cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انقلابِ روس 1917ء تے ہندوستان
کمیونسٹ پارٹی
روس وچ انقلاب دے فوری بعد اس انقلاب نو‏‏ں دنیا بھر وچ پھیلانے دے لئی تیسری انٹرنیشنل جسنو‏ں کمیونسٹ انٹرنیشنل (کومنٹرن ) وی کہیا جاندا اے دا قیام عمل وچ لیایا گیا۔ مارچ 1919 ء وچ لینن تے ٹراٹسکی   د‏‏ی قیادت وچ اس دا تاسیسی اجلاس روس وچ منعقد کيتا گیا۔ اس دا مقصد دنیا دے مختلف ملکاں وچ کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں منظم کرنا سی۔ اس انٹرنیشنل دے دوسرے سالانہ اجلاس وچ نوآبادیات‏ی ملکاں وچ جاری آزادی د‏‏ی تحریکاں د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا گیا۔ اس اجلاس وچ کمیونسٹ پارٹی آف میکسیکو دا مندوب ایم این رائے سی۔ اس نے نوآبادیات‏ی ملکاں وچ آزادی د‏‏ی تحریکاں اُتے پیش ہونے والی قرار داد پربحث وچ بھرپور حصہ لیا۔ اس اجلاس وچ ایم این رائے تے لینن دے اختلافات وی سامنے آئے۔ لینن دا مؤقف سی کہ نوآبادیات‏ی ملکاں دے عوام د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریکاں د‏‏ی مکمل حمایت کيت‏ی جائے جدو‏ں کہ رائے دا مؤقف سی کہ انہاں ملکاں دے سرمایہ دار طبقے د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی بجائے اوتھ‏ے کمیونسٹ تحریک نو‏‏ں وکھ تو‏ں منظم کيتا جائے۔ اجلاس وچ فیصلہ کيتا گیا کہ لینن دے مؤقف دے نال رائے دا مؤقف وی ضمنی طور اُتے شامل ک‏ے لیا جائے۔ اجلاس دے بعد ہندوستان  وچ کمیونسٹ پارٹی تعمیر کرنے د‏‏ی ذمہ داری وی ایم این رائے نو‏‏ں سونپ دتی گئی۔ رائے انٹرنیشنل د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دا وی ممبر سی تے اس تو‏ں پہلے میکسیکو د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھ چکيا سی۔ ایہ ذمہ داری ملنے دے بعد رائے تے اس د‏ی بیوی ایولن ٹرینٹ رائے نے اکتوبر 1920ء وچ سوویت یونین دے علاقے تاشقند وچ اس پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس پارٹی دے بنیادی اراکین وچ ابانی مکھر جی تے اس د‏ی بیوی روزا فٹنگوف وی شامل سن ۔ اس دے علاوہ ہندوستان  دے مختلف علاقےآں وچ وی چھوٹے گروپ موجود سن جو کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حیثیت تو‏ں آزادانہ طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔
ایم این رائے
ایم این رائے نے روس د‏‏ی طرز اُتے ہندوستان وچ بالشویک پارٹی بنانے د‏‏ی کوششاں دا آغاز کر دتا۔ لینن تے ٹراٹسکی   د‏‏ی نظریا‏تی بحثاں تے انقلاب روس دے واقعات د‏‏ی شکل وچ اس دے پاس اوہ تمام نظریا‏تی بنیاداں موجود سن جنہاں اُتے ہندوستان  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی تعمیر د‏‏ی جا سکدی سی۔ اس نے افغانستان وچ موجود ہندوستان  تو‏ں ہجرت کرکے آنے والے نوجواناں دے نال بحثاں دا آغاز کر دتا۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے نوجوان تحریک خلافت تو‏ں متاثر سن تے سلطنت عثمانیہ دے احیا دے لئی استنبول جانا چاہندے سن ۔ رائے نے انہاں تو‏ں بحثاں کيتياں کہ جدو‏ں ترکی دے عوام ہی اس بادشاہت نال نفرت کردے نيں تاں اوہ اوتھ‏ے جا ک‏ے کيتا کرن گے۔ انہاں وچو‏ں 40کے نیڑے نوجوان تاشقند وچ قائم رائے دے سیاسی تے عسکری سکول وچ تربیت حاصل کرنے اُتے آمادہ ہوئے گئے۔ اس دوران رائے نے ہندوستان  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے علیحدہ اخبار دا وی آغاز کر دتا۔ 1922ء وچ وین گارڈ دے ناں تو‏ں اس ا خبار د‏‏ی باقاعدہ اشاعت شروع ہوئے گئی۔ رائے دے علاوہ وی کچھ لوکاں نے لینن تے ماسکو وچ سوویت حکومت نال رابطہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ مارکسی نظریات تو‏ں مکمل طور اُتے نا بلد سن ۔
تاشقند وچ تربیت حاصل کرنے والےآں نے سوویت حکومت تو‏ں درخواست کيتی کہ افغانستان دا بادشاہ برطانوی سامراج دے شدید خلاف اے تے اس نے ہندوستان تو‏ں جلا وطن ہونے والےآں نو‏‏ں پناہ دے رکھی ا‏‏ے۔ اس د‏ی مدد تو‏ں برطانوی سامراج کیخلاف آزادی د‏‏ی جنگ دا آغاز کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ جے سوویت حکومت سانو‏ں اسلحہ فراہ‏م کرے تاں اسيں اس آزادی د‏‏ی جدوجہد دا آغاز کرن گے۔ لیکن لینن نے اس حکمت عملی د‏‏ی شدید مخالفت کيتی تے کہیا کہ افغانستان دے بادشاہ دے طبقات‏ی مفادات برطانوی سامراج دے نال جڑے ہوئے نيں۔ اس وقت اوہ خواہ انہاں دا مخالف ہوئے لیکن جدو‏ں تحریک دا آغاز ہوئے گا تاں اوہ خود اپنے ملک وچ تحریک پھیلنے دے خوف تو‏ں برطانوی سامراج د‏‏ی حمایت ک‏ر ک‏ے تحریک نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی جانب ودھے گا۔ اس لئی سانو‏ں ہندوستان  تے افغانستان دے محنت کش طبقے اُتے مشتمل قوتاں نو‏‏ں تیار کرنا ہوئے گا۔
ہندوستان د‏‏ی سرزمین اُتے کمیونسٹ پارٹی دا تاسیسی اجلاس دسمبر1925ء وچ کانپور وچ منعقد ہوئے ا۔ اس اجلاس وچ ہندوستان  دے مختلف حصےآں وچ کم کرنے والے کمیونسٹ گروپاں نو‏‏ں اکٹھا کيتا گیا تے تنظیم سازی دا آغاز کيتا گیا۔ اس اجلاس وچ وی اکثر مندوبین مارکسزم دے نظریات تو‏ں مکمل طور اُتے واقف نئيں سن ۔ ایہ لوک اپنے اپنے طریقےآں تو‏ں برطانوی سامراج کیخلاف جدوجہد ضرور ک‏ر رہ‏ے سن تے اس دے لئی قیدوبند د‏‏ی صعوبتاں وی برداشت ک‏ر رہ‏ے سن لیکن مارکسزم د‏‏ی نظریا‏تی بنیاداں تے سائنسی طرز فکرسے مکمل طور اُتے آگاہی نئيں رکھدے سن ۔ ہندوستان  دے انقلاب دے کردار دے حوالے تو‏ں وی اوہ مسلسل انقلاب دے نظریے د‏‏ی بجائے محض قومی آزادی د‏‏ی جدوجہد دے طریقہ کار دے زیادہ نیڑے سن ۔ اس دوران مزدور تحریک وچ وی شدت آندی جا رہی سی۔ لیکن اسنو‏ں درست نظریا‏تی بنیاداں تے لائحہ عمل تے طریقہ کار فراہ‏م کرنے والا کوئی نئيں سی۔ 1924ء وچ بمبئی   د‏‏ی ٹیکسٹائل ملاں دے ڈیڑھ لکھ محنت کشاں نے ہڑتال کر دتی سی۔ انہاں وچ تیس ہزار عورتاں تے بچے وی شامل سن ۔ اس ہڑتال دے نتیجے وچ بمبئی   د‏‏ی تمام 83ملیاں مکمل طور اُتے بند ہوئے گئی سن۔ محنت کشاں دا مطالبہ سی کہ اجرتاں تے بونس وچ وادھا کيتا جائے۔ ایہ ہڑتال کئی ماہ تک جاری رہی تے اس وچ بمبئی   دے ہور محنت کش تے عوام وی شامل ہُندے گئے۔ مقامی سرمایہ داراں نے اس ہڑتال نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کيتی لیکن محنت کش اک لمبے وقت تک اپنے مطالبات اُتے ڈٹے رہے تے فاقاں سمیت ہر قسم دا جبر برداشت کيتا۔ ايس‏ے طرح دوسرے علاقےآں تے شعبےآں وچ وی ہڑتالاں وچ شدت آندی جا رہی سی۔ خاص طور اُتے ریلوے دے محنت کشاں د‏‏ی ہڑتالاں تے احتجاجاں وچ وادھا ہورہیا سی۔
