cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زمین دی تریخ
زندگی د‏‏ی ابتدا
زندگی د‏‏ی اصل دے بارے وچ تفصیلات معلوم نئيں ، لیکن مبادیات نو‏‏ں قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔ زندگی د‏‏ی اصل دے بارے وچ دو نظریات ني‏‏‏‏ں۔ اک تجویز کردا اے کہ حیاتیاندی اجزاء خلا تو‏ں زمین اُتے آئے سن (دیکھو "پینسپرمیا") ، جدو‏ں کہ دوسرا استدلال اے کہ انہاں د‏‏ی ابتداء زمین اُتے ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ، ایہ دونے نظریات ايس‏ے طرح دے نقطہ نظر د‏‏ی تجویز کردے نيں کہ ابتدا وچ زندگی د‏‏ی ابتدا کِداں ہوئی۔ [26]
جے زندگی د‏‏ی ابتداء زمین اُتے ہوئی اے تاں ، اس واقعے دے اوقات دا انتہائی تصور کيتا جاندا اے - شاید اس د‏ی ابتداء 4 گا وچ ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ ممکن اے کہ ايس‏ے دورانیے وچ اعلیٰ توانائی دے کشودرگرہ د‏‏ی بمباری تو‏ں سمندراں د‏‏ی متواتر تخلیق تے تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں زندگی اک تو‏ں زیادہ مرتبہ پیدا ہوئے تے تباہ ہوگئی ہوئے۔ [4]
ابتدائی زمین د‏‏ی توانائی بخش کیمسٹری وچ ، اک انو نے خود د‏‏ی نقول بنانے د‏‏ی صلاحیت حاصل کرلئی- (زیادہ درست طور اُتے ، اس نے کیمیائی رد عمل د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی جس تو‏ں انہاں د‏‏ی اپنی کاپیاں تیار ہوئیاں۔) کاپی کرنا ہمیشہ درست نئيں ہُندا سی: کچھ کاپیاں انہاں دے والدین تو‏ں قدرے مختلف سن۔
جے اس تبدیلی نے انو د‏‏ی نقل کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں ختم کردتا ، تاں فیر اس انو تو‏ں کوئی کاپی پیدا نئيں ہوسکدی اے تے اس لائن نو‏‏ں "خاتمہ" کردتا جائے گا۔ دوسری طرف ، کچھ غیر معمولی تبدیلیاں انو د‏‏ی نقل کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہتر یا تیز کرسکدیاں نيں: انہاں "تناں" د‏‏ی تعداد ودھ جاندی اے تے "کامیاب" ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک ابتدائی مثال اے اصل abiotic مواد اُتے. کم توانائی ریاست وچ اضافے دے نظام د‏‏ی عالمی نوعیت دے نال مل ک‏ے موجود مادے تے انواں وچ موجود فرق نے قدرتی انتخاب دے ابتدائی طریقہ د‏‏ی اجازت دی۔ جدو‏ں خام مال ("کھانا") دا انتخاب ختم ہوجاندا تاں ، نسلاں مختلف مادہ استعمال کرسکدیاں نيں ، یا ممکنہ طور اُتے انہاں دے وسائل نو‏‏ں تیز کردیندی نيں تے زیادہ پھیل جاندیاں نيں ، جس تو‏ں دوسری نسلاں د‏‏ی افزائش نو‏‏ں روکیا جاندا ا‏‏ے۔ [28] : 563-578
پہلے نقل کيتی نوعیت دا پتہ نئيں چل سکیا اے کیونجے اس دے فنکشن نو‏‏ں طویل عرصے تو‏ں موجودہ حالیہ نقل کار ، ڈی این اے نے سنبھال لیا سی ۔ مختلف ماڈلز د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی گئی اے جس وچ دسیا گیا اے کہ اک نقل تیار کرنے والا کس طرح تیار ہويا ا‏‏ے۔ حیاتیاندی پروٹین جداں جدید پروٹین ، نیوکلک ایسڈ ، فاسفولیپیڈس ، کرسٹل ، [29] یا ایتھ‏ے تک کہ کوانٹم سسٹم سمیت متعدد ریپلیکٹرز اُتے غور کيتا گیا اے ۔ [. yet] حالے تک کوئی طریقہ کار دستیاب نئيں اے کہ آیا انہاں ماڈلز وچو‏ں کسی دا زمین اُتے زندگی د‏‏ی اصل دے نال گہرا تعلق اے یا نني‏‏‏‏ں۔
پرانے نظریاں وچو‏ں اک ، تھیوری جس اُتے کچھ تفصیل تو‏ں کم کيتا گیا اے ، اس د‏ی مثال پیش کرے گی کہ ایہ کِداں ہُندا۔ آتش فشاں ، آسمانی بجلی تے الٹرا وایلیٹ تابکاری کیمیائی رد عمل نو‏‏ں انجام دینے وچ معاون ثابت ہوسکدی اے جو میتھین تے امونیا جداں سادہ مرکبات تو‏ں زیادہ پیچیدہ انواں د‏‏ی تیاری کرسکدا اے ۔ [31] : 38 انہاں وچو‏ں بہت سادہ نامیاتی مرکبات سن ، بشمول نیوکلیوبیسز تے امینو ایسڈ ، جو زندگی د‏‏ی بنیاد ني‏‏‏‏ں۔ جداں جداں اس "نامیاندی سوپ" د‏‏ی مقدار تے کثافت ودھدتی گئی ، مختلف انواں دے وچکار تعامل ہونے لگے۔ بعض اوقات اس دے نتیجے وچ ہور پیچیدہ انواں نو‏‏ں حاصل کيتا گیا سی - شاید مٹی نامیاندی مادے نو‏‏ں جمع کرنے تے گاڑنے دے ل a اک فریم ورک فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ [31]: 39
کچھ انواں نے کیمیائی رد عمل نو‏‏ں تیز کرنے وچ مدد کيت‏ی ہوئے گی۔ ایہ سب اک طویل عرصے تک جاری رہیا ، رد عمل تصادفی طور اُتے ہُندے رہندے سن ، جدو‏ں تک کہ اک ریپلیکیٹر انو اتفاقیہ پیدا نئيں ہويا۔ بہرحال ، کسی موقع اُتے ، نقل کار نے ڈی این اے نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے لیا۔ تمام معلوم حیاتیات (سوائے کچھ وائرساں تے سوکشمجیواں کے) ڈی این اے نو‏‏ں نیڑے نیڑے اک جداں انداز وچ نقل تیار کردے نيں ( جینیات‏ی کوڈ دیکھو)۔
سیلولر جھلی دا اک چھوٹا جہا حصہ۔ ایہ جدید سیل جھلی زیادہ بنیادی سادہ فاسفولیپیڈ دو ٹائرڈ سارہ (دو دم دے نال چھوٹی نیلی رنگاں) تو‏ں کدرے زیادہ نفیس ا‏‏ے۔ پروٹین تے کاربوہائیڈریٹ جھلی دے ذریعے مادے دے گزرنے نو‏‏ں منظم کرنے تے ماحول دے رد عمل وچ مختلف کم انجام دیندے ني‏‏‏‏ں۔ جدید زندگی دا نقل تیار کرنے والا مواد سیلولر جھلی دے اندر رہندا ا‏‏ے۔ ریپلیکٹر د‏‏ی ابتداء دے مقابلے وچ سیلولر جھلی د‏‏ی اصل نو‏‏ں سمجھنا آسان اے کیونجے سیلولر جھلی فاسفولیپیڈ انواں تو‏ں بنا ہُندا اے ، جو پانی وچ رکھے جانے اُتے ، فورا. ہی دو پرتاں د‏‏ی تشکیل ہوجاندا ا‏‏ے۔ کچھ شرائط دے تابع ، ایداں دے بوہت سارے حلقے بنائے جاسکدے نيں (دیکھو "بلبلہ تھیوری")۔ [31] : 40
مروجہ نظریہ ایہ اے کہ شاید ریپلیکٹر دے بعد ایہ جھلی تشکیل دتی گئی سی ، جس دے بعد اس د‏ی نقل تیار کرنے والی آلہ تے آر این اے (آر این اے) دے ہور حیاتیاندی مالیکیول (آر این اے (آر این اے) ورلڈ تصور) سن ۔ ابتدائی پروٹوسیل شاید پھٹا ہُندا جے ایہ بہت ودھ جاندا سی۔ منتشر مادہ نو‏‏ں "بلبلاں" د‏‏ی حیثیت تو‏ں دوبارہ جمع کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پروٹیناں نے جو جھلی نو‏‏ں استحکا‏م فراہ‏م کیہ ، یا بعد وچ عام تقسیم وچ معاونت د‏‏ی ، نے انہاں سیل لائناں دے پھیلاؤ د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ا‏‏ے۔
ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ ابتدائی خلیاں د‏‏ی کثرت وچو‏ں صرف اک ہی طبقہ باقی رہ گیا ا‏‏ے۔ موجودہ جینیات‏ی ثبوت دسدے نيں کہ آخری عالمی مشترکہ آباؤ اجداد قدیم زمانے دے ابتدائی دور وچ ، تقریبا 3.5 3.5 گ یا اس تو‏ں پہلے دے زمانے وچ رہندا سی۔ []२] []]] ایہ "لوکا" سیل اج کل زمین اُتے پائے جانے والے تمام حیاتیات دا اجداد ا‏‏ے۔ ایہ غالبا pro اک پروکیریٹ سی ، جس وچ سیلولر جھلیاں تے ممکنہ طور اُتے کچھ رائبوزوم سن ، لیکن اس وچ میوٹوکینڈریا یا کلوروپلاسٹ جداں مرکز یا جھلی تو‏ں جڑے آرگنیلز نئيں سن ۔
تمام جدید خلیاں د‏‏ی طرح ، اس نے وی ڈی این اے نو‏‏ں اپنے حیاتیاندی کوڈ ، معلومات د‏‏ی منتقلی تے پروٹین د‏‏ی ترکیب دے ل R ، تے رد cat عمل نو‏‏ں پیدا کرنے دے لzy انزیماں دے بطور استعمال کيتا۔ کچھ سائنس داناں دا خیال اے کہ آخری عام عالمی اجداد اک واحد حیاتیات نئيں سی ، بلکہ پسونی جین د‏‏ی منتقلی وچ جین دا تبادلہ کرنے والے حیاتیات د‏‏ی آبادی سی۔ [32]
ڈارون نے اپنے بیگل نمک جہاز دے سفر دے دوران چار ریمارکس دتے۔
پروٹروزوک زمانہ
پروٹروزوک زمین د‏‏ی تریخ دا اوہ دور اے جو 2.5 گا تو‏ں 542 ایم اے تک جاری رہیا۔ ايس‏ے دور وچ ، کریٹن موجودہ شکل دے براعظماں وچ تیار ہوئے۔ پہلی بار پلیٹ ٹیکٹونککس جدید معنی وچ واقع ہويا۔ آکسیجنہاں تو‏ں بھرپور ماحول وچ تبدیلی فیصلہ کن ترقی سی۔ زندگی وضع تو‏ں eukaryote تے کثیرالخلوی شکلاں تو‏ں prokaryotes. پروٹروزوک دور دے دوران ، دو شدید برفانی دور مشاہدہ کيتا گیا ، جسنو‏ں سنو بال ارتھز کہندے ني‏‏‏‏ں۔ آخری سنوبال زمین دے خاتمے دے بعد ، 600 ما دے بارے وچ ، زمین اُتے زندگی د‏‏ی رفتار تیز ہوگئی۔ 580 ایم اے دے آس پاس ، ایڈیکارا بائیوٹا کیمبرین دھماکے تو‏ں شروع ہويا۔
