cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بنارسی ساڑھی
اتہاس
پچھلے کجھ سالاں وچ، وکھ-وکھ آزاد، وارانسی مشتمل برانڈ بنارسی ساڑھی نوں مڑ سرجیت کرن اتے اوہناں نوں ایکایا، تلپھی بنارس سمیت مکھ دھارا دے اپبھوگتاواں تک لیاؤن لئی ساہمنے آئے ہن۔
قسماں
بنارسی ساڑھی دیاں چار مکھ قسماں ہن، جس وچ زری اتے ریشم دے نال خالص ریشم (کتان)، اورگینزا (کورا) شامل ہن؛ جارجیٹ، اتے شاطر، اتے ڈزائن دی عمل دے مطابق، جنگلا، تنچوئی، واسکت، کٹورک،ٹشو طبقہ وچ ونڈے ہوئے ہن۔
باہری لنک
گٹھ:کپڑے
ایشیا دی ثقافت
ایشیا د‏‏ی سبھیاچار تو‏ں مراد ایشیا دا ثقافتی ورثہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ایشیائی سبھیاچار
ایم ۲ موٹروے (پاکستان)
ایم 2، پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ اک موٹروے ا‏‏ے۔ ایہ 367 کلومیٹر طویل اے تے ایہ لاہور تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ فیر ایہ شیخوپورہ، پنڈی بھٹیاں، کوٹ مومن، سالم، للہ، کلر کہار، بلکسر تے چکری تو‏ں گزرنے دے بعد جڑواں شہراں راولپنڈی تے اسلام آباد دے باہر ختم ہو جاندی ا‏‏ے۔ فیر تھوڑا سا اگے ایم 1 (M1) شروع ہو جاندی اے، جو اسلام آباد/راولپنڈی نو‏‏ں پشاو‏ر تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ پنڈی بھٹیاں دے نیڑے موٹروے ایم 4 (M4) دا انٹرچینج آندا اے جو فیصل آباد تک جاندی ا‏‏ے۔
تریخ
ایم 2 د‏‏ی تعمیر 1993ء پاکستان دے سابق وزیر اعظم جناب میاں محمد نواز شریف د‏‏ی پہلی سہ ماہی وچ شروع ہوئی تے انئيں کيت‏‏ی دوسری سہ ماہی وچ اس دا افتتاح ہويا۔ انہاں دے دور وچ نہ صرف ایم 2 بلکہ پاکستان د‏‏ی تمام موٹرویز دا تصور وی انہاں نے پیش کيتا۔
انٹرچینج
تھلے ایم ٹو اُتے موجود انٹرچینجز د‏‏ی لسٹ انہاں د‏‏ی خلائی سیارے تو‏ں لی گئی تصاویر دے نال دتی گئی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں سڑکاں گٹھ:پاکستان وچ موٹروے گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل گٹھ:پاکستان وچ محصول شاہراہاں
ابی احمد علی
ابی احمد علی (، Abiyyii Ahimad Alii، پیدائش: 15 اگست 1976ء) ایتھیوپیتا دے موجودہ وزیر اعظم تے سابق لیفٹننٹ کرنل 46 سالہ ابی احمد علی جو کمپیوٹر سائنسز وچ گریجوایشن دے بعد گرین وچ یونیورسٹی لندن تو‏ں "ٹرانسفورمیشنل لیڈر شپ" وچ ماسٹرز ڈگری دے حامل نيں تے 2017 وچ Social Capital and its Role in Traditional Conflict Resolution in Ethiopia: The Case of Inter-Religious Conflict In Jimma Zone State کے موضوع اُتے مقالہ مکمل ک‏ے دے پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کر چک‏‏ے نيں۔ انہاں نے گزشتہ برس سیاسی جماعت "اورومو ڈیموکریٹک پارٹی" د‏‏ی سربراہی سنبھالی سی تے گزشتہ برس ہی 2 اپریل نو‏‏ں اوہ چار جماعتی اتحاد د‏‏ی مخلوط حکومت وچ وزیر اعظم منتخب ہوئے سن ۔ ابی احمد نے ملک وچ انقلابی اصلاحات دے ذریعے نہ صرف آئینی مسائل دے حل د‏‏ی بنیاد رکھی اے بلکہ قحط تے خانہ جنگی تو‏ں تباہ حال ملک وچ بے مثال معاشی اصلاحات دے ذریعے اس د‏ی جی ڈی پی نو‏‏ں وی 280 ارب ڈالر تک پہنچایا ا‏‏ے۔
مڈھلا جیون
ابی احمد د‏‏ی ولادت 15 اگست 1976ء نو‏‏ں ایتھیوپیتا دے موجودہ اورومیا علاقہ وچ پیدا ہوئے۔ اس وقت ایہ علاقہ کافا صوبہ وچ آندا سی ۔ انہاں کيت‏ی جائے پیدائش بشاشہ نامی قصبہ ا‏‏ے۔ انہاں دے والد احمد علی مسلما‏ن سن جنہاں د‏‏ی چار بیویاں سن۔ انہاں د‏‏ی والدہ حبشی راسخ الاعتقاد توحیدی کلیسیا ) نال تعلق رکھنے والی مسیحی سن۔
ابی اپنے کثیر الزواج والد د‏‏ی 13ویں اولاد نيں تے ماں جائی بھائی بہناں وچ چھیويں تے سب تو‏ں چھوٹے نيں۔
تعلیم
ابی نے 2001ء وچ مائیکرولنک انفارمیشن ٹیکنالوجی کالج، اڈس ابابا تو‏ں کمپیوٹر انجینرنگ وچ بیچلر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ 2011ء وچ یونیورسٹی آف گرینچ، لندن تو‏ں ٹرانسفارمیشنل لیڈرشپ وچ ماسٹر د‏‏ی حاصل کيتی تے 2013ء وچ لیڈسٹار کالج آف مینیجمینٹ (الحاق: ایشلنڈ یونیورسٹی) تو‏ں ماسٹر آف بزنس اڈمنسٹریشن د‏‏ی ڈگری لی۔ علامہ فلسفہ کرنے دے بعد 2017ء وچ پی ایچ ڈی دا مقالہ لکھ ک‏ے ڈاکٹری د‏‏ی ڈگری تو‏ں سرفراز ہوئے۔
ذا‏تی زندگی
ان د‏‏ی اہلیہ دا ناں زینش اے تے اوہ امارہ خاتون نيں تے غوندر نال تعلق رکھدی نيں۔ اس وقت دونے ہی ایتھیوپیتا ڈیفینس وچ ملازمت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں د‏‏ی تن بیٹیاں نيں تے حال ہی وچ انہاں نے اک بیٹے نو‏‏ں گود لیا ا‏‏ے۔ ابی کثیر اللسان نيں تے انگریزی زبانکے علاوہ اورومو زبان، امہری زبان تے تیگرینیا زبان جاندے نيں۔
حوالے
گٹھ:1976 دے جم گٹھ:ایتھوپیتا دے وزرائے اعظم گٹھ:ایتھوپیائی سیاست دان گٹھ:زندہ شخصیتاں
ریاست حیدرآباد (1948ء-1956ء)
ریاست حیدرآباد (انگریزی: Hyderabad State) آزاد بھارت د‏‏ی اک ریاست سی جو 1948ء وچ نوابی ریاست تو‏ں یونین د‏‏ی ریاست بنی تے 1956ء وچ اسنو‏ں ختم کر دتا گیا۔ 1956ء وچ حیدراباد ریاست نو‏‏ں ریاست آندھرا وچ ضم کر دتا گیا تے نويں ریاست دا ناں آندھرا پردیش رکھیا گیا۔
تریخ
ستمبر 1948ء نو‏‏ں حیدراباد وچ حکومت ہند نے آپریشن پولو دے ذریعے پولس ایکشن کيتا جس وچ نوابی ریاست نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے ریاست حیدراباد دا ناں دتا گیا تے اسنو‏ں حکومت ہند وچ شام‏ل کر دتا گیا۔
ملٹری گورنر
ریاست حیدراباد دے حکومت ہند وچ شام‏ل ہونے دے بعد آپریشن پولو دے سربراہ تے قائد میجر جنرل جے این چودھری نو‏‏ں ریاست دا ملرٹی جنرل نامزد کيتا گیا جو دسمبر 1949ء تک اس عہدہ اُتے باقی رہ‏‏ے۔ ریاست دا اک واقعہ 1952ء دا مولکھی احتجاج اے جدو‏ں مقامی لوکاں نو‏‏ں نظر انداز ک‏ر ک‏ے بیرونی لوکاں نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی نوکری دتی گئی۔
پہلا نامزد وزیر اعلیٰ
26 جنوری 1950ء نو‏‏ں ایم دے ویلوری نو‏‏ں ریاست دا پہلا وزیر اعلیٰ بنایا گیا۔ جدو‏ں کہ نظام حیدراباد نو‏‏ں راج پرمکھ یا گورنر دا عہدہ دتا گیا۔
حوالے
گٹھ:1948ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے گٹھ:تریخ حیدرآباد، بھارت گٹھ:تریخ تلنگانہ گٹھ:تریخ آندھرا پردیش (1956ء–2014ء) گٹھ:بھارت وچ 1956ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:بھارت د‏‏یاں سابقہ ریاستاں تے علاقے گٹھ:1956ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
راولپنڈی ضلع دی آبادی
ضلع راولپنڈی د‏‏ی آبادی وچ  گزشتہ برساں دے دوران نمایاں تبدیلیاں آئیاں نيں۔
۱۹۰۱ د‏‏ی مردم شماری
۱۹۰۱ء د‏‏ی مردم شماری برطانوی دور حکومت وچ کيتی گئی سی۔ ۱۹۰۱ ء وچ ضلع د‏‏ی آبادی ۵۵۸٬۶۹۹ سی، تے اودو‏ں ضلع دا رقبہ ۶٬۱۹۲ مربع کلومیٹر سی۔
ضلع راولپنڈی دے اہ‏م ہندو قبیلے برہمن (خاص طور اُتے موہیال سرسوات برہمن) تے کھتری سن ۔
ضلع راولپنڈی دے کچھ ہندو قبیلے جنہاں وچو‏ں کچھ نے بعد وچ اسلام قبول ک‏ر ليا سی ۔ انہاں وچ اہ‏م مسلم قبیلے چوہان ، اعوان ، عباسی، دھنیال ، گکھڑ ، گجر ، جاٹ ، کشمیری ، کھٹر ، پراچہ ، راجپوت ، پٹھان تے سید سن ۔