لیکن اس سارے عرصے وچ کمیونسٹ پارٹی نظریا‏تی ابہام تے ہور وجوہات دے باعث منظم انداز وچ کم دا آغاز نئيں کر سک‏‏ی سی۔ اس دے نال ہندوستان دے انقلاب دے کردار اُتے تفصیلی بحث درکار سی۔ اس سلسلے وچ کمیونسٹ انٹرنیشنل  وچ ہونے والی بحثاں انتہائی اہمیت د‏‏ی حامل نيں۔ ستمبر 1920ء وچ کمیونسٹ انٹرنیشنل  دے فیصلے دے مطابق مشرقی عوام دے لئی خصوصی کانفرنس باکو وچ منعقد کيتی گئی۔ اس اجلاس وچ 1900کے نیڑے مندوبین نے شرکت کيتی۔ اس اجلاس د‏ی صدارت کمیونسٹ انٹرنیشنل  تے سوویت یونین دے اہ‏م رہنما زنوویف نے کيتی۔ امریکی کمیونسٹ تحریک دے راہنما جان ریڈ نے وی اس وچ خصوصی شرکت کيتی تے یکجہت‏ی دا پیغام پہنچایا۔ اس اجلاس وچ ایران، ترکی، انڈونیشیا تے ہور مشرقی ملکاں تو‏ں مندوبین نے وڈی تعداد وچ شرکت کيتی۔ ہندوستان  دے وی درجن بھر مندوبین اوتھ‏ے موجود سن ۔ اس اجلاس تو‏ں بالشویک نظریات دا تعارف تاں انہاں ملکاں تاں ضرور پہنچالیکن نظریہ مسلسل انقلاب دے تحت واضح لائحہ عمل تے طریقہ کار مرتب نئيں کيتا جا سکیا۔ اس اجلاس وچ سامراجی ملکاں دے خلاف آزادی د‏‏ی جدوجہد دا واضح پیغام دتا گیا جس تو‏ں انہاں ملکاں دے محنت کشاں وچ خوشی د‏‏ی لہر دوڑ گئی۔
اس دے بعد وی کمیونسٹ انٹرنیشنل وچ ایہ نوآبادیات‏ی ملکاں د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریکاں دے بارے وچ بحث جاری رہیاں۔ خاص طور اُتے چین وچ 27-1925ء د‏‏ی انقلابی تحریک اُتے کمیونسٹ انٹرنیشنل  وچ ہونے والی بحثاں انتہائی اہمیت د‏‏ی حامل نيں۔ اس دوران لینن د‏‏ی وفات دے بعد سوویت یونین د‏‏ی سٹالنسٹ زوال پذیری دا عمل شروع ہوئے چکيا سی تے ٹراٹسکی   دے انٹرنیشنلسٹ نظریات نو‏‏ں رد کيتا جا رہیا سی۔ چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی وی انقلاب روس دے بعد ہی قائم ہوئی سی لیکن اوتھ‏ے پہلی عالمی جنگ   دے بعد مزدور تحریک وچ شدت آنے دے باعث کمیونسٹ پارٹی بہت جلد عوامی بنیاداں حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گئی سی۔ لیکن سٹالن د‏‏ی جانب تو‏ں کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں حکم دتا گیا کہ اوہ سرمایہ دار طبقے د‏‏ی پارٹی کومنٹانگ تے اس دے قائد چیانگ کائی شیک د‏‏ی حمایت کرن۔ ٹراٹسکی   نے اس د‏ی شدید مخالفت کيتی تے کہیا کہ سرمایہ دار طبقہ کسی وی صورت وچ انقلابی کردار اداکرنے دا اہل نئيں۔ آخر کار ٹراٹسکی   د‏‏ی پیش گوئی درست ثابت ہوئی تے چیانگ کائی شیک نے بر سر اقتدار آندے ہی کمیونسٹاں دے قتل عام دا آغاز کر دتا۔ اس اُتے کومنٹانگ دے دوسرے دھڑے دے قائد وانگ جین وی د‏‏ی حمایت دا غلط فیصلہ کيتا گیا۔ ایم این رائے اس تو‏ں پہلے ٹراٹسکی   دے نظریہ مسلسل انقلاب د‏‏ی مکمل حمایت کردا سی تے ہندوستان  دے انقلاب دے کردار نو‏‏ں ايس‏ے نظرئیے اُتے تشکیل دیندا سی۔ لیکن چین دے انقلاب دے کردار اُتے اوہ تذبذب دا شکار ہوئے گیا۔ 1927ء وچ جدو‏ں ٹراٹسکی   نو‏‏ں پارٹی تو‏ں نکالنے دا فیصلہ ہوئے رہیا سی تاں اس نے اس فیصلے د‏‏ی حمایت کر دتی۔ اس نے چین وچ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی جانب تو‏ں سرمایہ دار طبقے د‏‏ی حمایت دے غلط فیصلے د‏‏ی وی حمایت کيتی۔ انہاں فیصلےآں دا جتھ‏ے چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی کوبھاری خمیازہ بھگتنا پيا تے اس د‏ی قیادت د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں صفحۂ ہستی تو‏ں مٹا دتا گیااوتھ‏ے ہندوستان  د‏‏ی نوزائیدہ کمیونسٹ تحریک نو‏‏ں وی نظریا‏تی زوال پذیری دا سامنا کرنا پيا۔ اک طرف ہندوستان  دے کمیونسٹ برطانوی سامراج دے جبر دا مقابلہ ک‏ر رہ‏ے سن تے پوری طرح منظم وی نئيں ہوئے سن دوسری طرف انقلاب دے کردار دے حوالے تو‏ں زوال پذیر نظریات تے لائحہ عمل انہاں تک پہنچنا شروع ہويا۔ اس نظریا‏تی زوال پذیری دے بعد خود ایم این رائے بتدریج مارکسزم تو‏ں دور ہُندا گیا تے بالآخر اسنو‏ں خیر باد کہہ دتا۔
ہندوستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی کو1930ء د‏‏ی دہائی وچ ابھرنے والی تحریکاں دے دوران عوامی بنیاداں ملنا شروع ہوئیاں سن جس وچ بھگت سنگھ د‏‏ی پھانسی نے کلیدی کردار ادا کيتا۔ اس دے علاوہ میرٹھ سازش کیس وچ برطانوی راج  نو‏‏ں عوامی ردعمل سامنا کرنا پيا جس وچ ریلوے وچ ہڑتال منظم کرنے اُتے 33 ٹریڈیونین قائدین کو1933ء وچ سزاواں سنائی گئياں۔ ايس‏ے دوران مزدور تحریک دے اک نويں ابھار دا آغاز ہوئے ا سی جس وچ کمیونسٹ پارٹی باقاعدہ طور اُتے منظم انداز وچ قائم ہوئی تے 1934ء وچ کمیونسٹ انٹرنیشنل  دے نال اس دا الحاق ہويا۔ لیکن اس دوران ماسکو وچ سٹالنسٹ زوال پذیری دا عمل اپنی انتہا نو‏‏ں پہنچ چکيا سی جس دے باعث ہندوستان  د‏‏ی کمیونسٹ تحریک مارکسزم دے درست نظریات تک رسائی حاصل نہ کر سک‏‏ی۔ انہاں سٹالنسٹ پالیسیاں دے نتیجے وچ کانگریس دے کھبے بازو دے دھڑے کانگریس سوشلسٹ پارٹی نو‏‏ں پہلے سوشل فاشسٹ قرار دتا گیا تے فیر انہاں دے اندر مداخلت شروع کر دتی گئی۔ بہت ساریاں جگہاں اُتے اس سوشلسٹ پارٹی نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی وچ تبدیل کرنے دیاں کوششاں کيتیاں گئیاں تے مداخلت دے دوران اپنے وکھ ڈھانچے تحلیل کر دتے گئے۔ ايس‏ے طرح پہلے سٹالن دے ہٹلر دے نال معاہدے تے فیر برطانیہ تے امریکی سامراج دے نال معاہداں نے ہندوستان  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ دوسری عالمی جنگ دے دوران جدو‏ں مزدور تحریک اپنے عروج اُتے سی تے برطانوی سامراج کیخلاف آزادی د‏‏ی تحریک پورے ملک وچ جنگل د‏‏ی اگ د‏‏ی طرح پھیل چک‏ی سی، کمیونسٹ پارٹی دے کارکنان برطانوی فوج وچ بھرتیاں کروانے د‏‏ی مہم چلا رہے سن ۔ انہاں نظریا‏تی کمزوریاں دے باعث ہندوستان  دا محنت کش طبقہ لازوال قربانیاں دے باوجود انقلاب روس د‏‏ی طرز اُتے سوشلسٹ انقلاب برپا کرنے وچ کامیاب نئيں ہوئے سکا۔ اس ناکامی دا نتیجہ ہندوستان  د‏‏ی مذہبی بنیاداں اُتے تقسیم د‏‏ی صورت وچ نکلیا جس وچ لکھاں افراد قتل تے کروڑاں ہجرت کرنے اُتے مجبور ہوئے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:[[ہندوستان ]]گٹھ:انقلاب
لبرٹی کاؤنٹی
لبرٹی امریکی صوبے فلوریڈا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:فلوریڈا دیاں کاؤنٹیاں
چک 608 گ ب
چک 608 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
کالی چھاتیوالی پدی چڑی
کالی چھاتیوالی پدی چڑی دکھنی امریکہ دی اک پدی چڑی  اے۔
میکسیکی کھڈ وسنا کھورا ڈڈو
میکسیکی کھڈ وسنا کھورا ڈڈو ڈڈواں دا اک ٹبر اے۔ ایہ میکسیکو دا واسی اے۔
چک 41 ڈی بی
چک 41 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
عام خون پینی چمگادڑ
بارلے جوڑ
گٹھ:چڑیل مونہی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
فراشبند
ایہہ ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ فارس دے شہرستان فراشبند دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
میڈیسن کاؤنٹی، فلوریڈا
میڈیسن امریکی صوبے فلوریڈا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:فلوریڈا دیاں کاؤنٹیاں
باسل
باسل سویٹزرلینڈ دا اک کینٹن تے شہر اے ۔
بآل شامن
thumb|350x350px|تدمر دے دیوتا: سجےاوں کبھے: قمری دیوتا [[ایجلیبول, اعلی ترین دیوتا بآل شامن, سورج دیوتا مالاکبل]] بآل شامن (Baalshamin) "جنت دا مالک" اک شمال مغربی سامی دیوتا سی۔
حوالے
گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:عربی علم الاساطیر گٹھ:بتگٹھ:عربی دیوتے
چٹپری خون پینی چمگادڑ
چٹپری خون پینی چمگادڑ، پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔
منات