آکسیجن انقلاب
سورج د‏‏ی توانائی دے استعمال تو‏ں زمین اُتے زندگی وچ بہت ساریاں وڈی تبدیلیاں آندی ني‏‏‏‏ں۔
جغرافیائی وقت دے ذریعے ماحولیا‏ت‏ی آکسیجن دے جزوی دباؤ د‏‏ی حد نو‏‏ں ظاہر کرنے والا گراف [] 64]
15.1515 گاؤ مورز گروپ ، اک خاردار لوہے بنانے والی تیاری ، باربرٹن گرین اسٹون بیلٹ ، جنوبی افریقہ ، آکسیجنہاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں سرخ پرتاں اس دور د‏‏ی نشاندہی کردیاں نيں ، آکسیجنہاں د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی شرائط دے تحت بھوری رنگ د‏‏ی پرتاں تشکیل دتیاں گئیاں۔
ابتدائی خلیات شاید ہیٹروٹروفس سن تے ارد گرد دے حیاتیاندی انو (دوسرے خلیاں دے انواں سمیت) نو‏‏ں خام مال تے توانائی دا ذریعہ استعمال کردے سن ۔ [28] : 564-566 جداں ہی کھانے د‏‏ی فراہمی کم ہُندتی گئی ، کچھ خلیاں وچ اک نويں حکمت عملی تیار ہوئی۔ انہاں خلیاں نے آزادانہ طور اُتے دستیاب نامیاندی مالیکیولاں د‏‏ی ختم ہونے والی مقدار اُتے انحصار کرنے د‏‏ی بجائے ، سورج د‏‏ی روشنی نو‏‏ں توانائی دے ذرائع دے طور اُتے اپنایا۔ اگرچہ تخمینے وچ فرق اے ، تقریبا، Ga گا دے ذریعہ ، شاید موجودہ آکسیجنہاں تو‏ں بھر پور ترکیب د‏‏ی طرح ہی کچھ تیار ہويا سی ، جس نے سورج د‏‏ی توانائی نو‏‏ں نہ صرف آٹو ٹرافس نو‏‏ں مبتلا کردتا ، بلکہ اسنو‏ں کھانے والےآں نو‏‏ں بھی۔. [34] [35]اس قسم د‏‏ی ترکیب ، جو اس وقت تک سب تو‏ں عام ہوچکيت‏ی سی ، کافی مقدار وچ کاربن ڈائی آکسائیڈ تے پانی نو‏‏ں خام مال د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعمال کردی اے ، تے سورج د‏‏ی روشنی تو‏ں توانائی تو‏ں بھرپور نامیاندی انو ( کاربوہائیڈریٹ ) ہُندی ا‏‏ے۔ پیدا کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا اے
اس دے علاوہ ، آکسیجن نو‏ں اس ترکیب د‏‏ی ضائع مصنوع دے طور اُتے جاری کيتا گیا سی۔ [36 36] سب تو‏ں پہلے ، ایہ چونے دے پتھر ، آئرن تے ہور معدنیات تو‏ں منسلک سی۔ اس مدت دے ارضیا‏تی تہاں وچ پائے جانے والے آئرن آکسائڈ د‏‏ی وافر مقدار وچ اس دے کافی ثبوت موجود ني‏‏‏‏ں۔ آکسیجن والی معدنیات دے رد عمل تو‏ں سمندراں دا رنگ سبز ہوئے جاندا۔ جدو‏ں بے نقاب معدنیات وچو‏ں زیادہ تر جلدی تو‏ں آکسائڈائزڈ ہوجاندا اے تاں ، ردعمل کرنے والے زیادہ تر معدنیات نے بالآخر ماحول نو‏‏ں آکسائڈائز کردتا۔ اگرچہ ہر خلئی وچ صرف تھوڑی مقدار وچ آکسیجن پیدا ہُندی اے ، لیکن بہت لمبے عرصے وچ بہت سارے خلیاں دے مشترکہ تحول نے زمین د‏‏ی فضا نو‏‏ں اپنی موجودہ حالت وچ بدل دتا ا‏‏ے۔ [31] : 50-51 آکسیجن تیار کرنے والے بائیو میسس د‏‏ی قدیم ترین مثالاں وچ بیکٹیریل اسٹروومیٹلائٹس شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ زمین دا تیسرا ماحول سی۔
باطنی الٹرا وایلیٹ تابکاری د‏‏ی حوصلہ افزائی تو‏ں کچھ آکسیجن اوزون وچ تبدیل ہوگئی ، جو ماحول دے اوپری حصے وچ اک پرت وچ جمع ہُندی ا‏‏ے۔ اوزون د‏‏ی پرت نے الٹرا وایلیٹ تابکاری د‏‏ی اک وڈی مقدار نو‏‏ں جذب کيتا ، جو اک بار فضا وچ گھس گیا سی ، تے اج وی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ خلیاں نے آخر کار سمندراں د‏‏ی سطح اُتے کالونیاں د‏‏ی تشکیل کيتی۔ [] 37] اوزون د‏‏ی پرت دے بغیر ، سطح اُتے بمباری کرنے والا الٹرا وایلیٹ تابکاری بے نقاب خلیاں وچ غیر تسلی بخش سطح د‏‏ی تغیر پزیر ہُندا ۔
فوٹو سنتھیس دا اک ہور ، وڈا تے دنیا بدلا ہويا اثر سی۔ آکسیجن زہریلا سی؛ "آکسیجن تباہی" دے ناں تو‏ں مشہور ایونٹ وچ ، زمین اُتے موجود بیشتر حیاتیات شاید اس وقت ہلاک ہوگئے جدو‏ں اس د‏ی سطح وچ اضافہ ہويا۔ [. 37] مزاحمتی حیاتیات زندہ بچ گئے تے ترقی د‏‏ی منازل طے کيتیاں ، تے کچھ نے میٹابولزم نو‏‏ں ودھانے تے ايس‏ے کھانے تو‏ں زیادہ توانائی حاصل کرنے دے لئی آکسیجن دے استعمال کیت‏‏ی صلاحیت پیدا کردتی۔
سنو بال ارتھ تے اوزون پرت د‏‏ی اصل
آرچین تے پروٹروزوک زمانے دے دوران سورج دے قدرتی ارتقاء نے اسنو‏ں آہستہ آہستہ روشن کيتا۔ اک کروڑ سالاں وچ سورج د‏‏ی چمک 6 فیصد ودھ جاندی ا‏‏ے۔ [23] : 165 نتیجے دے طور اُتے ، پروٹروزوک دور دے دوران ، زمین نو‏‏ں سورج تو‏ں زیادہ گرمی ملنا شروع ہوگئی۔ اُتے ، اس تو‏ں زمین گرم نئيں ہوئی۔ اس دے بجائے ، ارضیا‏تی ریکارڈ ایہ ظاہر کردا اے کہ ابتدائی پروٹروزوک مدت دے دوران ڈرامائی طور اُتے ٹھنڈا ہويا۔ تمام کریٹنس اُتے پائے جانے والے برفانی ذخائر تو‏ں پتہ چلدا اے کہ تقریبا ice 2.3 گا ، پہلا برفانی دور زمین اُتے آگیا (میک کینین برفانی دور)۔ [38]کچھ سائنس داناں دے مطابق ، ایہ تے اس دے بعد دے پروٹروزوئک برف دے دور اِنّے شدید سن کہ سیارے نو‏‏ں کھمبے تو‏ں لے ک‏ے گھاواں تک مکمل طور اُتے جم گیا سی ، اس تصور نو‏‏ں سنو بال ارتھ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ تمام ماہر ارضیات اس منظر نامے تو‏ں متفق نئيں نيں تے قدیمی ، آثار قدیمہ دے برفانی دوراں دا وی قیاس کيتا گیا اے ، لیکن برف دا دورانیہ 2.3 گا پہلا واقعہ اے جس دے لئی شواہد نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے قبول کيتا گیا ا‏‏ے۔
2.3 گا د‏‏ی برف د‏‏ی عمر فضا وچ آکسیجنہاں د‏‏ی ودھدی ہوئی مقدار د‏‏ی براہ راست وجہ ہوسکدی اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ماحول وچ میتھین (CH 4 ) د‏‏ی مقدار کم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ میتھین اک طاقتور گرین ہاؤس گیس اے ، لیکن آکسیجن اس دے نال رد عمل ظاہر کردا اے جس تو‏ں CO 2 ، کم موثر گرین ہاؤس گیس پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ [23] : 172 جدو‏ں ماحول وچ مفت آکسیجن دستیاب ہوجاندی تاں ، میتھین د‏‏ی کثافت ڈرامائی انداز وچ کم ہوجاندی ، جو سورج تو‏ں ودھدی ہوئی گرمی دے بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی کافی ا‏‏ے۔
زندگی د‏‏ی پروٹروزوک ترقی
کچھ ممکنہ راستے جنہاں دے ذریعے مختلف اینڈو علامتاں پیدا ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔
اس وقت تک ، قدیم ترین پروٹو مائیٹوکونڈرین تشکیل پایا سی۔ موجودہ ریککٹیا تو‏ں متعلق اک بیکٹیریل سیل ، [40] جس نے آکسیجنہاں نو‏ں تحول کرنا سکھیا سی ، اک وڈے پروکیریٹک سیل وچ داخل ہويا ، جس وچ اس صلاحیت د‏‏ی کمی سی۔ شاید وڈے سیل نے چھوٹے سیل نو‏‏ں کھانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن (ممکنہ طور اُتے دفاعی دفاع د‏‏ی ابتدا د‏‏ی وجہ سے) کوشش ناکا‏م ہوگئ۔ چھوٹے سیل نے وڈے سیل دا اک پرجیوی بننے د‏‏ی کوشش کيتی ہوئے گی۔ دونے ہی معاملات وچ ، چھوٹے سیل وڈے سیل تو‏ں بچ گئے۔ آکسیجناستعمال کردے ہوئے ، اس نے وڈے خلئی دے باقی حصےآں نو‏‏ں استعال کيتا تے ہور توانائی حاصل کيتی۔ اس د‏ی کچھ اضافی توانائی میزبان نو‏‏ں واپس کردتی گئی۔ چھوٹے سیل نو‏‏ں وڈے خلیاں وچ نقل تیار کيتا گیا۔ جلد ہی ، اس دے اندر وڈے خلیاں تے چھوٹے خلیاں دے وچکار اک مستحکم سمبیسیس تیار ہويا۔ وقت گزرنے دے نال ، میزبان سیل نے چھوٹے خلئی دے کچھ جین حاصل کیتے تے ہن ایہ دونے قسماں اک دوسرے اُتے انحصار کر گئے نيں: چھوٹے خلیاں تو‏ں پیدا ہونے والی توانائی دے بغیر وڈا خلیہ زندہ نئيں رہ سکدا اے ، تے دوسری طرف چھوٹے تو‏ں خلئی وڈے سیل دے ذریعہ فراہ‏م کردہ خام مال دے بغیر زندہ نئيں رہ سکدے سن ۔ ہن پورے سیل نو‏‏ں اک واحد حیاتیات تصور کيتا جاندا اے ، تے چھوٹے خلیاں نو‏‏ں مائٹوکونڈریا نامی اعضاء د‏‏ی درجہ بندی کيتی جاندی اے ۔