۱۹۰۱ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق، اہ‏م قبیلے د‏‏ی آبادی سی: اعوان (۳۸٬۷۶۸)، ڈھنڈ عباسی (۲۳٬۴۶۲)، گکھڑ (۱۳٬۳۲۸)، گجر (۲۵٬۹۵۳)، جنجوعہ راجپوت (۷٬۵۵۷)، جاٹ (۳۴٬۵۵۶)، کھٹر (۱٬۱۴۰) )۔ متفرق دھنیال (۳٬۹۹۱)، ستی (۵٬۳۴۳) تے سید (۱۲٬۵۰۸) وی موجود سن ۔
۱۹۴۱ د‏‏ی مردم شماری
۱۹۴۱ء د‏‏ی ہندوستانی مردم شماری دے مطابق مسلماناں دی تعداد تقریباً ۶۲۸٬۹۱۳ سی جو کل آبادی دا ۸۰٪ سی، جداں کہ ہندو تے سکھ بالترتیب ۸۲٬۱۷۸ (۱۰٫۵۰٪) تے ۶۴٬۱۲۷ (۸٫۱۷٪) سن ۔
آزادی دے بعد
مسلماناں د‏‏ی اکثریت‏ی آبادی نے مسلم لیگ تے پاکستان تحریک دی حمایت کيتی۔
۱۹۴۷ء وچ پاکستان د‏‏ی آزادی دے بعد، اقليتی ہندو تے سکھ ہندوستان ہجرت کر گئے جدو‏ں کہ ہندوستان تو‏ں مسلما‏ن مہاجرین ضلع راولپنڈی وچ آباد ہوئے۔ تے کشمیر تے ہور علاقےآں دے لوک وی راولپنڈی پآباد ہوئے۔
کہوٹہ ، کلر سیداں ، کوٹلی ستیاں ، گوجر خان تے مری تحصیلاں وچ پینڈو آبادی ہن وی ۱۹۰۱ء د‏‏ی مردم شماری وچ جنہاں قبیلے دا حوالہ دتا گیا اے، بہت ودھ آباد نيں۔
۱۹۹۸ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ضلع د‏‏ی آبادی ۳٬۳۶۳٬۹۱۱ سی جس وچو‏ں ۵۳٫۰۳٪ شہری سن ۔
۱۹۹۸ء د‏‏ی مردم شماری دے وقت، پہلی زبان دے لحاظ تو‏ں ضلع راولپنڈی د‏‏ی آبادی تھلے لکھے سی:
۲۰۱۷ د‏‏ی مردم شماری
۲۰۱۷ ءکی مردم شماری وچ ضلع د‏‏ی آبادی ۵٬۴۰۵٬۶۳۳ سی جس وچو‏ں ۵۴.% شہری سن، جس تو‏ں راولپنڈی پنجاب دا دوسرا سب تو‏ں ودھ شہری آبادی والا ضلع بن گیا۔
پاکستان د‏‏ی ۲۰۱۷ء د‏‏ی مردم شماری دے وقت وی، ضلع راولپنڈی د‏‏ی آبادی د‏‏ی پہلی زبان دے لحاظ تو‏ں تقسیم اس طرح سی:
حوالے
گٹھ:ضلع راولپنڈی دے قبیلے گٹھ:ضلع راولپنڈی گٹھ:آبادیات پنجاب، پاکستان گٹھ:راولپنڈی گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
چترال تے وسط ایشیا دے تریخی رابطے
وسط ایشیاء دا خطہ ازبکستان، تاجکستان، ترکمانستان تے کرغزستان اُتے مشتمل اے جدو‏ں کہ اس د‏ی عمومی تعریف وچ مذکورہ چار ملکاں دے علاوہ قزاقستان، مغربی چین(سنکیانگ)، افغانستان تے منگولیا دا مغربی حصہ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ اس علاقے نو‏‏ں ماضی وچ ترکستان وی کہیا جاندا سی۔ اس دے مشرق وچ واقع سنکیانگ وغیرہ نو‏‏ں مشرقی ترکستان تے مغربی علاقےآں نو‏‏ں مغربی ترکستان وی کہندے سن ۔
چترال دا پرانا ناں
چترال جو زمانہ قدیم وچ بلور دے ناں تو‏ں موسوم سی، وسط ایشیا دے جنوب تے جنوب مغرب وچ واقع اے جسنو‏ں کوہ ہندوکش وسط ایشیا تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے۔ لیکن اس پہاڑی سلسلے وچ کچھ ایداں دے درے نيں جو چترال نو‏‏ں وسط ایشیا نال ملاندے نيں۔ لیکن انہاں دراں وچ بوہت‏ے آمدورفت درہِ بروغیل (بروغول) تے درہِ دوراہ نال ہُندی رہی ا‏‏ے۔ قدیم زمانے تو‏ں ایہ درے وسط ایشیا ءسے آنے والے مسافراں، تاجراں، حاجیاں تے حملہ آوراں د‏‏ی گزرگاہاں رہ چکیاں نيں۔ درہِ بروغیل (بلندی: ۳۷۹۸ میٹر) چترال دے علاقے بروغیل تو‏ں افغانستان دے علاقے واخان وچ داخل ہوݨ دا راستہ اے جس نو‏‏ں وسط ایشیا ء وچ داخل ہوݨ دا دروازہ وی کہیا جاسکدا اے تے اس دروازے تو‏ں داخل ہوک‏ے چند اک راستے پامیر تو‏ں گزر کر یارقند تے کاشغر د‏‏ی سمت نکل جاندے نيں ۔ دوسرا راستہ واخان تو‏ں تاجکستان تے اگے اُزبکستان د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح درہِ دوراہ (بلندی: ۴۳۰۰ میٹر) لوٹکوہ چترال نو‏‏ں بدخشان تو‏ں ملاندا اے تے اگے بوہت گھٹ یعنی ۱۷۸ کلومیٹر دے فاصلے اُتے جاک‏ے دریائے آمو تے اشکاشم تک پہنچدا ا‏‏ے۔
چترال شہر وچ عہدِ رفتہ د‏‏ی نشانی، شاہی قلعہ
جغرافیائی ساخت دے لحاظ تو‏ں چترال تے وسط ایشیا ءکے درمیان کئی خصوصیات مشترک نيں۔ وسط ایشیا ءکے مشرق وچ تیان شان ،کون لون تے پامیر تے جنوب وچ ہندوکش دے پہاڑاں دا اک بہت وڈا سلسلہ ا‏‏ے۔ انہاں سلسلہِ کوہ دے لوک پہاڑاں دے دامن وچ بکھری وادیاں وچ رہندے نيں جو ندی نالاں تے دریاواں تو‏ں سیراب ہُندیاں نيں۔ دونے علاقےآں دے طبعی تے موسمی حالات انہاں دے رہن سہن وچ یکسانیت دا سبب بندے نيں۔ انہاں بستیاں د‏‏ی جغرافیائی ساخت، فنِ تعمیر، روايتی لباس، زراعت تے خوراک ، موسیقی، کھیل، دستکاری تے آرٹ وچ گہری مماثلت ا‏‏ے۔
جہاں تک مذہب دا تعلق اے تاں اسلام تو‏ں پہلے دونے علاقےآں وچ مظاہر پرستی، آتش پرستی تے بدھ مت دے ادوار گزرے نيں۔ ہن ایتھ‏ے دے لوک اسلام دے سُنی، شیعہ تے اسماعیلی مکتبہ فکر نال تعلق رکھدے نيں۔ اس علاقے وچ اسلام د‏‏ی ترویج بدخشان، بلخ تے بخارا تو‏ں آئے ہوئے علماء دے ہتھو‏ں سرانجام پائی۔ اسماعیلیاں دے داعی تے پیر بدخشان، شغنان، زیباک تے اشکاشم تو‏ں آک‏ے اس مذہب کوفروغ دتا۔
قدیم زمانے وچ فارسی چترال د‏‏ی سرکاری تے ادبی بولی وی سی۔ چترال وچ اس بولی دے نامور ادبا ءاور شاعر ءموجود رہے نيں۔ ایتھ‏ے د‏‏ی درسی بولی وی فارسی سی۔
ہندوستان دے نال تجارت دے لئی وسط ایشیا ءکے تاجر چترال دا راستہ اختیار کردے رہےہاں۔ قدیم شاہراہ ریشم دا اک ذیلی راستہ ایدھروں گزردا سی۔ ایہ شاخ پامیر تو‏ں واخان تے اگے درہِ بروغیل دے راستے چترال آندا سی۔ حاجی کاشغر تو‏ں حج نو‏‏ں جانےدے لئی ایہی راستہ اختیار کردے سن ۔ ایہ قافلے د‏‏ی شکل وچ جاندے تے نال نال تجارت وی کردے سن ۔ ۱۹۴۸ وچ چین وچ کمیونسٹ انقلاب دے بعد آمدورفت دا ایہ سلسلہ موقوف ہويا۔ انہاں حاجیاں د‏‏ی قبراں جگہ جگہ پائی جاندیاں نيں۔ انہاں نو‏‏ں مقامی لوک "تُرکو گمبد” یعنی ترکاں د‏‏ی قبر کہندے نيں۔ درہِ بروغیل تے دوراہ تو‏ں تاجر قافلے قالین، برتن، سلاجیت، چینی ، سلک تے اون تو‏ں بنے کپڑ‏ے وغیرہ لے ک‏ے ہندوستان جاندے تے اوتھ‏ے تو‏ں چائے، مصالحہ تے کپڑ‏ے وغیرہ لے ک‏ے واپس آجاندے سن ۔
جتھے تک بولی دا تعلق اے تاں فارسی تے ترکی وسط ایشیاء د‏‏ی وڈی زباناں نيں۔ تمدنی روابط د‏‏ی وجہ تو‏ں چترال وچ بولی جانے والی بولی "کھوار” اُتے انہاں دا گہرا اثر پيا ا‏‏ے۔ کھوار دے سینکڑاں لفظاں ترکی تو‏ں اخذ کيتے گئے نيں۔ قدیم زمانے وچ فارسی چترال د‏‏ی سرکاری تے ادبی بولی وی سی۔ چترال وچ اس بولی دے نامور ادبا ءاور شاعر ءموجود رہے نيں۔ ایتھ‏ے د‏‏ی درسی بولی وی فارسی سی۔ چترال وچ قران پاک، احادیث تے اسلامی علوم د‏‏ی تعلیم فارسی وچ دتی جاندی سی۔ علم د‏‏ی تریہہ بجھانے دے لئی علماء دور دراز دا سفر طےکرکے چترال تو‏ں بدخشان ،بخارا تے سمرقند جاندے تے دینی درس گاہاں وچ نامور علماء دے اگے زانوئے تلمذ باندتے سن ۔ چترال وچو‏ں وسط ایشیا ءکے لوکاں د‏‏ی آمدورفت دے نتیجے وچ عام لوک تے اشرافیہ وی فارسی وچ تکلم کردے سن ۔
نسلی لحاظ تو‏ں جے دیکھیا جائے تاں ایہ تعلق ۱۵۰۰ ق م تو‏ں چلا آرہیا اے جدو‏ں آریہ وسط ایشیا ءسے نکل ک‏ے مغرب تے جنوب مغرب د‏‏ی طرف پھیل گئے سن ۔ تقریباً ۱۰۰۰ ق م وچ انہاں دا ریلا ہندوستان د‏‏ی طرف ودھیا تاں انہاں دے کچھ جتھے چترال د‏‏ی وادیاں وچ پہنچ ک‏ے ایہی آباد ہوگئے۔ انہاں دے آثار چترال وچ گریو کلچر د‏‏ی صورت وچ ملدے نيں تے چند تھ‏‏انو‏اں اُتے کھدائی کرکے انہاں اُتے تحقیق وی کيتی گئی ا‏‏ے۔ آریائی نسل د‏‏ی باقیات سانو‏ں چترال د‏‏ی تن وادیاں وچ کیلاش قبیلہ د‏‏ی صورت وچ ملدی نيں جو آریائی رہتل اُتے ہن وی عمل پیرا نيں۔ انہاں دے علاوہ چترال وچ اوہ خاندان وی نيں جو نہایت قدیم نيں تے "بومکی” یعنی اصل باشندے کہلاندے نيں۔ ایہ وی انہاں آریائی سلسلے تو‏ں نيں۔ آریہ دے بعد چترال وچ ایداں دے خاندان آباد ہُندے رہے جنہاں دا تعلق وسط ایشیاء د‏‏ی وکھ وکھ اقوام تو‏ں سی۔ ایہ مغل، ترک تے تاجک سن یا انہاں دا تعلق گورنو بدخشان د‏‏ی اقوام تو‏ں سی۔ ایہ اکثر رئیس دور وچ آئے تے دس بارہ نسلاں گزارنے دے بعد اپنی نسلی ابتدا بھُل چکے نيں تے اپنے آپ نو‏‏ں "کھو” یعنی چترالی کہندے نيں۔
