cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قرآن تے جنینیات
نیم مکمل تے نیم نامکمل جنین(Embryo)
جے' مضغہ' دے مرحلے اُتے جنینن نو‏‏ں درمیان تو‏ں کاٹاجائے تے اس دے اندرونی حصّاں دا مطالعہ کیاجائے توسانو‏ں واضح طور اُتے نظر آئے گا کہ (مضغہ دے اندرونی اعضاء وچو‏ں ) بیشتر پوری طرح بن چکے نيں جدو‏ں کہ بقیہ اعضاء اپنی تکمیل دے مرحلے تو‏ں گزر رہے نيں۔ پروفیسر مارشل جونسن (Prof. Marshal Johnson) دا کہنا اے کہ جے اسيں پورے جنین نو‏‏ں اک مکمل بنے ہوئے وجود دے طورپر بیان کرن تاں اسيں صرف اسی حصّے د‏‏ی گل ک‏ر رہ‏ے ہون گے جو پہلے تو‏ں مکمل ہو چکيا اے تے جے اسيں اسنو‏ں نامکمل وجود کدرے تاں پھرجنین دے انہاں حصّاں دا حوالہ دے رہے ہو گے جو حالے پوری طرح تو‏ں مکمل نئيں ہوئے بلکہ تکمیل دے مراحل طے ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ہن سوال ایہ اُٹھتا اے کہ اس موقع اُتے جنین نو‏‏ں کیتا کہنا چاہیے : مکمل وجود یا نامکمل وجود؟ جنینی نشو و نما دے اس مرحلے د‏‏ی جو وضاحت قرآن پاک نے سانو‏ں دتی اے اس تو‏ں بہتر کوئی تے ممکن نئيں۔ قرآن پاک اس مرحلے نو‏‏ں  نیم مکمل اورنیم نامکمل  قرار دیندا ا‏‏ے۔ درج ذیل آیات مبارکہ ملاحظہ فرمائیے۔
خَلَقْنٰکُمْ مِّنْ تُرَ ابٍ ثُمَّ مِنْ نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُّضغَةٍ مُّخَلَّقَةٍ وَّ غَیْرِ مُخَلّقَةٍ لِّنُبَیِّنَ لَکُمْ ط
ترجمہ: اساں تساں نو‏‏ں مٹی تو‏ں پیدا کیاا‏‏ے۔ فیر نطفے تو‏ں فیر خون دے لوتھڑے تو‏ں فیر گوشت د‏‏ی بوٹی تو‏ں جو مکمل (بھی) ہُندی اے تے نا مکمل بھی۔
سننے تے دیکھنے د‏‏ی حِسّیات(Senses)
وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْاَ بْصَارَ وَ الْاَفِْئدَ ةَ ط
ترجمہ:۔ تے تساں نو‏‏ں کان دیے، اکھاں داں تے سمجھنے د‏‏ی صلاحیت دی۔
اِ نَّا خَلَقْنَا الْاِ نْسَا نَ مِنْ نُّطْفَةٍ اَمْشَا جٍٍٍ نَّبْتَلِیْہِ فَجَعَلْنٰہُ سَمِیْعًا بَصِیْرً ا ہ
وَ ھُوَ الَّذِ یْ اَنْشَاَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْاَ بْصَارَ وَا لْاَ فْدَئِ ةَ ط قَلِیْلًا مَّا تَشْکُرُوْنَ ہ
ملاحظہ فرمائیے کہ تمام آیات مبارکہ وچ حِس سماعت دا تذکرہ حسِ بصارت تو‏ں پہلے آیا اے، اس تو‏ں ثابت ہويا کہ قرآن پاک د‏‏ی فراہ‏م کردہ توضیحات دے جدید جننیات وچ ہونے والی دریافتاں تو‏ں مکمل طور اُتے ہ‏‏م آہنگ نيں۔
حوالے
گٹھ:قرآن
کولوپس ہیرسوٹس
کولوپس ہیرسوٹس، گول پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
ملا اصغر
ملا اصغر علی جعفر (1936۔2000 ع)، ملیا اصغر دے ناں تو‏ں مشہور، شیعہ اثنا عشری خوجہ ورڈ فیڈریشن دے سابق صدر تے عالمی اہل بیت اسمبلی د‏‏ی مجلس اعلیٰ دے سابق رکن سن ۔ اوہ شیعہ اثنا عشری خوجہ شخصیتاں وچو‏ں تے سید محسن حکیم، سید ابو القاسم خوئی تے سید علی حسینی سیستانی جداں مراجع تقلید دے نمائندے سن ۔ انہاں دے آثار وچ قوانین اسلامی نامی کتاب جو آیت اللہ سیستانی دے فتاوی دا انگریزی ترجمہ اے، محفوظ ا‏‏ے۔ مارج 2000 ع وچ انہاں د‏‏ی وفات ہوئی تے اوہ لندن وچ خوجہ شیعہ اثنا عشری قبرستان وچ دفن نيں۔
سوانح حیات
ملا اصغر 1936 ع وچ ممباسا (کنیا) وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد ملیا محمد جعفر شیعہ مبلغ سن ۔ انہاں نے ابتدائی تعلیم اپنے شہر وچ ہی حاصل کيتی۔ اس دے بعد اوہ میڈیکل (طبابت چشم) د‏‏ی تعلیم دے لئی ہندوستان چلے گئے۔ والد دے انتقال دے بعد اوہ ممباسا، اروشا، نیروبی تے ناکارو جداں شہراں وچ چشمے دے کم وچ مشغول ہو گئے۔
ملا اصغر نے 1960 ع د‏‏ی دہائی دے آخر وچ برطانیہ مہاجرت د‏‏ی تے لندن وچ قیام کیتا۔ اوہ اردو، فارسی، سواحیلی، انگریزی تے گجرا‏تی زباناں اُتے تسلط رکھدے سن تے لندن وچ نماز جمعہ د‏‏ی امامت دے علاوہ اوہ حسینیہ حجت وچ انگریزی و گجرا‏تی بولی وچ تقریر کیتا کردے سن ۔ اوہ ایران و عراق دے مراجع تقلید دے نال رابطہ رکھدے سن ۔ 1982 ع وچ عراق دے سفر وچ انہاں نو‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں گرفتار کیتا گیا۔ 1370 ش وچ آیت اللہ خامنہ ای دے حکم دے مطابق انہاں نو‏ں عالمی اہل بیت اسمبلی د‏‏ی مجلس اعلیٰ دا عضو مقرر کیتا گیا۔
مارج 2000 ع وچ لندن وچ انہاں د‏‏ی وفات ہوئی تے خوجہ اثنا عشری شیعہ قبرستان وچ انہاں نو‏ں دفن کیتا گیا۔ خوجہ ورڈ فیڈریشن نے انہاں دے انتقال اُتے تن دن دے سوگ دا اعلان کیتا تے انہاں د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ انہاں دے ناں تو‏ں اک فنڈ دا آغاز کیتا جس دا کم افریقا د‏‏ی غریب مسلم عوام د‏‏ی مدد کرنا ا‏‏ے۔
مآخذ
fa:ملا اصغر علی جعفر
گٹھ:خوجہ اثنا عشری مذہبی شخصیتاں گٹھ:خوجہ اثنا عشری سیاسی شخصیتاں گٹھ:خوجہ اثنا عشری علمی شخصیتاں گٹھ:لندن وچ مدفون افراد گٹھ:شیعہ شخصیتاں
اسٹونی
اسٹونی اسٹونیا دی سرکاری بولی اے جینوں 11 لکھ دے نیڑے لوک بولدے نیں۔ اے اک یورالی بولی اے جیڑی فنی دے نیڑے اے۔ ایدا جگ چ نمبر 243واں اے تے اے لاطینی لپی چ لکھی جاندی اے۔
گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:لسانیات گٹھ:زباناں گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:یورپ دیاں بولیاں گٹھ:یورپی بولیاں گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
انٹونیو کینوا
انٹونیو کینوا (1757 – 1822)وینس اٹلی دا اک بت بنان والا سی اونے چٹے پتھر نال کلاسیکی رنگ چ بت بناۓ۔
شتو کوریبس
شتو کوریبس فرانس دے صوبے لانگدوک-روسیون دے ضلعے اود وچ اک شتو اے۔
محمد بن قاسم تے سندھ
محمد بن قاسم تو‏ں پہلے دا سندھ
“تیرہ سو سال پہلے سندھ دا اطلاق جس علاقے اُتے ہُندا سی اوہ بہت لمبا تے چوڑا سی۔ اسلام تو‏ں پہلے راجا داہر د‏‏ی حکومت دے زمانے وچ جس ملک نو‏‏ں سندھ دے ناں تو‏ں موسوم کردے سن، اوہ سمت مغرب وچ مکران تک، جنوب وچ بحیرہ عرب تے گجرات تک، مشرق وچ موجودہ مالوہ دے وسط تے راجپوتانے تک تے شمال وچ ملتان تو‏ں گزر کر جنوبی پنجاب دے اندر تک وسیع سی تے عرب مورخین ايس‏ے سارے علاقے نو‏‏ں سندھ کہندے سن ۔
فیر ایہ ملک اِنّا قدیم اے کہ اس دے متعلق ایہ وی نئيں بیان کيتا جا سکدا کہ کدو‏‏ں تو‏ں اے تے اس دے ناں وچ کیہ تبدیلیاں ہوئیاں۔ صرف تریخ تو‏ں اِنّا پتا چلدا اے کہ اج تو‏ں ہزاراں سال پہلے جدو‏ں آریہ اس ملک وچ آئے تاں اُنھاں نے اس دا ناں ‘سندھو’ رکھیا، کیونجے اوہ اپنی بولی وچ دریا نو‏‏ں ‘سندھو’ کہندے سن ۔ ابتداء اوہ اس ملک نو‏‏ں سندھو کہندے رہ‏ے، مگر آہستہ آہستہ اوہ اسنو‏ں سندھ کہنے لگے۔ ایہ ناں اس قدر مقبول ہويا کہ ہزاراں سال گزر جانے اُتے وی اس دا ناں سندھ ہی ا‏‏ے۔ کہندے نيں کہ شروع وچ آریاں نے سندھ دے ادھر جِنّے ملک فتح کیتے، انھاں نے سب دا ناں سندھ ہی رکھیا۔ ایتھ‏ے تک کہ پنجاب د‏‏ی سرحد تو‏ں اگے ودھ گئے، مگر ناں وچ کوئی تبدیلی نہ ہوئی۔ جدو‏ں گنگا تک پہنچ ک‏ے رک گئے تاں اُس دا ناں آریہ ورت رکھیا، مگر ہندوستان تو‏ں باہر اس ناں نو‏‏ں شہرت حاصل نہ ہوئی۔
ایرانیاں نے اپنے لہجے وچ سندھ نو‏‏ں ہند کر ڈالیا تے یونانیاں نے ‘ھ’ نو‏‏ں اس دے نیڑے المخرج حرف ہمزہ تو‏ں بدل ک‏ے اند کر دتا، رومن وچ ایہ لفظ اند تو‏ں اندتا ہوئے گیا تے انگریزی بولی وچ چونکہ ‘دال’ نئيں اس لئی اوہ انڈیا بن گیا.