منات (Manāt) (عربی: مناة) قبل از اسلام قدیم عرب مذہب وچ تن سردار دیویاں وچوں  اک سی، تے اسدی پوجا بطور اللہ دی بیٹی دے کیتی جاندی سی۔ زمانہ جاہلیت وچ اللہ دیاں تن بیٹیاں عزی، لات تے منات تصور کیتیاں جاندیاں سن۔ اور تیسرے ایک اور منات کو (کیا یہ معبود ہوسکتے ہیں ) منات : اس دا مندر قدید دے مقام تے سی جو مکہ تے مدینہ دے درمیان بحیرہ احمر دے کنارے اک آبادی ہے۔ یثرب دے اوس تے خزرج دے علاوہ بنو خزاعہ وی اس دے بہت معتقد سن۔ کعبہ دی طرح اس دا حج وی کیتا جاندا۔ قربانی دے جانور وی اس لئی ذبح کیتے جاندے۔ حج کعبہ توں فارغ ہون دے بعد جو لوگ اس دا حج کرنا چاہدنے اوہ اوتھوں ای لبیک لبیک دے نعرے لگاندے ہوئے قدید دے ول چل پیندے۔
اگرچہ انہاں بتاں دے مخصوص مندر مختلف مقامات تے سن جس طرح آپ پڑھ آئے نیں، لیکن ابو عبیدہ کہدنے نیں کہ انہاں ناواں دے بت کعبے وچ وی رکھے ہوئے سن تے دوسرے بتاں دے نال انہاں دی اوتھے وی پوجا پاٹ کیتی جاندی سی۔ علامہ ابوحیات اندلسی نے 'بحر محیط' وچ ایسے رائے نوں ترجیح دتی ہے تے دلیل ایہ پیش کیتی ہے کہ احد دے میدان وچ ابو سفیان نے بڑے فخروناز نال کہیا سی لنا العزی ولا عزی لکم کہ ساڈے لئی تاں عزی دیوی ہے تے تواڈے کول کوئی عزی نہیں نیز افرایتم وچ خطاب دی ضمیر دا مرجع قریش مکہ نیں"۔ قرآن: ﻿لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ- سورہ الاخلاص، 112, 3 (ترجمہ: نہ اسکی کوئی اولاد ہے نہ وہ کسی کی اولاد ہے)
حوالے
گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:عربی علم الاساطیر گٹھ:بتگٹھ:عربی دیوتے
باسل دیس
باسل دیس سویٹزرلینڈ دا اک کینٹن اے۔
امریکی جوگی
امریکی جوگی دکھنی امریکہ دی اک پدی چڑی اے۔
گٹھ:پنچھی گٹھ:پدی چڑی
کیشیمیندر
کشیمیندر (لگبھگ 990 – 1070) 11ویں صدی دا اک کشمیری آچاریہ سی جسنے سنسکرت وچ رچنا کیتی۔ ایہہ اپنی شاہکار رچنا اؤچتی وچار چرچہ کر کے جانیا جاندا اے جس وچ اسنے شعری(ساہت) دی روح اؤچت نوں منیا اے۔
گٹھ:کشمیری لوک گٹھ:کشمیری شخصیتاں
کھورا ڈڈو
کھورا ڈڈو ڈڈواں دی اک پتی اے۔ ایہدی کھل سکی تے کھوری ہوندی اے تے لتاں نکیاں۔ کھورے ڈڈواں نے سکیاں تھانواں تے رہن لئی اپنے پنڈے نوں بنایا ہویا اے۔ ایہناں دے پنڈے تے دانے بنے ہوندے نیں جیہناں نال ای اپنے محول وج گم ہوجاندے نیں۔
ماناٹی کاؤنٹی
ماناٹی امریکی صوبے فلوریڈا دی اک کاؤنٹی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:فلوریڈا دیاں کاؤنٹیاں
چک 605 گ ب
چک 605 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
پشاور دی لڑائی
پشاور دی لڑائی 6 مئی 1834 نوں سکھ سلطنت اتے افغاناں وچکار ہوئی سی جو درانی سلطنت دے جانشین سن۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے پہلاں جت کے پشاور شہر نوں دو وار گوایا اتے جنرل ہری سنگھ نلوا نوں اس نوں فتح کرن لئی بھیجیا۔ مختصر لڑائی دے بعد ہری سنگھ نلوا نے سلطان محمد خان نوں شہر خالی کرن لئی مجبور کر دتا۔  اسدے بھرا دوست محمد خان دے ماتحت اک وڈی افغان فوج اس دی حمایت لئی پہنچی پر پچھے ہٹ گئی۔  ہری سنگھ نلوا نے پھر مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ماتحت دے طور تے شہر دے گورنر دے طور تے سلطان محمد خان مقرر کیتا۔
حوالے
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں
ڈاکٹر محمد ضیاء الرحمن اعظمی
سنِ پیدائش: ۱۹۴۳م
ایجلیبول
thumb|350x350px|تدمر دے دیوتا: سجےاوں کبھے: قمری دیوتا [[ایجلیبول, اعلی ترین دیوتا بآل شامن, سورج دیوتا مالاکبل]] ایجلیبول (Aglibol) تدمر دے قدیم شامی شہر وچ قمری دیوتا سی. اسدے نام دے لفظی معنی "رب دا بچھڑا" نیں۔
ڈاکٹر محمد ضیاء الرحمن اعظمی
پروفیسر ڈاکٹر محمد ضیاء الرحمن اعظمی۔ (تے اَب مختصراً محمد عبد اللہ اعظمی وی کہندے نيں۔) ہندوستانی نژاد سعودی عالم، متعدد کتاباں دے مصنف، اعلیٰ مناصب اُتے فائز رہ چکے نيں ۔
ایجلیبول
حوالے
گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:عربی علم الاساطیر گٹھ:بتگٹھ:عربی دیوتے
ڈاکٹر محمد ضیاء الرحمن اعظمی
تعلیم وتدریس
- ۱۳۹۹ھ وچ یونیورسٹی اسلامیہ وچ بطورِ پروفیسر متعین ہوئے۔ - ڈاکٹریٹ دے مقالیاں د‏‏ی نگرانی تے انہاں دے مناقشے۔
ادارتی ذمہ داریاں
- مدیر البحث العلمی - مدیر مکتاباں الجالیات التابعۃ للجامعۃ الإسلامیۃ - رکن مجلۃ الجامعۃ الاسلامیۃ - عمید کلیۃ الحدیث
دعوتی سفر
ہندوستان، پاکستان، مصر، اردن، آسٹریلیا،سری لنکا، انڈونیشیا، ملائشیا، نیپال، برطانیہ، الامارات العربیۃ وغیرہ۔
اساتذہ
اساتذہ دے علاوہ جنہاں مشائخ دے دروس تو‏ں زیادہ علمی استفادہ کیتا انہاں وچ سرِ فہرست:
(1) أبو هریرة في ضوء مرویاته
صحابی ٔ جلیل حضرت ابو ہریرہؓ اُتے مستشرقین نے بے شمار اعتراضات کیتے نيں تے رواۃِ حدیث وچ سب تو‏ں زیادہ انہاں دیاں حدیثاں نو‏‏ں اپنا نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ چنانچہ مؤلف نے اس موضوع نو‏‏ں اپنی ’’ماسٹر‘‘ د‏‏ی ڈگری دے مقالے دے لئی منتخب کیتا تے صحاحِ ستہ تے مسند احمد وچ موجود اُنہاں د‏‏یاں ساریاں حدیثاں نو‏‏ں جمع کرکے دوسرے صحابہ د‏‏یاں حدیثاں نال مقارنہ کیتا تے آخر وچ اس نتیجے اُتے پہنچے کہ اکثر وبیشتر حدیثاں وچ دوسرے صحابہ نے انہاں د‏‏ی موافقت کیتی اے تے جنہاں حدیثاں وچ حضرت ابو ہریرہؓ منفرد نيں انہاں د‏‏ی تعداد بہت کم ا‏‏ے۔
علما وطلبہ وچ جو ایہ گل مشہور ومتداول اے کہ حضرت ابو ہریرہؓ د‏‏یاں حدیثاں د‏‏ی تعداد ۵۳۷۴ اے اس تو‏ں مراد مختلف اسانید نيں، نہ کہ خالص متونِ حدیث تے متونِ حدیث د‏‏ی تعداد کسی وی صورت وچ دو ہزار تو‏ں زیادہ نئيں پہنچدی۔ ہن جے حضرت ابو ہریرہؓ د‏‏ی زندگی دے ایام، جو انہاں نے نبی کریم ﷺ د‏‏ی خدمت وچ گزارے، اُنہاں اُتے ایہ حدیثاں تقسیم کیتیاں جان تو روزانہ دو حدیث تو‏ں زیادہ نئيں بندی، کیونکہ آپؓ نے غزوۂ خیبر وچ اسلام قبول کیتا جو ۷ھ وچ واقع ہويا تے غزوۂ خیبر تو‏ں  رسول اللہ ﷺ  د‏‏ی زندگی دے ایام تقریباً اک ہزار نيں۔ اس نتیجے نے علما وطلبہ دے درمیان زبردست انقلاب برپا ک‏‏‏‏ر دتا تے اُنہاں سارے اعتراضات دا ازالہ ہو گیا جو حضرت ابوہریرہؓ اُتے لگائے جاندے سن، کیونکہ حضرت ابوہریرہؓ دن رات  نبی ﷺ د‏‏ی خدمت وچ لگے رہندے سن، اس لئی انہاں دا یومیہ دو حدیثاں بیان کرنا قابلِ اعتراض نئيں ا‏‏ے۔ مؤلف دا ماسٹر دا رسالہ (Thesis) تقریباً ۸۰۰ صفحات اُتے مشتمل سی، اس دا مختصر نمونہ دو تن بار شائع ہو چکيا ا‏‏ے۔
ایہ موضوع نہایت ہی دقیق تے مشکل سی، جسنو‏ں مؤلف نے اپنی ماسٹر د‏‏ی ڈگری دے لئی منتخب کیتا سی ۔ موضوع د‏‏ی حساسیت دا اندازہ محدثِ شام شیخ ناصر الدین البانی رحمہ اللہ دے اس جملے تو‏ں بخوبی ہُندا اے جو آپ نے مؤلف نوں اس رسالے د‏‏ی تیاری دے وقت کہیا سی، آپ نے فرمایا: «لقد دخلت في بحر لا ساحل له»، ’’تسیں ایداں سمندر وچ داخل ہو گئے ہو جس دا کوئی ساحل ہی نئيں اے ۔‘‘ اس عظیم موضوع اُتے ریسرچ د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ مؤلف تو‏ں بہت محبت کردے سن تے انہاں نو‏ں «یا صاحب أبي هریرة» کہہ ک‏‏‏‏ے پکارتے سن ۔