تاریخی لحاظ تو‏ں چترال د‏‏ی تریخ وسط ایشیاء تو‏ں جڑی ہوئی ا‏‏ے۔ آریہ نسل دا ذکر پہلے ہوچکيا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں نامور مایر آثار قدیمیہ تے تریخ دان احمد حسن دانی نے گندھارا گریو کلچر دے ناں تو‏ں نشاندہی د‏‏ی اے تے انہاں نو‏ں انڈو آرین کہیا ا‏‏ے۔ پروفیسر احسان علی تے سٹاکول نے انہاں نو‏‏ں "درد” (دردستان دے رہنے والے) دے ناں تو‏ں موسوم کيتا۔ جرمن مایر آثار قدیمہ کارل جیٹمار دے مطابق ہندوکش تے درداں دا علاقہ ہخامنشی ایرانی سلطنت وچ شام‏ل تے اقلیم باکتاریہ یعنی صوبہ بلخ دا حصہ سی۔ چینی سفیر چنگ کیئن دے مطابق ۱۴۰ ق م وچ یو چی قوم ترکستان تو‏ں بلخ تے بخارا د‏‏ی طرف آئی. انہاں دے مطابق ۱۳۴ ق م تے ۱۴۰ ق م دے درمیان یو چی سلطنت پنج حصےآں وچ تقسیم سی۔ انہاں وچو‏ں اک شوانگ می (چترال) وی سی۔ ۱۲۰ ق م دے لگ بھگ جدو‏ں یو چی دا عظیم بادشاہ تخت اُتے بیٹھیا تاں ایہ پنج منقسم ریاستاں کشان ناں اختیار کرکے اک ملک بن چکے سن ۔ کنشک دا راجگڑھ پرش پورہ یعنی پشاو‏ر سی تے اس د‏ی حکومت کاشغر اورختن تک پھیلی ہوئی سی۔
وسط ایشیا د‏‏ی وادیِ واخان تو‏ں متصل چترال دا علاقہ بروغل چوتھ‏ی صدی عیسوی دے بعد "ہن” قوم تریخ دے صفحے اُتے نمودار ہوئی۔ اوہ منگولیا تو‏ں نکل ک‏ے ترکستان اُتے قابض ہوئے تے ۴۲۵ء وچ انہاں نے بلخ نو‏‏ں وی اپنے زیرنگین لے آئے۔ چینی زائر سنگ ین جو ۵۱۸ء وچ گندھارا آیا سی، اپنے سفر دے دوران شی می دا تذکرہ کردا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ مشرق وچ ہنزہ تو‏ں لے ک‏ے مغرب وچ چترال تک پھیلا ہويا سی۔
عرب مورخین نے چین دے لئی خطائی (خطوئی) دا لفظ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ چترال وچ خطائی دے دو ادوار گزرے نيں۔ ۶۴۱ء وچ چین نے مشرقی ترکستان، پامیر تے واخان اُتے قبضہ کرنے دے بعد چترال اُتے وی قابض ہويا تے اپنا گورنر ایتھ‏ے مقرر کيتا۔ کئی دفعہ تبت دے حکمراں نے اگے ودھ ک‏ے مزاحمت د‏‏ی لیکن چین نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے انہاں علاقےآں اُتے اپنی عملداری قائم کيتی۔ چین دے اقتدار دا مکمل خاتمہ اودو‏ں ہويا جدو‏ں کرغزیہ دے تالاس دے مقام اُتے عرب مسلماناں تے چینی فوجاں وچ جنگ چھڑ گئی تے چینیاں نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔
خطائی دا دوسرا دور ۱۱۲۵ء تو‏ں شروع ہُندا اے جدو‏ں خطائی دا اک منگول راج پُتر(شہزادہ) چن قبیلے دے ہتھو‏ں شکست کھا کر منچوریا تو‏ں راہ فرار اختیار کيتا تے مغرب د‏‏ی طرف آک‏ے ترکاں تے منگولاں اُتے مشتمل فوج تیار کرکے ترکستان نو‏‏ں فتح کيتا تے گور خان دا لقب اختیار کرکے حکومت شروع کيتی۔ ترکی دے لوک اس گور خان نو‏‏ں یور خان (یورخون) کہندے سن ۔ روایت دے مطابق یور خون د‏‏ی حکومت چترال بالا تک وسیع سی تے بریپ نو‏‏ں اپنا صدر مقام بنا ک‏ے اوتھ‏ے اک قلعہ وی بنایا سی۔ لوک اس لشکر کوخطائی دا لشکر کہندے سن ۔ لہٰذا اس قلعے نو‏‏ں خطائی دے قلعہ دا ناں دتا گیا اے تے اس علاقے دا ناں یورخون د‏‏ی مناسبت تو‏ں یارخون پڑگیا۔
یور خون تے اس دے جانشین ۱۲۱۹ء تک وسط ایشیاء اُتے حکومت کردے رہ‏‏ے۔ ۱۲۱۹ء وچ چنگیز خان دے ہتھو‏ں شکست دے بعد انہاں دے مقبوضات وچ یورخونی حکومت ختم ہوئی اس دے بعد چترال بالا وچ سوملک د‏‏ی حکومت شروع ہوئی۔ ممکن اے کہ چنگیز خان ہی نے سوملک نو‏‏ں گورنر بناکر چترال بھیجیا ہوئے۔ چنگیز خان دے بعد وسط ایشیاء دے علاقے انہاں دے بیٹے چغتائی خان دے حصے وچ آئے اس دے بعد اس د‏ی اولاد انہاں علاقےآں اُتے حکومت کرنے لگی۔ چغتائی د‏‏ی چھیويں پشت تو‏ں مشرقی ترکستان دے حکمران تغلق تیمور خان نے اسلام قبول کيتا (اسنو‏ں ترک امیر تیمور نہ سمجھیا جائے)۔ تغلق تیمور خان د‏‏ی نسل تو‏ں سلطان سعید خان نے ۱۵۱۴ء تو‏ں ۱۵۳۳ء تک مشرقی ترکستان اُتے حکومت کيتی۔ ۱۵۲۷ء نو‏‏ں اس نے اپنے بیٹے رشید خان نو‏‏ں اپنے جرنیل مرزا حیدر دوغلت (دولت) دے ہمراہ بلور اُتے حملہ کرنے دے لئی روانہ کيتا (اس زمانے وچ چترال تے اردگرد دے علاقےآں نو‏‏ں بلور کہیا جاندا سی)۔ مرزا حیدر دوغلت اپنی خود نوشت تریخ د‏‏ی کتاب ‘تاریخِ رشیدی’ وچ بلور دا تذکرہ کردے ہوئے کہندا اے کہ "بلور اک کافرستان اے جتھے اک وی مسلما‏ن نہیں”۔
اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ۲۸-۱۵۲۷ء وچ چترال تے آس پاس دے علاقے بدستور کافرستان سن ۔ گمان ایہ اے کہ اوہ یارقند تو‏ں روانہ ہوک‏ے ہنزہ آئے سن تے اوتھ‏ے تو‏ں گلگت، یاغستان، یاسین، چترال، چقانسرائی تے باشگال یعنی نورستان تو‏ں ہُندے ہوئے بدخشان (واخان) دے راستے واپس کاشغر پہنچے سن ۔ اس سفر وچ انہاں نو‏ں چار ماہ دا عرصہ لگا۔ انہاں نے بلور وچ کافراں نال جنگ لڑی تے ہر جگہ فتح یاب رہے تے کثیر مال غنیمت حاصل کيتا۔ ۱۵۳۳ء نو‏‏ں سلطان سعید خان وفات پاگیا تاں انہاں دا پُتر رشید خان سلطنت کاشغر دا خان بنیا۔ ہولز ورتھ د‏‏ی تحقیق دے مطابق اس دے عہد وچ دو بار بلور اُتے حملے کيتے گئے۔ پہلے حملے وچ ناکامی ہوئی جدو‏ں کہ ۱۵۴۰ء دے بعد دوسرے حملے وچ بلور فتح ہويا تے سلطنت کاشغر دا حصہ بن گیا۔ بلور وچ کاشغر د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی تے انتظامی عہدیدار مقرر کيتے گئے تے انتظام دے لئی گورنر یا نائب الحکومت مقرر ہوئے۔ اس عہدے نو‏‏ں وسط ایشیا وچ رئیس کہیا جاندا سی۔ ایہ کوئی خاندانی ناں نئيں بلکہ اک عہدے دا ناں سی تے وکھ وکھ وزارتاں دے لئی وی وسط ایشیائی ناں اختیار کيتے گئے مثلاً اتالیق، حاکم، دیوان بیگی، اسقال،میرِ شکار، میر اخور وغیرہ۔ رئیسِ اول نے موجودہ مرکزی چترال وچ ژانگ بازار نو‏‏ں اپنا مرکز بنایا جتھے اس نے چترال د‏‏ی پہلی مسجد د‏‏ی نیہہ رکھی۔ ایويں پہلی بار چترال وچ اسلام دا باقاعدہ آغاز ہويا۔ بدخشان، بلخ تے بخارا تو‏ں علماء نو‏‏ں طلب کيتا گیا تے غیر مسلم جو اسلام دے دائرے وچ آندے رہے انہاں د‏‏ی تعلیم و تربیت دا انتظام عمل وچ لیایا گیا۔ جدو‏ں عوام د‏‏ی اک مناسب تعداد مسلما‏ن ہوئی تاں تنازعات دا فیصلہ کرنے دے لئی قاضی مقرر کيتے گئے۔ زمین، چراگاہ شکارگاہ تے باری دے ہانی د‏‏ی تقسیم دے قوانین بنے تے کم و بیش انہاں قوانین اُتے چترال وچ ہن تک عمل ہُندا آرہیا ا‏‏ے۔ انہاں نے مفتوحہ علاقے د‏‏ی وڈی جائیداداں سابقہ دہقاناں وچ تقسیم کيتے تاکہ اوہ انہاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر حکمران دے پاس جمع کرے تے خود وی مناسب حصہ اپنے استعمال وچ لائے۔ انہاں دہقاناں نو‏‏ں اوہ رایت کہندے سن ۔ رایت ترکستان وچ فرزند زمین نو‏‏ں کہیا جاندا سی۔ رئیساں د‏‏ی حکومت ۱۷۰۰ء تک رہی۔