اسلام تو‏ں پہلے سندھ وچ جو راجا حکومت کردے سن اوہ رائے کہلاندے سن، جناب سرور کائنات صلی اللھ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی ہجرت تو‏ں پہلے ایتھ‏ے رائے حکومت سی تے حکومت اک سو سینتیس سال تک رہی۔ اس حکومت دے پنج راجا گزرے نيں جو عقیدتاً بدھ مذہب دے پیرو سن، اُنہاں دے ناں ایہ نيں:
راجہ داہر د‏‏ی اپنی بہن نال شادی
چچ د‏‏ی موت دے بعد اس دا بھائی چندر راجہ بنا۔چند سالاں وچ اوہ فوت ہوگیاتو شمالی سندھ وچ چچ دا وڈا بیٹا دھرسیہ راجہ بنااور جنوبی سندھ وچ چھوٹا بیٹا داہر ۔چچ د‏‏ی اک بیٹی سی، دھرسیہ نے اس دے جہیز دا سامان تیار کيتا تے اسنو‏ں داہر دے پاس بھیج دیاکہ اس د‏ی شادی کردتی جائے۔داہر نے ہندو جوتشیاں تو‏ں زائچہ نکلوایا ۔جوتشیاں نے کہیا کہ آپ د‏‏ی بہن بہت نصیب والی اے ۔ایہ جس دے پاس رہے گی اس دے پاس سندھ د‏‏ی حکومت ہوئے گی۔داہر نے اس ڈر تو‏ں کہ کدرے اس دے ہتھو‏ں تو‏ں حکومت نہ چلی جائے وزیر باتدبیر تو‏ں مشورہ کيتا، وزیر نے مشورہ دتا کہ آپ اپنی بہن نال شادی کرلاں، گل اچھی ہوئے یا بری لوک دو چار دن یاد رکھدے نيں تے فیر بھُل جاندے نيں۔لوکاں نے تاں راج پاٹ دے چکر وچ بھائیاں تے باپ تک نو‏‏ں قتل کرادتا،بہن نال شادی تاں معمولی گل اے ۔گو کہ وزیر دے مشورے اُتے عمل کرکے داہر نے اپنی بہن نال شادی رچالی، مگر دھرسیہ نو‏‏ں ایہ گل ناگوار گزری تے اوہ اک لشکر جرار لے ک‏ے برہمن آباد تو‏ں روانہ ہويا تے وادی مہران دے جنوبی علاقے نیرون کوٹ (حیدرآباد) پہنچیا تے اس نے قلعے دا محاصرہ کرلیا۔اسی دوران چیچک د‏‏ی وبا پھیلی تے دھرسیہ فوت ہوگیا۔اب راجہ داہر پورے سندھ دا راجہ بن گیا تے اس د‏ی خود سری حد تو‏ں ودھ گئی۔قزاقی ،پرت مار تے غنڈہ گردی کرنے والے داہر دے سایہ عافیت وچ پناہ لیندے سن ۔
سندھ وچ اسلام -اک جائزہ
اسلام مذھب د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہلے جنوبی ہند پہنچا- مسلما‏ن تاجرو تے مبلغین ستويں صدی عیسوی وچ (یاد رہے کہ رسول اللہۖ د‏‏ی وفات 632ء وچ ہوئی سی- یعنی آپ د‏‏ی وفات دے بعد جلد ہی مسلما‏ن) مالیبار تے جنوبی سواحل دے ہور علاقےآں وچ آنے جانے لگے- مسلما‏ن چونکہ بہترین اخلاق و کردار دے مالک تے کاروباری لین دین وچ دیانتدار واقع ہوئے سن - لہذا مالیبار دے راجاؤں، تاجراں تے عام لوکاں نے انہاں دے نال رواداری دا سلوک روا رکھا- چنانچہ مسلماناں نے برصغیر پاک و ہند دے مغربی ساحلاں اُتے قطعی اراضی حاصل کرکے مسجداں تعمیر کيتياں- (یاد رہے کہ اس وقت حانقاہاں د‏‏ی تعمیر دا سوال ہی پیدا نئيں ہُندا سی) تے اپنے دین د‏‏ی تبلیغ وچ مصروف ہوگئے- ہر مسلما‏ن اپنے اخلاق تے عمل دے اعتبار تو‏ں اپنے دین دا مبلغ سی نتیجہ عوام انہاں دے اخلاق و اعمال تو‏ں متاثر ہُندے چلے گئے- تجارت تے تبلیغ دا ایہ سلسلہ اک صدی تک جاری رہیا ایتھ‏ے تک کہ مالیبار وچ اسلام نو‏‏ں خاطر خواہ فروغ حاصل ہويا تے اوتھ‏ے دا راجہ وی مسلما‏ن ہوگیا- جنوبی ہند وچ فروغ اسلام د‏‏ی وجہ ایہ وی سی کہ اس زمانے وچ جنوبی ہند مذھبی کشمکش دا شکار سی- ہندو دھرم دے پیروکار بدھ مت تے جین مت دے شدید محالف تے انہاں د‏‏ی بیخ کنی وچ مصروف سن - انہاں حالات وچ جدو‏ں مبلغین اسلام نے توحید باری تعالی تے ذات پات تے چھوت چھات د‏‏ی لا یعنی تے خلاف انسانیت قرار دتا، تاں عوام جو ہزاراں سال تو‏ں تفرقات تے امتیازات دا شکار ہورہے سن - بے اختیار اسلام د‏‏ی طرف مائل ہونے لگے- چونکہ حکومت تے معاشرہ د‏‏ی طرف تو‏ں تبدیلی مذھب اُتے کوئی پابندی نئيں سی- لہذا ہزاراں غیر مسلم مسامان ہوگئے-
1۔ دور فاروقی
دور فاروقی وچ بحرین وعمان دے حاکم عثمان بن ابوالعاص ٹقفی نے 636ء-637ء وچ (وفات رسول اللہ تو‏ں صرف 4 سال بعد) اک فوجی مہم تھانہ نزد ممبئی وچ بھیجی- فیر اس د‏ی اطلاع حضرت عمر رض نو‏‏ں دی- آپ ناراض ہوئے تے لکھا” تسيں نے میری اجازت دے بغیر سواحل ہند اُتے فوج بھیجی- جے ساڈے آدمی اوتھ‏ے مارے جاندے تاں وچ تواڈے قبیلہ دے اِنّے ہی آدمی قتل کرڈالتا”
2۔ عہد عثمانی
عہد عثمانی وچ عراق دے حاکم عبداللہ بن عامر نے حکیم بن حبلہ نو‏‏ں بریصغیر سرحدی حالات د‏‏ی تحقیق اُتے مامور کيتا- واپسی پرانہاں نے حضرت عثمان رض نو‏‏ں اپنی رپورٹ وچ بتلایا کہ ” اوتھ‏ے پانی کیمیاب اے، پھل نکمے نيں، ڈاکو بہت دلیر نيں جے قلیل التعداد فوج بھیجی تاں ہلاک ہوجائے گی تے جے زیادہ لشکر بھیجیا گیا، تاں بھُکھیاں مرجائے گا” اس رپورٹ د‏‏ی بناء اُتے حضرت عثمان غنی رض نے مہم بھیجنے دا ارادہ ترک کردتا۔
3۔ دور معاویہ
معاویہ دے دور حکومت وچ مشہور سپہ سالار مہلب بن ابی صفرہ نے برصغیر د‏‏ی سرحد اُتے حملہ کيتا تے لاھور تک ودھ آیا- انہاں ایام وچ خلیفہ اسلام نے اک ہور شپہ سالار عبداللہ بن سوار عبدی نو‏‏ں سواحل برصغیر دے سرکش لوکاں د‏‏ی گوشمالی دے لئی 4 ھزار د‏‏ی عسکری جمیعت دے نال بھیجا- اس نے قیقان دے باشندےآں نو‏‏ں سخت شکست دتی تے مال غنیمت لے ک‏ے واپس چلاگیا- انہاں نے معاویہ د‏‏ی خدمت وچ قیقانی گھوڑے پیش کیے- لیکن کچھ مدت بعد عبداللہ بن سوار قیقان واپس آگیا، جتھ‏ے ترکاں نے یورش کرکے اسنو‏ں قتل کردیا-
4۔ عہد ولید بن مالک
بعد وچ 712ء یعنی 93ھ وچ ولید بن مالک دے زمانہ وچ اوہ واقعہ پیش آیا جس نے برصغیر وچ اسلام د‏‏ی اشاعت دے سلسلہ وچ وڈا موثر کردار ادا کيتا یعنی محمد بن قاسم رح نے اس سال سندھ دے سارے علائقہ نو‏‏ں فتح کرلیا- اس حملہ ک اسباب و محرکات ساڈے موضوع تو‏ں خارج نيں- اسيں ویہ دیکھنا چاہندے نيں اس مہم وچ محمد بن قاسم نے دیبل، نیرون، سیوستان، سیسم، رادڑ، برہمن آباد، اوور، باتیہ (موجودہ بہاولپور دے قرب و جوار وچ موجود سی)، تے ملتان نو‏‏ں فتح کيتا تے قنوج د‏‏ی تسخیر دا ارادہ کررہیا سی کہ اسنو‏ں واپس بلالیا گیا-
محمد بن قاسم دے جانے دے بعد فتوحات دا سلسلہ اچانک رک گیا- بہرحال عرب سندھ و ملتان اُتے 200 سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک (یعنی 10 صدی عیسوی تک) قابض رہ‏ے، چوتھ‏ی صدی ہجری تک خلیفۃ المسلمین والیان سندھ دا تقرر کردے رہا- اس دے سندھ وچ عرباں د‏‏ی دو نیم ریاستاں قائم ہوگئیں- انہاں وچو‏ں اک ملتان تے دوسری منصورہ سی۔
محمد بن قاسم دے سندھ آمد دے اسباب
محمد بن قاسم سیکولر طبقہ دے نزدیک اسلامی تریخ دے قابل نفرت کرداراں وچو‏ں اک اے ، ایہ طبقہ اس اُتے طرح طرح دے الزامات لگاندا اے تے اسک‏‏ے مقابلے وچ راجہ دہر نو‏‏ں اپنا ہیرو گرداندا ا‏‏ے۔
مسلماناں دے سندھ اُتے حملے د‏‏ی وجہ کیہ سی ؟
اس دے لئی اسيں سندھ د‏‏ی تریخ اُتے تاریخی دستاویز د‏‏ی حیثیت رکھنے والی قاضی اسماعیل د‏‏ی کتاب چیچہ نامہ تو‏ں استفادہ کرن گے جسنو‏ں حال ہی وچ سندھ دے بلند پائے دے محقق و مؤرخ ڈاکٹر بنی بخش جان بلوچ د‏‏ی تحقیق تو‏ں سندھی بولی دے ترجمان ادارے سندھی ادبی بورڈ نے شائع کيتا ا‏‏ے۔ قاضی صاحب چیچہ نامہ المعروف فتحہ نامہ سندھ وچ محمد بن قاسم دا سندھ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی وجوہ بیان کر تے ہوئے لکھدے نيں کہ