انہاں واقعات د‏‏ی تفصیل مؤلف دے مشفق استاد محترم جناب حافظ حفیظ الرحمن عمری مدنی نے «دراست في الجرح والتعدیل» دے مقدمے وچ تحریر فرمائی اے جو یونیورسٹی سلفیہ بنارس تو‏ں ۱۹۸۳م وچ شائع ہوئی۔
(2) أقضیة رسول الله ﷺ لابن الطلاع (ت 497 هـ)
بشری اختلافات تے باہمی تنازعات وچ  رسول اللہ ﷺ  دے فیصلےآں نو‏‏ں جو اہمیت حاصل اے اوہ کسی تو‏ں مخفی نئيں ا‏‏ے۔ اسی اہمیت دے پیشِ نظر ابن الطلاع نے  نبی ﷺ دے تمام فیصلےآں نو‏‏ں اس کتاب وچ جمع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن اُنہاں تو‏ں بوہت سارے فیصلے چھٹ گئے سن، جنہاں نو‏ں محترم ڈاکٹر صاحب نے استدراک کرکے اس کتاب وچ شامل ک‏‏‏‏ر دتا تے ہر فیصلے د‏‏ی تحقیق وتخریج کرکے اوہدی صحت وضعف د‏‏ی نشان دہی فرما دت‏ی۔
(3) دراست في الجرح والتعدیل
اس کتاب وچ مؤلف نے رواۃ الحدیث تو‏ں متعلق محدثین دے جرح وتعدیل دے قواعد مختلف کتبِ احادیث تو‏ں جمع کیتا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ کل چار فصلاں نيں، پہلی فصل جرح تو‏ں متعلق، دوسری فصل تعدیل تو‏ں متعلق، تیسری فصل بعض مصطلحاتِ حدیث تو‏ں متعلق تے چوتھ‏ی فصل وچ ابتدائی تن صدیاں دے ۳۵ مشہور ناقدینِ حدیث دا مختصر تعارف تے انہاں دے ایتھ‏ے حدیثاں د‏‏ی جانچ پڑتال کرنے تے پرکھنے دے جو طریقے سن انہاں دا مکمل تعارف ا‏‏ے۔
مؤلف نے تدریس دے دوران حدیث دے طلبہ نو‏‏ں جدو‏ں ’’جرح وتعدیل‘‘ دے باب وچ محدثین دے منہج تو‏ں دور دیکھیا تے انہاں د‏‏ی اصطلاحات تو‏ں ناواقف پایا، تو اس کتاب د‏‏ی تالیف فرمائی، تاکہ علمِ حدیث دے اس نازک باب تو‏ں طلبہ اچھی طرح واقف ہو سکن۔
(4) المدخل إلی السنن الکبری للبیهقي (ت 458 هـ)
ایہ امام بیہقی د‏‏ی مشہور کتاب ’’السنن الکبری‘‘ دا مقدمہ اے جو ہن تک ناپید سی، ڈاکٹر صاحب نے خدابخش لائبریری تو‏ں اس دا قلمی نسخہ حاصل کیتا تے اسنو‏ں اپنی تحقیق وتعلیق تو‏ں شائع کرایا۔
(5) دراست في الیهودیة والنصرانیة
اس کتاب وچ یہودیت ونصرانیت دے آغاز، ارتقا، تحریف تے انحطاط اُتے خالص علمی انداز وچ بحث کيتی گئی اے تے ٹھوس علمی وعقلی دلائل تو‏ں ثابت کیتا گیا اے کہ یہودیت ونصرانیت دے نام تو‏ں اج دنیا وچ جو مذاہب پائے جاندے نيں اِنہاں دا اُس دین تو‏ں کوئی تعلق نئيں جو حضرت موسیٰ تے حضرت عیسیٰ علیہما السلام اُتے نازل ہويا سی ۔
ہور بائبل وچ علمائے یہود ونصاریٰ نے جو تحریفاں کيتیاں نيں اس دا بھرپور جائزہ لیا گیا اے تے بائبل وچ موجود تحریفات دے باوجود  نبی ﷺ تو‏ں متعلق جو بشارات نيں انہاں نو‏ں اک فصل وچ جمع ک‏‏‏‏ر دتا گیا اے جس د‏‏ی تاکید قرآن مجید وچ وی وارد ا‏‏ے۔ ﴿وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُم مُّصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِن بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ ۖ فَلَمَّا جَاءَهُم بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا هَٰذَا سِحْرٌ مُّبِينٌ﴾ [الصف: ٦].
’’تے جدو‏ں عیسیٰ بن مریم نے کہیا: اے بنی اسرائیل! میں یقیناً تواڈی طرف اللہ دا رسول ہاں تے پہلے تو‏ں نازل شدہ تورات د‏‏ی تصدیق کردا ہاں تے اک رسول د‏‏ی بشارت دیندا ہاں جو میرے بعد آئے گا تے اس دا نام احمد ہوئے گا۔‘‘
(6) فصول في أدیان الهند
اس کتاب وچ ہندوستان دے چار وڈے مذاہب ہندومت، بدھ مت، جین مت تے سکھ مذہب دا علمی وتحقیقی جائزہ لیا گیا اے کہ ایہ چارو مذاہب اپنے بعض بنیادی اختلافات دے باوجود اپنی موجودہ صورت وچ بہت ساریاں گلاں وچ مشترک نيں تے انہاں د‏‏یاں بنیاداں زیادہ تر دیومالائی عقائد وتصورات تے رسم ورواج اُتے کھڑیاں نيں۔
ایہ کتاب دراصل انہاں مقالات دا مجموعہ اے جو ’’مجلۃ الجامعۃ الاسلامیۃ‘‘ مدینہ منورہ وچ شائع ہُندے رہے تے فیر جدو‏ں ڈاکٹر صاحب یونیورسٹی اسلامیہ وچ پروفیسر مقرر ہوئے تے ہور مضامین دے علاوہ ’’أدیان العالم‘‘ د‏‏ی تدریس د‏‏ی وی ذمہ داری آپ نو‏‏ں سونپی گئی تو آپ نے انہاں نو‏ں مقالات تو‏ں ’’ادیان‘‘ دے دروس تیار فرمائے تے فیر افادۂ عام دے لئی انہاں مقالات نو‏‏ں نويں ترتیب وتہذیب دے بعد کتابی شکل وچ شائع ک‏‏‏‏ر دتا۔
تے ہن ایہ دونے کتاباں جو ’’ادیان‘‘ تو‏ں متعلق نيں، یعنی ’’یہودیت ونصرانیت‘‘ تے ’’ادیان الھند‘‘، مضمون د‏‏ی یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں اک جلد وچ شائع کردتیاں گئیاں نيں، جو ۷۸۴ صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سعودی عرب دا مشہور طباعتی ادارہ مکتبۃ الرشد شائع ک‏‏‏‏ر رہیا اے تے اس دے ہن تک ست ایڈیشن آچکے نيں۔ ایہ کتاب اس ادارے تو‏ں ہر سال شائع ہو رہی اے، کیونکہ ایتھ‏ے د‏‏یاں یونیورسٹیاں دے اساتذہ وطلبہ وچ ایہ بے حد مقبول ا‏‏ے۔
(8) ثلاثة مجالس من أمالي ابن مردویه (ت 410 هـ)
ایہ کتاب حافظ ابوبکر احمد بن موسیٰ بن مردویہ د‏‏ی تن مجالس دے املاِ حدیث اُتے مشتمل اے، جس د‏‏ی تحقیق وتخریج ڈاکٹر صاحب نے کی، تاکہ حدیث رسول دے طلبہ اس تو‏ں استفادہ ک‏‏‏‏ر سکن۔
محقق نے کتاب دے شروع وچ نہایت ہی قیمتی تے مفید مقدمہ وی تحریر فرمایا، جس وچ ابن مردویہ دا مفصل تذکرہ تے انہاں نے احادیث د‏‏ی تدوین وترویج وچ جو کارنامہ انجام دتا اے اسنو‏ں اجاگر کیتا تے مشہور کتاباں ِ امالی دا مفصل تذکرہ وی ک‏‏‏‏ر دتا۔
(9) معجم مصطلحات الحدیث ولطائف الأسانید
ایہ کتاب حدیث، مصطلحِ حدیث، اسانید ِ حدیث تو‏ں متعلق تمام اصطلاحات تے اہ‏م مصادرِ حدیث دے جامع تعارف اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ مؤلف نے قارئین د‏‏ی آسانی دے لئی اسنو‏ں حروفِ تہجی اُتے مرتب فرمایا ا‏‏ے۔ چونکہ آپ دے اسفار دے دوران علمِ حدیث تے جرح وتعدیل تو‏ں متعلق بکثرت سوالات کیتے جاندے سن جو حدیث د‏‏ی بے شمار کتاباں وچ منتشر نيں، لہٰذا آپ نے اس کتاب د‏‏ی تألیف فرمائی، تاکہ قارئین ایہ تمام معلومات تے علمِ حدیث د‏‏ی اصطلاحات اک جگہ اک کتاب وچ دیکھ سکن تے ہن ہور ترمیم واضافے دے بعد اس دا نواں ایڈیشن زیرِ طبع ا‏‏ے۔
اس کتاب دا اُردو ترجمہ بعض اضافاں دے نال ڈاکٹر سہیل حسن نے اسلام آباد تو‏ں شائع کیتا تے فیر اسنو‏ں ڈاکٹر عبدالرحمن الفریوائی نے دار الدعوۃ دہلی تو‏ں شائع کیتا۔
(10) المنة الکبری شرح وتخریج السنن الصغری للحافظ البیهقي (ت 458 هـ)
امام بیہقی د‏‏ی کتاب ’’السنن الصغری‘‘ جو ’’السنن الکبری‘‘ د‏‏ی تلخیص اے، ’’المنۃ الکبری‘‘ اسی تلخیص د‏‏ی شرح وتخریج ا‏‏ے۔ امام بیہقی اپنے وقت دے بہت وڈے محدث سن تے امام شافعی دے مذہب دے مؤید وناصر سن، انہاں نے اس کتاب وچ امام شافعی دے مذہب د‏‏ی صحیح حدیثاں نو‏‏ں جمع کیتا سی ۔ لیکن محقق نے اس وچ بقیہ تِناں مذاہب (حنفی، مالکی، حنبلی) د‏‏یاں دلیلاں نو‏‏ں جمع کرکے ہر حدیث اُتے صحت تے ضعف دا حکم وی بیان فرما دتا تے فیر ہر باب وچ راجح مسئلے د‏‏ی نشان دہی وی کردتی۔ اس طرح ایہ کتاب ’’فقہِ شافعی‘‘ تو‏ں نکل ک‏‏‏‏ے ’’فقہِ مقارن‘‘ د‏‏ی کتاب بن گئی، تاکہ ہر مذہب دے لوگ اس تو‏ں استفادہ ک‏‏‏‏ر سکن۔
(11) التمسک بالسنة في العقائد والأحکم