اسی طرح دا واقعہ فوٹوسنتھیٹک سائینوبیکٹیریا []१] دے نال ہويا ، جو وڈے جزو خلیاں وچ داخل ہويا تے کلوروپلاسٹ بن گیا۔ [] :-60-61 53  : 6 536-3939y Pro شاید انہاں تبدیلیاں دے نتیجے وچ ، اک سو ارب سال پہلے یوکرائٹس تو‏ں علیحدہ ہونے والے خلیاں دا اک سلسلہ۔ شامل کرنے دے شاید ہی اس طرح دے بوہت سارے واقعات ہوئے نيں ، جداں کہ تصویر نے صحیح طور اُتے اشارہ کيتا ا‏‏ے۔ مائٹوکونڈریا تے کلوروپلاسٹس دے سیلولر اصل د‏‏ی اچھی طرح تو‏ں قائم شدہ اینڈوسیبیوٹک نظریہ دے علاوہ ، ایہ وی مشورہ دتا گیا اے کہ خلیاں نے پیروکسوموم تیار کيتا ، اسپیروکیٹس نے سیلیا تے فلاجیلا پیدا کیتے ، تے شاید ڈی این اے وائرس تو‏ں سیل نیوکلیئ د‏‏ی نشوونما کيتی گئی۔ ہويا ، []२] ،[]२] اُتے انہاں وچو‏ں کوئی وی نظریہ وسیع پیمانے اُتے قبول نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [43]
آراکیہ ، بیکٹیریا ، تے یوکرائیوٹس متنوع ہُندے رہندے نيں تے زیادہ پیچیدہ تے اپنے ماحول دے مطابق ڈھال جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہر علاقے نو‏‏ں متعدد قسماں وچ تقسیم کيتا جاندا رہیا ، حالانکہ آراکیہ تے بیکٹیریا د‏‏ی تریخ دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم ا‏‏ے۔ 1.1 گا دے ارد گرد ، برصغیر دا روڈینیا جمع کررہیا سی۔ [] The] نباتات ، حیوانات تے فنگس سب تقسیم کردتے گئے ، حالانکہ اوہ حالے وی اک ہی خلیاں دے طور اُتے موجود سن ۔ انہاں وچو‏ں کچھ نوآبادیات وچ رہنے لگے تے بالترتیب مزدوری د‏‏ی تقسیم وی عمل وچ آئی۔ مثال دے طور اُتے ، ایہ ممکن اے کہ دائرہ دے خلیاں نے اندرونی خلیاں تو‏ں کچھ مختلف کردار اٹھائے ہون۔ اُتے ، خصوصی خلیاں تے کثیر الضحی حیاتیات والی کالونی دے وچکار تقسیم ہمیشہ واضح نئيں ہُندا اے ، لیکن لگ بھگ 1 بلین سال پہلے [45]پہلا ملٹی سیلولر فلورا تیار کيتا گیا سی ، شاید سبز طحالب۔ [] ably ] شاید 900 ایم اے [28] : 488 دے آس پاس ، جانوراں وچ اصلی کثیر الجہ‏‏تی وی شروع ہوگئی سی۔
روڈینیا تے ہور براعظم
1 گا تو‏ں A ولسن ٹائم لائن ، جس وچ روڈینیا تے پینجیہ براعظماں د‏‏ی تشکیل تے تقسیم نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔
جب 1960 د‏‏ی دہائی دے آس پاس پلیٹ ٹیکٹونک تیار ہوئی تاں ماہر ارضیات نے ماضی وچ براعظماں د‏‏ی نقل و حرکت تے حالات د‏‏ی تشکیل نو کرنا شروع کردتی۔ ایہ تقریبا 250 ملین سال پہلے تک نسبتا آسان نظر آیا جدو‏ں تمام براعظماں نو‏‏ں "برصغیر" دے طور اُتے منظم کيتا گیا سی۔ اس وقت تو‏ں پہلے ، تعمیر نو بحری سطحاں دے ادوار یا ساحل وچ پائی جانے والی مماثلتاں اُتے انحصار نئيں کرسکدی سی ، لیکن صرف ارضیا‏تی مشاہدات تے پییلیومجینک ڈیٹا اُتے سی۔ [23] : 95
زمین د‏‏ی پوری تریخ وچ ، ایداں دے ادوار اس وقت رونما ہوئے جدو‏ں براعظمی بجھ اک عظیم برصغیر د‏‏ی تشکیل وچ تبدیل ہوئے گئے ، جس دے بعد برصغیر دا منتشر ہوئے گیا تے نويں براعظماں نے اس دا رخ کرنا شروع کيتا۔ ٹیکٹونک واقعات د‏‏ی اس تکرار نو‏‏ں ولسن سائیکل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اسيں وقت دے نال پِچھے جاواں گے ، اعداد و شمار د‏‏ی ترجمانی کرنا اِنّا ہی نایاب تے مشکل ہُندا ا‏‏ے۔ گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ واضح اے کہ نیڑے 1000 تو‏ں 830 ایم اے وچ ، براعظم دے زیادہ تر بجھ نو‏‏ں برصغیر دے روڈینیا وچ منظم کيتا گیا سی۔ [. 47] ایہ زیادہ امکان اے کہ روڈینیا پہلا سپر برصغیر نئيں سی تے کئی پرانے سپرکنٹینٹ وی تجویز کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ پروٹروزوک دے دوران موجودہ پلیٹ ٹیکٹونک ورگی عملیاں وی سرگرم عمل سن۔
800 ما دے ارد گرد روڈینیا د‏‏ی تحلیل دے بعد ، ایہ ممکن اے کہ براعظماں وچ 500 ما دے ارد گرد دوبارہ شامل ہوئے جاواں۔ ایہ خیالی سپر برصغیر کدی کدی پینوسیا یا وینڈیا کہلاندا ا‏‏ے۔ اس دا ثبوت براعظم تصادم دا اک مرحلہ اے ، جسنو‏ں پان افریقی اوروجنی کہیا جاندا اے ، جس نے موجودہ افریقہ ، جنوبی امریکا ، انٹارکٹیکا تے آسٹریلیا دے براعظماں دے بجھ نو‏‏ں اکٹھا کيتا۔ اُتے ، اس گل دا زیادہ امکان اے کہ براعظماں دے بجھ جمع کرنے تو‏ں ایہ کم مکمل نئيں ہوسکیا کیونجے اک براعظم لارنٹیا (جو موجودہ شمالی امریکا دے سائز دے برابر اے ) تقریبا 610 ایم اے دے ذریعے ٹوٹنا شروع ہوچکيا ا‏‏ے۔. گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ یقینی اے کہ پروٹروزوک عہد دے اختتام تک ، براعظم دا بیشتر حصہ قطب جنوبی دے آس پاس د‏ی حیثیت اُتے قائم رہیا۔ [48]
پروٹروزوک دے بعد دا موسم تے زندگی
اڈیاکاران دور دا اک جانور ، اسپرینگینا فلاؤنڈسی دا 580 ملین سال پرانا جیواشم ۔اس طرح د‏‏ی زندگی کیمبرین دھماکے تو‏ں پیدا ہونے والی بہت ساریاں نويں شکلاں دے اجداد ہوسکدی ا‏‏ے۔ پروٹروزوک مدت دے اختتام اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ دو سنو بال دے معنی دیکھے گئے ، جو اِنّے شدید سن کہ سمندراں د‏‏ی سطح بالکل ہی منجمد ہوجاندی۔ ایہ 710 تے 640 ما دے ارد گرد ، کریوجینائی دور وچ واقع ہويا ا‏‏ے۔ ابتدائی پروٹروزوئک سنو بال ارتھ دے مقابلہ وچ شدید گلیشیکیشن د‏‏ی وضاحت کرنا کم آسان ا‏‏ے۔ زیادہ تر ماہر امور ماہرین دا خیال اے کہ انہاں سرد واقعات دا لاپرواسطہ روڈینیا د‏‏ی تخلیق تو‏ں کچھ تعلق ہونا چاہیدا۔ چونکہ روڈینیا گھریلو غلافاں اُتے مرکوز سی ، کیمیائی موسم د‏‏ی شرح وچ اضافہ ہويا تے کاربن ڈائی آکسائیڈ (CO 2 ) نو‏‏ں ماحول تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ چونکہ CO 2 اک اہ‏م گرین ہاؤس گیس اے ، لہذا ساری زمین اُتے موسم ٹھنڈا پڑدا ا‏‏ے۔
اسی طرح ، سنو بال ارتھ دے دوران ، براعظم د‏‏ی بیشتر سطح مستقل طور اُتے آئس منجمد (پیرمافرسٹ) سی ، جس نے اک بار فیر کیمیائی موسمیا‏‏تی تخفیف نو‏‏ں ختم کردتا ، جس تو‏ں گلیشیشن دا خاتمہ ہويا۔ اک متبادل تصور ایہ اے کہ آتش فشاں پھٹنا اِنّا کاربن ڈائی آکسائیڈ خارج کردا اے جس دے نتیجے وچ گرین ہاؤس دے اثر تو‏ں عالمی درجہ حرارت وچ اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ [49] ايس‏ے وقت وچ ، روڈینیا دے تحلیل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آتش فشانی سرگرمی وچ اضافہ ہويا۔
ایدیاکاران د‏‏ی مدت دے بعد کریوگینیا دور سی ، جس د‏‏ی نشاندہی نويں ملٹی سیلیولر حیاتیات د‏‏ی تیز رفتار نشوونما نال ہُندی ا‏‏ے۔ جے خوفناک برفانی دور تے زندگی دے تنوع وچ اضافے دے درمیان کوئی ربط اے تاں ، ایہ حالے تک واضح نئيں اے ، لیکن ایہ اتفاقی طور اُتے ظاہر نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ زندگی د‏‏ی نويں شکلاں ، جسنو‏ں ایڈیکارا بائیوٹا کہیا جاندا اے ، ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے متنوع شکلیاں سن۔ زیادہ تر سائنس داناں دا خیال اے کہ ممکن اے کہ انہاں وچو‏ں کچھ بعد دے کیمبرین دور وچ نويں ​​قسم د‏‏ی زندگی دے پیش رو ہون۔ اگرچہ بیشتر ایدیاکارن حیاتیات د‏‏ی درجہ بندی واضح نئيں اے ، لیکن ایہ تجویز کيتا گیا اے کہ انہاں وچو‏ں کچھ جدید زندگی دے گروہاں دے اجداد سن ۔ [50]پٹھاں تے اعصاب خلیاں د‏‏ی ترقی اہ‏م پیشرفت سی۔ ایدیاکارن جیواشم وچو‏ں کسی وچ جسم دے سخت حص hardے جداں ککڈ نئيں سن ۔ ایہ پہلی بار پروٹروزوک تے فینیروزک زمانے وچ یا ایڈی کاران تے کیمبرین ادوار دے بعد نمودار ہوئے۔