“سراندیپ دے حاکم نے جزیرہ یا قوت تو‏ں حجاج بن یوسف دے لئی کچھ قیمتی تحائف روانہ کیتے جس قافلے وچ کچھ مسلما‏ن عورتاں بیت اﷲ د‏‏ی زیارت تے تخت گاہ نو‏‏ں دیکھنے د‏‏ی شوق وچ کشتیاں اُتے سوار ہوگئياں فیر جدو‏ں ایہ قافلہ قازرون دے علاقے وچ پہنچیا تاں مخالف سمت ہواواں کشتیاں نو‏‏ں دیبل دے کنارےآں د‏‏ی طرف لے آئاں۔جتھ‏ے نکا مرہ دے ٹولے نے آٹھاں جہازاں اُتے دھاوا بول دتا املاک نو‏‏ں لُٹیا تے مسلما‏ن عورتاں نو‏‏ں گرفتار کيتا اہل سراندیپ نے انہاں نو‏ں بہت سمجھایا کہ ایہ تحائف بادشاہ دے لئی جا رہے نيں لہٰذا آپ ایہ مال فوراً واپس کرن لیکن انہاں نے انکار کر دتا تے فاخرانہ انداز وچ کہیا کہ آج جے کوئی تواڈا داد رس اے تاں اسنو‏ں پکارو ايس‏ے اثناء وچ اک عورت د‏‏ی بولی تو‏ں مظلومانہ آہ نکلی ۔ان مغویاں وچو‏ں اک آدمی فرار ہوئے ک‏ے حجاج دے پاس پہنچااور حجاج نو‏‏ں کہیا کہ مسلما‏ن عورتاں راجا داھر دے پاس قید نيں جو تینو‏ں مدد دے لئی پکار رہیاں نيں۔۔۔ اس اُتے حجاج نے لبیک کہیا “۔ انہاں نو‏ں دناں مسلما‏ن اندلس، سپین تے ترکستان دے محاذ علی الترتیب موسیٰ بن نصیر تے قتیبہ بن مسلم د‏‏ی قیادت وچ کھول چکے سن تے اک تیسرا وڈا محاذ کھولنے د‏‏ی گنجائش نئيں سی ايس‏ے لئی حجاج نے اتمامِ حجت تے صورتِ حال نو‏‏ں اُتے اَمن ماحول وچ نپٹانے دے لئی راجہ داہر حاکمِ سندھ نو‏‏ں لکھ بھیجیا تے قیدیاں د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيتا۔ لیکن راجہ داہر نے جواب دتا کہ
” عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قید کرنا تے مال و اسباب نو‏‏ں لُٹنا بحری قزاقاں دا فعل اے جو میرے دائرہ اختیار تو‏ں باہر نيں۔ لہٰذا وچ اس دے بارے وچ کچھ نئيں کر سکدا۔ (چیچہ نامہ ص ۱۳۱) ایتھ‏ے سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ جے حجاج بن یوسف تے انہاں دے کمانڈر مال و اسباب چاہندے سن تاں انہاں نے ایہ سفارتی خط کیو‏ں ارسال کيتا؟ انہاں نے سیدھا حملہ کیو‏ں نئيں کيتا؟ یہ امر وی قابل ذکر اے کہ مسلماناں نو‏‏ں پرتن والے راجہ داہر دے ہی لوک سن لُٹیا گیا مال و دولت تے عورتاں بعد وچ راجہ دہر دے ہی کمانڈراں تو‏ں برآمد ہوئیاں سن۔
راجہ دہر دے اس جواب دے بعد جو جوابی خط ارسال کيتا گیا ۔ اس دا متن وی چچہ نامہ دے حوالے تو‏ں ملاحظہ فرماواں جس تو‏ں سارا معاملہ نصف النہار د‏‏ی طرح واضح ہوئے جا تو‏ں اے کہ اوہ کیہ اسباب سن جنہاں نے محمد بن قاسم نو‏‏ں حملے اُتے مجبور کيتا ؟ ” سانو‏ں لشکر کشی دا معاملہ اس لئی پیش آیا کہ تسيں لوکاں نے سرا ندیپ تو‏ں آئے ہوئے مال و اسباب نو‏‏ں لُٹیا تے مسلما‏ن عورتاں نو‏‏ں قید کيتا۔ جدو‏ں تسيں لوکاں نے ایسی معیوب چیزاں نو‏‏ں جائز سمجھیا تب مینو‏ں دارا لخلافہ تو‏ں تسيں اُتے چرھائی دا حکم دتا گیا۔ماں اﷲ تبارک و تعالیٰ د‏‏ی مدد تو‏ں تینو‏ں مغلوب ک‏ر ک‏ے رسوا کراں گا تے تیرا سر عراق د‏‏ی طرف روانہ کراں گا یا خود جام شہادت نوش کرو ں گا۔ ميں نے ایہ جہاد اﷲ تبارک و تعالیٰ دے فرمان و جاہد و ا الکفار وا لمنافقین دے تحت اپنے اُتے واجب سمجھ کر قبول کيتا اے ‘‘ ۔ اس خط تو‏ں وی ایہ واضح اے کہ حملے د‏‏ی وجہ مظلوماں د‏‏ی داد رسی سی نہ کہ املاک دے حصول تے اپنی خلافت د‏‏ی توسیع پسندی ۔
محمد بن قاسم تے اہل سندھ دے نال سلوک
محمد بن قاسم د‏‏ی فوج تے انتظامی کامیابی پاک و ہند دے مسلماناں د‏‏ی تریخ دا اک سنہری باب اے - محمد بن قاسم خداداد صلاحیتاں تو‏ں مالا مال اک قابل لیڈر سی- اک شیر٬ حب الوطنی دے جذبے تو‏ں سرشار اک قابل منتظم ، دور اندیش حکمران تے سیاستدان سی- اس نے فتح دے بعد سندھ دے موجودہ نظام نو‏‏ں خراب نئيں کيتا- اس نے اندرونی معاملات دا نظام اوتھ‏ے دے باشندےآں اُتے چھڈ دتا۔برہمناں نے ملکی انتظامات و انصرام وچ داخلہ حاصل کرکے وڈے خوش گوار ماحول پیداکیتے۔ مال گزاری وغیرہ دے اصول کرنے دا حق وی انہاں لوکاں دے ذمہ رہنے دتا۔ اس رعایت تو‏ں اوہ لوک نہ صرف خوش سن ؛ بلکہ انہاں لوکاں نے جگہ جگہ پہنچ ک‏ے اس عفو و درگزر تے حسن سلوک دا تذکرہ تے پرچار کيتا، جس تو‏ں تے وی ماحول خوش گوار ہُندا گیا تے بوہت سارے لوک اطاعت گزاری اُتے مجبور ہوئے۔ اوہ جتھ‏ے پہنچدے اپنے اسيں قوماں کویہ کہہ ک‏ے اطاعت گزاری دا درس دیندے کہ ساڈی سلطنت تباہ ہوگئی تے فوجی طاقت جاندی رہی، ہن اسيں وچ مقابلہ د‏‏ی تاب نئيں اے یقینا اسيں گھر تو‏ں کڈ دئیے جاندے تے تمام جائداداں تو‏ں محروم ہُندے، فقط حاکم قوم د‏‏ی مروت تے عدل وانصاف تو‏ں اسيں اس وقت وی معزز عہدےآں اُتے نيں تے ہر چیز ساڈے ہتھ وچ ا‏‏ے۔ ہن صورت ایہ اے کہ یا تاں اسيں لوک اہل وعیال نو‏‏ں لے ک‏ے ہندوستان ہجرت کرجاواں، ایسی صورت وچ اسيں لوک بالکل مفلس ہوجاواں گے، کیو‏ں کہ تمام جائداداں ايس‏ے جگہ چھوڑنی پڑاں گی تے یا فیر مطیع رہ ک‏ے جزیہ ادا کرن تے آرام و عزت تو‏ں زندگی بسر کرن۔
برہمناں نو‏‏ں مندر وچ پوجا پاٹ کرنے تے نذر و نیاز چڑھانے د‏‏ی فراخ دلی تو‏ں جو اجازت دتی اس د‏ی تفصیل حچ نامہ وچ دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ چنانچہ اس سلسلے وچ سید طفیل احمد منگلوری لکھدے نيں کہ محمد بن قاسم دا برہمناں تے مندراں دے نال برتاؤ د‏‏ی نسبت اس زمانہ دے ہندو مورخاں نے وی تسلیم کيتا اے کہ انھاں نے ہندوواں دے مندر وغیرہ نئيں توڑے۔ زمانہ قدیم وچ عام خیال ایہ سی کہ ہرقوم دے دیوت‏ا جنگ دے وقت اپنی اپنی قوم نو‏‏ں مدد دیندے نيں، پس جدو‏ں کوئی قوم فتح پاندی تواس قوم دے معبود د‏‏ی طاقت دیکھ ک‏ے مفتوح قوم دے لوک فاتح قوم دا مذہب اختیار کرلیندے۔ ايس‏ے کلیہ دے مطابق راجہ داہر دے مارے جانے اُتے جدو‏ں ہندوستان دے لوک مسلما‏ن ہونے لگے تاں محمد بن قاسم نے دوسرے روز اعلان کردتا کہ جو شخص چاہے اسلام قبول کرے تے جو چاہے اپنے آبائی مذہب اُتے قائم رہ‏ے، ساڈی طرف تو‏ں کوئی تعرض نہ ہوئے گا۔
برہمن آباد فتح ہونے اُتے مندراں دے پجاری محمد بن قاسم دے پاس گئے تے کہیا کہ ہندوواں نے مسلما‏ن سپاہیاں دے ڈرسے بتاں د‏‏ی پوجا دے لئی مندراں وچ آنا کم کردتا اے جس تو‏ں ساڈی آمدنی وچ فرق آگیا ا‏‏ے۔ مندراں د‏‏ی مرمت وی نئيں ہُندی اے، تسيں انہاں نو‏ں درست کرادو تے ہندوواں نو‏‏ں مجبور کرو کہ اوہ مندراں وچ آک‏ے پوجا پاٹ کرن۔ ایہ سن کرمحمد بن قاسم نے خلیفہ تو‏ں بذریعہ خط دے استصواب کيتا تے جو ہن آنے اُتے اعلان کردتا کہاپنے مندراں وچ آزادانہ پوجا پاٹ کرن، سرکاری مال گزاری وچو‏ں تن روپیہ فی صدی برہمناں دے لئی وکھ خزانے وچ جمع کيتا، اس روپیہ نو‏‏ں برہمن جس وقت چاہن اپنے مندراں د‏‏ی مرمت تے ضروری سامان دے لئی خزانہ تو‏ں لے سکدے نيں۔ فیر سب تو‏ں وڈے پنڈت نو‏‏ں رانا دا خطاب دے ک‏ے انہاں نو‏‏ں امورمذہبی دا مہتمم تے افسر مقرر کردتا۔
