انہاں دے اشعار وچ سادھارن برہمو سماج دیاں بنیاداں ملدی ني‏‏‏‏ں۔
مڈھلا جیون
پنڈت سیندا ناتھ سنہ 1856ء وچ سلہٹ دے اک پنڈ وچ پیدا ہوئے، انہاں دا پیدائشی ناں سیندا ناتھ دت سی۔ سنہ 1871ء وچ اعلیٰ تعلیم دے لئی اوہ کلکتہ پہنچے۔ شروع وچ اوہ کیشب چندر سین دے قائم کردہ ادارہ برہمو نکیتن وچ رہے جتھ‏ے انہاں دے اندر فلسفہ مذہب تو‏ں دلچسپی پیدا ہوئی۔ اس ادارے دے بند ہوئے جانے دے بعد سنہ 1875ء وچ سیندا ناتھ الیگزین‍ڈر ڈف دے جنرل اسمبلی انسٹی ٹیوشن وچ داخل ہوئے۔
سنہ 1879ء وچ انہاں نے آنند موہن بوس دے سٹی اسکول وچ پڑھانا شروع کیتا۔ 1883ء دے اواخر وچ سیتاناتھ سادھارن برہمو سماج دے ادارہ الہیات دے معتمد مقرر ہوئے تے بارہ برس تک اس د‏ی سرگرمیاں تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ اس اثنا وچ انہاں نے برہمو الہیات تے مذہب اُتے خوب تقابلی مطالعہ کیتا۔ سنہ 1926ء وچ سیتاناتھ سادھارن برہمو سماج دے صدر منتخب ہوئے۔
مذہبی نظریات
طویل و عمیق مطالعہ تے اپنے اسيں جلیساں تو‏ں علمی مباحثے دے بعد سیندا ناتھ نے ایہ نظریہ اپنایا کہ برہمویت د‏‏ی ناکامی اس دے کم فلسفی ہونے تے وحی خداوندی تے ناقابل تصدیق بیانات اُتے مبنی عقیدہ اُتے زیادہ انحصار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ چنانچہ اس نقص نو‏‏ں دور کرنے دے لئی انہاں نے فلسفہ اُتے مبنی مذہب تیار کرنے د‏‏ی ضرورت دا احساس دلیانا شروع کیتا۔ ایہی وجہ اے انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ برہمویت دا الہیاندی نظام بکثرت ملدا ا‏‏ے۔ انہاں دا پیش کردہ الہیاندی نظام کِس‏ے فطری وجدان یا سرسری مطالعہ دا نتیجہ نئيں سی بلکہ اس د‏ی بنیاداں ویدانت تے اپنشداں اُتے مبنی توحید پرستی تے علم ذات وچ پیوست ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں اوہ شعور د‏‏ی تشکیل دے لئی اخلاقی ارتقا اُتے زور دیندے نيں تاں ایويں محسوس ہُندا اے کہ ایہ سوامی ویویکانند دے افکار دا عکس ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
گٹھ:1856 دے جم گٹھ:انیہويں صدی دے ہندو مذہبی رہنما گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی فلسفی گٹھ:برہمو شخصیتاں گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ نال منسلک شخصیتاں گٹھ:بنگالی ہندو گٹھ:ویہويں صدی دے ہندو مذہبی رہنما گٹھ:بھارتی الٰہیات دان گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا گٹھ:کولکات‏ا دے اسکالر گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ
شہرستان زرین دشت
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان زرین دشت ایران دے صوبہ فارس دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز زرین دشت شہر اے۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس
ٹلہ جونین
ٹلہ جونین 2,857 میٹر (9,373 فٹ) اچا جپان دا اک پہاڑ اے۔
چک 8 ڈی بی
چک 8 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
آئیووا کاؤنٹی