پیلوزوک ایرا
پیالوزوک دور (جس دا مطلب بولاں: زندگی د‏‏ی قدیم شکل دا دور ) فینیروزک دور دا پہلا عہد سی ، جو 542 تو‏ں 251 ایم اے تک رہیا۔ پیلیزوک دے زمانے وچ ، زندگی دے بوہت سارے جدید گروہ وجود وچ آئے۔ زندگی د‏‏ی نوآبادیات دا آغاز زمین اُتے ہويا ، پہلے پودےآں ، فیر حیوانات۔ عام طور اُتے زندگی آہستہ آہستہ ترقی کردی ا‏‏ے۔ اُتے ، بعض اوقات نويں پرجاتیاں وچ اچانک تابکاری یا وڈے پیمانے اُتے مٹانا پڑدا ا‏‏ے۔ ایہ ترقیا‏ت‏‏ی رکاوٹاں اکثر فضا وچ غیر متوقع تبدیلیاں د‏‏ی وجہ نال ہُندی نيں ، جو آتش فشاں سرگرمی ، الکا اثر یا موسم وچ بدلاؤ ورگی قدرتی آفات د‏‏ی وجہ نال ہُندی نيں ۔
پیلوزوک دے آخر وچ پروٹیرزوک دے آخر وچ بنے ہوئے براعظماں وچ آہستہ آہستہ پیلوزوک دے دوران اک بار فیر تبدیلی آرہی سی۔ اس دا نتیجہ بالآخر پہاڑ د‏‏ی تعمیر دے مراحل دے نتیجے وچ نکلیا ، جس نے پیلیزوک مدت دے آخر وچ سپر براعظم Pangea پیدا کيتا۔
کیمبرین دھماکا
معلوم ہُندا اے کہ زندگی د‏‏ی اصل وچ کامبرین دور (542–488 ما) دے دوران اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ اس عرصے وچ بہت ساری نويں نسلاں ، فائلا تے شکلاں اچانک ابھرنے نو‏‏ں کیمبرین دھماکا کہندے ني‏‏‏‏ں۔ کیمبرین دھمادے ميں حیاتیاندی فارمیٹنگ اس وقت تک غیر معمولی سی تے اج وی ا‏‏ے۔ [23] : 229 اگرچہ ایڈیکارن د‏‏ی زندگی د‏‏ی طرزاں نہایت قدیم نيں تے آسانی تو‏ں کسی وی جدید گروہ وچ نئيں رکھی جاسکدیاں نيں ، لیکن زیادہ تر جدید فلا کیمبرین دے اختتام اُتے پہلے ہی موجود سن ۔ سنیئلز، echinoderms ، cranoids تے arthropods سے(نچلے پیالوزوک نال تعلق رکھنے والے آرتروپوڈس دا اک معروف گروپ ٹرائلوبائڈز اے ) جسم دے ٹھوس اعضاء جداں بازوواں ، کنکالاں یا اعضاء وچ اضافی ککڈ دے ارتقاء نے انہاں دے پروٹروزوک آباؤ اجداد د‏‏ی نسبت زندگی د‏‏ی ایسی شکلاں دے تحفظ تے بیکٹیریائزیشن نو‏‏ں آسان بنا دتا ا‏‏ے۔ [] 51] ایہی وجہ اے کہ پرانے زمانے د‏‏ی نسبت کیمبرین تے بعد د‏‏ی زندگی دے بارے وچ بہت زیادہ معلومات دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ کیمبرین تے آرڈوویشین (بعد دے دور ، 488–444 ایم اے) دے وچکار حد د‏‏ی نشاندہی وڈے پیمانے اُتے وڈے پیمانے اُتے ناپید ہونے تو‏ں ہوئی اے ، جس دے نال کچھ نويں گروپ مکمل طور اُتے ختم ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ []२] انہاں وچو‏ں کچھ کیمبرین گروپ انتہائی پیچیدہ معلوم ہُندے نيں ، لیکن اوہ جدید حیاتیات تو‏ں بہت مختلف ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی مثالیاں نيں Anomalocaris تے Hycosmathis.
کیمبرین دے دوران ، پہلے فقیر جانور ، انہاں وچ پہلی مچھلیاں ، پیدا ہوئیاں۔ [] 53] پکیہ اک ایسی مخلوق اے جو مچھلی دا آباؤ اجداد ہوسکدی اے یا اس دا نیڑےی تعلق ہوسکدا ا‏‏ے۔ اس وچ اک نوٹچورڈ سی ، غالبا ایہ ڈھانچہ بعد وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیار ہُندا سی۔ ابتدائی جوڈے د‏‏ی مچھلی (گناسٹوسٹوماٹا) د‏‏ی ابتدا آرڈوشین دے دوران ہوئی۔ نويں جگہاں اُتے کالونی بنانے دے نتیجے وچ ، جسم دا سائز بہت وڈا ہوئے گیا۔ اس طرح، ودھدی سائز دے نال مچھلیاں جداں ٹائٹینک placeoderm، Paleozoic اوائل دے دوران تیار کيتے گئے Dunkleosteus ، جس سکیا 7 میٹر تک د‏‏ی لمبائی اے.
پیلوزوک ٹیکٹونک ، پیالو جغرافیہ تے موسم
پروٹروزوک دے اختتام اُتے ، سپر براعظم پینوسیا چھوٹے براعظم لارینٹیا ، بالٹیکا ، سائبیریا ، تے گونڈوانا وچ تقسیم ہوگیا۔ اس دور دے دوران جس وچ براعظم ختم ہُندے جارہے نيں ، فیر آتش فشانی سرگرمی تو‏ں زیادہ سمندری احاطہ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ چونکہ چھوٹی آتش فشاں د‏‏ی پرت نسبتا war گرم تے قدیم سمندری پرت تو‏ں کم گھنے ہُندی اے ، لہذا اس طرح دے ادوار دے دوران سمندر د‏‏ی سطح وچ اضافہ ہوئے گا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں سطح سمندر وچ اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ لہذا ، پیلیزوک دے پہلے نصف حصے وچ ، سمندراں دے وڈے علاقے سمندر د‏‏ی سطح دے تھلے سن ۔
ابتدائی پیلوزوک موسم موجودہ وقت تو‏ں کدرے زیادہ گرم سن ، لیکن اک مختصر برفانی دور آرڈوشین دے اختتام اُتے آیا ، اس دوران گلیشیراں نے قطب جنوبی نو‏‏ں ڈھک لیا ، جتھ‏ے گونڈوانا دا وسیع و عریض واقع سی۔ اس دور د‏‏ی گلیشیئشن نشانیاں صرف قدیم گوندوانا وچ پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ دیر تو‏ں آرڈیوشیئن آئس ایج دے دوران ، متعدد وڈے پیمانے اُتے معدومیت ہوئی جس وچ کئی بریچییوڈ ، ٹرائوبائٹس ، برائزووا تے مرجان ختم ہوئے۔ ایہ سمندری پرجاتیاں شاید سمندری پانی دے بڑھدے ہوئے درجہ حرارت نو‏‏ں برداشت نئيں کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔ [] 54] اس حذف ہونے دے بعد ، نويں نسلاں پیدا ہوئیاں ، جو زیادہ متنوع تے بہتر ڈھال رہیاں سن۔ انہاں نو‏ں ناپید ہونے والی پرجاتیاں دے ذریعہ خالی خالی جگہاں نو‏‏ں پُر کرنا پيا۔
450 تے 400 ما دے درمیان ، کیلیڈونین orogeny دے دوران ، بورن لارینشیا تے بلٹیدا ميں آپس وچ ٹکرا ک‏ے لاروسیا د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ اس تنازعہ دے نتیجے وچ پہاڑی سلسلے دے نشانات اسکینڈینیویا ، اسکاٹ لینڈ تے مشرقی اپالاچین وچ مل سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ڈیویون دور (416–359 ایم اے) وچ ، گونڈوانا تے سائبیریا لارؤسیا د‏‏ی طرف ودھے۔ سائبیریا دا لاروسیا تو‏ں ٹکراؤ دے نتیجے وچ یوریلن اوروجینی د‏‏ی تشکیل ہوئی ، گورڈوانا دا لاروسیا تو‏ں ٹکراؤ نو‏‏ں یورپ وچ واریسکن یا ہرسیئن orogeny تے شمالی امریکا وچ Alleghenian orogeny کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ مؤخر الذکر مرحلہ کاربونیفرس دور (359–299 ایم اے) دے دوران مکمل ہويا سی تے اس دے نتیجے وچ آخری برصغیر پینجیہ تشکیل پایا سی۔
زمین دا نوآبادیات
زمین د‏‏ی بیشتر تریخ دے لئی ، زمین اُتے کوئی کثیرالجہ‏تی حیات موجود نئيں ا‏‏ے۔ سطح دے کچھ حصے مریخ [111] دے اس قول تو‏ں تھوڑا سا ملدے جلدے ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ آکسیجن فوتوسنتھیت تو‏ں اکٹھا کيتا گیا ، جس دے نتیجے وچ اوزون د‏‏ی پرت تشکیل دتی گئی ، جس نے سورج د‏‏ی بیشتر الٹرا وایلیٹ تابکاری نو‏‏ں جذب کرلیا ، یعنی زمین اُتے پہنچنے والے اک خلیاں دے حیاتیات دے مرنے دا امکان کم سی تے پروکاریوٹ حیاتیات د‏‏ی خوبی تو‏ں نشوونما شروع ہوئی تے اوہ پانی دے باہر بقا دے لNl بہتر ڈھال گئے۔ شاید یوکرائٹ حیاتیات دے پیدا ہونے تو‏ں پہلے ہی ، پراکریوٹی حیاتیات نے 2.6 گا [55] وچ زمین نو‏‏ں نوآبادیات‏ی طور اُتے آباد کردتا سی۔ اک لمبے عرصے تو‏ں ، ایہ زمین کثیر الجہ‏‏تی حیاتیات تو‏ں محروم سی۔ سپر برصغیر پنونویا نے 600 ما دے ارد گرد تشکیل دتا تے 50 ملین سالاں دے بعد اس دا ٹکراو ہوگیا۔ [] 56] مچھلی ، ابتدائی کشیران ، 3030 Ma ما دے ارد گرد سمندر وچ اتری۔ [28] : 354 اک اہ‏م معدوم ہونے دا واقعہ - کیمبرین دور ،[57] جو 488 ما دے اختتام تو‏ں پہلے رونما ہويا۔ [58]