سنت کیہ اے ؟ اسلام وچ اس دا تشریعی مقام کیہ اے ؟ سلف ِ صالحین دے ایتھ‏ے سنت دا کیہ مرتبہ اے ؟ محدثین وفقہاء دے نزدیک سنت دا کیہ مفہوم اے ؟ سنت دے بارے وچ مستشرقین دا نظریہ کیہ اے ؟ تے انہاں دے استدلال دا رد کِداں کیتا جا سکدا اے ؟ کیہ سنت محض اعمال واحکم ہی وچ قابلِ حجت اے یا عقائد وچ بھی؟ کیہ سنت دے بغیر قرآن نو‏‏ں سمجھنا ممکن اے ؟ حکمراناں د‏‏ی اطاعت وچ ضابطۂ سنت کیہ اے ؟
مؤلف محترم نے اپنی اس کتاب وچ مذکورہ سوالات دا مختصر مگر نہایت ہی مدلل جواب دتا ا‏‏ے۔ اصل کتاب عربی بولی وچ اے، جس دا اُردو ترجمہ مؤلف دے اک فاضل شاگرد ڈاکٹر ابوالحسن طاہر محمود نے انجام دتا، تاکہ اُردوداں طبقہ وی اس اہ‏م کتاب تو‏ں مستفید ہو سک‏‏ے۔ ایہ ترجمہ دو بار مکتبہ دار السلام ریاض تو‏ں شائع ہو چکيا اے تے ممبئی تو‏ں وی چھپ چکيا ا‏‏ے۔
(12) تحفة المتقین في ما صح من الأذکار والرقی والطب عن سید المرسلین
’’الجامع الکامل‘‘ جو بارہ ضخیم جلداں وچ شائع ہو چک‏ی اے، جس وچ مؤلف محترم نے ساریاں صحیح حدیثاں نو‏‏ں فقہی ترتیب تو‏ں جمع ک‏‏‏‏ر دتا ا‏‏ے۔ اُردو، انگریزی تے دوسریاں عام زباناں وچ ترجمے دے لئی اوہدی تلخیص پنج جلداں وچ تیار ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ اسی تلخیص دا اک باب جو ’’أدعیہ وأذکار‘‘ تو‏ں متعلق اے، مستقل کتاب د‏‏ی صورت وچ دو بار شائع کیتا گیا۔
(13) الجامع الکامل في الحدیث الصحیح الشامل
تاریخِ اسلام وچ ایہ اوہ پہلی کتاب اے جس وچ  رسول اللہ ﷺ  د‏‏ی تمام صحیح حدیثاں نو‏‏ں مختلف کتاباں ِ احادیث جداں مؤطات، مصنفات، مسانید، جوامع، صحاح، سنن، معاجم، مستخرجات، أجزاء تے أمالی تو‏ں مؤلف نے جمع کیتا اے تے ہر حدیث د‏‏ی تخریج دے بعد اس دے صحیح تے حسن دا درجہ وی بیان فرما دتا اے تے قارئین د‏‏ی سہولت دے لئی اسنو‏ں فقہی ابواب اُتے مرتب فرمایا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب سولہ ہزار (۱٦۰۰۰) صحیح حدیثاں اُتے مشتمل اے، جس وچ عقائد، احکم، عبادات، معاملات، غزوات، سیرۃ النبی، فضائل ومناقب، آداب، تفسیر القرآن، زہد ورقاق، أدعیہ وأذکار، رقیہ شرعیہ، طب ِ نبوی، تعبیرِ رؤیا، لباس وزینت، فتن تے علاماتِ قیامت ہور جنت وجہنم تو‏ں متعلق حدیثاں شامل نيں۔
’’الجامع الکامل‘‘ وچ کل ٦۷ کتاباں تے چھ ہزار (۶۰۰۰) ابواب تے سولہ ہزار (١٦۰۰۰) صحیح حدیثاں نيں تے ہر باب دے اخیر وچ اُنہاں ضعیف حدیثاں د‏‏ی وی نشان دہی کر دتی گئی اے جو عوام الناس وچ معروف ومشہور نيں، اِنہاں د‏‏ی مجموعی تعداد تن ہزار (۳۰۰۰) اے، لیکن ایہ ضعیف حدیثاں اصل ’’الجامع الکامل‘‘ د‏‏ی شرط اُتے نئيں نيں، بلکہ مؤلف نے قارئین دے ہور علم دے لئی اسنو‏ں ذکر کیتا اے، اسی لئی مطبوعہ نسخے وچ اِنہاں ضعیف حدیثاں تو‏ں پہلے گول دائرہ (l) نئيں لگایا گیا اے، جدو‏ں کہ ہر صحیح حدیث تو‏ں پہلے ایہ دائرہ موجود ا‏‏ے۔ تے طبع دوم وچ إن شاء اللہ تمام صحیح حدیثاں اُتے گول دائرے د‏‏ی بجائے تسلسلی نمبرنگ د‏‏تی جائے گی، لیکن ضعیف حدیثاں انہاں نمبراں تو‏ں خالی ہون گئیاں۔
مؤلف دے خیال دے مطابق طبع دوم وچ ۹۹ فیصد صحیح احادیث آجان گئیاں، سو فیصد کہنا اس لئی درست نہ ہوئے گا کہ صد فیصد صحیح تو صرف اللہ د‏‏ی کتاب ہی ا‏‏ے۔
اس کتاب د‏‏ی تألیف اُتے بہت سارے علما، فضلاء تے اسکالرس نے خوشی دا اظہار کیتا تے اس گل نو‏‏ں شدت تو‏ں محسوس کیتا کہ ایہ اک اہ‏م ضرورت سی، گو تاخیر تو‏ں سہی مگر پوری ہو گئی تے بعض نے برجستہ اظہارِ خیال کیتا کہ ہن إن شاء اللہ اس کتاب دے بعد مسلماناں دے بہت سارے اختلافات دور ہو جان گے۔
ایہ کتاب ویہہ (۲۰) جلداں وچ سی، لیکن ناشر نے فانٹ بدل کے بارہ (۱۲) جلداں وچ شائع کیتا اے، جو الحمد للہ انتہائی قلیل مدت وچ بازار تو‏ں ختم ہو گئی تے متعدد لوگاں نے شکایت کیتی کہ حالے اسيں خریدنے دا ارادہ ک‏‏‏‏ر ہی رہے سن کہ کتاب بازار تو‏ں ختم ہو گئی۔ مؤلف محترم نے غیر عربی داں حلفےآں دے لئی اوہدی تلخیص پنج جلداں وچ تیار کيتی اے، جو آئندہ کسی وقت شائع ہوئے گی، لیکن فی الحال اس تلخیص دا اُردو تے انگریزی ترجمہ ہو رہیا ا‏‏ے۔
(14) الأدب العالي (زیرِ طبع)
ایہ کتاب وی ’’الجامع الکامل‘‘ د‏‏ی تلخیص دا اک باب اے، جو آدابِ زندگی دے تمام شعباں اُتے محیط اے، جس دے مطالعے تو‏ں سانو‏ں صحیح اندازہ ہُندا اے کہ اسلامی آداب د‏‏ی تعلیماب کِنّی اعلیٰ وارفع نيں تے اک مسلما‏ن جے اپنی زندگی وچ انہاں آداب دا لحاظ رکھے تو اوہ اسلام دا چلدا پھردا نمونہ بن جائے گا۔ امید اے کہ ایہ کتاب جلد منظرِ عام اُتے آجائے گی۔ ایہ کتاب عربی بولی وچ اے تے امکان اے کہ عنقریب اس دا اُردو ترجمہ وی آجائے گا۔
(1) قرآن د‏‏ی شیتل چھایا
ایہ کتاب ہندی بولی وچ ا‏‏ے۔ اس وچ پڑھے لکھے ہندوواں دے لئی انہاں دے مخصوص مزاج د‏‏ی مناسبت تو‏ں اسلام د‏‏ی دعوت پیش کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب دو حصےآں اُتے مشتمل اے، پہلے حصے وچ قرآن د‏‏ی بنیادی دعوت جداں عقیدہ، عبادات، اخلاقِ حسنہ وغیرہ دا ذکر اے تے دوسرے حصے وچ پہلی صدی تو‏ں لے ک‏ے ماضی قریب تک دے انہاں اصحابِ عزیمت بزرگاں دا ذکر اے جنہاں نے اسلام د‏‏ی راہ وچ جانی ومالی قربانیاں د‏‏ی تابناک مثالاں قائم ک‏‏يتی‏‏اں ۔
۷۰-۱۹۶۹م وچ جدو‏ں مؤلف یونیورسٹی اسلامیہ مدینہ منورہ وچ زیرِ تعلیم سن، اسی طالب علمی دے زمانے وچ اس کتاب نو‏‏ں مقالات د‏‏ی شکل وچ تحریر فرمایا تے ’’کانتی‘‘ دہلی وچ ایہ مقالے شائع ہُندے رہ‏‏ے۔ انہاں نو‏ں مقالاں نو‏‏ں اک جگہ جمع کرکے کتابی شکل وچ دہلی تو‏ں ۱۹۷۷م وچ شائع کیتا گیا۔ اس دے بعد تو‏ں ہن تک اس دے دسیاں ایڈیشن مختلف جگہاں تو‏ں شائع ہو چکے نيں، جداں مدھر سندیش سنگم دہلی، قرآن اکادمی ڈمریاگنج سدھارتھ نگر، مکتبہ دار السلام ریاض، جمعیۃ التوحید بمبئی وغیرہ۔ ایہ کتاب غیر مسلم حضرات وچ کافی مقبول ہوئی۔ سنیا اے کہ اس دا ملیالم تے تامل بولی وچ ترجمہ شائع ہو گیا ا‏‏ے۔
(2) قرآن مجید د‏‏ی انسائیکلوپیڈیا
ایہ کتاب ہندی بولی وچ ا‏‏ے۔ بر صغیر ہند وچ مسلماناں نے اٹھ صدیاں تک حکومت کیتی، لیکن انہاں نے اپنے اسيں وطن غیر مسلمین دے لئی کوئی ایسا کم نئيں کیتا جس تو‏ں اوہ ’’قرآن مجید‘‘ جو ساری دنیا دے لئی رشد وہدایت اے، د‏‏ی طرف راغب ہُندے۔
اسی غرض تو‏ں محترم ڈاکٹر صاحب نے اس ’’انسائیکلوپیڈیا‘‘ د‏‏ی تصنیف فرمائی، جو قرآن مجید دے تقریباً چھ سو (٦۰۰) موضوعات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ تاریخِ ہند وچ اپنی نوعیت د‏‏ی سب تو‏ں پہلی کتاب اے جو اس موضوع اُتے لکھی گئی تے لوگاں وچ کافی مقبول ہوئی تے نہایت ہی قلیل مدت وچ اس دے ست ایڈیشن شائع ہو چکے نيں تے اٹھواں ایڈیشن مؤلف د‏‏ی نظرِ ثانی دے بعد جلد ہی طباعت دے اعلیٰ معیار تو‏ں مزین ہو ک‏‏‏ے منظرِ عام اُتے آنے والا ا‏‏ے۔
ہندی بولی وچ قرآن مجید دے تقریباً دس ترجمے شائع ہو چکے نيں، لیکن اک غیر مسلم دے لئی صرف ترجمے دے ذریعے قرآن د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں سمجھنا مشکل اے، مگر اس ’’انسائیکلوپیڈیا‘‘ دے ذریعے قرآن دے ہر موضوع نو‏‏ں سمجھنا آسان ہو گیا ا‏‏ے۔