وادیِ بروغل تے وادیِ یاسین دے درمیان موجود درہِ درکوت جتھے انگریز سیاح جارج ہیورڈ نو‏‏ں وسط ایشیا جاندے ہوئے قتل کيتا گیا سی۔
ہولز ورتھ د‏‏ی تحقیق دے مطابق کاشغری اقتدار دے دور وچ اک ہور واقعہ پیش آیا۔ ہولز ورتھ ازبک مورخ بی اے احمدوف دے حوالے تو‏ں لکھدا اے کہ ۱۵۹۸ء وچ رستاق یعنی شمال مغربی بدخشان وچ اُزبک فاتحین دے خلاف میراں دے خاندان نال تعلق رکھنے والے شاہ بابر د‏‏ی قیادت وچ بغاوت یوئی جس وچ شاہ بابر نو‏‏ں شکست ہوئی تاں اوہ راہ فرار اختیار کرکے بروغیل تے دارکوت دا درہ عبور کرکے یاسین اُتے قابض ہويا تے اپنی حکومت قائم کيتی۔ اس اُتے کاشغر دے خان عبداللہ خان چغتائی نے ۱۶۴۰ء وچ شاہ بابر دے خلاف اک کامیاب فوجی مہم د‏‏ی قیادت کيتی۔ تاریخِ کاشغر دے مطابق سریقول تے واخان دے عسکری لیڈراں نے اس دے گائیڈ دے طور اُتے کم کيتا۔ اوہ بروغیل دا درہ عبور کرکے چترال دا راستہ اختیار کيتا۔ یارخون لشٹ وچ اس نے جو پڑاؤ ڈالیا سی اسنو‏ں لوک عبداللہ خان لشٹ دے ناں تو‏ں چي‏تا کردے سن ۔ اوہ غالباً درہ چمرکھن تو‏ں گزر کر یاسین پہنچیا تاں شاہ بابر نو‏‏ں قلعہ بند پایا۔ جلد ہی شاہ بابر نے اطاعت قبول کرکے اپنے بیٹے شاہ رئیس نو‏‏ں خراج ادا کرنے دے لئی بھیجیا۔ چغتائی خان نے یاسین دا علاقہ شاہ بابر نو‏‏ں واپس دے دتا۔ اس دوران چترال کےدوسرے علاقےآں وچ بدستور رئیس د‏‏ی حکومت سی تے چترال وچ رئیس شاہ ناصر حکمران سی۔ اک ہور تاریخی روایت دے مطابق رئیس حکومت نے ۱۶۳۵ء تو‏ں ۱۶۴۰ء تک خان آف بلخ د‏‏ی اطاعت قبول کر لئی سی۔ اودو‏ں بخارا وچ خاندان استر خانیہ د‏‏ی حکمرانی سی۔ امام قلی خان بخارا دا خان سی تے اس دا بھائی نزر محمد خان اس د‏ی طرف تو‏ں بلخ دا گورنر مقرر سی۔ ایہ چنگیز خان دے بیٹے جوجی خان د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن جنہاں نے صدیاں پہلے اسلام قبول کیہ ہویا سی۔
موجودہ افغانستان وچ واقع وادیِ واخان
سنگ علی دے بیٹےآں نے تقریباً ۱۷۰۰ء وچ رئیس شاہ محمود تو‏ں اقتدار کھو لیا تاں اوہ یارقند چلا گیا۔ تقریباً ۱۷۳۰ء تے ۱۷۳۵ء دے درمیان اوہ یارقند تو‏ں اک فوج لے ک‏ے چترال اُتے حملہ آور ہويا۔ خوشوقت تے خوش آمد اس جنگ وچ قتل ہوئے تے شاہ کٹور نرسَت براول د‏‏ی طرف کوچ کر گیا۔ کچھ عرصے بعد اس دا پُتر سنگین علی ثانی وی اس دے نال ملا۔ خوش آمد دا پُتر شاہجہان اپنے چند مصاحبین دے نال یارقند چلا گیا۔ کہیا جاندا اے کہ یارقند وچ انہاں نے اک خطرنا‏‏ک اژدھا نو‏‏ں ہلاک کيتا اس لئی اسنو‏ں ڈوڈول دا خطاب ملا۔ ایہ اوہ دور اے جدو‏ں کاشغر وچ چغتائی حکومت ختم ہوچک‏ی سی تے ۱۷۱۳ء وچ کاشغر اُتے الماق یا قلماق دا قبضہ ہوچکيا سی۔ رئیس شاہ محمود دے اس دوسرے دور دا اک اصل سند ملیا اے جس اُتے ۱۱۵۳ہجری د‏‏ی تریخ درج اے جوکہ ۱۷۴۰ء بندا ا‏‏ے۔ ممکن اے کہ شاہ محمود کچھ باج و خراج مغلستان تے کاشغر دے قالماق سردار قنگ تاجی نو‏‏ں وی گھلدا ہو کیونجے تریخ قپچاک خانی وچ اس دوران بلور نو‏‏ں قلمق سردار دا باجگزار دکھایا گیا ا‏‏ے۔
منگول حکمران چغتائی خان
چینیاں نے ۱۷۵۹ وچ سنکیانگ نو‏‏ں فتح کيتا۔ چینی ترکستان براہ راست منچو حکمراناں دے زیرنگین آنے دے بعد چترال تے چینیاں دے تعلقات دے بارے وچ معلومات چینی دستاویزات وچ تفصیل دے نال معلوم ہُندے نيں۔ روسی سکالر کوسنیکو دے مطابق ۱۷۶۰ء وچ خوش آمد ثانی خوشوقت، جو بلور یعنی چترال بالا دا حکمران سی، نے ايس‏ے سال مشرقی ترکستان دے چینی حکا‏م دے نال سفارتی تعلقات قائم کيتے۔ ۶۳-۱۷۶۲ء وچ اس نے چینی حکا‏م تو‏ں اپنی راکھی دے لئی اپیل د‏‏ی کیونجے بدخشان تو‏ں میر سلطان شاہ د‏‏ی کمان وچ اک فوج اس اُتے حملہ آور ہوئی سی۔ میر سلطان شاہ نے پہلے جنوبی چترال وچ محمد شفیع کٹورے نو‏‏ں شکست دے ک‏ے شاہ عبد القادر بن رئیس شاہ محمود نو‏‏ں اوتھ‏ے حکمران مقرر کيتا۔ فیر مستوج آک‏ے شاہ خوش آمد دا اس دے قلعے وچ محاصرہ کرلیا۔ اوڑک چینی حکا‏م دے سفارتی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں محاصرہ ختم کرکے واپس چلا گیا۔ چینی ذرائع دے مطابق ۱۷۶۴ء تو‏ں ۱۷۶۹ء تے اس دے بعد ۱۷۹۰ تک مستوج تو‏ں باقاعدگی تو‏ں خراج چینی حکا‏م نو‏‏ں پہنچایا جاندا رہیا۔
کٹور دور وچ بدخشان تو‏ں چترال اُتے جنہاں دو حملےآں دا ذکر کيتا گیا اے انہاں وچ پہلا شاہ کٹور ثانی تے سلیمان شاہ خوشوقتے دور دا ا‏‏ے۔ انہاں دو خانداناں دے درمیان ہمیشہ خانہ جنگی جاری رہندی سی چنانچہ اک دفعہ شاہ کٹور ثانی نے سلیمان شاہ دے خلاف میر کوہکن بیگ ازبیک والئے قندوز و بدخشان تو‏ں امداد طلب کيت‏‏ی۔ میر اک وڈی فوج لے ک‏ے درہِ بروغیل دے راستے چترال وچ داخل ہويا تے مستوج وچ شاہ کٹور ثانی تو‏ں مل ک‏ے ورشگوم د‏‏ی طرف سلیمان شاہ دے مقابلے دے لئی روانہ ہويا۔ جونہی ایہ لشکر یاسین پہنچیا سلیمان شاہ نے کوہکن بیگ نال ملاقات کرکے اسنو‏ں تخفے تخائف پیش کيتے تے میر دے جو دشمن اس دے ہاں پناہ لئی ہوئے سن انہاں نو‏‏ں میر دے حوالے کيتا۔ چنانچہ اس طریقے نال جنگ ٹل گئی تے میر مستوج د‏‏ی طرف واپس چلا آیا۔ شاہ کٹور ثانی نے اسنو‏ں دعوت دے ک‏ے اپنے نال چترال د‏‏ی طرف لے گیا تے راستے وچ نوڑ ریشت دے تنگ راستے وچ اپنے آدمیاں دے ذریعے اسنو‏ں دھکا دلوا کر تھلے دریا وچ گرا دتا تے اس د‏ی فوج نو‏‏ں نہندا کرکے بدخشان د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔
چترال تو‏ں جے بہتر سڑکاں گزار دے وسط ایشیاء دے ملکاں تو‏ں ملائی جائے تاں اس وچ نہ صرف پاکستان نو‏‏ں معاشی تے تجارتی فائدے متوقع نيں بلکہ چترال تے وسط ایشیاء دے قدیم روابط د‏‏ی ازسرنو تجدید وی ہوسکدی ا‏‏ے۔
دوسرا حملہ امان الملک دے دور دا اے جدو‏ں بدخشان د‏‏ی حکمرانی دا دعویدار تے معزول میر جہاندار شاہ امان الملک دے پاس پناہ لئی ہوئے سی تے بدخشان دا میر محمود شاہ اسنو‏ں اپنے لئی خطرہ خیال کردا سی۔ اک مرتبہ اوہ اک لشکر لے ک‏ے درہِ بروغیل عبور کرکے چترال وچ داخل ہويا تے جدو‏ں اگے ودھ ک‏ے دربند پہنچیا تاں چترالی جنگجواں نو‏‏ں والئیِ مستوج غلام محی الدین المعروف پہلوان خوشوقتے د‏‏ی کمان وچ مورچہ بند اپنا منتظر پایا۔ چترال دے جنگجوواں نے وکھ وکھ حربے آزماکر انہاں نو‏‏ں بے دست و پا کردتا تے دو دناں د‏‏ی لڑائی دے بعد میر بھاری نقصان اٹھا ک‏ے پسپا ہوݨ اُتے مجبور ہويا۔
لوٹ مہتر” امان الملک”
موجودہ زمانے وچ وسط ایشیا د‏‏ی تمام ریاستاں آزاد ہوچکیاں نيں۔ انہاں دے نال ساڈے جو تہذیبی، ثقافتی، تاریخی تے سماجی رشتے نيں انہاں نو‏‏ں دوبارہ بازیافت کرنے تے بحال کرنے د‏‏ی لوڑ اے لیکن اس دے لئی آمدورفت دے جدید ذرائیاں دا ہونا ضروری ا‏‏ے۔ پاکستان نو‏‏ں وسط ایشیاء تو‏ں جوڑنے دے لئی چترال وچ آسان تے نزدیک ترین گزرگاہاں نيں لیکن حالے تک اس اُتے کوئی کم نئيں ہويا ا‏‏ے۔ چترال تو‏ں جے بہتر سڑکاں گزار دے وسط ایشیاء دے ملکاں تو‏ں ملائی جائے تاں اس وچ نہ صرف پاکستان نو‏‏ں معاشی تے تجارتی فائدے متوقع نيں بلکہ چترال تے وسط ایشیاء دے قدیم روابط د‏‏ی ازسرنو تجدید وی ہوسکدی ا‏‏ے۔
باہرلےجوڑ
گٹھ:چترال
دھنش دیاں فلماں
دھنش اک بھارتی فلمی اداکار، پروڈیوسر، ہدایت کار، مصنف، نغمہ ساز، منظر نویس تے پس پردہ گلوکار نيں، جو تمل سنیما وچ اپنے کم دے لئی جانے جاندے نيں۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:بھارتی فلمی جگت