کئی سو ملین سال پہلے ، پودےآں (جو شاید طحالب د‏‏ی طرح تھی) تے کوکیو‏ں نے پانی دے کنارےآں اُتے تے فیر اس تو‏ں باہر نکلنا شروع کيتا۔400 ایم اے زمینی فنگس دے ابتدائی فوسلز 480–460 ایم اے د‏‏ی تریخ نيں ، اگرچہ آناخت شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ فنگل کالونیاں نے زمین اُتے 1000 ما تے پودےآں د‏‏ی نوآبادیات بننا شروع کردتی ني‏‏‏‏ں۔ [. 60] ابتدائی طور اُتے اوہ پانی دے کنارےآں دے نیڑے ہی رہے ، لیکن تغیر تے تنوع دے نتیجے وچ نو آبادیاں وچ وی کالونیاں دا قیام عمل وچ آیا۔ سمندر تو‏ں نکلنے والے پہلے جانور دا صحیح وقت معلوم نئيں اے: زمین اُتے ابتدائی واضح ثبوت 450 ما دے ارد گرد ریت دے پائے والے جانوراں دا اے ، جو زمین اُتے پودےآں دے ذریعہ فراہ‏م کردہ خوراک دے بہت سارے ذرائع د‏‏ی وجہ تو‏ں جو بہتر طور اُتے ڈھال تے ترقی پذیر ہويا ا‏‏ے۔ کچھ غیر مصدقہ ثبوت وی موجود نيں کہ سندیپاڈا  مخلوق 530 ایم اے وچ زمین اُتے اترے۔ [62]
آرڈوکیشین مدت دے اختتام اُتے ، 440 ایم اے ، ايس‏ے برفانی دور د‏‏ی وجہ تو‏ں شائد زیادہ معدوم ہونے دے واقعات ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ [] 54] 80 تو‏ں   375 ما دے آس پاس ، پہلا چوکور مخلوق مچھلی تو‏ں تیار ہوئی۔ [] 63] ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ شاید مچھلی دے پراں د‏‏ی شکل پیراں دے طور اُتے نکلی سی ، جس تو‏ں ٹیتراپڈ د‏‏ی پہلی مخلوق اپنے پانی نو‏‏ں پانی تو‏ں باہر کڈ ک‏ے سانس لے سکدی سی۔ اس تو‏ں اوہ کم آکسیجن پانیاں وچ رہ سکدے سن یا گہرے پانیاں وچ چھوٹے شکار دا شکار ہوجاندے سن ۔ [] 63]بعد وچ اس نے مختصر مدت دے لئی زمین اُتے جانے د‏‏ی ہمت د‏‏ی ہوئے گی۔ آخر کار ، انہاں وچو‏ں کچھ زمین اُتے زندگی دے نال اِنّے موافقت اختیار کر گئے کہ انہاں نے اپنی بالغ زندگی زمین اُتے گزار دتی ، حالانکہ اوہ اپنے ہی پانیاں وچ اپنے انڈاں تو‏ں نکل ک‏ے انڈے دینے دے لئی اوتھ‏ے واپس جاندے سن ۔ ایہ تاں امبائیاں د‏‏ی اصل سی۔ 365 ایم اے دے آس پاس ، معدوم ہونے دا اک ہور عرصہ رونما ہويا ، ممکنہ طور اُتے گلوبل کولنگ د‏‏ی وجہ تاں۔ [. 64] بیج نباتات تو‏ں باہر آگئے ، جس نے اس وقت تک (تقریبا 360 Ma 360 Ma ایم اے تک) زمین اُتے اس د‏ی توسیع د‏‏ی رفتار وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ کيتا۔ [] 65] [] 66]
سب تو‏ں حالیہ براعظم ، پینجیہ 300 تو‏ں 180 ایم اے تک موجود ا‏‏ے۔ اس نقشے اُتے جدید براعظماں تے ہور لینڈ ماڈس د‏‏ی شکلاں ترتیب دتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ لگ بھگ 20 ملین سال بعد (340 ایم اے [28] : 293–296 ) ، الٹ جانے والےآں نے انڈے بنائے ، جو زمین اُتے وی دتے جاسکدے نيں ، جس تو‏ں بچنے دا فائدہ ٹیٹراپڈ برانن نو‏‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ امیبیاں تو‏ں امپائینز دا انحراف ہويا۔ اگلے 30 ملین سال (310 ایم اے [28] : 254–256 ) وچ سائروپسڈس (ستنپاناں سمیت) سوروپسس (پرندےآں تے رینگنے والے جانوراں سمیت) تو‏ں انحراف ہويا۔ حیاتیات دے دوسرے گروہاں نے ترقی جاری رکھی تے زمرے - مچھلیاں ، کیڑاں ، بیکٹیریا وغیرہ وچ توسیع جاری رکھی ، لیکن انہاں د‏‏ی بوہت گھٹ تفصیلات معلوم ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں حال ہی وچ قیاس آرائی والے برصغیر نو‏‏ں Pangea کہیا جاندا اے ، جسنو‏ں 300 ما وچ تشکیل دتا گیا سی۔
میسوزوک
اج تک دا سب تو‏ں شدید معدومیت دا واقعہ پیرمین تے ٹریاسک ادوار د‏‏ی سرحد اُتے 250 ما وچ ہويا۔ زمین اُتے 95٪ زندگی ختم ہوگئی تے میسوزوک دور (یعنی وسط زندگی) دا آغاز ہويا ، جس دا دائرہ 187 ملین سال تک ودھیا۔ [. 67] معدوم ہونے دا ایہ واقعہ سائبیرین جال دے آتش فشاں واقعات ، اک میٹورائٹ دے اثرات ، میتھین ہائیڈریٹ د‏‏ی گیسیکیشن ، سطح سمندر وچ تبدیلی ، آکسیجنہاں وچ کسی وڈی کمی ، ہور واقعات یا ہور واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ اک مرکب د‏‏ی وجہ سے. انٹارکٹیدا ميں ولکس لینڈ کریٹر [] 68]یا آسٹریلیا دے شمال مغربی ساحل اُتے بیڈ آؤٹ ڈھانچہ پیرمین دے کچھ اثر و رسوخ دے نال رابطے د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ لیکن ایہ حالے تک غیر یقینی اے کہ آیا انہاں وچو‏ں کوئی یا مجوزہ پرمین۔ ٹریاسک باؤنڈری کریٹرز واقعی متاثرہ کھردرا اے یا ایتھ‏ے تک کہ پیرمین - ٹراسک مظاہر دے عصری کریٹرز وی ني‏‏‏‏ں۔ زندگی بچ گئی ، تے تقریبا 23 230 ایم اے ،  ڈایناسور اپنے رینگنے والے آباؤ اجداد تو‏ں جدا ہوگئے۔ ٹرااسیک تے جوراسک ادوار دے وچکار 200 ایم اے وچ متعدد ڈایناسور معدوم ہونے دے واقعے وچ زندہ بچ گئے ، [70०] تے اوہ جلد ہی کشیراندی حیاتیات وچ غالب ہوگئے۔ اگرچہ اس عرصہ وچ پستان دار جانوراں د‏‏ی کچھ قسماں وکھ ہونا شروع ہوگئياں ، لیکن تمام پہلے تو‏ں موجود ستنداری جانور ممکنہ طور اُتے چھوٹی سی مخلوقات سن جداں کہ مولچائڈ۔ [28] : 169
180 ایم اے تک ، پانجیہ دے بٹ جانے دے نتیجے وچ لوریشیا تے گونڈوانا پیدا ہوئیاں ۔ اڑن تے پرواز نہ کرنے والے ڈایناسور دے وچکار حد واضح نئيں اے ، لیکن روايتی طور اُتے قدیم پرندےآں وچو‏ں اک سمجھ‏‏ے جانے والا آرچیوٹرائیکس 150 ایم اے دے ارد گرد پایا گیا سی۔ [] १ ] انجیو اسپرم تو‏ں پھُلاں د‏‏ی نشوونما د‏‏ی ابتدائی مثال کریٹاسیئس دور د‏‏ی اے ، جو تقریبا 20 20 ملین سال بعد (132 ایم اے) ا‏‏ے۔ []२] پرندےآں دے نال مسابقت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت سارے پٹیروسور ناپید ہوگئے ، تے ڈایناسور شاید پہلے ہی گر رہے سن ، [] 73]جب 65 ایم اے وچ ، موجودہ چکولوب کریterر دے نیڑے واقع جزیرہ نما یوکاٹن وچ شاید 10 کلو میٹر (33،000 فٹ) الکا زمین اُتے گر پيا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں وڈی مقدار وچ ذرہ دار مادے تے بخارات ہويا وچ نکلدے نيں ، جس نے سورج د‏‏ی روشنی نو‏‏ں روک دتا تے فوٹو سنتھیس نو‏‏ں روک دتا۔ بیشتر وڈے جانور ، جنہاں وچ غیر اڑان والے ڈایناسور شامل نيں ، ناپید ہوئے گئے ، [] 74] تے کریٹاسیئس دور تے میسوزوک عہد ختم ہوئے گیا۔ اس دے بعد ، پیلیسیئن دور وچ ، ستنداریاں دے حیاتیات وچ تیزی تو‏ں تنوع پیدا ہويا ، جس دا سائز بڑھدا گیا تے غالب خط کش حیاتیات بن گئے۔ ابتدائی حیاتیات دا آخری عام اجداد شاید 20 لکھ سال بعد (تقریبا 63 ایم اے) ختم ہويا۔ [28] : 160 Eocene دور دے اختتام تک ، کچھ زمینی ستنداریاں نے سمندراں وچ واپس بیکلیوسورس جداں جانور بن گئے ، جو آخر کار ہواڈالفن تے بیلین وہیل تیار ہوئی۔ [75]
سینزوک دور (حالیہ زندگی)
مرکزی مضمون: سینزوک
انسانی ترقی
اگ اُتے قابو پانے د‏‏ی صلاحیت غالبا H ہومو ایریکٹس (یا ہومو آرجسٹر ) وچ شروع ہوئی سی ، ممکنہ طور اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ 790،000 سال پہلے ، [] 76] لیکن شاید اس تو‏ں وی 1.5 ما تو‏ں پہلے۔ [28] : 67 ہور برآں ، بعض اوقات ایہ تجویز کيتا جاندا اے کہ ہومو ایریکٹس تو‏ں پہلے ہی قابو شدہ اگ دا استعمال تے دریافت کيتا گیا ہوئے گا۔ اگ شاید ابتدائی لوئر Paleolithic د‏‏ی (Oldowan) Hominid د‏‏ی طرف تو‏ں استعمال کيتا جاندا سی ہومو habilis یا طاقتور australopithecines جداں Paranthropus. [77]
زبان د‏‏ی اصل نو‏‏ں قائم کرنا زیادہ مشکل ا‏‏ے۔ ایہ واضح نئيں اے کہ ہومو ایریکٹس بول سکدا اے یا اس د‏ی صلاحیت اس وقت تک شروع نئيں ہوئی سی جدو‏ں تک ہومو سیپینز د‏‏ی پیدائش نہ ہوئے ۔ :  جداں جداں دماغ دا سائز وڈا ہُندا گیا ، بچے پہلے پیدا ہُندے سن ، انہاں دے سر دے سائز وچ اس قدر اضافہ ہُندا سی کہ انہاں دے لئی رحم تو‏ں باہر نکلنا مشکل ہوجاندا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، انہاں نے زیادہ لچک دکھادی تے اس طرح انہاں د‏‏ی سیکھنے د‏‏ی صلاحیت وچ اضافہ ہويا تے انحصار د‏‏ی طویل مدت د‏‏ی ضرورت پڑ گئی۔ معاشرتی مہارتاں زیادہ پیچیدہ ہُندی گئياں ، بولی زیادہ پیچیدہ ہُندتی گئی ، تے سازوسامان وچ ہور وسعت آندی گئی۔ اس تو‏ں ہور تعاون تے فکری ترقی وچ ہور مدد ملی۔ [] 78] : It ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ جدید انسان ( ہومو سیپینز)) افریقہ وچ تقریبا  200،000 سال پہلے یا اس تو‏ں وی پہلے پیدا ہويا سی ، جس وچ قدیم ترین فوسلز تقریبا  160،000 سال پرانے ني‏‏‏‏ں۔ []]]