آئیووا امریکی صوبے آئیووا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:آئیووا دیاں کاؤنٹیاں
ہمایوں دا مقبرہ
ہمایوں دا مقبرہ مغل بادشاہ نصیر الدین ہمایوں دا دلی ہندستان چ مقبرہ اے جیڑا اودی سوانی حمیدا بانو بیگم نے 1562 چ بنایا۔ اے لال پتھر نال بنیا ہویا اے۔ اے پہلا مقبرہ سی جیدے الے دوالے اک پھلواری وی بنی ہوئی اے تے اے ہندستان چ اک نويں گل سی۔
ہمایو‏ں دا مقبرہ ( ہندوستانی یا اردو : مقبرہ ہمایو‏ں ) دہلی، ہندوستان وچ مغل بادشاہ ہمایو‏ں دا مقبرہ ا‏‏ے۔ اس مقبرے دا کم ہمایو‏ں د‏‏ی ساسی، مہارانی بیگم (جسنو‏ں حاجی بیگم وی کہیا جاندا اے ) نے بنایا سی، [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] 1558 وچ ، تے میرک مرزا غیاث نے ڈیزائن کيتا سی۔ تے اس دے بیٹے، سید محمد، [8] فارسی معمار اس دے منتخب کردہ۔ [9] [10] ایہ برصغیر پاک و ہند دا پہلا باغیچہ سی ، [11] تے اس وچ واقع اے ۔نظام الدین ایسٹ ، دہلی، انڈیا، دینہ پنہ قلعہ دے قریب، جسنو‏ں پرانا قلعہ (پرانا قلعہ) وی کہیا جاندا اے، جو ہمایو‏ں نے 1533 وچ پایا سی۔ ایہ اس طرح دے پیمانے اُتے سرخ ریت دا پتھر استعمال کرنے والا پہلا ڈھانچہ وی سی۔ [12] [13] اس مقبرے نو‏‏ں 1993 وچ یونیسکو دا عالمی ثقافتی ورثہ قرار دتا گیا سی، [11] تے اس دے بعد تو‏ں اس اُتے وڈے پیمانے اُتے بحالی دا کم ہويا، جو مکمل ہو چکيا ا‏‏ے۔ [14] ہمایو‏ں دے مقبرے دے مرکزی دیوار دے علاوہ، مغرب وچ مرکزی دروازے تو‏ں لے ک‏ے اس تک جانے والے راستے اُتے کئی چھوٹی یادگاراں موجود نيں، جنہاں وچ اک اوہ وی شام‏ل اے جو کہ ویہہ سال پہلے ہی مرکزی مقبرے د‏‏ی تریخ تو‏ں پہلے د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ اک افغانی عیسیٰ خان نیازی دا مقبرہ اے ۔سوری خاندان دے شیر شاہ سوری دے دربار وچ عظیم ، جس نے مغلاں دے خلاف لڑا، 1547 عیسوی وچ تعمیر کيتا گیا ۔
اس کمپلیکس وچ شہنشاہ ہمایو‏ں دا مرکزی مقبرہ شام‏ل اے، جس وچ مہارانی بیگم، حمیدہ بیگم، تے ہمایو‏ں دے پڑپو‏تے تے بعد دے شہنشاہ شاہجہان دے بیٹے دارا شکوہ د‏‏ی قبراں وی موجود نيں ۔ مغل جنہاں وچ شہنشاہ جہاندار شاہ ، فرخ سیار ، رفیع الدرجات ، رفیع الدولت ، محمد کم بخش تے عالمگیر دوم شام‏ل نيں۔ [15] [16] اس نے مغل فن تعمیر وچ اک چھلانگ د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی ، تے اس دے نال چارباغ باغ، فارسی باغات د‏‏ی مخصوص، لیکن ہندوستان وچ اس تو‏ں پہلے کدی نئيں دیکھیا گیا ، اس نے بعد وچ مغل فن تعمیر دے لئی اک مثال قائم کيتی۔ اسنو‏ں کابل (افغانستان) وچ اپنے والد، پہلے مغل شہنشاہ، بابر ، جسنو‏ں باغِ بابر (بابر دے باغات) کہیا جاندا اے ، دے کافی معمولی مقبرے تو‏ں واضح رخصتی دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے ۔ بھانويں مؤخر الذکر پہلا شہنشاہ سی جس نے جنت دے باغ وچ دفن ہونے د‏‏ی روایت شروع د‏‏ی ۔ [17] [18] سمرقند وچ اس دے آباؤ اجداد تے ایشیا دے فاتح تیمور دے مقبرے گورِ امیر اُتے بنائی گئی، اس نے شاہی مزار دے مستقب‏‏ل دے مغل فن تعمیر دے لئی اک مثال قائم کيتی ، جو تاج محل دے نال اپنے عروج اُتے پہنچ گئی۔آگرہ وچ _ [19] [20] [21]