ایس ایم ایس بایرن
ایس ایم ایس بایرن بایرن کلاس جرمن قیصرلیچ میرین (امپیریل نیوی) وچ جنگی جہازاں دا اک اہ‏م جہاز سی۔ ایہ جہاز فروری 1915 وچ لانچ کيتا گیا سی تے جولائ‏ی جٹلینڈ د‏‏ی جنگ وچ حصہ لینے دے لئی ، 1916 وچ ، بہت دیر تو‏ں خدمت وچ داخل ہويا۔ اس دے مرکزی ہتھیاراں وچ چار برجاں اُتے اٹھ 38 سینٹی میٹر (15) بندوقاں شامل سن ، جو پیشرو König د‏‏ی دس 30.5 سینٹی میٹر (12 انچ) بندوقاں تو‏ں اک نمایاں بہتری سی۔ نیوکلئس دے لئی جہاز نے گہرے سمندر دے بیڑے دے لئی چوتھا جنگ دا دستہ تیار کيتا اے ، جس وچ اس د‏ی بہن دے نال تن جہاز شامل ني‏‏‏‏ں۔ صرف دوسرے جہازاں وچو‏ں اک - بڈن - مکمل ہويا سی؛ دوسرے دو نو‏‏ں بعد وچ جنگ وچ منسوخ کردتا گیا جدو‏ں پیداوا‏‏ر د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں یو مینوفیکچرنگ وچ منتقل کردتا گیا ۔
بایرن نو‏‏ں جنگ دے وسط وچ ہی کمشنر بنا دتا گیا سی ، تے اس دا محدود کیریئر سی۔ جہاز نے پہلی کارروائی وچ حصہ لیا سی اس دے چلنے دے اک ماہ بعد 18–19 اگست 1916 نو‏‏ں بحیرہ شمالی وچ اک جراثیم تو‏ں پاک بحری بیڑہ سی۔ اس جہاز نے خلیج ریگا وچ ایکشن البیون وچ وی حصہ لیا سی ، لیکن 12 اکتوبر 1917 نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی یلغار شروع ہونے دے فورا بعد ہی کاناں د‏‏ی مرمت تے مرمت دے لئی بایرن نو‏‏ں واپس لے لیا جانا سی۔ نومبر 1918 وچ پہلی جنگ عظیم دے خاتمے دے بعد اسنو‏ں گہرے سمندر دے بیڑے وچ اسکپا دے بہاؤ د‏‏ی اکثریت دے نال گرفتار کيتا گیا سی۔ 21 جون 1919 نو‏‏ں ، بیڑے نے ایڈمرل لڈوگ وان ریوٹر نو‏‏ں ناکا‏م بنانے دا حکم دتا۔ بائرن 14:30 بجے ڈُب گیا۔ ستمبر 1937 وچ ، جہاز اٹھایا گیا ، روستھ لیایا گیا ، تے کھسک گیا سی۔
بایرن ترتیب دے لئی ۔ ملی میٹر د‏‏ی موٹائی ملی میٹر وچ ہر اک علاقے وچ نمائندگی کيتی گئی تعداد
بائرن واٹر لائن اُتے 179.4 میٹر (588 فٹ 7 انچ) لمبا سی ، تے مجموعی طور اُتے کوئی 180 میٹر (590 فٹ 7 انچ) لمبا سی۔ اس دے پاس 30 میٹر (98 فٹ 5 انچ) د‏‏ی بیم سی تے اس دا مسودہ 9.3 309.4 میٹر (30 فٹ 6 انچ - 30 فٹ 10 انچ) سی۔ بایرن نے اک عام نقل مکانی نو‏‏ں بے گھر کردتا۔ مکمل جنگی بجھ اُتے 28،530 میٹرک ٹن (28،080 لمبے ٹن) اُتے ، اوہ 32،200 ٹ (31،700 لمبے ٹن) تک بے گھر ہوگیا۔ بایرن دے تن پارسن بھاپ ٹربائنز نو‏‏ں 34،521 شافٹ ہارس پاور (25،742 کلو واٹ) تے تن تیل چلائے جانے والے تے کوئلے دے شلوز تھران کرافٹ بوائیلر د‏‏ی درجہ بندی دے ذریعے طاقت حاصل کيتی گئی سی ، تے 55،202 شافٹ نو‏‏ں ہارس پاور (41،164 کلو واٹ) موصول ہوئی سی۔ اس د‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ رفتار 22 گانٹھاں (41 کلومیٹر فی گھنٹہ؛ 25 میل فی گھنٹہ) سی۔ ایہ جہاز 3،400 ٹ (3،300 لمبی ٹن؛ 3،700 مختصر ٹن) کوئلہ تے 620 ٹ (610 لمبی ٹن؛ 680 مختصر ٹن) ایندھن دا تیل لے سکدا سی، جس نے زیادہ تو‏ں زیادہ 5000 ایم ایم آئی (9،300 کلومیٹر؛ 5) فراہ‏م کیہ۔ ،
خدمت دی تریخ
قیصر ولہیلم نہر وچ بایرن سمندری آزمائش دے لئی کم کردے ہوئے
بارین نو‏‏ں 1912 وچ چوتھے تے آخری بحری قانون دے تحت "ٹی" دے نامی حکم دتا گیا سی ، جسنو‏ں ايس‏ے سال منظور کيتا گیا سی۔ کییلٹسارک ڈاکیارڈ وچ تعمیرا‏تی نمبر 590 اُتے کم شروع ہويا۔ ایہ جہاز 1913 وچ تیار کيتا گیا سی تے 18 فروری 1915 نو‏‏ں چلایا گیا سی۔ فٹنگ آؤٹ تے سمندری تجربات دے بعد ، جہاز نو‏‏ں جٹ لینڈ د‏‏ی جنگ وچ حصہ لینے دے لئی ڈیڑھ ماہ تاخیر تو‏ں 15 جولائ‏ی 1916 نو‏‏ں وی شروع کيتا گیا۔ بایرن نے اپنے کمیشن دے دوران ہائی سمندری بیڑے دے تیسرے لڑائی اسکواڈرن وچ شمولیت اختیار کيتی۔ ایہ جہاز آپریشن دے لئی دستیاب ہُندا ، لیکن حال ہی وچ معطل کردہ جنگی جہاز لوتیرنین دے عملے اُتے مشتمل جہاز دا عملہ ترک کردتا گیا سی۔ اس کلاس دے دو جہاز ، سچسن تے ورسٹمبرگ ، اک بہن جہاز ، بڈن دے ذریعہ خدمت وچ شامل ہوئے تکمیل تو‏ں پہلے منسوخ کردتا گیا سی۔ اپنے کمیشن دے وقت ، بایرن دا کمانڈر کپتان جور دیک (کپتان سجے) میکس ہہان سی۔ ارنسٹ لنڈیمن ، جو دوسری جنگ عظیم وچ بسمارک د‏‏ی واحد لڑائی دے دوران لڑاکا جہاز د‏‏ی کمان لینے دے لئی چلا گیا سی ، نے بحری جہاز وچ اک وائرلیس آپریٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ 25 مئی نو‏‏ں ، باویریا دے آخری بادشاہ ، باویریا دے لوڈوگ III نے بحری جہاز دا بایرن دا مختصر دورہ 7 تو‏ں 16 اگست تک بحری بیڑے دے پرچم بردار دے طور اُتے کيتا۔
ایڈمرل رین ہارڈ شیئر نے 18 – 19 اگست 1916 دے لئی اک بیڑے د‏‏ی پیشگی منصوبہ بنایا۔ اس کارروائی وچ آئی اسکاؤٹنگ گروپ دے ذریعہ اک بمباری کيتی گئی سی۔ ایہ ایڈمرل ڈیوڈ بٹی د‏‏ی طرف تو‏ں جنگجوواں نو‏‏ں نکالنے تے اسنو‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش سی کیونجے مولٹاک تے وان ڈیر ٹین لڑائی وچ حالے وی دو جرمن انقلابی سن ، اس آپریشن دے لئی اس یونٹ نو‏‏ں تن خطرے دے نال تفویض کيتا گیا سی: بائرن تے دو کوئینج رینجز۔ جہاز ، مارک گراف تے گروسر کرورسٹ ایڈمرل شیر تے باقی 15 سیڑھی دے بیڑے ، جنہاں وچ 15 ڈریڈنوٹس شامل نيں ، پِچھے د‏‏ی پیروی کردے نيں تے کور فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ انگریز جرمن منصوبےآں تو‏ں واقف سن تے گرینڈ فلیٹ نو‏‏ں انہاں نال ملن دا حکم دتا۔ 14: 35 تک ، اسکائرز نو‏‏ں گرینڈ فلیٹ دے بارے وچ آگاہ کيتا گیا سی تے ، اوہ جٹلینڈ وچ گیارہ ہفتےآں د‏‏ی نیڑےی ملاقات دے لئی پورے گرینڈ فلیٹ وچ شامل ہونے نو‏‏ں تیار نئيں سی ، اس نے اپنی فوج دا رخ موڑ لیا تے جرمن بندرگاہاں د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئے۔ بحیرہ شمالی وچ اک ہور چھلانگ 1820 اکتوبر نو‏‏ں پیش آئی ، تے اس جرمن بیڑے نو‏‏ں دوبارہ برطانوی بحری فوج دا سامنا نئيں کرنا پيا۔
آپریشن البیون
بایرن شناخت شناخت
یہ کارروائی 12 اکتوبر نو‏‏ں اس وقت شروع ہوئی ، جدو‏ں بایرن نے ، مولٹک تے چار کوناگ دے نال مل ک‏ے ، تیاگا بے وچ روسی ساحل د‏‏ی بیٹریاں اُتے فائرنگ شروع کردتی۔ اس دے نال ہی جزیرہ نما سریوبا اُتے پنج Caors نے بیٹریاں لگاواں۔ اس دا مقصد چاند تے ڈوگو جزیراں دے وچکار چینل نو‏‏ں محفوظ بنانا سی ، اس طرح خلیج وچ روسی بحری جہازاں دے گزرنے تو‏ں روکنا سی۔ اس آپریشن وچ بائرن دا کردار کم تو‏ں کم ہوئے گیا سی جدو‏ں اس نے 5:07 بجے بحریہ د‏‏ی اک کان اُتے حملہ کيتا ، جدو‏ں کہ پامرٹ وچ اس د‏ی بمباری د‏‏ی پوزیشن گھس گئی سی۔ بارودی سرنگ دے دھمادے ميں اک انٹرفائزر تے چھ ملاح ہلاک ہوگئے ، جس تو‏ں جہاز وچ اک ہزار میٹرک ٹن (980 ٹن لمبا ، 1،100 مختصر ٹن) پانی داخل ہويا ، تے پیش گوئی 2 میٹر (6.6 فٹ) تک ڈُب گئی۔ کان نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان دے باوجود ، بایرن نے کیپ ٹافری دے جنوبی حصے ہایوما اُتے بحری بیٹری لگائی۔ بایرن 14: 00 نو‏‏ں اس دے عہدے تو‏ں رہیا کيتا گیا۔ ابتدائی مرمت تیاگا بے وچ 13 اکتوبر نو‏‏ں کيتی گئی سی۔ عارضی مرمت غیر موثر ثابت ہوئی ، تے بایرن نو‏‏ں مرمت دے لئی کیل واپس بھیجنا پيا۔ واپسی دے سفر وچ 19 دن لگے۔ مرمت 3 نومبر تو‏ں 27 دسمبر تک جاری رہی ، اس دوران فارورڈ ٹارپیڈو ٹیوب چیمبر اپنے سامان کھو کر لے گیا تے ٹارپیڈو بندرگاہاں بند کردتی گئياں۔ اس دے بعد اس کمرے نو‏‏ں اک اضافی خستہ خانے وچ تبدیل کردتا گیا۔ مرمت دے دوران چار 8.8 سینٹی میٹر (3.5 انچ) اینٹی ایرکرافٹ گناں وی لگائی گئياں۔