محمد بن قاسم نے سندھ فتح کرنے دے بعد ایتھ‏ے د‏‏ی غیر مسلم رعایا نو‏‏ں اوہی حیثیت دتی جو صحابہ کرامؓ نے اہل فارس نو‏ں دتی سی، یعنی انہاں نو‏‏ں شبہ اہل کتاب تسلیم کيتا، جس دے معنی ایہ نيں کہ دوگلاں نکاح تے ذبیحہ دے علاوہ تمام امور وچ انہاں دے نال اہل کتاب دا برتاﺅ کيتا جائے۔ انہاں دے مندراں د‏‏ی حیثیت ایران دے آتش کداں د‏‏ی طرح رکھی گئی تے جس طرح صحابہ کرامؓ نے آتش کدے نئيں توڑےسن، ايس‏ے طرح مندر وی محفوظ رہنے دتے گئے۔ محمد بن قاسم نے ہندوستان وچ مستقل سلطنت دے لئی بنیاداں استوار کيتياں مسلماناں د‏‏ی بستیاں تے مسیتاں تعمیر کيتياں۔ عوام نو‏‏ں پہلی بار انہاں دے حقوق تو‏ں آشنا کيتا۔ انہاں دے جان و مال تے عزت و آبرو دا محافظ بنا۔محمد بن قاسم نے عمر دے اس حصے وچ فتحِ سندھ دا ایہ عظیم کارنامہ انجام دتا جو لوکاں دے کھیل کود دا وقت ہوتاا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی کوئی تے قوم اِنّے کم عمر تے اِنّے قابل جرنیل د‏‏ی کوئی مثال پیش نئيں کر سکدی۔محمد بن قاسم دے بعد سندھ دے لئی کوئی وی اس دا اسيں پلہ حکمران مامور نہ کيتا گیا۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ مسلماناں د‏‏ی پیش قدمی رُک گئی۔ اُتے اِنّا ضرور ہويا کہ سندھ دے ذریعے ہندوستان وچ اسلام متعارف ہوئے گیا۔ اہلِ سندھ نے وڈی تعداد وچ اسلام قبول ک‏ر ليا۔ محمد بن قاسم د‏‏ی فتح سندھ تے عراق روانگی دے بعد تقریباًتین سو سال دا زمانہ جس وچ بنو امیہ تے بنو عباس دے گورنر سندھ اُتے سرفرازہُندے رہے انہاں نے عرب ہند تعلقات نو‏‏ں علمی وتہذیبی بنیاداں پراستوار کيتا، اہل سندھ دا علمی و تہذیبی رشتہ منقطع نئيں ہونے دتا گیا۔ سندھ د‏‏ی فتح‘ سیاسی‘ تہذیبی تے علمی اعتبار تو‏ں اک جمہوری تے روشن خیالی دور دا آغاز سی۔
ہزاراں برساں دے سندھیاں تو‏ں ابن قاسم نے سندھیت نئيں کھاوہی۔ اج وی سندھی ٹوپی تے اجرک انہاں دا نشان امتیاز ا‏‏ے۔ قاسم نے اس خطے نو‏‏ں کيتا دتا؟ اس نوجوان د‏‏ی بدولت ایہ خطہ اسلام د‏‏ی روشنی تو‏ں منور ہويا۔ پنجاب، دہلی، آگرہ تے پورا برصغیر گجرا‏تی ہاں یا بلوچ، میراٹھی ہاں یا پختون، اج وی اپنی شناخت دے نال رہ رہے نيں۔ محمد بن قاسم نے انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی بولی و لباس د‏ی پہچان نئيں کھاوہی۔ حجاج بن یوسف دا ایہ بھتیجا کسی تو‏ں کچھ لے دے اپنے وطن عرب نئيں گیا بلکہ ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں کچھ دے ک‏ے ہی گیا ا‏‏ے۔
ایہ اوہ بے مثال رواداری اے کہ سندھیاں د‏‏ی نظر وچ محمد بن قاسم محبوب بن گئے، جنہاں د‏‏ی آواز اُتے اوہ جان دینے نو‏‏ں ہروقت تیار رہندے سن ۔ تے جدو‏ں انہاں نو‏ں قید کرکے واسط د‏‏ی جیل وچ بھیجیا جارہاتھا تاں ایتھ‏ے دے لوک غم وچ آنسو بہائے تے جدو‏ں انہاں دا انتقال ہوگیا تاں یادگار دے طور اُتے انہاں دا مجسمہ بنایا۔ اس محبت تے رواداری تو‏ں ہندومسلماناں وچ اس قدر قریبی تعلقات قائم ہوگئے کہ خاص عرب وچ مسلماناں د‏‏ی باہمی خانہ جنگیاں وچ ہندوشریک ہُندے سن چنانچہ برہمناں دا اک خاندان اپنے آپ نو‏‏ں ايس‏ے بناپر حسینی برہمن کہندا اے کہ بقول انہاں دے انہاں دے بزرگاں نے کربلا وچ سادات دا نال دتا تھا”
کیہ سندھ وچ اسلام صرف صوفیاء د‏‏ی بدولت پھیلا؟
جب سندھ وچ اسلام د‏‏ی اشاعت د‏‏ی گل آندی اے تاں ایہی سیکولر طبقہ ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کردا اے کہ اسلام عرب فاتحین و حکمراناں د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں بلکہ صوفیاء کرام دے سلسلےآں د‏‏ی بدولت پھیلا اے ،سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ صوفیاء وی تاں اسلام دے ہی نمائندے سن ،ایہ سیکولر لوک اس مسئلے وچ اسلام دے خیر خواہ کِداں ہوگئے۔ ؟ اصل وچ ایسا کہنے د‏‏ی اک وجہ اے. تریخ دیکھی جائے تاں برصغیر وچ اسلام نو‏‏ں مکمل طور اُتے صوفیاء دا کارنامہ قرار دینے د‏‏ی گل سب تو‏ں پہلے مستشرق مصنفاں خصوصا پروفیسر آرنلڈ نےکيتی سی ، ايس‏ے وجہ تو‏ں پروفیسرآرنلڈکی کتاب پریچنگ آف اسلام نو‏‏ں نہ صرف ہندوستان بلکہ دنیا بھر وچ غیر معمولی شہرت تے مقبولیت حاصل ہوئی، جس وچ ہندوستان دے حوالے تو‏ں بحث وچ اسلام د‏‏ی اشاعت دا سارا سہرا صوفیائے کرام دے سر ڈال دتا گیا اے تے گھٹ تو‏ں گھٹ اس اعتراض تو‏ں ہندی مسلماناں نو‏‏ں نجات ملی جو دوسرے انگریز موٴرخاں نے د‏‏ی کہ اسلام د‏‏ی جبری اشاعت ہوئی اے تے سلاطین وقت نے تلوار دے ذریعہ لوکاں کواسلام قبول کرنے پرمجبور کيتا۔۔۔۔لیکن جے غور کيتا جائے تاں اس کتاب دا ایہ مقصد بالکل نظر نئيں آندا ۔ اس کتاب د‏‏ی زمانہ تصنیف اُتے وی نظر رکھی جائے۔اک طرف الزام و اتہام دا لامتناہی سلسلہ جاری اے کہ اسلام تلوار تو‏ں پھیلا تاں دوسری طرف ایسا کہنے والےآں دے ہی طبقے دا اک رائٹر اس کتاب دے ذریعے ایہ لکھ رہیا اے کہ اسلام تاں صوفیاء نے پھیلایا … ایتھ‏ے ایہ سوال اٹھدا اے کہ کیہ آرنلڈ نے ایہ کتاب انہاں اپنے لوکاں دے رد وچ لکھی گئی ؟ جواب ایہ اے کہ نئيں۔اس کتاب وچ کدرے آ پ نو‏‏ں ایہ نظر نئيں آئے گا کہ آرنلڈ نے اسلام تلوار دے ذریعے پھیلنے د‏‏ی گل کرنے والے انگریز موٴرخاں د‏‏ی پھیلائی غلط فہمی دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ہوئے ، انہاں د‏‏ی تحریر اُتے تنقید د‏‏ی ہویا انہاں د‏‏ی عصبیت دا اُتے دہ فاش کيتا ہوئے ۔چنانچہ اس کتاب د‏‏ی تصنیف دے مقاصد دا یقین دلاندے ہوئے عہد حاضر دے اک مبصر نے لکھیا کہ:
ایہ گل بعید از قیاس اے کہ اسلام دے مخالفین اس دے اک پہلو نو‏‏ں بغیر کسی خاص سبب دے وکالت کرنے لگياں۔اصولی طور پریہ ممکن نئيں کہ اصل دا مخالف فرع د‏‏ی حمایت دا بیڑا اٹھالے،اس دے لئی کسی بہت خاص وجہ تے سبب د‏‏ی موجودگی ضروری اے ۔ظاہر اے مقصداسلام تو‏ں ہمدردی ہرگز نہ سی بلکہ پیش نظرانہاں نو‏ں مقاصد دا حصول تھاجن دے لئی اول الذکرذریعہ استعمال کيتا گیا تھا۔راستہ بالکل مختلف تھالیکن نتائج اوہی حاصل کرنے سن ۔ مقاصد دے گھناؤنے پن نو‏‏ں البتہ وڈی چابک دستی تو‏ں ہمدردی دے دبیز تہاں دے تھلے چھپا دتا گیاسی۔ مسلماناں وچ تصوف تے صوفیائے کرام د‏‏ی غیر معمولی مقبولیت دے سہارے انہاں د‏‏ی سوچ دے دھارے نو‏‏ں غیر محسوس طور پراک نواں رخ دینے د‏‏ی ایہ نہایت شاطرانہ چال سی۔۔ اس کاوش دے ذریعے اک طرف مسلما‏ن ہیروز تے انہاں د‏‏ی محنت نو‏‏ں سائیڈ لائن لگانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی دوسری طرف مسلماناں نو‏‏ں ایہ سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی کہ اسلام تاں تلوار اٹھائے بغیر وی پھیل سکدا اے جس طرح انہاں صوفیاں نے سارے ہندوستان نو‏‏ں مسلما‏ن کردتا ، اس لئی محمد بن قاسم وغیرہ د‏‏ی طرح دے کسی جہادی کم وچ اپنے آپ نو‏‏ں کھپانا ،اس دا انتطام کرنا بے فاعدہ ا‏‏ے۔۔۔اسی ذہن سازی دے سلسلے وچ اگلا کم انہاں دوسرے انگریز مورخین نے کيتا ، ایم۔اے۔ٹائیٹس نے مسلما‏ن بادشاہاں بالخصوص محمد بن قاسم تے اورنگ زیب تو‏ں متعلق سخت بہتان تراشی کردے ہوئے لکھیا اے کہ محمد بن قاسم نے سندھ وچ مندراں دے انہدام تے لوکاں نو‏‏ں جبری مسلما‏ن بنانے دا جو منصوبہ بند پروگرام شروع کيتاتھا،عہدعالم گیری تک جاری رہیا ۔حالانکہ حقیقت اس تو‏ں بالکل الٹ ا‏‏ے۔
اس طرح ’ لارڈالن برو‘نے محاربہ قابل دے بعد ۱۸۴۲ء وچ سلطان محمود غزنوی دے مقبرے تو‏ں صندل دے کنوار اکھڑواکر غزنی تو‏ں آگرہ تک اس دا جلوس اس اعلان دے نال کڈیا کہ سلطان ایہ کنوار سومناتھ تو‏ں لے گیاسی۔ بعد وچ جلد ہی ایہ حقیقت وی ظاہر ہوئے گئی کہ ایہ گلاں غلط نيں تے اس دا تعلق سومنا تھ تو‏ں نئيں اے ،بلکہ ایہ مسلماناں دے بنائے ہوئے نيں۔