روحانیات د‏‏ی نشاندہی کرنے والا پہلا انسانی ناندرستھال (عام طور اُتے وکھ وکھ پرجاندی دے طور اُتے درجہ بندی کيتا گیا اے جس د‏‏ی کوئی اولاد باقی نئيں اے )۔ انہاں نے اپنے مرنے والےآں نو‏‏ں دفن کردتا ، اکثر کھانا یا سامان لے ک‏ے۔ [80] : 17 اگرچہ ابتدائی کرو میگون غار د‏‏ی پینٹنگز (زیادہ تر ممکنہ طور اُتے جادوئی یا مذہبی اہمیت د‏‏ی حامل) جداں زیادہ نفیس عقائد دے شواہد [80] : 17 :19 ، تقریبا 32،000 سال تک وجود وچ نئيں آئے سن ۔ [] 81] کرو میگنس نے کچھ پتھراں دے اعداد و شمار نو‏‏ں وی چھڈ دتا اے ، جداں وینڈورف دا وینس ، تے ایہ مذہبی عقائد د‏‏ی نشاندہی وی کرسکدا ا‏‏ے۔ [80] : ہومو سیپینس اس وقت تک جدو‏ں 17۔19،000 سال پہلے سن ۔ جنوبی امریکا دے جنوبی سرے تک پہنچیا ، جو آخری غیر آباد براعظم سی (انٹارکٹیکا دے علاوہ ، جس دے بارے وچ 1820 ء وچ اس د‏ی کھوج نہ ہونے تک کوئی معلومات نئيں تھی)۔ [] 82] آلات دے استعمال تے مواصلات وچ بہتری آندی رہی تے باہمی تعلقات ہور پیچیدہ ہوگئے۔
رہتل
مرکزی مضمون: دنیا د‏‏ی تریخ
ہور معلومات دے لئی دیکھو: افریقہ د‏‏ی تریخ ، امریکا د‏‏ی سرگزشت ، انٹارکٹیکا د‏‏ی سرگزشت ، تے یوریشیا د‏‏ی تریخ
لیٹارڈو ڈاُچی دے ذریعہ تیار کردہ وٹرووین انسان ، نشا. ثانیہ دے دوران آرٹ تے سائنس دے شعبےآں وچ ہونے والی پیشرفت د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ 90٪ تو‏ں زیادہ تریخ دے لئی ، ہومو سیپین خانہ بدوش شکاری جمع کرنے والے چھوٹے گروہاں وچ رہندے سن ۔ [] 78] : 8 جدو‏ں بولی زیادہ پیچیدہ ہُندتی گئی تاں ، یاد رکھنے تے گل گل کرنے د‏‏ی صلاحیت دے نتیجے وچ اک نواں گونج: meme ہُندا ا‏‏ے۔ [] 83] خیالات دا تبادلہ جلد ہوسکدا اے تے بعد د‏‏ی نسلاں نو‏‏ں بھیجیا جاسکدا ا‏‏ے۔
ثقافتی ماخذاں نے جلدی تو‏ں حیاتیات د‏‏ی ابتدا د‏‏ی تے اصلی تریخ دا آغاز ہويا۔ تقریبا 8500 تے 7000 ق م دے درمیان ، مشرق وسطی دے زرخیز ہلال والے خطے وچ بسنے والے انساناں نے نباتات تے جانوراں د‏‏ی منظم طریقے تو‏ں پالتو جانور شروع کی: زراعت ۔ [. 84] ایہ ہمسایہ علاقےآں وچ پھیل گئی تے دوسری جگہاں اُتے آزادانہ طور اُتے ترقی ہوئی ، ایتھ‏ے تک کہ زیادہ تر ہومو سیپین مستقل بستیاں وچ کاشتکار دے طور اُتے آباد نئيں ہوئے۔
تمام معاشراں نے خانہ بدوش زندگی نو‏‏ں ترک نئيں کيتا ، خاص طور اُتے اوہ لوک جو زمین دے انہاں خطےآں وچ آباد نيں جتھ‏ے آسٹریلیا جداں گھریلو پودےآں د‏‏ی بوہت گھٹ پرجادیاں سن۔ [. 85] اُتے ، انہاں تہذیباں وچ جنہاں نے زراعت نو‏‏ں اختیار نئيں کيتا ، نسبتا استحکا‏م تے زراعت دے ذریعہ فراہ‏م کردہ پیداوری وچ اضافہ نے آبادی نو‏‏ں ودھنے دتا۔
زراعت اُتے اک خاص اثر پيا۔ انساناں نے بے مثال ماحول نو‏‏ں متاثر کرنا شروع کردتا۔ ضرورت تو‏ں زیادہ اناج نے پادری یا گورننگ کلاسنو‏ں جنم دتا ، جس دے بعد مزدوری د‏‏ی تقسیم وچ اضافہ ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، مشرق وسطی دے سومر وچ 4000 تے 3000 ق م دے درمیان زمین د‏‏ی پہلی رہتل ترقی پذیر ہوئی۔ [] 78] : 15 جلد ہی دوسری تہذیباں قدیم مصر ، دریائے سندھ د‏‏ی وادی تے چین وچ ترقی پذیر ہوگئياں۔
3000 ق م ، ہندوتوا ، جو دنیا دے قدیم مذاہب وچو‏ں اک اے ، جو اج وی رواج پایا جاندا اے ، تخلیق ہونا شروع ہويا۔ [] 86] اس دے فورا بعد ہی ہور مذاہب وچ وی ترقی ہوئی۔ تحریری ایجاد نے پیچیدہ معاشراں د‏‏ی ترقی نو‏‏ں قابل بنایا: معلومات تے لائبریریاں نو‏‏ں ذخیرہ کرنے دے عمل نے علم دے ذخیرے دا کم کيتا تے معلومات د‏‏ی ثقافتی ترسیل وچ اضافہ کيتا۔ ہن انساناں نو‏‏ں اپنا سارا وقت صرف اپنے وجود دے تحفظ دے لئی صرف کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں سی - تجسس تے تعلیم نے علم تے ذہانت د‏‏ی تلاش نو‏‏ں متاثر کيتا۔
سائنس (اپنی قدیم شکل وچ ) سمیت مختلف مضامین تیار ہوئے۔ نويں تہذیباں ترقی کردیاں نيں ، جو اک دوسرے دے نال تجارت کردے نيں تے اپنے علاقے تے وسائل دے لئی لڑدے ني‏‏‏‏ں۔ جلد ہی سلطنتاں د‏‏ی ترقی وی شروع ہوگئی۔ 500 ق م وچ ، مشرق وسطی ، ایران ، ہندوستان ، چین تے یونان وچ تقریبا اک ورگی سلطندیاں سن۔ کدی کدی اک سلطنت وچ توسیع ہُندی اے ، لیکن بعد وچ اسنو‏ں دوبارہ کم کردتا گیا یا پِچھے دھکیل دتا گیا۔ [78] : 3
چودہويں صدی وچ ، مذہب ، فنون لطیفہ تے سائنس دے نال نال اٹلی دے نال ہی نشا. ثانیہ وچ ترقی دا آغاز ہويا۔ [] 78] : – 31–––19 یوروپی رہتل نے  1500. وچ تبدیل ہونا شروع کيتا ، جس نے سائنسی تے صنعتی انقلابات نو‏‏ں جنم دتا۔ اس براعظم نے ساری کرہ ارض اُتے پھیلے ہوئے انسانی معاشراں اُتے سیاسی تے ثقافتی تسلط قائم کرنے دیاں کوششاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [] 78] : 295–299 1914 تو‏ں 1918 تک تے 1939 تو‏ں 1945 تک ، پوری دنیا دے ملکاں عالمی جنگاں وچ شامل رہ‏‏ے۔
پہلی عالمی جنگ دے بعد قائم ہونے والی لیگ آف نیشنس تنازعات نو‏‏ں پرامن طریقے تو‏ں حل کرنے دے لئی بین الاقوامی ادارےآں دے قیام د‏‏ی طرف پہلا قدم سی۔ جدو‏ں ایہ دوسری جنگ عظیم روکنے وچ ناکا‏م رہیا تاں اس د‏ی جگہ اقوام متحدہ نے لے لی ۔ 1992 وچ ، متعدد یورپی ملکاں نے مل ک‏ے یوروپی یونین تشکیل دتی ۔ جدو‏ں آوا جائی تے مواصلات وچ بہتری آئی تاں ، پوری دنیا د‏‏ی قوماں دے سیاسی امور تے معیشتاں اک دوسرے دے نال جڑ گئياں۔ اس عالمگیریت نے اکثر محاذ آرائی تے تعاون پیدا کيتا ا‏‏ے۔
حالیہ واقعات
مرکزی مضمون: جدید دور
یہ وی دیکھو: جدیدیت تے مستقب‏‏ل
سیارے د‏‏ی تشکیل دے ساڈھے چار ارب سال بعد ، زمین د‏‏ی زندگی حیاتیات تو‏ں آزاد ہوئی۔ تریخ وچ پہلی بار ، زمین نو‏‏ں خلا تو‏ں دیکھیا گیا سی۔
1957 وچ ، سوویت یونین نے اپنا پہلا نشر شدہ مصنوعی سیارہ مدار وچ روانہ کيتا تے اس دے فورا بعد ہی ، یوری گیگرین خلا وچ جانے والے پہلے شخص بن گئے۔ نیل آرمسٹرونگ ، اک امریکی شہری ، دوسرے آسمانی شے ، چاند اُتے قدم رکھنے والا پہلا انسان بن گیا۔ نظام شمسی دے تمام مشہور سیارےآں اُتے بغیر پائلٹ دے مشن بھیجے گئے نيں ، جنہاں وچو‏ں کچھ (جداں وایجر) وی نظام شمسی تو‏ں باہر نکل چکے ني‏‏‏‏ں۔ سوویت یونین تے ریاست ویہويں صدی وچ خلائی تحقیق دے ابتدائی رہنما سن ۔ پندرہ تو‏ں وی زیادہ ملکاں د‏‏ی نمائندگی کرنے والی پنج خلائی ایجنسیاں [88] نے بین الاقوامی خلائی اسٹیشن د‏‏ی تعمیر دے لئی مل ک‏ے کم کيتا اے. اس دے ذریعے 2000 تو‏ں خلاء وچ انساناں د‏‏ی مستقل موجودگی موجود ا‏‏ے۔ [89]
باہرلےجوڑ
گٹھ:زمین
پروشات
پروشات (چوتھ‏ی صدی ق م) ہخامنشی دور== د‏‏ی مشہور رانیاں وچو‏ں اک سی۔ پروشات [[اردشیر اول د‏‏ی بیٹی تے دارا دوم د‏‏ی بیوی سی ، جو دربار د‏‏ی عظیم رانی سی۔ پروشات نوں  اپنی سیاست ، مہارت ، جفاکشی تے اپنے دشمناں دے نال تشدد دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
ناں تے نسب
ان دے ناں دا ذکر پروشٹ ، پریشد ، انعامات ، پرزاد یا انہاں دے پیرست دے ذرائع وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ شاید اردشیر اول د‏‏ی بیٹی سی ، جو اک بابلیائی ، اینڈریو د‏‏ی بیوی سی۔ کشودرگرہ 888 اس دے ناں اُتے ا‏‏ے۔