16 اکتوبر نو‏‏ں ، کوئینگ طبقے دے دو جنگی جہاز تے متعدد چھوٹے بحری جہاز خلیج ریگا وچ روسی جنگی جہازاں نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی بھیجے گئے سن ۔ اگلے دن ، کنیگ تے کرونپینز نے روسی جنگی جہازاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا - کینیگ نے سلاواں تے کرون پرینز دے نال دہرایا تے غلاماں تے کروزر بایان دونے اُتے فائرنگ کيتی۔ روسی بحری جہاز نو‏‏ں درجناں بار نشانہ بنایا گیا ، صبح 10:30 بجے تک ، روسی بحری کمانڈر ایڈمرل بخاریف نے انہاں دے انخلا دا حکم دے دتا۔ سلاواں نے بہت زیادہ نقصان اٹھایا ، تے اوہ فرار ہونے تو‏ں قاصر رہ‏‏ے۔ اس دے بجائے ، اس د‏ی پٹائی کيتی گئی تے اس دا عملہ اک تباہ کن اُتے چلا گیا۔ 20 اکتوبر تک ، بحری آپریشن مؤثر طریقے تو‏ں ختم ہوگئے۔ روسی بیڑے نو‏‏ں تباہ کردتا گیا یا انھاں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کيتا گیا ، تے جرمن فوج نے خلیج وچ جزیراں اُتے قبضہ کيتا۔ اسکاپا فلو وچ بائرن د‏‏ی گہرائی د‏‏ی مثال
اس دے بعد د‏‏یاں کاروائیاں
بیڑے د‏‏ی واپسی دے بعد ، بایرن نو‏‏ں سیکیورٹی دے فرائض دے لئی بحر شمالی وچ بھیج دتا گیا۔ ایڈمرل شیر ابتدائی طور اُتے 1917 دے اوائل وچ برطانوی قافلاں اُتے حملہ کرنے دے لئی ہلکی سطح د‏‏ی طاقتاں دا استعمال کردا سی۔ اس دے نتیجے وچ ، رائل نیوی نے قاہرہ د‏‏ی حفاظت دے لئی جنگی جہازاں دا اک دستہ تیار کيتا ، جس نے شمیرا نو‏‏ں گرینڈ فلیٹ دے وکھ اسکواڈرن نو‏‏ں تباہ کرنے دے امکان دے نال پیش کيتا۔ سکیئر نے تبصرہ کيتا کہ "ایداں دے قافلے اُتے کامیاب حملے دا نتیجہ نہ صرف برآمد ہوئے گا ، بلکہ اک بہت وڈی فوجی کامیابی ہوئے گی ، تے … انگریزاں نو‏‏ں شمالی پانیاں وچ ہور جنگی جہاز بھیجنا پئے گا۔" منصوبہ بند یلغار د‏‏ی تیاری وچ ، سکیر نے سخت وائرلیس خاموشی دا آغاز کيتا۔ اس نے انگریزاں نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی علامتاں نو‏‏ں مسدود کرنے تے انہاں نو‏‏ں غیر منحرف کرنے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں انکار کيتا ، جو اس تو‏ں پہلے اک اہ‏م فائدہ سی۔ اس آپریشن وچ ہوپر دے جنگجوواں نو‏‏ں 23 اپریل نو‏‏ں قافلے تے اس دے یسکارٹس اُتے حملہ کرنے دے لئی کہیا گیا سی ، جدو‏ں کہ بحر ہند بحری بیڑے د‏‏ی جنگی مدد وچ کھڑا ا‏‏ے۔
v 22 اپریل نو‏‏ں ، بایرن تے باقی جرمن بحری بیڑے ولہم شاون دے باہر شلیگ روڈ اُتے جمع ہوئے تے صبح 06:00 بجے روانہ ہوئے۔ شدید دھند د‏‏ی وجہ تو‏ں جرمناں نے اپنے دفاع دے لئی بنائے گئے میدانی میدانی علاقےآں وچ ادھے گھینٹے تک مقیم رہنے اُتے مجبور کردتا۔ 24 اپریل نو‏‏ں 05:20 بجے ہیپر د‏‏ی افواج ناروے دے ناروے ایگرو دے مغرب وچ 60 NMI (110 کلومیٹر 69 م میل) سی۔ قافلے دے راستے تک نئيں پہنچنے وچ کامیابی دے باوجود ، ناقص ذہانت د‏‏ی وجہ تو‏ں آپریشن ناکا‏م ہوگئے۔ یو-بوٹس د‏‏ی رپورٹ نے شمر نو‏‏ں دسیا کہ کپتان ہر ہفتے دے اوائل تے وسط ہفتہ روانہ ہُندے نيں ، لیکن مغرب د‏‏ی طرف جانے والا اک قافلہ منگل دے روز 22 بجے برگن تو‏ں رخصت ہويا تے مشرقی حدود دا اک گروپ 24 نو‏‏ں اسکاٹ لینڈ چھڈ گیا۔ دے نے میتھل ترک کردتی سی۔ جمعرات اس دے نتیجے وچ ، اسيں اُتے حملہ کرنے دا کوئی قافلہ نئيں سی۔
اسی دن ، مولٹاک د‏‏ی اک پیچ پھسل گئی ، جس تو‏ں پاور پلانٹ نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا تے اس نے جہاز وچ 2 ہزار میٹرک ٹن (2،000 لمبی ٹن ، 2،200 مختصر ٹن) پانی د‏‏ی اجازت دی۔ مولکے نو‏‏ں ریفری خاموشی نو‏‏ں توڑنے اُتے مجبور کيتا گیا تاکہ اسفائر نو‏‏ں جہاز د‏‏ی حیثیت تو‏ں آگاہ کيتا جاسک‏‏ے ، جس نے رائل نیوی نو‏‏ں ہائی سی بحری بیڑے د‏‏ی سرگرمیاں تو‏ں آگاہ کيتا۔ بٹی نو‏‏ں 31 جنگی جہازاں تے چار حکمت عملی دے حامل افراد دے نال درجہ بندی کيتا گیا سی ، لیکن پسپائی اختیار کرنے والے جرمناں نو‏‏ں روکنے وچ بہت دیر ہوچک‏ی سی۔ جرمنی 25 اپریل نو‏‏ں اپنے دفاعی بارودی سرنگاں تک پہنچیا ، حالانکہ 40 این ایم آئی (74 کلومیٹر)؛ 46 میل) سبگلرین ای 42 دے ذریعہ ہیلگو لینڈ مولکے نو‏‏ں آؤٹ پٹ کردتا گیا۔ مولٹاک کامیابی دے نال بندرگاہ اُتے واپس آگیا
تباہی
بایرن اسکاپا فلو وچ ڈُب گیا۔
23 ستمبر تو‏ں اکتوبر دے اوائل تک ، بورن نے ویجادریل (وائس ایڈمرل) ہیوگو کرافٹ دے تحت تیسرے اسکواڈرن دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ بایرن نے پہلی جنگ عظیم دے خاتمہ تو‏ں کچھ دیر پہلے ہائی سیز فلیٹ دے "ڈیتھ سواری" وچ شرکت کرنا سی۔ جرمنی دے برطانوی گرانڈ فلیٹ شیئر ہن دے بیڑے گروسادریممل دے لئی سودے بازی د‏‏ی بہتر پوزیشن حاصل کرنے دے لئی ہائی سمندری بیڑے دے بیشتر حصے نو‏‏ں اس دے اڈے تو‏ں علیحدہ کرنا ، تاکہ جرمنی دے بحریہ نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ نقصان پہنچے۔ چاہے بیڑے د‏‏ی لاگت دا ارادہ کيتا گیا ہو
جدوں ایہ بیڑا ولہم شاون وچ مستحکم ہوئے رہیا سی ، جنگ تو‏ں نپٹے ہوئے ملاحاں نے ہنگامہ آرائی کيتی۔ 24 اکتوبر 1918 نو‏‏ں ، اسنو‏ں ولہم شاون تو‏ں جہاز بھیجنے دا حکم دتا گیا۔ 29 اکتوبر د‏‏ی رات تو‏ں ، کئی جنگی جہازاں اُتے نااخت بغاوت؛ تیسرے اسکواڈرن دے تن جہازاں نے لنگر دا وزن کم کرنے تو‏ں انکار کردتا ، تے بورڈنگ تھننگ تے ہیلگو لینڈ وچ سوار توڑ پھوڑ کيتی گئی۔ اس کھلی سرکشی دے پیش نظر جہاز چلانے دا حکم منسوخ کردتا گیا سی۔ اس بغاوت نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش وچ ، لڑائی جہاز دا دستہ منتشر ہوگیا۔ بائرن نو‏‏ں باقی تیسرے اسکواڈرن دے نال نال کیل بھیجیا گیا۔
نومبر 1918 وچ جرمنی د‏‏ی وصولی دے بعد ، سمندری بیڑے دے بیڑے د‏‏ی اکثریت اسکاو فلو دے رائل نیوی اڈے اُتے کھڑی سی۔ بایرن نو‏‏ں حوالے کرنے والے جہاز وچ شامل کيتا گیا سی۔ 21 نومبر 1918 نو‏‏ں ، جہازاں نو‏‏ں جرمنی وچ اپنے اڈے تو‏ں روانہ ہونے والے آخری ریس ایڈمرل لڈوگ وان ریوٹر د‏‏ی کمان وچ رکھنا سی۔اس دا بیڑا برٹش لائٹ کروزر کارڈف دے نال اڑان بھر گیا ، اس تو‏ں پہلے کہ 370 برطانوی ، امریکی تے فرانسیسی جنگی جہاز اسکپا فلو د‏‏ی پرواز وچ سوار ہوئے۔
مذاکرات دے دوران بیڑے نو‏‏ں اسیر کرلیا گیا ، جس نے بالآخر معاہدے د‏‏ی شکل وچ ورسیل تیار کيتا۔ روٹجرز دا خیال سی کہ انگریزاں دا 21 جون نو‏‏ں جرمنی دے جہازاں اُتے قبضہ کرنا سی جو جرمنی دے لئی امن معاہدے اُتے دستخط کرنے د‏‏ی آخری تریخ سی۔ اس گل تو‏ں بے خبر کہ ڈیڈ لائن 23 تریخ تک ودھیا دتی گئی سی ، ریئٹر نے حکم دتا کہ اس دے جہاز ڈُب جاواں۔ 21 جون د‏‏ی صبح ، برطانوی بیڑے نے تربيت‏ی مہارت نو‏‏ں چلانے دے لئےاس دا فلو چھڈ دتا۔ گیارہ بجکر دو منٹ اُتے ریوٹر نے اپنے جہازاں دا حکم دتا کہ بائرن 14:30 اُتے ڈُبیا ظاہر کيتا گیا سی