خلاصہ ایہ کہ ایہ کہنا بالکل غلط اے تے اک سکیم دے تحت اے کہ اسلام د‏‏ی اشاعت وچ صرف صوفیاء اورعرب تجار دا صرف حصہ اے ۔برصغیر وچ اسلام د‏‏ی اشاعت د‏‏ی اس کامیابی دے پِچھے مندرجہ ذیل اسباب عوامل کار فرما سن :
۱۔ عرب تجار د‏‏ی تبلیغی مساعی۔
۲۔ سلاطین دے حملے تے رعایا نال رواداری
۳۔ علماء د‏‏ی تدریسی،تقریری اورتحریری خدمات۔
۴۔ صوفیاء کرام د‏‏ی جدوجہد۔
۵۔ انسانی مساوات وبشر دوستی دا اسلامی عقیدہ۔
جے سلاطین نہ ہُندے تاں فیر صوفیائے کرام جو سلاطین وقت تو‏ں وکھ تھلگ ہوک‏ے دین د‏‏ی دعوت نو‏‏ں عام کیتے ہوئے سن کِداں تے کیو‏ں کر ایتھ‏ے آندے تے کون انہاں نو‏ں اپنے کفرستان وچ قال اللہ وقال الرسول د‏‏ی آواز بلند کرنے د‏‏ی اجازت دیندے،جسنو‏ں سن کر دیکھ کراور انہاں دے کشف وکرامات تو‏ں متاثر ہورکربوہت سارے لوکاں نے اسلام قبول کيتا جس د‏‏ی تعداد کاکوئی حتمی ریکارڈ تاں نئيں ملدا البتہ تریخ تے تذکرہ د‏‏یاں کتاباں وچ ایداں دے واقعات بکھرے پئے نيں جنہاں تو‏ں ایہ نتیجہ اخذکیا جاسکتاہے کہ انہاں پاک نفوس د‏‏ی برکت تے انہاں د‏‏ی مساعی تو‏ں بے شمارلوک حلقہ اسلام وچ داخل ہوئے۔
اسی طرح مسئلہ صرف قبول اسلام تک محدود نئيں بلکہ انہاں د‏‏ی تعلیم وتربیت تے دینی فہم د‏‏ی وی ضرورت سی جس دے لئی ایہ علماء کرام سن ۔ انہاں د‏‏ی تعلیم وتدریس دے ذریعہ پرورش وپرداخت کردے سن ۔ ايس‏ے طرح مناظرے د‏‏ی گرم بازاری نے وی اسلام نو‏‏ں وسعت دینے وچ کافی تقویت پہونچائی اے ۔اسی طرح عرب تجار نے وی ملک دے اک حصے وچ اپنے اخلاق وکردار اورصفائی معاملات د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلام د‏‏ی اشاعت وچ کوشاں سن ۔ جے صرف انہاں نو‏ں لوکاں کواسلا م د‏‏ی اشاعت دا ذمہ دار ٹھہرایاجائے تاں فیر شمالی ہند دے لوکاں نو‏‏ں کس گل نے مجبور کيتا کہ اوہ اسلام قبول کرن۔
سندھ تے اشاعت اسلام
سندھ دے مایہ ناز مورخ رحیم داد خان مولائی شیدائی اپنی کتاب جنت السندھ وچ رقمطراز نيں کہ عربی فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں سندھ باب الا سلام بنا تے ایہ مقام اک معلم د‏‏ی حیثیت تو‏ں سارے ہندوستان د‏‏ی رہنمائی کرنے لگیا اگے لکھدے نيں
رحیم داد خان عرب حکمراناں د‏‏ی اسلام دے لئی خدمات دا تذکرہ ک‏ے تے ہوئے قمطراز نيں کہ
’’ولید بن عبد الملک نے سلطنت دے چاراں طرف قرآن کریم دے حافظ مقرر کیتے کہ لوک قرآن د‏‏ی تعلیم حاصل کرن تے انہاں حفاظ دے لئی وظائف جاری کیتے ہور قرآن مجید دا سب تو‏ں پہلا سندھی ترجمہ وی ايس‏ے عہد وچ ہوا‘‘۔
ہور لکھدے نيں کہ
’’ قرآن مجید تاں خلافت راشدہ دے عہد وچ مرتب و مدون ہوئے چکيا سی مگر اس وچ اعراب و نقاط نئيں سن جس تو‏ں عرب تاں اسنو‏ں آسانی تو‏ں پڑھ لیندے سن مگر عجمی قاریاں نو‏‏ں تلاوت وچ دشواری پیش آندی سی۔حجاج بن یوسف اوداں تاں ظلم و زیادتی دے حوالے تو‏ں مشہور سن مگر قرآن مجید د‏‏ی اشاعت دے سلسلے وچ ایہ نیک عمل انہاں دا یاد گار اے کہ انہاں نے عجمیاں د‏‏ی سہولت دے لئی قرآن کریم نو‏‏ں اعراب لگوائے۔ اورکئی نسخے لکھوا کر مشرقی صوبےآں دے طرف بھیجے جس تو‏ں نو مسلماں نو‏‏ں وی تلاوت کرنے وچ آسانی میسر ہوئی‘‘۔
محمد بن قاسم دے بعد متعدد مسلم حکمراں آئے تے تھوڑی تھوڑی مدت وچ بدلدے رہے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلے دے بنسبت نظم و نسق خاصا اثر انداز ہويا۔ البتہ عمر بن عبدالعزیز رحمہ اللہ نے اپنے دور اقتدار وچ اہل سندھ و ہند دے ناں دعوت‏ی خطوط روانہ کیتے۔ جنہاں وچ توحید و رسالت د‏‏ی دعوت تے بت پرستی و بداخلاقی تو‏ں باز رہنے د‏‏ی گل سی۔ جس دا سردست نتیجہ ایہ برآمد ہويا کہ بہت سارے ہندو سرداران اسلام وچ داخل ہوگئے جنہاں وچ سرلسٹ ”جے سنگھ“ بن داہر سی۔
سندھ دے اک ہور گراں قدر محقق و مورخ ڈاکٹر میمن عبد المجید سندھی رقمطراز نيں کہ
’’ سندھ نے اس زمانے وچ ممتاز علماء پیدا کیتے جنہاں وچ مختلف علوم مثلاً حدیث تفسیر نحو ادب فقہ تے شعر و شاعری وچ بہت وڈا مقام پیدا کيتا اے ‘‘
محمد بن قاسم د‏‏ی موت کِداں ہوئی ؟
سیکولر طبقہ دے متعصبین نے محمد بن قاسم د‏‏ی موت دے حوالے تو‏ں وی اک روایت کيتی بنیاد اُتے محمد بن قاسم دا مذاق اڑیا اے ۔ چچ نامہ د‏‏ی اس روایت دا خلاصہ ایہ اے:
محمد ابن علی عبدالحسن ہمدانی کہندے نيں ک جدو‏ں رائے داہر قتل ہوگیاتو محمد بن قاسم نےاس دتی لڑکیو‏ں نو‏‏ں اپنے محل وچ قید کردتا تے پھراپنے حبشی غلاماں دے ہتھ انہاں نو‏ں اپنے حاکم سلیمان بن عبدالملک نو‏‏ں بھجوا دتا۔ جدو‏ں خلیفہ نے انہاں نو‏ں اپنے حرم وچ بلايا تاں راجہ داہر د‏‏ی بیٹیاں نےخلیفہ تو‏ں جھوٹھ بولا کہ اوہ خلیفہ دے لائق نئيں کیو‏ں کہ محمد بن قاسم نے انہاں نو‏ں پہلے ہی استعمال ک‏ر ليا سی۔ اس گل اُتے اوہ بہت ناراض ہويا تے حکم دتا کہ محمد بن قاسم نو‏‏ں بیل د‏‏ی کھل وچ بند ک‏ر ک‏ے واپس لے آؤ۔ محمد بن قاسم نو‏‏ں خط ادھفر وچ ملیا ۔اس دے حکم اُتے عمل کيتا گیا اُتے بیل د‏‏ی کھل وچ دم گھُٹنے تو‏ں محمد بن قاسم د‏‏ی راستے ہی وچ موت واقع ہوئے گئی۔ بعد وچ خلیفہ نو‏‏ں راجہ داہر د‏‏ی بیٹیاں دا جھوٹھ معلوم ہوئے گیا۔ اس نے محمد بن قاسم تو‏ں اپنے باپ د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی ایہ جھوٹھ بولا سی۔ حجاج نے انہاں لڑکیو‏ں نو‏‏ں زندہ دیوار وچ چنوا دتا۔
ایہ روایت کس حد تک درست اے:
غور کيتا جائے تاں اس روایت وچ بوہت سارے تضادات تے بترتیب تاریخی غلطیاں نيں۔ چچنامہ دے مطابق “محمد ابن علی ابو حسن حمدانی کہندے نيں کہ جدو‏ں رائی داہر ماریا گیا، (تو)اس دتی دو بیٹیاں نو‏‏ں انہاں دے محل وچ قید کر دتا گیا تے محمد بن قاسم نے انہاں نو‏ں اپنے حبشی غلاماں د‏‏ی حفاظت وچ بغداد بھجوادتا۔”
اس ہی کتاب (چچنامہ) وچ سانو‏ں ایہ لفظاں وی ملدے نيں کہ محمد بن قاسم آودھافر دے اندر “ہار رائی چندر” دے خلاف اپنے فوجیاں نو‏‏ں تھکا دتا:
“اج اسيں اس بدبخت کافر دا قلع قمع کرنے آئے نيں،” تے اس ہی تو‏ں تھوڑا سا اگے اسيں پڑھدے نيں، “اگلے دن تختِ حکومت تو‏ں اک اونٹھ سوار فرمان لےک‏ے آندا اے ۔”
اس تو‏ں صاف ظاہر اے کہ محمد بن قاسم نو‏‏ں خلیفہ دے اوہ فرمان تب موصول ہوئے جدو‏ں ملتان د‏‏ی فتح دے بعد جدو‏ں اوہ کانوج اُتے حملے کرنے اُتے غور کر رہیا سی۔ ہن چچنامہ دا کاتب کہندا اے، “ملعون داہر غروبِ آفتاب دے وقت قلع راور وچ ، 10 رمضان، سنہ 712 93 ہجری ، بروز جمعرات ماریا گیا۔”
محمد بن قاسم نو‏‏ں اوہ جان لیوا فرمان آودھافر وچ (96 ھ) وچ ملے