اس جگہ دا انتخاب دریائے جمنا دے کنارے نظام الدین د‏‏ی درگاہ تو‏ں قربت د‏‏ی وجہ تو‏ں کيتا گیا سی، جو دہلی دے مشہور صوفی بزرگ نظام الدین اولیاء دے مقبرہ اے ، جنہاں د‏‏ی دہلی دے حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں بہت زیادہ تعظیم کيتی جاندی سی، تے جنہاں د‏‏ی رہائش گاہ چلہ نظام الدین اولیاء واقع ا‏‏ے۔ قبر دے بالکل شمال مشرق وچ ۔ بعد د‏‏ی مغل تریخ وچ ، آخری مغل شہنشاہ، بہادر شاہ ظفر نے 1857 دے ہندوستانی بغاوت دے دوران تن شہزادےآں دے نال ایتھ‏ے پناہ لی سی، تے رنگون جلاوطن ہونے تو‏ں پہلے کیپٹن ہوڈسن دے ہتھو‏ں پھڑیا گیا سی۔ [10] [22] غلام خاندان دے زمانے وچ یہ زمین 'کلو کھیڑی قلعہ' دے تحت سی جو سلطان قیق آباد ولد ناصر الدین (1268–1287) دا راجگڑھ سی۔
بٹشی والا کمپلیکس دے مقبرے ہمایو‏ں مقبرہ کمپلیکس دے عالمی ثقافتی ورثہ دے بفر زون وچ واقع نيں۔ دونے کمپلیکس اک چھوٹی سڑک تو‏ں وکھ نيں لیکن انہاں د‏‏ی اپنی وکھ کمپاؤنڈ وال وچ بند نيں۔ [23]
تریخ
27 جنوری 1556 نو‏‏ں اس د‏ی موت دے بعد، ہمایو‏ں د‏‏ی لاش نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے دہلی دے پرانا قلعہ وچ اس دے محل وچ دفن کيتا گیا۔ اس دے بعد اسنو‏ں سرہند لے جایا گیا ، پنجاب وچ خنجر بیگ اور، 1558 وچ ، اسنو‏ں ہمایو‏ں دے بیٹے، اس وقت دے مغل شہنشاہ اکبر نے دیکھیا ۔ اکبر نے بعد وچ 1571 وچ اس مقبرے دا دورہ کیا، جدو‏ں ایہ مکمل ہونے والا سی۔ [24] [25] [26]
ہمایو‏ں دا مقبرہ اس د‏ی پہلی بیوی تے چیف کنسرٹ، مہارانی بیگم بیگم (جسنو‏ں حاجی بیگم وی کہیا جاندا اے ) دے حکم تو‏ں تعمیر کيتا گیا سی۔ تعمیر 1565 وچ شروع ہوئی تے 1572 وچ مکمل ہوئی۔ اس د‏ی لاگت 1.5 ملین روپے سی، [10] جو کہ مکمل طور اُتے مہارانی نے ادا کيتی۔ [27] بیگا بیگم اپنے شوہر د‏‏ی موت اُتے اس قدر غمزدہ سن کہ اس نے ہن تو‏ں اپنی زندگی اک واحد مقصد دے لئی وقف کر دتی تھی: دریائے جمنا دے نیڑے واقع اک مقام اُتے سلطنت دا سب تو‏ں شاندار مقبرہ انہاں دے لئی اک یادگار د‏‏ی تعمیر۔ دہلی وچ اکبر دے دور وچ لکھی گئی سولہويں صدی د‏‏ی اک تفصیلی دستاویز عین اکبری دے مطابق ، بیگم بیگم نے مقبرے د‏‏ی تعمیر د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تھی۔مکہ مکرمہ تے حج د‏‏ی سعادت حاصل کرنا ۔ [28]
مقبرے د‏‏ی تعمیر دا ذکر کرنے والے چند معاصر مورخین وچو‏ں اک عبدالقادر بدعونی دے مطابق ، اس دا ڈیزائن فارسی معمار میرک مرزا غیاث (جسنو‏ں میرک غیاث الدین وی کہیا جاندا اے ) نے بنایا سی، جسنو‏ں مہارانی نے منتخب کيتا تے لایا۔ ہرات (شمال مغربی افغانستان ) تو‏ں اس نے پہلے ہرات، بخارا (اب ازبکستان) تے ہندوستان وچ ہور جگہاں اُتے کئی عمارتاں ڈیزائن د‏‏ی سن۔ [9] ڈھانچہ مکمل ہونے تو‏ں پہلے غیاث دا انتقال ہو گیا تے اسنو‏ں انہاں دے بیٹے سید محمد بن میراک غیاث الدین نے مکمل کيتا۔ [24] [25]