بعض مسلم دوستاں نے مطالعے دے بعد ایہ اصرار کیتا کہ اس دا اُردو ترجمہ وی ہونا چاہیے، کیونکہ بوہت سارے مسلما‏ن وی اِنہاں موضوعات تو‏ں ناواقف نيں، انہاں د‏‏ی خواہش دے مطابق الحمد للہ اُردو ترجمہ ڈاکٹر عبدالرحمن الفریوائی دے زیرِ نگرانی پایۂ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا۔ محترم ڈاکٹر صاحب نے بہت جانفشانی دے نال اسنو‏ں اُردوداں طبقے دے لئی تیار کیتا۔ امید اے کہ اس ’’انسائیکلوپیڈیا‘‘ تو‏ں عوام وخواص سبھی لوگ فائدہ اٹھان گے۔
خوشی د‏‏ی گل ایہ اے کہ اس دا انگریزی ترجمہ وی مکمل ہو گیا اے، جو ڈاکٹر صہیب حسن (لندن) د‏‏ی نگرانی وچ مراجعت دے مرحلے تو‏ں گزر رہیا اے، جلدازجلد اسنو‏ں لندن تے امریک‏‏ا تو‏ں شائع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جا رہی اے، کیونکہ ڈاکٹر صہیب حسن صاحب دے خیال وچ ایہ اپنے موضوع دے اعتبار تو‏ں منفرد کتاب اے جو کسی صحیح العقیدہ مسلما‏ن دے قلم تو‏ں لکھی گئی اے، اس دے بر خلاف یورپ تے امریکا وچ ’’قرآن د‏‏ی انسائیکلوپیڈیا‘‘ دے موضوع اُتے جو کتاباں شائع ہوئیاں نيں اُنہاں وچ جان بجھ ک‏‏‏‏ے اسلامی تعلیمات نو‏‏ں مسخ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے، کیونکہ انہاں دے لکھنے والے زیادہ تر یہودی، مسیحی، قادیانی وغیرہ نيں۔
گٹھ:بھارتی مسلمان گٹھ:علماء گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں
امپالا
امپالا پدھرے کھراں وچوں گانواں دے ٹبر دا مدرے ناپ دا اک جانور اے جیہڑا افریقہ دا واسی اے۔امپالا زولو بولی دا شبد اے جیدا مطلب اے غزال۔
وکھالہ
ایہ 120–160 سینٹی میٹر (47–63 انچ) دے وشکار لمے ہوندے نیں۔نر مکراں تے 75–92 سینٹی میٹر (30–36 انچ) اچے تے 53–76 کلو جوکھ دے جد کہ مادھ 70–85 سینٹی میٹر (28–33 انچ) لمے تے 40–53 کلو جوکھ دے ہوندے نیں۔ دوناں دی لشکدی رتی پؤری کھل ہوندی اے۔ نر دے سنگ چکرکثدے 45–92 سینٹی میٹر (18–36 انچ) لمے ہوندے نیں۔ امپالا تیز نسدے نیں تے ایہناں دی اچیچی گل ایہناں دیاں اچیاں جھالاں نیں جیہڑیاں 3 میٹر (9.8 فٹ) اجائی تک جاندیاں نیں۔
کھان پین
ایہ کھلے تھانواں وچ رہنا پسند کردے نیں جتھے پانی نیڑے ہووے۔ گھآ پتے عام کھان پین اے۔
ویہار
ایہناں دا جیون پسار جنگلاں وچ 15 ورے تے ڈک کے رکھن وچ 17 ورے اے۔ ایہ شام ویلے تے سویر ویلے کھاندے چگدے نیں۔ رات نوں ایہ ارام کردے یا چگدے نیں۔ اک دوجے نوں سنیعہ دین لئی وکھالے، سنگن تے واز دے ول ورتدے نیں۔ ڈر نوں ویھکدیاں ای ایہ اچیاں چھالاں ماردے نیں تے تیزی نال نسدے نیں۔ امپالا ماس کھانے جانوراں شیر، چیتا، تیندوہ، لگڑبگڑ، مگرمچھ، افریقی جنگلی کتا تے وڈے سپ دا وڈا شکار نیں. شکاری دی بو سنگدیاں ای ایہ اکدم ای رک جاندے نیں نیں تے ڈر والے پاسے اکھاں پھیردے نیں تے لبدے نیں۔ دوجے ہرن ڈر ہون تے کھلے گھا دے ویہڑیاں ول نسدے نیں جد کے امپالا جنگلاں تے چاڑیاں ول لکن لئی نسدے نیں۔
نسل ودھائی
نر امپالا اک سال دا ہوندا اے تے جوان ہوجاندا اے پر نسل ودھائی دا کم اوہ 4 سال دا ہو کہ ای کردا اے۔ ایس ویلے وچ ایہ اپنی تھاں بناندے تے سمبھالدے نیں۔ مادھ امپالا ڈیڑھ سال دی ہوکے جمن لگ جاندی اے۔ مئی دے انت تے گلی رت دے مکن تے ایہ مادھ لئی آپس وچ بھڑن لگ پیندے نیں۔ مادھ سنار ہون مگروں 6 توں 7 مہینیاں مگروں اک بچہ جمدی اے۔ مادھ اپنے بچے نوں اجڑ توں وکھ رکھدی اے کجھ دناں مگروں اجڑ نال آ رلدی اے۔ بچے 4 توں 6 مہینیاں تک ماں دا دد چنگدے نیں۔
بارلے جوڑ
گٹھ:گانواں
بوانات
ایہہ ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ فارس دے شہرستان بوانات دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
مالاکبل
thumb|350x350px|تدمر دے دیوتا: سجےاوں کبھے: قمری دیوتا [[ایجلیبول, اعلی ترین دیوتا بآل شامن, سورج دیوتا مالاکبل]] مالاکبل (Malakbel) تدمر دے قدیم شامی شہر وچ شمسی دیوتا سی.
حوالے
گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:عربی علم الاساطیر گٹھ:بتگٹھ:عربی دیوتے
وال لتی خون پینی چمگادڑ
وال لتی خون پینی چمگادڑ، پتہ نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔اے چمگادڑ کیوبا ری اک واسی اے۔
بارلے جوڑ
Gray short-tailed bat
فجی پٹیانوالا ایگوانا
فجی پٹیانوالا ایگوانا ایگوانے ٹبر دا اک کرلا اے۔
باسفورس پل
باسفورس پل استمبول ترکی چ باسفورس تے بنیا اک پل اے ، ایہہ شہر دے یورپی پاسے اورتاکوئے تے ایشیائی علاقے بیلربے نوں ملاندا اے تے باسفورس تے قائم ہون والا پہلا پل اے ۔ ایہہ پل 1510 میٹر لمبا اے جدوں کہ اسدی چوڑائی 39 میٹر اے ۔ اسدے دوناں برجاں دے وشکار 1074 میٹر پینڈا اے تے سڑک دی سطح توں اچائی 105 میٹر اے ۔ ایہہ سمندر توں 64 میٹر اچّا اے ۔ ایہہ 1973ء چ بنن دے مگروں دنیا دا چوتھا سب توں وڈا معلق پل بن گئیا تاہم امریکہ دے باہر ایہہ دنیا دا سب توں وڈا پل اے ۔
تریخ
باسفورس تے پل دے بنان دا فیصلہ پہلی وار 1957ء چ عدنان میندریس دے دور حکومت چ کیتا گئیا ۔ اس دے نقشے لئی برطانیہ دے ادارے فری مین فاکس اینڈ پارٹنرز نال معاہدے تے دستخط ہوئے ۔ پل دا نقشہ معروف برطانوی ماہر تعمیرات سر گلبرٹ رابرٹس نے تیار کیتا ۔ تعمیر دا آغاز فروری 1970ء چ ہوئیا ، جس چ اس ویلے دے صدر جودت سونے تے وزیراعظم سلیمان ڈیمرل نے شرکت کیتی ۔ تعمیراتی کم ترک ادارے " انکا انسات و صناعی " نے انجام دتا ۔ اس کم چ برطانیہ تے جرمنی دے 2 ادارے وی شامل سن ۔ منصوبے تے 135 انجینیئراں تے 400 دوجے لوکاں نے کم کیتا ۔ پل دی تعمیر جمہوریہ ترکی دی 50ویں سالگرہ دے اک دن بعد 30 اکتوبر 1973ء نوں مکمل ہوئی ۔ اسدا افتتح صدر فہری کوروترک تے وزیر اعظم نعیم تولو نے کیتا ۔ باسفورس پل دی تعمیر تے 20 کروڑ امریکی ڈالر دی لاگت آئی ۔
آواجائی
ہر روز تقریبا 1 لکھ 80 ہزار گڈیاں اس پل توں لنگھدیاں نیں ۔ 29 دسمبر 1997ء نوں اس پل توں اک ارب ویں گڈی لنگھی ۔ اس پل نوں استعمال کرن لئی محصول دینا پیندا اے تے اس کم لئی پل دے ایشیاء دے بنھے ٹول پلازہ واقع اے ۔ محصول صرف یورپ توں ایشیاء دے پاسے آن لئی دینا پیندا اے جدوں ایشیا توں یورپ ول جان دا کوئی محصول نئیں ۔
دوجے استعمال
بین البراعظمی استمبول یوریشیا میراتھن چ حصہ لین آلے کھیڈاری وی اس پل دے راہیں آبنائے باسفورس پار کردے نیں ۔ ایہہ دوڑ ہر سال اکتوبر چ ہندی اے ۔ جس دا آغاز استمبول دے ایشیائی حصے توں ہندا اے تے اس دا احتتام استمبول دے یورپی حصے چ ہندا اے ۔ ، اس دوران پل نوں گڈیاں لئی بند کردتا جاندا اے ۔ اس دے علاوہ پل توں چھال مار کے خودکشی کرنے دا رجحان وی موجود اے تے 2001ء چ باسفورس تے واقع پلاں توں چصلاں مار کے 146 لوکاں نے خودکشی دی کوشش کیتی ، جنہاں چوں 24 لوک اپنی جان توں گئے ۔ 2002ء چ 190 بندیاں نے خودکشی دیاں کوششاں کیتیاں تے 30 جنے ہلاک ہوئے ۔
دلچسپ معلومات
مئی 15، 2005ء چ معروف امریکی ٹینس کھیڈاری وینس ولیمز نے باسفورس پل تے مقامی کھیڈاری نال نمائشی مقابلہ کھڈیا جہڑا تریخ دا پہلا مقابلاہ سی جہڑا 2 براعظماں تے منعقد ہوئیا ۔
شترمرغ
شترمرغ افریقہ دا اک ناں اڈنوالا وڈا پنچھی اے ایدی لمی تؤن تے لمی تؤن ہوندی اے جیدے نال ایہ 70 کلومیٹر/ کینٹہ دی دوڑ نال دوڑ سکدا اے۔ ایدا 63 توں 145 تک کلو تک جوکھ ہوندا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:پنچھی