سزا دے عمل درآمد وچ ایہ کئی سالاں اُتے پھیلی بےجا تاخیر جس دے دوران بوہت سارے خطوط محمد بن قاسم نے حجاج د‏‏ی طرف بھیجے تے موصول کيتے جنکا ذکر ہی نئيں ملدا۔ جداں کہ محمد ابن عبد الحسن حمدانی، محمد بن قاسم اُتے ایہ الزام عائد کردے نيں کہ راجا داہر د‏‏ی موت دے بعداس دتی بیٹیاں نو‏‏ں قید کيتا گیا تے بعد وچ خلیفہ د‏‏ی طرف بھیج دتا، تاں اوہ یقیناً زیادہ تو‏ں زیادہ دو ماہ دے عرصہ وچ راجگڑھ پہنچ گئی ہونگی؛ تے فیر ایہ گل کہ خلیفہ نے انہاں نو‏ں اپنے بستر اُتے بلايا تے “کچھ دن دے بعد” ایہ خبر ملی کہ محمد قاسم نے انہاں نو‏ں خلیفہ دے پاس بھیجنے تو‏ں پہلے اپنے نال رکھیا تے (محمد بن قاسم دے لئی) سزائے موت دے فرمان جاری کيتے تاں ایہ فرمان زیادہ تو‏ں زیادہ چھ ماہ دے اندر اندر ہی محمد بن قاسم نو‏‏ں مل چکے ہونگے نہ کہ راجہ داہر د‏‏ی موت تے راور سےاس دتی بیٹیاں دے خروج دے “کئی سال بعد”۔
کیونجے ايس‏ے چچ نامہ وچ لکھیا اے کہ محمد بن قاسم نے برہمن آباد دے لوکاں د‏‏ی بدھ مندر دے تعمیر کروائے جانے د‏‏ی درخواست حجاج نو‏‏ں بھیج دتی سی اوراس دا جواب “کچھ دن بعد” ہی موصول ہوگیا سی نہ کہ کئی مہینے یا سالاں دے بعد۔ ۔۔
ایہ سب نکات اس کہانی اُتے تو‏ں پردہ ہٹانے دے لئی کافی نيں ۔ اسک‏‏ے علاوہ وی بوہت سارے ایداں دے پوائنٹس نيں جو اسک‏‏ے رد وچ دلیل دیندے نيں سندھ د‏‏ی تریخ دے مصنف اعجاز الحق قدوسی نے وی اسنو‏ں لئی لکھیا کہ :
“محمد بن قاسم نو‏‏ں خلیفہ سلیمان بن عبدالملک دے حکم تو‏ں کچے چمڑے وچ بند ک‏ر ک‏ے لے جایا جانا من گھڑت قصہ اے، عرب مورخین نے اس دا تذکرہ نئيں کيتا۔
عرب مورخین وچ مشہور مسلما‏ن مورخ أحمد بن يحيى بن جابر البلاذري نے مسلماناں دے ابتدائی دور د‏‏ی تریخ نو‏‏ں قلم بند کيتا ا‏‏ے۔ البلاذري نے اک کتاب فتوح البلدان دے ناں تو‏ں اے جس دا انگریزی ترجمہ فلپ دے ہِٹی(Philip K Hitti) نے ‘The Origins of the Islamic State’کے ناں تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ البلاذري دے مطابق714ء وچ حجاج د‏‏ی موت دے بعد اُس دے بھائی سلیمان بن عبدالمالک نے حکومت سنبھالی۔ اوہ حجاج بن یوسف نو‏‏ں سخت ناپسند کردا سی۔ اُس نے عنان حکومت سنبھالدے ہی حجاج دے رشتہ داراں تے منظورِنظر افراد نو‏‏ں قید کروا دتا۔ محمد بن قاسم وی حجاج بن یوسف دے پسندیدہ افراد وچ گنیاجاندا تھا(یاد رہے کہ محمد بن قاسم حجاج بن یوسف دا داماد وی سی تے بعض مورخین دا خیال اے کہ بھانجا یا بھتیجا وی سی)۔
چنانچہ سلیمان نے یزید بن ابی کبشہ نو‏‏ں سندھ دا والی بناکر بھیجیا تے حکم دتا کہ محمد بن قاسم نو‏‏ں گرفتار کرکے بھیجو۔ محمد بن قاسم دے ساتھیاں نو‏‏ں جدو‏ں انہاں گرفتاری دا پتہ چلا تاں انہاں نے محمد بن قاسم تو‏ں کہیا کہ اسيں توانو‏‏ں اپنا امیر جاندے نيں تے اس دے لئی آپ دے ہتھ اُتے بیعت کردے نيں، خلیفہ دا ہتھ ہرگز تسيں تک نئيں پہنچنے دین گے لیکن محمد بن قاسم نے خلیفہ دے حکم دے سامنے اپنے آپ نو‏‏ں جھکادتا۔ ایہ انہاں د‏‏ی عظمت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دلیل اے کہ جے اوہ ایسا نہ کردا تاں انہاں د‏‏ی امداد دے لئی سندھ دے ریگستان دا ہر ذرہ اگے آندا لیکن انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں ابی کبشہ دے سپرد کردتا۔ محمد بن قاسم نو‏‏ں گرفتار کرنے دے بعد دمشق بھیج دتا گیا۔ سلیمان نے انہاں نو‏ں واسط دے قید خانے وچ قید کروادتا۔
مورخین نے لکھیا اے جدو‏ں سلیمان نے محمد بن قاسم دے قتل دے احکامات دے دتے تاں عمر بن عبدالعزیز نو‏‏ں خبر مل گئی ۔ تاں آپ خبر ملدے ہی فوراً سلیمان دے دربار وچ پہنچے۔ تے سلیمان تو‏ں کہیا کہ ایہ کیہ تسيں ظلم کردے ہوئے۔ حجاج دے گناہاں د‏‏ی سزا اک بے قصور نو‏‏ں دیندے ہوئے۔ تے اوہ وی اس شخص نو‏‏ں جس نے اسلام د‏‏ی بے حد خدمت کيتی ا‏‏ے۔ سلیمان چونکہ حضرت عمربن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ د‏‏ی بے حد عزت کردا سی۔ تاں آپ دے سمجھانے اُتے بے حد نادم ہويا۔ تے فوراً قتل دے احکامات د‏‏ی واپسی دا خط لکھ ک‏ے حضرت عمربن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ دے حوالے کيتا۔ کہندے نيں کہ حضرت عمربن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ خود ایہ خط لے ک‏ے واسط دے قید خانے د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے۔ لیکن خدا نو‏‏ں کچھ تے ہی منظور سی۔ جدو‏ں آپ واسط دے قید خانے دے نیڑے پہنچے تاں دیکھیا لوک اک جنازہ اٹھائے آرہے نيں۔ معلوم کرنے اُتے پتا چلیا کہ فاتح سندھ نو‏‏ں شہید کر دتا گیا اے تے ایہ ايس‏ے دا جنازہ ا‏‏ے۔ اس عظیم شخصیت د‏‏ی شہاد ت اُتے آپ نو‏‏ں بے حد دکھ ہويا ۔
گٹھ:سندھ دی تریخ
ضلع گملا
ضلع گملا پعارت دے صوبے جھاڑکھنڈ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:جھاڑکھنڈ دے ضلعے
گاندے ٹڈے
گاندے ٹڈے کیڑیاں دا اک ٹبر اے۔ ایہناں دا پنڈا کج پدھرا ہوندا اے۔ ایہ رات نوں ٹردے پھردے تے گاندے نیں۔ ایہناں دیاں 900 دے نیڑے ونڈاں نیں۔ ایہ انسان نوں کج نئیں کیندے تے نر ٹڈے ای گاندے نیں۔
مزاری
مزاری اک بلوچ قبیلہ اے جیہڑا بلوچستان تے پنجاب چ وسدا اے۔
سنجکتار خیرالدین مسیت
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں گٹھ:مسیت گٹھ:مسجداں گٹھ:عبادت گاہاں
ککسہیون
ککسہیون جرمنی دا اک شہر اے۔ اے اتلے سمندر دے کنڈے تے جرمن صوبے تھلویں سیکسنی چ ہیگا اے۔
کھوسہ
کھوسہ اک بلوچ قبیلہ اے جیہڑا بلوچستان تے پنجاب چ وسدا اے۔
کھوسے : ایہہ تنور راجپوتاں دی اک شاخ اے۔ چوہاناں نے تنوراں توں دلی دا راج کھوہ لیا۔ مشہور اتہاسکار ڈاکٹر فوجا سنگھ نے اپنی کتاب ‘پنجاب دا اتہاس’ جلد تیجی وچّ لکھیا اے ‘‘سمبر جاں اجمیر دے چوہاناں اتے دلی دے توماراں وچکار لڑائیاں تے اک بہت لمے سلسلے توں بعد دلی، 1164 عیسوی توں پہلاں، چوہاناں دے قبضے وچّ آ گئی سی۔’’ پنجاب وچّ تنوراں نوں طور کیہا جاندا اے۔ طور اپنا دلی دا راج کھہاکے 1164 عیسوی دے مگروں پنجاب دے موگے دے علاقے وچّ آ گئے۔ راج کھساؤن توں ہی ایہناں دا نام کھوسے پے گیا۔
اس گوت دا وڈیرا رندھیر سنگھ سی۔ جس جگاہ کھوسے ٹھہرے اس دا نام کھوسا رندھیر پے گیا۔ ایہہ پنڈ جنیر توں دو کو میل دور ستلج دریا دے پرانے وہن اتے اے۔ کھوسے گوت دے لوک کھوسا رندھیر پنڈ دے چھپڑ اتے گوت تاں طور اے پر ہن ایہناں دی ال کھوسے ہی گوت دے طور ‘تے پرچلت ہو گئی اے۔ 1911 عیسوی دی رپورٹ مطابق ‘رتیاں’ پنڈ دے کھوسے جنیؤُ پاؤندے اتے دوجیاں نال ورتنوں پرہیز کردے سن۔ پہلاں پہل کھوسے آؤن توں مگروں کھوسیاں نے اپنے پرانے رسم رواج چھڈّ دتے ہن۔ تعلیم حاصل کرکے ترقی کر راے ہن۔ موگے دے نال لگدے کھوسیاں دے 12 پنڈ ہن۔ ایہناں دا موڈھی پنڈ تاں کھوسا رندھیر سنگھ ہی اے۔ اٹاری اتے بلکھنڈی دے سردار کھوسے سکھ ہن۔ کھوسے کلاں وی کھوسے جٹاں دا بہت وڈا پنڈ اے۔ فروزپور دے علاقے وچّ کھوسے جٹاں دے کئی پنڈ ہن۔ زیرا وچّ کھوسا کوٹلہ، موگے وچّ کھوسا پانڈو، تلونڈی بھائی وچّ ہولاں والی آدی پنڈاں ‘چ وی کھوسیاں دی ہی بہو گنتی اے۔ کجھ کھوسے مکتسر اتے سرسے دے علاقے وچّ وی وسدے ہن۔ بٹھنڈے دے علاقے وچّ وی کھوسا پنڈ کھوسے جٹاں دا ہی اے۔
اک کھوسا پنڈ سرحد دے نزدیک کھوسے جٹاں دا سی۔ اس پنڈ دے لال سنگھ کھوسے نے مغلاں نال ٹکر لئی سی۔ اس دی یاد وچّ گرودوارہ شہیدگنج سلھینا ضلع موگا وچّ بنیا ہویا اے۔ اک ہور روایت اے کہ کھوسیاں دے وڈیرے رندھیر نوں دلی چھڈن مگروں بچپن وچّ جم ویلے کسے الّ نے بچا لیا سی۔ اس کارن اوہ ویاہ، شادیاں ویلے خوشی، خوشی الاں نوں روٹیاں پاؤندے ہن۔ کھوسیاں دیاں کجھ رسماں عامَ جٹاں نال ملدیاں نہیں ہن۔