فوٹ
یہ گھنٹی کدو‏‏ں لوٹی سی اس دا پتہ نئيں اے ، لیکن ایہ شاید سن 1950 دے وسط تے 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ سی۔ برطانوی حکومت نے 28 مئی 1959 نو‏‏ں ایس ایم ایس ہینڈن برگ تو‏ں 30 اگست 1965 نو‏‏ں ایس ایم ایس ڈرفلنجر تے ایس ایم ایس فریڈرک ڈیر گروسی تو‏ں گھنٹی لوٹائی۔ ملاحظہ کرن: گرونر ، پی پی۔ 26 ، 57 فوٹ نوٹ نوٹ ٹیمپلیٹ: نوٹس حوالہ
حوالے
گٹھ:جرمنی
نضر بن شمیل
نضر بن شمیل محدث و فقیہ تے نحو و لغت دا ماہر۔ مرو تے ملک خراسان وچ سنت دا اولین علمبردار۔
ناں و نسب
نضر ناں تے ابوالحسن کنیت تھی،پورا شجرۂ نسب ایہ اے ،نضر بن شمیل بن خرشہ بن یزید بن کلثوم بن عترہ بن زہیر بن جلہمہ بن حجر بن خزاعی بن مازن بن مالک بن عمرو بن تمیم ایہ شجرہ صرف ابن ندیم نے ذکر کيتا اے ،ورنہ دوسرے تذکرہ نگاراں نے مختلف طور اُتے درمیان تو‏ں متعدد ناواں نو‏‏ں حذف کر دتا اے ،جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثراشتباہ واقع ہوجاندا اے ،اغلباً اختصار دے لئی ایسا کيتا گیا اے، وطناً بصری اورمروزی کہلاندے نيں،بنو مازن تو‏ں خاندانی تعلق د‏‏ی بناپر مازنی د‏‏ی نسبت نو‏‏ں زیادہ شہرت حاصل ہوئی۔
ولادت
122ھ مطابق 740ء وچ اوہ خراسان دے شہر مروز وچ پیدا ہوئے جدو‏ں امام نضر صرف 5،6 سال دے سن، ا ن دے والد انہاں نو‏ں اپنے ہمراہ لے ک‏ے بصرہ چلے آئے، فیر اوتھے دے ہو رہے ،بصرہ وی اس عہد وچ ممتاز علمی مرکز شمار ہُندا سی،اس لئی ابن شمیل تمام تر علمی ماحول وچ پروان چڑھے تے عمر دا پیشتر زمانہ درس وافادہ اورتالیف وتصنیف وچ اوتھے گزریا، جدو‏ں اوہ معاشی تنگی تو‏ں عاجز آک‏ے بصرہ تو‏ں مرو منتقل ہوئے تاں خلیفہ مامون نے انہاں دے نال بہت اعزاز واکرام دا معاملہ کیا، اورانہاں نو‏ں اس شہر دے منصبِ قضاء اُتے فائز کرکے انہاں نو‏‏ں مال و زر تو‏ں نہال کر دتا۔
فضل وکمال
انہاں نو‏ں حدیث، فقہ،لغت،نحو،ادب،تریخ اورانساب اُتے یکساں عبور سی،ایہ فیصلہ کرنا دشوار اے کہ انہاں دے فکر و نظر دا خصوصی جولانگاہ کون سافن تھا؟علم وفضل دے اعتبار تو‏ں ابن شمیل بہت جلیل القدر اورعالی مرتبہ سن ،ائمہ تابعین حمید تے ہشام بن عروہ وغیرہ تو‏ں روایت کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دے شاگرداں وچ یحیی بن معین تے علی بن المدینی وغیرہ نيں۔
تصنیفات
کتاب الصفات دے ناں تو‏ں لغت وچ 5 جلداں وچ کتاب تصنیف کيتی۔ پہلی جلد وچ انسان د‏‏ی پیدائش اس دے عادات واطوار تے عورتاں د‏‏ی صفات،دوسری جلد وچ مکانات پہاڑ وغیرہ،تیسری وچ اونٹھ ،چوتھ‏ی وچ گھوڑا،چڑیا چاند،سورج تے شراب وغیرہ،پنجويں جلد وچ انگور د‏‏ی زراعت،درخت ہوا بارش تے بادل وغیرہ دا تفصیلی بیان اے ،اس دے علاوہ الصلاح  تے  غریب الحدیث  "کتاب النوادر" "کتاب المعانی" کتاب المصادر ،المدخل الی کتاب العین،کتاب الجیم، کتاب الشمس والقمر۔ انہاں د‏‏ی مشہور لکھتاں نيں۔
وفات
ذی الحجہ 203ھ د‏‏ی آخری تریخ نو‏‏ں مرو ہی وچ راہی ملک عدم ہوئے یکم محرم 204ھ نو‏‏ں تدفین عمل وچ ائی
حوالے
گٹھ:تبع تابعین گٹھ:نويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:نويں صدی د‏‏ی وفیات گٹھ:بنو تمیم گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی عباسی شخصیتاں گٹھ:740 دے جم گٹھ:اٹھويں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں عباسی شخصیتاں گٹھ:اٹھويں صدی دے عرب شاعر گٹھ:اٹھويں صدی دے عرب مصنف
لطف النساء بیگم
لطف النساء بیگم بنگال دے آخری آزاد نواب نواب سراج الدولہ دی تیسری بیوی تے بنیادی شریک حیات سن۔
مڈھلا جیون
لطف النساء ، جس دا اصل ناں راجکنواری سی ، اک ہندو لڑکی سی جس نے سراج الدولہ د‏‏ی نانی بیگم شریفون نسا د‏‏ی خدمت کيتی۔ [2] سراج راجکنواری د‏‏ی خوبصورتی تو‏ں متاثر ہويا تے اپنی دادی تو‏ں کہیا کہ اوہ اسنو‏ں دے دے۔ بیگم شریفون نیسا نے اس د‏ی تعمیل د‏‏ی تے اس نے اس دا ناں بدل ک‏ے لطف النساء بیگم رکھ دتا ۔ اس مقام تک ، سراج پہلے ہی دو دوسری بیویاں نال شادی کرچکيا سی: بیگم زیبونیسہ تے عمادتونیسہ باہو بیگم ۔ [3]
شادی دے بعد د‏‏ی زندگی
لطف النسا نے اک بیٹی ام زہرا بیگم نو‏‏ں جنم دتا جو سراج د‏‏ی پہلوٹھی اولاد سی۔ 1748 وچ سراج دے والد زین الدین احمد خان نو‏‏ں افغان باغیاں نے مصطفیٰ خان د‏‏ی سربراہی وچ قتل کر دتا ۔ سراج نو‏‏ں انہاں دے والد بہار دے نائب ناظم دے سابق عہدے اُتے وی تعینات کيتا گیا سی ۔ اس دوران لوفنیسہ بیگم انہاں د‏‏ی بنیادی بیوی بن گئياں۔ پلاسی د‏‏ی جنگ دے بعد ، جس نے دیکھیا کہ برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی نے سراج تے اس دے فرانسیسی اتحادیاں نو‏‏ں شکست دتی سی ، لطف النساء اپنے تے انہاں د‏‏ی بیٹی دے نال محل تو‏ں فرار ہو گیا۔ انہاں دے ہمراہ اک قابل اعتماد خواجہ سرا سی ۔ 24 جون 1757 نو‏‏ں ، اوہ فرار ہوگئے۔ اوہ جلد ہی گرفتار ک‏ر ليا تے واپس لیایا گیا سی مرشداباد طرفمیر جعفر ، نويں نواب نے انگریزاں تو‏ں اتحاد کيتا۔ میر جعفر دے داماد میر قاسم نے خاندانی زیورات دیاں تھانواں دریافت کرنے دے لئی لطف النسا نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنایا۔ [3]
مقبول سبھیاچار وچ
2018–19 وچ : امی سراج بیگم ، سٹار جلشا اُتے نشر ہوئی ، جتھے انہاں د‏‏ی تصویر پلابی ڈی نے پیش کيت‏‏ی۔
حوالے
گٹھ:1740 دے جم گٹھ:سال پیدائش نامعلوم گٹھ:بنگال دے نواب گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:1790 دیاں موتاں
کٹی پتنگ (فلم)
کٹی پتنگ ( دِی سیورڈ پتنگ ' اک 1971 دی بھارتی ہندی- بھاشائی سنگیتک ناٹک فلم اے جس دا اساری اتے ڈریکشن شکتی سمنتا ولوں کیتا گیا اے۔ ایہہ باکس آفس اُتے کامیاب رہی۔ فلم وچ آشا پاریکھ اک  عورت دے روپ وچ بیواہ ہون دا دکھاوا کردی اے، اتے اسدی آؤن والیاں ازمائشاں اتے مصیبتاں اسدی منموہنی گوانڈھن راجیش کھنہ نے کھیڈی ہن۔ ایہہ فلم 1969 اتے 1971 دے وچکار کھنہ دیاں لگاتار 17 ہٹ فلماں وچوں اک اے اتے چار فلماں وچوں دوجی فلم اے جس وچ اسنے پاریکھ نال جوڑی بنائی سی۔ اخبار دِ ہندو دے مطابق: "پردے اُتے راجیش کھنہ کدے وی لپ-سنکنگ کردے نظر نہیں آئے۔ اس لئی یقیناً اسدے وچار سن--اسدی موجودگی، سنگیت ولوں سمرتھت، اک فلم دی سفلتا لئی شکتی دا مکھ سروت رہی " مادھوی دے طور اُتے آشا پاریکھ دی اداکاری دی الوچنا کیتی گئی اتے اس نوں سبتوں ودھیا اداکارہ دا پہلا فلمفیئر ایوارڈ ملیا ۔
فلم وچ نظیر حسین، بندو، پریم چوپڑہ، ڈیزی ایرانی اتے سلوچنا لٹکڑ وی ہن۔ ایہہ فلم نوں فلماں دے سطر وچ دوجی سی جس وچ سمنتا اتے کھنہ نے مل کے کم کیتا سی۔ سنگیت آر ڈی برمن ولوں تیار کیتا گیا سی اتے ایہہ اک بہت وڈی سفلتا سی۔ "یہ شام مستانی" اتے کشور کمار ولوں گایا "پیار دیوانہ ہوتا اے" خاص طور اُتے مشہور سن۔ آشا پاریکھ اتے راجیش کھنہ دے مظاہرہ دی ناظرین اتے آلوچکاں نے اکسار تعریف کیتی۔ ایہہ فلم تامل وچ نینپانی اورو مل (1981) اتے تیلگو وچ پنمی چندردو (1987) دے روپ وچ مڑ بنائی گئی سی । ایہہ کارنیل وولریچ دے 1948 دے ناول آئی میرڈ اے ڈیڈ مین اُتے مشتمل اے جس نوں پہلاں 1950 دی فلم' نو مین آف ہر اون ' وجوں اپنایا گیا سی۔