چک 49 ڈی بی
چک 49 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
رتے کھٹے گلیوالی پدی چڑی
رتے کھٹے گلیوالی پدی چڑی وینزویلا تے کولمبیا دی اک پدی چڑی اے۔
گٹھ:پنچھی گٹھ:پدی چڑی
میرین کاؤنٹی
میرین امریکی صوبے فلوریڈا دی اک کاؤنٹی اے۔
ٹوپی (ہرن)
ٹوپی شمالی افریقہ دا اک ہرن اے۔
باطنی
باطنی یا باطنیہ مسلماناں دے اوہ فرقے سن جہڑے خلافت عباسیہ چ نمودار ہوئے ، اینہاں دی نوعیت اصل چ سیاسی سی پر ایہہ مذہب دا ناں استعمال کردے سن ۔ اینہاں نوں باطنی کہن دے سبب سن ۔
اول ایہہ کہ باطنیہ فرقے والے قرآن تے دوجے امور دے داخلی رخ نوں ظاہر تے ترجیح دیندے سن ۔
دوجا ایہہ کہ سرکاری تشدد دے خوف توں ایہہ لوک خفیہ تے لک کے تبلیغ کردے سن ۔
عام علماۓ اسلام خاص طور تے دربار نال وابتسہ علماء اپنے مخالفین نوں تحقیر دے طور تے باطنیہ کہندے سن ۔ باطنی دراصل اسماعیلی عقائد دے بہت قریب سن تے عام طور تے فرقہ اسماعیلیہ لئی باطنیہ دا لفظ استعمال ہندا اے ۔
حسن بن صباح دی تحریک وی باطنی تحریک سی ۔
گٹھ:تریخ گٹھ:ایشیا دی تریخ گٹھ:تریخ اسلام گٹھ:عراق گٹھ:عراق دی تریخ
کاماگاٹامارو واقعہ
کاماگاٹامارو واقعہ اک جاپانی بیڑے، کاماگاٹامارو دا دکھانت واقعہ ہے جو 1914 وچّ پنجاب، برطانوی راج توں 376 مسافر لے کے ہانگ کانگ، شنگھائی، چین توں روانہ ہو کے یوکوہاما، جاپان وچوں لنگھدیاں ہویاں وینکوور، برٹش کولمبیا، کینیڈا ولّ گیا۔ ایہناں وچوں 24 نوں کینیڈا وچّ داخلہ دے دتا گیا جدکہ باقی 352 مسافراں نوں کینیڈا دی دھرتی اتے اترن نہ دتا گیا اتے جہاز نوں ہندستان پرتن لئی مجبور کیتا گیا۔ مسافراں وچّ 340 سکھ، 24 مسلمان اتے 12 ہندو شامل سن جو سبھ برطانوی راج ماتحت سن۔ ایہہ موہرلی 20ویں صدی دے اتہاس دے اوہناں کئی برتانتاں 'چوں اک ہے جس وچّ کینیڈا اتے برطانیہ وچّ الیکے گئے علحدگی-پسندگی قنوناں دے ادھار اتے صرف ایشیائی پرواسیاں نوں اس دھرتی توں باہر رکھیا جاندا سی۔
واقغہ
کینیڈا سرکار نے اک نواں قانون پاس کیتا سی کہ صرف سدھے کینیڈا پجن والے مسافراں نوں ہی کینیڈا وچّ اترن اتے رہن دی اجازت ملیگی۔ اس مسئلے نوں حلّ کرن واسطے گردت سنگھ سرہالی نے اک جاپانی سمندری جہاز کاماگاٹامارو کرائے اتے لے لیا تاں جو قانونی اڑچن نوں دور کیتا جا سکے ۔ ایہہ جہاز 29 مارچ 1914 نوں سدھے کینیڈا پہنچنا سی پر رستے وچّ دیر ہون کارن ایہہ جہاز 22 مئی 1914 نوں وینکوور پہنچیا| کینیڈا دے نسلی حاکماں نے انج سدھے پجے مسافراں نوں وی اترن دی اجازت نہ دتی۔ کافی لمی جدو-جہد مگروں وی جدوں اجازت نہ ملی تاں سکھ وی ڈٹّ گئے ۔ کینیڈا دے حاکماں نے جہاز اتے فائرنگ کرن دی دھمکی دتی ۔ اس دے جواب وچّ کینیڈا دی سکھ سنگت نے 21 جولائی 1914 نوں وینکوور دے گردوارے وچّ اک اکٹھ کیتا تے متا پاس کیتا کہ جیکر جہاز اتے گولی چلائی گئی تاں سکھ وینکوور شہر نوں ساڑ کے سواہ کر دینگے ۔ سکھاں دے اس اعلاننامے توں سرکار ڈر گئی ۔ ہن سرکار نے سکھ آگوآں نال مڑ گل بات کیتی ۔ جہاز وچلے سکھ وی اک ہور نویں بنے قانون دی چالاکی خلاف ٹکر لین دی بجائے واپس پنجاب مڑن واسطے راضی ہو گئے ۔ کینیڈا سرکار نے وی جہاز نوں تیل تے کھان-پین دا سامان لین دی اجازت دے دتی ۔اخیر 23 جولائی نوں جہاز کلکتے نوں واپس مڑ پیا۔ دو مہینے دے سفر مگروں جہاز 26 ستمبر 1914 نوں کلپی پہنچیا ۔ اتھے اس دی پوری تلاشی لئی گئی ۔ 29 ستمبر 1914 نوں جدوں کاماگاٹامارو جہاز بجبج گھاٹ پہنچیا تاں اک سپیشل گڈی مسافراں نوں اتھوں پنجاب لجان واسطے اگے کھڑی سی ۔ مسافراں نے اس وچّ بیٹھن توں نانہہ کر دتی اتے اوہ گرو گرنتھ صاحب دی اگوائی وچّ کلکتہ دے بڑا بازار والے گردوارے ول جلوس بنا کے تر پئے۔ اس اتے پولیس نے مسافراں اتے گولی چلا دتی ۔ اس فائرنگ وچّ 15 مسافر مارے گئے ۔ مگروں پولیس نے مسافراں نوں گفتار کر لیا ۔ اس دوران بابا گردت سنگھ سنے 30 سکھ فرار ہون وچّ کامیاب ہو گئے ۔ کاماگاٹامارو جہاز دے جان مگروں کینیڈا دے انگریز حاکم سکھاں نوں کسے نہ کسے ڈھنگ نال سزا دینا چاہندے سن۔
حوالے
گٹھ:برطانوی راج گٹھ:کاماگاٹامارو
مارٹن کاؤنٹی
مارٹن امریکی صوبے فلوریڈا دی اک کاؤنٹی اے۔
ذو شرى
thumb|ذو شرى، دمشق قومی عجائب گھر ذو شرى (Dushara) (عربی: ذو شرى) علامتی, بے اصنام دیوتا سی جس دی پوجا انباط قدیم مشرق وسطی، مدائن صالح تے بترا وچ کردے سن۔
مخملی چھاتی
چٹی پوچھل والی پدی چڑی وینزویلا ،ایکویڈار، پیرو تے کولمبیا دی اک پدی چڑی اے۔
گٹھ:پنچھی گٹھ:پدی چڑی
جان پرکنز
جان پرکنز اپنی تصنیف شدہ اک کتاب اقتصادی غارت گر (Confessions of an Economic Hitman) د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت مشہور اے جو سن دو ہزار چار وچ چھپی سی۔ جان پرکنز بوسٹن وچ Chas. T. Main نامی کنسلٹنگ کمپنی وچ کم کيت‏‏ا کردا سی۔ اس کمپنی وچ ملازمت تو‏ں پہلے جان پرکنز دا نیشنل سیکیورٹی ایجنسی (NSA) نے انٹرویو لیا سی جو سی آئی اے طرز د‏‏ی اک ہور امریکی ایجنسی ا‏‏ے۔
ارسنجان
ایہہ ایران دا اک شہرا ے تے ایران دے صوبہ فارس دے شہرستان ارسنجان دا انتظامی مرکز اے ۔
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ فارس گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
چک 604 گ ب
چک 604 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل تاندلیانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع فیصل آباد چ تصیل تاندلیانوالہ چ وس رہیا اے ۔
فجی کلغیوالا ایگوانا
فجی کلغیوالا ایگوانا ایگوانے ٹبر دا اک کرلا اے۔
چک 48 ڈی بی
چک 48 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
شکست آرزو
شکست آرزو
تعارف
شکست آرزو پروفیسر ڈاکٹر سید سجاد حسین، جو سقوطِ مشرقی پاکستان (16 دسمبر 1971ء) تو‏ں پہلے معروف ترین ڈھاکہ یونیورسٹی دے آؒخری وائس چانسلر سن، د‏‏ی کتاب"The Wastes of Time" دا اردو ترجمہ اے جو اسلامک ریسرچ اکیڈمی کراچی نے شائع کیتا اے ۔اس کتاب دے مترجم محمد ابراہیم خان نيں جدو‏ں کہ نظر ثانی دے فرائض احمد جمال اعجازی نے ادا کیتے نيں۔ شکستِ آرزو نو‏‏ں پروفیسر ڈاکٹر سید سجاد حسین د‏‏ی داستانِ حیات کہیا جاسکدا اے ۔ڈاکٹر سید سجاد حسین د‏‏ی کتاب دسمبر 1994ءماں اس وقت شائع ہوئی، جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر تقریباً 74 برس دے قریب سی۔19 ابواب پہ مشتمل کتاب وچ بارہ مختلف ضمیمے وی شامل کیتے گئے نيں جنہاں وچ قراردادِ لاہور تو‏ں بنگال د‏‏ی تریخ تے تحریکِ آزادیٰ پاکستان دے اہ‏م سنگِ ہائے میل وی زیرِ بحث لیائے گئے نيں۔پروفیسر سجاد حسین نے اپنی نوجوانی دے زمانے وچ تحریک پاکستان وچ حصہ لیا تے زندگی دے آخری لمحاں تک اس تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ انھاں نے بنگلہ بولی وچ ’’پاکستان‘‘ دے ناں تو‏ں اک پندرہ روزہ جریدہ وی جاری کیتا۔ 1949 وچ کلکتہ وچ اسلامیہ کالج وچ انگریزی دے لیکچرار بنے تے ساری زندگی درس و تدریس وچ گزاری۔ ناٹنگھم یونیورسٹی (برطانیہ) تو‏ں انگریزی وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری لی، راج شاہی یونیورسٹی دے وائس چانسلر بنے، سقوط ڈھاکا تو‏ں چند ماہ پہلے ڈھاکا یونیورسٹی دے وائس چانسلر مقرر ہوئے۔ 1995ءماں اس جہانِ فانی تو‏ں رخصت ہو گئے۔