پنجاب وچّ کھوسے گوت دے لوک بہت گھٹّ ہن۔ کجھ کھوسے اپنا گوت طور وی لکھدے ہن۔ کندھولے (کندولے)، نین، چندڑ، سیڑے، ڈھنڈے تے گرچے وی توراں وچوں ہن۔ طور وڈا گوت اے۔ کھوسے مسلمان بلوچ وی ہن۔ ایہناں دی کھوسے جٹاں نال کوئی وی سانجھ نہیں رلدی۔ تنور جاں طور جٹاں دا بہت ہی پرانا راج گھرانہ اے۔ ایہہ پانڈو بنس نال متعلق ہن۔ کھوسا طور جٹاں دا بہت ہی مشہور اپگوت اے۔ ایہناں نے بدیساں وچّ جا کے وی بہت ترقی کیتی اے۔ کھوسیاں وانگ سیڑے وی تنوراں وچوں ہن۔ تنور تے طور اکو ہی گوت اے۔ جدوں دشمن نے توراں دے قلعے تے قبضہ کر لیا تاں کجھ طور سیڑی لاکے قلعے وچوں نکل کے پنجاب وچّ آ کے جٹ بھائیچارے وچّ رلمل گئے سن۔ ایہناں دی ال سیڑے پے گئی۔ طور دلی دا راج کھسن مگروں پنجاب، ہریانہ ‘تے راجتھاں وچّ آ کے بھاری گنتی وچّ آباد ہو گئے سن۔ تنور راجپوت وی ہن اتے جٹّ وی ہن۔ پنجاب وچّ تنوراں دے کئی چھوٹے-چھوٹے گوت وسدے ہن۔ گٹھ:بلوچ قبیلے گٹھ:راجپوت
ٹڈا
بارلے جوڑ
Grasshopper
ضلع سمڈیگا
ضلع سمڈیگا پعارت دے صوبے جھاڑکھنڈ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:جھاڑکھنڈ دے ضلعے
شتو لاسٹورز
شتو لاسٹورز فرانس دے صوبے لانگدوک-روسیون دے ضلعے اود وچ اک شتو اے۔
چک 109 دس آر
چک 109 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل جہانیاں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
کالے ٹڈ آلا ریتگراوز
ckb:کوڕکوڕە Qitik
فراؤنکرخے
فراؤنکرخے میونخ تے فرائیبرگ، جرمنی دے آرچ بشپ دا گرجا اے۔ اے دور توں دسدا اے تے اینوں میونخ دا نشان سمجیا جاندا اے۔ اینوں 1494 ج بنایا گیا سی اینوں گوتھک نمونے تے لال اٹاں نال بنایا گیا سی۔ ایدے چ 20000 لوک بیٹھ سکدے نین تے مینار دی اچائی 99 میٹر اے۔
الباسان
البانیا براعظم یورپ دے تناں مسلمان دیساں چوں اک اے ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔ الباسان شہر البانیا دا شہر اے تے البانیا دے صوبہ الباسان تے ضلع الباساندا راجگڑھ اے ۔
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
گٹھ:البانیا دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:البانیا دے آباد تھاں گٹھ:البانیا گٹھ:یورپ گٹھ:جغرافیہ گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
بی ایم ڈبلیو چار سلنڈر
بی ایم ڈبلیو چار سلنڈر میونخ جرمنی دی تکن والی چیز اے۔ اے پچھلے 30 وریاں توں بی ایم ڈبلیو میونخ جرمنی دی گڈیاں بنان والی کمپنی دا گڑھ اے۔ اینوں 1999 چ اینون تریخی ہون دی دس دتی گئی۔ اینوں 1968-72 چ بنایا گیا۔ اے 101 میٹر اچی اے۔
دریائے سندھ
دریائے سندھ، وادی کشمیر دے ضلع گاندربل وچ اک دریا اے۔ ایہ دریائے جہلم دا اک اہم معاون دریا اے تے ایہدی لمبائی 108 کلومیٹر اے۔
جغرافیا
دریائے سندھ، وادی سندھ نوں تشکیل دیندا اے۔ دریا دا منبَع ماچوئی گلیشیئر وچ 4,800 میٹر (15,700 فٹ) دی بلندی اُپر واقع اے، امرناتھ دے مشرق وچ تے درہ زوجی لا دے جنوب وچ۔ ایہ پنجترنی توں ہُندا ہویا جنوب دی طرف ڈومیل تک جاندا اے جِتھے ایہ اک معاون ندی ناݪ مِݪدا اے جو کولہوئی گلیشیئر توں اپݨا بہاؤ دوگݨا کر دیندی اے۔ اس توں بعد ایہ زیادا تَر مغرب دی طرف جاندا اے تے گاندربل شہر دے رستے وچ بہت ساریاں برفانی ندیاں ناݪ وَگدا اے۔ کیچ پورا پرینگ وچ ایہنوں دریائے وانگاتھ توں پاݨی مݪدا اے جو گنگابل جھیل توں تھلے وَگدا اے۔ دریا دیاں اہم معاون ندیاں ایہ نیں: امرناتھ ندی، کولہوئی گر، شٹکڑی ناݪا، گنڈ ناݪا، سرفرو ناݪا تے وانگاتھ ۔
سرفرا ناݪا اک وڈا ناݪا اے جو دریائے سندھ توں سرفرا وچ جا مِݪدا اے۔ ایہ ناݪا اپݨی خوبصورتی تے مچھلیاں لئی وی جاݨیا جاندا اے۔ دریائے سندھ گاندربل شہر توں پاݨی دی روانی دی رفتار کعھٹݨ توں مگروں گُزرن دے قابل اے۔ ایہ سری نگر توں 17 کلومیٹر شمال مغرب وچ شادی پورا دے مقام اُتے دریائے جہلم وچ شامل ہُندا اے۔ ایہ دریا مشہور الپائن ہِل سٹیشن سونمرگ توں وی گُزردا اے۔ ایہدے اُتے تِن ہائیڈرو الیکٹرک پاور پلانٹ چَل رہے نیں۔ دریا دا پاݨی مُختلف نہراں دے ذریعے آبپاشی لئی استعمال کیتا جاندا اے تے واٹر ٹریٹمنٹ پلانٹس توں گزارن توں بَعد گھریلو اِستعمال لئی وی ورتیا جاندا اے۔
مچھلی
دریائے سندھ ٹراؤٹ تے ہور مُختلف مچھلیاں دا قُدرتی مسکن اے۔ ایہناں وچ سَبھ توں مشہور ایہ نیں: بھوری ٹراؤٹ، (سالمو ٹروٹا)، سترنگی ٹراؤٹ (اونکورینچس مائکیس)، سنو ٹراؤٹ (شیزوتھوراکس پلیجیوسٹومس)، شڈگرن تے اینیور۔
ماحولیاتی مسائل
دریائے سندھ دے کنارے ٹراؤٹ تے ٹراؤٹ ماہی گیری خطرے وچ اے۔ ایہدی کئی وجوہات نیں۔ بھاری مشیناں دے ذریعے ریت، بجری کڈھݨ ناݪ ٹراؤٹ تے دیگر مچھلیاں دے قُدرتی مسکن نوں نقصان پہنچ رہیا اے۔ کساناں ولوں کیڑے مار ادویات تے ڈی ڈی ٹی دے اِستعمال توں ہوݨ آݪا فُضلہ وڈی تعداد وچ مچھلیاں نوں ہلاک کردا اے۔ ٹوپوگرافی وچ تبدیلی دریا دے آبی حیوانات دی تباہی دا باعث بَݨدی اے۔ دریا دے مُختلف دیہاتاں وچ لوک روایتی طریقے ناݪ جاݪ دے استعمال ناݪ مچھلیاں پَھڑدے نیں۔ سَبھ توں زیادہ ماحولیاتی طور تے تباہ کُن طریقہ بلیچنگ پاؤڈر دا اِستعمال اے۔ بلیچنگ پاؤڈر نہ صِرف مچھلی بلکہ دیگر آبی حیات نوں وی ہلاک کردا اے۔ گرمیاں وچ ایہ عمل بہت عام اے۔
حوالے
گٹھ:کشمیر دے دریا گٹھ:پاکستان دے دریا گٹھ:دریا
نکا آیا صوفیہ مسیت
نکا آیا صوفیہ مسیت ایمینونو استمبول ترکی چ اک مسیت اے۔ اے پہلے گرجا سی۔ آیاصوفیہ ایدے نمونے تے بنایا گیا۔ ایس لئی اینوں نکا آیاصوفیہ وی کیا جاندا اے۔
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں گٹھ:مسیت گٹھ:مسجداں گٹھ:عبادت گاہاں
ضلع پالامو
ضلع پالامو پعارت دے صوبے جھاڑکھنڈ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:جھاڑکھنڈ دے ضلعے
ویٹا
ویٹا کیڑیاں دا اک ٹبر اے۔ ایہ دھکنی زمینی حصے دا واسی اے۔ نیوزیلینڈ، اسٹریلیا، مڈغاسکر تے دکھنی افریقہ ایہدے دیس نیں۔
ٹیٹیگونیڈا
ٹیٹیگونیڈا کیڑیاں دا اک ٹبر اے۔ ایہدے وچ 6,400 ونڈاں نیں۔
ضلع لاتیہر
ضلع لاتیہر پعارت دے صوبے جھاڑکھنڈ دا اک ضلع اے۔
گٹھ:جھاڑکھنڈ دے ضلعے
نمفنبرگ محل
نمفنبرگ محل میونخ جرمنی چ بیرک نمونے تے بنیا ہویا اک محل اے جیڑا باویریا دے بادشاہواں دا گرمیاں چ رہن دی تھاں سی۔ اے محل 1664 چ بنن ل لگا تے ویلے نال ایدے چ وادے ہوندے گۓ۔ اینوں سلانہ 3 لکھ لوک ویکھن اندے نیں تے اے میونخ چ ٹرن پھرن والیاں دا وڈا گڑھ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:میونخ گٹھ:لڈوگ II
اولمپک سٹیڈیم میونخ
اولمپک سٹیڈیم، میونخ جرمنی چ اک سٹیڈیم اے۔ اے اتلے میونخ چ اے تے اے 1972 دے اولمپک کھیڈ کران لئی بنایا گیا سی۔ ایدی نیو 1968 چ رکھی گیئ سی تے 1972 چ اے پورا ہویا ایتھے 69000 دے نیڑے لوک بیٹھ سکدے نیں۔ ایتھے کئی فٹ بال دے میچ وی ہوچکے نیں۔
کھورٹھا بولی
کھورٹھا اک بولی اے جوبھارت دے جھارکھنڈ صوبے دے کجھ حصےآں اتے بنگلہ دیش دے کجھ حصےآں وچ بولی جاندی اے۔