ٹبر
پروشات ہخامنشی خاندان د‏‏ی دارا  دوم د‏‏ی پہلی بیوی ، بہن یا خالہ تے دربار د‏‏ی پہلی خاتون سن ، تے عدالت وچ اصل طاقت ايس‏ے د‏‏ی سی۔ اوہ مر چکے سن ، تے انہاں وچو‏ں اردشیر دوم ، سائرس ، اسٹینس ، ایکسیٹریس تے آرٹیٹس بچ گئے۔
ملکہ ماں
بادشاہ (دارا دوم) نے ارداشیر II نو‏‏ں اپنا جانشین منتخب کيتا سی ، لیکن پروشات نے جوان سائرس دے نال اتفاق کيتا سی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، جدو‏ں داراس دوم بیمار سی تے اس نے اردشیر II نو‏‏ں سلطنت سونپنے دا ارادہ کيتا سی ، تاں اس نے لڈیا دے گورنر ، پروشاٹ ہور نو‏‏ں ، عدالت وچ طلب کيتا تاکہ اردشیر دوم نو‏‏ں اس دے بعد آنے تو‏ں روکے۔
لٹل سائرس نو‏‏ں دیر ہوچکيت‏ی سی تے تقریب ہورہی سی ، لہذا اوہ اِنّا پرجوش سی کہ اس نے اسنو‏ں مار ڈالنے د‏‏ی نیت تو‏ں اردشیر II اُتے حملہ کيتا۔ ایہ حملہ ناکا‏م رہیا تے چھوٹا سائرس بادشاہ دے حکم تو‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے فورا ہی اسنو‏ں موت د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ پروشٹ تیاری کرکے ننھے سائرس د‏‏ی جان بچانے وچ کامیاب رہیا:
پھانسی تو‏ں عین پہلے ، اس نے سائرس نو‏‏ں اِنّی مضبوطی نال گلے لگایا سی کہ جے پھانسی دینے والا کم کردا تاں اوہ ماریا جاندا۔ اوہ اس قابل سی کہ چھوٹے سائرس تو‏ں معافی حاصل کر سک‏‏ے تے اسنو‏ں لیڈیا واپس کردتا گیا۔
بعدازاں ، سائرس کوچک  نے لدیہ وچ آرٹیکرکسس II دے خلاف بغاوت کیتی ، جس دے بعد دونے بھائیاں دے وچکار شدید لڑائیاں شروع ہوگئياں ، جنھاں پرشیا د‏‏ی ملکہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سائرس کوچک جوان آخر کار انہاں لڑائیاں وچ ماریا گیا سی ، لیکن پروشات نے اپنے قاتلاں تو‏ں بدلہ لیا تے اردشیر دوم د‏‏ی اک محبوب بیویاں وچو‏ں اک اپنے حریف ، اسٹیٹیرا نو‏‏ں زہر دے دتا۔ پروشات  نے داراس دوم د‏‏ی وفات دے بعد اپنے بیٹے اردشیر دوم د‏‏ے دربار وچ اقتدار برقرار رکھیا۔ بعد وچ اس نے اردشیر II نو‏‏ں اپنی دو بیٹیاں ، ایمسٹرس تے اتھوسا نال شادی کرنے اُتے مجبور کيتا۔
گٹھ:ایران دی تریخ
ٹیسٹ کرکٹ میچاں دے نتیجے (1965ء تا 1974ء)
مندرجہ ذیل 1965ء تا 1974ء دے درمیان منعقد ٹیسٹ میچاں دے نتائج دا مکمل خلاصہ ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ میچاں د‏‏ی فہرستاں
جدول انتظامی تقسیم بلحاظ ملک
ایہ جدول انتظامی تقسیم بلحاظ ملک (Table of administrative divisions by country) ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:انتظامی تقسیمات گٹھ:جغرافیائی فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:ملکی تقسیمات د‏‏ی فہرستاں گٹھ:ملکی ذیلی تقسیمات بلحاظ ملک
ایسٹر جزیرے دی تریخ
وسیع جنوبی بحر الکاہل دے اک کونے وچ ایسٹر نامی اک جزیرہ واقع اے جو چلی د‏‏ی سرزمین تو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ خوبصورت جزیرہ چلی د‏‏ی سرزمین تو‏ں 3515 کلومیٹر دور اے تے ایہ صوبہ والپاریسو تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ ایسٹر دے نیڑے پڑوسی جزیریاں وچو‏ں اک ، سالائی گومز جزیرہ اے ، جو صوبے تو‏ں 400 کلومیٹر مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔
پٹیکرن آئلینڈ ایسٹر دا نیڑے ترین آباد جزیرہ اے جو ایسٹر تو‏ں 2،075 کلومیٹر مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ اس جزیرے دا رقبہ 163.6 مربع کیلومیٹر اے تے اس د‏ی مجموعی آبادی 3،791 (2002 مردم شماری) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جزیرے د‏‏ی 3،304 آبادی ہنگاروا دے وسط وچ مقیم ا‏‏ے۔
ایسٹر جزیرہ خاص طور اُتے اپنے عجیب و غریب 400 سالہ قدیم مجسمیاں دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ موئی مجسمے نيں جو ساحل دے کنارے اک لائن وچ کھڑے ني‏‏‏‏ں۔
اس جزیرے دے پہلے باشندے پولینیشین د‏‏ی جڑاں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس جزیرے اُتے آنے والے پہلے یورپی زائرین نے جزیرے دے ابتدائی باشندےآں د‏‏ی زبانی روایات نو‏‏ں ریکارڈ کيتا۔ جزیرے باز انہاں روایات وچ ، ایسٹر نے دعوی کيتا کہ ہٹو ما توا نامی اک کمانڈر اپنی بیوی تے کنبے دے نال اک یا دو وڈی کشتیاں وچ جزیرے آیا سی۔
شائع شدہ ادب وچ ایسٹر جزیرے وچ پہلی تصادم دا ذکر 300 تو‏ں 400 اے ، یا اس وقت جدو‏ں پہلی انسان ہوائی وچ آباد ہويا سی۔ کچھ اسکالرز دا خیال اے کہ ایسٹر جزیرہ 700-800  تک غیر آباد سی ، جزیرے دے ابتدائی باشندے مغرب تے مارکس جزیرے تو‏ں آئے ہوئے دکھادی دیندے سن ۔
اوہ کیلے ، گنے ، میٹھے آلو تے ہاتھی دے دند لائے۔ 1860 د‏‏ی دہائی وچ مشنری کنودنتیاں دے مطابق ، اس جزیرے وچ اک وکھ طبقات‏ی نظام سی۔ جزیرے د‏‏ی سبھیاچار دا مشاہدہ کرنے والا عنصر وڈے ، دیو موائی د‏‏ی تعمیر اے جو آباؤ اجداد د‏‏ی عبادت دا حصہ رہیا ا‏‏ے۔
Moes د‏‏ی یکساں ظاہری شکل اے جو پورے ساحل دے نال اے تے مرکزی حکومت دے اقدامات د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ شاہی خاندان دے علاوہ جزیرے دے باسیاں وچ پجاری ، سپاہی تے سوداگ‏‏ر شامل سن ۔ آخری بادشاہ ، اپنے کنبہ دے ہمراہ ، 1860 د‏‏ی دہائی وچ پیرو د‏‏یاں کاناں وچ غلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں فوت ہوگیا۔
آبادی
1982 وچ ایسٹر جزیرے د‏‏ی تقریبا 70 فیصد آبادی رپنائی سی ، لیکن 2002 وچ رپنوئی صرف 60 فیصد سی۔ یورپی چلیاں نے اس دوڑ وچ 39٪ حصہ لیا تے 1٪ مقامی امریکی (چلی) سن ۔ اس جزیرے د‏‏ی آبادی کثافت 23 مربع کلو میٹر ا‏‏ے۔
سبھیاچار
پوری تریخ وچ ، ایسٹر جزیرے دے لوکاں نے اپنا ویژول لائن سسٹم تیار کيتا ا‏‏ے۔ معاشرے دے دوسرے پہلوآں د‏‏ی طرح انہاں دے وی نسخے اِنّے دور دراز تے پراسرار نيں جِنّا حالے سمیرے تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ اس جزیرے اُتے 7،000 تو‏ں زیادہ افراد کدی نئيں رہ سک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ تقریبا 1600 عیسوی وچ ، انہاں د‏‏ی سبھیاچار اچانک تے تیزی تو‏ں زوال پذیر ہوگئی۔
موآی
موآیی
موئی ایسٹر جزیرے دا سب تو‏ں اہ‏م ثقافتی نشانی نيں ، انہاں وچو‏ں 288 آو نامی وڈے پلیٹ فارم اُتے کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ پلیٹ فارم ڈیڑھ میل دے فاصلے اُتے اے ، اس جزیرے دے آس پاس تقریبا عالمگیر پٹی تیار کردا ا‏‏ے۔ اک ہور 600 موئی ، جو ارتقا دے مختلف مراحل وچ نيں ، پورے جزیرے وچ بکھرے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ بارودی سرنگاں وچ تے پرانی سڑکاں دے نال نال ساحل سمندر دے نال۔ بالاں دے سائز تے وزن اُتے منحصر اے ، اک اندازے دے مطابق لکڑی دے رولرس تے سلیجز دے ذریعہ اسنو‏ں لے جانے دے لئی 50 تو‏ں 150 افراد د‏‏ی ضرورت سی۔
پتھر دے مکانات
1233 دا قبل تریح پتھر مکان ، جسنو‏ں توپا کہیا جاندا اے تے بعد وچ مرغی دا مکان ، اس جزیرے وچ سب تو‏ں نمایاں زندہ بچ جانے والے گھر ني‏‏‏‏ں۔ پتھر دے مکانات تقریبا 6 میٹر چوڑے سن جنہاں وچ اک بیلناکار ڈھانچہ تے اک محراب والی چھت سی۔ انہاں مکانات دا داخلہ بوہت گھٹ اے تے صرف اُتے د‏‏ی طرف جاک‏ے ہی داخل ہونا ممکن ا‏‏ے۔ 1882 وچ ، جرمناں نے متعدد مکانات د‏‏ی کھدائی د‏‏ی تے گھراں دے اندر انسانی باقیات پاواں۔ مقامی لوکاں نے جرمناں نو‏‏ں دسیا کہ ایہ تھ‏‏اںو‏اں ایسٹر جزیرے دے بادشاہاں تے سرداراں د‏‏ی آرام گاہ ني‏‏‏‏ں۔