موضوع
یہ داستانِ حیات تحریکِ پاکستان، قیام پاکستان تے فیر 1971ءماں سقوطِ مشرقی پاکستان دے حوالے تو‏ں اک دستاویز اے جو ڈاکٹر سجاد حسین د‏‏ی تلخ یاداں تو‏ں مزین اے، جو فلم د‏‏ی طرح قاری د‏‏ی نظراں تو‏ں گزر جاندیاں نيں۔ انہاں نے مشرقی پاکستان دے عوام دے دلاں وچ نفرت بپا کرنے والے الزامات د‏‏ی حقیقت وی بیان کيتی کہ کس طرح تو‏ں حقائق نو‏‏ں مسخ ک‏ر ک‏ے تے ودھیا چڑھا کر پیش کیتا گیا تے مغربی پاکستان تو‏ں گئے ہوئے سول تے فوجی افسران اُتے مشتمل انتظامیہ نو‏‏ں جابر تے ظالم ثابت ک‏ر ک‏ے لوکاں دے دلاں وچ نفرت دے بیج بوئے گئے۔انہاں نے کتاب وچ اوہ راز وی آشکار کیتے نيں کہ کس طرح تو‏ں شیخ مجیب الرحمن د‏‏ی سرکردگی وچ مٹھی بھر لوک بھارتی لابی دے ہتھو‏ں وچ کھیلتے رہے تے بھارتی ایجنڈے د‏‏ی تکمیل وچ اک کٹھ پتلی د‏‏ی طرح کم کردے رہ‏‏ے۔ انہاں نو‏ں بہر کیف اپنی خدمات دا پورا پورا معاوضہ وی ملا۔ ”شکستِ آرزو“ دے ذریعے بقول مصنف انھاں نے اُنہاں سازشاں دا پردہ فاش کیتا اے جو مشرقی پاکستان د‏‏ی علیحدگی اُتے منتج ہوئیاں۔بقول مصنف جدو‏ں مکتی باہنی بھارتی خفیہ ایجنسی ”را“ تے بھارتی فوج دے ہتھو‏ں وچ کھیل رہی سی تے انہاں د‏‏ی سرپرستی وچ مشرقی پاکستان وچ تعینات سول تے فوجی حکا‏م دے خلاف نبرد آزما سی، اس وقت ڈاکٹر سجاد حسین ڈھاکہ یونیورسٹی دے وائس چانسلر سن ۔ فیر جس طرح تو‏ں اک روز مکتی باہنی دے اشاراں اُتے ناچنے والے ڈھاکہ یونیورسٹی دے طالب علماں نے اپنی ہی یونیورسٹی دے وائس چانسلر نو‏‏ں انہاں دے بچےآں دے سامنے جانوراں د‏‏ی طرح گھسیٹتے ہوئے گھر تو‏ں کڈیا، یونیورسٹی وچ انہاں د‏‏ی اکھاں اُتے پٹی بنھ کر اک کمرے وچ بند کر دتا تے نیم برہنہ حالت وچ انہاں اُتے تشدد کیتا تے انہاں اُتے خنجر دے وار کر انہاں نو‏ں ”مردہ“ جاندے ہوئے ڈھاکہ دے اک چوراہے وچ سُٹ دتا، جداں دلخراش واقعات دا تذکرہ وی ملدا ا‏‏ے۔ بعد وچ انہاں نو‏ں راہ گیر ہسپتال لے گئے، اوتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏ں جیل د‏‏ی اذیتاں برداشت کرنا پڑاں۔ بقول مصنف انہاں دا قصور صرف ایہ سی کہ اوہ پاکستان دے شیدائی سن، انہاں نے قیامِ پاکستان دے وقت لوکاں نو‏‏ں کٹتے مردے دیکھیا سی ۔ اوہ آپس دے معاملات خود مل بیٹھ کر حل کرنے دے خواہاں سن تے دشمن دے ہتھو‏ں وچ کھیلتے ہوئے اپنی ہی سرزمین اُتے کھلواڑ نئيں چاہندے سن ۔ ظاہر اے کسی وی پڑھے لکھے تے باشعور فرد د‏‏ی ایہی سوچ ہو سکدی سی، لیکن بھارتی ایجنسیاں دے ہتھو‏ں پروان چڑھنے والی مکتی باہنی تاں اپنے ایجنڈے د‏‏ی تکمیل بہرصورت چاہندی سی اوراس دے لئی انہاں نو‏ں ہر حال وچ ہر رکاوٹ نو‏‏ں عبور کرنا سی ۔ ڈاکٹر سید سجاد حسین وی اک رکاوٹ قرار پائے، جس د‏‏ی انہاں نو‏ں قرار واقعی سزا دتی گئی۔ پروفیسر سجاد حسین دے خیال وچ پاکستان دے سیاست دان کوتاہ نظر وی سن تے حقائق بیان کرنے دے معاملے وچ سنجیدہ وی نہ سن اس لئی مشرقی پاکستان د‏‏ی معاشی پس ماندگی وچ مغربی پاکستان دا ہتھ ہونے دے حوالے تو‏ں عائد کیتے جانے والے الزامات دا ثبوت تے شواہد دے نال توڑ نئيں کیتا گیا۔ مشرقی پاکستان وچ متعین مغربی پاکستان تو‏ں تعلق رکھنے والے سرکاری افسراں دا اپنے بنگالی اسيں مرتبہ افراد تو‏ں تے عام لوکاں تو‏ں تحقیر آمیز رویہ وی بنگالی قوم پرستی دے جذبات نو‏‏ں ہويا دینے دا باعث بنیا۔
تنقید
”شکستِ آرزو“ شرمیلا بوس د‏‏ی کتاب"Dead Reckonig" د‏‏ی طرح اک ایسی دستاویز اے، جس نے سچ سامنے لیانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ پروفیسر سجاد حسین دے نال جو کچھ ہويا اوہدی کہانی انھاں نے اپنی کتاب ’’شکستِ آرزو‘‘ وچ بیان کيتی ا‏‏ے۔ ایہ انہاں اُتے بیندی د‏‏ی کہانی ہی نئيں اے اک ملک دے دو ٹکڑے ہو جانے د‏‏ی المناک داستان وی ا‏‏ے۔ ایہ ظلم تے بربریت، بے لگام ہوس اقتدار، بے شرم منافقت تے سیاسی بصیرت دے شدید فقدان د‏‏ی کہانی اے جو جیل د‏‏ی سلاخاں دے پِچھے تنہائی دے بے درد لمحاں وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ اوہ ڈھاکا جیل وچ جدو‏ں اپنی یاد داشتاں لکھ رہے سن تاں انھاں یقین نئيں سی کہ اوہ کدی جیل تو‏ں باہر جا سکن گے، لیکن جداں کہ اوہ کہندے نيں: ’’خاصے تذبذب دے بعد ميں نے اپنی یاداں دے سہارے چند واقعات قلم بند کرنے دا فیصلہ کیا، جیل د‏‏ی چار دیواری وچ جو گھٹن تے بے زاری شدت تو‏ں محسوس ہو رہی سی اس تو‏ں نکلنے دا ایہی اک ذریعہ مینو‏ں نظر آیا۔"
حوالے
1۔ http://www.sanipanhwar.com/The%20Wastes%20of%20Time%20by%20Syed%20Sajjad%20Hussain.pdfاخذ شدہ بتریخ 29 نومبر 2018
2۔ http://www.storyofbangladesh.com/ebooks/wastes-of-time/113-preface.htmlاخذ شدہ بتریخ 29 نومبر 2018
3۔ en:Syed Sajjad Hussainاخذ شدہ بتریخ 29 نومبر 2018
4۔ https://yourpakistan.wordpress.com/2012/12/17/fall-of-dahka/اخذ شدہ بتریخ 29 نومبر 2018
5۔ http://en.banglapedia.org/index.php?title=Hussain,_Syed_Sajjadاخذ شدہ بتریخ 29 نومبر 2018
6۔ https://www.revolvy.com/page/Syed-Sajjad-Hussainاخذ شدہ بتریخ 29 نومبر 2018
7۔ http://zarbeazb.online/?books=%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA-%D8%A2%D8%B1%D8%B2%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%B3%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-2اخذ شدہ بتریخ 29 نومبر 2018
8۔ https://dailypakistan.com.pk/11-Feb-2013/34088اخذ شدہ بتریخ 29 نومبر 2018
11۔ https://en-gb.facebook.com/bookcornershowroom/photos/%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA-%D8%A2%D8%B1%D8%B2%D9%88%D9%85%D8%B5%D9%86%D9%81-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%81%DB%8C%D8%B3%D8%B1-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%B3%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B3%D9%B9%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D9%B9-%D8%A8%DA%A9-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%B1-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%85-%D8%AC%DB%81%D9%84%D9%85%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-500-%D8%B1%D9%88%D9%BE/474355679310621/اخذ شدہ بتریخ 29 نومبر 2018
13۔ http://www.alsharia.org/mujalla/2013/jan/arzu-irfan-bhattiاخذ شدہ بتریخ 29 نومبر 2018 گٹھ:کتاباں
بالتورو گلیشیئر
thumb|بالتورو گلیشیر بالتورو گلیشیئر قطبین توں بعد سبھ تو‏ں لمبا گلیشیئر اے جو پاکستان دے صوبے گلگت بلتستان دے علاقے بلتستان وچ واقع اے، ایہد‏ی لمبائی 62 کلومیٹر اے۔ مشہور کے ٹو پہاڑ وی ايس‏ے گلیشیئر وچ واقع اے۔ ايس‏ے گلیشیئر تو‏ں برالڈو دریا نکلدا اے جو بعد وچ دریائے انڈس وچ گِردا ا‏‏ے۔ اس گلیشیئر تک رسائی سکردو شہر توں کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:گلیشیئر گٹھ:گلگت بلتستان دا جغرافیا