کھروٹھا بولی جھارکھنڈ دے دو منڈلاں (شمالی چھوٹا ناگپور اتے سنتھال پرگنا) دی زیادہتر ماں بولی ہون دے نال-نال جھارکھنڈ دے 24 ضلعیاں وچوں 15 ضلعیاں دی رابطہ بولی اے۔
باہری کڑیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
چک 110 دس آر
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
ملا قلبی مسیت
ملا قلبی مسیت بیاوگلو دے پاسے استمبول ترکی چ مستری سنان دی بنائی ہوئی مسیت اے۔
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں گٹھ:مسیت گٹھ:مسجداں گٹھ:عبادت گاہاں
پہاڑی کبوتر
گٹھ:پنچھی گٹھ:گھُگیاں
جرمن میوزیم
جرمن میوزیم میونخ جرمنی چ اک میوزیم اے۔ اے دنیا ج سائینس تے ٹکنالوجی دا سب تون وڈا میوزیم اے۔ اینون ہر ورے 15 لکھ لوک تکن اندے نیں۔ ایتھے سائینس دیاں 50 ونڈان دیان 28000 چیزان نمیش لئی رکھیان ہویاں نیں۔
تریخ
1903 چ اک جرمن انجینیر اوسکر فان ملر نے اے سوچ دتی جے اک سائینس تے ٹکنالوجی تے اک میوزیم ہونا چاہیدا اے۔ جون 1903 ج شہزادہ لڈوگ ایدا سرپرست بنیا تے میونخ دے نگر نے ایس میوزیم لئی تھاں دیدتی۔
بارلے جوڑ
گٹھ:میونخ گٹھ:میوزیم
اٹلس پتنگا
اٹلس پتنگا، مور پتنگا ٹبر دا اک پتنگا اے تے ایہ دنیا دا سب توں وڈا پتنگا منیا گیا اے۔
ہوفگارتن
ہوفگارتن میونخ جرمنی چ اک پھلواری اے
گلپٹوتھک
گلپٹوتھک میونخ جرمنی چ اک میوزیم اے جینون باویریا دے بادشاہ لڈوگ نے 1816 تے 1830 دے وشکار یونانی بت تے یونانی چیزان رکھن لئی بنایا۔
سٹیٹ بینک پاکستان
سٹیٹ بینک پاکستان پاکستان دا مرکزی بینک اے۔ ایہدا قیام پہلی جولائی 1948ء وچ عمل وچ آیا۔ پہلی جولائی 1948 نوں قائد اعظم محمد علی جناح نے سٹیٹ بینک آف پاکستان دا افتتاح کیتا۔ ایہ بینک پاکستان وچ کرنسی نوٹ وی چھاپدا اے۔
بینک دولت پاکستان یا اسٹیٹ بینک آف پاکستان پاکستان دا مرکزی بینک ا‏‏ے۔ اس دا قیام 1948ء وچ عمل وچ آیا۔ اس دے صدر دفاندی کراچی تے اسلام آباد وچ قائم نيں۔
پاکستان د‏‏ی آزادی تو‏ں پہلے ریزرو بینک آف انڈیا اس علاقے دا مرکزی بینک سی۔ پاکستان د‏‏ی آزادی دے فوراً بعد ایہی بینک ہندوستان تے پاکستان دونے ملکاں دا مرکزی بینک سی۔ یکم جولائ‏ی 1948 نو‏‏ں قائد اعظم محمد علی جناح نے اسٹیٹ بینک آف پاکستان دا افتتاح کيتا۔ 30 دسمبر 1948 نو‏‏ں برطانوی حکومت نے برصغیر دے ریزرو بینک آف انڈیا دے اثاثےآں دا 70 فیصد ہندوستان نو‏‏ں دتا جدو‏ں کہ پاکستان نو‏‏ں 30 فیصد ملا۔ اُس وقت ریزرو بینک آف انڈیا د‏‏ی طرح اسٹیٹ بینک آف پاکستان وی اک پرائیوٹ یا نجی بینک سی۔ یکم جنوری 1974ء نو‏‏ں بھٹو نے اسنو‏ں قومی ملکیت وچ لے لیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عالمی بینکار بھٹو دے دشمن بن گئے۔
فروری 1994 وچ بینظیر بھٹو د‏‏ی حکومت نے اسٹیٹ بینک آف پاکستان نو‏‏ں فائننشیئل سیکٹر ری فورم دے ناں اُتے خود مختاری دے دی۔ 21 جنوری 1997 وچ ملک معراج خالد د‏‏ی نگراں حکومت نے اسٹیٹ بینک آف پاکستان نو‏‏ں ہور آزادی دے ک‏ے مکمل خود مختار کر دتا۔ ہن ایہ پاکستان د‏‏ی حکومت دے ماتحت نئيں رہیا۔ 2005 وچ منی چینجراں نو‏‏ں قانونی درجہ دے ک‏ے اسٹیٹ بینک آف پاکستان دے ماتحت کر دتا گیا۔
اسٹیٹ بینک آف پاکستان دا گورنر ہر سال وزیر خزانہ دے ہمراہ آئی ایم ایف تے ورلڈ بینک د‏‏ی سالانہ میٹینگ وچ شرکت کرنے دے لئی جاندے نيں۔
روزنامہ جنگ کراچی، 3 دسمبر 2016ء د‏‏ی شہ سرخی دے مطابق اسٹیٹ بینک آف پاکستان نے پارلیمنٹ کوقرضےآں د‏‏ی تفصیل دینے تو‏ں ایہ کہہ ک‏ے انکار کر دتا اے کہ اوہ معلومات دینے دا پابند نئيں ا‏‏ے۔
جنرل ضیا الحق د‏‏ی موت دے بعد دسمبر 1988ء وچ پاکستان وچ اک امریک‏‏ی ڈالر 18.60 روپے دا سی۔ 30 سال بعد عمران خان دے دورِ حکومت وچ یکم دسمبر 2018ء نو‏‏ں ڈالر لگ بھگ 140 روپے دا ہو چکيا سی۔
ہور ویکھو
بینک دولت پاکستان گٹھ:1948ء وچ قائم ہونے والے بينک گٹھ:1948ء وچ قائم ہونے والے حکومت‏ی شعبے گٹھ:پاکستان وچ 1948ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان وچ بینکاری گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے تے وکالات گٹھ:کراچی وچ قائم کمپنیاں گٹھ:گورنر بینک دولت پاکستان گٹھ:مرکزی بینک گٹھ:مرکزی مصرف گٹھ:مقالے جنہاں وچ انگریزی بولی دا متن اے
گٹھ:بنک گٹھ:بینک
عام جنگلی کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
انگریزی پھلواری
انگریزی پھلواری میونخ جرمنی چ اک پھلواری دا ناں اے اینوں سر بنجمن تھامسن نے 1789 چ بنایا۔ 3.7 مربع کلومیٹر تھاں تے اے پھلواری بنی ہوئی اے۔ اے انگریزی نمونے تے بنی اے ایس لئی انکریزی پھلواری اخواندی اے۔ اے دنیا دی وڈیاں پھلواریاں ج کنی جاندی اے۔
پنڈت مَنی رام
پنڈت منی رام پنڈ دھولا ضلع برنالہ دے پرانے قصہ کار ہوئے ہن جنہاں نے ہیر رانجھا ، سوہنی مہینوال ، شیریں فرہاد وغیرہ قصیاں نوں شعری روپ وچ لکھیا اے۔ پنڈ وچ منی رام نوں 'ملن پنڈت' دے نام نال جانیا جاندا سی۔ ایہناں دی آٹا-چکی کئی پنڈاں وچ مشہور سی۔ پنڈت جی دے مرن توں بعد ایہناں دیاں رچناواں نوں اک تھاں کرکے کتاب دے روپ وچ چھاپیا گیا۔ مشہور پنجابی لکھاری ڈاکٹر۔ امر کومل ولوں اڈیٹ کیتی گئی اس کتاب دا ناں 'منی رام رچناولی' اے۔ پنڈت منی رام دے لڑکے کور چند راہی وی مشہور لکھاری ہوئے ہن۔
گٹھ:پنجابی لکھاری
شتو پورٹے
شتو پورٹے فرانس دے صوبے لانگدوک-روسیون دے ضلعے گارد وچ اک شتو اے۔
جنگلی کبوتر
دکھالا
ایہ 29 توں 37 سینٹی میٹر (11 توں 15 انچ) تک لما ہوندا اے۔ ایہدا پرا پسار 62 توں 72 سینٹی میٹر (24 توں 28 انچ) ہوندا اے۔ ایہدا جوکھ 238–380 گرام ہندا اے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:کگی کبوتر گٹھ:گھُگیاں گٹھ:پنجاب دے پنچھی
چک 111 دس آر
چک 111 -10آر ضلع خانیوال چ تصیل جہانیاں دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی سجے (R=right) پاسےاوں نکلن آلی اک شاخ نہر 10آر اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 10آر  سیراب کردی اے ،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 10آر لگیا ہویا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ تصیل جہانیاں ، ضلع خانیوال چ وس رہیا اے  ۔
ڈبدا سورج
ڈبدا سورج اک پتنگے دا ناں اے جیہڑا اسمانی سہنپ ٹبر توں اے۔
آکسرے والدہ سلطان مسیت
آکسرے والدہ سلطان مسیت آکسرے استمبول ترکی چ 19ویں صدی دی بنی ہوئی مسیت اے۔ اے عثمانی ترکاں دی آخری مسیت اے تے ترک سلطان دی ماں نے بنوائی سی۔ گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں
ضلع مالاکاستر
البانیا براعظم یورپ دے تناں مسلمان دیساں چوں اک اے ، اسدا راجگھر تیرانا شہر اے ۔ البانیا بلقان دے علاقے چ بحیرہ ایڈریاٹک دے کنڈے اٹلی دے ساہمنے واقع اے ۔
البانیا انتظامی طور اتے 12 صوبےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں نوں سرکاری طور اتے البانوی بولی چ چارک آکھیا جاندا اے ، پر عام طور اتے اینہاں نوں پریفیکتورا یعنی پریفیکچر آکھیا جاندا اے ۔ ہر صوبہ ہور اگے کئی ضلعےآں چ ونڈیا ہویا اے ۔ ہر صوبے ج 2 توں 4 ضلعے نیں ۔