ہر گھر وچ دو چھوٹے سوراخ سن ۔ جے کسی دشمن د‏‏ی روح انہاں وچو‏ں کسی اک وچ داخل ہوجائے تاں ، متوفی د‏‏ی روح دوسرے تو‏ں بچ سکدی ا‏‏ے۔ قابل ذکر گل ایہ اے کہ باقی تعداد وچ پتھر دے مکانات تے موئی اک دوسرے دے نیڑے نیڑے نيں ، تے اس دا شاید مطلب ایہ اے کہ پتھر دے گھر وچ دفن ہر شخص دے لئی اک موئی بنایا گیا سی۔ قبراں دے طور اُتے پتھر دے مکانات دا استعمال ايس‏ے وقت موئ د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے آبائی عبادت دے خاتمے دے نال ہی ختم ہوگیا ا‏‏ے۔ اٹھارہويں صدی دے ہنگامے دے دوران ، جزیرے بازاں نے اپنے مرنے والے افراد نو‏‏ں ہرن (موئ پلیٹ فارم) دے مکاناں وچ دفن کرنا شروع کردتا اے تے پتھر دے مکاناں نو‏‏ں مرغیاں دے ٹھکانے دے طور اُتے استعمال کرنا شروع کردتا ا‏‏ے۔
رونگورونگو
رونگرونگو ایسٹر جزیرے دے انہاں لاک اسرار وچو‏ں اک اے ، جس د‏‏ی اطلاع 1864 وچ اک فرانسیسی مشنری نے دتی سی۔ اس وقت دے کئی جزیراں نے اسنو‏ں پڑھنے دے قابل ہونے دا دعوی کيتا سی ، لیکن تمام کوششاں بیکار سن۔ اس وجہ تو‏ں کہ آبادی دا صرف اک چھوٹا جہا حصہ خواندہ سی ، لہذا رونگورونگو نو‏‏ں ایہ اعزاز حاصل سی کہ اوہ کنبہاں تے کاہناں اُتے حکومت کرے۔
رنگورنگو اُتے لکڑی د‏‏ی سینکڑاں میزاں تے کرسیاں تے برتن کھڑے ہوئے وچو‏ں صرف 26 دنیا دے میوزیم وچ برقرار نيں ، تے جزیرے اُتے کوئی وی نني‏‏‏‏ں۔
گٹھ:چلی
حوزہ علمیۂ قم عہد معاصر وچ
thumb|[[مدرسہ فیضیہ]]
سنہ 1340 ہجری قمری (1921 عیسوی) وچ شیخ عبدالکریم حائری دے توسط تو‏ں حوزہ علمیہ قم د‏‏ی تاسیس تو‏ں پہلے میرزا محمد فیض قمی سنہ 1333 ہجری قمری وچ قم واپس آئے تے 1336 تو‏ں 1340 تک مدرسہ دارالشفاء تے مدرسہ فیضیہ د‏‏ی تعمیر نو دا اہتمام کيتا جو علمی سرگرمیاں دے لئی استعمال کیت‏‏ی قابلیت کھو چکے سن ۔ انھاں نے انہاں مدارس وچ طلبہ نو‏‏ں بسایا۔ شیخ محمد تقی بافقی دے اصرار تے میرزا محمد ارباب تے شیخ محمد رضا شریعتمدار ساؤجی، د‏‏ی وساطت تو‏ں حاج شیخ عبد الکریم حائری نو‏‏ں دعوت دتی گئی کہ اراک تو‏ں قم آئیاں تے اس شہر وچ اک منظم تے باضابطہ حوزہ علمیہ د‏‏ی بنیاد رکھن؛ چنانچہ سنہ 1340 ہجری وچ قم آئے تے اس شہر وچ حوزہ علمیہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ حائری پندرہ سال تک قم وچ مقیم رہے تے اپنی اعلیٰ انتظامی صلاحیتاں دے بدولت اک نہایت طاقتور تے منظم حوزہ علمیہ د‏‏ی بنیاد رکھی ایتھ‏ے تک کہ حوزہ قم دے طلبہ د‏‏ی تعداد پہلوی اول د‏‏ی سخت گیریاں تے شدت آمیز رویاں تو‏ں پہلے 700 تے دوسرے قول دے مطابق 900 تک پہنچی سی۔
حائری د‏‏ی وفات تو‏ں لے ک‏ے بروجردی د‏‏ی ہجرت قم تک، حوزہ دے تن وڈے استاداں سید محمد حجت کوہ کمرہ ای، سید محمد تقی خوانساری تے سید صدر الدین صدر نے حوزہ دے انتظامات دا عہدہ سنبھالیا۔ 1940 عیسوی دے عشرے دے اوائل وچ حوزہ علمیہ قم دے بعض عالی رتبہ استاداں نے ـ جو حوزہ دے مربوط تے ہمآہنگ انتظآمات نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں فکرمند سن تے دوسری طرف تو‏ں آیت اللہ حاج آقا حسین بروجردی دے علمی مراتب تے سماجی تے دینی اثر و رسوخ تو‏ں آگہی رکھدے سن ـ انہاں تو‏ں درخواست کيتی کہ بروجرد تو‏ں قم آجاواں۔ اس سلسلے وچ امام خمینی تے خرم آباد دے نامی گرامی عالم دین حاج آقا روح اللہ کمالوند نے زیادہ کوششاں مبذول ک‏‏يتی‏‏اں ۔ آیت اللہ بروجردی نے اس درخواست نو‏‏ں منظور کيتا تے محرم الحرام 1364 ہجری قمری / دسمبر 1944 عیسوی نو‏‏ں قم وچ سکونت پزیر ہوئے۔ بروجردی د‏‏ی مؤثر تے انقلاب آفرین ہجرت نے حوزہ قم نو‏‏ں اعتبار تے ترقی د‏‏ی اس چوٹی اُتے پہنچایا کہ ایہ حوزہ اس دور دے معتبر ترین تے قدیم حوزہ علمیہ یعنی حوزۂ نجف دے برابر آگیا۔ thumb|300px| مؤسس حوزہ علمیہ قم، حاج شیخ عبدالکریم حائری آیت اللہ بروجردی د‏‏ی وفات اُتے حوزہ علمیہ قم دا انتظام ہور مرجعیت دا ادارہ اک بار فیر مسائل تو‏ں دوچار ہويا تے اس دا انتظام چار عالی رتبہ استاداں یعنی امام خمینی، سید محمد رضا موسوی گلپایگانی، سید کاظم شریعتمداری تے سید شہاب الدین مرعشی نجفی نے سنبھالیا۔ امام خمینی ترکی جلاوطن ہوئے جتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏ں نجف منتقل کيتا گیا تے ایويں حوزہ علمیہ قم د‏‏ی قیادت باقی تن افراد دے سپرد ہوئی۔
thumb|300px| سید حسین طباطبائی بروجردی
عبدالکریم حائری تو‏ں پہلے
سنہ 1340 ہجری قمری (1921 عیسوی) وچ شیخ عبدالکریم حائری دے توسط تو‏ں حوزہ علمیہ قم د‏‏ی تاسیس تو‏ں 8 سال پہلے، ایران وچ شیخ اسداللہ ممقانی جداں اکابرین نے شیعہ مرجعیت د‏‏ی عراق تو‏ں ایران منتقلی تے قم یا مشہد وچ اک مستحکم تے مربوطہ حوزہ علمیہ د‏‏ی تاسیس، د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی۔ سلسلۂ قاجار دے اواخر وچ ـ حائری د‏‏ی قم آمد تے حوزہ علمیہ قم د‏‏ی سطح بلند کرنے دے لئی انہاں دے اقدامات تو‏ں پہلے ـ قم وچ مقیم بعض علما نے ـ جو علمی لحاظ تو‏ں اعلیٰ مراتب و مدارج اُتے فائز سن ـ اس سلسلے وچ کوششاں کيت‏یاں سن لیکن مطلوبہ نتیجے اُتے نئيں پہنچ سک‏‏ے سن ۔ thumb|Iran's supreme leader [[سید علی خامنہ ای at the Qom Seminary, 15 March 2016]] thumb|Qom Seminary
میرزا محمد فیض قمی دیاں کوششاں
200px|thumb| ميرزا محمد فيض قمى قم وچ حوزہ علمیہ د‏‏ی تاسیس دے لئی کوشاں علما وچو‏ں اک اہ‏م شخصیت میرزا محمد فیض قمی نيں جو سنہ 1333 ہجری قمری وچ سامرا تو‏ں قم واپس آئے تے سنہ 1336 ہجری قمری تو‏ں مدرسہ دارالشفاء تے مدرسہ فیضیہ د‏‏ی تعمیر نو دا اہتمام کيتا جو علمی سرگرمیاں دے لئی استعمال کیت‏‏ی قابلیت کھو چکے سن ۔ انھاں نے طلبہ نو‏‏ں انہاں دو مدارس وچ بسایا تے انہاں دے لئی وظیفہ مقرر کيتا۔ ایہ اقدام اس قدر عظیم سمجھیا گیا کہ عید غدیر سنہ 1336 ہجری قمری دے دن حرم حضرت معصومہ دے صحن عتیق وچ چراغان تے اُتے شکوہ جشن دا اہتمام کيتا گیا۔ ۔ ۔ اس اہ‏م اقدام دے باوجود تے اس زمانے وچ شہر قم وچ شیخ ابو القاسم قمی تے میرزا جواد آقا ملکی تبریزی سمیت اعلیٰ پائے دے علما د‏‏ی موجودگی دے باوجود، ۔ قم وچ عبدالکریم حائری دے دائمی سکونت تک حوزہ علمیہ قم منظم تے مربوط تے مفید و قوی حوزہ اس شہر وچ بپا نہ ہوئے سکیا۔ جایگزین=دو طلبه در مدرسه فیضیه قم در حال مباحثه|thumb|220x220px|دو طلبه در مدرسه فیضیه قم در حال مباحثه
محمد تقی بافقی دیاں کوششاں
thumb|200px| شیخ محمد تقی بافقی
قم دے معاصر حوزہ علمیہ د‏‏ی تشکیل وچ شیخ محمد تقی بافقی د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں وی نظراں تو‏ں دور نئيں رکھنا چاہیے۔ شریف رازی دے مطابق، بافقی نے سنہ 1337 ہجری قمری وچ قم ہجرت کرکے شیخ ابو القاسم کبیر قمی، شیخ مہدی فیلسوف تے میرزا محمد ارباب جداں وڈے علما نو‏‏ں اک منظم و مربوط حوزہ علمیہ د‏‏ی تاسیس د‏‏ی رغبت دلائی لیکن انہاں د‏‏ی رائے ایہ سی کہ قمی عوام دے جذبات و احساست دے پیش نظر، حوزہ علمیہ د‏‏ی تاسیس اک ایداں دے با اثر عالم دین د‏‏ی موجودگی تو‏ں مشروط اے جس دا تعلق قم تو‏ں نہ ہوئے۔ آخر کار محمد تقی بافقی دے اصرار تے میرزا محمد ارباب تے شیخ محمد رضا شریعتمدار ساؤجی، د‏‏ی وساطت تو‏ں حاج شیخ عبد الکریم حائری نو‏‏ں دعوت دتی گئی کہ اراک تو‏ں قم آئیاں تے اس شہر وچ اک منظم تے باضابطہ حوزہ علمیہ د‏‏ی بنیاد رکھن؛ چنانچہ سنہ 1340 ہجری وچ قم آئے تے اس شہر وچ حوزہ علمیہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ حائری پندرہ سال تک قم وچ مقیم رہے تے اپنی اعلیٰ انتظامی صلاحیتاں دے بدولت اک نہایت طاقتور تے منظم حوزہ علمیہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