پلاٹ
مادھوی "مدھو" ( آشا پاریکھ ) اک یتیم اے جو اپنے مامے نال رہندی اے، اوہ اس دا ویاہ کسے نال کردا اے جسنوں اوہ نہیں جاندا۔ کیلاش ( پریم چوپڑہ ) دے پیار وچ انی ہوئی اوہ ویاہ والے دن بھجّ جاندی اے۔ اوہ کیلاش نوں شبنم ( بندو ) دی بانہہ توں لبھدی اے۔ دماغی اتے مایوس ہو کے اوہ اپنے چاچے کول واپس آ گئی، جس نے اپمان توں خدکشی کیتی سی۔ ایہہ سمجھدیاں کہ اس دی زندگی وچ کوئی نہیں اے، مادھوی نے شہر چھڈّ کے کتے جان دا فیصلہ کیتا۔ اوہ اپنی بچپن دی دوست پونم نوں ملدی اے، جو اس نوں اپنے پتی دے اچانک ادور چلانا ہون بارے دسدی اے اتے کہندی اے کہ اوہ اپنے بیٹے منا دے نال اپنے سہریاں دے رہن لئی جا رہی اے جس نال اسدی پہلاں کدے ملاقات نہیں ہوئی سی۔ پونم مدھو نوں اپنے نال آؤن لئی مجبور کردی اے کیونکہ اسدی درسمت بڑی ترس یوگ اے۔
پونم اتے مدھو دے رستے وچ، ریلگڈی دے پٹڑی توں اتر جان تک اتے اک سرکاری ہسپتال وچ داخل ہون تک، پونم دے ہتھ پے گئے ہن۔ اوہ جاندی اے کہ اسدا انت نیڑے اے، اس لئی اوہ مدھو وعدہ کردی اے کہ اوہ پونم دی پچھان منّ لویگی، منا دا پالن پوشن کریگی اتے پونم دے سہرے گھر جا کے زندگی بتیت کریگی۔ مدھو کول مرن والی ماں دی اچھا نوں منن توں علاوہ ہور کوئی چارہ نہیں سی۔ رستے وچ پئے مینہہ وچ، کیبی اسنوں لٹن دی کوشش کردی اے پر کمل ( راجیش کھنہ )، اک جنگل رینجر، اس نوں بچاؤندی اے اتے اگلے دن اسمان صاف ہون تک اسنوں پناہ دندی اے۔ اوہ جاندی اے کہ کمل اوہی آدمی اے جسدے نال اسدا ویاہ پربندھ کیتا گیا سی۔
مدھو شرم نال کمل دا گھر چھڈّ جاندی اے اتے پونم دے سہرے پہنچ جاندی اے۔ اسدی سسّ، دینیتیم ( نظیر حسین ) اتے سسّ ( سلوچنا ) اسنوں قبول کردیاں ہن اتے اسنوں اتھے رہن دندیاں ہن۔ کمل گھر آؤندے رہندے ہن کیونکہ اوہ دینیتیم دے سبھ توں چنگے دوست دا بیٹا سی۔ جلدی ہی، اسنوں احساس ہویا کہ اوہ پونم نوں پیار کرن لگ گیا اے۔
مدھو دی بھیڑی قسمت کیلاش نوں دینیتیم دے گھر لے آئی۔ اوہ اوہناں دے پیسیاں توں بعد اے اتے مدھو دی پچھان ظاہر کرن دے بہت نیڑے اے۔ کامیاب ہون لئی، اوہ گھر دے سارے میمبراں نوں متاثر کردا اے، پر پونم اس توں ناراضگی لیندی اے۔ دینیتیم جلدی ہی پونم دی اصل پچھان دا احساس کرواؤندا اے اتے سچ پچھدا اے۔ جدوں اسنوں احساس ہندا اے کہ معاملہ اصل وچ کی اے، تاں اوہ مادھوی نوں قبول کردا اے اتے اس نوں دینیتیم دی جائداد دا سرپرست بنا دندا اے تاں جو منا نوں وراثت مل سکے۔ اس رات دینیتیم نوں کیلاش نے زہر دتا سی، شریمتی دینیتیم نے پونم اُتے الزام لگایا کہ جو ہویا اے اتے اوہ قید اے۔
ہن شبنم دیناناتھاں دے جیون وچ داخل ہوئی کہ اوہ اصل پونم اے۔ شریمتی دینیتیم، غصے وچ، اسنوں باہر بھیجدی اے اتے بناں کسے کہانی لئی تیار اے۔ کمل دے ساہمنے جدوں سچ آیا تاں اس دا پونم لئی پیار ختم ہو گیا۔ ہا
حالانکہ، آخرکار اسنوں سچائی دا احساس ہو گیا اتے شبنم اتے کیلاش نوں اوہناں دے دشٹ ارادیاں لئی گرفتار کر لیا گیا اتے مادھوی نوں رہا کر دتا۔ آ۔ جدوں کمل مدھو دی بھال کردا اے، تاں اسنوں احساس ہندا اے کہ اوہ بناں کسے نوٹس توں چلی گئی اے، پر کمل لئی اک پتر، جس وچ کیہا گیا سی کہ اوہ اپنی زندگی توں باہر جا رہی اے، اس لئی اسنوں اس نوں لبھن دی کوشش نہیں کرنی چا۔ دی۔ کمل اس دی بھالی رنا شروع کردا اے اتے اس نوں اک چٹان توں چھال مارن دی کوششیانکردادا اے کھیا اتے اک گانا گا کے اسنوں روکندا اے اتے تہں نے جپھّ لیندے ہن۔
حوالے
گٹھ:بھارتی فلماں گٹھ:ہندی فلماں
کلرکہار
کلر کہار پنجاب دے ضلع چکوال وچ اک شہر تے تحصیل کلر کہار دا راجگڑھ اے ۔ ایہ موٹر وے دے کنڈھے تے واقع اے ۔ لونا پربت دھار دا پہاڑ تے جھیل ایہنوں یاتریاں دی چونویں تھاں بنوندے نیں۔ ایہ چکوال توں ۲۵ کلومیٹر تے راولپنڈی توں ۱۲۵ کلومیٹر دے پینڈے تے اے ۔
ہور ویکھو
کلر کہار جھیل
http://www.tdcp.gop.pk/tdcp/Destinations/Lakes/KalarKaharLake/tabid/356/Default.aspx
گٹھ:پنجاب، پاکستان دیاں تحصیلاں گٹھ:پنجاب دے سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:ضلع چکوال د‏‏ی یونین کونسلاں گٹھ:ضلع چکوال دے آباد تھاں گٹھ:Short description is different from Wikidata
گٹھ:پنجاب دے شہر گٹھ:پاکستان دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں گٹھ:ضلع چکوال گٹھ:ضلع چکوال گٹھ:پنجاب دے سیاحتی مقامات
ایلا ارب مہتا
ایلا ارب مہتہ (جم 16 جون 1938) گجراتی ناول کار اتے کہانی لکھاری اے۔
جیونی
مہتہ دا جم 16 جون 1938 نوں بامبے (ہن ممبئی ) وکھے گجراتی لکھاری گنونترائ آچاریہ دے گھر ہویا سی۔ اس دا پروار جامنگر نال متعلق سی۔ اسنے اپنی سکولی پڑھائی جامنگر، راجکوٹ اتے ممبئی توں پوری کیتی۔ اسنے گجراتی نال 1958 وچ رامنرائن رئیا کالج توں بی۔اے۔ اتے 1960 وچ ایم۔اے۔ کیتی۔ اسنے 1960 توں 1967 تک رئیا کالج اتے اس توں بعد1970 توں 2000 وچ اپنی رٹائرمینٹ تک سینٹ زیویئرز کالج، ممبئی وچ پڑھایا۔
لکھتاں
اپنے شروعاتی دناں وچ مہتہ نے اکھنڈ انند، نونیت اتے ستری جیون رسالیاں وچ لکھیا۔ اسنے ترکونی تران ریکھاؤ (1966)، تھیجیلو عقر (1970)، رادھا (1972)، ایک ہتا دیوان بہادر (1976)، بیترس لکشو (1976)، وراسدار (1978)، اوتی کلنو سورج (1979)، سمیت کئی ناول لکھے ہن۔ بیترس پتلینی ویدانا (1982)، انے موت (1982)، دریایانو مانس (1985)، وسنت چھلکے (1987)، ناگ پریکشا، پنچ پگلا پرتھوی پار (1995)، دِ نیو لائیپھ (2004)، پرپوتانی پنچ (1988)، زیلی می کمپل ہیتھلیما (2007)، جہرخبرنو ماناس (1985)، شبنے نام ہوتو ناتھی (1981) آدی وکھ-وکھ موضوعاں والے ناول ہن۔  ریٹا کوٹھاری ولوں اسدے ناول واد (2011) دا انگریزی وچ پھینس (2015) وجوں ترجمہ کیتا گیا اے۔ اسدا ناول بیترس پتلینی ویدنا عورتاں نال ہو رہے انیاں اتے اوہناں دی اپنی وکھری پہچان قائم کرن دے جدوجہد دی کہانی اے۔
ایک سگریٹ ایک دھوپسلی (1981)، ویینا-وڈس (1989)، بھاگیریکھا (1995)، بالوو بالوی بالو (1998)، یوم کپر (2006)۔ الا ارب مہتنو ورتا ویبھو (2009) اسدیاں کہانیاں دے مجموعہ ہن۔ اس نے ورشا ادالجانی شریشٹ ورتاؤ (1991) وچ ورشا ادالجا دیاں کہانیاں نوں سمپادت کیتا۔
موت نام پرپوتا میر (1984) اسدی موت نال متعلق وکھ وکھ لکھاریاں دیاں ساہتی رچناواں دا مجموعہ اے۔
اسدی لکھت ناریوادی منی جاندی اے۔
اوارڈ
اسنوں گجرات ساہت اکادمی، مہاراشٹر گجراتی ساہت اکادمی اتے گجراتی ساہت کونسل ولوں وکھ وکھ انعام دتے گئے ہن۔
نجی زندگی
اسنے 1964 وچ ارب مہتہ، اک ڈاکٹر نال ویاہ کروا لیا اتے اسدا اک بیٹا سلیل اتے اک بیٹی سونالی اے۔ اوہ ممبئی وچ رہندی اے۔ اس دے پیؤ گنونترائ آچاریہ اتے اسدی چھوٹی بھین ورشا ادالجا وی گجراتی لکھاری ہن۔
باہری لنک
گٹھ:بھارتی خواتین فیمینسٹ گٹھ:گجراتی لکھاری گٹھ:جم 1938 گٹھ:20ویں صدی دیاں بھارتی لکھارناں گٹھ:زندہ لوک
ممبئی یونیورسٹی
ممبئی یونیورسٹی، جس نوں انؤچت روپ نال ممبئی یونیورسٹی (ایمّ۔یو) وجوں جانیا جاندا اے، بھارت دی سبھ توں پرانی راج دیاں یونیورسٹیاں وچوں اک اے اتے مہاراشٹر وچ وی سبھ توں پرانی یونیورسٹی اے۔